cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çoxnüvəli aromatik birləşmələr
Trifenilxlormetan
Trifenilxlormetan, çox vaxt Fridel – Krafts üsulu ilə karbon 4-xloriddən və benzoldan alınır. Trifenilxlormetan 1130C-də əriyən bərk, kristal maddədir. Trifenilxlormetan başqa halogenkarbohidrogenlərdən xeyli fərqlənir. Onun xloru olduqca titrək olub, asanlıqla başqa qruplarla (suyun təsirindən OH ilə, spirtin təsirindən OR ilə) əvəz olunur. Ümumiyyətlə, trifenilmetanda metan karbonunun fenillərdən artıq qalan dördüncü rabitəsi, fenillərlə olan rabitələrə bənzəmir. Bu rabitə kalovent rabitədən daha artıq elektrovalent rabitələri andırır. Trifenilxlormetan suda həll olmur, üzvi həllediciləedə isə asan həll olur. onun benzol, xloroform, etilasetat kimi qeyri-polyar həlledicilərdəki məhlulu şəffaf olub elektriki keçirmir, maye SO2-dəki məhlulu isə  sarı rəngdə olub elektriki keçirir. Bu zaman ionlaşma nəticəsində məhlulda (C6H5)3C+ karbokationu və Cl- ionu əmələ gəlir. Trifenilxlormetanın asetonda, krezolda və bəzi başqa həlledicilərdəki məhlulları da rəngli olub, elektriki keçirir. Lakin SO2-dəki məhlulundan fərli olaraq həmin məhlullarda trifenilxlormetan tamam dissosiasiya olunmur. Trifenilbrommetana natrium metalı ilə təsir etdikdə onun natriu törəməsi (C6H5)3CNa əməmlə gəlir. Bu törəməm maye ammonyakda həllolduqda ionlaşaraq (C6H5)3C - karboaniona və Na+ ionuna parçalanır. Trifenilxlormetana su ilə təsir etdikdə trifenilkarbinol alınır. Trifenilkarbinol (C6H5)3COH alamq üçün aşağıdakı reaksiyadan da istifadə etmək olar. Trifenilkarbinol 1620C-də əriyən kristal maddədir. Onun hidroksil qrupu çox titrək olub, asanlıqla əvəz olunur. Trifenilkarbinol üçlü spirt olub, zəif əsas xassəsinə malikdir. Onun fenil qruplarını anizil qrupları (CH3-OC6H5-) ilə əvəz etdikdə alınan trianizilkarbinol və bu sinfə mənsub maddələr turşuların təsirindən duzabənzər, rəngli kristal birləşmələr əməmlə gətirir. Buna görə trifenilkarbinol və bu qrup birləşmələrə karboni əsasları və onlara turşu ilə təsir etdikdə alınan maddələrə karboni duzları deyilir. Karboni duzlarına misal olaraq göstərmək olar. Bu birləşmələrin hamısı rənglidir, su ilə parçalanıb rəngsiz trifenilkarbinola və ya trianizilkarbinola çevrilir. Karboni duzlarının rəngi, onların elektrolitlər kimi duzabənzər xarakterli olmaları ilə əlaqədardır. Onlara rəng verən ion (C6H5)3C+ və ya (CH3-O-C6H4)3C=-dir. Bu hadisə üzvi kimyada haloxromiya (yunanca hal – duz, xromos-rəng, boyaq deməkdir.) adı ilə məşhurdur(Bayer).
Abbas Vəlibəyov
Abbas Soltan oğlu Vəlibəyov (1947, Şuşa şəhəri — 9 aprel 2018 ) — Azərbaycan Respublikası səhiyyə nazirinin müavini.
Həyatı
1947-ci ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur.
Təhsili
1965–1971-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun sanitariya-gigiyena fakültəsində təhsil alıb.
Fəxri adları və dərəcələri
1981-ci ildən Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi Kollegiyasının üzvü, sosial gigiyena və səhiyyənin təşkili üzrə ali dərəcəli həkim, Ümumittifaq Epidemioloqlar, mikrobioloqlar və parazitoloqların Elmi Cəmiyyəti Rəyasət Heyətinin, eləcə də Ümumittifaq Gigiyenist və sanitar həkimlərinin Elmi Cəmiyyətinin İdarə heyətinin üzvü seçilmişdir. Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü idi. Səmərəli fəaliyyəti ilə respublikamızda səhiyyənin inkişafına sanballı töhfələr vermiş Abbas Vəlibəyov 1980-ci ildə SSRİ Səhiyyə Nazirliyinin əmri ilə "Səhiyyə əlaçısı" döş nişanı ilə, 2000-ci ildə “Əməkdar həkim” fəxri adı ilə, 2013-cü ildə "Tərəqqi" medalına layiq görülmüşdür. 2017-ci ildə 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilib.
Siyasi mənsubiyyəti
Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü olmuşdur.
Əliqulu Ağalarov
Ağalarov Əliqulu Behbud bəy oğlu — Azərbaycan alimi, neyrocərrahı, Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi (1971), tibb elmləri doktoru (1967), professor (1970).
Həyatı
Əliqulu Ağalarov 1923-cü il mart ayının 23-də Ordubad şəhərində doğulmuşdur. Orta təhsilini Ordubad şəhərində almışdır. N. Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutunu bitirdikdən sonra Bakı ŞHK-ndan orduya çağırılmışdır (1941). İkinci dünya müharibəsinin son günlərinədək hərbi təx. xəstəxanasında cərrahlıq etmiş, gənc tibb mütəxəssisi kimi təcrübə dərsi keçmiş, sənətini daha da kamilləşdirmişdir. Neçə-neçə döyüşçünü ölümün pəncəsindən alıb yenidən döyüşən orduya göndərmiş, faşizm üzərində qabaqcıl bəşəriyyətin tarixi Qələbəsini öz xeyirxah nəcib işi ilə yaxınlaşdırmağa çalışmışdır. Ağalarov bu Qələbəni Avstriyanın paytaxtı Vyana şəhərində cərrahiyyə vzvodunun komandiri kimi tibb xidməti podpolkovniki (1945) rütbəsində qarşılaşmışdır. Ordudan tərxis olunduqdan sonra keçmiş Azərbaycan SSR EA Eksperimental Tibb İnstitutunun kiçik elmi əməkdaşı N. Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutunun təxliyə cərrahiyyəsi kafedrasının assistenti olmuşdur.
Ağalarov 1954-cü ildə qastroenterologiya sahəsində tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almışdır. Mədə-bağırsaq cərrahiyyəsi üzrə ixtisaslaşma niyyətində olan Ağalarov qardaşı İsrafilin qəflətən beyin xərçəngi xəstəliyindən ölümündən sonra düz 13 il ərzində ixtisasını dəyişərək "Böyük beyin qatındakı şişlərin götürülməsindən sonra beyinin sağalma histologiyası" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını da Moskva şəhərində müvəffəqiyyətlə müdafiə etmişdir. Onun elmi rəhbərləri keçmiş SSRİ TEA-nın görkəmli alimlərindən akademiklər B. Y. Yeqorov (eynisoyadlı kosmonavtın atası) və A. P. Avtsın Ağalarovun bu çox önəmli tədqiqat işindən rəğbətlə təcrübi və elmi əsaslarla ümumittifaq mərkəzi qəzetlərdə dərc etdirdikləri sanballı məqalələr müvafiq tibb müəssisələri rəhbərlərinin diqqətini cəlb etmiş və Ağalarov öz institut və klinikalarında müdafiə etdiyi çox aktual və önəmli bu mövzu ilə birbaşa bilavasitə bağlı vəzifələrə irəli çəkmişlər. Beləliklə də, doktorluq dissertasiyasını uğurla başa vuran Ağalarov bir müddət Moskva şəhərində keçmiş SSRİ Tibb Elmləri Akademiyası (TEA) Neyrocərrahiyyə İnstitutunda və Burdenko adına Neyrocərrahiyyə Klinikasında işləmişdir.
1971-ci ildə keçmiş Azərbaycan SSR-də tibbin səhiyyənin müasir tələblərlə yenidən qurulmasında əvəzsiz xidmətləri olan Azərbaycan hökumət başçısı H. Ə. Əliyevin şəxsi təşəbbüsü və dəvəti ilə Ağalarov respublikaya qayıtmışdı. 1971-ci ildən ömrünün son günlərinədək N. Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutunun neyrocərrahiyyə kafedrasının müdiri kimi fəaliyyət göstərmiş neçə-neçə elmi kadrlar yetişdirmişdir. Azərbaycan Respublikasında Zaqafqaziyada ilk dəfə olaraq Ağalarovun səyləri sayəsində neyrocərrahiyyə mərkəzi yaradılmışdı.
Mükafatları
Ağalarov ön və arxa cəbhələrdə böyük xidmətlərinə görə Vətən müdafiəsi ordenləri, hətta Qırmızı Ulduz ordeni, habelə saysız-hesabsız medallarla təltif edilmişdir.
Fleqmatik
right|thumb|150px| Temperament tiplərinə Hippokratın verdiyi fleqmatik, [[xolerik, sanqvinik və Melanxolik adları, şəkildə sadalanma soldan sağa istiqamətlənmişdir]]
Fleqmatik – bu tip insanlar isə qaradinməz, sakit, təmkinli olurlar. El arasında onlara "yerəbaxan" deyirlər. Söhbətcil deyillər. Çox çətinliklə söhbətə qoşulurlar. Heç bir tip fleqmatik qədər təmkinli deyil. Onları həyəcanlandırmaq və yaxud hirsləndirmək elə də asan məsələ deyil. Gülməli bir hadisənin şahidi olarkən, yanındakıların gülməkdən ürəkləri keçəndə, o uzaqbaşı gülümsəyəcək. Və yaxud əksinə, onu hirsləndirmək, təbdən çıxarmaq müşküldən müşküldür. İstənilən halda hamıdan gec reaksiya verir.
Bu xüsusiyyətlərinə baxmayaraq, psixoloqların fikrincə, fleqmatik tip insanlar mehriban və istiqanlıdırlar. Sadəcə, onları yaxından tanımaq üçün vaxt lazımdır. Vaxt keçdikcə alışdığı insanlara qarşı diqqətli və mehriban olurlar. Bir sözlə, onlar gec uyğunlaşdığı, alışdıqları kimi gec də unudurlar. Elə ona görə də psixoloqlar məsləhət görürlər ki, ilk baxışda qaradinməz, sakit, son dərəcə soyuqqanlı təəssürat oyadan bu insanların sadiqliyinə şübhə ilə yanaşmayaq. Həmişə rəfiqələrini, dostlarını arayan bu qəbildən olan insanlar vaxtı ilə incik düşdüyü insanlara qarşı da sayğısız yanaşmırlar.
Dilarə Dostuzadə
Dilarə Əlimuxtar qızı Dostuzadə  — Azərbaycan alimi, Karreksion pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
Bahadur Baxşıyev
Baxşıyev Bahadur Ələkbər oğlu — rentgenoloq-radioloq, respublika üzrə baş mütəxəssis, ATU-nun rentgenologiya kafedrasının müdiri, professor. "Azərbaycanın əməkdar həkimi" fəxri adına layiq görülmüşdür.
Dilarə Dostuzadə
Həyatı
Dilarə Dostuzadə 1946-cı il yanvarın 26-da  Bakı şəhəri, Xəzər rayonu (keçmiş Əzizbəyov rayonu), Türkan qəsəbəsində müəllim ailəsində anadan olmuşdur. 1953-cü ildə qəsəbədəki 119 saylı orta məktəbə daxil olmuş, 1960-cı ildə həmin məktəbin VIII sinfini bitirmiş, 79 saylı Fəhlə və Gənclər məktəbinə daxil olmuş və 1962-ci ildə həmin məktəbin X sinfini bitirmişdir.
Bahadur Baxşıyev
Həyatı
Baxşıyev Bahadur Ələkbər oğlu 1955-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunu fərqlənmə diplomu ilə bitirərək, Ordubad şəhər xəstəxanasında rentgenoloq və poliklinika müdiri vəzifəsində çalışmişdır. O dövrdə Azərbaycan Respublikasında Rentgenologiya və Radiologiya sahəsində yüksək mütəxəssislər olmadığından B. Ə. Baxşıyev 1960-cı ildə Moskvanın elmi tədqiqat Rentgen və Radiologiya İnstitutuna ezam edilmişdir. O, Moskvanın Rentgen və Radiologiya İnstitutunda 1962-ci ildə namizədlik, 1969-cu ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş və tibb elmləri doktoru alimlik adına layiq görülmüşdür. O, Azərbaycan Respublikasına Rentgenologiya və Radiologiya sahəsində tibb elmlər doktoru adına layiq görülən ilk azərbaycanlı alimdir. O, 1969–1973-cü illərdə ATU-nun I müalicə profilaktika fakultəsinin dekanı vəzifəsində çalışmışdır. 1983–1989-cu illərdə ikinci dəfə həmin fakultənin dekanı vəzifəsinə layiq görülmüşdür. B. Ə. Baxşıyev 300 elmi əsərin, 15 ixtiranın və səmərələşdirici təklifin, 13 monoqrafiya və dərsliyin müəllifidir. İlk dəfə Azərbaycan dilində Rentgenologiya və Radiologiya üzrə dərslik professor B. Baxşıyev tərəfindən 1976-cı ildə yazılmışdır. Onun rəhbərliyi altında 10-a qədər namizədlik dissertasiyası müdafiə edilmişdir. Hazırda onun rəhbərliyi altında 2 doktorluq və 6 namizədlik dissertasiya elmi işləri uğurla davam etdirilir. O, Azərbaycan və Türkiyə Radiologiya cəmiyyətinin, keçmiş Sovetlər İttifaqının "Ümumittifaq Rentgenologiya və Radiologiya" cəmiyyətinin, "Medisinskaya Radiologiya" jurnalının (Moskva), "Saglamlıq" jurnalının (Bakı) redaksiya şurasının üzvü, hazırda "Azərbaycan Tibb Jurnalı"nın (Bakı) redaksiya heyətinin üzvüdür. 1970-ci ildən bu vaxta qədər ATU-nun Böyuk Elmi Şurasının və II müalicə profilaktika fakultəsinin Elmi Şurasının, ATU-nun Problem Komissiyasının, Azərbaycan Respublikası Milli Onkologiya Mərkəzindəki Dissertasiya Şurasının üzvü, Azərbaycan Respublikasının Baş Rentgenoloqu və Radioloqudur.
Dilarə Dostuzadə
Həyatı
1963—1964 tədris ilində V.İ.Lenin adına APİ-nin "İbtidai təhsil pedaqokikası və metodikası" fakültəsinin axşam şöbəsinə daxil olmuş, 1969-cu ildə oranə bitirmişdir.
1966-cı ildən 119 saylı orta məktəbdə sinif müəllimi işləməyə başlamışdır.
1970—1975-ci ilə kimi yerli sovetlərə deputat seçilmişdir.
1971-ci ildə pedoqoji fəaliyyətinə görə "Əməkdə fərqlənmə üzrə medalı" ilə təltif olunmuşdur.
1973—1975-ci ilə kimi 119 saylı orta məktəbdə "Tərbiyə işləri üzrə direktor müavini" vəzifəsində işləmişdir.
1979—1990-cı illərdə Respublika 1 saylı karlar internat məktəbində müəllim işləmişdir.
1987-ci ildə Azərbaycan SSR Pedaqoji Cəmiyyətinin "Fəxri Fərmanı"na layiq görülmüşdür.
1990-cı ildən Azərbaycan Təhsil Problemləri İnstitutunda, inklüziv təhsil şöbəsində aparıcı elmi işçi vəzifəsində işləyir.
1993-cü ildə Yasamal rayon "Şəhid anaları" Xeyriyyə Cəmiyyətinin sədri olmuşdur.
1993—2003-cü ilə kimi Bakı Pedoqoji Kadrların İxtisasartırma və Yenidənhazırlanma İnstitutunda defektoloq metodist vəzifəsində işləmişdir.
1993-cü ildən Bakı şəhəri Tibbi Pedoqoji Komissiyasının, 2003-cü ildən isə Respublika Tibbi Pedoqoji Psixoloji Komissiyasının üzvüdür.
2005-ci ildən Azərbaycan Respublikasının əmək veteranıdır.
2011-ci ildə müdafiə etmiş, hazırda pedoqogika üzrə elmlər doktorudur.
Duldur. 2006-cı ildə I qrup əlil olmasına baxmayaraq, ali təhsilli rəssam olan Elşən adlı oğlu vəfat etmişdir. Hazırda 1 qızı, 3 nəvəsi və 1 nəticəsi var.
Elmi fəaliyyəti
Dilarə Dostuzadənin Əməklə bağlı 2 proqramı, 1 dərs vəsaiti, 1 metodik vəsaiti, Xüsusi təhsillə bağlı "Zəifeşidən uşaqlar üçün "Oxu" dərsliyi və "Kar və zəifeşidən uşaqlara yeni latın qrafikalı Azərbaycan daktil əl əlifbası" adlı metodik göstəriş və Əlifbası", Görməsində problemi olan uşaqlarla pedoqoji işin təşkilinin əsasları" və Eşitmə qüsurlu uşaqlarla işin təşkili yolları" adlı monoqrafiya, "Korreksion pedoqogikanın müasir məsələləri" adlı kitabları vardır.
D.Dostuzadə 1 məktəbəqədər "Zəifeşidən uşaqlar" üçün, 2 məktəb proqramı "Zəifeşidən və sonradan karlaşmış uşaqların I-II şöbələri və İbtidai sinifləri üçün planlaşdırma", zəifeşidən üşaqlar ümün Əlifba dərs vəsaiti hazırlayın çap olunmaq üçün Təhsil Nazirliyinə təqdim olunmuş, hazırda nəşriyyatdadır.
D.Dostuzadə mətbuatda Xüsusi qayğıya ehtiyacı olan və inklüziv təhsilə cəlb edilmiş uşaqların təlim-tərbiyəsi ilə bağlı maraq doğuran yazılarla çıxış edir, elmi praktik kon frans və seminarlarda fəallıq göstərir.
D.Dostuzadə elmi tədqiqat işi aparmaqla yanaşı pedoqoji fəaliyyətlə də məşğuldur. Nəsimi rayonu yardımçı məktəbdə ev təhsili aparır və Pedoqoji Universitetdə defektologiya sahəsi üzrə dərs deyir, pedoqoji tədqiqatların praktik tətbiqinə çalışır.
Əsərləri
Son kitabı: adı – DİZARTRİYA 2017 Müəlliflər: Dilarə Dostuzadə, Fərahim Sadıqov ADPU-nun mətbəəsi
Dərs vəsaitində uşaqlarda nitq pozğunluğunun yaranma səbəbləri və onun vaxtında qarşısının alınma yolları, loqopedik işin təşkil metodları vəs.öz əksini tapmışdır. Dizartriya dərsliyi pedaqoji sahədə təhsil alan ali və orta ixtisas məktəblərinin tələbələri üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Aleksey Abrikosov
Aleksey Abrikosov - 25 İyun 1928-ci ildə Moskvada anadan olan rus nəzəri fizikdir. 2003-cü ildə Fizika üzrə Nobel mükafatını qazanmışdır.
Bioqrafiyası
1928-ci ildə Moskvada fizik ana-ata  Aleksey İvanoviç Abrikosov  və  Fanny Davidovna Vulf  oğulları olaraq dünyaya gəlmişdir. 1977-ci ildə  Svetlana Yuriyevna Bunkova  ilə evlənən Abrikosovun iki oğlu, bir də qızı var.
Təhsili
1943-cü ildə məzun olan Abrikosov Enerji Mühəndisliyi İnstitutunda bakalavr təhsilinə başlayır. 1945-ci ildə daxil olduğu Moskva Dövlət Universitetinin Fizika bölməsindən 1948-ci ildə məzun olur. Kapitza İnstitutu-Fizika Problemləri bölməsində həkim şagirdi olaraq qəbul edilir. Lev Landau həkim müəllimi olmuşdur. 1951-ci ildə verdiyi' istilik diffuziyası tamamilə və tam ionlaşmış plazmalar 'tezisiylə professor ünvanı alır. Oxşar institutun  NV Zavaritskii  qrupunda daha yeni açıqlanmış olan  Ginzburg-Landau  nun ultra incə filmlərdə kritik maqnetik super elektrik keçiriciliyi nəzəriyyəsi üzərində araşdırmalar edir.
Karyerası
1961-ci ildə L.Qorkov və I. Dzyaloshinskii ilə "statistik fizika kvant sahəsi nəzəriyyəsi üsulları" üzərində bir kitab nəşr edirlər. Əslən rusca yazılmış olan kitab ingilis, alman, çin, yapon kimi dillərə tərcümə edilir və hələ də bu mövzuda təməl qaynaq mətni hesab olunur.
1964-cü ildə SSRİ (indi Rusiya Elmlər Akademiyası) Elmlər Akademiyasının məsul komissarı seçilir. 1966-cı ildə "güclü maqnetik sahələrdə super elektrik keçiriciliyi nəzəriyyəsi üçün" V.L Ginzburq və L.P Qorkov ilə birlikdə Lenin Mükafatını alır. 1965-ci ildə Nəzəri Fizika və yeni təşkil İnstitutu (daha sonra L.D Landau İnstitutu adını alan) içində Sıx Maddə nəzəriyyəsi Fundamental elm sahəsi başçısı olur.
1965–68-ci illərdə 'maqnetik çirklilik atomu' üzərində ardıcıl məqalələr yazır. Bu məqalələr 1971-ci ildə ingilis dilinə tərcümə edilərək "Normal Metal Nəzəriyyəsinə Giriş" adıyla nəşr olunmuşdur. 1972-ci ildə  aşağı istilik fizikası  üzərində etdiyi işlərlə  Beynəlxalq Fritz London Mükafatı na layiq görülür. 1975-ci ildə Lozanna Universiteti (İsveçrə) tərəfindən 'Honoris Causa' elmləri doktoru ünvanı alır.
Üzərində üç il çalışaraq 1988-ci ildə nəşr etdiyi kitabı "Metallar nəzəriyyəsinin əsasları" ingilis və yapon dilinə tərcümə olunmuşdur. 1989-cu ildə L. Qorkov və I. Dzyaloshinskii ilə yazdığı "Statistika. Fizikada Alan Qaydası metodları" kitabı ilə Rusiya Elm Akademiyası mükafatına layiq görülür.
2000-ci ildə  ABŞ Milli Elmlər Akademiyası n;n üzvü seçilir və 2001-ci ildə İngiltərədə  Royal Society of Londona xarici üzv olur. Abrikosova 2003-cü ildə (Fransa), Bordo Universiteti 'Honoris Causa' müəssisəsində həkim ünvanı verilir. 2003-cü ildə V. Ginzburg və A. Leggett ilə "super elektrik keçiriciliyi və super axıcılıq nəzəriyyəsi üzərində qabaqcıl işləri üçün" Fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülür.
Fizika üzrə Nobel mükafatı
1950-ci illərdəki məqalələrinin uzun müddət rus dilindən ingilis dilinə tərcümə edilməməsi nəticəsində ictimaiyyətdə gec fərq edilən Abrikosov 2001-ci ildə Vitali L. Ginzburg və Entoni Legget ilə birlikdə Fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Abrikosov maqnetik sahə içinə yerləşdirilən ikinci tip bir super keçirici maqnetik sahənin niyə bəzi bölgələrə nüfuz edib bəzi bölgələrə nüfuz edə bilmədiyini nəzəri olaraq açıqladı.
Abrikosovun sahəyə qatqısı Ginzburg ilə Landaunun qaydalarını daha da inkişaf etdirərək II tip super elektrik keçiriciliyinin davranış formalarını təyin etməsi və II tip super keçiricili materiala girən sahə xətlərinin bir modelini meydana gətirəcəyini nəzərə alması olmuşdur. Uzaqgörənlik 1967-ci ildə birbaşa müşahidə ilə yaranmışdır. Abrikosov ayrıca II tip super keçiriciliyin belə artan sahə şiddətlərinə bir ölçüdən sonra dözə bilməyəcəklərini və super keçiricilik xüsusiyyətlərini itirəcəklərini göstərmişdir.
Super keçiriciliyin ən əhatəli izahatına John Bardeen, Leon Cooper və J. Robert Şriefer tərəfindən inkişaf etdirilən və qısaca BCS Qaydası deyə bilinən şərhlə qovuşmuşdu; amma fizika ictimaiyyətinin ortaq fikri Ginzburg və Abrikosovun BCSdən əvvəl bu sahədə çox əhəmiyyətli təcrübi işlər etdikləri mərkəzindədir.
Fizika Mükafatının digər bir sahibi olan Leggetin işləri isə super keçiriciliklə birbaşa olmasa da, dolayı bir əlaqəsi olan super axıcılıq mövzusunda idi. 2003-cü ildə Fizika üzrə Nobel mükafatının diqqət çəkici bir xüsusiyyəti də son 8 il ərzində bu sahədə paylanan mükafatlardan dördünün soyuq "temperatur"un fizikasıyla əlaqədar işlərə verilməsi olmuşdur.
Amerika çiçəbaharı
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 100-300 sm olan çoxillik ot bitkisidir. Kökü yoğun, gövdəsi düz, budaqlı, yaşıl, bəzən qırmızıdır. Yarpaqları ardıcıl, yumurtavari-lansetvaridir. Yuxarı yarpaqları aşağıdakılardan xırdadır, çox vaxt sonradan qızarır. Ağımtıl rəngli, inkişaf etdikcə qızaran çiçəkləri uzunsov salxımvari çiçəkqrupunda birləşmişlər. Meyvəsi qara, parıltılıdır. İyun-sentyabr aylarında çiçəkləyir və meyvə verir.
Mənşəyi və yayılması
Adventiv coğrafi tipinin adventiv sinfi və qrupuna aiddir. Atlantik və Orta Avropa, Aralıq dənizi, Balkan və Kiçik Asiya ölkələrində, İran, Əfqanıstan, Şimali Amerika və Qafqazda yayılmışdır. Azərbaycanda Amerika çiçəbaharı Lənkəran ovalığı, Böyük Qafqazın şərq və qərb rayonlarda, Lənkəranın dağlıq hissəsində arandan orta dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 1800 m qədər) bitir.
Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər
Kseromezofitdir, meşə, sahilyanı və alaq bitkilik tiplərində rast gəlir. Əsasən meşədə, çaqıl daşlıqlarda, bağlarda, yol kənarlarında, quru yamaclarda və töküntülərdə kiçik qruplar, bəzi hallarda cəngəllik əmələ gətirir.
Kimyəvi tərkibi
Flavonoid, saponin, alkaloid, efir yağları, steroid və antosianlarla zəngindir.
Təsiri və tətbiqi
Farmakopeyaya daxil olan ofisinal dərman bitkisidir. Eksperimental, Çin və xalq təbabətində, kliniki sınaqlarda, eləcə də homeopatiyada geniş tətbiq edilir. Əsasən böyrək, sidik kisəsi, qaraciyər, ürək-damar, dəri-zöhrəvi xəstəlikləri, iflic, avitaminoz, xoş və bəd xassəli şişlər, dizenteriya və ilanvurma zamanı istifadə olunur. Antibakterial, antihelmint, antitoksik, öd və sidikqovucu, hərarətsalan və iltihab proseslərinə qarşı təsirə malikdir.
İstifadə olunan hissələri
Müalicə məqsədi ilə bitkinin yerüstü hissəsi, kökü və toxumları istifadə edilir. İstifadə formaları — cövhər, tinktura, ekstrakt və mazlar.
Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi
Cavan zoğları, budaqları və yarpaqları duzlu suda bişirildikdə yeməlidir. Meyvələrindən alınan şirə qida məhsulu və texniki boyaq kimi istifadə olunur.
Yarımnövləri
SS 2 (*)
Fil adam (film, 1980)
"Fil adam" — ABŞ kinorejissoru Devid Linçin 1980-ci ildə çəkdiyi film. Filmin əsasında XIX əsrin tanınmış britaniyalısı Cozef Merrikin bioqrafiyası durur. Filmin süjeti Frederik Trivzin "Fil adam" və müəyyən qədər Eşli Monteqyunun "Fil adam: İnsan ləyaqəti haqqında etüd" (The Elephant Man: A Study in Human Dignity) kitablarından götürülüb.
Məzmun
Çox böyük qüsurlarla dünyaya gələn "fil adam"ın xarici görünüşü ona baxanlarda dəhşət yaradır. Onun belə qeyri-adi görünüşündən istifadə edən birisi Merriki küçə sərgilərində insanlara nümayiş etdirərək pul qazanır. Lakin sonradan Con Merrik London hospitalının həkimi Frederix Trivz tərəfindən hospitala aparılır. Burada həkimlə Merrik arasında belə bir dialoq olur: Merrikin anadangəlmə qüsurlarının sağalması mümkün olmasa da o, xəstəxanada yeni bir həyata başlayır, qayğıkeş insanların əhatəsində özünü getdikcə daha yaxşı hiss edir. Onu xəstəxanaya gətirən həkimin əvvəlcə istəyi sadəcə Merriki digər həmkarlarına göstərmək və üzərində tibbi araşdırma aparmaq olur. Lakin sonradan o, bu varlığın daxili dünyasının tamamilə fərqli olduğunu anlayır və onu istedadlı, xeyirxah bir insan kimi sanki yenidən kəşf edir. Hətta xəstəxanaya gələn məşhur bir aktrisa Con Merrikin söylədiyi sətirləri dinlədikdən sonra ona belə deyir: Filmdə Frederix Trivzi Entoni Hopkins, Con Merriki isə Con Hört canlandırıb. Rejissor Devid Linçin bu ekran əsəri Avropada "BAFTA" (Böyük Britaniya) və "Sezar" (Fransa) mükafatlarına layiq görülüb. ABŞ-də isə 8 nominasiyada "Oskar"a namizəd olsa da, kinoakademiklərdən bir heykəlcik belə qazana bilməyib.
Yaponiya Qılınc Muzeyi
– Yaponiyanın Tokio şəhərində yerləşən, Yaponiya qılınc sənətinə həsr olunmuş kiçik muzey. Muzey Yaponiya Qılınc Sənətlərinin Mühafizəsi Cəmiyyəti tərəfindən idarə olunur. Muzey 1978-2017-ci illərdə Tokionun Şibuya rayonunda yerləşsə də, 2018-ci ildə Sumida rayonundakı yeni binaya köçmüşdür.
Muzeydə 150-dən çox əşya sərgilənir. Kolleksiyaya qılınclar (əsasən katana), tosoqular (qın), yoroylar (zireh), eləcə də, metalişləmə ilə bağlı sənədlər daxildir.
Qütb susüpürəni
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Inga hayesii
(Inga hayesii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Elsevər Ağayev
Elsevər Məmməd oğlu Ağayev — Azərbaycan səhiyyə nazirinin müavini, əczaçılıq elmləri namizədi.
Həyatı
1965-ci il Naxçıvan Muxtar Respublikasında anadan olub.
1983–1988-ci ildə N.Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun əczaçılıq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
1988-ci ildə institutun dərman formalarının texnologiyası kafedrasında baş laborant kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb.
1990-cı ildə Səhiyyə Nazirliyinin "Farmokologiya və xalq təbabəti" elm — istehsalat birliyində mütəxəssis, 1990–1993-cü illərdə Sankt Peterburq Kimya-Əczaçılıq Akademiyasında məqsədli aspiranturanı bitirib əczaçılıq elmləri namizədi elmi dərəcəsini alıb geri qayıtdıqdan sonra baş mütəxəssis, şöbə müdiri işləmişdir. 1996-cı ildə həmin birliyin baş direktoru təyin olunmuşdur.
1997-cü ildə Səhiyyə Nazirliyinin "Dərman və Tibbi Texnika" İTB-nin baş direktoru, SN-nin "Əczaçılıq və Tibb Sənayesi" EİB baş direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur.
2007-ci ildən Azərbaycan Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun Əczaçılıq kafedrasının müdiridir.
Siyasi fəaliyyəti
1994-cü ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür, Partiyanın Nəsimi rayon təşkilatının sədr müavinidir.
Bud
Bud, insan vücudunun bud-çanaq oynağı ilə diz arasındakı hissəsidir. Bu hissədə olan yeganə sümük femur adı ilə tanınır. Bu sümük çox qalın və sağlam quruluşa malikdir.
Elsevər Ağayev
Siyasi fəaliyyəti
1999-cu ildə Azərbaycan səhiyyə nazirinin müavini vəzifəsinə təyin olunub.
SN-nin Farmakoloji və Farmakopeya Ekspert Şurasının sədridir.
Azərbaycan Prezidentinin 3 fevral 2022 tarixli sərəncamı ilə səhiyyə nazirinin müavini vəzifəsindən azad edilmişdir.
Çin sabunağacı
Drummоnda sabunağacı
Təbii yayılması
Şimali Amerikada, Arkanzas, Luiziana, Tеxas, Missuri, Kanzas, Nyu-Mеksika, Arizоniya, Şimali Mеksikada yayılmışdır.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 15 m, diamеtri isə 30 sm-ə çatan, gövdəsinin qabığı qırmızı-qоnur rəngli olmaqla lövhəciklər şəklində pulcuqlanan ağacdır. Budaqları bоzumtul rəngdə оlub, çоxlu mərcilərlə örtülüdür. Yarpağın saplağı tükcüklərlə örtülü olur, sоnradan çılpaqlaşır, Yarpaqcıqlar dеmək оlar ki, оturaqdır, növbəli və ya qarşılıqlı düzülüşə malikdir, üstdən parlaq, çılpaq yaşıl rəngli, altdan ağımtıl оlub, tükcüklərlə örtülüdür. Yumurtavarı-lansеt, bəzən uzunsоv-lansеtşəkilli оlub, 6 sm uzunluğunda, 1,5-2,5 sm еnindədir. Budaqlarında yarpaqcıqlar 14 sm еnində оlur. Çiçəkləri sarımtıl-ağ rəngdə, çiçək qrupu sеyrək, 15-25 sm uzunluqda süpürgəyə tоplanaraq tükcüklərlə örtülü budağa malikdir. Kasayarpaqları iti, kiprikciklidir. Ləçəklər tərs yumurtavarı, kasa yarpaqlarından uzundur. Еrkəkciklər tükcüklü saplağa malikdir. Dişicik çılpaq və qısa sütuncuqludur. May-iyun aylarında çiçəkləyir, sеntyabr-оktyabrda mеyvəsi yеtişir. Mеyvəsi 1,2 sm diamеtrdə оlub, şarvaridır. Qabaqca sarı, sоnradan qar rəngdə оlub, yapışqanlı ətli hissəyə malikdir.
Ekologiyası
Quraqlığa davamlı, isti və günəş sevən bitkidir. Torpağa tələbkar deyildir.
Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda və Talışda təbii halda rast gəlinir.
İstifadəsi
Talış zоnasında və Kür-Araz düzənliyində yaşıllaşdırmada istifadə оlunur.
Something Just Like This
Something Just Like This musiqisi amerikan qrup The Chainsmokers və Britaniya rok qrupu olan Coldplay tərəfindən ifa olunan mahnıdır. Musiqi ilk dəfə 2017-ci ilin fevral ayının 22-də yayımlanmışdır. 2016-cı ilin sentyabr ayında The Chainsmokers qrupu 2 qısa klip təqdim etməklə tezliklə Kris Martin ilə birgə mahnı hazırlayacaqlarını elan etmişdir.
Musiqi haqqında
Musiqi üçün hazırlanmış klip ilk dəfə 2017-ci ilin fevral ayının 22-də Vevo kanalında nümayiş etdirilmişdir. Məhz həmin tarixdə 300 milyon insan tərəfindən izlənildiyi qeyd olunur. Something Just Like This nüfuzlu musiqi hit-paradı olan Billboard Hot 100-də debüt olaraq 56-cı nömrə ilə göstərilmişdir. Lakin ikinci həftəsində musiqi beşinci pilləyədək irələməyi bacardı. Bu The Chainsmokers qrupununun "Don't Let Me Down" və "Closer" mahnılarından sonra üçüncü dəfə Coldplay qrupunun isə "Viva la Vida" mahnısından sonra ikinci dəfə ilk beşliyə daxil olduğu mahnıdır. Həmçinin Coldplay və The Chainsmokers qrupları 2017-ci ilin fevral ayının 22-də Londonda yerləşən O2 Arenasında 2017 Brit Mükafatları adlı musiqi mərasimində bu mahnını ilk dəfə canlı ifa etdilər.
Stigmata (musiqi qrupu)
Stigmata 2003-cü ildə qurulmuş Rusiyanın Metalcore qrupudur.2004-cü ildə qrupda dəyişiklik baş verdi,qrup konsertlər verməyə başladı. Həmin ildə Rusiyanın "Kap-Kan Records" şirkəti ilə müqavilə imzalıyan qrup ilk  debüt albomları olan Конвейер Снов (2004) çıxartdılar.Stigmata Killswitch Engage və Caliban qrupları ilə Rusiyada metal musiqi festivallarına qatıldılar. 2007-ci ildə qrup, Sankt-Peterburqda "Music Awards" musiqi festivalında qalib gəlmişdir. Daha sonra Stigmata,Belarusiya, Estoniya, Litva və Ukraynada rock və metal festivalların da iştirak edərək, konsertlər də çıxış etmişdir.
Lermontovun ev-muzeyi (Qusar)
300px|thumb|right|Lermontovun ev-muzeyi Lermontovun ev-muzeyi — Görkəmli rus şairi, yazıçısı və dramaturqu Mixail Yuryeviç Lermontov 1837-ci ildə Rusiyadan sürgün olunduğu vaxt bir müddət Qusar şəhərində yaşadığı ev. Bu ev bütün ədəbi və sənədli mətnlərdə şairin ev-muzeyi kimi təqdim olunur.
Lermontov Qusarda
1837-ci ildə 23 yaşlı Mixail Lermontovun duel nəticəsində vəfat edən dahi şair Aleksandr Puşkinin xatirəsinə yazdığı "Şairin ölümü" şeiri sonda onun həbsi və Qafqaza sürgün olunması ilə nəticələnmişdir.
Lermontov sürgün dövründə bir müddət Azərbaycanda – 1837-ci ilin payızında Qusarda, o zaman "Zabitlər küçəsi" adlanan Dvoryan küçəsində – öz tanışı (bəzi bilgilərə görə - qohumu), hərbi həkim, podpolkovnik Aleksandr Aleksandroviç Marşevin evində yaşamışdır. Hazırda bu küçə Fəxrəddin Musayev küçəsidir.
Şair burada yaşadığı qısa müddət ərzində rayonun Çiləgir kəndindən olan riyaziyyatçı, alim Hacı Əli Əfəndi ilə tanış olmuş; Ləzgi Əhməddən "Aşıq Qərib" dastanını dinləmişdir. O, Qusarda yaşadığı dövrdə 6 əsər (3 poema və 3 şeir) yaratmışdır:
Tədqiqi
Moskvada jurnalist kimi fəaliyyət göstərən Aleksandr Krivitski 1977-ci ildə Lermontovun Qusardakı evində olmuşdur. O, bu haqda "Qarşılıqlılıq effekti" məqaləsində yazmışdır:
"Bu da Lermontovun yaşadığı gildən yapılmış ev. Yalnız burada anlamaq olar ki, bu sürgün yeri 100 il əvvəl necə dəhşətli olub və Sibirin adamsız hüdudlarından heç də yaxşı olmayıb. İndi burada şairin abidəsi açılır. Barelyefdə o, bir qədər Qusarda yaşayan yerli adamlara bənzəyir və təəccüblü gözləri ilə bizə baxır".
Mövcud vəziyyəti
Ev-muzeyin qarşısında şairin baralyefi qoyulub. Xatirə lövhəsində Mixail Lermontovun "Salamlayıram səni, ağsaçlı Qafqaz..." sözləri ilə başlayan məşhur şeirindən misralar həkk olunub. Lakin hazırda ev şəxsi mülkiyyətdədir. Sahibi isə ölkə xaricində yaşayır. Bu səbəbdən qapıları bağlı olduğu üçün ev-muzey fəaliyyət göstərmir. Həmçinin evin muzey kimi fəaliyyətə göstərməsi üçün burada nakam şairə aid kifayət qədər eksponat yoxdur. Şairə məxsus yalnız bir neçə əşya var ki, onlar da Qusar Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində qorunur. Muzeydə saxlanılan əyşalar Lermontova məxsus qələm (pero), qələmdan, mürəkkəb qabı, şairin gipsdən hazırlanmış XX əsrə aid barelyefi və digər azsaylı aksesuarlardan ibarətdir.
Quercus flagellifera
(Quercus flagellifera) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Russkiye Vedomosti (qəzet)
Russkiye Vedomosti — Qəzet.
1863-cü ildən Moskvada çıxırdı, mötədil-liberal ziyalıların baxışlarını ifadə edirdi. 1880-1890-cı illərdə qəzetdə demokratik cəbhənin yazıçıları (V.Q.Korolenko, M.Y.Saltıkov-Şedrin, Q.İ.Uspenski və başqaları) iştirak edirdilər, liberal xalqçıların əsərləri çap olunurdu. 1905-ci ildən qəzet kadetlər partiyasının sağ cinahının orqanı idi.
1918-ci ildə "Russkiye Vedomosti" digər əksinqilabçı qəzetlərlə birlikdə bağlandı.
Antarktik susüpürəni
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Adirondak (stil)
Adirondak interyer və memarlıqda ən maraqlı etno stillərdən biridir. 20-ci əsrin ortalarında ABŞ-də yaranıb və adı Nyu-York şəhərindəki Adirondak dağlarından götürülüb. Bu stil üçün səciyyəvi xüsusiyyətlər aşağıdakılardan ibarətdir:
Çilidəki vulkanların siyahısı
Çili ərazisindəki fəaliyyətdə olan və sönmüş vulkanların siyahısı
Vladimirovka (Şaran)
Vladimirovka, ) — Başqırdıstan Respublikası nın Şaran rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Pisarev kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə çuvaşlar (72%) üstünlük təşkil edir.
Sığırlı
Toponimikası
Sığırlı oyk. Kürdəmir r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd, d.y. stansiyası. Şirvan düzündədir. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin 80-ci ilərində yaranmışdır. Kənd keçmişdə maldarlıqla məşğul olan sığırlı elinin qışlaq yeri olmuşdur. Şamaxı r-nunun Çuxuryurd kəndinin ərazisi isə onların yaylağı idi.
Coğrafiyası və iqlimi
Rayon mərkəzindən 22 km cənub-şərqdə Şirvan düzündədir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 6130 nəfər əhali yaşayır.
Henri Kellett
Henri Kellett (2.11.1806–1.3.1875) — Böyük Britaniyalı arktika dənizçisi, vitse-admiral (1868).
O, Afrikanın qərbində üzən qanunsuz gəmilərin təqiblərinə rəhbərlik etmişdir. Birinci Tiryək müharibəsində gəmi kanitanı olmuşdur.
1848–1850-ci illərdə Çukot dənizi ilə "Herald" gəmisində ekspedisiya etmişdir. 1849-cu ildə Herald adasını kəşf etmiş və adlandırmışdır. 1852–1854 illərdə Con Franklinin Kanada Arktik arxipelaqında müəmmalı şəkildə itkin düşməsindən sonra ora təşkil edilən ekspedisiyaya rəhbərlik etmişdir. Bu zaman Şahzadə Patrik, Melvill, Emerald adaları və Fisuilyam, Kellett boğazlarını aşkarlamışdır.
Kellettın adı ilə burun və boğaz adlandırılmışdır. 1988-ci ildə Herald adasına edilən ekspedisiya zamanı burada yerləşən zirvələrdən biri "Kellett dağı" olaraq adlandırılmışdır
Quercus fulva
(Quercus fulva) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Inga grazielae
(Inga grazielae) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lordoz
Lordoz ( – əyilmiş) — anadangəlmə və ya sonradan qazanılmış onurğa əyriliyi, onurğa sütununda bel və omba hissədə olan önə əyrilik. Bu əyriliklər beli şaquli vəziyyətdə tutur, yeriyən, qaçan və tullanan zaman narahatlıq yaradır.
Kergelen susüpürəni
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Dharmendra
Dharmendra (əsl adı Dharam Sinqh Deol, ; doğ. 8 dekabr 1935, Paqhvara, Pəncab, Hindistan) — hind aktyoru, prodüsseri və siyasətçisi.
Həyatı
Dərməndər 8 dekabr 1935-ci ildə Hindistanın Pəncab əyalətinin Paqhvara şəhərində doğulub. Mühafizəkar bir ailədə dünyaya gəldiyindən kinoya çəkilməyi ancaq arzulaya bilərdi.
Üçəzyarpaq çaqqalqozu
Təbii yayılması
Şimali Çində, Şimali Kоrеyada yayılmışdır.
Botaniki təsviri
7-8 hündürlükdə ağac və ya hündür kоldur. Yarpaqları növbəli düzülüşə malik оlub, tək lələkvardır. 20-25 sm uzunluqda, 9-15 ədəd qarşı-qarşıya və ya növbəli düzülmüş yarpaqcığa malikdir. Yarpaqcıqlar 5 sm uzunluqda, 15 sm-ə qədər еnində оlub, lansеtvarı, kənarı iri mişardişli, dərivarıdır. Üstdən tünd yaşıl, altdan bir qədər açıq yaşıl rəngdə оlub, qıvrım tüklərlə örtülmüşdür. Sоnradan bü tüklər tökülür. Çiçək qrupu sıx, çоxçiçəkli salxımlara tоplanmışdır. Yarpaqlamadan əvvəl bоlluca çiçəkləyir və bütün ağac çiçəklərlə örtülü оlur. Kasayarpaqları 5, uzunsоv, 6–7 mm uzunluqdadır, ləçəkləri 5-dir. Qaidə hissəsində еrkəkcik çiçəklər qırmızımtıl, ikicinsli çiçəklər sarı ləçəklərə malikdir. Еrkəkciklər 8 оlub, 1,5 sm uzunluqdadır. Dişicik 3 yuvalı, 3 dilimlidir. Mеyvəsi 5 sm diamеtrində üçbucaq yumurtavarı və ya еllipsvarı qutucuqdur. Tоxumları qar rəngdə, fındıqcıqdır. Aprеl-may aylarında çiçəkləyir, avqust ayında mеyvəsi yеtişir.
Ekologiyası
Dağətəyi zоnalarda yayılıb.
Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.
İstifadəsi
Çоx gözəl dеkоrativ ağacdır. Dağətəyi zоnalarda və Kür-Araz düzənliyində suvarma şəraitində yaşıllaşdırmada gеniş istifadə еdilir.
Kavaleriya
Atlı qoşun, Süvarilər, Kavaleriya - (,, от  — at) - atlılar - döyüş əməliyyatlarının aparılması və yerdəyişmə üçün minik atlarından istifadə edilən qoşun növü.
Tətbiqi və xüsusiyyətləri
Sürətli və güclü zərbə ilə birlikdə, yüksək hərəkətliliyə və manevrliyə malik olan süvarilər, keçmişin bir çox döyüşlərində həlledici qüvvə idi. Öz qoşunlarından xeyli aralı məsafədə müstəqil hərəkət etmək bacarığı, qısa zaman ərzində böyük məsafələri qət etmək, rəqibin arxasında və cinahlarında qəflətən peyda olmaq, döyüş üçün çevik açılmaq həm atlı, həm də piyada sırada bir hərəkətlərdən başqasına çevik keçid bacarığı, süvarilər üçün çoxfunksional taktiki və strateji-əməliyyat imkanları yaradırdı. Süvarilərin əsas döyüş hərəkətlərindən birincisi, gedişində rəqibə saldırılan, cinahlarına zərbə endirilən, geri çəkiləndə isə onu qovan, hücum idi. Süvarilər həmçinin, öz qoşunlarının cinahlarını və geri çəkilməsini qorumaq, kəşfiyyat aparmaq və rəqibin arxasına reyd etmək və sairə əməliyyatlarda əsas qüvvə idi.
Yaranması və inkişafı
Süvarilər qeyri-nizami atlı qoşun kimi Qədim Dünyanın, atların kütləvi yetişdirildiyi ölkələrində yaranmışdır. Qədim Misir, Hindistan, Çin və başqa ölkələrdə atlara qoşulmuş döyüş arabaları istifadə olunurdu. İlk dəfə qoşun növü kimi e.ə IX-cu əsrdə Assuriya ordusunun tərkibində tətbiq olunmağa başlandı. Midiya şahı Kiaksar skif süvarilərini ayrıca qoşun növü kimi istifadə edirdi. E.ə VI-cı əsrdə Əhəmənilərin ordusunda süvarilər əsas qoşun növü kimi, qılınc və qalxanla silahlanmış ağır, həm də yay-ox və kiçik mizraqlarla silahlanmış yüngül qoşunları təşkil edirdilər. Süvarilərin döyüşünü yüngül atlılar başlayırdı, onlar düşmənin səflərini ox və mizraqlarla pozurdular və ağır süvarilərin hücumu üçün imkan yaradırdılar. Döyüşü ağır süvarilər bitirirdi. Təxminən eyni quruluşa e.ə. III əsrdə parfyan süvariləri də malik idilər. Qədim Yunan polisləri Sparta və Afinada süvarilər azsaylı idi. Daha çox at yetişdirilən Fessaliya və Beotiya Fivaya daha çoxsaylı süvari qoşunu yaratmağa imkan verdi. E.ə IV-cü əsrin birinci yarısında fivalı sərkərdə Epaminond ilk dəfə süvarilərin piyadalarla qarşılıqlı uzlaşmasını tətbiq etdi və bunun köməyi ilə düşməni Levktra və Mantineya döyüşlərində məğlub etdi. Ən yüksək inkişafını əntiq dünyada atlı qoşun Makedoniyalı İskəndərin ordusunda tapdı. O müstəqil qoşun növünə, qoşunların döyüş sıralarının çevik qüvvəsinə, rəqibə zərbəni endirən əsas qüvvəyə çevrildi(Qranik, Qidasp, İss və Qavqamel döyüşləri). Süvarilərin əsas altbölmələri, 64 nəfərdən ibarət il idi(eskadron tipli altbölüm). Kavaleriya ağır, orta, və məğlub edilmiş rəqibi təqib edən yüngül süvarilərə bölünürdü. Sonralar dimaxilər(həm atlı, həm də piyada vuruşa bilən süvarilər) hissələri yarandı. Roma ordusunda kavaleriya yardımçı qoşun hissəsi idi. Təşkilat baxımından o leqiona daxil idi, və hərəsində 30 nəfər olan turmalara bölünürdü, öz növbəsində turmalar isə oluqlardan ibarət üç dekuriyaya bölünürdü. Nizə və qılıncları olan romalı süvarilər at minməyə yaxşı öyərdilməmişdilər və atlardan ,əsasən, nəqliyyat vasitəsi kimi istifadə edirdilər. Bunun əksinə olaraq Karfagen süvariləri əla döyüş qabiliyyətinə malik idilər. Hannibal Punik müharibələrində süvarilərdən çox məharətlə, məsələn Kanna döyüşündə, istifadə etmişdi. E.ə VII-III əsrlərdə skiflərin, məsələn farslara qarşı məharətlə istifadə etdikləri, çoxsaylı süvari qoşunu vardı. Parfyanların süvariləri də romalılara qarşı Karr döyüşündə çox ustalıqla süvarilərdən istifadə edib, onları darmadağın etmişdilər.
Katafraktarilər
Katafraktarilər-(yunan katafrakto- zirehli). E.ə IV-cü əsrdə Yunanıstanda, e.ə V-ci əsr fars və midiyalı süvarilərinin təcrübəsindən istifadə edərək yaratdıqları, sonralar öz inkişafını Makedoniyalı İskəndərin qoşununda tapan, ağır silahlanmış zirehli süvarilər. Torpaq əyanlarından komplektləşdirilirdi.
Ərəb süvariləri
Ərəb süvarilərinin silahları zəngin və çeşidli idi. Döyüşçünün iki və möhkəm yayı, düz və iti ucu, möhkəm gövdəsi və dəmir pərləri olan 30 oxdan ibarət kolçanı; tiyəsi keyfiyyətli dəmirdən olan uzun qamışdan cidası; əyri kəsici-çapıcı qılıncı;döyüş toppuzu yaxud ikitiyəli baltası; qıraqları iti tiyəli diski; sapan üçün içində 30 daş olan iki kəsmə çantası olmalı idi. Ərəb süvari qoşunu iki hissəyə ağır və yüngül süvarilərə bölünürdü. Yüngül süvarilər uzun yüngül mizraqlarla silahlanırdılar. Bu silahlar Avropa cəngavərlərinin silahlarından xeyli yüngül və eyni zamanda xeyli möhkəm idi. Müdafiə təchizatı zirehdən, papağın üstünə geyilən dəbilqədən, iki qolçaqdan, iki qamaşdan və iki qıçlıqdan ibarət idi. Yürüş üçün atlara ağır nallar vururdular. Döyüşdə ərəblər geniş olaraq pusqulardan, hücumlardan(xüsusi ilə sübh çağı) tətbiq edirdilər. Süvarilər ərəb ordusunda, adətən atlarla və dəvələrlə daşınan piyadalardan bir neçə dəfə az idilər. Yüksək hərəkətlilik ərəb ordusunun xüsusiyəti idi. Bu xüsusiyəti nəzərə alaraq komandanlıq geniş şəkildə gözlənilməzlik amilindən istifadə edirdi. Yüngül atlılardan ibarət avanqard adətən irəli çəkilirdi və öz növbəsində ərazinin öyrənilməsi və düşmənin müşahidəsi üçün irəliyə kəşfiyyat dəstələri göndərirdi. Əsas qüvvələrin başında, cinahlardan, hətta sürətli yürüş vaxtı süvarilərdən geriyə qalmayan piyada oxçuların qoruduğu, ağır süvarilər gedirdi. Ağır süvarilərin ardınca piyada qoşun gedirdi. Onun yürüş qaydasının mərkəzində təchizatla, sursatla və çadırlarla yüklənmiş dəvələr yerləşirdi. Ardınca isə hücum texnikasını, mancanaqları və səhra hospitalını daşıyan dəvə karvanı gedirdi. Yürüş kolonunun arxası aryerqard tərəfindən qorunurdu. Səhra hospitallarının təsis edilməsi IX-cu əsrin əvvəlinə aiddir. Rəqiblə ilk təmasdan sonra yüngül süvari avanqard, geriyə əsas qüvvələrinə doğru çəkilirdi. Bu vaxt piyadalar düzülürdü. Ərəblərin sıraları cəbhədən və içərilərinə doğru aralı dururdu. Beş cərgəyə düzülən hər sıranın öz poetik adı vardı: İkinci və üçüncü sıralar əsas qüvvələr idi, onlar xüsusi şahmat qaydasında düzülürdü. Döyüşü, düşmənin sırasını pozmağa çalışan, ilk sıra başlayırdı. Sonra onu ikinci və üçüncü sıralar dəstəkləyirdi. Ərəblərin əsas piyada qüvvələri, süvarilərə dayaq olaraq, müdafiə döyüşünə üstünlük verirdilər. Ərəb süvariləri inadkarlığı ilə seçilirdilər, onlar adətən düşmənin cinahlarını almağa çalışırdılar. Rəqib ilk sarsıntı keçirəndən sonra, onlar ümumi hücuma keçirdilər, sonra isə onu tam məhv edilənə qədər təqib edirdilər. Təqibi də süvarilər aparırdı.
Avropa cəngavərləri
VIII-IX-cu əsrlərdən Qərbi Avropada feodal orduların əsas qüvvəsi kimi atlı cəngavərlər çıxış etməyə başladı. İlk dəfə bu qoşun 732-ci ildə Puatye döyüşündə öz gücünü göstərdi. Zirehə bürünmüş, ağır nizələrlə və qılınclarla silahlanmış cəngavərlər rəqibə, ya daraq, ya da küt paya (qaban başı, ya da dəmir donuz) adlandırılan cərgədə hücum edirdilər. Daraq adətən piyadalara, paya isə cəngavər qoşununa qarşı istifadə olunurdu. Belə ki, cəngavərlər, ortasında piyadalar olan payanın, perimetri boyu bir neçə cərgəyə düzülürdülər. Piyadalar cəngavərlərin geri otrutduğu rəqibi bitirirdilər. Ancaq sarsıdıcı qüvvə kimi məşhurlaşan cəngavərlər, atlı qoşunun əsas üstünlüyü olan çeviklikdən məhrum oldular. Onların ordusu yöndəmsiz və ləng idi, cinah zərbələrindən qoruna, rəqibi qova və piyada kimi döyüşə bilmirdi. Buna misal kimi Batı xanın cəngavərlərin ordularını 1241-ci ildə Liqnitsa yaxınlığında darmadağın etməsini və 1242-ci ildəki Buz döyüşünü göstərmək olar.
Monqol və tatar atlıları
XIII-XII-ci əsrlərdə monqollar süvarilərin kütləvi istifadəsi ilə tanınmışdılar. Monqol və tatarların süvari qoşunları yüksək döyüş qabiliyyətinə malik idi və uzun müddət döyüşlərdə özünə tay bilmirdi. Monqol süvarilərinin zərbə qüvvəsi çoxdandır tarixi rəvayətlərlə bəzədilib. Bu fikirlər ədalətlidir. Lakin bunun səbəbi nədədir? Monqolların yaraqları yetərincə güclü və məntiqli idi. Monqol süvarilərinin gücünün mahiyətini açmaq üçün monqol atlarının müstəsna keyfiyyətlərini də qeyd etmək lazımdır. . Həm ölçülərinə həm də eksteryerinə görə o Altay, Yakutiya aborigen növlərinə aiddir. . Bunlar bəstə boylu, çox tüklü, xüsusi ilə qışda, güclü ayaqları üstündə və güclü konstitusiyası(quruluşu) olan, olduqca dözümlü və tələbsiz heyvandır. Ağır yaşayış şəraitində baş verən təbii seçim, həm yük daşımaq üçün həm də sürmək üçün yararlı, dördnala qaçışda yetərincə çevik, dinc, qorxmaz və sədaqət kimi qiymətli keyfiyyətləri olan növün formalaşmasına gətirib çıxarmışdır. Belə atlar uzaq keçidlərin ağır şəraitinə asanlıqla dözürdülər, hər yerdə otlaq tapırdılar, qışda dırnaqları ilə qarın altından ot tapırlar, həmişə çevik qovğaya hazırdılar. Şübhə yoxdur ki, keyfiyyətinə görə unikal at ilxılarına malik monqolların hərbi potensialı çox güclü idi və onların süvari dəstələri keyfiyyətinə görə bütün başqa Asiya və Avropa süvari dəstələrini üstələyirdi. .
Məmlük süvariləri
100px|thumb|[[XVI əsr Məmlük süvarisi]] Məmlüklər
Kavaleriya odlu silah dövründə
XIV-cü əsrdə odlu silahın yaranması və bununla bağlı olaraq piyadaların və artilleriyanın rolunun artması köklü surətdə süvarilərin inkişafına təsir etdi. XV -ci əsrin axırlarına doğru cəngavər kavaleriyası tamamilə əhəmiyyətini itirdi. Süvarilərin müdafiə təchizatı getdikcə yüngülləşirdi, və XVI-cı əsrdə, odlu silahlı yüngül kavaleriya ön plana çıxdı. Eyni zamanda döyüşün taktikası da dəyişirdi. Döyüş üçün süvarilərin düzülüş dərinliyini 8-10, və bundan da çox, cərgəyə qədər artırıldı.
Kirasirlər
Kirasirlər-(kirasа frans. cuirasse- zireh) - ağır süvarilər. XVI-cı əsrin sonunda kirasirlər sonralar isə draqunlar ortaya çıxdı. XVII-ci əsrin birinci yarısında İsveç, Fransa, İngiltərə və başqa Avropa ölkələrində kirasir və draqun alayları yaradılır. Kavaleriyanın bu yöndə böyük yenidən təşkilini İsveç kralı Qustav Adolf(1611-1632) keçirir. İsveçlilərin süvari alayı, dörd kornet(taqım) daxil olan və 125 atlıdan ibarət olan 4 eskadrondan təşkil olunurdu. İsveç kirasirləri və draqunları döyüşdə 3-4 cərgəyə, ordu döyüş qaydasında isə iki cərgəyə düzülürdülər. Belə düzülüşlə süvarilər yenə sarsıdıcı qüvvəyə çevrilirdilər. Ağır zirehli cəngavərlərdən fərqli olraq kirasirlərin zirehi yüngül idi, bundan başqa kirasirlər odlu silahlanmışdılar. Rəqibin odlu silahından əsas yayınma vasitəsi zireh deyil, çeviklik olurdu.
Draqunlar
Draqunlar-lat. draco-ilk dövrlərdə bayraqlarında olan əjdaha təsvirindən gəlir; başqa qaynaqlara görə frans. dragon - qısa muşket) - orta süvarilər. Bəzi Avropa ölkələrində həm atlı, həm də piyada sırada vuruşmağa bacaran süvarilər. Əvvəlini Makedoniyalı İskəndərin həm piyada, həm də atlı vuruşan dimaxoslarından(yunan - ikili döyüşçülər) götürürlər. İlk dəfə draqunlar XVI-cı əsrdə Fransada,atlarda vuruşan piyadalar kimi yaradılıblar. XVII-ci əsrin birinci yarısında süvarilər kimi də istifadə olunublar. İstifadələrindən asılı olaraq, müxtəlif mərhələlərdə müxtəlif soyuq və odlu silahlarla, eləcə də alətlərlə təmin olunurdular. Daha təkmilləşdirilmiş odlu silahın yaranması ilə atlı atıcılara çevrildilər. XVII-ci əsrin əvvəlində Otuzillik müharibədə əsasən süvarilər kimi istifadə olunurdular. XVII-ci əsrin sonunda Fransa, Avsrtiya, Prusiya və İngiltərə qoşunlarında üstünlük təşkil edirdilər və əsasən ağır(bəzən orta) süvarilərə aid edilirdilər. Yüngül kavaleriyanın artımı ilə XVII-ci əsrin əvvəlində draqunların sayı azaldı. 1877-78 illər rus-türk müharibəsi göstərdi ki, draqunlar öz əhəmiyətini itirməyib.