cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
CD
Tarixi haqqında
Kompakt disk 1979-cu ildə Phillips və Sonz tərəfindən işlənmişdir. Phillips özünün öncədən sahib olduğu lazer disklərinin əsasında yeni istehsal prosesi işləyir. Sony öz sırasında rəqəmli profesional maqnitafonlarda işlədilən informasiyanın yazılma formatını — PCM-i (Pulse Code Modulation) daxil edir. 1982-ci ildə Hannover yaxınlığındakı zavodda kompakt disklərin kütləvi istehsalına başlanır. Kompakt disklərin məşhurlaşmasına Microsoft və Apple kompüterlərinin tətbiqi təsir göstərir.
Texniki göstəriciləri
kompakt disklər qalınlığı 1,2 mm olan polikarbonat materialından hazırlanır. Onun bir tərəfi aluminium qatı ilə örtülür. Bu hissəyə adətən diskin mətni yazılır. Ona görə də, diski heç vaxt tərsinə qoymaq olmaz, çünki, aluminium qatı aşağıdan 1.2 mm polikarbonat ilə qorunur, yuxarıdan isə yalnız onun üzərinə nazik şəffaf rəng çəkilir. Bundan əlavə diskin bu hissəsində hündürlüyü 0,5 mm olan çıxıntı nəzərədə tutulur ki, o müstəvi üzərində qoyulduqda səthə toxunmasın. Diskin mərkəzində ölçüsü 15 mm olan deşik nəzərdə tutulur. Buradan o barmağa keçirilməklə götürlür.
Kompakt diskin dimaetri 12mm, həcmi isə ilk vaxtlarda 650 Meqabayt (və ya 74 dəqiqə audio) idi. Deyilir ki, diski hazırlayanlar onu elə həcmdə hazırlamışlar ki, diskə Bethovenin doqquzuncu simfoniyası yerləşsin. 2000-ci ildən başlayaraq daha böyük həcmdə olan disklər, yəni 700 Meqabayt ölçülü disklər geniş yayılır. Bu disklərdə 80 dəqiqəyə qədər audio yazmaq mümkündür. Ölçüsü 900 Meqabayt olan disklərə də rast gəlinir. Hətta mini disklər də mövcuddurlar. Onların dimaetri 8 sm, həcmi isə 120 və ya 210 MB olur. Bu disklərdə 21 dəqiqə audio yazmaq olur.
İslamşəhr şəhristanı
İslamşəhr şəhristanı — İranın Tehran ostanının şəhristanlarından biridir. Şəhristanın inzibati mərkəzi İslamşəhr şəhəridir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 447,192 nəfər və 114,009 ailədən ibarət idi.
Ağdaş (Kəlbəcər)
Ağdaş — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun İstibulaq kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan dövlət başçılarının imzaladığı üçtərəfli bəyənatdan sonra Ağdaş kəndi 25 noyabr 2020-ci ildə boşaldıldı.
Tarixi
Kəlbəcər rayonunun Çaykənd inzibati ərazi vahidində kənd.Dağlıq ərazidədir. Kənd Ağdaş dağının döŞündə salınmışdır. Etnotoponimdir. ƏfŞarların araşlı oymağının bir qolunun ağdaş adlanması və Ağdaş rayonunun XX əsrin əvvəllərinə qədər Ərəş qəzası kimi qeydə alınması bunu bir daha subut edir. Ağdaş toponimi türk xalqlarının onomastikasında geniş yayılmışdır: Aktaş (Özbəkistanda dağ), Akdaş (Türkmənistan), Aktas (Qazaxıstan), Ağdaş (Başqırdıstan, Ermənistan), Aqtaş (Əfqanıstan), Akdaş (İran, Türkiyə) və başqaları.
Yaylaqlar
Alagöllər yaylağı, Söyüdlü yaylağı, Hacı Ələmşaha toy olan yurd, Kürdlərin yurdu, Çınqıl yurd, Çala yurd, Qonur yurdu, Ağqaya yurdu.
Bulaqlar
Dördgözlü bulaq, Soyuq bulaq, Çınqıllı bulaq, Pir bulaq.
Grevillea pteridifolia
(Grevillea pteridifolia) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ağzıbir (Kəlbəcər)
Ağzıbir — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.
Pişva şəhristanı
Pişva şəhristanı — İranın Tehran ostanının şəhristanlarından biridir. Şəhristanın inzibati mərkəzi Pişva şəhəridir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 69,995 nəfər və 17,288 ailədən ibarət idi.
Qaraboğazgöl
Qaraboğazgöl — Xəzər dənizinin şərqində Türkmənistan ərazisində laqun mənşəli körfəz. Dənizlə dayaz və eni 200 metrə çatan eyni adlı boğazla birləşir. Onun sahəsi mövsümdən asılı olaraq dəyişir. Dərinliyi 4-7 metr arası dəyişir. Körfəzin duzluluğu Xəzər dənizinə nisbətən daha yüksəkdir, 310 ‰ təşkil edir. Körfəzin duzluğunun yüksək olmasının səbəbi Mirabilit duzu ilə zənginliyidir. Körfəzin sahəsi 18 000 km²
Adının etimalogiyası
Qara boğaz gölü mənasını verir. Demək olar ki, Xəzərin suyunu özünə çəkərək buxarlandırır. Körfəz dənizçilərdə və köçərilərdə həmişə vahimə doğururdu. Hər zaman insanların təfəkküründə ölüm və zəhərli su kimi qalıb.
Bəzən körfəzi Ağ qızıl dənizi adlandırırlar. Səbəb onun zəngin mirabilit ehtiyatı ilə əlaqədardır.
Duzluğu
thumb|left|[[Xəzər dənizini körfəzlə birləşdirən dar Qaraboğazgöl boğazı]] Az dərinlik körfəzin duzlu sularının yenidən dənizə qayıtmasına səbəb olur. Bununla da laqun Xəzərin duz balansına öz təsirini göstərir. Hər km³ dənizdən körfəzi 13-15 milyon ton müxtəlif duzlar axır. Hər il isə körfəzə 8–10 km³ su axır. Səviyənin yüksək olduğu vaxtlar isə bu rəqəm 25 km³ qədər qalxır.
Argentina erməniləri
Argentina erməniləri – Argentinada yaşayan erməni əsilli şəxslərə verilən ümumi ad. Argentinada yaşayan ermənilərin ümumi sayı 70 mindən çoxdur. Bəzi mənbələrdə say 135 min şəklində göstərilir. Bura daxil olan şəxslər, əsasən, qarışıq nigahlardan dünyaya gələn və erməni kimliklərini itirmiş şəxslərdir. Argentina erməniləri ABŞ, Fransa, Rusiya və Livanda yaşayan erməni icmalarından sonra ən çox nüfuza sahib toplumdur.
Çoxluq halda ölkənin paytaxtı Buenos-Ayresdə məskunlaşan toplumu Suriya, Livan və Kilikiyadan gəlmiş ermənilər yaratmışdır. ASALA tərəfindən 1970–1980-ci illərdə Türkiyənin xarici ölkələrdə yerləşən səfirliklərinə qarşı törədilmiş terror aktlarının maliyyələşdirilməsində Argentina ermənilərinin rolu danılmazdır.
Tarixi
XX əsrin əvvəllərindən etibarən Osmanlı imperiyasının sərhədləri daxilində yaşayan etnik azlıqların nümayəndələri daha yüksək yaşayış əldə etmək naminə Avropa və Şimali Amerika kimi qitələrə getməkdə idi. Planlaşdırılan səfərlərdən biri də Latın Amerikası istiqamətində olmuşdur. XX əsrin əvvəllərində iqtisadi baxımdan inkişaf mərhələlərini yaşayan və zəngin torpaq sahələri ilə miqrantlar üçün cəlbedici görünən Argentina və Braziliya kimi ölkələr ötən əsrin əvvəllərində minlərlə mühaciri qəbul etmişdir. İlk erməninin Argentinaya nə zaman gəldiyi dəqiq məlum olmasa da bu tarixinin 1920-ci illərdən əvvəl olmadığı ehtimal olunur. Osmanlı imperiyasının Adana və Kilikiya kim bölgələrindən olan ilk erməni ailələr paytaxta yaxın ərazilərdə məskunlaşmışdır. Qəhrəmanmaraş və Qaziantep şəhərlərdə etnik zəmində baş verən münaqişələr səbəbindən ermənilərin ikinci bir dalğasının Argentina ərazilərinə yerləşməsi XX əsrin 30-cu illərinə təsadüf edir. Bu dövrdə 60 dan çox etnik erməninin Kilikiyadan gələrək əraziyə məskunlaşdığı təxmin edilir. Müasir Argentina erməni icmasının ilkin nəsillərini böyük ölcüdə Kilikiyadan gəlmiş ermənilər yaratmışdır.
Rusiya vətəndaş müharibəsindən sonra imperiya daxilində yaşayan bir necə erməni öz ailəsi birlikdə Argentinaya yerləşmişdir. 1947–1954-cü illər aralığında SSRİ-dən, 1960–1985-ci illər aralığında isə Suriya və Livanda yaşayan ermənilərin Argentinaya mühacirət etdiyi məlumdur. Argentinanın İkinci dünya müharibəsindən kənar qalması, təhlükəsiz ərazidə yerləşməsi kimi səbəblər bir çox etnik mənsubiyyətdən olan mühacirlərin buraya gəlməsi ilə nəticələnirdi. 1979-cu ildə baş vermiş İran inqilabı zamanında ermənilərin Argentinaya gəlişi müşahidə olunmuşdur. Argentinada diktator rejimin hakim olduğu 1976–1983-cü illər aralığında 60 dan çox erməni rejim birlikləri tərəfindən oğurlanmışdır.
Sosial həyat
thumb|right|250px|[[Argentinanın Obera şəhərində təşkil edilmiş Miqrantların XXVI festivalı zamanı Buenos-Ayresdən gəlmiş ermənilər öz icmalarını təmsil edirlər. (3 sentyabr, 2005) ]] Argentina ərazisində yerləşən ilk ermənilər özlərini yerli cəmiyyətə uyğunlaşdırmağa çalışırdılar. Kilsələrin, dini seminariyaların, məktəb və kitabxanaların yaradılması bu yolda atılan əsas addımlardan idi. 1930-cu ildə paytaxt və ətraf ərazilərdə 10 mindən çox etnik erməninin yaşadığı təxmin edilir. XX əsrin sonlarına yaxın icmanın gənc nümayəndələrinin Amerika Birləşmiş Ştatlarına yerləşmə kimi meyilləri artmışdır. Bu gün Buenos-Ayres və Kardoba şəhərlərində məskunlaşan icmanın tabelyində yeddi məktəb, yeddi qriqoryan kilsəsi, katolik və protestan kilsələri, iki qəzet, üç radio stansiyası və bir necə qeyri-hökumət təşkilatları vardır. Argentina erməniləri keçirdikləri sosial kampaniyalar nəticəsində 1915-ci ildə Türkiyənin şərqində baş vermiş hadisələri soyqırım kimi qəbul etdirə bilmişdir. Erməni soyqırımı iddiası ilk dəfə 1993-cü ildə parlamentdə qəbul edilmişdir.
Ölkədə yaşayan erməni icmasını təmsil edən Deportivo Armenio futbol klubu 1962-ci ildə yaradılmış və tarixi ərzində iki dəfə Argentinanın əsas futbol liqası olan Primera Divisiónda çıxış etmişdir. Hal-hazırda ölkənin dördüncü liqasında çıxış edən komanda əvvəlki kimi güclü çıxış edə bilmir. Argentina erməni icması Qarabağda yaşayan erməni icmasının qanunsuz şəkildə dəstəklənməsində fəal iştirak etməkdədirlər. Buna misal olaraq Argentina ermənilərdən olan milyarder Eduardo Eurnekiyanın mütəmadi şəkildə Qarabağ ərazisində yaşayan erməni icmasına etdiyi yardımları göstərmək olar.
Rinyo-le-Fran
Rinyo-le-Fran  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — En. Meksimyo kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Burk-an-Bres.
INSEE kodu — 01325.
Müqəddəm eli
Müqəddəm eli — Azərbaycan xalqının tanınmış qurumlarından biri. Marağada yaşam sürür.
Elin tarixi
1606-cı ildə I Şah Abbas Qarabağı osmanlılardan azad etdi. Bu dönəmdə Bayat tayfasının başçısı Əmir Ağaxan sultan Müqəddəm idi. Şah Müqəddəm oymağına Marağa vilayətində ölkə təklif etdi. Əmir Ağaxan sultan razılaşıb, oymağı ilə birgə Marağaya köçdü. Özü Marağanın hakimi, oymağı vilayətin axarlı-baxarlı torpaqlarında sakin oldu. Şah butün oymağı çobanbəyi, çöpbaşı və digər ödənclərdən birdəfəlik azad etdi.
1725-ci ildə çoxsaylı Osmanlı ordusu yenidən Azərbaycanı tutdu. Nadirqulu xan Qırxlı-Avşar öncə istilaçı əfqanları məmləkətdən çıxarıb, sonra Osmanlıların dəfinə girişdi. O çağlarda Marağada Müqəddəm elinə vəkil Həsənəli bəy başçılıq edirdi. Vəkil Həsənəli bəy öz eli Müqəddəmlə birgə üsyan qaldırıb, Nadirqulu xanın köməyi ilə Marağanı osmanlılardan azad etdi.
Məhəmmədrza xan Müqəddəm Nadirqulu xan Qırxlı-avşarın cəsur qoşun başçılarından biri idi.
1744-cü ildə Həsənəli bəyin oğlu Əliqulu xan Marağaya və Müqəddəm elinə başçılıq etməyə başladı. Nadir şah Avşarın ölümündən sonra, 1747-ci ildə Əliqulu xan Marağanı müstəqil, özünü isə hakim-mütləq elan etdi. Əliqulu xandan sonra oğlu Hacı Əliməhəmməd xan Marağanın hakimi oldu.
Hacı Əliməhəmməd xan basqınçı əfqanların və kürdlərin qarşısını almışdı. Tarixçi Mirzə Rəşid Ədibüşşüəra yazır: ''"Hicri qəməri 1174-cü ildə Azad xan Məhəmmədhəsən xan tərəfindən məğlub olub, Bağdada qaçmışdı. Ordan Iranda baş verən hadisələri izləyirdi. Kərim xan Zəndin Məhəmmədhəsən xana qələbəsini eşidib, fürsəti münasib görüb, qohumlaşdığı Həkkari əşirətindən yardım istədi. Onlar bu qohumluğa görə, 15 min nəfərlik ordu toplayıb, sevincək Təbriz şəhərinə yola düşdülər. Marağa şəhərinin iki ağaclığındakı Binab şəhərinə yetişdilər. Hacı Əliməhəmməd ağa Müqəddəm çox huşlu-başlı bir adam idi və el onun bir sözünü iki eləmirdi. Azərbaycanın valisinə vergi verməkdən imtina etmişdi. Azad xanın ordusunun Marağa ətrafına gəlməsinə narahat oldu. Naçar qalıb Fətəli xanla dostlaşdı. Fətəli xana məktub yazıb, yardım istədi. Fətəli xan tabeliyində olan Şahbaz xan Nəcəfqulu xan Dünbilini 1000 nəfərlik qoşunla ona köməyə göndərdi. Azad xan Binab şəhərini odlayıb, adlı-sanlı adamları öldürüb, qalan kişi və qadınları əsir götürdü. Bu xəbəri eşidən Fətəli xan əfqanların özbaşınalıqlarından səbri tükəndi. Qoşunu toplayıb, Marağaya üz tutdu. Marağaya yetişəndə Hacı Əliməhəmməd ağa Müqəddəm də ona qoşuldu. Avşar ordusu, Şahbaz xanın qoşunu və Hacı Əliməhəmməd ağa Fətəli xanla birlikdə düşmən ordusuna hücuma başladılar. Bir həmlədə əfqanları və həkkariləri darmadağın etdilər. Azad xan qaçıb, Gürcüstana getdi".''
Kərim xan Zənd özünü "vəkili-şahi-İran" elan edib, xanlıqların müstəqilliklərinə son qoyaraq birər-birər hamısını asılı vəziyyətə saldı. Bir çox xanlarla bərabər Hacı Əliməhəmməd xan Müqəddəmi də girov kimi sarayına apardı. Ondan sonra Marağanın hakimi Əhməd xan Müqəddəm oldu.
Əhməd xan Müqəddəm Fətəli şah Qacarın hakimiyyətinə qədər Marağaya və Müqəddəm elinə başçılıq etdi. Əmisi oğlu Cəfərqulu xanla və Məhəmmədhəsən xanla çiyin-çiyinə Müqəddəm elinin başında Rusiya-İran savaşlarında qılınc çaldı.
Əhməd xan Müqəddəm 1797-ci ildə Günеy Azərbaycanın bəylərbəyi təyin edilmişdi.
Əhməd xan Bakıda olmuşdu. Tarixçi Əminə Pakrəvan yazır: "Bakının mühasirəsi uzun sürdü. Abbas mirzə, Əhməd xan bəylərbəyi və sonradan İrəvanın müdafiəsinə göndərilən Hüseyn xan Qacarı Abşeron tərəfindən Bakıya hücum etmələri üçün görəvləndirdi. Abşeron tərəfindən hücum Bakının fəthi üçün düşünülməmişdi, çünki bu yolla Bakını fəth etmənin mümkün olmayacağını Abbas mirzə bilirdi".
Tarixçi daha sonra yazır: "Cahangir mirzə atasının əski dostu Əhməd xan Müqəddəmin oğulları ilə bərabər Marağa alayını kontrol edəcəkdilər. Əhməd xanın oğulları minbaşı Cəfərqulu xan və yenə də minbaşı Hüseynpaşa xan Azərbaycan ordusunun ən başarılı komutanlarından idilər".
Abbas mirza Müqəddəm elindən 5000 evi Xorasan bölgəsinə məcburi olaraq köçürmüşdü. Onlardan 2.000 ailə Əbhərin Ziyaabad bölgəsində qalmış, 3.000 ailə isə Xorasanda bir müddət yaşayandan sonra təkrar Maragaya dönmüşdülər.
Müqəddəm eli içindən çoxlu ünlü adamlar çıxıb. I Şah Abbasın ağalıq dönəmində Tizrov sultan Müqəddəm Gürcüstana yürüş edən Qızılbaş qoşunu başçılarından idi. XVII yüzilin iri feodallarından biri Məhəmmədəli xan Bağır xan oğlu Müqəddəm elm adamlarına əl tutan, ehsan yiyəsi olub.
Senecio tapianus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
İstinadlar
Senecio tapianus Senecio tapianus
Silindrik buğdayıot
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Fransa Mərkəzi Bankı
Fransa Mərkəzi Bankı — Fransa Respublikasının mərkəzi bankı.
Əlsiz adamlar (film, 1932)
Məzmun
Film tədris müəssisələrinin politexnikləşdirilməsi kimi aktual məsələyə toxunur. Çünki məktəbi yenicə bitirib müstəqil həyata başlayan gənclərdə əmək vərdişləri olmur. Ona görə də belələrini "əlsiz adamlar" adlandırırlar.
Dəmavənd şəhristanı
Dəmavənd şəhristanı— İranın Tehran ostanının şəhristanlarından biridir. Şəhristanın inzibati mərkəzi Dəmavənd şəhəridir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 96,860 nəfər və 27,419 ailədən ibarət idi.
Əlsiz adamlar (film, 1932)
Film haqqında
Film rejissor İqor Savçenkonun kinoda ilk müstəqil işidir.
İnqriya dili
İnqriya dili və ya İjor dili (əsasən pravoslav) etiqadlı) - İnqriyanın İjorları tərəfindən danışılan Fin dillərindəndir. Təxminən 500 nəfər danışanı var, onların da çoxu yaşlıdırlar.
Fabian Kaurter
Fabian Kaurter — İsveçrəli qılıncoynadan və musiqiçi.
Şəxsi həyatı
Kaurter birinci idmana futbolla başladı, ancaq zədələndikdən sonra başqa idman növünə keçməyi qərara aldı. O, on yaşı olanda qılıncoynatma idmanı ilə məşğul olmağa başlayıb. Onun atası Xristian Kauter iki Olimpiya medalının sahibi idi və onun qardaşı Mişel Kauterdə Olimpiyadada qılıncoynatma ilə məşğul olmuşdu.
Sumı vilayəti
Sumı vilayəti — Ukraynanın şərqi şimalında yerləşən vilayət.
Jasminəbənzər qardeniya
(Gardenia jasminoides) — cinsinə aid bitki növü.
Valua sülaləsi
Valua — 1328–1589-ci illərdə Fransada kral sülaləsi.
Grevillea polychroma
(Grevillea polychroma) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qıraqlı (Xaçmaz)
Qıraqlı — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Təhsil
Kənddə yeni məktəb tikilib istifadəyə verilmişdir .
Din
Kənddə Qırağlı kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Tehran şəhristanı
Tehran şəhristanı — İranın Tehran ostanının şəhristanlarından biridir. Şəhristanın inzibati mərkəzi Tehran şəhəridir. 2006-cı il əhalinin siyahıyaalınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 7,882,843 nəfər və 2,313,002 ailədən ibarət idi.
Senecio morotonensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Topqapı sarayı
Topqapı sarayı ( və ya ) — Türkiyənin İstanbul şəhərində yerləşən və 400 il (1465–1856) Osmanlı sultanlarının iqamətgahı olmuş saray kompleksi.
Hökmdar iqamətgahı kimi saray təntənəli qəbullar və əyləncə məclislərinin keçirildiyi məkan olmuşdur. Hazırda muzey kimi fəaliyyət göstərən saray İstanbulun əsas turist məkanlarından biridir. Sarayda Məhəmməd peyğəmbərin əbası və qılıncı kimi müsəlmanlar üçün çox dəyərli olan müqəddəs relikviyalar qorunur. 1985-ci ildən "İstanbulun tarixi ərazisi"nin tərkibində UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına daxil olan saray iv kriteriyası ilə "Osmanlı dövrü saraylarının ən yaxşı nümunələrindən biri" kimi təsvir edilir.
Saray kompleksi dörd həyət və çoxlu kiçik binalardan ibarətdir. Ən aktiv məskunlaşma dövründə 4.000 insanın yaşadığı saray uzun sahilboyu ərazini əhatə edirdi. Kompleksə məscidlər, xəstəxana, çörəkxanalar və başqa binalar da daxildir. Sarayın inşasına 1459-cu ildə Konstantinopolu işğal etmiş Sultan II Mehmedin əmri ilə başlanmışdır. Sultanların əvvəlki iqamətgahından fərqləndirilməsi üçün saray "Yeni Saray" adlandırılmışdır. Saray XIX əsrdən etibarən Topqapı adlandırılmağa başlamışdır. 1509-cu il zəlzələsi və 1665-ci il yanğınından sonra sarayda əsaslı bərpa işləri aparılmış və saray genişlədilmişdir.
XVII əsrdən etibarən iqamətgah kimi saray əhəmiyyətini itirir, sultanlar daha çox Bosfor sahillərində inşa edilmiş saraylarda yaşamağa üstünlük verirlər. 1856-cı ildə Sultan I Əbdülməcid iqamətgahı şəhərin ilk Avropa stilli sarayı olan, yeni tikilmiş Dolmabağça sarayına köçürmək qərarına gəlir. Lakin, hökmdar xəzinəsi, kitabxana və sair funksiyaları yenə də Topqapı sarayı yerinə yetirirdi.
1923-cü ildə Osmanlı imperiyasının süqutundan sonra, 1 aprel 1924-cü ildə verilmiş hökumət fərmanı ilə saray imperiya dövrü muzeyi elan edilmişdir. Topqapı Saray Muzeyi Türkiyə Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinə tabedir. Saray kompleksinə yüzlərlə otaqlar və zallar daxil olsa da, onlardan ən vacibləri bu gün ictimayət üçün açıqdır. Saray kompleksi nazirliyin nümayəndələri, o cümlədən Türk ordusu tərəfindən qorunur. Osmanlı memarlığının ən gözəl nümunələrini özündə birləşdirən sarayda çini, geyim, odlu silah, zireh, qalxan, Osmanlı miniatürləri, İslam əlyazmaları və divar rəsmləri, həmçinin Osmanlı xəzinəsinə aid olan zinət əşyaları nümayiş olunur.
Ərazi
220px|thumbnail|left|Sarayın İkinci həyətində Bization akropolundan qalmış [[kapitel.]] Saray kompleksi Sarayburnunda, Qızıl buynuz buxtası və Mərmərə dənizinə baxan istiqamətdə yerləşir, sarayın bir çox yerindən Bosfor boğazına mənzərə açılır. Təpəlik ərazi dəniz sahilinə yaxın olan ən hündür məkandır. Yunan-Bizans hakimiyyəti dövründə bu ərazidə qədim yunan şəhəri Bizantionun akropolu yerləşirdi. Sarayın ikinci həyətinin altında yerləşən Bizans sisterni Osmanlılar dövründə də istifadə olunmuşdur. Müasir dövrdə aparılmış arxeoloji qazıntılar nəticəsində Saray bazilikası adlandırılan kilsənin qalıqları da aşkarlanmışdır. Aya İrine kilsəsi sarayın birinci həyətində yerləşsə də, Bizans akropolunun bir hissəsi hesab edilmir.
150px|thumbnail|right|Sultan [[II Mehmed sarayın inşa olunması haqqında 1460-cı illərdə əmr vermişdi]]
İlkin inşaat işləri
1453-cü ildə Konstantinopolun osmanlılar tərəfindən işğal edilməsindən sonra Sultan II Mehmed şəhərə daxil olarkən Böyük Konstantinopol sarayının dağıldığını görür. Osmanlı iqamətgahı hazırda İstanbul Universitetinin yerləşdiyi Köhnə Saray da (Eski Saray) qərarlaşır. Bundan sonra şəhərdə yeni sarayın inşası üçün müvafiq yer axtarılır və qədim Bizans Akropolunun yeri seçilir. 1459-cu ildə sultan yeni sarayın inşasına əmr verir.
Planlaşdırması
230px|thumbnail|left|Topqapı saray kompleksi ilə birlikdə Sarayburnunun maketi Sultan II Mehmedin dövründə sarayın əsas planı hazırlanmışdır. Öz otaqları üçün sultan təpənin ən hündür yerini seçmişdir. Kompleksin özəyi olan sultan apartamentləri müxtəlif binalar və pavilyonlarla əhatələnərək sarayı Bosfor sahilləri boyunca genişlədir. Ümumilikdə saray kompleksi hündür qala divarları ilə əhatə olunmuşdur və həmin divarların bir hissəsi Bizans akropolu dövrünə aiddir. Sarayın əsas planı sonrakı dövrlərin genişləndirmə və bərpa işləri zamanı da saxlanmışdır. Mixail Kritobulus məlumat verir:
Kompleksin əsas binalarının inşasının nə zaman başlanması və tamamlanması haqqında mənbələrdə müxtəlif məlumatlar verilir. Kritobulus 1459–1465-ci illəri qeyd edir; digər mənbələr də sarayın tamamlanma tarixini 1460-cı illər kimi göstərir. 250px|thumbnail|right|Saray kompleksinin quşbaxışı görünüşü 245px|thumbnail|right|Saray həyətlərinin ümumi planı Şönbrun və ya Versal sarayı kimi baş planı olan Avropa kral saraylarından fərqli olaraq Topqapı sarayının planı əsrlər boyunca sultanların əlavələri və denişləndirmələri ilə dəyişərək inkişaf etmişdir. Yekun asimmetriya, baş vermiş bu dəyişikliklərin və II Mehmedin əsas planının nəticəsidir. Sarayın planlanmasında əsas dəyişiklər Qanuni Sultan Süleymanın 1520–1560-cı illəri əhatə edən hakimiyyəti dövründə baş vermişdir. Osmanlı imperiyasının sürətlə genişlənməsi və güclənməsi dövründə Sultan I Süleyman ölkənin gücünün onun iqamətgahında da əks olunmasını istəyir, buna görə də saray kompleksinə yeni binalar əlavə edir, köhnə binaları genişləndirirdi. O zaman ölkənin baş memarı Səfəvilər imperiyası ərazisindən gəlmiş Əcəm Əli adı ilə də tanınan Əlaəddin idi. Əlaəddin Hərəmin genişləndirilməsinə cavabdeh olmuşdur.
1574-cü ildə baş vermiş böyük yanğın nəticəsində saray mətbəxləri sıradan çıxmışdır. Sultan II Səlim Memar Sinanı sarayın məhv olmuş hissələrinin bərpası üçün işə təyin etmişdir. Memar Sinan təkcə saray mətbəxlərini bərpa etməklə qalmamış, hərəmxana, hamamlar, məhrəm otaqları genişlətmiş, sahilkənarı pavilyonlar inşa etmişdir. XVI əsrin sonlarında saray nəhayət ki, bu günkü görünüşünü əldə etmişdi.
Yuxarıdan baxdıqda kompleks dörd həyət və hərəm hissələrinə bölünmüş əyri dördbucaqlı kimi görünür. Əsas mehvər cənubdan şimala doğru istiqamətlənib, cənubda ən uzaq (birinci) həyət yerləşir, ondan sonra isə növbə ilə digər həyətlər sıralanır. Birinci həyət daha əlçatan olsa da, dördüncü həyət və hərəm qapalı idi və əsasən sultana xidmət göstərirdi. Beşinci həyət saraydan kənarda yerləşməklə komplekslə boğaz arasındakı ərazini hatə edirdi. Bu həyətlərə giriş hündür divarlarla məhdudlaşdırılmışdı və yalnız mühafizə olunan darvazalarla təmin edilirdi. Əsas həyətlərdən başqa kompleks ərazisində çoxsaylı orta və kiçik bağlar və həyətlər də vardır. Ümumilikdə, hansı ərazilərin hesaba alınmasından asılı olaraq saray kompleksinin ərazisi 592,600 – 700,000  m². olaraq dəyərləndirilir.
Sarayın cənub və qərb tərəfi müasir dövrdə Gülhanə parkı adlandırılan keçmiş İmperiya Gül Parkı ilə əhatələnib. Şimal və şərq tərəfdən isə sarayı Mərmərə dənizi əhatə edir. Sahilboyunca imperatorun əyləncə və dincəlməsini təmin etmək üçün kiçik yay sarayları (kasrı), pavilyonlar, köşklər və digər binalar inşa edilmişdi, bu ərazi Beşinci saray kimi tanınırdı, XIX sahilboyunun yenidənqurulması zamanı isə həmin binalar tədricən sökülərək məhv edilmişdi. Sahilboyu tikililərdən dövrümüzə çatan yeganə bina 1592-ci ildə Sultan III Muradın sifarişi ilə inşa edilmiş Səbətçilər köşküdür. Faktiki olaraq Topqapı sarayının orijinal ərazisi müasir ərazisindən xeyli böyük olmuşdur.
Funksiyası
Topqapı sarayı Osmanlı sultanları, onların ailələri və hökümətin qərargahı olmuşdur. İlkin dövrdə saray imperator rezidensiyası olmaqla yanaşı həm də hökümətin yerləşdiyi qərargah idi. Saraya giriş və çıxışa ciddi nəzarət edilir, saray sakinləri nadir halda küçəyə çıxırdılar, saray şəhər içərisində şəhər kimi müstəqil fəaliyyət göstərirdi. Audiensiya və müzakirə otaqlarında imperiyanın siyasi işləri həll edilirdi. Saray sakinləri və qonaqların təmin edilməsi üçün sarayın yeraltı sisterndən qaynaqlanan su sistemi və böyük mətbəxləri var idi. Kompleksdə yataqxanalar, bağlar, kitabxanalar, məktəblər və məscidlər fəaliyyət göstərirdi. Hər yerdən ən istedadlı rəssamlar və sənətkarlar saraya toplanılır və İstedadlılar birliyi (Ehl-i Hiref) adlandırılan bu insanlar saray əhlinə xidmət edirdilər.
Ciddi, təntənəli və qaydalara uyğun həyat saray həyatını dünyadan tamamilə ayırırdı. Ən mühüm məsələlərdən biri daxili həyətlərdə sakitliyin təmin edilməsi idi. İmperator sarayının təcrid edilməsi ənənəsi Bizans dövründən gələn və Osmanlıların davam etdirdiyi adət idi. Saray qanunları 1477-ci ildə II Mehmed tərəfindən hazırlanmış, 1481-ci ildə Qanunnamə adıyla təqdim edilmişdir; Qanunnamədə saray kodeksləri, adminstrativ iyerarxiya və protokol qaydaları əksini tapmışdı.
Yüksək təcrid prinsipinə əsaslanan qaydalar sarayın inşasına və memarlıq xüsusiyyətlərinə də təsirini göstərmişdir. Memarlar qarşısında hətta həyət və bağlarda belə sultan və onun ailə üzvlərinin maksimum məxfiliklə təmin olunması məsələsi qoyulmuşdu ki, bu da çoxsaylı saxlanclar və gizli dəhlizlərin inşası üçün əsas yaratmışdır.
Birinci həyət
Hündür divarlarla əhatə olunan Birinci həyət Sarayburnu tərəfdə yerləşir. Birinci həyət (I. Avlu və ya Alay Meydanı) saray binasından ən uzaq ərazi olmaqla ərazisinə görə sarayın dörd həyəti arasında ən böyüyüdür. Hələ Bizans hakimiyyəti dövründə dənizə istiqamətləndirilən yamaclar terras formasına salınmışdı.
Birinci həyətdə əsasən xidməti binalar və bəziləri dövrümüzə çatmamış məbədlər yerləşirdi. Birinci həyətdə dövrümüzə çatmış tikililər zərbxana (Darphane-i Âmire, 1727-ci ildə inşa edilib), Aya İrina kilsəsi və müxtəlif bulaqlardır. Konstantinopolu fəth edən Osmanlılar Aya İrina kilsəsini dağıtmamış, anbar və imperiya arsenalı kimi istifadə etmişlər.
Birinci həyət həm də Yeniçəri həyəti və ya Parad həyəti kimi tanınırdı. Sarayı ziyarət edən ziyarətçilər Salamlama qapısından keçərək İkinci həyətə daxil olurlar. Hakimiyyət nümayəndələri və yeniçərilər ən yaxşı geyimlərində məhz bu qapının kənarında düzülərək imperatoru salamlayırdılar. Ziyarətçilər birinci və ikinci həyətdə atlarından düşməli idilər.
Salamlama qapısı
200px|thumbnail|right|Salamlama qapısı Həm də Orta qapı (Orta kapı) kimi tanınan geniş Salamlama darvazası (Bâb-üs Selâm) saray istiqamətində gedən yol üstündə İkinci həyətə açılır. Bu dişli darvazanın hər iki tərəfində səkkizbucaqlı qüllələr ucalır. Bu darvazanın inşa tarixi dəqiq bilinmir, memarlıq baxımından abidədə Osmanlı memarlığından çox Bizans memarlığının təsiri hiss olunur. Belə bir fikir var ki, bu darvaza Bizans dövründə Bosfor sahilində yerləşən saray bağlarına çıxmaq üçün istifadə edilən Müqəddəs Barbara darvazasının təkrarıdır.
Qapı üzərindki kitabələrdən birində onun ən geci 1542-ci ildə inşa edildiyi qeyd edilir. 1584-cü ilə aid "Hünərnamə" əlyazmasındakı miniatürlərdən birində alçaq damlı, iki qülləsi arasında tağlı pəncərələri olan tikili aydın görünür, ehtimal ki, nəzarətçilər zalı o vaxt artıq sökülmüşdü. Darvaza hər iki tərəfdən zəngin bəzədilib, yuxarı hissəsində isə dini kitabələr və sultanların monoqramları vardır.
Rəsmi nümayəndələr və xarici səfirlərdən heç kimə bu darvazadan atla keçməyə icazə verilmirdi. Bütün ziyarətçilər darvazaya yaxınlaşarkən atdan düşməli idilər, çünki, yalnız sultan bu darvazadan atla keçə bilərdi. Bizans dövründə bu adət Böyük Konstantinopol sarayının Çalka darvazasına aid idi. Cəlladların edamdan sonra qılınc və əllərini yuduqları Cəllad bulağı da bu ərazidə yerləşir. Birinci həyətdən Salamlama qapısına baxdıqda, Cəllad bulağı qapının sağ tərəfində yerləşir.
Alpay (Şaran)
Alpay — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd. Kənd Erekle kənd şurasının tərkibindədir.
Topqapı sarayı
İkinci həyət
300px|thumbnail|left|Sultan III Səlimin İkinci həyətdəki Səadət qapısı qarşısında əyanlarla görüşü. Əyanlar ciddi protokol qaydalarına uyğun olaraq düzülüblər, 1789-cu il. Salamlama qapısını keçən ziyarətçilər bəzən Divan meydanı da adlandırılan, tovuzquşuları və ceyranların gəzişdiyi, saray əhlinin toplanma yeri kimi də istifadə olunan İkinci həyətə daxil olurlar. Bu həyət də bayır həyət hesab olunur. Yalnız sultana üçüncü həyətə aparan qara çaxmaqdaşılı yolda atla keçməyə icazə verilirdi.
Alpay (Şaran)
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Topqapı sarayı
İkinci həyət
İkinci həyət (II. Avlu və ya Divan Meydanı) təxminən 1465-ci ildə II Mehmedin hakimiyyəti dövründə tamamlanmış, lakin müair görünüşünü 1525–1529-cu illərdə Qanuni Sultan Süleymanın hakimiyyəti zamanı almışdır. Bu həyətdə saray xəstəxanası, çörəkxana, yeniçərilər üçün yaşayış yerləri, axırlar, hərəmxana, mətbəxlərdən şimalda isə Divanxana yerləşir. Həyətin sonunda Səadət darvazası yerləşir. Bütün həyət ərazisi mərmər kollonada ilə əhatələnib ki, bu da ümumi ansambl yaradır.
Saray ərazisində arxeoloji qazıntılar zamanı Roma və Bizans dövrlərinə aid çoxsaylı artefaktlar aşkarlanmışdır. Əldə edilmiş məmulatlar arasında sarkofaq, vəftiz əşyaları, parapet qalıqları, sütun altlıqları və sütunlar da vardır. Hazırda əldə edilmiş artefaktlar İkinci həyətdə, saray mətbəxlərinin qarşısında nümayiş etdirilir. İkinci həyətin altında Bizans dövrünə aid edilən sistern vardır. Adətən sistern ziyarətçilər üçün bağlı olur.
Alpay (Şaran)
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (87 %) üstünlük təşkil edir.
Topqapı sarayı
İkinci həyət
İkinci həyət sultan tərəfindən ədalətin bərpa edilməsi və şikayətlərin dinlənməsi üçün istifadə edilirdi. Dinləmələrin keçirilməsi həm də saray ziyarətçilərində müsbəət təəssürat yaradılması məqsədi daşıyırdı. Avstriya, Venesuya və Fransadan olan müxtəlif səfirlərin məlumatlarında bu cür dinləmələrin necə keçməsi haqqında məlumatlar vardır. Fransız səfir Filipp dü Fren-Kanye 1517-ci ildı suktanın yanına göndərilmiş səfir heyətinə rəhbərlik etmişdi:
“Sağ tərəfdə, qapıya çox yaxın yerdə sarayın ən yüksək mövqeli nümayəndələrindən biri olan Yeniçəri ağası dayanırdı. Səfir onları başı ilə salamladı, onlar yerlərində duraraq təzim edərək salam verdilər. Həmin vaxt divanın divarları yanında düzülmüş silahsız yeniçəri dəstəsi də eyni hərəkəti etdi, bu zaman aşağı əyilən çoxsaylı türbanlar günəş şüaları altında dalğalanan tarlanı xatırladırdı […] Divanxana divarları boyunca düzülmüş bu çoxsaylı yeniçəri və digər əsgər dəstələrinə biz böyük həzzlə baxırdıq, monaxın qarşısında onlar elə səssiz və hərəkətsiz dayanmışdılar ki, sanki heykəl idilər. Onlar bu şəkildə, tərpənmədən və danışmadan yeddi saata yaxın durdular. Əlbəttə, hazırlığı görmədikdə bunun necə baş verdiyini və bu nizam-intizamın əsasında nə durduğunu bilmək çətindir […]”
İkinci həyətdə işlərin gedişini idarə edən, nizam-intizam və hörmətin əsasında duran ciddi protokol qaydaları həm də divanın möhtəşəmliyi təsirini bağışlayırdı.
Divanxana
250px|thumbnail|left| Divanxananın [[rokoko stilində həll edilmiş əsas giriş qapısı ]] İmperiya Divanxanası (Dîvân-ı Hümâyûn) binası dövlət nazirləri, divan heyəti (Dîvân Heyeti), Böyük vəzir (Paşa Kapısı), digər vəzirlər də daxil olmaqla Osmanlı dövlətinin digər yüksək rütbəli məmurlarının da toplantılar keçirdiyi otaqdır. Divanxana həm də Qübbətaltı (Kubbealtı) adlandırılırdı ki, bu da zalın üzərini örtən nəhng qübbəyə uyğun olaraq yaranmış addır. Divanxana İkinci həyətin şimal qərbində, Səadət darvazasının yaxınlığında yerləşir.
Topqapı sarayında ilk divanxana binası II Mehmedin hakimiyyəti dövründə inşa edilsə də, hazırkı divanxana binası Qanuni Sultan Süleymanın hakimiyyəti dövründə saray memarı Əlsəddinin layihəsi əsasında inşa edilmişdir. Bundan sonra binada bir neçə dəfə yenidənqurma və bərpa işləri aparılmış, 1665-ci il böyük hərəmxana yanğınından sonra ciddi təmir edilmişdir, giriş qapısı üzərindəki kitabədən bəlli olur ki, divanxana binası III Səlim və II Mahmudun hakimiyyəti dövründə də bərpa edilmişdir.
XVIII əsrdən başlayaraq saray tədricən yaşayış yeri kimi əhəmiyyətini itirməyə başlayır və əsasən Böyük Vəzirlərin iqamətgahı kimi (Bâb-ı Âli) istifadə olunur. Topqapı sarayında son divan toplantısı çərşənbə günü, 30 avqust 1876-cı ildə keçirilir və divan heyəti (Vükela Heyeti) V Muradın müvəqqəti olaraq vəzifəsini icra edə bilməməsini müzakirə edir.
Divanxana binasının həm saraydan həm də həyətdən giriş qapısı vardır. Verandada bir neçə mərmər və profir sütunlar yaşıl və ağ rənglərlə bəzənmiş qızılı işləməli taxta tavanı saxlayır. Döşəmə mərmərdəndir. İçəridən divanxanaya giriş rokoko stilində işlənmişdir, qızıl suyuna çəkilmiş çərçivələrdən düşən işıq təbii işıqlanması təmin edir. Sütunlar erkən osmanlı memarlığı dövrünə aid olsalar da, divar rəsmləri və dekorasiyalar sonrakı rokoko dövrünə aiddir. İçəridən divanxana bir-birinə bitişik üç otaqdan ibarətdir. Qübbəli otaqlardan ikisi eyvana və həyətə açılır. Divan meydanının küncündə XV əsrdə inşa olunmuş taxta portikli Divanxana sonradan divan üzvlərinin məscidi kimi istifadə olunmuş, 1916-cı ildə isə sökülmüşdür. Divanxana üç qübbəli otaqdan ibarətdir: Qübbəaltı müzakirələrinin keçirilməsi üçün istifadə olunan birinci otaq, divan katiblərinin çalışdığı ikinci otaq və ikinci otağa bitişik olan və divan katiblərinin qeydlərinin saxlandığı Dəftərxana (Defterhāne) otağı. Üçüncü otaq həm də sənədlər arxivi kimi istifadə olunurdu.
Divanxananın fasad kitabələrində Sultan III Səlim və II Mahmudun hakimiyyəti dövründə, 1792 və 1819-cu illərdə Divanxana binasında təmir-bərpa işləri aparılmışdır. Divanxananın interyer və eksteryerini bəzəyən rokoko dekorasiyaları da bu bərpa işləri zamanı əlavə edilmişdir. Əsas otaq olan Qübbəaltı Osmanlı Kütahya kaşıları ilə bəzədilmişdir. Divarlar boyunca yerləşdirilmiş üç uzun divan divan nümayəndələrinin oturması üçün nəzərdə tutulmuşdu, mərkəzdə isə kiçik bir ocaq vardır. Tavandan asılmış qızıl suyuna çəkilmiş kürə yer kürəsini təmsil edir. Sultanın pəncərəsi önündə asılan kürə onun dünyada ədalətin təminatçısı olduğunu simvolizə etməklə yanaşı, həm də vəzirlərin güclərinin nəzarətdə saxlandığına işarə edir.
İmperiya Divanının görüşlərində siyasi, inzibati və dini məsələlərə baxılmış, əhalinin problemləri müzakirə edilmişdir. Divan adətən həftədə dörd dəfə (şənbə, bazar, bazar ertəsi və çərşənbə axşamı) axşam namazından sonra toplanırdı.Divan toplantıları adətən sərt protokol qaydaları əsasında keçirilirdi. 300px|thumbnail|left|Jan Baptist Vanmur — Baş vəzir dinləmədə, 1724 Böyük Vəzir, vəzirlər, Rumeli və Anadolu Hərbi Məhkəmə rəhbərləri (Kazasker), Maliyyə Naziri və ya Xəzinə Başçısı (Dəftərdar), Xarici İşlər Naziri (Reis-ül-Küttab) və bəzən Böyük Müfti (Şeyh ül-İslam) burada görüşərək müzakirələr aparır və dövlər işləri haqqında qərar verirdilər. Divan toplantısında iştirak etmək hüququ olan digər şəxslər divanxana katibləri, imperatoru möhürünü (tuğra) daşıyan saxlayıcılar və rəsmi memorandumların tərtib olunması ilə məşğul olan şəxslər (Tezkereciler) idilər.
Qızıl suyuna çəkilmiş çərçivəsi olan pəncərədən Sultan və ya Validə Sultan diqqət çəkmədən divan toplantılarını dinləyə bilirdilər. Pəncərəyə gedən yol Ədalət qülləsində yerləşən imperator otağından başlayırdı. Sultan çərçivəyə vurduqda və ya qırmızı pərdə saldıqda divan toplantısı yekunlaşdırılır vəzirlər sənədləri vermək üçün bir-bir Dinləmə otağına (Arz Odası) dəvət olunurdular.
Baş Vəzir xaric olmaqla bütün dövlət adamları sübh namazını Aya Sofiyada qılır, daha sonra isə İmperiya Darvazasından keçərək mövqelərinə uyğun sıra ilə Salamla qapısına qədəm qoyur və əsas divanxana otağına daxil olaraq Baş Vəzirin gəlməsini gözləyirdilər. Baş Vəzir namazı evində qılırdı və saraya kimi şəxsi mühafizəçiləri tərəfindən müşahidə olunurdu. Divan toplantısına başlamadan öncə Baş Vəzir əvvəlcə divan üzvlərini salamlayır, daha sonra isə Sultan və onun ailəsinə hörmət olaraq Səadət qapısını salamlayırdı. Divan otağına daxil olan vəzir sultanın pəncərəsi altındakı taxtda oturur və divanın müzakirəsi başlanırdı. Müzakirələr adətən günortaya kimi davam edir, divan üzvlərinin naharından sonra isə səsləndirilən məsələlərlə əlaqəli qərarların qəbul edilməsinə başlanılırdı. Osmanlı cəmiyyətinin bütün nümayəndələri, müxtəlif inancları olan qadınlar və kişilərin rpoblemləri bu divanda dinlənilir və qərar çıxarılırdı. Yeni təyin edilmiş Baş Vəzirlərə dövlət möhürünün (Mühr-ü Hümayûn) təqdim edilməsi mərasimi mühüm hesab edilirdi. Üç aydan bir yeni yeniçərilərin orduya qəbul edilməsi kimi vacib mərasim keçirilirdi. Ənənəvi olaraq xarici səfirlər və nümayəndələrin qəbul edilməsi də həmin günə təyin olunurdu ki, dövlətin zənginliyi və gücü göstərilsin. Səfirlər Baş Vəzir tərəfindən divan üzvlərinin iştirakı ilə qəbul edilir və onların şərəfinə ziyafət verilirdi.
150px|thumbnail|right|Ədalət qülləsi
Ədalət qülləsi
Ədalət qülləsi İmperiya Divanxanası ilə Hərəmxana binası arasında yerləşir. Çoxmərtəbəli qüllə saray kompleksinin ən hündür binasıdır və qüllədən Bosfora gözəl mənzərə açılır. Qüllə II Mehmedin hakimiyyəti dövründə inşa olunsa da, 1527–1529-cu illərdə Qanuni Sultan Süleymanın hakimiyyəti dövründə isə yenidən qurulmuş və genişləndirilmişdir.
1825-ci ildə Osmanlı özülünü saxlayan II Mahmud qüllənin fənər hissəsini yenidən qurdurmuşdur. Sütunlarla dövrələnmiş İntibah memarlığı stilində frontonları olan hündür pəncərələr qülləyə Palladian stili verir.
Qüllə sultanın daima ədalətsizliyə qarşı olduğunu simvolizə edir. Şəhərin hər yerindən türbənin görünməsi insanlarda sultanın hər yeri görməsi təsirini yaratmalı idi. Qüllə sultan tərəfindən həm də ətrafın mənzərələrini izləmək üçün istifadə olunurdu. Birinci qüllənin pəncərələri çərçivə ilə qapadılmışdı ki, bu da, izləyicinin görünməsini məhdudlaşdırırdı. İmperiya Divanının qızıl pəncərəsinin Ədalət qülləsinə istiqamətlənməsi onun simvolik mənasını daha da artırırdı.
Xəzinə
250px|thumbnail|left|Xəzinə binası Hazırda silahlar və zirehlərin sərgiləndiyi bina saray xəzinəsi (Dîvân-ı Hümâyûn Hazinesi / Hazine-ı Âmire) olmuşdur. Bundan başqa Üçüncü həyətdə başqa bir xəzinə binası (Dış hazine) da olmuşdur. Baxmayaraq ki, Xəzinə binasında tarixli kitabə yoxdur, inşaat texnikası və planlaşdırma xüsusiyyətlərinə görə onun XV əsrdə, Qanuni Sultan Süleymanın hakimiyyəti dövründə inşa olunduğunu ehtimal edirlər. Müxtəlif dövrlərdə xəzinə binasında da təmir və bərpa işləri aparılmışdır. Xəzinə binası kərpic və daşdan inşa edilmiş, üstü hər biri 5×11.40 m ölçülü altı gümbəzlə örtülmüş zaldan ibarətdir.
300px|thumbnail|[[Çaldıran döyüşü zamanı Sultan Səlim tərəfindən ələ keçirilmiş Şah İsmayıl Xətainin şəxsi əşyaları. Topqapı muzeyinin xəzinəsində saxlanılırlar]] Bu xəzinə ölkənin maddi vəziyyətinin təmin edilməsi üçün istifadə edilirdi. Vəzirlərə, səfirlərə və digər şəxslərə bağışlanan kaftanlar, sultanın və onun ailə üzvlərinin qiymətli əşyaları da burada saxlanırdı. Yeniçərilərə ödənilən maaş (uluefe adlandırılırdı) da bu xəzinədən Baş Vəzirin möhürü əsasında verilirdi.1928-ci ildə, Topqapı sarayının muzeyə çevrilməsindən sonra Xəzinə binasında silah və zireh kolleksiyası sərgilənməyə başlamışdır.
1937-ci ildə saray ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı xəzinə xinasının qarşısında V əsrə aid edilən Bizans dini binasının qalıqları aşkarlanmışdır. Tarixi sənədlər və mənbələrdə adı keçən heç bir kilsə ilə identikləşdirilə bilinmədiyinə görə abidə "Topqapı sarayı bazikilası" və ya sadəcə "Saray bazilikası" adlandırılmışdır.
Xəzinə binasının qarşısında iki metr hündürlüyündə Nişan Daşı (Nişan Taşı) yerləşir. Bu daş 1790-cı ildə III Səlim in atəşi şərəfinə ucaldılmışdır. Bu daş saraya Levend ərazisindən 1930-cu illərdə köçürülmüşdür.
Fərzəliyev
Fərzəliyev — Azərbaycanlı soyadı.
Topqapı sarayı
Səadət darvazası
250px|thumbnail|right| Səadət darvazası Səadət darvazası (Bâbüssaâde və ya Bab-üs Saadet) Üçüncü həyət də adlandırılan Daxili həyətə keçid darvazası olmaqla saray kompleksinin daxili (Birûn) və xarici (Enderûn) hissələrini ayırır. Üçüncü həyət sarayın məhrəm və yaşayış hissəsini təşkil edir. Darvazanın üzərində nazik mərmər sütunlar tərəfindən dəstəklənən gümbəz vardır. Bu gümbəz sultanın sarayda olmasını təmsil edir. Sultanın razılığı olmadan heç kim bu darvazadan keçə bilməzdi. Hətta baş vəzir belə müəyyən günlərdə və müəyyən şəraitlərdə yalnız sultanın icazəsi ilə bu darvazadan keçə bilərdi. 300px|thumbnail|left|Darvazanın daxilində barokko stilində çəkilmiş divar rəsmlərindən biri Darvaza ehtimal ki, XV əsrdə, II Mehmedin hakimiyyəti dövründə inşa edilmişdir. 1744-cü ildə Sultan III Mustafanın, daha sonra isə II Mahmudun hakimiyyəti dövründə darvaza rokoko stilində bəzədilmişdir. Sonradan darvazanın dekorasiyasına Qurandan surələr və tuğralar da əlavə edilmişdir. Darvazanın tavanı qismən təsvirlər və qızılı yarpaqlarla bəzədilmiş, mərkəzdə isə qızıl kürə asılmışdır. Kənarlar barokko stilində dekorasiyalar və peyzaj miniatürləri ilə bəzədilmişdir.
Bu sütunlu girişin digər tərəfində hərəm in Baş xacəsinin (Bâbüssaâde Ağası) və ona tabe olan digər xacələrin otaqları, saray məktəbi nin kiçik və böyük otaqları yerləşirdi. Qapının qarşısında yerdə yerləşdirilmiş kiçik daş işarə Məhəmməd in bayrağının sancıldığı yeri göstərir. Bu bayraq təntənəli şəkildə döyüşə gedən Baş Vəzir və ya ordu komandirinə həvalə edilirdi.
Saray mətbəxləri
350px|thumbnail|right| Saray mətbəxləri Uzunsov bina olan Saray mətbəxləri (Saray mutfakları) sarayın planlaşdırılmasında xüsusi rol oynayır. Mətbəxlərin bəziləri XV əsrdə, saray binasının inşa edilməsi dövründə inşa edilmişdi. Saray mətbəxləri Ədirnədəki Sultan sarayının mətbəxləri əsasında dizayn edilmişdir. Mətbəxlər Qanuni Sultan süleymanın hakimiyyəti dövründə genişləndirilsə də, 1574-cü ildə baş vermiş yanğın zamanı yanaraq məhv olmuşdur. Bundan sonra Memar Sinan mətbəxlərin yenidəən inşa olunması işini həyata keçirmişdir.
Köhnə plan əsasında Memar Sinan tərəfindən bərpa edilmiş mətbəxlər 20 geniş bacaya (Sinan tərəfindən əlavə olunmuşdur) malikdir. Mətbəxlər saraydaxili küçədə, Mərmərə dənizi ilə ikinci həyət arasında yerləşir. Bu bölməyə giriş İkinci həyətdə yerləşən üç qapı vasitəsiylə həyata keçirilir: imperiya kommissariatı (aşağı mətbəx) qapısı, imperiya mətbəxi qapısı və şirniyyat mətbəxi qapısı.
Mətbəx kompleksinə orada çalışanlar üçün yaşayı yerləri, hamamlar və məscidlər də daxil idi ki, onların da bir çoxu dövrümüzə çatmamışdır. Bu gün saray mətbəxlərində orta əsrlərin mətbəx ləvazimatı ilə yanaşı gümüş hədiyyələr kolleksiyası, qab kolleksiyası, həmçinin geniş ağ və mavi çini qablar kolleksiyası nümayiş olunur.
İmperiya axırları
İkinci həyətin digər tərəfində, dəniz səviyyəsindən beş-altı metr aşağıda imperiya axırları (Istabl-ı Âmire) yerləşir. İmperiya axırlarının tərkibinə daxil olan xüsusi axır (Has Ahir) II Mehmedin hakimiyyəti dövründə inşa edilmiş və Qanuni Sultan Süleymanın hakimiyyəti dövründə yenidən qurulmuşdur. Hazırda xüsusi axırda xəzinədən olan qoşqu ləvazimatları (Raht Hazinesi) sərgilənir. Həmin ərazidə həm də I Mahmudun hakimiyyəti dövründə qızlar ağası olmuş Bəşir ağanın inşa etdirdiyi Bəşir ağa məscidi və hamamı (Beşir Ağa Camii ve Hamamı) yerləşir.
Zülüflü baltaçılar koğuşu
İmperiya axırlarının sonunda Zülüflü Baltaçılar koğuşu yerləşir. Bu otaqlar saray otaqlarına ağac daşınması, təmizlik, hərəm otaqları və digər otaqlara xidmət edən, mebellərə xidmət edən və mərasimləri təşkil edən şəxslər üçün nəzərdə tutulmuşdu. Halebarda uzun başlığı və tutacağı ilə seçilən balta növüdür. Zülüflü baltaçılar dəstəsi haqqında məlumat ilk dəfə 1527-ci ildə qeyd edilir və onların hərbi kompaniyalar zamanı ordunun yolunu təmizlədikləri bildirilir. Koğuşun əsası XV əsrdə qoyulmuşdur. Sultan III Muradın hakimiyyəti dövründə, 1587-ci ildə saray memarı Davud ağanın rəhbərliyi ilə koğuş genişləndirilmişdir. Koğuşa osmanlı evləri üçün ənənəvi olan məscid, hamam və yaşayış otaqları daxildir. Kompleksin daxilində və xaricində bir neçə dəstamaz bulağı və müxtəlif yazılar görmək mümkündür. Saray kompleksinə daxil olan digər binalardan fərqli olaraq Zülfülü Baltaçılar Koğuşu taxtadan inşa olunmu, qırmızı və yaşıl boyalarla rənglənmişdir.
Üçüncü həyət
400px|thumbnail|right|Üçüncü həyətin planı: 1.Dinləmə otağı, 2. III Əhmədin kitabxanası, 3. Daxili xəzinə, 4. Məhrəm otaq, 5. Səfərli koğuşu, 6. Qılınc-daşıyanlar qalereyası, 7. Miniatür və Portret qalereyası, 8. Topqapı Muzeyinin direktorluq binası, 9. Müvəqqəti sərgilər zalı, 10. Ağalar məscidi, 11. Hərəmxanaya çıxış, 12. Quşxana, 13. Hərəmağasının mənzili, 14. Xacələrin otaqları. Səadət qapısının arxasında Daxili saray (Enderûn Avlusu) da adlandırılan və sultanın hərəmdən kənar həyatını keçirdiyi, buna görə də saray kompleksinin özəyi hesab edilən üçüncü həyət yerləşir. Üçüncü həyət kənarlarında Məhrəm Otaq (Has Oda), Xəzinə (Osmanlı dövrünə aid bəzi çox mühüm xəzinə nümunələri, nadir Osmanlı miniatürləri və Müqəddəs Əmanətlər saxlanılır), Hərəmxana və bəzi pavilyonlar, mərkəzində isə III Əhmədin kitabxanası yerləşən bağdır. Üçüncü həyətə girişə ciddi nəzarət olunurdu və kənar şəxslərin girişi məhdudlaşdırılırdı.
Üçüncü həyət ağaların və yalnız sultana xidmət edən xüsusi oğlanların otaqları ilə əhatə olunub. Həmin oğlanlara, sultanı əyləndirmələri üçün kiçik yaşlarından musiqi, rəqs, rəssamlıq və kalliqrafiya kimi sənətlər öyrədilirdi.
Üçüncü həyətin əsası II Mehmedin hakimiyyəti dövründə qoyulmuşdur. Üçüncü həyətin ölçüləri İkinci həyətin ölçüləri ilə uyğundur. Həyətin ilkin planı sonrakı dövrdə dəyişilməz olaraq qalmışdır. II Mehmed hərəmdə çox az vaxt keçirsə də, ondan sonra hakimiyyətə gəlmiş sultanlar vaxtlarının böyük bir hissəsini hərəmxanada və Dördüncü həyətdə keçirirdilər. 1584-cü ilə aid "Hünərnamə" əlyazmasında Üçüncü həyət və onu əhatə edən binaların təsvir edilməsi sarayın bu hissəsinin II Mehmedin hakimiyyəti dövründə tamamlanmasını söyləməyə imkan verir.
Ərz otağı
Dinləmə otağı və ya Ərz otağı Üçüncü həyətin kənardan görünməsinin qarşısını almaq üçün, Səadət qapısından sağda inşa edilmişdi. Osmanlı köşkləri stilində inşa edilmiş bu meydan binasının tavanı 22 sütundan ibarət kolonada ilə dəstəklənir, tavanın kənarlarından isə saçaqlar asılıb. Binanın daxilində gümbəzli böyük Taxt zalı və iki kiçik otaq yerləşir. Bu zalı həm də Daxili Divan Otağı adlandırırdılar.
XV əsrdə inşa olunmuş Dinləmə otağı I Süleymanın hakimiyyəti dövründə bəzədilmişdir. Burada sultan öz yüksək taxtında oturur, vəzirlər, dövlət rəsmiləri və xarici səfirləri qəbul edirdi. Korneli Duplisius 1533-cü ildə yazırdı:
“İmperator, qızılı parça ilə işlənmiş və hər tərəfdən qiymətli daş-qaşlarla bəzədilmiş yüksək taxtında əyləşmişdi, onu hər tərəfdən çoxlu mütəkkələr əhatə edirdi: zalın divarları mavi və qızılı kaşılardan mozaikalarla işlənmişdi; bu zaldakı kamen gümüş və qızılla işlənmişdi, zalın digər tərəfində isə fəvvarə quraşdırılmışdı və divardan şəlalə formalı su axırdı.”
Vəzirlər bu zalda sultanın qəbuluna gələrək şəxsən hazırladıqları hesabatları təqdim edirdilər. Hesabat sultanın xoşuna gəldikdə və verilən xəbərlər bəyənildikdə sultan razılığını bildirir, vəzirə bəxşiş və ya yüksək mövqe bağışlayırdı, əks halda isə xəbəri verən vəzir xacələr tərəfindən boğularaq öldürülürdü. Buna görə də, zala daxil olan vəzifəli şəxslər ordan sağ çıxacaqlarına əmin olmurdular. 300px|thumbnail|right| Ərz otağı Rəsmi dövlət nümayəndələrinin müşayəti ilə xarici ölkələrin səfirlərinin sultanın xələtinin kənarını öpmək üçün ziyarətə gəlmələri mərasimi daha mürəkkəb protokol qaydaları əsasında keçirilirdi. Mərasimlər zamanı sultanın taxtı xüsusilə zəngin bəzədilirdi.