cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Evripid mağarası
Evripid mağarası — Yunanıstanın Salamis adasının cənubundakı Peristeria kəndi yaxınlığındakı mağara. Evripid mağarası Saronic Körfəzinə baxan bir təpənin kənarında yerləşən on kiçik otağı ilə 47 metr dərinliyində dar bir mağardır. Bu yer qədim zamanlardan bəri məşhurlaşmışdır, dramaturq Evripidin faciələrini yazdığı yer olması ehtimalına görəı mağaranın adı onun şərəfinə adlandırılmışdır. Qədim müəlliflər Filochor və Satir Evripidi cəmiyyətdən çəkinən, bir mağarada gizlənən bir misantrop kimi təsvir etdilər. İkinci əsr Roma müəllifi Aulus Gellius Afinaya gəldiyi zaman "pis və qaranlıq mağaranı" ziyarət etdiyini iddia etdirdi.
Arxeologiya
Qazıntılar 1990-cı illərdə Yunanıstan Mədəniyyət Nazirliyinin Paleoantropologiya şöbəsi ilə əməkdaşlıq edərək Yannin Universitetinin (Epirus) tarixçi arxeologiya dosenti Yannos Q. Lososun rəhbərliyi altında aparılmışdır.
Tapıntılar Neolit dövrünə və ondan sonrakı dövrlərə aiddir. Bunlara daş alətlər və ox başlıqları daxildir. Miken dəfnləri, eramızdan əvvəl V əsrə aid qara şirdən hazırlanan çardaq keramikası, Roma dövrünün sikkələri və saxsı heykəlciklər; eləcə də Frank dövründən olan zərgərlik əşyaları aşkarlanmışdır. Bu əşyalar bu yerin uzun müddət sığınacaq və ibadət yeri kimi istifadə edildiyini göstərir.
Ən diqqətəlayiq kəşf parçalanmış skiflər qalıqları olmuşdur. Eramızdan əvvəl V əsrin sonlarına təsadüf edən skifin üzərində ΕΥΡΙΠΠ sözü yazılmışdır. Bu hərflər açıq şəkildə Evripid adının bir hissəsidir. Losos həmçinin Evripid küçəsinin qarşı tərəfində, mağaradan təxminən 70 metr cənub-qərbdə yerləşən Dionisusun sadə bir ziyarətgahının qalıqlarını tapmışdır. Mərmər fallus və digər tapıntılar əsasında onu Yunan teatrının himayədarı olan Dionisusun ziyarətgahı kimi şərh etdi.
Banksia victoriae
(Banksia victoriae) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dicranocarpus
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Didelta
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
"Vətən müharibəsi" ordeni
Vətən Müharibəsi ordeni — SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 20 may 1942-ci il tarixli fərmanı ilə yaradılmış orden.
Ranunculus ficaria
(Ranunculus ficaria) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Banksia viscida
(Banksia viscida) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dielitzia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
"Əmək igidliyinə görə" medalı
"Əmək igidliyinə görə" medalı — SSRİ Ali Sovetinin 27 dekabr 1938-ci il tarixli qanunu ilə təsis olunmuş SSRİ medalı
Ranunculus flabellaris
(Ranunculus flabellaris) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Banksia wonganensis
–   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Adil Qulamov
Adil Kərim oğlu Qulamov — Azərbaycan kinoprodüseri, film direktoru, icraçı prodüser, rejissor, aktyor, Azərbaycanın əməkdar mədəniyyət işçisi (2005).
Həyatı
Adil Qulamov 1962-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət İncəsənət Universitetini bitirmişdir.
2005-ci ildə Azərbaycanın əməkdar mədəniyyət işçisi fəxri adına layiq görülüb.
2016-cı ildə Azərbaycan Milli Kino Günü münasibətilə Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının təsis etdiyi illik mükafata layiq görülmüşdür.
Dieteria
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lara Fabian
Lara Fabian (, əsl soyadı Krokart (, Fabian isə anasının qızlıq familiyasıdır; ) — fransız dilli müğənni. Onun fransız, ingilis, ispan, portuqal, rus və s. dillərində mahnıları var.
Həyatı
Lara Fabian 9 yanvar 1970-ci ildə Brüssel yaxınlığındakı Etterbek kommunasında anadan olmuşdur.
Kaliforniya qonur ayısı
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü. Yarımnöv haqqında son məlumat 1922-ci ilə aiddir. Kaliforniya ştatının rəmzi sayılır. Hətta ştatın bayrağında təsvir edilmişdir. Bəzən bu canlıları Kaliforniya qızılı ayısı adlandırırlar.
Yayıldığı regionda ekosistemik qorunmasında mühüm rol oynayırdı. Burada hindularla birgə ərazini paylaşsalarda öz populyasiyasını davam etdirirdilər. Ağ adamların gəlişi ilə isə sayları tədricən azalmışdır. Kütləvo ovlanma sayəsində kəsli kəsilmişdir.
Xorasan türkləri
Xorasan türkləri - İran İslam Respublikasında yaşayan Türk millətinin bir parçası. Kompakt halda Rəzəvi Xorasan ostanı, Quzey Xorasan ostanı, Gülüstan ostanı və Simnan ostanında yaşamaqdadırlar. Danışdıqları dil türk dili olub Oğuz yarımqrupuna daxildir, Türkmən və Azərbaycan dilləri arasında bir ləhcəyə sahib olan Xorasan türkcəsi Azərbaycan dilinə daha yaxındır. Bir çox Xorasan türkləri də əsasən Xorasan kürdləri ilə evliliklərinə görə kürdçe danışa bilirlər. İranın ortaq dili olan Fars dilində də danışa bilirlər.
Mühüm türk yaşayən şəh'rlər: Azadşəhr, Ramiyan, Əliabad Kətul, Minudəşt, Şirvan Bocnurd, İsfərayen, Kəlat, Cuveyn, Çağatay Dərgəz, Nişapur, Qoçan. Professor Gerhard Dörfer Xorasan türklərinin nəsilini Səlcuqlular türklərdən bilir ki, Toğrul bəy ilə İrana gəlmişlər.
Ranunculus flammula
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Digitacalia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Banksia xylothemelia
–   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Rəşid Şerif
Rəşid İbrahim oğlu Həsənov (Rəşid Şerif; ) — Azərbaycan teatr rəssamı, karikaturaçı, Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı (2011), Azərbaycan Dövlət Yuğ Teatrının baş rəssamı (1989-2020)
Nəhəng ağ ayı
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü.
Rəşid Şerif
Həyatı
Rəşid Şerif 1953-cü il 29 sentyabrda Bakı şəhərinin Mərdəkan qəsəbəsində anadan olmuşdur.
Nəhəng ağ ayı
Bu ayılar nəhəng ölçüləri ilə seçilirdi. Uzunluğu 4 metr, şəkisi isə 1.2 ton təşkil edirdi. Bu canlıların Pleystosen epoxasına aid dirsək sümüyü Böyük Britaniya ərazisində aşkarlanmışdır. Çox böyük ehtimal ki, onlar Qonur ayı ilə Ağ ayını arasında bir həyat tərzi keçirmişlər. Onlar qida azlığından tələf olmuşlar.
Rəşid Şerif
Həyatı
1976-cı ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Rəssamlıq Məktəbini bitirmiş, elə həmin ildən S.Rəhman adına Şəki Dövlət Dram Teatrının quruluşçu rəssamı vəzifəsində çalışmağa başlamışdır.1989-cuildən – Yuğ Teatrının yarandığı vaxtdan ömrünün son gününə kimi teatrda baş rəssam kimi fəaliyyət göstərmişdi.
2003-cü ildə Estoniyanın Vilyan şəhərindəki “Uqala” teatrında “Dekameron” tamaşasının səhnə tərtibatının müəllifi olmuşdur.
Bakı İncəsənət Mərkəzi (Bakı, 1995), Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi (Bakı, 1996), “Adile Naşit” Mədəniyyət Mərkəzi (İstanbul, Türkiyə, 1991), “Kodolinna Mayas” qalereyası (Tallin, Estoniya, 2003) kimi mötəbər sərgi salonlarında rəsm sərgiləri keçirilmişdir. Azərbaycan teatr rəssamlarının “Retrospektiv” (Bakı, 2005) adlı sərgisinin iştirakçısıdır.
1992-ci ildən Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqının üzvü olub. 2011-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq Sərəncamı ilə Əməkdar rəssam fəxri adına layiq görülmüşdür.
Rəşid Şerif 26 mart 2020-ci ildə Bakı şəhərində uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat etmişdir.
Böyük Karl
Böyük Karl (; ) — frank kralı (768–800), imperator (800–814), Karolinqlər sülaləsinin banisi. Gödək Pipinin ölümündən sonra (768) Frank dövlətinin bir hissəsini idarə edirdi. Lanqobardlar, sakslar, ərəblər, qərb slavyanları və başqaları ilə apardığı müharibələr nəticəsində böyük imperiya yaratmışdı. Böyük Karl imperiyada hakimiyyətinin mərkəzləşməsinə çalışır, Katolik Kilsəsini kral hakimiyyətinin dayağı hesab edirdi. Böyük Karlın müxtəlif tayfa və xalqları birləşdirməklə yaratdığı imperiya onun ölümündən sonra parçalandı. Böyük Karlın dövründə mədəniyyət sahəsində yüksəliş müşahidə edilirdi.
Hakimiyyətə gəlməsi
Frank dövlətinin ən qüdrətli çağı Gödək Pipinin oğlu Böyük Karlın hakimiyyəti dövrünə (768–814) düşür. Ucaboy və qüvvətli olduğuna görə müasirləri ona Böyük ləqəbi vermişdilər. Onun qaynar, tükənməz enerjisi, dövlət idarəçiliyinin bütün incəliklərinə, inzibati, təsərrüfat, hərbi, diplomatik işlərə, maarif işlərinə və digər işlərə nüfuz etmək qabiliyyəti müasirlərini heyrətə salırdı. Müasirlərinin təsvir etdiyinə görə Böyük Karl çox uca boylu, möhkəm bədənli adam idi. O, öz dövrü üçün kifayət qədər elmli adam idi. Ədəbiyyat və poeziya ilə, o cümlədən antik ədəbiyyatla maraqlanırdı, astronomoiyaya böyük marağı vardı, latın və yunan dillərini bilirdi. Lakin yazmağı ömrünün sonuna qədər öyrənmədi.
Hələ Roma Papası lombardlara qarşı kömək barədə xahiş üçün Frank krallığına gələndə Papanı salamlamaq üçün onu qarşılamağa yollanmış 12 yaşlı Karl papa II (III) Stefan tərəfindən 28 iyul 754 ildə Sen-Deni abbatlıq kilsəsində hakimiyyətin varislərə maneəsiz ötürülməsini təmin etmək üçün atası və əmisi kimi Karloman adını daşıyan qardaşı ilə birlikdə kral kimi taclandırılmışdı.
Gödək Pipinin 768-ci ildə ölümündən sonra frank adətinə müvafiq olaraq krallıq onun iki oğlu arasında bölündü. Avstraziya və Neystrinin böyük bir hissəsini əhatə edən Akvitaniyadan Türinqə qədər aypara formasınd geniş bir ərazi Karlın, Friziyadan Frankoniyaya qədər olan bütün ərazilər Karlomana məxsus idi. Karlın iqamətgahı Nuayon şəhəri idi.
Qardaşlar arasında rəqabət başlandı və anasının köməyi ilə Karl Lombardiya kralı Deziderinin qızına evlənməklə, onunla və özünün əmisi oğlu olan Bavariya hersoqu III Tassilon ilə birlikdə Karlomana qarşı yönəlmiş ittifaq bağladı. Üç il sonra 771-ci ilin dekabrında Karloman qəflətən öldükdə Karl özünü krallığın yeganə hökmdarı elan etdi. Bu vaxt Karl özünü o qədər də mərhəmətli aparmadı. Karlomanın dul qadını Herberqa öz uşaqları (oğlu Pipin) və az sayda tərəfdarları ilə birlikdə Lombardiya sarayına qaçdı. Kral Dezideri Karlla ittifaqını pozudu, çünki qızı da artıq ondan boşanmışdı, və 772-ci ildə o, Papaya təzyiq göstərdi ki, Karlomanın oğlu Pipini frank kralları kimi təltif etsin. Bu vaxt Papa I Adrian Böyük Karldan kömək istədi. Böyük Karl 773-cü ilin sentiyabrında güclü frank dəstələri ilə Alp dağlarını keçərək İtaliyaya yollandı. Lanqobardlar bütün yolları və keçidləri tutmuşdu. Lakin Karl öz qoşunları ilə birgə gizli yollarla arxadan düşmənə soxuldu, lanqobard ordusu Karlın qəfl meydana çıxmasından təşvişə düşdü. Bunu görən Lanqobard kralı Deziderinin oğlu Adelxiz qaçmağa məcbur oldu. Mühasirədən ehtiyatlanan Dezideri tutduğu keçitləri tərk edərək paytaxt Paviyaya çəkildi. Oğlu Adelxiz və Karlomanın dul qadını uşaqları ilə birlikdə İtaliyanın şimal-şərqində yerləşən Veron şəhərinə sığındılar. Farnk döyüşçüləri döşməni təqib edərək Lanqobardların bir sıra şəhərlərini tutdular. Nəhayət 774-cü ildə Karl paytaxt Paviyaya hücum edib qısa mühasirədən sonra oranı tutaraq özünü lanqobardların da kralı elan etdi. Bu vaxt onun qardaşı oğlanları da ələ keçdi. Paviyanın mühasirəsi hələ davam edərkən Karl Romaya gəldi, papa I Adrian Karla təntənəli qarşılanma mərasimi hazırlamışdı. Karl Müqəddəs Pyotr məbədinin pillələrini öpərək böyük etiramla papanın əllərinə yaxınlaşdı. Karl 774-cü il Pasxasını Papa ilə birlikdə bayram etdi, Müqəddəs Pyotr kilsəsində İtaliyanın böyük hissəsini Papanın hakimiyyətinə vermək barədə atasının vədini təkrar etdi (lakin verilən bu vədlər sonralar yerinə yetirilmədi). İyunun əvvəllərində mühasirəyə davam gətirməyən Dezideri Paviyadan çıxaraq Karlın qələbəsi ilə razılaşmalı oldu. Beləliklə Böyük Karl Lanqobard krallığı üzərində öz suverenliyini qurdu, Qalliya və İtaliyanı bir dövlətdə birləşdirdi.
Böyük Karl 776-cı ildə I Adriandan aldığı məktuba əsasən yenidən İtaliyaya gəlməli oldu. Bu zaman Benevento hersoqu II Arexis, Spoleto hersoqu Hildeprand və Friulya hersoqu Rotqaud bizanslılarla ittifaq bağlayaraq Deziderinin oğlu Adelxizi taxta çıxarmaq istəyirdilər. Karl yubanmadan ordu toplayaraq İtaliyaya yollandı.
Lakin, papanın bu ittihamları yalnız Friulya hersoq Rotqaudla əlaqəli idi, hansı ki, o da, Karla qarşı mübarizədə ciddi müqavimət göstərməyib, ilk döyüşlərdə həlak oldu. Tezliklə Lanqobard zadəganlarının üsyanları yatırıldı, torpaq və əmlakını itirən üsyançıların bir çoxu Frank dövlətinin digər bölgələrinə köçürüldü.
Sakslarla müharibə
776-cı ildə yenidən Ersburq və Siqiburq gücləndirildi, Karlsburqda yeni qala tikdirdi və sərhəd ərazilərdə dinsiz saksların xristian dininə meyl etməsi üçün keşişləri yerləşdirdi ki, bu da, tezliklə müsbət nəticə verdi.
Böyük Karl saksları itaətə gətirmək üçün onlara zorla xristianlığı qəbul etdirdi. Amansız qanunlar qoydu: krala kiçicik itaətsizlik göstərənə və xristian dinindən dönənə ölüm cəzası verilirdi. Karl saks əyanlarına bolluca torpaq bağışlayaraq, onları öz tərəfinə çəkdi. Onların xəyanəti saksları itaət altına salmaqda Karla kömək etdi. Frank əyanları, yepiskoplar və monastırlar işğal olunmuş ölkədə geniş torpaqlar ələ keçirib azad icma üzvləri olan saksları təhkimli halına salmağa başladılar. Franklarla sakslar arasında müharibənin inadlı xarakter daşıması – frank istilası frilinqlərin əsas kütləsi üçün torpaqlarının və azadlıqlarının itirilməsi demək idi. Saksoniya əyanları əvvəlcə xalq kütlələrinin franklara və onların yeritdiyi xristianlaşdırmaya qarşı müqavimətlərini müdafiə etdilər. Lakin artıq 777-ci ildən başlayaraq Paderborn yığıncağından sonra sakson edelinqləri Böyük Karlın hakimiyyətini qəbul etməyə başladılar. Bu vaxtdan saksların frank istilasına qarşı müqaviməti tədricən inkişaf edərək xalq kütlələrinin təkcə frank istilaçılarına qarşı deyil, eyni zamanda feodallaşmaqda olan sakson əyanlarına da qarşı mübarizəsinə çevrildi. Mübarizənin gedişində sakslar, adətən Saksoniyanın istiqlaliyyət rəmzi kimi bütpərəsliyi bərpa edirdilər.
Ronseval döyüşü
777-ci ildə Karl ondan Kordovanın əmiri Abd ər-Rəhmana qarşı mübarizədə kömək haqqında xahiş etməyə gəlmiş Saraqosun müsəlman hakimini qəbul etdi. Onlar müstəqillik olmaq istəyirdilər. Karl sakslarla qızğın müharibə getdiyi bir vaxtda, 778-ci ildə böyük qüvvə ilə İspaniyaya yollandı. Doğrudur, onun İspaniyaya birinci yürüşü uğursuz oldu: Saraqosaya qədər gəlib çatan franklar burada müttəfiqləri tərəfindən xəyanətə uğradılar. Bu zaman franklar Vaskoniya üzərinə yeridilər və baskların qəzəbinə səbəb olan xristian Pamplonasını işğal edərək dağıtdılar. Qeyd edək ki, Karlın ordusu iki hissəyə bölünmüşdü: biri şərqə (Kataloniya), digəri isə qərbə (Bask ölkəsinə) getdi. Birinci ordunun komandanlığını Karl özü şəxsən aparırdı. O, Vaskoniya hersoqluğunu müvəffəqiyyətlə keçdi və Pamplonada dayandı. Eyni zamanda, ikinci ordunun komandanı Qaskon hersoqu (ərəb mənbələrinə əsasən Hüseyn ibn Yəhya əl-Asnari) Saraqosanı işğal etmişdi. Geriyə dönən frank ordusu baskların basqınlarına məruz qaldılar. Yerin dağlıq olması hər bir nöqteyi-nəzərdən basklar üçün daha əlverişli idi. Bu səbəbdən basklar qayaların zirvələrində pusqular quraraq hərəkət edən dəstələrə hücum edərək hamını qətlə yetirirdilər. Karlın sərkərdələrindən biri Roland baskların gözlənilməz hücumu nəticəsində frank qoşunlarının arxa dəstələri ilə birlikdə Ronseval dərəsində həlak oldu. Bu uğursuz səfər sonralar məşhur fransız orta əsr cəngavər eposu "Roland haqqında nəğmə" üçün süjet əsası oldu. Ən pisi də o idi ki, xain düşməndən qisas almaq mümkün olmurdu, onlar xırda zərbələr vurub gizlənirdilər. Bu əsl fəlakət idi. Bu məğlubiyyət franklara böyük ümüdlər bəsləyən qot xristianlarının İspaniyada təlaşına səbəb olmuşdu, onların əksəriyyəti islam hegamoniyasından Frank dövlətinə sığınırdılar.
Vidukindin başçılığı ilə sakslarla yenidən müharibə
Geri dönüşündə Karlı daha bir xoşagəlməz hadisə gözləyirdi: sakslarla-vestfallar Vidukind adlı sərkərdənin ətrafına toplaşaraq yenidən müharibəyə başladılar. Onlar 778-ci ildə Reyn üzərindən sərhədi keçərək çayın sağ sahili boyunca yuxarı, Koblensə qədər yol boyu hər yeri yandırır, qarət edirdilər. Yalnız bir dəfə frank dəstəsi Leysada sakslara çataraq onların aryerqardasına əhəmiyyətsiz zərbə vura bildi. 779-cu ildə Karl Saksoniyaya soxularaq demək olar ki, heç yerdə müqavimətlə rastlaşmadan bütün ölkəni tutdu. Sakslar yenə əvvəl olduğu kimi girov və sədaqət andı ilə kralın düşərgəsinə gəlsələr də Karıl artıq əvvəlki kimi onları sülhsevər andlarına inanmırdı. Xaçlandıqdan və ittifaq müqaviləsi imzalandıqdan sonra bu xalqın müqaviməti Karlın gözündə ən ağır siyasi xəyanət və dini dönüklük kimi görünürdü. 780-ci ildə baş tutmuş yürüş Karl tərəfindən daha çox diqqətlə hazırlanmışdı. Karl öz ordusu və ruhanilərin köməyi ilə sakslarla-slavyanlar arasında sərhəd olan Elba çayına qədər irəliləməyi bacardı. Karlın strateji məqsədi bütovlükdə Saksoniyanı xristianlaşdıraraq onu fəth etmək idi. Bu işdə ona yeni dinin aktiv nümayəndəsi olan anqlosaks Villeqad çox kömək etdi. Karl bütün Saksoniyanı inzibati dairələrə bölərək qraflar təyin etdi. 782-ci ildə Karl yenidən Saksoniya məsələsinə qayıtmalı oldu. Saksoniyanın və Türingiyanın sərhəd bölgələrinə hücum etmiş slavyan-sorb birliklərinin qarşısını almaq üçün Karl tərkibinə ona sadiq saksların da daxil olduğu qoşun göndərdi. Bu zaman Vidukind Danimarkadan qayıtdı. Bütün ölkə dərhal üsyana qalxdı qalxdı, Karlın planları puç oldu. Yeni dini qəbul etmiş bir çox frank və sakslı öldürüldü, xristian məbədləri dağıdıldı. Sorblara qarşı göndərilmiş qoşun Vezera çayı sahillərində pusquya düşdü, Zyuntel dağında döyüşdə qiyamçılar tərəfindən tamamilə məhv edildi. Eyni zamanda Karlaqarşı narazılıq Friziyada da gücləndi.
Akvitaniyada hərbi əməliyyatlar
779-ci ildə, Karl Akvitaniyada kral vassalları yerləşdirməyə başladı və sistematik olaraq oraya franklar içərisindən qraflar göndərdi. 781-ci ildə Akvitaniyanın ranqını yüksəldərək ona krallıq verdi və taxta Kraliça Hildeqarddan olan 3 yaşlı oğlu Lüdoviki kral təyin etdi. Akvitaniya Pireney basklarına və müsəlman İspaniyasına qarşı mübarizədə geniş müharibə meydanı olmalı idi. Bu məqsədlə də o, Tuluza və Septimaniyada qraflıq yaradaraq 790-cı ildə öz qohumu hersoq Qilomu (790–806) oraya qraf təyin etdi. 790-cı illərdə yeni kral Lüdovik Pireneyə qarşı qısa müddətli yürüşlər təşkil etmişdi, bunun da nəticəsi olaraq Xirona, Urgel və Vik şəhərləri ilə sərhəd bölgələrindən ibarət İspan markası adlanan möhkəmləndirilmiş sərhədd məntəqəsi ortaya çıxdı. Karl, Akvitaniya krallığının yaradılmasına baxmayaraq, burada yerləşən şəhərlər və bütün bölgələrə (Urxell, Jirona, Serdan) hansı ki, onun himayəsi altında olmaq arzusunda olduqlarını bildirsələr belə, bu bölgəyə hər hansı bir təzyiqə müdaxilə etmədi, hətta 793-cu Kordova əmiri Narbon şəhərinə qədər yürüş edərək hersoq Qilomu çətin vəziyyətə qoyduqda belə. Franklar təşəbbüsü öz əllərinə yalnız əsrin sonlarında (799-cu ildə franklar Balear adalarında hakimiyyəti öz əllərinə aldıqdan sonra) və ilk müvəffəqiyyəti yalnız 801-ci ildə əldə etdilər. Akvitaniya kralı I Lüdovik ərəb Barselonasını ələ keçirərək əvvəlcə oranı qraflığın mərkəz sonra isə bütün İspaniya markasın (804–810-cu illərdə) tutaraq sərhədlərini Tarraqona şəhərindən Ebro çayının şimalında yerləşən dağlıq yaylalara qədər genişləndirdi. 806-cı ildə isə Pamplonanı özünə tabe etdi.
Sakslarla amansız müharibə
Karl bu müharibədə son dərəcə amansız tədbirlərə əl atdı. O, 782-ci ildə yeni ordu toplayaraq Verdendə saksların ağsaqqallarını toplayaraq üsyan qaldırmış 4500 qiyamçını təhvil verməyi əmr etdi. Qiyamçıların hamısı nümayişkaranə şəkildə edam etdirildi. Vidukind isə qaçdı. Eyni zamanda "Saksoniya işləri barədə kapitulyasiya" verildi. Bu kapitulyasiya kilsə və krala kiçicik cinayət üçün ölüm cəzası müəyyən edir və əhalini kilsənin xeyrinə desyatin vergisi verməyə məcbur edirdi. 783-cü ildə Detmold və Haza çayı üzərindəki Osnabrük şəhəri yaxınlığında baş vermiş döyüşlərdə Karl qələbə çaldı. Karl növbəti iki ili ərzində demək olarki, Saksoniyanı tərk etmədi. Bu inadlı döyüşlərdə Karl xeyli əsir götürdü və əraziləri viran qoydu. 784-cü ilin qışı və 785-ci ilin əvvəlləri Karl öz ailəsi ilə birlikdə Ersburqda istirahətə çəkildi. 785-ci ilin yayında franklar Vezeri keçdilər. Tezliklə, bu vaxta qədər saksların mübarizəsinə başçılıq edən sakson əyanlarının görkəmli nümayəndəsi Vidukind bir neçə məğlubiyyətdən sonra mərhəmət istədi və Bernqauda Karl ilə danışıqlara başladı. Payızda Vidukind və on yaxın qohumu, saksların digər başçısı Abbion Attinidə yerləşən kral sarayına gələrək xaçlandılar (Vidukindin xaç atası Karıl özü idi) və kral tərəfindən bahalı hədiyələrlə mükafatlandırıldılar. Bu isə sakslarla müharibədə bir dönüş nöqtəsi idi. Bundan sonra saksların müqaviməti zəifləməyə başladı.
Slavyanlara qarşı yürüş
789-cu ildə Karl meklenburq obodritlərinin müdafiəsi üçün slavyan tayfası olan lütiçlərə (vilslər) qarşı ekspedisiya göndərdi. Franklar Elba çayı üzərində iki körpü quraraq, çayı keçdilər və müttəfiqlərinin (sakslar, frizlir, obodritlər və lujiç serbləri) dəstəyi ilə lütiçlərə qorxunc zərbə vurdular. Salnamələrə əsasən, onlar inadla döyüşürdülər, lakini rəqiblərin böyük gücü qarşısında tab gətirə bilmədilər. Karl vilsləri Pena çayına qədər qovdu, yolunda qarşısına çıxan hər şeyi məhv etdi. Onların paytaxtı təslim oldu, knyaz Draqovit tabe olaraq girovlar verdi.
İtaliyada Lanqobard hersoqluqlarının tabe etdirilməsi
Böyük Karlın İtaliyaya ilk səfərindən sonra burada frank və papalıqla yanaşı daha iki Lanqobard vilayəti: Spoleto və Benevento hersoqluğu mövcud idi. Spoleto hersoqluğu Karlın hakimiyyətini qəbul etmişdi, lakin Benevento öz müstəqilliyini qoruyub saxlamağa çalışırdı. Bu baxımdan da tez-tez franklarla toqquşurdular, üsyan qldırırdılar. Benevent hersoqu II Arexis Lanqobard kralı Deziderinin qızı ilə evlənərək özünü lanqobardların hüquqi varisi hesab edirdi. Benevent hersoqu II Arexis, Spolet hersoqu Hildeprand və Friul hersoqu Rotqaud bizanslılarla ittifaqa girərək Deziderinin oğlu Adelxizi hakimiyyət başına gətirmək üçün üsyan qaldırmışdılar. Farnk hökmdarı tez qoşun toplayaraq İtaliyaya hərəkət etdi. 786-cı ilin sonlarında Karl hücuma keçdi. Arexis müttəfiqlərindən dəstək almadığı təqdirdə öz ərazisinə hücumunu dayandırmaq məqsədilə böyük oğlu Rumoldu bahalı hədiyyələrlə birlikdə girov kimi Karlın hüzuruna göndərdi. Karl girovu qəbul etsə də sərhəddi keçərək Kapuyaya gəldi. Arexis Salernodan çəkilərək növbəti dəfə ikinci oğlu Qrimoaldı və tanınmım on iki lanqobardlını girov qismində, həmçinin ona itaət edəcəyi vədi verərək Karla yanına yolladı. Karıl bununla razılaşaraq öz vergi toplayanları ilə birlikdə onun böyük oğlunu Beneventdə azad buraxdı. Lakin Karl İtaliyanı tərk etdikdən bir qədər sonra Arexis öz andını pozaraq Karla qarşı Bizansla ittifaq bağladı. Eyni zamanda Adelxiz ölkənin şimal bölgələrini ələkeçirmək üçün öz ordularını Trevizo və Revanna şəhərlərinə tərəf yönəltdi. Karlın bütün hərbi əməliyyatları təhlükə altında qaldı. Arexis oğlu Rumoldun ölümündən bir ay sonra 787-ci ilin 26-da gözlənilmədən öldü. Bu da həmçinin Arexisin ikinci oğlu Qrimoaldın girov olduğu zaman Bizans-Benevento müqaviləsinin dağılmasına gətirib çıxardı. Deziderinin oğlu Adelxiz müttəfiqlərinin ölümündən sonra Karla qarşı hərbi əməliyyatlarını davam etdirməyə başladı və Arexisin arvadı Ataberqlə əlaqə saxlayaraq papalığın mülklərinə hücuma başladı. Papanın çağrışlarına baxmayaraq Karl yenidən İtaliyaya qayıtmadı və Arexsin ikinci oğlu Qrimoaldı azad buraxdı. Nəticədə bu hərəkət Karla kömək etdi. Çünki Bizansla müharibə zamanı Qrimoaldın dəstəyi ilə Karl İstriyanı ələ keçirdi.
Bavariyanın tabe olunması
Cənub-Şərdə öz mülklərini genişləndirməyə çalışan Böyük Karl Saksoniya və İtaliyadan sonra lanqobardların köhnə müttəfiqi Bavariya hersoqu III Tassilona qarşı hücuma keçdi. 787-ci ildə Karl Bavariyanı üç istiqamətdə mühasirəyə alaraq Tassilondan bir zamanlar Pepinə verdiyi vassal öhdəliklərini yeniləməsini tələb etdi. III Tassilon ona sədaqət andı içərək varisi olan böyük oğlu III Teodonu girov olaraq Karla verdi. Hersoqluq təntənəli surətdə Tasilon tərəfindən bir benefis sifəti ilə Karla verildi. Lakin Tassilon arvadı Deziderinin qızı Liutberqin təkidi ilə öz andından dönərək, qərbdə inkişaf etmiş tarazlığı pozman Pannonia Avarları ilə ittifaqa girdi. Bir il sonra, 788-ci ildə İnqelheimdə keçirilmiş əsas seymdə Tassilon etdiyi əməlləri boynuna alaraq ölümlə cəzalandırılmalı olsa da, Karıl bu qərarı dəyişərək onu Jyumej manastrına həps etdirdi. Bu cəza həmçinin arvadı və uşaqlarına da tətbiq edildi. Karl Bavariyada hersoq hakimiyyətini aradan qaldırdı və vilayəti qrafların idarə etdikləri qraflıqlara bölərək onları məmuriyyətin (perfektin) hakimiyyətinə tabe etdirdi. Bu posta öz əmisi oğlu Heroldu təyin etdi. Bavariya ilə birlikdə əvvəllər ondan asılı olan Xorutan (slovenlər) cənub-slavyan tayfalarının yaşadıqları Karantaniya (Xorytaniya) da frank təsir dairəsinə düşdü. Karl bütövlükdə Bavariyanı tam işğal etməzdən əvvəl, Bavyera zadəganlarının bir çox nümayəndəsini qovdu. Göründüyü kimi, Karl ölkənin tam ittifaq halında öz əllərində saxlamağa çətinlik çəkirdi, çünki altı il sonra (794-cü ilin iyun ayında) Frankfurt seymi zamanı Tassilon qısa bir müddətə monastırdan qurtarılmış və hakimiyyət iddialarının rədd edilməsi üçün şəhərə gətirilmişdi.
Avarlarla müharibə
Bavariyanın zəbt olunması Karlı VI əsrdə Pannoniyada meydana gəlmiş Avar xanlığı ilə qarşı-qarşıya qoydu. Köçəri avarlar əkinçi slavyan tayfalarını istismar edir və qonşuları üzərinə talançı basqınlar edirdilər. Avarlar Tassilonla ittifaqda idilər. Və onlar Tassiliona frankların ərazilərinə soxulmağa söz vermişdilər və onlar öz öhdəliklərini (Tassilonun devirilməsi haqqında bilmədən) yerinə yetirdilər. 788-ci ildə avarlar Frank dövlətinin hüdudlarına müdaxilə etdilər. Fasilələrlə 788-ci ildən 803-cü ilədək davam edən uzun çəkən avar müharibələri başlandı; bu müharibələr franklara öz hərəkətlərində cənub slavyanları ilə birləşməyincə mühüm müvəffəqiyyət gətirmədi. 791-ci ilin yayında Böyük Karlın ordusu üç müxtəlif istiqamətdə avarların yerləşdiyi əraziərə soxularaq onların əsas istehkamları olan Vyana meşəsinə çatdılar. Avarlar ölkənin içərilərinə doğru qaçdılar, onları təqib edən frank ordusu Rab çayının Dunay çayına töküldüyü istiqamətə qədər irəlilədilər. Lakin atların kütləvi surətdə tələf olması frank ordusunun təqibi davam etdirməsinə mane oldu. Ordu əldə edilmiş qənimətlə Reqensburqa geri döndü.
Ranunculus fluitans
(Ranunculus fluitans) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Böyük Karl
Şimalda yeni üsyan
793-cü ildə şimalda təkcə Saksoniya deyil, həmçinin, frizlər, avarlar və slavyanların yaşadığı digər əraziləri də əhatə edən bir üsyan baş verdi. 794–799-cu illərdə burada baş vermiş müharibə girov və məhbusların kütləvi şəkildə götürülməsi ilə müşayiət olunurdu. Saksların müqaviməti (xüsusilə Vixmodiya və Nordalbinqdə) böyük amansızlıqla yatırılırdı. Karl, üsyançılar üzərində tam qələbə qazanmaq niyyəti ilə obodritlərlə ittifaq bağladı və 798/799-ci ilin qışını ailəsi ilə birlikdə Saksoniyada, Vezer sahillərində saldırdığı düşərgədə, əslində evləri və sarayları olan yeni bir şəhərdə — Herstalda (yəni, "Ordu parkı") qaldı. Yazda ordu ilə, Minden şəhərinə yaxınlaşdı və Vezerlə Elba arasında yerləşən bütün əraziləri viran etdi, bu zaman onun müttəfiqi olan obodritlər də Nordalbində müvəffəqiyyətlə vuruşurdular. 799-cu ildə Karl oğlları ilə birlikdə Saksoniyaya qarşı daha bir yürüş etdi. Lakin Karl bu yürüşdə heç bir fəallıq göstərmədi.
Avarlarla müharibənin davam etdirilməsi
Avarlarla müharibədə Karıl üçün böyük uğur qazandırdı. Köçəri avarlarlara qarşı mübarizə slavyanlarla ittifaq bağlamağa zəruri etdi. Frank salnaməlirində bu hadisə bu cür təsvir olunur: Karlın oğlu Pipinlə Xorutan knyazı Voynomirin 796-cı ildə birgə ittifaqda təşkil etdiyi yürüş avarların mərkəzi qalasının tamamilə darmadağın olunması ilə nəticələndi. Avarların işğalçı yürüşləri nəticəsində illərlə yiğdığı xəzinə Karlın əlinə keçdi. Avarlar zəiflədildi, onların uzun zaman qoşunları dəhşətə salan dövlətləri dağıldı; xarabazara çevrilmiş Pannoniya müvəqqəti olaraq slavyanların əlinə keçdi. Bundan sonra Böyük Karlın Dunay hövzəsində bütün diqqəti Dunay – Pannoniya sərhəddinin möhkəmləndirilməsinə yönəltdi.
Sakslarla müharibənin davam etdirilməsi
Bu vaxt, böyük Karl oğulları Gənc Karl və Lüdoviklə birgə Saksoniya ilə döyüşürdü. Onların ordusu Nordalbinqə qədər bütün ölkəni keçdi, çoxlu qənimət və girovlar götürərək Axenə döndülər. Yayın sonları – payızın əvvəllərində Karl quru və su yolları ilə Saksoniyaya yenidən yürüş təşkil etdi, yol boyu qarşısına çıxan hər şeyi məhv edərək Nordalbinqə yaxınlaşdı. Ölkənin hər tərəfindən sakslar və frizlər Karla girovlar verərək aman diləyirdilər. Bu ekspedisiya zamanı Karıl xeyli franklını Saksoniyaya köçürdü, bir xeyli sakslını isə özü ilə Qalliyaya apardı. Karl bütün qışı burada qalaraq, Saksoniya məsələsi ilə məşğul oldu. 797cu ildə terror rejimini ləğv edən və Saksonlarla və Frankların qanun qarşısında bərabər hüquqlu olduğunu tanıyan yeni Saksoniya kapitulyasiyası (Capitulare Saxonicum) verildi. Minden, Osnabryuk, Ferden, Bremen, Paderborn, Myunster və Hildesxaym – bir hissəsi köln, bir hissəsi mayns dioçezinə (idarəçiliyinə) aid olan sakson yepiskopluğuna verildi. 798-ci ilin yazında franklar Veserlə Elba arasına olan bütün əraziləri boşaltmağa nail oldular. Eyni zamanda knyaz Drajkonun komandanlığı altında obodritlər və Eburisin komandanlığı altında franklar nordalbinqləri Sventan çölündə darmadağın edərək 4000 yaxın insanı qılıncdan keçirdilər. 799-cu ilin yazında Karl oğulları ilə birlikdə Saksonlara qarşı son kampaniyaya getdi. O, özü Paderbornda qaldı. Bu zaman Gənc Karl Nordalbinqləri sakitləşdirməyə müvəffəq oldu. Bundan sonra Karl ölkəsinə qyıtdı, özü ilə apardığı beş yüz minə yaxın saksları ailə və uşaqları ilə birlikdə ölkənin daxili vilayətlərində yerləşdirdi.
Britaniyadakı hərbi əməliyyatlar
Böyük Karlın nüfuzu Neystri və Avstraziyada demək olar ki, sarsılmaz idi, lakin Karl hələ cənubi Qlliyanı və onun qərbi hissəlrini sakitləşdirmək məcburiyyətində idi. Karl dəfələrlə Britaniyanı işğal etmişdi. 770-ci illərin sonlarında Renn, Tur, Anjer və Vann şəhərləri də daxil olmaqla burada möhkəmləndirilmiş sərhəd markaları yaradılmışdı. Bu əyalətin hakimlərindən olan, avstraziyalı nüfuzlu Lambertdilər ailəsinin nümayəndəsi Qi 799-cu ildə Bretonun liderləri arasındakı ziddiyyətdən faydalanaraq, yarımadaya qətiyyətli ekspedisiya etdi. 800-ci ildə brittlərin liderləri Turda Karla sədaqət andı içdilər. Lakin bu ölkə öz dini mənsubiyyətlərini və gömrüklərini saxlayaraq, sonuna kimi tabe olmadılar. Bir neçə il sonra yeni bir kampaniyaya ehtiyac yarandı. 811-ci ildə keçirilmiş bu kompaniya frankların bu regionda hakimiyyətinin davamsızlığını göstərdi.
Böyük Karl – Qərb imperatoru
Aramsız qəsbkarlıq müharibələri nəticəsində Frank dövlətinin sərhədləri xeyli genişləndi: Cənub-Qərbdə ölkənin sərhədləri artıq Barselonaya və Ebro çayının orta axarına qədər çatır, şərqdə Elba (Laba), Sala, Bohemiya dağları və Vyana meşəsinə qədər uzanır, cənubda isə İtaliyanın mühüm hissəsini əhatə edirdi. Frank dövləti böyüklüyünə görə keçmiş Qərbi Roma imperiyasına yaxınlaşırdı və onun kimi öz tərkibinə müxtəlif ictimai-iqtisadi və mədəni inkişaf səviyyəsində duran müxtəlif tayfa və xalqları daxil etmişdi.
Vikinq basqınları
Karlın hakimiyyətinin son illərində imperiya üzərində yeni bir təhlükə meydana gəldi: vikinqlərin basqınları. 799-cu ilin sonlarından etibarən onların quldur dəstələri və yelkənli gəmiləri Vandei sahillərində görünməyə başladı. 810-cu ildə təhlükə Axendən bir neçə at günü məsafəsində yaxınlaşırdı. Karl Nordalbinqiyada Danimarkalılara qarşı mübarizədə olduğu bir vaxtda Norman basqınlarını dəf etmək üçün Qalliya və Şimali Almaniyadan axan çaylarda gəmilərin inşasına əmr verdi. Bütün limanlarda və gəmiçiliyə yararlı çayların ağızlarında düşmən hücumlarının qarşısını almaq məqsədi ilə gəmilər üçün dayanacaqlar inşa edilmişdi və gözətçi gəmiləri qoyulmuşdu.
Varislik qayğıları
Karlın varisi Luinin hökmranlığı dövrü göstərdi ki, bu siyasi sistem yalnız bir şəxs üçün nəzərdə tutulmaqla, onun qeyri-adi bacarığına əsaslanır və onun yoxa çıxması süqut təhlükəsi yaradır. Dünyəvi kübarların Karolinqlərə möhkəm bağlılığı yeni işğallarla, yeni torpaqlar və malikanələr verilməsi ilə saxlanırdı. Lakin 800-cü ildən başlayaraq xarici ekspansiya sərhədlərdən uzağa gedə bilmədi. Bu ümidlər puç olanda, onlar müxtəlif regionlardakı mülkiyyətlərinə qayğı göstərməyə başladılar. Onlar artıq tutulmuş torpaqlan birlikdə xarici düşmənlərdən qorumalı idilər. Karl imperiyası romanların özləri üçün qoruyub saxladığı cəhətlərə: pul iqtisadiyyatına, mülki qulluq üçün maaş verməyə, daimi orduya, yollar və kommunikasiyalar şəbəkəsinə, sahil müdafiəsi üçün donanmaya malik deyildi. Artıq Karlın özünün yaşadığı dövrdə sahillərə normanlar təhlükə törədirdilər: Karl imperiyanı öz oğlanlan arasında bölməyi planlaşdırdı: 806-cı ilin fevralında Böyük Karl imperiyanı üç oğlu arasında bölüşdürmək üçün vəsiyyət etdi. Akvitaniya və Burqundiya I Mömin Lüdovikin, Dunayın cənubundakı İtaliya və Almaniyaya (İtaliyalı) Pipinin, Neystriya, Avstraziya və Dunayın şimalında Almaniya əraziləri Gənc Karlın payına düşürdü. Lakin 810-cu ildə Pepin, 811-ci ildə isə Gənc Karl vəfat etdi. Ölümündən bir müddət əvvəl, 813-cü ildə, Karl, Hildeqarddan olan yeganə sağ qalmış oğlu I Lüdoviki (Akvitanlı) yanına çağırdı və krallığın bütün tanınmış simalarınıdan ibarət təntənəli iclasını çağıraraq, 11 sentyabrda onu ümumi razılıq əsasında həmimperator və yeganə varisi təyin etdi, başına tac qoydu və bundan sonra onu imperator və Avqust adlandırmağı əmr etdi.
Vəfatı və imperiyanın çökməsi
Ömrünün sonunda Karl xəstəliklərdən və qocalıqdan əziyyət çəkirdi. Oğlu I Lüdoviki taclandırdıqdan sonra saraydan ova yollandı. Bütün payızı ovda keçirdikdən sonra o, noyabırn əvvəlində Axenə qayıtdı ki, qışı orada keçirsin. Lakin güclü qızdırma xəstəliyinə tutuldu və 28 yanvar 814-cü ildə 72 yaşında vəfat etdi. Onu Axen sarayında tikdirdiyi saray kilsəsində dəfn etdilər
İmperiyanın böyüklüyü heç də təhlükəsiz mövcudluq demək deyildi. Böyük Karl ölümündən bir qədər əvvəl, hələ o, sağ olarkən Cənubi Fransa sahillərində normanların meydana çıxdığını görüb ağlamışdı. Karl öz həyatının sonunda onun imperiyasına hər tərəfdən təhlükə yarandığına görə çox məyus olmuşdu. Lakin o, heç cür görə bilməzdi ki, imperiya ondan sonra olduqca az müddət yaşayacaq və nə dərəcədə dağılacaqdır. Karlın yeganə sağ qalan oğlu Mömin Lüdovik Fransa səltənətini birbaşa vərəsə kimi götürmüşdü, bu vərəsəni üç oğlu arasında bölməklə Frank imperiyasını yenidən geri, vətəndaş müharibəsinə qaytardı. Ölümündən artıq 29 il sonra, 843-cü ildə Verden müqaviləsi əsasında Mömin Lüdovik oğlanları I Lotar, II Keçəl Karl və II Lüdovik Alman imperiyasını üç yerə böldülər və Fransa, Almaniya və İtaliya krallıqları yarandı. Lakin bölünmə davam edirdi, 888-ci ildə Şişman Karl öldükdən 40 il sonra üç krallıq parçalanaraq yeddi dövlətə çevrildi. Şişman Karl isə qısa müddətə də olsa Böyük Karlın bütün dövlətlərini bir yerdə birləşdirmişdi. Bu yeni dövlətlərin əhəmiyyəti bərabər deyildi, onlann müstəqillik dərəcəsi də müxtəlif idi. X əsrdə isə Karolinqlərin tam süqutu baş verdi və onlar öz yerlərini Kapetinqlərə verdilər və bu vaxt əvvəlki yeddi krallıq əvəzinə Böyük Karlın qədim imperiyası artıq dörd dövlətdən ibarət idi. Provans və Burqundiya krallıqları birləşərək Arl krallığını əmələ gətirdi. Lotaringiya krallığından bəzi hissələr ayrıldı. Böyük Otton 962-ci ildə İtaliya krallığını Almaniya imperiyasına birləşdirdi. Fransa krallığının daxilində bölünmə davam edirdi, X əsrdə artıq 59 kiçik dövlət yaranmışdı.
Ranunculus gormanii
(Ranunculus gormanii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dimeresia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Coşqun Rəhimov
Coşqun Allahverdi oğlu Rəhimov — Azərbaycan aktyoru, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti.
Həyatı
Coşqun Rəhimov 8 dekabr 1972-ci ildə Sumqayıtda anadan olub.
Azərbaycanın tanınmış aktyoru Hacı adını qazanmaq üçün müqəddəs Məkkəyə yola düşüb
Bosniya və Herseqovinanın incəsənəti
right|thumb|260x260px| [[Mostar|Mostardakı köhnə körpü, 1557. UNESCO Dünya İrsi ]] Bosniya və Herseqovinanın incəsənəti dedikdə - Bosniya və Herseqovinanın əyalətində tarixdən əvvəlki dövrlərdən bu günə qədər yaşayan xalqların ( Boşnaklar, Serblər və Xorvatlar) incəsənəti nəzərdə tutulur.
İslam Həsənov
İslam Həsənov — Azərbaycanlı aktyor.
Ursus minimus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. pleystosen və pliosen epoxaları dövründə Kontinental Avropasında, qara dənizin qərb sahilləri boyunca ərazilərdə yayılmışdır. Arealın cənub səhəddi İtaliyanın şimalından keçirdi. Onlar təqribi olaraq 5,3–1,8 milyon il əvvəl yaşamışlar.
İslam Həsənov
Həyatı
Ailəlidir, bir qızı var.
Ursus minimus
Skeleti Asiya qara ayısından fərqlənmir.
Vətən (kinoteatr)
"Vətən" kinoteatrı — Azərbaycanın Bakı şəhərində fəaliyyət göstərmiş kinoteatr. Kinoteatr Nizami küçəsi 77-də yerləşirdi.
Dimerostemma
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Ranunculus glacialis
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
NGC 2073
NGC 2073, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Dovşan bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Anders Yahan Retzius
Anders Yahan Retzius — İsveç botaniki, zooloq , təbiətşünaslıq üzrə professor , kimyaçı və əczaçısı.
UEFA Avro 2004 (seçmə mərhələsi, 8-ci qrup)
UEFA Avro 2004-ün seçmə mərhələsinin 8-ci qrupunda Bolqarıstan, Xorvatiya, Belçika, Estoniya və Andorra milli futbol komandaları mübarizə aparmışlar. Turnirin final mərhələsinə vəsiqəni 1-ci yeri tutan Bolqarıstan millisi qazanmışdır. 2-ci yeri tutan Xorvatiya millisi final mərhələsinə vəsiqə qazanmaq uğrunda Sloveniya millisi ilə pley-off oyunu oynamışdır.
Dimorphocoma
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Ət qutabı
Ət (quzu və ya dana əti ilə) qutabı - Azərbaycan milli mətbəxinə aid yeməklərdən biri. Türkiyə və İran milli mətbəxində də aid edilir. Qədimdə dəvə ətindən hazırlanırdısa, müasir dövrümüzdə əsasən dana və qoyun ətindən bişirilir.
Bəluclar
Bəluclar — Pakistanda, İranda və Əfqanıstanda kompakt halda yaşayan xalq. Dilləri Hind-Avropa dil ailəsinə daxildir. Bəluc dilinə ən yaxın dil kürd dilidir. İran İslam Respublikasında Sistan və Bəlucistan və Kirman vilayətlərində yaşayırlar, İran cəmiyyəti ilə az inteqrasiya olublar. İranda yaşayan bəlucların böyük bir qismi köçəri həyat tərzi sürür.
Ət qutabı
Hazırlanma qaydası
Ələnmiş una su və duz qatılıb bərk xəmir yoğrulur, sonra 1 mm qalınlığında yayılır. Boşqab ölçüsündə dairələr kəsilir. Yumşaq quzu və ya dana əti maşından soğanla birlikdə çəkildikdən sonra içinə lavaşana və ya nar əlavə edilib qarışdırılır. Xəmirdən kəsilmiş dairələrin bir tərəfinə çəkilmiş ət qoyulub o, biri tərəfi üstünə qatlanır, aypara şəklinə salınır, kənarları bükülür və qızdırılmış tavada yağda qızardılır. Süfrəyə verilən zaman qutabın üstünə sumaq səpilir.
Porto-Novo
Porto-Novo — Benin dövlətinin paytaxtı.
thumb|Porto-Novo thumb|Porto-Novoda məscid thumb|Ouando Market
NGC 4013
NGC 4013, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Böyük Ayı bürcü istiqamətində yerləşir. Sb tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Ranunculus glaberrimus
(Ranunculus glaberrimus) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Areal
Kanadanın qərbindən ABŞ-nin qəbr və mərkəzi-qərb hissələrinə qədər yayılmışdır.
Aleksandr Georq
Aleksandr Georq və ya Aleksandr Segger Georq ( və ya, 4 aprel 1939) — Avstraliya botaniki.
Ranunculus hebecarpus
(Ranunculus hebecarpus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dinoseris
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Ranunculus hispidus
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Araz (kinoteatr)
"Araz" kinoteatrı — Azərbaycanın Bakı şəhərində fəaliyyət göstərmiş kinoteatr.
Göyərti küküsü
right|thumb|260px|Göyərti qutabı və kükü Göyərti küküsü — Azərbaycan mətbəxi və Türkiyə mətbəxinə aid qəlyanaltı.
Tərkibi
6 ədəd yumurta, 60 qr göy soğan, 50 qr keşniş, 50 qr şüyüd, 60 qr – da yağ. Sous kimi bir stəkan xama yaxud qatıq hazırlanır. 2 diş sarımsaq, 2 qr duz.
NGC 1115
NGC 1115, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qoç bürcü istiqamətində yerləşir. S? tipli. tərəfindən ildə 121.92 sm (48 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Ləklər (xalq)
Ləklər — İran İslam Respublikasında İlam və Luristan ostanlarında kompakt halda yaşayan, dilləri Hind-Avropa dil ailəsinə daxil olan xalq. Kürd əsilli müəlliflər tərəfindən etnik məsubiyyət anlamında kürdlərə aid olunsalar da, dillərinə görə fərqlənirlər. Belə ki, lək dili lur dilinin dialekti hesab olunur. Türkiyədə Şeyxbizinlarca Ankarada danışılır 2000-ci ilə olan təxminə əsasən İran İslam Respublikasında sayları 1,000,000 nəfərdir.
Nəcməddin Ərbakan
Nəcməddin Ərbakan — Türkiyənin 33-cü baş naziri (1996–1997) və keçmiş millət vəkili.
Həyatı
29 oktyabr 1926-ci ildə Türkiyənin Sinop şəhərində adanalı Oğuz türklərinin Avşar elindən Kozanoğullarına mənsub olan Mehmet Səid Ərbakanın ailəsində dünyaya gəlmişdir. Nəcməddin Ərbakan ibtidai təhsilinə Kayseridə başlamışdı. 1937-ci ildə bu məktəbi əlaçı şagird kimi bitirmişdi.
Həmin ildə İstanbul Oğlanlar Liseyində orta təhsilini davam etdirdi. Ərbakan həmin litseyi əlaçı tələbə kimi bitirdi. O zamanlar orta məktəbi əlaçı şagird kimi bitirənlər ali məktəblərə imtahansız qəbul olunurdu. Lakin Nəcməddin Ərbakan imtahansız qəbul olunmağı rədd edərək imtahana girmiş və yüksək nəticə göstədiyinə görə İstanbul Texniki Universitetinin ikinci kursuna qəbul edlimişdir. İbtidai təhsilinə altı yaşından, universitetə də ikinci kursdan başlamaqla özündən iki yaş böyük olanlarla eyni sinifdə təhsil aldı. Bu yoldaşlarından biri də Süleyman Dəmirəl olmuşdur.
Ərbakan 1948-ci ilin yayında İTU Makina fakültəsini müvəffəqiyyətlə bitirmiş və elə həmin ildə – 1 iyunda Makina fakültəsinin "Motorlar" kursunda aspirant kimi işləməyə başlamışdır. 1948–1951-ci illər arasındakı 3 illik aspirantlıq dövründə o vaxtlar doktorluq disertasiyasını əvəz edən bir dissertasiya hazırladı. Kurslarda dərs vermək dosent və professorların səlahiyyətində olmasına baxmayaraq aspirant olduğu halda dərs verməsinə icazə verilmişdir. Dissertasiyasındakı müvəffəqiyyətinə görə universitet tərəfindən 1951-ci ildə Aaxen Texniki Universitetində elmi araşdırmalar aparmaq və bilik və təcrübəsini artırmaq üçün Almaniyaya göndərilən Ərbakan alman ordusu üçün araşdırma aparan DVL araşdırma mərkəzində çalışan Prof. Şmit ilə birlikdə müvəffəqiyyətli araşdırmalar apardı.
Aaxen Texniki Universitetində il yarım ərzində biri doktorluq dissertasiyası olmaqla 3 dissertasiya hazırlayan Ərbakan alman universitetlərində etibarlı olan "DOKTOR-MÜHƏNDİS: Dr-İng" adını aldı.
Almaniya İqtisadiyyat Nazirliyinin Rur ərazisindəki zavodlarda araşdırma aparan heyətə öz istəyi ilə qoşulmuş və 15 gün Rur ərazisindəki bütün ağır sənaye zavodlarını gəzib araşdırma aparmaq imkanı əldə etmişdir.
2010-cu ildə Səadət Partiyasında partiya sədri şeçimlərindən sonra Numan Kurtulmuşun istefasından sonra Erbakan yenidən partiya sədri şeçilib.
Nəcməddin Ərbakan 2011-ci il fevralın 27-də saat 13.40-da ürək çatışmazlığından vəfat etmişdir.
Elenikon Böyükşəhər parkı
Elenikon Böyükşəhər parkı — Yunanıstanda Afinanın Elinikon adlı hissəsində inşası planlaşdırılan böyük şəhər parkı. Park Afinaya lazımı ekoloji dəstək verəcəkdir. Tamamlandıqdan sonra park Avropadakı ən böyük park olması planlaşdırılır.
Park keçmiş Elinikon Beynəlxalq Hava Limanının ərazisində qurulacaq və təxminən 200 hektar ərazini tutacaqdır. İnşaatın 2008-ci ildə başlaması və 2013-cü ilədək başa çatdırılması planlaşdırılırdı, lakin maliyyə böhranı səbəbindən planlar yəqin ki, qeyri-müəyyən müddətə təxirə salınmışdır. Hökumət ərazinin istifadəsinin digər variantlarını nəzərdən keçirdiyinə görə torpaq sahəsinin bir hissəsini Qatar investorlarına satmaq üçün ilkin razılaşma imzalanmışdır.
Park
2013-cü ildə Elinikon layihəsi çərçivəsində park üçün dizayn variantı təqdim edildi. Komandaya Foster & Partners, Charles Anderson Landscape Architecture, «ARUP» və Yunan dizayn məsləhətçilərinin böyük bir qrupu daxil idi. 2018-ci ildə layihəyə yenidən baxıldı və Yunanıstan hökumətinə yenidən təqdim edildi. 2005-ci ildə memarlar David Serero, Elena Fernandez və landşaft memarı Filippe Kuanenin rəhbərlik etdiyi beynəlxalq komanda, keçmiş Elinikon hava limanının yerində paytaxt parkının dizaynına dair beynəlxalq müsabiqədə qalib gəldi. Müsabiqədə 300-dən çox memar komandası iştirak etmişdir.
Müsabiqə Beynəlxalq Memarlar İttifaqı, Yunanıstan Ətraf Mühit Nazirliyi və Afina Planlaşdırma və Ətraf Mühitin Qorunması Təşkilatı tərəfindən maliyyələşdirilmişdir. Bu layihə 2006 və 2007-ci illərdə planlaşdırma təşkilatları ilə birlikdə iki mərhələdə əlavə olaraq hazırlanmışdır.
Serero komandası Elenikon sahəsinin 530 hektar ərazisini abadlaşdırma və şəhərsalma strategiyasını hazırladı. Süjetdə təbii axan su sxemlərindən istifadə edərək Avropanın ən böyük dayanıqlı parkının dizaynında bir anlayış olaraq istifadə etdi. Ərazidəki parkın istifadə etdəcəyi suyun 80% -ə qədəri təbii yolla toplanır. Park Şimal-Cənub şirkəti tərəfindən 7 yaşıl dərə formasında dizayn edilmişdir. Bu da "Softscapes" adlanır. Parkın sahəsi 400 hektar, daha 100 hektarı isə yaşayış və ofis obyektləri üçün istifadə ediləcəkdir. Tikinti başa çatdıqda London Hayd-parkını (250 hektar), eləcə də Nyu-York Sentral parkını (350 hektar) üstələyəcəkdir.
Elinikonda tikinti 2020-ci ildə başlayacaq və lüks evlər, otellər, kazinolar, marina, mağaza və ofisləri əhatə edəcəkdir.
Tulipa linifolia
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bu bitkinin əsas mənşə yeri Türkistan və İrandır. Hündürlüyü 10-15 sm dir. Yarpaqların, griyaşıl rənglidir. Ləçəklərinin rəngi parlaq qırmızı, kremi, sarı, narıncı sarı və çəhrayıdır.
Ağadadaş Səmədov
Ağadadaş Səmədov (d. 10 mart 1924) — İkinci Dünya müharibəsinin veteranı.
Həyatı
1924-cü ilin mart ayının 10-da Lənkəran rayonunun Vilvan kəndində anadan olub. O, 1942-ci ildə Lənkəran Subtropik bitkiçilik texnikumunu bitirib. Elə həmin ilin oktyabırın 26-da müharibəyə yollanan Ağadadaş Səmədov 77-ci Azərbaycan diviziyasının 105-ci Taborunun tərkibində Mazdokdan Berlinə qədər döyüş yolu keçib. O, müharibədə böyük şücaət göstərib. Dəfələrlə ölümlə üz-üzə gəlib. Qəhərmanlığına görə 2 dəfə 3-cü və 2-ci dərəcəli Şöhrət ordenləri ilə təltif olunub. Lakin onun bu mükafatlandırma haqqında dəqiq məlumatı olmayıb. 1945-ci ilin dekabrında doğma kəndinə qayıdıb və 1980-cı ildə təqaüdə çıxana kimi orada aqronom işləyib. 13 övladı, 44 nəvəsi, 26 nəticəsi var.
1942-ci ildə Ukrayna ərazisində Dubno yaxınlığında rota geri çəkildikdən sonra o, əsas qüvvələr gələnə kimi müdafiəni təkbaşına saxlayıb. Buna görə də III Dərəcəli Şöhrət ordeni ilə təltif dilib. O, Vislo-Oder əməliyyatında və Berlinə hücumda iştirak edib. 6 iyun 1945-ci il əmrilə İkinci Dünya müharibəsində göstərdiyi şücaət və igidliyə görə A.Səmədov II Dərəcəli Şöhrət ordeni ilə təltif edilib.
Rusiya Prezidenti D.Medvedyev 2008-ci ilin iyulunda Azərbaycana rəsmi səfəri zamanı II və III dərəcəli "Şöhrət" ordenini A.Səmədova şəxsən təqdim edib.Bu mükafat veterana hələ müharibə vaxtı verilib. Lakin o, həlak olmuş sayıldığından ordeni ala bilməyib.
Ağadadaş Səmədov Rusiya prezidenti Dmitri Medvedyev tərəfindən 2009-cu ildə faşizm üzərində qələbənin 64-cü ildönümü münasibətilə Moskvada keçiriləcək tədbirdə iştirak etmək üçün dəvət almışdır. Rusiya prezidenti tərəfindən şəxsən dəvət edilən bəzi şəxslərdəndir və yeganə Azərbaycan vətəndaşıdır.
Rusiya prezidenti tərəfindən ona təqdim olunan "Şöhrət" ordenlərindən başqa, A.Səmədov I dərəcəli Vətən Müharibəsi ordeni, 10-dan çox medal və fəxri nişanlarla təltif edilib.
Laçın rayonu
Laçın rayonu — Azərbaycan Respublikasında inzibati – ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Laçın şəhəridir. Rayonda bir şəhər, bir qəsəbə (Qayğı qəsəbəsi), 125 kənd olmuşdur.
Azərbaycanın cənub-qərbində, dağlıq ərazidə yerləşir. Şimaldan Kəlbəcər, şərqdən Xocalı, Şuşa və Xocavənd, cənubdan Qubadlı rayonu ilə, qərbdən isə Ermənistanla həmsərhəddir. Rayon mərkəzinin Bakı şəhəri ilə şose yolla ara məsafəsi 450 km, Xankəndi dəmir yolu stansiyası ilə ara məsafəsi isə 60 km-dir.