cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan SSR əməkdar artistlərinin siyahısı
1972
19 aprel 1972-ci ildən:
1973
22 noyabr 1973-cü ildən:
1974
3 aprel 1974-cü ildən:
1 iyun 1974-cü ildən:
4 oktyabr 1974-cü ildən:
1975
11 aprel 1975-ci ildən:
1976
23 dekabr 1976-cı ildən:
1977
18 mart 1977-ci ildən:
29 iyun 1977-ci ildən:
1978
10 yanvar 1978-ci ildən:
11 yanvar 1978-ci ildən:
24 noyabr 1978-ci ildən:
1979
9 fevral 1979-cu ildən:
23 fevral 1979-cu ildən:
2 aprel 1979-cu ildən:
27 iyul 1979-cu ildən:
26 oktyabr 1979-cu ildən:
1981
10 aprel 1981-ci ildən:
24 dekabr 1981-ci ildən:
1982
13 iyul 1982-ci ildən:
1 dekabr 1982-ci ildən:
3 dekabr 1982-ci ildən:
9 dekabr 1982-ci ildən:
1983
1 noyabr 1983-cü ildən:
1984
15 noyabr 1984-cü ildən:
1986
30 may 1986-cı ildən:
1987
12 iyun 1987-ci ildən:
30 dekabr 1987-ci ildən:
31 dekabr 1987-ci ildən:
1988
12 oktyabr 1988-ci ildən:
1989
21 mart 1989-cu ildən:
17 may 1989-cu ildən:
1990
8 may 1990-cı ildən:
2 iyun 1990-cı ildən:
Pilələr silsiləsi
Pilələr silsiləsi – Culfa rayonu ərazisində dağ silsiləsi. Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb ətəyində, Dəmirlidağ-Göydağ qolunun davamında yerləşən Darıdağ (Dağüstü) silsiləsinin cənub-şərq istiqamətli yamaclarının sıldırımlı qoludur. Uzunluğu 10 km-dən artıq, ən yüksək zirvəsinin hündürlüyü 1562,6 m-dir. Paleosen-Üst Oliqosenin çökmə və vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Paradaş seqmentinin cənub-qərb cinahına aid Darıdağ-Aza qalxımının qırışığa məruz qalmış şimal-şərq qanadında yerləşir.
Samirə Bayramova
Bayramova Samirə Teymurxan qızı — ictimai xadim, fəal, jurnalist, hüquq müdafiəçisi və sosioloq.
Həyatı
Bayramova Samirə Teymurxan qızı 4 oktyabr 1988 ci il Gürcüstan Sovet Sosialist Respublikasının Marneuli rayonun Görarxı sovetliyinin Alget kəndində kəndli ailəsində anadan olub. Uşaqlıq illəri Sovet İttifaqının dağıldığı dövrə təsadüf etdiyindən regionda baş verən geosiyasi hadisələr digər insanların olduğu kimi onun da həyatında dərin izlər qoyub.
Təhsili
Orta təhsilini 1995–2006- illərdə Ayvaz Dursun oğlu Həsənov adında liseydə alıb. 2008–2012 ci illərdə Tbilisi Avropa Universitetində hüquq elmləri üzrə təhsil alıb. Sonra 2015-ci ildə İvane Cavaxişvili adına Tbilisi Dövlət Universitetinin sosial-siyasi elmlər fakultəsinə qəbul olub. 2020–2022-ci illərdə Gürcüstan İctimaiyyətlə Əlaqələr İnstitunda dövlət siyasəti üzrə magistratura dərəcəsi alıb
Siyasi Görüşü
Siyasi görüşünə görə mötədil bir insandır.
Fəaliyyəti
İlkin fəaliyyət illərində Marneulidə olan yerli qəzetlərə “Ziya”, “Region Press”, “Ozan” -a Gürcüstan azərbaycanlılarının problemləri və üzləşdikləri sosial məsələlər haqqında məqalələr yazmağa başlayıb. Yerli və mərkəzi tədbirlərdə tələbələrin, gənclərin problemlərindən danışıb və müvafiq dövlət orqanları və təşkilatları məsələnin həllinə səsləyib. Regionda daha çox tənqidçi, ictimai fəal və hüquq müdafiəçisi kimi tanınır.
2010-cu ildə Dövlət Statistika Departamentində ştatdan kənar işçi kimi işə başlayıb. Həmin il BMT-nin layihəsi çərçivəsində konkursu uğurlu keçərək Ədliyyə Nazirliyinin Vətəndaş Restrində bir illik təcrübə proqramına qoşulub.
2010-cu ildən aktiv şəkildə QHT sektoruna qoşularaq yerli və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq edib. NORG Chicago Urban University, ISFED, ISR, CSRC, ACT, IRMS, USAID, OXFAM, PIG, MERCY CORPS, CESKO, EMC, NDI, CSS kimi təşkilatlarla əməkdaşlıq edib və onların layihələrdində, tərcüməçi, layihə kordinatoru və fasiltator kimi çalışıb. Bu kimi təşkilatları Kvemo Kartliyə cəlb edərək azərbaycanlıların sosial və iqtisadi vəziyyətinin araşdırılması, seçki məlumatlılığının artırılması, erkən nikah və ailə zorakılığı ilə bağlı əhalinin məlumatlandırılması, etnik azlıqların sosial və siyasi qoşululuğunu artırılması, etnik azlıqlar arasında Aİ-yə inteqrasiya haqqında biliklərin artırılması, yerli bələdiyyələrin büdcə şəffaflığı,, etnik azlıqlar üçün bərabər hüquqlu və ədalətli mühitin yaradılması, kritik və siyasi məktəb istiqamətində fəaliyyət göstərib. Hazırda Beynəlxalq Təşkilatda Monitoring, Araşdırma və Analiz üzrə baş ofiser vəzifəsində çalışır.
2010-cu ildən bu günə kimi əsas prioritet iş fəaliyyəti erkən yaşlı qızların evləndirilməsinə qarşı çıxmaq və gənclərin təhsilə yiyələnməsinə xidmət göstərməkdir. Bu istiqamətdə bir çox layihələr həyata keçirir.
Yerli və xarici konfranslarda spiker və iştirakçı kimi iştirak edərək Gürcüstan azərbaycanlılarının problemləri, Gürcüstan dövlətinin etnik və inteqrasiya siyasəti və sosial və siyasi məsələlər haqqında çıxışlar edib. Tez-tez mərkəzi mediada bir çox verlişlərdə iştirak edir və azərbaycanlıların problemlərinin Gürcüstanın ümumi siyasətinin və gündəmi olmasına çalışır.
İtaliyada, Polşada, Türkiyədə və ABŞ-da dəyişim proqramlarında iştirak edib.
Bununla yanaşı azərbaycanlıların ana dilinin və mədəniyyətinin qorunması sahəsində bir çox layihələr həyata keçirib. Həmçinin 2019-cu ildən təhsil ekspertləri ilə etnik azlıqların bərabər hüquqlu təhsil məsələsi ilə məşğuldur. Etnik azlıqlar üçün xüsusi təhsil proqramının “1+4” proqramının təkminləşdirilməsi və gürcü dili hazırlıq hissəsinin pulsuz olmasını, Gürcüstan Ali Universitetlərində Ana dili və ədəbiyyatı fakultəsinin yaradılmasını və Gürcüstan vətəndaşlarının qanunla pulsuz fakultələrinin etnik azlıqlar üçün də olmasını tələb edir. Təhsil nazirliyinin əməkdaşları, Gürcüstan Parlamentinin təhsil komitəsinin rəhbərliyi ilə məsələ ətrafında görüşlər keçirib və artıq bu problemlər təhsil islahatlarına daxil edilib. Etnik azlıqların qeyri-bərabər hüquqlu təhsil problemi ilə bağlı beynəlxalq təşkilatlara hesabatlar göndərib.
Novruz Bayramının Qanun Layihəsi
2017-ci ildə bölgələrdə və kəndlərdə Novruz Bayramının hissəsi olan çərşənbələri bərpa edib. Bu bayram gürcü cəmiyyəti tərəfindən maraqla qarşılanıb və bir çox yerli və xarici medialar sujetlər, bloglar və verlişlər hazırlayıb. 2021-c ildə Novruz Bayramının Gürcüstanda qeyri-iş günü olması ilə bağlı Gürcüstan Parlamentinə qanun-layihə təqdim edib. Gürcüstan Parlamentində sözü gedən qanun-layihə müzakirə olunub və Parlamentin İnsan Hüquqları və Müdafiəsi Komitəsi tərəfindən dini bayram kimi qələmə verilərək qəbul olunmayıb. Hazırda bu istiqamətdə bir çox qurumlarla əməkdaşlıqlar davam edir. Dünyada baş verən pandemiya səbəbindən bir çox bayramların qeyd olunmasına qadağa qoyulmuşdur. Bununla yanaşı Gürcüstan dövləti etnik azlıqların dini və mədəni bayramlarında pandemiya ilə bağlı qadağaları ləğv etmədi və bu etnik və dini azlıqların etirazına səbəb oldu. Yerli təşkilatlar Gürcüstanın Baş Nazirinə müraciət edərək Novruz Bayramı günü qadağaların ləğv olunmasını tələb etsədə müraciətə rədd cavabı gəldi. Samirə Bayramova öz sosial hesabından mən qadağaları pozaraq Novruz Bayramını qeyd edəcəm deyə çıxış etdi. Bir çox müxalifət partiyaları, ictimai və siyasi fəallar, eləcə də təşkilatlar Gürcüstan dövlətini Novruz Bayramı günü qadağanın ləğvini tələb etsədə qəbul edilmədi. 21 mart günü Samirə Bayramova Marneuli Bələdiyyəsinin qarşısına çıxaraq etiraz olaraq bayramı qeyd etdi. Tiflisdən, Rustavidən, Kutaisidən bir çox gürcü fəalları Marneuliyə gələrək Samirə Bayramovaya dəstək oldu və Marneulidə birlikdə Novruz Bayramını qeyd etdilər və mərkəzi media bu günü canlı yayımla göstərdi və bütün Gürcüstan əhalisi tərəfindən bu etiraz böyük maraqla izlənilirdi və onlar yayın zamanı dəstəklərini bildirirdi.
Səfirlər Layihəsi
Etnik azlıqların sosial rifahını yaxşılaşdırmaq və mədəniyyətlərini tanıtmaq üçün səfirlər layihəsi həyata keçirir. Bu layihə dövründə Almaniyanın Gürcüstandakı səfirini Kvemo Kartliyə dəvət edərək buradakı gənc təşkilatlar tanış etmiş, onların fəaliyyətilə səfir yaxından məlumatlı olmuşdur. Səfiri Marneulidə Tea House Mərkəzində Azərbaycan mədəniyyəti, mətbəxini göstərmiş və regionda olan sosial, iqtisadi vəziyyətlə qonağı tanış etmişdir.
Ana Dilim Video Çarxı
2020-ci ildə Ana dilinin qorunması və təbliğatını artırmaq üçün hüquq müdafiəçisi Elbrus Məmmədovla birlikdə dahi Azərbaycan şairi Bəxtiyar Vahabzadənin Ana Dilim şerinə video çarx çəkiblər. Bu video çarx vasitəsi ilə Ana diliminin qorunmasına və yerli azərbaycanlılar arasında təbliğinə, gələcək nəsillərin də bu dili qoruyub saxlamasına töhfə verməyə çalışıblar. Videoçarxda eyni zamanda tariximiz, keçmişimiz, milli kimliyimiz tərənnüm edilib. Şeirlərin səsləndirildiyi səhnələr də xüsusi həssaslıqla seçilib və bu yerlər azərbaycanlıların tarixi ilə sıx bağlıdır. Gürcüstan azərbaycanlıları içindən müxtəlif yaş qruplarından və sosial təbəqələrdən insanları bu layihəyə cəlb edilib.
Dini Diskriminasiya
2020-ci ildə Marneuli bələdiyyəsini dini ayrı-seçkiliklə bağlı məhkəməyə verənlərdən biridir. Marneuli Bələdiyyəsi əhalinin 90% müsəlman olmasına rağmən onlara qarşı böyük diskriminasiyaya yol vermişdir. Bələdiyyə Marneulidə olan dini təşkilatlarla və gürcü yepiskopluğuna büdcə ayırmışdır. 450 000 lari 10 % provoslov kilsə üçün cəmi 10 000 lari isə məscdilər üçün. Samirə Bayramova isə dini təşkilatların mərkəzi büdcədən maliyyələşməsini və Yerli Bələdiyyə Haqqında Məcəllədə dini qurumlarla büdcə ayırılmamasını arqument gətirərək ümumiyyətlə yerli bələdiyyədən dini qurumlara maliyyənin dayandırılmasını və əvəzinə əlil şəxslərə, qaçqınlara və sosial az təminatlı ailələrin güzəranını yaxşılaşdırılması üçün verilməsini tələb edirdi. Bundan sonra bir çox radikal qrupların və partiyaların hədəfinə çevrildi. Həmin qruplar Marneuliyə gələrək burada etiraz aksiyaları keçirdi.
Marneuli Fm-də Müzakirə Nöqtəsi
2008-2019-cu illərdə Marneuli FM-də Müzakirə Nöqtəsi verlişi aparıcısı işləyib. Bu layihə Samirə Bayramovanın özünün şəxsi layihəsi olmuşdur. Regiondakı bir çox ictimai xadim, siyasətçi, icitmai sektorun üzvləri, din adamları və s. verlişdə qonaq qismində çıxış etmişlərdir. Proqramın əsas müzakirə mövzuları regionun sosial-iqtisadi vəziyyəti, etnik kimlik, etnik azlıqların gürcü cəmiyyətinə inteqrasiyası, inteqrasiya prossesinde etnik azlıqların qarşılaşdıqları problemlər və s. olmuşdur. 24 may 2021-ci ildə Müzakirə Nöqtəsinin qonağı Gürcüstanın eks-prezidenti Mixeil Saakaşvili olmuşdur.
Altinfo hadisələri
Rusiyanın Ukraynanı işğalına etiraz olaraq Gürcüstanda yerləşən Rusiya meyilli alt-info partiyasının emblemini Ukraynanı dəstəkləmək məqsədi sarı və mavi rənglərlə boyadı. Onun bu hərəkəti ölkədəki Rusiya meyilli fraksiyaların ciddi etirazlarına səbəb oldu. Həmçinin rusiya meyilli Alt-info siyasi fraksiyasının embleminin üzərində gürcü xaçı olduğuna görə bu radikal dini cərəyanların da etirazına səbəb olmuşdur.
Ravil Novruzov
Ravil Elman oğlu Novruzov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri. 2016-cı ildə Aprel döyüşləri zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" III dərəcəli medalı ilə təltif edilib.
Hərbi xidməti
Gizir Ravil Novruzov 2016-cı ilin aprel ayında Azərbaycan-Ermənistan təmas xəttində baş verən atışma zamanı qəhrəmancasına şəhid oldu.
Aprelin 4-ü isə Ravil Novruzov doğulduğu Xızı rayonunun Giləzi kəndində son mənzilə yola salındı. Dəfn mərasiminə minlərlə rayon sakini ilə yanaşı, şəhidin qulluq etdiyi hərbi hissənin əsgərləri və zabitləri də qatıldı. Dəfn mərasiminin sonunda yaylım atəşi açıldı və gizir Novruzov uğrunda şəhid olduğu torpağa tapşırıldı.
Ravil Novruzov ölümündən sonra göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" III dərəcəli medalı ilə təltif edilib.
Müqəddəs Pyotr
Müqəddəs Pyotr — Xristianlıqda  İsa peyğəmbərin on iki həvarisindən biri. Həmçinin İsa peyğəmbər in digər bir həvarisi olan Andreas ın qardaşı. Xristianlığın katolik cərayanında ənənəvi olaraq ilk Roma Papası hesab edilir. Xristianlıq da adının əvvəlinə "Müqəddəs" titulu gətirilir. Qalileya da, Fələstin də anadan olmuşdur. Əsl peşəsi balıqçılıq idi. Katolik kilsəsinə görə ilk Papa və İsa peyğəmbərin varisidir. 29 iyun 67-ci ildə çarmıxa çəkilərək öldürüldüyünə inanılır. Xristian ənənəsinə görə, Pyotr Romada İmperator Neronun rəhbərliyi altında tərs formada çarmıxa çəkildi. Romanın ilk yepiskopu, başqa sözlə Papa olaraq qəbul edilir. Katolik inancına görə, Matta 16-da İsa peyğəmbər Pyotra kilsədə xüsusi bir vəzifə vəd etdi.
Əhdi-Cədid də Pyotr, 4 İncilin hamısında və Elçilərin işlərində dəfələrlə gözə çarpan şəkildə görünür. Əhdi-Cədiddə ənənəvi olaraq ona ithaf edilən 2 ümumi məktub (Birinci Pyotr və İkinci Pyotr) var.
Mənşə elmi
Pyotr, Xristianlığa görə İsa peyğəmbərin kilsəsinin üstündə qurmaq istədiyi qayadır (əsas şəxs). İsa peyğəmbərin ölümündən sonra Xristianlar onun ətrafında yığışdılar, Romalıların bütün hücumlarına qarşı inanclarını qorudular, bunda Pyotrun böyük töhfəsi vardı. Bir gün Həvari Pavel, Varnava ilə Pyotrun yanına gələrək Kilsəyə qoşulmaq istədiyini dedi. Nə qədər günahkar olsa da qayıtdığını deyən şəxsə şans verməli olduğuna inanan Pyotr ona bu fürsəti verdi.
Kilsənin ilk lideri
İncil və Elçilərin işləri, çarmıxa çəkmə hadisələri zamanı İsa peyğəmbəri 3 dəfə inkar etməsinə baxmayaraq, Pyotru ən öndə gedən həvari olaraq təsvir edir. Xristian ənənəsinə görə, Pyotr, İsa peyğəmbərin göründüyü ilk tələbə idi. İsa peyğəmbər Pyotrun inkarını tarazlaşdırdı və özünə inandırdı. Pyotr, kilsə nin ilk lideri olaraq qəbul edilir.
Həvarilər arasında yeri
Pyotr həmişə İncildə və Elçilərin işləri kitabında 12 Həvari arasında 1-ci yerdədir. Bundan əlavə, İncildə tez-tez Həvari Yaqub və Həvari Yuhənna ilə birlikdə 12 Həvarinin içində xüsusi qrup qurduğundan bəhs edilir.
Pyotr, İncildə tez-tez Həvarilərin sözçüsü kimi təsvir edilir. Katolik alimi Con Vidmar yazır: "Katolik alimlər, Pyotrun digər həvarilərin səlahiyyətlərinin yerinə keçən bir səlahiyyətə malik olduğu movzusunda həmfikirdirlər. Pyotr, müxtəlif hadisələrdə onların sözçüsü olmuş, Matias ın seçimini idarə etmişdir. Yəhudi olmayanların din dəyişdirməsiylə əlaqədar mübahisədəki görüşü, əhəmiyyətli olaraq qiymətləndirilir."
Elçilərin işlərinin müəllifi, Pyotru, erkən Xristian icmasının mərkəzi fiquru kimi təsvir etmişdir.
Seyfəddinrud (Həştrud)
Seyfəddinrud — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Həştrud şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 117 nəfər yaşayır (23 ailə).
Vahid Avropa Evi
Vahid Avropa Evi — Sovetlər İttifaqının keçmiş prezidenti Mixail Qorbaçov tərəfindən hazırlanan və müdafiə edilən bir anlayış.
Qabaqcıl ritorika
Sözügedən anlayışın 1981-ci ildə Qərbi Almaniyanın paytaxtı Bonna səfəri zamanı Leonid Brejnevin xarici siyasətində bəzi sələfləri olmuşdur, lakin o dönəmlərdə, böyük ehtimalla, ABŞ və Avropalı müttəfiqlərinin arasında uyğunsuzluq yaratmaq və ABŞ siyasətlərinin mülayimləşilməsi ümidi üçün istifadə edilmişdir.
thumb||küçükresim|181px|sağ|[[Qlasnost ve Perestroyka siyasətlərini həyata keçirən Mixail Qorbaçov, 1988-ci ilin dekabrında Birləşmiş Millətlər Ümumi Kuruluna xitabən çıxış zamanı.]]
Avropa evi fikrinin ortaya çıxması
Qorbaçov 1985-ci ildə köhnə dünyanı "ortaq evimiz" kimi səciyyələndirən bir sözlə bənzər bir ifadə istifadə etməsinə baxmayaraq, bu terminin də ən tanınan istifadəsi Qorbaçovun 1987-ci ilin aprel ayında Çexoslovakiya səfəri zamanı "Vahid Avropa Evi", ya da "Bütün Avropa Evi" anlayışını təqdim etdiyi zaman ortaya çıxdı.
dünya düzəni anlayışını yaradan ən mühüm bəyannamə, Mixail Qorbaçovun 1988-ci il 7 dekabr tarixli Birləşmiş Millətlər Təşkilatı Baş Assambleyasının iclasında etdiyi çıxış idi. Qorbaçovun formulu yeni nizam yaratmaq üçün əhatəli bir fikir siyahısı ehtiva edirdi. Birləşmiş Millətlərin mərkəzi rolunun gücləndirilməsini və bütün üzvlərin fəal iştirakını müdafiə edirdi. Soyuq Müharibə BMT və BMT Təhlükəsizlik Şurasının əvvəllər nəzərdə tutulan rollarını yerinə yetirməsinə mane oldu. Dövlətlər arasındakı əlaqələrin ideologiyalardan təmizlənilməsi bu yeni əməkdaşlığın təmin edəcəyi faydaları arasında göstərilirdi. Qorbaçov eyni zamanda, iqtisadiyyat bloklarının sona çatması üçün yalnız bircə dünya iqtisadiyyatının mövcud olmasını nəzərdə tuturdu. Hətta, Sovetlər Birliyinin Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatı (ATƏT) və Beynəlxalq Ədalət Divanı kimi mühüm beynəlxalq təşkilatlara girməsini müdafiə edirdi. Birləşmiş Millətlər Sülh Gücünün sülhü qoruma rolunun canlandırılması və super güclərin əməkdaşlıq edərək regional münaqişələrin həllini təmin etməsi Qorbaçovun əməkdaşlıq anlayışında əhəmiyyət daşıyan iki əsas məsələ idi.
1989-cu il 12 iyunda Qorbaçov Boniiyə gəldi və Almaniyanın federal kansleri Helmut Kol və prezident Riçard fon Vayçzeker ilə görüşdü. Ertəsi gün Kol və Qorbaçov milli öz müqəddəratını təyinetmə hüququnu, nüvə və adi silahlı qüvvələrin qarşılıqlı olaraq azaldılmasını və Kanada ilə ABŞ-nin da rol aldığı "Vahid Avropa Evi" anlayışını dəstəkləyən birgə bəyannamə imzaladılar. Bundan başqa, Qorbaçov Çarles də Gaullenin "Avropa, Atlantik Okeanından Urallara" coğrafi təsvirini gündəmə gətirərək, Sovet İttifaqının mövcudluğunu yaşatmağa çalışdı.
1989-cu il 6 iyulda Strasburq şəhəri Avropa Şurasının iclası ərəfəsində danışan Qorbaçov bunları dedi: ""Vahid Avropa Evi" konsepsiyasının fəlsəfəsi, silahlı toqquşma ehtimalını, ittifaqlara qarşı qüvvə istifadə etmə hədənin istifadə edilməsi ehtimalını, harada olursa olsun ittifaqları ortadan qaldırır. Bu fəlsəfə, daşındırıcılıq doktrinasının yerini almalıdır. Bu yalnız sözlər üzərində aparılan bir oyun deyil, Avropa inkişafının məntiqi olaraq həyatın özü "Vahid Avropa Evini" gərəkdirir . "
1989-cu il 29 noyabr tarixində Qorbaçov yaxınlaşan Malta sammiti ərəfəsində ABŞ prezidenti Corc Herbert Uoker Buş ilə İtaliyada görüşdü. Ertəsi gün Roma bələdiyyə salonunda çıxışında "Vahid Avropa Evi" anlayışının kəmərlərini çəkərkən konsepsiyasının xəttlərini çəkərkən müstəqil dövlətlərin birliyini suverenlik və iqtisadiyyat baxımından müdafiə etdi. Sonra 1990-cı ildə (sonrakı illərdə Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatını yaradacaq) Avropa Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq komissiyasının iclasının keçirilməsini təklif etdi. Ertəsi gün Vatikanda Papa II İohan Pavel ilə də görüşdü.
Sonrasında gələn fikirlər
O dövrdə Robert Hormats kimi analitiklərin qənaətinə görə, inkişaf etməkdə olan (o dövrdəki adı ilə) Avropa İqtisadi Birliyi ölkələri "əxlaqi, siyasi, sosial və iqtisadi gücləri" ilə birgə "Avropa Evi" layihəsində prioritet rol almaq üçün özlərini təqdim edirdilər. Bu baxımdan, "Vahid Avropa Evi"nin konsepsiyası Avropa İqtisadi Birliyinin Avropa İttifaqına çevrilməsi üçün ikinci dərəcəli katalizatorlardan biri hesab olunur.
Berlin divarının yıxılmasının 25-ci ildönümündə keçirilən tədbirlərə qatılan Qorbaçov "Dünya yeni bir Soyuq Müharibənin ətəyində" deyə bir xəbərdarlıq etdi. Sovet İttifaqının lideri Mixail Qorbaçov 1989-cu ildə Strasburq şəhəridə elan etdiyi "Vahid Avropa Evi" layihəsini yenidən gündəmə gətirdi. Berlin Divarının süqutunun 25-ci ildönümü tədbirlərində danışan Qorbaçov "Vahid Avropa Evi tikmək fikrini bərpa etməyimiz lazımdır. Ailə içində də problemlər olur, amma ən nəhayət ev, bir döyüş səhnəsi deyildir", — dedi. Qorbaçovun bu siyasi layihəsi, Atlantikadan, Urala qədər inteqrasiya olunmuş və sülh içində yaşayan Avropanı əhatəliyir.
Qorbaçov Qlasnost (SSRİ-nin son dövründə Mixail Qorbaçovun liderliyində ölkədə xüsusilə iqtisadi problemlərə son vermək məqsədiylə tətbiq siyasətlərin hamısına verilən addır) və Perestroyka (SSRİ-də 1980-ci illərdən etibarən reallaşdırılan iqtisadi və siyasi sistemi yenidən konfiqurasiya və islahat hərəkatı) siyasətləri ilə birlikdə "Vahid Avropa Evi" konsepsiya və layihələri ilə xatırlanır. Bu layihələr Yeltsin və ondan sonra gələn Putin və Medvedev tərəfindən davam etdirilmədilər. Dövrün Sovet İttifaqı xarici işlər naziri olan və sonrakı illərin Gürcüstan prezidenti olacaq Eduard Şevardnadze isə Qorbaçovun xəyali anlayışlarla imperiyanı süquta uğratdığını söyləmişdi.
Süni dil
Süni dil — təbii dildən fərqli olaraq məqsədli surətdə yaradılan sistem. Belə dillər mindən çoxdur və yenilərinin yaradılması prosesi davam edir.
Təsnifat
Süni dillərin aşağıdakı növləri vardır:
Həriş (Tarım)
Həriş - İranın Zəncan ostanının Tarım şəhristanının Çəvərzəq bəxşinin Çəvərzəq qəsəbəsinin ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 526 nəfər yaşayır (170 ailə).
Dağlıq Qarabağ azərbaycanlılarının siyahısı
Bu, Dağlıq Qarabağ azərbaycanlılarının siyahısıdır.
NGC 4569
NGC 4569, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. SBab tipli. tərəfindən ildə 8.38 sm (3.3 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Ab Urbe Condita (Livi)
Eramızdan əvvəl I əsrdə yaşamış Roma tarixçisi Titus Livius tərəfindən yazılmış Roma tarixinə dair kitab. Azərbaycan dilində “Şəhərin yaradılmasından” mənasını verən bu əsərin 142 cildinin olduğu zənn edilir, lakin bu günə qədər cəmi 35 cildi gəlib çatmışdır.
Həmçinin bax
Ab urbe condita
Sufilər (Həştrud)
Sufilər — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Həştrud şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 300 nəfər yaşayır (54 ailə).
Zakir Rəmiyev
Zakir Rəmiyev (Дәрдемәнд, Mөxəmmətzəkir Mөxəmmətsadıyq uğlı Rəmiev, Мөхәммәтзәкир Мөхәммәтсадыйк улы Рәмиев) — tatar ədəbiyyatının klassiki, tanınmış qızıl hasilatçısı və xeyriyyəçi, birinci gildiyanın Orenburq taciri. Birinci çağırış Dövlət Dumasının deputatı (Orenburq vilayətindən).
Bioqrafiya
1859-cu ildə Orenburq (1865-ci ildən - Ufa) quberniyasının Sterlitamak qəzasının Zirqan (indi Başqırdıstanın Mələuez rayonunda kənd) kəndində tatar tacirinin ailəsində anadan olub.
Ömrünün çox hissəsini Orenburq vilayətində keçirib, 2 il Türkiyədə təhsil alıb. Zakir Rəmiyev ictimai-siyasi xadim kimi tanınır. Böyük qardaşı Şakir Rəmiyev (1912-ci ildə vəfat edib) ilə birlikdə Orenburqda nəşr olunan liberal müsəlman qəzeti “Vakit” (“Zaman”, 1906-1918) və “Şuro” (“Şura”, 1908-1917) jurnalını nəşr etdirir. Şakir Rəmiyev tanınmış ilahiyyatçı və alimdir. O, Xüseyniyyə mədrəsəsinin (Orenburq) Qəyyumlar Şurasının üzvü idi. O, yüksək təhsilli bir insan idi, Avropanı başdan başa gəzmişdir.
1890-1900-cü illərdə Məhəmmədzakir və Məhəmmədşakir Rəmiyevlər Orsk rayonundakı qızıl mədənlərini valideynlərindən miras alırlar. Burada ümumilikdə 5 tondan çox qızıl çıxarılıb və dövlətə təhvil verilib. Rəmiyevlər mədənlərin texniki təchizatı ilə məşğul olurdular. Rəmiyevlərin mədənlərində 850 işçi çalışırdı. Rəmiyevlərin xeyriyyəçilik fəaliyyəti hamıya məlumdur. Əldə etdikləri gəlirlə tatar yazıçılarının kitablarını nəşr etdirirdilər, tatarlar üçün onlarla təhsil məktəbini saxlayırdılar, ali təhsil ocaqlarında təhsil alan tatar tələbələrə himayədarlıq edirdilər və məscidlər tikdirirdilər. Rəmiyevlərin qızıl torpaq sahələrinin icarəsi haqqında müqavilə bağladıqları başqırdların kəndlərində məscidlər tikilir, mədrəsələr açılır.
1917-ci il Oktyabr inqilabından sonra o, Rusiyada qalır. 1919-cu ilin yanvarında Kazanda tatar dilinin şrifti və orfoqrafiyasına dair 1-ci Ümumrusiya konfransının iştirakçısı olur.
1921-ci il oktyabrın 9-da Orskda vəfat etmişdir.
Yaradıcılığı
Zakir Rəmiyev ədəbi fəaliyyətlə məşğul idi. O, şeirlərinə farsca qəmli, mərhəmətli mənasını verən Dərdmend təxəllüsü ilə imza atmışdır. Onun şeirləri özünəməxsus füsunkarlığı ilə hopmuş, həzin və melodikdir.
Ab urbe condita
“ab urbe condita” (“anno urbis conditae”; qısaca A. U. C., AUC, a.u.c.; həmçinin “anno urbis”, qısa a.u.) “Şəhərin (Roma) yaranmasından bəri” mənasını verən latın sözüdür. Bu sözə əsasən şəhərin əsası eramızdan əvvəl 753-cü ildə qoyulmuşdur. Digər tərəfdən AUC, bəzi Roma tarixçiləri tərəfindən müəyyən Roma illərini ayırd etmək üçün istifadə olunan təqvim sistemidir. İntibah maarifçiləri bəzən kitablarının AUC sistemində nəşr ilini yazaraq, romalıların AUC sistemindən istifadə etdiyi qənaətini yaradırdılar. Lakin Roma dövründəki təqvim sistemi bundan çox fərqli idi.
Sahib Həsənov (əsgər)
Sahib Azər oğlu Həsənov (19 oktyabr 1999; Gəncə, Azərbaycan — 17 oktyabr 2020; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Sahib Həsənov 19 oktyabr 1999-cu ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. 2017-ci ildə Gəncə şəhər 7 nömrəli tam orta məktəbi bitirmişdir.
Hərbi xidməti
Sahib Həsənov 2017-ci ildə Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin Gəncə Şəhər Kəpəz Rayon Şöbəsindən hərbi xidmətə çağrılmış, Müdafiə Nazirliyinin «N» saylı hərbi hissəsində xidmət etmişdir.
Sahib Həsənov 2019-cu ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət hərbi qulluqçusu idi.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Sahib Həsənov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Murovdağın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Sahib Həsənov 17 oktyabr 2020-ci ildə Kəlbəcər rayonu istiqamətində döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı həlak olmuşdur. 18 oktyabr 2020-ci ildə Gəncə Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Sahib Həsənov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Sahib Həsənov ölümündən sonra "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını və xidməti vəzifələrini yerinə yetirən zaman fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 30.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Sahib Həsənov ölümündən sonra "Hərbi xidmətlərə görə" medalı ilə təltif edildi.
Nazım Axtılı
Nazım Axtılı — XVIII əsr ləzgi əsilli Azərbaycan şairi. Əsl adı Məhərrəm olan şair Səfəvilər Dövlətinin Şirvan bəylərbəyliyinə aid Axtı kəndində anadan olub. O, Nazım Axtılı və Şair Axtılı təxəlüssü ilə yazıb yaratmışdır.
Həyatı
Nazım Axtılının şəxsi həyatı barədə mənbələrdə demək olar ki, məlumat yoxdur. Onun əsl adının Məhərrəm olduğu və Səfəvilər Dövlətinin Şirvan bəylərbəyliyinə aid Axtı kəndində anadan olduğu məlumdur. XVIII əsrdə Səfəvilər Dövləti, Əfşar imperiyası və Quba xanlığı dövründə yazıb yaratdığı məlumdur.
Yaradıcılığı
Yaradıcılığına gəldikdə isə şair "Nazim Axtı" və "Şair Axtı" təxəllüsü ilə yazıb. Molla Pənah Vaqiflə mehriban münasibətdə idi. Nazimin sevgi lirikası klassik üslubda yaradılıb. Aşiqin ülvi obrazı ənənəvi bədii vasitələrlə formalaşır. "Bir məhliqə" poemasında lirik qəhrəman sevgilisi ilə qovuşmağın yeganə yolunu mənəvi aşınmada görür. Nazim həm də qəzəllər yazıb. Onun qəzəllərində məhəbbət, sosial və didaktik motivlər canlı səslənir. Onlarda kompozisiya və tematik rəngarənglik ilə xarakterizə olunur. Onlar hissələrə bölünmürlər.
Onların hər birində vizual vasitələrin cəmləndiyi və bu motivin bir beytdən digərinə köçürüldüyü motiv var. "Artıqsan" ("Sən daha yaxşısan") qəzəlində mədh etmə üslubundadır. Mərkəzdəki bütün beytlər bu motivə münasibətdə bir-biri ilə paralellər təşkil edir. Bu qəzəlin tiraj, rədif, ritm, ölçü ilə yanaşı, beytləri də paralellik üsulu ilə bağlanır. Beytdən beytə keçən tərif motivi ancaq şifahi görkəmini dəyişir. Beytlər arasındakı əlaqə lirik qəhrəmanın hisslərinin məxfiliyini də artırır. Sevgilisinə üz tutaraq onun tərənnümü üçün bədii vasitələr seçməklə məşğuldur.
Monolitlik "Mərhəba" qəzəli üçün də xarakterikdir. Burada əsas yeri lirik qəhrəmanın tərənnümü tutur. "Tərk dünya eynəyib sığınmışam mövlaya mən" qəzəlində şairin kainatdan narazılığı, zamandan şikayətləri ifadə olunur. Dünyada özünə yer tapmır, bu da onu xarici aləmdən uzaqlaşmaya aparır. Qəzəldə dünyadan uzaqlaşma, mənəvi tənhalıq motivini ehtiva edən və mövzu qarşısında yer alan məlumatlar tədricən dünyanı tərk edərək ünsürlərin qanunlarına tabe olaraq özünə gedən və tənha qalan şəxsdə cəmləşir..
Nazim didaktik-tərbiyəvi xarakterli qəzəllər də yazıb. Onlarda şair insanın mənfi cəhətlərini pisləyir. "İstər" qəzəlində onun diqqət obyekti mahiyyəti rəzilliklərdən ibarət olan şəxsdir. Qəzəl vəfa — vəfasızlıq, rahatlıq — əzab, ədəb — ədəbsiz, həyasız — həyasız və başqa antonim sözlər nisbətində qurulub.
"Nə faidə" ("Nə fayda") qəzəli də insanın mənfi cəhətlərinin ifşasına həsr edilib. Bu qəzəl təkcə mənfi cəhətləri deyil, həm də müsbət cəhətləri olan bir insandan bəhs edir. Bununla belə, pis yaxşıdan üstündür. Əsərlərini ənənəvi janrlarda və klassik üslubda yaradan Nazim Axtılı real həyatla, xalq məişəti ilə bağlı problemlər qoyur. İctimai qanunun və asayişin bəşəri pisliklərini kəskin şəkildə pisləyən şair insan və cəmiyyətin xeyirxahlıq və harmoniya səltənəti arzusundadır.
Təlxab (Həştrud)
Təlxab — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Həştrud şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 51 nəfər yaşayır (13 ailə).
Təbii körpü
300px|thumb|right|Lasal körpüsü Təbii arx, təbii körpü və ya daha az tanındığı adıyla qaya arxı — qaya parçasının alt tərəfində meydana gələn təbii qaya forması.Təbii körpülər daxili qayalardan, sahil qayalarından, sahil xəttində yerləşən qayalardan, çaylardan və ya dəniz və çaylarda eroziyaya uğrayan təbii tağlardan formalaşır. Hal-hazırda mövcud olan ən böyük təbii kəmər Çində yerləşir.
Təbii körpülər
Təbii körpülər təbii bir arx və ya təbii bir körpü müxtəlif formalarda qaya altlarında formalaşırlar. Bu təbii kəmərlər aşınma prosesində pilləli olaraq daralırlar. Bu zaman pilləli olaraq çölə tərəf meyl edən uçurum meydana gəlir.
Təbəqənin altında yumşaq qaya layında qayalıq sığınacaqlar formalaşır. Bunun nəticəsində divarlı dar bir körpü meydana gəlir. Dəniz, çay və eroziyaya məruz qalan ərazilərdə ilk nöbvədə uçurumlar formalaşır. Ayrılma prosesi (havaaltı proseslər) qayaların zəif olduğu sahələrdə mövcud olur və təbii kəmərlər də əsasən  buralarda müşahidə olunur.
Hacı Rəhim Əfəndi məscidi
"Hacı Rəhim Əfəndi məscidi — Azərbaycanın Göyçay rayonunun Qaraman kəndində məscid
Təbii körpü
Sahil xətti
Sahil ərazilərində təbii körpülər iki fərqli geologi quruluşla əlaqəli olaraq formalaşır. Bir-birinə zidd olan sahillərdə 90 dərəcə altında sahilə doğru uzanan qaya növləri mövcuddur. Formanın ilk mərhələsi olan mağaralardan sonra arx formaları ortaya çıxır. Ətrafında isə qayaları və qaya parçalarını formalaşdırır. Bu zaman formalaşmağa ən meyilli olan qaya növlərinə zərif qayalar və sahil xəttinə paralel olaraq yerləşən qayalar daxildir.
Hacı Rəhim Əfəndi məscidi
Tarixi
Məscid tikintisinə 1898-ci ildə başlanılmış, 1900-cü ildə tamamlanmışdır. Məscidin tikilmə tarixçəsi belədir: Əslən Göyçayın Alhoud kəndindən olan Hacı Rəhim Əfəndi səfər edir. O, buradakı möhtəşəm məscidləri, ibadət evlərini görüb, öz doğma yurdunda məscid tikdirmək qərarına gəlir. O, vətənə qayıdır və kənd camaatının köməkliyi ilə Qaraman kəndində məscidin tikintisinə başlayır. Nəhayət kənd camaatı və şəxsən onun iştirakı ilə məscidin təntənəli açılışı olur. Məscidin açılmasında onun əsas məqsədi müsəlmanlar üçün ibadət evi yaratmaq, habelə uşaqlara ilahiyyatdan və ümumiyyətlə, islam elmlərindən bilik vermək idi.
Lakin çox təəssüf ki, Hacı Rəhim Əfəndinin tikdirdiyi və öz memarlıq üslubu ilə Göyçay qəzasında yeganə olan bu məscid sovetlər dövründə bərbad hala salınıb. Belə ki, o, anbar kimi istifadə olunaraq uzun müddət baxımsız vəziyyətdə qalıb. Yalnız möhkəm memarlıq keyfiyyətinə görə məscid tamamilə uçub-dağılmamış, bu günə gəlib çatmışdır.
Məscidin 16 metr hündürlüyü olan minarəsi də var. Minarə bişmiş kərpicdən tikilib. Lakin o, axıra qədər tikilməyərək yarımçıq qalıb. Məscidin damı dəmir təbəqə ilə örtülüb. Bütün qapı və pəncərələri düzbucaqlı formadadır. Tarixi abidə kimi günümüzə qədər gəlib çatmış məscidin ümumi sahəsi 168 kvadratmerdir. Düzbucaqlı şəkildə tikilmiş məscidin uzunluğu 17, eni isə 15 metrdir. Binanı dörd tərəfdən 12 pəncərə işıqlandırır. Ön tərəfdən üç qapı (yan qapılar kiçik, orta qapı böyük) bu gün də fəaliyyətdədir. Qapının biri qadınlara aid bölümə aiddir. Məscid ətrafında imam-xətib hücrəsi, dəstəmazxana və sair təsərrüfat tikililəri vardır.
Məsciddə 25 noyabr 2009-cu il tarixindən Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsində qeydiyyatdan keçmiş icma fəaliyyət göstərir.
Qutluq Yabqu xaqan
Qutluq Yabqu xaqan (əsl adı Qutu Şexu; ) — Göytürk xaqanlığını bir müddət faktiki idarə etmişdir. Əslində yabqu tituluna sahib idi. Bilgə Qutluq xaqanın ölümündən sonra qardaşı Syüanı taxta çıxararaq hakimiyyəti onun adından idarə etmişdir.Daha sonra onu da devirərək tam hakimiyyəti ələ almış və özünü xaqan elan etmişdir. Lakin basmılların hökmdarı İrtəriş xaqan tərəfindən öldürülmüşdür.
Senixa
Senixa — İspaniyada yerləşən bələdiyyə. Bələdiyyə Marina-Alta ərazisinin 4,80 km² hissəsini əhatə edir. thumb|left|Santa Katalina kilsəsinin daxili 2010-cu ildə hesablamalara görə əhali 661 nəfərə çatmışdır.
Əyalət paytaxt şəhərindən 75 km uzaqlıqda yerləşir.
Buşizm
Buşizm – ABŞ-nin 43-cü prezidenti Corc U. Buşa məxsus, danışarkən istifadə etdiyi səhv məzmunlu cümlələr nəzərdə tutulur. Bir çox hallarda cəmiyyətdə müəyyən məşhur və söz yükünə sahib şəxslər, əsasən də siyasətçilər öz gözlənilməz açıqlamaları ilə diqqət mərkəzində olurlar. Bu cür ifadələrə bir çox gözlənilməz açıqlamaların sahibi Corc Buşun şərəfinə "buşizm" adı verilib. 1993-cü ildə təsis olunmuş "Foot in Mouth" mükafatı isə həmin gözlənilməz açıqlamalara görə verilir. Corc Buş özü bu mükafata bir neçə dəfə namizəd göstərilsə də yalnız 2008-ci ildə layiq görülüb. Mükafatın son sahibi isə hazırkı ABŞ prezidenti Donald Trampdır.
Lənkəran çılpaqçası
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Yayılması
Onun yayılması Lənkəran vilayətindəki bir neçə çayla (Lənkəran, Viləş, Qumbaşı, Təngəru, Astara) məhdudlaşır.
Yaşayış yeri və həyat tərzi
Daşlı və ya daşılı-qumlu dibi olan kiçik çaylardayaşayan şirinsu balığıdır. Xironomid, gündəcə sürfələri, bəzən diatom su bitkiləri ilə qidalanır. Nadir hallarda taxtabitiləri yeyir.
Çoxalması
Çoxalması və böyüməsi öyrənilməmişdir. Y.Ə.Əbdürrəhmanova (1962) görə uzunluğu 39-60, ortalam 38,5 mm-dir.
Təsərrüfat əhəmiyyəti
Lənkəran çılpaqçası təsərrüfat əhəmiyyəti olmayan balıqlardandır.
Azərbaycanın tunc kəmərləri (son tunc-ilk dəmir dövrü)
Azərbaycan dünyada qədim insanların məskunlaşdığı, həmçinin, qədim mədəniyyətlərin yaranıb, ətraf regionlara yayıldığı ərazilərdən biridir. Arxeoloji ədəbiyyatda Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti adı ilə tanınan son tunc-ilk dəmir dövrü Azərbaycanın qədim tarixinin öyrənilməsində xüsusi rol oynayır. Bu dövrdə cəmiyyətin həyatındakı əsaslı dəyişikiliklər, təsərrüfatın bütün sahələri — əkinçilkik, maldarlıq, metallurgiya,metalişləmə və digər sənətkarlıq sahələrinin inkişaf edərək,yüksək səviyyəyə çatmasına rəvac verdi.
Azərbaycan xalqının metalişləmə sənətkarlığının inkişaf etməsində xammal ehtiyatının zənginliyi mühüm rol oynamışdır. E.ə. II minilliyin sonu-I minilliyin əvvəllərində Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinin yaradıcıları metaldan,xüsusilə tuncdan müxtəlif əşyalar, silahlar,əmək alətləri, yüksək bədii tərtibata malik bəzək və geyim aksesuarları istehsasl etmişlər ki, onlarında içərisində nadir incəsənət əsərləri sayılan tunc kəmərlər xüsusi yer tutur. Tunc kəmərlərin üzərində olan kompazisiyalar qədim Azərbaycanda yaşamış tayfaların zəngin dünyagörüşünü, estetik zövqünü, ibtidai dini təsəvvürlərini və s. özündə əks etdirir. Kəmərlərin üzərindəki təsvirlər müxtəlif heyvan, insan rəsmlərindən, döyüş, ov, təbiət səhnələrindən, həmçinin astral işarələrdən, müxtəlif həndəsi fiqur və naxışlardan ibarətdir.
Tunc kəmərlər üzərindəki təsvirlər öz zənginliyinə və mürəkkəb işlənmə texnikasına görə Cənubi Qafqazın digər yerlərindən aşkar edilmiş tunc kəmərlərdən tamamilə fərqlənir. Qafazda tunc kəmərlər əsasən Azərbaycanda tapılıb. XIX əsrin sonlarından indiyə qədər Azərbaycan ərazisindən 80-dən çox tunc kəmər əldə edilmişdir. bunların çoxu, V.Belkin və A.A.İvanovskinin Gədəbəydən, E.Reslerin Xocalıdan tapdıqları tunc kəmərlər rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərindəki Ermitaj, Almaniyanın Berlin Tarixə qədər və qədim tarix muzeylərində və başqa muzeylərdə qorunur. Azərbaycan muzeylərində XX əsrin 30-cu illərindən etibarən tapılmış tunc kəmərlər mövcuddur. Bu tunc kəmərlər Milli Azərbaycan Tarix Muzeyində, AMEA-nın Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun elmi ekspozisiya mərkəzində, Şirvanşahlar Dövlət Tarix qoruğunda, Gəncə şəhər tarix muzeyində və Naxçıvan Dövlət tarix muzeyində qorunur.
Tunc kəmərlər tapılmış abidələr
Azərbaycanın,eləcədə cənubi Qafqazın və nəhayət bəşəriyyətin nadir maddi mədəniyyət nümunələrindən olan Gədəbəyin qəbr abidələrindən qarət olunmuş bir çox tunc kəmərlər, II Dünya müharibəsindən sonra rus ordusu tərəfindən Berlin muzeyindən oğurlanmış və Rusiyaya gətirilərək muzeylərə paylanmışdır.
Cənubi Qafqaz ərazisində ilk dəfə tunc kəmər 1872-ci ildə F.Bayern tərəfindən Samtavrdan (Gürcüstan) 591№-li daş qutu qəbirdən tapılmışdır.
Fransız arxeoloqu Jak de Morqan təxminən 7 il ərzində 1880-1887-ci illərdə Azərbaycanın cənub bölgəsində və Qərbi Azərbaycanda, indiki Ermənistan ərazisindəki Şeytan-Tağı, Ağtala, Sadıxlı, Musayeri nekropollarında arxeoloji qazıntı işləri aparmış və qəbir abidələrindən digər materiallarla yanaşı bir neçə tunc kəmər əldə etmişdir. Azərbaycan ərazisində ilk dəfə tunc kəmərlər Gədəbəydən əldə edilmişdir.
Almanların Gədəbəydə tikdiyi misəritmə zavodunda işləmiş, ixtisasca elektroliz mühəndisi olan V.Belk 1888-1891-ci illərdə Gədəbəydə Qalakənd, Böyük və Kiçik Qaramurad, Göydəyə, Qamışlı kəndlərində 274 ədəd daş qutu tipli qəbir açmış¬dır. O, Gədəbəydə arxeoloji qazıntıları Rudolf Virxovun təşəbbüsü və onun öz fondundan ayırdığı vəsait hesabına aparmışdır. Arxeoloji abidələrdən əldə edilmiş maddi mədəniyyət nümunələri Almaniyaya göndərilmiş və Berlin muzeylərinin Qafqaz eksponatlarını xeyli zənginləşdirmişdir. Tədqiq olunan qəbirlərdən 50-dən çox tunc kəmər aşkar edilmişdir. Bu tunc kəmərlərdən 14 ədədi saya, yəni üzərində heç bir təsvir olmayan, 19 ədədi üzərində həndəsi naxışlar həkk olunmuş, 9 ədədi üzəri heyvan, insan və müxtəlif naxışlar həkk olunmuş kəmərlərdir. N.Qədirova Rusiya muzeylərindəki Qafqaz kolleksiyalarını araşdırmış və Rusiya Federasiyası Moskva Dövlət Tarix muzeyi və Sankt Peterburq Ermitaj Dövlət muzeyində saxlanılan Azərbaycandan və əsasəndə Gədəbəydən tapılmış tunc kəmərlərin yerini müəyyənləşdirərək onları kataloq halında çap etdirmişdir. Çox təəsüf ki tunc kəmərlər də daxil olmaqla Rusiya muzeylərində qorunan Qafqaz kolleksiyalarının saxlandığı apxivlər tədqiqatçıların üzünə bağlıdır. Bu tunc kəmərlərin sayı 12 ədəddir.
Almaniya və Rusiya muzeylərindəki kataloqları araşdırarkən məlum oldu ki Berlin muzeyində qorunan Gədəbəydən 8 saylı qəbirdən tapılmış, inventar nömrəsi III d 2547c olan tunc kəmərlə Ermitaj deposunda qorunan tunc kəmərin göstəriciləri eynidir. Bütün bunlar onu göstərir ki bu kolleksiyalarin yenidən yerli və xarici mütəxəsisslərlə birgə işlənilməsinə ehtiyac vardır. N.Qədirova–Atəşi tunc kəmərlər tapılan qəbirlərin əksəriyyətini qadın qəbirləri hesab edir və bu qəbirlərin amazonlara aid olduğunu qeyd edir ki, bu da çox mübahisəli məsələdir.
Abşeronun son tunc-ilk dəmir dövrü abidələrini tədqiq edən Q.M.Aslanov 1963-cü ildə Şüvəlan və Mərdəkan qəsəbələrində yerləşən Ağdaş düzü II adlanan ərazidə apardığı arxeoloji qazıntılar zamanı 13 qəbir tədqiq etmişdir. Bunların içərisində 11 saylı qəbirdən üzəri təsvirli tunc kəmər aşkar olunmuşdur.
Bakı-Tibilisi-Ceyhan neft kəmərinin çəkilişi ilə əlaqədar olaraq kəmərin marşrutunda yerləşən Şəmkir rayonu əra-zisində 2003-cü ildə Zəyəmçay nekropolunda aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı N.Ə.Müseyibli tərəfindən 60 №-li dağılmış torpaq qəbirdən tunc kəmər tapılmışdır. Tunc kəmər xırda parçalardan ibarət olub üzəri sayadır, qıraqlarında onu dəri üzərinə tikmək üçün xırda deşikləri və kiçik ilgəyi vardır.
Gədəbəydən təsadüfən dağılmış qəbirdən əldə edilmiş üzəri təsvirli tunc kəmər 2012-ci ilin may ayında Gədəbəy ra-yon tarix diyarşünaslıq muzeyinə təhvil verilmişdir. Kəmər 2008-ci ildə Gədəbəy rayonunun ərazisində Yenikənd adlanan ərazidə (keçmiş adı Quldurlu) tikinti işləri apa-rılarkən dağıntıya məruz qalmış daş qutu tipli qəbirdən tapılmışdır.
Son illərin tədqiqatları göstərmişdir ki, Azərbaycan ərazsindən tapılmış bir neçə tunc kəmər vardır ki, onlar elmi dövriyyədən kənar qalmışdır. N.Qədirova ilk dəfə Berlin Erkən Və Qədim Tarix muzeyində Qraf fon Şveinitzin orjinal hesabatını və kolleksiyasını tədqiq etmiş, onun Dağlıq Daşkəsən tarixi abidələrində, Gəncəçay və ətraf bölgələrdə  (konkret olaraq yer adları göstərilmir T.G) tədqiq etdiyi 28 qəbir abidəsinin hesabatını ilk dəfə olaraq azərbaycan dilinə təqrcümə edərək elmi dövrüyyəyə gətirmişdir. Məlum olmuşdur ki, bu qəbirlərin üçündən 18, 21, və 23 saylı qəbirdən tunc kəmərlər aşkar olunmuşdur.
Cənnət qalası
Cənnət qalası – 14 №-li daş qutu qəbrin istiqaməti 15° şimal-şərqdən 15° şimal-qərbədir. Qəbrin uzunluğu 1,60 m, eni 1,10 m, dərinliyi 1,40 m-dir. Qəbirdə iki insan dəfn olunmuş¬dur. V.Belk bu qəbirdən üzərində yüksək zövqlə quş və heyvan təsviri həkk edilmiş tunc kəmər tapıldığını qeyd edir.
Cənnət qalası – 25 №-li qəbirdən bir skelet, 4 saxsı qab, saya bəzəksiz tunc kəmər, ucları bir-birinə keç¬miş, üzəri kəsmə xətlərlə bəzədil¬miş tunc bilərzik tapılmışdır.
Cənnət qalası – 38 №-li qəbirdən üzərində spiralvarı naxış olan tunc kəmər, 6 ədəd saxsı qab, nizə ucluğu və 4 ədəd obsidian parçası tapılmışdır.
Cən¬nət qalası – 39 №-li qəbirdən spiralvarı naxışlarla bəzədilmiş tunc kəmərlə yanaşı 8 ədəd saxsı qab, tunc xəncər, tuncdan yastı üzük və s. tapılmışdır.
Cənnət qalası – 48 №-li qəbrin ölçüləri böyükdür. Onun uzunluğu 3,50 m, eni 1,60 m, dərinliyi 2,60 m-dir. Bu qəbirdən 6 sm enində, üzərində nöqtələr və ziqzaq təsvirlər olan tunc kəmər əldə edilmişdir. Qəbirdən 5 ədəd saxsı qab, xeyli sayda tunc silah, tunc xəncər, nizə ucluğu, dəstəkli iti uclu tunc boru, baltaya oxşar dəstəyi olan tunc qılınc, şəbəkəli bəzədilmiş qılınc dəstəyinin başlığı, həmçinin tunc bəzəklər, dingə, qalın bilərzik, qalxana bənzər 4 lövhə, tunc boyunbağı və s. əldə edilmişdir.
Qamışlı
Qamışlı – 1 №-li qəbrin istiqaməti 40° şimal-qərbdən 40° cənub-şərqədir. Uzunluğu 2,10 m, eni 1,02 m, dərinliyi 2,40 m olan qəbirdən bir skelet aşkar olunmuşdur. Qəbirdən tunc kəmər, 8 ədəd saxsı qab və tunc xən¬cər əldə edilmişdir.
Qamışlı – 8 №-li qəbrin istiqaməti şərqdən-qərbə, ölçüləri, uzunluğu 1,80 m, eni 1,10 m, dərinliyi 2,10 m olan qəbirdən bir neçə insana məxsus skelet qalığı ilə yanaşı tunc kəmər, tunc xəncər və 8 ədəd saxsı qab tapılmışdır.
V.Belk qeyri peşəkar olduğu üçün arxeoloji qazıntıları son dərəcə bəsit metodoloji üsullarla aparmışdır. O, qazdığı qəbirlərdəki dəfn adə¬ti¬ni izləməmiş, təkcə qəbir avadanlığını sadalamaqla kifayətlənmişdir. V.Belkin R.Virxova göndərdiyi məktublardan da məlum olur ki, onun əsas məqsədi qəbirlərdən qiymətli əşyaları əldə edib, onları Almaniyaya göndərməkdir.