cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alan Türinq
Sonrakı qəbulu və tərifləndirilməsi
Həyatının sonuna kimi yaşadığı və fəaliyyət göstərdiyi Mançester şəhərində Türinqin xatirəsi bir neçə dəfə yad edilmişdir. 1994-cü ildə A6010 yolu (Mançester şəhər üzük yolu) "Alan Türinq yolu" adlandırılmışdır. Bu yolu birləşdirən körpü isə genişləndirilərək Alan Türinq körpüsü adlandırılmışdır. 23 iyun 2001-ci ildə Mançesterin Vitvort və Kanal küçələrində yerləşən Mançester Universitetinin binasının qarşısında yerləşən Skavill parkında Alan Türinq heykəlinin açılışı olmuşdur. Xatirə heykəlində "informatikanın atası" parkda skamyada oturmuş təsvir edilmişdir. O, əlində alma tutur. Alimin oturduğu bürünc skamyada isə 'IEKYF ROMSI ADXUO KVKZC GUBJ' mətni yazılıb ki, Eniqma maşını ilə yığıldığı zaman bu mətn "Alan Metison Türinq 1912–1954, informatikanın banisi" mətni alınır.
Heykəlin ayağındakı lövhədə isə yazılıb: "İnformatikanın atası, riyaziyyatçı, məntiqçi, müharibə dövrü deşifratoru, xürafatın qurbanı". Bertrand Rasselldən gətirilmiş sitatda isə deyilir ki, "Riyaziyyat, haqqlı olaraq yalnız həqiqətə yox, həm də ali gözəlliyə malikdir deyə qəbul edilir – soyuq və kəskin gözəllik, bu heykəl kimi." "Bütün müasir kompüterlərin xaç atası"na hörmət kimi, heykəltaraş şəxsi Amstrad kompüterini də heykəlin postamenti altında basdırmışdır.
1999-cu ildə "Time" jurnalı Alan Türinqi XX əsrin 100 ən mühüm insanı siyahısına salmışdır. 1999-cu ildə Nil Stefenson tərəfindən yazılmış "Kriptonomikon" romanının qəhrəmanlarından biri də Alan Türinq olmuşdur.
2002-ci ildə QinetiQ şirkətinin Malverndəki ərazisində inşa edilmiş yeni binasına Alan Türinqin adı verilmişdir. Bu binada 200-ə yaxın alim və mühəndis fəaliyyət göstərir ki, onlardan da bəzisi böyük məlumatlar üzərində çalışırlar. 2002-ci ildə BBC tərəfindən keçirilmiş "100 böyük britaniyalı" səsverməsində Türinq iyirmi birinci yerdə qərarlaşmışdır. 2006-cı ildə Britaniya yazıçısı Yoan Ceyms, yazdığı kitab üçün seçdiyi Asperger sindromu olan iyirmi tarixi şəxsdən biri kimi Alan Türinqi seçmişdir.
2010-cu ildə aktyor/dramaturq Ceyd Esteban Estrada "İkonalar: Dünyanın lezbiyan və gey tarixi, IV cild" adlı solo myuziklda Alan Türinq obrazını canlandırmışdır. 2011-ci ildə "The Guardian" qəzetinin "Mənim qəhrəmanım" seriyasından yazıçı Alan Qarner Türinqi öz qəhrəmanı kimi seçib və 1950-ci illərin əvvəllərində dəniz kənarında görüşmələrini təsvir edib. Türinqi "şən və hazırcavab" kimi yadda saxlayan Qarner qeyd edir ki, "sonsuza qədər söhbət ediblər."
Ağakişi bəy
Ağakişi bəy — II Şəki xanı. I Şəki xanı Hacı Çələbi xanın oğlu, III Şəki xanı Məhəmmədhüseyn xanın əmisi.
Alan Türinq
Sonrakı qəbulu və tərifləndirilməsi
2006-cı ildə onlayn mənbələr Alan Türinqi LGBT tarixi ayının simvolu seçmişdilər. 2011-ci ilin fevralında Türinqin İkinci Dünya Müharibəsi dövrünə aid əlyazmaları Milli İrs Xatirə Fondu tərəfindən on bir saat davam edən auksiona çıxarılmış, lakin bundan sonra Bleçli Parkda saxlanmışdır.
Apple şirkətinin loqosunun çox vaxt səhvən Türinqin şərəfinə yaradıldığı və dişlənmiş almanın onun ölümünü simvolizə etdiyi qeyd edilir. Lakin, həm loqonun dizayneri, həm də şirkət açıqlamasında, şirkətin loqosunun Türinqlə bir əlaqəsi olmadığı bildirmişdir. Stefen Fray Stiv Cobsa müraciət edərək, bununla bağlı məlumat istədikdə, o cavab vermişdi ki, "İlahi, biz çox istərdik ki, bu belə olsun."
2012-ci ildə Hindistanın Maduray şəhərində LGBT hüquqları və gender bərabərliyinə həsr edilmiş Göyqurşağı festivalı Alan Türinqin şərəfinə adlandırılmışdır. Həmçinin, 2012-ci ildə baş tutmuş və LGBT tarixi və şəxslərinə həsr edilmiş Şərəf Yürüşündə də əsas simvollardan biri kimi Türinq seçilmişdi.
Fransız dilli müğənni Salvatore Adamo "Alan et la Pomme" adlı mahnısını Türinqə həsr etmişdir. BBC-də yayımlanan və uşaqlara məşhur alimləri tanıdan "Dahilər Dik və Domla" adlı verilişin bir seriyası da Alan Türinqə həsr edilmiş, həmin veriliş ilk dəfə 12 mart 2014-cü ildə efirə verilmişdir.
17 may 2014-cü ildə Alan Türinqi gey kimi təqdim edən ilk ictimai sənət nümunəsi alimin əsas əsərlərinin saxlandığı Bleçli Park tərəfindən sifariş edilmişdir. Əsərin açılışı 23 iyun 2014-cü ildə, Türinqin doğum günündə baş tutmuşdur.
22 oktyabr 2014-cü ildən Türinqin xatirəsi Milli Təhlükəsizlik Agentliyinin Şərəf Zalında da yad edilməkdədir.
Universitet və elmi-tədqiqat institutları tərəfindən minnətdarlıq ifadəsi
270px|thumbnail|right|[[Mançester Universitetinin Alan Türinq binası.]]
Dövlət üzrü və əfvi
2009-cu ildə britaniyalı proqramçı və yazıçı Con Qrehem-Kamminq Türinqin homoseksuallığını günah kimi qəbul etdiyinə görə üzr istəməsi tələbi ilə Böyük Britaniya hökumətinə ünvanlanmış petisiyaya start verdi. Bu petisiyanı 30.000-dən çox insan imzaladı. 10 sentyabr 2009-cu ildə Böyük Britaniyanın Baş Naziri Qordon Braun dahi alim Türinqin uzun illər məruz qaldığı təqiblərə görə açıq şəkildə üzr istədi : . 2009-cu ildə Alan Türinq "Böyük Britaniyada homofobiyanın ən məşhur qurbanlarından birisi" seçilmişdir. 2011-ci ilin dekabrında Vilyam Cons Türinqi "kobud ədəbsizlik"də günahlandırdığına görə Britaniya hökümətinin üzr istəməsi üçün elektron petisiya başladı. “Biz Zati ailələri hökümətindən xahiş edirik ki, Alan Türinqi “böyük ədəbsizlik”də ittiham etdiklərinə görə əfv etsinlər. 1952-ci ildə o, başqa bir kişi ilə “böyük ədəbsizlik” etməkdə günahlandırılaraq “orqano-terapiaya” adlandırılan kimyəvi kastrasiyanı keçməyə məcbur edilib. İki il sonra, 41 yaşı olarkən o, sianid qəbul edərək özünü öldürüb. Alan Türinq bu qədər böyük xidmətlər göstərdiyi ölkəsi tərəfindən ümidsizliyə və erkən ölümə düçar edilmişdir. Bu, Birləşmiş Krallıq höküməti və tarixi üçün utanc olaraq qalmaqdadır. Əfv bu zədəni aradan qaldırmaq üçün bir yol ola bilər. Bu həm də, Alan Türinq kimi məşhur olmayan, lakin, onun kimi həmin qanunu olan minlərlə geyə qarşı edilmiş hörmətsizliy qarşı üzr kimi qəbul edilə bilər.”
Petisiya 37.000-dən çox imza toplasa da, o zaman Hüquq Naziri olan Lord MakNalli tərəfindən qəbul edilməmişdir.
“Ölümündən sonra əfvin səsləndirilməsi düzgün deyildir, çünki, Alan Türinq o dövrün cinayət məcəlləsinə uyğun olaraq cəzalandırılmışdır. O, bilirdi ki, etdiyi hərəkət qanuna ziddir və buna görə mühakimə oluna bilər. Çox kədərlidir ki, müharibə sahəsindəki xidmətlərinə baxmayaraq, Alan Türinq bu günkü qanunvericiliklə yanaşdıqda çox qəddar və absurd görünən səbəb və formada günahkar bilinərək mühakimə olunub. Həmin dövrdə qanun cinayət işinin açılmasını tələb edirdi və uzun müddət sonra, tarixi konteksti dəyişmək əvəzinə, həmin insanları günahsız elan etməklə biz, keçmiş səhvlərimizi düzəldə bilmərik.”
İcmalar Palatasında müzakirə edilməmişdən əvvəl, hökumət kral preroqativ mərhəməti yönündə fəaliyyətə qərar verdi. 24 dekabr 2013-cü ildə Kraliça II Elizabet əfv fərmanı imzalayaraq, Türinqin ədəbsizlikdə günahlandırılmasını qüvvədən düşmüş elan etdi. Əfvi elan edən hüquq katibi Kris Qreylinq qeyd etdi ki, Türinq sonradan mühakimə olunduğuna görə deyil, "müharibədə qələbə əldə edilməsində göstərdiyi fantastik xidmətlərinə görə" xatırlanmalıdır. Türinqin əfv edildiyini kraliça rəsmən 2014-cü ilin avqustunda səsləndirdi. Bu əfv, İkinci Dünya müharibəsinin başa çatmasından sonra imzalanmış dördüncü əfv fərmanıdır. Bu əfv ona görə qeyri-adi hesab edilir ki, Birləşmiş Krallıqda əfv fərmanı yalnız şəxs texniki baxımdan günahsız hesab edildikdə və şəxsin ailəsi və ya maraqlı olan tərəfin müraciətindən sonra imzalanır.
Əfvin elan edilməsindən sonra Baş nazir Devid Kamerona ünvanlanmış məktubda, insan haqqları aktivisti Piter Tetçell qərarı tənqid edərək, məşhur olması və böyük xidmətlər göstərməsinə görə Türinqin əfv edildiyini, lakin eyni qanuna görə əziyyət çəkmiş minlərlə insana qarşı oxşar əfvin səsləndirilmədiyini bildirmişdi. Tetçell həm də Türinqin ölümü ilə bağlı yeni araşdırma aparılmasına səsləmişdir:
“Türinqin ölümü ilə bağlı ən kiçik şübhələrin belə aradan qaldırılması və onun xüsusi xidmət orqanları tərəfindən öldürülməsi haqqında şaiyənin yalan olmasının təsdiq edilməsi üçün yeni araşdırma aparılmasına ehtiyac var. Mən fikirləşirəm ki, bu dövlət agentlərinin qətl işinə bənzəmir. Belə bir hadisəni sübut edəcək ən kiçik fakt belə məlum deyildir. Lakin, məncə onun ölümünün tədqiq edilməməsi əsas çatışmazlıq olaraq qalmaqdadır.”
Yüzilliyinin qeyd edilməsi
250px|thumbnail|left|[[Avstraliya filosofu Devid Çalmers Alan Türinq İli çərçivəsində De La Salle Universitetində keçirilən konfransda çıxış edərkən, Manila, 27 mart 2012]] Türinqin 100 illik yubileyinin qeyd edilməsi məqsədiylə yaradılmış Türinq Yubileyi Məşvərət Şurası il boyu davam edəcək və dünyanın hər yerində Türinqin həyatı və uğurlarını diqqətə çatdıracaq tədbirlər planı hazırlamış və 2012-ci ili Alan Türinq ili elan etmişdir. S. Berri Kuperin rəhbərlik etdiyi, Alan Türinqin qardaşı oğlu Ser Con Dermont Türinqin fəxri prezidenti olduğu Məşvərət Şurasında Mançester Universiteti, Kembric Universiteti və Bleçli Park işçiləri çalışırdılar.
23 iyun 2012-ci ildə Google Alan Türinqə həsr edilmiş xüsusi Google Doodle yayımlamışdır ki, burada Türinq maşınının instruksiyasını dəyişməklə Bodo-Mürrey kodu əldə etmək olurdu.
Filippinin De La Salle Universitetinin Fəlsəfə departamenti 27–28 mart 2012-ci ildə Türinqin şərəfinə təşkil edilmiş fəlsəfə, süni intellekt və idrak üzrə beynəlxalq konfransa ev sahibliyi etməklə Türinqin doğumunun yüz illiyini qeyd etmişdir. Hindistanın Maduray şəhərində keçirilən Asiyanın ilk gey prayd festivalı çərçivəsində Alan Türinqin anılması məqsədi ilə xüsusi tədbirlər təşkil olunmuş və bu tədbirlərdə 6000-dən çox tələbə iştirak etmişdir.
Birləşmiş Krallıq tədbirləri
Türinqin 100 illik yubileyinin qeyd edilməsi məqsədi ilə 2012-ci ilin iyununda Mançesterdə üç günlük, San Fransiskoda isə iki günlük ACM tərəfindən təşkil edilmiş konfrans keçirilmiş, Kembric Kinqs Kolleci və Kembric Universitetində isə doğum günü partisi və Avropada Hesablanabilərlik Assosasiyasının təşkilatçılığı ilə Türinq Yüz İllik Yubiley Konfransı keçirilmişdir.
2012-ci ilin iyununda London Elm Muzeyində Türinqin həyat və fəaliyyətinə həsr olunmuş xüsusi pulsuz sərgi açılmış və 2013-cü ilin iyuluna kimi davam etmişdir. 2012-ci ilin fevralında Böyük Britaniya Kral Poçtu "Seçkin britaniyalılar" seriyasından Türinqə həsr edilmiş marka nəşr etmişdir. Türinqin doğum günü olan 23 iyun gününün axşamı, 2012-ci il London Olimpiya Oyunlarının məşəli Mançesterin Skavil Qardens parkında yerləşən Türinq heykəlinin qarşısına gətirilmişdir.
22 iyun 2012-ci ildə Mançester Şəhər Şurası və Lezbiyan və Gey Fondu Alan Türinq Xatirə Mükafatı təşkil etdi ki, bu mükafat hər il Mançesterdə homofobiya ilə mübarizədə mühüm rol oynamış şəxslərə verilir.
Oksford Universitetində Türinqin yüz illik yubileyi şərəfinə İnformtika və Fəlsəfə kursu yaradılmışdır.
Mançester Universitetində Britaniya Məntiq Kollequmu və Britaniya Riyaziyyat Tarixi Cəmiyyətinin təşkilatçlığı ilə 5 iyun 2004-cü ildə Türinqin həyat və fəaliyyətinə həsr olunmuş tədbirlər keçirilib.
Adaptasiyalarda canlandırılması
180px|thumbnail|right|Aktyor Benedikt Kamberbetç "[[İmitasiya oyunu (film, 2014)|İmitasiya oyunu" filmində (2014) Türinqi canlandırmışdır.]] 1986-cı ildə dramaturq Hyu Vaytmor Alan Türinq haqqında "Kodun sındrılması" adlı pyes yazmışdır. Pyes, 1986-cı il noyabrın əvvəllərindən Vest End teatrında, 1987-ci ilin 15 noyabrından isə Brodveydə göstərilməyə başlanmışdır. 1996-cı ildə BBC tərəfindən tamamşanın televiziya versiyası (ABŞ-də PBS tərəfindən yayımlanıb) çəkilmişdir. Tamaşanın hər üç səhnələşdirilməsində Alan Türinq rolu Derek Yakobi tərəfindən canlandırılmışdır. Tamaşanın Brodvey səhnələşdirməsi Tamaşada Ən yaxşı aktyor, Tamaşada Ən yaxşı baş rol ifaçısı və Tamaşada ən yaxşı rejissor işi nominasiyalarında Toni mükafatına, Ən yaxşı aktyor və Ən yaxşı baş rol ifaçısı nominasiyalarında Desk mükafatına namizəd göstərilmişdir. 1996-cı ildə tamamşanın "Kodun sındırılması" adlı televiziya adaptasiyasında Yakobi növbəti dəfə Türinq obrazını canlandırmışdır.
2006-cı ildə Janna Levin tərəfindən yazılmış "Türinq maşınlarının çılğın arzuları" adlı kitabda Türinq və Kurt Gödelin ideyaları və həyatlarından bəhs olunur.
Elektronik musiqi dueti Matmos 2006-cı ildə Riyazi Elmlər Tədqiqat Mərkəzindən Dr. Robert Osserman və Devid Elsenbudun materialları əsasında "For Alan Turing" adlı albom çıxarmışdır. Albomdakı mahnılardan birində Eniqma maşınının orijinal səsindən istifadə olunmuşdur.
2012-ci ildə Türinqin yüz illik yubileyi şərəfinə "American Lyric Theater" opera şirkəti bəstəkar Yustin F. Çen və librettist Devid Simpatikoya Türinqin həyatı və ölümündən bəhs edən opera yazılmasını sifariş etmişdi. "Alan Türinqin həyatı və ölümü" adlandırılan operanın konsert performansı 2015-ci ilin oktyabrında Nyu-Yorkda baş tutmuşdur. Türinqin həyatından ilhamlanmış digər səhnə işləri ilə birlikdə əsər "Studio 360" radio verilişində yayımlanmışdır.
İspaniya qrupu "Hidrogenesse" 2012-ci ildə çıxardığı "Un dígito binario dudoso" adlı albomunu Türinqə həsr etmişdir. Recital para Alan Turing (A dubious binary digit. Concert for Alan Turing) riyaziyyatçının xatirəsinə həsr edilmişdir.
"Pet Shop Boys" qrupundan Nil Tennant və Kris Lov Türinqin həyatından ilhamlanaraq yazdıqları "A Man from the Future" 2013-cü ildə təqdim etmişlər. Mahnı Pet Shop Boys və Cülyet Stevenson (natiq) tərəfindən "BBC Singers" və BBC Konsert Orkestrinin müşayəti ilə 23 iyul 2014-cü ildə Kral Albert Zalında baş tutan "BBC Proms" konsertində canlı ifa edilmişdir.
Bəstəkar Ceyms MakKarti xor üçün "Şifrəsındıran" adlı əsər yazmışdır. Əsərdə şairlər Uilfred Ouen, Sara Tisdeyl, Uol Vaytmen, Oskar Vayld və Robert Börnsün Türinqin həyatına uyğun gələn şerlərindən istifadə olunmuşdur. Əsər 26 aprel 2014-cü ildə Londonun Barbikan Mərkəzində Devid Templin rəhbərlik etdiyi Hertfordşir xoru və Türinqin anasını səsləndirən Naomi Havi tərəfindən səsləndirilmişdir.
Tarixi-drama janrında olan "İmitasiya oyunu" filmi Morten Tildumun rejissorluğu, Benedikt Kamberbetç və Kira Naytlinin baş rol ifaçılığı ilə çəkilmiş və 14 noyabr 2014-cü ildə BK-da, 28 noyabr 2014-cü ildə isə ABŞ-də təqdim edilmişdir. Film Alan Türinqin Bleçli Parkda digər deşifratorlarla birlikdə Eniqma maşınının kodunu sındırmasından bəhs edir.
Həvəskar kababı
Tərkibi
Qoyun əti — 330 qram, baş soğan — 60 qram, göy soğan — 40 qram, cəfəri və reyhan — 10 qram, sumaq — 3 qram və ya nar şərab — 5qram, duz, istiot.
Hazırlanma qaydası
Xammallar və hazırlanma qaydası tikə kababda olduğu kimidir. Burada qoyun cəmdəyi belinin qabırğa hissəsindən qabırğa sümükləri ilə birlikdə 5–6 tikə ət kəsilir və şişə taxıldıqda həmin tikələrin üstü bir tərəfə baxmalıdır.
Surxay qalası
Surxay qalası — Azərbaycanın Goycay rayonunun Sehadet Qarabaglar və Mirzehuseynli kəndləri arasında, kəndlərin şimal tərəfində Böyük Qafqaz dağlarının uzaq cənub ətəklərində yerləşən, XVIII əsrə aid qala.
İnquş dili
İnquş dili (inq. ГIалгIай мотт) — Şimali Qafqazda yaşayan inquşların dili. Rusiyada 2010-cu ildə keçirilən siyahıyaalmanın nəticəsinə görə inquş dilində 306 min nəfər danışır.
İnquş dili çeçen dilinə yaxındır, onunla birlikdə nax-dağıstan dillərinin nax qoluna daxildir.
Sen-Benua (Yuxarı Provans Alpları)
Sen-Benua  — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Provans Alpları. Anno kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Kastellan.
INSEE kodu — 04174.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 122 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 89 yaşında (15-64 yaş arasında) 63 nəfər iqtisadi fəal, 26 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 70,8%, 1999-cu ildə 73.8%). Fəal olan 63 nəfərdən 61 nəfər (34 kişi və 27 qadın), 2 nəfər işsiz (1 kişi və 1 qadın) idi. 26 hərəkətsiz 11 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 9 nəfər təqaüdçü, 6 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. .
Seneqal
Coğrafiya
thumb|left|250px. thumb|right|380px|Seneqal
Seneqalın Atlantik Okeanı ilə sahil xəttinin uzunluğu 531 km-dir. Sərhəd xəttinin uzunluğu Qambiya ilə 740 km, Mavritaniya ilə 813 km, Mali ilə 419 km, Qvineya ilə 330 km və Qvineya Bisau ilə 338 km təşkil edir.
Senegal ən yüksək zirvəsi (Adsız) - 581 m. Ərazisinin çox hissəsinin landşaftı düzdür, yalnız cənub hissəsində yüksəklir. İqlim Subtropikdir. Orta temperatur yanvar təxminən 23 °C, iyul ayında isə 28 °C -dir.
Əhali
Əhalisi - 15,1 milyon nəfərdir (yanvar 2014 hesabatına görə). Şəhər əhalisi - 42% (2008-ci il hesabına görə). İllik artım tempi - 2.7% (məhsuldarlıq səviyyəsi - qadın başına 4,8 doğum).
Orta yaşam həddi - 59 il (57 - kişilər və 61 - qadınlar).
Qeyri-immun çatışmazlığı virusu (HİV) - 1% (2007-ci il hesabatına görə).
Etnik qruplar: 20 etnik qrup, onlardan ən böyüyü volof (43%), Fulani (24%) və serer (15%) var. Ağlar (əsasən Fransız dili) - 1%.
Təhsil səviyyəsi - 51% kişi, 29% -ni qadınlar (2002 görə).
Rəsmi dili - əhalinin 20% danışdığı Fransız dilidir. Milli dil kimi Ərəbcə (Hasaniye), Balanta-ganzha və başqa dillərdən istifadə edilir.
Din - Müsəlmanlar 94%, Xristianlar 5%, yerli inanclar 1% təşkil edir. Xristianların böyük əksəriyyəti - katolikdir, bundan başqa baptistlər, adventistlər, pentikostallar var.
Seneqalın təxminən 12 milyon əhalisi var və əhalinin təqribi 60 %-ni cavan insanlar təşkil edir. Əhalinin 95 %-i müsəlmandır.
Seneqambiya
1982-ci ilin fevralında Seneqal Qambiya ilə birlikdə Seneqambiya Konfederasiyası yaradır. Bu zaman ərazicə və əhali sayına görə kiçik olan Qambiya özünün hökumətinə, müstəqil maliyyə və xarici siyasətinə malik olur. Konfederasiya daxilində xarici siyasətin koordinasiya ediməsi, silahlı qüvvələrin, xüsusi xidmətin və nəqliyyat infrastrukturunun birləşdirilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Sonradan Qambiya konfederasiyanın idarə edilməsində rolunun artırılmasını tələb etməyə başladı. Fikir ayrılıqlarına görə konfederasiya 1989-cu ildə fəaliyyətini dayandırdı. Sonrakı dövrdə hər iki dövlətin münasibətləri gərgin olaraq qalır.
Qar bemeriyası
(Boehmeria nivea) - cinsinə aid bitki növü.
Cücə kabab
Cücə kabab ― kabab növlərindən biri. İran mətbəxində məşhur yeməklərdən biridir.
Hazırlanması
Cücə kababın hazırlanmasında cücə ətindən, xamadan, soğandan, keşniş və cəfəri kimi göyərtilərdən, limondan, narşərabdan, duz və istiot kimi ədviyyatlardan istifadə olunur.
Cücə iki hissəyə bölünür, istiot və duz vurulub şişə taxılır. Xama ilə isladılıb manqalda qızardılır. Bu zaman şişlər arasıkəsilmədən çevrilir. Hazır vəziyyətə gətirildikdən sonra cücə şişdən çıxardılıb boşqaba qoyulur. Cücə şərab narşərab və ya limon dilimləri ilə yeyilə bilər.
Küləcə
right|200px
Küləcə — belə qədər düz, ətəyi büzməli olan qadın üst geyimi.
Yaxası açıq olan küləcənin uzunluğu dizə qədər, qolu isə dirsəkdən aşağı olur. Küləcə əsasən, məxmər və tirmədən tikilir. Yaxasına, bel kəsiyinə, ətəyinə və qollarının ağzına çox vaxt güləbətin, muncuq, pilək və məlilə ilə tikmə tikilir.
Azərbaycanlı qadının geydiyi tumanın uzunluğu, Naxçıvan—Ordubad zonasından başqa, topuğa qədər olur. Naxçıvan—Ordubad zonasında qadınlar nisbətən qısa tuman geyirlər. Tuman 10–12 taxta müxtəlif naxışlı ipək və ya yun parçalardan tikilir. Üst tumandan başqa onun altından geyilən tumanlara ara tumanı və alt tumanı deyilir. Tumanlar büzməli yaxud qırçınlı olub lifəsinə tumanbağı keçirilir. Keçi sapından toxunmuş tumanbağının iki baş tərəflərində rəngli ipək və güləbətin saplardan hazırlanmış qotazları olur. Tumanlar çitdən tutmuş tirməyə qədər hər cür parçadan tikilir. Tumanın ətəyinə başqa parçalardan köbə, müxtəlif baftalar, zəncirə və s. tutulur. Bəzi şəhərlərdə qadınlar küçəyə çıxarkən çaxçur da geyirdilər. Çaxçur müxtəlif ipək parçalardan tikilir.
Qadın üst geyimlərini daha da gözəlləşdirmək üçün evdə və sənətkar karxanalarında hazırlanmış müxtəlif çeşidli baftalar — sarıma, qaragöz, zəncirə, şahpəsənd və s. mövcuddur. Bunlardan əlavə qızıl və ya gümüşdən hazırlanmış qoza və katibi qoza düymələr də qadın geyimlərinin yaxası boyunca tikilir. Köynəyin ətəyinə tikmək üçün qızıldan kəsilmiş ətəklik və ya midaxıl istifadə olunurdu. Bəzən köynəyin ətəyinə qızıl pullar tikilir. Qadın geyimlərində güləbətin, muncuq, pilək və s. tikmələr də geniş yer tutur.
Qadın baş örtükləri içərisində kəlağayı, müxtəlif örpəklər, naz-naz və qaz-qaz ipək örtüklər xüsusilə geniş yayılmışdır. Kəlağayı Azərbaycanın Şəki, Gəncə və Şamaxı kimi məşhur ipəkçilik mərkəzlərində xüsusi karxanalarda istehsal edilirdi. Lakin, müasir dövrdə əsasən sadəcə Şəki və İsmayıllı rayonunun Basqal qəsəbəsində istehsal olunur. Bəzi yerlərdə qadınlar baş örtüyünün altından araxçın qoyurlar. Çox vaxt bu araxçınların üstünə qızıldan kəsilmiş müxtəlif formalı çaxma bəzəklər tikirlər.
Kişi üst köynəyi iki növ olurdu: yaxası ortadan və yaxası yandan biçilən hər iki növün kiçik boyunduruğu olurdu. Köynəyin yaxası qaytandan olan düymə və ilgək ilə düymələnirdi.
Kişi köynəkləri əsasən atlasdan və sətindən tikilirdi.
Bulbophyllum pachypus
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
David del Tredici
David del Tredici 16 mart 1937-ci ildə Kaliforniyada doğulan ABŞ musiqiçisi
Makassar
Tarixi boyunca Makasar 17-ci əsrdə Niderland Ost-Hind Şirkəti tərəfindən fəth edilməzdən əvvəl Qova Sultanlığının mərkəzi və Portuqaliya dəniz bazasını qəbul edən əhəmiyyətli bir ticarət limanı olmuşdur. Niderland Ost-Hindində əhəmiyyətli bir liman olaraq qaldı, Şərqi İndoneziya bölgələrinə Makasar balıqçıları ilə Avstraliya sahillərinə qədər gedib çıxdı. İndoneziya müstəqillik qazandıqdan sonra qısa bir müddət ərzində Makasarda üsyanın baş verdiyi Şərqi İndoneziya Ştatlarının paytaxtı oldu.
Şəhərin sahəsi 199.3 kvadrat kilometrdir (77.0 kv mi) və 2013-cü ildə təxminən 1.6 milyon əhalisi var. Onun daxili ərazisi Makasar şəhəri və 15 rayonu əhatə edən 1.976.168 əhaliyə malikdir. Rəsmi böyük şəhər sahəsi Mamminasata kimi tanınan və 17 əlavə rayon olmaqla, 2548 kvadrat kilometr ərazini əhatə edir (984 kvadrat mil) və 2010 siyahıyaalmasına görə 2.4 milyon əhalisi var. Milli İnkişaf Planlaşdırma Agentliyinə görə Makasar Medan, Cakarta və Surabaya ilə yanaşı İndoneziyanın dörd əsas mərkəzi şəhərlərindən biridir.
Mett Rivz
Mett Rivz - ABŞ rejissoru, prodüseri, ssenaristi.
Erkən həyatı
Rivz Rokvill Sentr şəhərindən anadan olmuş və Los-Ancelesdə böyümüşdü. O ilk rejisorluq fəaliyyətinə yeddi yaşında olarkən dostları ilə başlamışdı. Rivz Cey Cey Abramsla ilk dəfə tanış olduqda onların hər ikisinin 13 yaşı vardı.
Göyzaban
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Vüsal Qasımlı
Həyatı
Vüsal Qasımlı 1975-ci il aprelin 7-də İmişli şəhərində anadan olmuşdur.
Təhsili
Vüsal Qasımlı 2009-cu ildə iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru və 2017-ci ildə isə iqtisad elmləri doktoru alimlik dərəcəsini müdafiə etmişdir. 2013-cü ildə Vüsal Qasımlıya dosent və 2021-ci ildə isə Prezident yanında Dövlət idarəçilik Akademiyasının professoru elmi adları verilmişdir.
Vüsal Qasımlı 2021-ci ildə Harvard Universitetinin Kennedi İdarəçilik Məktəbində “İqtisadi artımın idarəedilməsi” mövzusunda rəhbər kadrların hazırlanması proqramı üzrə məzun olmuşdur.
Vüsal Qasımlı 2022-2023-cü illərdə Oxford Universitetində "Strategiya və innovasiya üzrə" birillik proqramda oxuyaraq magistr səviyyəli “postgraduate” diplom almışdır.
Əmək fəaliyyəti
O, 2005-2007-ci illərdə ANS-Press Nəşriyyat Evinin prezidenti olmuşdur. 2007-2011-ci illərdə Avropa İttifaqı, Dünya Bankı, Yaponiya Beynəlxalq Əməkdaşlıq Təşkilatının (JİCA) və bir sıra beynəlxalq qurumların həyata keçirdiyi layihələrdə çalışmışdır. 2011-2016-cı illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Strateji Araşdırmalar Mərkəzinin İqtisadiyyatın təhlili və qloballaşma məsələləri şöbəsinin müdiri vəzifəsində işləmişdir. 2015-ci ildə Vüsal Qasımlı Böyük İyirmiliyin beyin mərkəzlərinin T20 platformasında Azərbaycanı təmsil etmişdir.
O, 2016-cı ildə Asiya İnkişaf Bankının iqtisadi inkişaf məsələləri üzrə məsləhətçisi olmuşdur.
Vüsal Qasımlı 2016-cı ilin may ayının 2-dən Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamı əsasında yaradılmış İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzinin icraçı direktorudur.
Vüsal Qasımlı 2021-ci ildə BMT-nin Asiya və Sakit Okean Komissiyasının koordinatoru təyin olunmuşdur.
Prezident İlham Əliyevin 6 dekabr 2016-cı il tarixli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş "Milli iqtisadiyyat və iqtisadiyyatın əsas sektorları üzrə strateji yol xəritələrinin" hazırlanmasında yaxından iştirak etmişdir. V.Qasımlının icraçı direktor olduğu İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi strateji yol xəritələrin hazırlanması üçün 400 nəfər xarici və yerli ekspertin çalışdığı bir platformaya çevrilmişdir. İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi Azexport, Rəqəmsal Ticarət Qovşağı, EnterpriseAzerbaijan.com və Bir Pəncərə İxraca Dəstək Mərkəzi kimi layihələrin həyata keçirilməsini təmin etmişdir.
Milliyətcə azərbaycanlıdır. Ailəlidir və üç övladı var.
Elmi və tədris fəaliyyəti
Vüsal Qasımlı 2009-cu ildə iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru və 2017-ci ildə isə iqtisad elmləri doktoru alimlik dərəcəsini müdafiə etmişdir.
2013-cü ildə Vüsal Qasımlıya dosent elmi adı verilmişdir.
2010-2014-cü illərdə V.Qasımlı UNEC-də Xüsusi İstedadlar Qrupu və MBA proqramı üzrə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.
2013-cü ildə V. Qasımlı Koreya Beynəlxalq İqtisadi Siyasət İnstitutunda qonaq alim kimi çalışmışdır.
Vüsal Qasımlı 2021-ci ildən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında professor kimi çalışır.
Onun Azərbaycan, rus, koreya və ingilis dillərində 10 kitabı və 500-ə qədər elmi və publisistik məqaləsi var.
Əsərləri
Vüsal Qasımlının 10 kitabı Azərbaycanda, Türkiyədə, Almaniyada və İtaliyada nəşr edilmişdir.
Bu monoqrafiya multidisiplinar və çoxölçülü yanaşma əsasında “yaşıl iqtisadiyyat”ı izah edir. Müəlliflər, ilk növbədə, qlobal trendləri və perspektivləri təhlil etməklə, Azərbaycanda “yaşıl iqtisadiyyat”ın inkişafının magistral xəttini müəyyənləşdirməyə çalışmışlar. Monoqrafiya Azərbaycan Respublikasında “yaşıl iqtisadiyyat” məsələlərinin elmi cəhətdən araşdırılmasını özündə ehtiva edən ilk əhatəli tədqiqat əsəridir. Monoqrafiya Azərbaycan Respublikasında “yaşıl düşüncə” və həyat tərzinin formalaşmasına töhfə verməklə, iqtisadi inkişafa dair dövlət proqramlarının, strateji sənədlərin, regional və yerli layihələrin hazırlanmasında istifadə edilə bilər. Həmçinin monoqrafiyadan tədqiqatçılar, sahibkarlar, doktorantlar, magistrantlar və tələbələr faydalana bilərlər.
Dil biliyi
V.Qasımlı Azərbaycan, ingilis, rus, türk və ispan (elementar səviyyədə) dillərini bilir.
Birinci Qaralı
Birinci Qaralı — Azərbaycan Respublikasının Neftçala rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Kəndin adı əvvəllər Qaralı olmuşdur. Sonralar İkinci Qaralı kəndi yarandıqdan sonra Birinci Qaralı adlandırılmışdır (1917). Etnotoponimdir.
Tava kababı
Hazırlanma qaydası
Qoyun ətinin yumşaq hissəsi soğanla ətçəkən maşından keçirilir, istiot və duz vurulub qarışdırılır. Hər pay üçün 3 ədəd girdə bitoçki hazırlanıb yağda qızardılır, şəkər və sirkə vurulub şirə hazırlanır. Tava kababını kiçik tavaya düzüb üstünə göyərti qarışdırılmış yumurta, habelə soğandan hazırlanmış şirə töküb hazır vəziyyətə gətirirlər. Süfrəyə verdikdə üstünə göyərti səpilir.
Birinci Qaralı
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Salyan düzündə yerləşir.
Din
Kənddə "İmam Əli" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Orderlərin növləri və strukturu
Antik Yunan memarlığında orderin 3 növü işlənmişdir.
Sonralar Qədim Roma memarlığında əlavə olaraq toskan və mürəkkəb və ya kompozit adlanan korinf orderinin variantı tətbiq edilmişdi. Bununla da memarlıq orderləri beş tipdə: Toskan, dorik, ionik, korinf, mürəkkəb və yaxud kompozit orderləri kimi təmsil olunmuşdular.
Nataniel Lord Britton
Nataniel Lord Britton'  — Amerika botaniki təsnifatçısı, Karib hövzəsi florasının tədqiqatçısı. Bronksda Nyu-York Botanika Bağının qurucusu və ilk direktoru. ABŞ Elmlər Akademiyasının üzvü (1914).
Bolnisi yazıları
Bolnisi yazıları — Gürcüstanın Bolnisi bələdiyyəsi ərazisindəki Bolnisi şəhərində yerləşən Bolnisi bazilikasında aşkarlanmış, gürcü yazılarının Asomtavruli xətti ilə yazılmış kitabələrdir. Kitabələr 494-cü ilə aiddir.
I yazı
ႵႤႣႧႤႮႨႱႩႭႮႭႱႨႩႰႤႡႭ ჃႪႨႧႭჃႰႧႣႠႠႫႠႱႤႩ ႪႤႱႨႠႱႠ bolnisi xaçı ႸႨႬႠႸႤႬႣ ႠႫႨႫႠ bolnisi xaçı ႰႧႧႠჃ ႷႠႬႨႱႫ bolnisi xaçı ႺႤႫႤႪ ႬႨႸႤႨႼႷ bolnisi xaçı ႠႪႤႬႣႠ ႫႸႰႭႫႤႪႧႠႠႫႠႱႤႩႪႤ ႱႨႠႱႠႸႨႬႠႸႤႾႤႼႨႤ ႨႨ
II yazı
ႨႱႠႱႠႫႤႡႨႱ ႠჂႧႠႭႺ ႼႪႨႱႠႮႤႰႭႦႫႤႴ ႠႫႨႱႤႩ ႪႤႱႨႠჂႱႠჂ ႣႠႠႧႾႭჃႧႫႤႲႼႪႨႱ ႬႠႵႠႸႨႬႠႧႠჃႷႠႬႨႱႾႺႤႱႶႬႸႤႨႼႷႠႪႤႬႣႠႥႨႬႠ ႮႨႱႩႭႮႭႱႱႠႾႭჃႪႭႺႭႱႨႢႨႺႠႶႬႸႤႨႼႷႠႪႤ
Orelia Buşez
Orelia Buşez — Fransa Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2015-ci ildən 2019-cu ilə qədər)
İstinadlar
. president.az, 10.11.2015 )
Sen-Vensan-le-For
Sen-Vensan-le-For (, Sant Vincenç dei Fòrts) — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Provans Alpları. Le-Loze-Yubey kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Barselonnet.
INSEE kodu — 04198.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 264 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 165 nəfər (15-64 yaş arasında) 136 nəfər iqtisadi cəhətdən, 29 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstəricisi - 82,4%, 1999-cu ildə 79.8%). Fəal olan 136 nəfərdən 124 nəfər (68 kişi və 56 qadın), 12 nəfər işsiz (2 kişi və 10 qadın) idi. 29 hərəkətsiz 4 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 11 nəfər təqaüdçü, 14 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. .
Məşədi Dadaş məscidi
Məşədi Dadaş məscidi — Bakı şəhəri, Nəsimi rayonu, Ağadadaş Qurbanov küçəsi 37-də ("Kubinka" ərazisində) yerləşən tarixi məscid.
Bu məscid təkiyyə olaraq tikilib, yəni İmam Hüseyn üçün əzadarlıq məclisləri təşkil olunan yer olub. Sonradan bura məscid kimi fəaliyyətə başlayıb. Məscid sovet dövründə anbar, kitabxana və klub kimi istifadə olunub. 1990-cı ildən yenidən ibadətgah kimi fəaliyyətini bərpa edib. Müstəqillik dövründə ilk dəfə 2001-ci ildə təmir olunub.
Hazırda məscidin ön hissəsində bu məsciddə ibadət edən İkinci Qarabağ müharibəsi şəhidlərin adları olan lövhə və xatirə tablosu qoyulub. İbadətgahın içəsində də şəhidlərin şəkilləri olan tablo var.
Məscid əsasən 2002–2023-cü illərdə burada axund, imam-camaat və imam-cümə olaraq fəaliyyət göstərmiş Hacı Şahinin adı ilə birgə anılıb.
Tarixi
Bir çox məscidlər kimi bu məscid adı onu tikən insanın — Məşədi Dadaşın adı ilə bağlıdır. XVIII əsrdə tikilən məscid təkiyyə məqsədi ilə tikilib (təkiyyə-İmam Hüseyn məclisləri təşkil olunan yer). Sonradan məscid kimi fəaliyyətə başlayıb. SSRİ dövründə zaman-zaman anbar, kitabxana, klub kimi işlədilib. Müstəqillik əldə edildikdən sonra yenidən fəaliyyətə başlayıb. 1990-cı ildə məscidin dini icması Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçib.
Cənubi Tanqeranq
Cənubi Tanqeranq — İndoneziyanın Banten əyalətindəki bir şəhər. Cakartanın cənub-qərb sərhəddindən 30 km məsafədə yerləşən şəhər Böyük Cakarta metropol ərazisinin bir hissəsini təşkil edir. İnzibati qaydada 29 oktyabr 2008-ci ildə Tanqeranq Reqensidən (inzibati ərazi) ayrıldı. 2010-cu il siyahıyaalınmasına əsasən, onun əhalisi 1,303,569, 2014-cü ildəki son qiymətləndirmə isə 1,436,187 nəfərdir. Ümumi sahəsi 147.19 km²-dir.
Efiopiya Futbol Federasiyası
Efiopiya Futbol Federasiyası — Efiopiyada futbola nəzarət edən rəsmi qurum.
2008-ci ilin iyulundan diskvalifikasiya olunan Efiopiya federasiyasında keçən seçkilərin nəticəsi ləğv olunmuşdu. Baş verənlərə görə bu ölkənin milli komandası 2010-cu il dünya çempionatının seçmə mərhələ oyunlarından çıxarılıb.
Efiopiya Futbol Federasiyası bir illik fasilədən sonra 2009-cu ildə yenidən FİFA-nın üzvlüyünə qaytarılıb. Bu, yerli federasiyada rəhbər dəyişikliyindən sonra baş verib. Ali futbol qurumu bununla bağlı rəsmi bəyanat yayıb: "FİFA Həbəşistan federasiyasında seçkilərin gedişindən razıdır. Bu, ötən həftəsonu FİFA-nın nümayəndələrinin müşahidəsi ilə keçirilib. İndi Həbəşistan yenidən dünya ali futbol qurumunun üzvü kimi bütün üstünlüklərdən istifadə edə bilər".
Apennin yarımadası
Apennin yarımadası ( — İtaliya yarımadası; eləcə də ) — Avropanın böyük yarımada larından biri. Qitənin cənubunda yerləşir və Aralıq dənizinin sahilindədir. Yarımadada İtaliyanın əsas hissəsi, San-Marino Respublikası və teokratik dövlət olan Vatikan yerləşir. Yarımadanın sahəsi 149 000 km²-dir. Uzunluğu təqribən 1100 km, eni 130-dan 300 km-ə qədərdir. Appenin yarımadasının şimal hissəsi Padan ovalığı ilə, qərbdən Tirren dənizi, şərqdən Adriatik dənizi, cənubdan isə İonik dənizi ilə əhatə olunub. Yarımadanı Elba adasından Pombino boğazı, Siciliya adasından isə Messin boğazı ayırır.
Yarımadanın adı onun böyük hissəsi boyunca uzanan Appenin dağlarından götürülüb.
Apennin yarımadasının əsas xüsusiyyətləri yüksək seysmiklik, müasir dağ əmələgəlməsi və vulkanik fəallıqdır. Belə ki, Stromboli vulkanı bütün tarixi dövr ərzində durmadan fəallıq göstərir və hətta "Tirren dənizinin mayakı " adını alıb, bundan başqa Vezuvi və Etna vulkanları və başqaları da dəfələrlə püskürüblər ki, bu da insanların kütləvi məhvinə gətirib. Yarımadada tez-tez zəlzələlər və sunamilər olur, bunun səbəbi qitə plitələrinin hərəkətinin qlobal tektonik prosesidi, Afrika qitəsi Avropanın yerləşdiyi plitəyə dəyir və onun altına keçir. Afrika təkcə şimala hərəkət etmir, həm də "saat əqrəbi istiqamətində" dönür. Vulkanoloqlar yaxın vaxtlarda Neapol körfəzi sahilində qaçılmaz insan tələfatı ilə nəticələnəcək Vezuvi vulkanının fəlakətli püskürməsini gözləyir.
Maraqlı faktlar
Yarımada çəkmənin səciyyəvi formasındadı, buna görə də dünyada ən çox tanınan yarımadalardan biridi.
Bulbophyllum pachyrhachis
(Bulbophyllum pachyrhachis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Brayan Benben
Brayan Benben (, 18 iyun 1956, Vinçester, Virciniya, ABŞ) — ABŞ aktyoru və televiziya işçisidir.
Həyatı
Brayn Benben 1956-cı ildə ABŞ-nin Virciniya ştatında satıcı ailəsində anadan olmuşdur. 1981-ci ildə "Qanqsterlər xronikası" televiziya serialında rol almışdır. Bu serialda gələcək həyat yolda Medelin Stou ilə tanış olur. Serialda Brayan qanqster rolunda, Medlin Stou isə onun həyat yoldaşı rolunda iştirak edirlər. Brayan Benben 1982-ci ildə Medlin Stou ilə evlənir və ondan 1996-cı ildə Mey adında qız övladı dünyaya gəlir. 1990-cı ildə Qaranlıq mələyi filmində Smit rolunu oynayaraq məşhurlaşır. 1998–2000-ci illərdə "Brayn Benbenin şousu" televiziya verilişinin aparıcısı olur. 2007-ci ildə sonuncu dəfə "Şəxsi təcrübə" serialına çəkilir. 2007-ci ildən bəri filmlərə çəkilmir.
Dərman göyzabanı
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Slovan Bratislava FK
Slovan Bratislava FK — Slovakiyanın futbol klubu.
Nigeriya
Nigeriya (ing. Nigeria) və ya rəsmi adı ilə Nigeriya Federativ Respublikası (ing. Federal Republic of Nigeria) – Qərbi Afrikada dövlət. Nigeriya Atlantik okeanın Qvineya körfəzi sahilində yerləşir. Qərbdən Benin, şimaldan Niger, şimal-şərqdən Çad və şərqdən isə Kamerunla həmsərhəddir. Paytaxtı Abuca, ən böyük şəhəri Laqos, ümumi sahəsi 923,769 kvadrat kilometr, əhalisinin sayı 206 milyon nəfərdən çoxdur. Nigeriya əhalisinin sayına görə Afrikada birinci, dünya ölkələri arasında isə yeddinci yerdədir.
Coğrafiyası
Ölkənin ərazisi 923.768 km²-dir. Nigeriya, cənub-qərbi Afrika sahilində, 3°57’ və 13°54’ şimal paralelləri 2°39’ ve 14°38’ şərq meridianları arasında yerləşir. Şərqində Kamerun, Şimal qərbində Çad, şimalında Niger və qərbində Benin dövlətləri ilə sərhədlənir. Cənubundan Qana körfəzi vasitəsi ilə Atlantik okeanına çıxışı var.
Nigeriya, əsas olaraq dörd coğrafi bölgəyə ayrılır: Sahildəki mangrovlı (Afrika da bataqlıqlarda yetişən bir cins ağac) bataqlıq bölgəsi, tropik meşə bölgəsi, Savanna bölgəsi və şimalındakı yarım çöl bölgə
Təqribən 100 km qədər iç bölgəyə girən sahil bölgəsi, 36.000 km² lik geniş bir deltaya və mangrov ağacları ilə dolu bataqlıqlara sahipdir. Bölgədə yüzlərcə çay və qolları mövcuddur. Lagosdan Kamerun sərhəddinə qədər olan xəttboyu, ekvatorial meşəlik əraziylə örtülüdür.
Nigeriyanın ikinci meşəlik bölgəsi, Savanna bölgəsidir. Ölkəni başdan-başa (təqribən 320 kilometrdən çox bir məsafədə) qət edən Niger çayının qərb bölgəsi, dağlıq bir ərazidir. Bu yüksək dağlar arasında Adamawa Dağları təxminən 80 km uzunluğundadır. Ölkənin ən yüksək yeri, yene bu dağlar üzərindəki Dimlanq Təpəsi olmaqdadır, təqribən 2042 metrdir. Ölkənin cənub-şərqini isə Kamerun Dağlarının qərb yamacları örtər və bütün cənub-şərq sərhəddi boyunca uzanır. Bu dağlar, ortalama 1500 m yüksəkliyinde olub, bəzi yerləri 2000 metrə qədər yüksəlir. Şimali Nigeriya isə nisbətən yarıçöl olub Büyük Səhra Çölünün cənuba doğru bir davamı şəklindədir.
Demoqrafiya
thumb|left|[[National Church of Nigeria, Abuja]] thumb|left|The [[Abuja National Mosque]] 2013-cü il statistik məlumatına əsasən Nigeriyada 144 milyon əhali yaşayır. Bu Afrika qitəsində ən böyük göstəricidir. Nigeriyada 421 dil var. Onlardan 410-dan istifadə edilir, 2-sinin daşıyıcısı yoxdur, 9 isə ölü dildir. Milliyet:[3] Yorubalar : %20,Hausalar  : %15,8, İbolar   : %14,8,Pöllər   : %10,5, digər Afrika qəbilələri: %38.
Din:[4] İslam: %43,6, Protestanlıq: %40,8 (Pentakostalizm: %18, Anglikanizm: %12,3), Katoliklər: %9,3, Animizm: %5,9,.
Xristianlar şimala nəzərən daha əlverişli və meşəliklərin sıx olduğu cənubda yaşayırlar. Nigeriya da müsəlman əhalinin paylaşımı bu cürdür: Hausalar %80, Yorubalar %4, Fulaniler %9, Kanurların isə tamamı Müsəlmandır. Nigeriyalı Müsəlmanların əksəriyyəti Maliki və Hanəfi məzhəbinə mənsubdur. Ən az Müsəlman Lagosdadır. Xristianların isə beşdə üçü protestan, digər beşdə ikilik hissə katolikdir. Nigeriyada az sayıda yəhudi də vardır.
Tarixi
İngiltərə XIX əsrin əvvəllərindən etibarən, Nigeriyanın daxili işlərinə qarışmağa başlamış ve ilk olaraq Lagos, 1861-ci ildə bir İngilis müstəmləkəsi halına gəlmişdir. 1885-ci ildə Qana körfəzi ətrafı, İngiltərənin himayəsinə keçmişdir. Bundan sonra İngiltərə, Nigeriyanı iki himayə bölgəsinə ayıraraq tək idarəçi altında birləşdirmişdir. Birinci dünya müharibəsindən sonra başlayan milliyətcilik hərəkətləri, Nigeriyalılar arasında yadellilərə qarşı üsyan etmək və müstəqilliyi əldə etmək düşüncəsinə gətirib çıxartdı.
1950-ci ildə hakimiyyət gücünü, üç ayrı bölgənin məclisləri arasında paylaşdıran yeni bir federativ sistem yaradıldı. 1954-cü ildə elan edilen qanun, şimal, qərb və şərq bölgələri güclü bir mərkəzi hökumətə bağlı olaraq, Nigeriyalılara sahip olduqları qanuni haqlarını verdi. İngiltərə, iş başına öz mənfəətlərini qoruyacaq bir hökuməti gətirməyi planlaşdırırdı. Ölkədə üç böyük partiya quruldu və 1959 ilində seçkilər keçirildi. Bu seçkilərdə şimal bölgəsinin Nigeriya Xalqları Konqresi (NPC) qazandı və partiya lideri Əbubəkir Tafawa Balewa Baş nazir oldu. Müsəlmanların çoxluq təşkil etdiyi şimal bölgəsi iqtidara gəlincə, ilk iş olaraq 1960-cı ildə müstəqillik əldə etdi. Nigeriya bundan sonra 1963-cü ildə Respublikanı elan etdi və 1965-ci ildə yeni seçkilər keçirildi. Fəqət bundan sonra Nigeriyada iç qarışıqlıqları başladı. 30 May 1967-ci ildə Şərq Bölgəsi Biafra Respublikası adı altında üsyan etsədə, Nigeriya hökuməti xarici qüvvələrin köməyi ilə bu üsyanı yatırdı. Lakin bu iç savaşlar 30 aydan cox davam etdi və 20ci əsrin ən qanlı və qorxunc savaşlarından biri oldu. Biafra bölgəsi minlərcə ölü və bir çoxu xaraba olmuş binalarla doldu. 1970 ilindən sonra hadisələr yatışdı və bu dönəmdə kəşf edilən neft yataqları Nigeriyanın həyatını dəyişdirdi. 29 iyun 1975-ci ildə General Məhəmməd yeni bir hərbi çevrilişlə hakimiyyətə gəldi. Çox keçmədən 1976-ci ildə edilən üçüncü qiyam təşəbbüsü uğursuzluqla sona çatdı. Fəqət, General Məhəmməd öldürüldü və yerinə, köməkcisi General Olesegun Obasanjo keçdi. General İbrahim Babangida prezident olub, əsgəri bir rejim qurdurdu. Bundan sonra Nigeriya Federativ Respublika, petrol gəlirlərinin gətirdiyi rifaq sabitliyi ilə iç hadisələrin önünə keçməyə başladı və bugün üçün Nigeriya Afrikanın ən inkişaf etmiş ölkələrindən biri halına gəldi. 4 iyul 1992ci il seçimləri ilə təkrar demokratik düzənə keçilmək yolunda ilk addımlar atıldı. Vətəndaş idarəsinə keçid tarixi olaraq müxtəlif zamanlarda üzə çıxsada ən son olaraq 27 Avqust 1993-cü ildə ertələndi.
Iqlim
thumb|250px|The [[Zuma Rock near Suleja]] Nigeriya, tropik iqlimin təsirində, yüksək istiliklərin qeydə alındığı bir ölkədir.İllik ortalama yağış miqdarı, bölgədən bölgəyə görə müxtəlifdir. Sahildən başlayaraq iç bölgələrə doğru uzanan yaşıllıq və meşəlik bölgələr, ildə ortalama olaraq 1000 ilə 1500 mm ətrafında yağış alır. Lagos ətrafında bir neçə kilometr genişliyində olan ekvatorial meşəlik ərazi, şərq sərhəddinə doğru 160 kilometrlərə qədər genişlənər. Bu bölgə və Niger Çayı deltası, ən cənubi yüzlərcə şirin və duzlu sularla bəslənmiş, sərt və yumşaq taxtalı, qiymətli ağac növləri ilə zəngindir. Sahil bölgəsinin rütubət miqdarı təqribi % 75 ətrafında olub, ən çox yağışı may və iyun aylarında alar. Ortalama istilik isə 29–30 °C ətrafındadır.
Savanna bölgəsi isə ildə ortalama olaraq, ən çox avqust ayında olmaq üzərə, 1000 mm yağış alar. Jos Yaylasında bu rəqəm, 1500 millimetrəyi keçməkdədir. İstilik isə 28–33 °C arasında olub, mart-aprel aylarında 37 °C’yə qədər yüksələbilməkdədir. Şimal bölgələrdə çöl iqlimi mövcuddur. Qış aylarında Böyük Səhradan Cənuba doğru güclü əsən küləklər,bərabərində toz ve qum gətirirlər.
Təbii Qaynaqlar
Nigeriya torpaqları, sahildən etibarən şimal sərhəddinə Nigerə qədər, meşələrlə örtülüdür. Sahil bölgəsindəki ekvatorial meşələr, şimaldakı meşələrə nəzərən daha sıx və genişdir. Kamerun sərhəddinə doğru bu genişlik, 160 kilometrə qədər çatmaqdadır. Uzun otların və qarışıq cinsli ağacların mövcud olduğu savanna bölgəsindəki meşələr isə 550 km genişliyinə çatır. Bu meşələrdə ümumiyyətlə sərt və yumuşaq taxtalı ağac növləri vardır. Şərqi Nigeriyada isə, daha çox palma ağacları yer alır. Dünyanın ən uzun çaylarından biri olan Niger çayı boyunca və ən cənub nöqtədə yer alan delta bölgəsindəki meşələr daha çox boz rəngli palmalar, baobob, akasya və salxım ağacları ilə doludur.
Nigerdən başlayan Niger Çayı, 4180 km uzunluğunda olub, ölkənin həyat qaynağıdır. Lakoja bölgəsindəki ikinci böyük çay olan Benue ilə birləşər və cənubda delta bölgəsine qədər 280 km yol qət edər. Delta bölgəsində isə yüzlərcə irili-kiçikli çaylar mövcuddur. Niger çayı üzerində olan Kainiji Su Anbarı ilə elektrik əldə edilir.
Yağışlar səbəbiylə torpaq qızılı rəng almışdır.Nəticə etibarı ilə, sərt örtük halındaki bu qızıl gilli torpaqlar əlverişsizdir. Çad Gölü ətrafında isə torpaq qara rəngli olub, əkinçilik üçün yararsızdır .Cənub meşələrindəki torpaqlarda humus azdır. Buna baxmayaraq cənubdaki bitki çeşidi və yoğunluğu şimaldan daha çoxdur.
Nigeriya meşələrində çox növdə yırtıcı heyvanlar vardır. Aslan, leopar əsasən ən çox olanlarındandır. Bundan başqa meymun, ceyran, şimala doğru fil, zürafə və gərgədan da sıx rast gəlinən heyvanlarıdandır.
Əhali və Sosial Həyat
Dünyanın nüfuz baxımından doqquzuncu ölkəsi olan Nigeriya Afrikanın ən izdihamlı ölkəsidir.Bu ölkə Pakistan və İndoneziyadan sonra dünyanın ən çox əhalili müsəlman ölkəsidir. Nüfuz artımının ən yüksək olduğu ölkələrdən biridir.
Xalqın böyük bir hissəsini yerli qəbilələr təşkil edir. Ayrıca olaraq Avropalı ağdərililər də mövcuddur. Nüfuz, bir-birindən bir çox baxımdan fərqli, yüzlərcə qruplardan ibarətdir. Bunların ən güclü və geniş olanı Housa-Fulani qəbilələridir. On dördüncü əsrdə Müsəlman olan bu insanlar idarəni əllərində tutmaqdadırlar. Ayrıca olaraq cənub-qərbdə Yoruba, cənub-şərqdə İbo qəbilələri də güclüdürlər. Bundan başqa Tıv, Iraw, İbibio, Efik veIfe qəbilələri, sayca çox olan digər qəbilələrdən biridir.
Şimalda mövcud olan və ölkə yönətimində başrolu oynayan Hausa-Fulani qəbilələri əsasən ticarət və əkinçiliklə məşğuldurlar. Ölkə idarəsində və həyat tərzlərində, İslam qaydalarına bağlıdırlar. Nigeriya nüfuzunun yarıdan çoxu Müsəlmandır. ölkədə, ümumilikdə Avropalı olan bir miqdar Xristian vardır. Bəzi qəbilələr isə hələdə bütpərəsdir. Müsəlman Nigeriyalıların mədəniyyət səviyyələri olduqca yüksəkdir. Ölkə üzrə oxuma-yazma % 50’dir. Nigeriyada toplamda 13 universitet mövcuddur. Nigeriyada, yüzlərcə növdə qəbilə qruplarının, həmçinin yüzlərcə növ dili vardır. Bugün üçün Afro-Asiyatiq və Niger-Kongo ailələrindən gəlmə 300dən çox yerli dil aşkar edilmişdir. Ölkə, uzun illər İngiltərə zülmü və sömürgəsi altında qaldığı üçün, rəsmi dairələr və məktəblərdə İngiliscə istifadə olunmuş və ölkənin rəsmi dili halına gəlmişdir. Bundan başqa Ərəbcə də danışılmaqdadır. Yerli dillərin ən yayqın və sosial həyatda təsirli olanları Hausa,Yoruba və İbo dilləridir. Qəbilələr arasında adət, ənənə, dil, din və yaşam baxımından bir çox fərqlilik varsa da,iqtisadi həyatda nüfuzun əksəriyyəti əkinçilik və ticarətdə birləşir. Bir çox kənd və klanların yönətim ünsürünün təməlini, böyük ölçüdə genişlemiş və poliqamiya növdə ailələr meydana gətirməkdədir. Bu ailələr siyasi, soisal və iqtisadi sistemlər etibari ilə, ailəyə xas bir təşkilat ilə, qida istehsalatında ən güclü olma niyyətindədirlər. Fəqət bu ailələr heçbir zaman Avropadaki imtiyazlı zümrələr halında deyildirlər və ailə rəisleri və ya klan başçıları bir Avropa diktatoru şəklində hərəkət etməzlər.
Bugün üçün Nigeriya, Afrika ölkələrinə nəzərən rifaq səviyyəsi yüksək olan bir ölkədir. Mövcud neft yataqlarından əldə edilən gəlirlər, ölkədəki iç qarışıqlıqları önlədiyi kimi ölkə insanlarına geniş iş imkanları da yaratmışdır. Nigeriyanın əsas şəhəri Abujadır. Önəmli ticari limanı Lagosdur. Olduqca müasir binalarla doludur. Millətlərarası bir hava limanına sahibdir. ölkənin ən böyük və inkişaf etmiş şəhəri Ibadandır. Əsas sənaye mərkəzi olub, Afrikanın açıq bazar bölgəsidir. Digər əsas şəhərləri isə Sokoto çayının şərqindəki Sokoto şəhəri, Kaduna çayı üzərində Kaduna şəhəri, Kano, Zaria, Port Harcourt, Jos Benin Nsukka, Oyo Yolo və Mubidir.
Siyasi Həyat
Nigeriya federativ müstəqil bir respublikadır. Federaiv hökumət mərkəzindən başqa 19 əyalət bölgəsinə ayrılır. Dövlət başçısı seçimlə hakimiyyətə gəlir. Parlament iki məclisdən ibarətdir. Ayrıca hər əyalətin bir hökuməti və əyalət başçısı olur. Əyalət başçılarının ölke idarəsindəki önəmi çox böyükdür. Konstitusiyaya görə dövlət başçısı, əyalətlərin üçdə ikisinin dəstəyini almaq məcburiyyətindədir. Millət Məclisi 449 oturacaqdan meydana gəlməkdədir. Senator isə 95 üzvlükdür.
Nigeriya müstəqilliyindən bu yana hərbi çevilişlərin ən çox edildiyi ölkələrdən olub günümüzdə hərbi rejim tərəfindən idarə edilməkdədir. 1992-ci il seçimler keçirildi. Xalq hökumətinə keçid olaraq 27 Avqust 1993-cü il tarixi müəyyən edildi.