cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mühərrik yağları
Mühərrik yağlarının kimyəvi tərkibi üzrə təsnifatı
Müasir baza yağlarının əksəriyyəti bir neçə baza yağı qrupları və aşqar paketlərinin qarışığı əsasında hazırlanır, bu da ayrı-ayrı qrupların nöqsanlarını aradan qaldırmağa imkan verir.
Tarixi
Əvvəllər bütün mühərrik yağları –qatqısız təmiz mineral yağlar idi, və istehlakçı üçün yağın özlülüyünü bilmək kifayət idi ki, onun xüsusiyyətlərini və hansı bir mühərrikdə tətbiq olunmasını bilsin. Buna görə də bu təsnifatdan müvəffəqiyyətlə istifadə olunurdu və faktiki olaraq XX əsrin gədər yeganə təsnifat kimi tətbiq edilirdi, lakin İkinci Dünya müharibəsi neft kimyasının inkişafına, xüsusilə də sütrtkü materiallarının kimyasına güclü təkan verdi. Müharibə dövründən qalmış ağır yük avtonəqliyyatında geniş tətbiq olunan müasir gücləndirilmiş dizel mühərrikləri üçün daha mükəmməl və xüsusi yağlar tələb olunurdu. Motor yağlarının istehsalında aşqarlardan geniş istifadə edilməsi yağ bazarlarına ilkin sintetik əsaslı yağların çıxarılmasına səbəb oldu Bütün bunlar, mühərrik yağlarının təsnifatına yenidən baxılmasını tələb etdi.
SAE təsnifatı
Motor yağlarının birinci təsnifatı SAE (ing. “Society of American Engeneeres”) 1911 ildə Amerikanın avtomobil mühəndislərinin cəmiyyəti tərəfindən təqdim edilib. Bu təsnifat üzrə yağlar özlülükdən asılı olaraq bir neçə kateqoriyalara bölünür. SAE təsnifatı hal-hazırda da istifadə olunmaqdadır.
ESCS təsnifatı
1952-ci ildə APİ ilə ASTM İnternational (American Society for Testing and Materials) əməkdaşlığı ilə motor yağlarının yeni ESCS – Engine Service Classification System təsnifatı qəbul edildi. Bu təsnifatda ilk olaraq "yağın istismar kateqoriyası" (Service Category), və həmçinin yağların benzin və dizel mühərrikləri üçün bölünməsi qəbul edildi. Benzin mühərrikləri üçün yağlar – ML, MM və MS kateqoriyalı yağlardır. ML(L – light) kateqoriyalı yağlar – yüngül gücləndirilmiş, çöküntü əmələ gəlməsinə az meylli olan motorlarda, MM (M -Medium) – mülayim və sərt iş rejimində işləyən, karterində yüksək temperatur olan, çöküntü əmələ gəlməsinə və diyircəklərin korroziyasına meylli olan mühərriklərdə, MS (S-Severe) – konstruksiya xüsusiyyətlərinə əsasən sürtkü yağlara əlavə tələblər qoyan mühərriklərdə istifadəsi üçün nəzərdə tutulurdu. Dizel mühərrikləri üçün yağlar – DG, DM və DS kateqoriyalı yağlardır. Dizel yağları eyni qaydada təsnif edilirdi. 1955 və 1960-cı illərdə bu təsnifat üzrə yağlara qoyulan tələblərə yenidən baxıldı və dəqiqləşdirildi. Bundan əlavə 1958, 1964 və 1968-ci illərdə yüksək MS kateqoriyalı yağlar üçün yeni standart və sınaq üsulları qəbul edildi, lakin 50–60 illərdə texnikanın inkişafı, mühərriklərin konstruksiyalarında gedən inkişaf, yağlar üçün yeni təsnifatının yaranmasını zəruri etdi. 1969–1970-ci illərdə APİ, ASTM və SAE tərəfindən motor yağları üçün tamamilə yeni təsnifat işlənib hazırlandı. Yeni təsnifatın əsas prinsiplərindən biri kateqoriyaların ləğv edilməsi və müasir mühərriklərdə istifadəsi üçün nəzərdə tutulan və daha sərt tələblərə uyğun olan yeni nəsl yüksək kateqoriyalı sürtkü yağları idi ki, onların adlarında əlifba sırası ilə hərflər qoyulurdu. Bu təsnifat üzrə bütün motor yağları "servis" (S) – benzin və "kommersiya"(C) – dizellər motorları üçün təsnifatlandırıldı.(o dövrdə ABŞ-da yalnız yük maşınlarında və digər kommersiya nəqliyyatında istifadə olunurdu). Belə ki, əvvəlcədən yağlar üçün 8 kateqoriya nəzərdə tutulmuşdur: bunlardan dördü benzin – SA, SB, SC və SD, dördü dizellər üçün – CA, CB, CC və CD. S
İLSAC təsnifatı
1992-ci ildə İLSAC (İnternational Lubricant Standartization and Approval Commitee -Sürtkü yağlarının sertifikasiya və standartlaşdırması üzrə beynəlxalq komitə) özünə məxsus təsnifatını təklif etdi. Bu təsnifat APİ təsnifatı ilə paralel olaraq yenilənirdi. İLSAC üzrə təsnifatlandırılan yağların kateqoriyaları (GF-1-dən GF-5 qədər) bütövlükdə APİ –dən SH və sonrakı kateqoriyalarla analoji olmaqla bərabər ekoloji və enerjiyə qənaət baxımından daha sərt tələblər qoyurdu. 2016-cı ildə nəzərdə tutulan CF-6 kateqoriyasının qəbul edilməsi yeni yağlara təzə metodikaların hazır olunamaması səbəbindən 2018-ci ilə keçirildi. Bu təsnifat əsas etibarilə Amerika və Yaponiya istehsalçıları tərəfindən tətbiq edilir.
ACEA təsnifatı
1996-cı ildə ACEA (Association des Constructeurs Européens d’Automobiles- Avropa Avtomobil İstehsalçıları Birliyi) tərəfindən yeni versiyada hazırlanmış, motor yağları üçün birinci standart işıq üzü qördü və yeni redaksiyalarda 1998, 1999, 2002, 2004, 2007, 2008, 2010, 2012 və 2016-cı illərdə istehsalçı və istehlakçılara təqdim edildi. Bu təsnifat üzrə tətbiq sahəsindən asılı olaraq yağlar bir neçə qrupa bölündü: A/B – benzin və dizel mühərrikləri üçün adi yağlar; C- katalitik neytrallaşdırıcılara uyğun yağlar; E – yüksək yüklənmiş ağır iş şəraitində işləyən dizellər üçün yağlar. Təsnifatda xüsusi diqqət Euro ailəsinin avropa ekoloji standartlarına uyğun olunmasına verilir.
TITAN ATF 5005 motor yağı (FUCHS Europe Schmierstoffe GMBH)
Almaniyanın FUCHS Europe Schmierstoffe GMBH şirkətinin istehsal etdiyi TITAN ATF 5005 motor yağı — avtomobillərin avtomat sürət dəyişmə qutularında istifadə edilən məhsuldur.
Tətbiqi
TITAN ATF 5005 motor yağı — avtomat sürət dəyişmə qutularından başqa sükan idarəetməsinin hidrogücləndiricilərində, nəqliyyat və texnikanın hidrosistemlərində istifadə olunur.
Uyğunluğu
TITAN ATF 5005 GM DEXRON III (H) и FORD MERCON V spesifikasıialarına uyğundur.
Təsviri
TITAN ATF 5005 motor yağı — müasir avtomobil, mikroavtobus və yüngül kommersiya avtomobilərinin avtomat çoxpilləli sürət dəyişmə qutularında, hidravlik konverterlərdə, retarderlərdə, hidtravlik sistemli sükan idarəetməsində, hidromuftalarda, digər aqreqat və hidrosistemlərdə aşağıda qeyd olunan spesifikasiyalar, icazə və tövsiyələrə uyğun olaraq istifadə olunur. İstehsalçıların icazələri:
Hidromexaniki və hidrohəcmli ötürücülər üçün yağlar
Hidromexaniki və hidrohəcmli ötürücülər üçün yağlar – hidromexaniki ötürücülər mühərrikdən ötürülən fırlanma anının və fırlanma tezliyinin mütamadi dəyişilməsini təmin edirlər. ötürmə prosesi işçi maye ilə (aşağı özlülü yağla) doldurulan boşluq əmələ gətirən təkərli pərli nasosun və turbinin hesabına həyata keçirilir. Nasosdan mayenin aldığı enerji turbinlə aparılan vala ötürülür. Hidromexaniki ötürücülər konstruksiyasına görə hidromuftalara və hidrotransformatorlara bölünürlər. Hidrotransformatorlar iki təkərlə(nasoslu və turbinli) təchiz olunub, hər ikisi vallarda bərabər fırlanma momentinə malikdir. Normal rejimdə hidromuftaln f.i.ə. 0,95–0,98 təşkil edir.
Xüsusiliyi və tətbiq şəraiti
Hidromexaniki ötürücülər üçün yağların təyinatının xüsusiliyi və tətbiq şəraitləri onlara olan aşagıdakı tələbləri(bir sıra hallarda ziddiyyətli) müəyyənləşdirilmişdir:
Mertim
Mertim və ya Mersin Ticarət Mərkəzi — Türkiyənin Mersin şəhərində ən hündür binadır. İstanbuldakı İş Bankası qülləsinin tamamlanmasına qədər 1987 və 2000-ci illər arasında Türkiyənin ən yüksən binası idi. Həmçinin Türkiyənin ən hündür otel binasıdır.
Tarixi
Türkiyənin ən böyük dəniz limanı olan və Şimali Kipr Türk Respublikası ilə beynəlxalq ticarətin əsas limanı olan Mersin Limanı sərbəst ticarət limanı elan edildi, eyni zamanda Mertim Qülləsinin də daxil olduğu şəhərdə ticarət və ticarətdə istifadə ediləcək bir sıra binalar inşa edildi.
Konstruksiya
Kompleksin memarı binanı 1985-ci ildə dizayn edən Cengiz Bektaş idi. Qüllə 1980-ci illərin ikinci yarısında Üstay Korporasiyası tərəfindən inşa edilmişdir. Qüllə 1987-ci ildə tamamlandı və bütün kompleks 1993-cü ildə istefaya verildi. 1993-cü ildə açıldıqdan dərhal sonra binanın bir hissəsi 1990-cı illərdə Mersin Universiteti tərəfindən bir neçə il istifadə edildi.
Bina
Kompleksə 1100 mağazadan ibarət ticarət mərkəzi və məşhur şəhər kimi tanınan 52 mərtəbəli göydələn daxildir. Binanın ümumi hündürlüyü 176.8 metrdir (580 fut) və binanın 1990-cı illərin əvvəllərinə görə Sinqapur və Frankfurt arasındakı ən yüksək göydələn olduğu iddia edilir. Binanın 16 mərtəbəsi otel kimi istifadə olunur, qalan hissəsi isə ofislər üçün ayrılmışdır. Hazırda otel Taksim Beynəlxalq Otellər Qrupu tərəfindən idarə olunur.
Olqa İlkiv
Olqa İlkiv (Ільків Ольга Фаустинівна; ) — Ukrayna Üsyan Ordusunda ukraynalı partizan və əlaqələndirici zabiti, daha çox UÜO-nun Ali Baş Komandanı Roman Şuxeviçin əlaqələndiricisi kimi tanınır. İlkiv həm də 14 il sovet həbsxanalarında yatmış siyasi məhbus olmuşdur. 2008-ci ildə 3-cü dərəcəli Şahzadə Olqa ordeni ilə təltif edilmişdir.
Bioqrafiya
Olqa İlkiv 21 iyun 1920-ci ildə Varşava Müqaviləsi imzalandıqdan sonra (doğuşundan bir neçə ay əvvəl) İkinci Polşa Respublikasının tərkibinə daxil olan Stryi şəhərində anadan olmuşdur. Valideynləri Faustin İlkiv və Rozalia-Katerina idi.
1934-cü ildə valideynləri boşandıqdan sonra İlkiv anası ilə birlikdə Varşavaya gedir. O, Przemısldakı Ukrayna Qadınlar İnstitutunda oxumuş, burada Ukraynanın "Plast" skaut təşkilatının üzvü olmuşdur. 30 iyun 1941-ci ildə İlkiv Ukrayna Millətçiləri Təşkilatına qoşulur. Almanların Ukraynaya hücumundan sonra İlkiv Jitomirə qaçır və orada dəmir yolunda işə düzəlir. Orada o, sənədlərindən istifadə edərək öz adına qatar biletləri alıb Ukrayna əsgərlərinə təhvil verirdi. Bundan əlavə, İlkivin vəzifələrinə UMT qadın şəbəkəsini yaratmaq üçün insanları cəlb etmək daxil idi.
Həbsi
UÜO komandanlığı İlkivi uşaqları ilə birlikdə Donbasa göndərmək qərarına gəlir ki, o, orada yeni həyata başlaya bilsin. Lakin sonda o, 1950-ci il martın 14-də həbs olunduğu dostları ilə vidalaşmaq üçün Lvova getməyə qərar verir. Müqavimətin üzvü kimi İlkiv Lvovda həbs edilir. Həbsxanada o, Şuxeviçin 5 mart 1950-ci ildə Beloqorşa kəndində (indiki Lvovun bir hissəsi) ona hücum edən SSRİ Dövlət Təhlükəsizliyi Nazirliyi işçi qrupu ilə atışmada öldüyünü öyrənir. İlkiv döyülür, işgəncələrə məruz qalır, mühafizəçilər ona psixotrop maddələri udmağa da məcbur edirlər.
1952-ci ildə İlkiv "antisovet dəstəsində iştiraka" görə 25 il həbs cəzasına məhkum edilir. O, cəzasını Aleksandrovski və Vladimirski mərkəzi cəzakəmkə mərkəzlərində, eləcə də İrkutsk vilayətində çəkib, 6 fevral 1964-cü ildə azadlığa çıxıb. Uşaqları adlarını Vera və Andrey Boyko olaraq dəyişdirərək Poqulyankadakı uşaq evinə göndərilib. Onlar nümunəvi “sovet xalqı” ruhunda tərbiyə olunublar.
1953-cü ildə Stalinin ölümündən sonra onun varisi Nikita Xruşşov yüzlərlə insanı peşman olmaq şərti ilə əfv edir. İlkiv bunu etmir. SSRİ-də dörd belə qadın var idi, ondan əlavə, bunlar Yekaterina Zaritskaya, Qalina Diduk və Daria Qusyak idi. Onların hamısı Roman Şuxeviçlə bağlı idi. Onlar kamera yoldaşlarını qızışdırmasınlar deyə, eyni kameraya salınıblar. 14 il sonra İlkiv əfv ərizəsi yazdıqdan sonra azadlığa buraxılır. Hələ 1953-cü ildə Stalinin ölümündən sonra, İlkiv uşaqlarının saxlandığı uşaq evinin direktoru Valentina Antipova, öz təhlükəsi və riski ilə məktubunu uşaqlarına təhvil verir. Bunun sayəsində uşaqları analarının sağ olduğunu öyrənir.
Sonrakı illər
1964-cü ilin sentyabrından İlkiv bir neçə iş yerini dəyişdi: köşkdə satıcı, qarderobda qulluqçu və Lvov vilayət xəstəxanasında tibb bacısı, 1966-cı ildən gözətçi işləyib. 1972-ci ildən 1976-cı ildə təqaüdə çıxana qədər İlkiv Lvov Tarix Muzeyində, Xalq Memarlığı və Həyatı Muzeyinin fondlar şöbəsində (1977-1979) çalışmışdır.
İlkiv KUN-un Kiyevdə (1992) və UMO-un Ukraynada (1993) təsis iclaslarında iştirak etmişdir. 1995-2000-ci illərdə o, Ukrayna Qadınlarının Ümumkrayna Liqasının sədr müavini olub.
2008-ci ildə İlkiv 3-cü dərəcəli Şahzadə Olqa ordeni ilə təltif edilmişdir.
Şas gölü
Şas gölləri — Ukraynanın Volın vilayətiinin Lyubomlskiy və Şatski rayonlarında 30-dan çox gölün bir qrupu, Pripyat və Buq çayının aralıq hissəsində yerləşir. Şas gölləri meşə sahələri arasında yerləşir, burada çox sayda əsas və düşərgə tikilir.1983-cü ildə Şas göllərində nadir təbiət komplekslərinin qorunması üçün 32,850 hektar ərazini əhatə edən Şaski Milli Parkı yaradılmışdır. 1995-ci ildə milli park Ramsar Konvensiyasına əsasən beynəlxalq əhəmiyyətə malik olan sulu sahələr siyahısına daxil edilmişdir.
Coğrafiya
Göllərin yerləşdiyi əraziyə Şatsk gölü deyilir. Şatsk göllərindən ən böyüyü-Svityaz (27,5 km², Yalpuq Gölündən sonra Ukraynanın ikinci böyük təbii su anbarı),Pulemets Gölü (16,3 km ²),Luki (6,8 km²),Lucimir (4,3 km2 ), Ostrovianskoe göl (2,5 km ²),Krım (1,44 km ²),Qum Gölü (1,86 km ²).
Şatsk gölü Polesie düzənliyində düzəldilmişdir.Onun orta hissəsi Kretase çöküntülərində formalaşmış gölün karst çuxurlarının yayılması ilə xarakterizə olunur.Dağlıq mənzərələrin ortasında yatan göllər alluvium qazma və yeraltı suyunun səviyyəsinin yüksəldilməsi nəticəsində yaranmışdır, ərazinin yüngül bir yamacına və daimi axımın olmamasına səbəb olmuşdur.
Yaz aylarında gölün suları yaxşıca istiləşir,qışda göllər donur.Suyun mineralizasiyası orta və ya azalıb,dəyəri 75-125-dən 200-250 mg/dm3-ə qədərdir.Suyun rəngi dərin olanlarda zərif yaşıldır.Dibi əsasən qumlu çöküntülər, torf və sapropel çəmənlikləri ilə örtülmüşdür.
Təbiəti
Şas göllərində qarpız, roach,sazan balığı, ilan,birləşmələr(məsələn Svityaz, Pulemetsk göllərində-Kanada balığı, Qara Böyük Göl-çay ağacı və Amur sazanı).Göllərin yaxınlığında balıqçılıq təsərrüfatları, məsələn, Ladinka heyvandarlıq təsərrüfatında gölməçə balıqçılığı yaradılmışdır.Göllərdə balıqlar yerli əhali tərəfindən acımasızca məhv edilir.Torlar demək olar ki, hər yerdə, xüsusən də yumurtlama zonasında var.Şas gölünün sahilləri quşlar üçün yuva yerləridir (yabanı ördəklər və qazlar və s.).Şas göllərinin əksəriyyəti Şaski Milli Parkının bir hissəsidir və onlar həmçinin İvan Franko Lviv Milli Universitetinin və Lutskda Lesia Ukrainka Şərqi Avropa Milli Universitetinin elmi araşdırmalarının əsasıdır.
Böyük Cami (Feodosiya)
Böyük Cami (Büyük Cami), Süleyman-xan-camisi və ya Sultan Səlim məscidi (Sultan Selim camisi) — Krım ərazisində, Feodosiya (Kefe) şəhərində olan dağıdılmış məscid. Şəhərin əsas Cümə məscidi hesab olunurdu. Gələcək sultan Sultan Süleyman Qanuni nin fərmanı ilə inşa edilmişdir. O dövrdə Süleyman Kefe şəhərində sancaq bəyi tituluna malik idi. Ehtimal olunur ki, məscid Müqəddəs Aqnesin adını daşıyan katolik məbədin yerində inşa edilmişdir. Tikinti zamanı məbədin daşlarından istifadə edilmişdir. Məscid tikintisi 1520 və ya 1522-ci ildə başa çatmışdır. Məscidin tikintisinə osmanlı memarı Memar Sinan rəhbərlik edirdi.
Krımın Rusiya İmperiyasına birləşdirilməsindən sonra Feodosiya şəhərinin müsəlman əhalisi kəskin şəkildə azalmağa başlamış və məscidin yerində xristian kilsəsi tikilməsi planı ortaya çıxmışdır. Müxtəlif səbəblərdən bu ideyya həyata keçirilmədi. Ancaq məscid tədricən dağıdıldı (1834). 1873-cü ildə məscidin yerində Aleksandr-Nevski kilsəsi inşa edildi. Bu kilsə də 1933-cü ildə söküldü.
Ümumi məlumat
left|thumb|Kefe şəhərinin planında məscid.1784. Süleyman-xan-məscidi şahzadə Süleyman tərəfindən inşa etdirilmişdir. 1512-ci ildə şahzadə Süleyman Kefe sancağının sancaq bəyi idi Məscid Genuya qalasından kənarda inşa edilmişdir. Ancaq şəhər qalasının daxilində idi. Böyük bazarın yaxınlığında idi). Məscid inşasında həm keçmiş katolik məbədinin, həm də yaxınlıqda olan qədim bizans məbədinin sütunlarından və piltələrindən istifadə olunmuşdur. Kefe ərazisini 1667-ci ildə ziyarət etmiş osmanlı səyyahı Övliya Çələbi məscidin memarı haqqında məlumat verməmişdir. Ancaq Cümə Cami (Evpatoriya) məscidinin memarının Memar Sinan olduğunu göstərmişdir.
Uzun illər boyu məscidin adı fərqli adlandırılmışdır. Övliya Çələbi məscidi ancaq Süleymanın adı ilə adlandırmışdır. Ancaq XVIII əsrə aidi şəhər planında məscid artıq Səlimin adını daşıyırdı. Peter Simon Pallas isə məscidi Böyük Cami kimi göstərmişdir.
Aviasiya
thumb|[[Mil Mi 12|Mil Mi-12]]
Aviasiya və ya havaçılıq — hava məkanından insanın hava gəmisi vasitəsilə istifadə etməsinə və bunun üçün lazımi şəraitin yaradılmasına yönəldilən fəaliyyət və təsisatlar məcmusu.
Sənayesi
Təyyarə, vertolyot, planer, aviasiya mühərriki, cihazı, həmçinin aviasiya texnikası üçün bort və yerüstü avadanlıq istehsal edən maşınqayırma sənayesi XX əsrin əvvəllərində yaranmış, iri sənaye sahəsi kimi isə Birinci Dünya müharibəsi illərində inkşafa başlamışdır. Rusiyada ilk aviasiya müəssisələri 1910–1912-ci illərdə yaranmışdır. 1917-ci ilə qədər təqribən 15 kiçik aviazavod var idi. Sovet hökumətinin 28 iyun 1918-ci il tarixli dekreti ilə aviazavodlar milliləşdirilmiş və həmin il Mərkəzi Aerohidrodonika İnstitutu yaradılmışdır. SSRİ-də aviasiya sənayesi əslində ölkənin sosialistcəsinə sənayeləşdirilməsi prosesində, birinci beşillik dövründə bir sıra iri təyyarəqayırma və mühərrikqayırma zavodlarının, habelə əlvan və qara metallurgiya müəssisələrinin tikilməsi ilə yaranmış, ikinci beşillikdə sürətlə inkişaf etmişdir. 1933–1938-ci illərdə istehsal həcmi 5,5 dəfə artmışdır.
Qərb ölkələrində geniş miqyasda təyyarə istehsalı Birinci Dünya müharibəsinin son illərində başlamış, 1930-cu illərin ortalarında, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsi dövründə bu ölkələrdə istehsalın və kapitalın təmərküzləşməsinin güclənməsi nəticəsində xeyli artmışdır. 1960-cı illərdə kapitalist ölkələri arasında aviaraket sənayesi ən çox ABŞ-də, habelə Birləşmiş Krallıq və Fransada inkişaf etmişdir. Almaniya, İsveç, Yaponiya və Kanadada iri aviasiya sənayesi var.
Silahlar
Hərbi təyyarə və digər uçuş aparatlarında istifadə olunan aviasiya silahlarına təyarələrdə quraşdırılan bütün silah növlərinə (bərkitmə, tənzimləmə və idarəetmə qurğuları ilə birlikdə), atəşaçma və bombalama üçün hədəfalma qurğuları, silah sistemlərinin bortda istifadə olunan hesanlama qurğuları, aviasiya döyüş sursatı, xüsusi yüklərin asılması və atılması üçün qurğular, pirotexniki sürətləndiricilər, aviasiya uçuş aparatlarının desant avadanlığı və s. daxildir. Döyüş sursatına görə aviasiya silahları aşağıdakı növlərə bölünür: raket, top-pulemyot, bombardman və xüsusi. Raket silahları idarəolunan və idarəolunmayan müxtəlif məqsədli raketlərdən ibarətdir; hədəfə təsir qüvvəsi yüksəkdir və müasir təyyarə silahlarının əsas növlərindən biridir. Müasir aviasiya silah sistemi mexaniki, radiotexniki, elektron və optik cihaz və qurğuların müərkkəb kompleksidir; demək olar ki, bütün elementlərinin avtomatlaşdırılması və elektrikləşdirilməsi ilə xarakterizə olunur.
Əli Əsədov
Əli Hidayət oğlu Əsədov — Azərbaycan Respublikasının 10-cu Baş naziri, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İqtisadi məsələlər üzrə köməkçisi (1998–2012), Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyası rəhbərinin müavini (2012–2019).
Həyatı
Əmək fəaliyyətinə 1978-ci ildə Azərbaycan SSR Dövlət Plan Komitəsinin təyinatına müvafiq olaraq Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının İqtisadiyyat İnstitutunda baş laborant kimi başlamışdır. 1978–1980-ci illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur.
1980–1989-cu illərdə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının İqtisadiyyat İnstitutunda baş laborant, aspirant, kiçik elmi işçi, elmi işçi, 1989–1995-ci illərdə isə Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitutunda dosent, kafedra müdiri vəzifələrində çalışmışdır.
1995–2000-ci illərdə Birinci çağırış Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı olmuşdur.
Ailəsi
Əli Əsədovun əmisi oğlu Sübut Əsədov Azərbaycan Respublikaçılar Partiyasının sədri olmuşdur.
Fəaliyyəti
1995-ci il noyabrın 12-də baş tutan Parlament seçkilərində Yeni Azərbaycan Partiyasının (YAP) siyahısı üzrə 18-ci sırada olan Əli Əsədov I çağırış Milli Məclisin deputatı seçilib. 1995-ci il noyabrın 24-dən səlahiyyətlərinin icrasına başlayan Əli Əsədov Milli Məclisin İqtisadi siyasət Daimi Komissiyasının və Azərbaycan—Qırğızıstan parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun üzvü olub.
1998-ci il aprelin 18-də Əli Əsədov Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin 786 nömrəli Sərəncamı ilə Azərbaycan Prezidentinin iqtisadi məsələlər üzrə yardımçısı vəzifəsinə təyin edilib.
Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyevin 10 avqust 2004-cü il tarixli 350 nömrəli Sərəncamı ilə Əli Əsədova 1-ci dərəcəli dövlət müşaviri dərəcəsi verilib.
Əli Əsədov Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 22 iyun 2012-ci il tarixli 2302 nömrəli Sərəncamı ilə 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilib.
2012-ci il noyabrın 30-da Əli Əsədov Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2574 nömrəli Sərəncamı ilə Azərbaycan Prezidentinin Administrasiyası rəhbərinin müavini vəzifəsinə təyin edilib.
Əli Əsədov Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 30 noyabr 2016-cı il tarixli 2132 nömrəli Sərəncamı ilə Azərbaycanda dövlət qulluğunda uzunmüddətli səmərəli fəaliyyətinə görə 1-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilib.
2019-cu il oktyabrın 8-də baş tutan Milli Məclisin plenar iclasında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin təqdimatına əsasən Əli Hidayət oğlu Əsədovun Baş nazir vəzifəsinə təyin edilməsinə razılıq verilməsi barədə məsələyə baxılaraq səsverməyə çıxarılıb. 105 nəfərin lehinə səsverməsindən sonra Əli Əsədov Azərbaycanın 10-cu Baş naziri seçilib. Həmin gün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən imzalanan Sərəncama əsasən Əli Əsədov Baş nazir vəzifəsinə təyin edilib.
Lantiyol
Lantiyol  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Ruabon kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.
INSEE kodu — 38209. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 147 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 337 ilə 479 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 450 km cənub-şərqdə, Lion dan 60 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 50 km şimal-qərbdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Marqaret Etvud
thumbnail
Marqaret Etvud — Kanada yazarı, ədəbi tənqidçi.
Həyatı
1939-cu ildə Ontario əyalətinin Ottava şəhərində anadan olub. 11 yaşından internat tipli məktəbə göndərilən Marqaret artıq liseydə olarkən Edqar Alan Po-nun yaradıcılığından ilhamlanaraq ilk şeirlərini yazır. 16 yaşından ciddi şəkildə ədəbiyyatla məşğul olmağa başlayan Marqaret yazıçı olmağı qarşıya məqsəd qoyur və cəmi altı il sonra ilk şeirlər kitabı “Double Persephone”-nu nəşr etdirir. Yaradıcılığının ilk illərindən uğurla yol yoldaşı olan şairə ikinci şeirlər kitabı “The Circle Game” ilə Kanadanın nüfuzlu ədəbi mükafatına – “Governor General’s Award”-a - layiq görülür. Həmin mükafatdan sonra Etvud Kanada ədəbiyyatının tanınmış fiqurlarından olur. 1972-ci ildə Kanada ədəbiyyatını geniş araşdırıb, şərh etdiyi “Survival: A Thematic Guide to Canadian Literature” kitabı ilə cəmiyyətdə irimiqyaslı ədəbi müzakirələrə səbəb olur.
Ötən il “Nobel Ədəbiyyat Mükafatı” na namizəd göstərilən, həmkarı, həmcinsi və hərmyerlisi Elis Munronun ən ciddi rəqibi hesab olunan Etvud 19 şeirlər toplusunun müəllifidir - “The Circle Game” (1964), “The Journals of Susanna Moodie” (1970), “Power Politics” (1971), “You Are Happy” (1974), “True Stories” (1981), “Interlunar” (1984). Lakin nəhəng poetik irsə sahib olmasına baxmayaraq yazıçı dünya ədəbiyyatında roman müəllifi kimi tanınır. Etvud “Surfacing” (1972), “Lady Oracle” (1976), “Cat’s Eye” (1988), “The Handmaid’s Tale” (1986) kimi onlarla romanın müəllifi kimi özünə böyük ədəbi nüfuz qazanıb. Özünü uşaq ədəbiyyatı sahəsində də sınayan Etvud bu mövzuda yazdığı kitablar ciddi maliyyə gətirib. “Up in the Tree” (1978), “Anna’s Pet” (1980), “Dancing Girls” (1977), “Bluebeard’s Egg” (1983) kimi kitabların müəllifi olan yazıçı məhz bu kitablarla dəfələrlə müxtəlif mükafatlara layiq görülüb. Etvud 2000-ci ildə yazdığı “Kor Suiqəsdçi” (“The Blind Assassin”) adlı əsəri ilə “Man Booker” ədəbi mükafatına layiq görülüb. Müəllifin müxtəlif mətbu orqanlara verdiyi müsahibələrdən hissələri təqdim edirik.
Yüngül atletika üzrə Dünya çempionatı
Yüngül atletika üzrə Dünya çempionatı— Beynəlxalq Atletika Federasiyaları Birliyinin ev sahibliyi etdiyi yarış.
Uzun müddət Yay Olimpiya Oyunları dünyanın ən güclü atletlərinin yarışdığı yeganə yarış idi. Həm də Olimpiya illərində iki dəfə Olimpiya proqramına daxil olmayan sahələr üzrə dünya çempionatları keçirildi: 1976 - 50 km yürüş (kişilər) 1980 - 3000 m qaçış, 400 m maneələrlə qaçış (qadınlar)
İlk Yüngül atletika üzrə Dünya çempionatı 1983-cü ildə baş tutdu. Əvvəlcə çempionatlar hər 4 ildən bir, 1991-ci ildən isə hər 2 ildən bir keçirilirdi.
MILAN
MILAN, dizaynı 1962-ci ildə başlayan ikinci nəsil tank əleyhinə idarə olunan raket layihəsidir. Effektiv məsafəsi 75–2000 metr arasındadır. Nişançı mənzili daxilindəki hədəfə silahın optik mənzərəsindəki çox həssas kıl ilə nişan alaraq tətiyə basaraq silahın üzərinə qoyulmuş idarə olunan raketi atır. Raket silahı tərk etdikdən sonra, hədəf yer dəyişdirsə də, şüanı hədəfin üstündə saxladığınız müddət ərzində raket silah sistemi tərəfindən idarə olunur və hədəfi 100% müvəffəqiyyətlə məhv edir. Bu gün TSK inventarında da mövcuddur.
thumb|250px|MILAN [[döyüş raketi]] thumb|250px|MILAN buraxma qurğusu
Azərbaycan–Şimali Kipr münasibətləri
Azərbaycan–Şimali Kipr münasibətləri — Azərbaycan Respublikası ilə Şimali Kipr Türk Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr. Azərbaycan Şimali Kipr Türk Respublikasının müstəqilliyini tanımadığı üçün bu iki ölkə arasında heç bir rəsmi siyasi əlaqə mövcud deyil.
Tarixi
14 yanvar 2012-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev Şimali Kipr Türk Respublikasının ilk prezidenti olmuş Rauf Denktaşın vəfatı ilə əlaqədar başsağlığı vermişdir.
Şimali Kipr azərbaycanlıları
2012-ci ildə Şimali Kipr Doğu Akdeniz Universitetində 500 nəfər azərbaycanlı tələbə təhsil almışdır. Həmin vaxt Universitetin Azərbaycanlı Tələbələr Cəmiyyətinin sədri Elçin Süleymanov olmuşdur.
Şimali Kiprdə azərbaycanlıların qurduğu ən böyük təşkilatlardan biri Şimali Kipr Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzidir. Həmin Mərkəzin sədri azərbaycanlı professor Fəxrəddin Məmmədovdur. O, həm də Yaxın Şərq Universitetinin prorektorudur.
QİÇS
QİÇS (Qazanılmış İmmun Çatışmazlıq Sindromu; ) insanda HİV-infeksiyasının səbəb olduğu immunsisteminin zəifləməsi nəticəsində ortaya çıxan simptomların kombinasiyasını ifadə edir. Xəstələrdə həyatı təhdid edən opportunistik infeksiyalara və bədxassəli şişlərə səbəb olur. QİÇS 1 dekabr 1981-ci ildə müəyyən simptomlar toplusunun QİÇS olaraq müəyyənləşdirilməsindən sonra ABŞ Xəstəliklərin İdarə olunması və Müalicəsi Mərkəzləri (CDC) tərəfindən özlüyündə bir xəstəlik olaraq qəbul edildi. QİÇS-ə gətirib çıxara bilən HİV cinsi yolla keçən xəstəliklərə aiddir. BMT-nin HIV/AIDS üzrə Birgə Proqramına görə 2019-cu ildə dünya miqyasında 37,9 milyon HİV-pozitiv insan yaşayırdı. 2019-cu ildə 1,7 milyon yeni yoluxma halı qeydə alındı və 0,77 milyon insan HİV/QİÇS səbəbindən öldü. Epidemiya başlayandan bəri 35 milyon insan HİV-dən dünyasını dəyişib. HİV-ə yoluxanların nisbəti dünya miqyasında orta hesabla 15–49 yaşlı şəxslərin 0,8%-i civarındadır, bir sıra Afrika ölkələrində isə bu nisbət 25%-ə çatır. Qoruyucu peyvənd mövcud deyil. Yeni dərman vasitələri ilə HİV-infeksiyasının effektiv müalicəsi sayəsində QİÇS orta Avropada daha az yayıldı.
ICD-10-da təsnifat
ÜST-nın dünya miqyasında tanınan tibbi diaqnoz təsnifatı sistemi ICD-10-da həm HİV-infesiyası, həm də HİV-infeksiyasının səbəb olduğu saysız xəstəlik kodlaşdırıla bilər. İkincili xəstəliyin dəqiq növü ÜST tərəfindən yenilənmiş ICD-10 versiyasında IV xanada kodlaşdırılıb, məsələn: B20.6 HİV-xəstəliyi nəticəsində yaranan Pnevmosist pnevmoniyası.
CDC-nin tərifi
ABŞ Xəstəliklərin İdarə olunması və Müalicəsi Mərkəzləri (CDC) yoluxma təriflərinə görə təsdiqlənmiş pozitiv HİV-testi HİV-infeksiyasının sübutu hesab olunur. QİÇS daxil olmaqla ağırlıq dərəcəsinə görə HİV-infeksiyasının dəyərləndirilməsi 2008-ci ildə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirildi. Buna qədər klinik tapıntılar və laboratoyiya nəticələri ayrı təsnifləndirilirdi. Asimptomatik və ayrıca HİV-lə əlaqəli amma QİÇS-i müəyyən etməyən xəstəliklər də daxil edilmişdir. 2008-ci ildən bəri yalnız QİÇS-i müəyyən edən xəstəliklər nəzərə alınır. CD4+ T-limfositlərin sayına və QİÇS-i müəyyən edən xəstəliklərin siyahısına görə təsnifat dəyişməmiş olaraq qalmışdır. Nəzərə alınmalıdır ki, yoluxmanın müəyyənləşdirilməsi ilk növbədə klinik diaqnoz üçün rəhbər olaraq yox, HİV və QİÇS-in epidemioloji nəzarəti üçün istifadə edilir. HİV-infeksiyasının və QİÇS-i müəyyən edən xəstəliyin (III mərhələ) isbatı QİÇS olaraq qəbul edilir və ya HİV-infeksiyasının sübutu və CD4-hüceyrə sayı < 200 hüceyrə QİÇS olaraq qəbul edilir. CDC tərəfindən QİÇS-i müəyyən edən xəstəlik/simptomlar müəyyənləşdirilmişdir:
ÜST-nın tərifi
ÜST-na görə təsdiqlənmiş pozitiv HİV-testi HİV-infeksiyasının sübutu olaraq hesab edilir. Yetkin şəxslərdə və yeniyetmələrdə epidemioloji nəzarət üçün inkişaf etmiş HİV-infeksiyası HİV-infeksiyasının dəlili olaraq və III və ya IV mərhələdə bir xəsətlik olaraq təyin edilir. Yetkin şəxs və yeniyetmələrdə HİV-infeksiyasının dəlili və QİÇS-i müəyyən edən xəstəlik və ya HİV-infeksiyasının dəlili və CD-hüceyrə sayı < 200 hüceyrə QİÇS olaraq qəbul edilir. QİÇS-i müəyyən edən xəstəliklər/simptomlar CDC siyahısında olanlarla eynidir.
Yoluxma
İnsan immunçatışmazlığı virusu — İİV bədən mayeləri vasitəsilə— qan, sperma, vaginal ifrazat, likvor və ana südü ilə ötürülür. Potensial giriş qapısı selikli qişada (konyunktiva, ağız, burun, vajinal və anal selikli qişa) yeni qanayan yaralar və xarici dərinin yetərincə buynuzlaşmamış asan zədələnən bölgələridir (penis başı, penis sünnət dərisinin iç tərəfi). Ən çox baş verən yoluxma yolları qorunmadan vajinal və ya anal cinsi əlaqə, intravenoz narkotik qəbulu zamanı çirklənmiş şprislərin istifadəsi, oral cinsi əlaqədir (sperma və ya menstrual qan selikli qişa ilə kontaktda olduqda). Zədələnməmiş ağız selikli qişası ilə oral seks zamanı preeyokulyat və ya vajinal ifrazatla kontakt əhəmiyyətsiz bir infeksiya riski daşıyır. Həmcinsləri ilə cinsi əlaqədə olan kişilər risk qrupuna daxildir. Cinsi əlaqə zamanı riskin dərəcəsi qan, sperma və vajinal ifrazatdakı virus yükündən asılıdır. Bu yoluxmadan sonrakı ilk həftələrdə anticisimlər yaranmazdan əvvəl özəlliklə yüksəkdir, daha sonra azalır və xəstəliyin sonrakı stadiyalarında yenidən artır. HİV tüpürcək, tər, gözyaşı mayesi, damcı infeksiyaları və ya həşərat sancması yolu ilə yoluxmur. Eyni şəkildə intakt dərinin virus saxlayan mayelərlə təması yoluxmaya səbəb olmur. Günlük sosial qarşılıqlı əlaqədə bədən təması, qab-qacaq və gigyenik vasitələrin birlikdə istifadəsi infeksiya riski yaratmır. Tam QİÇS xəstiliyi olan xəstələr tipik opportunistik törədicilərlə yoluxma riski altındadır: herpes qrupundan viruslar, kandida, streptokokklar, pnevmokokklar. Tam QİÇS xəstiliyi olan xəstələrin partnyorları da həmçinin bu törədicilər və onların yoluxma yolları haqqında məlumatlanmalıdır. right|thumb|Oral kandidaz
NGC 4328
NGC 4328, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Veronikanın Saçları bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
QİÇS
Transplasentar yoluxma
HİV-infeksiyalı ana tərəfindən hamiləlik və ya doğuş zamanı uşağın yoluxma riski 10–30% olduğu təxmin edilir. Ananın bilinən HİV-infeksiyasında antiretroviral dərmanların qəbulu (doğuşdan əvvəl ana, sonra uşaq), sezar kəsiyi ilə doğuş, uşağı əmizdirməkdən imtina uşağa yoluxma riskini 1%-in altına sala bilər. İnfesiya riskini azaldan antiretroviral dərmanların istifadəsi şərtilə İEOÖ-də HİV-infeksiyasına rəğmən ananın əmizdirməsi tövsiyə edilir. Bunun səbəbi əmizdirmənin pis gigiyenik şərtlər altında və ya çirkli su ilə hazırlanan hazır qidalarla müqayisədə önəmli üstünlüklərə malik olmasıdır. Ayrıca ana südü doğuşdan əvvəl və ya doğuş zamanı yoluxan HİV-infeksiyalı körpənin həyatda qalma şansını artırır. Buna görə ÜST HİV-pozitiv anaların 6 ay boyunca körpəni əmizdirməsini tövsiyə edir.
İynələr/kanulalar vasitəsilə yoluxma
Özəlliklə epidemiyanın ilk zamanlarında çoxlu venadaxili narkotik asılılığı olan şəxslər inyeksiya iynəsinin birgə istifadəsi zamanı yoluxurdu. Həmçinin həkim və tibbi personalın da yoluxmuş xəstələr üzərində əməliyyatlarda iynə batması yaralanmaları zamanı və ya punksiyalarda müəyyən yoluxma riski var. İynə batması zamanı yoluxma riski böyük ölçüdə mövcud şərtlərdən asılıdır. Yoluxma riski ortalama 0,3% qəbul edilir və aşağıdakı faktorlar ilə artır: çox dərin yaralanmalar, iynə üzərində gözlə görüləbilən qan izi, daşıyıcının yüksək virus yükü. Kanulanın ortaq istifadəsi zamanı risk 0,7%-dir və inyeksiyalar arasındakı zaman aralığında azalır, amma kanulada qalan qan günlərlə yoluxdurucu ola bilir. Baxmayaraq ki iynələrin qaynadılması mümkündür, satışda olan iynələr istifadə olunan sintetik materialın istiyə davamlı olmaması səbəbindən bunun üçün uyğun deyil. Kimyəvi dezinfeksiya riski əhəmiyyətli dərəcədə azalda bilər, amma yoluxmanı tamamilə istisna etmir.
Qadın sünnəti üçün qeyri-steril və bir neçə dəfə istifadə olunan kəsici alətlərin istifadəsi zamanı HİV-infeksiyası daxil olmaqla bir çox bakterial və viral infeksiyalarla yoluxma mümkündür. Cənubi Afrika bölgələrinin gənc əhalisi arasında rast gəlinən yüksək yoluxma sayı problemin ciddiliyinə işarə edir.
Cinsi yolla yoluxma
Cinsi əlaqə zamanı HİV-lə yoluxma riski çox dəyişkəndir və bir çox faktordan asılıdır. Tək cinsi əlaqədən sonra yoluxma mümkün olduğu kimi, yoluxmuş partnyorla çoxillik qorunmadan cinsi kontakta rəğmən yoluxmama halları məlumdur. Eyni zamanda mövcud olan başqa cinsi yolla keçən xəstəliklərin yoluma riski 5–10 dəfə daha yüksəkdir. Qadında aybaşı zamanı cinsi əlaqə iki partnyor üçün yüksək yoluxma riski deməkdir. Sünnət olmuş kişilər aşağı yoluxma riskinə sahibdir. Antiretroviral terapiya ilə qanda və ifrazatlarda azalan virus yükü yoluxma riskini böyük ölçüdə azaldır.
Təmas sonrası profilaktika
Belə tədbirlərə cinsi əlaqədən sonra penisin yuyulması, iynə batması yaralarının dezinfeksiyaedici maddələrlə müalicəsi aiddir. Məruz qaldıqdan sonra 2 saat içində müalicəyə başlanması ən yaxşı qorunmanı təmin edir, amma intraveoz yoluxmadan sonra 24 saata qədər müdaxilə təsirli ola bilər. Buna görə əsaslı yoluxma şübhəsində dərhal mümkün tədbirlər haqda məlumat verə və bunları başlada biləcək bir həkimə müraciət edilməlidir. Təmas sonrası profilaktika üçün dərmanlar HİV-pozitiv xəstənin antiretroviral müalicəsinə uyğun gəlir və adətən 4 həftə davam edir.
Kəskin faza
Kəskin faza birincili HİV və ya kəskin retroviral sindrom adlandırılır. Yoluxmadan sonra 2–6 həftə ərzində qızdırma, gecə tərləmələri, şişmiş limfa düyünləri, ürək bulanma kimi qripəbənzər simptomlar üzə çıxa bilər. Kəskin HİV-infeksiyasında simptomların rastgəlmə tezliyi: Bəzi xəstələr yuxarıdakı simptomların fərqinə varmaya bilər və ya bu simptomlar mövcud olmaya bilər. Simptomlar qeyri-spesifikdir. Bu səbəbdən infeksiya üçün risk faktoru göstərən və yuxarıdakı simptomlara sahib şəxslərdə HİV araşdırılmalıdır. Yalnız kəskin faza simptomlarının vasitəsilə HİV-pozitiv diaqnozu qoyula bilməz, HİV-testləri vasitəsilə müəyyənləşdirilməlidir.
Xəstəlik fazası
QİÇS diaqnozu HİV-pozitiv xəstədə QİÇS-i müəyyənləşdirən xəstəliklər və ya bədxassəli şişlər təyin edildikdə qoyulur. Bu infeksiyalar oppotunistik infeksiyalar adlanır. Sağlam insan immunsistemi üçün adətən zərərsizdirlər. HİV-pozitiv şəxsin immunsistemi isə orqanizmi lazimi dərəcədə qoruya bilmir, beləliklə yuxarıda adı çəkilən infeksiyalar meydana gəlir. İmmunsisteminin zədələnməsi üçün ölçü olaraq HİV-infeksiyalı şəxsin qanındakı T-helper hüceyrələrin sayı əsas götürülür. Orqanizmdə virus yükü artdıqca T-helper hüceyrə sayı azalır. Spesifik müalicə edilmədiyi təqdirdə HİV-pozitiv şəxslərin təqribən yarısında proses QİÇS-ə proqress edir. QİÇS-in mövcudluğunu göstərən ən yayğın xəstəlik pnevmosist pnevmoniyasıdır, onu kaxeksiya və qida borusu kandidazı izləyir. QİÇS-li şəxslərdə Kapoşi sarkoması, limfoma, uşaqlıq ağzı xərçəngi kimi viral qaynaqlı xərçənglər inkişaf etmə riski yüksəkdir.
Müalicə
HIV-infesiyasının müalicəsinə göstəriş yoluxmuş xəstədə klinik tapıntılara (HIV-assosiasiyalı simptomlar və xəstəliklər, oppurtunistik infeksiyalar), immun statusa (CD4-pozitiv T-helper limfositlər), virus yükünə əsaslanır.
Yüksək Aktiv Antiretroviral Terapiya (HAART)
HAART ən azı 3 antiretroviral təsiredici maddədən ibarət dərman kombinasiyası ilə aparılan terapiyanı ifadə edir. HAART-ın məqsədi immunsistemi bərpa etmək və QİÇS-in başlamasına əngəl olmaqdır. Uğurlu bir HAART qanda virus yükünü xəstəliyi təyin edən həddin altına salır, CD4-hüceyrələrin sayı yenidən artır, beləliklə immun sistem opputunistik infeskiyalara və QİÇS-i müəyyən edən xəstəliklərə qarşı gücləndirilir. Terapiya 3 antiretroviral təsiredici maddənin qəbulu ilə həyata keçirilir, çünki virus təklikdə bir təsiredici maddəyə qarşı sürətli rezistentlik əmələ gətirə bilir. Müasir dərmanlarda bu 3 təsiredici maddə gündə bir dəfə qəbul edilən bir həbdə birləşdirilib. Antiretroviral terapiya HIV-infeksiyalı xəstənin yaşama müddətinin uzada bilir, amma virusu tam aradan qaldıra bilmir. Ayrıca ciddi yan təsirlər meydana gələ bilər, amma təsiredici maddə kombinasiyasının dəyişdirilməsi ilə aradan qaldırıla bilər. Bir dəfə başlanan Antiretroviral terapiya rezistensliyin əmələ gəlməsini əngəlləmək üçün kəsilməməlidir. Bu səbəbdən qaydalı şəkildə dərmanın qəbulu mütləqdir. ART-nin müxtəlif aspektlərinə dair milli və beynəlxalqr səviyyədə aydın təlimatlar var. İndilərdə bir-neçə təsiredici maddə sinifləri istifadə edilir: Nukleotid analoqları (NRTI), Nukleotid olmayan əks-transkriptaza inhibitorları (NNRTI), HIV-proteaza inhibitorları (PI), giriş inhibitorları və inteqrasiya inhibitorları. HAART-a başlanmaq üçün kriteriyalar müvafiq milli təlimatlarda müəyyənləşdirilib. Bu kriteriyalar rezistensliyin əmələ gəlməsi və mümkün uzun müddətli toksikliyə qarşı QİÇS-lə xəstələnmə təhlükəsini təyin edir. Terapiyaya başlamaq üçün 3 faktor nəzərə alınır: xəstənin klinik mənzərəsi, CD4-limfosit səviyyəsi, virus yükü. Hazırda QİÇS-i müəyyənləşdirən xəstəlikləri olan xəstələrə təcili HAART tövsiyə olunur. Həmçinin zəifləmiş immunsistemini göstərən, amma QİÇS-i müəyyənləşdirməyən xəstəliklər zamanı da HAART tövsiyə olunur. Bu simptomsuz amma CD4-hüceyrə sayı 350-dən aşağı olan xəstələr üçün də keçərlidir. Həmçinin yüksək virus yükünə (>100000) sahib CD4-dəyəri 350–500 arasında olan xəstələrdə HAART-a başlanma məsləhətdir.
Nukleotid Əks-Transkriptaza İnhibitorları (NRTI)
Nukleotid əks-transkiptaza inhibitorları da adlanan nukleotid analoqları viral RNT genomunu ikizəncirli DNT-yə çevirən immunçatışmazlıq virusunun bir fermenti olan əks-transkiptazanı hədəf alır. Başqa bir viral ferment İnteqraza bu viral DNT-ni insanın ev sahibi hüceyrəsinin DNT-sinə birləşdirir. NRTI alternativ substrat olaraq əks-transkiptaza fermenti DNT zəncirini qurarkən fizioloji nukleotidlərlə rəqabətə girir və zəncirə daxil olur. Nukleotid analoqları dəyişilmiş karbohidrat molekulları vasitəsilə fizioloji nukleotidlərdən fərqlənir. Analoqun zəncirə birləşməsi fizioloji nukleotidlərin birləşməsini, beləliklə də ikizəncirli strukturun qurulmasını əngəlləyir. Nəticədə virus DNT-sində zəncir qırılmasına səbəb olur. Aktiv maddələrdən timidin DNT-sinin qurulmasına Zidovudin (Azidotimidin, AZT) və [[Stavudin (d4T), sitidinə Lamivudin (3TC), inozinə analoq Didanozin (ddl), quanozinə analoq Abakavirdir. Eyni başlanğıc nöqtəsi ilə analoqların kombinasiyası (AZT və d4T) məntiqli deyil. NRTI ilə terapiya zamanı saysız yan təsirlər meydana çıxa bilər. Baş ağrısı, qastrointestinal şikayətlər, ürək bulanma və ya doluluq hissi, qusma, diareya, ümumi yorğunluq tez-tez rast gəlinir. Uzun müddətli istifadənin nəticəsi olaraq laktik asidoz (qanda süd turşusunun yığılması), miyelotoksiklik (sümük iliyində zədələnmə), periferik sinirlərin zədələnməsi və mədəaltı vəzi iltihabına gətirə bilər. Uzun istifadə zamanı həmçinin lipodistrofiya –HIV-proteaza inhibitorları ilə müalicədə izlənən bədən yağının yerdəyişməsi meydana çıxa bilər. Yan təsirlərin çoxu mitoxondrial toksikliyin nəticəsidir: Hüceyrələrdə enerji istehsalına cavabdeh olan mitoxondrilərin nukleotidlərə ehtiyacı var. Fizioloji nukleotidlər əvəzinə NRTI-lərin qurulması metabolik xəstəliklərə və mitoxondrilərin degenerasiyasına gətirir. Fərqli substratların toksikliyində böyük fərqlər var. NRTI hüceyrələrə dəyişlməmiş alınır və orada fosforilləşmə zamanı aktivləşir. Onlar böyük ölçüdə böyrəklərdə eliminasiya olunur, buna görə qaraciyərdə metabolizə olunan dərmanlarla az qarşılıqlı təsiri olur. Digər NRTI-lər Tenofovir və Emtrisitabindir.
Nukleotid olmayan əks-transkriptaza inhibitorları (NNRTI)
Nukleotid əks-transkriptaza inhibitorları yanlış strukturlar olaraq əks-transkriptazanı bloklayarkən, nukleotid olmayan əks-trankriptaza inhibitorları birbaşa bu fermentə, nukleotidlərin substrat bağlanma sahəsinin yaxınlığına bağlanır. Hazırda 3 nukleotid olmayan əks-trankriptaza inhibitoru bazarda var: Nevirapin (NVP), Delavirdin (DLV), Efavirenz (EFV). Nevirapin və Efavirenz aşağı-yuxarı eyni effektivliyə sahibkən, Delavirdin terapiyada demək olar ki, rol oynamır. Digər bir seçim Etavirindir. Tək substrat olaraq nukleotid olmayan əks-trankriptaza inhibitoları yalnız məhdud effektivliyə sahibdir. Onlar iki nukleotid əks-trankriptaza inhibitoru ilə kombinasion terapiyada immunoloji-viroloji baxımdan HIV-proteaza inhibitorları ilə eynidir. İndiyə qədər heç bir araşdırma həyatda qalma müddətinin yaxşılaşdığını və xəstəliyin HAART ilə müalicədən daha yavaş ilərlədiyini isbat edə bilməyib. Lakin həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdığı qeyd olunmuşdur. Təsdiq üçün yalnız təkmilləşdirilmiş CD4+ hüceyrə sayı və daha aşağı virus yükü ilə bağlı araşdırmalar istifadə edildi. Yaxşı tolerantlıqları və daha az həb sayı səbəbində adətən proteaza inhibitorlarına nisbətən üstün tutulurlar. Nukleotid olmayan əks-trankriptaza inhibitoları olduqca həssasdır: virusun təsiredici maddəyə qarşı davamlılığını yaratmaq üçün bir gen mutasiyası yetərlidir. Ayrıca çarpaz rezistentliklər mövcuddur: virus bir nukleotid olmayan əks-trankriptaza inhibitoruna qarşı rezistentlik göstərirsə, beləliklə bütün nukleotid olmayan əks-trankriptaza inhibitoları əksərən təsirsizdir. Nukleotid olmayan əks-trankriptaza inhibitoları qaraciyərdə metabolizmaya uğrayır (sitoxrom P-450 sistemi). Hər təsiredici maddənin yan təsirləri bir-birindən böyük ölçüdə fərqlənir. Nevirapinlə müalicədə allergik reaksiyalar və qaraciyər toksikliyi diqqət mərkəzində durur. Allergiya təhlükəsini azaltmaq üçün Nevirapin müalicənin başlanğıcında daha aşağı dozalarda verilir. Sonra doza mərhələli artırılır. Qaraciyər toksikliyi nadir amma həyatı təhdid edən yan təsiridir. Buna görə terapiyanın əvvəlində qaraciyər dəyərləri yaxından yoxlanılmalıdır. Buna qarşın Efavirenzin yan təsirləri əsas mərkəzi sinir sisteminə təsir edir. Yan təsirlər adətən terapiyanın əvvəlində üzə çıxır, daha sonra zəifləyir. Araşdırmanın ilk 4 həftəsində xəstələrin 2/3-ində vertigo və 1/3-ində halsızlıq və yuxu pozğunluqları üzə çıxdı, təqribən yarısı kabus gördü. Ancaq bunlar əksərən bir müddət sonra azalır. Nevirapin anadan uşağa yoluxmanı əngəlləmək üçün istifadə edilərkən, Efavirenz hamiləlikdə əks götərişdir. Nevirapinə qarşı Efavirenzin üstünlüyü daha aşağı qaraciyər toksikliyidir. Delavirdin çox həb sayına və gündə 3 dəfə qəbuluna görə digər təsiredici maddələrdən daha aşağı dəyənləndirilir.
Proteaza inhibitorları
HIV-fermenti olan HIV-proteaza viral makromolekul gag-pol poliproteinini parçalaya bilməzsə yoluxucu olmayan parçacıqları istehsa olunar. HIV-proteaza inhibitorları (Atazanavir, Darunavir, Fosamprenavir, Indinavir, Nelfinavir, Saquinavir və Tipranavir ) fermentin molekulyar strukturu haqqında məlumat ilə elə modelləşdirilib ki, o proteazanın aktiv mərkəzinə birbaşa birləşə bilir. HIV-proteaza inhibitorları terapiyanın yaxşılaşmasında böyük rol oynadılar. Ancaq uzunmüddətli müalicə zamanı yağ mübadiləsində pozğunluqlara və nəticədə lipid distrofiyası və dislipidemiyaya səbəb ola biləcək problemlər mövcuddur. Səbəb güman ki mitoxondrial toksikliyə əsaslanır, çünki HIV-proteaza inhibitorları mitoxondrini nukleotid əks-transkriptaza inhibitorlarına bənzər şəkildə zədələyir. Digər yan təsirlər gastrointestinal şikayətlərdir. HIV-proteaz inhibitorlarının parçalanması qaraciyərdə sitoxrom-P450 ferment sistemi vasitəsilə həyata keçir. HIV-proteaza inhibitoru Ritonavir bu sistemi əngəlləyir. Buna görə parçalanmanı yavaşlatmaq və plazma yarım ömrünü uzatmaq üçün başqa proteaza inhibitorları ritonavirlə birgə verilir. Bu gücləndirici olaraq bilinir. Bu arada gücləndirici doza Ritonavirlə kombinə edilən proteaza inhibitoru Lopinavir mövcuddur. Bu Lopinavirin 100 dəfə çox plazma konsentrasiyasına və rezistentliyə qarşı böyük bir bariyerə gətirir. Buna görə Lopinavir/Ritonavir daha çox digər dərmanlarla müalicədə uğursuzluqdan sonra istifadə edilir.
Giriş inhibitorları
Girişi inhibitorları virusun hüceyrəyə girişini kəsir.
İnteqrasiya inhibitorları
1990-cı illərdə bir çox uğursuzluq və çətinliklərdən sonra 2000-lərdən etibarən inteqraza inhibitorlarının inkişafı sürətlənməyə başladı. Raltegravir digər müalicə yöntəmləri mümkün olmadıqda HIV xəstələrinin müalicəsi üçün təsdiqlənmişdir.
Monoklonal anticisim
Mart 2018-ci ildə FDA bütün müalicə variantları ilə terapiyada multirezistent olan xəstələrin müalicəsi üçün ilk HIV-1 inhibitoru və uzun təsirli monoklonal anticisim İbalizumabı təsdiqlədi.
Yetkinləşmə inhibitorları
Yetkinləşmə inhibitorları yeni virionların tumurcuqlanmasının qarşısını alır. İnteqrasiya inhibitorlarında olduğu kimi 2005-də ilk dəfə in vivoda antiretroviral təsiri isbatlanıb. Bevirimat (PA-457) melanomaya qarşı sitostatik olaraq istifadə edilən betulin turşusunun bir törəməsidir. PA-457 yeni virionların yetkinləşməsini əngəlləyir. Faza IIA-nın araşdırmaları artıq çap edilib. Faza IIB-nin araşdırmalar doza tapmada gözlənilməz çətinliklər səbəbindən yavaş irəliləyir.
Tre-rekombinaza
Araşdırmacılar HIV-genomunu yoluxmuş hüceyrə DNT-sindən hədəfli şəkildə kəsilməsi və beləliklə bu hüceyrələrin infeksiyasının geri qaytarılması üzərində işləyirlər. Bunun üçün “gen-qayçısı” olaraq iş görən xüsusi ferment –Tre-rekombinaza sintez edilib. Ferment yalnız proviral DNT-nin mövcudluğunda, yəni sadəcə yoluxmuş hüceyrələrdə aktivləşir. In vitroda bir neçə eksperimentdən sonra elm adamları 2013-cü ildə HIV ilə yoluxmuş siçanları HIV-dən azad etdilər, daha doğrusu sağaltdılar. Bununla birlikdə bu transgen siçanlar başlanğıcdan bəri tre-rekombinaza genini genomlarında daşıyırdılar. Tre-rekombinazanın köməyilə HIV-infeksiyasının effektli müalicəsi, daha dəqəqi sağalmanın mümkün olub-olmayacağı hələ dəqiqliklə dəyərləndirilə bilməz. Araşdırmaçılar yaxın gələcəkdə həmçinin insanlar üzərində klinik araşdırmalar çərçivəsində Tre-rekombinazanın təsirinin araşdırıla bilinəcəyinə ümid edirlər.
Kök hüceyrə transplantasiyası
2013-ün başlarında bir məqalə uzunmüddətli virus reduksiyası ardından hematopoetik kök hüceyrə terapiyasının HIV-ni tamamilə ortadan qaldıra biləcəyuini göstərdi. Amma Bostonda bu yolla müalicə edilən xəstələrin hər ikisi bir neçə həftə sonra residiv yaşadı və yenidən antiretroviral müalicəyə başlamaq məcburiyyətində qaldılar. Kök hüceyrə transplantasiyası ilə müalicə alan amerikalı Timoti Rey Broun bugünə qədər müalicə edilən ilk QİÇS xəstəsi olaraq qəbul edilir.
Gen terapiyası
Hüceyrə transferi və genom düzənləməsi ilə CD4-pozitiv T-hüceyrələrin genomundan köməkçi reseptor CCR5-in hissəvi çıxarılması ilə CD4-pozitiv T-hüceyrələrin konsentrasiyasının düşüşü yavaşladıla bilər.