cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sürtkü materialları
Oksidləmənin mexanizmi
Sürtkü materiallarının oksidləşməsini 2 prosesə bölmək olar: sürtkü materialının molekulalarının oksigenlə reaksiyası nəticəsində gedən oksidləşmə və yüksək temperaturlarda olan termiki parçalanma (krekinq). Oksidləşmə prosesi sürtkü materialının istismar müddətinə təsir edən ən əsas proseslərdən biridir. Oksidləşmə prosesi nəticəsində alınan məhsullar: alkilhidroperoksidlər (ROOH), dialkilperoksidlər (ROOR”), spirtlər (ROH) aldehidlər (RCHO), ketonlar (RR”C=O), karbon turşuları (RCOOH), mürəkkəb efirlər (RCOOR”) və s. Polikondensləşmənin nəticəsində yüksək molekulalı oksidləşmə məhsulları əmələ gəlir ki, bu da oksidləşmiş yağın özlülüyünün artmasına səbəb olur. Bu məhsulların sonrakı polimerləşməsi və polikondensləşməsi nəticəsində yağda həll olunmayan polimerlər yaranırr və qurum və lak kimi çöküntülərə çevrilirlər. Oksidləşmə məhsullarının çoxu korroziyanın əmələ gəlməsinə gətirib çıxarır. Bundan əlavə alkilperoksiradikalların metal səthinə təsiri korroziyaya və yeyiləməyə gətirib çıxarır. Karbohidrohen əsaslı olmayan sürtkü yağlarının oksidləşmə prosesi fərqli yolla gedir: polimer strukturunun parçalanması və polietilenglikolların oksidləşməsi yağın özlülüyünün azallmasına gətirib çıxarır.
Antioksidantlar
Antioksidantlar – oksidləşmə prosesinin qarşısını alan məhsullardır. Antioksidantları iki qrupa bölmək olar: ilkin (radikalları qəbul edən) və ikinci tip (peroksidləri parçalayan). İlkin antioksidantlar radikallarla reaksiyaya girmək üçün sürtkü yağının molekulaları ilə rəqabətə girir, bu da zəncirin artması ilə müşahidə olunur. Onlar radikalların oksidləşmə məhsulları ilə reaksiyaya girir, və nəticədə alınan qeyri-reaktiv radikallar avtooksidləşmə prosesinin inkişafını dayandırır. İknci tip antioksidantlar hidroperoksidləri qeyri-radikal məhsullara çevirir, bununla da zəncirin artmasının qarşısını alır. Sürtkü yağlarının oksidləşməsinin sürətinin maksimal dayandırılması antioksidant və dezaktivləşdiricinin qarışığının istifadəsi ilə təmin edilir.
Mühafizəedici sürtkülər
Mühafizəedici sürtkülər – sürtkülərin iqlim amillərindən, mühafizə olunmuş texnikanın saxlanma şəraitindən, sürtgülərin istifadə məqsədlərindən(maşınların, mühərriklərin, mexanizmlərin və başqa məmulatların səthlərinin daxili və zahiri mühafizəsi üçün ) asılı olaraq işlədilir. Iqlim amilləri temperatur, çöküntü əmələ gətirmə, havanın rütubətivə s. ilə səciyyələnir. Mühafizə olunmuş texnikanın saxlanma şəraitləri çox müxtəlif ola bilər. texnikanın bəzi növləri, cihazlar və mexanizmlər daim temperatur və havanın minimum rütubətli binalarda saxlanılır. Bir sıra hallarda mühafizə olunmuş texnikanın saxlanılması üçün qızdırılan binalardan, əksər hallarda isə qızdırılmayan binalardan və örtüklərdən isifadə olunur. Əksər texnikalar açıq meydançalarda saxlanılır. Mühafizə olunmuş texnikanın saxlanma şəraitləri yüngül, orta, sərt və xüsusi sərt şəraitlərə bölünür. Yüngül şəraitlər zəIf rütubətlə təmin olunan və onların yerləşmə yerindən asılı olmayan qızdırılma həyata keçirilən, həmçinin yumşaq və orta iqlim şəraitləri olan qızdırılmayan anbar binalarında yaradılır. Orta şəraitlər ölkənin şimal və onlara bərabər yuyulan rayonlarında, çirkli atmosferi olan sənaye şəhərlərində qızdırılmayan anbar binalarında yaradılır. Sərt şəraitlər texnika örtüklər altında, xüsusi şəraitlər isə açıq meydançalarda saxlanılan zaman yaradılır. əlverişsiz xarici amillərdə(atmosferin yüksək rütubəti və çirklənməsi və s.) texnikanı örtüklər altında saxlayarkən xüsusi sərt şəraitlər yarana bilər.
Fiziki-kimyəvi xassələri
– Təyinatına və tətbiq şətaitinə uyğun olaraq mühafizə sürtküləri onların səthlərə yapışmasını və üstlərində qalmasını təmin edən yüksək adgeziya xassəsinə malik olmalıdırlar; sürtkü qatından keçərək rütubətin, korroziyalı – aktiv qazların və mayelərin metallara diffuziyasının qarşısını almalı; sürtkülərin oksidləşməsi zamanı əmələ gələn turş məhsullarını neytrallaşdırmaq xassəsinə malik olmalı;sabit olmalı və metalların korroziyasına səbəb olan maddələr tərkibində olmamalıdır. Bəzi mühafizəli sürtkü materialları öz tərkibində kimyəvi aktiv məhsullar saxlayırlar. Bu məhsullar öz mühafizə təyinatını təmin etmək üçün metal səthində sıx hemosorbsiya təbəqəsi əmələ gətirməlidirlər.
Əsas istismar xassələri
– Mühafizə sürtkülər məmulatlarda korroziya proseslərinin yaranmasının və inkişafının qarşısını almağı təmin edən kompleks istismar xassələrinə malikdirlər. Mühafizə sürtkülərinin digər istismar xassələri arasında materialların üstündə sürtkülərin mühafizə təbəqəsi yaratmaq xassəsi həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Metalın üstündəki mühafizə təbəqəsi, başlıca olaraq, sürtkülərin tərkibində qatılaşdırıcının və aşqarların olması sayəsində formalaşır. Lakin dispers mühitin özlülüyünün artması ilə sürtkülərin mühafizə xassələri yaxşılaşır. Buna isə daha ağır yağlarda səthi-aktiv maddələrin çox olması kömək edir. Sürtkü yağları əsasında hazırlanmış plastik sürtkülər mühafizə xassələrinə görə yağlardan fərqlənir.
Tərkibi, növləri və tətbiqi
– Ümumi təyinatlı sürtgülərə ГОИ-54п sürtgüləri aiddir. Bu sürtkülər petrolatumu, ДС-11 yağının və serezinin əridilməsi ilə hazırlanır. Tərkibində МНИ-7 aşqarı vardır, suya davamlıdır, sabitdir, yaxşı mühafizə xassələrinə malikdir. Top sürtgüsü qara və əlvan metallardan hazırlanan bütün növ məmulatların zahiri konservasiyası üçün işlədilir.
Elvin Qrey
Elvin Qrey və ya Radik Yulyakşin  — rus pop müğənnisi və başkir əsilli prodüser.
Radik Yulyakşin Ufada etnik başkır inşaat işçisi ailəsində anadan olub. Moskva Dövlət Pedaqoji Universitetini bitirib.
2006-cı ildə ilk albomunu çıxarmışdır. Yulyakşin 2006–2012 illər ərzində hər il Başqırdıstanda İlin Müğənnisi seçilmişdir. 2011-ci ildə Moskvaya köçmüşdür. 2016-cı ildə Yulyakşin Tatarıstanda ilin mədəniyyət adamı adına layiq görülüb.
2017-ci ildə Başqırdıstanın əməkdar artisti adını alıb.
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı
İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı (qısa. İƏİT,, ) — demokratiya və bazar münasibətli iqtisadiyyat prinsipini qəbul edən inkişaf etmiş ölkələri birləşdirən beynəlxalq təşkilat. 36 üzv ölkəli iqtisadi təşkilat olan İƏİT 1961-ci ildə iqtisadi inkişafı və dünya ticarətini təşviq etmək üçün qurulmuşdur. Bu platformaya daxil olan ölkələr siyasi təcrübələrini qarşılaşdırır, ümumi problemlərə həll yolu tapır və təşkilata üzv olan digər ölkələrin daxili və beynəlxalq siyasətinin doğru və koordinasiyalı bir şəkildə tətbiq edilməsinə şərait yaradır. İƏİT-ə daxil olan ölkələrin əksəriyyəti çox yüksək İnsan İnkişafı İndeksinə sahib yüksək gəlirli ölkələrdir və inkişaf etmiş ölkələr olaraq qəbul edilirlər. 2017-ci ildə İƏİT-ə üzv ölkələr qlobal nominal ÜDM-nin 62.2%-ni ($49.6 trilyard), alıcılıq qabiliyyəti üzrə qlobal ÜDM-nin 42.8%-ni ($54.2 trilyard) özündə cəmləşdirirdi. Təşkilat rəsmi BMT müşahidəçisidir.
İƏİT 1948-ci ildə Robert Marcolinin rəhbərliyi altında Marşal planının (hansı ki, bu plan SSRİ və onun peyk dövlətləri tərəfindən rədd edilmişdi) idarə olunmasına kömək etmək üçün Avropa İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı (AİƏT) adı ilə təsis edildi. Buna ABŞ-nin göndərdiyi maliyyə dəstəyini paylamaq və İkinci Dünya müharibəsindən sonra Avropada yenidən quruculuq işlərinin aparılması üçün lazımi iqtisadi proqramları tətbiq etməklə nail olunacaqdı. (Bənzər yenidən qurma yardımı müharibədən məğlub olaraq çıxmış Tayvan və müharibə sonrası Cənubi Koreyaya da göndərilmişdi, ancaq bu köməklər Marşal planı adı altında edilməmişdi.)
1961-ci ildə AİƏT İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı haqqında Konvensiya ilə İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı olaraq yenidən quruldu və üzv ola biləcək ölkələrə Avropada olmayan ölkələr də daxil edildi. İƏİT-nin qərargahları Fransanın paytaxtı Parisdə, la-Müett şatosunda yerləşir. Təşkilat üzv ölkələrin müxtəlif nisbətdə olan dəstəyiylə maliyələşdirilir və 2017-ci ildə ümumi büdcəsi 374 milyon ABŞ dolları olmuşdur.
Üzv ölkələr
Hal-hazırda qoşulma dəvəti göndərilən Kolumbiya ilə birlikdə təşkilata 36 ölkə üzvdür.
Avropa Şurası İƏİT-nin AB üzv ölkələri ilə işində iştirak edir.
Lü Yuanyanq
Lü Yuanyanq — Çini təmsil edən bədii gimnast. Lü Yuanyanq, 2004 və 2008-ci ildə Çini Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və 2008-ci ildə gümüş medal qazanıb.
Karyerası
Lü Yuanyanq, 2004-cü ildə Çin bayrağı altında Yunanıstannın paytaxtı Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. O, qrup yarışlarında кomanda yoldaşları Dai Yonqjun, Hu Mei, Li Jia, Lu Yinqna və Janq Şuo ilə birgə finalda 46.500 xal toplayaq 6-cı yeri tutdu.
Lü Yuanyanq, növbəti dəfə Olimpiya Oyunlarına 2008-ci ildə elə Çinin paytaxtı Peкin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı. O, qrup yarışlarında кomanda yoldaşları Çai Tonqtonq, Çou Tao, Sui Jianşuanq, Sun Dan və Janq Şuo ilə birgə finalda 35.225 xal toplayaq 2-ci yeri tutdu və Olimpiya Oyunlarının gümüş medalını qazandı.
Azər İsayev
İsayev Azər Əli oğlu — Azərbaycanlı şəhid.
Həyatı
İsayev Azər Əli oğlu Gədəbəy rayonu, Əliismayıl kəndində anadan olub. Azər Qazaxıstanda yaşayırdı. 1990-cı ildə Azərbaycan Respublikasında yaranmış vəziyyət zamanı Azər Azərbaycana qayıtdı. Sentyabrın 2-də Azər üç yoldaşı ilə kəşfiyyata çıxmışdı. Kəşfiyyat vaxtı düşmən əsgəri ilə döyüş baş verdi. Bu Azər üçün sonuncu döyüş oldu. Ayağından və onurğa sümüyündən ağır güllə və qəlpə yaraları alan Azəri ilkin əməliyyatdan sonra helikopterlə Bakıya gətirdilər. Oktyabrın 6-da Azər həyatını itirdi.
İlya İlin
İlya Aleksandroviç İlin (anadan olub 24 may 1988-ci ildə, Qızılorda, Qazaxıstan SSR) — Qazaxıstan ağır atleti, üç müxtəlif çəki dərəcəsində dördqat dünya çempionu (2005 - 85 kq, 2006 və 2011 - 94 kq-a qədər, 2014 - 105 kq-a qədər), yeniyetmələr arasında iki qat dünya çempionu (2005 - 85 kq-a qədər, 2006 - 94 kq-a qədər) ), 94 kq çəki dərəcəsində (2006 və 2010) iki qat Asiya Oyunlarının çempionu. İki çəki dərəcəsində dörd dünya rekordçusudur (-94 kq; −105 kq).
2008 və 2012-ci illərdə Olimpiya Oyunlarında qızıl medal qazandı, lakin sonra dopinq qəbuluna görə mükafatlarından məhrum olundu. Dörd dəfə dünyanın ən yaxşı ağır atleti kimi tanındı (2005, 2006, 2014, 2015). Qazaxıstan Respublikasının əməkdar idman ustasıdır. Uğurlu çıxışlarına görə "Kurmet" ordeni ilə təltif edildi. İlk məşqçilərindən biri Viloriy Viktoroviç Pak idi.
Dopinq skandalı
15 iyun 2016-cı ildə Beynəlxalq Ağır Atletika Federasiyasının qərarı ilə İlyin London Olimpiya Oyunlarında aldığı dopinq testlərinin müsbət nəticələrinə görə müvəqqəti olaraq idman fəaliyyətindən uzaqlaşdırıldı. Nümunədə anabolik steroid preparatlar - stanozolol və dehidroxlormetiltestosteron tapıldı. İyunun 18-də Beynəlxalq Ağır Atletika Federasiyası İlyinin Pekin Olimpiadasındankı dopinq testinin də müsbət olduğunu bildirdi: stanozolol tapıldı. Nəticədə İlyin Rio-de-Janeyrodakı Olimpiya oyunlarına buraxılmadı. 2016-cı ilin noyabr ayında dopinq testlərinin əlavə araşdırmasının nəticələrinə görə, İlya İlyin, BOK İntizam Komissiyasının qərarı ilə 2008-ci il Pekin Yay Olimpiya Oyunlarının və 2012-ci il London Oyunlarının qızıl medallarından məhrum edildi.
Selin Genç
Selin Genç — Bir Zamanlar Çukurova serialında Gülten Taşkın Ciğerci rolu ilə tanınan türk aktrisa və modeldir.
Bioqrafiya
Selin Gənc 21 iyun 1994-cü ildə İstanbulda (Türkiyə) anadan olub və ata tərəfdən Adanadandır. Orta məktəbdə oxuyarkən teatra maraq göstərdi.
Təhsil
Selin Gənc liseydə oxuduğu müddətdə məktəbin teatr qrupuna qatılıb. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Şile (İstanbul vilayəti) Işık Universitetinin sənaye mühəndisliyi fakültəsinə daxil olmaq qərarına gəlib və bir neçə ildən sonra oranı bitirib. Aktyorluğa olan marağının ardınca Konyadakı Səlcuq Universitetinin dram fakültəsinə yazılmaq qərarına gəldi və bir neçə ildən sonra aktyorluq dərəcəsi aldı. Kollec təhsilinin son ilində aktyorlar Vahide Perçin və Altan Gördüm tərəfindən idarə olunan Akademi 35 Half Art House adlı aktyor məktəbində ən yaxşı aktyorluq təhsili alıb.
Aktyorluq karyerası
Selin Genç ilk teatr təcrübəsini 2016-cı ildə "Cinayət balladası" şousu ilə etdi. Aldığı təhsildən sonra ona seriallarda çəkilmək təklif olunub.
2018–2022-ci illərdə ATV Bir Zamanlar Çukurovada yayımlanan serialda Gülten Taşkın Ciğerci rolunu oynamaq üçün seçilib və Hilal Altınbilek, Uğur Güneş, Murat Ünalmış, Vahide Perçin, kimi aktyorlarla birlikdə rol alıb. Bülent Polat, Selin Yeninci, Polen Emre, Aras Şenol və Furkan Palalı. 2020-ci ildə sonuncu serial üçün Türkiyə Gənclik Mükafatlarında Ən Yaxşı Köməkçi Qadın Oyunçu nominasiyasına namizəd oldu.
2021-ci ildə Star TV- də yayımlanan Sana Söz serialında Bahar Atalay rolunu canlandıran aktyor heyətinə qatılıb. Növbəti il, 2022-ci ildə rejissor Berker Berki və Ömer Faruk Sorakın çəkdiyi Qarip Bülbül Neşet Ertaş filmində Elif Karaca rolu ilə film debütü etdi. 2023-cü ildə o, Yangın Günleri Independenta adlı tabii internet serialının heyətinə qatıldı.
Varlam Liparteliani
Varlam Liparteliani ― Gürcüstan cüdoçusu. O, dəfələrlə olimpiya və dünya çempionatlarının müxtəlif medal mükafatçısı olmuşdur.
Karyerası
O, 2012 Yay Olimpiya Oyunlarında 90 kq çəkidə yarışmışdır və ikinci dövrədə Mark Entoniyə (Avstraliya) məğlub oldu. Avropa Cüdo Çempionatında Liparteliani məhsuldar iştirakı ilə seçilir, belə ki 2012, 2014 və 2016-cı illərdə qızıl, 2009, 2010, 2013 və 2015-ci illərdə gümüş və 2011-ci ildə bürünc medalları sahibi olmuşdur.
O, Gürcüstanın həm milli, həm də olimpiya cüdo komandasının kapitanıdır. Quqava Georgi onun məşqçisidir.
O, 2016 Olimpiya Oyunlarında gümüş medal qazandı. O, finalda Masyu Beykerə (Yaponiya) məğlub olmazdan əvvəl Komronşox Ustopiriyonu (Tacıkistan), Ovini Ueranı (Nauru), Lxaqvasürengiun Otqonbaatarı (Monqolustan) və Kvak Tonhanı (Cənubi Koreya) məğlubiyyətə uğratmışdır.
Lipartelianinin ən sevdiyi fənd "uçi mata"dır. 25 sentyabr 2018-ci il tarixinə olan statistika cədvəlinə görə, o, dünyanın bir nömrəli cüdoçusu idi.
2021-ci ildə Qətərin paytaxtı Doha şəhərində keçirilən 2021 Cüdo Dünya Ustaları yarışında qızıl medal qazandı.
Şəxsi həyatı
Liparteliani 11 yaşında cüdo ilə məşğul olmağa başlamışdır. O, yapon əfsanəsi Kosey İnoue və həmyerlisi gürcü cüdoçu Zurab Zviadauridən ilhamlanmışdır. O, evlidir və üç oğul atasıdır.
Liparteliani, düz Londonda keçirilən 2012 Yay Olimpiya Oyunlarından əvvəl Gürcüstanın Borjomi şəhərində təlim-məşq toplanışı zamanı komanda yoldaşı Avtandil Çrikişvili ilə avtomobil qəzasına düşdü. Avtomobildə olan sərnişinlər ağır yaralansalar da, vəziyyətdən sağ qurtuldular.
Statistikası
(25 sentyabr 2018-ci ilə görə)
İraq gerbi
İraq gerbi — İraq Respublikasının rəsmi gerbi 2008-ci ildə təsdiq olunub
1932-1959
thumb|left İraq Haşimilər Krallığının gerbləri qonşu İordaniya Haşimilər Krallığının gerbləri ilə bəzi oxşarlıqları paylaşırdı.
İraq Haşimilər Krallığının monarxiyasını simvolizə edən qızıl tac, zirvəsinin altından çıxan və yaqut və zümrüdləri xatırladan bir relyef dizaynı ilə bazaya bağlanmış beş tağdan ibarətdir. Tac yuxarı hissədə Haşimit pankartını təmsil edən bir nizə ucu ilə bəzədilmişdir.
Tac kral Haşimit taxtını təmsil edən çardağın üzərinə qoyulur. Ağ ipəklə örtülmüş qırmızı rəngli məxmər çubuq, fədakarlıq və saflığı bildirir. Çamaşır qızıl ipliklərin bir hissəsinə bükülmüş və ağ ipək astarlı aşkar etmək üçün hər iki tərəfə qızıl rəngli kordonlarla toplanmışdır.
İki ulduz hər iki tərəfdəki mərkəzi qalxanın üstündədir. Hər bir ulduz İştar və Şamaşı təmsil edir.
Qalxanın yırtıcı tərəfdarı Babil Aslanıdır, pis tərəfdarı ərəb atıdır, hər ikisi də şah gücünün ənənəvi simvollarıdır.
Mərkəzdəki qalxan Mesopotamiyanın ərazisini əks etdirir. Səhradan axan iki Fərat və Dəclə çaylarını və Şatt əl-Ərəbdə birləşmələrini təsvir edir. Qarışıqlıqda çayların sahilində bir ağac var, bu dünyada əvvəllər mövcud olmuş ən böyük xurma meşəsini simvolizə edir. Çayların üstündəki ağacın altında quru müdafiəsini təsvir etmək üçün bir skimitar və nizə var. Qalxanın yuxarı hissəsində Kufi yazısında "İraq Krallığı" və 1932-ci il müstəqillik ilinin altındadır.
Qalxanın altına qızıl buğda qulaqları və bir xurma frondu qoyulur.
1965-günümüz
thumb|left|200px 1963-cü ildə Qasim hökumətinin Baas Partiyası tərəfindən devrilməsi, Birləşmiş Ərəb Respublikasına (UAR) söykənən yeni milli bayraqda nümayiş olunan bir dəyişiklik ərəb simpatiyalarının artmasına səbəb oldu. İraqın yeni gerbləri eyni şəkildə UAR-ın, yəni 1952-ci ildə Misir inqilabından sonra ərəb millətçiliyinin simvolu olmuş Səlahəddin Qartalı üzərində qurulmuşdu. Həqiqətən iki qolun arasındakı yeganə fərq mövcudluq idi. UAR-ın iki ulduzundan fərqli olaraq, qartalın qalxanındakı şaquli ağ lentdəki üç yaşıl ulduzdan və rəsmi ad dövlət adını daşıyan qartalın ayaqları altındakı vərəqdə olan xüsusi ərəb yazısı.
Gerbin bu versiyası, 1991-ci ilin yanvarında, İraqın bayrağındakı yaşıl ulduzlar arasında Takbirin əlavə edilməsi ilə dəyişdirilənə qədər istifadədə qaldı. Təkbirin gerbdəki qalxan üzərində eyni xəttdə görünməsinə icazə vermək üçün qalxandakı lentləri şaquli yerinə üfüqi hala gətirmək qərara alındı. Əvvəllər Səlahəddin Qartalını gerblərində istifadə edən altı ərəb dövlətindən 1991-ci ildən sonrakı dövrdə İraq, gerbində milli bayrağı qalxan üzərində deyil, üfüqi olaraq görünən yeganə dövlətdir.
2008-ci ildə İraq bayrağından üç yaşıl ulduzun çıxarılması ilə eyni vaxtda, ulduzlar gerbdən çıxarıldı və yalnız mərkəzi ağ lentdə təkbir buraxdılar.
Xüsusiyyətləri
İraq gerbi indiyədək 3 əsas dəyişikliyə məruz qalıb: 27 illik krallıqda gerbin üzərində Tiqris aslanı və məruk atı vardı.Tiqris aslanları İraqda müqəddəs aslanlar sayılır.Əfsanələrin birində Onların Tikritdən olan Faruk isimli bir oğlanın aslanı olduqları söylənilir. At isə ölkənin heç nədən geridə qalmadığını hər bir yerdə üstünlüyünün olduğunu bildirir. Aslanlar ikiçayarasındakı yerin qoruyucuları kimi göstərilir. Çaylar indiki Dəclə və Fərat çayı,Məkan isə Bağdaddır.Sünbül ölkənin bərəkətli olduğunun simvoludur. Adətən müxtəlif gerblərdə sünbüllərdən istifadə olunur.
Krallığın dağılmasından sonra İraq gerbində kökdən dəyişiklik baş verdi: Gerb səkkizguşəli idi və hər bir aralıda haşiyələr vardı. Orta yenə sünbül və qılınc var idi. Səkkizguşəli ulduzun hər guşəsi bir babil şəhərini bildirirdi: Umma, Uruk, Laqaş, Kiş, Eredu, Nippur, Arbela, Ur. Daha sonra isə gerbin İraq bayrağından çox Peşmərgə bayrağına bənzəməsi səbəbi ilə gerb 3-cü yəni indiki halını aldı.
Timoti Vinter
Timoti Vinter (16 yanvar 1996) — Yamaykalı üzgüçü. Timoti Vinter Yamaykanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Çeptsa çayı
Haqqında
Vyatkanın (Volqa hövzəsi) sol qolu. Uzunluğu 501 km, hövzəsinin sahəsi 20,4 min ''km2 ''. Yuxarı Kama yüksəkliyindən başlanır, aşağı axınında Vyatka Uvalını kəsib keçir. Əsasən qar suları ilə qidalanır. Ortaillik su sərfi Qradoboi kəndi yaxınlığında 123 m3/san-dir. Çeptsa hövzəsində ümumi sahəsi 26,6 ''km2 '' olan 500-dən çox göl var. Noyabrdan mayadək donmuş olur. Ağac axıdılır. Mənsəbindən 135 km məsafədə gəmiçiliyə yararlıdır. Sahilində Qlazov, Kirovo-Çepetsk şəhərləri var.
Mikayıl İsmayılov
Həyatı
Mikayıl İsmayılov 1964-cü il iyun ayının 9-da Ağsu rayonunun Çiyni kəndində anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra o, 1982-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti) mühasibat uçotu fakültəsinə daxil olmuşdur. 1983-cü ildə həqiqi hərbi xidmətə çağırılan Mikayıl İsmayılov, 1985-ci ildə hərbi qulluğunu başa vurduqdan sonra Voznesenski adına Leninqrad Maliyyə-İqtisad İnstitutunun Bakı filialında ali təhsili davam etmişdir. Ali təhsilini başa vurduqdan sonra Mikayıl İsmayılov həyatını Azərbaycan iqtisadiyyatının dirçəlməsinə bağlayaraq mənalı və zəngin həyat yolu keçmişdir. İstehsalat təcrübəsi, təşkilatçılıq və yüksək peşəkarlıq bacarığı sayəsində Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin vitse-prezidenti kimi məsuliyyətli bir vəzifəyə qədər yüksəlməyi bacarmışdır.
Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür.
Ailəlidir, 3 övladı var.
Karyerası
Mikayıl İsmayılov gənc mütəxəssis kimi əmək fəaliyyətinə ilk olaraq 1988-ci ildə əfsanəvi Neft Daşlarından başlamışdır. “Azərdənizneftinşaat” Trestinin Neft Daşlarındakı 3 saylı Tikinti Quraşdırma İdarəsində mühasib vəzifəsinə işə qəbul olan Mikayıl İsmayılov peşəsinin bütün incəliklərinə dərindən bələd olmaq istəyi, işinə tələbkarlığı həmişə ətrafındakıların diqqətini cəlb etmişdir. Neft Daşlarında çalışdığı müddətdə verilən tapşırıqların öhdəsindən layiqincə gəlmək bacarığı rəhbərliyi tezliklə onu irəli çəkməyə sövq etmiş və Mikayıl İsmayılov əvvəlcə “Azərdənizneftinşaat” Trestinin Neft Daşlarındakı 3 saylı Tikinti Quraşdırma İdarəsində baş mühasibin müavini, sonra isə, 1992-ci ildən “Xəzərdənizneftqaztikinti” Trestinin 3 saylı Tikinti Quraşdırma İdarəsində baş mühasib vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 1997-ci ildən Mikayıl İsmayılov Dənizdə Neft və Qazçıxarma İstehsalat Birliyində mühasibat uçotu və hesabatı şöbəsi rəisinin – baş mühasibin təftiş məsələləri üzrə müavini vəzifəsinə irəli çəkilmiş, 2003-cü ilədək bu vəzifədə çalışmışdır.
Mikayıl İsmayılovun həyat və fəaliyyətinin bir hissəsi Heydər Əliyev adına Bakı Neft Emalı Zavodu ilə bağlı olmuşdur. Belə ki, Mikayıl İsmayılov 2003-2005-ci illərdə bu müəssisədə iqtisadiyyat və təchizat üzrə direktor müavini vəzifəsində işləmişdir.
2005-ci ildə Azərbaycan Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin vitse-prezidenti vəzifəsinə təyin edilmiş və 2021-ci ildə həmin vəzifədən azad olunmuşdur.
Hal-hazırda Mikayıl İsmayılov fəaliyyətini Ekol Mühəndis Xidmətləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyətində davam etdirir. Cəmiyyətin Səhmdarlarının ümumi yığıncağının 01.10.2021-ci il tarixli qərarı ilə Mikayıl İsmayılov Direktorlar şurasının sədri təyin olunub. Mikayıl İsmayılov ölkənin idman həyatında da yaxından iştirak etmişdir və bu sahədə öz səmərəli fəaliyyəti ilə yadda qalmışdır. Mikayıl İsmayılov 2015-2021-ci illərdə Azərbaycan Cüdo Federasiyasının vitse-prezidenti və 2013-2021-ci illərdə “Neftçi İdman Klubu” İctimai Birliyinin İdarə heyətinin sədri vəzifələrində çalışmışdır.
Atıcı (teleserial 2016)
Atıcı — ABŞ-nin USA Network kanalında 15 Noyabr 2016-cı ildən etibarən yayınlanmağa başlanan serial. Serialın rejissoru John Hlavn eyni zamanda ssenarisini də qələmə almışdır. Teleserial, Stephen Hunter'ın 1993-ci ildə çıxan Point of Impact adlı gərginlik romanından uyğunlaşdırılmışdır. 2007 istehsalı eyni adlı filmdən də ilhamlanan dizi, böyük bir maraqla izlənilir. Serialın inzibati prodüserliyini Shooter filmində baş rolda olan məşhur aktyor Mark Wahlberg boynuna götürmüşdür.
Süjet
Shooter dizisi Vyetnam müharibəsində tapşırıq alan snayper Bob Lee Swagger xarakterini mərkəzə almışdır. Bu xarakter eyni zamanda gerçək həyatda Vyetnam Döyüşünə qatılan və uzun məsafəli müvəffəqiyyətli atışlarıyla tanınan snayper Carlos Hatchcock'u əks etdirir. Keçmişini geridə buraxmaq istəyən Bob, sakit bir qəsəbədə sıravi bir həyat sürməkdədir. Ancaq onun üçün son bir vəzifə daha vardır.Tapşırığa qayıtması üçün çağırılan Bob, birdən ABŞ başçısına təşkil edilən bir sui-qəsd tələsinin içinə düşər. Bob üçün artıq ən əhəmiyyətli mövzu bu hadisənin ardındakı sirr pərdəsini aralamaq və eyni zamanda ABŞ prezidentini hər cür təhlükədən qorumaqdır. Bu tapşırıq əhəmiyyətli olduğu qədər təhlükəlidir və bir-birindən nüfuzlu kəslərin hədəfində yer alacaq. Bundan sonra da son dərəcə hərəkətli və təhlükəli günlər Bob'u gözləməkdədir.
Xarici keçidlər
John Hlavin
Mark Wahlberg
Kəlbəcər abidələri
Tarixi abidələr
Qayaüstü təsvirlər və arxeoloji qazıntılar Dəniz səviyyəsindən iki-üç min metr yüksəklikdə yerləşən Zalxa və Pəriçınqılı Qara göllərin sahillərində, Dəlidağın ətəklərində, Ayıçınqılında, Pəriçınqılında və başqa ərazilərdə yerləşən çınqıllıqlarda daşların, qayaların üzərində ulu babalarımız tərəfindən çəkilən rəsm əsərləri geniş yayılmışdır.
Bu yerlərin qədim sakinləri ibtidai daş alətlərindən istifadə etməklə möhkəm qayalar üzərində məişət və təsərrüfat səhnələrini, müxtəlif vəhşi heyvanları təsvir edən gözəl rəsmlər çəkə bilmişlər. Bu rəsmlərin müəyyən bir qismi qədim əkinçilik məşğuliyyətini əks etdirir. Ayrı-ayrı daşlar üzərində öküzlərə qoşulmuş ibtidai xışla yerin şumlanması, taxılın biçilməsi və döyülməsi kimi səhnələr, çiynində toxa tutmuş adam təsviri və s. verilmişdir. Bəzi daşlar üzərində ən qədim nəqliyyat vasitələrini göstərən ikitəkərli arabalar təsvir edilmişdir.
Elmi tədqiqatlar
Azərbaycanın məşhur arxeoloq-alimi, Bakı Dövlət Universitetinin Arxeologiya və etnoqrafiya kafedrasının müdiri, tarix elmlər doktoru, professor Qüdrət İsmayılzadə 1976-cı ildə tədqiqatlar zamanı ilk dəfə olaraq Azərbaycanın belə yüksək dağlıq zonasında eramızdan əvvəl III minilliyə aid qədim yaşayış yerinin qalıqlarını aşkar etmişdir. Bu yaşayış məskəni Tərtər çayının sol sahilində İstisu qəsəbəsi ilə Taxtadüzü arasında Məmmədsəfi kəndinin ərazisində geniş bir sahəni tutur. Bu yaşayış yerində diametri 20 metrdən artıq olan dairəvi biçimdə möhtəşəm tikinti qalığı üzə çıxarılmışdır. Tikintinin içəri hissəsi mürəkkəb qurulmuşdur. Onun xarici divarlarının qalınlığı 2 metrə çatır. Ətrafındakı böyük daş topalarına əsasən ehtimal olunur ki, bu tikintinin divarları bütünlüklə daşdan inşa edilmiş və daşlar bir-birinə gil kütləsi ilə bərkidilmişdir. Onun döşəməsi və divarları saman qatılmış palçıqla suvanmışdır.
Lakin heç bir yerdə Kəlbəcərdə yeni aşkar edilmiş tikinti qədər möhtəşəm divarlı tikintiyə təsadüf olunmamışdır. Güman etmək olar ki, bu tikinti qüdrətli bir tayfaya məxsus imiş və ictimai bina kimi istifadə edilirmiş. Əmin-amanlıq dövründə burada tayfanın dini və ictimai mərasimləri keçirilirmiş, təhlükə zamanı isə o alınmaz istehkama çevrilmişdir.
Tunc dövründə əkinçilik və maldarlığın ümumi inkişafı ilə əlaqədar olaraqq dulus məhsullarının istehsalı genişləndirilmiş və dulusçuluq yüksəlmişdir. Bu dövrdə həmin təsərrüfat sahələrinin təlabatını ödəmək üçün ilk dəfə nehrələr və süzgəclərdən ibarət xüsusi gil qabları meydana çıxmışdır. Yeni aşkar edilən qədim yaşayış yeri və oradan tapılan maddi mədəniyyət nümunələri də qayaüstü rəsmlər kimi qədim tunc dövründə yaşamış əkinçi-biçinçi tayfaların iqtisadi və ictimai həyatına dair qiymətli tarixi mənbələrdir.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Daş dövrü şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, tarix elmləri namizədi, arxeoloq-alim Mənsur Mənsurov 1986 -cı ildə Kiçik Qafqazın şərq ətəyində, Zar kəndinin qərbində paleolit qayaaltı açıq yaşayış düşərgəsi aşkar etmişdir. Bu düşərgə Tərtərçayın yuxarı sol hövzəsində, Bəzirxana çayının sağ sahilində yerləşir.
Elmi tədqiqat aparılandan bir il əvvəl, yəni 1985-ci ildə qızılaxtaranlar qayanın altını qazarkən kənara atılan torpaqdan dəvəgözü daşından qəlpələr və sümüklər aşkar etmişlər. Tədqiqat aparılarkən diş və sümük məmulatları toplanmış, alət və qəlpələr ayırd edilmişdir. Toplanan materiallardan belə bir nəticəyə gəlmək olur ki, hazırlıq növləri və alət formalarında dövr məmulatları təmsil olunub. Mağarada tapıntılar olan sahədə stratiqrafiya almaq məqsədi ilə kəşfiyyat qazıntısı aparılmışdır-4×2×2 ölçüdə şurf qazılmışdır. Mağara abidəsinin təbəqələrini və onların dövrlərini müəyyənləşdirərkən çöküntülərdə 6 təbəqə qeydə alınmışdır. Üstdən 2-ci və 3-cü təbəqələr yuxarı paleolitin əvvəl mərhələsini, alt 2 təbəqə isə müstye dövrünün neandertal tipli insanların yaratdığı yaşayış düşərgəsini əks etdirir.
Zar qayaaltı açıq yaşayış düşərgəsinin 65-30 min il bundan əvvəl mövcud olması təsdiq edilir.
Yaşayış sahəsinin şimalında çılpaq Keçibelinin gəzi dağı, qərbində Keyti dağı, şərqində uçurumla əhatələnmiş Qəley düzü, Cənub tərəfində Zival yaylası yerləşir. Bu istiqamətdə daha aralı sahədə Taxta düzənliyi, Dəlidağ və Dəvəgözü yüksəklikləri qərar tutmuşdur.
Fauna qalıqları
Fauna qalıqlarına gəldikdə isə, paleontoloq akademik D.V.Hacıyevin təyininə əsasən 2-ci təbəqədə vəhşi keçi, avropa çöl uzunluğu, 3-cü təbəqədə isə qədim maral, vəhşi at, dağ keçisi kimi heyvanlara aid sümüklər tapılmışdır.
Osteoloji qalıqlar içərisində çənə, diş, buynuz və dırnaq hissələri qabarıq nəzərə çarpır. Digər hissələr xırda sınmış halda olsalar da seyrəlk rast gəlinir. Qayaaltı sığınacaq çöküntüsünün cənub-şərqində qoyulan şurfda müəyyən edilən hər təbəqədən bir neçə alət, qəlpə və pulcuqlarla yanaşı sümük qalıqları da aşkar edilmişdir.
Keşdək kəndinin ərazisində yerləşən məbəd ağ daşdan əhəng məhlulu ilə tikilmiş və öz dövrünə görə zəngin memarlıq naxışları ilə bəzədilmişdir. Məbədin cübbəxanası ellipsvari düzəldilmişdir. Məbədin quruluşu və arxitektura xüsusiyyətlərinə əsasən onun VI-VII əsrlərin üç nefli bazilikasına aid olduğu ehtimal edilir. Bu məbədin başqa məbədlərdən fərqli cəhəti var. Belə ki, bir qayda olaraq başqa məbədlərdə cübbəxanalar həmişə mehraba paralel və onunla eyni səviyyədə tikilir. Məbədin daxili genişliyinə mane olmamaq üçün cübbəxanalar bir növ sağ və sol neflərin davamı olur. Burada isə cübbəxanalar məbədin xor üçün düzəldilmiş hissəsi ilə yanaşı düzəldilmişdir. Görünür, bu binanı xaricdən, daha doğrusu şərq tərəfdən xristianlığın müqəddəs işarəsi olan xaça oxşatmaq məqsədi ilə düzəldilmişdir.
Kilisə kəndinin girəcəyində maraqlı memarlıq abidəsi olan bir məbəd yerləşir. Məbədin daxili hündürlüyü 4,8 m, uzunluğu 14,3 m, eni isə 8 metrdir. Binanın kobud çapılmış daşlardan hörülmüş cənub fasadında yarımdairəvi tağlı, enli giriş qapısı vardır. Məbədin daxili məkanı dayaqlarla üç hissəyə bölünürː astana rolunu oynayan giriş, əsas ibadət yeri olan mərkəz və dərin mehrablı səcdəgah. Zalın tağbənd şəkilli örtüyü dayaqlar üzərində yerləşərək iki tağla möhkəmləndirilmişdir. Mehrabın iki tərəfində dəhlizə bənzər ensiz artırma, geniş otaq və qurbangah vardır. Məbəddə dekorativ bəzəklər yoxdur. Onun qərb fasad divarlarında hörgüyə daxil edilmiş bütpərəstlik stellasından binanın sonrakı təmiri zamanı istifadə edilmişdir. Yerli camaat arasında məbədin xristianlığa qədər olduğu, stellanın isə Allah simvolu kimi orada yerləşdiyi güman edilir.
1836-cı ildə çarın və Sinodun ( Pravoslav məbədinin baş idarəsi) qərarı ilə Alban katolikosluğu ləğv edilmiş, xristian albanlar kilisəyə tabe edilmişdir. Bu zaman xristian albanlar ya etiqaddan əl çəkib el ilə ağlamalı, ya da dinə etiqad edərək xalqla əlaqəni kəsməli idilər. Xristian albanlar yaşayan kəndlərin çoxluğu xalqdan ayırmağı üstün tutaraq İslam dinini qəbul etmişlər. Bu səbəbdən də bir çox yerlərdə, xüsusi ilə Kəlbəcər rayonu ərazisində xristianlıqla bağlı kənd adlarına rast gəlmək olur (Kilsə kəndi, Kilisəli kənd, Sınıq Kilisə kəndi və s.).
Almalıq kəndinin «Gözlü bulaq» adlanan ərazisində üzərində alban hərfləri ilə yazılmış daşlar, daş üzərində təsvir edilmiş rəsm abidələri və s. vardı. Mollabayramlı kəndinin «Dəhnə kahası» adlanan ərazisinin kahalarında qədim insanların yaşayış məskəni olmasını sübut edən saysız-hesabsız maddi sübutlar vardı. Həmin kahalar əl alətləri ilə yaşayış formasına salınıblar. Divarlarında ev heyvanlarının təsviri çəkilmiş yaşayış otaqları, alət və başqa təsərrüfat işlərində istifadə edilən əşyalar saxlamaq üçün əlavə otaqlar var idi. Əfsuslar olsun ki, bu ərazidə arxeoloji qazıntılar aparılmadığına görə bu yaşayış kompleksinin neçənci əsrlərə aid olması müəyyən edilməyib.
Telman Hacıyev (bəstəkar)
Hacıyev Telman Hacı oğlu  — [Azərbaycan bəstəkarı], [Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi], Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının bədii rəhbəri, musiqilərin işlənməsi üzrə mütəxəssis və redaktor. O, 200-dən çox bədii və sənədli filmə, həmçinin çoxsaylı televiziya və radio verilişlərinə musiqi bəstələyib
Ailəsi
14.03.1969-cu il tarixində ailə qurmuşdur. Atası — Hacıyev Hacı Vəli oğlu, 1903-cü il (Bakı Dövlət Universitetinin Coğrafiya Kafedrasının müdiri, dosent) Anası — Hacıyeva Böyükxanım Ağa qızı, 1910-cu il (Gəncə şəhəri İcraiyyə Komitəsinin katibi) Qardaşı — Hacıyev Tarik Hacı oğlu, 1928-ci il (Respublikanın baş geoloqu, Azərbaycan SSR Geologiya İnstitutunun direktoru) Bacısı — Hacıyeva Fəridə Hacı qızı, 1940-cı il (Azərbaycan İqtisad Universitetinin Təbiət Elmləri Kafedrasının baş müəllimi) Həyat yoldaşı — Hacıyeva (Abdullayeva) Sevda, 1943-cü il Qızı — Hacıyeva Lalə, 1970-ci il Oğlu — Hacıyev Anar, 1972-ci il
ÜMUMİ MƏLUMAT
Anadan olduğu tarix — 09.06.1930, Gəncə şəhəri, Azərbaycan 05.01.1991-ci il tarixində Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Təhsili: Üzeyir Hacıbəyov adına Dövlət Konservatoriyası Musiqi bəstəkarlığı ixtisası üzrə təhsil almışdır — 1958–1964.
İş təcrübəsi: 1. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Televiziya və Radio Komitəsi
GİRİŞ
Hacıyev Telman Hacı oğlu (9 iyun 1930-cu il, Gəncə şəhəri — 5 yanvar 1991-ci il, Bakı şəhəri) — Azərbaycan bəstəkarı, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının bədii rəhbəri, musiqilərin işlənməsi üzrə mütəxəssis və redaktor. O, 200-dən çox bədii və sənədli filmə, həmçinin çoxsaylı televiziya və radio verilişlərinə musiqi bəstələyib.
Telman Hacıyev Bakı şəhərində Üzeyir Hacıbəyov adına Dövlət Konservatoriyasını musiqi bəstəkarlığı ixtisası üzrə bitirib. Konservatoriyanı bitirdikdən sonra Dövlət Televiziya və Radio Komitəsində, müxtəlif vəzifələrdə, o cümlədən əsas musiqi verilişlərinin redaktor müavini və baş redaktoru vəzifələrində çalışıb. Sonralar Azərbaycan SSR Bəstəkarlar İttifaqında və Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında çalışıb.
O, Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının Dövlət Xorunun bədii rəhbəri, həmçinin Azərbaycan SSR Dövlət Televiziya və Radio Komitəsinin musiqi kollektivlərinin rəhbəri olmuşdur. Karyerasının son dövrlərində "Tənqid-Təbliğ" teatrının musiqi şöbəsində də çalışıb.
Telman Hacıyev Sevda Abdullayeva ilə ailə həyatı qurmuşdur. İki övladı var — qızı Lalə və oğlu Anar. 1991-ci il yanvar ayının 5-də Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Gəncə şəhərində 2 nömrəli musiqili məktəb Telman Haciyevin adını daşıyır.
YARADICILIĞI
Telman Hacıyevin çoxsaylı dinləyicilərin rəğbətini qazanmış "Lalələr", "Abşeron nəğməsi", "Neft daşları", "Tələbə" və bir çox başqa lirik mahnıları Azərbaycanda çox populyardır. İstedadlı bəstəkar müstəqil yaradıcılıq həyatına mahnı ilə qədəm qoyub. Daha sonra tamaşaçılar onun müğənnilərin repertuarında müəyyən yer tutan bir çox başqa əsərləri ilə də tanış oldular. Simli kvartetlər, müxtəlif musiqi alətləri üçün süitalar, fortepiano sonataları, simfonik poemalar, musiqili komediyalar, müxtəlif teatrlarda tamaşaya qoyulan dram əsərlərinə və filmlərə musiqilər və s. əsərlər bəstəkarın yaradıcı şəxsiyyətini və özünəməxsus üslubunu aydın və qabarıq şəkildə əks etdirir. Telman Hacı oğlu Hacıyev 1930-cu il iyun ayının 9-da Azərbaycan SSR-in Gəncə (Kirovabad) şəhərində anadan olub. Gələcək bəstəkar ilkin musiqi təhsilini bu şəhərdə alıb; və 1938-ci ildə bu şəhərdəki musiqi məktəbinə daxil olub — əvvəlcə skripka sinfində təhsil alıb, sonra fortepiano sinfinə keçib. 1946-cı ildə keçirilmiş respublika müsabiqəsində iştirakı ona ilk mühüm uğuru qazandırdı və gələcəyə tramplin oldu. T. Hacıyev yaxşı ifa texnikası nümayiş etdirərək və ifa olunan musiqi parçalarını anlayaraq, qarmon ifaçıları arasında birinci yer tutmuşdur. Münsiflər heyətinin sədri olan Üzeyir Hacıbəyov bu istedadlı gəncin adını vurğulayaraq, ona musiqiyə daha ciddi yanaşmağı və təhsilini Bakıda davam etdirməyi tövsiyə etmişdi. Telman dahi bəstəkarın məsləhətinə əməl edərək Bakı musiqi texnikumunun hazırlıq kurslarına daxil olur, lakin o, Bakıda uzun müddət təhsil almır. Ailə vəziyyətinə görə T. Hacıyev paytaxtı tərk edərək doğma Gəncə şəhərinə (Kirovabad) qayıtmalı olur. Burada o, musiqi texnikumunda, Respublikanın bir neçə musiqiçi nəslini yetişdirmiş P. A. Xruleviçin sinfində xüsusi fortepiano dərslərini davam etdirmişdir. P. A. Xruleviç bu gəncə musiqi aləminin gözəlliyini — Baxın fəlsəfi baxışlarının dərinliyini, Bethovenin musiqisinin dramatik və gərgin psixoloji məntiqini, Raxmaninovun musiqisinin romantik zirvəsini və emosional əzəmətini aşılamışdır.
T. Hacıyev iki il Gəncə musiqi texnikumunda təhsil alır. Yenidən musiqi bəstələmək istəyi onu Bakıya qaytarır; və o, artıq Bakı musiqi texnikumunun Musiqi nəzəriyyəsi və bəstəkarlıq fakültəsinin ikinci kurs tələbəsidir. Onun musiqiyə olan ciddi həvəsi, bəstəkarlığın nəzəri və praktiki əsaslarını öyrənməsi gələcək bəstəkarın iki il ərzində bütün kursu keçməsinə imkan verdi. Həyatının bu dövründə SSRİ Xalq artisti F. Əmirovun ona böyük təsiri olmuş və onun sayəsində T. Hacıyev bəstəkarlıq sənətinə daha fəal şəkildə və əzmlə yiyələnmişdir. T. Hacıyev gözəl pedaqoq, milli musiqi bilicisi Mirzə Mansurovun dərslərində Azərbaycan klassik muğamlarının incəliklərini öyrənmiş və mənimsəmişdir. Mirzə müəllim milli sənət incilərini böyük bədii zövqlə ifa edirdi və hər bir muğam rəngarəng çalarları ilə musiqinin zəngin və mürəkkəb dünyasını açan özünəməxsus simfoniya kimi səslənirdi. Beləliklə, o, milli musiqi mədəniyyətinin "saf" dəyərlərinə yiyələnirdi.
Telmanın musiqiçi kimi inkişafının növbəti mərhələsi onun Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına, professor C. Hacıyevin sinfinə daxil olması ilə başlamışdır. Üçüncü kursda T. Hacıyev professor Qara Qarayevin sinfinə keçir, onun rəhbərliyi altında simli orkestr üçün İkinci simli kvarteti, Andante və Şerzo-nu, nəhayət, gənc bəstəkarın diplom işi olan "Fortepiano və orkestr üçün simfonik poema"nı bəstələyir.
Telman tələbəlik illərində dərsdənkənar fəaliyyətlərlə çox məşğul olurdu. O, dəfələrlə Konservatoriyanın komsomol katibi və Respublika komsomol qurultayına nümayəndə seçilmişdi. T. Hacıyev konservatoriyanı bitirdikdən sonra Respublika radiosunun musiqi verilişləri üzrə baş redaktorunun müavini, sonra isə, Azərbaycan televiziyasının musiqi redaksiyasında baş redaktor vəzifələrində çalışmışdır. 1975-ci ildən T. Hacıyev Respublikanın əməkdar kollektivi — Azərbaycan SSR Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının bədii rəhbəri vəzifəsində çalışıb. Onun rəhbərliyi ilə kollektiv öz repertuarını daim yeniləyir, tez-tez Respublika zəhmətkeşləri qarşısında, müxtəlif şəhərlərdə, kolxozlarda, sovxozlarda çıxış edirdi. Ansambl Ukraynada, Uralda, Qazaxıstanda, Ermənistanda, Özbəkistanda, RSFSR-in bir çox şəhərlərində çıxış etmişdir. Ansamblın SSRİ hüdudlarından kənarda — Belçikada, Avstriyada, İtaliyada, Maltada, Hollandiyada və sair ölkələrdə çıxışlarını xüsusi qeyd etmək olar. Bu, ansamblın bədii rəhbəri T. Hacıyevin böyük xidmətləridir.
T. Hacıyev tələbəlik illərində xeyli sayda kamera-instrumental əsərlər: fortepiano üçün beş prelüdiya, fortepiano üçün Sonatina, skripka və fortepiano üçün simfonik poema, iki simli kvartet, skripka, violonçel və fortepiano üçün trio bəstələmişdir.
T. Hacıyevin iki simli kvarteti Azərbaycanın kamera-instrumental bəstəkarlarlıq sənətinə töhfədir. Məharət, çevik dramaturgiya, formadan əminliklə istifadə etmək və polifonik yazı – bütün bunlar gənc bəstəkarın əsas janrlar üzrə düşünülmüş və ciddi işini nümayiş etdirir.
T. Hacıyevin tələbəlik illərində bəstələdiyi ən istedadlı əsərlərdən biri də skripka, violonçel və fortepiano üçün triodur. Bu əsərdə canlı, təsirli, coşqun, cəlbedici tematik ideya var. Əsas mövzunun struktur daxilində inkişaf etdirilən və genişlənən polisintetizmi üç subkulminasiyanın mövcudluğuna əsaslanır ki, bunların hər biri yeni bir cümlə üçün məntiqi nəticədir. Bu mövzunun melodiyası mahnının başlanğıcını muğam improvizasiyası ilə üzvi şəkildə sintez edir ki, bu da inkişafın ilk iki mərhələsində daha aydın ifadə olunur. T. Hacıyevin kamera-instrumental əsərlərinə dair fikirləri yekunlaşdırarkən bəstəkarın üslubunun özünəməxsus cəhətlərini qeyd etmək olar. Azərbaycan xalq musiqisi ənənələri ilə sıx bağlı olan bəstəkarın musiqi dili tələskən olmayan bir üsluba malikdir; bu isə, simfonik poema janrının üstünlük təşkil etməsinə səbəb olan özünəməxsus epizmə gətirib çıxarır. Bəzən ifa milli ornamentin rəngarəng çalarlarını yaradaraq, muğamın inkişaf prinsipi ilə açıq-aşkar əlaqələnir.
Instrumental kompozisiyaların melosu mahnıları, ifadəliliyi, emosional "açıqlığı" ilə seçilir. Instrumental kompozisiyalardakı melodik relyef çox çevikdir və "çoxsəsli melodiya"nın xüsusiyyətlərindən qaynaqlanır ("çoxsəsli melodiya" termini S. S. Qriqoryevə aiddir (bax: S. S. Qriqoryev "Rimski-Korsakov melodiyası haqqında" M.1961), "orijinal mənbədən" müxtəlif şaxələrin yaranması ilə nəticələnən canlılığa malikdir. Musiqi fakturasının polifonizasiyası həm aktiv inkişafın dinamikasını, həm də tembr-faktura ifadəliliyini yaradır. Kamera-instrumental kompozisiyaların harmonik dilindəki ekspressiv məna "fonik-koloristik" akkordlarla yanaşı ciddi klassik konfiqurasiyanı da inkişaf etdirir ("fonik-koloristik" termini V. A. Tsukermana aiddir. Bax, "Musiqi nəzəriyyəsinə dair oçerk və qeydlər", II nəşr, M., 1975.). Gücləndirilmiş və dəyişdirilmiş akkordlar inkişaf strukturları üçün səciyyəvidir (çox vaxt azaldılmış kvinta ilə dominant funksiya). Bəstəkarın musiqi dilinin yuxarıda nəzərdən keçirilən bəzi xüsusiyyətləri müəyyən nəticələrə gəlməyə imkan verir. Bəstəkarın erkən yaradıcılığında səciyyəvi olan və başqa janrlarda yeni bədii-ekspressiv məna kəsb edən fərqləndirici üslub xüsusiyyətləri yer alır.
T. Hacıyev konservatoriyanı bitirərkən onun son layihəsi "Fortepiano və orkestr üçün simfonik poema" olmuşdur. Bu əsərdə bəstəkar orkestrləşmə, tembr dramaturgiyası və musiqi formasına dair öz məharətini nümayiş etdirmişdir. Poetik xüsusiyyətlər, eləcə də epik təhkiyyə prinsipi T. Hacıyev musiqisinin özünəməxsus üslubuna çevrilir.
T. Hacıyevin bəstələdiyi mahnı və romanslar Azərbaycan musiqisində bu janra yeni nəfəs gətirmişdir. O, yüzdən çox mahnı və romansların müəllifidir ki, bunların bir çoxu geniş şöhrət qazanmışdır. Bəstəkarın mahnı yaradıcılığının mövzusu çox rəngarəngdir. Kommunistlər, neftçilər, kosmonavtlar, komsomolçular, BAM inşaatçıları və SSRİ-nin bir çox başqa şanlı zəhmətkeşləri haqqında mahnılar bəstələmişdir.
T. Hacıyevin mahnı yaradıcılığı müxtəlif janrları əhatə edir: kütləvi, populyar, estrada. T. Hacıyev kamera-instrumental əsərlərlə yanaşı, mahnılar da bəstələmişdir. Müxtəlif janrların bu təsadüfi yaxınlığı bəstəkar üçün faydalı olmuşdur, çünki onlar bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərərək daha da fəallaşmışlar.
T. Hacıyevin instrumental əsərlərinin çoxu nəğməyəbənzər, yaddaqalan və əlçatandır. Instrumental musiqinin səciyyəvi xüsusiyyətləri ilə zənginləşdirilmiş mahnılar və xüsusən də romanslar daha da ifadəlidir.
Bəstəkar öz yaradıcılığında əmək mahnılarının rolunu vurğulayır. T. Hacıyev bəstəkar kimi fəaliyyətinə əmək mahnıları ilə başlayıb. Müəllif özünün ilk mahnısı olan "Neftli Daşları"nı (sözləri A. Aslanova aiddir) Azərbaycanın görkəmli neftçilərinə həsr etmişdir. Bəstəkarın qeyd etdiyi kimi, həmin mahnının ilk olaraq Respublikanın xalq artisti Ş. Ələkbərova tərəfindən ifa olunması gənc bəstəkarın həyatında silinməz izlər buraxmışdır. Gözəl müğənninin səsinin yumşaq, mülayim tembri mahnıya heyrətamiz metaforik lirik-qəhrəmanlıq məzmunu bəxş edir. Yəqin ki, Telmanın bəstəkar kimi yetişməsində ilk mahnının uğuru mühüm rol oynayıb.
Əmək mahnılarında bəstəkar Azərbaycan SSR-in görkəmli neftçilərinin ("Xəzər dənizinin neftçiləri"), Baykal-Amur boru kəməri inşaatçılarının ("Baykal-Amur Qovuşur"), Azərbaycanın görkəmli əmək qəhrəmanlarının ("Sayalı", "Şir-Aslan", "Pənah", "Azərbaycan komsomolu", "Ulyanovsk haqqında mahnı", "Tələbəlik illəri", "Tələbəlik", "Ay dostlarım, gəlin" və s.) obrazlarını açır.
T. Hacıyev SSRİ kosmonavtlarının qəhrəmanlıqlarını vəsf edən ilk bəstəkarlardandır ("Kommunistlər", "Yer Kürrəsinin ilk elçisinə", "Günəşin qızı").
Sovet kosmonavtikasının 10 illik yubileyi münasibətilə Moskvada, İttifaq Evinin sütunlu zalında SSRİ Xalq Artisti M. Maqomayevin ifasında "Kommunistlər" mahnısı (sözləri bolqar şairi Boyaciyevə aiddir) parlaq təəssürat yaratmışdı.
Azərbaycan milli musiqisinin xüsusiyyətləri T. Hacıyevin nəğmələrində (bir çox Azərbaycan mahnılarının melodiyasına xas olan tersiya elementlərinin olması, milli modal əsas) aydın ifadə olunur.
Vətən haqqında lirik nəğmənin bariz nümunəsi "Abşeron nəğməsi"dir (sözləri N. Xəzriyə aiddir). Mahnının sakit və melodik musiqisi sanki yavaş-yavaş və rəvan dalğalanaraq, əziz Xəzərin obrazını yaradır.
Lirik mahnının digər bir nümunəsi Xəzərin əzəmətli gözəlliyini, gücünü və qürurunu tərənnüm edən "Xəzər" mahnısıdır (sözləri Y. Həsənbəyə aiddir). Mahnı epik və lirik kantilenaları məharətlə birləşdirərək yumşaq tərzdə səslənir.
Bu, Solovyov-Sedoy yaradıcılığının bir sıra ənənələrinin, xüsusən də onun "Moskva gecələri" adlı gözəl mahnısının mümkün təsiri ilə izah edilə bilər.
Ümumiyyətlə, "Xəzər" bəstəkarın Vətənə dərin məhəbbəti təcəssüm etdirən ən yaxşı, ürəkdən gələn mahnılarından biridir.
Onun vətənə həsr olunmuş əsərləri arasında lirik rəqs quruluşlu bəstələr xüsusi yer tutur və yuxarıda qeyd edilən əsərlərdən fərqli olaraq, bu əsərlər vals və ya aşıq "tərənnüm" ənənələrindən çox, Azərbaycan xalq rəqsləri ilə bağlıdır; bu da onların milli mahiyyətini daha da geniş şəkildə ortaya qoyur.
Bu mahnıların ən məşhur nümunələrindən biri tematik ideyanın parlaqlığı, lirizm və emosional ifadənin sadəliyi ilə valeh edən "Lalələr" mahnısıdır (sözləri A. Aslanova aiddir). Mahnı baharın gəlişi və ilk lalələrin görünməsi ilə bağlı coşğun sevinci ifadə edir.
"Lalələr" Azərbaycanın ən populyar kütləvi mahnılarından biridir, Respublikadan kənarda da geniş tanınır. Bu mahnının fonoqram yazısı İstanbulda buraxılmışdır.
T. Hacıyevin mahnı yaradıcılığında uşaq mahnıları xüsusi yer tutur. Qeyd edək ki, 1950–1960-cı illər kütləvi uşaq mahnılarının inkişafında yeni mərhələ hesab olunurdu. Kütləvi uşaq mahnılarının mövzusu ölkənin həyatını müxtəlif aspektlərdən göstərən əhəmiyyətli ictimai-mülki çalarları ehtiva edirdi. 60-cı illərin uşaq musiqisinin yeni cəhəti mövzu və obrazların diapazonunun genişlənməsindən və musiqi dilinin əhəmiyyətli dərəcədə zənginləşməsindən, onun daha müasir və təsirli olmasından, o cümlədən janr və formalarının müxtəlifliyindən ibarət idi. 60-cı illərin sovet musiqisində uşaq musiqisinin müasirliklə əlaqələndirilməsi, uşaqlara müasir musiqi dünyasının tanıdılması və onların həmin dünyanı dərk etmək üçün hazırlanmaları kimi tendensiyalar nəzərə çarpırdı. Bu, sırf musiqi əhəmiyyətindən daha çox məna kəsb edirdi. Söhbət mahiyyət etibarilə müasir dövrə uyğun olan gənc nəslin daha fəal mənəvi-estetik inkişafından gedir, çünki televiziya və radio sovet uşaqlarının maraq dairəsini xeyli dəyişmişdi.