cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Murtuzun tarı (film, 1989)
Məzmun
Filmdə beş yaşında dünya işığına həsrət qalmış tarzən Murtuz Mehdiyevin ömür yolundan söhbət açılır. Gözlərinin işığını itirsə də, həyata inamını itirməyən M.Mehdiyev hələ uşaqlıqdan tar çalmağı öyrənmiş, musiqiyə möhkəm bağlanmışdır. O, Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasını bitirmişdir. İndi özü kimi dünya işığına həsrət qalmış uşaqların musiqi təhsili aldığı məktəbə rəhbərlik edir.
Tərəkəmə folkloru
Tərəkəmələr - Köçəri həyat sürən oğuzların bir hissəsinə tərəkəmə (“ər” türkmən sözünün cəmidir) deyiblər.
Typhloseiopsis pritchardi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Hartfordşir
Hartfordşir - İngiltərədə bölgə, inzibati mərkəzi Hartford şəhəridir.
Similaun
Similaun 3599 m hündürlüyə malik, buzla örtülmüş Avstriya (Tirol) ilə İtaliya (Cənubi Tirol) sərhəddində yerləşən Alp silsiləsinə aid dağ. Dağa ilk turist marşurutu 1834 cü ildə olmuşdur. Məhz bu dağda Ötzi mumiyası tapılmışdır.
Ldinka adası (Frans-İosif Torpağı)
Ldinka adası — Frans-İosif Torpağına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir.
Yerləşməsi
Arxipelaqın şimal-qərbində, Aleksandra Torpağından 90 m cənub-şərqdə, Abrosimov və Ledyanoy burunları arasında yerləşir. Uzunsov formaya malikdir. Adanın uzunluğu 160 metr, eni isə 30–50 m-dir. Adada yüksəklik yoxdur. Bütünlüklə buzla örtülüdür.
Düşünən adam
Düşünən Adam — Ogüst Roden tərəfindən yaradılan bədii əsər, heykəl. Parisdə yerləşən Rodin Muzeyində sərgilənən “Düşünən Adam” heykəli bürünc və mərmər qarışığından hazırlanmış və fəlsəfi düşüncəni izah edən bir simvol olaraq istifadə edilməkdədir. Orijinal əsər 1,85 metr ölçüsündə çılpaq kişi modelidir, fəlsəfi yanaşmalara görə, oturan və dərin düşüncə halında görünən fiqurun eyni zamanda ruhi bir dinclik içində olduğu da qəbul edilir.
Kiçik ölçüdə ilk dəfə gips forması 1880-ci hazırlandı. Böyük ölçüdəki ilk halına bürünc tökmə olaraq, 1902-ci ildə başlayan Rodin bunu 1904-ci ildə tamamladı. İndiki halını 1906-cı ildə tapan “Düşünən Adam” heykəli 1922-ci ildə o dövrün Hoteli olan Rodin Muzeyinə köçürülüb. Heykəlin yaradılma fikri isə bir komissiya tərəfindən Parisə yeni bir qapı təsvirinin hazırlanması istəyiylə doğulmuşdur. Rodin müasir Avropanın fikir atalarından sayılan Dantenin İlahi Komediya adlı əsərindəki Cəhənnəm və Cənnət hissələrindən xüsusilə, Cəhənnəm təsvirinin təsirində qalaraq və onlardan ilham alaraq işlərə başlamışdır. İlk olaraq, Cəhənnəm qapıları təsvirini ön planda tutan Rodin bu mərhələdə əvvəllər çox-çox daha kiçik və fərqli heykəl fiqurları yaratmağı planlamışdır. Rodinin yaratdığı heykəlin çılpaq olması ciddi mənada müstəqillik göstərməsi, bəzi reaksiyalara səbəb olsa belə, heykəltəraşa olduqca məşhurluq qazandırmışdır.
Nazik bağırsaq
Nazik bağırsaq, orta bağırsaq (intestinum tenue; ona görə də onun iltihabı enteritis adlanır) ― həzm kanalının ən uzun hissəsini təşkil edir. Nazik bağırsaq birinci bel fəqərəsinin bərabərində mədə çıxacağından başlayaraq, sağ qalça çuxurunda kor bağırsağa açılır. Böyüklərdə meyitdə uzunluğu 6–7 m-dir və üç hissəyə bölünür:
Acı bağırsaq və qalça bağırsaq peritondan əmələ gəlmiş çöz (müsariqə) – mesenterium vasitəsilə qarın boşluğunun arxa divarına bağlanmışdır; ona görə bunlara biryerdə çözlü (müsariqəli) bağırsaq – intestinum tenue mesenteriale s. mesaracium deyilir. Nazik bağırsağın hissələrinin diametri bir deyildir, belə ki, yuxarı hissələrdə 4-6 sm və aşağıda 2.5-3 sm-ə bərabərdir.
Nazik bağırsaq şirəsinin mühiti qələvi reaksiyaya malik olub, mədədən daxil olan turş qida mühitini neytrallaşdırır. Nazik bağırsaqlarda həzm prosesi bir-birilə əlaqəli 3 mərhələdə gedir: boşluq həzmi, membran həzmi və sorulma. Öyrəndiyimiz hüceyrədaxili və hüceyrəxarici həzm tipindən başqa A.M.Uqolyev tərəfindən kəşf edilən üçüncü membran həzm tipi müəyyən edilmişdir. Membran həzmini hüceyrədaxili və hüceyrəxarici mühit sərhədində membranın üzərində xovlar arasında fiksə olunmuş çoxlu fermentlər həyata keçirir. Ölçüləri iki qonşu mikroxovlar arasındakı məsafədən kiçik olan qida hissəcikləri membran həzmə məruz qalır. Su, aminturşular, qlükoza, qliserin və monosaxaridlər xovların qan kapilyarlarına sorulur və bütün orqanizmə aparılır.
Hind quşu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. 2 növü var. Əhliləşdirilmişdir. Normal inkişaf etmiş fərdin kütləsi 12-16 kq, bədəninin uzunluğu isə 100-110 sm-ə qədər olur.
Hind toyuğu Azərbaycana 1730-cu ildə İspaniyadan gətirilmişdir. Bu quşa İrandakı azərbaycanlılar və həmçinin qaşqaylar "Həştərxan quşu" da deyir. Ehtimal olunur ki, bu quş Güney Azərbaycana ilk dəfə Xəzər dənizinin quzeyində olan Həştərxan şəhərindən gəldiyinə görə bu adla tanınmışdır. Bu quşa ingilis dilində "Turkey" deyilir. Ehtimal ki, bu quş ilk dəfə Türkiyədən qərb ölkələrinə getdiyinə görə bu adla tanınmışdır.
Cənub Dili
Cənub Dili - dil Çilov adasının ucqar cənub-qərbində yerləşir. Dilin eni dənizin içərilərinə doğru getdikcə kiçilir. Dilin cənubundan beynəlxalq əhəmiyyətə malik olan Bakı Türkmənbaşı dəniz yolu keçir.
Həmçinin bax
Bayıl dili
Mikania pohliana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Ötzi
Ötzi, Ötsi yaxud Similaun adamı  — insan epoxasının mis dövrünə aid buzlaşmış insan mumiyası. Ötzi mumiyası 1991 ci ildə Tirolun Ötztal Alpındakı Şnalştal buzlağında, 3200 m hündürlükdən, kəskin buz ərintisi nəticəsində aşkarlanmışdır. Mumiyanın mənsub olduğu şəxsin ölüm tarixi radio kömür müayinəsi əsasında e.ə. ≈ 3359 və 3105 il, yaşı isə ≈5250 il müəyyən edilmişdir. Avstriyada mumiya Ötzi adamı, İtaliyada isə “Similaun adamı” və “Tirol buzlaq adamı” kimi təqdim edilmişdir. 2011 ci ilin oktyabrında alimlər Ötzinin genetik kodunu açmağa müvəffəq olmuşlar.
Aşkarlanması
Ötzi mumiyası nürnberqli iki alman turist alpinistləri Helmut və Erik Simon tərəfindən 19 sentyabr 1991 ci ildə təsadüfən aşkar edilmişdir. Əvvəlcə cəsədin həmin ərazidə yaşayan müasir dövr insanlarına mənsub olduğu güman edilir. Mumiya buzlaşdığına görə yaxşı vəziyyətdə aşkar olunmuşdur. Mumiya 23 sentyabr 1991 ci ildə İnsbruk şəhər məhkəmə tibb ekspertizası institunun meyidxanasına təhvil verilir. Burada onun həqiqi yaşı müəyyən edilir. Burada cəsədə bir oqədər də əhəmiyyət verilmir: thumb|200px|Ötzinin tapıldığı yer 1991 ci ilin oktyabrında məlum olur ki, mumiyanın aşkar edildiyi yer İtaliya ərazisi sayılır, Trentino-Alto Adice muxtar vilayətinin ərazisində, Avstriyanın Tirol vilayətinin sərhəddindən 92,56 m aralıda yerləşir. buna görə də mumiya İtaliyaya, Bolzano arxeoloji muzeyinə təhvil verilir.
Geyimi
Ötzinin geyimi aşağıdakılardan ibarətdir:
Silahı
Güman edilir ki, e.ə. 3000 ildə mis tiyəli balta adətən döyüşçüyə ya da dəstə başçısına aid ola bilərdi.
Cəsədin müayinəsi
thumb|200px|Ötzinin ölümünə səbəb olan təxmin edilən nizə tiyəsinin bənzəri. Donmuş, qaxaca dönmüş natamam cəsədin faktiki uzunluğu 154 sm, çəkisi isə 13 kq-dır. Ölən ana qədər Ötzinin boyu 165 sm, çəkisi 50 kq, yaşı isə 45-46 olmuşdur. Ölümündən dərhal sonra bədəni örtmüş buz çürümə prosesinin qarşısını almış olmuşdur. Diş emalının müayinəsi onun uşaqlıq illərinin Velturno kəndinin yaxınlığında keçirdiyini, sonralar isə 50 km şimalda yaşamış olduğunu göstərir. Ötzinin düz bağırsağında meyvə və 2 tip əzələ toxuma qırıntılarına (maral və dağ keçisi ) ras gəlinmişdir. Ötzinin sonuncu qida qəbulu ölümündən 8 saat əvvəl olmuşdur. Saçlarında mis və qurğuşun tərkibinin olması, onun mis mədənində işləməsinə dəlalət edir. Alimlər güman edirlər ki, Ötzi kənd təsərrüffatı ilə məşqul olan kiçik bir qəbiləyə mənsub olmuş Müayinə zamanı onun bağırsağında bağırsaq paraziti olan tükbaş qurd tapılmışdır. Kampyüter tomoqrafiyası müayinəsi zamanı onun 3 ya 4 sağ qabırğaları içəriyə batmışdır. Bədənin epidermisi buzlaşma ilə əlaqədar yeyilmişdir. Cəsəddə “nöqtə”, “xətt” və “xaç” təsvirli 57 tatu döymə aşkar edilmişdir. Dörd “xətt” tatu onurğanın sol tərəfində, biri sağ tərəfində, üçü isə sol baldırda və sağ topuğun iç və arxa səthində döyülmüşdür. Sğ dizin iç tərəfində və sol daban vətəri nahiyəsində “xaç” tatu döyülmüşdür.
2011 ci ildə aparılan genoloji analizə əsasən Ötzinin gözlərinin rənginin qonur olduğu, laktoza intolerant olduğu, 0 qan qrupuna malik olduğu müəyyən edilir.
2012 ci ildə möayinələr onun atadan irsən almış olduğu Y haplpqrup xromosomuna ( G2a4-L91) malik olduğu təsdiqlənir. Y haploqrup xromosomu nadir xromosom qrupu olub, qapalı Korsika və Sardiniya xalqlarına xarakter sayılır.
Ölüm səbəbi
Ötzinin Kompüter tomoqrafiyası zamanı sol kürək nahiyəsindən nizə ucluğu ilə açılmış və daxilə işləyən yara yuvası müəyyən edilir. Nizə tiyəsinin Körpücükaltı arteriya və ya venanın zədələnməsi səbəbindən qanaxma ölümə səbəb olmuşdur. Yarada tapılmış qanın laxtalanma elementi olan fibrin izləri bu fərziyyəni bir daha inandırıcı edir.
Sürmenespor
Klub Rəngi
Klub yaşıl və ağ dəstləri oynayır.
Stadion
Hal-hazırda komanda 1165 gücü İsmət Gürbüz Civelek stadionunda oynayır.
Typhloseiopsis theodoliticus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Qazaxbəyli
Qazaxbəyli — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Qazaxbəyli kəndi Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Bu yaşayış məntəqəsini qazaxbayli nəsli saldığı üçün belə adlanmışdır.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 1179 nəfər əhali yaşayır. Əhalinin 566 nəfəri kişilər, 613 nəfəri qadınlardan ibarətdir.
Matilda adası
Matilda adası — Frans-İosif Torpağına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir.
Yerləşməsi
Arxipelaqın mərkəzində, Alcer adasından 1.5 km şimal-qərbdə yerləşir. Ada hündür bir qaya parçasıdır. Uzunluğu 1 km-dir.
Murad-Sad (film, 1988)
Məzmun
Film qeyri-adi tərzdə yeni dövrdə gənc müasirlərimizin qarşılıqlı münasibətlərindən söhbət açır. Kinolentin qəhrəmanı Murad (Əyyub Abbasov) "Jan-Pol Maratın təqib olunması və qətli" adlı tamaşa hazırlayır. Tamaşadakı əhvalatlar Napoleon Bonapartın dövründə cərəyan edir.
Film haqqında
Bu film İ.Vaysın pyesi üzrə improvizasiyadır.
Film rejissor Oleq Səfərəliyev və operator Bağır Rəfiyevin diplom işidir.
Sergey Tatusyak
Sergey Fillipoviç Tatusyak — Ukrayna dövlət və ictimai-siyasi xadimi, 4-cü çağırış Ukrayna ALi Radasının deputatı, Vinnitsya Vilayət Şurasının Sədri.
Anthemis macrotis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Dekolonizasiya
Müstəmləkəçilikdən azad olma — müstəmləkələrə, protektoratlara, dominionlara, mandat altında olan ərazilərə tam müstəqillik və suverenitetin verilməsi.
666 (ədəd)
Altı yüz altmış altı — say sistemində saylardan biridir. Altı yüz altmış beşdən sonra, altı yüz altmış yeddidən əvvəl gəlir.
Çoğur
thumb|200px|Çoğur Azərbaycan Tarixi muzeyi Çoğur — mizrabla səsləndirilən simli muqisi alətidir.
Tarixçə
Tarixi faktlardan belə qənaətə gəlmək olar ki, XII-XIII yüzilliklərdə ozan qopuzunun çoğurla, XV-XVI yüzilliklərdə isə çoğurun sazla əvəzlənməsi mərhələləri olmuşdur. Tarixi qaynaqlardan aydın olur ki, XII-XVI yüzilliklərdə, qopuzun sazla əvəzlənməsi arasındakı dövrdə, Qafqaz, İran və Anadoludakı sufi mərasimlərində, dərviş aşıq məclislərində "çağır", "çaqur", "çuqur", "çoğur" adlı musiqi alətindən istifadə edilmişdir.
Müxtəlif tarixi mənbələrdən məlumdur ki, Orta əsrlərdə Səfəvi dövlətinin ordusunda yüksək döyüş əhval-ruhiyyəsi yaratmaq üçün çoğur musiqi alətindən istifadə etmişlər. XVI yüzilliyin əvvəllərindən bəhs edən "Cahanarayi Şah İsmayıl Səfəvi" salnaməsində bu barədə deyilir... Qalib yürüşlü ordunun qarşısında çukurlar çalmaq, türkü-varsağılar oxumaqla döyüşçülərin vuruş ruhunu qaldırırdılar". Şah İsmayıl Xətainin (XVI əsr) "Dəhnamə"sində çoğur təsvir edilir.
Söz açımı
Çoğurun çanağı çuxura bənzəyir, yəni kötüyün içi çuxur kimi ovulur, bu üzdən alətə "çuxur" adı verilib. Təsadüfi deyil ki, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında Orta Çağlarda alətin "çuxur", "çoğor", "çoğur" kimi adlandırıldığı da göstərilir.
Başqa ehtimala görə, "çoğur" sözü "çağırmaq" felindən törəyib, "haqqı, Allahı çağırmaq üçün istifadə edilən musiqi aləti" mənasını verir. Sufilər təkyələrdə çoğur çalardılar. "Ozanlar çıxıb çuxur çalardılar" ifadəsi Orta Əsrlərdə işlənib.
Bu sözün dilimizdə işlənən "çalçağır" ifadəsindən törənməsini və sonralar "çoğur" kimi formalaşmasını da güman etmək olar.
Quruluşu
Çanağın üst hissəsi 4 mm qalınlığında ağac üzlüklə örtülür. Qol və kəllə hissəsi qoz, aşıqları isə armud ağacından hazırlanır. Ümumi uzunluğu 880 mm, çanağının uzunluğu 400 mm, eni 225 mm, hündürlüyü 140 mm-dir. Qoluna 22 pərdə bağlanır. Çanağın yan tərəflərində 2, üst hissəsində isə səs rezonansı üçün bir neçə oyuq açılır. Səs düzümü kiçik oktavanın "do" səsindən ikinci oktavanın "sol" səsinə kimidir.
Əli Rza Yalçının "Cənubda türkmən çağları" əsərində çoğurun 9 teli, 15 pərdəsi və gözəl səs tembri olmasından söz açılır. Ancaq çoğurun başqa növləri Qafqazda, eləcə də İraq türkmanları arasında dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Azərbaycan Tarixi Muzeyinin fondunda saxlanılan XIX əsrə aid çoğur musiqi aləti üç qoşa simdən və 22 pərdədən ibarətdir. Alətin çanağı tut ağacından yığma üsulu ilə hazırlanır.
Jan Dübüffe
Jean Philippe Arthur Dubuffet — XX əsr Fransa rəssamı və heykəltəraşı.
Həyatı
O, Fransanın Havr şəhərində dünyaya gəlmiş və 1918-ci ildə Academie Julian-da rəssamlıq oxumaq üçün Parisə köçmüşdür.Lakin,6 ay sonra sənətin maddi mənfəət gətirdiyinə inanmayaraq,öz-özünü inkişaf etdirmək məqsədilə məktəbdən ayrılmış,ata sənəti olan şərab ticarəti ilə məşğul olmuşdur.1930-cu illərdə yenidən rəssamlığa geri dönmüş,yenə tərk etmiş və 1944-cü ildə öz əl işlərindən ibarət sərgi ilə geri dönmüşdür və sürrealizmə yaxınlaşmışdır. 1948-ci ildə Dubuffet,Breton və Tapie "Art Brut"u yaratmışlar.Bu sənətçilərin məqsədi məhbus,ruhi xəstə,uşaqların və həvəskarların əl işlərini ortaya çıxarmaq idi.Dubuffet çətinliklə də olsa 10000 əl işi yığmağa nail olur."Qadın vücudları"(1950),"Kəpənək qanadlarından kiçik rəsmlər"(1953),"Etibarsız həyatın kiçik heykəlləri"(1954),"fenomenlər"(1958),"Urlup"(1967) və Dubuffetin rəsmi "Caz-band" bu sərgiyə daxil idi.
Doktor Uotson
Doktor Uotson Şerok Holmesin köməkçisi və qonşusu.Onlar bir mənzildə kirayə qalırdılar.Doktor Uatsonla Şerlok Holms bir neçə işin öhdəsindən uğurla gəlirlər
Jan Dübüffe
Həyatı
Art İnformel cərəyanının rəssamlarının baxışlarına uyğun olaraq,Jean Debuffet hesab edirdi ki,uşaqların sadəlövh rəsmləri,həvəskarların və ruhi xəstələrin rəsmləri həqiqəti professionalların rəsmlərindən daha çox ifadə edir.
Rəssamın əsərləri kənardan tez-tez gülüş doğurmasına baxmayaraq Jean Dubuffet 20-ci əsrin ən avtoritet və ən məşhur rəssamlarından sayılır.Onun əsərləri dünyanın ən böyük muzeylərində nümayiş olunub.
1975-ci ildə o, Parisdə "Dubuffet Fondu"nun əsasını qoymuşdur. Jean Dubuffet 1985-ci il 12 mayda Parisdə vəfat etmişdir.
Kəlbəcər əməliyyatı
Kəlbəcər əməliyyatı — 1993-cü ilin sonlarında, Birinci Qarabağ müharibəsinin axırlarında, Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin hərbi birləşmələri və separatçı Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının döyüşçülərindən ibarət erməni qüvvələrinə qarşı Kəlbəcərin nəzarəti uğrunda başladılan hərbi hücum əməliyyatı.
Kəlbəcər Azərbaycanın ən dağlıq və ən böyük rayonlarından biridir və Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) xaricində yerləşirdi. Şimalında yerləşən hündür Murov silsiləsi ilə əhatə olunmuş ərazi əsasən sıx meşələr, çaylar və bulaqlardan ibarətdir. Rayon o dövrdə qərbdən Ermənistannın Basarkeçər şəhəri, şimaldan Daşkəsən və Xanlar (indiki Göygöl) rayonları, şimal-şərqdən Goranboy və Şaumyan rayonları, şərqdən Ağdərə və Əsgəran rayonları, cənubdan isə Laçın rayonu ilə həmsərhəd idi, Ermənistan və seperatçı Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası arasında yerləşirdi. Müharibədən əvvəl təxminən 60 min əhalisi olan bölgədə əsasən etnik azərbaycanlılar və kürdlər məskunlaşmışdı. Strateji əhəmiyyətə malik olan Kəlbəcər qızıl və xrom yataqları ilə zəngindir.
701 saylı Motoatıcı Briqadanın üç mindən çox əsgərindən ibarət olan Azərbaycan qüvvələri 15 dekabrda yüksək hündürlüklərdə və sərt qış şəraitində hücuma başlamışdır. Bir neçə uğursuz hücum cəhdindən sonra Azərbaycan qüvvələri 1994-cü il yanvarın ortalarında Murov silsiləsini keçmiş, Kəlbəcər rayonu ərazisinə daxil olmuşdur. Onlar Basarkeçər–Ağdərə yolunu kəsmiş, Kəlbəcər–Ağdərə–Laçın yoluna doğru irəliləmişdir. Şimaldan hücuma hazırlıqsız olan erməni qüvvələri bölgənin dərinliklərinə çəkilməyə məcbur qalmışdır. Azərbaycan qüvvələri fevral ayına qədər Kəlbəcər şəhərinə yaxınlaşmışdır. Lakin yenidən toplaşmağı bacaran erməni qüvvələri həmin ay böyük canlı qüvvə ilə əks hücuma başlamışdır. Onlar Ömər aşırımından keçən yolu kəsmiş, Azərbaycan qüvvələrini mühasirəyə almışdılar. Azərbaycanlı qüvvələr buna görə də çaxnaşmaya düşmüş, kəskin şaxta havada çətin dağlıq ərazilərdən keçərək 20 fevral tarixinə qədər geri çəkilməyə məcbur qalmışdır. Ermənistan silahlıları tərəfindən mühasirəyə alınan və güclü bombardman altında qalan iki batalyon istisna olmaqla, bütün Azərbaycan qüvvələri əvvəlki mövqelərinə qayıda bilmişdir.
Əməliyyat həm Azərbaycan, həm də Ermənistan tərəfinin ağır itki verdiyi, o cümlədən müharibənin ən ölümcül döyüşüdür. İngilis jurnalist Tomas de Vaalın verdiyi məlumata görə, ümumilikdə hücum zamanı altı mindən çox hərbçi ölmüşdür. Qış şəraitinə pis hazırlaşan bir çox Azərbaycan əsgərləri ya donaraq ölmüş, ya da qar uçqunu altında qalmışdır. İtkilərin böyükhəcmli olması Bişkek protokolunun imzalanmasına yol açmış və beləliklə müharibəyə son qoymuşdur. Azərbaycan o dövrdə itkilərini gizli saxlamışdır. Həmçinin, qış aylarında Kəlbəcərə hücum əməliyyatı gerçəkləşdirmək əmrinin kim tərəfindən verilməsi hələ də naməlumdur.
Zəmin
Kəlbəcər Murov silsiləsi ilə əhatə olunmuş və əsasən sıx meşələr, çaylar və bulaqlardan ibarətdir. Rayon Azərbaycanın ən dağlıq və ən böyük rayonlarından biridir. Rayonun iqtisadiyyatında tarixən heyvandarlıq və əkinçilik üstünlük təşkil etmişdir. Sovet hakimiyyəti 1930-cu ilin avqustunda bölgəni inzibati ərazi vahidinə çevirmiş və Kəlbəcər şəhərini inzibati mərkəz təyin etmişdir. Kəlbəcər o dövrdə qərbdən Ermənistanın Basarkeçər şəhəri, şimaldan Daşkəsən və Xanlar (indiki Göygöl) rayonları, şimal-şərqdən Goranboy və Şaumyan rayonları, şərqdən Ağdərə və Əsgəran rayonları, cənubdan isə Laçın rayonu ilə həmsərhəd idi. Rayon Ermənistan və Dağlıq Qarabağ bölgəsi arasında yerləşir və keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin (DQMV) xaricindədir. Təxminən 60 min əhalisi olan rayonda əsasən etnik azərbaycanlılar və kürdlər yaşayırdı. Rayon qızıl və xrom yataqları ilə zəngindir və müalicəvi mineral su sanatoriyaları ilə məşhurdur.
SSRİ dövründə DQMV Azərbaycan SSR-nin tərkibindəki əsasən etnik ermənilərin yaşadığı muxtar bir vilayət idi. Sovet İttifaqı 1980-ci illərin sonlarında dağılmağa başladıqda vilayətin statusu məsələsi yenidən gündəmə gəlmiş və 20 fevral 1988-ci ildə DQMV parlamenti vilayətin Azərbaycan SSR-dən Ermənistan SSR-yə verilməsini tələb edən bir qərar qəbul etmişdir. Azərbaycan bu tələbi bir neçə dəfə rədd etmiş və qısa müddət sonra 1988-ci ildən 1990-cı ilə qədər etnik zorakılıq yaşanmış, Sumqayıt, Gəncə və Bakıda ermənilərə, Quqark və Xankəndində isə azərbaycanlılara qarşı bir sıra poqromlar törədilmişdir. Dağlıq Qarabağın statusu ləğv edildikdən sonra, 10 dekabr 1991-ci il tarixində keçmiş vilayət daxilində müstəqillik referendumu keçirilmişdir. Vilayət əhalisinin təxminən 22,8%-ni təşkil edən azərbaycanlılar referendumu boykot etmiş, iştirakçıların 99,8%-i isə müstəqilliyin lehinə səs vermişdir. 1992-ci ilin əvvəllərində Sovet İttifaqının süquta uğramasından sonra Qarabağ uğrunda müharibə başlamışdır.
Əvvəlki hadisələr
Erməni qüvvələri 18 may 1992-ci il tarixində Laçın şəhərini işğal etmək üçün hücum əməliyyatına başlamış və bununla da Ermənistanın cənubundakı Sünik mərzində yerləşən Gorus şəhərini Dağlıq Qarabağın regional paytaxtı olan Xankəndi şəhərinə birləşdirən Laçın dəhlizini nəzarətə götürmüşdülər; Ermənistanı Dağlıq Qarabağa birləşdirən digər əsas yol Murov silsiləsindən keçir. Laçın şəhərinin özü zəif mühafizə olunurdu və ertəsi gün erməni qüvvələri şəhəri işğal etmiş və onu dağıtmışdır. Şəhərin təqribən 7,800 nəfərdən ibarət Azərbaycan və kürd əsilli sakini qaçqın düşmüşdür. 8 aprel tarixində erməni qoşunları şimala doğru hərəkət etmiş və Kəlbəcər şəhərindən 56 kilometr şimal-şərqdə yerləşən, 460 nəfərlik əhalisinin əksəriyyəti etnik azərbaycanlılardan təşkil olunmuş Ağdaban kəndinə hücum etmişdir. Erməni qüvvələri kəndi, kənddə yerləşən 130 evi tamamilə yandırmış, 30-dan çox dinc sakini öldürmüş, yüzlərlə insana işgəncə verərək onları əsir götürmüşdür.
232x232px|thumb|left|Murov silsiləsini keçərək Kəlbəcəri tərk edən azərbaycanlı qaçqınlar.
1993-cü il Azərbaycan üçün bir çətin il olmuşdu. Erməni qüvvələri mart ayında Kəlbəcərə hücuma başlamış və apreldə rayonu işğal edərək bütün Qarabağın ən yüksək zirvəsi olan Murovdağı nəzarətə götürmüşdür. Ermənilərin Kəlbəcərdəki uğuru rayonun mülki əhalisinin evlərindən zorla çıxarılması, dinc sakinlərin öldürülməsi və girov götürülməsi də daxil olmaqla, çoxsaylı müharibə cinayətləri ilə nəticələnmişdir. Rayon uğrunda gedən döyüşlər zamanı 500-dən çox azərbaycanlı mülki şəxs öldürülmüş, 60 mindən çox insan evlərindən didərgin düşmüşdür. 30 spreldə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası 822 saylı qətnaməni qəbul edərək bütün hərbi əməliyyatların dərhal dayandırılmasını və bütün işğalçı qüvvələrin Kəlbəcərdən çıxarılmasını tələb etmişdir. Bunun ardınca, iyunun əvvəlində, o vaxtkı Azərbaycan Prezidenti Əbülfəz Elçibəyin bacarıqsızlığından, eləcə də hərbi rütbəsinin endirilməsinə görə qəzəblənən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin komandiri Surət Hüseynov üsyan etmiş, öz qüvvələri ilə Gəncədəki bazasından Bakıya doğru irəliləməyə başlamışdır. Bu siyasi qarışıqlıq zamanı Ağdərə, Ağdam, Cəbrayıl, Füzuli, Qubadlı və Zəngilan rayonları işğal edilmişdir. Elçibəy iyunun 18-də vəzifəsindən ayrılmış və hakimiyyəti o vaxtkı millət vəkili, keçmiş sovet lideri Heydər Əliyevə təhvil vermişdir. İyulun 1-də Hüseynov Azərbaycanın Baş naziri təyin edilmişdir. Payızda Beyləqan şəhərinə hücum əməliyyatı keçirən erməni qüvvələri dəf edilmişdir. Prezident vəzifəsini icra edən Əliyev siyasi cəhətdən etibarsız hesab etdiyi Elçibəyin Xalq Cəbhəsinə bağlı 33 könüllü batalyonu ləğv etmişdir. O, müharibədəki uğursuzluqlara görə əvvəlki hökuməti günahlandırmış və işğal olunmuş əraziləri azad edəcəyinə söz vermişdir. Əliyev könüllü batalyonları kompensasiya etmək üçün tez və mübahisəli bir şəkildə gənc çağırışçılardan ibarət bir ordu yaratmışdır. Oktyabr və noyabr aylarında Dağlıq Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı BMT Təhlükəsizlik Şurasının daha iki qətnaməsi (874 və 884 saylı) qəbul edilmiş və Dağlıq Qarabağın hüquqi müstəvidə Azərbaycanın bir tərkibi olduğu bir daha təsdiqlənmişdir.
250px|thumb|Heydər Əliyev andiçmə mərasimi zamanı.
Əliyev keçmiş sovet respublikalarında yaşayan Azərbaycan əsilli hərbi mütəxəssislərə müraciət etmişdir. Əksəriyyəti Sovet–Əfqanıstan müharibəsi veteranları olan bir çox zabit ölkəyə köməyə gəlmişdir. Bu və ümumxalq səfərbərlik Azərbaycanın hərbi gücünü artırmışdır. Azərbaycan hökuməti hücumdan əvvəl bölgədə yaşayan mülki əhalini təxliyə etmişdi. Əməliyyatlar dəniz səviyyəsindən 2500–3500 metr yüksəklikdə davam etdirilməli idi. Bölgədə sərt iqlim, güclü qar, küləklər və təhlükəli uçqunlar olduğu üçün plan çox təhlükəli hesab edilirdi. Bu səbəbdən bir çox komandir əməliyyatı dəstəkləməmişdi. Əməliyyata cəlb edilən əsgərlərin əksəriyyəti yeni çağırışçılar idi. Azərbaycan ordusu Murov silsiləsindən hücuma keçərək Basarkeçər–Ağdərə yolunu kəsməyi planlaşdırırdı. Azərbaycan Silahlı Qüvvələri bundan sonra Kəlbəcər rayonunun dərinliyinə doğru hərəkət edərək Kəlbəcər şəhərini işğaldan azad etməli və eyni zamanda Tərtərdən irəliləyərək erməni qoşunlarını mühasirəyə almalı idi.
Tərəflərin müqayisəsi
Hücum əməliyyatını Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinə bağlı 701 saylı Motoatıcı Briqada həyata keçirmişdir. Briqadanın şəxsi heyəti ümumilikdə 3,500 nəfər hərbi qulluqçudan ibarət idi. Onun komandiri polkovnik-leytenant Valeh Rəfiyev, qərargah rəisi polkovnik-leytenant Eldar Həsənov, əməliyyat rəisi isə mayor Qorxmaz Qarayev idi. Briqada altı batalyondan ibarət idi:
Əlavə olaraq, hücum əməliyyatında Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinə bağlı Kəlbəcər Rayon Polis İdarəsinin polisləri də iştirak etmişdir.
250px|thumb|Kəlbəcər rayonu ərazisi Azərbaycanın müasir inzibati bölgüsü xəritəsi daxilində.
1994 saylı ilin fevral ayının əvvəllərində Qondarma DQR-nin Mərkəzi Özünümüdafiə Qrupuna Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi general-leytenant Hraç Andresyan rəhbərlik edirdi. Cəbhənin sadəcə cənubundakı erməni qüvvələri 2,000 nəfərdən çox hərbçidən ibarət idi. Bütün ordu qrupu bir neçə alay və tabordan ibarət idi:
Bir neçə azərbaycanlı komandir ermənilərin əks-hücumu zamanı erməni qüvvələrinin Rusiya Silahlı Qüvvələrinə bağlı artilleriya bölmələri tərəfindən dəstəkləndiyini bildirmişdir.
Murov uğrunda döyüşlər
Hərbi əməliyyata 1993-cü ilin dekabrında start verilir. Azərbaycan qüvvələri Murov dağ silsiləsindən irəliləyərək bütün şimal cəbhəsi boyunca hücuma keçmişdi. Alaxançallı və Zivlan kəndlərindən irəliləyən 3 saylı Azərbaycan Batalyonu Murova doğru hərəkət edir. Gəray Əsədovun rəhbərlik etdiyi 5 saylı Azərbaycan Batalyonu 28 dekabrda Murov silsiləsindəki Meydan düzünə doğru irəliləyərək Meydançay əməliyyatına start verir. Onlar erməni mövqelərinin arxasına keçmək üçün gecə Güzgü keçidinin sağ tərəfindən, Koroğlu dağından keçir. 5 saylı Azərbaycan Batalyonu 1 yanvar 1994-cü ildə erməni qüvvələrini darmadağın etdikdən sonra Yanşaq və Zallar kəndləri yaxınlığında mövqe qurur. 3 saylı Azərbaycan Batalyonu Ömər keçidinə doğru hərəkət edir əraziyə nəzarəti və ermənilərin Vanadzor Alayının təlimsiz əsgərlərini məğlub edərək ərazini ələ keçirir. Onlar aşırımdan keçərək "31–46" yüksəkliyinə hücum edirlər. Təpədəki erməni hərbi postu Azərbaycan qüvvələrinin əsas həmləsini dəf etməyə nail olur, lakin Azərbaycan qüvvələri tezliklə təpənin nəzarətini ələ keçirərək erməni qüvvələrini ərazidən qovur. 2 və 3 saylı Azərbaycan batalyonları Meydan düzünə köçürülür və 5 saylı Azərbaycan Batalyonu ilə birlikdə erməni qüvvələrinə arxadan hücum edir. Ermənilər bu həmlədən sonra tezliklə geri çəkilir. Bundan sonra Azərbaycan hərbçiləri Ömər aşırımını minalardan təmizləyir və Meydan düzündə bir batalyon müdafiə zonası qurur.
2 yanvarda 3 saylı Azərbaycan Batalyonu ağır döyüşlərdən sonra Bozlu, Babaşlar və Təkəqaya kəndlərini işğaldan azad edir. Eyni zamanda, 2 saylı Azərbaycan Batalyonu Yanşaq kəndi istiqamətində hücuma keçir, lakin uğursuz olur. Erməni qüvvələri daha sonra əks hücuma keçir və itirilmiş kəndlərin nəzarətini geri alır. 3 saylı Azərbaycan Batalyonu mühasirəyə düşməmək üçün Daşkəsən rayonunda yerləşən əvvəlki mövqelərinə çəkilir. 4 yanvarda 3 saylı Azərbaycan Batalyonu yenidən Murov silsiləsini keçərək əvvəlki mövqelərinə doğru irəliləyir. Ali komandanlıq ilkin uğursuzluqlar səbəbilə Azərbaycan qüvvələrinə rəhbərlik edən zabitləri dəyişməli olur. Feyruz Alışov 3 saylı Azərbaycan Batalyonunun, İntiqam Məhərrəmov isə 2 saylı Azərbaycan Batalyonunun komandiri təyin edilir. Bir neçə gün sonra Azərbaycanın Müdafiə naziri Məmmədrəfi Məmmədov 701 saylı Motoatıcı Briqadanın komandiri Valeh Rəfiyevi vəzifəsindən azad edərək onun yerinə Saleh İlyasovu təyin edir. Rəfiyev daha sonra bildirmişdir ki, bu qərarda Azərbaycanın Baş prokuroru Əli Ömərov və Milli Məclisin spikeri Rəsul Quliyevin böyük rolu olmuşdu.
Azərbaycan qüvvələri yanvar ayının ortalarında Murov silsiləsini aşaraq növbəti dəfə hücuma keçir. 16 yanvarda 1 və 3 saylı Azərbaycan batalyonları Susuzluq dağını işğaldan azad edir. Azərbaycan qoşunları buradan Meydançay və Yanşa əraziləri üzərində atəş nəzarətinə malik idi. Ertəsi gün 2 saylı Azərbaycan Batalyonu Meydançayın şərqində yerləşən Şişqaya yüksəkliyi işğaldan azad edir. 19 yanvarda 5 saylı Azərbaycan Batalyonu Qızılqaya yüksəkliyinin nəzarətini ələ keçirir. Ertəsi gün 5 saylı Azərbaycan Batalyonu Bağırsaq kəndini, 1 saylı Azərbaycan Batalyon Yanşaq kəndini, 3 saylı Azərbaycan Batalyonu isə Susuzluq kəndini işğaldan azad edir. Beləliklə, erməni qoşunları yanvar ayının sonunda Kəlbəcər rayonunun dərinliklərinə çəkilmək məcburiyyətində qalırlar. 21 yanvarda Qamışlı kəndinə daxil olan 2 saylı Azərbaycan Batalyonu Çiçəkli yüksəkliyini ələ keçirir və beləliklə, Kəlbəcər–Ağdərə–Laçın yolunu nəzarətə götürür. Eyni zamanda, 5 saylı Azərbaycan Batalyonu Bağırlı kəndi istiqamətində hücuma keçir. Ertəsi gün Azərbaycan qüvvələri Yanşaqbinə və Qasımbinəsi kəndlərini işğaldan azad edir. Azərbaycan qüvvələri strateji Ömər keçidini və oradan keçən yolun nəzarətini ələ keçirərək mövqelərini daha da möhkəmləndirir.
Kəlbəcərə hücum əməliyyatı
23 yanvarda 3 saylı Azərbaycan Batalyonu Çəpli kəndində bir erməni batalyonunu mühasirəyə alır. İngiltərə jurnalisti Tomas de Vaala görə, kənddə 240 erməni əsgəri öldürülür, Ukrayna tarixçisi Mixail Jiroxov isə hesab edir ki, burada öldürülən erməni hərbçilərinin sayı 200 nəfər idi. Azərbaycan qüvvələri üç tank, dörd piyada döyüş maşını və ZSU-23-4 Şilka zenit-raket kompleksini qənimət kimi ələ keçirir. Erməni qüvvələri əks hücuma keçir və ertəsi gün Çəpli kəndini nəzarətə götürür, lakin 27 yanvarda onlardan kənddəki mövqelərindən qovulur. Qaçan erməni qoşunları Seyidlər kəndinə doğru geri çəkilmək məcburiyyətində qalır. Beləliklə, Ermənistandan Kəlbəcərə gedən yol Azərbaycanın nəzarətinə keçir. Kəlbəcər rayonu ərazisinin daha dərinliklərinə doğru irəliləyən Azərbaycan batalyonları ertəsi gün Qanlıkənd, Bozlu, Babaşlar, Təkəqaya, İlyaslar və Çopurlu kəndlərini ələ keçirirlər. İki gün sonra Seyidlər, Lev, Dəmirçidam və Cəmilli kəndləri işğaldan azad edilir. Azərbaycan komandanlığı daha sonra 5 saylı Azərbaycan Batalyonuna Buzduk hündürlüyünə doğru irəliləməyi, 1 və 3 saylı Azərbaycan batalyonlarına isə Zod ətrafındakı yüksəklikləri tutmaq üçün göstəriş verir. Bu əməliyyatlar Kəlbəcər şəhərinə qarşıdakı hücuma hazırlıq idi.
Azərbaycan qüvvələri fevral ayına qədər Kəlbəcər rayonunun təxminən 30%-ni işğaldan azad etmişdi. 1, 3 və 4 saylı Azərbaycan batalyonları qərbdə Ermənistanla sərhədə yaxınlaşaraq Cəmilli–Dəmirçidam–Qanlıkənd xətti boyunca mövqelər qurmmuşdu. Mərkəzi qüvvələr Qamışlı və Çiçəkli yaxınlığında mövqe qurmuş 2 saylı Azərbaycan Batalyonundan ibarət idi, şərqdə isə 5 saylı Azərbaycan Batalyonu Bağırlı kəndində mövqe tutmuşdu.
Geri çəkilmə
Erməni qüvvələri fevralın əvvəlində yenidən toplanmağa başlayır. Qondarma DQR hərbi rəhbərliyi, Əsgəran Özünümüdafiə Dairəsinin komandiri Vitali Balasanyan tərəfindən koordinasiya edilən və Xankəndində yerləşən Mərkəzi Özünümüdafiə Qrupunu Kəlbəcərdə əməliyyata cəlb edir. Qondarma DQR rəhbərliyi ordu qrupunun baş qərargahına Ağdərəyə köçürür.
İlkin plana görə, erməni qoşunları Çiçəkli yüksəkliyini ələ keçirməli idi. 2 fevralda erməni qüvvələri şərqdən Qamışlı kəndinə hücum etsələr də, 2 saylı Azərbaycan Batalyonu onları dəf edir. Ertəsi gün erməni qüvvələri yüksəkliyə hücum edir, lakin 2 saylı Azərbaycan Batalyonu mövqelərini müdafiə edir və hücum edən erməni qoşunları geri çəkilir. Buna baxmayaraq, 6 fevralda erməni qüvvələri Çiçəkli yüksəkliyini tutur, lakin iki gün sonra yenidən itirirlər. Bu vaxt 1 və 3 saylı Azərbaycan batalyonlarına hücumlarını davam etdirmək və Zod kəndi ətrafındakı yüksəklikləri işğaldan azad etmək əmri verilir. Çiçəkli yüksəkliyi yaxşı müdafiə olunurdu. Bu səbəbdən erməni qoşunları Ağdərədən gələn təzyiqi artırır. Erməni komandanlığı diqqətini yüksəkliyin şimal-şərqində yerləşən yüksəkliklərə yönəltmək məcburiyyətində qalır. Onlar Çiçəkli yüksəkliyi üzərindən Kəlbəcər–Gəncə yolunu və Ömər aşırımına gedən yolu nəzarətə götürürlər. 11 fevralda ermənilər böyük bir qüvvə ilə Ağdaban kəndindən hücuma keçərək "2071" yüksəkliyini və Bağırlı kəndi ətrafındakı yüksəklikləri ələ keçirirlər. Onlar ertəsi gün Bağırsaq kəndinə daxil olurlar. Azərbaycan qoşunları bir neçə dəfə əks hücuma keçsə də, onlar hər dəfəsində uğursuz olur. Erməni qüvvələri hücumlarını davam etdirərək Ağqaya və "2868" yüksəkliklərini ələ keçirir. Fevral ayının ortalarında erməni qoşunları Yanşaq və Yanşaqbinə kəndlərini yenidən işğal edirlər. Erməni qüvvələri Ömər aşırımından Kəlbəcərə gedən yolu nəzarətə götürür. Beləliklə, Azərbaycan qüvvələrinin təminat xətləri kəsilir və 701 saylı Motoatıcı Briqadanı mühasirəyə alınır. Azərbaycan qüvvələrinə 14 fevralda geri çəkilmək əmri verilir, Cəmilli kəndindəki erməni qüvvələri Alışovu əsir götürür. Azərbaycan qüvvələrini əməliyyatdan əvvəlki mövqelərinə aparan əsas yol erməni qüvvələrinin nəzarətində olduğundan Azərbaycan qoşunları dar Susuzluq–Təkəqaya–Ağdağ yolu ilə geri çəkilmək məcburiyyətində qalır. Azərbaycan tərəfi bütün ağır texnikalarını tərk edirlər. Yüzlərlə əsgər donaraq ölür və ya itkin düşür. Bəzi əsgərlər soyuqdan isinmək üçün pencəklərini yandırır, donvurmadan ölənlərin cəsədləri isə döyüş bölgəsində qalır. Bəzi Azərbaycan əsgərləri soyuqdan dəli olur, bəziləri mahnı oxuyaraq donmuş çaylarda üzməyə başlayır. Yerdə oturanlar yerlərində donub qalır. Erməni qüvvələri uçqun yaratmaq üçün dağ zirvələrini atəşə tutur və nəticədə bir çox azərbaycanlı hərbçi şəhid olur. Azərbaycan qüvvələri fevralın 20-nə qədər geri çəkilir. Erməni tərəfi iki Azərbaycan briqadasını mühasirəyə ala bilir. Azərbaycan qoşunları təminat xətlərinin açılması üçün Xanlar rayonundan erməni mövqelərinə bir neçə dəfə uğursuz hücumlar həyata keçirirlər. De Vaal erməni qüvvələrinin mühasirədə olan Azərbaycan batalyonlarını BM-21 Qrad raketləri ilə ağır şəkildə bombaladığını qeyd edir. Təkcə bu həmlə nəticəsində 1,500-ə yaxın Azərbaycan əsgəri şəhid olur.
İtkilər
Kəlbəcər əməliyyatı Birinci Qarabağ müharibəsinin ən ölümcül hərbi əməliyyatlarından biridir. Əməliyyat zamanı həm Azərbaycan, həm də Ermənistan qüvvələri ağır itki vermişdir. Tomas de Vaalın sözlərinə görə, Azərbaycan tərəfi Ömər keçidində keçirilən hərbi əməliyyatlar zamanı 4 minə yaxın itki vermiş, Ermənistan tərəfi isə təxminən 2 min hərbçisini itirmişdir. De Vaal döyüş əməliyyatlarının nəticələnməsindən bir neçə il sonra Murov silsiləsinə səyahət edənlərin hələ də donmuş cəsədlər tapdıqlarını qeyd etmişdir. Sonrakı illərdə ermənilər Ömər aşırımında şəhid olan Azərbaycan əsgərlərinə aid yüzlərlə qırmızı bilet toplamışdır. Ermənistanın televiziya çəkiliş qrupu onları ictimai yayım üçün lentə almışdır. De Vaal bunu "müharibənin ən narahatedici səhnələrindən biri" olaraq təsvir etmişdir.
Azərbaycan tərəfində itkilərin xeyli hissəsi donvurma və uçqunlar nəticəsində baş vermişdir. Azərbaycan hökuməti o vaxt itkilərin sayını gizli saxlamışdı və həlak olan Azərbaycan əsgərlərinin dəqiq sayı barədə hələ də rəsmi bir məlumat yoxdur. Azərbaycan mənbələrindən alınan son məlumata görə, hücum əməliyyatı zamanı Azərbaycan Silahlı Qüvvələri 1,592 hərbçisini itirmişdir. Onlardan 1337-si donaraq ölmüş, 111-i isə itkin düşmüşdür.
Azərbaycan mənbələrinə görə, 1993-cü ilin dekabrından 1994-cü ilin yanvarınadək olan döyüşlərdə erməni tərəfi 4 min hərbçisini, 50 zirehli texnikasını, 15 artilleriya qurğusunu və digər hərbi texnikasını itirmişdir. Azərbaycan tərəfinin itkisi bundan 1,5 dəfə az idi.
Nəticə
Erməni qüvvələri Kəlbəcərdəki mövqelərini qoruya bilmiş və Murov silsiləsindəki Ömər və Güzgü keçidlərini ələ keçirmişdilər. Hücum əməliyyatı zamanı verilən itkilərin miqyası 1994-cü ilin may ayında Bişkek protokolunun imzalanmasına və müharibənin sona çatmasına səbəb olmuşdur.
Azərbaycan hücum əməliyyatını çox çətin qış şəraitində həyata keçirmişdi. Bundan əlavə, Azərbaycan Silahlı Qüvvələri mühasirəyə alınma təhlükəsi ilə üzləşərək çox riskli bir əməliyyata başlamışdı. 701 saylı Motoatıcı Briqada Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Murov silsiləsinin o tayındakı mövqelərindən çox uzaqlaşmışdı. Bu, qışda keçidlərdən irəliləyən qoşunların təminatında problemlər yaradırdı. Əməliyyatda iştirak edən Azərbaycan birləşmələrinin məhdud sayda olması yaralı əsgərləri və zədələnmiş hərbi texnikanı təxliyə etməyi və ya əlavə qüvvənin gətirilməsini çətinləşdirmişdi. Bu arada, erməni hərbi rəhbərliyi Dağlıq Qarabağdan Kəlbəcərə əlavə qoşun gətirə bilirdi. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Ağdərə istiqamətində vuruşan qüvvələrinə dəstək verə bilməməsi onların vəziyyətini daha da acınacaqlı hala gətirmişdi.
18 fevral 2014-cü ildə Basarkeçər şəhərində keçmiş erməni hərbçilər Ermənistanın Ömər aşırımındakı qələbəsinin iyirminci ildönümünü qeyd etmişdir.
Azərbaycan Silahlı Qüvvələri İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Murov silsiləsindəki strateji mövqe olan Murovdağ zirvəsini işğaldan azad etmişdir. Bu, onlara Basarkeçər–Ağdərə yolunu kəsmək üçün imkan yaratmışdır. Bu, 1992-ci ildən bəri Azərbaycanın ən böyük hərbi uğurlarından biri hesab olunur.
Məsuliyyət
Hücum əməliyyatının özü və Əliyev hökumətinin buradakı məsuliyyəti Azərbaycan hakimiyyəti daxilində çox həssas bir mövzuya çevrilmişdir. Qışda Kəlbəcərə hücum etmək qərarına kimin gəldiyi hələ də bəlli deyil. Azərbaycanın keçmiş müdafiə naziri Məmmədrəfi Məmmədov daha sonra bu qərarı "axmaqlıq" adlandırmış və o vaxt buna qarşı olduğunu söyləmişdir. Məmmədovun sözlərinə görə, bəzi siyasi liderlər Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Şurasını Kəlbəcərə hücumun uğurlu olacağına inandıra bilmişdi. Məmmədov əməliyyat planının Azərbaycanın o vaxtkı baş prokuroru, Əliyev ilə yaxın münasibətləri olan Əli Ömərova məxsus olduğunu iddia etmişdir. O, Ömərovun Kəlbəcərin asanlıqla işğaldan azad oluna biləcəyinə inandığını qeyd etmişdir. Azərbaycanlı keçmiş batalyon komandiri Gəray Əsədov qışda həyata keçirlən hücum əməliyyatının "tamamilə səhv" olduğunu demişdir. Onun sözlərinə görə, əməliyyat yayda keçirilsəydi, erməni qüvvələri Ağdam və Füzuli rayonlarını işğal etməyəcəkdi. Ermənistan tərəfinin Murovdakı qüvvələri çox azsaylı idi və oradan edilən hücum onların vəziyyətini ağırlaşdıracaqdı. Bu, Ermənistan rəhbərliyinin Ağdam və Füzulidən geri çəkilmə əmri verməsinə səbəb olacaqdı. Azərbaycanın o vaxtkı Müdafiə nazirinin müavini Leyla Yunus dövrün komandirlərini "pis vəziyyəti daha da pisləşdirmək"də günahlandırmışdır. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan Baş Qərargah rəisi Nəcməddin Sadıkov hava şəraitinin pisləşməsi səbəbindən hücumu təxirə salmaq əvəzinə əməliyyata start vermişdir. O, bunu "bir hərbi zabitin ala biləcəyi ən axmaq qərar" adlandırmışdır. Əliyev hökuməti dövründə Prezident Administrasiyasının rəhbəri olan Eldar Namazov uğursuzluqda Surət Hüseynovu günahlandırmışdır. Namazov əməliyyatın hərtərəfli planlaşdırıldığını və əvvəlcə uğurlu olduğunu bildirmişdir. Buna baxmayaraq, Hüseynovun başçılıq etdiyi hərbi komandanlıq sonradan ciddi səhvlərə yol vermişdi. Namazov bildirmişdir ki, Hüseynov ciddi fikir ayrılıqları səbəbindən qərarlarını Əliyev ilə müzakirə etmirdi. Müharibə illərində Müdafiə Nazirliyinin mətbuat xidmətində işləyən Azad İsazadə bu fikirlə razılaşmamışdır. O bildirmişdir ki, əməliyyat yalnız Əliyevin şəxsi göstərişi ilə həyata keçirilə bilərdi. İsazadə əməliyyatı SSRİ-nin pambıq yığım texnikası ilə müqayisə etmişdir. Onun sözlərinə görə, hökumət Bakının küçələrindən tamamilə hazırlıqsız azərbaycanlı gəncləri orduya cəld edərək onları döyüş bölgəsinin ortasına atmışdı. Azərbaycanlı araşdırmaçı Tural Həmidin sözlərinə görə, Baş Qərargah rəisi general-mayor Nəcməddin Sadıkov "hərbçi kimi əməliyyatın faciəvi şəkildə başa çatacağını başa düşməli idi, çünki qışda demək olar ki, 3,700 metr yüksəklikdə ordu uğurlu hərbi əməliyyatlar keçirə bilməzdi". Onun sözlərinə görə, 701 saylı Motoatıcı Briqada bölmələri hündür dağlarda qış əməliyyatları üzrə xüsusi təlim keçməmiş, dağ və ya xizək avadanlığı ilə təchiz olunmamışdı.
Hücum əməliyyatından sonra Azərbaycanda cinayət işi başlanılmışdır. 1995-ci il iyunun 29-dan avqustun 18 dək Azərbaycan Ali Məhkəməsinin hərbi kollegiyası Şahin Rüstəmovun sədrliyi ilə əməliyyatın uğursuz olması ilə bağlı məhkəmə prosesinə nəzarət etmişdir. Məhkəmənin hökmü ilə briqada komandiri Saleh İlyasov 7 il, batalyon komandiri Gəray Əsədov 6 il, batalyon rəisi Cəlil İbrahimov isə 10 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdir. Briqada komandirinin müavini Nəriman Zeynalovun işi əlavə araşdırma üçün Hərbi Prokurorluğa qaytarılmışdır.
Typhlodromus zaheri
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Adams (Şimali Dakota)
Adams — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Şimalı Dakota əyalətinin Valş rayonunda yerləşən şəhər. Şəhərin əhalisi 15 mart 2010 tarixində 127 nəfər idi.
2010-cu ilə olan əhali statistikası
15 mart 2010 tarixində yerinə yetirilən əhali statistikasına görə şəhərin əhalisi 127 şəxsdən 45 ailədən və 38 evden ibarət olduğu müəyyən olunmuşdur. Şəhərin əhalisin 96,8% ağ dərili, 0,1% afro-amerikan, 0,9% yerli amerikan, 0,2% asiyalı, 0,4%-nin isə digər xalqlardan təşkil olunduğu məlum olub.
Kiçik qaya qaranquşu
Kiçik qaya qaranquşu (Ptyonoprogne fuligula), Pakistana Afrikada və cənub-qərb Asiya şərqində iqamətgah salan qaranquşkimilər (Hirundinidae) fəsiləsindən olan bir qaranquş növüdür. O, əsasən dağlarda çoxalır, lakin həmçinin daha aşağı ucalıqlarda, xüsusilə qayalı ərazilərdə və şəhərlərin ətrafında və əksər qaranquşlardan fərqli olaraq, sudan uzaqlarda da tez-tez tapılır. Kiçik qaya qaranquşu əsasən qəhvəyi lələklər ilə, daha solğun yuxarı sinədə köklənən və qanad sığınacaqlarının və uçuşda yayılma quyruğunda ağ "pəncərələr" ilə 12–15 sm uzunluğundadır. CCinslər (sekslər) xarici görünüşünə görə oxşardır, ancaq yeniyetmələr yuxarı hissələrə və uçuş lələklərinə solğun saçaqlara malikdir. Şimali yarımnövlər daha kiçikdir, cənubi Afrikadan daha solğun və ağ rəng formalaşır və daha ayrı növlər, "Solğun dağ qaranquşu" kimi bəzi növlərə parçalanır. Qaya qaranquşu sürüşərək yavaş uçuşdan istifadə edən uçan həşəratlar üçün sıldırım qaya üzləri boyu ovlayır. Onun çağırışı yumşaq cikkiltidir.
Osman Əhmədoğlu
Osman Əhmədoğlu (digər adları: "Osman Keşəli", "Osman Əfəndi", "Dərviş Osman"; ) — Gürcüstanın şair-publisisti, ictimai xadimi, Gürcüstan Aşıqlar Birliyinin sədri.
Həyatı
Osman Əhmədoğlu 1948-ci ildə Marneuli rayonunun Keşəli kəndində anadan olub. Doğma kəndində 8 illik, qonşu Kəpənəkçi kəndində orta məktəbi bitirib.
Burada orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində təhsil almışdır (1968-1973). 10 il doğma Keşəli kənd orta məktəbində müəllim işləmiş, Borçalı rayon mədəniyyət şöbəsində müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. Gürcüstan Aşıqlar Birliyinin sədridir.
18 mart 2020-ci ildə vəfat etmişdir.
Yaradıcılığı
Bədii yaradıcılığa erkən başlamışdır. İlk şeri məktəbli ikən rayon qəzetində çıxmışdır. "Gürcüstan", "Azərbaycan gəncləri", "Şərq qapısı" və s. qəzetlərdə, "Çeşmə", "Dan ulduzu" almanaxlarında, "Azərbaycan" jurnalında şerləri və publisist yazıları dərc olunmuşdur. Onun şer, poema və məqalələri dövri mətbuatda "Osman Keşəli", "Osman Əfəndi", "Dərviş Osman" imzalan ilə verilmişdi. Son illər "Osman Əhmədoğlu" imzası ilə çıxış etmişdir. "Borçalıda yanan ocaq" adlı ilk şerlər kitabı 1989-cu ildə "Yazıçı" nəşriyyatında çıxmışdır.
Faruk Günuğur
Faruk Günuğur — Türkiyə aktyoru.
Həyatı
Faruk Günuğur 16-sı fevral 1948-ci ildə Ankarada anadan olub. 1973-cü ildə (42 yaşında) H.Ü. dövlət konservatoriyasının yüksək fakültəsini bitirmişdir. O tarixdən etibarən Ankara dövlət Teatr sənətçisi olaraq fəaliyyət göstərib. Ötən illərdə Ankara dövlət Teatrında Canlı yayım adlı oyunu idarə edib. Qəfəsdən bir quş uçdu oyunu ilə sənəd ocağında ən yaxşı oyunçu mükafatını alıb. Eyni zamanda bir çox Televiziya seriallarında Rol almışdır.
Musaküçə kəndinin sakinləri (film, 1973)
Məzmun
Film Masallı rayonundakı Musaküçə Kənd Sovetinin sədri Abıyevə həsr olunmuşdur. Filmdə kənd ağsaqqalının qayğılarından, xüsusilə kənddə aparılan abadlıq işlərindən danışılır.
Mikania hemisphaerica
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Ueyd Load (personaj)
Ueyd Load - "Kim Possibl" serialının baş qəhrəmanlarından biridir.
Xarakteristika
Serialın başlanğıcında təxminən 10 yaşındadır və digər personajlar kimi sonrakı seriyalarda yaşlanır. Ueyd dahi və kompüter ustasıdır. Ueyd 8 ayda lisey və kolleci bitirmişdir. Onun boyu cəmi 112 sm-dir. Qara gözlüdür. Çəkisi 178 kq-dır. Afrika-Amerika qarışığıdır. Bəzi insanlara vəzifələrində çox köməkçi olar. Onları gedəcəyi yerə aparmaq üçün nəqliyyat vasitəsini nizamlayır. Ueydin beyni çox böyükdür. Bütün dünya məcazi mənada, onun otağındadır. "Yenidən yazılmış tarix" seriyasında görünür ki, Ueydin 100 il bundan əvvəl yaşamış dahi dayısı vardır. Ueydin ən yaxın dostları Kim Possibl və Rondur. Ueyd onlara bütün seriyalarda kömək göstərir. Kim Possibl və Ronun bütün düşmənləri Ueydin də düşmənidir. İlk 3 mövsümdə otağından heç çıxmaz, yalnız bir dəfə 63-cü hissədə çıxar. 4 mövsümdə isə otağından çox çıxmağa başlayır və Moniki ilk gördüyündə aşiq olar. Monik onun kiçik olduğunu söyləyər və çox maraqlanmaz. Bu səbəbdən Ueyd aşiq etmə qurğusu icad edər və bununla Moniki özünə aşiq edər. Bu qurğunun adı "Amur effekt" adlanır. Lakin sonralar Ueyd ilə Monik arasında münasibətlər dəyişir. Ueyd və Monik bir-birlərinə daha çox dost kimi yanaşırlar. Bu səbəbdən onlar ayrılırlar. Sonralar Ueyd özünə beyninin həcmində olan bir qız tapır. Onun adını "Oliviya" qoyur.
Xarici keçidlər
List of Kim Possible characters Luettelo televisiosarjan Kim Possible hahmoista
Nezametnıy adası (Frans-İosif Torpağı)
Nezametnıy adası — Frans-İosif Torpağına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir.
Yerləşməsi
Arxipelaqın qərbində, Qeorq Torpağından 3.5 km şərqdə, Klement Mark körfəzində yerləşir. Uzunsov formaya malikdir. Adanın uzunluğu 600 metrdir. Adada yüksəklik yoxdur.
Bomadın
Bomadın - Lerik  rayonu  ərazisində,  Limər  çayının  mənbəyi yaxınlığında dağ.
Toponimikası
Bomadın-Talış silsiləsinin zirvələrindən biridir. Oronim türk dillərindəki bom/bam (yüksək)  və  dın/din  (düşərgə)  sözlərindən  düzəlib  (-a  bitişdirici saitdir), "yüksək yerdə dayanacaq, düşərgə" deməkdir.
Həmçinin bax
Alaqaya (dağ)
Xarici keçid
https://www.revolvy.com
Çexoslovakizm
Çexoslovakizm — bu ideologiyaya görə keçmiş Avstriya-Macarıstanın şimal ərazilərində çexlər və slovaklar deyil, "çexoslovaklar" yaşamışlar. Bu ideologiya 1918-ci ildə Çexoslovakiya dövlətinin yaranması üçün əsas olmuşdur. Qeyd olunan doktrina Çexoslovakiyanın 1920-ci il Konstitusiyasında da öz əksini tapmışdır. Birinci Respublika dövrünə (1918-1938) aid statistik hesabatlarda da "çexlər" və "slovaklar" deyil, məhz "çexoslovaklar" xatırladılır.
1921-ci ildə Çexoslovakiyanın əhalisinin milli tərkibi belə olmuşdur
Çexoslovakiyanın heç də bütün sakinləri bu nəzəriyyəni müdafiə etmirdilər. II Dünya müharibəsi ərəfəsində Çexiya Almaniya tərəfindən işğal edildikdən sonra Slovakiya ərazisində müstəqil Slovakiya dövləti yaradıldı. II Dünya müharibəsindən sonra Çexoslovakiya yenidən birləşdirilsə də, "vahid millət" nəzəriyyəsini tamamilə bərpa etmək mümkün olmadı. 1960-cı il Konstitusiyasına əsasən Çexoslovakiyanın iki milli respublikadan ibarət federativ respublika elan edilməsi ilə "çexoslovakizm" ideologiyasına son qoyuldu.
Typhlodromus tubifer
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
İkihürgüclü dəvə
—  cinsinə aid heyvan növü.
Təbii halda ikihürgüclü dəvələr 800 baş qalmışdır. Ona görə də onlar beynəlxalq Qırmızı kitaba düşmüşdür. Dəvələrin hamiləlik dövrü 13 aydır. Doğumdan 1 saat qabaq dəvələr sürüdən ayrılır və 1 bala doğur. Yeni doğulmuş balalar çox zəif olur. Dəvələr balalarını 1 ilə qədər südlə bəsləyirlər. Balalar 1,5-2 aydan sonra ot yeməyə başlayırlar.
25 fevral
1901–cari
thumb|Almaniya qoşunları Öseldə