cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gündüzlü oymağı
Məhəmmədtahir bəy Urmiya bölgəsində dünyaya gəlmişdi. Hərb sənəti ilə ilgilənmişdi. Atasından sonra oymaqlarının başçısı olmuşdu. Imamqulu xan Qasımlı-Avşara xidmət etmişdi. Xandan sultan ünvanı almışdı. Müqəddəs Məkkəyi müəzzəmi ziyarətdə bulunmuşdu. Hacı Tahir sultanın Şəhriyar bəy adlı oğlu vardı.
Şəhriyar bəy Urmiya ətrayında dünyaya göz açmışdı. Hərb sənəti ilə ilgilənmişdi. Atasından sonra oymaqlarının başçısı olmuşdu. Məhəmmədqulu xan Qasımlı-Avşara xidmət etmişdi. Xandan sultan, sonra xan ünvanı almışdı. Müqəddəs Məkkəyi müəzzəmi ziyarətdə bulunmuşdu. Hacı Şəhriyar xan sonra qacarlara xidmət etmişdi. Fətəli şahdan Izəzzəddövlə ləqəbini almışdı.
Hacı Şəhriyar xanın Möhbəli xan, Əhmədəli xan, Məhəmməd xan, Cəlaləssəltənə xan adlı oğulları vardı.
Möhbəli xan Urmiyada anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Qacarlara xidmət etmişdi. Salari Müzəffər ləqəbini daşıyırdı. Möhbəli xanın Izəzzəddövlə xan adlı oğlu vardı.
Hacı Şəhriyar xanın üçüncü oğlu Məhəmməd xan Urmiya şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Qacarlara xidmət etmişdi. Sərtip rütbəsi almışdı.
Hacı Şəhriyar xanın dördüncü oğlu Cəlaləssəltənə xan Urmiya anadan olmuşdu. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Qacarlara xidmət etmişdi. Səfiyar bəyin ikinci oğlu Hacı bəy Urmiya ətrafında anadan olmuşdu. Mədrəsə təhsili almışdı. Nadir şaha, sonra Əmiraslan xan Qırxlıya xidmət etmişdi.
Gündüzlü oymağının tanınmış simalarından biri də Səfiyar bəydir. Sayınqalada yaşamışdı.
Sayınqala avşarlarından olan Səfiyar xan Gündüzlü də Azad xan Əfqana qoşuldu. Gündüzlülərlə Nağı xanın ədavəti vardı. Onlar yığılıb məsləhətləşdilər ki, Səfiyar xan guya kömək məqsədilə Urmiyaya gedib, Nağı xanın qılığına girsin. Dedikləri kimi etdilər. Səfiyar xan saraya gəldi. Nağı xan tərəfindən sevinclə qəbul olundu. Bir neçə gündən sonra Səfiyar xan fürsət tapıb, Nağı xanı əsir tutdu. Öncə gözlərini çıxardı. Nağı xandan narazı qalan avşarlar bu xəbərə sevindilər. Söz Azad xana çatanda qoşunu yığıb Urmiyaya daxil oldu.
Xuzistandakı gündüzlülər
Gündüzlülər Xuzistanın Şuştər şəhristanında yaşayırlar və Şuştər dialektində danışırlar. Şuştər şəhərinin Dərvaza məhəlləsində, həmçinin Şəhid Müdərris dehestanının kəndlərində o cümlədən:Dərxəzinə, Behbuddari, Çəmkənar, ... və Əhvaz şəhərində sakindirlər. Kəsrəvinin yazdığına görə Xuzistan gündüzlülərinin tayfalarının adı bunlardan ibarətdir: Sariban, Çəmkənari, Alşalı, Xələc, Alikəli, Mircani, Ehqanlı, Hərhat Kəhi və Fili.
Umnisə Musabəyova
Umnisə Süleyman qızı Musabəyova (9 oktyabr 1902 – 15 noyabr 1974) — Azərbaycan oftalmoloqu, tibb elmləri doktoru (1936), professor (1943), Azərbaycan SSR EA-nın üzvü (1962), Azərbaycan SSR Əməkdar Elm Xadimi (1957).
Həyatı
Ümnisə Musabəyova 9 oktyabr 1902-ci ildə Qutqaşendə (Qəbələ) rayonunda hüquqşünas ailəsində anadan olmuşdur.
Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin (MATM) fondlarında mühafi zə olunan, vaxtaşırı ekspozisiya və sərgilərində nümayiş etdirilən 26 adda materialları—fotoşəkillər, sənədlər, kitablar və şəxsi əşyaları kəmiyyətcə çox olmasa da, elmi dəyəri etibarı ilə Ü.Musabəyovanın görkəmli alim, ictimai xadim və gözəl pedaqoq kimi çoxcəhətli fəaliyyətini işıqlandırmaq baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. Materialları Ü.Musabəyovanın yeganə övladı vaxtilə Muzeyin Yeni Tarix şöbəsinin əməkdaşı olmuş, tarix elmləri doktoru Dilarə İbrahim qızı Musabəyova 1960-cı ilin yanvarında Muzeyə hədiyyə etmişdir.
Yaradıcılığı
Orta təhsilini Bakıda böyük xeyriyyəçi H.Z.Tağıyevin maliyyə dəstəyi ilə 1901-ci ilin oktyabrında açılmış Aleksandra rus-müsəlman qız məktəbində (müsəlman şərqində ilk dünyəvi qız məktəbi) aldıqdan sonra 1921-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tibb fakültəsinə daxil olur. IV kursda oxuyarkən həm də Mikrobiologiya və gigiena institutunda laboratoriyada işləyir. Burada onun elmi-tədqiqat işinə marağı özünü büruzə verir. 1926-cı ildə ali təhsilini başa vurmuş Ümnisə Musabəyova bacarıqlı gənc mütəxəssis kimi Universitetin göz xəstəlikləri kafedrasında saxlanılır, əvvəl ordinator, 1930-cu ildən assistent işləyir.
Ali təhsildəki uğurları gənc həkimdə göz xəstəliklərinin müxtəlif problemlərini öyrənmək, bu sahədə elmə yeni əlavələr etmək həvəsini artırır. Bu məqsədlə gündüzlər vaxtını Mərkəzi göz klinikasında, məşğələ otaqlarında, gecələr yazı masası arxasında keçirir. Tezliklə Ümnisə xanımın göz xəstəliklərinin mühüm problemlərindən bəhs edən sanballı məqalələri mətbuat səhifələrinə yol açır, xarici ölkələrin tibb jurnallarında onun dəyərli elmi mülahizələri maraq doğurur, fövqəladə istedadı alimlərin diqqətini cəlb edir.
Göz xəstəlikləri kafedrasının müdiri (1923-1945), əməkdar elm xadimi, professor A.Q.Trubin 1929-cu ildə bir təqdimatda onun haqqında yazmışdı: “Musabəyova klinikada işlədiyi müddətdə özünü bacarıqlı tibb işçisi kimi göstərməklə, təcrübi və nəzəri oftalmologiyanı mənimsəməkdə böyük istedada malik olduğunu büruzə vermişdir. Həkim Musabəyova klinikadakı təcrübikliniki tədqiqatları ilə artıq qiymətli nəticələrə gəlmişdir”.
Azərbcan Dövlət Universitetinin açıldığı 1919-cu ildən fəaliyyət göstərən Tibb fakültəsi 1930-cu ildən sərbəst instituta çevrilir, lakin dərslər 1932-ci ilədək yalnız rus dilində aparılırdı. Dərslərin Azərbaycan dilində aparılması labüd idi. 1932-ci ildən etibarən yuxarı kurslarda göz xəstəlikləri üzrə mühazirələri Azərbaycan dilində Azərbaycan Tibb İnstitutunun dosenti kimi Ümnisə Musabəyova oxumağa başladı. O, elmi materialları yüksək səviyyədə, eyni zamanda sadə və anlaşılan dildə təqdim edərək, öz mükəmməl pedaqoji bacarığını nümayiş etdirdi. Bu dövlət əhəmiyyətli tədbir oftalmologiya sahəsində milli kadrların yetişməsi üçün yol açır, latın-rus-Azərbaycan tibb terminologiyasının, eləcə də Azərbaycan dilində dərsliklərin yazılmasına şərait yaradırdı. 1934-cü ildə Ü.Musabəyova oftalmologiya üzrə terminologiya lüğəti tərtib edir, 1935-ci ildə isə tədqiqatlarında əsas yer tutan görmə sinirlərinin xəstəlikləri və gözün fiziologiyasından bəhs edən 20 çap vərəqi həcmində Azərbaycan dilində ilk “Göz xəstəlikləri” dərsliyini yazır. 1935-ci ildə Azərbaycan Xalq Səhiyyə Komissarı Möhsüm Qədirlinin əmri ilə Ümnisə Musabəyovaya tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi verilir. Təxminən 4 ay sonra o, Azərbaycan Tibb İnstitutunda “Büllurun qazanılmış çıxıntısının patologiyasına dair” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edir və 1936-cı ildə Tibb elmləri doktoru adını alır.
O,respublikada oftalmologiya üzrə gənc kadrlar yetişdirmək, diaqnostikaya, müalicə və profilaktikaya aid metodik vəsait yaratmaq kimi vəzifələrin öhdəsindən bacarıqla gələrək, 1943-cü ildə professor adına layiq görülür.
Böyük Vətən müharibəsi illərində İnstitutda, Mərkəzi göz klinikasında işlərinin çox olmasına baxmayaraq, həm də Bakıdakı Əsəb-cərrahiyyə hospitalında məsləhətçi kimi fəaliyyət göstərən alim öz qüvvəsini müharibənin törətdiyi fəlakətlərə qarşı mübarizəyə həsr edir. Həmin illərdə Ümnisə Musabəyovanın “Kəllənin güllə ilə yaralanması nəticəsində göz dibində əmələ gələn dəyişiklik və görmə dairəsinin pozulması” (Bakı, 1943), “Kəllənin güllə ilə yaralanması zamanı göz əzələlərinin iflici” (Bakı, 1944) və s. qiymətli tədqiqat əsərləri yaranır.
Müharibədən sonrakı illərdə də alimi ciddi elmi axtarışlar –traxoma ilə mübarizə, qlaukomanın klinikası və müalicəsi, malyariya, sifilis, hipertonik xəstəliklər və hamiləlik patologiyası zamanı görmə üzvlərinin zədələnməsini aradan qaldırmaqvə s. düşündürmüşdür. Bakı şəhərinin iki doğum evində (1 saylı─keçmiş Əzizbəyov adına və 5 saylı ─hazırkı Şamama Ələsgərova adına) illərlə apardığı konsultativ işin nəticəsində topladığı materiallar əsasında Ü.Musabəyovanın 1956-cı ildə 178 səhifəlik «Заболевание глаз при патологии беременности» (Баку, 1956) kitabı ərsəyə gəlir. 1957-ci ildə ona Əməkdar elm xadimi adı verilir. Ümnisə Musabəyova 1945-ci ildən ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Tibb İnstitutunun (1957-ci il aprelin 29-dan N.Nərimanov adına — R.S.) Göz xəstəlikləri kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. O, Y.K.Varşavski (1922), K.X.Orlov (1922-1923) və A.Q.Trubindən (1923-1945) sonra Göz xəstəlikləri kafedrasına rəhbərlik edən ilk azərbaycanlı alimdir.
Ü.Musabəyova anadangəlmə kor uşaqların gözlərini ilk dəfə cərrahiyyə yolu ilə açan Azərbaycan alimidir. O vaxtlar Sovet ittifaqının ən tanınmış oftalmologiya mərkəzi sayılan Odessanın həkimləri Azərbaycan aliminin praktikasına üstünlük verdiyindən, belə cərrahi əməliyyatlar üçün Ü.Musabəyovanı dəfələrlə öz klinikalarına dəvət edirdilər. Eyni zamanda bu məqsədlə onun yanına nəinki İttifaqın hər yerindən, hətta xaricdən də xəstələr gəlirdi. Ü.Musabəyova deyirdi: “Həkimlik, ümumiyyətlə çox gözəl, xeyirxah peşədir. Ancaq tibb elmlərində ən xeyirxah oftalmologiya elmidir”.Professor Ü.Musabəyova gənc həkimlərin yetişdirilməsinə xüsusi qayğı göstərirdi. Alim öyrənməyi beynin qidası hesab edir, cavanları həmişə öyrənməyə çağırırdı. Onun üçün savadlı tələbə gələcəyin aynası, sabahın dahi şəxsiyyəti demək idi. Həmin fikir Parisdə keçirilən II Ümumdünya Deontoloji konqresdə (1967-ci il) Hippokrat andına bir cümlə ilə əlavə olunmuşdu: “And içirəm ki, ömrüm boyu öyrənəcəyəm”. 1957-ci ildə Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü, əməkdar elm xadimi adına layiq görülmüşdür. 1945-ci ildən ömrünün sonunadək indiki Azərbaycan Tibb Universitetinin göz xəstəlikləri kafedrasina başçılıq etmişdir. Elmi tədqiqatları, əsasən, traxoma, qlaukoma xəstəliklərinə, görmə sinirinin patologiyasına həsr edilmişdir. O bir sıra illərdə müxtəlif dünya səviyəsində olan toplantı və konqreslərdə iştirak etmişdir, geniş ictimai faliyyətlə məşğul olmuşdur. Milyonların etimadını qazanmış şöhrətli göz cərrahı Ü.Musabəyovanın xidmətləri xalqımız və hökumətimiz tərəfindən vaxtında qiymətləndirilmişdir.
1958-ci ildə Brüsseldə keçirirlən Ümumdünya oftalmoloqlar konqresinin iştirakçısı, Sovet Sülhü Müdafiə Komitəsinin (1955-1974), Sovet Qadınları Komitəsinin (1963-1974) üzvü, Azərbaycan Oftalmaloqlar Cəmiyyətinin sədri (1957-1974) olmuşdur. 1959-cu ildə Ümumdünya Sülh Şurasının Fəxri fərmanı ilə təltif olunur. SSRİ Ali Sovetinə (5-6-cı çağırış), Azərbaycan SSR Ali Sovetinə (4-cü çağırış) deputat seçilmişdir.
1960-cı ildə Ü.Musabəyovanın “Sovet hakimiyyəti illərində Azərbaycanda oftalmologiyanın nailiyyətləri” kitabı işıq üzü görür.1961-ci ildə Yaponiyada çağırılmış Nüvə silahının qadağan edilməsi və Xirosima və Tokioda tərksilaha hazırlıq uğrunda VII Beynəlxalq konfransda iştirak edən Ü.Musabəyova çıxışını ingilis dilində qürurla söylədiyi bu sözlərlə başlamışdı: “Mən gündoğan ölkəyə qonaq gəlmişəm. Bilirsinizmi haradan? Dünyanın gündoğan ölkəsindən, odlar diyarı Azərbaycandan gəlmişəm”.
1962-ci ildə “Визит к американцам. Баку, 1962” (Amerikalılara qonaq) kitabı yazılmışdır. 1970-ci ildə “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının istehsalı olan sənədli,qısametrajlı bioqrafik “Ümnisə xanım” filmi (ssenari müəllifi V.Sinitsin, operatoru Ə.Ələkbərovdur) çəkilmişdir.
1973-cü ildə «На Афро-азиатских офтальмологических конгрессах» kitabları nəşr olunmuşdur.Vəfatından 3 il sonra, 1977-ci ildə Ü.Musabəyovanın illər sərf etdiyi “Refraksiya, akkomodasiya və optik şüşələrin təyini” Bakı,1977 (R.M.Axundova ilə birlikdə) kitabı işıq üzü gördü.Şöhrəti alim Ü.Musabəyova ölkə sərhədlərindən xeyli kənara çıxmış 1970-ci illərdə xaricdə, o cümlədən Amerika, İngiltərə, Yaponiya, Fransa, Türkiyə və bir sıra ərəb ölkələrində ən çox əsəri çap olunmuş yeganə azərbaycanlı oftalmoloq olmuşdur.
Lenin ordeni və medallarla təltif edilmişdi.
Hind-Çin pələngi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü.
SSRİ xalq rəssamı
SSRİ xalq rəssamı — 16 iyul 1943-cı ildə təsis olunmuşdur.
Həmçinin bax
SSRİ xalq rəssamlarının siyahısı
Nanə
—  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Dünyada 25-30 qədər növü olan, sağlamlıq baxımından son dərəcə faydalı, xoş qoxulu bir bitkidir. Daha çox nəmli yerləri sevir.
Faydaları
İştah açar. Sinirləri yatırar və bədənə rahatlıq verər. Stressə və baş ağrısına yaxşı gəlir. Spazm və ürək döyüntüsü riskini azaldır. Qızdırmanı salır. Həzm sistemi və mədə üçün çox faydalıdır. Həzmi asanlaşdırır. Qaz sökdürücüdür. Bağırsaq qurdlarını salmağa köməkçi olar. Xoraya və mədə yanmasına yaxşı gəlir. Qusmağı, ürək bulanmasını və ağrısını önləyər. Qrip, bronxit kimi soyuqdəymədə və öskürəkdə faydalıdır. Diş ağrısını və ağız qoxusunu aradan qaldırar. Ana südünü artırar. Əsəbi iqtidarsızlığa yaxşı gəlir.
İstifadəsi
Nanə salat və yeməklərə gözəl qoxusu və fərqli dadıyla ayrı bir ləzzət qatmaq üçün quru ya da təzə olaraq qatıla bilər. Ayrıca, nanə çayı həzmi asanlaşdırmaq üçün yeməklərdən sonra içilə bilər. Nanədən əldə edilən nanə yağı da müxtəlif məqsədlərlə istifadə edilməkdədir. Yarpaqlarından hazırlanan nanə çayı sakitlik verir. Soyuqdəyməni və ürək bulanmasını aradan qaldırır. Həzmi asanlaşdırır və bağırsaqdakı qazları sökər. Nanə suyuna bir miqdar sirkə qatılıb içilsə iç qanamaları dayandırmağa köməkçi olar. Nanənin sakitləşdirici təsiri nanə yağı üçün də etibarlıdır. Nanə yağı dəridəki yanıq ləkələrini aradan qaldırmaqda və soyuqdan qaynaqlanan şişlikləri endirmədə təsirlidir. Nanə qaynadılıb buxarı iylənilsə tənəffüs yollarını açar və soyuqdəyməyə yaxşı gəlir.
Tərkibi və təsiri:
Nanə spazmolotik, ağrıkəsici, antiseptik, ödqovucu və yelqovucu xüsusiyyətə malikdir. Ürək-damar sistemini stimullaşdırıcı, ağrıkəsici (xüsusən baş ağrıları) olduğu üçün hipertoniya xəstəliyi, stenokardiya, revmatizm, diş ağrısı və ateroskleroz xəstəliyinin müalicəsində istifadə edilir. Yuxarı tənəffüs yolları - bronxial astma və bronxoektaziya xəstəliklərinin müalicəsi üçün məsləhət görülür. Öd yolları və bağırsağın diskenziyasında yaxşı effekt verir. Həzmi və iştahı artırır. Qastrit, xora xəstəliyi, kolit, enterkolit, meteorizm, təngnəfəslik, qusma və ishal xəstəlikliyində tətbiq edilir. Öddaşı, hepatit və xolesistit xəstəliklərində bitki çaylarının tərkibinə daxil edilmişdir. Yarpızı fasiləsiz qəbul etmək orqanizmi möhkəmləndirici, sakitləşdirici kimi isteriya, halsızlıq, miqren xəstəliklərinə müsbət təsir etməklə yanaşı, həm də  diuretik təsir göstərir. Xoş ətirli və dadlı olduğundan əksər dərman bitkilərinin qarışıqlarına daxil edilir. Xaricə vanna kimi tətbiq edilir. Bu tətbiq damcı, mikustura, həb (validol) və karandaş şəklindədir. Yarpaqlarının tərkibində mentol olduğundan stenokardiya, mədə və bağırsaq sancılarında istifadə edilir. Xaricə nevralgiya, diş ağrılarında, antiseptik, ağrıkəsici və iltihabi xüsusiyyətinə görə bronxit və bronxoektaziya xəstəliklərdə məsləhət görülür. Mentolun valerianla qarışığı – validol, parafinlə  qarışığı – karandaş şəklində miqrendə, Zeleninlə valokardin kimi istifadə edilir. Bundan başqa yarpaqları iştahın artırılmasında, tənğnəfəslik və qusmalarda tətbiq edilir. Alman həkimləri mədə xəstəlikləri, meteorizmdə, Avstriya və Bolqar həkimləri yarpaqlarının dəmləmə, bişirmə və yağından mədə-bağırsaq spazmında, meteorizmdə, ishalda, tənğnəfəslik və qusmalarda öd, qaraciyər xəstəliklərində (daş, sarılıq, böyrək sancıları) və baş ağrılarında təyinini məsləhət görürlər. Vannalarının qəbul edilməsini də lazım bilirlər. Təzə və qurumuş yarpaqlarının sup, salat, tərəvəz və ət məhsulları ilə birlikdə qəbul edilməsi də məsləhətdir. Çayların tərkibində ödqovucu, tərqovucu kimi, qida, konditer və parfümeriya sənayesində diş məcunu və tozlarının hazırlanmasında geniş istifadə edilir. 2 xörək qaşığı bitkini 2 stəkan qaynar suda dəmləyərək (termosda) gündə 3 dəfə hər dəfə yeməkdən 30 dəqiqə əvvəl içmək lazımdır (sutqalıq doza). Nanə yağı (Oleum Menthae piperitae). Tərkibində 50% mentol diş praktikasında 1-3 damcı, mentol (Mentholum) isə dəri səpkilərində və mialgiyada işlədilir.
Tərkibində efir yağı 4%, menton, pinen, limonen, puleqon, mentofuran, sirkə və valerian turşusunun mentol efiri vardır. Bundan başqa tərkibi karotinoidlər və flavonoidlərdən ibarətdir. Ümumi külün miqdarı 14%, qaralmış kök, gövdə, yarpaq və xarab olmuş nişasta tərkibli hissəciklər 5%, üzvi maddələr 1%, mineral maddələr isə 1%-dən çox deyildir.
Elmer Dryu Merrill
Elmer Drew Merrill — ABŞ botaniki. O, Filippində iyirmi ildən artıq fəaliyyət göstərdi və burada Asiya-Sakit Okean regionunun florası üzrə tanınmış bir nüfuza çevrildi. Karyerası ərzində o, 500-ə yaxın nəşrin müəllifi olub, təxminən 3000 yeni bitki növünü təsvir edib və bir milyondan çox herbari nümunəsi toplayıb. Elmi fəaliyyəti ilə yanaşı o, bacarıqlı idarəçi, kollec dekanı, universitet professoru və elmi jurnalların redaktoru olub.
Nanə
Növləri
[[SS 2 (*
Mikania smilacina
Mikania smilacina Mikania smilacina Mikania smilacina
Anthemis susiana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
19 sentyabr
1901–cari
thumb|[[Aqil Quliyev (milli qəhrəman)|Aqil Quliyev]]
thumb|[[Soltan Hacıbəyov]]
Typhlodromus lootsi
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Orsyer (kanton)
Orsyer  — Fransa da kanton, region — Provans-Alp-Kot-d'Azur, departament — Yuxarı Alplar. Qap dairəsinə daxildir.
Kantonun INSEE kodu — 0514. Orsyer kantonuna cəmi 3 kommuna daxildir, onlardan ən əsası Orsyer kommunasıdır.
Əhali
2007-ci ildə əhalinin sayı 1 761 nəfər təşkil edirdi.
Senna armata
(Senna armata) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Karl Lüdviq Blume
Karl Lüdviq Blume ( və ya ; 9 iyun 1796 – 3 fevral 1862) Almaniya və Niderlandiya botaniki.
Malay pələngi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü.
Rodinka (Arxangel)
Rodinka — Başqırdıstan Respublikasının Arxangel rayonunda yerləşən kənd. Kənd Bakaldı kənd şurasının tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Senna artemisioides
(Senna artemisioides) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əlbistan
Əlbistan - Qəhrəmanmaraş eline bağlı ən böyük elçədir.
Aralıq dənizi, İç Anadolu və Şərqi Anadolu bölgələrinin kəsiştiyi nöqtədə yerləşir. Elçə sınır-sərhədləri Şərqi Anadolu bölgəsinin Yuxarı Fərat bölümündə olub 2547 km² yüz ölçümünə sahibdir. Təxminən 37 şərqi meridiani – 38 şimal paraleli arasında olan Əlbistanın şimalında Darəndə və Gürün elçələri, cənubunda Nurhak və Ekinözü, şərqində Malatya ili, Doğanşehir ve Ağçadağ elçələri, qərbində isə Afşin və Göksun elçələri var.
Tarixi
Əlbistan şəhəri Zülqədəroğulları bəyliyinin paytaxtı olub.
Sners adaları
thumb|left|250px|Sners adaları Sners — adalar qrupu yaşayış olmayan ada və qayalıqlardan ibarətdir. Yeni Zelandiyanın Cənub adasından 200 km cənubda yerləşir. Sahəsi 3,41 km² təşkil edir.
Bu qrup adalar Daxili adalar bölgəsinə aiddir və Yeni Zelandiyaya məxsusdur. tərəfindən idarə edilir.
Ada UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına dazil edilmişdir. Üstəlik ada Yenizelandiya subantarktik adalar siyahısına qaxildir.
Coğrafiyası
Yaxınlıqda yerləşən ən iri ada Styoart adası 100 km şimal-şərqdə yerləşir. Adada Sners pinqivini (endemik canlısıdır ) yayılmışdır. Üstəlik Cənub qütbünə ən yazın meşə ilə örtülü adadır. Ada yaxınlığında Maxuika krateri yerləşir.
Naxçıvan faunası
Naxçıvan faunası — Naxçıvan Muxtar Respublikasının heyvanlar aləmi.
Haqqında
Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisinin kiçik olmasına baxmayaraq özünəməxsus iqlim, relyef və digər fiziki coğrafi xüsusiyyətlərə malik olması burada fauna və floranın formalaşması üçün xüsusi ekoloji şərait yaratmışdır. Onun təbii şəraiti burada müxtəlif növ heyvanların, o cümlədən endemik növlərin əmələ gəlməsinə imkan verir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında yaşayan 350 növ onurğalı heyvandan yalnız 45 növü, Naxçıvan MR Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi tərəfindən öyrənilərək, adları "Qırmızı kitab"a daxil edilmişdir. 18 növ nadir heyvan, quş və suda-quruda yaşayanların təsnifatı aşağıdakı kimidir;
Luiza Mey Alkott
Luiza Mey Alkott — görkəmli ABŞ yazıçısı. 1868-ci ildə yazdığı və avtobioqrafik səciyyə daşıyan "Balaca qadınlar" adlı romanı ilə tanınmışdır. Bu roman onun ailəsi ilə birlikdə Konkordda yaşadığı zamandan bəhs edir. Lakin əsərdə hadisələr Amerika vətəndaş müharibəsi dövründə verilmişdir.
Gəncliyi və ilk əsərləri
Luiza Filadelfiyada, transendentalist Amos Branson Alkott və Abigeyl Mey Alkottun ailəsində 1832-ci ilin 29 noyabrında atasının 33-cü ad günündə dünyaya gəlmişdir. O, dörd bacıdan: Anna, Elizabet və Abigeyl Mey, ikincisidir. Luiza Mey Alkott abolisionist və feminist olmuşdur. Gənc yaşlarından müəllim kimi işləməyə məcbur olan Luiza ilk kitabı olan "Çiçək təmsillər"ini 1849-cu ildə çap etdirmişdir. Müharibə başlayanda tibb bacısı kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1864-cü ildə çap olunan romanında bundan da bəhs etmişdir.
Ədəbi nailiyyəti
Onun ədəbi nailiyyəti 1868-ci ildə çap etdirdiyi "Balaca qadınlar" romanı olmuşdur. Bu roman onun üç bacısı ilə Konkordda yaşadıqları zamandan bəhs edir. 1869-cu ildə romanın ikinci hissəsi "Yaxşı həyat yoldaşları" çapdan çıxır. Burada müəllif Meq, Co, Bet və Eminin gələcək həyatlarını təsvir edir. Müəllif 1871-ci ildə "Balaca kişilər" adlı romanı yazır və burada Conun əri ilə birlikdə açdığı məktəbdən bəhs edir. 1886-cı "Conun oğlanları" adlı romanla bu mövzuya son qoyur.
Bu əsərlərin əsas qəhrəmanı Conun prototipi müəllif özüdür.
1879-cu ildə Alkottun kiçik bacısı Mey olür və onun qızı Luizanı Alkott böyüdür. Luiza Mey Alkott sonralar qadınların səsvermə hüququnun müdafiəçisi olur.
1888-ci il 6 martda Bostonda vəfat edir.
Typhlodromus loralaiana
— fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Klaviatura
thumbnail thumb thumb|right|Multimedia üçün nəzərdə tutulmuş kompüter klaviaturası.
Klaviatura (ingiliscə: Keyboard) — informasiyanın kompüterə daxil edilməsi və kompüterin işinin idarə edilməsi üçün nəzərdə tutulmuş qurğu. Kompüter sisteminin əsas qurğularından biri. Klaviatura, yazı makinasında olduğu kimi, yalnız giriş qurğusudur, çünki informasiya axını ondan bir istiqamətə – klaviaturadan kompüterə doğru hərəkət edir. Mikrokompüterlərdən qabaq yaranmış minikompüterlər və meynfreymlərdən başlanaraq klaviatura və displeyin kombinasiyasına kompüterin konsolu (CONSOLE) deyilib. CON adı (işarəsi) MS-DOS əməliyyat sisteminin sintaksisində mövcuddur, məsələn, bu qurğulardan hər hansı birinə və ya hər ikisinə müraciət etmək üçün istifadə edilir. Kompüter klaviaturalarının hamısında çap simvollarının standart yığını olur və onlar şərti olaraq QWERTY (klavişlərin yuxarı sətrində soldakı hərflərə görə) adlandırılan ardıcıllıqla yerləşir (yazı makinalarının əksəriyyətində olduğu kimi). Klaviaturaların əksəriyyətində kalkulyatora bənzər yardımçı rəqəm klaviaturası da olur. Klaviaturaların hamısında bir sıra xüsusi klavişlər CTRL, ALT və SHIFT, Apple Macintosh klaviaturalarında isə Command, Option klavişləri olur; bu xüsusi klavişlərdən başqa klavişlərin mənasını dəyişmək üçün istifadə edilir. 1995-ci ildə, Windows əməliyyat sisteminin yaradılması ilə əlaqədar olaraq 101 düyməli qurğu 104/105 düyməli qurğu ilə əvəz olunmuşdur. Sistem bloka qoşulma metodlarına görə klaviaturalar simli və simsiz klaviaturalara ayrılırlar. Simsiz klaviaturada informasiya ötürülməsi infraqırmızı şüalarla həyata keçirilir. Belə klaviaturaların adətən fəaliyyət radiusu bir neçə metrdən ibarət olur. Siqnalın mənbəyi isə klaviatura olur. Klaviatura – [lat. clavius] açar deməkdir.
Klaviatura:
Klaviaturanın iş prinsipi
Matrisanın bütün horizontal xətləri rezistorların köməyi ilə +5 V güclü toka bağlıdır. Kompüter klaviaturasının iki portu mövcuddur – giriş və çıxış portları. Giriş port matrisanın üfüqi xətlərinə, çıxış portu isə şaquli xətlərə birləşmişdir.Bütün şaquli xətlərdə gərginlik səviyyəsini məntiqi 0 ilə tənzimləyərək, kompüter klaviaturası üfüqi xətlərdə gərginliyin hansı səviyyədə olduğunu sorğulayır. Əgər klaviaturada heç bir düymə sıxılmayıbsa, o zaman üfüqi xətlərdə gərkinlik səviyyəsi məntiqi 1 bərabər olur. (Buna səbəb bütün üfüq xətlərdə rezistorla birləşdirilmiş statik +5 V gərginliyin olmasıdır). Əgər istifadəçi klaviaturada hər hansısa bir düyməni sıxsa, o zaman üfüqi və şaquli xətlər bir-biri ilə bağlanacaqdır. Bu zaman prosessor şaquli xətlərdə olan məntiqi 0 dəyəri üfüqi xətlərə transver edir və nitəcədə də üfüqi xətdə məntiqi dəyər də 0-ra bərabər olur. Əgər hər hansısa bir üfüqi xətdə mətiqi 0 səviyyəsi yaranırsa, bu zaman klaviatura prosessoru düymə basılmasını fiksasiya edir. Sonra o mərkəzi kompüterə matrisada sıxılmış düymənin sıxılma intesivini və düymənin nömrəsini göndərir.Klaviaturanın mikroprosessoru kompüterə siqnalı göndərərkən o yalnız basılan düymənin harda yerləşdiyini söyləyir. Siqnalın emal edilməsi üçün, kompüter aldığı siqnalı sıxılmış düyməyə əsasən lazımı dəyərə çevirir. Xüsusi elektron siyahıda – kodirovka cədvəli – hər klaviatura düyməsinə uyğun olaraq ikili simvolla təhlil edir. Gələcəkdə isə məlumatların emalı prosesi sözügedən ikili simvollardan istifadə ediləcəkdir.
Görmə əngəllilərin istifadəsi üçün klaviatura
Klaviaturanın F və J klavişləri üzərində kiçik və qabarıq xətt var. Görmə əngəlləri şəxslər bu qabarıq xətlər ilə F və J klavişlərinin yerini bildikdə qalan klavişlərin də yerini bilmiş olurlar. Ancaq bunun üçün əvvəlcədən bu klavişlərin ətrafındakı hərfləri əzbərləmək lazımdır.
Həmçinin bax
AT klaviaturası
Cek dili
Şahdağ xalqlarına məxsus yeddi Şahdağ dilindən biri olan cek dili barədə bizə məlum olan ilk məlumat R.Fon Erkertin 1895-ci ildə Vyanada alman dilində nəşr olunmuş "Qafqaz köklü dillər" əsərində verilmişdir. İki hissəli həmin əsərin I hissəsində 545 almanca sözün Qafqaz dillərində səslənməsi əks olunmuşdur. Müəllif Qafqazda yaşayan 30 xalqın dilindən, o cümlədən buduq, xınalıq, cek dillərindən (qrız, haput, əlik və yergüc dilləri göstərilməmişdir) istifadə edərək maraqlı lüğət tərtib etmişdir. Belə ki, hər hansı söz başlıqda alman, ingilis və fransız dillərində göstərilir və sonra Qafqazdakı 30 dildə onun qarşılığı verilir. Cek dili hər yerdə 18-ci qrafada (buduq 17-də, xınalıq 19-da) əks olunur. Şahdağın ətəklərində yayılmış dilləri bildirən "Şahdağ dilləri" termini elə həmin müəllifə məxsusdur. Dilçi alimlərin fikrincə, R.Erkertin əsəri bir sıra qüsurlara malikdir və müəyyən elmi əhəmiyyət kəsb etmir. Kitabda Qafqaz dillərinə aid verilmiş materiallarda nəzərə çarpan uyğunsuzluqlar bunu bir daha sübut edir. Cek dili barədə bəzi mülahizələrə bir sıra digər müəlliflərin əsərlərində də təsadüf olunur.
XX əsrin əvvəllərində alman alimi Adolf Dirr Leypsiqdə aqul dilinə dair yazdığı qrammatik oçerkində 100-dən artıq cekcə sözlərdən müqayisəli şəkildə istifadə etmişdir.
1926-cı ilə aid statistik məlumatlarda Quba qəzası üzrə özünü cekli hesab edən cəmi 9 nəfər qeydə alınmışdır. Lakin maraqlıdır ki, bu qəzada cek dilini ana dili hesab edənlərin sayı 3176 nəfər idi. Onlardan 764 nəfəri Quba qəzasının Anıx dairəsində, 1267 nəfər Qonaqkənd dairəsində, 1 nəfər Qusar dairəsində, 492 nəfər Xaçmaz dairəsində və 652 nəfər isə Xudat dairəsində yaşayırdı. Bundan başqa 1926-cı ildə Nuxa qəzasının Vartaşen dairəsində də cek millətindən 590 nəfər qeydə alınmışdır və onlar hamısı cek dilini ana dilləri hesab edirdilər.
Qiyasəddin Qeybullayevə və bəzi digər müəlliflərə görə, isə cek dili Qrız dilinin ləhcələrindən biridir. Hətta onlardan bəziləri "Cek dili" terminini "Qrız dili"nin alternativ adı adlandırırlar.
Hazırda Cek dili yazısızdır və şifahi dildir. Müasir dövrdə tədricən silinməkdə olan dillər sırasına daxil edilən bu dilin Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunda gediş-gəlişi çətin olan ucqar Cek kəndində indiyə kimi mövcudluğunu qoruyub saxlamasının əsas səbəbi cek dilinin başqa dillərin təsirinə çox az məruz qalması olmuşdur. Lakin son zamanlar bu dildə gedən güclü dəyişikliklərə əsaslanaraq gələcəkdə onun canlı dillər sırasından çıxacağını ehtimal etmək olar. Məhz buna görə də bu dilin quruluşunu qeydə almağa, hərtərəfli öyrənməyə çox böyük ehtiyac var. Heç bir əlifbaya malik olmasa da ceklilər bu dildə yazıdan da istifadə ediblər və indinin özündə də istifadə edirlər. Lakin onlar bu zaman əvvəllər ərəb əlifbasından istifadə edirdilərsə, hal-hazırda yaşlı nəsil daha çox kiril, gənc nəsil isə latın əlifbasından istifadə edir. Ancaq qeyd etmək lazımdır ki, cek dilində olan fonemləri olduğu kimi yazıya köçürmək üçün həm ərəb, həm kiril, həm də latın əlifbasının imkanları olduqca məhduddur.
Cek dilinin əlifbasının tərtib olunması ilə əlaqədar olaraq bir sıra tədqiqatçılar, xüsusi ilə də Tərxan Paşazadə bu problemin həlli məqsədi ilə müəyyən təşəbbüslər göstərmişdir ki, bunlardan da gerçəkləşməsi daha real görünən, hələlik şərti olaraq "Xana əlifbası" adlandırdığı cek dilinin əlifba layihəsidir. Lakin, hələ ki, cek dilinin vahid əlifbasının olmamasına baxmayaraq dillərini mükəmməl bilən ceklilər bu dildə müxtəlif əlifbalarla – əsasən, kiril və latın əlifbalarında yazılmış yazıları tam olaraq başa düşür və anlayırlar.
Oreşak zirvəsi
thumb|Qərbi Antarktikada Sentinel dağlarının yerləşməsi. thumb|Sentinel dağlarının xəritəsi.
Oreşak zirvəsi (, ‘Vrah Oreshak’ \'vr&h o-re-'shak\) — Antarktidanın Elsuort dağlarına daxil olan, 2800 m hündürlüklü qaya zirvəsidir. Zirvə Marsa buzlağından şərqdə, Patleyna buzlağından cənub-qərbdə, Embree buzlağından şimal-qərbdə yerləşmişdir və dağ silsiləsinə daxildir. Sentinel dağlarının şimal mərkəzində yerləşmişdir. Bangey yüksəkliyinə daxildir.
Zirvə şimali Bolqarıstanda yerləşən Oreşak şəhərinin adını daşıyır.
Yerləşməsi
Oreşak zirvəsi -78.04°N, -85.735°W koordinatlarında yerləşmişdir. Qolemani zirvəsindən 1.75 km şimal-qərbdə, Todd dağından 6.86 km şimal-şərqdə, Qoldtiveyt dağından 6.36 km cənub-şərqdə, Şmid dağından 4.43 km cənub-qərbdə, Fuça zirvəsindən 2.66 km qərbdə yerləşmişdir. ABŞ xəritəsinə 1961-cı ildə daxil edilmişdir.
Əkinçilik Elmi-Tədqiqat İnstitutu
Əkinçilik Elmi Tədqiqat İnstitutu -
Tarixi
Əkinçilik Elmi-Tədqiqat İnstitutu SSRİ Nazirlər Sovetinin 20 may 1950-ci il 2117 saylı və Azərbaycan K(b)P MK-nın və Nazirlər Sovetinin 6 iyun 802 saylı müvafiq qərarları ilə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının nəzdində yaradılmış və 1950-ci ilin oktyabrından fəaliyyətə başlamışdır.
Əkinçilik ET İnstitutu Sov.İKP MK-nın və SSRİ Nazirlər Sovetinin 14 fevral 1956-cı il 253 saylı qərarına, SSRİ Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin 8 mart 1956-cı il 87 saylı əmrinə və Azərbaycan KP MK-nın və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin “Kənd Təsərrüfatı üzrə elmi tədqiqat müəssisələrinin işinin yaxşılaşdırılmasına dair tədbirlər haqda” 27 aprel 1956-cı il 222 saylı qərarına uyğun olaraq Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin tabeliyinə keçmişdir. Əkinçilik ET İnstitutunun bazasında 1965-ci ildə ET Tərəvəzçilik İnstitutu, 1969-cu ildə Yemçilik, Çəmənçilik və Otlaqlar İnstitutu yaradılmışdır.
Respublikada taxıl istehsalının artırılması ilə əlaqədar ixtisaslaşmış təsərrüfatları yüksək kondisiyalı toxumlarla təmin etmək və ölkədə toxumçuluq işinin fəaliyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə Əkinçilik ET İnstitunun bazasında “Elit” Elm İstehsalat Birliyi  yaradılmışdır. 2000-2015-ci illər aralığında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 16 dekabr 1999-cu il 190 saylı qərarına əsasən yaradılmış Aqrar Elm Mərkəzinin struktur tabeliyində fəaliyyət göstərmişdir. Hal-hazırda Əkinçilik ET İnstitutu Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin “Azərbaycan Aqrar Elm Mərkəzinin və onun tabeliyindəki elmi-tədqiqat institutlarının strukturunun təkmilləşdirilməsi haqqında” 17 aprel 2015-ci il 109 nömrəli qərarı ilə Azərbaycan ET Əkinçilik İnstitutu və Azərbaycan ET Yemçilik, Çəmənçilik və Otlaqlar İnstitutunun bazasında yenidən yaradılaraq fəaliyyət göstərir.
Fəaliyyəti
İslahatdan sonra Institutun hazırkı strukturuna 3 şöbə (bitki seleksiyasi; bitki fıziologiyası və biotexnologiya; davamlı əkinçilik və bitki diversifikasiyası); 4 laboratoriya (dənin keyfiyyəti; ilkin toxumçuluq və toxumun keyfiyyəti; xəstəlik və zərərvericilərə nəzarət; torpaq və bitki analizləri), yayım və təlim əlaqə qrupu, kitabxana və kompüter mərkəzi, xarici dil və ictimai elmlər kafedrası 4 bölgə təcrübə stansiyasi (Tərtər, Qobustan, Cəlilabad, Zaqatala), 1 dayaq məntəqəsi (Şəki) və 1 yardımçı təcrübə təsərrüfatı (Abşeron) daxildir.
Azərbaycan ET Əkinçilik İnstitutunun qarşısında ölkənin müxtəlif aqroekoloji bölgələri üçün dənli taxıl (buğda, arpa, qarğıdalı) və paxlalı (noxud, mərci) bitkilərin yeni yüksək məhsuldar və keyfiyyətli, biotik və abiotik amillərə davamlı sort və hibridlərin yaradılması və onlardan yüksək məhsul alınmasını təmin edən kompleks becərmə texnologiyalarının elmi və praktiki əsaslarının işlənib hazırlanması, tətbiqi və yayımı kimi geniş və əhatəli məqsəd durur. Qarşıya qoyulan məqəsədə nail olmaq üçün institutda yerinə yetirilən 9 mövzu və 9 iş, 5 tədqiqat proqramı (buğda, arpa, qarğıdalı, ərzaq pax¬lalıları, davamlı əkinçilik və bitki diversifıkasiyası) üzrə yerinə yetirilir.
Hər il İkinci KTİKL-nin "Uyğunlaşdırılmış texnologiyalara çıxışın təkmilləşdirilməsi" yarımkomponenti çərçivəsində respublika¬nın 20-yə qədər rayonunun 40-50 fermer təsərrüfatında institutun yeni sortlarına və texnologiyalarına aid tamamlanmış tədqiqat işlərinin nəticələri nümayiş əkinlərində sərgilənir. Beləliklə, fəaliyyət göstərdiyi bu illər ərzində respublikanın müxtəlif bölgəsinə uyğun aparılan dərin kompleks elmi işlərin nəticəsində təcrübi seleksiya məsələləri müvəffəqiyyətlə həll olunaraq müxtəlif kənd təsərrüfatı bitkilərinin 100-dən artıq sortları yaradılmış və Seleksiya Nailiyyətlərinin Sınağı və Mühafizəsi üzrə Dövlət Komissiyasına təqdim edilmişdir. Onlardan 52-si (14 yumşaq buğda; 15 bərk buğda; 5 arpa; 1 çovdar; 1 tritikale; 1 vələmir; 4 qarğıdalı; 4 no¬xud; 2 mərci; 1 lobya; 4 tütün) rayonlaşaraq seleksiya nailiyyətlərinin Dövlət reyestrinə daxil edilmişdir. Hal-hazırda respublikada ümumi taxıl əkinləri sahəsinin (809 min ha) 70-80%-də ET Əkinçilik İnstitutunun sortları əkilir.
Təhsil
İnstitutda fəlsəfə və elmlər doktorları üzrə doktorantura təhsili həyata keçirilir.
Anthemis taubertii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Oxuyur Müslüm Maqomayev (film, 1971)
Oxuyur Müslüm Maqomayev — Tofiq İsmayılovun filmi.
Məzmun
Müəlliflər tamaşaçıları görkəmli Azərbaycan müğənnisi Müslüm Maqomayevin parlaq və çoxcəhətli yaradıcılığı ilə tanış edir. O, filmdə "Şah İsmayıl", "Faust", "Yevgeni Onegin", "Riqoletto" operalarından ariyalar, sovet bəstəkarlarının əsərlərini ifa edir. Filmdə müğənninin yaradıcılıq laboratoriyası, onun tərcümeyi-halının ayrı-ayrı səhifələri, Maqomayevin mahnı, səhnə obrazı üzərində necə işlədiyi, onun musiqi, mahnı barədə fikirləri də öz əksini tapmışdır.
Səqit (Arxangel)
Səqit — Başqırdıstan Respublikası nın Arxangel rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Krasnokurt kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə tatarlar (73%) üstünlük təşkil edir.
Denis Matsukeviç
Denis Matsukeviç (Minsk, Belarusda 28 mart 1986-cı ildə anadan olub) — Rusiyanı təmsi ledən peşəkar tennisçidir.
O, karyerası ərzində 5 dəfə Gedişat turnirlərinin qalibi olmuşdur. Denisin baş məşqçisi VAleri Şliardır.
Mirzə Əbdüləli xan Diba
Mirzə Əbdüləli xan Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi  oğlu Diba-Təbatəbai (1870-1938) — ədib, İran məşrutə hərəkatının əleyhdarı.
Həyatı
Mirzə Əbdüləli xan Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi oğlu Təbatəbai-Diba 1870-ci ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Atası Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi Nazimülüləma şəhərin böyük mərtəbəli din xadimlərindən idi. Oğlu Əbdüləliyə əvvəlcə ev, sonra mədrəsə təhsili vermişdi.
Mirzə Əbdüləli xan sonra Nəcəf şəhərinə yollanmışdı. Burda ünlü molla-müctəhidlərin yanında təhsilini kamilləşdirmişdi. O, bütün elmlərə bələd olduqdan sonra dini işlərlə ilgilənmişdi. İctihad dərəcəsinə yüksəlmişdi. Təbrizdə Məşrutə hərəkatı başlayanda istər-istəməz siyasi işlərə qarışmalı olmuşdu. Qardaşının biri Səttar xanın, digəri şahpərəstlərin başçısı Eynüddövlənin yanında idi.
Mirzə Əbdüləli xan Diba məşrutəçilər tərəfindən Əbdülməcid mirzə Qovanlı-Qacarın yanına danışıqlara getmişdi. Şeyx Məhəmməd Xiyabani ilə dost idi. 5-ci çağırış İran Milli məclisinə vəkil seçilmişdi.
Mirzə Əbdüləli xan 1938-cu ildə Tehranda vəfat etdi.
Şəcərəsi
Mirzə Əbdüləli xan ibn Hacı Mirzə Məhəmmədrəfi ibn Hacı Mirzə Əliəsgər ibn Mirzə Rəfi ibn Mirzə Əbutalib vəzir ibn Mirzə Səlim naibülsədr ibn Mirzə Məhəmmədsəid Mirzə Əli Kəbir ibn Mirzə Rəfi ibn Mir Mütəllib ibn Mir Fəttah ibn Məhəmməd Sədrəddin ibn Məcidəddin ibn Seyid İsmayıl ibn Mir Əli Kəbir (Şah mir) ibn Mir Əbdülvəhhab ibn Seyid Xəlil Əmir Əbdülqəffar ibn Əmir Hacı Seyid İmadəddin ibn Seyid Həsən Fəxrəddin ibn Seyid Məhəmməd Kamaləddin ibn Seyid Həsən ibn Seyid Əli Şəhabəddin ibn Mir Əli İmadəddin ibn Seyid İmad ibn Seyid Əli İmadəddin ibn Məhəmməd Əbülhəsən ibn Seyid Əhməd ibn Abdulla ibn Seyid İsmayıl Dibac ibn Seyid İbrahim əl-Qəmər ibn Həsən əl-Müsənna ibn Hüseyn ibn Əli.
Milli Azadlıq Qərargahı
Milli Azadlıq Qərargahı və ya qısaca MAQ — SSRİ-yə qarşı 1962-ci ildə 95 nəfər Azərbaycan ziyalısının gizli yığıncağında yaradılan təşkilat.
Tarixi
1962-ci ildə yaradılmış MAQ-ın tarixi hələ 1957-ci ilə dayanır. Belə ki, 1957-ci ildə Elmlər Akademiyasında kristalloqraf-alim Xudu Məmmədov və Oqtay Eldəgəzin tanışlığı baş tutur. Bu təsadüfi tanışlıq onların əqidə birliyini üzə çıxarır, təhlükəli milli mübarizə yollarının şərti cizgiləri cızılmağa başlayırdı. Beləliklə, 1962-ci ilin Dekbarn 27-də 95 nəfər Azərbaycan ziyalısı bir araya gəlmişdir. Belə bir çətin tarixi dövrdə 2–3 nəfər istisna olmaqla, biri-birini tanımayan 100ə yaxın insanın milli mübarizə üçün toplaşması Azərbaycan xalqının milli mübarizə yolunda hər şeyi gözə aldığının göstəricisi idi. Nəticədə həmin toplantıda MAQ-ın (Milli Azadlıq Qərargahının) yaradıldığı elan edilmiş, qərargaha sədr Oqtay Eldəgəz, müavin isə görkəmli alim, Akademik Xudu Məmmədov seçilmişdir.
İlk ümumrespublika əhəmiyyətli əməliyyat
1956-cı il, Sentyabr ayının 16-sı İran şahı Məhəmməd Rza Pəhləvi xanımı Sürəyya xatunla ilk dəfə Moskvaya gəlmiş, birinci, gizli qapılar arxasında Azərbaycan SSR-inin Astara rayonundan tutmuş Yardımlıya kimi 5 minarlıq (kilometrlik) torpaq zolağının əvəzsiz olaraq İrana verilməsi barədə Xruşşovdan razılıq almışdı. Bu zaman Milli Azadlıq Qərargahı hələ təşkilatlanmamışdı, lakin gələcəkdə Milli Azadlıq Qərargahını qurub təşkilatlandıracaq olan milli mübarizə mücahidləri bu hadisədən xəbər tutmuşdular. Akademik Yusif Məmmədəliyev və Xudu Məmmədov bu xəbəri eşidən kimi torpaqların verilməsinin qarşısını almağa başladılar. Belə bir vaxtda onlara kömək edəcək şəxs milli azadlıq mübarizəsinin əsas simalarından olan, Azərbaycan SSR-in Nazirlər Sovetinin sədri Sadıq Rəhimov idi ki, o da bu tapşırığı yerinə yetirməyi öz öhdəsinə götürdü. Həmin vaxt kömək edə biləcək olan şəxslərdən biri də MK-nin 1-ci katibi İmam Mustafayev idi ki, o da mərkəzdən qorxduğu üçün aramsız təziqlərin nəticəsində geri çəkildi. Lakin Azərbaycan SSR-in şərti yumşaq tərzdə Kreml rəhbərliyinə yetirildi. Nəhayət, Azərbaycan SSR-in istəyi SSRİ-nin rəsmi mövqeyi kimi İran dövlətinə bildirildi ki, Tehranın torpaq arzuları geri götürüldüyü təqdirdə, Sovet İttifaqı İsfahan-Qırxçıraq (Şirvan) qaz boru kəmərinin öz ərazisindəki inşaat xərclərini öz üzərinə götürür və Araz çayı üzərində müştərək su-elektrik qovşağının tikintisinə icazə verir. Bu ilk növbədə Sadıq Rəhimovun və təzəcə sürət almış Milli Azadlıq Qərargahının başlanğıc uğurları idi.
2011-ci il Səudiyyə Ərəbistanı iğtişaşları
Hökumət əleyhinə nümayişə çıxmış kütlə ilə polis arasında toqquşma başlayıb. Qətif şəhərində başlanmış toqquşmada polis səs qumbaralarından, rezin dəyənəklərdən istifadə edir. Bunun nəticə vermədiyini görən asayiş keşikçiləri havaya atəş açmağa başlayıb. Ən azı 1 nəfərin güllə yarası aldığı bildirilir. . Səudiyyə Ərəbistanın iqtidarın istefasını tələb edən qüvvələrlə polis arasında toqquşma olub. Ölkənin cənubunda əhalinin böyük hissəsini şiələrin təşkil etdiyi zəngin neft ehtiyatlarına malik Qətif bölgəsində keçirilən mitinqə polis sərt şəkildə müdaxilə edib. Polis öncə nümayişçilərə dağılışmağı əmr edib, sonra isə havaya atəş açıb. Daha sonra toqquşmalar başlayıb və 15 nəfər yaralanıb. Polisin aksiyanı dağıtmaq üçün həqiqi güllələrdən istifadə etdiyi bildirilir. Səudiyyə Ərəbistanı hökuməti şiələri İranın qızışdırdığını iddia edir. Xarici işlər naziri Səud əl-Feysəl Qətifdəki olaylara görə ad çəkmədən Tehranı ittiham edib. Səudiyyə Ərəbistanı xalqının istədiyi istiqamətdə islahatların həyata keçiriləcəyini deyən nazir nümayişçilərin məqsədinin ölkəni xaosa sürükləmək olduğunu bildirib.
20 sentyabr
1901–cari
thumb|[[Əjdər İbrahimov]]
Naxçıvan geologiyası
Naxçıvan MR geoloji quruluşu Ş. Əzizbəyov, A. Antonov, B. Budaqov, və b. tərəfindən öyrənilmişdir. Naxçıvan Muxtar Respublikasının ərazisi geoloji baxımdan Kiçik Qafqazın Naxçıvan qırışıqtektonik zonasında yerləşir. Ərazinin geoloji quruluşunun qalınlığı 14 km-dir. (Kaynazoy, Mezazoy və Paleozoy eraları). Ərazidəki yer qabığının qalınlığı 48–54 km olaraq “qranit” qatı 15–20 km, “bazalt” qatı isə 20–25 km-dir. Geoloji quruluşuna görə Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisi Birinci dərəcəli üç qarışıqlı strukturu əhatə edir: Şərur-Culfa antiklinorisi, Ordubad sinklinorisi və Zəngəzur antiklinorisi. Bu strukturlar Ümumqafqaz istiqamətlidir. Şərur – Culfa antiklinorisində təbaşirə qədər, Ordubad sinklinorisində isə oliqosendən sonrakı və miosendən əvvəlki xətti qırışıqlıqla əlaqədar əmələ gəlmişdir. Göründüyü kimi, Naxçıvan MR-in Arazboyu maili düzənlik zonası ayrıca bir geoloji struktur təşkil etməyib, dağlıq ərazi ilə eyni struktura malikdir. Lakin Arazboyu düzənlik zonada IV dövr çöküntüləri üstünlük təşkil edir.
Naxçıvan vilayətinin ərazisi birinci dərəcəli üç qarışıqlı strukturu əhatə edir: Bu strukturlar Ümumqafqaz istiqamətlidir. Şərur-Culfa antiklinorisində təbaşirə qədər, Ordubad sinklinorisində isə oliqosendən sonrakı və miosendən əvvəlki xətti qırışıqlıqla əlaqədar əmələ gəlmişdir. Şərur-Culfa antiklinorisi Naxçıvan MR ərazisində Naxçıvan çuxuru ilə ayrılmış ikinci dərəcəli antiklinorilərə parçalanmışdır. Bunlar şimal-qərbdə Şərur, cənub-şərqdə isə Culfa antiklinoriləridir. Şərur-Culfa antiklinorisinin quruluşunda devon, karbon, perm və trias çöküntüləri iştirak edir. Ayrı-ayrı sahələrdə isə yura çöküntüləri də vardır. Şərur-Culfa antiklinorisinin şimal-şərq qanadını təşkil edən Culfa antiklinorisi üst perm, trias, yura və üst təbaşir süxurlarından yaranmışdır. Antiklinorinin oxu İran ərazisinə də keçir.
Aşağıda, Şərur-Culfa antiklinorisinin quruluşunda iştirak edən devon, karbon, perm və trias çöküntülərinin qısa təsviri verilir :
İnkişaf tarixi
Naxçıvan qırışıqlıq əyalətinin geoloji inkişaf tarixini iki böyük tsikl - hersin və alp təşkil edir. Hersin (devon-trias) dövrünün vahid geosinklinalı (tetis) epoxanın sonunda qalxaraq qırışıqlığa çevrilmişdir. Alp siklində (yura-antropogen) çöküntütoplanma prosesi hersinə nisbətən daha mürəkkəb olmuşdur.
Yura dövründə əyalətin şərq hissəsindəki dar çökəklik alt leyasda əsas tərkibli vulkanogen süxurlarla dolmuş və devonda gilli-mergelli dəstə ilə əvəz olunmuşdur. Kimmericdə paleozoy-trias substratının yuyulması ilə müşahidə olunan əyalətin yenidən çökməsi qeyd olunmuşdur.
Senoman dövründə əyalətin yenidən çökməsi və dəniz transqressiyası başlamışdır. Turon dövrünün başlaması ilə Ordubad çökəkliyinin geotektonik şəraitinin dəyişməsi, yəni çökəkliyin şərq və şimala doğru miqrasiyası ilə müşahidə olunan yeni inkişaf mərhələsi başlamışdır. Konyak-santon çöküntüləri baxılan ərazidə həmin əhəngdaşları və onun müxtəlif növlərindən ibarətdir ki, bu da qırıntı terrigen çöküntülərinin toplanmasının qurtardığını göstərir. Kampanın üst yarısında əyalətin şimal-qərb hissəsi qalxmağa məruz qalmış və hövzənin sahil xətti şərqə doğru hərəkət etmişdir. Kampanın sonunda qalxma hərəkətləri daha da güclənmişdir.
Çöküntülərin uyğun yatmasına əsaslanaraq qeyd etmək lazımdır ki, Kampandan Maastrixtə keçid müntəzəm surətdə baş vermişdir. Maastrixt cənub-şərqdə daha geniş mütəşəkkillik tapmışdır.
Dat reqressiyasından sonra paleogen və alt eosen sərhəddində, baxılan ərazidə, qalxma və enmə zonalarının yerləşməsində yeni dəyişikliklər qeyd olunmuşdur.
Alt lyütetdən fərqli olaraq üst lyütet (qırıntı-tufogen lay dəstəsi) çöküntülərinin qalınlığının daha çox olması, differensial hərəkətlərin mürəkkəbləşdiyini göstərir. Çökmə zonasında (Zəngəzur dağ silsiləsi və onun qərb yamacı) lokal qalxımların artması müşahidə olunur. Orta və üst lyütetin karbonatlı-tufogen süxurlarında çoxlu miqdarda nummulitlərin olması orta eosen hövzəsinin yüksək temperatur rejiminə malik olmasını göstərir. Üst eosenin əvvəlində baxılan razidə vulkanik fəaliyyət zəifləyir. Buna görə də bu lay dəstəsi əsasən əhəngdaşlı gillərdən, argillitlərdən və təmiz əhəngdaşlarından ibarətdir.
Bununla bərabər üst eosen lay dəstəsinin kəsilişində Əlincəçay, Naxçıvançayın orta axımı boyu, Qaradərə çayının üst axımı hövzəsində kobud dənəli müxtəlif süxurlar qeyd olunur(tufoqravellitlər və tuflukonqlomeratlar).
Statiqrafiya və litoqrafiya
Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisinin geoloji-litoloji kəsilişində aşağıdan yuxarı Devon, Karbon, Perm, Trias, Yura, Təbaşir, Paleogen, Neogen yaşlı çöküntülər iştirak edir.
Devon
Naxçıvan ərazisində devon çöküntüləri alt, orta və üst bölmələri ilə iştirak edir.
Ancaq Muxtar respublikanın şimal-qərb hissəsində 160 kv.km sahədə yayılmışdır. Qeyd edildiyi kimi, bu çöküntülərə mütləq yüksəkliyi 1100-1200 metrə çatan Vəlidağda, Bozdağda və Sarıdağda təsadüf olunur. Şərqi Arpaçay hövzəsinin aşağı axınında bu dövr çöküntüləri iki zolaqda yayılmışdır. Onlardan biri Görənqala-Oabaqdağ-Bağırsaq dərəsi-Ermənistan sərhəddi boyunca, cənub-qərbdən şimal-şərq istiqamətində, digəri isə Dəvəöləndən yuxarı Danzik-Ardıc dağı xətti üzrə uzanır. Aşağı devon çöküntüləri başlıca olaraq iridənəli gilli əhəngdaşlarından, şistli və kvarslı qumdaşlarından; orta üst devon çöküntüləri isə kvarslı qumdaşlarından, pelitomorf əhəngdaşlarından, kvarsitlərdən, gilli şistlərdən və başqa süxurlardan təşkil olunmuşdur.
Alt devon (D1)
çöküntülərinə Dəhnə dağı ərazisində quyular vasitəsilə rast gəlinmişdir. Bu çöküntülər litoloji olaraq şistlənmiş piritli əhəngdaşlarından və argillitli kvarslardan ibarətdir.
Orta devon (D2)
Muxtar Respublika ərazisində eyfel və jivet mərtəbələri ilə müşaiət edilir. Eyfel mərtəbəsi Dəhnə və Vəlidağ antiklinallarının nüvə hissəsini təşkil edir, jivet mərtəbəsi isə Bozdağ və Sarıdağ dağlarında xarakterik fauna vasitəsi ile Sədərək və Armudlu (Dan Yeri) təbəqələrinə ayrılır. Sədərək rayonunun şimalında jivet mərtəbəsinin qalınlığı 280 metrdir. Litoloji olaraq kristallaşmış əhəngdaşlarından, qumdaşlarından, gilli şistlərdən və kvarslı qumdaşlarından ibarətdir.
Üst devon (D3)
Naxçıvanda frans və famen mərtəbələri ilə müşaiət edilir. Frans mərtəbəsi Arpaçayın sol sahilində Yuxarı Armudlu (Hal hazırda bu kəndin bir hissəsi Dan Yeri kəndindən yuxarıda yerləşən süni gölün altındadır) kəndi ərazisində 650 metr qalınlığa malik əhəngdaşlarından ibarətdir. Bu əhəngdaşları qumludurlar, bitiumlaşmışdırlar, alevrolitli-mergellidirlər, bəzi sahələrdə şistləşiblər. Çoran qalasının cənubunda 280 metr qalınlığa malik frans mərtəbəsi gillərdən, qumdaşlarından, əhəngdaşlarından, kvarsitlərdən təşki ediliblər. Famen mərtəbəsi şərqi Arpaçayın Yuxarı Armudlu (Dan Yeri) kəndi ərazisində kristallaşmış əhəngdaşlarından bitiumlaşmış gillərdən, oolitlərdən ibarət olaraq 300m qalınlığa malikdir.
Karbon
Şərqi Arpaçay dərəsi rayonunda iki zolaq boyu yayılmışdır: