cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Üçüncü Səlib yürüşü
Yaffa mühasirəsi və döyüşü
Səlahəddin, Yaffanı ələ keçirən Riçardın səlibçi ordusunu dəstəkləmək üçün Qeysəriyyə şəhərindən səlibçilərin möhkəmləndirilməsinin gəldiyini xəbər aldı. Bu dəstəyin qarşısını almaq üçün Səlahəddin ordusu avqustun 4-də gizli şəkildə hərəkətə keçdi və ertəsi gün səhər qaranlıqda yenidən şəhərə hücum etmək üçün şəhər divarları önünə toplaşmağa başladı. Ancaq bir italyan bir səlibçi müsəlman əsgərlərin gizli şəkildə tarlalardan gəldiyini gördü və bu xəbəri Riçarda verdi. Riçard həm uzun yaylı, həm də külək torlu oxatanları və şəhərdəki ağır süvari dəstələrini bir hücuma qarşı hazırladı. Avqustun 5-də Səlahəddin çox yüngül zirehli Misir və Bədəvi yüngül süvari qoşunları şəhərə hücum etdi və böyük itki verdi. Bəzi müsəlman əsgərlər şəhərə girə bildilər və şəhəri qoruyan italyan dənizçiləri gəmilərinə minib qaçmaq üçün limana qaçdılar. Lakin Riçard axşam saatlarında qoşunları ilə geri qayıtdı və müsəlman qoşunlarını şəhərdən çıxmağa məcbur etdi. Axşam Səlahəddin ordusunu geri çağırdı və Qüdsə tərəf çəkilməyə başladı. Yaffa'nın bu döyüşü Riçardın qələbəsi ilə nəticələnsə də, Riçardın heç bir xəbərdarlığı olmadığı üçün bu qələbəni gücləndirmək imkanı yox idi. Riçard fövqəladə şəxsi səylərinə görə yorğun və xəstə idi; döyüşdən dərhal sonra yüksək atəş ilə xəstənin yatağında qalmalı idi. Bunun müqabilində Səlahəddin Ramalaya qayıdarkən Misirdən və Suriyanın şimalından təzə və öyrədilmiş qoşunlar onu orada gözləyirdi.
Ramla müqaviləsi və Şirürəkli I Riçardın Fələstindən ayrılışı
200px|thumb|right|Riçardın Əkkadan gəmi ilə ayrılması 2 sentyabr 1192-ci ildə Şirürəkli I Riçard və Səlahəddin arasında 5 il müddətində barışmaq üçün Ramla müqaviləsi imzalanmışdır. Riçardın yanına göndərilən elçilər Səlahəddin də bu müqavilədə adlarını qoydular və Riçardın əlindən tutaraq bu müqaviləyə tam əməl edəcəklərinə and içdilər. Riçard, bir padşah kimi adət etməmişdi, lakin digər xaçlı liderlər (Şampanqalı Henri, İbelinin Balianı və Məbədin Knights və Qonaqpərəstin Cəngavərləri) şəxsən müqaviləyə əməl edəcəklərinə and içdilər. Səlahəddin müqaviləni ertəsi gün onu göndərən xaçlıların elçisi qarşısında şəxsən imzaladı. Bununla da Üçüncü Səlib yürüşünün müharibə mərhələsi başa çatdı.
Ramla müqaviləsinə görə Fələstinin sahil zolağı və Yaffanın cənubundakı şəhərlər Qüds krallığına buraxıldı. Xristian zəvvarlar Qüdsdəki xristianların müqəddəs yerlərini ziyarət etməkdən azad olardılar. Müsəlman və xristian xalqı və tacirlər heç bir maneəsiz və silahsız bir-birlərinə məxsus torpaqlara girib keçə bildilər. Askalon qalasının yerləşdiyi ərazi müsəlmanlara məxsus olacaq, lakin Askalon qalası dağıdılacaq və heç vaxt yenidən qurulmayacaqdır.
Bu müqavilədən sonra Riçarda Qüds və müqəddəs yerləri ziyarət etmək üçün pasport verildi. Lakin Riçard Qüdsə getməməyi qərara aldı və onun əmri ilə Fransız Xaçlılara Qüdsə getməyi qadağan etdi. Ancaq digər Səlib yürüşçülərinin və digər əsgərlərin, zadəganların və cəngavərlərin əksəriyyəti Qüdsü ziyarətə getdi. Riçard əvvəlcə Əkkaya getdi. Sentyabrın 29-da kraliça Berenqia və kraliça Joanna Fransaya gəmiyə getdilər. 10 gün sonra, 9 oktyabrda Riçard gəmi ilə Fələstindən Əkkanı tərk etdi.
Üçüncü Səlib yürüşündən sonra
Üçüncü Səlib yürüşünün sonu nə müsəlmanları, nə də xristianları qane etmədi.
Bir çox müsəlman Səlahəddin Fələstinin vacib cənub sahillərini qəsb etmiş xristianlara, Qüds krallığı nın və Tripoli nin mərkəzli bölgəsinin hakimiyyətinə getməsindən narazı idi. Səlahəddinin baş katibi və tərcümeyi-halının müəllifi Bəhaəddin İbn Şəddad kitabında Səlahəddin'nin dediklərinə görə;
Barış etməkdən qorxuram, çünki başıma nə gələcəyini bilmirəm. Bu torpaqları onlara buraxdıqca, düşmənlərimiz böyüyəcək və güclənəcəkdir. Əvvəllər tərk etdikləri torpaqları geri almaq üçün geri qayıdacaqlar. Hər birinin qorunacağını və təpələrində (qalalarında) qucaqlanacağını və buradan qalacağımı, müsəlmanların viran qalacağını fikirlərini bildirəcəklərini gözləyirəm.
Bunlar onun sözləri idi və sonra dediyi tam oldu.
Xristianlar da istəmirdilər, çünki Qüds xristianların əlinə keçmədi və Birinci səlib yürüşündə ələ keçirilən və tutulan torpaqların və qalaların əksəriyyəti xristianların əlinə qaytarılmadı, hətta müsəlmanlar da tamamilə aradan qaldırılmadı və məhv edildi. Üçüncü Səlib yürüşünün bu məyusluğu 1192-dən cəmi altı il sonra yeni Dördüncü Səlib yürüşünün açılmasına səbəb oldu və bu dəfə gözlənilmədən Fələstində və ya Afrikadakı müsəlmanları deyil, xristian pravoslav Bizans paytaxtı Konstantinopolu üstələdi.
Üçüncü Səlib yürüşündə mühüm rol oynayanlar da gözlənilməz hadisələr yaşadılar:
10 Oktyabrda İngiltərəli Şirürəkli I Riçard, Aralıq dənizində fırtına ilə gəmi buraxdıqdan sonra Əkka'dan Bizans Korfu adasında Bizans adasında bir gəmi sahilə çıxdı. Ərazinin hökmdarı olan Bizanslılar tərəfindən tutulmamaq üçün gizlənən Riçard, 4 xidmətçisi ilə Məbəd Cəngavəri kimi gizlənmiş kiçik bir pirat gəmi ilə Adriatik dənizini keçməyə başladı. Aquilea'da bu gəmi bir fırtına səbəbiylə qəzaya uğrayıb və qəzaya uğrayıb. Riçard və dörd qohumu İtaliyadan keçərək yola başladı. Ancaq İtaliya dan Avstriya ya keçdikdən dərhal sonra, 1192-ci ilin dekabrında Riçard Avstriya Dersi Leopold tərəfindən tutuldu və həbs edildi və Durnşteyn qalasında zindana atıldı. Duke Leopold, Conradın əmisi oğlu Montferratın iki qatil tərəfindən öldürülməsində Riçardın barmağından şübhələndi. Bundan əlavə, Akkanın mühasirəsi zamanı Riçard, Duke Leopoldun bayrağını qala divarlarından endirərək böyük bir hərəkət etmək üçün yerə atdı. Sonra Duke Leopold Riçard IV. Heinrik (Müqəddəs Roma İmperatoru).
Mikayıl Cəbrayılov
Həyatı
Mikayıl Cəbrayılov 27 aprel 1950-ci ildə Şəki rayonunun Oxud kəndində, ikinci dünya müharibəsində əfsanəvi partizan olan Fransa milli qəhrəmanı Əhmədiyyə Cəbrayılovun ("Armed Mişel") ailəsində doğulmuşdur. Orta təhsilini doğulduğu kənddə almağa başlayır. O, səkkizinci sinfə qədər doğulduğu kənddə oxumuş, sonra isə təhsilini Şəki şəhər 5 saylı fəhlə gənclər məktəbində davam etdirmişdir. 1971-ci ildə Şəki Şəhər Daxili İşlər Şöbəsində milis nəfəri vəzifəsinə qəbul edilir.
Daha sonra Milis məktəbinə daxil olur, 1978-ci ildə bu məktəbi bitirir, leytenant rütbəsi alır və sahə müvəkkili təyin edilir.
Döyüşlərdə iştirakı
1990-cı ildə Mikayıl dörd nəfər polislə Qarabağa ezam olunur. Onlar Cəmilli kəndini müdafiə etməli idilər. Bir müddət sonra o Kosalara, əhali üçün ayrılmış taxılı gətirməyə gedir. Cəmilli-Kosalar arasındakı yolda qəflətən erməni quldurları onlara basqın edir. Zabitlərdən biri snayper gülləsindən ağır yaralanır, erməni basqınçıları ilə ölüm-dirim savaşına atılan Mikayıl çiynindən güllə yarası alır. Buna baxmayaraq o təslim olmur və 1990-cı il 15 dekabrda əsir düşən döyüş yoldaşlarını xilas edərkən qəhrəmancasına son anadək vuruşaraq döyüş meydanında həlak olur.
Ailəsi
Ailəli idi, dörd övladı var.
Milli Qəhrəman
thumbnail|Mikayıl Cəbrayılovun Oxud kənd qəbiristanlığındakı qəbirüstü abidəsi Azərbaycan Respublikası prezidenti Əbülfəz Eıçibəyin 6 iyun 1992-ci il tarixli 831 saylı fərmanı ilə Cəbrayılov Mikayıl Əhmədiyyə oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.
Həlak olduğu Mikayıllı kəndi onun adını daşıyır.
Alfa Konde
Alfa Konde — 2010-cu ildən Qvineyanın prezidenti olan qvineyalı siyasətçi, “Qviney millətinin birliyi” partiyasının lideri. 1993-cü və 1998-ci ildə keçirilən seçkilərdə o, 2 dəfə Lansana Konteyə uduzmuşdu. 3-cü dəfə o, 2010-cu ildə seçkilərə qatıldı və səsvermənin iki raunduna əsasən, prezident seçildi. Dekabrda vəzifəyə keçən Konde ölkəsinin tarixində ilk azad şəkildə seçilmiş prezident oldu.
Bioqrafiyası
Konde 4 mart 1938-ci ildə Aşağı Qvineyanın Boke şəhərində anadan olmuşdur. O, madinkalar millətinə aiddir. Konde evlidi və Alfa Mohamed alfa Konde adlı oğlu var.
15 yaşında o, Fransaya köçdü, təhsilini Paris məktəblərində və Sorbonnada alırdı. Müxalifiətçi olduğu üçün 1991-ci ilə qədər mühacirətdə idi. Sonralar isə sosialist internasionalına aid edilən “Qviney millətinin birliyi” partiyasının lideri oldu. Bu partiyanı əsasən madinkalar milləti dəstəkliyir.
1993-cü ildəki prezident seçkilərində Konde 19,6 % səs topladı, və o tarixdə Qvineya xalqı Lansana Konteni seçdi. 1998-ci ildə 16,6 % səs topladı, və bu dəfə də Lansana Konte qalib gəldi, seçkilərdən 2 gün sonra Alfa Kondeni həbs etdilər. 2000-ci ildə məhkəmə prosesi başlamışdı, ona prezidenti öldürmək niyyətinə görə 5 illik həbs cəzası verilmişdi, amma 2001-ci ildə vaxtından əvvəl azad olundu. Ona siyasi fəaliyyətlə məşğul olmaq qadağan edildi, və 2001-2005-ci illərdə o, Fransada yaşıyırdı.
28 sentyabr 2009-cu il də Qvineyada baş vermiş böyük müxalifət mitinqindən sonra, Nyu Yorkda qalan Konde ictimai hərəkatların səfərbərliyi haqqında elan verdi və Qvineyanın "cinayət rejiminə" qarşı etiraz aksiyalarını davam etdirməyə çağırdı. Alfa Konde Musa Dadis Kamaranın oktyabrın 1-də milli birlik hökumətinin yaradılması barədə təklifini rədd edib, hərbi xuntanın başçısını "etibarsız tərəfdaş" adlandırdı.
2010-ci il iyunun 27-də prezident seçkilərinin ilk turunda 553 021 səs (20,67%) toplayan Konde, Selu Daleyna Diallodan sonra ikinci yeri tutdu və növbəti tura keçdi. Bu mərhələdə Diallonun 47,48 %, Alfa Konde isə 52,52 % səs topladı. Bununla da o, Qvineyanın prezidenti seçildi.
Sui-qəsd cəhdi
19 iyul 2011-ci il də prezident iqamətgahını atəşə tutmuşdular, nəticədə prezident qvardiyası çoxlu itki verdi, və iki nəfər xəsarət aldı, lakin Konde sui-qəsd cəhdindən sağ çıxdı. Keçmiş ordu rəisi və prezident qvardiyasının üzvü prezidentin evinə hücüm etdiyi üçün saxlandılar. Sonra isə Konde xalqına belə açıqlama verdi: "Mənim evim ötən gecə hücuma məruz qaldı, və mən əlavə yardımın gəlməsinə qədər döyüşən (gecə saat 3:10-5:00 qədər) prezident qvardiyasına təşşəkür edirəm. O, həmçinin əlavə etdi ki, onun islahat planları heçnəyə baxmayaraq davam edəcək.
Üç gündən sonra ən azı 38 əsgər sui-qəsddə iştirak etdiyi üçün həbs olundu. Hökumət rəsmisi qeyd etmişdir ki, həbs olunanların bir çoxu ölkənin əvvəlki hökmdarları ilə hərbi əlaqələr saxlayırdı. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı bu hadisəyə "Qvineyanın hərbi islahatlara daha böyük ehtiyacı var" deməklə reaksiya vermişdi.
2013-cü il seçkiqabağı zorakılıq
Konde bir həftə davam edən etiraz aksiyalarına və zorakılığa görə tənqid olunmuşdu, sonra isə müxalifət tərəfdarları onun 2013-cü ildə may seçkilərində ehtimal olunan saxtalaşdırma cəhdlərinə qarşı etiraz əlaməti olaraq Konakri şəhərinin küçələrinə çıxmışdılar. Müxalifət koalisiyası fevralın ortalarında seçki prosesindən namizədliyini geri götürmüşdü, səbəbi isə Kondenin Cənubi Afrika şirkəti “Waymark İnfotech”-in qeydə alınmış seçicilərin siyahısını tərtib etməsinin təkidi idi.
Ondan sonrakı zorakılıq xəbərlərinə əsasən, ən azı 9 nəfər həlak olmuşdur, və yüzlərlə insan yaralanmışdı, və ehtimal var ki, bu insident təhlukəssizlik üzvlərin bir çoxunun kütlənin müəyyən qismini dağıtmaq üçün atəş etməsi nəticəsində baş vermişdir.
2021 -ci il dövlət çevrilişi
5 sentyabr 2021 -ci ildə Alfa Konde rejiminə qarşı dövlət çevrilişinə cəhd edildi.
Skeptron
Skeptron ( “əsa” ya “çomaq” mənasını verir, skepto — “güvənirəm”, “söykənirəm” sözündən götürülmüşdür; ) — Qədimdə Misirdə hökmranlıq rəmzi. İlkin olaraq çoban çomağı, sonralar xristiyan kilsəsi tərəfindən mənimsənilərək (Dini rəvayətə görə İsa peyğəmbər tanrının çobanı, insanlar isə qoyunlarıdır.) rəmz xarakter almış. Avropada hökmdarlar onun qısa formasını hakimiyyət rəmzi kimi tətbiq etməyə başlamışlar.
5 mart
1601–1900
thumb|[[Roza Lüksemburq]]
1901–cari
thumb|[[Anna Axmatova]]
Typhlodromus concavus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Sivilcə
Sivilcə — üz, çiyinlər, bel, sinədəki yağ bezləriylə əlaqəli dəri xəstəliyidir.14-20 yaş insanlar arasında daha çox yayılır və gənclər arasında psixoloji narahatlıqlara yol açır.Yağ bezlərinin kanalında tıxac yaranır və bu tıxacın başı daha da bərkiyib qaralır.Bəzən, kanal tıxalı olduğu halda, bez, yağ ifraz etməyə davam edər və beləcə içərisi yağ dolu kist yaranar.Qara nöqtələrə tibbdə komedon adı verilir.Genetik tutarlılıq, stres, yağlı kosmetik məhsullar, hiperandrogenizm risk faktorları arasında sayılır.
Rodolfo Zapata
Rodolfo Zapata və ya Rolo Zapata (d. 1 may 1966, Buenos-Ayres, Argentina) — Argentina Futbol Assosiasiyasının məşqçisi və keçmiş oyunçusu. Hal-hazırda Keniyanın "AFC Leopards" klubunun baş məşqçisidir.
Həyatı
1 may 1966-cı ildə Argentinanın Buenos-Ayres şəhərində anadan olmuşdur.
Karyerası
Rodolfo Zapata futbolçu karyerasına Argentinanın 2-ci divizionu olan Primera B Nasionalda başlamışdır. O, burada qapıçı kimi "Hurakan", "Sportivo İtaliano", "Rasinq de Olavarria", "Klub Atletiko San Miguel" və "Cipolletti de Rio Negro" komandalarının heyətində meydana çıxmışdır, lakin ardıcıl diz zədələri səbəbiylə Zapata vaxtından əvvəl futbolçu karyerasına son qoymağa məcbur olur.
2000-ci ilin iyun ayında Zapata Kanadada Alberta Futbol Assosiasiyasında məşqçilik etmişdir. Qısa müddət sonra isə Nyu-York şəhərində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Beynəlxalq Məktəbinin müəllim və baş məşqçisi olmuşdur.
2001–2009-cu illərdə isə Nyu-York və Nyu-Cersi şəhərlərində də ABŞ-nin Olimpiya İnkişafı Proqramı üzrə Baş məşqçi olmuşdur. Bu proqram, Dünya Kuboku və olimpiadalar kimi beynəlxalq müsabiqələrdə Amerika Birləşmiş Ştatlarını təmsil edən ən yaxşı gənc futbolçuları müəyyənləşdirmək və inkişaf etdirmək üçün həytata keçirilən milli prosesdir.
2010-cu ilin yanvar ayından Akure şəhərində fəaliyyət göstərən, Nigeriya Premyer Liqasında çıxış edən "Sanşayn Stars"ın baş məşqçisi olur.
2011–2012 mövsümündə Rodolfo Cənubi Afrika Respublikasında "MP Blək Eysiz"in baş məşqçisi olmuşdur.
2012-ci ilin sentyabr ayında ABŞ-yə, Nyu-Cersi şəhərinə qayıdaraq, ABŞ Gənclər Futbol Assosiasiyasında məşqçilik və oyunçuların inkişafı üzrə texniki direktor kimi fəaliyyətini davam etdirir. Bu qurumdakı gənc futbolçulardan bir çoxu müxtəlif yaş kateqoriyalarında ABŞ-nin gənclərdən ibarət milli komandalarını təmsil edirlər.
2016-cı ilin yanvar ayında Zapata ABŞ-dən Botsvana Premyer Liqasında çıxış edən "Qaborone Yunayted"ə gəlmişdir.
Müslüm Maqomayev (film, 1976)
Məzmun
Film ölməz əsərlərində milli musiqimizin qaynaqlarından bəhrələnmiş, zəngin yaradıcı irs qoyub getmiş böyük bəstəkarımız Müslüm Maqomayevin anadan olmasının 90 illiyinə həsr olunmuşdur. O, Qori seminariyasında dostlaşdığı ölməz Üzeyir Hacıbəyovla milli sənət yollarında da qoşa addımlamış, peşəkar opera sənətimizi yeni əsərlərlə zənginləşdirmişdir. Filmdə bu böyük sənət dostluğu qabarıq əks etdirilmişdir.
Marşrutlama alqoritmi
== Optimallıq prinsipi == Spesifik alqoritmlərə başlamadan əvvəl, şəbəkə trafikini və ya topologiyasını nəzərə almadan optimal marşurtlar haqqında açıqlama verək. Bu açıqlama optimallıq prinsipi (Bellman, 1957) olaraq bilinir. Marşurtlayıcı (router) J, marşurtlayıcı İ-dən marşurtlayıcı K-a ən optimal yoldadırsa, onda J-dən K-a da ən optimal yolda eyni yoldan keçir. Bunu görmək üçün İ-dən  J-ə  r1  və marşurtun geri qalanına r2 marşurt bölünməsini edin. Əgər J-dən K-a r2-dən daha yaxşı bir yol varsa, onda İ-dən K-a marşurtu yaxşılaşdırmaq üçün r1-i seçirik.
İstiqamətləndirici ağacın bənzərsiz olmadığını unutmayın. Eyni yol uzunluqlarına sahib digər ağaclar da ola bilər. Bütün mümkün yolların seçilməsinə icazə versək, ağac DAG (Yönləndirilmiş Müstəqil Qraf-Directed Acyclic Graph) adı verilən daha ümumi struktur halına gəlir. DAG-ların dövrü yoxdur. Hər iki vəziyyətdə də istiqamətləndirici ağacları uyğun bir qısaltma olaraq istifadə edəcəyik. Hər iki vəziyyətdə yolların bir birinə qarışmadığı texniki ehtimalıyla əlaqəlidir. Bu səbəblə məsələn bir yoldakı bir nəqliyyat sıxlığı başqa keçid yoluna səbəb olmaz.
Bir istiqamətləndirmə ağacı əslində bir ağac olduğundan hərhansı bir dövr daxil deyil, bu səbəblə hər paket son və limitli sayda sıçramalarla göndərilir. Praktikada bu elə də asan deyil. Kanallar və marşurtlandırıcılar iş ərzində geri gələbilər və təkrar gedə bilər, bu səbəblə fərqli marşurtlandırıcılar mövcud topologiya haqqında fərqli fikirlərə sahib ola bilər.Optimumluq prinsipi və istiqamətləndirici ağacı digər marşurtlama alqoritmlərinin ölçüləbiləcəyi bir müqayisə nöqtəsi təmin edir.
Qısa yol alqoritmi
Şəbəkənin əksiksiz rəsmi verilən ən optimal yolları hesablamaq üçün sadə üsulla alqoritmləri marşurtlamaya başlayaq. Bütün marşurtlandırıcılar şəbəkənin bütün detallarını bilməsə də, tapmaq üçün  dağınıq marşurtlama alqoritmi istifadə edir. İdeya şəbəkənin bir qrafını yaratmaqdır. Qrafın hər düyünü marşurtlandırıcını və hər kənar əlaqə xəttini və ya kanalı təmsil edir. Marşurtlandırıcı cütü arasında yolu seçmək üçün, alqoritm qrafda onlar arasında ən qısa yolu tapır.
Qısa yol alqoritm konsepsiyası bəzi açıqlamalara layiqdir. Yolun uzunluğunu ölçmək üçün sıçramaların sayını bilmək lazımdır. Bu metrikin istifadəsi, ABC və ABE bərabər uzunluqdadır (Şəkil 2 ). Başqa metrik isə kilometrlə ölçülən coğrafi uzunluqdur, hansı ki, ABC açıq-açıq ABE-dən uzundur. center|thumb|718x718px|Şəkil 2.İlk 6 addım A ilə D arasında ən qısa yolu hesablamaqdır. Oxlar işləmə düyününü göstərir. Bununla birlikdə sıçramalar və fiziki uzaqlıq xaricində bir çox başqa metrikdə mümkündür. Məsələn hər bir kənar saatlıq icralarla ölçülən standart bir test paketinin ortalama gecikməsi ilə etiketlənə bilər. Bu qraf etiketləmə ilə ən qısa yol, ən az sayda kənar və ya kilometr olan yolu deyil, ən sürətli olanıdır. Ümumi halda kənardakı etiketlər məsafə, ötürmə sürəti, ortalama trafik, əlaqə xərci, ölçülən gecikmə və digər faktorların funksiyası olaraq hesablana bilir. Ağırlıq funksiyasını dəyişdirərərək, alqoritm daha sonra bir çox kriteriyadan hərhansı birinə görə ölçülən “ən qısa” yolu və ya bir kriteriya kombinasiyasını hesablayır.
Bir qrafın iki düyünü arasında ən qısa yolu hesablamaq üçün bir çox alqoritm vardır. Bunlardan Dijkstra (1959)-a aiddir və bir mənbə ilə şəbəkədəki bütün hədəflər arasındakı ən qısa yolları tapır.Hər düyün ən yaxşı bilinən yol boyunca mənbə düyündən uzaqlığı ilə etiketlənmişdir. Məsafələr ötürmə sürəti və gecikmə kimi real miqdarlarla bağlıdırsa, neqativ olmamalıdır. Başlanğıcda heç bir yol bilinmir, bu səbəblə bütün düyünlər sonsuz olaraq etiketlənir. Bir etiket keçici və ya qalıcı ola bilir. Başlanğıcda bütün etiketlər keçici deyildir. Bir etiketin kəşfedildikdə, qalıcı hala gətirilir və bundan sonra heç bir zaman dəyişdirilmir.
Etiketləmə alqoritmini necə işlədiyini göstərmək üçün Şəkil 2-dəki istiqamətləndirilməmiş qrafa baxın A-dan D-ə ən qısa yolu tapmaq istəyirik. Əvvəlcə düyün A-nı işarələyirik. Sonra A-ya bitişik düyünlərin hər birini yoxlayırıq, hər birinin A-ya olan uzaqlığı ilə yenidən etiketliyirik. A-ya bitişik düyünlərin hər birini yoxladıqdan sonra bütün qrafda keçici olaraq etiketli bütün düyünləri yoxladıq və Şəkil 2 (b)-də göstərildiyi kimi ən kiçik etiketli qalıcı olanı yaradırıq. Bu yeni iş düyünü olur. İndi B-dən başlayıb bütün qonşu düyünləri yoxlayırıq. B üzərindəki etiketin bütünü və B-dən düşünüləcək düyünə olan uzaqlığı bu düyün üzərindəki etiketdən daha kiçiksə, düyünün yennidən etiketlənməsi üçün daha qısa bir yolumuz var. İş düyününə bitişik olan bütün düyünlər yoxandıqdan və mümkün olduğunca keçici etiketlər dəyişdirildikdən sonra bütün qraf ən kiçik dəyəri olan keçici olaraq etiketlənmiş düyün üçün axtarılır. Bu düyün qalıcı edilir və sonrakı tur üçün iş düyünü olur. Şəkil 2-də alqoritmin ilk altı addımı göstərilir.
Alqoritmin niyə işlədiyini görmək üçün şəkil 2 (c)-ə baxın.Bu nöqtədə sadəcə E ni qalıcı etdik. AXYZE (bəzi X və Y üçün) ABE-dən daha qısa bir yol olduğunu düşünək. İki ehtimal var: ya Z düyünü əvvəlcədən qalıcı hala gətirilmiş ya da hələ yaradılmamışdır. Varsa, E  yoxlandı, bu səbəplə AXYZE yolu diqqətimizdən qaçmadı və bu səbəplə qısa yol ola bilməz.İndi Z-nin keçici olaraq etikletləndiyi vəziyyətini düşünün. Z-dəki etiket E-dəki dəyərdən böyük və ya bərabərsə, AXYZE ABE-dən daha qısa bir yol olmaz. Etiket E-ninkindən daha kiçiksə, E-nin deyil Z-nin əvvəl qalıcı olacağı və E-nin Z-dən yoxlanılmasına icazə verir.Bu alqoritm şəkil 3 də göstərilib.
Dalğa şəklində yayılma
Bir marşurtlama alqoritmi tətbiq edildikdə, hər marşurtlayıcı, şəbəkənin tam rəsmi deyil, lokal biliyə əsaslanan qərarlar verməlidir. Bəsit bir lokal üsul, hər gələn paketin gəldiyi xət xaricindəki hər gedən xətt üzərində göndərildiyi dalğadır. Təbii ki, dalğa əməliyyatını dayandırmaq üçün bəzi tədbirlər alınmayan vaxt ərzində dalğa əslində paketlərin sayını sonsuz sayda generasiya edir. Belə bir tədbirin alınması hər bir sıçramada azaldılan hər paketin başlığında olan və sayğac sıfıra yaxınlaşdıqda atılan bir sıçrama sayğacına sahib olmaqdır. İdeal olaraq sıçrama sayğacı mənbədən hədəfə gedən yolun nə qədər uzun olduğunu bilmirsə, sayğacı ən pis vəziyyətdə şəbəkənin tam diametrinə başlada bilər.
Məsafə Vektor Marşurtlama
Kompüter şəbəkələri dalğalanmaya görə daha qarışıq olan dinamik marşurtlama alqoritmlərini istifadə edir, ancaq keçərli topologiya üçün ən qısa yolları tapmaları səbəbiylə daha effektiv olurlar. İki dinamik alqoritm özəlliklə də məsafə vektoru marşurtlaması və kanal vəziyyəti marşurtlama ən populyardır. Bir məsafə vektoru marşurtlama alqoritmi hər bir marşurtlayıcının hər bir varış nöqtəsinə ən yaxşı bilinən məsafəyi verən bir cədvəli (vektoru) saxlayan və ora getmək üçün hansı əlaqəni istifadə etməsini təmin edir.Bu cədvəllər qonşularla informasiya alış-verişində olaraq yenilənir. Sonunda hər marşurtlayıcı hər hədəfə çatmaq üçün ən yaxşı əlaqəni bilir.
Məsafə vektoru marşurtlama alqoritmi  (Bellman 1957 və Ford və Fulkerson,1962)inkişaf etdirən tədqiqatçılardan sonra, əsasən Belman-Ford marşurtlama alqoritmi kimi yayılıb.Orjinal ARPANET marşurtlama alqoritmiydi və İnetnetə RİP adı altında istifadə edilirdi. Məsafə vektor marşurtlamasında hər marşurtlayıcı şəbəkədəki hər marşurtlayıcı üçün bir giriş saxlayan və tərəfindən indekslənmiş bir marşurtlama cədvəli saxlayır. Bu giriş iki bölümdən ibarətdir: o hədəf üçün istifadə olunacaq seçim edilən gedən xətti və bu hədəfə olan məsafəni təxmin edən. Ən qısa yolları hesablamaq üçün müzakirə etdiyimiz kimi sıçrama sayı olaraq və ya başqa bir metrik istifadə edərək ölçülə bilər. Marşurtlayıcının qonşularının hər birinə “məsafə” -ə sahib olduğu düşünülür. Metrik sıçrarsa,məsafə sadəcə bir sıçrama məsafəsindədir. Metrik yayılma gecikməsidirsə, marşurtlayıcı birbaşa alıcını zaman ştamplarıyla göstərdiyi və ola bildiyincə sürətli geri göndərdiyi özəl ECHO paketləriynən ölçülə bilir. Misal olaraq gecikmənin istifadə olunduğu və marşurtlayıcıının qonşularının hər birinə olan gecikməni bildiyini düşünək. Hər T msandə bir dəfəhər marçurtlayıcı hər qonşusuna təxmini gecikmələrin bir listini bir bir hədəfə göndərir. Həmçinin hər qonşudan bənzər bir list alır. Bu cədvəllərdən birinin qonşusu X-dən gəldiyini düşünək. X-in marşurtlayıcını nə qədər müddət keçməsi lazım olduğunu təxmin etməsi. Marşurtlayıcı,X-in gecikməsinin m msan olduğunu bilirsə, X vasitəsilə marşurtlayıcıya Xi+m msan cinsindən çata biləcəyini bilər. Hər qonşu üçün bu hesablamanı reallaşdıraraq, bir marşurtlayıcı hansı təxminin ən yaxşı göründüyünü tapa bilər və bu təxmini və əlaqəli marşurtlamanı yeni marşurtlandırma cədvəlində istifadə oluna bilər. Hesablamada köhnə marşurtlama cədvəlinin istifadə olunmadığını unutmayın.
Bu yeniləmə prosesi Şəkil 4 də göstərilir. Bölüm (a) bir şəbəkə göstərir. (b) bölümünün ilk dörd sütunu, marşurtlayıcının qonşularından gələn gecikmə vektorlarını göstərir. A,B-ə 12 ms gecikmə, C-ə 25ms gecikmə, D-ə 40 ms gecikmə verilir. J qonşularına sırayla 8, 10, 12 və 6 msan olaraq A,İ,H və K gecikmələrini ölçdü və ya təxmin etdi. center|thumb|718x718px|Şəkil 4. (a)  Şəbəkə  (b) A,İ,H,K dan girişlər və J üçü yeni marşurtlama cədvəli
J-nin marşurtlayıcı G-ə olan yeni marşurtunu necə hesabladığını düşünün. 8 ms də A-a çata biləcəyini bilir və ayrıca A, 18 ms-də G-ə çata biləcəyini iddia edr, bu səbəblə J 26 msan-lik gecikməyə güvənə biləcəyini bilir.Bənzər şəkildə G,İ,H vəK üzərindən 41 (31 + 10), 18(6 + 12), və 37(31 + 6) msan gecikməsini hesaplayır, sırayla. Bu dəyərlərin ən yaxşısı 18 dir, bu səbəblə marşurtlama cədvəlində G gecikməsinin 18 msan olduğu və istifadə oluna biləcək yolun H üzərindən olduğu bir giriş edər. Eyni hesablama digər bütün hədəflər üçün yeni marşurtlama ilə reallaşdırılır. Cədvəlin son sütununda göstərilən cədvəl.
= Xarici keçid. = Computer Networks, 5th Edition, paraqraf 5.2.1, 5.2.2, 5.2.3, 5.2.4
Köndələlən mielit
Köndələlən mielit — nisbətən qısa müddətdə (bir neçə saatdan bir neçə günə kimi) başlayan onurğa beyninin müəyyən səviyyəsi ilə bağlı olan və struktur dəyişikliyi (məsələn, disk yırtığı) ilə müşahidə  olunmayan sidik kisəsinə və bağırsaq funksiyasına nəzarətin pozulması ilə müşahidə edilən motor və sensor pozuntulardır. Bu DS-nin ilk təzahürü ola bilər, amma belə pasiyentlərin üçdə birində gələcəkdə heç bir həmlə müşahidə olunmur. Onurğa beyninin kəskin disfunksiyası olan hər bir şəxs təcili surətdə müayinədən keçməlidir, çünki onda cərrahi əməliyyatı tələb edən kompressiv zədələnmə ola bilər.
Cotto kampanilası
Cotto kampanilası (,, həmçinin ) — İtaliyanın Florensiya şəhərinin tarixi mərkəzində yerləşən Pyaçça-del-Duomonun əsas tikilisi olan Florensiya kafedralı kompleksinə daxil olan, lakin kafedral binasından aralıda dayanan kampaniladır.
Santa-Mariya-del-Fiore kafedralı və Müqəddəs İohann vəftizxanasının yanında yerləşən kampanila Cottonun dizaynı, zəngin heykəl və polixrom mərmər dekorları ilə Florensiya qotik memarlığının ən yaxşı nümunələrindən biridir.
Tarixi
110px|thumb|left|Kampanilanın [[Cotto di Bondone tərəfindən çəkilmiş eskizi]] 1302-ci ildə Florensiya kafedralının inşasında cavabdeh olan memar Arnolfo di Kambionun ölümündən otuz il sonra – 1334-cü ildə məşhur rəssam Cotto di Bondoneyə onun işini davam etdirmək həvalə olunur. Həmin ildə rəssamın artıq 67 yaşı var idi. Cotto bütün enerjisini kafedralın zəng qülləsinin dizaynı və inşasına yənləndirir. XIII əsrin əvvəllərindən memar-dizaynerlərə olan münasibətin digər işçilərə olan münasibətdən fərqlənməyə başlamasından sonra, Cotto həm də memar kimi məşhurlaşmağa başlamışdı. Kampanillanın ilk təməl daşı 19 iyul 1334-cü ildə qoyulmuşdur. Cottonun kampanilla dizaynı kafedral fasadının Arnolfo di Kambio tərəfindən işlənmiş polixrom fasadı ilə ahəng təşkil edərək, bir növ rəsm əsərini xatırladır. Sərt xəttli saat qülləsi yerinə, Cotto öz dizaynında işıq kölgə effektləri və bəzi prespektiv formalarını istifadə etmişdir. Qotik binalar üçün xarakterik olan filiqran yerinə, Cotto tikilinin fasadını həndəsi naxışlar şəklində düzülmüş rəngarəng mərmərlərlə bəzəmişdir.
1337-ci ildə Cotto vəfat edərkən, kampanilanın yalnız aşağı mərtəbəsinin inşası tamamlanmış, fasadı isə ağ Karrara, yaşıl Prato və qırmızı Siena mərmərləri ilə üzlənmişdi. Aşağı mərtəbənin divarları üç tərəfdən hər birində yeddi ədəd olmaqla altıguşəli barleyefli panellər yerləşdirilmişdir. 1348-ci ildə giriş qapısı genişləndirilərkən iki panel boş olan şimal divarına köçürülmüşdür. 1437-ci ildə isə Luka della Robbia tərəfindən hazırlanmış daha beş panel həmin divara əlavə olunmuşdur. Bibliya simvolikası baxımından yeddi rəqəmi xüsusi anlama malikdir: o, insanın kamilliyini simvolizə edir.
Panellərin müəlliflərinin kim olduğunu demək çətindir. Beləki, onların bəzilərinin Cottonun özü, bəzilərinin isə Andrea Pisano (və ya onun emalatxanasında) tərəfindən hazırlanması güman edilir.
Bu işi sayəsində Cotto, Brunelleski (Santa-Mariya-del-Fiore kafedralının günbəzi) və Alberti (“De re aedificatoria” traktatı, 1450) ilə birlikdə İtaliya intibah memarlığının banilərindən biri hesab edilir.
1343-cü ildə Cottonun yerinə kampanilanın inşası üzərində, o zaman Müqəddəs İohann vəftizxanasının cənub qapısı üzərindəki işi ilə məşhurlaşmış Andrea Pisano çalışmağa başlamışdır. O, qüllənin inşasını Cottonun planına dəqiq əməl etməklə davam etdirmişdir. O, aşağı mərtəbəyə romb formalı ikinci üz panelləri (1341-1347) əlavə etmişdir. Bundan sonra, o, daha iki səviyyə inşa etmiş və onların hər tərəfindən daha dörd niş yerləşdirmişdir. Lakin, ikinci səviyyəli nişlər boşdur. Faciəvi Qara ölümə görə, 1348-ci ildə inşaat işləri dayandırılmışdır.
Pisanonu əvəz etmiş Françesko Talenti tikilinin böyük pəncərəli üç yuxarı mərtəbəsini inşa etmiş və 1359-cu ildə Cotto kampanilasının inşası tamamlanmışdır. Talenti Cottonun ilkin layihəsində nəzərdə tutulmuş oxun inşasından imtina etmiş və buna görə də, ilkin layihədə nəzərdə tutulmuş 122 metr hündürlük 84.7 metrə qədər azalmışdır. Qüllənin zirvəsindən Florensiya və onu əhatə edən təpələrə möhtəşəm mənzərə açılır. Yuxarı meydançaya 414 pillə aparır.
Dekor elementləri
Hazırda kampanilanı bəzəyən bütün sənət əsərləri orijinalların kopyalarıdır. 1965-1967-ci illərdə demontaj edilmiş orijinal sənət əsərləri isə hazırda Florensiya kafedralı nəzdində fəaliyyət göstərən Duomo muzeyində saxlanılır.
Altıbucaqlı panellər
İki səhnə istisna olmaqla, bütün yaradıcılıq panelləri Andrea Pisano tərəfindən işlənmişdir; Cubal panelinin müəllifi Nino Pisano, Tubalkeyn panelinin müəllifi isə Andrea Pisanonun köməkçisidir.
Cənub divarındakı yeddi altıbucaqlı paneldə Gionit (astronomiya), İnşaatçılıq sənəti, Tibb, Ovçuluq, Yunçuluq, Foroney (qanunvericilik), Dedal (uçuş). Həmin panellərin də əsasən Andrea Pisano tərəfindən işlənməsi düşünülsə də, Gionit və İnşaatçılıq sənəti panellərinin onun emalatxanasında, Tibb və Foroneya panellərinin isə Nino Pizano tərəfindən hazırlanması ehtimal edilir. 200px|thumb|right|Andrea Pisanonun kampanila fasadı üçün işlədiyi "Adəm və Həvvanın yaradılması" qabartması, Duomo muzeyi. Giriş qapısına görə şərq divarında cəmi beş panel vardır. Onlarda humanitar elmlər təsvir edilmişdir: naviqasiya, sosial ədalət, kənd təsərrüfatı, festivallar sənəti və Evklid (memarlıq). İlk üç panel Andrea Pisano, digər iki panel isə Nino Pisano tərəfindən hazırlanmışdır. Lunetdəki “Madonna və Körpə”, həmçinin frontonun üstünü bəzəyən “İki peyğəmbər və tövbəçi” qabartmaları isə Andrea Pisano tərəfindən hazırlanmışdır.
Şimal divarındakı altıbucaqlı panellərdə Heykəltəraşlıq, Fidi (hər iki panel 1347-1348-ci illərdə burda yerləşdirilmişdir), Rəssamlıq, Harmoniya, Qrammatika, Məntiq və Dialektika (Platon və Aristotelin təmsilində), Musiqi və Poeziya (Orfeyin təmsilində), Həndəsə və Arifmetika (Evklid və Pifaqorun təmsilində) təsvir edilmişdir. Həmin panellərdən birincisi Andrea Pisano, ikincisi Nino Pisano, qalanları isə Luka della Robbia tərəfindən hazırlanmışdır. Sonuncu beş panel kampanila və kafedral arasındakı yüksək keçidin sökülməsindən sonra əlavə edilmişdir.
Romb formalı panellər
Daha yuxarıdakı panellər tamamilə fərqli stildə hazırlanmışdır: mərmər fiqurlar mavi mayolika fonunda ciddi şəkildə fərqlənir. Bu alleqorik təsvirlərin hamısı Andrea Pisano və onun məktəbinə aid edilir:
Nişlərdəki heykəllər
Kampanilanın növbəti mərhələsində hər tərəfdə dörd niş və bişlər daxilində də dörd heykəl yerləşdirilmişdir. Heykəllər hamısı müxtəlif dövrlərdə hazırlanmışdır:
Qərb divarındakı dörd qotik heykəl 1343-cü ildən etibarən Andrea Pisano tərəfindən hazırlanmışdır. Kifayət qədər relyefli olan və arxa hissəsi tamamlanmamış bu heykəllərdə Tributin Sibili, David, Solomon və Eritreya Sibili təsvir olunub.
Cənub divarındakı daha klassik görünüşə malik dörd peyğəmbər heykəli 1334-1341-ci illər arasında hazırlanmışdır. Musa heykəli və dördüncü heykəl Maso di Bankoya aid edilir.
Şimal divarındakı dörd heykəl 1420-1435-ci illərdə abidəyə əlavə edilmişdir; həmin heykəllərdə Peyğəmbər (Nanni di Bartolo tərəfindən hazırlandığı düşünülsə də, Donatello tərəfindən imzalanıb), Havvakum (Donatellonun şah əsəri hesab edilir, Mediçilərin düşməni Covanni Çieriçini arıqlamış və əziyyət çəkmiş peyğəmbər kimi təsvir edilib), İyeremiya (Donatello tərəfindən hazırlanıb, Mediçilərin digər düşməni Françesko Soderinini təsvir edib) və Abadiya (Nanni di Bartolo tərəfindən işlənib) təsvir edilib.
Üç yuxarı mərtəbə
Qüllənin üç ən üst mərtəbəsi 1348-1359-cu illərdə Françesko Talenti tərəfindən inşa edilmişdir. Hər üst mərtəbə ölçülərinə görə aşağıdakı mərtəbədən daha böyükdür və buna görə də onların ölçüsü prespektiv effektinə əks təsir göstərir. Buna görə də aşağıdan baxıldığı zaman hər üç mərtəbə bir-birinə uyğun görünür. Siena zəng qülləsində olduğu kimi vertikal yerləşdirilmiş pəncərələr divarlarda böyük açıqlıq yaradır. Qüllə yerinə, Talenti böyük terrasa inşa etmişdir.
Orta əsr sxolastik fəlsəfəsi ilə təfsir etdikdə, kampanilanın relyef, heykəl və digər dekor elementləri bütöv bir vahid təşkil edir.
Pak Çhanyol
Park Chanyeol  — Cənubi Koreyalı müğənni, rapçi və artistdir. Cənubi Koreya-Çin oğlan qrubu EXO, alt qrubu EXO-SC və EXO-K'nın üzvüdür.
Həyatı
Park Chanyeol 27 noyabr 1992-də Seul, Cənubi Koreyada anadan olub. Seuldakı Hyundai Məktəbinə gedib. MBC Nəşr Stansiyasında serverlik eləyən Park Yoora adında bir bacısı var. Ana və atasının Seuldə "Viva Polo" adında İtalyan restorantları var.
Chanyeol 16 yaşında olanda bir serverlik qurumundan dərslər almağa başladı. Burada Block B qrubundan P.O. ilə yaxın dost oldu. Hal-hazırda qrup üzvləri Baekhyun və Suho ilə Kyung Hee Cyber Üniversitetində "Mədəniyyət və Sənət rəhbərliyi" bölümündə oxuyur.
Meymun Yumruğu (personaj)
Personaj haqqında
Əsl adı Montqomeri (qısaldılmış forması: Monti) Fiske-dir. Döyüş sənətləri ustasıdır. Ən qəti düşmənləri Ron Stoppabl və Kim Possibldır. Montqomeri Fiske əslən Britaniyadandır. Çəkisi 59 kq-dır. Montqomeri Fiske əvvəllər arxeoloq vəzifəsində çalışırdı. Nobel mükafatı laureatına layiq görülmüşdür. Əsas tədqiq sahələri meymunların artefaktları idi. Həmin artefaktlar başğa dünyanı idarə edəcəkdi. Lord Meymun Yumruğu, xüsusilə, Tai-Chin-Pek-Var və ya Meymun Kunq Fu stili ilə maraqlanırdı.
Xarici keçidlər
List of Kim Possible characters Luettelo televisiosarjan Kim Possible hahmoista Lord Monkey Fist Monkey Fist
Vokil burnu
thumb|Cənubi Şetland adalarında Snou adasının yerləşməsi. thumb|Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
Vokil burnu (нос Вокил, ‘Nos Vokil’ \'nos vo-'kil\) — Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Snou adası sahillərindən cənub-qərbdə yerləşən buzlaqlardan azad olan burundur. Boyd boğazından 300 m cənub-qərbdə, Barutin buxtasından şimalda yerləşmişdir.
Burun Bolqarıstan sülaləsi olan Vokilin (8-ci əsr) adını daşıyır.
Yerləşməsi
Esteverena burnundan 2 km cənubda, Monroye burnundan 2 km şimalda yerləşmişdir. Britaniya xəritəsinə 1968-ci ildə, Bolqarıstan xəritəsinə 2005 və 2009-cu ildə daxil edilmişdir.
Azərbaycan Ərəb xilafətinin tərkibində
Azərbaycan İslam Xilafətinin tərkibində — VIII əsrdə Sasanilər imperiyasının fəth edilməsi ilə imperiyanın tərkibində olan Cənubi Azərbaycan, Qafqaz Albaniyasının fəth edilməsi ilə isə Şimali Azərbaycan Ərəb Xilafətinin tərkibinə daxil olmuşdur.
Əl-Cahiz
thumb
Azərbaycan Ərəb xilafətinin tərkibində
Azərbaycanın Xilafət tərəfindən fəthi
637-ci ildə ərəblər Sasani şahını onun paytaxtı olan Ktesifonda mühasirəyə aldılar. Cavanşir üç minlik alban qoşununun başında sasanilərlə birlikdə altı ay Ktesifonun müdafiəsində durdu. Lakin buna baxmayaraq Sasani ordusu darmadağın edildi. III Yezdəgird Dəclə çayı sahilindəki qalalardan birində gizləndi. Moisey Kalankatlının məlumatına görə, Cavanşirin Sasani ordusu tərəfində ərəblərlə son döyüşü III Yəzdigərdin hakimiyyətinin səkkizinci ilinə (639–640-cı illərə) təsadüf edir. Beləliklə, mübarizənin faydasız, imperiyanın ölümə məhkum olduğunu dərk edən Cavanşir 639–640-cı ildə vətəninə qayıdır.
Əl-Cahiz
Cahiz, əl-Cahiz Əbu Osman Əmr ibn Bəhr (təxm: 767, Bəsrə — 868, Bəsrə) — Şərqi Afrika əsilli bərbər yazıçısı və alimi. İslamda rasional cərəyan olan Mötəzilik və ədəbiyyatın ədəb cərəyanının nümayəndəsi. Abbasilərin sarayında xidmət edib. Öz dövrünün ən savadlı insanlarından biri kimi məşhurdur.
Azərbaycan Ərəb xilafətinin tərkibində
Azərbaycanın Xilafət tərəfindən fəthi
Bu dövrün hadisələrini əks etdirən ərəb mənbələrinin bir qismi ərəblərin Azərbaycan ərazisinə (onun cənub hissəsinə) ilk basqınının məhz həmin illərdə, yəni 639–640-cı illərdə baş verdiyini qeyd edir. Bu müəlliflərdən "fütuhat" haqqında xüsusi kitab yazmış IX əsr ərəb tarixçisi əl-Bəlazuri Azərbaycanın hicri tarixi ilə 18 (639)-ci ildə Huzeyfə ibn əl-Yəmənin başçılığı ilə sülh yolu ilə alındığı barədə məlumat verir.
Əl-Cahiz
Fəaliyyəti
100 çox traktatın və antologiyanın müəllifidir: thumb|right|250px| Cahizin Heyvanlar haqqında kitabından bir səhifə Ətraf mühitin determinizmi tərəfdarı olan Cahiz, ətraf mühitin toplumun irqi və etnik xüsusiyətlərinin formalaşmasına təsiri barədə də danışmışdı.
Azərbaycan Ərəb xilafətinin tərkibində
İlk hücumlar haqqında
right|thumb|350px|Azərbaycan Xəzər dənizinin quzeyində Araz və Kür çayları Azərbaycan sınırları içində bəllidir. Azərbaycan bab ul-əlbaba can uzanıyıb (İbni Hüqəl 977) thumb|right|350px|İdrisinin çəkdiyi xəritə (1154), Azərbaycan sınırları Xəzər dənizinin qərb tərəfində bəllidir Azərbaycanın real fütuhatının başlandığı hicri 22 (643)-ci ildən çox əvvəl, İyad ibn Ğənmin başçılıq etdiyi ərəb ordusunun xəlifə Ömərin əmri ilə 639-cu ilin avqustunda başlamış Mesopotamiyanın işğalı prosesində Azərbaycan ərazisinə hücum (və bəlkə də hücumlar) olmuşdur. Hücum Urmiya gölünün cənub-qərbindən başlamış və nəticədə qərb sərhədlərinin mərzbanı ilə müqavilə bağlanmışdı.
Əl-Cahiz
Fəaliyyəti
Cahiz xüsusilə ədəb janrına çox gclü təsir etmişdir.
Azərbaycan Ərəb xilafətinin tərkibində
İlk hücumlar haqqında
Ərəblərin Sasanilər imperiyasının Xəzər sahili vilayətlərinə, o cümlədən Azərbaycana real hücumu, yalnız 642-ci ildə baş verən fəthindən sonra Həmədana hücumla mümkün oldu. Tarixçi ət-Təbəri bildirir ki, o gündən iranlıların birliyi pozuldu. Hər vilayətin əhalisi düşmənlə yalnız öz vilayəti hüdudlarında döyüşürdü. Əl-Bəlazurinin verdiyi məlumata görə, Nihavənd döyüşündən bilavasitə sonra ərəblər Həmədan-Rey yolu üstündə yerləşən, Qum və Kaşanı tutdular. Bu qələbələrdən sonra qədim Midiya ərazisində möhkəmlənən ərəblər şimala doğru istiqamət götürdülər.
Azərbaycan qoşunlarına mərzban İsfəndiyar ibn Fərruxzad komandanlıq edirdi. O, Bacrəvan, Mayməd, Nariz, Şiz, Məyanic və digər yerlərin əhalisindən Ərdəbildə böyük qoşun toplayıb ərəblərlə vuruşmağa girişdi. Vuruşma bir neçə gün davam etdi və ərəblərin qələbəsi ilə sona çatdı.
Nihavənd döyüşündən düz bir il sonra, yəni 643-cü ildə, Reyin işğalı hələ tam başa çatmamış, xəlifə Ömərin (634–644) əmri ilə Bukayr ibn Abdullah və Utba ibn Farkadın başçılıq etdikləri qoşun dəstələri Azərbaycan sərhədlərini keçdilər. Ərdəbildən bir qədər aralı, Cərmidan dağı yanında İsfəndiyarın hələ yaxşı möhkəmlənə bilməmiş dəstələri onları qarşıladı. Mənbələrin məlumatına görə, bu, Bukayrın Azərbaycan ərazisində azərbaycanlılarla ilk toqquşması idi. Bir neçə gün davam edən qanlı döyüş ərəblərin qələbəsilə başa çatır. İsfəndiyar özü isə əsir düşür.
Rey yanındakı döyüşlərin ərəblər üçün müvəffəqiyyətlə başa çatdırılması, xəlifənin Bukayra kömək göndərmək haqqında əvvəlki əmrinin yerinə yetirilməsinə imkan yaradır. Sərkərdə Simak köməyə göndərilir. Çox keçmədən İsfəndiyarın qardaşı Bəhramın başçılığı altında təşkil olunmuş yeni qoşun Utba ibn Farkadın dəstəsinə hücum edir. Ərəblər bu dəfə də qələbə qazanırlar. Bəhram qaçır. Hələ də Bukayrın yanında əsirlikdə qalan Azərbaycan mərzbanı İsfəndiyar isə bu hadisədən sonra ərəblərlə sülh müqaviləsi imzalamalı olur. Bu müqaviləyə görə Azərbaycan əhalisi "imkanları daxilində" can vergisi-cizyə ödəməli idi; "qadınlar və uşaqlar, həmçinin yaşamaq üçün vəsaiti olmayan xroniki xəstələr, dünya malından heç nəyi olmayan zahidlər" bu vergidən azad olunurdular.
Yeni hakimiyyət Azərbaycanın bütün əhalisinə, "onun düzlərində, dağlarında, ucqar və sərhəd yerlərində yaşayanlarına, onların əmlakına, dini icmalarına, qanunlarına, qaydalarına aman" verməyi öz üzərinə götürürdü.
Bəlazuri isə yazır ki, "hicri 18-ci ildə Xuzeyfə ibn əl-Yəmən Azərbaycanı dinc yol ilə istila edib, Azərbaycan əhalisi adından hərəkət edən Azərbaycan mərzbanı ilə müqavilə bağlamışdır. Bu müqaviləyə görə mərzban "800 min dirhəm verməyi öhdəsinə götürdü" ərəblər isə öz tərəfindən öhdələrinə almışdılar ki, heç kəsi öldürməsinlər, əsir almasınlar, atəşgədələri dağıtmasınlar və Balasacan, Savalan və Satrudan kürdlərini təqib etməsinlər. Şiz əhalisinin öz bayramlarında rəqs etməsinə və (keçmişdə) icra etdikləri hər işi açıq görmələrinə mane olmasınlar". Bundan sonra xəlifə Ömər, Xuzeyfə ibn əl-Yəməni vəzifəsindən götürdü və Utbə ibn Farkadı Azərbaycana canişin təyin etdi. Lakin ərəb qoşunları Azərbaycandan gedəndən sonra ölkənin əhalisi hicri 24 (644–645)-cü ildə üsyan qaldırıb, "müsəlmanların onlarla bağladıqları sülh şərtlərinə əməl etməkdən boyun qaçırdılar".
Ərəblərin növbəti hücumları (639–720)
646-cı ildə ərəb ordusu Valid ibn Uqbənin komandanlığı ilə yenidən Azərbaycana yürüş etdi. Ordunun qabaq dəstəsində Salman ibn ər-Rəbiə əl-Bəxili gedirdi. Azərbaycan ikinci dəfə istila edildi, "bu şərtlə ki, (hər il) onlar (əhali) səkkiz yüz min dirhəm versinlər. Bu, Huzeyfə ibn əl-Yəmaninin 22 (b.e. 644)-ci ildə, yəni Nəhavənd vuruşmasından bir il sonra onlarla bağladığı sülhün şərtləri idi".
639-cu ildə ərəb qoşunlarının bir hissəsi Azərbaycandan şimal-qərb tərəfə keçdi və bir neçə vuruşmadan sonra Mukanı işğal etdi və əhalisini cizyə verməyə məcbur etdi. Bu dəstənin komandanı Bukeyr ibn Abdullah mukanlılarla müqavilə bağladı və onlara aşağıdakı məzmunda fərman verdi:
"'Bismillahirrəhman-irrəhim. Bu fərman Bukeyr ibn Abdullah tərəfindən Mukan əhalisinə, onların şəxsiyyəti, əmlakı, dini və qanunlarını mühafızə etmək haqqında verilən mühafızə fərmanıdır ki, həddi-büluğa çatmış hər bir şəxs bir dinar, yaxud onun dəyərini versin, müsəlmana səmimi yanaşsın, ona yol göstərsin və bir gün bir gecə onu saxlayıb yedirsin. Nə qədər ki, onlar öz üzərində (ərəb) hakimiyyətini qəbul edib ərəblərə xeyirxahlıqla yanaşırlar, onlara əmin-amanlıq təmin olunur və biz öz təəhhüdlərimizi yerinə yetirərik. Əgər onlar öz təəhhüdlərini pozub səmimi olmadıqlarını göstərsələr, xainləri ələ verməyincə, onlara aman yoxdur! Əks halda! Onlar xainlərin həmfıkri hesab olunacaqlar. Şahidlər əş-Şəmmax ibn Dirar, ər-Rusaris ibn Cunadib və Xəmələ ibn Cuveyyə olmuşlar. Hicri 21-ci ildə (b.e. 642-ci ildə) yazılmışdır'."
Bukeyr ibn Abdullah Mukandan Xəzər dənizinin sahili ilə şimala doğru hücum etdi və həmin il Bab-ül-Əbvaba (Dərbəndə) çatdı. Sonrakı 642/643-cü illərdə xəlifə Ömər Dərbəndə Surakə ibn Əmri göndərdi. Surakə ordusunun qabaq dəstəsi Əbd-ür-Rəhman ibn ər-Rəbiə əl-Bəxilinin komandanlığı ilə şəhərin hasarları yanında Bukeyr ilə birləşdi. Surakənin ölümündən sonra xəlifə Dərbənd yaxınlığındakı sərhəd xəttinə Əbd-ür-Rəhman ər-Rəbiəni təyin etdi və ona əmr verdi ki, xəzərlərə qarşı çıxsın. Ərəb atlıları əl-Beyda şəhərinə çatıb onu işğal etdi. Lakin Balancar yaxınlığındakı xəzərlər hücuma keçib ərəbləri məğlub etdi və onların komandanı Əbdür-Rəhman ər-Rəbiəni öldürdülər.
Arranın istilası (Salman ibn Rəbiə əl-Bəxilin)
Ərəb qoşunları Arran ərazisinə şərqdən deyil, cənub-qərbdən, Naxçıvandan keçməyə başladılar. Arrana soxulan ilk ərəb dəstəsi Salman ibn Rəbiə əl-Bəxilinin komandanlığı altında olan dəstə idi ki, bu da Həbib ibn Məsləmənin ordusuna daxil idi.
Naxçıvan xəlifə Osman ibn Affanın (644–656) hökmranlığı zamanında tutulmuşdu. Həbib ibn Məsləmə Naxçıvanı işğal edəndən sonra onun əhalisi ilə sülh müqaviləsi bağladı və aşağıdakı fərmanı verdi:
"'Bismillahirrəhman-irrəhim. Bu fərman Həbib ibn Məsləmə tərəfındən Naşava (Naxçıvan) şəhəri əhalisinə, onun burada olan və olmayan kahinlərinə və yəhudilərinə, ona görə verilir ki, mən sizin əmin-amanlığınızı və əmlakınızı, sizin kilsə və ibadətgahlarınızı və şəhərinizin hasarlarını mühafızə altına alıram. Siz əmin-amandasınız və biz sizinlə bağladığımız müqaviləni o vaxtadək yerinə yetirməyi təəhhüd edirik ki, siz özünüz ona əməl edib cizyə və xərac verəsiniz, ən mötəbər zamin olan Allah özü buna zəmanətdir. Fərman Həbib ibn Məsləmənin möhürü ilə təsdiq olunur'."
Salman ibn ər-Rəbiənin dəstəsi Naxçıvandan çıxandan sonra Biçənək keçidindən Şəki, Gorus tərəfə yeridi və Arran ərazisinə çatanda Beyləqan üzərinə yürüş etdi.
Sonra Salman ibn ər-Rəbiənin dəstəsi Şamxoru, Qəbələni tutdu, Şakkan və Kamiberan hakimləri ilə bac vermək şərti əsasında sülh bağladı. Xeyzan əhalisi, Şirvan padşahı, qalan dağların padşahları, Məsqət, Şabran və Bab (Dərbənd) şəhərinin əhalisi də onunla (Salmanla) eyni məzmunda sülh bağladılar".
Beləliklə, 643–644-cü illərdə, xəlifə Ömərin dövründə, ərəblər tarixi Azərbaycan ərazisinin yalnız cənub və Dərbəndədək Xəzər sahili torpaqlarını tuta bildilər. Lakin bu işğalın özülü hələ möhkəm deyildi. Hətta 644–645-ci illərdə, xəlifə Ömərin ölümündən sonra mərkəzdə baş verən siyasi sabitsizlikdən istifadə edən azərbaycanlılar üsyan edərək, ərəblərin onlarla bağladıqları müqavilələrin şərtlərini yerinə yetirməkdən imtina etdilər. Xilafətin yeni başçısı Osmanın Azərbaycana göndərdiyi sərkərdə əl-Valid ibn Ukbanın rəhbərlik etdiyi ordunun hücumu ilə ərəblərin Azərbaycana yeni – ikinci yürüşü başlandı. Bu yürüşdə birinci yürüş zamanı ad çıxarmış Salman ibn Rəbiə və Abdallah ibn İubeyl kimi sərkərdələr iştirak edirdilər.
Bu yürüş zamanı əl-Validin on iki minlik ön dəstəsinə başçılıq edən Salman ibn ər-Rəbiənin əsgərləri ətraf əhalini qorxutmaq məqsədilə Albaniya ərazisinə hücum edərək, oranı talayıb çapdılar və zəngin qənimət və əsirlərlə əl-Validin qərargahına qayıtdılar. Gevondun məlumatına görə, xəlifə orduları "Midiya (Cənubi Azərbaycan) kəndlərini və Naxçıvan obalarını xaraba qoydular. Kişilərin çoxunu öldürdülər, qalanlarını isə qadın və uşaqlarla birlikdə əsir götürdülər və Culfa keçidindən Arazın o tayına apardılar". Yalnız bundan sonra vəzifəsini bitmiş hesab edən əl-Valid Xilafətin nümayəndəsi əl-Əşas ibn Qeysi Azərbaycan hakimi təyin edərək paytaxta (Mədinəyə) qayıdır.