cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fətəli xan Xoyski
AXC illərində
thumb|Xoyskinin Azərbaycanın müstəqilliyinin elan edilməsi barədə bir sıra dövlətlərin xarici işlər nazirlərinə göndərdiyi radioqramın surəti. 30 may 1918-ci il 26 may 1918-ci ildən Nazirlər Şurasının sədri, eyni vaxtda daxili işlər naziri, (28 may — 17 iyun), xarici işlər naziri (26 dekabr 1918–14 mart 1919) olmuşdur. Sentyabrın 16-da Bakıya Qafqaz İslam Ordusunun hissələri daxil oldu. Növbəti gün Azərbaycan hökuməti.bu şəhərə köçdü. Bakyova görə, F. Xoyski sevinən müsəlmanları qarşılayaraq şəhərdə açıq avtomobildə gedirdi. Hökumət üzvlərinin neftlə bağlı qanunsuz əməlləri ilə əlaqədar istefa verdi. Xoyskinin başçılıq etdiyi hökumət Türkiyənin iyun-iyul aylarında Qafqaz müsəlman rayonları işğalını və türk ordusunun 1918-ci ilin sentyabrında Bakını azad etməsini alqışlayırdı. Azərbaycan Parlamentinin (7 dekabr 1918–27 aprel 1920) üzvü. Xarici işlər naziri (24 dekabr 1919–1 aprel 1920). Zaqafqaziya respublikalarının nümayəndələri konfransında Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvü idi (25 aprel — 30 may 1919, Tiflis).
Qətli
Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Fətəli xan Xoyski Tiflisə köçdü, orada 19 iyun 1920-ci ildə qətlə yetirildi, qatillər "Daşnaksütun" partiyasının üzvləri Aram Erkanyan və Misak Qriqoryan idilər, onlar Tiflisdəki İrəvan meydanında Fətəli xan Xoyskiyə arxadan atəş açdılar. İndiki Tbilisi botanika bağının ərazisində yerləşən köhnə müsəlman qəbirstanlığında dəfn edilmişdir. Onun dəfn mərasimini Tiflisdəki İran konsulluğu həyata keçirmişdir.
Şəxsi həyatı
Dini etiqadına görə Fətəli xan Xoyski şiə müsəlmanı idi. O, rus və Azərbaycan dillərini bilirdi. Lakin F. Xoyski Azərbaycan dilində çətinlik çəkərək danışırdı. AXC dövründə F. Xoyskinin bəzi qohumları görkəmli dövlət və inzibati vəzifələri tuturdular. Böyük qardaşı Hüseynqulu-xan Xoyski bir müddət Gəncə qubernatorunun müavini idi. Kiçik qardaşı Rüstəm Xan Xoyski Fətəli xan Xoyskinin hökumətində himayədarlıq naziri olub.
O, daha sonra islamı qəbul edərək Ceyran xanım adını almış Yevqeniya Vasilevna ilə evli olmuşdur.
Fətəli xan Xoyskinin üç uşağı olub: qızı Tamara (1902–1990) və iki oğlu Murad (1910–1973) və Ənvər (1914–1935).
Qızı Tamara xanım Azərbaycan SSR Kp MK-nın sədri, Azərbaycan maliyyə xalq komissarı və Tacikistan SSR Kommunist Partiyası MK-nın birinci katibi postlarını tutan Mirzə Davud Hüseynova ərə getmişdir. Oğlu Murad Bakıda nəqliyyat idarəsində çalışıb. Kiçik oğlu Ənvər Moskvada əməliyyat olunduqdan sonra diabet xəstəliyindən narkozdan sonra oyanmadı.
Xatirəsi
thumb|right|250px|Anadan olmasının 120 illiyi münasibəti ilə buraxılmış marka
Ümumdünya sərgisi
300px|right|thumb| [[I Viktoriya|İngiltərə kraliçası Viktoriyanın Birinci Ümumdünya sərgisinə gəlişi. Büllur saray, 1851-ci il]] Ümumdünya sərgisi və ya Ekspo, Expo — xalqların nailiyyətlərini nümayiş etdirmək üçün beynəlxalq sərgidir. Bu sərgilər xarakterə görə fərqlənir və dünyanın müxtəlif yerlərində keçirilir. Sənayeləşdirmə simvolu olan beynəlxalq sərgi, texniki və texnoloji nailiyyətləri nümayiş etdirmək üçün açıq platformadı.
1928-ci ildə Beynəlxalq Sərgilərə dair Konvensiyanın qüvvəyə minməsi ilə Beynəlxalq Sərgilər Bürosu Ümumdünya sərgisi üçün beynəlxalq idarəedici orqan kimi xidmət edir. Beynəlxalq Sərgilər Bürosu tərəfindən təsdiqlənmiş sərgilər üç növdən ibarətdir: universal, beynəlxalq və bağçılıq. Onlar adətən üç həftədən altı aya qədər davam edirlər.
Tarix
İlk Ümumdünya sərgisi Şahzad Albert təşəbbüsü ilə 1851-ci ildə Hayd-parkda keçirildi. Sərginin əsas cazibəsi "Crystal Palace" idi. Sərgi cəmiyyətin bir çox aspektlərinin, o cümlədən incəsənət və dizayn təhsilinin, beynəlxalq ticarətin və əlaqələrin, həmçinin turizmin inkişafına təsir etmişdir. 1851-ci ildə yarandığı gündən bəri Ümumdünya Sərgilərinin təbiəti üç dövrə bölünür:
Ümumdünya sərgiləri
190px|thumb|1897-ci ildə Brüsseldə keçirdilən Ümumdünya Sərginin afişası
Xoca Sadəttin Əfəndi
Xoca Sadəttin Əfəndi  — Osmanlı tarixçisi, müdərrisi və şeyxülislamı.
Həyatı
Hicri 943-cü ildə (1536/37) İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Babası Şah İsmayılın müridlərindən olan, ancaq Çaldıran döyüşündən sonra Sultan Səlim tərəfindən İstanbula aparılan İsfahanlı Hafiz Məhəmməd, atası isə Sultan Səlimin ən yaxın adamlarından Həsən Can Çələbidir. Atasının saraya yaxınlığı səbəbilə kiçik yaşlarında mükəmməl saray təhsili aldı. Sahn-ı səman müdərrisi Qaramani Mehmed Əfəndidən və dövrün digər məşhur alimlərindən dərslər aldı. Daha sonra şeyxülislam Əbussuud Əfəndi tərəfindən məzun oldu və 1556-cı ildə İstanbuldakı Murad Paşa mədrəsəsinə müdərris təyin edildi. 1564-cü ilin mayında Bursadakı İldırım Bəyazid mədrəsəsinə, 1571-ci ildə isə Sahn-ı səman mədrəsəsinə nəql edilmişdir. 1573-cü ilin mayında Şahzadə Muradın müəllimi İbrahim Əfəndinin vəfatı ilə şahzadə müəllimi təyin edildi və Manisaya göndərildi.
Bu vəzifə Sadəttin Əfəndinin həyatında dönüm nöqtəsi oldu və elm sahəsində olduğu qədər dövlət idarəsində nüfuzu artdı. Bundan sonra Xoca və ya Xoca Əfəndi olaraq məşhurlaşdı. Manisada tələbəsi üzərində nüfuzunu artırdı. 8 ay sonra isə Sultan Murad taxta çıxmaq üçün İstanbula çağırıldı və Sadəttin Əfəndi də onunla birlikdə İstanbula gəldi. 22 dekabr 1574 tarixində baş tutan cülus mərasiminin ardından xacə-yi sultani ünvanı aldı. Həm padşahın müəllimi, həm də ən yaxın adamı olan Sadəttin Əfəndi sarayda nüfuzlu şəxslərdən birinə çevrildi. Tutduğu mövqeyi gücləndirmək üçün Sokollu Mehmed Paşanın müxalifləriylə ittifaq quran Sadəttin Əfəndi İngiltərə ilə qurulan diplomatik əlaqələrdə önəmli rol oynadı.
Xaçoba müharibəsindəki qələbə Sadəttin Əfəndinin nüfuzunu və təsirini daha da artırdı. Ancaq bu vəziyyət çox çəkmədi. Cığalızadə Sənan Paşanın Kürəkən İbrahim Paşanın yerinə sədarətə gətirilməsini istədiyi üçün Validə Safiyə Sultanla münasibətləri pisləşdi. Sultan Mehmed anasının təlkinləriylə Kürəkən İbrahim Paşanı yenidən sədarətə gətirdi və Sadəttin Əfəndini xacə-yi sultanlıqdan alaraq təyinatlara qarışmamasını buyurdu (28 yanvar 1597). Bu əsnada aralarında şeyxülislam Bostanzadə Mehmed Əfəndi və keçmişdə dost olduğu şair Bakinin də olduğu düşmənləri onun Məkkə qazısı olaraq mərkəzdən uzaqlaşdırılmasını təklif etsələr də, yaşlı olması səbəbilə bu təklif qəbul edilməmişdir.
Ancaq 10 ay sonra Kürəkən İbrahim Paşanın sədarətdən alınması (3 noyabr 1597) və Bostanzadə Mehmed Əfəndinin ölümü Sadəttin Əfəndini heç gözləmədiyi vaxtda şeyxülislam elədi. Yeni sədrəzəm Xədim Həsən Paşa şeyxülislamlığa namizəd olaraq şair Baki və Qaraçələbizadə Hüsaməddin Əfəndini göstərsə də, Sultan Mehmed Sadəttin Əfəndini seçdi və 1 aprel 1598-ci ildə xacə-yi sultani ünvanı sabit qalmaqla Xoca Sadəttin Əfəndi şeyxülislamlığa gətirildi.
Beləliklə, yenidən dövlət idarəsinin mərkəzində yer alan Sadəttin Əfəndi rəqiblərindən intiqam almağa başladı və yenə dövlət ilərinə müdaxilə etməyə başladı. Xədim Həsən Paşanı vəzifədən alaraq yerinə Cərrah Mehmed Paşanı sədarətə gətirtdi, ardından sədarətə gətirilən Kürəkən İbrahim Paşanı özünə tabe etdirdi. Hər cümə günü Ayasofya məscidində ona verilən suallarla bağlı türkcə, ərəbcə və farsca fətvalar yazmışdır. Ancaq şeyxülislamlığı çox çəkmədi və 2 oktyabr 1599 tarixində Sultan Murad üçün Ayasofya məscidində veilən mərasimə hazırlaşmaq üçün qüsl alarkən vəziyyəti pisləşdi. Buna baxmayaraq məscidə getdi və elə oradaca vəfat etdi. Şeyxülislamlığı 18 ay 2 gün davam edən Sadəttin Əfəndinin cənazə namazı yerinə gətirilən Sunullah Əfəndi tərəfindən Fateh məscidində qılındı və Əyyubsultanda öz adına inşa etdirdiyi darülkurranın həyətinə dəfn edildi.
Xoca Sadəttin Əfəndi 30 ilə yaxın elmi sahəyə xidmət etmiş, bununla yanaşı dövlət idarəsində və siyasi hadisələrdə söz sahibi olmuşdur. Hələ sağlığında oğullarını Anadolu və Rumeli başqazılığına gətirtmiş, beləliklə, Xocasadəttinzadə ailəsi üləma zümrəsində nüfuz qazanmışdır. Belə ki, Sadəttin Əfəndinin 5 oğlu atası kimi elmi sahəyə mənsub olmuş, ilk ikisi Mehmed və Əsad Əfəndi şeyxülislam, Əbdüləziz və Saleh Əfəndilər isə başqazılığa yüksəlmişdir. Nəvələrindən Əbusəid Mehmed, Bahai Mehmed və Əbusəidin oğlu Feyzullah Əfəndilər də şeyxülislam olmuşdur.
Üzeyir Abduramanov
Üzeyir Abduramanov — Krım tatarı əsilli Sovet İttifaqı Qəhrəmanı. İkinci dünya müharibəsi zamanı səngər qazmaqla məşğul olub. 15 yanvar 1944-cü ildə Soj çayı boyunca ağır düşmən atəşi altında və qoşunların təhlükəsiz daşınmasını təmin edərək Sovet İttifaqı Qəhrəmanı elan.
Həyatı
25 mart 1916-cı ildə Krımda dünyaya gəlib. 1933-cü ildə oxuduğu Ticarət məktəbindən məzun olduqdan sonra Simferopol şəhərində işləməyə başlayıb. 1939-cu ildə isə Qırmız Ordu qoşunlarına çağırılıb.
1991-ci ildə Navoiy şəhərində vəfat edib.
Fəaliyyəti
Abduramanov Barbarossa əməliyyatı başlandıqdan bir müddət sonra İkinci Dünya müharibəsində döyüşmək ön cəbhəyə aparıldı; əvvəllər Xalxin Məqsəd müharibəsində döyüşmüşdü. Belarusiyaya keçməzdən əvvəl Stalinqrad döyüşündə iştirak etdi. 1943-cü ildə Qomel rayonundakı münaqişə əsnasında Qırmızı Ordu qoşunlarının irəliləməsi üçün buzlu Soj çayı boyunca bir körpü inşa etmək vəzifəsi verildi. Keçid doqquz saat çəkdi və həvarilərin yalnız üçü sağ qala bildi. Soj keçidindəki çevikliyinə və cəsarətinə görə Ali Sovetin 1944-cü il 15 yanvar tarixli sərəncamı ilə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı elan edildi. Əvvəllər Sev və Desna keçidlərində cəsarətləri ilə tanınırdı.
Fall Out Boy
Fall Out Boy – ABŞ rok qrupu. 2001-ci ildə İllinoys ştatının Uilmett qəsəbəsində yaradılmışdır. Qrup vokalist və gitarist Patrik Stamp, bassçı Pit Vents, gitarist Co Troman və təbilçi Endrü Hörlidən ibarətdir. Qrup Çikaqonun hardkor-pank mənzərəsindən təsirlənmişdir. Musiqi qrupu əvvəlcə Vents və Troman tərəfindən qrupun üzvlərinin aid olduqları hardkor qruplarla yanaşı əlavə pop-pank layihəsi kimi yaradılmışdı. Stamp isə qısa müddətdən sonra qrupa qoşulmuşdur. Hörli qrupa qoşulana qədər qrupda bir sıra təbilçi çıxış etmişdir. 2003-cü ildə qrup debüt albomu olan "Take This to Your Grave" albomunu buraxmışdır. Albom böyük səs gətirmiş və uğur qazanmışdır. "Take This to Your Grave" 2000-ci illərin pop-pank musiqisinə böyük təsir göstərən işlərdən biri kimi göstərilir.
Ventsin qrupun mahnı yazıçısı, Stampın bəstəkar olması ilə qrup 2005-ci ildə növbəti hit albomu olan "From Under the Cork Tree" albomunu buraxmışdır. Alboma daxil olan "Sugar, We're Goin Down" və "Dance, Dance" sinqlları hit olmuşdur. Albomun özü isə iki dəfə platin sertifikasiya almışdır. Bu uğurdan sonra qrupun üzvləri superulduza çevrilmişdilər. 2006-cı ildə qrup "Ən yaxşı yeni müğənni" nominasiyasında Qremmi mükafatına namizəd göstərilmişdir. Qrupun 2007-ci ildə buraxdığı üçüncü albomu "Infinity on High" ilk həftəsində satdığı 260.000 disk ilə Bilboard 200 hit-paradında birinci yerə yiyələnmişdir. Albomun "This Ain't a Scene, It's an Arms Race" və "Thnks fr th Mmrs" sinqlları hitə çevrilmişdir. Dördüncü albom "Folie à Deux" fanatlar tərəfindən qarışıq rəylər almış və kommersiya cəhətdən elə də böyük uğur əldə etməmişdir. "Believers Never Die – Greatest Hits" albomunun buraxılmasından sonra qrup 2009-2012-ci illərdə yeni layihələr kəşf etmək məqsədilə fasilə vermişdir. 2012-ci ildə qrupun üzvləri yenidən bir araya gəlmiş və "Save Rock and Roll" albomunu buraxmışdır. Albom çox böyük uğur əldə etmiş, "My Songs Know What You Did in the Dark (Light Em Up)" sinqlı top-20 sinqldan birinə çevrilmişdir. 2015-ci ildə qrup altıncı studiya albomu olan "American Beauty/American Psycho" albomunu buraxmışdır. Alboma daxil olan "Centuries" sinqlı top-10 hitdən birinə çevrilmiş, "Uma Thurman" sinqlı isə Hot 100 hit-paradında 22-ci yerə qədər yüksəlmişdir. Albom birinci yeri zəbt etmiş, qrupun üçüncü №1 albomu, ardıcıl beşinci top-10 albomu olmuşdur.
Fıstıq
(Fagus) – fıstıqkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Fıstıq meşələri
Azər­bay­can­da ən ge­niş ya­yı­la­nı fıs­tıq me­şə­lə­ri olub res­pub­li­ka­nın ümu­mi me­şə fon­du­nun 32 fa­i­zə qə­dər­dir. Ki­çik Qaf­qa­zın cə­nub ya­ma­cı ra­yon­la­rın­da (La­çın, Qu­bad­lı, Zən­gi­lan) və Nax­çı­van MR-dən baş­qa fıs­tıq res­pub­li­ka­nın bü­tün dağ ra­yon­la­rın­da bi­tir. Ki­çik Qaf­qa­zın cə­nub ra­yon­la­rın­da fıs­tı­ğın ya­yıl­ma­sı­na qu­ru kon­ti­nen­tal iq­lim şə­ra­i­ti ma­ne­çi­lik tö­rə­dir. Ki­çik Qaf­qaz dağ­la­rın­da fıs­tı­ğın şərq sər­hə­di Dağ­lıq Qa­ra­bağ­da Had­rud və Xo­ca­vənd ra­yon­la­rı ara­sın­da Kirs da­ğı­nın şi­mal his­sə­sin­də mü­şa­hi­də olun­du.
Bö­yük Qaf­qa­zın şi­mal-şərq mak­ro­ya­ma­cın­da fıs­tı­ğın şərq sər­hə­di Ata­çay və Tığ­çay höv­zə­sin­də­dir.
Bö­yük Qaf­qa­zın cə­nub ya­ma­cın­da me­şə bit­ki­si­nin, o cüm­lə­dən fıs­tı­ğın şərq sər­hə­di şi­mal mak­ro­ya­ma­ca nis­bə­tən qərb­dən ke­çir. Fıs­tı­ğın şərq sər­hə­di­nin be­lə qı­sal­ma­sı fik­ri­miz­cə cə­nub mak­ro­ya­ma­cın­da iq­li­min xey­li qu­raq ol­ma­sı­dır, bu­ra­da in­sa­nın tə­sər­rü­fat fə­a­liy­yə­ti də mü­hüm rol oy­na­mış­dır.
Res­pub­li­ka­mı­zın dağ­la­rın­da müx­tə­li­fot­lu, to­pal­lı, ölü ör­tük­lü, çə­tir­yar­paq­lı, qa­ra­çöh­rə­li, su­balp,  dəf­nə­gi­las­lı fıs­tıq me­şə tip­lə­ri ya­yıl­mış­dır. La­kin in­san fə­a­liy­yə­ti­nin mən­fi tə­si­ri nə­ti­cə­sin­də fıs­tıq ağaclıq­la­rı il­kin qu­ru­lu­şu­nu və il­kin po­pul­ya­si­ya­la­rı­nı itir­miş­dir. Bu­nun­la əla­qə­dar tə­bii me­şə mü­hi­ti də­yiş­miş və müx­tə­lif tö­rə­mə me­şə tip­lə­ri əmə­lə gəl­miş­dir. Ta­lış dağ­la­rı­nın or­ta və yu­xa­rı dağ-me­şə qur­şaq­la­rı de­mək olar ki, me­şə ör­tü­yün­dən ta­ma­mi­lə azad edil­miş­dir. Nis­bə­tən yax­şı və­ziy­yət­də me­şə­lər əsa­sən də­niz sət­hin­dən 700-800m hün­dür­lü­yə qə­dər olan əra­zi­də sax­lan­mış­dır. Nis­bə­tən ge­niş sa­hə­lər­də fıs­tıq me­şə­lə­ri­nə Le­rik və As­ta­ra ra­yon­la­rın­da də­niz sət­hin­dən 1000-1200 m-ə qə­dər olan əra­zi­də rast gəl­mək  olar. Çox na­dir hal­lar­da də­niz sət­hin­dən 1600m yük­sək­lik­də ki­çik sa­hə­lər­də sey­rəl­miş fıs­tıq me­şə­lə­ri­nin qa­lı­ğı­na tə­sa­düf edilir.
İn­sa­nın tə­sər­rü­fat fə­a­liy­yə­ti­nin xa­rak­te­rin­dən, müd­də­tin­dən və in­ten­siv­li­yin­dən ası­lı ola­raq fıs­tıq me­şə­lə­ri­nin deq­ra­da­si­ya­sı müx­tə­lif is­ti­qa­mət­də ol­muş­dur. Nis­bə­tən az meyl­li­yə ma­lik olan ya­mac­lar­da fıs­tıq me­şə­lə­rin­də ağac­la­rın öz­ba­şı­na qa­nun­suz kə­sil­mə­si nə­ti­cə­sin­də aşa­ğı do­lu­luq­lu ağac­lıq və ya sey­rək­lik əmə­lə gə­lir. Be­lə sa­hə­lə­rə əsa­sən  ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­ri­nin ya­xın­lı­ğın­da rast gə­li­nir, on­lar az məh­sul­dar­lı­ğa ma­lik olur, ağac­la­rın tə­pə his­sə­si və qol-bu­da­ğı kə­sil­miş hal­da olur.
Bö­yük Qaf­qa­zın cə­nub ya­ma­cın­da fıs­tı­ğın kol­luq­lar­la də­yi­şil­mə­si in­san fə­a­liy­yə­ti­nin tə­si­ri­lə ya­şa­yış mən­tə­qə­lə­ri­nin ya­xın­lı­ğın­da baş ve­rir, me­şə­siz­ləş­di­ril­miş sa­hə­lər­də çox vaxt bö­yürt­kan, fın­dıq və ayı­dö­şə­yi  cən­gəl­li­yi əmə­lə gə­lir.
Təbabətdə
Fıstıq paxlalarının tərkibində 35%-dən çox zülal, 50% yağ və insana lazım olan vitamin və mikro elementlərin bir çoxu vardır. 100 qr məhsulun enerji dəyəri – 548 kkal.
Bitki yağları, fol turşusu, amin turşuları, A, D, E, K, B1, B2, PP, C vitaminləri ilə və natrium, kalsium, kalium, maqnezium, fosfor, sink və dəmirlə zəngindir.
Öd qovucu vasitə kimi istifadə olunur. Yuxusuzluq, yorğunluq zamanı faydalıdır. Yaddaşı, diqqəti və eşitməni gücləndirir. Hər gün 30 qr fıstıq yemək, ürək-damar xəstəlikləri riskini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Tərkibindəki B1 vitamini qan yaradıcı xüsusiyyətə malikdir, qandakı xolestrolu salır, qavrama qabiliyyətini yaxşılaşdırır, mədə, bağırsaq, ürək üçün xeyirli qidadır. Yaşlanmağın qarşısını alan fıstıq siqaretin və spirtli içkinin təsirini azaldır. Yer fıstığının tərkibindəki B3 vitamini qan dövranını yaxşılaşdırır, zehni gücləndirir.
Ageratina tonduzii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Hidrosfer
Hidrosfer (Yδωρ — su və — sfera-kürə,təbəqə) – Yerin su təbəqəsi. Bura okean və dənizlər, qurudakı su obyektləri olan buzlaqlar, yeraltı sular, çaylar və göllər daxildir. framed|right
Hidrosferin mənşəyi
400x400px|thumbnail|right|Hidrosferin inkişafı qrafiki
Su yerdə ən çox yayılmış mineraldır. Su ilə zənginlik Yerin kosmik xüsusiyyətidir. A.P.Vinoqradova görə Yer böyüyərək təqribən müasir kütləsinə çatdıqda qızmağa başlamış, mantiyadan maddələr əriyərək uçucu, tezəriyən və çətinəriyən komponentlərə ayrılmışdır. Çətin əriyən komponentlər mantiyada qalmış, tezəriyənlər bazalt şəklində Yer qabığını əmələ gətirmişdir. Uçucu komponentlərlə su buxarı da Yer səthinə qalxmışdır.
Yer səthi tədricən soyuduqca su buxarından su təbəqəsi — hidrosfer formalaşmışdır. İlk vaxtlar mantiydan ayrılan maddənin 92%-ni bazalt və 8%-ni su kütləsi təşkil etmişdir. Su müasir vulkan lavalarında da təqribən o qədərdir. Paleozoyun əvvəlində Yerin hodrosferi müasir həcminə yaxın olmuş və o zamandan bəri çox dəyişməmişdir. Mantiyadan indi də su ayrılır (ildə 1 km³-ə yaxın), ona yuvenil su deyilir.
Su mantiyadan ayrılıb buxar halından damla-maye halına keçən zaman digər uçucu maddələri də həll etmişdir. Ona görədə Dünya okeanı meydana gəldiyi vaxtdan minerallaşmışdır. Eyni zamanda rütubət dövranı yaranmışdır.Su atmosferə və materikə nüfuz etmişdir. Çaylar, göllər, yeraltı sular və buzlarqlar meydana gəlmişdir.
Hidrosferin yaranması
Müəyyən edilmişdir ki, planetdəki maye suyun ümumi miqdarı 2 milyard km3-dən çoxdur. Həcminə görə birinci yer okean su ları, ikinci yeri buzlaq və daimi qar suları, üçüncü yeri yeraltı sular və nəhayət dördüncü yeri göl və çay suları tutur. Sonuncuların miqdarı az olsa da onlar tez bərpa olunduğuna görə, su dövranının əsas həlqəsini təşkil edir. Su dövranının əhəmiyyəti nədir? Tədqiqatlar göstərir ki, su atmosferdə 8 gündən, çaylarda 16 gündən, axrlı göllərdə 17 il, axarsız göllərdə 350 il, daimi buzlaq larda 15min ildən, yeraltı sularda isə 250 min ildən sonra bərpa olunur və yaxud təzələnir.
Yerdə suyun əsas mənbəyi onun daxili təbəqələri, o cümlədən mantiya hesab edilir. Belə ki, Yerin planetar inkişaf mərhələsinin "Ay erası"nda kütləvi surətdə püskürərək yer səthinə çıxan qızmar mantiya maddəsinin soyuması nəticəsində, həmin maddələrin tərkibində ayrılan müxtəlif qazlar və su buxarı yerətrafı məkana daxil olmuşlar.
Yerdə və yaxud su planeti ndə maye suyun yaranmasının ikinci mənbəyi kosmik fəzadan yer atmosferinə daxil olan su hesab edilir. Müasir tədqiqatlar göstərir ki, Günəş dən baş verən püskürmələr nəticəsində ondan ayrılan hidrogen və oksigen molekulları birləşərək Yerdən 250 km yüksəklikdə yeni su molekul ları əmələ gətirir və bunun bir qismi planetə daxil olur. Digər mənbə isə meteroidlərdən ayrılan su hesab edilir.
Hidrosferin inkişafı
Yerin su təbəqəsi litosfer,atmosfer və canlı təbiətlə birlikdə inkişaf etmişdir. Arxeydə su dövranı qısa okean-atmosfer-okean sxemi üzrə getmişdir.Yaşıl bitkilər olmamışdır, su fotosintezlə parçalanmırdı. Proterozoydan etibarən canlı maddələrin kütləsi artmağa başlamışdır. Hidrosferin(həm də atmosferin) inkişafında fotosintez fəal iştirak etmişdir. Paleozoyda Lavrasiya və Qondvana şiddətli dağ əmələgələ inkişafı keçirmişdir. Okean və dənizlərin sahəsi böyümüşdür. Mezozoyda və paleogendə Lavrasiyanın və Qondvananın parçalanması nəticəsində müasir okeanlar yarandı. Okeanların yaşı müxtəlifdir.Ən qədimi Sakit okean,daha cavanı isə Atlantik okeandır. Hidrosferin həcmi barəsində üç fikir vardır: Hidrosferin sabitliyi hipotezinə görə suyun əmələ gəldiyi hidrogen və oksigen atomlarının sayı geoloji dövür ərzində sabit kəmiyyətdir. Bu müddəa ümumi məlum faktlara: 1) Yer ilə kosmos arasında maddələr mübadiləsi faktına, 2) təbiətin inkişafı faktına ziddir. Alimlərin çoxu hidrosferin fasiləsiz böyüməsi konsepsiyasına tərafdardır.Təxmini hesablamalara görə hidrosferin 1000 il ərzində orta hesabla 1 mm böyüyür. Hidrosferin kiçilməsi fərziyyəsi Yerin təkindən su gəlməsi prosesinin qurtarmasına, onun litosferdə gedən fiziki və kimyəvi proseslər nəticəsində fasiləsiz və sonsuz olaraq bağlı hala keçməsinə əsaslanır. Yerin tədricən quraqlaşmasına Böyük Səhra və Mərkəzi Asiyanın aridləşməsi ilə təsdiq olunur.
Hidrosferin həcmi və hissələri
Hazırda hidrosferin yeraltı hissəsinin həcmi aşağıdaki kimi qiymətləndirilir: Antaraktida, Arktika və dağalıq ölkələrin buzlaqlarında 24 mln.km³-ə yaxın şirin su toplanmışdır. Avropa ölkələri artıq ondan istifadə edirlər. Buzlaqlardakı suyun həcmi hidrosferin 1,65%-ni və Yerdə şirin su ehtiyatının 90%-ə qədərini təşkil edir. Qurunun səth suları planetin suyunun kiçik bir hissəsidir (0,04–0,06%). Göllərdə 230 min km³, su anbarlarında 5 min km³ su vardır. Çaylarda cəmi 1,2 min km³ su və ya bütün hidrosferin təqribən 0,0001%-i toplanmışdır və onun rolu xususi həcmi ilə yox, əvəzolunma tezliyi ilə müəyyən edilir.Beləliklə, Yerdə eyni zamanda şirin su ehtiyatı 32 mln.km³-ə yaxındır (buzlaqlar, şirinsulu göllər, çaylar və yer qatının yeraltı suları) Canlı orqanızimlərdəki suyu da hidrosferə aid etmək olar. Bioloji bağlı su təqribən 50 km³-dir. Quruda yaşayan orqanizimlərin 80%-ni,su orqanizimlərinin 90%-ni.sporların 50%-ni su təşkil edir. Aşağıdakı rəqəmlər təbiisuların təzələnmə müddəti haqqında təsəvvür yaradır: Antaraktidanın və Qrelanadiyanın buzları 15 min il ərzində, üst bir kilometirlik qatdakı yeraltı 300 il ərzində. Göl suları 3,5 il ərzində,torpaq suları 8–11 ay ərzində,çay suyu isə 12 günə təzələnir.
Dünya okeanı
Dünya okeanını okeanologiya elmi öyrənir. Dünya okeanının arasıkəsilməz su səthi planetimizin səthinin 70,8% sahəsini tutur. Coğrafi təbəqənin ən mühüm cəhətləri maddənin və enerjinin planetar mübadiləsi ilə müəyyən olunur.Mübadilə okean-atmosfer-materik sistemi ilə yerinə yetirilir. Dünya okanının bizim planetin təbiətində çox böyük rolu olduğundan hidrosferlə yanaşı, okeanosferi də ayrıca öyrənmək düzgün olardı.
Dünya okeanının hissələri
"Okean" adı mifik Okean çayının adındandır. Babilistanlılar və misirlilər görüşlərinə görə bu çay qurunun yastı diskini əhatə edirmiş. 1650-ci ildə coğrafi kəşflər düvüründən sonra beş okean müəyyən olundu: Böyük, yaxud Sakit, Atlantik, Hind, Şimal Buzlu və Cənub Buzlu okean. 1845-ci ildə bu bölgü London coğrafiya cəmiyyəti tərfindən tasdiq olundu. XIX əsrin sonunda Şimal və Cənub Buzlu okeanlarının müstəqilliyi şübhə altına alındı. Şimal Buzlu okeanı Atlantik okeanının Aralıq dənizi oldu. Cənub Buzlu okeanı Sakit, Atlantik və Hind okeanları arasında bölündü. XX əsrin 30-cu illərində Arktika Öyrəniləndən sonra Şimal Buzlu okeanın müstəqilliyi qəbul olundu. Və cənub qütüb dairəsinin sularının öyrənilməsi Cənub okeanının da müvcud olmasını söyləməyə əsas verir.
Dəniz okeanın fiziki-coğrafi, əsasən hidroloji və iqlim xüsusiyyətlərilə fərqlənən əlahiddə hissəsidir. Materiklərin və okeanların təmasetmə xarakterindən asılı olaraq dənizlər üç qrupa bölünür: Dənizlərlə bərabər Dünya okeanının hissələrinə körfəzlər və boğazlarda aiddir. [[Ölüdəniz körfəzi|thumbnail|right]]
Körfəzlər — okeanın və ya dənizin quruya daxil olmuş, lakin su hövzəsilə sərbəst su mübadiləsi olan hissəsidir. Körfəzin hidroloji və hidrobioloji xüsusiyyətləri,mənsub olduğu hövzənin xüsusiyyətlərindən nadir hallarda fərqlənir.
Boğazlar — iki quru sahəni bir-birindən ayıran və ya iki su hövzəsini birləşdirən ensiz su zolağıdır.
Quru suları
Göllərdə, çaylarda,bataqlıqlarda,su anbarlarında,buzlaqlarda,habelə yeraltında olan sulara quru suları deyilir.
Çaylar
Quruda özünün əmələ gətirdiyi yataq üzrə hərəkət edən su axını çay adlanır. Hər bir çay uzunluğu, dərəsinin eni, düşməsi, meyilliliyi, axın sürəti, su sərfi, asılı maddələrin miqdarı, suyunun kimyəvi tərkibi, hövzəsinin sahəsi ilə səciyələnir.
Göllər
Qurunun, suyu durğun və ya az axarlı olan, okeanla ikitərəfli qarşılıqlı əlaqəsi olmayan, özünə məxsus həyat şəraiti və spesifik orqanizimləri olan daxili sututarlarına göl deyilir. Göllər mənşəyinə görə aşağıdakı qruplara bölünür:
Bataqlıqlar
Yer səthinın ifrat nəmlənmiş və 30 sm-dən az olmayaraq torf qatı ilə örtülmüş əraziləri bataqlıq adlanır. Bataqlıqlar quru və su obyektləri arasında keçid vəziyyətdə olan ərazilərdir. Bataqlıqlar Avrasiya və şimalı Amerikanın şimal hissəsində və çöl zonlarında, eləcə də Brazıliya və Hindistan yarımadasında geniş yayılmışdır.
Buzlaqlar
Buzlaqları öyrənən elm qlyasilogiya adlanır. Qurunun 11%-dən çoxunu tutan buzlaqlar Antaraktida materikini və Qrelandiya adasını, Şimal və cənub qütüb ətrafındakı adaları tamamilə örtən örtük buzlaqlardan (buzlaqların 98%-i) və qar xəttindən yüksəkdə yerləşən dağ buzlaqlarından ibarətdir. Elmdə qar və buz təbəqəsini xionosfer (yun.xionos-qar) adlandırırlar.
Su anbarları
Buraya su anbarları və həmdə su kanalları daxildir. Hal — hazırda dünyada 60 mindən çox su anbarı mövcuddur. Ümümi həcmi 6,6 min km³,sahəsi isə 400 min km²-dir.
Yeraltı sular
Yeraltı suya həm hidrosferin, həm də Yer qabığının bir hissəsi kimi baxılmalıdır. Yeraltı su bir-birindən fərqlənən iki hissədən ibarətdir: Qalınlığı tayqa zonasında 2–3 m, çöl zonasında 20–30 m və savanna zonasında 50 m-ə qədər olan aerasiya qatından altda həmişə sulu ilk horizont yerləşir. Onun suyu qrunt suyu adlanır. Qrunt sulardan altda artezian suyu yerləşir.
Hidrosferdə su dövranı
400px|Su dövranı|thumbnail|right Yer səthində suyun dövranı dairəvi olaraq baş verir,bütün əraziləri və su hövzələrini əhatə edir.Bu dövranda hidrosferin bütün elementləri iştirak edir,eyni zamanda onlar üçün qidalanma mənbəyidir. Günəş şualarının təsiri altında okeanlardan,dənizlərdən,quruda olan su obyektlərindən,torpaqdan və bitkilərdən il ərzində 520 min km³ su buxarlanır.Bu qədər də su Yer səthinə yağıntı formasında düşür.Dünya okeanından buxarlanan 448 min km³ suyun çox hissəsi,yəni 411 min km³-i yağıntı halında suyun kiçik dövranı prosesində yenidən okean və dənizlərə qayıdır. Ümumən Yerdə 3 formada su dövranı müşahidə edilir:
Okeanlardan buxarlanan suyun 109 min km³-i daima və mövsümü küləklər vasitəsilə materiklərə gətirilir,yağış və qar şəklində düşür.Okeanlardan gətirilən sulara,məhz,burda qurudakı hövzələrdən buxarlanan sular qoşulur.Onların xeyli hissəsi bitkilərdən olan transpirasiyanın payına düşür.Torpağa düşən suyun bir hissəsi aşağı hopur(infiltirasiya olunur),torpaqda su ehtiyatını artırır,yeraltı suları qidalandırır,bir hissəsi Yer səthi ilə çaylara və digər su hövzələrinə axır.Torpağa hopan suyun bir hissəsi sonradan bitkilərin qidalanmasına sərf olunur.Bitkilərdəndə atmosferə buxarlanır.Digər qismi isə yavaş-yavaş yeraltı sular kimi çayılara axır.Çaylar öz suyunu Dünya okeanına axıdaraq buradan buxarlanan və gedən suyu bərpa edir.
Düşən yağıntıların 102 min km³-i axarlı sahələrin,qalanı daxili axarlı hövzələrin payına düşür.Daxili axarlı hövzələrdən sular buxarlanaraq atmosferə daxil olur.
Suyun dövranı prosesində onun bir hissəsi atmosferin yuxarı qatlarına qalxarkən günəş şüalarının təsiri altında oksigen və hidrogen ionlarına parçalanır,sonra kosmik fəzaya uçub gedir.Lakin,dövrüyyədən çixan sular vulkan püskürmələri zamanı Yerin dərin qatlarından çıxan suyun hesabına bərpa olunur.Vulkan püskürməsi zamanı çıxan sular hidrosferin həcminin artmasına səbəb olur.Bəzi hesablamalara görə 4 milyard il əvvəl onun həcmi 20 mln.km³,yəni indikindən 70 dəfə az olmuşdur.
Təbiətdə suyun dövranı okeanların qəbul etdiyi istiliyin bir hissəsini quruya gətirir,quru suları qidalanır,sular daima təzələnir.Yerin landşaft örtüyü yaranır.
Suyun əhəmiyyəti və xüsusiyyətləri
400px|thumbnail|Suyun əhəmiyyəti|right Su H 2 O -hidrogenin oksigennlə ən bəsit və davamlı birləşməsidir.Tərkibi kütləyə görə 11,9% hidrogen və 88,81% oksigendən ibarətdir. Su hidrogen qrupunun digər birləşmələrindən müqayisədə bir çox fiziki anomaliyalara malikdir.Yer səthinin təbiətində bu anomaliyalar mühüm rol oynayır.
Suyun fiziki xassələrinin anomaliyası onunmolekullarının strukturu ilə izah olunur.Buzun və suyun özünəməxsus daxili strukturu vardır.Buzda hər molekul qonşu molekullarla elə əhatə olunmuşdur ki,kristallik şəbəkədə boşluq vardır.Ona görə də buz sudan yüngüldür.Suyun və buzun aşağıdakı xassələri və əhəmiyyətləri vardır:
Hidrosferin mühafizəsi
Dünya okeanının qlobal miqyasda çirklənməsi haqqında ilk həyəcan siqnalını Jak-İv Kusto vermişdir.O,okeanda yaranan ekoloji,texniki,iqtisadi və sosial problemlərin birgə həll edilməsi fikrini irəli sürmüşdür.Əks halda insanların gələcək həyatının təhlükə qarşısında olacağını bildirmişdir.
Sondövürdə Dünya okenının mənimsənilməsi xüsusilə güclıənmışdir.Dəniz ticarətinin həcmi(3,7 trilyon ton) bir neçə dəfə artmışdır.Okean və dənizlərdə neft hasilatı sürətlə artır.Dünyada çıxan neftin 30%-ə qədəri okean və dənizlərin payına düşür.
Qərbi Avropadan,Şimali Amerikadan,eləcə də Cənubi və Şərqi Asiyadan axan çaylar küllü miqdarda çirkab suları və tulantılarla çirklənmişdir.Qanq,Missisipi,Dunay,Volqa,Xuanxe,Oka,Azərbaycanda Kür,Araz,Oxçuçay və s.çaylar ən çox çirklənmiş çaylar hesab olunur.
1992-ci ildə Finlandiyanın Helsinki şəhərində "Sərhəddə yerləşən çayların,göllərin,eləcə də yeraltı suların mühafizəsi edilməsi haqqında" Konvensiya imzalanmışdır.Əkin sahələrinə verilən gübrələr,zərərli maddələr,eləcə də sənaye və mədən ərazilərində olan kimyəvi maddələr,neft tullantıları yerüstü və qrunt sularını çirkləndirir,geniş ərazilərin yararsız hala düşməsinə səbəb olur.
Kosovo Milli Teatrı
Kosovo Milli Teatrı — Kosovoda yeganə dövlət teatrı.
Repertuarındakı teatr tamaşalarına görə ölkədə birinci teatrdır. Kosovo Milli Teatrı ölkədə olan yeganə dövlət teatrıdır və buna görə də Kosovo Mədəniyyət Nazirliyi və Gənclər və İdman Nazirlikləri tərəfindən maliyyələşdirilir. Bu teatr binası 3 milyondan çox tamaşaçı qəbul etmiş və 400 dən çox teatr tamaşasının premyerasını keçirmişdir.
Tarixi
Kosovo Milli Teatrı İkinci dünya müharibəsidən sonra Kosovoda fəaliyyətə başlamış ilk teatrdır. Belə ki, bu teatr 1946-cı ildə Kosovonun Prizen şəhərində fəaliyyət başlamışdır. İlk illərdə, insanlar tərəfindən Xalq Əyalət Teatrı adlanan bu teatr Partizan İdman mərkəzinin binasında yerləşirdi. Bu binanın çox balaca səhnəsi var idi və teatr standartlarına cavab vermirdi. Kosovoda birinci peşəkar teatr baniləri Shefqet Musliuni, Pavle Vugrinac, Milan və Cica Petrovic idi. 1945-ci ilin 7 oktyabrından Xalq Əyalət Teatrı rəsmən fəaliyyət başladı. Birinci rəsmi teatr tamaşası Şəkər top adlanırdı. Buna baxmayaraq, teatr inkişaf edə bilmir və insanlar tərəfindən sevilmirdi. Buna görə də müdiriyyət hərəkətə keçir və gənc aktyor və aktrisaları teatr sənətinə cəlb edirdi. Peşəkar teatr baniləri onları xüsusi təlim keçirdilər. O dövrdə peşəkar teatr direktoru olmamasına baxmayaraq, təlimdən keçmiş gənc aktyor və aktrisalar növbəti illərdə direktor kimi çalışırlar.
Gürcü böyürtkəni
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ümumi yayılması
Qafqazda (Gürcüstan) təbii halda yayılmışdır.
Azərbaycanda yayılması
Altıağac ətrafında şərq tərəfdə meşə kənarında, kolluqlarda təbii halda rast gəlinir.
Statusu
Azərbaycanın nadir bitki növüdür. VU D2.
Bitdiyi yer
Aşağı və orta dağ qurşağında meşə və yol kənarında, nəmli yerlərdə yayılmışdır.
Təbii ehtiyatı
Azərbaycanda arealı geniş deyildir.
Bioloji xüsusiyyətləri
İllik budaqları tilli, keçətüklü, üzərində qeyri-bərabər, qaidədən basıq və oraqvaı əyilmiş tikanlıdır. Yarpqları barmaqvarı 5 yarpaqcıqlıdır. Yarpaqcıqlar tikanlı saplaqlı, üzəri tüksüz, altdan nazik ağ, keçətüklü, axırıncı bir qədər rombşəkilli, uzunsaplaqlı, ucu sivridir. İyun-iyul aylarında çiçək açır. Çiçək saplağı tikanlıdır. Çiçək açan zaman aşağı qatlanır. Meyvəsi yaxşı inkişaf edir. May ayında çiçək açır, iyun-iyul aylarında meyvəsi yetişir.
Çoxalması
Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.
Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.
Becərilməsi
Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.
Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.
Zəruri qoruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilməsi zəruridir.
Ralf Qoveya
Ralf Qoveya (8 mart 1996) — Zambiyalı üzgüçü. Ralf Qoveya Zambiyanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Ralf Qoveya birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 100 m kəpənək stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 54.84 saniyəlik nəticəsi ilə 38-ci yeri tutdu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.
Vinsent Yansen
Karyerası
Yansen əsasən hücumçu mövqeyində çıxış edir. 23 yaşlı futbolçu peşəkar karyerasına Hollandiyanın “Almere Siti” klubunda başlayıb, daha sonra “AZ Alkmaar”, İngiltərənin “Tottenhem Hotspur” kimi klublarında çıxış edib. 2017-cı ilin yayında isə futbolçu “Fənərbaxça” klubuna transfer olunub. Hollandiya milli komandasıyla 15 oyuna çıxan Yansen 7 qolla yadda qalıb.
Əyyub Quliyev (dirijor)
Əyyub Ramiz oğlu Quliyev — Azərbaycan musiqiçisi, dirijor, Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının dirijoru, Bakı Musiqi Akademiyasının Xor dirijorluğu kafedrasının baş müəllimi, Vasili Safonov adına Rusiya Akademik Dövlət Filarmoniyasının baş dirijoru (2013-cü ildən), Azərbaycanın əməkdar artisti (2017).
Həyatı və fəaliyyəti
Əyyub Quliyev 26 iyul 1984-cü ildə anadan olmuşdur. İlk təhsilini ailəsində almağa başlayan Əyyub Quliyev, sonra Rəşid Behbudov adına 2 saylı musiqi məktəbinə gedir. Gənc sənətkarın musiqiyə olan sevgisi nəticəsində 15 yaşında Bakı Musiqi Akademiyasının Xor dirijorluğu fakültəsinə qəbul olmuşdur. 2005-ci ildə Bakı Musiqi Akademiyasının dirijorluq fakültəsini fərqlənmə ilə bitirmişdir.
Sənətkarın ilk çıxışları hələ 2000-ci ilə təsadüf edir. Debütünü böyük məsuliyyət və zəhmət tələb edən uşaq orkestri ilə etmişdir.
Bir müddət sonra sənətkarın yaradıcılığında beynəlxalq festivallar və müsabiqələr bir-birini əvəz etməyə başlayır. Dirijor 2010-cu ildə Taskanini Beynəlxalq müsabiqəsində də iştirak edir. Nüfuzlu müsabiqənin qalibi sənəd verən 170 nəfər arasından Əyyub Quliyev seçilir.
Beynəlxalq müsabiqələr laureatı Əyyub Quliyev 2013-cü ilin iyul ayında Rusiyada keçirilən V. Safonov adına Rusiya Akademik Dövlət Filarmoniyasının Skryabin adına böyük zalında Sergey Raxmaninovun 140 illik yubileyinə həsr olunmuş Beynəlxalq musiqi festivalında iştirak etmişdir. O, Raxmaninov beynəlxalq musiqi festivalında iştirak edən ilk azərbaycanlıdır. Əyyub Quliyev bu festivalda Safonov adına Federal Filarmonik orkestri ilə birlikdə çıxış etmişdir.
Mükafatları
30 aprel 2014-cü ildə, 6 may 2015-ci ildə, 6 may 2016-cı ildə , 1 may 2017-ci ildə , 9 may 2018-ci ildə , 10 may 2019-cu ildə , 7 may 2020-ci ildə , 7 may 2021-ci ildə və 10 may 2022-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.
9 mart 2017-ci ildə Azərbaycanın Əməkdar artisti fəxri adına layiq görülmüşdür.
2020-ci ildə mədəniyyət sahəsində əldə etdiyi uğurlara və Azərbaycanla Macarıstan arasında mədəni əlaqələrin inkişafına verdiyi xüsusi töhfələrə görə Macarıstanın ən yüksək dövlət mükafatı olan "Qızıl Xaç" ordeni ilə təltif olunub.
Fresno (miniserial, 1986)
Fresno - 1986-cı ildə çəkilmiş mini-serialdır. Mini-serial komediya janrında çəkilmişdir.
Pide
thumb|right|200px|Çörək olaraq istifadəsi Pide, Türk və Orta Şərq mətbəxlərində məşhur olan yastı bir çörək növüdür.
Çörək olaraq istifadəsi
thumb|"Ramazan pidesi". Pide somun çörəklər kimi gündəlik süfrələrdə istifadə edilməsinin yanında kabab salonlarının imtina edilməz çörəyidir. Dönər, Adana kababı, İskəndər kababı kimi kabab yeməklərinin üzərinə dördbucaqlı şəklində kəsilmiş parçalar halında qoyularaq xidmət edilər.
Pide xüsusilə Ramazan aylarında iftar və sahur süfrələrində seçilən bir çörək növüdür.
Əxi Təvəkkül zaviyəsi
Əxi Təvəkkül zaviyəsi — Dərələyəz mahalının Keşişkənd (1957-ci ildən Yeğeqnadzor) rayonunun Ələyəz kəndində azərbaycanlılara məxsus tarixi abidə.
Əxi Təvəkkül zaviyəsi XII-XIII əsrlərə aiddir. Abidənin kitabəsində yazılmışdı: "Bu məzar mərhum və uca şəhid, Qadir Allahın rəhmətinə ehtiyacı olan Əxi Təvəkkülündür-Allah onun günahlarını bağışlasın-məhərrəm ayı, doqquz yüz əllinci il (miladi-1543-cü il) tarixdə".
Abidə 1961 – ci ildə azərbaycanlı alimlər tərəfindən tədqiq edilmişdir. Tədqiqatlar nəticəsində zaviyənin bünövrəsi və Əxi Təvəkkülün baş daşı formasında iki xatirə daşı abidəsi aşkar olunmuşdur. Xatirə daşlarının üzərində ərəb və erməni dillərində həkk olunmuş kitabələrdə Əxi Təvəkkülün hicri 951 – ci ilin məhərrəm ayında (25. 03. – 24. 04. 1544) şəhid olduğu göstərilir. Kitabəninn iki dildə olması Azərbaycanda XI əsrin sonu – XII əsrin əvvəllərindən fəaliyyət göstərən və sonrakı dövrlərdə (XIV – XVI əsrlərdə) milliyyətindən, dini mənsubiyyətindən asılı olmayaraq, şəhər sənətkarlarının hüquqlarını qoruyan quruma çevirilən əxi təşkilatının başçısı olduğunu ehtimal etməyə imkan vermişdir.
Tarixin memarlıq dəyəri olan abidə azərbaycanlıların müqəddəs hesab etdikləri ziyarətgahlardan idi. Abidənin girəcəyində yerləşən daş lövhədə azərbaycanlıların inanclarını əks etdirən, yerin, ayın və günəşin rəmzi olan üç dairə, hər dairədə 12 imamın rəmzi kimi 12 xətt və tarixən Dərələyəz mahalında yaşamış türk tayfasının sayını bildirən doqquz ədəd səkkizguşəli ulduz həkk olunmuşdu. Daha sonralar bu abidə ermənilər tərəfindən dağıdılmış, bütöv qalan daş lövhənin bir hissəsində isə xaç şəkli çəkilərək erməniləşdirilmişdir.
Firuz şah Tuğluq
Firuz şah Tuğluq — 1351-1388-ci illər arasında Dehli sultanlığını idarə edən Tuğluqoğulları sülaləsindən hökmdar.
Həyatı
Tuğluqoğulları sülaləsinin qurucusu Qiyasəddin Tuğluqun qardaşı oğlu, Sipəhsalar Məlik Rəcəbin oğluydu. Məhəmməd bin Tuğluqun hakimiyyəti dönəmində (1325-1351) önəmli dövlət vəzifələrini daşıdı və onun ölümümdən sonra Tattada taxta çıxtı (23 aprel 1351-ci il). Bu sırada kiçik bir uşağı, Məhəmməd bin Tuğluqun oğlu olduğunu irəli sürərək hökmdar elan edən Cahan Əhməd Ayvazı uzaqlaşdırmaq üçün Dehliyə girdi. 1353-cü ildə də Benqalda müstəqilliyini elan edən İlyas Hacıya qarşı bir səfər təşkil etdi, amma nəticə almadı. 1358-ci ildə yenə nəticəsiz bir Benqal səfəri daha apararaq Dehliyə döndü. Dönüşündə Cacnagar (bugün Orissa) racəsini vergiyə bağladı. 1360-cı ildə Nagarkot qalasını mühasirəyə aldı, amma altı ay sürən mühasirə sonunda qalanı ala bilmədi. Əsgəri sayına görə ən önəmli səfərini Sind hökmdarı Cem Babiniyaya qarşı apardı və uzun sürən çarpışmalardan sonra onu məğlubiyyətə uğratdı (1372).
Əsgəri sayına görə bacarıqsız bir hökmdar olan Firuz şah, Dehli sultanlığının siyasi gücünü qoruya bilmədi. Səltənətinin son illəri qargaşa içində keçdi. Ölümündən qısa müddət öncə, III Qiyasəddin Tuğluq Şah adıyla nəvəsini taxta çıxardı.
Vüqar Əhməd
Vüqar Əhməd (tam adı: Vüqar Mikayıl oğlu Əhməd; ) — şair, ədəbiyyatşünas, alim.
Həyatı
Vüqar Əhməd 1963-cü il aprel ayının 17-də Bakı şəhərində hərbçi-dənizçi, ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Soykökü Sultan Əhməd xanədanına mənsubdur. Ulu babası doktor Kərbəlayi Mahmud bəy Pirşağıda, babası həm həkim, həm də ilhiyyatçı Məşədi Soltan Əhməd Bakıda, ana babası ictimai xadim Kərbəlayi Əzim Binəqədidə nüfuzlu şəxsiyyətlər olmuşlar. 1984–1987-ci illərdə Qobustan rayonu Dərəkənd kəndində dil-ədəbiyyat müəllimi işləyib. Müxtəlif illərdə "Novruz" qəzeti və "Azərbaycan dünyası" nəşriyyatlarında baş redaktor, Azərbaycan Kütləvi İnformasiya Vasitələri Həmkarlar Komitəsinin sədr müavini vəzifəsində, 1987-ci ildən-2006-cı ilə kimi Azərbaycan Teleradiosunda məsul vəzifələrdə çalışmışdır. Hazırda AMEA-nın Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun baş elmi işçisi, Mətbuat tarixi və publisitika şöbəsinin müdiridir. 2005–2011-ci illərdə AMİ-nin professoru kimi pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir. Rəhbərliyi altında gənc alimlər yetişməkdədir. 1980-ci ildə Bakıdakı M. Müşfiq adına 18 saylı orta məktəbi, 1984-cü ildə indiki ADPU-nu fərqlənmə diplomu ilə, 1990-cı ildə Pedaqoji Universitetin aspiranturasını bitirib. 1992-ci ildə filologiya elmləri namizədi, 2005-ci ildə isə filologiya elmləri doktoru elmi dərəcəsi alıb.
Dmitri Petrov
Dmitri Yuryeviç Petrov (Дмитрий Юрьевич Петров; d. 16 iyul 1958) – tərcüməçi, pedaqoq.
Vüqar Əhməd
Ailəsi
Azərbaycan Milli Dram Teatrının ilk direktoru və baş rejissoru — repressiya qurbanı Bilal Əhmədin qardaşı nəvəsi, ixtiraçı alim-fizik Əhməd Əhmədin, eləcə də bəstəkar, şair-dramaturq Mövsüm Əhmədin kiçik qardaşıdır. Səbinə Əhmədova adlı xanımla ailəlidir, Hüseyn adlı bir oğlu, Almaxanım adlı bir qızı var. Qızı Almaxanım Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin solistidir.
Fəaliyyəti
Filologiya elmləri doktoru, professor, Nyu-York EA-nın həqiqi üzvü, eləcə də Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər birliklərinin, Rusiya-Dərbənd Ədiblər Birliyinin "Muğam" assosiasiyasının üzvüdür. Həmçinin Bakı şəhəri icra hakimiyyəti dini komissiyasının üzvü olmuşdur. Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin sədr müavini kimi fəaliyyət göstərmişdir. 2016–2018-ci illərdə AMEA-nın Ədəbiyyat İnstitutunda "Ədəbiyyatşünaslıq" Yaradıcılıq Birliyinin sədri olmuşdur. 4 roman və 10 şeir kitabının, yüzlərlə teleradio verilişinin müəllifidir. İki dərslik, iki tədris proqramı çap olunub. Filologiya elmləri doktoru, professor, eləcə də AMEA-da ədəbiyyatşünaslıq üzrə dissetasiya şurasının üzvüdür. Dəfələrlə Asiya və Avropa ölkələrində beynəlxalq elmi konfranslarda məruzələr edib. Eyni zamanda "Azad Azərbaycan" teleradio şirkəti Bədii Şurasının üzvü olmuşdur. 2021-ci ildən Özbəkistan Respublikası Mahpirat adına Orta Asiya Xalqları Tarixi İnstitutu, "Turan" Elmlər Akademiyasının akademiki və Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının üzvü seçilmiş, "Türk dünyasına xidmət" beynəlxalq qızıl ulduz ordeni ilə təltif olunmuşdur. 2021-ci ildə Beynəlxalq Elm və İncəsənət Akademiyasının müxbir üzvü seçilib 2022-ci ildə Dünya Söz Akademiyasının fəxri üzvü seçilib 2022-ci ildə "Turan"ın xalq şairi" fəxri adı verilib. 2022-ci il iyun ayında Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının akademiki seçilib
Yaradıcılığı
"Rus uşaq ədəbiyyatı və Azərbaycan" (Bakı, 1992), "Mircəfər Pişəvərinin həyat mühiti və yaradıcılığı" (Bakı, 1998), "Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı" (Bakı, 2006), "Ədəbiyyatşünaslıq" (Bakı, 2007), "Anam mənim" (Tehran.2008), "Ş. M. Xiyabani" (Bakı 2010), "Qarabağ yuxusu və yaxud yuxuda qələbə" (2012), Cənubi Azərbaycan və Qarabağın tarixini əks etdirən "Qaradağlılar" roman-trilogiyası, M. Ə. Rəsulzadəyə ithaf olunan "Son nəfəsədək Azərbaycan" romanı (2014), M. Şəhriyar. Seçilmiş əsərləri. (M. Şəhriyarın farsca yazılan əsərlərinin poetik və filoloji tərcümələri. (2016), "Cənubi Azərbaycan poeziyası" (2014), "Ədəbi-elmi portretlər" (2017), "Cənubi Azərbaycan şeir antologiyası" (2018), "Plyus bədii yaradıcılıq" (ədəbi almanax) I–II kitab (2017–2018) və s. kimi 40 kitab və 500-dən çox elmi, publisistik məqalə müəllifidir. Əsərləri İran, Türkiyə, Yunanıstan, Almaniya, Belçika, Meksika, ABŞ, Hindistan, İtaliya, Rusiya, Qazaxstan, Özbəkistan, Başqırdıstan, Qırğızıstan və digər ölkələrdə çap olunub. Nəğməkar şair kimi 500-dən çox mahnının söz, eləcə də musiqi müəllifidir. 2019-da Hindistanda "Ayın şairi" seçilib 2021-ci ildə Urmiyada keçirilən "Rezavvi" beynəlxalq şeir festivalının qalibi olmuşdur 2021-ci ildə ABŞ-nin Texas ştatında keçirilən beynəlxalq şeir müsabiqəsinin qalibi olmuşdur. 2022-ci ildə "ŞUŞANIN DAĞLARI BAŞI VÜQARLI" adlı kitabı çap olunmuşdur
Məqalələri
• 4
Xarici ölkələrdə dərc olunmuş məqalələri
• 3
İştirak etdiyi konfranslar
• 4
Mükafatları
Vüqar Əhməd "Qızıl Qələm", AHİK-nın (2 dəfə) və AMEA-nın "Fəxri Fərman"ları ilə təltif olunmuşdur. "Araz" ali ədəbi, "Abdulla Şaiq", "Məmməd Araz", "İlin nəğməkar şairi", 2 dəfə "Zirvə", "İlin mahnısı", "Simurq" və s. mükafatların laureatıdır. 2017-ci ildə Vüqar Əhməd çoxşaxəli və geniş elmi — tədqiqat fəaliyyətinə görə AMEA-nın Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə "İlin alimi" adına layiq görülmüşdür.
Vataru Endo
(d. 9 fevral 1993) — Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 5 oyun keçirib.
141 (ədəd)
Yüz qırx bir — say sistemində ədədlərdən biri. Yüz qırxdan sonra, yüz qırx ikidən əvvəl gəlir.
Dairəvi Mərdəkan qalası
Dairəvi Mərdəkan qəsri və ya Kiçik Mərdəkan qəsri— Bakı şəhəri Xəzər rayonunun Mərdəkan qəsəbəsində yerləşən tarix-memarlıq abidəsi. Qəsr, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən dünya əhəmiyyətli abidə kimi qeydiyyata alınmışdır.
Qəsrin donjonunda olan kitabədə onun 1232-ci ildə memar Əbdülməcid Məsud oğlu tərəfindən Şirvanşah III Fəribürzün sifarişi ilə inşa edildiyi bəlli olur.
Qəsrin inşasında əhəng məhlulu və yerli əhəngdaşından istifadə edilmişdir. Dairəvi Mərdəkan qəsri planda, yanlardan kor bürclərlə bərkidilən 7 metr hündürlüyə malik möhkəm qala divarları ilə əhatə olunmuş mərkəzi qüllədən ibarətdir. Qüllənin xarici diametri 7,6 metr, divarların qalınlığı isə 2 metrdir. Daxildə qüllə üç yarusa bölünmüş və yarusların hər biri daş günbəzlərlə örtülmüşdür. Üçüncü mərtəbənin divarında xaricə çıxan yola malik sanitar niş vardır.
Tarixi
Dairəvi Mərdəkan qəsri, bir zamanlar bu ərazidə olmuş və dövrümüzə çatmamış qala kompleksinin bir hissəsi olmuşdur.Qəsrin donjonunda olan kitabədə onun 1232-ci ildə memar Əbdülməcid Məsud oğlu tərəfindən Şirvanşah III Fəribürzün sifarişi ilə inşa edildiyi bəlli olur.
Memarlıq xüsusiyyətləri
thumb|left|180px|Dairəvi Mərdəkan qəsrinin planı və kəsimi XII-XV əsrlər Ön və Orta Asiya şəhərləri üçün xarakterik memarlıq planına malik olan Dairəvi Mərdəkan qəsri planda, yanlardan kor bürclərlə bərkidilən 7 metr hündürlüyə malik möhkəm qala divarları ilə əhatə olunmuş mərkəzi qüllədən ibarətdir.Qala divarları hər tərəfdən 25 metr uzunluğa malikdir. Qala divarlarının tinlərində qüllələr, məhəccər və mazqallar vardır.
Qəsrin inşasında əhəng məhlulu və yerli əhəngdaşından istifadə edilmişdir. Qəsrin mərkəzi qülləsinin silindrik həcmi ətraf tikililər arasında yaxşı fərqlənir və daş kronşteynlərə söykənən dişli parapetlə tamamlanır. Maşikulları saxlayan kronşteynlərə kimi qüllənin hündürlüyü 15 metrə bərabərdir. Qüllənin xarici diametri 7,6 metr, divarların qalınlığı isə 2 metrdir.
Daxildə qüllə üç yarusa bölünmüş və yarusların hər biri daş günbəzlərlə örtülmüşdür. Günbəz örtüyünün mərkəzində dairəvi dəlik vardır. Qüllənin girişi yer səviyyəsindədir. Müdafiə üçün olduqca əlverişsiz olan bu hal, ikinci mərtəbəyə keçidin həddən artıq yüksəkdə yerləşdirilməsi ilə (birinci yarusun döşəməsindən 3 metr yüksəklikdə) kompenasasiya edilir. Beləliklə qəsrə hücum edib birinci mərtəbəyə daxil ola bilən düşmən, içəridə daha bir çətinliklə üzləşir və üyni zamanda günbəz mərkəzindəki dəlikdən də hücuma məruz qalırdı.
Qapı yeri istisna olmaqla, birinci mərtəbənin divarında heç nə yoxdur, lakin, ikinci və üçüncü mərtəbələrin divarlarında müxtəlif istiqamətlərə yönəlmiş mazğallar vardır. Bu mazğallar müdafiə məqsədi ilə yanaşı həm də məkanın işıqlandırılması üçün pəncərə kimi istifadə edilmişdir. Üçüncü mərtəbənin divarında xaricə çıxan yola malik sanitar niş vardır.