cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
II Abbas
Qəndəharın moğollar tərəfindən mühasirələri
İkinci müharisəyə yollanan moğol ordusu 2 may 1652-ci ildə şəhərə çatdı və qala divarlarının altından lağımlar qazmağa başladı, lakin Səfəvi ordusu moğollarla müqayisə də daha dəqiq tüfənglərə sahib idilər. Şahcahanın qala divarları dağıdılmadan döyüşçülərin hücum etməməsini əmr etməsindən sonra Səfəvi ordusunun şəhəri müdafiə etməsi daha asanlaşdı. Bundan başqa, moğollar özbəklərlə də bağlı problemlər yaşamağa başladılar. Beləki, II Abbas özbək Əbdüləziz xanla da ittifaq imzalamışdı. Bundan sonra Əbdüləziz Kabula 10 minlik qoşun göndərərək, moğolların təminat yollarını kəsdi. Moğolları mühasirəni ləğv etməyə məcbur edəcək qədər güclü olmasalar da, özbəklər önəmli zərbələr vura bilirdilər. Belə zərbələrin birində onlar mühasirəyə alan orduya gedən və 2500 döyüşçü tərəfindən qorunan 1.5 milyon gümüş sikkəni ələ keçirə bilmişdilər.
Səfəvi ordusunun yaxşı müdafiə olunduğunu, özbəklərin fəaliyyətini və öz ordusunun uğursuzluğunu görən Şahcahan oğlu Övrəngzibə ordusunu Kabula aparmağı əmr etdi. Beləliklə, 9 iyul 1652-ci ildə ikinci mühasirəni də Səfəvi ordusu uğurla başa vura bildi.
III mühasirə: Moğolların Qəndəharı ələ keçirmək üçün olan III cəhdi 1653-cü ilin yazında baş verdi. İki dəfə uğursuz olduqdan sonra şahzadə Övrəngzib ordunun komandanlığından alındı, yerinə qardaşı və vəliəhd şahzadə Dara Şükuh gətirildi. Dara 70 minlik ordu ilə yürüşə başladı. Onun qərərgahına moğolların ən məşhur generalları və əvvəlki iki mühasirə zamanı yaxşı mənada seçilən Caypurlu I Cay Sinx də daxil idi. Lakin şahzadə özünün etməli olduğu şeylərdə belə tez-tez müşavirləri ilə məsləhətləşirdi. Bu məsləhətləşmələr vəliəhd şahzadənin gözünə girməyə çalışan müşavirlərinin qarşılıqlı davaları ilə müşayət olunurdu. Həmçinin təcrübəli moğol generalları hərbi məsələlərdə onların yerinə şahzadənin öz şəxsi müşavirləri ilə məsləhətləşməsindən də narahat idilər.
Üçüncü mühasirəni edəcək olan ordu Qəndəhara aprel ayında çatdı, lakin ənənəvi xətti müharibə üçün olan silahlarla təmin edilmiş moğol ordusu mühasirə döyüşü apara bilmək üçün zəif təchiz edilmişdi. Ordunun döyüş qabiliyyətini zəiflədən bir digər məsələ isə Daranın hərbi səriştəsizliyi, həmçinin uğursuz əmrlər verdikdən sonra buna görə başqalarını ittiham etməsi oldu. İyun ayında qalanın bir hissəsinin zəbt edilməsi şahzadənin müdaxiləsi ilə baş tutmadı. Yayın sonlarında ordunun daxilində narazılıqlar baş qaldırmağa başladı. Nəhayət, 29 sentyabr 1653-cü ildə mühasirə ləğv edildi.
Bu mühasirənin də Səfəvi ordusunun qələbəsi ilə sonlanması müharibənin faktiki sonlanması və Səfəvi ordusunun qələbə çalması demək idi.
Gürcüstan
thumb|Qacar dövrünə aid rəsm. Çox gümanki, Səfəvilərin [[Səfəvi-Rusiya müharibəsi (1651-1653)|1651–1653-cü illər müharibəsində ruslar üzərində qazanmış olduqları qələbəni əks etdirir.]] Abbasın hakimiyyəti dövründə Gürcüstandakı əsas münaqişə I Teymurazla Kartlili I Rüstəm arasında gedirdi. I Teymuraz Kaxeti və Kartli kralı idi. Antisəfəvi siyasət izləyən I Teymuraz yaxın bir zamanda Səfəvi hakimiyyətini sonlandırmağı arzulayırdı. 1633-cü ildə I Səfinin dəstəyi ilə Rüstəm xan özünü Kartli kralı elan etdi və I Teymurazın torpaqlarını işğal etdi. I Teymuraz Kaxeti kralı olmağa davam etdi və Rüstəmlə olan sərhədində 1648-ci ilə qədər üsyançıları ona qarşı dəstəklədi. 1648-ci ildə Rüstəm Teymurazı tamamilə məğlub etdi və onu Gürcüstandan qaçmağa məcbur etdi. 1659-cu ildə Rüstəm öldü və Kartli taxt-tacı boş qaldı. Bundan sonra Abbas bölgədə özünə dayaq yaratmaq üçün Qızılbaş türk tayfalarını buraya köçürməyə başladı və bu ona qarşı Baxtrioni üsyanının başlaması ilə nəticələndi. Araqvili Zaal tərəfindən komandanlıq edilən üsyançı qüvvələr təşkil edildi və Baxtrioni və Alaverdidə inşa edilən Qızılbaş qalalarına hücumlar edildi. Liderlər arasında Bidzina Çolokaşvili, Şalva, Ksanili Eristavi və qardaşı Eristvisşvili də var idi. Zezva Qaprindauli, Nadir Hoşarauli və Gogolauri öndərliyində tuşlar, hevsurlar və pşavlar kimi, gürcü dağlıları da üsyana qatıldı. Gürcü qüvvələri birləşdikdən sonra Baxtrioni və Alaverdidəki türkmən qalalarına hücum etdilər və onları məğlub etdilər. Daha sonra Kaxetiyanın digər yerlərindəki Qızılbaş türkllərini məğlub etdilər. Ancaq üsyançıların zəif təşkilatlanması və təcrid edilməsi II Abbasın şəxsi komandanlığı altında olan Səfəvi ordsununu uğurlu formada əks hücuma keçmələrinə və onları məğlub etmələrinə şərait yaratdı. Eristavi Zaal şahın əmri ilə öz qohumları tərəfindən qətlə yetirildi və uşaqları Səfəvi məhkəməsinə göndərildi. Bu xəbərlərdən sonra Bidzina Çolokaşvili, Ksanili Şalva və Elizbar Eristvisşvili şahdan bağışlanmalarını diləmiş, ancaq şah daha sonra onları qətl etdikləri tayfaların yerdə qalan üzvlərinə təslim etmişdir. Tayfa üzvləri gürcü zadəganlara işğəncə etdilər və öldürdülər. Bir müddət sonra onlar Gürcü Ortodoks Kilsəsi tərəfindən sonradan müqəddəs elan edildilər. Kaxetidə üsyançılar Qızılbaş türkmənləri məğlub etməyi bacarsalar da, sonda ordu qarşısında məğlub oldular və Kaxeti yenə də Səfəvi hakimiyyəti altında qaldı. Gəlinən razılaşmaya görə şah bu torpaqlara Qızılbaşları köçürməyəcəyini bildirdi, Rüstəmin övladlığa götürdüyü V Vaxtanq Kartlinin vassal hökmdarı təyin edildi. Abbas bir müddət sonra Vaxtanqın qızı Anuka ilə evləndi. Həmçinin Səfəvilər 1664-cü ildə Kartli vassal kralının oğlu Arçilin (Şahnəzər xan) Kaxeti vassal hökmdarı təyin edilməsinə razı oldular.
Rusiya ilə müharibə (1651–1653)
II Abbasın hakimiyyəti dövründə Səfəvi imperiyasının Qafqazın şimalında öz nüfuzunu artırmaq istəməsi ruslarla toqquşmaya səbəb oldu. 1646-cı ildən etibarən rus hökuməti Səfəvi torpaqlarından İsveçə qədər torpaqlarda ipək ticarəti edən xarici tacirlərin mövqelərini zəiflətməyə başlamış və 1649-cu ildə Sobornoe Ulojenie qəbul edilmişdi. Buna görə, xarici tacirlərin imkanları daha da məhdudlaşdırılırdı. Hakimiyyətinin ilk illərində Abbas ruslarla münasibətlərə əhəmiyyət vermirdi və onların Osmanlıya qarşı münasibətləri inkişaf etdirmək təkliflərini görməzdən gəlirdi. 1647 və 1653-cü illərdə ikili münasibətlərdə karvan quldurluğu hadisələrinə və Səfəvilərdə rus tacirlərin həbsinə görə gərginlik artdı. Həmçinin rusların sərhədlərini cənuba doğru genişlətməsi buraları özlərinin mülkü hesab edən Səfəvilərin qarşı çıxması ilə nəticələndi. Bu gərginliklər də 1651–1653 müharibəsinə və ya münaqişəsinə yol açdı. Bu müharibənin meydana çıxmasında rol oynayan səbəblərdən bir digəri də rusların devrilmiş gürcü kralı I Teymuraz üçün qala tikmək istəmələri idi. Ruslara yardım üçün müraciət edən Kaxetili I Teymuraz bu xəbərin II Abbasa çatmasından sonra öz istəyinə nail ola bilmədi. Qəndəharda olan II Abbas dərhal bu məsələ ilə məşğul olmaq üçün qoşun hazırlatdı. Şirvan bəylərbəyi Xosrov xanın komandanlığı altında yerli qumuqlarla əməkdaşıq edən Ərdəbil, Qarabağ və Astara qızılbaşları rusları məğlub etdilər, bazalarını ələ keçirdilər və özlərini qovdular. Bundan sonra İsfahan və Moskva arasında elçilər yekun sülh müqaviləsini həll etmək üçün gedib gəlməyə başladı, lakin sülh müqaviləsi 10 il sonra imzalandı.
Müharibədən əvvəl bölgədəki vəziyyət
XVII əsrdən etibarən Rusiya çarlığının Şimali Qafqazdakı əsas dayaq məntəqəsi Terek qalası oldu. Burada çarlıq voevodası və döyüşçüləri toplanmış idi. XVII əsrin ortalarında Terek məntəqəsi ətrafında 70 Kabardın əsilzadə ailəsi ilə birlikdə, bir çox rus, erməni, Azərbaycan türkü və fars yaşamaqda idi. Onlar ticarət və sənətkarlıqla məşğul olurdular. Şimali Qafqazdan olan əsilzadələr ətrafları ilə birlikdə buraya köçür və rus vətəndaşlığını qəbul edirdilər. Kabardin əsilzadələrindən biri olan Muçal Sunçaleyeviç Çərkəziskinin də burada evi var idi. O, 1645-ci ildə çar fərmanı ilə knyaz olmuş və qeyri-ruslar üzərində hakim təyin edilmişdi. Məntəqədəki qarnizona 2 min nəfərlik döyüşçü, 500 streles daxil idi. Onlara komandanlığı isə polkovnik rütbəsində olan məntəqə hakimi edirdi. Knyaz Muçalın özünün də 500 nəfərlik hərbi dəstəsi var idi və ehtiyac yaranacağı təqdirdə öz dəstəsi ilə rus ordusuna kömək etməyə borclu idi.
Terek çayının sağ sahilində, Sunja çayı ilə Terek çayının birləşdiyi və müasir Qroznı şəhərinin şimal-şəörqində 1635-ci ildə ruslar Sunja həbsxanasını bərpa etdilər. 16450-ci ildən bir qədər sonra Knyaz Muçal öz təbəələri ilə birlikdə Terek məntəqəsindən köç edərək Sunja həbsxanasının yaxınlığında Sunjada yerləşdi. Onunla gələnlər kabardinlər, çeçenlər və qumuqlar idi. Həbsxananın 2 verst məsafəsində əvvəldən rus vətəndaşlığını qəbul etmiş olan İldar Mirzənin rəhbərliyində baraqunilər və ya Terek qumuqları yerləşdi. Sunjanın qərbində İvan Qorznı dönəmindən rus protektoratlığını qəbul etmiş olan kabardinlər yaşamaqda idi.
1629-cu ildə Avar xanı rus çarına müraciət edərək Göysuda qala tikməsini istəmiş və bu işdə ona kömək edəcəyini söz vermişdi. Bundan başqa, Avar xanı rus çarından rus vətəndaşlığına girməsinə şərait yaradılmasını istəyir və çara Şimali Qafqazda tikilmiş ilk rus qalası olan Terekin salınmasında onun babasının yardım etdiyini xatırladırdı: Mən, avar xanı, böyük hökmdarın birbaşa qulu kimi çıxış etdim və oğlumu sənin əlinə verdim.
Bu dönəmdə Səfəvi imperiyasının Şimali Qafqazda yeritdiyi siyasət qumuqları ruslara yaxınlaşmağa və kömək istəməyə məcbur etdi. 1637-ci ildə qumuq şamxalı rus çarından onu öz təbəəsi kimi tanıdığını ehtiva edən məktub aldı. Bu zaman qumuqlar artıq Səfəvi imperiyasının vassalı olduqları üçün bununla iki qat vassallığı düşdülır, həm ruslardan, həm də qızılbaşlardan, lakin Dağıstanın Səfəvi hakimiyyəti altında olması Rusiyanın maraqlarına uyğun deyildi. 1642-ci ildə Rusiya hökuməti qızılbaşların Moskvadakı səfiri Acı bykə qəti şəkildə bəyan etdi ki, "qumuq xalqı çar əzəmətinin əbədi xidmətçiləridir", lakin qumuqlar həm rusların, həm də qızılbaşların bölgədə möhkəmlənməsinə əngəl olaraq, müstəqil siyasət yürütməkdə idilər. Şamxal III Surxay Başlıda qızılbaşların qala tikməsinin qarşısını aldı. Eyni zamanda onlar rusların bölgədə güclənməsini də istəməməkdə idilər. 1650-ci ildə Surxay xan ruslardan qaçan noqayları öz torpaqlarına qəbul etdi. Buna cavab olaraq onun torpaqlarına soxulan rus ordusu Germerçik döyüşündə noqay-qumuq ordusuna məğlub oldu. Bundan sonra Endirey qumuqlarının rəhbəri olan Qazan Alp Surxayla barışdı və bununla da 1642-ci ildən bəri qumuqlar arasında davam edən daxili mübarizə sonlandırıldı.
Bunlar baş verərkən bölgədə qızılbaş təsir dairəsi də genişlənməkdə və artıq qumuqları təhdid etməkdə idi. Bölgədəki ən güclü qumuq hakimliyi Tarku şamxallığı idi. Bu hakimliyin rəhbərləri Buynaksk hökmdarı, Dağıstan valisi və yaxın zamana qədər Dərbənd xanı titulunu daşımaqda idilər. Bir digər önəmli qumuq hakimliyi isə Endirey şamxallığı idi. Dərbəndin şimal-qərbində Qaytaq usmiliyi yerləşməkdə idi. 1645-ci ildə II Abbas ruslara yaxın olduğu bilinən Rüstəm xan Qaytaqdan qovdu və onun yerinə özünə tabe olan Əmirxan Sultanı hakim təyin etdi.
Müharibənin səbəbləri
1639-cu ildə Osmanlı və Səfəvi imperiyaları arasında uzun müddətdir davam edən müharibə Qəsri Şirin sülh müqaviləsinin imzalanması ilə sonlandırıldı. Yeni imzalanmış müqaviləyə əsasən Qafqaz iki imperiya arasında nüfuz dairələrinə bölündü. Yeni konfiqurasiyaya görə Osmanlı və Krım xanlığı Qara dəniz sahili boyunca və Kabarda da öz üstünlüyünü qurmağa çalışarkən, Səfəvi şahı Dərbənddən yuxarıya doğru, Sunja çayına qədərki bölgələrdə öz nüfuz üstünlüyünü qura bilərdi. Belə bir şəraitdə bölgə üzərində Rusiya ilə Səfəvi imperiyasının maraqlı toqquşurdu. II Abbas taxta çıxdıqdan sonra ruslarla sülhü davam etdirməkdə qərarlı olub, ticarəti və əməkdaşlığı genişlətmək üçün addımlar atsa da, sonradan bu fikrindən daşındı. II Abbasın yeni məqsədi nəinki ruslasrın Dağıstan ərazisinə daxil olmasının qarşısını almaq, eyni zamanda rusları bütün Şimali Qafqazdan qovmaq idi. Bunun üçün şah dağlıların daxili işlərinə qarışmağa da başladı.
Müharibənin başlamasında Xosrov xanın Xəzər dənizi sahilində fəaliyyət göstərən kazak dəstələrinə qarşı çıxması əsas oldu. Beləki 1650-ci ildə Qreben kazakları şamaxılı və dağıstanlı tacirlərin karvanına hücum eədərək karvanın mallarını yağmaladılar. Yağmalanan karvanda Səfəvi imperiyasının Şirvan bəylərbəyi olan Xosrov xanın da şəxsi malları var idi. Bir qədər sonra məlum olur ki, karvan iki dövlət arasında imzalanmış müqavilənin şərtərinə zidd olaraq hərəkəti barədə Terek hakiminə məlumat verməmiş və buna görə də, kazakların hücumuna məruz qalmışdır. Xosrov xan rus hakiminə göndərdiyi məktubda vurulmuş zərərin kompensasiyasının verilməsini və kazakların cəzalandırılmasını tələb edirdi. Xosrov xan Həştərxanın rus hakiminə yazdığı məktubda rus hökumətinin heç birt addım atmayacağı halda kazakların hökumət orqanları təlimatı üzrə hərəkət etdiyi qənaətinə gələrək bir ay içində "həm Tereki, həm də Həştərxanı qara torpağa" çevirə və kazakları özü cəzalandıra biləcəyini yazırdı. Rusiya ilə Səfəvi arasında hərbi əməliyyatların başlamasının bilavasitə səbəbi Sunja qalasının bərpası idi. Terek və Sunjadakı rus qalaları şahın Dağıstanda öz təsirini yaratmaq planlarına mane olurdu. Doğrusu 1658-ci ildə Moskvadakı qızılbaş səfiri Daqul Sultan bildirmişdi ki, müharibənin başlamasının səbəbi Sunja qalası yox, Terek qumuqları olmuşdur. Sunjada məntəqə salındıqdan və orada qumuqlar məskunlaşdıqdan sonra bölgədəki münaqişələr, qətllər və oğurluqlar çoxalmış, nəticədə Səfəvi təbəələri bölgəyə səfər edə bilməmişdirlər. Səfəvi tərəfinin hücuma hazırlaşdığından xəbərdar olan Tarku şamxalı III Surxay xan 1650-ci ildə Həştərxanın qubernatoru Qriqori Çerkəzskiyə məktub yazaraq hücuma hazırlaşmağın gərəkdiyini bildirdi. Qubernator bu məktuba cavab olaraq terek atamanlarına və kazaklarına əmr göndərərə Sunja həbsxanasına yardım etmələrini və mümkün hücumun qarşısını ala bilmək üçün tədbirlər görməyi əmr etdi.
Sunja istehkamına I yürüş
1651-ci ildə Şirvanda olan Xosrov xan II Abbasdan fərman alır. Fərmanda ona vaxt itirmədən qızılbaş ordusunun Sunjaya yürüşünü təşkil etmək və orduya komandanlıq etmək əmr edilirdi. II Abbasın əmri sadəcə o qədər də böyük olmayan Sunja istehkamını ələ keçirməklə məhdudlaşmırdı. Xosrov xanın özünün də dediyi kimi II Abbas ona Sunjanı ələ keçirmək və vaxt itirmədən Həştərxana yürüş etməyi tapşırmışdı. Sunja qalasını ələ keçirməyi Xosrov xan Tarku şamxalı Surxay xana həvalə edir. Onun dəstəsinə Tarku qumuqlarından əlavə, Endirey qumuqları və Qaytaq usmiliyinin döyüşçüləri də daxil idi. Endirey qumuqlarına Qazan Alp, Qaytaq usmliyindən gələnlərə isə Əmirxan Sultan komandanlıq edirdi. Onlara kömək üçün Xosrov xan nizami qızılbaş ordusundan 800 nəfərlik dəstə və iki top da göndərir. 800 nəfərin 500-ü Şamaxıdan, 300-ü Dərbənddən idi. Həmçinin hazırlanan bu orduya noqay ordalarından olan dəstələr də Çoban Mirzə və Şatemir Mirzənin komandanlığı qoşuldular. Həmçinin Mıçık və Arqun çayları boyunca yaşayan çeçen camaatlıqları olan çıçkızyanlar və şibutyanlar da bu orduya qatılırlar. Sunjaya hücum etməyə hazırlaşan ordudakı döyüşçülərin sayı ümumilikdə 12 min nəfərə çatırdı. 25 oktyabr 1651-ci ildə birləşmiş ordu Sunja çayının sahilinə gəlib çatdı. İlk toqquşma Kazak Şadrinin məntəqəsi yaxınlığında baş verdi. Müdafiə mövqeyi tutan rus dəstələri müqavimət göstərməyi bacardılar və qızılbaşlarla qumuqların ilk hücumunu dəf edə bildilər.
Uğur qazana bilməyən Surxay xan Tereki keçmək üçün Sunjanın ağızında yerləşən kazak məntəqəsi olan Verxnevo Çerlonova gəlib çatdılar. Artıq buradakı kazaklar özlərinə yeni möhkəmləndirilmiş istehkam qurmağı bacarmışdılar. 1 noyabr tarixində Terek voyvodası Knyaz Şetinin qızılbaşlarla döyüşən rus ordusu komandanı Knyaz Muçalın köməyinə yeni dəstələr göndərdi. Yeni dəstələrə atıcılar, boyar uşaqları və yni xristianlığa keçmiş olan və Tleva Tuqaşevin komandanlığında Yurt tatarları daxil idi. 2 noyabr tarixində Surxay xan yeni hücuma keçmək qərarına gəldi. Çerlenovoya gələn qızılbaş və qumuq ordusu Asmanovskiyə hücum etmək istəyirdilər. 2 noyabrda başlayan hücum yenə də ruslar tərəfindən dəf edildi və Knyaz Muçalın əks-hücumu uğurlu alındı. Qızılbaş və qumuq dəstələri Sunja çayına doğru geri çəkildilər. Mutçal öz dəstələrini Səfəvi ordusunu təqib etmək üçün göndərdi. Mutçalın qətiyyətli addımları və yardımın vaxtında yetişməsi nəticəsində ruslar Səfəvi hücumlarını dəf etməyi bacarmışdılar. Artıq 7 noyabrda Mutçalın gözətçiləri ona Səfəvi ordusunun tamamilə geri çəkildiyi məlumatını verdi. Səfəvi ordusunun hücumlarından ən çox əziyyət çəkən elə Knyaz Mutçalın öz təbəələri olmuşdu. Onun bildirdiyinə görə, hücum zamanı onun 3 minə qədər tatar atı, 500 dəvəsi, 10 min buynuzlu, 15 min buynuzsuz mal-heyvanı ələ keçirilmiş, xeyli sayda insan əsir aparılmışdır. Səfəvi ordusu üçün ilk yürüş uğursuzluqla nəticələndi. Surxay xan bəhanə yaratmaq üçün bildirdi ki, o, biıərəkdən Terek tatarlarının kəndlərini hədəf olaraq seçmişdir. Çünki onlar Kabardaya gedən yolları bağlamışdılar və bu hücumla onlara cavabb verilmiş oldu.
Sunja istehkamına II yürüş
1652-ci ildə II Abbas yeni yürüşə hazırlaşırdı. Şamxal Surxay və Qazan Alp öz döyüşçüləri ilə birlikdə Aktaşeyə gəlib Sunja üzərinə yürüşə hazırlaşmağa başladılar. Buradan Krıma göndərilən elçilik onları da ruslar üzərinə olan yürüşdə iştirak etməyə dəvət etdi. Bu zaman çara sadiq olan tatarlar rusların yeni Terek qubernatoru Vasili Voilinskiyə Krım tatarlarının Azova gəlməsi və Həştərxan barədə danışmağa başlamaları haqda məlumat verdi. Rus hökumıti Sunja istehkamlarını gücləndirdi. İkinci yürüşün başlaması ərəfəsində istehkamdakı qarnizonu gücləndirmək üçün Mutçal Çərkəzski kabardın Murza Urus xan Yansoxovun və oğlunun rəhbərliyi altında dəstələr göndərdi. Onun özü isə qalaya daxil olmayaraq qıraqda qamağı və buradan qızılbaş ordusuna hücumlar etməyi üstün tutdu. Sunja istehkamında 800 nəfərlik rus qarnizonu var idi. Buraya 212 nəfər rus atıcılar və kazaklar, Urusxanın rəhbərliyində kabardinlər, İldar Mirzənin rəhbərliyində 500 nəfərlik Terek qumuqları daxil idi. Ordunun ümumi komandanı İvan Yatsin idi. 7 mart 1653-cü ildə Səfəvi imperiyasının qızılbaşlardan, noqaylardan, qumuqlardan, dağlılardan və Qafqaz qorçularından təşkil edilmiş ordusu Sunjanı mühasirəyə aldı. Yenə də orduya Şamxal Surxay xan rəhbərlik edirdi. Qalanı ələ keçirə bilməyən Surxay Terek boyunca olan kabardin və kazak kəndlərini yağmaladı və xarabazara çevirdi. Sunja istehkamında qalmış rus ordusunun vəziyyəti günü-gündən pisləşirdi. Surxay xan qala divarları önündə qüllə düzəltdirmiş və buradan istehkamı top atəşiə tutdurmuşdu. Həmçinin meşədən odunlar gətirilmiş və qala divarları yanında yandırılmışdı.
Terek şəhərindən mühasirəyə alınanlar üçün Semyon Stromilovun komandanlığı altında süvari dəstəsi, həmçinin çeçenlərdən təşkil edən dəstə yardım kimi göndərildi. Çeçenlərə Çepay Murza komandanlıq edirdi, lakin bu dəstə mühasirəyə alınanlara kömək etmək üçün yarıb keçə bilmədi və düşmən tərəfindən dəf edilərək Tərekə qayıtdı. Terekin özünə də hücum təhlükəsi olduğuna görə Terek qubernatoru Sunjanın yardımına çox ordu göndərə bilmirdi. Martın 14-də İvan Dolqovo-Saburovun 200 oxatan döyüşçüsü Həştərxandan Terekə getdi. Həştərxanın da hücuma məruz qalacağı barədə söz-söhbət gəzdiyinə görə oradan da ordunun cəbhəyə göndərilməsi mümkün olmurdu. 19 martda istehkamdakı Terek qumuqları İldar Mirzənin komandanlığı altında Surxay xanla danışıqlara başlayıb qalanı tərk etdilər. Qaladakılar daha 4 gün müqavimət göstərdikdən sonra məsləhətləşərək oranı tərk edib Terekə getdilər. Sunjaya daxil olan qızılbaş ordusu hər yeri yandırdı. Bir qədər sonra Surxay xan da Tarkuya qayıtdı. 1653-cü ildə Aleksey Mixailoviç son münaqişə barədə göndərdiyi məktubda orada döyüşmüş rus zabitlərinə, ruslara yardım edən Yansoxov kimi şəxslərə təşəkkür edirdi. Onlara təşəkkür edilməsinin əsas səbəbi qalada uzun müddət müqavimət göstərmək və çarın xəzinəsini oradan xilas etmək idi.
Nəticə
1653-cü ilin qarşıdakı hərbi əməliyyatlarında II Abbas daha da irəliləməyi planlayırdı. Onun məqsədi Tereki, Həştərxanı tutmaq və rusları bütün Qafqazdan qovmaq idi. Bunun üçün Surxay xan öz ordusunu toplamış, bölgədəki qızılbaş ordusu Dərbəndə yığışmış, İsfahanda da II Abbasın komandanlığında böyük qızılbaş ordusunun toplanmasına başlanmışdı, lakin vəziyyət gözlənilmədən dəyişdi. Böyük Moğol imperiyasının şərq sərhədlərinə hücum etməsi və Qəndəharı yenidən mühasirəyə alması II Abbasın planlarını dəyişdirdi. İki cəbhədə müharibə aparmaq istəməyən Abbas ruslarla danışıqlara başladı. Rusiya özü də Polşa iləı yeni müharibəyə hazırlaşırdı və Səfəvi imperiyası ilə sülh də maraqlı idi. Knyaz İvan Lobanov-Rostovski və İvan Kominin Həştərxandan 1654-cü ilin aprelində səfir kimi Səfəvi imperiyasına yola düşdülər və Fərəhabadda II Abbasla görüşdülər. Qarşılıqlı güzəştlər əsasında keçən görüşdən sonra oktyabr ayında rus elçilər geri döndülər. Sunja istehkamının ələ keçirilməsi Şimali Qafqazda Səfəvi mövqelərinin güclənməsinə səbəb oldu. Dağlılara təzyiqi daha da artıran II Abbas 1658-ci ildə qumuqların torpaqlarında iki qalanın tikildiyini elan etdi. Bu yerlilərin üsyan qaldırması ilə nəticələndi. 1659-cu ildə Surxay xan, Əhməd xan Djenquteyski, Qazan Alp Endireyski, Buday bəy Maqomatotov rus asılılığına keçdilər.
Maliyyə tənəzzülü
Məhəmməd Bəyin tədbirlərinin bəlkə də ən təsəvv etməsi çətin olanı və fəlakətlisi səltənətin bəzi təbii ehtiyatlarını açmaq və istifadə etmək planı idi. O, İsfahan yaxınlığındakı qiymətli metal yataqlarından yararlanmaq üçün səy göstərdi və yardımı fırıldaqçılıqdan bir qədər yaxşı dəyərləndirilə bilinəcək Chapelle de Han alı ilə özünü fransız kimi təqdim edən şəxsi işə götürdü. O, bir digər nəticəsiz cəhd kimi bir digər kömür mədənini işə saldı. Bütün bu addımlar və özünün qohumlarını vəzifələrə təyin etdirməsi onu sarayda ən nifrət edilən şəxs vəziyyətinə saldı. Bu zaman ərzində Abbas zamanını ya hərəmdə, ya ov mərasimlərində, ya da içki məclislərində keçirirdi və Məhəmməd bəy onun işlərindən olan narazılıqları ondan gizlədirdi. Nəhayət, Məhəmməd bəyin yalanlarını və hiylələrini Abbasa çatdıran ilk tərəfdarı Allahverdi xan oldu və onun səyi ilə Məhəmməd bəy şahın gözündən düşdü. Şah 1661-ci ilin 19 yanvarında onu Quma sürgün etdi. Məhəmməd bəyin vəzifədən uzaqlaşdırılması ona rüşvət verərək susmasını təmin edən, imperiya daxilində ticarət edərək gizli şəkildə qızılı xaricə çıxaran Holland Şərqi Hindistan Şirkəti üçün böyük itki olaraq dəyərləndirildi.
Din
Şəxsi əqidəsindən asılı olmayaraq, Abbas yenə də dini dəyişməni sələflərindən daha şiddətlə davam etdirirdi. 1645 və 1654-cü illər aralığındakı müxtəlif dönəmlərdə Səfəvi hakim dairələri imperiyada yaşayan yəhudilərə İslam dininə keçməyə, Yeni Culfada yaşayan ermənilərə isə oranı boşaltmağa məcbur etmişdirlər. Məhəmməd Tahir Vahid Qəzvini tərəfindən yazılan Abbasnamə əsərinə görə, bu əsnada 2 min yəhudi İslam dinini qəbul etmiş və xristianlara kilsə tikmək qadağan edilmişdir. Təbrizli Arakel bu rəqəmin 350 olduğunu bildirir. Abbasın özü xristianlara qarşı dözümlü idi. O, tez-tez erməni kilsə mərasimlərində iştirak etmiş və 1653-cü ildə İsfahanda yezuitlərə nümayəndəlik yaratmağa icazə vermişdi. O, yüksək rütbəli şiə teoloqları hesab edilən İsfahanın şeyxülislamını və sarayın imam cüməsini xristianlar əleyhinə xütbə oxuduqları üçün vəzifələrindən qovmuş, hətta sarayın imam cüməsini dirəyə oturtmaqla hədələmişdir. Məhəmməd bəyin vəzifəsindən azad edilməsindən 3 il sonra Vank kafedralının və 5 başqa kilsənin tikintisi sonlandırılmışdır.
Hərbi
Abbasın hakimiyyəti dövründə Səfəvi imperiyasının ordusu və hərbi sistemi həm Osmanlı imperiyası ilə mövcud olan sülh şəraitinə, həm də meydana çıxmış iqtisadi böhrana görə zəifləməyə başladı. Bu geriləmə ilk özünü əyalətdəki ordu birləşmələrində özünü göstərdi. Bu tendensiya hələ özünü imperiyanın əsas ordusuna sıçramamışdı və 1654-cü ildə bu ordu 600 nəfərlik kiçik qorçu bölməsinin yaradılması ilə gücləndirildi. Bu say daha sonra 2 min döyüşçüyə çıxarıldı. Lakin artıq imperiya büdcəsi orduya ödəniş edə bilmirdi və sarayın dəbdəbəli yaşayışını təmin etdiyinə görə daimi təzyiq altında idi. Nəticədə bir müddət keçdikdən sonra orduda xidmət edən döyüşçülər kasıblamağa başladılar. Ordu bölmələrinin döyüş bacarığı aşağı düşdü və Səfəvi ordusunun artıq müharibə üçün yox, hərbi paradlar üçün yararlı olduğu söylənməyə başladı.
Diplomatiya
thumb|II Abbas özbək elçisiniqəbul edərkən. Yazılmışdır: "əl-Sultan Şah Abbas və Əkbər ibn Hümayun", lakin 1880-ci ildə, yəni Qacar dövründə çəkilmiş rəsmdə heç bir hindli və ya moğola bənzər şəxs görünməməkdədir. Abbasın xarici siyasəti dəqiq hesablamalara və diqqətə əsaslanırdı. Onun hakimiyyəti dövründə, VOK və Şərqi Hindistan Şirkəti kimi avropalı dənizaşırı şirkətlər Abbas tərəfindən onlara verilmiş imtiyazlardan yararlanmaqda idilər. Buna qədər artıq onlar Şiraz və İsfahan kimi şəhərlərdə öz mərkəzlərini qurmuşdular. Holland və ingilis tacirlər imperiyadan atlas, kadifə, tafta kimi müxtəlif mallar satın alır, əvəzində ədviyyat, şəkər, toxuculuq sənayesi malları satırdılar. Bu ticarətin getdiyi əsas yer İran körfəzi idi. Bu şirkətlərlə bəzən münaqişələrdə yaşanmaqda idi. Belə gərginliyin zirvəsi 1645-ci ildə oldu. Bu ildə VOK ipək ticarətində gedilən sərtləşdirmələrdən sonra Bəndər Abbası dəniz blokadasına aldı. Blokada qısamüddətli oldu, çünki öz kommersiya itkilərindən və çəkilən xərclərdən ehtiyatlanan hollandlar Səfəvi imperiyasının tələblərinə boyun əydilər, bundan sonra 1652-ci ildə yeni ipək müqaviləsi bağladılar. Fransız Şərqi Hindistan Şirkəti də Səfəvi imperiyası ilə ticarət əlaqələrinə başlamağa çalışmışdı. Abbas ölümünə yaxın verdiyi fərmanla bu ticarət əlaqələrinə icazə versə də, praktikada ticarət əlaqələrinin başlaması mümkün olmadı.
Osmanlı imperiyası sülh münasibətləri Abbasın hakimiyyəti dövründə də davam etdi. Abbas ümumiyyətlə öz sərhədlərini genişləndirməl barədə düşünmürdü. Məsələn, Cənubi Qafqazda yaranmış real müharibə şəraiti fonunda bölgədəki Osmanlı paşası mülki əhalini təxliyə etsə də, Abbas müharibənin reallaşmasına icazə vermədi. Belə bir başqa hal Bəsrədə də yaşanmışdı. Orada varislik məsələsini həll etmək üçün şahın yardımı istənsə də, o, bu məsələyə müdaxilə etməmişdi. Osmanlı ilə müharibənin olmamasının bir digər səbəbi qarşı tərəfin də buna isti yanaşmaması idi. Osmanlı sultanı IV Mehmed bu zaman Krımda müharibə etməklə məşğul idi, həmçinin 1660-cı ildə İstanbulda şəhərin böyük bir hissəsinin yanması ilə nəticələnən yanğın meydana çıxmışdı. Davamlı sülhün əlaməti olaraq 1657-ci ildə iki imperiya arasında Anadolu ticarət yollarının əhəmiyyətini və quru ipək ticarətində ermənilərin rolunu daha da təsdiqləyən yeni ticarət müqaviləsi imzalandı.
Özbəklərlə olan münasibətlər də sülhə əsaslanan vəziyyətdə idi. Xivənin yeni xanı olan və I Səfinin sarayında sürgündə ikən bir çox illərini keçirən Əbülqazi Bahadur Abbasla eyni ildə xanlıq taxtına çıxdı. O, Xorasan həndəvərində olan sərhəd boyunca Səfəvi imperiyasını təhdid etmədi. Lakin Buxara ilə olan münasibətlər gərgin olaraq qalmaqda idi. Bu gərginlik özbək yürüşlərinə görə yox, Buxaradan qaçaraq Səfəvi sarayına sığınan qaçaq xanlara görə yaşanmaqda idi. 1646-cı ildə Buxara xanı olan Nadir Məhəmməd xan Bəlxi moğollara itirdikdən və oğlu Əbdüləziz xan tərəfindən devrildikdən sonra gənc Abbasın sarayına sığındı. Abbas onunla son dərəcə hörmət və ehtiramla davrandı, Nadir Məhəmməd xəstələndiyi zaman Abbas öz şəxsi həkimini onu müalicə etməsi üçün göndərib özü də ziyarətinə getdi. Bunun qarşılığında Nadir Məhəmməd də şahı gördüyü zaman böyük hörmət sərgilədi. Başlanğıcda şah ona öz taxtını geri almaq üçün hərbi yardım göstərmək istəsə də, Sarı Tağı buna əngəl oldu. Sonda Səfəvilərin yardımı ilə Nadir Məhəmməd və oğlu Əbdüləziz razılığa gələ bildilər, lakin bu razılıq 1650-ci illərin əvvəllərində yeni bir münaqişənin meydana çıxmasına səbəb oldu və Nadir Məhəmməd yenidən İsfahana qaçmaq qərarına gəldi. 1653-cü ildə İsfahan yolunda ikən o, vəfat etdi. Bundan sonra Abbas Buxara özbəkləri ilə razılığa gəldi və bu razılığa əsasən özbəklə onun hakimiyyətinin sonuna qədər Səfəvi torpaqlarına yağma yürüşləri etməkdən əl çəkdilər.
İncəsənət
Abbasın dövründə xeyli incəsənət nümunəsi tamamlandı. Buna misal olaraq Xacu körpüsünü, Çəhəl Sütun sarayının tamamlanmasını və Ali Qapının genişləndirilməsini göstərmək olar. Onun İsfahandakı tikintiləri şəhərin ictimai sferasının genişlənməsinə gətirib çıxardı, şahlıq himayədarlığını və Naqali (Şahnamənin hekayəsi) şəklində məşhur əyləncəni birləşdirən canlı qəhvəxana mədəniyyəti meydana çıxdı. Hakimiyyəti boyunca incəsənətə sponsorluq edilməsi davam etdi və XVII əsrin ortalarında imperiya boyunca incəsənətin çiçəklənməsinə səbəb oldu. Səfəvi miniatürü "Şahnamə"nin ən azı beş əlyazmasında öz töhfəsini vermiş və tək səhifəlik illüstrasiyaları ilə tanınan, Rza Abbasinin tələbəsi olan Mo'en Mosavver ilə müxtəlifliyin yeni zirvəyə çatdı.
Ənənəvi miniatürlərə olan təlabat da qalmaqda idi. Əfzələl Hüseyni və Malik Hüseyn İsfahani kimi rəssamlar "Şahnamə" üçün rəsmlər çəkirdilər. Belə rəsmlərdən biri də şərab qabları və meyvələrlə oturan gənc oğlanın rəsmidir. Abbas həmçinin hollandiyalı rəssamları işə götürür və rəsmlər çəkdirir, eyni zamanda farangi-sazi, yəni Avropa nümunəsində rəsm əsərləri çəkənləri də dəstəkləyirdi. Abbasın saray rəssamlarından ikisi, Məhəmməd Zaman və Əliqulu Cabbadar Avropa rəssamlıq üslubundan təsirlənərək ya onu köçürmək, ya da ənənəvi Səfəvi mövzularını Qərb üslubunda nümayiş etdirmək üçün səy göstərmişdirlər. Məhəmməd Zaman həyatının 2–3 ilini Romada keçirmişdi. Abbasın hakimiyyətinin şah əsərləri Çəhəl Sütun sarayının divarlarındakı rəsm əsərləridir. Novruz şənlikləri üçün nəzərdə tutulmuş saray olan Çəhəl Sütunun divar rəsmləri sarayın dekorativ proqramının ən mühüm hissəsini təşkil edir. Divar rəsmlərində tarixi hadisələrə tez-tez yer ayrılmışdır. Buna misal olaraq I İsmayılla Məhəmməd Şeybani arasında baş vermiş Mərv döyüşünün, I Təhmasiblə moğol hökmdarı Hümayunun görüşünün, I Abbasla Buxara xanı Vəli Məhəmməd xanın görüşünün, II Abbasın Nadir Məhəmməd xanla görüşünün rəsmlərini göstərmək olar.
Səfəvi keramika istehsalı da iqtisadi tənəzzülə baxmayaraq Abbasın dövründə sürətli şəkildə davam etdi. Çin təsiri nəticəsində 1640–1650-ci illər arasında keramika Çindən gətirilən çini məmulatlarına uyğun olaraq mavi-ağ temalı oldu.
Əsasən Kirman emalatxanalarında hazırlanan bu keramika, 1643–1645-ci illərdə Min sülaləsinin süqutundan sonra 1683-cü ilə qədər ixracı məhdudlaşdırılan Çin çinisinə alternativ axtaran Bəndər-Abbasdakı holland və ingilis tacirlərinin diqqətini cəlb etmək üçün kifayət qədər keyfiyyətli idi. Keramika ilə yanaşı, Kirman İsfahan və Kaşanla yanaşı, Səfəvi xalça sənayesinin mərkəzləri olaraq qalmağa davam edirdi; onlar həm saray, həm də saraya aidiyyatı olmayan Səfəvi bazarları üçün qızıl və gümüş brokar ilə ipək xalçalar istehsal edirdilər.
Şəxsiyyəti və görünüşü
thumb|II Abbasın hal-hazırda Bruklin muzeyində saxlanan rəsmi. Qərbli səyyahlar tez-tez Abbasın xasiyyətini müsbət təsvir edirlər. O, dostlara da, yadlara da səxavətli idi, xüsusən də əyləncə gecələrində. Abbas spirtli içki içməyə cəmi 17 yaşında, yəni 1649-cu ildə başlamışdı. Onun şənlik məclisləri həyatının ən yaxşı sənədləşdirilmiş hissəsidir və onların hamısı "Abbasnamə" əsərində ətraflı təsvir edilmişdir. Şah adətən az sayda sevimli saray adamlarını dəvət edib onlarla içki içərdi. Novruz şənlikləri və şahlıq ov şənlikləri boyunca şərabın sərbəst şəkildə paylanmasına icazə verirdi və tez-tez İsfahandakı Qərb sakinlərini ona qoşulmağa dəvət edirdi. O, qərblilərə Rusiya tərəfindən hədiyyə edilən, "tamamilə qiymətli daşlarla, əsasən də kəsilməmiş yaqutlarla bəzədilmiş" qızıl fincanından şərab içməyə icazə verirdi.
Abbas özünün ədalət hissinə görə təriflənmişdir. Şardenin sözləri ilə desək, o, özünü azadlığı, o cümlədən vicdan azadlığını məhdudlaşdıran tiran kimi deyil, bütün təbəələrinin rifahına cavabdeh olan şah kimi hökmranlıq etmək üçün Tanrı tərəfindən taxtda oturmuş hesab edirdi. Qərbdən gəlmiş səyyahların gözü ilə bu ədalət hissi onu bəzən qəddarlığa yönəldirdi və bu qərblilər tərəfindən bəzən günah kimi dəyərləndirilirdi, lakin bu əməlləri atası Səfinin qəddarlığından çox babası I Abbasın sərt cəzalandırmalarına bənzəməkdə idi. Şardenin sözlərinə görə, Səfəvi imperiyasında yaşayanlar II Abbasın ədalətini yüksək qiymətləndirərək, onun xalqı ilə yaxşı rəftar etdiyini, eyni zamanda xaricdə özünə qarşı qorxu formalaşdırdığını, ədaləti sevdiyini və öz xalqına zülm etmək üçün səlahiyyətindən sui-istifadə etmədiyini bildiriblər.
1652-ci ildə Abbasla görüşən VOK elçisi Joan Kuneaus onu orta boylu, olduqca arıq, elastik və saqqalsız olaraq təsvir edir. Bununla belə, sağ qalmış portretlər onun uzun siması, kəskin şəkildə müəyyən edilmiş cizgiləri və geniş, uzun bığları olduğunu göstərir. Bəzi rəsmlərdə, məsələn Çəhəl Sütun sarayında çəkilmiş rəsmdə Abbas çox tünd rəngli saqqal və bığla, digərlərində isə üz tükləri açıq rəngli, hətta demək olar ki, sarı tük rəngi ilə çəkilmişdir.
L. Lokhart qeyd edir: Təbiətən qəddar şəxs olan II Abbas umumilikdə, ölkəni ağılla və ədalətlə idarə edirdi. Atası və gələcək sələfləri kimi o da, tufeyli həyat tərzinə meyl göstərsə də, hakimiyyət buxovlarını əlindən buraxmırdı. O şahın güclü xalqlar tarixləri ilə, cəsur savaşcılar döyüşləri ilə, mərd hakimlər isə əməlləri ilə yadda qalacaq ifadəsini xüsusi ilə xatirəsində vurğulayaraq qeyd edirdi.
A. Bakıxanov da "ədalətlilik, ciddilik və poeziyaya məhəbbətin" II Abbasın səciyyəvi cəhətləri olduğunu qeyd edir.
C. Malkolm II Abbas barəsində yazır : Şəraba aludəçilik bu şahzadəni tez-tez ekstaz vəziyyətlərə salır və onun hakimiyyətinə xələl gətirirdi. Məhz belə anlarda o çox dəymədüşər, əsəbi və ədalətsiz olur. Bu növ ekstazlar əsasən sarayın daxilində baş verdiyindən ölkə əhalisi onu Azərbaycanda bütün dövrlərdə hakimiyyətdə olmuş padişahların ən görkəmlisi və ədalətlisi kimi tanıyırdı. II Abbas dövlət məmurlarına qarşı sərt, camaata qarşı isə mülayim və səbrli idi, öz təbəələrinin həyat və tərəqqisini lazımınca təmin edirdi. Abbas adını daşıdığı böyük babası kimi bütün dinlərə münasibətdə tolerantlıq nümayiş etdirirdi. Ancaq xristianlara qarşı xüsusi, müsbət mənada fərqli münasibət bəsləyirdi.
Sikkəkəsmə
thumb|1665-ci ildə Tiflisdə yerləşən zərbxanada zərb edilmiş sikkə. Hakimiyyətinin ilk illərində II Abbas sikkəkəsmədə özünün ulu babası olan I Abbasın dövründəki ifadələrdən istifadə edirdi. Buna misal olaraq, "Abbas banda-ye shāh-e velāyat" (Abbas, mülkün sahibinin qulluqçusu) ifadəsini göstərmək olar, lakin 1644-cü ildə bu sahədə dəyişikliyə gedildi. Qeyd edilən ifadə "beh-giti sekka-ye sāhebqerāni / zad az towfiq-e haqq ‘Abbās-e Sāni" ilə dəyişdirildi. Göründüyü kimi bu ifadədə II Abbas özünü Sahib Qıran, yəni Uğurlu Birləşmənin Ağası olaraq təsvir edir və müvafiq olaraq, öz sikkələrini sahibqırani adlandırır. Bu ad tədricən hər hansı bir dövlət sikkəsinə münasibətdə geniş istifadə olundu.
Onun hakimiyyəti dövründə ortaya çıxan maliyyə böhranı nəticəsində imperiyanın sikkələrinin çəkisi azaldıldı və imperiya boyunca fəaliyyət göstərən zərbxanaların sayı 19-dan 16-a düşdü. Hakimiyyətinin son onilliyində bu zərbxanalardan yalnız 10-u fəaliyyət göstərməkdə idi. Avropada istifadə edilən mexaniki zərb texnikası ilk dəfə imperiya ərazisində onun dövründə tədbiq edildi. Abbasın bu texnikaya heyran olduğu söylənilir.
Mirası
II Abbası öz atasından və varislərindən fərqləndirən ən özəllik onun dövlət işləri ilə davamlı olaraq maraqlanmasıdır. Bu xüsusiyyəti özünün içki düşkünlüyünün və xəsətliyinin zirvədə olduğu zamanlarda belə ortadan qalxmamışdır. Rudi Matthee kimi tarixçilər tərəfindən Səfəvi sülaləsinin son güclü hökmdarı kimi təsvir edilən II Abbas, tez-tez I İsmayıl və I Abbasla birlikdə sülalənni ən güclü hökmdarları siyahısına salınır. Hətta onun cəhdlərini önləyən əngəllərin olmayacağı halda, sülalənin süqutunu önləyə biləcək hökmdar olacağı qeyd edilir. Avropalı səyyahlar II Abbası firavan bir səltənəti idarə etdiyinə və yolları Avropadakından daha təhlükəsiz etdiyinə görə öz xatirələrində tərifləmişdirlər. Bununla belə onlar, II Abbasın imperiya boyunca daxili bürokratiyasının çürüdüyünü və ya onun Qəndəhar üzərinə həyata keçirdiyi yürüşün imperiyanı iqtisadi böhrana sürüklədiyinin fərqinə vara bilmirdilər. Bu maliyyə böhranı sülalənin süqutuna qədər davam etdi.
Abbas bürokratiyadakı korrupsiya və ya hansısa mənfi hadisə eşidən kimi dərhal məsələni öz gündəminə daxil edirdi. Söhbət ədalət mühakiməsinin normal həyata keçirilməsindən, istər mülki, istərsə də hərbi qurumların siyasi və inzibati orqanlarının nəzarətində olmasından asılı olmayaraq, despotizm, qanun pozuntuları və ya qanunsuzluq hallarına tez müdaxilə edirdi. Ədaləti təmin edə bilmək üçün o, həftələrlə və ya günlərlə çalışırdi və onun hakimiyyəti dövründə hələ də sadə əhaliyə saraya petisiyalar ünvanlamaq imkanı saxlanılırdı. II Abbas öz böyük vəzirlərini ağıllı şəkildə seçirdi. O, onları qəbilə, din xadimi və ya qulam maraqlarını təmsil edən, lakin ilk növbədə maliyyə və inzibati səriştələri əsasında müxtəlif mənşəli şəxslərdən işə götürürdü və öz siyasətlərini təmin etmək üçün onlara kifayət qədər güc verirdi. Məhz onun səyləri nəticəsində 24 illik hakimiyyət dövründə sülh şəraiti hakim olmuş və üsyanlar yaşanmamışdır. İmperiyada qeydə alınan salnamələrdə məsələn Hicri təqvimlərlə 1060 və 1069-cu illər hadisəsiz olaraq təsvir edilirdi və Qərbdən gəlmiş səyyahlar imperiyada yaşayan kəndlilərin yaxşı şəraitdə yaşamalarına heyranlıq edirdilər, halbuki həmin dövrdə imperiyadakı kəndlilərin vəziyyətinin əksinə olaraq, Qərbdəki kəndlilər səfalət içində yaşamaqda idilər. Eyni qərbli səyyahlar onun varisi dövründədə imperiyanı ziyarət edən zaman Abbasın hakimiyyəti dövründən nostalgiya kimi bəhs edirlər. Bu zaman imperiyaya onun oğlu I Süleyman rəhbərlik etməkdə idi. İsfahanın 1722-ci ildə əfqanlar tərəfindən mühasirəyə alınıb ələ keçirilməsijndən sonra hadisəni təsvir edənlər II Abbasdan güclü hökmdar və sülalənin hakimiyyətinin süqutunu müvəqqətini durduran şəxs kimi bəhs edirlər. Hans Robert Roemer kimi müasir tarixçilər onu ədalətli, mərhəmətli və hətta liberal hökmdar deyə bəhs edir və onun dövrünün sonunu Səfəvilərin uzun sürən firavanlıq və sülh dövrünün sonukimi qiymətləndirir.
Ölümü
thumb|[[Məsumə Fatimə türbəsində yerləşən II Abbasın məqbərəsinin rəsmi. ]] 1661-ci ildə Abbas Mirzə Məhəmməd Kərakini özünün dördüncü və sonuncu baş vəziri təyin etdi. Kəraki bundan əvvəl icra etdiyi sədr-i məmalik (dini işlər naziri) vəzifəsi ilə hər kəsi özündən razı salmışdı və şəcərə etibarilə bir məşhur Kəraki ailəsinə mənsub olmaqla birlikdə, onun ulu babası Şeyx Əli Kəraki I Təhmasibin dini işlər üzrə köməkçisi olmuşdu. O, tarixi qaynaqlarda nüfuzsuz, aktiv fəaliyyət göstərmə bacarığəndan yoxsun və saraydakı bir qruplaşmanın kuklası kimi təqdim edilir. Onun vəzifədəki illəri Levant ilə quru ticarətinin çiçəklənməsi dövrü oldu. O, Məhəmməd bəyin də ortadan qaldırmağa çalışıb uğursuz olduğu qiymətli metaldan hazırlanmış sikkə problemini həll etməyə çalışdı. Bu əsnada o, daxili çəkişmələrlə də əlləşməkdə idi. Onun təşviqi ilə qorçubaşı Murtazaqulu xan Qacarın başı kəsilmiş və onun təlqini ilə şah öz varisini edam etdirmişdi. Onun baş nazirliyi dönəmində Abbas zamanının çoxunu hərəmdə keçirir və öz baş vəzirini işlərindən uzaq tuturdu. Kəraki hətta şahın Sam Mirzə adında şahzadəsinin olmasından belə xəbərsiz idi.
Hakimiyyətinin son onilliyində Abbas dövlət işləri ilə məşğul olmağı sonlandıraraq öz zamanının çoxunu eyş-işrət məclislərinə həsr etdi. Əvvəlcə onun davamlı içki içməsi idarəçiliyinə təsir göstərməsə də, tədricən vəziyyət dəyişməyə başladı. Dəbdəbəli ziyafətlər verir və bu məclislərdən sonra iki-üç həftə camaatdan gizlənirdi. Nəhayət 26 oktyabr 1666-cı ildə özünün qış sarayının yerləşdiyi Behşəhrdə ikən II Abbas vəfat etdi. Onun ölüm səbəbi halsızlıq və müxtəlif xəstəliklərdən qaynaqlanmışdı. Onu öldürən xəstəliklər siyahısına sifilis və çox spirtli içki qəbulundan qaynaqlanan boğaz xərçəngi də daxil idi. O, öldükdən sonra Qumda dəfn edildi və onun yerinə ən böyük oğlu Sam Mirzə taxta çıxdı. Sam Mirzənin anası gürcü kökənli kəniz olan Nakihət Xanım idi. Abbasın iki oğlu var idi — Sam Mirzə və Həmzə Mirzə. Onun daha kiçik və anası çərkəz olan oğlu Həmzə Mirzəni daha üstün tutduğu söylənilir.
Lobnor gölü
alt=Lobnor gölünün peyk şəkli|thumb|353x353px|Lobnor gölünün peykdən görüntüsü Lobnor gölü (Monqol dilindən "Lob Gölü" mənasını verən ) — Çin Xalq Respublikasında Sintszyan Uyğur Muxtar Rayonunun cənub-şərq hissəsində Təklə-məkan və Qumdağ səhraları arasında yerləşən duzlu göl. 780 metr dəniz səviyyəsindən yuxarıdadır.
Bir zamanlar Aral dənizi kimi iri bir göl olmuşdur. Sonradan insan fəaliyyəti nəticəsində sahəsi kiçilmiş, suyu daha da şorlaşmışdır.
Tarixi
Tarim çayı və Şule çayının da daxil olduğu göl sistemi tarixi keçmişdə 10,000 km2-i keçən qədim buzlu Tarim gölünün qalığıdır. Hidroloji cəhətdən qapalı hövzədir. 1928-ci ildə gölün sahəsi 3,100 km2 olmuşdur. Ancaq, göl ona tökülən axına maneə törətmiş barajların tikintisi nəticəsində qurumuşdur və yalnız kiçik mövsümi göllər və bataqlıqlar yarana bilir. Qurumuş Lobnor gölü hövzəsi qalınlığı 30 sm-dən 1 m-ə qədər olan bir duz qatı ilə örtülmüşdür. Lobnor nüvə sınaq sahəsi olaraq istifadə edilmiş və 1990-cı illərin ortalarından potaş kəşf edildikdən bu yana, eyni zamanda ərazidə genişmiqyaslı mədən əməliyyatı da aparılır.
Araşdırma
1860-ci ildə Lobnor gölünü tapmaq məqsədi Sun imperiyasının qərb sərhədlərini alman coğrafiyaçısı Ferdinand fon Rixthofen keçir. O ancaq şoranlaşmış sahəni aşkarlaya bilir. Ondan sonra Nikolay Prejivalski Tarim çayı hövzəsini tətqiq edir. 1876-ci ildə Prejivalski İli çayı ilə gedərək Tyan-Şan dağlarına və Tarim çayına keçir və nəhayət Lobnor gölünə çatır. Göldən cənubda isə Altın-Dağ silsiləsini aşkarlayır.
I Fridrix Vilhelm (Brandenburq kürfürstü)
I Fridrix Vilhelm  (Friedrich Wilhelm von Brandenburg; ) — Brandenburq kürfürstü, Prussiya hersoqu.
Fəaliyyəti
Böyük kürfürüst (Großer Kurfürst) adlanan Fridrix Vilhelm (1640–1688) Hollandiyada mükəmməl siyasət dərsi, tarix dərsi, hərb dərslər almışdı. O, 30 illik müharibədən sonra ölkənin düşdüyü ağır vəziyyəti nəzərə alaraq, yalnız Brandenburqun qorunub saxlanması istiqamətində siyasət yeridirdi. "Membra unis kapitis" adlanan siyasət yeritdi. Mahiyyət etibarilə ittifaqın üzvü hissəsi mənasını verir. Dövlətin ayrı-ayrı hissələri özlərinin vahid bir siyasi sistemin üzvləri kimi qəbul etməyə başladı. Ayrı-ayrı şəhərlərin və zadəgan mülklərinin imtiyazları azaldılırdı. Sərt idarəetmə sistemi yaradılırdı. idarəçiliyin bütün pillələrində nəzarət və hesabat prinsipi təyin edilirdi. Digər uğurlu addımı isə ölkənin müharibədən sonra dağılmış ərazilərin bərpası məqsədilə edilən tədbirlər idi. O, öz ölkəsinin ərazisini bütün qaçqınlara, sərgərdar dolaşan əsgərlərə, hətta soyğunçulara acıq elan etdi. Dini təqiblərdən qacan Hollandiyadan yəhudiləri və katolikləri, Fransadan hugenotları, Almaniyanın katolik dövlətlərindən lüteranları Brandenburq kürfürstlüyi onlar üçün sığınacaq idi. 29 oktyabr 1685-ci ildə Potsdam edikdi ilə bütün kolonistlərə ticarətdə imtiyazlar və güzəştlər, 10 il müddətində vergilərdən azad edilmələrini və sexlərə pulsuz qəbul edilmələrini bəyan etdi. İstehlak olunan bütün məhsullara aksiz tətbiq edildi. Dövlətin gəliri 40 min talerdən 1,5 mlna qədər artdı. Ordu 37 min nəfər oldu.
Xosrov Məlik
Xosrov Məlik – Qəznəvilərin sonuncu sultanı idi. Sultan Səncərin Oğuzlar tərəfindən əsir edilməsini fürsət bilən Qurilər Qəznəviləri məğlub etməyə davam etdilər və Qəznə şəhərini ələ keçirdilər. 1186-cı ildə Qurilərin sultanı Şəhabüddin Məhəmmədə əsir düşdü və 5 il sonra əsirlikdə vəfat etdi. Qəznəvilər dövləti dağıldı.
Asturiya
Asturiya – İspaniyaya bağlı avtonom bir bölgədir. Ölkənin şimalında yerləşir. Sahəsi 10,604 kvadrat kilometr, əhalisi 1,077,000 nəfərdir.
Xemnits belitikanlısı
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Persepolis
Persepolis (qədim fars dilində:Parsa, Farsca: تخت جمشید/پارسه, Takht-e Jamshid / Təxt-i Cəmşid ) — Əhəmənilər dövlətinin paytaxtı, tarixi şəhər. Hal-hazırda xarabalıq halında olan şəhər İranın Fars ostanındakı Şiraz şəhərinin şimal-şərqində yerləşir.
Quruluşu
Əhəməni imperiyasının mərkəzi olan Persepolis, e.ə 6. əsrin sonlarına doğru İran şahı I Dara tərəfindən qurulmuşdur. Daradan sonra taxta çıxan I Kserks və Artakserkses (Ardaşir) şəhəri böyüdərək möhtəşəm tikililərlə doldurmuşlardır.
Saray
Persepolisdə şah sarayları daşınma torpaqla düzəldilən, təpəsi 473 metr uzunluğunda, 86 metr genişliyində və 13 metr hündürlüyü olan düzəlmə bir təpə üzərində inşa edilmişdilər. Sarayların olduğu bu terrasa iki geniş pilləkənlə çıxılırdı. Pilləkənlərin yan divarları qabartma heykəllərlə doludur.
I Kserksin taxt salonunda, hər biri 20 metr hündürlükdə olan ve üzərində 2 metr hündürlüyündə başlıqları olan 100 sütun var idi. Başlıqlar buğa və insan şəklində idilər. Sarayın iki böyük sütunla möhkəmləndirilən qapısının hündürlüyü 11 metrdir. Qapıdakı sütunların qarşısında, üzləri insan şəklində olan iki buğa heykəli vardır.
Qarşılama salonu
Daranın Misirdəki daş karxanalarından gətirilən blok daşlarla düzəldilmiş “Apadama” adlı qaşılama salonuna 10.000 nəfər insan yerləşirdi. Bu qədər böyük bir qapalı salon başqa heç bir sarayda görülməmişdir. Xəzinə sarayının geniş dəhlizinə açılan 4 böyük taxta qapısı vardı ve bunlar rəngli və bəzəkli alçılarla bəzədilmişdir.
Persepolisdə böyük sütunlar üzərində, Farsların inanclarını əks etdirən heykəllər vardır. Bunlar xeyir simvolu olan yarı insan bir döyüşçü ilə şər simvolu olan bir canavarın mübarizəsini və xeyir simvolunun zəfərini göstərir.
Şah məzarları
Persepolisin yaxınlığındakı qayalıq dağın yamaclarında bir-birindən 8–10 km uzaqlıqda, qayalar oyularaq düzəldilən və saray görkəmli iki sərdabə məzar vardır. Frigiya kral məzarlarına bənzəyən bu məzarlar “Təxt-i Cəmşid” və “Nəqş-i Rüstəm” adlandırılırlar. Bunlardan biri Daranın məzarıdır.
E.ə.331-ci ildə Makedoniyalı İsgəndər Farsları məğlub edərək şəhəri yandırdı. Bundan sonra şəhər torpaq qalıqları altında qaldı və tarix səhnəsindən çəkildi.
center|800px|thumb|Persepolis
Həmçinin bax
Əhəməni İmperiyası
Xarici keçidlər
http://bucatarih.sitemynet.com/harikalar/parsa.html
Tasua
Tasua(doqquzuncu gün)-İslami təqviminin ilk ayı olan Məhərrəmin 9-cu günü. Bu gün çünki İmam Hüseyn (s.ə) ordusunun böyük Generalı kimi qəhrəmanlıq edən Abbas ibn Əliyə həsr olunmuş.Abbas şiə mədəniyyətində qeyrət, cəngavərlik və sədaqət göstərən şəxsiyyətinin simvoludur.
I Boris
I Boris Mixail — Birinci Bulqar dövlətinin ilk xristian hökmdarı, əsl adı Barıs olmuşdur.. Xristian olduqdan sonra titulu xan yox knyaz olmuşdur.
İlk dövrləri
thumb|left|200px|Çar Borisin dövründə Bulqar dövləti sərhədləri
852-ci ildə I Presian xanın yeganə oğlu olaraq taxta çıxmış, Franklara qarşı Moraviya knyazı I Rastislavla birgə hücuma keçmiş, lakin dəhşətli şəkildə məğlub olmuşdur. 855-ci ildə imperator III Mixailə qarşı məğlubiyyət və xorvatların üsyanı xanı çətin vəziyyətdə qoymuşdu.
Serbiya
Knyaz Vlastimirin ölümündən sonra oğulları Mutimir,Stroyimir və Qoynik arasında müharibə başlamışdı. Serbiya knyazlığındakı ara müharibələrindən istifadə edən Boris oğlu Vladimir-Rasate başçılığında ordu göndərsə də qələbəyə nail ola bilmədi. Vladimir və 12 boyar əsir düşdü. Boris sülh bağlamağa məcbur oldu və Mutimirə 2 qul, 2 şahin, 2 it, və 80 kürk verdi. Mutimir bundan əlavə 2 qardaşını da Borisin sarayına göndərdi, qardaşı oğlu Petarı isə saxladı.