cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manixeizm
Kosmologiya
Manixeist mifologiyada ilk insan Gehmurd (Gayomart) pisin hücumuna qarşı müqavimətin komandiri olaraq ifadə edilərkən, İbn Nədim, Manixeistlerin İlk İnsan olaraq Adəm in; ehtiras, şəhvət və günahın birləşməsindən dünyaya gəldiyini, sonra Həvva daha sonra da Kahin və Habilin dünyaya gəldiyini bildirir. Yaradılışdakı yaxşılıq və pislik mübarizəsi; Qədim insanın ən dərinlərə endiyi və burada qaranlıq əsgərlərinin əlaqələrini qopardığı və sonra ayrılıb cənubdakı yerinə yüksəldiyi şəklində də izah edilər. Sonra bəzi mələklər əsir edilib zülmət bölgəsinə aparılır. Sonra oraya nur bölgəsindən, nur və qarışıq cüzlər aləminin arasında havada güclü bir mələk göndərilər, bu cüzləri nura doğru itələyər. Nur aləminin sahibi bəzi mələklərə bu aləmin bu cüzlərlə yaradılmasını əmr edər. Sonra onlar bu fələyin altında bu cüzlərdən ibarət on göy və səkkiz yer yaradarlar. Şeytan lar yerlərin altından yer əldə edərlər, sonra baş şeytan da bu bürclərdən səmaya girmək və mələklərə hökm etmək istər. Nur da mane olub insanları qurtarar. Göyləri daşıyan və yeri yüksəldən mələklər vardır. Sonra hava, yerin ən dibindən göylərin ən təpəsinə yüksələr. Bu sırada Mani, "Atamız ucalığı ilə Hemame və cinləri ilə döyüşəcək mələklərə nur və zülmətdən qarışmış olanları həbs etməsinə və onunla aləmi inşa etməsini əmr edər ". Nur mələyi bu dolaşıqlığı görəndə mələklərindən birinə əmr vermiş və bunun dərhal sonra içində olduğumuz aləm mövcud halıyla yaradılmışdır. Nur növlərinin zülmət növlərindən xilas olması bu sayədə olacaq. Günəş, ay və digər ulduz ların varlığı da zülmət parçaları içindəki nur parçalarının təmizlənməsi üçündür. Günəş, istinin şeytanlarına qarışan nuru ayırarkən ay, soyuğun şeytanlarına qarışmış olan nuru ayırır. Yer üzündə olan Nəsim (ruh) isə yüksəlməyə davam etməkdədir. Çünki o, təbiəti gərəyi öz aləminə qayıtmaq üçün yüksələcək. Eyni şəkildə nurun bütün parçaları da yüksəliş içindədir. Zülmətin parçaları isə aşağı doğru çökməkdədir. Bu hərəkətlər davam etdikcə ayırma və nurun qurtuluşu reallaşacaq, qarışma son tapacaq. Bu nöqtədə tərkiblər həll ediləcək və hər şey öz təbiətinə geri dönəcək. Qiyamət və yenidən doğuş da budur.
Dualizm anlayışı
thumb|Maninin ölümü. Şahnamədən miniatür. Tehran Rza Abbasi muzeyi. 1315-ci il. Manixeizm ilk öncə bir qnosis dir və bu xüsusiyyətiylə qnostik hərəkatın bir hissəsidir. Ancaq Manixeizm də dualizmin fərqli şərhlərini görürük. Mani, hər şeyi dualizm' bağlamışdır. Onlara görə, aləm, qədim olan iki mənbədən yaradılmışdır. Bu iki mənbədən biri nur, digəri zülmətdir. Hər ikisi də əzəlidir. Ona görə hər şey, qədim olan bir mənbədən qaynaqlanır. Hədis olan əsllərdən heç bir şey var ola bilməz. Bu ikisi əzəldən bəri güclü, idrak edici, hiss edən, eşidən və görən olaraq mövcudluğa davam edər. Buna baxmayaraq nəfs, surət, hərəkət və tədbir nöqtəsində iki əsl bir-birinə ziddir. Vəziyyət baxımından adam və kölgəsi kimidir. Nur, əzəldən bəri şimal istiqamətində üstündür, zülmət də cənub istiqamətində aşağı səviyyədədir. Günəş ilə kölgənin təması kimi aralarında bir fasilə olmadan onlar görüşürlər. Bəziləri aralarında bir boşluq olduğu halda qonşu olaraq görüşdükləri fikirindədir. Məqdisi, dualistlərin, sonsuz bir cisim olan nur və zülmətin birləşməsi ilə əşya və aləmin meydana gəldiyi fikirində olduqlarını ifadə edir. Onlar, Nuru yaxşılığın, zəlməti pisliyin yaradıcısı olaraq təqdim etməkdədirlər.<ref= name="Meq">
Qazı Abdülcabbar, Həsən b. Musadan bu mövzuda bunları nəql edir: Nur cövhəri; fəzilətli, gözəl, paklıq və təmizliyə xasdır. Təbiəti etibarilə yaxşıdır və gözəl qoxulu və gözəl görünüşlüdür. Onun özü xeyirlidir, comərddir və faydalıdır. Hər cür xeyir, fayda və sevinc onun felidir. Onda pislik və zərər əsla yoxdur. zülmət cövhəri isə bunun ziddi olaraq nöqsanlı və çirklidir, pis qoxuludur və görünüş etibarilə çirkindir. Onun özü, şər, xəsislik, axmaqlıq və zərərdir. Hər cür pislik, zərər və fəsad onda meydana gəlir. Onların iddialarına görə bu iki cövhər əzəldə fərqlidirlər, sonra birləşərlər. Yenə onların iddialarına görə bu iki cövhərin aləmi, ikisinin görüşdüyü istiqamət xaricində bütün istiqamətlərdə sərhədsizdir. Ancaq onlar, nurun, zülmətin üzərində, altında və ya bərabər olması mövzusunda ixtilaf etmişlər. Augustin də Manixeizmin təsirində qaldığı dövrdə; Tanrını yalnız maddi bir varlıq olaraq düşündüyü üçün maddi olan şeylərin varlığını qəbul etdiyini, pisin maddi bir cövhər olduğuna olan inancının da buradan qaynaqlandığını ifadə edir. Ayrıca pisliyi də; maddi, ağır, qorxunc və şəkilsiz bir varlıq, dünyaya süzülmüş pis ruh olaraq düşünmüşdür. Məqdisi, dualizmin (Sənəviyə), iki və ya daha çox prinsipə inanma, ya da tanrı ilə birlikdə başqa əzəli varlıqlar qəbul etmə şəklindəki bütün anlayışları əhatə etdiyi düşüncəsindədir.
Ancaq Manixeizm, bəzi nöqtələrdə dualistlərdən ayrılar. Manixeistlər, "təmiz ruhlar" ı, aləmin ilahi bir qüvvəti olaraq zikr edər. Dualistlər, Nur ilə zülmətin əzəli və qədim olduğuna inanarlar. Manixeistlər zülmətin hədis olduğuna, dualistlər isə zülmətin də nur kimi qədim olduğunu, ancaq cövhər, təbiət, fel, yer tutma, məkan, cins, bədən və ruh baxımından fərqli olduğunu söyləmişlər. Manixeizmə görə mövcud hallarıyla nur və zülmətin qarışığından ibarət olan təbiət obyektləri başlanğıcda iki cövhər olaraq ayrı idilər. Nur, şimal, cənub, şərq və qərbdən ibarət olan dörd istiqamətdən sonsuz olmaq üzrə yuxarıda, zülmət isə eyni şəkildə aşağıda; ancaq zülmət nur ilə birləşdiyi istiqamətdən sonludur. Nəhayət zülmət nura qarşı azğınlıq göstərmiş, beləcə nur ilə zülmət birləşmiş, aləm də onların bu birləşməsi səbəbiylə və birləşmə nisbətində meydana gəlmişdir. Nur ilə zülmətdən hər birinin beş cinsi vardır: qırmızılıq, ağlıq, sarılıq, qaralıq və yaşıllıq. Nur cövhərinin bu cinslərindən gələn hər şey xeyr, zülmət cövhərindən gələn isə şərdir. Yenə söz mövzusu iki cövhərdən hər birinin beş duyğusu vardır: eşitmə, görmə, dadma, iyləmə və toxunma. Nur cövhərinin bu duyğularla qəbul etdikləri xeyr, zülmət cövhərinin qəbul etdikləri isə şərdir. Nurun da zülmətin də ruhu vardır. Zülmətin ruhuna "Hemame" deyilər. Bu bir ilan olub, öz içində nuru həbs etmək məqsədiylə aləmi hakimiyyəti altına almışdır. Nur həssas deyil, bu səbəblə ondan ibarət şeylər toplu olaraq baş verər, bunların hamısı yaxşıdır; hemame isə həssasdır. Nur ilə zülmətdən hər biri, bir gün öz yerlərinə qayıdacaq.
Maniyə görə nur, ilk böyükdür. O da nur cənnət lərinin hökmdarı olan Allah dır. Tanrı nın helm, elm, ağıl, qeyb və idrak gücü kimi əzəli sifətləri və beş dənə də ruhani sifəti vardır. Bunlar: sevgi, iman, vəfa, mürüvvət və hikmətdir. Göy və yer onunla birlikdə olub sonsuzdur. Hava yuxarıda tanrı üçün ifadə edilən sifətləri daşıyar. Yerin ünsürləri isə; ruh, külək, işıq, su və oddur. Ayrıca zülmətin də beş ünsürü vardır. Nur yuxarıda sərhədsizdir, qaranlığın da aşağıda sərhədi yoxdur. Digər tərəfdən bu sifətlərin əzəli olduğunu iddia etmişlər. Nur və zülmətdən hər birinin; bir cins və dörd bədəndən meydana gəldiyini Qazı Abdülcabbar da ifadə edir. Ona görə, Nəsim (ruh) bu bədənlərin içində olmaq surətiylə onları hərəkətə keçirər. Zülmətin bədənləri isə; yandırıcılıq, qaranlıq, zəhər, toz buludları (qasırğa) və atəşin ruhu dumandır. Tüstüsü də "Hemame" (zülmətin Ruhu) olaraq adlandırılır. Onlara görə; nurun bədənlərinin bəzisi bəzilərindən fərqlidir. Lakin onlar nur olmaqda ortaqdırlar. Nurun ruhu, əzəldən bəri bədənlərə fayda verər, onun faydası da bədənlərinədir. Zülmətin ruhu da bədənlərinə zərər verər, onun bədənləri də ondan zərər görər. Onlardan izah edildiyinə görə; beş cins isə; qara, ağ, qırmızı, sarı və yaşıldır. Hər ikisinin cinsləri eynidir. Ağ nur aləmində xeyr, zülmət aləmində şərdir. Hər ikisinin də (nur-zülmət) beş duyğusu vardır. Bunlar nur aləmində olsa xeyir, zülmət aləmində olsa şərdir. Manixeistlərin əksəriyyətinin iddiasına görə cinslərin və ruh ların hamısı da diridirlər və qəbul edicidirlər. Onlardan bəzilərinə görə də, bu iki ruhda (işıqlıq-qaranlıq) canlılar vardır. Nurun bədənləri diridir, təmiz bir həyatı vardır. Ondan başqa qəbul (duyan) və ayırt edən bir canlılıq (həyat) yoxdur. Zülmətin bədənləri və cinsləri isə ölüdür və pozulmuşdur.
İbn Həzm, Maniheistlerin dualist anlayışına tənqidi yaxınlaşmaqdadır. O, Manixeistlərin, Nurun yüksəklərdə, qaranlığın isə alçaqlarda olduğu, bunların ikisinin də əzəli olduğuna inandıqlarını ifadə edərkən, yüksəklik və alçaqlığın nisbi olduğunu, yüksək qəbul edilən bir şeyin, özündən daha yüksəkdə olan bir şeyə görə alçaqda olduğunu söyləyər. Nur və qaranlıq hər yerdə tapıla bilər. Eyni şəkildə ləzzətin nura, əziyyətin də qaranlığa aid olduğu şəklindəki inancı da ləzzət və əziyyətin nisbi olması səbəbiylə mənasız olduğunu düşünür. İbn Həzm, Manixeistlərin, şəri yaratmaqdan Allahı tənzih etmək məqsədiylə şəri yaradan başqa bir Tanrı nın varlığını qəbul etdiklərini bildirir. Mani, ana təlimi olan yaxşı ilə pis arasında savaşında üç ana çağı tanımışdır. İlk çağ, iki prinsipin tamamilə bir-birindən ayrıldığı, bu görünən kainatın var olmadan əvvəlki halı. İkinci çağ, indiki dövrümüzdə, qaranlıq bölmə divardan keçərək işığın bölgəsinə birdən açılmış və universal uyuşmazlıqla nəticələnmişdir. Üçüncü Çağda isə, həqiqət və işığın son zəfərini və ilk dövrdəki kimi, işığın krallığı və qaranlığın padşahlığının tamamilə ayrılmasını tələb edəcəkdir. > Zaman da Mani tərəfindən üçə ayrılır. Passiv mübarizənin söz mövzusu olduğu keçmiş və gələcək zamanla aktiv mübarizəyə səhnə olan indiki zaman söz mövzusudur.
Mani, ruhun içində yaşadığı maddədən xilas olub özünə dönməsi üçün maddə ilə mübarizəsini zəruri görməkdədir. İbn Həzm, "Biz bir şeyin pis və gərəksiz olduğunu əqli dəlillərlə bilə bilərik "şəklində Manixeistlərdən gələ biləcək suala qarşı," ağılın, ruhun qüvvələrindən biri olub olmadığını "soruşar. Buna "bəli" deyəcəklərini bildirir. Ağılın, doğrunu səhvdən ayırd edə biləcəyini, ancaq əzəli və ixtiraçı ola bilməyəcəyini ifadə edir. "Əgər ağıl ixtiraçı olsaydı, muhdis olması lazım idi. Gerçəkdə ağılı, Allah yaratmışdır, Allah yaratdığı şeylərə bənzəməz " şəklində mövzuya açıqlıq gətirməyə çalışar. İbn Həzm, burada ad-sifət müzakirəsinə girər. Allahın, Quran və Sünnədə keçən Əvvəl, Vahid, Xaliq və Haqq kimi adlarla adlandırılmasının doğru, həyat, Hikmət və Qüdrət kimi sifətlərlə adlandırılmasının isə səhv olacağını söyləyər. Yenə İbn Həzm, Manixeistlərin "Hər insanın bədənində nur və qaranlıq vardır "şəklindəki inancının da batil olduğunu, çünki insanın həm xeyr həm də şər işləyə biləcəyini ifadə edir. Onlara görə, xeyrin işlənməsinə qaranlığın, şərin işlənməsinə də Nurun mane olması lazım olduğunu bildirir. Halbuki belə bir şey söz mövzusu deyil. Manixeistlərin peyğəmbər olaraq qəbul etdikləri "Mani və İsanın bədənlərində nur mu yoxsa qaranlıq var? "şəklindəki suala, onların qaranlıq vardır deyəcəklərini, buna səbəb olaraq da bu iki şəxsin həyatları boyunca acı və işgəncəyə məruz qalmalarını göstərəcəklərini ifadə edər. Ancaq onlara "Mani və İsadakı qaranlığın hakimiyyətinə qarşı, nurun niyə aciz qaldığını "soruşar.
Əbu İsa əl-Varrak; nur və zülmətin hərəkətlərinin seçim ilə olduğunu bildirir. Lakin onların seçkiləri, hər ikisinin də təbiətinin kənarına keçə bilməz. Varlıqlar; xeyir, şər, yaxşılıq, pislik, elm və cəhalətdə fərqlənirlər. Bu vəziyyətdə nurun cüzləri, zülmətin cüzlərindən daha qiymətli olar. Varrak, dualistləri üç qrup olaraq ələ almaqdadır: Bir qrup arazları inkar edərlər, digər bir qrup, arazların cisimlərin özü olduğunu, digər bir qrup da arazların sifətlər olduğunu söyləyərlər. Amma bunun cisim və ya başqa bir şey olduğunu söyləməzlər. Bəzi kəlamçılar, Manixeistlərin, təbiətin zülmət aləmində olduğunu nur aləmində olmadığını irəli sürmələrindən ötəri, onların arazları inkar etdiklərini irəli sürmüşlər. Manixeizm, inananlara yalnız bir soteriyoloji əxlaq və üsul təmin etmir, eyni zamanda və əsl əhəmiyyətlisi bütüncül, mütləq bir elm təqdim edirdi. Salamatlıq, qnosis in qaçınılmaz nəticəsidir. Bilmə, yaddaşını itirənin sonradan əldə etdiyi məlumatlarla özünü xatırlamasıyla ekvivalentdir: Mürid özünü bir işıq parçası, yəni tanrısal yaradılışa sahib olaraq qəbul edər; çünki Allah ilə ruh lar arasında tözsəl eynilik söz mövzusudur. Məlumatsızlıq, ruhla bədənin, ruhla maddənin qarışığının nəticəsidir. Amma Maniyə görə, bütün qnosis tərəfdarları üçün də etibarlı olduğu üzrə, qurtarıcı qnosis, kosmosun gizli tarixinin məlumatıni də əhatə edir. Mürid, kainatın mənşəyini, insanın yaradılış səbəbini, Qaranlıqlar Şahzadəsinin istifadə etdiyi üsulları və İşığın Atasının inkişaf etdirdiyi qarşı üsulları bildiyi üçün salamatlığa çata bilirdi. Bəzi kosmik məlumatlar, əvvəlcə də ayın hallarının "elmi şərhi "o çağda yaşayanlara çox böyük təsir edirdi.
Qədim türklərdə manixeizmin yayılması
Manixeizm, İran da yayıldıqdan sonra oradan Mavəraənnəhr bölgəsində, daha sonra da Türküstan da və Uzaq şərqdə yayılmışdır. İran da yayıldıqdan sonra Mavəraənnəhrdə yayılan Manixeizm, peçeneqlər in köməyiylə Boqomilizm (X-XI əsr.) adı altında varlığını davam etdirmişdir. Peçeneqlər in, daha Balkanlar a gəlmədən və ehtimalla IX. əsrin sona çatmasından əvvəl Amudərya ilə Sırdərya arasındakı ölkələrin də Mani dini ilə təmas qurduqları və hətta bu dinin Dənavəriyyə məzhəbinə girdikləri və XI. əsrdə Balkan larda onunla Boqolmilizm yolu ilə yenidən təmasa gəldikləri qarşıya qoyulmaqdadır. Dənavəriyyə məzhəbi yalnız peçeneqlər in deyil, digər türk tayfalarının (kumanlar, uzlar) üzərində də təsir etmişdir.
Manixeizmi rəsmi din olaraq qəbul edən ilk türk dövləti olaraq uyğurlar göstərilməkdədir. 745-ci ildə Göytürk xaqanlığı nı yıxan uyğurlar, mərkəzi Ötükən də bir dövlət qurdular (745-840). Dövlətin paytaxtı Ordu-Balıq şəhəri idi. Dövlətin qurucusu Qutluq Bilgə Gül, 747-ci ildə öləndə yerinə oğulu Moyun-Çur (747-759) xaqan oldu. Moyun-Çur tərəfindən atası adına tikilmiş olan "Şine - Usu" abidəsində "... göy, yer əmr etdi, Göy (Tanrı) tutdu" ifadələrindən də aydın olacağı üzrə bu dövrdə Uyğurlar Göy-Tanrı ya inanırdılar. Moyun-Çur müxtəlif Türk qəbilələrini özünə birləşdirərək Orta Asiyadakı hakimiyyətini genişlətdiyi sırada karluklar tərəfindən dəstəklənən İslam orduları ilə çinlilər arasında Talas döyüşü oldu (751). Edilən bu müharibə nəticəsində böyük məğlubiyyətə uğrayan çinlilər, Orta Asiya dan çəkilərkən əkinçilik hövzəsi isə uyğurlara qaldı. Çin də Mani dininin ilk yayılışı, göytürk lərə tabe Toxarıstan Yabqusunun 720-ci ildə Çinə göndərdiyi Tanuça adlı astronomiya alimi və rahibi ilə başlamışdır. Lakin bu dini Çinə əsl aparanlar soqdlu tacirlər olmuşdur. Mani dini uyğurlar vasitəsiylə Çin dən Yuxarı Asiyaya geri dönmüşdür. Çünki, atasının ölümü üzərinə 759-cu ildə taxta Bögü Kağan (759-779) yəni "Tanrıdan bolmış il tutmuş Alp Külüg Bilge Kağan" da diqqətini Çin üzərinə çevirmişdir. Tibet lilərin hücumuna uğrayan Çin i qurtarmaq üçün Pu-ku Hueienin dəvəti üzərinə Lo-yang şəhərinə girən Bögü Kağan, türk mədəniyyət tarixi baxımından əhəmiyyətli nəticələr doğuracaq olan Mani dinini yaymaq üzrə dörd Mani rahibini də özü ilə gətirmiş, böyük bir ehtimalla soqdlu olan bu rahiblərdən Mani dinini öyrənmişdir. Soqd dilində "Kara-Balqasun Kitabəsi"ndə bu vəziyyət belə izah edilməkdədir:
"Xaqan dörd rahibi öz ölkəsinə göndərdi. O dörd rahib iki ibadəti qurban inkişaf etdirib izzətləndirdilər. Üç zamanı yaxşıca öyrətdilər. Bu din alimləri nura aid doktrina mövzusunda yaxşıca öyrədilmişdilər. Bu səbəblə yeddi kitabı tam olaraq bilirdilər (anlayırdılar). Onların məlumatları dənizlər qədər dərin, danışmaları da çağlayanlartək axıcı idi. Bu səbəblə uyğurları bu haqq dinə yönəldə bildi. / ... / Qaidə olaraq qəbul etdi. Bütün fəzilətlərin bir araya gəlməsini təmin etdi, reallaşdırdı. / ... / O zaman Fou-tou və Tseu-cheler daxili və xarici nazırlar / ... / belə dedilər: Biz köhnə günahlarımızdan peşmanıq və gerçək dinə xidmət etmək istəyirik. Xaqan belə bir əmr nəşr etdi: "Bu din möhtəşəm və mükəmməldir. Bununla birlikdə, onu qəbul etmək və ona riayət etmək çətindir. Onu ki üç dəfə diqqətlə araşdırdım. Əvvəllər cahil idim. Buddaya şeytan deyirdim. Şeytanı Budda olaraq xatırlayırdım. İndi isə əsl həqiqəti anladım. Artıq bundan belə saxta tanrılara xidmət etməyəcəyəm. Xüsusilə ümid edirəm / .... / "Madam ki qərarlı və səmimisiniz, onu dərhal qəbul edə bilər, qaydalarına tabe ola bilərsiniz. Qabartma və təsvir etmək surətiylə edilmiş böyük şeytan təsvirlərini yıxmalısınız. Cinlərə dua və şeytanlar qarşısında səcdə edən / .......... / Işıq dinini qəbul edin. Bu ölkə isti qan içmək kimi barbar adətini buraxaraq tərəvəz ilə bəslənən bir məmləkətə çevrilsin. Bu cinayət dövləti, yaxşılıqlara təşviq krallıq halına gəlsin. Bunun üçün / .......... / insanda var. Səma, güc və qüvvət verər. Tabelər isə onu təqlid edərlər. Din böyüyü (kralı) uzun zaman Babildə oturmuşdu. Uyğurların gerçək dini qəbul etdiklərini öyrəndikdən sonra, onların bu dinə bağlılıqlarını mədh etdi. Qadın və kişi din adamlarını, bu dini yaymaq və ucaltmaq üçün Çinə göndərdi. Bundan sonra Mou-chonun müridlər birliyi (Mu-she) və müridləri izdihamlar halında gəzdilər. Bu dini yaymaq üçün şərqdən qərbə hər istiqamətə getdilər və dini yaydılar ". Bögü Xaqan 762-ci ildə Loyanqa etdiyi səfər nəticəsində orada tanış olduğu Mani rahiblərini dönüşdə Karabalaqasuna gətirdi. Turfan bölgəsində olan miniatürləri və ağ paltarlı Mani rahiblərinin portretlərini İran miniatürlərinə bənzədə bilərik. Çünki Mani rahibləri İran dan gəldiklərində dinləriylə birlikdə şəkil texnikalarını də gətirmişdilər. Bögü Xaqanın köməyiylə 763-cü ildən etibarən uyğurların rəsmi dini Manixeizm oldu. Artıq uyğurlar Göy-Tanrı ya deyil, Ezrua tanrıya dua edir və belə deyirdilər:
"Nur ilə zülmət necə bir-birlərinə qarışmış; yeri göyü kim yaratmış (deyə) öyrəndik; yenə Arkon yer tanrı nə vasitə ilə yox olacaq (deyə) öyrəndik; Ezrua tanrıya Günəş Ay tanrıya, qüdrətli tanrıya bunlara iman gətirdik, təvəkül etdik. Nigoşak olduq. Dörd nurlu damğanı könülümüzə damğaladıq. Birincisi sevmək (olub) Ezrua tanrı damğası; ikincisi inanmaq olub Günəş, Ay tanrı; üçüncüsü (Allahdan) qorxmaq (olub) Beşiz tanrı damğası; dördüncüsü irfan olub Burkanlar damğasıdır. Tanrım zehinimizi, ürəyimizi bu dörd cür tanrılardan uzaqlaşdırdıqsa, onları yerindən oynattıqsa, indi tanrım günahdan azad olaraq dua edirik ... manastar birza (Bizi bağışla) "
Bögü Xaqanın Manixeizmi niyə qəbul etdiyi bilinmir. Çinlilərdən uzaq dayanmaq istəmiş və seçimini Soqdluların dini olan Manixeizmdən yana istifadə etmişdir. Mani dinini qəbul etməsinin bir başqa səbəbi olaraq da zamanında Çinin bu dini qadağan etməsinə qarşı Bögü Xaqanın Çin hakimiyyətindən çıxıb müstəqilliyini elan etmək istəməsini göstərə bilərik. Uyğur kralının Manixeizmi dəstəkləməsi Çin şahzadələri, bütün Çin də Manixeist məbədlərin tikilməsinə imkan verən 768-ci ildəki imperatorluq qərarını qəbul etdirmişdir.
Manixeizmin türk mədəniyyətinə təsiri
Mani məzhəbinin də digər dinlər kimi, özünə inananlar üçün qoyduğu bir çox qaydaları vardı. Uyğurlar arasında yerinə yetirilən başlıca qaydalar bunlardır: Hər kəs bir gün içində yalnız axşamları yemək yeməlidir. Suya hörmət göstərmək lazımdır. Süd qətiyyən içilməməlidir. Kərə yağı yemək də qadağandır. '' Mani dininin türk mədəniyyətinə müsbət və mənfi təsirləri olmuşdur. Bu dinin bir çox qaydası türklərin tarixi həyat tərzlərinə uyğun gəlmirdi. Xüsusilə fatehlik ruhunu öldürmüşdü. Uyğurlar beləcə şəhər həyatının rahatlığına da alışmışdılar. Bunun yanında, uyğurların sonradan elm, ədəbiyyat, ticarət və digər sahələrdəki müvəffəqiyyətləri də bu dinə girmələriylə mümkün olmuşdur. Orta Asiya da aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində Mani məzhəbinə aid fars, soqd, türk və çin dillərində yazılmış olan əsərlər Avropa alimlərinə Mani məzhəbini ilk dəfə olaraq manilərin özləri tərəfindən yazılan əsərlərdən öyrənmək imkanı vermişdir. O zamana qədər Mani dinini yalnız xristian və islam mənbələrində öyrənə bilirlərdi. Halbuki həqiqi pəhləvi yazmalarda bu din daha açıq şəkildə ifadə edilmişdir. Beləliklə görünür ki, uyğur hökmdarlarının Maniliyi dövlət dini olaraq qəbul etmələrinin, Orta Asiya dakı kitab sənətinin səkkizinci əsrdən etibarən inkişafında mühüm təsiri olmuşdur. Bögü Xaqan, bu dinlə birlikdə ünvanlarının arasına Zahag-i Mani, yəni "Maninin Əks Olunması" rəsmi ünvanını da qatmışdı. Uyğur xaqanlarınınn taxt adlarının xarakteri haqqında fikir əldə edə bilmək üçün bütün ünvana göz atmaq faydalıdır: Ucalığını göydən alan, ucalığı ilə ölkəni əlində saxlayan böyük kral; qəhrəman, xoşbəxt, şanlı və müdrik Uyğur Xaqanı; Maninin əks olunması.
Yeni din vasitəsiylə uyğurlar yeni yazı növləri mənimsəmişlər. Hər nə qədər Göytürk Runi yazısını unutmadılar və istifadə etməyə davam etdilərsə də, dini mətnləri saxlamaq üçün soqd yazısını aldılar, hətta soqd yazısını dəyişdirilmiş formasıyla uyğur dilinə uyğunlaşdırdılar. Uyğur yazısı deyilən yazı da beləliklə doğulmuşdur. Mani məzhəbinə girmiş olan türk lər, üç cür və müddətli zaman bilərdilər: 1) Keçmiş zaman: "Ertmiş"; 2) İndiki zaman: "Közünür"; 3) Gələcək zaman: "Kelmedük". Mani dini bu prinsipləri Buddizm lə qarışdırmış və türkcə Buddist kitablarda da istifadə etmişdir. Manixeizmlə əlaqədar 7 əsər vardır:
1. Evangelion (Böyük İncil)
2. Həyat Sərvəti
3. Məktublar (Dewa)
4. Sirlər Kitabı (Razak)
5. Pragmateia
6. Kavak və ya Divlər Kitabı
7. Dualar (Afrinsar)
Mani mətnləri arasındakı ən əhəmiyyətli mətn "Huastuaneft"(Xuastuanivt) mətnidir. Uyğur əlifbasıyla yazılmış bir əsərdir. 1890-cı illərdə Radlov tərəfindən dərc olunan bu əsər, daha sonra Türkiyə də Şinasi Tekin tərəfindən nümayiş olunmuşdur. Əsər, "İşilgüçiler (Dinləyicilər)" üçün yazılmışdır. Huastuaneft mətninin son hissəsi bu şəkildə bitməkdədir: Əgər günahkar olduq və İşıq-məbudlara qarşı, qəbahət etdiksə və məbudumuz tərəfindən verilən əmrlərə və bildirilən hikmətə uyğun olaraq yaşamadıqsa; məbudların könlünü qırdıqsa və Eucharistə (şükran ayini), oruca, kilsənin qaydalarına və əmrlərinə riayət etmədiksə; əgər xidmətdə qüsur elədiksə, demək ki hər gün və hər ay günah işləyirik. Bu səbəblə saf "Dıntarlara" yalvarırıq, bizi günahlardan təmizləsinlər. Manstar gırz a! (Günahlarımızı bağışla).
Maninin mərkəzi İran dilində yazdığı yeganə əsər, "Şabuhragan" Şapur a ithaf etmişdir. "Kephalia" adlı əsərdə isə Mani Hindistan a gedişini və İran a qayıtmasını qeyd etmişdir. Ayrıca "Nur" ilə "Müqəddəs İşıq" də Manixeizmə aid əhəmiyyətli əsərləri arasında iştirak etməkdədir. Mani, Mesopatomiya nın çox saydakı din qurucuları və filosofları arasında, İsa dan sonra ən təsirli olan bir dinin peyğəmbər idir. O, məzhəblərin xaricində və üstündə qalaraq, onların arasında cərəyan edən dini-fəlsəfi mübarizəyə tərəf olmadan, böyük dinlərlə mübarizə apara biləcək yeni bir din ortaya atmışdır. Bu dinin əsasları ilə əlaqədar olaraq irəli sürdüyü fikirlər xristianlığ a çox yaxındır. Bu vəziyyət, onun nə üçün köhnə Mesopotamiya xristiyanlarının istifadə etmiş olduğu süryani dilini, dinin şərhində dil və yazı olaraq açıqlamaqdadır. Mani dininin özünə xas bir sənəti var idi. Uyğur rəsmi Türküstan sərhədlərini aşıb Ön Asiya ya və Hində təsir etdi. Müsəlman məmləkətlərində, meydana gələn miniatür məktəbləri Orta Asiya, Uyğur və Eftalit rəsm sənətinin şagirdləridir. Mani, Yaxın şərq ənənələrinə məşhur bir rəssam olaraq da keçmişdir. Uyğurları, Berlin Dahlem Muzeyində Şərqi Türküstan dan gətirilmiş freskler üzərində görürük. Narıncı və al parçalara bürünmüş bir şəkildə sıralanırlar. Üzlərində öz təbirləriylə "Tanrıdan kutlug tapmış" bir ifadə var. Manixeizm Uyğurlar arasında tam olaraq yayılmasa da bu dini yaşayanlar da tam prinsiplərinə görə deyil də öz qaydalarına görə yaşamışlar. Məsələn; Manixeizm dualist bir quruluşa sahib ikən türklər bu dini tək tanrılı olaraq yaşamışlar. Ayrıca bu dini ortaya çıxaran Manini türklərin milli çalğısı olan Qopuzun icadçısı olaraq göstərmişlər və onu milli bir şəxsiyyətə döndəriblər.
Qazi ibn Əli əl-Haşimi
Qazi ibn Feysəl ibn Hüseyn (غازي ابن فيصل Ġāzī bin Fayṣal; d. 21.3.1912, Məkkə, Hicaz, Osmanlı İmperiyası - 4.4.1939, Bağdad, İraq) — Haşimilər sülaləsindən İraqın ikinci kralı. İraq ordusunun feldmarşalı, donanma admiralı və İraq Hərbi Hava Qüvvələrinin marşalı.
Həyatı
Qazi, İraqın birinci kralı I Feysəl ibn Hüseynin oğlu idi. O, atası türklərə qarşı döyüşlərdə olarkən, babası Hüseyn ibn Əli ilə birlikdə qalırdı. Buna görə də, o, utancaq və təcrübəsiz bir gənc kimi böyüdü.
1924-ci ildə Əli ibn Hüseyn əl-Haşiminin rəhbərliyi altında Haşimilər sülaləsi ilə birlikdə Hicazdan Bağdada köçdü və o vəliəhd elan edildi. Sandhurstdakı İngiltərə Krallığı Hərbi məktəbində və Bağdad Hərb Akademiyasında təhsil aldı. 1933-cü ildə atası Feysəl ibn Hüseynin ölümündən sonra hakimiyyətə gəldi. O atası kimi müstəqil siyasət yeritməyə çalışırdı.
1936-cı ilin oktyabrında "Əl-Axani" təşkilatının lideri Hikmət Süleymaninin dəstəyi və general Bəkir Sidqinin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən dövlət çevrilişini dəstəklədi. Eyni zamanda İngiltərənin mühafizəsi altındakı Küveyt üzərində İraqın haqqı olduğunu müdafiə etdi.
Hicazın sonuncu Haşimi kralı, əmisi Əli ibn Hüseyn əl-Haşiminin qızı Aliyə Sultan ilə evləndi və bu evlilikdən bir oğlu dünyaya gəldi. 1939-cu ildə avtomobil qəzasında dünyasını dəyişdi. Yerinə oğlu Feysəl ibn Qazi keçdi.
Qo
Qo ( iqo, veytsi,  paduk), bəzən qalaqapı — Şərqi Asiyada tanınmış stolüstü oyun. Qədim Çində yaranmış və taxta lövhə üzərində keçirilən strateji dama oyununa bənzər. Qo iki nəfər ilə oynanılır. Qo oyunu üçün nəzərdə tutulmuş ənənəvi lövhə taxtadan olur və qoban adlanır. Daşlar lövhənin üzərində çəkilmiş bir-birinə perpendikulyar xətlərin kəsişmə nöqtəsində yerləşir. Daşlar linzayabənzər formada olur. Qonşu olan daşlar bir-birinə çox yaxın olur və hətta bir birinə toxunur.
Avadanlıq
downleft|thumb|Ənənəvi yapon qo döşəmə lövhəsi (碁盤 qoban), 2 fincan (碁笥 qoke) və 361 daş (碁石 qoşi)
Qoban
Ənənəvi qo lövhəsi və ya qoban uzunluqda 45 və 48 sm., endə isə 42 və 44 sm. arasında olur. Çin qo lövhələri başqalardan böyükdür, çünki Çin ənənəvi qo daşların başqalarda yerləşmək üçün böyüdülər. Qoban kvadrat formasında olmaur; uzunluğun ilə enin 15:14 nisbət olur, çünki oyunçu baxımdan lövhənin uzunluğu qısalır. Əlavə uzunluq bunu düzəldir. Bu lövhələrin iki əsas növü var: şaxmat və başqa masaüstü oyunlarda kimi, masa lövhəsi və özü stol kimi olan, döşəmə lövhəsi.
Daşlar
Qo daşların (goişi) tam dəstəsi adətən 181 qara və 180 ağ daşdan ibarətdir; 19×19 olan torda 361 nöqtə var, dəməli tam dəstədə bütün nöqtələri doldurmaq üçün yətər daş sayı var və qaralarda ağlardan bir daş çoxdu, çünki qara daşlarla oynayan birinci gedir.
Ənənəvi yapon qo daşları iki tərəfdən qabarıqdılar və bəzi ikitaylılardan (ağlar) və şiferdən (qaralar) istehsal edilirlər. Ən baha qo daşları yəşimdən olanlar sayılırdılar. Bu cür yəşim daşlar addımbaşı hökm sürən İmperatorlara hədiyyə kimi verilirdilər.
Çində isə ənənəvi qo daşları bir tərəfdən qabarıqdılar və yunzi adlı qarışıqdan edilir.
Fincanlar
Daşlar üçün fincanların forması aşağıdan hamar olan sferadır. Go Seigen kimi bilinən Çin qo fincanları daha böyüdülər və forması daha dairəvidir; Yapon Kitani adlı qo fincanların forması isə daha çox snifterə oxşayır. Fincanlar ənənəvi itiləmiş ağacdan istehsal olunurlar. Yaponiya ənənəvi qo fincanları tut ağacından eləyirlər, lakin bu maddi çox bahadır.
Azərbaycanda
Oyun Azərbaycanda qədim zamanlarda qara və ağ daşlarla deyil, qara və ağ kişmişlərlə oynanılıb. Ona görə də bu oyunu bəzən "kişmiş oyunu" da adlandırmışlar. Oyuna qaralar başlayır. Digər stolüstü oyunlardan fərqli olaraq qalaqapı oyununda qaraların başlaması oyun lövhəsində qara daşın oyundaşın ürəyinə tərəf olan hissəyə qoyulması ilə (ürəyə yaxınlıq, səmimiyyət əlaməti olaraq) nəticələnir. Əvəzində isə "siftə" olaraq bir neçə qara daşın ağlara verilməsi, bir növ, oyundaşların savaş meydanında güclərini tarazlaşdırır.
Bu oyunda daha güclü olan zəifə "dədəboyu" (şans) verir. Belə ki, dədəboyu bəndlərinə 9-a kimi sayda qara daşlar düzülə bilər. Daha sonra qeyd etmək olar ki, hər hansı daşın lövhəyə qoyulması gediş yox, dov adlanır. Yəni oyundaşlar hər dəfə növbə ilə bir-birinə dov gəlirlər, öz güclərini artırırlar. Hər bir oyunda olduğu kimi, qalaqapıda da qadağa qoyulmuş dovların edilməsi mümkün hesab olunmur. Belə ki, bu zaman qarşı tərəf "kov deyil" deyərək oyundaşa daşını başqa bəndə qoymağı təklif edir. Oyunda yaranmış hər hansı vəziyyətin təkrarı da "kov deyil" qaydasına tabedir.
Mədəniyyətdə
thumb|300px|Yapon qeyşalar qo oynayırlar, müəllif — Eydzan, 1811-ci il
Qo oyunu oynamağa öyrədən xüsusi ədəbiyyətdən başqa, məsələn üçün Nobel mükafatın laureatı olan, yapon yazıçısı, Yasunari Kavabatanın yazdığı Meijin (, digər tərcümədə Qo oyunun ustası) kitabı və Çində anadan olmuş Fransa müəllifin, Şan Sanın Qo oynayan qız kitabı və başqaları.
Baccharis racemosa
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Qo
Mədəniyyətdə
Qo oyunu çoxlu Şərqi Asiya filmlərində görmək olar. Bəzi filmlərində qo məzmunun əsasıdır. Məsələn, Çin əsəli Yaponiya qo oyunçu, Qo Seyqen haqqında Qo ustası Çin bioqrafiya filmi. Qərbd filmlərdə də bəzən qo oyunu görmək olar. Məsələn üçün, \pi adlı psixoloji triller və Ağıl oyunları bioqrafik drama filmlərdə. 2010-cu ilin Tron: İrs fantastik filmində qo baş personajların virtual reallığda sevdiyi əyləncədir.
Qo oyunun müasir gənclərin arasında məşhur olmağında böyük rolu Hikaru no Go adlı manqa və eyni adlı anime oynayıblar.
Yaponiyanın Ukiyo-e adlı təsviri sənətin növündə qo mövzulardan biridir.
Maraqlı faktlar
XVII əsrin ikinci yarısında yazılmış "Xaqakuri" kitabında danışılır ki, sahibkar knyaz Nabesimanın işlər müdiri Sukedzaemonun yanına göndərilən knyazın bir nümayəndəsi ona belə əmr çatdırdı: Qızının səfeh əxlaqsızlığı ilə öz adını şərəfsizləşdirdiyi üçün qoy özünü harakiri etsin. Sukedzaemon o vaxt qo oyunu ilə məşğul idi. Əmri eşidən Sukedzaemon yanına göndərilən o adama oyunu oynayıb qurtarana qədər gözləməsini və oyuna baxmasını xahiş etdi. Oyun qurtaran kimi Sukedzaemon bir kənara çəkildi və sakitcə öz qarnını cırdı.
Amblyseius ipomoeae
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Boris Nemtsov
Boris Efimoviç Nemtsov - rus liberal siyasətçi. Nemtsov Rusiyanın Sovet iqtisadi modelindən kapitalist modelinə keçidi mərhələsində çox mühüm rol oynamışdır. Prezident Boris Yeltsin rəhbərliyində (1990-cı illərdə) uğurlu siyasi kareyeraya malik olmuşdur. 2000-ci ildən ölümünə qədər Vladimir Putinin açıq-aşkar ən böyük tənqidçisi olan Nemtsov, 27 fevral 2015-ci ildə ukraynalı sevgilisi Anna Duritskaya ilə birlikdə olarkən Moskva şəhərindəki Kremlin körpüsünün yaxınlığında arxadan açılan atəş nəticəsində qətlə yetirilmişdir. Qətlə yetirilməsindən bir neçə həftə əvvəl Putinin onu öldürə biləcəyini bildirmişdir. 2017-ci ilin iyununda Nemtsovun qətlində günahlandırılaraq 5 çeçen həbs edilmiş və onlar məhkəmədə bunu 15 milyon rubl (253.000 dollar) müqabilində etdiklərini etiraf etmişdirlər. Lakin bu qətlin sifarişinin kim tərəfindən verilməsi hələ də bilinmir.
Nemtsov Putin hakimiyyətini avtoritarlığın yüksəlişinə, qeyri-demokratik rejimə, məmur özbaşnalığına, korrupsiyaya, Soçi Olimdiyadasının təşkilindəki yeyintilərə, Rusiyanın Ukraynaya siyasi və hərbi müdaxiləsinə görə tənqid edirdi. 2008-ci ildən sonra Nemtsov birbaşa Putin ilə əlaqələndirilən korrupsiya və yeyinti ilə bağlı apardığı araşdırmanı yayımladı. O, siyasi mübarizəsinin bir hissəsi kimi, "Narazıların yürüşü", "Strategiya-31" və "Ədalətli seçkilər naminə" adlı kompaniyaların təşkilatçısı və iştirakçısı idi.
Qətlə yetirildiyi ərəfədə Nemtsov Moskvada Rusiyanın Ukraynadakı hərbi əməliyyatlarına və maliyyə böhranına qarşı etiraz nümayişi təşkil etməklə məşğul idi. O, həmçinin Ukraynadakı rus hərbi qulluqçularının ruspərəst üsyançılar tərəfdə Ukrayna dövlətinə qarşı döyüşdüyünü göstərən hesabat üzərində çalışırdı. Rusiyanın bu fəaliyyəti o zaman Rusiyadan kənarda bir o qədər də populyar deyildi.
nemtsov Nijni-Novqorodun ilk qubernatoru olmuşdur (1991–1997). Daha sonra o, Rusiya hökumətində Energetika naziri (1997), Rusiya baş nazirinin müavini və Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının üzvü (1997–1998) kimi vəzifələrdə çalışmışdır. 1998-ci ildə Gənc Rusiya hərəkatının əsasını qoymuşdur. 1999-cu ildə "Sağ Qüvvələr İttifaqı" adlı seçki blokunun həmtəsisçilərindən olmuşdur. Bu blok sonralar siyasi partiyaya çevrilmişdir. O, dəfələrlə deputat seçilmişdir. Xalq Deputatları Sovetinin (1990), Federasiya Şurasının (1993–1997 və Dövlət Dumasının (1999–2003) üzvü olmuşdur.
O, həmçinin Dövlət Dumasının vitse-spikeri və "Sağ Qüvvələr İttifaqı"nın parlament qrupunun rəhbəri olmuşdur. 2008-ci ildə "Sağ Qüvvələr İttifaqı"nın parçalanmasından sonra "Həmrəylik"  hərəkatının həmtəsisçisi olmuşdur. 2010-cu ildə "Qanunsuzluq və Korrupsiya olmayan Rusiya uğrunda" koalisiyasının həmtəsisçisi olmuşdur. Bu koalisiyanin partiya kimi qeydiyyatdan keçirilməsi rəsmi dairələr tərəfindən rədd edilmişdir. 2012-ci ildən etibarən qeydiyyatlı siyasi partiya olan Xalq Azadlıq Partiyasının həmsədri olmuşdur.
Qətlə yetirildiyi zaman müxalif "Həmrəylik" hərəkatının liderlərindən biri, Yaroslavl vilayət parlamentinin seçilmiş üzvü, Liberallar və Demokratlar Alyansının üzvü olan və panavropaçı partiya olan Xalq Azadlıq Partiyasının həmsədri idi.
Qətlindən sonra Nyu-York Taymsdan Serge Sşmemann "Heç vaxt geri çəkilməyən islahatçı" başlıqlı məqaləsində yazırdı:
Nyu-York Taymsdan daha başqa bir jurnalist– Yuliya Yoffe də Nemtsovu təxminən bu tərzdə sözlərlə tərif etmişdir.
Həyatı
Boris Yefimoviç Nemtsov 1959-cu ildə Yefim Dadidoviç Nemtsovla Dina Yakovlevna Eidmanın ailəsində dünyaya gəlmişdir. Onun anası fizik və yəhudi olmuşdur.
Onun 5 yaşı olarkən valideynləri boşanmışdır. Avtobioqrafiyasında qeyd edir ki, Rus Pravoslav Kilsəsi mənsubu olan ata nənəsi onu körpə olarkən vəftiz etmişdir. Beləliklə, o praktikida Ortodoks Xristian olmuşdur. O, vəftiz edildiyini sonralar öyrənmişdir.
27 fevral, saat 23:40 radələrində Moskvanın mərkəzində, naməlum şəxslər küçədə ağ avtomobildən Boris Nemtsova dörd dəfə atəş açıblar. Kürək nahiyyəsindən aldığı yaralardan Boris Nemtsov hadisə yerində keçinib.
Boris Nemtsovun xatirəsi ilə bağlı matəm yürüşündə 50 min nəfər iştirak edib.
Vedalar
thumb
Boris Nemtsov
Təhsili
Akustik lazer üçün nəzəri bir model və kosmik zondlar üçün antenaların yeni dizayn təklif etmişdir. and a novel design of antennas for space probes.
Vedalar
Vedalar və ya Veda təlimi — Hindistanın ən qədim tarixə malik əsas və geniş yayılmış dinlərindən biri. Bir sıra dinlər, xüsusilə brahmanizm, hinduizm, caynizm, buddizm və siqhizm bu təlim əsasında formalaşmışdır.
Boris Nemtsov
Siyasi fəaliyyəti
thumb|Anti-Nemtsov və anti-çubais etirazlar (1998). Posterlərdə yazılıb: "Çubais və Nemtsovu ədalətə təslim edin", "Sionistlərdən sabun düzəldin." thumb|Sağ Qüvvələr İttifaqının parlament qrupunun lideri Boris Nemtsov və prezident [[Vladimir Putin (2000).]] thumb|Nemtsov Dünya İqtisadi Forumunda (2 oktyabr 2003, [[Moskva)]] thumb|[[Barak Obama Rusiyanın siyasi liderləri ilə - liberal Leonid Qozman, Boris Nemtsov, kommunist Gennadi Zyuqanov, sosial-demokrat Yelena Mizulina və sosial-liberal Sergey Mitroxin]] 1986-cı ildəki Çernobıl faciəsi baş verən zaman Nemtsov öz yaşadığı bölgədə etiraz nümayişi təşkil etdi. Bununla da o, bu bölgədə yeni bir nüvə enerjisi istehsal edən obyektin tikintisinin qarşısını aldı.
1989-cu ildə Nemtsov Xalq Deputatları Sovetliyinə namizəd olsa da, seçkidə məğlub oldu. O, seçkilərə kifayət qədər radikal platforma ilə qatılmışdı. Bu platformada çox partiyalı sistemə keçid, şəxsi təşəbbüsün inkişaf etdirilməsi kimi tələblər var idi.
Vedalar
Müqəddəs kitablar
Veda təlimində dörd dini kitab vardır : Birinci kitab olan "Riqveda"nın əsаs himnlərinin yаrаnmаsını е.ə. II minilliyin sоnunа, vаhid vеdаlаr məcmuəsinin tərtibаtını е.ə. II-I minilliklərə аid еdirlər. Vedalar əvvəllər kahinlər vasitəsilə ustad-şagird üslubunda və şifahi şəkildə söylənərək sonrakı nəsillərə ötürülürdü. Hindusların inancına görə, bu nəğmələr heç bir məxluq, şair təfəkkürünün məhsulu deyil və onlar yalnız qeyri-adi bir varlıqdan, vəhydən qaynaqlanır. Vedaların ən qədimi və önəmlisi olan Riqvedada (bilik, himnləri bilmə) tanrılara 1028 nəğmə (himn, ilahi) həsr olunmuşdur. Ən uzun olanı 191 ilahidən ibarət birinci və 43 ilahidən ibarət olan onuncudur. Riqvеdanın digərlərindən fərqi onun yüksək səslə oxunması və burada olan şükür, arzu və bəddua tərzindəki duaları əhatə еtməsidir. Bu nəğmələr ən çox Veda dövrünün tanrıları İndra, sonra Aqni və daha sonra isə Varunaya ünvanlanır. Hinduslar müasir dövrdə də veda nəğmələrini sübh və axşam çağları, toy mərasimlərində xeyir-dua məqsədi ilə oxuyurlar.
Boris Nemtsov
Siyasi fəaliyyəti
1990-cı ildəki ilk Rusiya seçkilərində Nemtsov Rusiya Ali Sovetinə sonradan Nijni-Novqorod adlandırılan Qorki şəhərindən deputat seçildi. O, kommunist olmayan yeganə deputat idi. Ali Sovetdə mərkəz-sol fraksiyasının üzvü olmuşdur.
Parlamentdə kənd təsərrüfatı və xarici ticarətin sərbəstləşdirilməsi ilə bağlı çalışan qanunverici komitəyə üzv olmuşdur. Burada çalışarkən Boris Yeltsinlə yaxından tanış olmuşdur. 1991-ci ilin oktyabr ayında Boris Yeltsin əleyhdarlarının hücumları zamanı Yeltsini sona qədər müdafiə etmişdir. Bu sədaqətinə görə də Yeltsin onu Nijni-Novqorod şəhərinə öz nümayəndəsi təyin etmişdir.
Vedalar
Müqəddəs kitablar
Asarvaveda (Acurveda və ya Atharveveda) vedaların dördüncü və sonuncu kitabıdır. E.ə VII-VI əsrlərə aid olan Atharveveda digər üç kitabla müqayisədə fərqli üsluba malikdir. 730 himndən ibarət olan kitab sehr və cadugərlik məsələlərində şər qüvvələrinə qələbə çalmaq məqsədi ilə yazılmış müxtəlif magik nəğmələr toplusundan ibarətdir.
Boris Nemtsov
Siyasi fəaliyyəti
1991-ci ildə Yeltsin onu Nijni-Novqorodun qubernatoru təyin etdi. 1995-ci ilin dekabrında o bu vəzifəyə xalq tərəfindən yenidən seçildi. Onun bu vəzifə müddəti zamanı Nijni-Novqorod "İslahat laboratoriyası" adlandırılırdı. Xaotik və geniş-miqyaslı islahatlar nəticəsində Nijni-Novqorod iqtisadi baxımdan mühüm irəliləyişlər əldə etdi. Nemtsovun burada gördüyü işlər 1993-cü ildə bu bölgəyə səfər edən Marqaret Tetçer tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdi.
Vedalar
Müqəddəs kitablar
Bu dörd vedadan hər biri öz növbəsində iki müstəqil hissəyə- Samhita və Brahmanaya bölünür. Samhita dedikdə, müxtəlif mərasimlərdə, xüsusilə qurbanlıq mərasimlərində veda kahinləri tərəfindən oxunan nəğmələr toplusu nəzərdə tutulur.
Boris Nemtsov
Siyasi fəaliyyəti
Serge Schmemann qeyd edir ki, "qubernatorluğunun lap əvvəlindən Nemtsov regionun keçidi üçün tufan kimi kompaniya başlatmışdı. O, bunun üçün Qərb agentliklərindən də güclü dəstək alırdı." Regionun xaricilər üçün qaöalı olmasına və özəlləşdirmə üçün kifayət qədər kağız pulun olmamasına baxmayaraq, Nemtsov gələcəyə ümidlə baxırdı. O, bunun üçün sonradan əhali tərəfindən Nemtsovki adlandırılan və rubla dəyişdirilən pul istiqrazları buraxdı. Serge Schmemann Nemtsovu rus sayağı icra hakimi əvəzinə, qərb sayağı qubernator adlandırır.
Vedalar
Müqəddəs kitablar
Qurbanlıq mərasimlərində, adətən əsas aparıcı kahin olan brahman əvvəlcə Asarvavedadan bir parçanı oxuyur, sonra huteri adlı başqa kahin Riq Vedadan müəyyən nəğmələri ifa edir. Bundan sonra, üçüncü kahin, yəni adqateri Sama Vedadan bəzi nəğmələri əzbərdən deyir, dördüncü kahin adhuvariyu qurbanlıq hədiyyələri oda qurban edərək Yacurvedadan dualar oxuyur və ibadət mərasimi sona çatır.
Boris Nemtsov
Siyasi fəaliyyəti
Nemtsovun ölümündən sonra Leonid Berşidski onunla 1992-ci ildəki görüşü barədə bunları demişdi.
Parlaq, gənc fizik. O, xaricilərə qapılarını açmayan, qaranlıq Sovet dövrünün sənaye şəhərində liberal iqtisadiyyatı dircəltmək istəyirdi. O, Hollivud filmlərindıki siyasətçilərin Rusiya hinterlandına transplantasiya olunmuşdu.
1993-cü ildə Nemtsov Rusiya parlamentinin yuxarı palatası olan Federasiya Şurasına üzv seçildi. Seçki kompaniyası zamanı o, ölkənin liberal partiyaları olan Rusiyanın seçimi və Yabloko partiyaları tərəfindən dəstəklənirdi.
1996-cı ildə Boris Yeltsinə I Çeçenistan müharibəsini dayandırmaq üçün özü daxil 1 milyon insanın imzaladığı petisiya təqdim etmişdir.
1997-ci ilin mart ayında Rusiya Federasiyasının baş nazirinin birinci müavini təyin edildi. O, bu vəzifədə enerji sektorunda gedən islahatlara cavabdeh idi. O, sindikatların, ev sisteminin və sosial sektorun yenidən qurulmasını əmr etmişdi. Tədricən, bütün ölkə boyunca böyük nüfuza sahib olmağa başladı. 2000-ci il prezident seçkilərində əsas namizəd kimi qəbul edilirdi. Boris Yeltsin onu Bill Klintonla tanış etmiş və özünün varisi adlandırmışdı. 1997-ci ilin yayında keçirilən rəy sorğularında əhalinin 50 faizi onu prezident seçkilərində dəstəkləyəcəyini bildirmişdi. Lakin Nemtsovun siyasi kareyerası 1998-ci il Rusiya maliyyə və iqtisadi böhranına görə xeyli ziyan gördü.
thumb|"Qanunsuzluq və Korrupsiya olmayan Rusiya uğrunda" (2010) thumb|"Qanunsuzluq və Korrupsiya olmayan Rusiya uğrunda" yürüşü (2011)
Nemtsov Moskvanın Ağ evində cəmi il yarım işləməsinə baxmayaraq, özü bu iş dövrünü uğurlu adlandırmışdı. O, kommersiya banklarındakı korrupsiya hallarına son vermiş, dövlət müəssisələrinni özəlləşdirilməsi zamanı yol verilən korrupsiya hallarına qarşı qanunlar qəbul etdirmişdi. O, həmçinin xam malların və neft məmulatlarının ölkədən qeyri-qanuni ixrac edilməsi hallarına qarşı da mübarizə aparmışdır. O bu dövr barədə bunları deyirdi:
Və ən vacibi, mən enerji məsələlərindən məsul nazir olarkən neftin hər barelinin qiyməti 10 ABŞ dolları idi, lakin biz Rusiyanı xilas etdik. Hər şey çox çətin idi - sosial narahatlıqlaq, tətillər, Çeçenistanda müharibə, 'defolt' - yenə də deyim - biz Rusiyanı xilas etdik.
Çubais iqtisadçi komandasının üzvü olduğuna görə Nemtsov baş nazirin müavini vəzifəsindən istefa verməyə məcbur oldu. Viktor Çernomirdinin 1998-ci ildə işdən uzaqlaşdırılmasından sonra yenidən bu vəzifəyə təyin edildi. Lakin qısa müddət sonra Yeltsin hökuməti buraxdına görə, bu vəzifəsindən yenidən uzaqlaşdı.
Nemtsov o dövrki rəhbər şəxslərin hamısından fərqli idi. Ekonomistin də bildirdiyi kimi, o digər nüfuzlu şəxslərdən fərqli olaraq problemli 1990-cı illərdə nüfuzlu şəkildə peydə olmuşdu.
1999-cu ilin avqust ayında Nemtsov Sağ Qüvvələrin İttifaqının htəsisçilərindən biri oldu. Bu liberal-demokratik koalisiya 1999-cu ilin dekabr ayındaki parlament seçkilərində 8.6 faiz, yəni 6 milyon səs toplaya bildi. Nemstov özü isə Dövlət Dumasına seçildi. 200-ci ilin fevral ayında isə Dumanın sədri oldu. 2000-ci ilin may ayında Sergey Kiriyenkonun istefasından sonra partiyanın və partiyanın parlament qrupunun rəhbəri oldu. 2001-ci ilin may ayında partiya nümayəndələrinin 70 faizi onu partiya rəhbəri kimi rəsmən qəbul etdi. Nemtsovun sözlərinə görə partiyada hər bir zaman iki fraksiya - Nemtsov fraksiyasi və Çubais fraksiyası - mövcud idi. Çubaislər prinsiplərdən daha çox praqmatik idilər və realpolitik hesab olunurdular.
2002-ci ildəki Dubrovka faciəsi zamanı o əsir götürənlərlə birbaşa görüşmək istəyən siyasətçilərdən biri olmuşdur. Sonradan bildirmişdir ki, onun bu istəyinə Putinin birbaşa əmri ilə mane olunmuşdur.
2000-2003-cü illər arasında Nemtsov çox çətin vəziyyətdə idi. O, Putin hakimiyyətinin demokratiyanı boğduğunu düşünürdü, lakin Kremlinlə razılaşma tərəfdarı olan Sağçı Qüvvələr İttifaqının baş katib köməkçisi olan Çubaislə də uzlaşma tapmalı idi. 2003-cü ildəki parlament seçkilərində Nemtsovun partiyası 4 faiz və ya 2.4 milyon səs toplaya bildi. beləliklə partiya minimum olan 5 faiz səsi toplaya bilmədiyinə görə parlamentdə təmsil oluna bilmədi. 2004-cü ilin yanvarında Nemtsov partiya rəhbərliyindən istefa verdi. Bundan sonra neft şirkəti olan Neftianoyin direktorlar şurasının katibi və Ukrayna prezidenti Viktor Yuşenkonun siyasi işlər üzrə müşaviri vəzifəsində çalışdı. 2004-cü ildə köməkçisi Vladimir V. Qara-Mirzə ilə birlikdə Nevavisimaya qəzetində "Putinist əksəriyyətə etiraz" başlıqlı məqalə yazdı. Bu məqalədə əsas məqsəd Putin tərəfdarlarına onun yaxın müddət ərzində diktatorluq quracağını başa salmaq idi. 2008-ci ildə "Komissiya-2008"-in həmtəsisçilərindən biri olmuşdur. Harri Kasparov, Vladimir Bukovski kimi məşhur Rusiya liberallarının daxil olduğu bu qrumun məqsədi bütün Rusiya liberallarını bir cəbhədə toplamaq idi.
2004-cü ildə Neftyanoy bankın direktoru, Neftyanoy konserninin isə katibi təyin edildi. Lakin 2005-ci ilin dekabrında bankda çirkli pul yuma və dələduzluq edilməsi iddiaları ilə dövlətin istintaq aparmasından sonra hər iki vəzifəsindən istefa verdi. İstefa verərkən isə bildirdi ki, bunu dövlətin bu şirkətin işinə siyasi səbəblərə görə müdaxilə etməsinə mane olmaq üçün edir. Nemtsov güman edirdi ki, bank onun keçmiş baş nazir və 2008-ci il prezident seçkilərinin namizəd Mixail Kasyanovla dostluğuna görə hədəfə alınmışdır.
2004-cü il Ukrayna seçkiləri zamanı Nemtsov Viktor Yuşenkonun qatı tərəfdarına çevrildi. Rusiya hakimiyyəti isə onun rəqibi Viktor Yanukoviçi dəstəkləyirdi. Narıncı inqilabdan sonra Yuşenko Nemtsovu özünün iqtisadi işlər üzrə müşaviri təyin etdi. Nemtsovun bu vəzifədəki ən böyük uğuru Rusiya ilə Ukrayna arasındakı ticari əlaqələri yenidən artırmaq olmuşdur. Bu əlaqələr prezident seçkiləri zamanı ciddi ziyan görmüşdü.
Ukrayna hökuməti ilə Nemtsovun münasibətləri sabit deyildi. 2005-ci ildə Nemtsovun hökuməti açıq şəkildə tənqid etməsindən sonra bu münasibətlər tamamilə pozuldu. Bundan sonra bir qrup deputat prezidentə Nemtsovu işdən çıxarması üçün müraciət etdilər. Lakin Nemtsov 2006-cı ilin oktyabrına qədər bu vəzifədə qaldı.
2008-ci ilin dekabrında Nemtsov və Harri Kasparov "Həmrəylik" müxalif hərəkatınnı əsasını qoydular. Hərəkatı yaratmaqda məqsəd müxalif düşərgəni birləşdirmək idi. Nemtsov 2011-ci ilin fevral ayında bildirmişdi ki, "hərəkat müxalif düşərgədəki anlaşmazlıqları həll etmək üçün hər şeyi edirdi, lakin bu işə mane olanlar bilərəkdən və ya bilməyərəkdən Putinə kömək edirdilər."
2009-cu ilin 12 martında "Həmrəylik" hərəkatının toplantısında Soçi bələdiyyə seçkilərində namizəd olacağını elan etdi. Soçili kimi 2014 Qış Olimpiya Oyunlarının bu şəhərdə keçirilməsini tənqid edirdi. Onun bu çıxışı 2009-cu ildə Naşı hərəkatı üzvləri tərəfindən hücuma məruz qalmasına səbəb oldu.
2010-cu ilin mart ayındakı müsahibəsində Nemtsov deyirdi:
Putin Qış Olimpiya Oyunlarını keçirmək üçün elə bir yer tapıb ki, ora Rusiyada qışda qar olmayan yeganə yerdir. Soçi suptropikaldır. Orada konki sürmə və ya xokkey ənənəsi yoxdur. Soçidə biz futbolu, voleybolu və üzgüçülüyü üstün tuturuq. Rusiyanın digər yerlərinin buz meydançalarına ehtiyyacı var, bizim isə yox. Olimpiya meydançalarının tikilməsi üçün 5 min insan evlərindən çıxarılmalıdır. Olimpiya stadionlarının tikilməsi üçün ayrılan yerlər təhlükəsizlik baxımından bərbaddır. Korrupsiya və yeyinti nəticəsində bu şəxslərə lazımı kompensasiyalar və yaşamaq üçün yerlər təmin edilməmişdir. Büdcədən bunnu üçün ayrılan milyardlarla dollar yoxa çıxmışdır.
Soçi bələdiyyəsi üçün keçirilən seçkilərdə Vahid Rusiya partiyasının namizədi Anatoli Paxomov 77 faiz səslə qalib gəldi. Nemtsov 14 faiz səslə ikinci yeri tutdu. Seçkidən sonrakı bəyanatında mətbuata buraxılmamasına və dövlət qulluqçularının Paxomova səs verməyə məcbur edilməsini əsas gətirərək seçkiləri ədalətsiz adlandırdı.
thumb|Rusiya prezidenti Dmitri Medvedev Nemtsov və Vladimir Rıjkov ilə birlikdə (2012 fevral)