cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çeşmə başı kahaları
Çеşmə bаşı kаhаlаrı — Аzа kəndinin şimаl-şərqində yеrləşir. Kаhаlаr ətrаf yеrlərə nisbətən bir qədər hündürlükdə оlаn təpənin cənub-şərq tərəfində qаzılmışdır. Оnlаrın girişi tаğvаri fоrmаdаdır. Tоrpаğın аşınmаsı zаmаnı kаhаlаrın girişi uçаrаq içəriyə оlаn kеçidi kəsmişdir. Tədqiqаt zаmаnı kаhаlаrın ətrаfındаn Sоn Оrtа əsrlərə аid kеrаmikа pаrçаlаrı аşkаr оlunmuşdur. Kаhаlаrı 18-19 əsrlərə аid еtmək оlаr.
Pitrəç rayonu
Tarixi
Rayonun ərazisi 1920-ci ilə qədər Layiş və Kazan qəzalarının, 1920-1927-ci illərdə Layiş və Arça kantonlarının, 1927-1930-cu illərdə - Arça kantonunun tərkibinə daxil idi.
Pitrəç rayonu 10 avqust 1930-cu ildə qurulmuşdur.
Əhali
Rayon əhalisi tatarlar (57%) və ruslardan (40%) ibarətdir.
Yerli özünü idarəetmə
Pitrəç rayonu ərazisinə 21 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 74 yaşayış məntəqəsi daxildir.
Sosial sfera
Rayonda 29 ümumtəhsil məktəbi, 13 məktəbəqədər təhsil müəssisəsi, 1 internat məktəbi və Lenin-Kokuşkinski peşə məktəbi fəaliyyət göstərir.
Səhiyyə sahəsində poliklinika, xəstəxana və reanimasiya şöbəsi, 4 tibbi ambulatoriyası vardır.
İqtisadiyyat
Rayonda "Press" MMC kənd təsərrüfatı texnikası istehsal edən müəssisə fəaliyyət göstərir. Bölgənin digər iri müəssisələrinə Agrofirm AK Bars-Pestretsi, Pestretsstroy, Tamle MMC və digərləri daxildir.
Taxıl, paxlalı bitkilər, yazlıq buğda, qışıəq çovdar və kartof yetişdirilir. Ətıik və südlük heyvandarlıq, quşçuluq, atçılıq inkişaf etmişdir.
2012-ci ildə büdcə gəlirləri 544 355 rubl, xərcləri 539 837 rubl təşkil etmişdir ..
Nəqliyyat
Rayon ərazisində "Qərbi Avropa - Qərbi Çin" nəqliyyat dəhlizinin (Yoşkar-Ola - Şali hissəsi) inşa edilməsi planlaşdırılır. Rayon ərazisində dəmiryolu şəbəkəsi yoxdur.
Tanınmış şəxsləri
Pyotr Mixailoviç Qavrilov - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, Alvidino kəndində anadan olub.
KİV
Rayonda "Alqa" adlı rus və tatar dillərində qəzet buraxılır.
Jurinea meda
Jurinea meda Jurinea meda Jurinea meda
43 saylı Sumqayıt üçüncü seçki dairəsi
Azərbaycan Respublikası 43 saylı Sumqayıt üçüncü seçki dairəsi — Sumqayıtda seçki dairəsi. Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən müəyyən edilmiş 125 dairədən biridir. Sumqayıt şəhərinin bir hissəsini əhatə edir.
Thin Cjo
Thin Cjo — (birman dili: ထင်ကျော်) — siyasətçi, yazıçı və akademik. 1962-ci ildən bəri Myanma (əvvəlki adı ilə Birmaniya) tarixində seçilmiş ilk mülki şəxs. 30-mart 2016-cı ildən bəri Myanma İttifaqı Respublikasının prezidentidir.
Böyük Alatəmir
Böyük Alatəmir — Azərbaycan Respublikasının Qax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən kənddə 263 təsərrüfatda hər iki cinsdən toplam 718 nəfər əhali yaşayır.
Burn This Disco Out
Burn This Disco Out — Maykl Ceksonun "Off the Wall" albomundakı mahnılardan biri.
Aphananthe
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Ata
thumb|200px|Uşağı ilə ata Ata — insanın kişi valideyni.
İnsan canlılardan fərqli olaraq öz valideynlərini şüurlu surətdə qəbul edir.
Şərazul (Məlikan)
Şərazul — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Məlikan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Ata
Atanın adı şəxsi ada tərkib hissə kimi daxildir. Ata adı müəyyən hallarda nəvədən başlayaraq sonrakı nəsillər üçün soyad əsası kimi də qəbul edilə bilər.
Şərazul (Məlikan)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 217 nəfər yaşayır (47 ailə).
Məhərrəm Mayılzadə
Məhərrəm Mayılzadə — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, şəhid.
Pirzəkücə
Pirzəkücə — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
Əhalisi 397 nəfərdir.
Toponimiyası
Oykonim Pirzə və küçə (məhəllə, kiçik kənd) komponentlərindən düzəlib .Ola bilər ki ona yaxın olan kəndlərdən birinin tərkibində kiçik məhhələ (kujə) şəklində olub sonra inkişaf edərək müstəqil kənd adını qazanıb .(burada-ə mənsubluq bildirir), “Pirzərin məhəlləsi, kəndi” mənasındadır.
Wanna Be Startin' Somethin'
Wanna Be Startin' Somethin' — Maykl Ceksonun "Thriller" albomundakı mahnılardan biri.
Koci Sasaki
(d. 30 yanvar 1936) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 14 oyun keçirib, 1 qol vurub.
Təzəkənd-i Xankəndi (Məlikan)
Təzəkənd-i Xankəndi — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Məlikan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 481 nəfər yaşayır (108 ailə).
Chaetachme
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Yayılması
Afrika və Madaqaskarda 1-dən 4-ə qədər növü rast gəlinir. Məsələn,
Fuqa
thumb|right|Fuqa Fuqa və ya Fuq — bir musiqi mövzusunun ardıcıl surətdə müxtəlif səslərlə təkrarından ibarət forması.
44 saylı Sumqayıt-Abşeron seçki dairəsi
Azərbaycan Respublikası 44 saylı Sumqayıt-Abşeron seçki dairəsi — Sumqayıtda seçki dairəsi. Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən müəyyən edilmiş 125 dairədən biridir. Sumqayıt şəhərinin və Abşeron rayonunun bir hissəsini əhatə edir.
Rügen
Rügen — Baltik dənizində adadır. Almaniyanın daxilində ən böyük adadır (ümumi ərazi 926 km²). Meklenburq-Ön Pomeraniya federativ vilayətinin tərkibinə daxildir. Əhalisi təxminən 77 min nəfər təşkil edir.
Coğrafiyası
Adanın ümumi forması kifayət qədər əcaibdir, sahillər güclü kəsik-kəsik edilmişdir, onların əyrilikləri bir çox körfəz, körfəz, yarımada və burun yaradır. Rügenin cənub sahili Pomeraniyanın sahilləri boyunca uzanır. Cənubda adanın eni 41 kilometrə çatır, şimaldan cənuba maksimal uzunluğu 52 kilometrdir. Rügenin şimal-şərqində Yasmund (Jasmund) yarımadasında 1990-cı ildə əsası qoyulmuş 3000 hektar sahəsi olan eyni adlı milli park yerləşir. Tabaşirli qayalar Yasmundun ən məşhur simvoludur. Rügenin ən yüksək nöqtəsi — Pikberqdir (161 metr).
Tarixi
Arxeoloji tapıntılar onu göstərir ki, ada hələ daş dövründə məskun edilmişdi. Bütün ada üzrə kurqanlar və qurbanlar üçün daşlar tapılıb. Orta əsrlərdə əhalisinin əsas məşğuliyyəti maldarlıq, əkinçilik və balıqçılıq olub. Əhalisi əsas slavyan tayfası olan ruyanlar olub. Ruyanların həmçinin öz donanması olub, onlar Baltikyanı və Skandinaviya ölkələri ilə ticarət aparır və müharibə edirdilər. Qonşu alman və danimarka dövlətlərinin təsiri ilə ruyanlar əvvəlcə zorla xristianlaşdırıldılar, daha sonra almanlaşaraq öz slavyan mənşələrini itirdilər. 1478-ci ildə ada Pomeraniyaya birləşdirildi. Vestfaliya razılaşmasına əsasən Rügen Pomeraniya vilayəti ilə birlikdə İsveçin tərkibinə verildi, lakin sonradan Brandenburq-Prussiya knyazlığının güclənməsi ilə Branderburqun tərkibinə daxil edildi. 1807-ci ildə Rügen adası Napoleon Bonapartın ordusu tərəfindən işğal edildi və 1814-cü ilə qədər fransızların nəzarətində qaldı. Kil razılaşmasına əsasən 1814-cü ildə ada Danimarkanın tərkibinə daxil oldu, lakin 1815-ci ildə Ön Pomeraniya ərazisinin tərkibində Prussiyaya qatıldı. İkinci Dünya müharibəsinin son günlərində, 4 may 1945-ci ildə Rügen adası Sovet ordusu tərəfindən döyüşsüz tutuldu. Sonrakı illərdə Rügen Şərqi Almaniyanın tərkibnə daxil edildi və rus qoşunları 1992-ci ilin yayına qədər burada qaldılar.
İnzibati bölgü
Ada 4 dairəyə bölünür və bura 45 yaşayış məntəqəsi daxildir. Bunlardan dördü şəhər statusuna malikdir. Rügendəki şəhərlər Bergen-na-Rügene, Zassniç, Putbus və Qarçdır.
İqtisadiyyat
Hal-hazırda turizm ada üçün əsas gəlir mənbəyidir. Turizmdən başqa adada balıqçılıq və kənd təsərrüfatı da inkişaf etmişdir. Rügen avtomobil və dəmir yol əlaqəsiylə materik Almaniyaya bağlanmışdır. Rügeni Almaniya ilə bağlayan körpünün uzunluğu 4104 metrlə Almaniyadakı ən uzun körpüdür, xarici görünüşü ilə San-Fransiskodakı Qızıl Qapı körpüsünə bənzəyir.
Baranlı sülaləsi
Baharlı sülaləsi — Qaraqoyunlular dövlətini, Qütbşahlıları və Aud nəvvablığını idarə etmiş türk sülaləsi.
Sülalənin yaranması
Sülalənin banisi Tural bəy sayılır. 1202-ci ildə Mərkəzi Asiyadan Diyarbəkir ətrafına köçmüşdü. Onun nəvəsi Bayram xoca idi. Cəlairilər dövründə Ərciş hakimi olmuşdu. Bayram xocadan sonra hakimiyyətə qardaşı oğlu Qara Məhəmməd gəlmişdir.
Emin Quliyev (futbolçu)
Həyatı
2005-2009-cu illərdə Xəzər-Lənkəran klubunda forma geyinən Emin bu komanda ilə Azərbaycan çempionluğu, "Birlik kuboku" və 2 dəfə ölkə kubokunu qazanıb.
Baranlı sülaləsi
Qaraqoyunlu bəyləri
Qara Mənsur
Qütbşahilər qolu
thumb|466x466px|[[Sultanqulu bəy Baharlı|Qütbşah Sultanqulu bəyin məqbərəsi]]
Aud qolu
thumb|390x390px|Aud nəvvablarının bayrağı Məhəmməd Qulu bəy Aud sübəhdarı təyin olunmuşdu. Onun iki oğlu var idi: Mirzə Cəfər xan Aud nəvvabının qızı ilə evlənmişdi və ondan da iki oğlu vardı: Məhəmməd Möhsün xan və Mirzə Məhəmməd Muqim. Mirzə Məhəmməd Muqim daha sonra ilk Aud nəvvabı Bürhanülmülk Səadətəli xan 1739-cu ildə vəfat edəndə yerinə gələcək bacısı-oğlu və eyni zamanda kürəkəni olacaq Mirzə Məhəmməd xan Səfdər Cəng idi.
Hazırda
Aud nəvvabları Qaraqoyunluların davam edən yeganə nümayəndələridir. Son hökmdar Bircis Qədir xan olmuşdur. Bircis Qədir xanın nəvəsi Əncum Qədirin (1921-1997) ölümündən bəri əsas xəttin davamçıları oğulları Yusif Əli mirzə və Bürhan Əli mirzə sayılır. Bundan əlavə Hindistanda "Aud Şahlıq Ailəsi" kimi bir sıra Qaraqoyunlu sülaləsi üzvlərini birləşdirən təşkilatlar var.
Baby Be Mine
Baby Be Mine — Maykl Ceksonun "Thriller" albomundakı mahnılardan biri.
Əyləncə parkı (Pripyat)
Əyləncə parkı (Парк розваг, парк атракціонів) — Ukraynanın Kiyev vilayətinin tərk edilmiş Pripyat şəhərində yerləşən şəhər parkı. Çernobıl AES-də baş vermiş qəza səbəbindən fəaliyyət göstərmir.
Yerləşməsi
Park şəhərin mərkəzində — univermaq, "Energetik" mədəniyyət sarayı və "Polesye" mehmanxanası binalarının arxasındakı sahədə yerləşir.
Attraksionlar
Parkın ərazisində olan ən məşhur obyekt, sonralar Pripyatın əsas rəmzlərindən birinə çevrilmiş şeytan çarxıdır. Şeytan çarxı heç vaxt işləməyib; o, 1986-ci il mayın 1-də işə salınmalı idi, lakin attraksionun istismarına 5 gün qalmış Çernobıl AES-də qəza baş verib.
Bulbophyllum cameronense
Arealı
Bulbophyllum cameronense növü Qərbi Malayziya üçün endemik növdür.
The Girl Is Mine
The Girl Is Mine — Maykl Ceksonun "Thriller" albomundakı mahnılardan biri.
Səhrada məhəbbət (teleserial, 2001)
Səhrada məhəbbət (Amantes Del Desierto) — Kolumbiyanın Telemundo telekanalında yayımlanan teleserial.
Məzmun
Bir dəfə Rafaelin Bustamantelərin evinə gəlişi qalmaqal ilə nəticələnir. Andres sinirlərinə sahib ola bilmir və faizçini evdən qovur. Bundan sonra Rafael Neqreta öldürülür və Andres əsas şübhəli kimi göstərilir. Gənc oğlan məhkəməyə düşür və ona ömürlük həbs cəzası verilir. O, indiyə qədər heç kəsin sağ çıxa bilmədiyi "Faralion" həbsxanasına göndərilir. Andresi həbsxanaya apararkən səhra yolunda onunla bir maşında həbsxanaya göndərilən cinayətkar qaçmağa cəhd edir və onun planı baş tutmur, həbsxananın nəzarətçiləri onu güllələyir. Bu vaxtda yaxından öz atı ilə səhradan keçən "Faralion" həbsxanasının polkovnikinin qızı Barbara Santana hadisəyə şahid olur. Onun atı (Peqas) güllə səslərini eşitdikdə, qorxur və silkələnməyə başlayır. Barbaranın atdan yıxılacağını görən Andres qaçaraq, onu xilas edir. Beləlikə bir-birlərinə aşiq olan iki gənc "qadağan olunmuş sevgi" yaşayırlar. Barbaranın ailəsi üçün insanların sosial vəziyyəti çox vacib amil olduğundan onlar Andreslə Barbaraya bir yerdə olmağa imkan vermirlər. Lakin Andres və Barbara öz sevgiləri üçün daima vuruşurlar.
Gironniera
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Scheme
Scheme — funksional proqramlaşdırma dili olub, Lisp dilinin iki əsas dialektindən biridir. Scheme dili 1975-1980-cı illər ərzində MİT süni intellekt laboratoriyasında yaradılmışdır. Scheme İEEE tərəfindən standartlaşdırılır. Ən çox istifadə olunan standart R5RS (1998), ən yeni standart isə R6RS(2007)-dır.
Jurinea merxmuelleri
Jurinea merxmuelleri Jurinea merxmuelleri Jurinea merxmuelleri
Kiçik Alatəmir
Kiçik Alatəmir — Azərbaycan Respublikasının Qax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Kiçik Alatəmir oyk., mür. Qax r-nunun Qax İngiloy i.ə.v.-də kənd. Dağətəyi ərazidədir. Oykonim Böyük Alatəmir kənd adının qarşılığıdır.
Əhalisi
1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən kənddə 10 təsərrüfatda hər iki cinsdən toplam 34 nəfər əhali yaşayır.
Yuxarı Troiski (Bakalı)
Yuxarı Troiski — Başqırdıstan Respublikasının Bakalı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Köhnə Şərəle kənd şurasının tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə ruslar (42%), kuryaşenlər (37%) üstünlük təşkil edir.
Kamran Əliyev (hüquqşünas)
Kamran Bayram oğlu Əliyev — Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru (2020-ci ildən), Beynəlxalq Prokurorlar Assosiasiyasının vitse prezidenti, I dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri.
Həyatı və fəaliyyəti
Kamran Bayram oğlu Əliyev 1965-ci ilin noyabr ayının 18-də Balakən şəhərində anadan olmuşdur. 1987-ci ildə Rusiya Federasiyasının İrkutsk Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra təyinatla prokurorluq orqanlarına işə qəbul olunaraq Rusiya Federasiyasının Zabaykalye Nəqliyyat Prokurorluğunun Çita Nəqliyyat prokurorluğunun müstəntiqi vəzifəsi üzrə stajoru təyin edilmişdir. Daha sonra həmin prokurorluqda və Zabaykalye Nəqliyyat Prokurorluğunda böyük müstəntiq vəzifəsində işləmişdir.
1990–1993-cü illərdə keçmiş SSRİ Baş Prokurorluğunun Elmi-Tədqiqat İnstitutunda əyani şöbə üzrə aspirantura təhsili almış, paralel olaraq həmin müəssisədə elmi işçi vəzifəsində işləmişdir. 1993-cü ildə həmin İnstitutda dissertasiya işini müdafiə edərək hüquq elmləri namizədi elmi dərəcəsini almışdır.
Daha sonra köçürülmə qaydasında Azərbaycan Respublikası Prokurorluğu orqanlarına işə qəbul olunmaqla Kadrlar idarəsinin prokuroru, Elm-Tədris Mərkəzinin rəisi, Baş Prokurorluğun İstintaq və ağır cinayətlərə dair işlər üzrə istintaq idarələrində müstəntiq və böyük müstəntiq, Baş prokurorun köməkçisi və böyük köməkçisi, Baş Prokurorluğun Dövlət İttihamının müdafiəsi idarəsinin rəisi, 2007-ci ildən isə Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru yanında Korrupsiyaya qarşı Mübarizə İdarəsinin rəisi vəzifələrində çalışmışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 5 avqust 2014-cü il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Baş prokurorunun müavini — Azərbaycan Respublikasının Baş prokuroru yanında Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Baş İdarəsinin rəisi təyin edilib.
I dərəcəli dövlət ədliyyə müşaviri ali xüsusi rütbəsindədir.(ƏdliyyəGeneral-Polkovniki)Azərbaycan Respublikasının Baş Prokurorluğu Kollegiyasının sədri, hüquq elmləri üzrə fəlsəfə doktorudur.
Beynəlxalq Prokurorlar Assosiasiyasının vitse prezidentidir. Avropa Şurasının Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Aparan Dövlətlər Qrupunda (GRECO) Azərbaycan nümayəndə heyətinin üzvüdür, habelə ölkəmizin Şərqi Avropa və Mərkəzi Asiya üzrə Antikorrupsiya Şəbəkəsinin İstanbul Fəaliyyət Planı üzrə İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatında (OECD) Milli Koordinatorudur.
İngilis və rus dillərini sərbəst bilir. Ailəlidir, iki övladı var.
Təzəqala (Məlikan)
Təzəqala — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Məlikan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 3,691 nəfər yaşayır (1,035 ailə).
Uzuntala
Kəndlər rayonunda kənd.
Bələdiyyələr
Bəbir
və ya Qaplan —  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Bəzən qara piqmentli melanist bəbir də olur (Hindistanda). Afrikada (Böyük Səhradan başqa), Ön və Cənubi Asiyada, Azərbaycanda nadir hallarda (Lənkəranda və Naxçıvanda), Cənub-Qərbi və Cənubi Türkmənistan dağlarında, Tacikistanın cənub hissəsində və Ussuri ölkəsində sıx meşələrdə və dağlarda yaşayır. Ömrü vəhşi təbiətdə 10-11, qapalı yaşam şəraitində (zooparkda) 21 ilədək ola bilir. Əsasən, cütdırnaqlı heyvanları, quşları və gəmiriciləri ovlayır.
Etimologiya və tədqiqat tarixi
Qədimdə belə hesab edirdilər ki, bəbir şir və panterin hibrididir. Onun yunan mənşəli yun. λέων leōn (şir) və πάρδος pardos (erkək panter) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmiş λέωπάρδος leōpardos (leopard) adında bu öz əksini tapmışdır.
Bəbirin müasir adı Panthera pardus latınlaşdırılmış yun. πάνθηρ pánthēr sözündən əmələ gəlmişdir. Belə ki, παν "pan" (tam, bütün) və θηρ (heyvan) deməkdir. Belə bir fikir vardır ki, onun ilkin adı hind-iran mənşəli olmuş "ağımtıl-sarı və ya avazı" mənasını daşımış, sonralar yunanlaşdırılmışdır. . Bəbirin öyrənilməsində Felis pardus adlı "Systema naturæ" ilk elmi tədqiqat işi Karl Linneyə məxsusdur. 1929-cu ildən etibarən bəbir Panthera cinsinə aid edilmişdir. .
Filogenezi və təkamülü
Antropoloji qazıntıların molekulyar filogenetik və kladistik müayinələr sübut edir ki, növün yaranma mərkəzi Asiya qitəsidir.
Bəbirin əcdadı digər panter cinsindən olanların əcdadları kimi ümumi əcdaddan 11 milyon il bundan əvvəl ayrılmışdır. Antropoloji qazıntılar göstərir ki, müasir bəbirin əcdadı 3,8 million il əvvəl meydana gəlmişdir.
Müxtəlif üsullarla əldə edilmiş molekulyar filogenetik nəticələr göstərir ki, Panthera cinsli növlərin bir-birilə sıx qohumluğu var. Ümumi əcdaddan bəbir bir növ kimi pələng və irbisdən sonra, şir və yaquardan isə çox əvvəl formalaşmışdır.
Hesab edilir ki, bəbirin əcdadı Asiya qitəsində meydana gəlmiş və Afrikaya miqrasiya yolu ilə yayılmışdır.
Müasir bəbir isə təxminən 470 000—825 000 il öncə Afrikada formalaşmış və Asiyaya 170 000—300 000 il bundan qabaq yayılmışdır.
Dişlərinin quruluşu
Yaşlı bəbir digər pişikkimilərin nömayəndələri kimi 30 dişə malikdir. Yuxarı və aşağı çənələrdə hərəsində 6 kəsici, 2 köpək; yuxarı çənədə 3 ön çeynəmə (premolyar) və ya kiçik azı dişlər, 1 arxa çeynəmə (molyar) və ya böyük azı dişlər, aşağı çənədə isə 2 ön çeynəmə (premolyar) ya kiçik azı dişlər, 1 çeynəmə (molyar) və ya böyük azı dişlər yerləşmişdir. Diş düsturu:.
İzahı:
Yarımnövləri
Bəbir əsasən ləkələrinin yerləşməsi və rəng çalarına görə 27 yarımnövə ayrılır. Lakin DNT-loji tədqiqatlar əsasən 8, ya 9 yarımnöv təsdiq edilir. . İndoneziya-(Yava adaları) Hindistan, Pakistan, Nepal Şri-Lanka (Seylon) Rusiya-(Uzaq şərq), Şimali Çin, Koreya Yaxın Şərq, Qafqaz Ərəbistan yarımadası
Qara (melanis) Bəbir
Təbiətdə nadir hallarda qara rəngli bəbirlərə də rast gəlinir. Qara bəbirləri melanis yəni, qara piqmentləşmiş bəbirlər adlandırırlar. Dərisini qara rəngi monogenetik ressesiv əlamət olub, adi xallı bəbir valideynlərindən melanis bəbirlər dünyaya gələ bilir. Belə ki qara rəng daşıyan genlər xallı bəbirlərdə ressesivdir. Hər iki valideyndən alınan bu ressesiv genlər bir araya gəldikdə (rastgəlmə ehtimalına əsasən) onda bala qara rəngli ola bilir. Əlbəttə ki, bu ehtimal çox da böyük olmadığından qara bəbirlərə də nadir hallarda rast gəlinir.
Yaşayış yeri
Bəbir tropik və subtropik qurşaqların tipik nümayəndəsidir. O, dərin qar örtüyünə və soyuq iqlimə az uyğunlaşır. Uzaq şərqdə rast gəlinən bəbirlər əsasən qar örtüyü az və daimi olmayan yerlərdə yaşayırlar. Düşmənlərdən gizlənmək və şikarını güdmək üçün bəbirlərə ağaclar, qayalar, sərt yamaclı dərələr lazımdır.
Azərbaycanda bu heyvanlar Talış dağlarının sıx meşələrində, Kiçik Qafqazın meşəli və qayalı ərazilərində, Naxçıvanın sərt qayalıqlarında, yarğanlarda, daş uçqunluqlarında rast gəlinir. Çox vaxt bəbirin yayılması onun qidalandığı heyvanlardan asılıdır. Talış dağlarında onların qidasını cüyürlər, çöldonuzları, tirəndazlar (oxlu kirpilər), porsuqlar, Kiçik Qafqazda bunlardan başqa dağ keçiləri, Naxçıvanda isə həm də dağ qoyunlari təşkil edir. Qış aylarında bəbirlər dağların güney yamaclarında qarsız yerlərdə olur, istirahət etmək və şikarını güdmək üçün dərələrin dibində, daşların altında uzanır. Bəbirlər oturaq həyat tərzi keçirirlər. Yalnız gənc heyvanlar ailə dağıldıqdan sonra yeni ərazilər tapmaq üçün uzaqlara gedirlər.
Ran Ran Şou
Ran Ran Şou və ya Şao Jenlen (19 noyabr, 1907, Tsin imperiyası – 7 yanvar, 2014, Honkonq, Çin) — Honkonq mediamaqnatı, milyarder, mesenat, Ran Ran Şou mükafatının təsisçisi.
Bəbir
Yaşayış yeri
250px|thumb|right|İstirahət edərkən
Ran Ran Şou
Həyatı
19 noyabr 1907-ci ildə anadan olub. Şou adlı qardaşı ilə Shaw Organisation adlı beynəlxalq media şirkətini təsis edib və 1958-ci ildə onu Shaw Brothers adlı aparıcı Asiya kinostudiyasına çevirib. 1967-ci ildə dünyada ən iri teleşirkət olan TVB-ni yaradıb.
Bəbir
Yuvaları, müvəqqəti daldanacaqları
Yaşlı tənha bəbirlər yuvadan istifadə etmirlər. Onlar qayaların altında, uçqunluqlarda, dağların ətraf yaxşı görünən yerində istirahət edirlər. Pis havalarda bu heyvanlar küləkdən, yağışdan, qardan daldalanmaq üçün qapalı yerlərdə gizlənirlər.
Ran Ran Şou
Həyatı
Mesenatlıqla məşğul olmuş, xeyriyyə, tibbi və təhsil təşkilatlarına kömək etmişdir.
2002-ci ildə öz adına təsis etdiyi nüfuzlu elmi mükafatı "Asiyanın Nobel mükafatı" da adlandırırlar. Mükafatın həcmi bir milyon dollardır və riyaziyyat, astronomiya və tibb sahəsi üzrə verilir.
Bəbir
Qidalanması və ov etmə üsulları
250px|right|thumb|Uğurlu ov Bu yırtıcının qidalanması çox müxtəlifdir. O, bütün canlılara hücum edir, hətta leşlə də qidalanır. Onun əsas qidasını vəhşi cütdırnaqlı heyvanlar dağ keçiləri və qoyunları, nəcib maral, cüyür və çöldonuzu təşkil edir. Vəhşi cütdırnaqlılar çox olan yerlərdə bəbirlər ev heyvanlarına demək olar ki hücum etmir. Qida azlığından bəbirlər tirəndazlarla və ev heyvanları ilə qidalanmağa məcburdurlar. Tirəndaz ovlayarkən bəbirlər özləri də yaralanırlar.
Bəbir tülkülərə, çaqqallara, canavarlara, porsuqlara, xırda pişiklərə, siçanabənzər gəmiricilərə və quşlara da (kəkliklərə) hücum edir. Cütdırnaqlı az olan yerlərdə bu onların yaşamasına kömək edir.
Bu yırtıcılar ov edərkən iki üsuldan istifadə edirlər. Birinci halda onlar sakitcə ehtiyatla ətrafa boylanaraq şikarına yaxınlaşır, yerə sıxılaraq yavaş-yavaş sürünür və cəld sıçrayışla onun üstünə atılırlar. Bu cür ildırım sürətilə sıçrayarkən onun şikarı özünü itirir və kanara qaçmağa macal tapmır. Onun sıçrayışı uğursuz olduqda əlindən çıxmış şikarının dalınca düşüb onu izləmir.
İkinci halda bəbirlər heyvanların su içdiyi və ya keçdiyi yerlərdə pusquda durub gözləyir. Ötüb keçən heyvanın üzərinə 6–8 m olan sıçrayışla atılır.
Xırda heyvanları pəncəsinin zərbəsilə öldürür, irilərinin üzərinə sıçrayaraq əvvəlcə onları yerə yıxır. Şikarının buynuzlarından və təpiklərindən qorunmaq üçün boğazından tutaraq son nəfəslərinə kimi onu boğur. Yıxılmamış heyvanların boyunlarından dişləri ilə yapışır. Əlindən çıxmış heyvanı bəzən qovub çatır və ön pəncəsinin zərbəsilə yerə sərir.
İri qabanları ovlamaq xüsusi bacarıq tələb edir və bu işi yalnız təcrübəli bəbirlər bacarırlar. Az təcrübəsi olanlar qabana hücum edərkən ciddi zədələr alırlar. Tirəndazı ovlayarkən bəbirlər təhlükəli iynələrdən yayınmaq üçün həmişə bir müddət onun ətrafında fırlanır və nəhayət imkan düşən kimi pəncələri ilə ən zərif hissəsi olan başından vurub ölümcül hala salır.
Adətən bəbirlər ova tək çıxırlar. Nadir hallarda ana bəbiri balaları ilə və ya erkək bəbiri dişi ilə ova çıxmış görmək olar. Şikarını ovlayandan sonra bəbirlər qəniməti ilə birlikdə gizlənməyə çalışırlar. Bir dəfəyə bəbir 2-3 kq ət yeyir. Zooparklarda da onlara gündə bu qədər ət verirlər. Ac bəbirin bir dəfəyə bütöv bir cüyürü yeməsi məlumatı doğru deyildir. Yem olmadıqda bəbirlər 7-11 gün ac qala bilir və bu zaman aktivliyi itirmirlər.
Həyat tərzi və davranışı
200px|thumb|left|Azərbaycan ərazilərində yaşayan bəbir Azərbaycan ərazilərində yaşayan bəbirlər adətən toranlıq və ya gecə həyatı tərzi keçirirlər. Axşam toran düşəndə onlar ova çıxır və gecənin birinci yarısında, eləcə də səhər tezdən ov edirlər. Hava yağmurlu və soyuq olarkən onlar şikarlarını gündüzlər də təqib edirlər. Bəbir çox ehtiyatlı və gizlin həyat tərzi keçirir. Bu yırtıcı ehtiyatlı olsa da qorxaq deyildir. İnsan gördükdə qorxu hissini büruzə vermir. Əsas hallarda görünməz qalmağa çalışır və birinci olaraq hücum etmir. Adamla qarşılaşdıqda yavaş-yavaş kənarlaşır və hətta ona uğursuz atəş açdıqda belə qaçmağa tələsmir. Bəzi bəbirlər yaralandıqda və ya insanla qarşı-qarşıya gəldikdə həddən artıq aqressiv olurlar. XX əsrin 1980-ci illərində Qərbi Kopetdağda (Türkmənistan) 8 dəfə, Talış dağlarında və Naxçıvanda (Azərbaycan) isə cəmi 4 dəfə bəbirin insana hücumu hadisəsi baş vermişdir və bütün hallarda hadisənin səbəbkarı insan özü olmuşdur. Hər heyvanın öz fərdi sahəsi olur. Qərbi Kopetdağda bir erkək fərdin ərazisi 40-50 min, dişilərin isə 15-20 min hektara çatır. Bir erkək bəbirin fərdi sahəsində 2-3 dişi fərd yaşaya bilir.
Çox hallarda bəbirlər dağların ətəyi və dərələrin dibi ilə gəzirlər. Cavan fərdlər, yaşlı erkəklər və dişilər yalquzaq həyat tərzi keçirirlər. Bəbirlərin ailəsi yaşlı dişi fərddən və 2-4 baladan ibarət olur. Balalar 1-1,5 yaşlarında olanda bəbirlərin ailəsi dağılır.
Bəbir şahənə yeriyir, addımlarını yüngül və səssiz atır. Pəncələrindəki qalın tük yastığının olması və yeriyərkən öncə barmaqlarını yerə basmaqları onların addımlarını səssiz edir. Şikarının dalınca gedərkən bəbirlər hərdən yavaş, hərdən saatda 5 km sürətlə, bəzən dörd ayaq qaçır, sonra isə sürətini tam azaldır. O, yavaş hərəkət etdikdə başını aşağı salır, alt cənəsi isə sallanmış vəziyyətdə olur. Tez-tez dayanıb ətrafa baxır. Onun eşitmə və görmə qabiliyyəti çox güclüdür. Gecələr də yaxşı görməsi ona qaranlıqda sərbəst qaçmağa, sıçramağa və uğurlu ov etməyə imkan verir. Aylı gecədə gündüzlər olduğu kimi ehtiyatla davranır, açıq yerlərə çıxmır, ağacların, daşların kölgəsində daldalanır.
Bəbirin qoxu bilmə qabiliyyəti zəif inkişaf edib.
Bəbir balalarının ilk oyuncağı onların quyruğunun ağ ucu olur. Onu tutmaq üçün balalar saatlarca çalışırlar. Quyruğun hərəkəti yırtıcıların qarşılıqlı münasibətlərində xüsusi rol oynayır. Bu hərəkətlərə görə heyvanın əhvalı haqqında fikir söyləmək olar. Quyruğun sakitcə yan tərəflərə hərəkəti heyvanın həyəcanlandığından və sıçrayışa hazırlaşdığından xəbər verir.
Bəbir təmizkar heyvandır və pələngdən fərqli olaraq öz nəcisini əksər hallarda torpağa basdırır.
Çoxalması
Bəbirlərin cütləşməsi bütün il boyu müşahidə oluna bilər. Amma çox hallarda balaları yaz aylarında və ya payızın sonunda dünyaya gəlirlər. Cütləşmədə olan dişilər belləri üstə ağnayır, bellərini əyərək quyruqlarını qaldırır. Özünəməxsus səslər çıxarırlar. Bundan başqa onlar müvəqqəti olaraq qidalanmır və ya az yeyirlər. Bir dişinin arxasında bu dövrlərdə bir-birləri ilə rəqabət aparan (dalaşan) və bərk səslər çıxaran erkəkləri görmək olar. Hamiləlik dövrü 90-105, əsasən 92-95 gün çəkir, hər dəfə 2-4, əksər hallarda 1-2 balaları olur. Ölmüş balalarını ana bəbir adətən yeyir.
Balalarının böyüməsi və inkişafı
Balalar gözləri və qulaq dəlikləri yumulu və ya bağlı halda dünyaya gəlirlər. Bədənləri açıq qonur rəngli sıx uzun tüklə örtülü olur. Təzə doğulmuş balaların kütləsi 500-700 q, bədənlərinin uzunluğu isə 15 sm olur. 6-9 gündən sonra onların gözləri açılır. 20-ci gün üst kəsici dişləri, 42 gündən sonra isə bütün süd dişləri çıxmış olur. Daimi köpək dişləri bir yaşında olarkən çıxır. 12-15 günlük olanda balalar sürünməyə və hərdən ayağa qalxmağa başlayırlar.
Bir aylığında onlar artıq sürətlə qaçır, qayalara dırmaşır, 35 günlüyündə isə hərəkətləri daha elastik olur və onlar tullanıb düşürlər. İki aylıq balalar yuvadan çıxıb ətrafda oynayırlar. Bu dövrdə onlar xırda heyvanları çəyirtkələri, qurbağaları tutmağa çalışırlar. Bir şey ovladıqda onlar şikarını yeyir, əksər hallarda isə atırlar.
Ana balalarını 3 ay, bəzən isə 5-6 ay südlə bəsləyir. 6-8 həftəlik balalar artıq analarının gətirdiyi ətlə qidalanırlar. Beş aylıq balalar xırda heyvanları tutmaq üçün kifayət qədər cəld olurlar. Onlar ova gedən analarını müşayət edir və bütün hərəkətlərində ona oxşamağa çalışırlar. Bir yaşlı balalar yaşlı fərdlərdən çox kiçik görünsələr də, anaları ilə birgə artıq cütdırnaqlıları ovlayırlar.
Balaların 1-1,5 yaşı olanda analarından ayrılırlar. Bu prosses ananın yeni cütləşmə dövrünün başlanması ilə sürətlənir. Cütləşmə dövründə erkək fərd dişinin yanında yalnız dişi balanın olmasına imkan verir. Erkək balaları 3 yaşında ata bəbir analarının yanından qovur. Atılmış erkək balalar ilk dövrdə bir yerdə yaşayır və valideyn cütlüyünün izi ilə hərəkət edib onların qida qalıqlarını yeyirlər. Yaşlı bəbirlər ilin böyük hissəsini tək yaşayırlar. Yalnız cütləşmə, hamiləlik dövründə və balalar təzə dünyaya gəldikdə bu yırtıcılar bir yerdə olurlar. Balalar hələ gözüyumulu olduqda ana bəbir adətən erkəyi yanından qovur. Dişi balalar iki yaşında yetkinliyə çatırlar.
Azərbaycanda sayı
Bəbirlərin sayı Azərbaycanda sürətlə azalmış və yox olmaq təhlükəsindədir. Son tədqiqatlar göstərmişdir ki, Azərbaycanda onların yalnız 13-17 fərdi qalmışdır. Bunun əsas səbəbi vəhşi cütdırnaqlı heyvanların sayının azalması olmuşdur. Bəbirləri gözəl qiymətli dərilərinə görə də ovlayırlar.
Vəhşi Təbiəti Ümumdünya Mühafizə Fondunun (WWF) Azərbaycan nümayəndəliyinin xəbərinə görə ilk dəfə olaraq 2007-ci ildə Azərbaycan ərazisində təbii şəraitdə bəbirin fotoşəkilini çəkmək mümkün olmuşdur. Quraşdırılmış foto-tələlər Talış dağlarının şimal hissəsində bəbiri qeydə ala bilmişdir. Bəbir kadrda tam əks olunmasa da, bu Azərbaycanda bəbirin olmasına fotosübutdur.
Düşmənləri və rəqibləri
Hazırda Azərbaycanda bəbirin insandan başqa düşməni yoxdur. Ancaq onlar müxtəlif səbəblərdən ölə bilirlər. Bəziləri leysan yağışların selinə düşüb ölür. Amma əksər hallarda onlar qaçaq ovçularının (brakonyerlərin) qurbanı olurlar. Yaralanmış və ya tələyə düşmüş bəbirlər sonradan həlak olurlar. Tirəndaz ovlayarkən sonralar aldığı nekrozlaşan yaralardan da onlar tələf olurlar.
Azərbaycanda bəbirin rəqibləri canavar, vaşaq, kaftar və leşyeyən quşlardır. Ona görə də bəbir ovladığı heyvanı kolların arasına, ağacların üstünə və digər gizli yerlərə aparır.
Təbiətdəki rolu
Bəbir təbii ekosistemlərdə ekoloji piramidanın ən yüksək pilləsində durur. Ona görə də o, ekosistemdə gedən proseslərin tənzimlənməsində, onların davamlı olmasında xüsusi rol oynayır. Yırtıcılar xəstə və zəif heyvanları tutub yeməklə xəstəliklərin yayılmasının qarşısını alır, vəhşi cütdırnaqlıların sayını tənzimləyirlər. Otyeyən heyvanların sayını nizamlamaqla onların kütləvi surətdə artıb yem çatışmazlığından və yoluxucu xəstəliklərdən ölmələrinə imkan vermirlər. Beləliklə, bəbirlər təbiətdəki tarazlığın qorunmasında xüsusi rol oynayırlar. Cənubi və cənub-şərqi Asiyada, həmçinin Afrikada bəbirləri məhv etdikdən sonra məlum oldu ki, onların xeyri ziyanından dəfələrlə çox imiş. Bu yırtıcının sayı kəskin surətdə azaldıqdan sonra çöldonuzları və digər cütdırnaqlıların, həmçinin meymunların sayı intensiv olaraq artmağa başlamışdır. Onların tarlalara, əkin sahələrinə vurduqları zərər bəbirin maldarlığa vurduğu ziyandan xeyli çox olmuşdur. İranda muflonun sayının artması ot örtüyünün deqradasiyasına gətirib çıxartmışdir. O ərazilərə bəbir buraxıldıqdan sonra muflonların sayı nizamlanmış və bitki örtüyü bərpa olmuşdur. Bəzi ölkələrdə, məsələn Keniyada, bu yırtıcının sayını bərpa etmək üçün işlər aparılır.
Qorunma tədbirləri
300px|thumb|right|Adına buraxılmış marka Nadir növ kimi bəbir Azərbaycanın və Beynəlxalq Təbiəti Mühafizə İttifaqının Qırmızı kitabına daxil edilmiıdir. Nəsli kəsilməkdə olan növ kimi bəbir "yox olmaq təhlükəsində olan fauna və flora növlərinin beynəlxalq ticarətinə dair konvensiyanın" 1-ci əlavəsinə salınmışdır.
Zəngəzur silsiləsində Zəngəzur milli parkının, Şindan dağının ətəklərində isə Astara qoruğunun yaradılması bəbirlərin muhafizəsi yolunda atılmış ən mühüm addım olacaq.
Ancaq bəbiri yalnız qoruqlarda mühafizə etməklə iş bitmir. Onu rast gəlindiyi bütün yerlərdə qorumaq lazımdır. Bəbiri yox olmaq təhlükəsindən xilas etmək üçün ilk növbədə dağ meşələrində mal-qaranın otlamasını tənzimləmək, vəhşi cütdırnaqlıların sayını yaşadıqları arealda bərpa etmək, qaçaq ovçuluğa qarşı ciddi tədbirlər həyata keçirmək lazımdır. Bəbirlərin qorunub saxlanmasının əsas yolu onların təbii yem bazasının bərpa olunmasıdır. Vəhşi cütdırnaqlılar olmadığı halda bəbirlər ev heyvanlarına hücum etməyə məcburdurlar. Təbii yem bazası bərpa olunana qədər mal-qara sahiblərini bəbirləri məhv etməkdən yayındırmaq üçün digər iqtisadi tədbirlər hazırlanmalıdır. Mal-qara sahiblərinə dəyən ziyan kompensasiya olunmalıdır ki, onlar da öz növbəsində bu yırtıcını məhv etməkdən çəkinsinlər.
Təbiətdə rolu
Təbiətdə onun rolu böyükdür, bəbir xəstə və zəif heyvanları məhv edir.
Bəbirlərin dərisi xəz bazarında çox bahadır, buna görə də onlar brakonyerlər tərəfindən vəhşicəsinə öldürülür. XX əsrin 50-60-cı illərində bəbir dərisindən paltoların dəbdə olması Afrikada bəbirin sayını xeyli azaltmışdır.
Məhv olma təhlükəsi altında olduğuna görə bəbirlər Azərbaycan Respublikasının və MSOP-un Qırmızı Kitabına daxil edilib.
Rəmzlərdə
Bəbir qəddarlığı, aqressivliyi, qorxmazlığl, vəhşiliyi tərənnüm edir. Dərisindəki xallar gözü xatırlatdığına görə onu çox vaxt sayıq keşikçi də adlandırırlar. Çinlilərdə bəbir hünər və qəddar döyüşkən obrazı daşıyır. Xristianlarda bəbir şeytanı, günahı, iblisin ikinci üzünü və tamahkarlığı tərənnüm edir. Bəbir Qədim Misirdə ali tanrı Osirisin və yunanlarda isə tanrı Dionisin rəmzi sayılır.
Tətbiq olunmuş və lazımi mühafizə tədbirləri
Növün müasir arealı çərçivəsində yaşayış yerləri Türyançay Dövlət Təbiət Qoruğu, İlisu Dövlət Təbiət Qoruğunun Axar-baxar sahəsi, Korçay Dövlət Təbiət Qoruğu, Hirkan, Zəngəzur, Göygöl milli parkları, Zuvand, Ordubad, Qax, Korçay yasaqlıqlarında mühafizə olunur. Qida bazasının möhkəmləndirilməsi məqsədilə, Acınohur çölündə və ətraf ərazilərdə ceyranın, Hirkan Milli Parkında nəcib maralın tarixi arealını bərpa etmək, XMOTƏ-lər arasında ekoloji dəhlizlər təşkil etmək.
Hiroşi Ninomiya
(d. 13 fevral 1937) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 12 oyun keçirib, 9 qol vurub.
Meşəbaş
Meşəbaş — Azərbaycan Respublikasının Qax rayonunun Qax İngiloy inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Meşəbaş oyk., mür. Qax r-nunun Qax İngi- loy i.ə.v.-də kənd. Kürmük çayı dərəsindədir. Keçmiş adı Meşəbaşı olmuşdur. Oykonim meşə və başı (yəni yuxarısı, yuxan hissəsi) sözlərindən ibarət olub, “meşənin üstü, yuxansı” mənasındadır. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin əvvəllərində İlisu sultanı Sultan Əhmədxan Xəlilbəy meşəsinin üstündə Meşəbaşı adlı yerdə 20 ingiloy ailəsini məs- kunlaşdırması nəticəsində yaranmışdır. Kənd öz coğrafi mövqeyinə görə belə adlandınl- mışdır.
Çılpaq məmurlar
Çılpaq məmurlar (çin sadələşdirilmiş heroqliflərlə裸体官员, pinyin luŏtĭ guānyuán) — ailəsi ölkə hüdudlarından kənarda yaşayan, əmlakı da xaricdə yerləşən və ailə üzvlərinin adına qeydiyyata alınmış dövlət qulluqçularını bildirən Çin neologizmi. ÇXR İctimai Elmlər Akademiyasının qiymətləndirməsinə görə, çinli məmurların təxminən 40%-nin ailəsi və uşaqları Çinin qitədə olan ərazisindən kənarda yaşayır.
Əmlakın xaricə köçürülməsi və ailənin də ölkə hüdudlarından kənarda yaşaması məmurun mütləq rüşvətxor olmasının göstəricisi olmasa da, ÇXR hökuməti belə məmurları rüşvətə daha çox meyilli hesab edərək, onlara bəzi yüksək vəzifələri (məsələn, bəzi idarələrin rəisi və rəis müavini vəzifələri) tutmağa qadağan edir.
ÇXR-nın Kommersiya Nazirliyinin məlumatlarına görə, 1978–2003-cü illərdə Çindən qaçmış dörd min rüşvətxor məmur ölkədən 50 milyard dollara yaxın vəsait çıxara bilmişlər. Onların əksəriyyəti əvvəlcə ailəsini xaricə göndərir, daha sonra pulları köçürür və özləri dəölkəni tərk edirdilər.
Sayanoqorsk
Sayanoqorsk (1975-ci ilə qədər — Oznaçennoye kəndi) — Rusiya Federasiyası, Xakasiya Respublikasında yerləşən bir şəhər. Sayanoqorsk şəhər dairəsinin inzibati mərkəzidir. Ərazi və əhali baxımından bölgədə üçüncü yeri tutur.
Fiziki-coğrafi xüsusiyyətləri
Şəhər Yeniseyin sol sahilində, Abakandan 80 km cənubda, Yujsib üzərindəki Kamışta dəmiryol stansiyasından 45 km şərqdə yerləşir. Şəhər çöl zonasında, Kiçik Karak, Böyük Karak, Main, Çeryomuşki və Boqoslovka kəndləri ilə birlikdə dağ tayqası zonasında yerləşir. İqlimi kontinentaldır. İllik yağıntının miqdarı 250-300 mm arasında dəyişir. Yağıntı əsasən isti aylarda düşür. İyulun orta temperaturu: +18,6 ° C, yanvar ayının orta temperaturu isə −17.0 ° C-dir. Temperaturun + 10 dərəcədən çox olduğu 160 gün vardır.
Kinoteatrlar
Şəhərdə "İttifaq" kinoteatrı, "Sputnik" ticarət mərkəzində yerləşən 2 kinoteatr salonu vardır.
Muzeylər
Şəhərdə Sayanogorsk diyarşunaslıq muzeyi vardır. Muzey fondunda 28 900 ədəd ibtidai və ikinci dərəcəli eksponat saxlanılır. Bəzi eksponatlar "Antikalar" zalında və "Hərbi Şöhrət Zalında" daimi sərgilərdə təqdim olunur.
Kitabxanalar
Şəhərdə altı kitabxana vardır.
Təhsil
Şəhərdə 9 məktəb, bir lisey (keçmiş 7 nömrəli məktəb), Sayanogorsk Politexnik Kolleci, Sayanski İqtisadiyyat, İdarəetmə və İnformatika Kolleci var. Sibir Federal Universitetinin Sayano-Şuşensk filialı Çeryomuşki kəndində yerləşir.
Sənaye
Şəhərin əsas sənaye müəssisələri: Sayanogorsk Alüminium Zavodu - ilkin alüminium və onun əsasında ərintilərin istehsalı (1985-ci ildən);
Rusal Sayanal zavodu - alüminium folqa və onun əsasında qablaşdırma materialları istehsalı (1995-ci ildən);
"Müvəqqəti İstismar İdarəsi" ASC - sənaye dəmir yolu nəqliyyat müəssisəsi;
"FGC UES Xakasskoye PMES" Sibir filialı;
Promstroy MMC ;
Sayanmoloko zavodu.
Energetika
Sayano-Şuşenskaya Su Elektrik Stansiyası (1 dekabr hidraviqatorun 18 dekabr 1978-ci ildə istismara verilməsi),
Mainskaya su elektrik stansiyası.
Banklar
Sayanogorskda 12 kommersiya bankının ofisi fəaliyyət göstərir:
Asiya Sakit Okean Bankı,
Şərq Express kankı
Rosbank
Rusiya Kənd Təsərrüfatı Bankı
Sberbank,
Xakas Bələdiyyə Bankı,
Xoum kredit kankı,
Orta Asiya Bankı,
Poçt bankı.
Auqsburq
Auqsburq — Şvabiyanın paytaxtı Bavariyanın cənub-qərbindəki universitet şəhərciyi. Almaniyada Trirdən sonra ən qədim şəhər hesab olunur. 300.000 əhalisi olan, Bavariyada (Münhen və Nürnberqdən sonra) üçüncü böyük şəhərdir. Böyük elmi və sənaye mərkəzi; 1997-ci ildə, doqquz Avropa ölkəsinin qatıldığı yarışmada ən yaşıl şəhər seçilmişdir.
Adı
Şəhərin adı onun ilk adından — Augusta Vindelicorumdan gəlir, eramızdan əvvəl 15-ci ildə imperator Avqustun əmri ilə Druz və Tiberius tərəfindən hərbi düşərgə olaraq qurulmuşdur. Sonradan şəhər Roma vilayəti olan Retsiyanın mərkəzinə çevrildi və növbəti 400 il ərzində Romanın idarəçiliyi altında fəal inkişaf etdi və çiçəkləndi.
Yerləşməsi
Auqsburq Lex və Vertax çaylarının üzərində yerləşir. Şəhərin ən qədim hissəsi və cənub bölgələri şərqdəki Fridberq dik dağlıq əraziləri ilə qərbdəki yüksək arasında yaranan yüksək çəmənliyin ətəyinin şimalında yerləşir.
Auqsburq, «Auqsburq – Qərb Meşələri Milli Parkı» ilə həmsərhəddir. Bundan əlavə, şəhər özü yaşıllıqlarla zəngindir, bu səbəbdən 1997-ci ildə Auqsburq "Ən canlı və yaşıl şəhər" Avropa mükafatını almışdır. Şəhər Bavariyanın ən böyük meşə sahibidir.
Auqsburq "üç çayın şəhəri" adlanır. Lex, Vertax və Zinqolddan bəhs olunur. Lex əsas çaydır, Vertax Lexin bir qoludur, Zinqold Şərqi Allqoydan axır və Auqsburqda süni kanallar və yerli axınlar sisteminə axır.
Aqlomerasiyası
Auqsburq aqlomerasiyası şərqdən başlayaraq saat yönündədir: Fridberq ( Ayxax-Fridberq dairəsi), Köniqsbrunn, Ştadtberqen, Noyzes, Qersthofen (hamısı — Auqsburq dairələridir). Bütün əsas yaşayış məntəqələri, Augsburg'un qurulan ərazilərinə birbaşa bitişikdir.
Bundan əlavə, Relinq, Affinq, Kissinq, Merinq və Merxinq (hamısı —  Ayxax-Fridberq dairələridir), eləcə də Bobinqen, Qessertsxauzen və Didorf (hamısı Auqsburq dairələridir) ilə həmsərhəddir.
İqlimi
Auqsburq, Atlantikin rütubətli iqlimi və Lex vadisinin quru kontinental iqlimi arasında keçid zonasında yerləşir. Digər vacib amillər Alp və Tuna. Bütün bu amillərin təsirini nəzərə alaraq hava nisbətən qeyri-sabitdir.
Hava dövrləri: mülayim və çox soyuq olmayan qışlar və isti, lakin çox isti deyil. Qışda bitki örtüyünü qoruyan qar yanvar ayında düşür və martın ortalarına qədər qalır. Ən çox yağış yayın əvvəlində olur. Uzun quru dövrlər yayda və payızın əvvəllərində baş verir.
Orta illik temperatur təqribən 8.4 dərəcə, yağıntı 850 mm təşkil edir. 2003-cü ildə yayda temperatur 36,0 dərəcəyə çatdı, müşahidələrin başlanmasından bəri mütləq maksimum temperatur 27 iyul 1983-cü ildə qeydə alındı. Ən aşağı temperatur −28.2 °, 12 fevral 1929-cu ildə qeydə alındı.
Şiddətli fırtına Lex və Vertax bölgələrində daşqınlara səbəb olur. Bunun ən pis təsiri 1999-cu ildə, Vertaxda fırtına anbarları qırdı və bir çox məhəllə su altında qaldı.
Auqsburqda payız, Lex vadisindəki vəziyyətə görə tez-tez çox dumanlı olur. Bundan əlavə, Münhendən sonra Auqsburq Almaniyanın böyük şəhərləri arasında qar miqdarına görə ikinci yerdədir.
Ekologiyası
Şəhərdə çox sayda ağac və gül var, böyük bir botanika bağı var. 1997-ci ildə Auqsburq, doqquz Avropa ölkəsinin qatıldığı yaşıl şəhər uğrunda yarışmada qalib gəldi. Təmiz havaya çox əhəmiyyətli bir töhfə də şəhərin xeyli sayda şəxsi nəqliyyat vasitəsindən azad etdiyi yaxşı qurulmuş şəhər sərnişin nəqliyyat şəbəkəsi tərəfindən edilir. Onlar üçün, avtomobil yollarından şəhərə girişdə, ictimai nəqliyyat vasitəsi ilə istənilən yerə — avtobus və tramvayla tez gedə biləcəyiniz kəsişən dayanacaqlar var.
1996-cı ilin fevralında Auqsburq, Avropa şəhərləri Agenda-21 ittifaqına qoşuldu. Birliyin məqsədi: sənayeləşmiş şəhərlərdə 21-ci əsrin tələblərinə cavab verən ekoloji tədbirlər sistemini inkişaf etdirmək. Təkcə şəhər rəhbərliyi və şəhər bələdiyyəsi deyil, demək olar ki, bütün böyük ictimai, peşəkar və kilsə təşkilatları bu tədbirlərin müvəffəqiyyəti üçün xüsusi məsuliyyətdən öz paylarını götürdülər.
Karbonmonoksit tullantılarının azaldılması haqqında Konvensiya çərçivəsində, Avqsburqda Nəqliyyat İdarəsi, sənaye birlikləri və tikinti təşkilatlarının iştirakı ilə 70-dən çox tədbir keçirilir. Auqsburqda Almaniyada tanınan bir layihə fəaliyyət göstərir: səs-küy və havanın çirklənməsinə nəzarət üçün bir məlumat sistemi. Nəqliyyat, sənaye istehsalının və hətta idman və istirahət yerlərində qışqırıqların səs-küyü xüsusi miqyasda qiymətləndirilir və bu məlumatlar şəhərin hər yerindən toplanır. Königplatz havadakı ağır metalları da ölçür. Son 10 ildə bu göstərici 130-dan 105 ədədə enmişdir. Ölçmə stansiyalarından alınan məlumatlar səs-küy və hava çirkliliyi ilə mübarizə proqramlarının hazırlanması üçün əsasdır.
Auqsburqun su təchizatı sistemi 350.000 adama (şəhər və ətraf qəsəbələr) xidmət göstərmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. 10 il ərzində şəhərdə su sərfi gündə 200.000-dən 160.000 kubmetrə qədər azaldı. Bu iki səbəbə görə baş verdi: yeni texnologiyaların tətbiqi və suya qənaət proqramları. İstehlakın azaldılması, öz növbəsində, ildə 21 milyon kubmetr keçməklə çirklənmiş su təmizləyici sistemlərə yükü azaldır.
Ayrı-ayrı tullantı toplama sistemi son illərdə tullantıların emalının iqtisadi səmərəliliyini deyil, həm də bu prosesin ekoloji təhlükəsizliyi səviyyəsini kəskin şəkildə artırmağa imkan verdi. Xüsusi emala gedən çeşidlənmiş tullantıların miqdarı 50-100 faiz artdı və qalıqların miqdarı 10 il ərzində 60.000 tondan 45.000 tona qədər azaldı.
Çernoqorsk
Çernoqorsk — Rusiya Federasiyası, Xakasiya Respublikasında yerləşən bir şəhər. Eyni adlı şəhər dairəsinin inzibati mərkəzidir. Xakasiya Respublikanın paytaxtı olan Abakan şəhərindən sonra əhali baxımından ikinci ən böyükl şəhərdir: 75,067 nəfər. (2018).
Rusiya Federasiyası Hökumətinin 29 iyul 2014-cü il tarixli 1398 nömrəli “Tək sənaye şəhərlərinin siyahısının təsdiq edilməsi haqqında” qərarı ilə Çernoqorsk şəhəri “Rusiya Federasiyasının ən çətin sosial-iqtisadi vəziyyəti olan tək sənaye sahəli bələdiyyələri (tək sənaye şəhərləri)” kateqoriyasına daxil edilmişdir.
Coğrafiyası
Çernoqorsk Abakandan 16 km şimal-qərbdə, Minusinsk çökəkliyində, Abakan çölünün şimal kənarında, Podkuninski silsiləsindən cənubda yerləşir. Şəhərin şərq sərhədi boyunca Abakan çayının Yeniseyə qarışdığı yerdən şərqə təqribən beş kilometrə qədər olan P257 "Yenisey" federal magistral yolu uzanır.
Tarixi
Şəhərin tarixi 1907-ci ildə Vera Arsenievna Balandina tərəfindən təsis edilmiş kömür mədəninin işə salınmasından başlayır. Mədənin yanında iki daxma, çoxlu sayda qazma və bir xəstəxanadan ibarət Çernoqorski Kopi adlı işçi kəndi qurulur. 1930-cu illərə qədər kənddə mədən sənayesi məktəbi, mədəniyyət mərkəzi, uşaq bağçaları, məktəb açılır və su təchizatı həyata keçirilir. Sənaye müəssisələri arasında mədəndən əlavə mərkəzi elektrik stansiyası, mexaniki emalatxanalar, çörək bişirmə zavodu, kərpic zavodu, dülgərlik emalatxanası istifadəyə verilir.
20 yanvar 1936-cı ildə Çernoqorskie Kopi kəndi və Minusinsk kömür hövzəsinin bir neçə işçi kəndinin birləşməsindən sonra yaşayış məntəqəsi qəsəbə rəsmi status alır və Çernogorsk şəhəri adlandırlır.
SSRİ NKVD-nin ilk əmək düşərgəsi 1942-ci ildə Çernoqorskda meydana gəlir. 1953-cü ilə qədər şəhərdə fərqli həbs rejimi olan on bir düşərgə var idi və Memorial beynəlxalq cəmiyyətinə görə onlarda olan məhbusların sayı 12000-ə çatırdı. Məhkumların əməyi əsasən mədənlərdə istifadə olunurdu. İş növbələri 12 saat davam edir, suyun içində diz üstündə işləməli olurdular. Mexanizasiyanın səviyyəsi çox aşağı idi. 1955-ci ildə Çernoqorskda əmək düşərgə sistemi ləğv edilir.
1980-ci illərə qədər şəhər Krasnoyarsk ərazisinin sənaye mərkəzlərindən biri olur. Şəhərin əsas müəssisələri arasında bir neçə mədən, kəsik, ağac emalı zavodu, dəmir-beton məhsulları istehsalı zavodu var idi. Şəhərin iqtisadiyyatını yüngül və toxuculuq sənayesi müəssisələri təşkil edirdi: süni dəri fabriki, yunun ilkin emalı zavodu və s.
1990-cı illərdə dəmir-beton konstruksiyalar fabriki, İskoj fabriki, Sibir fabriki, Xakasski inşaat materialları fabriki (Şərqi Sibirdə ən böyük müəssisə), ağac emalı fabriki və digərləri fəaliyyətini dayandırır.
International Baccalaureate
International Baccalaureate Organization (IBO və ya IB; digər rəsmi dillərdə:  və ya BI;  və ya OBI) — 1968-ci ilində əsası qoyulmuş, Cenevrə qərargahı ilə, beynəlxalq təhsil vəqfi. IB sistemində 3-19 yaş arasında şagirdlər üçün dörd təhsil proqramı var.
Diplom Proqramı
Diplom Proqramı (abbr. IBDP) 16-19 yaşlı şagirdlər üçün iki illik təhsil proqramıdır. Bu günümüzdə IBDP ingilis, fransız və ispan dillərdə tədris edilir. Əvvəldən bütün fənlər ancaq ingilis və fransız dillərdə aparılırdılar. 1983-cü ildən bəri Diplom Proqramın fənləri ispan dilində də mövcuddular.
Əsas tələblər
IB Diplomu almaq üçün bir namizəd imtanlardan keçməkdən başqa üç əsas tələbələri də yerinə yetirməlidir:
Orta İllər Proqramı
Orta İllər Proqramı (abbr. MYP) 11-16 yaşlı şagirdlər üçün beş illik təhsil proqramıdır.
İbtidai İllər Proqramı
İbtidai İllər Proqramı (abbr. PYP) 3-12 yaşlı şagirdlər üçün təhsil proqramıdır.