cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Süni intellekt
Əhəmiyyəti və problemləri
Müxtəlif çətin hesablamalarda və digər tapşırıqların həyata keçirilməsində süni zəkanın rolu böyükdür. Süni zəka çox yüksək səviyyədə ixtisaslaşmış sahədir, onun çoxlu sayda sahələri vardır. Çox zaman Sİ-nin bir sahəsi digər sahəsi ilə qarşılıqlı əlaqədə olmur. Onun bəzi sahələri isə o dərəcədə inkişafa nail olmuşdur ki, onlar artıq ayrıca bir ixtisas kimi fəaliyyət göstərirlər. İnsan zəkasından daha güclü bir zəkanın yaradılması Sİ-in əsas məqsədlərindəndir.
Süni zəkanı nəyə aid edilmasi sualina tək cavab yoxdur. Sİ haqqında bir kitab yazan hər bir müəllif, demək olar ki, o elmin nailiyyətlərini nəzərə alaraq, Sİ haqqinda hər hansı bir fikri müəyyən edir.
Robotexnika
Robotexnika sahəsi və süni zəka elmi bir-biri ilə sıx əlaqədardır. Robotexnikada süni zəkadan istifadə edib intellektual robotların yaradılması süni zəka elminin yeni bir sahəsini yaradır. İntellektuallıq üzərində cisimləri manipulyasıya etmək, olduğu yeri tapmaq, ətraf aləmi təhlil etmək və hərəkəti planlaşdırmaq üçün işləmək lazımdır. Süni zəkası olan robotlara misal olaraq oyuncaq-robot Pleo, Aibo, Qrio və s. göstərmək olar.
Elmi inkişaf istiqamətləri
Süni zəka elminin inkişafını iki istiqamətə ayırmaq olar:
Mövzuya dair əlavələr
Süni zəka intellektual maşın yaratmağı, xüsusən yalnız insanlara məxsul olduğu düşünülən yaradıcı fəaliyyətlə məşğul ola bilən intellektual proqram yaratmağı özünə məqsəd götürmüş elm və texnologiyadır. Bu elm həm də insan zəkasının araşdırılması kimi də başa düşülür.
Süni zəka bir elm kimi praktik və nəzəri hissələrdən ibarətdir. Praktik cəhətdən "Süni zəka" problemi bir tərəfdən informatikaya və hesablama riyaziyyatına, digər tərəfdən isə neyrofiziologiyaya və psixologiyaya aid edilir.
"Süni zəka" haqqında ilk fikirlər mexaniki materealizmin yaranması ilə, Dekartın "Metod haqqında mühakimələr" və Tomas Qobbsun "İnsan təbiəti" əsərlərində öz əksini tapdı.
1943-cü ildə U. Mak Kallok və U. Pitts öz məqalələrində süni neyron sistemi anlayışını təklif etdilər. D. Xebb 1949-cu ildə "Davranış oraqanizasiyası" əsərində neyronların öyrənilməsini əsaslarını göstərdi. Bu fikirlər bir neçə il sonra amerikan neyrofizioloq Frenk Rozenblattı inkişaf etdirdi. O, insan davranışlarını modelləşdirən mexanizm yaratmağı təklif etdi və onu "Perseptron" adlandırdı.
thumb|RoboCup turniri
Tətbiqi
Bəzi ən məşhur Sİ sistemləri:
Pepper-Yapon şirkəti olan Aldebaran Robotics və Softbank Mobile tərəfindən 2015-ci ildən satışa çıxarılmışdır. Bu humanoid robotun digər robotlardan fərqi odur ki, onun emosiyaları var. Pepper ətraf aləmi 3D kameralar vasitəsilə təhlil edə bilir, boyu 1.2 metr, kilosu isə 28 kilodur. O, insanların mimikaları ilə onların əhval-ruhiyyəsini başa düşə bilir. Həmçinin o, öz-özünü öyrədə bilən robotdur və lazım olan cavabları axtarmaq üçün internetə çıxışı var. Pepper hətta onu itələdikdə belə öz müvazinətini saxlaya bilir, insan toxunuşlarını hiss etmək üçün onda sensor qurğuları vardır.
Kameliya
Kameliya –  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Oman körfəzi
thumb|280px|Oman körfəzi Oman körfəzi ingilisce: The gulf of Oman, Ərəbcə: خلیج عمان (Xəlic Umman),farsca:دریای عمان (Dərya-ye Omman) (Oman Dənizi) Fars körfəzi ilə Hind okeanını birləşdirən körfəzin adıdır. Bu körfəzin sahilyanı ölkələri İran, Oman, Pakistan və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləridir.
Bulbophyllum gyaloglossum
(Bulbophyllum gyaloglossum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kamallı (Laçın)
Kamallı — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonu Kamallı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.
Tarixi
Laçın rayonunun Alxaslı inzibati ərazi vahidində yrləşən kənd dağlıq ərazidədir. Keçmiş adı Bozlu olmuşdur. Yaşayış məntəqəsinin əsasını Dərələyəz mahalından gəlmiş bozlu tayfasına mənsub ailələr salmışlar. Kəndin qərbindəki əkin sahələrindən biri Kamalın çuxuru adlanırdı.
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq və əkinçilik idi. Kəndin 1992-ci ildə 800–900 baş iribuynuzlu mal-qarası, 6–7 min baş xırda buynuzlu davan, meyvə və bostan məhsullan yetişdirmək üçün böyük bağ sahəsi var idi. Kolxoz təsərrüfatında isə 400 baş iribuynuzlu mal-qara, o cümlədən 150 baş sağmal inək, 4 min baş xırda buynuzlu davan var idi.
Jurinea carduiformis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Urusovo (Mordoviya)
Urusovo — Rusiya Federasiyası, Mordoviya Respublikası, Ardatov rayonu ərazisində yerləşən kənd.
Coğrafiya
Kənd Muravlekke çayı sahilində, rayon mərkəzindən 26 km aralıda yerləşir. Ardatov dəmiryolu stansiyası ilə arasında məsafə isə 36 km-dir.
Adı
Ad bir antroponimdir. Xristianlığı qəbul edənə qədər mordoviyalılar arasında geniş yayılmış "Urus" ( Oroz ) adı ilə əlaqədardır.
Tarixi
1624-ci ildə Alatır qəzası ərazisində, Novorleyski təpəsində, İvanovo kəndi olaraq qeyd edilir. 1671-ci ildə isə Urusovo kimi qeyd edilmişdir. 1863-cü ilə aid Simbirsk vilayətinin yaşayış məntəqələrinin siyahısında Urusovoda 154 həyət qeydə alınır. Bu dövrdə kənddə 1.357 nəfər yaşayırdı. Kənd ərazisində əsasən çəkməçilik sənayesi olduqca yaxşı inkişaf etmişdir. 1913-cü ilin siyahıya alınmasına görə 271 həyət qeydə alınır. Kəndin ümumi əhalisi isə 2 430 nəfər təşkil etmişdir. Kənddə dini məktəb fəaliyyət göstərmişdir. 1931-ci il siyahıya alınmasına görə isə kəndə 2 284 nəfər qeydə alınır (391 həyət). 1930-cu ildə kənddə Kuybişev adına kolxoz təşkil edilmişdir. 1958-ci ildə kolxozun adı «İnqilab dalğası», 1991-ci ildən isə «Urusovski» olaraq adlandırılmışdır.
İnfrastruktur
Müasir dövrdə kənddə orta məktəb, tarix-diyarşunaslıq muzeyi, kitabxana, mədəniyyət evi, tibb məntəqəsi, rabitə qovşağı, mağazalar, çörək bişirilən müəsissə, Mixail Arxangel kilsəsi (2000) fəaliyyət göstərir.
Əhalisi
2001-ci Ümumrusiya siyahıya alınmasına kənddə 970 nəfər yaşamışdır. Əhalinin hamısı erzyan əsilli olmuşdur. 2016-cı il məlumatına görə isə kənddə 700 nəfər yaşayır.
İmad Faraj
İmad Faraj (11 fevral 1999-cu ildə ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Lill klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusudur.
Klub karyerası
Faraj Lill akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, öz peşəkar karyerasında debütünü Lill klubu ilə 20 avqust 2017-ci ildə etmişdir. Həmin görüşdə Lill Liqa 1 görüşündə Kann klubuna 2-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.
Milli karyerası
Faraj Fransada anadan olmuşdur. Valideynləri isə Mərakeş vətəndaşlarıdır. O, bir müddət Fransanın gənclər millilərində çıxış etmişdir.
Bağırlı (Şamaxı)
Bağırlı — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Bağırlı Şamaxı rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd. Ləngəbiz silsiləsinin cənub ətəyində, Bulanıqsu çayının sahilindədir. Tam adı Lələ Bağırlıdır. Kəndin adı keçmışdə qışı Ərəş qəzasında, yayı isə Kəlbəcər yaylaqlarında maldarlıqla məşğul olmuş bir elatın adındandır.
Əhalisi
Kənd əhalisi 2077 nəfərdir ki, onunda 1042 nəfəri kişi, 1035 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.
Tamotsu Asakura
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 2 oyun keçirib.
Dyula Yuhas
Dyula Yuhas — Macarıstan şairi. Baumqarten mükafatını əldə etmişdir.
Murtuzaqulu xan Pörnək-Türkman
Murtuzaqulu xan Pörnək-Türkman (?-1587) — Türkman elinin Pörnək oymağından olan qızılbaş sərkərdəsi.
Həyatı
Murtuzaqulu bəy Mənsur bəy oğlu Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Şahdan öncə sultan, sonra xan ünvanı almışdı.
Murtuzaqulu хan Sultan Şah Məhəmməd Хudabəndə Səfəvinin  hakimiyyəti dönəmində  Məşhəd (Хorasan)  əyalətinin  hakimi  idi.
Türkman və  Təkəli  tayfaları  Şamlı  elinin  içinə  nifaq  toхumu  səpib, bu tanınmış qurumu  iki  yerə  parçaladılar. Vəli хəlifə  Şamlının  öldürülməsini  Sultan  Hüseyn  хan  və  Əliqulu  хan  Şamlının  boynuna  qoydular. Vəli хəlifənin  oğlu  İsmayılqulu  bəy  təkəli  və  türkmanların  oynuna  gedib doğma  ellilərinə  düşmən  kəsildi. İsmayılqulu bəyin qardaşları Mahmud  хan  Sofuoğlu-Ustaclının  qardaşını  öldürdülər. Öncə müttəfiq olan bu tayfalar bir-birilərini  dənləməyə  başladılar.
1587-ci ildə özbək Abdulla xanın Heratı mühasirəyə aldığını eşitsə də, Abbas mirzəni hakimiyyətə gətirmək onun üçün daha önəmli olduğuna görə Qəzvinə yola düşür. Bu zaman Astrabad hakimi Murtuzaqulu xan Pörnək-Türkman, qardaşı Bəstam ağa, Məhəmməd xan Türkmanın oğlu Bektaş bəy Məşhədə gəlib Mürşüdqulu xana onunla eyni mövqedə olduqlarını bildirdilər. Fars, Yəzd və Kirmanda da bir çox əmirlər Məşhədə gəlib Mürşüdqulu xanla birləşdilər, ancaq Mürşüdqulu xan Türkmanlarla Ustaclılar arasındakı münasibətləri bildiyinə görə Murtuzaqulu xan Pörnək-Türkmandan ehtiyat edirdi. Ancaq Murtuzaqulu xanın vəfatı (1587) bu narahatlığa son qoydu. Mürşüdqulu xan nəhayət 1587-ci ildə siyasi vəziyyətə hakimlik edərək Abbas mirzəni taxta oturtdu.
Men ştatındakı dik atılan fransız sindromu
Men ştatındakı dik atılan fransız sindromu - 1878-ci ildə amerikalı nevropatoloq Georq Börd tərəfindən aşkarlanmış müəmmalı xəstəlik. Nevropatoloq müşahidə edib ki, Men ştatında meşələrdə ağac qıran və odun tədarükü görən kanadalı fransızlar belə xəstəliyin daşıyıcılarıdır. Onlar Men ştatının şimalındakı Mushed gölünün yanındakı meşələrdə çalışırdılar. Yekəpər, cüssəli kanadalılar qəflətən yerlərində dik atılır və bərk qorxmuş adamlar kimi qışqırırdılar.
Həkimlər hesab edirlər ki, indi də yüzlərlə adamın mübtəla olduğu bu xəstəlik ifrat qorxu refleksi ilə bağlıdır. Üstəlik, xəstəlik yalnız kanadalılar arasında müşahidə olunub. Xəstələrdən bəzilərində eşidilən söz və ifadələrin avtomatik təkrarı olan exolalliya sindromu da var. Amerikalı psixiatrların fikrincə, xəstəlik Turett sindromunun xüsusi forması ilə bağlıdır. Bu sindrom xəstələrində mərkəzi əsəb sistemində ciddi fəsadlar müşahidə olunur.
Bulbophyllum guttulatum
(Bulbophyllum guttulatum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bulbophyllum bisepalum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum bisepalum növü Papua-Yeni Qvineyadan Solomon adalarına qədər yayılmışdır.
Jurinea cartaliniana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kirov (Vedibasar)
Kirov, Taperakan — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Vedi (Ararat) rayonunda kənd.
Dağ Bağırlı
Dağ Bağırlı, Bağırlıdağ — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Bağırlıdağ Şamaxı rayonunun Bağırlı inzibati ərazi vahidində kənd. Mənbələrin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsi XIX əsrdə Şamaxı qəzasının dağlıq ərazisində yaşamış bağırlı elatının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Etnotoponimdir. "Bağırlı kəndinin dağlıq hissəsi və ya dağlıq ərazidə yerləşən Bağırlı kəndi" deməkdir.
İqtisadiyyatı
Kənd əhalisi 1310 nəfərdir ki, onunda 678 nəfəri kişi, 632 nəfəri isə qadınlar təşkil edir. Əhali əsəsən kənd təsərrüfatı, əkinçilik və maldarlıqla məşğul olur.
Travmatologiya
Tibbdə, travmatoloji (yunan travma, məna yaralanması və ya yara) bir qəzaya və ya şiddətə səbəb olan yaraların və yaralanmaların və zərərin cərrahi müalicəsi və təmirinin öyrənən elm travmatologiya adlanır. Travmatologiya tibbin bir sahəsidir. həmçinin ənənəvi ortopedik cərrahiyə ixtisasdır. Travmatologiya da qəza əməliyyatı olaraq bilinə bilər. thumb|right|282px|
Travmatoloji şöbələrə tibbi travmatologiya və psixoloji travmatologiya daxildir. Tibbi travmatoloji şiddət və ya ümumi qəza nəticəsində yaraların və yaralanmaların müalicəsində ixtisaslaşan iş kimi müəyyən edilə bilər. Bu tip travmatoloji, cərrahi prosedurlara və gələcəyə yönəlib. Psixoloji travmatologiya, narahatlıq verici bir hadisədən ötəri ağılın bir növüdür. Bu cür travmanın bir adamın həyatda olduğu kimi stressin çox miqdarda olması da ola bilər. Psixoloji travma ümumiyyətlə bir insanın təhlükəsizliyinə və yaşamasına təhlükə yaradan bəzi fiziki travmalara səbəb olur. Psixoloji travma tez-tez insanların narahat hiss etməsinə səbəb olur.
Travma növləri ilə əlaqədar tibbi və psixoloji travmatologiya əl-ələ verilir. Travma növləri avtomobil qəzaları, silahlı yaralar, sarsıntılar, və s. ola bilər. Tibbi travmalar əməliyyatlarla bərpa olunur; ancaq hələ də psixoloji travma və digər stress faktorlarına səbəb ola bilər. Məsələn, biləklərini qırdıqları və silahlarını qurtarmaq üçün geniş cərrahiyyə tələb edən bir avtomobildə olan bir yeniyetmə, qəza sonrası bir avtomobil sürərkən narahatlıq yaşaya bilər. TSSB bir və ya daha çox gərgin və travmatik hadisələri yaşadıqdan sonra bir ay və ya daha uzun müddətə davam edən üç kateqoriyalı şikayətdən qorxu ilə reaksiya verə bilər. Bu kateqoriyalar aşağıdakılardır: travmatik hadisəni yenidən travma, travma ilə əlaqəli bir şeydən qaçınmaq və artmış psixoloji arousalın simptomları və s.
Təyyarə idarə olunması, monitorinq və yaralanmaların idarə olunması tibbi travma baxımına gəldikdə bütün əsas prinsiplərdir. Havayolu rəhbərliyi, təcili yardım sahəsindəki qayğıların əsas tərkib hissəsidir. Sistematik bir yanaşma istifadə edərək, ilk müdaxilə xəstənin xəstənin kifayət qədər tirajını təmin etmək və mümkün qədər sakit olmasını təmin etmək üçün xəstənin havayolunun bağlanmamasına nail olmalıdır. Xəstələrin monitorinqi və bədəninin şoka getməməsi tibbi travma baxımına gəldikdə başqa bir əsas təlimatdır. Tibb bacıları, xəstələri xəstələri izləmək və qan təzyiqi, ürək sıxlığı və s. Yoxlamaq üçün xəstələrin yaxşılaşdığına və çökməyinə əmin olmalıdır. Baş ağrısı və baş boyun xəsarətləri, ən çox qayğı sonrası əməliyyatı tələb edir. Baş yaralanmalar dünyada travma ilə əlaqədar ölüm və əlilliyin əsas səbəblərindən biridir. Baş travmanın xəstələr üçün CT-lərdən post əməliyyatlarının alınması üçün heç bir problem olmadığını təmin etmək vacibdir.
Psixoloji travma ilə üzləşən narahatlıqları və stressları aradan qaldırmaq üçün insanlara kömək etmək üçün müxtəlif növ qayğılar vardır. Amerika Psixoloji Assosiasiyasına əsasən, peşəkar psixoloqlar psixologiya üzrə doktorluq dərəcəsinə malikdirlər. Hər hansı bir insanın ehtiyaclarına cavab verən bir çox psixoloji şöbəsi var. Psixoloji travma çəkən insanlar üçün ən populyar psixologiya şöbəsi bilişsel psixologiya və klinik psixologiyadır. Bir nəfər hələ də kömək etməyə hazır deyilsə, onlar təhlükəsiz hiss edən bir qrup insanla daha çox istifadə etmək və səy göstərmək üçün səy göstərə bilərlər. Travma bədənin qorxu və hiper-uyğun vəziyyətə gətirə biləcəyi vücudun təbii tarazlığını pozur. Gündə 30 dəqiqəlik həyata keçirmək sinir sisteminin travmatik bir vəziyyətdən azad olunmasına imkan verir. Psixoloji travmanın müalicəsinə gəldikdə yaxşı bir dəstək sistemi ilə əhatə olunmaq böyük bir faktordur. Sosial fəaliyyətdə iştirak etmək, könüllülük etmək və yeni dostlar etmək, baş verən travmatik hadisələri unutmaq və öhdəsindən gəlmək üçün bütün yollardır. Psixoloji travmayı aradan qaldırmaq üçün ediləcək ən çətin işlərdən biri sadəcə bir yoldan çəkilən hadisələri həll etməkdir.
Sapand
thumbnail| Sapand -bir ucunda, barmağa keçirmək üçün ilgək olan, ipdən atıcı soyuq silah və ov vasitəsi.
Sapand ipinin ortasındakı enliyə daş yerləşdirilərək, ipin bir ucunda olan ilgək barmağa keçirilir, o biri ucunda olan düyün isə, həmin əlin barmaqları ilə sıxılaraq, başın üzərində, üfuqi müstəvidə, ya da, əgər döyüş sıx səfli cərgədə baş verirsə, yandan şaquli müstəvidə fırladılır. Lazımı fırlanma sürəti yığılandan sonra, ipin düyünlü ucu buraxılır. Daş ətalət qanununa tabe olaraq atılır.
Fillips əyrisi
Fillips əyrisi — inflyasiya və işsizlik arasında asılılığın mövcudluğu göstərən əyridir. Əyrinin ilkin variantını ilk dəfə Uilyam Fillips irəli sürmüşüdür. Fillips əyrisi iqtisad ədəbiyyatında qısamüddətli və uzunmüddətli olmaqla iki variantı mövcuddur. İlk dəfə Milton Fridmen tərəfindən irəli sürülən fikrə görə, inflasiya gözləntilərinin mövcudluğu səbəbi ilə işsizlik ilə inflasiya arasında əlaqə yalnız qısa müddətdə mümkündür. İnflasiya gözləntiləri uzun müddətdə faktiki inflasiya gözləntiləri ilə uyğunlaşacağı üçün uzun müddətdə işsizlik ilə inflasiya arasına əlaqə mövcud deyil və beləcə pul siyasətinin uzun müddətdə inflasiyanı yüksəldərək işsizliyi azaltmaq cəhdi alınmayacaqdır. :
Pele tipli püskürmə
alt=|thumb|Pele tipli püskürmə Pele tipli püskürmə - çox özüllü lava ilə səciyyələnən mərkəzi tipli vulkan püskür­məsi. Lava boğazdan çıxanadək bərkiyir və tıxac əmələ gətirir, sonradan ekstruziv günbəzin üzərində monolit sütun şəklində sıxılıb çıxarılır. Martinika adasında Mon-Pele vulkanı üzərində belə sütünün hündür­lüyü 375 m, diametri isə 100 m olmuşdur. Kanalda toplanmış vulkan qazları vaxt­aşırı yan sahəyə istiqamətlənmiş partlayışla tıxacın altından çıxaraq qazlardan və narın qırıntılı vulkanik materialdan ibarət hərəkətli kütlə - qızmar bulud əmələ gətirir. Kül, qaz və s. qırıntılarından ibarət olan qızmar bulud genişlənərək, vulkanın yamacları boyu 150 m/san. sürətilə yuvarlanaraq, vulkandan 9 km məsafədə olan Sen-Piyer şəhərini tamamilə yer üzündən silmişdir (Mon-Pele vulkanı, 8 may 1902-ci il).
Fillips əyrisi
Fillips əyrisinin qısa tarixçəsi
1958-ci ildə Yeni Zellandiyalı iqtisadçı A.U.Fillips "Economica" adlı ingilis jurnalında "1861-1957-ci illər arasında Böyük Britaniyada nominal əməkhaqqının dəyişmə sürəti ilə işsizlik arasındakı asılılıq" adlı məqaləsini dərc etdirdi. Fillips bu məqalədə işsizlik səviyyəsi və əmək haqqı artım tempi arasında əks asılılığın mövcudluğunu sübut etdi. Ancaq, bizim anladığımız müasir mənada inflasiya və işsizlik arasında münasibəti göstərən Fillips əyrisini iqtisadçılar Pol Samuelson və Robert Solou "American Economic Review" jurnalında "Antiinflyasiya siyasətinin təhlili" adlı məqalə aşkar şəkildə ortaya qoydular. Bu məqalədə onlar ABŞ iqtisadiyyatı üçün də inflyasiya və işsizlik arasında analoji əks asılılığın mövcudluğu haqda xəbər verdilər. Onlar göstərdi ki, işsizliyin səviyyəsinin aşağı olduğu dövrlərdə iqtisadiyyat üçün yüksək inflyasiya və onun əksi xarakterik haldır.
Fillips əyrisinin ilkin variantı
Fillipsin irəli sürdüyü münasibət işsizlik ilə inflasiya arasında deyil, nominal əmək haqqının artım tempi ilə işsizlik arasında olmuşdur. Digər bir nüans isə Fillipsin itəqdim etdiyi münasibət iqtisadi nəzəriyyə əsaslanmırdı. Əksinə, əlaqənin ilkin riyazi formasi tamamilə emirik mahiyyət daşımışdır. Daha sonralar iqtisadçılar bu əlaqənin statistik məlumatlara adekvatlığını artırmaq üçün nəzəri çərçivəsini işləyib hazırladılar. 1920-ci ildə iqtisadçı Irvinq Fişer Fillips tipli əlaqənin mpvcudluğunu qeyd etmişdi. Ancaq, Fliipsin original əyrisi əmək haqlarnın davranışlarını təsvir edirdi.
Ənənəvi Fillips əyrisi nominal əmək haqqının artım tempi işsizlik arasında əlaqənin ilkin forması aşağıdakı kimi olmuşdur :
Tənlik əməkhaqqı inflasiya artımı (gW) bildirmişdir. Aşağıda g dəyişənin "artım tempi" ilə eyni mənalıdır. Əmək haqqı səviyyəsi (W) bonus və digər mükafatları nəzərə almaqla bir işçi üçün düşən ümumi əmək xərcləridir. Burada istehsalatda çalışan əməyin əmək haqqısı nəzərdə tutulur çünki, bu xərclər şirkətlərin qiymət qərarlarında çox önəmli yer tututr.
Bu tənlik onu deyir ki, əmək haqqı artım tempi əmək haqqı trend artım tempi (W^T) ilə yüksəldiyi halda, işsizlik səviyyəsi (U)  ilə aşağı düşür. f funksiyası U- işsizlik ilə monoton artan funksiyadır. Çünki, əlaqənin mənfi olması səbəbi ilə, əmək haqqının azaldılması işsizliyin səviyyəsini artıracaqdır.
Bu tənlik haqda bir neçə mümkün izah mövcuddur. Əsas izahlardan biri budur ki, əmək haqqı qismən inhisar mühitində ikitərəfli danışıqlar yolu ilə müəyyən edilir: işsizlik səviyyəsi yüksəldiyi təqdirdə işçilərin bazar gücü zəifləyir və nəticədə işəgötürənin müqaviməti qarşısında işçilər əmək haqlarının artırılmasına az təzyiq göstərə bilirlər. Ona görə də işsizlik artığı zaman əmək haqlarının artım tempi aşağı düşür.
Ancaq hazırda anlaşılıan və istifadə edilən işsizlik ilə inflyasiya arasında Fillip əyrisi Samuleson və Solou tərəfindən aşkar formada irəli sürülmüşdür. Ona görə məqalənin davamında biz bu iki tədqiqatçının aşkar etdiyi Fillips tipli əyridən söz açacağıq.
Ənənəvi Fillips əyrisi
İnkişaf etmiş ölkələrdə bir çox iqtisadçılar inanırdılar ki, Fillipsin nəticələri inflasiya ilə işsizlik arasında daimi istiqrarlı asılllıq olduğunu bildirir. Ancaq bu iddia heç bir zaman empririk cəhətdən təstiqini tapa bilməmişdir. İqtisadi siyasət baxımından tətbiqi budur ki, monetar siyasətçilər aşağı işsizliyi təmin etmək üçün yüksək inflasiyaya imkan verə bilərlər, yəni inflasiya ilə işsizlik arasında seçim mövcuddur. Məsələn, monetar siyasət və/və ya fiskal siyasət iqtisadiyyatı yumuşaq siyasət vasitəsi ilə stimullaşdıraraq ümumi daxili məhsulu artıracaqdır. Fillips əyrisi üzrə hərəkət edərsək, bu inflasiyanın yüksəlməsinə və nəticədə aşağı işsizlik səviyyəsinə nail olmaq mümkün olacaqdır.
1970-ci illərdə bir çox inkişaf etmiş ölkələr staqflasiya kimi adlanan yüksək inflasiya və yüksək işsizlik ilə müşahidə edilən dövrü yaşaması və Fillips əyrisinə əsaslanan nəzəriyyələrin bu hadisənin baş verə bilməyəcəyini deməsi Fillips əyrisinə kəskin tənqidlərin olmasına səbəb oldu. Milton Fridman bu təndiqçilərin öncülərindən biri idi. 1968-ci ildə iqtisadçı Milton Fridmen "American Economy Review" jurnalında "Pul kredit siyasətinin rolu" adlı məqaləsində iddia edirdi ki, Fillips əyrisi yalnız qısa müddətli fenomendir, çünki, uzun müddətdə dövrdə işçilər və işəgötürənlər inflasiyanı nəzərə alaraq gözlənilən inflasiya qədər əmək müqavilələrində ödənişlərdə artım yaradacaqlar. Bu halda işsizlik yenidən öz səviyyəsinə qayıtmaq üçün yüksələcəkdir, ancaq indi daha yüksək inflasiya ilə. Bu onu göstərir ki, uzun müddətli dövrdə inflasiya ilə işsizlik arasında seçim yoxdur. Deyilənlərin praktiki əhəmiyyəti isə bundan ibarətdir ki, mərkəzi bank təbii səviyyədən aşağı işsizlik səviyyəsini hədəfləməməlidir.
Milton Fridmanın öz məşhur məqaləsində Fillips tənliyinə iki mühim faktoru əlavə edə bildi. Birinci mühim töhfə ondan ibrarət oldu ki, 1970-ci il staqflasiyasının izahında əhəmiyyətli rol oynayan işçilərin inflasiyanı izləməsi hipotezi (və ya gözlənilən inflasiya səviyyəsi, \pi^e=gP^e) modelə daxil edildi. Buna gözləntilər-genişləndirilmiş əmək haqqı yeni Fillips əyrisi adlandırıldı
İnflasiya gözləntilərinin tənliyə daxil edilməsi onu bildirir ki, faktiki inflasiya səviyyəsi inflasiya gözləntilərini formalaşdıraraq inflasiyanın gələcək səviyyəsini daha yüksəldə bilər. Sonralar iqtisadçı Ceyms Tobin bu hadisəni "inflasiya inersiyası" adlandırdı, çünki cari inflasiya keçmiş zamandan qalan inflasiya impulslarını bildirir. Ədəbiyyatlarda Fillips tənliyində inersiyanın mövcudluğu həmçinin "adaptiv gözləntilər" hipotezi kimi izah edilir. Yəni, insanlar qiymətlər barədə gözləntilərini formalaşdırarkən keçmiş inflasiya təcrübələrini nəzərə alırlar.
İnflasiya gözləntilərinin tənlikdə nəzərə alınmasının digər bir səbəbi odur ki, bu həmçinin qiymət-əmək haqqı əlaqəsini də nəzərə alır. Daha dəqiq desək, işəgötürənlər mənfəəti qorumaq üçün qiymətləri qaldırırlar, işçilər isə real əmək haqlarını qorumaq üçün inflasiyanı izləyirlər. Tənlikdə λ parametri (istənilən zaman kəsiyində sabit oluğu fərz edilir) işçilərin real əmək haqlarında azalmanı qoruyaraq gözlənilən inflasiya ilə əmək haqlarında yüksəlmənin dərəcəsini göstərir. Fərz edilir ki, uzun müddətli dövrdə bu paramatr vahidə bərabərdir. Yəni ki, uzun müddətli dövrdə işçilər birə-bir inflasiya ilə əmək haqlarının yüksəldilməsi üçün təzyiq edəcəklər.
Fridmanın Fillips əyrisinə ikinci mühim töhfəsi "təbii səviyyə" hipotezini irəli sürəməsidir. BU hipotezi müdafiə edən Fridman və digər iqtisadçılar iddia edirdilər ki, inflasiyanın yüksəlməsi və düşməsi faktiki işsizlik səviyyəsinin potensial və ya digər bir ifadə ilə iqtisadiyyatın uzunmüddətli dövrdə "can" atdığı işsizlik səviyyəsinindən harada yerləşməsindən asılı olaraq baş verəcəkdir. Yəni, bu uzun müddətli dövrdə inflasiyanı sürətləndirməyən təbii işsizlik səviyyəsidir (İSTİS, ing.:NAİRU).
Burada \pi inflasiya səviyyəsini, U faktiki işsizlik səviyyəsini, U^*- İSTİS potensial işsizlik səviyyəsini, \pi^e gözlənilən inflasiya səviyyəsini və isə inflasiya şoklarını bildirir. Əgər U< U^* olarsa, inflasiya sürətlənəcəkdir. Həmçinin, əgər U> U^*, inflasiya zəifləyəcəkdir. Fərz edilir ki, f(0)=0, yəni, U=U^*, olduqda f ifadəsi tənlikdən düşür.
Bəzi ədəbiyyatlarda işsizlik ilə ÜDM arasında yüksək korrelasiya səbəbi ilə tənlik (1) aşağıdakı formada yazılır və məcmu təklif əyrisi adlanır.
Burada Y real faktiki ÜDM-i, Y^* isə real ÜDM-nin potensial səviyyəsini bildirir. Yuxarıdakı tənlikdən fərqli olaraq artıq burada işsizlik ilə ÜDM əvəzlənərək, məcbur buraxılış kəsrinin inflasiyaya təsirini üzrə çıxarmağa çalışır. Həmçinin, əvəzlnmə baş verərəkən artıq əlaqə də müsbət yöndə dəyişmişdir. Yəni ki, əgər faktiki real ÜDM potensialdan yüksəkdirsə o zaman istehsal vasitələri yükələcək və inflasiya prosesi yaradacaqdır.
Yuxarıda qeyd edilən bütün fikirlər və tədqiqatılar qısa müddətli və uzun müddətli Fillips əyrisini ayırmağa imkan verdi.
Qısamüddətli Fillips əyrisi
Bir çox iqtisadçılar artıq Fillips əyrisini sadə olması səbəbilə original formasında istifadə etmir. Ancaq Fillips əyrisinin inflasiya gözləntiləri nəzərə alınan forması hal hazırda da təsirli alət kimi istifadə edilir. 1970-ci illərdə staqflasiya təcrübəsi Milton Fridman tərəfindən "təbii səviyyə" və rasional gözləntilər hipotezlərini ortaya qoyuldu və bu yeniliklər nəzəriyyədə işsizlik səviyyəsinin inflasiyaya qısamüddətli və uzunmüddətli dövrdə təsirini ayrılmasına səbəb oldu. Fridmanın Fillip əyrisinə gətirdiyi dəyişikliklər qısa müddətli Fillips əyrisini "gözləntilər-genişləndirilmiş Fillips əyrisi" adlanmağa başlandı.
Gözləntilər-genişləndirilmiş Fillips əyrisinin standart tənliyini aşağıdakı kimi yaza bilərik:
Qısa müddətdə agentlərin inflasiya gözləntiləri qeyri mükəmməl olduğundan və qiymətlər müqavimətli olduğundan qısa müddətdə işsizlik ilə inflasiya arasında seçim mövcuddur. Məsələn, əgər U< U^* olarsa, yəni faktiki işsizlik “təbii” işsizlikdən aşağı olarsa tələbin yüksək olması səbəbi ilə inflasiya sürətlənəcəkdir. Həmçinin, əgər U> U^*, əks proseslə inflasiya zəifləyəcəkdir.
İnflyasiya gözləmələri iqtisadi agentləri qiymətlər, əmək haqqının səviyyəsi, nisbi qiymətlər barədə təsəvvürlərinə təsir göstərir. Beləliklə, inflyasiya gözləmələri qısamüddətli məcmu təklif əyrisinin vəziyyətini müəyyən edən amillərdən biridir. Qısamüddətli dövrdə inflyasiya gözləmələrinə əvvəldən verilmiş kimi münasibət bəsləyirlər. Əgər təklif dəyişmirsə, məcmu tələb əyrisi yerini dəyişir və iqtisadiyyat verilmiş qısamüddətli məcmu təklif əyrisi boyunca yerdəyişmə edir. Deməli, pul-kredit siyasətində dəyişikliklər qısamüddətli dövrdə məhsul buraxılışı, qiymətlər, işsizliyin səviyyəsi və inflyasiyanın sürətinin qəfil dəyişiklərinə gətirib çıxarır. Lakin pul təklifinin artırılması yolu ilə qəfil inflyasiyanı əmələ gətirməsi qabiliyyəti yalnız qısamüddətli dövrdə mövcuddur.
Bəziləri fərz edir ki, vahid əmək xərci (artımı) gULC təklif şoklarını tutmaq üçün tənliyə əlavə edilməlidir. Bu standard qısa müddtıi Fillips əyrisini verir bizə:
İqtisadçı Robert J. Gordon bu tənliyi "Üçbucaq model" adlandırıb çünki, bu tənlik 3 faktorlara qısa müddətli inflasiya davranışı izah etməyə çalışır: tələb inflasiyası (aşağı işsizlik səviyyəsi ilə), təklif şokları inflasiyası (gULC), və inflasiya gözləntiləri və ya inersia inflasiyası.
Uzunmüddətli Fillips əyrisi
Uzunmüddətli dövrdə, belə fərz edilir ki, inflasiya gözləntiləri faktiki inflasiyanı yaxalayacaq və beləliklə olacaqdır. Bu uzun müddətli gözləntilər tarazlığını bildirir. Bu korreksiyanın bir hissəsi faktiki inflasiyaya gözləntilərin adaptasiyası hesabına baş verə bilər. Digəri isə digər faktlar işiğında insanlar iqtisadiyyat üçün yürütdükləri təxmin hesabına ola bilər (bu daha sonralar rasional gözləntilər ideyasını ortaya qoydu).
Uzun müddətdə bu o deməkdir ki, monetar siyasət işsizliyə təsir edə bilməz, çünki, faktiki işsizlik "təbbii səviyyə"nə geri döndüyü üçün monetar siyasətin davranışları real iqtisadiyyata neytral olacaqdır. Ancaq, monetar siyasətin uzun müddətli "neytrallığı" qısamüddətli fluktuasiyaların olmasına imkan verir və beləcə monetar siyasətiçilərə daimi olaraq qısa müddətdə inflasiyanı qaldıraraq müvəqqəti işsizliyi azaltmağa imkan verir. Gözləntilər tarazlığı bizə uzun müddətli Fillips əyrisini verir.:
Bu qısamüddətli Fillips əyrsinin üfüqi formasından başqa bir şey deyil. Əgər \lambda parametri vahiddən kiçik olduğu senariya baxarsaq, işsizlik düşdükdə inflasiya yüksəlir. Yəni, aşağı səvivyyəli işsizlik ( U^*-dən aşağı) qısa müddətli dövrlə müqayisədə uzun müddətli dövrdə daha yüksək inflasiya ilə nəticələnəcəkdir. Bu ona görə baş verir ki, faktiki yüksək inflasiya vəziyyəti qısa müddətdə inflasiya gözləntilərini qidalandırır, nəticədə isə gələcək dövr üçün inflasiyanı yüksəldir. Eynilə, yüksək işsizlik dövründə ( U^*-dan yüksək olduğu dövrdə) aşağı inflasiyaya səbəb olur. Bu həmçinin aşağı inflasiya gözləntilərini formalaşmasına səbəb olduğu üçün nəticədə inflasiya yenidən düşür.
Bu məntiq daha da irəliyə aparasaq, əgər \lambda vahidə bərabər olduqda, yəni, əgər işçilər özlərini gözlənilən inflasiyadan tamamilə qoruya biləcəksə üçbucaq model tənliyi aşağıdakı kimi olacaqdır:
Bundan əlavə uzunmüddətli dövrdə təklfi şoklarının baş vermədiyini fərz edərsək, o zaman tənlik aşağıdakı kimi sadələşəcəkdir:
onu bildirir ki, U = U^*.
Bütün fərziyyələr onu bildirir ki, uzun müddətdə yanız bir cür işsizlik səviyyəsi mövcuddur U^*. Bu xüsusilik iqtisadçıların nəyə görə bunu "təbii" işsizlik səviyyəsi adlandırdığını izah edir.
Yuxarıda deyilən fərziyyələr onu deməyə əsas verir ki, uzunmuddətli dövrdə iqtisadi agentlərdə tərəfindən təsbit edilən inflyasiyanın sürəti haqqında müəyyən gözləmələr yaranır. Gözləmələr əmək haqqı və qiymətlər son nəticədə qiymətlərin artım sürəti ilə uyğunlaşır, uzunmüddətli məcmu təklif əyrisi şaqulidir. Bu halda misal üçün pul təklifinin səviyyəsi ilə meydana çıxan məcmu tələbdəki dəyişikliklər iqtisadiyyatda istehsal olunan əmtəə və xidmətlərin həcminə təsir göstərmir. M.Fridmen və E.Felps belə bir nəticəyə gəldilər ki, uzunmüddətli dövrdə işsizlik öz təbii səviyyəsinə qayıdır.
Yeni klassik forma
Fillips əyrisi tənliyi (qısamüddətli) Lukas məcmu təklif tənliyindən də əldə etmək mümkündür. Lukasın (1973) yanaşması klassik yanaşmadan tamamilə fərqlidir. Lukas empirik məlumatdan başalamaq əvəzinə sadə iqtsiadi prinsipləri ehtiva edən nəzəri modellə başlayır.
Menora
thumb|200px|
Fillips əyrisi
Yeni klassik forma
Məcmu təklif tənliyindən başlayaq:
Menora
Menorah — Qüds məbədində zeytun yağı ilə yandırılan yeddi qollu şamdandır. Yəhudilərin ən qədim simvollarından hesab olunur. Musa peyğəmbərin Sina dağında gördüyü yanan kolun simvoludur. Doqquz qollu şamdan isə hanukiya adlanır. Menorah gündə iki dəfə tanrının dünyaya işıq saçmasını arzulamaq üçün yandırılırdı, hanukiya isə Hanuka bayramında istifadə edilir.
Fillips əyrisi
Yeni klassik forma
Burada Y faktiki məcmu buraxılışın loqarifmiq formasıdır, Y_n məcmu buraxılışın təbii səviyyəsinin logarifmik forması, a müsbət konstanta, P isə faktiki qiymət səviyyəsinin loqarifmik forması, və P^e isə gözlənililən qiymət səviyyəsinin loqarifmik formasıdır. Lukas fərz edirki, Y_n xüsusi bir dəyəri vardır.
Bu tənlik onu bildirir ki, agentlərin gələcək inflasiya gözləntiləri tamamilə dəqiq və doğrudursa, o zaman fakttiki qiymət səviyyəsi və gözlənilən qiymət səviyyəsi bərabərləşir və sonuncu ifadə tənlikdən düşür, beləcə faktiki buraxılış real ÜDM-nin təbii adlanan (potensial) səviyyəsinə bərabər olur. Bu o deməkdir ki, Lukas məcmu buraxılış əyrisində faktiki ÜDM-nin potensial ÜDM-dən kənarlaşmasına – və faktiki işsizliyin təbii işsizlikdən kənarlaşması- yeganə səbəb qeyri-dəqiq inflasiya gözləntiləridir.
Bu fikir Fillips əyrisindən fərqlənir, belə ki, məcmu buraxılışın təbii səviyyəsini çata bilməmə kimi bazarların qeyri mükəmməl və ya natamamlığı, qiymətlərin gecikməsi kimi səbəblər göstərilir. Lukas olmayan fikrə görə isə, qeyri dəqiq gözləntilər məcmu buraxılışın kənarlaşmasına səbəb ola bilər, ancaq bu yalnızbaşına səbəb ola bilməz. Lukasın yeni klassik davamçıları, bazarların hər zaman mükəmməl və tarazlıqda fərz edirlər ( inflasiya gözləntiləri verilməsi şərti ilə).
Tənliyi aşağıdaki kimi çevirmək olar:
Daha sonra, dünya təklifində gözlənilməyən ekzogen şokları \vartheta daxil edirik:
Keçmiş dövrün qiymət səviyyəsini P_(-1) çıxdıqda bizə inflasiya səviyyəsini verəcəkdir, çünki,
Burada b müsbət konstanta, U işsizlik, və U_n isə işsizliyin təbii səviyyəsi, sonda biz qısa müddətli Fillips əyrisinə gəlib çıxdıq:
Bu tənlik, bizə inflasiya \pi ilə işsizlik U arasında aşağıya doğru yönəlmiş əmsallı əyrini verəcəkdir. Beləliklə Lukasın fərqli hipotezləri ilə də Fillips əyrisini əldə etmək mümkündür.
Yeni Keynes tipli Fillips əyrisi (YKFƏ)
YKFƏ qeyi-mükəmməl monopolistik rəqabət nəzəri çərçivəsində qurulub. Belə ki, model fərz edir ki, qiyməti təyin edilən mallar mənfəətini maksimallaşdıran monopoliya tərəfindən istehsal edilir. Həmçinin, monopolist mallar üçün qeyri mükəmməl əvəzedicilər mövcud ola bilər, yəni ki, əmtəə üçün tələb şirkətin yalnız öz qiymətindən deyil həmçinin, o əmtəəni əvəzləyə biləcək malların qiymətindən də asılıdır. Digər bir fərziyyə isə budur ki, monoplistik rəqabət olduğu üçün istehsalçı öz əmtəəsinin qiymətini təyin edərkən əvəzedicilərin qiymətini verildiyi kimi götürməsidir. Beləliklə, davamlı olaraq nominal qiymətlərini tənzimləyən monopolist qiyməti hal-hazırdakı marjinal gəlir və xərclərini bərabərləşdirəcək qədər təyin edəcəkdir və qiymət marjinal xərc üzərindən marja olacaqdır. Əgər nominal qiymətlər daimi olaraq korreksiya edilə bilinmirsə, o zaman, monopolist qiymətlərin təsbit olduğu dövr üzrə cari nominal qiyməti elə təyin edəcəkdir ki, bu qiymət marjinal gəlirin gözlənilən indiki dəyərini və xərcini bərabərləşdirsin.
İqtisadi ədəbiyyatda şirkətlərin qiymətləri mexanizmlərini izah etməyə çalışan müxtəlif modellər irəlli sürülmüşdür; bir çoxu qiymət korreksiya etmə imkanını ekzogen amil kimi götürülmüşdür. Bunlardan biri də Kalvo-tipli qiymət korreksiyasıdır ki, hər bir period, şirkət qiyməti müəyyən zaman intervalında qiymətin sabit olması ehtimalı ilə təyin edir. Kalvo-tipli qiymət korreksiyasından istifadə edərək Woodford (2003) göstərir ki, hər bir şirkət üçün xəttiləşdirilmiş optimal qiymət korreksiyası qaydasının cəmlənməsi cari və gözlənilən gələcək inflasiya və məcmu marjinal xərc üçün aşağıdakı ifadəni verir,
Burada, \beta və  parametrləri YKFƏ-nin struktur parametrləridir, həmçinin qiymət tənzimlənməsi ehtimalını \alpha, və \epsilon_t  isə təsadüfi xətalardır. Növbəti dövr inflasiya üçün mövcud gözləntilər şəklində verilmişdir. Təsadüfi dəyişən adətən şirkətlərin marjasına ekzogen şoklar kimi izah edilir. Tənliyi həll etdikdə aydın olur ki, cari və gözlənilən gələcək marjinal xərc bügünkü inflasiyanın əsas yarıdıcı səbəbləridir. YKFƏ modelinin klasik Fillips əyrisindəən fundamental fərqi bu idi ki, klassik yanaşmada tənlik adaptiv gözləntilər hipotezinə söykəndiyi halda YKFƏ rasional gözləntilər hipotezinə söykənirdi.
Hibrid model
YKFƏ modelinin empirik qiymətləndirmələr zamanı statistik məlumatlara adekvatlığı aşağı olması səbəbilə modelin yenidən təkminləşdirilməsinə ehtiyac olmuşdur. Buna səbəb kimi inflasiyanın marjinal xərcə nisbətən daha ətalətli davranış göstərməsini göstərirlər. Buna görə də iqtisadçılar, YKFƏ-ni təkminləşdirərək "gözəyarı qayda" qiymət tənzimləyicilərini, məsələn, inflasiya laqının (inersiyanın) modelə daxil edilməsini rəli sürüblər,
Beləcə yeni model YKFƏ və standard Fillips əyrisinin hibrid forması olur.
Siyasət əhəmiyyəti
Monetar siyasətin YKFƏ ilə inflasiyanı nəzarət edə bilməsi modelin əmsallarının  nisbi  ölçüsündən asılıdır. Belə ki, monetar siyasət inflasiyaya marjinal xərclər üzərindən təsir edir. Ona görə də marjinal xərcə olan əmsal nə qədər kiçikdirsə, monetar siyasətin inflasiyaya təsir gücü bir o qədər zəif olacaqdır. Daha kəskin senaridə, \lambda = 0, inflasiya monetar siyasətdən tamamailə müstəqil proses sərgiləyir. İnflasiyanı azaltmağın “xərci” isə keçmiş ( \gamma ) və gələcək inflasiyanın  (\beta) əmsalllarının nisbi ölçüsündən asılıdır. Əgər inflasiyanın inersiyası (\gamma) böyükdürsə, o zaman inflasiya daha çox özünün keçmiş dəyərləri ilə təyin edilir və beləcə siyasət addımlarının inflasiyaya təsiri müəyyən zaman alacaqdır. Digər tərəfdən gələcək inflasiya əmsalının (\beta) qiymətinin yüksək olması monetar siyasətin addımlarının inflasiyaya təsiri ani (tez) olacaqdır. Ona görə də monetar siyasətin effektivliyini ölçmək üçün tənliyin parametrlərini qiymətləndirməliyik.
Mirzə Əbdülbaqi Danişmənd
Mirzə Əbdülbaqi Danişmənd — Azərbaycan şairi
Həyatı
Həyatı haqqında məlumat azdır. Ərəb və fars dilində mükəmməl təhsil almışdır. Fəlsəfə, ədəbiyyat, ərəb dilçiliyi, riyaziyyat və s.fənləri dərindən öyrənmişdir.
Vəfatı
Mirzə Əbdülbaqi Danişmənd 1629-cu ildə vəfat etmişdir.
Bədii yaradıcılığı
Əsərlərini farsca yazmışdır. İraq alimləri onu öz dövrünün dahisi hesab etmişlər. "Baqi" təxəllüsü ilə fəlsəfi məzmunlu qəsidə və rübailər yazmışdır. Sufiliyə meyil göstərmiş, xəlifə Əlinin "Nəhcül-bəlağə" əsərinə, "Qurana" və "Əssəhifə əl-kamilə əs-səccadiyyə" əsərinə farsca şərhlər yazmışdır. Danişmənd eyni zamanda tanınmış xəttat olmuşdur. İsfahanda Şah Abbas məscidinin kitabələrini yazmışdır.
Amber şahmat turniri
Amber şahmat turniri (rəsmi adı ilə ) — 1992-2011-ci illərdə keçirilmiş illik şahmat turniri. Turnirə ancaq dəvət yolu ilə dünyanın ən yaxşı şahmatçıları iştirak edirdilər. 1993-cü ildə keçirilən ikinci turnirdən etibarən gözübağlı şahmat və sürətli şahmat da turnirin proqramına salınmış və turnirin özü Monakonun paytaxtı Monte Karlo şəhərində keçirilməyə başlanmışdır. Turnirin sponsoru qiyabi şahmat üzrə dünya çempionu olmuş holland biznesmen Yup Van Osterom olmuşdur. Onun qızının şərəfinə adlandırılmış bu turnirin ilin mart ayında təşkil olunurdu. Van Osteromun bacısı da öz adını Kristal Kelli şahmat turnirinə vermişdir.
Turniri ən çox Vladimir Kramnik qazanmışdır. (6 dəfə) Vişvanatan Anand yeganə şahmatçıdır ki, eyni turnirdə həm sürətli şahmat, həm də gözübağlı şahmat turnirlərinin qalibi olub. (Bunu iki dəfə etmişdir: 1997 və 2005-ci ildə) Sürətli şahmatda ən çox qalib gələn Anand (9 dəfə), gözübağlı şahmatda isə ən çox qalib gələn Kramnikdir. (9 dəfə)
Harri Kasparovdan başqa turnirdə bir çox məşhur sima iştirak etmişdir. Vasili İvançuk bütün mövsümlərdə iştirak etmiş yeganə şahmatçıdır.
Kəllə
Kəllə — onurğalı heyvanlarda və insanda başın skeleti. Onurğalılarda kəllə ox və ya beyin kəlləsi, visseral, yaxud üz kəlləsinə bölünür. Ox kəlləsi gövdənin ox skeletinin önə doğru davamı olub beyinin, qoxu orqanının və daxili qulağın ətrafında inkişaf edir. Visseral kəllə bağırsaq borusunun ön şöbəsinin (udlağın) skeletidir. İlk dəfə qəlsəmə yarıqlarını bir-birindən ayıran visseral qövslərdən təşkil edilmişdir.
Amber şahmat turniri
Turnirin sonuncu — 20-ci mövsümü 2011-ci ildə baş tutmuşdur.
Kəllə
Heyvanların kəlləsi
Kəllənin təkamül prosesiidə dəyişilməsi beyinin və duyğu orqanlarının mütərəqqi inkişafı, qəlsəmə tənəffüsünün ağciyər tənəffüsü ilə əvəz edilməsi və orqanizmin su mühitindən quru mühitinə keçməsi ilə əlaqədar müxtəlif qidalanma üsullarının dəyişilməsi nəticəsində olmuşdur. İbtidai balıqlarda ilk dəfə qığırdaq kəllə meydana çıxır. Ali balıqlarda və quru onurğalılarında isə qığırdaq kəllə ancaq embrional dövrdə olur. Suda-quruda yaşayanlarda qığırdaq kəllə sümüklə daha çox əvəz edilir və kəllə sümüklərinin miqdarı sümüklü balıqlara nisbətən az olur. Sürünənlərdə və quşlarda kəllə tamamilə sümükdən ibarətdir, yalnız qoxu nahiyəsində qığırdağa təsadüf edilir. Məməlilərdə kəllə daha yüksək inkişaf dərəcəsinə çatır.
Amber şahmat turniri
1992
thumbnail|Vasili İvançuk ilk qalibdir. İlk dəfə turnir 1992-ci ilin 3-13 fevral tarixləri arasında Monakoda, Rokeprun-Kap-Martində dairəvi sistem üzrə keçirilmişdir. Bu zamana gözübağlı şahmat turniri keçirilməmişdir. İlk dövrəni məğlubiyyətsiz Vişvanatan Anand 8/11 xalla udmuşdur. Vasili İvançuk isə 7.5 xalla ikinci olmuşdur. Viktor Karçnoy 7 xal toplamışdır. Anand daha sonra 3 oyun uduzmuş və İvançuk qalib gəlmişdir. İvançuk 14 xalla birinci, Anand 13 xalla ikinci, Anatoli Karpov, Viktor Karçnoy və Lyubomeir Lyuboyeviç isə 12.5 xalla 3-cü olmuşdurlar. 15 yaşında turnirə qatılan Yudit Polqar 10-cu yeri tutmuşdur.
Turnir kitabları
Turnirlə əlaqədar ilk kitab 1992-ci ildə çap olunmuşdur. 1993-1998-ci illərdə hər il turnir kitabçaları çap olunmuşdur.
Kəllə
İnsanın kəlləsi
İnsanda beyin kəlləsi 8 sümükdən (tək alın, ənsə, əsas, xəlbir sümük, çüt təpə və gicgah sümükləri) təşkil olunur və visseral kəllədən yuxarıda yerləşir. Yuxarı hissəsi kəllə qapağı, aşağı hissəsi kəllə əsası adlanır. Kəllə əsasının daxili 3 çuxura bölünür: ön kəllə çuxuru, orta kəllə çuxuru və dal kəllə çuxuru. Ön və orta kəllə çuxurlarında beyin, dal kəllə çuxurunda isə beyinçik yerləşir. Visseral kəllə isə 14 sümükdən (tək çənə və xış sümüyü, çüt ənk, almaçıq, damaq, burun, göz yaşı və aşağı burun balıqqulağı sümükləri) təşkil olunur və beyin kəlləsinin ön şöbəsinin altında yerləşir. Bura dilaltı sümüyü də aid edirlər. Yeni doğulmuş uşaqlarda beyin kəlləsi visseral kəllədən çox (8 dəfə) böyük olur və əmgəklər (sümükləşməmiş nahiyələr) təsadüf edilir. Normal halda əmgəklər 2-ci ilin axırına qədər sümükləşir. Uşaq böyüdükçə beyin kəlləsinin visseral kəlləyə olan nisbəti dəyişir. Kəllənin ölçü və formasının müəyyən fərdi xüsusiyyətləri vardır. Çevrəsi 52—64 sm, uzunluğu 15—18 sm, eni 12—15 sm arasında variasiya edir.
Deniel Makfadden
Deniel Makfadden  — amerikalı iqtisadçı. 2000-ci ildə Ceyms Hekmanla birlikdə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Deniel Makfaddenin İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmə səbəbini İsveç Kral Elmlər Akademiyası bu şəkildə ifadə etmişdi: "Deniel Makfadden kəsikli seçkilərin analizi üçün nəzəriyyə və metodlar təkmilləşdirdiyinə görə təltif olunur". Deniel Makfadden hələ də Berkli Kaliforniya Universitetində iqtisadiyyat professoru olaraq işləyir.
Həyatı
Deniel Makfadden 29 iyul 1937-ci ildə Relic şəhərində anadan olub. 19 yaşında olarkən Minnesota Universitetindən fizika ixtisası üzrə məzun oldu və 5 il sonra iqtisadiyyat üzrə doktorluq dərəcəsinə yüksəldi. Minnesota Universitetində olarkən elmi rəhbəri Leonid Qurvitsdi. Leonid Qurvits də 2007-ci ildə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdü.
Deniel Makfadden 1964-cü ildə Berkli Kaliforniya Universitetində işləməyə başladı. 1977-ci ildə Massaçusets Texnologiya İnstitutuna keçdi, lakin 1991-ci ildə yenidən Berkli Kaliforniya Universitetinə geri döndü. 1975-ci ildə Con Beyts Klark, 1986-cı ildə isə Friş medalına layiq görülmüşdür. 1981-ci ildə ABŞ Beynəlxalq Elmlər Akademiyasına üzv seçilmişdir.
Pelit
Pelit fraksiyası çökmə süxurların və dib çöküntülərinin ölçüləri <0,01 mm hissəciklərdən ibarət olan fraksiyası.
Pelit quruluş çox kiçik ölçülü (<0,01 mm) hissəciklərindən (95%-dən çox) ibarət çökmə süxur quruluşu; gil və gil şistləri, argillit və mergellər, vulkanik tuflar və bəzi klastik süxurlar üçün səciyyəvidir.
Pelitləşmə — kaliumlu çöl şpatlarının epimaqmatik proseslər, yaxud aşınma nəticəsində dəyişilməsinin ilk mərhələsi. Nəticədə pelit (kaolin və b.) yaranır, minerallar şəffavlığını itirir.
Bulbophyllum guttifilum
(Bulbophyllum guttifilum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Nazim Qasımov
Qasımov Nazim Mustafa oğlu (1933–2006) – Azərbaycan mühəndis ziyalılarının nümayəndəsi, tikinti istehsalın böyük nəzəriyyəçisi və praktikidir, əhəmiyyətli "Kür təzyiq su kəməri" layihəsinin baş mühəndisi və rəis müavini olub. Yol xidmətçisi olaraq, xarici iqtisadi əlaqələri qurmada fəaliyyət göstərib, MDB ölkələrinin yol peşakarları arasında tanınılır. 1985-ci ildə İran ekspertləri ilə birlikdə sərhədəki körpülərin vəziyyətini qiymətləndirmə kommissiyasında SSRİ-nın nümayəndələri qrupuna rəhbərlik edib, bəynalxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq edib: MDB-nin dövlətarası yol xidmətçilərin soveti, TASİS-TRASEKA (Avropa İttifaqı), ECO (İƏT) (İslam Ölkələrin İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı), ESKAP (BMT) və digərlər.
Həyatı
Qasımov Nazim 1933-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1958-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun nəqliyyat fakültəsini "avtomaqistral və şəhər yolları" ixtisas üzrə bitirib. 1958–1964 illərində mühəndis, baş mühəndis, dəstə başçısı, layihə baş mühəndisi vəzifələrində Şose Yolları Baş İdarəsi "Azdorproyekt" İnstitutunda işləyirdi. Süni qurmaların və yolların araşdırma işlərində, layihə düzəltməsində iştirak edib. Həm də Azərbaycan Politexnik İnstitutunda körpülər, torpaq mexanikası kafedrasında müəllimlik edirdi. 1965–1968 illərində Nazirlər Sovetinin İnşaat və Şəhər Təsərrüfatı idarəsində baş referent kimi işləyib.
1981–1984 illər müddətində Nazirlər Sovetinin İnşaat və Kommunal təsərrüfatı şöbə müdiri kimi işləyirdi. 1984-cü ildə Avtomobil Yolları tikinti və istismar nazirinin birinci müavini, nazirlik "Azəravtoyol" ("Азеравтодор") istehsal birliyinə çevirəndə onun müdir vəzifəsinə keçir. 1993–2001 illərində Azərbaycan İqtisadiyyat Nazirliyinin nəqliyyat idarəsində baş mütəxəssisdir. 2001–2003 – "Azəravtoyol" dövlət konsernində texniki şöbə müdiridir. 2003-cü ildən "YolNəqliyyatServis" Departamentində texniki şöbə müdiri kimi işləyirdi.
Bellarin yarımadası
thumb|300px Bellarin yarımadası — Avstraliyanın Viktoriya ştatında, Melburn şəhərindən cənub-şərqdə yerləşən yarımada. Yarımada Port-Fillip, Corio Bay və Bass boğazı ilə əhatələnir. Morninqton yarımadası ilə birlikdə Port-Fillipi Bass boğqazından ayırır. XIX əsrdə yarımadada avropalıların məskən salmasaına qədər burada Wathaurong aborigenləri yaşayırdılar. Hazırda yarımada turistlər arasında məşhurdur.
Hazırda burada 55 000 nəfər yaşayır. Region daha çox turistik bölgədir.
Nizə
thumbnail|Nizə ilə silahlanmış qədim döyüşçü Nizə, mizraq və ya cida — qədim atıcı, deşici və kəsici soyuq silah. Müxtəlif uzunluqda olur. Qısa və yüngül nizələr məsafədən atmaq, nisbətən ağır və uzun nizələr yaxın döyüş üçün istifadə olunurdu. Nizədən həm piyada, həm də at belində yararlanırdılar.
Qabaqçöl
Qabaqçöl — Azərbaycan Respublikasının Balakən rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Balakən rayonunun Xalatala, Meşəşambul və Şərif kəndlərindən ayrılmış ərazidəki yaşayış məntəqəsi Qabaqçöl adı ilə rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilərək şəhər tipli qəsəbələr kateqoriyasına aid edilmiş və bu qəsəbə mərkəz olmaqla Qabaqçöl qəsəbə Soveti yaradılmışdır.