Neft_Daşları
Neft Daşlarında faciə
Yarım əsrdən çox yaşı olan Neft Daşları öz tarixi boyu faciəli hadisələr, fırtınalar, qəzalar görüb. 1953-cü ilin qışında Xəzərdə təbiətin nadir, faciəli hadisəsi yaşandı. Dənizin şimal hissəsində havanın gözlənilmədən istiləşməsi nəticəsində nəhəng buz sahələri əsas hissədən qoparaq küləyin təsiri ile cənuba tərəf yönəldi. Əvvəlcə buzların Abşeron yataqlarına çatacağma heç kəs inanmırdı. Çünki arada 100 km məsafə vardı. Lakin alınan məlumatlar göstərdi ki, buzlar Artyoma (Pirallahıya), "Gürgan- dəniz"ə yaxınlaşır. Çox keçmədi ki, bu rayonlarda əsl "buz müharibəsi" başladı və iki həftəyə qədər davam etdi. Estakadalar uçulmağa başladı. Dəvət olunmuş hərbiçilər tol şaşkalarıyla iri sahələri partladır, kiçik hissələri dayaqlar arasından keçirirdilər. Lakin buzun hücumu ara vermirdi. 300–400 m estakadalar, üzərində boru kəmərləri və kabel güc xətləri, işıqlandırma dayaqlan və fəaliyyetdəki quyu-ları olan meydançalar dəniz dibinə qərq olundu. Lakin neftçilər qabaqcadan quyuları bağlayıb, dənizə neft axmasının qarşısım alırdı. Təəssüf ki, təbiətə müqavimət çox çətin idi və geri çəkilmək lazım gəlirdi. Buz dağlan "Artyom-dənizi" və "Gürgan-dənizi" məhv edəndən sonra Neft Daşlanna tərəf hərəkət edəndə bu, neftçilər üçün əsl sınağa çevrildi. Bu zaman mədəndə 50 km-ə qədər estakada, onlarla meydança, iki əmtəə rezervuarı, tankerlər üçün iki yanalma körpüsü, bir neçə neft toplama məntəqəsi, iki yaşayış qəsəbəsi vardı. Bütün bu nəhəng və vacib təsərrüfat qorxu altmda idi. Xoşbəxtlikdən bəzi tədbirlər görülmüşdü, o cümlədən bütün quyular bağlanmış, bütün personal sahilə çıxanlmışdı. Növbədə rəhbər tərkibdən 50 nəfər, yanğınsöndürənlər briqadası .və fəhlələr, radistlər, meteoroloqlar və "Azdenizneft"in iki mütəxəssisi qalmışdı. Onların qarşısmda məsuliyyətli bir məsələ dururdu: yanğının qarşısını almaq və konstruksiyalar dağıldıqca mədənin cənub tərəfinə.çəkil- mək, çünki burada buzdan azad sularda onları Xəzər donanmasının üç torpeda kateri gözləyirdi.Nəhayət, ən dramatik an gəlib çatdı — buz sahəsi birinci obyektlər birində min ton neft olan əmtəə rezervuarlan parkı ilə toqquşdu, Xoşbəxtlikdən onlar boş idi, bir az əvvəl onlardakı neft tankerlərlə quruya göndərilmişdi, Buzun təzyiqi ilə ilk payalar titrəməyə başladı, ancaq rezervuarlarm meydançası bu təkana dözdü. Elə burada möcüzə baş verdi. Artıq neçə gün olardı ki, şərqdən əsən külək ani olaraq kəsdi və sonra istiqaməti dəyişdi, güclənərək qərbdən əsməyə başladı. Buzun hərəkəti dayandı və qısa müddətdən sonra əks tərəfə yönəldi. Sonra hava tez bir zamanda istiləşib buzu əritdi. Bu zaman hadisələrin belə dönüşünü gözləməyən insanların sevincinin sonu yox idi, çünki Neft Daşlarının faciəsi baş vermədi.1957-ci ilin noyabr ayırım 20-dən 21-nə keçən gecə Neft Daşlan tarixində ən faciəli gün kimi yaddaşlara həkk olubdur. Həmin fırtınalı gündə küləyin sürəti 44 m/san, dalğamn hündürlüyü 13 m olmuşdur. Bir sıra qurğular, kommunikasiya xətləri, estakada və estakadayanı meydançalar dağılmışdır. Fırtınalı gecədə güclü dalğalara tab gətirməyərək dağılan dəniz özülü özünün nəhəng metal hissələri altında növbədə olan Mixail Kaveroçkini və onun briqadasını — Süleyman Bağırovu, Nikolay Duplixini, İbrahim Sadıqovu, Məmməd Muradovu, Bala Mirzəyevivə başqalanm əbədi sükuta qərq etdi. Neft Daşlannda hər il noyabr ayının 21-də həlak olmuş 21 nəfər neftçinin xatirəsini yad etmək məqsədilə 21 ədəd gül dəstəsi denizə buraxılır.1992-ci ilin 24–26 noyabrında da Neft Daşlannda təbii fəlakət baş vermişdi. Qəflətən baş vermiş qasırğa nəticəsində küləyin sürəti 41 m/san, dalğamn hündürlüyü 9 m olmuşdu. Qasırğa bir çox sahələrdə hidrotexniki qurğuları, kommunikasiya sistemlərini sıradan çıxarmış, neft-qaz və su xətləri dağılmış, quyular dayanmış, elektrik enerjisi kəsilmiş, qazkom- pressor stansiyaları dayanmış, bir sıra estakada- yanı sahələrlə əlaqələr tamamilə kəsilmişdi. Sanki Neft Daşlan sükuta qərq olmuşdu. Həmin sahələrdən bir neçəsində 33 nəfər neftçi açıq dənizdə təhlükəli şəraitdə qalmışdır. Xəzər dənizinin orta səviyyəsi əsas götürülərək dənizdə yerləşdirilən bütün qurğular layihələndirilir və tikilir. Xəzər dənizi səviyyəsinin ölçülməsi üçün ilk dəfə 1830-cu ildə görkəmli rus alimi akademik Lens Bakının Bayıl hissəsində xüsusi qurğu quraşdırmışdır. Həmin ildən başlayaraq Xəzərin səviyyəsi müntəzəm olaraq ölçülmüşdür. 1837–2006-cı illərdə baş vermiş səviyyə 'qalxmalan və enmələrinin sayı və ədədi kəmiyyətləri hesablanmışdır. Ölçmə işlərinin əsasında müəyyən olur ki, Xəzərin səviyyəsinin önəmli qalxdığı və endiyi illər vardır. Müşahidə illərində dənizin səviyyəsi 28 dəfə qalxmış və bir o qədər də enmişdir. 1977-ci ildən 1995-ci ilə qədər Xəzərin səviyyəsi 2,5 m qalxmışdır. Əgər səviyyənin qalxması davam edərdisə, Neft Daşlarını, eləcə də dənizin digər yerlərində yerləşən hidrotexniki qurğuları faciə gözləyirdi. Ancaq təbiətin möcüzəsi baş verdi. Dənizin səviyyəsi gözlənilmədən sürətlə 1,5 m-ə düşdü. Təbiət özü Neft Daşlarını faciədən qurtardı. Xəzər dənizinin neft- qaz yataqlarının kəşfiyyatı və istismarı və digər obyektləri Xəzər sularından müdafiəsini həyata keçirmək üçün Xəzər dənizi səviyyəsinin dəyişməsinin dəqiq proqnozuna ehtiyac var. 1990-cı illərdə "Dənizneftqazlayihə" DETİ-də hazırlanmış proqnoz ümumilikdə özünü doğrultmuş və dənizdə tikilən bütün obyektləri layihələndirəndə mehz həmin proqnoz metodundan istifadə edilmişdir. "Neft Daşları" geoloji baxımdan çox maraqlı yataqdır. Yataq çoxlaylıdır və 26 məhsuldar horizontdan ibarətdir. Burada qazılan ilk kəşfiyyat quyularının məlumatları inandırıcı və yüksək göstəricilərlə xarakterizə olunurdu. Ona görə yataq tez bir zamanda işlənməyə verildi. Bu yataqda geoloji kesilişin obyektlərə bölünməsində onların neft, qaz və su ilə doyma dərəcəsi, layların kollektor xüsusiyyətləri, lay təzyiqinin paylanması və parametrləri kifayət qədər dəqiq öyrənilmişdi. Yataqda çıxarılan neftdə kükürdün miqdarı çox azdır. Ona görə SSRİ växtı 60-cı ülərə qədər bütün metallurgiya sənayesində, raket-kosmik kompleksdə Azərbaycanda, xüsusən Neft Daşlarında çıxarılan neftdən istifadə olunurdu. Qazma, neftçıxarma, tİkinti-quraşdırma sahələrində bir çox yeniliklər, o cümlədən qaz- lifit	istismarının avtomatik idarəetmə sistemi, bir quyuda iki horizontun eyni zamanda istismarı üsulu, dənizdə maili qazma, laylara suvurma, süni təsir prosesləri dənizdə ilk dəfə mənz Neft Daşlannda sınanmışdır. Uzun illər Azərbaycan neft sənayesinin flaqmanı olmuş Neft Daşlarının işlənməsi təcrübəsindən sonralar dərin sulardakı "Günəşli", "Çıraq", "Azəri" və b. yataqların işlənməsində, abadlaşdınlmasında istifadə olunmuşdur.