cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
NGC 5027
NGC 5027, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qızbürcü istiqamətində yerləşir. SBb tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Waitzia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus caudatus
(Lupinus caudatus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Wamalchitamia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus cervinus
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
NGC 2115
NGC 2115, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Rəssam bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Davamlılıq tənliyi
Davamlılıq tənliyi, axdığı boru içərisindəki duruların (mayelərin) axını, onu qoruyub saxlayan bir tənlikdir. Kütlə, enerji, impuls, elektrik yükü və digər təbii miqdarlar lazımi şəraitdə saxlanıldığı üçün müxtəlif fiziki hadisələri davamlılıq tənliyi ilə təsvir etmək olar.
Sıxılmış durular için davamlılıq tənliyi
thumb|550x550px
\mathbf{V} Durunun sürəti ,
\mathbf{A} : Məhdud ( Enkesit ) vektorial sahədir.
Sıxılmayan durular için davamlılıq tənliyi
burada;
\mathbf{V} Durunun sürəti ,
\mathbf{A} : Məhdud ( Enkesit ) vektorial sahədir.
Lupinus chamissonis
(Lupinus chamissonis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Willemetia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus citrinus
(Lupinus citrinus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Warionia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
Warionia saharae Benthem ex Benth. & Coss.
NGC 6015
NGC 6015, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Əjdaha bürcü istiqamətində yerləşir. Sc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Lupinus concinnus
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Welwitschiella
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
Welwitschiella neriifolia O.Hoffm. — Anqola, Zair, Zambiyada bitən yeganə növ.
Lupinus constancei
(Lupinus constancei) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Werneria
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (* Werneria apiculata Sch.Bip.
Lupinus cosentinii
(Lupinus cosentinii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
NGC 1156
NGC 1156, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qoç bürcü istiqamətində yerləşir. IBm tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Qazaxıstan parlamenti
Qazaxıstan parlamenti—1995-ci ildə Qazaxıstan Konstitusiyası na görə, İki palatalı parlamentdir. Aşağı palata,  'Məcburi' , 107 yerlə (98 yer partiya siyahılarından, 9 nəfər - Xalq Məclisindən) dörd illik müddətə seçilənlərdir.Senatın 47 üzvü var. 2007-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə, parlament nümayəndələrinin 10% -i qadın, yerli və şəhər məclisi işçilərinin isə 19% -i qadındır.
Seçkilər
Qazaxıstan 1 oktyabr 2014-cü ildə Senata seçkilər keçirdi. Qazaxıstan Mərkəzi Seçki Komissiyasının məlumatına görə, bu "açıq və demokratik seçki prosesi" idi .ATƏT -nin məlumatına görə, "26 aprel seçkisinə hazırlıqlar səmərəli şəkildə aparıldı, lakin həqiqi demokratik seçkilərin keçirilməsi üçün lazımi islahatlar hələ də həyata keçirilməlidir. Mövcud şəxsin üstünlük təşkil edən mövqeyi və həqiqi müxalifətin olmaması məhdud seçici seçimidir. Məhdud media mühiti ictimai müzakirələri və ifadə azadlığını boğdu. Səsvermədə Müstəqil Dövlətlər Birliyi və Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı nın 250-dək müşahidəçisi iştirak etmişdir. Senatın 16 açıq yeri uğrunda mübarizə aparan 80 namizəd arasında dörd qadın var idi. Nəticələr 7 oktyabr 2014-cü ildə elan edildi. Altıncı çağırış Qazaxıstan Respublikası Parlamentinin Məclisinə seçkilər 20 mart 2016-cı ildə keçirildi. Seçkilərdə altı siyasi partiya iştirak etdi, onlardan üçü səslərin 7% -dən çoxunu aldı və Parlament Məclisinə keçdi. . Bunlar Nur Otan Partiyası (82,20%), Qazaxıstan Demokratik Partiyası "AK Zol" (7,18%), Qazaxıstan Kommunist Xalq Partiyası (CPPK) (7,14%). Nur Otan Partiyası Məclisdə 84 deputat, AK Zol Partiyası - 7 millət vəkili, CPPK - 7 deputat, Qazaxıstan Xalq Məclisindən 9 deputat seçilmiş və əvvəlki çağırışın 43 deputatı Altıncı Məclisə keçdi Çağırış. Ümumilikdə deputat tərkibi 60% yeniləndi. Məclisin yeni tərkibinə 78 (73%) kişi, 29 (27%) qadın daxildir. Deputatların orta yaşı 55-dir (31 mart 2016-cı il tarixinə); 40 yaşdan aşağı - 7 deputat; 40 yaşdan 60 yaşa qədər - 77 deputat; 60 ildən yuxarı - 23 deputat. Deputatların 34 (32%) fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsinə malikdir. Deputatlar müxtəlif sahələri təmsil edirlər: ictimai xidmət, biznes, QHT, təhsil, elm və s. Məclisin etnik tərkibi aşağıdakılardır: qazaxlar, ruslar, ukraynalılar, həmçinin Azərbaycan, erməni, Dungan, Koreya, özbək, uyğur nümayəndələri. , Çeçen və digər etnik qruplar.
NGC 3073
NGC 3073, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Böyük Ayı bürcü istiqamətində yerləşir. E/SB0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Müsüslü Dəmiryol Stansiyası
Müsüslü Dəmiryol Stansiyası — Ucar rayonunda dəmiryol stansiyası.
Septemvri — Dobrinişte ensiz dəmiryolu xətti
Septemvri — Dobrinişte ensiz dəmiryolu xətti və ya 16 nömrəli xətt — Bolqarıstan dövlət dəmir yollarının son aktiv ensiz dəmiryolu xətti (760 mm). Septemvri şəhərindən Velingrad və Bansko yolu ilə Dobrinişteye aparır. Marşrut Rila və Rodope dağları arasından keçir və Pirin dağlarının şərqində bitir. Xəttin ümumi uzunluğu 125 km, orta səyahət müddəti təxminən 5 saatdır.
Tarix
1915-ci ildən bəri olan Rodop dağlarına gedişi təmin edən bir dəmir yolu fikri ortaya atılırdı. Bu zaman üç mümkün marşrut təklif edilir. Birinci Dünya müharibəsi zamanı, 1916-cı ildə hərbi səbəblərə görə ordu Nevrokop şəhərini (indiki Qotse Delçev) dəmir yolu şəbəkəsi ilə birləşdirilməsini istəyir və Sarambeydən (indiki Septemvri) Laceneyə (indiki Velingradın bir hissəsi) xəttin çəkilməsi araşdırılır. Ancaq müharibə bitəndə iş dayandırılır. Dəmir yolu xətti 1922 və 1945-ci illərdə bir neçə mərhələdə inşa edilmişdir. İlk mərhələ Septemvri - Velingrad 1926-cı il avqustun 1-də açılmışdır. Son hissəsi Bansko - Dobrinişte 9 dekabr 1945-ci ildə istismara verilir. Bu xəttin bir qolu, uzunluğu 16.6 km olan Varvara–Pazarçik xətti 2002-ci ildə bağlanmış və sökülmüşdür.
Marşrutun dağlardan keçməsi səbəbindən, bu dar ölçülü dəmir yolu çox vaxt Alp dağlarındakı dəmir yolları ilə müqayisə olunur. Ancaq onlardan fərqli olaraq, 16 nömrəli xətt elektrikləşdirilməmişdir. Elektrik vaqonlarının yerinə dizel lokomotivlərindən istifadə edilmişdir. Turistlər də buxar lokomotivi ilə daşınır.
Westoniella
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
NGC 259
NGC 259 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balina bürcü istiqamətində yerləşir. Sbc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Budapeştdə dişçarxlı dəmiryolu
Budapeştdə dişçarxlı dəmiryolu — rəsmi olaraq «60 nömrəli tramvay xətti» adlanır. Macarıstanın paytaxtı Budapeştin Buda hissəsindəki bir dişçarxlı dəmiryoludur. Xətt 60 nömrəli tramvay xətti kimi şəhərin ictimai nəqliyyat sisteminə inteqrasiya olunmuşdur. Uzunluğu 3,7 kilometrdir (2.3 mil). 1874-cü ildə açılmışdır.
Dəmir yolu, şəhər tramvayI və metro xətlərini də işlədən BKV tərəfindən idarə olunur. Bütün il boyu saat 05:00-dan 23:00-a qədər işləyir. Budapeşt ictimai nəqliyyat sisteminin tam inteqrasiya edilmiş bir hissəsi kimi standart biletdən istifadə edə bilinir.
Varosmajor terminalı, eyni adlı Budapeşt tramvay dayanacağına bitişikdir və Széchenyihegy terminalı, eyni adlı Budapeşt uşaq dəmir yolu dayanacağından 250 metr (820 fut) məsafədədir.
Tarixi
left|thumb|266x266px|Dişçarxlı dəmiryolu xətti 1896 thumb|251x251px|1905-ci il xəritəsindəki dişçarxlı dəmiryolu (Zahnradbahn) 1868-ci ildən başlayaraq Budapeştdə Budai Közúti Vaspálya Társaság (~ Buda İctimai Nəqliyyat Dərnəyi) tərəfindən mütəmadi olaraq həyata keçirilən ata yürüşləri olurdu. Niklaus Riqenbaha (1871-ci ildə açılan ilk Avropa Visnau-Riq dəmir yolu xəttinin inşaatçısı) Internationale Gesellschaft für Bergbahnenin həmkarları ilə birlikdə şəhərdəki dəmir yolunun layihəsini təqdim etmək tapşırıldı. 3 iyul 1873-cü ildə tikinti icazəsi verildi və xəttin inşasına dərhal başlanıldı. Yol növbəti ilin əvvəlində istismara verildi. İlk sınaq tramvayı 24 iyun 1874-cü il tarixində, saat 16:00-da depodan çıxdı. Səhərsi gün müntəzəm nəqliyyat başladı.
Bu günə qədər olan istifadə olunan dəmir yolu Budapeştin ictimai nəqliyyatının bir hissəsidir.
Wilkesia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus covillei
(Lupinus covillei) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lupinus croceus
(Lupinus croceus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Wollastonia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Wulffia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Rəşad Şolan
Rəşad Fərhad oğlu Şolan (Məmmədov Rəşad Fərhad oğlu; ) — cərrah-uroloq, transplantoloq, Amerika Uroloqlar Assosiasiyasının və Avropa Uroloqlar Assosiasiyasının araşdırmaçı üzvü, "Böyrək Transplantasiyası üzrə Mütəxəssislər Assosiasiyası"nın İdarə Heyətinin sədri, Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin böyrək transplantasiyası üzrə baş mütəxəssisi (2019-2021), Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin orqan transplantasiyası üzrə mütəxəssis eksperti, Respublika Diaqnostika Mərkəzinin "Böyrək xəstəlikləri və transplantologiya" şöbəsinin müdiri, AMEA A.Qarayev adına Fiziologiya İnstitutunun "İmmunofiziologiya və eksperimental transplantologiya" laboratoriyasının müdiri, tibb üzrə fəlsəfə doktoru.
Həyatı
Rəşad Şolan Ege Universitetindəki fəaliyyəti dövründə 802 əməliyyat həyata keçirmişdir. 2008-2009-cu illərdə tibb fakültəsi yanında Ege Universitetinin əcnəbi həkim və tələbələrinin nümayəndəliyinə rəhbərlik etmişdir. 2009-cu ildə "Testesteronun çanaq dibi əzələlərinə təsiri və təcrübədə stress tip sidik qaçırma zamanı urodinamik göstəricilər" mövzusunda dissertasiyanı müdafiə etmiş, daha sonra bu müdafiə işi Türkiyə Kontinensiya Cəmiyyətinin mükafatına layiq görülmüşdür. Rəşad Şolan 2009-cu ildə Türkiyədə təhsilini həkim-uroloq ixtisası üzrə başa vuraraq Azərbaycanca dönmüşdür. Azərbaycanda laparoskopik urologiyanın tətbiqinin əsasını qoyanlardan biri olmuşdur. Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasında həkim-uroloq kimi işə başlamış, 2010-cu ildən etibarən isə xəstəxananın uroloji təcrübəsinə uroonkoloji, rekonstruktiv, androloji əməliyyatlar daxil etməyə nail olmuşdur. 2010-cu ildə Azərbaycanda "Gənc Uroloqların Beynəlxalq Assosiasiyası"nın (International Young Urologists Association) rəsmi nümayəndəsi olmuşdur.
2011-ci ildə Azərbaycanda ilk dəfə böyrəyin laparoskopik-uroloji yolla xaric edilməsi əməliyyatını aparmışdır. 2011-ci ildə Cənubi Koreyanın Yonsei Universitetində robotik uroloji cərrahiyyə və böyrək transplantasiyası üzrə uzunmüddətli təcrübə keçmişdir. 2012-ci ildə Endouroloqların 30-cu Beynəlxalq Konqresində Azərbaycanın laparoskopik urologiya üzrə ilk seriyasını təqdim etmişdir. Həmin ildə Fransada (Strasburq Universiteti – IRCAD) eksperimental laparoskopik cərrahiyyənin tətbiqi kurslarını uğurla bitirmişdir. Eləcə də, Ege Universitetində tamamladığı dissertasiya işi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən nostrifikasiya edilərək "tibb üzrə fəlsəfə doktoru" elmi dərəcəsini almışdır. Daha sonra 2014-cü ildə Türkiyə Cümhuriyyətində mikrocərrahiyyə kurslarını uğurla başa vurmuşdur. 2014-cü ildə paralel şəkildə Respublika Diaqnostika Mərkəzində də uroloji fəaliyyət göstərmiş və həmin xəstəxananın rəsmi konsultantı olmuşdur. 2015-ci ildə Amerika Uroloqlar Assosiasiyasının (American Urological Association) araşdırmaçı üzvü olmuşdur. 2017-ci ildə Respublika Diaqnostika Mərkəzinin "Böyrək xəstəlikləri və transplantologiya" şöbəsinin əsasını qoyub və şöbənin rəhbəri olmuş, həmin dövrdən həm dövlət xətti ilə, həm də ödənişli əsaslarla böyrəkköçürmə əməliyyatlarının icrasına başlamışdır. 2018-ci ildə Asiyanın ən böyük böyrək transplantasiyası mərkəzi olan Yonsei Universitetində böyrək köçürülməsi üzrə təkmilləşmə proqramını keçmişdir. 2019-cu ildə onun rəhbərliyi ilə "Böyrək xəstəlikləri və transplantologiya" şöbəsi beynəlxalq keyfiyyət sertifikatı olan ABŞ-nin JCI sertifikatını almışdır. 2019-2020-ci illərdə Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasının "Urologiya" şöbəsinə rəhbərlik etmişdir. 2019-cu ildə onun təklifi ilə "Böyrək Transplantasiyası üzrə Mütəxəssislər Assosiasiyası" yaradılmış, Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyində dövlət qeydiyyatından keçmişdir. O, bu təşkilatın İdarə Heyətinin sədri seçilmişdir. 2019-cu ildə Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin böyrək transplantasiyası üzrə baş mütəxəssisi təyin olunmuşdur. 2021-ci ildən etibarən Səhiyyə Nazirliyinin Orqan Transplantasiyası üzrə mütəxəssis-ekspertidir. 2018-ci ildə A. Qarayev adına Fiziologiya İnstitutunda "İmmunofiziologiya və eksperimental transplantologiya" laboratoriyası yaradılmış və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının prezidiumununun qərarı ilə Rəşad Şolan bu laboratoriyanın müdiri təyin edilmişdir.
Rəşad Şolan 100-dan artıq elmi işin müəllifidir. Azərbaycanda və regionda interstisial sistitin diaqnostikası, patogenezi və patofiziologiyası ilə bağlı doktorluq dissertasiyası müdafiə edən ilk mütəxəssisdir. Onun interstisial sistit barədə eksperimental modelləri ESSIC 2019 və SUFU 2020 kimi nüfuzlu konqreslərdə qəbul olunmuşdur.
Rəşad Şolan 1 aprel 2022-ci il tarixində "İnterstisial sistitin/ağrılı sidik kisəsi sindromunun modelləşdirilməsi, etiopatogenezində multifaktorial amillərin araşdırılması və diaqnstik biomarkerlərin rolunun öyrənilməsi" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının 7 oktyabr 2022-ci il tarixli qərarı ilə Rəşad Şolana "tibb elmləri doktoru" (iki ixtisas üzrə: urologiya və patoloji fiziologiya) elmi dərəcəsi verilmişdir.
Lupinus wyethii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lupinus dalesiae
(Lupinus dalesiae) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
NGC 4050
NGC 4050, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qarğa bürcü istiqamətində yerləşir. SBab tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Wunderlichia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus variicolor
(Lupinus variicolor) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lupinus villosus
(Lupinus villosus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Wyethia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Ortaqışlaq (Tovuz)
Ortaqışlaq — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Bitliqışlaq olmuşdur. Bu da, güman ki, Şəmkir rayonundakı keçmiş Bitdili kəndinin adi ilə bağlı imiş. Kənd Böyük Qışlaq və Bala Qışlaq yaşayış məntəqələrinin arasında yerləşdiyi üçün Ortaqışlaq adını almışdır.
Linkoln milli ev-muzeyi
Linkoln milli ev-muzeyi — tarixi binada ABŞ Prezidenti Abraham Linkoln və həyat yoldaşı Meri Todd Linkoln yaşamışdır. Bina İllinoys ştatının Sprinqfild şəhərində yerləşir. Linkolnlər bu evi 1844-cü ildə satın alıblar. Onlar burada 1861-ci ilə, Abraham Linkoln ABŞ Prezidenti seçilənədək yaşayıblar. Tarixi bina 4 blokdan və 1 qonaq otağından ibarətdir.
Abraham Linkolnin oğlu Robert Tod Linkoln 1887-ci ildə ailə evini İllinoys ştatına bağışlamışdır. O evin daim diqqətdə olmasını və ictimaiyyətə açıq olmasını istəyirdi. Ev və tarixi bölgə 18 avqust 1971-ci ildə ABŞ-nin Milli Tarixi Abidələri siyahısına salınmışdır.
NGC 2115A
NGC 2115A, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Rəssam bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Varilla
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Varthemia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Vellereophyton
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Venegasia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
Venegasia carpesioides DC.
Venidium
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
Venidium subcalvum DC.
NGC 1157
NGC 1157, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Eridan bürcü istiqamətində yerləşir. Sb tipli. tərəfindən ildə 66.04 sm (26 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
SSRİ Müdafiə Nazirliyi
SSRİ Müdafiə Nazirliyi — Sovet İttifaqı nda dövlət nazirliyi. Nazirliyin başında SSRİ Müdafiə Naziri dururdu, o, Sov.İKP MK Siyasi Bürosu nun üzvü ola bilərdi.
Tarixi
SSRİ dağılandan sonra nazirlik ləğv edildi, respublikalarda müdafiə nazirlikləri yenidən təşkil olundular və hər bir respublikanın hökumətlərinə tabe olundular:
Baltikyanı ölkələr, Ukrayna, Moldova və Gürcüstan istisna olmaqla, MDB ölkələrinin silahlı qüvvələri Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatı na (KTMT) daxil oldular.
1992-ci ilin yanvar ayının sonlarında SSRİ Müdafiə Nazirliyi özünü MDB Silahlı Qüvvələrinin əsas komandanı adlandırmağa başladı. Ancaq 20 Mart 1992-ci ildə MDB Dövlət Başçıları Şurasının qərarı ilə SSRİ Müdafiə Nazirliyinin bazası əsasında MDB Silahlı Qüvvələrinin Ali Komandanlığı rəsmi olaraq yaradıldı.
Verbesina
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
[[SS 3 (* Verbesina alternifolia
NGC 6016
NGC 6016, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Şimal Tacı bürcü istiqamətində yerləşir. SBc tipli. tərəfindən ildə 121.92 sm (48 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
NGC 3074
NGC 3074, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Kiçik Şir bürcü istiqamətində yerləşir. Sc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Macarıstan dəmir yolu tarixi parkı
Macarıstan dəmir yolu tarixi parkı (Magyar Vasúttörténeti Park) — Macarıstanın paytaxtı Budapeştdəki dəmiryol stansiyasında və Macarıstan Dövlət Dəmir Yollarının emalatxanalarında, Budapeştin keçmiş Şimal Deposundakı dəmiryol muzeyidir.
Muzey 70.000 kvadratmetrdən çox ərazini əhatə edir və yüzdən çox eksponata sahibdir. Əsasən nəqliyyat vasitələrinə (lokomotiv, vaqon və s.) və dəmir yolu texnikasına malikdir.
Baxış
Muzeydə Macarıstan Dövlət Dəmir Yollarına məxsus buxar mühərrikləri ilə işləyənlərdən başlayaraq elektrik mühərrikləri ilə idarə olunanlara qədər olan 50-dən çox lokomotiv var. Ancaq onlardan bəziləri hələ də istismar edilə bilər. Muzey digər dəmir yolu nəqliyyat növlərini məsələn: əl ilə işləyən araba və relslərin vəziyyətini izləmək üçün yoxlama avtomobillərini də nümayiş etdirir. Eksponatlar arasında Orient Express üçün hazırlanmış restoran avtomobili və müvafiq olaraq 1912 və 1934-cü illərdə yığılmış Arpad avtomobili də var.
Muzeydə Macarıstan Xalq Respublikası Nazirlər Sovetinin sədri Yeno Fokun rəsmi avtomobili olan Çayka (GAZ-13) avtomobili də var. Daha sonra avtomobil Macarıstan Dövlət Dəmir Yolları tərəfindən relslərdə hərəkət etmək üçün yenidən işlənmişdir.
Muzeyin əsas binasında dəmiryol stansiyaları, dəmir yolu avadanlıqları və Macarıstanda dəmir yollarının tarixi ilə bağlı eksponatlar yer alır. Eksponatların çoxu interaktivdir. Modellər arasında dəmir yolu üzərində hərəkət edən ev də vardır. Muzeydə uşaqlar üçün miniatür park dəmir yolu mövcuddur.
Macarıstan Dəmir Yolları Muzeyindəki lokomotivlərdən biri postsovet məkanında "Şa" tipli lokomotiv kimi tanınan MÁV 411.118-dir. Bu buxar lokomotivləri ABŞ-da "Baldwin" və "ALCO" zavodları tərəfindən USATC S160 hərbi buxar teplovozları olaraq istehsal edilmişdir.
Tarixi
Macarıstan Dəmir Yolu Muzeyi 14 iyul 2000-ci ildə qapılarını ziyarətçilərin üzünə açmışdır. Muzey 22 noyabr 1999-cu ildə qurulan Macarıstan Dəmir Yolları Fondu tərəfindən dəstəklənir.
Əlibala Xudaverdiyev
Xudaverdiyev Əlibala Mürtəzaqulu oğlu (1901, Navahı k. - ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.
Həyatı
1919-cu ildə 1-ci Bakı kişi gimnaziyasını bitirmişdi. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini kənd təsərrüfatı sahəsində davam etdirmək üçün Bonn (Almaniya) İnstitutuna göndərilmişdir.
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənən Azərbaycanlı Tələbələr İttifaqının 1923–1925-ci illər üçün məlumatında onun təhsilinin bitməsinə 6 ay qaldığı göstərilirdi.
Sonrakı taleyi haqqında məlumat aşkar olunmamışdır.
Ross 154
Ross 154 (Ross 154) — Oxatan bürcündə yerləşən tək ulduz. Günəş dən 9.69 işıq ili məsafədə yerləşir, yəni bizə ən yaxın olan ulduzlardan biridir.
Xarakteristikası
Ross 154, M3.5 V spektral təsnifatı nın sönük və nisbətən soyuq ulduzudur (qırmızı cırtdan). Əsas ardıcıllıq adlı ulduz zolağına aiddir. Onun parlaqlığı 0,0038 günəş parlaqlığı na bərabərdir, kütləsi günəş kütləsinin 17%-ini təşkil edir, diametri günəşin diametrinin 24%-ı edir, səth istiliyi 3105 K bərabərdir. Ulduzun yaşı bir milyard ildən az qiymətləndirilir. Ross 154, UV balina tipli alışan ulduz dur. Chandra kosmik teleskopundan edilən müşahidələr göstərdi ki, Ross 154-ün rentgen diapazonundakı şüa intensivliyi günəşə bərabər və ya daha da çoxdur. Dəyişən ulduzların kataloğunda əlavə olaraq V1216 Oxatan kimi də göstərilir.
Ulduzun yaxın ətrafı
Aşağıdakı ülduz sistemləri Ross 154-dən 10 işıq ili hüdudlarında yerləşirlər:
Nominal cərəyan
Nominal cərəyan - avadanlığın uzun müddət işləyə bildiyi, onun izolyasiya və cərəyandaşıyan hissələrinin qızma şərtinə görə yolverilən ən böyük cərəyandır.
Nominal cərəyan demək olar ki, istənilən elektrik avadanlığının ( açarların, transformatorların, elektrik veriliş xətləri nin, şinlərin, elektrik yuvalarının və s.) əsas parametrlərindən biridir və avadanlıqların pasportunda göstərilir.
EAQQ -də naqillərin qızmaya görə en kəsiklərinin seçilməsi üçün yolverilən cərəyan termini istifadə olunur.
Elektrik avadanlıqlarının nominal cərəyanlarının sırası, A ( ГОСТ 6827-76 uyğun olaraq): 1. Bu seriya, əsas parametri nominal cərəyan olan elektrik avadanlığı və elektrik enerjisi qəbuledicilərinə aiddir.
2. İstehlakçı və istehsalçı arasındakı razılığa əsasən 37500, 75000, 150000 A cərəyanların istifadəsinə dəyişdirici aqreqatlar və onlar üçün nəzərdə tulumuş transformatorlara icazə verilir.
3. Mötərizədə göstərilən cərəyanların qiymətləri yeni layihələrdə istifadə edilmir.
4. Mövcud elektrik avadanlıqları üçün istehlakçı və istehsalçı arasındakı razılığa əsasən 1400 və 2240 A cərəyanlarının tətbiq edilməsinə icazə verilir.
5. Cədvəldə göstərilən cərəyanların aşağıdakı qiymətlərinə, həmçinin bu cərəyanların artan (102,103 ,106 və s.) və azalan (10-2 ,10-3 ,10-6 və s.) qiymətlərinə üstünlük verilir: 1; 1.6; 2.5; 4; 6.3 A.
6. Cərəyan transformatorları üçün cədvəldə göstərilənlərə əlavə olaraq cərəyanlaırn aşağıdakı qiymətlərinin, həmçinin bu cərəyanların artan qiymətlərinin istifadəsinə icazə verilir: 15; 30; 60; 75; 120 A.
Siracəddin Urməvi
Siracəddin Mahmud Əbubəkr oğlu Urməvi — Azərbaycan filosofu, ictimai-siyasi xadimdir.
Haqqında
Azərbaycanda Siracəddin Urməvi irsinin yeganə tədqiqatçısı AMEA-nın müxbir üzvü, fəlsəfə elmləri doktoru Zakir Məmmədovun əsərlərindən məlum olur ki, filosof 1198-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Urmiya şəhərində doğulmuş, uşaqlıq illərini həmin səfalı diyarda keçirmişdir.Mənbələrdə onun Mosulda təhsil aldığı göstərilir.
Siracəddin Urməvi bir müddət Dəməşqdə yaşamış, sonralar isə Kiçik Asiyaya getmişdir. 1246-cı ildən əvvəl o, artıq Konya şəhərində qazi imiş. Görkəmli hüquqşünas alim kimi onun 1250-ci ildə disput məclislərində iştirak etdiyi xəbər verilir.
XIII əsrin türk tarixçisi İbn Bibi 1282–1285-ci illərdə qələmə aldığı "Ali işlərə dair Əlaəddin əmrləri" kitabında Azərbaycan filosofunun bütün elm sahələrində şöhrət tapdığını qeyd edərək fəaliyyətini yüksək qiymətləndirmişdir.
Ən məşhur əsəri "Nurların doğuşları"dır, bu kitabın məntiqə dair hissəsinin Qahirədə Xədiviyyə kitabxanasında saxlanılan əlyazması Siracəddin Urməvinin sağlığında, 1278-ci ilin iyul ayında Konya şəhərində xəttat İsmayıl ibn Xəlil tərəfindən köçürülüb tamamlanıb. Filosofun bu kitabının həmin hissəsi Qütbəddin Razinin ona yazdığı şərhlə birlikdə Təbriz, İstanbul və Tehranda müxtəlif illərdə çap edilib. Digər iri əsəri olan "Hikmət incəlikləri" 1257-ci ildə yazılıb, 1972-ci ildə Tehranda çap edilib.
Varlıq təlimi
Siracəddin Urməvi Şərq peripatetiklərinin mövqeyindən çıxış edərək, varlığın müxtəlif qismlərinin şərhini vermişdir. Varlığı onun ziddi olan yoxluq anlayışı ilə qarşılıqlı götürmüşdür. Filosof mövcudatda səbəbiyyətin obyektivliyini qəbul edir.
Vacib və mümkün varlığı səbəb və nəticə əlaqədarlığında götürən Siracəddin Urməvi onların hər ikisini əzəli və əbədi hesab etmişdir.Substansiya və aksidensiya mövzusu üzərində geniş dayanıb, onu vacib varlığa deyil, mümkün varlığa aid bilmişdir. Zenon, Platon və Aristotelin hərəkət kateqoriyasının təhlilini verərək, Aristotellə razılşıb. Geosentrik nəzəriyyənin tərəfdarı olub.
İdrak nəzəriyyəsi
Cansız cisimlərə nisbətdə canlıları, canlılardan insanı üstün tutub: "insanın sair canlılardan üstünlüyü ondadır ki, insanda ayrıca və ümumi şeylər haqqında məlumat, habelə, dərketmə qüvvəsi və aləti var." İdrakın əqli mərhələsi Siracəddin Urməvi və ümumiyyətlə, Şərq peripatetizmi tərəfindən hissi mərhələnin davamı, həqiqətin əldə edilməsi prosesinin ən yüksək məqamı kimi göstərilib. Siracəddin Urməvinin məntiqi Aristotelin və onun Şərqdəki davamçılarının təliminə əsaslanır.
Vernonia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Siracəddin Urməvi
Sosial-siyasi görüşləri və etikası
Siracəddin Urməvi 1283-cü ildə Türkiyənin Konya şəhərində vəfat etmişdir.
Vernonia
Sinonim
[[SS 2 (* Dolosanthus Klatt
Şimali Amerika
[[SS 2 (*Vernonia acaulis
Cənubi Amerika
[[SS 2 (*Vernonia nonoensis
Afrika
[[SS 2 (*Vernonia amygdalina
Asiya
[[SS 2 (*Vernonia arborea
Vernoniopsis
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
Vernoniopsis caudata (Drake) Humbert — Madaqaskarda bitən yeganə növ.
Sinonim
Vernonia caudata Drake
NGC 5029
NGC 5029, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Tazılar bürcü istiqamətində yerləşir. E4 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Mirzəhüseyn Quliyev
Mirzəhüseyn Hənifə oğlu Quliyev (1 yanvar 1900, Bakı, Bülbülə k. - ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.
Ağabala Məmmədov
Məmmədov Ağabala Ələsgər oğlu (1892, Tiflis - ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarı  və özünün müraciətinə əsasən,  ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.
Həyatı
1913-cü ildə Tiflisdə real məktəb bitirmiş, Xarkov Texnologiya İnstitutunun mexanika şöbəsində 3 il təhsil almış, lakin maddi çətinlik üzündən 1918-ci ildə geri qayıtmağa məcbur olmuşdu. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, yenidən Xarkova göndərilmişdir. Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır.
Vieraea
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
(Willd.) Webb ex Sch.Bip.
Atropatena
Atropatena, Adurbadaqan, Atropat Midiyası — Tarixi Azərbaycan torpaqlarının bir hissəsində mövcüd olmuş qədim dövlət. Atropatenanın ərazisi indiki Cənubi Azərbaycan vilayətlərini, Azərbaycan Respublikasının bəzi ərazilərini və İranın bir hissəsini əhatə edirdi.
Keçmiş Əhəməni satrapı, əslən, çox güman ki, midyalı olan Atropat e.ə. 321-ci ildə (Sərkərdə Peridikkinin ölümündən sonra) Atropatena dövlətinin və Atropatilər sülaləsinin əsasını qoyur, yeni dövlətin müstəqil hökmdarı olur; bu dövlət rəsmən Mada, sonralar isə özünün ilk hökmdarının adı ilə tez-tez antik qaynaqlarda Atropatena adlandırılır. Beləliklə, Makedoniya dövlətinin parçalanmasından sonra Azərbaycan ərazisində yenidən müstəqil dövlət meydana gəlir.
Adlandırılması
Atropatenanın adı müxtəlif dilli mənbələrdə fərqli şəkildə qeyd edilmişdir. Bir çox müəlliflərə görə, Azərbaycan öz adını Atropatenadan almışdır.
Antik yunan və latın dilli mənbələr adı bir qayda olaraq "Atropatena" şəklində yazırlar. Pəhləvi dilli mənbələrdə isə ad "Ātur-patkān" şəklində qeyd edilir. Bu adın mənası "Aturpatın torpaqları" deməkdir və bu ad Atropatın ("Āturpāt", "Atərəpāta" — Atəş qoruyan) hökmranlığı dövründə yaranmışdır. Erkən orta əsrlər latın və yunandilli mənbələrdə ölkə eyni zamanda Atropat Midiyası və Kiçik Midiya da adlandırılır. Antik müəlliflərdən Plutarx, Ammian Marselin bu ölkəni Atropat Midiyası adlandırmışlar. Strabon isə Atropatena ərazisini Kiçik Midiya adlandırmış, Atropatın başçılığı ilə Kiçik Midiya ərazisində Atropatena dövlətinin təşkil edildiyini göstərmişdir. Sasani hakimiyyəti dövründə ölkə Adərbadaqan, ərəbdilli mənbələrdə isə Adərbican kimi qeyd olunur.
Atropatena ərazisi ərəblər tərəfindən fəth edildikdən sonra isə Atropatenanın adı erkən ərəbdilli mənbələrdə "Adabarqan", "Azərbaycan" ("آذربایجان") kimi işlənməyə başlamışdır. Daha sonrakı dövr ərəb tarixçilərin əsərlərində isə həmin ad ancaq "Azərbaycan" kimi göstərilmişdir.
Paytaxtı
Mənbələr Atropatenanın iki — yay və yaz paytaxtlarının olmasından xəbər verir. Ölkənin yay paytaxtı Vera — indiki Marağa şəhəri, yaz paytaxtı isə farsdilli mənbələrin Qazaka, ərəbdilli mənbələrin isə Şiz adlandırdıqları Gəncək şəhəri olmuşdur. Gəncək şəhəri öz adını sak tayfalarından biri olan gəncəklərin adından almışdır. 1958-ci ildə İran və Almaniya arxeoloqlarının Təxti-Süleyman ərazisində arxeoloji qazıntlar aparması nəticəsində Qazaka şəhərinin xarabalıqları və möhtəşəm Azərgüşnasp məbədinin qalıqları aşkarlanmışdır. Əsas olaraq,buradan Şiz məbədinın qalıqları tapılıb.Şəhərlər karvan yolları üzərində və böyük məbədlərin ətrafında yaranmışdır.Bəzi şəhərlər ayrı-ayrı hökmdarlar tərəfindən salınmışdır.Şəhərdə əhali sənətkarlıq və ticarətlə,şəhərətrafı ərazilərdə isə əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmuşdur
Əhalisi
Ellinizm dövründə, Atropatenada yunan dili geniş yayılmışdır. Cənubi Azərbaycan tayfalarının və xalqlarının – kuti, lullubi, mannalı və başqalarının madalılarla qaynayıb-qarışması nəticəsində yeni bir etnos – madalıların üstünlük təşkil etdiyi atropatenalılar etnosu təşəkkül tapdı. Atropatena əhalisinin atropaten dili və yazı ənənələri olan bir ölkə idi.
Bu ərazidə qədimdən yaranan Manna dövlətinin sonralar Midiya tərəfindən işğal olunması, daha sonra həmin ərazinin Əhəmənilər imperiyasına qatılması, şübhəsiz, yerli əhalinin etnik tərkibinə təsir göstərmişdir.Atropatena əhalisi o zaman başqa qonşu ölkələrdə olduğu kimi, yeknəsəq olmamışdır. Antik dövr müəlliflərinin məlumatlarına görə bu ərazidə matienlər, saqartilər, kadusilər, gellər, utilər, anariaklar, pavsiklər, mardlar, maqlar,azərilər və başqaları yaşamışlar.Matienlərin qədim huri tayfası mitannilərə, saqartilərin burada qədimdə yaşamış zikertularla bağlı olduqları söylənilir. Atropatena ərazisində yaşayan tayfalardan biri də kadusilər idi. Qaynaqlarda onlar midiyalıların, kaspilərin, albanların, matienlərin qonşuları kimi göstərilirlər.Onlar 20 min peltast və 8 min atlıdan ibarət hərbi qüvvə çıxara bilirdilər. Kadusilər yaxşı mizraq atır, dağlıq yerlərdə çox yaxşı döyüşərək süvariləri əvəz edirlər.Onlar Xəzərin cənub-qərb sahillərində yaşayan gellər və kaspilərə yaxın idilər.
Midiya tayfaları arasında maqlar xüsusi yer tuturdular.Onlar Zərdüşt dini ayinlərinin əsas icraçısı olub, xalq içərisində böyük nüfuza malik idilər.Maq dedikcə təkcə bu adı daşıyan tayfa deyil, eyni zamanda Zərdüşt dininin kahini nəzərdə tutulurdu. Maqlar Zərdüştün varisləri sayılırdı. Lakin maqların təlimində hakim Zərdüşt inamından fərqli cəhətlər də var idi.Ərəbdilli qaynaqlarda ilk orta əsrlərdə Cənubi Azərbaycan əhalisinin böyük bir hissəsinin azərilərdən ibarət olduğu göstərilir.
Bəzi müəlliflərin ( ??? naməlum mənbə) apardıqları araşdırmalar nəticəsində gəldikləri qənaətə görə, Atropatena əhalisinin böyük bir qismini aborigen türk tayfaları(qədim mənbələrlə təsdiq olunmur) əsasında formalaşmış atropatenlilər təşkil edirdi və Atropatena tarixi Azərbaycan torpaqlarının bir hissəsində Azərbaycan türklərinin ulu əcdadları olan atropatenlilər tərəfindən yaradılmış bir dövlət olmaqla, nəhəng Midiya dövlətinin həm siyasi, həm də etnik varisidir.
Mənbələrdə adları keçən Atropatena ərazisində yaşayan tayfalardan biri də Qafqaz albanlarıdır. I əsr müəllifi Strabonun verdiyi məlumatdan aydın olur ki, Qafqaz albanları təkcə Azərbaycanın Arazdan şimaldakı ərazisində deyil, həm də Arazdan cənubdakı ərazilərində yaşamışlar. Strabon albanların Atropatenada, Midiya dağlarında yaşamasını qeyd edir. Müəllif yazır ki, albanlar kellər, kadusilər, utilər və mardların qonşuluğunda yaşayırlar. Midiya dağları Xəzərin cənub-qərbindəki indiki Talış dağlarıdır. Astaraçayla Qarasuçay arasında yerləşən bu dağlar Bağrov dağları da adlanır. Deməli, albanların bir hissəsi kaduslarla bir ərazidə yaşayırdı. Bu ərazi Atropatenaya məxsus idi. Bunu Midiya dağları ifadəsi də göstərir. Bu məlumatı toponimik faktlar da təsdiq edir. .
Cənubi Azərbaycan ərazisində Qarqar, Qərqər–Nəsir, Baba Qarqar, Karkarak, Kərkərə, Kərkər, Alamdar–Qarqar adlı kəndlər vardır. Bu toponimlər Atropatenada yaşamış qarqarların adı ilə bağlıdır.
Albaniyada və Ermənistanda yaşamış türkdilli Şirak tayfasının Atropatenada da yaşadığını V əsr müəllifi Feofilakt Simokattanın Atropatenada Siraqan yaşayış məntəqəsini qeyd etməsi təsdiq edir. Həmin müəllif Muğanda türk tayfalarının yaşadığını yazmışdır. Hazırda Cənubi Azərbaycanda Şirac–Xeyl və Şiracməhəllə adlı kəndlər vardır və bu toponimlərdə şirak etnonimi şirac şəklində qalmışdır. Şiraklar Azərbaycanda Çiraq və Çiraqlı da adlanmışlar. Cənubi Azərbaycanda Çirak, Çiraq–Abdal, Çeraktəpə, Çirakçi, Çeraqlu, Çeraqil (Çirak etnonimi və il – tayfa sözündən), Sirak və Şirakdeh kəndləri vardır.
Atropatena ərazisində həmçinin peçeneqlərin də yaşaması məlumdur. Peçeneqlərin qapan, qarabaq, göyərçi və kul tayfaları cənubda Qaban, Qarabaq, Qeqarçi, Quqarçin, Quqarçili, Quqerdçi, Qullar, Qullar-Taqi, Qullar–Qara, Sufi və Qullar Məhəmməd Hüseynkənd adlarında qalmışdır Cənubi Azərbaycandakı Xazarian, Xəzərkəndi, Xəzərgəran, Xəzərabad, Xəzərli, Xəzər-Böyük, Xəzər-Çoban və Xəzərşax kənd adları isə erkən orta əsrlərdə Atropatenada yaşamış xəzərlərlə əlaqədardır.
Atropatenada yaşayan İrandilli etnoslardan   ən böyüyü kaduslar idi. Bu etnosu ilk dəfə Herodot qeyd etmişdir. Sonrakı antik müəlliflər də kaduslar haqqında məlumat verirlər və onları dağ yerlərində çox döyüşkən olduqlarını qeyd edirlər. Strabon kadusların dəniz kənarında yaşadığını yazır. O, kadusların ərazisinin Xəzər dənizinin sahili boyu 500 stadij (təxminən 190 km) uzunluqda olduğunu göstərir.
Atropatenada tatlar, yəhudilər, gurganlar, parslar və mardlar da yaşayırdılar. Onların bir hissəsi Sasanilər vaxtında şimala köçürülmüşdür. Erkən orta əsrlərdə Cənubi Azərbaycan ərazisinə bir sıra yeni türk tayfaları gəlib məskunlaşmışdır. .
Tarixi coğrafiyası
Atropatenanın ərazisi indiki Güney Azərbaycan vilayətlərini, Azərbaycan Respublikasının bəzi ərazilərini və İran Kürdüstanının bir hissəsini əhatə edirdi.
Pəhləvi dilində yazılmış "Şatristanhaye İran" əsərində deyilir ki, Aturpatakanın patkustına Gəncək (Qazaka), Frasyak (Fraaspa), Turkert (Tavreş) şatristanları daxildirlər. Həmin mənbədə qeyd edilir ki, Gəncək (Qazaka) şəhəri turanlı Frasiyak (sonrakı mənbələrdə Əfrasiyab, türkdilli mənbələrdə isə daha çox Alp Ər Tonqa adlandırılır) tərəfindən bina edilmişdir.
Midiyadan dağlar vasitəsiylə ayrılan bu ölkə, Fasiddən Hirkan dənizinə (Xəzər) kimi geniş bir ərazini əhatə edirdi. Matiana ilə Midiya arasında olan bu ərazinin hüdudlarında Spavta gölü yerləşirdi. Yay iqamətgahı Qazaka, qış iqamətgahı isə Vera idi.
Strabon Atropatenanın sərhədləri haqqında yazır: "Bu ölkə Ermənistan və Matianadan Şərqdə, Böyük Midiyadan Qərbdə və Şimalda yerləşir. Cənubdan o, Hirkan dənizilə sərhəddir.’’
Ərəb coğrafiyaşünası İstəxriyə görə, Azərbaycan (Adurbadaqan-Atropatena) Guhistan (Gilan) və Xəzər dənizi, Qərbdən Ermənistan (Şərqi Anadolu), Şimaldan Allan (Qafqaz Albaniyası), Qabk dağları (Qafqaz dağları), İraq Cəzirəsi ilə həmsərhəddir. Buradan məlum olur ki, müəyyən dövrlərdə Atropatenanın sərhəddi Qafqaz dağlarına qədər uzanmışdır.
Orta əsr ərəb coğrafiyaşünası İbn Haqvəlin yazdığına görə: "...bu ölkəni Şərqdən Cibal və Deyləm, həmçinin Xəzər dənizinin Qərb sahilləri, Qərbdən Ermənistan və Cəzirənin (Mesopotomiyanın) bir hissəsi, Şimaldan allanlar (Qafqaz albanları) və Qafqaz dağları, Cənubdan İraq hüdudları və Cəzirənin Şərq hissəsi əhatə edirdi . Bundan başqa İbn Haqvəl Ərməniyyə, Qafqaz Albaniyası və Atropatenanı bir iqlim hesab edir.
Atropatenanın parflar, ermənilər və suriyalılar kimi qonşuları olmuşdur. Atropatena hökmdarları yeri gəldikdə onlarla qohumluq əlaqələri də yaradırdılar
Mərkəzi hakimiyyət üçün ağır olan illərdə Mada satrapı olduqca müstəqil bir siyasət yeridirdi; XI və XIV satraplıqlara daxil olan torpaqları öz əlinə almışdı. Atropat həmin satraplıqların sakinləri ilə müəyyən müttəfiqlik münasibətləri yaratmışdı. Məhz buna görə də kadusilər farslara boyun əyməyərək Qavqamela vuruşmasında bütün Əhəməni dövlətinin müttəfiqləri kimi yox, ancaq madalıların müttəfiqləri kimi çıxış edirdilər (madalılarla "birləşdirilmişdilər").
Albanlar və sakesinlər də Əhəməni imperiyasının təbəələri deyil, Mada satrapının müttəfiqləri idilər. Cənubi Azərbaycanın bütün ərazisi və Şimali Azərbaycan torpaqlarının xeyli hissəsi bu və ya digər dərəcədə Atropatın hakimiyyəti altında idi.
Belə güman etməyə bəzi əsaslar var ki, hələ Mada dövləti dövründə madalıların hakimiyyəti Qərbi Zaqafqaziyanın ayrı-ayrı rayonlarına, xüsusən tarixi Gürcüstanın vilayətlərinə də yayılırdı. Maraqlıdır ki, Herodota görə, "Kolxidadan Madaya girmək çətin deyil". Yenə də həmin müəllif məlumat verir ki, skiflər "Fasis (görünür, Rioni və ya Çorox çayının – İqrar Əliyev) yaxınlığında Madaya soxulmaq" niyyətində idilər. Güman etmək olar ki, tarixi Gürcüstanın torpaqları (və ya torpaqlarının bir hissəsi) Mada satraplığının tərkibinə daxil idi və ya onun himayəsi altında idi. Polibi e.ə. III əsrin son rübünün hadisələrindən danışarkən məlumat verir ki, Atropatenanın bəzi hissələri "Fasisdən yuxarıdakı yerlərdə Pontun (Qara dənizin – İqrar Əliyev) üzərində yüksəlir, digər tərəfdən o, Hirkan (Kaspi – İqrar Əliyev) dənizinə qədər çatır".
Maqnessiya ətrafındakı məğlubiyyətdən sonra Asiyada Selevkilər hakimiyyəti xeyli zəiflədi, hərçənd o zaman Selevki çarları bəzən qələbələr qazanır, hətta şəhərlər də salırdılar.
Bu ərəfədə Qərbi İranın və Ermənistan yaylasının vilayətlərində bir neçə müstəqil dövlət – Elimaida, Xarakena, Persida, I Artaşesin Ermənistan çarlığı, Sofenada, Zariadrinin Ermənistan çarlığı meydana gəlir. Özünü padşah elan edən Mada satrapı Timarx Selevkilərdən ayrıldı və hətta öz sikkəsini buraxmağa başladı. Parfiya da asılılığın daşını atdı. Beləliklə, e.ə. 160-cı ilə yaxın Selevkilər şərq satraplıqlarının demək olar ki, hamısını itirmiş oldular.
Meydana gələn erməni çarlıqları, xüsusilə Artaşesin çarlığı lap əvvəldən özlərini çox təcavüzkar aparır, qonşularına qarşı fəal qəsbkarlıq siyasəti yeridirdilər. Strabon yazır: "...Artaksinin və Zariadrinin müharibələri əvvəllər kiçik bir ölkə olmuş Ermənistanı böyütdü... Onlar birlikdə qonşu xalqların torpaqlarının bir hissəsini qoparıb mənimsədilər. Onlar midiyalılardan (atropatenalılardan – İqrar Əliyev) Kaspiananı, Favnitidanı və Basoropedanı, iberlərden Pariadr dağlarının ətəklərini, Xorzenanı və Qoqarenanı... xaliblərdən və mossiniklərdən Karenitidanı və Kseroksenanı..., kataonlardan Akilisenanı və Antitavrboyu vilayəti, suriyalılardan Taronitidanı... tutub aldılar".
Dövlətin əsasının qoyulması
Makedoniyalı İskəndərin yürüşü ərəfəsində Əhəmənilər imperiyasının tərkibində olan Qərbi Midiya satraplığı iqtisadi-sosial cəhətdən inkişaf etmiş əyalətlərdən biri idi. Bu əyalətə Azərbaycanın görkəmli dövlət xadimi Atropat başçılıq edirdi.
Əhəmənilərin sonuncu hökmdarı III Daranın hakimiyyəti dövründə Atropat Midiya satrapı idi. Mənbələrdə bu ada ilk dəfə e.ə. 331-ci ildə təsadüf edilir. Makedoniyalı İskəndər İss vuruşmasından (e.ə.332) sonra Kiçik Asiya, Suriya, Finikiya, Fələstin və digər əraziləri işğal etdi. Bu məğlubiyyətdən sonra III Dara yenidən ordu toplayaraq İskəndərin qarşısını almağa səy göstərdi. Lakin İskəndər Dəclə və Fərat çaylarını keçərək e.ə. 331-ci il 1 oktyabrda qədim Assur şəhəri Ərbilin yaxınlığında olan Qavqamel kəndi yaxınlığında III Daranın ordusuna sonuncu və həlledici zərbə endirib onu məğlub etdi. İss savaşı zamanı Atropatın Midiya ordusuna başçılıq etməsi haqqında mənbələrdə heç bir məlumat yoxdur. Lakin güman etmək olar ki, digər satraplıqların satrapları kimi Atropat da İskəndərlə olan hər üç savaşda iştirak etmişdir. Mənbələrdə Atropatın Midiya ordusuna, ancaq Qavqamel savaşında (e.ə.331) başçılıq etməsi haqqında məlumat var.
Makedoniyalı İskəndərin zəfər yürüşlərini qələmə alan Arrianın yazdığına görə,Qavqamel döyüşündə III Daranın süvari kəşfiyyat dəstəsinə başçılıq edən Atropatın bölməsində yarımmüstəqil kadusilər, qafqaz albanları və sisaklar da iştirak edirdi. Arrian maraqlı bir məlumatla da bizi tanış edir. Ölkədə baş vermiş qarışıqlıqdan istifadə edən Bariaks adlı bir nəfər hakimiyyəti ələ keçirir. Arrianın göstərdiyinə görə e.ə. 324-cü ildə özünü Parsua və Midiya hökmdarı elan etmişdi. Atropat isə onu tutub İskəndərə vermişdi. Bu fakt Atropatın uzaqgörən siyasətçi olduğunu sübut edir. Atropat yaxşı başa düşürdü ki, artıq Əhəmənilər imperiyasını dirçəltmək mümkün deyil. Ona görə də o, İskəndərlə loyal mövqedə dayandı. Atropatın loyal münasibətini görüb ona müsbət münasibət bəsləyən İskəndər bir müddət onu öz yanından buraxmadı. Məşhur Suz təntənəsində iştirak edən Atropat öz qızını makedoniyalıların süvari dəstələrinin başçısı Perdikkiyə ərə verərək onunla qohum oldu. Dövrün siyasi nəbzini tuta bilən Atropat görkəmli diplomat olduğuna görə qarşıya çıxmış ağır şəraitdən bacarıqla istifadə etdi və tədricən düşmən satrapdan etibarlı müttəfiqə çevrildi.
Atropat yeganə Əhəməni satrapı idi ki, İskəndər onu vəzifədən kənar etmədi, əksinə bəzi qonşu vilayətlərin idarəsini də ona tapşırdı. Atropatena dövlətinin əsası məhz belə bir tarixi şəraitdə qoyuldu. İskəndərin ölümündən sonra isə bu dövlət qurumu tam müstəqli siyasət yürüdən bir dövlətə çevrildi.
Yeni yaranmış dövlət antik müəlliflərin qeyd etdiyinə görə banisinin adı ilə adlandırılmağa başladı. Mənbələrdə Atropatenanın iqtisadi-ictimai həyatı haqqında bilgilər olduqca azdır. Lakin mənbələrdən məlum olur ki, istər Əhəmənilərin hakimiyyəti dövründə, istərsə də Atropatidlər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə Atropatena ərazisi həm iqtisadi, həm də mədəni cəhətdən qonşu ərazilərdən xeyli öndə idi.
Strabonun göstərdiyinə görə Atropatena hakimlərinin Qazaka (Taxtı Süleyman) və Vera (Marağa) adlı iki paytaxt şəhəri olmuşdur. Qazakada yay, Verada isə Qış sarayları yerləşirdi (Bu fakt Atropatidlərin də digər türk tayfaları kimi müəyyən qədər də olsa köçəri həyat sürdüklərini göstərir). Qazakada bu sülalənin yay, Verada isə qış iqamətgahı yerləşirdi. Qazaka şəhərində (indiki Təxti Süleyman) hələ Midiya dövləti dövründən müqəddəs sayılan Azərgüşnasp məbədi mövcud idi.
Tədqiqatçıların əksəriyyəti qəbul edirlər ki, müstəqil Atropatena dövləti Atropatın başçılığı altında e.ə. 223-cü ildə təşkil edilmişdir. Dövlət Atropatnın əsasını qoyduğu Atropatidlər sülaləsi tərəfindən idarə edilirdi. Bu sülalə eramızın III əsrinin I rübünə kimi Atropatenada hakimiyyətdə olmuşdur. Həmçinin müəyyən dövrdən sonra Atropatidlər həm də Parfiya hökmdarları olmuşlar. Belə ki, Parfiya hökmdar III Artabanın anası parflardan (IV Fraatın qızı), atası isə Atropatidlərdən olmuşdur. Beləliklə III Artabandan başlyaraq Atropatidlər həm də Parfiyaya ağalıq etmişlər.
Atropatidlər
Atropatın varisləri də çarlığın banisinin ənənəsini davam etdirərək, yunan-makedoniyalıların ölkəyə soxulmasına "yol vermirdilər", hər halda mane olurdular. Yeri gəlmişkən, deyək ki, bu, Atropatenanın tarixinə dair yazılı qaynaqların yox dərəcəsində olmasının əsas səbəblərindəndir.
Lakin heç bir şeyə baxmayaraq, Hellinizm hər halda Kiçik Madaya da nüfuz edirdi. Burada Hellinizm ayinləri aşılanır, sinkretik allahların (yunan-İran allahlarının), xüsusən Herakl-Veretraqnanın (?) ibadətgahları tikilirdi. Kerefto dağlarından bir yunan kitabəsi tapılmışdır ki, o kitabə hardasa Beotiyada da, Arkadiyada da, yaxud hər hansı başqa bir yunan vilayətində də ola bilərdi. Aşkara çıxarılmış məşhur avroman perqamentləri yunan dilinin, yazısının və hüquq normalarının Mada-Atropatenaya, hətta onun kənd rayonlarına da çox dərin nüfuz etdiyini göstərir. Bu dövr Yeni Mada çarlığının möhkəmlənməsi və onun sərhədlərinin genişlənməsi ilə səciyyələnir. Qonşu vilayətlərdəki yunan-makedoniyalılar kimi, Atropatidlər də geniş şəhərsalma işlərinə başlamışdılar. Atropatenanın antik ənənə ilə salınan bir neçə şəhəri haqqında məlumatımız vardır. Bunlar Qazaka, Fanaspa, Fraaspa, Aqanzana şəhərləri və Atropatena ərazisində tapılmış bir neçə qədim yaşayış yeri, o cümlədən Mil düzündəki Təzəkənd yaşayış yeridir. Qədim adlarını bilmədiyimiz, lakin ümumən antik dövrə aid olan bir neçə başqa abidə də məlumdur.
Atropatena çarları özlərinin siyasi və iqtisadi mövqelərini möhkəmləndirərək Suriya, erməni və Parfiya padşahları ilə qohum olurdular. Onların müttəfiqlik və dostluq əlaqələri, çox güman ki, uzaq şimala – albanlara, sakesinlərə və müasir Azərbaycan Respublikası ərazisində yaşamış digər tayfalara qədər gedib çatırdı.
Atropatdan və onun zamanındakı hadisələrdən sonra yazılı qaynaqda Atropatenanın adı ilk dəfə e.ə. III əsrin iyirminci illərində çəkilir. Söhbət Polibinin əsərinin bir parçasından gedir.