Meşə_bozqır_və_bozqır_bitkiliyi
Arid meşələrinin müasir vəziyyəti
Tədqiqat işləri göstərdi ki, vaxtilə yayla ərazisində (Oğuz, Qəbələ, İsmayıllı rayonları) dəniz səviyyəsindən 500-1000m yüksəklikdə quzey yamaclarda yayılan palıd (Quercus iberica) meşələri hazırda əkin və biçənək sahələrində tək-tək yaşı ötmüş möhtəşəm palıd ağacları şəklində qalmışdır. Palıd meşələrinin qalıqlarına ayrı-ayrı kiçik sahələrdə cavan ağaclar şəklində də rast gəlmək olar. Belə meşəliklər dəfələrlə balta və mal-qara ağzından çıxmışdır. Belə sahələrdə palıd ağacları kollaşır, bəzən isə sürünən şəkil alır. Ona digər az qiymətli ağac və kollardan dəmirqara (Carpinus orientalis), qaratikan, sumax (Rhus) və s. qarışmağa başlayır. Beləliklə, uzun müddət davam edən insan fəaliyyəti nəticəsində palıd meşələri törəmə tipli kolluqlarla və nəhayət, bozqırlarla əvəz olunur. Palıd meşəsi yox edilən sahələrdə qaratikan kolluqları daha geniş yayılmışdır. Belə sahələrdə tək-tək iydəyarpaq armud, saqqızağac və dağdağana rast gəlmək olar. Bunlar sonradan əmələ gələn törəmə ağac cinsləridir. Ümumiyyətlə, qaratikan kolluqlarını, hemikserofil və kserofil tipli şibləkləri insan fəaliyyətinin təsiri nəticəsində meşənin son deqradasiya mərhələsi hesab etmək olur. Bu kollar daşdayan (Antropogon) və dovşantopalı (Festuca ovina) bozqır otları ilə kompleks bitki örtüyü yaradır, lakin aralarında daim mübarizə gedir. Bozqır ot bitkiləri sıx və möhkəm kök sistemi yaradaraq ağac və kol cinslərinin əmələ gəlməsinə və inkişafına əngəl törədir. qaratikan isə özünün kölgəli çətri ilə ot bitkilərini sıxışdıraraq altında meşə mühiti yaradır və eyni zamanda torpağın bərpa olunmasına kömək edir. Mal-qara ağzı çatmayan yerlərdə (qaratikanın çətri altında) müxtəlif ağac və kol bitkilərinin cücərməsi üçün şərait yaranır. Sübut edilmişdir ki, ilkin qaratikanlıq ola bilməz. O, yalnız meşə yox edilən yerlərdə yaranır. Ona görə də qaratikan kollarını keçmişdə həmin ərazidə meşə olmasını təsdiq edən dəlil saymaq mümkündür. Böyük Qafqazın cənub yamacında hemikserfil tipli şibləklərin xaraktrik massivləri onun şərq qurtaracağında – Pirsaatçay hövzəsində yayılmışdır. Burada dəniz səthindən 1000-1200m yüksəklikdə iberiya palıdı meşəsi yox edilmiş dik yamaclarda hemikserofil şibləklər qaratikan, ardıc, doqquzdon, iydəyarpaq armud, dovşanalmasından təşkil olunmuşdur. Bu kol növləri çox vaxt qarışıq halda bitir. Onlardan biri, əksər halda qaratikan qruplaşmada hakimlik edir. Kiçik Qafqazda qaratikan şibləkləri xüsusi bitki qurşağı yaradır, bu kolluqları iberiya palıdı meşələrinin antropogen deqradasiyasının son mərhələsi hesab etmək olar. Böyük Qafqazın cənub-şərq yamacında İsmayıllı və Şamaxı rayonlarının aşağı dağ-meşə qurşağında və Kiçik Qafqazın orta dağ qurşağında – Gədəbəy və Daşkəsən rayonlarında meşəsizləşdirilmiş ərazilərdə taxılotu – müxtəlifotlu, daşdayanlı, dovşan-topallı bozqırlar formalaşmışlar. Tədqiqatçıların əksəriyyəti – Şimali Qafqazda Y.V. Şivvers (1953). Cənubi Qafqazda – A.A. Qrossheym (1948), A.A.Troisski (1934), Gürcüstan da – V.Z. Qulisaşvili (1964), Azərbaycan da Q.Ş. Məmmədov, M.Y. Xəlilov(2002) mövcud bozqırların yaranmasını meşə örtüyünün yox edilməsilə izah edirlər. Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda bozqırların meşə zonasında, yəni introzonal yayılması bunu bir daha təsdiq edir.