Siyasi_mədəniyyət
Siyasi prosesləri, xüsusilə siyasi mədəniyyət kateqoriyasını tədqiq edən, araşdıran bəzi tədqiqatçılar belə hesab edirlər ki, siyasi mədəniyyət bioloji amillərdən və habelə yerli coğrafi mühitdən asılıdır və bu amillərin əsasında meydana gəlir və formalaşır. Siyasi mədəniyyətin bioloji amillərdən asılı olması ideyası, bioloji determinizminin bariz nümunəsi özünü rasizm, irqçilik, sionizm faşizm və s. aydın göstərir. XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində coğrafi mühitin rolunu həddindən artıq şişirdən bir cərəyan - geopolitik cərəyan meydana gəlmişdir. Coğrafiya elmində yaranan bu cərəyanın geniş yayıldığı Avropa ölkələrində «mədəni mərkəz» məktəbi yarandı. Bu mərkəzçilər belə bir ideya irəli sürürdülər ki, Avropa ölkələri bütün cəhətdən - iqtisadi, siyasi, mədəni və s. sahələrdə yüksək inkişaf etmişdir, digər xalqlar isə geridə qalmışdır və mədəni cəhətdən də yoxsuldurlar. Ona görə də inkişaf etmiş Avropanın geri qalmış xalqları idarə etməsi qanunauyğun haldır, bu tarixi missiyanı onlar yerinə yetirirlər. Geopolitiklərin dünyanın siyasi mənzərəsini beləcə öz mənafelərinə uyğun şəkilə salmaq səyləri, təəssüf ki, bəzi dairələr tərəfindən indi də davam etdirilir. İnsan çox mürəkkəb bir varlıqdır. O özündə yaşadığı həyatın bir çox cəhətlərini, keyfiyyətlərini cəmləşdirir və yeri gəldikcə bunları açıb göstərir. Bu mənada insana nəinki bioloji bir varlıq kimi, hətta iqtisadi siyasi varlıq kimi də baxmaq olar. O həm də ictimai və sosial-mədəni varlıqdır. Bu o deməkdir ki, insanın şüurunun rassional tərəfi emosional-iradi, milli psixoloji, mifoloji, habelə ənənəvi komponentlərlə sıx çulğalaşmışdır. Bu komponentlər hər bir insanın davranışına, onun hadisə və proseslərə münasibətinə, eləcə də siyasi davranışlarına təsir edir. Ona görə də insanların siyasətə münasibətini, siyasi fəaliyyətini, siyasi davranışını qiymətləndirərkən həmin amilləri mütləq nəzərə almaq lazımdır. Siyasi mədəniyyətin mühüm komponentləri milli dövlət simvolları və ideallarıdır. Siyasi mədəniyyəti «simvollar sistemi» adlandıran politoloqlar burada haqlıdırlar. Doğrudan da dövlətin bayrağı, himni, gerbi, konstitutsiyası, pul nişanları: bayramları və digər simvolları tarix boyu dövlətin mühüm atributları kimi onun möhkəmlənməsinə, qüdrətli olmasına xidmət etmişdir. Siyasi mədəniyyətin mühüm komponentlərindən biri kimi dinin də cəmiyyətin siyasi həyatına mühüm təsiri vardır. Bu təsir müxtəlif tarixi dövrlərdə müxtəlif olmuşdur. Bu cəhətdən Şərq ölkələrində İslam dini cəmiyyətin siyasi həyatında müstəsna rol oynamışdır. Belə ki, müsəlman ölkələrində əsrlər boyu cəmiyyətin siyasi həyatı İslam dininə tabe etdirilmişdir. İnsanların həyat tərzinin ayrılmaz tərkib hissəsi olan din, eləcə də Qərbi Avropa ölkələrinin siyasi həyatında həlledici rol oynamışdır. Hətta bəzi politoloqlar göstərirlər ki, ABŞ demokratiyasının yaranmasında və inkişafında din həlledici mövqeyə malik olmuşdur. Politoloq A.Təxvil yazırdı ki, din Amerika Birləşmiş Ştatlarında ilk siyasi təsisat olmuşdur. Müstəqillik və suverenlik uğrunda Azərbaycan xalqının apardığı mübarizə zamanı və müstəqil Azərbaycan dövlətinin yarandığı son illərdə mədəniyyətimizin və əxlaqımızın tərkib hissəsi kimi İslam dininin mühüm rolu olmuşdur. İnsanların milli və dini hissləri daha incə və oynaqdır. Onları daha tez ehtizaza gətirmək olur. Bunu bilən siyasətçilər həmişə öz məqsədlərinə nail olmaq, istədikləri siyasi ambisiyalarını həyata keçirmək üçün dini və milli şüarlar irəli sürür, xalqı dini və milli bayraq altında birləşdirirlər. Buna aid tarixdə bütün xalqların həyatında özünü göstərən hallar və mübarizə formaları vardır.