cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Seyid Məhəmmədsəid Təbatəbai
Ustadları
Həzrət Ayətullahul-uzma Hacı Seyyid Muhəmməd Səid Təbatəbai Həkimi on yaşına çatdıqda atası onun yüksək səviyyədə olan istedadını görüb həddindən artıq elmi məşğuliyyətinə, tədrislərinin və eləcə də müraciət edənlərin çoxluğuna baxmayaraq, oğlunun təlim-tərbiyəsi ilə şəxsən məşğul olmağa başladı. Hövzə elmlərinin ən yüksək səviyyəsinə qədər onunla yanaşı oldu. O, özünün fitri istedadı, elmə həddindən artıq olan məhəbbəti və ciddiyyəti sayəsində qısa bir vaxtda bu mərhələləri ötüb arxada qoydu. Elə cavanlığın erkən yaşlarından xaric dərslərinə getməyə başladı. O, mərhum Ayətullahul-uzma Seyyid Mövsüm Həkimi, mərhum Ayətullahul-uzma Xoyi kimi elm xadimlərinin xüsusi yığıncaqlarında, alimlərin iclaslarında və dialoqlarında özünəməxsus yer tuturdu. Onun yüksək istedadını, layiqli təfəkkür və fikirini müşahidə edən mərhum Ayətullahul-uzma Seyyid Mövsüm Həkimi ona çox ümidvar olub tez-tez onun parlaq gələcəyindən söz açırdı. O, Ayətullahul-uzma Həkiminin nəzərində əxlaqi və mənəvi cəhətlərdən elə yüksək elmi etibar qazanmışdı ki, özünün "Müstəmsəku Urvətul-Vusqa" məcmusinin əlyazmasını araşdırma aparmaq, onun bəhsləri barəsində mülahizələrini qeyd etmək və daha sonra nəşr etdirmək üçün ona həvalə etdi. O da həmin fiqhi məsələləri diqqətlə araşdırdı, öz ustadı ilə elmi mübahisələr apararaq "Müstəmsək" kitabının bəhslərinə alimcəsinə qeydlər vurdu. Digər tərəfdən onun zöhd və təqvada misilsiz şəxsiyyət, dərin bilikli və qüdrətli alim olan həzrət Ayətullahul-uzma Hilli ilə möhkəm və qırılmaz rabitəsi olmuşdur. Bu əlaqə Hillinin ömrünün axır anlarına qədər davam etmişdir. Belə ki, o, öz şagirdləri arasında hamıdan çox Həkimiyə hörmət edərək onun əxlaqi, mənəvi və elmi səciyyələrini mədh edərdi.
Tədris etdiyi elmi hövzə
Həzrət Ayətullahul-uzma Hacı Seyyid Muhəmməd Səid Təbatəbai Həkimi cavanlığının ilk dövrlərində, yəni 1388-ci hicri qəməri (1342-ci hicri şəmsi) ilindən etibarən fiqh və üsul hövzəsində ali səviyyədə olan xaric dərsini, eləcə də təfsir və əxlaq elmini tədris etməyə başlamışdır. Onun tədris etdiyi siniflərdə böyük elmi şəxsiyyətlər iştirak edirdi. Onun Nəcəfi-əşrəf və Qum elmiyyə hövzəsində fəaliyyət göstərən tələbələrindən aşağıdakıların adlarını qeyd etmək olar:
Əsərləri
Həzrət Ayətullahul-uzma Hacı Seyid Muhəmmədsəid Təbatəbai Həkimi Nəcəfi-əşrəfdəki təhsil illərinin əvvəllərindən öyrəndiyi bütün dərslərinin izahını qələmə almışdır. Digər tərəfdən, ən ağır şəraitdə din yolunda öz qələmi ilə cihad etməkdən bir an olsa belə əl çəkməmiş, ömrünün bütün anlarını vəsfolunmaz bir rəğbətlə elm öyrənməyə sərf etmişdir. Onun indiyə qədər qələmə aldığı əsərlərinin sayı 40-ı ötüb keçmişdir. Onlardan aşağıdakıları qeyd edirik:
Mərcəiyyətin başlanğıcı
Mərhum Ayətullahul-uzma Xoinin vəfatından sonra elmi-dini yığıncaqların fəzilətli şəxsiyyətləri və elm xadimləri, hətta mərcəyi təqlidlərdən bəziləri ona mərcəiyyəti qəbul etməyi təklif etdilər. Dünyanın müxtəlif yerlərindən olan möminlərin, o cümlədən, əhli-beyt (ə) ardıcılları olan alim və tələbələrin onun mərcəiyyətinə dair istəklərini nəzərə alan Ayətullahul-uzma Hacı Seyyid Muhəmməd Səid Təbatəbai Həkimi öz batini istəyinin əksinə olaraq belə bir ağır və məsuliyyətli ilahi vəzifəni qəbul edib öz əməliyyə risaləsini müqəllidlərinə təqdim etdi. Hal-hazırda Seyid Muhəmmədsəid Təbatəbai Həkimi dünya müsəlmanlarının müraciət etdiyi mərcəyi təqlidlərindən biridir və öz dəyərli ömrünü İslam dininə xidmət etməklə keçirir.
Praktika
Praktika — bir qayda, prinsip, bilik və düşüncəni həyata keçirmək, tətbiq etmək.
Z bayrağı
Z bayrağı beynəlxalq dəniz işarə bayraqlarından biridir. Susima döyüşündə Yaponiyanın qələbəsini simvolizə etdiyi üçün Z bayrağı Yaponiya üçün xüsusi məna daşıyır.
Nordürland-Eystra
Nordürland Eystra (Norðurland eystra - Şərqi Şimal yer) — İslandiyada region.
Kəlican (Vərziqan)
Kəlican - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Vərziqan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 75 nəfər yaşayır (15 ailə).
Oki adaları
Oki adaları  — Yapon dənizində Honşu adasından 50 km şimalda yerləşən ada. İnzibati cəhətdən Yaponiyanın Şimane prefekturasına daxildir.
Coğragiyası
Adalar qrupu dörd əsas adadan ibarətdir. Bunlardan üçü «ön adalar» — Tiburidzima, Nakanosima , Nisinosima və bir «arxa» adada olan Doqodan  ibarətdir. Bu adaların yaxınlığında 18 kiçik ada və qayalıqlardan ibarətdir. Ada Pektusen vulkanının Koreya boğazından Honşu adasına uzanan hissədə meydana gəlmişdir. Adaların əmələ gəlməsi Paleolit dövrünə təsadüf edir. Daymen-Oki milli parkı ərazisinə daxildir
İnzibati bölgü
Oki adaları 1876-ci ildən Siname perpektirafına daxil edilmişdir. Oki vilayətinin ərazi vahidliyinə daxil edilmişlər. Əvvəllər adalar siyasi dustaqların saxlanma yerləri kimi istifadə edilirdi.
Yaşayış məntəqəsi
2004-ci ilin oktyabr ayında Sayqo şəhəri, Fuse, Qoka və Suma kəndləri Okinosima şəhərində birləşdirilmişdir.
Nəqliyyat
Şəhərdə fəaliyyətdə olan hava limanı vardır. Buradan «İtami» (ITM) və İdzumo (IZO) hava limanlarına bir başa uçuşlar təşkil edilir.
Rudno
Rudno — Polşanın cənubunda kənd. Krakov şəhərinin qərbində, ondan 28 km aralı (sərhəddən 20 km) yerləşir. 745 nəfər əhalisi var.
İnfrastrukturu
Yehovanın Şahidləri abidəsi, orta məktəb.
Ultrabənövşəyi şüalanma
thumb|right|200px|Ağ səth üzərinə lentlənmiş bəyaz kağız parçasının UV şüası altında görünüşü. thumb|right|200px|Ağ səth üzərində qurumuş bir damla mayenin UV şüası altında görünüşü.
Növləri
Bütün ultrabənövşəyi şüaların eyni xarakteristikaya sahib olmadığı və canlılar üzərindəki təsiri fərqli olması səbəbi ilə Ultrabənövşəyi şüalanma UŞ-A, UŞ-B və UŞ-C adlanan üç kateqoriyaya ayrılmışdır. UŞ-A: O biri şüalara nisbətən 95%-i ilə ən geniş ultrabənövşəyi şüadır. Ozon təbəqəsi bu şüaların keçməsinə imkan verir. UŞ-B: Olduqca təhlükəlidir. Bu şüaların böyük bir qismi, ozon təbəqəsi bu şüaların keçməsinə mane olur. Ultrabənövşəyi şüalarının 5 %-ni təşkil edir. UŞ-C: Sağlamlıq üçün ən təhlükəli şüalardır. Ozon təbəqəsi bu şüaların bizlərə çatmasının qarşısını alır.
Leş milçəkləri
Leş milçəkləri Calliphoridae-Yaşıl və göy tona malik olan metalaçalan parlaq rəngdədirlər.
Quruluşu
Yaşıl və göy tona malik olan metalaçalan parlaq rəngdədirlər. Bığcıqları uzundur və lələkşəkillidir. Sürfələri heyvan cəmdəklərində, ət tullantılarında, nəcisdə və s. inkişaf edir. Az bir qisim növləri məməlilərdə, bəziləri də həşərat və başqa onurğasız heyvanlarda parazitlik edir. Leş milçəklərinin insanların yaşadığı yerlərlə əlaqəli olan və epidemioloji əhəmiyyəti olan növləri də vardır. Bu milçəklər xəstəlik törədən mikrobları və parazir qurdların yumurtalarını yaymaqda mühüm rol oynayır. Calliphora və Lucilia cinslərinin bəzi növləri isə heyvanların açıq yaralarına yumurtalarını qoymaqla heyvandarlığa böyük zərər verirlər.
Həyat tərzi
Fəsilənin maraqlı növlərindən biri də qurbağayeyən növdür (Lucilia bufonivora). Bu növün inkişafı üçün mayalanmış dişi fərdlər qurbağa tərəfindən yeyilməlidir. Qurbağanın bağırsağında yetişmiş yumurtalardan sürfələr çıxır. Sürfələr sonra burun boşluğuna daxil olur və orada inkişaf edirlər. Tropik ölkələrdə leş milçəklərinin bəzi növlərinin torpaq döşəməyə qoyulmuş yumurtalarından çıxan sürfələri insan və heyvanların dərisinin altına keçə bilir, burada qidalanır və yaralar əmələ gətirirlər. Həşəratda, xsusilə, çəyirtkəkimilərin yumurta kisəsində parazitlik edənlərin xarakterik nümayəndəsi Stomorhina lunata F. növüdür.
Yayılması
Fəsiləyə 900-ə qədər növ daxildir. Növləri müxtəlif iqlim şəraitinə uyğunlaşmışdır. Bununla belə əksəriyyəti tropik zonada geniş yayılmışdır.
Yuyçzülyü Vuti
Yuyçzülyü Vuti — Jujan dilindəki adı ilə "Göy xaqan" 429-cu ildə atasından sonra taxta çıxmış jujan xaqanı idi.
Hakimiyyəti
432-ci ildə Şimal Vey sülaləsi ilə sülh imzalayıb imperatorun bacısı Sixay Qunçju ilə evlənmişdi, bacısı isə Toba Taivu ilə evlənmişdi. Bu evlilikdən oğlu Toba Yu doğulmuşdu. Lakin 4 il sonra sülhü pozaraq hücuma keçən xaqan 440-cı ildə Şimal Veyin müttəfiqi Şimal Lianq krallığı ordusuna məğlub olaraq qaçdı. 444-cü ildə Toba Taivunun son yürüşündə məğlub olaraq öldürüldü. Yerinə oğlu Tuxeçjen keçdi.
Uzun usneya
Uzun usneya Elmi adı - Usnea longissima Ach. (usnea laricina Vain.) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir– VU D2. Nadir növdür.
Qısa morfoloji təsviri
Tallomu kolşəkilli, uzundur, sallaqdır, uzunluğu 60 sm-ə qədər, açıq oz-yaşıl və ya sarımtıl –boz rənglidir, sadə və ya zəif budaqlanandır. Budaqları nazikdir, diametri 1 mm-ə qədər, uzunluğu 1-3 sm-ə qədərdir, fibrilli və azsaylı soredilidir. Özəyi zəif inkişaf edib, mərkəzi silindr möhkəmdir, tallomu yarıya qədər doldurur. Yodun təsirindən rəngi göyərir. Apotesilər bizim nümunələrdə yoxdur.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Mezokserofitdir, işıqsevəndir, sporla və soredillərlə çoxalır. Antimikrob xüsusiyyətinə görəqədim xalq təbabətində, cərrahiyədə, ginekologiyada yaraların sağalmasında istifadə olunur.
Yayılması
Lənkəranın dağlıq hissəsi İLənkəran, Bobola və Alekseyevka kəndinin yaxınlığında; Astara, Armudlu kəndi yaxınlığında), Zaqatala rayonu (Zaqatala Dövlət Qoruğu, 1800-1950 m hündürlüyündə, ağaclarda).
Sayı və tendensiyası
Populyasiya azalır. Antropogen və iqlim təsirləri növün itmə təhlükəsini gələcəkdə yarada bilər.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Əhali tərəfindən ağacların qırılması və atmosferin çirklənməsidir.
Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili vacibdir.
Kərəngan (Vərziqan)
Kərəngan — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Vərziqan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 129 nəfər yaşayır (27 ailə). Kərəngan əhalisini Tat və Azərbaycan türkləri təşkil edir. Əhali tati və Azərbaycan türkcəsində danışır.
Xusf
Xusf — İranın Cənubi Xorasan ostanının şəhərlərindən və Xusf şəhristanının mərkəzidir.2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 3,186 nəfər və 929 ailədən ibarət idi.
Dehxuda lüğətinə görə Xusf gürcü sözdür. Bu şəhərin əhalisi gürcülərdən ibarətdir, fars dilində danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Kadr
Kadr
İnteqrasiya olunmuş proqram təminatı
İnteqrasiya olunmuş proqram təminatı — çeşidli işləri (məsələn: mətn emalını, verilənlər bazasının və elektron cədvəllərin idarə olunmasını) yerinə yetirməyə imkan verən bir neçə moduldan ibarət tətbiqi proqramların kateqoriyası. Belə proqram təminatının komplektliyi iki yolla əldə olunur: verilənlərin bir moduldan başqasına ötürülməsi imkanının olması və müxtəlif modullarda eyni tipli istifadəçi interfeysindən istifadə olunması. İnteqrasiya olunmuş proqram təminatı verilənlərin ötürülməsini asanlaşdırmaqla, məsələlərin koordinasiya olunmasına və müxtəlif modullarda fərqli vasitələrlə yaradılmış verilənləri birləşdirməyə kömək edir. Bundan başqa, vahid interfeys çox zaman çox müxtəlif modullarla işləməyi sadələşdirir. Bu üstünlüklərinə baxmayaraq, inteqrasiya olunmuş proqram təminatının modulları ayrı-ayrılıqda xüsusi tətbiqi proqramlar kimi geniş imkanlara malik olmur.
Kadr
Xarici keçidlər
Kinokadr nedir?
Eystürland
400px|right
Kumanovo
Kumanovo — Şimali Makedoniyada əhali sayına görə ikinci şəhər. Ölkənin şimalında yerləşir. 2002-ci ildə keçirilən əhali siyahıyaalmasına əsasən şəhər 76.842 nəfər yaşayır. Şəhər ilk dəfə türk tarixi sənədlərdə 1519-cu ildə qeyd olundu. İndiki zamanda sürətlə inkişaf edir, ölkənin ayaqqabı sənayesinin mərkəzinə çevrilib.
Kor ilanlar
Kor ilanlar (fəsilə) (Typhlopidae) — İlanlara aid fəsilə.
Görünüşləri
Kiçik ölçüyə malik olaraq (760 mm), yumurlanmış quyruğa malik olurlar. Pulcuqları çox hamar olur. Kiçik ağıza malik olurlar. Kiçik gözə görünməz dişləri vardır.
Müştərək həyat
Bayquşlar bütün ilanlar kimi kor ilanları ovlayaraq yuxasına gətirirlər. Burada bayquşlar korilanlarla bacara bilməyərək müştərək yaşayırlar. Korilanlar yuvaya dazil olan Cücülərlə qidalanaraq quş balaları iıə müştərək yaşayırlar.
Klassifikasiya
2011-ci ilin sonuna görə dünyada 250 növ 10 cinsdə birləşir:
Hyperalgeziya
Hyperalgeziya— orqanizmin ağrı qıcığına qarşı anormal güclü həssasiyyəti ilə müşahidə olunur.
Çalağanlar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan yarımfəsiləsi.
Pita
270px|thumb|right|Pita
Pita — Orta Şərq, Aralıq və Balkan mətbəxlərində məşhur olan girdə bir çörək növüdür.
Çalağanlar
Cinsləri
Perninae yarımfəsiləsinə aid bəzi növlər də çalağan olaraq adlandırılır:
Azəraycanda 2 növü yaşayır:Qırmızı çalağan (Milvus milvus);Qara çalağan (Milvus migrans)
Cavid İmamverdiyev (futbolçu)
Cavid İmamverdiyev — Futbol üzrə Azərbaycan yığmasının və Kəpəz futbol klububun yarımmüdafiəçisi.
Həyatı
Cavid Əbdürəhman oğlu İmamverdiyev 8 yanvar 1990-cı ildə Şəmkir rayonunda anadan olub.
Südürland
Südürland  — İslandiyada region.
2009 FİFA Konfederasiyalar Kuboku
Turnir artıq üçüncü dəfədir qarşıdakı dünya çempionatının təşkilatçısına tapşırılıb. Həm 2002, həm də 2006-cı il dünya birinciliklərinin meydan sahibi bir il əvvəl nisbətən kiçik məsul yarış keçirməklə hazırlığını yoxlamışdı. Əslində isə 8-ci dəfə baş tutacaq Konfederasiyalar Kuboku sonradan dünya tərəfindən belə tanınıb. Əvvəl ərəb şeyxlərinin "oyuncağı"nı xatırladan "Kral Fəhd" Kuboku daim Səudiyyə Ərəbistanında keçirilmək üçün təsis edilmişdi. Qitə çempionlarını bir araya gətirən ərəblərin turniri o qədər maraqlı alındı ki, sonda FİFA bu "oyuncağı" tanıyıb ələ keçirdi və adını dəyişməklə "özəlləşdirdi".
Ümumiyyətlə, Konfederasiyalar Kuboku ilk növbədə faciə ilə yaddaşlara həkk olunub. Çünki məhz 2003-cü ildə keçirilən turnir zamanı Kamerun yığmasının oyunçusu Mark Vivyen Foe elə meydanda yıxılaraq ölmüşdü. Sonradan ürəyində ciddi problemlər olduğu aşkarlanan afrikalı yarışın tarixinə qara, amma əbədi həkk olundu.
İştirakçılar
A qrupu
Meydan sahibi – CAR
2008-ci ilin Avropa çempionu – İspaniya
2008-ci il Okeaniyanın Millətlər Kuboku – Yeni Zelandiya
2007-ci il Asiya Kuboku – İraq
B qrupu
2006-cı il dünya çempionu – İtaliya
2007-ci il Amerika kuboku – Braziliya
2008-ci il Afrika Millətlər kuboku – Misir
2007-ci il KONKAKAF Qızıl kuboku – ABŞ
Bütün oyunlar
14 iyun. 19:00. Yohannesburq. CAR – İraq 0:0
14 iyun. 23:30. Rustenburq. Yeni Zelandiya – İspaniya 0:5
15 iyun. 19:00. Blumfonten. Braziliya – Misir 4:3
15 iyun. 23:30. Pretoriya. ABŞ – İtaliya 1:3
17 iyun. 19:00. Blumfonten. İspaniya – İraq 1:0
17 iyun. 23:30. Rustenburq. CAR – Yeni Zelandiya 2:0
18 iyun. 19:00. Pretoriya. ABŞ – Braziliya 0:3
18 iyun. 23:30. Yohannesburq. Misir – İtaliya 1:0
20 iyun. 23:30. Yohannesburq. İraq – Yeni Zelandiya 0:0
20 iyun. 23:30. Blumfonten. İspaniya – CAR 2:0
21 iyun. 23:30. Pretoriya. İtaliya – Braziliya 0:3
21 iyun. 23:30. Rustenburq. Misir – ABŞ 0:3
Sadıq Elcanlı
Sadıq Elcanlı (Sadıq Qurbanqulu oğlu İbrahimov) — ssenari müəllifi, kino redaktoru.
2009 FİFA Konfederasiyalar Kuboku
Bütün oyunlar
1/2 final
24 iyun. 23:30. Blumfonten. İspaniya – ABŞ 0:2
Sadıq Elcanlı
Həyatı
6 noyabr 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının  Prezidenti Əbülfəz Elçibəy tərəfindən  “Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti” fəxri adına layiq görülüb
2009 FİFA Konfederasiyalar Kuboku
Bütün oyunlar
25 iyun. 23:30. Yohannesburq. Braziliya – CAR 1:0
3-cü yer uğrunda
28 iyun. 18:00. Rustenburq. İspaniya – CAR 3:2 ə.v.
Final
28 iyun. 23:30. Yohannesburq. ABŞ – Braziliya 2:3
Matçların başlama vaxtı Bakı vaxtı ilə göstərilib.
Nəticələr
Oyunlar 2009-cu il iyunun 14-dən 28-nə kimi Cənubi Afrikanın dörd şəhərində – Yohannesburq, Blomfonteyn, Pretoriya və Rustenburqda keçirilib.
Xüsusi qeydlər
Bu turnirdə FİFA Konfederasiyalar Kuboku tarixində 100-cü oyun keçirilmişdir. Həmin oyunda Misir İtaliyanı 1:0 hesabı ilə məğlub etmişdir.
Turnirin ənləri
Turnirin ən yaxşısı Braziliya yığmasının üzvü Kaka seçilib. 27 yaşlı yarımmüdafiəçiyə "Qızıl top" mükafatı verilib.
"Ən yaxşı futbolçu" nominasiyasında sonrakı yerləri Luis Fabiano (Braziliya) və Klint Dempsi (ABŞ) tutub. Onlara müvafiq olaraq, "Gümüş top" və "Bürünc top" təqdim olunub.
Fabiano, həmçinin 5 qolla turnirin bombardiri olub və "Qızıl buts"a sahib çıxıb. "Gümüş buts" və "Bürünc buts" isə ispan futbolçulara – Fernando Torres və David Vilyaya verilib. Onların hər ikisi rəqib qapılarından 3 top keçiriblər.
Yarışın ən yaxşı qapıçısı ABŞ milli komandasının üzvü Tim Hovard seçilib. Beş oyunda 9 qol buraxan və gümüş medala yiyələn qapıçı "Qızıl əlcək" mükafatına sahib çıxıb.
İrşad (qəzet)
"İrşad" qəzeti — Bakıda 1905–1908-ci illərdə çıxan gündəlik ictimai-siyasi, iqtisadi və ədəbi qəzet.
Tarixi
Çar Rusiyasının 1905-ci il 17 oktyabr manifesti ziyalılar, qələm adamları arasında ciddi fikir oyanışı yaratdı və xalqa vəd olunan "söz, mətbuat və vicdan azadlığı" ideyası yeni mətbu orqanların yaradılmasına təkan verdi. 1905-ci ilin dekabr ayının ortalarında Azərbaycan mətbuatı tarixində iki qəzet fəaliyyət göstərməyə başladı. Bunlardan birincisi proletar düüşncənin daşıyıcısı olan "İzvestiya soveta Raboçix Deputatov" qəzeti idi. İkincisi isə Əhməd bəy Ağaoğlunun redaktorluğu altında nəşr edilən "İrşad" qəzeti idi.
1905–1908-ci illərdə Bakıda çıxmışdır. Müdir və imtiyaz sahibi Əhməd bəy Ağayev (Ağaoğlu) idi. 1908-ci ildə müvəqqəti redaktoru Məhəmməd Əmin Rəsulzadə olmuşdur. Üzeyir bəy Hacıbəyov "İrşad"-ın ən fəal əməkdaşlarından idi. Burada işlədiyi müddətdə 100-ə yaxın publisistik məqalə, "Ordan-burdan" ümumi başlığı altında 200-dən çox felyeton və satirik miniatür yazmış, "İrşad"-ın felyetonçusu kimi şöhrət tapmışdı. "İrşad"-ın nəşri iki dəfə dayandırılmışdı: 1907-ci ildə müvəqqəti, 1908-ci ildə isə həmişəlik. Hər ikisinin "günahkarı" Üzeyir bəy Hacıbəyov olmuşdur. Birinci dəfə "Stolıpinin xəyalı" felyetonuna, ikinci dəfə isə çar hökumətinin "İvan" obrazı ilə ciddi məsxərə olunduğu "Nağıl" felyetonuna görə.
Fəaliyyəti
thumb|296x296px|[[Rusiya imperiyası II Dövlət Duması|II Dövlət Dumasının müsəlman deputatları arasında Zeynala Zeynalov (soldan 2-ci) "İrşad" və "Duma" qəzetlərinin tutur, Sankt-Peterburq, 1907-ci il]] Əhməd bəy Ağaoğlu bütövlükdə qəzetin 1905-1906-cı illərdə 116 sayının redaktoru olmuşdur. Qəzetin 1906-cı ilin fevral nömrələri Üzeyir Hacıbəyovun müdirliyi, mart ayında isı bir neçə sayı müvəqqəti baş mühərrirliyi ilə işıq üzü görmüşdür. 1907-ci ildə isə 1-ci saydan 15-ci saya kimi Haşım bəy Vəzirovun redaktəsi ilə nəşr olunmuşdur. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə isə "İrşad"ın 11 sayını (46-57-ci nömrələrini) redaktə etmişdi. Qəzetin ilk sayında elan olunduğu kimi "Hər həftə fars dilində dəxi bir vərəqəsi" Əbdül-Məmalik Fərahinin redaktorluğu ilə oxuculara çatdırılmış, qarşıya qoyulan məqsədlər həyata keçirilmişdi. Mətbuat tarixi araşdırıcıların apardıqları statistikaya görə, "İrşad"ın dörd ilə ərzində 536 sayı çap olunub. "Hürriyyət, müsavat, ədalət" şüarı ilə nəşr olunan bu mətbu orqanın naşiri 1881-ci ildə Bakının Sabunçu kəndində neft milyonçusu Mehdiqulu bəyin ailəsində dünyaya gələn İsa bəy Aşurbəyov idi. "Dəvət", "Şəlalə", "Nicat", rusca çıxan "Baraban" satirik jurnal və qəzetlərinin naşiri, həmçinin redaktoru olan İ.Aşurbəyov "İrşad"ın çapında yaxından iştirak edib.
İrşad" qəzetində fəaliyyət göstərən görkəmli mütəfəkkirlər arasında Üzeyir Hacıbəyov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, F.Ağazadə, Ö.F.Nemanzadə, Q.Qarayev, A.Y.Talıbzadə, M.S.Axundov, A.Sur, S.M.Əfəndiyev, M.Hadi, N.Vəzirov, M.Ə.Sabir və başqaları da var idi.
Mövzusu
Gündəlik nəşr olunan bu qəzet ədəbi, siyasi, elmi, iqtisadi və ictimai qəzet idi. Şərq əxlaqi-mənəvi dəyərlərinin qədimliyini önə çəkən "İrşad" İslamın elmifəlsəfi tərəflərinə diqqət yönəldir, insan azadlığının bu dini dəyərlərlə eyniyyət təşkil etdiyini vurğulayır və müsəlman həmrəyliyinin vacibliyini oxuculara çatdırırdı. Qəzet Kişmişov, Qaragözov kimi senzorların təzyiqlərinə baxmayaraq dövr üçün aktual olan məqalələr dərc edilirdi.
Dövrün görkəmli ədib, şair və publisistlərini ətrafına toplayan "İrşad" təkcə xalqın gedəcəyi yolu göstərmir, qarşıya çıxacaq çətinlikləri, məzhəb ixtilaflarını qələmə alır, cəmiyyəti birləşdirəcək dəyərləri təbliğ edirdi. "İrşad" irsini araşdıran professor Şamil Vəliyev qeyd edir ki, bu mətbu orqan qurulacaq dövlətin, azadlığa çıxacaq Azərbaycanın naminə çalışır, gündəlik işin, yaşanacaq ideyaların düsturunu müəyyənləşdirirdi. Bu düstur, yaşam və düşüncənin formatı "Tərcüman"ın redaktor və naşiri İsmayıl bəy Qaspralının "dildə, fikirdə, işdə birlik" ideyası idi. Az sonra bu ideya əsasında formalaşan və mahiyyət baxımından daha geniş olan, həmçinin Əli bəy Hüseynzadə tərəfindən formulə edilən "Türkləşmək, islamlaşmaq və müasirləşmək" ideyası artıq "İrşad"ın ideologiya kimi formalaşdırdığı istiqamət və vətəndaşlıq yolu idi.
"İrşad" haqqında fikirlər
Azərbaycanda bu yolun əsasını qoyan Əlibəy Hüseynzadə Əhməd bəy Ağaoğlundan ayrılsa da, onun əqidə möhkəmliyinə inanır və "İrşad"ın ilk sayı barəsində yazırdı:
Azərbaycanın ictimai-siyasi fikir tarixi ilə bağlı olan İsmayıl bəy Qaspralı Əli bəy Hüseynzadəyə yazdığı məktubda "İrşad"ın fəaliyyəti ilə bağlı maraqlı fikirlər irəli sürürdü:
"İrşad"ın üzləşdiyi təhdid və təzyiqləri, senzura basqıları barəsində isə M.Ə.Sabir yazırdı:
Mövzuları
XX əsrin əvvəllərində Çar Rusiyasında baş verən hadisələr, siyasi-ictimai gərginliklər, xalqların oyanış prosesi bu dönəm nəşr olunan mətbu orqanlarda ətraflı şəkildə əks etdirilir, mövcud durum analiz edilir, müxtəlif ideoloji baxışlar süzgəcdən keçirilir və elmi yeniliklər xalqa təqdim olunurdu. Ə.Ağaoğlu Çar Rusiyasının ictimai-siyasi durumunu təhlil edərkən onun tarixi mənzərəsinə nəzər salır, müstəmləkəçilik siyasətinin mahiyyətini açıqlayır və bu siyasəti həyata keçirənlərin imperiyapərəst xəyallarını kəskin tənqid edirdi. Siyasi plüralizmi önə çəkən Ə.Ağaoğlu Rusiyada fəaliyyət göstərən firqələrin fəaliyyətini də işıqlandırırdı. O, "Rusiyanın hal-hazırı" məqaləsində "İstibdadiyyun və məşrutiyyun" istiqamətində olanların, yəni monarxist və inqilabi partiyaların fəaliyyəti barəsində məlumat verir, onların yaranma səbəblərini, fəaliyyətlərini araşdırırdı. Müəllif öz məqaləsində "monarxist obsolyutist", "monarxist konstitusionalist" və "konstitusionalist demokrat" firqələrinin yaranması və ictimai-siyasi islahatların zəruriliyini diqqətə çatdırırdı. Ə.Ağaoğlu bu mənada müasirlərini "konstitusionalist demokratlar"ın üzərinə yönəldərək yazırdı:
"İrşad"çılar Azərbaycanın gələcək istiqlalı naminə əzmlə mübarizə aparır, qonşu ölkələrdə gedən ictimai-siyasi prosesləri izləyir, onlara aid analitik yazılar yazırdılar. Həmçinin Avropa və Amerika, Uzaq və Yaxın Şərq ölkələri də diqqətə alınır, rus, fransız, ingilis mətbuatına istinadən beynəlxalq həyat barəsində informasiyalar dərc edirdilər. Çap olunan bu yazılarda "İrşad" öz ideya-siyasi istiqamətinə, ideoloji görüşünə görə dövlətçilik və hürriyyət amalını ön planda götürür, milli müstəqillik, azadlıq duyğularını tərənnüm edirdi. Beynəlxalq həyata aid yazılarda dünyanın mütərəqqi ölkələrinin dövlətçilik təcrübəsi, onların siyasi və hüquqi sistemləri Azərbaycan insanına çatdırılırdı. Ə.Ağaoğlunun silsilə şəkildə dərc etdirdiyi "Qosudarstvennı duma, ya padşahlıq şura" məqaləsi bu baxımdan əhəmiyyətlidir.
Böyük mütəfəkkir Fransanın zəngin tarixi təcrübəsinə istinad edir, Azərbaycanda ilk dəfə olaraq azadlığın siyasi məzmun və mahiyyətini aydınlaşdırırdı. Fransanın dövlətçilik təcrübəsinə istinadən müəllif yazır: "Vəkillər özlərini daimi surətdə məclis hesab edib. Əvvəlinci vükalə məclisində rusca (uçreditelniye sobranie), yəni tərtibverici şura adı qoydular. Şurada Robespeyer, Dantin və Marat adlı üç şəxsin əla dərəcədə nüfuz və təsirləri var idi. Onların hürriyyətpərəst, odlu, atəşli nitqləri cümlə təkanı və firəngistanı qəribə bir təxdiş və həyəcanə gətirdi. Şürayi-vükəla Robespyerin təklifinə görə məclis günlərinin birində qeyd etdi ki, insana baltəbii müxtəs olan hüquq və ixtiyarat barəsində müzakirə edib bu hüquq və ixtiyaratı həm Firəngistana və həm də külli-aləmə elan etsin... hüquq və ixtiyarat ibarətdir. 1) Sərbəsti-milliyyədən, 2) hürriyyətikəlmədən, 3) hürriyyəti-qələmdən, 4) Hürriyyəti-vicdaniyyətdən və diniyyədən, 5) hürriyyəti-şirkətdən və icmaədən. Məhz bu məzmunlu siyasi maarifçilik mahiyyəti daşıyan məqalələrin, analitik təhlillərin nəticəsində "İrşad"çılar Azərbaycanın ictimai-siyasi fikrini, siyasi şüurunu, ədəbi-mədəni hərakatını Qərbə, Avropaya yönəldirdi. Ümumən onu da qeyd etmək yerinə düşər ki, Şərq və Qərb mədəniyyəti qarşıdurma şəklində deyil, ümumi vəhdətdə götürülür, inteqrasiyanın vacibliyi önə çıxarılırdı.
Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd Kamal və müəllim Midhət Cövdət öz yazılarında Şərq tarixinə və İslam elminə toxunur, Şərqin möhtəşəmliyini, mədəni zənginliyini təbliğ edirdilər. Lakin bu yazılarda Şərq Qərblə üz-üzə qoyulmur, iki fərqli dünyagörüş kimi təqdim olunurdu. Xristian dünyası və islam aləmi tarixində azadlıq anlayışına münasibət bildirən "İrşad"çılar dövlət və cəmiyyət münasibətlərinə aydınlıq gətirir, bu mənada ictimai institutları formalaşan Avropanın bu sahədə xeyli önə çıxdığını şərh edirdilər. Fransanın timsalında Avropaya münasibət meyarını müəyyənləşdirməyə çalışan Ə.Ağaoğlu "İrşad"da dövlətçilik tarixi və nəzəriyyəsindən danışarkən Azərbaycanda demokratik cümhuriyyət ideyasını ortaya qoyurdu.
Fəaliyyətində təhdidlər
"İrşad"ın fəaliyyətini və Ə.Ağaoğlunu tənqid atəşinə tutanlar köhnə fikirli insanlar, mühafizəkar şəxslər idi və bunu çox zaman sadəcə tənqid xatirinə edirdilər.
Qəzetin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərən məsələlərdən biri “İrşad"ın yayımına Türkiyənin hakim siyasi dairələrinin qadağa qoyması idi. Ə.Ağaoğlunu “İrşad”ın 23 fevral 1907-ci il tarixli sayında yazırdı:
Qəzetin fəaliyyətinin dayandırılmasını abunə azlığı dil qəlizliyi, fikir mürəkkəbliyi və jurnalistika təcrübəsinin yetərincə olmaması ilə bağlayanlar bu fakta diqqət yönəltməlidirlər. Elə bu səbəbdəndir ki, XX əsrin əvvəllərindəki mətbuat nümunələri haqqında xatirələrində Abdulla Şaiq o dövrün nəşrlərini qaranlıq gecədə bir-birinin ardınca yanıb-sönən ulduzlara bənzədirdi. Bu dövrdə Azərbaycan mətbuatının ən parlaq nümunəsi olan "İrşad" yenilikçi mətbuat orqanı kimi öz missiyasını layiqincə davam etdirir, fikir və informasiya istehsalı ilə məşğul olurdu. "İrşad"ın göstərdiyi yol ümumxalq yolu olduğundan sonralar istər "Molla Nəsrəddin"çi mətbu orqanlar, istərsə də "Füyuzat"çı romantik-fəlsəfi nəşrlər onun prinsiplərini daha geniş miqyasda davam etdirdilər. "İrşad"dan sonra onun əsas aparıcı yazarları dövrün müxtəlif mətbu nəşrlərində çalışır, milli jurnalistikamızın inkişafına öz töhvələrini verirdilər. Dövrün bir sıra aparıcı mətbu nəşrləri ilə yanaşı, "İrşad"dan sonra fəaliyyətə başlayan "Yeni İrşad" və "Çarıxçı" deyilənlərə sübutdur. "Yeni İrşad" gündəlik ədəbi, elmi, siyasi, iqtisadi qəzet, "Çarıxçı" isə "Yeni İrşad"a əlavə olunan satira vərəqəsi idi. "Yeni İrşad"ın imtiyaz sahibi və redaktoru Y.Əhmədov, baş redaktoru Mehdi bəy Hacınski idi. Qəzetin 1911-1912-ci illərdə cəmi 153 sayı işıq üzü görmüşdü.
Yuyçzülyü Tuxeçjen
Yuyçzülyü Tuxeçjen - Jujan dilindəki adı ilə "Çu xaqan" 444-cü ildə atasından sonra taxta çıxmış jujan xaqanı idi.
Hakimiyyəti
Xaqanın ilk 5 il nisbətən sakit keçdi. 450-ci ildə Toba Taivunun yürüşə keçməsindən sonra geriyə, səhraya çəkildi. 458-ci ildə növbəti Şimal Vey ordusuna məğlub olduqdan sonra bir daha müharibə etmədi. 464-cü ildə öldü və oğlu ilə əvəz olundu.
Bosniya və Herseqovina kondominiumu
Bosniya və Herseqovina kondominiumu — 1878—1908-ci illərdə Avstriya-Macarıstan və Osmanlı İmperiyası (faktiki olaraq Avstriya-Macarıstanın inzibati tabeliyində idi) tərəfindən formal olaraq idarə olunan ərazi. 1908-ci ildə Avstriya-Macarıstan tərəfindən anneksiya olunmuşdur; 1919-cu ildə Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığının tərkibinə daxil oldu.
Rusiya-Osmanlı müharibəsinin nəticəsində 1878-ci ildə imzalanan Berlin müqaviləsinin şərtlərinə əsasən Bosniya əyaləti Avstriya-Macarıstan qoşunu tərəfindən işğal olundu, lakin rəsmi olaraq Osmanlı İmperiyasının bir hissəsi kimi qalırdı (bax: kondominium). İşğal illəri ərzində Avstriya-Macarıstan hakimiyyəti vilayəti imperiyanın iqtisadi və siyasi strukturuna daxil etmək və orada bir sıra əhəmiyyətli iqtisadi və mədəni dəyişikliklər keçirməyə nail oldu. 1908-ci ildə Avstriya-Macarıstan tərəfindən anneksiya oldu və ölkənin tərkibinə daxil edildi.
İşğalı
1877-1878-ci illərdə baş verən Rusiya-Türkiyə müharibəsi başa çatdıqdan sonra Böyük güclər Berlin Konqresini təşkil etdilər, orada Bosniya vilayətinin Avstriya-Macarıstanın nəzarəti altına verilməsi qərara alındı. Ərazi Avstriya-Macar qüvvələri tərəfindən tutulmuşdur. Avstriya-Macarıstan həmçinin Sancak bölgəsinə də qoşunlarını yeritmişdir. Bosniyanın işğalı üçün Avstriya-Macarıstan komandanlığı 6-cı, 7-ci, 20-ci və 28-ci piyada diviziyaları, cəmi 82 113 əsgər və zabit, 13 313 at və 112 silah istifadə etmişdir. Qoşunların komandanlığını general Yozef Filipoviç həyata keçirirdi. Bosniya və Herseqovina ərazisinə qoşunların girişi 29 iyul 1878-ci ildə başladı. Keçmiş Osmanlı vilayətinin bütün ərazisi 20 oktyabr tarixinədək nəzarət altına alındı.
Bosniya və Herseqovinadakı Osmanlı ordu birləşmələri 40 000 hərbi qulluqçudan ibarət idi, hansılar ki, yerli yığma qoşun döyüşçüləriylə birlikdə təxminən 93 000 insan təşkil edirdi. Osmanlı və avstriya-macar qoşunları arasında əhəmiyyətli döyüşlər Çitluk, Stolats, Livno və Klobuk şəhərləri yaxınlığında baş vermişdir. Sarayevo 1878-ci ilin oktyabr ayında nəzarət altına alındı. Avstriya-Macarıstanın itkisi 5000-dən çox ölən və yaralanan insandan ibarət idi. Müqavimət üç həftə ərzində dayandırıldı. Avstriya-Macarıstan qüvvələrinə qarşı əsas müqaviməti Osmanlı qoşunlarının getməsindən sonra imtiyazlı statuslarını itirəcəklərini güman edən yerli müsəlmanlar göstərirdilər.
Kondominiumun bəzi hissələrində (xüsusən də Herseqovinada) gərginlik davam edirdi. 1881-ci ildə qəbul olunan hərbi xidmətə çağırış qanunu 1882-ci ilin yanvar ayında başlayan silahlı üsyanın başlamasına səbəb oldu. Həminki ilin mart ayında üsyan yatırdılmışdı və onun liderləri edam edilmişdir. İşğaldan sonra əsasən müsəlman əhalinin kütləvi mühacirəti başladı. Ancaq Avstriya-Macarıstan hakimiyyəti vəziyyəti sabitləşdirmək və sosial və inzibati islahatlara başlamağı bacardı. Avstriya hakimiyyəti Bosniyanın cənub slavyanları arasında millətçiliyin böyüməsinin qarşısını almaq və qanunların kodlaşdırılmasına böyük diqqət yetirirdi.
Anneksiya
6 oktyabr 1908-ci ildə Avstriya-Macarıstan İmperatoru Frans Iosif Bosniya və Herseqovinanı Avstriya-Macarıstana birləşdirmək niyyətində olduğunu bildirdi, həmçinin yerli xalqın muxtariyyət və konstitusiya hüquqlarının təmin olunacağını söyləmişdi. Bu qərar Rusiya, Osmanlı İmperiyası, Böyük Britaniya, İtaliya, Serbiya, Monteneqro, Almaniya və Fransanı əhatə edən Bosniya böhranının başlanmasına səbəb oldu. 1909-cu ilin aprel ayında status-kvonu təsdiqləyən və Bosniya və Herseqovinanın Avstriya ilhaqını tanıyan Berlin müqaviləsi imzalanmışdır.
Bosniya və Herseqovinanın ilhaqı Avstriyanın bir tərəfdən Rusiya, digər tərəfdən Serbiya ilə münasibətlərini pisləşdirdi. Serbiya Bosniyanın Avstriya-Macarıstana daxil edilməsini qanunsuz hesab etdi, bu, ölkədə millətçi düşüncənin artmasına səbəb oldu. Serbiyada Bosniya ilə Serbiyanın "yenidən birləşməsinə" yönəlmiş təşkilatlar meydana çıxmağa başladı. Nəticədə, bu gərginlik Sarayevo sui-qəsdinə və Birinci Dünya Müharibəsinin başlanmasına səbəb oldu.
Birinci Dünya müharibəsi
28 iyun 1914-cü ildə Sarayevoda Qavrilo Prinsip Avstriya taxt-tacının vəliəhdi, ershersoq Frans Ferdinandı qətlə yetirdi. Sarayevo sui-qəsdindən sonra Zavidoviçi, Mostar, Şamats, Doboy və Bosniya və Herseqovinanın digər şəhərlərində Yosip Frankın Təmiz Hüquq Partiyasının təşkil etdiyi talanlara çevrilən anti-serb etirazları başlandı. İğtişaşlar zamanı serb kilsələri, pravoslav ziyarətgahları və serb vətəndaşlarının əmlakları dağıdılırdı. Bir çox serblər, xüsusilə Serbiya və Monteneqro ilə sərhəddə yaşayanlar qaçqın vəziyyətinə düşdülər.
Müharibə zamanı Bosniya və Herseqovinanın əhalisi səfərbərliyə cəlb edildi. Lakin Bosniya və Herseqovina ərazisi münaqişə zonasından aralıda idi və müharibəni nisbətən daha az zərər ilə başa vurdu. Birinci Dünya Müharibəsinin bitməsindən sonra Bosniya və Herseqovina, sonradan Serblər, Xorvatlar və Slovenlər Krallığının ayrılmaz hissəsinə çevrilən Slovenlər, Xorvatlar və Serblər dövlətinin tərkibinə daxil oldu.
İslahatlar və idarəetmə
left|thumb|Sarayevo vətəndaşları anneskiya edilmə elanı verən afişanı oxuyurlar. 1908-ci il.
thumb|232x232px|[[Benyamin fon Kallai — Bosniya və Herseqovinanın idarə edilməsində məsul olan Avstriya-Macarıstan maliyyə naziri.]]
İşğaldan anneksiyaya qədər Bosniyanın dövlət-hüquqi statusu "hüquqi anomaliya" idi, rəsmi olaraq Osmanlı əyaləti olaraq qalırdı, sultan qanuni idarəçi olmağa davam edirdi, faktiki olaraq isə hakimiyyət isə Avstriya-Macarıstana aid idi. Habsburq monarxiyasının rəsmi hüquqi sahəsində Bosniya və Herseqovina nə Sisleytaniya, nə də Transleytaniyaya daxil deyil idi. O, Habsburq tacına aid olan və Avstriya və Macarıstan hökumətləri tərəfindən birlikdə idarə olunan imperiyanın xüsusi, üçüncü ərazi vahidinə əlavə olundu, onların adından inzibati funksiyaları monarxiyanın Maliyyə Nazirliyi yerinə yetirirdi. Bosniyanın hüquq sistemi nə Avstriya, nə də Macaristana aid idi; sakinləri də avstriya və ya macar vətəndaşları sayılmırdılar. 1910-cu il konstitusiyasının qəbul edilməsinə qədər əyalət heç bir muxtariyyət hüququna malik deyildi və monarxiyanın icra hakimiyyətində iştirak etmirdi.
Yeni ərazinin inteqrasiyası tədricən davam edirdi, artıq 1879-cu ildə Bosniya və Herseqovina Avstriya-Macarıstan gömrük sisteminə daxil edilmişdir.
1883-1903-cü illərdə Bosniya və Herseqovinanın valisi Avstriya-Macarıstan Maliyyə Naziri Benyamin fon Kallai idi. Balkanlardakı əvvəlki diplomatik fəaliyyətinə görə əyalətdəki vəziyyət haqqında yaxşı xəbərdar idi və Bosniya və Herseqovinada islahatlar planını hazırladı. Kallainin fəaliyyətlərindən biri feodal türk rəhbərliyinin modernləşdirilmiş avstriya idarəçilik sistemi ilə əvəz olunması idi. İdarətmə, maliyyə və məhkəmə Avstriya nümunəsinə uyğun olaraq təşkil edilirdi. Bosniya və Herseqovinanın daxili idarəetmənin rəsmi dili olaraq alman dili geniş yayılmışdır. Kallai yüksək təhsilli və sərt seçimi prosedurunu keçmiş məmurları məqsədlərinə çatmaq üçün əsas vasitə hesab edirdi. Əgər Türkiyə rəhbərliyinin 120 məmuru vardısa, onda Avstriya-Macarıstanın 1881-ci ildə 600, 1897-ci ildə 7 378, ilhaq zamanı məmurların sayı 9 539-a çatdı.
Kallai tədricən monarxiyanın maraqlarına və bosniya maliyyə imkanlarına uyğun olaraq, Bosniyadakı sosial və iqtisadi şəraiti ümumi imperial vəziyyətə yaxınlaşdıraraq xalqın iştirakı olmadan idarəetməni nəzərdə tutan maarifləndirilmiş mütləqiyyət konsepsiyasını həyata keçirməyə başladı. Bu, işğaldan anneksiya vəziyyətinə keçmə yolunu açdı. Eyni zamanda Kallai Bosniya və Herseqovinada hökm sürən ictimai quruluşu dəyişdirməkdən çəkinirdi.
17 fevral 1910-cu ildə Bosniya və Herseqovinaya konstitusiya təqdim edildi, ona əsasən, əyalət hökuməti ilə birlikdə parlament də yaradıldı. Parlamentə üzvlər konfessiya əsasında seçilırdı: 31 yer - pravoslav, 24 - müsəlman, 16 - katolik millət vəkillərinə verildi. Vətəndaşlara tədricən genişlənməsini qanunvericilikdə nəzərdə tutulan minimal konstitusiya hüquqları verildi. Məhdud konstitusiya anlayışı, Avstriya-Macarıstan hakimiyyətinə görə, "Bosniya və Herseqovina xalqlarının mədəni geriliyinin məntiqi nəticəsi idi". Konstitusiya, fövqəladə vəziyyətdə məhdudlaşdırıla və ya ləğv edilə biləcəyini qeyd edərək əvvəlcədən mövcud olan vətəndaş hüquqlarını qanuniləşdirdi. Parlament qanunvericilik təşəbbüsündən və hökumətə nəzarət etmək hüququndan məhrum edildi. Bu hüquq, Baş İmperiya Maliyyə Nazirliyinin Bosniya və Herseqovina üzrə İdarəsinə aid idi.
İqtisadiyyat
Benyamin fon Kallai rəhbərliyi dövründə vilayətin iqtisadi inkişafı xüsusi bir plana uyğun aparılırdı və sürətlənmiş modernləşmə xarakteri daşıyırdı. Uzunluğu XX əsrin əvvəllərinə qədər 1684 kilometr təşkil edən dəmir yolları inşa edildi, lakin onlar əsasən dar keçid xətlərdən ibarət idilər. Dəmir filizi, maqnezium, duz və kömür yataqları üzərində işlər aparılırdı. Kənd təsərrüfatında buxar və elektrik dəyirmanları tətbiq edilirdi, damazlıq heyvandarlıq yaradıldı. Eyni zamanda, 1858-ci ildə qəbul olunan aqrar qanuna əsaslanan türk torpaq istifadəsi sistemi qorunurdu. Torpaq hələ də imtiyazlarının qorunub saxlanıldığı müsəlman zadəganların nümayəndələrinə məxsus idi. Kəndlilər torpaq mülkiyyətçilərindən asılı olmağa davam edirdilər. Əhalinin əksəriyyəti kəndlərdə yaşayırdı, şəhər sakinləri Bosniya və Herseqovina əhalisinin 15% -ni təşkil edirdi.
Demoqrafiya
Aşağıdaki cədvəldə 1879—1910-cu illərdə Bosniya və Herseqovinanın əhalisi göstərilib: Kondominiumda Avstriya-Macarıstanın digər yerlərindən gələn kiçik sayda miqrantlar var idilər. Bu, yeni milli qrupların yaranmasına səbəb oldu. Məsələn, 1910-cu il siyahıyaalınmasında Bosniyada 7095 çex aşkarlandı (onların 1702-si Sarayevoda qalırdılar).
Millətlərarası münasibətlər
Avstriya-Macarıstanın Bosniya siyasəti bosniya plüralizmi və dini müxtəlifliyini qorumağa çalışırdı. Avstriya-Macarıstan Maliyyə Naziri və Bosniyanın rəhbəri, 4 iyun 1882-ci ildə vəzifəyə təyin olunan Benyamin fon Kallai "Boşnyatstvo" (Bošnjaštvo) adlanan siyasəti yürüdürdü, hansı ki, Bosniya xalqının böyük və güclü bir millətə mənsub olmaq hisslərini aşılamaq məqsədini daşıyırdı. Bosniya və Herseqovinanın əhalisi "bosniya dilində danışan, üç dinə etiqad edən və bərabər hüquqlara sahib olan bir cəmiyyət olaraq" qəbul edilirdi. 1861—1869-cu illər arasında Osmanlı sədrəzəmi Topal Osman Paşa da eyni məqsədləri güdürdü.
Bir tərəfdən yürüdülən bu siyasi addımlar Bosniya və Herseqovinanı irredentist qonşularından (pravoslav Serbiya, katolik Xorvatiya və müsəlman Osmanlı İmperiyası) təcrid etməyə və Bosniya pravoslav və katolik icmaları arasında yayılmış serb və xorvat dövlətçilik fikirlərini aradan qaldırmağa çalışırdı. Digər tərəfdən, Habsburq hökümdarları mövcud olan millətçilik ideyalarından (xüsusən Bosniya folkloru və simvolizmindən) istifadə edirdilər ki, Habsburq hökumətinə sadiqliyi ilə seçilən Boşnak vətənpərvərliyi anlayışını yaya bilsinlər. Buna görə də nəticəyə gəlmək olar ki, Habsburqların siyasəti anti-milli deyil, imperialist millətçiliyi üslubunu inkişaf etdirmək məqsədlərini daşıyırdı. Bu siyasət qarışıq nəticələr verdi. Ümumiyyətlə, serb və xorvat siyasətçilərinin çoxu sonda aparılan siyasətə məhəl qoymadı və ya ona qarşı çıxdılar, bundan başqa serb və xorvat siyasətçiləri Bosniya müsəlman qruplarının dəstəyini itirdilər. Eyni zamanda, Avstriya-Macarıstan rəsmiləri Bosniya və Herseqovinanı yeni və çiçəklənən ərazi olaraq fəal şəkildə təbliğ edirdilər. Habsburq məmurları Bosniya tarixi, folkloru və arxeologiyasına dair çox sayda eksponatı ictimaiyyətə təqdim edirdilər, Alfons Muxa kimi sənətkarlar isə Bosniya pavilyonunu 1900-cü ildə Paris Beynəxalq Sərgisində təqdim etmişdilər.
Vahid Cənubi Slavyan dövləti ideyası (adətən müstəqil Serbiya Krallığı tərəfindən idarə ediləcəyi nəzərdə tutulurdu) Bosniya və Herseqovinanın da daxil olduğu bölgədə məşhur siyasi ideologiyaya çevrilmişdir.
Bosniya və Herseqovinadakı bəzi müsəlman dairələri "Bošnjak" (Boşnak) qəzetini nəşr edirdilər. Bu qəzet Bosniya və Herseqovina, Xorvatiya və Serbiyada qızğın müzakirələrə səbəb olmuşdur. Qəzet işğal altında olan Bosniya və Herseqovinada Avstriya-Macarıstan hakimiyyətini gücləndirməyə çalışan Kallainın siyasətini dəstəkləyirdi. Kallainin siyasəti müsəlmanlar arasında belə geniş qəbul edilməsə də, Bošnjak Bosniya və Herseqovinadakı bəzi müsəlmanların milli tələblərini təmsil edirdi.
Kallainin apardığı siyasət 1896 və 1899-cu illərdə tamamilə uğursuzluğa uğradı, çünki Bosniya serbləri və müsəlmanları dini və təhsil muxtariyyəti çağırışlarına başladılar. Kallainin planının xorvat və serb milli istəklərinə qarşı çıxmaq üçün bir sıra potensialı var idi, lakin 1899 və 1900-cü illərdən sonra Bosniya kimliyini təbliğ etmək siyasəti əhəmiyyətli bir nəticə vermədi.
Kallainin vəfatından sonra Bosniyada Avstriya-Macarıstan siyasəti zəiflədi və 1910-cu illərin ikinci yarısında, cənub slavyanlarının millətçiliyi Bosniyada ayrılmaz amilə çevrildi. Kallainin vəfatından sonra siyasətdən imtina edildi. 1905-ci ilə qədər millətçilik Bosniya siyasətinin ayrılmaz bir amili oldu ki, seçkilərdə lider olan üç qrupa uyğun milli siyasi partiyalar yarandı.
1878-ci ildə Avstriya-Macarıstan Bosniya və Herseqovinanı işğal etdikdən bir müddət sonra hökumət ərazinin dini fəaliyyətləri və qurumlarını suverenliyi altına aldı. Avstriya-Macarıstan hakimiyyəti müsəlman ruhanilərini Avstriya-Macarıstan dövlət xadimləri edərək, ancaq onlarla əlaqədə olacağını bildirdi.
Bu qərarın mahiyyəti Bosniya müsəlmanlarını Osmanlı İmperiyasından və sultana tabe olan ruhanilərindən təcrid etmək idi. Müsəlmanlar yeni statuslarından xeyli dərəcədə narazı idilər və müsəlman siyasi müxalifəti yaratdılar. Bu müsəlman müxalifəti əvvəlcə Avstriya-Macarıstandan dini muxtariyyət tələb edirdilər, lakin sonradan gücləndikcə Osmanlı İmperiyasından da muxtariyyət istəməyə başladılar. Müsəlman müxalifəti dini və təhsil muxtariyyətini tələb edən serblərlə bir araya gəlməyə çalışırdı. Lakin müsəlman rəhbərliyi ilə serblər arasında həll olunmamış aqrar münasibətləri hər hansı bir ittifaqın yaranması üçün maneə idi. Yaranan ittifaq yalnız taktiki idi. Daha sonra müsəlman rəhbərliyi Osmanlı İmperiyasının Bosniya və Herseqovina üzərində suverenliyə xüsusi əhəmiyyət verməyə başladı və Osmanlı şeyxülislamının himayəsi altında dini fəaliyyətlərini təşkil etmək hüququnu tələb etdi. thumb|[[Safvet-beq Basagiç Müsəlman Milli Təşkilatının ilk parlament prezidenti olaraq təyin olunmuşdur.]] 1903-cü ildə Kallainin ölümü ilə Bosniya və Herseqovinada vəziyyət liberallaşdı. Bosniya və Herseqovinadakı milli hərəkatlar siyasi partiyalara çevrildi. Müsəlmanlar 1906-cı ildə Müsəlman Milli Təşkilatını, serblər 1907-ci ildə Serbiya Milli Təşkilatını, xorvatlar isə 1908-ci ildə Xorvat Milli Birliyini yaratdılar. Digər əhəmiyyətli xorvat partiyası Xorvat Katolik Birliyi idi, halbuki o, Xorvat Milli Birliyindən daha az təmsil olunurdu.
Xorvatiya siyasətində iki fraksiya var idi və onların rəsmi siyasi təşkilatı yavaş-yavaş fəaliyyət göstərirdi. Bu Xorvatiya siyasi bölgüsünün əsas səbəbi, Fransiskan Bosniya əyaləti ilə arxiyepiskop dəftərxanası arasında təşkilat mövzusunda fikir ayrılığı idi. Xorvat siyasi partiyasının yaradılması üçün ilk təşəbbüs fransiskalıların dəstəyini qazanan xorvat ziyalılarından gəldi. 1908-ci ildə bəzi hazırlıqlardan sonra Xorvat Xalqları Birliyi (XXB) quruldu, qurumun əsas ideoloqu İvo Pilar oldu. Birliyin proqramı Bosniya və Herseqovinanın Avstriya-Macarıstan tərəfindən ilhaq edilməsi və Xorvatiyanın qalan ərazilərini Avstriya-Macarıstan İmperiyası ilə birləşməsinə dəstək verirdi. Birlik Bosniya və Herseqovinanın hər hansı başqa ölkə və ya muxtariyyəti ilə birləşməsi ideyasını rədd edərək, serblərlə münasibətlərdə ciddi qarşılıqlılığı dəstəkləyirdi. XXB nə sosial, nə aqrar münasibətlərdə dəyişiklik tələb etmirdi. Birlik müsəlman əhalisi ilə yaxşı münasibətlər qurmağa çalışırdı, çünki siyasi güc qazanmağın yeganə yolu bu idi. Buna görə, XXB təhkimçilik sisteminin sona çatmasını arzulayan Ştadlerin Xorvat Katolik Birliyi (XKB) tərəfindən sərt tənqid edilirdi. Pilar XXB-nin məqsədlərinə yalnız xorvatların müsəlman əhalinin dəstəyini qazanması halında nail ola biləcəyinə inanırdı və eyni zamanda katolik təbliğatına görə Ştadleri tənqid edirdi. Piların əsas rəqibi olan Ştadler katolik xorvatlara dini formatda təhsildən başqa heç bir şəkildə təhsil verilməməsini istəyirdi və bununla da katoliklər və müsəlmanlar arasındakı ayrılığın tərəfdarı idi. XKB, XXB kimi, Bosniya və Herseqovinanın digər Xorvatiya torpaqları ilə birləşməsinin istəyində idi. O, həmçinin xristian ideyalogiasını da təbliğ edirdi və XXB-dən fərqli XKB müsəlmanlarla əlaqələri olmadığından təhkimçilik sisteminin ləğv edilməsi fikrini müdafiə edirdi.
Siyasəti
1910-cu ildə Bosniya və Herseqovinanın Bosniya saboru (Bosanski sabor) adlı qanunverici orqanı yaradıldı, icra orqanın vəzifələrini torpaq qubernatorunun (zemaljski poglavar) rəhbərlik etdiyi Torpaq Şurası (Zemaljski savjet) yerinə yetirirdi.