Kompleks_birləşmələr
Kompleks birləşmələr kimyasının əsas anlayışları
Koordinasion  birləşmələr  kimyasında tədqiq   edilən əsas   sahə, mərkəzi hissəcik  və  onun ətrafında koordinasiya edən  liqandlardan təşkil olunmuş molekul və ionlardır. Koordinasiya nəzəriyyəsindən  məlumdur  ki,  kompleks  birləşmələr daxili və xarici sferadan ibarətdir. Kompleks birləşmənin  dissosasiya  xarakterini,  həmçinin  kimyəvi  reaksiyaya daxil olmasını öyrənməklə kompleksdəki rabitələrin təbiətini müəyyən etmək olur. Liqandlar kompleks əmələgətirici  ilə donor –akseptor  koordinativ  rabitə əmələ gətirirlər. Liqandlar mərkəzi atoma ikimərkəzli σ –, π –və δ–rabitələri ilə və çox mərkəzli rabitələrlə birləşirlər. İkimərkəzli mərkəzi  atom –liqand σ –rabitəsi  metal  kationunun  boş  orbitalı  ilə liqandın  donor  atomunun bölünməmiş elektron  cütünün  ümumiləşməsi  hesabına  donor –akseptor  mexanizmi əsasında yaranır. Liqandlar σ –elektron donoru  olmaqla  yanaşı,  eyni  zamanda  π –elektronlarının  akseptoru  da  olurlar. π –rabitə metal kationunun  bölünməmiş elektron cütünün donoru  və liqand atomunun boş orbitalının akseptoru hesabına donor –akseptor   mexanizmi   ilə yaranır. Bunların əmələgəlmə mexanizminə növbəti bölmələrdə baxılacaq. Beləliklə, kompleks birləşmələrdə liqandlar mərkəzi atoma koordinasiya edir. Kompleks birləşmənin mərkəzi  atomuna  (hissəsinə)  koordinasiya  edən atomların və ya  atom  qruplarının  sayı koordinasiya ədədi adlanır. Əgər mərkəzi  atom –liqand  rabitəsi  ikimərkəzlidirsə onda,  koordinasiya ədədi  mərkəzi  atomda  yaranan σ –rabitələrin sayına bərabərdir. Məsələn, ionunda 4σ –rabitə olduğundan koordinasiya ədədi dördə bərabərdir.Kompleks  birləşmədə koordinativ  rabitə əmələgətirən  liqand  atomlarının sayı,  başqa  sözlə koordinasiya  sferasında  liqandın  tutduğu  yerin  sayı  həmin liqandın dentantlığı  (koordinasiya  tutumu) adlanır. “Dentant” latın  sözü  olub, mənası “dişli” deməkdir. Ümumiyyətlə, liqandın tərkibində olan bir və ya bir neçə atom kompleks əmələgətirici ilə eyni zamanda birbaşa rabitə əmələgətirə bilər. Belə atomların miqdarından  asılı  olaraq  onlar monodentant və polidentant liqandlara ayrılır. Monodentant liqandlarda  yalnız  bir  atom  donor  kimi  istifadə edilir  və bir koordinasiya    yeri   tutur. Məsələn, su  molekulunda  yalnız  oksigen  atomu bölünməmiş  elektron  cütünün  donoru  kimi  mərkəzi    atomla    birləşir. Su molekulunda yalnız bir oksigen atomu olduğundan o, yalnız monodentant ola bilir. Koordinasiya ədədi. Əvvəllər   koordinasion    birləşmələrdə valentlik münasibətlərini xarakterizə etmək üçün bir ümumi “valentlik” terminindən istifadə edilirdi. O, bir  tərəfdən  atomlar arasındakı kovalent rabitələrin sayını  göstərmək üçün, digər  tərəfdən  isə oksidləşmə dərəcəsinin  sinonimi  kimi  tətbiq  edilirdi. Bu çoxmənalılıq çox zaman bir –birinə zidd fikirlər yaratdığı üçün “valentlik” termini rədd edildi. Məsələn,, , , birləşmələrində metal atomları onları əhatə  edən liqandlarla bir neçə kovalent rabitə əmələgətirdiyi halda onlar sıfır valentli hesab edilirdi.Hazırda  valentlik  münasibəti  daha  dəqiq  koordinasiya ədədi,  kovalentlik  və oksidləşmə dərəcəsi terminləri ilə xarakterizə olunur. Atomun özünə birləşdirdiyi  atom  və ya  atom  qruplarının  sayı koordinasiya ədədi adlanır. Koordinasiya ədədi rabitənin  tipindən  (birqat,  ikiqat  və ya  üçqat), həmçinin  rabitənin  lokallaşmasından  və ya  delokallaşmasından  asılı  deyil. Məsələn, və ionlarında borun koordinasiya ədədi 4, karbonunki  isə üçdür. Koordinasiya ədədi kompleks əmələgətiricinin  (mərkəzi  atomun)  oksidləşmə dərəcəsindən  böyük  olur  və 1,  2,  3,  4,  5,  6,  7,  8,  9,  12  koordinasiya ədədi məlumdur. Kompleks birləşmədə mərkəzi  metal  atomunun  koordinasiya ədədi metalın oksidləşmə dərəcəsi ilə əlaqəli deyildir. Mərkəzi ionun  oksidləşmə dərəcəsi  (elektromənfiliyi)  liqandların  formal yüklərinin cəmi ilə kompleks hissəciyin (ionun) yükünün fərqinə bərabərdir.