cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Böyük saray (Peterhof)
Divanlı zal
Otağın mərkəzində yerləşən masa üzərində iki nəfər üçün nəzərdə tutulmuş qəhvə ləvazimatı var. Ənənəyə uyğun olaraq, ləvazimat II Yekaterinanın nəvələri Aleksandr və Konstantin üçün Vyana Farfor Zavodunda hazırlanmışdır. Divanın yuxarısında Yelizaveta Petrovnanın uşaqlıq portreti asılıb. Bu portret Lui Karavak tərəfindən yaradılmış rəsm əsərinin surətidir. Lui Karavak I Pyotrun dəvəti ilə Rusiyaya gəlmiş və özünün ölümünə kimi uzun illər burada yaşamışdır. O I Pyotrun qızını samur xəzi ilə üzlənmiş porfirdə uzanmış çılpaq bir qız şəklində təsvir etmişdir. Sağ əlində o atasının portret ilə bəzədilmiş medalyon tutur. Bu şəkil öz dövrü üçün olduqca cəsarətli olsa da, insanlar arasında böyük şöhrət qazanmış və həm Karavak, həm də onun dövründə yaşamış çağdaş rəssamlar tərəfindən bir neçə dəfə təkrar edilmişdir. Bundan başqa Divanlı otaqda XVIII əsrin ikinci yarısına xas üslubu olan fransız mebel qarnituru, dolaşıq əyri-üyrü divarları olan alman komodu (bu cür komodlar haqlı olaraq "bomba" ləqəbiylə tanınırdı) və köhnə fotoşəkillərə istinadlanan bərpaçılar tərəfindən yenidən qurulmuş oyma qızıl çərçivəli güzgülər sərgilənir.
Palıd kabineti
290px|thumbnail|right|Palıd kabineti və ya Elm zalı Palıd kabineti - sarayın ən qədim interyerlərindən biridir; onun tərtibat işləri XVIII əsrin birinci rübündə həyata keçirilmişdir. İmperator kabinetində bədii dekoru müəyyən edən əsas materiallardan biri palıd hesab olunur. Palıd panelləri divarları bütünlüklə örtərək, interyerə qribə bir rahatlıq və istilik hissi bəxş edir. Burada ən maraqlısı isə, döşəmədən tavana kimi uzanan palıd qalxanların aşağı hissəsi hamar, onun üstündə yerləşən "filenkaların" səthi isə qeyri-adi zərif oyma ilə əhatə olunmasıdır. Taxta üzərində nəfis oymalar həmçinin qapı, desüdeport, güzgü üzərindəki filenka və kaminlərin üstünü örtür. İnteryerin bu cür orijinal həlli insanlarda güclü təəssürat yaradır. 1721-ci ildə buranı ziyarət edən Berqholz, özünün "Gündəliyində" aşağıdakı yazını əlavə etmişdir:
"Müxtəlif holland və rus kitablardan ibarət çarın kiçik kitabxanasının yerləşdiyi kabinet, insanda xüsusi hisslər oyadır; o fransız heykəltaraşı tərəfindən tamamlanıb və özünün mükəmməl oyma bəzəkləri ilə seçilir".
Berqholzun qeyd etdiyi həmin o "heykəltaraş" 1716-cı ilin avqust ayında Rusiyaya gəlmiş dahi ustad Nikolya Pino idi. Onun sənəti çağdaş insanlar tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. Bənzərsiz dekorator Pino gələcək işləri üçün tərtib olunacaq eskizləri başqalarına həvalə etməyərək, şəxsən özü bu işlə məşğul olurdu. Onun ustalığını Dövlət Ermitajında ​​saxlanılan albomu sübut edir. Burada bir çox layihələr arasında Pinonun Böyük Saray üçün təsvir etdiyi Palıd kabinetinin eskizləri saxlanılır. Onların bəziləri demək olar ki, heç bir dəyişikliyə uğramayaraq, ağac üzərində oymada təcəssümünü tapmışdır; yeridə qalan digər kompozisiyalar isə, çalışma əsnasında əhəmiyyətli dərəcədə modifikasiya olunmuşdur.
Zalın yerləşəcək məkanı "Leblon çertyojlarına əsasən" sarayın cənub hissəsində təşkil olunmuşdur. 1718-ci ilin sonlarında "azad ustalar" - Foli, Rust, Takone və Fodre otaq üzərində əsas tərtibat işlərinə başladılar. Bir il sonra, ilk səkkiz filen artıq hazır idi; qalan dörd dənəsi isə 1720-ci ilə hazır olmuşdur. Bundan başqa, Foli filen və kamin üzərindəki pannonu iki hissə bölən pilyastrlar üçün ornamental bəzək elementləri yaratmış, Rust isə desüdeport və güzgü çərçivələri üçün oyma dekor işlərini mükəmməl şəkildə həyata keçirmişdir. İnteryer işlərinə həmçinin usta Mişel də cəlb olunmuşdur.
I Pyotrun adı ilə bağlı olan Palıd kabineti saray əhli tərəfindən uzun müddət "müqəddəs əmanət" kimi qəbul edilmişdir. Buna görə də hesab olunurdu ki, kabinetin interyeri qurulduğu gündən heç bir dəyişikliyə məruz qalmamışdır. Həqiqətdə isə, durumun tamamilə başqa cür olduğu məlum olmuşdur. XVIII əsrin ortalarında, Rastrelli tərəfindən sarayın genişləndirilməsi zamanı, Palıd kabinetinin şərq divarındakı pəncərənin yerində geniş giriş qapısı yaradılmışdır. Elə həmin dövrdə şimal divarında quraşdırılmış kiçik künc sobalı kamin yox olur və onun əvəzində yeni oyma çərçivəli güzgü ilə bəzədilmiş mərmər kamin tikilir. Bunun ardınca hal-hazırda mövcud olan qapıya şimal divarında simmetrik yerləşən orijinal qapı aradan qaldırılır. Bu dəyişiklik daha iki pannonun otağa əlavə olunmasına məcbur edir. Bu vəziyyətdə onların divarlardakı ümumi kompozisiya yeri pozulmuşdur. Və indi Leblon və Pinonun gələcək ideya və konsepsiyaları haqqında yalnız təxmin etmək mümkündür.
Ümumiyyətlə Palıd kabinetinin müxtəlif və mükəmməl oyma bəzəkləri özündə nadir ansambl təşkil edir və o zaman üçün xarakterik olan simvolik formada, I Pyotrun hakimiyyəti dövründə elm, mədəniyyət, ticarət və hərbi gücün çiçəklənməsini vəsf edir. Yarandığı gündən kabinetdə Peterhof banisi ilə bağlı olan çeşidli əşyalar saxlanırdı. Hal-hazırda kabinetin iki pəncərəsi arasında yerləşən büroya Auqsburqlu usta Yohannes Benner tərəfindən hazırlanmış zəngli yürüş saatı quraşdırılmışdır. Şüşə ilə dəri futlyarına qoyulmuş bu cür saatları yola götürürdülər. Bu saatların çox vaxt yalnız bir əqrəbi var idi. Kabinetin qərb divarında - qara ağac və bürüncdən düzəldilmiş və lazurit, yəşəm və müxtəlif mərmər haşiyələrlə bəzədilmiş, XVII əsrin sonuna aid italyan masası yerləşir. XVIII əsrin əvvəllərinə aid hörmə oturacaq və kreslolar elə ilk gündən kabinetdə yerləşirdi.
Ştandart və Kavaler otaqları
Ştandart otağı F.B. Rastrelli tərəfindən hazırlanmış layihə əsasında qapı, panel və pəncərə səthində taxta və qızıl suyuna salınmış oymalarla bəzədilmiş, divarların üzərinə isə ipək parça çəkilmişdir. Qərb divarında memar qızılı çərçivənin içərisinə böyük bir güzgü ilə kamin yerləşdirir.
Keçid və Ştandart otağı - sarayın şimal fasadındakı eyvana çıxışı olan yeganə yaşayış otağıdır. Başlanğıcda otağın ölçüləri çox kiçik idi; bunun əsas səbəbi, şimal və cənub otaqlarının anfiladaları arasında memar Rastrellinin ikinci və üçüncü mərtəbələrində yerləşən otaqları birləşdirən pilləkənin yaratması idi. Sarayın yanğından sonra bərpası zamanı pilləkən və qaranlıq holl yığışdırılmışdır və məhz bu otağın ümumi sahəsinin böyüməsinə səbəb olmuşdur. Divarları parça ilə örtülmüş Böyük sarayın digər otaqları kimi, Ştandart otağı dəfələrlə yenilənmişdir. Divarlardakı parçalar XIX əsrin 40-cı illərində xüsusi olaraq Peterhof üçün, XVIII əsrə aid qədim rus tikmələrindən biri əsasında, 1772-ci ildə Moskva ətrafında yerləşən Şelkova kəndində əsası qoyulmuş, Rusiyanın ən qədim toxuculuq fabriklərindən biri olan İ.M.Kondraşevin manufakturasında hazırlanmışdır.
Müharibədən öncəki dövrdə ovulub tökülən parçanın əvəzinə buraya fransız ustası F. de la Salın eskizləri əsasında XIX əsrdə yaradılmış yeni möhtəşəm ipək "Gerb korpusundan" buraya gətirilir. 1941-ci ildə yanğın ipək parçaları məhv etmişdi. Hal-hazırda divar və mebellərin səthi gül buket ilə bəzədilmiş yeni yaşıl ipək ilə üzlənib.
Kavaler otağı özünün hazırkı adını, keçmiş zamanlarda şəxsi yataq otaqların qarşısında kavalerqard qarovulçularının yerləşməsi idi. Bəzən Kavaler otağında qvardiya alaylarında xidmət göstərmiş yüksək rütbəli zabitlərin görüşləri keçirilirdi. Müharibədən öncə Kavaler otağı daha böyük idi - onun şimal divarında üç pəncərə var idi. Sarayın bərpası zamanı, memar F.B. Rastrellinin erkən layihələrindən birini - yəni iki pəncərəni geri qaytarmaq barədə qərar qəbul edilmişdi.
İnteryerə özünəməxsus gözəlliyi isti və qalın qıpqırmızı ştoflar bəxş edir. Beletajın bütün yaşayış otaqlarında olduğu kimi, Kavaler otağının divarları ilkin olaraq ipək ilə əhatə olunmuşdur. XVIII əsrin ortalarında onlar xarici ölkələrdən alınırdı. Baxımsızlıqdan tökülən ştoflar vaxtaşırı yenisi ilə əvəz olunurdu. XIX əsrin əvvəlində döşəmələr dəyişdirilərkən, adətən Moskva və Moskva bölgəsində yerləşən bir çox rus ipək zavodlarına müraciət olunurdu. Zavod işçilərindən eyni zamanda, naxışların və rəng nümunələrinin ciddi şəkildə konservasiyası tələb olunurdu. Lakin buna baxmayaraq, məhsul hazır olduqdan sonra, onun ilkin versiyadan fərqləri bəzən əhəmiyyətli dərəcədə idi. Böyük Sarayın hər bir otağında yerləşən ipək xüsusi naxış və rəng çalarlarına malik idi. Toxunma parçalardan hazırlanmış divar kağızlarının bolluğu Böyük sarayı ən unikal abidələrdən birinə çevirirdi.
İnteryerin mebel tərtibatı sarayın bir çox digər otaqları kimi, XVIII-XX əsrlər boyu tac sahiblərinin zövqləri, memarlıq üslubunun təkamülü və sadəcə olaraq şıltaq istəyinə uyğun olaraq dəfələrlə dəyişikliyə məruz qalmışdır. Müharibədən əvvəl Kavaler otağında saxlanılan muzey əşyaların əksəriyyəti evakuasiya edilmədiyindən, yanğın zamanı məhv olmuşdu. Bərpa zamanı otaqda XVIII əsrin bu cür saray interyerləri üçün səciyyəvi olan mebellər sərgilənməyə başlamışdı.
Böyük mavi qonaq otağı
Bu otaq sarayın şərq hissəndə yerləşməklə, zal anfiladaların qərb hissəsində yerləşən Çesme zalı kimi eyni mövqeyi tutur. Sarayın əsas qonaq otağının parad anfilada oxuna yönəlmiş tək bir pəncərəsi var. XIX əsrdə İmperator Farfor Zavodunda istehsal edilən çini banket servizi məhz mavi qonaq otağında sərgilənir. Sərgilənən servizin üzərində I Nikolayın dövründə vurulan nişanlarlarla yanaşı, sonrakı dövrlərdə müxtəlif fabriklərdə hazırlanan əşya damğalarını görmək olar (müharibə dövründə itmiş və ya sınmış qablar yeniləri ilə əvəz olunurdu). Ümumilikdə yemək servizi təxminən 5570 əşyadan ibarət idi. Onların istehsalı 1848-ci ilin iyun ayında başlamış və 1853-cü ilin sentyabrında sona çatmışdır. Banket əşyaların yaradılması zamanı Sevr şəhərində saxlanılan "Kələm yarpaqlı serviz" nümunə olaraq götürülmüşdür. Müharibənin əvvəlində servizin böyük bir hissəsi evakuasiya edilmişdi. Peterhofa daxil olan nasist ordusu servizin qalan hissəsini qarət etmişdi. Şərqi Prussiya şəhərlərindən birini azad edən Sovet əsgərləri kiçik qutuların içərisində Peterhof sarayının inventarlaşdırılmış çay dəstlərini aşkar etmişdilər. Xilas olunan əşyalar ehtiyatla Vətənə çatdırılmışdı. Məhz həmin dəstlər hal-hazırda muzey ekspozisiyasının ən qiymətli nümunələrindən biridir. Stolüstü tərtibatı vaza və XIX əsrin 20-ci illərində qurğuşunlu büllurundan və cilalanmış almazdan hazırlanmış qədəhlər tamamlayır.
Delfin fiqurlu dörd böyük qəndil (çılçıraq) XIX əsrin ikinci yarısında Saksoniyadan gətirilmişdir və müharibəyə qədər Böyük mavi qonaq otağını bəzəyirdi. Şərq divarın iki böyük şkaf yerləşir. Şkaflar XIX əsrin görkəmli fransız bürünc ustası Ferdinand Barbidyena tərəfindən bol bürünc bitki naxışları ilə bəzədilmişdir. XVIII əsrin sonunda hazırlanmı divan, kanape və kreslolar Fransa istehsalıdır. Əşyaların müxtəlif aksessuarları, həmçinin otaqda saxlanılan incə paltar və üzlüklərin parça fakturaları mükəmməl şəkildə boyanmışdır. Kaminin sağ tərəfində Böyük knyaz Pyotr Fyodoroviçin (gələcək imperator III Pyotrun) portreti yerləşir.
İmperatriça kabineti
300px|thumbnail|left|İmperatriça kabineti Otağın adı onun sahibinin müntəzəm olaraq burada ictimai işlərlə məşğul olması anlamını daşımır. Çox vaxt bu otağa imperatriçanın yaxın dairəsi sayılan şəxsləri baş çəkir və burada qumar və müxtəlif digər kart oyunlarını oynayırdılar. Böyük Vətən müharibəsindən öncə, Kabinetdə XVIII əsrin 50-60-cı illərdə burada yaradılmış qızılı ağac üzərində oyma, ipək parçalar və yığma parket qorunub saxlanılmışdır.
1849-cu ilin yayında imperatriça kabinetinə "üzəri gül, meyvə və qızılı ornamentlərlə bəzədilmiş" çini (farfor) kamin gətirilmişdir. Buna baxmayaraq, kamin yalnız bir il sonra öz hazırkı yerinə quraşdırılmışdır. Kamin qalxanına quraşdırılmış çini çərçivədə böyük bir güzgü yerləşirdi. Farfordan həmçinin çılçıraq kandelyabrları, kamin ekranı və masa hazırlanmışdır. İmperator Farfor Zavodunda yaradılmış bu diqqət çəkici əşyalar, eləcə də bütün bəzək elementləri 1941-ci ildə məhv olmuşdu. İpək üzərində nəfis naxışlar Kabinetə xüsusi cazibədarlıq hissi verir. O, çox güman ki, XVIII əsrdə burada peyda olmuşdur. 1818-ci ildə ipək, gül və quşlar ilə bəzədilmiş qırmızı ştofla əvəz edilmişdir. Lakin tezliklə kabinet özünün orijinal gül və meyvə çələngli bəyaz ipək parçalarını geri qaytarmışdır. 250px|thumbnail|right|İmperatriça kabinetində asılmış "İmperatriça Yelezaveta Petrovnaın portreti", Şarl Andre van Loo, 1760 Kabinetdə II Yekaterinanın hakimiyyəti dövründə (yəni XVIII əsrin ikinci yarısında) onun fransız maarifçilik ideyalarına olan meyli çox açıq şəkildə hasil olunmuşdu. Otağın künclərində Russo və Volterin büstləri, divarlarda isə hakim monarxların rəsmi portretləri quraşdırılmışdı. Yekaterinanın obrazı burada parad kostyumda duran bir qadın olaraq təsvir olunur. Sağ əli ilə o kitab və çoxsaylı əlyazmaların səpələndiyi masanı göstərir. Masa, "ziyalı hökmdarın" daimi narahatlığını simvolizə edir. Yelizaveta Petrovnanın XVIII əsrin ortalarında naməlum rus rəssamı tərəfindən çəkilmiş portreti, ondan öncəkinin tam tərsidir. Yelizaveta rahat şəkildə taxt kreslosuna oturub; onun üz cizgiləri qayğısızlığı, yarım təbəssümlü dodaqları isə dostluğu ifadə edir. Demək olar ki, zarafatcıl bir rəftarla o sağ əlində hakimiyyət skipetrini tutur.
XVIII əsrin ikinci yarısında ən məşhur peyzaj rəssamlarından biri - daim İtaliyada yaşamış alman rəssamı Yakob Filipp Hakkertin rəsm əsərləri rus sarayları üçün həvəslə satın alınırdı. Onun "Roma yaxınlığındakı Tivoli Neptun qrottosuna açılan mənzərə" adlı rəsm əsəri şərq divarında yerləşirdi. Kabinetin mərkəzində mərmər toplu və qırmızı ağacdan hazırlanmış dəyirmi masa yerləşir. Bu İsveçrə ilə sərhəddə yerləşən Monbelyar adlı kiçik fransız şəhərində yaşamış usta Mark David Kulerünün çox nadir əşya nümunələrindən biri sayılır. M.D. Kulerü əsasən qara ağac ilə işləyirdi; onun qırmızı ağacdan hazırladığı mebel ədədi nümunələrdəndir.
Taclı zal
1769-1770-ci illərdə memar Yuri Feltenin layihəsi əsasında Təntənəli yataq otağı yaradılmışdır. XVIII əsrin sonunda otaq "Taclı" adlandırılmışdır (otaqda imperator tacını qoruyub saxlayan xüsusi "quraşdırıcı təchizat" hazırlanmışdır). 1941-ci ilin sentyabr ayında divarlardan çıxarılmış ipək naxışlar istisna olmaqla, bütün otaq interyeri məhv olmuşdu. Taclı zal müharibədən sonra Y.Kazanskaya və V.Savkovanın birgə tərtib etdiyi layihəyə əsasən yenidən bərpa edilmişdi. Otağı XVIII əsrin naməlum italyan rəssamı tərəfindən yaradılmış "Venera və Adonis" plafonu bəzəyir. Otağın divarlarını, XVII-XVIII əsrlərə aid, üzərində ətraflı farfor istehsal prosesinin mərhələlərini təsvir edən sıx çin ipək parçası və akvarellə boyanmış şəkillər bəzəyir. İpək parçalar A.Vasilyeva tərəfindən restavrasiya olunmuşdu.
Otaq bərpa işləri ümumilikdə 1964-cü ildə tamamlanmışdı. Taclı zal - Şəkilli zal, həmçinin Kəklikli və Divanlı qonaq otaqları ilə yanaşı Böyük Sarayın ilk yenidənqurulmuş otaqlar sırasında idi.
Kilsə və Gerb korpusları
Kilsə korpusu XVIII əsrdə Rastrelli tərəfindən inşa edilən Böyük Peterhof saray-park memarlıq ansamblının ayrılmaz hissəsi hesab olunur. Böyük Vətən müharibəsi illərində, kilsə binası məhv edilmişdi. 1952-1958-ci illərdə kilsə fasadları yenidən bərpa edilsə də, onun günbəzi uzun müddət bir zəngli idi. Orijinal beş qübbəli görünüş ona yalnız XXI əsrin əvvəllərində qaytarılmışdı. Kilsə korpusunun mərkəzi beşbaşlı günbəzini taclayan pravoslav xaç 27 m hündürlüyə qaldırılmışdı. Son Rusiya imperatoru II Nikolayın beş uşağından dördü məhz Böyük Peterhof sarayının Kilsə korpusunda xaç suyuna salınmışdır - Olqa istisna olmaqla, bütün uşaqlar Peterhofda anadan olmuşdur.
Kilsə korpusunun yenidən qurulması üzrə işlər 2001-ci ildə başlamış və 2005-ci ilədək davam etmişdi. Bu zaman korpus özünün orijinal xarici görünüşü yenidən əldə etmişdi. 2011-ci ilin aprel ayının sonuna qədər, kilsənin daxili tərtibatının yenidən qurulması üzrə bütün kompleks işlərinin başa çatdırılması muzey rəhbərliyi tərəfindən planlaşdırılmışdı.
Rəsm əsərlərini bərpa etmək və lazımi materialların toplanması üçün hələ 2005-ci ildə müvafiq tarixi məlumatlar əsasında tədqiqat işlərinə başlanılmışdı. Bu iş olduqca mürəkkəb idi, xüsusilə də XVIII əsrin ikinci yarısında yaşamış ustaların əsərlərini yenidən bərpa etmək müasir rəssamlar üçün çətin idi. Bununla belə bərpa işləri ümumilikdə uğurla yerinə yetirilmiş və 12 iyul 2011-ci ildə korpus artıq muzey binası olaraq təntənəli şəkildə açılmışdı. Bu hadisə, memar Françesko Bartolomeo Rastrellinin ən yaxşı əsərlərindən biri sayılan Böyük Peterhof sarayının müharəbədən sonrakı illərdə aparılan uzun və mürəkkəb bərpa işlərinin son akkordu idi.
Gerb korpusu sarayın mərkəzi hissəsinə simmetrik yerləşir. Onun qızıl suyuna salınmış fiqurlu günbəzi soğanvari fənərlərlə taclanmışdı. Günbəzin və soğanvari fənərlərin kənarları palma yarpağını xatırladan qızıl suyuna salınmış çələnglərlə bəzədilmişdi. Gerb korpusunun günbəzi pəncələrində kürə və əsa saxlayan, geniş açılmış qanadları və üç başı olan qartal fiquru və fırlanan külək gülü (flüger) ilə tamamlanır. Hansı tərəfdən ona baxılmasından asılı olmayaraq, flügerdəki qartal insalara cüt başlı görünür.
Böyük Peterhof sarayında düzənlənən ekskursiyalar
Yüksək turizm mövsümündə adi ictimaiyyətin saraya daxil olması olduqca çətindir. Sarayı əsasən xarici turist qrupları "zəbt edir". Bundan başqa Böyük Peterhof sarayında fotoşəkillərin çəkilməsi qadağandır. Lakin muzeyin qonaqları 59 rubla, üzərində saray otaqlarını təsvir edən 15 açıqçadan ibarət bir dəst və ya 150 rubl dəyəri olan rəngarəng broşürları almaq imkanı var.
Avstriya milli futbol komandası
Avstriya milli futbol komandası - Avstriyanı beynəlxalq futbol turnirlrində təmsil edən milli futbol komandası.
Berlin Coğrafiya Cəmiyyəti
Tarixi
Cəmiyyətin əsası 20 aprel 1828-ci ildə Almaniyanın Berlin şəhərində qoyulmuşdur.
Yaradıcıları Karl Ritter, Aleksandr fon Humboldt və başqaları idi.
Cəmiyyətin ilk toplantısında, 7 iyun 1828-ci ildə 27 nəfər qatılmışdır.
Fəaliyyəti
Cəmiyyəti müntəzəm olaraq mühazirələr, müzakirələr, ekskursiyalar və səyahətlər həyata keçirir. Gənc alimlərə sponsorluq edir. thumb|1870-ci ilə aid nəşrlərindən biri Üzvləri üçün cəmiyyətin nəşrləri çap olunur. Əsas jurnalı "Die Erde" adlanır ki, həmin jurnal 1853-cü ildən bəri nəşr edilir.
Türkiyənin inzibati bölgüsü
Türkiyə inzibati və məhəlli şərtlər nəzərə alınmaqla müxtəlif inzibati hissələrə ayrılmışdır. Mərkəzi idarə quruluşu baxımından ellərə, elçələrə, və kəndlərə bölünmüşdür. Bunlara “mülki idarə bölümlər”i deyilir.
İnzibati hissələrin müəyyən coğrafi vəziyyətləri, iqtisadi şərtləri, ictimai xidmətlərinin gərəkləri və nəqliyyat vəziyyətləri diqqətə alınmaqdadır.
Türkiyənin ən böyük inzibati vahidləri “il” (bizim dildə el) olaraq adlanırlar. Bir elin ərazisi el mərkəzi, “ilçə” (elçə) mərkəzləri və elçələrə bağlı bütün kəndləri əhatə edir. Ellərdə idarə etmə və icra vəzifəsini, dövlətin təyin etdiyi qubernatorlar yerinə yetirər. Respublikanın ilk illərində 63 olan el sayı, dəyişən şərtlər və ehtiyaclara görə bu gün 81-ə çatmışdır. İnkişaf etmiş bir çox elçə də el olmağı gözləyir.
Eldən daha kiçik inzibati vahidlərə “ilçə” (bizim dldə elçə) adı verilir. Hər el, böyüklüyünə görə müxtəlif sayda elçələrdən ibarətdir. Elçələrdə mülki amirə “kaymakam” adı verirlər. Ən kiçik inzibati vahidlər isə kəndlərdir. Muxtar tərəfindən idarə olunan kənd, rəhbərlik baxımından elçə mərkəzinə bağlıdır.
Son əhali sayımına görə Türkiyənin 81 eli (30 böyükşəhər), 922 elçəsi, 387 şəhəri, 18.293 kəndi, 32.207 qonşuluq və 109.890 küçesi vardır.
{|
1 Əhali statistikası 2000-ci ildə edilən son sayıma görə düzənlənmişdir. * Afyon elinin adı 	5285 sayılı qanunla (11/01/2005 tarihli r.g.) dəyişdirilmişdir.
El və el mərkəzlərinin adları
Türkiyənin bir elin mərkəz elçəsi ümumiyyətlə ellə eyni ada sahib olmasına baxmayaraq bu hər vaxt etibarlı deyil. 2005 etibarilə, Türkiyənin 81 elinin üçünün adı el mərkəzinin adından fərqlidir: Hatay, Qocaeli və Sakarya. Bu ellərin el mərkəzlərinin adı sırasıyla Antakya, İzmit və Adabazarıdır. Əvvəllər Hakkari elinin mərkəzi Çöləmərik, Tunceli elinin mərkəzi Kalan idi. Artvin 1956'a qədər Çorux elinin mərkəzi idi. Bu tarixdən sonra isə elin adı Artvin olaraq dəyişdirildi. Bənzər şəkildə Mərsin elinin adı da yaxın zamana qədər İçel idi. Elin adının 2002-ci ildə Mərsinə çevrilməsinə baxmayaraq el plaka sırası 33 olaraq qaldı. Türkiyənin mərkəzinin adı fərqli olan elçələr də vardır. Məsələn: Afyonqarahisara bağlı Sincanlı elçəsinin mərkəzinin adı Sinanpaşadır.
İspaniya tarixi
İspaniya tarixi — İspaniyanın keçmişi, Pireney yarımadası nda ilk insan kolonializminin yaranmasından bu günə qədər olan dövrünü əhatə edir.
İlk sivilizasiyası
380px|thumb|right|Pireney yarmadası Pireney yarımadasında insan sivilizasiyasının tarixi 35.000 il əvvələ gedib çıxır. Bu dövrdə Pireney yarımadası Keltlər, Karfagenlər, Finikiyalılar və Yunanlar da daxil olmaqla bir çox qəbilə tərəfindən işğal edildi. Eramızın II əsrində İspaniya Roma Respublikasının bir hissəsi oldu. 410-cu ildə İspaniya bir Qədim germanlar irqi olan Vestqot krallığı əlinə keçdi. Orta əsrlərdəki qarşıdurmalara baxmayaraq, İspaniya Avropanın ən qədim milli dövlətlərindən biridir. İspaniyanın hazırkı sərhədləri XV əsrin sonlarında çəkilmişdi və II Ferdinand və Kastiliyalı I İzabellanın evliliyi ilə tək taxt altında birləşdi.
İspaniya XVI əsrdə Avropanın ən güclü dövlətinə çevrildi və bu dövrdən XVIII əsrə qədər Avropa məsələlərində yaxından iştirak etdi. İspaniya kralları Avropanın bir çox bölgəsinə yayılan əyalətləri idarə edirdilər. Yenilənən siyasi qərarsızlılıq, siyasətə hərbi müdaxilələr, tez-tez davam edən vətəndaş müharibələri və repressiv hökumətlər, müasir İspaniya tarixini meydana gətirən hadisələr idi.
Müsəlmanların ağalığı
Miladi VII əsrin sonunda ərəblər uzun müharibələrdən sonra bizanslıları Şimali Afrikadan sıxışdırıb çıxardılar. Vaxtilə Roma ilə Karfagen arasındakı qızğın döyüşlərin meydanı olmuş, dünyaya Yuqurta və Masinissa kimi məşhur sərkərdələr bəxş etmiş Afrika torpağı çətinliklə də olsa, müsəlmanların əlinə keçdi. Bundan sonra ərəblər İspaniyanı fəth etmək fikrinə düşdülər.
Onları buna həvəsləndirən yalnız fatehlik eşqi və İslam məmləkətini genişləndirmək arzusu deyildi. Şimali Afrikanın yerli əhalisi olan bərbər tayfaları çox cəsur, qızğın, döyüşkən və temperamentli idilər. Ərəblər bundan ehtiyat edirdilər ki, bərbərlər bir müddət sakit qalsalar, məğlubiyyətin heyfini çıxmaq fikrinə düşüb üsyan qaldırarlar və qələbə müsəlmanların əlindən çıxar. Ona görə də, ərəblər bərbərləri İspaniyanın fəthinə təşviq etməklə, onların başını qatmaq və qan tökməyə, baş kəsməyə olan hərisliklərini müharibə odu ilə söndürmək istəyirdilər. İbn Xəldunun qeyd etdiyi kimi, Cəbəlütarix boğazını keçib İspaniyaya qədəm basan ilk müsəlman qoşununun, demək olar ki, tamamilə bərbərlərdən ibarət olması faktı da, məsələyə bu aspektdən baxıldığı təqdirdə təəccüblü deyildir.
Qədim dünya tarixindən məlumdur ki, İspaniyanın əsas sakinləri kelt, iber və liqor xalqları idi. Yarımadada Finikiya, Roma və Karfagenə məxsus ərazilər bölünüb müəyyən edilmişdi. Karfagenlilər İspaniyanı fəth etdikdən sonra orada möhtəşəm Karfagen şəhərini saldılar. Eramızdan təqribən 200 il əvvəl Pun müharibələrində Karfagenə qalib gəlmiş Roma bu bərəkətli torpağa sahib oldu və eramızın V əsrinə kimi orada hakimiyyət sürdürdü. Həmin dövrdə imperiyanın ən əhəmiyyətli və abad vilayətlərindən sayılan İspaniyadan Seneka, Lukan, Marsial kimi dahi mütəfəkkirlər, Trayan, Adrian, Mark Avreli və Feodosiy kimi imperatorlar çıxdı.
Romanın tərəqqisi İspaniyanın tərəqqisinə şərait yaratdığı kimi, onun süqutu da İspaniyanın tənəzzülünə səbəb oldu. Yarımada yenidən döyüş meydanına çevrildi. Miladi V əsrin əvvəllərində Romanı və Fransa nı dağıdaraq gələn vandal, alan və svev tayfaları İspaniyanı da viran qoydular. Lakin tezliklə qot tayfaları onları sıxışdırıb yarımadadan çıxardılar və İspaniyaya sahib oldular. VI əsrdən ərəblərin hücumuna kimi keçən dövrdə İspaniyada hakim qüvvə qotlar idi.
Ümumi çəkişmələr, daxili müharibələr, xalqın yerli hakimlərdən narazılığı və bu üzdən ərəblərə zəif müqavimət göstərməsi, qoşunda sədaqət və fədakarlıq ruhunun olmaması və s. səbəblər müsəlmanların asan qələbəsini təmin etdi. Hətta iş o yerə çatmışdı ki, yuxarıda göstərilən səbəblər üzündən Əndəlus hakimi Yulian və Sevilya yepiskopu belə, ərəblərə kömək etməkdən çəkinmirdilər.
Miladi 711-ci ildə, Əməvi xəlifəsi Vəlid ibn Əbdülməlikin hakimiyyəti dövründə Şimali Afrikada canişinlik edən Musa ibn Nəsir bərbərlərdən təşkil edilmiş 12 min nəfərlik qoşunu İspaniyanın fəthinə göndərdi. Qoşuna Afrikanın müsəlman bərbərlərindən Tariq ibn Ziyad başçılıq edirdi. Müsəlmanlar indi sərkərdə Tariqin adı ilə məşhurlaşmış Cəbəlu't-Tariq boğazını keçib Pireney yarımadasına qədəm basdılar. Bu torpağın nemətləri, saf havası, gözəl təbiəti və əsrarəngiz şəhərləri fatehlər ordusunu elə valeh etmişdi ki, Tariq xəlifəyə məktubunda yazırdı: "Bu yerlər havasının saflığına görə Şama, təbiətinin mülayimliyinə görə Yəmənə, gül-çiçək və ətriyyatda Hindistana, əkinin bolluğunda və münbitlikdə Əhvaza, ləl-cəvahiratın bolluğuna görə Çinə, əlverişli limanlarına görə Ədənə bənzəyir".
Şimali Afrikanın sahil zolağını fəth etməyə yarım əsr vaxt itirmiş və bərbərlərin vəhşi müqaviməti ilə üzləşmiş ərəblər İspaniyanı da tutarkən, eyni vəziyyət ilə qarşılaşacaqlarını güman edirdilər. Lakin gözlədiklərinin tam əksinə olaraq, İspaniya çox qısa müddətdə, cəmi bir neçə ay ərzində fəth olundu. Müsəlmanlar elə ilk döyüşdəcə qotları darmadağın etdilər. Həmin döyüşdə Sevilya yepiskopu da onlara kömək edirdi. Nəticədə, qot tayfalarının müqaviməti sındırılaraq, sahil zonası müsəlmanların əlinə keçdi.
Tariq ibn Ziyadın müvəffəqiyyətini görən Musa ibn Nəsir bu uğurda ona şərik olmaq arzusu ilə 12 min ərəb və 8 min bərbər əsgərindən ibarət qoşun toplayıb İspaniyaya adladı.
İslam qoşunu öz yolu boyunca demək olar ki, heç bir ciddi müqavimətlə rastlaşmırdı. Hökumətdən narazı olan xalq və bir-biri ilə didişən əyanlar könüllü surətdə fatehlərə tabe olur, hətta bəzən onlara qoşulurdular. İspaniyanın Kordova, Malaqa, Qranada, Toledo kimi iri şəhərləri müqavimətsiz təslim oldu. Paytaxt Toledo şəhərində qot hökmdarlarına məxsus daş-qaşla zinətlənmiş 25 ədəd qiymətli tac müsəlmanların əlinə keçdi. Qot kralı Rodrikin dul arvadı əsir alındı və Musa ibn Nəsirin oğlu onunla evləndi. thumb|225px|left|Vesqot krallığı Ərəblər ispanlara, Şam və Misir əhalisi ilə bir gözdə baxırdılar. Fəth olunan ölkələrdə gözlənilən qanunlar burada da icra olunurdu. Fatehlər yerli xristian əhalinin əmlakına, məbədlərinə toxunmurdular, yerli adət-ənənələr, qanunlar olduğu kimi qalırdı. İspaniyalılara icazə verilirdi ki, mübahisəli məsələlərdə əz hakimlərinə müraciət edib, öz məhkəmələrinin hökmünə əməl etsinlər. Bütün bunların müqabilində əhali o zaman üçün çox cüzi sayılan miqdarda cizyə (vergi) verməli idi. Verginin məbləği əyanlar və dövlətlilər üçün bir dinar (15 frank), kasıblar üçün yarım dinar həddində müəyyən edilmişdi. Buna görə də, yerli hakimlərin zülmündən və saysız-hesabsız töycülərdən cana doymuş yoxsullar könüllü surətdə müsəlmanlara təslim olur, hətta İslam dinini qəbul edərək, vergidən azad edilirdilər. Tək-tək yerlərdə ara-sıra müqavimət cəhdləri göstərilsə də, bunların qarşısı tezliklə alındı.
Tarixçilərin yazdığına görə, Musa ibn Nəsir İspaniyanı aldıqdan sonra Fransa və Almaniya istiqamətində hərəkət edib Konstantinopola (indiki İstanbul) çatmaq fikrində idi (o zaman Konstantinopol əzəmətli Bizans imperiyasının paytaxtı idi). Lakin xəlifə onu Dəməşqə - öz hüzuruna çağırdı və bu plan yarımçıq qaldı. Əgər Musa öz niyyətini yerinə yetirib, Avropanı fəth edə bilsəydi, bu gün parçalanmış millətlər vahid din bayrağı altında birləşmiş olardılar. Bununla yanaşı, Avropa orta əsrlərin qaranlıq və qorxunc faciələrindən amanda qalardı.
Aydındır ki, bütün Avropa cəhalət, qardaş qırğını, epidemiyalar, mənasız səlib müharibələri, inkvizisiya caynağında inləyərkən, İspaniya ərəblərin hökranlığı altında firavan, abad və parlaq inkişaf dövrünü yaşayırdı. Vaxtilə zülmət içində nur kimi parlamış İspaniya elmin, mədəniyyətin inkişafı üçün yaradılmış gözəl şəraitə görə İslam dininə borcludur.
İspaniyanın siyasi, iqtisadi və mədəni mühitində ərəblərin rolunu müəyyən etmək üçün onların ümumi say nisbətini öyrənmək faydalı olar.
Deyildiyi kimi, Pireney yarımadasına daxil olmuş ilk müsəlman ordusu ərəblərlə bərbərlərdən ibarət idi. Sonrakı hərbi dəstələrdə Şam əhalisinin nümayəndələri də iştirak etməyə başladılar. Tarixdən məlumdur ki, erkən orta əsrlərdə İspaniyada elm və mədəniyyətə rəhbərlik ərəblərə məxsus idi, bərbərlər onların təsiri altında qərar tutmuşdular. Ərəblər əhalinin ən üstün (əşraf) təbəqəsi, bərbərlər və yerli xalqlar isə ikinci, üçüncü dərəcəli təbəqə hesab edilirdi. Maraqlıdır ki, İspaniyada bərbər sülalələri hakimiyyətə çatdıqda belə, ərəblər öz ağalıqlarını qoruya bildilər.
Ərəblərlə bərbərlərin say nisbətinə gəlincə, bu barədə dəqiq məlumat yoxdur. Yalnız belə fərz etmək olar ki, Kordova əmirliyi ərəb xilafətindən ayrıldıqdan sonra İspaniyadakı ərəblər başqa məmləkətlərdən təcrid olundular. Lakin bərbərlər sürətli artım və Şimali Afrika mühacirləri sayəsində çoxalıb kəmiyyət üstünlüyü qazandılar.
Müsəlmanlar İspaniyanın yerli xristian əhalisi ilə də qaynayıb-qarışırdılar. Tarixçilərin məlumatına əsasən, İspaniyanın fəthinin elə ilk dövrlərində ərəblər 30 min xristian qadını ilə evlənib, onları öz hərəmxanalarına daxil etdilər (Sevilya qəsrində "Qızlar otağı" adlanan hərəmxana tarixin yadigarıdır). Bundan əlavə, fütuhatın əvvəllərində bəzi əyanlar ərəblərə öz sədaqətlərini göstərmək üçün hər il xəlifə sarayına 100 nəfər xristian qızı göndərirdilər. Ərəblərin ailə qurduqları qadınlar arasında latınlar, iberlər, yunanlar, qotlar və başqaları da var idi. Aydındır ki, bu kütləvi qan qarışması nəticəsində bir neçə onillikdən sonra 700-cü illərin fatehlərindən köklü surətdə fərqlənən yeni qarışıq nəsil meydana gəldi.
Miladi 711-ci ildə İspaniyanın fəthindən etibarən 756-ci ilə kimi bu vilayət Əməvi xilafətinə tabe idi, xəlifənin təyin etdiyi əmir oranı idarə edirdi. 756-ci ildə İspaniya xilafətdən ayrılıb müstəqil oldu və Kordova xilafəti adlanmağa başladı. Ölkənin paytaxtı da Kordova şəhəri idi.
Kalimba
300px|thumbnail|right|Kalimba musiqi aləti Kalimba — Afrikada (xüsusilə, Mərkəzi və Cənubi Afrika, bəzi Antil adalarında) ən geniş yayılmış və ən qədim musiqi alətidir. Onun geniş populyarlığı haqda kalimbanın müxtəlif tayfa və qəbilələrin dilində çoxsaylı adları xəbər verir, məsələn : tsantsa və ya sanza, mbira, mbila, ndimba, lukembu, lala, malimba, ndandi, ijari, mqanqa, likembe, selimba və s. Bu adlardan Qərbdə yalnız biri — tsantsa — kalimbanın digər rəsmi adı kimi tanınır. Kalimba ənənəvi mərasimlərdə və peşəkar musiqiçilər tərəfindən istifadə edilir. Onu "Afrikanın əl fortepianosu" adlandırırlar; bu alət olduqca virtuoz alətdir, daha çox melodik parçaların ifası üçün nəzərdə tutulsa da, onda həm də akkordlar ifa etmək mümkündür. Daha çox müşayiətçi alət kimi istifadə olunur. Böyük ölçülü kalimbalar Afrika musiqisinin ritmlərinə təkrarolunmaz bəm səsli küy verir, kiçik ölçülüləri isə tamamilə sehrli, kövrək səslənmə yaradır ki, bu da onu daraqlı musiqi mücrüsünə yaxınlaşdırır.
İspaniya tarixi
Müsəlmanların ağalığı
Ərəblərin İspaniyada hakimiyyətindən 300 il keçdikdən sonra onların ehtişam ve şan-şöhrət ulduzu sönməyə başladı. Kordova xilafətini bürümuş çəkişmələr dövlətin qüdrətini sarsıtdı. Bu zaman şimaldakı xristianlar fürsəti qənimət bilib, intiqam almaq fikri ilə həmlələrə başladılar.
Kalimba
Quruluşu
Müxtəlif formalı rezonatorlu korpus üzərində bir və ya bir neçə sıra taxta, bambuk və ya metallik lövhəcik-dilçəklər yerləşir ki, bu da səsin mənbəsidir. Ən sadə nümunələrdə hamar, mürəkkəb nümunələrində isə tısbağa çanağından, parçalanmış ağac gövdəsindən, balqabaq gövdəsinin oyuğundan hazırlanmış rezonator səthi üzərinə 4-dən 30-a qədər dilçəklər bərkidilir. Hündür astana dilçəklərin səslənməsini məhdudlaşdırır. Çalğı zamanı (ayaqüstü, yeriş hərəkət zamanı, oturaq halda) kalimbanı düz bucaq altında qatlanmış əllərin ovucları ilə alətin kənarlarından tutaraq sıxırlar, əlin baş və işarət barmağı ilə dilçəklərin maili qabarmış uclarına cırmaq atıb-buraxıb onları vibrasiya halına gətirirlər. Kalimbaların ölçüləri müxtəlif olur: korpusun uzunluğu 100–350 mm, dilçəklərin uzunluğu 30–100 mm, eni isə 3–5 mm olur. Kalimbanın səs sırası dilçəklərin sayından asılıdır. Çox zaman diatonik kalimbalar işlənir, lakin hazırda onun xromatik növləri də yayılmışdır.
Alətin yayılma tarixi
Amerikanın Avropa müstəmləkəçiliyi zamanı kölə zəncilər tərəfindən kalimba Kubaya gətirilmişdir ki, bu gün də bu alət orada istifadə olunur. Onun səsini Earth, Wind & Fire qrupunun musiqisində eşitmək olar.
İspaniya tarixi
Müsəlmanların ağalığı
Ərəblərin fəth etdikləri torpaqları geri almaq (ispanca rekonkista) uğrunda xristianların mübarizəsi X əsrdə gücləndi. İspaniya ərazisindən çıxarılmış xristianların toplandığı Asturiya vilayətində Leon və Kastiliya krallıqları yarandı. XI əsrin ortalarında bu iki krallıq birləşdi. Elə həmin dövrlərdə Navarra, Kataloniya və Araqon dövlətləri birləşib Araqon krallığını meydana gətirdi. XI əsrin sonunda Pireney yarımadasının qərbində Portuqaliya qraflığı meydana gəldi. Az sonra bu qraflıq da krallığa çevrildi. Beləliklə, XI əsrin sonlarında İspaniya xəritəsində Kordova xilafətinin ciddi xristian rəqibləri görünməyə başladı.
1085-ci ildə şimallılar güclü həmlə nəticəsində Toledonu ələ keçirdilər. Onlara Kastiliya və Leon kralı VI Alfons başçılıq edirdi. Öz qüvvələri ilə xristianlara müqavimət göstərə bilməyəcəklərini görən İspaniya müsəlmanları Şimali Afrika bərbərlərindən kömək istədilər. Tunis və Mərakeşdə möhkəmlənmiş əl-Murabitun sülaləsi İspaniyaya keçib, Kordova xilafətini dirçəltməyə cəhd etdi. Əl-Murabitilər 1086-cı ildə VI Alfonsu məğlub edərək, rekonkista hərəkatını müvəqqəti dayandırmağa nail oldular. Cəmi yarım əsr sonra onlar siyasət səhnəsinə daxil olmuş yeni sülaləyə - əl-Muvəhhidilərə məğlub oldular. Şimali Afrikada hakimiyyəti ələ keçirmiş əl-Muvəhhidilər İspaniyaya hücum edərək, 1145-ci ildə müsəlman vilayətlərini özlərinə tabe etdilər. Lakin bu dövlət xristianlara layiqli müqavimət göstərə bilmədi. Öz saraylarını İbn Tüfeyl, İbn Rüşd kimi parlaq simalarla bəzəsələr də, əl-Muvəhhidilər rekonkista qarşısında aciz qaldılar. Onlar 1212-ci ildə Las-Navas de Tolosa yaxınlığında birləşmiş xristian ordusuna məğlub olaraq İspaniyanı tərk etdilər.
Öz aralarında yola getməyən ispan krallıqları ərəblərə qarşı müharibədə düşmənçilikləri kənara qoyub birləşirdilər. Müsəlmanlara qarşı yönəlmiş rekonkista hərəkatında Kastiliya, Araqon, Navarra və Portuqaliya krallıqlarının birləşmiş qüvvələri iştirak edirdi. 1236-cı ildə müsəlmanlar Kordovanı, 1248-ci ildə Sevilyanı, 1229-35-ci illərdə Balear adalarını, 1238-ci ildə Valensiyanı itirdilər. 1262-ci ildə Kadis şəhərini almaqla, xristianlar Atlantik okeanı sahillərinə çıxdılar.
Müsəlmanların əlində yalnız Qranada əmirliyi qaldı. XIII əsrin sonlarında Nəsrilər sülaləsindən olan İbn əl-Əhmər ləqəbli Muhəmməd əl-Qalib İspaniyanın cənubundakı Qranada şəhərinə çəkilərək əl-Həmra (Alqambra) qəsrini möhkəmləndirdi. O, Kastiliya kralına bac vermək şərti ilə öz nisbi müstəqilliyini qoruya bildi. İki əsr boyu duruş gətirmiş Qranada əmirlərinin sarayında İbn Xəldun və İbn əl-Xətib kimi mütəfəkkirlər xidmət edirdi.
1469-cu ildə Araqon kralı II Ferdinand Kastiliya kraliçası İzabella ilə evləndi. Kastiliya-Araqon krallığı bütün İspaniya ərazisini birləşdirdi. Qranada əmirləri onlara xərac verməkdən imtina etdilər. 1492-ci ildə ispanların güclü həmləsi qarşısında Qranada təslim olub süqut etdi, müsəlmanların Pireney yarımadasındakı son istinadgahı da ələ keçirildi. Bununla da, bütün İspaniya ərəblərdən geri alındı və rekonkista hərəkatı xristianların qələbəsi ilə başa çatdı. 250px|thumb|right|300-cü illərdə qədim Alman ailəsi. Müsəlmanlar Qranadanı bu şərtlə təslim etmişdilər ki, onların dininə, dilinə və mülkiyyətinə toxunulmayacaq. Lakin II Ferdinand tezliklə öz vədini pozdu. Müsəlmanlara qarşı kütləvi təqib və əzab dalğası başlandı. Əvvəlcə onları zorla xristianlığı qəbul etməyə məcbur edirdilər. Xristian olmaq istəməyənlər dəhşətli inkvizisiya məhkəməsinə çəkilirdilər. İşgəncələrdən amanda qalmaq naminə dinini dəyişənlər tezliklə aldandıqlarını başa düşürdülər. İnkvizisiya yeni xristianları da qeyri-səmimi və şübhəli elan edib, tonqallarda yandırmağa başladı. Kilsə rahiblərinin fətvası ilə qocalı-cavanlı, qadınlı-kişili yüz minlərlə müsəlman qətl olundu. Dominikan ordeninin rahibi Belida bütün müsəlmanları ucdantutma məhv etmək təklifini irəli sürdü. O deyirdi ki, xristianlığı qəbul etmiş şəxslərə də aman verilməməlidir, çünki onların səmimiyəti şübhə altındadır: "Bir halda ki, biz onların qəlblərindəkini bilmirik, onları öldürməliyik ki, Allah özü onları haqq-ədalətlə hesaba çəksin". Rahibin bu fikri keşişlər tərəfindən bəyənildi, amma İspaniya hökuməti müsəlman dövlətlərindən qorxaraq, onu təsdiq etmədi.
1610-cu ildə İspaniya hökuməti bütün müsəlmanlardan tələb etdi ki, ölkəni tərk etsinlər. Naəlac qalan ərəblər köçməyə başladılar. Cəmi bir neçə ay ərzində İspaniyanı bir milyon nəfərdən artıq müsəlman tərk etdi. 1492-1610-cu illər arasında müsəlmanların kütləvi qırğını və mühacirəti nəticəsində İspaniyanın əhalisi üç milyon nəfərə qədər azaldı. Ən dəhşətlisi budur ki, ölkəni tərk edən müsəlmanlar yerli əhalinin hücumlarına məruz qalıb öldürülürdülər. Rahib Belida sevinclə bildirirdi ki, hicrət edən müsəlmanların dörddə üç hissəsi yolda həlak olmuşdur. Göstərilən rahib Afrikaya üz tutmuş 140 min nəfərlik müsəlman karvanının 100 min nəfərinin öldürülməsində şəxsən iştirak etmişdi. Həqiqətdə, İspaniyada müsəlmanlar əleyhinə törədilmiş qanlı cinayətlər Müqəddəs Varfolemey gecəsini kölgədə qoyurdu.
Ərəblər mədəniyyətdən çox uzaq olan İspaniyaya qədəm basmaqla, onu sivilizasiyanın ən yüksək nöqtəsinə çatdırdılar və səkkiz əsr orada hakimiyyət sürdülər. Ərəblərin gedişi ilə İspaniya sürətlə dəhşətli tənəzzülə uğradı və bu tənəzzülü uzun müddət aradan qaldıra bilmədi. Ərəbləri qovmaqla İspaniya üç milyon mədəni və elmi əhalisini, yüksək inkişaf etmiş əkinçilik, ticarət və sənət sahələrini, elm və ədəbiyyatını itirdi. Vaxtilə bir milyon nəfər əhalisi olmuş Kordovada bu gun cəmi 300 min adam yaşayır. Müsəlmanların dövründə 200 min nəfərlik Toledonun əhalisi indi 50 min nəfərdən də azdır. Beləliklə, qətiyyətlə demək olar ki, ispanlar ərəblərə qarşı müharibədə qalib gəlsələr də, böyuk İslam mədəniyyətindən imtina etməklə məğlub olub, cəhalət və gerilik girdabına atıldılar.
Ərəblər VIII əsrdə Pireney yarımadasını tutub Burada Kordova xilafətini yaratdılar. Bu xilafət 300 il mövcud olmuşdu. Kordova xilafətinin müsəlman əhalisi mavrlar adlanan ərəblərdən və Şimali Afrikanın bərbər adlanan tayfalarından ibarət idi. Bu dövrdə ərəblər İspaniyanı Əndəlus adlandırırdılar. Əndəlus İspaniyanın cənubunda tarixi vilayət idi. Burada əkinçilik, sənətkarlıq inkişaf etmişdi. Ərəblər buraya xurma, çəltik, şəkər qamışı, nar, tut və s. gətirmişdilər. Əkinçilikdə süni suvarmadan istifadə edilirdi. Sənətkarlıq və ticarətin inkişafı şəhərlərin yaranması və genişlənməsinə səbəb oldu. Kordova şəhəri həm sənətkarlıq və ticarət. mərkəzi, həm də xilafətin paytaxtı idi. Burada mədəniyyət də inkişaf etmişdi. Kordovada Əmir kitabxanası (400 min kitab var idi) və Universiteti daha çox məşhur idi. Müsəlman memarlığının ən gözəl nümunələri Qranada hakimlərinin Əlhambra sarayı - Qırmızı saray (XIII-XV əsrlər), Seviliyada Əlkəsar saray-qalası (XII əsr) və Kordova məscidi idi.
XVII əsr tarixi
XVII əsrdə İspaniya Qərbi Avropanın ikinci dərəcəli ölkələrindən biri idi. Habsburqlar sülaləsinin sonuncu hökmdarları olan III Filipp /1598-1621/, IV Filipp /1621-1665/, II Karl /1665-1700/ kral hakimiyyətinin nüfuzunu ancaq zahirən saxlaya bilirdilər. Eskoralın zahiri təmtərağı, soyuq saray mərasimləri ispan krallarının ölkənin həqiqi hakimləri olmadıqlarını ört-basdır edə bilmirdi. İspan kral hakimiyyətinin gücsüzlüyünə, zəifliyinə dövrün ədəbiyyatında dönə-dönə işarə edilmişdir. Şair Vilyamediyanın aşağıdakı sözləri bu baxımdan çox səciyyəvidir: "Bizim qüdrətli bir kralımız var, onun qarşısında dünya tir-tir əsir. Xoş xasiyyətlidir, ancaq şəkildə qorxuludur. Bu, ancaq bulud kölgəsidir." Kral hakimiyyətinin zəifliyinə, gücsüzlüyünə bədii ədəbiyyatda müxtəlif şəkillərdə aydın işarələr edilmişdir. Bunun əsas səbəbi o idi ki, İspaniyada mütləqiyyət hakimiyyət qarşısında duran, tarixi vəzifəni layiqincə yerinə yetirməmiş, feodal özbaşınalığı və məhəlləçiliyinə son qoya bilməmişdir. İspan millətinin formalaşmasında, iqtisadi və mədəni sahələrdə xalqın qüvvələrinin birləşdirilməsində Fransada və İngiltərədə olduğu qədər mütərəqqi rol oynamamışdır. Burada mütləqiyyət öz vəzifəsini ancaq çox məhdud ölçüdə yerinə yetirir. Kral hakimiyyəti feodalları ancaq qismən məhdudlaşdırır, dini rıtsarlıq ordenini özünə tabe edib, onların geniş torpaqlarını müsadirə yolu ilə ələ keçirir.
Hələ XV əsrdə kral hakimiyyəti Kastiliya və Avropa şəhərlərinin ittifaqını təşkil edir, bu ittifaqa əsaslanaraq müharibələr aparmaqda, pul kəsməkdə iri feodalların müstəqilliyini bir qədər məhdudlaşdırır, onların qala-qəsrlərini yerlə yeksan edir, ayrı-ayrı feodalların dövlət içərisində dövlətə çevrilməsinin qarşısını alır. Lakin ispan mütləqiyyətinin fəaliyyəti bununla qurtarır. Burada IV Henrix, kardinal Rişelye, XIV Lüdovik kimi dövlət rəhbərlərinin olmaması acı nəticələrə gətirib çıxarır, İngiltərə və Fransada kral hakimiyyəti daxili təsərrüfatın, sənayenin, ticarətin, kənd təsərrüfatının inkişafına qayğı göstərirsə, ölkənin iqtisadi artımına səbəb olursa, İspaniyada kral hakimiyyəti iri feodalların təsirindən qurtara bilmir, xarici ticarət sahəsində yanlış siyasət yeridir, xarici malların idxalına geniş şərait və imkan yaradır, bununla da ölkənin istehsalına ağır zərbə vurur.
Digər tərəfdən Amerika koloniyalarından axıb gələn qızıl bu prosesi daha da sürətləndirir. Amerika qızılının heç vaxt qurtarmayacağını düşünərək hər şeyi xaricdən qızılla alırdılar. Xaricdən İspaniyaya müxtəlif mallar gəlir, İspaniyanın qızılları isə xaricə axırdı. Bunun nəticəsində daxili istehsal get-gedə zəifləyirdi. Amerikadan qızıl gəlməsi dayananda xaricdən mal almaq üçün bir şey olmayanda öz ehtiyat mənbələrinə müraciət etməli olurdular. Elə bu vaxt məlum oldu ki, İspaniyanın təsərrüfatı dağılmışdır. Kənd təsərrüfatı, sənaye bərbad haldadır. Bütün ispan flotunun, başqa sözlə "Məğlubedilməz Armada"nın 1588-ci ildə İngil-tərə sahillərində darmadağın edilməsi və məhv olması isə ölkənin hərbi qüdrətini sarsıtdı. Keçmiş İspan müs-təmləkələrində narahatlıqlar, üsyanlar başladı. Hollandiya və Portuqaliya İspaniyadan ayrıldı. Müharibələr yeni-yeni bəlalar gətirirdi.
Əhalinin sayı ciddi şəkildə azaldı. Bütöv yaşayış məntəqələri yox oldu. Yeni Kastiliya və Toledoda iki yüz, Köhnə Kastiliyada üç yüz kənd xəritədən silindi. Ölkə əhalisinin sayı XVI əsrin sonunda XVII əsrin ortalarına qədər iki milyondan çox azaldı. İstehsal özü də böhran keçirirdi. Məsələn, təkcə Sevilyada istehsal on dəfə azalmışdı. thumb|Roma qəsəbəsi|right|300px Kral hakimiyyətinin və kilsənin himayəçiliyi ilə zadəganlığın həyata keçirdiyi sosial və milli zülm bir sıra xalq üsyanlarına gətirib çıxardı. Bu üsyanlardan ən böyüyü morisklərin üsyanı idi. İspan inkvizisiyasının çirkin siyasətinə, eybəcər təqiblərinə qarşı xalq etirazının ifadəsi olan bu üsyan Kalderonun "Ölümdən sonra sevgi" dramında əks etdirilmişdir.
Katolik kilsəsi İspaniyada xalq kütlələrinin mənəvi cəhətdən əsarətdə saxlanılması işində irtica qüvvələrinin əsas silahı idi. O, özünün məhkəmələri, təqibləri ilə xalqın etiraz səsini amansızcasına əzirdi. Yezuitlər vətəni olan İspaniyada inkvizisiya qəddar bir vəhşiliklə hökm sürürdü. XVI, XVII, XVIII əsrlər müddətində inkvizisiya tonqallarında 30 min adam yandırılmış, 300 minə qədər adam isə həbsxanalarda məhv edilmişdir. Məhkəməsiz, həbsxanasız, tonqalsız mənə-vi cəhətdən şikəst edilən adamların isə sayı-hesabı yox idi. İspan katolik kilsəsi Roma papalığının dini siyasətini sədaqətlə həyata keçirən əsas qüvvə idi. XVII əsrdə İspaniyada hə beşinci-altıncı ispan keşiş, yaxud rahib paltarı geyirdi. Cəmi altı milyon əhalisi olan bu ölkədə bir milyon iki yüz min nəfər keşiş, rahib və rahibə var idi. İspaniyada katolik kilsəsinin fəaliyyətinin belə geniş şəkil almasının, xalq şüuruna hakim kəsilməsinin öz tarixi səbəbləri var idi. Məsələ burasındadır ki, ərəblərə qarşı mübarizə dövründə mühüm rol oynayan, böyük nüfuz qazanan ispan katolik kilsəsi sonralar da öz mövqeyini saxlamaq üçün dəridən-qabıqdan çıxmış, bu yolda heç bir cinayətdən, qəddarlıqdan çəkinməmişdir. Ölkənin daxili vəziyyəti də bunun üçün əlverişli şərait yaratmışdır. Təsərrüfatın dağılması, siyasi pərakəndəlik, anarxiya və özbaşınalıq, kral hakimiyyətinin və zadəganlığının xalq üsyanlarından qorxması feodal-katolik irticasının geniş əl-qol açmasının əsas baisi idi.
İspaniyada burjua-demokratik inqilabı
İnqilabın birinci və ikinci mərhələsi Xalq kütlələrini öz nəzarətləri altında saxlamaq üçün respublika tərəfdarı olan partiyalar, o cümlədən sosialistlər 1930-cu ilin avqustun 17-də San Sabestyanda birgə hərəkat haqqında pakt imzaladılar.12 nəfərdən ibarət inqilabi komitə təşkil edildi. Pakta görə çevriliş dinc formada olmalı idi. Lakin son dəqiqələrdə qanlı xarakter aldı. Xaki (Araqon) qarnizonunun əsgərləri çıxışlarının dayandırıldığından xəbər tutmadan üsyan qaldırdılar və məğlubiyyətə uğradılar. Üsyanın təşkilatçıları güllələndilər. Bir neçəsi isə həbs edildi. 137 1931-ci ilin aprelin 12-də bələdiyyə idarələrinə seçkilərdə respublika tərəfdarları 49 əyalətdən 45-də əksəriyyət qazandılar. Ölkədə inqilab dinc yolla qalib gəldi. Ordu və polis silah işlətməyə cəsarət etmədi. XIII Alfons xaricə qaçdı.
1931-ci il aprelin 14-də İspaniya respublika elan olundu. Hakimiyyət inqilabi komitənin əlinə keçdi və o, özünü müvəqqəti hökumət elan etdi. Onun tərkibinə keçmiş monarxistlər, liberal burjua nümayəndələri və üç sosialist (Larqo Kabalero, Prietto, de los Rios) daxil oldu. Hökumətin başçısı katolik Alkala Samora oldu. Onun əsas məqsədi inqilabın qarşısını almaq və respublikanın mühafizəkar xarakterini təmin etmək idi. Yeni qurulmuş respublika qarşısında mürəkkəb vəzifələr dururdu. İspaniya geridə qalmış aqrar ölkə idi. 2% mülkədar 67% torpağa, 86% kəndlilər isə cəmi 15% torpağa sahib idilər. Feodal qaydaları saxlanılırdı. Mülkədar, kilsə və dövlət qarşısında mükəlləfiyyətlər əsaslı aqrar islahat keçirilməsini zəruri edirdi.
Milli məsələnin həll edilməsi də vacib idi. İspaniyada əsasən 4 millət – ispanlar, katalonlar, basklar, qalisiylər yaşayırdılar. İspanlardan başqa onlardan üçünün yaşadığı ərazi İspaniya ərazisinin 15.6 %-ni təşkil edirdi. Onlar ərazi muxtariyyəti tələb edirdilər. Onların sayı 6 milyondan çox idi.