cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cəmcəmli
Tarixi
Kənd dağətəyi ərazidədir, etnotoponimdir. Əhali Güney Azərbaycandan və Quzey Qafqazdan gələn tayfalarla və yerli tayfalar qarışığıdır. Kənd əhalisi etnik olaraq azərbaycanlılardır.
Toponimikası
Cəmcəmli dağətəyi ərazidədir. Etnotoponimdir.
Coğrafiyası və iqlimi
thumb|275px Təqribən 500 illik tarixə malik olan Cəmcəmli kəndi Bakı şəhərindən 102, Qobustan rayonunun mərkəzindən 10 kilometrlik bir məsafədə yerləşir. Kənd dəniz səviyyəsindən 725 metr yüksəklikdədir. Ərazisi şimaldan Qobustan şəhəri, şərqdən Dərəkənd, qərbdən Sədəfli, cənubdan Göydərə, Poladlı kəndləri ilə həmsərhəddir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1237 nəfər əhali yaşayır.
İqtisadiyyatı
Yerli əhali əsasən taxılçılıq və heyvandarlıqla məşğuldur.
Kəndin içməli su mənbəyi azdır. Sarı qaya və dağdakı su mənbələri cüzi miqdarda içməli su verir ki, bunların də təminatı çox azdır. Səfaralı quyusu, Şor bulaq, Leyli bulağı kimi su mənbələri heyvandarlıq üçün istifadə etməyə nisbətən yararlıdır. Kəndin cənub hissəsindən kiçik Zəngi çayı axır. Yavanı dağı, Muradağa, Daşarası, Onbeşsecan, Almuradlı, Yazyurdu, Qalağ, Çalaxarmanı, Qəzləplər, Pirsaat çayı sahəsində yerləşən Gümüşdü adlanan torpaq sahələri mövcuddur.
Cəmcəmli kəndi şimaldan, şərqdən, qərbdən və cənubdan dini ziyarətgahlarla əhatə olunmuşdur. Bu ziyarətgahlar el arasında Yavanı baba, Dəmrov piri, Piççə piri. Qorxu piri, Tək pir, Sarılıq piri, Pirli gədik adlanır. Rəvayətə görə bunlar 7 qardaş olub və müqəddəs şəxsiyyətlər imiş. Kəndin köhnə və təzə qəbiristanlıqlarında İsmayıl əfəndi, Abdulla baba, Nuru babanın məzarları bu gün də camaatın müqəddəs ziyarətgahıdır.
Kənd 190-a yaxın təsərrüfatı birləşdirməklə 9546 hektar torpaq sahəsinə malikdir. Bu sahənin 1800 hektarı əkinçilik üçün tam yararlıdır. Cəmcəmli camaatı bürünc dövründən yaşayış məskəni olan Qalağlı kəndi ərazisində məskunlaşmışdır.
Rəvayətə görə təqribən 550 il əvvəl Qalağlı kəndinə ilan karvanı gəlir. İlanlar yerli camaata, mal-heyvana böyük ziyan vurur, ölənlərin sayı günü-gündən artır. Vahiməyə düşmüş camaat öz dədə-baba yurdlarını tərk etmək məcburiyyətində qalır. Qalağlı camaatı var-yoxlarını götürüb Pirsaat boyu hərəkət edərək Ağsu ərazisinə qədər gedir. El ağsaqqalı Ağalı kişinin arabaya qoşulmuş kəllərindən biri yolda ölür. Çox qüvvətli və qamətli olan Ağalı kişi ölmüş kəlin əvəzinə arabaya qoşulur. Köçkünlər Girdimançaya çatanda burada böyük bir qoz ağacının altında dincəlmək üçün əylənirlər. Bu yerin şəraiti camaatın xoşuna gəlir və burada məskunlaşmağı qərara alırlar, yeni məskən “Kəlağalı” adlandırılır. Hazırda Girdimançayın sol sahilində körpüyə yaxın kənd buradan getmiş camaatın kəndidir.
Kəlağalı kəndinin Cəmcəmlidən (indi də cəmcəmlilər Qalağlını “kənd yeri” adlandırırlar) getmiş axırıncı sakini Nəsrəddin adlı sakin olub. Qalan nəsil yeni nəslin nümayəndəsidir. Köhnə və təzə kənlər hər tərəfdən kəmər daş qalaqları ilə əhatə olunub. Bu bir növ təbii istehkam rolunu oynayıb. Düşməndən, qaçaq-quldurdan gizlənmək üçün kəndin əlverişli mövqeyi olub. Hazırda Cəmcəmli camaatınm dialektində “Qalağ”, “Qaralağın arxası”, “Qalağın üstü”, “Qalağ yolu” kimi söz birləşmələri işlədilir.
Cəmcəmli kənd əhalisinin 85-90 faizi Quba ərazisindən gəlmədirlər. Kəndin ilk sakinləri Paşalı təbəhi, Həşimli təbəhi, Tarverdi təbəhi, Bəylər təbəhi və Qıraq məhlə təbəhi Qubada yaşamışlar. Bunlar yaxın qohum-əmizadə olublar. Daxili çəkişmə zamanı bu əqrəba ilə başqa əqrəba arasında ədavət düşüb. Ehtimal olunur ki, Paşa kişi bu ədavətdə son qoymaq üçün ailə uşağını övladlarını götürüb Qubanın Zeyid kəndindən xeyli uzaqlaşıb məhz indiki Cəmcəmli kəndində məskunlaşmalı olublar. Paşaya hörmət bəsləyən əqrəba öz yurdlarını tərk edib hazırkı Cəmcəmli kənd ərazisini özlərinə məskən seçmişdilər. Bir-birinə xəbər verərək hissə-hissə bütün əqrəba gəlib burada məskunlaşıblar. Axırıncı ailə gəlib çıxdıqdan sonra bu kəndin adını Cəmcəmli adlandırıblar–yəni cəmləşdik. Təxminən 18ci əsrin sonları köç başlayıb.
(Xəritəyə baxsaq Zeyid kəndindən Cəmcəmli kəndinə düz xət boyunca yəni dağlarla məsafə 100 kilometrə yaxındır.Həmin dövrdə bu yolu gəlmək üçün mütləq bir səbəb olubmuş)
Kənd formalaşdıqdan sonra camaat əsasən heyvandarlıqla məşğul olub. Yayda yaylağa, qışda qışlağa köçən kənd sakinləri köç arasındakı müddətdə Cəmcəmlidə yaşayar və əkinçilik sahəsinə də müəyyən qədər fikir verərmişlər.
Köçəri və yarımköçəri həyat tərzi keçirən Cəmcəmli camaatı tədricən həyat tərzini yüksəltməklə inkişaf yoluna qədəm qoyur. Bununla yanaşı, qaçaq-quldur tez-tez kəndə hücum edərmiş.
Kənd sosial həyatında Hacı Ədil Abdulla oğlunun rolu böyük olub.
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Cəmcəmli camaatı öz həyat tərzini yeni quruluşa uyğunlaşdırmışdır. Köçəri həyat tərzi öz yerini daimi həyat tərzinə təhvil verir. Camaat əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olub. Hal-hazırda əhalinin müəyyən hissəsi Ceyildağ və Müçük neft mədənlərində fəhləliklə məşğul olurlar.
1932-ci ildə Cəmcəmli kəndində kolxoz təşkil edilir. О vaxt Çeyildaq neft mədənində mədən müdiri işləyən Feyzulla İsmayılov Cəmcəmli kəndinin ilk kolxoz sədri seçilir.
1933-cü ildə Cəmcəmli kəndində ibtidai məktəb açılır. İlk məktəb müdiri Sündü kənd sakini Gülməmməd Gülməmmədov olmuşdur. 1937-ci ildə məktəb 7 illik məktəbə çevilir.
Kəndin mədəniyyət evinin özünəməxsus tarixi var. Kənd sakinlərinin məlumatına görə sovet hakimiyyəti qurulmazdan əvvəl kəndin yüzbaşısı Qoçəli Əziz oğlu məscid tikdirmək məqsədilə indiki mədəniyyət evinin inşasını başlayır. Qoçəli cavankən dünyasmı dəyişir. Yarımçıq qalmış məscidin inşasını Qoçəlinin əmisi Hacı Ədil başa çatdırır və məscid camaatın istifadəsinə verilir. 1940-cı ildə buradan Azərbaycan Respublikasının Ali Sovetinə deputat seçilmiş Leyla Babazadə seçicilərlə görüş keçirərkən məscidin klub kimi istifadə olunması üçün məscidin daxilində müəyyən dəyişikliklər edilməsinə nail olur və məscidi “Leyla Babazadə adına klub” adlandırırlar.
Böyük Vətən müharibəsində Cəmcəmli kəndindən 105 nəfər iştirak edib, onlardan 55-i geri qayıtmayıb. 1985-ci il Mayın 9-da kənddə 1941-45 müharibə qurbanlarının xatirəsinə "Əsgər" abidəsi açılıb. Abidənin tikilib istifadəyə verilməsində o zamanlar kənd orta məktəbinin direktoru olan Seyidməmməd Mikayılov gərgin əmək sərf etmişdi.
Kəndin Qarabağ müharibəsində də dörd şəhidi var:
Qarabağ müharibəsində itkin düşənlər:
Kəndə 2003-cü ilin oktyabrın 9-da qaz xətti çəkilib.
Kənddə orta məktəb, klub, kitabxana, poçt və bir sıra digər məişət obyektləri fəaliyyət göstərir.
Din
mKənddə Cəmcəmli kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Göy qurşağı bayrağı
Göy qurşağı bayrağı — göy qurşağı rənglərindən (mavi rəng daxil olmamaqla) ibarət olan bayraq.
Dünyada lesbiyanlar, geylər, biseksual və transgenderlərin (qısa olaraq – LGBT), həmçinin onlara qarşı insan hüquqlarına dəstək hərəkatının beynəlmiləl rəmzidir.
Bakı Slavyan Universitetinin Tərcümə fakültəsi
Bakı Slavyan Universitetinin Tərcümə fakültəsi-Bakı Slavyan Universitetinin fakültələrindən biri.
Haqqında
Bakı Slavyan Universitetinin "Tərcümə" fakültəsi 2004–2005-ci tədris ilində fəaliyyətə başlamışdır.
Təhsil
Fakültədə Azərbaycan Respublikasının vətəndaşları ilə yanaşı, bir çox xarici ölkələrdən (Rusiya Federasiyası, Çin Xalq Respublikası, Türkiyə Cümhuriyyəti, Qazaxıstan Respublikası və s.) olan gənclər də təhsil alırlar.
Universitetdə fəaliyyət göstərən müxtəlif ölkələrin tədris-mədəniyyət mərkəzləri, ən müasir tədris avadanlığı və texniki vasitələr tələbələrə zəruri biliklərin aşılanmasına, onlarda peşəkar vərdiş və bacarıqların formalaşdırılmasına xidmət edir.
Fakültənin tələbələri müxtəlif nazirliklərdə və idarələrdə, qeyri-hökumət təşkilatlarında, kütləvi informasiya vasitələrinin redaksiyalarında və s. istehsalat təcrübəsi keçirlər.
Tələbələrin elmi-tədqiqat işinə cəlb edilməsinə də xüsusi diqqət yetirilir. Belə ki, Fakültənin təşkilatçılığı ilə ənənəvi "Müasir tərcüməşünaslığın və mədəniyyətşünaslığın aktual problemləri" Respublika tələbə elmi-praktik konfransı, başqa mövzular üzrə bir sıra elmi konfrans və seminarlar keçirilir. Respublikanın digər universitetlərində, eləcə də xarici ölkə universitetlərində keçirilən tələbə elmi konfranslarında BSU-nun tərcüməçi tələbələrinin iştirakı təmin edilir.
Bəsrənin fəthi (1546)
Bəsrənin Fəth — 1546-cı ildə Bəsrənin Portuqaliya imperatorluğunun əlinə keçmə təhlükəsinə qarşı Osmanlı imperiyası tərəfindən ələ keçirilərək birbaşa Türk idarəsinə alınmışdı.
Hərbi yürüş
Osmanlı dövləti hərəkatın həyata keçirilməsini Bağdad valisi Ayas Paşaya tapşırdı. Ayas Paşa da təxminən 1.000 piyadadan ibarət bir hərbi birliklə Bəsrənin üzərinə yeridi. İttifaqa 120 kiçik dəniz nəqliyyat vasitəsinin daşıdığı əhatə etmə ləvazimatları və top sursatı da müşayiət edirdi. Bölgədəki Mədinə şəhərini əllərində tutan Ulyanoğlu tayfasına bağlı 3.000 döyüşçü də Abd əl-Hüseyn komandanlığı altında Osmanlı ordusuna hücum etdisə də məğlubiyyətə uğrayaraq geri çəkildi. Ayas Paşa Bəsrə qapıpısına çataraq Şeyx Yəhyaya bir məktub göndərərək şəhərin təslim edilməsini istədisə də, Şeyx Yəhya bu məktubu Hürmüzdəki Portuqaliya komandanı Luiz Falcaoya çatdırdı və yardım qarşılığında Bəsrə qalasını Portuqaliyalılara verməyi təklif etdi. 30 noyabr 1546-cı ildə Hörmüzdən komandanlıq təklifin müsbət qarşılanması fikrini Goadaki Portuqaliya baş komandanlığna bildirib ki, bir həftə sonra da Şeyx Yəhyaya yardım öhdəliyini çatdırdı. Ancaq, Diu mühasirəsinin dağıdılması üçün bütün resurslarını səfərbər edən Başkomandanlıq yarım tələbini cavabsız qoyub. Türk qoşunları Bəsrənin açarı olaraq qəbul edilən Zəkiyyə qalasını qısa müddətdə aldı. Fərat sahilindəki Kurnavə Firat ilə Dəclənin birləşdiyi ərazidəki Şad bir qədər müqavimət göstərsə də Türk ordusunun təsirli atəş gücünə qarşı dayana bilmədi və 15 dekabr 1546-cı ildə bu iki şəhərin alınması il Bəsrənin fəth tamamlandı. Bəsrənin alınnmasında mühüm rol oynayan Bilal Məhəmməd Bəy, təşkilatlandırılmağa başlanan əyalətin bəylərbəyi təyin edildi.
Nəticə
Osmanlı dövləti 1546-cı ildə bir tərəfdən Yəməndəki hərbi hərəkatı mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmiş, bir tərəfdən Cənubi Ərəbistandakı nüfuzunu gücləndirmiş, digər tərəfdən isə Bəsrəni fəth edərək digər bir cinahdan da Hind Okeanına çıxışını təmin etmişdi. Bəsrənin fəthindən sonra şərqdə Səfəvilər dövləti, Bəsrə Körfəzində Portuqallar və qərbdə bədəvi Ulyanoğlu tayfası əsas təhdidlər kimi ortaya çıxdı. Ulyanoğlu tayfasının başındakı Abd əl-Hüseyn 1549-cu ildə Bəsrə-Bağdad əlaqəsini kəsməyə çalışsa da üstünə yeriyən Bağdad mühafizə qoşunu Əli Paşanın komandanlığı ilə Ulyanoğullarını məğlubiyyətə uğratdığı və Mədinə şəhərini də mühasirəyə alaraq Abd el-Hüseyini təslim olmağa və illik 15 qızıl vergi verməyə məcbur etdi. Bu təhlükənin bir müddətə dəf edilməsi Osmanlı qoşunlarının Lahsa yürüşü ilə bugünkü Qətərə qədərki torpaqları da fəth etdi. D. Antao de Noronha başçılığı ilə bir Portuqaliya donanması 1551-ci ildə Katifi geri alıb Bəsrəyə getdisə də, təcavüzə cəsarət etmədən geri döndü. Bunun üzərinə Piri Rəis Fars Körfəzinin girişindəki İmamımız və Maskat öhdələrinə götürən Portuqaliya tamamilə bölgədən atmaq üçün tarixə II Hind səfəri olaraq keçən dəniz hərəkatını başladı. 1552-1554-cü illər arasında Osmanlı donanmasının Hind Okeanında fəlakətə uğramasını fürsət bilən Portuqaliyalılar 1556-cı ildə bu dəfə D. Alvaro de Silveira başçılığı ilə bir donanmayla Bəsrəyə üz tutdularsa də çıxan fırtına səbəbilə Hürmüzə geri dönmək məcburiyyətində qaldılar. Bu tarixdən etibarən Portuqaliyanın Bəsrəni hədəf alan başqa bir hücumu olmadı.
Dil məkanı
Dil məkanı, sprachraum - bir dilin, müxtəlif dialektləri ilə birlikdə əhatə etdiyi coğrafi məkan.
Ümumi məlumat
Bir sıra dil məkanlarının milli sərhədləri yoxdur. Məsələn, Cənubi Amerika ispan dil məkanının aeralıdır, ancaq ərazicə kiçik İsveçrə dörd dil məkanının kəsişdiyi yerdə yerləşir. Dil məkanı bəzən ayrı-ayrı qitələrdə yerləşir.
Dörd iri Qərb dil məkanına ingilis, ispan, portuqal və fransız dilləri daxildir. İngilis dil məkanı bütün dünyanı əhatə edir, o bir çox keçmiş müstəmləkələrində rəsmi dil statusuna malikdir. Fransız dil məkanı frankofoniya adlanır.
Portuqal sprachraumu özündə sərhədləri ümumi olmayan ölkələri birləşdirir. Lusosphere və ya Lusophony özündə təkcə portuqal dilli ölkələri deyil, həmçinin portuqal dilli diasporanı da birləşdirir. Portuqal dilli ölkələr birliyi Comunidade дос Países де Língua Португеза adlanır.
Xanbulançay su anbarı
Xanbulançay su anbarı — Azərbaycan Respublikasın Lənkəran rayonunda su anbarı. Çay əkinlərinin suvarma suyuna tələbatının ödənilməsi məqsədi ilə tikilmişdir.
1976-cı ildə istismara verilmişdir.
Ümumi su tutumu 52 mln m³-dir. Bəndin hündürlüyü 64 m, üstdən uzunluğu isə 550 m-dir. Su anbarının istifadəyə verilməsi ilə Azərbaycanın subtropik zonasında 22,0 min hektar torpaq sahəsinin suvarılması təmin edilmişdir. Su anbarını lazımi miqdarda axınla təmin etmək üçün Bəşəriçay üzərində sərfi 10 m³/san olan dağ tipli suqəbuledici tikilmişdir. Suvarma ərazilərinə su sərfləri 2,2 və 8,8 m³/san və uzunluqları 7,8 və 8,2 km olan Sağ və Sol sahil Xanbulançay kanalları ilə verilir.
Ərəbşahverdi (Qobustan)
Ərəbşahverdi — Azərbaycan Respublikasının Qobustan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Kənd dağətəyi ərazidədir. Ərəbşahverdi XIX əsrdə ərəb mənşəli böyük tayfalardan birinin adı idi. 1870-ci ildə 250 ailədən ibarət olan bu tayfa sonralar üç hissəyə parçalanmışdı. İki hissədən ibarət olan ərəbşahverdi tayfasının 70 ailəlik bir hissəsi həmin illərdə Göyçay qəzasına köçərək indiki Ərəbşahverdi kəndinin əsasını qoymuşdu.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 649 nəfər əhali yaşayır.
Bulbophyllum erioides
(Bulbophyllum erioides) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arısu
Arısu — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Arısu oyk, sadə. Gədəbəy r-nunun Çaldaş i.ə.v.-də kənd. Adını ərazidəki eyniadlı çaydan almışdır. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrdə Arısu çayının sağ sahilində məskunlaşmış Qazax r-nundan gəlmiş ağsaçlı, Gədəbəy r-nunun Çalburun kəndindən gəlmiş didarlı, keçmiş Şovdu kəndindən gəlmiş atxanlı nəsilləri tərəfindən salınmışdır.
Bulbophyllum morenoi
(Bulbophyllum morenoi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arısu
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.
Elektron
right|280x280px|Müəyyən enerji səviyyələrinə (aşağıya doğru artan: n -1, 2, 3, ...) və impuls momentlərinə malik (sağa doğru artan: s, p , d , ...) hidrogen atomunun elektronunun dalğa funksiyaları. Daha parlaq zonalar elektronun mövqeyi üçün daha yüksək ehtimal amplitudu deməkdir.|thumb Elektron (q.yun ἤλεκτρον  «kəhrəba») — fizikada kәşf edilәn ilk elementar zәrrәcik; tәbiәtdә әn kiçik kütlәyә vә әn kiçik elektrik yükünә malik maddi daşıyıcı olan elektron atomların tәrkib hissәsidir; neytral atomda onların sayı atom nömrәsinә, yәni nüvәdәki protonların sayına bәrabәrdir. Elektronun yükü (e) vә kütlәsi (me):
e= – 4,803·10–10 SQSE vahidi ≈ – 1,6·10–19 Kl, me ≈ 0,91·10–27 q ≈ 0,511 MeV.
Elektronun spini 1/2-ә bәrabәrdir (ħ vahidlәrindә) vә demәli, elektron Fermi–Dirak statistikasına tabedir. elektronun maqnit momenti μe ≈ 1,00116 μ0-dır, burada μ0 – Bor maqnetonudur. Elektron stabil zәrrәcikdir vә leptonlar sinfinә aiddir.
Elektron ingilis fiziki C.C. Tomson tәrәfindәn 1897-ci ildә kәşf edilmişdir vә onun yükü mәnfi qәbul olunmuşdur. elektronun antizәrrәciyi – pozitron 1932-ci ildә kәşf edilib. Elektron elektromaqnit, zәif vә qravitasiya qarşılıqlı tәsirlәrindә iştirak edir. Klassik elektrodinamikada elektron özünü hәrәkәti Lorens–Maksvell tәnliklәrinә tabe olan zәrrәcik kimi aparır. r0 =e2/me c2 ~ 10–11 sm kәmiyyәtinin elektronun klassik radiusu kimi qәbul edilmәsinә baxmayaraq, “elektron ölçüsünü” ziddiyyәtsiz formalaşdırmaq olmur. Bu çәtinliyin sәbәbi kvant mexanikası çәrçivәsindә başa düşülür. Fransız fiziki L. de Broylun hipotezinә görә (1924) elektron (bütün digәr maddi mikroobyektlәr kimi) yalnız korpuskulyar deyil, hәm dә dalğa xassәlәrinә malikdir. Elektronun de Broyl dalğasının uzunluğu λ = 2πħ/meυ, burada υ – elektronun hәrәkәt sürәtidir. Buna görә dә elektron işıq kimi interferensiyaya vә difraksiyaya uğrayır. Elektronun dalğa xassәlәri 1927-ci ildә Amerika fiziklәri K. Devisson vә L. Cermer tәrәfindәn eksperimental şəkildə müşahidә edilmişdir.
Elektronun hәrәkәti kvant mexanikasının tәnliklәrinә: qeyri-relyativist hadisәlәr üçün Şredinger tәnliyinә vә relyativist hadisәlәr üçün Dirak tәnliyinә tabedir. Bu tәnliklәrә әsaslanaraq göstәrmәk olar ki, maddәlәrin optik, elektrik, maqnit, kimyәvi vә mexaniki xassәlәri elektronun hәrәkәt xüsusiyyәtlәri ilә izah olunur. Spinin mövcudluğu atomda elektronun hәrәkәt xarakterinә әhәmiyyәtli dәrәcәdә tәsir edir. Mәs., kvant mexanikası çәrçivәsindә elektronun yalnız spininin nәzәrә alınması D.İ. Mendeleyevin elementlәrin dövri sistemini, hәmçinin molekullarda atomların kimyәvi rabitәsinin tәbiәtini izah etmәyә imkan verdi.
Elm vә texnikada elektron getdikcә böyük әhәmiyyәt kәsb edir. Müxtәlif növ sürәtlәndiricilәrdә yüksәk enerjilәrә qәdәr sürәtlәndirilmiş intensiv elektron dәstәlәri elementar zәrrәciklәrin vә nüvәlәrin tәbiәtinin öyrәnilmәsindә әsas vasitәlәrdәn biridir. Kiçik enerjili elektronlardan isә radioelektronikada vә texnikanın bir çox başqa sahәlәrindә geniş istifadә edilir.
Elektronun daxili mәntiqi ziddiyyәtlәrinin olması sәbәbindәn onun nәzәriyyәsini bitmiş saymaq olmaz.
Mənbə
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, VII CİLD
Bulbophyllum erinaceum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Pipistrellus nathusii
Yayılması
Arealı Avropa və Qafqazı əhatə edir. Azərbaycanda Kiçik Qafqazdan başqa bütün təbii vilayətlərdə aşkar edilmişdir. Düzənliklərdə, xüsusən bütün Xəzəryanı ovalıqda üstünlük təşkil edir. 1000 m-ə qədər dağlarda qeydə alınmışdır.
Yaşayış yeri və həyat tərzi
Tapıntıların əksəriyyəti meşə və antropogen landşaftlara uyğunlaşmışdır. Aşkar edilmiş yığınların sayı istər meşələrdə, istərsə də yarımsəhralarda eynidir (1–48 heyvan). Çox vaxt tək fərdlərə də rast gəlinir. Əsas tapıntılar qışda və yazda (mayın ortalarına qədər) edilmişdir. Yayda ancaq erkəklər aşkar edilmişdir. Bir sıra göstəricilərinə görə (yaydan başqa bütün mövsümlərdə aşkar edilməsi; apreldən mayın ortalarına qədər Xəzər sahili boyunca nəzərəçarpacaq dərəcədə yığılması; böyük piy ehtiyatları) Pipistrellus nathusii köçəri növlərə aiddir. Güman edilir ki, bu heyvanlar yayı Rusiyanın şimal vilayətlərində (Volqaboyu, Qaratorpaq) keçirirlər. Başlıca olaraq tikililərdə və ağac boşluqlarında məskunlaşırlar. Bütün mövsümlərdə sığınacaqlarda temperatur xaricdəki temperatura bərabər olub, ya da ondan 1–4 C (payızda və qışda), 8–10 °C (yazda) yüksək olur.
Çoxalması
Oktyabr, yanvar və fevralda tədqiq edilmiş dişilərin balalığında sperma olmuş, apreldə isə embriogenezin erkən mərhələləri qeydə alınmışdır. Qışda və yazda yığınların cinsi tərkibi dişilərin üstünlüyü ilə qarışıq olmuşdur. Dişilər yoxa çıxdıqdan sonra erkəklər çox vaxt tək-tək rast gəlinmişdir. Qruplarda 1–2 yaşlılar 90%-dən artığı təşkil etmişdir.
Gündəlik fəallığı
Bu yarasalarınfəallığı alaqarnlıq vaxtı – günəş batdıqdan 40–60 dəqiqə sonra başlayır. Öz sığınacaqlarının yanında ov edərək tez-tez onlara yaxın uçub gəlir və yenidən uzaqlaşırlar. Uçuşları sınıqdır: 1–2 m-ə qədər yerin səthinə enərək yenidən 10–12 m hündürlüyə şığıyırlar. Çox vaxt cüt-cüt, sanki bir-birini qovaraq, tez-tez çıxarılan cingiltili səsi ilə uçurlar. Sığınacaqdan uçduqdan 2,5 saat sonra yemlənən fərdlərin sayı azalır, gecə yarısı isə yalnız tək fərdlər uçur. Günəşin doğmasına 1,5 saat qalmış yenidən uçurlar. Dan yeri sökülərkən – quşların görünməsinə az qalmış gizlənirlər.
Ölikoltık
Ölikoltık — Qazaxıstanın qərbində, Mangistau vilayəti ərazisində yerləşən şoranlıq ərazi.
Şoranlıq Xəzərönü ovalığının şimal-şərqində yerləşir. 180 km uzunluğa, 80 km enə, 12 000 km². Myortvıy Kultuk körfəzində suyun səviyyəsinin enməsi nəticəsiində meydana gəlmişdir. Səthi kiçik duz qatı ilə örtülmüşdür.
Nadir bitki örtüyünə malikdir. Ərazidə neft və qaz yataqları vardır:Boran-kul, Bozaşi, Kalamkas. Son araşdırmalar göstərir ki, dənizin səviyyəsinin qalxması ilə şoranlığın ərazisi azalır.
Tərə taxtabitisi
Biologiyası
Bədəninin rəngi tutqun boz olub, üzərində nizamsız yayılmış qara ləkələr və nisbətən iri açıq rəngli nöqtələr vardır. Başı üçbucaq şəkilindədir. Gözləri yanlara çox çıxmışdır. Bığcıqları 4 buğumludur. Qalxancığı kiçik olub, qurtaracığı açıq rənglidir. Bədəninin uzunluğu 2,5–3,5 mm –dir. Tərə taxtabitisi imaqo halında otların, tökülmüş yarpaqların altında, çəmənlikdə, meşədə və bağlarda, payızlıq əkin sahələrində qışlayır. Aprelin əvvəllərində bu növ qışlama yerlərindən çıxır, torpaq üzərində hərəkət edərək özü üçün qida axtarır. Taxtabitinin ən çox qidalandığı bitkilər qızıltərə və çuğundurdur. Yumurtaqoyma prosesi may ayında gedir. Bu zaman öz yumurtalarını əsasən yarpağın alt səthinə, bəzən isə bitkinin gövdəsi üzərinə tək-tək və ya topa halında qoyur. 2–3 həftədən sonra yumurtadan çıxan sürfələr həmin yarpağın şirəsi ilə qidalanır. 4–6 həftədən sonra isə inkişaf edib yetkin formaya keçir. Oktyabr ayından başlayaraq bu zərərvericilər qışlama yerlərinə toplaşaraq, orada qalır.bu növün çuğundur bitkisinə verdiyi əsas zərər ondan ibarətdir ki, yarpağı sorması nəticəsində onun alt tərəfində ağımtıl ləkələr əmələ gəlir. Çox zədələnmiş yarpaq büzüşür. Belə zədələnmiş bitki yenidən çoxlu cavan yarpaqlar əmələ gətirir. Bu səbəbdən çuğundurun yumrusu çox kiçik olur. Maraqlı burasıdır ki, taxtabiti bitkinin üzərindən gedəndən sonra da bitki xəstə olur. Bununda başlıca səbəbi qidalanan zaman onların buraxdığı mayenin zəhərli xüsusiyyətə malik olmasıdır.
Yayılması
Bu növ Avropanın hər yerində, habelə Sibirdə, Qafqazda, Orta Asiyada yayılmışdır. Azərbaycanda isə yalnız Lənkəran-Astara zonasında yayıldığı aşkar edilmişdir.
Viləşçay su anbarı
Viləşçay su anbarı — Azərbaycan Respublikasın Masallı rayonunda su anbarı. Çay əkinlərinin suvarma suyuna tələbatının ödənilməsi məqsədi ilə tikilmişdir.
1986-cı ildə istismara verilmişdir.
Masallı rayonunda Viləşçayın üzərində tikilən su anbarının həcmi 46,0 mln. m³, topaq bəndinin hündürlüyü 37 m və üstdən uzunluğu 3,2 km-dir. Anbarın 2-ci növbəsinin tikintisi ilə bəndin hündürlüyünün daha 15 m qaldırılması və anbarın həcminin 130 mln. m³-ə çatdırılacağı nəzərdə tutulmuşdur.
Salma Hayek
Salma Hayek — Meksika və Amerika kino aktrisası, rejissor və prodüserdir.
Həyatı
Salma Hayek 2 sentyabr 1966-cı ildə Meksikanın Verakruz ştatının Koatsakoalkos şəhərində doğulmuşdur. Onun anası ispan əsilli, atası isə livan əsillidir. Uşaqlıqda disleksiya xəstəliyinə tutulmuş və bu səbəbdən bir çox problemlər yaşayıb. Salma Hayek kino karyerasına Meksikada yayımlanan "Tereza" adlı telenovella ilə addım atmışdır. Daha sonra "Düşülən sevgi" filminə görə "Ariel Award" nominasiyasına layiq görülmüşdür. 1991-ci ildən başlayaraq Hollivud filmlərində iştirak edir və böyük şöhrətlər əldə edir.
9 mart 2007-ci ildə Hayek, fransız milyarder və Kering şirkətinin direktoru François-Henri Pinault ilə əlaqəli olduğunu və hamiləliyini təsdiqlədi. O, qızı Valentina Paloma Pinault'u 2007-ci ilin sentyabr ayında Los-Ancelesdə, Kaliforniya ştatındakı Cedars-Sinai Tibb Mərkəzində dünyaya gətirdi. Onlar 2009-cu ildə Sevgililər Günündə evləndilər. 25 aprel 2009-cu ildə Venesiyada ikinci bir mərasim keçirdilər.
Meqino-Xanqalas ulusu
Coğrafiyası
Sahəsi - 11,7 min km²-dir. Şimaldan Ust-Aldan, şimal-şərqdən Çurapçı, cənub-şərqdən Amqin, cənub-qərbdən Xanqalas, qərbdən Yakutsk şəhər dairəsi ilə həmsərhəddir. Bu Saxa Respublikasındakı ən kiçik ulusudur. Onun sahəsi respublikanın ən böyük ulusundan - Olenok ulusundan 27 dəfə kiçikdir. Lakin eyni zamanda ulusun sahəsi İsrail ərazisi ilə müqayisə olunur.
Təbii şərait
Ulus Mərkəzi Yakut ovalığı üzərində yerləşir. Cənub hissəsi Prilenski platosundadır.
Ulusun qərb sərhədi Lena çayının qolları boyunca yerləşir.
Ulusun ərazisində 3 düzənlik var: Mayinskaya, Neryuktyay, Tyunqyulunskaya.
Ərazisində çoxlu sayda göl vardır: Tyunqyulyu, Balıktax. Abalax gölü müalicəvi palçığa sahibdir.
Yanvarda orta temperatur −41 ... −42 ° C, iyul + 17 ... + 18 ° C olur. Yağıntının miqdarı il ərzində 200-255 mm təşkil edir.
Tarixi
10 fevral 1930-cu ildə təsis edilmişdir. İki keçmiş Saxa ulusunun birləşdirilməsi ilə formalaşmışdır - Meqinski və Şərqi Xanqalas.
Taxtacan tıs-tısı
Botaniki təsviri
Sıx, yarımkürəşəkilli yastığa malik, diametri 15-40 sm olan alçaq koldur. Budaqları sıx yerləşmişdir. Sərt yarpaqları 1-2 (1,5-2,5) mm enində, 1-3 (1,5-4) sm uzunluqda olub, bozumtul-yaşıl rəngli, çılpaq, yastılaşmış üç hissəli və xətvari şəkillidir. Çiçək qrupu 8-15 sm uzunluqda olub, oxu demək olar ki, düz və ya bir qədər əyilmişdir. Çiçəkaltlıqları qırmızımtıl və çılpaqdır. Xarici çiçəkaltlıqları yumurtavari, itiuclu, ensiz haşiyəli olub, daxili çiçəkaltlıqların (1/2) 2/3-3/4 hissəsinə bərabərdir. Daxili çiçəkaltlıqları bir-birinə bərabərdir. Kasacığı qıfvari, büküyü ağ və qırmızı damarlıdır. Tacı parlaq çəhrayıdır. İyun-iyul ayında çiçəkləyir, avqustda toxumları yetişir.
Meqino-Xanqalas ulusu
Tarixi
8 noyabr 2007-ci ildə Saxa Respublikası Dövlət Məclisi (İl Tumen), ulus mərkəzinin Maya kəndindən Nijni Bestyaxa köçürülməsi haqqında qanun qəbul edir.
Əhalisi
2002-ci il siyahıyaalmasına görə saxalar əhalinin 91%, ruslar - 6,4%, ukraynalılar - 0.4%, Evens - 0.3%, digərləri 1.5% təşkil edir. Şəhər şəraitində (Nijni Bestyax) ulus əhalisinin 13,41% -i yaşayır.
Taxtacan tıs-tısı
Ekologiyası
Kserofitdir. Növə aşağı və orta dağlıq qurşaqlarda 800-1800 (1200-2400) m hündürlükdə, dağ bozqırlarında və friqanoid bitkiliyində rast gəlinir.
Meqino-Xanqalas ulusu
Yerli özünü idarəetmə
Meqino-Xanqalas ulusu ərazisinə 1 şəhər və 30 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 36 yaşayış məntəqəsi daxildir.
Tanınmış şəxsləri
Yeqor Nikolaeviç Alekseev - məşhur Yakut sümük oymaçısı, SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü.
Taxtacan tıs-tısı
Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan MR-nın Ordubad rayonunda, Dırnıs, Kələki kəndlərində, daşlı yamaclarda və seyrək ərazilərdə yayılmışdır.
İstifadəsi
Bol çiçəkləməsinə və çiçəklərini uzun müddət saxlamasına, çox əlvan, parlaq, qırmızımtıl, çəhrayı və ağ rəngdə olmasına görə dekorativ bitki kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Meqino-Xanqalas ulusu
Tanınmış şəxsləri
Marina Viktorovna Levtova - sovet, rus teatr və kino aktrisası, Rusiyanın əməkdar artisti.
Dmitri Fedoroviç Xodulov - Sovet rejissoru, aktyor, SSRİ xalq artisti.
Tuyara Anatolyevna Svinoboeva - Rus teatr və kino aktrisası
Fedor Kuzmiç Popov - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
Yenə tək (albom)
Yenə tək – Azərbaycan müğənnisi Aygün Kazımovanın studiya albomu. Alboma 15 mahnı daxildir.
Hazırlanması
Albomdakı "Yenə tək" mahnısının sözləri meyxanaçı-müğənni Namiq Qaraçuxurluya aiddir. Mahnıya klipi rejissor Ülviyyə Könül lentə almışdır. Klip ATV və Aygün Kazımovanın evində çəkilmişdir. Klipdə Sənubər İsgəndərli rol almışdır.Albomdakı "Yenə tək" mahnısı ilə yanaşı, Pop Diva "Sevgisiz Sevgi" və "Gülər" mahnılarına da klip çəkmişdir. Hər iki ekran işinin rejisoru Aqil M. Quliyevdir.
Çexiya
Çexiya (çex. Česko) və ya rəsmi adı ilə Çex Respublikası — Mərkəzi Avropada dövlət. Çexiya dənizə çıxışı olmayan ölkədir. Şimal və şimal-şərqdə Polşa, qərb və şimal-qərbdə Almaniya, cənubda Avstriya, şərq və cəbub-şərqdə Slovakiya ilə həmsərhəddir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Praqa şəhəri, ümumi sahəsi 78,866 kvadrat kilometrdir. Ölkə tarixi 2 vilayətdən — Bohemiya və Moraviyadan ibarətdir. Tarixi bölgə olan Sileziya torpaqlarının da bir hissəsi Çexiyanın ərazisinə düşür. Çexiya 1 may 2004-cü ildən Avropa İttifaqının üzvüdür və Şengen zonasına daxildir.
Ümumi məlumat
Mərkəzi Avropada dövlət. Çexiya, Moraviya və qismən Sileziya tarixi əyalətlərindən ibarətdir. Şimalında və şimal-şərqində Polşa, cənub-şərqində Slovakiya, cənubda Avstriya, cənub-qərbində və şimal-qərbində Almaniya ilə həmsərhəddir. Sahəsi 78,9 min km2. Əhalisi 10,5 mln. (2011). Paytaxtı Praqa şəhəridir. Rəsmi dil çex dili, pul vahidi Çexiya kronasıdır. İnzibati cəhətdən 13 dairəyə və paytaxt dairəsinə bölünür. Çexiya BMT-nin (1993), NATO-nun (1999), AB-nin (2004), AŞ-nin (1993), ATƏT-in (1993), BYİB-in (1993), İƏİT-nin (1995), ÜTT-nin (1995) üzvüdür.
Tarix
thumb|left|220px|Karlşteyn qalası (XIV əsr) Bohemiya bölgəsində yaşayan keltlər ölkənin tarixində məlum olan ilk yerli əhalisidir. V əsrdə şərqdən slavyan qəbilələri gələrək Elba çayının vadisində yerləşmişlər. Altı əsr ərzində müntəzəm olaraq slavyan, alman və macarların işğallarına məruz qalmışdır. XIV əsrdə qurulan Alman İmperiyası uzun illər ölkəyə hakim olmuş, XVII əsrin əvvəllərində Avstriya-Macarıstan İmperiyasına məğlub olaraq bu torpaqları itirmişdir. Avstriya, Bohemiya və Moraviyaya, Macarıstan isə Slovakiyaya hökm etməkdə idi. Birinci dünya müharibəsi nəticəsində Avstriya-Macarıstan İmperiyasının yıxılması ilə 1918-ci ilin oktyabrında Çexoslovak Respublikası adıyla müstəqilliklərini elan etdilər. Ölkədəki etnik qruplardan almanların qiyamları və Almaniyanın təzyiqi ilə Bohemya bölgəsi almanlara verildi (1938). Bir il sonra Hitlerin əmri ilə alman ordusu Çexoslovakiyanı işğal etdi.
İkinci dünya müharibəsi nəticəsində 1945-ci ildə ölkə bu səfər də Rusiya tərəfindən işğal edildi. Çexoslovakiyanın şərqdəki Rütenya əyalətini öz torpaqlarına qatan Rusiya, təzyiq nəticəsində Çək Kommunist Partiyasını iqtidara keçirərək sosialist bir rejim qurdurdu. Yeni rəhbərlik öz anlayışı gərəyi azadlıqları məhdudlaşdırdı. Azadlıq tərəfdarı olan kəsləri həbsxana və ağıl xəstəxanalarına dolduraraq ölkəni Rusiyanın peyki vəziyyətinə gətirdi. 1955-ci ildə Varşava Müqaviləsi Təşkilatı na daxil oldu. 1960 dan sonra əkinçilik kollektivləşdirildi. Nəqliyyat, ticarət və ağır sənaye dövlətləşdirildi. Mədəniyyət və dini inanclara təzyiq altına alındı. 1968-ci ildə Stalin tərəfdarlarının yerinə keçən Aleksandr Dubçek və Ludvik Svoboda ölkədə liberal bir siyasət izləyərək iqtisadiyyatda xaricə açılma istiqamətində müxtəlif islahatlar etdilər. Mətbuat və nəşr quruluşlarına azadlıq verildi. Kommunizmin diktatorluq rejimindən xilas olub insanca yaşamaq üçün səy sərf edən liderlər Rusiya idarəçiləri tərəfindən şiddətlə tənqid edildi. Çexoslovakiyadakı bu liberal islahatlar nəticəsində bir peykini itirmə qorxusu eşidən Rusiya ölkəni işğal etdi. Ölkələrə müstəqillik şüarları öyrədən Rusiya özünün etdiyi işğala qarşı gələn xalqı insafsızca tankların palitraları altında əzdi və ölkə idarəçilərini şiddətlə cəzalandırdı. Yüz minlərlə Çexoslovakiyalı, Rus zülmünə dözə bilməyərək Avstriya və Almaniyaya qaçdı.1989 da bütün şərq bloku ölkələrində olduğu kimi, Çexoslovakiyada da yumşalma siyasəti başladı. Çox partiyalı sistemə keçildi və 1990 da ilk sərbəst seçki kecirildi. Kommunistlər qazana bilmədilər. Milliyyətçi Partiyalar iqtidar oldular. 1992 İyununda Çexoslovakiyanı meydana gətirən Çex və Slovak respublikalarında ayrı-ayrı edilən seçkilərdən sonra iki respublikanın bir-birindən ayrılması gündəmə gəldi. Edilən görüşmələr nəticəsində 25 noyabr 1992 günü edilən andlaşma ilə 31 dekabr 1992 tarixində iki respublika bir-birindən ayrıldı.
İntibah dövrü
Çexiyanın əsasını qoyan Çex və onun qızı Libuşenin nəslinin birbaşa davamçısı — çex hökmdarlarından biri, XIII əsrin sonlarında hökmdarlıq edən IV Karldır. Onun dövrünü Çexiyanın intibah dövrü hesab etmək olar. Karlın hökmdarlığı ərəfəsində müqəddəs Vita məbədi, Karlov körpüsü, saysız-hesabsız saraylar, qəsrlər tikilib. Məhz bu ərəfədə Çexiyada Avropanın ən yaşlı universitetlərindən biri açılır. Çexiya tarixində təbliğatçı və islahatçı Yan Qusun əməyi danılmazdır. O, katolik kilsəsinin ədalətsiz mövqeyini, kasıblara qarşı münasibətini açıq-aşkar göstərmişdir. Bu mövqeyinə görə, onu tonqalda yandırmışdılar.
Çexoslovakiya
İkinci dünya müharibəsinin başa çatmasından sonra Sosialist blokuna qatılan Çexoslovakiya 1968-ci ildə Sovet qoşunlarının Praqa baharı adı ilə tarixə düşən, sosializmdən uzaqlaşma meyllərinin qarşısını hərbi müdaxilə yolu ilə almasından sonra 1990-cı ilə qədər kommunist rejimi ilə idarə olunmuşdur. Çexiya və Slovakiya olmaqla iki federasiya subyektinin birləşməsindən yaranan Çexoslovakiya 350 üzvlü Federal Məclis tərəfindən idarə olunurdu. Federal Məclis bütün ölkədən seçilən 200 deputatlı Xalq Məclisindən və hər federasiya subyektindən 75 üzv olmaqla 150 deputatlı Millət Məclisindən ibarət idi. Dövlət başçısı, baş nazir və nazirlər Federal Məclis tərəfindən öz üzvləri arasından seçilirdi. 1989-cu ildə Şərqi Avropanın sosialist bloku ölkələrində baş qaldıran demokratikləşmə və çoxpartiyalı sistemə keçid, Çexiyada da müşahidə olundu. 1990-cı ildə ilk çoxpartiyalı seçkilər keçirildi. 1992-ci ilin iyununda Çexoslovakiyanı təşkil edən Çexiya və Slovakiya Respublikalarında ayrı-ayrı seçki keçirildi. Çexiyadakı seçkilərdə qalib gələn Vatslav Klaus baş nazir oldu. Bu seçkilərdən sonra aparılan danışıqlardan sonra 31 dekabr 1992-ci ildə iki respublika bir-birindən ayrıldı.
Dövlət quruluşu
Çexiya parlament respublikasıdır. Dövlət başçısı prezidentdir, parlament tərəfindən 5 il müddətinə seçilir. O, Konstitusiya Məhkəməsi hakimlərini təklif etmək, parlamentin Deputatlar palatasını buraxmaq, qanunlara veto qoymaq səlahiyyətlərinə malikdir. Prezident həmçinin baş naziri və onun təqdimatı ilə hökumətin digər üzvlərini təyin edir. Qanunverici hakimiyyəti ikipalatalı parlament təmsil edir. Əsas qanunverici orqan olan Deputatlar palatası proporsional seçki sistemi üzrə 4 il müddətinə seçilən 200 deputatdan, Senat majoritar seçki dairələrindən 6 il müddətinə seçilən 81 nümayəndədən (nümayəndələrin üçdə biri hər iki ildən bir yenidən seçilir) ibarətdir. Deputatlar palatasının qəbul etdiyi qanun layihəsini Senatın rədd etmək hüququ var. İcraedici hakimiyyəti Baş nazirin başçılıq etdiyi hökumət həyata keçirir. O, parlament qarşısında hesabat verir. Deputatlar palatasında hökumətə etimad məsələsi qoyula bilər. Çexiyada çoxpartiyalı sistem mövcuddur. Əsas siyasi partiyalar: Vətəndaş demokratik partiyası, Çexiya sosial-demokrat partiyası, Çexiya və Moraviyanın kommunist partiyası, Xristian-demokratik ittifaqı — Çexoslovakiya xalq partiyası.
İqlim və təbii ehtiyatlar
Çexiyanın 30%-i meşələrlə əhatələnmişdir. Xüsusilə Bohemya dağları və Karpatların yüksək bölgələrində iynəyarpaqlı meşə bölgələri, yüksəkliyi çox olmayan yerlərdə qayın, palıd və gürgen meşələri üstünlük təşkil edir. Meşəlik bölgələrdə yaşayan vəhşi heyvanlar — çöl donuzu, çöl pişiyi və dağ keçisidir. Yeraltı ehtiyatları məhduddur. Avropanın ən çox uran çıxaran ölkəsi olan Çexiyada kömür, stibium, maqnezit, civə, qrafit, kaolin və az miqdarda neft də çıxarılır. Çıxarılan uranın miqdarı, bu maddənin strateji əhəmiyyəti baxımından açıqlanmır.
İqtisadiyyat
Çexiya sənayeyə arxalanan iqtisadiyyata malikdir. Sosializm idarəetmə üsulu zamanı torpaqlar dövlətinkiləşdirilərək kollektiv əkinçiliyə keçildi. Bu səmərəliliyi aşağı saldı və ölkə əvvəlkindən daha çox ərzaq məhsulu idxal etmək məcburiyyətində qaldı. Ən əhəmiyyətli əkinçilik məhsulları buğda, arpa, yulaf, çovdar, qarğıdalı, çuğundur, kartof və balqabaqdır. Heyvandarlıq geniş təşəkkül tapmışdır. Ən çox ev heyvanlarının yetişdirildiyi ölkədə böyük baş heyvanların sayı kiçik baş heyvanların sayından çoxdur. Meşələrdən əldə edilən məhsullar ehtiyacı ödəməklə yanaşı, ixrac da edilir. Yeraltı ehtiyatları ölkənin ehtiyacını ödəmədiyi üçün bu malları idxal etmək məcburiyyətindədir. Dəmir kondensatının əhəmiyyətli qisimini idxal etməsinə baxmayaraq dünyada polad istehsalında ilk on ölkə içinə girə bilməkdədir. Şərq bloku ölkələrin maşın, kimyəvi maddə, silah, tekstil məhsulu ehtiyaclarının böyük bir qismini Çex Respublikası qarşılamaqdadır.
Əhali
Çex Respublikası əhalisinin 95%-ini çexlər, təqribən 2%-ini slovaklar təşkil edir. İmmiqrantlar (ukraynalılar, vyetnamlılar, ruslar, almanlar, qaraçılar, macarlar) ölkə əhalisinin təqr. 4%-ini təşkil edir. Çex dilində danışan çexlər qərbi slavyan xalqlarına aiddirlər. Çex dili Çexiya, Orta Moraviya və Şərqi Moraviya dialektlərinə bölünür. Dindarların əksəriyyəti xristiandır. Əhalinin orta sıxlığı 1 km2-də 130 nəfərdir. Çexiya yüksək urbanizasiyalı ölkədir: şəhər əhalisi təqr. 71%-dir; kənd əhalisinin sayı azalmaqdadır. Ən iri şəhəri və yeganə meqapolis Praqadır (1 mln. 188 min nəfər). Digər iri şəhərləri Brno, Ostrava, Plzen və Olo- moutsdur. 1994–2005-ci illərdə əhalinin təbii azalması baş versə də, 2006-cı ildən başlayaraq ölüm səviyyəsinin azalması, doğum səviyyəsinin və miqrant axınının artması nəticəsində ortaillik artım müsbət olmuşdur. Fertillik göstəricisi 1 qadına 1,2 uşaqdır. Son illər Çexiya uşaq ölümünün az olduğu ölkələr sırasına daxildir (1000 nəfər diri doğulan uşağa 4 nəfərdən az). Əmək qabiliyyətli əhalinin (15–65 yaş) xüsusi çəkisi təqr. 71,2%-dir. 15 yaşadək olanların xüsusi çəkisi 14,4%, yaşlıların isə (65 yaşdan yuxarı) xüsusi çəkisi 14,5%-dir. Çexiyada əhalinin orta yaş həddi 39,3 ildir (qadınlarda 41,1; kişilərdə 37,5). Gözlənilən orta ömür müddəti kişilərdə 72,9, qadınlarda 79,7 ildir. İqtisadi cəhətdən fəal olan əhali 51,5%-dir. İşsizlik səviyyəsi 7,3%-dir (2006).
Səhiyyə
Çexiyada xəstəxana çarpayılarının sayı əhalinin hər 1000 nəfərinə görə 8,7-dir. Səhiyyəyə qoyulan xərc ÜDM-in 7,9%-ini təşkil edir (2010). Ambulatoriya sektoru özəlləşdirilmiş, stasionar sektor dövlətə məxsusdur. Bütün əhali tibbi sığortaya malikdir. Səhiyyə sistemi üçün yüksək tibbi xidmət səciyyəvidir. Çexiya çox inkişaf etmiş kurort müalicəsi sisteminə malikdir. Ölkədə bir neçə balneoloji kurort (Karlovi-Vari, Mariansike Lazne, Frantişkovı Lazne və s.) fəaliyyət göstərir.
İdman
Futbol üzrə Çexiya yığma komandası 1996-cı ildə keçirilən Avropa çempionatının gümüş mükafatçısı, hokkey üzrə Çexiya yığma komandası isə 6 dəfə dünya çempionu olmuşdur. Olimpiya Oyunlarının onnövçülük yarışlarında R.Zmelik (1992, Barselona), R. Şebrle (2004, Afina) qızıl, T. Dvorjak bürünc (1996, Atlanta), avarçəkmənin maneələri dəfetmə yarışlarında L. Pollert (1992, Barselona), Ş. Xilgertova (1996, Atlanta; 2000, Sidney) qızıl, ikiyerli kanoedə avarçəkmədə M. Jiras və T. Mader (2000, Sidney), Y.Volf və O.Stenanek (2004, Afina) bürünc medal qazanmışlar. M. Navratilova və İ. Lendl böyük tennisdə uğurlar əldə etmişlər. 2000–2012-ci illərdə Çexiya idmançıları Olimpiya Oyunlarında 10 qızıl, 12 gümüş, 10 bürünc medal qazanmışlar.
Təhsil
Çexiyada 6–16 yaşlı uşaqlar üçün təhsil icbari və pulsuzdur. Məktəb təhsili sistemi 4 pillədən ibarətdir: məktəbəqədər təhsil (2–5 yaş); ibtidai məktəb (6–15 yaş, icbari); orta məktəb, gimnaziya, kollej və un-t kollecləri. Məktəb təhsili 9 yaşdan 2 mərhələdə – ibtidai (1–5 siniflər) və orta təhsil (6–9 siniflər) həyata keçirilir. Çexiyanın ali təhsil sistemi ictimai, dövlət (polis və hərbi təhsil) və özəl universitetlərdən ibarətdir. Qədim universitetləri: Karl universiteti (1348, Praqa), Palats universiteti (1249-cu ildə kollec kimi yaradılmışdır, 1573-ci ildən universitet), Çexiya texniki universiteti (1717, Praqa), Masarik universiteti (1919,Brno), Mendel universiteti (1919, Brno) və s., 1989-cu ildən universitetlər yerləşdikləri regionun adı ilə adlandırılır. Qərbi Bohemiya universiteti (1990), Cənubi Çexiya universiteti (1990, Çeske-Budeevits), Liberets texniki universiteti (1994) və s. Dövlət ali təhsil müəssisələrində təhsil 26 yaşadək məhdudiyyətsiz və pulsuzdur. Tələbələrə 26 yaşadək tibbi sığorta ödənilir. Çexiya Elmlər Akademiyası [1993, Praqa; Çexiya Kral Elmi Cəmiyyəti (1790), Çexiya ədəbiyyat və incəsənət Elmlər Akademiyası, (1890), Çexoslovakiya Elmlər Akademiyasının (1952) əsasında yaradılmışdır]. Elmlər Akademiyasının nəzdində 51 institut: Astronomiya, Riyaziyyat, Geologiya, Kimya prosesləri, Etimologiya, İqtisadiyyat, Arxeologiya, Etnologiya, Slavyan və s. institutlar var.
Təsərrüfat
Çexiya sənaye ölkəsidir. ÜDM-in həcmi təqribən 285,6 mlrd. dollar (alıcılıq qabiliyyəti pariteti üzrə; 2013), adambaşına – 26,3 min dollar; real ÜDM artımı təqribən 0,9% (2013); insan inkişafı indeksi 0,873 (2013; dünyanın 186 ölkəsi arasında 28-ci yer) təşkil edir. ÜDM-in strukturu (2012): xidmət sferası – 60,3%, sənaye – 37,4%, k.t. – 2,4%. Aparıcı sahələr: yanacaq-energetika, maşınqayırma (energetika və digər sənaye avadanlıqları, elektrotexnika məmulatları, avtomobil istehsalı), kimya (plastik kütlə, sintetik kauçuk, gübrə), yüngül (toxuculuq, trikotaj, ayaqqabı-dəri) və yeyinti (şəkər, pivə, ət, qənnadı) sənayesidir. Qonur və daş kömür (Ostrava-Karvin, Şimali Çexiya və Sokolov kömür hövzələri), dəmir və uran filizi hasil edilir. İldə 87,57 mlrd. kVt·saat elektrik enerjisi istehsal olunur (2012). Əsas sənaye mərkəzləri Praqa, Plzen, Ostrava və Brnodur. Ölkə ərazisinin 43%-i k.t.-nda istifadə olunur, otlaq və çəmənliklər 11%, meşələr 33% təşkil edir. Ətlik-südlük heyvandarlıq, donuzçuluq və quşçuluq inkişaf etmişdir. Şəkər çuğunduru, taxıl, arpa, kartof, mayaotu, tərəvəz, müxtəlif meyvələr becərilir. D.y.-larının uzunluğu (min km) – 9,4, avtomobil yollarının uzunluğu – 130,6 (o cümlədən 730 km-i bərk örtüklüdür); avtoparklar: minik avtomobilləri 3,1 mln., yük maşınları və avtobuslar 0,2 mln. təşkil edir; 128 aeroport var (2013). Maşın və avadanlıqlar, kimyəvi preparatlar, yüngül və şüşə-keramika sənayesi məmulatları, yeyinti məhsulları ixrac edilir. Əsas xarici ticarət tərəfdaşları: Almaniya, Slovakiya, Avstriya, Rusiya, Polşa və Çindir.
Nəqliyyat
Çexiya inkişaf etmiş avtomobil və dəmir yolu şəbəkəsinə malikdir. Dəmiryollarının dörddə birində elektrikli qatarlar çalışmaqdadır. Praqa və ölkənin digər böyük şəhərləri hava nəqliyyatı ilə bir-birinə bağlıdır.
Köpüklü içkilər diyarı
Çexiyada pivə çəkmə sənəti geniş yayılıb. Çexlərdə pivə nəsilləri birləşdirən dəyər kimi qiymətləndirilir. Pivənin məşhur Budvar növü bir çox vitaminlərlə zəngindir. Bu pivənin suyu 300 metr dərinliyi olan artezian quyusundan çıxardılır. Çex pivəsinin dadından həzz almaq istəyirsiniszə xüsusi barlara gedin.
Çex suvenirləri
Xanımlar üçün ən sevimli və dəyərli hədiyyə kimi tanınan çex suvenirləri dünyada məşhurdur. "Mozer" firmasının suvenir — büllur qabları adından söz etdirməyi bacarır. Çexiyada məşhur olan daha bir aksessuar — duzlara hopdurulan güldür. Belə gül uzunmüddətli qalır.
Yaşıl nezara
Yaşıl nezara — Buğumayaqlılar tipinin Yarımsərtqanadlılar və ya Taxtabitilər   dəstəsinə aid olan növ.
Biologiyası
Əksər hallarda bədəni tamamilə yaşıl, bəzən isə tutqun boz, səthi sıx, zərif xətlidir. Baş nisbətən qabağa çıxmış və əyilmiş formadadır. Qarnının II seqmentindən (buğumundan) qabağa doğru şiş çıxıntı uzanmışdır. İy vəzilərinin dəliyi qısa və enlidir. İy vəzinin axarı arxa döşün ortasına qədər ancaq uzanır. Bu ön tərəfdən kəsik və bir qədər qalxmış haldadır. Bədəninin uzunluğu 11 – 17 mm – dir. İmaqo mərhələsində qışlayır. Erkən yazda qışlamadan çıxıb (aprelin əvvəllərində) müxtəlif bitkilər və xüsusən taxıllar üzərində qidalanır. Aprel – may aylarında yumurta qoyur. Sürfələr 5 dəfə qabıq dəyişdikdən sonra yetkin formaya keçir. Azərbaycan şəraitində ildə bir nəsil, daha isti olan cənub rayonlarında 5 nəsil verir.
Yayılması
Bu növün ən geniş yayıldığı yer tropik və subtropik qurşaqdır. Bu növ müxtəlif bitkilərə zərər verir. İranda pambığın qorxulu zərərvericisi hesab olunur. Bu növ Gürcüstanda qarğıdalıya, lobyaya, tütünə, yoncaya və acıpaxlaya zərər verir. Azərbaycanda Yaşıl nezara əsasən Lənkəran – Astara zonasının düzən, dağətəyi və Şəki – Zaqatala zonasının dağətəyi rayonlarında yayılmışdır. Bu növ Lənkəran zonasında dənli bitkilərin üzərində kütləvi şəkildə qidalanaraq onlara zərər verir. Bundan başqa, o, Talışda tut üzərində, Şəki – Zaqatala zonasında isə müxtəlif ağaclar üzərində qidalanır.
Müqəddəs Vatslav üzümlüyü
Müqəddəs Vatslav üzümlüyü — Çexiyanın ən qədim üzüm bağlarından biridir. O Praqa qəsrinin şərq hissəsində, Aşağı darvazanın altında və Na Opişi bağı ilə Köhnə qəsr pilləkənləri arasında yerləşir. Bağın bu cür adlandırılmasının əsas səbəbi, müqəddəs Vatslav barədə uydurulan müxtəlif əfsanə və nağıllar ilə bağlıdır. Rəvayətə görə müqəddəs şərabın istehsalı üçün yığılan üzümləri bir zamanlar məhz o bu torpaqda əkmişdi. Burada ənənəyə uyğun olaraq, üzümün Reyn rislingi və Pino Nuar növləri əkilir.
Tarix
Üzüm bağının əsası müqəddəs Varslav tərəfindən X əsrdə qoyulmuşdu. Bağın salınmasının əsas səbəbi, xristian kilsələri üçün müqəddəs şərabın istehsalı idi. IV Karlın hakimiyyəti dövründə bağın ətrafında qala divarları inşa olunmuşdu. XIX əsrin 30-cu illərində bağın yanında həmçinin memar Emanuel Rixterin layihəsinə uyğun olaraq neoklassik üslubda villa tikilmişdi - onu inşa edən memarın şərəfinə, villa "Rixteruv" adlandırılmışdı. 2008-ci ildə isə üzümlük tarixində ilk dəfə aparılan çoxsaylı bərpa işlərindən sonra ictimaiyyət üçün açılmışdır.
Müqəddəs Varvara heykəli
Vatslav üzümlüyünün girişi qarşısında, yəni bir zamanlar cəngavər və zadəganların saxlanıldığı Daliborka qülləsi ilə Na Opişi parkının arasında müqəddəs Varvaranın heykəli yerləşir. XVII əsrin ortalarında quraşdırılmış heykəlin müəllifi məlum deyil. Müqəddəs Varvara III əsrdə Helipolis şəhərində yaşamışdı. Onun atası Dioskur (Dioskor) bütpərəst idi və imperator Maksimilian dövründə Kiçik Asiyada yaşayan aristokrat sülaləsinin bir nümayəndəsi idi. Öz gözəlliyi ilə seçilən Varvara atası tərəfindən qüllədə gizlədilirdi. Varvara nəhayət azadlığa buraxılanda, o şəhərdə yaşayan xristian icmasına qoşulur. Ata qızının başqa dinə itaət etdiyini bilən zaman, onu işgəncə ilə vəhşicəsinə öldürür.
Müqəddəs Varvara üzüm bağının yerləşdiyi təpənin himayədarı sayılır. Baxımsızlıqdan bərbad vəziyyətə düşən heykəl, 1986-cı ildə Yan Brand və Yirji Novotnı tərəfindən bərpa edilmişdi. Heykəlin başı itirildiyindən keçmişdə sürətlə əvəz edilmişdi, məhz bərpaçıların aparıldığı arxeoloji tətqiqatlar nəticəsində heykəlin orijinal başı bağın ərazisində aşkar edilmişdi. Həmçinin heykəlin gipsdən hazırlanmış kiçik ölçülü modeli Qəsrin depozitarisində saxlanılır.
Bulbophyllum moroides
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ranço-Kueymado
Ranço-Kueymado (Rancho Queimado) — Braziliyanın Cənub regionunun Santa-Katarina ştatında yerləşən bələdiyyədir. 2006-cı il məlumatlarına əsasən bələdiyyənin əhalisi 2842 nəfərdir. Ərazisi 286,432 кm²-dir. Əhalinin sıxlığı 9,9 nəfər/кm²-dir. Bələdiyyə 8 noyabr 1962-ci ildə yaradılmışdır.
Yemişan
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi. ASE və bəzi başqa qaynaqlarda cinsin adı səhvən Grataegus kimi verilmişdir.
Ağac və ya iri kol bitkisi olub, növbə ilə düzülmüş yumurtaşəkilli yarpaqları vardır. Yarpaqlarının kənarı mişarvaridir. Ağ rəngli ətirli çiçəkləri, uzunsov kürəvari giləmeyvəyəoxşar lətli və şirəli meyvəsi olur. Meyvəsi yetişən vaxt qırmızı, qara, şabalıdı və s. rəngə boyanır. Meyvəsinin içərisində açıq-sarı rəngli toxumları yerləşir. Bitki may-iyun aylarında çiçək açır, sentyabr-oktyabr aylarında meyvələri yetişir.
Növləri
[[SS 2 (*
Fotiniya
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (*
Bulbophyllum erectum
(Bulbophyllum erectum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.