Qarabağ_bölgəsində_soyqırımlar_(1918-1920)
Qarabağda soyqırım və nəticələri
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti fəaliyyətinin ilk günlərindən öz istiqlalı və ərazi bütövlüyü uğrunda mübarizə aparmağa məcbur oldu. Ən böyük problem Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə eyni vaxtda, özü də tarixi Azərbaycan torpaqlarında yaranan Ermənistan (Ararat) Respublikası nın təcavüzündən ibarət idi. Ermənistan Respublikası adlanan qurum Azərbaycan xalqına qarşı əsl soyqırım siyasətini həyata keçirirdi. Bu siyasətin əsas hədəflərindən biri əzəli Azərbaycan torpağı olan Qarabağ ın türk-müsəlman əhalisi idi. 1918-ci ilin iyulunda Dağlıq Qarabağın erməni icması Ermənistan Respublikasının hərbi-siyasi dəstəyinə arxalanaraq öz müstəqilliyini elan etdi. Erməni quldur dəstələrinin başçısı Andranik Azərbaycanın əzəli torpağı olan Zəngəzuru erməni qubernatorluğu elan etdikdən sonra Şuşanı işğal etmək istiqamətində cəhdlər göstərməyə başladı. 1918-ci il dekabrın 19-da Azərbaycan parlamentinin üzvü Qarabəy Əliverdiyev Şuşadan xəbər verirdi: "Mən Qarabağın nümayəndəsi olaraq buradakı vəziyyət barədə məlumatlandırıram ki, Andranik Zəngəzuru atəşə məruz qoyduqdan sonra təhlükəli vəziyyət Qarabağda, Ordubadda, Cavanşirdə də yaranmışdır. Andranik saysız-hesabsız müsəlman kəndlərini məhv edərək dinc əhalini qırmış, sağ qalanları isə doğma yerlərindən qovmuşdur. O, Qarabağın mərkəzi olan Şuşaya hücum edərək onun sakinlərini qarət etmiş və onların əmlakını öz əsgərlərinə paylamışdır". Andranikin quldur dəstələrinin cinayətlərindən şahidlərin dilindən danışan "Аzərbaycan" qəzeti 10 dekabr 1918-ci il tarixli nömrəsində qeyd edirdi ki, Qarabağda ermənilər müsəlman kəndlərini darmadağın edir. Lehvazçay, Əldərə, Nüvədi, Oxçu, Şəbədin, Meydan, Qaragöl, Qıraq Çimən, Şahidli, Burunlu, Əsgərlər, Tey, Vardanəzir və başqaları bütünlüklə yerlə yeksan olunmuşdur. Bu yerlərin əhalisi hücumlardan xilas olmaq üçün qismən Ordubada və İrana qaçmışdır. Hal-hazırda bütün məscidlər və küçələr dul qadınlarla və yetim uşaqlarla doludur. Hər gün onlarla bədbəxt insan aclıqdan və soyuqdan həlak olurlar. İrəvandan Şuşaya qədər bir milyonluq müsəlman əhalisi qarət olunur və həlak olur. 1918-ci ilin yazından başlayaraq erməni silahlı dəstələrinin hücumlarına Gəncə quberniyasının Ərəş qəzasının əhalisi də məruz qalmaqda idi. Bu qəza Bakı quberniyasında türk-müsəlman əhalinin soyqırımını həyata keçirən Bakı Sovetinin hədəflərindən biri idi. Belə ki, AXC hökumətinin yaratdığı Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının materiallarına əsasən, ermənilərin iri silahlı dəstəsi sübh vaxtı qəflətən Ərəş qəzası nın müsəlmanlar yaşayan Kürd kəndini mühasirəyə alaraq ona hücum etmişdi. Sənəddə göstərilir ki, kəndə soxulan ermənilər kəndliləri onların evlərində öldürməyə başladılar, çünki hələ yuxudan oyanmayan kəndlilərin əksəriyyəti evlərindən qaça bilməmişdilər. Hücum nəticəsində 68 nəfər, o cümlədən çoxlu qadın və uşaq həlak oldu; ermənilər vəhşicəsinə insanları süngülərlə və xəncərlərlə öldürür, insanların üz dərilərini soyur, uşaqları göyə ataraq parça-parça doğrayır və s. Kürd kəndində baş verən bu vəhşiliklər onun əhalisinə köməyə gələn ətrafdakı müsəlman kəndlərinin sakinlərinin buraya çatmasına qədər davam olundu. Erməni təcavüzkarlarının hədəflərindən biri Gəncə quberniyası nın Cəbrayıl qəzası idi. Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının materiallarına əsasən, 1918-ci ilin avqustunda ermənilərin iri silahlı dəstəsi Sərik kəndinə hücum etmişdi. Kəndə daxil olan ermənilər 11 kişini, 10 qadını, 14 uşağı öldürmüş, 10 evi yandırmış, mal-qaranı aparmış və siriklilərin bütün əmlakını qarət etmişdilər. 1918-ci il avqustun sonunda ermənilərin silahlı dəstəsi Cəbrayıl qəzasının Məzrə kəndinə hücum edərək yerli sakinlərdən 6 kişini qətlə yetirdi. Müdafiə olunmağa imkanı olmayan müsəlmanlar doğma kəndlərini tərk etməyə məcbur oldu. Ermənilər məzrəlilərin evlərini yandırıb dağıtmış, kəndlilərin bütün əmlakını qarət etmişdilər. 1918-ci ilin payızında silahlı erməni dəstəsi Doşullu kəndinə hücum etdi. Quldur dəstəsi Andranikin adından Doşullu əhalisini qətlə yetirəcəkləri və kəndi dağıdacaqları ilə hədələyərək onu doğma yerindən çıxmağa məcbur etmişdi. Eyni aqibəti 1918-ci ilin dekabrında erməni silahlı dəstənin hücumuna məruz qalan Düdükçü kəndinin əhalisi də yaşadı. Nəticədə sakinlər evlərini tərk etmiş, kəndin özü isə yandırılmışdı. 1918-ci ilin sonu — 1919-cu ilin əvvəlində silahlı ermənilər Cəbrayıl qəzasının Aşıq Məlikli kəndi nə hücum edərək yerli sakinlərin bir hissəsini öldürmüş və ya yaralamışdı. Bu kənd də ermənilər tərəfindən dağıdılmış və qarət edilmişdir. Yerli əhali Aşıq Məliklini tərk etmişdi. Ermənilər tərəfindən hücumlara həmçinin Tatar və Heybətli kəndləri də məruz qalmışdı ki, onların da əhalisi doğma evlərini tərk etməyə məcbur olmuşdu.