cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hüceyrənin kimyəvi tərkibi
Lipidlәr
Suda həll olmayan üzvi birləşmələrdir. Bütün heyvan və bitki hüceyrələrinin tərkibinə daxildir. Lipidlərin ən geniş yayılanı yağlardır. Yağlar hüceyrədə quru kütlənin 5–15%-ni təşkil edir. Piy toxuması hüceyrəsində onun miqdarı hətta 90%-ə çatır. Belə hüceyrələr heyvanlarda dəri altında, süd vəzilərində və piyliklərdə olur. Bütün məməlilərin südündə yağ vardır. Bitkilərdə yağlar, əsasən, toxumlarda və meyvələrdə toplanır. Günəbaxanın, qozun, kətanın, kənafın, pambığın, zeytunun və başqa bitkilərin toxum və meyvələrində yağın miqdarı daha çoxdur.
Varşava müqaviləsi (1970)
Varşava müqaviləsi  — AFR (Qərbi Almaniya) ilə Polşa Xalq Respublikası arasında müqavilə. Alman Kansleri Villi Brandt və Polşa Baş naziri Yozef Tsirakeviç tərəfindən 7 dekabr 1970-ci ildə Varşavadakı Prezident Sarayında imzalanmış və 17 may 1972-ci ildə Almaniya bundestaqı tərəfindən təsdiq edilmişdir.
Hüceyrənin kimyəvi tərkibi
Zülallar
Zülallar mürəkkəb üzvi birləşmələr – biopolimerlәrdir. Onların monomerləri aminturşulardır. Təbiətdə 150-dən çox aminturşu növü olsa da, onlardan yalnız 20 növü zülalların tərkibinə daxildir. Aminturşular karboksil (– COOH) və amin qruplarının olmasına görə (– NH2) bir-birinə oxşasalar da, onlarda həm də oxşar olmayan radikallar vardır. Orqanizmimizdə baş verən stress zamanı, mütləq müəyyən aminturşuya ehtiyac yaranır. Əgər lazım olan aminturşu olmazsa, immunitet pozulur. İnsan orqanizmində ən böyük aminturşu zəncirinə malik zülal titindir. O, 38138 aminturşu qalığından ibarətdir. İnsanda 5–6 ay ərzində zülalların bir çoxu yenisi ilə əvəz olunur. Osminoqlar və digər molyuskların, hörümçəklərin qanı göyümtül rəngdə olur. Buna səbəb tərkibində dəmir olan və qana qırmızı rəng verən hemoqlobin deyil, mis atomlarına malik hemosianinin olmasıdır.
Varşava müqaviləsi (1970)
Müqavilədə hər iki tərəf zorakılığa əl atmamağa və 1945-ci ilin avqust ayında Potsdam konfransında Müttəfiq güclər tərəfindən qurulan Oder-Neyse boyunca mövcud sərhədi tanımağı özlərinə borc bildilər. Almaniya ilə sərhəd Polşa üçün olduqca həssas bir mövzu idi, çünki Alman hökumətinin keçmiş şərq ərazilərinin bir hissəsini geri almağa çalışacağından narahat idi. Polşa nöqteyi-nəzərindən bu bölgələrin köçürülməsi 1939-cu ildə Sovet İttifaqına birləşdirilən Kerzon xəttinin şərqindəki keçmiş Polşa əraziləri üçün kompensasiya hesab olunurdu.
Hüceyrənin kimyəvi tərkibi
Zülal molekulunun quruluşu
Aminturşular bir-biri ilə peptid rabitələri hesabına birləşmə əmələ gətirə bilir. Bir-biri ilə birləşən aminturşu qalıqları polipeptid zәncir deyilən zülalın ilkin (birincili) quruluşunu yaradır. Müxtəlif aminturşuların belə birləşmə ardıcıllığından asılı olaraq zülalar müəyyən xüsusiyyətlərə malik olurlar. Zülal molekulları təkcə birinci deyil, ikinci, üçüncü və hətta dördüncü quruluşu da əmələ gətirə bilir. Birincili quruluşlu zülal aminturşuların birləşmə ardıcıllığından ibarət uzun sap şəklində olur. Adətən, belə sap sonradan spiral halında burulur. Sapın spiral şəklində burulması zülalın ikincili quruluşu adlanır. Belə formanın meydana gəlməsinin əsas səbəbi spiralın hər burumları arasında hidrogen rabitәlәrinin yaranmasıdır. Yaranan spiral sap daha da sıx burularaq çox mürəkkəb fəza quruluşu (konfiqurasiya) yaradır. Belə çoxsaylı burulmalar nəticəsində zülal molekulu kürəcik və ya yumaq (qlobula) şəklini alaraq daha da kiçilir. Bu, üçüncülü quruluş adlanır. Üçüncülü quruluşda olan zülal həm də bioloji cəhətdən aktivləşir. Zülal molekullarından bir çoxu həm uzunluğuna, həm də molekul kütləsinə görə böyük olur. Belə ki, insulin zülalının molekul kütləsi 5700, ribonukleaza zülal-fermentinin 127000, albuminin (yumurta zülalı) 36000, hemoqlobində isə 65000 a.k.v.-dir. Müxtəlif zülalların tərkibinə müxtəlif aminturşu qalıqları daxildir; Məsələn, ribonukleaza fermentində 19, insulində 18 növ aminturşu qalıqları mövcuddur. Beləliklə, zülalların əksəriyyəti öz bioloji funksiyasını üçüncülü quruluşa malik olduqdan sonra yerinə yetirir. Bununla yanaşı, orqanizmdə müəyyən funksiyaları yerinə yetirmək üçün daha yüksək quruluş səviyyəsinə malik zülallar tələb olunur. Belə quruluşlardan biri də dördüncülü quruluşdur. Bu quruluş üçüncülü struktura malik bir neçə zülal zəncirinin birləşməsi hesabına yaranır. Dördüncülü quruluşlu zülalların tərkibinə, adətən, qeyri-zülali komponent də daxil ola bilir; məsələn, hemoqlobin 4 qlobuladan ibarət olmaqla yanaşı, tərkibində həm də "hem" adlanan qeyri-zülali hissə vardır.
Varşava müqaviləsi (1970)
Haqqında
Almaniyada Brandt, siyasətini milli maraqlara xəyanət kimi xarakterizə edən müxalifətçi mühafizəkar blok XDİ / XSİ tərəfindən sərt bir şəkildə tənqid olundu. İmzalanarkən, müqavilə Polşanın FRG ilə sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi məsələsində son nöqtə sayılmadı, çünki bu müqavilənin IV maddəsində bu razılaşmanın əvvəlki müqavilələrin müddəalarını ləğv etmədiyi xüsusən Potsdam müqaviləsi. Beləliklə, bu Müqavilənin müddəaları, Potsdam Sazişində göstərildiyi kimi, II Dünya Müharibəsində Almaniya ilə Müttəfiqlər arasındakı son sülh müqaviləsi əsasında dəyişdirilə bilər.
Hüceyrənin kimyəvi tərkibi
Zülalların xassәlәri
Bir çox fiziki və kimyəvi amillərin (spirtin, turşuların, qələvilərin, yüksək temperaturun, radiasiyanın və s.) təsirindən zülal molekulunun quruluşu pozulur və spiral açılmağa başlayır. Zülalların təbii quruluşunun bu cür dəyişməsi prosesi denaturasiya (lat. "de" – yoxluq, aradan qaldırmaq,"natura" – təbii) adlanır. Denaturasiya dönər və ya dönməz ola bilər. Denaturasiya zamanı əvvəl dördüncülü, sonra üçüncülü, daha sonra ikincili quruluş pozulur. Əgər müəyyən təsirdən birincili (ilkin) quruluş da pozularsa, denaturasiya dönməz olar. Məsələn, yumurta zülalı 60–70°C-də denaturasiyaya uğrayır. Birincili quruluş pozulmadıqda isə zülal molekulu yenə də burularaq əvvəlki təbii vəziyyətini və xüsusiyyətlərini ala bilir və bu, dönәr denaturasiya və ya renaturasiya adlanır. Buradan belə nəticə çıxır ki, zülal molekulunun bütün quruluş və funksiyaları onun ilkin quruluşu ilə müəyyən olunur.
Varşava müqaviləsi (1970)
Haqqında
Varşava müqaviləsi, Brandtın yürütdüyü və hakim Alman Sosial Demokrat Partiyası tərəfindən dəstəklənən "Şərq siyasətində" mühüm bir element idi. 1990-cı ildə Almaniya ilə bağlı Son Həll müqaviləsinin və həmin il 14 noyabrda sərhəddə Alman-Polşa Müqaviləsinin imzalanmasından sonra yenidən birləşmiş Almaniya ilə Polşa arasındakı sərhədlərlə bağlı bütün suallar qaldırıldı.
Hüceyrənin kimyəvi tərkibi
Zülalların funksiyaları
Bir çox zülallar hüceyrədə bioloji katalizator rolunu oynayaraq kimyəvi reaksiyaları sürətləndirir və burada baş verən proseslərin tənzimlənməsində iştirak edir. Belə zülallar fermentlәr adlandırılır. Fermentlər həmçinin molekulların daşınması, zülal, yağ və karbohidratların parçalanması, sintezi və s.bu kimi proseslərdə iştirak edir. Canlı hüceyrələrdə fermentin iştirakı olmadan heç bir reaksiya gedə bilməz. Zülallar hüceyrədə fermentativ (katalitik) funksiya ilə yanaşı, inşaat, nəqliyyat, qoruyucu, tənzimləyici, hərəkət və bu kimi bir çox funksiyaları yerinə yetirir. Orqanizmdə karbohidrat və yağlar çatışmadıqda zülallar parçalanır. Bir qram zülalın tam parçalanması zamanı 17,6 kC enerji ayrılır.
Nuklein turşuları
Hüceyrənin kimyəvi tərkibi içərisində birinci dərəcəli bioloji əhəmiyyət kəsb edən maddə nuklein turşularıdır. İlk dəfə nuklein turşuları 1869-cu ildə Mişer tərəfindən kəşf edilmişdir. Lakin o vaxt Mişerə məlum olan təkcə o idi ki, bu maddə turşu xüsusiyyətinə malikdir. Belə ki, o qələvi rəngləyicilərlə rənglənir. Bu turşunu Mişer nüvədə kəşf etdiyindən (nukleus – latınca nüvə deməkdir) ona nuklein turşusu adı verdi. Hazırda 2 cür nuklein turşusu məlumdur: dezoksiribonuklein (DNT) turşusu və ribonuklein turşusu (RNT). Hər bir nuklein turşusu polinukleotiddir. Nuklein turşuları – irimolekullu təbii üzvi maddələrdir. Bu molekullar canlı orqanizmlərdə irsi məlumatın saxlanılmasını və nəslə ötürülməsini təmin edir. Öz quruluşuna görə nuklein turşuları biopolimerlərdir. Onların monomer halqası nukleotidlərdir. Hər nukleotid azotlu əsasdan, karbohidratdan, ortofosfat turşusu qalığından ibarətdir. Nuklein (lat. "nukleus" – nüvə) turşuları ilk dəfə hüceyrənin nüvəsində tapıldığı üçün bu cür adlandırılmışdır. Lakin sonralar onların mitoxondri, plastidlər kimi orqanoidlərdə də mövcudluğu məlum olmuşdur.
Dezoksiribonuklein turşusu (DNT)
Orqanizmin əksər hüceyrələrində irsi məlumatların daşıyıcısı dezoksiribonuklein (DNT) turşusudur. Eukariot orqanizmlərdə DNT nüvədə və bəzi orqanoidlərdə – mitoxondri və plastidlərdə olur. Prokariotlarda formalaşmış nüvə olmadığı üçün bu orqanizmlərin DNT-si bilavasitə sitoplazmada yerləşir.
DNT-nin quruluş prinsipi
Demək olar ki, bütün orqanizmlərdə eynidir. O, spiral halında burularaq bir-birinə sarılmış iki polimer zəncirdən ibarətdir. DNT-nin hər bir zəncirini nukleotidlər təşkil edir. Nukleotidində 4 növ azot əsası – adenin (A), quanin (Q), sitozin (S) və timin (T) olur. DNT-nin ikiqat zəncirində azot əsasları daxilə doğru yönələrək bir-biri ilə hidrogen rabitəsi ilə birləşir. Nukleotidlərin birbiri ilə birləşməsi təsadüfi deyil, müəyyən qanunauyğunluqla baş verir. Bu zaman həmişə adeninin qarşısında timin, quaninin qarşısında isə sitozin durur. Nukleotidlərin bir-birinə belə uyğun cütlər şəklində birləşməsi komplementarlıq (lat. "complementum" – tamamlama) adlanır.
DNT-nin kəşfi
İlk dəfə 1953-cü ildə Uotson və Krik DNT molekulu quruluşunun modelini vermişlər. Onlar müəyyən etmişlər ki, DNT bir-birinə sarılıb spiral əmələ gətirən iki polinukleotid zəncirindən ibarətdir DNT-nin tərkibi dezoksriboza şəkəri, fosfor turşusu və nitrit əsaslarından ibarətdir. Nitrit əsasları 4 tipdir, iki purin əsası – adenin, quanin və pirimidin əsası – sitozin, timin, urasil. Bir-birinə spiral şəklində sarılmış polinukleotidlər zəncirindən ibarət olan DNT molekulunda fosfor-şəkər qalıqları iki zəncirin kənarında; purin və pirimidin əsasları isə ortalığa düşür. Bu zaman həmişə adenin-timinlə, quanin isə sitozinlə qoşa vəziyyətdə hidrogen rabitəsi vasitəsilə birləşmiş olur. Heç vaxt normada adenin-quaninlə sitozin isə timinlə birləşə bilməz.
DNT-nin kimyəvi tərkibi
DNT-nin tərkibindəki müxtəlif tipli nukleotidlər öz aralarında yalnız nitrit əsasının quruluşuna görə fərqlənir. Molekulun qalan hissəsi bütün nukleotidlərdə eynidir. Buna görə də nukleotidləri onlardakı nitrit əsaslarının adına görə adlandırırlar. Nukleotidlər DNT zəncirinə birləşən zaman aralarındakı ilişmələr, fosfat turşusu və dezoksiriboza vasitəsilə olur. Bir nukleotidin fosfat turşusundakı hidroksili və qonşu nukleotidin dezoksiribozasının hidroksili ilə birləşərək bir molekul su ayrılır və nukleotidlərin qalıqları möhkəm kovalent rabitə ilə birləşirlər. İki nukleotiddən-dinukleotid, üç nukleotiddən-trinukleotid, çox nukleotiddən-polinukleotid alınır. Beləliklə, DNTnin hər bir zənciri uzun bir polinukleotid zəncirindən ibarət olur. Hər bir DNT-də müəyyən, daimi və eyni ardıcıllıqla düzülmüş nukleotidlər olur. DNT-nin qurulmasında cəmi 4 nukleotid iştirak etməsinə baxmayaraq, hər bir DNT zəncirində onların çox böyük miqdarda və müxtəlif ardıcıllıqla olduğu üçün nə qədər çox sayda DNT molekulası olduğunu təsəvvür etmək çətinlik törətmir. Nukleotidlərin miqdarına və molekul çəkisinə görə dezoksiribonuklein turşuları müxtəlif olur. Elə dezoksibonuklein turşusu var ki, orada cəmi 77 nukleotid olur, elələri də var ki, onlarda nukleotidlərin miqdarı 10 milyonlarla olur. Hesablamışlar ki, bir nukleotidin molekul çəkisi orta hesabla 345-dir. Onda 30000 nukleotiddən ibarət olan DNT-nin molekul çəkisi 10 milyona bərabər olar. 50 mln. mol çəkisinə malik olan DNT-yə də rast gəlinir. Zülalların sintezində iştirak edən istənilən RNT molekulunu kodlaşdıran DNT rayonuna gen deyilir. DNT üzərində on minlərlə gen yerləşir. Odur ki, DNT molekulu zülal molekulundan on min və yüz minlərlə dəfə böyükdür. Beləliklə, DNT molekulu təbiətdə olan molekullardan nəhəngidir və kimyəvi cəhətdən mövcud olan maddələrin heç birinə oxşamır. Əvvəllər belə güman olunurdu ki, nuklein turşuları tərkibindəki 4 nukleotid bu turşuda ekvimolyar miqdarda iştirak edərək tetranukleotid struktur əmələ gətirir. Lakin sonrakı daha dəqiq tədqiqatlar göstərdi ki, purin və pirimidin əsaslarının nisbətləri müxtəlif DNT-lərdə müxtəlif olur.
DNT-nin replikasiyası
Hüceyrənin fərdi inkişafının müəyyən dövründə xüsusən mitoz bölünməsindən öncə hüceyrə tsiklinin S fazasında DNT molekulu ikiləşir yəni replikasiya olunur. Bu zaman DNT molekulunun ikiqat zənciri replikasiya başlanğıcı adlanan nahiyələrdən helikaza fermentinin iştirakı ilə açılmağa başlayır. DNT zənciri açıldıqda boş qalan hər bir zəncir matrisa kimi istifadə olunaraq, komplementarlıq prinsipinə tam uyğun olaraq, DNT-polimerazaların və bir sıra başqa zülalların (və fermentləin) köməyi ilə yeni zəncir yığılır. Belə ki, hər bir adenin qarşısında timin, quanin qarşısında sitozin yığılır. Nəticədə bir DNT molekulu əvəzinə tamamilə əvvəlki nukleotid tərkibinə malik iki "qız DNT" molekulları yaranır. DNT-nin yeni əmələ gəlmiş hər bir molekulunda zəncirin biri əvvəlki molekulundan götürülür, digəri isə yenidən sintez olunur. DNT-nin sintezi fermentativ prosesdir. DNT ancaq nukleotidlərin yerləşməsi ardıcıllığını verir, replikasiya prosesini isə zülal-ferment yerinə yetirir. Fərz edilir ki, ferment elə bir DNT-nin uzun molekulu boyunca onun bir ucundan o birinə doğru sürünür və özündən arxada iki eyni DNT molekulu qoyur. Hüceyrədə xromosomların ikiləşməsinin əsasında DNT-nin ikiləşməsi durur. İkiləşmiş xromosomlar qız hüceyrələrə bölüşməklə DNT üzərindəki irsi informasiyaları da qız hüceyrələrinə daşıyırlar. Elə ona görə də DNT-yə hüceyrənin irsiyyət molekulu, irsiyyət daşıyıcısı deyilir. DNT-hüceyrədə olan bütün kimyəvi birləşmələrdən bir də onunla fərqlənir ki, DNT-nin hüceyrədə miqdarı həmişə sabit qalır. Hüceyrədə olan molekullar içərisində DNT yeganə molekuldur ki, bütün fərdi inkişaf dövründə normal şəraitdə bir qayda olaraq dəyişilmir (normada qalır). DNT replikasiyası DNT-nin Uotson Krik modelinə tam müvafiqdir və bu modelə görə DNT-nin fiziki kimyəvi və bioloji xüsusiyyətlərini, xüsusən də hüceyrənin bölünməsi və proliferasiyası mexanizmini izah etmək mümkün olmuşdur. Uotson-Krik modelinin əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır: Zəncirlərdən birinin nukleotidlərinin ardıcıllığı digər zəncirin nukleotidlərinin ardıcıllığını müəyyən edir. 1-ci zəncirdə T, Q, S, T, Q, T, Q, Q, T, A-dirsə 2-ci zəncirdə A, S, Q, A, S, A, S, S, A, T-olmalıdır. Uotson-Krik modeli DNT-nin digər xüsusiyyətlərini də müəyyənləşdirməyə imkan verir. Məsələn, DNT molekulunu qızdırmaq hidrogen rabitələrinin qırılmasına və zəncirlərin ayrılmasına səbəb olur, molekulu tədricən soyutmaqla yenidən komplementar zəncirlər birləşərək ikiqat zənciri əmələ gətirirlər. Əgər molekulu sürətlə soyutsaq komplementar zəncirləri ayrılıqda almaq mümkündür, hətta həmin zəncirlərin digər RNT zənciri ilə hibridini də almaq mümkündür.
RNT-nəqliyyat
Hüceyrədəki RNT molekullarından biri nəqliyyat RNT-sidir (n-RNT). n-RNT-si molekulu, zülalların sintezində birbaşa iştirak edən ən kiçik RNT-dir. nRNT cəmi 80–100 nukleotiddən əmələ gələn polimer olub, molekul çəkisi 25000–30000-dür. Bu РНТ nüvədə sintez olunub ancaq sitoplazmada fəaliyyət göstərir. Onun funksiyası amin turşularını ribosomlara-zülal sintez olan sahəyə daşımaqdan ibarətdir. Hüceyrədəki ümumi RNT-nin 10%-i n-RNT-si hesabına düşür.
RNT-ribosom
Digər RNT-ribosom RNT-dir (r-RNT). Bu ən iri RNT molekuludur. Bu molekulun tərkibinə 3000–5000 nukleotid daxil olur. Bunlar kifayət qədər iri və ən çox miqdara malik olan RNT-lərdir. 28 S böyük r-RNT-nin təxminən 3000–5000 nukleotid ardıcıllığı uzunluqda olur. Münasib olaraq molekul çəkisi 1–1,5 mln-dir. rRNT ribosomun əsas strukturunu təşkil edir. Hüceyrədəki ümumi RNT-nin 90%-i r-RNT-nin hesabına düşür. Eukariotlarda r-RNTl-əri 4 tipdə olur, 18S r-RNT ribosomun kiçik subvahidini yaradır, 28S, 5.8S və 5S rRNT-lər isə ribosomun böyük subvahidinin tərkib hissəsini təşkil edirlər. Prokariotlarda, mitoxondridə və xloroplastlarda isə 18S r-RNT-ni 16S r-RNT, 28S rRNT-ni isə 23S r-RNT əvəz edir. 5.8S r-RNT isə prokariotlarda olmur və xloroplastlarda olmur.
RNT-məlumat
Üçüncü növ RNT məlumat RNT-dir (m-RNT). Bu RNT-lər ölçüsünə görə ən böyük RNT-lər olub nukleotidlərinin sayı təxminən 700-dən 100000-ə qədər ola bilir. Ümumi RNT-lərin 0,5–1%-ni təşkil edir. mRNT nüvədə sintez olunub translyasiya (zülal zintezi) üçün sitoplazmaya daşınır. m-RNT-nin funksiyası zülalın strukturu haqqındakı məlumatı DNT-dən ribosoma-zülal sintez olunan sahəyə çatdırmaqdır. Bundan başqa hüceyrələrdə onlarla müxtəlif tipli kiçik kodlaşdırmayan RNT-lər də olur. Bu RNT-lər nüvədə transkripsiya proseslərinin tənzimlənməsində, pro-m RNT-nin prosessinqində və sitoplazmada zülalların sintezinin müxtəlif səviyyələrdə tənzimlənməsində iştirak edirlər. Bu RNT-lərin ölçüsü 18 nukleotiddən bir neçə yüz nukleotidə qədər dəyişilir.
Adenizintrifosfat turşusudur (ATF)
Hüceyrənin üzvi molekullarından biri də adenizintrifosfat turşusudur (ATF). Kimyəvi təşkilinə görə ATF nukleotidə oxşayır. Hər hansı nukleotiddə olduğu kimi ATF molekulunda azot əsaslarından biri-adenin, pentoza riboza və fosfor turşusu qalığı müşahidə edilir. Lakin fosfor turşusunun pentozaya birləşməsində ATF nukleotiddən kəskin fərqlənir. ATF-də fosfor turşusu 3 molekuladır. Özü də bu molekula çox labildir?. Adenizintrifosfataza fermentinin təsirindən ATF molekulunda fosforla oksigen arasındakı rabitə qırılır və həmin sahəyə su molekulu birləşir.
ATF molekulundan bir molekula fosfor turşusu ayrıldıqda adenizindifosfor (ADF) turşusuna çevrilir, iki molekul fosfor turşusu ayrıldıqda isə o adenizin monofosfor turşusuna (AMF) çevrilir. Hər molekul fosfor turşusunun ayrılması ilə 10000 kkal enerji hasil olur. Buna görə də fosforla oksigen arasındakı rabitə adi rabitə olmayıb enerji ilə zəngin makroergik rabitə adlanır və ~ işarə edilir. ATF molekulunda enerji ilə zəngin iki belə rabitə vardır. Hüceyrədəki ekzoerqik reaksiyaların heç birində bu qədər enerji ayrılmır. Onlardan ən effektlisi 2000–25000 kal/mol enerji verir.
ATF-nin hüceyrədə rolu çox böyükdür. Hücyrədə enerji çevrilməsində o əsas yer tutur. ATF-nin miqdarı hüceyrədə dəyişilsə də, o hüceyrədə müəyyən miqdarda saxlanır. Belə ki, ATF hüceyrədə təxminən 0,02–0,05% (hüceyrənin yaşından və çəkisindən asılı olaraq) olur. ATF parçalananda onun miqdarı hüceyrədə azalanda, hüceyrənin üzvi molekullarının parçalanmasından alınan enerji hesabına o yenidən bərpa olunur. ATF-in sintezi,fermentativ proses olub, mitoxondridlərdə, xloroplastlarda və s. yerinə yetirilir. ATF hüceyrənin universal enerji mənbəyidir. Onun enerjisi DNT-nin replikasiyasına, zülal sintezinə, mayalanmaya, əzələ hərəkətinə, sinir fəaliyyətinə və s. proseslərə sərf edilir.
Perikoronit
Perikoronit
Perikoronit çıxmaqda olan dişi əhatə edən yumşaq toxumaların və retromolyar çuxurun iltihabıdır. Etiologiyası Perikoronit əsasən aşağı səkkizinci diş (18, 28, 38, 48) nahiyəsində müşahidə edilir. Filogenez və ontogenez proseslərində aşağı çənənin reduksiyası və alveolyar hissənin distal şöbəsinin qısalması baş verir. Bununla əlaqədar olaraq bütün dişlərdən sonra çıxan “ağıl” dişlərinə yer qalmır. Çənələrdə “ağıl” dişi mayasının düzgün yerləşməməsi, çənənin özünün isə patoloji böyüməsi və inkişafı digər səbəblərdəndir. Bununla əlaqədar “ağıl” dişi ikinci molyara nisbətən önə doğru (az halda xaricə, daxilə və ya arxaya) əyilmiş olur. Aşağı “ağıl” dişinin çıxması aylar, hətta ilərlə ləngiyir. Çeynəmə zamanı daimi travma nəticəsində diş tacını örtən selikli qişada çapıqlaşma və sklerozlaşma baş verir. Diş onun üzərində yerləşən dəyişilmiş çapıqlı selikli qişanı dəlib keçə bilmir, ona görə də onun çıxması dayanır. Dişin tacı ikinci molyar səviyyəsindən aşağıda yerləşir və ya da çox vaxt yalnız 1 – 2 medial qabar çıxmış olur. Patogenezi Aşağı “ağıl” dişinin çıxması zamanı medial qabarlar üzərindəki selikli qişa atrofiyalaşır, tacın digər hissəsi isə selikli qişa ilə − kapyuşonla örtülü olur. Perkoronar sahəyə (diş tacı və kapyuşonun daxili səthi arasındakı sahə) qida qalıqları, deskvamativ epitel və selik keçir. Optimal temperatur, nəm mühit, işığın olmaması perikoronar sahədə yerləşən mikroflora üçün əlverişli şərait yaradır. Çenəmə zamanı kapyuşonun selikli qişasının travması onun səthində eroziya və xora yaranmasına, həmçinin yerli immunitetin zəifləməsinə gətirir. Bunun da nəticəsində tam çıxmayan “ağıl” dişi tacını əhatə edən toxumalarda iltihabi əlamətlər inkişaf edir. Kapyuşonun tez-tez travmalanması və iltihabi residivlər xroniki iltihabi proseslərə gətirir. Onlar xroniki kənar periodontit və xroniki gingivit tipi üzrə keçir. Dişin boyun nahiyəsində qranulyasion toxumanın artması, ətraf dəri sahələrinin sorulması müşahidə edilir. Bunun nəticəsində “ağıl” dişində patoloji sümük-diş əti cibi əmələ gəlir. Perikoronit zamanı sanki qüsur dövriyyəsi müşahidə edilir. Ödemli və şişmiş kapyuğon yemək vaxtı daimi travmalanmaya məruz qalır. Travma daha çox ödemə və kapyuşonun qalınlaşmasına səbəb olaraq iltihabı gücləndirir. Perikoronar sahədən ekssudatın çıxması çətinləşir. Ardınca iltihabi proses retromolyar çuxurun torlu qişasına və sümüküstlüyünə yayılır, irin kisəsi yaranır və retromolyar periostit əmələ gəlir.
Kliniki mənzərəsi
Xoralı perikoronit spiroxetlərlə infeksiyanın nəticəsində yaranır. Belə halda səkkizinci diş tacını örtən diş ətinin kənarı üzrə nekrotik haşiyə görünür. Xoralı perikoronit ikinci molyarın arxasında çeynəmə zamanı güclənən güclü ağrı ilə xarakterizə olunur. Ağrı qulağa və gicgah nahiyəsinə yayılır. Həmçinin udma zamanı da ağrı əmələ gəlir (diş anginası). Xəstənin ümumi vəziyyəti pozulur, bədən temperaturu 380C-yə qədər artır. Ağızın açılması məhdudlaşır və ağrılı olur (I dərəcəli iltihabi kontraktura). İltihabi əlamətlərin proqressivləşməsi zamanı ağızın açılmasının məhdudlaşması artır (II dərəcəli kontraktura). Aşağı çənəaltı limfatik düyünlər böyümüş, palpasiya zamanı ağrılıdır. “Ağıl” dişi selikli qişası həm infiltrasiya olunmuş və hündürləşmiş kapyuşon nahiyəsində, həm də qanadabənzər-aşağı çənə büküşü və aşağı molyarlar səviyyəsində ağız dəhlizinin aşağı qübbəsində hiperemiyalı və ödemlidir. İltihabi əlamətlər damar-dil qövsü, yanaqlar və yumşaq damağın selikli qişalarına yayılır. Üzərindən basdıqda onun altından irinli tərkib çıxır, güclü ağrı yaranır.
Ağızdaxili rentgenoqrafiya zamanı əgər səkkizinci diş vertikal, əyilmiş və horizontal vəziyyətdə retensiya olunmuşsa, retromolyar nahiyədə sümük toxumasının kənar sorulması müşahidə edilir. Rentgen təsvirdəki belə dəyişikliklər xroniki perikoronitin olmasını göstərir. Diş kisəciyi heç də həmişə iltihabi prosesi izolə etmir. Çox vaxt xroniki perikoronit xroniki sementitlə müşayiət olunur ki, bu da hipersementoza gətirə bilər. Əgər kəskin irinli perikoronit diş kisəciyindən kənara yayılır və ya da xroniki perikoronitin kəskinləşməsi başlayırsa, onda parodontogen periostit əlamətləri başlaya bilər. İzolə olunmuş perikoronit hallarında bir qayda olaraq çənələrin trizmi müşahidə edilmir. Periostitin fərqləndirici simptomu müxtəlif dərəcəli trizm hesab edilir. Belə əlamətlər prosesin yuxarı səkkizinci diş nahiyəsində inkişafı zamanı az, aşağı səkkizinci dişin retensiyası zamanı isə nisbətən çox rast gəlinir.
Molyararxası periostit perikoronit zamanı ekssudatın çıxmasının pozulması və mariginal periodontdan və kapyuşonun altından irinli infeksiyanın molyararxası çuxurun sümüküstlüyünə və molyararxası sahənin torlu qişasına yayılması zamanı inkişaf edir və burada abses formalaşır. Xəstəlik irinli perikoronitin kliniki simptomları ilə xarakterizə olunur, lakin əlamətlər daha da kəskin olur. Ağrı intensivləşir. Ümumi vəziyyət pisləşir, zəiflik və halsızlıq əmələ gəlir, bədən temperaturu 38,50C-yə qədər artır. İltihabi kontraktura (II və III dərəcə) kəskin ifadə olunmuşdur, qidanı çeynəmək mümkün olmur, yuxu pozulur. Xəstə solğundur, aşağı çənəaltı və boyun nahiyəsinin aşağı hissəsində toxumaların kəskin ödemi qeyd edilir. Aşağı çənəaltı limfatik düyünlər böyümüş və ağrılıdır.
Ağız boşluğuna yalnız çənələri məcburi araladıqdan sonra baxmaq olur. Çıxmaqda olan “ağıl” dişinin ətrafındakı selikli qişadailtihabi dəyişikliklər irinli perikoronitə nisbətən daha kəskin ifadə olunmuş və ağız boşluğunun qonşu sahələrinə yayılmışdır. Kapyuşonun və ətraf toxumaların palpasiyası kəskin ağrılıdır. Molyararxası nahiyədə çənələrin alveolyar hissəsinin xarici, az halda isə daxili səthinə keçən infiltrat müəyyən edilir. Kəskin irinli xarakterə malik periostit prosesləri arasında perikoronar abseslə zədələnməyə daha çox rast gəlinir. Prosesin lokallaşması hallarında  irinli ekssudat retensiya olunmuş səkkizinci dişi və onun tacını örtən yumşaq toxumlar arasında yerləşir ki, bu da həmin nahiyənin şişməsinə səbəb olur. Lokallaşmış proseslər arasında daha çox çeynəmə əzələsinin ön kənarının absesi əmələ gəlir. Irinli ocaq dişin yanaq səthinin yaxınlığında yerləşir.
Çox vaxt o, medial istiqamətdə, II molyara uyğun yerləşir, keçid pərdəsi nahiyəsində kiçik flüktuasiyaedici bərkimə müşahidə edilir. Bəzi hallarda irin kisəsi sağlam I molyar nahiyəsində qeyd edilir. əgər çeynəməətrafı abses öz-özünə partlayırsa və ya da müalicə qeyri mütəxəsis tərəfindən aparılırsa və irin kisəsinin açılması isə səkkizinci dişin retensiyasının nəzərə alınmaması ilə həyata keçirilirsə onda kəskin simptomların yoxa çıxmasından sonra fistula yarana bilər. Gecikmiş vəziyyətlərdə xarici kəsiklə çeynəməətrafı absesin açılması və ya onun öz-özünə açılması üzdə fistula yaranmasına səbəb olur.
Perikoronar mənşəli kəskin irinli prosesin yanaq nahiyəsinə yayılması yanaqların aşağı hissəsində abses əmələ gəlməsi ilə aşkara çıxır. Prosesin retromolyar nahiyəyə yayılması paratonzillyar absesin yaranmasına səbəb ola bilər. Belə halda irinli ekssudat udlaq nahiyəsinə və torlu qişa üzrə selikli qişanın altındakı yumşaq damaq əzələlərinə yayılır. əmələ gələn absesin xarakterik simptomları temperaturun artması, trizm, ağır və ağrılı udma, kəskin ifadə olunmuş çənəaltı limfadenit və danışıq zamanı tın-tınlıq hesab edilir.
Perikoronar mənşəli parodontogen periostitin proqressivləşən prosesləri irinli əriməyə meyilli aşağı çənəətrafı ilfiltratları şəklində aşkara çıxır. Çənə qanadı sahəsində və çənəarxası çuxurda abseslər də yarana bilər. İnfiltratın aşağı çənənin daxili səthinə yayılması zamanı abseslər dilaltı abses şəklində çənə-dilaltı əzələnin üstündə və ya da çənəaltı nahiyənin irinli infiltratları şəklində çənə-dilaltı əzələnin altında müşahidə edilə bilər.
Retensiya olunmuş səkkizinci dişdən əmələ gələn və çənəarxası çuxura yayılan infiltratların olması zamanı proses daha da ağır gedişə malik olur. Udlaqətrafı sahəyə yayılaan çənə qanadı sahəsinin infiltratı da ağır gedişli olur. Irinli perikoronit zamanı əmələ gələn sümüküstlüyünün iltihabi prosesləri az və ya çox dərəcədə yayılmış osteomielitlə müşayiət oluna bilər. Perikoronar mənşəli kəskin proqressivləşən sümüküstlüyü prosesləri abseslərin əmələ gəlməsinə meyillidir və yalnız nadir halda fleqmona xarakteri daşıyır.
Ağırlaşması
Perikoronit və molyararxası periostit aşağı çənəaltı nahiyənin irinli limfadenitinə, aktinomikoza və xoralı stomatitə səbəb ola bilər. Molyararxası periostit zamanı prosesin təkrar ağırlaşması çox vaxt aşağı çənə şaxələrinin kompakt qatının məhv olmasına və ikincili kortikal osteomielitin inkişafına gətirir. Aşağı “ağıl” dişinin çətin çıxması paradental kistanın əmələ gəlməsi, kariyes, pulpit və “ağıl” dişi və ikinci molyarın periodontiti ilə ağırlaşa bilər.
Diaqnostikası
Perikoronit və molyararxası periostit xarakterik kliniki mənzərə və rentgenoloji məlumatların əsasında diaqnostika edilir. Aşağı çənənin yan proyeksiyada rentgenoqrammasında aşağı “ağıl” dişinin yerləşməsi, onunperiodontunun və ətraf sümüklərin vəziyyəti, aşağı çənə şaxələri və aşağı çənə kanalına münasibəti görünür. Molyararxası periostit perikoronitdən fərqli olaraq molyararxası nahiyədə iltihabi infiltratın əmələ gəlməsi ilə müşayiət olunur. Xroniki proses zamanı çox vaxt diş boyununda və kökün uzunluğu boyu geniş yarıq şəklində (çox vaxt aypara şəklində) sümük rezorbsiyası xarakterikdir. Aşağı “ağıl” dişinin çətin çıxması zamanı kəskin iltihab diaqnozunun qoyulması çətinlik törətmir.
Xroniki perikoroniti xroniki pulpit və periodontitdən, bəzi hallarda isə üçlü sinirin nevralgiyasından differensiasiya etmək lazımdır.
Zəviyə-i Şeyxlər (Xoy)
Zəviyə-i Şeyxlər - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Xoy şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 569 nəfər yaşayır (100 ailə)
Harput döyüşü
Harput döyüşü — Ağqoyunlu Uzun Həsən ilə Dulqədiroğulları bəyliyindən Məlik Arslan bəy arasında baş vermiş döyüş. Döyüş Uzun Həsənin qələbəsi ilə sonlanmış və şəhər Ağqoyunlu hakimiyyətinə girmişdir.
Zəmin
Hələ Qara Yuluq Osman bəyin dövründə Ağqoyunlu bəyliyi Harputu ələ keçkrməyə çalışmış, 1428-ci ildə onlar Malatyaya qədər yürüşlər həyata keçirmiş və Harputu ələ keçirmişdilər. 1429-cu ildə Harputu Dulqədiroğullarının əlindən alan Osman bəy buranın idarəsini oğlu Əli bəyə buraxdı. Ağqoyunluların Harputu ələ keçirməsinə qəzəblənən Nəsrəddin Mehmed bəy 1433-cü ildə Məmlük sultanı Barsbəyin Ağqoyunlular üzərinə təşkil etdiyi yürüşə qatıldı. Lakin onların Diyarbəkiri mühasirəsi uğursuzluqla nəticələndi. Lakin Nəsrəddin bəy Harputdan əl çəkmədi və 1439-cu ildə şəhəri yenidən ələ keçirib Məmlükləri razı saldı ki, şəhər ona qalsın.
Uzun Həsən uzun müddət idi ki, Dülqədiroğullarının hakimiyyəti altında olan Harputu ələ keçirmək üçün fürsət axtarırdı. 1465-ci ildə Uzun Həsən Məmlük sultanına Dulqədirli elindəki Harput ilə Gərgəri dəyişdirməyi təklif etdi. Lakin Məmlük sultanı Harputun Dulqədirlilərə aid olduğunu bildirərərək təklifi rədd etdi.
Döyüş
Döyüş 1465-ci ildə Ağqoyunlu Uzun Həsənin Məlik Arslan bəyin tabeliyində olan Harputa hücum etməsi ilə başladı. Uzun Həsən Harputu mühasirəyə aldıqdan sonra Məlik Arslan 30 minlik ordu ilə səfərə çıxdı və Fərat çayını keçdi. İlk hücumda o, ağqoyunluların məşhur sərkərdələrindən olan Bişan (Bican) oğlu Süleyman və Xəlil bəy Tavaçının qardaşı İbrahimi ələ keçirdi. Lakin sonrakı toqquşmalar onların əleyhinə oldu. Uzun Həsənin Məlik Arslanı öncə Malatya, daha sonra da Əlbistana qədər izlədi. Uzun Həsənin Əlbistana gəldiyini öyrənən Məlik Arslan Əsəndərə bölgəsinə qaçdı. Uzun Həsən Əlbistana ələ keçirib yağmaladı. Ağqoyunluları məğlub edə bilməyəcəyini görən Məlik Arslan elçi göndərərək bu sözləri deyerək sülh təklif etdi:
"Mən də sizə bağlı olanlandanam. Buyuracağınız hər işi yerinə gətirərəm."
"Sevgi bağları gücləndiyi zaman Harput qalasını bizim məmurlarımıza təslim et. Çiçəkoğlu ilə Mövlanı Yəhyanı da bu tərəfə göndər."
Ceyhan çayına doğru geri çəkilən Məlik Arslan 1465-ci ilin sentyabrında imzalanan razılaşmaya əsasən əsirləri sərbəst buraxdı və 4000 əşrəfi qızıl qarşılığında Harputu ağqoyunlulara verdi.
Nəticə
Harput 1507-ci ilə qədər Ağqoyunlu hakimiyyəti altında qaldı. Məmlük sultanı Xoşqədəm bu dövrdə Osmanlı imperiyası ilə yaxınlaşan Məlik Arslana Harput döyüşündə yardım etmədi. Buna görə də, Məlik Arslan bəyliyin paytaxtı Əlbistanı belə buraxaraq qaçmağa məcbur oldu. Osmanlı məsələsinə görə, Məlik Arslana qəzəbli olan Xoşqədəm onun Harputu itirməsi ilə belə sakitləşmədi. Məmlüklər tərəfindən Qahirədən göndərilən bir fədai Məlik Arslanı Əlbistanda məsciddə namaz qılarkən qətlə yetirdi.
Babil kitabxanası (sayt)
Babil kitabxanası — amerikalı yazıçı və kompüter mühəndisi Conatan Basile tərəfindən Xorxe Luis Borxesin "Babil kitabxanası" (1941) adlı qısa hekayəsinə əsaslanan veb sayt. Sayt 2015-ci ildə açılmışdır. Saytda axtarılan istənilən təsadüfi və ya müəyyən 3200 simvoldan çox olmayan mətn kitabxanadakı kitabların içərisində mövcuddur.
Saytın məzmunu
Basile saytı yaratmaq fikrini "gecə yatarkən ağlına gəldiyini" deyir. Basile rəqəmsallaşdırılmış Babil kitabxanası yaratmaq üçün düşündüyündən daha çox rəqəmsal yaddaş lazım olacağınl tez bir zamanda başa düşdü. Bu problemi həll etmək üçün bunun əvəzinə kitabxananın simulyasiyasını yaradan alqoritma qurdu.
Kitabxananın ana səhifəsində əsas məlumatlar, forumlar və kitabxananı kəşf etməyin üç yolu var. Bu yollar saytın minlərlə "cild"dən birini təsadüfi seçməsi, kitabları manuel axtarmaq və müəyyən mətni axtarışa verməkdir. Kitabxananın sonsuz meymun teoremi — qəribə dil oxşarlığı olan məzmunlar səbəbi ilə söz və söz toplularını "ingilisləşdirmə" xüsusiyyəti var.
Lisinanın binası (Taqanroq)
Lisinanın binası — Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri ərazisində yerləşən tarixi arxitektur bina. Bina Taqanroq şəhəri Lermontov xiyabanı ev 10 ünvanında yerləşir. Bina XIX əsrin 70-ci illərində inşa edilmişdir. Binanın hazır ki, vəziyyəti idealdır. Bina regional əhəmiyyətli mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Bina Nikolay Dmitriyeviç Alferakinin vəsaiti hesabına inşa edilmişdir. Bir mərtəbədən ibarət olaraq müxtəlif dekor elementləri ilə işlənmişdir.
Tarixi
Bir mətəbədən ibarət olan bina Rostov vilayəti Taqanroq şəhəri Lermontov xiyabanı ev 10 ünvanında yerləşir. Bina XIX əsrin 70-cı illərində Nikolay Dmitriyeviç Alferakinin ailəsinə malik olmuşdur. 1873-cü ildə binanı diş həkimi Qriqoriya Valtera satın almışdır. 1880-ci ildə 1906-ci ilə qədər binanın sahibi Aleksandra Dmitrievna Lisinaya məxsus olmuşdur. Onun əri Nikolay Anastasyeviç Lisin ilk əvvəllər həkim olmuşdur. Sonradan isə iqtisadi sahələrdə çalışmışdır. O, Xeyriyyə cəmiyyatının təşkilatçılarından biri, Şəhər Dumasının üzvü olmuşdur. 1897 - 1901-ci illərdə və 1901 - 1905-ci illərdə Nikolay Lisin şəhər rəhbəri olmuşdur.
1915-ci ildə binanın mülkiyyət hüququ Aleksndra və Nikolay Lisinin övladlarına keçmişdir: Aleksey, Mixail, Qriqori və Boris. Bu zaman binanın qiyməti 15200 rubl olaraq qiymətləndirilirdi. Lisinlərin övladları haqqında az məlumat vardır. Aleksey Nikolayeviç Taqanroq İqtisadi uçilişində dərs deyirdi. Qardaşlar binaya 1925-ci ilə qədər sahib idilər.
Təsviri
Bina bir mərtəbədən ibarətdir. Yarım zirzəmi mərtəbəsinə də sahibdir. Fasadı müxtəlif elementlərlə işlənmişdir. Burada lepka elementləri vardır. Üstəlik Alferaki ailəsinin gerbi bu gündə fasadda qorunub saxlanmışdır.
NGC 7288
NGC 7288, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Dolça bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə 121.92 sm (48 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Keyt Kuk
Keyt Hirabayasi Kuk – Amerika aktyoru, kaskadyor və döyüş sənətləri ustasıdır. Anası şotland əsilli amerikanlı, atası isə yapon əsilli amerikanlı olub. Uşu, Taekvondo və Karate ilə məşğul olub. Keyt Kuk 5 qat dünya çempionu, 6 qat beynəlxalq çempion olmuşdur. Həyat yoldaşı Syuzandır. Onların Cek adında övladı vardır. Məşq edəndə çox vaxt İngilis ifaçısı Fil Kollinsin "I Dont Care Anymore" mahnısı ilə məşq edir.
Pedreqer
Pedreqer — İspaniyada yerləşən bələdiyyə. Bələdiyyə Marina-Alta ərazisinin 29,57 km² hissəsini əhatə edir.
2010-cu ildə hesablamalara görə əhali 6857 nəfərə çatmışdır.
Əyalət paytaxt şəhərindən 88 km uzaqlıqda yerləşir.
Qərəkli (Urmiya)
Qərəkli - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 93 nəfər yaşayır (30 ailə).
Nadir Soltanov
Nadir Nəzir oğlu Soltanov (11 yanvar 1984; Şamaxı rayonu, Azərbaycan SSR — 27 sentyabr 2020; Füzuli rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Qarındeşən Cek
İçalatçı və ya Qarındeşən Cek  - 1888-ci ilin ikinci yarısında Uaytçapeldə və Londonun ətraf rayonlarında cinayətlər törədən naməlum qatilə və ya qatillərə verilmiş şərti addır. Cek adı Mərkəzi polis bürosuna qətli törətdiyini iddia edən bir şəxsin göndərdiyi məktubdan götürülmüş və London qəzetlərində cinayət işlərilə bağlı nəşr olunan yazılar sayəsində məşhurlaşmışdır.
Nadir Soltanov
Həyatı
Nadir Soltanov 1984-cü il yanvarın 11-də Şamaxı Şəhərində anadan olub. 1990-2001-ci illərdə Şamaxı şəhərində M. Hadi adına 9 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil alıb. Ailəli idi. 2 qızı və 1 oğlu yadigar qaldı.
Qarındeşən Cek
Hamısı fahişə olan qurbanlardan beşinin eyni adam tərəfindən öldürüldüyü rəsmən öz təsdiqini tapmışdır. Ancaq Qarındeşən Cekin törətdiyi güman olunan təxminən iyirmiyə yaxın cinayət vardır. Cek qeyb olduğuna görə bu cinayətlərin heç birinin üstü açılmamışdır. Bu gün ingilis detektivlər və elm adamları müasir texnologiyanın köməyilə həmin cinayətlərin üstünü açmağa çalışırlar. Günümüzə qədər çatmış tək fiziki dəlil, qurbanlardan birinə aid olduğu iddia edilən şaldır.
Nadir Soltanov
Hərbi xidməti
Nadir Soltanov 2002-2003-cü illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olub. 2005-ci ildən isə müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu idi.
Qarındeşən Cek
İstintaq
Son cinayəti işləməsindən 126 il sonra qatilin şəxsiyyəti müəyyənləşdi. Həm də bizə gəlib çatmış son dəlil olan şal bu sirri açmağa əsas səbəb olmuşdur.
Nadir Soltanov
Hərbi xidməti
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Nadir Soltanov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Qarındeşən Cek
İstintaq
İş adamı Rassıll Edvardsın 2007-ci ildə İngiltərədəki hərrac evlərinin birindən satın aldığı şalı araşdıran alim İngiltərənin "Mail on Sunday" qəzetinə bildirib: "Əldə etdiyim nəticədə şübhəyə yer yoxdur".
Nadir Soltanov
Hərbi xidməti
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Nadir Soltanov ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Qarındeşən Cek
İstintaq
Qeyd edək ki, Londonun şərqindəki Uaytçapel şəhərində bir bərbər dükanı işlədən Kosminski "Skotland Yard" tərəfindən sorğulanan şübhəlilərdən biri idi. Ruhi xəstə olan Kosminski kifayət qədər dəlil olmaması səbəbi ilə sərbəst buraxılmışdı.
Aaron Kosminski
Aaron Kosminski Polşada anadan olub. Atası Abram Jozef Kozminski dərzi idi. Anası Golda nee Lubnowska evdar qadın idi. 1881-ci ildə O ailəsi ilə birlikdə İngiltərəyə köçdü. Onun psixiologiyasında problemlər var idi. Qarındeşən Cek hadisələrində şübhəli olsada psixi durumu səbəb alınaraq Qarındeşən Cek olmadığı əsas gətirilmişdir.
Biləvar (Xoy)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,215 nəfər yaşayır (318 ailə)
Frank Oyarand
Frank Yohan Oyarand (24 mart 1996) — Estoniyalı üzgüçü. Frank Oyarand Estoniyanı 2017-ci ildə XXXVII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında təmsil etdi.
Karyerası
Frank Oyarand birinci dəfə Dünya Çempionatına 2017-ci ildə qatıldı. O, Budapeştdə baş tutan XXXVII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında kişilər 5 km məsafəyə açıq hovuz üzgüçülüyü yarışlarında iştirak etdi. 1:00:45.2 saniyəlik nəticə ilə 55-ci yeri tutdu və yarışı başa vurdu.
Yesdikan (Xoy)
Yesdikan -  (yerli deyiş. Yestikan یئستیکان) - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Xoy şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Anlamı
Kəndi adı iki hissədən ibarətdir.yəzdi yaxudda yesti, azərbaycan dilindəki yastı (düz,ovalığ) sözünün bir şəkili olaraq, kan, gan və ya qan isə qədim türk dillərində kənd deməkdir. Bunlara görə demək olar ki Yəzdikan elə həmən Yastıkənddir və düz yerdə salınmış yaşayış yeri mənası verir.
Coğrafiya
thumb|250px|Kəndin dəmiryolundan bir görüntü Yəzdikan kəndi Xoydan 29 kilometr cənub-qərbdə və dəmiryolunun üstündə yerləşir. Şimaldan Babəkan, güneydən Görpiran və Şıxlar Zeyvəsi, şərqdən Boylapuş, Xan Dizə və Qaratəpə, qərbdən isə İstəran kəndləri ilə həmsərhəddir. Kəndin iqlimi mülayim olsada, qış ayları çox soyuq və qarlı keçir. Yəzdikanda illik yağıntının miqdarı 254 mm-dir. Dəniz səviyyəsindən 1,160 metr yüksəklikdədir. Bu kəndin önəmli dağlarından Kuzidan dağının adını çəkmək olar. Bir uca dağ olaraq, öz dərin dərələri ilə seçilir. Yəzdikanın hündür dağlarında çoxlu miqdrada dəyərli daş və su yataları. thumb|250px|Dağlar qoynunda yerləşən Yəzdikan
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 2,724 nəfər yaşayır (565 ailə).Bu kənd Xoyun üçüncü böyük kəndi sayılır.
Milli Tərkib
Kəndin əhalisi bütünlükdə azərbaycan türklərinin kürəsünnü boyundan olaraq, azərbaycan dilinin qərbi şivələrində birinə danışırlar. Bu kəndin ləhcəsi Xoy və Təbriz ləhcələri ilədə çox bənzərliyi vardır. Dini baxımdan islamın sünni-şafei məzhəbinə etiqad edirlər.
İqtisadiyyat
Burada yaşayanların çoxu əkinçilik və bağçılıqıla məşqul olurlar. Kənddə gübəbaxan (ay çiçəyi), balqabaq, qoz, alma və ərik kimi bitkilər yetişdirilir. Ancaq bu kənd öz yaxşı günübaxanı ilə seçilir. Yəzdikanda davar saxlamaq və ağartıməhsulları istehsalıda geniş yayılmışdır.
Məhəllələr
Kəndin məhəllələri:
Serb qartalı
thumb|342x342px|Serbiya gerbinin kiçikölçülü versiyası Serb qartalı — Serbiya heraldika və veksillologiyası tarixində ikibaşlı heraldik qartal şəklində təsvir edilən əsas simvoldur. İkibaşlı qartal və serb xaçı əsrlər boyu Serb xalqının milli kimliyini təmsil edən əsas heraldik simvollar olmuşdur. Orta əsrdə Nemaniçi sülaləsində zamanı ortaya çıxmışdır. Üzərində xaç olan qartal, Serbiya Krallığı tərəfindən 1882-ci ildə qurulmuş ənənəyə uyğun olaraq Serbiya gerbinin müasir dizaynında istifadə edilmişdir.
"Ağ Qartal" ordeni, Serbiya və Yuqoslaviya vətəndaşlarının sülh və ya müharibədəki nailiyyətlərinə görə və ya 1883-1945 illəri arasında Vəliəhd, dövlət və millət qarşısında xüsusi xidmətlərinə görə təltif edilən bir kral ordeni idi.
Orta əsrlər
Cütbaşlı qartal orta əsrlər Serbiyada Estrukan Mədəniyyətindən qəbul edimişdi. Geniş yayılmış yanlış bir təsəvvürə görə simvol keçmiş Bizans təsirindən yarandığı iddia edilsədə, bu tarixçilər tərəfindən inkar edilmişdir.
Tarixi mənbələrə məlum olan ən qədim qorunan cütbaşlı qartal simvolu 1190-cı ilə aid olan Müqəddəs Pyotr və Pol kilsəsində yerləşən Xumun Miroslavın portretində təsvir edilmişdir. Bu simvol bir boyun və iki baş, boyun və quyruqda boyunluq, yayılmış qanadlar, bir quyruq, qanaddan daha yüksək başlar, üç barmaqlı ayaqları olan qartalı təsvir edirdi. Nemaniçi qartalının bu növü 12-15 əsrlər arasında inkişaf etmişdir. Bu qartal Alman qartalından olduqca fərqli idi. Alman qartalında əsasən iki boyun, yarpaqşəkilli quyruq, qanadlardan aşağı başlar, dörd barmaqlı ayaqlar təsvir edilirdi.
14-cü əsrdən başlayaraq, ikibaşlı qartal daha çox yazılarda, orta əsr freskalarında və Serbiya kraliyyətinin geyimlərindəki naxışlarda görülür. Serbiya Kilsəsi bunu qəbul edir, 1219–1253-cü illərdə Serb arxiyepiskopunun oturacağı olan İça-nın girişinə və ənənə olaraq Serbiya padşahlarının taxt-tac kilsəsinə ikitərəfli qartal həkk edilir. Kraliça Teodoranın sağ qalan qızıl üzüyü (1321-1322) həkk olunmuş simvola malikdir. İmperator Stefan Düşanın (1331-1355) dövrünə aid gündəlik əşyalarda, şam möhürləri və fərmanlar kimi dövlətə aid sənədlərdə ikibaşlı qartal görülə bilər. 1339-cu ildə xəritə istehsalçısı Angelino Dulkert Serbiya İmperiyasını üzərində qırmızı ikibaşlı qartal olan bayraqla qeyd etdi.
Digər Serb sülalələri də simvoldan istifadə etməyə dəvam edir. Şahzadə Lazar (1371–89) Afon dağındakı Hilandar monastırını təmir etdirərkən şimal divarında ikibaşlı qartal həkk etdirir. Stefan Lazarevic 1402-ci ilin avqustunda Konstantinopol müşavirəsində ikinci ən yüksək Bizans ünvanı olan despot adını aldıqdan sonra ikibaşlı qartal rəsmi olaraq qəbul edilir.
Erkən müasir dövr
İkibaşlı qartal erkən müasir dövrdə tərtib edilmiş bir neçə gerbdə istifadə edilmişdir. Qırmızı qalxandakı ağ ikibaşlı qartal Nemaniçi sülaləsi və Stefan Lazareviçin dövündə istifadə edildi. Mrnyabçeviçi sülaləsində yarı-ağ, yarı-qırmızı qartal istifadə edilərkən, Lazareviçin ordusunun dəbilqəsində "Nemaniçi qartalı" istifadə edilirdi.
Müasir çağdaş dövr
Osmanlı istilasından və 19-cu əsrin əvvəllərinə qədər davam edən işğaldan sonra Serbiya suverenliyinin və dövlətçiliyinin rəmzi olduğu üçün cüt başlı qartalın istifadəsi qadağan edildi. Serb xaçı orta əsrlərdə də istifadə edildiyi üçün serblərin başqa bir simvolu olaraq daha çox istifadəyə verildi. Emblem, əsasən, 1804-cü ildən bəri Qavriloviçin Stemmatoqrafiyada Nemanyid qartalına əsaslanan inqilab bayrağı qaldırdığı vaxtdan bəri ağ qartal kimi təsvir edilmişdir.
Serbiya İnqilabı Nemaniçi ənənəsini diriltdi və Osmanlı İmperiyasından müstəqillik qazandıqdan sonra ağ ikibaşlı qartal Serbiya gerbi oldu. Serb xaçından isə Serbiya Krallığı tərəfindən 1882-ci ildə qurulmuş ənənəyə uyğun olaraq, Serbiya gerbinin müasir dizaynında qalxan kimi istifadə edilmişdir.
"Ağ Qartal" ordeni, Serbiya və Yuqoslaviya vətəndaşlarının sülh və ya müharibədəki nailiyyətlərinə görə və ya 1883-1945 illəri arasında Vəliəhd, dövlət və millət qarşısında xüsusi xidmətlərinə görə təltif edilən bir kral ordeni idi.
Sabit Paşayev
Sabit Paşayev (29 yanvar 1987, Ağdərə) — kikboksinq üzrə azərbaycanlı peşəkar idmançı.
Həyatı və karyerası
Paşayev Sabit Rəhman oğlu 29 yanvar 1987 - ci ildə Ağdərə rayonu Umudlu kəndində anadan olmuşdur. 1992 - ci ildə kəndləri erməni işğalçılar tərəfindən işğal edildikdən sonra ailəsi birliktə məcburi köçkün kimi Tərtər rayonunda məskunlaşmışdır.1993- cü ildə Tərtər rayonunun 6-saylı məktəbinin 1-ci sinifidə oxumuşdur.Uşaq yaşlarından içində olan vətənpərvərlik eşqi onu idmana cəlb etmişdir.Hələ orta məktəbdəykən bir sıra Beynəlxalq turnirlərin qalibi olmuşdur.11 illik məktəbi bitirdikdən sonra 2004-cü ildə Azərbaycan Bəynəlxalq Universitetinin Bədən Tərbiyəsi fakultəsinə daxil olmuşdur və 2008 - ci ildə müvəffəqiyyətlə universiteti bitirib, sevərək hərbi xidmətə getmişdir.N- saylı hərbi hissədə xidmətini başa vurduqdan sonra 2009 - cu ildə təxlis olmuşdur.2010 - cu ildə Azərbaycan DSX (Dövlət Sərhəd Xidməti) - nin xüsusi təyinatlı qrupunun komandiri olaraq xidmətə başlamışdır.6 il xidmət müddətini başa vurduqdan sonra öz xahişi ilə xidmətindən ayrılmışdır.2017 - ci ildə Heydər Əliyev adına Beynəlxalq Hava Limanında DSX (Dövlət Sərhəd Xidməti) - nin əməkdaşı olaraq işə başlamışdır.2019 - cu ildən etibarən Milan Hospitalda direktor müavini vəzifəsində çalışır və hal hazırda davam edir və bununla yanaşı Yusif İdman klubunun qurucusu və direktorudur.
Nailiyyətləri
2019-cu ildə Ukraynanın Xarkov şəhərində keçirilən döyüş növləri üzrə Avropa çempionatında 2-ci yerə layiq görülmüşdür.
2021-ci ildə Ukraynanın Xarkov şəhərində keçirilən şaolin döyüş sənətləri üzrə dünya çempionatında 1-ci yerə layiq görülmüşdür.
Bizandeh (Xoy)
Bizandeh - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Xoy şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
BOK kodlarının siyahısı
thumb|200px|Beynəlxalq Olimpiya Hərəkatının bayrağı thumb|200px|Beynəlxalq Paralimpiya Hərəkatının bayrağı Beynəlxalq Olimpiya Komitəsi Olimpiya Oyunlarında iştirak edən ölkələri və həmin ölkələrin hər bir idmançı qruplarını işarə etmək üçün  üç hərfli abreviaturadan ibarət ölkə kodlarından istifadə edir. Hər bir kod isə bir Milli Olimpiya Komitəsini müəyyənləşdirir. Ancaq bəzi kodlar var ki, keçmiş Olimpiya Oyunlarında digər xüsusi hallar üçün istifadə olunub. Fərqli ölkələrdən olan idmançılardan ibarət komandalar və ya heç bir milləti təmsil etməyən idmançı qrupları bu xüsusi hallara misal ola bilər.
BOK kodlarının bir neçəsi standartlaşdırlmış ISO 3166-1 alfa-3 kodlarından fərqlidir. FİFA kimi digər idman təşkilatıları təmsilçi ölkələri işarə etmək üçün oxşar kodlardan istifadə edir, ancaq bəzi fərqliliklər mövcuddur. Birlik Oyunları Federasiyası və ya Peşəkar Tennis Assosiasiyası kimi digər belə təşkilatlar BOK-la eyni siyahını istifadə edir.