cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan tayfaları
Erkən dövr
Azərbaycanlıların etnogenezində yerli xalqlar və İran tayfalarından başqa eramızın I minilliyindən etibarən hunlar, türkdilli xəzərlər, bulqarlar, II minilliyindən başlayaraq isə oğuz və peçeneq tayfaları iştirak etmişdir. Bir türk xalqı olaraq azərbaycanlıların özəyi əsas oğuz türk tayfaları olan bayat, yıva, əfşar, bəydili, həmçinin qacarlar, xələclər, qıpçaqlar və s. idi.
Müasir Azərbaycan və Ermənistan ərazilərində yaxşı otlaqların olması səbəbi ilə monqollar, türklər və türkmən tayfaları monqol elxanları, teymurilər və türkmən padşahların dövründə burada yerləşmişdir. Daha sonra bu tayfalar azərbaycanlılara assimilyasiya olunmuşdur. XIII-XV əsrlərdə köhnə feodalların torpaqları tədricən köçəri tayfaların irsi başçılarının əlinə keçmişdir. İdarə etdikləri ərazilərə Qubadan cənubdakı azərbaycanlıların torpaqları da daxil olan, İran Azərbaycanında məskunlaşmış Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu tayfaları azərbaycanlıların etnogenezində iz qoymuşdur.
Səfəvilərdən XIX əsrə qədər
200px|thumb|left|Qızılbaş süvarisi. Jan Şarden kitabından
Azərbaycanlılarda təsərrüfat, mədəniyyət və həyat tərzi baxımından fərqlənən etnoqrafik qruplar inkişaf etmişdir. Bu etnoqrafik qruplardan bəziləri XIX əsrin son rübünə qədər mövcudiyyətini saxlamışdır.
Səfəvilər dövründə qızılbaşlar (şamlı, ustaclı eli, türkman, təkəli, əfşar, qacar eli, zülqədər, qaramanlı, qaradağlı, bayat, rumlu, varsaq tayfalarının birliyi) Azərbaycan dilində danışan türk tayfaları birliyi idi. Səfəvilər dövründə mövcud olmuş tayfalar arasında qızılbaşlar xüsusi imtiyazlar əldə edir, ən yaxşı otlaqlara sahib olurdular. Bunlara İrəvan əyalətində qacar-axçalı, ustaclu, bayat, Naxçıvanda ustaclı-kəngərli, Azərbaycan əyalətində (Azərbaycan Respublikasının bəzi cənub rayonları və İran Azərbaycanı) türkmən, şamlı, qaradağlı, Urmiyada əfşarlar (XVII əsrin əvvəllərindən etibarən), Qarabağda qacar-ziyadlı və digər oymaqlar, şəmsəddinli (Şəmsədil), qazaxlı, Şirvan əyalətində rumlu, alpaut, bayat və s. daxildir. Səfəvilər dövründə oturaq əhalinin mövqeyinin zəifliyi köçərilərin oturaq həyata keçməsini yavaşladırdı. XVII və XVIII əsrlər ərzində bəzi tayfalar yarımköçəri həyat tərzinə keçir, həm əkinçiliklə məşğul olur, həm də yayda sürüləri ilə yaylağa köçürdü. Qacarlar dövləti dövründə Azərbaycan dili Azərbaycan tayfalarından təşkil edilmiş ordunun dili idi.
Səfəvilər dövründə Qarabağ bəylərbəyliyi ərazisində fəaliyyət göstərən tayfalar iki böyük tayfa ittifaqını — Otuziki və İyirmidördlərü yaratdı. Daha sonra yaranmış Qarabağ xanlığında yaşayan türk tayfaları cavanşir, kəbirli, otuziki idi. Əhməd bəy Cavanşirə görə Pənahəli xanın vaxtında püsyan, qaraçarlı, cinli, dəmirçihəsənli, qızılhacılı, səfikürd, boyəhmədli saatlı, kəngərli və s. köçərilər Qarabağ xanlığına köçmüşdür. Qarabağın azərbaycanlılar yaşayan kəndlərində cavanşirlər, Arazsahili isə Cəbrayıl eli fəaliyyət göstərirdi.
Rusiya-İran müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra (1828-ci il) Abbas Mirzə türk tayfa nümayəndələrinin döyüş qabiliyyətinə dəyər verdiyi üçün onları Arazın cənubunda yerləşdirməyə təşviq edir, bunun üçün mükafat olaraq münbit torpaqlar təklif edirdi. Belə tayfalardan biri olan ayrımlar Gümrüdəki ata-baba torpaqlarından Makunun qərbindəki əraziyə köçdülər.
S. Zelenskinin verdiyi məlumata görə Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında 7 azərbaycan tayfa qrupu var idi: sofulu, dərzili, saralı, puşanlı, giyili, xocamusaqlı, baharlı. Etnoqraf və qafqazşünas qeyd edir ki, keçmişdə azərbaycanlılar arasında aşağıdakı qruplaşmalar fərqləndirilə bilərdi: cavanşir, dəmirçihəsənli, təklə və muğanlıya bölünənlər, daha sonra — cəbrayıllı, sarcalı, sofuli, gəyili, xocal-səhli, ciyilli, dələgərdə, kəngərli, imirli və s. A. D. Yeritsovun Qazax qəzasında qeyd etdiyi və digər qəzalarda da qeydə alınan tərəkəmə (köçəri) tayfalar bunlar idi: ayrımlı, bayat, qədirli, qaraqoyunlu, qaraxanlı, kəngərli, salaxlı, sofulu, tatlı.
Azərbaycan etnoqrafik qruplarından üçü (yarımköçəri tayfalar olan ayrımlar, padarlar və şahsevənlər) güclü şəxsi kimlik hissini saxlayır. Ayrımlar Azərbaycanın qərbində, şahsevənlər isə Azərbaycanın cənubunda, İran sərhədi boyunca yaşayırlar.
Qurumlar və titullar
Molla Pənah Vaqif Azərbaycanı yalnız köçəri tayfa qurumu olan elə görə bölürdü. Tayfa mənasında istifadə edilən sözlər uruğ (Şamaxı və Muğan), tirə (Laçın, Qubadlı, Sabirabad, Qazax, Dərələyəz, Qarakilsə və s.), coma (Muğan, Şirvan, İmişli, Kürdəmir, Salyan), tabun (Zaqatala, Qax), coğa (Daşkəsən, Şirvan, Gədəbəy, Goranboy, Göyçay, Tərtər, İmişli və s.), oymaq və s.-dir.
Köçəri zadəganlar arasında tayfanın ayrı-ayrı hissələrinin böyükləri ağsaqqal adlandırılırdı. Səfəvilər dövründə tayfa başçılarının və feodalların cəm şəklində adlandırılması fars dilində ağayan, azərbaycan dilində ağalar idi. İlbəy isə azərbaycanlıların etnoqrafik qrupu olan şahsevənlərin başçılarına verilən titul idi.
24 oğuz tayfası və onlardan çıxmış qruplar
200px|thumb|right|Mirzə Məhəmmədhəsən bəy Hacı. Yıva boyunun Baharlı tayfasının nümayəndəsi
Azərbaycanlıların digər sub-etnosları
200px|thumb|right|Şahsevən tayfasından olan balaca qız
Yefim Rodionov
Yefim İvanoviç Rodionov — Azərbaycan-sovet siyasi xadimi, SSRİ Xalq Rabitə Komissarlığının Azərbaycan SSR müvəkkili (1937–1938), Bakı Sovetinin sədri (1934–1936), Azərbaycan SSR xalq təchizat komissarı, Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti sədrinin müavini (1930–1931), SSRİ Ali Sovetinin birinci çağırış deputatı. Siyasi repressiyaya uğramışdır.
Həyatı
Yefim İvanoviç Rodionov 1889-cu ildə Saratov quberniyasının Xmelyovka (Xmelevka) kəndində anadan olmuşdur. Kənd məktəbində təhsil almış, 13 yaşından Volqaboyunda tacir mağasında çalışmışdır. 1904-cü ildə ailə üzvləri ilə Bakıya köçmüş və buradakı mətbəələrindən birində şagird kimi işləməyə başlamışdır. 1905-ci ilin yazında Yefim Rodionov doğulduğu kəndə qayıtmış, lakin həmin ilin payızında yenidən Bakıya gələrək müxtəlif müəssisələrdə kağızpaylayan işləmişdir. 1906-cı ildən 1908-ci ilədək Dadaşovların dokunda çilingər köməkçisi və şagirdi, 1908–1911-ci illərdə isə çilingərlik etmişdir.
1911-ci ilin sonlarında Yefim Rodionov çar ordusunda hərbi xidmətə çağırılmış və burada o, əvvəlcə sıravi, sonra isə 1917-ci ilədək silah emalatxanalarında usta işləmişdir. 1918-ci ilin əvvəllərində Bakıda aparılan inqilabi işlərdə iştirak etmişdir. 1918–1919-cu illərdə Xatisovun zavodunda çilingərlik etmiş, 1919-cu ildə bolşeviklər partiyasına daxil olmuşdur. O, neft emalı zavodu komitəsinə, daha sonra bolşevik özəyi katibliyinə, işçi klubu sədrliyinə, Zavağzal rayon partiya komitəsi sədrliyinə seçilmişdir. Yefim Radionov 1919-cu ildə mərkəzi tətil komitəsinin işlərində iştirak etdiyinə görə iki dəfə həbs edilmiş, sonra isə Azərbaycandan sürgün edilmişdir.
1920-ci ilin yanvar ayında Bakıya qayıdan Yefim Radionov partiya tərəfindən ictimai işə göndərilmiş, Zavağzal işçi klubu idarə heyətinin sədri olmaqla yanaşı, gizli praktika işi aparmış və rayon partiya komitəsinə başçılıq etmişdir. O, Azərbaycan Kommunist Partiyasının birinci qurultayında Mərkəzi Komitənin üzvü seçilmiş və Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra inqilab komitəsinin sədri, Zavağzal rayonu icraiyyə komitəsinin sədri vəzifələrində işləmişdir. Çox keçmədən Bakı İstehlak Cəmiyyətinin sədri vəzifəsinə irəli çəkilmişdir.
Yefim Rodionov 1921-ci ilin noyabr ayından 1922-ci ilin may ayınadək Xalq Poçt-Teleqraf Komissarlığının Azərbaycan müvəkkili vəzifəsində, sonra isə 1927-ci ilin iyun ayınadək "Azərittifaq"da çalışmışdır. 1927-ci ilin iyununda o, Xalq Ticarət Komissarlığı müvəkkili təyin edilmiş və bu vəzifədə iki il yarım işləmişdir. 1930–1933-cü illərdə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti sədrinin müavini, Xalq İşçi-Kəndli Müfəttişliyi Komissarlığının kollegiya üzvü, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Rəyasət Heyətinin üzvü, Azərbaycan SSR xalq təchizat komissarı və Bakı Soveti sədrinin müavini vəzifələrində çalışmışdır. 1934–1936-cı illərdə Bakı Şəhər Sovetinin sədri olmuş, 1937-ci ilin avqust ayında isə SSRİ Xalq Rabitə Komissarlığının Azərbaycan müvəkkili təyin edilmişdir.
Yefim Rodionov Azərbaycan KP Bakı Komitəsinin, SSRİ və Azərbaycan SSR mərkəzi icraiyyə komitələrinin üzvü olmuşdur. SSRİ Ali Sovetinin (millətlər palatasının) birinci çağırış deputatı seçilmişdir. 1932-ci ildə ZSFSR-in "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur. 1936-cı ildə isə Sovet Azərbaycanının 15 illiyi münasibətilə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeninə layiq görülmüşdür.
Həbsi və ölümü
Yefim Rodionov Stalin repressiyalarının qurbanı olmuşdur. O, 18 iyul 1938-ci ildə "Sağ-trotskiçi ehtiyat mərkəzinin əksinqilabi milliyətçi təşkilatının" rəhbərlərindən biri olduğu ittihamı ilə həbs edilmişdir. İşgəncələrə məruz qalaraq ittihamı etiraf etməyə məcbur edilmiş, lakin 1939-cu ildə öncəki ifadələrindən imtina etmişdir. 30 avqust 1941-ci ildə məhkəmənin hökmü ilə əmlakı müsadirə olunmaqla 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdir. 13 aprel 1942-ci ildə həbs düşərgəsində vəfat etmişdir. 1955-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının qərarı ilə bəraət almışdır.
Qaqra silsiləsi
Əsasən Jvava-Kvara, Yupşara və s. çayların kəsdiyi əhəngdaşından ibarətdir. Onların kanalları dərin kanyona bənzər vadilər əmələ gətirir. Karst hadisələri, o cümlədən çoxsaylı mağaralar inkişaf etmişdir. Silsilənin aşağı yamacları enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı meşələrlə, yuxarıda subalp və alp çəmənləri ilə örtülmüşdür. Bzıb, Yupşara və Geqa çaylarının vadiləri boyunca Ritsa gölünə gedən yol var.
Dərbənd Dəmiryolu Stansiyası
Dərbənd — Şimali-Qafqaz dəmir yollarının Maxacqala regionunda yerləşən dəmiryol stansiyası. İnzibati baxımdan Dağıstan Respublikasının Dərbənd şəhərində yerləşir. Rusiya Dəmiryolları şəbəkəsinin ən cənub şəhər stansiyasıdır.
Təsviri
Stansiyada elektrik lokomotivləri Azərbaycana gedən və oradan gələn qatarlar gömrük nəzarəti təşkil edilir.
Vittiq reaksiyası
Vittiq reaksiyası- aldehidlərin və ya ketonların fosforilidləri və ya vittiq reaktivləri  ilə kimyəvi reaksiyasıdır ki, bu da alken və ya alen və üçfenilfosfin oksid meydana gəlməsinə səbəb olur.
Süveyş kanalı üzərində elektrik xətti
thumb|Kəsişmə yeri Süveyş kanalı üzərində elektrik xətti — 1998-ci ildə Misirin Süveyş şəhərində tikilmiş və Süveyş kanalının üstündən keçən elektrik xətti. İki 500 kilovoltluq xətdən ibarətdir.
Naviqasiya üçün təhlükəsizlik tələblərinə görə, naqillər 150 metr yüksəklikdə yerləşdirilməli olduğundan, xətt kanalın sahilində yerləşən 221 metr yüksəklikdəki iki dirəyə asılıb. Dirəklərin hər birində dörd asqı var: 3-ü keçiricilər üçün, biri isə izolyatorların məhv olması halında keçiriciləri saxlamaq üçün.
Vittiq reaksiyası
Reaksiya 1954-cü ildə Georg Vittiq tərəfindən aşkar edilmişdir. Bu reaksiyanın kəşfinə görə 1979-cu ildə kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Vittiq reaksiyası alkenlər əldə etmək üçün üzvi sintezdə geniş istifadə olunur [3] [4] [5].
Süveyş kanalı üzərində elektrik xətti
Bölgənin inkişafı
Elektrik xətti Əhməd Həmdi tuneli (1981-ci ildə tamamlanıb), Əl-Fərdan dəmiryol körpüsü və avtomobil körpüsü (2001-ci ildə tamamlanıb) ilə birlikdə Süveyş kanalının ətrafındakı ərazilərin inkişafına mühüm töhfə verən layihələrdən biridir.
Qovşaq STFA Enerkom-Siemens Konsorsiumu tərəfindən inşa edilmişdir.
Vittiq reaksiyası
Reaksiyanın mexanizmi
Ilid 1-in karbonil birləşməsinə nukleofıl əlavə edilməsi nəticəsində betain 3 əmələ gəlir. Bu C-C rabitəsi ətrafında mərhələ 4-ə səbəb olan sərbəst fırlanma sayəsində baş verir. Sonuncu mərhələdə dörd üzvlü oksafosfetan halqa əmələ gətirərək sürətlə və əksinə olaraq izomerləşə bilər. (şəkil 5). Üçfenilfosfin oksidnin (formul 6) 7 formulu ilə qarşılıqlı reaksiyası formul 7- nin Z-izomerinin əmələ gəlməsinə səbəb olur. Betain 4-ün oksafosfetan 5-ə izomerləşməsi reaksiya sürətini azaldır. İlidin karbonil qrupuna nukleofil birləşməsi reaksiyasının sürəti ilidin təbiətindən çox asılıdır. Əvəz olunmamış ilidin (R1 = H) birləşməsində aldehid və ketonların böyük əksəriyyəti nin iştirakı iləreaksiya tez baş verir. Lakin, "sabit Vittiq reaktivləri" iştirakında (R1 = elektron akseptor qrupu) nükleofil birləşmənin sürəti əhəmiyyətli dərəcədə azalır ki,  bu da ümumiyyətlə reaksiya sürətinin azalmasına səbəb olur. Alkenin E-izomeri şəklində olan məhsulun miqdarı da artır. Bundan əlavə, "stabilləşdirilmiş Vittiq reaktivləri" iştirakında maneə olan aldehidlər və ketonlarla qarşılıqlı təsirdə olmur Məhsulun əmələ gəlməsi bir sıra aralıq birləşmələrin alınması prosesindən sonra  baş verir. Bu aralıq məhsullar reaksiya gedişində əmələ gəlir və özbaşına parçalanır. Nəticə olaraq, Vittiq reaksiyası daha bir olefinləşmə reaksiyasıdır, lakin Julius reaksiyasından və ya Peterson reaksiyasından fərqli olaraq, bir mərhələdə baş verir və buna görə daha çox istifadə olunur.
Fosfor ilidlərinin alınması
Vittiq reaktivləri üçfenilfosfinin alkil halogenidlərlə reaksiyası nəticəsində əmələ gələn müvafiq fosfonyum duzlarından hazırlanır. Fosfonyum duzları n-butillitium kimi güclü əsaslarla regenerasiya olunur:
Ulad-Musa
Ulad-Musa — Əlcəzairin şimalında, Bumerdes vilayətinin ərazisində kommuna.
Coğrafi mövqe
Kommuna ölkənin paytaxtı Əlcəzairdən təqribən 38 kilometr şərqdə və Bumerdes vilayətinin inzibati mərkəzindən 15 kilometr cənub-qərbdə yerləşir.
Səadat Həsən Manto
Səadət Həsən Manto (urd dilində ‏‏سعادت حسن منٹو‎, ingiliscə Saadat Hasan Manto; d. 11 may, 1912-ci il, Sambrala, Britaniya Hindistanı  — ö.18 yanvar, 1955-ci il, Lahor, Pakistan) —  Hind-Pakistan jurnalisti, dramaturqu, ssenaristi, tərcüməçi və rəssamı. Milliyyətcə kəşmirlidir. Bir povest, 22 hekayələr toplusu, 5 radiopyesin, 3 esse toplusunun, bir sıra məqalə və kinossenarilərin və 2 eskiz albomunun müəllifidir. Yazıçının məşhur hekayələri "Yeni qanun", "Səs", "Təhqir", "Mozel", "Qoxu", "Soyuq ət", "Tobatek Sinq" və b. əsərlərdir. Urdu dilində yazıb. 6 dəfə ədəbsizlikdə ittiham olunubː 3 dəfə Birtaniya Hindistanınıda, 3 dəfə də Pakistanda. Hər dəfəsində də bəraət alıb. Pakistanın ali dövlət mükafatı - Nişan-e İmtiyaz ilə təltif olunub.
Haqqında
Səadət Həsən Manto 11 may, 1912-ci ildə Amritsar yaxınlığında Sambralda anadan olub. Hüquqşünas ailəsində anadan olub. Əcdadları İslamı qəbul edən kəşmirli panditlər idi. Əvvəlcə yerli ibtidai və orta məktəbdə təhsil alıb, daha sonra ali cəmiyyət təmsilçiləri üçün müsəlman orta məktəbində təhsilini davam etdirib. O, Qulam Həsən Mantonun ailəsində kiçik övlad idi və onun ikinci həyat yoldaşı Sərdar Bəyim idi. Ailə ənənəsinə davam etdirərək böyük qardaşından sonra vəkil vəzifəsini seçməli idi, lakin onun ədəbi yaradıcılıq qabiliyyəti daha əvvəl meydana çıxdı.
1931-ci ildə Amritsarda Hindu sabha humanitar fakültəsinə qəbul olur. Urdu dilini zəif bildiyinə görə qəbul imtahanını 3-cü dəfədən verə bilmişdi. Ailəsinin danışıq dili olan Pəncabi dilini daha yaxşı bilirdi. İngilis və hind dillərini də bilirdi. Kollecdə təhsil alarkən yerli solçu qəzet - Müsavatın dəvəti ilə 1933-cü ilin martında Amritsara gələn jurnalist və yazıçı publisist Əbdül Bari Aliq ilə tanış olur. Əbdül Bari Aliq onda nəinki Britaniya Hindistanında urdu və ingilis dillərində çap olunan rus və fransız yazıçılarının yaradıcılığına maraq oyatdı, o həm də onun müstəqil ədəbi fəaliyyətinin ortaya çıxmasına vəsilə oldu.
Xəstəliyi və ölümü
Yazıçının gənclikdən içmək vərdişi alkoqalizmə çevrildi. 1951-ci ilin əvvəllərində keçirdiyi vəziyyətə görə psixiatrik xəstəxanada müaəlicə almağa başlayır. Müalicə effektiv olur. həmin ilin oktyabrında yeni toplusu olan "Yezid" əsərini yazır. Daha sonra yenidən içkiyə aludə olur. 1953-cü ilin avqustunda ona qaraciyər sirrozu diaqnozu qoyulur. Onun xəstəliyindən bəzi yazıçılar istifadə edərək qanorar dəyərində olan əsərləri özləri üçün bir şüşə spirtli içkiyə yazdırmışdılar. Səadət Həsən Manto 18 yanvar, 1955-ci ildə qaraciyər sirrozundan 42 yaşında vəfat edir. Ölümü ilə dul qadınını 3 azyaşlı qız uşağı ilə tək qoyur. Onu Lahorda Miyani Sahab qəbristanlığında dəfn edirlər. Onun məzarı üzərində qoyulan epitafiyada bu sözlər öz əksini tapıbː "Bu - Səadət Həsən Mantonun qəbirüstü başdaşı indi də onun adının dünya dini löhvələri üzərində təkrarsız söz hesab edir". Baş daşı özü tərəfindən ölümündən bir müddət əvvəl hazırlanmışdır.
Fətulla Həsənov (şəhid)
alt=Şəhid- Fətulla Sabir oğlu Həsənovun məzarı|thumb|Şəhid- Fətulla Sabir oğlu Həsənovun məzarı|220x220px|left Fətulla Sabir oğlu Həsənov — 1-ci Qarabağ müharibəsi şəhidi
Həyatı
Həsənov Fətulla Sabir oğlu 1960-cı il fevralın 13-də Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. O, 42 saylı orta məktəbi bitirmişdir. Fətulla Milli Ordu yaranan ilk günlərdən əsgərliyə getmişdir. Şücaətinə görə bir dəfə məzuniyyət verilmişdir. Bir həftəliyə ciyərparaları olan Pərvanə və Pərvin ilə görüşmüşdür, lakin Fətullanın bir həftəlik məzuniyyəti bir gecədən artıq çəkməmiş, tələsik cəbhəyə qayıtmışdı.
Fətulla Sabir oğlu Həsənov 1994-cü il yanvarın 7-də Ağdərə bölgəsində düşmən tərəfindən diri-diri yandırılaraq şəhidlik zirvəsinə ucalmışdır. Məzarı Gəncə Şəhidlər Xiyabanındadır. Gəncə şəhərinin mərkəzi küçələrindən ikisi şəhidin adını daşıyır.
Çardaxtəpə
Çardaxtəpə Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında təpə adı.
Toponimkası
Çardaxtəpə- Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında təpə adı.Azərbaycanda Cavad qəzasında Çardaxlıtəpə, Cavanşir qəzasında Çardaxlu, Yelizavetpol (Gəncə) qəzasında Çardaxlu (yenə orada), Zaqatala rayonunda Yuxarı və Aşağı Çardaqlar, Türkiyənin Qars əyalətinin Ərdahan dairəsində Çardaxlu (yenə orada) kənd adları ilə mənaca eynidir.Azərbaycan dilində (əsli farscadan) çardaq "dörd dirək üzərində qurulmuş müşahidə evi", "gözətçi evi" sözündəndir.Beyləqan rayonunda Çardaqlı-Daş adı da məhz bu mənadadır.İlk dəfə Xaqaninin bir şerində "Dörd taqlı çadırını istərəm məgər?" misrasında çadır-çardaq mənasındadır."Kitabi-Dədə Qorqud" eposunda "taqlı ev" ifadəsində ehtimal ki,çardaq nəzərdə tutulmuşdur.1606-cı ildə Şah Abbasın Gəncəyə daxil olmasından bəhs edən müəllif yazır ki,ordu şəhərə girdi və Çardaq qalasını tutdu.
Həmçinin bax
Borçalı qəzası
Xarici keçid
elibrary.bsu.az
Priedor
Priedor (Prijedor, Приједор / Prijedor, Prijedor) — Bosniya və Herseqovinanda yerləşən şəhər. Şəhər Serb Respublikasının şimal hissəsində (eyni adlı icmaın və bölgəsinin mərkəzi kimi), Sana çayının sahilində yerləşir. 14 dekabr 1995-ci ildə Deyton sazişinin imzalanmasından sonra Priedor Serb Respublikasının bir hissəsi olur.
İkinci Dünya müharibəsi zamanı Müstəqil Xorvatiya Respublikasının Sana-Luki bölgəsinə daxil olur.
Coğrafiyası
Priedor bələdiyyəsinin tərkibindəki Pridor şəhəri Bosniya və Herseqovinanın şimal-qərb hissəsində, Sana və Qomyenika çaylarının sahilində və Kozara dağının cənub-qərb təpələrində yerləşir. Bələdiyyənin sahəsi 833 kvadrat kilometrdir (322 kvadrat mil). Şəhər dəniz səviyyəsindən 133 metr (436 fut) yüksəklikdə yerləşir.
İkinci Dünya Müharibəsi dövründə faşizmə qarşı mübarizə aparan partizanların bir qismi şəhər ətrafındakı dağlarda mübarizə aparmışdır.
Şəhər Sana çayı və Kozara dağının cənub-qərb təpələrində qurulan allüvial ərazi üzərində yerləşir.
Əhalisi
2013-cü il əhalinin siyahıya alınmasına görə şəhərin əhalisi 32,342 nəfər, icma əhalisi isə 97,558 nəfər təşkil etmişdir. 1991-ci ildə şəhərdə 34 635 nəfər yaşayırdı.
Din
Priedor Katolik Kilsəsi, Şərqi Pravoslav kilsələri və məscidlər də daxil olmaqla çoxkonfessiyalı bir cəmiyyət olaraq tanınır. Buna görə Priedorun şəhər mərkəzində 16-17 əsrlərdə inşa edilən çox sayda məscid var.
Ən məşhur 1750-ci ildə inşa edilən, əsas prospektdə yerləşən "Carsijska dzamija" şəhər məscididir. Məscidə kitabxana və mədrəsə var. Bosniya müharibəsindən sonra Prijedor bələdiyyəsinin və şəhərin 33 məscidin hamısı yenidən qurulur və təmir edilir.
Əvvəllər Priedorda İkinci Dünya müharibəsi və Bosniya müharibəsindən əvvəl kiçik bir yəhudi əhalisi yaşayırdı. Amma bu gün şəhərdə keçmiş yəhudi əhalisinin izləri yoxdur.
Kincxar (göl)
Kincxar (Kincxardxand; urduca: کینجھر جھیل‎; ing. Keenjhar Lake), həm də — Каlri (urduca کلری جھیل‎; ing. Kalri Lake) — Pakistanın ən iri gölü.
Nuussuaq yarımadası
Nuussuaq yarımadası (Nuussuaq halvø ) — Qrenlandiyanın qərbində yerləşən yarımada. İnzibati olaraq Kaasuitsup kommunasına aiddir.
Abxaziya üsyanı (1866)
1866-cı il Abxaziya üsyanı, həmçinin "Qəribə" üsyan — Abxaziyada kəndli üsyanı. Üsyanın səbəbi kəndlilərin Rusiya imperiyası hökumətinin hazırladığı aqrar islahat şərtlərindən narazılığı idi. Üsyan 26 iyulda 1866-cı ildə Lıxnı kəndində (indiki Qudauta rayonu) başlamış və tezliklə demək olar ki, bütün Abxaziyaya yayılmışdır. Üsyanlarda 20 minə qədər insan iştirak etmişdir. 4 min nəfərdən çox döyüşçüdən ibarət üsyançı dəstələr 27 iyulda Suxuminin ətrafına nəzarəti ələ keçirmişdilər. Üsyançıların Suxumi qalasını ələ keçirmək üçün dəfələrlə etdiyi cəhdlər uğursuz olmuşdur. Ardınca üsyana rəhbərlik Rusiya hakimiyyəti ilə razılaşmağa çalışan abxaz zadəganlarının əlinə keçmişdir. Üsyan qoşunlar tərəfindən yatırıldıqdan sonra 15 nəfər səhra məhkəməsinə gətirilmiş, onlardan üçü ictimai şəkildə edam edilmişdir, bir çox üsyançı Abxaziyadan sürgün edilmişdir. Məhkum olan kəndlilərin bir qismi Osmanlı Anadolusuna köçmək əvəzinə, cəzalarını Sibirdə çəkmək üçün könüllü olaraq xristianlığı qəbul etmişdilər.
Nuussuaq yarımadası
Yarımada Disko körfəzinin (Baffin dənizi) suları ilə yuyulur. Təxminən 180 kilometr körfəz içərisinə uzanır. Eni isə 48 kilometdir. Disko adası yarımadanın cənub-qərbində, Sullorsuaq boğazından təxminən 12 kilometr məsafədə yerləşir. Şimal-şərqdə Uummannak adasından eni 7 kilometr olan Sarkarput boğazı ilə ayrılır. Yarımadanın şimal-şərqi Uummannak fiordu adlı fiyordlar sistemidir.
Nuussuaq yarımadası dağlıqdır. Ən yüksək nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 2237 metr yüksəkdədir.
Kilakitsokun arxeoloji ərazisi yarımadanın cənub-qərb ucunda tapılmışdır. Qazıntılar nəticəsi insanların 2500-800-cü illərdə burada daimi yaşadıqları göstəririr. Bu mədəniyyət öz adını sakkak olaraq alır.
Bu gün yarımadada Kaarsut (196 nəfər (2010)), Nuussuaq (202 nəfər (2015)) Niakornat (58 nəfər (2010)), Sakkak (188 nəfər (2010)) yaşayış məntəqələri yerləşir. Yarımadadan cənubda Kekertak kəndi (130 nəfər (2010)) və yarımadadan şimal Uummannaq (1282 nəfər (2013)) kəndi adada yerləşir.
Türkiyə azərbaycanlılarının siyahısı
Bu Türkiyə əsilli Azərbaycanlıların siyahısıdır.
Evrö (rayon)
Evrö  — Fransanın Normandiya regionun rayonlarından biri. Departamenti — Ör. Suprefektura — Evrö. Rayon əhalisi 2014-cı ildə 247 817 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 259 nəf / km². Rayon sahəsi — 958 km².
Zandmeyer reaksiyası
Zandmeyer reaksiyası - Diazoniyum qrupunun halogen anionu ilə (xlorid və bromid) və ya psevdohalogen (siyanid, tiosiyanat, azid və s.) əvəz olunması nəticəsində arenlərin əmələ gəlməsi reaksiyasıdır. Katalizator müvafiq olaraq birvalentli mis duzudur. Reaksiya 1884-cü ildə T. Zandmeyer tərəfindən kəşf edildi və ilk dəfə [1] -də nəşr olundu. Reaksiya sxemləri: Sintez nümunəsi (toluidindən xlorotoluol) iş [2] -də dərc edilmişdir.
Mexanizm
Politsiklik birləşmə reaksiyalarından fərqli olaraq elektron sıxlığı benzol törəmələrindən daha yüksək olan  - naftalin, fenantren, bifenil və s. - Zandmeyer reaksiyası şəraitində aril halogenlərin məhsuldarlığı daha azdır; Bu vəziyyətdə  katalizator olaraq birvalentli mismis duzları əvəzinə, ikiqat arildiazonium və civə halogenidlərinin  termik parçalanması Ar-N≡N + [HgHal3] - (Şvexten reaksiyası) istifadə olunur.
Tək elektron ötürülməsi
Zandmeyer reaksiyasının digər bir variantı tetrafloroboratların arildiazonium duzlarının katalitik olmayan parçalanması nəticəsində florarenlərin sintezi reaksiyasıdır: Ar-N ≡ N+ BF (Şiman reaksiyası)
I Manuil (Trabzon imperatoru)
I Manuel Komnenos — 4-cü Trabzon imperatoru.
Həyatı
Atası ilk Trabzon imperatoru I Aleksey dir. Atası 1222-ci ildə vəfat etdiyi əsnada o və qardaşı İohann azyaşlı olduğu üçün taxta bacısının əri Andronik Gidos çıxdı. Bu müddət ərzində taxtın ikinci varisi olaraq qalan Manuel, Andronik Gidos un ölümünün ardından qardaşı İohann ın taxta çıxmasıyla vəliəhd elan edildi. Əslində imperator qardaşının Yannis adlı bir oğlu vardı və taxt sırasında ondan öncə olmalı idi. Ancaq bu vəliəhd bilinməyən səbəblə rahib olmağı seçmiş və qalan ömrünü kilsədə keçirmişdir. Beləcə, Manuel hələ qardaşının sağlığında ikən taxt varisi elan edildi. left|thumb|261x261px|[[Trabzon da inşa etdirdiyi Ayasofya kilsəsi]] Qardaşının üç illik qısa səltənətinin ardından 1238-ci ildə Manuel taxta çıxdı. Hakimiyyətinin ilk illərində monqol yürüşləri nə qarşı Rum sultanı nı və Nikeya çarlığı nı dəstəkləyən I Manuel daha sonra monqollar ın təbəəliyini qəbul etdi. Bu səbəblə münasibətləri pisləşən Anadolu səlcuqları 1254-cü ildə Sinop a hücum etdi və buranı işğal etdi.
Onun dönəmində Roma papası və Fransa krallığı ilə diplomatik əlaqələr qurulmuş, Fransa kralı IX Lüdovik ə yazdığı məktubla qızlarından biriylə evlənmək istədiyini bildirmiş, ancaq onun bu təklifi qəbul edilməmişdir.
Yenə onun səltənətində 1250-1260-cı illərdə Trabzon un mərkəzində məşhur Ayasofya kilsəsi inşa olunmuşdur.
Vençeslas Munyeşyaka
Vençeslas Munyeşyaka (d. 30 iyul 1958, Butare, Ruanda) — Ruanda hərbi məhkəməsi tərəfindən soyqırım cinayətinə görə məhkum edilmiş Fransada işləyən Ruandalı rahib. Munyeşyaka Fransa məhkəmələrində təqib olunsa da, 2015-ci ilin oktyabrında sübutların mötəbər olmaması səbəbindən iş davam etdirilmədi. Mübahisələrə və Ruandada məhkum olunmasına baxmayaraq, 2001-ci ildən etibarən Fransada rahib olaraq işləyir.
Haqqında
Munyeşyaka 30 iyul 1958-ci ildə Ruandanın Butare vilayətində Butare prefekturasında Nqoma Ruanda kommunasında anadan olmuşdur. Anası Felisite Mukarukaka tutsi, atası Qabriel Nciruvonsanqa isə hutu idi.
Munyeşyaka Kiqalidə Müqəddəs Ailə kilsəsi və prixod üçün məsuliyyət daşıyırdı.
16 noyabr 2006-cı ildə Ruanda hərbi məhkəməsi onu 1994-cü il soyqırımında iştirak etməkdə və zorlama cinayətinin törədilməsində təqsirli bilərək özünün iştirakı olmadan azadlıqdan məhrum etmə cəzası vermişdir. Böyükdən kiçiyə yüzlərlə insanı, onları vəhşicəsinə qətlə yetirmiş soyqırım milislərinə təslim etdiyi təsbit edilmişdir. Hərbi məhkəmə Munyeşyakanı rahibi olduğu Kiqalinin mərkəzindəki Müqəddəs Ailə kilsəsindəki yüzlərlə tutsi qaçqını öldürməkdə milislərə yardım etdiyinə və təcavüzə görə təqsirli bilmişdir. RBCT-nin həbs qərarı 21 iyun 2007-ci ildə açıqlanmışdır. O, 20 iyul 2007-ci ildə Fransada həbs olunub, lakin 1 avqust 2007-ci ildə Fransa Apelyasiya Məhkəməsi tərəfindən azad edilib. 13 avqust 2007-ci ildə RBCT tərəfindən yenidən işlənmiş ittiham aktı hazırlanmış və daha sonra həmin aktın əsasında 5 sentyabr 2007-ci ildə Fransanın hakimiyyət orqanları tərəfindən yenidən həbs edilib.
20 fevral 2008-ci ildə Fransanın səlahiyyətli orqanları Vençeslas Munyeşyakanın Fransada mühakimə edilməsinə razılıq vermişdir.
2 oktyabr 2015-ci ildə araşdırmanı davam etdirən Fransız hakim, prokurorun tələbinə əsasən işin rədd edilməsini əmr etmişdir. Hakim bildirmişdi ki, Munyeşyaka radikal fikirlərini ortaya qoymuş və hərbçilərlə və milislərlə dostluq əlaqələrini saxladığını ifadə etmişdi, lakin bu, milislər tərəfindən törədilən cinayətlərdə onun iştirak etdiyini əsaslandırmaq üçün kifayət deyil. 2015-ci ilin oktyabrında Fransa hökuməti Fransa məhkəmələrinin Munyeşyakaya qarşı işi davam etdirməmək haqqındakı qərarından məyusluğunu ifadə etmişdir.
2001-ci ildən katolik kilsəsi onu Jizorda, Fransada rahib kimi işə götürmüşdür.
Dehcəlal (Xudabəndə)
Dehcəlal - İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 505 nəfər yaşayır (115 ailə).
NGC 543
NGC 543, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Balina bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə 27.94 sm (11 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Səidabad livası
Səidabad sancağı və ya Marağa livası — Osmanlı İmperiyasının Təbriz əyalətinin inzibati–ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Səidabad idi.
1593-cü ildə Marağa livası, Suldus, Dizmar, Saru-kurqan, Səidabad və Əlik livaları ilə birlikdə Təbriz əyalətinə daxil idilər.
Ulad-Aysa (Bumerdes)
Ulad-Aysa — Əlcəzairin şimalında, Bumerdes vilayəti ərazisində kommuna.
Coğrafi mövqe
Kommuna vilayətin şimal hissəsində, dəniz səviyyəsindən 355 metr yüksəklikdə yerləşir.
Kommuna paytaxt Əlcəzairdən təqribən 79 kilometr şərqdə və Bumerdes vilayətinin inzibati mərkəzindən 43 kilometr şərqdə yerləşir.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 7685 nəfər idi. Kommuna əhalisinin illər üzrə dinamikası:
I Rudolf (Bavariya hersoqu)
Kəkələyən Rudolf (4 oktyabr 1274 – 12 avqust 1319) — Vittelsbax sülaləsindən 1294–1317-ci illərdə Yuxarı Bavariya hersoqu və Reyn qraf-palatini idi.
Həyatı
Rudolf 1274-cü ildə Bazeldə, Yuxarı Bavariya hersoqu II Lüdviq və Matilda Habsburqun (Almanların kralı I Rudolfun qızı) ailəsində anadan olub. 1255-ci ildə Vittelsbax ərazilərinin bölünməsindən sonra atası Münhendəki Alter Hofdakı iqamətgahından Yuxarı Bavariyanı və Heydelberq qalasından Pfalsı, kiçik qardaşı XIII Henrix isə Aşağı Bavariya torpaqlarını idarə edirdi.
Albert 27 iyul 1298-ci ildə kral seçildi və Rudolf daha sonra Habsburq partiyasına qoşuldu, lakin yeni kralın güclü sülalə siyasəti Vittelsbax münaqişələrinin yenidən canlanmasına səbəb oldu. 1301-ci ildə Albert Rudolfa təzyiq göstərərək, kiçik qardaşı Lüdviqi qəyyumu olaraq qəbul edilməsini tələb etdi. 1301-ci ildə Heydelberq iqamətgahını mühasirəyə alaraq Rudolfun qalan müqavimətini də qırdı. 1308-ci ildə Albertin öldürülməsindən sonra həm Rudolf, həm də Lüdviq onun varisi olmağa ümid edirdilər. Buna baxmayaraq, Maynsın güclü arxiyepiskopu Peter fon Aspeltin ətrafındakı knyazlar Lüksemburq qrafı VII Henrixin namizədliyini irəli sürdülər. Noyabrın 27-də keçirilən seçkidə Rudolf Henriyə səs verməli oldu. 1310-cu ildə o, yeni imperatoru İtaliyaya yürüşündə müşayiət etdi. Bununla belə, əmisioğlu Bavariya hersoqu I Stefanın ölümündən sonra Vittelsbax torpaqlarının bölünməsi, qardaşı Lüdviqlə arasında seçki ləyaqəti ilə bağlı yeni mübahisələr vətəndaş müharibəsi ilə nəticələnəndə iştirakını dayandırmalı oldu.
Qardaşına qarşı mübarizəsi
Nəhayət, 21 iyun 1313-cü ildə Münhendə qardaşlar arasında sülh bağlandı amma bu hələ mübarizənin ilk addımı idi. Tezliklə 1313-cü ilin avqustunda Müqəddəs Roma İmperatoru VII Henrixin vəfatı yeni imperator seçilməsini zəruri etdi. Anasının Lüdviqi dəstəkləməsinə görə Rudolf hətta onu Münhendə həbs edərək dövlət işlərinə qarışmağının qarşısını aldı.
1310-cu ildən Bohemiya kralı olan Henrixin oğlu İohannı bəzi kürfürstlər çox gənc, digərləri isə həddindən artıq çox güclü hesab edirdilər. Alternativlərdən biri, Habsburq sülaləsindən Henrixin sələfi Albertin oğlu Gözəl Fridrix idi. Buna reaksiya olaraq, kürfürstlər arasındakı Lüksemburq tərəfdarı olan qruplaşma Fridrixin seçilməsinə mane olmaq üçün öz namizədi kimi Rudolfun qardaşı Lüdviqi dəstəklədi. 19 oktyabr 1314-cü ildə Köln kürfürstü II Henrix Frankfurtun cənubundakı Saxsenhauzendə dörd kürfürstdən ibarət məclisə sədrlik etdi. İştirakçılar Lüdviqin qardaşı I Rudolf, Saks-Vittenberq hersoqu I Rudolf və Lüksemburqların devirdiyi keçmiş Bohemiya kralı Henrix idi. Bu dörd kürfürst söz birliyi ilə Fridrixi kral seçdilər. Lüksemburqçü qruplaşma bu seçkiləri qəbul etmədi və ertəsi gün ikinci seçki keçirildi. Nəticədə Mayns kürfürstü, Trir kürfürstü, Bohemiya kralı İohann, Brandenburq-Stendal markqrafı Valdemar və Sakse-Lauenburq hersoqu II İohann Lüdviqi dəstəklədi. Bu ikiqat seçkinin ardınca tez bir zamanda iki tacqoyma keçirildi: Lüdviq ənənəvi tacqoyma yeri Axendə Mayns arxiyepiskopu Peter tərəfindən taclandı, adət üzrə yeni kralı taclandırmaq hüququna malik olan Köln arxiyepiskopu isə Bonnda Fridrixin tacını qoydu.
Rudolf həm Bavariyada, həm də Pfalsda qardaşı tərəfindən hücuma məruz qaldı. 1315-ci ilin payızında Rudolfun mühüm qalası olan Volfratshauzen Lüdviq tərəfindən tutuldu. Müdafiəyə keçən Rudolf, 1317-ci ildə tam ümidsizləşərək Habsburq rəqibi ilə münaqişə sona çatana qədər torpaqlarından Lüdviqin xeyrinə imtina etməyə razılaşdı. Daha sonra Rudolf bir müddət Avstriyaya getdi. Rudolfun 1319-cu ilin avqustunda vətənindən uzaqda öldüyü yer dəqiq bilinmir, Ebersberq xronikasına görə bu, Şimali Fransanın İngilis hissəsi ola biləcək "Anglia" idi. O, daha sonra bacarıqlı kiçik qardaşına qarşı çoxlu çarəsiz döyüşlər etdiyi üçün "Kəkələyən" ləqəbini aldı.
Müharibə 1322-ci ilin avqustunda başa çatdı, lakin yalnız 1323-cü ilin iyununda IV Lüdviq və onun üç qardaşıoğlu arasında barışıq oldu. 1329-cu ildə Pavia müqaviləsində Ruprext və qardaşı Rudolf 1329-cu ildə Pfalsın müstəqil bir knyazlığa çevrilməsinə nail oldular. Əvvəlcə hər ikisi ərazini qardaşı oğlu II Ruprext ilə birlikdə idarə etdilər və 1338-ci ildə knyazlıqlarını bölüşdülər. azırkı yaşayan bütün Vittelsbax sülaləsinin davamçıları Rudolfun nəslindəndirlər.
Ailəsi
1322-ci ilin sentyabrında Nassaulu Matilda (Almanların kralı Adolfun qızı) ilə evlənmişdi. Övladları:
Sabir Rizayev
Sabir Əkbər oğlu Rizayev — ssenarist, dramaturq, sənətşünas, teatr və kino tənqidçisi. Ermənistan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1975).
Həyatı
Sabir Əkbər oğlu Rizayev 17 aprel 1924-cü ildə İrəvan şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. İrəvandakı Puşkin adına yeddiillik məktəbi bitirmişdir. Atası Əkbər Rizayev həmin vaxt Moskvada "İnostrannaya literatura" ("Xarici ədəbiyyat") jurnalının redaksiyasında "Türk ədəbiyyatı" şöbəsinin müdiri işləyirdi. Sabir orta məktəbi Moskvada bitirmiş, 1942-ci ildə könüllü olaraq müharibəyə getmişdir. İkinci Dünya müharibəsi qurtardıqdan sonra İrəvana qayıtmış və "Kommunist" qəzetində işləmişdir. 1948-ci ildən teatr tamaşaları və filmlər haqqında tənqidi məqalələri mətbuatda dərc olunmağa başlamışdır. Sabir Rizayev 1951-ci ildə İrəvan Teatr İnstitutunu bitirmişdir. O, 1954-cü ildə Leninqradda (Sankt-Peterburq) Teatr, Musiqi və Kinematoqrafiya İnstitutunun aspiranturasını fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra "Armenfilm" kinostudiyasında ssenari şöbəsinə rəhbərlik etmiş, Ermənistan Dövlət Kinematoqrafiya Komitəsində baş redaktor işləmişdir. 1965-ci ildən ömrünün sonunadək Ermənistan SSR Elmlər Akademiyasının İncəsənət İnstitutunun direktor müavini və Ermənistan Kinematoqrafçılar İttifaqının idarə heyətinin katibi vəzifəsində işləmişdir. Onun səyi nəticəsində İncəsənət İnstitutunda Kino şöbəsi yaradılmış, bir sıra monoqrafiyalar yazılmışdı.
Sabir Rizayevin ömrünü teatra, incəsənətə bağlamasında onun valideynlərinin müstəsna xidmətləri olmuşdu. Onun atası Əkbər Rizayev hələ İrəvan gimnaziyasında oxuyarkən "Könülsüz nikah" adlı komediyanı yazmış və həmin əsər İrəvan teatr həvəskarları tərəfindən tamaşaya qoyulmuşdu. Daha sonralar Əkbər Rizayev Ermənistan komsomolunun Mərkəzi Komitəsində və Ermənistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsində məsul vəzifələrdə işlədiyi vaxtlarda İrəvan teatrını yaşatmaq üçün tamaşalarda rollar ifa etmişdir. Anası Firəngiz Rizayeva İrəvanda səhnəyə çıxan ilk ziyalı azərbaycanlı qadınlardan olmuşdur.
Sabir Rizayev 1975-ci ildə "Ermənistan SSR Əməkdar incəsənət xadimi" adına layiq görülmüşdür. Müasir erməni sənətşünasları Sabir Rizayevi erməni kinoşünaslığının banisi adlandırırlar. O, bir sıra filmlərin ssenari müəllifi olmuşdur. Sabir Rizayevin qələmindən çıxan "Erməni bədii kinematoqrafiyası" (1963), "Hraciya Nersesyan" (1968), "Vardan Əcəmyan" (1978) monoqrafiyaları sənətşünasların stolüstü kitablarına çevrilmişdir. Erməni dilini mükəmməl bilən Sabir Rizayev əsərlərini əksəriyyətini rus dilində yazmışdır.
Onun müəllifi olduğu İrəvan Azərbaycan Dram Teatrı haqqında ilk tədqiqat əsəri 1963-cü ildə Bakıda rus dilində "Ermənistanda Azərbaycan teatrı" ("Азербайджанский театр в Армении") adı altında çap olunmuşdur. İrəvandakı Azərbaycan teatrının banisi Yunis Nuri haqqında Sabir Rizayevlə aktyorun oğlu Əkbər Yerevanlının birgə yazdıqları 165 səhifəlik illüstrasiyalı "Yunis Nuri" kitabı 1982-ci ildə Ermənistan Teatr Cəmiyyəti tərəfindən İrəvanda azərbaycanca çap olunmuşdur. thumb|23 dekabr 1978-ci il tarixli "Sovetakan Hayastan" qəzetində Sabir Rizayev haqqında verilmiş nekroloq Sabir Rizayev yaradıclılğının çiçəkləndiyi bir vaxtda həyatla vidalaşmışdır. O, 20 dekabr 1978-ci ildə İrəvanda keçirilən konfrans zamanı məruzə edərkən infarkt keçirmiş və məruzəsini tamamlaya bilməyərək gözlərini əbədi yummuşdur. Sabir Rizayev böyük izdihamla İrəvan şəhər qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Əsərləri
Ümumiyyətlə, Sabir Rizayevin müəllifliyi və tərtibçiliyi ilə 30 kitabı çap olunmuşdur. Onlardan 15-i rusca, 14-ü ermənicə, 1-i isə azərbaycanca çap olunmuşdur. Sabir Rizayevin yazdığı əsərlər bu gün də öz aktuallığını saxlamasının göstəricisidir ki, onun rus dilində yazdığı məqalələrinin bir qismi toplanaraq 2009-cu ildə İrəvanda "Teatr və kino haqqında seçilmiş işləri" ("Избранные работы о театре и кино") adı ilə 280 səhifə həcmində nəfis şəkildə çap edilmişdir.
Ermənicə:
Rusca:
Azərbaycanca:
Dülcin (Xudabəndə)
Dülcin - İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 349 nəfər yaşayır (73 ailə).
Fransada vergilər
Fransa vergi sisteminin ümumi xüsusiyyətləri
Tibbi coğrafiya
Tibbi coğrafiya- coğrafiya və tibb elmlərinin şöbəsidir. Ərazi nin təbii və ictimai-iqtisadi şəraitinin əhali nin sağlamlığına necə təsir göstərdiyini, insan xəstəlik lərinin əmələ gəlməsini və Yer kürəsi ndə yayılmasını öyrənən elm. Müharibə zamanı hərbi əməliyyat meydanı olan ərazinin sanitar-səhiyyə şəraitini öyrənən hərbi-tibbi coğrafiya tibbi coğrafiyanın mühüm bir şöbəsidir.
Molox
237px|thumb|right|Molox fiqurunun XVIII əsrə aid təsviri. İohann Lund.
Tibbi coğrafiya
Tibbi-coğrafi xəritə
Tibbi-coğrafi xəritə coğrafi mühitin insan sağlamlığına təsirinin ərazi xüsusiyyətlərinin xaratkerini işarələrlə əks etdirən xəritə dir.
Molox
Molox (mas: מֹלֶךְ;, ) — qədim Finikiyada və Karfagen dinində günəş tanrısı. Bibliyada ammonların tanrısı kimi xatırlanır. Finikiya dilində molek – hökmdar deməkdir. Moloxun şərəfinə hərbi əsirlər, bəzi hallarda azyaşlı əyan uşaqları qurban verilərək yandırırdılar.
Tibbi coğrafiya
Tibbi iqlimşünaslıq
Tibbi iqlimşünaslıq coğrafiya və tibb elmi qovuşuğunda olan elm sahəsi; iqlim şəraitinin əhalinin sağlamlığına təsirini, adi iqlim parametrlərinin dəyişilməsilə insan xəstəliklərinin etiologiya və yayılmasını öyrənir.
Fransada vergilər
Fransanın vergi sistemi son illərdə formalaşmış, ölkənin tarixi və mədəni xüsusiyyətlərini, özünəməxsus vergi və yığımların məcmusunu özündə əks etdirir. Hazıda vergi və yığımlar, onların tətbiqi stabilliyə malikdir. Vergi dərəcələrinə ölkənin iqtisdi vəziyyəti və sosial-iqtisadi siyasəti nəzərə alinmaqla vaxtaşırı yenidən baxılır. Vergilər Fransa hökumətində dövlət büdcəsinin formalaşmasinda əsas mənbəə olmaqla büdcə gəlirinin 90 faizini təşkil edir. Fransanın vergi sisteminin əsasini təşkil edən prinsiplər aşağıdakılardır:
Fransanın vergi sistemində aşkar üstünlük fiskal funksiyaya məxsusdur. Fransanin əsas vergi növlərini dolayı, birbaşa vergilər və gerb yığımları təşkil edir. Qeyd olunmalıdır ki, dolayı vergilər üstunlük təşkil edir. Dolayı vergilərin 50 faizini əlavə dəyər vergisi (ƏDV) təşkil edir. Bütövlükdə yerli vergilər ümumi vergi yükünün 30 faizini, bunlar da yerli büdcənin 40 faizini təşkil edir. Mərkəzi büdcəyə gaxil olan yerli vergilər və müvafiq digər vergilər üzrə ciddi bölgü mövcuddur. Bunu sxem 9.1-dən aydın görmək olar. Fransanın vergi sisteminin fərqləndirici cəhətlərinə təhsilə yönəlmiş xərclərin (yatırımların) artımının stimullaşdırılması, vergi avuarı, əmlakın yenidən satışından vergi tutmalar aiddir. Vergi avuarı özundə səhm sahiblərdən ikiqat vergitutmanın konpensasiyasını əks etdirir, Burada səhm sahibi olan fiziki şəxslərin əldə etdiyi dividentlərdən (gəlirlərindən) gəlir vergisinin, eyni zamanda hüquqi səxs kimi səhmdar cəmiyyətlərin mənfəət vergisinin ödənilməsi nəzərdə tutulur. Vergi avuarinin məbləği böluşdürülmüş dividentlərin yarısına bərabərdir.
Elm sahəsinə yönəldilən investisiyaların artımının stimullaşdırılması. Stimullaşdırma məqsədilə Elmi Tədqiqat və Təcrübə Konstruksiya İşlərinə (ETTKİ-yə) yönəldilən yatrımların illik artımına 50 faizi miqdarında vergi krediti nəzərdə tutur. Elm sahəsinə yönəldilən investisiyaların aşağı düşməsi zamanı vergi azalan məblğə görə 50faiz artır. Bu sistemin çatışmazlığı ondan ibarətdir ki, obyektiv səbəblərdən ETTKİ-yə yönəldilən investisiyaların azalması gəlirin itkisi riskini reallaşdırır.
Əmlakın yenidən satışından yaranan gəlirlərdən vergi tutmalar. Satiş və alış qiymətləri arasındakı fərq vergitutma bazasını təşkil edir. Ona iki müxtəlif vergi dərəcəsi tətbiq olunur:
Fransada vergilər qarşılıqlı vəhdət halında bütöv bir sistem olub ikiqat vergitutmadan mühafizə mexanizminə malikdir. Yerli orqanlar bu sahədə kifayət qədər geniş imkanlara malik olsalar da, bir sıra məhdudlaşdırıcı şərtlərin olması istisna edilmir. Son illərdə vergi gərəcələrinin aşağı düşməsi, eyni zamanda güzəşt və imtiyazların ləğv edilməsi hesabına vergitutma bazasının genişləndirilməsi ənənəsi müşahidə olunur.
Dolayı vergilər
Büdcə sisteminin əsas həlqəsini əlavə dəyər vergisi (ƏDV) təşkil edir. ƏDV bütun vergi daxilolmalarının 45%-ni təşkil edir. ƏDV xüsusi ödəniş metodu ilə alınır və onun dərəcəsinin 4 növü mövcuddur. 19,6% — bütün növ əmtəə və xidmətlərə tətbiq edilən normal dərəcə; 22% — bəzək əşyalarına, maşınlara, alkoqollu içkilərə, tütünə müəyyən hədd daxilində tətbiq edilən dərəcə dərəcə; 7% — mədəni mallara (kitab) tətbiq edilən ixtisar edilmiş dərəcə; 5,5% — ilkin zəruri ehtiyac düyulan mal və xidmətlərə (qida, alkoqollu içkilər və şokolad istisna olmaqla, tibb preparatları, yaşayış sahəsi, nəqliyyat) tətbiq edilən dərəcə. ƏDV-dən azad olunan fəaliyyət növləri aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. ƏDV-dən azad olunan fəaliyyət növləri
Tibb və tibbi xidmət Təhsil Hər növ sığorta, lotereya, kazino İctimai və xeyriyyə xarakterli fəaliyyət
Fransada müxtəlif fəaliyyət növləri vardir ki, orada gəlir vergisi ilə ƏDV arasında seçim imkanı (hüququ) nəzərdə tutulmuşdur: 1. İqtisadi fəaliyyətin hər hansı bir növü üçün binanın icarəyə verilməsi; 4.	Maliyyə və bank işi; 5.	Ədəbiyyat, idman, incəsənət (artislik) fəaliyyəti, bələdiyyə təsərrüfatı. ƏDV büdcəyə bəyənnamə əsasında hər ay ödənilir. Müəssisələr vergi idarəsinə bəyənnaməni və vergi ödənişi üzrə qəbzi təqdim edirlər. Mal dövriyyəsindən asılı olaraq ƏDV-nin rüblük və illik ödənişi mövcuddur. İxracla bağlı konpensasiyaların ödənişi ayliq həyata keçirilir. Qalan digər fəaliyyət növləri üçün ödəniş rüblər üzrə nəzərdə tutulmuşdur. Əgər müəssisənin mal dövriyyəsi ən azı 300 000 avro təşkil edirsə bu zaman ƏDV ödənilir. Deməli müəssisələr daimi olaraq büdcəyə vəsait ödəyirlər. Əgər ƏDV-nin məbləği 1350 avrodan az olarsa onda bu müəssisələr onu ödəməkdən azad olunur. ƏDV-nin məbləği 20 000 avrodan az olan kiçik sənətkarlara (sənətkarlıq işlərinə görə) güzəştlər tətbiq edilir. ƏDV üzrə imtiyazları investisiya qoyan müəssisələr əldə edir. Bunun mahiyyəti ondan içarətdir ki, investisiyaya yönəldilən məbləğ ƏDV hesablanan məbləğdən çıxılır. ƏDV özündə istehlaka görə vergini əks etdirən bir sıra dolayı rüsumlar(və ya aksizlərlə) əlavə edilməklə tamamlanır. Onların bəziləri dövlət xeyrinə toplanır, qalanları isə yerli idarəetmə orqanlarının büdcəsinə köçürülür. Aksizli mallara (aksiz tutulan mallara) birinci növbədə alkaqollu içkilər, tütün məmulatları, kibrit, alışqan, qiyməli materiallardan hazırlanmış məmulatlar, şəkər və qənnadı məmulatları, pivə və mineral sular, avtomobil nəqliyyatının bəzi növləri, uçan aparatlar daxildir. ƏDV-dən başqa dolayı vergilər elektrik enerjisindən (yerli idarəetmə orqanlarının xeyrinə), televiziya reklamlarından da tutulur. Bir neçə sahələr üzrə, misal üçün təbiətin qoynunda yerləşən turist bazalarında xidmətlərə görə hakimiyyətin yerli orqanları tərəfindən turist yığımları tətbiq edilir.
Gömrük rüsumları. Tətbiq olunan istehlaka görə vergilər sırasına gömrük rüsumlarını da əlavə etmək olar. Gömrük rüsumunun əsas məqsədi – təkcə gəlir əldə etmək deyil, daxili bazarın, eləcədə milli sənsyenin və kənd təsərrüfatının himayə edilməsidir. Gömrük rüsumları ölkənin iqtisadi siyasətinin aləti kimi çıxış edir. O idxal olunan malların qiyməti ilə yerli bazardakı analoji malların qiymətini tənzimləyir. Oanunvericiliyin tələblərinə uyğun olaraq gömrük rüsumu malın qiymətindən tutulur, Ancaq bəzən xüsusi meyarlar yəni çəki, sahə və s. tətbiq olunur. Bu növ rüsumlar içkilərə, tütüün məmulatlarına, kinofilmlərə tətbiq olunur.
Birbaşa vergilər
Birbaşa vergilərin əsasını gəlir vergisi, səhmdar cəmiyyətlərin mənfəət vergisi, həmçinin əmlak vergisi və avtonəqliyyat vasitələrindən tutulan vergilər təşkil edir.
Gəlir vergisi büdcənin vergi gəlilərinin 20%-ni təşkil edir. Bu tarixi xüsusiyyətlərlə bağlıdır. Belə ki, dövlət gəlir vergisindən öz sosial siyasətinin həyata keçirilməsində istifadə edir. İctimai istehlak fondlarına daxilolmalar şəraitində gəlir vergisindən ailələrin stimullaşdırılması, yoxsullara yardım göstəilməsində istifadə olunur. Gəlir vergisinin mahiyyəti əhalinin əmanətlərinin saxlanılmasının, daşınmaz əmlakın, səhmlərin alınmasının təşviqinə yönəldilmişdir. Bütün bunlar eyni zamanda vergilərin hesablanması, çoxsaylı imtiyaz və güzəştlərin verilməsində mürəkkəb sistem yaradır. Demək olar ki, belə 25 miliyon ödəyicilərdən faktiki olaraq yalnız 13 miliyonu (52%-i)) vergi ödəyir. Potensial vergi ödəyiciləri ölkənin fiziki şəxsləri və eləcədə səhmdar cəmiyyət olmayan müəssisə və kooperativlərdir. Verglər principcə vahid, mütərəqqi cədvəl üzrə tutulur və bununla belə hər ödəyicinin iqtisadi, sosial, ailə vəziyyəti və yaşı nəzərə alınır. İnkişaf dərəcəsi gəlirdən asılı olaraq 0 dan 54% intervalında dəyişir. İnfilyasiya prosesləri araşdırılmaqla (nəzərə alınmaqla) hər il şkala dəqiqləşdirilir.
Misilsiz cənab Foks (cizgi filmi, 2009)
Misilsiz cənab Foks - 2009-cu ildə 20th Century Fox Animation tərəfindən istehsal edilmiş qısametrajlı animasiya filmidir. Animasiya Roald Dal;n eyniadlı əsəri əsasında çəkilmişdir. Filmin rejissoru və prodüseri ABŞ rejissoru Ues Anderson-dur.
Fransada vergilər
Birbaşa vergilər
Gəlir vergisini bütün Fransada yaşayanlar öz ölkələrində və razılaşma əsasında xaricdə əldə olunan gəlirlərindən ödəyirlər. Prinsipial xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, vergi tutmaya fiziki şəxsin deyil ailənin gəliri məruz qalır. Əgər ödəyici subaydırsa vergi üçün bu 1 nəfərdən ibarət ailədir. Vergi 18 yaşından etibarən ödənilir. Vergi bəyannamədə göstərilmiş yekun gəlirə görə yəni, vergi ödəyicisi tərəfindən ildə bir dəfə keçən ilki gəlirlər əsasında tutulur. Bu bütövlükdə vergitutmada nəzarəti çətinləşdirir, verginin budcəyə daxil olma müddətini azaldır. Bundan başqa əgər il ərzində gəlir azalmışdırsa ödənişlə bağlı probləmlər yarana bilər. Vergi ödəyicilərinin gəlirləri 7 kateqoriyaya bölünür. Hər 7 kateqoriya öz hesablaşma metoduna malikdir.
Misilsiz cənab Foks (cizgi filmi, 2009)
Filmin şüarı
"Mümkün olmayan hər şeyi unudun.. Fantastik bir dünyaya xoş gəlmisiniz."
Fransada vergilər
Birbaşa vergilər
muzdla işləyənlərə əməyə görə ödəniş peşə xərcləri