cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Boko Haram
2013-CÜ İL
20 dekabr 2013-cü il. Nigeriya. 12/20/2013: Təxminən 300 təcavüzkarlar Bama şəhər, Borno dövlət, Nigeriya Nigeriya ordusu (NA) barak hücum etdi. Insanların naməlum sayı Hadisədə yaralanan isə 50 şəxslər və 15 əsgər olmaq üzrə ən azı 70 nəfər, həyatını itirdi. Bir neçə nəfər də ərazi aparılıb və adam oğurluğu nəticəsi məlum deyil. Boko Haram hadisəyə görə məsuliyyəti öz üzərinə götürüb. 12/28/2013: təcavüzkarlar Tashan Alade kəndində Borno dövlət, Nigeriya toy tərəf atəş açdı. Ən azı 12 adamın öldüyü bildirildi. Heç bir qrup hadisə üçün məsuliyyət iddia; Ancaq mənbələri Boko Haram hücum aid.
1 Yanvar - Nigerian Army basqını 13 xadimləri olub [4]. 4 yanvar - Ogün həbsxana break, 15 məhbus Ogun State-da həbsxana fasilə azad olunur. Boko Haram hücumda iştirak etmək şübhəli deyil. 8 fevral - polio vaccinators hücum 9 qadın ölüb [5]. 18 Mart - 2013 Kano avtobus bombalı hücum, 22 arasında və 65 nəfər avtomobil bombalama ilə Kano öldürülür [6]. 16 aprel 2013 - Baga qırğını, 187 nəfər Borno State-da Baga öldürülür. Bu Nigeriya ordusu və ya Boko Haram qırğından məsul olub-olmadığını aydın deyil. [7] Iyun - 9 uşaq Maiduguri şəhid və 13 şagird və müəllimlər Boko Haram tərəfindən Damaturu öldürülür [8]. 30 iyun - Ondo həbsxana break, 2 nəfər həlak olub, 121 məhbus Ondo State-da həbsxana fasilə aşağıdakı xilas edir. Boko Haram hücumda iştirak etdi İddialar dispelled olunur. 6 iyul - Yobe State məktəb atəş, 42-dən çox bir Yobe State məktəb Boko Haram silahlı şəxslər tərəfindən öldürülür [8]. 12 avqust -. 56 nəfər Maiduguri məsciddə Boko Haram tərəfindən öldürülür [9] 12 Sentyabr - Boko Haram tərəfindən Ambush 40 ölü əsgər yaradır [10]. Sentyabr 12-18 - Nigerian Army tərəfindən hücum 150 islamçılar və ölü 16 əsgər yaradır [10]. 19 Sentyabr - Benisheik hücumlar, 161 Boko Haram ittiham hücumlarda həlak [11]. 20 sentyabr - Bir Abuja shootout 7 [12] -9 [13] həlak yaradır. Sentyabr 29 -Gujba kollec qırğın, 50-dən çox tələbə Boko Haram silahlı şəxslər tərəfindən Yobe State-da öldürülür. [8] 10 oktyabr - Damboa da hücum ən azı 20 həlak (15 şübhəli xadimləri və 5 mülki) yaradır [14]. Oktyabr - ətrafında 101 Boko Haram döyüşçüləri qətlə Hökumət qüvvələri basqını üsyançı düşərgələrində, [15]. 29 oktyabr - Boko Haram Damaturu basqınlar. Ən azı 128 nəfər (95 xadimləri, 23 əsgər, 8 polis və 2 mülki) öldürülür. [16]
İslamdan əvvəlki Ərəbistan
Cahiliyyət dövründə Ərəbistan yarımadasında siyasi vəziyyət — İslam tarixi baxımından cahiliyyət dövründə Ərəbistan yarımadasının ərazisində, müəyyən zamanlarda mövcud olmuş dövlətlər xüsusi önəm daşımaqdadır. Çünki cahiliyyət dövrü ərəblərinin düşüncə tərzini, onlara siyasi, iqtisadi, sosial, dini və mədəni aspektlərdən yanaşmaqla öyrənə bilərik. Buna isə biz ilk növbədə Ərəbistan yarımadasında qurulan dövlətlərin tarixi inkişaf prosesini öyrənməklə nail ola bilərik. Cahiliyyət dövrü ərəb dünyasının mövcud durumunu öyrənmək İslam tarixinin müxtəlif mövzularını daha rahat anlamaqda bizə yardımçı olacaqdır. 300px|thumb|Ərəbistan yarımadasının coğrafi xəritəsi
Ərəbistan yarımadası haqqında qısa məlumat
Ərəbistanın coğrafi vəziyyəti haqqında məlumat verən İslam coğrafiyaçılarından Əsmai yarımadanı Yəmən, Nəcd, Hicaz və Tihamə olmaqla dörd, İstəxri isə Hicaz, Nəcd və Yəmən olaraq üç hissəyə ayırmaqdadır. Yarımadanı Həmdani ilə Müqəddəsi Şam və Yəmən adı ilə iki hissəyə, Bəkri ilə Yaqud əl-Həməvi isə daha ətraflı şəkildə təsnifləndirmək surətilə Tihamə, Hicaz, Nəcd, Əruz və Yəmən olaraq beş hissəyə ayırmaqdadır. Müasir dövrdə siyasi dəyişikliklər nəzərə alınaraq Ərəb yarımadası Səudiyyə Ərəbistanı, Yəmən, Oman, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Bəhreyn və Küveyt sərhədləri içində qalan bölgə olaraq müəyyənləşməkdədir və ərazisi 3 milyon kvadratkilometrdən çoxdur (3.184.515 kvadrat kilometr). İslamdan əvvəl Ərəb yarımadasında müəyyən bir sistemin varlığı bilinməməkdədir. Yarımadanı bütünlüklə hakimiyyəti altnda saxlayan mərkəzi idarə mövcud olmamışdır. Ancaq yarımadanın şimal-şərqində Hirəlilər, cənub-qərbində Qəssanilər, cənubunda yerləşən Yəməndə isə Səbə və Himyər krallıqları kimi dövlətlər qurulmuşdur.
Nəbatilər dövləti
Bu dövlət, Fələstinin cənubundakı qədim Edom bölgəsində qurulmuşdur. Sərhədləri, cənubda Əqəbə körfəzinin aşağı hissələrinə qədər uzanırdı. Buralarda çox qədim zamanlardan Hurrilər yaşayırdı. Bunlardan sonra Edomlular məskunlaşmışdılar ki, bunlar da, İsrail hökmdarı Hz. Davud və oğlu Hz. Süleyman dövründə İsrail oğulları boyunduruğu altından qurtulmaq üçün çalışsalar da, bu istəklərinə ancaq ikinci Babil kralı Nabuhodonosor'un, İsrail kralı Jokanias dövründə eradan əvvəl 599-cu ildə Fələstinə hücumunda ona yardım etmək surətilə müzəffər ola bilmişdilər. Nabuhodonosor Edomluların bu yardımlarına qarşılıq olaraq, onlara toxunmamış, onlar da sərhədlərini genişləndirə bilmişdilər. Fəqət eradan əvvəl beşinci yüzillikdə şərqdən gələn Nəbatilərin hücumlarına məruz qalaraq onlara qarışıb, assimlyasiyaya uğramış və bu hadisələrdən sonra meydana “Nəbatilər dövləti” adı ilə yeni bir dövlət çıxmışdır.
Yazılı mənbələrdə Nabat, Nəbat, Nəbit, Ənbat, Nəbati və Nubati şəklində qeyd edilən adın – yaşadıqları bölgəyə istinadla – “fışqırmaq, parlamaq” mənalarındakı, Akkad dilində nabatu məsdərindən və ya Tövratdakı Nabayot şəxs adından (babaları olan Hz. İsmayılın böyük oğlu) gəldiyi qeyd edilməkdədir. İslami qaynaqlarda Ənbatus-Səvad (İraq) və Ənbatuş-Şam (Suriya) olaraq iki cür bəhs edilən Nəbatilərlə əlaqəli bir-birindən çox fərqli fikirlər ortaya atılmışdır. Buna görə də 1. Nəbatilər əslində ərəbdir; fəqət xaricilərlə (əcəm) birlikdə yaşamaları səbəbindən nəsəbləri qarışmış və dilləri dəyişmişdir. 2. Səvad Nəbatiləri kökləri İrəmə gedib çıxan Aramilərdir. 3. Dəhhaq İraqda bir şəhər qurmuş və Nəbatilər bura yerləşmişdir. 4. Buxtunnəsr ərəb əsirlərini Ənbarda toplamış, bu səbəbdən də bura Ənbarul-Ərəb deyilmiş və bunlar daha sonra Nəbatilərlə qarışmışdır.
Bu dövlət ən qüdrətli dövründə Şimali Hicazın böyük bir hissəsini əhatə etməklə, Əqəbə körfəzindən Aralıq dənizinə qədər yayılan geniş bir əraziyə hakim olmuşdur. Kitabələrdən tanınan ilk kral miladdan əvvəl 169-cu ildə Aretasdır (ərəbcə: Harisa). Mərkəzi şəhəri müasir İordaniya Krallığı torpaqlarında yerləşən Petra şəhəri idi. Nəbati krallığının Roma ilə ilk dəfə əlaqə qurması eramızdan əvvəl 65-ci ildə Pompeius'un Petra şəhərini ziyarət etməsilə baş tutdu. Romalılar ərəb krallığı ilə dostluq əlaqələri qurdular. Bu krallıq Roma imperatorluğunun şərqdəki torpaqları ilə çöl arasında bir növ sərhəd dövləti vəzifəsi daşımaqdaydı. Eradan əvvəl 25-24-cü illərdə Aelius Gallus'un səfərində, Nəbati krallığı bir vasitə olaraq istifadə edildi. Yəməni zəbt etməkdən ötrü Augustus tərəfindən göndərilən bu hərbi səfər, romalıların Ərəbistana nüfuz etmək məqsədilə etdikləri tək təşəbbüsdür. Bunun səbəbi, Hindistan ticarət yolunun cənub qapısını nəzarət altına almaq idi. Qırmızı dənizin sahilindəki bir Nəbati limanından gemiyə minən Aelius Gallus Yəməndə sahilə çıxaraq, ölkənin içərilərinə qədər irəliləməyi bacardı. Buna baxmayaraq səfər uğurla nəticələnmədi və romalıların zəlil halda geri çəkilməsilə sona çatdı.
Nəbatilərin soykökü haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürülmüşdür:
1. Tövratda onların İsmayılın oğlu Nabayotun soyundan gəldikləri qeyd edilir. Əvvəl İraq ətrafında olduqları halda daha sonralar qərbə - Edom bölgəsinə gəlmişlər;
2. Ərəb yarımadasının Səmmar dağları ərazisindən gəlmişlər; - bu halda isə birbaşa Edoma deyil, əvvəlcə Mesopotamiyaya gedib məskunlaşdıqdan sonra assuriyalıların oradan qovub çıxartdıqları səbəbilə Edoma gəlmişlər;
3. Bəsrə körfəzi ətrafından gəldikləri kimi, Petra bölgəsinə də haradan gəldikləri mübahisəli bir mövzudur. Digər tərəfdən onların soykökü baxımından ərəb yoxsa arami olduqları da dəqiq şəkildə müəyyənləşdirilməmişdir. Nəbatilərdən qalan kitabələrin ərəb dili ilə yazılmasına görə hökm verən alimlər onların arami olduqlarını söyləyirlər. Qədim dövrlə bağlı araşdırma aparan qərb tarixçilərinə görə isə kitabələrdə adı keçən Nəbatlı hökmdar adlarının əl-Haris (qədim yunan dilində Aretas), Übadə (qədim yunan dilində Obadas) və Malik ( qədim yunan dilində Malikus) olması onların ərəb olduğu ehtimalını qüvvətləndirir.
Eradan əvvəl IV əsrin sonlarından etibarən varlığı bilinən Nəbati krallığının meydana gəlmə tarixi dəqiq olaraq məlum deyil. Bu dövlət İsgəndərin ölümündən sonra Diadoklar zamanında önəmli rol oynamışdır. Antigonos`un iki dəfə Petra şəhərinə göndərdiyi Suriya ordusunu məğlubiyyətə uğratmışdılar. Miladdan əvvəl 170-ci ildən sonrakı Nəbati krallarının adları və hökmranlıq tarixləri daha aydın şəkildə təsbit edilməkdədir. Onlardan birincisi I Arethas (haris), ən böyükləri miladdan əvvəl 8 və ya miladdan sonra 40-cı illər arasında səltənət sahibi və Nil vadisi – Əqəbə körfəzindən Şimali Hicazın böyük bir qismi daxil olmaqla Fərata qədər olan torpaqların tamamına hökmedən IV Arethas və sonuncusu III Malicos`dur (Malik). Dövlət Roma imperatoru Traianus zamanında paytaxtı Petra işğal edildikdən sonra süqut etmiş (106), bu tarixdən sonra Nəbatilər, Sina yarımadası və Şərqi Aralıq dənizi sahilləri ilə Fərat çayı arasında dağınıq halda varlıqlarını davam etdirmişlər.
Eradan sonra I yüzillikdə Roma-Nəbati əlaqələri pozuldu və miladdan sonra 105-ci ildə imperator Traianus Nəbatın şimalını, Palaestina Tertia adı ilə tanınan Roma əyaləti halına gətirdi. Sərhəd bölgələrində yaşayan ərəblərdən, Roma İmperatorluğuna heç olmasa bir imperatorun, miladdan sonra 244-cü ildən 249-cu ilə qədər hökm edən Filippus`un yetişdiyini qeyd etməliyik. Onun ölümündən sonrakı dövrdə Suriyanın cənub-şərqində aramiləşmiş ərəb sərhəd dövlətlərindən ikincisi meydana gəldi. Bu, Suriya-Ərəbistan çölündə, qərb ticarət yolunun başlanğıc nöqtəsində qurulmuş olan Palmira Krallığıdır.
Tədmurlular dövləti
Üçüncü əsrdə Sаsаni şаhlаrı ilə Rum imperаtorlаrı аrаsındа bаş vermiş mühаribələr və Həbəşilərin Ərəbistаnın cənubunа müdаxilə etməsi nəticəsində Hind okeаnındа gəmilərin gediş-gəlişi аzаldı. Nəticədə dəniz vаsitəsi ilə olunаn ticаrətin əvəzinə, Ərəbistаnın quru səhrаlаrındаn keçən ticаrət yolu rövnəq tаpdı. Bu dəyişiklik nəticəsində Pаlmirа (onun bаşqа bir аdı Tədmurdur) Petrаnın yerini əvəz etdi. İlk hökmdarı, Sasanilərə qarşı müharibədə yardım etdiyinə görə, imperator Qalüenus tərəfindən miladi 265-ci ildə kral olaraq tanınan Odenathusdur (ərəbcə: Üzeynə). Onun ölümündən sonra, yerinə dul arvadı məşhur Zenobia (ərəbcə: Zeynəb) keçdi. Bu qadın, bir müddət, Yaxın Şərqin böyük bir hissəsinin kraliçası oldu və klassik qaynaqlarda göstərilən Athenodorus adı ilə tanınan oğlunu Caesar Augustus elan etdi.
Tədmurlular müəyyən zamanlarda romalıların hücumlarına məruz qalmış, bəzən də onlarla birləşərək Sasanilərə hücum etmişlər. Son olaraq romalılar qarşısında məğlubiyyətə uğramışlar. Roma imperatoru Orelyan 273-cü ildə şəhərə daxil olaraq dağıtmış və çoxlu sayda insanı öldürmüşdü. Tədmur bu hadisədən sonra bir daha özünə gələ bilməmiş və ölkədə ticarət geriləmişdi. Bundan sonra şəhərdə xristianlıq yayılmağa başlamış, İslam fəthlərinə qədər üç yüz ildən artıq bir dövrdə Roma hakimiyyətində qalmışdır.
Qəssanilər dövləti
Mərib su səddinin dağılmasından sonra Yəməndən köçərək III əsrin əvvəllərində Suriyada məskunlaşan Qəssanilər Qəhtanilərin Qəhlan qoluna mənsubdur. Qəbilənin Əmr ibn Müzeyqə ibn Əmr Meysəmə adlı rəisinin oğlu olan Cəfnə Qəssanilərin qurucusu və ilk hökmdarıdır. Buna görə də xanədana Cəfnəoğulları da deyilir. Məsudi isə Qəssanilərin ilk hökmdarının Haris ibn Əmr ibn Amir ibn Harisə ibn İmrəul-Qeys olduğunu qeyd edir. Cəfnə ibn Əmrin rəhbərliyi altında Suriyaya köçən Qəssanilərin bu adı Mərib su səddi (başqa bir rəvayətə görə Cöhfə) yaxınlığında və ya Tihamə çölündə olan Qəssan su hövzəsindən götürdükləri qeyd edilir. Yəməndə məskunlaşdıqları yerin adını daha sonra yerləşdikləri bölgədəki bir su hövzəsinə vermələri də mümkündür. Qəssanilər Suriyada bir müddət Qudaə qəbiləsinin Dəcaim qoluna mənsub Səlih qəbiləsinin hakimiyyəti altında yaşadılar. Daha sonra onları məğlub edərək Dəməşq və Tədmur bölgəsini ələ keçirtdilər. Təxminən 200-cü illərdə Qəssani dövlətini quran Cəfnənin yerinə oğlu Əmr gəldi. Onun ölümündən sonra isə yerinə oğlu Sələbə ibn Əmr keçdi. On yeddi il hökmdarlıq edən Sələbə ibn Əmr Həvranın ətrafında önəmli memarlıq fəaliyyətləri həyata keçirtdi. Qəssanilər Suriyada ana dilləri olan ərəbcəni qorumaqla yanaşı, bu bölgədə danışılan arami dilini də öyrəndilər. Bizans imperatorluğunun vassalı olan Qəssanilər xristianlığı qəbul edərək, Bizans mədəniyyətinin təsiri altına düşdülər. Sələbə ibn Əmrdən sonra Bizans valisi kimi hərəkət edən Qəssani hökmdarlarından II Haris ibn Cəbələ zamanında (529-569) xanədanlıq ən ehtişamlı dövrünü keçirdi.
Qəssanilər Batlamios`un bildirdiyinə görə miladi ikinci yüzillikdə Tihamədə məskunlaşmışdılar. Daha sonra bu bölgədən şimala doğru Şam sərhədlərində, Bəlx və Əzraq bölgəsinə gəldilər. Burada yerləşmiş Qudaə qəbiləsinin Dəcaim qoluna mənsub olanlarla döyüşüb onlarıı məğlub edərək bölgəni zəbt etdilər və Romaya bağlı olan bir dövlət qurdular. Bəzi qədim tarixçilər onların 600 il hökm etdiklərini, otuzdan artıq hökmdar dəyişdirdiklərini bildirsələr də bu mövzuda çox önəmli bir kitab müəllifi olan Noeldek adındakı alman alimi onların ilk hökmdarlarının miladi 500-cü ildə ölən Əbu Şəmr Cəbələ, son hökmdarlarının isə 636-cı ildə Ömər ibn Xəttab tərəfindən hakimiyyətinə son qoyulan Eyhəm ibn Cəbələ olduğunu söyləyir. Hərhalda V əsrdən əvvəl qurulmuş dövlət olsalar da, bəlkə də başçılarının hökmdar adlanması biraz gec də baş tuta bilərdi. Həmzə İsfəhani Əmr ibn Cəfnənin miladi 220-ci ildə hökmdar olduğunu qeyd edir. İlk başçılarının adının və ya ləqəblərinin Cəfnə olması səbəbilə bu dövlətə Cəfnə oğulları dövləti də deyilir. Jüstinyenin imperаtor olduğu dövrdə Qəssаni dövləti dаhа dа gücləndi. O, bu qəbilənin əmiri olаn Hаris ibn Cəbələni pаdşаhlıq rütbəsinə qаldırdı. O, bu işdən Qəssаnilərin Ləxmilər müqаbilində dаhа dа qüdrətlənməsi məqsədini güdürdü. Qəssаni dövləti İslаmın şimаldаkı ilk qələbələrinə və Suriyаnın müsəlmаnlаr tərəfindən fəth olunmаsınа qədər mövcud olmuşdur. Yərmuk mühаribəsində Roma imperiyаsının qoşunu məğlub edildikdən sonrа, bu əhаlinin bir hissəsi öz yerlərində qаlаrаq müsəlmаnlаrlа həmkаrlıq etmiş və bаşqа bir hissəsi isə Romа və yа Kiçik Аsiyаyа getmişdir.
Həzrəti Muhəmməd Qəssani əmirlərindən Haris ibn Əbu Şəmirə 628-ci ildə İslama dəvət məktubu göndərmiş, başqa bir Qəssani olan Büsra əmiri Şürehbil ibn Əmrə yolladığı Haris ibn Ümeyr adlı elçi Mutədə öldürüldükdə Mutə səfərini təşkil etmək məcburiyyətində qalmışdır. Qəssanlı bir heyətin Mədinə şəhərinə gələrək İslamı qəbul etdiklərinə dair də rəvayətlər mövcuddur. Bu məlumatlardan belə başa düşülür ki, həzrəti Peyğəmbər zamanında Qəssani dövləti siyasi cəhətdən dağınıq halda idi. Bununla yanaşı, Mədinə şəhərində, Bizansın himayəsi altında yaşayan Qəssanilər tərəfindən gələ biləcək hücum təhlükəsi daim hiss edilirdi. Beləki, Mutədən sonra baş verən Təbuk səfəri bu təhdidə qarşı təşkil edilmişdi. Raşidi xəlifələrinin dövründə Qəssanilərdən bəhs etməyən qaynaqlar, Siffeyn döyüşündə onlardan bəzilərinin Müaviyənin tərəfində yer aldıqlarını, Yezidin bu qəbilədən bir qadınla evləndiyini, bəzilərinin isə Şimali Afrika fəthlərinə qatıldıqlarından xəbər verir. Bugün Yaxın Şərqdəki xristian ərəblərin Qəssanilərin nəslindən olduqları ehtimal olunur.
Hirəlilər dövləti
Hirənin quruluş tarixini Buxtunnəsr zamanına qədər aparıb çıxaran bəzi əfsanəvi rəvayətlər mövcuddur. Şəhər ilk dəfə 240-cı illərdə Sasanilərin verdiyi kral adı ilə burada bir dövlət quran Ləxmilərin III-VII yüzilliklərdə paytaxtı və böyük ticarət mərkəzi olaraq tarix səhnəsinə çıxmışdır. Hirə IV-VI əsrlərdə Ləxmilərin Bizansa qarşı Sasanilərlə birgə mübarizə aparmaları səbəbindən siyasi və hərbi baxımdan önəmli rola malik oldu və şöhrət qazandı. Ləxmi kralları şəhəri və ətrafını bir çox qəsr və saraylarla bəzədiyi halda, Hind ibn Nöman kimi kral ailəsinə mənsub xristian şahzadələr də burda müxtəlif monastr və kilsələr tikdirdilər. Ətrafında müəyyən sayda kənd və qəsəbələr olan Hirə, III Munzirin hakimiyyəti illərində ən möhtəşəm dövrünü keçirmişdi. Ləxmilər və yа Ləxm (bə’zən onlаrа sonuncu pаdşаhlаrının аdı ilə bаğlı olаrаq Аli-Munzir də deyirlər) üçüncü əsrin sonundаn Hirə və onunlа qonşu olаn torpаqlаrа hаkim olmuşlаr. Hirə şаhlаrı Sаsаni dövlətinə tаbe olmuş, Rum imperiyаsı ilə mühаribədə onlаrа kömək etmişlər. Görünür, Hirə əhаlisi (Qəhtаni qəbiləsindən) cənubdаn mühаcirət etmiş və onlаr Ədnаni qəbiləsi ilə bir yerdə məskunlаşmışlаr. Ləxm qəbiləsinin nüfuzu Hirə və onun ətrаfındа genişlənib qüvvətləndi. Onlаr Fərаt çökəkliyindən əlаvə, Ərəbistаnın dаxilinə də nüfuz etdilər. Hirə dövləti bir sədd kimi səhrа ilə İrаnın işğаl etdiyi ərаzilər аrаsındа yerləşmişdir. Bu dövlətin şаhlаrı bir tərəfdən səhrаdа yаşаyаnlаrın Sаsаni torpаqlаrınа hücumunun qаrşısını аlır, digər tərəfdən isə İrаnın köməkliyi ilə Rum imperiyаsının müttəfiqi olаn Qəssаnilərlə mühаribə edirdilər. Ləxmilərin dövləti VII əsrin əvvəlinə qədər dаvаm etmişdir.
Sayları iyirmiyə qədər olduğu bəlli olan Ləxmi hökmdarlarının ən məşhuru Əmr ibn Ədiyyin oğlu İmrəul-Qeysdir. 288-328-ci illərdə hakimiyyət başında olan İmrəul-Qeys, Əsəd və Nizar qəbilələrini öz hakimiyyətinə tabe edərək dövlətin genişlənməsini təmin etdi. Bununla yanaşı xristianlığı qəbul edərək Sasanilərdən əlavə Bizans ilə də münasibətlərini qaydaya salmış oldu. Daha sonra Suriya ərazisinə daxil olsa da Həvranda (Nəmarə) öldü. Nəmarədə tapılan məzardakı 329-cu il yazılmış yazı ən qədim ərəb kitabələrindən biridir və həmin kitabədə “bütün ərəblərin kralı” İmrəul-Qeysin Sasani və Bizans dövlətləri tərəfindən vəkil olaraq tanınmasından bəhs edilir. Hirə əmirliyi başlarına gələn böyük fəlakətlər və İran dövlətinin zəifləməsi nəticəsində parçalanma və tənəzzül mərhələsinə qədəm qoydu. Ləxmi xanədanının (Hirə kral ailəsi) başına gələn fəlakətlərin ən birincisi kralları Munzir ibn Məis-Səmanın Mərcu-Həlimə döyüşündə Qəssani kralı Haris ibn Əbi Şəmr tərəfindən öldürülməsi oldu. Bununla yanaşı oğlu da miladi 570-ci ildə Munzir ibn Haris əl-Qəssani tərəfindən məğlub edilmiş və öldürülmüşdür. Daha sonra bu xanədanın başına gələn sıkıntılar zəncirinə Munzirin övladları arasında taxt üstündə baş verən mübarizə əlavə oldu. Nöman ibn Munzir bu bu mübarizədən qalib ayrılsa da İran sarayının onun üçün hazırlamış olduğu hiylə və tələdən qurtula bilmədi. Kəsra onu sarayına çağırdı. Nöman mövcud vəziyyətini ərəb qəbilə rəislərinə bildirib yardım istəsə də, heç kim Kəsraya qarşı ona yardım etməyə cəsarət etmədi. Bu halda istəmədən də olsa İrana getməyə məcbur oldu. Ölənə qədər burda qaldı. Sonra Kəsra Nömanın ailəsindən olmadığı halda İyas ibn Qabisəni Nömanın yerinə Hirə əmirliyinə başçı seçdi və iran əsilli “Nahircan” adlı birini də səltənətdə ona ortaq olaraq təyin etdi. Nömanın iqtidarının zorla əlindən alınmasının nəticəsi olaraq həm Hirə əmirliyi idarəetmə baxımından zəiflədi, həm də Sasanilər tərəfindən dəstəklənən yeni Hirə əmiri İyas ilə ərəb qəbilələri arasından Ziqar döyüşü baş verdi. Bu döyüşdə ərəblər qalib gəlmiş, Hirə əmiri və iranlılar məğlubiyyətə uğradılmışdır. Bu döyüşdən sonra Hirə səltənətində tək başına qalan Azad ibn Yabiyanei-Həmdani 17 il hökm etmişdir. Ondan sonra Hirə əmirliyinə keçən Munzir ibn Nöman ibn Munzir hakimiyyətinin səkkizinci ayı tamamlanmamış, Xalid ibn Vəlid Hirəyə gəldi.
Cahiliyyət dövründə Ərəbistan yarımadasında mərkəzləşdirilmiş bir dövlət mövcud olmamışdır. Bununla belə, yarımadanın müxtəlif bölgələrində müəyyən zamanlarda ayrı-ayrı dövlətlər yaransalar da, bu, siyasi, iqtisadi, sosial və mədəni sabitliyin olmasını təmin etməyə kifayət etməmişdir. Yarımadanın, xüsusən, şimal hissəsində yaranan dövlətlər arasında gedən mübarizə, zaman-zaman onların bir-birinə qarşı hərbi müdaxilə etmələrinə gətirib çıxarmışdır. Aydındır ki, bu halda onların inkişaf edərək güclü dövlətə çevrilməsi qeyri-mümkündür. Bütün bunları ümumiləşdirərək, İslamdan öncəki Ərəbistan yarımadasında yaranan dövlətlərin müəyyən olunmuş, vahid hədəflərinin olmadığı nəticəsini əldə etmiş oluruq.
Melaleuca borealis
(Melaleuca borealis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xorxe Diaz
Xorxe Diaz (26 noyabr 1985) — İspaniyalı atıcı. Xorxe Diaz İspaniyanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Xorxe Diaz birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 10 m məsafəyə pnevmatik tapança yarışında iştirak etdi. Ümumilikdə 620.9 xal toplayaraq 27-ci yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Amasya
Amasya — Qaradəniz Bölgəsində Türkiyənin Amasya ilinin inzibati mərkəzi. Orta Qaradəniz Hissəsində yerləşir. Anadolunun köhnə məskunlaşma sahələrindən biridir. Hititlerden başlayaraq müxtəlif sivilizasiyaların mərkəzi olmuşdur. Şəhərin bilinən ən köhnə adı, deyildiyi forması ilə günümüzə qədər heç bir dəyişikliyə uğramadan gələn Amasyadır. Köhnə qeydlərdə Amesseia — Məqsədiyə — Məqsədçiyə adı oxunmaqdadır. Amasiya adının açıq bir şəkildə oxunduğu, Fars, Pontos və Roma İmperatorluğu dövrlərində ticarətdə istifadə edilən gümüş və bürünc sikkələr (pullar) üzərində görmək mümkündür.
Bəzi sikkələr üzərində Məqsədçiyə və ya Məqsədiyə adlarına rast gəlinilməkdədir. Amasyanın fəthindən əvvəl və sonrasında da Türklər, Amasseianı və ya Məqsədçiyə, Məqsədiyə Türkcədə deyildiyi kimi Amasya etmişlər.
Təxminən b.e.ə 60 və 19 illərdə Amasyada doğulduğu bilinən və Coğrafiya elminin icadçısı olaraq tanınan Strabon, yazdığı məşhur coğrafiya kitabında Amasyadan Amasseia olaraq danışmaqdadır. Şəhərin əhalisi 2008-ci ilə görə 87.543 dir. 1927-ci ildə 11.000 olan əhalisi 1990-cı ildə 57.087-ə, 2000-ci ildə 74.393-ə, 2007-ci ildə 85.851-ə çıxmışdır. 2010-cu ildə edilən siyahıyaalmada isə rəqəm 99.900-dür.
Etimologiya
Strabona görə Amasya adı, burada yaşamış olan bir Amazon kraliçası olan Amasisdən gəlməkdədir. Olan Yunan və Roma sikkələrində görüldüyü üzrə ad zamanla Αμάσεια, Amaseia, Amassia və Amasia olaraq dəyişmiş və sonunda Türklər Amasya olaraq adlandırmışlar. Amasyada bu günə qədər 19 fərqli dövlətin yaşadığı deyilməkdədir.
Türk Tarixində Amasya
Osmanlı İmperatorluğu dövründə bir çox padşahlar Amasyada dünyaya gəlmiş və şahzadəlik etmişdilər. Bu səbəblə Amasyanın Osmanlı tarixi baxımından da əhəmiyyəti böyükdür. I Mehmet, İİ Murad, Fateh Sultan Mehmet, Yavuz Sultan Səlim kimi padşahlar Amasiyada şahzadəlik etmişlər. Fateh Sultan Məhmmədin müəllimi Akşemseddin də Amasyalıdır. Xüsusilə 16-cı yüzilliyə qədər olan dövrdə bir çox şahzadə Amasyalı vali qızları ilə evlənmiş, bunlardan uşaq sahibi olmuşlar. Çələbi Məhmmədin yoldaşı Qumru Xatun, II Muradın yoldaşı Yeni Xatun Amasyadandılar. Eyni zamanda Osmanlıda "Körpülülər Dövrü" olaraq adlandırılan, sədrəzəmlərin nüfuzunun artdığı dövrdə vəzifə alan Körpülü Fazıl Əhməd Paşa, Körpülü Məhmməd Paşa, Merzifonlu Quru Mustafa Paşa, Körpülü Fazıl Mustafa Paşa, Merzifonlu Çalık Hacı Əli Paşa kimi sədrəzəmlər Amasya sərhədləri içində dünyaya gəlib yetişmişdilər.
Amasya Milli Mübarizədə
19 may 1919-cu ildə Samsunda başlayan Qurtuluş Döyüşünün (Milli Mücadilə)in ilk addımı, 12 iyun 1919-cu il tarixində Mustafa Kamalın Amasyaya gəlməsiylə davam etmişdir.
Qurtuluş mübarizəsinin planları hazırlanmış, Ərzurum Konqresi və Sivas Konqresinin toplanmasına burada qərar verilmiş, 22 iyun 1919-cu il tarixində nəşr olunan "Amasiya Təmimnaməsi" ilə "Millətin İstiqlalını Yenə Millətin Əzm və Qərarı Qurtaracaq" deyilərək Milli Mübarizə burada fəaliyyətə keçirilmişdir. Beləliklə, Amasya, Türkiyə Cümhuriyyətinin qurulmasında da ilk əhəmiyyətli addımın atıldığı yer olmuşdur.
İqlim
İldə Qaradəniz iqlimi — quru iqlimi arasında bir keçiş iqlimi hökm sürəür. Yayları quru iqlimi qədər quraq, Qaradəniz iqlimi qədər yağışlı deyil. Qışı isə sərt deyil. Qış mövsümündə vadinin verdiyi xüsusiyyətdən ötəri yüksəklərdə qar olsa belə şəhər mərkəzində qar təsirsizdir.
İriçiçək qurdotu
İriçiçək qurdotu - (lat.Linaria grandiflora) Keçiqulağıkimilər fəsiləsi
Botaniki təsviri
İriçiçək qurdotu çoxillik, çılpaq bitkidir. Gövdəsi sadə, bəzən budaqlı olub, hüdürlüyü 40-80 sm-ə çatır. Yarpaqları gövdə üzərində növbəli düzülmüş, oturaq, uzunsov-yumurtaşəkilli, 1,5-4 sm uzunluqlu, 4-10 mm enindədir. Gövdənin aşağı hissəsindəki yarpaqlar pulcuqşəkilli, üçbucaq formalıdır. Çiçək ayaqçığı qısadır. Kasacıq 5 dişlidir. Tac ikidodaqlı, sarıdır. Qutucuğu oval, 7 mm uzunluqludur. Toxumlar üçkünc, üzəri qırışlıdır. Bitki iyun-avqust aylarında çiçəkləyir, iyul-sentiyabr aylarında meyvə verir.
Yayılması
Kiçik qafqazın şimalında, Naxşıvan MR-da, Diabarada orta və yuxarı dağ qurşağında, dağlıq və daşlı yerlərdə, kolluqlarda yayılıb. İstifadə olunan hissəsi: Bitkinin budaqlarının yuxarı hissəsindən (Herba lineriae) istifadə olunur.
Tərkibi
Tərkibində linarin, pektolinarin, taninlər və başqa maddələr vardır.
Abdullah Hel Baki
Abdullah Hel Baki (1 avqust 1989) — Banqladeşli atıcı. Abdullah Hel Baki Banqladeşi 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Abdullah Hel Baki birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 10 m məsafəyə pnevmatik tapança yarışında iştirak etdi. Ümumilikdə 621.2 xal toplayaraq 25-ci yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Ostrovnoy
Ostrovnoy — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Murmansk vilayətinə daxildir.
Bambaralar
Malidə ən böyük qəbilə olan Bambara qəbiləsinin öz dili var. Onlar Bambara dilində danışırlar. Bambara dili Malidə daha geniş yayıldığı üçün milli dil kimi qəbul edilmişdir.
Avatar: Aanq haqqında əfsanə
Avatar: Aanq haqqında əfsanə və ya Avatar: sonuncu hava maqı  — ABŞ-də elementləri ilə yaradılmış cizgi serialı. Serialın üç sezonu "Nickelodeon" və "Nicktoons Network" kanallarında yayımlanmışdır. Onun yaradıcıları və prodüserləri — Maykl Dante DiMartino və Brayan Konietzkodur. Avatar kainatı Asiya mədəniyyəti əsasında yaradılmışdır. Serialda Şərqi və Cənubi Asiya, habelə Qərb mədəniyyətlərinin elementlərindən istifadə olunur. Bu da adətən ABŞ-də ayrı-ayrı kateqoriyalara aid edilən cizgi filmlərinin sintezini yaradır.
Birinci seriya 2005-ci il fevralın 21-də, dörd hissədən ibarət iki saatlıq axırıncı seriya isə 2008-ci il iyulun 19-da yayımlanmışdır.
Serial televiziya ekranları qarşısına 5,6 milyon izləyici toplayıb. "Avatar: Aanq haqqında əfsanə" Annual Annie Awards, Genesis Awards mükafatlarında müxtəlif nominasiyalara təqdim olunmuş, Emmi mükafatına layiq görülmüşdür. "Nickelodeon" birinci seriyanın uğurundan sonra, 2-ci və 3-cü seriyaları çəkmək qərarı verib. 2010-cu ildə serialın birinci sezonunun əsasında "Sonuncu hava maqı" adlı film çəkilmişdir. 2012-ci il aprelin 14-də "Nickelodeon" kanalında serialın davamı olan "Korra əfsanəsi" cizgi serialı yayımlanmağa başlanıb.
Süjet
Katara və Sokka aysberqdə 12 yaşında Aanq adlı oğlan tapırlar. Bu oğlan yüz illik müharibədə Od milləti tərəfindən məhv edilən Hava köçəriləri tayfasından olan hava maqıdır. Aanq aysberqdə yüz il donub qaldığı üçün müharibə haqqında heç nə bilmir. Bu onu şoka salır. O öz tayfasının axırıncı nümayəndəsi, axırıncı hava maqı və o cümlədən Avatardır. Avatarın bu dünyada missiyası — balansı saxlamaq və sülh yaratmaqdır. Ona görə də hava magiyasını bilən Aanq qalan üç ünsürün idarəetmə sənətini öyrənmək və müharibəyə son qoymaq üçün dünya səyahətinə çıxmaq və magiya müəllimləri tapmaq qərarına gəlir.
Serial kitab adlandırılan üç mövsümdan ibarətdir. Hər bir kitabda Avatar Aanq bir ünsürün idarəetmə sənətini öyrənir. Su və Torpaq kitablarının hər ikisi 20, Od kitabı isə 21 fəsil adlandırılan seriyadan ibarətdir.
Dörd millət
300px|right|thumb|Dört millətin xəritəsi. Yuxarıdakı heroqliflərin (群雄四分) mənası: "qəhrəmanlar dördə bölürlər". Dörd millətin heroqlifləri: 水善 (Su Sülhsevər), 土強 (Torpaq Güclü), 火烈 (Od Qəddar) və 气和 (Hava Harmoniya). Aşağıdakı heroqliflərin (天下一匡) mənası: Səmanın altı (tyansya)
Avatar dünyasında yaşayan hər bir millətin bizim dünyada öz prototipi var. Cəmi dörd millət var: Su, Torpaq, Od və Hava.
30px Su Tayfası
Su Tayfası iki yerə bölünür: şimal və cənub qütbünün tayfaları (onlardan başqa bir bataqlıqda kənarı dünya tərəfdən unudulmuş su magiya sənətini işlədən bir tayfa yaşayır). Su tayfasının görünüşü Sibirin və Kanadanın yerli xalqlarından götürülmüşdür.
30px Torpaq Krallığı
Avatar kainatında ən böyük əraziyə sahib olan dövlət. Ölkənin görünüşü qədim Çindən yaradılmışdır. Paytaxtı Basingsei şəhəridir. Şəhər böyük qala divarları ilə əhatə olunmuşdur. Buda Çindəki Böyük Çin Səddini xatırladır.
30px Od Milləti
Od milləti qərb arxipelaqında yerləşir. Millətin görünüşü samuraylar dövrünün Yaponiyasından götürülmüşdür. Od Ustadı Sozin torpaqlarını genişləndirmək üçün yüz ilə yaxın davam edən və Od Ölkəsində hakimiyyətdə olan sülalənin dörd nəslinin nümayəndələrinin dövrünə təsadüf edən müharibəni başlatdı.
30px Hava Köçəriləri
Hava köçəriləri, nəsilləri kəsilməzdən əvvəl 4 əsas məbəddə yaşayırdılar: Cənub Hava Məbədi, Şimal Hava Məbədi, Qərb Hava Məbədi, Şərq Hava Məbədi. Serialda bu məbədlər xarabalıqlar kimi göstərilir. Millətin görünüşü Tibet rahiblərinin görünüşü əsasında yaradılmışdır.
Avatar
280px|thumb|Aanq keçmiş təcəssümlərinə baxır (Avatar dövrü)
"Avatar: Aanq haqqında əfsanə" serialında Avatar — insanda dörd ünsürün təcəssümüdür. Avatar öləndə o avatar dəyişmə dövrünə görə növbəti tayfada yenidən doğulur.
Serialda avatar təcəssümü Aanqdır (sonuncu hava maqı).
Avatar halı
Avatar halına keçmə hər hansı emosional sarsıntılar — qorxu, qəzəb, kədər zamanı baş verə bilir və bu an idarəolunmaz olur. Bu hala və ona keçməyə nəzarət etmək üçün Avatar bir neçə özünüdərk və özünütəmizləmə mərhələləri keçməlidir. O öz təəssüratları, qorxuları, şübhələri, emosiyaları, ehtirasları, onun içindəki harmoniyaya təsir edə bilən hər şeyi rədd etməlidir. Avatar halı Avatar ideyasının kvintessensiyasıdır, çünki bu zaman Avatarda onun bütün keçmiş təcəssümlərinin bilik və bacarıqları birləşir. Avatar halında Avatarın keçmiş təcəssümləri önə çıxa bilir. Məsələn, Aanq Avatar Roku məbədində onunla danışarkən Rokuya, Avatar Kioşinin geyimini geyinərək Kioşiyə dönmüşdü.
Avatar halında Avatarın çox güclü olmasına baxmayaraq, eyni zamanda bu hal onun ən böyük zəifliyidir. Əgər o, Avatar halında ölsə, Avatar dövrü bitəcək və daha yeni Avatar olmayacaq. Avatar hər zamankı halında ölsə, Avatar dövrünə görə yeni Avatar doğulacaq. Buna görə də Avatar halına keçmək çox çətindir və bunu edən riski və dünyanın qarşısındakı məsuliyyətini dərk etməlidir.
Avatar kainatının magiyası
250px|thumb|"Sozin Kometası: Sonuncu Döyüş" seriyanın afişası. Avatar Aanq dörd magiyanı eyni vaxtda istifadə edir
Avatar kainatı magiya, ruhlar və enerji ilə doludur. Hər tayfanın onun özünə aid ünsürünü idarə etmək bacarıqlarına sahib olan xüsusi nümayəndələri var. Onlar həyatları boyunca bu qabiliyyətlərini inkişaf etdirir, gücləndirir, bacarıqlarını təkmilləşdirirlər. Magiyanın dörd əsas növü var: Su, Torpaq, Od və Hava.
40px Su magiyası
Su Magiyası ruhları təbiətdə tarazlığı simvolizə edən Okean və Ayın qarşılıqlı əlaqəsinin nəticəsidir.
Hər bir canlı məxluqda Çi enerjisi var, Su maqları məhz onu istifadə edirlər. Əfsanələrə görə Su maqları Su magiyasını Aydan, onun qabarma və çəkilmələrə təsirinə baxa-baxa öyrəniblər. Ay Su maqlarının enerjisini çoxaldır. Ona görə Su maqları gecə daha güclüdürlər, tam ay vaxtı isə demək olar ki, məğlubedilməzdirlər. Su magiyasının bir tipi də Qan magiyasıdır. Bu magiya demək olar ki, işlənmir. Serialda bu magiyanı işlədən ancaq iki adam göstərilib və ikisi də onu ancaq tam ay olanda istifadə edə bilirdilər. Bu magiya insan bədəninin əsasən mayedən təşkil olunması və buna görə də Su maqlarının onları marionet kukla kimi idarə etməsinə əsaslanır.
40px Torpaq magiyası
Torpaq Magiyasının enerjisi məhz yerdən gəldiyinə görə, Torpaq Krallığının əhalisinin çoxu enerjisini daha yaxşı qorumaq üçün ayaqqabı geyinmir. Əfanələrdə deyilir ki, ilk Torpaq maqları torpağı və onun dəyişilməsini idarə edə bilən köstəbəkporsuqlardan öyrənmişdilər. Torpaq magiyasının bir növü Qum magiyasıdır. O əsasən səhralarda istifadə edilir. O biri növü isə Metal magiyasıdır (serialda bu magiyanı işlədən ancaq bir nəfər göstərilmişdir — Tof Bei Fong).
40px Od magiyası
Od Magiyası nəfəsdən gəlir. Od maqı olmaq istəyən şəxs əvvəlcə düzgün nəfəs almağı öyrənməlidir. Serialda deyilir ki, od maqlarının müəllimləri əjdahalar idilər. Od maqları magiya üçün enerjini Günəşdən alırlar.
40px Hava magiyası
Hava maqları rahiblər idilər. Onlar Hava Magiyasının köməyi ilə uça bilirdilər. Serialda deyilir ki, birinci hava maqları uçan bizonlar idilər.
Enerji magiyası
left|140px|thumb|Enerji magiyası: Aanq Ozainin magiyasını alır
Enerji Magiyası ünsürlər magiyaları bölünəndən və Avatardan əvvəl mövcud idi. Onun texnikaları barədə heç nə bilinmir. Aanqa Enerji Magiyasını şirtısbağa öyrətdi. Aanq Enerji Magiyasını Od Lordu Ozaya qarşı istifadə etdi və onun magiyasını aldı.
Bu magiyanın səmərəliliyi onu istifadə edən maqın ruhunun gücündən aslıdır. Enerji Magiyası istifadə edən maq onu ruhu daha güclü olan şəxsə qarşı istifadə etsə, o öz magiya praktikasının qurbanı ola bilər.
Yalnız doğurlu ağıl yalan və illüziyaların öhdəsindən gələ bilər. Yalnız doğurlu ürək nifrət zəhərinə dözə bilər. Zamanın əvvəlindən zülmət boşluqda çiçəklənirdi, lakin o həmişə təmiz işığın qarşısında geri çəkilir. Onu gözlə. O gələcək.
Ruhların magiyası
Avatar kainatında Ruhlara aid olan Ruh Magiyası var. Bu magiya həm real dünyada, həm də digər magiyaların heç birinin işləmədiyi ruh dünyasında istifadə edilə bilər. Müxtəlif ruhlar müxtəlif cür magiyadan istifadə edirlər. Məsələn, Hey Bay — Torpaq Krallığında bir meşənin ruhudur və o bu meşəni qoruyur, Kou ruhu isə "üzlərin oğrusu" adlandırılır. Bəzən ruhlar digər magiyaları da istifadə edə bilirlər. Məsələn, Van Şi Tonq (biliklər kitabxanasındakı böyük bayquş) deyir ki, Su Magiyasının bütün növlərini bilir, Tui və La isə (Okeanın və Ayın ruhları) Su Magiyasını yaradıblar, lakin Ruh Magiyası yalnız ruhlara aiddir və insanlar onu istifadə edə bilməz. Avatar real və ruhlar dünyası arasında "körpü" olduğuna görə o da bu magiyadan istifadə edə bilər.
İstehsalı
"Avatar: sonuncu hava maqı" adlı serialı Kaliforniya ştatın Berban şəhərində yerləşən Nickelodeon Animation Studios-da Maykl Dante DiMartino və Brayan Konietzko yaratdılar. Animasiya ilə bağlı işlər əsasən Cənubi Koreyanın üç studiyada aparılırdılar: JM Animation, DR Movie və Moi Animation. Brayan Konietzko dediyinə görə proqram 2001-ci ilin yazında duetın fikirinə düşdü. Konietzko dazlamağa başlayan ortayaşlı kişinin eskizi alıb və onu başında cavan oğlanı kimi təsəvvür etdi. Sonra o bu personajı göydə uçan bezonları oturarkən çəkdi və Maykl Dante DiMartinoya göstərdi. O vaxt DiMartino Cənub qütbdə duzdağda qalanlar tədqiqatçılar haqqında sənədli filmi çəkirdi.
Sadəcə iki həftə sonra yaradıcılar öz ideyanı Nickelodeon-un vise prezidentə və icraedici prodüserə Erik Koulmena göstərdilər.
"Avatar: Aanq haqqında əfsanə" serialını fərgləndirən şey — kainatı Şərgi Asiyanın incəsənətin və mifologiyanın əsasında yaradılmasıdır. Serialda olan yazıların çoxu Çin ənənəvi kalliqrafiyada yazılmışlar. Hər bir kaliqrafiya nümunəsi üçün müvafiq stil istifadə edilirdi. Layihənin mədəni müşavirləri Edvin Zeyn və kalliqraf Siu-Leung Lee idilər. Avatar kainatda olan magiyada istifadə edilən döyüş sənətlərin hərəkətləri Asiya filmlərin nüfüzündən gəliblər.
Mayknən mən "Legends & Lore" kimi, Harri Potter və Üzüklərin hökmdarı, epik sənət əsərləri ilə doğurdanda marağlanırdıq, amma bilirdik ki biz bu cür janra başqa bir yol tapmağa istəyirik. Yapon anime, Honkonq döyüş və kunq fu filmləri, yoqa və şərqi fəlsəfəçilər üçün sevgimiz bizi "Avatar: sonuncu hava maqı" üçün ilkin ilhamlara gətirdi
Bütün musiqini Ceremi Zukerman və Benjamin Vinn yazmışdır. Onlar fon musiqini yaratmaq üçün quçjen, pipa, düdük və s. musiqi alətlərilə eksperimentlər aparırdılar.
Yayımlama
Birinci tizer ictimaiyyətə ilk dəfə San Dieqoda keçirilən Comic-Con 2004 festivalda göstərilmişdi, efirə isə 2005-ci ilin fevralın 21-də çıxmışdır. İlk iki seriya ABŞ-də, birsaatlıq premyera şəkildə göstərilmişdi. İkinci, iyirmi seriyalı mövsüm 2006-cı ilin martın 17-dən dekabrın 1-nə qədər yayımlanmışdır. Üçüncü və sonuncu mövsüm 2007-ci ilin sentyabrın 21-də başlamış və onun, əvvəlki iki mövsumların kimi 20 seriya yox, 21 seriya var idi. Sonuncu dörd seriya ikisaatlı tammetrajlı film kimi göstərilmişdilər.
Reytinqlər
Serialın debütdan sonra hər bir seriya orta hesabla 3,1 miln. adam ekranın qarşısında toplayırdı. 2006-cı ilin sentyabrın 15-də çıxan, "İlan aşırımı" və "Bormaşın"  seriyalardan ibarət olan, birsaatlı xüsusi veriliş isə 5,1 mln. adam ekranın qarşısında topladı. Nielsen Media Research-un məlumatına görə bu veriliş o həftənin kabel televiziyasında göstərilən ən yaxşı şou idi. 2007-ci ildə serial daha 105 ölkədə yayımlamağa başlamışdı və Nickelodeon-un ən populyar proqramı olur. Seriyalar əvvəl Almaniya, İndoneziya, Malaziya, Belçika və Kolumbiya kimi ölkələrdə göstərilmişdi.
"Sozin Kometası: Sonuncu Döyüş" adlı final serialın ən yüksək reytinqı almışdı. Finalın premyerasını orta hesabla 5,6 mln. adam izləyib, bu Nickelodeon kanalın 2007-ci ilin iyulun ortasında aldığı reytingdən 95%-ə çox tamaşaçıdır. O cümlədə "Sozin Kometası: Sonuncu Döyüş" iTunes-da çıxdı və o həftənin bestsellerlərin reytinqın başında olmuşdu. Serialın bu seriyanın əsasında yaradılmış və Nick.com saytında çıxmış "Rise of the Phoenix King" oyunu üç gün ərzində 815 000 geymer yaratdı. IGN bu serialı öz "Top 100 animasiya TV şouları" reytinqində 35-ci yerə qoymuşdur.
Artbuk və komikslər
2010-cu ilin iyunun 2-də Dark Horse Comics nəşriyyatı "Avatar: Aanq haqqında əfsanə" serialın əsasında 184 səhifəsi orijinal artdan ibarət olan, "Avatar: The Last Airbender – The Art of the Animated Series" kitabı buraxdı. Bir neçə komiks Nickelodeon jurnalında olub, 2011 ilin iyunun 15-də isə Dark Horse bir, "Avatar: The Last Airbender – The Lost Adventures" adlı buraxılışda onların və o cümlədə yeni komikslərin yığımı buraxır.
2012-ci ilin ərzində Dark Horse Comics üç hissəli "Avatar: Aanq haqqında əfsanə — Vəd" komiksi buraxırdı. Bu komiks Aanqın Yüzillik Müharibədən sonra həyatı haqqındadır. 2013-cü ilin martın 20-də həmin nəşriyyat Vəd komiksin davamı olaraq, "Avatar: Aanq haqqında əfsanə — Axtarış" komiksi buraxdı.
Videooyunlar
Cizgi serialın əsasında oyun video trilogiya yaradılmış: "Avatar: The Last Airbender" 2006-cı ilin oktyabrın 10-da, "Avatar: The Last Airbender – The Burning Earth" 2007-ci ilin oktyabrın 16, "Avatar: The Last Airbender – Into the Inferno" isə 2008-ci ilin oktyabrın 13-də buraxıldılar. Oyunlar müvafiq olaraq serialın birinci, ikinci və üçüncü mövsumların əsasında yaradılmışdılar.
"Avatar: Legends of the Arena" Microsoft Windows üçün MMORPG oyunu, 2008-ci ilin sentyabrın 25-də Nickelodeon tərəfdən işə salındı.
Film
Cizgi serialın birinci mövsumu 2010 ildə çıxan M. Nayt Şyamalanın "Sonuncu hava maqı" dolğunmetrajlı filmi üçün əsas kimi götürülmüşdü. Təsdiqlərə görə bu üç mövsum əsasında planlaşdırmış trilogiyanın birinci hissəsi idi. Film tənqidçilər və fanatlar tərəfdən əsasən neqativlə gəbul edilmiş: o Rotten Tomatoes saytında sadəcə 6% müsbət resenziya toplayıb. Əvvəldən bu film cizgi serialın tam adını daşımalı idi, lakin sonra Ceyms Kemeronun "Avatar" filmi ilə onu dolaşmamaq üçün adını dəyişdirdilər.
Sikvel
"Avatar: Aanq haqqında əfsanə" sikvelın "Korra əfsanəsi" cizgi serialın anonsu 2010-cu ilin iyulun 22-də, San Diego Comic-Con International festivalda olmuş. Bu cizgi serialın yaradıcıları və prodüsserləri — Maykl Dante DiMartino və Brayan Konietzkodur, orijinal serialın yaradıcıları. Birinci on iki seriyalı mövsum 2012 ilin aprelın və iyunun arasında yayımlamışdı, ikinci on dörd seriyalı mövsum isə hələ yaradılır.
İkinci Əl-Əlameyn döyüşü
İkinci Əl-Əlameyn döyüşü — İkinci dünya müharibəsi zamanı, 1942-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında baş vermiş döyüş. General Bernard Montqomerinin komandanlığı altında ingilis ordusu Misirin Əl-Əlameyn kəndi yaxınlığında italyan-alman birləşmələrinin mühasirəyə alıb məğlub etmişdir. Noyabrda general Dvayt Eyzenhaverin komandanlığı altında ABŞ qoşunları Mərakeşdən Şimali Afrikaya çıxarıldı. İtalyan-alman qoşunları təslim oldu.
Könül Kərimova
Könül Kərimova — Azərbaycan müğənnisi, bəstəkar, Azərbaycanın əməkdar artisti (2018).
Həyatı
K.Kərimova 1968-ci ildə Ağcabədidə anadan olmuşdur. 1983-cü ildə Bakı şəhər 8 №-li Musiqi təmayüllü gimnaziyaya daxil olmuşdur. Elə həmin ildə "Gənc istedadları axtarırıq" adlı müsabiqədə Bakı şəhəri üzrə birinci yerə layiq görülmüşdür. Bu səbəbdən də 1984-cü ildə Azərbaycan SSR Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən Bül-Bül adına orta-ixtisas musiqi məktəbinə dəvət almışdır. Bu illər ərzində o, Əfsər Cavanşirovun rəhbərlik etdiyi "Bənövşə" uşaq xorunun solisti olmuşdur.
1986-cı ildə Azərbaycan Dövlət Musiqi Akademiyasına daxil olmuşdur. Akademiyada təhsil aldığı müddətdə Baba Salahov adına "Araz" xalq çalğı ansamblı ilə əməkdaşlıq etmişdir.
Hazırda Azərbaycan Dövlət Muğam Teatrının və Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin solistidir.
27 may 2018-ci ildə Azərbaycanın əməkdar artisti fəxri adına layiq görülmüşdür.
Ailəlidir. Bir oğul və bir qız anasıdır.
Melaleuca brophyi
(Melaleuca brophyi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Polyarnıye Zori
Polyarnıye Zori — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Murmansk vilayətinə daxildir.
Fit qalası
Fit qalasının əlçatmaz bir dağın zirvəsində tikilməsinə baxmayaraq, o, divarlarla da əhatə olunmuşdur. Bu divarların eni təqribən 3 metrdir. Yıxılıb dağıldığı üçün onların ucalığını müəyyən etmək mümkün deyil. Lakin mütəxəssislər divarın enindən onun ucalığının ən azı 5 metr olduğunu ehtimal etmişlər.
Tarixi
Fit qalasının nə zaman tikilməsi barədə dəqiq məlumat yoxdur. Bəzi tədqiqatçılar burada hələ XI–XII əsrlərdə müdafiə qalası olduğunu ehtimal edirlər.
"Hüdud əl-aləm" əsərində Şamaxıdan bir fərsəng aralı Niyal adlı qalanın olduğu qeyd edilir və bəzi tədqiqatçılar onu Fit qalası ilə eyniləşdirirlər. Fit qalası barədə əlimizdə olan məlumatın bir hissəsi də Şirvan xanlığı dövrünə, yəni XVIII–XIX əsrlərə aiddir. Bu dövrə aid məlumatlardan birində deyilir ki, Şirvan xanı Mustafa xan Fit qalasına üç arşın enində divar çəkdirmişdi. Bu işə o, 3 min adamı cəlb edir. 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qacarın hücumu zamanı Mustafa xan Fit qalasına çəkilir. O, Ağsu şəhərinin əhalisini buraya köçürür. Bu iş Abbas Mirzənin zamanında da təkrar olur. Məhz buna görə də Fit qalası tarixi arxeoloji ədəbiyyatımızda Şirvan hökmdarlarının son iqamətgahı kimi də qeyd edilir.
Arxeoloji tədqiqat vaxtı bu ərazidən tapılan materiallar içərisində Sasani şahı II Xosrovun gümüş sikkələri, orta əsrlər üçün xarakterik olan saxsı qab parçaları, XVI–XVII əsrlərə məxsus metal silah, tunc, gümüş zinət vasitələri, XVII–XVIII əsrlərə məxsus mis qablar vardır. Bunlar Fit qalası və onun ətraf ərazisində VI–VII əsrlərdən başlayaraq yaşayış olduğunu göstərir. Tikinti qalıqlarından aydın olur ki, bura yalnız Mustafa xan dövründə böyük istehkam halına salınmışdır. 1970-ci ildə qala ətrafından toplanmış saxsı məmulatı bunu təsdiq edir. Bu dövrdə məhz Fit qalası kimi əlçatmaz yerdə olan istehkam dövrün hərbi qüvvələrinə qarşı müqavimət göstərə bilərdi.
Əfsanələr
Öz sevgilisinin ney sədalarına aşina olan qız bu səsi eşidən kimi qala divarının üstünə çıxıb özünü çobanının ağuşuna atır. Lakin onlar qaçmaq istədikdə hökmdarın adamları vasitəsilə tutulurlar. Çoban qalanın yaxınlığındakı bir təpədə öldürülür, qız isə özünü qayalardan atıb həlak edir. Bu vaxtdan etibarən çobanın öldürüldüyü təpə "Qanlı təpə" adlanır və onun çaldığı neyin sədası dağın qayalarında nəqş bağlayaraq həmişə səslənir. Məhz buna görə də bu qala Fit qalası adlanır. Bu əfsanə Fit qalasının coğrafi mövqeyinə uyğun gəlir. Doğrudan da külək əsəndə bu dağın qayalarından fit səsinə oxşar səda eşidilir ki, bu da çobanın ney səsləri ilə bir növ uzlaşır.
Fit qalası haqqında söylənən başqa bir əfsanə də bu qalanın tikilməsi tarixi cəhətdən maraqlıdır. Həmin əfsanəyə görə vaxtilə bu dağın zirvəsində divlər yaşayıbmış. Heç kim bu dağın zirvəsinə çıxmaq qüdrətinə malik olmayıb. Bir gün Girdman hakimi həmin dağın zirvəsinə çıxmaq, divləri qovmaq qərarına gəlir. O, çox çətinliklə divlərlə vuruşa-vuruşa dağın zirvəsinə qalxır və öz məqsədinə çatır. Girdman hakimi bu qələbəsi münasibətilə həmin dağın zirvəsində möhkəm bir qala tikdirir. Fit qalası və onun ətrafında aparılmış ilk arxeoloji tədqiqatın nəticələri burada Sasani dövründən yaşayış olduğunu göstərir.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Fit qalası Azərbaycan xanlıqları dövrünün müdafiə tikililərinin tipik xüsusiyyətlərini özündə cəmləşdirir. Qala, dövrümüzə yalnız xarabalıq şəklində çatmışdır. 1915-ci ildə Fit qalasını ətraflı təsvir etmiş A. P. Fituni tikilinin memarlıq xüsusiyyətləri haqqında ətraflı məlumat verir. Qüllələrlə möhkəmləndirilmiş qala divarları 3 arşın enə, 6 arşın hündürlüyə malik olmuş, qalanın mərkəzində isə dördbucaqlı formaya malik qəsr yerləşmişdir.
1945-ci ildə Fit qalasını tədqiq etmiş Ə. Salamzadə isə qeyd edir ki, qala, yaşayış məntəqəsinin qala divarları ilə əhatə olunmuş mərkəzi hissəsidir. Tədqiqtçı, fikrini Fit qalası ətrafında çoxlu sayda tikililərin olması ilə əsaslandırır. F. Fituni isə yazır:
Qala divarlarının mərkəzində sonuncu Şirvan xanı Mustafa xanın sığınacağı olmuş qəsr yerləşir. Qəsr o hesabla tikilmişdir ki, hətta qalanın aşağı hissələri ələ keçirilsə də, əhali və xan ailəsi onun içində uzun müddət sığınacaq tapa bilsin. Qəsrin xarabalıqları onun əvvəlki möhtəşəmliyini yaxşı nümayiş etdirməsə də, tamamilə dağılmış çoxotaqlı tiklinin qalıqlarını görmək mümkündür. Ehtimal ki, bu, Şirvan xanının ehtiyat sarayıdır. Yerli əhali qala içindəki həmin tikilini Divanxana adlandırır.
Qaladaxili tikililər
Geniş darvazadan içəri girəndə böyük bir binanın xarabaları diqqəti cəlb edir. Yerli əhali buranı Qalabəyi binası adlandırır. Bu binanı keçdikdən sonra, dağın qülləsinin səthi boyunca bir çox bina xarabaları görünür. Çox güman ki, bunlarda qala döyüşçüləri yaşamışlar.
Dağın ən hündür nöqtəsində Xan evi adlanan böyük bir bina vardır. Yerli əhali buranı Mustafa xanın qalası adlandırır. Fit qalası yerləşən dağın ətrafı müxtəlif tikinti qalıqları ilə örtülüdür. Bunlardan bir hissəsi karvansara, bir hissəsi hamam və bir hissəsi də divanxana adlanır. Yerli əhalinin söylədiyinə görə bura Fit şəhərinin xarabalarıdır.