cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dəniz
Haqqında
Dənizlər okeanın bir parçasıdır və onunla birbaşa və ya boğaz vasitəsilə əlaqələnir. Dənizlər qismən quru ilə, qismən də sualtı relyef yüksəklikləri (astanalar) ilə ayrılır və başlıca olaraq hidroloji rejiminə görə okeanın açıq hissəsindən fərqlənir. Dənizin əsas xüsusiyyəti okeanın ucqarlarında yerləşməsi və okeanla (bir və ya bir neçə boğazla) birləşmiş olmasıdır. Dünyanın ən böyük dənizləri Aralıq dənizi, Berinq dənizi, Karib dənizi, Filippin dənizi və s. sayılır. Onlardan ən böyüyü Flippin dənizidir. Duzluluğuna görə isə birinci yerdə Qırmızı dəniz durur. Dənizlər yerləşdikləri ərazi və ya sərhədlərinə görə üç yerə bölünüb:
Dəniz suyu
Dəniz suyunun əsasını duz və xloridlər təşkil edir. 1l dəniz suyunun tərkibində orta hesapla 35 qr. duz vardır. Dəniz suyunda duz dedikdə tərkibindəki minerallar nəzərdə tutulur. Dəniz duzunun əsasını xloridlər təşkil edir. Duzluluq temperaturdan, illik yağıntıdan, okean cərəyanlarından, ərazinin relyefindən, flora və faunadan, buxarlanmadan və günəşin düşmə bucağından asılıdır. Ekvatorial enliklərdə yağıntı çox olsa da temperatur yüksək olduğundan buxarlanma yüksəkdir. Ekvatorial enliklərdə suyun orta duzluluğu 34–35‰-dir. Rropik enkilərdə buxarlanmanın və temperaturun çox olması, eyni zamanda yağıntının az olması səbəbi ilə duzluluq daha çox- 36–37‰-dir. Trepik enliklərdə yerləşən qırmızı dəniz ən duzlu dənizdir(42‰).
Dənizin reqressiyası
Dənizin reqressiyası (regressio-geriyə hərəkət) - dənizin qurudan çəkilməsi. Qurunun qalxması, bəzən dünya okeanında suyun azalması (məsələn, qitə buzlaşması epoxalarında) nəticəsində baş verir. Qapalı hövzələrdə iqlim şəraitinin dəyişməsi (quraqlıq) təsiri altında suyun həcminin azalması ilə bağlıdır. Dənizin geri çəkilməsi nəticəsində əmələ gələn çöküntülərin kəsilişi aşağıdan yuxarıya doğru nisbətən dərin su çöküntü süxurların dayaz su süxurları ilə, məsələn, gillərin qumlarla, sonuncuların isə konqlomeratlarla əvəz olunması ilə səciyyələnir. Dənizin reqressiyası, adətən, kiçik irəliləmə və çəkilmələrin, sonuncunun üstünlüyü şəraitində baş verən proseslər sırasından ibarətdir.
Kayt Sin
Kayt Çin Tin Sin ( 5 dekabr 1994) — Honkonqlu üzgüçü. Kayt Sin Honkonqu 2019-cu ildə XVIII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında təmsil etdi.
Karyerası
Kayt Sin birinci dəfə Dünya Çempionatına 2019-cu ildə qatıldı. O, Kvanjuda baş tutan XVIII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında kişilər 5 km məsafəyə açıq hovuz üzgüçülüyü yarışlarında iştirak etdi. 58:21.6 saniyəlik nəticə ilə 49-cu yeri tutdu və yarışı başa vurdu.
Sioni kafedralı
Tbilisi Sioni kilsəsi şəhərin tarixi mərkəsində "Sionis Kuça" (Sioni küçəsi) adlı ərazsidə yerləşir və şərq fasadı Kür çayının sağ sahilinə baxır. Kilsə təxminən VI–VII əsrlərdə ina edilmişdir. O dövrdən etibarən kilsə dəfələrlə dağıntılara məruz qalmış və bərpa edilmişdir. Hazırkı kilsə binası XII əsrə aid olmaqla, özündə, XVII–XIX əsrdə edilmiş bəzi dəyişiklikləri də əks etdirir. 2004-cü ildə Müqəddəs üçlük kafedralının açılmasına kimi Sioni kafedralı əsas Gürcü pravoslav kilsəsi və Gürcüstan katolikos-patriarxının iqamətgahı olmuşdur.
Tarixi
180px|thumb|left|Kafedralda saxlanılan [[Müqəddəs Ninonun üzüm tənəyi xaçı Gürcü pravoslav kilsəsinin simvoludur.]] Müxtəlif gürcü xronikalarının məlumatlarına görə, hazırkı kafedralın yerində ilk kilsə binasının tikintisi V əsrdə çar Vaxtanq Qorqasalı tərəfindən sifariş edilmişdir. Yüz il sonra, təxminən 575-ci ildə İberiya knyazı I Quaram həmin kilsənin yerində yeni binanın inşasına başlamış, binanın tamamlanması isə III Adarnasenin hakimiyyəti dövrünə, təxminən 639-cu ilə təsadüf etmişdir. Əfsanəyə görə hər iki şahzadə kilsə ərazisində dəfn edilmişdir; lakin, onların məzarının burda olması ilə bağlı hansısa işarə tapılmamışdır. Bu erkən kilsə, Ərəblərin Gürcüstana yürüşü zamanı tamamilə dağıdılmış və onun yerində sonradan yeni kilsə binası inşa edilmişdir.
1112-ci ildə Qurucu Davidin göstərişi ilə qədim kilsənin xarabalıqları üstündə yeni kilsə binası inşa edilmişdir. Hazırkı kilsə binasının əsas memarlıq elementləri həmin dövrə aiddir. 1226-cı ildə Cəlaləddin Mənguberdinin Tbilisini ələ keçirməsi zamanı kilsənin günbəzi dağıdılmış və bina ciddi zədələnmişdir. Sonradan kilsə bərpa edilmiş, lakin, 1386-cı ildə Əmir Teymurun Tbilisini ələ keçirməsindən sonra yenidən dağıdılmışdır. Bundan sonra Sioni kilsəsi çar I Aleksandrın göstərişi ilə yenidən bərpa edilmişdir. XVII əsrdə şəhərin Səfəvilər tərəfindən ələ keçirilməsi zamanı kilsə yenidən dağıntılara məruz qalmışdır.
1657-ci ildə Tiflis yepiskopu Elise Saqinaşvili (1670-ci ildə vəfat edib) kilsənin günbəzini bərpa etdirmiş və onun strukturuna cənub kapellası əlavə olunmuşdur, lakin, qısa müddət sonra, 1668-ci ildə zəlzələ zamanı kilsə yenidən dağılmışdır. 1710-cu ildə Kartli regenti olan batonişvili (şahzadə) Vaxtanqın göstərişi ilə kilsənin günbəzi və onu əhatə edən qala divarları bərpa edilmişdir. Lakin, 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd şah Qacarın Tiflisi ələ keçirməsi zamanı kilsə yenidən dağıdılmışdır.
1850–1860-cı illərdə kafedralın interyerində ciddi dəyişikliklər edilmişdir. Belə ki, Rusiya rəssamı və general Qriqori Qaqarin (1810–1893) həmin dövrlərdə kilsənin divarlarında silsilə divar rəsmləri çəkmiş və bu zaman, kilsə divarlarını bəzəyən qədim freskolar itirilmişdir. Qərb divarını bəzəyən freskolar isə 1980-ci illərdə Gürcüstan rəssamı Levan Tsutskiridze tərəfindən çəkilmişdir.
Kilsənin daş ikonostası 1850-ci illərə aid edilir. O, 1795-ci ildə Ağa Məhəmməd şah Qacarın Tiflisi ələ keçirməsi zamanı yandırılmış qədim taxta ikonostasın yerinə hazırlanmışdır. Altarın sol tərəfində ucaldılmış Üzüm tənəyi xaçının IV əsrdə Qafqazda xristianlığı yaymış Kappadokiyalı xristian missioner Müqəddəs Ninoya aid olduğuna inanılır. Çar III Vaxtanq XIV əsrin əvvəllərində relikviyanı kilsəyə bağışlamışdır.
Gürcüstanın anneksiya edilməsi haqqında manifest Rusiya imperiyası tərəfindən Sioni kafedralında elan edilmişdir. 12 aprel 1802-ci ildə imperiyanın Gürcüstandakı baş komandanı Karl fon Knorrinq gürcü zadəganlarını kilsəyə toplamış və qərarı elan edilmişdir Bundan sonra zadəganlar ordu tərəfindən mühasirəyə alınaraq imperatora sədaqət andı içməyə məcbur edilmişlər. Razılaşmayanlar isə əsir alınaraq öldürülmüşdür.
SSRİ hakimiyyəti dövründə Sioni kafedralı fəaliyyətini davam etdirmiş və 1980–1983-cü illərdə qismən yenidənqurma işləri aparılmışdır.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Xaçvari təməl planı və şərq fasadında yerləşən poliqonal apsidaları ilə Sioni kafedralı orta əsrlər Gürcüstan kilsə memarlığının ən yaxşı nümunələrindən biridir. Kilsənin inşası zamanı istifadə edilmiş sarı tuf daşı Tbilisidən cənub-qərbdə yerləşən Bolnisi şəhərindən gətirilmişdir. Sadə həll edilmiş fasadlar minimum dekor elementlərinə malikdir. Kilsənin qərb divarında mələk və müqəddəslərin əhatə etdiyi böyük xaç qabartması vardır. On altı pəncərənin hər biri gözəl daş oyma nümunələri ilə çərçivələnmişdir.
Dəfnlər
Sioni kafedralında bir çox nüfuzlu şəxslər, o cümlədən XX əsrin nüfuzlu gürcü kilsə xadimləri, siyasi və iqtisadi xadim Giorgi Maisaşvili və başqaları dəfn edilmişlər:
ECFMG
Tibb Sahəsində Xaricdə Məzunlar üzrə Təhsil Komissiyası  - ABŞ və Kanada xaricində tibb təhsili alanların diplom uyğunluğu ilə məşğul olan təşkilatdır. .
Sertifikatın əldə edilməsi
ABŞ-də məhdudiyyətsiz tibbi lisenziyanı almaq üçün, tibbi rezidenturanı bitirmek şərtdir. Rezidenturaya daxil olmağın əsas yolu olmakdır. "Match" iştrakçısı olmak üçün xarici məzunlar ECFMG sertifikatini əldə etməsi şərtdir.
ECFMG sertifikatının eldə edilməsinin əsas iki şərti var:
Sayzo Sayto
Sayzo Sayto (24 sentyabr 1908 - 2004) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 2 oyun keçirib.
Anemone nemorosa
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Turac Teyyubqızı
Əliyeva Turac Teyyub qızı (Turac Teyyubqızı; ) — tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.
Həyatı
Turac Teyyubqızı 1989-cu il yanvarın 8-i Bakı şəhərində, Mərdəkan qəsəbəsində ziyalı ailəsində anadan olub. 2005-ci ildə Bakı şəhərində Namiq Axundov adına 1 saylı orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirərək Bakı Slavyan Universitetinin Azərbaycan filologiyası fakültəsinə, daha sonra Azərbaycan Dillər Universitetinin hazırlıq şöbəsinin ispan dili və ədəbiyyatı bölməsinə qəbul edilib. Hər iki təhsilini fərqlənmə diplomu ilə başa vuran T.Əliyeva Bakı Slavyan Universitetinin "Tərcümə problemləri" elmi-tədqiqat laboratoriyasında çalışıb.
Antik ədəbiyyat və ispan xalq qəhrəmanlıq eposuna dair elmi-tədqiqatlarına görə Respublikanın gənc tədqiqatçılarının konfranslarında dəfələrlə laureat olub.
Tərcümə fəaliyyətinə 2004-cü ildən başlayan T.Əliyeva dövri mətbuatda müxtəlif dillərdən etdiyi tərcümələrlə çıxış edir.
Eyni zamanda 2008-ci ildən etibarən praktiki jurnalist kimi fəaliyyət göstərir. BDU jurnalistika fakültəsinin müəllimidir (2012). Elmi araşdırma sahəsi televiziya və radionun semiotik kodlarıdır. Bu mövzuda dərslik müəllifidir. Eyni zamanda hazırda sosial məsuliyyət layihəsi olan, Barama İnnovasiya və Sahibkarlıq Mərkəzi tərkibində fəaliyyət göstərən və görmə əngəlli gənclər üçün kontent zənginləşdirilməsini nəzərdə tutan "Səslə kitab" və "Barama media" komandalarının rəhbərlərindən biridir.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Prezident təqaüdçüsüdür.
Brüsselləşdirmə
Brüsselləşdirmə (frans. bruxellisation, niderl. verbrusseling) — şəhərsalmada tarixi tikililərin kütləvi sökülməsi və əvəzində müasir binaların inşası ilə müşayət olunan şəhərlərin rekonstruksiyasına nizamsız yanaşma.
Termin 1960-1970 illərdə Brüsselin tarixi hissəsinin kütləvi uçurulması ilə əlaqədar alman Allgemeine Zeitung qəzetində işlənib.
Malxələf
Malxələf — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonu Malxələf kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Laçın rayonunun Malxələf kəndi Mığıdərə kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Malxələf kənd Soveti yaradılmışdır. 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsinin sonucunda imzalanan atəşkəs bəyanatının nəticəsində işğaldan azad olunur. 2022-ci ilin avqustunda Laçın dəhlizini əvəz edən Rusiya sülhməramlılarının nəzarətində olan Ermənistan və Dağlıq Qarabağ arasında yeni dəhlizdə yerləşir.
Toponimikası
Yerli məlumata görə, yaşayış məntəqəsini XIX əsrdə Cəbrayıl qəzasından olan Kürd Hacı adlı şəxsin oğlu Xələf ona məxsus olan mal pəyəsinin ətrafında saldığına görə belə adlandirılmişdir. 1933-cü ildə bu kənd Malikpəyə adlı icmanın tərkibində Malıxələf adı ilə qeydə alınmışdır.
Tarixi
Bu ərazi 2000-ci il dekabrın 14-də qəbul edilmiş Ermənistanın nüvə proqramının 4-cü maddəsində Ermənistanın nüvə zonalarına aid olunmuşdu.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Dəyirmanyanı suyunun (Həkəri çayının qolu) sahilində yerləşir.
Əhalisi
2006-cı ilin statstikasına görə kəndin əhali sayı 150 nəfər olmuşdur.
İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq olub.
Drumlinlər
Drumlinlər- (irl.drumlin) Moren materiallarından əmələ gəlmiş,uzunluğu 2.5 kilometrə qədər,eni 100-150 metr və hündürlüyü 5-25 metr olan uzunsov-oval formada təpələrdir.Drumlinlər adətən buzlaşma sahəsininin kənar hissəsində,uc morenlərin arxasında qrup halında yerləşmiş olur.
Bulbophyllum bontocense
(Bulbophyllum bontocense) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum bontocense növü Filippin üçün endemik növdür.
Malıbəy
Malıbəy — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonu Malıbəy kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.
Tarixi
Malıbəy kəndi Qarabağ yaylasındadir. Yaşayış məntəqəsi keçmişdə Malıbəyli adlanmışdır. Malı bəy kəndin əsasını qoyan təhməzli nəslinə mənsub ailələrin başçisi olmuşdur.
Malıbəy kəndi tarixi baxımdan hələ tədqiq edilməsədə bu ərazidə Azərbaycan arxeologiyasının çox nadir nümunələri gizlənir. Hələ sovetlər dönəmində günəşin daş üzərində ilk orjinal ibtidai rəsmi məhz bu ərazidən tapılmışdı. Bu ərazidə böyük sayda at, qoç fiqurları və digər müxtəlif bədii daş nümunələri və kurqanlar mövcuddur. Bu kənd ayrı-ayrı dövrlərdə Keşitaşf, Mağavuz və Qaraçorlu mahallarının tərkibində olmuşdur. Ermənistan Respublikası 1992-ci il işğalından sonra Malıbəy kəndini vəhşicəsinə talan edərək od vurulub yandırılıb.
Mədəniyyəti
Kənddə kustar üsulu ilə ip əyirilməsi, xalça toxunulması ənənəsi mövcuddur. Bir çox ailələrdə toxucu dəzgah (hana və yer hanası) var idi. Onlar hazırladıqları yun, pambıq iplərdən xalça, kilim, palaz, fərməş, xurcun, şəddə və digər məmulatlar toxumağı bacarırdılar. Palıddan və vələsdən xarratlar müxtəlif məişət əşyaları hazırlayırdılar. Qab-qacaq, o cümlədən təhnə, tabaq, nehrə, cəhrə, çanaq, qollu tərəzi, daraq (yun daramaq üçün), hana (xalça toxumaq üçün), yer hanası (şəddə, örkən toxumaq üçün) belə əşyalara misal ola bilər.
Coğrafiyası və iqlimi
Ermənistan Respublikası bu əraziləri işğal etdikdən sonra, Malıbəy kəndinin adını dəyişərək, Yiyernavank adlandırdılar. Malıbəy kəndi Zəngəzurun digər Xoznavar və Bayundur kəndləri ilə həmsərhəddir. Xoznavar suyu (kiçik çay) bu kəndin içərisindən axaraq Həkəri çayının Minkənd qoluna qovuşur. Malıbəy kəndi Minkəndçayın axarı ilə Sultanlar kəndindən 2 km məsafədə  çayın sağ sahilində yerləşir.
Əhalisi
Malıbəyin etnik tərkibi tamamilə azərbaycanlılardan ibarət olub. Əhalinin əsas məşğuliyyəti bostançılıq, bağçılıq və heyvandarlıq idi. Əhalinin yaşayış evləri qara damlardan və sonralar müasirləşən eyvanlı kənd evlərindən ibarət idi. Malıbəy kəndinin bütün dövrlərdə əhalisi azərbaycan türkləri olmuşdur.
2006-cı ilin statstikasına görə kəndin əhali sayı 550 nəfər olmuşdur.
İqtisadiyyatı
Malıbəy kəndinin təbii şəraitinin əlverişli olması yerli əhalinin həyat şəraitini yaxşılaşmasına hər zaman təkan vermişdir. Heyvandarlığın, əkinçiliyin inkişafı üçün bol suyu münbit torpağı, zonanın təbii şəraiti, əlverişli iqlimi olduğundan əhalinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq və əkinçilik olmuşdur. Heyvandarlıq güclü inkişaf edərək əsas sahələrdən birinə çevrilmişdir. Əkinçilik kəndin iqtisadiyyatında ikinci yeri tutur.
Əkinə yararlı sahələrdə buğda, arpa, vələmir və başqa dənli bitkilər becərilirdi. Təbii ot biçənəkləri burada heyvandarlığın inkişafı üçün əvəzedilməzdir.
Qafqaz albanları
Albanlar, Qafqaz albanları — Qafqaz Albaniyası dövlətinin əsasını qoymuş, azərbaycanlıların etnogenezində mühüm rol oynamış, qafqaz dil ailəsinə mənsub olan Zaqafqaziyanın yerli xalqı.
Tarixi
Alban etnosunun adı ilk dəfə e.ə. 331-ci ildə Əhəməni ordusu ilə Makedoniyalı İskəndərin ordusu arasında baş vermiş Qavqamel döyüşü ilə əlaqədar olaraq II əsr müəllifi Arrian tərəfindən çəkilir. Deyilir ki, Əhəməni ordusunda albanlar da vardı. E.ə. I əsrdə baş vermiş hadisələrlə əlaqədar bu etnosun məskun olduğu ölkə yunan və latın mənbələrində eranın əvvəllərindən başlayaraq Albaniya adlanır. Albaniya indiki Dağıstana mənsub Samur-Dərbəndarası bölgə, indi Ermənistana aid Göyçə və Zəngəzur bölgələri daxil olmaqla indiki Şimali Azərbaycan ərazisi əhatə edirdi. Lakin Azərbaycanın Kür çayının Arazla birləşdiyi yerdən Xəzərə qədərki hissəsindən cənubdakı inzibati rayonların (Saatlı, Sabirabad, Neftçala, Salyan, Biləsuvar, Cəlilabad, Masallı, Lənkəran, Lerik və Astara rayonları) ərazisi və Naxçıvan qədimdə Midiyaya, e.ə. IV əsrdən eranın VII əsrinə qədər Atropatenaya məxsus idi. Albaniya dövləti təxminən min il ömür sürmüş və ərəb işğalı nəticəsində VIII əsrdə süqut etmişdir.
Etnik mənşəyi
Albaniyada əhali müxtəlif dillərdə (I əsr müəllifi Strabona görə 26 dildə) danışırdı. Ona görə mənbələrdə alban etnonimi iki mənada işlənir: birincisi, Albaniya ölkəsində yaşadıqlarına görə bütün tayfaların ümumi adı kimi; ikincisi, bu tayfalardan birinin konkret etnik adı kimi, özünü adlandırması kimi. Prof. Q. Qeybullayev yazır ki, Albaniyada özünü Alban adlandıran bir tayfa yaşayırdı. Özlüyündə aydındır ki, bu tayfa ölkədə aparıcı rola malik idi. Əks halda ölkə onun adı ilə Albaniya adlanmazdı və sözsüz ki, çarlıq edən sülalə də bu tayfadan idi. Ümumi mənada alban adlanan digər tayfaların hərəsinin də etnik adı vardı.
Bir qrup alim (ermənişünas, qafqazşünas və iranşünaslar) A.Q.Şanidze, Q.A.Melikişvili , İ.M.Dyakonov , K.V. Trever , S. T.Yeremyan , A.P.Novoseltsev , Q. A.Klimov və Azərbaycan tədqiqatçıları İ. H. Əliyev,  F. Məmmədova albanlarının hamısını, o sıradan alban tayfasının özünün də Qafqazdilli olunduğunu hesab edirdilər.
Başqa bir qrup tədqiqatçılar, akademik Y. Yusifov, akademik  M. İsmayılov ,  Z. İ. Yampolski , Q. Qeybullayev  ,  K. Əliyev  ,   Ş. Kaya, M. Bala ,  F. Cəlilov , X. Xəlili isə albanları türk mənşəli tayfa hesab edirlər.
Albaniya tayfaları
Tədqiqatlar göstərmişdir ki, albanların, yaxud Albaniya tayfalarının hamısı yox, yalnız bir hissəsi, əsasən Dağıstanla həmsərhəd bölgələrdə yaşayan Dağıstandilli, alban etnik adını daşıyanlar, yəni alban tayfası və daha bir neçə tayfa türkdilli idi.
Albaniyanın şimal – qərbində, Dağıstan və Gürcüstan ilə sərhəd bölgədə bir tayfa V əsrdən başlayaraq gürcü mənbələrində her, onun yaşadığı mahal Hereti adlanır. Gürcü tədqiqatçıları bu tayfanın ümumi mənada albanlar olduqlarını təsdiqləyirlər. Müəyyən edilmişdir ki, Herlər indiki Dağıstandilli qrızların və haputluların ulu əcdadlarıdır, onlar özlərinə indi də "hər" deyirlər.
Alban tarixçisi Musa Kalankatlının Alban tarixi əsərində Albaniyanın şimal – qərbində bir əyalət Xeni adlandırılır. Xınalıq kəndinin adı həmin əyalətin adını əks etdirir, lakin xınalıqların ulu əcdadları V əsrə aid bir mənbədə albanlarda bir tayfanın adı kimi qeyd etdiyi qat tayfasıdır, xınalıqlılar özlərinə indi də kət deyirlər.
Alban tarixində və V- VII əsrlərə aid qədim mənbələrdə həmin bölgədə yaşayan lpin (lbin), silv və ciqb tayfalarının adları çəkilir. Lbinlər avarların Albaniyada yaşayan hissəsinin, silvlər Dağıstanda yaşayan hissəsinin etnik adlarıdır; civblər isə indiki saxurlardır, onlar özlərinə indi də yixbı deyirlər.
Albaniyanın şimal – şərqində V-VII əsr mənbələrində çoxlu tayfaların yaşaması qeyd olunmuşdur: xaçmatak, qluar, maskut, xursan, çul, tavaspar, ləg və b. Bu tayfalardan tavasparlar (tabasaranlar) və ləglər indiki ləzgilərin əcdadlarıdır. İlk dəfə ləg formasında ləzgilərin adı I əsr müəllifi Strabonun əsərində çəkilir. O yazır ki, albanların qonşuluğunda ləglər yaşayır. Qədim mənbələrdə ləzgilər haqqında məlumat çox azdır. İlk dəfə olaraq IX əsrə aid ərəb mənbəində Samurdan şimalda Ləkz ölkəsi qeyd olunur. Ləzgilərin IX əsrdə Samur üstündə Mixyar adlı qalası vardı.
Albaniyada İrandilli tayfalar da yaşamışdır. Eranın III – IV əsrlərindən tatların ulu əcdadları burada məskun idi. Tat adını bu etnosa qədim türklər vermişlər, mənası da oturaq, əkinçi deməkdir. Tatlar heç vaxt köçəriliklə məşğul olmamışlar. Səlcuq oğuzları Cənubi Azərbaycanın yerli, oturaq, türkdilli əhalisini tat adlandırırlar. Parslar isə Balaxanı və Suraxanının qədim sakinləridir. Dağlıq Şirvanda və Quba rayonunda Rusta, Afurca, Xaltan, Varna, Avaxil və b. İranmənşəli toponimlər müasir tat dilində deyildir, lakin qədim fars dili ilə aydınlaşdırılır. IV- VI əsrlərdə Beşbarmaq, Gilgilçay, daha sonra Dərbənd sədlərinin çəkməsilə əlaqədar olaraq Sasani şahları Xızı, Dəvəçi və Quba rayonlarındakı tatları və Dərbənd bölgəsindəki yəhudiləri İrandan köçürtmüşlər. Məsudi yazır ki, Ənuşirəvan əl Bab və – l Əbvab adı ilə tanınmış bu şəhəri, onun quru, dəniz və dağlarda uzanmış səddini tikdirdiyi zaman, müxtəlif xalqları və onların hökmdarlarını buraya köçürtdü.
Özlərini alban adlandıranlar qədimdə Atropatenada da yaşayırdı. Strabon albanların bir hissəsinin Midiya dağlarında yaşadığını yazmışdır. Prof. Q. Qeybullayev qeyd edir ki, Midiya dağlarında eradan əvvəl (Strabonun bu məlumatı er. əv. IV-III əsrlərə aiddir) heç bir Dağıstandilli tayfa yaşaya bilməzdi. Toponimlər əsasında alban tayfasının Ermənistanda, Gürcüstanda və Dağıstanda (Dərbənd zonasında) yaşaması da müəyyən edilmişdir.
Şəxslərin adları
Oroys – E.ə. I əsrdə Alban çarı. Adın bu formasını Plutarx yazmışdır. Appian bu adı Oroz, Oriz, Dion Kassi isə Oris kimi qeyd etmişdir. Əsl forması Appianın qeyd etdiyi Orozdur ki, bu da əslində Oruz, yaxud Uruz adının fonetik şəklidir. Türkcə xoşbəxt əlamət, xoş nişanə, qismət, nəsib, xoş güzəran, sağlamlıq, sərvət, var-dövlət mənalarında olan orəz, oraz, orıs, ırıs, oruz sözündəndir. Firdovsinin Şahnaməsində Alp Arus (Alp Ər Tunqanın oğlu), Kitabi Dədə Qorqudda Uruz, XII əsrdə Orta Asiyada Uruzbək, Çingizxan dövründə qırğız inallarından biri Urus, Qırğız sultanlarının banisi Urusxan, XIV əsrdə Orta Asiya xalqlarının hakimi Orusxan (Qazaxıstanda Aq Orda xanı – 1361 – 1380) və b. şəxs adları ilə müqayisə olunur.
Kozis – Oruzun qardaşının, Alban sərkərdəsinin adı. Latın dilinin fonetikasına uyğun şəkildə verilmiş bu adın əsl forması məlum deyil. Güman ki, türk dillərində Kozik ulduzu adlanan ulduzun adındandır (məsələn, qırğız dilində qütb ulduzu Altın kozık, Oğlaq bürcü Təmir kozik adlanır). Oğuznamənin uyğur variantında Kazuk şəxs adı vardır. Monqollarda və türklərdə Kuçuk şəxs adı da kozik sözünün fonetik formasıdır.
Zober – E.ə. I əsrdə, Alban çarının adı. Yunan və latın dillərində ç, c, ş səsləri olmadığına görə, güman ki, adın başlanğıcındankı z səsi əslində ç yaxud ş səsini ifadə edir. Lakin bu səs köklü s da ola bilər. Bir sıra türk dillərində çəpər (lakin xakasca sibət, başqırdca səbər, monqolca tsəbər, buryat-monqolca səbər) təmiz, gözəl qayda-qanunu sevən, intizamlı, ehtiyatlı, vicdanlı, nəcib, düz sözündəndir. Türk dillərində çəbər, çəvər, şəvər formalarında olan bu söz çoxmənalıdır. Məsələn, qırğızca çəbər – mahir, mərhəmətli, cəld, diribaş, zirək, çevik, fəndgir, qazaxca şəbər – usta‖, uyğurca çəvər – mahir, başqırdca sibər – qanışirin, suyuşirin, məlahətli, cazibəli, xakasca səbər – səliqəli, türkməncə çəpər – gözəl və s. mənalarındadır. Er. əv. V əsrdə sak çarı Sabar, hun Kuturqur tayfasının xanı (559-cu il) Zaberxan, VII əsrin ikinci yarısında Şərqi Türk xaqanlığında Şibir xaqan, VIII əsrdə türk bolqarların çarı Sabar, IX əsrdə Arsakda hakim Savar şəxs adları ilə eynidir.
Aran – I əsrin ortalarında Alban çarının adı. Türkcə erən, ərən – şücaətli, cəsur döyüşçü, mərd oğul, qoçaq, qüvvətli sözündəndir. Qeyd etmək lazımdır ki, ərən – döyüşçü sözü hələ er. əv. III minillikdə şumer dilində vardı. III əsrdə hun xaqanlarından Eran (bu ad V əsrə aid qədim erməni mənbəində qeyd olunub), XVIII əsrdə Xivə xanlığına aid sənədlərdə Aran-Qazi və b. şəxs adları ilə müqayisə olunur.
I əsrdən IV əsrədək bəzi Alban çarlarının adları məlum deyil. Alban tarixçisi yazır ki, kitablar və Bibliyanın hissələri yandırıldığına görə (VIII əsrin əvvəlində Alban kilsəsi Ərəb xəlifəsinin əmri ilə erməni kilsəsinin tabeliyinə verildikdən sonra erməni kilsə başçısı İlyanın sırıncamı əsasında alban dilində yazılmış kitablar yandırılmış, yeşiklərə doldurularaq Tərtərçaya atılmışdırQeybullayev 94, Məmmədova 93). Albanların bu əsrlərdəki çarlarının adları bilinmir Alban tarixi, I kitab, 8-ci fəsil.
Urnayr – IV əsr, Alban çarının adı. Türkcə orun – taxt – tacda oturan, hakimiyyət sürən və ər – kişi, igid, döyüşçü sözlərindəndir. Bu adın birinci komponentini qədim türkcə urunq – təmiz, saf, nəcib, alicənab, əsilzadə sözündən (nq qovuşuq səsinin n səsinə keçməsilə) ibarət olduğunu da gumanedilir. Adın sonunu təşkil edən "ər" sözünün "ayr" kimi yazılışı türk dillərindən qədim erməni dilinə keçmiş (lakin erməni tədqiqatçıları bunu bilərəkdən danınırlar və "ər" sözünü Ari – farsları əcdadlarının adını bildirən Ari etnonimi ilə bağlayırlar) "ər" sözünun "ayr" kimi tələffüzündən irəli gəlir. XVIII əsrdə Xivə xanlığına aid sənədlərdə Orunbəy şəxs adı ilə müqayisə edilir.
Asay – IV əsrdə Alban çarının adı. Türkcə as – iltifat, mərhəmət, nəvaziş, əziz sözündən və "ay" şəkilçisindəndir. Alban tarixində Mehranilərdən (Cavanşirin mənsub olduğu nəsildən) Varaz Tridatın oğlanlarından biri də qədim ermənicə yazılışda İsay (Esay, Asay adının şəkli) kimi qeyd olunmuşdur. Asay və Esay şəxs adları Orta Asiya və Volqaboyu türk xalqlarında geniş yayılmışdır: azərbaycanlılarda Azay, ruslarda Aseev, ermənilərdə Esayan, gürcülərdə Esadze və. b. IX əsrdə Arsakda xristian albanların hakimi Esay Stepannos (ərəb mənbələrində İsa ibn İstifanus), XVII əsrdə Alban xristian tarixçisi Esay Əsən Cəlalın adları ilə müqayisə olunur.
Mate – V əsr, Albaniyanın Bərdə mahalının xristian ruhanisinin adı. Türkmənşəli Mete adının qədim ermənicə yazılış formasıdır. Er. əv. III əsrdə Hun imperiyasının əsasını qoymuş Mete (209 – 174) xaqanın adı ilə eynidir. Türk dillərindəki matı – gözəl, vicdanlı, sədaqətli, səmimi, doğruçul, yaxud matı (batı) – mətin, qüvvətli, möhkəm sözündəndir.
Manas – V əsrdə Qəbələ şəhərinin yepiskopunun adı. Geniş yayılmış türkmənşəli adlardandır. Oğuznamənin Altay variatında Alp- Manaş, qırğızların Manas dastanında Manas şəxs adları ilə müqayisə olunur. Türkcə manq – bahadır, döyüşçü sözü və as şəkilçisindən ibarətdir.
Vaçe – V əsrdə Alban çarının adı. Türkcə (əsli irancadan) vaç – haqqı ödəyən sözündəndir. Soqd dilində pac – oruc tutmaq və Vaçaq – oruc sözlərindəndir. Qədim türklərdə Vaça şəxs adı ilə müqayisə olunur.
Həsən Cəlal – XII əsrdə Qarabağın dağlıq hissəsində xristian albanların Xaçın knyazının adı. Ermənicə epiqrafik abidədə Hasan Calal kimi yazılmışdır. Bu adın Cəlal hissəsi orta əsrlərdə geniş yayılmış ərəbcə Calal- üd Dövlə titulunun qısaldılmış formasıdır. Prof. Q. Qeybullayev qeyd edir ki, "hakimin əsl adı isə Əsəndir, lakin ermənicə adın əvvəlinə h səsi əlavə olunmuş və ə səsi olmadığına görə Hasan kimi yazılmışdır. Tarixçilərimiz isə bu kişinin adını indiyədək ermənicədən ruscaya Qasan, Xasan, ruscadan azərbaycancaya Həsən kimi çevirib yazırlar. Beləliklə, türkmənşəli Əsən şəxs adı (türkcə əsən – sağlam, gümrah sözündən) ərəb mənşəli Həsən adı ilə eyniləşdirilmişdir, halbuki albanların xristian hissəsinin hakiminin, ərəblərin və islamın qatı əleyhdarının adı ərəbcə ola bilməzdi. Lakin Hambarsumyan kimi tələffüz edilən və yazılan adı erməilər heç də rusca Xambarsumyan, yaxud Qambarsumyan yox, Ambarsumyan yazırlar və düz də edirlər." Əsən Calalın babasının adı da Əsən olmuşdur və ermənicə o da Hasan yazılır. Gəncəsər monastırında (1216 – 1238-ci ildə tikilmişdir) 1240 – cı ilə aid kitabədə Əsən Calalın Vaxtanqın oğlu, böyük Hasanın nəvəsi Hasan Calal adlanmasından görünür ki, onun babası da Əsən adlanmışdır. Aydındır ki, həmin Əsən də ərəbcə Həsən adından ola bilməzdi. Deməli, qədim ermənicə yazılışda şəxs adlarının və toponimlərin əvvəlinə h səsi artırılma olduğu nəzərə alınmalıdır. Erməni mənbələrində indiki Aterk – Haterk, Aran-Daş – Hrandaş, Aran – Hran və s. kimi yazılmışdır. Əsən sözü şəxs adlarında alban Sanesan şəxs adında öz əksini tapmışdır. Antik müəllif Dion Kassiy Şimali Qafqazda Azık (Yazıq) tayfasının başçısının adını Zantik kimi yazmışdır. Yazıqları iranmənşəli tayfa hesab edən tədqiqatçılar Zantik şəxs adı üstündə çox çalışmış, lakin onu İran dilləri vasitəsilə izah edə bilməmişlər. Halbuki bu şəxs adı türkcə əsən, əzən – sağlam, gümrah sözü və -tık (-lık) şəkilçisindən ibarətdir. Lakin antik müəllif adın başında duran e və ya ə səsini yazmamış, yaxud onu məlumatçısının tələffüz etdiyi kimi qeyd etmişdir. Əsən Calalın adı erkən orta əsrlərdə uyğurlarda Asan, Asan-tiqin, XIII əsrdə monqollarda Esen-Buqa, Esen- Teymur, Əsən, – Tuqay və b., XIV əsrdə Bulqar xanı Asan adı ilə müqayisə olunur.
Səhl ibn Sunbat – Sunbat adının (danışıqda n-m əvəzlənməsinə görə) fonetik formasıdır. IX əsrdə Babəki tutub ərəb sərkərdəsi Afşinə təslim edən Sisakan çarı Səhl ibn Sunbatın adı ilə müqayisə olunur. Türkcə sun – gözətçi, keşikçi və bat – mətin sözlərindəndir.
Toponimləri
Mənbələrdə Albaniya ərazisində çoxlu yer adları çəkilir. II əsr müəllifi Klavdi Ptolemey Albaniya ərazisində 29 yaşayış məntəqəsi və 5 çay adını çəkir. Bu toponimlərin mənşəyi haqqında geniş ədəbiyyat var, lakin demək olar, heç birinin mənası açılmamışdır. Pqof. Q. Qeybullayev isə onun göstərdiyi Sanua, Qelda, Alam, Baruka, Tabilaka və İobula toponimlərini müvafiq olaraq Albaniyanın Xeni, Qelavu, orta əsrlərdə Olom, Ulam və müasir Berikey (Dərbənd rayonunda), Tövlə (Qəbələ rayonu) və Balakən adları ilə qarşılaşdırır. Maraqlıdır ki, Ptolemey Sioda toponimini Kürlə Arazın birləşdiyi yerdə (təxminən indiki Cavad kəndinin yerində) qeyd edir. Ehtimal ki, bu toponim Suv-ada çayların qovuşduqları yürdə üç tərəfdən su ilə əhatə olunan ada formalı yer sözüdür və Suada toponimi zaman keçdikcə Cavad formasını qəbul etmişdir. Ptolemeyin qeyd etdiyi Alban, Qelda, Kamexiya, Osika və Tilbida toponimləri müvafiq surətdə Albaniyanın Alban, Gel, Şamake, Şaka və Silb tayfalarının adlarını əks etdirir. Ptolemeyin qeyd etdiyi Alam toponimi türkcə olam, olom keçid sözündən ibarətdir. İori və Alazan çaylarının qovuşuğunda orta əsrlərdə Olom toponimi vardı.
Albaniya toponimlərinin çoxu Musa Kalankatlının Alban tarixində qeyd edilmişdir. Lakin tədqiqat göstərmişdir ki, bu mənbədə göstərilən yer adlarını iki qismə ayırırlar: Albaniyada yaşamış tayfaların adlarını əks etdirənlər; yerin müsbət və mənfi relyef formalarını bildirən sözlərdən ibarət adlar. Birinci qrupa Habant, Arajank, Arandjinak, Aranrot, Qarqar, Qoroz, Kanqark, Kolb, Kolt, Medz-Arank, Medz-Kolmank, Pazkank, Trtu, Tuçkatak, Çol, Çur, Xarqlank, Xunanakert və s. aid edilir. Bu toponimlərin Albaniyada yaşayan türkmənşəli Abant, Araz, Aran, Qarqar, Gorus, Kəngər, Kol (Kul), Çol (Çul), Peçeneq, Tərtər, Katak, Xun (Hun) tayfalarının adlarını əks etdirir. Albaniyanın Lpink, Lubnas, Hereti və Xeni toponimləri isə Dağıstanmənşəli tayfaların adlarını əks etdirir.
İxtiyarabad
İxtiyarabad— İranın Kirman ostanının Kirman şəhristanının Mərkəzi bəxşində şəhər. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 7,513 nəfər və 1,827 ailədən ibarət idi.
Kouadio-İves Dabila
Kouadio-İves Dabila (1 yanvar 1997-ci ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Lill klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Kot-d'İvuar futbolçusudur.
Monako
Dabila öz peşəkar karyerasında debütünü Monako klubu ilə 26 aprel 2017-ci ildə etmişdir. O, 60-cı dəqiqədə Andrea Raggi ilə əvəz olunmuşdur. Həmin görüşdə Monako Fransa Kubokunun yarımfinal mərhələsində Pari Sen-Jermenə 5-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur.
İslamın tarixi
İslam tarixi İslam sivilizasiyasının siyasi, sosial, iqtisadi və mədəni inkişafı ilə bağlıdır. Əksər tarixçilərİslamın eramızın 7-ci əsrinin əvvəllərində Məkkə və Mədinədə meydana gəldiyinə inanırlar. Müsəlmanlar İslamı, Adəm, Nuh, Musa, Davud, Süleyman və İsa kimi İbrahim peyğəmbərlərin ilkin inancına, Allahın iradəsinə təslim olmaq kimi qəbul edirlər.
Ənənəvi hesablara görə, İslam peyğəmbəri Məhəmməd 610 -cu ildə yaxınlaşan qiyamət günü ilə müsəlmanların ilahi vəhy qəbul etdiklərini qəbul etməyə, bir Allaha təslim olmağa və yoxsulların qayğısına qalmağa başlayır. Məhəmmədin mesajı bir ovuc ardıcıl ( əshab ) qazandı və görkəmli şəxslərin Məkkə de artan müqaviməti ilə qarşılaşdı. 622-ci ildə nüfuzlu əmisi Əbu Talibin ölümü ilə müdafiəsini itirdikdən bir neçə il sonra Yəsrib şəhərinə (indiki Mədinə) hicrət etdi.
Əməvi xilafəti eramızın 8-ci əsrində İberiyadan Hind çayına qədər uzandı. Əməvi və Abbasi xəlifəlikləri, Fatimilər, Səlcuqlar, Əyyubilər və Məmlüklər kimi dövlətlər dünyanın ən nüfuzlu dövlətləri arasında idi. Samanilər, Qəznəvilər və Qurilər tərəfindən qurulan farslaşmış imperiyalar texnoloji və inzibati inkişafa töhfə verdi. İslamın Qızıl Dövrü bir çox mədəniyyət və elm mərkəzinin inkişafına səbəb olmuş, mühüm alimlər, astronomlar, riyaziyyatçılar, həkimlər və filosoflar yetişdirmişdir.
13-cü əsrin əvvəllərində Dehli Sultanlığı Hindistanın şimalını fəth etdi, Anadolu Səlcuqlu Sultanlığı və Artuklular kimi türk sülalələri isə 11-12-ci əsrlərdə Anadolunun böyük hissəsini Bizans İmperiyasından aldılar. 13-14-cü əsrlərdə monqol basqınları, Teymur və Qara Ölüm itkisi İrandan Misirə qədər İslam dünyasının ənənəvi mərkəzlərini xeyli zəiflətdi. Sonrasında Teymurilər İntibahı, Qərbi Afrikada Mali İmperiyası və Cənubi Asiyada Benqal Sultanlığı kimi böyük qlobal iqtisadi güclər meydana çıxdı. Müsəlman Morosun Siciliya Əmirliyi və digər İtaliya ərazilərindən qovulmasından və əsarət altına alınmasından sonra İslam İberiyası Rekonkista zamanı tədricən xristian qüvvələri tərəfindən ələ keçirildi. Erkən müasir dövrdə İslam Barıt Dövrü dövlətləri - Osmanlılar, Moğollar və Səfəvilər dünya gücləri kimi meydana çıxdılar.
19- və 20-ci əsrdə müsəlman dünyasının böyük hissəsi Avropa Dövlətlərinin təsiri və ya nəzarəti altına düşdü. Son iki əsrdə müstəqillik əldə etmək və müasir milli dövlətlər qurmaq sə'yləri Fələstin, Kəşmir, Sincan, Çeçenistan, Mərkəzi Afrika Respublikası, Bosniya və Myanma kimi münaqişə bölgələrində, eləcə də bu günə qədər əks olunan problemlərdə parçalanmaları artırıb. Neft bumu Körfəz Əməkdaşlıq Şurasının Ərəb Dövlətlərini sabitləşdirdi və onları kapitalizmə, azad ticarət və turizmə yönəlmiş dünyanın ən böyük neft istehsalçı və ixracatçılarına çevirdi. thumb|180x180px| Səna əlyazmaları. [[Ultrabənövşəyi şüalanma|Ultrabənövşəyi şüalarla görünən “alt mətnlər” bugünkü Qurandan çox fərqlidir. Gerd R. Puin bunun inkişaf edən mətn demək olduğuna inanırdı.  Bənzər bir ifadəni "Lorens Konrad" Məhəmmədin tərcümeyi-halı üçün istifadə edir. Çünki onun araşdırmalarına görə, hicri ikinci əsrə qədər İslam elmi Peyğəmbərin doğum tarixinə 85 il müxtəliflik göstərmişdi.]] thumb|350x350px| 622-750-ci illər arasında [[İslam Dövləti ]]
Zaman qrafiki
Aşağıdakı qrafik Birinci Dünya Müharibəsindən əvvəl İslam dünyası üçün təxmini vizual bələdçi kimi xidmət edə bilər. Digər mühüm tarixi güc və mədəniyyət mərkəzlərinə Ərəbistan, Mesopotamiya, Fars, Levant (müasir Suriya, Livan, İordaniya və İsrail/Fələstin), Misir, Məqrib (Afrikanın şimal-qərbi ) Əndəlüs, Transoxiana, Hindistan (o cümlədən müasir Pakistan, Şimali Hindistan və Banqladeş) və Anadolu daxildir.
İlkin mənbələr və tarixşünaslıq
(Həmçinin bax : İslam: Anlatılmamış Hekayə, İslamı başqalarının Gördüyü kimi Görmək )
İslam tarixinin ən erkən dövrlərinin tədqiqi çətindir. Məsələn, İslamın mənşəyi ilə bağlı ən mühüm tarixşünaslıq mənbəsi Təbərinin əsəridir. Təbəri öz dövrünün standartlarına görə mükəmməl tarixçi olsa da, o, hadisələrdən bir neçə nəsil sonra tarix və izahatlarında İslam inancları üçün məqbul sayılan mifik, stereotip, təhrif olunmuş mübahisəli təsvirlərdən çox istifadə etmişdir. Təbəri 923-cü ildə vəfat etmişdir.
Tarixşünaslıqda mövcud mənbələrlə necə məşğul olacağına dair müxtəlif baxışlar erkən İslam tarixinə baxmaq üçün dörd fərqli yanaşmanın inkişafına səbəb oldu. left|thumb| Rəşidun xilafətinin sikkəsi. Bizans təqlidi. (647-670). Bizans fiquru ilə ( [[II Konstant|2. Əsa və səlibçi kürəsini tutan Constans Crusader. )]] thumb| [[Raşidi xilafəti|Rəşidun Xilafətinin İslam sikkələri. (656). Sasani hökmdarı II.Xosrov u təqlid edən büst, Ay-ulduz, Bəsmələ Zərdüşti atəşi. Bir çox hallarda əvvəlcə problem olmayan relyef və şəkillər, üləma təfsirləri ilə günah, digər inancları təmsil edən simvollar isə küfr hesab edilərək ictimai həyatdan tamamilə kənarlaşdırılır. (Revizionist məktəbə görə, bu gün İslamın yayılması adlandırılan genişlənmənin dini deyil, dünyəvi ərəb ekspansiyası olduğuna dair sübutlardan. )]]
Müxtəlif üsulların populyarlığı tədqiqatların əhatə dairəsinə görə dəyişir. Erkən İslam tarixinə təsviri yanaşma daha populyardır. İslamın başlanğıcına dərindən nəzər salan alimlər mənbə və ənənə tənqidi üsullarına daha çox üstünlük verirlər. thumb|180x180px| Məhəmmədin mübahisəli məktublarından biri; [[Müqəddəs əmanətlər|Məhəmmədin möhürü olan Misirli Müqavqisə göndərilən məktub. Məktublar (1858-ci ildə Misirdə aşkar edilmişdir) iki problem yaradır; 1- Bu məktubların aşkar edilməsi, tarixi və həqiqiliyi, 2- Məhəmmədin nümunəsini izlədiyi güman edilən Raşidin xəlifələrindən heç birinin sənədləşdirilməməsi, vali, sərkərdə və digər dövlət başçıları ilə yazışmaları, həmçinin pul və daş yazılar, onların real şəxs olub-olmaması sualına səbəb olub. ]] 8-ci əsrin sonrasında mənbələrin keyfiyyəti yüksəlir və mənbələr bu dövrdə daha müasir hesabatlar verməyə başlayır, mövcud tarixi hesabların keyfiyyəti yüksəlir və rəsmi sənədlər, yazışmalar və şeirlər kimi yeni sənədli mənbələr əldə edilir. İslamdan əvvəlki mənbələrdə də keyfiyyət üstündür. Xüsusilə, eramızın 6-cı əsrində Sasanilərin təsir dairəsindən mənbələr zəif, Bizans ərazilərinə aid mənbələr isə Suriya və İraq üçün suriyalı xristian mənbələri ilə tamam keyfiyyətə malikdir.
İslamın mənşəyinin; Quranda adı keçən Bəkkə/Məkkə və Məscidül-Haramın yerlərinin müəyyən edilməsində ilkin qiblə araşdırmaları mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
İslamın mənşəyi ilə bağlı, tarixçilər arasında yekdil fikir yox və müxtəlif yerlərdə ziddiyyətli tezislər irəli sürülür.
Yeni əsərlər, Əbdülməlik b. Mərvanə qədər davam edən tarixinin müstəqil bir məcrada getdiyinə inanmaq əvəzinə, Sasani və Bizansın (vassal hökumətlərin) təsiri altında bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edərək inkişaf edən, Əməvi-Abbasi və ya Sünni-Şiə kimi siyasi-dini parçalanmalar üçün infrastruktur hazırlayan bir məcrada getdiyini ortaya qoyur. İslamın mənşəyi və yayılması paralel şəkildə davam etdi ki, mərkəzi Dəməşqdə olan dil, din və dövlət quruculuğu Qurana son şəklini verən Həccac və ərəb dilini rəsmi dil qəbul edən Əbdülməliklə birlikdə aparıldı. right|thumb| [[Kasr'ül-Bint Petra, İordaniya, Petra Revizyonist məktəbə görə İslamın mənşəyindən biri ola bilər.]] Quranın ilk yazı yeri olaraq Məkkə və qiblə 1970-ci illərdən bəri müzakirə mövzusudur. Məkkənin arxeoloji tədqiqatlarda islamdan əvvəlki dövrlərə getməyən yeni bir şəhər kimi meydana çıxması, adının VIII əsrdən əvvəl tarixi mənbə və xəritələrdə qeyd olunmaması, ticarət yollarının üzərində olmaması və ərazisi əkinçilik üçün yararsızlıyı İslamın tarixi ilə bağlı da ipucu verən hədis rəvayətlərindəki bəzi yer adları və xüsusiyyətlərlə uyğunsuzluq kimi səbəblərə görə sonradan Revizionist İslam Araşdırmaları Məktəbi adlandırılan tarixçilər, Məhəmmədin uydurma (yaxud Patricia Crone və Michael Cook kimi digərləri isə real, lakin daha şimalda yaşamış) bir şəxsiyyət ola biləcəyinə inanırdılar. Onların sözlərinə görə, “Məscidül-Haram” Şimal-Qərbi Ərəbistan yarımadasında yerləşirdi. (Nəqliyyat mədəniyyətinə əsaslanan klassik əsərlərdə ifadə edildiyi kimi indiki Məkkədə deyil)
İslamın ortaya çıxışında Ərəbistanda bir çox regional dil və əlifba istifadə olunurdu. Quran yazısında istifadə edilən dil və əlifban şimalda inkişaf edən, Suriya və Kufəyə uzanan Nebati-Aramaic dil (Nəbatilər Aramilər ilk dövr ərəb dili) olduğu görülür. Əməvi xəlifəsi Əbdülməlik dövründə əlifba və onun son şəklini verərək rəsmiləşdirilən və bu dil dövlətin rəsmi dili olan Quran ilə digər bölgələrə sürətlə yayıldı.(bax: Ərəb istilaları; ərəbləşdirmə )  Eyni dövrdə Hicaz və Yəməndə Yəmən dili və əlifbasından istifadə edilmişdir.
Ənənəvi tarixşünaslıqda da ifadə olunar ki, Müaviyənin ölümündən sonra yaranan qarışıqlıqda Kəbənin Yezidin əsgərləri tərəfindən dağıdılması Kəbənin ilkin formasına uyğun olaraq yenidən qurulması uzun müddət müzakirə edilmiş, lakin bu həyata keçirilə bilməmişdi. Bəzi araşdırmalar bu dağıntının Petrada baş verdiyini göstərir. thumb| II. Müaviyə İbn Zübeyrin ölümündən sonra təqribi domen Dan Gibson, "Quran Coğrafiyası" adı ilə nəşr etdirdiyi araşdırmasına görə ən qədim məscidlərin mihrabları Petranı göstərirdi. Onun fikrincə, Quranda qeyd olunan “bekke” və ya “makke” sözləri də Petranı ifadə edən sözlər olub, ayə, hədis və sira mənbələrindəki bəzi ipuçlarına görə Məhəmməd Petrada yaşamış və oradan Mədinəyə hicrət etmişdi. Onun fikrincə Müsəlmanlar ın birinci qibləsi Məscidül-Əqsa deyil, Petrada Əl-Lat məbədi kimi istifadə edilən kubik quruluş olmalı idi.
İkinci Fitnə adlandırılan Abdullah ibn Zübeyr qiyamı zamanında bu tikili katapultlarla dağıdılmış və İbn Zübeyr Kəbədən qara daşı götürərək, Əməvilərin hücumlarından uzaq, bugünkü Məkkənin yerinə köçürmüş və yeni məbəd binanı burada tikmişdi. Əməvilərə qarşı Abbasilərin dəstəyini qazanan yeni məkan bir neçə əsrlik keçid dövrünün sonunda tamamilə mənimsənildi və yeni tikilən məscidlərin istiqaməti Məkkəyə doğru tikilməyə başlandı. Lakin Əməvilərin təsiri ilə Şimali Afrika və Əndəlüs məscidləri öz istiqamətlərini başqa istiqamətə çevirərək yeni qibləyə qarşı çıxmaqda davam edirdilər.
Mövzu ilə bağlı irəli sürülən başqa bir iddia isə “bekke”nin bekaa bağlı olaraq qəbul edilən Qüds şəhəri olmasıdır. thumb|350x350px| [[Ptolemey Dünya xəritəsi, (Ptolemey Coğrafiyası (təxminən 150), Yenidən qurulmuşdur]] Ənənəvi baxışın arqumentləri; Qiblə ilə bağlı araşdırma nəticələri ilk müsəlmanların Kəbənin yerini düzgün hesablaya bilmədikləriyle izah edilir.  7-ci əsr Yuhanna bar Penkaye və 8-ci əsr Theophanis kimi yazıçılar Məkkənin adını çəkmişlərdi.  Başqa bir arqument budur ki, Quranda bütpərəst əməllərə tez-tez istinad edilirdi. Petra və digər Bizans əyalətlərində bütpərəstlik çox əvvəllər qadağan edilmişdi. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində Məkkə bölgəsində bir kitabə tapılıb. Mənbələrə görə bu yazı 660-cı illərdə Ömər tərəfindən Məkkəyə vali təyin edilmiş Xalid bin Vəlidin oğlu Əbdürrəhman bin Xalid tərəfindən yazılmışdı. Robert Hoyland ərazidə o dövrə aid qəbir mətnləri, qraffiti və daş yazılar üzərində ərəbcə yazılar tapır.
Ptolemey (100-170) Ərəbistanda "Makoraba" adlı bir şəhərin daxil edildiyi 50 şəhərin siyahısını nəşr etmişdi.Ptolemeyin qeyd etdiyi Makorabanın əsl Məkkə olduğuna dair müasir elmdə ümumi fikir mövcud olsa da, bəzi alimlər bu qənaətə şübhə ilə yanaşırlar. Müasir məlumatlardan istifadə edərək, Məkkəni əlaqəli olanbileceyi qədim yer adlarıyla uyğunlaşdırmağa meylli və bu münasibəti saxtalaşdıran araşdırmalar bu gün də davam edir.
Digər tərəfdən xəritəli Coğrafiyanın sağ qalan ən erkən əlyazmaları 12-ci əsrin sonlarında Bizansdan gəlirdi. Ptolemeyin öz xəritələrini çəkdiyinə dair konkret sübut yoxdur. Bunun əvəzinə o, coğrafi məlumatları rəqəmsal formada bir sıra rəqəmlər və diaqramlardan istifadə edərək ötürdü. Lakin o, baş meridianı möhkəm müəyyən edə bilmədiyi üçün verdiyi koordinatlar səhv idi. Macoraba və digər yaşayış məntəqələri bu xəritələrin Ptolemeyə aid olan daha sonrakı əsrlərə aid versiyalarında xatırlanır.
Rəvayətçiliye əsaslanan əsərlərdən başqa İslamın ilkin nə zaman yarandığı, hansı coğrafiyada doğulduğu və dünyaya yayıldığı bu gün də qeyri-müəyyən olaraq qalır və bu mövzuda müxtəlif coğrafiyalara işarə edən tapıntılar irəli sürülür. Müzakirələrdə Petradan başqa, Kufe və Hire (Cənubi İraq) bölgələri önə çıxır. İstifadə olunan Bizans salnamələri və xristian ruhanilərinin qeydləri, Abbasilər dövründə İslam hekayəsinin yazılması prosesində iştirak etmiş hədis və tarixçilərin yaşayış yerləri, Hire, Yəsrib kimi bəzi qədim şəhərlərin adları və digər tapıntılar Quranın mədəni coğrafiyaya işarə edən məzmunu və s. ) Məhəmmədin və ilk İslam coğrafiyasının Cənubi İraq bölgəsi ilə əlaqələndirilməsinə və Məhəmmədin həyat hekayəsinin birdən çox insanın hekayələrinin birləşməsindən ibarət ola biləcəyi qənaətinə gətirib çıxardı.
Ənənəvi siyər i tarixi tədqiqat məlumatları ilə böyük ölçüdə uzlaşdıran senariyə görə, Məhəmməd Tay qəbiləsinden Sasani imperiyası na sadiq, Ləxmi paytaxtı Hiranın valisi idi. Ancaq 590-628-ci illər arasında Sasani lideri II. Xosrav Ləhmiləri səpələyib qərbə, Sinaya doğru sürdü. Xosrov bununla da kifayətlənməyib, sonrakı dövrdə Petra üzərinə yürüş etdi və Məhəmməd cənuba Yəsribə köçməli oldu və burada öz dövlətini bərpa etdi. Məkkə isə Əməvilərə qarşı Abdullah bin Zübeyri dəstəkləyən Abbasilər dövründə Petra və Qüds modeli ilə dizayn edilmişdir.
İslamın mənşəyi
thumb| Ərəbistan Məhəmmədin rəhbərliyi altında birləşdi (7-ci əsr) İslam son antik dövrdə Yaxın Şərqin sosial, siyasi, iqtisadi və dini kontekstində yaranmışdır. Eramızın 6-cı əsrinin ikinci yarısında İslamdan əvvəlki Ərəbistanda siyasi nizamsızlıq müşahidə edildi və kommunikasiya yolları təhlükəsiz deyildi. Böhranda dini təfriqələr də mühüm rol oynadı. Yəhudilik eramızın 380-ci ildən sonra Yəməndə Himyar Krallığı, xristianlıq isə Fars körfəzində kök saldı. Dində kollektiv məsələdən çox “mənəvi forma” həsrəti də var idi və din seçimi “fərdi bir məsələydi.
Bəzi ərəblər yad bir dinə keçmək istəməsələr də, İbrahimi dinlər "intellektual və mənəvi istinad nöqtələri" təmin etdi və arami dilindən yəhudi və xristian sitatları bütün yarımadada ərəb dilinin qədim bütpərəst lüğətini əvəz etməyə başladı. Özlərini həm İbrahimi dinlərdən, həm də ənənəvi ərəb çoxallahlılığından fərqləndirməyə çalışan bir qrup monoteist (Həniflər) İslamdan əvvəlki dinlərini hər şeyi əhatə edən ata tanrı kimi Allahla əvəz etdilər və onu Yəhudi Yahve və Xristian Yehova ilə sərbəstçə eyniləşdirdilər. Onların fikrincə, Məkkə əvvəlcə patriarx İbrahim tərəfindən əsası qoyulmuş yeganə həqiqi din hesab edilən bu monoteist inanca həsr edilmişdir.
Məhəmmədin həyatı ilə bağlı sira və hədis külliyatlarında toplanmış məlumatların Məhəmmədin həyatından 150-200 il sonra qeyd olunmağa başlayan şifahi mədəniyyət məhsulları kimi ortaya çıxması və onun əsrlər boyu artması diqqət çəkir. Bu rəvayətlər qeyri-islami mənbələr tərəfindən dəstəklənmir və öz daxilində ziddiyyətlər ehtiva edir. Şayiələrə əsaslanan hekayələr zaman keçdikcə dəyişir və bir neçə nəsildən sonra tarixi reallıqdan tamamilə uzaqlaşır. Hədis və sira mənbələrində Məhəmmədin həyatı ilə heç bir əlaqəsi olmayan əhvalatların bəzi dəyişikliklər edilərək Məhəmmədin hekayətinə əlavə oluna biləcəyi qeyd edilir. Sami Ezzib, bu mövzuda diqqət çəkən bir açıqlama ilə, Xeybərin fəthi və Qureyza qırğını kimi mövzuların yəhudilərin müqəddəs kitabında yer aldığını, lakin bu mənbəyə görə yəhudilərin qeyri-yəhudiləri qətlə yetirdikləri məlumatını verir.