cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qız qalası (Ərdəmli)
Tarixi
Qızqalası Romalılar, Bizanslılar, Səlcuqlular, Fransızların (Kipr Krallığı), Qaramanlı və Osmanlıların hakimiyyətində olmuş əhəmiyyətli bir yaşayış məntəqəsidir. Aparılan ilk qazıntılarda buraya ilk yaşayışın e.ə. IV əsrə aid olduğunu göstərir. Məşhur tarixçi Herodot, bu şəhəri Georges adında Kiprli bir knyazın qurduğunu yazır. Miladdan sonra 72-ci ildə Roma hakimiyyətinə daxil edilən Qızqalası 450-ci ilə Roma imperiyasının ərazisi olmuşdur. Bu dövrdə zeytunçuluq geniş şəkildə inkişaf etmişdir və zeytun yağı ixrac mərkəzi olmuşdur. Bizanslılar dövründə Ərəb hücumlarına qarşı olaraq ətrafına qala divarları inşa edilmişdir. Daha sonra bura Səlcuqilərin və Kilikiya Krallığının əlinə keçmişdir. XIV əsrdə artan Karamanoğlu hücumları səbəbilə Kipr Krallığının əhəmiyyətli bir ticarət limanı olan qız qalası 1448-ci ildə Karamanoğlu İbrahim Bəy tərəfindən ələ keçirilmiş və yenidən abad edilmişdir. 1471-ci ildə Osmanlıların əlinə keçən qala bu dövrdə əhəmiyyətini itirməyə başlamışdır. Cem Sultan 1482-ci ildə, Rodos cəngavərlərinin göndərdiyi gəmiyə minmədən əvvəl bir müddət burada qalmışdır.
Qız qalasında addım atılan hər yer tarixi əhəmiyyətə malikdir. Bu gün, qalanın əhatəsində olan əsas yerlərində abidələrə, kilsələrə, ovlara, su kəmərlərinə, qaya məzarlarına, sarkofaqlar, daş döşəməli yollara rast gəlinir. Qızqalasında qədim dövrlərdən qalma 4–5 kilsə var. Su quyuları və ov yanında, Lemas çayından su kəmərləri ilə gətirilən sular, qalanın su ehtiyacını ödəyir. Böyük kilsəyə gedən daş döşəməli Müqəddəs yolda, yol boyu düzülmüş irili-xırdalı sarkofaqlar görənləri heyrətə salır. Qızqalasının 10 km şimalında yerləşən vadinin yüksələn qayalıq yamacına oyulmuş və Adamqayalar adı verilən insan füqurları yerləşir. Dövrün rəhbər və nəsillərini simvollaşdıran qabartma fiqurlarda kimisi əlində üzüm salxımı, kimi divana uzanmış haldadır. Roma dövründən qalma cəmi 13 lövhədən ibarət Adamqayalar, Şeytandərəsinə hakim bir yerdədir.
Təxminən 1500 ailədən ibarət olan Qızqalasının əhalisi 8139 nəfərdir (2000-ci ilin əhalinin siyahıya alınmasına əsasən). Yaz fəsli gələndə əhalinin sayı 30 minə qədər olur. Qızqalasıi bu gün Mersin və Erdemli turizminin simvolu halına gəlmişdir. Yerli və xarici turistlərin sıx marağını çəkən qalaya, sahildən balıqçı qayıqları ilə keçilir. Yaz mövsümündə böyük bir turizm sıxlığı baş verən qalada 15000 çarpayı tutumu vardır. Mövcud turizm obyektlərindən bütün il boyu istifadə etmək mümkündür. Qalada yerli və xarici turistlərin inamla girəcəyi biri 300 metr, digəri də 1200 metr uzunluğunda iki çimərlik var. Qızqalası yerli və xarici turistlərin inamla istirahət edəcəkləri bir yer halına gəlmişdir. Əyləncə və ticarət mərkəzləri diqqətləri çəkir. Yaz mövsümündə qəsəbədə keçirilən mədəniyyət, turizm və idman festivalları qəsəbəyə canlılıq gətirir. Yerli əhalinin böyük qismi Ayaş Türkmənlərindən ibarətdir. Türkmənlər köçəri həyatdan oturaq həyata keçmişdilər və əkinçiliklə məşğul olurdular. Yaz fəsli gəldiyi zaman Avgadı və Akpınar (Pınarbaşı) yaylalarına çıxırlar. İçməli su problemi olmayan Qızqalsı qəsəbəsində suvarma suyu Lemas çayından cazibə yolu ilə gətirilir. Bu su kifayət olmadığı üçün qazma quyulardan da istifadə edilir. Qəsəbədə əhali dolanışığını kənd təsərrüfatı və turizmlə təmin edir.
1992-ci ilə qədər kənd ikən eyni il içərisində qəsəbə statusu almış və bələdiyyə qurumu tətbiq olunmuşdur. Qız qalsı qəsəbəsi, Mərkəz, Toroslar, Aralıq və Mavidəniz olmaq üzrə dörd məhəllədən ibarətdir. Səhiyyə ocağı olan qəsəbədə iki aptek mövcuddur. Qəsəbədə bir məscid, bir orta məktəb, PTT şöbəsi, polis komissarı, jandarm polis bölməsi vardır. Qızqalasında Aralıq dənizi iqlimi hökm sürür. Köçəri həyat yaşayan Yörüklər isə (xüsusilə Sarıkeçili Yörükləri) qış mövsümünü qəsəbə və ətrafında keçirirlər. Kənd təsərrüfatında yetişdirilən ürünerin başında pomidor, xiyar, lobya, kahı, ispanaq, ərik və sitrus başda gəlir. İstixanalardan çox açıqda tərəvəzçilik inkişaf etmişdir. Yaylaqlara çıxan Yörüklər yaylaqlarda da tərəvəz yetişdirmək ilə məşğul olurlar. Qızqalası Mersinin ən populyar istirahət mərkəzidir. Qızqalası ilə bağlı bir çox hekayə və əfsanələr mövcuddur. Strateji mövqe səbəbindən hücumlara qarşı tədbir məqsədi ilə dəniz qlasının tikildiyi bu qalanın təcavüzə qarşı ilk müdafiə nöqtəsi olması və quru əraizdəki qalanın müdafiəsi üçün dəstəyi nəzərdə tutulub.
Açın, polisdir! (film, 1984)
Açın,polisdir (Həmçinin "Satılmışlar" ,) — 1984-cü ildə fransız rejissor Klod Zidi tərəfindən çəkilmiş film.
Atabəkilər
Atabəkilər — İranda yaşayan erməni əsilli ailədir. Onların əcdadı erməni idi, amma İranda ermənilərin əksinə, gürcülərin yaxşı şöhrətlərinə görə özlərini gürcü bildirmişlər.
Estetika
Estetika ( — hiss edәn, hissiyyatlı) — insanın dünyaya dәyәrlilik münasibәtinin spesifik tәzahürü olaraq estetik sahәni vә insanların bәdii fәaliyyәt sahәsini öyrәnәn fәlsәfi elm, hisslər haqqında elm. Bir termin kimi ilk dəfə XVIII əsrin alman filosofu Aleksandr Baumqarten işlətmişdir.
Beljika
Beljika — Şərqi Antarktidada  Kraliça Mod Torpağının şərqində yerləşən dağ silsiləsi. Riser–Larsen dənizi sahilindən 300 km aralıda yerləşir.
Şimaldan cənuba 40 km məsafədə uzanır. Buzlağın qalınlığı 100—300 metrdir. Ən hündür zirvəsi Viktor dağıdır (2590 (2588)).
Silsilə ilk dəfə 1958-ci ildə Belçika antarktik ekspedisiyası zamanı kəşf edilmişdir. Dağlar 1897—1899-ci illərdə Adrien de Jerlaşın iştirak etdiyi ekspedisiyanın gəmisi olan Belijanın şərəfinə adlandırılmışdır.
Estetika
Estetika sözünün mənası
Estetika yunan sözüdür. "Aisthetiko" hiss edən, həssas mənasındadır. O, gözəllik qanunlarını, incəsənətin gerçəkliyə münasibətini, onun növ və janrlarını, bədii şüurun qanunauyğun inkişafının özünəməxsus xüsusiyyətlərini bədii yaradıcılıq metodunu öyrənən fəlsəfi fəaliyyət növüdür.Estetik tərbiyə incəsənətin bir növüdür.Estetik tərbiyə insan əxlaqına güclü təsir göstərir. Ədəbiyyat, incəsənət insan mənəviyyatını zənginləşdirir, humanizm, xeyirxahlıq, vətənpərvərlik və b. müsbət keyfiyyətlər formalaşdırır. Gözəllik hissi insan qəlbini təmizləyir, saflaşdırır, onu yaxşı əməllərə yönəldir. Gözəl fikrə və qəlbə malik insan pisliyə, bədxahlığa, qəddarlığa yol verməz.
Tarixi
Estetika termini elmə hələ XVIII əsrdə alman filosofu Aleksandr Qotlib Baumqarten (1714–1762) tərəfindən gətirilmişdir. O bu anlayışı gözəllik nəzəriyyəsi, "Hissi idrak elmi" adlandırmışdır. Onun estetik hadisəni idrak nəzəriyyəsi yönümündən işləməsinin alman klassik fəlsəfəsinin sonrakı inkişafı üçün böyük əhəmiyyəti olmuşdur.
Estetik fikrin tarixi daha qədimdir. Belə ki, 2500 il bundan əvvəl quldarlıq dövründə Misir, Babilistan, Hindistan və Çində yaranmış, Qədim Yunanıstan və Qədim Romada inkişaf etmişdir. Antik filosofların əsərlərində incəsənətin cəmiyyətdə rolu və onun insanın əxlaqına təsiri məsələlərindən bəhs olunmuşdur. Orta əsrlərin "İlahi gözəllik" haqqında mistik təlimlərində hər cür gözəlliyin mənbəyi və ali gözəlliyin təcəssümü allah hesab olunurdu.
Estetika bölmәlәrinin qarşılıqlı münasibәti bu elmin bütün tarixi inkişafı boyunca bir-birini әvәz etmiş vә müxtәlif formalarda başa düşülmüşdür. Dәfәlәrlә Estetikanı bir neçә müstәqil elmi fәnnә (estetik dәyәrlәr nәzәriyyәsi, estetik qavrayış nәzәriyyәsi, ümumi sәnәt nәzәriyyәsi) bölmәk tәklif olunsa da, tәcrübә göstәrmişdir ki, estetik dәyәrlәri vә bәdii mәnimsәnilmәni ayrı-ayrılıqda nәzәrdәn keçirmәk mümkün deyil. Bu, bәzәn insanın bәdii fәaliyyәti ilә estetik fәallığının eynilәşdirilmәsinә sәbәb olurdu. Estetikanın hәr iki bölmәsi bir-birilә tәbii şәkildә qarşılıqlı әlaqәdә olub, nisbi müstәqilliyә malikdirlәr. Birinci bölmәdә dәyәr münasibәtlәri sistemindә estetikliyin tәbiәti vә özünәmәxsusluğu; çox sayda konkret modifikasiyalarda (gözәllik vә eybәcәrlik, ucalıq vә alçaqlıq, faciәvilik vә komiklik vә s.) çıxış edәn estetik dәyәrlәrin diferensiasiya qanunauyğunluqları; dәyәrlilik vә qiymәtlәndirmәnin, estetik qavrayış vә estetik tәmayüllü tәcrübәnin dialektik әlaqәsi; mәdәniyyәtin müxtәlif sahәlәrindә, sosial vә fәrdi hәyatda insanın estetik fәallığının әhәmiyyәti; müxtәlif inikas sahәlәrindә — praktik fәaliyyәtdә vә müşahidәdә, insanların tәrbiyәsindә vә tәhsilindә estetikliyin vә bәdiiliyin qarşılıqlı әlaqәsi kimi mәsәlәlәr öyrәnilir. Estetika elminin ikinci bölmәsi bәdii fәaliyyәtin xüsusi tәhlili ilә әlaqәdardır. Onun filogenezdә vә ontogenezdә meydana gәlmәsinin tәdqiqini, insan fәaliyyәtinin digәr istiqamәtlәri sırasında Estetikanın struktur vә funksional özünәmәxsusluğunu, elәcә dә mәdәniyyәtdә yerini, bәdii fәaliyyәtin konkret formalarının (incәsәnәt növlәri vә janrlarının) müxtәlifliyini, tarixi modifikasiyaları (cәrәyanlar, üslublar, metodlar) doğuran qanunları; cәmiyyәtin bәdii inkişafının müasir mәrhәlәsinin xüsusiyyәtlәrini vә incәsәnәtin tarixi inkişaf perspektivlәrini ehtiva edir. Bununla yanaşı, Estetika heç vaxt insan tәrәfindәn dünyanın estetik vә bәdii mәnimsәmә qanunauyğunluqlarını öyrәnmәklә kifayәtlәnmәmiş, estetik qiymәtlәndirilmәnin müәyyәn meyarlarını vә bәdii fәaliyyәtin proqramlarını hazırlamaqla bu vә ya digәr şәkildә hәmin mәnimsәmәni istiqamәtlәndirmişdir.
Estetik fikrin uzunmüddәtli tarixi tәşәkkülü vә inkişafı prosesi onu şәrtlәndirәn bir sıra faktorlarla — müxtәlif siniflәrin vә ictimai qrupların ideoloji vә sosial-psixoloji mövqelәri, dәyişәn tәdqiqat predmetinin — estetik mәdәniyyәtin vә bәdii tәcrübәnin özünәmәxsusluqları, estetik nәzәriyyәlәrin әsaslandığı, yaxud meydana gәldiyi fәlsәfi tәlimlәrin sәciyyәsi, qonşu elmlәrin (sәnәtşünaslıq vә әdәbiyyatşünaslıq, psixologiya vә sosiologiya vә s.) mövqelәri ilә istiqamәtlәnirdi.
Estetik düşüncә
Estetik düşüncә qәdim keçmişdә ibtidai cәmiyyәtin mifoloji şüurunda yaranmışdır. Müxtәlif xalqlara mәxsus miflәrin tәhlili onlarda fәrqli sәnәtlәrin mәnşәyi, onların insan hәyatındakı rolu, sәnәtin gözәlliklә әlaqәsi (mәs., Apollon Musaget vә onun rәhbәrlik etdiyi Muzalar barәsindә qәdim yunan mifi) haqqında insanların ilkin tәsәvvürlәrinin necә әks olunmasını göstәrir. Estetikanın tarixi elmi-nәzәri düşüncәnin formalaşması ilә başlamışdır. İnkişafının birinci mәrhәlәsindә (Avropada 18-ci әsrin ortalarına qәdәr davam etmişdir) Estetika hәlә müstәqil elmi fәnn deyildi, hәtta öz adı belә yox idi. Antik dövrdә estetik problematika bir tәrәfdәn fәlsәfi әsәrlәrdә (pifaqorçular, Sokrat, Platon, Aristotel tәrәfindәn), digәr tәrәfdәn incәsәnәtin müxtәlif növlәrinә hәsr olunmuş traktatlarda (mәs., Polikletin, Qorpinin, Mitruvinin, Horasinin traktatlarında) işlәnirdi. Buna baxmayaraq, antik mütәfәkkirlәrin bir çox dәrin mәzmunlu fikirlәri Avropa estetik fikrinin bütün sonrakı inkişafı üçün tәmәlyaradıcı әhәmiyyәtә malik olmuşdur (Şәrqdә Estetikanın inkişafı spesifik yollarla getmiş, yalnız ayrı-ayrı vaxtlarda Avropa Estetikasının inkişafı ilә tәmasda olmuşdur).
Orta әsrlәr xristian Estetikası estetik hadisәlәrin spiritualist anlamını әsaslandırır vә sәnәtin strukturunu simvolik ruhda şәrh edirdi (Avqustin, Foma Akvinalı vә b.). Yalnız İntibah dövründә estetik düşüncә teoloji bağlardan qurtularaq, dünyәvi, humanist vә realist tәmayüllü oldu. Lakin bu zaman Estetikanın fәlsәfә ilә әlaqәlәri zәiflәmәyә başladı, belә ki, fәlsәfә o dövrdә bilavasitә tәbiәtşünaslıq biliklәrinә istinad edir vә bәdii-estetik problemlәrә dәrin maraq göstәrmirdi. Hәmin dövrdә böyük rәssamların (L.B.Alberti, Leonardo da Vinçi, A.Dürer vә b.) vә müxtәlif sәnәt növlәri nәzәriyyәçilәrinin sәnәtşünaslıq traktatlarında Estetikadan bәhs edilirdi.
17-ci әsr — 18-ci әsrin 1-ci yarısında gözәlliyin mahiyyәti vә sәnәtin tәbiәti problemlәri ayrı-ayrı nәzәri traktatlarda (N.Bualo, Ş.Sorel, M.V.Lomonosov vә b.), yaxud bәdii-tәnqid janrına aid әsәrlәrdә (İ.Bodmer vә İ.Breytinger, D.Didro vә b.) müzakirә olunurdu. Estetikanın bәdii-praktik tәmayülü bu vә ya digәr yaradıcılıq yanaşmasının (manyerizm, klassisizm, barokko, realizm) nәzәri әsaslandırma vә müdafiәsi mәsәlәlәrinin ön plana çıxması ilә nәticәlәnirdi. Bu zaman müxtәlif estetik proqramların toqquşması (mәs., realizm uğrunda Didro vә Q.E.Lessinqin mübarizәsi, İtaliyada vә İspaniyada klassisizm vә barokko tәrәfdarlarının polemikası) ideoloji mübarizәlәri açıq ifadә edirdi. Maarifçilik ideologiyası incәsәnәtin yeni inkişafının nәzәri süzgәcdәn keçirilmәsi prosesinә xüsusi aktuallıq vә әhatә dairәsi verdi, bununla da bütün Avropa ölkәlәrindә maarifçilik güclü, eyni zamanda öz fәlsәfi vә bәdii prioritetlәri ilә rәngarәng olan hәrәkat doğurdu (Fransada Didro, J.J.Russo, Almaniyada Lessinq, İ.İ.Vinkelman, B.Britaniyada A.Şeftsberi, H.Houm vә b.).
Sәnәtә, onun insan dünyagörüşünün tәşәkkülündә yaratdığı imkanlara marağın çoxalması bәdii yaradıcılığın müxtәlif növlәrinin qarşılaşdırılmasına (J.B.Dübo, C.Harris vә b.), sonra isә bütün "nәfis sәnәt"lәrin vәhdәti haqqında tәsәvvürlәrin (Ş.Battye, M.Mendelson) formalaşmasına doğru aparırdı. Zövq probleminin qoyuluşu da bununla bağlı idi, belә ki, o, bәdii yaradıcılığın nemәtlәrini vә gözәlliyini qavramaq, qiymәtlәndirmәk üçün spesifik psixi mexanizm kimi nәzәrdәn keçirilirdi. Bu mәsәlәdә öz tәdqiqat sahәsinә estetik problematikanı fәal şәkildә daxil etmәyә başlayan fәlsәfә sәnәtlә bәrabәr addımlayırdı (C.Vikonun, K.A.Helvetsinin, Volterin, D.Yummun, E.Berkin traktatları). 18-ci әsrin ortalarında Q.V.Leybnitsin davamçısı A.Q.Baumqarten fәlsәfәdә etika vә mәntiqlә yanaşı, mәhz bu sahәyә aid mәsәlәlәrә hәsr olunmuş xüsusi müstәqil bölmәnin ayrılması zәrurәtini sübut etdi. Baumqarten onu "Estetika", yәni "hissi idrak nәzәriyyәsi" adlandırdı; onun işlәnib-hazırlanması gözәllik vә sәnәt haqqında tamamlanmış tәlimin yaradılması ilә nәticәlәndi.
Tarixi inkişafda mәdәniyyәti, insan fәaliyyәtini, sosial tarixi izah etmәk üçün zәruri olan sonuncu müstәqil fәlsәfә bölmәsinә çevrilmәklә, Estetika elminin ikinci mәrhәlәsi başladı. Baumqartenin açdığı yolla alman fәlsәfәsinin vә mәdәniyyәtinin әn görkәmli nümayәndәlәri — İ.Kant, İ.H.Herder, F.Şiller, İ.V.Göte, F.V.Şellinq, Q.V.F.Hegel getdilәr. Hegel nәzәri analizin insanın bәdii fәaliyyәtinә, onun inkişafı vә mәdәniyyәtdә yerinә tarixi baxışla üzvi şәkildә birlәşәn güclü estetik konsepsiya hazırladı, bununla Estetikanın ensiklopedik, әhatәli fәlsәfi bilik bölmәsi kimi Baumqartenlә başlayan inkişaf mәrhәlәsini başa çatdırdı.
Bundan sonra Estetikanın tarixindә müxtәlif metodoloji vә ideoloji tәmayüllәrin mübarizәsi ilә sәciyyәlәnәn üçüncü mәrhәlә başlanır. İdeoloji planda bu mübarizә 19,20-ci әsrlәrin üç başlıca estetik fikir cәrәyanının qütblәşmәsindә ifadә edilirdi. Burjuaziya Estetikası nәzәriyyәçilәri ("parnasçılar" vә K.Fridler mәktәbindәn tutmuş, X.Orteqa-i-Qassetә vә X.Ridә qәdәr) müxtәlif vasitәlәrlә estetizmi vә "xalis sәnәt", "sәnәt sәnәt üçündür" prinsiplәrini әsaslandırırdılar. Demokratik Estetika alimlәri utopik-sosialist nәzәriyyә (P.Prudondan tutmuş, L.N.Tolstoya qәdәr) vә rus mütәfәkkirlәrinin inqilabi-demokratik konsepsiyaları (V.Q.Belinski, A.İ.Gertsen, N.Q.Çernışevski, N.A.Dobrolyubov) formasında çıxış edir, lakin ümumi cәhәtlәri baxımından cәmiyyәtin real hәyatı ilә bağlı olan realist prinsiplәri müdafiә edirdilәr. Sosialist estetika K.Marks, F.Engels vә V.Lenin tәrәfindәn hazırlanmış, onun inkişafında F.Merinq, P.Lafarq, Q.V.Plexanov, A.V.Lunaçarski, A.Qramşi, D.Lukaç vә b. әhәmiyyәtli rol oynamışlar. Fәlsәfi-metodoloji planda 19,20-ci әsrlәrdә estetik fikrin müxtәlif inkişaf yolları onun fәrqli fәlsәfi tәlimlәrә — obyektiv (F.T.Fişer, V.S.Solovyov) vә subyektiv (A.Breton) idealizmin bu vә ya digәr formalarına, pozivitizmә (Q.Spenser, İ.Ten, C.Dyui) vә intuitivizmә (B.Kroçe, A.Berqson), antropoloji materializmә (Feyerbax Estetikası vә rus inqilabi-demokratların Estetikası), fenomenologiyaya (N.Hartman, R.İnqarden, M.Düfren), ekzistensializmә (J.R.Sartr, M. Haydegger) әsaslanmasından irәli gәlirdi. Bu dövrdә estetik tәlimlәrin diferensiasiyasının digәr aspekti Estetikanı bu vә ya başqa konkret elmlә bağlamaq sәylәrindә ifadә olunurdu; psixoloji Estetika (Q.Fixner, T.Lipps), fizioloji Estetika (A.Qrant-Allen, V.V.Velyamoviç), psixoanalitik Estetika (Z.Freyd, J.Lakan), sosioloji Estetika (M.Qüyo, Ş.Lalo), sәnәtşünaslıq Estetikası (E.Qanslik, X.Zeldmayr), semiotik Estetika (Ç.Morris, U.Eko), kibernetika vә informasiya Estetikası (A.Mol, M.Benze), riyazi Estetika (C.Birkqof) belә yaranırdı. 19,20-ci әsrlәrin estetik tәlimlәri onların hansı konkret bәdii yaradıcılıq cәrәyanını — tәnqidi realizmi (O.Balzak, rus inqilabi-demokratları), naturalizmi (E.Zolya), simvolizmi (V.İvanov, A.Belıy), abstraksionizmi (V.Kandinski) nәzәri cәhәtdәn әsaslandırmalarına görә dә fәrqlәnirdilәr.
Müasir dövrdә estetik mәdәniyyәt tarixi sosiomәdәni hadisә xronotopunda kommunikasiyaya daxil olan bir çox bәdii sistemlәrin transformasiyası vә transmutasiyası kimi başa düşülür. Estetika daha bir sosioloji ölçü qazanır (İ.Ten, Y.Burkhard, Marks, Lukaç, Orteqa-i-Qasset). Bәdiiestetik fenomenlәr burada iqtisadi, siyasi münasibәtlәr (mübadilәlәr, kommunikasiyalar, münaqişәlәr) sistemindә qrupların sosial statuslarının (maraqlarının, mәqsәdlәrinin, tәsәvvürlәrinin) ifadәsi kimi tәsәvvür olunur. Sosiallaşan Estetika cәmiyyәtin bir-birilә rәqabәt aparan iki özünütәsvir sistemindә — siyasi vә iqtisadi sistemlәrdә inkişaf edir vә sosial antropologiya ilә bilavasitә tәmasa girir. Modern vә postmodern vәziyyәtlәrdә klassik estetik mәdәniyyәt mövzusu hәlә dә problemli olaraq qalır. Burada Muzey statusunu qeyd etmәk zәruridir, belә ki, o, klassik paradiqmanı istiqamәtverici koordinat kimi müәyyәn mәnada qoruyub saxlayır vә ona münasibәtdә modern (neomodern) layihәlәr özlәrini bәdii mәdәniyyәt hadisәsi kimi tanıyır vә müәyyәnlәşdirirlәr. Estetik layihәlәrin kommunikasiyalaşan sistemindә klassik paradiqmanın mövcudluğu Avropa estetik mәdәniyyәtinin fenomenoloji mahiyyәtini qorumaqla, onu ümumhumanitar teoloji müddәanın aşkarlanmasına yönәldir.
Gerçəkliyin estetik dərki
Estetika bu tərəflərin mahiyyətini, qanunauyğunluqlarını və onların konkret təzahürlərini tədqiq edir.
Ərəfsə (Qarakilsə)
Ərəfsə — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Ermənistanın Sisian rayonunda kənd. 1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan əyalətinin Sisyan nahiyəsində Ərəfsa kimi qeyd olunmuşdur Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 3 iyul 1968-ci il tarixli fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib, Ərəfsə sözünün əvəzinə ermənicə "Günəşli" mənasını verən Arevis qoyulmuşdur. Ərəfsənin tarixi adlarından biri də Şəhərcikdir. 1903-cü ildə nəşr olunmuş "Qafqaz" xəritəsində kəndin adı məhz "Şəhərcik" kimi verilmişdir.
Tarixi
Ərəfsə kəndi müxtəlif vaxtlarda ətrafda mövcud olan dövlət qurumlarının tərkibinə daxil olub. Xanlıqlar dövründə Qarabağ xanlığının tərkibində olmuşdur. XIX əsrin əvvəllərində Rusiyanın Şimali Azərbaycanı işğal etməsindən sonra kənd əvvəlcə Tiflis, sonra isə Yelisavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, mərkəzi Qarakilsə olan Sisian mahalının tərkibində olmuşdur. Çar Rusiyasının çökməsindən sonra Ərəfsə kəndi yuxarıda göstərilən quberniya və qəza tərkibində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tərkibinə daxil olmuşdur. Şimali Azərbaycanın təkrar Rusiya tərəfindən — bu dəfə bolşeviklərin iştirakilə işğal oluunmasından sonra Zəngəzur qəzası Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri Lord Kerzonun layihəsinə uyğun olaraq, iki yerə bölünmüş, şərqi Azərbaycan SSR-ə, qərbi isə Ermənistan SSR-ə verilmişdir. Bununla da Türkiyənin Azərbaycan və Orta Asiya türkləri ilə birbaşa təmasda olmasının qarşısı alınmışdı. Bu layihə Qərbdə hazırlansa da, onun icrası Leninin yaratdığı hökumətin funksionerləri — Stalin və Orconikidze tərəfindən həyata keçirilmişdir. Haqqında bəhs olunan dövrdə başda Andranik Ozanyan olmaqla erməni silahlı bandit dəstələrinin Zəngəzurun müsəlman kəndlərinə basqınları təşkil edilir, əliyalın türk-müsəlman əhali qılıncdan keçirilirdi. Bölgənin digər türk-müsəlman kəndlərinin sakinləri kimi, ərəfsəlilər də ev-eşiklərini atıb, Naxçıvana qaçmaqla canlarını ölümdən qurtarmışlar. Yalnız sovet hakimiyyəti bir qədər möhkəmləndikdən sonra 1924-cü ildə ərəfsəlilər kəndə qayıda bilmişlər. Ərəfsədən şərqdə yerləşən Hortuyüz kəndinin sakinlərinə isə dağıdılmış kəndlərində məskunlaşmağa icazə verilmədiyindən, hortuyüzlülər də 1924-cü ildə Ərəfsədə məskunlaşmaq məcburiyyətində qalmışlar.
Toponimi
1968-ci ildə kənd ermənicə Aravis adlandırılmışdır. Ərəfsə Azərbaycan ərazisində ən qədim kənd adıdır. İlk dəfə olaraq eradan əvvəl XIV əsrdə Kiçik Asiyada Xet (het) dövlətinin hökmdarı II Murşilin bir qayaüstü yazısında Aripsa adlı bir kiçik "ölkə" və qala adı çəkilir və tədqiqatçılar onu Şərqi Anadoluda İndiki Ərzrumdan şimal-şərqdə lokalizə edirlər. Ona görə ki, eranın VI əsrdə orada Bizans mənbələrində Arabis kimi yazılan məntəqə vardı. Xet mənbələrində Aripsa, Bizans mənbələrində Arabis kimi qeyd olunan bu məntəqənin əhalisinin etnik mənsubiyyəti mə'lum deyil. Lakin Şərqi Anadoluda hələ eradan əvvəl I minillikdə Altay-türkmənşəli etnosların yaşaması artıq şübhə doğurmur Aripsa xet dilində yazılış formasıdır. Əslində yerli əhalinin bu adı necə tələffüz etdiyi bilinmir. Ona görə ehtimal ki, Aripsa adının yerli forması məhz Ərəfsə (orta əsr erməni mənbələrində Arevis) adı Naxçıvan bölgəsinə gətirilmişdir. Culfa rayonunda İndi də Ərəfsə kəndi vardır. Bu hadisə hər halda ərəb işğalından (VII–VIII əsrlərdən) əvvəl baş vermişdir. Ona görə ki, birincisi, Ərəfsənin əhalisi islam dininə yalnız burada-Naxçıvanda keçə bilərdi, xristian dininə itaət edən Bizans dövlətində, o sıradan Ərzrum əyalətində islam dininə keçmək mümkün olmazdı; ikincisi, Naxçıvan bölgəsində eramızın əvvəllərində Türkmənşəli kəngərlər məskunlaşdıqda Ərəfsə (Culfa rayonu) məntəqəsi mövcud idi, çünki orta əsrlərdə kəngərlərin bir qolu həmin kəndin adı ilə Ərəfsə (yaxud Ərəfsəli) adlanırdı. Həmin qolun əsl adı Sofulu idi. Zəngəzurun Sisyan mahalındakı Ərəfsə də məhz kəngərlərin Sofulu qoluna mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır, çünki bura həmin tayfanın yaylaq yeri idi. Ona görə də 1590-cı ilə aid mənbədə kənd Ərəfsəcik, yə'ni "Kiçik Ərəfsə" kimi qeyd olunur. Lakin 1728-ci ilə aid mənbədə kəndin adı Ərəfsə kimi göstərilmişdir Qədim mənbələrdə Ərəfsənin adı Aripsa kimi çəkilir və onun İpək yolu üstündə olduğu qeyd edilir. Ərəfsəlilər mənşə etibarı ilə kəngərli türk tayfasından sayılırlar. Bu da onların bilavasitə şumerlərlə (şumerlərdə "kanqar") bağlılığına dəlalət edir.
Ərəfsə kəndinin coğrafi quruluşu və sosial durumu
Ərəfsə kəndi rayon mərkəzindən 20 km cənub-qərbdə, Salvartıçay (Qarışıq) çayının sol sahilində, dağ ətəyində yerləşirdi. 1590-cı il tarixli "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə Ərəfsəcik formasında (s.183), Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Ərəvsə kimi qeyd edilmişdir. Ərəfsə kəndi Qafqazətəyi Zəngəzur sıra dağlarının: Salvartı dağının (3161,8 m) cənub-şərqində, Qırxlar dağının (3089 m) simal hissəsində və Mərcanlı düzünün şərq hisəsində və həmin istiqamətdən gələn dərələrin birləşdiyi yerdə dəniz səviyyəsindən 1879 m hündürlükdə yerləşır. Kəndin yeri yaşayış ücün tam uygun yerdə yerləşmişdi. Demək olar ki, 3 böyük dağ çayının və bir neçə bulaq suyundan yaranan Xırdaçayın qovşağında yerləşır. Qırxlar dağı tərəfdən gələn Dəliçay, Mərcanlı düzü istiqamətdən gələn Taxtakörpüçay (Abuzər) çayı və Salvartı dağının ətəyindən gələn Salvartıçayın qovuşduğu və kəndi iki hissəyə bölən Xırdaçayın da qovuşduğu qarışıq Salvartıçay rayon mərkəzindən bir qədər aşağıda Bazarçayla qovuşur.
Kənddə 100-ə yaxın yaşayış evi yerləşirdi. Kəndin 8 illik məktəbi, klubu, kitabxanası, qədim məscidi və mağazası, idarə orqanları var idi. Əkin sahələri, otlaqları və maldarlıq, qoyunçuluq və quşçuluq fermaları var idi. Əhalisi tam türk kökənlı azərbaycanlılardan ibarət idi. Kəndin meydan hissəsndən keçən Xırdaçay onu iki yerə böldüyü üçün kənd Aşağı və Yuxarı məhəllələrə ayrılırdı. Kəndin mal-qarası da məhəllələr üzrə otarılardı. Ərəfsəlilərin sosial vəziyyəti orta səviyyəli idi. Kənddə bütün evlər daşdan və sementdən istifadə edilməklə inşa olunmuş, dağlardan kəndə və həyətlərin bir çoxuna dəmir borularla bulaq suyu çəkilmişdir. Ümumiyyətlə Ərəfsədə çoxlu suyu içməli sərin bulaqlar vardır. Onlardan əlavə kənddə diqqəti cəlb edən və təxminən bir-birindən 100–200 metr məsafədə yerləşən daha iki bulaq var idi. Bunlardan biri Turşsu bulağı idi. Yerdən qazla birlikdə çıxan bu su iştahgətirən və gənclərin dincəlmə yeri idi. Bəzən qonşu kəndlərdən də həmin bulağın yanına qonaqlar gəlir, qoyun kəsib, kabab bişirirdilər. İkinci bulaq Qotursu adlanırdı. ondan içmək üçün istifadə olunmurdu. Amma deyildiyinə görə tibbi faydası var imiş.
Rayon mərkəzi ilə kənd arasında gündəlik avtobus marşrutu mövcud idi. Ərəfsənin hava durumu yayda orta isti — 25–30, qışda nisbətən soyuq — 5–10 (bəzən də 20) dərəcə şaxta olurdu. Ərəfsəlilər inanclarına görə müsəlman idilər. Kənddə şiə və sünni əhali mehriban dolanırdı, ümumiyyətlə məzhəb, təriqət məsələsi heç vaxt gündəmdə olmamışdır. Əksinə, şiə və sünnilər çox adi hal kimi bir-birləri ilə qohumlaşmışdılar. Kənddə boz qranit, mərmər və tuf daşları mədənləri var idi. Kənddəki qırmızı tufdan V əsrdə inşa olunmuş Qızıl kilsənin daşı Meşəbaşı deyilən yerdən gətirilmişdi. Orada yonulmuş qırmızı tuf daşının qırıqları dövrümüzədək gəlib çatmışdır.
Faunası
Ərəfsənin heyvanlar aləmi bütövlükdə Zəngəzurun və Kiçik Qafqazın heyvanlar aləminin bənzəridir, burada yalnız cüzi istisnalar vardır. Bu istisnalar bir qisim məməlilərə, suda-quruda yaşayanlara və quşlara aiddir. Burada faunanın zənginliyi barədə ilk məlumata şərq səyyahlarının Azərbaycanla bağlı yazılarında rast gəlmək olur. Bəzi memarlıq abidələri, qədim qaya və daşlar, xüsusilə də baş daşları üzərindəki müxtəlif heyvan təsvirləri (bu baxımdan dağlarda geniş yayılmış qoç baş daşları diqqəti daha çox cəlb edir) dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır.
Ərəfsədə heyvanlar aləmi ilə bağlı fərdlərin sayı və onların növ tərkibi haqqında ayrıca tədqiqat aparılmamışdır. Lakin hansı növlərin burada yaşaması konkret olaraq hər bir ərəfsəliyə bəllidir. Bunlar, ev heyvanları və quşları nəzərə alınmazsa, əsas etibarilə aşağıdakılardan ibarətdir: Ərəfsənin ərazisinin, çaykənarı xırda düzənlər nəzərə alınmazsa, demək olar ki, hamısı dağlıqdır. Yayı ortayağıntılı, bəzən isə quraq keçən sərin iqlimi var. Orta temperatur yanvar ayında 5–15 dərəcəyədək şaxta, iyulda 20–30 dərəcəyədək isti olur. Əsasən geniş alp çəmənləri, dağ-meşə, çimli, dağ-çəmən torpaqlar geniş yayılmışdır. Burada, xüsusilə də güney dağlar qayalıqlardan ibarətdir.
Heyvan növlərinin respublika ərazisində yayılma arealı müxtəlifdir. Bəzi heyvanlar yalnız çox məhdud (meşə, dağın bir hissəsi), digərləri isə kəndin bütün ərazisində yayılmışlar. Məsələn, sərçəkimilər dəstəsinə daxil olan quşlara kəndin bütün ərazisində rast gəlmək olar.
Florası
Azərbaycan Respublikasının ərazisi zəngin floraya malikdir. Burada 4500-dən çox çiçəkli, ali sortlu bitki növü yayılmışdır. Növlərin ümumi sayına görə Azərbaycanın florası Cənubi Qafqazın başqa respublikalarına nisbətən xeyli zəngindir. Respublikada rast gələn bitki növləri Qafqazda bitən bitki növlərinin ümumi miqdarının 66%-ini təşkil edir.
Ərəfsənin flora aləmi bütövlükdə Zəngəzurun və Kiçik Qafqazın flora aləminin bənzəridir, fərqlər o qədər də çox deyil. Hələ 1956–1959-cu illərdə Moskva Dövlət Pedaqoji İnstitutunun aspirantı A. Q. Yelenevski burada nəbati və fiziki-coğrafi tədqiqatlar aparmış, "Zəngəzurun florası və Cənubi Qafqaz florası tarixinin bəzi məsələləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyası yazmış, 1965-ci ildə isə onu müdafiə etmişdir. Onun topladığı herbari, təxminən 1500 növü əhatə etmişdir. Əvvəlki tədqiqatların araşdırmaları ilə aparılan müqayisələr və tamamlamalar herbarinin sayını 1707-yə çatdırmışdır. Müəllif buradakı tədqiqatlarına əsasən Zəngəzuru, o cümlədən, həm də Ərəfsəni Cənubi Qafqazın nəbati baxımdan ən zəngin bölgəsi kimi dəyərləndirmişdir. Burada əsasən enliyarpaq ağaclar və kollar — yabanı alma, armud, əzgil, alça, gavalı, çaqqala, palıd, ağcaqayın, fıstıq, vələs, qovaq, söyüd, yemşan, böyürtkən, topurqu, həmərsün (itburnu), qoyungözü, gərməşov, iynəyarpaq ardıc və sairə bitir. Otların sayı isə son dərəcə çoxdur. Mədəni nəbati bitkilər sırasında meyvələrdən alma, armud, qoz, əzgil, alça, gavalı, tərəvəz qrupundan isə kartof, balqabaq, lobya, xiyar, pomidor, kələm, turp, kök, baş soğan, çuğundur, müxtəlif növ göyərti — tərxun, vəzəri, keşniş, mərzə, soğan, cəfəri, şüyüd və sairə becərilirdi.
İqtisadiyyatı
Ərəfsənin iqtisadiyyatında əsas yeri maldarlıq və taxılçılıq tuturdu. Kənddə iribuynuzli malqaradan əsas etibarı ilə inək saxlanılırdı. Dövründən asılı olaraq 500-dək inək kənd sakinləri tərəfindən, 1000-ə qədər də kolxoz tərəfindən saxlanılırdı. Bunlardan əlavə 100-dək at və eşşək var idi. Xruşşovun hakimiyyəti illərində eşşək malqara siyahısına daxil edildiyindən, bir çoxları özləri üçün pulsuz nəqliyyat vasitəsi hesab etdikləri eşşəklərini meşəyə buraxmaq məcburiyyətində qaldılar. Xırdabuynuzlu heyvanlardan qoyun və qismən də keçi saxlanılırdı. Alp çəmənlərinin mövcudluğu böyük qoyun sürülərinin saxlanılmasına imkan verirdi. Xırdabuynuzlu heyvanlar əvvəllər aran-yaylaq şəraitində saxlanılsa da, sonralar — 50–60-cı illərdə heyvanların qışda saxlanılması üçün dövrün tələblərinə uyğun böyük və texnika ilə təchiz olunmuş tövlələr inşa olunmuşdu. Sonralar bu tövlələr sökülərək, 1 km məsafəyədək kənddən kənara çıxarılmışdı. Cəfi qayası yaxınlığında beton bloklardan tikilən müasir tövlə isə ermənilərin dağıdıcı və ilhaqçı siyasəti nəticəsində yarımçıq qalmışdır.
Ev quşlarından toyuq, hinduşka, qaz və ördək saxlanılırdı. Kənddə, demək olar ki, hər bir ailə arı bəsləyir və bal hasilatı ilə məşğul olurdu. Hətta kolxozun da 100-dək arı pətəkləri var idi.
Müxtəlif dövrlərdə kənddə pendir sexi, süd zavodu, quşçuluq ferması və s. fəaliyyət göstərmişdir. Hər ailənin kiçik həyətyanı torpaq sahəsi var idi və əsas ehtiyatlarını — kartof, lobya, kələm, göy-göyərti, çuğundur, xiyar və sair tərəvəzi, meyvə və giləmeyvəni həmin kiçik sahədən əldə edirdilər.
Taxıl istehsalında buğda, çovdar, arpa, qarğıdalı, habelə mərcimək, vələmir, günəbaxan və s. becərilirdi. Taxılçılıq demyə idi. Taxıl sahələri ilk vaxtlar öküz qoşulmuş cütlərlə, sonralar isə tırtıllı traktorlarla şumlanırdı. Əvvəllər dərz şəklində yığılıb kəndə daşınmış taxıl xırmanda öküzlərin qoşulduğu vəl ilə döyülərdi. XX əsrin 50-ci illərindən etibarən zamana uyğun olaraq dövrün müasir texnikasından istifadə olunurdu. Kənddə yük maşınları, tırtıllı və Belarus traktorlar, kombayn və dərzdöyən (molotilka), silos üçün otdoğrayan və s. texnikadan istifadə olunurdu.
Əhaliyə məxsus minik maşınları — əsasən jiquli və moskviç maşınları var idi. Müharibə illərində kəndə telefon xətti, 1956-cı ildə isə elektrik xətti çəkilmişdi. Kənddə geoloji-kəşfiyyat işləri aparılır, filiz çıxarılırdı. Əsasən molibden hasil edilirdi. Xırdaçayın üzərində, Dərə tövlə deyilən yerdə bu məqsədlə böyük tunel qazılmışdı. Kənddə şıxlarlı Novruz Mahmudovun rəhbərliyi ilə Geoloji-kəşfiyyat məntəqəsi fəaliyyət göstərirdi. Mədənlərdə ərəfsəlilərlə yanaşı, qonşu kəndlərdən də işləməyə gələnlər var idi. Məzməzək, Qurban dərəsi, Meşəbaşı, Səngərin arxasında — Xırdaçayın sol sahilındə və digər yerlərdə müxtəlif növ filiz aşkar edilmişdi.
Mədəniyyəti
Müəllim Tapdıq Məhərrəmovun məccani olaraq şagirdlərdən təşkil etdiyi xor və rəqs dərnəyi dəfələrlə rayon mərkəzində çıxış etmiş, yarışlara qoşulmuş və erməni məktəblərini üstələyərək, qalib olmuşdu.
Bəzi hallarda Naxçıvandan və qeyri bölgələrdən gətirilmiş teatr tamaşaları, sirk ustalarının və kəndirbazların çıxışları təşkil olunurdu. Kənddə əvvəllər 6 illik, sonralar isə 7 və 8 illik məktəb, habelə vaxtaşırı 11 siniflik fəhlə-kəndli gecə məktəbi fəaliyyət göstərmişdir. Kənddən 30-dan artıq alim, 200-dən artıq müəllim, həkim, mühəndis, onlarla dövlət xadimləri, təsərrüfat rəhbərləri, hərbçi və digər ziyalı kateqoriyasından olanlar çıxmışdır. Kənddə məscid var idi. Lakin sovet hakimiyyəti illərində məscid müsadirə edilmişdi. Kənd sakinləri onun tövləyə çevrilməsinə yol verməmək üçün buranı taxıl anbarı etmişdilər. Bir müddət anbarda pendir sexi fəaliyyət göstərmişdi.
Kənddən bir-iki kilometr aşağıda, təxminən V əsrdə Bizans stilində inşa olunmuş kilsə var idi və ona Qızıl kilsə deyirdilər. Bu kilsə Qərbi Azərbaycanın Zəngəzur mahalında Sisian rayonunun Ərəfsə, Hortuyüz və Comartlu kəndləri arasında, yolun qarşı tərəfində, Hortuyüzdən bir qədər yuxarıda yastan üzərində inşa olunub. V əsrdə Bizans stilində inşa olunub. Bu kilsənin erməni qriqorian dininə heç bir aidiyyəti yoxdur. Bizans pravoslav kilsəsini xarakterizə edir. El arasında "Qız damı" adlanan yeraltı saxlama kameraları vardır.
Ermənilər təkcə XX əsr ərzində indiki Ermənistan adlandırılan ərazidə qırx minədək türkmənşəli coğrafi adları dəyişib erməniləşdirmişlər. Ermənistan Respublikası Dövlət Kadastr Komitəsinin rəhbəri Manuk Vardanyan 2006-cı il yanvarın 23-də mətbuat nümayəndələrinə bildirmişdir ki, indiyədək dəyişdirilən coğrafi adlar qaneedici deyil və hələ ən azı 8000–10000 türkmənşəli yer adları da dəyişdirilməlidir.
Əhalisi
1988-ci ilin noyabr ayında azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən tamamilə deportasiya edilmişlər. İndi burada ermənilər yaşayır. Kənddə cəmi 2 müsəlman (azərbaycanlı) və 2 xristiyan ailəsi yaşayır
Alvar (kommuna)
Alvar  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Ot-Qrezivodan kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.
INSEE kodu — 38006. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 3881 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 399-dan ilə 2749 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 480 km cənub-şərqdə, Lion dan 105 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 36 km şimal-şərqdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Templeton mükafatı
thumb|right|244x244px Templeton Mükafatı — 1972-ci ildən başlayaraq John Templeton tərəfindən qurulub, maliyyələşdirilir və idarə olunur. İndi Templeton xeyriyyəçiləri tərəfindən maliyyələşdirilir və John Templeton Vəqfi tərəfindən idarə olunur. Mükafat əvvəlcə din sahəsində çalışan insanlara verildi (Ana Tereza ilk qalib oldu), lakin 1980-ci ildə elm və dinin kəsişməsində çalışan insanları əhatə etmək üçün əhatə dairəsini genişləndirdi.
Tarix
Mükafat 1987-ci ildə xeyriyyəçiliyinə görə Kraliça II Yelizaveta tərəfindən cəngavər olan İngilis protestant sahibkarı ser John Templetonun adını daşıyır. 2001-ci ilə qədər mükafatın adı "Dində Tərəqqi üçün Templeton Mükafatı" idi.
Görkəmli Templeton mükafatı sahibləri
Müxtəlif illər ərzində Templeton mükafatı verildi, məsələn, Tereza Ana, Sarvepalli Radhakrişnan, Aleksandr Soljenitsın, Karl Fridrix von Veizsacker.
Templeton Mükafatının dəyəri
Mükafatın pul dəyəri — 795.000 funt sterlinq (və ya 2008-ci ilin sentyabr ayına olan təxminən 1.400.000 ABŞ dolları) — nizamnamə ilə həmişə Nobel mükafatının pul dəyərindən çox olmalıdır. Beləliklə, 2008-ci ildə Templeton Mükafatı mənəvi nailiyyətə görə verilən ən böyük illik mükafat idi.
Yoqan Beqin
Yoqan Beqin (d. 21 sentyabr 1971) — Kanadanı təmsil edən su poloçusu.
Karyerası
Yoqan Beqin, Kanada yığmasının heyətində 2000-ci ildə Avstraliyanın Sidney şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Qrup mərhələsində beş görüşün sadəcə birində qalib gələn Kanada yığması, Sidney Olimpiadasını beşinci pillədə başa vurdu.
Daha sonra Yoqan Beqin, Kanada yığmasının heyətində 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Yeddinci pillə uğrunda görüşdə Qazaxıstan yığmasını 10:4 hesabı ilə məğlub edən Kanada yığması, Afina Olimpiadasını yeddinci pillədə başa vurdu.
Korvinus Universiteti
Budapeşt Korvinus Universiteti və ya qısaca Korvinus Universiteti Macarıstanın ən prestijli universitetlərindən biridir, xüsusən maliyyə, iqtisadiyyat və idarəetmə sahəsində yüksək səviyyəli təhsil verir. 14 mindən çox tələbəsi olan universitet, kənd təsərrüfatı elmləri, biznes idarəetməsi, iqtisadiyyat və sosial elmlər sahələrəində təhsil proqramları təklif eir. Bu sahələrdə universitet, Macarıstanda aparıcı yerləri tutur. Korvinus Universitetinin altı fakültəsi var, bakalavr, magistratura və doktorantura pillələri üzrə macar, ingilis, fransız və alman dillərində təhsil verilir.
Universitet 1953-1990-cı illərdə Karl Marks adına İqtisad Elmləri Universiteti, 1990-cı ildən Budapeşt İqtisad Elmləri və Dövlət İdarəçiliyi Universiteti adlanmış, 2004-cü ildə "Qarğa" ləqəbi ilə tanınan macar kralı I Matyaşın şərəfinə Korvinus Universiteti adlandırılmışdır ("corvinus" latın dilində "qarğa" sözünün tərcüməsidir).
Tarix
250px|thumb|right|Budapeşt Korvinus Universitetinin girişinin gecə vaxtı görünüşü
Fakültələr
Bağçılıq ixtisasları (Budai Campus): Budai kampusunda olan bu fakültələr gələn ildən Sent İştvan Universitetinə (Szent Istvan University) veriləcək. thumb|right|250px|Közraktár küçəsindəki yeni kampus
==Proqramlar ==
Bakalavr proqramları
Bakalavr proqramı əsasən üç illik (altı semestr) olur. Bəzi hallada proqramlar yeddi semestr də ola bilər, bu halda bir semestrlik mütləq praktika təcrübəsi də daxildir. Orta təhsili tam aldıqdan sonra bu pillə üzrə təhsil almaq mümkündür. Bakalavr pilləsini bitirdkdən sonra tələbələr təhsillərini magistraturada davam edə bilərlər.
Magistratura proqramları
Korvinus Universiteti iki illik magistr proqramlarını təklif edir. Onlar arasında Avropa Birliyinin digər universitetləri ilə əməkdaşlıq çərçivəsində təklif olunan iki pilləli proqramlar da var. Bu pillədə təhsil almaq üçün, bakalavr pilləsini müvafiq sahədə bitirmək lazımdır.
Doktorantura (PhD) proqramları
Bu proqramlar üç illik olur və tədqiqat işləri və PhD dərəcəsini qazanmaq istəyən və maraqlanan tələbələr üçün nəzərdə tutulub.
Universitetin Magistr pilləsindəki Biznes İdarəetməsi (MBA) proqramı və eyni adlı fakültəsi, 2005-ci ildən bəri Financial Times tərəfindən reytinqə salınır. Hər il bu ixtisas və pillə, Avropanın ən yaxşı biznes məktəbləri arasında yer alır. Son üç ildə universitet bu sahə üzrə 79-cu yerdə yer alır. .
CEMS MIM Programme-ın yeganə macar üzvü olan Korvinus Universiteti bu mənbə üzrə də yüksək yerə sahibdir. Menecment üzrə universitet bu reytinqdə 2015-ci ildə 4-cü yerdə qərarlaşıb.
QS MBA-nın son reytinqinə əsasən, Korvin MBA Mərkəzi (Korvin Menecment Məktəbinin köhnə adı) Avropada top 60 Avropa biznes məktəbləri arasında 27-ci yerdə qərarlaşıb.
2014/2015 tədris ilində best-masters.com-a görə, Korvin İcraedici MBA proqramı, Şərqi Avropa ölkələri arasında 3-cü yerdədir. Tam MBA proqramı isə bu bölgədə 4-cü yerdədir.
Eduniversal, universitetə 191 universitet arasında 72-ci yeri verir və 4 "ulduzlu" universitetlər (beynəlxalq səviyyədə biznes sahəsində tanınan top məktəb) sırasına daxil edir. Həmçinin, universiteti Şərqi Avropa regionunda ən yaxşı nəticə əldə edən universitetlər sırasında görür.
2009-cu ildə FindyourMBA.com, Korvinin Tam təhsilli MBA proqramını dünyada "ucalan ulduz" adı ilə 7-ci yerdə qərarlaşdırır.
Eduniversal tərəfindən Ən yaxşı magistr proqramları 2014/15
Kampus
thumb|right|250px|Universitetin binasının şəhərin Buda tərəfindən görünüşü
IT Mərkəzi
Korvinus Universitetinin auitoriyalarında və kampuslarının digər yerlərində 1200 yaxın kompüter yerləşdirilib. Bu kompüterlərin bəziləri tədqiqat, administrativ və idarəedici məqsədlər üçün, digərləri isə xüsusi kompüter laboratoriyalarında ümumi və ya tematik araşdırmalar üçün istifadə edilir. Müvafiq cədvəl üzrə laboratoriyalar tələbələr üçün açıqdır.
Czuczor küçəindəki yeni bina
Bu bina 2007-ci ildə hazır oldu və universitetin ən yeni binasıdır. Burada Sosial Elmlər fakültəsi, Xarici Dil təhsili və araşırması mərkəzi və Fiziki hazırlıq departamenti yerləşirlər. Bina, 40 million avroya tikilib və 50,000 m² sahəsi var. Buraya, həmçinin, ofis binası və digər təhsil sahələri də aiddir. Binada 450 nəfərlik olan universitetin mərkəzi kitabaxanası yerləşir. Burada 100,000 kitab və jurnal, iki kompüter otağı və universitetin onlayn axtarış sistemi və məlumat bazası tələbələrin ixtiyarındadır.
Duz Evi (Sóház)
Bina, 1890-cı ildə tikilib və ilk vaxtlar Baş Gömrük Evinin ofis binası olub. Binanın xaricində heç bir renovasiya işləri aparılmamışdı və İkinci Dünya Müharibəsindən əvvəl yalnız bir neçə dəyişiklik edilmişdi. Bu binada universitetin IT mərkəzi və Amerikan Künclü Budapeşt adlı ofis yerləşir.
Buda Kampusu
Qida elmləri fakültəsi, Bağçılıq fakültəsi və Landşaft Memarlığı fakültəsi Buda Kampusunda yerləşirlər. Buda Botanika bağı, kampusun dəyərli tikilisidir və bu bağ təkcə təhsil və tədris üçün deyil, həmçinin, həm tələbələr, həm də müəllimlər üçün istirahət yeridir.
Tələbə Şurası
Bu Şura, universitetin digər qurumları arasında xüsusi bir qurumdur. Şuranın əsas məqsəd, tələbələrin maraqlarını təmsil etmək. Onun üzvləri hər il seçilir. Hər fakültənin onu təmsil edən Tələbə birliyi heyəti var. Bu birliklər, Universitetin Tələbə Birliyi tərəfindən idarə olunurlar (EHÖK)
AIESEC
AIESEC, dünyanın ən böyük qeyri-kommersiya tələbə təşkilatıdır. Təşkilat 100-dən çox ölkədə, 1600 universitetdə fəaliyyət göstərir və 50000 yaxın üzvü var. Macarıstan bu şəbəkəyə 1972-ci ildə qoşuldu və indi ölkənin səkkiz şəhərində 12 ofisi var.
ESN Corvinus Erasmus Tələbə Şəbəkəsi
ESN Corvinus, “Erasmus Working Group”-dan ayrı fəaliyyət göstərən qurumdur və 2007-ci ildə tələbə təşkilatı kimi əsası qoyuldu. Daha sonra Avropanın 361 universitetində təşkilatları olan ESN şəbəkəsinə qoşuldu. . Hər il tələbə mübadiləsinin sayı artmaqdadır, hal-hazırda təxminən hər semestrə 30 tələbə mübadiləsi düşür. Korvinus Universiteti, Macarıstanda ən çox tələbə mübadiləsi etməklə birinci yerdədir. ESN-in 50 yaxın tələbə üzvü var. Boş zamanlarında onlar əcnəbi tələbələrə yardım edirlər.
Karyera inkişafı ofisi
Korvnus Universitetinin Karyera İnkişafı Ofisi, əsası 1996-cı ildə qoyulan Mərkəzi-Şərqi Avropada bu sahədə ilk olan qurumdur. Ofisin məqsədi, istedadlı tələbələri, akademik və biznes dünyasını əlaqələndirmək və iş mədəniyyətini ərsəyə gətirmək. Bu halda ofis tələbələrə onlara uyğun və onların marağında olan iş yerlərinin tapılmasında kömək edir, onların karyeralarının qurulmasında yardımçı olur.
Kitabxana
thumb|right|250px|Universitetin kitabxanası Budapeşt Korvinus Universitetinin Mərkəzi Kitabxanası, universitet tələbələrinin təhsillərində, tədqiqatlarında onlara mükəmməl mənbələri və xidmətləri təmin edən akademik kitabxanadır. Kitabxana, müəllim heyəti və İqtisadiyyat, Biznes İdarəetməsi və Sosial Elmlər sahələrində bakalavr, magistr və doktor pillələrində təhsil alan 10000 tələbəyə xidmət göstərir. Bu, həmçinin ictimai kitabxanadır və qeydiyyatdan keçmiş 18000 üzvü var. Kitabxana hal-hazırkı yerinə 2007-ci ildə köçüb. Sahəsi 4700 m² təşkil edir və 650 təhsil yerinə malikdir. Burada dörd oxu zalı, iki kompüter otağı, qəzet oxu zalı və İqtisadiyyat Tarixi Araşdırma Kitabxanası var.
Kitabxananın araşdırma etmək üçün dörd deposu var, burada PhD dissertasiyaları, buraxılış bakalavr və magistr diplom işləri, Biznes İqtisadiyyatı İnstitutunun arxivi, Korvin Tədqiqat arxivi saxlanılır. Kitabxana, LIBER, EBSLG (Avropa Biznes Məktəbləri Kitabxanaları Qrupu) və COAR (Açıq Keçidli Depolar Konfederasiyası) üzvüdür.
Arxivlərdə Korvinus Universitetinin bütün sənədli arxivi və Budai Kampusunun və bundan əvvəl olan universitetlərin tarixi sənədləri saxlanılır. Həmçinin, bu arxivdə müəllimlərin və universitet əməkdaşlarının nəşr edilən materiallarını da tapmaq olar.
Məşhur məzunlar
250px|thumb|Bajnai Gordon – Macarıstanın keçmiş Baş naziri
Soçi
Soçi — Rusiya Federasiyasının Krasnodar diyarında şəhər.
Tarixi
Soçi — Rusiya Federasiyasının Krasnodar diyarının şəhəri.
Müasir Soçi Krasnodar ölkəsində, Qara dəniz sahillərində kurort şəhəridir. Bu qədim Abaza şəhəri gözəlliyi ilə məşhur olan səfalı Üç Dərə yaylağında yerləşir. 1829-cu ildə Ədirnə sülhü ilə Rusiyaya keçən bu torpaqlar faktiki olaraq 1838-ci ildə Rus dövlətinə daxil olmuş, həmin ildəcə qəsəbəyə Aleksandriysk (rus taxt-tacının vəliəhdi şahzadə Aleksandrın şərəfinə; həmin il onun həddi buluğa- dolması bayram edilirdi) adı verilərək burada rus istehkam-qalası tikilir. O sonra Navaginski keşikçi postu adlanır. Burada kazak hərbi qarovul məntəqəsi yerləşirdi. Kırım müharibəsində Abaza Rusiyanın əlindən çıxsa da, 1864-cü ildə yenidən ələ keçir və Daxovski kazak postu adlanır. Bu şəhər tarixi Abaza torpağında yerləşir və adı yerli xalq olan abazalarla əlaqədardır. Abas~abaz xəzərlərdə və peçeneqlərdə nəsil adı olaraq göstərilir. Müasir abazalar Qaraçay-Çərkəzdə, Kabarda-Balkarda, Adıgöydə və Kislovodskda yaşayan müsəlman əhalinin adı kimi qəbul edilir. Abazalıların müəyyən hissəsi Qafqazın istilasında Türkiyəyə mühacirat etmişlər. "Abazalar müsəlmandır,"-deyə Övliya Çələbi bu yerləri gəzərkən onların etibarlılığı və səbatı haqqında yazmışdır:. Övliya Çələbi abazaların torpaqlarının da dəqiq hüdudlarını göstərir: .Onların torpaqları Anapa qalasına kimi uzanıb gedir.
2. Tarix səhifələrində Abaza əsilzadələrinin bu adı nəsəb, soyadı kimi daşıdıqları müşahidə olunur.Osmanlı dövlətinin tarixinin tədqiqçilərindən biri olan alman alimi Hammerin yazdığına görə: 1769-cu il iyulun 17-də Xotin döyüşündə Abaza Mehmet paşa komandir idi.
3. Şəhərin sonrakı yeni adı Soçi də abaza tayfalarından olan Soça adındandır. Soça tayfası həmin limanda yaşayan Kıyı Abaza oymağına daxil idi.
4. Övliya Ata da özünün öz bəyi olan Soça tayfasından, onun əsgəri gücündən söz açır. Həm də Soça və Obur Elburus silsiləsinə daxil olan dağların adıdır. Şəhər həm də Soça çayının üstündə yerləşir. Yaxınlıqdan isə Mamayka, Buzuqa çayları axır. Soçi bağ-bağçalarını əzəmətli şümşad ağacları (rus dilində samşit işlənilir) bəzəyir. Soçi şəhərinin keçmiş Abaza adı tarixi, eləcə də ədəbi-bədii mənbələrdə yad edilir: Mən də cavanlıqda uzun müddət sizin Abazada qoyun otarmışam. (Q.Danilevski."Qaçaqlar Novorossiyada") Bundan başqa Sibirdə Krasnoyar (keç.: Kızıl Yar) diyarında Abakan çayı üzərində də Abaza şəhəri vardır. Bu yaxınlarda əski türk yurdu Soçidə böyük bir Məscidin inşasına başlanılmışdır.
Krasnaya Polyana
Soçinin Adler rayonunda yerləşir. Krasnaya Polyana yaşayış məntəqəsinin mərkəzidir. Kənd dəniz səviyyəsindən 500 metr yüksəklikdə, sahildən 40 kilometr məsafədə, Mzymta çayının orta axarında yerləşir.
Əhalisi
471.334 nəfər
Labinsk
Labinsk — Rusiya Federasiyasının Krasnodar diyarında şəhər.
Soçi
Mənbə
'''Minaxanım Təkləli, Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009'''
Çuq (kanton)
Çuq (kanton) - Mərkəzi İsveşrənin alman kantonudur. Admistrativ mərkəzi Çuqdur.
Coğrafiyası
Əhalisi 116575 nəfərdir. Sahəsi 239 kv.km-dir.
Tarixi
1352-ci ildə İsveçrəyə daxil olub.
İqtisadiyyat
V-ZUG ən məşhur texnoloji şirkətidir.
Güzəştli ticarət zonası
thumb Güzəştli Ticarət Zonası (GTZ) və ya Güzəştli Ticarət Razılığı — üzv ölkələr arasında müəyyən məhsullara azad ticarəti təmin edən ticarət bloku. Bu sözügedən məhsullar üzərində bəzi tariflərin aradan qaldırılmasını nəzərdə tutur. GTZ ticarət anlaşmasının bağlanması ilə əldə olunur. Bu iqtisadi inteqrasiyanın ilk səviyyəsidir.
GTZ və azad ticarət zonası (ATZ) arasında fərq o qədər də böyük olmaya bilər, çünki Tarif və Ticarət üzrə Baş Sazişə görə, istənilən GTZ-nin məqsədi sonda ATZ yaratmaqdır. Bunun üstünlükləri Dünya Ticarət Təşkilatına üzv olan ölkələrin təcrübəsində görünür.