Cəbrayıllı_eli
Xanlıq dövründə
Cəbrayıllı xanlıq  dönəmində  böyük  bir  el  idi. Bəs necə  oldu  ki,  1727-ci  ildə  1  kənddən  ibarət  olan  oymaq  1747-ci ildə  böyük  elə  çevrildi? Qısa zaman kəsiyində bir kəndin qələbəlik elə çevrilməsi təəcüblü biçimlənmədir. Bunu aydınlaşdırmaq üçün XVIII yüzilin  ortalarında  baş  verən  tarixi  olaylara  fikir  verək. 1736-cı ildə Nadir şah  Qırxlı-Avşar    Cavanşir,  Otuziki  və  Kəbirli  ellərini  Xorasana  sürgün  etdi. Qarabağda xeyli  qışlaq  və  yaylaq  ərazisi  boş  qaldı. Fürsətdən istifadə  edən  Cəbrayıllı  oymağının  başçıları  keçmiş  ellərini  bərpa  etdilər. Onlar bu  dəfə  Əhmədli  adı  altında  deyil,  Cəbrayıllı  eli  adı  ətrafında  birləşdilər. Köhnə adlarının  üstündə  "dönük"  damğası  vardı. Bu adla  böyük yurdsevər  Nadir  şaha  təqdim  olunmaq  istəmirdilər. Orta çağda böyük el olmuş Əhmədli camaatı oymaq kimi Cəbrayıllı qurumunun tərkibinə daxil oldu. Sonradan bir  neçə  oba  və  kənd  də  Cəbrayıllılara  qoşularaq  qələbəlik  el  yaratdılar. Elin ərazisi  Ibrahimxəlil  xanın  ağalıq  dönəmində  mahala  çevrildi. Cəbrayıllı elinə  minbaşı,  Dizaq-Cəbrayıllı  mahalına  isə  naib  başçılıq  edirdi. Cəbrayıllı eli  xanlığın  yaranmasında  iştirak  etməsə  də,  möhkəmlənməsində  böyük  səy  göstərmişdi. Pənahəli xanın  vəfatından  sonra  parçalanan  xanlığın  birləşməsində  elin  rolu  danılmazdır. Bəlli bilgidir  ki,  Ibrahimxəlil  ağa  Urmiyadan,  girovluqdan  dönəndən  sonra  xanlığı  ələ  keçirmiş kiçik  qardaşı  Mehrəli  ağaya  qarşı   mübarizəyə  başladı. Cavanşir, Otuziki  və  Kəbirli  elləri  Mehrəli  ağanı  dəstəkləyirdi. Ibrahimxəlil ağa  kömək  üçün  Cəbrayıllı  elinə  müraciət  etdi. Cəbrayıllılar tərəddüd  göstərmədən  Ibrahimxəlil  ağaya  yardım  göndərdilər. Cəbrayıllı, Kəngərli,  Cinli,  Dəmirçihəsənli  ellərindən  təşkil  olunmuş  qoşun və  Cavanşir  elinin    Arazbar  qrupundan  ibarət  atlı  dəstə  Mehrəli  ağanın  tərəfdarlarını yendilər. Qalib gələn Ibrahimxəlil  ağa  Qarabağ  xanlığının  taxtına  əyləşdi. Tərəfdarlarına xeyli  yeyimlik  yurd  verdi. Cəbrayıllı eli  ilə  qohum  oldu. Elin kələntəri Nəbi    ağanın  qızı  Nənəxanım  xanımla  evləndi. Cəbrayıllı elinin  çəkisi  artdı. Böyüyüb yayılmağa  başladı. Xan Dizaq  mahalının  böyük  bir  kəsiyini  elə  verib  yeni  inzibati  ərazi,  Dizaq-Cəbrayıllı  mahalını  yaratdı. Xanın böyük oğlu Məhəmmədhəsən ağa Cəbrayıllı elini idarə edirdi. Anası Cəbrayıllı qızı olduğundan el-oba camaatı onun xətrini əziz tuturdu. 1805-ci ildə Məhəmmədhəsən  ağa  ilə  atasının  arasına  inciklik  salırlar. Tarixçi Mir  Mehdi  Xəzani  yazır:  "Xüsusən  bir  para  şərir  adamlar  aralıqda  şeytanlıq  edib,  Ibrahim  xan ilə  öz  böyük  oğlu  Məhəmmədhəsən  ağanın  arasına  və  Mehdiqulu  ağa  və  Xanlar  ağanın  aralarına  küdurət  və  iğtişaş  saldılar. Ibrahim  xanı  Məhəmmədhəsən  ağadan  dilxor  və  rəncidə  elədilər. Cəbrayıllı  tayfası  ki, Vərəndə  mahalında (sahəsində-Ə. Ç.)  bir  böyük  eldir  və  Məhəmmədhəsən  ağanın  anasının  qohumları  olan  ümdə  bəyləri    var  idilər. Məhəmmədhəsən  ağaya  itaət  edib,  Ibrahim  xanın  əmrinə  müti  olmadılar. Bu  gunə  işlər  çox  baisi-küdurət  oldu. Hərçənd  mərhum  xan  iradə  elədi  ki,  Mehdiqulu  ağa  və  Xanlar  ağa  ittifaq  olub  Məhəmmədhəsən  ağanın  hökmünü  və  rütbəsini  aşağı  salalar  və  cəbrayıllı  camaatını  dəxi  bir  növ  (sakit)  edib,  ondan  kənar  və  uzaq  edələr  ki, Ibrahim  xana  dürüst  mütü  olalar. Amma  Mehdiqulu  ağa  və  Xanlar  ağa  Məhəmmədhəsən  ağa  ilə  bihörmətlik  etməyə  razı  olmadılar  ki, Ibrahim  xan  yaşlaşmışdı. Məhəmmədhəsən ağa  sayılan  və  sahibi-hörmət  və  sahibi-əql  və  rəftar  və  fərasətli  və  kamallı  və  sahibi-ədəb  və  adab  və  qırx  yaşına  yetmiş  və  təcrübə  etmiş  və  hamı  vilayətlərdən  ümdə  mötəbər  və  sahibi-tədbir  hesab  olunan  idi (Bax: Qarabağnamələr. 2-ci  kitab.  Gös.  əsər.  səh.  161-162.). Ibrahimxəlil xan böyük oğlu  Məhəmmədhəsən  ağadan  incik  düşəndə  digər oğlu Əbülfət  xana  sifariş  göndərib  Qarabağa  dəvət  edir. Fətəli şah  xanın  sifarişindən  hədsiz  sevincək  olub  qiymətli  ərməğanlarla  Əbülfət  xanı  Qarabağa  yola  salır. Dayaq və  dəstək  üçün  beş  min  də  qoşun  verir. Əbülfət xan  Qarabağın  sınırına  çatıb  şahın  istəyini  atasına  yazır. Fətəli şah  Əbülfət  xana  göstəriş  vermişdi  ki,  Məhəmmədhəsən  ağanı  Tehrana  göndərib,  özü  Qarabağda  atasının  qulluğunda  qalsın. Məktubun məzmunundan  xəbərdar  olan  xanzadələr  (Məhəmmədhəsən  ağa,  Mehdiqulu  ağa  və  Xanlar  ağa)  atalarını  məcbur  etdilər  ki,  Əbülfət  xanı  geri  göndərsin. Ibrahimxəlil xan  Əbülfət  xana  yazıb  bildirdi  ki,  gəldiyi  kimi  geri  dönsün. Əbülfət xan  məktubun  qırımından  bilir  ki,  işin  içində  qardaşlarının  barmağı  var. Ona görə  də  geri dönməyib  Qapan, Muğru,  Çulundur  və  Bərgüşad  mahallarını  tutur. Atasının mahallara  təyin  etdiyi  naibləri, kənxudaları,  kovxaları, darğaları  və  yüzbaşıları  çıxarıb,  iş  başına  öz  adamlarını  qoyur. Bərgüşad çayının  yaxasında  düşərgə  qurub  əyləşir. Dizaq, Xırdapara-Dizaq və  Cavanşir-Dizaq  mahallarının  naiblərinə,  el-oba  başçılarına  məktub  yazıb  yanına  çağırır. Çox keçmir  ki,  el  böyükləri  başlarının  dəstələriylə  Əbülfət  xanın  yanına  gəlirlər. Tarixçi Mir  Mehdi  Xəzani  yazır:  "Həmin  vaxt  idi  ki,  Əbülfət  xan  gəlib,  Tuğ  kəndinin  iki ağaclığında  Qızılqışlaq  mənzilinə  varid  olmuşdu. Yanında  külli  və  çox  olan  cəmiyyət  və  qoşun  ki,  o  vaxtda  məcmu,  Qapan  və  Bərgüşad  və  Dizaq  mahallarının  kəndlərinin  əhli  və  Dizaq-Cavanşir  və  Hacılı  xalqı  və  hətta  Cəbrayıllı  bəyləri  və  əhliləri  tamam  ehtiyat  və  xofdan  ki,  məbada  Əbülfət  xan  çapıb  və  qarət  edə  məcmusu  onun  yanında  idilər". (Bax: Qarabağnamələr. 2-ci kitab.  Gös.  əsər.  səh.  164.). Ibrahimxəlil xanın  oğulları  Məhəmmədhəsən  ağa  və  Mehdiqulu  ağanın  başçılığı  ilə  Qarabağ  qoşunları  Əbülfət  xanın  üzərinə  hücuma  keçirlər. Xanın yan-yörəsinə  yığılan  qarabağlılar  dağılırlar. Mir Mehdi  Xəzani  yazır:  "Pəs  Əbülfət  xanın  qoşunu  şikəst  tapıb,  yerbəyer  yüklərini  töküb,  qaçmağa  başladılar. Bir  tərəf  dəxi  öz  yanlarında  olan  Cəbrayıllı  və  Hacılı  və  Cavanşir  xalqı  həm  dönüklük  edib,  ümdə  şikəstliyi  onlar  saldılar. (Bax: Qarabağnamələr. 2-ci  kitab.  Gös.  əsər.  səh.  165). Əbülfət  xan  Məhəmmədhəsən  ağanı  əsir  almaq  üçün  Tuğ  kəndinə  yürüş  edir. Kəşfiyyatı  bilgi gətirmişdi  ki,  Məhəmmədhəsən  ağa  az  bir  qoşunla  Tuğda  təkdir. Qəfil hücum  olsa  yardımına  qardaşları yetməyəcəklər. Qış  günü,  duman-çənlə  bir  təhər  Tuğa  yetişən  Əbülfət  xan  aldandığını  duyur. Mehdiqulu  ağa  və  Xanlar  ağa  böyük  qoşunla  səngər  tutub  onu  gözləyirdi. Cəbrayıllı eli Məhəmmədhəsən ağanın yanında qərar tutmuşdu. Qayıtmağı  qüruruna  sığışdırmayan  Əbülfət  xan  savaş  əmrini  verir. Elə  birinci  döyüşdə  yenilir. Ikinci  həmlədə  xeyli  adam  itirir. Qacar ordusunun  adlı-sanlı  başbuğları  əsir  düşür. Beş min  qoşundan  qalan  beş  yüz  nəfərlə  Arazı  adlayıb  Qaradağa  çəkilir. Məhəmmədhəsən ağa vəfat edəndən sonra elin idarəsi böyük oğluna, Cəfərqulu xana keçdi. Cəfərqulu xan öncə eli müdara etmədi. Narazılıq yarandı. Elin böyük oymaqlarından birinin başçısı Hacı Ağası bəy ona qarşı çıxdı. Qasım bəy Zakir sonralar yazırdı: