cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arbel dağı
Qoruq və Milli park
Dağın cənub tərəfi tədricən kənd təsərrüfatı sahələrinə keçid edir. Otlaq əraziləri tədricən 400 metrlik eniş edir. Qayalığa qurulan xüsusi metal pilləkənlər eniş üçün xidmət edir. Sonda eniş bədəvi kəndi olan Hamaama gəlib çıxır.
Bibliya müqəddəslərinin qəbrləri
Arbel dağında qədim yəhudi adətlərinə görə Adəmin oğlu Sif dəfn olunmuş. İsrail Herserberq və İossi Stepanskinin tədqiqatlarına görə burada Yaqub peyğəmbərin oğlanları: Ruvim, Şimon və qızı Dina dəfn olunmuş.
Cəfər Xakipur
Cəfər Xakipur (Cəfər Xakipur Hüseyn oğlu; d. 23 avqust 1976, Qaraxanlı, Qaradağ, İran) — Cənubi Azərbaycan aşığı.
Həyatı
Aşıq Cəfərin istər səsi, istərsə də çalğısı adamı maqnit kimi çəkir. Aşığın kövrək və yanıqlı səsi, vurduğu xallar adamın könlünü oxşayır.
Aşıq Cəfər Xakipur hazırda Təbriz şəhərində yaşayır. Toylarda və tədbirlərdə fəal iştirak edir. Aşıq 2016-cı ildən musiqi qrupu və solo ifası ilə də fəaliyyət göstərir. Müsabiqədə 1-ci yeri qazanıb.
Aşıq Cəfər bir neçə mahnı da bəstələyib. Saz və ifa qaydalarını tədris edir. Dəfələrlə diplom və təşəkkürnamələrlə təltif olunub.
Dokka Umarov
Əbu Osman Doka Xamadi oğlu Umarov (Iумаров Хьамади кIант Докка Абу Усман) — Çeçenistanın Rusiyadan ayrılması üçün silahlı mübarizə aparan səhra komandanlarından biri, Qafqaz Əmirliyi adlı qurumun rəhbəri.
Doku Osman Xamat oğlu Umarov 1964-cü il aprelin 13-də Çeçenistanda, Şatoy rayonunun Xarsen kəndində doğulub. Qroznı Neft İnstitutununun Memarlıq fakültəsini bitirib. Çeçenistanın Rusiyadan ayrılması üçün silahlı mübarizə aparan səhra komandanlarından biridir.
Şəxsiyyət xarakteri dostu və silhdaşı olmuş Şamil Basayevə yaxındır. Birinci çeçen müharibəsi ərəfəsində Ruslan Gelayevin başçılıq etdiyi “Borz” (azərbaycanca: "canavar") polkunda qulluq edib. 1994-cü ildən Rusiya qoşunlarına qarşı vuruşan dəstələrdən birinin başında dayanıb. 1996-cı ildə briqada generalı rütbəsi alıb.
Aslan Məshədovun prezidentliyi dövründə tanınmamış İçkeriya Respublikasının Təhlükəsizlik Şurasının katibi olub, daha sonra Cinayətkarlığa Qarşı Mübarizə Qərargahına başçılıq edib.
İkinci çeçen müharibəsi zamanı – 2000-ci ildə Qroznıda çənəsindən yaralanıb. 2002-ci ildə çeçen silahlılarının qrupunda qərb cəbhəsinin komandanı, 2004-cü ildə Milli Təhlükəsizlik Xidmətinin direktoru, 2005-ci ildə vitse-prezident təyin olunub.
Umarov eyni zamanda özünü Qafqaz Əmirliyinin rəhbəri elan edib. Rusiyaya qarşı bir çox terror aktlarının təşkilində günahlandırılır. 29 mart 2010-cu ildə Moskva Metropolitenində törədilmiş terror aktlarını görə məsüliyəti öz üzərinə götürüb.
2013-cü ilin iyul ayında zəhərlənərək öldürülmüşdür.
= İstinadlar =
Video Graphics Array
Bu gün VGA analoq interfeysi 1080p və daha yüksək qətiyyətli videolar üçün istifadə olunur. Burada şəkil keyfiyyətinin deqradasiyası kabelin keyfiyyətindən və uzunluğundan asılıdır.
Məhsulun keyfiyyətləri
VGA hər iki növ bütün ünvanlı nöqtəli qrafik rejimi və alfasayısal yazı rejimini dəstəkləyir.
Standart qrafik rejimləri
Standart qrafik rejimləri bunlardır: 640x480(16 rəng) və 320x200(256 rəng) rejimlər tam şəkildə palitraları müəyyən edir.
Yüksək qətiyyətli və başqa ekran rejimləri
Yüksək qətiyyətli və başqa ekran rejimləri də mümkündür. Hətta standart kartlar və çox standart monitorlarla,ümumilikdə tipik VGA sistemi bəzi kombinasiyalarla istehsal edə bilər: Misal üçün, yüksək qətiyyətlilik rejimində 768x576 və ya 704x528 (16 rəngli) və ya 320-240 (orta-aşağı qətiyyətlilikdə, 256 rəngli) kvadrat piksellər rejimi uyğundur. thumbnail|VGA graphics in 640x480x16 resolution thumbnail|VGA graphics in 320x200x256 resolution
Standart yazı rejimləri Piksel əsaslı qrafik rejimlərdə əlavə mətn(text) rejimi texniki olaraq mümkündür. Bütünlükdə maksimum 100x80 hücrədir və 100x80 hücrə aktiv ərazini əhatə edir. Qrafik rejimdə əgər balaca proporsional şriftdə böyük mətn tələb edilirsə,1 variant istifadə olunur(80x30 və ya 80x60).
Spesifikasiyaları
Original VGA-nın spesifikasiyaları bunlardır:
Achyrocline crassiuscula
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Puştu dili
Puştu dili, Əfqan dili — puştunların ana dili, Hind-Avropa dillərinin İran dilləri qrupuna daxildir. Bütün cənub və cənub-şərqi Əfqanıstanda, şimal-qərbi və qərbi Pakistanda yayılmışdır. Dari dili ilə birlikdə Əfqanıstanda rəsmi dövlət dilidir. Leksikasına hind, fars, ərəb, türk, monqol, Qərbi Avropa dillərindən çoxlu söz keçmişdir. Yazıda ərəb əlifbasından istifadə edilir. İlk yazı nümunələri XIII əsrə aiddir.
Şiori Miyake
Şiori Miyake (d. 13 oktyabr 1995) — Yaponiya qadın futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 17 oyun keçirib.
Ranunkulid
Ranunkulid (Ranunculidae) — sinfinə aid bitki yarımsinfi.
Sağ qalmaq 3 (film, 2010)
Sağ qalmaq 3 (Fritt Vilt 3) Norveç istehsalı olan qorxu/triller filmidir. 2006 və 2008-ci illərdə uğurla nümayiş olunmuş Sağ qalmaq və Sağ qalmaq 2: Dirilmə filmlərinin davamıdır.
Məzmun
Beş gənc xizək sürmək və tətillərini keçirtmək üçün Norveçin şimalındakı dağlara üz tuturlar. Lakin burada bilmədikləri sirr var. Naməlum qatil tərəfindən bir-bir öldürüləcək bu gənclər başlarına gələcək fəlakətdən xəbərsizdirlər.
İstehsal
Bu filmin çəkilişləri əvvəlki 2 filmdə olduğu kimi Norveçin şimalında olan Jotunheimen (Nəhənglərin Evi) dağlarında baş tutub.
Qıpçaq xanlığı
Qıpçaq xanlığı - XI-XIII əsrlərdə təxminən hazırkı Rusiya FR-nın, Qazaxıstan və Ukraynanın ərazilərinin bir qismini əhatə etmiş feodal türk dövləti (1030-1219).
Achyrocline deflexa
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Pozulmuş torpaqlar
Pozulmuş torpaqlar - insanın təsərrüfat fəaliyyəti nəticəsində texnogen relyef formasının yaranması ilə torpaq səthinin, bitki örtüyünün və hidroloji rejimin pozulması ilə ətraf mühitə təsir edən, eləcə də öz təsərrüfat keyfiyyətini və qiymətini itirən torpaq sahələridir.
Pozulmuş torpaqların inventarlaşdırılması
Münbitliyi pozulmuş və çirklənmiş torpaqların qüvvədə olan təlimatlarının tələbinə müvafiq olaraq yayılma areallarını və keyfiyyətini təyin etməklə xəritələşdirilmək və qeydiyyatının aparılması prosesidir.
Xuan Fernandez adaları
thumb|right|300px|[[Robinzon Kruzo adasının inzibati mərkəzi San Xuan Bautista şəhərinin sahildən olan görünüşü.]] Xuan Fernandez adaları (Archipiélago Juan Fernández) — Sakit okeanın cənubunda yerləşən Çili dövlətinə məxsus adalar qrupu. Adalar Çili sahillərindən 670 km qərbdə yerləşir. Adalar Çilinin Valparaiso şəhərinin en dairəsi boyunca yerləşir və aşağıdakı üç adadan ibarətdir.
Kariofillid
Kariofillid —  sinfinə aid bitki yarımsinfi.
Achyrocline disjuncta
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kiçik itotu
Kiçik itotu - (lat. Marrubium nanum Knorr.) Dalamazkimilər – (Lamiaceae Lindl.) fəsiləsinə aid bitki növü.
IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın endemik növüdür.
Regional IUCN Status - NT
Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdə si tək, budaqlanmayan, tüklü, 9-25 sm hündürlüyündədir. Gövdə yarpaq ları saplaqlı, tərs-yumurtavari, dişcikli, üst yarpaqlar xırda, üst tərəfdən yaşıl, tüklü, alt tərəfdən açıq rənglidır. Çiçək dəstələri çoxçiçəkli, aralı düzülmüş, çiçəkaltlıqları bizvari, uzuntükcüklü, kasacığın borucuğunun uzunluğuna bərabərdir. Kasacıq 5 dişciklidir, üçbucaqvarıi-bizşəkilli dişciklər ilə örtülür, 2-2,5 dəfə boruuqdan qısadır, damarların üzəri tklüdür. Çiçək tacı açıq çəhrayı rəngli, kasacıqdan çıxandır. Üst dodaq ikidilciklidir, üçdilcikli alt dodaqda orta dilcik daha iri və yumrudur. Fındıqcıqlar ellipsvari, qonur rənglidir.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə dövrü may ayına təsadüf edir.
Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpası azalır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssaslıq müşahidə olunur.
Məhdudlaşdırıcı amillər
İqlim və antropogen amillər (otarılma, tapdalanma və otlaqların biçilməsi).
Dəri dili
Dəri dili – Əfqanıstanda yaşayan taciklərin, həzaraların, aymaqların və digər etnik qrupların dili. İran dillərindən biridir. Əfqanıstan Konstitusiyasında müəyyən edilibdir ki Əfqanıstanın iki rəsmi dillərindən biridir, digəri isə Puştu dilidir.
Əl-Ərəbiyə
Əl-Ərəbiyə adası (جزيرة العربی) — Fars körfəzində Farsi adası yaxınlığında Səudiyyə Ərəbistanı adalardan biridir.
Porsuqlu (Susuz)
Porsuqlu — Qars ilinin Susuz ilçəsinin Mərkəz bucağında kənd.
Coğrafiyası
Kənd Qars ilinin inzibati mərkəzi Qars şəhərindən 27 km, Susuz ilçəsinin inzibati mərkəzi Susuz qəsəbəsindən 7 km uzaqlıqda yerləşir.
Əhalisi
31 dekabr 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən kənddə 451 nəfər daimi əhali yaşayır.
Milli tərkibi
Əhalisini azərbaycan türkləri və kürdlər təşkil edir.
Şalva Loladze
Şalva Loladze (Schalwa Loladse; ; ) - keçmiş SSRİ əsgəri. Üçüncü Reyx tərəfindən yaradılmış Gürcüstan legionuna rəhbərlərindən biri. Loladze 1945-ci ilin 5 aprel tarixində Niderlandın Teksel adasında Reyxə qarşı başladılmış üsyan hərəkatına rəhbərlik etmişdir.
Həyatı
Loladze İkinci dünya müharibəsindən əvvəl və müharibə başlayan zaman SSRİ ordusunda xidmət etmişdir. Sovet Hava Qüvvələrində kapitan rütbəsinə yüksəlməsinin ardından döyüş təyyarələrinin pilotu kimi döyüş əməliyyatlarında iştirak edir. Loladzenin içərisində olduğu təyyarə 1942-ci ildə Ukrayna səmalarında olarkən almanlar tərəfindən vurulur. Reyx tərəfindən əsir alındıqdan sonra Gürcüstan legionuna qoşulmaq qərarı verən Loladze legionun tərkibində yaradılmış Böyük Tamaranın adını daşıyan 822-ci piyada batalyonuna rəhbərlik edir. Müharibənin sonlarına yaxın almanların məğlub olacağını anlayan gürcülər tərəfindən 1945-ci ilin 5 aprel tarixində Niderlandın Teksel adasında üsyan hərəkatı başladılır. Sözügedən üsyana Şalva Loladze rəhbərlik edirdi. Keçmiş sovet pilotu 1945-ci ilin 25 aprel tarixində Reyx əsgərləri ilə aparılan döyüş zamanı öldürülmüşdür. Teksel adasında yerləşən toplu gürcü məzarlığı Şalva Loladzenin adını daşıyır və şəxsin özü də orada dəfn edilib.
GoHands
— Satelight studiyasının keçmiş əməkdaşları tərəfindən 2008-ci ilin avqustunda yaradılmış Yaponiya cizgi filmi studiyası. İstehsal etdikləri ilk animelərdən biri "Princess Lover!" olsa da, ən məşhur işi "K" animesi hesab olunur.
İsmayıl ibn Yaquti
Qütbüddün İsmayıl ibn Alpsunqur Yaquti əl-Səlcuqi əl-Qınıqi — Çağrı bəyin nəvəsi, Böyük Səlcuqlu imperiyası dövründə Azərbaycanın hakimi (1090–1093).
Həyatı
Sultan 478-ci ilin sonlarında (fevral-mart 1086) Qafqaza yeni bir səfər daha düzənlədi və bölgəni səlcuqlulara tabe etdi. Məhəlli hökmdarlar Məlikşahı mətbu, de fakto tanıdıqlarını bildirdilər. Gəncə yörəsi doğrudan mərkəzə bağlandı. Məlikşah, Azərbaycan ümumi valisi Qütbüddin İsmayıl ibn Alpsunqur Yaqutiyə Arran və Qafqazın idarəsini də verdi (483/1090).
Sultan Börkyaruqla anlaşmaya rəğmən bütün ölkəyə hakim olmaq istəyən Tərkən xatun, bu dəfə onun dayısı Azərbaycan məliki İsmayıl ibn Yakutiyə xəbər göndərib Börkyaruqu bərtərəf etməsi şərtiylə evlənmə vədi verdi. İsmayıl bu təklifi qəbul edərək Börkyaruq üzərinə yürüdü, fəqət Həmədan-İsfahan arasındaki Kərəcdə meydana gələn savaşda məğlub oldu (486/1093).
İsmayıl ibn Yaquti 1093-cü ildə öldürüldü.
Ailəsi
İsmayılın Mövdud adlı oğlu vardı. O, atasından sonra Azərbaycana başçılıq etmişdi.
Saori Arimaçi
Saori Arimaçi (d. 12 iyul 1988) — Yaponiya qadın futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 6 oyun keçirib.
Verdaş
Verdaş (, Verdacha) — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Provans Alpları. Seyn kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Din-le-Ben.
INSEE kodu — 04235.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 61 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 34 yaşda (15-64 yaş arasında) 21 nəfər iqtisadi fəal, 13 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 61,8%, 1999-cu ildə 60.0%). İşləyən 21 nəfərdən 21 nəfər (10 kişi və 11 qadın) işləyirdi. 13 hərəkətsiz 1 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 6 nəfər təqaüdçü, 6 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. .
Adi Şamir
Adi Şamir — İsrailli kriptoqrafdır. O, RSA alqoritminin ixtiraçılarından biridir (digərləri Ron Rivest və Len Adleman. Bundan başqa, O, diferensial kripto-analizin yaradıcılarındandır, ümumiyyətlə, kriptoqrafiya və informatikanın bir çox sahəsinə onlarla töhfələr veribdir.
Həyatı
Adi Şamir (Adi Shamir) 6 iyul 1952-ci ildə Təl-Əvivdə anadan olmuşdur.
Təhsili
O bakalavr dərəcəsini riyaziyyat üzrə Tel-əviv universitetində 1973-cü ildə almışdır. O, magistratura və doktorantura dərəcələrini informatika üzrə Veiçman institutunda uyğun olaraq 1975 və 1977-ci ildə bitirmişdir.
Fəaliyyəti
Hesablama sistemləri nəzəriyyəsi sahəsində ixtisaslaşmış israilli alim, kriptoanalitik, Veysman institutunun informatika və tətbiqi riyaziyyat üzrə professoru Adi Şamir 2002-ci ildə Ronald Linn Rivest (Ronald Linn Rivest) və Leonard Adlemanla (Leonard Adleman) birgə açıq açarlı şifrləmə sisteminin praktiki faydalarının artırılmasına verdiyi əvəzsiz töhfəyə görə Türinq mükafatına layiq görülmüşdür.
II Kir
Böyük Kir, II Kir (farsca: کوروش بزرگ, Kuroş-e Bozorg), Midiyalı Kir – qədim İran padşahı və Əhəmənilər İmperiyasının banisi. II Kirin başçılığı altında Əhəməni İmperiyası cənub-qərbi Asyanın tamamını fəth edərək, ərazisinə görə o zamanlara qədər dünyada görünməyən genişlikdə bir dövlətə çevrilmişdir.
Herodot göstərir ki, Midiya sarayında fars meylli qüvvələr gizli fəaliyyət göstərirdi. Bir qrup əyan ba‏şda Harpaq olmaqla II Kir ilə əlaqəyə girir və onun hakimiyyətə ələ keçirməsinə kömək edirdilər. Farslar uzun müddətli müharibələrdə madayların mövqeyinin zəifləməsindən istifadə edərək üsyan qaldıraraq özlərini müstəqil elan etmiş və nəticədə Midiya dövlətini parçalamışlar.
Fars qüvvələrinin başında Astiaqın nəvəsi (qızı Mandananın oğlu) II Kir dururdu. Astiaq qızı Mandananın doğulacaq uşağının gələcəkdə onun üçün təhlükə törədəcəyi ilə bağlı yuxu gördükdən sonra, Harpaqı uşaq doğulan kimi onu öldürməsi üçün Anşana göndərir. Harpaq isə əlini hökmdar nəslindən olan insanın qanına bulamaq istəmədiyi üçün uşağı (II Kir) Mitridat adlı bir çobana verir və o da uşağı öz övladı kimi böyüdür.
Kir e.ə. 559-cu ildə hakimiyyətdə öz atasını əvəz edir və e.ə. 553-cü ildə çoxdan Astiaqdan qisas almaq istəyən Harpaqın məsləhəti ilə babaı Midiya hökmdar Astiaqa qarşı üsyan qaldırır. Tərəflər arasında irili xırdalı bir neçə döyüş baş verir. Farslar və madaylar arasında gedən müharibənin üçüncü ilində, Pasarqad döyüşündə maday ordusu hökmdarın əmrlərinə tabe olmayaraq dağılır və beləliklə də maday sülaləsi devrilir. Midiya dövlətinin varlığına son qoyulur. Kir Astiaqın hakimiyyətini əlindən alır, lakin özü ilə xoş davranır. Astiaq 10 il Kirin sarayında yaşayır.
Karlsrue Texniki İnstitutu
Tarixi
Böyük Hersoq Lüdviq Baden tərəfindən 1825-ci il, 7 oktyabr tarixində Paris Politexnik Məktəbinin nümunəsində Karlsrue Politexnikumu yaradılır. Karlsrue şəhərinin mərkəzində yerləşən politexnikum 1865-ci ildən hersoq I Fridrixin təşəbbüsü ilə Ali Texniki Məktəb kimi fəaliyyət göstərməyə başlayır, həmin dövrdə "Friderisian" onun ikinci adı olur.
2006-ci ildə Karlsrue Texniki İnstitutunun (Karlsruhe Institute of Technology - KIT) yaradılması haqqında müqavilə imzalanır. Ali təhsil müəssisəsi Karlsrue Universitetinin və Karlsrue Elmi-tədqiqat Mərkəzinin birləşməsi yolu ilə yaradılır, 2009-ci ilin oktyabr ayının 1-dən etibarən fəaliyyətə başlayır.
"Amerika hidrogen bombasının atası" Edvard Teller və avtomobil ixtiraçısı Karl Bens burada təhsil alıb. 1888-ci ildə universitetdə Karlsrue Henrix Hers elektromaqnit dalğaları təqdim edib, iki il əvvəl isə o, öz şagirdi ilə Vilhelm Hallvaks fotoeffekti ilk dəfə sistemli şəkildə öyrənib. XX əsrin əvvəllərində ali məktəbin fizika kafedrasının müdiri vəzifəsində Hersini əvəz edən Otto Leman maye kristalların xassələrinin ilk tədqiqinə dair fundamental işlər yerinə yetirib.
Müasir vəziyyəti
Hazırda da Karlsrue Texniki İnstitutu elmi-tədqiqat və tədris üzrə ən yaxşı alman ali məktəbləri sırasında yer alır. Təsadüfi deyil ki, tələbələrin 20 faizini müxtəlif ölkələrdən gələn əcnəbilər təşkil edir.
Ali Məktəblərin İnkişaf Mərkəzinin son reytinqində ali təhsil müəssisəsi informatika üzrə beş kateqoriyadan dördündə (nüfuzlu müəllimlər, tədqiqat vasitələri, İT-infrastruktur, tədrisin keyfiyyəti) yüksək mövqe tutur. Universitetin kompüter mərkəzi Almaniya ali məktəblərində fəaliyyət göstərən ən böyük və müasir mərkəzlərdən biridir. Qeyd edək ki, 2001-ci ildə Alman Tədqiqat Cəmiyyəti öz tədqiqat mərkəzlərindən birini - Karlsrue şəhərində Avropada ən iri nanotexnoloji tədqiqat mərkəzlərindən biri sayılan, Funksional Nanostruktur Mərkəzi təsis edib.
Karlsrue Texniki İnstitutu ali məktəblərin reytinqində deyil, həm də şirkətlər reytinqində yüksək mövqe tutur. Alman firmalarının insan resursları üzrə departament rəhbərlərinin sorğuları göstərir ki, bu institutun məzunlarına böyük tələbat var.
Hazırda ali təhsil müəssisəsində 18 mindən artıq tələbə təhsil alır, 300 nəfərə yaxın professor çalışır. Universitetin əməkdaşlarının ümumi sayı 4 minə yaxındır. Universitetin təqdim etdiyi yüksək texnoloji təhsil məzunlara vətənində və Avropada böyük perspektivlər açır. Geniş imkanlar Karlsrue Texniki İnstitutunu tədris və elmi tədqiqatlar sahəsində praktik olaraq ideal ali məktəb kimi xarakterizə edir. Həmçinin tələbələr birinci semestrdə tədris proqramı ilə yanaşı mədəniyyətlərarası ünsiyyət bacarıqlarını qazanırlar. Daha bir mühüm amil ondan ibarətdir ki, institut sənaye və iqtisadi təşkilatlar ilə əməkdaşlıq edir: Bu müəssisələrin əməkdaşları, rəhbər işçiləri ali təhsil ocağında mütəmadi olaraq mühazirələr oxuyurlar.
Qeyd edək ki, hazırda ali məktəbin illik büdcəsi təxminən 700 milyon avro təşkil edir.
Tədris istiqamətləri
Karlsrue Texniki İnstitutuna daxil olmaq üçün alman dilini bilmək və aşağıdakı sertifikatlardan birini təqdim etmək lazımdır:
Karlsrue Texniki İnstitutunda elektrotexnika və informasiya texnologiyaları, informatika, iqtisadiyyat, riyaziyyat, fizika, kimya, biologiya elmləri, humanitar və ictimai elmlər, memarlıq, inşaat mühəndisliyi, Yer və ətraf mühit elmləri, kimya mühəndisliyi və istehsal texnologiyası və maşınqayırma fakültələri fəaliyyət göstərir. Bu 11 fakültə öz növbəsində 43 bölmədən ibarətdir. Elektronika və informasiya texnologiyaları fakültəsində bakalavr təhsil pilləsi üzrə Mexatronika və informasiya texnologiyaları (Mechatronik und Informationstechnik), Elektrotexnika və informasiya texnologiyaları (Elektrotechnik und Informationstechnik), Pedaqogika: mühəndislik təhsili (Ingenieur-Pädagogik), magistratura pilləsi üzrə yuxarıda sadalanan ixtisaslarla yanaşı ingilis dilində tədris olunan Green Mobility, Optika və fotonika (Optics and Photonics), elektron sistemləri (Electronic Systems Engineering), beynəlxalq kommunikasiya texnologiyaları (European Master of Research and Communication Technologies-MERIT) ixtisas istiqamətləri üzrə kadrlar hazırlanır.
İnformatika fakültəsində informatika (Informatik) (bakalavr və magistratura təhsil pillələri üzrə), iqtisadiyyat və informasiya texnologiyaları (Informationswirtschaft) (bakalavr), iqtisadiyyat və informasiya texnologiyaları (Informationswirtschaft) (magistratura) ixtisasları tədris olunur.
İqtisadiyyat fakültəsində bakalavr təhsil pilləsi üzrə informasiya texnologiyaları (Informationswirtschaft), sənaye tikintisi (Wirtschaftsingenieurwesen), texniki iqtisadiyyat və xalq təsərrüfatı (Technische Volkswirtschaftslehre), magistratura pilləsi üzrə yuxarıda qeyd olunan ixtisaslarla yanaşı iqtisadi riyaziyyat (Wirtschaftsmathematik) ixtisası üzrə tədris həyata keçirilir.
Elmi-tədqiqat fəaliyyəti
İnstitut eyni zamanda Almaniyanın nüfuzlu elmi-tədqiqat mərkəzlərindən biridir. Ali məktəbin müasir avadanlıqlarla təchiz olunmuş laboratoriyalarında bir sıra sahələr üzrə fundamental araşdırmalar həyata keçirilir. Tədqiqatların əsas istiqamətlərini nano və mikrotexnologiyalar, enerji, ətraf mühit, iqlim, həmçinin elementar zərrəciklər fizikası və astrofizika, həmçinin materialşünaslıq, kommunikasiya və informasiya texnologiyaları, mobil sistemlərinin öyrənilməsi təşkil edir. Çoxsaylı elmi-tədqiqat layihələri çərçivəsində tələbələr və müəllimlər texnologiyaları və innovasiya ideyaları birgə həyata keçirir.
Xarici əlaqələri
Bu ali təhsil müəssisəsi Almaniyanın 9 aparıcı texniki ali məktəbinin birliyi olan TU9 ittifaqının üzvüdür.
Ağsu (Susuz)
Ağsu — Qars ilinin Susuz ilçəsinin Mərkəz bucağında kənd.
Coğrafiyası
Kənd Qars ilinin inzibati mərkəzi Qars şəhərindən 30 km, Susuz ilçəsinin inzibati mərkəzi Susuz qəsəbəsindən 10 km uzaqlıqda yerləşir.
Əhalisi
31 dekabr 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən kənddə 348 nəfər daimi əhali yaşayır.
Achyrocline flavida
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mirzə Cavad Məliki-Təbrizi
Mirzə Cavad Mirzə Şəfi oğlu Məliki-Təbrizi (?-1922) — İslam alimi, müctəhid.
Seyid Hüseyn Bürucirdi
Seyid Hüseyn Təbatəbai Bürucirdi — İslam alimi.
Tarix boyu İslam dünyasında məzhəblərarası münasibətləri yumşaltmağa çalışan bir sıra görkəmli alimlər olmuşdur. Bu mühüm vəzifəni yerinə yetirməyə çalışanlardan biri də XX əsrin məşhur alimi Seyid Hüseyn Bürucirdidir.
Ayətullah-üzma Seyid Hüseyn Bürucirdi 1875-ci ildə İranın Luristan əyalətinin Bürucird şəhərində doğulmuşdur. Xeyli elm adamı yetişdirən tanınmış ailəyə mənsubdur. Kiçik yaşlarından dini elmlərə böyük həvəs göstərmiş, ilk təhsilini Nurbəxş mədrəsəsində almışdır. Bu dövrdə əsas müəllimi atası Seyid Əli olmuşdur. Sonra isə biliyini artırmaq üçün İsfahana yollanmışdır. Orada Seyid Məhəmməd Bağır Dərcayi, Əbul-Məali Kəlbasi, Məhəmməd Tağı Müdərrisi, Məhəmməd əl-Kaşani, Molla Məhəmməd Kaşi və Mirzə Cahangir xan Qaşqay kimi tanınmış alimlərdən təhsil almışdır. İyirmi iki yaşında ikən atasının təkidilə doğma şəhərinə qayıdaraq ailə həyatı qurmuş və bir neçə ay burada qaldıqdan sonra həyat yoldaşı ilə birgə yenidən İsfahana dönmüş və təhsilini davam etdirmişdir. Doqquz ildən sonra atasının israrı nəticəsində Bürucird şəhərinə qayıtmışdır. Atası onu daha yaxşı təhsil alması üçün İraqın Nəcəf şəhərinə göndərmək qərarına gəlmişdir. Seyid Hüseyn oraya kiçik qardaşı İsmayılla getmişdir. Nəcəfdə təhsilini Məhəmməd Kazım Xorasani və Ağa Ziya İraqi kimi tanınmış fiqh alimlərindən almışdır. O, yalnız şiə məzhəbi deyil, bütün İslam məzhəbləri üzrə kamil biliyə yiyələnmişdir. Bundan başqa, Şeyxüşşəria Fətullah ibn Məhəmməd əl-İsfahanidən hədis elmini öyrənmişdir.
Atasının ölüm xəbəri onu Bürucirdə qayıtmağa məcbur etmiş və o, Bürucirddə bir müddət yubanmalı olmuşdur. Həmin ərəfədə, müəllimi Məhəmməd Kazım Xorasanidən məktub almışdır. Məktubda ustadı ondan Nəcəfə qayıtmağı xahiş edirdi. Səfər hazırlıqları görülən anda Məhəmməd Kazım Xorasaninin vəfat xəbəri gəlmişdir. Bədbəxtliklər bu dövrdə Bürucirdini durmadan təqib etmişdir. Daha bir faciə isə qızının vaxtsız vəfat etməsi olmuşdur. Çətinliklərə mətinliklə sinə gərən alimin əqidəsi bu hadisələrdən heç də sarsılmamış, Bürucirddə qalaraq, hədis elmi üzrə bir çox tələbə yetişdirmişdir.
Çoxillik pedoqoji fəaliyyətdən sonra Qum-Elm Hövzəsi alimlərinin təkidli xahişlərinə əsasən, oraya getmişdir. Qum Elm Hövzəsi 1921-ci ildə Əbdülkərim Xeyri tərəfindən qurulmuş, 1937-ci ildə onun vəfat etməsindən sonra fəaliyyəti dayandırılmışdır. Quma gələn Seyid Hüseyn, böyük alim Əbul Həsən İsfahaninin ölümündən sonra mərceyi-təqlid (bütün sahələr üzrə fətva vermək səlahiyyəti) dərəcəsi almışdır. O bu dövrdə şiə elm dünyasının yeganə söz sahibi olmuşdur. Onun bu qədər yüksək mövqeyə çatması fiqh elmi sahəsində yeni fikirlər ortaya qoyması ilə əlaqədardır. Seyid Hüseyn Bürucirdinin təkidi ilə, Şeyx Müfid və Əbu Cəfər ət-Tusinin əsərləri dərsliklər siyahısına daxil edilmişdir. Həmin dövrdə, onun təklifi əsasında Qumda şiə fiqhi ilə yanaşı, sünni fiqhinin də tədrisinə başlanmışdır. Seyid Hüseyn Bürucirdinin böyük səyləri hesabına Qum elm mərkəzi kimi Nəcəfi geridə qoyaraq, şiə dünyasının əsas şəhərinə çevrilmişdir. Məsələn, onun gəldiyi dövrdə tələbələrin sayı 2500 olduğu halda, cəmi on ildən sonra 4000-ə yüksəlmişdir. Bürucirdi tələbələrin xərclərini ödəməklə kifayətlənməyib, bir sıra ölkələrdəki İslam icmalarına maddi yardımlarını əsirgəməmişdir. Aldığı ianələr hesabına Qumda Məscidül-Əzəm məscidi, mədrəsə və xəstəxana inşa etdirmişdir. Həmçinin, İranın bəzi şəhərlərində də məscid və mədrəsələrin tikintisinə yardım göstərmişdir.
Seyid Hüseyn Bürucirdi İslamın məzhəbləri arasında qarşılıqlı dialoqa, tolerantlığa, dostluğa və anlayışa böyük önəm vermiş, sünni və şiə məzhəbi üzvlərini yaxınlaşdırmaq məqsədi uğrunda səylərini əsirgəməmişdir. Məhz onun və Əl-Əzhər Universitetinin rektoru Şeyx Əbdülməcid Səlimin təşəbbüsü ilə "İslam məzhəblərinin yaxınlaşması" təşkilatı yaradılmışdır. Bu təşkilatın bütün İslam dünyası üçün əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. Seyid Hüseyn Bürucirdini Əl-Əzhər Universitetinin sonrakı rektoru Şeyx Mahmud Şaltut ilə səmimi dostluq telləri bağlamışdır.
Bürucirdinin daha bir xidməti isə təhsil sistemindəki islahatlarla əlaqədardır. O, müasir elmlərin İslam dini ilə ziddiyyət təşkil etmədiyi qənaətində olmuşdur. Bunun üçün də mədrəsələrdə təbiət elmlərinin tədrisini təşkil etmişdir. Habelə, İranda təhsil sahəsindəki ziddiyyətli vəziyyəti aradan qaldırmaq məqsədi ilə dini və dünyəvi biliklərin verildiyi ibtidai və orta məktəblər şəbəkəsinin açılmasına yardımçı olmuşdur. Seyid Hüseyn Bürucirdi fəaliyyəti dövründə siyasətə qarışmamış, tələbələrinin və ardıcıllarının çoxsaylı tənqid və təkidlərinə baxmayaraq, Şah rejiminə qarşı loyallığı ilə seçilmişdir. O, şahla səmimi münasibət yaratmışdır. Bu münasibət şahın Bürucirdini əməliyyatdan sonra xəstəxanada ziyarəti ilə başlanmışdır. Həmin dövrdə İranın siyasi vəziyyətinin kifayət qədər mürəkkəb olmasına baxmayaraq, Bürucirdi bu prosesə qarışmamışdır. Onun bu mövqeyi bəzi ruhanilər tərəfindən narazılıqla qarşılansa da, Ayətullahın böyük mənəvi nüfuzu qarşısında heç kəs açıq şəkildə etiraz etməyə cəsarət tapmamışdır.
Xəzər kilkəsi
Xəzər kilkəsi (Clupeonella caspia) — Siyənəkkimilər (Clupeidae) fəsiləsinə daxil olan sənaye əhəmiyyətli dəniz balığı. Əvvəllər Qaradəniz kilkəsinin yarımnövü hesab edilirdi. Son təsnifat zamanı bu balığın müstəqil bir növ olması təstiqlənmişdir. Xəzər kilkəsi ancaq Xəzər dənizində yaşayır. Balıqların maksimal uzunluğu 15 sm təşkil edir. İqtisadi əhəmiyyətli sənaye balığıdır.
Arealı
Xəzər kilkəsinin bütün sakit sularında müşahisə etmək mümkündür. Bircə Qaraboğazgöl körfəzi istisnadır. Onlara Volqa, Ural və Terek çaylarının mənsəblərində belə müşahidə etmək mümkündür. Onlar Volqa çayı ilə hərəkət edərək Simlyansk su anbarı, Kuybişev su anbarı, Botkin su anbarı, Kama su anbarı, Qorkov su anbarı, Rıbin su anbarı və Uçliç su anbarları kimi anbarlarına belə yayılmışdır. Bu balıqlar sürü halında soran sularda yaşayır. Əsasən suyun səhtinə yaxın ərazilərdə yaşayır. Suyun 1-5 metrdən tutmuş 60 metrə qədər ərazilərdə müşahidə edilirlər. Bir necə lokal dəstəyə dahibdir.
Təsviri
Xəzər kilkəsinin uzunluğu 15 sm təşkil edir. Böyürlərdən sıxılmış bədənə sahibdir. Bədənində 26-30 cərgə pulcuq vardır. Başı uzun və genişdir. Bel üzgəcində 14—16 pulcuq olur. Quyruq üzgəcləri bir qayda olaraq tünd rəngdədir.
Biologiya
Kilklər 1 yaşında yetkinləşirlər. Bu zaman onların uzunluqları 5,4—6,8 sm təşkil edir. Orta ömür müddəti 6 ildir. Cənubi Xəzərdə daha tez inkişaf edirlər. Aprel-may aylarında kürü verirlər. Kürü 20—30 metr dərinlikdə qoyulur. Dişi 8 °C temperaturda kürü qoya bilir. Aktiv kürü vermə 12—21 °C-də baş versədə, 25—28 °С temperaturda dayanır. Kürü 1 mm olub, parlaq-bənövşəyidir. Kürünün inkişafı 8—10  °С-də 92 saat, 14,5 °С-də 72 s, 21,5—24,6 °С-də 35 saat təşkil edir. Kürüdən çıxarkən uzunluğu 1,5—1,6 mm təşkil edir. Xəzər kilkəsinin maksimal uzunluğu Xəzər dənizinin Türkmənistan sularında 15 sm olaraq müşahidə edilir. Dişilər bir qayda olaraq erkəklərdən iri olur. Xəzər kilkəsi əsasən planktonlarla (Copepoda, Cladocera, Rotatorilər və İkitaylılar) qidalanır. Onlarla isə sıf, siyənək (Dolgin siyənəyi, Qarabel siyənək), Ağ balıq, Naqqa balığı, Stenodus leucichthys və Xəzər suitisi qidalanır.
Xəzər kilkəsi Xəzər dənizinin şimalında qışlayır. Mart-aprel ayları isə sahilə miqradiya edir. Mayın sonları miqrasiyanı bitirərək Şimali Xəzərdən Orta Xəzərə dönür. Yayı və payızı Orta Xəzərin şimal hissəsində 10-50 metr arası sularda yaşayır. Günün işıqlı zamanları nisbətən dərinliklərə yönəlir.
İnsan üçün əhəmiyyəti
left|thumb|210px|Azərbaycan istehsalı olan dondurulmuş Xəzər kilkəsi Sənaye əhəmiyyətli balıq növüdür. Ətinin yağlığı 4,5 - 15 % arasında dəyişir. Yay və payız ayları sayları artır. Onların qida üçün Ançousabənzər kilkə və İrigöz kilkədən üstün hesab edilir. Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi Xəzər kilkəsini Mühafizə statusu olan növ olaraq qiymətləndirmişdir.
Aleksandr Selkirk adası
left|thumb|300px|Aleksandr Selkirk adası Aleksandr Selkirk adası (Isla Alejandro Selkirk) — Çilinin Xuan Fernandez adalarına daxil olan üç adadan biri. Ada Robinzon Kruzo adasından sonra adalar qrupuna daxil olan ən böyük ikinci adadır. Aleksandr Selkirk adası Robinzon Kruzo adasının 160 kilometr qərbində yerləşir. Ada dənizçi Aleksandr Selkirkin şərəfinə adlandırılmışdır.
Ekranas FK
Ekranas (Litva dilində-Futbolo Klubas Ekranas) - Litvanın futbol klubu. Panevejis şəhərində yerləşir.
Tarixi
1964-cü ildə yaranan komanda ilk uğurunu 21 il sonra qazanıb. 1985-ci ildə Litva çempionu olan Panevejis şəhəri təmsilçisi 1991-ci ildən başlayaraq, müstəqil Litva birinciliklərinin daimi iştirakçısıdır. 20-ci yubiley çempionatında 12 turdan sonra 27 xalla ikinci pillədə qərarlaşan “Ekranas” əvvəlki 19 mövsümdə kifayət qədər titul qazanıb. 2008-ci ilin ortalarından baş məşqçi postuna Valdas Urbonası gətirən Panevejis təmsilçisi ev oyunlarını cəmi 4 min tamaşaçı tutan “Aukştaitiya” stadionunda keçirir.
Uğurları
1985, 1993, 2005, 2008-ci illərdə 4 dəfə futbol üzrə Litva çempionatının qalibi olmuşdur. 3 dəfə gümüş medala sahib çıxıb - 2003, 2004, 2006. 4 dəfə bürünc medala sahib çıxıb - 1994, 1998, 2002, 2007. 3 dəfə də kubokun finalçısı olub - 1994, 2003, 2006.
1985, 1998, 2000-ci illərdə 3 dəfə Litva Kubokunun sahibi olub.
1998, 2006-cı illərdə 2 dəfə Litva Superkubokunu qazanmışdır.
2006-cı ildə Baltik Çempionları Kubokunun qalibi olmuşdur.
1993 və 2009-cu illərdə “Birlik Kuboku” turnirinə yollanan “Ekranas” tarixi ərzində bu turnirdə uduzmayıb. Onlar müvafiq olaraq yarımfinal və 1/4 finaladək irəlilədiyi turnirlərdə penaltilər seriyasında mübarizəni dayandırıb.
Avrokuboklardakı iştirakı
1993/1994. Çempionlar Liqası
1998/1999. Kuboklar Kuboku
“Apollon” (Kipr) 1:2 3:3 (ilk oyun evdə)
1999/2000. İntertoto Kuboku
“Çaxlaul” (Rumıniya) 0:1 0:1 (ilk oyun səfərdə)
2000/2001. UEFA Kuboku
“Lyers” (Belçika) 0:3 0:4 (ilk oyun evdə)
2001/2002. İntertoto Kuboku
“Artmedia” (Slovakiya) 1:1 1:1 pen – 4:5 (ilk oyun evdə)
2003/2004. UEFA Kuboku
“Debretsen” (Macarıstan) 1:1 1:1 pen – 2:3 (ilk oyun evdə)
2004/2005. UEFA Kuboku
“Odd Qrenland” (Norveç) 1:3 2:1 (ilk oyun səfərdə)
2005/2006. UEFA Kuboku
“Kork Siti” (İrlandiya) 0:2 1:0 (ilk oyun evdə)
2006/2007. Çempionlar Liqası
“Elbasani” (Albaniya) 0:1 3:0 (ilk oyun səfərdə)
Dinamo Zaqreb (Xorvatiya) 1:4 2:5 (ilk oyun evdə)
2007/2008. UEFA Kuboku
B-36 (Farer adaları) 3:1 3:2 (ilk oyun səfərdə)
2008/2009. İntertoto Kuboku
“Narva” (Estoniya) 1:0 3:1 (ilk oyun evdə)
Rusenborq (Norveç) 1:3 0:4 (ilk oyun evdə)
Bakı (Azərbaycan) 2:2 2:4 (ilk oyun evdə)
Menecment
Menecment ( - idarəetmə) — idarəetmənin iqtisadi mexanizminin üsul, prinsip və funksiyalarını tətbiq etməklə, material, əmək və maliyyə ehtiyatlarından səmərəli istifadə etmək yolu ilə, bazar şəraitində istənilən fəaliyyət növü ilə məşğul olan firmanın qarşısına qoyduğu məqsədə nail olması üçün həyata keçirilən peşəkar fəaliyyət növüdür.
Menecment anlayışı, onun iqtisadi məzmunu
“Menecment”, “menecer” terminləri planlı təsərrüfat sistemində işlədilən “idarəetmə”, “idarəetmə fəaliyyəti”, “rəhbər”, “direktor” terminlərinin analoqu olmaqla, bazar iqtisadiyyatı ilə idarə olunan təsərrüfat komplekslərinə aiddir.
“Menecment” termini “idarəetmə” termininin xüsusi halı olmaqla bazar şəraitində sosial iqtisadi proseslərin idarə edilməsində istifadə olunur. Deməli, “idarəetmə” daha geniş əhatə dairəsinə malik olmaqla, təbiətdə baş verən fiziki və insan fəaliyyətinin bütün növlərinə aid olan proseslərin idarə edilməsini də nəzərdə tutur.
Menecmentin təkamülü
İdarəetmənin çox qədim olmasına baxmayaraq, o bir elm, təsərrüfatçılıq və tədqiqat sahəsi kimi nisbətən yenidir. Menecment, sərbəst elm və fəaliyyət sahəsi kimi XX əsrin əvvəllərində özünü təsdiq etmişdir.
Bizim eramızdan əvvəl 3-cü minilliyə aid olan Şumer də tapılmış saxsı lövhələrdə kommersiya sövdələşmələri və qanunları barədə məlumatlar verilmişdir. Bu da onu göstərir ki, qədim Şumerdə idarəetmə praktikası mövcud olmuşdur. Qədimdə böyük təşkilatların yaranması açıq göstərir ki, onlar idarəetmə strukturuna malik olmuşlar. Babilistan ın asma bağları, inklərin Maçu-Pikçu şəhəri və Misir ehramları koordinasiya edilmiş mütəşəkkil idarəetmə səyləri nəticəsində yarana bilərdilər. Illər keçdikcə, bəzi təşkilatların idarə edilməsi daha mürəkkəb, daha çətin olmuş, təşkilatlar özləri isə daha güclü və daha dayanıqlı olmuşlar. Buna misal olaraq, yüz illərlə mövcud olmuş Roma imperiyası nı göstərmək olar. Sərkərdələrin rəhbərlik etdikləri Roma legionları idarəetmənin dəqiq strukturuna malik olduqları üçün, planlaşması və intizamı pis təşkil edilmiş Avropa nın və Yaxın Şərq in o zamankı qüdrətli dövlətləri üzərində möhtəşəm qələbələr qazanmışlar. Qədim dövrlərdə elə təşkilat nümunələri olmuşdur ki, hal-hazırda bizim dövrümüzdəki təşkilatlar kimi idarə olunmuşlar. Buna ən parlaq nümunə Roma katolik kilsəsidir. Xristianlığ ın yaradıcıları tərəfindən müəyyən edilmiş struktur: papa, kardinal, arxiyepiskop, yepiskop və kilsə keşişi iyerarxiyası bu gün də uğurla həyata keçirilir. Həmin quruluş bu gün mövcud olan bir çox təşkilatlardan da üstündür. Ola bilər ki, elə həmin səbəbdən Roma katolik kilsəsi uzun əsirlər boyu inkişaf etdiyi halda, ayrı-ayrı təşkilatlar və hətta xalqlar yaranıb sonradan süquta yetmişlər.
Təşkilat ların tarix boyu mövcud olmalarına baxmayaraq, XX əsr ə qədər heç kəs onları elmi yolla və sistemli şəkildə idarə etməyi düşünməmişdir. Qədim dövrlərdə, hakim olan insanları, təşkilatı idarə etməkdən daha çox, sərvət toplamaq və siyasi hakimiyyəti əldə saxlamaq maraqlandırmışdır. Həm də, hər dövrün öz inkişaf xüsusiyyətləri və mülkiyyət münasibətləri müxtəlif olduqları üçün, təşkilatlara və onların idarə olunmalarına da münasibət fərqli olmuşdur. Menecmentin inkişafına əsas təkan verən qüvvə, İngiltərə də baş vermiş sənaye inqilabı olmuşdur. Amma idarəetmənin inkişafında və uğurlarında əhəmiyyətli sıçrayış ilk dəfə Amerika da yaranmışdır. XIX əsr in əvvəllərində ABŞ yeganə ölkə idi ki, orada insan özünün milliyyəti və mənşəyi ilə bağlı problemləri unudaraq öz peşəsi üzrə iş tapa bilirdi. Öz həyat səviyyəsini yaxşılaşdırmağa çalışan milyonlarla avropalı XIX əsrdə Amerikaya köçmüş və orada əməksevər insanlardan ibarət nəhəng işçi qüvvəsi yaratmışdılar. ABŞ dövləti yarandığı gündən təhsil almaq istəyənləri ciddi dəstəkləmişdir. Təhsil, insanlar arasında intellektual səviyyənin yüksəlməsi, müxtəlif sahələrdə, eləcə də biznes sahəsində və idarəetmədə üstünlük yaradırdı. Menecment özü də, məhsuldar qüvvələrin sənaye istehsalının inkişaf mərhələləri kimi təkamül yolu ilə (ev təsərrüfatı formasından sənaye, postsənaye mərhələsinə qədər) keçmişdir. Menecmentin inkişaf yolu aşağıdakı ardıcıllıqla getmişdir:
Menecmentin elmi məktəbləri
Menecmentin təkamülündə ayrı-ayrı məktəblərin və yanaşmaların müstəsna rolu olmuşdur. Menecment elmi öz inkişafına görə aşağıdakı təkamül mərhələlərini keçmişdir:
Achyrocline gaudens
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Menecment
Klassik və ya inzibati idarəetmə məktəbi
Elmi idarəetmədən bəhs edən müəlliflər öz tədqiqatlarını əsas etibarı ilə istehsalın idarə edilməsinə həsr edirdilər. Onlar idarəetmənin səviyyəsinin yüksəldilməsinin effektivliyi üzərində çalışırdılar. Həm Teylor, həm də Frenk və Lilian Qilbretlər, öz karyeralarına adi fəhlə kimi başlamışdılar və bu da onların baxışlarına və təşkilatın idarə edilməsi yollarının müəyyən edilməsinə öz təsirini göstərmişdi. Klassik məktəbin tərəfdarları, elmi idarəetmə məktəbinin nümayəndələri kimi, idarəetmənin sosial aspektlərinə çox da qayğı göstərmirdilər. Onların işi elmi idarəetmənin metodologiyasına əsaslanmayıb, əsas etibarı ilə şəxsi müşahidələrindən yaranırdı. “Klassiklər” təşkilat a geniş perspektiv nöqteyi - nəzərdən baxmağa səy göstərməklə təşkilatın ümumi xarakteristikaları və qanunauyğunluqlarını müəyyən etməyə çalışırdılar. Klassik məktəbin məqsədi idarəetmənin universal prinsiplərini yaratmaq idi. Bu, o ideyadan irəli gəlirdi ki, bu prinsiplərə əməl etmək, təşkilata müvəffəqiyyət gətirə bilər. Bu prinsiplər iki əsas aspekti nəzərdə tuturdu. Onlardan biri təşkilatın idarə edilməsinin rasional sisteminin yaradılması idi. Biznesin əsas funksiyalarını müəyyən etməklə, nəzəriyyəçi - “klassiklər” təşkilatın kiçik bölmələrə və işçi qruplarına bölünməsinin ən yaxşı yollarını tapmağa çalışırdılar. Ənənəvi olaraq bu funksiyalar maliyyə, istehsal və marketinq hesab edilirdi. Bununla idarəetmənin əsas funksiyalarının müəyyən edilməsi sıx bağlıdır. Əslən fransız olan Amerikalı sahibkar və tədqiqatçı alim Anri Fayol idarəetmə barədə ilk dəfə sistemli şəkildə nəzəriyyə irəli sürmüşdür. Məhz bu səbəbdən, onu «menecmentin atası» adlandırırlar. Anri Fayol un idarəetmə nəzəriyyəsinə əsas töfhəsi ondan ibarətdir ki, o, idarəetmə prinsiplərini sistemləşdirdi və bir neçə qarşılıqlı əlaqəli funksiyaları menecmentin universal funksiyaları kimi təqdim etməklə, onların tətbiqinə tam proses kimi baxdı. Inzibati (klassik) idarəetmə məktəbi idarəetmə prinsiplərini aşkarladı, idarəetmə funksiyalarını təsvir etdi və təşkilatın bütünlüklə idarə olunmasına sistemli yanaşmanı izah etdi. Bu məktəb: - idarəetmə prinsiplərini; - idarəetmə quruluşunu (strukturunu); - idarəetmə funksiyalarını; - menecmentin metodlarını; - menecmentin üslublarını elmi surətdə müəyyənləşdirdi və bərqərar etdi.
İnsani münasibətlər və ya davranış məktəbi
Insani münasibətlər və ya davranış məktəbi (1930-1950).Menecmentdə insani münasibətlər məktəbinin yaranmasında və inkişafında ən böyük xidməti olan iki alimi - Meri Parker Follett və Elton Meyonu göstərmək olar. Ilk dəfə xanım Meri Follett menecmenti “digər adamların köməyi ilə işin yerinə yetirilməsinin təmin edilməsi” kimi təyin etmişdir. Elton Meyo nun məşhur eksperimetləri, xüsusən Hotorndakı “Uestern Elektrik“ zavodunda aparılan tədqiqatları, menecment nəzəriyyəsində yeni istiqamət açdı. E.Meyo aşkar etdi ki, dəqiq müəyyənləşdirilmiş iş əməliyyatları və yaxşı əmək haqqı heç də elmi idarəetmə məktəbi nümayəndələrinin hesab etdikləri kimi, həmişə əmək məhsuldarlığının artmasına gətirmir. Adamlar arasında olan qarşılıqlı əlaqələr zamanı yaranan münasibətlər çox vaxt rəhbərlərin səylərini üstələyir. Bəzən işçilər, rəhbərlərin istək və maddi stimullarına rəğmən öz qruplarındakı iş yoldaşlarının istəklərinə daha üstün reaksiya verirlər. Abraham Maslou və başqa psixoloqların da tədqiqatları bu hadisənin səbəblərini başa düşməyə imkan verdi. A.Maslouya görə adamların işə münasibətləri və davranışları, heç də pul un köməyi ilə qismən yerinə yetirilə bilən iqtisadi maraqlarla yox, həm də müxtəlif tələbatlarla bağlıdır. Bu nəticələrə əsaslanaraq davranış məktəbinin tədqiqatçıları hesab edirdilər ki, əgər rəhbərlik öz işçilərinə çox qayğı göstərirsə, onda onların razılığının səviyyəsi artar, bu isə məhsuldarlığın artmasına gətirib çıxarar. Onlar insanlar arasındakı münasibətlərinin idarə edilməsi üsullarından istifadə etməyi məsləhət görürdülər. Bu üsullardan: rəhbər lərin özlərinin bilavasitə daha təsirli rəftar etmələri; işçilərlə məsləhətləşmələr aparmaları; işçilərə bir-biri ilə ünsiyyət yaratmaq üçün daha geniş imkanlar yaratmağı göstərmək olar. Cəmiyyətdə mövcud olan hər bir fərdin özünün müəyyən qabiliyyəti vardır. Müxtəlif insanlar eyni bir işi, eyni bir alətlə, eyni səviyyədə yerinə yetirə bilmirlər. Ona görə də hər bir fərdin tələbatını, qabiliyyətini, səriştəsini və psixologiyasını nəzərə almaq lazımdır. Deməli, insani münasibətlər məktəbində adamların fərdi xüsusiyyətləri - hər bir fərdin qabiliyyəti, təlabatı, səriştəsi psixologiya sı və göstərdiyi cəhdlər nəzərə alınır. Insani münasibətlər məktəbi əmək məhsuldarlığının yüksəldilməsi və son nəticə əldə edilməsi üçün fərdi (şəxsi) münasibətlərin idarə olunmasını, onların sosial və psixoloji vəziyyətlərinin nəzərə alınmasını, rəhbərlərin işçilərə qayğı ilə yanaşması faktorlarını aşkar etdi. Bu məktəb: - psixologiya; - ictimai münasibətlər; - insan amili; - hakimiyyət və nüfuz; - motivləşdirmə (həvəsləndirmə); - işin məzmunu və iş şəraiti; - rəftar (qarşılıqlı münasibət) və səriştə amillərini menecmentə gətirdi və onların nəzərə alınmasını zəruri etdi.
Müasir idarəetmə və ya kəmiyyət məktəbi
Müasir idarəetmə və ya kəmiyyət məktəbi (1950-ci illərdən indiyə kimi).Riyaziyyat, statistika, kibernetika, informatika elmləri və onlarla bağlı olan bilik sahələri menecment nəzəriyyəsinin inkişafında böyük rol oynamışlar. Onların rolunu elmi metodların tətbiq edilməsində də görmək olar. Riyazi üsulların və modellərin tətbiqi, sözün əsl mənasında, təşkilatın əməliyyat problemlərinə elmin tətbiqidir. Problemin qoyuluşundan sonra əməliyyatı tədqiq edən bir qrup mütəxəssis hadisələrin gedişinin modelini hazırlayır. Modeli yaratdıqdan sonra, dəyişənlərə kəmiyyət (miqdar) qiymətləri verilir. (Model - reallığın təsəvvür edilməsinin formasıdır ki, reallığı sadələşdirir və ya onu mücərrəd təsvir edir). Bu, obyektiv olaraq hər bir dəyişəni kəmiyyətcə müqayisə etmək və onlar arasında münasibəti təsvir etməyə (başa düşməyə) imkan verir. Deməli, modellər reallığın mürəkkəbliyini başa düşməyi asanlaşdırırlar. Bu gün vərdiş etdiyimiz kompüter texnologiyası, müxtəlif riyazi-iqtisadi modellərin tətbiqi yolu ilə əvvəllər çox çətin olan və ya mümkün olmayan fiziki işləri elmi əsaslarla yerinə yetirməyə imkan verir. Riyazi modellərin qurulması ilə müxtəlif problemlər həll edilir. Kibernetika, informatika, psixologiya və s. elm sahələri bu məktəbə əsaslanır. Müasir idarəetmə və ya kəmiyyət məktəbi modellərin qurulması, kompüterlərin tətbiqi, yüksək rabitə texnologiyası, iqtisadi-riyazi üsulların tətbiqini menecmentə gətirdi və çox böyük dəqiqliklə həyata keçirdi. Bu məktəb: - kibernetikanı; - informatikanı; - iqtisadi - riyazi üsulları və modelləri; - kompüter texnologiyasını; - mürəkkəb rabitə texnologiyasını və s. elmi - texniki yenilikləri bərqərar etdi.
Menecmentdə yanaşmalar
Menecmentdə yanaşma dedikdə, idarəetmə prosesinin kimin necə təsəvvür etməsi və onun həllinə necə yanaşması başa düşülür. Menecment yanaşmalarının ən çox tətbiq edilən 3 tipini nəzərdən keçirək:
Sistem yanaşması - menecmentə işçilər, təşkilat və ətraf mühit amillərinin qarşılıqlı əlaqəlləri (daxili və xarici amillər) kimi baxır.Sistem yanaşması bir-birilə qarşılıqlı əlaqədə olan və asılı olaraq fəaliyyət göstərən bütün hissələrin və elementlərin təsirini nəzərə alır. Sistem yanaşması şəraitində, yuxarıda qeyd olunan funksiyalarla yanaşı müəyyən daxili və xarici təsir amillərini, həmçinin qeyri-müəyyənlikləri, mürəkkəblikləri və dəyişkənlikləri də nəzərə almaq lazımdır.
Situasiya yanaşması - vaxta görə, mövcud situasiya ilə bağlı müxtəlif idarəetmə metodlarının tətbiq olunması və rəhbərin fərdi qabiliyyəti ilə müəyyən olunan qərarların qəbul edilməsi. Burada, yuxarıda qeyd olunan proses və sistem yanaşmaları ilə birlikdə vaxt amili və onunla yanaşı qərar qəbul edən rəhbərin şəxsiyyəti, qabiliyyəti və digər xüsusiyyətlər də nəzərə alınmalıdır.
Menecmentin kateqoriyaları
Menecmentin kateqoriyaları – təşkilatın idarə olunması prosesində əhəmiyyətli xassələri və tarazlı münasibətləri əks etdirən fundamental anlayışlardır. Menecmentin əsas kateqoriyalarının aşağıdakılar aiddir:
Obyekt və subyekt anlayışları
Menecmentin obeykti, onun əsasını təşkil edən kateqoriya – təşkilatdır ki, bu da qarşıya qoyulan məqsədlərə nail olmaq üçün şüurlu olaraq əlaqələndirilən insanlar birliyindən ibarətdir. Menecmentdə obyekt - idarə olunan, subyekt isə - idərə edəndir. Menecmentin subyektləri, menecerlər – müxtəlif səviyyədən olan rəhbər işçilərdirlər ki, onlar təşkilatda daimi vəzifəni tutur və təşkilatın müəyyən fəaliyyət dairəsində qəbul olunması səlahiyyətlərinə malikdirlər. «Menecer» kateqoriyası aşağıdakılara tətbiq olunur:
Menecmentin əsas funksiyaları
Menecmentin funksiyaları idarəetmə fəaliyyətinin spesifik növlərinin sabit tərkibini müəyyən edirlər ki, bunlar da məqsədlərin, hərəkətlərin və yaxud onların tətbiq obyektlərinin həmcinsliyi ilə xarakterizə olunurlar. Menecmentin aşağıdakı əsas funksiyaları var:
Planlaşdırma funksiyası
Planlaşdırma funksiyası menecmentin ən zəruri funksiyalarından biridir.Hazırkı şəraitdə bütün müəssisələr dinamik, dəyişkən və qeyri müəyyənlik mühitində fəaliyyət göstərirlər. Məhz bu səbəbdən gələcəkdə görüləcək bütün işlərin qabaqcadan planlaşdırılması vacibdir. Menecmentin bütün sahələri üçün aşağıdakı 3 planlaşdırma funksiyası xarakterikdir: Istehsalın icrası üçün maddi, maliyyə və kadr ehtiyatları elə planlaşdırılmalıdır ki, işi görmək üçün xammal, pul vəsaitləri çatdırıla bilsin və işçi qüvvəsi yetərincə olsun. Məhz bu səbəbdən də hər üç funksiyanın yerinə yetirilməsi üçün qabaqcadan planlaşdırma zəruridir. Planlaşdırma funksiyasını həyata keçirmək üçün dörd əsas məsələnin həlli nəzərdə tutulmalıdır:
Vaxta görə təsiri nəzərə alınmaqla, planlaşdırmanı 3 mərhələyə ayırmaq olar: Strateji planlaşdırma - (strategiya – latınca “sərkərdənin məharəti”, uzaqgörmə deməkdir) görüləcək işin əvvəlcədən uzun müddətli planlaşdırılmasıdır. Bu plan olmazsa, orta və cari planların hazırlanması və həyata keçirilməsi də mümkün olmaz. Taktiki planlaşdırma strateji planlaşdırmadan törəyir və onun icrasına yönəlir. Orta planlaşdırma həm real işlərin nəticəsinə görə, həm də norma və normativlərin müqayisəli tutuşdurulmasına görə qurula bilər. Cari planlaşdırma bilavasitə işlərin icrası ilə bağlıdır və gündəlik işlərin gedişinə mütənasib qurulmalıdır.