cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Müqəddəs Ruh kilsəsi (Haydelberq)
Eksteryer
Müqəddəs Ruh kilsəsinin eksteryeri üçün memarlıq detallarından imtina və eksteryerin bir qədər monumentallıq hissi səciyyəvidir. Bundan başqa, xorların şimal tərəfinə keşiş cübbələrinin saxlandığı yer əlavə edilmişdir (cübbəxananın üzərində parlaq çələngli Madonna təsvir edilmişdir). Madonna obrazı kilsənin şimal-şərq küncünün yeganə bəzək elementi hesab edilir. Gecikmiş Orta əsrlərə aid edilən orijinal rəsm əsəri XIX əsrin ortalarında, həmçinin 1987-ci ildə bərpa edilmişdir.
Kilsənin şimal və cənub tərəflərində quraşdırılmış 3 əlavə portal müvafiq olaraq barokko dövrünə aid edilir. Şimal tərəfdəki mərkəzi portalın üzərində kurfürst Yohann Vilhelmin və onun həyat yoldaşı olmuş Anna Mariya Luiza de Mediçinin ailəvi gerbi quraşdırılmışdır. Məhz bu hökmdarın idarəetmə dövründə, kilsə binası onun qərarına uyğun olaraq bərpa edilmişdir. Barokko üslublu əsas portal hələ 1967-ci ildə mühafizə məqsədilə kilsədən köçürülmüş və daha təkmilləşdirilmiş və müasirləşdirilmiş yeni portal ilə əvəz edilmişdir. Kilsənin Balıq Bazarı meydanına açılan şimal hissəsi çox incə və miniatür fəvvarə ilə bəzədilmişdir (fəvvarənin içərisində kiçik balıqlar üzür). Fəvvarənin yuxarısında quraşdırılmış nişan işarəsi 1784-cü ildə şəhərdə baş vermiş səviyyəsini göstərir.
Kontrforsların aralarında inşa edilmiş kiçik əlavə tikililər və mağazalar Müqəddəs Ruh kilsəsi üçün çox səciyyəvidir. Yerli vətəndaşların ehtiyacları üçün, keçmişdə kilsəyə yanaşı olan ərazidə çiçəkçilərin, çəkməçilərin və çörəkçilərin mağazaları yerləşirdi, lakin xarici turistləri kilsəyə cəlb etmək üçün burada kiçik kitab mağazaları və hədiyyə kioskları yerləşdirilmişdir. Yazıçı Mixael Buzelmayer "Ədəbi ekskursiyalar" adlı romanında yazırdı ki, "yararsız suvenirlər getdikcə daha da sırtıqlaşır və bütün təsərrüfat sahələri üzərində yiyəlik edirlər". Kilsənin cənub tərəfində, daha doğrusu oradakı kərpic hörgüsünün üzərində simvolik bretzel çörəyi təsvir edilmişdir. Bu illüstrasiyalar XV əsrə aid edilir və miqdar ölçülərini nümayiş edir; belə ki, divarda təsvir olunmuş bretzellərə baxan alıcılar və müştərilər çörəkçilər tərəfindən gün ərzində satılmış un məmulatların düzgün ölçüsünü yoxlaya bilirdilər.
İnteryer
Müqəddəs Ruh kilsəsinin interyeri Cənubi Almaniyanın ən heyrətləndirici qədim qotik kilsə yerlərindən biri hesab edilir. Nefin dalğın işığı və xorun parlaq şüaları arasındakı ziddiyyət interyerin əsas xarakteristikası hesab edilir. Nef və xor otaqları zəfər qövsü ilə iki hissəyə bölünmüşdür.
Otthaynrix və III Fridrixin dövründə ikonalara qarşı mübarizə çərçivəsində kilsənin altarlar, obrazlar, yazılar və orqanlarla zəngin interyeri dağıdılmışdır ki, bu da bərpaedilməz bədii itgiyə səbəb olmuşdur. Beləliklə, indiki kasıb daxili məkan bir zamanlar mövcud olmuş ilkin görkəmə uyğun gəlmir.
Rəsm əsərləri və açardaşları
240px|thumbnail|left|Xorun cənub keçidində "Cəmiyyət eşşək ilə" təsviri. Burada Ştettenberqlər istisna olmaqla bütün yerli zadəgan nəsillərinin gerbləri [[eşşəklə təsvir edilmişdir.]] Mərkəzi və küncdən uzanan nef otaqların tavanlarında nəbati naxşılarla (gül və yarpaq şəklində) bəzədilmiş böyük açardaşları quraşdırılmışdır. Orta nefin tavanını bəzəyən rəsm əsəri mələklərin konsertini təsvir edir: burada müxtəlif musiqi alətlərində çalan 8 mələk təqdim edilmişdir. 1950-ci illərdə Haydelberqli rəssam Harri MakLinnin rəhbərliyi altında keçirilən restavrasiya və yenidənqurma işləri zamanı mələk fiqurlarının yanında "müasirliyin reminissensiyanı" (Reminissensiya — hər hansı bir materialın yadda saxlanılmış daha dolğun və dəqiq təqlidi hesab edilir) simvolizə edən faqot adlı musiqi alətinin təsviri əlavə edilmişdir. Daxili xorları bir neçə açardaşı bəzəyir (onların üzərində imperiya qartalı və Palatin kitabxanasının bir neçə gerbi təsvir olunmuşdur). Cənub keçidinin son boyunduruğunda yerləşən keçmiş Müqəddəs Məryəm kapellasındakı çələng və açardaşlarını XV əsrin rəsm əsərləri haşiyələndirir. 1950-ci ilə aid edilən və Harri MakLin tərəfindən hazırlanan rəsm əsəri, bərk qızdırılmış sobanın içərisində əzab çəkən üç kişini təsvir edir.
Xorun yanından uzanan cənub nefinin qərb tərəfində XV əsrin sonlarında yaradılmış və 1936-cı ildə yenidən üzə çıxarılmış friz yalı yerləşir ki, onun da üzərində Kraixqauer, Odervelder zadəgan sülalələrinin və Reyn imperiya cəngavərlərinin gerbləri vardır. Cəngavərlərin mühafizəkarı olan Müqəddəs Georginin təsviri yuxarı sol tərəfdə yerləşir, o, taxtda əyləşmiş Tanrı anasının qarşısında diz çökmüş vəziyyətdə təsvir edilib. Dörd sırada yerləşdirilmiş gerblərin üzərindəki yazılar və ornamentlər aydın şəkildə oxunmur. Helmştatt, Naypperq, Gemmingen Fenningen, Zikkingen Landşad fon Ştaynax, Hirşhorn, Rodenştayn, Rozenberq, Handşushaym, Mentzingen, Erlikkhaym, Rüdt fon Kollenberq, Adelshaym və Ştettenberq kimi aristokratik nəsillərin heraldik nümunələri və gerbləri əvvəlki kimi aydın şəkildə oxuna bilir. Ştettenberqlər istisna olmaqla, adları qeyd olunmuş bütün aristokratik ailələr eşşəklə təsvir edilmişdilər ("Gesellschaft mit dem Esel" adlanan bu yarış cəmiyyəti və ya cəngavər ittifaqı 1387-ci ildə təsis edilmişdir; həmin cəmiyyətə ancaq yüksək zadəgan ailələrin üzvləri daxil ola bilərdi). Bu yarış cəmiyyətinin üzvləri olmuş bir çox cəngavərlər həmçinin yerli pfaltsqrafların xidmətində dururdular.
Avadanlıq və təchizat
Keçmişdə kilsənin interyerini bəzəmiş psevdoqotik üslublu amvon İkinci dünya müharibəsindən sonra yığışdırılmışdır. 1949-cu ildə hazırlanmış altarın, 1967-ci ildə hazırlanmış kupelin, eləcə də qərb portalı üzərində yerləşən timpanın müəllifi Haydelberqli heykəltaraş Edtsard Hobbinqdir.
Kral qəbiri
220px|thumbnail|left|Alman kralı I Ruprextin və onun həyat yoldaşı Yelizaveta fon Hohensollernin qəbirləri Kurfürstlərin dəfn yeri kimi xidmət göstərən Müqəddəs Ruh kilsəsinin xorlarında 1410–1685-ci illər ərzində yaşamış Pfalts kurfürstlərinin və onların ailə üzvlərinin toplam olaraq 54 qəbrüstü abidəsi və tabutları saxlanılırdı. Məsələn, kurfürst Otthaynrixin hələ hakimiyyət dövründə renessans tərzdə hazırlanmış qəbrüstü abidəsi özünün xüsusi cəlallığı və təmtərağı ilə fərqlənirdi, lakin abidəni bəzəyən açıq-saçıq qadın fiqurları din xadimiləri tərəfindən narazılıq və hiddət hissi ilə qarşılanmışdır. Bunu bilən Otthaynrix təxirə salınmadan qəbrüstü fiqurların xüsusi parça ilə örtülməsinə dair göstəriş verir. Reprezentativ üslubda tərtib edilmiş VI Lüdviq və IV Fridrixin qəbrüstü abidələri də öz dəbdəbəli görkəmi ilə fərqlənirdilər. Bunun əksinə olaraq, sadəliyə üstünlük verən Karl Lüdviq və II Karl qəbrüstü abidələrdən imtina edirlər və ölümlərindən sonra sadə tabutlarda dəfn edilirlər.
Pfalts mirası uğrunda gedən müharibə nəticəsində demək olar ki, bütün qəbrüstü abidələr yanğın və soyğunlarla yerlə yeksan edilmişdir. Yalnız kurfürst III Ruprextin, alman kralı I Ruprextin və onun həyat yoldaşı Yelizaveta fon Hohensollernin qəbirdaşları möcüzə sayəsində salamat qalmışdır. Burada söhbət dağıdılmış tumbanın lövhə örtüyü haqqında gedir. Qəbir əvvəlcə xorun ortasında yüksək məzar yeri kimi qurulmuş, qəbirdaşı isə naməlum səbəblərdən şimal nefinə köçürülmüşdür. O, özündə yüksək qotika və "yumşaq tərz" üslublarında yerinə yetirilmiş əhəmiyyətli heykəltaraşlıq işini təşkil edir. Məzarda uyuyan şəxslər hekəltəraşlar tərəfindən ideallaşdırılmışdırlar, belə ki, kral heykəli üstünlüyün nişanəsi kimi hökmdar əsası, tac və derjava ilə birlikdə təqdim edilmişdir. Kralın qamətli bədəni ətrafa mürəkkəb bədii qırışlar atan ağır və zəngin geyimlərə bürünmüşdür. 1693-cü ildə baş vermiş müharibə zamanı, məzar daşlarını bəzəyən heykəl fiqurlarının üzləri ciddi şəkildə zədələnmişdir; yalnız bir neçə ildən sonra fiqurların yeniləri ilə əvəz edilməsi mümkün olmuşdur. Çarın ayaqları altında gücün və ixtiyarın simvolu hesab edilən itaətli şir oturur; onun həyat yoldaşı kraliçanın ayaqlarında isə sədaqətin və vəfanın nişanı sayılan it uzanır. Eyni zamanda qeyd etməyə dəyər ki, keçmiş zamanlarda kilsənin divar arakəsməsində məzar daşı yerləşirdi, o, 1936-cı ildən öz cari yerinə köçürülsə də heç bir kvalifikasiyaya malik olmayan işçilərin əməyi sayəsində başı aşağı şəkildə yerləşdirilmişdir; məzar daşındakı kral heykəli əvvəllər şərqə, yəni gündoğan və Məhşər istiqamətinə səmtləşirdi, hazırda isə onun başı qərbə doğru çevrilib.
Kurfürst 1720-ci ildə öz ailə üzvləri ilə birlikdə Manhaym şəhərində inşa olunmuş yeni iqamətgaha köçdükdən sonra, bir zamanlar mövcud olmuş Haydelberq karmelit monastırının mərkəzi sayılan Müqəddəs Ruh kilsəsi knyaz sülaləsinin yeni məzar yeri kimi seçilir. Pfals kürfürstlüyünün 1803-cü ildə süqutundan sonra (daha çox Reyn Kurpfaltslığı adı məşhurlaşmış Pfalts dövləti, Müqəddəs Roma imperiyası çərçivəsində mövcud olmuş bir neçə kiçik ölçülü ərazi vahidi idi), Bavariya kralı I Maksimillian məzarları Münhen şəhərində yerləşən Müqəddəs Mixail kilsəsinə köçürür.
Cənub künc nefində knyaz hofmeysterlərinə və XV əsrdə yaşayıb yaratmış Universitet professorlarına məxsus bir neçə qəbirdaşıları mühafizə edilmişdir; 1693-cü ildə kilsədə baş vermiş dəhşətli yanğının izləri bu qəbirdaşlarının üzərində hələ də aydın şəkildə görünür.
Vitrajlar
Orta əsr vitrajları 1693-cü ildə baş vermiş yanğın nəticəsində məhv olmuşdur. İkinci dünya müharibəsindən sonra bombalama nəticəsində zədələnmiş bir çox tikili sökülürdü və 1945-ci ilin mart ayında köhnə kral körpüsünün sökülməsi zamanı formalaşmış güclü partlayış dalğası XVIII əsrdə kilsə pəncərələrinə quraşdırılmış vitraj şüşələrini çatladır və ətrafa səpələyir. Bu səbəbdən də, pəncərələri bəzəyən bütün müasir vitraj-şüşələr İkinci dünya müharibəsindən sonrakı dövrə aid edilir.
Yana doğru uzanan qərb nefinin pəncərələri Yohannes Şrayter tərəfindən hazırlanmış və 1984-cü ildə quraşdırılmışdır (burada müxtəlif rəngdə olan şüşə parça birləşmələrin qurğuşun maddə ilə fiksasiya edildiyini görmək olar. Qurğuşun lenti əsas təyinatı — lehimli tikişləri təqlid etməkdir). Başlanğıcda Y. Şrayter Müqəddəs Ruh kilsəsi üçün müxtəlif ölçülü pəncərələrdən ibarət böyük seriya hazırlanmışdır. Şrayterin açıq-saçıq və öz dövrünə görə olduqca proqressiv mövzulara əsaslanan vitrajları dini xadimlərin xoşuna gəlmirdi və qızğın mübahisə və müzakirələrdən sonra 1986-cı ildə Yohannesin sonrakı işlərindən qeyd-şərtsiz imtina etməyə dair qərar qəbul edilmişdir. Bütün bunlara baxmayaraq, ustanın əməyi din xadimləri tərəfindən yüksək dəyərləndirilirdi, buna görə də onun tərtib etdiyi din və inamın müasir dünyanın və elmin qarşılıqlı əlaqəsini əks etdirən "Fizika pəncərəsi" bir müddət sonra reallaşdırılmışdır. Vitraj şüşələrindəki bir çox maraqlı detallar içərisində, Eynşteynin məşhur e = m c2 tənliyini və Hiroşimanın atom bombalamasının tarixini görmək olar. Şimal nefindəki beş gözəl və incə vitrajlar 1999–2001-ci illər arasında quraşdırılmışdır. Bu vitrajlar alman rəssamı, heykəltaraşı və fotoqrafı Hella Santarossa (əsl adı Hella Deriks) tərəfindən yaradılmışdır. Hellanın sənətinə pərəstiş edən şəxslər kilsəyə daxil olaraq, onun yaratdığı əsərləri seyr edirlər. Qərb qaleeyasını bəzəyən pəncərə şüşələri isə 1967-ci ildə alman şüşə rəssamı və damaçı Hans Qottfrid fon Ştokkhauzen tərəfindən hazırlanıb və İlahiyyatçı İohannın vəhyi (Apokalipsis) kitabından olan quzunu təsvir edir. Onun tam və dolğun cəlalı yalnız axşam günəşində açılır.
İbadətlər
XIV əsrdə Müqəddəs Ruh kilsəsi yaxınlıqdakı Müqəddəs Pyotru Haydelberqin ən əhəmiyyətli kilsəsi kimi əvəz etməyə müvəffəq oldu. Nef və xorların arasında bir zamanlar Lektorium yerləşirdi (Lektorium — ictimai mühazirələr üçün nəzərdə tutulan yer idi); buradakı altar maneəsi müəyyən keşişlər tərəfindən ibadət və ictimai mərasimlər üçün istifadə olunurdu. Lektorium XV–XVI əsrlərdə katolik kilsəsinə qarşı başlanan dini etirazlar və Reformasiyadan sonra da kilsədə qorunub saxlanılmışdır; o, prixod kilsəsini yuxarı xordakı kurfürst məzarlarından ayırırdı.
Müqəddəs Ruh kilsəsində birinci yevangelik ibadətlər 1546-cı ildə, yəni hələ II Fridrixin hökmranlıq dövründə qeyd olunmağa başlamışdır. Auqsburq müvəqqəti razılaşmasına görə, imperator V Karl Şmalkalden müharibəsində (bu mharibə imperator V Karl və Protestan Şmalkalden ittifaqı arasında baş vermişdir) iştirak etmiş hər bir tərəflə barışıq imzalamalı və rəsmən köhnə dinə itaət edəcəyini bildirməli idi. Augsburq Sülhü 25 sentyabr 1555-ci ildə lüteranlar ilə katoliklər arasında imzalanan sülh müqaviləsi idi. Müqəddəs Roma İmperiyasının başçıları, bir-biri ilə döyüşən katolik və lüteran şahzadələri arasında sülh yaratmaq üçün Augsburqda toplanmağı qərara alırlar. Burada Curius regio, ejus religio (hökmdarın dini nədirsə, ölkəsinin dini də odur) adlı teziz qəbul edilir. Beləliklə, hər hökmdara öz torpaqlarının dinini şəxsən təyin etmə səlahiyyəti verilmiş oldu. Toplantıya kalvinistlərin çağırılmaması, sonradan yeni problemlərin əmələ gəlməsinə yol açdı. Bununla belə, şəhərdə yaşayan hər iki xristian icmasının kilsədə priçastiye ayinini həyata keçirmək hüququ vardı. Otthaynrixin hakimiyyət illərində Reformasiyanın rəsmən tətbiq edilməsi nəticəsində Müqəddəs Ruh kilsəsi adi yevangelik prixod kilsəsinə çevrilir; III Fridrixin səyləri sayəsində isə, Baden ərazisinə əlavə olaraq kalvinizm dini cərəyanı gətirilir və kilsə həmin dövrdə artıq əhəmiyyətli şəkildə islah edilmiş cəmiyyət üçün xidmətini uğurla davam edir. Kral VI Lüdviqin hakimiyyət illərində lüteran ibadəti kilsədə böyük təmtəraqla bayram edilirdi, lakin Kurpfalts ərazisinin bavar və ispan qoşunları tərəfindən işğal olunması, eləcə də Otuzillik müharibə dövründə bu bina vaxtaşırı olaraq katolik kilsə kimi də xidmət göstərirdi.
Pfalts-Vittelsbax sülaləsi katolik yönümlü yeni Pfalts-Noyburq sülaləsi ilə əvəz edildikdən dərhal sonra, onun yeni başçısı kurfürst Yohann Vilgelm 1698-ci ildə kilsələrin bölünməsi haqda xüsusi fərman imzalayır; sonrakı münaqişələrdən qaçmaq üçün fərmanın imzalandığı gündən etibarən Müqəddəs Ruh kilsəsi, Pfalts diyarının bütün digər protestant kilsələri kimi, katoliklərlə birgə istifadə olunmalı idi (Almaniyada bu cür birgə ibadət forması "Simultaneum" adlanır). Zahirən çıxış yolu kimi görünən bu addım, əslində Vestfaliya müqaviləsinin bir sıra müddəalarını kobud şəkildə pozurdu və təcrübədə heç də yararlı deyildi. Bunu görən kurfürst ailəsi, yeganə çıxış yolu kimi 1705-ci ildə din bəyannaməsini imzalayırlar; 1706-cı ildə qvvəyə minmiş yeni qanuna əsasən, kilsə binası divar arakəsməsi ilə iki hissəyə ayrılır, reformator icmasına nef, katolik icmaya isə xor otaqları bağışlanılır.
1719-cu ildə başlanılmış və 1720-ci ilə qədər davam edən icmalararası münaqişə Almaniyada böyük rezonansa səbəb olmuşdur: kurfürst Karl Filipp Müqəddəs Ruh kilsəsinin elə başlanğıcdan katolik istiqamətli olduğunu iddia edərək, binaya Hofkirche (yəni saray kilsəsi) titulunun verilməsini tələb edirdi. O, reformist- və kalvinistyönümlü icmalar üçün Bazar meydanında yeni kilsənin inşa edilməsini və inşa olunacaq binaya cari kilsədən əziz olan bütün relikviyaların köçürülməsini təklif edirdi. İslahatçılar bu təklifi qəti surətdə rədd edirlər, bunu görən kurfürst isə qəzəb içərisində Müqəddəs Ruh kilsəsindəki divar-arakəsmənin dağıdılmasını əmr edir. Buna cavab olaraq reformistlər onlara yardım edilməsi üçün protestant imperiya təbəqələrinə müraciət edir və tezliklə çoxdan gözlənilən köməyi əldə edirlər. Sadə Baden və Pfalts icmalarının kömək müraciətləri Prusiya hökmdarına qədər çatır və o, qisas zəminində Minden şəhərindəki katolik kilsəni, həmçinin Halberştadtdakı bir neçə monastırı talan edir, orada ibadət edən katolik rahibləri isə amansızcasına cəzalandırır. Hətta İsveç və Niderland krallıqları belə katoliklərə qarşı divan və repressiya edəcəklərini bildirirlər. İmperator VI Karla gəlincə isə, o öz tərəfindən digər kurfürstlərə yumşalmamağı tövsiyə edir. Nəhayət, katolik başçılar yerli etirazçı icmaya güzəşt etməyi qərara alırlar; arakəsmə-divar yenidən kilsəni iki hissəyə bölür, Haydelberq sakinlərinin davranışından dilxor olmuş Karl Filipp isə, ailəsi ilə birlikdə Manhaym şəhərinə köçür və iqamətgahını oraya daşıyır.
Sekulyarizm (yəni Dünyəviləşmə) dövründə (1801–1803) Haydelberqdə mövcud olan çoxsaylı monastırlar başlı-başına buraxılmışdılar, buna görə də Müqəddəs Ruh kilsəsinin xor hissəsi çox keçmədən "əsas katolik kilsə" rütbəsini əldə edir. Artıq 1809-cu ildən katolik mərkəz kimi fəaliyyətini davam edən Müqəddəs Ruh kilsəsi yerli yezuitlər ordeninə prixod ibadət yeri kimi verilmişdir. Müqəddəs Ruh kilsəsinin xor odaları daha sonralar ancaq müxtəlif katolik qardaşlıqlar tərəfindən istifadə olunurdu. Katolik xorların bütün yerli xristian icmalara yalnız birgə istifadə üçün verilməsinə dair 1874-cü ildə yekdil Baden anlaşması imzalanır; katolisizm dininə etiqad edənlər mülkiyyət hüququn onlarda qalması şərti altında dərhal bütün dini mərasimlərdən imtina edirlər. 1886-cı ildə keçirilən Universitet yubileyi şərəfinə bölücü divar müvəqqəti olaraq söklür, ancaq şəhər məhkəməsinin 1892-ci ildə təsdiqlədiyi qərara əsasən arakəsmə yenidən bərpa edilir. 1936-cı ildə Müqəddəs Ruh kilsəsi tamamilə Baden Yevangelik-Lüteran Kilsə Birliyinin tabeliyinə keçir və bezdirici divar bütünlüklə sökülür.
Müqəddəs Ruh kilsəsi həmçinin nasist ideologiyasının əleyhdarı və müharibədən sonrakı illərdə iudey-xristian dialoqunun pioneri olmuş pastor Hermann Maasın uzun illər yaşadığı ev kimi də məşhurdur.
Palatin kitabxanası
Təxminən 5000 çap kitabdan və 3524 manuskriptdən ibarət olan Haydelberq Palatin kitabxanası (, "Pfalts kitabxanası") Almaniyada intibah dövrünün ən əhəmiyyətli kitabxanalarından biri hesab edilirdi.
1430-cu ildə kurfürst II Lüdviq Müqəddəs Ruh kilsəsində ilk monastır kitabxanasının əsasını qoyur, çünki məhz bu binada kitab oxumaq üçün kifayət qədər işıqlı və geniş məkan mövcud idi. Bütün bu külliyyat gələcək Palatin kolleksiyasının özəyini təşkil etmişdir (kolleksiyanın müəssisi olmuş başqa bir kurfürst Otthaynrix, hələ 1550-ci illərdə monastır kitabxanasını Haydelberq şəhərinin Universitet kitabxanası və şəxsi qəsrində saxlanılan kitabxana ilə birləşdirmişdir . Palatin kitabxanasının olduqca dəyərli əlyazmaları içərəsinə Böyük Karlın hakimiyyət illərində Lorş monastırında tərtib edilmiş "Qızıl kodeksi", eləcə də II Fridrix tərəfindən yazılmış "Şahin kitabı" (, De arte venandi cum avibus, cpl 1071) və Manessa kodeksi kimi tanınan nəğmə məcmuəsini (cpg 848) daxil etmək olar.
Kolleksiya daha sonralar zəngin tacir və bankir ailəsi sayılan Fuggerlərdən (1584-cü ildə vəfat edib) müsadirə yolu ilə əldə olunmuş toplu nəticəsində genişləndirilmişdir; böyümüş kolleksiyaya olduqca məşhur və zəngin illüstrasiyalı "Sakson güzgüsü" (cpg 164) də əlavə edilmişdir. Fugger kitabxanasında bir zamanlar saxlanılan əlyazmalar 80 000 kronla qiymətləndirilirdi; fransız humanist-filoloqu Jozef Jüst Skalingerin sözlərinə görə, Haydelberqdə qorunub saxlanılan kitabların və əlyazmaların sayı Vatikan Apostol kitabxanasını qat-qat üstələyirdi. Bu qədər qiymətli manuskriptlərin saxlanılması, Palatin kitabxanasını Milli əhəmiyyətli elm mərkəzinə çevirir; özünün çiçəklənmə dövründə, yəni XVI əsrin əvvəllərində kitabxanaya saysız hesabsız kitablar əlavə edilirdi və buna görə də qeyri-rəsmi olaraq "bütün kitabxanalarının Anası" titulunu əldə etmişdir.
Kurpfalts Otuzillik müharibə illərində güclü zərər çəkmiş, şəhərin özü isə 1622-ci ildə katolik liqası tərəfindən tamamilə viran edilmişdir; katolik birliyinə başçılıq edən qraf Yohann Tilli Bavariya kurfürstü I Maksimiliana xidmət göstərirdi. Şəhərin talan edilməsi zamanı, bir çox kitab vandalizm hərəkətləri nəticəsində oğurlanmışdır; kurfürst Maksimilian möcüzə nəticəsində xilas edilmiş əsərləri müsadirə etməyi daha tədbirli addım kimi qiymətləndirərək, "sədaqətin və hörmətin əlaməti" olaraq onları Papa XV Qriqoriyə təqdim etməyi qərara alır. Kitablar, o cümlədən kitabxananın sonuncu mühafizəkarı olmuş Yan Qruterin şəxsi kitabları, sxolast Allatiusun nəzarəti altında 200 qatırın belinə yükləndirilərək Alp dağlarını keçməklə Romaya aparılmışdır.
1816-cı ildə knyazlar Karl Hardenberq və İqnatz Haynrix fon Vessenberq Roma papası Luici Barnaba Çiaramontini minnətdarlıq və barışıq əlaməti kimi 852 manuskripti (əsasən alman dilində olan Codex Palatinus Germanicus (de) kolleksiyasını) Haydelberq Universitetinə hədiyyə etməyi inandırmağa müvəffəq oldular. 1986-cı ildə universitetin 600 illik yubileyinin bayram edilməsi zamanı, Palatin kitabxanasının kolleksiyasında saxlanılar bəzi kitablar Müqəddəs Ruh kilsəsinə gətirilmiş və ziyarətçilərə nümayiş edilmişdir.
Kilsənin başqa özəllikləri
1886-cı ildə universitetin əsasının qoyulmasının 500 illik yubileyi münasibəti ilə Müqəddəs Ruh kilsəsində tənətnəli bayram təşkil olunmuşdu. Varis şahzadə Fridrix Vilgelmin və badenli böyük hersoq I Fridrixin iştirak etdiyi iclasda, fəlsəfə üzrə professor Kuno Fişer universitetin tarixi haqqında üçsaatlıq nitq söylədi.
2009-cu ilin mart ayından Müqəddəs Ruh kilsəsi Haydelberq şəhərinin mərkəzi kilsəsi kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. O bütün əlaqədar şəxslər üçün açıqdır və dini mövzular haqqında onları müxtəlif üsullarla məlumatlandırır. Konsert, sərgi və kilsə ekskursiyalarından başqa, burada ziyarətçilər üçün Ümumdünya sitayişi, ekumenizm duaları, keşiş okormleniyası və keşiş xeyir-duası kimi müxtəlif xidmətlər təklif olunur.
Musiqi
230px|thumbnail|left| Kilsə xoru ifa zamanı Haydelberq şəhərinin ən böyük kilsəsi hesab edilən Müqəddəs Ruh kilsəsində musiqi hər zaman əhəmiyyətli rol oynayırdı. İbadət konqreqasiyaları üçün tətbiq edilən dini musiqilərdən başqa, kilsədə reformist və (və ya) Universitet günlərinin qeyd edilməsi zamanı müxtəlif əyləncdolu musiqi və festivallar keçirilir. 1954-cü ilin dekabr ayında Berlin Filarmoniya Orkestrinin üzvləri mərhum Vilhelm Furtvenqlerin şərəfinə və dirijor Oygen Yoxumun başçılığı altında kilsədə möhtəşəm konsert verirlər. Müqəddəs Ruh kilsəsində orqan və xor konsertləri XIX əsrdən bəri mütəmadi olaraq keçirilir. Ümumiyyətlə Haydelberqdə peşəkar dini və dünyəvi musiqi mədəniyyəti 1950-ci ildən mövcuddur. Məhz həmin ildə Bruno Pentsin Haydelberq Tələbə Xor Birliyinin əsasını qoyur; burada təhsil alan tələbələrin əsas məqsədi, Müqəddəs Ruh kilsəsində konsertlər vermək və öz istedadlarını nümayiş etdirmək idi.
Peter Şumann 1970-ci ildən 1998-ci ilə kimi kilsənin baş orqanisti və knatonçusu kimi çalışmışdır. O, kilsədə əsasən avanqard və eksperimental musiqi üslublarının inkişafına səy göstərirdi. Onun varisi seçilmiş bəstəkar Kristof Andreas Şöfer kilsədə musiqi ənənələrinin icrasının yeni təcrübəsini təsis etməyi qərara alır; o, əsas aksenti caz, rok və pop-musiqilərinə yönəldir.
Katolik rahiblər öz növbəsində, 1705-ci ildən başlayaraq böyük qayğı ilə tələbkar kilsə musiqisinin inkişafı uğrunda böyük əmək sərf etmişdilər. O vaxtlar ibadətlər zamanı İohan Xristian Bax və Covanni Battista Perqolezi kimi məşhur klassik bəstəkarların əsərləri ifa olunurdu, lakin 1801-ci ildə klassik musiqinin ifası qəflətən dayandırılır (iflasa uğramış şəhər büdcəsi üçün bu cür musiqilər həddindən artıq bahalı idilər).
1783-cü ildən 1793-cü ilə kimi məktəb müəllimi və orqanist Piksis ruhanilər tərəfindən Müqəddəs Ruh kilsəsinə dəvət olunur. Təəssüflər olsun ki, bu müəllimin tam adı və doğum tarixi haqda heç bir məlumat yoxdur. "Piksis" isə, bir çox tarixçilər tərəfindən orijinal soyad olaraq qəbul edilir. Onun oğulları Fridrix Vilhelm və Yohann Peter çoxillik qastrol fəaliyyətindən sonra Venyada ataları ilə birlikdə köçür və həmin şəhərdə tanınmış bəstəkar İohan Albrextsberqerin rəhbərliyi altında musiqi təhsillərini müvəffəqiyyətlə tamamlayırlar.
Müqəddəs Ruh kilsəsində həmçinin bir müddət orqan üzrə ekspert və musiqiçi Arnolt Şlik çalışmışdır.
Orqan
230px|thumbnail|right| Kilsənin orqanı Yarandığı dövrdən etibarən, Müqəddəs Ruh kilsəsində ən azı 13 müxtəlif orqan saxlanılırdı. Kilsə tarixinin mütəmadi dəyişikliyi ilə əlaqədar bu musiqi alətləri öz yerini tez-tez dəyişdirirdilər: onlar başlağıcda cənub, daha sonralar isə qərb qalereyasında yerləşirdilər (məsələn, romantik görünüşlü Zauer-orqanı 1901–1938-ci illər arasında kilsənin rekonstruksiyası zamanı demontaj edilərək bir müddət şəhər muzeyində nümayiş edilir, şəhərin bombalanması nəticəsində isə naməlum şəkildə yoxa çıxır); daha qədim orqanlar isə dinlərarası münaqişələr dövründə vaxtaşırı olaraq ya daxili xorlarda (katolik icma üçün), ya da nef ilə altar arasındakı arakəsmə divarda quraşdırılırdı. Bölücü divarda yerləşdirilmiş və yuxarıda adı qeyd edilmiş orqan bir zamanlar hər iki xristian dininə mənsub adamlar tərəfindən istifadə olunurdu. Tarix boyu bu müxtəlif orqanlarda Volfqanq Amadey Motsart, Maks Reger və Albert Şvaytzer kimi bir çox məşhur musiqiçi və bəstəkarlar öz şah əsərlərini ifa etmişdilər. İkinci dünya müharibəsindən sonra orqanın iki hissəyə bölünməsi planlaşdırılırdı; beləliklə əsas orqan qərb qalereyasında, xor orqanı isə cübbəxanalarında yerləşməli idi. Təkcə bu musiqi aləti "Steinmeyer" orqanqayırma şirkəti tərəfindən 1947-ci ildə hazırlanmışdır. Yeni orqan 35 registrdən, 3 manualdan (Manual — əllərlə oyun üçün nəzərdə tutulmuş klaviaturadır) və pedaldan ibarət idi, lakin tezliklə alətin kilsə interyeri üçün olduqca kiçik olduğu məlum olur, buna görə də əvvəlcədən planlaşdırılan əsas orqan layihəsi reallaşdırılmır. 70-ci illərdə müasir standartlara cavab verə biləcək musiqi alətinin yaradılması haqda layihə tərtib olunur.
Xorda quraşdırılmış azırkı "Opus 2354" orqanı, Öttingen şəhərinin məşhur Steinmeyer & Co şirkəti tərəfindən 1980–1993-cü illər arasında hazırlanmışdır. Onun prospekti (Prospekt — orqanın fasad hissəsinə verilən addır) əslən Karlsrue şəhərindən olan inşaat müdiri Horst Vayn tərəfindən tərtib edilmişdir. Cari musiqi aləti 3 manualın üzərinə quraşdırılmış 61 registrdən (o cümlədən əlavə 2 effektverici registrdən), pedal və simbelşternlərdən ibarətdir. Orqan dispozisiyası (orqan hissələrinin savadlı bölgüsü) Haydelberqli usta Gerhard Vaqner və Karlsrueli musiqişünas-alim Martin Kares tərəfindən yerinə yetirilmişdir. Orqanın klaviş trakturası mexanikidir, kapulyasiya və registr trakturası isə elektron əsaslıdır. Bundan başqa, orqan səs gücləndirici sandıqçadan və ton kanselindən ibarətdir. Orqanın əsas xüsusiyyətlərindən biri də Hültze Glechter adlanan effektverici registr və bir növ ksilofondur; orqana bu cür detalların əlavə edilməsi ənənəsi 1511-ci ilə söykənir. Ksilofon detalı Vaykershaym şəhərində yerləşən Aug. Laukhuff GmbH & Co. şirkəti tərəfindən hazırlanmışdır. Tamamlanmadan bir müddət sonra, orqan işləri üzrə mütəxəssisləşmiş usta Gerhard Lenter (o, Qrosszaksenhaym şəhərində "Orgelbau Lenter" şirkətini təsis etmişdir) musiqi alətini əsaslı şəkildə təmir edir və ona yeni, daha incə və uyğunlaşdırılmış intonasiya tonunu bəxş edir.
<references group="A" />
Trivia
Müqəddəs Ruh kilsəsində Haydelberq döyüşündə həlak olmuş üzvlərin xatirəsinə abidə qurulmuşdur. Bundan başqa, kilsənin yaxınlığında ölmüş qardaşlıq üzvlərinin şərəfinə böyük memorial obelisk quraşdırılmışdır.
Asperula arvensis
(Asperula arvensis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Sibin dialekti
Sibin dialekti — sibo xalqının dili. Çinin Sintsyan-Uyğur muxtar vilayətinin Çapçal-Sibo muxtar qəzasında məskunlaşıblar. Altay dilləri Tunqus-mancur dilləri xətinə aiddir. 2000-ci il üçün danışanların sayı 30 min nəfərdir.
Çin alimləri sibin dialektini müstəqil dil hesab edirlər, rus tədqiqatşıları isə onu mancur dilinin dialekti qəbul edirlər.
Vəzirovlar
Vəzirovlar — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.
Soyun yaranması
Soy öz başlanığıcını İbrahimxəlil xan Cavanşir və Mehdiqulu xan Cavanşirin baş vəziri olmuş Mirzə Camal Cavanşir Qarabağidən götürür. Ona qədər həmin soy Cavanşir soyadını daşıyırdı. Vəzirovlar Cavanşir elinin Hacılı camaatına mənsubdurlar. Bu soyadı həm Mirzə Camal bəyin, həm onun qardaşlarının, həm də əmisioğullarının törəmələri daşıyırlar.
İbrahimxəlil xan qaçqınlıqdan dönüb, xanlığa yenidən yiyələnəndən sonra baş vəzir vəzifəsinə divanxana katibi Mirzə Camal bəy Hacılı-Cavanşiri təyin etdi. Bundan sonra 1822-ci ildə xanlıq ləğv edildikdə, Mirzə Camal bəy rus hərbi idarəsi tərəfindən yaradılan məhkəməyə işə keçirildi. O, on səkkiz il məhkəmə sistemində çalışdıqdan sonra qocalığı ilə bağlı, 1840-cı ildə istefaya çıxdı.
Əbdürəhman məscidi
Əbdürəhman məscidi — Abşeron rayonu Görədil qəsəbəsində, Görədil kəndinin daxilindən keçən yolun sağ tərəfində yerləşir.
Tarixi
Məscidin girişində olan mərmər lövhədə onun kənd sakini Kərbəlayi Rəsul adlı bir şəxs tərəfindən inşasına 1857-ci ildə başlanıldığı bildirilir. Məscid inşası 1902-ci ildə Kərbəlayi Rəsulun oğlu Əbdürəhman tərəfindən başa çatdırılmışdır. Hazırdada istifadədə olan məscid, gədim Görədil qəbirstanlığından qərbdə yerləşir. İlkin tikilisi dördbucaqlı formaya malik olan binaya sonradan əlavə tikililər də birləşdirilmişdir.
Pentacalia stuebelii
Pentacalia stuebelii Pentacalia stuebelii
Eugenia ericoides
(Eugenia ericoides) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xerson vilayəti
Xerson vilayəti  — Ukraynanın cənubunda yerləşən inzibati ərazi bölgüsü. 2022-ci il fevral ayının sonundan əksər hissəsi Rusiya tərəfindən işğal altındadır.
Cənub-qərbində Qara dəniz, cənub-şərqində — Azov dənizi yerləşir. Regionun şimalında Dnepropetrovsk vilayəti, şərqində — Zaporojye vilayəti, qərbində —  Nikolayev vilayəti, cənubunda —  Krım Muxtar Respublikasıdır.
Uayö
Uayö  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Viryo kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — La-Tur-dyu-Pen.
INSEE kodu — 38287. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 915 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 516 ilə 771 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 450 km cənub-şərqdə, Lion dan 65 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 33 km şimal-qərbdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Zenit - pulemyotu
Zenit - pulemyotu - 2000 metrə qədər hündürlükdə uçan obyektlərin vurulması üçün nəzərdə tutulan, bir dayaqda montaj olunan, bir və ya bir neçə bir-birinə pərçimlənmiş zenit gülləboran qurğusundan ibarət avtomatik silah növü. ZGQ əsas hissələri: bir(tək quraşdırma), iki(birşədirilmiş quraşdırma) yaxud dörd(dördlü quraşdırma)gülləboran qurğusu;(dörd və ya iki təkərli) lafet, yaxud lafet elementləri olan özüyeriyən baza; zenit nişangahı. Çəkisi təkli - 450 kq, ikili - 650, dördlü - 2100 kq. Əsasən quru qoşunların zenit althissələrində, tanklarda, ZTR, eləcə də kiçik gəmilərdə istifadə olunur.
Anhidrit
Anhidrit — rombik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.
Xassələri
Rəng – rəngsiz, ağ, mavi, bənövşəyi, bozumtul, qırmızımtıl; Mineralın cizgisinin rəngi – şəffaf, yarımşəffaf, qeyri-şəffaf; Sıxlıq – 2,9-3,0; Sərtlik – 3,0-3,5; Kövrəkdir; Ayrılma – üç bir-birinə qarşılıqlı perpendikulyar istiqamətdə: {010} üzrə mükəmməl; {100} və {001} üzrə orta; Sınıqlar – qeyri-hamardan tikanlıyadək; Başqa xassələr – rütubətli havada, atmosfer təzyiqində tədricən hidratlaşır və həcmi 30% artmaqla gipsə keçir; Morfologiya – kristallar; qalın lövhəvari, prizmatik; İkiləşmə: {001} üzrə nadir rast gəlir; Mineral aqreqatları: sıx, dənəvər, çubuqvari, bəzən lövhəşəkilli, lifli kütlələr, gips və kalsit üzrə psevdomorfozalar.
Mənşəyi və yayılması
Anhidritin nəhəng yığınları tipik kimyəvi əmələgəlmələr olub, çökmə süxur qatlarında yerləşir və 42°C-dən yüksək temperaturda dəniz və göl sularının buxarlanması hesabına kristallaşır. Nisbətən aşağı temperaturlarda bu sulardan gips çökür. Anhidritin laylar və nazik laycıqlar şəklində olan əhəmiyyətli kütlələri duz daşıyan süxur qatlarında yerləşir. Hidrotermal mənşəli anhidrit damar əmələgəlmələri kimi, adətən kolçedan, mis-molibden, qızıl filizi yataqlarında və b. filiz minerallarını müşayiət edir. Mineralın vulkanitlərdə də tapıntıları məlumdur. Həmçinin metamorfik süxurlarda – qneyslərdə, şistlərdə, amfibolitlərdə və b. qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: halit, silvin, karnallit, gips, kalsit, dolomit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Texas, Luiziana, Nyu-Meksiko ştatları (ABŞ); Stasfurt, Bad-La-uterberq, Klaustal (Almaniya); Artyomov (Ukrayna); Uralyanı, Volqaboyu (Rusiya); Veliçka (Polşa); Pəncab (Pakistan); Xana-oka (Yaponiya) və b. Azərbaycanda anhidritin və adətən onunla birlikdə rast gələn gipsin yataqları (Yuxarı Ağcakənd, Dəstəgir, Monaşid, Araz, Şahtaxtı, Çeildağ və b.) Kiçik Qafqazın Şimal-şərq hissəsində, Naxçıvan MR-da və Qobustanda yerləşir.
Tətbiqi
Əsas etibarilə tikinti sənayesində – sement istehsalında istifadə edilir. Mineralın sıx kütlələri bəzən xırda məmulat hazırlanmasında və başqa məqsədlər üçün də işlədilir.
Cillik
Cillik — Azərbaycan Respublikasının Balakən rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Cillik Balakən r-nunun Qazma i.ə.v.-də kənd. Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Yaşayış məntəqəsi Cillik adlanan yerin yaxınlığında salındığı üçün belə adlandırılmışdır. Cil bataqlıqda, rütubətli yerdə bitən bitkinin adıdır. Ərazi bu bitki ilə örtüldüyü üçün belə adlandırılmışdır.
Uatye-Sent-Obla
Uatye-Sent-Obla  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. La-Verpiyer kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vyen.
INSEE kodu — 38288. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 1615 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 232 ilə 376 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 420 km cənub-şərqdə, Lion dan 27 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 70 km şimal-qərbdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Böyüktala
Böyüktala — Azərbaycan Respublikasının Balakən rayonunun Hənifə inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Böyük Tala adlı sahədə salındığına görə kənd həmin yerin adı ilə adlandırılmışdır. Tala "meşədə ağacsız yer, açıqlıq" deməkdir. Talanın sahəsinin böyüklüyü oykonimdə əks olunmuşdur.
İnfrastruktur
2013-cü ilin oktyabr ayının 8-də kəndə ilk dəfə olaraq təbii qaz verilmişdir.
Lez-Or
Lez-Or  — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Alplar. Kommunanın dairəsi — Qap. Ambryon kantonuna daxildir.
INSEE kodu — 05098.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 516 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 384 nəfər (15-64 yaş) arasında 298 nəfər iqtisadi fəal, 86 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 77.6%, 1999-cu ildə 75.8%). Fəal 298 nəfərdən (166 kişi və 124 qadın), 8 nəfəri işsiz (3 kişi və 5 qadın) idi. Aktiv olmayan 23 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 36 nəfər təqaüdçü, 27 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Suazi-su-Monmoransi
Suazi-su-Monmoransi — Fransada bələdiyyə, region — İl-de-Frans, departament —Val-d’Uaz, rayon — Sarsel, kanton — Suazi-su-Monmoransi. Əhalisi — 17,483 nəfər (2008).
Bələdiyyə Paris şəhərinin 15 km şimal, Serji bələdiyyənin 19 km şərqdə yerləşir.
Demoqrafiya
Əhalinin dinamikası (Cassini и INSEE ):
Noa Lanq
Noa Noell Lanq (17 iyun 1999-cu ildə anadan olub) — Eerste Diviziya təmsilçilərindən olan Yonq Ayaks klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Niderland futbolçusudur.
Yonq Ayaks
Lanq Feyenoord akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. 6 fevral 2017-ci ildə Lanq Erediviziya təmsilçilərindən olan Ayaks klubu ilə 2019-cu ilin 30 iyun tarixinə kimi olan ilk peşəkar müqaviləsini imzalamışdır. Lanq öz peşəkar karyerasında debütünü 3 aprel 2017-ci ildə Yonq Utrext klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 81-ci dəqiqədə Ezra Valianı əvəz etmişdir. Eerste Diviziya görüşündə Yonq Ayaks rəqibinə 2-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir. Lanq karyerasında ilk qolunu 15 dekabr 2017-ci ildə Emmen klubuna qarşı oyunda vurmuşdur. Eerste Diviziya görüşündə Yonq Ayaks rəqibi ilə 2-2 hesabı ilə bərabərə qalmışdır.
Şəxsi həyatı
Lanq Niderlandın Kapelle aan den İYssel şəhərində anadan olmuşdur. Valideynləri isə Surinam vətəndaşlarıdır.
Karyera statistikası
1 UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir. 2 Niderland Superkuboku görüşləri daxildir.
Klub
«Yonq Ayaks»
Cənubi Avropa
thumb|right|Cənubi Avropa
Asperula tinctoria
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Cənubi Avropa
Cənubi Avropa — Avropa qitəsinin cənub hissəsi. Cənubi Avropaya bir qayda olaraq Aralıq dənizinin Pireney yarımadası ərtafındakı ölkələr (Portuqaliya, İspaniya, Andorra), Monako, Appenin yarımadasında yerləşən ölkələr (İtaliya, Vatikan, San-Marino), Yunanıstan, həmçinin ada dövlətləri olan Malta və Kipr aid edilir. Bəzən Cənubi Avropaya Xorvatiya, Monteneqro, Serbiya, Albaniya, Bosniya və Herseqovina, Ukraynanın cənub hissəsi olan Krımı, Odessa, Xerson, Nikolayev, Zaporojye vilayətlərini və Türkiyənin Avropa hissəsini aid edirlər.
Cənubi Avropa — Avropa qitəsinin cənub hissəsi. Cənubi Avropa ərazisinə Aralıq dənizi sahillərində yerləşən Pireney yarımadası olkələri — (Portuqaliya, İspaniya, Andorra), Monako, Appenin yarımadasında yerləşən ölkələr — (İtaliya, Vatikan, San-Marino), Yunanıstan, həmçinin ada dövlətləri olan Malta və Kipr daxildir. Bəzən Cənubi Avropanın tərkibinə Xorvatiya, Serbiya, Monteneqro, Albaniya, Bosniya və Herseqovina, həmçinin Türkiyənin Avropa hissəsi də daxil ediir.
Əhalisi
Cənubi Avropada əhalinin sıxlığı yüksəkdir, hər km².-ə 100 və daha çox insan düşür, əhalinin dini etqdında xristianlıq (katolik) dini üstünlük təşkil edir.
Əhalini urbanizasiya səviyyəsi:
Bu ölkələrdə əhalinin təbii artımı çox da yüksək deyildir:
Leonid Qovorov
Leonid Aleksandroviç Qovorov   — sovet hərb xadimi, Sovet İttifaqı Marşalı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
Erkən həyatı
Leonid Qovorov 22 fevral 1897-ci ildə Rusiya imperiyasının Vyatka quberniyasında kəndli ailəsində anadan olub. Atası— Aleksandr Qriqoryeviç Qovorov gəmiçi olub. Anası—Mariya Aleksandrovna Qovorov (Panfilova) isə evdar qadın olub. Leonid Qovorovların dörd oğlundan ən böyüyü idi. Leonid Qovorov 1916-cı ildə Petroqrad Politexnik İnstitutunun gəmiqayırma şöbəsinə daxil olur. 1916-cı ilin dekabr ayında hərbi xidmətə çağırılır. 1917-ci ilin iyun ayında Leonidə leytenant rütbəsi verilir və o, Tomsk qarnizonunun kiçik zabit heyətində batareya komandiri olur. 1918-ci ilin mart ayında Leonid ordudan tərxis olunur və valideynlərinin yanına qayıdır.
Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı
Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrı və ya qısaca Azdrama — Bakıda yerləşən akademik dram teatrı.
Tarixi
Görkəmli maarifçilər Həsən bəy Zərdabinın rəhbərliyi ilə Bakı realnı məktəbin şagirdləri 1873-cü il martın 10-da "Nəciblər klubu"nda M. F. Axundovun "Lənkəran xanının vəziri" komediyasını tamaşaya qoydular. Bununla peşəkar Milli teatrımızın, başqa sözlə, Akademik Milli Dram teatrının (AMDT) bünövrəsi qoyuldu.
thumb|left|Memarı [[Qəzənfər Əlizadə]] Əvvəllər müxtəlif truppalar şəklində "Nicat", "Səfa", "Həmiyyət" mədəni-maarif cəmiyyətləri nəzdindəki teatr dəstələrində, həmçinin "Müsəlman Dram Artistləri İttifaqı", "Hacıbəyov qardaşları müdiriyyəti" şəklində tamaşalar verən teatr, 1919-cu ildən bu günədək Dövlət Teatrı statusu ilə fəaliyyət göstərir. 1918-ci il oktyabrın 18-də Cümhuriyyət Hökuməti xalq maarifi nazirinin Azərbaycan Dövlət Teatrının yaradılması haqqında məruzəsini dinləyərək, teatr üçün Mayılov Qardaşları Teatr binasını (indiki Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının binası) almaq barədə qərar qəbul etdi. Qərarda göstərilirdi ki, Bakıda Dövlət Teatrının yaradılmasının vacibliyini və bu məqsəd üçün daha çox Mayılov qardaşları Teatr binasının yararlı olduğunu nəzərə alaraq, xalq maarifi nazirinə tapşırılsın ki, Mayılov Qardaşları Teatrını məcburi surətdə, lakin ədalətli qiymətlə, dövlət teatrı üçün öz sərəncamına alsın, onun satınalma qiymətini müəyyənləşdirmək üçün xüsusi komissiya yaratsın və həmin teatr bundan sonra Dövlət Teatrı adlandırılsın.
Cümhuriyyət dövründə Dövlət Teatrı səhnəsində opera, musiqili teatr tamaşaları, xalq musiqisindən ibarət konsertlərlə yanaşı, onda mühüm dövlət tədbirləri üçün istifadə etmək nəzərdə tutulurdu. Zülfüqar və Üzeyir Hacıbıyli qardaşları truppasının bütün tədbirləri Dövlət Teatrının səhnəsində keçirilirdi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Dövlət Teatrı öz pərdələrini ilk dəfə 1918-ci il noyabrın 4-də Hacıbəyli qardaşları truppasının hazırlağı, Nəriman Nərimanovun "Nadir Şah" faciəsinin tamaşası ilə açdı. 1919–1920-ci illərdə teatrın səhnəsində daha çox Üzeyir Hacıbəylinin opera və operattaları göstərilirdi. 1920-ci ilin aprelində Sovet Rusiyası Azərbaycanı işğal etdikdən sonra da bu teatr Sovet Azərbaycanının dövlət teatrı kimi fəaliyyət göstərmiş və uzun illər həmin binadan təkcə teatr-sənət ocağı kimi deyil, həm də ictimai-siyasi və dövlət əhəmiyyətli tədbirlərin keçirilməsi üçün istifadə edilmişdir.
Teatrın adı müxtəlif illərdə Hökumət teatrosu, Birləşmiş Dövlət Teatrosu, Azərbaycan Türk Dram Teatrosu və s. adlandırılmış, Dadaş Bünyadzadənin (1923–1933) və Məşədi Əzizbəyovun (1933–1991) adlarını daşımışdır.
Fəaliyyəti
Sənət ocağı 1991-ci ildən Akademik Milli Dram Teatrı adlanır. Yüksək nailiyyətlərinə görə teatra Akademik adı verilmiş (1959), Qırmızı Əmək Bayrağı (1948) və Lenin ordenləri (1974) ilə təltif edilmişdir. Teatrın 125-illik tarixində Əbülfət Vəli, Məhəmməd bəy Əlvəndi, Hüseyn Ərəblinski, Cahangir Zeynalov, Əbülhəsən Anaplı kimi aktyor məktəbi yaradanlardan sonra, böyük aktyor və rejissor nəsli yetişmişdir: SSRİ xalq artistləri Mirzağa Əliyev, Sidqi Ruhulla, Mərziyyə Davudova, Ələsgər Ələkbərov, Adil İsgəndərov (rejissor), Hökumə Qurbanova, İsmayıl Dağıstanlı, İsmayıl Osmanlı, Möhsün Sənani, Rza Təhmasib (aktyor və rejissor) Əjdər Sultanov, Sona Hacıyeva, Fatma Qədri, Barat Şəkinskaya, Leyla Bədirbəyli, Kazım Ziya, Məmmədəli Vəlixanlı, Əliağa Ağayev, Məlik Dadaşov, Əli Zeynalov, Tofiq Kazımov (rejissor), Ələsgər Şərifov (rejissor), Nəcibə Məlikova, Həsənağa Salayev, Məmmədrza Şeyxzamanov, Rza Əfqanlı.
Akademik Milli Dram Teatrı "Covid19" pandemiyası ilə bağlı karantin qaydalarına əsasən, tamaşa nümayişlərini 13 mart 2020-ci il tarixindən etibarən dayandırmışdır. Bu müddət ərzində teatr öz tamaşaçıları ilə sosial şəbəkələr və rəsmi internet səhifəsi vasitəsilə görüşmüşdür. Teatrın onlayn formatda təşkil etdiyi tamaşa nümayişləri baş tutmuşdur.
Nazirlər Kabineti yanında Operativ Qərərgahın 2021-ci il 24 sentyabr tarixli qərarı ilə 1 oktyabr 2021-ci il tarixindən vaxt və adam sayı(maksimum tutum:zalın 50%-i) nəzərə alınaraq Teatr qapılarını yenidən açdı.
Nazirlər Kabineti yanında Operativ Qərərgahın 2022-ci il 5 mart tarixli qərarı ilə 6 mart tarixindən etibarən Teatr vaxt və say məhdudiyyəti olmadan fəaliyyətini tam bərpa etdi.
Akademik teatrda aktyor məktəbləri
thumb|250px|Teatrın aktyorları [[Nurəddin Mehdixanlı və Mətanət Atakişiyeva "Əmir Teymur" tamaşasında. Quruluşçu rejissor: Mehriban Ələkbərzadə]] Akademik teatrda üç aktyor məktəbi var:
Romantik aktyor məktəbi
Romantik aktyor məktəbinin ən nümayəndəsi və yaradıcısı Hüseyn Ərəblinski sayılır. Abbasmirzə Şərifzadə, Sidqi Ruhulla, Ülvi Rəcəb, Rza Təhmasib, Rza Əfqanlı, Kazım Ziya, Ələsgər Ələkbərov, Mərziyyə Davudova, Hökümə Qurbanova, Ağadadaş Qurbanov, Əjdər Sultanov, Rza Darablı, Fatma Qədri, Leyla Bədirbəyli, Əli Zeynalov, Məmmədrza Şeyxzamanov, Əli Qurbanov həmin məktəbin layiqli davamçılarıdır.
Realist aktyor məktəbi
Realist aktyor məktəbinin banisi Cahangir Zeynalov, təmsilçiləri Mirzağa Əliyev, Əbülhəsən Anaplı, Möhsün Sənani, Mustafa Mərdanov, Əzizə Məmmədova, Barat Şəkinskaya, Əliağa Ağayev, Məmmədəli Vəlixanlı, İsmayıl Osmanlı, Ağasadıq Gəraybəyli, Səyavuş Aslan və bu səpkili aktyorlar sayılırlar.
Lirika aktyor məktəbi
Lirik-psixoloji üslubun dramaturgiyamızda banisi İlyas Əfəndiyev, rejissorluqda Tofiq Kazımov, aktyor yaradıcılığında Həsən Turabov sayılırlar. Şəfiqə Məmmədova, Bürcəli Əsgərov, Səməndər Rzayev, Hamlet Xanızadə, Vəfa Fətullayeva, Fuad Poladov, Kamal Xudaverdiyev, Yaşar Nuriyev, həmçinin Akademik teatrın çağdaş truppasının aparıcı aktyorlarının əksəriyyəti həmin üslubun inkişafında müstəsna xidmətlər göstəriblər.
Hüseyn ibn Əli əl-Haşimi
Hüseyn ibn Əli əl-Haşimi (d.1854, İstanbul, Osmanlı İmperiyası - ö.6.3.1931, Amman, İordaniya) - 1908-1916-cı illərdə sonuncu Məkkə şərifi, 1916-1924-cü illərdə Haşimilər sülaləsindən birinci Hicaz kralı
Surtanlıqul
Surtanlıqul — Başqırdıstan Respublikasının Baltas rayonunda yerləşən kənd. Kənd, Aşağı Qarış kənd şurasının tərkibindədir.
Hüseyn ibn Əli əl-Haşimi
Həyatı
Hüseyn ibn Əli əl-Haşimi 1852-ci ildə Osmanlı İmperiyasının paytaxtı İstanbulda anadan olub. 1908-ci ildə əmisioğlu Əli ibn Abdullah əl-Haşimidən sonra Məkkə şərifi təyin edildi. Osmanlı İmperiyasına qarşı ərəb millətçiləri və ingilislərlə əməkdaşlıq qurdu. 1914-cü ildə onun oğlu Feysəl ibn Hüseyn ərəblərlə və Dəməşq islahatçıları ilə əlaqəyə girdi. Digər oğlu Abdullah isə Misirdə olan İngiltərə nümayəndələri ilə əlaqə qurdu. Əvvəllər dayandırılan Avropa ilə əlaqlələr Birinci dünya müharibəsi zamanı təkrar canlandı. İngilislər Məkkə şərifinə vəziyyətdən istifadə edib Türklərə qarşı üsyan qaldırmağı məsləhət gördü.
Surtanlıqul
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə başqırdlar (57 %), tatarlar (40 %) üstünlük təşkil edir.
Hüseyn ibn Əli əl-Haşimi
Həyatı
O, 1916-cı ilin iyununda ərəbləri türklərə qarşı üsyana çağırmağa başladı. Hüseynin oğlanları Əli, Abdullah, Feysəl və Zeydin komandanlığında ayağa qalxmış üsyançı dəstələr tezliklə Ciddəni tutdular və Yanbu və Üm-Lədc limanına tərəf istiqamətləndilər. Məkkədə yerləşən türk qarnizonu ərəblərə təslim oldu. 2 noyabr 1916-cı ildə Ərəb əmirlərinin toplantısında Hüseyn ərəb xalqının kralı elan olundu. Yaradılmış hökumətdə əsas vəzifələri kralın oğulları tuturdu. Belə ki, Əli ibn Hüseyn baş nazir, Abdullah ibn Hüseyn xarici işlər naziri, Feysəl ibn Hüseyn isə daxil işlər naziri idi. Böyük Britaniya və Fransa Hüseyni yalnız Hicaz kralı kimi tanıdı.
1917-ci ildə Feysəl ibn Hüseyn Qırmızı dənizindən şimala üzərək Akaba limanını tutdu. 1918-ci ildə isə Osmanlılar Fələstində ağır məğlubiyyətə uğradıldı. 1918-ci ildə Feysəl Məanı işğal etdi və ingilislərlə birgə Suriya torpaqlarına daxil oldu. 30 sentyabrda Dəməşq işğal edildi. Feysəl ibn Hüseyn Şərqi Suriya istisna olmaqla ələ keçirdiyi bütün torpaqları öz hakimiyyəti altına aldı. Digər torpaqlar isə müttəfiq orduların əlinə keçdi. Hüseynə vəd edilmiş, Fələstin və İraq İngilislər, Suriya və Livan isə fransızlar tərəfindən işğal edildi.
Hicaz kralı Hüseyn ibn Əli bütün Ərəbistan yarımadasını öz hakimiyyəti altında birləşdirmək qərarını aldı. Onun əsas rəqibi Nəcd əmiri II Əbdüləziz ibn Səud idi. 1917-ci ildə Hicaz kralı ilə Nəcd əmiri arasında müharibə başladı.1919-cu ildə Abdullah ibn Hüseyn Turabunu tutdu, ancaq bir neçə gün sonra Nəcd ordusunun hücumu ilə geri çəkilmək məcburiyyətində qaldı.