Qazax_mədəniyyəti
Maarif
XIX əsrin II yarısı və XX əsrin əvvəllərində Qazaxıstanda feodal-patriarxal münasibətlərinin güclü qalıqları bay və dini hakimlərin komandanlığı xalqın maariflənməsinə mənfi təsir göstərirdi. Bundan əlavə milli ziyalı kadrlarının da azlığı öz təsirini göstərirdi. Belə ki, Mərkəzi Asiyada hər 100 nəfərdən 24-ü savadlı hesab olunurdusa, Qazaxıstanda isə hər 100 nəfərdən 2-si savadlı hesab olunurdu. Çar hökuməti hər bir qazax uşağının təhsili üçün 13-36 qəpik xərclədiyi halda Rusiyada 56 qəp. xərclənirdi.Rus uşaqlarının 3/1-i qazax uşaqlarının tamamilə az bir hissəsi təhsilə cəlb olunurdu. Beləliklə Turqay və Ural vilayətlərinin 1 milyon əhalisinin 500 nəfər uşağı təhsilə cəlb olunmuşdu. 1913-cü ildə fəaliyyət göstərən 2011 məktəbdə təhsil alan uşaqların 7,5%-i qazax uşaqları idi. Qazax uşaqlarının təhsil aldığı əsas məktəblər-aul məktəbləri idi. Bu cür məktəblər isə qazax köçləri ilə əlaqədar-qışlaq və yaylaq təhsil dövrlərinə bölünürdü. Bu cür təhsil qışlaq dövründən yaylaq dövrünə-köç başlanana qədər davam edirdi. Aul məktəblərində təhsili aparan mollalar idilər və onlar da uşaqlara ərəb əlifbasını öyrədir, Quranın müəyyən ayələrini əzbərlədirdilər. 1905-1907-ci illərdə baş vermiş birinci rus-burjua inqilabından sonra yeni məktəb açılmağa başladı. Hansı ki, belə məktəblərdə dərslər ancaq rus dilində tədris olunurdu. Ancaq buna baxmayaraq islamın tədrisi saxlanılırdı. Yeni üsullu məktəblərdə milli şüurun oyanması yönümündə cədidlər (yeni üsullu məktəblərin tərəfdarları) xüsusi iş aparır, fəallıq göstərirdilər. Rus tədqiqatçıları bu ideyanın yayılmasını «panislamizm» adlandırırdılar. Ümumiyyətlə, XX əsrin əvvəllərində bütövlükdə Qazaxıstanda 350 rus-qazax məktəbi fəaliyyət göstərirdi ki, bu da lazım olan səviyyədən olduqca az idi. Qazaxıstanın qabaqcıl qazax ziyalıları xalqın maariflənməsinə çalışır, qabaqcıl mədəniyyəti təbliğ edir və ruslaşdırma siyasətinə qarşı çıxırdılar. Qazax mədəniyyətinin ən qabaqcıl nümayəndələri Cokan Vəlixanov, Ibray Altınsarın, Abay Kunanbayev idilər. Birinci qazax maarifçisi və pedaqoqu Ibray Altınsarın ilk qazax məktəbinin əsasını qurmuşdu və qadınların təhsil almasının qızğın tərəfdarı olmuşdu. O, qazax məktəblərinin şagirdləri üçün ilk dərs vəsaiti hazırlamışdı. Qazaxıstanda XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərinə qədər elmi mərkəzlər, demək olar ki, yox idi. Burada yalnız çox da böyük olmayan 4 kənd təsərrüfatı elmi idarəsi və rus coğrafi cəmiyyətinin Qərbi Sibir şöbəsinin Semipalatin filialı fəaliyyət göstərirdi. Qazaxıstanın öyrənilməsi ilə Rus coğrafiya cəmiyyətinin Orenburq, Omsk və Daşkənd elmi şöbələri də məşğul olurdular. Rusiyanın mərkəzindən Qazaxıstanın tarixini öyrənmək məqsədilə hərdən kiçik elmi ekspedisiyalar təşkil olunurdu. Görkəmli rus elm nümayəndələri P.P.Semyonov-Tyan-Şanski, Q.N.Potanin, V.V.Radlov, N.A.Severtsov, I.V.Muşketov Qazaxıstanın təbii sərvətlərini, coğrafiyasını, tarixini və etnoqrafiyasını tam dolğun səviyyədə öyrənmişdilər. Rus elm xadimləri böyük qazax alimi və maarifçisi Cokan Vəlixanovun görkəmli elm nümayəndəsinə çevrilməsində təsiredici vasitə olmuşdular. Lakin yerli, milli elmin inkişafı çar hökumətinin müstəmləkə siyasətinə uyğun olmadığına görə onun inkişafına hər vasitə ilə mane olurdu. Çarizm eyni zamanda mədəni-maarif idarələrinin qurulmasına heç bir vəsait vermirdi. Kitabxanalar və muzeylər isə ictimai cəmiyyətlərin və şəxsi vəsaitlər hesabına yaradılırdı. Kitabxanalar ancaq Ural və Semipalatin şəhərlərində yerləşirdi. 140 kitabxanada 139 min kitab toplanmışdı. XX əsrin əvvəllərində ölkədə yalnız bir klub, iki muzey və 20 kinoqurğusu qeydə alınmışdı. Mətbuat zəif inkişaf etmişdi və demək olar ki, qəzet və jurnallar aullara gedib çatmırdı. 1913-cü ildə qazax dilində 13 adda 4 min ekzemplyar tirajla kitab və «Qazax» adlı bir qəzet nəşr olunurdu.