Hüquqi_antropologiya
Hüquqi antropologiyanın yaranmasının ilkin şərtləri
Hüquqi antropologiyanın bir elm sahəsi kimi formalaşması müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən XIX əsrin sonu yaxud XX əsrin ilk yarısı kimi qəbul edilir. Lakin, bu o demək deyil ki, bu sahədə bu və ya digər fikirlər, ideyalar ondan əvvəlki dövrdə olmamışdır. Əslində Hüquqi antropologiyanın formalaşması məhz onun yaranmasına qədər mövcud olan fikirlərin ümumiləşdirilməsi nəticəsində baş vermişdir. Hüquqi antropologiyanı ilk dəfə tədris edən Norbert Rulan belə hesab edirdi ki, hüquqi antropologiyanın ilkin problemlərinin meydana gəlməsi qədim dövrdə yazılmış hüququn ilkin formalarının yaranması ilə eyni vaxtda baş vermişdir. Məhz ən qədim dövrlərdə, İkiçayarasında, Misirdə ilkin hüquqi kodekslərin (məcəllələrin) hazırlanması işində mövcud adət-ənənələrin, cəmiyyətdə əsrlər boyu formalaşmış nizamlama mexanizmlərinin, tənzimləmə qaydalarının öyrənilməsi prosesi gedmiş və onun nəticəsində də ilkin hüquqi kodekslər formalaşmışdır. Uzun müddət bu və ya digər cəmiyyətdə digərlərində mövcud olmuş qaydalara yanaşma fərqli olmuş, onların düzgün olub-olmaması problemi qoyulmuşdur. Yalnız Böyük coğrafi kəşflərdən sonra cəmiyyətin daxili nizamının tənzim olunmasında mövcud olan qaydalara münasibət problemi ortalığa çıxmışdır. Belə ki, XVI əsrdə Amerika hindularının, xüsusilə də mərkəzi Amerika hindularının həyat tərzinin öyrənilməsi, onların adət-ənənələrinin tədqiq edilməsi ilə bağlı olaraq bu cəmiyyətlərdə mövcud olan nizamlama qaydalarının hansı formada qəbul edilməsi problemi ortaya çıxır. Amerika hindularının ən böyük müdafiəçilərindən biri həmin dövrdə yaşamış Dieqo de Las Kasas olmuşdur. Əslən ispan olan de Las Kasas işğalçılara qarşı çıxmış və “Amerikalıların tarixi” əsərində göstərmişdir ki, amerika hindularını vəhşi adlandıranlara cavab olaraq bildiririk ki, bu insanların şəhərləri, kəndləri kralları, siyasi sistemləri və idarə edənləri mövcuddur. Bu xalqların yaratdığı təsisatlar Avropada mövcud olan təsisatlardan daha yaxşı və işlərini daha düzgün qurmuş formada fəaliyyət göstərir. Hər halda amerika hinduları öz yaşayış tərzlərinə görə bizdən heç də aşağı səviyyədə deyillər. Ümumiyyətlə bu dövrdə ilk dəfə hüquqda plüralizmin yaranması problemi meydana gəlmişdir. Elə həmin dövrdə təqribən XVI-XVII əsrlərdə hüquqşünaslıqda hüququn əsasları, təbiəti haqqında ilk konsepsiya irəli sürüldü. Bu konsepsiya “yus naturale humanare” (insanların təbii hüququ) konsepsiyası idi. Bu konsepsiya insan azadlığını, insan şəxsiyyətini mövcud normalara qarşı qoyurdu və göstərirdi ki, müəyyən hallarda hüquq normaları adət-ənənələrə qarşı çıxmamalı, insanların həyat tərzlərini və yaşama xüsusiyyətlərini məhdud çərçivəyə salmamalıdır. XVI əsrdə formalaşan bu ideyalar XVII əsrdə müasir hüquqşünaslığın banilərindən hesab olunan Hüqo Xoratse tərəfindən daha da inkişaf etdirilmişdir. Onun əsas əsəri “Müharibə və sülh hüququ haqqında” əsəridir. Həmin bu əsərində o göstərirdi ki, yazılmış hüquqla yanaşı bəşəriyyət tarixində mövcud olan müxtəlif digər tənzimlənmə və nizamlanma qaydaları da mühüm əhəmiyyət kəsb edir və onlara xüsusi diqqət vermək lazımdır. Xoratse onları nəzərdən keçirəndə qeyd edirdi ki, biz yalnız mövcud olan qayda-qanunlar çərçivəsində qalmamalıyıq. Yəni, pozitivist düşüncə tərzindən kənarlaşmaq lazımdır. Məhz ilk dəfə olaraq Hüqo Xoratse pozitivist düşüncə tərzinə qarşı çıxış etmişdir. Əslində bu konsepsiyalar hüquqşünaslıqda irəli sürülən fikirlərdir. Hüquqla antropologiyanın qovşağında isə ilk dəfə olaraq konsepsiya irəli sürən XVII əsrdə alman mütəfəkkiri Samuel de Puffendorf olmuşdur. S.Puffendorf Didro və Russonun sələfi hesab olunur. Məhz onun ideyalarını Didro, Russo və digər Fransa maarifçiləri davam etdirmişdir. Puffendorfun əsas əsəri “İnsanların və təbiətin hüququ” əsəridir. Bu əsərində ilk dəfə olaraq o, insanların cəmiyyəttə nizamlama qaydalarının xüsusiyyətlərini araşdırmışdır. Onun bu əsəri elmi olmasına baxmayaraq dövrünün bestselleri idi. Belə ki, Puffendorfun yaşadığı dövrdə yalnız Almaniyada həmin kitabın 16 nəşri olmuşdur. Bu əsərin əsas mahiyyəti ondan ibarət idi ki, Puffendorf ilk dəfə olaraq bu əsərində “hüquqi şəxsiyyət” anlayışını irəli sürür və burada əxlaqi normalarla hüquqi qaydaların qarşılıqlı əlaqəsini, xüsusiyyətlərini aydınlaşdırır. O göstərirdi ki, hüquqi qaydalar məcburetməyə, cəzalanmaya əsaslandığı halda onların gücü əxlaqi dəyərlərin gücündən azdır. Əxlaqi dəyərlər cəzalanmaya əsaslanmasa da, onlar insanların daxili, mənəvi xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Bu insanın özünü və ətrafındakıları bilavasitə qoruması, mühafizə etməsi ilə bağlıdır. Bu qaydalar ona görə yaranmayıb ki, insan cəmiyyətini yaxşı etsinlər. Bu əxlaqı qaydalar ona görə yaranıb ki, insanların təhlükəsizliyini təmin etsinlər. Bu səbəbdən də tarixən çövcud olmuş adət-ənənələr daha çox mühafizə olunur və onlara daha çox riayət olunur. Amma yazılmış qanunlar bu keyfiyyətlərə malik deyil. Puffendorf yazırdı ki, hər bir insanın özü ilə münasibətdə əsas vəzifəsi ondan ibarətdir ki, o, özünün həyatı və ruhu haqqında düşünsün. Bu xüsusiyyətlər də bilavasitə insanların əxlaqi dəyərlərinin formalaşmasına səbəb olur. Puffendorf iki əsas hüquqi normanı bir-birindən ayırırdı: yazılmış qanunlar və tarixən mövcud olmuş davranış qaydaları. Bunları bir-birlərinə qarşı qoyanda birincilərin ikincilərə nisbətən daha üstün olduğunu göstərirdi.