cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Şarmey
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 469 nəfər (15–64 yaş) arasında 330 nəfər iqtisadi fəal, 139 nəfər hərəkətsiz (fəaliyyət göstərici 70,4%, 1999-cu ildə 74,3%) idi. 330 aktiv 305 nəfər (158 kişi və 147 qadın) işləyir, 25 nəfər işsizdir (9 kişi və 16 qadın). 139 hərəkətsiz 35 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 55 nəfər təqaüdçü, 49 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
Dieqo Kao
Dieqo Kan (Diogo Cão) - Portuqaliyalı dəniz səyyahlarından biri. 1480-cı ildə Qərbi Afrika sahillərini kəşf etmişdir. Dieqo Kan uzun müddət Portuqaliyanın müstəmləkəsində qalmış Anqolanın tabe edilməsində xüsusi fərqlənmişdir.
Həyatı və fəaliyyəti
Dieqo Kanın harada və neçənci ildə doğulması barədə dəqiq məlumat yoxdur. Bəzi qaynaqlarda Portuqaliya krallığında Villa Real şəhərində 1452 -ci ildə Alvaro Fernandes və Qonzales Kaonun nikahdan kənar övladı olaraq doğulduğu göstərilmişdir. Portuqaliyalı dəniz səyyahlarının müxtəlif ərazilərə səfərlər təşkil etdiyi dövrdə, səfərlərə qatılmışdır. Dieqo Kanın ilk səfəri Afrika qitəsinin cənub istiqamətində başlamışdır. Gəmiçi Henrinin 1460-cı ildə vəfat etməsində sonra durğunluq dövrünü yaşayan Çoğrafi kəşflər Portuqaliya krallığının yeni kralı II İohanın taxta çıxmasından sonra yenidən canlanır. II İohanın əmri ilə Dieqo Kao Afrika qitəsinə səfərlərinə yenidən başlayır. 1482-ci ildə səfərdə olduğu müddətdə Dieqo Kao Konqo çayını və onun mənsəbini kəşf edir. Kan kəşf edilən ərazilərdə dərhal Padrao yerləşdirilməsinə göstəriş verirdi. Bu səbəbdəndir ki, hal-hazırda Qərbi və Şərqi Afrika sahillərində Dieqo Kao tərəfindən tikilmiş bir çox padrao hələdə mövcuddur.
right|thumb|250px|Dieqo Kao tərəfindən [[Konqoda tikilmiş padrao.]]
Dieqo Kan Konqo çayınının mənsəbinə çatdıqda burada Avropalıların mövcudluğundan xəbərsiz olduğu Bakonqo Krallığı ilə əlaqə yaradır. Kao daha sonra Anqolaya səfər edir. Anqolada Kao tərəfindən tikilmiş Padraoda səfərin sona çatdığı göstərilmişdir. Anqolanın kəşf olunmasından sonra bu ərazinin tabe olunmasında Dieqo Kaonun böyük rolu olmuşdur. Kao 1484-cü ilin aprel ayında Lissabon şəhərinə qayıdır. Burada kral II İohan tərəfindən Portuqaliyaya göstərdiyi xidmətlərə görə cəngavər ordeni ilə təltif edilir. Kral eyni zamanda Dieqo Kaoya geniş torpaq sahəsi hədiyyə edir. Kao 1484–1486-cı illərdə Afrika qitəsinə ikinci səfərinə başlayır. Konqoda iki ədəd yeni Padrao yerləşdirir. Dieqo Kao ikinci səfərində cənuba doğru 1.400 km irəliləmişdir. 1485-ci ilin noyabr ayında xaç körfəzinin yaxınlığında yerləşən qayanın üzərinə belə bir yazı yazdırmışdır:
Portuqaliya krallığının kralı II İohanın kapitanları Dieqo Kao, Pero Anes və Pero da Kosta burada olmuşdular. (1485, noyabr)
Dieqo Kanın harada və hansı şəratidə ölməsi barədə heç bir məlumat yoxdur. Bəzi ehtimallara əsasən ikinci səfəri zamanı Konqoda yerli əhali tərəfindən öldürülmüşdür.
Qazaxıstan Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində
Qazaxıstan Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində ilk dəfə 2018-ci ildə qoşulmuşdur. Belarusun Minsk şəhərində keçirilən müsabiqədə Daneliya Tuleşova ifa etdiyi "Òzińe sen" mahnısı ilə Qazaxıstanı təmsil etmiş və nəticədə 20 təmsilçi arasında 171 xalla 6-cı yeri tutmuşdur. 2019-cu ildə Qazaxıstanı Yerjan Maksim "Armanyńnan qalma" mahnısı ilə təmsil edərək, ölkəyə 2-ci yeri qazandırmışdır.
Təmsilçilər
{{legend|gold|Qalib}} {{legend|silver|İkinci yer}} {{legend|#cc9966|Üçüncü yer}} {{legend|#FE8080|Sonuncu yer}}
Kuala Lumpur qülləsi
Kuala Lumpur qülləsi ( KL Tower,   ;   ), Malayziyanın Kuala Lumpur şəhərində yerləşən kommunikasiya qülləsi. Tikinti 1 mart 1995-ci ildə başa çatdırılmışdır. Yüksəkliyini 421 metr (1,381 fut) hündürlüyə çatır və dünyada 7-ci ən yüksək qüllədir. Qüllənin damı 335 metrdədir (1,099 fut). Qüllənin qalan hissəsi, şəhərin panoramalı görünüşünə açılan mənzərinin görünməsini təmin edən dönən restoranı var və bura liftə qalxmaq mümkündür.
Burada iştirakçılar pilləkənləri yuxarıya doğru irəliləyirlər yarışlar keçirilir,bu yarışlar hər il keçirilir,. Qüllədə İslam fələk rəsədxanası yerləşir.Qüllə, Kuala Lumpurda ictimaiyyətə açıq olan ən yüksək nöqtədir
Tarix
Kuala Lumpur qülləsi üçün rəsmi təməlqoyma 1 oktyabr 1991-ci ildə Malayziyanın 4-cü baş naziri Dato Seri Dr Mahathir bin Mohamad tərəfindən həyata keçirilib.Qüllənin tikintisi üç mərhələli bir proseslə həyata keçirilib.
Birinci mərhələ Jalan Bukit Nanasın genişləndirilməsi və torpağın tikinti yerindən çıxarılması idi. Bu mərhələ 1 avqust 1992-ci ildə başa çatdırılmışdır.
Üçüncü mərhələ 1994-cü ilin mayında başlayan üst quruluşun qurulmasıdır. Qüllənin tikintisi qüllə şaftının, sonra qüllə başının qurulması ilə başlandı. Qüllə başlığına son toxunuş tətbiq olunduqdan sonra turistik binanın tikintisi başladı.
Üst mərtəbənin əsas lobbisi nəhəng birilyant kimi parıldayan şüşə örtüklü qübbələrlə bəzədilmişdir. Bu qübbələr İsfahandan olan İran sənətkarlar tərəfindən Muqarnas şəklində tərtib edilmiş və düzəldilmişdir.
Menara Kuala Lumpur rəsmi olaraq 20:30 1 oktyabr 1996-cı Baş nazir Mahathir Mohamad tərəfindən mərasimlə açıldı MST. Tanınmış qonaqlar arasında Yang Di-Pertuan Aqonq Tuanku Jaafar ibni Almarhum Tuanku Abdul Rahman, Raja Permaisuri Agong Tuanku Najihah,  Bruney Sultanının xanımları, Sultana Hajah Saleha və Şahzadə Hajah Mariam Binti Abdul Aziz var idi.
Yayım
Dünya böyük qüllələr federasiyasına üzv olan Kuala Lumpur qülləsi, müxtəlif yayım məqsədləri üçün bir neçə təşkilat tərəfindən istifadə olunur. Əslində yalnız televiziya yayımı üçün nəzərdə tutulmuşdur, tikinti zamanı radio antenləridə əlavə edilmişdir. Media telekommunikasiya və yayım teleqülləsi olan Kuala Lumpur qülləsindən yayımlanan televiziya stansiyaları özəl (kommersiya) stansiyayalardır, NTV7 isə Media Prima Berhad adlı da törəmə təşkilatın 200 metrlik antennaları vasitəsi ilə UHF vasitəsilə yayımına daxil edilmişdir.
Hal-hazırda Malayziyada bütün televiziya yayımı analoqdur. Kuala Lumpur Qülləsi, tamamilə rəqəmsal yayım üçün etibarlı yayım antennası deyil, çünki qüllə meşələr və ya yüksək mərtəbəli binalarla əhatə olunmuşdur lazım olan yüksək tezlikli dalğaları ötürmək üçün kifayət qədər hündürlüyə malik deyil. Alternativ olaraq, yeni 421 metr uzunluğunda antennanın hazırlnaması planlaşdırıldı.(1,381 fut). Kuala Lumpur qülləsindən yayımlanan televiziyalar, televiziya yayımını daha keyfiyyətli aparamaq üçün rəqəmsal yayım antennasını 401 ilə 421 metr arasında uzatmaq planı hazırladı. Qüllə antennasının hündürlüyünü 421 metrə artırmaq üçün, strukturun özünə təxminən 4 milyard dollar dəyərində xərc çəkilməli olacaq və qüllə 200 metr uzanacaq. thumb|250x250px| KL qülləsi [[Ən yüksək televiziya qüllələrinin siyahısı|dünyanın ən yüksək yeddi qülləsi arasında. ]] Mövcud Kuala Lumpur qülləsinin aviasiya məhdudiyyətləri Kuala Lumpur Qülləsi hündürlüyünün artırılmasını məhdudlaşdırır, lakin bu mövzunu əlaqədar nazirliklər və qurumlar ilə müzakirə etməyi davam etdirilir Lakin bu planlar həyata keçirilmirsə, Kuala Lumpur qülləsindən bu şəkilldə yayımlanmaya davam edəcək Media Prima Berhad istisna olmaqla, televiziya siqnallarının ötürülməsi dayandırılacaq.
Faktlar
KL qülləsi dünyanın ən böyük yeddinci telekommunikasiya qülləsidir.KL Tower, telekommunikasiya xidmətlərinin keyfiyyətini və yayımın dəqiqliyini artırmaq üçün qurulmuşdur. Kuala Lumpurun simvoludur.
Nəqliyyat
Qüllə Jalan Puncakda yerləşir Onlar çox yaxın olmasa da, ən yaxın tranzit stansiyaları Bukit Nanas Monoray stansiyası və Dang Wangi LRT stansiyalarıdır.
Turizm
Turistlər şəhərin 360 dərəcə görünüşünü müşahidə etmək üçün Kuala Lumpur qülləsinə axışır. Lift müşahidə məntəqəsinə 52 saniyəyə qalxır.
İnsanın meymundan yaranması (tezis)
alt=|right|300x300px|thumb|İnsan təkamülünün sadələşdirilmiş təsviri. "Tərəqqi marşı"nın ("Homo sapiens yolu") orijinal şəkli rəssam Rudolf Zallingerin 25 milyon illik insan təkamülünün təsviridir. "İnsan meymundan yaranıb" tezisi Çarlz Darvin və darvinistlərlə əlaqəli məşhur bir tezisdir, lakin ondan əvvəl Jorj-Lui Lekler de Büffon tərəfindən də ifadə edilmişdi. Ç.Darvin daha konkret olaraq insanın Köhnə Dünyanın qədim meymunlarından törədiyini və dar burunlu meymunlar qrupuna aid olduğunu yazmışdır. Darvinin tezisi paleontologiya və genetikanın müasir məlumatlarına uyğundur.
Populyar fikir belədir ki, “insan meymundan əmələ gəlməyib – insanla meymunun ortaq əcdadı olub”. Bu ifadənin yanlışlığı ondan ibarətdir ki, həm insanın özü, həm də onun müasir meymunlarla sonuncu ortaq əcdadı bu alt sıra daxilində Meymunlar (lat. Haplorhini) və Hominidlər ailəsinə (lat. Hominidae) mənsubdur. Meymunlar və ya "quru burunlu" primatlar (lat. Haplorhini) həm Homo sapiens növlərini, həm də onun bir sıra nəsli kəsilmiş əcdadlarını əhatə edən məməlilər sinfinin primatlar dəstəsinin alt sırasıdır. İnsanlara ən yaxın olan müasir bioloji növlər şimpanze (lat. Pan) cinsinin iki növüdür. Paleontologiya və genetikaya görə, insanların və şimpanzelərin təkamül yolları 7 milyon il əvvəl ayrılmışdır. 2007-ci ildə Nakalipithecus təsvir edilmişdir - insanların, şimpanzelərin və qorillaların ehtimal edilən ortaq əcdadı, 10 milyon yaşlı, meymun. Meymunlar həm də bütün antropoidlərin iddia edilən əcdadı - rukvapitek (25 milyon il), antropoidlərin və marmosetlərin ortaq əcdadı - saadaniya (29 milyon il) və bütün meymunların ortaq əcdadı - archicebus (55 milyon il) idi.
Müasir bioloji sistematikada bütün müasir insanlar İnsan (lat. Homo) cinsinə daxil olan Homo sapiens (lat. Homo sapiens) növünə aiddir. Əksər tədqiqatçılar Homo cinsinin Afar avstralopiteklərindən gəldiyinə inanırlar. Australopithecus-dan Homo-ya keçid tədricən baş verdi, buna görə də Homo cinsini Australopithecus-dan ayıran morfoloji simvolların müəyyən edilməsi mübahisəlidir. Bunlara beynin həcmi (sözdə beyin Rubicon - 600-800 sm³) və əlin quruluşu daxildir, lakin bir çox elm adamı bu meyarları səhv hesab edir. Homo cinsinin antropologiyada ən qədim nümayəndələri Afrika növü Rudolf Adam (Homo rudolfensis) və Handy Man (Homo habilis) (bir sıra elm adamları onları bir politipik növ Homo habilis "geniş mənada" birləşdirir). Bu erkən Homo növlərindən biri Homo ergasterə çevrildi. Sonuncuların nümayəndələri Asiyaya köç edərək Homo erectus növünün yaranmasına səbəb oldular. Afrikada Homo ergaster Heydelberq adamını (Homo heidelbergensis) əmələ gətirdi. Heydelberq adamı Afrikada 250-100 min il əvvəl Homo sapiensə, Avropada təxminən 70 min il əvvəl - Neandertalların (Homo neanderthalensis) "klassik" formasına təkamül etdi.
Banoffi
thumb|right|Banoffi Banoffi — banan, qaymaq, karamel və qaynadılmış qatılaşdırılmış süddən hazırlanan ingilis piroqu. Banoffinin əsasını kərə yağı əlavə edilmiş xırdalanmış peçenyalar təşkil edirlər. Bəzi resept variantlarında şokolad və ya qəhvə də əlavə olunur.
Banoffinin tarixi
Bu resept Ac rahibin ən ciddi sirləri kitabında 1974-ci ildə dərc olunub və 1997-ci ildə Ac rahibnən cənnətdə kitabında təzədən çap olunub. Marqaret Tetçer banoffini hazırlamağı çox sevirdi.
Makkenezi 29 may 2015-ci ildə, 71 yaşında xərçən xəstəliyi səbəbindən vəfat etmişdir.
Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarının xatirə kompleksi (Şuşa)
"Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarının xatirə kompleksi" — Azərbaycanın Şuşa şəhərində, Xəlil Məmmədov küçəsində yerləşən abidə. İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçılarına həsr olunmuşdur. Şuşa şəhərinin Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilməsindən sonra pis vəziyyətə düşmüşdür. 2020-ci ilin noyabrında kompleks ərazisi şəhər ilə birlikdə işğaldan azad edilmişdir. Kompleksin bərpa edilməsi planlaşdırılır.
Tarixi
"Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarının xatirə kompleksi" SSRİ hakimiyyəti dövründə salınmışdır və İkinci Dünya müharibəsinin iştirakçılarına həsr olunmuşdur. Kompleksin tərkibində sovet əsgərlərinin barelyefləri, park və "Analar heykəli" daxildir. Şuşa şəhəri 1992-ci ilin mayında Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir və bu zaman kompleks vandalizmə məruz qalmışdır. Kompleksdə olan əsgərlərin barelyefləri güllələnmiş, "Analar heykəli" vandalizmə uğramış, əbədi məşəl söndürülmüşdür.
2020-ci ilin noyabrında kompleks ərazisi şəhər ilə birlikdə işğaldan azad edilmişdir. Kompleksin bərpa edilməsi planlaşdırılır. 2021-ci ilin aprel ayında Şuşa şəhərinin sakinləri rus sülhməramlıları ilə birlikdə 1941–1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsi iştirakçılarına monumental kompleksin elementlərinin təmizlənməsi və rənglənməsi, eləcə də bitişik ərazinin nizamlanması işlərini aparmışdılar.
Şimali Makedoniyadakı quşların siyahısı
Bu, Şimali Makedoniyada rast gəlinən quş növlərinin siyahısıdır. Şimali Makedoniya Respublikasının aviafaunası cəmi 335 növdən ibarətdir. Bunlarn heç biri daha əvvəl tanınmamışdır və təmamilə nadir və endemikdir. Siyahıda olan on altı növ Şimali Makedoniyada məhv edilir və növlərin sayına daxil edilmir.
Qaqarlar
Dəstə: Gaviiformes Fəsilə: Gaviidae
Avropada dalğıc olaraq da bilinən qaqarlar, Şimali Amerikanın və Şimali Avropanın bir çox yerində tapılan su quşları qrupudur. Onlar böyük bir ördək və ya kiçik bir qazı ölçüsündədir, həmçinin bu quşlara üzgüçülükdə də bənzəyirlər, lakin bu cinslər arasında heç bir əlaqə yoxdur. Şimali Makedoniyada meydana gələn 2 növ var:
Maygülülər
Dəstə: Podicipediformes Fəsilə: Podicipedidae
Maygülüllər kiçik və orta ölçülü şirin su quşlarıdır. Ayaq barmaqları var və əla üzgüçü və dalğıcdırlar. Bununla birlikdə, ayaqları bədənlərinə nisbətən çox arxada yerləşir, bu da onları torpaq üzərində olduqca əlçatmaz edir. Şimali Makedoniyada 5 növ var:
Fırtınaquşları
Dəstə: Procellariiformes Fəsilə: Procellariidae
Kaçurkalar
Kaçurkalar fırtınaquşularının və kiçik su quşlarının qohumlarıdır. Adətən uçarkən planktonik xərçəngkimilər və səthdən götürülmüş kiçik balıqlarla qidalanırlar. Çırpınışlı uçuşlarına görə bəzən yarasaya bənzədilir.
Qarabatdaqlar
Dəstə: Phalacrocoracidae Fəsilə: Phalacrocorax
Qutanlar
Dəstə: Pelecaniformes Fəsilə: Pelecanidae
Qutanlar, dimdiklərinin altından xüsusi bir torbaya sahib olan böyük su quşlarıdır. Qutankimilərin digər üzvlərində ilə olduğu kimi, ayaq barmaqlarında pərdələrə sahibdir.
Vağlar
Dəstə: Pelecaniformes Fəsilə: Ardeidae
Vağlar uzun boyun və ayaqları olan orta və böyük ölçülü uçan quşlardır. Ardeidae üzvləri, digər uzun quyruqlu quşlardan, məsələn, leyləklərdən fərqli olaraq, boyunları ilə uçurlar.
İbislər
Dəstə: Pelecaniformes Fəsilə: Treskiornithidae
Leyləklər
Leyləklər iri, uzun ayaqlı, uzun boyunlu və uzun, əyri dimdikləri olan uçan quşlardır. Leyləklər laldır, lakin dimdiklərini şaqqıldatmaq yuvada vacib ünsiyyət üsuludur. Onların yuvaları böyük həcmlidir və illərdir təkrar istifadə edilə bilər. Bir çox növü köçəridir.
Qızıl qazlar
Qızılqazlar, boyları təxminən, 3-5 ft olan, həm Qərb, həm də Şərq yarımkürəsində yaşayan hündür quşlardır. Qızlqazlar molyudklar və yosunlarla qidalanır. Onların qəribə formalı dimdikləri, istehlak etdikləri yeməklərdən palçıq və çöküntüləri ayırmaq üçün xüsusi uyğunlaşdırılmışdır və bənzərsiz şəkildə alt-üst istifadə olunur. Şimali Makedoniyada yalnız bir növünə rast gəlinir:
Qazkimilər
Dəstə: Anseriformes Fəsilə: Anatidae
Qazkimilər, ördəklər və qaz və qu quşu kimi su quşlarını əhatə edir. Bu quşlar yağlı bir örtük səbəbindən suda üzmək üçün əlverişli olan pərdəli ayaqları, yastı dimdikləri və lələkləri ilə suya uyğunlaşdırılmışdır.
Qaraquş
Dəstə: Accipitriformes Fəsilə: Pandionidae
Qaraquşlar ailəsində yalnız bir növ, qaraquş var. Qaraquş, dünyada geniş yayılmış bir mütəxəssis balıq ovçusu olan orta böyüklükdə bir yırtıcı quşdur.
Qırğılar, şahinlər və qartallar
Dəstə: Accipitriformes Fəsilə: Accipitridae
Qırğılar, şahinlər, qartallar, çalağanlar və kərkəsləri əhatə edən yırtıcı quşlar ailəsidir. Bu quşların güclü ayaqları, iti gözləri və əti parçalamaq üçün güclü caynaqları var.
Qızılquşlar
Dəstə: Qızılquşkimilər Fəsilə: Qızılquşlar
Qırqovullar və kəkliklər
Dəstə: Galliformes Fəsilə: Phasianidae
Qırqovullar quruda yaşayan quşlar ailəsidir. Ümumiyyətlə, onlar dolğun olurlar (ölçüləri müxtəlif olsa da) və geniş, nisbətən qısa qanadları var.
Durnalar
Dəstə: Gruiformes Fəsilə : Gruidae
Durnalar iri, uzun ayaqlı və uzun boyunlu quşlardır. Bənzər, lakin əlaqəsi olmayan leyləklərdən fərqli olaraq, durnalar boyunlarıyla uzanır, geri çəkilmir. Çoxunun inkişaf etmiş və səs-küylü nümayişlər və ya "rəqslər"-i var. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 1 növ var:
Sufərələri
Dəstə: Gruiformes Fəsilə: Rallidae
Tipik olaraq, göllərin, bataqlıqların və ya çayların yaxınlığında rütubətli mühitdə sıx bitki örtüklərində yaşayırlar. Ümumiyyətlə gizli quşlardır və bu da onları onları müşahidə etməyi çətinləşdirir. Çox növlü qeyri-bərabər səthlərə yaxşı uyğunlaşan güclü və uzun ayaqları var. Qısa, yuvarlaq qanadlara və zəif uçuşlara sahibdirlər.
Dovdaqlar
Dəstə: Otidiformes Fəsilə: Otididae
Dovdaqlar, əsasən Köhnə Dünyadakı quru açıq ərazilərdə və çöllərdə yaşayan böyük yerüstü quşlardır. Güclü ayaqları və böyük barmaqları üzərində dayanmadan gəzirlər. Uçuş üçün "barmaqlı" qanad ucları və təəccüblü naxışları olan uzun, geniş qanadları var.
Alacüllütlər
Dəstə: Charadriiformes Fəsilə: Haematopodidae
Alacüllütlər molyuskları açmaq və ya əzmək üçün istifadə edilən güclü dimdiyə sahib böyük və səs-küylü quşlardır. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 1 növ var.
Bizdimdiklər
Dəstə: Charadriiformes Fəsilə: Recurvirostridae
Pərttəgözlər
Dəstə: Charadriiformes Fəsilə: Burhinidae
Pərttəgözlər əsasən tropik bataqlıq quşları qrupudur. Onlar tropik zonada olmaqla bütün dünyada rast gəlinir, bəzi növləri mülayim Avropa və Avstraliyada da yaşayır. Onlar güclü qara və ya sarı-qara rəngli dimdikləri, iri sarı gözləri və sirli lələkləri olan orta və böyük ölçülü bataqlıq quşlarıdır. Köçəri kimi təsnif olunmasına baxmayaraq, əksər növlər quraq və ya yarı quraq yaşayış yerlərinə üstünlük verirlər. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 1 növ var.
Haçaquyruqlar
Dəstə: Charadriiformes Fəsilə: Glareolidae
Haçaquyruqlar qısa ayaqları uzun iti qanadları və uzun şaxəli quyruğu olan bataqlıq quşlarıdır. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 2 növ var.
Çovdarçılar
Dəstə: Charadriiformes Fəsilə: Charadriidae
Çovdarçlar yığcam bədənləri, qısa, qalın boyunları və uzun qanadları olan kiçik-orta boylu quşlardır. Onlar dünyada əsasən su yaxınlığında yaşayış yerlərində tapılır. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 6 növ var.
Tənbəlcüllütlər
Dəstə: Charadriiformes Fəsilə: Scolopacidae
Tənbəlcüllütlər kiçik və ya orta ölçülü sahilquşlarıdır. Əksəriyyəti palçıqdan və ya torpaqdan götürülmüş kiçik onurğasızlarla qidalanır. Ayaqların və qanadların uzunluğunun dəyişməsi, bir çox növün eyni yaşayış şəraitində, xüsusən də sahildə, qida üçün birbaşa rəqabət etmədən qidalanmasına imkan verir. Şimali Makedoniyada qeydə alınan 22 növ var.
Sahilqağayıları
Dəstə: Charadriiformes Fəsilə: Stercorariidae
Sahilqağayıları ümumilikdə orta və böyük ölçülü, adətən boz və ya qəhvəyi rəngli, tez-tez qanadlarında ağ ləkələri olan quşlardır. Mülayim və arktik bölgələrdə torpaqda yuva qururlar. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 2 növ var.
Göyərçinlər
Dəstə: Columbiformes Fəsilə: Columbidae
Göyərçin ətli qısa boyunları və qısa dimdikləri ilə dolu bədənli quşlardır. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 5 növ var.
Alabayquşlar
Dəstə: Strigiformes Fəsilə: Tytonidae
Bayquşlar
Dəstə: Strigiformes Fəsilə: Strigidae
Bayquşlar kiçik və ya böyükölçülü, yalqız həyat sürən yırtıcı gecəquşlarıdır. Üzlərində böyük ölçülü gözlər və qulaqlar, şahininkinə bənzər bir dimdik və hər göz ətrafında lələklərin müəyyən bir dairəsi var.
Uzunqanadlar
Uzunqanadlar həyatlarının çox hissəsini uçuş halında keçirən kiçik quşlardır. Bu quşların çox qısa ayaqları var. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 3 növ var.
Balıqçıllar
Dəstə: Coraciiformes Fəsilə: Alcedinidae
Balıqşıllar iri başları, uzun, uclu dimdikləri, qısa ayaqları və dik quyruqları olan orta ölçülü quşlardır. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 1 növ var.
Qızlarquşukimilər
Dəstə: Coraciiformes Fəsilə: Meropidae
Rakşilər
Rakşilər böyük ölçüdə qarğalara bənzəyir, lakin balıqçıllar və qızlarquşular ilə daha yaxından əlaqəlidir. Bu qrup rəngarəng görünüşünü üstünlük təşkil edən mavi və qəhvəyi rənglərlə bölüşürlər. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 1 növ var.
Ağacdələnlər
Dəstə: Piciformes Fəsilə: Picidae
Ağacdələnlər böcək tutmaq üçün istifadə olunan barmaqları, qısa ayaqları, sərt quyruqları və uzun dilləri olan kiçik və orta ölçülü quşlardır. Bəzi növlərdə ayaqları iki barmağını irəli və ikisini geri yönəldir, bir neçə növdə yalnız üç ayaq var. Bir çox ağacdələn ağacları dimdikləri ilə səs-küylə vurmaq vərdişinə malikdir.
Torağaylar
Dəstə: Passeriformes Fəsilə: Alaudidae
Larks tez-tez ekstravaqant mahnıları və nümayiş uçuşları olan kiçik yerüstü quşlardır. Onların qidası həşərat və toxumdur. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 6 növ var.
Qaranquşlar
Dəstə: Passeriformes Fəsilə: Hirundinidae
Qaranquşlar hava qidalanmasına uyğunlaşdırılmışdır. Onların incə düzəldilmiş bir bədəni, uzun uclu qanadları və qısa bir dimdiyi var. Ayaqlar gəzməkdən daha çox qonmaq üçün uyğunlaşdırılmışdır və ön ayaq barmaqları qismən birləşdirilmişdir. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 5 növ var.
Ardıcquşları
Dəstə: Passeriformes Fəsilə: Bombycillidae
Birəbittənlər
Dəstə: Passeriformes Fəsilə: Troglodyidae
Birəbittənlər yüksək səsləri istisna olmaqla, əsasən kiçik və fərqlənməyən quşlardır. Bu quşların qısa qanadları və nazik aşağı çevrilmiş dimdikləri var. Bir neçə növ quyruqlarını tez-tez dik tutur. Hamısı həşəratla qidalanır.
Qaratoyuqlar
Dəstə: Passeriformes Fəsilə: Turdidae
Qaratoyuqlar əsasən Köhnə Dünyada rast gəlinən oxuyan quşlar qrupudur. Çoxlarının cazibədar mahnıları var.
Arıquşları
Dəstə: Passeriformes Fəsilə: Paridae
Arıquşlar əsasən, qısa dimdikləri olan xırda meşə quşlarıdır. Bunlar toxum və həşərat da daxil olmaqla qarışıq bir qidalanmaya uyğunlaşan quşlardır. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 7 növ var.
Qarğalar
Dəstə: Passeriformes Fəsilə: Corvidae
Qarğalar ortaölçülü quşlardır və bəzi daha böyük növlər yüksək intellektual səviyyə göstərir. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 10 növ var.
Sığırçınlar
Dəstə: Passeriformes Fəsilə : Sturnidae
Starlings kiçik və orta ölçülü oxuyan quşlardır. Onların üstünlük verdiyi yaşayış sahəsi kifayət qədər açıq ölkədir. Həşərat və meyvə yeyirlər. Şimali Makedoniyada rast gəlinən 2 növ var.
Sərçələr
Dəstə: Passeriformes Fəsilə: Passeridae
Sərçələr kiçikölçülü oxuyan quşlardır. Ümumiyyətlə sərçələr kiçik, dolğun, qəhvəyi və ya boz lələkli qısa quyruğa və qısa güclü dimdiklərə sahibdirlər. Sərçələr toxum yeyənlərdir, lakin eyni zamanda kiçik həşəratlarla da qidalanırlar.
Üçgöl (Bicar)
Üçgöl — İranın Kürdüstan ostanı Bicar şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 122 nəfər yaşayır (22 ailə). Əhalisini azərbaycan türkləri təşkil edir.
Vladimir Bağırov
Vladimir Bağırov (,, 16 avqust 1936 Bakı- 21 iyul 2000 Finlandiya) Sovet-Latviya qrosmeysteri, şahmat müəllifi və məşqiçisi. Bağırov on dəfə SSRİ çempionatında oynayıb (ən yaxşı nəticəsi 1960-cı ildə 4-cü yer). 1998-ci ildə veteranlar arasında dünya çempionu olub. Turnirdə oynayarkən infarkt keçirib və vəfat edib.
Yurgen Klinsman
Yurgen Klinsman — Alman futbol mütəxəssisi, FİFA 100 siyahısına daxildir.
NGC 2386
NGC 2386, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Əkizlər bürcü istiqamətində yerləşir. *2 tipli. tərəfindən ildə 182.88 sm (72 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Kabardinka
Kabardinka— Krasnodar diyarında kənd (əvvələr şəhər tipli qəsəbə).
Kənd "Gelencik kurort şəhəri" rayonunun bir hissəsidir. Kabarda kənd dairəsinin inzibati mərkəzi.
Coğrafiyası
Kabardinka Novorossiysk şəhəri ilə üzbəüz və Gelencikdən 12 kilometr şimal-qərbdə, Çemes buxtasının sahilində yerləşir. Cənub-qərbdən yaşayış məntəqəsini dənizin küləklərindən və tufanlarından Doob burnu, Tuapxat silsiləsi, şimal-şərqdən isə Markotx silsiləsi qoruyur.
Kəndin ərazisində Markotski silsiləsindən axan bir neçə dərin, lakin qısa çay var. Çaylar Qara dənizə tökülür. Onlardan ən böyüyü Doob və Nakopsdur.
İqlimi
Günəşli günlərin sayına və dumanın olmamasına görə Kabardinka Krımın cənub sahilinə bənzəyir. Orta illik temperatur + 12,3 ° C-dir. İstirahət mövsümü maydan noyabr ayına qədər davam edir, bu zaman hava quru və isti olur.
Tarixi
Kabardinkanın indi yerləşdiyi yer haqqında ilk qeydlər e.ə. 5–7-ci əsrlərə aiddir. Bunu 1960–1970-ci illərdə burada aşkar edilmiş arxeoloji tapıntılar sübut edir. Bunlar amfora parçaları və qədim yunan tacirlərinin şərab daşıdıqları müxtəlif qablar idi. Qədim yunan müstəmləkəçiləri bütün Qara dəniz sahillərini intensiv şəkildə mənimsəmiş, müstəmləkə şəhərləri və yaşayış məntəqələri tikmişlər. Kabardinka da istisna deyildi. Burada iki kiçik qədim yaşayış məskəninin izləri tapılıb.
Qafqaz müharibəsi zamanı ruslar dağlılara qarşı Qara dəniz sahilində istehkamlar inşa edirdi. Kabardin istehkamı 1836-cı ildə tikilmişdir. İlk öncə onu Aleksandriyski adladırıldı. Bu ad sonradan imperator I Nikolay tərəfindən dəyişdirildi və Kabardinka adlandırıldı.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra ölkədə fərqli bir sistem yarandı. Bu Kabardinkaya da təsir etdi: yarımçıq tikililər, keçmiş uşaq sağlamlıq kurortlarının boş və ya yarı boş əraziləri, tərk edilmiş magistral yol. Son 10–15 ildə isə Kabardinkada yeni həyat başlayıb.
Hazırda Kabardinkada 40-a yaxın sağlamlıq mərkəzi qonaqları qəbul etməyə hazırdır. Onların arasında ən böyüyü beşulduzlu "Nadejda" otelidir. Sanatoriyalar, istirahət mərkəzləri və sağlamlıq mərkəzlərinin əksəriyyəti uşaq və yeniyetmələri qəbul edir, bu da Kabardinkanın "uşaq respublikası" kimi nüfuzunu təsdiqləyir.
İstinadlar
.
Fərid İzzətli
Fərid Aydın oğlu İzzətli (21 mart 1994; Şəki, Azərbaycan — 21 oktyabr 2020; Xocavənd rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin leytenantı, Vətən müharibəsi şəhidi.
Hərbi xidməti
Fərid İzzətli 2015-ci ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin "N" saylı hərbi hissəsində "leytenant" hərbi rütbəsində xidmət edirdi. 2016-cı ilin 2-5 aprelində baş verən Aprel döyüşlərində savaşıb. 2018-ci ildən Qusar rayonunda yerləşən "N" saylı hərbi hissədə xidmət edirdi.
Azərbaycan Ordusunun leytenantı olan Fərid İzzətli 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Cəbrayılın, Hadrut qəsəbəsinin, Füzulinin, Zəngilanın və Xocavəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə Cəbrayılda 1 dəfə yaralanmasına baxmayaraq döyüşə davam etmişdir.Bu işğalı Oğluma saxlayan deyiləm! Deyen Fərid İzzətli oktyabrın 21-də Xocavənd döyüşləri zamanı saat 13:35 də şəhid olub. Oktyabr ayının 22-də Şəki şəhərində dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Fərid İzzətli ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yerinə yetirən zaman mərdliyin və igidliyin göstərilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Fərid İzzətli ölümündən sonra "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Fərid İzzətli ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Xatirəsi
2022-ci ildə Fərid İzzətli haqqında "Cənab leytenant" adlı sənədli film çəkilmişdir.
Georq Fridrix Hendel
Qeorq Fridrix Handel (, 1685–1759) – dahi alman bəstəkarı, barokko musiqi janrının ən nümayəndələrindən biri. Həyatının böyük əksəriyyətini İngiltərədə yaşamışdır.
= Həyatı =
Handel 1685-ci ilin 23 fevralında Almaniyanın Saksoniya əyalətinin Halle şəhərində anadan olmuşdur. Yeddi yaşından musiqi ilə intensiv şəkildə məşğul olmağa, doqquz yaşından isə bəstəkarlıq fəaliyyətinə başlamışdır.
İlk operaları olan "Ameliya" və "Neron" əsərlərini 1705-ci ildə yazmışdır. 1707–1710-cu illərdə bəstəkar İtaliyaya səfər etmiş və burada musiqi təhsili almışdır. Bu illərdə o italyan operasının mahir bilicisi adını qazanır.
1710-cu ildə Handel sonralar İngiltərə kralı olacaq Hannover kurfüristi Georqun sarayında kapelmeyster təyin olunur. Elə həmin il Londona yollanan Handel iki il sonra yenidən, lakin qısa müddətə Almaniyaya qayıdır. Hannoverdə olduğu bu qısa müddət ərzində Böyük Britaniyanın gələcək şahzadəsi Karolinaya bir neçə vokal duetlər bəstələyir.
1712-ci ildən etibarən bəstəkar demək olar ki, həmişəlik İngiltərədə məskunlaşır. Britaniyaya gəldiyi ilk illərdə Surrey qraflığının Barns Elmsin yaradıcılığına pərəstiş edən zəngin tacirlərindən birinin evində yaşayır. Sonradan iki ilə yaxın müddətdə Berlinqton qrafının London yaxınlığındakı malikanəsində qonaq qalır – bu müddətdə Handel şahzadə Anna tərəfindən 200 funt sterlinq məbələğındə ömürlük təqaüdlə dəyərləndirəcəyi iki opera bəsətələyir.
1720-ci ildən 1728-ci ilə qədər Handel Kral Musiqi Akademiyasının direktoru vızifəsində çalışır. 13 fevral 1726-cı ildə bəstəkar Britaniya vətəndaşlığını qəbul edir.
1720–1730-cu illdərdə Handel çoxlu sayda operalar yazmağa davam edir, 1740-cı illərdə isə bəstəkarın yaradıcılığında əsas yeri oratoriyalar tutmağa başlayır ("Məsihə", "Samson", "Saul", "İsrail Misirdə"). 1750-ci illərin astanasında dahi bəstəkarın görmə qabillyəti kəskin pisləşir. 1752-ci ilin 3 may tarixində gözlərindən əməliyyat olunur. Lakin heç bir müsbət nəticə hasil olmur və xəstəlik daha da şıddətlənir.
Yaradıcılıq irsi
Həyatı ərzində Handel 42 opera, 29 oratoriya, çoxsaylı kilsə xor musiqisi, orqan üçün konsertlər bəstələmiş, həmçinin bir sıra əyləncə səpgili əsərlər də yaratmışdır.
Bas (səs tipi)
Bas ( "aşağı") - səsin müvafiq tessiturasına malik olan ən aşağı kişi səsi. Böyük səs dərinliyi və dolğunluğu ilə fərqlənir. Qədim dövrlərdən bizim dövrümüzə qədər bas səsləri bəstəkarlar tərəfindən istifadə edilir. Xor və nəğmələr üçün bir çox kompozisiyalarda bas partiyası əsasdır. Həmçinin operada bir çox bas partiyaları ifa olunurdu. Baslar dərin bas profundo və melodik bas kantantasına bölünür. 250px|thumb|Giuseppe de Begnis (1793-1849)(bas) Bas diapazonu E-F (böyük oktavanın Mi-si, Fa-sı)-dan e1-g1-ə (Mi, Fa, Fa #, birinci oktavanın Sol-u), keçid notları: a-cis (Kiçik oktavanın La-sı - birinci aktavanın Do-diez-i).
Növlər
Yüksək bas, melodik bas (kantante ), F2 (böyük oktavanın Fa-sı) ilə F4 (1-ci oktavanın Fa-sı) və bəzən F4, F#4, G4, Ab4 (Fa-diez, Sol və Birinci oktavanın la-bemolu) iş diapazonuna malikdir. Bu, bəzən bariton tembrini xatırladan yüngül, parlaq səsdir. Amma, ortalar və aşağılar tamamilə basdır, baxmayaraq ki, bəzən aşağı registr (mərkəzi baslarla müqayisədə) bir qədər zəif olur. Əsas diapazonu: Bb2—D4.
Aşağı bas, ümumiyyətlə mərkəzi basın bir növüdür. Xüsusilə qalın bas koloritinə, məxməri tembrə, diapazonun daha qısa yuxarı hissəsində isə dərin və güclü aşağı notlara malik olan bir səsdir. Operada bu səsə bas-profundo deyilir. Əsas diapazonu: E2—B3.
Oktavizm.Xor pravoslav kilsəsi təcrübəsində səsinin xüsusi təbiəti olan müğənnilər var, hansıları ki, sinə registrində yox, üçüncü aşağı registrdə (səs aparatının digər hissələrinin titrəşimləri) ifa edirlər. Onlara oktavist deyirlər.
Xarici keçidlər
Bas profundo nümunə
Vasili Podkorıtov
Vasili Podkorıtov (11 yanvar 1994) — Qazaxıstanlı biatlonçu. Vasili Podkorıtov Qazaxıstanı 2018-ci ildə Cənubi Koreyada təşkil edilən XXIII Qış Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Vasili Podkorıtov birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2018-ci ildə qatıldı. O, Cənubi Koreyada baş tutan XXIII Qış Olimpiya Oyunlarında kişilər 10 km məsafəyə sprint yarışlarında iştirak etdi. Podkorıtov 26:34.7 saniyəlik nəticəsi ilə 87 atlet arasında 80-ci yeri tutdu və medalçılar sırasına düşə bilmədi.
Amerika antropologiyası
thumb|[[Petroqlifikaya ((Yunanca Petra, qaya və glyphein, oymaq sözlərindən əmələ gəlib ) qaya üzərində yonulmuş, cizilmiş və ya boyamaqla düzəldilmiş arxeoloji rəsm sənətinə Petroqraf deyilir. Petroqlif, piktoqrafiya ilə qarışdırılmamalıdır.) aid olan ən gözəl nümunələrdən biri də Qobustan dövlət tarixi-bədii qoruğunda olan qayaüstü rəsmləridir]]
“İnsan belədir də.” “Dünyadakı bütün insanlar bir-birinə bənzəyir”. Xalq deyimlərində, gündəlik nəqliyyatda tez-tez eşitdiyimiz belə cümlələr başqa ölkələrdə yaşayan insanların istək, duyğu və ümidlərinin bizimkilərlə eyni olduğu kimi yanlış bir iddianı bəsləyir.
Antropologiya daha geniş bir baxış – ayırd edici, müqayisə edici, fövqəl-mədəni (mədəniyyəti aşan) bir perspektiv təqdim edir. Çoxları düşünür ki, antropoloqlar fosillər və sənayeləşmiş toplumları araşdırırlar; bu qənaət tam olaraq yanlış deyildir. Ancaq antropologiya sənayeləşmiş xalqların araşdırılmasından əlavə, qədim və modern, sadə və mürəkkəb səviyyəli bir çox toplumları araşdıran müqayisəedici bir elmdir. Digər sosial elmlərin çoxu daha çox Amerika və Kanada kimi sənayeləşmiş uluslara fokuslanmaq meylində olsalar da, antropologiya bir toplumun adətlərini daimi şəkildə digərləri ilə qarşılaşdıran, unikal fövqəl-mədəni bir perspektiv təqdim edir. Məsələn televizorun kəşfi Amerika və Braziliya toplumlarında fərqli effektlər vermişdir.
Qarabulaq-i Miankuh (Bicar)
Qarabulaq-i Miankuh — İranın Kürdüstan ostanı Bicar şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Amerika antropologiyası
Kultural (mədəni) antropoloq olmaq üçün tələb etnoqrafik sahə çalışması həyata keçirməkdir. Bu, adətən başqa bir mədəniyyətdə bir il, ya da daha uzun müddət qalaraq yerli xalqın arasında yaşamağı və adətlərini öyrənməyi gərəkdirir. Antropoloq o mədəniyyət haqqında nə qədər çox öyrənirsə öyrənsin ora üçün yad olaraq qalır. Bu təcrübənin dərin effekti vardır. Başqa adət və inanclara sayğı göstərməyi öyrənən antropoloq daha geniş bir dünyanın mövcudluğunu unuda bilməz. Bizimkindən fərqli düşünmə və davranma tərzləri vardır.
Adaptasiya, çeşidlənmə və transformasiya
İnsanlar dünyanın ən rahat adaptasiya ola bilən heyvanlarıdırlar. Cənubi Amerika Andlarında insanlar dəniz səviyyəsindən 3600 metr hündürlükdə qurduqları kəndlərində yuxudan oyanıb təzdən 500 metr də hündürə dırmanırlar ki, qalay mədənlərindəki işlərinə getsinlər. Çeviklik və adaptasiya ola bilmək təməl insan özəlliyidir və insanın çeşidliyi antropologiyanın mövzusudur.
Qarabulaq-i Miankuh (Bicar)
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 59 nəfər yaşayır (15 ailə). Əhalisini kürdlər təşkil edir.
Amerika antropologiyası
Adaptasiya, çeşidlənmə və transformasiya
Antropologiyanın əhatə dairəsi çox genişdir: keçmiş, bu gün, gələcək, cəmiyyət, dil və mədəniyyət. İnsanlar bir çox cəhətlərində heyvanlarla ortaqdırlar, lakin mədəniyyət ancaq insana xasdır. Mədəniyyətlər, özlərinə tabe etdikləri insanların inanc və davranışlarını idarə edən və öyrənmə vasitəsiylə ötürülən ənənə və adətlərdir. Uşaqlar yaşadıqları toplumlardakı bu ənənələri öyrənirlər.
İnsanın adaptasiyası² mədəniyyətlə biologiya arasındakı qarşılıqlı təsiri ehtiva edir. Məsələn, yüksək hündürlükdə yaşayan xalqlarda fiziolojik fərqlər ortaya çıxır. Alçaq bölgələrdən belə hündür bölgələrə gedən insanlarda nəfəs almaq sürətlənir, sürətli nəfəsalma ağciyər və qanda oksigenin miqdarını artırır və beləliklə nəbz sürətləndiyindən qan toxumalara daha tez yetişir.
Mədəni adaptasiya da bioloji adaptasiya kimi sürətli işləyir. Məsələn müasir bazar iqtisadiyyatının həyatımıza gətirdiyi fərqlərə uyğunlaşmağımız kimi. Lakin iqtisadi nailiyyət məhdud resurslarımızın yanlış istifadəsinə gətirə bilər. Fərdlərə yararlı olan davranışlar ətrafa ziyan verməklə uzun vədəli perspektivdə qrupun həyatda qalmasını təhdid edə bilər. “Toplumlar ətraflarının daimi və qalıcı mövcudluğunu istəyirlərsə, resurslarını iqtisadi uğurlarla ahəngdə qorumağa çalışmalıdırlar” (Bennett 1969).
Mədəni transformasiyanın sürəti son 10.000 ildə xüsusilə artmışdır. Milyonlarca il boyunca təbiətinin təqdim etdiklərinin toplanması və ovlanması – ovçu-yığıcılıq – hominid dolanışığının tək təməli olmuşdu. 10.000-12.000 il əvvəl Orta Şərqdə başlayan qida istehsalı (əkinçilik və heyvandarlığın inkişafı) ovçu-yığıcılığın yerinə keçməsi cəmi bir neçə min il çəkdi. Dövrümüzdən 5.000-6.000 il əvvəl Orta Şərqdə ilk sivilizasiyalar³ ortaya çıxdı. Çox yaxın bir zaman öncə isə sənaye istehsalı bütün dünyada insanlara dərindən təsir etdi. Dövrümüzün qlobal iqtisadiyyatı və rabitəsi bütün çağdaş insanları modern dünya sistemi içində bir-birinə bağlamaqdadır.
Qutu: Antropoloqlar da mədəni şoka uğrayırlar
Bir mədəniyyətdə yetişmiş, ancaq digərlərinə də böyük maraq duyan antropoloqlar, xüsusilə, sahə çalışmasına ilk dəfə çıxdıqları zaman “mədəni şok” yaşayırlar. Mədəni şok, yad bir mühitdə olmaqla ortaya çıxan duyğular və onun ardınca gələn reaksiyalardır. Tədricən yüksələn, tükürpərdici bir yadlıq hissi şəxsin öz mədəniyyətinin ən adi, ən təməl istiqamətvericilərindən məhrum olma duyğusudur.
Qeyd: Müəllif burda özünün Arembepedə (Braziliya) ilk etnoqrafik araşdırmasını təqdim edir və detallı şəkildə yerli əhalinin, uşaqların qeyri-adi (müəllifə görə), fərqli davranışlarını, onlara münasibətlərini təsvir edir.
Ümumi Antropologiya
Ümumi antropologiya olaraq bilinən akademik antropologiya 4 ana alt fənni özündə birləşdirir:
Sosio-mədəni antropologiya (bundan sonra “mədəni antropologiya”)
Arxeoloji antropologiya
Bioloji antropologiya
Linqvistik antropologiya
4 ana alt fənnin tək bir sahə altında birləşməsinin tarixi və məntiqi səbəbləri vardır.⁴ Bu alt fənlər hər biri inkişaf etdikcə bir-birinə də təsir etmiş olurlar.
Ümumi antropologiya insan biologiyasının, psixologiyasının, toplumunun və mədəniyyətinin təməllərini araşdırır və aralarındakı əlaqəni analiz edir. Antropoloqlar bəzi təməl fərziyyələri ümumilikdə qəbul edirlər. Bunlardan biri, tək bir mədəniyyətin araşdırılması ilə “insan təbiəti”nə dair sağlam nəticələrə varmaq olmaz iddiasıdır. Məsələn, antropologiya fərqli mədəniyyətləri analiz edərək kişilərlə qadınlar arasındakı bir çox təzadın biologiyadan çox, mədəni təlimdən qaynaqlandığını göstərməkdədir.
Amerikan Antropologiya Dərnəyi təşkilatı antropologiyanın 5-ci alt fənni – tətbiqi antropologiyanı rəsmən təsdiq etmişdir. Tətbiqi antropologiya antropolojik məlumat, perspektiv, nəzəriyyə və metodların müasir ictimai problemlərin tərifi, dəyərləndirilməsi və həllinə tətbiqini nəzərdə tutur.
Amerika əhalisinin antropoloji tərkibi
İndiki Amerika qitəsinin əhalisi mənşəcə bir neçə qrupa ayrılır:
1. Amerikanın ən qədim əhalisi olan hindular, eskimoslar və aleutlar;
2. Amerikaya müxtəlif dövrlərdə köçüb gəlmiş avropalıların nəsilləri;
4. Avropalılar ilə hinduların (metislər), avropalılar ilə zəncilərin (mulatlar), hindular ilə zəncilərin (sambo) qarışmasından törəyənlər;
5. XIX-XX yüzillliklərdə Şərqi Asiya ölkələrindən - Çin və Yaponiyadan köçüb gələnlərin nəsilləri.
Avropalıların Amerikanı “kəşf” etmələrinə qədər qitənin şimal sahillərindəki - Berinq boğazından Qrenlandiya adasına qədər uzanan ensiz zolaqda eskimoslar, qalan hissəsində isə hindular məskunlaşmışdılar. Hinduların əksər hissəsi və eskimoslar nəsli icma quruluşunda yaşayırdılar. Mərkəzi Amerikada mayyalılar və asteklər, And dağlarında isə inklər yüksək mədəniyyət yaratmağı bacarmışdılar. Avropalıların Amerikanı işğal etmələrinə qədər yalnız And dağlarında yaşayan hindular maldarlıqla tanış idilər. Onlar yük daşınmasında lama, alpaka və viqan adlandırılan dəvələrdən istifadə edirdilər. Əsasən dəniz heyvanlarını ovlamaq ilə məşğul olan eskimoslar və aleutlar bir-birinə yaxın olan dillərdə danışırdılar. Şimali Amerikanın hinduları isə bir neçə dil qrupuna bölünürdülər:
1. Alqonkin qrupu. Bu qrupa daxil olan delavarlar, mogikanlar, naskaplar, ocibvelər, arapaxilər, çeyenlər və s. Şimali Amerikanın şərqində məskunlaşmışdılar.
2. Atapask qrupuna aid edilən tinnelər, navaxilər və apaçilər Şimali Amerikanın qərbində yaşayırdılar.
3. İrokez qrupuna aid edilən hindular Eri və Ontario gölləri sahillərində məskunlaşmışdılar.
4. Xoka-siu qrupuna aid edilən hindular (assiniboinlər, kroular, dakotalar, omaxalar və s.) Missuri çayı ətrafında yaşayırdılar.
5. Keddo qrupuna aid edilən hindular xoka-siu qrupuna aid edilən qəbilələrdən cənubda məskunlaşmışdılar.
7. Yuto-astek və ya sonor qrupuna aid hindular (asteklər, şoşonlar, komançilər və s.) Meksikada və ABŞ-nin cənub-qərb hissəsində yaşayırdılar.
Avropalıların Şimali Amerikaya soxulmaları, xüsusilə də ABŞ dövlətinin təşkili hindular üçün əsl faciə oldu. Onların əksəriyyəti müstəmləkəçilər tərəfindən məhv edildilər, yerdə qalanları isə rezervasiyalara qovuldular.
Mərkəzi Amerika hindularının bir qismi yuto-astek, digərləri isə mayya dil qrupuna aid olunurlar. Bölgədə ən qədim mədəniyyətin qurucuları olan mayyalıların xələfləri hazırda Qvatemala və Hondurasda, asteklərin varisləri olan sapoteklər isə Meksikada yaşayırlar. Mərkəzi Amerikada həmçinin, karib və çibça dillərində danışan hindular yaşayırdılar.
Cənubi Amerika hinduları aşağıdakı dil qruplarına aid olunurlar;
1. Aravak qrupu. Avropalıların işğallarına qədər bu qrupa daxil olan xalqlar Cənubi Amerika materikinin şimalında və Antil adalarında məskunlaşmışdılar. Hazırda aravak qrupuna mənsub olan xalqlar Şimali və Mərkəzi Braziliyada və Perunun şərqində yaşayırlar.
2. Karib qrupu. Əvvəllər Cənubi Amerikanın şimal-şərqində geniş ərazilərdə məskunlaşmış karibdilli hindular (arekunalar, makuşilər, bakairilər) hazırda Braziliyada, Qvianada, Venesuela da yaşayırlar.
3. Je qrupuna daxil olan hindular (kayalolar,şerentelər, şavantlar) Braziliyada yaşayırlar.
4. Tupi-quarani qrupuna aid olan hindular Braziliyada və onunla həmsərhəd olan Paraqvay, Uruqvay və Boliviyada məskunlaşmışlar. Paraqvay əhalisinin əksəriyyətini onlar təşkil edirlər.
5. Əvvəllər quaykuri qrupunda danışan hindular indi öz dillərini unutmuş və ispanca danışırlar.
7.	Perunun ispanlar tərəfindən işğalına qədər inklərin dövlət dili olmuş keçua dili indi də geniş ərazilərdə yayılmışdır. Peru, Boliviya, Ekvador, Argentinanın bir hissəsi, Çilinin şimalı və Cənubi Kolumbiya hinduları hazırda keçua dilində danışırlar.
8. Aymara dili Boliviya və Peruda yayılmışdır.
9. Peulçe və texuelçe dillərində danışan hinduların əksəriyyəti ispan müstəmləkəçiləri tərəfindən məhv edilmişdir. XX əsrin əvvəllərində onların sayı cəmi 100 nəfərə enmişdir.
10. Araukan və ya mapuçe dilində danışan hindular Çilinin və Argentinanın cənubunda məskunlaşmışdırlar.