cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Şodoşima
Şodoşima — Daxili Yapon dənizində yerləşən, Yaponiyaya məxsus olan ada. İki inzibati vahidə bölünmüşdür: Tonoşo və Şodoşima. Şodoşima adasının böyük hissəsi Kaqava prefekturası Syodzu qəzası ərazisinə daxildir. Yaponcadan tərcümədə adının mənası "Kiçik lobya adası" deməkdir. Adada iki şəhər vardır: Tonosyo və Syoşima. Adada Yaponiya ərazisində ilk dəfə uğurla zeytun yetişdirilən ərazi olaraq bilinir. Bu səbəbdən bəzən "Zeytun adası" kimi də tanınır.
Təsviri
Adanın sahəsi 153.30 km²-dir. Burada 32 min əhali yaşayır. Yaşayış məntəqələri əsasən adanın cənubunda cəmləşmişdir. Onları birləşdirən magistral yol vardır. Şodoşima adası Yaponiyanın 19-cu ən böyük adasıdır. Daxili Yapon dənizdə isə ən böyük ikinci adadır. Şodoşima adası sahilində yerləşən Dobuçi boğazına ( Dobuçi-kaikyo) dünyanın ən dar boğazıdır. Boğazın eni cəmi 9.93 metrdir (32.58 ft).
Takamatsu, Himeci, Teşima və Okayama şəhərlərindən adaya tez-tez gedən feribotlar vardır.
Tarixi
Şodoşima adası bir zaman Azuki-şima kimi tanınırdı və Sanuki əyalətinə verilən Kibi (sonra Bizen) vilayətinin bir hissəsi idi. Son olaraq isə Kaqava prefekturasına daxil edilmişdir.
Turizm
Şodoşima adası yapon turistlər arasında böyük məşhurluq qazanmışdır. Adanın ən görməli yerlərindən başlıcası Kankakey vadisidir. Kankakey vadisi Seto Kankay milli parkı ərazisinə daxildir. 1927-ci ildə vadi «Yaponiyanın 100 lanşaftı» siyahısına daxil edilmişdir. Dərədə kanat yolu fəaliyyət göstərir.
Yaponlar arasında ada ən əvvəl Sakae Suboinin «On iki cüt göz» romanında cərəyan edən hadisələrə görə tanınır. Sakaenin özüdə bu adada doğulmuşdur. Roman iki dəfə ekranlaşdırılmışdır:1954-cü ildə Keysuke Kinosita və 1987-ci ildə Yositaka Asama. 1987-ci ildəki filmin dekorasiyası 1950-ci illərdən qalma yapon kino kəndi olmuşdur. Çəkilişdən sonra kənd saxlanılmış və hazırda «Eyqa-mura» tematik parkı kimi istifdə edilir (ja. 二十四の瞳映画村, tərcüməsi — «kino kəndi»).
Şodoşima adası Yaponiya ərazisində ilk dəfə zeytun yetişdirilən ərazidir. Adada hazırda da zeytun bağı vardır. Bu bağda yel dəyirmanı vardır. Yel dəyirmanı Aralıq dənizi stilində inşa edilmişdir.
2010-cu ildən ertibarən Şodoşima Yaponiyada beynəlxalq festivalların keçirildiyi məkanlardan biridir. Yaponiyada ümumilikdə on iki ada və iki sahil şəhərində bu tip festivallar təşkil edilir.
Yaponiyada səksən səkkiz adanı özündə birləşdirən səksən səkkiz ibadətgahın ziyarətini nəzərdə tutan maşruta daxildir.
Belçika universitetlərinin siyahısı
thumb|right|200px Belçika universitetlərinin siyahısı ― Belçika Krallığının hüdudları daxilində fəaliyyət göstərən və bir sıra göstəricilər üzrə müxtəlif kateqoriyalarda səciyyələnən ali təhsil müəssisələrinin siyahısı.
Belçikada dövlətin federal quruluşda olması təhsil sistemində də özünü göstərir. Dövlətin federal subyektlərinin ali məktəblərin təşkili və diplomların tanınması hüquqları vardır. Sözügedən subyektlər flamand, fransız və alman icmalarından formalaşmışdır. Onlar yaşadıqları bölgələrdə müvafiq dillərdə təlim-tədris aparmaq imkanlarına malikdirlər.
Aşağıdakı siyahı Belçika Krallığının hüdudları daxilində fəaliyyətləri rəsmən tanınan ali təhsil müəssisələrini ehtiva edir.
Elnur Quliyev (əsgər)
Elnur Sərdar oğlu Quliyev (3 dekabr 1989; Kəbirli, Beyləqan rayonu, Azərbaycan — 27 sentyabr 2020; Füzuli rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Elnur Quliyev 3 dekabr 1989-cu ildə Beyləqan rayonunun Kəbirli kəndində Elnur Quliyevin və Minarə Quliyevanın ailəsində anadan olmuşdur. Günay Quliyeva ilə ailəli idi, Elnay və Gülnar adlı övladları yadigar qaldı.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Elnur Quliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Elnur Quliyev 27 sentyabr 2020-ci ildə Füzuli rayonu istiqamətində döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı həlak olmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elnur Quliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elnur Quliyev ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elnur Quliyev ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
SSRİ xalq müəllimi
SSRİ xalq müəllimi — SSRİ-fəxri adı. SSRİ Ali Sovetinin 30 dekabr 1977-ci il fərmanı ilə təsis olunmuşdur. Azərbaycanlılardan bu ada İsrafil Şükürov layiq görülmüşdür.
Kənan Əhmədov
Kənan Ləzgi oğlu Əhmədov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin leytenantı, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Kənan Ləzgi oğlu Əhmədov 1995-ci il, fevralın 15-də Qaraqoyunlu elinin Yuxarı Çaykənd kəndində doğulub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra həqiqi hərbi xidmətə yollanıb.
Hərbi xidmətləri
Vətən müharibəsi döyüşlərinə qoşulub, Füzuli və Cəbrayıl rayonu istiqamətində döyüşlərdə şücaət nümayiş etdirib. Oktyabrın 25-də Fuzuli və Cəbrayıl arasında gedən ağır döyüşlərindən birində şəhid olub.
Xarici keçidlər
Vətənin qələbə rəmzi-Şəhid Kənan Əhmədov
Toni Kosta
Enton Çarlz “Toni” Kosta (2 avqust 1944, ABŞ, Massaçusets, Uolpol – 12 may 1974, ABŞ, Massaçusets, Kembric) – 1969-cu ildə Truro şəhərində və ətrafında silsilə qətllər törətməklə məşhurlaşan amerikalı bir dülgər.
1969-cu ildəki cinayətləri
Rayon prokuroru Edmund Dinisin mediaya verdiyi şərhdə “Hər qızın ürəkləri bədənlərindən çıxarılıb və qəbirlərində deyildi...” iddiası beynəlxalq diqqəti cəlb etdi. Dinis, həmçinin bədənlərdə diş izlərinin tapıldığını iddia etdi. Bu iddialar yerli və beynəlxalq KİV-lərin Massaçusets ştatı, yerli Provinstauna axın etməsinə səbəb oldu.
Kosta yeddi qadını öldürməkdə şübhəli bilinirdi: Bonni Vilyams, Barbarı Spoldinq, Sidni Monson, Suzen Perri, Patrisiya Uolş və Meri Enn Vısotski. Lakin yalnız iki nəfəri öldürməkdə ittiham olundu: Uolş və Vısoski. 8 fevral 1969-cu ildə Patrisiya Uolş və Meri Enn Vısotskinin cəsədlərini axtararkən polis Suzan Perrini tapır. Perri əvvəlki əmək günündən bəri itkin düşmüşdü.
Perrinin cəsədi səkkiz hissəyə bölünmüşdü. Meri Enn Vısotskinin cəsədi tapılanda onun başı və bədəni ayrıca basdırıldı. Çox keçmədən Uolş və Vısotskinin cəsədinin qalan hissəsi Kostanın marixuana yetişdirmək üçün istifadə etdiyi meşə sahəsində tapıldı. Marixuana bitkilərinin və böyük cinayətlərin olduğu bu “bağ” Leo Damorun “Bağçasında” kitabı üçün ilham mənbəyi oldu.
Kostanın şərhi
Kosta həbsxanada olarkən yazdığı, yayımlanmamış “Dirilmə” romanında Uolş və Vısotskinin cinayətlərini təsvir etdi. Onun sözlərinə görə, Kosta Karl adlı bir dostu LSD və Hidromorfon istifadə edən iki qadınla birlikdə idi. Sonra Karl Uolş və Vısotskini vurdu. Kosta iddia etdi ki, Meri Enn Vısotskinin hələ sağ olduğunu bildikdə əzablarına son vermək üçün bıçaq istifadə etdi. Kostanın dediyinə görə, o və Karl meyitləri basdırdılar. Romanda, eyni zamanda, Suzan Perri və Sidney Çonzonun ölümü narkotik maddələrin həddindən artıq olması səbəbindən izah edilmişdir. Kosta cəsədlərini parçlayan və dəfn edən Karlın olduğunu və ölümlərindən sonra heç bir məlumatı olmadığını iddia etdi.
Məhkəmə və həbs
12 iyun 1969-cu ildə Kosta üç nəfərin öldürülməsi itiihamı ilə məsuliyyətə cəlb edildi.. 1970-ci ilin mayında Meri Enn Vısotski və Patrisiya Uolş cinayətlərinə görə mühakimə olundu və Massaçusets Uolpol İslah Müəssisəsində ömürlük həbs cəzasına məhkum edildi. Həbsindən dörd il sonra Kosta kamerada özünü asaraq intihar etdi.
Molekulyar antropologiya
Molekulyar antropologiya qədim və müasir insan populyasiyaları, eləcə də müasir növlər arasında təkamül əlaqələrini müəyyən etmək üçün molekulyar analizlər aparan antropologiya sahəsidir. Ümumiyyətlə, ardıcıllıqlar arasında, DNT və ya protein ardıcıllığı arasında müqayisələr aparılır; Lakin, erkən tədqiqatlar müqayisəli serologiyadan istifadə edirdi.
Fərqli populyasiyalardakı DNT ardıcıllığını araşdıraraq, elm adamları populyasiyalar arasındakı əlaqələrin yaxınlığını (və ya populyasiya daxilində) müəyyən edə bilərlər. Genetik quruluşdakı bəzi oxşarlıqlar molekulyar antropoloqların fərqli insan qruplarının eyni haploq qrupuna mənsub olub-olmadığını və buna görə də ümumi coğrafi bir mənşəyi bölüşdüklərini müəyyən etməyə imkan verir. Bu əhəmiyyətlidir, çünki antropoloqların miqrasiya və məskunlaşma qaydalarını izləməyə imkan verir, bu da müasir populyasiyaların zaman keçdikcə necə formalaşdığı və inkişaf etdiyi haqqında lazımi məlumatlar verir.
Molekulyar antropologiya insanların və digər primatların, o cümlədən şimpanze və qorillalar kimi insanla sıx bağlılığı olan digər primat növlərinin təkamül ağacının yaradılmasında son dərəcə faydalı olmuşdur. Məsələn: insanlar və şimpanzelər arasında çox sayda morfoloji oxşarlıqlar mövcud olsa da, aparılmış bəzi tədqiqatlar nəticəsində hər iki növün DNT-si arasında təxminən 98 faiz ortaqlığın olduğu qənaətinə gəlinmişdir. Aparılmış ən son tədqiqatlar nəticəsində ilə məlum olmuşdur ki, insanlar ilə şimpanzelər arasında mövcud hesab edilən genetik boşluq əvvəlkindən daha böyükdür. Yəni insanlar ilə şimpanzelər arasında mövcud hesab olunan 98 faizlik oxşarlıq əslində 94 faiz təşkil edir. Bu cür məlumatlar ümumi əcdadların axtarışı prosesində və insanların necə inkişaf etdiyini daha yaxşı başa düşmək üçün də faydalıdır.
Molekulyar antropologiyada haploid lokusu
İnsanlarda bir cins tərəfindən daşınan iki davamlı əlaqə qrupu mövcuddur. Birincisi, atadan oğula ötürülən Y xromosomudur. Anatomik qadınlar bir Y xromosomunu nadir hallarda, genetik qüsur nəticəsində daşıyırlar. Digər əlaqə qrupu mitoxondrial DNT-dir (mtDNA). MtDNA demək olar ki, həmişə qadınlar tərəfindən sonrakı nəsillərə ötürülür, lakin olduqca müstəsna şərtlərdə mtDNA kişilərdən keçə bilər. Y xromosomunun və mtDNA-nın qeyri-rekombinant hissəsi normal şəraitdə məhsuldar rekombinasiyaya məruz qalmır. Y xromosomunun bir hissəsi X xromosomu ilə rekombinasiyaya məruz qala bilər və bununla da meymun tarixində sərhəd dəyişdi. Rekombinant olmayan Y bölgəsində bu cür rekombinant dəyişikliklər olduqca nadirdir.
Mitoxondriyal DNT
thumb|left|300px|İnsanın mitoxondrial DNT-sinin I və II hiper dəyişkən ardıcıllığı olan nəzarət bölgəsinin (NB, boz rəngdə) illüstrasiyası.
Mitoxondriyal DNT 1970-ci illərin sonlarında filogenetika sahəsində tədqiqat sahəsinə çevrildi. Genom DNT-dən fərqli olaraq, rekombinasiyaya məruz qalmadığı üçün bir sıra üstünlükləri mövcud idi. Rekombinasiya prosesi, kifayət qədər tez-tez olursa, amin turşusu əvəzedicilərinin (SNP) uzanması səbəbindən parsimonist ağaclar yaratmaq qabiliyyətini korlayır. Uzaq əlaqəli növlər arasında olan münasibətlərə baxdıqda rekombinasiya az problemə çevrilir, çünki həqiqi dəqiqləşdirmə baş verdikdən sonra ümumi əcdadlardan olan budaiqlar arasında rekombinasiyanın qarşısı alınır. Bir-biri ilə sıx əlaqəli növlər araşdırılarkən və ya növlər arasında budaqlanarkən rekombinasiya kladistik analizi üçün çox sayda “yersiz SNP” yaradır. MtDNA, orqanellərin bölünməsi prosesi ilə zaman keçdikcə klon halına gəldi; bu ata mtDNA-nın çox az, ya da çox zaman heç biri keçmədi. Rekombinasiya mtDNA-da baş verə bilsə də, sonrakı nəsillərə ötürülmə riski azdır. Nəticədə mtDNA yeni bir mutasiya yarandığı hallar istisna olmaqla bir-birinin klon nüsxələrinə çevrilir. Nəticədə, mtDNA, cütləşmə qruplarında araşdırıldıqda avtosomal lokusun tələsi yoxdur. MtDNA'nın digər bir üstünlüyü, hiper dəyişən bölgələrin çox tez inkişaf etməsidir; bu, mitoxondrial DNT-nin müəyyən bölgələrinin neytrallığa yaxınlaşdığını göstərir. Bu, təqribən 150.000 il əvvəl son bir inkişaf mərhələsindən keçən insan əhalisinin nisbi yaşının az olduğunu təyin etmək üçün mitoxondrial DNT-nin istifadəsinə imkan vermişdir. Mitoxondriyal DNT, şimpanzenin insanlara qorillalara nisbətən yaxınlığını yoxlamaq və bu üç növün qorillalara nisbətən əlaqəsini yoxlamaq üçün də istifadə edilmişdir. (bax ).
thumb|right|Populyasiya problemi, göründüyü kimi daxildə mtDNA filogenetik tədqiqatlarla aşkar edilmişdir; populyasiya probleminin uzunluğu mtDNA başına müəyyən deyil.
Bu yaxınlarda, MtDNA genomu, yeni dünyanın nə vaxt qurulduğu və necə olduğu kimi, dünya xalqlarındakı şaxələnmə nümunələrini təxmin edərək qiymətləndirmək üçün istifadə edilmişdir. Bu tədqiqatlardakı problem, kodlaşdırma bölgəsindəki mutasiyalara çox güvənmələri idi. Tədqiqatçılar getdikcə daha çox kəşf etdilər ki, insanlar Afrikanın cənub-şərq bölgələrindən köçdükcə kodlaşdırma bölgəsində gözləniləndən daha çox mutasiya toplanmış və yeni dünyaya keçərkən bəzi qrupların Asiya tropiklərindən Sibirə keçməsinə inanmışdırlar. Sibirdən isə Berinqia adlı qədim bir torpaq bölgəsinə və oradan da tez bir zamanda Cənubi Amerikaya köç etmişdirlər. MtDNA-nın bir çoxunda neytral mutasiyaların etimallarına nisbətən çox daha artıq mutasiya və nadir hallarda mutasiya edilmiş kodlaşdırma yerləri mövcuddur. Mitoxondriyal DNT-nin avtosomal DNT-yə görə daha bir üstünlüyü də mövcuddur. Hər hüceyrədə ümumiyyətlə 2 - 4 nüsxə var (hər ana xromosomdan 1 - 2). MtDNA üçün hər hüceyrədə onlarla, yüzlərlə ola bilər. Bu, hər mtDNA lokusunun miqdarını ən az bir miqdarda artırır. DNT-nin yüksək dərəcədə pozulduğu Qədim DNT üçün, DNT nüsxələrinin sayı qısa parçaları birlikdə uzatmaqda və körpü salmaqda kömək edir və çox qiymətli fosil/qədim qalıqlardan çıxarılan sümük miqdarını azaldır. Y xromosomundan fərqli olaraq həm kişi, həm də qadın qalıqları təxminən bərabər miqdarda mtDNA daşıyır.
thumb|left|Hüceyrəaltı komponentləri göstərən tipik heyvan hüceyrəsinin sxematikası. Orqanellər: (1) [[nüvəcik (2) hüceyrə nüvəsi (9) mitoxondri]]
Y xromosomu
thumb|right|100px|Y xromosomunun təsviri. Y xromosomu normal hüceyrələrin (nüvə DNT) nüvəsində olur. MtDNA-dan fərqli olaraq, xromosomun qeyri-rekombinant hissəsində (NRY) mutasiyalar mövcuddur, bu günə qədər ayrıca yeni Y xromosomlarında mutasiyaların tapılması mtDNA ilə müqayisədə çox əmək tələb edir. Bir çox tədqiqat ikili, yəni tandem təkrarlanmasına arxalanır; Bununla birlikdə, tandem təkrarlamaları genişlənə və sürətlə və bəzi proqnozlaşdırılan nümunələrdə irəliləyə və geri çəkilə bilər. Y xromosomu yalnız kişi xətlərini izləyir və qadınlarda rast gəlinmir, halbuki mtDNA mtDNA-ya keçə bilməsə də kişilərdə izlənilə bilər. Bundan əlavə, tarixdən öncəki dövrdə təsirli kişi populyasiyalarının adətən bir kişiyə iki qadın olduğu təxmin edilmişdir və son araşdırmalar göstərir ki, Y.-nin keçişində mədəni hegemonluq böyük rol oynayır. Bu, zamanla kişilərlə qadınlar arasında uyğunsuzluq yaratmışdır. Bu Ən Son Ortaq Ataya Çatma Vaxtında (TMRCA) kişilər ilə qadınlar arasında uyğunsuzluq yaratmışdır. Y TMRCA üçün hesablamalar mtDNA TMRCA-nın 1/4 ilə 1/2 arasındadır. Bunun keçmişdə kişi-qadın nisbətlərinin olduqca yüksək olmasından, mutasiya dərəcəsinin dəyişməsinin bir nəticəsi olaraq Afrikadan təkrarlanan miqrasiyalar ilə əlaqəli olaraq, yoxsa bəzilərinin mutasiya dərəcəsinin dəyişməsi nəticəsində baş verən yüksək kişi-qadın nisbətləri ilə əlaqəli olub-olmadığı, və ya bəzilərinin şimpanzelər ilə insanlar arasındakı LCA qadınlarının mövcud olduğunu iddia etmələri aydın deyildir, kişilərin DNT-nin keçməməsindən sonra milyonlarla DNT-nin keçdiyini söylədikləri kimi. Hal-hazırda ən yaxşı sübutlar, miqrasiyada, insandakı qadınla kişinin nisbətinin düşmüş ola biləcəyi və bunun, Afrikanın daxilində və xaricində bir neçə dəfə Y müxtəlifliyinin azaltmasına səbəb ola biləcəyini göstərir. thumb|left|100px|Genetik xəritəni göstərən insan X xromosomunun diaqramı.
Qısa məsafəli molekulyar filogenetika və molekulyar saatlanma üçün Y xromosomu yüksək təsir göstərir və ikinci bir perspektiv yaradır. Yaranan müzakirələrdən biri, mtDNA tərəfindən Maorilərin Papua Yeni Qvineya bölgəsindən Y xromosomu tərəfindən Şərqi Çin və ya Tayvandan köçdükləri ortaya çıxdı. İki hipotezi qiymətləndirmək üçün HLA haplotiplərindən istifadə edildikdə, hər ikisinin haqlı olduğu, Maorilərin birləşmiş əhali olduğu ortaya çıxdı. Bu cür qarışıqlar insan populyasiyasında çox rast gəlinir və beləliklə vahid haploid lokusdan istifadə edilməsi qərəzli bir perspektiv verə bilər.
X ilə bağlı tədqiqatlar
X-xromosomu ayrıca nüvə DNT-nin bir formasıdır. Kişilərdə 1 nüsxə və qadınlarda 2 eyni olmayan xromosom şəklində tapıldığından 1,5 ploidi var. Lakin, insanlarda effektiv ploidi bir qədər yüksəkdir, ~ 1.7, çünki çoxalma populyasiyasında qadınlar, insanlıq tarixindən əvvəlki böyük bir müddətdə kişilərdən 2:1 nisbətində çox idi. MtDNA kimi, X ilə əlaqəli DNT, qadın sayının tarixini kişilərdən daha çox vurğulamağa çalışır. X xromosomu üzərində lokusiya ilə bağlı bir neçə araşdırma aparılmış, ümumilikdə 20 yerdə araşdırılmışdır. Bunlara PDHA1, PDHA1, Xq21.3, Xq13.3, Zfx, Fix, Il2rg, Plp, Gk, İds, Alas2, Rrm2p4, AmeIX, Tnfsf5, Licam və Msn daxildir. Ən son ortaq əcdadın (TMRCA) müddəti sabit olaraq ~ 1.8 milyon il arasında dəyişir, təxminən 700ky ətrafındadır. Bu tədqiqatlar, bitişik bölgələr arasındakı əlaqə bərabərsizliyini nəzərə aldıqda, allellərin gözlənilən fiksasiya bölgüsünü planlaşdırır. Bəzi allellər üçün mənşə nöqtəsi əlverişsizdir, digərləri üçün mənbə nöqtəsi Sub-Sahara Afrika (SSA) nöqtəsinə işarə edir. SSA daxilində daha kiçik bir bölgəni təklif edən bəzi fərqlər var, lakin ən son ortaq əcdadın yerini təyin etmək üçün kifayət qədər nümunə ölçüsü və əhatə dairəsi yoxdur. TMRCA ilə ardıcıl olaraq mtDNA problemi etibarlı bir şəkildə 500.000 ilə kimi uzanır və böyüyür.
Avtosomal yer
thumb|right|İnsan karyotiplərinin diaqramı
Səhvlərin səbəbləri
Molekulyar filogenetika, kəmiyyət dəyişmələrinə əsaslanır və daha sonra ardıcıllığı digər növlərlə müqayisə edir, lakin bu prosesdə səhvlər yaradan bir neçə məqam vardır. İlk və ən böyük çətinlik, tədqiqatın sistemə kalibrini verməyə imkan verən “lövbərlər” tapmaqdır. Bu misal olaraq, şimpanze və insanlar arasında 10 mutasiya var, lakin tədqiqatçının hər ikisinə uyğun bir əcdad verəcək, ancaq təkamül ağacındakı bir sonrakı növlərə, qorillaya aid olmayan məlum bir fosili yoxdur. Bununla bərabər, təxminən 14 milyon il əvvələ aid olan, oranqutanların və insanların ümumi əcdadının olduğu düşünülən fosillər vardır. Tədqiqatçı beləliklə, oranqutan və insan müqayisəsindən istifadə edə bilər və onlar arasında mövcud olan 24 fərq ortaya çıxır. Bunu istifadə edərək qiymətləndirə bilər (24/(14*2, “2” Son ortaq əcdadlarından (last common ancestor - LCA) İnsana (14 my) Orangutana (14 my) olan budağın uzunluğu üçündür. Bir mutant (ardıcıllıq) üçün 0.857 səviyyəsi nisbətində mutasiya dərəcəsi. Mutasiya dərəcələri nukleotidin (nt) - mövqe (yer, məkan) başına nisbət olaraq verilir, əgər ardıcıllıqla deyilirsə 100 nt uzunluğunda bu nisbət milyon ildə 0.00857/nt olardı. On mutasiya *100nt/(0.00857*2) = 5.8 milyon il.
Kalibrləmə problemi
Yuxarıda göstərilməyən bir neçə problem var. Birincisi, mutasiyalar təsadüfi hadisələr kimi baş verir. İkincisi, genomdakı hər hansı bir bölgənin fərqli olma ehtimalı sonrakı yerdən fərqlidir, çox yaxşı bir nümunə amin turşuları üçün kodonlardır, bir kodonda ilk iki nt milyard ildə bir mutasiyaya uğraya bilər, ancaq üçüncü nt milyon ildə bir mutasiya edə bilər. Alimlər çox sayda heyvanın, xüsusən də araşdırılan budağa yaxın olanların ardıcıllığını öyrənməsələr, ümumiyyətlə müəyyən bir yer üçün mutasiya sürətinin nə olduğunu bilməzlər. Mutasiyalar kodonların 1-ci və 2-ci mövqelərində baş verir, lakin əksər hallarda bu mutasiyalar mənfi seçim altındadırlar və buna görə də az bir müddət ərzində populyasiyadan çıxarılırlar. Çapadakı təkamül sürətinin təyin edilməsində təsadüfi mutasiyanın yaratdığı problem var. Məsələn, .005 və ya. 010 dərəcəsi binom ehtimalının paylanmasına görə 24 mutasiyanı da izah edə bilər. İkisi arasında baş verən bəzi mutasiyalar əvvəlcə daha yüksək nisbəti gizlədərək geri döndü. Seçim bu nöqtədə ola bilər, nadir bir mutasiya X nöqtəsində seçici ola bilər, amma sonradan iqlim dəyişə bilər və ya növ köçə bilər və daha artıq nadir mutasiya seçici deyildir və dəyişikliyi geri qaytaran yeni mutasiyalara təzyiq, bəzən isə əksinə çevrilir. Bir nt meydana gələ bilər, iki növ arasındakı məsafə nə qədər çox olarsa, bunun baş vermə ehtimalı daha yüksəkdir. Bundan əlavə, o əcdad növlərindən hər iki növ təsadüfi bir yeri eyni nukleotidə köçürə bilər. Dəfələrlə budaqdakı növlərdən DNT nümunələri əldə edilərək, mutasiya qaydasının çıxıla biləcəyi parsimonist bir təkamül ağacı yaratmaqla və ya budaq şəklində diaqram yaratmaqla həll edilə bilər. Bu diaqram daha sonra iki növ arasındakı mutasiyaların daha dəqiq qiymətləndirilməsini təmin edəcəkdir. Statistik olaraq səhvlər aralığını yaratmaqda təsadüfiilik, arxa mutasiyalar və paralel mutasiyalar (homoplaziyalar) probleminə əsaslanaraq daha sonra iki növ arasındakı mutasiyaların daha dəqiq qiymətləndirilməsini təmin etmək mümkündür.
Kalibrləmə zamanı statistik təhlili qəbul etməyən, ona meydan oxuyan başqa bir problem var. Ən az ümumi bir əcdad üçün bir fosilin əsl/saxta adlandırılması var. Əslində, lövbər kimi ən az yayılmış iki növün ən az yayılmış əcdadının olma ehtimalı azdır, tez-tez fosil artıq bir budaqda (yaşı az qiymətləndirir), üçüncü bir budaqda (yaşı az qiymətləndirir) və ya LCA (Son ortaq əcdad) növlərinin içində olduqda, budaqdan milyonlarla yaş böyük ola bilər. Bu günə qədər bu fərqliliyi qiymətləndirməyin yeganə yolu, budaqlanma nöqtəsi olduğu iddia edilən növlərə molekulyar filogenetika tətbiq etməkdir. Bu ancaq “kənar” bağlanma nöqtələrini müəyyənləşdirir. Daha çox bol fosillərin budaq nöqtəsindən daha gənc olduğu ehtimal edildiyi üçün kənardakı fosil sadəcə nadir yaşlı bir nümayəndə ola bilər. Bu bilinməyənləri saymaq çox çətindir və çox vaxt onlar cəhd edilməyən bir qeyri-müəyyənlik yaradırlar.
Son dövrlərdə yazılmış məqalələr, təxminən, fikir ayrılıqlarını qiymətləndirə bildi. Yeni fosillər aşkar edildikdə meydana çıxan ümumi tendensiya, köhnə fosillərin budaq nöqtəsinin yaşının düzgün qiymətləndirməməsi və ya kiçildilməsidir. Fosillərin bu tarixinə əlavə olaraq xətalarla dolu olan keçmişləri vardır və çox sayda düzəlişlər edilmiş məlumatlar verilmişdir. Tədqiqatçıların bəzi əsas filial məntəqələrinə təyin etdikləri yaş son 30 ildə yaşda demək olar ki, iki dəfə artmışdır. Bunun əla bir nümunəsi, Avstraliyada LM3 (Mungo göl 3) ilə bağlı mübahisədir. Əvvəlcə karbon tanışlığı ilə təxminən 30 ky ilə əlaqəli idi, karbonla tanışlıqda problemlər var, lakin yaşda 20 kq-dan yuxarı seçilmişlər üçün və yaşı 30ky ətrafında olan nümunələr üçün ciddi problemlər var. Başqa bir tədqiqat fosilə baxdı və yaşın 62 ky olduğunu təxmin etdi.
Son sənədlər, təxminən, fikir ayrılıqlarını qiymətləndirə bildi. Yeni fosillərin kəşf edildiyi ümumi tendensiya, köhnə fosillərin filial nöqtəsinin yaşını düzgün qiymətləndirməməsidir. Fosillərin bu tanışlığına əlavə olaraq səhvlər tarixi olmuşdur və çox sayda məlumat verilmişdir. Tədqiqatçıların bəzi əsas budaq məntəqələrinə təyin etdikləri yaş son 30 ildə demək olar ki, iki dəfə artmışdır. Bunun əla bir nümunəsi, Avstraliyada LM3 (Munqo gölü 3) ilə bağlı mübahisədir. Əvvəlcə karbon üsulu ilə yaşı təxminən 30 ky-ya qədər qiymətləndirildi, bununla birlikdə, karbon yaşlanmasında 20 ky-dan yuxarı yaş müəyyənləşdirilməsində problemlər mövcuddur və oxşar problemlər yaşı 30 ky civarında olanlar üçün də keçərlidir. Başqa bir tədqiqatla fosilə baxılmış və yaşın 62 ky olduğu təxmin edilmişdir.
Müəyyən bir nöqtədə mutasiya sürətinin təxmini qiymətləndirilməsi var, yuxarıda verilənlər göz önünə alındığı təqdirdə, ümumi bir varyans (ixtilaf və ya problem) yaratmaq üçün çarpaz şəkildə vurulması lazım olan iki mübahisə mənbəyi olmalıdır. Bu hallara ədəbiyyatda nadir hallarda rast gəlinir.
TMRCA-nın qiymətləndirilməsində problemlər
Ən son ümumi əcdada kimi keçən vaxt (Time to most recent common ancestor - TMRCA), kalibrləmə səhvlərini yerli budağın yaşını təyin edən səhvlərlə birləşdirir.
Protein (zülal) dövrü
thumb|right|İnsan hemoqlobininin quruluşu. [[1960-cı illərdə və 1970-ci illərin əvvəllərində onlarla heyvan və hətta bitkilərdən əldə edilmiş olan hemoqlobinlər ardıcıllıqla verilmişdir.]] Genetik maddə olaraq yeni kəşf edilən DNT ilə, 1960-cı illərin əvvəllərində zülal ardıcıllığı başladı. Zülal ardıcıllığı sitokrom C və Hemoglobin üzərində başlamışdı. Gerhard Braunitzer ardıcıl olaraq hemoqlobin və miyoqlobini düzdü, cəmi müxtəlif növlərdən çoxlu yüzlərlə ardıcıllıqlar işlənmişdir. 1967-ci ildə AC Wilson “molekulyar saat” ideyasını təbliğ etməyə başladı. 1969-cu ilə qədər antropoid təkamülünə molekulyar saat tətbiq edilmişdi və V. Sarich və AC Wilson, albumin və hemoqlobinin müqayisə edilən təkamül nisbətlərini tapdıqlarını, bununla da təxminən 4-5 milyon il əvvəl şimpanze və insanların parçalandığını göstərirdilər. 1970-ci ildə Luis Liki (Louis Leakey), molekulyar saatlardakı səhv kalibrləməni müdafiə edərək mübahisə etmişdir. 1975-ci ilə qədər zülal ardıcıllığı və müqayisəli serologiya birləşdirilərək, insanların ən yaxın yaşayan qohumunun (bir növ olaraq) şimpanze olduğunu düşünmək üçün istifadə edilmişdi. Ön görüşdə, insanlardan və şimpanzelərdən gələn son ortaq əcdad (LCA) Sarich və Wilsonun təxminlərindən daha qədim görünür, lakin, Likinin iddia etdiyi kimi qədim də deyildir. Ancaq Likinin köhnə və yeni dünyanın meymunlarını ayırması düzgün idi, Sarich və Wilsonun dəyəri əhəmiyyətli bir qiymətləndirilmədi. Proqnozlaşdırma qabiliyyətindəki bu səhv ümumi bir mövzunu vurğulayır.
DNT dövrü
thumb|left|Məhdudlaşdırıcı fraqment uzunluğu polimorfizmi mtDNA-nın fraqmentlərə bölünməsini öyrənir, daha sonra PCR-in diqqəti (foksu) dairənin yuxarısındakı D “idarəetmə” döngəsinə yönəldiləcəkdir.
PCR dövrü
thumb|right|PCR, DNT-ni bir molekuldan milyardlara kimi sürətlə artıraraq insan tüklərindən və ya qədim DNT-dən ardıcıllıqların ayrılmasına şərait yaradır 1987-ci ildə, ardıcıllığı müəyyən etmək üçün ilk dəfə mtDNA-nın PCR-gücləndirilməsi istifadə edildi. 1991-ci ildə Vigilante et al. insanların bütün mtDNA-lar üçün ən yeni ortaq əcdadlarının yeri olaraq sub-sahara Afrikanı müəyyən edən mtDNA filogeniyası haqqında seminal (yeni üfüqlər açan) işini nəşr etdirdi. Artıq Allan Templetonun tənqidlərinə bənzəyən Afrikadan kənarda və çoxölçülü bölgələrarası müharibə, tezliklə Milford Wolpoff kimi paleoantropoloqla birlikdə öz yüksəliş dövrünə qədəm qoydu. 1995-ci ildə F. Ayala HLA-DR ardıcıllığına söykənərək “Həvva haqqında mif” adlı tənqidi Elmi məqaləsini nəşr etdirdi. Bu zaman Ayala HLA lokusunun rekombinator prosesi ilə sürətli inkişafından xəbərdar deyildi. 1996-cı ildə Parham və Ohta HLA-nın sürətli təkamülü ilə əlaqədar olan tapıntılarını Ayalanın iddiasını zəiflətmək məqsədilə qısa məsafəli rekombinasiya (“geri dönüş” və “abord rekombinasiyası”) ilə tapdıqlarını bildirdilər (Parham əslində bir il əvvəl bir araşdırma yazmışdı, amma bu məqalə qəbul edilməmişdir). İki tərəfdən də çoxlu qüsurlu üsullar və nümunələr ilə bir sənəd axını müşahidə edilirdi. Daha maraqlılardan biri Harris və Hey tərəfindən 1998-ci ildə, PDHA1 geni üçün TMRCA-nın (ən son ortaq əcdadın vaxtı) 1 milyon il daha qədim olduğunu göstərmələri idi. 1.5 (bu nöqtədə mtDNA-dan 3 dəfə daha çox) lokusunda da bir ploidy veriləndə bu lokusda TMRCA gözləntidən iki qat artıq idi. Bu 1.5 ploidinin (orta hesabla 2 qadın və 1 kişi) “fiksasiya əyrisi”nə düşməsinə baxmayaraq, təklif olunan 1.8 yaş həddi əhali ölçüsü üçün əhəmiyyətli dərəcədə p sapma nöqtəsinə yaxındır və bu bəlkə də insan əhalisinin başqa bir populyasiyasının azaldığını və ya bölünməsini göstərir. İşin qəribə tərəfi budur ki, tədqiqatçıların araşdırdıqları növbəti X-lokasiyası, Factor IX, 300.000 ildən az bir TMRCA-nı göstərmişdir.
thumb|left|Nekht-Ankh adlı qədim Misir keşişinin 4000 illik qaraciyərindən alınan çarpaz DNT
Qədim DNT
Maks Plank İnstitutunun işçiləri, 1990-cı illərin sonlarında təxminən 40.000 illik Neandertaldan DNT sekresiya edərək antropologiya dünyasını şoka saldıqları zaman Qədim DNT sekvensiyası məhdud miqyasda aparılmışdır. Bu təcrübənin nəticəsində məlum olmuşdur ki, Avropada yaşayan insanlar arasında mövcud olan H haploqrupu, Avroada hələ həyatın olmadığı və insanlardan qaynaqlanmış Neandertallar arasında mövcud olan H (CRS) haploqrupundan yaranmışdır. Bu mtDNA və digər tədqiqatlar, son zamanlara kimi insanların unikal bir Afrika mənşəli olmasına dəstək verməyə davam edərkən, bu yeni araşdırma əsasən Neandertallar tərəfindən gələn tənqidlərə cavab verdi.
Genom ardıcıllıqları
İngman və həmkarları mitoxondrial genom barədə tapdıqlarını dərc etdikdən bəri genom ardıcıllığında ciddi irəliləyiş əldə edilmişdir. Genomik mtDNA ilə bağlı bir neçə məqalə dərc edilmişdir; təkamülün sürətində və dərəcələrində əhəmiyyətli dərəcədə dəyişkənliklər və fərqliliklər vardır və dərəcələrin dəyişməsi və seçimi bir çox yerlərdə aydın olmuşdur. 2007-ci ildə Gonder və başqaları Tanzaniya bölgəsində və Cənubi Afrikanın proksimal regionlarında yaşamış ən böyük müxtəliflik və ən az seçimə malik olan insan populyasiyasının, insanlar Afrikanın bu regionunu tərk etdikdən bəri mitoxondriyal seçim olaraq yeni regionlarda təkamül etdiyini irəli sürmüşdür.
Kritik tərəqqi
Molekulyar antropologiya tarixində kritik:
Molekulyar filogenetikada istifadə olunan vasitələr: X-ə bağlı yer: PDHA1, Xq21.3, Xq13.3, Zfx, Fix, Il2rg, Plp, Gk, İds, Alas2, Rrm2p4, AmeIX, Tnfsf5, Licam və Msn Avtosomal: Çox sayda
Elçin Hüseynov (alim)
Həyatı
01 yanvar 1986-ci ildə Saatlı rayonunda anadan olmuşdur. 2003-cü ildə Saatlı rayonunda orta məktəbi bitirmişdir. 2003-2007-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakultəsində fizika ixtisasında bakalavr təhsilini almışdır. 2007-2008 cu illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. 2008-2010- cu illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakultəsində kvant elektronnikası ixtisasında magistr təhsilini almışdır. 2010-2014- cü illərdə AMEA Radiasiya Problemləri İnstitunun Nüvə Spektroskopiya laboratoriyasında elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır. 2011-2014- cü illərdə AMEA Radiasiya Problemləri İnstitununda doktrant olmuşdur. 2014- cü ildə AMEA Radiasiya Problemləri İnstitununda fizika üzrə fəlsəfə doktorluğu müdafiə etmişdir. 2014- cü ildən AMEA Radiasiya Problemləri İnstitununda böyük elmi işçidir. 2014- cü ildən Milli Nüvə Tədqiqatları Mərkəzinin Radiasiya materialşünaslığı və radiasion nanotexnologiya şöbəndə rəhbərdir. 2015- ci ildən Bakı Dövlət Universitetində müəllimdir. 2021- ci illərdə AMEA Radiasiya Problemləri İnstitununda fizika üzrə elmlər doktorluğu müdafiə etmişdir.
Elmi fəaliyyət
Hüseynov Elçin Məmmədəli oğlu işlədiyi müddət ərzində ABŞ, Almaniya, İtaliya, Fransa, Çex Respublikası, Avstriya, Sloveniya, Türkiyə, Rusiya və s. ölkələrin nüfuzlu mərkəzlərində radiasiya fizikası, nanoelektronnika və nanonüvə texnologiyaları ilə əlaqədar müxtəlif işlər görmüş, konfrans və tədbirlərdə iştirak etmişdir. Hüseynov Elçin Məmmədəli oğlu 93 elmi əsərin müəllifidir ki, onlardan da 50-ə qədəri dünyanın reytinqli və indeksli jurnallarda çap olunmuşdur (Applied Physics A, Physics Letters A, Ceramics International, Solid State Sciences, Physica B: (Elsevier), NANO, Silicon (Springer) və s.). Əksəriyyəti reytinqli jurnallarda olmaqla tək müəllif məqalələrinin sayı 15-dir. Hüseynov Elçin Məmmədəli oğlunun beynəlxalq qiymətləndirmə sistemlərində h – indeksi 23, i10-indeksi 30, istinad sayi 1000 - ə yaxındır.
Apardığı işlərin elmi yeniliyi
Neytron şüalanmadan sonra nanokristallik 3C-SiC hissəciklərinin səthində qalınlığı təqribən 3nm olan amorf təbəqə müəyyən edimişdir. HRTEM analizləri ilə 3C-SiC hissəciklərinin nanokristallik təbiəti təsdiqlənmiş və neytronlarla şüalanmadan sonra nanomaterialda yaranan defektlər və ya klasterlər “ləkələr” kimi müəyyən edilmişdir.
Neytron seli ilə şüalanma zamanı 3C-SiC nanokristallarında RIC keciriciliyi müəyyən olunmuşdur və neytronlarla n – tip aşqarlanma nəticəsində 3C-SiC nanokristallarında elektrik keçiriciliyinin ədədi qiymətinin 7.5x10-4 S/m-ə qədər və ya təqribən 5.5 dəfə artması göstərilmişdir.
İmpedans spektroskopiyasından tezliyin 0.1MHz, 1MHz və 2.5MHz qiymətlərinə uyğun olaraq TMS = 250K, 325K və 370K temperaturlarda 3C-SiC nanokristallarında metal-yarımkeçirici keçidi tapılmışdır və 3C-SiC nanokristallarının müqavimətinin neytronlarla şüalanmadan sonra təqribən 4 MΩ-dan 1 MΩ-a qədər azalması göstərilmişdir.
İşin praktik əhəmiyyəti
Göstərilmişdir ki, neytron seli ilə modifikasiya olunaraq 3C-SiC nanokristallarının bəzi fiziki xüsusiyyətləri idarə oluna bilir ki, bu da həmin materialın elektronikada tətbiq imkanlarını artırır. Neytron selinin təsir müddəti ilə nanokristallik 3C-SiC hissəciklərində yaranan aşqarların konsentrasiyasını idarə etmək olar. Yeni yaranmış aşqar elementlərin konsentrasiyasının dəyişməsi, birbaşa nanomaterialın fiziki xasələrinin dəyişməsinə səbəb olur. İşindən alınan nəticələr, radiasiya materialşünaslığı, nüvə fizikası, nanostrukturlar və yarımkeçiricilər fizikası sahələrinin kombinasiyası çərçivəsində multidissiplinar şəkildə tətbiq edilə bilər. Eyni zamanda alınmış yeni və mükəmməl xüsusiyyətlərə malik nanomaterial iqtisadi cəhətdən daha əlverişlidir. Digər tərəfdən, nanomaterialın fiziki xassələrinin idarə olunması digər alternativ materialların bu materiallarla əvəz olunmasına imkan verəcək. Ümumi yanaşmada, neytron transmutasiyası nəticəsində alınmış yeni xüsusiyyətli 3C-SiC nanokristalları mikroelektronika, nanoelektronika, mikroelektromexaniki sistemlər (MEMS), nanoelektromexaniki sistemlər (NEMS) və ionlaşdırıcı mühitlər (peyk (fəza) texnologiyalarında, nüvə texnologiyalarında və s.) kimi bir sıra sahələrdə geniş tətbiq potensialına malikdir.
Maka (kənd)
Maka — Dağıstanın Doqquzpara rayonunda tərk edilmiş kənd.
Haqqında
Maka kəndi Doqquzpara rayonunun şimal-şərq hissəsində yerləşir.
XVI əsrdən 1839-cu ilə qədər Maka kəndi Altıpara azad cəmiyyətinə daxil idi. 1839-cu ildə Rusiya imperiyası tərəfindən işğal edilmişdir. Dağıstan vilayətinin Samur dairəsinin Doqquzpara naibliyinə daxil idi. 1929-cu ildə Dağıstan MSSR-in yeni yaradılan Axtı rayonunun tərkibinə daxil edilmişdi. 1934-cü ildə isə yeni yaradılan Doqquzpara rayonunun tərkibinə daxil edilmişdi. 1960-cı illərdə kəndin sakinləri Məhərrəmkənd rayonunun Kuysun kəndində məskunlaşmışdı. Makalıların bir hissəsi Maka-Qazmalarda yaşayır.
Maka kəndində məskunlaşamaya qədər ləzgilər, sünni-müsəlman əhali yaşayırdı. 1886-cı ildə kənddə 990 nəfər yaşayırdı.
The Black Eyed Peas
The Black Eyed Peas — Los Anceles şəhərində yaradılan ABŞ musiqi qrupu. 2009-cu ildə qrupun üzvləri: üzvləri will.i.am, apl de ap, Tabbo və Fergie-dir. 2003-cü ildə işıq üzü görən Elephunk albomundan sora qrup təxminən 27 milyon albom və track satışına nail olub.
Albomları
"A.T.B.A.N. klann" adı ilə:
"The Black Eyed Peas" adı ilə:
Bar (Monteneqro)
Bar (, Antivari, Tivari, Θηβάριον, Thivárion) — Monteneqroya aid Adriatik dənizi sahilində şəhər. Eyni adlı bələdiyyənin inzibati mərkəzidir. Bələdiyyənin sahəsi 67 km²-dir. Ölkənin əsas dəniz limanıdır.
Coğrafiya
Şəhər Monteneqronun cənub hissəsində, Adriatik dənizi və Şkoder gölü arasında, 42 ° 6 'enlik və 19 ° 6' uzunluqdadır.
Barda il ərzində 270-dən çox günəşli gün müşahidə edilir. Bu Avropanın ən günəşli şəhərlərindən biridir.
Tarixi
Arxeoloji tapıntılara görə, müasir Barın ərazisində insanlar əhali eneolit dövründən yaşayır. Apennin yarımadasında yerləşən Bari şəhərinin qarşısında illiryalılara məxsus şəhəri romalılar Antibarium adını verdilər (lakin bu ad yalnız X əsrdən istifadə edildi. VI əsrdən etibarən şəhər Antiparqal adlandırıldı).
Adriatik sahilinə slavyanların gəlməsi ilə, şəhərin orijinal adı Bar olaraq qısalır. 9-cu əsrə qədər Bar şəhəri Dukl slavyan knyazlığına aid idi. 1042-ci ildə slavyanlardan ibarət bir ordu bizanslıları məğlub etdi. Bundan sonra Dukla Bizansdan ayrılaraq müstəqil oldu. 1077-ci ildə Duklanın ilk padşahı olmuş Mixailo Voislavleviçə Barın himayədarı olan Müqəddəs Georgi kafedralında tac qoyuldu.
Əhalisi
2003-cü il siyahıyaalmasına görə Bar bələdiyyəsində 40,037 nəfər əhali yaşayırdı. Barın əhalisi 13719 nəfərdir.
Son siyahıyaalmaya görə bələdiyyə sakinlərinin 44% -dən çoxu özlərini monteneqrolu, təxminən 25% özünü serb, təxminən 12% - alban, 6% -dən çoxu isə müsəlman hesab edir.
İqtisadiyyat
Barda dəri istehsalı, həmçinin ənənəvi zeytun yağı istehsalını inkişaf etdir (1927-ci ilə qədər burada böyük bir zeytun emalı zavodu fəaliyyət göstərirdi).
Son illərdə Bar turizm mərkəzinə çevrilmişdir. Barda əsasən İtaliyadan gətirilən çox sayda geyim və ayaqqabı mağazaları vardır.
Nəqliyyat
thumb|right|240px|Dəmiryolu vağzalı Bar Monteneqronun Adriatik dənizi sahillərindəki digər şəhərlərə iki zolaqlı Adriatik şossesi ilə birləşir. Sozin tuneli ilə qısa müddətə Podqoritsaya getmək mümkündür.
Bardan Belqrad və Podqoritsaya müntəzəm qatarlar şütüyür. 2013-cü ilə qədər birbaşa Moskva-Bar qatar reysləri təşkil edilirdi.
Sürxəkamran (Xudafərin)
Sürxəkamran - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Xudafərin şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 38 nəfər yaşayır (8 ailə).
Novorjev
Novorjev — Rusiyanın Pskov vilayətində şəhər. Novorjev rayonunun inzibati mərkəzi. Şəhərin əsası 1777-ci ildə qoyulmuşdur.
Mari Lafore
Mari Lafore (Marie Laforêt, əsl adı Maytena Mari Bricitt Dumenak [Dumenaş], Maïtèna Marie Brigitte Doume, (Marie Laforêt, əsl adı Maytena Mari Bricnach; 5 oktyabr 1939,, Jironda, Fransa — 2 noyabr 2019, Jenolye, İsveçrə) — fransız-İsveçrə müğənnisi və aktrisası.
Həyatı
Əsl adı Maytena Mari Bricitt Dumenakl olan, amma Mari Lafore adı ilə məşhurlaşan ulduz 1939-cu ildə Fransada doğulub. Onun karyerası təsadüfən başlayıb. 19 yaşında radioda xəstələnmiş bacısını əvəz edən zaman mahnı müsabiqəsində qalib gəlib. Artıq bir neçə ildən sonra böyük uğur qazanıb.
1960-cı ildə Alen Delonla bir yerdə “Qızmar günəşdə” filmində çəkilib. Bu rol ona populyarlıq və 60-cı illərdə xeyli rol gətirib.
1963-cü ildə oxuduğu “Les vendanges de l amour” mahnısı isə onu müğənni kimi populyarlaşdırıb. Onun ən məşhur mahnıları arasında “Mon amour, mon ami”, “Viens, viens”, “Ivan, Boris et moi”, “Manchester et Liverpool”un adlarını çəkmək olar.
Mari Lafore 1978-ci ildə İsveçrənin Cenevrə şəhərinə köçdü. Az sonra İsveçrə vətəndaşlığını qəbul etdi.
Yuxarı Tatar (Xudafərin)
Yuxarı Tatar - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Xudafərin şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 372 nəfər yaşayır (84 ailə).
North American Aviation
North American Aviation (NAA), mərkəzi qərargahı ABŞ-də yerləşən təyyarə istehsalı ilə məşğul olan şirkət idi. 1928-ci ildə yaradılıb, 1967-ci ildə North American Rockwell şirkətinin bir parçası olmuşdur. Hal-hazırda Boeing şirkətinin bir parçasıdır.
Modelleri
thumb|North American P-51D-5-NA Mustang thumb|North American F-86 Sabre thumb|North American XB-70 Valkyrie thumb|Apollo Komanda Modulu
Oaxaka
thumb|250px|Oaxaka ştatı Oaxaka — Meksikanda ştat. Mərkəzi Oaxaca de Juárez şəhəridir.
Elməddin Həsrətov
Elməddin Sərdar oğlu Həsrətov (21 may 1997; Qarasuçu, Goranboy rayonu, Azərbaycan — 2 oktyabr 2020; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Daxili Qoşunlarının əsgəri, Vətən müharibəsinin şəhidi.
Həyatı
Elməddin Həsrətov 21 may 1997-ci ildə Goranboy rayonunun Qarasuçu kəndində dünyaya göz açmışdır. Subay idi.
Tac Mahal
Tac Mahal (Devanaqari: ताज महल, Nəstaliq: تاج محل) — Hindistanda tikili. Dünyanın yeni yeddi möcüzəsindən biri.
Elməddin Həsrətov
Hərbi xidməti
Orta məktəbi bitirdikdən sonra hərbi xidmətə yollanan Elməddin hərbi xidmət müddəti bitəndə müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu olaraq hərbi xidmətini davam etdirmişdir.
Tac Mahal
Cahan şah 23 il ərzində qəddar babası Cahangir şahdan nəsihət alardı. Babası ona həmişə arvadının sözünə baxmamağı tapşırardı. Bundan ilham alan Şahzadə Cahan həmişə qəddar olar, digər qardaşlarından seçilərdi. Ona görə babası Cahangir şahın gözünə girərdi. Ancaq 29 yaşında ölkəni gəzmək istəyən Şahzadə, Mümtazı görən kimi ona aşiq olur və babasının sözündən çıxaraq, Cahangir şaha nifrət bəsləyir. 32 yaşında babasını öldürüb, onun mirasına sahib olur və Mümtazla evlənir. Cahan şahın arvadı Ərcümənd banu gözəlliyi, zəkası, yaxşı əməlləri ilə bütün imperatorluğun könlünü fəth etmiş, ən çox seçilən sultan idi. Bu sifətlərindən başqa həm də Mümtaz Mahal kimi tanınırdı. Cahan şah ona hələ 20yaşında ikən aşiq olmuş, evlənmək üçün 12 il gözləmişdi. Cahan şah çox sevdiyi arvadını getdiyi hər yerə aparır, onun fikirlərini, zövqünü əsas götürürdü.
Elməddin Həsrətov
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Elməddin Həsrətov 2020-ci ilin 27 sentyabrından Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Murovdağın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Elməddin Həsrətov 2 oktyabr 2020-ci ildə Murovdağ istiqamətində döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı həlak olmuşdur. Uzun müddət nəşi tapıla bilməmişdir. Müdafiə Nazirliyi tərəfindən rəsmi olaraq itkin düşən hərbi qulluqçu hesab olunmuşdur. Onun tapılıb ailəsinə məlumat verilməsi üçün zəruri tədbirlər görülmüşdür. Nəticədə, Elməddin Həsrətovun nəşi 26 iyun 2021-ci ildə tapılmış və 27 iyun tarixində Goranboy rayonunun Qarasuçu kəndində dəfn olunmuşdur.
Tac Mahal
Bu həssas, ağıllı və gözəl qadın 1631-ci ildə 14-cü uşağını dünyaya gətirərkən vəfat etdi. Hətta Cahan şah öz yuxusunda arvadı ilə arasında olan 14 pilləkəndən arvadının yıxıldığını görür. Həmən yuxudan 1 gün sonra Mümtaz mahal vəfat edir. Bu səbəbdən Cahan şah 14-cü övladına nifrət edir, həmişə onun üzünə baxmırdı. Cahan şah arvadının ölümünə yas saxladığı səkkiz gün ərzində yeməkdən, içməkdən qalmış, evdən eşiyə çıxmamışdı. Doqquzuncu gün mənzilinin qapısını açıb bayıra çıxdığı zaman saçlarının ağappaq olduğu, xeyli qocaldığı göründü.
Elməddin Həsrətov
Hərbi xidməti
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elməddin Həsrətov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Tac Mahal
Həssas, həqiqi aşiq, vəfalı hökmdar ölüncəyə qədər qəlbində yaşadacağı sevgili arvadı üçün bir türbə tikdirməyi qərara aldı. Bu türbə saf eşqi simvollaşdıracaq şəkildə gözəl, qəlb açan, eyni zamanda möhtəşəm olmalı idi. Bunun üçün dünyanın ən böyük ustalarını tapacaq, xəzinəsini bu əsərə xərcləməyi onların ixtiyarına verəcəkdi. Bu məqsədlə İstanbuldan memarlar gətirilmişdir. Gələnlər Memar Sinanın tələbələrindən olan memar Mehmet İsa Əfəndi və onun dəstəsi idi.
Elməddin Həsrətov
Hərbi xidməti
Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elməddin Həsrətov ​ölümündən sonra "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Tac Mahal
Bu abidə Cahan şahın İstanbuldan dəvət edib. Uzuş və Olancık bu Tac Mahalı özləri tikmişlər.
Elməddin Həsrətov
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Tac Mahal
Tac-Mahal Hindistanın hər il milyonlarla turist cəlb edən ən görməli yerlərindən biridir. Bu abidə 1983-cü ildə UNESCO-nun Dünya Mədəni İrs Siyahısına, 2007-ci ildə isə ümumdünya səsverməsi nəticəsində Dünyanın Yeddi yeni möcüzəsi siyahısına salınıb.
Memarlıq xüsusiyyətləri
thumb|280px|Tac Mahal xatirə məqbərəsinin 1863–1869-cu illər arasında [[Samuel Bourne tərəfindən çəkilən şəkili.]] thumb|280px|Tac Mahalın yandan görünüşü.
Mehmet İsa Əfəndinin aylarca çalışaraq planını cızdığı Tac Mahalın tikintisində son dərəcədə parlaq, ağ mərmər işlədilmişdir. Parlaq, ağ mərmərin incə mavi damarları da vardı. Bu mərmərdən tikilən möhtəşəm qübbənin yerdən yüksəkliyi 82 metrdir və 1648-ci ildə tamamlanmışdır. Qübbənin üzərindəki qızıl aypara bu yüksəkliyi daha da artırır. Türbənin ağ mərmərdən dörd minarəsi də mövcuddur. Binada yazıları yazan Xəttat Səttar Əfəndi olmuşdur.
thumb|left|150px|Şah Cahan
Günbəzin üzərində qızılla işlənmiş bir səltənət mövcuddur. Məqbərənin ağ mərmərdən dörd minarəsi vardır. Yasin surəsinin hamısı abidənin hər tərəfində Xəttat Səttar Əfəndi tərəfindən yazılmışdır.
İnşaatda çox sayda sənətkar ilə birlikdə gündə 20.000 işçinin işləməsi ilə məqbərə 1643-cü ildə, həyət və ətrafındakı binaların isə 1649-cu ildə inşası başa çatdırılmışdır. Tac Mahalın inşası 21 ildən sonra — 1652-ci ildə bitirilmişdir.
305x580 metr ölçülü düzbucaqlı bir həyətdə yerləşən Tac Mahal, dörd fasadının ortasında, 33 metr hündürlüyündə tac qapıları olan 75 metr hündürlüyündə monumental günbəzi əhatə edir.
Daxili sahəni əhatə edən 30 metr hündürlüyündə aşağı günbəz və üst günbəz arasında məzar sahəsi qədər ölü yer mövcuddur.
Mümtaz Mahal və Şah Cahanın tabutları yuxarı mərtəbədə, günbəzin altındadır. Tabutların yerləşdiyi günbəzdə ağızdan çıxan hər səs 7 dəfə əks-səda verən bir akustikaya sahibdir. Şah və arvadının əsl tabutları aşağı mərtəbədə yerləşir.
Tac Mahalın tikintisinə 1631-ci ildə başlanılmış və 1652-ci ildə başa çatdırılmışdır. Mümtaz Mahalın və öldükdən sonra onun yanında dəfn edilən Cahan şahın tabutları üst mərtəbədə yerləşir. Qübbənin altında olan bu tabutlarda mərmər oymaçılığının ən gözəl nümunələri görünür. Tabutların olduğu yerdə insan ağzından çıxan hər səs möhtəşəm qübbədə yeddi dəfə əks-səda verir.
Türbənin tikintisi 1652-ci ildə başa çatdırılmışdır. Tac-Mahalı ərsəyə gətirmək üçün minlərlə sənətkar gecə-gündüz işləmişdir.
Böyük və gözəl fəvvarəli bağ içində salınmış Tac-Mahal beşgünbəzli möhtəşəm binadan və künclərindəki 4 minarədən ibarət tikilidir. Türbənin xarici görünüşü mütləq simmetriya konsepsiyasına söykənir və Mümtaz Mahalın məqbərisinə nəzərən mərkəzi-ox simmetriyasına malikdir.