cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bosfor
Marmaray layihəsi
Layihənin boğazdan keçən hissəsinin uzunluğu 1,4 kilometrdir və zəlzələyə davamlı 11 sualtı tuneldən ibarətdir. Tunelin ucları Qazlıçeşme və İbrahimağa rayonlarında bitir. Mövcud 37 stansiyadan əlavə Yenikapı, Sirkeci və Üsküdarda yeni yeraltı stansiyalar istifadəyə verildi. Layihədən əvvəl dəmiryol xətlərinin sayı ikidən üçə artırıldı və T1 xətti daxili sərnişin daşımalarında istifadə edildi, yeni açılan T3 xətti isə şəhərlərarası yük və sərnişin daşımalarında istifadə edildi.
Marmaray layihəsi başa çatdıqda saatda bir istiqamətə 75 min sərnişin daşınması hədəflənirdi. Gebze ilə Halkalı arasındakı məsafəni 104 dəqiqəyə endirəcək bu layihə ilə şəhər nəqliyyatında dəmiryol sistemlərinin payının artırılması, boğaz körpülərinin yüklərini azaltmaq və böyük mərkəzlər arasında qısa səyahət təklif etməkdir.
Marmaraydan əlavə Yenikapı, İbrahimağa və Üsküdarda da qurulan yan layihələrlə böyük nəqliyyat mərkəzləri quruldu. Marmaray, Yenikapı ilə İstanbul metropoliteni, Hacıosman-Yenikapı və bu iki xətlə bağlı olan digər xətlər ilə İDO-nun Yenikapı Pieri arasındakı M1 xətti ilə birləşdirildi. Sirkecidəki Zeytinburnu və Kabataş arasındakı T1 xəttinə və Küçükçekmecedə inşasına hələ başlamamış Bakırköy-Beylikdüzü metro xəttinə qoşulacaq xətt, Üsküdarda Üsküdar-Ümraniye metrosuna və İbrahimağadakı Kadıköy-Kartal metrosuna birləşdirildi.
Marmaray layihəsinin ana xətləri 1987-ci ildə təyin olundu. Sonrakı illərdə tez-tez müzakirə olunsa da, araşdırmalar 1995-ci ildə başladı. Araşdırmalar 1998-ci ildə başa çatdı və layihə haqqında qərar verildi. Şəhər nəqliyyatı və nəqliyyat sıxlığı problemlərinin həlli olaraq Marmaray layihəsinin həyata keçirilməsinə qərar verildi. 1999-cu ildə Yaponiya Beynəlxalq Əməkdaşlıq Bankı ilə imzalanan müqaviləyə uyğun olaraq layihənin boğaz keçidi hissəsi üçün proqnozlaşdırılan maliyyə vəsaiti bu bankdan kredit olaraq alındı. 2002-ci ilin mart ayında tender sənədləri hazırlanmağa başladı. Tender yerli və beynəlxalq podratçılara açıq elan edildi. 2004-cü və 2006-cı illərdə Avropa İnvestisiya Bankı ilə stansiyaların inşasını, təkmilləşdirilməsini və yeni nəqliyyat vasitələrinin tədarükünü maliyyələşdirmək üçün danışıqlar başladı. Layihənin inşasına 2004-cü ilin may ayında başlanılıb. Layihə boğaz keçidi, abadlıq və yeni tikinti işləri üçün 2,5 milyard dollar büdcə ayırıldı.
Layihənin quruda aparılan qazıntı işləri tarixi yarımadada qazılan qazıntıların demək olar ki, hər nöqtədən qədim tapıntı çıxması səbəbindən tez-tez dayandı. İstanbul Arxeologiya Muzeyi tərəfindən qazıntı işlərinin izləmək üçün bir Osmanlı və bir Bizans tarixçisi təyin olundu. Bu tarixçilər mütəmadi olaraq məruzələr vasitəsilə müvafiq orqanlara məlumat verirdilər. Marmarayda tikinti işləri Mühafizə Şurası tərəfindən icazə verilən ölçüdə aparıldı. Layihə çərçivəsində söküləcək tarixi binaların qorunaraq başqa yerə köçürülməsi tapşırıldı.
Layihə 2013-cü ildə boğazın altından keçən Marmaray tunelinin açılışı ilə qismən, 2019-cu ildə Avropa tərəfində Halkalı ilə Anadolu tərəfindəki Gebze arasında yerləşən Marmara dənizi boyunca mövcud şəhərətrafı xətlərin modernləşdirilməsi nəticəsində layihə tam olaraq həyata keçirildi. Layihənin birinci mərhələsi olan boğaz keçidi 29 oktyabr 2013-cü ildə istifadəyə verildi. İkinci mərhələ işləri 12 mart 2019-cu ildə tamamlandı.
Üçüncü körpü
200px|thumb|left|Yavuz Sultan Səlim körpüsü Hər ay 20 min yeni nəqliyyat vasitəsinin gəldiyi İstanbulda təxminən 2,5 milyon qeydiyyatdan keçmiş nəqliyyat vasitəsi var. Boğazda yerləşən iki körpü günün müəyyən vaxtlarında yaşanan həddindən artıq intensivlik səbəbindən tam xidmət göstərə bilmir. Buna görə də son illərdə boğazda üçüncü körpünün inşası üçün bir çox təklif irəli sürüldü. İlk konkret addım 60-cı hökumət dövründə atıldı. Dövrün Baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğan üçüncü körpünün lazım olduğunu və dərhal edilməli olduğu fikrini müdafiə etdi. Körpünün yolunu təyin etmək üçün helikopterlə baxış keçirdi.
Körpünün yerləşməsi üçün xüsusən də meşələrlə örtülən şəhərin şimal hissələri nəzərdə tutuldu və körpünün dəqiq marşrutu ictimaiyyətə açıqlanmadı. Körpü üçün qurulacaq avtomobil yolunun Silivrinin meşəlik ərazilərindən başladığını və bu yolun İstanbulun meşələrinə və su hövzələrinə zərər verəcəyi bildirildi. Gürsel Tekin iddiaları hökumət tərəfindən rədd edilmədi, ancaq dəqiq yolun hələ də bəlli olmadığı vurğulandı. Dövrün nəqliyyat naziri Binəli Yıldırım mətbuata açıqlamasında üçüncü körpünün digər iki körpünün şimalında inşa ediləcəyini bildirdi. Keçmişdə, üçüncü körpü üçün edilən etirazlara İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyə Başçısı Rəcəb Tayyib Ərdoğan da böyük dəstək vermiş, öz işçiləri tərəfindən hazırlanan böyük abadlıq planına üçüncü körpü daxil edilməmişdi. Ərdoğan, təxminən 6 ay ərzində şəhər planlaşdırıcılarının yaratdığı şəhər və ətraf mühitin dağıdılması ilə bağlı hesabatı müdafiə etdi və belə dedi: "Budur, üçüncü körpünün İstanbul üçün cinayət olduğunu elm də sübut edir, buna görə də müqavimət göstərəcəyik və qəbul etməyəcəyik!"
Ərdoğanın baş nazir vəzifəsində olduğu müddətdə İstanbuldakı nəqliyyat problemi həll edilə bilmədi. Körpü üzərində ilk konkret addım atan Ərdoğan, çıxışlarının birində İstanbul üçün üçüncü körpünün zəruriliyindən danışdı:"Birinci körpüyə qarşı çıxdılar. Sonra utanmadan körpüdən istifadə etdilər. Eynilə ikinci körpüdə də belə oldu. İndi də üçüncü körpüyə qarşı çıxırlar. Mən bunu ABŞ-da gördüm, çay üzərində 500 metr məsafə ilə üç körpü vardı. Bunlar çox vacibdir."
Körpü 26 avqust 2016-cı ildə rəsmi mərasimlə açıldı. Mərasimə Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Bəhreyn kralı Hamad Bin İsa Əl Xəlifə, Bosniya və Herseqovina Rəyasət Heyətinin sədri Bakir İzetbegoviç, Makedoniya prezidenti Corge İvanov, KKTC prezidenti Mustafa Akıncı, 11-ci Türkiyə prezidenti Abdullah Gül, köhnə baş nazirlərdən Əhməd Davudoğlu, TBMM sədri İsmail Kahraman, Türkiyə Baş Naziri Binali Yıldırım ilə birlikdə bir çox nazir və millət vəkili qatıldı.
27 avqust 2016-cı il saat 00:00-da körpü nəqliyyat vasitələrinin hərəkəti üçün açıldı.
Şəhərdaxili nəqliyyat
İstanbulun Anadolu və Avropa tərəfləri arasında hər gün təxminən 2 milyon insan müxtəlif yollarla hərəkət edir. Körpülərdəki nəqliyyatın 89,5%-i xüsusi nəqliyyat vasitələrindən ibarətdirsə, IETT-ə qoşulmuş sərnişin avtobuslarında 5,5%-lik pay var. Bu kiçik paya baxmayaraq, sərnişin avtobusları iki qitə arasında sərnişinlərinin 58%-ni daşıyır. Yoldan istifadə edən sərnişinlər üçün seçimlər xüsusi nəqliyyat vasitələri istisna olmaqla IETT avtobusları, mikroavtobuslar və taksilərdir. Boğazda yol nəqliyyatı ilə yanaşı şəhər bərə xətti, dəniz taksiləri və avtomobil bərələri də xidmət göstərir. 2013-cü ildə tamamlanan və 29 oktyabr 2013-cü ildə istifadəyə verilən Marmaray layihəsi ilə boğaz ilk dəfə dəmir yolu ilə birləşdirildi.
IETT boğazın iki tərəfi arasında cəmi 36 avtobus xəttinə sahibdir. Onlardan 20-si Boğaziçi körpüsündə, 16-sı isə Fatih Sultan Mehmet körpüsündən istifadə edir. İki tərəf arasında, metrobüslərdən başqa hər iki istiqamətdə gündə təxminən 4500 avtobus hərəkət edir. 3 mart 2009-cu ildə istifadəyə verilən metrobüs, 24 saat xidmət etməklə gündə 300 min insana xidmət etmək məqsədi daşıyır. Asiya ilə Avropa arasında işləyən avtobus xətləri bunlardır:
* Anadolu tərəfindən Avropaya gəlişdə F.S.M. körpüsünü, geri qayıtdıqda Boğaziçi körpüsü ilə dairəvi hərəkət edir.
Boğazdakı bərələr
200px|thumb|right|Bərədən boğazın görüntüsü Osmanlı dövründə İstanbul şəhəri müəyyən mərkəzlər ətrafında inkişaf etmiş və boğazın sahilləri boş qalmışdır. Ancaq 1800-cü illərdə durğunlaşan Osmanlı iqtisadiyyatının canlanması nəticəsində İstanbul şəhəri boğazın sahilləri boyunca genişlənməyə başladı. Bu dövrdə insanlar boğazın bir tərəfindən digərinə keçmək üçün qayıqdan istifadə edirdilər. İctimai nəqliyyat üçün əlverişsiz və təhlükəli olan bu vasitənin ilk alternativi 1837-ci ildə bir ingilis və iki rus şirkəti tərəfindən istifadəyə verilən buxarlı bərələr oldu. Xüsusilə yay mövsümündə gəzinti yerlərinə, çəmənliklərə axın edən İstanbul sakinləri bu bərələrə maraq göstərdi.
Bir müddət sonra xarici kapital olan bu bərələr Osmanlı rəhbərliyi tərəfindən qadağan edildi və dövrün dəniz nəqliyyatı üçün məsul olan Xəzinə-i Hassa Bərə İdarəsi "Hümapervaz" adlı ilk bərəni istifadəyə verdi. Gedişlərin marşruta uyğun olmasına baxmayaraq bərələrlə bağlı problemlər yaşandı və Osmanlı məclisinə yalnız bu işlə məşğul olacaq bir şirkətin yaradılması təklifi verildi. Təklifin təsdiqi ilə 1851-ci ildə Osmanlı Dövlətinin ilk səhmdar cəmiyyəti olan Şirket-i Hayriye quruldu.
95 il fəaliyyət göstərən Şirkət-i Hayriyenin onlarla böyük və kiçik bərəsi var idi. Boğazda fəaliyyət göstərən bərələrdən ən məşhurları avtomobil daşıyan bərə olan Suhulet, Resanet, Tarz-ı nevin, Kamer, Halâs, Beşiktaş, Tarabya, Rumeli, Beylerbeyi, Tophane, Göksu, Asayiş, Terakki, Tayyar, Meymenet, Refet, Meserret, İşgüzar, Rehber, Resanet, Resan, Hâle, Süreyya, İnşirah, Nimet, Rağbet, Seyyar, Sür'at, Azimet, Sahilbent, Nüzhet, Amed, Nusret, İhsan, Neveser, Metanet, İkdam, Dilnişin, Seyyale, Şihap, İnbisa, Şükran və Rüçhan idi.
Şirket-i Hayriye 1945-ci ildə dövlət tərəfindən satın alındı ​​və şəhər xətlərinə verildi. 1987-ci ilə qədər təkbaşına fəaliyyət göstərən bu quruma əlavə olaraq, İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi tərəfindən ikinci bir şirkət olaraq qurulan İstanbul Nəqliyyat və Ticarət A.Ş. yarandı. 1988-ci ildə şirkət adını İstanbul Deniz Otobus Sanayi ve Ticaret A.Ş.(İDO) olaraq dəyişdirdi. Beləliklə, IDO İstanbul dəniz nəqliyyatında ən böyük qurum oldu. İstanbul limanlarından şəhərlərarası gedişlər edən İDO-nun şəhərdaxili nəqliyyatda istifadə edtdiyi 5 fərqli növdə cəmi 35 bərə var. Bunlar:
Yanalma körpüləri
Boğazın hər iki tərəfində yayılan, demək olar ki, hər Boğaziçi bölgəsi ilə eyni adlı yanalma körpüsü var. Keçmişdə Şirkət-i Hayriye bərələrinin, bu gün isə İDO şəhər xətləri bərə və dəniz taksilərinin qitələrarası və bölgələrarası dəniz nəqliyyatı ilə təmin etdiyi bu körpülərin çoxu Osmanlı dövründə inşa edilmişdir. Bərpa olunan və hələ də istifadə olunan yanalma körpüləri yanaşı, yaxınlarda tikilən körpülər də boğazda sərnişin daşınmasına kömək edir. Bosfor boğazında 14-ü Anadolu tərəfində və 14-ü Avropa tərəfində olmaqla 28 yanalma körpüsü var. Bosfor boğazında olan və istifadədə olan yanalma körpüləri bunlardır:
Ölkə iqtisadiyyatına töhfələri
Keçən əsrlərdə boğazdan istifadə edən gəmilər Bizans və Osmanlı imperiyaları üçün əhəmiyyətli gəlir mənbəyi olsa da, 1936-cı ildə bağlanan Montrö Boğazlar müqaviləsinə görə bütün dövlətlərin ticarət gəmiləri üçün açıq oldu. Türkiyə Respublikası boğazdan keçən kommersiya gəmilərdən keçid ödənişi almaq səlahiyyətinə sahib deyil. Lakin, Türkiyə Dənizçilik İşlətmələri İstanbul limanlarını istifadə edən gəmilərdən və bu gəmilərdən quruya enən sərnişinlərdən tarifdə göstərilən miqdarlarda ayaqbastı ödənişi alır. İstanbul limanlarında göstərilən rəhbər xidmətlər isə başqa bir gəlir sahəsidir. Boğazlarda rəhbər xidmətlərin haqqı dollarla hesablanır və yığılır.
Boğazın ölkə iqtisadiyyatına verdiyi ən böyük töhfə boğaz üzərindəki iki körpüdən əldə edilən ödənişlərdir. Hər ay körpülərdən keçən 12 milyon nəqliyyat vasitəsinin ortalama gəliri ayda 12–13 milyon TL ətrafındadır. İllik gəliri 150 milyon TL-dən çoxdur. Körpülərdən gələn gəlirin 10%-i körpünün təmiri kimi xərclərə xərclənir.
Limanlar
200px|thumb|right|Haydarpaşa limanı 200px|thumb|left|İstanbul limanı, kruvayzer sərnişin gəmisi Bosfor boğazında iki böyük liman var. Bunlar Türkiyə Respublikası Dövlət Dəmiryolları tərəfindən istifadə olunan "Haydarpaşa limanı" və Türkiyə Dənizçilik İşletmelerinə aid olan İstanbul limanıdır.
Haydarpaşa limanı mövqeyinə görə görə birbaşa dəmir yolu ilə bağlanır. Liman qurğuları ilk dəfə 1899-cu ildə Anadolu Bağdad Dəmir Yolları Şirkəti tərəfindən qurulmuşdur. 1924-cü ilə qədər bu qurum tərəfindən idarə edildi. 1924-cü ildə Türkiyə Respublikası hökuməti tərəfindən milliləşdirilmiş və üç il ərzində xüsusi rejimlə idarə olunduqdan sonra Tikinti nazirliyinə bağlı olan Dövlət Dəmiryollarına verilmişdir. Qurğuların çatışmaması səbəbindən 1953-cü ildə limanın genişləndirilməsi işləri başlandı və işlər 1967-ci ildə başa çatdı.
Türkiyə Dənizçilik İşletmelerinin idarəsində olan İstanbul limanı isə Beyoğlu qəsəbəsinin Bosfor boğazı sahillərində yerləşir. İstanbul limanı iki hissəyə, Salıpazarı və Galata hissələrinə bölünür. Limanın qərb tərəfindəki Karaköy Şehirhatları körfəzi, şərqdə Dəniz Ticarət Palatası, şimaldan Kemankeş prospekti və Meclis-i Mebusan prospekti var.
Dəniz qəzaları
200px|thumb|left|Boğazdan keçən yük gəmisi Coğrafi xüsusiyyətlərinə görə son dərəcə riskli su yolu olan boğazdan Montrö Boğazlar müqaviləsinin imzalandığı 1936-cı ildə orta hesabla 4.700 gəmi keçərkən bu gün bu sayı 55 mini keçir. Bu gəmilərin, demək olar ki, 20 minə yaxını neft daşıyan tankerləridir. Hər il orta hesabla boğazdan 135 milyon ton xam neft daşınır. Boğazın əyri quruluşunun dənizçilər üçün ən çətin yollarından biri olduğunu nəzərə alsaq, İstanbulun böyük risk altında olduğu görülür. Son illərdə dəniz təhlükəsizliyi üçün hazırlanmış ciddi tədbirlər nəticəsində boğazda böyük dəniz qəzası baş verməmişdir. Ancaq keçmişdə bir çox tanker və yük gəmisi qəzaları İstanbulda ekoloji fəlakətlərə və milyonlarla lirə maddi itkiyə səbəb oldu.
Boğazda ilk ciddi qəza 14 dekabr 1960-cı ildə yunan bayraqlı World Harmony və Yuqoslaviya bayraqlı Peter Zoranic adlı gəmilərin toqquşması ilə baş verdi. Qəzada 20 dənizçi həyatını itirdi və tonlarla neft boğaz sularına qarışdı. Altı il sonra, 1 yanvar 1966-cı ildə iki SSRİ bayraqlı Kransky Oktyabr və Lutsk  gəmiləri toqquşdu. Dənizə axan neft yanmağa başladı. Suda yayılan neftlə genişlənən yanğın Karaköy körpüsünü və bir bərəni yandırdı. Rumıniya bayraqlı tanker Independenta 15 noyabr 1979-cu ildə yunan quru yük gəmisi Evriyali ilə toqquşdu. 100 min ton xam neft daşıyan Rumıniya tankeri partladı. 43 dənizçinin öldüyü partlayışın şiddətindən boğazın sahilindəki minlərlə evlərin və müəssisələrin şüşələri qırıldı. Dənizə dağılan neft günlərlə yandı. 14 oktyabr 1991-ci ildə Livan bayraqlı Rabinion və Filippin bayraqlı Madonna Lily adlı gəmilər toqquşdu. Qəza nəticəsində 21 min qoyun boğaz sularında boğuldu. Bunlardan başqa boğazda bir neçə ildən bir daha kiçik qəzalar da olurdu. Bu günə qədər bir çox nümunəsi yaşanan bu qəzalar, demək olar ki, hər il baş verir. Teatr aktyoru Oya Başarın Yeniköydəki malikanəsi və Sarıyerdəki oyun meydançası da gəmilərin qəzaya uğradığı yerlərdəndir. Boğazdan istifadə edən gəmilər heç bir qəza yaratmamaq üçün körpünün ayaqlarına, mayaklara və şamandıralara 50 metrdən çox yaxınlaşması, şəxsi heyətin qanında 50 promildən çox spirt olması da qadağandır.
Mədəniyyətə təsiri
200px|thumb|left|Boğaziçi körpüsündə təşkil edilən Avrasiya Marafonu Əsrlər boyu fərqli dövlətlərin hakim olduğu İstanbulda XV əsrin birinci yarısından sonra türklərin təsiri özünü göstərməyə başladı. Türklərin mədəniyyətlərinin yerli yunan, yəhudi və levanti qrupları ilə birləşməsi bu qrupların sıx yaşadığı boğazda zirvəyə çatdı. Çağdaş mədəniyyət, sənət və ədəbiyyatda Boğaziçi mədəniyyəti olaraq adlandırılan bu mədəniyyət bu gün rəsmdən ədəbiyyata, dəbdən kinoya, qida mədəniyyətindən musiqiyə qədər bir çox sahədə təsirli oldu. İstanbula coğrafi cəhətdən başqa özünəməxsus bir xüsusiyyət verən boğaz keçmişdə şəhəri hərbi, siyasi və iqtisadi cazibə mərkəzinə gətirirdi. Boğaz bu gün isə İstanbulun, hətta Türkiyənin simvolu halını alaraq ölkənin təqdimat filmlərində istifadə edildi.
Boğazın təsirini kino, televiziya və musiqidə də görmək mümkündür. Boğaza həsr edilmiş çoxlu sayda türk və yunan mahnısı var. Cem Karacanın Hep kahr, Grup Kargonun Boğaziçi şarkısı, Sezen Aksunun Ah İstanbul, Elif Turanın Boğaz Vapuru Simit ve Çay kimi mahnılar bunlardan bir neçəsidir. 1966-cı ildə çəkilən Boğaziçi şarkısı adlı film də var. Qara-ağ rəngdə çəkilən və Selda Alkor və Tamer Yiğitin rol aldığı film Boğaziçi adlı ilk filmdir. Boğaz İstanbuldakı türk kinosu və televiziya yayımında, demək olar ki, hər film və seriallarda özünü göstərir. Ortaköy, Bebek, Arnavutköy, Bəylərbəyi və Kuzguncuk kimi rayonlar tez-tez teleseriallarda, filmlərdə və reklamlarda çəkilişlər olan məkanlardandır. Boğaz sahilinəki malikanələrdə çəkilən serialların bir hissəsi ərəb ölkələrində də yayımlanır və hər il ərəb turistlər serialların çəkildiyi yerləri görmək üçün xüsusi turlar təşkil edirlər.
200px|thumb|left|Ortaköy sahilində balıqçı
Balıqçılıq zəngin canlılara sahib boğazda çox inkişaf etmişdir. Bu gün həvəskar balıqçılar hələ də boğazın müxtəlif yerlərində balıq ovlayırlar. Boğazda inkişaf edən balıqçılıq mədəniyyəti nəticəsində zəngin qida mədəniyyəti yaranmışdır. Axşamlar, çilingər süfrəsi və rakı-balıq mədəniyyəti kimi ənənələr boğaz boyunca qurulan meyxanalarda və hətta açıq ərazilərdə meydana gəlmişdir.
Boğazda sərnişin daşıyan bərələr də Boğaziçi mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsidir. Hər gün iki tərəf arasındakı on minlərlə insanı daşıyan bərələr ilk dəfə istifadəyə verildikdə də İstanbul sakinləri üçün xüsusi bir yerə sahib idi. İstanbulun nüfuzlu şəxsləri aylıq böyük miqdarda pul ödəməklə yeriləri alırdılar. Bu gün boğazdakı bərələrin çoxu təmir olunmuş veteran bərələrdir. Qış aylarında bərələrdə çay içmək, satılan halvalardan satın almaq martılara simit atmaq boğazın davam edən ənənələrindəndir. Gəmilərlə boğazın Mərmərə girişindən və ya Ortaköydən Fatih Sultan Mehmet körpüsünə qədər təşkil edilən boğaz turlarını və təbiət turlarını təkcə xarici turistlər deyil, həm də İstanbul sakinləri həyata keçirir.
Boğaziçi bölgələrinin bəziləri öz adət-ənənələri ilə ön plana çıxmışdır. Dondurma bufetləri, Sarıyer börəyi, Kanlıcanın qatıqları və Çengelköy xiyarı Boğaziçi bölgələrinin ən məşhur simvollarından biridir. Boğazdakı dəniz hamamları adlanan ictimai çimərliklər ənənəsi bu gün itib. Sağlamlıq baxımından üzgüçülük üçün uyğun olmayan boğazda hələ də isti yay aylarında üzənlərə rəst gəlmək olur. Bundan əlavə, hər il İsanın anadan olmasını və vəftizini qeyd etmək üçün Bosforun müxtəlif bölgələrində yunan Pravoslav kilsəsi tərəfindən boğaza xaç atma ayini həyata keçirilir. Din xadimləri tərəfindən dənizə atılan xaçlar qış aylarında dənizə baş vuran yunan gənclər tərəfindən çıxardılaraq din xadimlərinə təhvil verilir. Bunun xaricində hər il Türkiyə Milli Olimpiya Komitəsi (TMOK) tərəfindən ənənəvi olaraq təşkil edilən Asiyadan Avropaya Beynəlxalq üzmə, avarçəkmə, yelkənli qayıq yarışları təçkil edilir. Boğazın ilk körpüsü olan və normal şəraitdə piyadalara bağlanan Boğaziçi körpüsü ildə bir dəfə nəqliyyat vasitələrinin hərəkəti üçün bağlanır və İstanbul Avrasiya Marafonu təşkil edilir. İlk olaraq 1979-cu ildə təşkil edilən və hələ də davam edən marafon ənənəsi İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi tərəfindən həyata keçirilir.
Boğazın ilk körpüsü olan Boğaziçi Körpüsünün işıqlandırma sistemləri 2007-ci ildə yeniləndi. Yeni sistem mərasim və işıq şousu ilə istifadəyə verildi. Bütün körpü 16 milyon uzunmüddətli, az enerji istehlakı və ekoloji cəhətdən təmiz, rəng dəyişdirən LED işıq lampaları ilə işıqlandırılmışdır. Hər il respublikanın yaranmasının ildönümü Boğaziçi körpüsündə lazer işığı və atəşfəşanlıq nümayişləri ilə qeyd olunur.
İsa Pliyev
İsa Aleksandroviç Pliyev (Плиты Алыксандры фырт Иссæ;) — SSRİ hərbi xadimi, ordu generalı (1962). İki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1944, 1945), Monqolustan Xalq Respublikasının Qəhrəmanı (1971). 1958–1968-ci illərdə Şimali Qafqaz Hərbi Dairəsinin komandanı.
Həyatı
1922-ci ilin martından Qırmızı Ordu xidmətə başlamışdır. O, Əlahiddə Qafqaz Ordusunun xüsusi idarəsinin nəzdindəki xüsusi dəstədə Qızıl Ordu əsgəri kimi xidmət edib. 1923-cü ilin iyun-avqust aylarında ehtiyatda olub, sonra yenidən Qırmızı Ordu sıralarına yazılaraq oxumağa göndərilib. 1926-cı ildə Leninqrad Süvari Məktəbini bitirmiş, 1926-cı ilin sentyabrından 1930-cu ilin mayına kimi onu bitirdikdən sonra Krasnodarda Şimali Qafqaz Dağ Millətləri Süvari Məktəbinin kurs komandiri vəzifəsində çalışmışdır. Sonra onu akademiyaya oxumağa göndərdilər.
Hərbi xidmət
O, 1933-cü ildə Qızıl Ordunun M.V.Frunze adına Hərbi Akademiyasını bitirmiş və Ukrayna Hərbi Dairəsindəki M.F.Blinov adına 5-ci Stavropol süvari diviziyasının qərargahının əməliyyat şöbəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1936-cı ilin iyunundan — Ulan-Batorda Monqolustan Xalq İnqilabi Ordusunun Birgə Hərbi Məktəbinin qərargahında təlimatçı kimi çalışmışdır. 1939-cu ilin fevralından Belarus Əlahiddə Hərbi Dairəsinin 6-cı Süvari Diviziyasının 48-ci Süvari Alayına komandirlik edib. Alayın başında o, 1939-cu ilin sentyabrında Qırmızı Ordunun Qərbi Belarusiya yürüşündə iştirak etmişdir. 1940-cı ilin oktyabrından yenidən akademiyada təhsilə başlamışdır.
1941-ci il iyulun əvvəlində Böyük Vətən müharibəsi başlayandan sonra Baş Qərargahın K.E.Voroşilov adına Akademiyasından vaxtından əvvəl məzun oldu. İyulun 6-da Şimali Qafqaz Hərbi Dairəsinin 50-ci Süvari Diviziyasının komandiri təyin edildi. Polkovnik Pliyev Armavirdə diviziyanın yerləşdiyi yerə çatan kimi cəbhəyə göndərilmək əmri gəldi. O, müharibə vaxtı müxtəlif cəbhələrdə xidmət etmişdir. Moskva uğrunda döyüş, Kursk döyüşü, Qafqaz döyüşü, Ukrayna da döyüşlərin iştirakçısı olmuşdur.
SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 16 aprel 1944-cü il tarixli fərmanı ilə general-leytenant İsa Aleksandroviç Pliyev şəxsi şücaəti və qəhrəmanlığına görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adını almış və Qızıl Ulduz medalı ilə təltif edilmişdir.
Sovet-Yapon müharibəsi zamanı o, Trans-Baykal Cəbhəsinin sovet-monqol süvari-mexanikləşdirilmiş dəstəsinə komandirlik edib. 1945-ci ilin avqustunda Xingano-Mukden əməliyyatında fərqlənmişdirr. Kvantun Ordusunu məğlub etməsi uğurlarına görə o, ikinci dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı və Qızıl Ulduz medalı ilə təltif edilib.
1949-cu ilin aprelindən — Zaqafqaziya Hərbi Dairəsinin 4-cü Ordusunun komandanı. 1955-ci ilin iyunundan — komandirin birinci müavini, 1958-ci ilin aprelindən 1968-ci ilin iyununadək isə Şimali Qafqaz Hərbi Dairəsinin komandanı olub.
2 iyun 1962-ci ildə Plievin başçılıq etdiyi dairə qoşunları Novoçerkassk fəhlələrinin nümayişlərinin yatırılmasında iştirak etmişdilər. Pliyevin müavini olmuş general M.K.Şapoşnikovun xatirələrinə görə, məhz Pliev onun sərəncamına tanklar göndərir və lazım gələrsə hücuma keçməyi əmr edir. Əgər Şapoşnikov əmrə tabe olsaydı və Tuzlov çayı üzərindəki körpüdə dayanan tanklar camaata hücum etsəydi, o zaman minlərlə silahsız insan həlak olardı.
1962-ci ilin iyulundan 1963-cü ilin mayına qədər Karib böhranı zamanı "Anadır" əməliyyatı zamanı Kubadakı Sovet Qüvvələri Qrupuna komandanlıq edib. Kubadan qayıtdıqdan sonra o, Şimali Qafqaz Hərbi Dairəsinin komandanı vəzifəsini bərpa edib. 1968-ci ilin iyun ayından — SSRİ Müdafiə Nazirliyinin Baş Müfəttişlər Qrupunun hərbi inspektor-müşaviri işləyib və bu zaman xatirələrini qələmə alıb.
Sov.İKP MK üzvlüyünə namizəd (1961–1966). II–VII çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı (1946–1970) olub.
İsa Pliyev 1979-cu il fevralın 6-da Moskvada vəfat etmişdir. Vladiqafqazda, Şöhrət Xiyabanında dəfn olunub.
Ədəbiyyat
Коллектив авторов. Великая Отечественная: Комкоры. Военный биографический словарь / Под общей редакцией М. Г. Вожакина. — М.; Жуковский: Кучково поле, 2006. — Т. 2. — 464 с. — ISBN 5-901679-08-3.
Ləvəndəvil dehestanı
Ləvəndil dehestanı — İranda, Gilan ostanının Astara şəhristanının Ləvəndil bəxşində inzibati ərazi vahidi. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən dehestan inzibati cəhətdən 6 kəndi əhatə edir.
İoann Qavalas
İoann Qavalas (, Ioánnis Gavalás; ) — Bizans yunanı maqnat və Rodos adasının hökmdarı ( 1240–1248). O, 1248-ci ildə adanın nəzarətini Genuya Respublikasına itirmiş və ağalığını qəbul etmiş Nikeya imperiyasından kömək istəmişdir. Nikeya qoşunları adanı fəth etmiş, lakin adanı öz əyalətinə çevirən nikeyalılar adanın nəzarətini İoanna qaytarmamışdır.
Tumulus
Tumulus latınca sözü olub, içində qəbir və ya qəbiristanlıq olan və torpaq yığını ilə əmələ gələn kurqanlara verilən addır. Höyük və ya kurqan (Mərkəzi Asiyada) adlandırılan tumulus hazırlamaq ənənəsi olan xalqlar çox deyildirlər. Onlara daha çox Anadolu, Trakya, Mərkəzi Asiya, Rusiya və Meksikada rast gəlinir.
Con Reddi Blek
Con Reddi Blek (8 yanvar 1826, Şotlandiya – 11 iyun 1880, Yokohama) – Şotlandiya müğənnisi, naşiri, jurnalisti, həvəskar fotoqrafı və yazıçısı. Yaponiyada "Japan Gazette" və "The Far East" qəzetlərinin əsasını qoymuşdur. Onun tərəfindən 1872-ci ildə yaradılmış "Nisshin Shinjishi" qəzeti Yaponiya qəzetlərini Avropa standartları ilə tanış etmişdir.
İlk illəri
Con Reddi Blek 1826-cı ildə Şotlandiyada ingilis ailədə doğulmuşdur. Donanma məmuru ailəsində böyüdüyü üçün Londonda yerləşən Krists Hospital məktəbində təhsil almışdır. Lakin donanma məmuru karyerasının ürəyincə olmadığını düşünərək 1854-cü ildə həyat yoldaşı ilə Avstraliyaya köçmüşdür.
Blekin Avstraliyadakı biznes həyatı uğursuzluqla nəticələndikdən sonra müğənni olmağa qərar verərək ingilis koloniyalarında konsertlər verməyə başlamışdır. O, 1864-cü ilin əvvəlində ailəsi ilə Avstraliyanı tərk edərək Hindistana gəlmişdir. Burada bir neçə konsert verdikdən sonra 25 martda Honkonqa çatmışdır. Honkonq konsertləri bəyənildikdən sonra 13 mayda Şanxay şəhərinə gəlmişdir. İyunda Hankou şəhəri üçün yola düşsə də, bu şəhərdə konsert verməsi haqqında məlumat yoxdur. Blek 1864-cü ilin iyulunda ilk dəfə Yaponiyaya gəlmiş və bir sıra çıxışlarla yadda qalmışdır. Sentyabr və ya oktyabr ayında isə Şanxaya qayıtmışdır.
Yaponiyada fəaliyyəti
thumb|"[[The Far East" qəzetinin birinci səhifəsi.]]
1864–1872
Yaponiyanın ilk ingilisdilli qəzeti olan "Japan Herald" qəzetinin sahibi Albert Hansardın təklifindən sonra Blek 8 noyabr 1864-cü ildə Yokohama şəhərində qayıtmışdır. Hansard 1865-ci ildə "Japan Herald" qəzetini qurduqdan sonra Bleki redaktor kimi işə götürmüşdür. Blek qəzet üçün yazdığı yazılarla tanınmağa başlanmışdır.
"Japan Herald" qəzeti maddi cəhətdən uğurlu olmadığı üçün 1867-ci ildə bağlanmış və Hansard Britaniyaya qayıtmışdır. Buna baxmayaraq, Blek 1867-ci ildə "Japan Gazette" adlı axşam qəzetinin əsasını qoymuşdur. Bu qəzet Yaponiyada davam edən hadisələrə həsr olunmuş ilk gündəlik nəşr idi. Qəzet uğurlu olmuşdur.
Blek 1870-ci ildə "The Far East" adlı iki həftədən bir nəşr olunan qəzet yaratmışdır. Həvəskar fotoqraf olan Blek Yaponiya mədəniyyəti və mənzələri mövzusunda çəkdiyi fotoları bu qəzetdə nəşr edirdi. Qəzetin uğur qazanmasından sonra Blek 1872-ci ildə səhifə sayını 12-yə qaldırmış, 1873-cü ildə isə 40 səhifəlik aylıq jurnala çevirmişdir. Blek 1872-ci ilin yanvarında Tokioda Fransisko da Roza adlı portuqalla tanış olmuşdur. Da Roza ondan yapon dilində qəzet qurmağı xahiş etmişdir. Blek yapon dilində yaxşı oxuya bilmədiyini bildirmiş, yapon dilində yazıb-oxumağı bacaran Da Roza köməyini təklif etmişdir.
Da Rozanın köməkliyi ilə Blek 24 aprel 1872-ci ildə qəzetinin ilk sayını nəşr etdirmişdir. Qəzetin nəşrinə yerli və xarici xəbərlər, baş yazılar və redaktora məktublar daxil idi. Blek hər günün nəşri üçün dörd səhifəlik tabloid yayımlayırdı. "Nisshin Shinjishi" qəzeti siyasətçilər və tələbələr arasında populyar olmuşdur. Qəzetin 225 nüsxəsi Maliyyə Nazirliyi tərəfindən satın alınmışdır.
1872–1880
thumb|[[Tsukici hotelinin 1868-ci ildə Con Blek tərəfindən çəkilmiş fotosu. Blek həvəskar fotoqrafiya ilə də məşğul olmuşdur.|left|260px]] Blek yeni qəzetində Yaponiya hökuməti müxalif yazılar paylaşmış və skandallara səbəb olmuşdur. Maliyyə naziri 1873-cü ilin mayında fiskal islahat təklifini təsdiqlədikdən sonra Blek əldə etdiyi gizli sənədi nəşr etdirmiş və səs-küyə səbəb olmuşdur. 1874-cü ildə "Seçilmiş Assembleyanın yaradılması haqqında yazılı açıqlamalar"ı nəşr etdirmişdir. Bu yazı Yaponiyada assembleya hərəkatının başlamasına səbəb olmuşdur.
Hökumət Bleki "Nisshin Shinjishi" qəzetindən uzaqlaşdırmaq üçün assembleyaya məsləhətçi kimi dəvət etmişdir. Blek həvəssiz də olsa, təklifi qəbul etmiş və 1875-ci ildə qanunvericiliyin məsləhətçisi olmuşdur. Bu fürsətdən istifadə edən hökumət xarici şəxslərin yapon dilində qəzet nəşr etməsini qadağa edən qanun qəbul etmişdir. Blek məsləhətçi kimi 2 il işləmək barədə razılaşsa da, 6 ay sonra işdən çıxarılmışdır. "Nisshin Shinjishi" qəzeti 1875-ci ilin dekabrında fəaliyyətini dayandırmışdır.
Blek hökumətə cavab olaraq Tokionun Tsukici xarici yaşayış məntəqəsində adlı lisenziyasız qəzet yaratmışdır. Yaponiya hökuməti bu qəzetin fəaliyyətini dayandırmağa çalışmış və qəzet Yaponiya Xarici İşlər Nazirliyi ilə Britaniya konsulu Harri Smit Parks arasında müzakirə mövzusu olmuşdur. Harri Park Yaponiya ilə münasibətləri yaxşı saxlamaq üçün 1876-cı ildə britaniyalıların Yaponiyada qəzet nəşr etməmələri barədə qərar çıxarmışdır.
Blek həyat yoldaşı ilə Şanxaya getmiş və 1879-cu ildə "The Shanghai Mercury" adlı qəzet yaratmışdır. Lakin xəstələnmiş və müalicə üçün 1879-cu ildə Yaponiyaya qayıtmışdır. O, Yaponiyadakı həyatından bəhs edən memuar yazmağa başlasa da, tamamlaya bilmədən 1880-ci ildə ölmüş və Yokohama əcnəbi qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur. Memuarı 1881-ci ildə "Gənc Yaponiya" adı altında iki cild şəklində nəşr olunmuşdur.
Şəxsi həyatı
Blek Elizabet Şarlotta adlı qadınla evlənmişdir. 1858-ci ildə Avstraliyanın Adelaida şəhərində Henri adlı oğlu olmuşdur. Cütlüyün ümumilikdə 3 uşağı olmuşdur.
NUTS Şimali Makedoniyada
Şimali Makedoniya AB üzvlüyünə namizəddir, buna görə də nominal olaraq NUTS nomenklaturasına daxil edilmişdir. Nomenklatura üç səviyyəyə malikdir:
Mövcud NUTS səviyyələrinə əlavə olaraq, iki səviyyəli LAU var (1-ci səviyyə - bələdiyyələr, 2-ci - kəndlər).
Genom
Molekulyar biologiya və genetika sahələrində genom orqanizmin bütün genetik məlumatıdır. DNT-nin (və ya RNT viruslarında RNT-nin) nukleotid ardıcıllığından ibarətdir. Nüvə genomuna zülal kodlaşdıran genlər və kodlaşdırılmayan genlər, tənzimləyici ardıcıllıqlar kimi genomun digər funksional bölgələri (kodlaşdırılmayan DNT) və çox vaxt heç bir aşkar funksiyası olmayan "zərərli" DNT-nin əhəmiyyətli bir hissəsi daxildir. Demək olar ki, bütün eukariotlarda mitoxondriya və kiçik mitoxondrial genom var. Yosunlar və bitkilər də xloroplast genomuna malik xloroplastları ehtiva edir.
Genomun öyrənilməsinə genomika deyilir. Bir çox orqanizmlərin genomları ardıcıllıqla tərtib edilmiş və müxtəlif bölgələrə şərh verilmişdir. Beynəlxalq İnsan Genomu Layihəsi 2004-cü ildə Homo sapiens üçün genomun ardıcıllığını bildirmişdir.
Afşord (Heris)
Afşord və ya Əfşar — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Heris şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 527 nəfər yaşayır (104 ailə).
Maqdeburq
Maqdeburq — Almaniyanın şəhər, Saksoniya-Anhalt vilayətinin paytaxtı.
Bayrı İmanov
Bayrı Mirzə oğlu İmanov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
NGC 4282
NGC 4282, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə 121.92 sm (48 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Bayrı İmanov
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Bayrı İmanov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Cəbrayılın, Xocavəndin və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Bayrı İmanov noyabrın 10-da Şuşa istiqamətində şəhid olub. Salyan rayonunda dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Bayrı İmanov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Bayrı İmanov ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Bayrı İmanov ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Bayrı İmanov ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Bayrı İmanov ​ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək igidlik və mərdlik göstərmiş, hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirərək şəhid olmuş Bayrı İmanov Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2022-ci il tarixli Sərəncamına əsasən ölümündən sonra 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilmişdir.
Pnevmokok peyvəndi
Pnevmokok peyvəndi (və ya vaksini) Streptococcus sətəlcəm bakteriyasına qarşı peyvənddir. Bu peyvəndin istifadəsi bəzi sətəlcəm, meningit və sepsis hallarının qarşısını ala bilər. İki növ pnevmakokk peyvəndi var: eyni kökdən törəmiş və polisaxarid. Əzələ daxilinə və ya dərinin altına iynə ilə vurulur.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı uşaqlara, AIDS/QİÇS xəstələrinə eyni kökdən törəmiş peyvəndin istifadəsini tövsiyə edir. Tövsiyə olunan üç və ya dörd doz ağır pnevmakokk xəstəliyinin qarşısının alınmasında 71 ilə 93% arasında təsirlidir. Polisaxarid peyvəndlərin sağlam yetkinl insanlara təsirli olsa da, iki yaşdan kiçik, xüsusən də zəif immunitetə malik uşaqlara təsiri yoxdur.
Bu peyvəndlər ümumiyyətlə təhlükəsizdir. Eyni kökdən törəmiş peyvənd körpələrin təxminən 10%-də iynədən sonra qızdırma, yuxu dəyişikliyi və ya iynənin yerində qızartı əmələ gətirir. Kəskin allergiya nadir hallarda olur.
İlk pnevmakokk peyvəndi 1980-ci illərdə hazırlanmışdır və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının Əsas Dərman Siyahısına daxil edilmişdir.
Dünya üzrə
Pnevmakokk peyvəndi Sürətləndirilmiş İnkişaf və Təqdimat Planı (PneumoADIP ) dünyada yeni pnevmakokk peyvəndlərinin qiymətləndirilməsini və əldə edilməsini sürətləndirən proqramdır. PneumoADIP Peyvəndlər və Peyvəndlənmə Qlobal Birliyi (GAVI) tərəfindən maliyyələşdirilir. 30 GAVI-yə üzv ölkə bu proqramda 2010-cu ilə qədər iştirak etmək istədiklərini bildirdi. PneumoADIP 2030-cu ilə qədər 5,4 milyon uşağı xilas etməyi hədəfləyir.
Pnevmakokk əleyhinə peyvənd hazırlamaq üçün Avans Bazar Öhdəliyi (AMC) 2009-cu ilin iyun ayında GAVI tərəfindən peyvəndin tətbiq edilməsindəki iki əsas siyasət problemini həll etmək üçün strateji pilot layihə kimi başlamışdır: bazarda əlverişli vaksinlərin olmaması, qeyri -kommersiya təşviqləri və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə cəmlənmiş xəstəliklərə qarşı peyvəndlər hazırlamaq. AMC-nin şərtlərinə əsasən, donorlar gələcəkdə müəyyən bir xəstəliyə qarşı peyvənd hazırlayarsa razılaşdırmaya əsasən əvvəlcədən müəyyən edilmiş məbləğ alacaqlarına hüquqi cəhətdən zəmanət verirlər. Zəmanət peyvəndin uyğun gəlməli olduğu təhlükəsizlik və effektivlik standartları ilə əlaqədardır ki, bir neçə firma ən yaxşı yeni məhsulu inkişaf, istehsal etmək üçün rəqabət aparmasına imkan verəcək şəkildə qurulmuşdur. AMC-lər heç vaxt peyvənd istehsal edə bilməyəcək fərdi tədqiqat və inkişaf layihələrini maliyyələşdirmək ehtiyacını ortadan qaldıraraq donor hökumətlər üçün riski azaldır. Heç bir şirkət əvvəlcədən müəyyən edilmiş standartlara cavab verən bir peyvənd istehsal etməzsə hökumətlər (və buna görə də vergi ödəyiciləri) heç nə xərcləmirlər. Bio-əczaçılıq sənayesi üçün AMC-lər normal olaraq olmayacaq gəlir vədləri ilə zəmanətli bazar yaradırlar. İnkişaf etməkdə olan ölkələr üçün AMC-lər bu peyvəndlərin hazırlandıqdan sonra əlverişli olmasını təmin etmək üçün maliyyələşdirirlər. Pnevmakokk AMC-nin 2020-ci ilə qədər 1,5 milyondan çox uşaq ölümünün qarşısını ala biləcəyi təxmin edilir.
Sərhədsiz həkimlər GAVI-nin pnevmakokk AMC-ni yeniliyi təşviq etməməkdə, yeni bazara daxil olanların rəqabətinə imkan verməməkdə və peyvənd xərclərini artırmaqlarına görə tənqid ediblər. Pfizer və GlaxoSmithKline-ın ikili hakimiyyətini davam etdirməsinə icazə verdiyini, eyni zamanda Hindistan Serum İnstitutunun daha ucuz vaksini satmasını çətinləşdirdiyini söylədilər. Pnevmakokk proqramı əvvəlki bazarı formalaşdıran proqramlardan fərqli olaraq rəqabətin artırılması üçün heç bir mexanizm daxil etməmişdir.
Hindistan
2017-ci ilin may ayında Hindistan hökuməti Universal İmmunlaşdırma Proqramına pnevmakokk iynələnmə peyvəndini daxil etmək qərarına gəldi.
Amerika Birləşmiş Ştatları
ABŞ-da 2000-ci ildə 2–23 aylıq bütün uşaqlar və 24–59 aylıq riskli uşaqlar üçün hepta bir pnevmakokk iynə peyvəndi (məsələn, bəzi ölkələrdə Prevenar adlanır) tövsiyə edilmişdir. Normal dörd dozalı seriya 2, 4, 6 və 12–14 aylıq dövrlərdə verilir. 2010-cu ilin fevral ayında əlavə altı serotipdən qoruyan (PCV 13/marka adı: Prevnar 13) pnevmakokk iynə peyvəndi təqdim edildi və orijinal Prevnar əvəzinə verilə bilər. 10 iyun 2021-ci ildə 20 serotipdən qoruyan daha bir pnevmakokk iynə peyvəndi Prevnar 20 markası ilə təsdiq edildi.
Pnevmakokk polisaxarid peyvəndi (PPV, Pneumovax markadır) 55 yaşdan aşağı olanlarda beş il və ya daha uzun müddət ərzində ən az 85% qorunma təmin edir. 65 yaş da daxil olmaqla ən yüksək infeksiya riski olanlar üçün peyvəndlənmə təklif olunur. Ümumiyyətlə, vaksin birdəfəlik dozada olmalıdır, çünki təkrar olunarsa yan təsir riski yüksəkdir. Standart 23 valentli peyvəndlər iki yaşdan kiçik uşaqlar üçün təsirsizdir.
Amerika Həkimlər Kollecinin hazırkı təlimatlarına əsasən 2 yaşdan 65 yaşa qədər və 65 yaşından yuxarı insanların peyvənd edilməsini tələb edir. 60 yaşından əvvəl peyvənd alan qaydalara uyğun birdəfəlik təkrar peyvənd edilməsi tələb edilir. Əczaçıların əksəriyyəti 65 və daha yuxarı yaşda olan bütün yetkinlərə pnevmakokk peyvəndi almağı tövsiyə etdiklərini bildirirlər. Ümumiyyətlə ACIP/CDC tövsiyələri üzrə təhsil alırlar və yaşından asılı olmayaraq bütün insanların da onlara əməl etməli olduğuna inanırlar.
Birləşmiş krallıq
2006-cı ilin fevral ayında İngiltərə hökuməti 2, 4 və 13 aylıq uşaqlara iynə peyvəndinin tətbiq edəcəyi açıqlandı. 2009-cu ildə Avropa Dərman Agentliyi Avropada istifadə üçün 10 valentli pnevmakokk iynə peyvəndinin istifadəsini təsdiqlədi. 2010-cu il aprel ayında 13 valentli pnevmakokk peyvəndi İngiltərənin müntəzəm peyvəndlənmə cədvəlinə daxil edilmişdir.
Cənubi Afrika
7 və 13 valentli pnevmakokk iynə peyvəndləri (PCV7 və PCV13) müvafiq olaraq 2009 və 2011-ci illərdə Cənubi Afrikada Milli Genişlənmiş İmmunlaşdırma Proqramına (EPI) daxil edilmişdir. Cənubi Afrika PCV7 -ni müntəzəm peyvənd proqramına daxil edən ilk Afrika ölkəsi olmaqla yanaşı dünyada HİV-in ən geniş yayıldığı ilk ölkə olmuşdu. PCV7 tətbiqindən sonra Cənubi Afrikada antibiotiklərə davamlı bakteriyaların səbəb olduğu hallar yanaşı invaziv pnevmakokk xəstəliyi nisbətləri əhəmiyyətli dərəcədə azaldı. İki yaşın altındakı uşaqlar arasında PCV tətbiq edildikdən sonra ümumi İİH təsir dairəsi təxminən 70% azaldı və xüsusi olaraq peyvəndin hədəf aldığı bakteriyaların səbəb olduğu IPD nisbətləri isə təxminən 90% azaldı. Pnevmakokk 23 hər yaşda istifadə olunur və xəstənin məlumat vərəqəsinə əsasən, qoruyucu təsirinin 76% -dən 92% -ə qədər olduğu bildirilir (pnevmakokk tipləri 1, 2, 3, 4, 5, 6B**, 7F, 8, 9N, 9V**, 10A, 11A, 12F, 14**, 15B, 17F, 18C, 19A**, 19F**, 20, 22F, 23F ** və 33F** daxildir, burada ** dərmana davamlı pnevmakokklu olduğunu göstərir infeksiyalar; bunlar Streptococcus pnevmakokk ən çox yayılmış və ya invaziv 23 pnevmakokkal növüdür).
Kanada
Kanada səhiyyəsinin ümumi tövsiyələrinə görə 2 aydan 18 yaşa qədər olan uşaqlar üçün 13 valentli pnevmakokklu iynə peyvəndi (PCV 13) və böyüklər üçün 23 valentli pnevmakokk polisaxarid peyvəndi (PPV 23) vurulsun.
York sülaləsi
York sülaləsi — İngiltərə nin məşhur kral ailəsi olan Plantagenetlər in alt qolu. Bu ailəyə mənsub 3 şəxs (IV Eduard, V Eduard, III Riçard) XV əsri n ikinci yarısında İngiltərə taxtı na oturmuşdur. Ailənin mənşəyi İngiltərə kralı III Eduard ın dördüncü oğlu York hersoqu Edmond Lanqli nin oğul şəcərəsindən qaynaqlanır. Sonrakı illərdə bu ailənin varisinin (Konisburqlu Riçard) III Eduard ın ikinci oğlu Klarens hersoqu Lionel in varisi (Anna Mortimer) ilə evlənməsi, York ailəsinin taxt üzərindəki iddialarını daha da gücləndirdi. Ailənin İngiltərə taxtı ndakı son nümayəndəsi olan III Riçard 1485-ci ildə Bosvort döyüşündə həlak oldu və taxt Tüdor ailəsi nin əlinə keçdi. Ailənin oğul şəcərəsindən gələn sonuncu nümayəndəsi 17. Vorvik lordu Eduard Plantagenet isə 1499-cu ildə edam edildi və beləcə ailənin soyu kəsildi.
Edmond Lanqlinin ailəsi
1. Kembric qrafı və 1. York hersoqu olan Edmond Lanqli İngiltərə kralı III Eduard və xanımı Enolu Filipa nın həyatda qalan 5 oğlundan dördüncüsü idi. York ailəsinin banisi olsa da, kiçik oğlu Riçard ın, qardaşı Lionel in nəticəsi Anna Mortimer lə evlənməsi, bu ailənin İngiltərə taxtında haqq iddia etməsində mühüm rol oynamışdır. Gül müharibəsi nin digər tərəfi olan Lankasterlər isə Edmond un digər qardaşı Gentli Con un şəcərəsindən idi.
Edmond un 2 oğlu vardı: Eduard və Riçard. Eduard 1402-ci ildə atasının vəfatı ilə York hersoqu oldu ancaq 1415-ci ildə Azenkur döyüşü ndə vəfat etdi və geridə varis buraxmadı. Digər oğlu Riçard da həmin il V Henri nin əmriylə edam edilmişdi. Ancaq qardaşından fərqli olaraq o, 1408-ci ildə əmisi Antverpenli Lionel in nəticəsi olan Anna Mortimer lə evlənmişdi və artıq 2 övladı var idi. Annanın atası Rocer Mortimer sonsuz olan İngiltərə kralı II Riçard ın varisi idi və kralın devrilməsindən 1 il öncə ölmüş, beləcə bütün taxt hüququ oğlu Edmond Mortimerə keçmişdi. Ancaq onun da 1425-ci ildə yoluxucu xəstəlikdən vəfatı ilə, Març qraflığı və İngiltərə taxtındakı York iddiası Anna nın oğlu Yorklu Riçard a keçdi.
Yorklu Riçard dönəmi
Yorklu Riçard 1429-cu ilin oktyabr ında Sesilya Nevill ə evləndi. Cütlük bir-biriylə üçüncü dərəcəli qohum idi (babaları qardaş idi) və bu səbəblə nikah üçün Papa dan xüsusi icazə alınmışdı. Cütlüyün dünyaya gələn 12 övladından yalnız yeddisi - Anna, Eduard, Edmond, Elizabet, Marqarit, Corc və Riçard yetklinlik yaşına çata bilmişdi.
Siyasi nüfuzuna baxmayaraq, Yorklu Riçard VI Henri tərəfindən, xüsusilə də xanımı Anjulu Marqariti n də təsiriylə dövlət işlərindən uzaq tutulurdu. Bununla yanaşı, kralın səhhətinin ağırlaşdığı və dövlət işlərinin axsadığı 1453-1454-cü illərdə bütün siyasi gücü əlində topladı və "Diyarın Qoruyucusu" ünvanı ilə dövləti idarə etməyə başladı. Ancaq bu siyasi gücün çox çəkmədən Lankasterlər tərəfindən qarşısı alındı. Beləə, ertəsi il baş tutan Birinci Alban döyüşüylə Gül müharibəsi başlandı. Başlanğıcda Yorklu Riçard ın məqsədi taxt üzərindəki Lankaster təsirini azaltmaq olsa da, 1460-cı ilin oktyabr ından etibarən bu toqquşmalar taxt mübarizəsinə çevrildi. Bu tarixdə VI Henri York tərəfinə əsir düşsə də, çox keçmədən Veykfild döyüşündə Yorklu Riçard və oğlu Edmond həlak oldu.
IV Eduard dönəmi
Bu evliliyi səbəbilə kralla münasibətləri pisləşən Vorvik qrafı Riçard Nevil tərəf dəyişdirdi və kralın qardaşı Corc la ittifaq quraraq sürgündəki kraliça Anjulu Marqarit i dəstəkləyərək VI Henri nin yenidən taxta çıxmasına səbəb oldu. Ancaq bir il davam edən bu dönəm IV Eduard ın ölkəyə qayıdaraq yenidən taxtı ələ alması ilə nəticələndi. Çox keçmədən London qalası nda həbs tutulan VI Henri müəmmalı şəkildə öldü və beləliklə, Lankaster ailəsi nin oğul şəcərəsi sonlandı. Bu hadisələrin ardından bağışladığı qardaşı Corc un müxalifyönümlü hərəkətləri onu edama apardı. 1478-ci ildə Corc həbs tutulduğu London qalası nda şərab çəlləyində boğularaq öldürüldü.
III Riçard dönəmi
Taxtı ələ keçirsə də, saysız düşmənlər qazandı. Oğul şəcərəsi sonlansa da, Lankasterlər bu dəfə bu ailənin alt qolu olan Byufortlardan Henri Tüdor u dəstəkləməyə başlamışdı. Digər tərəfdən isə taxtı bu şəkildə zəbt etməsi York ailəsinin digər üzvlərinin də etirazına səbəb olmuşdu. 1483-cü ilin sonunda baş tutan ayaqlanma uğursuzluqla nəticələndi. Ancaq 1485-ci ildə Henri Tüdor la Bosvort döyüşündə qarşı-qarşıya gəldi və məğlub oldu. Döyüş əsnasında III Riçard ın bəzi önəmli dəstəkçiləri tərəf dəyişdirdi. Kral bu döyüşdə həlak oldu və döyüş meydanında həlak olan sonuncu İngiltərə kralı oldu.
Döyüşdə qalib gələn Henri Tüdor İngiltərə taxtına əyləşdi və IV Eduard ın böyük qızı Elizabet lə evlənərək bu 2 ailə arasında sülh yaratdı. Beləcə 1603-cü ilədək İngiltərəni idarəsində saxlayan Tüdor sülaləsi nin əsasını qoydu.
Sonrakı illər
Henri Tüdor un Lankaster və York ailələrini birləşdirməsinin ardından, York hersoqu ünvanı kral ailəsinə məxsus bir hal aldı və ənənəvi olaraq taxtdakı kralın ikinci oğluna verildi. Hal-hazırkı York hersoqu isə İngiltərə kraliçası II Elizabet in ikinci oğlu Şahzadə Endryu dur.
Minimum aylıq əməkhaqqı
Minimum aylıq əməkhaqqı — işçinin əməyinə görə ona ödənilən maaşın ən aşağı pilləsidir.
Minimum aylıq əməkhaqqı siyasətinin dəstəkçiləri iddia edirlər ki, bu siyasət işçilərin həyat şəraitini yüksəldir, yoxsulluq səviyyəsini azaldır və biznesin effektli olması yönündə stimul yaradır. Ancaq digər iqtisadçılara görə isə əslində minimum əmək haqqı siyasəti faktiki olaraq yoxsulluq səviyyəsini yüksəltməsi, işsizlik səviyyəsini yüksəltməsi və biznes aktivliyinə ziyan olması yönündə tənqid edilir.
Azərbaycanda minimum əməkhaqqı
thumb|180 manat - 18.06.2019-cu ildən minimum aylıq əməkhaqqı Azərbaycanda minimum əməkhaqqı – qanunvericiliklə ixtisassız əməyə və xidmətə görə aylıq əməkhaqqının ən aşağı səviyyəsini müəyyən edən sosial normativdir. Azərbaycanda minimum əməkhaqqı ölkə prezidenti tərəfindən təyin olunur.
2006-2018-ci illər ərzində Azərbaycanda minimum əməkhaqqının dəyişmə dinamikası:
Osman
Osman — Şərqdə daha çox işlədilən ərəb mənşəli kişi adı.
II İzabella
1844-cü ildə hakimiyyəti ələ alan II İzabellanın səltənəti intriqalarla keçdi. Nəticədə 1868-ci ildə baş tutan inqilabla taxtdan devrildi və ailəsiylə birlikdə Fransaya qaçdı. 1870-ci ildə rəsmi olaraq taxtdan çəkildiyini elan etdi.
Azər Salmanov
Azər Vəfadar oğlu Salmanov (29 aprel 1991; Saray, Abşeron rayonu, Azərbaycan — 28 oktyabr 2020; Qubadlı rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsinin şəhidi.
Həyatı
Azər Salmanov 29 aprel 1991-ci ildə Abşeron rayonunun Saray qəsəbəsində Vəfadar Salmanovun və Zahidə Salmanovanın ailəsində anadan olmuşdur. Abşeron rayon Saray qəsəbə 2 nömrəli tam orta məktəbdə natamam orta təhsil almışdır. Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra sürücü olaraq çalışmışdır. Ailəli idi.