cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bitki seleksiyası
Bitkiçilik
Bitki yetişdirilməsi çoxalmaq üçün arzu olunan xüsusiyyətlərə malik bitkilərin sadə seçilməsindən tutmuş, genetika və xromosomlar haqqında biliklərdən istifadə edən üsullara və daha mürəkkəb molekulyar üsullara qədər bir çox müxtəlif üsullardan istifadə etməklə həyata keçirilə bilər. Bitkidəki genlər onun hansı keyfiyyət və ya kəmiyyət xüsusiyyətlərinə malik olacağını müəyyən edir. Bitki seleksiyaçıları bitkilərin və potensial yeni bitki növlərinin müəyyən nəticəsini yaratmağa çalışırlar və bu prosesdə bu çeşidin genetik müxtəlifliyini bir neçə spesifik biotipə qədər məhdudlaşdırırlar. Bütün dünyada bağbanlar və fermerlər, eləcə də dövlət qurumları, universitetlər, sənaye birlikləri və ya tədqiqat mərkəzləri kimi təşkilatlarda çalışan peşəkar seleksiyaçılar tərəfindən tətbiq edilir. Beynəlxalq inkişaf agentlikləri hesab edir ki, yeni məhsulların yetişdirilməsi daha məhsuldar, xəstəliklərə davamlı, quraqlığa dözümlü və ya müxtəlif ekoloji və inkişaf şərtlərinə uyğunlaşan yeni sortlar yaratmaqla ərzaq təhlükəsizliyini təmin etmək üçün vacibdir . Bitkiçilik tarixi. Bitki yetişdirilməsi oturaq əkinçiliklə, xüsusən də ilk kənd təsərrüfatı bitkilərinin əhliləşdirilməsi ilə meydana gəlmişdir. Bu təcrübənin 9000 ilə 11000 il arasında olduğu təxmin edilir. Əvvəlcə erkən fermerlər sadəcə olaraq müəyyən arzuolunan xüsusiyyətlərə malik qida bitkilərini seçir və onlardan sonrakı nəsillər üçün ana bitki kimi istifadə edirdilər ki, bu da zaman keçdikcə qiymətli əlamətlərin yığılması ilə nəticələnirdi. Çində peyvənd texnologiyası eramızdan əvvəl 2000-ci ilə qədər tətbiq edilmişdir. Qreqor Mendel (1822–1884) "genetikanın atası" hesab olunur. Onun bitkilərin hibridləşdirilməsi ilə bağlı təcrübələri irsiyyət qanunlarının yaranmasına səbəb oldu. Genetika, bitki yetişdirmə yolu ilə məhsul istehsalının yaxşılaşdırılması üçün tədqiqatları stimullaşdırdı. Müasir bitki seleksiyası tətbiqi genetikadır, lakin onun elmi bazası daha genişdir və molekulyar biologiya, sitologiya, taksonomiya, fiziologiya, patologiya, entomologiya, kimya, statistika (biometriya) sahələrini əhatə edir .
İkinci Dünya Müharibəsindən sonra
İkinci Dünya Müharibəsindən sonra seleksiyaçılara uzaqdan qohum olan növləri hibridləşdirməyə və genetik müxtəlifliyi süni şəkildə inkişaf etdirməyə imkan verən bir sıra texnikalar hazırlanmışdır. Növlərarası və cinslərarası hibridlər, adətən bir-biri ilə cinsi yolla çoxalmayan əlaqəli növlər və ya cinslərin kəsişməsi yolu ilə istehsal olunur. Məsələn, taxıl tritikale buğda və çovdarın hibrididir. Seçmə nəticəsində yaranan birinci nəsildən alınan bitkilərin hüceyrələri tək sayda xromosom ehtiva edirdi və nəticədə steril idi. Hüceyrə bölünməsi inhibitoru kolxisin hüceyrədəki xromosomların sayını ikiqat artırmaq və beləliklə, məhsuldar bir xətt yaratmaq üçün istifadə edilmişdir . Hibrid əldə edilməməsi gübrələmədən əvvəl və ya sonra baş vermiş uyğunsuzluğun nəticəsi ola bilər. İki növ və ya nəsil arasında gübrələmə mümkündürsə, hibrid embrion yetkinləşmədən əvvəl kəsilə bilər. Bu baş verərsə, növlərarası və ya cinslərarası çarpazlaşma nəticəsində yaranan embrion bəzən xilas edilə və bütöv bir bitki yetişdirə bilər. Bu üsul embrion xilasetmə adlanır. Bu üsul Asiya düyüsü (Oryza sativa) və Afrika düyüsü (Oryza qlaberrima) arasında çarpazlaşma Afrika üçün yeni düyü istehsal etmək məqsədilə istifadə edilmişdir . Hibridlər protoplast birləşmə adlanan texnikadan istifadə etməklə də istehsal edilə bilər. Bu vəziyyətdə protoplastlar, adətən elektrik sahəsində birləşirlər. Canlı rekombinantlar mədəniyyətdə bərpa oluna bilər. Radiasiya və transpozonlar kimi kimyəvi mutagenlər digər növlərlə keçmək üçün arzu olunan xüsusiyyətlərə malik mutantlar yaratmaq üçün istifadə olunur, bu proses mutasiya yetişdirilməsi kimi tanınır. Klassik seleksiyaçılar, həmçinin toxuma mədəniyyətindən əldə edilən bitkilərdə, xüsusən də kallusdan əldə edilən bitkilərdə baş verən somaklonal variasiya adlanan prosesdən istifadə edərək növ daxilində genetik müxtəliflik yaradırlar. İnduksiya edilmiş poliploidiya və xromosomların əlavə edilməsi və ya çıxarılması da xromosom mühəndisliyi adlanan bir texnikadan istifadə etməklə istifadə edilə bilər. Ənənəvi yetişdirmə üsulları ilə seleksiyaçı yeni sortlara hansı genlərin daxil edildiyini dəqiq bilmir. Buna görə də, bəzi elm adamları klassik seleksiya üsulları ilə istehsal olunan bitkilərin genetik cəhətdən dəyişdirilmiş bitkilərlə eyni təhlükəsizlik sınağı rejiminə məruz qalması lazım olduğunu iddia edirlər. Klassik üsullarla yetişdirilən bitkilərin insan istehlakı üçün yararsız olduğu hallar olub, məsələn, bitki yetişdirilməsi nəticəsində bəzi kartof sortlarında zəhərli solanin istəmədən qəbuledilməz səviyyələrə qaldırılıb. Yeni kartof sortları, adətən bazara çıxmazdan əvvəl solanin tərkibinə görə sınaqdan keçirilir. Ənənəvi biotexnoloji heyvandarlıqda ən son nailiyyətlər olsa belə, klonal yolla çoxaldılan məhsullar üçün orta hesabla yeddi nəsil, özünü tozlandırma üçün doqquz və bir xüsusiyyəti özündə birləşdirən çarpaz tozlanma üçün on yeddi nəsil lazımdır.
Müasir bitki seleksiyası
Müasir bitki yetişdirilməsi molekulyar biologiya üsullarını seçmək və ya genetik modifikasiya halında bitkilərə arzu olunan əlamətləri daxil etmək üçün istifadə edə bilər. Biotexnologiyanın və ya molekulyar biologiyanın tətbiqi molekulyar seyrəltmə kimi də tanınır . Bəzən bitki yetişdirməsində arzu olunan bir xüsusiyyət çoxlu müxtəlif genlərdən təsirlənə bilər. Molekulyar markerlər və ya DNT barmaq izi kimi alətlərdən istifadə edərək minlərlə genin xəritəsini çəkmək olar. Bu, bitki yetişdiricilərinə maraq xüsusiyyətinə malik olanlar üçün böyük bitki populyasiyalarını sınamağa imkan verir. Marker köməyi ilə yetişdirmə və ya bitki genomu analizinin məqsədi genomda müxtəlif genlərin yerini və funksiyasını (fenotipini) müəyyən etməkdir. Bütün genlər müəyyən edilərsə, bu, bir genom ardıcıllığı ilə nəticələnir. Əgər bir genin yeri və funksiyası bir bitki növündə müəyyən edilirsə, çox oxşar gen, ehtimal ki, digər əlaqəli növün genomunda oxşar yerdə tapıla bilər. Transgen bitkilər. Bitkilərin genetik modifikasiyası bir bitkiyə xüsusi bir gen əlavə etməklə, yaxud istənilən fenotipi yaratmaq üçün RNT ilə bir genə nəzər salmaqla əldə edilir. Bir genin əlavə edilməsi nəticəsində yaranan bitkilərə çox vaxt transgen bitkilər deyilir. Bəzən genetik modifikasiya istənilən əlamət və ya əlamətlərə malik bitkini klassik yetişdirmədən daha sürətli istehsal edə bilər, çünki bitkinin genomunun çox hissəsi dəyişdirilmir. Bitkinin genetik modifikasiyası üçün, əlavə edilmiş və ya çıxarılan genin bitki tərəfindən ifadə olunduğu bir genetik quruluş hazırlamaq lazımdır. Bunun üçün bitkiyə transkripsiyaya başlamaq üçün promotor və yeni genin, həmçinin maraq doğuran gen və ya genlərin transkripsiyasını dayandırmaq məqsədilə sonlanma ardıcıllığı daxil edilməlidir. Həmçinin transformasiya edilmiş bitkilərin seçilməsi üçün marker də daxildir. Konstruksiya “Agrobacterium tumefaciens” və ya “A. rhizogenes” bakteriyasından istifadə edərək genetik rekombinasiya yolu ilə və ya gen silahı və ya mikroinyeksiya kimi birbaşa üsullarla bitki genomuna daxil edilə bilər. Bitkilərə genetik konstruksiyaların daxil edilməsi üçün bitki viruslarının istifadəsi də mümkündür, lakin bu üsul virusun diapazonu ilə məhdudlaşır. Məsələn, gül kələm mozaika virusu yalnız gül kələmini və əlaqəli növləri yoluxdurur. Həşərat müqaviməti, bəzi həşəratlar üçün zəhərli olan zülalı kodlayan “Bacillus thuringiensis” geninin daxil edilməsi ilə əldə edilir. Məsələn, adi pambıq zərərvericisi olan pambıq qurdu Bt pambığı ilə qidalanır, o, toksini udur və ölür. Herbisidlər, adətən, müəyyən bitki fermentlərinə bağlanaraq və onların fəaliyyətini maneə törətməklə işləyir. Herbisidin maneə törətdiyi fermentlər, herbisidlərin hədəf yeri kimi tanınır. Genetik modifikasiya müəyyən bir mühitə stresə dözümlülüyü artırmaqla məhsuldarlığı daha da çoxalda bilər. Temperaturun dəyişməsi kimi təsirlər, gen ifadəsini tənzimləmək üçün transkripsiya amilini aktivləşdirəcək siqnal molekulları vasitəsilə bitkiyə siqnal verilir. Soyuğa uyğunlaşmada iştirak edən xüsusi genlərin məhsul itkisinin ümumi səbəblərindən biri olan donmağa qarşı daha çox müqavimət göstərdiyi göstərilmişdir.
Problemlər
Müasir bitki seleksiyası, istər klassik, istərsə də gen mühəndisliyi, xüsusilə qida bitkiləri ilə bağlı narahatlıq doğurur. Selektiv yetişdirmənin qida dəyərinə mənfi təsir göstərə biləcəyi sualı bunun əsasını təşkil edir. Bu sahədə nisbətən az birbaşa tədqiqat aparılsa da, elmi araşdırmalara əsasən bitki inkişafının müəyyən aspektlərinə üstünlük verməklə, digər aspektlər geridə qala bilər. 2004-cü ildə Amerika Qidalanma Kollecinin jurnalında nəşr olunan "1950-ci ildən 1999-cu ilə qədər 43 bağçılıq bitkisi üçün Qida Tərkibindəki Dəyişikliklər" adlı araşdırma, tərəvəzlərin qida dəyərinin 1950-ci ildəki təhlilini 1999-cu illə müqayisə etdi və əhəmiyyətli bir göstərici tapdı; 6% protein və 38% riboflavin daxil olmaqla 13 qida maddəsini ölçdü. Kalsium, fosfor, dəmir və askorbin turşusunun tərkibində azalma da aşkar edilmişdir. Ostindəki Texas Universiteti Biokimya İnstitutunun araşdırması belə nəticəyə gəldi: “Biz təklif edirik ki, hər hansı bir real azalma, ümumiyyətlə, 1950 –1999-cu illər arasında becərilən sortlardakı dəyişikliklərlə asanlıqla izah oluna bilər ki, bu zaman məhsuldarlıq və qida maddələri arasında mübadiləyə şərait yaradır. Yeni cinslər və ya bitki sortları yetişdirildikdə, onlara qulluq etmək və çoxaltmaq lazımdır. Bəzi bitkilər cinsi yolla çoxalır, bəziləri isə toxumla çoxalır. Toxumla çoxaldılan sortlar bitkilərin çoxalma nəticələrinin bütövlüyünü qorumaq üçün toxum mənbəyinə və istehsal prosedurlarına xüsusi nəzarət tələb edir. Məhsul yığımından sonra əlaqəli bitkilərlə çarpaz çirklənmənin və ya toxumun qarışmasının qarşısını almaq üçün izolyasiya lazımdır.
Kənd təsərrüfatında bitkiçiliyin rolu
Üzvi kənd təsərrüfatını tənqid edənlər onun adi kənd təsərrüfatına alternativ olmaq üçün çox səmərəsiz olduğunu iddia edirlər. Bununla belə, bu zəif performansın bəziləri zəif uyğunlaşdırılmış sortların yetişdirilməsinin nəticəsi ola bilər. Təxmin edilir ki, üzvi əkinçiliyin 95%-dən çoxu ənənəvi uyğunlaşdırılmış sortlara əsaslanır, baxmayaraq ki, üzvi və ənənəvi əkinçilik sistemlərində istehsal şəraiti müxtəlif idarəetmə təcrübələrinə görə çox fərqlidir. Xüsusilə, üzvi fermerlər istehsal mühitinə nəzarət etmək üçün adi yetişdiricilərə nisbətən daha az resursa malikdirlər. Ekoloji təmiz kənd təsərrüfatının unikal şərtlərinə xüsusi uyğunlaşdırılmış sortların inkişafı bu sektorun bütün potensialını açmaq üçün çox vacibdir. Bu, aşağıdakı kimi əsaslarla seçim tələb edir : Hazırda orqanik kənd təsərrüfatına yönəlmiş bir neçə seleksiya proqramı mövcuddur və son vaxtlara qədər bu sektorda olanlar əsasən dolayı seleksiyaya (yəni, ekoloji kənd təsərrüfatı üçün vacib hesab edilən əlamətlər üçün normal şəraitdə seçim) etibar edirdilər. Bununla belə, üzvi və normal mühitlər arasında fərq böyük olduğundan, verilmiş genotip genlər və ətraf mühit arasındakı qarşılıqlı təsirlərə görə hər bir mühitdə çox fərqli davrana bilər. Bu qarşılıqlı əlaqə kifayət qədər güclü olarsa, üzvi mühit üçün tələb olunan mühüm xüsusiyyət normal mühitdə özünü göstərməyə bilər ki, bu da uyğunlaşmamış fərdlərin seçilməsinə səbəb ola bilər. Ən uyğunlaşdırılmış sortların müəyyən edilməsini təmin etmək üçün üzvi seleksiyanın tərəfdarları hazırda bir çox aqrotexniki əlamətlər üçün birbaşa seleksiyadan (yəni hədəf mühitdə seleksiya) istifadəni təşviq edirlər. Geni dəyişdirilmiş orqanizmlərin istifadəsinə qadağa qoyulmasına baxmayaraq, ekoloji təmiz kənd təsərrüfatında məhsuldarlığı artırmaq üçün istifadə edilə bilən bir çox klassik və müasir damazlıq üsulları mövcuddur. Məsələn, fərdlər arasında idarə olunan çoxalma arzu olunan genetik variasiyaların yenidən birləşməsinə və təbii proseslər vasitəsilə nəsillərə ötürülməsinə imkan verir. Markerin köməyi ilə seçilən seçim həm də arzu olunan əlamətlərə malik olan nəslin seçilməsini asanlaşdırmaq üçün diaqnostika vasitəsi kimi istifadə oluna bilər ki, bu da seçim prosesini xeyli sürətləndirir. Bu metodun xüsusilə müqavimət genlərinin yeni fonlara daxil edilməsi, eləcə də bir fərddə piramidalaşmış bir çox müqavimət genlərinin səmərəli seçilməsi üçün faydalı olduğu sübut edilmişdir. Təəssüf ki, hal-hazırda bir çox vacib əlamətlər, xüsusən də bir çox gen tərəfindən idarə olunan komplekslər üçün molekulyar markerlər yoxdur.
Yetişdirmə və qida təhlükəsizliyi
Kənd təsərrüfatının gələcəkdə inkişaf etməsi üçün ortaya çıxan qlobal çağırışları həll etmək məqsədilə dəyişikliklər edilməlidir. Bu çağırışlar əkin sahələrinin olmaması, məhsullar üçün getdikcə daha sərt şərait və dünya əhalisini adekvat şəkildə qidalandırmaq qabiliyyətini nəzərdə tutan ərzaq təhlükəsizliyinin qorunması ehtiyacıdır. Quraqlığa dözümlülük və digər problemlərin həlli də daxil olmaqla, dünya miqyasında çıxışı təmin etmək üçün bitkilər müxtəlif mühitlərdə yetişməyi bacarmalıdır. Qlobal həllərin bitki yetişdirmə prosesində əldə edilə biləcəyi təklif edilmişdir, onun xüsusi genləri seçmək qabiliyyəti, məhsulların istənilən nəticəni verən səviyyədə işləməsinə imkan verir.
Məhsul yığımı
Əhalinin artması ilə birlikdə ərzaq istehsalı da artmalıdır. Ərzaq Təhlükəsizliyi Bəyannaməsi üzrə Ümumdünya Sammitinin tövsiyələrini yerinə yetirmək üçün 2050-ci ilədək olan dövrdə dünya əhalisinin 9-10 milyarda çatması, ərzaq istehsalının 70% artması, dənli bitki və ət məhsullarının müvafiq olaraq 900 milyon və 200 milyon ton artması gözlənilir. Bununla əlaqədar olaraq, dövlətlərin makroiqtisadi siyasətlərinin və ərzaq əlçatanlığı üzrə apardığı siyasətin optimallığının vacibliyi xüsusilə qeyd olunur Dünya ölkələrinin ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi istiqamətində səylərinin birləşdirilməsi, beynəlxalq təşkilatların bu istiqamətdə fəaliyyətlərinin optimallaşdırılması, mövcud ərzaq resurslarından istifadənin ən səmərəli yollarının və mexanizmlərinin modelləşdirilməsi prioritet fəaliyyət istiqamətlərindən hesab olunur. Bu baxımdan kənd təsərrüfatı məhsulları qida sənayesi üçün əsas xammal mənbəyidir. Amma kənd təsərrüfatı torpaqlarının deqradasiyası səbəbindən daha çox məhsul yetişdirmək artıq mümkün deyil. Bəzi hallarda, artan torpaq sahəsinə əsaslanmadan daha yüksək məhsul verən damazlıq bitkilərin yetişdirilməsi yolu ilə yeni bitki növləri inkişaf etdirilə bilər. Buna misal olaraq adambaşına ərzaq istehsalının iki dəfə artdığı Asiyanı göstərmək olar. Bu, təkcə gübrələrdən istifadə etməklə deyil, həm də ərazi üçün xüsusi hazırlanmış daha keyfiyyətli məhsullardan istifadə etməklə əldə edilmişdir. Bitki yetişdirilməsi qlobal ərzaq təhlükəsizliyinə töhfə verə bilər, çünki qida maddələrinin qiymətlərini artırmaq üçün səmərəli vasitədir.
Mamamoo diskoqrafiyası
1,500 × 789px|thumb|right|KCON New York 2016 19 iyun 2014-cü ildə Rainbow Bridge World şirkəti tərəfindən yaradılan Cənubi Koreya-lı qız qrupu Mamamoo-nun diskoqrafiyası aşağıda göstərilmişdir.
Albomlar
4colors- 7 avqust 2019
Növkən (Sərdəşt)
Növkən - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Sərdəşt şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 72 nəfər. yaşayır (13 ailə).
Koreyim
Koreyim— İranın Ərdəbil ostanının Nir şəhristanının Koreyim bəxşində şəhər və bəxşin paytaxtıdır. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 781 nəfər və 167 ailədən ibarət idi. Əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və azərbaycan dilində danışırlar.
Şirinkökkimilər
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.
Vernon (Ör)
Vernon — Fransanın şimalında yerləşən bir şəhər, regionu Normandiya, departamenti Ör, rayonu Evrö, mərkəzi  eyniadlı kanton. Əhalisi (2013) — 23 951 nəfər.
İqtisadiyyatı
Əhalinin məşğulluq quruluşu:
Demoqrafiyası
Əhali sayının dinamikası, nəf.
Bricmen Stokbarger metodu
Bricmen — Stokbarger metodu Harvard Universiteti fiziki Persi Uilyam Bricmenin (1882–1961) və Massaçusets texnologiya institutunun fiziki Donald K.Stokbargerin (1895–1952) şərəfinə adlandırılıb. Bu metod özündə monokristal külçələrin yetişdirilməsində istifadə olunan iki fərqli metodu birləşdirir.
Çoxralski üsulu ilə bəzi yarımkeçirici kristalların yetişdirilməsi çətin olduğundan bu məqsədlə çox vaxt Bricmen-Stokbarger metodundan istifadə olunur. Bu proses monokristal külçələrin istehsalında çoxeffektiv üsul sayılır
Bricmen texnikası ilə Stokbarger texnikası arasında çox incə fərq var: halbuki, hər iki metodda hərəkət edən tigel və temperatur qradiyenti istifadə edilir, Bricmen metodunda əsasən sobadan çıxışda yaradılan idarə olunmayan qradiyent;Stokbarger texnikasında isə iki əlaqəli peçin yuxarı və aşağı donma nöqtələrinin temperaturlarını ayıran arakəsmə və ya rəfdən istifadə olunur. Bricmen metodunun Stokbarger modifikasiyası ərinti sərhəddində temperatur qradiyentini daha yaxşı idarə etməyə imkan verir.
İspas (Əbhər)
İspas — İranın Zəncan ostanı Əbhər şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Ukraynanın qəhrəman şəhəri
Ukraynanın qəhrəman şəhəri  — 6 mart 2022-ci ildə Ukrayna Prezidenti Vladimir Zelenski tərəfindən Rusiyanın Ukraynaya hücumunu dəf etməkdə fərqlənmiş şəhərlər üçün təsis edilmiş fəxri ad.
Prezidentin 111/2022 saylı fərmanında qeyd edilir ki, bu qərarın məqsədi “Rusiya Federasiyasının Ukraynaya qarşı silahlı təcavüzünün dəf edilməsi zamanı öz şəhərlərinin müdafiəsində göstərdikləri şücaət, kütləvi qəhrəmanlıq və mətanətə” ehtiram göstərməkdir. Bu qərarı şərh edən Zelenski qeyd edib ki, yeni titul SSRİ-də təsis edilmiş və Böyük Vətən Müharibəsində fərqlənməyə görə verilən keçmiş qəhrəman şəhər titulunu xatırladır: o zamankı qəhrəman şəhərlər, Zelenskinin sözlərinə görə, “daha ​​bir işğala tab gətirdilər, lakin çox oxşar bir işğal. İndi isə, başqa bir işğal, lakin ondan daha amansız işğal”.
24 mart 2022-ci ildə "Ukraynanın Qəhrəman Şəhəri" adı daha dörd şəhərə verildi:
2022-ci ilin aprelində Kiyevdə Sovet Tankçıları - Kiyevi Azad edənlər abidəsinin yanında Ukraynanın qəhrəman şəhərlərinə həsr olunmuş stendlərlə xiyaban yarandı - bu stendlər burada 1982-ci ildə SSRİ-nin qəhrəman şəhərlərinə həsr olunmuş stelları əvəz etdi.
Olyokma çayı
Olyokma (Өлүөхүмэ) — Rusiyanın Zabaykal diyarı və Yakutiya ərazisindən axan, Lena çayıın ilk qolunu təşkil edən çay.
Tarixi məlumat
Çayı ilk dəfə 1633-cü ildə rus tədqiqatçılar tərəfindən ziyarət edildi. Onlar çayın mənsəbinə yaxın ərazidə isti qışlaq qurdular. 2 ildən sonra Pyotr Beketov qışlağı Olekminski məntəqəsinə çevirir. 1649-cu ildə Erofey Xabarov çay boyu səyahət etdi. 1843-cü ildə Olyokma hövzəsində zəngin qızıl yataqları aşkar edilmişdir.
Güman edilən çayın adı evenk dilində işlənən Olooxunay sözündən törəmişdir. Mənası «dələ ilə zəngin» deməkdir.
Coğrafiyası
Çayın uzunluğu 1436 km, hövzəsinin sahəsi 210 000 km²-dir. Lena çayının çay hövzəsinə görə 4-cü ən böyük və uzunluğuna görə isə ən böyük çayıdır.
Tunqurşan qolunun mənsəbində termal mineral bulaq var
Hidrologiya
Qidalanmasının əsasını yağış və qar suları təşkil edir. Aşağı axarlarda qar suları qidalanmada önəmli yer tutur. Yazda yazda güclü daşqınlar müşahidə edilir. Orta illik suyun sərfiyyatı 1950 m³/s, axınının həcmi 61,544 km³-dir. Oktyabr ayında dondur, yuxarı axarlarda donma fevral-mart aylarında baş verir. May ayında dondan tamamən açılır. Sürətli daşqınlar yayda baş verir. Maksimum illik su sərfiyyatı yağış seli zamanı mümkündür. İl ərzində səviyyə dalğalanmalarının diapazonu orta hesabla 11 m, maksimal - 17 m təşkil edir.
Suyun bulanıqlığı 12 q/m³-dir. Lilli çöküntü axınının sürəti 23,4 kq/s təşkil edir. Suyun minerallaşması ilin fəsilindən asılıdır və 100 ilə 300 mq/l arasında dəyişir. Çay suları karbohidrogen sinfinə aiddir.
Təsərrüfat əhəmiyyəti
TransfSibir Dəmiryolu ilə gətirilən mallar Olyokma çayı ilə lazımı mənqəqələrə daşınır. Ağızdan aşağı 406 km məsafədə, Yenyukaya qayıq naviqasiyası mümkündür. İlin yüksək su dövrlərində daha böyük gəmilərin hərəkəti də mümkün olur. Lenanın sol sahilində, çayın mənsəbində Olyokminsk şəhəri və bir neçə kənd vardır: Srednyaya Olyokma, Ust-Nyukja, Kudu-Kel.
Çayın yuxarı axınında Rusiyanın dördüncü ən böyük qoruğu olan Olyokma qoruğu yerləşir.
Hamamlar (Urmiya)
Hamamlar — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 936 nəfər yaşayır (177 ailə). Əhalisi Azərbaycan türklərinin qolu olan Kürəsünnilərdən ibarət olaraq, sünni-hənəfi inanclıdır.
Vest-Hind şirkəti (Hollandiya)
Hollandiya Vest-Hind şirkəti  — 1621-ci ildə yaradıldıqdan sonra Amerika və Qərbi Afrikada ticarət və müstəmləkəçilik inhisarını Baş Ştatlardan alan Hollandiyanın Birləşmiş Əyalətləri Respublikasının bir ticarət şirkəti.
Əsas fəaliyyət sahələri: kölə ticarəti, qızıl, gümüş, xəz, şəkər, fil sümüyü ticarəti və özəlləşdirmə (xüsusilə İspan gəmilərinin soyulması). Şirkət metropoliyada (Amsterdam və Rotterdam da daxil olmaqla) beş ofisə sahib idi və 19 tacirdən ibarət bir məclis tərəfindən idarə olunurdu.
Çiçəklənmə dövrü
thumb|300px|[[:en:West-Indisch Huis (Amsterdam)|West-Indisch Huis, 1623-1647-ci illərdə Vest-Hind şirkətinin mərkəzi qərargahı (Amsterdam)]]
Portuqaliya müstəmləkə imperiyasının zəifləməsindən istifadə edərək Hollandiyalılar Braziliyanın şimal hissəsini (bax Hollandiya Braziliyası), habelə Surinamı və Qərbi Hindistandakı bir sıra adaları ələ keçirməyi bacardılar (bax Niderlan Antil adaları). Yeni Amsterdam Şimali Amerikadakı əsas Hollandiya ticarət məntəqəsi oldu (bax Yeni Niderland). Afrika sahillərində bir sıra Portuqaliya ərazilərini ələ keçirməyi bacardılar və yeni qalalar tapdılar (bax Hollandiya Qvineyası).
İflası
Şirkət 1674-cü ildə yenidən təşkil edildi, lakin artıq eyni əhəmiyyətə malik deyildi (Braziliyadakı əraziləri Portuqaliya, Yeni Amsterdam və Şimali Amerikadakı digər əmlak İngiltərə tərəfindən ələ keçirildi). Birgə sahiblərin əksəriyyəti Şimali Amerikada sahib olduqlarını itirdilər; istisnası, əmlakı çiçəklənən Kilian van Rensseler idi (özü də Amerikalı tacirlərin və siyasətçilərin görkəmli bir sülaləsini meydana gətirdi). 1791-ci ildə Vest-Hind şirkətinin səhmləri Hollandiya hökuməti tərəfindən satın alındı ​​və müstəqil olaraq mövcud olmağı dayandırdı.
Külür
Külür— İranın Ərdəbil ostanının Xalxal şəhristanının Şahrud bəxşində şəhər və bəxşin paytaxtıdır. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 2,380 nəfər və 675 ailədən ibarət idi.
Celfa (Əlcəzair)
Celfa Əlcəzairin Celfa vilayətinin mərkəzi şəhəridir. Əhalisi 2018-ci il siyahıya alınmasına görə 490.248-dir.
Coğrafiya
Celfa Əlcəzairin şimal-orta bölgəsində Ouled Nail sıra dağlarında,1138 m yüksəkliktə yerləşir.
İqlim
Celfanın yerləşdiyi ərazi Subtropik iqlimin Aralıq dənizi tipinin hakim olduğu bir yerdir. Bu səbəblə burada yağıntılar əsasən qışda düşür və yayda isti-quru hava müşayiət olunur.
Tarix
Bölgə e.ə 7000-dən 5000-ə qədər uzanan neolit dövründə qaya oymalarının bolluğu ilə diqqət çəkir. Celfa şəhərinin şimalında daş duzların və marnların yağış nəticəsində aşınması ilə yaranan Roşer de Sel duz qayası vardır. Roma dönəmində Celfanın yerləşdiyi yerdə Fallaba adlı şəhər var olmuşdur, bu şəhər son antik dövrə qədər mövcud olmuşdur. Dini tarix Vandal krallığı və Roma imperiyası dönəmində qədim bir yepiskopluğun mərkəzi olmuşdur. Roma Afrikasındakı bir çox yepiskopluq kimi bu yepiskopluqda Ərəblərin Məğribi fəthindən sonra ləğv edildi.1933-cü ildə yepiskopluq Latın Katolik Yepiskopluğu adı ilə bərpa edildi.
Etnik tərkibi
Əhalisi Biskra, Msila və səhra Atlaslarında yaşayan Ouled Nail qəbiləsindən olan insanlardır.
Sərçəveh (Sərdəşt)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 73 nəfər. yaşayır (17 ailə).
Vinsent Kompani
Vinsent Kompani (Vincent Jean Mpoy Kompany; ) — Belçika peşəkar futbol məşqçisi və mərkəz müdafiəçisi kimi oynayan keçmiş oyunçu və İFL Çempionatının "Börnli" klubunun hazırkı məşqçisi.
İrlandiya 2012 Yeniyetmələrin Qış Olimpiya Oyunlarında
İrlandiya — 2012-ci ildə Avstriyada baş tutan Yeniyetmələrin I Qış Olimpiya Oyunlarında. İrlandiya Yeniyetmələrin I Qış Olimpiya Oyunlarında 1 idmançı ilə 1 idman növündə təmsil olundu.
35x35px Dağ xizəyi
Qızlar
Koa
Koa — Hindistan yarımqitəsinə məxsus süd məhsulu. Əsasən Hindistan, Nepal, Banqladeş və Pakistanda tədarük olunur. Qurudulmuş yağlı süddən və ya ağzı açıq dəmir tavada isidilərək qatılaşdırılmış süddən hazırlanır. Sululuq səviyyəsi tipik təzə pendirlərdən (məsələn, rikottadan) daha aşağıdır.
Hazırlanması
250px|thumb|Nepalda koa satıcısı Koa istehsalında südün qatılığının 1/5 miqdarda olması kifayətdir. Koa bir sıra Hindistan şirniyyatlarının hazırlanması zamanı təməl inqrediyent kimi isifadə olunur. Hindistanda hər il təxminən 600,000 metrik ton koa istehsal olunur. Koa həm inək, həm də camış südündən hazırlanır. Koa tam yağlı südün böyük və dayaz dəmir qazanda bir neçə saat orta dərəcədə qaz üzərində qaynadılması ilə əldə edilir. Tərkibindəki suyun tədricən buxarlanması bərkimiş süd qalıqlarının qalması ilə nəticələnir. Yanmanın qarşısını almaq üçün ideal temperatur təxminən 80 °C-dir (180 °F). Koanın daha tez hazırlanmasının digər üsulu yağsız südə tam yağlı quru südü əlavə edib bərkiyənədək qarışdırmaq və qızdırmaqdır. Lakin sonuncu hazırlanma qaydası koanın ənənəvi hazırlanma üsulu olmadığından eyni dadı verməyə bilər.
Adətən koa ağ və ya solğun sarı rəngdə olur. Qışda hazırlandıqda yayda istifadə edilmək üçün saxlanıla və bu zaman saxlandığı qabın (zərərsiz halda) təsiri ilə yaşıl çalar və dən-dən görüntü alına bilər. Belə koa hariyali (yaşıl koa) adlanır və adətən koanın daha çox bişirildiyi reseptlərdə (məsələn, gülab camun hazırlanarkən) istifadə olunur. Soyuducunun meydana gəlməsi ilə hariyali istehsalı azalmışdır.
Kommunizm
Kommunizm (commūnis — ümumi) — İstehsal vasitələri üzərində ictimai mülkiyyətə əsaslanan iqtisadi ideologiya. Dar mənada həmin formasiyanın sosializmə nisbətən daha yüksək inkişaf pilləsi.
Koa
Növləri
250px|thumb|Maysurda südlü koa satışı Koanın müxtəlif növləri var. Tərkibindəki suyun miqdarından asılı olaraq təsnif olunur:
Kommunizm
Marksizmə görə, sosialist inqilabı inkişaf etmiş kapitalist ölkələrində, özü də dünyada eyni vaxtda baş verməlidir. Lenin isə kəşf etdi ki, imperializm kapitalizmin xüsusi formasıdır. İmperializm dövründə sosialist inqilabı iqtisadi cəhətdən geri qalmış tək bir ölkədə də qalib gələ bilər.
Və həmçinin Kommunizmin yeni yaranmış və əvvəlki ideologiyalardan fərqli olan konsepsiyası da var: Azad Kommunizm thumb|[[Oraq və çəkic|Oraq və çəkic (Kommunizm)]]
Kommunizmin yaranması
Kommunizmin yaranmasını başa düşmək üçün mütləq 18 və 19-cu əsr Avropa mədəniyyətinə nəzər salmaq lazımdır. B.e.-nın 2-ci əsrindən etibarən Avropa qitəsində xristianlıq dini mərhələ-mərhələ qəbul olunmuş və bu xristianlıq mədəniyyəti “Maariflənmə dövrü” adlanan dövrə qədər davam etmişdir.
Yaşıl kilsə
Müqəddəs Vəftizçi Yuhənna kilsəsi (Սուրբ Հովհաննսես Մկրտիչ եկեղեցի) — Şuşada yerləşən və el arasında daha çox Yaşıl kilsə (Կանաչ Ժամ — Kanaç jam) kimi tanınan, hal-hazırda fəaliyyət göstərməyən kilsə.
NGC 2544
NGC 2544, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Zürafə bürcü istiqamətində yerləşir. SBa tipli. tərəfindən ildə 40.64 sm (16 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Yaşıl kilsə
Kilsə 1818-ci ildə, digər mənbələrə görə 1847-ci ildə inşa edilmişdir. Əvvəlki günbəzi yaşıl rəngdə olduğuna görə qeyri-rəsmi olaraq Yaşıl kilsə kimi tanınmışdır. Yarımdairəvi günbəz sonradan itiuclu günbəz ilə əvəz edilmişdir. Azərbaycanda kilsənin əvvəllər rus pravoslav kilsəsi olduğu haqda fikirlər irəli sürünmüşdür.
2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi nəticəsində Erməni Həvari kilsəsinin tabeliyində olan Yaşıl kilsə fəaliyyətini dayandırmışdır. 2021-ci ildə erməni mənbələri yaydığı peyk şəkilləri əsasında kilsənin azərbaycanlılar tərəfindən məhv edilməsini iddia etmişdir. Azərbaycan mənbələri bunun həqiqət olmadığını və müharibə zamanı zərər görmüş kilsə binasında hal-hazırda təmir işlərinin aparıldığını və günbəzin bərpa edildiyini bəyan etmişdir.
Buddist bayrağı
Buddist bayrağı — XIX əsrin sonunda buddizmin simvolu olaraq yaradılmış bayraq. Hər biri eninin 1/6 hissəsini tutan beş şaquli zolaqdan (mavi, sarı, qırmızı, ağ və narıncı) ibarətdir. Altıncı hissə şaquli zolaqların rənglərini təkrarlayan (aşağıda narıncı) beş üfüqi zolaqdan ibarətdir. 1952-ci ildə Ümumdünya Buddistlər Konqresində dünya Buddist bayrağı kimi tanınmışdır. Bu bayrağın müxtəlif modifikasiyaları var.
Zəif bənd
250 px|right
Zəif bənd — televiziya oyunu.
Layihə veriliş kimi ilk dəfə 2000-ci il 14 avqust tarixində BBC telekanalında yayımlanmağa başlayıb. Bu layihəni Anna Robinson adlı məşhur qadın aparıcı yaratmışdır. Bu veriliş həm də bilik oyunudur. Sonralar veriliş Azərbaycan, ABŞ, Sinqapur, Türkiyə, Rumıniya, İspaniya, Meksika, İtaliya, İsrail, Makedoniya Respublikası, Cənubi Afrika, Tailand, Sloveniya, Fransa, Honkonq, Braziliya, Almaniya, Çili, Şimali Koreya, Yaponiya, Çin, Çexiya, Yunanıstan, Şotlandiya, İrlandiya, Livan, Rusiya, Serbiya, Portuqaliya və Polşada yayımlanmağa başlayıb.
Azərbaycanda veriliş ilk dəfə Lider TV tərəfindən 2001-ci ildən yayımlanmağa başlanmışdır. İlk aparıcısı Kamilə Babayeva olmuşdur. 2006–2011-ci illərdə veriliş dayandırılmışdır. 2011-ci ilin noyabrından veriliş Lider TV-də bərpa edilir və yeni aparıcısı Solmaz Süleymanlı olur. Veriliş hər şənbə günü saat 18:00-da yayımlanırdı, lakin 2014-cü ildə veriliş yenidən bağlanılmışdır.
Oyunun qaydaları
Oyunda 9 iştirakçı olur. Əvvəlcə onlar bir otaqda otururlar və söhbət edirlər. Oyunun hər raundunun axırında hər oyunçu digər şəxsin adını yazır. Beləcə ən çox kimin adı çıxarsa, o həmin raundu tərk edir. Tərk edən şəxs digər bir otaqda öz iradlarını bildirir. Adlar heç-heçə olarsa, raundun ən güclü bəndinə istədiyi birini çıxartmağa icazə verilir. Oyunda pas və bank sözləri işlədilir. Belə ki, əgər səndən qabaqkı oyunçu suala doğru cavab verərsə, pulların itirilməməsi üçün həmin oyunçu bank deyir. Verilən sualın cavabını bilmədiyi zaman pas deyə bilər və beləcə aparıcı doğru cavabı səsləndirir.
Oyunda xallar mövcuddur.
Verilişin başlanğıcı və sonu
Hər bir ölkədə olduğu kimi, Azərbaycanda da verilişin əvvəlində aparıcı bu ifadələri deyir: ""Zəif bənd" oyununa xoş gəlmisiniz", qaydaları deyir və iştirakçılarla tanış olur. Verilişin sonunda isə ""Zəif bənd" oyununa baxdınız, bu sadəcə bir oyun idi. Hələlik!". Digər ölkələrdə isə:
Xarici ölkələr
200px|thumbnail|Verilişin yayımlandığı ölkələr
Rafiq Savalan
Ağayev Rafiq İmanqulu oğlu — nasir, publisist, tərcüməçi, 1988-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1976), Jurnalistlər Birliyinin "Qızıl qələm" mükafatı laureatı (1971)
Həyatı
Ağayev Rafiq İmanqulu oğlu 1940-cı il dekabrın 1-də Bakı şəhərində fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini Bakıda, orta təhsilini Neftçalada almışdır. Eyni zamanda neft mədənlər idarəsinin elektrik quraşdırma sexində fəhlə işləmişdir (1956–1958). ADU-nun filologiya fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir (1958–1964). Əmək fəaliyyətinə Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində Azərbaycan radiosu təbliğat və xəbərlər baş redaksiyasında müxbir kimi başlamışdır (1964–1966). Orada kiçik redaktor, böyük redaktor, siyasi icmalçı (1966–1975), radionun uşaqlar üçün proqram baş redaksiyasının baş redaktoru (1975–1996) vəzifələrində çalışmışdır.
Hazırda teleşirkətdə "Səhər" proqramının baş redaktor müavini vəzifəsində işləyir (1996-cı ildən). Hər bazar günü uşaqların maraqla dinlədikləri "Biləyən" radio verilişinin yaradıcısı, müəlliflərindən biri və redaktorudur (1975-ci ildən). Ədəbi fəaliyyətə 60-cı illərdən başlamışdır. Onun hekayələri, felyetonları, publisist yazıları və tərcümələri dövri mətbuatda müntəzəm çap olunur, efirdə səslənir. Son illər televiziya və dövri mətbuatda islam tərbiyəsi mövzusunda çıxışlar edir, "İmam Əli" (22 seriya) və "İmam Rza" (29 seriya) fılmlərinin dublyajına başçılıq edir.
Nikolayevka (Bakalı)
Nikolayevka — Başqırdıstan Respublikası nın Bakalı rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Diyaşev kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Kişkunşaq Milli Parkı
Kişkunşaq Milli Parkı ― Macarıstanın Baç-Kişkun medyesində yerləşən bir milli park. 1975-ci ildə yaradılmış və UNESCO tərəfindən biosfer qoruğu elan edilmişdir. Park 570 km² ərazini əhatə edir.
Xüsusiyyətləri
Park tək bir ərazi deyil, bölgəyə səpələnmiş yeddi ayrı hissədən ibarətdir.
Bunlara həmçinin Kolon gölü də daxildir. Göl bataqlıq tısbağaları, vağlar, geniş qamışlıq və yaxınlıqda böyüyən doqquz səhləb növü ilə məşhurdur. Bölgədəki maraqlı təbiət hadisəsi ərazidə yerləşən qum təpələridir. Onların əlverişli külək şəraitində hərəkət etdikləri deyilir.
Coğrafiyası
Parkda qələvi tərkibli bir neçə göl yerləşir. Göllərin misilsiz flora və faunası var. Burada bizdimdik, qaz və qaraqanadlı caydaqcüllüt kimi quşlar yuvalayır. Göllər on minlərlə köçəri quş üçün müvəqqəti sığınacq rolunu oynayır. Bu ornitoloq cənnəti həm də UNESCO-nun biosfer qoruğudur. Milli parkın daxilində çox sayda turist və təhsil cığırı və izləmə yeri var. Milli Parkın "Təbiət Evi" adlanan əsas ziyarətçi mərkəzi Keçkemetdə yerləşir.
Şamlı (tayfa)
Şamlı — tayfa, el. Qızılbaş tayfa ittifaqına daxil olan toplulardan biri.
"Şamlı" adı haqqında
Azərbaycanda müxtəlif türk tayfalarının adını özündə yaşadan yaşayış məskənləri, toponimlər mövcuddur. Bunlardan biri də Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonundakı "Şamlı" adıdır. Məlumdur ki, "Şamlı" Şimali Suriyadan gəlmiş türk tayfalarından (boylarından) birinin adı olub. Bu faktı tarixi mənbələr də təsdiq edir.
Şamlı adının yaranması haqda Məhəmməd Həsən Vəliyevin (Baharlı) "Azərbaycan" adlı kitabında (fiziki-coğrafi, etnoqrafiq və iqtisadi oçerk) belə yazılır: "1034-cü ildən (425-ci ildən) başlayaraq Azərbaycana Səlcuq adı ilə tanınmış bir türk tayfası gəlməyə başlamışdır… Səlçuqlar bir sıra tayfalara bölünmüşlər və bunlardan bir çoxları monqol hücumu dövründə onlara tabe olmaq istəməyib, Kiçik Asiyaya çıxıb getmiş və ordan sonralar müxtəlif vaxtlarda Azərbaycana gəlmişdilər, bir hissəsi isə monqollar dövründə də Azərbaycanda qalmışdı. Səlcuq tayfaları indi də Ayrum, Şamlı, Bəydilli, İnallı, Təklə, Qaramanlı, Əhmədli, Aydınlı, İmirli, Düxər və s. adlarla məşhurdur". M. H. Vəliyev (Baharlı) eyni əsərində daha sonra yazır: "…Başqa səlcuq tayfası Şamlı, monqolların basqını zamanı Türkiyəyə gedən və Şamda (Suriya) məskən salan (o zaman Suriya Osmanlı İmperiyası|Osmanlı imperatorluğunun tərkibində olub – müəl.) səlcuqlardan ibarətdir. Onlar "Şamlı" adı altında Topal Teymur tərəfindən Suriyadan köçürülmüş və İranda məskunlaşmışlar. Burdan da onlar Azərbaycana keçərək öz adlarını aşağıdakı kəndlərə vermişlər:
Tədqiqatçı Adnan Menderes Qayanın 2004-cü ildə Türkiyədə yayınlanmış "Afşar Türkmənləri" adlı kitabında Şamlı tayfası haqqında geniş məlumat verilir: "Şamlı Avşarı (Əski Yörük) adından da anlaşıldığı kimi Quzey Suriya, ya da digər adıyla Hələb avşarlarından gəlməkdədirlər. İranda, özəlliklə Səfəvilər dövründə etkinliyini (təsirini – müəl.) gördüyümüz Şamlılar isə Hələb Türkmənlərindən olub başqa boylara mənsubdu. Ancaq, günümüzdə İrandakı avşarların obalarından biri Şamlı adını daşıyır. Anlaşılan bu Şamlılar, zamanla Afşarlar arasına girib onun bir obasını təşkil etmişdir. 16-cı yüz ildə Qaraman əyalətində bulunan Atçəkən oymaqları arasında Əskil qəzasında sakin bir Şamlular (digər adı Başagirən) camaatı bulunmaqdadır. Bu Şamluların bir bölümü də eyni yüz ildə Tarsus yörəsində bulunurdu. Qutlu Hanlı tayfasına bağlı olan bu camaat, 1543-də ortaya çıxmışdır… Şamlıların önəmli bir bölümü isə Mərsin civarında (ətrafında – müəl.) bulunurdu… …Şamlılar (digər adı Əski Yörük), əsil vətənləri olan Anamurun Çuxurşamlı köyünə (kənd – müəl.) iskan (məskunlaşdırma – müəl.) edildi. Boz-Ulusun Aydın bölgəsində bulunan camaatları arasında yeni oluşan bir Şamlı obası var. Bu obanın bizim Şamlılardan ayrı olmadığını görürük… Şamlılar, Alanya, Anamur, Aydın, Bəyşəhir, Dənizli, Düşənbə, Edirnə, Eflani, Eğridir, Gülnar, Güzelhisar –Aydın, Hamit, İç-Əl, Qaraman, Kıbrıs, Kütahya, Lazkiyə – Kütahya, Manavgat, Manisa, Məntəşə, Rakka, Sarıçam, Saruhan, Tarsus, Təkə, Yalvaç və Zara – Kastamonu bölgəsində yerləşmişdir…".
İnternetdə verilən bir məqalədə Şamlı (Şamlu) haqqında belə yazılır: "…Kərkük və Hələb bölgəsində Bayat boylarının qonaqladıqları (yerləşdikləri – müəl.) bilinməkdədir. Səfəvi Dövlətini quran Şamlu oymaqlarının böyük əksəriyyətini Bayatlar təşkil edir…". İnternetdə yayınlanan "İraqdakı türk oymaqları. İraqda varlığı bilinən boy və oymaqlar" məqaləsində də bu barədə söz açılır: "…. Quzey Suriya Türkmənləri Səfəvilər|Səfəvi dövlətinin quruluşuna, özəlliklə Şamlu adı altında qatılmışlardır…".
Türkiyəli tarixçi Vətən Özgülün internetdə yayınlanan "XIX yüzildən öncə Balaban aşirəti" adlı əsərində XIII əsrdə Suriyada qələbəlik bir Türkmən topluluğunun yaşadığı və bu topluluğun çox mühüm bir hissəsinin yayda Sivasın (Türkiyə) cənub bölgələrinə və Uzun Yaylaya (Türkiyədə) getdiyi qeyd edilir. Bunlara Şamlu, Şam Türkləri və ya Şam Türkmənləri deyilirmiş. Tarixçinin eyni adlı əsərində bu tayfa haqqında belə yazılır: "…Səlçuqlular dövründən bəri Hələb-Antəp arasında qışlayan və Sivas-Gürün-Gəmərək arasında yaylayan Türkmən oymaqlarına Farsca tarixlərdə Ətrak-i Şam və ya Türkman-ı Şam, Türk xalqı arasında və Türkcə əsərlərdə də Şamlu deyilirdi. Osmanlı dövründə rəsmi sənədlərdə Hələb Türkmənləri deyilən Hələb-Antəp arasındakı topluluq başlıca Avşar (Afşar), Bəydili, İnallu, Harbəndəlu, Bayat kimi oymaqlara ayrılmışdı…".
Bu barədə professor Faruq Sümərin "Qaşqay" adlı əsərində də yazılır: "Bir çox boy və obadan meydana gəlmiş olan Qaşqay elinin bu boy və obaları arasında diqqəti çəkən tarixi boy və oymaqlar bunlardır: Bayat (Oğuz boyu), İğdü (Oğuz boyu), Beğ Dili (Oğuz boyu), Çarıhlu (Çarıklu-Oğuz boyu ?) Kaçarlu, Şamlu, Ağaç-Eri, (Qara Qoyunlulardan), Halac, Musullu (Ağ Qoyunlulardan), Oryad (Oryad Monqol ?)…". Bu fakta Azərbaycanlı tədqiqatçı Mirzə Bala Məmmədzadə|Mirzə Balanın (Məmmədzadə – müəl.) internetdə yayınlanmış "Qaşqay" adlı məqaləsində də rast gəlirik: "…Bəydililərin, Timur səfərlərini izləyərək, Suriyadan Azərbaycana dönən Şamlu Bəydililərdən bir qol olduğu sanılmaqdadır. Eyni təxmin Baharlular üçün də uyğun görülə bilər…".
Alim Vasif İsmayıloğlu 2002-ci ildə İstanbulda nəşr olunmuş "Bir gün xəstəxanada, kürtləşmiş Azərbaycan Türkləri" adlı kitabında Şamlı boyu haqqında belə yazır: "…Quzey (Şimali – müəl.) Azərbaycanın Şamlu, Ayrımlu kimi Türkmən boyları Güneydoğu (cənub-şərq – müəl.) Anadolunun Türkmənlərindən ikən Yavuz Sultan Səlim zamanında məzhəb fərqliliklərindən (Hənəfi və Cəfəri məzhəbləri nəzərdə tutulur – müəl.) doğan ixtilafla əlaqədar köç etmişlərdir".
Türkiyəli professor Əbdülxaluq M. Çayın internetdə yayınlanmış "Azərbaycan və Türklər" məqaləsində də bu barədə məlumat var: "…Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular kimi Türkmən topluluqlarından sonra Anadoludan Azərbaycana gələn bu üçüncü böyük köçü təşkil edir. Bu Türkmən topluluqları arasında Sivas, Amasya, Tokat bölgəsindən gedən Ustacalu, Şamlu, Rumlu; Antalya bölgəsindən Təkəlü; Qaraman bölgəsindən Turqutlular və digərləri; Tarsus bölgəsindən Varsaqlar və Dulqədirlilər (Zulqədr)'i görürük". Türkiyəli yazıçı Nihad Çətinqayanın "Qızılbaş Türklər (tarixi yaranışı və inkişafı)" kitabında Şamlı (Şamlu) tayfası haqqında bəhs edir. O, tarix elmləri doktoru, professor Oqtay Əfəndiyevin "Səfəvi Dövlətinin quruluşunda Türk aşirətlərinin rolu" məqaləsinə istinadən belə yazır: "1576’da İskgəndər Münşi tərəfindən verilmiş buyruqlarda (sərəncam, tapşırıq – müəl.), Türk əsilli Qızılbaş aşirətlər, aşağıdakı kimi sıralanmışlardır: Samlu, Ustağlu, Türkmən, Rumlu, Dulkadir, Afşar, Kaçar, Təkəli və Hunuslu…". Professor Oqtay Əfəndiyevin "Səfəvi Dövlətinin quruluşunda Türk aşirətlərinin rolu" məqaləsində eyni fikrin davamı olaraq belə yazılır: "…1628 ilində eyni yazıçı tərəfindən verilən siyahıda Türk aşirətlərinin siyahısı da verilmişdir: Şamlu, Ustaoğlu, Dulkadir, Qaçar, Avşar, Türkmən, İspirli, Rumlu, Qaradağlı, Bayat, Alpaqut, Kazaklı, Qacirlı, Bayburtlu. Şamlulular; Bəydili, Abdili, Arabgirli, Nikaz qəbilələrinə bölünmüşlərdi…". Professor O. Əfəndiyev daha sonra eyni adlı əsərində Şamlı (Şamlu) boyu haqqında belə yazır: "…Bayat aşirətindən Oruc Bəy (İranın don Juanı), Qızılbaş aşirət qolları və ailələri ilə aşirətlərin hamısını göstərən bir siyahı verir. Bunlar içində ən önəmliləri olaraq Ustağlu, Samlu, Afşar, Türkmən, Bayat, Təkəli, Dulqadir, Kaçar, Qaramanlı, Bayburtlu, İspirli ve Baharlıdan təşkil olunmuş 32 ailə və aşirət yer almaqdadır…".
Türkiyənin Balıkəsir Universiteti tarix bölümünün dosenti Abdulməcid Mutaf bu sətirlərin müəllifinə yazdığı elektron məktubda (e-mail) bildirdiyinə görə dörd ailənin Suriyadan gələrək Balıkəsirdə (Türkiyə) yerləşdikləri ərazi onların mənsub olduqları tayfanın adı ilə Şamlı adlandırılmışdır. Bundan başqa internetdə verilmiş bir məlumatda yazılır ki, Türkiyənin Elazığ vilayətinin Ürünverən kəndində yaşayan Şamlı oymağına mənsub insanlar köklərinin Şamdan gələrək Elazığ vilayətinin kəndlərində və bir hissəsinin də Konya bölgəsində yerləşdiklərinə inanırlar. Yeri gəlmişkən, köklərinin Suriyadan gəldiyinə dair inam Qəbələ rayonundakı Şamlı kəndinin köklü sakinlərində də var. Yaşlıların söylədiklərinə görə Şamlı kəndi yerləşən ərazidə ilk dövrlərdə üç-dörd ailə yaşayırmış. Fikrimizcə, Balıkəsirdə olduğu kimi Qəbələdə də bu ərazi orada məskunlaşan insanların gəldikləri yerin (Şam-lı, yəni, Şamdan gələnlər) və ya mənsub olduqları tayfanın (Şamlı) adı ilə "Şamlı" adlandırılmışdır. Bəlkə də hazırda Qəbələnin Şamlı kəndində yaşayanların kökü Şamlı əmirlərinə qədər çatır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Şamlı kəndinin adı bəzən səhv olaraq Şamılı kimi yazılır.
Cavad Heyətin internetdə yayınlanmış "Azərbaycanın Türkləşməsi və Azərbaycan Türkcəsinin Təşəkkülü" əsərində Əmir Teymurun Anadolu səfərindən qalib olaraq döndüyündə bir çox türk boylarını (o cümlədən Şamlı boyunu) Suriya və Anadoludan Azərbaycana gətirdiyi qeyd olunur: "…Özəlliklə Teymur Anadolu səfərindən qalib olaraq döndüyündə bir çox Türk boylarını Suriya və Anadoludan Azərbaycana gətirdi. Bunlar Şamlı, Musuulu, Rumlu, Qaçar, Afşar, Zulkadir, Kovanlu, Kozanlu, Təkəlu, Baharlu, Varsaqlu, Bəydili boyları olub Azərbaycanda qaldılar və bir çoxu Ərdəbil və ətrafında Səfəvi şeyxi (Şeyx Əli)nin (rəvayətə Ərdəbildən keçərkən Topal Teymura rast gələn Səfəviyyə təriqətinin qurucusu Şeyx Səfiəddin Ərdəbilinin nəvəsi, bu təriqətin rəhbəri Şeyx Əlinin xahişi ilə əsirləri bağışlayır və onları şeyxin xidmətində durmaları üçün Ərdəbil yaxınlarında yerləşdirir – müəl.) ətrafına toplanıb onun və oğullarının müridləri oldular…". Bu barədə məlumat İsmayıl Qayqusuzun "Qızılbaşlıq və Qızılbaşlar" adlı məqaləsində də var: "…1402 Ankara savaşında Yıldırım Bəyazidi böyük məğlubiyyətə uğradan Teymur (Əmir Teymur – müəl.) geri dönərkən, birlikdə götürdüyü otuz min əsir Türkməni, Ərdəbil şeyxi Xoca Əliyə hədiyyə etmişti. Əsir Türkmənlərin böyük əksəriyyəti Təkəlü və Qaramanlulardı…". Abbasqulu ağa Bakıxanov internet vasitəsi ilə oxuduğumuz "Gülüstani-İrəm" adlı əsərində yazır: "…Sultan Məhəmməd Xudabəndə (Şah İsmayıl Xətainin böyük qardaşı – müəl.) taxta oturdu. …Şamlı və sair tayfaların əmirlərindən bir neçəsinə Şirvanda torpaq verildi…". Abbasqulu ağa Bakıxanov eyni əsərində daha sonra qeyd edir: "…Şirvanda Qaramanlı, Təkəli, Şamlı… və sair bir çox tayfalar vardır". Tarixdən məlum olduğu kimi Qəbələ də müəyyən bir tarixi dövrdə (Şirvanşahların zamanında) Şirvan vilayətinin tərkibində olub. İnayətullah Rzanın internetdə yayınlanan "Aran adı nə üçün məhv oldu?" məqaləsində də bu fakt təsbit olunur: "…Şirvanşahların zamanında Qəbələ ki mülknişin idi və yerli hakimlərin hakimiyyəti altında olurdu, Şirvan hökumətinə tabe oldu…"
Şamlı tayfasının Azərbaycana köç etməsi faktı Türkiyəli alim İsmayıl Qayqusuzun internetdə verilmiş "Qızılbaşlıq və qızılbaşlar" adlı məqaləsində də qeyd olunur: "…Təkəli, Şamlu, Ustaclu və Rumlu Türkmənlərin böyük bir qismi daha o zamandan (1470-ci illərdə) İran və Azərbaycana köç edərək, Şeyx Heydərin ilk Qızılbaş ordusunu təşkil etmişlərdi". İ. Kayqusuz daha sonra eyni adlı məqaləsində yazır: "…Bunların bəziləri, öncə sözü edildiyi kimi, Xoca Əlinin Ərdəbilə yerləştirdiyi Türkmənlərin (Təkəlü, Qaramanlu), o biriləri isə Şeyx Cüneydin savaşlarına qatılaraq, ya da Şeyx Heydər dönəmində (məsələn, Azərbaycanda kənd təsərrüfatı bölgəsinə yerləşmiş Şamlular kimi) gəlmişlərdi…". Bu faktı İsmayıl Qayqusuz "Sufi qıran Çaldıran…" məqaləsində də təsdiq edir: "…Qızılbaş ordusunu təşkil edən Qızılbaş Türkmən qəbilələri də, son yarım yüz il boyunca Azərbaycan və İrana köçüb yerləşmiş əqrabalarından (qohum – müəl.) başqaları deyildi…".
Fikrimizcə, Şamlı (Şamlu) adı ilə bağlı olan bütün yaşayış məskənlərinin sakinləri və bu adı daşıyan nəsillər arasında birbaşa bağlılıq, tayfa qohumluğu mövcuddur.
Son olaraq qeyd etməyi lazım bilirik ki, bu qeydlər kökü, soy bağı ilə Qəbələ rayonunun Şamlı kəndinə bağlı olan yazı müəllifinin bu torpağın tarixi keçmişinə işıq tutmaq cəhdi idi. Fikrimizcə, Şamlı kəndinin tarixi keçmişi haqqında geniş elmi tədqiqata ehtiyac vardır.
Elin tarixi
Şamlı eli Əmir Teymur tərəfindən Suriyadan köçürülüb Ərdəbil ətrafında məskunlaşdırılıb. Əmir Teymur bu eli Xacə Əli Səfəviyə bağışlamışdı. Elin kökü Bəydili və Avşar boylarına bağlıdır.
Şeyx Heydəri (1460–1488) əvvəlcə Rum, Talış və Qaracadağ sakinləri müdafiə etdilər.1488-ci ilin yazında, Dağıstana sonuncu yürüşü zamanında isə onun qoşununda şamlı tayfası da var idi.
1521-ci ildən sonra Şamlı elinin nümayəndələri Herat əyalətinə başçılıq etdilər.
1524-cü ildə Şamlı elinin iki görkəmli əmiri – Herat hakimi Durmuş xan və Astrabad hakimi Zeynal xan şəxsən Div sultan Rumluya qoşulmasalar da, onun vəkilliyə olan iddialarını müdafiə etdilər.
1529-cu ildə özbəklərlə döyüşdə böyük şücaət və cəsurluq nümayiş etdirmiş Şamlı elinin başçısı Hüseyn xan əvvəlki mühasirə zamanı ağır vəziyyətə salınmış, ərzaq cəhətdən korluq çəkən Heratın hakimi vəzifəsini tutmuşdu. Qızılbaş qoşunu Xorasanı tərk edən kimi, Übeydulla xan yenidən bura hücum etdi və Hüseyn xanın azsaylı qızılbaş dəstəsi ilə qoruduğu Heratı mühasirəyə aldı. Çuxa sultan Təkəli qızılbaş qoşununu Heratda mühasirəyə düşənlərə köməyə göndərməyi yubandırdı. Çuxa sultanın, onun özbəklərin əlinə düşməsini istədiyini yaxşı başa düşən Hüseyn xan Şamlı Übeydulla xanla danışıqlara başladı. Ona maneəsiz olaraq öz dəstəsi ilə şəhəri tərk etməyə və Sistandan keçərək Şiraza geri çəkilməyə icazə verildi21. Hicr 937-ci il zülqədənin 2-də (1531-ci il iyunun 17-də) Hüseyn xan Sam mirzə ilə şahın İsfahan yaxınlığındakı qərargahına gəldi. Çuxa sultan özünün təhlükəli rəqibindən xilas olmaq üçün onu şənliklərin birində öldürmək qərarına gəldi. Onun bu planından Hüseyn xan Şamlı xəbər tutdu. O, gecə düşəndə silahlı adamlardan ibarət dəstə ilə Çuxa sultanın alaçığına yollandı. Çuxa sultan sığınacaq tapmaq ümidi ilə divanxanaya qaçdı. İş o yerə çatdı ki, vuruşma şah otağnda davam etdirildi və Hüseyn xanın adamlarının atdıqları iki ox şahın tacına dəydi. Həmin gecə şahı mühafizə edən, zülqədər tayfasından olan şah qorçiləri Hüseyn xanın tərəfinə keçdilər və onlardan biri Çuxa sultanı ölümcül yaraladı.