Aristotel
Məntiq
Məntiq, metodologiya və idrak nəzəriyyəsi sahəsində Aristotel üç növ biliyi və bunlara uyğun elmləri, sənətləri fərqləndirir: nəzəri ("seyr" və ya "mücərrəd mühakimə"), praktiki ("hərəkət") və poetik, yaxud yaradıcı ("etmək, yaratmaq"). Nəzəri bilik sahəsinə o, "birinci fəlsəfə" və ya metafizikanı, fizika və riyaziyyatı, praktiki bilik sahəsinə etika və siyasəti, poetik bilik sahəsinə isə ritorikanı, poetikanı, həmçinin bütün tətbiqi sənətləri, yaxud peşələri (məs., təbabət) aid etmişdir. Onun fikrincə, müxtəlif bilik sahələrinə müxtəlif koqnitiv qabiliyyətlər uyğun gəlir: şeyləri seyr etmək və onların birinci səbəblərini dərk etmək qabiliyyətinə nəzəri zəka, düzgün qərarlar işləyib hazırlamaq qabiliyyətinə praktiki zəka, yaxud sağlam düşüncə malikdir. Nəzəri zəkanın obyekti zəruri olan və dəyişməyəndir (məs., təbiət qanunları), yəni bizim iradəmizdən asılı olmayanlardır. Praktiki zəkanın obyekti mümkün olandır — bizim seçimimizlə müəyyən edilə bilən hadisələrdir. Praktiki bilik riyazi dəqiqliyə iddia edə bilməz, çünki mümkünlük sahəsində (yəni insan fəaliyyətində) bilinməzlik faktoru mövcuddur. Həm praktiki, həm də poetik bilik sahələrində təcrübə böyük rol oynayır. Nəzəri elmlərin obyektləri aşağıdakılardır: 1) ayrıca (yəni real) mövcud olanlar və dəyişən obyektlər — fiziki cismlər; 2) real mövcud olanlar və dəyişməyənlər — Allah; 3) real mövcud olmayanlar və dəyişməyənlər. Birincilərlə metafizika, yaxud teologiya, ikincilərlə fizika, üçüncülərlə isə riyaziyyat məşğul olur. Riyazi obyektləri (ədədlər, xətlər, həndəsi fiqurlar və s.) ağlabatan və hissi aləmlər arasında aralıq mövqe tutan ontoloji mahiyyətlər kimi qəbul edən Platonun əksinə olaraq, A. onları abstrakt (abstraksiya, yaxud "abstrakt təsəvvür" anlayışını fəlsəfəyə ilk dəfə Aristotel gətirmişdir), yəni düşüncə vasitəsilə fiziki cismlərdən ayrılmış obyektlər adlandırmışdır. Riyaziyyatı xüsusi elm kimi dəyərləndirən Aristotel, eyni zamanda onu "dəyişməkdə olan" təbii varlığın öyrənilməsi üçün gərəksiz saymışdır. Platonun təlimində fəlsəfi biliyin ən yüksək forması dialektikadır. Aristotel isə onu köməkçi fənn səviyyəsinə endirərək, "ehtimali", yoxlanılmamış mühakimələrdən doğan dialektik nəticə və həqiqi mühakimələrdən irəli gələn və dəqiq biliyə gətirib çıxaran apodiktik, yaxud sübutlu nəticə (sillogizm) arasında fərq qoyur. Bu fərqləndirmə Aristotelin ilk dəfə "Orqanon" əsərində işləyib hazırladığı formal məntiq sisteminin təməli olmuşdur. "Kateqoriyalar" əsərində mühakimələrin birləşməsindən yaranan sadə terminlər (subyektlər və predikatlar), "Təfsir haqqında" traktatında isə mühakimələrin özü nəzərdən keçirilir, "Birinci Analitika"-da mühakimələrin apodiktik sillogizmlərlə (nəticələrlə) birləşməsi göstərilir, onların formaları (fiqurları) təhlil edilir. "İkinci Analitika"-da sübutlar nəzəriyyəsi verilir, "Topika" əsəri dialektika (disput sənəti) üzrə dərslikdir, ona yaxın olan "Sofistik təkziblər"-də isə disputlarda məntiqi səhvlərin tipləri təsnif edilir. Aristotelin sillogistikası ciddi deduktiv xarakter daşısa da, sübutların ilkin başlanğıcı onun fikrincə, sübut edilməzdir və ya induksiya, yəni xüsusi hallar əsasında ümumiləşdirmə yolu ilə, ya da intellektual intuisiya vasitəsilə nəzərdən keçirilir.