cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yeddi gözəl (balet)
Baletin musiqisi
Q. Qarayev də öz baletində məhz bu mövzunu xüsusi olaraq nəzərə çarpdırır və əsərin ideyasına elə təfsir verir ki, orada xalq əsas qəhrəman kimi çıxış edir və beləliklə baletin ictimai motivləri də kəskinləşir. Bəstəkar və baletmeyster əsərdə Nizami poemalarının fabulasından çox, şairin yaradıcılığının ümumi ideya istiqamətini, bütün "Xəmsə"nin başlıca mövzusunu saxlamağa çalışmışlar. Şairin xalqın həyatı ilə bağlı düşüncələri baletin yaradıcılığına istiqamət vermişdi. Buna görə də "Yeddi gözəl" in qəhrəmanı olan xalq və onun obrazı baletdə ardıcıl inkişafda göstərilmişdi, xalq içərisindən çıxan qızın – Aişənin, onun qardaşı Mənzərin taleyi xalqın taleyi ilə əlaqələndirilmişdi.
Yeddi gözəl mövzusu Bəhramı ölkəni idarə etməkdən çəkindirən və uzaqlaşdıran yüngül şəhvət və ehtiras hissinin ifadəsi kimi baletə daxil edilmişdi. Musiqinin melodiya cəhətdən incəliyi, harmonik və orkestr boyalarının xüsusilə zəngin olması, xarakterlərin aydınlığı gözəllərin xəyali, əfsanəvi aləmini bir – birindən fərqləndirir.
Balet Aişə ilə bağlı iki mövzulu prelüdlə başlayır. Onlardan biri Aişənin qəmli taleyi haqqında hekayətdir, ikincisi isə onun daxili aləmi ilə əlaqədardır. Səhnədə isə qədim bir qəsrin xarabalıqları və ova çıxarkən azaraq həmin xarabalığa gəlmiş Bəhram şah görünür. Qəsrin divarlarına uzaq ölkələrdən olan yeddi şahzadə qızın (yeddi gözəlin) surətləri görünür. Birdən portretlər canlanaraq şahı əhatə edir və onu həyacanladırır, sonra isə yox olurlar.
"Yeddi gözəl" süitası
Gözəllərin yox olmasından sonra Q. Qarayevin sənətkarlığı üçün xarakterik olan "Yeddi portret" süitasi səslənir. Bir birinin ardınca xarakter, melodika və ritmika etibarilə kəskin təzad təşkil edən yeddi rəqs – yeddi gözəlin musiqi xarakteristikası səslənir. Hər bir rəqs milli özünəməxsusluğun incə ştrixləri ilə seçilir. Bəstəkar hər bir portret, hər bir gözəl üçün bu gözəlin mənsub olduğu xalqın musiqi dilinə xas spesifik melodik ifadələr, intonasiyalar, ritm tapmışdır. Bəzən bəstəkar xalq mahnılarının həqiqi mövzularından, xalq rəqsləri ritmlərindən də istifadə edir.
Hind gözəli işıqla kölgənin oyununu xatırladan eyniadlı major və minorun müqayisəsi üzərində qurulmuş xumar, nəvaziş dolu melodiya və qəribə harmoniya səciyyələndirir, Q. Qarayev burada benqal mahnılarının başlanğıc ifadələrindən istifadə etmişdir. "Hind gözəli"nin obrazı ilə bağlı melodiya lirik xarakterli və inkişaflıdır. Əsas mövzu əvvəlcə fleytanın ifasında səslənir. Daha sonra isə mövzu pilləvari enən istiqamətdə orkestr alətlərində yer alır. Qoboy və faqotun birlikdə səslənməsi klarnetlə əvəz olunur. Əsas melodiya, o cümlədən, qısa şəkildə trubadan keçir və dəyişilərək, yeni, möhtəşəm xarakter kəsb edərək, violonçellərdə səslənir. Bəstəkar həcminə görə kiçik olan musiqi parçasında simfonik orkestrın rəngarəng, zəngin imkanlarından ustalıqla istifadə edir. Bununla da tembrlərin fərdi cəhətləri qabarıq surətdə üzə çıxarılmış olur. Məhz bu zaman orkestrın ifası parlaq mozaikanı xatırladır. Belə ki, şəffaf fleyta səslənməsi tədricən müxtəlif səsaltı ifadələrlə dolğunlaşır, dəyişir və onların hər birinin intonasiyaları melodik hərəkətin zənginləşməsinə səbəb olur. Ən aşağı registrdə mövzunun səslənməsi isə yekunlaşdırıcı xarakter daşıyır. Bütün musiqi nömrəsi boyu tamburionun repetisiyalı səslənməsi lirik səpkili melodiya üçün zərif fon əmələ gətirir.
Bizans gözəli coşğun musiqi ilə səciyyələndirilmişdir. Melodiyanın sürətli uçuşu, bu uçuşu nəzərə çatdıran formaların kəskinliyi, yunan musiqisinə xas sürətli temp, elastik ritm — bütün bu vasitələr gözəlin parlaq, ehtiraslı portretini yaratmağa kömək edir. "Bizans gözəli"ndə ekzotik obraz təcəssüm olunmuşdur. Simlilərin ifasında keçən ifadəli xromatik gedişlər diqqəti cəlb edir ki, bu da xarakterin açılmasında mühüm rol oynayır. Parlaq xarakterli əsas mövzu qoboyların partiyasında səslənir, simlilər və trubaların fanfarası çox sıx fon yaradır. Burada artıq əvvəlkindən fərqli dramaturji xətt özünü göstərir: coşğun, enerjili başlanğıca malik musiqi sakit sonluqla bitir. Artıq ilk xanələrdən trubaların fanfarlı səslənməsi və simli alətlərin sürətli uçuşu qeyd olunmalıdır. Cingiltili səsli zəng, üçbucaq kimi alətlərə xüsusi yer verilmişdir.
Slavyan gözəlinin rəqsi intonasiya və harmoniya dili etibarilə rus xalq mahnı – rəqslərini xatırladır, ondan sonr gələn Məğrib gözəlinin rəqsi ilə tam təzad təşkil edir. "Slavyan gözəli" geniş oxunaqlı melodiyaya malikdir. Bu nömrə soprano-ostinato variasiya formasında bəstələnmişdir; bəstəkar burada orijinal orkestrləşdirmə üsullarından istifadə etmişdir. Əsas mövzu əvvəlcə simli alətlərdə, valtornaların harmoniyası fonunda səslənir. Melodiyanın daha çox axıcılığında ritmik xəttin hamarlanması mühüm rol oynayır. Eyni zamanda, simli alətlərin incə səs dalğaları ilə plaqal dönmələrin qabarıq verilməsi melodiyanın milli köklərini aydın təcəssüm etdirir.
Əsas mövzunun mis nəfəsli alətlərdə səslənməsi partiturada parlaq təzad yaradır. Bu zaman taxta nəfəsli və simli alətlərin virtuoz passajları müşayiət fonu əmələ gətirir. Bu, rəqsin təntənəli kuliminasiyasını əks etdirir.
Gözəllər gözəlinin rəqsi əvvəlcə qoboyda, sonra skripkalarda səslənən cazibədar melodiya olmaqla süitanı bitirir. Tədricən inkişaf edən rəqs melodiyası dolğun harmoniyaların müşayəti ilə sanki dinləyiciyə ülvi, ay üzlü İran gözəlini təqdim edir. "Gözəllər gözəli"nin rəqsi Q. Qarayev musiqisinin ilhamlı, lirik səhifələrinə aiddir. Burada klarnet və arfalarda yeddi gözəlin mövzusu səslənir. Onun fonunda isə solo qoboyda geniş nəfəsli əsas melodiya təcəssüm olunur. Burada yeddi gözəlin leytmotivi tamam başqa səpkidə şərh olunur. "Yeddi portret" nömrəsində o, pıçıltını xatırladırsa, "Gözəllər gözəli"nin rəqsində ifadəli kontrapunkt təbəqəsi əmələ gətirir və onun üzərində qoboyun lirik hekayəti səslənir. Bunun nəticəsində orijinal instrumental duet əmələ gəlir.
Partiturada fleytanın ifasında səslənən melizmatik bəzəklər xüsusi diqqət şəkir. Bu, lirik obrazın dərindən açılmasına xidmət edən bir üsuldur. Bu rəqsin əsas orkestr tapıntısı melodiyanın mis nəfəsli alətlərdə səslənməsidir. Simlilərin güclə səslənən titrək fonunda mis nəfəsli alətlər təntənəli səslənmə kəsb edir. Burada piatti alətinin zərbələri də mis nəfəsli alətlərin obrazlı ifadəliyini gücləndirir. "Gözəllər gözəli"nin rəqsi əsas melodiyanın sakit səslənməsi ilə bitir. center|600 px Gözəllər gözəlinin rəqsini ritmik vals əvəz edir. Vals parlaq konsert formalı pyesdir. Valsın birinci mövzusu parlaq və yaddaqalandır. Burada ənənəvi vals metroritmi Azərbaycan xalq rəqslərinə xas olan intonasiyalarla qovuşdurulmuşdur.
Birinci pərdə
Birinci pərdədə dan yeri sökülərkən Bəhram şah bacısı Aişə ilə birgə yaşayan igid Mənzərin evinə gəlir. Ev sahibləri qonağın gəlişinə şad olur, qədd qamətli şah Aişəni məftun edir, şahla Aişə arasında qarşılıqlı məhəbbət baş qaldırır. Bəhram şah Mənzərin səmimiliyinə və xeyirxahlığına heyran qalır. Bu səhnədə Bəhramın leytmotivi, sonra isə Aişənin xarakteristikası üçün vacib olan "Buynuzla rəqs", "Bəhramla Mənzərin güləş rəqsi" səslənir.
Birinci pərdədə Bəhramla Aişənin C-dur adajiosu əsas yer tutur. Bu musiqi qəhrəmanların coşğun məhəbbətini təsvir edir. Adajioda böyük psixoloji ustalıqla Aişə və Bəhramın hissləri ifadə olunur. Adajionun lirik mövzusu ifadəli — həyəcanlıdırməlahətlidir, baletin ən yaxşı musiqi mövzularındandır. Valtornanın vüsətli axınla sərbəst surətdə səslənən melodiyası coşğun, şən hisslərin sürətli inkişafını ifadə edir. center|600 px Bu Adajio Aişə obrazının açılmasında xüsusilə böyük rol oynayır. Baletin əvvəlki nömrələri (Aişənin variasiyası, Aişə və Mənzərin oyun rəqsi) dinləyicilər qarşısında qayğısız, dəcəl qızın obrazını açırsa, bu adajio qəhrəman qızın dərin və zəngin hisslər aləmini bütün dolğunluğu ilə əks etdirir. Adajioda Aişəni finaldakı ölüm səhnəsinədək bütün balet ərzində səciyyələndirən əsas intonasiyalar dairəsi, melodik ifadələr verilmişdir ki, bu da bütün baletin musiqi dramaturgiyasında həmin nömrənin əsas rol oynadığını deməyə imkan vermişdi.
Adajio forma baxımından maraqlı xüsusiyyətə malikdir. Belə ki, sadə, üçhissəli formada yazılmış "Adajio"da vahid tematik materialı sərbəst inkişaflı axını əhval-ruhiyyənin dəişilmələrini çox gözəl ifadə edir. Bəstəkar belə bir fasiləsiz inkişafı harmonik vasitələrin rəngarəngliyi, musiqi fakturasının polifonikləşdirilməsi və orkestr palitrasının zənginliyi sayəsində əldə edir.
Bu pərdədə "Aişənin variasiyası", "Mənzərin variasiyası", "Bəhramın döyüşçülərinin rəqsi" (Yallı) nömrələri də keçir. Bundan sonra Vəzir Rast Rövşən başda olmaqla şahın məiyyəti gələrək xəzərlərin ölkəyə basqını haqqında xəbər verir və Bəhram şah və Mənzər yola düşürlər. Aişə tək qalır və bu zaman "Aişə təkdir" epizodunun kədərli musiqisi səslənir.
İkinci pərdə
İkinci pərdədə Bəhram şah xəzərlərə qarşı səfərə çıxaraq ölkənin idarəsini qəddar vəzirə tapşırır. Vəzir isə hakimiyyəti ələ keçirmək məqsədiylə Bəhram şahı öldürmək üçün muzdlu qatillər göndərir. Acgöz vəzir xəzinəyə gələrək şahın qızıl-gümüşünə baxır. Bu səhnənin musiqisində artırılmış və əksildilmiş lad ünsürləri, soyuq tembrlər qortesk tərzində səslənir. Bu vəzirin qəzəbli – təntənəli rəqsidir.
Vəzirin planı baş tutmur və şah yenidən saraya qayıdır. Xalq şahın ədalətinə güvəndiyi üçün onu qarşılamaq üçün sarayın qabağındakı sənətkarlar meydanına toplanıb. Vəzir şah üçün təntənəli qəbul təşkil etməyə məcbur olur. Bu zaman "Sənətkarların rəqsi" səslənir.
Sənətkarların rəqsi xalqı təsvir edən böyük rəqs süitasıdır. Bu süitada müəllifin Azərbaycan xalq musiqisindən götürdüyü çoxlu ünsürlər vardır. Kütləvi rəqslər, məişət səhnələri, fəal, həyatsevər, zəhmətkeş xalqın obrazını təsvir edir. Bayram əhval-ruhiyyəsi və şənlik elə ilk mövzu ilə, onun elastiki, çox cəld ritmi ilə, güclü akkordların və orkestrin dolğun səslənməsi ilə yaradılır. Sənətkarların rəqsi dinamik kütləvi səhnədir və bu səhnədə ritm hakimdir. Dəfələrlə dəyişən aydın ritmlər əmək prosesinin müxtəlifliyini əks etdirir. Səhnənin musiqi quruluşu iki köməkçi mövzulu sonata formasındadır.
"Sənətkarların rəqsi"ndən sonra "Təntənəli yürüş" səhnəsi gəlir. Təntənəli yürüş xalqa düşmən olan qüvvələrin özünəməxsus xarakteristikasıdır. Təntənəli yürüşün əsasında marş və fanfar xarakterli iki mövzu durur. Onlar variasiya tərzində inkişaf edir, hər bir varisiya saray adamlarının yeni dəstəsinin çıxışını təsvir edir. Tembrlərin daim dəyişməsi, yeni-yeni çalğı alətlərinin daxil edilməsi, eləcə də tonallıqların rəngarəng müqayisəsi nəticəsində dinləyici bütün variasiyalar silsiləsini şiddətli gərginlik dalğası kimi, koloritli, güclü və əzəmətli səhnə kimi qavrayır.
Vəzir yaltaqlıq və hiyləgərliklə yenidən şahın rəğbətini qazana bilir. Mənzər və yeddi sənətkar vəzirin ədalətsizliyini və zülmünü görməsi üçün şahın gözünü açmağa çalışırlar. Lakin Bəhram şahın əmri ilə onlar zindana salınırlar.
Üçüncü pərdə
Bu pərdə şahın sarayının təsviri ilə açılır. Bəhram şah vaxtını ziyafətlərdə, rəqs məclislərində keçirir. Bu səhnədə "Təlxəklərin rəqsi" səslənir. İntonasiya cəhətdən əsl xalq mövzusuna əsaslanan "Təlxəklərin rəqsi" baletin nadir nömrələrindən biridir. Digər səhnədə isə Aişə təsvir edilir. Bu səhnədə "Aişənin rəqs hərəkəti" səslənir. "Aişənin rəqs hərəkəti" geniş dramatik səhnədir. Bu rəqsdə Aişə, Bəhram, Mənzər və bütün səhnədəkilər iştirak edirlər. Bu səhnə ayrılıqdan sonra Bəhram şah və Aişənin ilk görüşüdür. Həmin səhnənin musiqisi onları bürüyən hissləri açır. Bəhramın təntənəli leytmotivi lirik əhval-ruhiyyəli incəlik kəsb edir, onun fonunda öz intonasiyaları ilə birinci pərdədən Adajionun melodiyasını xatırladan ifadəli mövzu meydana çıxır. center|500 px Hərəkətdə olan səhnəyə xalq mövzusu əlavə olunur. "Aişənin yalvarışları" "Mənzərin variasiyası"nın mərdanə səslənməsi və Bəhramın qəzəbli replikaları ilə əvəz olunur. Yenidən "Aişənin yalvarışları" böyük emosional qüvvə ilə səslənir. Sevgilisi ilə qardaşını barışdırmağa çalışan igid qızın ruhi yaşantıları xarakter və ifadəlilik etibarilə romans və ya ariozo dilinə yaxınlaşan həyəcanlı – titrək mövzu ilə verilmişdir. Mövzunun bu cür vokallılığı həm ağacdan qayırılma nəfəsli çalğı alətlərin incə tembrləri ilə, həm də get-gedə ah-nalə, inilti ifadə edən şikayət intonasiyalarının axını ilə nəzərə çarpdırılır. Mənzər, Bəhram, Vəzir və xalq mövzuları öz aralarında qarşılaşdırılırvə konfliktin inkişafında yüksək gərginlik dərəcəsinə, kuliminasiya nöqtəsinə çatır.
Dustaqların sərbəst davranışı və itaətsizliyi şahı acıqlandırır və o, Aişənin yalvarışlarına fikir vermir. Yalnız köhnə dostluğun xatirinə Mənzəri bağışlayır, digər dustaqlar isə edam etdirilir.
Dördüncü pərdə
Sonuncu pərdə kənddə bayram səhnəsinin təsviri ilə başlayır. Mənzər və dostları həbsdən qaçaraq kəndə gəlmişdir. Şadlığın ortasında vəzirin keşikçiləri gəlirlər və qaçqınları gizlətdiyinə görə kəndlilərin bütün əkin sahələrini tapdalıyırlar. "Tapdalanma rəqsi" vəhşilik və qəzəb ifadə edir. O, sürətli tempdə oynanılır. Rəqs kədər mövzusu ilə əvəz olunur. Ah-nalə, ağlamaq və şikayət musiqisi eşidilir. Ovdan qayıdan şah bu səhnəni görsə də fikir vermir. Onu yalnız Aişə maraqlandırır. Lakin Aişə Bəhramı sevsə də onun xalqa qarşı davranışını qəbul edə bilmir, şahı hakimiyyətdən əl çəkərək xalqın içinə dəvət edir. Bu zaman "Aişə və Bəhramın adajiosu" səslənir.
"Aişə və Bəhramın adajiosu" kədərlidir, bir qədər təhkiyə xarakteri daşıyır. Tonik orqan-punktu musiqidə müəyyən bir ümidsizlik, qeyri-sərbəstlik yaradır. Axırda xatırlama kimi, birinci Adajiodan mövzu səslənir. Bəhram qəzəb içində Aişəni xəncərlə vurur. Ölən Aişəni dostları – xalq əhatəyə alır. Xalq vəziri cəzalandırır, Bəhram hakimiyyətdən əl çəkərək ölkəni tərk edir.
Rollar
right|thumb|200px|"Bəhram və Aişənin Adajiosu" (R. İsgəndərova, G. Mirzəyev), [[Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı, 2010]]
Bəhram şah
Bəhram şah obrazı baletin əsas obrazlarından biridir. Bəhramın obrazı Bəhram Gurun ədəbi obrazının ədəbi obrazlarının əlamətlərindən müəyyən dərəcədə fərqlənir. Baletdəki Bəhram obrazında Xosrovun ("Xosrov və Şirin") və Sultan Səncərin ("Sirlər Xəzinəsi") bəzi tipik xüsusiyyətləri də öz əksini tapmışdır.
Baletin ikinci dərəcəli dramatik xətti Aişə ilə Bəhramın sevgisi mövzusu ilə bağlıdır. Burada bir-birinə zidd iki sevgi anlayışı toqquşur. Aişənin məhəbbəti yüksək mənəvi-əxlaqi ideyanı ifadə edir. Bəhramın sevgisi isə şəhvani hisslərdən ibarətdir. O, hər qadında hərəmxana gözəlini görməyə adət edib.
Daim sarayda yaşayan və xalqla ünsiyyətdə olmayan Bəhram xalqın problemləri haqqında məlumata malik deyil. Gənc şah ov etməyi və vaxtını kef məclislərində keçirməyi sevir. Belə ov səfərlərindən birində şah tufana düşərək qədim qəsrdə gizlənir. Bu zaman əfsanəvi yeddi gözəlin sehrinə düşən şah onun hakimiyyətini ələ keçirmək istəyən Vəzirin göndərdiyi qatilin hücumuna məruz qalır. Səhər açılanda ağır yaralı olan şahı yaxınlıqdakı kəndin sakinləri olan Aişə və Mənzər tapırlar. Şah onların evində qalıb sağalır. Kənddə qaldığı müddətdə şah Aişəyə aşiq olur, qardaşı Mənzərlə isə dostlaşır.
Xəzərlərin ölkəyə hücumu xəbərini eşidən şah saraya qayıdır. Şahdan narahat olan Aişə və Mənzər də onun arxasınca şəhərə gedirlər. Lakin şəhərdə onlar Vəzirin dəstəsi tərəfindən həbs edilir. Bəhram şah Vəzirin təsiri ilə Mənzərin dostlarını edam etdirir, Mənzər isə kəndə qaçır. Vəzirin ordusunun kəndi taladığı zaman Bəhram şah da kəndə gəlir. Burada, ondan hakimiyyətdən əl çəkib onunla birgə yaşamağı təklif edən Aişənin sözlərinə əsəbləşir və onu ölümcül yaralayır. Tutduğu işdən peşman olan Bəhram şah taxtdan əl çəkərək ölkəni tərk edir.
Aişə
Gözəl və gənc qız olan Aişə evlərində qalan Bəhram şaha aşiq olur. Daim öz sevgilisi haqqında düşünən Aişə onu pislikdən çəkindirməyə çalışır. Şaha hakimiyyətdən əl çəkərək onunla birgə sadə ovçi kimi kənddə xoşbəxt həyat sürməyi təklif edən Aişə şahın qəzəbinə tuş gəlir və qılıncla yaralanır. Baletin sonunda Aişə qardaşı Mənzərin qolları üstündə can verir.
Mənzər
Mənzər baletin əsas qadın qəhrəmanı olan Aişənin qardaşıdır. Mənzərin obrazında xalq qəhrəmanı Fərhadın qorxubilməz igidlikləri təcəssüm olunmuşdur.
Bacısı ilə birgə kənddə yaşayan Mənzər igid və mərd bir gəncdir. Yaralı Bəhramı bacısı ilə birgə xaraba qəsrin yanında tapan Mənzər onu evə gətirir və sağalana kimi onlarla aşamağa icazə verir. Həmin müddət ərzində Bəhram şahla dostlaşan Mənzər, sonradan onun şah olduğunu öyrənir. Bəhramla güləşən Mənzərə qalib gəlmək çətin olur. Şah ona öz qızıl kəmərini hədiyyə edir.
Vəzirin hiylələrinə uymuş şaha kömək etməyə çalışan Mənzər zindana salınır. Lakin zindandan qaçan Mənzər kəndə gəlir və kəndlilər onu müdafiə edirlər. Sonda Mənzəri həbs etmək üçün kəndə gəlmiş qəddar Vəzir Mənzər və yoldaşları tərəfindən öldürülür.
Proloq
Hadisələr IV əsrdə Azərbaycanda baş verir. Musiqi coşqun təbii hadisələrin mənzərəsindən danışır. Gecədir. Tufandır. Yarımviranə qədim bir qəsrin görünüşü. Zülmət içində adamlar bir xəyal kimi görünür. Bunlar Vəzir və onun adamlarıdır. Vəzir qəti əmr verir: Şah Bəhram bu gecə qətl edilməlidir. Ova çıxarkən tufana düşmüş gənc şah tapılmalı və öldürülməlidir.
Bəhram sadə ovçu paltarındadır. Köhnə qəsrin xarabalıqlarıarasında sığınacaq axtarır. Tufan yavaş-yavaş sakitləşir. Qəsrin dərin tağlarında zaman keçdikcə rəngləri pozulan, solğunlaşan yeddi əfsanəvi gözəlin şəkli yarımqaranlıqda Bəhramın gözləri qarşısında canlanır. Bu əfsanəvi, bu xəyali şəkillər sehrli, sirlərlə dolu musiqinin sədaları altında canlanır. Gözəllər Bəhramın ətrafında dövrə vuraraq gənc şahı öz gözəllikləri ilə valeh edirlər. Bəhram ağılasığmaz əfsanəvi bir mühitə düşmüşdür. O özünü unudub və nə fikirləşdiyini bilmir. Bu vaxt Vəzirin əlaltısı xəlvətcə ona yan alır və şaha ağır zərbə endirir. Bəhram yerə sərilir. Şirin xəyallara dalmaq həvəsi şahı sevincə deyil, kədərə mübtəla edir.
Səhərin al şəfəqlləri qəsrin uçulub-dağılmış divarlarını işıqlandırır. Bu vaxt Mənzər və onun bacısı Aişə qəsrin yanından ötüb keçirlər. Onlar cavan şahı erə sərilmiş görür və ondan bir qədər aralı vəzirin əlaltısı olan qatilin təsadüfən yerə sldığı əbanı tapırlar. Əbanın üstündə vəzir gözətçilərinin nişanı var.
Cuzeppe Çezari
Cüzeppe Sezari və ya Kavaliere Darpino —italyan manyerist rəssam. Kavaliere Darpino (Məsihin süvarisi) titulu ona Papa VIII Klemens tərəfindən verilmişdi. Cüzeppe həm Papa Klement, həm də V Sikstus tərəfindən himayə edilmişdir. Cüzeppenin emalatxanası Karavacco nun Roma da çalışdığı ilk emalatxana olmuşdur.
Yeddi gözəl (balet)
Birinci şəkil
Özünü xoşbəxt hiss edən Bəhram Mənzərlə güləşmək istədiyini bildirir. İgidlər güləşirlər. Bəhram asanlıqla qalib gələ bilmir. O, hörmət və dostluq əlaməti olaraq öz qızıl kəmərini Mənzərə bağışlayır. Mənzər cacab olaraq hədiyyə vermək üçün daxmaya gedir.
Cavan ovçu Aişənin xoşuna gəlir. Aişə də Bəhramı məftun edir. Aişənin saf duyğuları və həyəcanları Bəhrama dərin təsir göstərir. Hələ dərk olunmayan bu təzə sevgi hissi cavanların varlığına hakim kəsilir. Mənzər əlində hədiyə-cida və şərabla dolu buynuzla evdən çıxır. Uzaqda ha-küy eşidilir. Onlar Mənzərin dostları – gənc cəngavərlər və obçulardır. Bu adamlar Bəhramın qarşısında yerə yıxılıb baş əyəndə Mənzər və Aişə son dərəcə təəccüblənirlər. Bəhramın adi ovçu yox, şah olduğu aydınlaşır.
Cuzeppe Çezari
Tələbələri
Cüzeppe Sezarinin oğlanları Muzio və Bernardino rəssamın tələbələri olmuşdur. Bundan başqa Cüzeppe bir çox məşhur rəssam; Françesko Alleqrini da Qubbio, Quido Ubaldo Abatini, Vinçenzo Manenti və Bernardino Parasolenin müəllimi olmuşdur. Cüzeppenin ən görkəmli tələbəsi isə şüphəsiz ki, italyan rəssam Mikelancelo Merisi Karavacco dur. Karavacco 1593-1594-cü illər ərzində Sezarinin emalatxanasında çalışmışdır.
Yeddi gözəl (balet)
Birinci şəkil
Mənzər dəhşətli dəlili – qatilin əbasını gətirib Bəhrama təqdim edir. Bəhram Vəzirin xəyanətkarlığından dəhşətə gəlir. Bəhramın həyəcanı ona kömək və xidmət etməyə hazır olan gənclərə də təsir göstərir. Bəhram gənclərin müşayəti ilə gedir, Aişə tək qalaraq qəmgin fikirlərə dalır. Sevinc hissləri həyəcanlı qayğılarla əvəz olunur. Mənzər şahı yola salıb geri qayıdır. Lakin Aişə yalvararaq qardaşını Bəhramın dalınca getməyə razı edir.
İkinci şəkil
Gurultulu bir bazar. Burada müxtəlif peşə sahibləri, tacirlər də, şən, qeybətcil qadınlar da, dəcəl uşaqlar da var. Dinamik musiqi şərq bazarının şənliyini, səs-küyünü ifadə edir. Öz peşələrini nümayiş etdirən adamların nikbin ruhlu rəqsləri əməyi tərənnüm edir.
Aişə və Mənzər camaatın arasındadır. Adamlar onların başına toplaşıb Bəhram şaha qarşı sui-qəsdlə bağlı söhbətə maraqla qulaq asırlar. Hamı acgöz və qudurğan vəzirdən narazıdır, insanlar Bəhram şaha kömək etmək arzusundadır. Bu zaman vəzirin atlı dəstələri bazara hücum edir. Aişə ilə birlikdə bütün qızları tutub saraya sürüyürlər. Onları xilas etməyə çalışanları isə Mənzərlə birlikdə kəməndə salıb sarayın zindanına atırlar.
Üçüncü şəkil
Sirlər ifadə edən musiqidə şah sarayının zirzəmisi təsvir olunur. Tamahkar vəzirin göz tikdiyi böük xəzinə burda yerləşir. Özünü hökmdar sayan və şah taxtında əyləşən vəzir də burdadır. Tutulanları mühakimə etmək üçün Vəzirin hüzuruna gətirirlər. Zalım hökmdarın ürəyini rəhmə gətirmək üçün qızların yalvarışının bir faydası olmur.
Vəzirin monoloqu şöhrətpərəst bir adamın cinayətkarlığını büruzə verir. Vəzirin rəqsi, yəni sərvət düşkünü olan bir hökmdarın rəqsi öz eybəcərliyi ilə fərqlənir və onun pis sifətlərini açıb göstərir. Vəzirin coşğun qəzəbi həddi-hüdudu aşır. Lakin qapının qəfildən döyülməsi bu dəhşətli mühakimə səhnəsini dayandırır. Vəzirin xidmətçiləri xəbər verirlər ki, Bəhramı öldürmək tədbiri baş tutmamışdır.
Dördüncü şəkil
Yenə də sənətkarların meydanı. Bəhram şahın gözlənilmədən gəlməsi böyük canlanmaya səbəb olmuşdur. Xalq padşahın simasında ədalətli bir şah görməə ümid edir. Nəhayət ki, zalım vəzirin əlindən qurtulmaq mümkün olacaq. Bəhram saraya daxil olmaq istəyir, amma sarayın qapısı bağlıdır. Şah qəzəblənir. Xalq saraya girməkdə şaha kömək etmək üçün ayağa qalxır. Elə bu vaxt sarayın qapıları açılır. Dəbdəbəli yürüş marşı səslənir. Gənc şahı aldatmaq üçün vəzir təntənəli bayram yürüşü təşkil edir.
Əvvəlcə saray qızları çıxır, onlar yola xalılar döşəyir və Bəhramın üstünə gül-çiçək tökürlər. Qızlardan sonra saray ətanlarının təntənəli yürüşü başlanır. Vəzir sadə paltarda irəli gəlir, çox acizanə bir halda şahın ayaqları altına yıxılır. Sonra hakimiyyət nişanını hörmətlə şaha təqdim edir. Bəhram ona qəsd edən qatilin əldə dəlil olan əbasını Vəzirə göstərir. Hiyləgər Vəzir öz əlaltısı olan qatili şahın gözləri qarşısında öldürür. Bununla da Bəhram şahın etimadını qazanır.
Xalq Vəzirin xəyanətkarlığını şaha bildirmək istəyir. Lakin Bəhram şah qara camaatın onun işinə qarışmaq istəməsindən əsəbləşir. Xalq qüdrəti onu vahiməə salır. O, xalqa silahı yerə qoymağı əmr edir. Vəzir baletin sürətli rəqsində şahın ətrafında dövrə vurur. Xalqı sıxışdırıb kənara çıxarır. Əyanlar Bəhram şahı əlləri üstünə götürüb saraya aparırlar. Xalq aldadılır.
Birinci şəkil
Şahın sarayında ziyafətdir. Bəhram şah eyş-işrətlə məşğuldur. Lakin kef məclisi birdən pozulur. Aişə yüyürə-yüyürə səhnəyə çıxır. O, həyəcanlı bir halda qardaşı və yeddi sənətkarın bağışlanaraq zindandan azad edilməsini xahiş edir. Aişənin, Mənzərin, Bəhramın, Vəzirin, sənətkarların və saray xidmətçilərinin qarışıq rəqs səhnəsi canlanır. Kiçik lirik duetin musiqisində Bəhram və Aişəni bürüyən hisslər incə bir şəkildə açılır. Aişə qardaşı Mənzəri şahla barışdırmaq istəyir. Lakin Mənzər şahın ona bağışladığı qızıl kəməri belindən açaraq onun ayaqları altına tullayır. Bəhram qəzəblənir. Mənzərin ona bağışladığı cidanı götürüb onun üstünə atır. Bu vaxt keşikçilər Mənzəri tutmaq istəyirlər. Lakin o, cəld bir halda qaçaraq aradan çıxır. Vəzir əlaltılarına onu tutub gətirməyi tapşırır. Bütün bunları görən Aişə yerə yıxılır.
İkinci şəkil
Şahın fikirlərini məşğul etmək və onu dövlət idarəçiliyindən uzaqlaşdırmaq üçün Vəzir yeni əyləncələr axtarışındadır. Şah Aişənin məhəbbətini öz qəlbindən çıxarmalı və onu unutmalıdır. Vəzir üstündə sehirli şəkillər olan ipək bir pərdəni şaha bağışlayır. Proloqda yeddi gözəli təmsil edən sirli musiqi bir daha səslənir. Pərdənin üstündəki şəkillər canlanır. Yeddi füsünkar gözəl şahın ətrafında dövrə vurur. Qızların gözəlliyinə məftun olan Bəhram şah dövlət işlərini yaddan çıxarır. Vəzir sevinir.
Üçüncü pərdə
Gurlayan şeypurlar Bəhram şahın gəldiyini xəbər verir. Xalq onun simasında yenə də öz müdafiəçisini görmək istəyir. Adamlar yalvararaq ona müraciət edirlər. Lakin Bəhram şah xalqın dərdlərinə, iztirablarına biganədir. O, yalnız Aişəni düşünür, onu görmək istəyir. Heyvani şəhəvt hissi ilə onun yanına tələsir. Aişə isə Bəhram şahın istəklərinə laqeyddir və onun tərcümanı ola bilməz. Çünki Bəhramşah Aişənin doğma xalqını böyük dərdlərəvə məşəqqətlərə düçar etmişdir. Bəhram və Aişənin duet-adajiosunda mürəkkəb və ziddiyyətli hisslər öz ifadəsini tapır.
Aişə şahı qorumaq məqsədiylə şahla qardaşının arasına atılır. O, Bəhrama qarşı bəslədiyi dərin hissləri boğmağa qadir deyildir. Aişə şaha bildirir ki, əvvəlki kimi onu sevir. Xahiş edir ki, Bəhram şahlığı atıb, sadə, təvazökar bir ovçu kimi onunla birgə xoşbəxt ömür sürsün. Bəhram şah qəzəbindən hər şeyi yaddan çıxarır. O, özündən çıxaraq Aişəni ölümcül yaralayır. Mənzər başda olmaqla kəndlilər onun ətrafına toplaşır. Aişə qardaşı Mənzərin qolları üstündə can verir.
Xalq ədalətsiz şahdan və ləyaqətsiz insandan üz döndərir. Bəhram şah ümidsiz və taqətsiz halda burdan uzaqlaşır. O, gecənin qaranlığında yox olur.
Strukturu
Aşağıda təqdim edilən struktur Qara Qarayevin əsəri 1959-cu ildə redaktə etməsindən sonra yaradılmış və 1972-ci ildə nəşr edilmişdir. Hər nömrə üçün başlıqlar baletin strukturunun orijinal nəşrindən götürülmüşdür. Nömrələrin bəzisinin Azərbaycan dilində məşhur olan adları da göstərilmiş və fransızca olan orijinal başlıqlar tərcümə edilməmişdir.
Prelüdiya
270px|thumb|right|Baletdən səhnə, Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı, 2011-ci il, foto:[[İlqar Cəfərov (fotomüxbir)|İ.Cəfərov]] 270px|thumb|right|Baletdən səhnə, Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı, 2011-ci il, foto:[[İlqar Cəfərov (fotomüxbir)|İ.Cəfərov]]
Adaptasiyalar
1982-ci ildə baletmeysterlər Rafiq Axundov və Maqsud Məmmədovun səhnə quruluşu əsasında baletin film versiyası çəkilmişdir. Film Maqsud İbrahimbəyov və Rüstəm İbrahimbəyovun birgə hazırladığı ssenari əsasında Feliks Slidovkerin rejissorluğu ilə çəkilib.
Vasili Vereşagin
Vasili Vasiliyeviç Vereşagin —  məşhur rus batal rəssamı və ölkə xaricində də məşhur olan ilk rus rəssamlarından biri. Onun rəsmlərinin bəzilərinin özünəməxsus gözəlliyi, əsərlərinin çoxunun ictimaiyyətə təqdim olunması və sərgilənməsini önləmişdir.
İlk illəri və təhsili
Vereşagin 1842-ci ildə Novqorod vilayətində Çerepovets də anadan olmuşdur. Onun atası torpaq sahibi olan əsilzadə, anası isə tatar əsilli idi. 8 yaşı olarkən Çarski Seloya göndərilir və burada Aleksandr Kadet korpusuna daxil olur. Üç il sonra Peterburqa Dəniz Kadet korpusuna göndərilir və 1858-ci ildə ilk səfərinə çıxır. O, Danimarka, Fransa və Misirə doğru yola çoxan Kamçatka freqatında xidmət edir.
Vereşagin, dəniz məktəbindən məzun olduqdan sonra dərhal rəsm çəkməyə başlamaq üçün hərbi xidmətdən ayrılır. İki il sonra, 1863-cü ildə Peterburq Akademiyası ona "Aşiq Ulyssesin Qətli" adlı rəsminə görə medal verir. 1864-cü ildə Jan-Leon Jeromun yanında işləmək üçün Parisə getsə də, burada istədiyi kimi təhsil ala bilməmişdir.
Mərkəzi Asiya səyahətləri
1866-cı ildə Paris Salonunda, Məzmurlarda dua edən Duxoborlar rəsmi sərgilənir. Növbəti il, general Konstantin Kaufman Türkistana etdiyi səfərdə Verşagini də özü ilə dəvət edir. Ona kiçik leytenant rütbəsi verildi. 2-8 iyun 1868-ci il tarixində Səmərqəndin mühasirəsində göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Müqəddəs Georgi ordeni (4-cü dərəcə) ilə təltif edilir. 1868-ci ildə Peterburqa, 1869-cu ildə Parisə, həmin ilin sonların Peterburqa və 1869-cu ildə Sibir üzərindən Türkistana gedir. left|thumb|Vereşagin, dəniz kadet korpusunda oxuyarkən. 1871-ci ildə Münhendə özünə bir atelye açır. 1873-cü ildə Londonda Kristal Sarayda öz əsərlərini nümayiş etdirən sərgi açır. 1874-cü ildə Peterburqda təşkil edilən sərgidə onun keçmiş, indiki və gələcək bütün fatehlərə həsr edilmiş "Müharibənin ucaldılması" və dostları tərəfindən tərk edilmiş rus əsgərlərinə həsr edilmiş "Arxada qalanlar" əsərləri rus ordusunu alçaldır bəhanəsi ilə sərgiyə qəbul edilmədi. 1874-cü ilin sonlarında Himalay dağları, Hindistan və Tibeti əhatə edən bir səfərə çıxaraq iki il ərzində səyahət edir. 1876-cı ilin sonlarında Parisə geri qayıdır.
Rus-Türk müharibəsi
1877-1878-ci illərdə Rus-türk müharibəsinin başlaması ilə Vereşagin Parisdən ayrılır və rus ordusunda xidmət etməyə başlayır. Şipka keçidi döyüşlərində və qardaşının öldürüldüyü Plevna döyüşlərində iştirak edir. Ruse yaxınlığında Dunay çayını keçməyə hazırlaşarkən ağır şəkildə yaralanır. Müharibənin sonlarında Yeşilköydə general Mixail Skobelevin katibi kimi fəaliyyət göstərir.
Yaradıcılığı
Rus-türk müharibəsindən sonra Vereşagin, müharibə rəsmlərini tez bir zamanda ərsəyə gətirdiyi və özünə köməkçilər götürdüyü Münhen şəhərinə köçür. Rəsmlərdəki sensasiyalı mövzular və onların didaktik məqsədləri, yəni müharibənin dəhşətini göstərərək sülhün inkişaf etdirilməsi, 1881-ci ildə Parisdə, daha sonralar isə London, Berlin, Drezden, Vyana və digər şəhərlərdə rəsim sərgilərində nümayiş etdirilməsinə və əsasən rəsm əsərləri ilə maraqlanmayan kütlənin marağını cəlb etməsinə səbəb oldu.
Vereşagin, Britaniya Hindistanında bir çox imperatorluq səhnələrini təsvir edir. Onun 1876-cı ildə çəkdiyi "Caypura gedən Uels şahzadəsinin rəsmi mərasimi" adlı rəsm əsəri dünyanın üçüncü böyük rəsm əsəri kimi qəbul edilir. 1882-1883-cü illər arasında yenidən Hindistana qayıdır. Onun çəkdiyi üç rəsm əsəri böyük mübahisələrə səbəb olur: birincisi Romada edamın təsvir olunduğu "Romalılar tərəfindən çarmıxa çəkilmə (1887)", ikincisi sipahilərin topla güllələnməsinin təsvir edildiyi "İngilislərin Hindistan üsyanını yatırması" əsəri, üçüncüsü isə "Peterburqda nihilistlərin edamı" əsəri idi. Vereşagini tənqid edənlər Hindistan üsyanının yatırılmasında istifadə olunan topla güllələnmə üsulunun sadəcə 1857-ci il üsyanı zamanı yarandığını, lakin rəssamın 1880-ci illərin müasir əsgərlərini təsvir edib və bu edam üsulunu o zamana uyğunlaşdırdığını bildirirlər. 1887-ci ilin dekabr ayında Vereşagin Amerika İncəsənət Federasiyasının jurnalında çıxan yazısında, "başqa bir üsyan olsa ingilislər yenə bu üsuldan istifadə edəcəklər" deyə özünü müdafiə etdi. left|thumb|Vereşagin, Qafqaza ilk səfəri zamanı thumb|Vereşagin, 1902-ci il left|thumb|V.Vereşaginin evinin daxilindəki atelyesi XIX əsrin sonlarına doğru, Vereşagin sadəcə Rusiyada deyil, ölkə xaricində də məşhurluq qazanmışdı və adı Avropa və Amerika mətbuatının səhifələrindən əskik olmurdu. Müharibəni bir bayram kimi təsvir edən rəsm əsərlərindən fərqli olaraq, Vereşagi, ilk əsərlərindən müharibənin dəhşətli olmağını təsvir edirdi. Vereşagin bildirirdi: Həyatım boyunca günəşi sevdim və günəşi boyamaq istədim... Müharibəni görüb nə düşündüyümü söyləyəndə, bir daha özümü günəşə həsr edəcəyimə görə məmnun oldum. Lakin, müharibənin qəzəbi məni izləməyə davam etdi. 1882-ci ildə Berlindəki Vereşagin sərgisi alman dəniz marşalı Helmut Karl Bernhard von Moltke tərəfindən ziyarət olunur. Vereşagin Moltkeni "Müharibənin ucaldılması" adlı əsərinin önünə gətirir. Əsər marşalın düşüncələrinin qarışmasına səbəb olur. Moltke sərgini ziyarət etdikdən sonra, alman əsgərlərinin sərgiyə gəlməsini qadağan etdi. Avstriya müharibə naziri də eyni addımı atdı və rəssamın avstriyalı zabitlərin Vyanadakı 1881-ci il sərgisindəki rəsmləri pulsuz görmələrinə icazə verilməsi fikrini də qəbul etmədi.
Rusiyada, Vereşaginin əsərlərinin nümayişi və rus ordusunu alçaldır bəhanəsi ilə kitablarının çoxaldılması və satılması qadağan edildi. Bundan təsirlənən rəssam əsərlərindən üçünü yandırır: "Unudulmuş əsgər", "Mühasirə olunanlar" və "Qovalayıb içəri girənlər".
1884-cü ildə Suriya və Fələstinə edilən səyahət, ona Əhdi-Cədidlə maraqlanmaq şansı verdi. Verşaginin əsərləri, o zamanlar həqiqi fiqur kimi düşünülən İsa Məsih haqqında canlandırdığı nağıllara görə mübahisə obyektinə çevrildilər. İsanın təsvirinin həddən artıq kobud və həddən artıq semit obrazı daşıdığı söylənilirdi.
Vereşaginin 1893-cü ildə Moskvada Napoleonun Rusiyaya hücumunu təsvir edən rəsmini çəkdiyi və kitabını yazdığı "1812" seriyasının Tolstoyun "Hərb və Sülh" əsərinə təsir etdiyi düşünülür. thumb|Vereşaginin büstü
İrsi
Perm diyarındakı, Vereşagino qəsəbəsinə və 1978-ci ildə sovet astronom Lüdmila Zuravlyova tərəfindən kəşf edilən kiçik bir asteroidə 3410 Vereşagin adı verilmişdir.
"Müharibənin apofeozu" əsəri çex ağır metal qrupu olan Arakainin Farao albomunun örtük fotosu üçün istifadə olunmuşdur.
Gips (mineral)
thumb|250px|Gips 250px|thumb|right|Gips "çöl gülü", [[Böyük Səhra|Səhra, uzunluğu 47 sm]] Gips – CaSO4 •2H2O — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.
Xassələri
Rəng – rəngsiz, qar kimi ağ, qatışıqlarından asılı olaraq boz, sarımtıl, mavi, narıncı, qırmızı, qəhvəyi, qara rənglər alır; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – ayrılma müstəvilərində şüşə, sədəfi, lifli aqreqatlarında – ipəyi; Şəffaflıq – şəffafdan yarımşəffafadək; Sıxlıq – 2,32; Sərtlik – 1,5–2; Vərəqləri əyilgəndir, lakin elastik deyil; Ayrılma – {010} üzrə tam mükəmməl; {100} üzrə orta; Sınıqlar – kristallarda – pilləli, xırdadənəli aqreqatlarda – hamar, çubuqvarı əmələgəlmələrdə – tikanlı; Başqa xassələr – suda 1 hissə gips : 2 hissə su nisbətində hiss olunacaq dərəcədə həll olur; Morfologiya – kristallar: lövhə- və sütunvarı, prizmatik; İkiləşmə: {100} və {101} üzrə tez-tez qaranquş quyruğunu xatırladan təmas ikiləşmələri rast gəlir; nadir hallarda xaç şəkilli qarşılıqlı nüfuzetmə ikiləşməsi qeyd edilir; Mineral aqreqatları: bütöv, dənəvər, sıx, lifli, vərəq- və torpaqvari kütlələr, konkresiyalar, druzalar, "gips-qızılgülü" şəklində kristal bitişikləri, anhidrit, halit və kalsit üzrə psevdomorfozalar, ontoditlər, helektitlər və s. Gips müxtəlifliklikləri: alebastr – incədənəli massiv, bəzən mərmərə bənzər Gips; selenit – parallel-lifli yarımşəffaf Gips; atlas şpat–lifli, ipək parıltılı Gips; poykilit Gips – çoxlu (75%-dək) qum möhtəviləri saxlayan kristallik qumlu Gips.
Mənşəyi və yayılması
Müxtəlif mineraləmələgəlmə proseslərinin məhsuludur. Dəniz hövzələrinin tam tədric olunmamış ayrılmış sahələrində buxarlanma yolu ilə halogenezin başlanğıc mərhələlərində karbonatlardan sonra xemogen-çökmə yolla ilk kristallaşan minerallardan biridir. Müxtəlif çökmə süxurlarda – əhəngdaşları, mergel, gillərdə və b. nazik laycıqlar əmələ gətirir. Gipsin iri yataqlarının böyük əksəriyyətinin formalaşması səthəyaxın zonada (100–150 metrədək) aşağı xarici təzyiq şəraitində ("gips papaqları" və s.) çökmə süxur qatlarında anhidritin hidratlaşması ilə əlaqədardır. Sulfid yataqlarının oksidləşmə zonalarında, müxtəlif süxurların aşınma qabığında sulfat məhlullarının karbonat əmələgəlmələrinə təsiri nəticəsində də kristallaşır. Hidrotermal mənşəli gips adətən sulfid yataqlarında qeyd edilir. Aktiv vulkanizm rayonlarında isti bulaqların, fumarolların və solfatarların çöküntülərində rast gəlir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: anhidrit, kalsit, araqonit, dolomit, kizerit, sərbəst kükürd, kvars, pirit, xalkopirit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Siciliya adası (İtaliya); Qarts (Almaniya); Volqaboyu, Dağıstan, Qərbi Uralyanı (Rusiya); Qaurdağ (Türkmənistan); Saxara səhrası (Şimali Afrika); bir sıra ştatlar (ABŞ) və b. Azərbaycanda gips obyektləri – Yuxarı Ağcakənd, Dəstəgir, Monaşid, Araz, Şahtaxtı, Qarğalıq, Çeildağ yataqları və mineralın çoxsaylı təzahürləri əsasən Kiçik Qafqazın Şimal-Şərq hissəsində, Naxçıvan MR-da və Qobustanda cəmləşmişdir. Gips az miqdarda Abşeron yarımadasında aşkar edilmişdir. Filizçay, Katex, Daşkəsən, Gədəbəy, Çıraqdərə, Toğanalı, Mehmana, Qızılbulaq və başqa filiz yataqlarının oksidləşmə zonalarındakı gips tapıntıları mineraloji baxımdan önəmlidir.
Tətbiqi
Tikinti sənayesi üçün mühüm xammaldır. Həmçinin şüşə, keramika, boya və başqa sənaye sahələrində, metallurgiyada, təbabətdə, dekorativ məqsədlər və s. üçün istifadə edilir.
Müstəqil Azərbaycan Təşkilatı
Müstəqil Azərbaycan Təşkilatı — 1928-ci ildə Bakıda müsavatçılarla ittihadçıların yaratdığı təşkilat.
Tarixi
1927-ci ildə gizli fəaliyyət göstərən müsavatçıların kütləvi həbsindən sonra partiyanın fəallığının zəifləməsi müşahidə olunurdu. Bu şəraitdə müsavatçılar ittihadçılarla ümumi təşkilat yaratmağa cəhd göstərdilər. Şəxsi tanışlıq əsasında bir-birinin mənzillərinə toplaşıb siyasi-ədəbi mövzularda söhbətlər edən müsavatçıları və ittihadçıları Sovet hökumətindən ümumi narazılıq birləşdirirdi.
1928-ci ilin mayında belə yığıncaların birində müsavatçılar və ittihadçılar Mirzə Cəlil Yusifzadə, Əli Heydər Babayev, Əhməd Hacıyev, Yusif Əli Əliyev, Yusif Nəcəfov, Məmməd Salayev və b. "Müstəqil Azərbaycan" adlandırdıqları təşkilatı təsis etmək üçün təşəbbüs mərkəzi yaratdılar. Təşkilatın əsas vəzifəsi Azərbaycan mühacirlərinin işi və beynəlxalq vəziyyət haqqında müntəzəm olaraq informasiya almaq üçün Müsavatın xarici Bürosu və onun İrandakı komitələri ilə əlaqə yaratmaq idi.
Fəaliyyətlərinə son vermələri
"Müstəqil Azərbaycan" üzvləri güclü represiyalardan ehtiyatlanaraq, fəaliyyətlərini müvəqqəti olaraq dayandırmışdılar.
Əliniyaz Məmmədov
Əliniyaz Məmmədov — tibb elmləri doktoru, professor.
Həyatı
Məmmədov Əliniyaz Əli oğlu 1955-ci il mayın 2-də Azərbaycan Respublikası Masallı rayonunun Tatyanoba kəndində ziyalı ailəsində anadan olub. 1972-ci ildə Masallı şəhər 3 saylı orta məktəbini bitirərək elə həmin ildə də N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun müalicə-profilaktika fakültəsinə daxil olub. 1975-ci ildə hələ tələbəykən, Bakı şəhər Döş qəfəsi cərrahiyyəsi klinikasında tibb qardaşı vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlayıb. 1978-ci ildə institutu fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra, 1978–1979-cu illərdə Bakı şəhər təcili və təxirəsalınmaz cərrahiyyə klinik xəstəxanasında cərrahiyyə ixtisası üzrə internatura keçmişdir.1979–1985-ci illərdə Səhiyyə Nazirliyinin təyinatı ilə Cəlilabad rayon mərkəzi xəstəxanasında əvvəlcə cərrahiyyə şöbəsində həkim-ordinator sonra isə şöbənin müdiri vəzifələrində çalışıb. 1981-ci ildə 6 ay müddətində Xarkov şəhərində cərrahiyyə üzrə ixtisasartırma kursunda olmuşdur. Əliniyaz Əli oğlu Məmmədov 1985–1987-ci illərdə N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda cərrahiyyə ixtisası üzrə 2 illik klinik ordinatura keçmişdir. Kliniki ordinaturanı bitirdikdən sonra elə həmin il (1987) N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda aspiranturaya qəbul olunub.
1989-cu ildə Namizədlik dissertasiyasını tez müdafiə etdiyindən (1 il 6 ay ərzində) aspiranturanı vaxtından əvvəl bitirmişdir. 1989-cu ildə N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun Elmi şurasının qərarı ilə İnstitutun cərrahi xəstəliklər kafedrasına assistent vəzifəsinə qəbul edilmiş, sonra həmin kafedranın dosenti vəzifəsinə qədər yüksəlmişdir. 1990–1992-ci illərdə N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda dekan müavini vəzifəsində çalışmışdır.
1987-ci ildən 1994-cü ilə kimi dəvətlə xarici ölkələrin birində cərrah kimi çalışmışdır. 1995-ci ildən 1999-cu ilə kimi akademik Mirqasımov adına Respublika Klinik xəstəxanasında əvvəlcə həkim ordinator, sonrakı illərdə isə şöbə mü-diri vəzifəsində çalışmışdır.1999-cu ilin may ayından indiyə kimi akad. M.Topçubaşov adına Respublika Elmi Cərrahiyyə Mərkəzinin mədə bağırsaq cərrahiyyə şöbəsində aparıcı elmi işçi, şöbə müdiri vəzifəsində işləmiş, 2012-ci ildən isə qaraciyər, öd yolları və mədəalti vəz cərrahiyyə şöbəsinin rəhbəri vəzifəsinə müsabiqə yolu ilə secilmiş və hal-hazırda o vəzifədə çalışır. O 2005-ci ildə Moskva şəhərində doktorluq dissertasiyası müdafiə edərək, Rusiya Federasiyasının tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 2007-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya komissiyası tərəfindən diplomu qəbul edilərək ona, həmçinin, Azərbaycan Respublikasının tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsi verilmişdir. 2014-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə ona professor elmi adı verilmişdir.
1996-cı ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. 2006–2007-ci illərdə Topçubaşov adına Elmi Cərrahiyyə Mərkəzində baş həkim vəzifəsində işləmişdir. Əliniyaz Məmmədov 2006-cı ildə Rusiya Lazer Akademiyasının, 2017-ci ildən isə Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının akademikidir. Professor Əliniyaz Məmmədov Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının tibb üzrə ekspert şurasının üzvüdür.
Ailəsi
Evlidir,üç qızı bir oğlu, yeddi nəvəsi var(İlham,Kənan,Murad,Mələk,Ziya,Elmir,Dilək). Xanımı Məmmədova Rəna İbrahim qızı orta məktəbdə müəllimədir.Böyük qızı Məmmədova (Mayılova) Aygün ixtisasca həkimdir ,alimlik dərəcəsi müdafiə etmişdir tibb üzrə fəlsəfə doktorudur;2-ci qızı Məmmədova Ülkər ixtisasca stomatoloqdur,tibb kollecində müəllimə kimi calışır;3-cü qızı Məmmədova (Abdullayeva) Ülviyyə Ü.Hacıbəyov adına Musiqi Akademiyasını fərqlənmə diplomu ilə bitirib musiqi məktəbində fortepiano müəlliməsidir;oğlu Məmmədli Əli (1997) hal hazirda İtaliyada Romanın ən qabaqcil Universitetlərindən birində ali təhsil alır. Böyük nəvəsi İlham,Türkiyənin ən qabaqcıl universitetlərindən birində Tibb təhsili alır. Atası Məmmədov Əli Məmmədsalah oğlu(1908–1994) rayonun sayılıb secilen ağsaqqallarından olub,müxtəlif vəzifələrdə calışıb Anası Məmmədova Ceyran Nəcəf qızı 1912-ci ildə anadan olub, 1990-cı ildə vəfat edib. Professor Əliniyaz Məmmədovun həyatda uğur qazanmasında böyük qardaşı Əlihüseyn müəllimin böyük rolu olmuşdur
Elmi –pedaqoji fəaliyyəti
Əliniyaz Məmmədov 1987-ci ildə Bakı şəhərində ildə N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunda aspiranturaya daxil olmuşdur. 1989-cu ildə aspirantura müddəti başa çatmamış "Эндолимфатическая комплексная медикаментозная терапия в коррекции нарушений микроциркуляции и детоксикации организма при распространенном перитоните" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edərək vaxtından əvvəl tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə layiq görülmüşdür.
Əliniyaz Məmmədov aspiranturanı bitirdikdən sonraN.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun cərrahi xəstəliklər kafedrasında assistent sonra isə həmin kafedrada dosent vəzifəsində işləmişdir.
2005-ci ildə Ali Attestasiya Komissiyasının göndərişi ilə Moskva şəhərində "Использование магнито-ИК лазерного излучения в профилактике и комплексном лечении печеночной недостаточности при механической желтухе неопухолевого генеза " mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 2007-ci ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya komissiyası tərəfindən diplomu qəbul edilərək ona, Azərbaycan Respublikasının tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsi verilmişdir
2007-ci ildən Odlar Yurdu Universitetində cərrahi xəstəliklər kafedrasının yaranmasında və təçkilatlanmasında bilavasitə iştirak edərək uzun müddət kafedra müdiri vəzifəsidə calışmışdır. 2013-cü ildən Ə.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun cərrahi xəstəliklər kafedrasının professorudur.
Kitabları və əsas elmi əsərləri
Professor Əliniyaz Məmmədov 100-dən çox elmi əsərin, 4 monoqrafiyanın, 1 dərslik, 4 dərs vəsaiti və tədris-metodik vəsaitin, 4 ixtira və səmərələşdirici təklifin, 4 metodik tövsiyənin, bir necə elmi-kütləvi məqalələrin müəllifidir. Elmi işlərindən bir çoxu xarici mətbuatda çap olunmuşdur.
Praktiki fəaliyyəti
Onun rəhbərlik etdiyi qaraciyər ,öd yolları və mədəalti vəz cərrahiyyə şöbəsində qaraciyərin ən müxtəlif cərrahi xəstəlikləri, habelə öd kisəsi və öd yollarının mürəkkəb patologiyaları zamanı ,xüsusən öd yolları zədələnmələri baş verdikdə ən mürəkkəb rekonstruktiv cərrahi əməliyyatlar cox uğurla aparılır. Professor Əliniyaz Məmmədov mədə və bağırsaqların xoş və bəd xassəli xəstıliklərinin cərrahi müalicəsində cox böyük təcrübəyə malik alimlərdən biridir.Onun bu sahədə yetişdirdiyi cox böyük həkimlər ordusu mövcuddur.
Hibrid tərə
(Chenopodium hybridum) - tərələr cinsinə aid bitki növü.
Tigin Darxan
Həyatı
XVI əsrdə Saxanın Tuymada qəsəbəsində doğulmuşdu. Munnan Darxanın oğlu idi. Atasının ölümündən sonra tunqusları məğlub etmiş, Lena çayı nın sahilinədək Yakutiya nı birləşdirmişdi. Hökmdarlığının son dövründə Yenisey kazakları nın hücumuna uğrayan Tigin Darxan 1632-ci ildə ölmüşdür.
Ailəsi
Ölümündən sonra oğullarına knyaz titulu verilərək dvoryan sinfinə daxil edilmişdi. Oğulları: 1642-ci ildə Tiginin oğulları üsyana başladı və 700 nəfər əsgərlə yığaraq Yakutsk şəhərini mühasirəyə aldılar. Lakin toyonlar arasındakı anlaşmazlıq mühasirənin götürülməsinə səbəb oldu. May-İyun aylarında, buzların açılmasından sonra Yakutsk kazaklarının komandanı Pyotr Qolovin əks-hücuma keçərək üsyançıları məğlub etdi və Tiginin oğullarını diri-diri yandırdı. Bu əməllərinə görə isə çar Mixail Romanov tərəfindən cəzalandırıldı.
Pentacalia supernitens
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Dərbənd dairəsi
Dərbənd dairəsi — Dağıstan MSSR tərkibində, 25 iyun 1952-ci ildən 24 aprel 1953-cü ilədək mövcud olmuş 4 inzibati–ərazi vahidindən biri. İnzibati mərkəzi Dərbənd şəhəri idi. Dərbənd dairəsinin ərazisi 10 rayon (Ağul, Axtı, Dərbənd, Doqquzpara, Qasımkənd (indiki Süleyman-Stal), Qürah, Məhərrəmkənd, Rutul, Tabasaran, və Xiv rayon ları) və 1 şəhərdən (Dərbənd şəhəri) ibarət idi.
Con Akton
Con Frensis Edvard Akton və yaxud Ekton, 6-cı baronet Eldenxem — Napoleon müharibələri zamanı Toskana donanmasının və Napoli krallığının komandiri.
Bezanson şəhərində anadan olub. Birinci Fransız donanmasında xidmət edib. Toskana hersoqluğunda xidmətində Leopold Habsburqdan admiral rütbəsini aldı. İspanların 1775-ci ildə Əlcəzairi ələ keçirmək cəhdinin uğursuzluğu dövründə donanmaya rəhbərlik edib.
Leopoldun bacısı Mariya Karolin ilə əlaqəsi sayəsində, həyat yoldaşı, Napoli və Siciliyadakı Ferdinand Ferdinand, milli donanmanın yenidən təşkil edilməsi və təkmilləşdirilməsi üçün dəvət aldı. 1779-cu ildə o, kraliçanın qorunmasından istifadə edərək, Napoliyə köçdü, hərbi nazir daha sonra maliyyə naziri olur və 1789-cu ildən, Krallığın ikinci şəxsi, dövlət katibi seçilmişdir.
O, yenidən Siciliya kralı ilə qaçmağa məcbur oldu Fransız ordusunun təzyiqi altında 1806-cı ilə qədər köhnə despotik siyasətini davam etdirdi. Onun mərmər türbəsi Santa Ninfa di Palermo Krosiferi kilsə girişində yerləşir.
Roma Papasının razılığı ilə admiral 63 yaşında qardaşıqızı Mariya Anna Akton ilə evləndi. Oğulları Ferdinand Riçard və Çarlz Akton, Çarlz Roma Kürüsündə parlaq bir karyera etdi və kardinala yüksəldi.
Azurit
Azurit Cu2[(OH)2 | CO3] — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.