cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Orfey (opera)
"Orfey" (, bəzən ) — Klaudio Monteverdinin 1607-ci ildə kiçik Alessandro Striconun librettosu əsasında yazdığı opera. Bu opera Kristof Villibald Qlyukun "Orfey və Evridika" ilə birlikdə qədim yunan mifi Orfeyə aid ən mühüm musiqi əsərlərindən biri sayılır. Dünyanın bir çox teatrlarında bu gün də müntəzəm olaraq göstərilən erkən operalar sırasına daxildir. Operanın premyerası 24 fevral 1607-ci ildə İtaliyanın Mantue şəhərində olmuşdur. Opera Mantuan sarayında hər il keçirilən ənənəvi karnavalda göstərilmək üçün yazılmışdır.
XVII əsrin əvvəllərində musiqili teatrda ənənəvi intermediya, yəni pyesin əsas pərdələri arasında musiqi nömrələr, tədricən tam musiqi dramına çevirildi, hansı ki sonradan "opera" adını aldı. Monteverdinin "Orfeyi" eksperiment dövrünə son qoydu və yeni janrın ilk mükəmməl əsəri oldu. Premyeradan sonra opera Mantuedə yenidən oynanıldı və çox güman ki, bir neçə il ərzində İtaliyanın digər şəhərlərində də bu baş verdi. Monteverdinin partiturası 1609-cu ildə nəşr edildi, 1615-ci ildə isə yenidən nəşr olundu. Kompozitorun 1643-cü ildə ölümündən sonra opera unuduldu, və yalnız XIX əsrdə ona yenidən marağın artması yeni redaksiyalara və tamaşalarının yaranmasına səbəb oldu. Əvvəlcə konsert proqramı şəklində təhsil müəssisələrinin və musiqi dərnəklərinin daxilində oynanılırdı. İlk opera tamaşası 1911-ci ildə Parisdə göstərildi, və o andan etibarən "Orfey" səhnələrdə daha çox görünməyə başlandı. İkinci dünya müharibəsindən sonra daha çox autentik ifaya üstünlük verilirdi. 2007-ci ildə operanın 400 illiyi dünyanın bir çox ölkələrində nümaiş edilərək qeyd olundu.
Monteverdi opera partiturasının nəşrində 41 alətin olmasını göstərir, hansılar ki müxtəlif qruplara birləşərək, personajların xarakterlərinin və müxtəlif səhnələrin təsviri üçün istifadə olunur. Belə ki, simli, klavesinlər və uzununa fleytalar Frakiyanın nimfalar və çobanların yaşadığı pastoral bölgələrini təsvir edirlər; nəfəsli mis musiqi alətləri isə Yeraltı dünyanı və onun sakinlərini nümayiş etdirirlər. İntibahdan barokkoya olan keçid dövründə yaradılmış "Orfey" onun üçün müasir olan bütün musiqi nailiyyətləri və xüsusilə polifoniyanı istifadə edir. Monteverdinin novatorluğu müəllifin ifaçılara aid bir neçə "istəkləri" ilə təchiz edlmiş partituranın orkestrlənməsində özünü göstərdi. Eyni zamanda, orkestr partiturasının fakturanın bütün detalları ilə birlikdə dəqiq yazılmış alətli, notlaşmış templi, nüanslı sonrakı (klassik) anlaşılmasından fərqli olaraq, "Orfeyin" partiturası improvizasiya üçün musiqiçilərə müəyyən sərbəstlik verirdi.
Opera janrın yaranışı
Veronada və Milanda da musiqiçi kimi fəaliyyət göstərməyə macal tapmış Klaudio Monteverdi 1590-cı vəya 1591-ci ildə Mantuedə hersoq Vinçenso Qonzaqanın sarayında altist vəzifəsini almışdır. Montevrdi talantı və fəallığı sayəsində 1601-ci ildə sarayın maestro della musica adını qazanmağa nail olmuşdu. Saryın müsiqiyə aid və musiqi ilə əlaqəsi olan bütün proseslər onun nəzarəti altında idi.
Vinçenso Qonzaqanın musiqi teatrına olan xüsusi həvəsi Florensiya sarayının adəd ənənələrinin təsiri altında inkişaf etmişdir. XVI əsrin sonunda florensiyalı musiqi novatorları intermediyanı, yəni danışıq dramının pərdələri arasında vaxtı dolduran musiqi pyesini, daha mükəmməl formaya gətirilməsi üçün inkişaf etdirirdilər. Başda Yakopo Korsi olmaqla məşhur Florensiya kameratası birliyinin davamçıları ümumi opera janrına aid ilk əsəri yaratmışdılar və onun adı "Dafna" idi. "Dafna" Korsi və Florensiya hersoqu Yakopo Perinin kapelmeysteri tərəfindən yazılmışdı və 1598-ci ildə Florensiyada səhnəyə qoyulmuşdu. Bu əsər madrıqal ifanın və rəqsli, instrumental keçidli monodiyanın elementlərini vahid dramatik tamaşada birləşdirdi. "Dafna"nın partiturasının yalnız bəzi fraqmentləri saxlanılıb, lakin həmin dövrün digər bir neçə Florensiya əsərləri bizim dövrümüzə qədər tam şəkildə gəlib çatıb: Emilio de Kavalyerinin "Ruh və bədən haqqında təsəvvür", Perinin "Evridika"sı və Culio Kaççininin "Evridika"sı. Ovidin "Metamarfozlar"ına əsaslanan Perinin və Kaççininin əsərləri Orfey mifi barədə çoxsaylı musiqi tamaşalarının ilki idi, və onlar Monteverdinin "Orfey"inin birbaşa varisləri oldular.
thumb|alt= alt= Artist's representation of a man with pointed beard, heavy ruff collar and embroidered jacket, holding a staff in his right hand and a sword in his left. A badge or coat of arms is shown top left, and a legend: "Vincentius Dux Mantua, Mont Ferrat 1600" is visible top left.|Vinçenso Qonzaqanın portreti, 1610-cu il, müəllif [[:en:Gaspar de Crayer|Gaspar de Crayer|168x168px]]Qonzaqanın sarayında teatr tamaşaları zəngin tarixə malik idilər. 1471-ci ildə bu sarayda Ancelo Politsianonun "Orfey barədə rəvayət" lirik draması səhnəyə qoyulmuşdu, və orada personajların söhbətləri ilə yanaşı aktların ən azı yarısını vokal partiyalar təşkil edirdi. 1598-ci ildə isə Monteverdi Covanni Quarininin "Sadiq çoban" əsərini səhnəyə qoyulmasında köməklik etmişdi. Teatr tarixçisi Mark Rincerin fikrinə görə, bu əsər "teatr tamaşalarının suayırıcısı" oldu, və beləcə İtaliyada pastoral dramaya ümumi maraq daha da artdı. 6 oktyabr 1600-cü ildə Florensiyaya Mariya Mediçinin və Fransa kralı IV Henrixin toy şənliyində iştirak etmək üçün gələn hersoq Vinçenso burada Perinin "Evridika" tamaşasını izləmişdir. Ola bilsin ki, Monteverdi də daxil olmaqla onun aparıcı saray musiqiçiləri də bu tamaşanı seyr edirdilər. Dramın bu yeni forması hersoqun xoşuna gəldi, hersoq üstəlik bu dram sayəsində özünün mesenat nüfuzunun möhkəmlənməsini də qiymətləndirdi.
Libretto
thumb|left|alt= A young man with long flowing hair, bare chested, holds a stringed instrument in his left hand, while looking way to the left with a soulful expression|"Viola ilə Orfey" XVII əsr ([[Çezare Cennari, şəxsi kolleksiya)|239x239px]] 1600-cü ilin oktyabrında "Evridikia"nı izləyən tamaşaçıların arasında Qonzaqanın sarayında xidmət etmiş gənc vəkil, məşhur bəstəkarın oğlu və diplomat Alessandro Strico da yer almışdır. İstedadlı musiqiçi Strico 1589-cu ildə on altı yaşında Toskananın böyük hersoqu I Ferdinandın toy şənliyində viola çalırdı. Hersoq Vinçensonun iki oğlu Françesko və Ferdinando ilə birlikdə o, Mantuenin "Valeh edilmişlər akademiyası" adlı imtiyazlı intellektual cəmiyyətin üzvü idi. Şəhərin teatr əsərlərinin çox hissəsi məhz bu cəmiyyətdə yaradılırdı. Strico "Orfey" üçün libretto yazmağa başladığı vaxt tam məlum deyil, amma dəqiqdi ki, 1607-ci ilin yanvarında libretto üstündə iş tam sürətlə gedirdi. Françesko Qonzaqa 5 yanvar tarixili məktubunda o vaxt Florensiya sarayında qalan qardaşı Ferdinandodan Mantue karnavalında göstəriləcək "musiqili pyes" tamaşası üçün Böyük hersoqun müğənniləri içərisindən axta virtuozun xidmətləriylə təmin etməsini xahiş edir.
Striconun libretosunun əsas mənbələri Ovidin "Metamarfozlar" və Vergilinin "Georqiklər" kitabları olmuşdu. Strico həmin əsərlərdən dram strukturunu deyil, əsas materialı götürdü. Təsadüf deyil ki, birinci və ikinci pərdələrin hadisələri "Metamarfozlar"ın on üç şeiri ilə aşkar bənzərliyi var. Libretto üzərində işləyərkən o, Polisianonun 1480-ci ildə qələmə aldığı pyesini, Quarininin "Il pastor fido"-sunu və Ottavio Rinuççininin Perinin "Evridika"sı üçün yazdığı libretosundan istifadə etmişdir. Musiqişünas Harri Tomlinson Striconun və Rinuççininin mətnləri arasında nisbətən ümumi olan çox cəhətləri tapır. O, qeyd edir ki, "Orfey"də olan bəzi nitqlər, söhbətlər "Evridika"da istifadə olunan ifadələrin məzmununa oxşardılar və hətta onları təkrar edirlər. Tənqidçi Barbara Rassano Henninqin fikrincə, Striconun şeirləri Rinuççininin qədər nəfis deyil, amma libretto dramaturgiyası daha maraqlıdır. Rinuççininin pyesi Mediçinin toyunu müşayiət edən xüsusi bayram şənliyi üçün yazılmışdır, ona görə də müəllif daha münasib "xoşbəxt final" üçün mifi dəyişdirdi. Ondan fərqli olaraq öz əsərini saray təntənəsi üçün yaratmayan Strico mifin məzmununa uyğun yazmaq imkanına malik idi. Əslində mifdə Orfey qəzəblənmiş qadınlar (vakxankalar) tərəfindən parçalanır, amma faktiki olaraq, Strico ssenarini daha yumşaldılmış formada yazdı, hansında ki vakxankalar Orfeyi ölümlə hədəliyirlər, lakin onun əcəli göstərilmir, beləcə final açıq qalır.
Premyera ili 1607-ci ildə Mantuedə hazırlanan librettonun nəşrinin finalı birmənalı deyildi. Striconun 1607-ci ilki librettosunda beşinci pərdədə Orfeyin monoloqu Apollonun gəlişi ilə yox himayədarı Vakxa tanrısının "İlahi qəzəbi" haqqda oxuyan sərxoş qadınların (vakxankalar) xoru ilə bitir. Onların qəzəbinin səbəbi Orfeyin qadınlardan imtina etməsidi. Orfey onların qəzəbindən qurtula bilməz və nəqədər ki bu qəzəbdən boyun qaçırmağa çalışır, bir o qədər onu ağır əzab gözləyir. Orfey səhnəni tərk edir və onun talehi qeyri məlum qalır, operanın sonunda isə qadınlar Vakxanın şərəfinə rəqs edirlər və mahnı oxuyurlar. Monteverdinin 1609-ci ildə Venesiyada nəşr olunmuş partiturasında başqa sonluq təklif olunur: Appolon Orfeyi göylərə yüksəldir, və Orfey ulduzların arasında Evridikinin obrazını tapır. Yeni finalın mətninin müəllifinin kim olduğu məlum deyil. Tədqiqatçılar alternativ finalın fərqli üslubunu qeyd edirlər, şərhçilərin əksəri hesab edirlər ki, şeirləri Strico yazmıyıb. Ehtimal olunur ki, bu şeir həvəskar tərəfindən yazılıb ola bilsin, müəlliflik Ferdinando Qonzaqaya və ya hətta, bəlkə, bəstəkarın özünə (qismən) məxsusdur. Ağlabatan müəlliflərin sırasında Ottavio Rinuççininin adı hallanır, hansı ki Monteverdinin "Ariadna" adlı növbəti operasının librettoçusu olmuşdur. Musiqi tarixçisi Klod Paliska hesab edir ki, hər iki final bir birini tamamlıyır: Orfey vakxankaların qəzəbindən yayınır və Apollonun sayəsində qurtulur.
Rincerə əsasən, Striconun yazdığı operanın orijinal sonluğu çox güman ki premyerada istifadə olunmuşdur, amma şübhəsiz Monteverdi yenidən baxılmış finalı estetik cəhətdən düzgün hesab edirdi. Musiqişünas Nino Pirrotta iddia edir ki, Apollonlu final əsərin orijinal planının bir hissəsidir, amma o premyerada reallaşmadı, çünki tamaşanın göstərildiyi kiçik yerdə bu sonluq üçün tələb olunan teatr maşını yerləşə bilməzdi. Əvəzinə vakxankalarla səhnə salındı; texniki məhdudiyyətlər aradan qaldırıldıqdan sonra Monteverdinin fikri həyata keçdi.
Kompozisiya
Monteverdi partituranın nəşrinin əvvəlində orkestr heyətinə öz tələblərini qoyur, amma, o dövrün ənənəsinə uyğun olaraq, alətlərin dəqiq istifadə olunmasını müəyyən etmir. O zamanlar hər bir ifaçıya sərbəst qərar qəbul etmək azadlığı verilirdi, ifaçı öz növbəsində onun sərəncamında olan alətlər dəstindən birini seçirdi. İnterpretasiyalar bir-birindən kəskin fərqlənə bilərdi. Bundan başqa, Arnonkurun dediyi kimi, o vaxt bütün musiqiçilər bəstəkar sayılırdılar, və onlardan hər tamaşada partituraya dəqiq əməl edilməsi deyil, yaradıcılıqlı əməkdaşlıq gözlənilirdi. Ənənəyə əsasən, muğənilərin ariyalarını azacıq dəyişərək, onlara müxtəlif səs rənglərini vermək icazələri var idi. Monteverdi bəzi ariyaların sadələşmiş və bəzədilmiş versiyalarını hazırlamışdı, məsələn Orfeyin "Possente spirito" ariyasını, amma Arnonkur qeyd edir ki, Monteverdi əsərlərinin hər bir hissəsinə bəzək vermirdi, o, ancaq öz istəyinə və fikrinə görə bəzəkləri əlavə edirdi.
Operanın beş pərdəsindən hər biri hekayənin epizodlarından birinə uyğundur və hər biri xorla bitir. Operanın əsas hadisələri öncə Frakiyada, sonra Aiddə və yenidən Frakiyada baş verir, amma yəqin ki, o dövrün saray əyləncələrin qaydalarını nəzərə alaraq "Orfey" fasiləssiz oynanılırdı, yəni operanın hissələrinin arasında pərdə bağlanmırdı. Həmin dövrün adətinə uyğun olaraq, tamaşaçılara başqa hissəyə keçidi əks etdirmək üçün musiqidən istifadə olunurdu, bunun üçün alətlərdə dəyişiliklər edilirdi, ifanın isə tonu və üslubu dəyişiliklərə uğrayırdı.
Geotermik pillə
Geotermik pillə- Temperaturun 1 dərəcə artması üçün yer qabığı dərinliyinə şaquli xətt üzrə nə qədər enmək lazım olduğunu göstərən metr miqdarıdır.Geotermik pillənin orta kəmiyyəti 33 metrdir.Lakin süxurların istilik keçirməsindən,onların yatımının xarakterindən,relyefdən və s.səbəblərdən asılı olaraq geotermik pillə 27.7 metrlə (Hollandiya) 45.8 metr arasında (ABŞ) dəyişir.
Orfey (opera)
Musiqi xüsusiyyətləri
thumb|240px|left|alt= Four staves of music manuscript, headed "Prologo. La musica", with a decorative "D" key signature|"Orfey"in not səhifəsi (1609-cu il) Musiqişünas Hans Redlix operanı təhlil edərək bildirir ki, "Orfey" iki musiqi dövrlərin məhsuludur. Bu operada XVI əsrə aid ənənəvi madriqalın elementləri musiqinin yeni florensiya istiqaməti ilə birləşir, elementlər kamerata (italyan musiqiçilər dərnəyi) üzvləri və onların davamçılarının ideyalarına uyğun olan reçitativ və homofoniya istifadəsi ilə fərqlənirdilər. Yeni musiqi istiqamətində mətn musiqi ilə müqayisədə üstünlük təşkil edir. Auditoriyanın diqqəti ilk növbədə mətnə cəlb olunur, musiqi isə səhnədə baş verən hərəkətləri illüstrasiya edir. Bundan sonra artıq müğənnilər ifanın təkçə vokal hissəsinə yox, həmçinin personajların xasiyyətlərini göstərməyə və müvafiq emosiyaları çatdırmağa diqqət yetirməmli idilər.
Monteverdinin reçitativi Peridən ("Evridika") təsirlənərək yazılıb, lakin "Orfey"də reçitativ o dövrün dramatik musiqisi üçün az üstünlük təşkil edir. O, birinci pərdənin musiqisinin dörddə birindən az, ikinci və üçüncü pərdələrinin musiqisnin təxminən üçdəbirini və yekun iki pərdələrin musiqisnin yarısından bir qədər az təşkil edir.
"Orfey" ilk opera olmaqdan savayı, həmçinin o zamana məlum olan bütün musiqi imkanlarını yeni formalaşan janrda tətbiq etmək cəhdi idi. Belə ki, Monteverdi cürət edərək polifoniya istifadəsində yeniliklər əlavə etməyə başladı, o vaxta qədər isə polifoniya sahəsində əsas nüfuz sahibi italiyalı bəstəkar Palestrina idi. Palestrinanın ideyalarına sadiq qalan bəstəkarların dönmədən əməl etdiyi qaydaları Monteverdi genişləndirməyə və dəyişməyə başlamışdı. Monteverdi hamı tərəfindən qəbul edilmiş mənada orkestr qurucusu deyil idi : Rincer hesab edir ki, instrumental improvizasiyanın elementi Monteverdinin hər opera ifasını "unikal təcrübəyə çevirir və onun [Monteverdinin] yaradıcılığını daha gec yaranan opera üsulundan ayırır".
Opera iki dəfə təkrarlanan gür səsli truba tokkatasıyla başlayır. Barokko tipli nəfəs alətlərində ifa olunduğu zaman belə səda müasir auditoriyanı təəcübləndirə bilər. Avstriyalı bəstəkar Hans Redlix onu "sarsıdıcı" adlandırır. Mantuan sarayında təşkil edilən musiqi tamaşaları üçün belə başlanğıc adi hal kimi qəbul edilirdi. Xüsusi olaraq Qonzaqanın sarayı üçün yazılan Monteverdinin "Axşam Duası" (Vespro della beate Vergine, SV 206 1610) adlı əsərinin əvvəlində gələn xor da bu tokkata ilə müşayiət olunur. Tokkata hersoqu salamlaq məqsədi daşıyırdı. Doninqtonun fikrincə, əgər tokkata yazılmasaydı, vəziyyət o hala gələrdi ki, salamlama improvizə edilərək yaradılardı. Sərt tokkatadan sonra incə riturnel başlıyır, hansı ki, Musiqinin gəlişini xəbər verir. Riturnel qısadılmış şəkildə giriş hissəsində yer alan beş şeirlərin aralarında təkrarlanır, sonuncu şeirdən sonra isə tam versiyası səslənir. Onun opera daxilində funksiyası "musiqinin gücünü" təcəssüm etməkdi. 2-ci pərdənin sonunda və 5-ci pərdənin başlığında işlədilərək, o, opera leytmotivin ən erkən nümunələrindən biri hesab edilir. Birinci pərdədə Pastoral idiliya (kiçik şeir) təqdim olunur. Təntənəli və şən olan iki xor Rosa del ciel adlı əsas sevgi mahnısını haşiyələyirlər. Şadlanma mahnı və rəqs musiqisi ilə ikinci pərədədə davam edir. Arnonkura əsasən, ikinci pərdədə Monteverdinin fransız musiqisi ilə yaxından tanış olduğu aşkarlanır.
Məzmunu
Birinci, ikinci və beşinci pərdələrin hadisələri Frakiyada, üçüncü və dördüncünün isə Aidin səltənətində baş verir. Öncə instrumental tokkata çalınır, sonra giriş hissəsini ifa edən Musiqi çıxış edir. Auditoriyanı salamlayaraq Musiqi elan edir ki, şirin səslər vasitəsilə "istənilən təşvişə salınmış qəlbi sakitləşdirə bilər". O, öz qüvvətini vəsf edir və dramın baş qəhrəmanı Orfeyi təqdim edir, hansı ki "ifası ilə vəhşi heyvanları ram edirdi".
Birinci pərdə
Orfey və Evridika yunan xoru rolunda çıxış edən və hadisəyə şərh verən nimfalar və çobanlarla birlikdə səhnəyə çıxırlar. Çobanlardan biri elan edir ki, bu gün Orfeylə Evridikanın toyudu; xor ilk öncə əzəmətlə cavab verir (Vieni, Imeneo, deh vieni…), sonra isə sevincli rəqslə (Lasciate i monti…). Orfey və Evridika qonaqlarla birlikdə məbəddə keçirilən toy mərasiminə getmədən öncə, bir-birinə hiss etdikləri sevgi haqda oxuyurlar. Səhnədə qalan xorun bir hissəsi isə eşqin Orfeyi necə deyişdiyini söylüyürlər. "Yeməyi ah çəkmə, içkisi fəryad olan biri" xoşbəxt adama çevrildi.
İkinci pərdə
Ofey əsas xorla birlikdə qayıdır və onlarla birlikdə təbiətin gözəlliyini vəsf edir. Orfey keçmiş acıları haqda düşünür və bildirir:" Dərddən sonra hər kəs daha məmnun qalır, əzab verəndən sonra daha xoşbəxt". Birdən Elçi qadın xəbərlə daxil olur ki, Evridikanı gül yığarkən ölümcül ilan vurub. Xor hüsn-rəğbətlə oxuyur: "Ah, necə də acıdı, ah günahkar və zalım taleh", Elçi qadın isə pis xəbəri gətirdiyi üçün özünü cəzalandırır ("Həmişəlik gedəcəyəm və tənha mağarada dərdimə layiq həyat sürəcəm"). Orfey ariyasından ("Sən ölmüsən, həyatım, mən amma nəfəs alıram?") sonra, ölülər dünyasına getmək və oranın hökmdarını Evridikanı həyata qayıtmağa imkan verməsi üçün inandırmaq qərarını alır. Hökümdarı razı salmazsa özü də orda qalacağını söylüyür. Orfey gedir, xor isə öz fəryadını davam etdirir.
Üçüncü pərdə
Orfey Ümid ilə Yeraltı dünyanın qapısına tərəf gedirlər. Ümid qapıdaki yazıya ("Bura gəlmək istəyən hər kəs ümidini buraxsın") işarə edərək Orfeydən ayrılır. Orfey Haron adlı daşıcıya rast gəlir, amma daşıyıcı onu Stiksdən keçirtməyə imtina edir. Orfey Haronu razı salmaq üçün ona tərif dolu mahnı (Possente spirto e formidabil nume) oxuyur, amma daşıyıcı fikrini dəyişmir. Lakin Orfey öz lirasında (musiqi aləti) çalmağa başlayanda, Haronun yuxuya gedir. Orfey qayığı alır və Yeraltı dünyaya daxil olmaq üçün çayı keçir, paralel olaraq ruhların xoru təbiətin insan qabağında müdafiəssiz olduğu haqda oxuyur:"O, tezsınan ağacla dənizi əhliləşdirdi və küləklərin qəzəbindən qorxmadı"
Dördüncü pərdə
Yeraltı dünyada Orfeyin ifası Plutonun arvadı Prozerpinaya dərin təsir göstərir, və o, öz ərindən Evridikanı buraxmağı xahiş edir. Pluton razılaşır, amma Orfeyə şərt qoyur ki, o Evridikanı canlıların dünyasına apararkən əsla geriyə çönüb baxmasın, yoxsa arvadını itirəcək. Orfey Evridikanı öz arxasınca apararaq ölülər səltənətindən çıxır. O, xoşbəxtliyinin intizarını çəkir, amma zaman keçdikcə onu şübhələr basır: "Kim məni əmin edə bilər ki, o, ardımca gəlir?" O, düşündü ki, bəlkə Pluton paxıllığından onu aldadıb? Orfey arxaya boylanır, Evridika çarəsizliyindən oxuyur (Ahi, vista troppo dolce e troppo amara!) və yox olur. Orfey onun arxasınca getmək istəyir, amma gözəgörünməz qüvvə onu saxlayır. Ruhların xoru Orfeyin Yeraltı dünyanın öhdəsindən gəlsə də, öz növbəsində ehtiraslarına məğlub olduğu haqda oxuyurlar
Beşinci pərdə
Doğma Frakiyaya qayıdandan sonra Orfey uzun monloqla öz itkisinin yasını çəkir, Evridikanın gözəlliyini tərənnüm edir və qərara gəlir ki, onun ürəyini daha heç vaxt Kupidonun oxu sancmayacaq. Səhnə arxasındaki ex oonun son sözlərini təkrarlayır. Birdən səmanın buludları arasından Apollon enir və Orfeyi danlayır: "Niyə sən öz vergini qəzəb və kədərə sərf edirsən?". O. Orfeyə dünyanı tərk eləməyə və ona qoşulub səmalara yüksəlməyə təklif edir, çünki orada Orfey Evridikanın ulduzlarda obrazını görə biləcək. Orfey cavab verir ki, belə müdrik atanın məsləhətinə əməl etməmək hörmətsizlik olar və onlar birlikdə yuxarıya ucalırlar. Sonda çobanlar xoru tamamlıyır: "Dərddə əkənlər nəimin barını becərməlidlər". Opera moreska adlı enerjili rəqslə başa çatır.
Librettonun orijinal sonluğu
Striconun 1607-ci ildə yazığı librettoda Orfeyin beşinci pərdədəki monoloqu Apollonun gəlişi ilə yox, qəzəbli sərxoş qadınların (vakxankalar) xoru ilə bitir, hansılar ki onların himayədarı Vakxa tanrısının "İlahi qəzəbi" haqqında oxuyurlar. Orfeyin qadınlardan imtina etməsi onlarda qəzəb doğurur. O, nə qədər onlardan qaçarsa, onu bir o qədər ağır tale gözləyir. Orfeyin taleyi qaranlıq qalır: o, səhnəni tərk edir, vakxankalar isə operanın finalında şərabçılıq tanrısının şərəfinə oxuyurlar və rəqs edirlər. Musiqişünas Klod Paliska hesab edir ki, bu iki sonluqlar bir-birinə zidd deyillər; Orfey vaxkankaların qəzəbindən yayına bilər, sonra da Appolon onu xilas edər.
Orkesrt heyəti
thumb|alt= A decorated page showing two lists, respectively headed "Personaggi" (a list of characters) and "Stromenti"|Monteverdinin 1609-cu ildə nəşr etdiyi partiturası: alətlərin siyahısı sağ sütündə göstərilib
Musiqişünas Ceyn Qlover opera təhlili məqsədilə Monteverdinin qeyd etdiyi alətləri üç əsas qrupa ayırır: simli, mis nəfəsli və fasiləsiz bas, eləcə də heç bir qrupa aid olmayan bir neçə alətlər.
İnstrumental ifa tamaşaçılara hadisələrin cərəyan etdiyi iki dünyanı aydın şəkildə ayırd edir. Pastoral Frakiya klavesinllər, arfa, orqan, pikkolo skripka və bas lavtası ilə təsvir olunur. Qalan alətlər əsasən də mis nəfəsli olan Yeraltı dünyanı təsvir edir, hərçənd böyük fərq müşahidə olunmur, çünki simli alətlər bir neçə dəfə Yeraltı dünyaya aid səhnələrdə istifadə olunur. Bu ümumi sxem daxilində müəyyən alətlər və ya onların kombinasiyaları personajların xarakterlərini təsvir etmək üçün işlənir: Orfey — arfa və orqan, çobanlar — klavesin və bas lavtası, Yeraltı dünyanın sakinləri — trombonlar, kornetlər və kiçik orqan (reqal). Bütün bu musiqi fərqləri və xarakteristikaları renessans orkestrinin köhnə ənənələrinə müvafiq idi, elə məhz "Orfey"in çoxsaylı ansamblı belə orkestrin tipik nümunəsidi.
Monteverdi öz ifaçılarını ümumi şəkildə təlimatlandırır: "Əsəri çox təmtəraqlı pasajlar və keçidlərlə deyil, mümkün dərəcədə sadə və düzgün [oynayın]". Simli alətlər və fleytaları çalanlara o, "nəcib, ixtiraçılıq və rəngarənglik ilə" oynamağı tövsiyə edir, amma "dinləyici üçün təhqiramiz olan xaos və qarmaqarışıqdan başqa heç nə eşidilməyən" vəziyyətə gətirən ifrat dərəcəli çalışqanlığın olmaması şərti ilə. Arnonkur qeyd edir ki, Monteverdi dövrümüzə çatan daha sonraki operalarından fərqli olaraq "Orfey"də musiqiçilərə improvizasiya üçün daha az imkan yaradır.
Operada bütün alətlərin bir yerdə oynanıldığı epizod olmadığından, musiqiçilərin sayı alətlərin sayından az ola bilər. Arnonkur musiqiçi və müğənnilərin saylarını və tamaşaların təşkil olunduğu yerin kiçikliyini nəzərə alaraq, izləyicilərin sayı ifaçıları güclə üstələdiyini bildirir.
Premyera və ilk quruluşları
Premyera haqqında ətraflı hesabat mövcud deyil. Françesko Qonzaqanın 1 mart tarixli məktubundan məlumdur ki, pyesa "dinləyənlərin hamısının böyük məmnuniyyətinə səbəb olub", və xüsusilə hersoqun xoşuna gəlib. Saray şairi və ilahiyyatçı Kerubino Ferrari "Orfey" barədə belə söyləyib: "Musiqiçi və şairin hər ikisi ürəyin meylini o qədər məharətlə ifadə etdilər ki, bundan daha çox uğura nail olmaq mümkün deyil...Musiqi lazımi uyğunluğa əməl edərək, poeziyaya o qədər yaxşı xidmət edir ki, bundan daha gözəlini heç yerdə eşitmək mümkün deyil". Premyeradan sonra hersoq Vinçenso tamaşanın ikinci dəfə göstərilməsini 1 mart tarixinə təyin etdi.; üçüncü dəfə isə Savoya hersoqu I Karl Emmanuilin Mantueye gözlənilən səfərinə həsr edilmişdir. Güman edilirdi ki, Karl Emmanuil öz qızı Marqarita və Françesko Qonzaqanın evliliyi barədə danışıqları davam etdirəcək. Martın 8-də Françesko Qonzaqa Toskanın hersoquna məktubla müraciət etdi ki, axta Malyiyə Mantuan sarayında qalmağa icazə versin ki, o, operanın üçüncü nümayişində iştirak edə bilsin. Amma ki Savoya hersoqunun səfəri baş tutmadı.
Güman edilir ki, premyeradan sonra "Orfey" ola bilsin ki, növbəti yaxın illərdə Florensiyada, Kremonada, Milanda və Turində göstərilmişdir, halbuki daha səhih məlumatlar Mantuan sarayının kənarında operaya məhdud maraq olduğunu göstərirlər.
Françesko Qonzaqa ola bilsin, tamaşanı 1609—1610-cu illərdə keçirilən karnavalları zamanı Kazale-Monferrato şəhərində (Qonzaqa oranın qubernatoru olmuşdur) təşkil edib, və əlamətlər var ki, opera 1614 və 1619-cu illər arasında Françesko Razi rəhbərliyi altında Zalsburqda bir neçə dəfə göstərilmişdir. 1637—1643-cü illərdə Venesiyada operanın ilk çiçəklənməsi zamanı Monteverdi orada "Orfey" operasını yox, özünün başqa operası "Ariadna"nı təqdim etmək istəyirdi. Məlumdur ki, Monteverdinin ölümündən sonra opera Cenevrədə (1643) və Parisdə, Luvrda (1647) təqdim edilmişdir. Karterin sözlərinə görə, baxmayaraq ki opera İtaliyada 1650-ci illərdə hələ heyranlıq doğururdu, o, sonralar unuduldu, çünki bəstəkarın özü xeyli dərəcədə unudulmuşdu. XIX əsrin sonunda Monteverdinin işlərinə marağın bərpası ilə, operaya da maraq artdı.
Bərpa edilmələr
thumb|upright|alt= Head and upper body portrait of a middle-aged man with dark hair and heavy moustache, holding a cigarette in his right hand|Vensan d'Endi Uzun illər marağın olmamasından sonra, Monteverdinin musiqisi XVIII əsrin sonlarında XIX əvvəlində ilk musiqi tarixçilərin diqqətini özünə cəlb etdi, XIX əsrin ikinci rübündən başlayaraq bəstəkarın yaradıcılığına həsr olunmuş elmi əsərlər daha tez-tez yazılmağa başlandı.
1881-ci ildə "Orfey"in partiturasının qısaldılmış versiyası Berlində Robert Aytner tərəfindən nəşr olundu, amma bu qısa versiya tədqiq üçün nəzərdə tutulmuşdur, səhnədə göstərmək üçün yox. 1904-cü ildə bəstəkar Vensan d'Endi operanın fransız dilində redaksiyasını dərc etdi, oraya ikinci pərdə, qısaldılmış üçüncü pərdə və dördüncü pərdə əlavə olunmuşdu. Bu redaksiya iki il yarım əsrdən sonra ilk kütləvi ifa olunmada istifadə olunmuşdur, tamaşa Parisin Schola Cantorum konservatoriyasında nümayiş edilmişdir, o məkanın yaradıcılarından biri Vensan d'Endi olmuşdur. Nümayişdə iştirak edən tanınmış yazıçı Romen Rollan d'Endinin işinə yüksək qiymət vermişdi. Onun fikrincə d'Endi operaya "bir vaxtlar mövcud olmuş gözəlliyini" qaytardı və "onu körlayan yöndəmsiz bərpalardan azad etdi" —  bu sözlərlə Rollan yəqin ki, Aytnerin redaksiyasına işarə edirdi. d'Endinin redaksiyası 2 may 1911-ci ildə Parisin Rejan Teatrında təşkil olunan operanın ilk müasir quruluşunun əsasını qoydu.
"Orfey" operası 1925-ci ildə Karl Orfun redaksiyasında Manqeym teatrında göstərilmişdir. Orf çalışırdı ki, əsəri müasir dinləyicinin həssaslığı ilə maksimum uyğunlaşdırsın. Alman bəstəkarın fikrincə, Monteverdinin operasında Orfey mifi ilə birbaşa əlaqəsi olmayan şərti və dekorativ çox şey var idi. Orf D. Günterin yeni librettosunu istifadə edərək və yeni orkestrləməni quraraq, öz redaksiyasında bu "təsadüfi" tamaşa elementlərini aradan qaldırdı. "Orfey"dən sonra 1925-ci ildə «Tanz der Sproden»-in, "Ariadna" operasından məşhur "Lamento" hissəsinin və Monteverdinin digər əsərlərinin yeni variantları yaranmağa başlandı
"Orfey"in Rusiyada ilk ifasının (Malipyeronun redaksiyasında) konsert versiyası 1929-cu ildə Leninqradda keçirilmişdir, librettonun rus dilinə tərcüməsi Mixail Kuzminə məxsus idi.
Audio və video yazılarda
"Orfey"i audio formatda ilk dəfə 1939-cu ildə Ferruçço Kaluzionun dirijorluğu ilə Milanın La Skala teatrın orkestrası yazmışdı. Yazı üçün Monteverdinin partiturasının Cakomo Benvenuti tərəfindən düzəldilmiş sərbəst redaksiyası istifadə olunmuşdur. 1949-cu ildə Helmut Koxun dirijorluğu ilə Berlin radiosu orkestrinin ifasında operanın tam versiyası yazılmışdır, lakin bu dəfə yeni long play formatında. Harold Şonberqin sonradan qeyd etdiyi kimi, yeni səsyazma formatının yaranması müharibədən sonra barokko və İntibah musiqisinə marağın yenidən yaranmasında mühüm rol oynamışdır. 1950-ci illərin ortalarından başlayaraq "Orfey"in yazıları bir çox leyblarda buraxılmışdır. 1969-cu ildə Nikolaus Arnonkur özünün "Concentus Musicus" barokko ansamblı ilə opera partiturasının öz redaksiyasını ictimaiyyətə təqdim etmişdir, redaksiyanın əsas fərqləndirici xüsusiyyəti onda idi ki, o, "tarixi" adlanan alətlərlə orkestrləşdirilmişdi. Arnonkurun işi "Monteverdinin nəzərdə tutduğu səslənmənin oxşar versiyasını yaratdığına" görə yüksək qiymətləndirilmişdir. 1981-ci ildə Ziqfrid Haynrix Early Music Studio və Hessen kamera orkestri ilə "Orfey"i studiyada yazdı, bu variantda o, Striconun librettosunun sonluğunu istifadə etdi. Vakxankaların olduğu hissələrdə Monteverdinin "Tirsi e Clori" (1616) ballosunun musiqisi istifadə olunmuşdur. Daha sonrakı yazılar arasında Emmanuel Aimin 2004-cü ilki versiyası öz dramatikliyinə görə tənqidçilər tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir.
Con Peter Rottler
Con Peter Rottler (1749-1836) botanik.
Rottler 1749-cu ilin iyununda Strasburqda anadan olmuşdur. Strasburqda təhsil almış və Danimarka lüteran kilsəsinnin xətti ilə Cənubi Hindistana gəlmiş və ömrünün sonuna kimi, – 24 yanvar 1836-cı ilə qədər burada yaşamışdır.
Qoritti adası
Qoritti adası — Atlantik okeanıda, Uruqvaya məxsus ada.
Coğrafiya
thumb|left|250px thumb|left|250px|Adanın sahildən görünüşü Ada La-Plata estuarisində yerləşən Maldonado körfəzinin suları ilə əhatələnir. İnzibati baxımından Uruqvayın Maldonado departamentinə daxildir.
Niger 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya Oyunlarında
Niger - 14-26 avqust tarixləri arasında Sinqapurun eyni adlı şəhərində keçirilən I 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya oyunlarında.
Qoritti adası
Coğrafiya
Adanın uzunluğu 1,7 km, maksimal isə 700 m, minimal eni isə 160 m, sahəsi 21 ha-dır.
Niger 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya Oyunlarında
30x30pxQılıncoynatma
Qadınlar
Qoritti adası
Tarixi
Ada 1516-cı ildə ispan dənizçisi Xuan Dias de Solis tərəfindən kəşf edilmişdir. XIX əsrin sonları adada güçlü yanğın baş verir. Nəticədə onun bütün bitki örtüyü məhv olur. hazırda isə onun böyük hissəsində sahil şamı əkilmişdir.
Niger 2010 Yeniyetmələrin Yay Olimpiya Oyunlarında
30x30pxÜzgüçülük
Ümumi
Matteo Messina Denaro
Matteo Messina Denaro (d. 26 aprel 1962, Kastelvetrano, Siciliya, İtaliya) — Koza nostra – Siciliya mafiya təşkilatının başçılarından biri. Digər təxəllüsləri "Diabolik" və ya "Roleks"dir. Onun atası Messina Denaro Siciliyada "Don Çiççio" kimi tanınmaqdadır. Matteo Bernardo Provençanonun sələfi Salvatore Lo Pikkolonun həbsindən sonra, 2007-ci ildə Siciliya mafiyasının 1 nömrəli adamına çevrilir. 1993-cü ildən etibarən polisdən gizlənərək, Forbs jurnalına əsasən dünyada 10 axtarışda olan cinayətkarlar arasında VI yeri tutur. Onun evində axtarış zamanı tapılan məktubdan:
Sevdim (albom)
Sevdim – Azərbaycan müğənnisi Aygün Kazımovanın albomudur.
Matteo Messina Denaro
Həyatı
2006-cı ildə Siciliya mafiyasının "Bosslar bossu" "Traktor" ləqəbli Bernardo Provenzano həbs edildikdən sonra onun yerinə üç iddiaçı: Salvatore Lo Pikkolo, Domeniko Rakuqliya və Matteo Messina Denaro meydana çıxır. Lakin 2007-ci ildə Salvatore Lo Pikkolo həbs olunur, ondan iki il sonra isə Domeniko Rakuqliya həbs edilir. Beləliklə Matteo Denaro Siciliya mafiyasının "Xaç atasına" çevrilir.
Sevdim (albom)
Hazırlanması
Alboma Azərbaycan bəstəkarları Eldar Mansurov, Vaqif Gərayzadənin əsərləri daxildir. Aygün Kazımova albomdakı "Sevdim", "Qəlbimin şəklini çək", "Tez gəl", "Uyma" mahnılarına klip çəkmişdir.
Albomdakı video kliplər
"Sevdim" - albomdan yayımlanan ilk sinqldır. Klip çox böyük marağa səbəb olmuşdur. Azneft dairəsində aparılan çəkilişlər zamanı 10 dəqiqə ərzində yüzlərlə insan kadr arxasına toplanması ilə proses sürətləndirilmişdir.
"Şəklimi çək" - adı çəkilən sinqlı ilk dəfə "Sevdim" klipinin təqdimat gecəsində Aygün Kazımova ifa etmişdir. Klip bir şantajçı qadın və sevgilisinin həyatından bəhs edir. Klipin rejissoru Ülviyyə Könüldür. Klip Azərbaycan tarixinin ən möhtəşəm kliplərindən biri hesab olunur.
"Tez gəl" - Aygün Kazımovanın ən həyəcanlı çəkilişə sahib klipidir. Çünki bu klip Aygün Kazımovanın Sankt-Peterburq şəhərində keçirtdiyi plastik əməliyyat zamanı lentə alınmışdır.
"Mən aydan gəlmişəm" - mahnı 2001-ci ildə yayımlansa da, Aygün Kazımova Lider televiziyasındakı çıxışını 2016-cı ildə rəsmi klip kimi qeydə aldı.
"Uyma" - alboma bonus sinql kimi daxil olan bu mahnı Azərbaycanda ilk bəstələnən R&B/Pop mahnısıdır. Klipdə cəsarətli obrazlarla qarşımıza çıxan Aygün Kazımova bu dövrdə Pepsi şirkəti ilə müqavilə da imzalamışdır və reklam üzü olmuşdur.
Video Klip
Sevdim
çək ''
Delphinium cyananthum
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Fön
Fön — dağlardan dərələrə əsən, temperaturu xeyli yüksək, nisbi rütubəti az olan küləkdir.
Nitronatrit
Nitronatrit — mineral, NaNO3.
Haqqında
Nitronatrit - triqonal. Habitus romboedrik. Ayrılması {101} üzrə mükəmməl. Aqreqat: dənəvər, qabıqcıqlar. Rəngi rəngsiz, qonur. Parıltısı şüşəli. Sərtliyi 1,5-2. Xüsusi çəkisi 2,29. Suda asanlıqla həll olur. Quraqlıq rayonlarında nitrokalit, nitrokalsit, gips, epsomit ilə birgə.
Typhlodromus inhabilis
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
20 oktyabr
1901–cari
thumb|[[Sidney Opera Teatrı]]
thumb|[[Muəmmər Qəddafi]]
Elman Qədirov
Elman Qədirov - İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkətində baş direktorun radio üzrə müavinidir. Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalistidir.
Məsih
thumb|right|300px|[[İsa Məsih]] Məsih — Bəzi dini qruplar tərəfindən gözlənilən xilaskar.
Xristianlığa görə
Bəlkə də, dünyada ən çox kimliyi mübahisə doğuran tək Şəxs İsa Məsihdir, amma xristianlar üçün Onun tam Şəxsiyyəti müqəddəs İncildə ətraflı şəkildə açıqlanır. Onun kimliyi haqqında şübhəyə düşənlər Həqiqi İlahi Qaynağa — İncilə iman etməyənlərdir.
İsa, Məsihdir
İsa, gələcəyi əsrlər öncədən peyğəmbərlər tərəfindən bildirilən, Allahın vədinə əsasən dünyaya gələn, məzlumları yüksəldən, hökmdarları taxtlarından endirən, sevgi və mərhəmət Abidəsi, Məsih, Xilaskar və Allahın Oğludur.
Hələ ilk insanlar olan Adəmlə Həvvaya cənnət bağçasında Onun gələcəyini öncədən bildirən Allah, bəşər tarixi boyunca bir-birinin ardınca göndərilən peyğəmbərlər vasitəsilə Onu müjdələmişdir. Müqəddəs İncildə İsanın yer üzünə gəlməsi və bunun səbəbləri təfsilatı ilə qeyd edilir. Aşağıdakı bu ayə Onun Kimliyini açıq şəkildə ifadə edən ayələrdən biridir: "Əzəldən Kəlam mövcuddur. Kəlam Allahda idi və Kəlam Özü Allah idi. O, əzəldən Allahda idi. Yaradılan hər şey Onunla yarandı, heç bir şey Onsuz yaranmadı. Həyat Onda idi… Kəlam, bəşər olub (bədənə bürünüb) lütf və həqiqiətlə dolu olaraq dünyamızda məskən saldı. Biz də Onun izzətini — Atadan gələn Vahid Oğulun izzətini gördük". Bəli, Əzəliyyətdə Allahın Özündə var Olan Kəlam İsa, Xilas missiyasını həyata keçirmək, bizim Allahın hüzuruna üzüağ çıxmağımızı təmin etmək və hər şeydə bizə nümunə göstərmək işini icra etmək üçün, Öz ululuğunu "soyunaraq" bu məhdud dünyamıza daxil oldu, yəni bir İnsan bədənində dünyaya gəldi. Dünya Onu bir İnsan olaraq gördü, Ona toxundu və Ondan ilahi kəlamlar eşitdi, amma Onun Öz Varlığı sadəcə bir İnsan deyil, "İnsan bədənində Özünü göstərən Allahın Kəlamı (Sözü)" idi. Müqəddəs İncil, İsanın, Bədənə bürünən əzəli Kəlam olduğunu ifadə etmək üçün "Allahın Oğlu" ifadəsindən istifadə edir. Bir çoxlarının ilk ağlına gələn cinsi, bioloji və bəşəri "Ata-Oğul"un əksinə, İncil bu termini, məcazi mənada, Onun "Allahın Öz Varlığından çıxıb gələn Onun əzəli Kəlamı" olduğunu ifadə etmək üçün işlədir.
Bu mövzu o qədər ilahi, əngin, o qədər mürəkkəbdir ki, əsrlərdir bu haqda kitablar yazılmaqda, fikirlər söylənməkdə davam edir. "İsa" adı Ona təsadüfi olaraq qoyulmayıb. Onun müqəddəs adı, Onun işini, Kimliyini və Missiyasını özündə cəmləşdirir. Bu ad, Onu mübarək bətnində daşıyacaq olan pak və ləkəsiz qız Məryəmə mələk Cəbrayıl vasitəsilə Allah tərəfindən verilmişdir: "mələk Cəbrayıl Allah tərəfindən Qalileyadakı Nazaret adlanan şəhərə, Davudun nəslindən olan Yusif adlı bir kişiyə nişanlanan bakirə qızın yanına göndərildi. Həmin qızın adı Məryəm idi. Mələk onun yanına gəlib dedi: "Salam, ey lütfə nail olmuş qız! Rəbb səninlədir". Məryəm bu sözlərdən tam lərzəyə gəldi və ürəyində bu salamın nə demək olduğu barədə düşünməyə başladı. Mələk ona dedi: "Qorxma, Məryəm, çünki sən Allahın lütfünə nail oldun. Sən hamilə olub bir Oğul doğacaqsan. Onun adını İsa qoy. O, böyük olacaq və Haqq-Taalanın Oğlu adlanacaq" . İncilin bir başqa bölümündə də "Məryəm bir Oğul doğacaq və Onun adını İsa qoy, çünki O Öz xalqını günahlarından xilas edəcəkə deyilir" . Nə qədər də heyrətamizdir: İsa adının mənası ibrani dilində "Yehoşuah" — "Xilas edən Rəbb" və ya "Rəbb Xilaskardır" deməkdir.
Elman Qədirov
Həyatı
“Qızıl qələm” mükafatı laureatıdır. Bir çox yaradıcılıq müsabiqələrinin qalibidir.
Məsih
İsanın dünyaya təsiri
İsanın dünyamıza gəlməsi, bəşər tarixini iki hissəyə böldü: Miladdan Öncə və Miladdan Sonra. "Milad" sözü İsanın doğulmasını ifadə edir.
Elman Qədirov
Həyatı
Yüzlərlə publisistik və analitik yazıları dərc olunub.
Məsih
İsanın dünyaya təsiri
Məsih İsa 33 il dünyamızda yaşadı. İlahi Təlim verdi, saysız möcüzələr göstərdi, əzilənlərə, fəqirlərə, məzlumlara həmdəm oldu. Bütün bəşəriyyətə Həqiqi Həyat Yolunu — Xilası — Allah Yolunu öyrətdi. Və Onun dünyamızdakı qısa ömrü (insani olaraq) çarmıxa çəkilərək ölməklə bitdi, lakin ölüm, Həyat Banisini tuta bilmədi: üç gün sonra İsa dirildi və şagirdlərinin gözləri qarşısında Səmaya — əzəldən bəri var olduğu yerə — Allahın Özünə qayıtdı.
Hər bir imanlı xristian İsaya ümid edir, Ondan mədət umur, Onu izzətləndirir, ucaldır və Ona həmd nəğmələri oxuyur.
İsa vasitəçidir
İsa cavab verdi: «Yol, həqiqət və həyat mənəm. Mənim vasitəçiliyim olmadan heç kəs Atanın yanına gələ bilməz. Məni tanıyırsınızsa, Atamı da tanıyırsınız. Bu andan etibarən, siz Onu tanıyırsınız, siz Onu gördünüz».
Yaşadığımız cəmiyyətdə dini baxımdan "vasitəçi" sözü bu şəkildə anlaşılır: "bir insan Allahla insanların arasında vasitəçilik edir, insanlar ona dua edirlər, o da Allaha duaları çatdırır". Və tez -tez İsa Məsihin Vasitəçi olmasını da bu şəkildə şərh edirlər: "siz xristianlar İsanı insanlarla Allahın arasında vasitəçi etmisiniz, onu ilahlaşdırmış və o olmasa Allaha dua edə bilməyəcəyinizi, Allahın sizi eşitməyəcəyini düşünürsünüz". Doğurdanmı belədir? Doğurdanmı biz İsanı Allahla öz aramızda bizim üçün dua etdiyinə, bizim üçün Allahdan nə isə dilədiyinə və ya Onun adının Allah tərəfindən eşidilməyimiz üçün formul olduğuna inanırıq?
Biz İsadan bizim üçün Allaha dua etməsini və ya Allahdan bizim üçün kömək diləməsini istəmirik, əksinə İsa Özü Allahın Kəlamıdır — Allahdır! Biz Ona dua edirik. Çünki O, Ata və Müqəddəs Ruhla birlikdə əzəli və əbədi izzət içində Olandır!
Bəz İsanın Vəsatətçiliyi nədir? O, bizim üçün necə vəsatətçilik edir? İncil bu haqda deyir: "Bir Allah və Allahla insanlar arasında bir Vasitəçi vardır. O, İnsan olan Məsih İsadır" (1. Tim 2:5).
İsanın Vəsatətçiliyi Onun Çarmıxının — Xilas işinin daima aktual qalmasıdır! İncil qeyd edir ki, İsa daima Allahın məbədində bizim üçün kahinlik edir. İsanın Kahinliyi Onun çarmıxının — xilas işinin daima Allahın nəzərində keçərli olmasıdır. Hər dəfə insan Ona iman edəndə, Onun qanına imanla Allaha yaxınlaşanda İsa Vasitəçilik etmiş olur. Çünki, O, belə dedi: "Yol, Həqiqət və Həyat Mənəm. Mənim VASİTƏÇİLİYİM olmadan heç kim Atanın yanına gələ bilməz"! Bu vasitəçilik Onun bizim üçün dua etməsi, Allahdan nəsə diləməsi və s. DEYİL! Təəssüflər olsun ki, qeyri-xristianlar bu şəkildə anlayırlar! Ona görə də xristianları "Allaha ortaq qoşmaqla və ya Allahla aramıza başqalarını daxil etməklə" suçlayırlar. Əslində isə İsanın Vasitəçiliyi, Onun bizim günahlarımız üçün, bizi Allahın gözündə təmizləmək naminə Özünü Qurban verməsi, Qanını tökməsi və bu qanın bizi yuyub təmizləməsi nəzərdə tutulur. Beləcə, İsanın xilas işi Allahın nəzdində daima aktual qalaraq imanla Ona yaxınlaşan insan üçün VASİTƏÇİ olur! Budur İsanın Vasitəçi olması!
Biz dualarımızı da Müqəddəs Ruhda, Oğul (İsa) VASİTƏSİLƏ Atamıza edirik! Bu o demək deyil ki, Allah bizi birbaşa eşitmir, yox, biz duamızda məhz bizi Öz qanı ilə satın alan, Allahın Səltənətinin övladları olmaq haqqını bizə Verən VƏSATƏTÇİMİZ (Onun qanı ilə xilas oluruq) vasitəsilə Allahımıza "Ata" deyə bildiyimizi ifadə edirik. Çünki İsa dedi: "Mənsiz heç nə edə bilməzsiniz". Allaha "Ata" deyiriksə deməli Onun xalqıyıq və biz məhz İsanın qanının bizi təmizləməsi ilə (Vəsatətçilik) Onun övladları olduq. Hər kəs Allahın yaratdığıdır, amma hər kəs Allahın övladı deyil. Allahın övladı adını almaq haqqını məhz çarmıxdakı qanı ilə insana verən (Vasitəçilik) İsadır!
İzobar (meteorologiya)
İzobar — xəritədə müəyyən vaxtda atmosfer təzyiqinin bərabər olduğu nöqtələri birləşdirən izoxət. Bu xəritələrin üstünə qoyulmuş rəqəm atmosfer təzyiqinin neçə mm.-ə (və ya mb.-a) bərabər olduğunu göstərir.
Məsih
İsa Məsih yenidən yer üzünə qayıdacaq
Məsih İsanın açıq bildirişlərinə görə "Dünyanın Sonunda" O, yer üzünə təkrar qayıdacaq. Rəbb, ikinci gəlişinin məqsədini və nəticəsini müqəddəs İncildə bu şəkildə açıqlayır:
"Bəşər Oğlu bütün mələklərlə birlikdə izzəti ilə gələn zaman Öz izzətli taxtına oturacaq. Bütün millətlər Onun önündə toplaşacaq, O da qoyunları keçilərdən ayıran bir çoban kimi onları bir-birindən ayıracaq.. yaxşılıq edənlər mükafatlanacaq, pislik edənlər isə çölə (cəhənnəmə) atılacaq, orada ağlaşma və diş qıcırtısı olacaq".
Məsihin ikinci gəlişi ilə Dünya yenilənəcək:
"Amma biz Allahın vədinə əsasən salehliyin sakin olacağı yeni göyləri və yeni yeri gözləyirik".
Həvariləri İsadan Onun gəlişinin zamanını soruşduqda isə Rəbb belə cavab verir: "Atanın hökmü ilə təyin olunan vaxtları və tarixləri bilmək sizin işiniz deyil… Daima oyaq qalın, çünki Rəbbin nə vaxt gələcəyini bilmirsiniz. Ağası gələndə onu iş başında gördüyü qul nə bəxtiyardır".
Ən əsası da budur ki, Məsih İsa Onun adı ilə "Mən Məsihəm" deyərək gələcək olan "Saxta Məsih"lərdən özümüzü qorumağı tapşırıb: "O zaman əgər kimsə sizə desə ki, "bax, Məsih buradadır" yaxud da "bax, oradadır", inanmayın. Çünki yalançı məsihlər və yalançı peyğəmbərlər törəyəcək və hətta möcüzələr də göstərəcəklər ki, imkan tapsalar seçilmişləri belə azdırsınlar, amma siz ehtiyatlı olun. Baxın, Mən sizə hər şeyi qabaqcadan dedim".
Nəticədə onu deyim ki, İsa Məsihin yenidən nə vaxt qayıdacağı bilinmir, amma İncildə o "gün"ün əlamətləri verilmişdir. Hər bir imanlıya düşən iş isə odur ki, sanki "Rəbb bu gün gələcək"miş kimi daima imanda sabit və oyaq qalsın.
İslama görə
İsa (ə) bəşər tarixində Adəmdən (ə) sonra atasız doğulan ilk və hələ ki, yeganə insandır. O, körpə ikən, bələkdə dil açıb danışmış, gələcək hadisələri xəbər vermişdir: "Mən, həqiqətən, Allahın bəndəsiyəm. O, mənə müqəddəs kitab ("İncil") verdi, özümü də peyğəmbər seçdi".
İsa (ə) Allahın ən qüdrətli və möcüzəli adını ("ismi-ə’zəm") bilirdi. Bu adı söyləməklə ölüləri dirildir, sağalmaz xəstələrə şəfa verir, palçıqdan quş heykəlləri düzəldirdi və onlara üfürdükdə heykəllər canlanaraq uçurdu. İsaya (ə) dörd səmavi kitabdan biri — "İncil" nazil olmuşdur. O, pak doğulmuş, pak yaşamış, insanları haqqa hidayət etmək yolunda heç nədən qorxub-çəkinməmişdir. Nəhayət, ölümə bircə addım məsafədə olduqda Allah onu xilas edərək səmaya — öz hüzuruna aparmışdır. İsanın (ə) missiyası hələ başa çatmayıb. O, dünyanın sonuna yaxın yenə zühur edib Allahın izni ilə yerə enəcək, onu Tanrı oğlu sayanlara haqqı anladacaq, bəşərin son imamı olan Xilaskara yardım göstərəcək.
Əxlaq müəllimi
"Məryəm oğlu İsa (ə) daşı mütəkkə kimi başının altına qoyar, qaba və kobud paltarlar geyər, quru çörək yeyərdi… Həyat yoldaşı yox idi ki, onun qayğısına qalsın. Övladı yox idi ki, öz qayğıları ilə onu kədərləndirsin. Sərvəti yox idi ki, başını qatsın. Tamahı yox idi ki, onu xar etsin. Miniyi — öz ayaqları, nökəri — öz əlləri idi".
Bu gün əlimizdə olan İncilləri oxuyanda və xristian kilsəsinin təbliğat metodları ilə tanış olanda belə qənaətə gəlirik ki, İsanın (ə) dini laqeydlik, məsuliyyətsizlik, xəyalpərəstlik, zülmlə barışmaq ideyalarının məcmusundan ibarətdir. Guya Həzrəti İsa (ə) ədalət uğrunda hər cür mübarizə və inqilabları rədd edirdi. İki minillik boyunca Həzrəti İsanın (ə) dünyagörüşünün xarakterik xüsusiyyətləri kimi, "Hər kəs sənin sağ yanağına şillə vursa, sol yanağını da ona tərəf çevir", "Hər kəs sənin üst geyimini tələb etsə, alt geyimini də ona hədiyyə et" ifadələrnin insanlara təqdim olunması da məhz bu məqsədi daşıyır.
Görəsən, İsanın (ə) həqiqi siması doğrudanmı belə imiş? Doğrudanmı, bu yeni şəriət sahibi, "Ruhullah" ləqəbli peyğəmbər yalnız belə ideyaların təbliği üçün göndərilmişdi? Əgər belə idisə, İsanın (ə) dediklərində nə qorxulu ideya var idi ki, onu aradan götürmək istəyirdilər? Məgər istisnasız olaraq hamıya məhəbbət, zülmlə barışıq çağırışları Allahı tanımayan ruhanilərin, uca qəsrlərdə yaşayan hakimlərin, pul və sərvət sahiblərinin mənafeyinə uyğun deyildimi? İsa (ə) onlarla hansı düşmənçiliyinə görə dar ağacına sürüklənirdi?
Elə mövcud İncillərə diqqətlə nəzər salsaq, əsil həqiqətlə üzləşərik. Həqiqət isə budur: İsanın (ə) dini əslində tam inqilabi bir təlim idi. Zaman keçdikcə bu təlim təhrif edilərək, camaata xəyalpərəstlik və süstlük aşılayan tiryəkə çevrildi, amma Həzrəti İsa (ə) bu cür deyildi. O, tamam başqa sözlər deyir, başqa fikirlər yayırdı: "Elə düşünürsünüz ki, mən dünyaya sülh gətirməyə gəlmişəm? Yox, əksinə, ayrılıq salmağa gəlmişəm! Çünki bundan sonra bir evdə yaşayan beş nəfər bir-birinə zidd olacaq: üçü ikisinə qarşı və ikisi üçünə qarşı; ata oğula və oğul ataya qarşı, ana qızına və qız anaya qarşı, qayınana gəlinə, gəlin qayınanaya qarşı olacaq".
"Hər kəs atasına, anasına, arvad-uşağına, qardaş-bacısına, hətta öz həyatına düşmən deyilsə (yəni lazım olduqda bunları qurban verə bilmirsə), mənim yanıma gəlsə də, şagirdim ola bilməz. Hər kim öz çarmıxını daşıyıb, mənim ardımca gəlmirsə, mənə şagird ola bilməz!" (Luka İncili, XIV, 26–27).
Həzrəti İsanın (ə) əsas iki mübarizə hədəfi var idi: saraylarda bəslənən yalançı, muzdur ruhanilər və pulu tanrı sayan insafsız varlılar. Məryəmin haqsevər oğlu ruhani geyimli fırıldaqçılar barəsində həvarilərə tövsiyə edirdi: "Tövrat yazan katiblərdən ehtiyatlı olun! Onlar uzun paltarlarda nazlanmağı, meydanlarda, cəmiyyət içində salam almağı, məbədlərdə baş kürsüləri, ziyafətlərdə yuxarı yerləri sevirlər. Onlar dul qadınların evini talayır, riyakarcasına uzun-uzadı ibadət edirlər. Onlar ağır cəzaya düçar olacaqlar".
Həzrəti Məsih (ə) Allaha yaxınlaşmaq yolunda var-dövlətin necə böyük maneə olduğunu xatırladır və insanları dünya ləzzətlərinə aludə olmamağa çağırırdı: "Heç kim iki ağaya qulluq edə bilməz. Çünki ya birinə nifrət edib digərini sevəcək, ya da birinə yaxın olub digərinə xor baxacaq. Siz eyni zamanda həm Allaha, həm də mal-dövlət bütünə itaət edə bilməzsiniz".
İsa (ə) şüurlarda başlanan inqilabın tərənnümçüsü, dünya məzlumlarının azadlıq ideyalarının bayraqdarıdır. İsa (ə) özünün məşhur "qılıncı olmayan paltarlarını satıb qılınc alsın!" çağırışı ilə zülmlə barışmazlıq və azadlıq rəmzidir.
İsa (ə) Həzrəti Muhəmmədi (s.ə.s.) müjdələyir
"Məryəmin oğlu İsa dedi: "Ey Bəni-İsrail, mən Allahın sizə göndərdiyi peyğəmbərəm. Məndən öncəki Tövratı təsdiqləyirəm və məndən sonra gələcək Əhməd adlı peyğəmbərlə sizi mücdələyirəm".
Həzrəti Muhəmməd peyğəmbər (s.ə.s.) barəsində İncildəki xəbərlərdən danışarkən, kilsə tərəfindən qeyri-qanuni sayılmış və bütün nüsxələrinə qarşı əsil "ov" elan edilmiş "Barnaba İncili" kimi mənbələrdən söz açmayacağıq. Yalnız kilsənin qanuni mətnlərdən biri kimi tanıdığı İohann İncilindəki əlamətləri araşdıracağıq.