Xəzər_yazışmaları
Yusif xaqanın cavabı
Gözəl sözlərlə dolu məktubunuz əlimizə Almaniya torpaqlarından bir yəhudi olan Eliezer oğlu İshaq tərəfindən çatdırıldığını bildirməyi arzu edirəm. Bizi xoşbəxt etdiniz, anlayışınız və bilgəliyiniz bizi xoşhal etdi. Bu səbəblə atalarımızın bir zamanlar qurduğu diplomatik əlaqələri yeniləyəlim və bunu uşaqlarımıza miras buraxalım. Məktubunuzda ayrıca soruşdunuz:"Hansı xalqdan, hansı ailədən, hansı tayfadansınız ?" Biləsiniz ki, bizlər Yafəsin soyundan Togarmanın nəvələriyik (Yəhudi sxolastikasına və annallarına görə bütün Türklərin əcdadı Yafəsin oğlu Toqarmadır). Ailə ağacı kitabında Toqarmanın on oğlu olduğunu tapdım. Adları bunlardır: Ən böyüyü Uyğur, ikincisi Dursu, üçüncüsü Avar, dördüncüsü Oğuz, beşincisi Basili, altıncısı Torniak, yeddincisi Xəzər, səkkizincisi Zaqora, doqquzuncusu Bulqar, onuncusu Sabirdir. Əlimdəki qeydlərə görə atalarımızın sayı az olmasına rəğmən, Tanrıya şükürlər olsun, Tanrı onlara, özündən güclü və böyük ordulara savaş ardına savaşa davam etməsi üçün güc, qüvvət və qüdrət verdi. Tanrı onları ölkələr işğal etməyə vadar etdi. Bəzilərinə bu gün belə məcburi işlər gördürülməktədir. İndi yaşadığım torpaqlar əvvəllər Bulqarların idi. Atalarımız, Xəzərlər, gəlib onlarla savaşdılar və hər nə qədər Bulqarların sayı sahildəki qumlar qədər idisə də Xəzərlərə qarşı duruş gətirə bilmədilər. Beləcə ölkələrini buraxıb qaçdılar və Xəzərlər onları Dunay çayına qədər qovaladı. Bugün belə Bulqarlar Dunayda düşərgə salmışlardır və Konstantinapola yaxındır. Xəzərlər onların torpaqlarını hələ də işğal etməkdədirlər. Bunun ardından bir necə nəsil keçdikdən sonra Bulan adlı bir xaqan hökmdar oldu. Bilgə və Tanrı qorxusu olan biri idi, Yaradana bütün qəlbiylə inanırdı. Cadugərləri və bütpərəstləri qovub, Tanrının qanadlarının kölgəsinə sığındı. Buna görə də, şöhrəti dörd bir yana yayıldı. Onun adını eşidən Bizasn kralı və Ərəblər elçiləriylə birlikdə qənimət, hədiyyə göndərərək ona dinini dəyişməyi təklif etdilər (Tenqriçilikdən İslama və Xristianlığa). Amma Xaqan- ruhu Xaqan Tanrı tərəfindən həyat yumağına sarılsın- bilgə idi, savadlı bir İsrailoğlu çağırtdı. Hər bir bilgə diyərinin fikrini səhv olduğunu dediyindən ortaq fikrə varılmadı. Xaqan bunu görüncə dedi ki:" Evinizə gedin, amma üçüncü gün mənə geri dönün. " Üçüncü gün bu savadlı şəxsləri çağırıb dedi ki, aranızda danışın və mübahisə edin, mənə hansı dinin daha yaxşı olduğunu açıqca deyin, aralarında mübahisə etməyə başladılar və bir nəticəyə gəlmədilər, ta ki Xaqan Xristian din adamından soruşdu" Nə fikirləşirsən ? Yəhudilərin və müsəlmanların dinləri arasında hansı seçilməli ? Xristian rahib cavabladı: " Yəhudilik Müsəlmanlıqdan daha yaxşıdır." Xaqan ardıyca müsəlman şəxsdən soruşdu: " Sən nə fikirləşirsən ? Yəhudilik mi Xristianlıq mı ?, müsəlman şəxs "yəhudilik:" deyə cavab verdi. Bundan sonra xaqan bildirdi ki, : "Əgər iş belədirsə, ikiniz də öz dilinizlə Yəhudiliyin daha yaxşı olduğunu dediniz, bu səbəblə, Tanrının mərhəməti və Qadiri-Mütləqin gücü ilə Yəhudiliyi seçirəm, bu İbrahimin dinidir. Əgər, özünə güvəndiyim və qanadlarının kölgəsinə sığındığım Tanrı kömək edərsə sizin söz verdiyiniz pul, altın və gümüşü çalışmadan O verə bilər. Siz isə indi torpaqlarınıza sülh içində gedin!"