Azərbaycanlıların_Ermənistandan_deportasiyası_(1948–1953)
Ermənilərin bölgəyə köçürülməsi
1873-cü ildə bölgədə aparılmış siyahıyaalınmay agörə, İrəvan quberniyasında ümumilikdə 538 mindən bir qədər artıq insanın yaşaması məlum olmuşdur. Bunlardan 292.978 nəfəri erməni ikən, 239.042 nəfərini müsəlmanlar təşkil edirdi. Bu siyahıyaalınmada bölgədə yaşayan ruslar, assuriyalılar, yunanlar və s. millətlərin nümayəndələri də qeydiyyat aalınmışdır. Buradan da göründüyü kimi, Krım müharibəsindən sonra və əvvəl gələn ermənilərin də yardımı ilə artıq bölgədəki erməni sayı müsəlmanların sayını keçməkdə idi. 1886-cı il siyahıyaalınmasında bölgədə 670.400 nəfərin yaşadığı bəlli olur. Növbəti ümumi siyahıyaalınma isə 1897-ci ildə həyata keçirildi. Bu siyahıyaalınmanın nəticəsindən də göründüyü kimi 1877–1878-ci il müharibəsi, Anadoludakı erməni üsyanları nəticəsində bölgəyə yeni erməni köçləri yaşanmış və ermənilərlə müsəlmanların sayındakı fərq ermənilərin xeyrinə bir qədər də dəyişmişdir. Siyahıyaalınmaya görə, İrəvan quberniyasında ümumilikdə 829.556 nəfər yaşamaqda idi. Onlardan 441 minini ermənilər təşkil edərkən, Azərbaycan türkləri yalnız 313.176 nəfəri təşkil edirdilər. 1914-cü ilə gəldikdə isə 412.583 nəfər müsəlman yaşayarkən, ermənilərin sayı 613.559 nəfər təşkil etməkdə idi. Göründüyü kimi rus işğalının ilkin illərində Osmanlı və Qacar imperiyasından indiki Ermənistan Respublikası ərazisinə və Naxçıvan bölgəsinə kütləvi şəkildə on minlərlə erməni köçürüldükdən sonra belə iki etnosun sayı təxminən eyni ikən 1914-cü ildə iki etnos arasında kəskin fərq formalaşdı. I Müharibə boyunca gedən demoqrafik dəyişikliklər və azərbaycanlıların kütləvi qovulması, soyqırıma məruz qalması nəticəsində bu fərq daha da artdı. Ermənistan azərbaycanlıları üçün XX əsr sıxışdırma, ayrı-seçkilik və ölkənin demoqrafiyasını tamam dəyişdirən kütləvi və çox dəfə zorakı sürgünlər dövrü idi. Azərbaycanın və Ermənistanın 1918-ci ildə müstəqillik elan etməsi vəziyyəti daha da gərginləşdirdi. Hər iki dövlət eyni əraziləri öz tərkibində görmək istəyirdi. Bu proses Ermənistan ərazisindən kütləvi şəkildə azərbaycanlıların yoxa çıxarılması ilə nəticələndi. Yüz illərdir bu bölgədə yaşayan azərbaycanlılar irqi ayrı-seçkiliyə məruz qaldılar və sosial olaraq təcrid edildilər. Birinci Dünya müharibəsinin gedişatında Osmanlı imperiyasından çıxan xeyli sayda erməni bu bölgəyə gətirildi. Xüsusən Osmanlıya qarşı döyüşən hərbçilər olan Andronik Ozanyan və Ruben Ter-Minasyanın fəaliyyəti nəticəsində bir zamanlar ermənilərlə Azərbaycan türklərinin birlikdə yaşadıqları ərazilərə Anadoludan gələn ermənilər yerləşdirildi. Burada əvvəllər yaşayanlar isə qonşu dövlətlərə və ya Azərbaycanın özünə qaçdılar. Nəticədə çox sayıda müsəlman kəndi məhv edildi. 1918-ci ilin yayında Andronik və Şahnəzəryanın yaraqlıları Zəngəzur qəzasına hücum etdilər. Alman tarixçisi və Berlin Universitetinin professoru olan Yorq Baberovski bildirir ki, onlar sentyabrın əvvəllərində 18 müsəlman kəndini yandırmış və təkcə 500 nəfər qadını qətlə yetirmişdirlər. Bu hadisə zamanı diqqətə çəkən bir digər məqam odur ki, bölgənin polis rəisinin hesabatına əsasən ermənilər bu hücumu müsəlmanların mülklərini ələ keçirmək istəyən erməni kəndlilərinin istəyi ilə həyata keçirmişdirlər. Payız boyunca müsəlman kəndlərinə edilən hücumların sayı və nəticəsi Baberovski tərəfindən sayısız olaraq təsvir edilir. Təkcə Zəngəzur bölgəsindən 50 mindən çox müsəlman köçməyə məcbur olmuşdu. Bu hücumlar nəticəsində təkcə Zəngəzur bölgəsində yaşayan müsəlmanlar Cəbrayıl və Cavanşir bölgələrinə qaçmağa məcbur olmuşdur. 100-dən çox kənd tamamilə dağıdılmış və təxminən 10 min insan qətlə yetirilmişdir. Anastas Mikoyanın 1919-cu ildə hazırladığı Cənubi Qafqazda siyasi vəziyyət barədə məruzəsində deyilirdi: Ölkənin daxilindı [Ermənistanda] anarxiya, silahlı dəstələrin hökmranlığı, ölümcül aclıq, epidemiya və üstəlik, müsəlmanların hər dəqiqə mütəşəkkil şəkildə məhv edilməsi mövcuddur. [Sonuncu] Hər an Azərbaycanın müharibə elanına səbəb ola bilər.