Praqmatizm
Ceymsin praqmatizmi
Ceymson tərəfindən Pirsin başlıca ideyaları təkmilləşdirilmişdir. O, bu ideyaları  daha səlis təlim  şəklinə  gətirib    onları  sadə formada  izah etmişdi. Bu, hərdən onun baxışlarının   sadələşdirilmiş şərhinə səbəb olurdu. Ceyms praqmatizmi  müəyyən bir metod  və xüsusi həqiqət nəzəriyyəsi kimi nəzərdən keçirirdi. Metod kimi praqmatizmin təyini  hər bir təlimin  praktiki nəticələrini  aşkarlanmaqla, onları müqayisə edib qiymətləndirməklə  fəlsəfi və  digər mübahisələri   yoluna qoymaq idi. Bu metodu istifadə edən Ceyms, məsələn,  materializmlə idealizm arasındakı çoxdankı mübahisəni  teizmlə eyniləşdirdiyi   idealizmin  xeyrinə həll etmişdi. Ceymsə görə, gələcəkdə materializm  hər şeyin  iflasa  uğraması, Yer üzünün  və   bəşər ruhunun yaratdığı hər şeylə  birgə  onun məhv olması deməkdir. Ceyms hesab edir ki, bu perspektivlə düşünən heç bir kəs razılaşa bilməz. Əksinə,  insana, daha doğrusu, onun ruhuna  yaxın  əbədi  ruhi başlanğıcın olmasını qəbul edən idealizm  xilas olacağımıza,  insana çox əziz olan  ideal və  mənəvi dəyərlərin zəfər çalacağına  ümid açır. Ceymsə görə, bu iki konsepsiya arasında seçim  onun qəbul etdiyi "inama iradə" prinsipi  əsasında həyata keçirilməlidir. Bu prinsipə görə, iki alternativ qərar arasında həyat əhəmiyyətli  seçimi  sırf rasional əsaslarla   etmək mümkün olmadıqda  (Ceymsə görə, nəzərdən  keçirilən məsələdə vəziyyət elə məhz bu cürdür)  seçimi qeyri-rasional, emosional əsaslarla  etmək  insanın mənəvi hüququdur. Həqiqət probleminin şərhinə gəlincə, qeyd etmək lazımdır ki, Ceyms  həqiqəti  fikrin  və ya nəzəriyyənin   aləmdəki obyektiv  vəziyyətə uyğunluğu  kimi şərh etmir. O, həqiqəti ideyanın uğurluluğu  və ya işqabiliyyətliliyi,  insanın öz qarşısında qoyduğu və can atdığı  bu və ya digər məqsədə  çatmaqda faydalılığı  kimi izah edir. Həqiqət və ya ideyanın  uğurla işləməsi üçün onu yoxlamaq lazım oduğundan, yoxlana bilmə də həqiqətin tərifinə daxildir. Ceymsin praqmatizmi daha geniş mənada  onun metod və həqiqət nəzəriyyəsinin dünyagörüşü əsasları mənasını verir. Bu əsaslara həmçinin onun "radikal  empirizm" adlandırdığı təlimi, yəni  bəzən  "şüur axını", bəzən də "plüralist kainat"   kimi aşılanan  universal təcrübə haqqında təlimi daxildir. Kainat Ceyms tərəfindən   heç bir qanuna tabe olmayan, təsadüflər itaətində olan,  bitməmiş, yeniliklərə açıq olan plastik hadisə kimi  şərh olunur. Burada insana öz azadlığını,  yenilik eşqini,  qeyri-məhdud yaradıcılıq  qabiliyyətlərini   nümayiş etdirmək imkanı verilir. Radikal empirizm həmçinin  istənilən din təcrübəsinin də  düzgün olduğunu bəyan edir. Həqiqətin praqmatik nəzəriyyəsi bu cür təcrübəni doğru hesab edir, çünki o, insana böyük pozitiv təsir göstərmək imkanına malikdir. Təcrübənin ayrı-ayrı elementlərdən, qavrayışlardan  təşkil olunduğunu bildirən  empirik filosoflardan (məsələn, Max) fərqli olaraq Ceyms  təcrübəni  fasiləsiz şüur axını  kimi şərh edir. Bu şüur axınından insan  iradi səylər göstərməklə bizim üçün adlarına görə şeylər statusu alan  ayrı-ayrı parçaları  və ya hissələri qeydə alır. Ceymsin fikirlərinə görə, bizi özü ilə hesablaşmağa  məcbur edən reallıq duyğulardan (mənşəyi naməlum olan duyğulardan), təcrübədə aşkar olunan duyğularla  bu hamılıqla təsdiq olunmuş  köhnə həqiqətlər arasındakı münasibətlərdən  təşkil olunur. Özündə sosial təcrübə aləmini də birləşdirən kainatın natamam olması bu aləmi  sonsuz qədər yaxşılaşdırmaq  imkanlarını açır. İndi o, hələ kamil olmasa da, Ceymsin fikirlərinə görə, insanlar buna qadir olduqlarına  inanıb  öz səylərini birləşdirsələr bu mümkütn olacaqdır. Ceyms sosial-siyasi baxışlarında   liberal ideyaların müdafiə edir,  qəti şəkildə  müharibələrə qarşı  çıxır.