cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naxçıvan Dövlət Universiteti
Filial dövrü
1960-cı illərdə Sovetlər birliyində ali təhsil ocağı olmayan yeganə Muxtar Respublika Naxçıvan idi. Ə. Əhmədov göstərişə əsasən Naxçıvana gələrək burada APİ-nun Naxçıvan şəhərində açılması nəzərdə tutulan filialı üçün bina (həmin bina 1967-ci ildən 1972-ci ilə kimi keçmiş 1 nömrəli məktəbin yerində, indiki Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin Bioresurslar institutunun yerləşdiyi yerdə fəaliyyət göstərmişdi) müəyyən etdi və kadr məsələsi də müzakirə olundu. APİ-nin rektoru Şövqi Ağayev 27 avqust 1967-cil il tarixdə yenicə təşkil olunmuş APİ-nin Naxçıvan filialına Əli Əliyevi direktor vəzifəsinə təyin olunması haqda əmr vermişdi. Əli Əliyev 1967-ci ilin sentyabr ayından 1970-ci ilin may ayına qədər Naxçıvan filialın direktoru kimi çalışmışdı.1967-ci il sentyabrn 1-də APİ-nin Naxçıvan filialına tələbələrin qəbulu təşkil olunmuş və fəaliyyətə başlamışdı. 1967-ci ilin sentyabr ayında APİ-nin Naxçıvan filialında 3 pedaqoji ixtisas Azərbaycan dili və ədəbiyyat, tarix və riyaziyyat ixtisasları təşkil olunmuş və yalnız 3 ştatda müəllim- tarix elmləri namizədi, dosent Əli Əliyev, filologiya elmləri namizədi dosent Yavuz Axundov, Mahmud Mahmudov çalışırdı. APİ-nin Naxçıvan filialında 1967-ci il üçün Azərbaycan dili və ədəbiyyat, tarix və riyaziyyat ixtisasları üzrə 105 tələbə qəbulu həyata keçirilmişdi.
İnstitut dövrü
Regionun ehtiyacları nəzərə alınaraq iyun 1972-ci il tarixli Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 214 nömrəli qərar əsasında Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin 206 nömrəli qərarı ilə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun bazası əsasında Naxçıvan şəhərində Naxçıvan Pedaqoji İnstitutunun təşkil edilməsi haqqında qərar qəbul edildi. Bundan sonra Azərbaycan KP Naxçıvan Vilayət Komitəsinin 9 yanvar 1973-cü il tarixli protokolunda Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutuna akademik Yusif Məmmədəliyevin adının verilməsi haqqında qərar qəbul edilmişdi. Naxçıvan Pedaqoji İnstitutu yeni təşkil olunmasına baxmayaraq, 1972-ci ildən başlayaraq İnstitutunda ibtidai təhsil pedaqogikası və metodikası, fizika, ümumi texniki fənləri, əmək, kimya, biologiya ixtisasları üzrə müəllim hazırlanması üçün ayrıca yeni fakültələr açılmışdır. Bunların hamısı Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun fəaliyyəti, onun tədris planları, proqramları və göstərişləri ilə get-gedə inkişaf edir və təkmilləşirdi.
Universitet dövrü
29 dekabr 1990-cı ildə İnstitut Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə Naxçıvan Dövlət Universitetinə çevrilmişdir.
2023-cü ilin avqutsun 1-də Naxçıvan Dövlət Texniki Kollecinin və Naxçıvan Tibb Kolleci Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyinin Naxçıvan Dövlət Universitetinin nəzdinə verilib.
Rəsmi adları
• 1967 — V. İ. Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Naxçıvan filialı
• 1972 — Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutu
• 1990 — Naxçıvan Dövlət Universiteti
Tərkibi
"Elmi əsərlər" jurnalı və "Fikir" informasiya bülleteni universitet əməkdaşlarının elmi məqalələrini nəşr edib yayır.
Universitetdə yaradılmış "Qeyrət" nəşriyyatında Naxçıvan regionunun tarixinə, arxeoloqiya və etnoqrafiyasına, zəngin təbiətinə və təbii sərvətlərinə, memarlıq abidələrinə, habelə fundamental elmlər üzrə aparılan elmi axtarışların nəticələrinə dair kitablar nəşr edilir.
Konservatoriya
Naxçıvan Dövlət Universitetində yaradılmış Konservatoriya Azərbaycanın müstəqillik dövrünün yenitipli mədəniyyətini inkişaf etdirə biləcək mütəxəssislər hazırlayır.
Cənubi Koreya Mərkəzi
Naxçıvan Dövlət Universitetinin Cənubi Koreya Mərkəzi 11 noyabr 2011-ci il tarixdə istifadəyə verilmişdir. Açılış mərasimində akademik İsa Həbibbəyli Cənubi Koreya Respublikasının Azərbayjandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Li Ji Han, Cənubi Koreyanın Kimçonq Universitetinin rektoru, xanım Sunq Aj Kanq, Beynəlxalq əlaqələr şöbəsinin müdiri Hee Cun Lee və köməkçisi David K. H. Leenin iştirak etmişdir.
Cənubi Koreya Mərkəzində Koreyanın dövlət atributları, milli musiqi alətləri, eyni zamanda, ölkənin tarixini, milli mədəniyyətini, ədəbiyyatını, ali təhsil strukturunu əks etdirən elmi-siyasi ədəbiyyatlar, elektron məlumat vasitələri toplanmışdır. Mərkəzin müasir informasiya texnologiyaları, Koreya dilində ensiklopediya, lüğət və digər məlumat nəşrləri ilə təmin olunması diqqət mərkəzində saxlanılır.
Cənubi Koreyanın Rim Çenq Universiteti Koreya Mərkəzinə tədris ləvazimatları, milli geyimlər və musiqi alətləri bağışlamışdır.
Koreya Mərkəzində Cənubi Koreyanın əlamətdar tarixi günlərinə həsr olunmuş mərasimlər keçirilir.
2012–2013-cü tədris ilindən etibarən Naxçıvan Dövlət Universitetində Koreya dili tədris mərkəzi mövcuddur. Yalnız Naxçıvan dövlət universitetinin tələləbələri deyil, Naxçıvanın istənilən bölgələrindən olan şəxslər də koreya dilini öyrənmək üçün bu mərkəzə müraciət edə bilərlər. Kursun sonunda tələbələrə Naxçıvan Dövlət Universiteti adından sertifikat təqdim edilir. Koreya dili asan və orta səviyyə olmaqla keçirilir.
Mərkəzdə eyni zamanda TOPİK imtahan hazırlıq kursu da mövcuddur.
Mərkəzdə 1 il – 2 semestr olmaqla Koreya dili dərsləri və Koreya mədəniyyəti dersləri keçirilir. Koreya mədəniyyət derslərində tələbələr Koreya filmləri izləmə, yemək hazırlama, mili oyunlar, mili rəqslər və mili musiqi alətlərində çalmaq kimi bir sıra tərcübələrə yiyələnə bilərlər.
İnformatika mərkəzi
"İnformatika mərkəzi" tələbələrə ən müasir kompüter texnikasını öyrətməyə imkan yaradır.
"İdman bazası"
"İdman bazası" idmançıların yetişdirilməsi üçün geniş imkanlara malikdir.
Kitabxana
Yenicə təşkil olunmuş kitabxananın fondunu yaratmaq üçün vəsait ayrılmış, lazımi ədəbiyyat və materiallarla təmin edilmişdir. Cəmi 370 kitabla fəaliyyətə başlayan kitabxananın fondu qısa bir zamanda zənginləşmişdir. Bura Azərbaycan və rus dillərində olan 290-dan artıq kitab Bakı Dövlət Universitetindən və AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanasından, M. F. Axundov adına kitabxanadan və müxtəlif institutların kitabxanalarından hədiyyə edilmişdir.
1971-ci ildə yalnız 1 şöbədən və 1 oxu zalından ibarət olan kitabxanaya o zaman institutun tarix-filologiya fakültəsində qiyabi təhsil alan Novruz Quliyev, 1972-ci ildə isə institutun "Pedaqogika" kafedrasında laborant işləyən, hazırda həmin kafedranın müəllimi Bəyim Vəkilova, sonra müxtəlif illərdə Şövkət Qasımova, Qafar Əliyev, Teyyubə Abdullayeva, Pərvin Əliyeva və Aypara Behbudova rəhbərlik etmişlər. Hazırda NDU-nun Elmi Kitabxanasının direktoru Fariz Əhmədovdur.
Kitabxananın fondunu 1985-ci ildə 60 min nüsxə Azərbaycan, rus və xarici dillərdə çap olunmuş nadir və müstəsna əhəmiyyətli nəsr əsərləri, elmi ədəbiyyatlar təşkil etmişdir. 1987-ci ildən kitabxana respublikada nəşr edilən çap məhsullarının pulsuz məcburi nüsxələrini almışdır. Naxçıan Dövlət Universitetinin kitabxanası 1996-cı ildən etibarən daha da təkmilləşdirilərək inkişaf etdirilmişdir.
Kitabxana 2004-cü ilin may ayında Avropa standartlarına uyğun beşmərtəbəli binaya köçürülmüşdür. Akademik İsa Həbibbəyli, AMEA-nın müxbir üzvü, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, mərhum Zöhrab Vəliyev, akademik Budaq Budaqov, akademik Məmməd Cəfər Cəfərov, pedaqogika üzrə fəlssəfə doktoru, dosent Gültac Əliyeva və başqaları öz şəxsi kitab fondlarından kitabxanaya xeyli kitab hədiyyə etmişlər. Muxtar Respublikada elm sahələri üzrə ən iri elmi kitabxana sayılan NDU Elmi Kitabxanasının fondunda dünyanın 30-dan çox dilində 200 000-dən artıq ədəbiyyat saxlanılır.
Naxçıvan Dövlət Universiteti Elmi Kitabxanasının 11 nəfərdən ibarət Elmi Şura üzvləri var.
NDU-nun kitabxanası dünya elmindən, beynəlxalq kitabxana təcrübəsindən bəhrələnərək oxuculara yüksəık səviyyədə xidmət göstərir. Fond və oxu zallarının hər birinin konkret elm sahələri üzrə ixtisaslaşdırılması və hər zalın ayrıca mərtəbələrdə yerləşdirilməsi bu kitabxananın Avropa kitabxana sisteminə inteqrasiyasının bəhrəsidir. Hazırda kitabxanada ayrı-ayrı elm sahələri üzrə ixtisaslaşdırılmış 11 fonr və 11 oxu zalı oxuculara yüksək səviyyədə xidmət göstərir.
İdman Muzeyi
Naxçıvan Dövlət Universitetinin idman muzeyi 2000-ci ildə yaradılmışdır. Bu muzeydə universitetin idmançı tələbələrinin Naxçıvan muxtar respublika, Azərbaycan Respublikası və beynəlxalq yarışlarda qazandığı kubok, fəxri fərman və diplomlar nümayiş etdirilir. Onların arasında tələbələrimizin "Qafqaz universitetləri olimpiadası"nda (Türkiyə, Qars), Birinci Avropa Olimpiadasında (Bakı 2015), Avropa Universitetlərinin futbol çempionatında (Ukrayna, Polşa) və Beynəlxalq turnirlərdə (İran İslam Respublikası, Türkiyə, Rusiya)qazandıqları kuboklar xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Muzeydə nümayiş etdirilən eksponatlar içərisində futbol, badminton, cüdo, sərbəst güləş, atletika və digər idman növləri üzrə keçirilən Naxçıvan Muxtar Respublikası birinciliklərində universitet komandalarının qazandığı nailiyyətlərlə bağlı kuboklar, diplomlar, "Universitet" futbol komandasının müxtəlif illərdə Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunan Muxtar Respublika turnirlərinin qalibi kimi qazandığı kuboklar, super kuboklar da nümayiş etdirilir. İdmançılarımızın Türkiyə Cümhuriyyətində və İran İslam Respublikasında keçirilən yarışlarda qazandığı mükafatlara da muzeydə müvafiq guşə ayılmışdır. Muzey, universitetin idman kompleksində yerləşir. İdman muzeyinə "Tələbə İdman klubu"nun sədri Məmmədəli Rəhimov rəhbərlik edir.
Məktəb tarixi muzeyi
"Məktəb tarixi" kabinəsi 03 noyabr 1997-ci il tarixdə "Pedaqogika və psixologiya" kafedrasının müdiri pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Nərimən Bilal oğlu Orucəliyevin şəxsi təşəbbüsü ilə yaradılmışdır. Kabinədə Naxçıvanda maarifçilik hərəkatını əks etdirən stendlər və Azərbaycanın görkəmli mütəfəkkirlərinin fotoşəkillərindən ibarət sərgi öz əksini tapmışdır.
Kabinə 18 may 2007-ci il tarixdə "Məktəb tarixi" muzeyi kimi fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Muzeyin əsasını fakültə əməkdaşlarının nəşr olunmuş dərslikləri, dərs vəsaitləri, metodiki vəsaitləri, proqramları təşkil etmişdir. Muzeydə həmçinin universitet əməkdaşlarının fəlsəfə doktoru və elmlər doktoru avtoreferatları üçün ayrıca guşə də yaradılmışdır.
Muzeydə Nax. MR-nın ilk Maarif nazirindən başlayaraq indiyə qədər olan nazirlərin fotoşəkilləri və işlədikləri müddət göstərilmişdir. "Məktəb tarixi" muzeyi universitetdə olan qonaqlarda da daim xoş təəssürat yaratmışdır. "Məktəb tarixi muzeyi"ndə magistratura səviyyəsində təhsil alan pedaqogika nəzəriyyəsi və tarixi, sosial pedaqogika, təhsildə qiymətləndirmə və monitorinq ixtisaslarının tələbələri, həmçinin fakültənin bakalavr səviyyəsində təhsil alan tələbələrin də kafedrada tədris olunan dərsləri burada keçirilir.
"Məktəb tarixi muzeyi" nin ilk müdiri Vəkilova Bəyim İsmayıl qızı olmuşdur. Haliyədə muzeyə 14 iyun 2018-ci il tarixdən pedaqogika nəzəriyyəsi və tarixi ixtisası üzrə magistraturanı bitirmiş Quliyeva Kübra Ramiz qızı rəhbərlik edir.
Universitet dünyası muzeyi
Naxçıvan Dövlət Universitetində ilk muzey "Universitet dünyası" adı altında ali təhsil ocağının 30 illik yubileyi ərəfəsində – 31 oktyabr 1997-ci ildə yaradılmışdır. Ümummilli lider Heydər Əliyevin yubiley münasibətilə universitetin kollektivinə ünvanladığı 29 oktyabr 1997-ci il tarixli təbrik məktubu muzeyin "Dövlətçilik" adlı baş salonunda təqdim olunur.
"Universitet dünyası" muzeyinin ziyarətçiləri Azərbaycan ictimai-siyasi və elmi-mədəni mühitinə böyük töhfələr verən bu elm ocağının keçdiyi tarixi yolu xatırlayır. Muzeyin üç salonunda toplananan eksponatlar universitetin əvvəlki dövrü haqda dolğun təəssürat oyadır.
1939–1954-cü illərdə Naxçıvan diyarını pedaqoji kadrlarla təmin etmiş "Naxçıvan Müəllimlər İnstitutu" lövhəsindəki şəkillər və həmin ali məktəbin tarixi haqqında fəlsəfə doktorluğu dissertasiyası yazmış şair-pedaqoq, mərhum Vaqif Məmmədovun yazısı və fotoşəkillər o illərin müəllim və tələbələri haqda tanışlıq imkanı yaradır.
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Naxçıvan Filialı kimi yaradılan universitetin ilk tələbə-məzunlarının fotoşəkilləri, filialın binasının şəkli, müəllim və tələbələrin məzun albomları guşədə sərgilənir.
Muzeydə "Yusif Məmmədəliyev adına Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutu (1972–1990) adlı iki böyük stenddə 18 illik tarixə aydınlıq gətirilir.
Eksponatlar arasında yarım əsrdən artıq dövrdəki müddətdə keçirilmiş elmi konfrans materialları, dissertasiya işlərinin avtoreferatlarından nümunələr var. Naxçıvan diyarının görkəmli yetirmələri, böyük kimyaçı alim, akademik Yusif Məmmədəliyevə həsr olunmuş materiallar şanlı elm tariximizdən xəbər verir.
Birinci salonda universitetin ilk məzunlarının 45 ildən sonrakı görüşünə aid guşə mövcuddur.
Xalqımızın üzləşdiyi erməni işğalları və soyqırımlar haqqında kitab və şəkillər muzeydə sərgilənir.
"Universitet dünyası" muzeyinin ikinci salonu xarici əlaqələrə həsr olunmuşdur. Burada Türk dövlətlərinin xəritəsi, əməkdaşların elmi kəşfləri, qazandıqları mükafatlar nümayiş olunur. "Professorlar" adlı guşə, qocaman pedaqoq Naxçıvan MR əməkdar müəllimi Əkbər Süleymanovun anadan olmasının 80 illik yubileyinə aid materiallarla zəngindir. Universitetin beynəlxalq əlaqələri, əməkdaşların çap etdirdiyi kitablar ikinci salonda sərgilənmişdir.
Universitetdə nəşr olunan "Fikir", "Yeni fikir" qəzetlərinin nümunələri, "Fikir" jurnalı və "Elmi əsərlər" jurnalının saylarından nümunələr, Ulu Öndər Heydər Əliyevin, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin və Naxçıvan MR Ali Məclisin Sədri Vasif Talıbovun universitetə səfərləri, rektorlar, fəxri doktorlar guşələr dövlətçilik adlı III salonda cəmlənmişdir.
Botanika muzeyi
Naxçıvan Dövlət Universitetdə "Botanika" muzeyi 15 mart 2003-cü ildə təşkil olunmuşdur. Muzey Təbiətşünaslıq və kənd təsərrüfatı fakültəsinin tərkibində fəaliyyət göstərir.
Muzeydə Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində bitən 5000-dən artıq növ bitkinin herbarisi və həmin bitkilər haqqında müvafiq elmi məlumatlar vardır. Dərman bitkilərinə, faydalı bitkilərə və həmçinin "Qırmızı kitab"a düşmüş bitkilərə aid ayrıca bölmələr təşkil olunmuşdur. Muzey nadir və məhvolma təhlükəsi qarşısında olan bitkilərin orjinal fotoşəkilləri ilə zənginləşdirilmişdir.
Bitkilərin xəstəlikləri, eləcə də həmin xəstəliklərə qarşı istifadə edilən preparatlar barədə məlumatlar da muzeydə təqdim olunur.
Muzey Təbiətşünaslıq və kənd təsərrüfatı korpusunda yerləşir. Eyni zamanda botanika elminin son nailiyyətlərini əks etdirən kitab və jurnallar muzeydə saxlanılır. Əyani vəsaitlərdən bakalavr və magistrlərin istifadə etmələri üçün əlverişli şərait yaradılmışdır. Belə ki praktiki məşgələ dərsləri təcrübəli müəllimlər tərəfindən burada tədris olunur.
"Botanika" muzeyinə mərhum, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Piriyev Musa Zeynal oğlu 2003–2012-ci illərdə rəhbərlik etmişdir. Hazırda "Botanika" muzeyinə 2012-ci ildən Botanika kafedrasının dosenti, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru Qasımov Hilal Zülal oğlu rəhbərlik edir.
Beynəlxalq əlaqələri
Naxçıvan Dövlət Universitetinin Fransanın Strasburq, Türkiyənin İstanbul, Ankara, Ərzurum, Van universitetləri, İranın Təbriz Universiteti, Qırğızıstan Beynəlxalq Universiteti ilə əlaqələri var ki, bu da Naxçıvanda elm, təhsil və mədəniyyətin inkaşafına müsbət təsir göstərir.
Universitet Avropa Rektorlar Klubunun, Asiya Universitetlər Assosiasiyasının, Qara Dəniz Hövzəsi Universitetlər Birliyinin, Avrasiya İpək Yolu Universitetlər Cəmiyyətinin, Beynəlxalq Turizm Akademiyasının və Qafqaz Universitetlər Birliyinin üzvüdür.
Tarixi
"Fikir" qəzetinin fəaliyyətə başlamasına əsas təkan Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 29 dekabr 1990-cı il tarixli qərarından sonra olmuşdur. Belə ki, həmin qərara əsasən, Yusif Məmmədəliyev adına Naxçıvan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun əsasında Naxçıvan Dövlət Universiteti yaradılmışdır. Ali məktəbin universitet statusunu əldə etməsi, həmin vaxt üçün onun çoxtirajlı qəzetinin nəşrinə təminat verən əsas amillərdən biri idi.
Azərbaycan SSR Dövlət Mətbuat Komitəsi tərəfindən 5 sentyabr 1991-ci ildə verilmiş 330 nömrəli qeydə alınma şəhadətnaməsi əsasında qəzetin nəşrinə icazə alınmışdır. Qəzetin ilk nömrəsi 15 oktyabr 1991-ci ildə çap edilmişdir.
Həmin dövrdə "Fikir" qəzeti Naxçıvan Dövlət Universitetinin ilk mətbu orqanı olmaqla yanaşı, Azərbaycan ali təhsil sistemində də regionda yerləşən ali məktəbdə çap olunan ilk mətbuat orqanı idi.
Universitetin bu mətbu orqanının "Fikir" adlandırılmasının əsas səbəbi vaxtilə Qori Müəllimlər Seminariyasının Azərbaycan şöbəsinin inspektoru olmuş Aleksey Çernyayevski ilə həmin seminariyanın Naxçıvandan olan məzunu Əliməmməd Xəlilovun birlikdə Tiflis şəhərində nəşr etdirmək istədikləri, ancaq çapına nail ola bilmədikləri "Fikir" adlı maarifçi qəzetin adını yaşatmaq, onun nəzərədə tutulmuş məramını davam etdirmək məqsədi ilə əlaqələndirilmişdir.
Qəzetin 12 noyabr 1991-ci il tarixli ikinci nömrəsində dərc edilmiş ""Fikir" qəzeti – 98 il sonra" adlı məqalədə isə bu mətbuat orqan eyni zamanda "fikirləşməyi, düşünüb müqayisə etməyi, nəticə çıxarmağı bacaranlar üçün söz kürsüsü" kimi də səciyyələndirilmişdir.
Qəzet fəaliyyəti dövründə Naxçıvan Muxtar Respublikasındakı ali məktəb müəllimləri və tələbələrinin bir mətbuat tribunası kimi maariçi düşüncənin inkişafına kömək etmiş, universitet həyatının salnaməsini yaradıb, davam etdirmişdir. 1997-ci ilədək 44 nömrəsi çap olunmuşdur.
Avropa təhsil sisteminə inteqrasiya sayəsində Qərbdəki ali məktəblərin qəzetlərdən çox informasiya bülleteni tipli jurnalların nəşr edilməsi təcrübəsinə istinad edilərək Naxçıvan Dövlət Universitetində də "Fikir" qəzetinin bazasında 1998-ci ildən etibarən eyni adlı informasiya bülleteninin çap edilməsi qərara alınmışdır.
"Fikir" informasiya bülleteni
Bülletenin baş redaktoru Naxçıvan Dövlət Universitetinin rektoru, professor Saleh Məhərrəmovdur.
"Fikir" informasiya bülleteni 1990-cı illərdə Naxçıvan Dövlət Universitetində nəşr olunmuş "Fikir" qəzetinin bazasında yaranmışdır.
İnformasiya bülleteninin əlavəsi kimi 1 aprel 2011-ci ildən "Yeni fikir" qəzeti nəşr olunur. "Fikir" informasiya bülletenində gedə bilməyən bədii-publisist yazılar həmin qəzetdə yayımlanır.
Bülleten Naxçıvanda ali məktəbin elmi-maarifçi mühitinin gedişatını işıqlandırır.
Naxçıvan Dövlət Universitetinin keçdiyi inkişaf yolunu, bu ali təhsil ocağında gedən yeniləşmə proseslərini öyrənmək istəyənlər üçün bu informasiya bülleteni mühüm əhəmiyyətə malik olan mənbədir.
Ali məktəb həyatının tədris, elmi-tədqiqat, beynəlxalq əlaqələr, mədəniyyət, idman və s. yenilikləri bülletendə mütəmadi olaraq işıqlandırılır. Rəngli çap olunan bülletendəki müvafiq fotoşəkillər informasiyalardan alınan təəssüratı uğurla tamamlayır.
Fırçaotuçiçəklilər
Təsnifatı
APG II sisteminə (2003) görə Fırçaotuçiçəklilər 7 fəsilədən ibarətdir:
Kronkvist sisteminə (1981) görə sıraya aşağıdakı fəsilələr aiddir:
Adoksakimilər
—  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.
Araz
thumb|Araz çayı Araz — Türkiyə, İran, Azərbaycan və Ermənistan əraziləri və sərhədləri ilə axan çaydır. Çay öz mənbəyini Türkiyə ərazisindəki (Cadılar yurdu Nəzrin Bingöl massivi) Ərzurum dağlarından götürür. Azərbaycan Respublikası və İran ərazilərindən keçərək, Azərbaycanın Sabirabad şəhəri yaxınlığında Suqovuşan adlanan ərazisində Kür çayı ilə birləşib Xəzər dənizinə tökülür. Bu çay iki Azərbaycanı — Cənubi Azərbaycan ilə Şimali — Azərbaycan Respublikasını bir-birindən ayıran çay olaraq, hər iki tərəfin mədəniyyətində əks olunur.
Toponimi
Araz çayının adı ilk dəfə Hekatey (er.əv. VI əsr) Herodot (er.əv.V əsr) tərəfindən çəkilmişdir. Araz adının mənbələlərdə ilk dəfə bu əsrlərdə qeyd olunması heçdə onun həmin əsrlərdə yaranması demək deyildir. Sadəcə olaraq bu barədə tarixi mənbə yoxdur. Er.əv.VIII əsrə aid Urartu dilində aid mənbədə (Urartu çarı I Arkiştinin-er.əv..785-753-cü illər arasında yazdırdığı kitabədə) Araz çayı Muna adlandırılır. Məhz bu çar ilk dəfə Muna çayını keçərək indiki Ermənistan ərazisinə hərbi səfər etmişdir.Tədqiqatçılar Muna adının mənasını aça bilməmişlər. Bu məsələyə geniş yer verməkdən imtina edərək, təkcə onu deməklə kifayətlənirik ki, Altay-dil ailəsinə mənsub tunqus-mancur dillərində mu, mye su deməkdir.
Hidronimi
Araz hidroniminin mənası barədə müxtəlif fikirlər deyilmişdir. Lakin bu fikirlərin heç biri düz deyil. Erməni tarixçiləri Araz adını Urartu dili vasitəsi ilə izah etməyə təşəbbüs etmişlər. Məsələn, erməni tarixçilərinə görə Urartu mənbələrində indiki Ermənistan ərazisində qeyd olunan Eriaxi əyalətinin adından yaranmışdır. Lakin Eriaxi adının sonunu təşkil edən xi hissəsi Urartu dilində əlavə olunmuş şəkilçisidirsə, Eria sözündən Araz (ermənicə tələffüzdə Eracx) adı necə yarana bilər? H.Y.Marr bu hidronimi qədin fars dili əsasında ariləri qoruyan mənasını verdiyini yazmışdır. Y.B.Yusifov bu adın hind- Avropa dillərində art su, çay və türk dillərindəokus çay su sözlərinin, Ə.Ş.Haqverdiyev isə türk dillərində ar çay, su və az, us, üz, çay, su sözlərinin birləşməsindən əmələ gəldiyini yazmışlar. Bu nöqteyi nəzərlərdə inandırıcı deyil. Ona görə ki, çayın adı eynimənalı iki sözün birləşməsindən yarana bilməz. Əslində Araz hidronimi qədim türk dillərində ərəz, uras, oraz, uraz, sakit, dinc, xeyirxah, xeyirli sözündəndir. Bu ad çayın sahillərində yaşamış tayfaların təsərrüfat həyatında müsbət rolu ilə əlaqədar olaraq yaranmışdır. Araz çayından onun hər iki sahilində yaşamış xalqlar suvarma əkinçiliyi məqsədilə tarix boyu arxlar və kanallar çəkmiş və suyunu içmişlər.
Etimologiyası
Həqiqətən də azərbaycanlılar işərisində Kürə nisbətən Araz sakit, aramlı çay sayılır. Kür Dəli Kür, Araz isə Xan Araz kimi mənalandırırlır. X əsr ərəb coğrafiyaşünası İbn Havrəlin Araz barədə yazdıqları yada düşür: Araz çayının suyu şirin, ləzzətli və yüngüldür. Müqayisə üçün deyək ki, qədim Sırdərya çayına qədim türklər Sil deyirdilər, bu da qədim türk dillərində təmiz, yaxşı sözündəndir. Heredotun yazdığlna görə Sırdərya çayı da Araz adlanırdı. Həm Orta Asiyada, Həm cənubi Qafqazda iki çayın Araz adlanması antik mənbələrdə Araz çayları barədə məlumatların məkan koordinatlarının müəyyənləçdirilməsində dolaşıqlar əmələ gətirmişdir. Orta Asiyanın irandilli xalqları Amu-dərya çayına Behrot deyirdilər. Bu ad qədim farsca brh xoşxasiyyətli, xeyirxah və rot (rud) çay söpzlərindən ibarətdir. Şərqi Türkiyədə və Naxçıvan MR ərazisindən axan Arpa şaylarının adları da heç də arpa, taxıl bitkisinin adı ilə yox, Altay dil ailəsinə mənsub bızi dillərdə abra xeyir verən, xilas edən, firavan yaşamağa səbəb olan sözündəndir. Göründüyü kimi, Araz çayı adının təklif etdiyimiz etimologiyası sıra təşkil edir. Qeyd etmək lazımdır ki, Ksenefont (er.əv.V əsr) Mesopotomiyada bir çayın adını Araz kimi qeyd etmişdir.
Ekoloji vəziyyəti
Araz çayında yaranan ekoloji vəziyyət Kür çayında olduğundan da təhlükəlidir. Çayın sol qollarından biri olan Razdan öz suyunun çirklənmə dərəcəsinə görə Ermənistanda birinci yer tutur. Razdan, Çarensavan, Abovyan, Yerevan şəhərlərinin sənaye müəssisələrinin çirkab suları və çayın sahilində yerləşən başqa yaşayış məntəqələrinin məişət tullantıları bu çaya atılır. 1980-ci illərdə Razdana buraxılan çirkab sularının orta illik miqdarı 210 mln. m3 təşkil etmişdir. Yay aylarında Arazda səviyyə aşağı düşdüyü dövrdə Razdanda çirkab sularının sərfi azalmır. Nəticədə "Araz" su qovşağı su anbarında çox təhlükəli vəziyyət yaranır. İsti hava şəraitində suyun "çiçəklənməsi" baş verir və balıqların kütləvi qırılmasına səbəb olur.
Leontodon
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Satureja laxiflora
—   fəsiləsinin kəkotu cinsinə aid bitki növü.
Krım kəkotusu
(Satureja taurica) —  fəsiləsinin kəkotu cinsinə aid bitki növü.
Satureja mutica
(Satureja mutica) –  fəsiləsinin kəkotu cinsinə aid bitki növü.
Lepidolopha
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus arbustus
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Satureja spicigera
(Satureja spicigera) —  fəsiləsinin kəkotu cinsinə aid bitki növü.
Yermo
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
Yermo xanthocephalus
NGC 257
NGC 257 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balıqlar bürcü istiqamətində yerləşir. Sc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
NGC 5026
NGC 5026, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Sentavr bürcü istiqamətində yerləşir. SBa tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Lupinus affinis
(Lupinus affinis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Youngia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
[[SS 3 (* Youngia alashanica
Lupinus albifrons
(Lupinus albifrons) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zaluzania
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (* Zaluzania angusta (Lag.) Sch.Bip.
Lupinus albus
(Lupinus albus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zexmenia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus albicaulis
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zoegea
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus alpestris
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zyzyxia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus andersonii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lupinus antoninus
(Lupinus antoninus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lupinus angustiflorus
(Lupinus angustiflorus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xanthisma
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
NGC 2114
NGC 2114, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Qılıncbalığı bürcü istiqamətində yerləşir. OCL tipli. tərəfindən ildə 22.86 sm (9 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Zəkəriyyə Xiromanov
Xiromanov Zəkəriyyə Əbdülhəmid oğlu (22 noyabr 1899, Dağıstan - ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.
Həyatı
1918-ci ildə Temirxan-Şura realnı məktəbini bitirmişdi.
Parlamentin 1919-ci il sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini elektrotexnika sahəsində davam etdirmək üçün ġtutqart (Almaniya) İnstitutuna göndərilmişdi. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra xaricdə dövlət hesabına təhsil alan azərbaycanlı tələbələrin vəziyyətini öyrənən Azərbaycanlı Tələbələr İttifaqının 1923-25-ci illər üçün məlumatında onun təhsilinin bitməsinə il yarım qaldığı göstərilirdi. Sonrakı taleyi haqqında məlumat aşkar olunmamışdır.
NGC 6014
NGC 6014, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə İlan bürcü istiqamətində yerləşir. S0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
NGC 3072
NGC 3072, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Hidra bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
NGC 4048
NGC 4048, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Veronikanın Saçları bürcü istiqamətində yerləşir. S? tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Ələkbər bəy Xasməmmədov
Ələkbər bəy Xasməmmədov — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövrünün ictimai və dövlət xadimi, hüquqşünas. Xəlil bəy Xasməmmədovun qardaşıdır. Ə.Xasməmmədov Sovet hakimiyyəti tərəfindən işgəncələrə məruz qalmış və güllələnmişdir.
Həyatı
Moskvada təhsil almışdır. Difai Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü olmuşdur. Gəncə Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin, onun təftiş komissiyasının üzvü idi. 1905-ci ilin yayında Qafqazda yerli idarəetmə orqanlarının təşkili ilə bağlı yaradılan üç nəfərdən ibarət heyətin (Əlimərdan bəy Topçubaşov və Adil xan Ziyadxanovla birlikdə) üzvü seçilmişdi. Bu heyət Gəncə bələdiyyə seçkilərinin nəticələrini təsdiq etdirməli, müsəlmanların yerli idarə orqanlarına seçilməsindəki hüquqi məhdudiyyətlər aradan qaldırılmayınca yeni seçkilərin dayandırılması üçün müvafiq Rusiya orqanları qarşısında məsələ qaldırmalı idi. Ə.Xasməmmədov, eyni zamanda, Gəncə Milli Komitəsinin də üzvü olmuşdur. O, 1918 il iyulun 15-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin qərarı ilə yaradılmış Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının sədri təyin edilmişdi. Ə. Xasməmmədovun rəhbərliyi ilə, az vaxt içərisində, bütün Bakı quberniyasında ermənilərin türk-müsəlman əhaliyə qarşı törətdikləri soyqırımları haqqında istintaq və məlumat xarakterli geniş material toplanmışdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasının 1919-cu il 28 fevral tarixli qərarı ilə Ə.Xasməmmədov Azərbaycan Məhkəmə Palatasının böyük sədri vəzifəsinə təyin olundu. O, eyni zamanda, mülki departamentə də sədrlik edirdi. Ə.Xasməmmədov Azərbaycan məhkəmələrinin fəaliyyətində məhkəmə nizamnamələrində ifadə edilmiş və hüquq elmi tərəfındən işlənib hazırlanmış prinsipləri əsas tutacağını, ədalət mühakiməsinin vicdanla həyata keçiriləcəyini, qanunçuluğa və ədalətə riayət ediləcəyini bəyan etmişdi (1919 il, mart).
Muğan düzü
Muğan düzü — Araz çayının və Talış dağları silsiləsinin şimal hissəsində Savalan dağının ətrafından Xəzər dənizinə kimi uzanır.
Etimologiyası
Muğan adı zərdüştlükdə "atəşpərəstlər" mənasını verən "mūγàn" sözündən yaranıb. Şimal hissəsinin qədim adı Alan düzü olmuşdur. Bu ad alanlarla bağlıdır.
Coğrafi yerləri
Bu yaşıl gözəl düzənliyin bir çox görməli yerləri var:
Ümumi məlumatlar
Muğan düzü Kür-Araz ovalığının bir hissəsidir. Şimal-qərbdə Araz çayı vasitəsilə Mil düzündən, Kür çayı vasitəsilə Şirvan düzündən ayrılır. Cənubda və cənub-şərqdə Lənkəran ovalığına və Salyan düzünə qovuşur. Düzün cənub-qərb davamı Cənubi Azərbaycan ərazisindədir. Tarixən Araz çayı Muğan düzündən axaraq bilavasitə Xəzər dənizinə tökülürdü. 1896-cı ildə Araz öz sağ sahilini yuyub Muğan düzünün bir hissəsini basmışdır. Yalnız 1916-cı ildə bu yuyulmanın qarşısı alınmış, Araz öz yatağına qaytarılmışdır. Düzənlikdəki, bir çox göl və bataqlıq da (Ağçala, Mahmudçala və digərləri) həmin daşqın zamanı əmələ gəlmişdir. Muğan düzünün çox hissəsi dəniz səviyyəsindən aşağı olub, Kür çayı, xüsusən də Araz çayının gətirdiyi çöküntülərdən əmələ gəlmişdir. Kür-Araz ovalığı, o cümlədən Muğan düzü Azərbaycanın ən qədim əkinçilik bölgəsidir. Burada qədim zamanlarda istifadə edilən arxların izləri vardır. Bu arxlardan bəziləri təmir edilmiş, yeni arx və kanallar da çəkilmişdir.
Mənbələrdə Azərbaycan ərazisində Muğan və Muğanniyə adlı iki coğrafi obyekdən bəhs olunur. Orta əsrlərdə Qəbələ ilə həmsərhəd olub, Girdiman və Göyçay çaylarının aşağı axarı boyu ərazi Muğaniyyə adlanırdı. Bəzi tədqiqatçılara görə, Muğan vilayəti və düzünün adı orta əsrlərdə mövcud olmuş Muğan şəhərinin adı ilə bağlıdır. Orta əsr ərəb mənbələrində (IX–X əsrlər) Xəzər dənizi sahilində, Kürün mənbəyindən təqribən 100 kilometr, cənubda Ərdəbilin 50 kilometrliyində yerləşən Muğan şəhəri iki çay arasında təsvir olunmuşdur. İbn Xordadbeh (IX əsr) Muğan hakimi Şəklə haqqında, Müqəddəsi (X əsr) başdan-başa bağ-bağatla əhatə olunmuş bu şəhərin gözəlliyi, əhalisinin hörmətcil və səxavətli olması barədə məlumat vermişdilər.
Bir fikrə görə, şəhər XIII əsrdə monqol yürüşləri, digər fikrə görə isə, XV əsrdə Teymuri sultanı Əbu Səidlə Ağqoyunlu Uzun Həsən arasında baş vermiş vuruşma zamanı dağıdılmışdır. Qərnati, Zəkəriyyə Qəzvini və başqaları ümumiyyətlə, Muğan ölkəsi, onun geniş ərazidə yerləşməsi, iqliminin Azərbaycanınbaşqa yerlərinə nisbətən isti, heyvandarlıq üçün yararlı otlaqlara malik olması haqqında məlumat verir, yerli əhalini türkmənlər adlandırırlar. Antik müəlliflər (Hekatey, Herodot və başqaları) də tarixi Mukan ərazisində (indiki Muğan düzü) mik/muk tayfası haqqında məlumat vermişlər.
İran Milli Ensklopediyası
MOḠĀN (və ya Dašt-e Moḡān, həmçinin Muqān), Azərbaycanda alçaq çöl (düzən).
Muğan, Farslarla Rusiya İmperiyası arasında Türkmənçay müqaviləsindən sonra (sonra Sovet İttifaqı, sonra da Azərbaycan Respublikası) bölünən Xəzərin qərbində, Azərbaycanın tarixi bölgəsində geniş bir düzənliyi bildirir. Fars sektoru 1993-cü ilə qədər Şərqi Azərbaycan əyalətinin tərkibində olmuş, bundan sonra Ərdəbil vilayətinin şimal hissəsini də əhatə etmişdir. Topoqrafiya, torpaq, bitki örtüyü və hidrologiya kimi amillər onun Çoruzlü Dağ boyunca cənub sərhədlərini, dəniz səviyyəsindən orta hesabla 700 m yüksəklikdəki antiklinalları müəyyənləşdirir. Düzənlik qərbdə Karasu ilə, şimalda və şərqdə Aras, Fars sərhədi və Balharu dərəsi ilə məhdudlaşır. Fars Mohanının mərkəzi, Araz çayının cənub kənarına paralel olaraq 25–30 km uzanan son dərəcə məhsuldar bir ərazidir.
Geoloji və geomorfoloji baxımdan Dəşdi-Muğan, cənubdakı Üçüncü dağ sistemlərindən eroziya materialı ilə doldurulmuş senklinin içərisindədir. Çoruzlu Dağın şimalında, Muğanın səthi, şimaldan Dördüncü yataqları ilə örtülmüş az və ya çox narahat olmayan Neogen yataqlarından ibarətdir. Bu, Pleistosen dövründə Kür-Araz vadisinin geniş ərazilərini əhatə edən Xəzər dənizinin buzlaq və buzlaq sonrası dövrlərinin fluvio-lakustrin çöküntülərindən başqa bir şey deyildir. Düz düz səthlərə hamar bir keçid, son zamanlarda və bir çox əvvəlki dövrlərdə də suvarma sxemlərinin inkişafına kömək edən mərkəzi Monana'nın xarakterik bir xüsusiyyətidir.
İqlim əkinçilik və heyvandarlıq üçün əlverişlidir. İllik temperatur Xəzər dənizinin "dəniz" təsirini göstərir. Ən soyuq ay kimi yanvar ayında orta temperaturu 3–5 ° C olan nisbətən mülayim qışlar yalnız nadir şaxtalar və nisbətən az qar yağışı ilə üst-üstə düşür. Yaylar isti ola bilər: İyul ümumiyyətlə 26 ilə 28 °C arasındadır, bu da ümumi kontinental temperatur rejimini göstərir. Kontinentallıq illik yağış üçün də tipikdir. Qonşu Xəzərdəki müşahidələrdən fərqli olaraq (məsələn, illik yağıntısı 1000 mm-dən çox olan Astarada), Monana stansiyaları ildə orta hesabla 300 mm-dən çox yağıntı qəbul etmir.
Monanın çöl xarakterinin formalaşmasında geologiya və iqlim həlledici rol oynamışdır. Torpaqşünaslıq (torpaqşünaslıq) baxımından qəhvəyi çöl torpaqları üstünlük təşkil edir (bax Devan və Famuri, xəritə). Eyni zamanda, onlar bir növ az çəmən çöl olan təbii bitki örtüyünə cavabdır. Çiçəkli komponentlərinə Poa, Stipa və Bromus kimi tipik bitki növləri daxildir; digər tərəfdən Astragalus və ya Artemisia növləri həm əlverişsiz ətraf mühit şərtlərini, həm də bitki örtüyünün uzunmüddətli otlaq istifadəsinin təsirinə uyğun seçilməsini göstərir. Muğan əsrlər boyu köçəri qəbilələr üçün otlaq sahəsi kimi xidmət edirdi və ikinci dərəcəli kənd təsərrüfatı ilə.
Muğan sərhədlərinin tərifi müxtəlifdir. Daha dar mənada, bu, indiki Azərbaycan Respublikasının əsas hissəsi olan Araz və Aşağı Kür çaylarının təpəsindəki Xəzər dənizinə qədər olan ərazidir. Bəzən Darayortun (Karasu) ağzından kənara qərbə doğru Toda Afarinə qədər uzandığına inanılır; və daha cənubda, Çalavat və Çaleş silsilələri də daxil olmaqla Çoruzlu dağlıqlarının kənarında.
Cənub-Şərqi Qafqaz həm heyvandarlıq, həm də əkinçilik işləri üçün hər zaman çox əlverişli şərtlər təklif etmişdir. Bol yay otlaqlarına sahib olan yüksək dağlar Şirvanın (bax: Şervan), Karaban (Mil) və Muğanın geniş və məhsuldar düzənliklərini tutur ki, bu da müvafiq olaraq geniş qış otlamasını təmin edir. Düzənliklər böyük suvarma qurğularının tikintisini də cəlb edir.
Düzənliklər fəth edənlər üçün sevimli bir qışlaq yeri idi, baxmayaraq ki, bütün ərazinin güclü dövlətlər tərəfindən mübahisələndirilməsi təəccüblü deyil. Rusiya ilə Fars arasında, eləcə də Anadolu ilə Orta Asiya arasında ticarətin baş verdiyi və ya yaxınlığında baş verdiyi təbii bir qovşaqdır. Səfəvilər dövründən bəri Avropadan gələn səyyahlar və tacirlər ümumiyyətlə səyahət edirdilər
Azərbaycanda Muğan adı ilə bağlı 18 yaşayış məntəqəsi mövcuddur. Tədqiqatçılar bu toponimləri muq etonimi ilə əlaqələndirirlər. Ermənistanda Muğan, Gürcüstanda Muğanlı (Muğanlo), Özbəkistanda Muğan, Cənubi Azərbaycanda Muğan və Muğancuq, Tacikistanda Muğ qalası, Türkiyədə isə Muğancık və Moğan (Işıklı) kəndləri və Moğanaltı (Işıklı) mintiqası qeydə alınmışdır.
Sami Yusuf
Həyatı
Pərəstişkarları arasındakı gənclər, gözəl və xoşuna gələn ədəbiylə təsirləndikləri Saminin gördükləriylə ona bir lider kimi qibtə edirlər. Pərəstişkarları Saminin musiqisinin onların həyatlarını daha yaxşıya doğru dəyişdiyini söyləməkdən də çəkinməməktələr. Daha əvvəl görünməmiş, bu sənətçi-heyran əlaqəsi Saminin 4 milyonun üzərində satan, çoxlu alqışlanan, təqdir görən ikinci albomu My Ummah'ın işıq üzü gördü və daha da inkişaf etdi. Sami, CNN, BBC, ABC, Əl-Cəzirə, Orta Şərq və Türkiyənin bir çox əhəmiyyətli TV kanalında iştirak etmişdir. Time jurnalı tərəfindən 'İslamın Ən Böyük Rock Ulduzu "və" Dünyanın Ən Məşhur İngilis Müsəlmanı', Guardian tərəfindən isə tamamilə medianın "məşhur hərəkətlilik" deyə adlandırdığı bu canlılığın beyin komandası işlərinə mövzu olmasından əvvəl yalnız bir vaxt məsələsiydi. Beynəlxalq Nəşriyyat Araşdırmaları edən iki ayrı qəzetdə Saminin ən inkişaf etmiş videoları müsbət və güclülük işarəsi olaraq övüldülər; Onun musiqisi əsas QƏRB musiqisinə bir alternativ və rəqibdir.
Onun müvəffəqiyyəti CQ Londonda olan Roehampton Universiteti tərəfindən də təsdiq və nəticə olaraq Sami musiqiyə etmiş olduğu fövqəladə iştirak görə Fəxri Aspirantura mükafatını alan ilk və ən gənc müsəlman olmuşdur. Onun musiqisi yalnız London və Los-Anceles TV və radyolarına deyil, eyni zamanda Ərəb yarımadasına da çox təsirli bir şəkildə nüfuz etmişdir. İstanbul-Türkiyədə Saminin performansını görməyə gələn 250.000 insan Taksim meydanını hıncahınç doldurmuşdu. Sıxlıq, qürurla 'O bizdən biri' iddiası, Sami ilə birlikdə onun mükəmmələ yaxın Türkcəsi yoldaşlığında mahnılar demişdilər. Sami, dörd qitədə performans sərgilədi, Londonda Wembley Arena, Los-Ancelesdə Shine Auditorium və Cape Townda Velodrome kimi nüfuzlu məkanları hıncahınç doldurdu-bütün bunlar tevazuuyla anımsatılan şeylərdir. Onun performansları qəşəng və on möhkəmcə fokuslanılılmış, həm etnik, həm də klassik alətlər istifadə edilərək Türkcə, ingilis, ərəb, Farsca, Urduca, Azərbaycan dili və malay deyilən mahnılarla tamamlanır. Onun, davranışın sadəliyi və səmimiyyəti ilə komanda təşkil çox dilliliyə olan meyli öz tərzini açıqlamaqda və nümayişlərini həyatının təcrübələri halına dönüştürməkdədir.
Sami yenə də, şan və şöhrəti rədd etməkdədir. Onun üçün, bir sənətçi olaraq mövqeyi müqəddəs bir güvəndir, insanlığa xidmət etməklə ən yaxşı şəkildə onurlandırılan bir güvən ... Bütün məsuliyyəti üstlənməktə mərhəmətsiz; Təşəbbüskar məharətlərini dəstəkləyən və iri iş sahələri yaratmaq üçün sərmayə və bazara girişi açan Qətər-mərkəzli bir quruluş olan Silatech'in ilk qlobal elçisi olmaq kimi. Wembley Arena'daki Live8 konsertində karmaşayla dolu Darfur bölgəsinin qurbanlarına milyonlarla paund toplanmışdır. İngiltərə hökuməti tərəfindən təriflənən konsert, təqdir edilir hərəkətlər olaraq təyin olunmuşdur. Sami Birləşmiş Millətlər ilə daha yaxın ikitərəfli münasibətlər çərçivəsində çalışaraq xeyr işlərində sponsorluq mövzusunda təşəbbüskar olmuş, Save the Children 2010 Pakistandakı sel qurbanlarının morallerinin yüksəlməsinə köməkçi olmaq üçün onun kömək mahnısı Hear Your Call ilə onlara ümid və sonsuz dəstək mesajı göndərmişdir. Parça, Birləşmiş Millətlər Ofisi - Humanitar Yardım Koordinatörlüğü, BBC və CNN liderliyində şüurlandırma kampaniyalarının şüarı halını almışdır.
Sami, Birləşmiş Krallığın son on il ərzində Dünyaya ixrac etdiyi sənətçilərdən biridir. 7 yaşından bu zamana qədər, amirane şəkildə kəşf sularda seyr - indi isə Orta Şərqdən Avropaya, Şimali Amerikadan Şimali Afrikaya Dünyanın hər yerində ürək və fikirlərdən daha çoxunu qazanmış vəziyyətdədir. Pusulası, prinsip olaraq öz tərzini / musiqisini etməkdir - "Spiritique". Son albomu wherever you are içərisində musiqi və fəlsəfə təcəlli tapmaqda. Spiritique, Saminin şəxsiyyətinin bir məhsuludur. İngilis-müsəlman olmaqdan qürur duyan Sami, birliyin əzmli bir müdafiəçisi, eyni zamanda universal dəyərlərə dəstək və insan ruhunun kutsanışı yolu ilə özünü mədəniyyətlər arası anlayışa həsr etmiş biridir. Məqsəd, anlayış ilə uyğunluq hissi arasındakı uçurumda körpü yaradılması və mənəvi müstəqilliyi bəsləməkdir. Beləliklə birlikdə həyata və həmrəyliyin yeni dövrünü başlada bilərsiniz. Nə vaxt ki fərqli irqlər birlikdə durur, nə zamanki gənc yaşlı ilə, dindarlar aqnostiklər ilə, qadınlar kişilərlə bir ağızdan mahnı söyləsə, bir bütün oluştururlarsa işdə o zaman Spiritique parlar. Və bu reallaşa bilər. Bir çoxumuz üçünsə onsuz da reallaşmağa başlamış vəziyyətdədir.
O təranələrin ingliscə,farsca,turkcə,ərəbcə va hindicə oxuyur.
2009-cu ildə Xocalı Soyqırımının 18-ci il dönümündə xüsusi bəyanat verərək günahkarların cəzalandırılmasını tələb edərək deyib: "Biz heç bir zaman asılı olmayacağıq. Keçmiş Sovet İttifaqında yerləşən Xocalıda törədilən kütləvi qırğının 18-ci ildönümü qeyd edildi. Azərbaycanda və dünyanın başqa yerlərində baş vermiş bu və digər saysız vəhşiliklər barədə hər yerdə səslənməliyik. Biz səssizlərin və əzab çəkmişlərin səsiyik. Əgər biz sussaq, onların səsi susdurulacaq. O zaman bu əsarət özü qədər dəhşətli olmazmı? Hər kəsə sülh və xeyir – dua diləyirəm!" ,
Həmçinin Sami Yusuf Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Barış elçisidir
01 avqust 2019-cu ildə UNESKO-nun Ümumdünya İrs Komitəsinin 43-cü sessiyasının Bakıda təşkili və keçirilməsində fəal iştirakına görə “Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu” ilə təltif edilib
Albomları
Al-Mu'allim (2003)
01. Al-Mu'allim
02. Who is the Loved One?
03. The Cave of Hira
04. Allahu
05. The Creator
06. Meditation
07. Ya Mustafa
08. Supplication
My Ummah (2005)
01. My Ummah intro
02. My Ummah
03. Hasbi Rabbi
05. Try Not to Cry duet (Outlandish)
06. Muhammad
07. Make a Prayer
08. Eid Song
09. Free
10. Dua
11. Mother
01. Salaam
02. Without You
03. You Came to Me
04. Give the Young a Chance
05. Trials of Life
06. Worry Ends
07. Fragile World
08. In Every Tear,He is There
09. Make Me Stron
10. No Word is Worthy
Salaam (2012)
01. Happiness
02. Salaam
03. Smile
04. The Source
05. Dryer Land
06. It's a game
07. To Guide You Home (Küçələrə Su Səpmişəm)
08. Forgotten Promises
09. Ala Bi Dhikrika (Your Remembrance)
10. I'm Your Hope
11. All I Need
12. Hear Your Call
13. Wherever You Are (Acoustic - Arabic) [Bonus]
14. Without You (Acoustic - Arabic) [Bonus]
15. To Guide You Home (Instrumental) [Bonus]
16. Dryer Land (Feat. Ustadh Babak Radmanesh)
01. Pearl
02. Fire
03. Go
04. Khorasan
05. Prism
06. Circle
07. You
08. The Centre
11. Jaaneh Jaanaah
13. Khorasan (Arabic Version) [bonus]
01. Cadence (SH Nasr)
02. Cadence
03. Al - Hamdu Li’Llah (SH Nasr)
04. Al - Hamdu Li’Llah
05. Let Us Not Forget (SH Nasr)
06. Let Us Not Forget
07. Terengganu (SH Nasr)
08. Terengganu
09. Ze Eshqat (SH Nasr)
10. Ze Eshqat
11. Autumn (SH Nasr)
12. Autumn
Lupinus arboreus
(Lupinus arboreus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xanthium
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus arcticus
(Lupinus arcticus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xanthocephalum
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus argenteus
(Lupinus argenteus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lupinus aridorum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xanthopappus
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
Xanthopappus subacaulis C.Winkler
Lupinus arizonicus
(Lupinus arizonicus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lupinus benthamii
(Lupinus benthamii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xerolekia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Bəzi növləri
Xerolekia speciosissima
Xylanthemum
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
NGC 258
NGC 258 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Andromeda bürcü istiqamətində yerləşir. Sb tipli. tərəfindən ildə 182.88 sm (72 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Lupinus bicolor
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xerochrysum
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Yayılması
Bütün növləri Avstraliya üçün endemikdir. Xerochrysum bracteatum (Vent.) Tzvelev növü digər bölgələrə aparılaraq uyğunlaşdırılıb. .
NGC 1155
NGC 1155, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Eridan bürcü istiqamətində yerləşir. S0 tipli. tərəfindən ildə 80.01 sm (31.5 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Xylorhiza
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus brevicaulis
(Lupinus brevicaulis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lupinus breweri
(Lupinus breweri) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xylothamia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lupinus burkei
(Lupinus burkei) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lupinus caespitosus
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
NGC 4049
NGC 4049, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Veronikanın Saçları bürcü istiqamətində yerləşir. Sd tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.