cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Krasimir Genov
Həyatı
Son 2 il ərzində Bolqarıstanın özəlləşdirilmiş telekommunikasiya operatoru olan BTC, həmçinin paytaxt Sofiyanın aparıcı internet provayderilərindən birinin biznes-marketinqinin yenidən qurulması prosesinə rəhbərlik edib.
2009-cu ilin avqustun əvvəlindən Krasimir Bakcell-in Kommersiya Direktoru vəzifəsində çalışmağa başlayıb.
2019- 2020-ci ildən karyerasına Azercell-də davam edib.
Yarpaqlı sarıbaş
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Şərqi Qafqazda, Qərbi Monqolustanda, Altayda, Avropada, Orta Asiyada yayılmışdır.
Botaniki təsviri
Nazik, birillik zoğları olan, alçaq, möhkəm çinli kolcuqdur. Yarpaqları xırda, xətvari, oraqvari əyilmiş, göyümtül, çılpaq, sulu, alt tərəfi qabarıq, ucu əyilmiş, oturaqdır. Sünbülləri uzunsov-silindrikdir. Meyvələrində çiçəkyanlığı qalxanvari, 4-5 bucaqlı, sarımtıl və ya qırmızı, kənarları yuxarıya burulmuş və mərkəzində kiçik qabarcıqlı qalxan əmələ gətirir. Toxumları şaquli, yumru, diametri təxminən 1 mm-dir.
Ekologiyası
Şoran torpaqlarda bitir. İstiyə, quraqlığa davamlıdır.
Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda və Naxçıvan MR-da dağətəyi zonalarda yayılmışdır.
İstifadəsi
Payızda və qışda dəvələr, qoyunlar və keçilər üçün yemdir. Potaş və sodanın alınması üçün materialdır. Nadir növdür.
Monqorlar
Monqorlar, Tu xalqı — (monqol. Монгор ястан, ) — Çin Xalq Respublikasında rəsmən tanınan 55 etnik azlıqdan biri. Ana dilləri Monqor dilidir. Monqor dili Altay dil ailəsinin Monqol qrupunun şərq yarımqrupuna daxil olan dillərdən biridir. Çində 1990-cı il sayımı zamanı 191.624 nəfər, 2000-ci il sayımı zamanı 241.198 nəfər, 2010-cu il sayımı zamanı isə 289.565 nəfər etnik monqor siyahıya alınmışdır.
ATV International
Azad Azerbaijan International — 2009-cu ildə fəaliyyətə başlayıb, 2013-cü ildə adı dəyişdirilərək CBC olan, Azərbaycanın ilk və yeganə beynəlxalq telekanalı.
Tarixçə
ATV International 2009-cu ilin oktyabr ayının 5-də "Hotbird 13" peykində test yayımına başladı. Həmin vaxt kanalın işçi heyətini formalaşdırmaq çətin olduğundan Azad Azərbaycan TV-də tez-tez bu kanalla əlaqədar iş elanı verilirdi. Test yayımı müddətində əsasən filmlər yayımlayırdı. 29 dekabr 2009-cu il tarixində əsas yayıma keçmişdir. Telekanalda xəbərlər 4 dildə - ingilis, rus, fars və erməni dillərində yayımlanırdı. Filmlər isə original dillərində nümayiş etdirilirdi. Sənədli filmlər əsasən, Ermənistanla informasiya müharibəsi ilə əlaqədar yayımlanırdı. Lakin kanalın gəlirlərinin olmaması, üstəlik populyarlığının az olması Azad Azərbaycan Teleradio Yayım Şirkətinin qənaət məqsədi ilə kanalı əlindən çıxarması fikrinə gətirib çıxartdı və bu məqsədlə 10 aprel 2013-cü il tarixində kanal SOCAR şirkətinin tabeliyinə verilmiş və kanalın adı dəyişdirilərək "CBC" (Caspian International Broadcasting Company) olmuşdur.
ATV International "Televiziya Filmləri Studiyası"
"ATV International Televiziya Filmləri Studiyası" Azərbaycanda sənədli film istehsalçılarından biridir. Studiya Azad Azərbaycan Televiziyasının strukturuna daxil idi. Bədii və sənədli filmlərin istehsalı ilə məşğul olan "ATV International Televiziya Filmləri Studiyası" yarandığı gündən maraqlı filmlərin istehsalı ilə məşğul olub. Teleşirkətin ilk peşəkar telefilm studiyası 2011-ci ilin avqust ayında yaradılıb. Studiya Azad Azərbaycan TRYŞ-nın tarixində ilk sənədli televiziya filmlərinin çəkilişlərini həyata keçirmiş və bir il ərzində müxtəlif növdə 26 televiziya filmi istehsal etmişdir.
UFC
thumbnail|right UFC (tam adı: Ultimate Fighting Championship) — tərcümədə "son hədd mübarizə çempionatı" deməkdir.
Tarixi
UFC qarışıq döyüş növlərinin ilk beynəlxalq çempionat kimi 12 noyabr 1993-cü ildə yaradılmışdır. Çempionatın təşkilatçısı Dana Whitedir. Yarışlar ABŞ-nin Las-Veqas şəhərində keçirilir. Bu günə qədər bir çox idmançılar bu çempionatda güclərin sınayıblar və qalib olublar, bunlara misal olaraq məşhur Ciu-citsu döyüşçüləri yetirən Qreysi ailəsinin nümayəndəsi Roys Qreysi, Ken Şemrok, Anderson Silva, Corc Sen-Pier, Joze Aldu, Dominik Kruz və s. kimi göstərmək olar.
Bu çempionatda da başqa idman yarışlarında olduğu kimi idmançılar öz çəkilərindəki idmançılarla döyüşürlər (120 kq, 93 kq, 84 kq, 77 kq, 70 kq, 66 kq, 61kq).
Döyüşlər qəfəsdə keçirilir və bu qəfəs 8 künclü olur.
Çempionatı hakimlər idarə edir, tanınmış hakimlərdən biri də Con Makkartidir. Döyüş başlamışda hakim idmançılara qadağan olunmuş zərbələri və qadağan olunmuş yerlərə zərbə vurulmamağı başa salır və kənar şəxslər qəfəsdən xaric olduqdan sonra döyüşə başlamaq əmriin (fight) verir. Bu yarışlarda da qadağan olunmuş yerlərə zərbə vurmaq və xəsarət yetirmək olmaz, məsələn: gözə barma batırmaq, başın ənsə hissəsinə zərbə endirmək, onurğa sütununa zərbə endirmək və s. Yarışda qəfəsdə olan hakimdən başqa 3 hakim kənardan oyunun gedişinə diqqət edir.
Bu dünya şöhrətli idman yarışında güclü cinsin nümayəndələri ilə yanaşı zərif cinsin nümayəndələridə mübarizə aparırlar (Ronda Rousey).
UFC çempionatında qalib elan olunmuş döyüşçüyə yarışın fəxri qızıl kəməri və pul mükafatı verilir.
Qaraqaya dağı (Qax)
Qaraqaya dağı - Qax rayonunda hündürlüyü 3465 m olan dağ. Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacında yerləşir.
Coğrafi mövqeyi
Qaraqaya dağı Azərbaycan Respublikası Şəki rayonu ilə Dağıstan Muxtar Respublikası Rutul rayonu arasında yerləşir. Kür-təpə və Qaflan dağları arasında yerləşir. Qaraqaya və Seyidyurd dağları arasından Şinçay axır.
İrma Qreze
İrma İda İlza Qreze (, 7 oktyabr 1923 † 13 dekabr 1945) — SS qoruma eskadrasına xidmət göstərən qadın idi, o, həmçinin Ravensbrük və Osvensim (Auşvitz) nasist konsentrasiya düşərgələrinin nəzarətçisi və Bergen-Belzendə qadın bölməsinin rəisi idi.
Qreze Bergen-Belzen və Osvensimdə insanlığa qarşı törətdiyi cinayətlərə görə, məhkəmənin yekdil qərarı ilə asılmaqla ölümə məhkum olunmuşdur. 22 yaşında edam olunan İrma, həm də XX əsr Britaniya məhkəmə qanunlarına uyğun olaraq öldürülən ən gənc qadın idi. Konsentrasiya düşərgələrinin məhbusları onu öz aralarında Osvensim kaftarı adlandırırdılar.
Həyatı
İrma Qreze sadə süd fermasının işçiləri olan Berta və Alfred Qrezenin ailəsində anadan olmuşdur. İrma 5 uşaqdan üçüncüsü idi. 1936-cı ildə onun anası Berta həyat yoldaşının yerli pivəxana sahibinin qızı ilə uzun illər sevgi əlaqələrində olduğunu öyrəndikdən sonra, xlorid turşusunu içərək özünəqəsd etmişdir. Bu ailə faciəsindən sonra, onun atası Alfred Qreze NSDAP partiyasına daxil olmaq barədə xeyli fikirləşir, lakin sonda o, 1939-cu ildə yenidən evlənməyi qərara alır.
1938-ci ildə 14 yaşı olarkən Qreze oxumaq istəmədiyinə, sinif yoldaşlarının təzyiqlərinə və atasının da bəyənmədiyi "Alman qızları liqası" adlı nasist təşkilatına qoşulmaq istədiyinə və ümumiyyətlə nasizm mövzusuna göstərdiyi fanatik aludəçiliyinə görə məktəbdən uzaqlaşır. Digər təsadüfi iş yerləri arasında, onun müxtəlif SS sanatoriyalarında iki il ərzində tibb bacısının köməkçisi qismində çalışmağını qeyd etmək olar. Gələcəkdə tibb bacısı kimi fəaliyyət göstərməyi arzulayan İrma Qreze, peşə məktəbinə daxil olmaq üçün uğursuz cəhdlər edir.
Həmin illər Almaniya mətbuatında tez-tez "Məhbuslar üzərində nəzarət", "Ağır əziyyət tələb etməyən iş" kimi cəlbedici elanlar səslənirdi. SS ilə bağlı qadınlar üçün iş təklifi yaxşı əmək şəraiti, yaşayış, geyim və yüksək əmək haqqı ilə insanları yoldan çıxarırdı. Yaxşı fiziki formaya sahib namizədlərə aid tələblər sadə idi: onların yaş həddi 21–45 il, məhkumluq isə olmamalı idi. Gələcək alman nəzarətçiləri və keşikçilərinin təlim kursları 4 həftədən yarım ilədək davam edirdi. Burada həmin qadınlara məhbuslarla kobud rəftarı, fanatizmi və məhbusların əzablarına qarşı hissiyatsız olmağı öyrədirdilər. Konslagerdə yaxşı ödənilən nəzarətçi işinə daha çox saç ustaları, bilet satanlar və müəllimlər cəlb olunurdu. Müsahibə zamanı onlar nasizm ideologiyası barədə öz biliklərini nümayiş etməli idilər. Qəbul imtahanlarından sonra onlar "SS köməkçiləri" qismində müqavilə imzalayırdılar. Onların başlıca vəzifəsi, məhbuslara və onların yerinə yetirdikləri işlərə nəzarət etmək idi. Onlara hərbi üslubda tikilmiş xüsusi geyimlər verilirdi. Yalnız xüsusi qəddarlıq göstərən nəzarətçi-qadınlar xidməti pilləkən üzrə irəliyə bilirdilər.
Həbs düşərgəsində gözətçilik fəaliyyəti
İrma Qreze həbs düşərgəsi xidmətinə könüllü qəbul olunduqdan sonra, süd istehsal edən kiçik zavodda köməkçi fəhlə işləyir və ərə gedə bilmir. 1942-ci ilin ortalarından o, Ravensbrük düşərgəsində qadın-mühafizəçi qismində xidmət aparırdı, 1943-cü ilin martında isə o, Auşvitz-Birkenau düşərgəsinə göndərilmişdir. 1944-cü ilin ikinci yarısında ona Rapportführerin rütbəsi (qadın-nəzarətçiləri üçün verilən ikinci ən böyük rütbə) verilmişdir. Yeni vəzifə çərçivəsində, o, məhv etmək üçün qaz kameralarına aparılacaq məhbusların seçimində aktiv iştirak etmişdir.
1945-ci ildən başlayaraq, Qreze Osvensimdən Ravensbrükə daşınan bütün məhbusları müşayiət edirdi. Ravensbrük düşərgəsinin təhlükəli yerdə yerləşməsi ilə əlaqədar, 1945-ci ilin mart ayında məhkumların çoxluğu ilə yanaşı Qreze də Aşağı Saksoniya vilayətində yerləşən başqa bir ölüm düşərgəsinə, yəni Bergen-Belzenə köçürülür. Qreze qaçmaqdan boyun qaçıran SS-in digər personalı ilə birlikdə, 1945-ci il aprelin 17-də ingilis ordusu tərəfindən əsir götürülmüşdür.
Əsirlikdə olarkən Qrezeyə hədsiz nifrət bəsləyən yəhudi əsilli Olqa Lendyel "Beş tüstü bacası" adı ilə tanınan və öz qələminin məhsulu olan memuarlarında yazırdı ki, qadın düşərgəsində keçirilən seçimlər iki SS nəzarətçisinin — Elizabet Hasse və İrma Qrezenin başçılığı altında həyata keçirilirdi. Müharibədən sonrakı qərb mətbuatında İrma Qrezenin mümkün seksual deviasiyaları daim müzakirə olunurdu; onun SS mühafizəkarları, Bergen-Belzendə komendant kimi fəaliyyət göstərən Yozef Kramerlə və hətta Yozef Mengele ilə çoxsaylı seksual əlqələri olduğu iddia olunurdu. Lakin bütün bu məlumatların heç bir əsaslı təsdiqi yoxdur. Konslagerdə həkim işləyən keçmiş dustaq Gizella Perl onun haqqında bunları demişdir: ''O, həyatımda gördüyüm ən gözəl qadınlardan biri idi. Onun təsəvvürə belə gətirməyin çox çətin olduğu təmiz sifəti və mavi, belə parlaq və günahsız gözləri var idi. Bununla belə, İrma Qreze həyatımda gördüyüm ən qəddar və ədəbsiz varlıq idi…''. 26281 nömrəsi ilə tanınan keçmiş dustaq Stanislava Raxvalova öz ifadələrində bunları demişdir: ''İrma lezbiyan idi. İlk növbədə, onun xoşuna gənc, gözəl, xüsusilə də polyak qızları gəlirdi''.
Məhkumlar üzərində işgəncə üçün İrma Qreze emosional və fiziki üsullardan istifadə edir, qadınları ağır dəyənəklə amansızcasına öldürür və məhkumların əsassız ovuna baxaraq ləzzət alırdı. Məhkumların bir neçə gün ac saxlanılan vəhşi itlər tərəfindən təqib olunması onun ən sevimli əyləncəsi idi. İrma ağır çəkmələr geyinməyi çox sevirdi və tapança ilə yanaşı, yanında hər zaman hörmə qamçı gəzdirirdi. O, sevinclə məhbusların seleksiyasında iştirak edir və hamilə qadınların ayaqlarını kəndirlə bağlayaraq, doğuş zamanı onların daha çox qeyri-insani əzablarına maraqla baxırdı.
Hərbi cinayətlər məhkəməsi
Belzen prosesi zamanı Qreze hərbi cinayətlərdə ittiham olunan daha 45 nəfər ilə birlikdə məhkəmə qarşısında durdu. O, mühakimə dövrünün ilkin mərhələsində (17 sentyabr-17 noyabr 1945) həbs edilmiş və onu mayor L. Krenfild təmsil etmişdir.
Məhkəmə işləri Britaniya qanunvericiliyi əsasında Lüneburqda baş tutmuş və günahlandıran tərəf 1929-cu il Cenevrə konvensiyasında əsirlərlə davranış haqqında qeydlərə əsaslanmışlar. Ona qarşı ittihamlar, düşərgə həbsxanalarında saxlanılan dustaqları amansızcasına və işgəncə ilə öldürülməyinə yönəlmişdir. Məlum idi ki, Qrezenin sadizmi daha çox seksual xarakter daşıyırdı. O, öz cinsi həqarətləri üçün hər iki cinsdən olan məhkum-qurbanları bir yerə toplayaraq, onları ən qeyri-adi üsullarla sevişməyə məcbur edirdi (məhz buna görə də o, nimfoman ləqəbi ilə də tanınırdı).
Məhkəmə prosesi zamanı, İrma özünün həyatı barədə qısaca məlumat verir: .
Narva Trans FK
Narva-Trans — Estoniyanın futbol klubu.
İrma Qreze
Hərbi cinayətlər məhkəməsi
İngilis jurnalistinin "Sən niyə bütün bu dəhşətli hərəkətləri etdin?" sualına İrma rişxəndlə bunları dedi: ''Almaniyanın antisosialist elementlərdən təmizlənməsi mənim üçün yeni bir vəzifə idi. Burada söhbət xalqımızın gələcəyinin təmin edilməsidən gedirdi''. Səhvlərini etiraf etməkdən qəti şəkildə imtina etdiyindən, Lüneburq məhkəməsi onu ölüm cəzasına məhkum etdi. Sıxıcı həbsxana paltarını geyinməsinə baxmayaraq, "Gözəl bədheybət" ləqəbli, qıvrım saçlı və mavi gözlü Qreze edamdan əvvəlki gecə işgəncəverən SS yoldaşı Elizabet Folkenrat ilə birlikdə alman mahnılarını bərkdən oxuyurdu. Edam günü İrma Qreze başının üzərinə ağ qapaq geyindirən cəllada baxaraq gülümsəyir və təhtəlşüur bir səs ilə "Schnell!" (yəni Tez ol!) deyir. O, britaniya ədliyyə orqanları tərəfindən asılmış ən gənc qadın idi. Həbs düşərgələrində xidmət göstərən nəzarətçi-qadınların əksəriyyəti cəzadan qurtula bilmişdi. Hal-hazırda bəzi tarixçilər bu nəzarətçilərə cinayətkarlar kimi yox, psixoloji müharibə qurbanları kimi baxırlar, bu isə, kifayət qədər təhlükəli bəraətdir.
Narva Trans FK
Avropa kuboklarında iştirak
2 dəfə Avropa kubok yarışlarında iştirak edib.
İrma Qreze
Hərbi cinayətlər məhkəməsi
Cümə axşamı, 13 dekabr 1945-ci ildə Qreze Hameln türməsindən nəhayət çıxardılaraq, dar ağacına gətirilmişdir. Qadınlar bir-bir edam olunurdu, onların artıq ölü cəsədləri bir neçə müddət kəndirdə asılmış vəziyyətdə saxlanılırdı. Kişiləri isə cüt-cüt asırdılar, onların cəsədləri isə dərhal yığışdırılırdı. Məşhur britaniyalı cəllad Albert Pyerrpointin yaxın dostu olan polk feldfebeli O'Nil öz memuarlarında bunları qeyd etmişdir: .
Qızılquyruq sar
Haqqında
Qərbi Alyaskadan, Şimali Kanadaya, cənubda Panamaya və Kariblərə qədər Şimali Amerikanın bir çox bölgəsində törəyər, bu bölgədə ən məşhur olan Buteo növlərindən biridir. Qızıl quyruqlu şahin yaşadığı bölgədə bütün mühitə uyğunlaşa bilir. Görünüşləri və yaşadıqları yerlər ilə bir-birindən ayrılan 14 alt növü qəbul edilmişdir. Boyları 45-50 sm, qanad açıqlıqları 110-145sm və ağırlıqları 690-1600 qr arasında dəyişir. Bu ölçüləri ilə Şimali Amerikada yaşayan Buteo cinsi quşların ən böyük növlərindən biridir. Dişi növləri erkək növlərindən daha böyükdür.
Bəzən ayrı növ olaraq qəbul edilən Harlan şahini aşağıda taksonomiya bölməsində göstərilmişdir.
Qızıl quyruqlu şahinlər otlaqlar, meşələr,çöllər və bir çox bölgələr daxil olmaqla bir çox yerlərdə və yüksəklilkərdə yaşaya bilərlər. Arktikanın sıx meşələri xaricində, Şimali Amerikanın hər yerində mövcuddurlar. Kanada, Meksika və ABŞ-da qanuni olaraq qoruma altına alınmışdır.
Qızıl quyruqlu şahin Amerika mədəniyyətində vacib bir yerə sahibdir. Tükləri bəzi qəbilələr tərəfindən müqəddəs sayılır və dini mərasimlərdə istifadə edilir.
Fiziki xüsusiyyətləri
Erkək quşlar 45-65 sm boyunda və 690-1300 qram ağırlığında ola bilərkən, dişilər 48–65 sm boyunda, 900-2000 qram ağırlığında olurlar.Bir çox yırıtcı quş növlərində olduğu kimi erkək və dişiləri arasında fərqliliklər vardır, erkəklər dişilərdən 25% daha böyükdür.
Qızıl quyruqlu şahinlərin tükləri növlərinə və olduqları bölgələrə görə fərqlilik göstərirlər. Bu fərqlilik tük tökmə ilə əlaqəli deyildir, polimorfizmə bağlıdır. Şimali Amerikanın qərbində olan B.J. calurus növü ən çox dəyişkənlik göstərən növüdür. Üç fərqli rəng tipi vardır; açıq, tünd və pas rəngi. Tünd və pas rəngində olan növləri populyasiyanın 15-20% ni təşkil edir.
Rəng tonları, izləri fərqli olsa da, ümumilikdə eynidir. Qarınaltı tükləri kürək tüklərindən daha açıq rəngdədir. Qarın hissəsində olan qəhvərəngində bant bütün rəng tiplərində mövcuddur. Dimdikləri, yırtıcı quşlarda olduğu kimi çəngəl şəklindədir və tünd rənglidir. Dimdiyin dibi və ayaqlari sarı rənglidir. Yetişkin olmayan quşlar, yaxın məsafədən sarı rəngli irisləriylə seçilir. Quşlar 3-4 ile yetişkin olmağa başlayarkən, iris tündləşər və qızılı qəhvərəngi bir tona çevrilər.
Taksonomiyası
Qızıl quyruqlu şahin sağlam görünüşlü, geniş qanadlı və orta boylarda, gündüz yırtıcı quşlardan ibarət olan Buteo cinsinin bir növüdür. Bu cinsə aid olan quşlar şahin olaraq bilinir. Görünüşləri və yaşadıqları yerlər ilə bir birindən ayrılan 14 alt qrupu vardır.
Uçuş
Qızıl quyruqlu şahin mümkün olduğu qədər enerjisini qorumaq üçün v şəklində açdığı qanadları ilə havada süzülür. Küləyə qarşı qanad çırparaq müəyyən bir nöqtədə dura bilər. Süzülərkən və yaxud qanad çırparkən 32–64 km/s sürətlə uçar.
Bəslənmə
Qızıl quyruqlu şahin fürsətçidir. Əsas qidası kiçik məməlilərdir, lakin quşları və sürünənləridə yeyə bilər. Ovları mövsümə və bölgəyə görə dəyişər. Ən çox ovladıqları heyvanlar arasında siçan, tarla siçanı, sincab yer alır. Bunların xaricində az da olsa, yarasalar, ilanlar, balıqlar və böcəklər də ovladıqları heyvanlar arasındadır. Əsarət altında olan qızıl quşlar gün ərzində 135 qram qida qəbul edər. Qızıl quyruqlu şahin quşları havada tutar, alçaqdan uçaraq yerdə olan heyvanları təqib edərək ovlayar.
Çoxalması
Qızıl quyruqlu şahin cinsi yetişkənliyə iki yaşında çatar. Cütlərdən biri ölənə qədər tək əks cinslə cütləşər. Eyni yuva cütlük tərəfindən illərlə qoruna bilər. Cütləşmə zamanı erkək və dişi şahinlər bir birinin ətrafında çığlıqlar ataraq uçuşarlar. Erkək havada akrobatik hərəkətlər edib, yerə enib təkrar yüksələr. Bu hərəkətləri bir müddət sərgilədikdən sonra qısa müddətlik erkək dişinin pəncələrini öz pəncələri ilə tutar. Bundan sonra cütləşərlər. Araşdırmalara görə mart və aprel ayında daha çox yumurta yumurtlayarlar. Yumurtlama iki gündə bir yumurta şəklində olar. Yumurtalar çox vaxt 60x47 mm ölçülərindədir. 28-35 gün sonra 2-4 günlük vaxt içərisində yumurtalar çatlamağa başlayar və bala yumurtadan çıxan kimi bəslənmək məcburiyyətindədilər. Qidanı həm balaya, həm də dişiyə erkək quş gətirir. Dişi quş qidanı kiçik hissələrə ayıraraq balasını bəsləyər. 42-46 gün sonra bala şahinlər kiçik uçuşlar edərək yuvadan ayrılarlar. 10 həftə içərisində balalar ovlamağı və uçmağı öyrənər.
Tomas Sey
Tomas Sey — məşhur Amerikan zooloqu və entomoloqu.
Don Covanni
Don Covanni və ya Cəzalandırılmış əxlaqsız (KV 527, ) — "Şən drama" iki pərdəli Mosartın, Antonio de Samoranın pyesi əsnasında Lorenso da Pontenin yazmış olduğu librettoya bəstələmiş olduğu opera. Operanın ilk premyerası 29 oktyabr 1787-ci ildə Praqada Məhəllə teatrının səhnəsində oynanılır. 7 may 1788-ci ildə isə Vyanada təkrar oynanılır. Opera həm "Don Covanni…" həm də "Don Juan…" kimi də adlandırılır. Çünki personajın adı ispanca don Xuan, fransızca don Juan, italyanca isə don Covanni kimi tələfüs edilir.
I Pərdə
Bu hadisəyə görə Çerlina Mazettodan üzr istəyir. Mazettonun könlü alınsa da qisas almağa söz verir. Çoxlu sayda maskalı adamlar, kəndli qadın və kişilər şənliyə hazırlaşırlar. Don Covanni yeidən Çerlinanı xəlvətə çəkmək istəyərkən qışqırığa bütün qisasçılar: donna Anna, don Ottavio, donna Elvira və Mazetto yetişirlər. Əlində qılınc don Covanni qaçıb gizlənir.
II Pərdə
Leporello artıq don Covanniyə qulluq etmək istəmir. Don Covanni isə yeni macaralar sorağındadır. O, donna Elviranın qulluqçusunu yoldan çıxartmağa hazırlaşır. Bunun üçün Leporello ilə paltarını dəyişir. Öz ağasının rolunda donna Elvira Leporellonu tanıya bilmir. Qəflətən Mazetto öz kəndçiləri ilə Leporellonun paltarını geymiş don Covanninin qarşısına çıxsalar da onu səhv salırlar. Yalançı Leporello kəndliləri dolayıb, Mazettonu döyür. Çerlina Mazettonu yenə də sakitləşdirməyə müfəssəl olur. Donna Elviradan canını qurtara bilən Leporello təzədən qisasçıların əlinə düşür. Don Covanni bütün günahları qulluqçusunun üstünə ataraq yenidən aradan çıxır. Leporello və don Covanni qəbirstanlıqda görüşürlər. Don Covanni qulluqçusunun başına gələnlərə gülür. Məzar daşının arxasından gələn səs onu tezliklə öləcəyi ilə hədələyir. Don Covanni Komandorun heykəlini tanıyır və onu yeməyə evinə dəvət edir, qorxu içində qulluqçu ilə qəbirstanlığı tərk edir.
Don Ottavio donna Annanı toya görə tələsdirir. Anna isə qisas almamış bunun mümkünsüzlüyünü deyir. Donna Elvira sonuncu dəfə don Covannidən əvvəlki həyata qayıtmasını yalvarsa da xeyri olmur. Bu zaman Komandorun heykəlini görən donna Elvira qışqıraraq huşsuz yıxılıb qalır. Komandor don Covannini tovbə etməyə çağırsa da o, bundan imtina edir. Bu dəm otaq alova bürünür və don Covannini cənginə alaraq cəhənnəmə yollayır.
Aslandüz döyüşü
Aslandüz döyüşü — 1813-cü il oktyabrın 18-də Rusiya-İran arasında Cənubi Azərbaycanda,Muğan ərazisində olan,Rusiyanın qələbəsi ilə nəticələnən döyüş.
Bu ərazinin Azərbaycan tarixində xüsusi bir rolu vardı. Gülüstan müqaviləsinə yol,məhz Aslandüzdən keçirdi.
Böyük Britaniya hökuməti qüvvədən düşmüş İran ilə Rusiya arasında barışığa yol verməməyə çalışırdı. 1810-cu ildə general Malkolm yenidən İrana gəlib çoxlu top və tüfəng gətirdi. 1811-ci ildə Ouzli Harvord Consun yerinə Tehrana böyük elçi göndərildi. O, 1809-cu il müqaviləsi üzrə nəzərdə tutulan pul yardımının yeni üçillik məbləğini (360 min funt sterlinq və ya 600 min tümən) Fətəli şaha yetirdi. Tezliklə İngiltərədən İrana 12 top,12 min mərmi,12 min tüfəng,12 min əsgərin geyimi üçün mahud göndərildi.
1810-1811-ci illərdə Türkiyə ilə savaşda Rusiyanın bəzi uğurları sülh bağlanmasını tezləşdirdi. 1812-ci il mayın 16-da Buxarest sülh müqaviləsi imzalandı. Türkiyənin Qafqaz sərhədləri dəyişməz qaldı. Bununla Türkiyə Transqafqaz torpaqlarının çoxunun Rusiyaya qatılmasını tanımalı olurdu.
1812-ci ilin başlanğıcında 20 minlik Abbas Mirzə ordusu yenidən Qarabağa girib Şahbulağı tutdu. General Kotlyarevski bu ordunu vurub buradan çıxardı. Həmin ilin yayında Fransanın böyük bir ordu ilə Rusiyaya soxulması İranda ruh yüksəkliyi və sevinclə qarşılandı. Artıq iyul ayında İranın atlı qoşunları Gəncəyə,sonra isə Şəkiyə basqın etdi.
Tarixi
thumb|left|İngiltərə nümayəndə heyəti [[Fətəli şah Qacarın sarayında: general Con Malkolm, Harford Consın və Qor Ouzli]] Rus qoşunları Rusiya-Türkiyə müharibəsinin Qafqaz və Balkan cəbhələrində bir sıra qələbələr qazandılar. M.İ.Kutuzovun komandanlığı altında Balkanlardakı qələbə xüsusən təsiredici idi və bu da Türkiyəni sülh istəməyə məcbur etdi. 1812-ci ilin mayın 16-da Buxarestdə Rusiya ilə Türkiyə arasında sülh müqaviləsi bağlandı. Bu müqaviləyə görə,Türkiyə Zaqafqaziyanın böyük bir hissəsinin rusiya tərəfindən işğal olunmasını təsdiq etdi. İndi İran Rusiyanı müəyyən güzəştlərlə belə bir müqavilə bağlamağa sövq etməyə can atırdı,Rusiyada İranla sülh bağlamasında maraqlı idi,cünki Qərbdə Fransa ilə münasibətlər kəskinləşirdi.
General Rtişşev 1812-ci il aprelin 20-də Zaqafqaziya diyarını idarə etməyə və buradakı rus qoşunlarına komandanlığa başlayanda İranla sülh bağlamaq göstərişi aldı. İndi rusiya demarkasiya xəttinin Kür, Araz, Arpaçay çayları boyunca keçməsi barədə əvvəllər irəli sürülən təkliflərdən imtina edir və sərhədi işğaldan sonra necə varsa elə qurmağa razılaşırdı. Lakin danışıqlar uzandı,çünki Abbas Mirzə ərazi güzəştləri tələb edirdi.
Bu zaman beynəlxalq münasibətlərdə yeni dəyişikliklər baş verdi. 1812-ci ilin yayında Napaleon Fransası ilə Rusiya arasında müharibə başlandı. 1812-ci ilin iyulun 8-də İngiltərə ilə Rusiya arasında Fransa əleyhinə yönəlmiş müqavilə imzalanmasına baxmayaraq,Rusiyanın başının Fransa ilə müharibəyə qarışmasından istifadə edən İngiltərə İranda fəallaşdı. Abbas Mirzə rus ordusunun əsas qüvvələrinin Napaleona qarşı müharibəyə yönəlməsindən istifadə edərək,öz ordusunu Zaqafqaziya üzərinə yeni hücuma hazırlamağa başladı.
İran ilk növbədə Rusiyanı Qarabağdan sıxışdırıb çıxarmaq istəyirdi. Bunun üçün də,hər şeydən əvvəl,general Kotlyarevskinin dəstəsinin yerləşdiyi möhkəmləndirilmiş Mehrini tutmaq lazım idi. İyulun 12-də möhkəmləndirilmiş İran qoşunları Qarabağa soxuldular,lakin darmadağın edilib Arazın o tayına atıldılar. Avqustda 20 minlik İran qoşunu Lənkəran da,daxil olmaqla Talış xanlığı ərazisini ələ keçirdi. İran qoşunlarının digər dəstələri Ərçivanı tutub,bununla da Azərbaycanın içərilərinə doğru yol açdılar. Rusiyanın Zaqafqaziyadakı vəziyyəti yenə də mürəkkəbləşdi. Rus komandanlığı Abbas Mirzənin sülh bağlamaq üçün 40 günlük barışıq barəsində təklifindən istifadə etməyi qərara aldı. Danışıqlar sentyabrın 20-də Aslandüzdə başlandı və oktyabrın 10-dək davam etdi. Tərəflər özlərinin əvvəlki mövqelərindən əl çəkmək istəmədiyinə görə danışıqlar heç bir nəticə vermədi. Şah qoşunları yenidən hərbi əməliyyata başladı.
Lakin Abbas Mirzənin planları həyata keçmədi. O,ilk zərbəni Ağoğlan adlanan yerin yaxınlığında,Araz sahilində aldı. İrəvanlı Hüseynqulu xanın qoşunları isə Pəmbək və Şuragələ soxuldular. Onları çoxsaylı rus qoşunları qarşıladı. Bu qoşunlar Dilican dərəsində qələbə çaldılar. Pirqulu xan da Şəkidə darmadağın edildi,Abbas Mirzə qərara gəldi ki,özü Şəkiyə yerisin və Pirqulu xanın qalan qüvvələri ilə birləşsin. Bu məqsədlə o öz qoşunlarını Arazdakı Aslandüz keçidi qarşısında cəmləşdirdi. Rus dəstələrinin rəisi Kotlyarevski Abbas Mirzənin niyyətini başa düşdü və onun hərəkətlərinin qarşısını almaq qərarına gəldi. Lakin Kotlyarevskinin qüvvələri az idi,onun üçün qətiyyət və qəfillik tələb olunurdu. O,düşmənin arxasına keçmək və gözlənilmədən arxadan zərbə endirmək məqsədilə dağlara 70 kilometrlik gecə yürüşü etdi. Hücum o qədər gözlənilməz oldu ki, Abbas Mirzənin darmadağın edilmiş qoşununun qalıqları düşərgəni qoyaraq qaçmaqla canlarını qurtardı. Abbas Mirzə əzilmiş hissələrin qalıqlarını toplayaraq,səhərisi gün məğlubiyyətinin əvəzini çıxmağı qərara aldı. Lakin Kotlyarevski,Aslandüz istehkamlarına hücum edib onun qoşunlarını darmadağın etdi.
Lənkəranın alınması
Pirqulu xan İran qoşunlarının darmadağın edilməsindən xəbər tutaraq,tələsik Şəki xanlığını,ümumiyyətlə Şimali Azərbaycan ərazsini tərk etdi. Tezliklə Kotlyarevski İran qoşunlarını sıxışdırıb çıxarmaq üçün Lənkəran xanlığına göndərildi. O,1812-ci il dekabrın 17-də təxminən 2000 nəfərlik dəstə ilə Ağoğlandan yola düşərək arazı keçdi və dekabrın 21-də Lənkəran xanlığına daxil oldu. Xəzər donanmasıda buraya göndərilmişdi. İngilislər tərəfindən təlimat almış iranlılar Lənkəran qarnizonunu möhkəmləndirdilər. Lənkəran qarnizonuna 2500 nəfər piyadadan ibarət kömək gəldi.
Dekabrın 21-də İran qoşunlarının ön dəstələri Muğanda darmadağın edildi. Rus qoşunlarının yaxınlaşdığından xəbər tutan İran qoşunları Ərçivandan geri çəkildilər. Kotlyarevski Ərçivanda kiçik bir qarnizon qoyaraq,Lənkərana tərəf irəlilədi. O,xanlığın ərazisinə daxil oldu. Lənkəran qalasının təslim olunması barəsində Kotlyarevskinin dəfələrlə etdiyi təkliflər rədd olundu. Rus qoşunları qalanı dekabrın 30-dək davam edən fasiləsiz artileriya atəşinə tutdular. Dekabrın 31-də Kotlyarevski qoşunları üç hissəyə bölərək axşam qala divarlarına yaxınlaşdı. Amansız və qanlı çarpışma 3 saatdan çox şəkmədi və qala alındı.
Lənkəranın alınması Rusiya-İran müharibəsinin taleyini həll etdi. Abbas Mirzənin yanında xidmət edən fransız zabiti rus qoşunlarının Aslandüz və Lənkəranda qazandıqları qələbələrin əhəmiyyəti haqqında yazırdı:
İran ordusu
22 oktyabr 1812-ci ildə Abbas Mirzə ordusu ilə Araz çayının dayaz yerinə Aslandüzə yaxınlaşdı. Fars piyada qoşunları Darav Yurdun sol sahilində yerləşmişdi. Arazın sağ sahilində,bir təpədə süvarilər yerləşdi. İngilis zabitlərinin Arazın sahilinə süvariləri göndərməyin və çay boyunca piketlər qurmağın zəruriliyi barədə verdiyi zəmanətlərə baxmayaraq,bu heç vaxt edilmədi və postların sayıqlığı nəticəsində Abbas Mirzənin özünün böyük ordusu sücaəti,kiçik rus qüvvələrinin özünə inamı ilə ləğv edildi. İran tarixçisi Rzaqulu xan Hidayət bildirirdi:
Həm rus,həm də xarici mənbələrin bir sıra məlumatlarına görə,Aslandüz yaxınlığındakı fars ordusu təxminən 30 min nəfər idi. Lakin A.İ.Kruqov və M.V. Neçitaylova görə bu rəqəm çox yüksəkdir. Xüsusilə,düşərgədə demək olar ki,süvari (,, — at) olmadığını qeyd edirlər. Yüngül süvarilərin (qusarların) bu hissəsinin düşərgədən Şimali Azərbaycan vilayətlərinə,atlar üçün yaşıllıq toplamaq üçün göndərildiyi haqqında istinadlar var. "Hərbi ensiklopedik" lüğətdə Şəki xanlığına 3 min süvari göndərildiyi və fərqli yerlərə "güclü" at keşikçilərinin göndərildiyi barədə bəzi açıqlamalar var. Döyüşün özünün təsvirindən aydın olur ki,fars süvarilərinin bu hissəsi, rusların ilk hücumuna məruz qalan yüksəklikdə komandan idilər.
Aydınlı Hacı Paşa
Aydınlı Hacı Paşa (1339–1413) — XIV əsrdə yaşamış İslam dünyasında tanınmış Anadolu Türkü həkim ve din alimi.
Aslandüz döyüşü
İran ordusu
Avstriya Elmlər Akademiyasının almanca nəşrində Aslandüzdəki fars ordusunun sayının 20 min nəfər olduğu təxmin edilir. Ser Qor Ouslinin qeydlərinə istinadən- 14 minə qədər qoşunun olduğu bildirilir. İngilis mənbələrində də döyüşə 5 minə yaxın piyadanın qatıldığı bildirilir.
O dövrdə fars ordusunda olan Uilyam Monteys bildirdi ki,döyüş ərəfəsində Abbas Mirzənin özünə görə ordusu rus dəstəsindən beş dəfə üstün idi.
Aydınlı Hacı Paşa
Konyada doğulmuşdur, amma Aydına köçdüyü üçün Aydınlı olaraq tanınır. Əsl adı Cəlaləddin Xızırdır. Anadoluda təhsil aldıqdan sonra Misirə getmişdir. Burada özü bilinməyən bir xəstəliyə tutulub müalicə edib tibbə maraqlanmış və həkim olmuşdur. Qahirə xəstəxanasında baş həkim olub.
Əsərləri
2 əsəri türkçədir, digərləri ise ərəbcədir.
Aslandüz döyüşü
Rus heyəti
30 oktyabr 1812-ci ildə tarixində Kotlyarevski əsgərlərinə müraciət etdi.
Elə həmin gün Kotlyarevski iki yazılı əmr verdi: 1. Öldüyü təqdirdə verdiyi əmr
2. Hücum mövqeyi thumb|210px|Pyotr Stepanoviç Kotlyarevski Qəsdən qənaətbəxş olmayan qoşun sayı Qafqazda qaldı. Rtişçevin 22 noyabrda (4 dekabr) knyaz Qorçakova verdiyi raportuna əlavə olaraq,Aslandüz uğrunda döyüşən Kotlyarevski dəstəsindəki qoşun növləri aşağıdakılar idi: Cəmi: 2221 nəfər (Kotlyarevskinin özü də daxil olmaqla).
19 oktyabr
thumb|210px|[[Abbas Mirzə]] 19 oktyabr gecəsi,Qarabağlı bələdçi Murad Xan vasitəsilə rus dəstəsi,fars gözətçilərini atlayaraq Arazdan 15 verst yüksəkliyi keçərək,Aslandüzə çatdılar. Əvvəlcə dəstənin 6 silahı var idi, lakin keçid zamanı,silahlarla dolu olan qoşqunun biri uçurumdan düşdü və əsgərlər onu çəkməyə çalışdılar. Kotlyarevski dedi: Qardaşlar! Yaxşı mübarizə aparsaq,o zaman farsları beş silahla da məğlub edəcəyik, qayıdandan sonra çıxaracağıq,əgər qayıtmasaq,heç ehtiyacımız yoxdur. Hücum səhər saat 8-də başladı. Bu vaxt kapitan Lindsey bir qrup atlı ilə Araz istiqamətində ova getmişdi. Çaya çatmadan Lindsey və qrupu atlardan düşdü,qəfildən çay yatağının yanındakı dalanlardan tələsik çıxan böyük bir dəstə ilə qarşılaşdılar. Lindsey və digərləri,onların düşmənlər ola biləcəyini düşünə bilmədilər. Tezliklə bunların ruslar olduğunu başa düşən Lindsey və qrupu dərhal atlarının üstünə sıçradı və bütün sürətlə düşərgəyə tərəf qaçdılar.
Bu vaxt, aralarında süvarilər olan rus dəstəsi,fars süvarilərinə hücum etdi və onları komanda yüksəkliyindən aşağı atdı. Topçular tələsik şəkildə ora yetişdirildi və fars piyadalarını atəşə tutmağa başladılar. Abbas Mirzə,rusların hərəkətini dayandırmaq üçün piyada qoşunlarını yüksəklikdən aşağı endirərək Araza köçürdü,lakin Kotlyarevski manevr işlədərək və fars piyadalarını cinahdan vurdu. Rusların sayı barədə heç bir məlumatı olmayan farslar qaçdılar. Abbas Mirzə Dərəv-Yurd çayı sahillərinə çəkildi və Aslandüz yaxınlığında tikilmiş istehkamda yerləşdi.
Günortadan sonra Kotlyarevski əsgərlərinə istirahət verdi. Axşam farsların düşərgəsindən qaçan rus əsirləri ona təslim edildi. Abbas Mirzənin səpələnmiş dəstələrini topladığını dedilər. Farsların özünə gəlməsinə imkan verməyən Kotlyarevski gecə hücumuna başladı. Döyüşdən əvvəl Abbas Mirzədən başqa əsir götürməmək və hamını bıçaqlamaq əmri verildi. .
20 oktyabr
thumb|300px|Aslandüz döyüşünün sxemi 20 oktyabr gecəsi qrenaderlər və yegerlər tam sükutu müşahidə edərək farsların mövqelərinə yaxınlaşaraq qışqırdılar: "Uraa!" üç tərəfdən süngü hücumuna keçdilər. Zabit Borovski yeger alayının ön sıralarında öldürüldü. İranlıların bir hissəsi təpələrin birindəki istehkamlara tərəf qaçdılar və orada müdafiə mövqeyinə keçdilər. Digər bir hissəsi,bu istehkamların ruslar tərəfindən işğal olunduğunu nəzərə alaraq,özlərinə atəş açaraq,öldürdülər. Sonuncular isə həmin istehkamdan ayrıldı və ruslar tərəfindən öldürüldü və ya əsir götürüldü.
Farslar bir daha nizamsız qaçışa məruz qaldılar. Kazak dəstələri geri çəkilmədi. 2 minə qədər fars əsas istehkamda sığındı və hamısı içəri girən rus piyadaları tərəfindən öldürüldü və ya əsir götürüldü.
Abbas Mirzə 20 atlı ilə Təbrizə qaçmağa başladı. Döyüşdə ingilislər də öldü. Asayişi sona qədər qorumağa çalışan mayor Kristi boynundan yaralandı və batalyonun yarısından çoxu onu döyüş meydanından çıxartmaq istəyərkən öldü. Səhər yaralı ingilis mayoru rus dəstəsi tərəfindən tapıldı və ona kömək etmək istədilər,amma diri-diri təslim olmaq istəməyən Kristi,ona kömək etməyə çalışan zabiti bıçaqladı və əsgərlərə şiddətli müqavimət göstərdi;sonunda kazak tərəfindən vuruldu.
Yekunları
Rus dəstəsinin qənimətləri 12 (14-dən) ingilis silahı,36 falkonet,bütün xəzinələr və ehtiyatlar olduğu ortaya çıxdı. İngilis kiçik zabitləri də daxil olmaqla 537 nəfər əsir götürüldü (adları və rütbələri təyin edildi).
9 minə qədər öldürülmüş Farsın döyüş yerində qaldığı fərziyyəsi var,baxmayaraq ki,Kotlyarevski hesabatında 1200 qeyd olunmuşdu:
Nəticələri
Farslar hərbi güclərini itirdilər. 1804-1813-cü illərdəki Rusiya-İran müharibəsinin sonuna qədər artıq Rusiya üçün ciddi bir təhlükə yaratmırdılar. İngillər tərəfindən ayrılan vəsait özünü doğrultmadı. İran ordusunun Gürcüstanı sərbəst şəkildə işğal edə biləcəyi və Kaxeti və Şimali Qafqazdakı qiyamı daha da dəstəkləyə biləcəyi Şəki xanlığının istilasının qarşısı alındı. Zaqafqaziyadakı son İran qalası Lənkəran qalası idi,hansı ki,Fars qarnizonunun sayca üstünlüyünə baxmayaraq (4 min nəfər), 1 yanvar (13) 1813-cü ildə,olunan hücumdan sonra alındı. Kotlyarevskinin qətiyyətli səyləri nəticəsində,Abbas Mirzə köməyə gələ bilmədi. İranın savaşı uduzması,beynəlxalq münasibətlərin köklü dəyişilməsi barıç işini tezləşdirdi. Yaranmış şəraitdən istifadə edən İngiltərə Rusiya-İran arasında danışıqlara vasitəşilik etməyə nail oldu.
Aslandüz və Lənkəran qələbələri müharibənin taleyini həll etdi. Artıq aydın oldu ki,demək olar ki, heç bir şey rus qoşunlarının İranın içərilərinə doğru irəliləməsinə mane ola bilməz. İrandakı ingilis səfiri Ouzli Rusiya və İran arasındakı müharibənin dayandırılmasının zəruri olması haqqında Londondan göstəriş aldı. 1813-cü ilin əvvəllərində Rtişşev və sülh haqqında danışıqlara hazır olduğunu bildirmiş şah sarayı arasında yazışma başlandı. Rtişşev yenidən qeyd edirdi ki,tutulmuş bütün torpaqları Rusiya tərkibində saxlamaq şərtilə sülh bağlamağa hazırdır,bu isə şah sarayını razı salmırdı. Şah sarayı 1813-cü il yay kampaniyasının geniş planını işləyib hazırladı,öz casuslarını Azərbaycana və ümumiyyətlə,Zaqafqaziyaya göndərərək,yerli feodalları şah qoşunlarına kömək göstərməyə çağırdı. Lakin müsbət cavab almayaraq,habelə bir sıra parlaq qələbələrdən sonra rusiyanın Zaqafqaziyada güclənməsindən qorxaraq,sülh danışıqları başlamaq qərarına gəldi. Bu danışıqlar sentyabrın 27-də Qarabağda,Gülüstan kəndində başladı və 1813-cü il oktyabrın 12-də sülh müqaviləsinin imzalanması ilə başa çatdı.
Kormaranş-an-Büje
Kormaranş-an-Büje  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — En. Otvil-Lones kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Belle.
INSEE kodu — 01122.
Əhalisi
2010-ci ildə əhalinin sayı 859 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2010-cu ildə əmək qabiliyyətli 588 nəfər (15-64 yaş) arasında 433 nəfər iqtisadi cəhətdən, 155 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 73.6%, 1999-cu ildə 75.7%). Fəal 433 sakindən 427 nəfər (243 kişi və 184 qadın), 6 nəfəri işsiz (3 kişi və 3 qadın) idi. 155 hərəkətsiz 50 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 59 nəfər təqaüdçü, 46 digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Filippo Brunelleski
Filippo Brunelleski — İntibah dövrünün görkəmli italyan memarı və heykəltaraşı.
Bioqrafiya
XV əsrin əvvəllərində Florensiyalı alim və memar Filippo Brunelleski boyakarlıqda xətti perspektiv qanunlarını qurdu və təsvir etdi. Bu rəssamlara rəsmlərin müstəvi üçölçülü fəza təsvirini almağa imkan verdi. Strukturlarında Roma arxitekturasında görülən qübbə, kəmər, sütun kimi memarlıq elementlərindən istifadə etmişdir. İşlərində Florensiya Katedralinin qübbəsi, Romadakı Pantheon qübbəsindən sonra ən monumental və böyük qübbədir. Florensiyada San Lorenzo Kilsəsi, Pitt sarayı, Pazzi Şapeli və yetimlər yataqxanası memarın digər əsərlərindəndir.
Axıncı
thumb|sağ|300px|Axıncı bəylərinin Mohaç müharibəsi (1526)|Mohaç müharibəsindəki (1526) mücadiləsini əks etdirən bir miniatür (Süleymannamə) Axıncı (Osmanlı Türkcəsi: آقنجى Akıncı) və ya cəm şəklində Axıncılar — Osmanlı İmperiyasının hərbi təşkilatında, sərhəd bölgələrində, düşmən ölkələrinə hücumlar, basqınlar təşkil edərək zəiflətmə hərəkatında olan yüngül süvari birlikləri.
Etimologiyası
"Akıncı" sözü Türk mənşəlidir. Ak "akmak" felindən gələn sözün strukturunda feldən ad düzəltmə əlavə "-n" və addan ad düzəltmə əlavə "+cı" var: Ak-ı-n+cı. Sözün mənası "ak" felinin "ard-arda və kütləvi olaraq getmək", "axın etmək, zəbt etmək, hücum etmək" mənalarından yaradılıb.
Tarixi
Osmanlı İmperiyasının ilk illərində görülən və sərhəd boylarında qəza məqsədi ilə hücumlar təşkil edən "Qazilər" zamanla axıncılara çevrilmişdir. Osmanlı İmperiyasından nə vaxt bəhs edilsə, ilk ağla gələn şey Osmanlı hərbi gücünün ən önəmli təşkilatı olan axıncılar olur. Axıncılar, ürəklərindəki məhəbbət və həyəcanla özlərini dövlətin, millətin və dinlərinin behasına həsr etmiş, lazım gələndə canını verməkdən çəkinməyən haqq fədailəri idi. Axıncılar yağma üçün düşmən içinə girən və yalanla həyatlarını keçirən bir toplum deyildi. Onlar, özlərinə qılınc çəkməyənə qılınc çəkməz, aman istəyənə toxunmurdular. Müharibədə onların əsas rolu ön sıralarda yer alaraq düşməni demoralizə etmək və bu məqsədlə partizan taktikalarından istifadə edərək düşmən birliklərini dağıdırdılar. Hər biri ən azı üç xarici dili, ana dili kimi danışan, möhtəşəm cəngavərlərdi axıncılar. Axıncılar, axın etməklə kifayətlənməyib, eyni zamanda düşmənin vəziyyətini, yolları və qüvvələri haqqında məlumat toplamaq kimi kəşfiyyat vəzifəsini də yerinə yetirirdilər. Axıncılıqda xüsusi qaydalar var idi. Axıncılıq atadan oğula keçirdi və yalnız Türklərə məxsus hərbi bir birləşmədir. Bunları indiki hərbi təşkilatdakı desant birliklərinə bənzətmək olar. Axıncılar, Fateh Sultan Mehmetin bu sözlərini özlərinə şüar tuturdular: "Üstümüzə qılınc çəkilmədikcə, ölkəmizə girilmədikçə, təbəmə cəfa edilmədikcə bizdən kimsəyə zərər gəlməz" - prinsipi ilə hərəkət edirdilər. Axıncılar, əvvəldən nəyi qəbul etdiklərini çox yaxşı bilir, ölümlə qol-qola həyatlarını davam etdirir və bunu məhz Allah rizasını qazanmaq uğrunda edirdilər.
Osmanlı basqınçıları müxtəlif bölgələrdə olub hər bir birliyin başında sərkərdələri vardı. Min nəfərin komandanı minbaşı, yüz nəfərin komandanı yüzbaşı, on nəfərin komandanı onbaşı adlandırılırd. Bu komanda zəncirini bütün qüvvələrin başında olan "Axıncı Bəyi" tamamlayırdı. Rütbələri bəylərbəyi dərəcəsində olan axıncı bəyləri, fövqəladə səlahiytlərə malik olub, birbaşa sultandan əmr alardılar. Bir hərəkatın axın adını ala bilməsi üçün o səfərə axıncı bəynin qatılması lazım idi. Əks təqdirdə bu hərəkat axın adlandırılmırdı. Axıncılar, Avropada qorxu doğuran cəsur savaşçılar kimi tanınırdılar. Albaniya və Dalmaçyada Qazi Evrenos və oğulları, Mora və Yunanıstanda Qazi Turxan Bəy və oğulları, Bolqarıstanda Qazi Mihal Bəy və oğulları, Bosnya və ətrafında Malkoçoğlu ailəsi kimi axıncı ailələri atadan oğula axıncılığı davam etdirmişdilər. Osmanlı Dövlətində ilk axıncı bəyi Evrənos bəydir. Yuxarıda göstərilən axıncı ailələri isə daha sonrakı yürüşlərdə məşhur olmuşdular. Axıncılıq bir sistem halını almış və Osmanlı İmperiyasının Avropa fəthlərində böyük əhəmiyyətə malik olmuşdur.
Axıncılara təsis edilən müəyyən bir maaş yox idi. Əldə etdikləri qənimətin 1/5-ni verdikdən sonra, qalan hissəsilə dolanışıqlarını təmin edirdilər. Bəzilərinin isə timarları vardı (timar-xüsusi torpaqları). Səfərə çıxarkən düşmən sərhədinə çatacaq yemək verilir, daha sonrasını qılıncları ilə təmin edirdilər.
Osmanlı Dövlətində axıncıların sayı dəqiq olaraq bilinmir. XV əsrin ortalarına qədər saylarının 40.000 olduğunu tarix kitabları yazır. I Kosova müharibəsində axıncı sayının 20.000 olduğu qeyd edilmişdir. 1559-cu ildə bir yoxlamaya görə isə, Turxan axıncılarının sayı 7000 nəfərə yaxındır. Qanuni Sultan Süleymanın Budin və Avstriya yürüşlərində Mihalli axıncılarının sayı dövrün tarix kitablarında 50.000 olaraq göstərilmişdir.
Axıncı qanununa görə, əgər bir axıncı bəyi bir şəhəri fəth etsə buradakı daşınmaz əmlaklar padşaha (dövlətə) aid olur. Axıncı bəylərinə də bu bölgənin kəndləri timar olaraq paylanılırdı. Ümumiyyətlə Axıncı bəyləri də timarlardan əldə etdikləri gəlirləri xeyriyyə müəssisələri yaradaraq, buralara qoyardılar. Axıncıların istifadə etdikləri silahlar da, sürətlə hərəkət etmələrinə mane olmayacaq şəkildə idi. Ən çox istifadə etdikləri silahlar, qılınc, qalxan, qəmə, nizə və bozdoğan deyilən başı yumru qısa saplı bir cins toppuzdu. Axıncılarda zireh istifadə edənlərin sayı olduqca az idi.
Osmanlı ordusunun aparıcı qüvvəsi olan axıncılar, 1595-ci ildəki sədrəzəm Sinan Paşanın Eflak yürüşündəki məğlubiyyətinə qədər güclərini qoruyublar. Bu dəfə qayıdışında axıncılar, Dunay çayı üzərindəki uzun bir körpünü keçərkən, Eflak Voyvodasının intensiv top atəşi açdırması və taxta körpünün dağılması ilə əlaqədar Dunay sularında həlak oldular. Qarşıya keçməyən bir neçə min axıncı isə düşmən qılıncları altında şəhid oldular. Beləliklə, Türk axıncı ocağı bir daha altından qalxa bilməyəcəyi böyük bir zərbə aldı. Belə ki, bu səfərdən sonrakı qeydlərə görə axıncıların sayı 3000 nəfərə enmişdir. Vəziyyətin bu cür olduğu təqdirdə, hökumət yeni tədbirlər almaq məcburiyyətində qalmış və qalalardakı "Sərhəd qulu" təşkilatı möhkəmləndirilərək sərhədlərin qorunması bu təşkilata verilmiş, digər tərəfdən də Krım xanlarının atlılarından istifadə etmək qərara alınmışdır.
Ədəbiyyatda axıncılar
Tarixi dövrdə ədəbiyyatda axıncılar, axıncılıqla bağlı müxtəlif mövzularda əsərlər yaranmışdır. Müharibə, axın və qəhrəmanlıqla bağlı axıncı həyat tərzi, xalq arasında geniş yayılaraq əfasanələr yaranmışdır. Osmanlı xalq ədəbiyyatında çox sayda nümunələri vardır. Sərhəd nəğmələri tərzi, Alişimin Qaşları Qara, Estergon Qalası kimi müxtəlif nəğmələr bunlara misaldır. Türk şairi Yəhya Kamal Beyatlının "Axıncı" adlı bir şeiri var.
Dəliçətənə
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Bakı eyvanları (film, 1986)
Bakı eyvanları qısametrajlı sənədli filmi rejissor Zaur Məhərrəmov tərəfindən 1986-cı ildə çəkilmişdir. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Film Bakı şəhərinə yaraşıq verən, memarlıq baxımından diqqəti cəlb edən, məhz şəhərə məxsus olan qədim Bakı eyvanlarından söhbət açır.
Kənafabənzər dəliçətənə
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bakı eyvanları (film, 1986)
Məzmun
Film Bakı şəhərinə yaraşıq verən, memarlıq baxımından diqqəti cəlb edən, məhz şəhərə məxsus olan qədim Bakı eyvanlarından söhbət açır.
Kənafabənzər dəliçətənə
Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisi olub, kökümsovu yoğun budaqlanandır. Gövdəsi düzqalxan, çılpaq, hündürlüyü 2-3 m-ə bərabərdir. Yarpaqları cüt olmayan lələkli, iri, uzunluğu 10-35sm olub, növbəli, yalançı zoğu olmayan, saplağının uzunluğu 3-7 sm-dir. Çiçəkləri yaraşıqsız, tutqun, kiçik, düzgün, ayrı cinsiyylətli, yuxarı yarpaqları fırçayabənzər, uzunluğu 3-20 sm, gövdənin zirvəsindəki çiçəkləri süpürgə çiçək qrupunda toplanmışdır. Meyvələri uzunsov-ellipsşəkilli olub, böyük olmayan qutucuqdur. İkievlidir. Qafqazda iyundan avqusta qədər, Orta Asiyada isə iyun-iyul aylarında çiçəkləyir. Meyvələri avqust-sentyabr aylarında yetişir.
Bakı eyvanları (film, 1986)
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1986-cı ilin Azərbaycan filmləri 1980-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Kənafabənzər dəliçətənə
Botaniki xarakteristikası
Özünəməxsus dağ silsiləsi və dağ dərələrində yaşayır. Çətənə ilkin olaraq dayaz sucaq, yerlərdə zəif inkişaf edir, qalxır, sonradan böyüyərək yatır. Çətənə təbii şəraitdə əhəmiyylətli pöhrəliyə çevrilərək qrup halında yayılır.
Çətənənin xüsusən toxumlarından ehtiyatlı olmaq lazımdır. Tənəffüslə qəbulu olduqca təhlükəlidir. Qurudulma 40-50ºС temperaturda aparılmalıdır.
Tərkibi və təsiri
Yerüstü hissələrinin tərkibi flavonoidlər (10%): datişçin, qalanqinozid, datinozid, kannabin, rutin, datiskanin maddələrindən ibarətdir. Tərkibində alkaloidlər, triterpenoidlər, steroidlər və aşı maddələri (2,9%) vardır.
Dərman preparatları – Datiskan həbi 0,05 q. Spazmalotik dərmandır.
Famakoterapevtik qrup –Spazmalotik xassəli dərmandır.
Bu bitkinin əsasən ödqovucu və iltihabsorucu təsiri vardır. «Datiskan» adlı dərman maddəsi alınır ki, yaraəleyhinə və spazmalotik təsir göstərir. Yoğun bağarsağın saya əzələlərinə və öd yollarına təsir edir. Toksiki təsiri azdır. Ödqovucu kimi xolesistitlərdə, spazmalotik olmaqla, hipoasit qastritlərdə və mədə və onikibarmaq bağırsağın xorasında təyin edilir.
Əşrəfi yatağı
Əşrəfi yatağı — Xəzər in Azərbaycan sahilində, Bakı nın 105 kilometr cənub-şərqində, Qarabağ neft yatağı nın qərbində yerləşən qaz və neft yatağı.
Dan Ulduzu-Əşrəfi bloku
Dan Ulduzu-Əşrəfi bloku üçün ARDNŞ və Şimali Abşeron Əməliyyat Şirkəti (abr. ŞAƏŞ) konsorsiumu arasında kəşfiyyat, inkişaf və hasilat haqqında istehsal bölgüsü razılaşması (İBR) 14 dekabr 1996 tarixində imzalanmışdır. Müqavilə sahəsi 453 km² idi. Yatağın yerləşdiyi ərazidə suyun dərinliyi 160–180 metr arasındadır. Razılaşmaya əsasən, 3 kəşfiyyat quyusu qalılacaqdı, əgər uğurlu olarsa, istehsalat 2003-cü ildə başlayıb, 2007-ci ildə 7 milyon tona çatacaq hasilat ilə bitəcəkdi. Ümumi kapital investisiyası 2.5 milyard dollar olacağı ehtimal olunur. 3 kəşfiyyat quyusunun qazılmasından sonra Dan Ulduzu nda 2 milyon ton neft, 1998-ci ilin yanvar ayında isə, Əşrəfi yatağında 6 milyon ton neft aşkar edilmişdir. 1998–2001-ci illərdəki kəşfiyyat mərhələsində neftin bir barrelinin qiyməti 20 dollar dan aşağı idi. Enerji qiymətlərinin aşağı olması səbəbindən blok kommersiya cəhətdən etibarlı sayılmamış və beləliklə də tərk edilmişdir. 7 mart 2000 tarixində kəşfiyyat müqaviləsi bitmiş və konsorsium tərəfindən yenilənməmişdir.
Sahiblik
Layihə Amoco-nun (BP tərəfindən alınmışdır) operatoru olan Şimali Abşeron Əməliyyat Şirkəti (30%), ARDNŞ (20%), Itochu (20%), Unocal (25.5%) və Delta Neft Şirkəti (4.5%) tərəfindən idarə olunurdu. Şirkət kəşfiyyat üçün ümumi 64,5 milyon dollar sərf etmişdi. Sahənin inkişafı üçün ilk hüquq 1992-ci ildə "Amoco" və "Unocal" şirkətlərinə verilmişdir. Digər tərəfdaşlar 1990-cı illərin ortalarına qatılıblar.
Qazma yeniləməsi
2004-cü ilin əvvəlində ARDNŞ 2007-ci ildə Dan Ulduzu və Əşrəfi yataqlarındakı layihənin canlandırılmasını planlaşdırdığı açıqlamışdı. ARDNŞ 2015-ci ilə qədər 19 quyu qazmağı planlaşdırırdı, bu da 2,76 milyard manat məbləğində sərmayə tələb edirdi.
Deman
Deman — Azərbaycan Respublikasıınn Yardımlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 19 may 1993-cü il tarixli, 611 saylı Qərarı ilə Yardımlı rayonunun faktiki mövcud olan Deman kəndi Avaş kənd Sovetinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmişdir.