cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dərbənd
Tarixi
Sasani şahları öz imperiyalarını köçəri hunlardan, sonrakı dövrlərdə isə xəzərlərdən qorumaq üçün Dərbənd şəhərinə və onun strateji əhəmiyyətinə xüsusi diqqət verirdilər. Odur ki, Dərbənd keçidinin möhkəmləndirilməsi ən vacib və təxirəsalınmaz iş hesab edilirdi. Sasanilər hələ II Yezdəgirdin hakimiyyəti dövründə Beşbarmaq dağının zirvəsində müdafiə əhəmiyyətli ilk istehkamın (Beşbarmaq səddi) inşasını həyata keçirmişdilər. Bundan sonra Gilgilçay səddi və nəhayət sonda ən mühüm müdafiə xarakterli Dərbənd istehkamının (Dərbənd qalası) inşasına başlanmışdır. Dərbənd səddi vasitəsiylə yalnız Dərbənd keçidinin mühafizəsi deyil, eyni zamanda şimal-şərqdə olan dağ yollarının da qorunması təmin edilirdi. Həm də Dərbənd qalasının yaradılması bu ərazidə sərhəd keşikçilərinin sayının bir neçə dəfə azaldılmasına imkan verirdi. İlk dəfə I Firuzun oğlu I Qubad (488–531) çiy kərpiclə səddin bünövrəsini qoymuş, onun oğlu I Xosrov Ənuşirəvan (531–578) isə həmin səddi yenidən daşla tikdirmişdir. Əldə olan məlumatlara görə səddin yenidən daşla tikilməsi 30 il (537–568) çəkmişdir. Bu müddət ərzində səddin inşasında iştirak edən minlərlə qul və kəndli Sasani hakimləri tərəfindən ağır bir şəraitdə istismar edilmişdir. Bununla əlaqədar olaraq səddin tikilməsi bəhanəsiylə Sasani hakimləri vergilərin miqdarını gündən-günə artırır və yerli əhalini var-yoxdan çıxarırdılar.
Abdulla Fazili qeyd edir ki, Dərbənd şəhərinin tarixində V əsri əlamətdar dövr adlandırmaq olar. Həmin dövr Dərbənddə iqtisadi və siyasi cəhətdən Qafqazın şərqində olan mühüm şəhərlərdən biri olmaqla bərabər, eyni zamanda Sasani canişinlərinin (mərzban) də paytaxtı olmuşdur. Mənbələrə görə I Xosrovun dövründə Dərbənd şəhərinə saxsı tünglər vasitəsiylə dağ bulaqlarından su gətirilmişdir. "Dərbəndnamə" əsərində olan məlumatlardan görünür ki, VI əsrin ortalarında İranın daxili vilayətlərindən Dərbənd ərazisinə üç min ailə köçürülmüşdür. Sasani hakimiyyəti devrildikdən sonra da Dərbənd şəhəri öz iqtisadi-siyasi əhəmiyyətini uzun müddət saxlaya bilmişdir.
thumb|Dərbənd mayakı (1853-cü ildə tikilmişdir) II minilliyin ikinci yarısında Dərbənd şəhəri Şimali Azərbaycan xanlıqlarından Dərbənd xanlığının mərkəzi olmuşdur, və 1796-cı ildə Rusiya imperiyası tərəfindən işğal olunmuşdur. Rusiyada tətbiq edilən yeni inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən Dərbənd ərazisi 1829-cu ildən əyalətə çevrilmiş; daha sonra 1840-cı ildə Dərbənd qəzası yaradıldı və Dərbənd şəhəri qəza mərkəzi oldu. 1846-cı ildə isə yenidən Dərbənd quberniyası yaradıldı. 1860-cı ildə Dərbənd quberniyası ləğv olundu, onun tərkibindəki Quba qəzası Bakı quberniyasına verildi, qalan ərazidə Dağıstan dairəsi yaradıldı.
1920-ci il martın 25-də 11-ci Qızıl Ordu Dərbəndi işğal edərək burada sovet hakimiyyəti elan olundu. Dərbənd şəhəri SSRİnin Rusiya SFSRinə daxil olan və 1921-ci ildə yaradılmış Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibinə daxil edildi. Bununla, Azərbaycanın tarixi şəhəri olan Dərbənd tam şəkildə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının tərkibinə qatıldı.
25 iyun 1952-ci ildən 24 aprel 1953-cü ilədək Dağıstan MSSR inzibati cəhətdən 4 dairəyə bölünmüşdü, və bunlardan biri də Dərbənd dairəsi idi, hansı ki öz ərazisində 10 rayonu (Ağul, Axtı, Dərbənd, Doqquzpara, Qasımkənd (indiki Süleyman-Stal), Qürah, Məhərrəmkənd, Rutul, Tabasaran, və Xiv rayonlarını) və Dərbənd şəhərini birləşdirirdi; dairənin inzibati mərkəzi də Dərbənd şəhəri idi.
1991-ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı dağıldıqdan sonra isə Dərbənd yenə də Rusiyanın tərkibində qaldı.
2013-cü il fevralın 2-də Dərbəndin mərkəzində azərbaycanlılara məxsus "Şəhristan" otel-istirahət kompleksində partlayış baş verib. Avtomobilə quraşdırılmış bomba düz otelin girəcəyində partladılıb. Otelə ciddi ziyan dəyib. Oradakılar evakuasiya edilib.
Məhəllələr
19-cu əsrin sonunda Dərbənd şəhərində olan 11 məhəllədən 9-u azərbaycanlı məhəlləsi idi:
Adi Asiya fili
Areal
Hindistanda, Şri-Lankada, Birmada, Nepalda, Butanda, Banqladeşdə, Kambocada, Laosda, Vyetnamda, Malayziyada, Kalimantan adasında, Sumatrada, Çinin Yunnan əyalətində yaşayırlar. Sıx cəngəlliklərdən, hündür ot örtüklü savannalara qədər müxtəlif landşaftlarda yayılıblar. Adətən yaşlı dişinin başçılığı ilə 15-30 baş sürülərdə dolanırlar.
Dərbənd
Məhəllələr
Dərbənd şəhərində olan məhəllələr aşağıdakılar idi:
Adi Asiya fili
Qidalanması
Bitkilərlə qidalanırlar.
Dərbənd
Şəhər qapıları
Abbasqulu ağa Bakıxanov "Gülüstani-İrəm" əsərində həmçinin qeyd edir ki, şəhərin 6 darvazası var idi: 1) Babülmühacir (indiki Carçı qapısı), 2) Babülcəhad (indiki Qırxlar qapısı), 3) Babülxüms (keçmiş Yeni qapı), 4) Babüssəğir (keçmiş Daş qapı / Türkmən qapısı), 5) Babülməktub (indiki Bayat qapı), 6) Babüləlqəmə (indiki Narınqala qapısı).
Adi Asiya fili
Çoxalması
Çoxalmasında mövsümlülük yoxdur. Boğaz olma müddəti 20-22 aydır. Dişi hərəsinin çəkisi 90 kq. və çiyinlərdində hündürlüyü 1 metr olan iki bala gətirir. Cinsi yetkinliyi 9-12 yaşdan başlayır. Həyatı ərzində dişi dörd dəfə balalayır.
Dərbənd
Şəhər qapıları
Keçmişdə Yengi/Yeni qapı, Qiyamət qapısı, Urma qapı, Bab Küçük (Kiçik qapı, Xəzər dənizinə çıxırdı), Daş qapı/Türkmən qapı, və Quba qapısı da mövcud idilər, lakin son 200 il ərzində hər birisi söküldü; ən sonuncu olaraq Daş qapı/Türkmən qapısının əksər hissəsi 1960-cı illərdə söküldü, lakin günümüzə qədər bir qismi salamat olaraq çatıb.
Əhalisi
1 yanvar 2014 tarixinə olan məlumata əsasən şəhərdə yaşayan əhalinin sayı 120.470 nəfərdir. Şəhər əhalisinin etnik tərkibi olduqca rəngarəngdir, burada 36 müxtəlif etnik qrupun nümayəndəsi məskunlaşmışdır.
Qədimi balinalar
— Heyvanlar aləminin xordalılar tipinin məməlilər sinfinin Artiodactyla dəstəsinə aid heyvan parvdəstəsi.
Adi Asiya fili
Sayları
Saylarının azalması öldürülməsi və mühitinin məhv olunması ilə bağlıdır.
Dərbənd
Əhalisi
Dərbənddə Dağıstan Respublikası və hökumətinin təsisçisi olduğu "Dərbənd" ictimai-siyasi qəzeti Azərbaycan dilinin kiril əlifbası ilə çap olunur.
Adi Asiya fili
Sayları
Yaxşı əhliləşirlər. Qədimdən onları ev heyvanları kimi daşınmada, ağır işlərdə istifadə edirlər.
Dərbənd
Kinoteatrlar
Şəhərdə 1917-ci ilə qədər 3 şəxsi kinoteatr fəaliyyət göstərib.
Adi Asiya fili
Sayları
Daxil olduqları arealın əksər hissəsində qanunla qorunurlar.
Dərbənd
Teatrlar
Hazırda Drəbənddə 3 dövlət və bir bələdiyyə teatrı fəaliyyət göstərir.
Calophyllum heterophyllum
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lüdviq Tik
Lüdviq Yohan Tik (31.5.1773, Berlin — 28.4.1853, Berlin) — alman romantizminin banilərindən hesab olunan şair, yazıçı, dramaturq, tərcüməçi və tənqidçi. Yena dərnəyinin əsas üzvlərindən biri.
Həyatı
Lüdviq Tik 1773-cü ildə Berlin şəhərində sənətkar ailəsində anadan olmuşdur.
Ahoa
Ahoa — Uollis və Futunada yerləşən kənddir. Kənd Uollis adasının qərb sahilində yerləşən Hahake rayonuna daxildir. 2008-ci ilin statistikasına görə əhalinin sayı 437 nəfərə bərabərdir. Kəndin cənub şərqində adanın ən böyük krater gölü olan Lalolalo gölü yerləşmişdir.
MRAP
MRAP (ing: Mine Resistant Ambush Protected), ABŞ tərəfindən hazırlanmış zirehli, minaya davamlıdır və pusquya qarşı effektiv müdafiə təmin edən döyüş maşınıdır.
Yol kənarında yerləşdirilmiş bombalardan içərisindəki şəxsi heyətini qorumaq üçün “V” şəkilli bir gövdəsi olan yüksək şassili nəqliyyat vasitələri, gərgin münaqişə regionlarına belə təhlükəsiz şəkildə şəxsi heyəti çatdıra və ya şəxsi heyəti həmin yerdən çıxartmağı təmin edə bilirlər. Fərqli növləri vardır: 4x4 və 6x6. Avtomobilin çəkisi və ölçüləri nəzərə alınmaqla 3 ayrı kateqoriyaya bölünür. Türkiyə Silahlı Qüvvələri tərəfindən istifadə olunan MRAP vasitələri BMC Sanayi ve Ticaret A.Ş. və Nurol Holdinq tərəfindən istehsal olunur.
Kiçik balinalar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Gətir
Gətir — lazımi məhsulları 10 dəqiqə ərzində gətirməyi hədəfləyən tətbiqetmə üzərindən işləyən onlayn bazar tətbiqidir. İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa və Kocaeli nin seçilmiş bölgələrində 100-dən çox anbarı ilə istifadəçilərə xidmət göstərir. Gətir ərzaq sifariş sistemi ilə yanaşı, yemək sifarişini qısa müddətdə çatdırmaq üçün müəyyən bölgələrdə Getir Yemek sistemini xidmətə gətirdi. Maykl Moritz in başçılıq etdiyi xarici investorlar bu tətbiqetməyə 38 milyon dollar sərmayə qoymuşlar.
Əxi Əmrə
Əxi Əmrə — Mənşəcə türk olan Azərbaycan sufi alimi.
Ömər Xəlvətinin davamçısı Əxi Əmrə Təbrizin Heri qəsəbəsinin Kəlibat kəndində doğulub. Heri və Şirvanda yaşamış və elm təhsilini də bu yerlərdə almışdır. Əmir Teymurun yürüşləri zamanı Heridən köç edərək Anadoluya gəlmiş və Qırşəhərdə məskunlaşmışdır. Bəzi müəlliflər qeyd edirlər ki, ona əxi deyilməsinin səbəbi Əxi Evrənin nəslindən olmasıdır, lakin Mehmet Rıhtım yazır ki, Əxi Evrənin Xoylu olduğunu nəzərə alsaq və Anadoluda yaşayıb öldüyünü düşünsək bu ehtimal zəif xarakter daşıyır. Şeyx Əxi Əmrə 1409–1410-cu ildə vəfat etmişdir.
Qəbrinin Qırşəhərdə Təpəviran kəndində və Heri qəsəbəsində Güzərgah körpüsü yaxınlığında xəlvətilər qəbristanlığında olması kimi iki ziddiyyətli məlumat var.
Qırşəhərdə Əxi Evrənin xanəgahı və qəbri mövcuddur, lakin Əxi Əmrəyə aid hər hansı bir qəbrə rast gəlinməyib. Mehmet Rıhtım isə qeyd edir ki, Əxi Əmrənin Şirvanda yaşayıb, elə burada da dəfn edildiyini güman etmək olar.
Onun vəfatı zamanı Şirvanda Şirvanşah Şirvanşah I İbrahim xan (1382–1417) hakimiyyətdə idi. Şeyxin dörd xəlifəsi bunlardır: məkkəli Əbu Talib, sinoplu Pir Təvəkkül, şirvanlı Əmir Rəbbani və şamaxılı İzzəddin Xəlvəti.
Nübuvvət
Nübuvvət — Müsəlmanlığın əsas şərtlərindən biri də peyğəmbərlərə inamdır. Müsəlman adlanan kəs Allah-Təalanın göndərdiyi bütün peyğəmbərlərə inanmalı, onları öz xüsusiyyət və möcüzələri ilə qəbul etməli, ən əsası isə Həzrət Məhəmmədin (s) sayca sonuncu, şərafətcə ilkin peyğəmbər olduğuna iman bəsləməlidir. Müsəlmanların əqidəsincə, Həzrət Məhəmməd (s) “peyğəmbərlərin möhrüdür”, yəni sonuncu peyğəmbərdir. Allah-təala Həzrət Məhəmməddən (s) sonra Yer üzünə peyğəmbər göndərməmişdir və qiyamət gününədək göndərməyəcəkdir.
Peyğəmbərlərə inam Allaha inamla əkizdir. Belə ki, Allaha inanıb peyğəmbərləri danan kəs müsəlman deyildir. Peyğəmbərlərin hər hansı birinin ruhunu təhqir etmək, Həzrət Məhəmmədin (s) sonuncu peyğəmbərlik iddiası edən hər hansı şəxsə iman gətirmək İslam dinindən çıxmaq deməkdir.
Peyğəmbəri ifadə edən terminlər
Fars dilindən Türk dilinə keçmiş bir ad olan peyğəmbər kəlməsi “xəbərçi, xəbər gətirən, elçi” mənalarına gəlməkdədi. Dini bir termin olaraq, “Allah-Təala”nın, qullarına əmr və qadağalarını bildirmək və dinini öyrətmək üzrə insanların arasından seçdiyi və vəzifələndirdiyi “kişi” deməkdir. Quranda peyğəmbər anlayışı qarşılığında “nəbi” və “rəsul” kəlmələri keçməkdədir.
Nəbi
Qurani-Kərimdə peyğəmbərlər üçün istifadə edilən terminlərdən biri “nəbi” terminidir. Törətdiyi köklə əlaqəli olaraq iki ayrı fikir irəli sürülmüşdür. Birincisinə görə, sözün əsli həmzəsiz olub “yüksəklik, yüksək məqam” mənalarını daşıyan “nəbvə, nəbavə” köklərindən törəmişdir. Bu halda nəbi, Allah nəzdində ən yüksək dərəcəyə sahib olması və insanların hidayətinə vəsilə olması səbəbiylə,“yüksək məqam sahibi şəxs” mənasına gəlir. İkinci fikrə görə isə “nəbinin” əsli həmzəli olub “xəbər vermək, büruzə verib ortaya çıxmaq” mənasındakı “nəb, nubu” kökündən meydana gəlmişdir. Bu seçimə görə, nəbi, “İnsanlara Allahdan ismarış gətirən şəxs” deməkdir. “Nəbi” Quranda həm tək, həm də cəm formalarında (əl-ənbiya, ən-nəbiyyun) istifadə edilmişdir. Eyni zamanda peyğəmbərlik vəzifəsini ifadə etmək üçün “nübüvvət” sözünə də yer verilmişdir.
Rəsul
Quranda peyğəmbərlər üçün istifadə edilən başqa bir termin də “rəsul” və eyni kökdən törəmiş olan “mürsəl” dir. “Rəsul” un törədiyi “rəsəl” kökünün mənalarından biri “göndərmək” dir. “Rəsul” isə ismi-məful mənasında “özünə müəyyən vəzifə verilərək bir yerə göndərilən elçi” deməkdir. Cəmi “rusul” dur. “Rəsul” eyni zamanda “göndərilən mesajı” ifadə etmək üçün də istifadə edilir. “Risalət” də “göndərilən mesaj, peyğəmbərlik mesajı” mənalarına gəlir. Nəbi və Rəsul terminlərinin yerinə eyni mənanı ifadə etmək üçün farsca olan “peyğəmbər” sözü də istifadə edilir. Dini bir termin kimi “əmrlərini xəbər vermək üçün Allahın insanlardan seçib ona vəhy yolu ilə kitab verdiyi şəxs” şəklində tərifi verilir. Qurani-Kərimdəki məlumatlara görə, Allah insanlardan nəbi və rəsullar seçmiş, yalnız rəsullara deyil, həm rəsullara, həm də nəbilərə kitablar vermiş, Musa, Harun və İsmayıldan rəsul-nəbi deyilərək bəhs edilmişdir. Bu da var ki, rəsul Allah ilə yaratdıqları arasında elçilik edən mələk və ya mələklər mənasına da gəlir. İnsanların ruhlarını alan mələklərə də “rusul” deyilmiş, mələklərin qanadlı elçilər olduqları ifadə edilərkən onlardan rusul şəklində bəhs edilmiş və xüsusilə Cəbrail rəsul olaraq səciyyələndirmişdir.
Nübuvvətin imkanı
Mövzuya hər şeydən əvvəl ağıl imkanı baxımından yaxınlaşan kəlamçılara görə nübuvvət həm ilahi həm bəşəri baxımından mümkündür. İlahi baxımdan mümkündür, çünki Allah mürid və mutəkəllimdir; bu sifətlərini nübuvvət vasitəsilə göstərir və bu vasitə ilə əmrlərini yaratdıqlarına çatdırır. Nübuvvətin imkansızlığını iddia etmək Allahın bu cür sifətlərinin və ya təsirlərinin olmadığı mənasına gəlir. Nübuvvət bəşəri baxımdan da mümkündür. Çünki bir insanın bədəni və ruhi fərqliliklərində digər insanlarla eyni vəziyyətdə olması lazım olmadığından peyğəmbərlər zümrəsinin fərqli qabiliyyət və fərqliliklərə sahib olması, bu vastə ilə onların metafizik aləmlə əlaqə qurub ağıl və duyğular yolu ilə biliklər alması mümkündür. Qəzzali nübuvvətin mümkün olmasını təcrübə yolu ilə qəbul edilə bilməsi qənaətindədir. Ona görə insanın yuxu əsnasında aldığı biliklər nübuvvətin imkanına dair sübutlardır. Ümumiyyətlə bir insanın peyğəmbərlərə öyrədilən zühd və təqva yolunu seçib öz nəfsinə tətbiq etməsi halında kəçf və ilham kimi qeybi biliklərə çatması mümkündür. İbn Teymiyyə də vilayət mərtəbəsinə çatıb həqiqətləri kəşf edən insanın nübuvvəti daha asan qavraya biləcəyini deyərək heç bir vəlinin peyğəmbərin aldığı qeybi biliklərə və yaşadığı ruhi təcrübəyə çatmayacağını vurğulayır.
Peyğəmbərliyin faydaları
Qurani-Kərimin ayələrində, eləcə də hədislərdə peyğəmbərlərin bəşəriyyət üçün faydaları belə sadalanmışdır:
a)Peyğəmbərlər insanlara Allahın hökmlərini yetirib, ortada vasitəçi rolunu oynayırlar. Peyğəmbərlər olmadan insanların din və şəriətdən xəbərdar olmaları mümkün deyildir. Bu cəhətdən bütün adi insanlar peyğəmbərlərə borcludurlar. Quranda buyurulur: “Allah möminlərə lütf edərək öz cərgələrindən onlara peyğəmbər göndərdi ki, ilahi ayələri oxusun” (“Ali-İmran” surəsi, 164-cü ayə).
b)Peyğəmbərlər Allahın əmri ilə insanlara elm və bilik öyrədir, bilmədikləri çətin məsələləri asan dillə şərh edirlər. Qurani-Kərimdə buyurulur: “Bu, həmin Allahdır ki, yazıb-oxumaq bacarmayan savadsız insanlara öz cərgələrindən peyğəmbər göndərdi ki, onlara kitab və hikmət öyrətsin. Bundan əvvəl həmin insanlar açıq-aşkar zəlalətdə idilər” (“Cümə” surəsi, 2-ci ayə).
c)Peyğəmbərlər camaatın arasında ədalətlə höım edərək, düzgün qanunlar qoymuş, məzlum insanların haqqını özlərinə qaytarmışlar: “Allah müjdə verən və qorxudan peyğəmbərlər yolladı, insanlar arasında onların anlaşa bilmədikləri məsələrdə hakimik etmək üçün haqlı kitab göndərdi” (“Bəqərə” surəsi, 213-cü ayə).
d)Peyğəmbərlərin daha bir vəzifəsi insanların əxlaqını kamilləşdirmək, onları çirkinlik və günahların caynağından xilas etməkdir. Həzrət Məhəmməd peyğəmbər (s) bu barədə buyurmuşdur:5 “Mən insanlarda gözəl əxlaqı kamilləşdirmək üçün göndərilmişəm” (“Səfinətül-bihar”).
Peyğəmbərlərin sayı
Dini sənədlərdə peyğəmbərlərin sayı barədə müxtəlif ədədlər göstərilmişdir. Ən etibarlı rəvayətlərə görə, peyğəmbərlərin sayı 124 min nəfər olmuşdur. Allah-Təala heç bir milləti və tayfanı peyğəmbərsiz qoymamışdır. Çünki Allahın mərhəməti və diqqəti istisnasız olaraq bütün insanlara aiddir. Qurani-Kərimin ayələrində buyurulur: “Hər ümmətin öz peyğəmbəri var idi” (“Yunis” surəsi, 47-ci ayə). “Öz içində peyğəmbər olmayan ümmət yoxdur” (“Fatir” surəsi, 24-cü ayə).
Quranın məlumatına görə, Allahdan üz çevirib fəlakətə düşən tayfaların hamısına vaxtiilə peyğəmbər göndərilmişdir: “Biz heç bir ümmətə elçi göndərməyincə, ona əzab vermərik” (“İsra” surəsi, 15-ci ayə).
Yer üzündə hər millət bir dildə danışdığı üçün bütün millətlərə öz dilində danışan peyğəmbər göndərilmişdir: “Heç bir elçini mənsub olduğu tayfanın dilindən başqa dildə göndərmədik, ta ki Allahın çağırışını onlara çatdıra bilsin” (“İbrahim” surəsi, 4-cü ayə).
Peyğəmbərlərin sayı 124 min nəfər olsa da, onların çox az hissəsinin adı və əhvalatları tarixlərdə qalmışdır. Yəhudi, xristian və müsəlman dini kitablarında üst-üstə cəmi 100 nəfərə yaxın peyğəmbərin barəsində məlumat vardır. Qurani-Kərimdə isə yalnız 26 nəfər səma elçisinin adı çəkilir. Qurani-Kərimin mətnində peyğəmbərlərin heç də hamısının adının çəkilməməsi bir neçə ayədə xatırlanmışdır. Məsələn, belə ayələrin birində buyurulur: “Səndən öncə də peyğəmbərlər göndərmişdik. Onlardan bəzisinin əhvalatını sənə söyləmişik, bəzisini isə söyləməmişik” (“Qafir” surəsi, 78-ci ayə).
Peyğəmbərlərin növləri
Peyğəmbərlərin böyük əksəriyyəti nəbi qisminə aiddir. Nəbi o peyğəməbərə deyilir ki, ya qeybdən gələn səslər vasitəsilə, ya da yuxuda Allahdan vəhy alır, yaxud vəhy onun qəlbinə endirilir, lakin o, öz gözləri ilə vəhy mələyini görmür. Peyğəmbərlərin “rəsul” adlı az bir qismi isə deyilənlərdən əlavə, həm də ayıqlıqda mələklə görüşüb onun dilindən vəhyi eşidir. Rəsulların sayı 313 nəfər olmuşdur.
Rəsul peyğəmbərlərin beş nəfəri ən üstün sayılır və “ülul-əzm” adlanır.3 Ülul-əzm peyğəmbərlər bunlardır: Həzrət Nuh (ə), İbrahim (ə), Musa (ə), İsa (ə) və Məhəmməd (s).
Peyğəmbərlərin qeybi bilməsi
Peyğəmbərlərin qeyb xəbərləri müxtəlif cür olmuşdur: onlar gah keçmişdə olanları, gah da gələcəkdə baş verəcək hadisələri söyləmiş, uzaq vilayətlərdəki vəziyyəti açıqlamış, insanın ürəyindən keçənləri ona xəbərləri vermişlər.
Ötən bəhslərimizdə xatırlandığı kimi, qeyb aləmindən biliklər Allaha məxsusdur, adi insan bunlardan xəbərdar ola bilməz. Amma qeyb aləminin bəzi sirlərini Allah öz sevimli bəndələrinə - peyğəmbərlərə xəbər verir ki, onlar bu sirləri söyləməklə haqlı olduqlarını xalqa sübut edə bilsinlər. Qurani-Kərimdə bu barədə buyurulur: “Allah qeyb aləmindən xəbərdardır və qeyb xəbərlərini peyğəmbərlər içindən seçdiyi və qoruduğu kəsdən savayı heç kimsəyə öyrətməz” (“Cin” surəsi, 26-27-ci ayələr).
Peyğəmbərlərin xüsusiyyətləri
Vəhy alacaq peyğəmbər bu vəzifəni icra edəcək hala gətirilməlidir. Bu baxmından Allah-Təala insanlar arasında peyğəmbərliyə ən uyğun olanları seçmiş və onlara bəzi xüsusiyyətlər vermişdir.
Peyğəmbərlik insanın əldə edəcəyi ən yüksək mərtəbədir. Lakin bu, kəsbi deyil, vəhbidir. Yəni Allahın lütfü və ehsanıdır. Uca Allah dilədiyinə bu vəzifəni verir.
Peyğəmbərlər içinədə yaşadıqları cəmiyyətin ən gözəl, ən əxlaqlı, ən zəkalı, ən ağıllı, ən doğru, ən dürüst, ən əmin insanlarıdır. Onlar həmçinin günahlardan ən çox uzaq duranlardır. Hər biri şəfqət və mərhəmət abidəsidir. Özlərinə verilən peyğəmbərlik vəzifəsini ən mükəmməl şəkildə yerinə yetirmişlər. Onlarda peyğəmbərliyə mane olacaq heç bir xüsus yoxdur. Çirkin, pis əxlaqlı, yalançı, saxtakar, ikiüzlü, xain, mərhəmətsiz, kinli, insanların sevməyəcəyi şəxslərdən peyğəmbər ola bilməz.
Peyğəmbərlər haqqında vacib olan əməllər
Peyğəmbərlərin digər insanlardan fərqli müəyyən sifətləri var ki, bunlar sədaqət, əmanət, fətanət, təbliğ və ismətdir.
1)Sidq- Sidq və sədaqət “doğruluq” deməkdir. Peyğəmbərin sadiq olması şərtdir. Peyğəmbərlər son dərəcə doğru və dürüst insanlardır. Əsla yalan danışmazlar. Yalan danışmaq insanın şəxsiyyətini alçaldır. Bu baxımdan peyğəmbərlərə yalan yaraşmır və peyğəmbərliklə uyğun gəlmir. İnsanlar yalançılara inamazlar. Peyğəmbərlərin peyğəmbərliklərini isbat etmək üçün göstərdikləri möcüzələr, Allah-Təala tərəfindən, peyğəmbərlik iddialarında doğru olduqlarının təsdiq edilməsi deməkdir.
Hz.Peyğəmbər (s.ə.a.s) balacalığından etibarən doğruluq və dürüstlüyü ilə tanınmış, “Muhammədus-sadiqul-əmin-doğru, əmin Muhamməd” ləqəbi ilə məşhur olmuşdur. Heç kimsə onun yalan danışdığına şahid olmamışdır. Düşmənləri olan müşriklər belə onun doğru biri olduğunu etiraf etmək məcburiyyətində qalmışlar.
Doğru və dürüst olmaq, peyğəmbərlər üçün vacib və zəruridir.
2)Əmanət- Əmanət “əmin, etibarlı olmaq” deməkdir. Peyğəmbərlər hər mövzuda, xüsusi ilə də vəhy mövzusunda güvənilən kimsələrdir. Allahdan aldıqları vəhyi, ilahi əmr və qadağaları olduğu kimi insanlara çatdırmışlar. Təbliğlərində nə əksiltmə, nə də artırma etmişlər.
Hz Peyğəmbər (s.ə.a.s) vəhyi öz əlində belə olsa əsla gizləmədən, artırmadan, əskiltmədən insanlara çatdırmışdır. Peyğəmbərlər sadəcə vəhy mövzusunda deyil, hər xüsusda əmin insanlardır. İslamdan əvvəl müşriklər ən qiymətli əşyalarını saxlaması üçün Hz.Peyğəmbərə (s.ə.a.s) əmanət edərdilər. O, özünə əmanət edilənləri qoruyar və zamanı gəldikdə də sahibinə geri qaytarardı. Beləcə, hər kəsin etimadını qazanmışdı.
3)Təbliğ- Peyğəmbərlərin Allahdan aldıqları vəhyi insanlara çatdırması adlanır. Peyğəmbərlərin əsas vəzifəsi Allah-Təaladan aldıqları vəhyi olduğu kimi insanlara çatdırmasıdır.
4)Fətanət- Fətanət “ağıllı və zəkalı olmaq” deməkdir. Peyğəmbərlər təbliğ vəzifələrini gözəl şəkildə yerinə yetirmək üçün fətanət sifətinə sahibdirlər. Hər şeydən əvvəl peyğəmbər Allahdan aldığı vəhyi yadında saxlaya bilməli və unutmadan insanlara çatdıra bilmək üçün son dərəcə qüvvətli hafizəyə sahib olmalıdır. Peyğəmbərlər yaşadıqları cəmiyyətin ən zəkalı və ən ağıllı insanlarıdır. Düşmənləri onların zəkaları qarşısında susmaqdan başqa çarə tapa bilməmişlər. Həyat hekayələrini oxuduğumuz zaman peyğəmbərlərin nə qədər üstün zəkaya və təsir gücünə sahib olduqlarını görə bilərik. Bu xüsusda ən gözəl nümunə Hz.İbrahimdir. Hz.İbrahim (ə) iti zəkası və təsir qabiliyyəti sayəsində bütlərin aciz olduğunu şəxsən bütə sitayiş edənlərə etiraf etdirərək onları susdurmuşdur.
Peyğəmbərlərdəki fətanət sifəti ömürlərinin sonuna qədər davam etmişdir. Onlarda zəkanın zəifləməsi, unutqanlıq kimi xüsusların baş verməsi mümkün deyildir. Çünki onlar daima Uca Allahın himayəsi və mühafizəsi altındadırlar.
5)İsmət- İsmət “peyğəmbərlərin gücləri çatdığı halda günahlardan uzaq olmasına” deyilir. İnsanlar dünya və axirət səadətinin yollarını Allahın elçiləri olan peyğəmbərlərdən öyrənəcəkləri və onları nümunə götürəcəkləri üçün peyğəmbərlərin ismət sifətinə sahib olmaları, yəni günahlardan qorunmuş olmaları şərtdir. Çünki günah işləyən bir insan başqasını günahlardan uzaqlaşdıra bilməz.
Peyğəmbərlərin bir çoxunun bütpərəst cəmiyyətdə boya-başa çatdıqlarına, lakin heç vaxt bütlərə sitayiş etmədiklərinə şahid oluruq. Allah-Təala elçi seçəcəyi şəxsləri uşaqlıqdan küfr, şirk və hər günahlardan qorumuşdur. Bu baxımdan ismət, Allahın, peyğəmbərlərinə xüsusi lütf və ehsanıdır. Çünki peyğəmbərlər Allahın qullarına qarşı dəlilləridir. Peyğəmbərlərin ismət sifətinə sahib olmaları, yəni ilahi mühafizə altında olmaları zəruridir. Peyğəmbərlər günahın hər cüründən qorunduqları kimi eyni zamanda insanların özlərindən nifrət etməsinə səbəb olacaq hallardan da qorunmuşlar. İnsanların özlərindən nifrət edəcəkləri dərəcədə bir xəstəliyə tutulmamışlar. Həzrəti Əyyubun (ə) şiddətli bir xəstəliyə tutulduğu, bədənin qoxduğu, həmçinin bədənindən qurdların çıxdığı və yoldaşının ondan nifrət etdiyindən bəhs edən hekayələr təhrif edilmiş Tövratdan keçən, “israiliyyat” dediyimiz uydurmalardır.
Peyğəmbərlər də insan olduqları üçün xəstələnmişlər. Lakin bu xəstəlik insanların onlardan nifrət edəcəyi dərəcədə olmamışdır.
Peyğəmbərlərə tabe olmaq və onların izindən ayrılmamaq insanların dünya və axirət səadətinə nail olmaları üçün əsas şərtdir.
Peyğmbərlər haqqında caiz olan sifətlər
Peyğəmbərlər də insandır. Hər biri tərtəmiz insan həyatı yaşamışlar. Normal bir insan üçün sadəcə insan olmaları etibarı ilə caiz olan hər şey onlar üçün də caizdir. Yemək, içmək, doğulmaq, yatmaq, böyümək, evlənmək, zəngin və kasıb olmaq, xəstələnmək, ölmək... kimi hallar onların peyğəmbər olmaqlarına problem deyildir. Bu qədər ki, onlardakı bütün bu hallar Allah rızasına uyğun, insanlar tərəfindən qibtə ediləcək bir tərbiyə və nəzarət çərçivəsi içindədi. Hər hal və hərəkətləri ilə insanlıq üçün bir ədəb nümunəsi olurlar.
Peyğəmbər, hər halı ilə Allahın qulu və rəsulu olduğunu isbat edir. Zəngin olar, qururlanmaz şükür edər. Kasıb olar şikayət etməz, səbir edər. Xəstə olur ağzından haqq rızasına uyğun olmayan bir tək kəlmə çıxmaz, könlü Rəbbindən başqasına əsla meyl etməz. Ən ağır müsibətlər qarşısında təhəmmül edər və köməyi Allahdan gözləyər. Padşahlıq onların qulluğuna və ibadətinə zərər gətirməz, zindanlarda ömür xərcləmək onlara Rəbblərini unutdurmaz. Hər cür şərtlərin qarşısında onların əsla dəyişməyən iki vəsfi; Allahın şərəfli qulu və sevgili peyğəmbəri olması gözlərin qabağında dayanır.
Vəhy
Qurani-Kərimdə vəhy anlayışı, ümumi mənada “Allahın öz iradəsini seçdiyi peyğəmbərlərə müxtəlif yollarla bildirməsi” şəklində ifadə edilə bilər. Metafizik aləmdən fiziki dünyaya informasiya axınını təmin edən bu münasibətin mahiyyəti, zamanı və şəkli tamamilə Allahın iradəsi ilə müəyyən edilmişdir. Ancaq bir təcrübə kimi vəhyin mahiyyəti ilə əlaqəli bəyanlara təsadüf edilmir. Ancaq Allahın mesajını peyğəmbərlərinə hansı şəkillərdə çatdırdığına dair bəzi məlumatlar mövcuddur.
Quranda ilahi biliyin peyğəmbərlərə ötürülməsini ifadə edən fel “fısıldamaq, təlqin etmək, sürətli bir şəkildə işarə etmək, yazı yazmaq, ilham etmək” mənalarına gələn “vəhy” kökünün “ifal” formasıdır.
Quranda Allahın Quranı nazil etməsi, Tövrat və İncilin və ya Qurandakı hər hansı bir surənin nazil olması adı çəkilən fellərlə dilə gətirilir.
“Allah bəşər övladı ilə ancaq vəhylə, yaxud pərdə arxasından danışar. Və ya bir elçi göndərər ki, o da Allahın izni ilə Onun istədiyini vəhy edər”.
a1)Vəhy:
Burada ümumi mənada vəhy deyil, onun yalnız bir şəkli nəzərdə tutulur. Vəhyin bu şəkli hər hansı bir vasitə olmadan ilham, mənanın qəlbə ötürülməsi və ya röya yolu ilə həyata keçir. Müfəssirlər vəhyin bu şəklinin peyğəmbərlər olmayanlar üçün də meydana gəldiyini ifadə edirlər. Peyğəmbər vəhyin qəlbinə Allah tərəfindən qoyulduğundan şübhə etməyəcək şəkildə mütləq bir elmə sahib olur.
c1)Elçi vasitəsilə vəhy:
Qurani Kərimdə vəhyin mahiyyətinə dair ifadələrə təsadüf edilməməklə yanaşı, vəhyin istər peyğəmbərə çatdırılmasına, istərsə peyğəmbər tərəfindən heç bir dəyişikliyə məruz qoymadan insanlara çatdırılmasına son dərəcə həssas davranıldığı görülür. Peyğəmbər Quranı söz və məna olaraq qəbul etmiş və eləcə təbliğ etmişdir. Quranın vəhyində söz və məna ayırımının olduğu şəklində iddialar Qurana uyğun olmayan uzaq spekulyasiya xarakteri daşıyan mübahisələrdən başqa bir dəyər daşımır.
b)İlahi vəhyə verilən səhv mənalar:
Hər şey maddi aləmdə xülasələşdirib elmi təcrübə yolu ilə isbat etmək istəyənlər ilahi vəhy üçün müxtəlif yozumlar söyləmişlər ki, bizim nəzərimizcə onların hamısı yanlışdır. Aşağıda bu yozumlardan ikisini qeyd edir və onların yanlış olduğunu aydınlaşdıracağıq.
1)Bir qrup tədqiqatçının fikrincə, “peyğəmbər”lər qeyri-adi istedada malik olan dühalar, “vəhy” isə onların düşüncə və daxili dünyalarının məhsuludur. Onların zənnincə, “Ruhul-Əmin” bu dühaların pak ruhu və mənəviyyatı, “səmavi kitab” isə onların ali düşüncə və ideyalarıdır.
Vəhyin bu yozumu, əslində, təcrübi elmlərdən qeytri elmləri əsassız sayanların mülahizəsidir. Bu fikrə yönələn ən böyük irad isə onun ilahi peyğəmbərlərin dedikləri ilə ziddiyyət təşkil etməsidir. Belə ki, ilahi peyğəmbərlər hər bir münasib məqamda bildirmişlər ki, insanlara çatdırdıqları maarif ilahi vəhydən qeyri bir şey deyildir. Bu fikrə əsasən isə peyğəmbərlər yalançı şəxslər olmalıdırlar, halbuki, tarixi faktlar onların sədaqət və dürüstlüyünü təsdiqləməkdədir.
2)Başqa bir qrupun fikrincə isə vəhy, peyğəmbərlərin mənəvi aləminin işartılarıdır. Onların zənnincə, peyğəmbər Allaha olan möhkəm iman və və çoxlu ibadət sayəsində elə bir dərəcəyə yetişir ki, öz mənəvi aləmində bir sıra ali həqiqətləri aşkarlayır və elə təsəvvür edir ki, bunlar ona qeyb aləmindən təlqin edilmişdir. Halbuki, bütün bunların qaynağı onun öz mənəvi aləmidir.
Tüklü mamont
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Tüklü mamont Pliosen dövründə Mammuthus subplanifrons ilə başlayan mamont növləri sıralamasının axırıncı nümayəndələrindən biridir. M. primigenius Şərqi Asiyada 200 min il bundan əvvəl çöl mamontundan (M. trogontherii) törəyib. Onun yaxın qohumu Asiya filidir.
Nübuvvət
Vəhy
Bu fikrin sahibləri bildirirlər ki, peyğəmbərlərin sədaqətinə bizim şübhəmiz yoxdur və onlar həqiqətən də bir sıra ali həqiqətləri müşahidə edirlər. Lakin məsələ, bu ali həqiqətlərin haradan qaynaqlanmasıdır. Peyğəmbərlər elə təsəvvür edirlər ki, bu həqiqətlər xaricdən və qeyb aləmindən onlara təlqin olunur, həqiqətdə isə onların qaynağı peyğəmbərlərin mənəvi aləmidir.
Tüklü mamont
Bu canlının görünüşü və davranışı kəşf edilmiş skelet, dişlər, mədə hissələri, peyin və ibtidai icma quruluşuna aid mağara rəsmlərindəki həyat təsvirləri ilə bərabər Sibir və Alyaskadakı donmuş cəmdəklərin kəşfinə görə də ibtidai icma quruluşunda yaşamış heyvanlar arasında ən yaxşı öyrənilmişidir. Avropalılar XVII əsrdə mamont haqqında öyrənməzdən əvvəl Asiyada mamont qalıqları tanınırdı. Bu qalıqların mənbəyi müzakirə mövzusu olub və əsasən əfsanəvi məxluqun qalıqları olaraq izah edilib. Mamont 1796-cı ildə Corc Kuvier tərəfindən filin nəsli kəsilmiş növü hesab edilib.
Nübuvvət
Vəhy
Bu fikir yeni deyildir və cahiliyyət dövründə vəhy haqqında söylənilən fikirlərdən birinin yeni formasıdır. Cahil ərəblər deyirdilər:
Tüklü mamont
Tüklü mamont təqribi olaraq müasir Afrika filləri ilə eyni ölçüdədir. Erkəklər 2.7–3.4 m çiyin hündürlüyünə çatır və çəkiləri 6 tona qədərdir. Dişi nümayəndələr hündürlükdə 2.6–2.9 m arasındadır və çəkisi 4 tona qədərdir. Yeni doğulan fil balası təxminən 90 kq ağırlığındadır. Mamont axırıncı buz dövründə soyuq mühitə yaxşı alışıb. O, uzun qoruyucu tüklərin xarici örtüyü və qısa astarla birlikdə xəzlə örtülmüşdür. Xəzin rəngi qaradan ağa qədər dəyişir. Qulaqlar və quyruq donvurmanı və istilik itkisini azaltmaq üçün kiçikdir. Növün nümayəndəsinin həyatı boyu altı dəfə dəyişdiyi dörd azı dişi və uzun əyri fil dişləri var. Onun davranışı müasir fillərlə oxşardır və o, fil dişlərini və xortumunu obyektləri hərəkət etdirmək, döyüşmək və qida axtarmaq üçün istifadə. Tüklü mamontun qidası ot və cilkimilərdir. Bəzi nümayəndələri altmış yaşa qədər çatır. Yaşayış yeri Avrasiyanın şimalı və Şimali Amerika içindən uzanan mamont çölləridir.
Nübuvvət
Vəhy
“(Vəhy) qarmaqarışıq yuxulardır”. (“Ənbiya” surəsi, 5-ci ayə).
Tüklü mamont
Tüklü mamont onların sümüklərini və dişlərini incəsənət, alətlər və yaşayış məskəni düzəltmək üçün istifadə edən ilk insanlarla və mamontlar kimi qida üçün ovlanan canlılarla eyni dövrdə yaşayıb. O, əsas yayılma sahəsindən 10 min il bundan əvvəl Plestosen dövründə qeyb olub. Bunun səbəbi ya iqlim dəyişikliyi və bunun nəticəsi olan yaşayış yerinin azalması, ya insanlar tərəfindən ovlanması, ya da hər iki prosesin kombinasiyasıdır. Növün təcrid olunmuş hissəsi 6400 il əvvələ qədər Müqəddəs Paul adasında (Alyaskada) və 4000 il bundan əvvələ qədər Vreynql adasında (Şərqi Sibirdə) yaşayıb. Tüklü mamontun nəslinin kəsilməsindən sonra da insanlar onun mamont dişini xammal kimi istifadə etməyə davam ediblər. Təklif edilib ki, klonlaşdırmanın vasitəsilə bu canlılar yenidən yaradıla bilər, ancaq bu metod qalıq genetik materialın xarab olmuş vəziyyətinə görə hələlik mümkünsüzdür.
Nübuvvət
Vəhy
Bunlar isə deyirlər ki, vəhy peyğəmbərlərin təxəyyülünün və öz mənəvi aləmlərinə varmalarının nəticəsidir. Peyğəmbərlər Allah, ibadət, bəşərin islahı haqqında o qədər düşünürlər ki, nəhayət, özlərində bir sıra ali həqiqətləri aşkarlayırlar və elə güman edirlər ki, bunlar qeyb aləmindən onlara təlqin olunur.
Tüklü mamont
Taksonomiyası
thumb|250px|Yukon çayında İnuit oymaları ilə mamont dişi, XIX əsr Müxtəlif nəsli kəsilmiş fillərin qalıqları əsrlərcə avropalılara məlum idi, ancaq Bibliyaya əsaslanaraq onlar bunu behemotlar və mifologiyadakı nəhənglər kimi əfsanəvi məxluqların qalıqları hesab edilirdilər. Həmçinin hesab edilirdi ki, onlar Hannibal və ya Pirrin müharibə filləri kimi Roma Respublikasının dövründə Avropaya gətirilən müasir fillərin və ya şimalı tərk edən heyvanların qalıqları idi. İlk tüklü mamont qalıqları 1728-ci ildə Hans Slon tərəfindən araşdırıldı və bu Sibirdən olan qalıntı halında dişlər və mamont dişləri idi. Slon qalıntıların fillərə aid olduğunu ilk başa düşən şəxsdir. Slon Arktikada fillərin mövcudluğu baradə başqa Bibliyaya əsaslanan izahı istifadə etdi. O, iddia etdi ki, onlar Böyük Tufan zamanı basdırılıblar və Sibir də şiddətli iqlim dəyişikliyindən əvvəl Tropik idi. Başqaları tufanın filləri Tropikdən Arktikaya gətirdiyini müdafiə edərək Slonun çıxardığı nəticəni başqa cür şərh etdilər. Slonun hesabatı səyahətçilərin təsvirlərinə və Sibir və Britaniyada yığılmış dağınıq sümüklərə əsaslanırdı. O, qalıqların fillərə aid olub-olmadığını müzakirə etdi, ancaq heç bir nəticə çıxartmadı.
Nübuvvət
Vəhy
Qurani Kərim bir çox ayələrdə bu fikri qəti surətdə rədd edərək buyurur ki, əgər peyğəmbər vəhy mələyini gördüyünü söyləyirsə, deməli, doğru söyləyir: nə onun qəlbi, nə də gözü yanlış görməmişdir. Rəbbimiz buyurur:
Tüklü mamont
Taksonomiyası
1738-ci ildə Yohan Filip Breyn mamont qazıntılarının filin bir növünü təmsil etdiyini iddia etdi. O, tropikal heyvanın niyə Sibir kimi soyuq bir yerdə tapıldığını izah edə bilmədi və təklif etdi ki, onlar bura Böyük Tufan zamanı gətiriliblər. 1796-cı ildə fransız anatomist Corcs Kuvier tüklü mamont qalıqlarını Arktikaya gətirilmiş müasir fillər kimi yox, tamamilə yeni növ kimi müəyyən edən şəxs oldu. O, iddia etdi ki, bu növün nəsli kəsilib və uzun müddət mövcud olmayıb. Onun vaxtında bu anlayış geniş şəkildə qəbul edilmirdi.
Etimologiya
thumb|250px|upright|Kuvierin 1796-cı il tüklü mamontun və [[Hindistan filinin çənə sümüklərinin müqayisəsi.]] Kuvierin müəyyənləşdirməsindən sonra Yohan Fridrix Blomenbak tüklü mamontu Asiya fili ilə eyni cinsdə yerləşdirərək 1799-cu ildə ona elmi adını — Elephas primigenius adını verdi Bu ad "birinci doğulan fil" demək idi. Henri Feyefild Ozborn Blomenbakın vaxtında holotip adı istifadə edilmədiyindən onun kolleksiyasından azı dişini lektotip nümunə kimi seçdi. 1828-ci ildə Caşuha Bruks bu növü yeni cins təyin edəcək qədər uzaq hesab etdi və onu Mammuthus primigenius olaraq yenidən sinifləndirdi. Mamont sözünün qaynağını hardan və necə aldığı açıq deyil. Oksford İngilis Lüğətinə görə bu qədim Voqul sözü mēmoŋt — 'yer-buynuz' sözündən gəlir. Bu Bibliya sözü behemotun ərəb dilindəki versiyası mehemotun bir versiyası ola bilər. Başqa mümkün qaynaq eston dilidir. Eston dilində 'maa' yer, 'mutt' köstəbək deməkdir. Söz birinci dəfə XVII əsrin əvvəllərində Sibirdə tapılmış maimanto dişləri nəzərdə tutularaq Avropada istifadə edilmişdir. Paleontologiya ilə maraqlanan Tomas Cefferson mamont sözünün qədim dövrdə yaşamış fili təsvir edən isimdən təəccüblü dərəcədə böyük bir şeyi təsvir edən sifətə çevirilməsində qismən məsuldur. Sözün ilk dəfə sifət kimi istifadə ediməsi 1802-ci ildə Tomas Ceffersona verilən dairəvi pendirlə əlaqədardır.
Nübuvvət
Vəhy
“Göz nə yayındı, nə də ki, uzağa getdi”. (“Nəcm” surəsi, 17-ci ayə).
Tüklü mamont
Təkamül
Fillərin daxil olduğu klad olan xortumlular Tetis dənizi ətrafında təxminən 55 milyon il əvvəl mövcud olmuşdular. Xortumluların ən yaxın bilinən qohumları damanlar və sirenlərdir. Fillər fəsiləsi Afrikada 6 milyon il əvvəl mövcud idilər və bu fəsiləyə müasir fillər və mamontlar daxil idi. İndi nəsli kəsilmiş olan kladlar arasında ancaq mastodon mamontların uzaq qohumu və mamontlar təkamül etməzdən 25 milyon il əvvəl ayrılmış müstəqil Mammutidae fəsiləsinin bir hissəsi idi. Aşağıdakı kladoqram dilaltı sümüyünün xarakteristikalarına əsaslanaraq mamont cinsinin başqa xortumlular arasında yerləşdirilməsini göstərir.
Nübuvvət
Vəhy
Yəni Həzrət Peyğəmbər (s) həqiqətən də vəhy mələyini həm zahiri, həm də batini gözü ilə görmüşdür.
Tüklü mamont
Təkamül
thumb|250px|Tüklü mamont (solda) və Amerikan mastodonu (sağda) arasında müqayisə. 2005-ci ildə tədqiqatçılar tüklü mamontun mitoxondrial gen kodunu topladılar. Bu onlara mamontlar və Asiya fili (Elephas maximus) arasındakı yaxın təkamül əlaqəsini izləməyə imkan verdi. Afrika fili 6 milyon il əvvəl — şimpanze ilə insan arasındakı ayrılma ilə oxşar bir vaxtda bu kladdan çıxmışdı. Neandertal gen proyektinin çapından əvvəl bir çox araşdırmaçılar mamonta aid olma ehtimalı olan nəsli kəsilmiş növlərin ilk dəfə tamamilə ardıcıl şəklə salınmış nüvə gen kodlarını gözləyirdilər. 2010-cu il tədqiqatı bu əlaqəni təsdiqlədi və təklif etdi ki, Afrika fili 6.6–8.8 milyon il əvvəl erkən ümumi əcdaddan ayrılmışkən mamont və Asiya filinin soyları 5.8–7.8 milyon il əvvəl ayrılıb. 2008-ci ildə tüklü mamontun xromosom DNT-sinin planı hazırlandı. Analiz göstərdi ki, tüklü mamont və Afrika fili 98,55% (99.40%-ə qədər) oxşardır. Komanda donmuş torpaqdan çıxarılmış 20 min yaşı olan mamontun və 60 min il əvvəl ölmüş mamontun saç köklərindən DNT-i alaraq tüklü mamontun nüvə gen kodu ardıcıllığının planını hazırladı. 2012-ci ildə 43 min il yaşı olan tüklü mamontdan yığılmış zülallar ilk dəfə dəqiqliklə müəyyən edildi. thumb|250px|left|M. jeffersonii, Kolumbiya mamontu və tüklü mamont arasındakı mələz. Mamontun növlərinin qalıqları müxtəlif yerlərdən bilindiyindən morfoloji tədqiqlər vasitəsilə növün təkamül tarixini yenidən tərtib etmək mümkündür. Mamont növləri dişlərindəki mina qatlarının sayı ilə müəyyən edilir. Primitiv növlərin az miqdarda mina qatı var və yeni növlər təkamül etdikcə və əvvəlkiləri əvəz etdikcə say tədricən artır. Diş tacları uzanır və kəllələr uyğunluğu qorumaq üçün daha uzun olur. Eyni vaxtda kəllələr çəkini minimal tutmaq üçün qabaqdan arxaya daha kiçik olur. Mamontlar aşındırıcı qida maddələrindən istifadə etdikcə bu adaptasiyalar tələb olunur. thumb|250px|M. trogontherii və M. primigenius növlərinin aralıq nümayəndəsi, M. p. fraasi Mammuthus cinsinin ilk bilinən nümayəndələri Pliosendən Afrika növü Mammuthus subplanifrons və Plestosendən Afrika növü Mammuthus africanavusdur. Mammuthus subplanifrons sonrakı formaların əcdadı hesab edilir. Mamontlar təxminən 3 milyon il əvvəl Avropaya daxil olublar. İlk bilinən tip Mammmuthus rumanus olaraq adlandırıldı və o, Avropa və Çin arasında yayılmışdı. Onun ancaq 8–10 mina qatı olan dişləri bilinir. Nümayəndələr erkən tipdən ayrılaraq və onun yerinə keçərək, M. meridionalis olaraq 12–14 mina qatına qədər təkamül etdilər. Öz növbəsində bu növlər də 18–20 mina qatı olan və təribən 1 milyon il bundan əvvəl Şərqi Asiyada təkamül etmiş çöl mamontu (Mammuthus trogontherii) ilə əvəzləndi. Mamontlar Sibirdə 200 min il əvvəl 26 mina qatı ilə təkamül edən M. trogontheriidən törəndi və tüklü mamont (M. primigenius) oldu. Kolumbiya mamontu (M. columbi) Şimali Amerikaya daxil olan M. trogontherii sürüsündən törəndi. 2011-ci il genetik tədqiqatı göstərdi ki, Kolumbiya mamontunun iki yoxlanılmış nümunəsi tüklü mamontun yarınkladında yerləşir. Bu o mənaya gəlir ki, iki növün nümayəndəsi cütləşib və nəsil verib. M. jeffersonii kimi bilinən Şimali Amerika nümunəsi iki növ arasında mələz ola bilər.
Nübuvvət
Xariqüladə hadisələr və möcüzənin növləri
Xariqüladə sözü təbiətdəki nizamı bəzi zamanlarda pozan təbiətüstü hadisələr üçün istifadə edilən termindir. Lüğətdə “deşmək, cırmaq, aşmaq” mənalarına gələn “xarq” sözündən törəmiş olan “xariq” ilə “alışılmış olan şey” mənasındakı “adət” sözündən meydana gəlib “adəti və normal dərk ediləni aşan”, “fövqəladə” mənalarını verir.
Tüklü mamont
Təsviri
thumb|250px|left|Les Kamberlzdan [[mağara təsviri, Fransa]] Tüklü mamontun görünüşü yaxşı qorunulmuş yumşaq toxuması olan donmuş qalıntıların kəşfi ilə bərabər mağara rəsmlərindəki həyat təsvirlərinə görə digər ibtidai icma quruluşuna aid heyvanlardan daha yaxşı öyrənilmişdir. Yetkin erkəklərin çiyin hündürlükləri 2.7–3.4 metr arasındadır və çəkiləri də 6 tona qədərdir. Bu hal-hazırda mövcud olan və ümumilikdə 3–3.4 metrə çatan erkək Afrika fili ilə təqribən eynidir və erkən mamont növlərinin (M. meridionalis and M. trogontherii) və eyni dövrdə yaşamış M. columbi növünün ölçüsündən kiçikdir. Ölçülərin daha kiçik olmasının səbəbi bilinmir. Dişi tüklü mamontların hündürlüyü 2.6–2.9 metr arasındadır və erkəklər daha yüngüldür (4 tona qədər). Yeni doğulan mamont təqribən 90 kiloqram olur. Bu ölçülər müasir fillərin ölçüsü ilə müqayisə edilərək alınmışdır. Vreynql adasındakı mamontların ölçüsü materikdəkilərdən daha kiçik olsa da, onların ölçüsü müxtəlifdir və cırtdan sayılacaq qədər kiçik deyil. İddia edilib ki, axırıncı tüklü mamontların nümayəndələri ölçüdə kiçilib və cinsi dimorfizm artıb, ancaq 2012-ci il tədqiqatı bunu inkar edib.
Tüklü mamontun soyuğa qarşı bir çox uyğunlaşması var və onların ən aydın görünəni bədənin bütün hissələrini əhatə edən xəz qatıdır. Soyuq havaya başqa uyğunlaşmalar olaraq müasir fillərinkindən daha kiçik qulaqları göstərmək olar; onlar 38 santimetr uzunluğundadır və eni 18–28 santimetrdir. 6–12 aylıq olan donmuş mamont balası "Dima"nın qulağının uzunluğu 13 santimetrdir. Kiçik qulaqlar istilik itkisini və donvurmanı azaldır və quyruq da eyni səbəbdən qısadır. Quyruq "Berezovka mamontunda" yalnız 36 santimetrdir. Mamont quyruğunda 21 fəqərə var (müasir filin quyruğunda 28–33 fəqərə var). Dəri müasir fillərinkindən daha qalın deyil, 1.25–2.5 santimetr arasındadır. Tüklü mamontun dəri altında onun isti qalmasına kömək edən və 10 santimetrə qədər olan yağ təbəqəsi var. Tüklü mamontun quyruğu altında onu anusunu əhatə edən dərinin geniş ətəyi var. Bu, müasir fillərdə də müşahidə edilir. thumb|250px|[[Royal Britaniya Kolumbiyası Muzeyində model]] Mağara rəsmlərində təsvir edilən digər xarakteristik xüsusiyyətlərə böyük, hündür baş və hündür çiyinli əyri bellə əyri arxa daxildir. Bu cəhətlər Afrika filindəki kimi çökük arxası olan yeniyetmələrdə olmur. Mağara rəsmlərindəki başqa xüsusiyyət 1924-cü ildə donmuş nümayəndənin kəşfi ilə doğrulanıb. "Orta Kolima mamontu" ləqəbli bu yetkin nümunənin yaxşı qalmış xortum ucu var idi. Müasir fillərin xortum hissələrindən fərqli olaraq xortum ucundakı yuxarı "barmaq" uzun sivri hissədir və 10 santimetr uzunluğundadır, aşağı "barmaq" isə 5 santimetr uzunluğundadır və genişdir. Mamont balası "Dima"nın xortumu 76 santimetr və yetkin "Liyakov mamontu"nun xortumu 2 metr uzunluğundadır. Donmuş nümunələrin çox azının cinsi orqanları günümüzə qədər qalmışdır. Ona görə də cins skeletin yoxlanılmasından müəyyən edilir. Erkəklər ümumiyyətlə daha böyükdür və güclü skeletləri və mamont dişləri var. Cinsin ən yaxşı müəyyən edilmə yolu çanaq qurşağının ölçüsüdür. Çünki uşaqlıq yolu həmişə dişilərdə erkəklərdən daha böyükdür.
Xəz
thumb|250px|left|Təbiyyat Muzeyində xəz, [[Vyana]] Xəz uzun cod qoruyucu tüklərin xarici örtüyü (bədənin yuxarı hissələrində 30 santimetr, yanlarda və aşağıda 90 santimetrə qədər və diametrdə 0.5 millimetr) və nisbətən qısa və azca buruq olan alt tüklərin sıx daxili səthindən (uzunluğu 8 santimetr, diametri 0.05 millimetr) ibarətdir. Bud sümüyündəki tüklər 38 santimetr uzunluğundadır və ayaqlarınkı 15 santimetrdir və ayaq barmaqlarına çatır. Başdakı tüklər nisbətən qısadır, ancaq xortumun aşağısında və hər iki tərəfində uzundur. Qoruyucu tüklərdən daha qalın olan cod tüklər quyruğu 60 santimetrə qədər uzadır. Tüklü mamontun mövsümə uyğun olaraq tük tökməsi mümkündür və xəz ən ağır olduğu vaxt — yazda tökülür. Mamont qalıqları payız fəslində daha yaxşı qorunduğuna görə donmuş mamontlarda qışdakı tük təbəqəsinin qorunması mümkündür. Müasir fillərin daha az tükü var və yeniyetmələrin yetkinlərdən daha geniş tük örtüyü var. Tüklü mamontların və fillərin üst saçlarının müqayisəsi göstərir ki, onlar bütov morfologiyada fərqlənmirdilər. Tüklü mamontların yağı onların tüklərində gizlədən yağifrazedici vəziləri var. Bu tükün izolyasiyasını azalda, suyu dəf edə və xəzə parlaqlıq verə bilərdi.
Bugünə qədər yaxşı qalmış tüklü mamont xəzi narıncı-qəhvəyidir, ancaq bu basdırılma zamanı piqmentin ağardılmasından əmələ gəlmiş hesab edilir. Piqmentasiyanın miqdarı saçdan-saça və saçın tərkibində də fərqlənir. 2006-cı il tədqiqatı tüklü mamont sümüklərindən olan Mc1r genini (məməlilərin saç rənginə təsir edir) ardıcıllaşdırdı. İki allellər var: dominant (tam aktiv) və resessiv (qismən aktiv). Məməlilərdə resessiv Mc1r allelləri açıq rəngli saçla nəticələnir. Dominant allellərin ən azı bir kopyası ilə doğulan mamontun tünd rəngli xəz təbəqəsi ola bilər, resessiv allellərin iki kopyası ilə olanlar açıq rəngli ola bilər. 2011-ci il tədqiqatı göstərdi ki, açıq rəngli nümunələr nadir ola bilər. Ancaq 2014-cü il tədqiqatı göstərdi ki, nümunənin rəngi üst saçlarda boyanmamış, qoruyucu saçlarda ikirəngli, boyanmamış və qarışıq qırmızı-qəhvəyi və alt saçlarda boyanmamış olur və bu ümumi görünüşü açıq rəng olaraq verir.
Əlirza Saçar Zərif
Əlirza Saçar Zərif - Güney Azərbaycanlı baletmeyster, rəqqas, incəsənət professoru, pedaqoq.
Tüklü mamont
Diş quruluşu
upright|thumb|250px|Simmetrik olmayan mamont dişlərinə sahib nümunə, Smitsonian Muzeyi Tüklü mamontun müasir fillərinkindən daha çox əyri olan uzun mamont dişləri var. Bilinən ən böyük erkək mamont dişi 4.2 metr uzunluğunda və 91 kiloqram ağırlığındadır. Ancaq erkək mamont dişləri üçün 2.4–2.7 metr və 45 kiloqram daha səciyyəvi ölçülərdir. Dişilərin mamont dişləri 1.5–1.8 metr uzunluğunda və 9 kiloqram ağırlığındadır. Uzunluğunun təqribən dörddə biri dişin oyuğunun içərisindədir. Mamont dişləri əks istiqamətlərə spiral şəkildə uzanır və ucları bir-birinə tərəf çönənə qədər böyüyür. Bu yolla çəkinin çox hissəsi kəlləyə yaxın olur və moment düz mamont dişləri ilə olandan daha az olur. Mamont dişləri əsasən simmetrik olmur və müxtəlif xüsusiyyətlər göstərir: bəziləri çölə əyilməkdənsə aşağı əyilir, bəziləri sınmaya görə daha qısa olur. 6 aylıqlarında mamont balalarında bir neçə santimetr uzunluğunda olan süd mamont dişləri inkişaf edir və bunlar 1 il sonra daimi mamont dişləri ilə əvəz olunur. Mamont dişinin böyüməsi növün həyatı boyu davam edir, ancaq yetkinliyə çatdıqca yavaşlayır. Hər il mamont dişləri 2.5–15 santimetr böyüyür. Bəzi mağara rəsmləri mamontları kiçik mamont dişləri ilə və ya ümumiyyətlə mamont dişləri olmadan təsvir edir, ancaq bunun həqiqəti əks etdirməsi və ya bədii sərbəstlik olması qeyri-müəyyəndir. Dişi Asiya fillərinin fil dişləri yoxdur, ancaq yetkin tüklü mamontlarda bunun olmadığı ilə bağlı sübut göstəriləcək heç bir qazıntı yoxdur. left|thumb|250px|Font de Çampdamoydan azı dişi, Fransa Tüklü mamontun ikisi üst, ikisi alt çənədə olmaqla 4 azı dişi var. Diş tacının 23 santimetri çənənin daxilindədir, 2.5 santimetri isə üzərindədir. Tac xarab olduqca daima konveyer qayışına oxşar bir şəkildə hərəkət edir və yuxarı gedir. Dişlərin 26-a qədər ayrılmış mina çıxıntısı var. Onlar çeynəmə səthinə istiqamətlənən "prizmalar"la özlərini əhatə ediblər. Onlar kifayət qədər dayanıqlıdırlar və sementum və dentinin köməyilə bir yerdə qalırlar. Mamontun həyatı boyu 6 dəst azı dişləri olur (5 dəfə dəyişdirir), ancaq həyatı boyu 7 dəst azı dişləri olan bir neçə nümayəndələr də məlumdur. Əgər diş yalnız bir neçə təbəqədən ibarət deyilsə, ikinci vəziyyət növün ömrünü artıra bilər. İlk azı dişləri insanlarınkı ilə eyni ölçüdə — 1.3 santimetr, üçüncü azı dişləri 15 santimetr, altıncı azı dişləri 30 santimetr uzunluğunda və 1.8 kiloqram çəkisində olur. Azı dişləri hər dəfə dəyişdikcə böyüyür və daha çox çıxıntıya səbəb olur.