Kanada_iqtisadiyyatı
1913-cü ildən 1917-ci il Müharibənin sonuna
1913-cü ildən 1917-ci il müharibə sonuna qədər, ÜDM 50,6 % yüksəldi. Bunun daha böyük bir qismi, müharibədəki digər iştirakçıların çoxunun etdiyi kimi Kanadadakı milli gəlirin 31%-lik artımıyla, qiymət səviyyəsinin yüksəlməsinə bağlı idi, ancaq 1917-ci ildə real gəlir 1913-cü ildəkindən bir az daha yüksək idi. Adam başına düşən artım 8% oldu. Daha əvvəl də ifadə edildiyi kimi, müharibənin bitimindən əvvəl milli gəlir onsuz da düşməyə başlamışdı və 1918-ci ildə adam başı gəlir 1913-cü il səviyyəsinə geri döndü. Müharibə, Kanada iqtisadiyyatının genişlənməsinə gətirib çıxardı. Bununla birlikdə, genişləmə çox düzənsiz idi. Həqiqətən böyük açılımlar üç sektorda reallaşdı: federal hökumət (çaşdırıcı deyil), kənd təsərrüfatı və istehsal. Bu üç sektor ÜDM-nin ümumi genişləməsinin 80%-ini meydana gətirir. Federal hökumət, 1917-ci ildə hərbi ödənişlərin miqdarından az daha böyük bir miqdarda böyüdü. Onsuz da daha əvvəl ifadə edildiyi kimi, yarım milyon əsgər xaricində, Kanadanın müharibə səyinə böyük qatqısı qida maddələri və sursat ixracı formasında gəldi. Bu, kənd təsərrüfatı və istehsal sektorlarının diqqətə çarpan genişlənməsində görülür. Qaynaqlar, xüsusilə inşaatdan geri çəkildi. Kanada, müharibədən əvvəl bir sərmayə investisiya artımı keçirmişdi və xüsusilə dəmir yolları və şəhər infrastrukturu kimi çox sayda inşaata qarışmışdı. Çaşdırıcı olan şey, sıx polad sursat daşınmasıyla birlikdə, nəqliyyat sektorunun az qala heç genişləndirilməməsidir. Kənd istehsaldakı artım ön planda olan dəyişmələrdən biri idi və buna diqqətlə baxılması lazımdır, çünki tam olaraq bunun nə olduğu mövzusunda bəzi səhv mənalar var. Məhsullardan yalnız mal-qara və pendirin əhəmiyyətli artımları meydana gəldi.Satılan və ya kəsilən donuz sayları da düşdü. Birinci Dünya Müharibəsi zamanı fermerlər, daha çox istehsal etdiklərinin deyil, məhsullarının qiymətlərinin yüksəlməsinə görə artan gəlirləri əldə etdilər. Bir çox yazar, almanlar tərəfindən edilən şərhi belə təkrarladı: "Tarla bitkiləri ərazisi 1913-ci ildə 35 milyonkən 1919-cu ildə 53 milyona yüksəldi. Bu artım 1913-cü il əvvəlindəki iyirmi il ərzində yaşananlara bərabər idi. Preri vilayətlərində buğda altı ildə 80% artdı." Bu, müharibəyə təəccüblü bir cavab kimi gəldi. Digər tərəfdən, 1917-ci ildə satıla bilən buğda sayı 1913-cü ildəkindən daha çox deyildi. Qazanc 1913-cü ildə yaşananlara müqayisə edildiyində 70%-ə qədər çıxdı. Qazanc əhəmiyyətli ölçüdə düşdü; Ancaq qiymətlər, istehsaldakı enişi nizamlamaq üçün çox yüksəldi. Əgər 1913-ci ildə buğdanın qiyməti Preri bölgəsində 67,6 sent idisə, buğdanın ferma qiyməti 1917-ci ildə 201,9 sentə qalxdı.Prerilər üçün Birinci Dünya müharibəsinin nəticəsində, əsas məhsulların qiymətinin iki qatına çıxması şəklində diqqət çəkici bir eniş oldu. Kanadanın qərbindəki taxıl məhsullarının əkilməsi, 1913-1919-cu illəri arasında 57% olmaqla,müharibə illərində həqiqətən artdı.Kanadaya edilən köçün ən yüksək səviyyəsi 1913-cü ildədir. Bu köçkünlərin bir çoxu Kanadanın qərb düzənliklərindəki fermerlərdir. Kanadanın qərbindəki əkinçilik ərazilərindəki ən böyük artım müharibənin başlamasıyla davam etdi.Buğda səmərəsi, 1915-ci ildə 26 hektardan 1919-cu ildəda 9.3 hektara düşüb eniş göstərir.Bununla birlikdə, depressiya əsnasında səmərə yenə düşdü. Bu dövrdə ferma böyüklüyü əhəmiyyətli nisbətdə böyümüşdür. Preri fermaları başlanğıcda 160 akr ərazi şəklində paylandı. Texnologiya və iqlim göz önünə alındığında, bu ən uyğun böyüklükdəydi. 4 at və standart bir avadanlıq rəngarəngliyinə sahib olan tək bir ferma ailəsi 320 akr əkinçilik sahəsini asanca idarə edə bilərdi. Bu səbəblə fermerlər sahib olduqları məhsulları genişləndirməyə həvəsli idi. Ferma ərazilərinin Dominionun quru siyasətinə uyğun olaraq paylanması göz önünə alındığında, əksər fermer böyük ehtimalla, təsərrüfat evlərinə bitişik 160 akr əraziyə sahib idi. Orta ferma böyüklüyü 1911-ci ildə 289 akrdan 1921-ci ildə 344 akra qədər 19% artdı. Ancaq, 1911-ci il ilə 1921-ci il arasında 37.000 ferma olub,(əksəri 160 akr ərazidə) artım oldu. 1911-ci ildə 200 akr olan 109.346 ferma və 200 akrdan böyük 89.857 ferma vardı. 1911-1921-ci illər arasında orta ferma böyüklüyü 344 akr, ferma sayı 200 akr və daha böyük olan fermaların sayı 60.726 olaraq artdı. 1911-ci ildə 200 akrdan böyük, orta 458 akr olan 89.857 ferma, 1921-ci ildə orta hesabla 588 akr əraziyə sahib olmalı idi. Bu, 1911-1921 arasındakı böyük fermaların böyüklüyündəki 29%-lik bir artım idi.Preri buğda iqtisadiyyatı üçün uzun müddətli əkinçilik tətbiqini gətirmək üçün müxtəlif qaydalara ehtiyac duyuldu. Fermerlər yerlərinin böyüklüyünü artırmaq məcburiyyətində idi. Taxıl yetişdirilməsi üçün çox təhlükəli bir iqlimə sahib bölgədəki yerlərin olduğunu öyrənmək məcburiyyətində qaldılar.Qarışıq kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalı üçün ixracat gəlirləri əhəmiyyətli dərəcədə artdı. Ən əhəmiyyətlisi, mal əti ixracatı doqquz qat artdı. Donuz ixracatının artdığının bilinməsinə baxmayaraq, ABŞ-dən donuz əti idxalı, heç olmadığı qədər sürətli bir nisbətdə artdı. Donuz əti idxalı 1913-cü ildə önəmsiz idi, ancaq donuz ixracatının dəyərinin 1917-ci ildə zirvəyə çıxması ilə bu rəqəm 30% oldu.Fermerlər Kanada əhalisinin böyük bir hissəsini təşkil edirdi.Müharibənin ilk üç ili ərzində kənd təsərrüfatı,Kanada iqtisadiyyatının tək sektoru deyildi. İstehsalat sektoru da böyüdü və ÜDM artımına əkinçilik qədər yardımda tapıldı.İstehsalın üç alt sektorunda ən böyük təsiri təmin edən qazanımlar vardı. Bunlar qida istehsalı, dəmir-polad məhsulları və kimyəvi məhsullar idi. Qida istehsalının genişlənməsi, ixracat üçün un dəyirmançılığının artdığını böyük ölçüdə əks etdirir. Müharibədən əvvəl Kanadanın çox kiçik bir kimya sənayesi var idi. Kiçik bir döşəmədən başlamaq üzrə böyük bir kimyəvi partlayıcı sənayesi inkişaf etdirildi. Sursat və digər hərbi vəsaitlər istehsal etmək üçün "milli fabriklər" quruldu.İstehsalat sektorundakı ən böyük artım dəmir polad sənayesində reallaşdı. Bu, əsas dəmir və poladdan, bir çox növ maşına qədər hər şeyi əhatə edən böyük, holdinq bir sənayesi idi. Kanadalılar sıx olaraq bir məhsul sinfinə yönəldilər.Bu sahə 1917-ci ildə zirvəyə çatan, ümumi ixracat gəlirinin 25%-ni meydana gətirən, ölkənin qabaqda gələn bir ixracatı halına gəldi. Kanada polad sənayesi kəskin bir şəkildə inkişaf etdi.Bu müddətdə, polad sənayesi istehsal gücünü iki qatına çıxardı. Müharibədən qazanılan digər istehsal sektorları əlvan metal əritmə və rəfinə etmə (mis, nikel, sink) idi, ancaq bu sahə nisbətən kiçik bir sənaye olaraq qaldı. Yüksək tariflərlə təmin edilib artan qoruma və İngiltərədən edilən idxalatın qopması, Kanadanın əsas tekstil sənayesinin genişlənməsinə icazə verdi, ancaq bu yenə də ümumi istehsal genişlənməsində nisbətən mülayim bir ünsür idi. Kağız istehsalı böyük ölçüdə genişləndi.Təməl olaraq, müharibənin istehsal üzərindəki təsiri böyük idi,bu ancaq bir neçə istehsal xəttində sıxlaşdı. Kanadalı firmalar, daha uzun müddətli faydalar əldə etdikləri geniş məhsul qazancı üçün müqavilə bağlamadılar. Məsələn, inkişaf etməkdə olan Kanada motorlu nəqliyyat vasitəsi sənayesi çox az təşviq aldı. Bunun yerinə, daha böyük firmalardan biri olan “Russell Motor Car” şirkəti, Kanadadakı bir araya gətirilmiş olan topçu güllələri üçün sığortaları etməyə çalışmaq üzrə səy göstərdi. İngilislərin Kanada istehsal sənayesi olaraq adlandırdıqları, müharibədən çox az qazandı.