cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1723-1727)
Tarixi
Osmanlılar öz işğallarını genişləndirərək Həmədan (1724) və Qəzvini (1725) tutdular. İsfahana yaxınlaşan Osmanlı ordusunun hücumu 1726-cı ildə əfqanlı Əşrəf tərəfindən dayandırıldı. Həmədanda bağlanmış sülhə (4 oktyabr 1727) görə Əşrəf Osmanlı sultanını bütün müsəlmanların xəlifəsi kimi tanıdı; türklərin tutduğu torpaqların Osmanlı İmperiyasına keçdiyini təsdiqlədi. İran şahı kimi tanınan Əşrəf sultandan asılı vəziyyətə düşdü.
Dövlət İmtahan Mərkəzi (Azərbaycan)
Azərbaycan Respublikasının Dövlət İmtahan Mərkəzi — Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 2016-cı il 11 aprel tarixli Fərmanı ilə yaradılmışdır. Dövlət İmtahan Mərkəzi dövlət qulluğu üçün kadrların seçilməsi, təşkilati-hüquqi və mülkiyyət formasından asılı olmayaraq ali və orta ixtisas təhsili müəssisələrinə tələbə qəbulunun həyata keçirilməsi məqsədi ilə, habelə müqavilə əsasında dövlət orqanları, hüquqi və fiziki şəxslər üçün imtahanlar təşkil edən publik hüquqi şəxsdir.
Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyası (TQDK)
Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyası (TQDK) Azərbaycan Respublikasında Ali məktəblərə tələbə qəbulunu həyata keçirmək məqsədi ilə 1992-ci ildə Əbülfəz Elçibəyin sərəncamı ilə yaradılmış və Vurğun Əyyub tərəfindən idarə olunmuş mərkəzləşmiş qurumdur. Tələbə qəbulu TQDK tərəfindən mərkəzləşdirilmiş qaydada, test üsulu ilə həyata keçirilmişdir.
1993-cü ildən 1994-cü ilədək TQDK-ya 1992–1993-cü illərdə sədrin birinci müavini olmuş Kamran İmanov rəhbərlik etmişdir.
Azərbaycan Respublikası Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyası dövlət idarəetmə orqanlarının bir hissəsi olmaqla təhsil sistemində xüsusi yer tutur, öz fəaliyyətində müstəqildir və Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə tabedir.
TQDK-da 4 şöbə fəaliyyət göstərib: Komissiya 11 aprel 2016-cı il tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə ləğv edilib.
Dövlət İmtahan Mərkəzi (DİM)
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət Qulluğu Məsələləri üzrə Komissiya və Azərbaycan Respublikasının Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasının ləğv edilərək onların dövlət əmlakı Dövlət İmtahan Mərkəzinin (DİM) balansına verilmişdir.
DİM ümumi təhsil pilləsində təhsilalanların yekun qiymətləndirilməsini (attestasiyasını), orta ixtisas təhsili müəssisələrinə, ali təhsil müəssisələrində ali təhsilin bakalavriat və magistratura (tibb təhsili üzrə əsas təhsil və rezidentura) səviyyələrinə, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında magistratura səviyyəsinə mərkəzləşdirilmiş qaydada tələbə qəbulunu həyata keçirir. Mərkəz, həmçinin dövlət qulluğu sahəsində dövlət siyasətinin formalaşdırılmasında iştirak edir və dövlət qulluğuna qəbul və dövlət qulluğunda fəaliyyətin davam etdirilməsi üçün test imtahanları keçirir.
Mərkəzi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edilən sədr, 2 sədr müavini və ictimai əsaslarla fəaliyyət göstərən 4 nəfər üzvdən ibarət tərkibdə Direktorlar Şurası idarə edir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 12 aprel 2016-cı il tarixli 1949 nömrəli sərəncamı ilə Məleykə Mehdi qızı Abbaszadə Azərbaycan Respublikasının Dövlət İmtahan Mərkəzinin Direktorlar Şurasının sədri vəzifəsinə təyin olunub.
Beynəlxalq imtahanlar
DİM ABŞ-nin ETS (Educational Testing Service — Təhsildə Qiymətləndirmə Xidməti) təşkilatı və "College Board"-un (Ali təhsilə Qəbul Şurası) dəstəyi ilə kağız daşıyıcılar vasitəsilə SAT imtahanlarını keçirir.
Həmçinin, ETS təşkilatının dəstəyi ilə 2016-cı ilin dekabrından DİM-in nəzdində fəaliyyətə başlayan kompüterləşdirilmiş imtahan mərkəzi tərəfindən TOEFL iBT Test və 2020-ci ilin yanvarından GRE:General Test imtahanlarının keçirilməsinə başlanılıb.
2018-ci ildə DİM "Pearson VUE" təşkilatının rəsmi kompüter əsaslı test mərkəzi olaraq beynəlxalq sertifikat təqdim edən akademik ingilis dili ("PTE Academic"), eləcə də müxtəlif ixtisas sahələrinə aid (IT, maliyyə, mühasibat, menecment, audit, layihələrin idarə edilməsi və s.) 100-dən çox imtahanı keçirmək hüququ əldə edib.
2020-ci ildə DİM LanguageCert International ESOL beynəlxalq ingilis dili imtahanlarının keçirilməsi üçün lisenziya əldə edib. İmtahanlar onlayn və kompüter-əsaslı qaydada təşkil olunur və DİM Azərbaycanda müvafiq lisenziyanı əldə edən ilk qurumdur.
2020-ci ildə DİM ACCA təşkilatının rəsmi Test Mərkəzi kimi qeydiyyata alınmışdır.
Karyagin itburnusu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın nadir, prioritet endemik növüdür.
Qısa morfoloji təsvir
Təbiətdə xırda koldur, hündürlüyü 50-60 sm-ə çatır. Yaşlı budaqları qırmızımtıl, təzə zoğları tünd göy rəngli tikanlı koldur. Mürəkkəb, təklələkvarı yarpaqları 7 ədəd yarpaqvarı çiçək qrupunda yerləşir. Meyvəsi sentyabr ayından yetişməyə başlayır. Qopartikanları möhkəm, düz və ya səthi əyilmiş, sarımtıl, qaidəsi çox enliləşmişdir. Yarpaqları 5-6 sm uzunluqda, 7 ədəd 15–18 mm uzunluqda, 10–15 mm enində ellipsvarı sivri, hər iki tərəfdən, xüsusən alt tərəfdən yumşaq tüklü, çoxlu vəzicikli, kənarı ikiqat itidişli yarpaqcıqlardan ibarətdir. Yarpaqaltlığı alt tərəfdən tək-tək vəzicikli örtülü 5–6 mm enindədir, uzunluğu isə yarpaqcıqların uzununa bərabərdir. Meyvəsi çılpaq hamar, yumurtavarı, 3-3, 5-5 olaraq yerləşmişdir.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə dövrü iyun, meyvə əmələgətirmə iyul aylarına təsadüf edir. Subalp qurşağında daşlı qayalı, çınqıllı-daşlı yamaclarda kolluqlarda rast gəlinir. Kserofitdir. Vitaminli bitkidir. Xalq təbabətində dərman bitkisi kimi istifadə olunur.
Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın yaşama ərazisi məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur.
Yayılması
Naxçıvan MR-nın dağları, Ordubad rayonunun Unus kəndi ərazisində, Gənzə kəndinin ətrafında, şimal yamacında, 1100 m hündürlükdə rast gəlinir.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən meyvələrin intensiv toplanması və iqlim amilləri.
Mühafizə tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri aparılmayıb. Yasaqlıqların təşkili vacibdir.
Valbel
Valbel (, Vaubèla) — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Provans Alpları. Nuaye-syur-Jarbon kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Forkalkye.
INSEE kodu — 04229.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 235 nəfər təşkil edirdi.
Xəzər adaları
250px|thumb Xəzər Adaları — 2015-ci ildən tikintisi dayandırılmış, Xəzər dənizində, Bakıdan 25 km cənubda yerləşən, 41 adadan ibarət, 3000 hektar sahəni əhatə edəcək süni arxipelaq şəhəri.
Layihə haqqında
Layihənin 2020-2025-ci illərdə başa çatması gözlənilirdi.
Layihənin inkişafı
Tikinti işlərinə 2011-ci ilin mart ayında başlanılıb. Layihənin əsas hissəsinin tikintisi üçün 60 mlrd. dollar tələb olunur. Bu məbləğin yarısı xaricdən cəlb olunacaq, yarısı isə mənzil satışlarından gələn gəlirin hesabına əldə ediləcək. "Avesta" şirkətinin prezidenti İbrahim İbrahimovun sözlərinə görə Amerika, Türkiyə, ərəb və Çin investorları layihəyə maraq göstərirlər. 2012-ci ilin iyul ayında türk iş adamı Əli Ağaoğlunun layihəyə 125 mln. dollar yatıracağı bəlli oldu Həmən ayda Qətərin dövlət şirkəti layihəyə 1 mlrd. dollar yatıra biləcəyi haqqında məlum oldu. 2013-cü ilin yanvar ayında, AzərTAc agentliyinin verdiyi məlumata görə, layihə çərçivəsində 3 böyük şirkətlə müqavilə imzalanmışdır. Müqavilənin ilkin dəyəri 510 milyon avrodur. Martın 2-si məlum oldu ki, Kanada dövlət agentliyi "Export Development Canada" tikinti layihəsinin reallaşdırılması üçün dörd milyard dollaradək məbləğdə kredit ayıracaq. 2013-cü ilin oktyabr ayında adalarda inşa edilmiş idman və stadionlar kompleksinin açılışı olub. Tikintisi 2015-ci ildə dayandırılmışdır
İflasa uğraması
“Xəzər adaları”, yaxud bu layihənin təxminən 1.2 milyard dollara başa gələn hissəsi yüz milyonlarla dollar kredit əvəzində Azərbaycan Beynəlxalq Bankında girov qoyulmuşdu. Bankın keçmiş rəhbərliyi iqtisadi səmərəliliyi böyük şübhə doğuran bu layihəyə yüz milyonlarla dollar dövlət vəsaitini axıtmışdı. Sonradan 2015-ci ildə “kredit oliqarxları”nın ovu başlayanda Avesta şirkətinin rəhbəri Hacı İbrahimi də həmin pullara görə “Bandotdel”ə (Baş Mütəşəkkil Cinayətkarlıqla Mübarizə İdarəsi) aparmışdılar, amma pullar çoxdan dənizə axıdılmışdı və onların geri qaytarılması qeyri-real idi. Belə vəziyyətdə bankda girov olan “Xəzər adaları” layihəsi də Beynəlxalq Bankın problemli kreditlərinə görə girov qoyulmuş digər aktivlər kimi “Azəraqrarkredit” ASC-nin balansına verildi. Daha sonra isə kompleks “Azərbaycan Sənaye Korporasiyası” ASC-nin balansına verilib. “Azərbaycan Sənaye Korporasiyası” layihə üçün xarici investor axtarsa da, 2021-ci il aprel ayına qədər bu layihə ilə heç bir investor maraqlanmayıb.
2019-cu ilin iyul ayında Hacı İbrahim açıqladı ki, daha onun dövlətə “bir qəpik də olsun” borcu qalmayıb. Çünki “Xəzər adaları”nı dövlətə verib.
Azərbaycanda tatarlar
Azərbaycan Respublikasında tatarlar — Azərbaycan Respublikasında yaşayan, bu ölkənin vətəndaşı olan tatar əsilli əhali. Azərbaycan Respublikasında 2009-cu il siyahıya alınmasına görə 25 882 nəfər tatar yaşayır. Bu isə ümumi əhalinin 0,29 % təşkil edir.
İcma
Tatarlar əsasən Azərbaycanın iri şəhərlərində cəmləşmişlər:Bakı, Sumqayıt, Gəncə, Xaçmaz, Quba, İsmayıllı, Qəbələ və s. Bakı şəhərində tatar icmasının 90%-dən çoxu yerləşir. Burada 25171 nəfər tatar yaşayır. Onlar Bakı əhalisinin azərbaycan türkləri və ruslardan sonra üçüncü böyük etnik qrupdur. Azərbaycanda yaşayan tatarların bölgələr üzrə yerləşməsi:
Din və dil
Tatarlar əsasən müsəlmandırlar. İslam dininin hənəfi məzhəbində etiqat edirlər.
Cəmiyyət
Azərbaycan Respublikasında tatarlara aid icmalar:
Bayramlar
Azərbaycanda yaşayan tatarlar azərbaycanlılarla birgə Novruz, Yeni il, Qurban, Ramazan bayramı ilə yanaşı özlərinin milli bayramı olan Sabantuy bayramını da qeyd edirlər.
ABŞ Hərbi Donanması
ABŞ hərbi donanması ABŞ silahlı qüvvələrinin hissəsi. Hazırda 335,000 nəfər xidmətdə və 128,000 nəfər ehtiyatdadır. 280 gəmi və 4 mindən çox təyyarə var. Rütbələri: ensayn (O-1), kiçik leytenant (HDQ) (O-2), leytenant (HDQ) (O-3), kapitan-leytenant (O-4), komandan (O-5), kapitan (O-6), kontr-admirallar (O-7, O-8), vitse-admiral (O-9) və admiral (O-10). Donanma admiralı rütbəsi (O-11) yalnız hərb vaxtında mövcuddur. Donanmasında aviadaşıyıcıların növbəti şərti təsnifi işlədilir:
Tarixi
thumb|125px|ABŞ hərbi donanması bayrağı Amerika hərbi-dəniz donanmasının yaranması təklifi 1775 il oktyabrın 3-də irəli sürülmüşdür. 1776-cı il yanvarın əvvəlində Kontinental donanma əmələ gəldi. 1798-ci ildə üç qüvvətli freqat ("Konstityuşn", "Konstelleyşn" və "Yunayted Steyts") suya enilmişdir. Donanmasının ilk katibi Bencamin Stoddert, ilk başçısı isə Con Barri oldu. 18-19 əsrlər görkəmli Amerika donanmaçıları arasında Stefen Dekatur və Aleksander Koçreyndir. 1856-cı ildən sonra bütün Amerika hərbi gəmiləri Dalqren topları ilə təchiz edilmişdir. ABŞ Vətəndaş müharibəsi ərəfəsində (1860) ABŞ şimali ştatlarında 90 gəmi var idi. Konfederasiya donanması isə 1862 ildə dörd qüvvətli zirehli gəmi ("Arkanzas", "Luiziana", "Missisipi" və "Virciniya") itirmişdir. Bu dövrdə cənubi ştatların dəniz blokadası başlandı. Qrover Klivlend prezidentliyi zamanda donanma artmışdır.
thumb|left|250px|ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri Akademiyasının kursantları buraxılış mərasimində, 2005-ci il 1897-ci ildən sonra "İndiana", "Massaçusets" və "Oreqon" xətti gəmiləri, 7 kreyser, 4 monitor, bir təcrübə sualtı qayığı və 6 kanoner qayığı əmələ gəldi. 1908 il mayın 13-də HDQ-nin tibb bacıları xidməti yarandı. 1914 ildə Amerika donanmasının tərkibində 33 xətti gəmi, 50 eskadra minadaşıyıcısı, 12 zirehli və 17 zirehligöyərtə kreyser, 1 eskadra minadaşıyıcıları üzən bazası, 3 kəşfiyyat kreyseri, 38 sualtı qayıq və 2 üzən sualtı qayıq bazası olmuşdur. Buna baxmayaraq yalnız bir üzən qospital və bir üzən gəmitəmir emalatxanası var idi. Birinci dünya müharibəsi dövründə ABŞ-də qayıqəleyhinə gəmi layihəsi hazırlamışdır və göyərtə aviasiyası əmələ gəldi. Yaponiyanın Pyorl-Harbora hücum nəticəsində 6 xətti gəmi, 2 eskadra minadaşıyıcısı, 1 mina hasarlayan və 2008 dənizçi məhv edilmişdir. Faciədən sonra ABŞ-də hərbi-dəniz inşaat batalyonu (dəniz arıları) yarandı. İkinci dünya müharibəsi vaxtında bu batalyon ilk növbədə Sakit okeanda fəaliyyət göstərmişdir. Həmin dövrdə HDQ-ya xidmət üzrə qadın könüllü təşkilatı (WAVE) meydana gəldi. 1947-ci ildə ABŞ-də Aralıq dənizi hərbi-dəniz qüvvələri, 1954-cü ildə isə ilk Amerika superaviadaşıyıcısı ("Forrestal") əmələ gəldi.
Admiral Arlay Burke zamanda atom sualtı qayıqlarına nüvə döyüş başlıqlarını qoyması üzrə proqram başlandı. 1961-ci ildə donanma ilk atom aviadaşıyıcısı və növbəti ildə atom kreyseri aldı. Kuba böhranı ilə əlaqədar prezident Con Kennedi Kuba sahilinin dəniz blokadası elan etdi. 1978-ci ildə Sovet İttifaqında 740 hərbi gəmi, ABŞ-də isə yalnız 436 olmuşdur, lakin Amerikada aviadaşıyıcılar üzrə üstünlük var idi (21 aviadaşıyıcı 3 Sovet vertolyot aviadaşıyıcına qarşı). "Səhrada fırtına" əməliyyatı vaxtinda "İndependens", "Saratoqa", "Con F. Kennedi" və "Dvayt D. Eyzenhaver" gəmilərində göyərtə aviasiyası yerləşmişdir, "Missuri" və "Viskonsin" xətti gəmilərindən isə "Tomaqavk" raketləri buraxılmışdır.
Səfa Cəmiyyəti
Səfa Cəmiyyəti — XX əsrin əvvəllərində Bakı da fəaliyyət göstərmiş, xeyriyyə cəmiyyəti. Cəmiyyətin məqsədi imkansız uşaqları təhsilə cəlb etmək, əhalinin yoxsul təbəqəsinə tibbi yardım göstərmək, xalqın mədəni səviyyəsini yüksəltmək olub.
Fəaliyyəti
Səfa Cəmiyyətinin 50 üzvü olub. Cəmiyyət üzvlük haqqı, fərdi ianələr və teatr tamaşalarından yığılan vəsait hesabına fəaliyyət göstərirdi. Məqsədləri imkansız uşaqları təhsilə cəlb etmək, əhalinin yoxsul təbəqəsinə tibbi yardım göstərmək, xalqın mədəni səviyyəsini yüksəltmək olub. Cəmiyyət Böyük Çəmbərəkənd küçəsində yerləşən binada fəaliyyət göstərirdi. İkimərtəbəli məktəb binası 1910-cu ildə ziyalılardan Əlibala Zərbəliyev tərəfindən tikilib. O, həm də cəmiyyətin xəzinədarı idi. Məktəbdə Hüseyn Cavid, Seyid Hüseyn və Səməd Mənsur və digərləri dərs deyiblər. İlk vaxtlar məktəbdə 60 nəfər, 1914 ildə isə 160 nəfər şagird təhsil alırdı.
Cəmiyyət Biləcəri, Binə, Qobu kəndlərində, Quba uyezdi nin Dəvəçi kəndi ndə rus-Azərbaycan məktəbi açıb. Bu məktəblərdə uşaqlara, müxtəlif sənət və peşələr də öyrədilirdi. Cəmiyyət Salyan məktəbinə, Şamaxı şəhər 4 sinifli məktəbinə də maddi yardım göstərib.
Abbas Mirzə Şərifzadə 1912-ci il avqustun 12-də Səfa Cəmiyyətinin təftiş komissiyasına seçilib.
Cəmiyyətin yeni yaradılmış teatr truppası "Nicat" Cəmiyyətinin truppasına nisbətən zəif idi, ancaq "Nicat"ın aktyorları həm də "Səfa" truppasında çıxışlar edirdilər. Cəmiyyətin işində Dadaş Bünyadzadə, Səməd Mənsur, aktyorlardan Cahangir Zeynalov, Abbas Mirzə Şərifzadə fəallıq göstərirdilər. Teatr tamaşalarına "Nicat" teatr truppasından Hüseyn Ərəblinski, Mirzəağa Əliyev, Sidqi Ruhulla, Hüseynqulu Sarabski və digərləri dəvət olunurdular.
Cəmiyyətin teatr truppasının ilk tamaşası 1912-ci il avqustun 31-də Tağıyev teatrı nda Nəcəf bəy Vəzirov un fransız dramaturqu Molyer in «Xəsis» komediyasından iqtibas etdiyi «Ağa Kərim xan Ərdəbili» məzhəkəsi olub. Əsəri tamaşaya Cahangir Zeynalov hazırlayıb. Əsas rolları Cahangir Zeynalov (Ağa Kərim xan Ərdəbili) və Abbas Mirzə Şərifzadə (Ağa Kərim xanın oğlu) oynayıblar. Cəmiyyətin teatr truppası Azərbaycanın şəhər və kəndlərində, eləcə də Güney Qafqaz, Orta Asiya, Quzey Qafqaz, İran şəhərlərində, Həştərxanda, Kazanda və digər bölgələrdə qastrol tamaşaları təşkil edib.
"Səfa" Cəmiyyəti tamaşa göstərməkdən başqa, teatrın həyatı ilə bağlı mədəni-maarif işləri ilə də məşğul olurdu. Cəmiyyət təşkilatçılığı ilə 1910-cu ildə Cahangir Zeynalovun səhnə fəaliyyətinin 25 illiyini, 1911-ci ildə Mirzə Fətəli Axundov un anadan olmasının 100 illiyini, 1913-cü ildə isə Nəcəf bəy Vəzirov un ədəbi fəaliyyətinin 40 illiyini qeyd edilib.
1914-cü ildə cəmiyyətin teatr bölməsinə Cahangir Zeynalov sədr, Mehdi bəy Hacınski isə onun müavini seçilir.
Onun rejissorluğu ilə cəmiyyətin teatr truppası tərəfindən Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara", Nəcəf bəy Vəzirov un "Hacı Qəmbər", Namiq Kamal ın "Vətən", Zülfüqar bəy Hacıbəyov un "Evliykən subay", 1914-cü ildə Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev in "Millət dostları", Molyer in "Zorən təbib", 1915-ci ildə Namiq Kamalın "Əhdə vəfa", digər illərdə müxtəlif truppalarda Mirzə Cəlal Yusifzadə nin "Fərhad və Şirin" (opera), Şəmsəddin Sami nin "Dəmirçi Gavə", Nəriman Nərimanov un "Nadir şah" əsərləri səhnəyə qoyulub.
Birinci Dünya Müharibəsi dövründə müharibədən zərər çəkmiş uşaqlar üçün Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti tərəfindən Bakıda 4 sığınacaq yaradılmışdı. Sığınacaqlardan biri Səfa Cəmiyyətinin məktəbində yerləşib. Bundan başqa cəmiyyət kinomatoqrafiyadan qazanılan bir günlük gəlirini də müharibədən zərər çəkənlərə ayırıb.
1914-cü ilin aprel ayında cəmiyyətin idarə heyəti təhsil haqqının ödənilməməsinə görə Kiyev Universiteti ndən qovulan 25 müsəlman tələbənin təhsil haqqını ödəməklə bağlı qərar qəbul edib. Vəsait cəmiyyətin büdcəsindən ayrılaraq universitetin rektoruna göndərilib.
Cəmiyyətin nümayəndələri 1917-ci ilin may ayında baş tutmuş müsəlman şagirdlərin Ümumqafqaz Konqresində iştirak ediblər.
Adnan Şənsəs
Adnan Şenses (, 21 avqust 1935, Bursa — 25 dekabr 2013, İstanbul) — Türk sənət musiqisi müğənnisi, musiqiçi bəstəkar, kino aktyoru.
Həyatı
Adnan Şenses 21 avqust 1935-ci ildə Türkiyənin Bursa şəhərində doğulub. İbtidai məktəbə Ankara İsmət İnönü ibtidai məktəbində başlayan Adnan Şenses, təhsilini İstanbula köçdükləri üçün Karagümrük orta məktəbində davam etdirib və həmin məktəbdə də başa vurub. Ailəsinin istəyi ilə dülgərliklə məşğul olan Şenses, 1956-cı ildə öz istəyi əsasında musiqi sənəti ilə maraqlanamağa başlayır və ilk musiqi dərslərini Suzan Yakar Rutkaydan alır. 16 il Ankara radiosunda işləyən Şenses sonradan məşhur kazinolarda işləməyə başlayır. Bundan başqa o, 47 filmdə müxtəlif rollarda oynayıb və bir çox albom çıxarıb.
2013-ci ildə Sezen Aksunun hədiyyə etdiyi "Bekleyemedinmi" və "Kaybolan Yıllar" adlı mahnılarının da olduğu "Adnan Şenses bir əfsanədir" albomunu buraxdırır. Albomda Sezen Aksudan başqa, Selami Şahin və Səlcuq Tekay kimi adların da mahnıları var.
Uzun müddətdir ki, ağır xəstəlikdən Okmeydanı xəstəxanasında müalicə olunan tanınmış müğənni Adnan Şenses 25 dekabr 2013-cü ildə Türkiyə vaxtı ilə saat 20:30 radələrində vəfat edib.
World Soccer jurnalına görə dünyada ilin futbolçusu
Bu hər il World Soccer jurnalı tərəfindən elan edilən dünyada ilin ən yaxşı futbolçusu siyahısıdır. "World Soccer" IPC Media tərəfindən dərc edilən ingiliscə futbol jurnalıdır. Jurnal ilk dəfə 1960-cı ildə dərc edilmişdir. Həmçinin dünyaca məşhur olan Avropa İdman Dərgiləri birliyinin üzvüdür.
1982-ci İldən bəri isə "World Soccer" "İlin ən yaxşı futbolçusu" mükafatını təşkil etməkdə davam edir.
Qaraburun (Talin)
Tarixi
Qaraburun rayon mərkəzindən 18 km məsafədə, Alagöz dağının ətəyində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Toponim türk dilində «böyük, iri» mənasında işlənən qara sözündən və «irəli çıxan və ya suya doğru uzanan», «dağ çıxıntısı, dağın qolu, sıldırımlı qaya» mənasında işlənən burun sözündən əmələ gəlmişdir. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Çieres-Yuryaqe çayı
Çieres-Yuryaqe çayı (arx. Чиэрэс-Юрэгэ) — Lena çayının qolu. Yakutiya çayı.
Əsas xüsusiyyətlər
Yakutiyanın Jiqan rayonunun çayıdır. Çayın uzunluğu 16 km -dir. Velikan kanalına tökülür hansı ki, oda öz növbəsində 534 km yüksəklikdən Lena çayına tökülür. Kurunq-Bısır çayının sağ qoludur.
Rəsmi məlumat
Rusiyanın su reyestr xidmətinin məlumatlarına görə
Leonardesklər
thumb|200px|[[I Nikolayın Leonardo da Vinçiyə aid olduğuna inanaraq satın aldığı "Flora" əsərinin leonardesk olduğu sonralar məlum olmuşdur]] Leonardesklər — Leonardo da Vinçinin Milandakı fəaliyyət illərinin üslubundan təsirlənən lombardiyalı İntibah dövrü rəssamlarına verilən ümumiləşdirici ad. Leonardesklər Da Vinçinin şagirdləri və ya sadəcə onun üslubunu mənimsəmiş rəssamlar idilər.
Həmçinin, başqa rəssamlar tərəfindən "leonardo" üslubunda (sfumato, buruq saçlar, ikimənalı təbəssüm, badamı gözlər) yaradılmış rəsm əsərləri də leonardesk adlandırılır. Hətta XX əsrin əvvəllərinədək bir çox leonardesklər ustadın öz əsərləri hesab edilirdi.
Səfir
Səfir — xarici dövlətdə və ya beynəlxalq təşkilatda dövlətin yüksək çinli diplomatik nümayəndəsi.
Səfirlər dövlət başçısı tərəfindən təyin olunur.
Həmzə ibn Əbdülmüttəlib
Həmzə ibn Əbdülmüttəlib — Bisətin altımcı ayı idi. Həzrəti Peyğəmbər bir gün Safa Təpəsində oturmuşdu. Bu zaman Əbu Cəhl oradan keçirdi. O, heç bir səbəb olmadan Rəsulu Əkrəmə küfr etdi. Ədəb və tərbiyəyə uyğun olmadığı üçün, belə işlərə cavab verməyi lazım bilməyən və bir insanlıq nümunəsi olan Rəsulu Əkrəm cınqırını belə çıxarmadı. Səfehə ən yaxşı cavab da belə vəziyyətlərdə sakit durmaqdır.
Abdullah İbni Cüdanın cariyəsi həmin vaxt o tərəfdə olduğu üçün. Əbu Cəhlin Həzrəti Məhəmmədə küfr etdiyini eşidir. Həzrəti Peyğəmbər əmisi Həmzə o gün ovda imiş. Ovdan döndüyü zaman, ərəblərin cahiliyyət dövrü adələrinə uyğun olaraq, Abdullahın Cariyəsi yolda Həmzəni gördü və hadisəni ona söylədi. Həmzə hələ müsəlmanlığı qəbul etməmişdi, ancaq qardaşı oğluna günün-günorta vaxtı, ağız dolusu küfr edildiyini eşitdiyi zaman qohumluq qeyrəti cuşa gəldi. O dəqiqə Qureyş məclisinə gedərək Əbu Cəhlə xitabən:
- Mənim qardaşım oğluna söyüb, onu incidən sənsənmi? dedi və yayını Əbu Cəhlin başına çırpdı. Oradakılar Qureyş ağsaqqalı hesab olunan Əbu Cəhlə qarşı elə rəftar edən Həmzəyə hücum etmək istədilər. Ancaq bu işin haraya gedəcəyini yaxşı başa düşən Əbu Cəhl çox bic bir məxluq idi. Ona görə də:
- Toxunmayın, Həmzənin haqqı var. Doğrudan da mən onun qardaşı oğluna piş sözlər dedim, deyərək camaatı sakitləçdirdi. Həmzəni başından sovadan sonra, yanındakılara dönərək:
- Amandır, onunla iıiniz olmasın. Hirslənib müsəlman olar, Məhəmməd tərəfdarları onunla güclənər, - dedi. Həmzə Qureyşin dəyərli və hörmətli adamlarından hesab olunurdu. Heç nədən qorxmayan, igid bir qəhrəman idi. Doğrudur, hələ müsəlman olmamışdı, ancaq tayfa və qohumluq qeyrəti ilə qardaşı oğluna görə hər şeyi göz önünə almışdı. Əbu Cəhlin isə tərəfdarları çox idi. Ancaq Ərəblər arasında dava başlasaydı. Həmzənin tərəfini tutanlar müsəlmanlarla bir olacaqdır. Bu isə Əbu Cəhlin arzu etmədiyi bir şey idi. O var gücü ilə çalışırdı kı, müsəlmanlar güclənməsin. Ona görə də, Həmzə başını yarsa da səs çıxarmadı və belə bir zamanda sakitləşdirmə siyasəti yeritdi.
Həzrəti Həmzə bu hadisədən sonra müsəlman olmuşdu. Uhud döyüşündə Əbu Süfyanın arvadı Hindin göstərişi ilə Vəhşinin atdığı nizə ilə öldürülmüşdür.
Yoko Tanaka
Yoko Tanaka (d. 30 iyul 1993) — Yaponiya qadın futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 4 oyun keçirib.
Şimonoseki
Şimonoseki — Yaponiyanın ən böyük adası olan Honşu adasında yerləşən şəhər.
Dassault Mirage F1
Dasso "Miraj" F1 (Dassault Mirage F1) — 1960-cı illərdə Dasso aviadüzəldən şirkəti tərəfindən hazırlanan yüngül çoxməqsədli qırıcı. Dassault Mirage III varisidir. 1970-ci illərdə, "Miraj 2000" çoxməqsədli qırıcı silahlanmaya qəbul olunana qədər, Fransa HHQ-nın əsas qırıcısı idi. Cəmi 700 belə təyyarə buraxılmışdı, onlardan 251 Fransa HHQ-i üçün. Dünyanın 12 ölkəsinə ixrac edilirdi, bir sıra hərbi konfliktlərdə (xüsusi ilə hər iki tərəfdən İran-İraq müharibəsində) və Çad müharibəsində tətbiq edilmişdi.
Tofiq Kərimov (siyasətçi)
Tofiq Mirzə oğlu Kərimov — Azərbaycan Respublikasının daxili işlər naziri (18 noyabr 1991 – 17 mart 1992), Azərbaycan Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsinin sədri.
Fəaliyyəti
Məhəmməd Əsədovun Azərbaycan Respublikasının müdafiə və dövlət təhlükəsizliyi məsələləri üzrə Dövlət müşaviri təyin olunmasından sonra onun yerinə Tofiq Mirzə oğlu Kərimov 18 noyabr 1991-ci ildə daxili işlər naziri təyin edilmişdir.
Tofiq Kərimov daxili işlər naziri olaraq cəmi 4 ay fəaliyyət göstərmişdir.
Ondan sonra bu vəzifəyə Tahir Yunus oğlu Əliyev təyinat almışdır.
Azərbaycan Respublikası avtomobil dövlət qeydiyyat nişanı
Azərbaycan Respublikasının avtomobil dövlət qeydiyyat nişanı - Nəqliyyat vasitəsinin dövlət qeydiyyat nişanı Azərbaycan Respublikasının ərazisində və ya onun hüdudlarından kənarda yol hərəkətində olan hər bir nəqliyyat vasitəsini fərqləndirən, onun qabaq və arxa hissələrində (motosikletlərdə, traktorlarda və qoşqularda isə yalnız arxa hissəsində)müəyyən edilmiş yerlərdə bərkidilmiş xüsusi lövhədir. Azərbaycan Respublikasında nəqliyyat vasitəsinin dövlət qeydiyyat nişanı ərəb rəqəmlərindən və latın əlifbasının baş hərflərindən istifadə edilməklə tərtib olunur. thumb|297x297px|Nümunə qeydiyyat nişanı|alt= Nəqliyyat vasitəsi dövlət qeydiyyatı üzrə uçota alındıqda "Yol hərəkəti haqqında" Qanunun 27-ci maddəsinin ikinci hissəsində nəzərdə tutulmuş orqan tərəfindən nəqliyyat vasitəsinin sahibinə nəqliyyat vasitəsinin dövlət qeydiyyat nişanı verilir. Nəqliyyat vasitəsinin dövlət qeydiyyat nişanının verilməsi üçün Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyən edilmiş məbləğdə haqq ödənilir. Nəqliyyat vasitəsinin təkrar dövlət qeydiyyatı üzrə uçota alınması zamanı nəqliyyat vasitəsinin sahibinin istəyi ilə, habelə nəqliyyat vasitəsinin dövlət qeydiyyat nişanı itdikdə və ya yararsız hala düşdükdə nəqliyyat vasitəsinin dövlət qeydiyyat nişanı bu maddənin ikinci hissəsində nəzərdə tutulmuş qaydada dəyişdirilir.
Tarixi
SSRİ dövründə Azərbaycanda avtomobillərin qeydiyyatı SSRİ standartlarına uyğun olaraq, avtomobillər üçün АГ, АЖ və АЗ seriyalarından, qoşqu vasitələri üçün АЗ və АУ seriyalarından istifadə olunmuşdur. Müstəqillik əldə olunduqdan sonra avtomobillərin qeydiyyat nömrəsi dəyişilərək «RRHRR AZ» formatına keçdi. İlk iki nömrə avtomobilin seriya nömrəsinin qeydiyyat rayonunu bildirirdi. 1993-cü ildə seriya nömrələrinin qeydiyyatında dəyişiklik edildi. 1991-ci ildəki qeydiyyat formatına bir hərf əlavə edildi, rəqəmlər ilə hərflər bir-birindən defislə ayrıldı, sağda olan "AZ" indeksi sol tərəfə yerləşdirildi və indeksin yuxarısında Azərbaycan bayrağı qeyd olundu. 2011-ci ildə seriya nömrəsinin görünüşü bir qədər dəyişdirildi: Azərbaycan bayrağı düzbucaqlı formada əks olundu (əvvəllər bayraq "dalğalı" formasında idi), həmçinin nömrələrə açıq-boz düzbucaqlı dördbucaq formasında qoruyucu çiplər yerləşdirildi. Bircərgəli nömrə nişanlarında çip, sol alt küncdə, ikicərgəli nömrə nişanlarında sağ üst hissədə (faktiki olaraq "AZ" kodu bu çiplərin üzərində yerləşir) qoyulur.
Avtomobillər, avtobus və qoşqu vasitələri üçün qeydiyyat nişanları
thumb|Dövlət Yol Polisi işçilərinə xas qeydiyyat nişanı Ağ fonda qara simvollardan istifadə olunur. Format - iki rəqəm (region kodu), iki hərf və üç rəqəm; qruplar defislə bölünür. Nömrənin sol hissəsində Azərbaycan bayrağı və düzbucaqlı dördbucaqda "AZ" avtomobil ölkə kodu yerləşir. Dövlət nömrə nişanının ikicərgəli variantında kodla bayraq daha yaxın sol yuxarı küncdə yerləşir, yuxarı sırada qeydiyyat regionunu bildirən iki rəqəm, altda isə hərfi seriya və üç rəqəm yerləşir. İkicərgəli nömrələrdə defislərdən istifadə olunmur.
Hüquqi şəxsin adına qeydiyyata alınan nömrələrin hərf seriyasının ilk hərfi A ilə başlayır.
Qoşqu vasitələri üçün hərf seriyasının ilk hərfi Z olan nömrələrdən istifadə olunur.
YP hərfi seriyası Dövlət yol polisinin nəqliyyat vasitələrində istifadə olunur. thumb|241x241px|Taksi, avtobuslar üçün qeydiyyat nişanları
- Sərnişin daşımalarını həyata keçirən nəqliyyat vasitələri üçün qeydiyyat nişanları
Arxası göy fonda ağ simvollardan istifadə olunur. Hərf seriyasının ilk hərfi - 'T 'ilə başlayır.
Bu tip qeydiyyat nişanlarından istifadə edən sürücülər əsasən sərnişin daşımaları ilə məşğul olur. Adətən, rəsmi taksi sürücülərində və ictimai avtobuslarda rast gəlmək mümkündür.
Sərnişin daşımaları həyata keçirən avtomobillər üçün nəzərdə tutulmuş bu qeydiyyat nişanlarını almaq üçün avtomobilin xüsusi fərqləndirici nişanının olması vacibdir. Əks təqdirdə, arxa fon göy rəngli olan bu qeydiyyat nişanları almaq qeyri-mümkünsüzdür.
- Motosikllər və xüsusi texnika vasitələri üçün qeydiyyat nişanları
Ağ fonda qara simvollardan istifadə olunur. Motosikllər üçün nəzərdə tutulmuş qeydiyyat nişanları iki cərgədən ibarət olur və sol üst küncdə Azərbaycan bayrağı və "AZ" kodu yerləşir. Bu növ qeydiyyat nişanlarında yuxarı sırada iki rəqəm (region kodu) və defis vasitəsilə ayrılmış bir hərf yer alır. Qeydiyyat nişanının aşağı hissəsində isə üç rəqəm yerləşir. Xüsusi texnika və avadanlıqlar üçün nəzərdə tutulmuş qeydiyyat nişanları motosiklet nömrələrinə çox oxşardır, yalnız defis vasitəsilə ayrılmış bir hərf və üç rəqəm alt hissədə, region kodu isə üst hissədə yerləşir. thumb|226x226px|Tranzit avtomobillər üçün qeydiyyat nişanları Qeydiyyat üzrə daimi uçota alınan nəqliyyat vasitəsinin dövlət qeydiyyat şəhadətnaməsi və dövlət qeydiyyat nişanları avtomobillərə iki ədəd, motosikl və qoşqulara bir ədəd verilir.
- Tranzit avtomobillər üçün qeydiyyat nişanları
Ağ fonda qara simvollardan istifadə olunur. İki hərf və defis istifadə olunmadan yazılmış 3 rəqəmdən ibarətdir.
Sol tərəfdə ensiz yaşıl zolaq yerləşir. Bu zolaqla kəsr formalı "AZ" (surətdə) və "TR" (məxrəcdə) kodları qeyd olunub. Xırda şriftlərlə sağ küncdə qeyd olunan rəqəmlər isə avtomobil aid olduğu regionun kodunu bildirir. thumb|232x232px|Ali rəhbərlik qeydiyyat nişanı
- Xarici vətəndaşlara aid avtomobillər üçün qeydiyyat nişanları
Azərbaycan ərazisində müvəqqəti və daimi yaşayan əcnəbilərin və vətəndaşlığı olmayan şəxslərin, habelə xarici hüquqi şəxslərin nümayəndəlik və filiallarının nəqliyyat vasitələri istifadə edə bilər. Açıq-narıncı fonunda qara simvollardan istifadə olunur.
Nişan — bir hərf və altı rəqəmdən (ikicərgəli nömrədə hərf yuxarı sırada yerləşir, rəqəmlər aşağı sırada yerləşir)və solda dövlət bayrağı və "AZ" kodundan ibarətdir. thumb|236x236px|Xarici şirkətin nümayəndiliyinin əməkdaşına aid avtomobilin qeydiyyat nişanı Qeydiyyat nişanının hərflərə görə bölünməsi:
M — avtomobil xarici şirkətin nümayəndəliyinin əməkdaşına aiddir;
H — avtomobil xarici vətəndaşa aiddir;
P — avtomobil ölkədən ixrac üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Fəxri konsulluqların nəqliyyat vasitələrinə “FK” seriyası üzrə dövlət qeydiyyat nişanı verilir.
- Diplomatik avtomobillər üçün qeydiyyat nişanları
thumb|237x237px|Diplomatik avtomobillər üçün qeydiyyat nişanları Qırmızı fonda ağ simvollarla yerinə yetirilir. Nişan — hərf(lər) dörd/beş rəqəmdən ibarətdir. Birinci üç rəqəm nümayəndəliyin ölkəsini ifadə edir; ikicərgəli nömrələrdə hərf üst sırada, rəqəmlər alt sırada yerləşir.
Bu tip qeydiyyat nişanlarının digərlərindən fərqli cəhəti üzərində Azərbaycan Respublikasının Dövlət Bayrağının yer almamasıdır.
IS-LM modeli
Əsas makroiqtisadi modellərdən biri də IS-LM modelidir. IS-LM modeli faiz dərəcəsinin və istehsalın həcminin əmtəə və pul bazarlarındakı tarazlığını əks etdirir.
Diplomatiya
thumb|Ger van Elk, Symmetry of Diplomacy, 1975, Groninger Museum. Diplomatiya — dövlət başçılarının, hökumətlərin və xarici əlaqələr üzrə xüsusi orqanların prinsipial fəaliyyəti olub, dövlətin xarici siyasətinin məqsəd və vəzifələrini həyata keçirməkdən və dövlətin hüquq və maraqlarını xaricdə müdafiə etməkdən ibarətdir. Diplomatiya dedikdə əsasən beynəlxalq münasibətlərin iştirakçısı olan dövlət və qrupların səlahiyyətli nümayəndələri arasında danışıqların aparılması sənəti və təcrübəsi nəzərdə tutulur. Diplomatiyanın predmeti, subyekti, obyekti də dünyanın siyasi xəritəsində öz yerini tutmuş dövlətlərdir. Diplomatiya tarixinin başlıca məqsədi dövlətlərarası münasibətlərin yaranması, inkişafı və pozulma prosesini öyrənməkdən ibarətdir.
IS-LM modeli
Bu modelin adı 2 əsas iqtisadi tarazlığın birləşməsindən əmələ gəlir: İqtisadiyyatdakı investisiyalar (I) yığıma (S), pula olan tələb(L) isə pul təklifinə (M) bərabər olmalıdır. Bu model əmtəə və pul bazarlarının tarazlıqda olduğunu göstərir.
IS-LM modeli 1937-ci ildə nobel mükafatı laureatı Con Hiks tərəfindən yaradılıb. O,Con Menyard Keynsin 1936-cı ildə yazdığı "Məşğulluğun, Faizin və Pulun Ümumi Nəzəriyyəsi" kitabındakı fikirləri grafik olaraq təsvir edib.
Diplomatiya
Ən qədim zamanlardan diplomatiya işi imtiyazlı dairələrin, saray elitalarının əlində olmuş, böyük bir tarixi inkişaf yolu keçərək mərasimləşmiş və məcəllələşmişdir. Tədricən dövlətlərarası münasibətlərin qayda və normalarının hüquqi bərkintisindən ibarət beynəlxalq hüquq elmi meydana gəlmişdir ki, qədim Romada bu elmi "Xalqlar hüququ" adlandırmışlar. Diplomatiya tarixinin vəzifələri çox spektrli olub bilavasitə məqsədin aydınlaşdırılmasına xidmət edir. Diplomatiya müxtəlif maddi mədəniyyət nümunələrini özündə saxlamaqdadır ki, bunlara Mani və Hammurapi qanunlarını göstərmək olar.
IS-LM modeli
"IS" əyrisində investisiya (faiz dərəcəsi kimi verilən) yığıma (istehsal kimi verilən) bərabərdir. Əmtəə bazarında faiz dərəcəsi və istehsal arasında tərs-mütənasiblik olduğundan "IS" əyrisi aşağı meyillidir. Çünki, istehsal artdıqca daha çox pul yığıma yönəlir, investisiyaların yığıma bərabər olması üçün faiz dərəcəsi aşağı düşür.
Pul bazarında faiz dərəcəsi və istehsal düz mütənasib olduğu üçün "LM" əyrisi isə yuxarı meyllidir. Çünki, istehsal artdıqca pula olan tələb artır və bu da faiz dərəcəsin artırır. .
IS əyrisi
IS əyrisi əmtəə və xidmət bazarında faiz dərəcəsi ilə gəlir səviyyəsi arasındalı əlaqəni əks etdirir. Bu əlaqənin necə olduğunu görmək üçün ilk növbədə Keynsin gəlir-xərc modelini tətqiq etmək lazımdır. Sözügedən model Keynsin milli gəlir nəzəriyyəsinin ən sadə izahıdır və daha mürəkkəb və daha real IS-LM modeli üçün bünövrəni formalaşdırır.
Kler Deyns
Kler Deyns, (12 aprel 1979, Nyu-York, ABŞ) — ABŞ aktrisa və müğənnisi.
IS-LM modeli
Planlanan xərclər və cari xərclər
Keyns bu modeldə planlanan və cari xərcləri bir-birindən fərqləndirir: Cari xərclər ev təsərrüfatlarının, müəssisələrin və dövlətin cari dövrdə həyata keçirdikləri xərcləmələrin cəmidir. Planlanan xərclər isə ev təsərrüfatlarının, firmaların və dövlətin əmtəə və xidmətləri almaq üçün planlaşdırdıqları xərclərin cəmidir. Nə üçün reallaşan (cari) xərclərlə planlaşdırılan xərclər fərqli olur? Bu sualın cavabı firmaların satışının gözlənilən kimi olmaması və planlaşdırılmamış ehtiyatların (hazır məhsulun) anbarlarda yığılmasıdır. Firmalar gözlədiklərindən az məhsul satdıqda ehtiyatlar yüksələr, əks halda isə azalar. Ehtiyatlardakı planlaşdırılmamış dəyişikliklər ehtiyatlara investisiya hesab edildiyi üçün cari xərclər planlaşdırılan xərclərdən çox və ya az ola bilər.
Planlaşdırılmış xərcləri müəyyən edən amilləri amillərə nəzər yetirək. Modeli sadə formada izah etmək üçün iqtisadiyyatın qapalı olduğunu fərz edək. Bu vəziyyətdə planlanmış xərclər aşağıdakı kimi olar :
<MATH>E= C + I + G</MATH>
Burada, E- planlaşdırılmış xərclər, C – istehlak, I — investisiya, G – dövlət xərcləridir. Yuxarıdakı bərabərlik ÜDM-in düsturuna bənzəsə də, bu gələcək dövr üçün planlaşdırılmış miqdardır. Bu səbəbdən E real ÜDM-dən fərqli qiymət ala bilər.
Yuxarıda göstərdiyimiz bərabərliyi genişləndirmək üçün onun konponentlərinin açılışını verək:
İstehlak xərclərinin (C) gəlirdən (Y) aslılıq düsturu aşağıdakı kimidir :
<MATH>C=C(Y-T)</MATH>
Burada Y- gəlir, T- vergilərdir.
Sadəlik üçün planlaşdırılmış investidiyaları sabit qəbul edirik :
<MATH>I= I_o</MATH>
Son olaraq dövlət xərclərinin və vergilərin gəlirdən daha çox dövlət siyasətindən asılı olduğunu və bununla əlaqədar sabit olaraq qəbul edirik :
<MATH>G=G_0</MATH>
<MATH>T=T_0</MATH>
Bunları birləşdirsək planlaşdırılmış xərclərin yeni düsturunu alarıq:
<MATH>E= C(Y-T_0) + I_0 + G_0</MATH>
Yuxarıdakı şıkildən də görünür ki, planlaşdırılmış xərclər birbaşa olaraq istehlakdan (C) asılıdır.
Planlanan və cari xərclərin qrafik təsviri
I_0 və G_0 sabit olduğundan gəlir (Y) sıfır da olsa, onların həcmi dəyişməz. Qrafik olaraq göstərsək, görərik ki, burada absis (Y) oxuna paralel əyrilər əmələ gəlir. (Bax: Şəkil 1)
Lakin, istehlak (C) isə gəlirdən (Y) asılıdır. Y artdıqca C də artır, yəni müsbət meylliliyə malikdir. Burada bir nüansı nəzərə çatdırmaq lazımdır: Gəlir olmasa, əhali minimum tələbatlarını başqa mənbələr (borc və s.) hesabına təmin edirlər. Yəni, istehlak gəlirdən asılı olmasına baxmayaraq, gəlir olmadıqda (Y=0) belə müəyyən istehlak (C_0 ) mövcüddur. Qrafik olaraq bunu mümkündür (Bax: Şəkil 2).
Planlanan xərclərin tərkib hissələrinin gəlirdən aslılığını əks etdirən qrafikləri birləşdirsək E-nin (planlaşdırılan xərclər) Y-dən (gəlir) aslılıq qrafikini (Bax: Şəkil 3) ala bilərik.
ÜDM-in bir neçə hesablanması üsulu (gəlir, xərc, istehsal) var. Amma sonda alınan rəqəmlər bir-birinə bərabər olmalıdır. Ordinat oxunda ÜDM-in xərc üsulu ilə hesablanmış həcmiləri, absis oxunda isə gəlir üsulu ilə hesablanmış həcmləri qeyd etsək onlar yalnız bir düz xətt üzərində bir-birinə bərabər olacaq (Bax Şəkil 4). Xətt üzərində olan nöqtələr kordinat oxlarından eyni məsafə uzaqlıqdakı nöqtələrdən təşkil olunduğundan 45 dərəcəlik meylliyə malikdir.
Son 2 qrafiki birləşdirək (Bax: Şəkil 5) :
Şəkil 5-də A nöqtəsi milli iqtisadiyyatın tarazlıq nöqtəsidir. İqtisadiyyat həmişə bu tarazlıq nöqtəsində olmur. Amma bəzi iqtisadi güclərin təsiri ilə iqtisadiyyat bu tarazlığa doğru irəlləyir. Misal da izah edək:
Fərz edək ki, iqtisadiyyatda istehsal tarazlıq nöqtəsindən çoxdur. Bu halda nə baş verər: <MATH>Y_1</MATH> istehsal qarşısında <MATH>E_1</MATH> həcmində məhsul alınıb. Alınan məhsulun istehsaldan az olması firmaların anbarlarında məhsulun artmasına səbəb olar və firmalar istehsalı azaldar.
Planlanan xərclərin həcminin dəyişməsinə təsir edən amillər
İndi isə əvvəl sabit kimi qəbul etdiyimiz göstəricilər — G_0, T_0 , I_0 – dəyişdikdə planlanan xərclərdə və milli gəlirdə nə kimi dəyişikliklər baş verdiyinə nəzər yetirək.
Dövlət xərcləri (G)
Dövlət xərcləri (ΔG) artsa, planlanan xərclər əyrisi də bir o qədər yuxarı sürüşəcək. Qrafikdən (Bax: Şəkil 6) də görünür ki, milli gəlir (ΔY) hökumət xərclərindən daha çox artıb. Buna iqtisadi ədəbiyyatlarda multiplikasiya effekti deyilir.
ΔY/ ΔG – nisbəti dövlət xərclərinin multiplikasiyasıdır.
Bəs bu artıqlıq nə qədərdir və necə ölçülür? Bunu müəyyənləşdirmək üçün gəlirdəki hər dəyişikliyi addımbaaddım izləmək lazımdır:
Dövlət xərcləri ΔG qədər artırsa, milli gəlir də ΔG qədər artar. Gəlirdəki bu artım istehlakı da MPC x ΔG qədər artırar.
Gəlirdəki ikinci artım gəliri yenidən MPC x (MPC x ΔG) qədər artıracaq və istehlakın artımı yenidən gəliri artıracaq sonra gəlirdəki artım istehlakı yenidən artıracaq. Bu zəncirvari proses sonsuza qədər davam edəcək amma hər dəfə artım daha az olacaq.
İndi isə bu dediklərimizi riyazi olaraq ifadə etsək, dövlət xərclərinin artmasınann gəlirə olan cəmi təsiri belə olacaq :
Dövlət xərclərindəki artım:	    ΔG
İstehlakdakı birinci dəyişiklik:    MPC x ΔG
İstehlakdakı ikinci dəyişiklik:     MPC^2  x ΔG
İstehlakdakı üçüncü dəyişiklik:	    MPC^3  x ΔG
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
____________________________________________________________________________________
ΔY = ΔG + <MATH>MPC</MATH> x ΔG + MPC^2 x ΔG + MPC^3  x ΔG+ .....
Riyazi şəkildə sadələşdirsək aşağıdakı nəticəni alarıq:
ΔY/ΔG = 1/(1-MPC)
Misalla izah edək: Fərz edək ki, istehlaka meyllilik dərəcəsi MPC = 0,6-dır. Bu zaman multiplikator aşağıdakı kimi hesablanacaq:
Multiplikator = ΔY/ΔG= 1+ 0,6+ 0,6 2+ 0,6 3 +. . . = 1/(1-0,6) = 1/0,4= 2,5
Yəni dövlət xərclərinin 1 manat artması milli gəliri 2,5 manat artıracaqdır.
Vergilər (T)
Fiskal siyasətin digər bir aləti olan vergilərin azaldılması dövlət xərclərinin artırılması kimi gəliri öz həcmindən daha çox artıracaqdır. Yəni, sonda ΔY > ΔT nəticəsi alınır. Bu yenə də gəlir artımının multiplikasiya effekti ilə bağlıdır. Amma vergilərdə baş verən dəyişikliklər gəlir səviyyəsindəki dəyişikliklərlə tərs mütənasib olduğundan multiplikator mənfidir. Vergilərdək azalma gəlirə ilkin təsiri -MPC x ΔT səviyyəsində olur. Bu istehlak funksiyası ilə bağlıdır:
Qapalı iqtisadiyyat üçün ÜDM-in düsturunu yuxarıdakı açılışa uyğun yazsaq aşağıdakı nəticə alınar:
Yəni, dövlət xərclərindəki artım gəliri ilin olaraq ΔG qədər atırsa da, vergilərdəki azalma gəliri –MPCxΔT qədər artırar.
İndi isə bu dediklərimizi riyazi olaraq ifadə etsək, vergilərdəki azalmanın gəlirə olan cəmi təsiri belə olacaq :
Vergilərdəki azalma:             <MATH>-MPC </MATH> xΔT
İstehlakdakı birinci dəyişiklik: -MPC^2 x ΔT
İstehlakdakı ikinci dəyişiklik: -MPC^3  x ΔT
İstehlakdakı üçüncü dəyişiklik: -MPC^4  x ΔT
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
__________________________________________________________________________
ΔY = <MATH>-MPC</MATH> x ΔT- MPC^2 x ΔT - MPC^3  x ΔT - .....
ΔY = (<MATH>-MPC</MATH>- MPC^2 -MPC^3 -.....) x ΔT
ΔY/ΔT = -( <MATH>MPC</MATH>+ MPC^2 +MPC^3 +.....)
Riyazi şəkildə sadələşdirsək aşağıdakı nəticəni alarıq:
Roberto Di Matteo
Roberto Di Matteo — İsveçrədə doğulan İtalyan baş məşqçi, əski futbolçu. Futbolçuluğu dövründə orta sahə mövqesində vəzifə almışdır.Həyat yoldaşı Zoe və üç uşağı ilə Royal Liminqton Spada yaşayır.
IS-LM modeli
Vergilər (T)
Misalla izah edək: Fərz edək ki, istehlaka meyllilik dərəcəsi MPC = 0,6-dır. Bu zaman multiplikator aşağıdakı kimi hesablanacaq:
Yəni vergilərin 1 manat azalması milli gəliri 1,5 manat artıracaqdır.
Faiz dərəcəsi, İnvestisiya və IS əyrisi
Planlanan xərclərin digər konponenti olan investisiyaların həcminin dəyişməsi IS əyrisinin formalaşdırılmasında açar rolunu oynayır. Belə ki, indiyə qədər izah olunan məsələlər IS əyrisinə keçmək üçün bir addım idi. İndi isə investisiyaların həcmindəki dəyişikliyin milli gəlirə necə təsir etdiyini və investisiya qouyuluşlarına ən çox təsir edən amilin nə olduğunu araşdıraq.
İnvestisiyaların həcminə təsir edən əsas amil faiz dərəcəsidir. Belə ki, investisiya funksiyasını aşağıdakı kimi göstərmək olar:
<MATH>I=I(r)</MATH>
Əgər faiz dərəcəsi yüksələrsə, investisiya həyata keçirmək üçün alınacaq borcun faiz xərci artacaq və sərmayə qoyuluşları azalacaq. Nəticə etibarı ilə investisiya funksiyasının qrafiki aşağıya doğru meyllidir (Bax: Şəkil 7 — a paneli).
Faiz dərəcəsi dəyişdikdə gəlirin necə dəyişdiyini müəyyən etmək üçün investisiya funksiyasını gəlir xərcləmə diaqramı ilə birləşdirə bilərik. Faiz dərəcəsi investiya ilə tərs mütənasib olduğundan faiz dərəcəsinin r_1 dən r_2 -yə yüksəlməsi investisiya həcmini I(r)_1-dən I(r)_2-yə endirəcəkdir. Planlanan investisiyaların həcmindəki azalma planlanan xərclər əyrisini Şəkil 7–b panelindəki kimi aşağıya doğru endirər. Planlana xərclərdəki azalma gəlir səviyyəsini də <MATH>Y_1</MATH> -dən <MATH>Y_2</MATH> -ə enməsinə səbəb olar. Beləliklə, Fazi dərəcəsindəki artma gəlir səviyyəsini aşağı endirməkdədir.