cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan hip-hopu
Tarixi
2010-cu illərdə repçi Miri Yusifin reqqi və soul-pop janrlarından ibarət olan "Karma" albomu Azərbaycanın musiqi çartlarıda birinci yeri tutmuşdur. 2011-ci il dekabr ayının 11-də Heydər Əliyev Sarayında Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin və "İrəli" İctimai Birliyinin birgə təşkilatçılığı ilə "Əfsanə geri dönür" şüarı altında "Leyli və Məcnun" hip-hop müziklının premyerası baş tutmuşdur. Tamaşada Leyli obrazını Natəvan Həbibi, Məcnunu Elşad Xose, Məcnunun atası rolunu Alim Qasımov, Leylinin atasını meyxana ustası Ağamirzə ifa ediblər. 2016-cı ildə Uran Azərbaycan repində ilk dəfə 100 misralıq non-stop trek çıxarıb.
2018-ci ildə Azərbaycanda "Kəllə-Kəlləyə" rep-battl arenası məşhurluq qazanıb.
Vətənpərvərlik mahnıları
Digər musiqi janrlarında olduğu kimi, vətənpərvərlik ruhunda yazılan mahnıların Azərbaycan hip-hopunda xüsusi yeri var. Bu mövzuda "Dəyirman" qrupunun "Ya Qarabağ, Ya Ölüm", Uranın "Kor zabit", Anar Nağılbazın "Ey erməni", Qaraqanın "Xocalı", Hüseyn Dəryanın "Soy", Okaberin "Taboo" mahnılarını qeyd etmək olar.
Sevgi mahnıları
Azərbaycan hip-hopunda sevgi mövzusunda mahnılar adətən duet formasında olur. Uğurlu duetlərdən Anar Nağılbazın Brilliant Dadaşova ilə "Mən səni sevirəm", Elşad Xosenin Elnarə ilə "Uzaqlara", Röya ilə "Gəl danış", Elli ilə "Çıx get", Günay İbrahimli ilə "Yadına sal", Elmira Ələkbərzadə ilə "Tənhayam" mahnılarını qeyd etmək olar.
Sosial-iqtisadi mahnılar
Azərbaycan hip-hopunda cəmiyyətdə baş verən sosial-iqtisadi hadisələr geniş yer alır. Bu mövzuda Qaraqanın "Bir", "Dəyirman" qrupunun və Elşad Xosenin "Cənab prezident", Uranın "Tam səmimi", Anar Nağılbazın Promete ilə "Qəribə vaxtlar", Hüseyn Dəryanın "Kef elə" və H.O.S.T.-un "Mənim Mübarizəm" mahnılarını qeyd etmək olar.
Məşhurluğu və təsiri
2010-cu illərdə Facebook və Youtube kimi sosial şəbəkələrinin internet cəmiyyətində artan rolu Azərbaycan rep musiqisinin digər ölkələrə daha da yayılmasına səbəb oldu.
Rusiya
Azərbaycan hip-hopu Rusiya hip-hopuna da təsir göstərmişdir. 2000-ci illərdə Pauk və Ptaxa, 2010-cu illərdə isə Rusiyanın pop və hip-hop musiqi səhnəsində "Azərbaycan dalğasına" aid olan HammAli & Navai, El'man, TERNOVOY, Jah Khalib, Jony, Bahh Tee və Kaspiyskiy Qruz kimi ifaçılar və qruplar uğur qazanmışdır.
2015-ci ildə Kaspiyskiy Qruzun "Storona A / Storona B" albomu, Rap.ru saytının "İlin Ən Yaxşı Rus Albomu" siyahısına düşüb. 2017-ci ildə HammAli & Navai-nin ilk hiti "Tı moya ximiya" Rusiyada ən çox dinlənən mahnıların Top 20-liyinə düşüb.
Kişi
• 4
Qruplar
• 4
Rusiya imperiyasının Krımı ilhaq etməsi
350px|thumb|right|[[İvan Ayvazovskinin əsəri: II Yekaterinanın Feodosiyaya gəlişi]] Rusiya imperiyasının Krımı ilhaqı — əvvəllər Krım xanlığına bağlı yarımada olan Krım 19 aprel 1783-cü il tarixində Rus imperiyası tərəfindən ilhaq edilməsi hadisəsi nəzərdə tutulur. İlhaqdan əvvəlki müddətdə rus imperiyası Krımın daxili işlərinə müdaxilələr edərkən, Krımın bağlı olduğu Osmanlı imperiyası Krım ilə yetərincə maraqlanmamaqda idi. İlhaqdan sonra tam 134 il boyunca rus imperiyası tərəfindən idarə edilən Krımdakı rus hakimiyyəti 1917-ci il iqilabından sonra qısaömürlü Krım Xalq Cümhuriyyətinin elan edilməsiylə sonlandı.
Rusiya Vətəndaş müharibəsi dövründə tez-tez əl dəyişdirən Krım 1921-ci ildən 1954-cü ilə qədər Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının, daha sonra isə Ukrayna Sovet Sosialist Respublikasının və 1991-ci ildə müstəqilliyini qazanan Ukraynanın hakimiyyəti altında qaldı. 2014-cü ildə Rusiya tərəfindən yenidən ilhaq edilən Krımın son ilhaqı isə hələ beynəlxalq arenada rəsmi olaraq tanınmamaqdadır.
Başlanğıc
Krımın Qara dənizin kənarında olması, yanında Qafqaza gedən yolun olması ruslar üçün yarımadanı strateji baxımdan önəmli hala gətirməkdə idi. Osmanlı imperiyası isə bu təhlükənin fərqinə XVIII əsrin sonlarında başa düşdü. Rusiyanın Qara dəniz sahillərini əlinə keçirərək isti sulara çatma məqsədi üçün etdiyi müharibələrdən biri olan 1735–1739 Osmanlı-Rus-Avstriya müharibəsi nəticəsində imzalanan Belqrad müqaviləsi ilə ruslar Krımı müharibə yolu ilə ala bilməyəcəklərini başa düşərək sərhədlərini genişlətmə məsələsində strateji dəyişikliklərə getdilər. Krım xanlığının daxili işlərində qarışıqlıqlar çıxarmaq sürətiylə xanlığı içdən zəiflətmək və Osmanlı imperiyasının da zəif olduğu anda buranı almağı planlayan ruslar bu məqsədlə 1740-cı ildə Krım ilə əlaqələri nizamlamaq üçün Kiyevə vali təyin etdilər və Krıma da konsul təyin etdilər. Təyin edilən konsul Krımın sosial, siyasi və iqtisadi vəziyyətini, yarımadanın topoqrafik və strateji strukturunu, xalqın və Krımın hakim elitasının adət və ənənələri kimi xüsusiyyətlərini müntəzəm olaraq Rusiyaya bildirdi.
Osmanlılar tatarların əvvəlki kimi ruslar qarşısında dayanıqlılıq göstərə bilməmələri səbəbiylə Krım və Kefe sərəskəri ünvanıyla vəzirin Kefedə yaşamasına ehtiyac hiss etmişlər və Krım xanlığının mərkəzini Baxçasaraydan ehtimal olunan rus hücumu qarşısında geostrateji önəmə sahib Bender yaxınlığındakı Qavşana köçürdülər. Krımlıların sosial və siyasi strukturunun əvvəlkinə nisbətən zəifləməsini fürsət bilən ruslar Krımdakı tayfalar arasında nifaq salmağa və xalqın öndə gedənlərini öz tərəflərinə çəkməyə çalışdılar. Hətta xanları belə Osmanlılardan gələn əmrlərə riayət etməmələri və Osmanlı ilə olan müharibələrində tərəfsiz qalmaları məsələsində razı salmışdılar. Krım içindəki təbliğatları nəticəsində özlərinə yetərincə tərəf tapdıqlarına inanan ruslar 1769-cu ildə Buçaq və Yedisan noqayları ilə dostluq və ittifaq müqavilələri imzaladılar.
1768-ci ildə Osmanlı Rusiyaya müharibə elan etmişdi. 15 iyul 1770-ci ildə Rusiya Dövlət Şurası xanın hakimiyyəti altında Krımın müstəqilliyini tanıyan qərar qəbul etdi. Ruslar müharibənin cərəyan etdiyi bu şəraitdə Krım hakim və elit təbəqələri arasında Krımın osmanlılardan ayrı, müstəqil dövlət olaraq qalmasını və özünün bunun dəstəkçisi olduğunu propaqandasını etməyə başladı. Bu sözlər Krım hakimləri üzərində təsirli oldu. Əsrlərdir Osmanlı himayəsində yaşayan krımlılar üçün heç bir siyasi gücün təsiri və məcburiyyəti altına girmədən dövlətlərini idarə etmək gözəl şey olaraq görülməkdə idi, lakin rusların iltifatları və yumşaq sözləri onları o qədər təsiri altına almışdı ki, istər-istəməz Rusiyaya meyl etməyə və tarixi düşmənləri rusların artıq qüvvətli olduğunu, onları aldatdığını və Krımı işğal edəcəyini düşünməməkdə idilər.
1770-ci ildə Krımda Osmanlıya bağlı xalq olmaqla bərabər, Rusiya heyranı bəy və mirzələr var iid. Rusların 1770-də Krıma ilk hücumunda Krım xalqı sərəskər İbrahim paşaya lazımi köməyi göstərmədi və hətta, tatarlardan bəziləri əl altında ruslara kəşfiyyat məlumatları verdilər. Prut həndəvərində önünü kəsən ruslarla bir aya qədər döyüşən II Qaplan Gəray vəzifəsindən uzaqlaşdırılaraq, yerinə III Səlim Gəray gətirildi. Ruslar Knyaz Dolqoruki komandanllğında Krımı tamamən işğal etdi. 1771-ci ilin iyulda Krımda hər hansı müqavimətlə qarşılaşmadan içəriyə doğru irəliləyən rus ordusu Kefe, Kerç və Yeniqala kimi şəhərləri də ələ keçirdi. Bundan sonra ruslara qarşı döyüşüb məğlub olan Krım xanı III Səlim Gəray qaçaraq İstanbula gəldi. Onun yerinə Osmanlı imperiyası Maqsud Gərayı xan olaraq təyin etdi. Rusların təsiri altına düşən mirzələr bu təyinatı tanımadılar və II Sahib Gərayı xan olaraq seçdilər. Sonrasında, Krım xanzadələri və bəyləri Peterburqa gedərək II Katerinaya sədaqət andı içdilər.
Müharibədə həyatını itirən sərəskər İbrahim paşa katibi Necati Əfəndinin ruslara əsir edilməsindən bəhs etdiyi xatirəsinə görə, Osmanlı imperiyası artıq Krım xalqı üçün ümid olmaqdan çıxmış, rus himayəsinin qəbulu de-fakto vəziyyət almış, bu vəziyyət Krım ali təbəqəsini parçalamış, xanlığın varlığının davamı imkansız hala gəlmişdi.
Müstəqil Krım
Osmanlı imperiyasının quruda və dənizdə ard-arda aldğı məğlubiyyətlərdən sonra 1774-cü ildə Kiçik Qaynarca müaviləsi danışıqları başladığında Krım 3 il idi ki, rus hakimiyyəti altında idi. Müqavilənin şərtlərinə görə, Krım müstəqil oldu və öz xanlarını özləri seçmə haqqı qazandılar. Krım yalnız dini yöndən Osmanlıya bağlı olacaqdı. Krım rəsmən müstəqil xanlıq oldu. Osmanlı Krımı Rusiya tabeliyində görməkdənsə, müstəqil görməyi üstün tuturdu. Osmanlı xalqı və hakim təbəqəsi Krımın əldən çıxmasını müvəqqəti hal kimi qəbul edirdilər.
Rusiya üçün Krım torpaqlarının bir qismini işğal etmək və qalan qismi üçün müstəqillik statusunu təminat altına almaq Krımın ilhaqına gedən yolun önəmli addımları idi. Krımın müstəqil dövlət halına gəlməsi o zaman qədər dini, tarixi və mədəni bağlarla Osmanlı dövlət və cəmiyyətinə bağlı olan Krım tatarları arasında narazılığa səbəb oldu. Bu davranışın formalaşmasında rusların əvvəlki vədlərinin ziddinə olaraq, 3 illik işğal müddətində yerli xalqla rəftarlarının pis olması önəmli rol oynadı. Krımlılar əvvəlki kimi Osmanlıya bağlı qalmağı və Osmanlı imperiyasının himayəsini istəməyə başladılar. Bu məqsədlə daha əvvəl xan olaraq seçdikləri Sahib Gəraya təzyiq edərək, müstəqillikdən əl çəkilməsini və sultana göndəriləcək heyət ilə təşrifat və mənşur istənməsini təklif etdilər. Bu məqsədlə İstanbula gedən heyətin təkliflərinin qəbulunun müqaviləyə görə mümkün olmadığını irəli sürən osmanlılar, sadəcə sultanın adının zikredilməsi, sikkənin xəlifənin adı ilə kəsilməsi və Krım qazılarına mürasələ yollanması məsələlərində Krım heyətiylə razılaşdılar.
Digər tərəfdən ruslar krımlılar ilə osmanlılar arasında cərəyan edən bu hadisələri uzaqdan izləməkdə idilər. Osmanlılar krımlıların son istəklərini qəbun eərkən rusların da fikrini öyrənmişdilər. Rusların hadisələrə mənfi yanaşmamasının səbəbi baş verənlərin gələcəkdə edəcəklərinə əsas verməsi idi. Ruslar Sahib Gərayın xanlığına günün şərtlərinə görə razı olarkən, Peterburqdakı imperator saryında bir neçə il qalan və rus adət-ənənələrini mənimsəyən Şahin Gərayı uyğun zamanda xanlığa daşımaq idi. Krımdakı siyası havanın yönləndirilməsi rusların əlində idi. Rusiya Sahib Gərayın xanlıq taxtına çıxmasına etiraz etməzkən, gizlincə müstəqilliyə müstəqilliyə qarşı çıxan və Krım tatarları, şərkəzlər və noqayların hisslərini oxşayan siyasət güdən və müxalifət yaradan IV Dövlət Gərayı dəstəkləyirdi və Krım xalqını da mövcud xana qarşı üsyana təşviq edirdi.
Krımlılar geri dönən heyətdən müstəqilliyin ortadan qaldırılmadığını, Yeniqala, Kerç və Krımın bəzi yerlərinin hələ də ruslarda olduğunu öyrənincə Sahib Gərayın əleyhinə təbliğata başladılar. Rusiyadan dəstək görə bilmədiklərini başa düşən Sahib Gəray ona qarşı olan üsyana çox müqavimət göstərə bilmədi və 1775-ci ilin aprelində İstanbula getdi. Krım xalqının, abxazların, çərkəzlərin və köhnə Krım sərəskəri Canikli Əli paşanin dəstəyini alan IV Dövlət Gəray da gizlincə Sahib Gərayı devirmək üçün mübarizə aparırdı. Bu hadisədən sonra IV Dövlət Gəray Krımın yeni xanı oldu.
IV Dövlət Gəray Krımın müstəqilliyini araadan qaldırmaq, Yeniqala və Kerçdən rusları qovmaq kimi təbliğatlarla taxta çıxsa da, bunları etmək mümkün deyildi. Çünki, Osmanlı imperiyası iqtisadi və hərbi problemlərdən əlavə, xarici siyasətində baş verən müxtəlif hadisələrə görə Krım məsələsini həll edə biləcək vəziyyətdə deyildi. Özündən əvvəl gələn heyətin istəkləri ilə yenidən gələn yeni heyət Osmanlı nümayəndələrini bir xeyli çətinliyə saldı, çünki osmanlılar bu dəfə də təklifin geri çevirlməsi ilə krımlıların onlardan üz döndərəcəyini bilirdilər.
Yeni hökmdar Şahin Gərayın Krım xanlığına rusların dəstəyi ilə gətirilməsinin nə mənaya gəldiyini Osmanlı da çox yaxşı başa düşürdü. Xəbər İstanbula çatdığı zaman sultan I Əbdülhəmid "Şahin alət-i mülahazadir. Rusların məramı Krımı zəbt etməkdir" dedi. Yeni xan ilk iş olaraq xanlığına legitimlik qazandırmaq üçün digər xanlarında etdiyi kimi xalqın rəyi xan seçildiyini bildirmək və təşrifat istəmək üçün İstanbula heyət göndərdi. Krımlıların çoxu onun xan seçilməsinin tərəfdarı deyildilər. Belə ki, rus ordusu Şahin Gərayın istəyi ilə hələ də Ağməsciddə qalmaqda idi. Rus müdaxiləsi ilə yaranmış yeni vəziyyət İstanbuldakı rus səfiri ilə müzakirə edildi. Ruslar Şahın Gərayı taxta çıxarmaq üçün etdiklərinin müqaviləyə zidd olmadığını iddia etməkdə və xalqın dəvəti ilə Krıma girdiklərini bildirməkdə idilər. Bununla yanaşı, Şahin Gərayın xanlığının qəbul edilmədiyi təqdirdə qoşunları geri çəkməyəcəklərini də bildirirdilər. Danışıqlar bu nöqtədə dalana dirəndi. İstanbulda danışıqlar gedərkən, Krımda Şahin Gəray öz hakimiyyətini möhkəmləndirmək üçün bir sıa islahatlar həyata keçirirdi.
Onun islahatları xalq tərəfindən dəstəklənmədi. Torpaq islahatı üləmanın mənfi münasibəti ilə qarşılaşarkən, ənənəvi hərbi formanı rus formasına bənzər forma ilə dəyişdirmə istəyi xalqın etirazı ilə qarşılaşdı. Yemək yemə forması, içkiyə düşkünlüyü və yaşam tərzi də xalqın qəzəbinə səbəb olurdu. Xanın bəy və mirzələrdən vergi alması onların da ətrafından uzaqlaşmasına səbəb oldu. Şahın krımlıların hamısının axır-əvvəl ona verilən dəstəyi tamamilə kəsəcəklərini bilirdi, buna görə də, özünə dəstək tapmaqda gecikmədi. Bu kütlə 1768–1774-cü illər müharibəsi zamanı Moraviyadan gətirilib Krıma yerləşdirilən və "arnavutlar" deyə adlandırılan moraviyalılardı. Xüsusilə, rusların da dəstəyilə bunların qısa zamanda iqtisadi həyatda təsirli rol üstlənməsi üçün bütün imkanlar səfərbər edilməkdə idi. Krımın bu yeni sakinləri Şahinin islahatlarına dəstək verməkdə idi. Ruslar Şahin gərəyi hakimiyyətə gətirməklə yanaşı, Krımda həyatın qaydasına düşməsini də istəmirdilər. Özlərinin Krıma yerləşmə məsələsindəki gələcəklərini buradakı daxili mübarizə və intizamsızlığın artmasına bağlayırdılar. Bu məqsədlə Şahin Gərayı islahatlar məsələsində dəstəklərkən, əl altından agentlləri vasitəsiylə xalqı ona qarşı təhrik edirdilər. Digər tərəfdən də xristian "arnavutlar" ilə yerli xalq araısnda düşmənlik havası əstirməyə başlamışdılar. İstanbulda rus elçisi müzakirələr edilərkən, 14 oktyabr 1777-ci ildə Krımda üsyan başladı. İlk əvvəllər, xristian "atnavutlar" ilə xalq arasında başlayan hadisələr daha sonra Şahin Gərayın etdiklərinə qarşı ümumi üsyan şəklinə dönüşdü. Qısa zamanda Krım xalqı – noqaylar, Kabartayda olan çərkəzlər, abazalar və dağıstanlılarlar ruslara və Şahin Gəraya qarşı döyüşmək üçün ittifaq qurdular. Bu ümumi vəziyyət qarşısında Şahin Gəray rus ordusuna sığındı.
Krımda Kiçik Qaynarca müqaviləsinə zidd formada rus dəstəyilə iqtidara gələn Şahin Gəray məsələsində İstanbuldakı görüşmələrdə irəliləməyə nail olunmaması və oktyabr 1777-ci ildə başlayan hadisələrdən sonra Osmanlı hakimiyyəti dekabr 1777-ci ildə fövqəladə toplanaraq bu məsələdə bir sıra qərarlar qəbul etdi. Buna görə ehtimal olunan rus hücumuna qarşı İsmayıl qalasına 45 min əsgər göndərildi. Canikli Əli paşa donanma ilə Krım sərəskərliyinə təyin edildi və müqavilənin pozulması mənasına gələn rus müdaxiləsi ilə ortaya çıxan vəziyyət Avropaya bildirildi. Bundan əlavə, krımlıların da dəvəti ilə III Səlim Gərayın Krıma göndərilməsinə qərar verildi. III Səlim Ağməscidə gəldiyi 1778-ci ilin yanvarından sonra Krımda biri Rusiya tərəfindən dəstəklənən, digəri də Osmanlı tərəfindən dəstəklənən iki xan mövcud idi. Lakin III Səlimin gəlib çatmasına qədər rusların köməkliyi ilə Şahın Gəray xanlıqdakı mövqeyini gücləndirmişdi. III Səlimin çatdıqdan sonra bir neçə təşəbbüsü uğursuz oldu və 1778-ci ilin fevralında Krımdan ayrılaraq geri dönməyə məcbur oldu. Beləcə, ruslardan dəstək alan Şahin Krım taxtındakı yerini sağlamlaşdırmış və rəqibsiz formada yenidən oturdu.
İsmayıl qalası üçün əsgər topanarkən, Canikli Əli paşadan gözləntilər yüksək idi və onun Krımı qurtarması düşünülməkdə idi. Krımlılardan hər gün gələn yardım çağırışları da onun bir an öncə Krıma çatmasını gərəkli etməkdə idi. Əli paşanın Krıma hərəkət etdiyi avqust 1778-ə qədər bir neçə gəmi ilə hərbi yardım göndərilsə də, bu krımlıların işinə yaramadı. Əli paşa 40 min əsgərlə Krıma çatdıqdan sonra rusların hər tərəfi hərbçilərlə doldurduğunu və bir quruya çıxarma etməsi halında uğur qazanmasının çətin olacağını gördü. Vəziyyəti bildirdiyi İstanbuldakı Osmanlı divani da Əli paşaya quruya çıxmaq üçün mütləq əmr vermədi. Donanmanın getməsinə rəğmən Osmanlı imperiyası Rusiya ilə müharibəni gözə almaq istəmədi. Bu əsnada beynəlxalq siyasi vəziyyət dəyişməyə başlamışdı. Ediləcək müharibədə mövcud hərbi nizam və iqtisadi vəziyyətlə uğur qazanmaq xəyal kimi görüldüyü üçün Osmanlı imperiyası Krım məsələsində müqavilənin pozulması dəqiq olmasına rəğmən, mütləq və qərarlı münasibət sərgiləyə bilmədi.
Rusları cəsarətləndirən də Osmanlı hakimiyyətinin qərarsız vəziyyəti, hərbi və iqtisadi zəifliyi idi. Buna görə də Canikli Əli paşanın uğur əldə etmədən geri dönmək məcburiyyətində qalması və Osmanlı imperiyasının ruslara qarşı bir şey edə bilməməsi gözlənti sahiblərinin xəyal qırıqlığına uğratdı. Nəticədə, donanmanın uğursuz formada geri dönməsi xalqın narazılığına səbəb oldu. Hətta İstanbuldakı rus səfirinə belə hücum edildi. O zamana qədər boğazlardan xarici gəmi keçməsinə vərdişkar olmayan xalq sərbət formada gəlib-keçən və Qara dənizdə məkik toxuyan rus gəmilərini görüncə hövsələdən çıxırdı. Hadisələrə rusların Əflak və Boqdanın daxili işlərinə qarışması da əlavə edilincə xalqın narazılığını və krımlıların üsyanlarını diqqətə alan hökumət müharibəni gözə almaq üçün Osmanlı limanlarındakı rus gəmilərinə əl qoydu. Gözlənilməyən bu vəziyyət ruslarda da şok təsiri yaratdı. II Yekaterina hərbi və iqtisadi strukturunun müharibə qazana bilməyəcəyini bilirdi. Bu zaman Amerika İstiqlaliyyət mübaribəsi səbəbiylə Fransa krallığı və Böyük Britaniya krallığının qarşı-qarşıya gəlməsi və uşağı olmayan Bavariya hökmdarının vəfatıyla Avstriya və Prussiyanın da belə müharibənin eşiyində olması ehtimal Osmanlı-Rus müharibəsinin önündə əngəl kimi görünməkdə idi. Çünki Avropadakı bu hadisələr eşiyində Rusiyanı öz tərəflərinə çəkə biləcəyini düşünən dövlət var idi. II Yekaterina yenə də tədbir olaraq, Osmanlını şərqdən sıxışdırmaq üçün İran ilə ittifaq müqaviləsi imzaladı, lakin müharibəyə ehtiyac qalamdan Fransanın vasitəçilyi ilə 21 mart 1779-cu ildə Aynalıkavak sazişi imzalandı.
İlhaq prossesi
Krım 1783-cü ildə Rusiyanın vilayəti halına gətirildi. 1787-ci ildə Krım məsələsinə görə Osmanlı-Rusiya arasında bir kəs daha müharibə başladı və Osmanlı mütləq məğlubiyyətə uğradı. 1792-ci il Yassi müqaviləsi ilə Krımı Rusiyaya tərk etdi.
Xaçmaz rayonu
Xaçmaz rayonu — Azərbaycan Respublikasında inzibati – ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Xaçmaz şəhəridir.
Azərbaycanın dilbər guşələrindən olan, qədim tarixə malik Xaçmaz respublikamızın şimal bölgəsində yerləşən sərhəd rayonlarından biridir. Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən olan Xaçmaz rayonu 1930-cu ildə yaradılmışdır. Xaçmaz 1936–1937-ci illərdə şəhər tipli qəsəbə olmuşdur. 1963-cü ildə Xaçmaz rayonu ləğv edilib, ərazisi Quba və Qusar rayonlarına verilmişdir. 1965-ci ildə rayon yenidən bərpa edilmişdir. Belə güman edirlər ki, Xaçmaz adı vaxtilə bu ərazidə yaşamış və mübariz Hunn qəbilələri birliyinə daxil olmuş xaçmataka (xeçmatek) qəbiləsinin adından əmələ gəlmişdir. Sonradan bu ad transformasiyaya uğramışdır. VII əsrin ortalarından başlayaraq, mənbələrdə Xaçmaz şəklində rast gəlinir. Maraqlıdır ki, VII əsrin ikinci yarısında bu qəbilənin bir hissəsi indiki Oğuz rayonu ərazisinə köçub getmiş və orada Xaçmaz adlı kənd və eyni adlı qala tikmişlər.
Vaxtilə Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş qədim dövlətlərin üzərinə hərbi yürüşlər və basqınlar etmiş işğalçıların yolu Xaçmaz ərazisindən keçmişdir. Eramızdan əvvəl VIII–VI əsrlərdə tikilmiş məşhur Bab əl Əbvab (ərəbcədən "Qapıların Qapısı", Dərbənd qapıları) istehkamları bu işğalçıların yolunda dəf edilə bilməyəcək bir maneə kimi dayanmışdır. V əsrdə Sasani padşahı Yezdigərdin dövründə Dərbənd aşırımında işğalçıların qarşısını almaq üçün möhtəşəm daş sədd tikilmişdir. Bu hərbi istehkamlar sistemini dəf etməyə müvəffəq olanlar dərhal Azərbaycanın bərəkətli torpağına düşürdü. Skiflər, alanlar, xəzərlər, səvirlər və digər qəbilələr Azərbaycan ərazisinə bu yolla keçmişdilər.
Bölgənin tarixi haqqında ilk məlumatlar Azərbaycan tarixinin Eneolit dövrünə təsadüf edir. Son illər Eneolit abidələri Qobustan, Quba-Xaçmaz v ə Şəki-Zaqatala zonalarında da qeydə alınmışdır. Eneolit dövrü e. ə. VI minillikdən başlayaraq e. ə. IV minilliyə qədər olan dövrü əhat ə edir. Bu dövrün əsas xüsusiyyəti istehsalat təsərrüfatının formalaşması və sürətli inkişafı idi. Məişətdə daş məmulatları ilə yanaşı, metaldan da istifadə olunmağa başlanmışdı. Eneolit dövrü yaşayış məskənlərindən tapılmış müxtəlif mis əşyalar (biz, iynə, bıçaq v ə s.) bunu sübut edir. Bundan başqa bu dövrdə qazma tipli evlər çiy kərpicdən olmaqla, dairəvi və ya düzbucaqlı planda tikilirdi. Eneolit dövründə əhali əkinçilik, maldarlıq, ev sənətkarlığının müxtəlif sahələri ilə (dulusçuluq, daş və sümükişləmə, toxuculuq v ə s.) məşğul olurdu. Əkinçiliklə məşğul olan əhali taxıl ehtiyatını iri həcmli saxsı küplərdə saxlayırdı. Xaçmazın tarixi abidələri içərisindən tapılmış daş, sümük və mis əşyalarl tökmək üçün küplər, toxuculuq dəzgahının hissələri Eneolit dövründə əhalinin bu ərazilərdə yaşamasından xəbər verir.
Eneolitin son mərhələsində ölülərin gil küplərdə dəfn olunması mərasimi də yayılmışdı. Xaçmazda bu cür gil küplərə Şollar, Nərəcan kəndləri ərazilərində rast gəlmək olar. Belə küplər təsərrüfat küplərindən onunla fərqlənirdi ki, oturacağı şiş formalı olub, ağız hissəsində tutacaq və ya qulp qoyulurdu. Ağzı isə qapaq və ya daş lövhə ilə örtülürdü. Küpün aşağı hissəsində çox hallarda deşik olurdu Bu da insanların dini təsəvvürləri ilə bağlı olub çox güman ki, ruha inamın mövcudluğu ilə əlaqədar idi. Xudat ərazisindəki Şollar kəndində yerli əhali təsərrüfat işləri apararkən gil küp qəbir aşkar etmişdir. Qədim küp qəbrin içərisindən sümük qalıqları, misdən üzük, saxsı qablar v ə s. tapılmışdır.
Xaçmaz rayonunun ərazisi Albaniya dövlətinin tarixi inkişafı dövründə.təsərrüfatın bağçılıq və üzümçülük heyvandarlıqla məşgul olurdu. Xaçmaz Şirvanşahlar dövlətinin tərkibində olduqda da bu ərazi həm hərbi yürüşlər, həm də dinc məqsədlər üçün istifadə olunmuşdur. Eramızdan əvvəl II əsrdə fəaliyyətə başlayan "Böyük İpək yolu" adı ilə tanınan dünya ticarət yolları sisteminin çox işlək qollarından biri də məhz bu ərazidən keçmişdir. Azərbaycanın ərəblər tərəfindən işğalı dövründə Xaçmaz bölgəsində ictimai-siyasi vəziyyət dəyişkən idi. Burada tarixin qədim dövrlərindən başlayaraq ardıcıl şəkildə xarici təcavüzlərin, aparılan uzunmüddətli müharibələrin ağrı-acısını əhali daimi olaraq hiss edib
Xaçmaz rayonunda 22 millət və xalqın nümayəndəsi vahid ailədə mehriban şəraitdə yaşayır. Əhalinin sıxlığı 1 km² 165 nəfər təşkil edir. Əhalinin ümumi sayının 50.06 faizi kişilərdən (87.50 min nəfər), 49.94 faizi qadınlardan (87.30 min nəfər) ibarətdir.
Xaçmaz rayonunda 502 nəfər (133 ailə) məcburi köçkün məskunlaşmışdır
Qarabağ müharibəsi əlillərinin sayı — 122 nəfər
Şəhid ailələrinin sayı — 186 nəfər
Əlillərin sayı — 4969 nəfər
Tarixi
Azərbaycanın qədim yaşayış məskənlərindən olan Xaçmaz rayonu 1930-cu ildə yaradılmışdır. Xaçmaz 1936–1937-ci illərdə şəhər tipli qəsəbə olmuşdur. 1963-cü ildə Xaçmaz rayonu ləğv edilib, ərazisi Quba və Qusar rayonlarına verilmişdir. 1965-ci ildə rayon yenidən bərpa edilmişdir.
Belə güman edirlər ki, Xaçmaz adı vaxtilə bu ərazidə yaşamış və mübariz Hun qəbilələri birliyinə daxil olmuş xaçmatak (xeçmatek) qəbiləsinin adından əmələ gəlmişdir. Sonradan bu ad transformasiyaya uğramışdır. VII əsrin ortalarından başlayaraq, mənbələrdə Xaçmaz şəklində rast gəlinir. Maraqlıdır ki, VII əsrin ikinci yarısında bu qəbilənin bir hissəsi indiki Oğuz rayonu ərazisinə köçüb getmiş və orada Xaçmaz adlı kənd və eyni adlı qala tikmişlər.
Vaxtilə Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş qədim dövlətlərin üzərinə hərbi yürüşlər və basqınlar etmiş işğalçıların yolu Xaçmaz ərazisindən keçmişdir. Eramızdan əvvəl VIII–VI əsrlərdə tikilmiş məşhur Bab əl Əbvab (ərəbcədən "Qapıların Qapısı", Dərbənd qapıları) istehkamları bu işğalçıların yolunda dəf edilə bilməyəcək bir maneə kimi dayanmışdır. V əsrdə Sasani padşahı Yezdəgirdin dövründə Dərbənd aşırımında işğalçıların qarşısını almaq üçün möhtəşəm daş sədd tikilmişdir. Bu hərbi istehkamlar sistemini dəf etməyə müvəffəq olanlar dərhal Azərbaycanın bərəkətli torpağına düşürdü. Skiflər, xəzərlər, savirlər və digər qəbilələr Azərbaycan ərazisinə bu yolla keçmişdilər.
Birinci Qarabağ müharibəsində 226 nəfər, İkinci Qarabağ müharibəsində isə Xaçmaz rayonundan 48 nəfər şəhid olmuşdur.
Coğrafi mövqeyi
Xaçmaz rayon Azərbaycanın şimal-şərq hissəsində yerləşir. Samur-Dəvəçi ovalığının bir hissəsi bu rayonun ərazisinə aiddir. Xaçmaz rayonu şimaldan Rusiya Federasiyası, qərbdən Qusar və Quba rayonları, cənubdan Şabran rayonu, şərqdən Xəzər dənizi ilə həmsərhəddir. Rayonun dəniz sərhəddi 70 km, Rusiya ilə sərhəddi 14 km təşkil edir. Rayon ərazisindən magistral avtomobil yolu və Bakı-Moskva dəmir yolu keçir.
Təbiəti
thumb|250px|Xaçmaz rayonu ərazisində çox rast gəlinən ağaclardan biri olan [[Yulğun]] Rayon ərazisinin 20.800 hektarı meşələrlə örtülmüşdür. Burada 8 çay, 3 süni göl var. Rayonun florasında itburnu, sarmaşıq, dazı otu, yağı otu, ballı nanə və başqa dərman bitkiləri geniş yayılmışdır. Torpaqları çəmən-meşə, şabalıdı və açıq şabalıdıdır. Çəmən və kolluqlar geniş yayılmışdır. Düzənlik meşələri də var. Xaçmaz faunasının əsas nüməyəndələri Çöl donuzu, yenot, qırqovul, kəklik və s.-dir. Sahil suları balıqla (külmə, kilkə, şamayı və s.) zəngindir. Termal və mineral su bulaqları vardır. Xaçmazda ovçuluq və balıqçılıq üçün yaxşı şərait var, Ovçular Cəmiyyəti fəaliyyət göstərir. "Gülalan gölü" qoruğu bu Cəmiyyətin nəzdindədir.
İqlimi
Xaçmaz rayonu üçün yayı quraq keçən mülayim isti yarımsəhra və quru çöl iqlimi səciyyəvidir. Yanvarda orta temperatur 1–2 °C, iyulda 23–24 °C-dir. İllik yağıntıların miqdarı 300–400 mm-dir. Azərbaycanda çox populyar olan Nabran istirahət zonası Xaçmaz rayonunun ərazisindədir.
Əhalisi
1 yanvar 2011-ci il tarixinə rayon əhalisi 162.100 nəfərdir. Xaçmaz rayonunda 22 millət və xalqın nümayəndəsi vahid ailədə mehriban şəraitdə yaşayır.
İqtisadi xarakteristikası
1 iyul 2011-ci il tarixə olan məlumata görə rayonda ümumi məhsul buraxılışı 109,6 milyon manat, sənaye məhsulunun ümumi həcmi 16,9 milyon manat, kənd təsərrüfatı məhsulunun həcmi 30,4 milyon manat təşkil etmişdir. Yarım il ərzində pərakəndə əmtəə dövriyyəsi 98,8 milyon manat, pullu xidmətlərin həcmi 19,1 milyon manat, əsas kapitala investisiyalar 30,2 milyon manat olmuşdur. Rayonun təsərrüfatlarında 5269 hektar sahədən 12429 ton taxıl (hər hektardan 23,6 sentner olmaqla), 2587 ton kartof, 10008 ton tərəvəz, 1613 ton meyvə yığılmışdır. 6 ayda 4114 ton ət (diri çəkidə), 18388 ton süd, 9,6 milyon ədəd yumurta, 174 ton yun istehsal olunmuşdur.
Mədəniyyət, təhsil və səhiyyə müəssisələri
Xaçmazda 122 ümumtəhsil məktəbi, 24 məktəbəqədər uşaq müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Rayonda ənənəvi xalq sənətlərindən xalçaçılıq daha geniş inkişaf etmişdir. Xaçmaz liseyində xalçaşünaslıq fakültəsi mövcuddur. Rayonda xalça muzeyi də fəaliyyət göstərir. Xaçmaz rayonunda mədəniyyət obyektlərinin çox geniş şəbəkəsi fəaliyyət göstərir. 12 muzey, 5 mədəniyyət evi, 66 kitabxana, 44 klub, 3 uşaq musiqi və incəsənət məktəbi, mədəniyyət və istirahət parkı və s. rayon əhalisinə xidmət göstərir. Bundan başqa rayonda 91 səhiyyə müəssisəsi, 2 özəl tibb klinikası var.
Son illər Xaçmaz və Xudat şəhər Mədəniyyət evləri, rayon Tarix-Diyarşünaslıq muzeyi əsaslı təmir edilmiş, Heydər Əliyev Mərkəzi və onun Xudat şəhərində və sərhədyanı Yalama kəndində filialları yaradılmışdır. Xaçmaz şəhərində Azərbaycan ədəbiyyatı, incəsənəti və elminin 40 nəfər dahi şəxsiyyətinin abidələrinin ucaldıldığı açıq səma altında Şəxsiyyətlər muzeyi fəaliyyət göstərir. Eləcədə rayonda Xalqlar Dostluğu muzeyi, Əziz Əliyev və akademik Zərifə Əliyeva muzeyləri, Rəsm Qalareyası yaradılmışdır.
Maddi-mədəni irsi
200px|thumb|right|Koroğlunun Xaçmazda heykəli Xaçmazda 60-dan cox tarix və mədəniyyət abidəsi qorunub saxlanmışdır. Rayonun ərazisindəki ən qədim arxeoloji abidələr Sərkərli, Mollabürhanlı, Hülövlü, Qaracik, Həsənqala kəndlərinin yaxınlığındakı tunc dövrünə aid qədim məskənlər və kurqanlardır. Canaxır, Bostançı kəndlərinin yaxınlığında orta əsrlərə aid insan məskənləri də bu qəbildəndir. Çoxsaylı tarix və mədəniyyət abidələri var. Moruqoba, Qalağan, Uzunoba, Tağaroba kəndlərində XX əsrdə tikilmiş məscidlər, Qaraqurdlu kəndində XV–XVI əsrlərə aid Şah Abbas məscid-mədrəsəsi, Şıxlar kəndində Şeyx Yusif məscidi (XV əsr) qorunub saxlanılmışdır. Niyazabad limanı XVI əsrdən Azərbaycanın qonşu ölkələrlə əlaqələrin yaradılmasında mühüm rol oynamışdır. Xaçmaz rayonunun ərazisində aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı tunc dövrünə aid qəbirlər, eləcə də əmək və ov alətləri və məişət muxəlləfatı əşyaları aşkar edilmişdir.
Echinops hoehnelii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Güvəyəbənzər qaramtıl-sarı şibyəyeyən
Güvəyəbənzər qaratıl-sarı şibyəyeyən — buğumayaqlılar tipinin pulcuqqanadlılar dəstəsinin ayıcalar fəsiləsinə aid olan nadir növ.
Xarici quruluşu
Kəpənəyi nisbətən iridir. Qanadları açılmış halda 16-18 mm-dir. Qanadları və qarıncığındakı naxışlara görə E.irrorella növünə çox oxşayır, lakin ondan naxışların daha tünd sarı rəngdə olması, ön və arxa qanadlarda qara ləkələrin iriliyi ilə fərqlənir. Tırtılı qara və ya qara-boz rəngdə olub, hər bədən buğumunun kürək hissəsində iki romb şəklində sarı ləkə, yanlardan nazik sarı yan xətt uzanır, kürək hissəsində uzun qara tüklər, yan hissəsində isə sarı tüklər yerləşir.
Həyat tərzi
Gündüzlər uçur. İldə bir nəsil verir. Tırtıl mərhələsində qışlayır. Yazda qışlamadan çıxan tırtıllar şibyələrlə qidalanır.
Neftqaz Bakı FK
Neftqaz futbol klubu Sovet dönəmində Bakı şəhərində yaranmış keçmiş tarixə sahib kulub olmuşdur. Müxtəlif vaxtlarda "Dalğıc" adlanan bu komanda 1 dəfə futbol üzrə Azərbaycan çempionatının elitasında iştirak etmişdir. 2007-ci ildən adını dəyişərək Rəvan Fk kimi 2016ci ildən rayonun adı verilərək Səbail Fk adı ilə tarixini davam etdirməyə başlamış "Dənizçilər" ləqəbli xəzərin sahilində yerləşən ilk kulublarımızdandır.
Bulbophyllum analamazoatrae
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum analamazoatrae növü Madaqaskar üçün endemik növdür.
Echinops hololeucus
Arealı
Əfqanıstan üçün endemik növdür.
Şirin Şükürov
Şükürov Şirin Ağabala oğlu — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
Həyatı
1945-ci ilin 27 fevralında SSRİ Ali Sovetinin əmrilə Şirin Şükürova Visladakı qəhərmanlığına görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verildi.
Yardyam məscidi
Yardyam məscidi — 1996-1997-ci illərdə Tatar Hilal Vəqfi tərəfindən inşa edilmiş və Moskvada yerləşən məscid.
Tarixi
Moskvanın Otradnoye bölgəsində olan Yardyam məscidi İnam Şiə məscidi, ortodoks kilsəsi və sinaqoqun yer aldığı kompleksdə ucaldılmışdır. 1996-cı ildə Tatar Hilal Vəqfinin təşəbbüsü ilə inşaatı başlayan məscid 14 sentyabr 2007-ci ildə açıldı. Eyni yerdə məscidə bağlı 200-250 tələbənin təhsil gördüyü mədrəsə, halal ət mağazası və dini kitab mağazası da olan məscid 2.000 nəfərlikdir.
Qrafiki
Yardyam məscidinin memarlıq görünüşü hər biri 41.5 m hündürlükdə, diametri 26 metr olan günbəzdən ibarət iki minarə, binada üç salon - mərkəzi, zirzəmi və qalereyalar var. Məscidin ümumi sahəsi 2 hektardır və iki min nəfər üçün nəzərdə tutulmuşdur, tətil günlərində on minə yaxın tutur.
Sünni Yardyam məscidinin ərazisinin tamamilə abadlaşdırılması 1997-ci ilin sentyabrında rəsmi açılışı ilə başa çatdı. Bina gündəlik beş vaxt namaz qılır - namaz, cümə xütbələri və digər xidmətlər. Uzun illər Yardyam Rusiya müsəlmanlarının pulu ilə tikilən yeganə özünü idarə edən məscid idi. Bu gün Yardyam Moskva Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin tabeçiliyində deyil, Rusiya Müftilər Şurasına aiddir.
28 Noyabr 2016 tarixində Müsəlman lider Rinat Alyautdinov məscidin əsas imamı oldu. Təyinat barədə qərarı Yardların təsisçisi Rəşit Bayazitov vermişdir.
Ənənələr və tətillər
Dəfələrlə məsciddə tətilin təşkili digər dinlərin nümayəndələri və ya adi sakinlər tərəfindən birmənalı qarşılanmadı. Paytaxtın digər məscidləri ilə yanaşı Yardyam da Qurban Bayramını qeyd edir. Beləliklə, 2010-cu ilin noyabr ayında Yardyamda qurbanlıq qoyunların satılması xalqın etirazına səbəb oldu. 2017-ci ildə qurbanların yalnız şəhərətrafı ərazilərdə təşkil edilməsinə icazə verildi. 2015-ci ilin iyul ayında Uraza-Bayram bayramının şərəfinə Altufevskoye Şosse hissəsindən Otradnaya qədər olan zolağı bağladılar, Prospekt Mira stansiyasını bir neçə saat bağladılar, eyni nəqliyyat məhdudiyyəti 2017-ci ilin sentyabrında Qurban Bayramı üçün də tətbiq edilmişdir.
Taksonomiya
Geomorfoloji termin
Taksonomiya /yun. taxis- dərəcə, sıra və qanun /– taksonlar, onların qruplaşdırılması və tabeliliyi haqqında elm və ya yaxud təsnifatın prinsipləri haqqında təlim. Taksonomiya və ya Taksonomik kateqoriyalar — sadədən mürəkkəbə doğru zəncirvari, ierarxiya üzrə inkişafı əks etdirən anlayışlar sistemi.
Sistematikada bir ərazinin orqanizmləri öyrənilərkən ümumi əlamətləri olan oxşar fərdlər toplusu rast gəlir. Növü təşkil edən belə fərdlər toplusu başqa əlamətlərə malik fərdlər toplusundan aşkar fərqlənir. Məlumdur ki, yalnız eyni növdən olan və cinsi yolla çoxalan fərdlər bir-biri ilə cütləşir, ayrı-ayrı növ fərdləri arasında cütləşmə getmir. Bir çox ümumi əlamətlərə malik növləri taksonun daha yüksək ranqı (dərəcəsi) olan cinsə daxil edirlər. Cinslər isə fəsilədə birləşdirilir və i.a. Taksonların bir-birinə tabe olan formalarının bu qayda ilə yüksəlməsi təsnifatda iyerarxiya sistemi adlanır. Bu sistem əsasında fərdlər, onun zirvəsnndə isə bu sistemin bütün dərəcələrinin tabe olduğu takson durur. İyerarxiyanın əsası ilə zirvəsi arasında müxtəlif taksonlar yerləşir ki, bunların hər birinin tərkibinə özündən aşağı səviyyədə duran bir və ya bir neçə takson daxildir və o özündən yüksəkdə duran mərtəbəyə tabedir. Belə düzülüş taksonomik iyerarxiya, onun ayrı-ayrı mərtəbələri isə taksonomik ranqlar adlanır. Hər bir ranqın taksonları həmin taksonomik kateqoriyalara aiddir. Taksonomik kateqoriyaların iyerarxiyasını ilk dəfə Karl Liniey yaratmışdır.
Müasir istifadədə əsas kateqoriyalar aləm, tip (bu kateqoriya bəzən bitkilərdə şöbə əvəzinə istifadə olunur),sinif, dəstə(bitkilərdə sıra) fəsilə, cins və növdür. Yeni növlər yarandıqca və bu növlər arasında qohumluq əlaqələri barədə bilgilər artdıqca növlərin taksonomik vəziyyətini (yerini) daha dəqiq göstərməyin zəruriliyi meydana çıxdı. Bu, göstərilən yeddi kateqoriyanın bölünməsi və əvvəlki kateqoriyaların adlarına "üstü" (super), yaxud "yarım" (sub) sözlərinin əlavə olunması və yeni kateqoriyaların yaranması ilə əldə edilmişdir. Beləliklə, dəstəüstü, yarımdəstə, fəsiləüstü, yarımfəsilə, triba və s. kateqoriyalar yaranmışdır. Bəzi təbiətşünaslar əlavə bölgü kimi infrasinif, infradəstə terminlərindən də istifadə etmişlər. Paleontoloqlar dəstə və sinif arasında kaqorta kateqoriyası işlədirlər.
Müasir təsnifatda müxtəlif əhəmiyyətli 20-dən artıq kateqoriya var. Onlar 3 qrupa bölünür: növ kateqoriyası, növ daxilində populyasiyaları göstərən kateqoriyalar və yüksək taksonların kateqoriyası.
Yay dombalanı
Yay dombalanı (Elmi adı - Tuber aestivum) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar"kateqoriyasına aiddir – VU A2c + 3cd. Nadir növdür.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Heterotallik növdür, cinsi çoxalması üçün populyasiyada genetik cəhətdə fərqli fərdlərin olması tələb olunur. Simbiotrofdur, Fagus, Quercus, Carpinus və Corylus cinslərinin növləri ilə mikoriza əmələ gətirir. Enliyarpaqlı meşələrdə yaz və payız aylarında rast gəlinir. Müxtəlif mexaniki tərkibli torpaqlarda əmələ gəlir. Göbələk onun meyvə cismi ilə qidalanan heyvanlar vasitəsilə (gəmiricilərlə, qabanlar və həşəratlarla) yayılır.
Yayılması
Qax rayonu (Alatemir kəndinin ətrafı, fındıq bağları); Zaqatala rayonu (Zarağan meşəsi); Şəki rayonu (Qarasu kəndinin ətrafı, meşələrdə).
Sayı və tendensiyası
Azərbaycanda nadir hallarda rast gəlinir.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Torpaq və iqlim şəraitinə yüksək tələbkarlıq, meyvə cisimlərinin tədricən yetişməsi, onların kütləvi yığılması ilə əlaqədar göbələk populyasiyasının həssaslığı.
Mühafizə tədbirləri
Populyasiyanın vəziyyətini nəzarətdə saxlamaq, yeni yayılma yerlərinin axtarılması vacibdir. Meyvə cisimlərinin toplanılmasına məhdudiyyət qoyullmalıdır.
Futbol üzrə Bakı şəhər çempionatı
Futbol üzrə Bakı şəhər çempionatı — 1911-1917-ci illərdə keçirilmişdir.
Qaliblər
Turnirin bütün qalibləri aşağıdakılardır:
Məhəmməd Peyğəmbərin və ailəsinin tarixi (Behcət)
Məhəmmədoğulları tarixində təşrih və mühakimə — Zəngəzurlu Qazi Bəhlul Behcətin kitabı, Məhəmməd peyğəmbərin  (s) ailəsi haqqında kitab.
Bəhlul Behcətin dini mövzuda yazdığı “Məhəmmədoğulları tarixində təşrih və mühakimə” adlı əsəri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Mariya Nikolayevna Romanova
Mariya Nikolayevna Romanova — Rusiya imperiyasının sonuncu çarı II Nikolayın və onun həyat yoldaşı Aleksandra Fyodorovnanın qızı.
Şəmsulla Əliyev
Əliyev Şəmsulla Feyzulla oğlu — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
Həyatı
Dərbənd şəhərində anadan olmuş və Almaniya faşizmi ordusuna qarşı müharibənin fəal iştirakçısıdır. Batalyon komandirinin siyasi hissə üzrə müavini kapitan Ş.Əliyev Şimali Qafqazda, Tamanda və Krımda keçirilən ağır döyüşlərdə iştirak etmişdir.
Şəmsulla Əliyev 1943-cü ilin payızında 309-cü atıcı diviziyanın tərkibində batalyon komandirinin siyasi hissə üzrə müavini idi.
1943-cü ilin noyabrında Kerç şəhərinin girəcəyində, iki zavodun ətrafında gedən döyüşlərdə "İrəli, Qafqazın qartalları!" çağırışı ilə döyüşün önündə gedirdi. Noyabrın 11-də batalyon beş dəfə hücuma qalxaraq düşmənin iki müdafiə xəttini yarmışdı. Belə ağır döyüşlərin biri də noyabrın 19-da oldu və kapitan Ş.Əliyev bu döyüşdə qəhrəmancasına həlak oldu.
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı ona ölümündən sonra verilmişdir.
Echinops hussonii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum ensiculferum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bulbophyllum anceps
Arealı
Bulbophyllum anceps növü Kalimantan üçün endemik növdür.
Echinops hystrichoides
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kalamit
Kalamitlər (Calamitales) - paleozoyda mövcud olmuş qatırquyruğuna oxşar ağac bitkiləri qrupunu əhatə edir. Kalamitlər hündürlüyü 20 m-ə çatırdı. Xarici görünüşünə (gövdənin bu­ğum­lu quruluşu, buğum və yarpaqların çiçək göbə düzülüşü) görə onlar nəhəng qatırquyruğuları xatırladır. Gövdənin səthi hamar və ya uzununa şırımlarla örtülü olub. Qazıntı halında ən çox özəyin izlərinə rast gəlinir. Neştərəoxşar yarpaqlarının sayı çiçək köbəsində adətən 20-dən çox olur. Nisbətən erkən kalamitlər yarpaqları dəfələrlə şaxələnən sapşəkilli elementlər seriyasını xatırladır. Kalamitlər sporongiləri bərabər- və müxtəlifsporlu olub adətən kompakt strobillərdə (qozalar) toplanmışdır. Üst devon – alt perm.
İstinadlar
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679
Valeri Kurtua
Valeri Kurtua — Belçika millisində və Fransanın "Paris Sent-Klod" klubunda libero ampluasında çıxış edən belçikalı qadın voleybolçu. 1.71 sm boya malik voleybolçunun zərbə yüksəkliyi 2.80 sm, blok yüksəkliyi isə 2.70 sm-dir.
Qardaşı Tibo peşəkar futbolçudur. Hazırda İspaniyanın "Real Madrid" komandasında çıxış edir.
İzar çayı
İzar çayı — Avstriyanın Alplarından Almaniya sərhəddindən başlanğıc götürərək, Bavariyanın cənub-şərqindən axaraq Dunay çayına tökülür. Çayın uzunluğu 291,50 km, hövzəsinin sahəsi isə 8962,29 km²-dir.
Ümumi məlumatlar
Öz yuxarı axarında İzar tipik dağ çayıdır. Bu hissələrdə dağ çaylarının idman növləri geniş yayılıb. Axınının geniş hissəsinin isə o Cənubi Bavariyanın alçaq dağlıq hissələrindən keçir. Uzun illər bu çay yeterincə çirkli hesab edilirdi ki, bunun üçün də orada çimməyə icazə verilmirdi. Ancaq son dövrlərdə bu çay təmizlənməkdədir. Həmçinin Münhen və digər şəhərlərin əhalisi bu çayın sahillərində isti aylarda istirahət edirlər.
Aya Miyama
Aya Miyama (d. 28 yanvar 1985) — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
AOL
AOL — Nyu-Yorkda yerləşən veb-portaldır. Elektron poçt, axtarış sistemi, xəbərlər və s. məlumatlar toplusu ilə istifadəçilərə xidmət edir. 1983-cü ildə "Kontrol Video Korporasiyası" adı altında yaradılıb. 2009-cu ildən etibarən isə AOL olaraq adlandırılmışdır.
Tarixi
AOL 1983-cü ildə tərəfindən təsis edilib. Onun yeganə məhsulu Atari 2600 videooyun konsolu üçün "GameLine" adlı onlayn xidməti idi. Fon Maysterin tələbi ilə musiqi satın almaq ideyası Warner Bros. tərəfindən rədd edildi. Abunəçilər şirkətdən 49,95 ABŞ dolları məbləğində modem almış və birdəfəlik 15 ABŞ dolları məbləğində quraşdırma haqqını ödəmişlər. GameLine abunəçiləri müvəqqəti oyun yükləməyi icazə verirdi.
Qatırquyruğu (sıra)
Qatırquyruğu (Equisetales) — şöbəsinin  sinfinə aid bitki sırası.
Bulbophyllum epapillosum
(Bulbophyllum epapillosum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Echinops ilicifolius
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Qəşəng qayışləçək
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir –EN A2acd + 3bc; C1. Bitki aləmində nadir, relikt Qafqaz üçün endemik növdür. Cinsi formalaşmasında mərkəzi rol oynayan növdür.
Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 30-70 sm hündürlükdədir. Aşağı hissədən uzunsov-neştərşəkilli, küt-itiləşmiş yarpaqlıdır. Çiçəkqrupu salxıma bənzərdir, seyrək, çoxçiçəklidir, 30 sm uzunluqğunadır. Çiçəkləri fır-fır, yana əyilmiş, 12-25 ədəddir. Dodaqcıq uzunluğundadır, tərs-pazşəkillidir, fır-fır rənglidir. Yan dodaqcığın pərləri qısadır, uzunsov, küt, ortada yerləşən dilcikşəkilli, yuxarı tərəfdən enliləşmiş, 10- uzunluğundadır. Mahmızı əyilmiş, silindrik, 2 dəfə yumurtalıqdan qısadır.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may-iyun aylarına təsadüf edir. Aşağı dağ qurşağından başlayaraq yuxarı dağ qurşağına kimi, meşə və meşə kənarlarında,  kolluqlar arasında, bozqır yaylalarda rast gəlinir.
Yayılması
Böyük Qafqazın  Quba hissəsi (Qusar rayonu), Lənkəranın dağlıq ərazilərində rast gəlinir
Ehtiyatının dəyişilmə səbəbləri
Kök yumrularının səhləb almaq üçün istifadə edilir.
Sayı və tendensiyası
Populyasiyası çox nadirdir. İtmə təhlükəsi altındadır.
Becərilməsi
Azərbaycanın Botanika İnstitutunun Botanika bağında (Bakı) becərilir.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Yaşayış ərazisinin deqradasiyası, otarılma, tapdalanma müşahidə olunur.
Mühafizə tədbirləri
Bəzək bitkisi kimi becərilməli və təbii populyasiyası mühafizə olunmalıdır.
Yayılması
BQ Quba sahəsi, Xəzər sahili ovalığının rayonlarında aşağı dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Meşə və meşə kənarlarında, kolluqlar arasında, bozqır yaylalarda rast gəlinir.
Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş nadir növdür.
Muhsin Ertuğral
Muhsin Ertuğral - Türkiyəli futbol mütəxəssisi.
Türk əsilli çalışdırıcı indiyədək Almaniya, CAR və Tunis klublarını çalışdırıb. 1995-1996-cı illərdə isə o, Konqo Demokratik Respublikası milli futbol komandasına rəhbərlik edib.
Bülənt Uyqunun istefasından sonra baş məşqçi axtarışına çıxan Sivasspor rəhbərliyi komandanın taleyini ona tapşırıb.
Bulbophyllum andersonii
(Bulbophyllum andersonii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum andersonii növü Sikkimdən Çinə qədər, həmçinin Hind-Çində yayılmışdır.
Echinops inermis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Samuel von Brukental
Samuel von Brukentel(Samuel von Brukenthal; 1721—1803) — Habsbruqlar sülaləsi dövründə Avstriya dövlət xadimi, Transilvaniyanın qubernatoru, kitabxanaçı və arxivçi;
Avrora (kreyser)
Avrora — Rusiya imperiyasının dəniz qüvvələrinə məxsus döyüş gəmisi.
1957-ci ildən etibarən Sankt-Peterburqda Neva çayı kənarında gəmi muzeyində saxlanılır.
Polypodiophyta
—  aləminə aid bitki şöbəsi.
Bulbophyllum epicranthes
(Bulbophyllum epicranthes) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Müfti məscidi
Müfti məscidi — Krımın Kefe şəhərində yerləşən məsciddir.
Haqqında
Kefenin Çarşı məhəlləsində yer alan məscid Musa adında bir əfər tərəfindən 1623-cü ildə inşa edilmişdir. Krımın rus işğalına uğramasından sonra məscid öncə ortodokslar tərəfindən, sonra da erməni katoliklər tərəfindən istifadə edilmək üçün kilsə halına salınmışdır. Məscid 1975-ci ildə restavasiya edilmişdir. Kəsmə daşlı kərpiçdən hazılanan səkkiz güşəli minarə məscidə bitişikdir. Giriş tərəfinin sağ küncündə olan minarəsi uçurulmuş və 1976-cı ildə yenidən inşa edilmişdir. Minarənin girişi məscidin içindədir. Övliya Çələbi Səyahətnamə əsərində Müfti məscidindən qurğuşunla əhatəli məscid olaraq bəhs etmişdir. Mehrabının genişliyi 7 metrə, dərinliyi 3 metrdir. Məsciddə çox sayda iti kəmərli pəncərə vardır. Məscidin yaxınında köhnə döşəmə parçaları və türk hamamı qalıntılar qorunmuşdur. 1995-ci ildə Krım tatarlarının Krıma geri dönmələrindən sonra məscid ibadətə təkrar açılmışdır. Təkrar açılan məscidin kilsə zamanında edilən bəzəkləri təkrar ortaya çıxarılmışdır.
Qıjıkimilər
Qıjıkimilər — bitki şöbəsi.
Qıjıkimilərin əlamətləri
Qıjıkimilər ali sporlu bitkilərdir. Mamırlardan fərqli olaraq, qıjıkimilərin gövdə və yarpaqdan başqa inkişaf etmiş kökləri də olur. Onlar sporlar vasitəsilə çoxalır. Mayalanma prosesi, mamırlardakı kimi, suyun iştirakı ilə gedir.
Qıjıkimilərin müxtəlifliyi
Qıjıkimilərə qıjılar, qatırquyruğuları və plaunlar aiddir. Qədim bitkilər olan qıjıkimilərə rütubətli və kölgəli yerlərdə,xüsusən meşə örtüyü altında rast gəlinir.Əksəriyyətinin gövdəsi otşəkillidir,lakin tropik Asiya,Avstraliya,Mərkəzi və Cənubi Amerika kimi zonalarda bəzi ağacşəkilli formalara da təsadüf edilir.Qıjıkimilər arasında lianlara da rast gəlinir.
Qıjılar
Qıjıların bədən ölçüləri bir neçə mm-dən bir neçə metrə qədər olur.Geniş yayılmış nümayəndəsi olan erkək qıjı çoxillik bitkidir,yerüstü gövdəsi olmur.Yeraltı gövdəsi kökümsovdur.Kökümsovlardan əlavə köklər və yerüstü yarpaqlar çıxır.Erkək qıjının cavan yarpaqlarının ucları spiralvari burulur və zoğ kimi uc hissədən böyüyür.
Echinops integrifolius
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Neofaşizm
250px|thumb|right|Faşizm Neofaşizm — II Dünya müharibəsindən sonra bəzi Avropa ölkələrində görülən "yeni faşist" cərəyanıdır. Faşizmin bu növü müəyyən bir zümrənin deyil, bütün millətin özünü digər millətlərdən üstün görərək önə çıxmaq səyi kimi təsvir edilə bilər. Neonasizm ilə bərabər Avropada və ABŞ-də neofaşist quruluşlar vardır.