cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ərkivan
Tarixi
Bu vaxta qədər Ərkivan paleotoponiminin mənşəyinə dair müxtəlif mülahizələr,rəvayətlər və xalq etimologiyası mövcuddur.
Rəvayətlərin birində söylənilir ki,guya bu kəndin ilkin sakinləri çox ərkyana danışdıqlarına görə kəndə də Ərkivan deyilmişdir. "Ərkivan" - ərkyana,ərklilər,ərk edib söz danışanlar mənasındadır.
Bir qrup dilçi alimlər Ərkivan toponimini "ağac", "kol bitkisi" adı ilə əlaqədar yaranmasını qeyd edirlər. Guya bu ərazidə "ərki" adlı ağac növü bitdiyindən kənd həmin ərazidə salınmasına görə Ərkivan adlandırılmışdır.
Məlum olduğu kimi, tariximizdə mühüm və əhəmiyyətli yer tutan Səfəvilər sülaləsi dünyəvi və ruhani hakimiyyəti birləşdirmişdilər. Ərkivanın Səfəvilərlə bağlılığı artıq təsdiq olunmuş həqiqətlərdəndir. Tarixçi alimlər Şeyx Səfinin Ərkivan kəndində (7 il) yaşadığını (1274-1281) qeyd edirlər. Tarixi mənbələrin verdiyi məlumata görə, 1501-ci ildə Təbrizdən qayıdarkən Şah İsmayıl Xətai yolüstü Ərkivanda dayanаrаq bir müddәt dincəlmiş və Şeyx Sәfi bulağından su içmişdir.
V-VI əsrlərdə tikilən Ərkivan qalası həmişə hərbi strateji əhəmiyyətə malik olmuşdur. Aparılan elmi tədqiqatlar Ərkivan qalasının müdafiə məqsədilə tikildiyini və düşmənə qarşı mərdliklə döyüşmüş Ərkivan əhalisinin qəhrəmanlıq simvolu olduğunu göstәrir.
Nadir şahın vəfatından sonra İranda mərkəzi hakimiyyət zəifləyir və Azərbaycanda ayrı-ayrı xanlıqlar, o cümlədən XVIII əsrin sonlarında Talış xanlığı meydana çıxır. Ərkivan qalası Talış xanlığının iqtisadi cəhətdən ən inkişaf etmiş ərazilərindən biri olmuşdur.
XVIII əsrin əvvəllərindən başlayaraq Ərkivan Rusiya dövlətinin diqqətini cəlb etməyə başlamışdır. XIX əsrin əvvəllərində Rusiya və İran arasında gеdәn müharibə dövründə (1904-1913) Ərkivan hər iki tərəf üçün mühüm əhəmiyyətə malik idi. Təsadüfi deyil ki, general Pyotr Kotlyarevskinin rəhbərliyi ilə Rus qoşunları Talış xanlığına gələrkən ilk növbədə Ərkivanı ələ keçirməyi daha vacib hesab edirdi. Bu zаmаn Ərkivanı Sadiq xanın rəhbərliyi ilə İran qoşunları qoruyurdu. O, Kotlyarevskiyə müqavimət göstərməyib cənuba doğru geri çəkildi. Rus qoşunları Ərkivanı ələ keçirdilәr. Abbasqulu ağa Bakıxanov yazır: "Pyotr Kotlyarevski Muğana gedib burada Qarabağ elatını və Ərkivanı aldı." "Rus və Talış qoşunlarının qələbəsi nəticəsində Ərkivan vuruşunda düşmənin 2 topu və çoxlu silahı ələ keçirildi."
"Cəvahirnameyi-Lənkəran" kitabında Ərkivan qalası barədə yazılıb: "Bu qala Mir Mustafa xanın səadət ulduzu çıxmamışdan Mir Əhməd xanın və onun əmisi uşaqlarının məskəni olmuşdur. Hazırda onlardan bir dəstəsi, o cümlədən, Mir Əhməd xanın övladlarının tikdirdiyi imarətin binası dağıdılmışdır." Аmmа 1747-1750-ci illərdə Ərkivan qalasının içində həmin imarəti tikmək üçün Mir Həsən xana vəsait verilmişdir. Həmin kitabda həmçinin qeyd olunmuşdur ki, bu imarət bir-birinin içində yerləşən üçqat divardan hörülmüş qala içərisində olmuşdur.
1812-ci il dekabrın 31-də 1813-ci ilin yanvarına keçən gecə Lənkəran şəhəri və Ərkivan tamamilə rusların əlinə keçir. Gülüstan müqaviləsindən sonra Ərkivan qalasında imarəti olan Mir Həsən xan burada hakimiyyət başına gəlir.
Ərkivan qalası
Ar­xe­o­lo­ji qa­zın­tı­lar za­ma­nı ta­pı­lan (mad­di mə­də­niyy­ət) nümu­nə­lə­ri­nin el­mi təh­li­li Ər­ki­van qa­la­sı­nın V-VI əsir­lər­də ti­kil­mə­si­ni müəyy­ən et­mi­ş­lər. Ulu babaların deməsinə görə 2000 il bundan əvvəl Ərkivan yaşayış məntəqəsi və Ərkivan qalası mövcud olmuşdur. Ərkivan qalası məmləkətimizin çoxəsrlik mədəniyyətinin ulu yurdunun qüdrətinin hazırda dünyada təsdiqləyən antik dövr mədəniyyətinin bir yadigarıdır. Ərkivan qalasının yaxınlığında antik şəhər yerinin xarabalıqları mövcuddur. Ərazidən aşkar olunmuş maddi-mədəniyyət abidələri qalıqları və qalanın müdafiə məqsədi daşıması burada qədim şəhərlərdən birinin ərazisində olmasına dəlalət edir (çox güman ki, həmin şəhər xarabalığı yerində Ərkivan şəhəri olmuşdur). Antik şəhər xarabalığı ərazisi təqribən Ərkivan qəsəbəsinin qərb hissəsində relyef xüsusiyyətlərinə görə hündürlükləri əhatə edir. Çox ehtimal ki, bu şəhər xarabalığı keçmişdə mövcüd olmuş Ərkivan şəhəri adlanırmış. Ərkivan şəhərinin maddi mədəniyyət nümunələri torpağın altında qalmışdır. Bizə elə gəlir ki, şəhər xarabalığı ərazisində gələcəkdə xüsusi arxeoloji tədqiqatlar aparılacaq, bu şəhər yerində tapılan maddi mədəniyyət abidələrinə dair zəngin məlumatlar əldə etməyə imkan verəcəkdir.
Ər­ki­va­n qa­la­sın­da olan möh­tə­şəm qa­la qa­pı­sı çar Ru­siy­a­sı tə­rə­fin­dən 1880-90-cı il­lər­də Dər­bənd şə­hə­ri­nə apa­rıl­mış, şə­hə­rin dar­va­za­sı ki­mi is­ti­fa­də edil­miş­dir. Dey­i­lən­lə­rə gö­rə qa­pı xüsu­si də­və ara­ba­sı ilə Dər­bən­də apa­rıl­mış­dır. Hə­min vaxt­dan el ara­sın­da Dər­bənd şə­hə­ri "Də­mir qa­pı Dər­bənd" ad­lan­dı­rı­lır.
Bu gün Ərkivan qalasının taleyi necədir? Ərkivanın Cəbili məhəlləsində yerləşən bu abidə qızıl həvəskarlarının və həvəskar arxeoloqların kortəbii qazıntıları nəticəsində insafsızcasına dağıdılıb. Yaşlı adamların bildirdiyinə görə, bəziləri dərin quyulardan qiymətli zinət əşyaları tapmışlar.
Mədəniyyəti
Ər­ki­van əra­zi­sin­də apa­rıl­mış ar­xe­o­lo­ji təd­qi­qat nə­tic­ə­sin­də ib­ti­dai ic­ma dövrünə aid zə­ng­in mad­di mə­də­niyy­ət nümu­nə­lə­ri aş­kar edil­miş­dir. Ər­ki­van qə­sə­bə­si Ma­sal­lı şə­hə­rin­dən 2 km qərb­də, Vi­ləş çay­ı­nın sağ sa­hi­lin­də, Lən­kə­ran ova­lığ­ın­da və Ta­lış dağ­la­rı­nın ətək­lə­rin­də yer­lə­şir Lən­kə­ran ova­lığı Xə­zər də­ni­zi ilə Ta­lış dağ­la­rı ara­sın­da yer­lə­şir. Cə­nub­da As­ta­ra çay­ı­na­dək uza­nır. Şi­mal­da isə Saly­an və Mil düzən­liy­i­nə qo­vu­şur. Lən­kə­ran ova­lığ­ı­nın uzun­luğu 110 km, eni şi­mal­da 25–30 km, cə­nub­da 7 km-ə ça­tır. Vi­ləş çay­ı­nın sağ sa­hi­lin­də yer­lə­şən Ər­ki­van əra­zi­si­nin yu­xa­rı his­sə­sin­də ar­xe­o­lo­ji kəş­fiyy­at iş­lə­ri bir neçə illər əvvəl apa­rıl­mış­dır. Kəş­fiyy­at iş­lə­ri za­ma­nı Ər­ki­van əra­zi­sin­dən üst pa­le­o­lit dövrünə aid Daş mə­mu­la­tı əl­də edil­miş­dir. Bu, Ər­ki­van əra­zi­sin­də qə­dim in­san­la­rın 15-20 min il un­dan əv­vəl ya­şa­mağa ba­ş­la­dığ­ı­nı söy­lə­məyə im­kan ver­miş­dir. Xüsu­si­lə Ərkivan əra­zi­sin­in Vi­ləş çayı ter­ras­la­rın­dan ta­pıl­mış əmək alət­lə­rin­dən tex­ni­ki və ti­po­lo­ji xüsu­siyy­ət­lə­ri­nə əsa­sən hə­min alət­lə­rin üst pa­le­o­lit mə­də­niyy­ə­ti dövründə ha­zır­lan­dığ­ı­nı söy­lə­mək mümkün ol­muş­dur. Məlumat üçün bildirək ki, Üst pa­le­o­lit mə­də­niyy­ə­ti Azər­bayc­an­da 35 min il bun­dan əv­vəl ba­ş­lan­mış və 12 min il əv­vəl so­na çat­mış­dır.
Apa­rı­lan ar­xe­o­lo­ji təd­qi­qat­lar nə­tic­ə­sin­də Azər­bayc­an əra­zi­sin­də və Ər­ki­van­da tunc dövrünü üç in­ki­şaf mər­hə­lə­si müəyy­ən olun­muş­dur. Azər­bayc­an­da III mi­nil­liy­in so­nun­da ib­ti­dai ic­ma qu­ru­lu­şu dağ­ıl­mış, döv­lət­lər mey­da­na çıx­mış­dır. Apa­rı­lan ar­xe­o­lo­ji təd­qi­qat­lar və ya­zı­lı mən­bə­lər gö­s­tə­rir ki, Ər­ki­van əra­zi­si qə­dim Man­na və At­ro­pe­ten döv­lət­lə­ri­nin ən mühüm əra­zi­lə­rin­dən bi­ri ol­muş­dur. Man­na döv­lə­ti e.ə IX əs­rin ikinci ya­rı­sın­da ta­rix səh­nə­si­nə çıx­mış­dır. Man­na döv­lə­ti özünün çi­çək­lən­mə dövrünü e.ə VI­II əs­rin ikinci ya­rı­sın­da gö­s­tər­miş­dir. Bu dövr­də döv­lə­ti İran­zu ida­rə et­miş­dir. İran­zu özünün ha­ki­miyy­ə­ti il­lə­rin­də öl­kə­nin əra­zi­si­ni ge­ni­ş­lən­dir­mək üçün ya­ran­mış əl­ve­ri­ş­li şə­ra­i­tin­dən bac­a­rıq­la is­ti­fa­də et­miş­dir.
Ərkivanda heyvandarlıq, eləc də atçılıq Man­na­nın vi­lay­ət­lə­rin­də hey­van­dar­lığ­ın, xüsu­sən at­çı­lığ­ın in­ki­şa­fı haq­qın­da As­su­riya Mİ­Xİ ya­zı­la­rı mə­lu­mat ve­rir. Ər­ki­van­da da I mi­nil­liy­in or­ta­la­rın­da və xüsu­sən dəmir dövründə özünün yüksək mər­hə­lə­si­nə çat­mış­dır. Apa­rı­lan el­mi-təd­qi­qat­lar za­ma­nı atın in­san­la­rın fə­a­liyy­ə­tin­də mühüm yer tut­ma­sı müəyy­ən olun­muş­dur. Uzun müddət at in­san­la­rın tə­sərrüfa­tın­da və mə­i­şə­tin­də apa­rıcı möv­qe tut­muş­dur. Bu gün də Ər­ki­van­da at­dan tə­sərrüfat iş­lə­ri za­ma­nı is­ti­fa­də olu­nmaq­da­dır.
Coğrafiyası
Ərikivan qəsəbəsi coğrafi mövqeyinə görə cənub şərqdən Lürən kəndi, cənubdan Qızılavar və Kolatan kəndləri, şimal qərbdən Kosakül kəndi, Bambaşı və Yeyənkənd kəndləri,
Ərkivan qəsəbəsi Masallı şəhərindən 2 km qərbdə, Viləş çayının sağ sahilində, Lənkəran ovalığında və Talış dağlarının ətəklərində yerləşir
Ərazidə rəsmi qeydiyyatda olan təsərrüfatların miqdarı 3802, əhalinin sayı isə 19.000 nəfərə yaxındır. Ərkivan qəsəbəsində ümumi torpaq sahəsi 2200 hektardır. Bunun 1263 hektarı əkinə yararlı torpaqlardir.
Coğrafiyaşünas alim Mirnuh İsmayılovun dediklərinə istinad edərək, bilologiya elmləri doktoru, görkəmli filoloq tənqidçi alim Vaqif Yusifli "Ərkivan və ərkivanlılar" kitabında yazır: - "Zəngin və rəngarən təbiətə malik Ərkivan Azərbaycanın cənub bölgəsində ən böyük kəndlərdən biridir. Azərbaycanın digər əraziləri ilə müqayisədə Ərkivanın təbiəti təkraredilməzdir. Bura yarımrütubətli subtropik iqlimlərin olduqca əlverişli şəkildə görüşdüyü ərazidir"
Maili düzənlik şərqə doğru 10–12 m hündürlüyü olan terrasla birdənbirə dəniz çöküntülərindən ibarət olan hamar ovalığa keçir. Qəsəbənin özü birbaşa terrasın qaş hissəsindən formalaşmağa başlamışdır. Bura həm təbii şəraitinə, həm də ətraf ərazilərdən seçilən mənzərəsinə görə fərqlənir.
Ərkivan qəsəbəsinin yerləşdiyi terrasın mütləq hündürlüyü dünya okeanının səviyyəsinə uyğun gəlir. Yəni, müasir deyimdə Ərkivan qəsəbəsi Xəzər dənizinin səviyyəsindən indiki halda 26,8 m hündürlükdə yerləşir.
Əhalisi
1859-1864-cü ilə olan məlumata əsasən Bakı quberniyasının Lənkəran qəzasının Ərkivan kəndində 155 evdə 572 nəfəri kişilər, 478 nəfəri isə qadınlar olmaqla 1.050 nəfər şiə təriqətli müsəlman Azərbaycan tatarı yaşayırdı.
1886-cı ildə ailələr üzrə aparılmış siyahıyaalmaya əsasən Bakı quberniyası, Lənkəran qəzası, Ərkivan şöbəsi, Ərkivan kənd cəmiyyəti tərkibinə daxil olan Ərkivan kəndində 183 evdə şiə etiqadlı müsəlman tatarlardan (azərbaycanlılardan) ibarət 1.507 nəfər (940 nəfəri kişilər, 567 nəfəri qadınlar) əhali yaşayırdı.
Kəndin ərazisi 2.294 hektardan artıq olmaqla 13 məhəlləni, 3.765 ev təsərrüfatını əhatə edir. Əhalisinin sayı 19.000 nəfərdən artıq, torpağı məhsuldar və bərəkətlidir. Ərazidə 4 orta, 1 əsas məktəb, mədəniyyət evi, 4 kitabxana, sağlamlıq mərkəzi, 2 feldşer-mama məntəqəsi, poçt, uşaq bağçası, yanacaq və qaz doldurma məntəqələri, qaz paylayıcı stansiya, 4 kərpic, 5 çörəkbişirmə, 2 makaron, 1 şəkər, 1 mineral su qablaşdırma sexi, 2 un dəyirmanı, Seyid Sadıq ziyarətgahı, 9 məscid, 3 stadion, idman meydançaları, istirahət mərkəzləri, bir sözlə, qəsəbə statusunun verilməsi üçün bütün infrastruktur vardır. Kəndin əmək qabiliyyətli əhalisi kənd təsərrüfatının bütün sahələrində, habelə sənaye, ticarət, istehsal xidmətləri sahəsində, dövlət qurumlarında və təhsil ocaqlarında çalışırlar.
Din
Ərkivan yüksək ruhani təhsilə malik din xadimlərinin yurdu, respublika və dünya şöhrətli alimlər, ziyalılar məskənidir. Burada ruhaniyyətin ən yüksək zirvəsini fəth edən 5 nəfər müctəhid və 20 nəfərə yaxın, 25-30 il ruhani təhsilli Nəcəfil Əşrəf alimləri olmuşdur. Molla Hacı Məhəmmədəli Axund Məhəmməd oğlu, Molla Ağarza Axund Molla Fətəli oğlu, Şeyx Bəşir Axund Molla Hüseynəli oğlu, Seyid Qüdrət Axund Mikayıl oğlu, Ayətulla Şeyx Fazil Hacı Bəşir oğlu, Ayətulla Usman Şeyx Hacı Məhəmməd Fazil Lənkərani, Hacı Molla Əlihəsən Şeyx Bəşir oğlu və başqalarını misal göstərmək olar. Molla Hacı Məhəmmədəli Axund Məhəmməd oğlu Ərkivanın ilk məsçidinin mollası olmuşdur. Ər­ki­va­nın ilk mə­sci­di olan Bağlakücə­də­ki mə­sci­din baş mol­la­sı ki­mi fə­a­liyy­ət gö­s­tər­miş, öz he­sa­bı­na mə­d­rə­sə açıb, bu­ra­da çox­lu tə­lə­bə­lər ye­tiş­dir­miş­dir. Hə­min mə­scid Ər­ki­vanın Bağlakücə, Qı­zı­laküçə və Pə­lənküştə mə­həl­lə­lə­ri sa­kin­lə­ri­nə məx­sus ol­muş­dur. Şeyx Fazil Lənkərani Müçtəhidlik adını qazanmış ilk ərkivanlılardan biri 1884-cü il­də Ma­sal­lı ray­o­nu­nun Ər­ki­van kən­din­də dünyaya göz aç­mış­dır. O, ru­ha­niyy­ət el­mi­nin ən yüksək pil­lə­si­nə yüksə­lə­rək 1940-cı il­də 56 ya­şın­da müctə­hid­lik də­rəc­ə­si­nə çat­mış, 1971-ci il­də 87 ya­şın­da İra­nın Qum şə­hə­rin­də və­fat et­miş­dir. Mə­za­rı Qum şə­hə­rin­də­dir. Ru­ha­niyy­ət el­mi­nin ən yüksək də­rəc­ə­si­nə yüksə­lən ər­ki­van­lı, 1987-ci il­də 21 ya­şın­da müctə­hid­lik də­rəc­ə­si­nə na­il ol­muş Mə­həm­məd Ca­vid Fa­zil Lən­kə­ra­ni Qum şə­hə­rin­də Ay­ə­tul­la-Uz­ma Fa­zil Lən­kə­ra­ni­nin dəf­tər­xa­na­sı­nın rə­i­si, "Mə­sum İmam"lar adı­na Bey­nəl­xalq fiq­hi mər­kə­zi­nin müdi­ri­dir. Ər­ki­van­lı müctə­hid­lər­dən    so­nra ənə­nə ola­raq müxtə­lif öl­kə­lər­də ali ru­ha­ni təh­sil alan­la­rın sayı da­ha da art­mış­dır. Xüsu­si­lə So­vet­lər qur­lu­şu­nun süqu­tun­dan so­nra di­ni-mə­nə­vi dəy­ər­lə­rə qay­ı­dış ye­ni vüsət al­mış­dır. Azər­bayc­a­nın müstə­qil­liyi dövründə ziy­a­lı­lar mə­ka­nı say­ı­lan Ər­ki­van qəsəbəsindən bir ne­çə gənc ümu­mi or­ta mək­tə­bi uğ­ur­la ba­şa vur­muş, so­nra isə ali ru­ha­ni müəs­si­sə­lə­rdə təh­sil­lə­ri­ni da­vam et­di­rir­lər. Bu gün ali mək­təb­lər­də tə­lə­bə ki­mi di­ni bi­lik­lə­rə yiy­ə­lə­nən­lər yə­qin ki, Ər­ki­va­nın ke­ç­miş nüfuz­lu alim­lə­ri­nin, şə­ri­ət təb­liğ­at­çı­la­rı­nın, müctə­hid­lə­ri­nin şə­rə­f­li işi­ni da­vam et­di­rəc­ək, xal­qın mə­nə­vi dəy­ər­lə­ri­ni qo­ruy­ac­aq­lar.
Qəsəbədə 9 məscid vardır. "Göllü" məscidi, "Zeynoba" məscidi, "Şeyx Səfi" məscidi, "Qızlaküçə" məscidi və "Ramazanlı" məscidi dini icmaları fəaliyyət göstərir.
Təhsil
thumb|287x287px|1920-ci ildə tikilən kəndin ilk məktəbi. "Ağ məktəb" Deyilənlərə görə, 19-cu əsrin sonlarında qəsəbədə yalnız bir nəfər Mirzə olmuşdur. 20-ci əsrin birinci onilliyində isə qəsəbənin Göllü məhəlləsindən Abasəli Baxış oğlu və Həsənəküçədən Qurbanəli Əliməmməd oğlu kənddə ana dilində məktəb açmağa cəhd etmişlər.
1920-ci ildə Əkbərxan Talışinskinin yaxından köməyi ilə Ərkivan kəndində ilk ibtidai məktəb açılmış, o zaman kənddə ictimai bina olmadığından ilk dəfə Abbaslı məhəlləsində, Molla Səfər İbrahim oğlunun evində fəaliyyətə başlamış və türk əlifbası ilə keçirilmişdir. Kənddə ilk Ali təhsilli şəxs Əkbərxan Mirqasım oğlu Talışinski olmuşdur. Kəndin ilk qadın müəllimi Qayda müəllimə olmuşdur.
1923-1926-cı il­lər­də Ər­ki­van kən­din­də gənc­lər oxu­mağa cid­di meyl gö­s­tə­rir­di­lər. Bu­nu nə­zə­rə ala­raq döv­lət tə­rə­fin­dən Ər­ki­van kən­din­də 1927-ci ild böyük bir mək­tə­bin bünö­v­rə­si qoy­ul­muş, mək­tə­bin ti­kin­ti­si 1928-ci il­də ba­şa çat­dı­rıl­mış­dır. Hə­min mək­tə­b xa­rici görünüşünə görə "Ağ mək­təb" ad­lan­dı­rıl­mış­dır. "Ağ Mək­təb" əv­vəl 7-il­lik, so­nra isə 1937-ci il­dən or­ta mək­təb ki­mi fə­a­liyy­ət gö­s­tər­miş­dir.
1931-1932-ci il­lər­də da­ha 3 mə­həl­lə­də -Bə­dir­li, Hə­sə­nəkücə və Bağ­lakücə mə­həl­lə­lə­rin­də ib­ti­dai mək­təb­lər ya­ra­dıl­dı. Bun­lar 1933-cü ilə ki­mi Ər­ki­van 7 il­lik mək­tə­bi­nin nəz­din­də ol­muş, so­nra isə müstə­qil ola­raq 7 il­lik mək­təb ki­mi fə­a­liyy­ət gö­s­tər­mi­ş­lər. Bu mək­təb­lər­də ilk də­fə Və­kil Əbdülə­li oğ­lu Bay­ra­mov (Pə­lənküştə) və Nüsrət Mir­zəy­ev (Bə­dir­li mə­həl­lə­si) müəl­lim iş­lə­mi­ş­lər.
Ər­ki­van kən­din­də 1978-ci il­də 624 yer­lik (Abbaslı) ye­ni bir mək­təb ti­kil­məyə ba­ş­lan­dı və 1980-cı ilin senty­a­b­rın­da is­ti­fa­dəyə ve­ri­lə­rək C.Cab­bar­lı adı­na or­ta mək­təb ki­mi fə­a­liyy­ət gö­s­tə­rir. Bu­nun­la ya­na­şı Bə­dir­li, Hə­sə­nəkücə və Bağ­lakücə 7 il­lik mək­təb­lər də so­nra­kı il­lər­də or­ta mək­tə­bə çe­v­ril­miş­dir.
Ha­zır­da Ər­ki­van kən­din­də ilk or­ta mək­təb olan "Ağ mək­təb­dən" baş­qa (Bu məktəb indi əsas məktəb kimi fəaliyyətdədir) da­ha 4 or­ta mək­təb fə­a­liyy­ət gö­s­tər­mək­də­dir. Bun­lar C.Cab­bar­lı adı­na Ər­ki­van, Və­kil Bay­ra­mov adı­na Bağ­lakücə, Şə­hid Əl­van Bağ­ı­rov adı­na Hə­sə­nəkücə və Şə­hid Za­hir Nəc­ə­fov adı­na Bə­dir­li or­ta mək­təb­lə­ri­dir. Bundan əlavə, 2013-cü ildən Allahyarlı kəndi Ərkivan qəsəbəsinə qatıldığından buradakı ibtidai məktəb də Ərkivan məktəblərindən sayılır.
Hal-hazırda qəsəbənin AMEA-da (Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası) 11 elmlər doktoru, 30 fəlsəfə doktoru vardır. Onu da xatırladaq ki, elmlər doktorları və fəlsəfə doktorlarının 7 nəfəri Cəbili məhəlləsindən (2-si elmlər doktoru), 12 nəfəri Bədirli məhəlləsindən (4-ü elmlər doktoru), 5 nəfəri Ramazanlı məhəlləsində (2-si elmlər doktoru), 5 nəfəri Həsənəküçə məhəlləsində (2 elmlər doktoru), 5 nəfər Qızılaküçə məhəlləsində, 3 nəfəri Bağlaküçə məhəlləsinə (1-i elmlər doktoru), 2 nəfər Miyondi məhəlləsində, 1 nəfəri Abbaslı məhəlləsindəndir. Bu alimlərdən 5 nəfəri tibb, 3 nəfəri filologiya, 12 nəfəri fizika-riyaziyyat, 7 nəfəri iqtisadiyyat, 5 nəfəri geologiya-minerologiya və coğrafiya üzrə və başqa sahələrdə ailmlik adı qazanıblar.
Məhəllələri
Ərkivan qəsəbəsi əhalisinin sayına görə müstəqil Azərbaycan Respublikasında ən böyük qəsəbələrindən biridir. Toponimik hesablamalara görə Ərkivandakı coğrafi adların sayı 3 mindən artıqdır. Qəsəbədə aşağıdakı məhəllələr vardır.
Məhəlləyə ad orada məskunlaşan ilkin sakinlərin nəsil mənsubiyyətinə görə verilmişdir. Bu məhəllədə Abbas kişinin nəsli yaşayır. Bu yaşayış məntəqəsinin adının düzgün yazılışı Bağılarküçə məhəlləsi olmalıdır. Coğrafi adın tərkibindəki ”bağla” komponenti "kücə” isə Talış dilində "kənd”, "məhəllə”, "yaşayış yeri”, "yaşayış məskəni”mənasındadır. Məhəllədə Bağılar nəsli ilk dəfə məskən salmasına görə o, belə adlandırılırmışdır. Bağlakücə - bağılar nəsli yaşayan məhəllə deməkdir. Yaşayış məntəqəsinin ilkin sakinlərinin Bədir nəslinin adını daşımasına görə belə adlandırılmışdır. Yaşayış məntəqəsinin ilk sakinlərinin Qızılavar kəndindən köçüb gəlməsi ehtimalı etmək mümkühdür. Çox ehtimal ki, "Qızla” komponenti "Qızıl-vo” sözündən təhrifdir. "Qızılvo” adındaki "vo” sözü talışca külək mənasındadır. Qızlakücə Qızılavar kəndindən köçüb gəlmiş əhalinin saldığı məhəllə deməkdi. Zeynoba toponimi Zeyni oba adından təhrifdir. Yaşayış məntəqəsi Zeyni obası adlı yerdə salınmasına görə belə adlandırılmışdır. Coğrafi adın düzgün yazılışı Zeynioba məhəlləsi olmalıdır. Yaşayış məntəqəsi adının İsoba yazılışı təhrifdir. Mənbələri araşdırdıqda aydın olur ki, coğrafi adın ilkin yazılış variantı İsa oba olmuşdur. Yerli əhalinin tələffüzü və elziya (səsdüşümü) nəticəsində "a” səsi düşmüş və coğrafi ad İsoba şəkilində yazılmışdır. Bu məhəllənin ilkin sakinləri İsa obasında mıskunlaşmasına görə məhəllə belə adlandırılmışdır. Məhəllənin ilkin sakinləri çoxlu kiçik göl olan ərazidə məskunlaşmasına görə yaşayış məntəqəsi belə adlandırılmışdır. Coğrafi adın tərkibindəki komponentlərdən olan "miyon” ("miyona”) talışca dairəvi, orta, mərkəz, "di” isə kənd deməkdir. Burada məskunlaşmış əhalinin əksəriyyətinin milliyyətcə talışlardan olması da fikrimizi təsdiq edir. Respublikamızda bir qrup yaşayış məntəqələri yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi baş vermiş müəyyən hadisəni əks etdirir. Belə coğrafi adlardan biri də Pələnküştə məhəlləsi adıdır. Toponimin tərkibindəki pələng – heyvan adıdır, küştə isə talışca öldürülən deməkdir. Məhəllə pələng öldürülən ərazidə salınmasına görə yaşayış məntəqəsi belə adlandırılmışdır. Deməli, Pələnküştə pələng öldürülən yer mənasındadır. Yaşayış məntəqəsinə ad ilkin sakinlərinin nəsil mənsubiyyətinə (Ramazanlı nəslinin orada məskən salmasına) görə verilmişdir. Yaşayış məntəqəsi ilkin sakinlərinin başçısının (Həsənin) adını daşıyır. Həsənəküçə coğrafi adında "Həsən” şəxs adı, "ə” birləşdirici səs, "küçə” yaşayış yeri, kənd, məhəllə deməkdir. Məhəlləyə ad ilkin sakinlərinin nəsil mənsubiyyətinə (Cəbili nəslinin orada məskunlaşmasına) görə verilmişdir. Bu məhəllədə sırf Məşədi Cəbinin övladları yaşayır.
2013- cü ildən Allahyarlı kəndi də Ərkivanın məhəllələrindən biri hesab edilir.
İqlimi
thumbnail|Ərkivanda buludlu səma Ərkivanın iqlimi rütubətli subtropikdən quru subtropikə keçiddir
Yayı quraq, qışı mülayim və yağıntılıdır. Yay aylarında havanın hərarəti 36-38 dərəcəyə çatır. İl ərzində atmosfer yağıntısının yalnız 8-10 faizi yaya düşür. Buna görə də yayda əkin sahələrinin suvarılması lazım gəlir. Yayın istisini axşamlar Talış dağlarından axıb gələn xəfif meh yumşaldır.
Qışda havanın orta temperaturu müsbət 3 dərəcədən yuxarı müşahidə edilir. İl ərzində atmosfer yağıntılarının miqdarı 700–800 mm-ə çatır. Bunun da əsas hissəsi ilin soyuq dövründə düşür. Bəzi illər qış ayları kəskin soyuqlaşmalarla qeyd edilir. Belə hallarda havanın temperaturu mənfi 18 dərəcəyə qədər aşağı düşür.
Ərkivan təbiətinin ən mühüm sərvətlərindən biri də onun yeraltı və yerüstü sularıdır. Yerüstü su hövzələrindən ən böyüyü Viləşçaydır. Talış dağlarından süzülüb gələn şirəli suları Viləş çayı Ərkivan qəsəbəsi yaxınlığnda düzənliyə çatdırır. Hazırda suvarma məqsədilə çayın düzənliyə qovuşduğu yerdə Talış bölgəsində ən böyük "Viləş çay" su anbarı yaradılmışdır. Bundan əlavə kəndin özündə bir neçə su anbarları vardır.
Şəhidlər
alt=Şəhid Əlvan Bağırov.|thumb|Ağdam uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olmuş, Şəhid Əlvan Bağırov.
Nikolay Nekrasov
Nikolay Alakseyeviç Nekrasov — rus yazıçısı, şairi.
Həyatı
Nikolay Nekrasov 1832-ci ildə gimnaziyaya qəbul olunmuş, ilk şeirini də burada qələmə almışdı. Şairin atası onu hərbçi-zabit kimi yetişdirməyə çalışırdı. Oğlunun hərbi məktəbdə təhsil görməyini istəyən Alaksey Sergeyeviç onu Peterburqa göndərir. Lakin 17 yaşlı Nikolay 1838-ci ildə Peterburqa gələrkən universitetə daxil olmaq fikrinə düşür. Cəhdinin uğursuz olmasına baxmayaraq o, Sank-Peterburq Universiitetində yalnız azad dinləyici qismində iştirak edə bilir. Bundan qəzəblənən atası oğluna maddi köməklik göstərmir, həmçinin onu övlad kimi tanımaq istəmir. Beləliklə, çıxılmaz vəziyyətə düşən, işə düzələ bilməyən Nekrasov üç il ərzində Peterburqda çətin həyat keçirir. Lakin ədəbiyyata, şeirə böyük marağı olduğundan şair olmaq fikrindən dönmür. Şeirlərini çap etdirə bilməsə də, şeir yazmaqdan qalmır.
Fəaliyyəti
Şairin "Arzular və səslər" adlı ilk şeirlər kitabı 1840-cı ildə işıq üzü görmüşdür. Kitaba gimnaziyada oxuduğu illərdə yazdığı şeirləri daxildir və həmin kitab dostlarının köməyi ilə çapa hazırlanmışdı. Bu məcmuədən sonra müəllif cəmiyyətdəki haqsızlıqları tənqid edən bir sıra oçerk və felyetonları qələmə alır, hansı ki onların bir çoxu şeirlə yazılmışdır. Buna görə də şair 1843-cü ildə çap etdirdiyi kitabını "Şeirlə məqalələr, şəkilsiz" adlandırmışdır. Eyni zamanda ədib yaradıcılığının erkən dövrlərində romantik əhval-ruhiyyəli şeir və nəsr əsərləri qələmə almışdır.
Uşaqların təhsil almağına xüsusi önəm verən Nekrasov 1872-ci ildə öz vəsaiti hesabına məktəb açmış, onların təhsilə cəlb olunmasına çalışmışdır. Habelə ədibin yaradıcılığında qadın, ana obrazları xüsusi yer tutur. "Saldat anası Orina", "Rus qadınları" bu mövzuda yazılmış əsərlərdi. Həmçinin 1863-cü ildə yazdığı "Şaxta, qırmızı burun" adlı əsərini bacısı Annaya ithaf etmişdir.
Nikolay Nekrasov rus ədəbiyyatında təkcə şair kimi deyil, habelə redaktor və jurnalist kimi tanınmışdır. XIX əsr rus jurnalistikası onun adı ilə bağlıdır. Belə ki, vaxtilə Puşkin tərəfindən təsis edilmiş "Sovremennik" məcmuəsi 1848-ci ildə Nekrasov tərəfindən icarəyə götürülmüş və 1866-cı ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir. "Sovremennik" məcmuəsi bağlanandan sonra Nekrasov 1867-1877-ci illərdə "Oteçestvennıye zapiski" jurnalına redaktorluq etmişdir.
Falkoner çubuqlucası
(Philadelphus x falconeri) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
1880-cı ildən Rusiyanın Avropa hissəsində, meşə-bozqır torpaq zonalarda mədəni halda becərilir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 1,5 m olan koldur. Zoğları çılpaqdır. Gövdəsinin qabığı şabalıdı-qonurdur. Yarpaqları yumurtavari-neştərvari, uzunluğu 3-5 sm, eni 0,9-4 sm-dir. Uc tərəfdən uzunsov, sivriləşmiş, qaidədən pazvari, kənarları xırda, qısa dişçikli və ya tamkənarlıdır. Üst tərəfdən çılpaq, alt tərəfdən damarların künclərində tükləri vardır. May ayının axırında çiçəkləyir. Çiçəkləri 3-5 ədəd, ağ, diametri 3 sm, salxımvari və ya süpürgəşəkilli çiçək qrupunda yerləşir. Kasayarpaqları yumurtavari-neştərvari, sivri, çılpaq və ya tüklərlə örtülmüşdür. Ləçəkləri uzunsov, neştər formalı, sivri, sütuncuğu yarıya qədər bitişikdir. Toxumla və yaşıl qələmlərlə çoxaldılır.
Ekologiyası
Şaxtaya və quraqlığa davamlıdır, normal inkişaf etməsi üçün müntəzəm suvarılma tələb edir. Çiçəkləyir, lakin meyvəsi yararsızdır. Günəşli yerdə yaxşı bitir, kölgədə və yarımkölgədə zoğları uzanır, çiçəkləməsi zəifləyir. Torpaq suları və nəmişliyin olması bitkinin inkişafına pis təsir edir. Çubuqluca məhsuldar torpaqlara (yarpaqlı, çürüntülü, qumlu - 3:2:1) üstünlük verir. Çubuqluca rütubətə tələbkardır. Ph.coronarius və Ph. laxus növlərinin hibrididir.
İstifadəsi
Park və bağlarda qrup və ya tək əkinlər, canlı hasarların yaradılması və alleyaların aşağı yarusunun yaşıllaşdırılması üçün təklif edilir.
Adi xiyar
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xiyar həm açıq torpaqda və həm də istixanalarda yetişdirilir. Xiyarın kal meyvələri 8–12 günlüyündə dərilir. Ondan təzə halda, turşudulmaq, duza və sirkəyə qoymaq üçün istifadə edilir. Xiyarın keyfiyyətində onun iri və ya xırdalığının böyük əhəmiyyəti var. Xırda, toxumları sütül xiyarlar daha keyfiyyətli hesab olunur. Standarta əsasən, duza qoyulacaq xiyarlar xırda (50 mm-ə qədər) və iri (51–70 mm) kornişonlara, xırda (71–90 mm), orta iri (91–120 mm) və iri xiyarlara (121–140 mm) bölünür. 140 mm-dən iri xiyarları duza və sirkəyə qoymaq olmaz.
Xiyarın tərkibində 94–96% su, 1,8–2,5% şəkərlər, 0,6% azotlu maddə, 0,5% sellüloza, 0,2% üzvi turşular, 0,38–0,53% mineral maddələr, 4–10 mq% C vitamini, az miqdarda B1, B2, PP, karotin, biotin və pantoten turşusu vardır. Mineral maddələrdən K, Fe, P, J vardır. Xiyarın mineral maddələri qələvilik xassəsinə 60 malik olduğundan başqa məhzullarla orqanizmə daxil olmuş zərərli turşuların neytrallaşmasına kömək edir. Xiyar toxumlarının tərkibində 30%-ə qədər zülali maddələr və 31,5% yağ olur. Xiyarın kimyəvi tərkibi onun sortundan, becərildiyi torpaq-iqlim şəraitindən, yetişmə dərəcəsindən və saxlanılma müddətindən asılıdır. Xiyarın təsərrüfatbotaniki sortları bir-birindən formasına, ölçüsünə, rənginə və səthinin vəziyyətinə (hamar və ya qabırğalı) görə fərqlənir.
Nikolay Dobrolyubov
Nikolay Aleksandroviç Dobrolyubov (, 5.2.1836-30.11.1861) —Rusiya yazıçısı.
Adi xiyar
Yetişmə müddətinə görə tezyetişən (44 günə), ortayetişən (45–50 gün) və gecyetişən (50–60 gün) qruplarına bölünür.
Nikolay Dobrolyubov
Həyatı
Nikolay Aleksandroviç Dobrolyubov 5 fevral 1836-cı ildə Nijni-Novqorod şəhərində kasıb ruhani ailəsində anadan olmuşdu.
Adi xiyar
Xiyar sortları qara tikanlı və ağ tikanlı qruplarına bölünürlər. Qara tikanlı xiyar sortlarından Vyaznikov, Murom-36, Uspex-290, Ukrayna tezyetişəni, Urojay-86, gecyetişənlərdən Nejin-12, Don-171, Doljik, Ryabçik-254/4 göstərmək olar. Bu sortlar, əsasən duza və sirkəyə qoyulmaq üçün istifadə edilir.
Ağ tikanlı sortlar, əsasən təzə halda istifadə edilir. Bu xiyarların qabığı duz məhlulunu pis keçirir, ona görə də duza və sirkəyə qoyulmaq üçün az yararlıdır. Zəif qabırğalı sortlardan tezyetişən Altay, Izyaşnıy, iriqabırğalılardan Həştərxan- 136, Margilan-88, yerli Muxran və s. Istixanalarda yetişdirmək üçün Klin, Daşkənt-86, Uspex-221 və s. əlverişlidir. Azərbaycanda becərilən xiyarlardan Biryuçekutski-193, Siqnal-235, Yerli Gəncə, Don-175, Nejin-12, Uspex-221, Kotyak, Rulan-95 və Yerli Klin sortunu göstərmək olar. Xiyar keyfiyyət əlamətlərinə görə təzə, sağlam, bütöv, əsasən yaşıl olmaqla, müxtəlif çalarlı yaşıl rəngdə, forması düzgün, üstü təmiz, ətliyi bərk, toxumları yetişməmiş və sulu olmalıdır. Xiyar saplaqsız və ya 1 sm uzunluqda saplaqlı ola bilər.
Gecə yarısının özgə tərəfi
Gecə yarısının özgə tərəfi — Sidni Şeldonun 1973-cü ildə yazdığı romandır.
Adi xiyar
Açıq torpaqda becərilən xiyarlarda 10%, istixanalarda becərilən xiyarlarda isə 3% çirkli, azca sürtülmüş, azca batıq (lakin əzilməmiş), qabığı cızılmış, günəş yandırmış və azacıq saralmış xiyarların olmasına icazə verilir. Tezyetişən yaşıl xiyarların ölçüsü 9 sm-ə qədər, qalanlarda 12 sm-ə qədər olmalıdır. Istixanalarda 61 yetişdirilən və uzun meyvəli sortlar üçün xiyarın ölçüsü normalaşdırılmır. 5% miqdarında başqa ölçülü xiyarların olmasına icazə verilir. Eybəcər formalı xiyarlar satışa verilmir və tədarük rayonlarında qeyri-standart xiyarlar kim duza qoyulur.
Mu
250px|right|thumb|[[Ceyms Çörçvardın çəkdiyi Mu xəritəsi .]] thumb|250px|right|Şimali (yuxarıda mərkəzdə) və Cənubi Amerikanın (aşağıda mərkəzdə) coğrafi xəritəsi olan [[İki Daşlarından biri. Solda məhv olmuş Mu qitəsi, sağda isə Atlantidadır ]] 250px|right|thumb|Yonaquni (Yaponiya) adası yaxınlığındakı sualtı daşlar Mu qitəsi və ya Pasifida — Məhv olmuş sivilizasiya; Sakit okeanda sulara qərq olmuş hipotetik qitə. Müxtəlif xalqların mifologiyasında tez-tez Sakit okeanın yerində ada və ya torpaq olması ilə bağlı rəvayətlərə rast gəlmək mümkündür. Amma bununla əlaqədar olan məlumatlar bir-birindən fərqlənir.
Okkult və paraelmi ədəbiyyatlarda Mu qitəsinin mövcudluğu ilə bağlı müxtəlif xalqların miflərinə və müəlliflərin fantaziyalarına əsaslanan çox sayda bir-birindən fərqli versiyalar var (Atlantik okeanındakı Atlantida, Hind okeanındakı Lemuriya, Şimal Buzlu okeanındakıdakı Arktida kimi).
"Mu" termini
"Mu" termini ilk dəfə mayya əlyazmasının səhv interpretasiyası kimi abbat Şarl-Etyen Brassyor de Burbur tərəfindən işlədilmişdir. Onun fikrincə bu, Qərbdəki - Atlantik okeanındakı torpağı bildirmək üçün istifadə olunan addır. Okkult yazıçılar Oqyust Le-Plonjon və Ceyms Çyorvard da abbatın bu terminindən geniş istifadə etmişlər. Onların əsərlərində Mu Sakit okeandakı bütün dünya mədəniyyətlərinin beşiyi olan nəhəng materikin adıdır. Bu terminə tez-tez mistiklərin və pataelmi nəzəriyyə tərəfdarlarının da əsərlərində rast gəlmək olar.
Mənbələrdə
Məhv olmuş Mu imperiyasının var olduğunu təsdiqləyən mənbələr az deyil. Hindistan, Çin, Birma, Tibet və Kambocada aşkarlanan müxtəlif yazılar, kitablar; Naakal tabletləri, kitabələr və əfsanələr; Yukatan və Mayya yazıları, tabletləri, simvollar və əfsanələr; Sakit okeandakı adalarda, xüsusilə də Taiti, Samoa, Tonqa, Kuk adalarında tapılmış arxeoloji qalıqlar; Mexiko yaxınlarında tapılmış daş tabletlər; Şimali Amerikada tapılan qədim amerikalıların yazıları və kitabələri; qədim yunan filosoflarının kitabları və s. Bu faktiki sübutların ən önəmliləri, şübhəsiz, arxeoloqların da elmi sənəd kimi qəbul etdiyi, bişmiş gildən hazırlanmış tabletlərdir. Bu tabletlərdəki bilgilərə görə, Mu imperiyası Sakit okeanın suları ilə əhatə olunubmuş. Taleyi Atlantidayla oxşardı: 12 min il bundan əvvəl bu mədəniyyət də güclü zəlzələlər qarşısında tab gətirməyərək bugünkü dünya xəritəsindən birdəfəlik silinib.
Kəşfi
250px|right|thumb|[[Ceyms Çörçvardın Mudan köçənlərin digər qitələrə necə yayıldığını açıqladığı xəritə .]] Nə vaxtsa yer üzərində Mu adlı sivilizasiyanın da var olduğunu söyləyən ilk şəxs ingilis polkovnik Ceyms Çörçvarddır. O, Mu ilə bağlı ilk araşdırmalarına Hindistanda ikən başlamış və 50 ildən artıq müddətdə (1886-1936) bütün dünyanı gəzərək bu məhv olmuş sivilizasiya ilə əlaqəli faktlar, məlumatlar toplamışdır. Əslində, bir çox mifoloji kitabda Sakit okeanda on minlərlə il var olmuş bir qitədən, bu qitədə yaşayanların elmin və mədəniyyətin ən yüksək zirvəsinə çatmalarından, ancaq sonradan təkəbbürləri ucbatından məhv olmalarından bəhs edilir. Məsələn, hindlilərin "Ramayana" dastanında, müqəddəs Mayya mətnlərində və Misirdə tapılmış "Ölülər kitabı"nda birbaşa, yaxud dolayı yolla Mu sivilizasiyasından söz açılır. Çörçvard isə Munu mifologiyadan elm müstəvisinə daşımış ilk şəxsdir.
Hindistanda hərbi xidmətdə ikən bir məbədlə tanış olan Çörçvard Mu ilə bağlı ilk məlumatlara da elə burada rast gəlir. O, burada müxtəlif simvollardan ibarət olan və "Naqa-Mayya" adlanan ölü dildə yazılmış tabletlər tapır. Və 2 il ərzində bu dili bilən baş rahibdən mətnin tərcüməsini öyrənir. Burada yazılanlara görə, həmin yazılar 15000 il öncə yazılıb və Hindistana Munun elm rahibi adlandırılan "Naakallar" tərəfindən gətirilmişdir.
Daha sonra Çörçvard Sakit okeanının şimalındakı adalarda, Orta Asiyada, Misirdə, Sibirdə, Avstraliyada, Mərkəzi Amerikada və s. yerlərdə araşdırmalarını davam etdirərək Mu sivilizasiyasıyla bağlı məlumat bazasını genişləndirir. Ceyms Çörçvarddan başqa, amerikalı geoloq-arxeoloq Uillyam Niven də 1921-1923-cü illərdə Meksikada apardığı qazıntılar nəticəsində aşkarladığı 2600-dən artıq tablet üzərində Mu sivilizasiyasının varlığını sübut edən yazılara rast gəlir. Tabletləri incələyən Karnegi İnstitutunun mütəxəssisləri bunların həqiqi tablet olduğunu və indiyədək məlum olan heç bir sivilizasiyaya məxsus olmadığını bəyan edirlər. Nivenin araşdırmalarından xəbər tutan Çörçvard dərhal Meksikaya gələrək həmin tabletləri Hindistanda tapdığı tabletlərlə tutuşdurur və yazı dillərinin bir-birinə çox oxşar olduğunu aşkarlayır. Həmin tabletlər hazırda Meksika Muzeyində saxlanılır və 12000 il bundan əvvəl yazıldığı ehtimal olunur.
Ermənistan Respublikasının Milli Məclisi
Ermənistan Respublikasının Milli Məclisi — Ermənistan Respublikasında qanunvericilik hakimiyyətini həyata keçirən dövlət hakimiyyəti orqanı. Birpalatalı orqan olub (1995-ci ildə) I çağırışda 190 deputatdan ibarət idi, (1999-cu ildə) II çağırışdan etibarən isə 131 deputatdan ibarətdir.Halhazırda 132 deputatdan ibarətdir.
Mu
Kəşfi
Niven və Çörçvarddan başqa, Munun var olduğunu sübut edən digər sənədlər bunlardır:
Tapılan sənədlərdə, xüsusilə də Çörçvardın tapdığı kitabələrdə insanın ilk zühur etdiyi yerin Mu olduğu yazılıb. Buradakı yaradılış hekayəsi dini kitablardakı yaradılış hekayəsinə çox oxşar şəkildə ifadə olunub. Bu yazılarda, həmçinin Mu dövlətinin Sakit okeanda, Amerika ilə Asiya qitələri arasında yerləşdiyi, Havay adalarının şimalından Fici və Paskal adalarına qədər uzandığı, şərqi ilə qərbi arasındakı məsafənin 9500 km, şimalı ilə cənubu arasındakı məsafənin isə 4500 km olduğu qeyd edilib. Bütün bunlar onu göstərir ki, bu gün Sakit okeanın sözügedən hissəsindəki kiçik ada qrupları 83 min illik Mu qitəsinin qalıqlarıdır.
Arxeoloji tapıntılar
Munun varlığına dair sübutların bir qismi isə Sakit okeanda Mu qitəsindən qalan adalarda aşkarlanmış arxeoloji tapıntılardır. Məsələn, Munun 7 böyük şəhərindən birinin yaxınlığındakı Ponape adasında divarlarının hündürlüyü 10 metri aşan, uzunluğu 100 metr olan bazalt məbəd bunlardan biridir. Məbədin divarlarında Mu sivilizasiyasının müqəddəs simvollarının qabartması əks olunub. Ətrafında isə bir labirint, bir piramida və geniş yeraltı keçidlər tapılmışdır. Mütəxəssislərin fikrincə, bu tikililər yalnız yüksək elmi-texnoloji nailiyyətləri olan bir xalq tərəfindən inşa oluna bilərdi. Ponape yaxınlığındakı kiçik adalardan biri olan Non Madolda isə ağırlıqları 10 ton olan minlərlə bazalt sütundan qurulmuş bir tikili tapılmışdır.
Mudan geri qalan ən diqqətçəkən tapıntılardan biri də Paskal adalarındakı hündür heykəllərdir. Buradakı ən hündür heykəl 20 metrə çatır. Digər heykəllərin çoxu 50 ton ağırlığındadır və bəziləri 10,5 metr hündürlüyündə olub, sayları 600-ə yaxındır. Ada sakinləri hər hansı yazı üsulundan istifadə etməsələr də, burada müxtəlif kitabələr mövcuddur. Bu kitabələrdəki yazı üsuluna dünyanın təkcə bir nöqtəsində - Paskal adasından çox-çox uzaqda yerləşən Hindistanın İndus vadisində rast gəlinir. Bu gün Paskal adasının yerləşdiyi yer vaxtilə Mu qitəsinin bir hissəsi idi, ancaq adanın hazırkı sakinlərinin bu qədim sivilizasiyanın əhalisi ilə heç bir qohumluğu yoxdur.
Sakit okeandakı Tonqa Tabu adasında buranın təbii şəraitinə uyğun olmayan maraqlı bir tapıntı aşkarlanıb. Belə ki, bir dənə də daşı olmayan bu adada hər biri 70 ton ağırlığında hündür daş sütunlardan ibarət kəmər insanda təəccüb doğurmaya bilməz. Sütunların üzərindəki digər daş isə 25 ton ağırlığındadır.
Raratonqa və Kanqaya adalarında tapılmış daş yol isə Paskal adalarından tapılmış kitabədə bəhs olunan yoldur.
Bundan başqa, Naviqator, Kambiyer, Rapa adalarında və Borneoda əzəmətli qəsrlər və Misirdəkindən də qədim mumiyalar aşkarlanmışdır.
Muda həyat
Aparılmış tədqiqatlar bir daha sübut edir ki, Mu qitəsində mədəniyyət, elm, texnologiya, memarlıq müasir dövrdəkindən də yüksək səviyyədə olmuşdur.
Qədim Maya yazılarında qeyd olunur ki, Muda 10 qəbilədən törəmiş 60 milyon insan yaşamışdır. Simvolu Günəş olan bu qədim sivilizasiyanın başçısı Ra-Mu adlandırılan kral olmuşdur.
Qədim yazılara görə, Mu yaşıllıqlarla əhatələnmiş və tropik iqlimə sahib qitə olmuşdur. Bolsulu çaylar burada əhalinin təsərrüfatla məşğul olması üçün əla şəraitin mövcudluğuna işarədir.
Muda yazı
Ceyms Çörçvarda görə, Mu əlifbası 16 hərfdən ibarət olmuşdur. Hərflər müxtəlif şəkil və simvollarla ifadə edilirmiş. Hər hərfin üç fərqli forması olmuşdur. İddiaya görə, bunlardan biri gizli məna daşıyırmış. İkinci forma söz içərisində işlədilər, üçüncü forma isə sifət və ya vurğunu ifadə etmək üçün istifadə edilərmiş.
Çörçvard qeyd edir ki, bu formalardan əlavə, Muda yalnız Naakallar adlandırılan elm adamlarının istifadə etdikləri və ezoterik məna daşıyan yazı üslubu da varmış.
Atatürkün Muya xüsusi marağı
Mu qitəsi barədə məlumatlar Mustafa Kamal Atatürkün də diqqətini çəkmiş və bu sahədə araşdırma aparmaq üçün xüsusi tarixçi-alim qrupu müəyyənləşdirmişdi. Bundan başqa, o Mu sivilizasiyası mövzusuyla məşğul olan amerikalı Ceyms Çörçvardın əsərini Nyu-Yorkdan gətirdərək qısa müddətdə tərcümə etdirmişdi. O dövrün türk tarixçisi Tahsin Mayatepek Atatürkün təlimatına uyğun olaraq, Meksikada tədqiqatlar aparmış və əldə etdiyi nəticələrdən xeyli təəccüblənmişdi. Mustafa Kamal ona təqdim olunmuş raportda xüsusilə insanın yaradılışı, Munun bəşər övladının ana yurdu olduğu, ilk insanın orada yaşadığı, Munun yer üzündən silinməsinin səbəbləri, oradan köçlər, Orta Asiya, uyğurlar və Anadolu ilə əlaqədar hissələri oxumuş və qeydlər aparmışdı. Atatürk ehtimal edirdi ki, türklər Maya və İnka kimi dövrünün ən inkişaf etmiş sivilizasiyalarının törəmələridir. Yəqin ki, elə buna görə də o, tədqiqatların çoxşaxəli aparılmasını istəyibmiş. Təsadüfi deyil ki, C.Çörçvardın o dönəmdə türkcəyə tərcümə olunmuş kitabları bu gün "Anıtkabir"də Atatürkün kitablarının saxlanıldığı bölmədədir. Qeyd edək ki, C.Çörçvardın Mu sivilizasiyası ilə bağlı 50 illik araşdırmalarından ibarət çoxcildlik 1999-cu ildə İzmirdə yenidən nəşr olunmuşdur. thumb|center|330px|Yapon alimləri tərəfindən Sakit okeanda tapılmış Mu kralının hüzuruna aparan saray qapısının girişindəki simvol ilə [[Türkmənistan manatı üzərindəki Oğuz xaqanın baş geyimi eynidir.]]
Aleksandr Şirvanzadə
Həyatı
Əslən erməni olan Şirvanzadə 1859-cu ildə Şamaxıda doğulub. Ömrünün ilk on beş ilini burada keçirib. 15 yaşı olanda Bakıya gəlib. Səkkiz il burada yaşayıb.
1905-1910-cu illərdə Parisdə, 1910-1915-ci illərdə Tbilisidə yaşayıb, sonra isə ABŞ-yə, Kaliforniyaya yollanıb.
1931-ci ildə ədəbi fəaliyyətinin 50 illiyinə həsr olunmuş yubiley iclasındakı nitqində deyirdi:
"Qızıl Ordu Bakını aldığı zaman mən Kaliforniyada idim... Mən dərhal Qafqaza qayıtmaq istəyirdim. Mən dərindən inanırdım ki, bolşeviklər gələndən sonra orada artıq həyat və müntəzəm quruculuq işləri başlanıb. Lakin gözlərimin xəstə olması dərhal gəlməyimə mane oldu."
"Xaos", "Namus", "Hami", "Neft zavodunda yanğın", "Cinli", "Şərəf üçün", "Fatma və Əsəd" kimi əsərlərin müəllifidir. Bu əsərlərdə əsasən Bakı və Şamaxıda gördüyü hadisələri qələmə alıb.
Azərbaycanın xalq yazıçısı
Şirvanzadə Azərbaycan SSR-in Xalq yazıçısı adına 1930-cu ildə layiq görülüb. Bununla da o, Azərbaycan SSR-nin ilk xalq yazıçısı hesab olunur. Eyni ildə Şirvanzadə Ermənistan SSR-in də Xalq yazıçısı adını alıb.
Əkbər Yerevanlı "Şirvanzadə və Azərbaycan mühiti" məqaləsində qeyd edir: "Aleksandr Şirvanzadə öz həyatı və yaradıcılığı ilə nə qədər ermənidirsə, bir o qədər də azərbaycanlıdır. O, hər iki xalqa, hər iki ədəbiyyata xidmət edən ölməz sənətkardır. Heç təsadüfü deyildir ki, Zaqafqaziya respublikaları içərisində birinci olaraq Azərbaycanda ona xalq yazıçısı adı verilmişdir".
Azərbaycan SSR-in ali icraedici orqanı olan Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri vəzifəsində 14 mart 1930-cu ilədək Qəzənfər Musabəyov, həmin tarixdən 1932-ci ilədək isə Dadaş Bünyadzadə çalışıb. Bu səbəbdən, Şirvanzadəyə xalq yazıçısı adının kim tərəfindən verildiyini müəyyənləşdirmək bir qədər çətindir.
C.Məmmədquluzadə, Ə.Haqverdiyev, A.Şaiqlə dostluq
O zamankı araşdırmaçılar Şirvanzadənin Cəlil Məmmədquluzadə və Abdulla Şaiqlə dostluq münasibətləri olduğunu da yazıblar. Şirvanzadənin Haqverdiyevlə daha yaxşı münasibətləri varmış.
1929-cu ildə Zaqafqaziya yazıçılarının İrəvan, Bakı və Tiflisdə keçirilən görüşləri zamanı Şirvanzadə ilə Haqverdiyev arasında maraqlı dialoq olur. Abdulla Şaiq "Haqverdiyev haqqında xatirələrim"də bu barədə yazır: "1929-cu ildə Gürcüstan və Ermənistan şairləri ilə görüşə getmişdik. Başçımız Haqverdiyev idi. Şirvanzadə də bizimlə bərabər idi. Ə.Haqverdiyev Şirvanzadə ilə köhnədən dost idi. Yerevanda söhbət üçün bir gün Ə.Haqverdiyevin yanına getdim. Erməni artistlərinin səhnədə göstərdikləri milli rəqslərdən və bu iki xalqın həyat, adət, musiqi və rəqslərinin bir-birinə nə qədər yaxın olduğundan danışırdılar. Şirvanzadə dedi: "Mən Azərbaycan həyatından yazmışam. Siz də erməni həyatından yazmalısınız". Haqverdiyev erməni həyatından yeni əsər yazmağa söz verdi. Ə. Haqverdiyev verdiyi vədi unutmadı. O, Azərbaycan və erməni xalqlarının dostluğunu əks etdirən "Çox gözəl" (1931) adlı bir pyes yazdı".
Maraqlıdır ki, 1883-cü ildə “Kəşkül” jurnalının redaktoru və naşiri Cəlal Ünsizadə ondan Azərbaycan həyatından bir əsər yazmasını xahiş edir. Şirvanzadə bu xahişi yerinə yetirir və həmin il “Fatma və Əsəd” hekayəsini yazır. Cəlal Ünsizadə hekayəni “Kəşkül”də çap edir. Bir neçə ay sonra isə "Şamaxı zadəganlığından qanlı bir roman" adı ilə ermənicə "Ardzaqank" qəzetində dərc olunmuşdu. Əsəri türkcədən kim tərcümə edib — müəllif, ya kim — məlum deyil.
Əsərləri
Aleksandr Şirvanzadənin 1885-ci ildə yazdığı "Namus" romanı əsasında, 1925-ci ildə Hamo Beknazaryanın çəkdiyi eyniadlı "Namus" filmi ilk erməni bədii filmi sayılmaqdadır.
Adi mavi zığ-zığ
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Seyfəddin Rüstəmov
Seyfəddin Rüstəmov (17 iyun 1962, Qusar, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Rusiya milyarderi, iqtisadçı, “Metafraks” şirkətinin prezidenti.
Həyatı
Seyfəddin Rüstəmov 17 iyun 1962-ci ildə Qusar rayonunda anadan olub. Rusiya Sosial-Humanitar İnstitutunu bitirib. İxtisaca iqtisaçıdır. Hərbi xidməti başa vurduqdan sonra Rusiyaya üz tutub və o zamandan Moskvada yaşayır.
Əvvəllər kiçik sahibkarlıq fəaliyyəti ilə məşğul olan S.Rüstəmov 2000-ci ildən biznes sərhədlərini böyüdüb və energetika fondlarına, kommersiya və yaşayış təyinatlı daşınmaz əmlaka investisiya yatırmağa başlayıb. Rus mətbuatının verdiyi məlumatlara görə, xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə məşğul olur.
Hazırda “Metrafaks” Açıq Səhmdar Cəmiyyətinin majoritar səhmdarı olan “MetaHolding” şirkəti də onun idarəçiliyi altındadır. 2014-cü ildə “Metafraks”ın faktiki sahibi olub. Həmçinin “MetaHoldinq”in də Rusiyanın "Metafrax" şirkətinin əsas səhmdarı Seyfəddin Rüstəmovun rəhbərliyi altındadır.
“Metrafaks” 2017-ci ildə Rusiyanın Perm və Moskva vilayətlərində, habelə Avstriyanın Krems şəhərində istehsalat güclərinə malik olan hərtərəfli şirkətlər qrupuna çevrilib. O, Rusiyada və Avropada ən iri metanol, formalin və sintetik qatranlar istehsalçısıdır.
“Metrafaks”ın illik hasilatı 40 milyard rubldan (700 milyon dollara yaxın) çoxdur. Şirkətlər qrupunun illik investisiya həcmi 5 milyard rubla yaxındır. Şirkətin zavodları metanol, formalin, pentaeritrit, urotropin, sintetik qatran və digər adda kimya sənayesi məhsulları istehsal edir. Məhsullarını dünyanın 50-dən çox ölkəsinə satır. Büdcəyə ildə 2 milyard rubldan çox vergi ödəyir.
Bulbophyllum josephi
(Bulbophyllum josephi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Hafiz Süleymanov
Hafiz Süleymanov  — Türkiyənin tanınmış ağır atleti. İndiyədək iki dəfə dünya çempionu, beş dəfə isə Avropa çempionu titulunu qazanıb.
Həyatı
Hafiz Süleymanov 1967-ci il sentyabrın 20-də Sumqayıt şəhərində anadan olub. Orta təhsilini də Sumqayıtda alıb. 1982-ci ilin oktyabr ayında Sumqayıt şəhərində "Polad" idman klubunda ağır atletikaya başlayıb. 1985-ci ildə gənclər arasında SSRİ çempionu olub. 1986-cı ildə hərbi xidmətə yollanıb. Hərbi xidmətdə idmançı olduğu üçün Moskvada-ÇSK-da keçib və əsas fəaliyyətlərinə orada başlayıb.
Fəaliyyəti
1986-cı ildə gənclər arasında Avropa çempionu olub. Dünya 3-cülüyünü qazanıb. Yenidən 1987-ci ildə gənclər arasında Avropa çempionu və dünya ikincisi olub. Həmin il gənclər arasında dünya çempionatında qızıl medal qazanıb. 1989-cu ildə böyüklər arasında Dünya və Avropa çempionluğunu qazanıb.
1989-cu ildə Ağır Atletika üzrə Dünya Çempionatında iştirakından sonra Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasını tərk edib və Türkiyəyə köçüb. O, Türkiyəni təmsil edən dövrdə ilk medalını 1990-cı ildə Macarıstanın paytaxtı Budapeştdə keçirilən Ağır Atletika üzrə Dünya Çempionatında 56 kq çəki dərəcəsində qazanıb. Təəssüf ki, o, ağır atletlərin qarşılıqlı mübarizəsi zamanı qolunu sındırdı. Hafiz Süleymanov Dünya və Avropa çempionatlarında müxtəlif medallar qazanıb, 1991-ci ildə Polşanın Vladıslovovo şəhərində keçirilən Ağır Atletika üzrə Avropa Çempionatında 56 kq çəki dərəcəsində və 1997-ci ildə Xorvatiyanın Riyeka şəhərində keçirilən Ağır Atletika üzrə Avropa Çempionatında 64 kq çəki dərəcəsində iki dəfə Avropa çempionu olub.
Hafiz Süleymanov iki dəfə Olimpiadalarda, 1992-ci ildə İspaniyanın Barselona və 1996-cı ildə ABŞ-nin Atlanta şəhərində iştirak edib. Ancaq heç bir müvəffəqiyyətə nail ola bilmədi.
1998-ci ildə Finlandiyanın Lahti şəhərində keçirilən Ağır Atletika üzrə Dünya Çempionatında 9-cu yerdə qərarlaşdı. daha sonralar 1999-cu ildə İspaniyanın La-Korunya şəhərində keçirilən Ağır Atletika üzrə Avropa Çempionatında və 1999-cu ildə Yunanıstanın Afina şəhərində keçirilən Ağır Atletika üzrə Dünya Çempionatında uğursuz münarizələri təkrarlandığı üçün Türkiyə Ağır Atletika Federasiyası onu milli komandadan uzaqlaşdırdı. Hafiz Süleymanoğlu bu zaman Azərbaycana dönəcəyini bildirdi.
Nikita Xlusov
Nikita Nikolayeviç Xlusov (16 yanvar 2000-ci ildə anadan olub) — Rusiya Peşəkar Futbol Liqası təmsilçilərindən olan Leninqrad klubunda hücumçu kimi çıxış edən Rusiyalı peşəkar futbolçudur.
Karyerası
Xlusov öz peşəkar karyerasında debütünü 18 iyul 2018-ci ildə Leninqrad klubu ilə Rusiya Peşəkar Futbol Liqasında Kazanka Moskva klubuna qarşı oyunda etmişdir.
Raterford Heys
Raterford Börçard Heys — Amerika Birləşmiş Ştatlarının 19-cu prezidenti (1877–1881). Onun prezident seçilməsi ABŞ tarixində ən "çirkin" prezident seçkiləri nəticəsində mümkün olmuşdur.
1876-cı il prezident seçkiləri
1876-cı ilin noyabrında keçirilən seçkilərdə Demokrat Partiyasının namizədi Nyu-York ştatının qubernatoru Semuel Tilden Raterford Heysi 250 min səslə üstələyərək qələbə çalır. Lakin prezident Uliss Qrant hakimiyyəti öz təmsil etdiyi partiyanın nümayəndəsinə təhvil verə bilmək üçün Semuel Tildenin qalib gəldiyi 4 ştatda – Florida, Luiziana, Şimali Karolina və Oreqonda səslərin yenidən sayılmasına nail olur. İlk üç ştata ordu hissələri yeridilir. Səslərin yenidən sayılması nəticəsində Heysin qalib gəldiyi elan edilir. Vaşinqtonda baş verən iğtişaşların qarşısını almaq üçün buraya da qoşun yeridilir.
Vera Linn
Dame Vera Linn - İngilis qadın müğənni və aktrisa. thumb|Vera Linn 1962-ci ildə thumb|Vera Linn 1941-ci ildə
Ageratina tenuis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Talara (Peru)
Talara — Perunun şimal-qərbində bir şəhər.