cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Merkuri (planet)
Daxili quruluşu
Geoloqlar belə hesab edir ki, Merkurinin nüvəsi planetin həcminin 42%-ni təşkil edir. Misal üçün deyək ki, bu göstərici Yerdə 17%-ə bərabərdir. Merkuri haqqında 2007-ci ildə dərc olunan tədqiqat yazısında onun ərimiş nüvəyə malik olduğu qeyd olunmuşdur. Nüvə təqribən 500–700 km qalınlığında olan silikat tərkibli mantiya ilə əhatələnmişdir. Mariner 10 kosmik gəmisi və Yerdən aparılan müşahidələrdən əldə olunan məlumatlar Merkurinin təqribən 100–300 km qalınlığa malik olan qabığının olduğunu göstərmişdir. Merkurinin səthinin fərqləndirici bir xüsusiyyəti də vardır ki, səth üzərində yüzlərlə kilometr uzanan bir neçə dar silsilələr vardır. Bunun Merkurinin nüvə və mantiyasının soyuması səbəbindən formalaşdığı düşünülür. Soyuma baş verdikcə qabıq büzülmüş və dar silsilələr formalaşmışdır. 180px|thumb||Merkurinin kütlə konsentrasiyalarındakı cazibə qüvvəsi anomaliyalarının səthaltı quruluşu və təkamülü. Merkurinin nüvəsində Günəş sisteminin digər böyük planetlərinin nüvəsində olandan daha çox dəmir tərkibi vardır. Bunun səbəbi bir sıra nəzəriyyələrlə izah olunmuşdur. Ən çox qəbul olunan nəzəriyyəyə görə Merkuri əvvəllər Günəş sisteminin qayalıq maddələrindən olan silikat-metal tərkibli kondrit meteorlarla eyni nisbətdə maddələrə malik idi və indiki kütləsindən təqribən 2,25 dəfə artıq kütləsi vardı. Günəş sisteminin ilkin dövrlərində Merkuri təqribən kütləsinin 6-da 1-i qədər kütləyə malik olan bir neçə min kilometr ölçüsündə planetlə toqquşmuşdur. Bu toqquşma nəticəsində planetin əsas hissəsi olan nüvə yerində qalsa da, qabıq və mantiyanın böyük hissəsi qoparaq planetdən ayrılmışdır. Oxşar yanaşmaya Ayın formalaşması ilə bağlı ortaya atılan Böyük toqquşma fərziyyəsində də rast gəlmək olur. Bu fərziyyəyə görə Ay Yerin ilkin dövrlərində onunla toqquşan təqribən Mars böyüklüyündə olan planetin Yerin qabıq və mantiyasından hissələr qoparması və bu hissələrin Yerin orbiti ətrafında hərəkət edərək tədricən Ayı meydana gətirməsi şəklində meydana gəlmişdir.
Digər nəzəriyyəyə görə Merkuri Günəşin enerji istehsalı sabitləşməzdən əvvəl molekulyar buluddan meydana gəlmişdir. İlkin dövrlərində Merkuri indiki kütləsindən iki dəfə daha artıq kütləyə sahib olmuşdur. Daha sonra Günəş ilkin ulduz mərhələsinə daxil olarkən istilik 2500–3500 Kelvinə (hətta 10000 Kelvin) qədər yüksəlmişdir. Yüksək istilik səbəbindən planetin səthindəki qaya buxarlaşmağa başlamışdır. Günəş küləyi planetin səthindən ayrılan qaya buxarını sovuraraq planetlərarası mühitə saçmışdır. Bu səbəbdən də tədricən Merkurinin xarici təbəqələri nazikləşmiş və nüvə planetin həcmində böyük paya sahib olmuşdur.
Üçüncü nəzəriyyəyə görə Merkuri molekulyar buluddan formalaşan zaman yüngül hissəcik və materialları özünə toplaya bilməmişdir. Bütün nəzəriyyələr planetin səthinin tərkibinə əsaslanaraq verilmişdi. MESSENGER və BepiKolombo kosmik missiyalarının qarşısına bu nəzəriyyələrin doğruluğunu yoxlamaq üçün müşahidələr aparmaq vəzifələri də qoyulmuşdu. MESSENGER kosmik gəmisi planetin səthində daha çox Kalium və Kükürd miqdarı müəyyən etdi. Belə olan halda Böyük toqquşma və qabıqla mantiyanın buxarlaşması nəzəriyyələri baş verə bilməzdi, çünki Kalium və Kükürd yüksək istilikdən təsirlənərdi. Bu tapıntıların nəticəsi üçüncü nəzəriyyəyə üstünlük versə də, məlumatların daha dəqiq təhlilinə ehtiyac vardır.
Səth geologiyası
250px|thumb|left|Merkurinin səthi. Tolstoy hövzəsi. 250px|thumb|right|Apollodorus krateri. Merkurinin səthi görünüş baxımından Ayın səthinə oxşayır. Burada da Aydakı kimi geniş bazalt dənizləri və ağır zərbə kraterləri vardır. Merkurinin səthində milyard illərdir ki, geoloji aktivlik dayanmışdır. Merkurinin geologiyası ilə bağlı əsas məlumatlar ilk dəfə 1975-ci ildə Mariner 10 kosmik gəmisinin uçuşu və Yerdən aparılan müşahidələr əsasında ətraflı öyrənilmişdi. Bu vaxta qədər Merkuri daxili planetlər arasında ən az öyrənilən planetdi. Daha sonra MESSENGER kosmik gəmisi tərəfindən aparılan müşahidələr nəticəsində Merkurinin səth geologiyası ilə bağlı yeni məlumatlar əldə olundu. Misal olaraq radiasiya yayan qeyri-adi zərbə krateri kəşf olunmuşdur. Bu krater görünüşü səbəbindən alimlər tərəfindən Hörümçək olaraq adlandırılsa da, daha sonra kraterə Apollodorus adı verilmişdir.
Merkurinin səthi təqribən 4,6 milyard il bundan əvvəldən etibarən kometa və asteroidlərin ağır zərbələrinə məruz qalmağa başlamış və bu toqquşmalar Son dövr ağır toqquşmalarına, yəni 3,8 milyard il bundan əvvələ qədər davam etmişdir. Bu toqquşmalar nəticəsində Merkurinin səthində görünən irili-xırdalı zərbə kraterləri formalaşmışdır. Merkurinin sürtünmə təsiri yaradacaq qədər ciddi atmosferi olmadığı üçün bu proses daha da asanlaşmışdır. Bu müddət ərzində Merkuri vulkanik cəhətdən aktiv idi. Kaloris hövzəsi kimi Aydakı bazalt dənizlərinə bənzəyən yerlər maqma tərəfindən örtülmüşdür.
2008-ci ilin oktyabr ayında MESSENGER kosmik gəmisinin Merkurinin səthinin mürəkkəb quruluşu haqqında göndərdiyi məlumatlar tədqiqatçılar tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. Merkurinin səthi Mars və Ayın səthinə nəzərən daha heterogendir. Buna baxmayaraq Mars və Ayın səthində də, oxşar yaylaq və bazalt dənizləri vardır.
Zərbə hövzələri və kraterlər
Ümumiyyətlə, Merkuri səthində 15 zərbə hövzəsi müəyyən olunmuşdur. Görkəmli hövzələrdən birinin ölçüsü 400 km-ə çatır. Çoxhalqalı Tolstoy hövzəsinin ölçüsü 500 km-ə çatır və onun səthi hamar maddələrlə örtülmüşdür. 625 km diametrə sahib olan Bethoven hövzəsinin də səthi ecekta ilə örtülmüşdür. Ay kimi Merkurinin səthi də böyük ehtimalla Günəş küləyi, mikrometeoridlər və kosmik aşınmanın təsirlərinə məruz qalmışdır.
Sıxılma xüsusiyyətləri
200px|thumb|right|Kaloris hövzəsinin yaranmasına səbəb olan zərbə nəticəsində formalaşdığı ehtimal olunan Qəribə ərazi. Merkurinin səthinin qeyri-adi xüsusiyyətlərindən biri də düzənliklərdə çoxlu sayda çarpaz qırışıqlıqların olmasıdır. Bu qırışıqlıqların Merkurinin daxilinin soyuması nəticəsində səthin büzüşməsi səbəbindən yarandığı düşünülür. Qırışıqlıqlar hamar düzənliklər və kraterlər ətrafında da görünür. Bu da onların nisbətən yeni formalaşdığını göstərir. Merkurinin səthi Günəş tərəfindən Ayın Yerdə səbəb olduğu qabarma və çəkilmə təsirindən 17 dəfə daha güclü təsirlərə məruz qalır. Ay tədqiqat kosmik gəmisi tərəfindən Ay səthində də oxşar relyef formaları müəyyən olunmuşdur.
Vulkanologiya
MESSENGER tərəfindən çəkilən şəkillər nəticəsində Merkuri səthindəki piroklastik axınlara alçaq profilli qalxanvari vulkanların səbəb olduğu məlum olmuşdur. MESSENGER 51 piroklastik axın müəyyən etməyə nail olmuşdur. Bu kəşflərin 90%-i zərbə kraterlərinin yaxınlığında olmuşdur. Piroklastik axınlar nəticəsində bəzi zərbə kraterlərinin formasının pozulması bu axıntıların qədimdə uzun müddət baş verdiyini göstərir.
Səth şəraiti və ekzosfer
200px|thumb|right|Merkurinin şimal qütbü ətrafındakı kraterlərin radar görünüşü. Merkurinin səth istiliyi orta enliklərdə −173 °C-dən 427 °C-yə qədər dəyişir. Heç vaxt Günəş işığı düşməyən yerlərdə istilik −136 °C-yə qədər düşür. Bu qədər kəskin istilik fərqinin olmasının səbəbi Merkurinin istiliyi saxlaya biləcək dərəcədə sıx atmosferə malik olmamasıdır. Merkuridə gündüz olduğu zaman səth həddən artıq isinir, gecə olduqda isə kəskin soyuyur. Qeydə alınmış ən yüksək istilik göstəricisi olan 427 °C-yə Merkuri gündüz vaxtı Günəşə ən yaxın olduğu zaman çatır. Merkurinin səthinə düşən Günəş işığı miqdarı 4,59–10,61 arasında dəyişir.
Natrium, Kalium və Kalsium 1980–1990-cı illər ərzində kəşf edilmişdir. 2008-ci ildə MESSENGER kosmik gəmisi tərəfindən Merkuridə Maqnezium aşkarlandı. Tədqiqatlar nəticəsində Natrium emissiyalarının planetin maqnit qütblərinə uyğun olan bölgələrində cəmləşdiyi məlum oldu. Bu da planetin Maqnitosferi və səthi arasında qarşılıqlı əlaqənin olduğunu göstərir. 29 noyabr 2012-ci ildə MESSENGER kosmik gəmisinin göndərdiyi şəkillər əsasında şimal qütbündəki kraterlərdə buz olduğu NASA tərəfindən təsdiqləndi.
Maqnit sahəsi və Maqnitosfer
250px|thumb|right|MESSENGER kosmik gəmisi tərəfindən çəkilən şəkillərin bir araya gətirilməsindən formalaşdırılmış Merkuri şəkili. Merkuri kiçik ölçüsü və yavaş hərəkətinə baxmayaraq əhəmiyyətli və kürəvi maqnit sahəsinə malikdir. Mariner 10 kosmik gəmisinin apardığı müşahidələr nəticəsində Merkurinin maqnit sahəsinin Yerin maqnit sahəsinin 1,1%-i gücündə olduğu məlum olmuşdur. Maqnit sahəsinin gücü Merkurinin ekvatorial bölgələrində 300 nT-ya bərabərdir. Yerin maqnit sahəsində olduğu kimi, Merkurinin maqnit sahəsi də ikiqütblüdür. Yerdən fərqli olaraq Merkurinin maqnit qütbləri demək olar ki, planetin öz oxu ətrafında fırlanması ilə nizamlanır. Həm Mariner 10, həm də MESSENGER kosmik gəmisinin apardığı müşahidələr nəticəsində Merkurinin maqnit sahəsinin güc və forma cəhətdən sabit olduğu məlum olmuşdur.
Merkurinin maqnit sahəsinin formalaşdırdığı maqnitosfer Günəş küləyinə ciddi şəkildə təsir edəcək dərəcədə güclü deyildir. Bu səbəbdən də planetin səthi kosmik aşınmaya məruz qalır. Mariner 10 kosmik gəmisi tərəfindən aparılan müşahidələr nəticəsində planetin gecə olan hissəsində aşağı səviyyəli plazma aşkarlandı.
6 oktyabr 2008-ci ildə MESSENGER kosmik gəmisi planet üzərindən ikinci keçişi zamanı Merkurinin maqnitosferinin keçirgən olduğunu aşkarladı. MESSENGER təqribən diametri planetin diametrinin üçdə ikisi ölçüsündə olan maqnit qasırğası müəyyən etdi. Maqnitosferdəki bu kimi boşluqlardan keçən Günəş küləyi Merkurinin səthinə təsir göstərə bilir. Bu kimi hadisələr Yerin maqnit sahəsində də meydana gəlir.
Orbiti
300px|thumb|right|Merkurinin [[Günəş ətrafında hərəkətini göstərən animasiya.]] Merkuri Günəş sisteminə daxil olan planetlər içərisində ən elliptik orbitə sahib olandır. Merkurinin Günəşə ən yaxın olduğu nöqtədə Günəşlə arasında 46 milyon km, ən uzaq olduğu nöqtədə isə 70 milyon km məsafə vardır. Merkuri Günəş ətrafında 87,969 günə (~88 gün) hərəkət edir. Merkuri öz oxu ətrafında Günəş ətrafındakı hərəkətinə nəzərən yavaş hərəkət edir. Merkurinin Günəş ətrafındakı hərəkəti öz oxu ətrafındakı hərəkəti ilə 3:2 nisbətində rezonansdadır. Merkuri öz oxu ətrafında 176 Yer gününə uyğun olan bir vaxtda hərəkət edir və yavaş hərəkət kəskin istilik fərqinə səbəb olur. Merkuri ekliptikin müstəvisi ilə 7°-li bucaq əmələ gətirir.
Merkurinin meyillik göstəricisi 0,027 kimi çox aşağı bir qiymətdir və demək olar ki, sıfıra bərabərdir. Misal üçün deyək ki, Merkuridən sonra ən az meyilliyə malik olan Yupiterdə bu göstəricidi 3,1-ə bərabərdir. Bu səbəbdən də Merkurinin qütbləri ətrafındakı 2,1°-lik yerə heç vaxt Günəş işığı düşmür. thumb|left|thumbtime=44|upright=1.5|''[[Ay, Merkuri və Veneranın Yer səmasında görünən batışı. video.]] Merkurinin qəribə fırlanmasının maraqlı nəticələri vardır. Planet öz oxu ətrafında fırlanmasını tamamladığı 58,7 günlük müddətdə Günəş ətrafındakı hərəkətinin də ⅔-ni tamamladığı üçün Günəşin görünən hərəkəti daha yavaşdır. Bu səbəbdən də Merkuridə Günəşin batdığı yerdə yenidən görünməsi üçün 176 Yer gününə bərabər bir müddət lazımdır. Bir Yer ili iki Merkuri gününə bərabərdir. Bundan başqa həddən artıq elliptik orbit səbəbindən dəyişən orbit sürəti planetin Günəş ətrafındakı bucaq sürətinin bəzən öz oxu ətrafındakı bucaq sürətini keçməsinə, yəni Günəşin görünən hərəkətinin əks yönə dönməsinə səbəb olur. Planetin bu cür elliptik orbitə malik olması səbəbindən Merkuri Günəş ətrafında dönərkən Günəşin görünən ölçüsü də dəyişir. Bu səbəbdən Merkuridən keçən bir gün daha da mürəkkəb xarakter daşıyır.
Kaloris hövzəsi Günəşin meridiandan keçişi ilə Merkurinin Günəşə ən yaxın nöqtədən keçişinə uyğun gələn yerdədir. Merkuridə hər iki ildə bir bu bölgə günorta ilə yayın ortasını eyni vaxtda yaşayır və Merkuridə ən isti tempratur bu dövrdə qeydə alınır. Əgər müşahidəçi Kaloris hövzəsindən Günəşi izləmə imkanına sahib olsaydı Günəşin şərqdən yüksəkdikcə böyüdüyünü və qərbə hərəkətinin getdikcə yavaşladığını görərdi. Günəş ən yüksək nöqtəni keçdikdən sonra dayanır və bir müddət sonra Merkuridən baxan müşahidəçi üçün əksinə hərəkət edirmiş kimi görünür. Ən yüksək nöqtədən tərs istiqamətdə ikinci keçişdə Günəş ən böyük şəkildə görünür və qərbdən şərqə doğru yenidən hərəkət edərək kiçilməyə başlayır. Bir müddət sonra yenidən yavaşlayaraq dayanır və şərqdən qərbə doğru yenidən hərəkət etməyə başlayır. Günəş günorta xəttindən üçüncü dəfə keçir və qərbə doğru alçalarkən kiçilməyə davam edir. Günəş batarkən bir Merkuri ili tamam olur. İkinci il Kaloris hövzəsinin gecəsi boyunca davam edir. Günəş Kaloris hövzəsinin şərqindən yüksəlməyə başlayarkən ⅓ Merkuri ili keçmiş olur.
Kaloris hövzəsinin 90° şərqində olan müşahidəçi üçün gün fərqli başlayır. Böyük və isti Günəş şərqdən tədricən yüksəlməyə başlayır, ancaq bir müddət sonra dayanaraq yenidən alçalır və batarkən ən kiçik ölçüsünə çatır. 2 Yer günü müddəti ərzində yenidən Günəş çıxır və yüksəldikcə görünən böyüklüyünün azaldığı müşahidə olunur. Günəş günorta xəttini keçərkən ən kiçik ölçüdə görünür və qərbə doğru alçalarkən yenidən böyüməyə başlayır. Günəş qərbdə batdıqdan qısa müddət sonra yenidən eyni nöqtədən ən böyük ölçüdə görünür. Günəş yüksəldikdən sonra yenidən alçalır və bir Merkuri ili ərzində görünmür.
Müşahidə şəraiti
250px|thumb|left|Merkuri və [[Yerin müqayisəli təsviri.]] Merkuri Günəş ətrafında təqribən 88 günlük hərəkəti və 116 günlük qovuşma dövrü ilə göydəki görünən hərəkətini ildə üç dəfə təkrarlayır. Merkuri Günəşə yaxın olduğu üçün parlaq işıq səbəbindən onu müşahidə etmək çətindir. Merkuri −1,9 görünən ulduz ölçüsünə çata bilən parlaqlığı ilə bəzən parlaq ulduzlar, Saturn, Mars və hətta Yupiterdən də daha işıqlı görünə bilməsinə baxmayaraq, heç vaxt qaranlıq göydə görülə bilmədiyi üçün hər qovuşma dövrünün ən çox bir neçə gün davam edən hissəsində adi gözlə müşahidə oluna bilir. Bu müşahidə şəraiti şərq uzunluğunda Günəşin batışına uyğun olan, qərb uzunluğunda isə Günəşin çıxmasından bir az əvvəlki vaxta uyğun olan müddətdə həyata keçir. Bu səbəbdən də hər 116 günlük müddətdə Merkuri bir dəfə göydə "axşam ulduzu", bir dəfə də "səhər ulduzu" kimi görünür. Merkurinin orbitinin ekssentrikliyinin çox olması səbəbindən Yerdən ən yüksəkdə göründüyü enliklər 17,9°-27,8° arasında dəyişir. Buna baxmayaraq 28° belə rahat müşahidə üçün yetərli deyildir. Xüsusilə də ekliptikin üfüqə daha yaxın olduğu qütb sahələrinə yaxın enliklərdən Merkurinin görülməsi çox çətindir. Bu səbəbdən də Yerdən baxan müşahidəçi ekvatora yaxınlaşdıqca Merkurinin Yer səmasından görünən yüksəkliyi də artmış olur. Merkurinin orbitinin olduqca elliptik olması səbəbindən Yerin cənub yarımkürəsində payızın başlanğıcına uyğun olan vaxtda, planetin mümkün ən yüksək qərb uzunluğu ilə 7°-lik meyilliyinin üst-üstə düşməsinə görə Merkurini müşahidə etmək üçün ən əlverişli vəziyyət yaranır. Eyni zamanda ən yüksək şərq uzunluğu ilə orbit meyilliyinin üst-üstə düşməsi cənub yarımkürəsində qış aylarında Merkurinin daha rahat müşahidə olunmasına imkan verir. Merkurinin orbitinin olduqca ekssentrik olması səbəbindən orbit sürəti hərəkət ərzində çox dəyişir və qovuşma dövrü Yerin Merkurinin orbitinə nəzərən vəziyyətinə görə bir neçə gün fərqlənə bilir.
Merkurinin fazaları
Yerdən teleskopla baxıldığı zaman Merkuridə də Ay və Veneradakı kimi fazalar olduğu müşahidə olunur. Günəşin Yer və Merkuri arasında olduğu müddət ərzində Merkurinin bütün səthi aydınlandığından səthi bədirlənmiş fazada olur. Bu müddət həm də uzaqlıq səbəbindən Merkurinin görünən ulduz ölçüsünün ən kiçik olduğu dövrdür. Planetin Yerdən ən əlverişli şəkildə müşahidə olunduğu dövrdə Merkuri yarım dairə formasında görünür. Merkuri Günəş və Yer arasında qaldığı dövrdə isə qaranlıq üzünü göstərərək aypara şəklində müşahidə olunur. Ayparanın ən incə olduğu dövrlər Merkurinin Yerə ən yaxın olduğu və görünən ulduz ölçüsünün ən böyük olduğu dövrlərdir. Buna baxmayaraq bu dövrdə Günəş şüaları Merkurinin görünməsinə əngəl törədir.
Qədim astronomlar
200px|left|thumb|[[Roma mifologiyasındakı Merkurinin təsviri. ]] Merkuriyə aid məlum olan ən qədim yazılı məlumatlar Mul.Apin mixi yazılı gil lövhəciklərində tapılmışdır. Ehtimal olunur ki, bu tapıntı e.ə. XIV əsrə aid Assuriya astronomlarının müşahidələrinə əsaslanır. Mul. Apin gil lövhəciklərində Merkurini ifadə etmək üçün Udu. İdim. Gu\u4. Ud mixi yazılarından istifadə olunur ki, bu da tullanan planet mənasını verir. Merkuri haqqında Babil astronomlarının qeydləri e.ə. I minilliyə aiddir. Babil mifologiyasında Merkuri Nabu adlanırdı və onun tanrılardan xəbər gətirdiyinə inanılırdı.
Qədim yunan mənbələrində Merkurinin adına Hermaon, Hermes və parlaq mənasında işlənən Stilbon  şəkillərində rast gəlmək mümkündür. Çağdaş yunanca Merkuri Ermis olaraq adlanır. Eyni zamanda Hermes yunan mifologiyasında Zevsin xəbərçisi olduğuna inanılan tanrıdır. Qədim Romada planet Merkuri olaraq adlanırdı. Merkuri Roma mifologiyasında yunan mifologiyasında olduğu kimi xəbər tanrısı idi. Merkurinin astronomik simvolu Hermesin əlində tutduğu qızıl əsanın görünüşü ilə bağlıdır. 200px|thumb|[[İbn əş Şatirin Merkurinin görünüşü ilə bağlı modeli.]] Qədim Çində Merkuri Saat ulduzu olaraq adlanırdı. Qədim Çində Merkuri şimal istiqaməti və metafizikanın Beş element sistemində su fazası ilə bağlı idi. Çağdaş Çin, Koreya, Vyetnam və Yapon mədəniyyətlərində Merkuri Beş element sisteminə əsaslanaraq Su ulduzu olaraq tanınır. Hind mifologiyasında Merkuri Budha olaraq adlandırılırdı və Çərşənbə günü bu tanrıya aid edilirdi. Germanların mifologiyasında Merkuri Odin və Çərşənbə günü ilə bağlı idi. Mayyalar Merkurini bayquş kimi təsvir edirdi və onun Yerin altından xəbər gətirdiyinə inanırdılar.
Orta əsrlərin İslam astronomlarından olan Əndəlüslü Əbu İshaq İbrahim Əl Zərqali XI əsrdə Merkurinin ovala bənzər geosentrik orbitinin müxtəlif təsvirlərini vermişdir. Buna baxmayaraq onun hesablamaları astronomik nəzəriyyələrə təsir etməmişdir. XII əsrdə müşahidələr aparan İbn Badca Günəşin səthindən iki qara ləkənin keçdiyini bildirmişdir. XIII əsrdə Marağa şəhərində müşahidələr aparan Qütbəddin Şirazi bu hadisəni Merkuri və Veneranın tranziti olaraq qiymətləndirmişdir. Orta əsrlərdə Günəş ləkələrinin görünməsinə planetlərin Günəşin önündən keçməsinin səbəb olduğu düşünülürdü.
XV əsrdə Hindistanda Kerala məktəbinə aid olan Nilakanta Merkurinin orbitinin qismən heliosentrik sistemə bənzəyən modelini inkişaf etdirmişdir. Bu model XVI əsrdə Tixo Brahe tərəfindən ortaya atılan Tixonik sistemə bənzəyir.
Yerdən teleskopla müşahidəsi
thumb|right|120px|1868-ci ilə aid Merkurinin tranzitini göstərən təsvir. Merkurinin teleskopla ilk müşahidəsi XVII əsrin əvvəllərində Qalileo Qaliley tərəfindən həyata keçirilmişdir. Qaliley teleskopla Veneraya baxaraq onun fazalarını görsə də, onun teleskopu Merkurinin fazalarını görə biləcək qədər güclü deyildi. 1631-ci ildə Pyer Qassendi ilk dəfə planetlərin tranzitini müşahidə edərkən İohann Kepler tərəfindən proqnozlaşdırılan Merkurinin tranzitini gördü. 1639-cu ildə Covanni Zupi teleskopdan istifadə edərək ilk dəfə Merkurinin də Ay və Venera kimi fazaları olduğunu gördü. Bu müşahidə Merkurinin Günəş ətrafında hərəkət etdiyini qəti şəkildə sübut etdi.
Bir planetin digər planetin önündən keçməsinin Yerdən müşahidə olunması nadir hadisələrdəndir. 28 may 1737-ci ildə Con Bevis tərəfindən Qrinviç rəsədxanasında Merkuri və Veneranın hər bir neçə yüz ildə bir baş verən bir-birinin önündən keçməsi müşahidə olunmuşdur. Növbəti belə keçidin 3 dekabr 2133-cü ildə baş verəcəyi proqnozlaşdırılır.
Merkurinin Yerdən müşahidəsinin çətin olması səbəbindən digər planetlərə nəzərən az öyrənilmişdi. 1800-cü ildə İohann Şrote Merkurinin səthinin xüsusiyyətlərini və yüksəkliyi 20 kilometrdən çox olan dağları müşahidə etdiyini iddia etdi. Fridrix Bessel Şrotenin qeydlərinə əsasən səhvən Merkurinin 24 saatlıq perioda və 70°-lik meyilliyə sahib olduğunu təxmin etdi. 1880-ci illərdə Covanni Skiaparelli daha dəqiq müşahidələr apararaq Merkurinin Günəş ətrafında 88 günə hərəkət etdiyini qeyd etmişdir. Merkurinin səthinin xəritəsini hazırlama cəhdləri Evgeni Antoniadi tərəfindən davam etdirildi. O, 1934-cü ildə müşahidələrinə əsaslanaraq Merkuri səthinin xəritəsi ilə bağlı kitab çap etdi. Merkurinin səth xüsusiyyətlərinin çoxu, xüsusən də albedo xüsusiyyətləri ilə bağlı olan adlar Antoniadinin xəritəsinə əsaslanır.
1962-ci ilin iyun ayında USSR Elmlər Akademiyasının Radio mühəndislik və Elektronika İnstitutunun üzvü olan Vladimir Kotelnikov tərəfindən Merkuriyə ilk dəfə radar siqnalları göndərildi. Bununla da planetlərin radarla müşahidəsinə başlanıldı. 1965-ci ildə Qordon Pettengil və R. Days Puerto-Rikoda yerləşən Aresibo radio teleskopundan istifadə edərək Merkuridə radar müşahidələri apardı. Bunun nəticəsində Merkurinin dönmə periodunun 59 gün olduğu dəqiq şəkildə müəyyən olundu. Merkurinin dönüşünün sinxronizə olunması ilə bağlı nəzəriyyə geniş yayılmışdı və bu radio teleskop müşahidələrinin nəticələrinin açıqlanması astronomlar tərəfindən təəccüblə qarşılandı. Əgər Merkurinin dönüşü sinxronizə olsaydı, bu zaman onun qaranlıq tərəfi həddən artıq soyuq olmalı idi. Buna baxmayaraq aparılan radio emissiya müşahidələri nəticəsində istiliyin gözlənən dərəcədən çox yüksək olduğu məlum oldu. Astronomlar sinxron dönmə nəzəriyyəsindən imtina etmək istəmirdilər. Bu səbəbdən də müşahidələrin nəticələrini izah etmək üçün istiliyi güclü şəkildə yayan küləklərin olması kimi alternativ nəzəriyyələr ortaya atdılar.
İtalyan astronomu Cüzeppe Kolombo tərəfindən Merkurinin hərəkəti ilə bağlı yeni nəzəriyyə ortaya atıldı. Belə ki, o, 1:1 rezonansın yerinə 3:2 rezonansının olduğunu qeyd etdi, yəni Merkurinin Günəş ətrafında üç dəfə dönməsi, öz oxu ətrafında iki dəfə dönməsi ilə bərabər müddətdə baş verirdi. Bu nəzəriyyə Mariner 10 kosmik gəmisinin apardığı müşahidələr nəticəsində öz təsdiqini tapdı. Bu da Covanni Skiaparelli və Evgeni Antoniadinin hazırlamış olduqları xəritələrin səhv olması mənasına gəlirdi.
Yerüstü optik müşahidələrlə Merkurinin səthi ilə bağlı daha çox məlumatlar əldə oluna bilmədi, ancaq radio astronomlar mikrodalğa tezliyində interferometrik metoddan istifadə edərək Günəş radiasiyasının səbəb olduğu təsirlərin qarşısını aldılar. Bu yolla Merkurinin səthinin metrlərlə dərinliyinə qədər olan hissəsinin fiziki və kimyəvi tərkibi haqqında məlumatlar əldə etməyi bacardılar. Buna baxmayaraq Merkurinin morfoloji xüsusiyyətləri haqqında çoxlu məlumatlar ilk kosmik missiyaya qədər məlum deyildi. Bundan başqa son texnoloji uğurlar Yerüstü müşahidələrdə inkişafa səbəb olmuşdur. 2000-ci ildə Vilson dağı rəsədxanasının yüksək dəqiqliyə sahib olan 1,5 metrlik Heyl teleskopu ilə Merkuri müşahidə olunmuşdur. Bu müşahidə nəticəsində Mariner 10 kosmik missiyası zamanı müşahidə oluna bilməyən ərazilər görüldü. Aresibo radio teleskopundan istifadə olunaraq Merkurinin şimal qütbündə Günəş işığı düşməyən kraterlərdə buz ola biləcəyi məlum oldu.
Kosmik gəmilərlə müşahidəsi
Merkurinin cüzi atmosferi vardır və atmosferə daxil olmağa çalışan kosmik gəminin sürtünməsinə səbəb olacaq səviyyədə deyildir. Merkuriyə kosmik missiya təşkil etmək üçün tələb olunan yanacaq miqdarı Günəşin cazibəsini tərk etmək üçün tələb olunan yanacaq miqdarından daha çoxdur. Nəticədə Merkuriyə indiyə qədər iki kosmik missiya təşkil olunmuşdur. Təklif olunan alternativ yanaşmaya görə Merkuriyə təşkil olunacaq kosmik missiyalar üçün Günəş yelkənlərindən istifadə edən kosmik gəmilər hazırlamaq lazımdır.
Mariner 10
200px|thumb|right|Mariner 10 kosmik gəmisi. Mariner 10 Merkuriyə göndərilən ilk kosmik gəmidir. Mariner 10 Merkuriyə yaxınlaşmaq üçün Veneranın cazibə qüvvəsindən istifədə etdi. Mariner 10 başqa planetin cazibə qüvvəsindən istifadə edərək hərəkət edən NASA tərəfindən hazırlanmış ilk kosmik gəmidir. Mariner 10 Merkurinin səthinin yaxından çəkilmiş ilk şəkillərini göndərərək planetin sıx kraterli təbiətinin xüsusiyyətlərini aşkarlamışdır. Eyni zamanda Mariner 10 tərəfindən Merkurinin ölçülərinə görə böyük olan dəmir nüvəsi aşkarlanmışdır. Mariner 10 kosmik gəmisinin orbit hərəkəti uzun müddət davam etdiyi üçün kosmik gəmi Merkuriyə hər dəfə yaxınlaşanda planetin eyni üzü görünürdü. Bu səbəbdən də Merkurinin səthinin ancaq 45%-lik görülən hissəsinin ətraflı xəritəsini hazırlamaq mümkün oldu.
MESSENGER
200px|thumb|right|MESSENGER kosmik gəmisini Merkurinin orbitində təsvir edən təmsili şəkil. MESSENGER kosmik gəmisi NASA tərəfindən Merkuriyə təşkil olunan ikinci kosmik missiyadır. MESSENGER kosmik gəmisinin Merkurinin yaxınlığından ilk uçuşu 14 yanvar 2008-ci ildə, ikinci uçuşu 6 oktyabr 2008-ci ildə, üçüncü uçuşu isə 29 sentyabr 2009-cu ildə baş vermişdir. Bu uçuşlar nəticəsində Merkurinin Mariner 10 kosmik gəmisi tərəfindən şəkili çəkilə bilməyən ərazilərinin şəkilləri çəkilmişdir və bunun əsasında bu ərazilərin xəritəsi hazırlanmışdır. 18 mart 2011-ci ildə MESSENGER kosmik gəmisi planetin ətrafındakı elliptik orbitə uğurla daxil oldu. Orbitə daxil olduqdan sonra ilk şəkil 29 mart 2011-ci ildə əldə edilmişdir. MESSENGER kosmik gəmisi bir il ərzində Merkurinin səthinin xəritəsinin hazırlanması missiyasını tamamladı və onun missiyasının müddəti 2013-cü ilə qədər uzadıldı. Merkurinin səthinin xəritəsini hazırlamaq missiyası ilə yanaşı MESSENGER tərəfindən 2012-ci ildə Günəşin aktivliyinin maksimum olduğu dövr müşahidə olundu.
MESSENGER kosmik gəmisi Merkurinin qütblərində buzun mövcudluğu, planetin yüksək sıxlığı və geoloji tarixi, zəif atmosferinin mənbəyi, maqnit sahəsinin təbiəti və dəmir nüvəsinin xüsusiyyətləri məsələlərini öyrənmək üçün göndərilmişdir. Bu səbəbdən də Merkuridəki yüklü zərrəciklərin sürətini ölçmək, spektr analizləri aparmaq kimi tədqiqatlar üçün MESSENGER kosmik gəmisi Mariner 10 kosmik gəmisinə nəzərən daha yüksək dəqiqlikli cihazlara sahibdi. MESSENGER kosmik gəmisinin orbit sürətinin dəyişməsi göstəricilərinin planetin daxili quruluşu haqqında məlumat verəcəyi düşünülürdü. MESSENGER kosmik gəmisinin sonuncu dönüşü 24 aprel 2015-ci ildə həyata keçirildi və 30 aprel 2015-ci ildə kosmik gəmi Merkurinin səthinə çırpıldı. Kosmik gəminin Merkuri ilə toqquşması nəticəsində planetin səthində diametri 16 metr olan zərbə krateri meydana gəldi.
Müharibə cinayəti
Beynəlxalq ümumi hüquqa görə barələrində müharibə cinayəti törətdiklərinə görə öz ölkələrində təqib olunan şəxslər sığınacaq hüququndan istifadə edə bilməzlər və onlara qaçqın statusu verilmir.
Müharibə cinayətlərinin «beynəlxalq cinayət» statusu və bütün dövlətlər tərəfindən cəzalandırılmalı olması məhz hüquqi adət kimi tanınmışdır.
Müharibə cinayətlərinin siyahısı
Müharibə cinayətlərinə aşağıdakı əməllər aiddir:
Val-de-Marn
Val-de-Marn (, hərfən — «Marna vadisi») — Fransanın mərkəz hissəsinin şimalında yerləşən, İl-de-Frans regionun departamentlərindən biri. Sıra nömrəsi — 94. İnzibati mərkəzi — Kretey. Əhalisi — 1,333,702 nəfər (departamentlər arasında 11-ci yer, 2011-ci ilin məlumatları).
Coğrafiyası
Ərazi — 245 km². Parisin cənub və şərq-cənubuna yerləşən departamentin ərazisində Sena və Marna çayları axır.
Kommunalar
300px|
Şahmurad Əlizadə
thumbnail|right
Val-de-Marn
Kommunalar
1 Fren
Şahmurad Əlizadə
Əlizadə Şahmurad Hilal oğlu (24 yanvar 1991 - 14 aprel 2015) - Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçusu, gizir, şəhid.
Həyatı
24 yanvar 1991-ci ildə Biləsuvar şəhərində anadan olub. 2008-ci ildə Biləsuvar şəhər Nizam Gəncəvi adına 1 saylı orta məktəbi bitirib. 2013-cü ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Təlim Tədris Mərkəzini (TTM) bitirib. 14 aprel 2015-ci ildə Ağdam istiqamətində erməni silahlı bölmələrinin atəşkəs rejimini pozması nəticəsində xidməti vəzifələrini yerinə yetirərkən şəhid olub. Subay idi.
Hacı Seyid Zeynalabdin Rəhimzadə
Hacı Seyid Zeynalabdin Rəhimzadə (?-?)—İran Milli Məclisinin üzvü, siyasətçi.
Val-de-Marn
Kommunalar
3 Tye
Hacı Seyid Zeynalabdin Rəhimzadə
Həyatı
Hacı Seyid Zeynalabdin Seyid Məhəmmədrəhim oğlu Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Ticarətlə məşğul idi.Atası və əmisi Hacı Məhəmməd ağa Xoyi də Təbrizin birinci gildiya tacirlərindən idi.
Val-de-Marn
Kommunalar
4 Şevilyi-Larü
Hacı Seyid Zeynalabdin Rəhimzadə
Həyatı
Hacı Seyid Zeynalabdin Rəhimzadə siyasi həyata atılmış, Azərbaycan əyalətindən bir neçə dəfə İran Milli məclisinə nümayəndə seçilmişdi.
Val-de-Marn
Kommunalar
5 L’Ay-le-Roz
Hacı Seyid Zeynalabdin Rəhimzadə
Həyatı
Hacı Seyid Zeynalabdinin Murtuza adlı oğlu vardı.
NGC 1328
NGC 1328, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Eridan bürcü istiqamətində yerləşir. S0 tipli. tərəfindən ildə 66.04 sm (26 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Val-de-Marn
Kommunalar
7 Kaşan
8 Arköy
9 Jantiyi
11 İvri-sür-Sen
12 Şaranton-le-Pon
13 Sen-Moris
14 Mezon-Alfor
15 Alforvil
16 Vitri-sür-Sen
17 Şuazi-le-Rua
18 Orli
19 Vilnöv-le-Rua
20 Ablon-sür-Sena
21 Vilnöv-Sen-Jorj
22 Valanton
23 Kretey
24 Sen-Mor-de-Fosse
25 Bonöy-Sür-Marn
26 Süsi-an-Bri
28 Limey-Brivan
29 Villekren
30 Mandr-Le-Roz
32 Santeni
33 Marol-an-Bri
37 Şenevyer-sür-Marn
38 Le-Plesi-Treviz
39 Vilye-sür-Marn
40 Şampinyi-sür-Marn
41 Juanvil-le-Pon
Azərbaycan Mərkəzi Seçki Komissiyası sədrlərinin siyahısı
Azərbaycan Mərkəzi Seçki Komissiyası sədrlərinin siyahısı — 26 iyun 1990-cu ildən sonra ölkədə müstəqillik yenidən elan edilmişdi, bu vaxtdan başlayaraq Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədrləri bu siyahıda göstərilib. Bu məqalədə Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədrləri sıralanmışdır.
Val-de-Marn
Kommunalar
42 Nojan-sür-Marn
Havarabid (Piranşəhr)
Havarabid - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Piranşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Val-de-Marn
Kommunalar
43 Le-Perö-sür-Marn
Havarabid (Piranşəhr)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 158 nəfər yaşayır (30 ailə).
Val-de-Marn
Kommunalar
44 Bri-sür-Marn
45 Fontene-su-Bua
46 Vensen
47 Sen-Mande
Esvatini himni
Nkulunkulu Mnikati vetibusiso temaSvati ( Ey Rəbb bizim Tanrımız,Svazi bərəkətlərini bəxş edən) — Esvatiniın dövlət himnidir. Svazi və qərb musiqi üslubları arasında kompromisdir. 1968-ci ildə müstəqillik qazandıqdan sonra təsdiq edilmişdir.
Mənim xoşbəxt ulduzlarım 2 (film, 1985)
Mənim xoşbəxt ulduzlarım 2 — 1985-ci ildə çəkilmiş döyüş filmi. "Mənim xoşbəxt ulduzlarım" filminin davamıdır.
Məzmun
Honq Konq polis qrupu oğurlanmış brilyantlara görə Tokionu dolandırır. Yapon mafiyası, Yakuza, yollarına davam edir. Sonra köhnə yoldaşları köməyə gəlir.
Arran yepiskopluğu
Arran yepiskopluğu (Arami dilində: ܐܪܐܢ) — Nestorian kilsəsinin Qafqaz Albaniyası ərazisindəki tarixi inzibati ərazisi. Mərkəzi Bərdə şəhərində yerləşirdi. 420-ci ildə yepiskopluq təsis edilmiş, 900-cü illərdə mitropolitlik statusu almış, 1200-cü ilə qədər də bu statusu qorumuşdu. 1200-cü ildə isə Arran yepiskopluğu ləğv edilərək Təbriz də mərkəzləşmiş Azərbaycan yepiskopluğu tabeliyinə verilmişdir.
Bilinən yepiskopları:
I Valerian
Publi Avreli Lisini Valeri Valerian (Publius Aurelius Licinius Valerius Valerianus), Roma tarixşünaslığında daha çox Valerian kimi tanınır — 22 oktyabr 253-cü ildən 260-cı ilin yazına qədər hakimiyyətdə olmuş Roma imperatoru. O, Edessa döyüşü zamanı Sasani şahı I Şapur tərəfindən əsir götürülmüş, əsirlikdə ölmüş yeganə Roma imperatoru olmuşdur.
Cəldiyan (Piranşəhr)
Cəldiyan - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Piranşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Barışıq qülləsi
Barışıq qülləsi və ya Maqas qülləsi (, Магас гӏа́ла) — 2013-cü ildə İnquşetiya Respublikasının paytaxtı Maqas şəhərində klassik orta əsr İnquş qülləsi formasında ucaldılmış çoxmərtəbəli bina.
Barışıq qülləsinin hündürlüyü təxminən 100 metrdir. Müşahidə göyərtəsinə (hündürlüyü 85 m) çatmaq üçün spiral rampa ilə bir kilometrdən çox gəzmək lazımdır (lift yoxdur). İnquşetiyanın ən hündür binası və Şimali Qafqazın ən yüksək müşahidə qülləsidir. Maqas qülləsi, respublikanın düzən hissəsindəki əsas turistik yerdir.
Qüllənin geniş sahəsi və mərtəbələrinin rahatlığı müxtəlif mədəni tədbirlərin, elmi konfransların, xüsusən də, İnquşetiya Respublikası Teyp Şurasının iclaslarının və gənclər forumlarının keçirilməsinə imkan verir. Ayrı mərtəbələrdə milli üslubda kafelər və etnoqrafiya muzeyi var. Çoxfunksiyalı "Barışıq qülləsi" obyekti, əsrlər əvvəl qurulduğu kimi çayxanaya deyildir, respublikanın bütün sakinlərinə aid olduğu üçün İnquş cəmiyyətinin möhkəmlənməsində mühüm rol oynayır. Qüllədə 85 metr yüksəklikdə, Maqas şəhərinin və ətrafının panoramik mənzərəsinə açılan super davamlı şüşədən hazırlanmış müşahidə göyərtəsi var.
Tarixi arayışı
300px|thumb|Maqas qülləsinin tikintisi. May 2013-cü il. 250px|thumb|right|Konkord Qülləsinin təsviri olan Rusiya poçt markası Qədim dövrlərdən bəri İnquş teypləri ata-baba qalalarını tikirlər. Ata-babalarının qülləsi etibarlı ev sayılır, bütün ailənin birliyinin qorunmasını təcəssümü etdirirdi. Barışıq qülləsi, bütün İnquş xalqlarını birləşdirən simvol olaraq bütün İnquş qəbilələri üçün ortaq bina olaraq düşünülmüş və yeni İnquş paytaxtının Maqas şəhərinin inşasının baş planında nəzərdə tutulmuşdu.
Layihə məşhur iş adamı və xeyriyyəçi Əlixan Xarsiyevin şəxsi vəsaiti hesabına həyata keçirilib. Qüllənin inşaasına 2012-ci ildə başlanılıb. Eyni zamanda, tikintisinin 365 gün ərzində başa çatdırılması, yəni qədim zamanlardan bir inquşun qüllə tikmə adətinin vaxtı qədər olan norma nəzərə alınmışdır. Beləliklə, təməldən piramid quruluşlu dama qədər olan binanın inşası 2013-cü ildə başa çatdı.
Barışıq qülləsi Laosda (əkiz suvenir markası) və Rusiyada buraxılmış poçt markalarında təsvir edilmişdir.
Heydər Qənbərzadə
Heydər Ağahüseyn oğlu Qənbərzadə — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı və hərbi xidməti
Heydər Qənbərzadə 10 oktyabr 1997-ci ildə Lənkəran rayonunun Cil kəndində dünyaya göz açmışdır.
Hərbi xidməti
Heydər Qənbərzadə orta məktəbi bitirdikdən sonra müddətli həqiqi hərbi xidmətə yollanmışdır. Hərbi xidmət müddəti bitdikdən sonra müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu olaraq və çavuş rütbəsi alaraq hərbi xidmətinə davam etmişdir.
Vətən müharibəsi
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Heydər Qənbərzadə 2020-ci il sentyabrın 27-dən Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Füzuli və Hadrut döyüşlərində vuruşmuşdur. Heydər Qənbərzadə 9 noyabr 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən həlak olmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Heydər Qənbərzadə ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.06.2022-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Heydər Qənbərzadə ​ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Rupertin torpağı
right|300px|thumb|Bir vaxtlar [[Hudzon körfəzi şirkəti tərəfindən idarə olunan Rupertin Torpağı]] Rupertin torpağı, və ya Şahzadə Rupertin torpağı — Şimali Amerikadakı ərazi, Hudzon körfəzi hidroqrafik hövzəsinin bir hissəsini işğal etdi. Hudson's Bay şirkətinə aiddir. Bölgəyə şirkətin ilk qubernatoru Şahzadə Rupertin adı verildi.
Rupertin Torpağı müasir Kanadanın mərkəzi hissəsini tutur, lakin kiçik bir hissəsi Amerika Birləşmiş Ştatlarındadır. Əvvəllər Rupertin ərazisi olan ərazi demək olar ki, Manitobanın hamısını, Saskaçevanın əksəriyyətini, cənub Alberta, cənub Nunavut, Ontario və Kvebekin şimal hissələrini, habelə Minnesota və Şimali Dakota əyalətlərinin bir hissəsini əhatə edir.
Tarixi
1670-ci ildə İngiltərə Kralı II Çarlz Hudzon Körfezi Şirkəti adlanan bir şirkətə Hudson Körfəzinə axan bütün çayların istismarı üzərində inhisar verdi və beləliklə şirkəti nəhəng bir ərazinin sahibi etdi. Təxminən 3.9 milyon kvadrat kilometrə sahib idi - bu, bugünkü Kanada ərazisinin üçdə birindən çoxdur.
1821-ci ildə Monreal Şimali-Qərb şirkəti və Hudzon Körfezi Şirkəti birləşdirildi və şirkət genişləndi.
Parlaq Zəka
Parlaq Zəka — intellektual şousu. Rusiyanın Birinci kanalında 20 ildən çox  yayımlanan məşhur "Умницы и умники" layihəsinin ölkəmizdəki populyarlığı, onun gənclərin formalaşmasında, onların intellektual və emosional inkişafındakı müsbət rolunu nəzərə alaraq yaradılan lisenziyalı analoqudur. Veriliş Synergy Group OJSC-nin dəstəyilə hər bazar günü saat 11:00-da “Azərbaycan” Dövlət Televiziya Kanalı-nın efirində yayımlanır. Təkrarı isə cümə axşamı saat 22:00-da efirdə olur. Layihənin rəhbəri və aparıcısı Aydın Piriyevdir. 2016-cı ildə maliyyə problemləri ucbatından Synergy Group şirkəti sponsorluqdan imtina etmiş və verilişin yayımı dayandırılmışdır. Buna baxmayaraq "Parlaq Zəka" intellektual oyunu üzrə məktəblilərarası çempionatlar keçirilmişdir.
Rupertin torpağı
Tarixi
1870-dən bir müddət əvvəl ticarət inhisarı ləğv edildi və ərazidə ticarət istənilən sahibkar üçün açıq idi. Şirkət, Rupertin 1868-ci il tarixli Torpaq Qanununa uyğun olaraq sahib olduğu yerləri Kanada Dominionuna satdı. Torpaqlar Şimali-Qərb Əraziləri adı altında Kanadanın bir hissəsi oldu.
Bu gün Rupertin Torpağının adı Kanadadakı İngilis Kilsəsinin metropolü və piskoposudur.
Parlaq Zəka
Məqsəd
“Parlaq Zəka” milli humanitar olimpiadasının məqsədi Azərbaycan gəncliyinin inkişafına töhfə vermək, gənclərin bilik səviyyəsinin, zehni inkişafının təmin etmək, dünyagörüşünü zənginləşdirmək, elmi bilikləri təşviq, Azərbaycanın və dünya ölkələrinin  ümumbəşəri elmi və mədəni dəyərlərinin gənclər arasında təbliğ edilmək, natiqlik qabiliyyətinin inkişaf etdirmək, onların müvafiq ali təhsil müəssisəsinə qəbul olunmasına və peşəkar bilik və bacarıqlarının artmasına köməklik göstərməkdən  ibarətdir.
İştirakçılar və keçirilmə sxemi
İştirakçı olaraq respublika ali təhsil müəssislərinin bakalavr pilləsinin tələbələri seçilir. Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən, abituriyent mərkəzləşdirilmiş qaydada keçirilən imtahanları vermədən ali təhsil müəssisəsinə qəbul edilə bilməz. Bununla əlaqədar, qaliblərin qəbul olunmasını nəzərdə tutan oyunun konspesiyasına zidd getməmək məqsədilə bakalavrlar arasında viktorinanın keçirilməsi və daha sonra onların magistr dərəcəsini almaq üçün xarici ali təhsil müəssisələrinə göndərilməsi məqsədəuyğun hesab olunmuşdur. İştirakçıların (nəzəriyyəçilərin) sayı, onların seçim qaydaları, bölüşdürülməsi və veriliş üçün hazırlanması yaradıcı heyət tərəfindən müəyyənləşdirilir. Eyni zamanda, üç “yol” ilə keçən turların formatının, “medal-orden” sxeminin saxlanır, oyunda auditoriyanın iştirakı da nəzərdə tutulmuşdur. Raundların sayı və onların keçirilmə mexanizmi iştirakçıların sayına uyğundur. Oyunda jürinin iştirakı, hazırlamış tapşırığın icraedilmə nəticələrinə əsasən “yolların” seçilmə qaydaları, dəvət olunmuş qonaqların verilişdə iştirak etmə imkanları, qonaqla oyunun sonudakı intervyu dəyişməz olaraq qalır.
Suallar
Sualların mövzusu Azərbaycan və dünya tarixi, mədəniyyəti, eyni zamanda coğrafiya, idman, fəlsəfə, ümumi mövzuları və s. əhatə edir. Sualların tərtibatı və seçilməsi ilə xüsusi redaksiya heyəti məşğul olur. Sualların hazırlanması zamanı mənbələrin etibarlılığı, sualların faydalılığı və məqsədli təyinatı maksimal dərəcədə nəzərə alınır. Eyni zamanda, tematik veriliş formatı da saxlanır.
Hədiyyələr
Oyunun əsas hədiyyələri kimi qaliblərin magistr pilləsində pulsuz təhsil almaları üçün xaricə göndərilməsi üçün imkanlar yaradılır. Birinci yerin sahibi 5 illik qüvvəsi olan 40.000 AZN dəyərində təhsil haqqı, ikinci yerə 30.000, üçüncü yerə isə 20.000 AZN-lik haqqı ilə təltif olunur.
I. Ümumi müddəalar
1.1	“Parlaq Zəka” milli humanitar olimpiadasının (bundan sonra - oyun) məqsədi gənclərin bilik səviyyəsinin, zehni inkişafının təmin edilməsi, elmi biliklərin təşviqi, Azərbaycanın və dünya ölkələrinin  ümumbəşəri elmi və mədəni dəyərlərinin gənclər arasında təbliğ edilməsi, natiqlik qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsindən  ibarətdir.
II. İştirakçılar
2.1. Oyunda keçirilmə anına hər hansı orta və ya ali təhsil müəssisəsində təhsil alan Azərbaycan Respublikası vətəndaşı iştirak edə bilər.
III. Oyunun qaydaları
3.1. Oyun özündə iştirakçıların – 3 zəkanın və zalda olan iddiaçıların aparıcının verdiyi müəyyən mövzunu əhatə edən suallara doğru cavab verməkdə yarışdığı fərdi müsabiqəni ehtiva edir. Mövzular humanitar-ictimai təmayül üzrə bir qayda olaraq tarix, ədəbiyyat, mədəniyyət, incəsənəti və s. əhatə edir və əvvəlcədən iştirakçılara bildirilir. 3.2. Oyun Müqəddimə və Zəka meydanı ibarət olmaqla 2 hissədən ibarət olur. 3.3. Müqəddimə Ana dili və Natiqlik qabiliyyəti tapşırığından ibarət olur.
3.4. Ana dili tapşırığında zəkalar Azərbaycan dilinin qrammatikasına aid tapşırığı yerinə yetirməlidirlər.
3.5. Oyundan əvvəl zəkalara natiqlik qabiliyyətini nümayiş etdirmək üçün mövzu təqdim edilir.
3.7. Natiqlik qabiliyyəti tapşırıqlarından sonra Zəka məclisi 3 zəka arasında ardıcıllıqla 1, 2 və 3-cü yeri müəyyənləşdirir.
3.8. Müqəddimədən sonra zəkalar Zəka meydanında yarışırlar.
3.9. Zəka meydanı mərhələsi 3 sektordan ibarətdir:
3.10. Finalda bütün sektorlar Yaşıl olur. 3.11. Sektorlar zəkalar tərəfindən Müqəddimədə tutduqları yerlərə uyğun ardıcıllıqla seçilir. İlk seçim hüququ Müqəddimədə 1-ci yeri tutmuş zəkaya verilir. Finalda eyni qaydada Zəka meydanı mərhələsində başlanma ardıcıllığını müəyyənləşdirilir. 3.12. Zəkaların məqsədi seçmiş olduğu sektoru tez və səhvsiz keçməkdir. Seçmiş olduğu sektoru hamıdan tez başa vuran zəka oyunun qalibi olur. Digər zəkalar iddiaçıya çevrilirlər. 3.13. Suallar ardıcıl olaraq Yaşıl sektordan başlayaraq sıra ilə verilir. Hər bir sual açar söz ilə bağlı olur. Sual haqqında fikirləşməyə zəkaya 20 saniyə verilir. Suala doğru cavab verərsə zəka sektorun növbəti sual-mərhələsinə keçir və irəliləyir. Zəka suala səhv cavab verərə seçdiyi sektora uyğun olaraq ya cərimə xalı ilə növbəti sual-mərhələyə keçir ya da Zəka meydanını tərk edərək iddiaçıya çevrilir.
3.14. Qırmızı sektorda səhv etmiş zəka “Olum ya Ölüm” hüququndan istifadə edə bilər. Əgər zəka sektorda sualda səhv edibsə və “Olum ya Ölüm” hüququndan istifadə edirsə ona 2 sual verilir. Əgər zəka hər iki suala doğru cavab verirsə o müvafiq sektorda irəliləmiş hesab edilir. Sual haqqında fikirləşməyə zəkaya 10 saniyə verilir. “Olum ya Ölüm” hüququndan 1 dəfə istifadə etmək olar. Əgər zəka “Olum ya Ölüm” sualına doğru cavab vermirsə o oyundan tam kənarlaşdırılır və bu halda çıxışını iddiaçı kimi davam etdirə bilməz. 3.15. Zəka meydanında yarışan zəkalardan başqa oyun zalında olan iddiaçılar da oyunda iştirak edirlər. Zəka suala cavab tapmadıqda və ya Zəka meydanında oyun bitdikdən sonra səslənməmiş suallar qalarsa aparıcı həmin sualları oyun zalındakı iddiaçılara verir. Doğru cavab görə fərqləndirici orden verilir. Cavab natamam olarsa Zəka məclisinin mülahizəsinə görə iddiaçıya medal verilə bilər. Cavabın doğruluğu və tamlığı Zəka məclisi tərəfindən qiymətləndirilir, iddiaçıya ya fərqləndirici orden ya medal yaxud da heç bir mükafat verilmir.
3.16. Finalda həm zəkalar həm də iddiaçılar doğru cavaba görə ya fərqləndirici orden ya da ki, medal ilə mükafatlandırılırlar. 3.17. Oyunda bütün qərarlar aparıcı və 3 üzv – başbiləndən ibarət olan Zəka məclisi tərəfindən qəbul edilir. Baş hakim aparıcıdır. O, oyuna start verir, fərqləndirici orden və ya medal verilməsi, suala cavabın qəbul olunub-olunmamasında yekun qərar verir.
IV. Qalibin müəyyənləşdirilməsi
4.1. Oyunun qalibi Final oyununun nəticələrinə görə qalib gəlmiş zəka olur. 4.2. Əgər Finalda qalib və mükafatçılar müəyyən edilməzsə oyunun ümumi nəticələrinə əsasən daha yaxşı nəticəsi olan iştirakçılar qalib və mükafatçı olurlar. Nəticələr nəzərə alınarkən həm zəka kimi mübafiq yolda cavab verilmiş doğru cavablar, həm də iddiaçı kimi qazanılmış fərqləndirici orden və medallar nəzərə alınır. Bu zaman zəka kimi müvafiq yolda cavab verilmiş hər doğru cavab 1 fərqləndirici ordenə bərabər tutulur. “Olum ya Ölüm” hüququndan istifadə çərçivəsində doğru cavab verilmiş hər bir sual 1 medala bərabər tutulur. Ümumilikdə 2 medal 1 fərqləndirici ordenə bərabər tutulur. Bu göstəricilər bərabər olarsa zəka kimi müvafiq yolda cavab verilmiş doğru cavabların sayı əsas götürülür.
Azərbaycanda insan haqları
Azərbaycanda insan haqları və ya Azərbaycanda insan hüquqları — 1995-ci il noyabrın 12-də qəbul edilmiş Konstitusiya Azərbaycanda əsas insan hüquq və azadlıqlarının həyata keçirilməsinə əsaslanan yeni dövlət quruculuğunun başlanğıcını qoymuşdur. Konstitusiya ölkədə insan hüquq və azadlıqlarının qorunmasının əsasını təşkil edir. Sənədin "Əsas insan və vətəndaş hüquqları və azadlıqları" adlı üçüncü fəsli insan hüquqlarının geniş dairəsini əhatə edən 48 maddəni özündə əks etdirir.
Tarixi
Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən 1998-ci il 22 fevral tarixində "İnsan və vətəndaş hüquqları və azadlıqlarının təmin edilməsi sahəsində tədbirlər haqqında" fərman imzalanmış və onun 1998-ci il 18 iyun tarixli sərəncamı ilə insan hüquqlarının müdafiəsi sahəsində Dövlət Proqramı təsdiqlənmişdir. Qeyd olunan dövlət proqramı əsasında 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının İnsan Hüquqları üzrə Müvəkkili (Ombudsman) institutu təsis edilmişdir.
1998-ci il noyabr ayının 26-da Azərbaycan Respublikası Prezidenti və ATƏT-in Fəaliyyətdə olan Sədri tərəfindən Azərbaycan Hökuməti və ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Hüquqları Bürosu arasında Qarşılıqlı Anlaşma Memorandumu imzalanmışdır. Memorandumun əlavəsində ölkədə insan hüquqları sahəsində demokratik islahatların həyata keçirilməsi istiqamətində sıx əməkdaşlıq nəzərdə tutulmuşdur.