cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)
Təbrizin mühasirəsi və tutulması
Şah Abbas əvvəlcə bəzi qoşunlarını şəhərə sızdırdı. Bu əsgərlər qaladakı qarnizona fikir vermədən mühafizəçiləri öldürməyi bacardılar. Bu mərhələdə Şah Abbas 500 əsgəri tüccar kimi şəhərə soxdu. Bu əsgərlər mühafizəçiləri öldürülmüş qala qapılarını açarkən,Şahın seçkin 6000 nəfərlik qoşunu qalaya hücum etdi. İki dövlətin qoşunları arasında toqquşma oldu. Portuqaliyalıların komandirliyindəki topçu qoşunları qalanı bombalamağa başladı. .
Qalanı mühasirəyə alanın şah Abbas olduğunu başa düşən qala komandiri bu dəfə atası Əli paşaya daha iki elçi göndərdi və kömək istədi. Səfəvi ordusunun Təbrizin qarşısına gəldiyini xəbər alan və Qarnıyarıq qalası üzərinə səfərindən dönən Əli paşa,28 sentyabr 1603-cü ildə Təbrizin şimal-qərbindəki Sufiyan yaxınlığındakı Ezbend bölgəsində 15 min nəfərlik Səfəvi qoşunu ilə qarşılaşdı. Sayı az olan Osmanlı qoşunları,bu döyüşündə böyük məğlubiyyətə uğradılar. Döyüşdə Axıska bəylərbəyi Xəlil paşa öldürülrnüş,Əli paşa əsir alınmışdı.
Nəticədə Təbrizdəki qarnizona kömək edilə bilmə ehtimalı qalmadı. Müdafiəçilər müqavimət göstərməyə davam edərkən,getdikcə daha çox əsgər maaşlarının iki qatını təklif edən Səfəvilərin tərəfinə keçdi. Gedərək az sayda qalan müdafiəçi 21 oktyabr 1603-cü ildə təslim oldu. .
Beləliklə, Cənubi Azərbaycan vilayətlərinin taleyi əsasən həll edildi və vilayətlərə yeni hakimlər təyin olundu. Təbrizin idarə edilməsi Zülfüqar xan Qaramanlıya tapşırıldı. Cəmşid Sultan Dünbuli Mərəndin hakimi oldu. Xoy və Səlması Qazi bəy, Marağanı isə şeyx Heydər idarə etməyə başladı.
Culfa,Naxçıvan,Ordubadın tutulması
Təbrizi tutuduqdan sonra Şah Abbas ordusunun ön hissələri şimala doğru hərəkət etməyə başladı. Culfa və Naxçıvan şəhərləri döyüşsüz ələ keçirildi. Naxçıvandakı azsaylı Osmanlı hərbi hissəsi müqavimət göstərməyi zəruri hesabn etmədi və təslim oldu. Maku vilayətinin hakimi Mustafa bəy Mahmudi Naxçıvana - şahın qərargahına gələrək təslim olduğunu bildirdi.
Osmanlı iğalı ərzində əzab-əziyyətə düçar olmuş Ordubad əhalisi şah qoşununun gəlişini gözləmədən osmanlılara qarşı üsyan qaldırdı. Osmanlı tarixçisi Nəimanın yazdığına görə, Şah Abbas Naxçıvana yaxınlaşanda ordubadlı Qəssab Hacı şəhəri zəbt etmək haqqında şahdan xüsusi göstəriş aldı. Görünür şahın qoşun başçıları ilə şəhər nümayəndələri əlbir fəaliyyət göstərdilər. Səfəvi qoşunu şəhərə daxil olan kimi əhali onları qarşıladı, evlər, bazarlar bəzədildi. Şəhər əhalisi qızılbaş forması geydi. Əhalinin köməyi ilə 1 -2 gündən sonra Ordubad qalası tutuldu. Ordubad əhalisinin Osmanlı hakimiyyət orqanlarına qarşı üsyanı Şah Abbas tərəfındən qiymətləndirildi. Şahın baş vəziri Hatəm bəy Ordubadinin xahişi ilə ordubadlılar bütün dövlət vergilərindən azad edildilər.
İrəvan qalasının tutulması
I Şah Abbas Culfanı və Naxçıvanı tutduqdan sonra İrəvan qalasını ələ keçirməyi qərara aldı. İrəvan qalası 1603-cü il noyabrın 16-da mühasirəyə alındı. Qalada Şərif paşanın komandanlığı altında 10 min nəfərə yaxın Osmanlı qarnizonu möhkəmləndirilmiş üç istehkam xətti ilə müdafıə olunurdu. Buna görə də qalanın mühasirəsi uzun müddət davam etdi. Şah Abbas İrəvan qalasının ətrafında istehkam tikmək üçün Naxçıvan və Culfa əhalisini səfərbərliyə aldı və onların hərbi əməliyyatda iştirak etməsini məsləhət gördü. Bu da yerli əhaliyə baha başa gəldi. Onların çoxu qalanın mühasirəsi vaxtı ağır zəhmətdən,soyuqdan,aclıqdan və güllə yarasından məhv oldu. Şah İrəvanın mühasirəsi zamanı məşhur Azərbaycan topçusu Heydər bəy Anisin oğlu Bahadur bəy Anis Topçubaşının yenicə hazırladığı iri əndazəli topları işə saldı. Səfəvi ordusunun hərbi əməliyyatı 1603-1604-cü illərin qışı ərzində davam etdi. İrəvan qalası 1604-cü il iyunun 8-də tutuldu. Şərif paşa başda olmaqla Osmanlı qarnizonu təslim oldu. Şah Abbas Şərif paşanın xahişini nəzərə alaraq onu Məşhədə,İmam Rza türbəsinə mütəvəlli təyin etdi. Mehmet paşanın rəhbərliyi altında əsir alınan 500 nəfərlik dəstəyə Qarsa getməyə icazə verildi. Çuxursəd vilayətinin hakimi vəzifəsinə Əmirgünə xan Qacar təyin edildi. İrəvan bu vilayətin mərkəzi idi. Maqsud Sultan Kəngərli Naxçıvan hakimi təyin olundu. İrəvanın tutulmasından sonra öz qərargahını Göyçə gölü yaylaqlarından Ağdağa köçürən şah Abbas Van bəylərbəyi ilə Ərciş hakimi arasındakı ixtilafdan faydalanaraq Allahverdi xanın baĢçılığı altında Səfəvi ordusunu Van üzərinə göndərdi. Allahverdi xan tərəfindən həmin bölgə talan edildi və Səfəvi ordusu böyük qənimətlə geri döndü. Şah Abbas tərəfindən bu zaman ġuragel,Ordu-bazar qalaları zəbt olundu və Qars hüdudundakı Həsənqalaya kimi olan ərazi tutuldu,əhalisinin əsas hissəsi İrana köçürüldü. Bu zaman,Şah Ciğaloğlu Sinan paşanın komandanlığı altında Osmanlı ordusunun Azərbaycana yürüş xəbərini alaraq Təbriz istiqamətində geri çəkildi.
Şah Abbasın yandırılmış torpaq taktikası
thumb|250px|right| Arakel Davrijetsinin "Tarix kitabı" əsərinin ilk və müəllifin sağlığında edilmiş nəşrinin üz qabığı, [[1669, Amsterdam; əsərdə Böyük sürgünlə bağlı hadisələr geniş şəkildə təsvir edilmişdir. ]] Bu müharibə illərində I Şah Abbas osmanlılara qarşı Səfəvilərin ənənəvi "yandırılmış torpaq" taktikasını tətbiq etdi. Şah fərman verdi: "Arazın sol sahilini dağıtmaq və əhalisizləĢdirmək; bütün azərbaycanlıları köçürmək, ərzaq və ələf nə varsa götürmək, qalanını isə məhv edib yandırmaq". Bu zorakılıq tədbiri tarixşünaslıqda "böyük sürgün" adı ilə məhurdur. Şah Abbasın əhalinin köçürülməsi və yaşayış məntəqələrinin dağıdılması haqqında əmri təcili həyata keçirildi.Bununla da Ön Qafqazda yaşayan çoxlu azərbaycanlı, gürcü və kürdün zorla digər bölgələrə köçürülməsi məhz bu dövrdən etibarən geniş miqyas almışdı. Zorla, amansızlıqla həyata keçirilən bu siyasət nəticəsində Cənubi Qafqaz xalqlarının ictimai-iqtisadi baxımdan inkişafı prosesi xeyli ləngidildi. Əhalinin zor gücünə İsfahana, Mazandarana və İranın digər bölgələrinə köçürülməsi, ölkənin talan edilməsi Azərbaycan xalqı üçün böyük müsibət idi. Bu zorakılıq tədbiri tarixşünaslıqda Böyük sürgün adı ilə məşhurdur.
İsgəndər bəy Münşi yazırdı ki, fərman veriləndən bir neçə gün sonra Şahın qərargahını yerləşdirməyə yer yox idi. Çünki Naxçıvan və onun ətrafındakı yaşayış məntəqələri xarabazara çevrilmişdi. Beləliklə, Naxçıvan, İrəvan, Culfa və digər abad diyarlar Səfəvi Şahının fərmanı ilə yandırıldı və əhalisi köçürüldü. Ciğaloğlu Sinan paşanın komandanlığı altında Osmanlı ordusu İrəvana kimi irəlilədi, lakin qızılbaşlar tərəfındən ərzaq ehtiyatının məhv edilməsi onların vəziyyətini ağırlaşdırdı və qoşunda qarışıqlıq başlandı. Buna görə Sinan paşa yürüşü dayandırdı və qışlamaq üçün Vana qayıtmağa məcbur oldu. Bu müharibə 1612-ci ildə Sərab sülhü ilə nəticələndi.
Hərbi-siyasi tədbir kimi qələmə verilən bu köçürmə prosesi başqa bir məqsədə də xidmət edirdi. Köçürmənin digər səbəbi Səfəvi şahının İranın daxili vilayətlərinin məhsuldar qüvvələrini inkişaf etdirmək və dünya tranzit ticarətinin əsas yolunu Səfəvi dövlətinin cənubuna köçürmək niyyəti idi. Culfa tranzit ticarəti baxımından son dərəcə əlverişli ərazidə yerləşirdi. Buradan Avropaya gedən karvan yolu Osmanlı Türkiyəsindən keçirdi. Şah Abbas Şərq-Qərb ipək ticarət yolunu Cənuba - Fars körfəzi limanlarına keçirmək qərarına gəlmişdi. Bu məqsədlə Culfa əhalisini İsfahana köçürmüşdü. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, Şah Abbas bu tədbiri həyata keçirməyə məcbur olmuşdu. Ölkənin ticarət mərkəzinin dəyişdirilməsi istiqamətində görülən işlər obyektiv zərurətin tələbi,Osmanlı təhlükəsinin mövcudluğu ilə əlaqədar idi.
Bu köçürülmə zamanı xüsusilə ərazidəki ən qədim yaşayış məskənlərindən biri olan Cuğa şəhəri (xarabalıqları Naxçıvan MR-nın Culfa rayonu ərazisindədir) dağıdılmış,sakinləri isə (bəzi mənbələrdə 12.000 ailə, bəzilərində 20.000 nəfər kimi qeyd edilir) İsfahan ərazisinə köçürülmüş və burada onlar üçün ayrılmış ərazidə Yeni Culfa şəhərciyinin əsasını qoymuşlar. Bu dövrdə ermənilərin cənub-şərqi Asiya ölkələrinə, xüsusilə Hindistan və Birmaya köçü baş vermişdir.
Hadisələr zamanı İranın içlərinə köçürülmüş əhalinin sayı 250.000 (bəzi mənbələrdə 300.000) nəfər olaraq qiymətləndirilir. XIX əsrin əvvəllərində İranın cənubi və mərkəzi əyalətlərində köçürülmüş ermənilərin xələfləri olan 600.000-dən çox erməni yaşayırdı. Köçürülmüş ermənilərin bir çoxu yerli müsəlman hakimlərin təzyiqi ilə sonradan İslamı qəbul etmiş assimilyasiya olunmuşdur.
Ciğaloğlu Sinan paşanın 1605-ci il yürüşü,Sufiyan döyüşü
Ciğaloğlu Sinan paşanın komandanlığı altında Osmanlı ordusu İrəvana kimiirəlilədi, lakin qızılbaĢlar tərəfındən ərzaq ehtiyatının məhv edilməsi onların vəziyyətini ağırlaşdırdı və qoĢunda qarışıqlıq başlandı. Buna görə Sinan paşa yürüşü dayandırdı və qışlamaq üçün Vana qayıtmağa məcbur oldu. Şah Abbas Vanda olan Sinan paĢanın qüvvələrini dəf etmək üçün Təbrizdə yeni qala tikdirdi və buraya 2-3 illik ərzaq, hərbi sursat topladı. O,Allahverdi xanın başçılığı altında Vana-Ciğaloğlu Sinan paşa üzərinə 13 minlik qüvvə göndərdi. Osmanlı ordusu İbrahim paşanın komandanlığı altında Səfəvilərlə döyüşdə məğlubiyyətə uğradı. Ciğaloğlu Sinan paşa Ərzuruma qaçaraq yeni qüvvələr toplamağa başladı. Van bölgəsini talan edən qızılbaş qoşunu böyük qənimətlə Xoya-şah qərargahına qayıtdı.
Ciğaloğlu Sinan paşa 1605-ci ilin mayında 100 minlik qoşunla Azərbaycana ikinci dəfə yürüşə başladı. Osmanlı qoşunu ilə həlledici döyüşə girmək şah Abbasın planında yox idi. Sinan paşanın Vana gəldiyini öyrənən şah Səlmasdan Təbrizə qədər olan ərazinin əhalisini köçürdü və ərzaq ehtiyatını məhv etdi. Osmanlı qoşunu Urmiya gölünün şimalında yerləşən Təsucdan keçərək Təbrizin 6 fərsəxliyində yerləşən Sufiyanda qızılbaş ordusu ilə qarşılaşdı.
1605-ci il noyabrın 7-də burada həlledici döyüş baş verdi. Osmanlı ordusu ağır məğlubiyyətə uğradı. Döyüşdə 100000 Osmanlı qüvvəsi,60000 Səfəvi qüvvəsi iştirak edirdi. Ciğaloğlu Sinan paşa Diyarbəkirə qaçdı və tezliklə oradavəfat etdi. Qızılbaşlar bu döyüş zamanı külli miqdarda hərbi qənimətə sahib oldular. Təsuc əhalisinin bu zaman osmanlılara qarşı mübarizəsi I Şah Abbas tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. Təsuclular iki il müddətinə malcəhət və digər vergilərdən azad edildilər.
Qafqaz əməliyyatı
180px|thumb|left| [[I Şah Abbasın flamand rəssamı Dominik Kustos tərəfindən çəkilmiş qravür təsviri. ]] I Şah Abbas Sinan paşa üzərindəki qələbədən sonra, qışın sərt keçməsinə baxmayaraq, Qarabağa daxil olub,Gəncəni mühasirəyə aldı. Bu vaxt (1605 -1606-cı ilin qışı) hər iki tərəfın dağıdıcı fəaliyyəti nəticəsində Azərbaycanı və qonşu ölkələri aclıq bürüdü. Qarabağ kəndliləri taxıl əkib-becərə bilmədilər. Şah Qarabağa daxil olan kimi qoşunu ərzaqla təmin etmək üçün təcili tədbirlər gördü. O, Azərbaycanın digər bölgələrindən Qarabağa 20 min xalvar (7 min tona yaxın) taxıl gətirilməsi barədə xüsusi fərman verdi. Gəncədəki Osmanlı qarnizonu şəhərin təslim edilməsi təklifi ilə razılaşmadı. Gəncə qalasının mühasirəsi 4 aya yaxın davam etdi. Səfəvi ordusu osmanlıların müqavimətini qıraraq 1606-cı il iyulun 5-də Gəncə qalasını aldı. Osmanlı qarnizonu qılıncdan keçirildi. Salnaməçinin dediyinə görə,şahın əmri ilə onların 2,5 min nəfəri Həsənçay adlı yerdə edam edildi. Qarabağın hakimi Hüseyn xanı Müsahib Qacar hakimiyyətdən uzaqlaşdırıldı,yerinə Məhəmməd Ziyadoğlu Qacar təyin olundu.
Gəncənin ardınca Lori,Tiflis və Dmanisi qalalarının Osmanlı qarnizonları müqavimət göstərmədən təslim oldular.I Şah Abbas Dərbəndi və Şamaxını tutmaqla Qafqazda möhkəmlənmək istəyirdi. Kəffədən Şəmsəddin paşanın başçılığı ilə Şamaxıya əlavə qüvvələrin gəlməsi Şamaxıda Osmanlı qarnizonunun mövqeyini möhkəmləndirdi. Osmanlı ordusunun Qafqaza və Krım xanının qoşunla şimal istiqamətindən Şirvan ərazisinə gələcəyi haqqında xəbərlər osmanlı qarnizonunu ruhlandırdı və onlar Şamaxıdan çıxmadılar. Osmanlının Şirvan hakimi Əhməd paşa I Şah Abbasın təslim olmaq haqqında təklifini qəbul etmədi. Səfəvi ordusu 1607-ci il yanvarın 9-da Şamaxıya çatdı. Ərzaq çatışmamazlığı və güclü yağışlar nəticəsində hücum əməliyyatı üç ay gecikdi.Səfəvilərin Şamaxıya çatması xəbəri Bakıda Osman-lılara qarşı üsyan başlamasına səbəb oldu. 1607-ci ilin yanvarında başlanan üsyana şəhər əyanları rəhbərlik edirdilər. Üsyançılar Osmanlı qarnizonunu məğlub edərək şəhəri ələ keçirdilər. Dərbənddə də Osmanlılara qarşı üsyan başladı. 1607-ci ilin fevral-mart aylarını əhatə edən üsyan nəticəsində Osmanlı qarnizonu I Şah Abbasın təslim olma tələbini qəbul etdi. 1607-ci il martın əvvəllərində yerli əhalinin və şah qoşununun birgə səyi nəticəsində Dərbənddə osmanlı hakimiyyətinə son qoyuldu. Dərbəndin əhalisi şah fərmanı ilə dövlət verğilərindən azad edildi. Çıraq Sultan Ustaclı Dərbəndin hakimi təyin edildi.
Şamaxının mühasirəsi davam edirdi. Nəhayət Zülfüqar xanın qoşunu qala bürcünü dağıdandan sonra şəhərə daxil ola bildilər. Bir həftə davam edən qanlı vuruşma nəticəsində osmanlı qarnizonu məğlub edildi. 1607-ci il iyunun 27-də təslim oldular. Zülfüqar xan Qaramanlı Şirvanın hakimi təyin edildi.
Lakin hücum bir tərəfdən ərzaq və ələfin çatışmaması, digər tərəfdən isə qoşunun hərəkətinə mane olan və günlərlə davam edən leysan yağışlar nəticəsində üç aya qədər təxirə salındı. Bu şəraitdə Bakı,Dərbənd əhalisi də osmanlılara qarşı üsyana başladı.
1607-ci ilin yanvarında Bakıda osmanlıların əleyhinə üsyan qalxdı. Şəhər üsyan başçılarının əlinə keçdi və şah qərargahı ilə əlaqə yaradıldı. Bakıda baş vermiş üsyan Şah Abbası son dərəcə sevindirdi: Səfəvi hökmdarı üsyançıların əksəriyyətinə "hədiyyələr, soyurqallar, bahalı paltarlar" bağışladı. Dərbənddə də osmanlılara qarşı üsyan baş verdi. Üsyançılar şah qoşunları ilə birgə çıxış edərək Dərbəndin hərbi rəisi Həsən paşanı təslim olmağa məcbur etdilər (Dərbənddə üsyan 1607-ci ilin fevral-mart aylarında baş vermişdi). Şəhərdə Osmanlı hakimiyyətinə son qoyuldu. Rüstəm Qaytaqlı şəhər hakimi vəzifəsindən kənar edildi. Çıraq Sultan Ustaclı şəhərin yeni hakimi təyin olundu. I Şah Abbas göstərdikləri şücaətə görə Dərbənd əhalisini bütün dövlət vergilərindən azad etdi.
Bu zaman Şamaxı şəhərinin mühasirəsi davam edirdi. 1607-ci ilin iyununda Səfəvi hərbi hissələrinin şəhərə güclü hücumu nəticəsində qala bürclərindən biri ələ keçirildi. Şəhərdə gərgin döyüşlər bir həftə ərzində davam etdi. Osmanlı hərbi hissələri iyunun 27-də silahı yerə qoyaraq təslim oldular. Salnaməçinin yazdığına görə,"bir anda 2-3 min nəfər qılıncdan keçirildi və Şamaxı şəhəri tamamilə dağıdıldı". Zülfüqar xan Qaramanlı Şirvanın hakimi təyin edildi. Beləliklə, XVII əsrin əvvəlində dörd il davam edən Səfəvi-Osmanlı müharibələrinin birinci mərhələsi Səfəvilərin qəti qələbəsi ilə başa çatdı. Azərbaycanın bütün ərazisi və qismən Dağıstan Şah Abbasın hakimiyyəti altına düşdü.
1616-1618-ci illər
thumb|right|205px|[[İrəvan qalasının interyeri]] I Şah Abbas 1613-cü ilin oktyabr ayında Azərbaycanın şimal vilayətlərinə və Gürcüstana yürüş etdi. Səfəvi dövlətinin Cənubi Qafqazda möhkəmlənməsi Osmanlı sarayında narahatlıq yaratdı. I Şah Abbasın İstabul sülh müqaviləsindəki öhdəliyə görə osmanlılara verməli olduğu 200 tay ipəyi göndərməməsi də Səfəvi-Osmanlı münasibətlərini gərginləşdirdi. Şah tərəfindən Səfəvi dövləti ilə danışıqlara gələn Osmanlı elçisinin iki ilə yaxın saxlanılması və geri qayıtmağına icazə verilməməsi də osmanlılarla münasibətə mənfi təsir göstərdi.
Şah Abbbas osmanlıların gələcək yürüşlərini pozmaq üçün yenə əski üsullara əl atdı. Səfəvi ordusu Qarçıqay xanın başçılığı altında Ərzurum və Vana keçib,bu bölgələri boşaltdı. Azərbaycana yürüşə hazırlaşan Xəlil paşanın qüvvəsi qışlamaq üçün Diyarbəkirə çəkilməyə məcbur oldu.
Baş vəzir Xəlil paşanın ordusu 1618-ci ildə yenidən Təbrizə doğru yola düşdü. Qarçıqay xan Təbrizi, Şah Abbas özü isə Ərdəbili boşaltdılar. Türkiyə ordusu boş Təbriz şəhərinə döyüşsüz daxil oldu.
Şah I Abbas osmanlı ordusunu boşaldılmış bölgələrdəki çətin yollarla arxasınca aparıb yorurdu. Xəlil paşanın yollarda yorğun düşmüş 50 minlik ordusu Ərəşdabanla Saqamçay arasında Sınıq körpüdə şahın ordusu ilə qarşılaşdı. Savaşda Həsən paşa öldürüldü. Krım xanı Canıbəy Gəray qaça bildi; onun vəziri Mirzə bəy,Van bəylərbəyi Məhəmməd paşa əsir alındı. Türkiyə ordusu 15 minə yaxın itki verdi
Bulbophyllum angulatum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)
İstanbul sülh müqaviləsi (1612)
Osmanlı dövlətinin irəli sürdüyü şərtlər əsasında I Şah Abbas hər il 200 tay ipək xərac verməyi; rusların Terek çayı sahilində tikdikləri qalanı dağıtmaq və onları uzaqlaşdırmaq üçün osmanlılar tərəfindən təşkil olunan yürüşə mane olmayacağını öhdəsinə götürdü. Bundan başqa Səfəvilər söz verirdilər ki,İraq sərhəddində osmanlılara qarşı qiyam qaldıran bəylərə yardım etməyəcək, Dağıstan Şamxalı başda olmaqla buradakı Osmanlı hakimiyyəti tanınacaq. Həmçinin müqavilədə göstərilirdi ki, Səfəvilər dövlətində şiələr sünni böyüklərinə küfr etməyəcək,Səfəvi ölkəsindən olan hacılar Həccə Bağdad və Bəsrə yolu ilə deyil, Hələb-Şam yolu ilə qedib gələcəklər.
Bulbophyllum angulatum
Arealı
Bulbophyllum angulatum növü Hind-Çindən Malayziyanın qərb və mərkəzi hissələrinə qədər yayılmışdır.
Səfəvi–Osmanlı müharibəsi (1603–1618)
İstanbul sülh müqaviləsi (1612)
İstanbul sülh müqaviləsində ilk dəfə idi ki, tərəflər arasında “Şimali Qafqaz məsələsi” öz əksini tapmışdı. Həmçinin 1555-ci il sülhünə görə şərqi Mesxeti və Axalsık Səfəvi dövlətində qalsa da İstanbul sülhü bağlanan zaman Osmanlı dövlətinin nəzarətində qalmışdı. Bu müqaviləyə görə Şəhrizor,Kürdüstanın bir hissəsi, Bağdad əyalətinin müəyyən hissəsi də Osmanlı dövlətinə verildi. Ona görə də I Şah Abbas 1555-ci il Amasya sülh müqaviləsini tam bərpa etmədiyi üçün sülhün şərtlərindən tam razı deyildi.
Sərab sülh müqaviləsi(1618)
thumb|left|[[Təbriz XVII əsrdə]] Səfəvilərlə Osmanlı qoşunu arasında həlledici döyüş 1618-ci il sentyabrın 10-da Sərab vilayətinin Ərəştaban və Səkəmsaray qesebeleri arasındakı düzənlikdə,Sınıq körpü adlı yerdə baş verdi. Osmanlı ordusu 15 min əsgər itirərək ağır məğlubiyyətə uğradı. Döyüşdə Ərzurum bəylərbəyi Həsən paşa öldürüldü,Van bəylərbəyi Mehmed paşa və Krım xanının baş vəziri Mirzə bəy əsir alındı. Canıbəy qaçaraq canını qurtardı.
Sərab yaxınlığındakı bu məğlubiyyətdən sonra Xəlil paĢa geri çəkilib sülh danışıqlarına başladı. 1618-ci il sentyabrın 26-da Mərənddə Xəlil paşa ilə şah Abbas arasında sülh müqaviləsi imzalandı. Bu sülhün 1612-ci il İstanbul sülhündən əsas fərqi Səfəvilərin ildə verəcəyi 200 tay ipək bacın 100 taya endirilməsi idi. Osmanlı sultanı II Osman 1619-cu il sentyabrın 29-da Səfəvi-Osmanlı sülh müqaviləsini təsdiq edərək Avropa səfərinə çıxdı. 1618-ci il Səfəvi-Osmanlı sülh müqaviləsini şah Abbas pozdu XVII əsrin 20-ci illərində Osmanlı imperiyasında hərc-mərcliyə başlandı. Ölkədə yeniçərlər özbaşınalıq edir, sultanları hakimiyyətdən devirir,başqası ilə əvəz edirdilər. Bundan istifadə edən şah Abbas 1622-1623-cü illərdə İraqi Ərəbi-Bağdad, Kərbəla, Nəcəf Mosul və Kərkük şəhərlərini ələ keçirdi. Az sonra isə,1618-ci ilin sülhünə görə, osmanlılarda qalan Axalsık qalası tutuldu.
Əbdünnəsir Kusravi
Əbdünnəsir Kusravi — tatar təhsil xadimi və din alimi. Dini islah hərəkatının öncüllərindəndir.
Həyatı
1776-cı ildə tacir atanın oğlu olaraq Kazan bölgəsinin Kursa kəndində anadan olmuşdur. İlk təhsilini eyni bölgədəki Meçkere kəndində almış və sonrasında Kuran, hədis sahələrində özünü yetişdirmək üçün Buxaraya getmişdir. Nəkşibəndi şeyxi Niyazqul xan Türkməniyə mürid olub, 4 il xidmət etmiş və sonrasında icazə almışdır. Burada müxtəlif alimlərlə təmaslar qurmuş və zəngin kitabxanalardan faydalanmışdır. Bu onun sxolastik din anlayışınına tənqidi yanaşmasını təmin etmişdir. Təhsilini tamamladıqdan sonr Kursaya dönərək müdərrislik etmişdir. 1807-ci ildə təkrar Buxaraya getmiş və burada fikirləri tanınmağa başlamışdır. Yenilikçi fikirlərinə görə dinsizlik və zındıqlarda ititham edilmişdir. Şeyxinin onu öldürəcəklərindən ehtiyat etdiyinə görə vətəninə geri dönmüşdür. Burada mədrəsə açaraq dərs verməyə başlamışdır. Fikirləri bəzi din adamlarının marağını çəkməklə bərabər, din adamlarının da narazılığı ilə qarşılanmışdır. 1812-ci ildə ölmüşdür. Qaracaəhmət məzarlığında dəfn edilmişdir.
Fikirləri
Kursavinin sahib olduğu yenilikçi fikirlərin qaynağını Əbülmuin ən-Nəsəfinin ət-Təmhid, Əli əl-Karinin Minəhur-ravzil-əzhər və İmam Rəbbaninin bir qisim əsələri təşkil etmişdir. Kursavi ictihat qapısının açıq olduğunu bildirərək, İslam alimlərinin Quran və hədisləri şərh edərək ictihad etmələrinin lazım olduğunu müdafiə etmişdir. Ona görə, ağlı istifadə etmə ictiadın mənası içərisində yer alır. Xürafata, dini istismara və təqlidə qarşı mübarizə aparmışdır. Sxolastik dini düşüncəni tənqid etməsiylə yanaşı, mədrəsələrdə tədris edilən kitabları da tənqid etmişdir. Buxarada bir zamanlar kitabları qadağan edilmişdir. Dində yeniləşmənin təhsillə təmin ediləcəyini düşündüyündən təhsilə əhəmiyyət vermişdir. Tatar cədidçiliyinin kökü halına gələrək özündən sonra gələn Şəhabəddin Mərcani, Rzaəddin Fəxrəddin, Nizaməddin ibn Siracətdin Karuci kimi şəxslər tərəfindən fikirləriqəbul edilmiş və kitabları mədrəsələrdə dərs kitabı olaraq oxudulmuşdur.
Noyemberyan
Noyemberyan, Barana — Ermənistanda şəhər, Noyemberyan rayonunun mərkəzi. Ayrum dəmiryolu stansiyasından 20 kilometr aralıdadır. Barana — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax-Şəmşəddin qəzasında, indi Barana (Noemberyan) rayonunda kənd və Barana rayonunun mərkəzi. Qaraqoyunlu Dərəsinin şimalını əhatə edən Barana mahalının adı Baranlı sülaləsi ilə bağlıdır. Baranlı sülaləsi Qaraqoyunlular dövlətinin baniləri Qara Mansurun oğlu Bayram Xoca, Qara Yusif (Qaraqoyunlular) və Sultanqulu bəy Baranlı (Qütbşahlılar dövlətinin banisi) kimi nümayəndələri ilə tanınır.
Toponimi
Rayonun Barana adı tarixi mənbələrdə kənd və mahal adı kimi qeyd olunur. V. V. Radlovun fikrincə "barana" türk sözüdür və rus dilindəki "baran" sözü də qədim türklərin dilindən keçmişdir. Barana isə qoyunlu yer anlamındadır. Azərbaycan tarixçiləri isə bu toponimi Ağqoyunlu və Qaraqoyunlu tayfaları ilə bağlayır. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 4. I.1938-ci il fərmanı ilə yaşayış məntəqəsinin adı dəyişdirilib Böyük Oktyabr Sosialist inqilabının şərəfinə Noyemberyan qoyulmuşdur.
Odlar Yurdu Universiteti
Tarixi
Universitetin əsası 10 noyabr 1995-ci ildə qoyulmuşdur.
Odlar Yurdu Universiteti Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 8 iyul 1996-cı il tarixli, 86 saylı qərarı ilə dövlət qeydiyyatından keçmişdir.
Haqqında
Universitetin müasir tələblərə cavab verən maddi-texniki bazası, o cümlədən bütün ixtisaslar üzrə müasir avadanlıqlarla təmin edilmiş laboratoriya və fənn kabinetləri (kimya, fizika, avtomobil, biokimya və immunologiya, morfologiya, kriminalistika və s.), yeni modelli kompüterlərlə təchiz olunmuş kompüter zalları, müasir tipli linqafon otaqları, zəngin kitabxanası, oxu zalı, ixtisaslaşdırılmış auditoriyaları, konfrans və mədəni-kütləvi tədbirlər mərkəzi, nəşriyyatı, tibb məntəqəsi, yeməkxanası və s. vardır.
Maddi-texniki bazası
Universitetin ümumi sahəsi 1 hektar ərazini əhatə edir. 16000 m2 ərazidə müasir tələblərə cavab verən maddi-texniki bazalı, tədris prosesinin bütün zəruri tələblərini ödəyən müasir tipli 7 mərtəbəli binaya malikdir.
Oksigen Klinik Xəstəxanası 6000 (altı min) m2 sahəyə malikdir, Tibb muzeyi, Hüquq Klinikası, Kriminalistika laboratoriyası, Elektron imtahan otaqları, Kompüterlərin təmiri mərkəzi, Elektron kitabxana, Oxu zalı, Açıq idman meydançası, Qapalı idman zalı, Böyük akt zalı, Kiçik akt zalı, Xarici tələbələr üçün yataqxana, Açıq havada yeməkxana, Qapalı yeməkxana, Mikrobiologiya, immunologiya və virusologiya laboratoriyası, Histologiya və sitologiya laboratoriyası, Zoologiya kabineti, Fiziologiya kabineti, Anatomiya otağı, Fizika və biofizika laboratoriyası, AzRENA ictimai internet mərkəzi, Texnopark, Sürücülük məktəbi fəaliyyət göstərir.
Beynəlxalq əlaqələri
Universitet MDB, Avropa və Amerikanın bir sıra qabaqcıl universitetləri ilə sıx əlaqələr yaratmışdır.
İtalyanın Torino Universiteti, Almaniyanın Zigen Universitetinin Ölçmə Texnikası İnstitutu ilə imzalanmış müqavilələrə birgə elmi axtarışların aparılması daxildir. Belə elmi axtarışların nəticəsi olaraq Zigen Universiteti ilə əməkdaşlıq əsasında Odlar Yurdu Universitetinin sponsorluğu və təşkilatçılığı ilə Almaniyanın Bisbaden şəhərində "Qeyri-səlis çoxluqların və Soft-Komputinqin tətbiqləri" adlı beynəlxalq konfrans keçirilmişdir. Konfransda Odlar Yurdu Universitetinin bir qrup alimi müxtəlif mə"ruzələrlə çıxış etmişdir. ABŞ-nin Corciya Dövlət Universiteti ilə qurulan əlaqələr isə daha geniş spektrə malikdir: tələbə mübadiləsi, müəllimlərin treninqi və elmi axtarışlar.
Bu Universitetlə bağlanmış müqaviləyə əsasən hər il OYU-nun 5 ən yaxşı tələbəsi təhsillərini Amerika tərəfinin hesabına həmin universitetdə davam etdirə bilərlər. Eyni zamanda Amsterdam Universiteti, London Qildholl Universiteti, Sankt-Peterburq Universiteti, Özbəkistan Bank-Maliyyə Akademiyası, London Menecment Kolleci, London İncəsənət Kolleci və Quzey Kıprız Türk Cümhuriyyətinin, demək olar ki, bütün universitetləri ilə müxtəlif istiqamətlər üzrə əməkdaşlıq müqavilələri bağlanmışdır. İngilis dili və kompüter texnikasının daha dərindən öyrənilməsi ilə bağlı tələbələrin İngiltərənin Qolders Qrin, Masvell Hill, Oksford İnternasional və Viktoriya Kolleclərində qısamüddətli kurslarda iştirakını tə’min edən müqavilələr də imzalanmışdır.
Universitet Bakıda yerləşən bütün beynəlxalq təşkilatlarla (Açıq Cəmiyyət İnstitutu-Soros fondu, İREX, ACTR/ACCELS, USİA və s.), xarici dövlətlərin səfirlikləri və nümayəndəlikləri ilə sıx əlaqələr yaratmışdır. Təhsil Nazirliyi, Səhiyyə Nazirliyi, Maliyyə Nazirliyi, Dövlət Vergi Müfəttişliyi, Dövlət Gömrük Komitəsi, Azəravtonəqliyyat Dövlət Konserni, dövlət və özəl banklar, ayrı-ayrı şirkətlər, konsernlər, xarici və daxili firmalar və s. ilə bağlanmış müqavilələrə əsasən mə’zunlar öz ixtisaslarına uyğun olaraq işlə tə’min olunurlar. Universitetdə təhsil ödənişlidir. Qəbul zamanı yüksək bal toplamış abituriyentlərə təhsil haqqının ödənilməsində güzəştlər edilir. Universitetdə iste’dadlı tələbələrə xüsusi diqqət yetirilir. Tədris ilini ə’la qiymətlərlə başa vuran tələbələr növbəti tədris ilinin təhsil haqqının yarısından azad edilirlər. Universiteti fərqlənmə diplomu ilə bitirənlərin isə ödədikləri təhsil haqları təhsildə qazandıqları müvəffəqiyyətlərinə görə mükafat kimi özlərinə qaytarılır.
Bakalavr
I qrup
II qrup
III qrup
IV qrup
V qrup
Doktorantura
Doktorantura ixtisasları
Mikrobiologiya
Sistemli analiz, idarəetmə və informasiyanın işlənməsi (sahələr üzrə)
İnformasiya sistemləri və prosesləri, informatikanın hüquqi aspektləri
Ümumi iqtisadiyyat
Dünya iqtisadiyyatı
Sahə iqtisadiyyatı
Ümumi pedaqogika, pedaqogikanın və təhsilin tarixi
Ümumi psixologiya
Pedaqoji psixologiya
Dil nəzəriyyəsi
Departamentlər və Fakültələr
Birləşmiş fakültələr departamenti
Beynəlxalq əlaqələr və xarici tələbələrlə iş departamenti
Hüquq və İnsan Resursları departamenti
Kitabxanalar
Odlar Yurdu Universitetinin kitabxanası — Azərbaycanın ən zəngin elmi kitabxanalarından olan Odlar Yurdu Universitetinin kitabxanasının əsası 1995-ci ildə qoyulmuşdur. Kitabxana 300 nəfərlik oxu zalından və geniş fonddan ibarətdir. Bu kitabxana öz fondunu daim genişləndirdiyindən Universitetin bütün tədris bölmələri müvafiq ədəbiyyatlarla təchiz edilir və oxucularını istənilən elm sahəsində kitablarla təmin edir. Fonda daxildir:
1. Dərsliklər
2. İctimai-siyasi ədəbiyyat
3. Elmi ədəbiyyat
4. Bədii ədəbiyyat
5. Xarici ədəbiyyat
6. Dövri-mətbuat nəşrləri
Elektron kitabxanası
Odlar Yurdu Universitetinin elektron kitabxanası
Elmi-Pedaqoji nəşrləri
Odlar Yurdu Universitetinin elmi və pedaqoji xəbərlər jurnalı
Müseyib Allahverdiyev
Allahverdiyev Müseyib Abdulla oğlu — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
Həyatı
Müseyib Allahverdiyev 1909-cu ildə Qazax rayonun Dağkəsəmən kəndində dünyaya göz açmışdır. 1936-cı ildə hərbi siyasi məktəbi bitirib və 1941-ci ildə könüllü olaraq orduda xidmətə getmişdir.
Böyük Vətən müharibəsində batalyon komandiri olub. Böyük Vətən müharibəsi illərində döyüşən ordu sıralarında Moskva altındakı döyüşlərdən başlayaraq Budapeştə qədər döyüş yolu keçmişdir. Mayor Müseyib Allahverdiyevin komandir olduğu batalyon Dnepri keçərək Macarıstan ərazilərində ağır döyüşlərdə iştirak etmişdir. Batalyonun 1944-cü ilin 1 dekabrında apardığı döyüşdə düşmənin 500 əsgəri məhv edilmiş və 2200 nəfəri əsir alınmışdır. M. Allahverdiyev Budapeştin azad edilməsi əməliyyatında da iştirak etmişdir.
Müharibədə göstərdiyi şücaətlərə görə SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1945-ci il 24 mart tarixli fərmanı ilə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.
Qazax və Ağstafa rayonlarının yeganə Sovet İttifaqı Qəhrəmanıdır.
19 may 1969-cu ildə vəfat edib.
Qazax avtovağzalının qarşısında büstü qoyulub.
Ezra Paund
Ezra Veston Lumis Paund  — Amerikalı sürgün edilmiş şair, tənqidçi və ilk modernist hərəkatının böyük şəxsiyyətlərindən idi.
Echinops kebericho
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Krefeld
Krefeld — Almaniyanın Şimali Reyn Vestfalin vilayətində şəhər. Çox gözəl və böyük şəhərdir. Ən qəşəng küçələri Reynstrasse, Kolner strasse, Gladbacher strasse və Siemesdyk - dir.
Yusif Sadıxov
Həyatı
1918-ci ildə Tovuz rayonunun Ağdam kəndində anadan olmuşdur. 18 fevral 1942-ci ildə müharibəyə səfərbər olunmuşdur. Starşina rütbəsi ilə 1-ci tank ordusunun 19-cu mexanikləşdirilmiş briqadanın artileriyası dəstəsinin komandiri olmuşdur. Moskva şəhərinin müdafiəsində, Ukrayna və Belorusiyanın azad edilməsində iştirak etmişdir. 1943-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvülüyünə qəbul edilmişdir.
Berlinə hücumda, Reyxstaqın alınmasında iştirak etmişdir. Berlin şəhərinin alınması uğrunda gedən döyüşlərdə göstərdiyi qəhrəmanlığa görə 31 may 1945-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. "Lenin" və "Qızıl Ulduz" (№ 7071) ordenləri ilə təltif edilmişdir. Müharibədən sonra Tovuz şəhərində "Netbaza"nın direktoru vəzifəsində çalışmışdır.
11 iyun 1971-ci ildə vəfat etmiş, doğma kəndində dəfn edilmişdir. Tovuz şəhərində adına Məktəb (Bozalqanlı məktəbi) və küçə var. Büstü qoyulmuşdur.
1938-ci ildə Qırmızı Ordu daxil tərtib. Fevral 1942-ci ildə Böyük Vətən müharibəsi haqqında. . Voronej ön faşistlər ilə mübarizə Moskva, Ukrayna və Belarus azad iştirak Polşa sahələr üzrə düşmən təqib, faşist və yuva hücum müdafiə - Berlin 1943-cü ilin yayında, Sadıxov, Hitler xidmət edən Kursk qabarıq mövqeləri batareyaları, piyada tərəfindən dəstəklənən 40 tank hücum. The Gunners ağır düşmən atəş altında fəaliyyət olmasına baxmayaraq, heç bir faltered. Döyüşdə komandir əzm və cəsarət nümunəsi göstərdi. Iki dəfə yaralanıb sonra, o, pis yaralı nişançı əvəz döyüş buraxmadı. Bu döyüşdə, hesablama Sadykhova doqquz düşmən komandanı özü məhv beş olan təyyarə, və nasist əsgər və zabitlərinin yüzlərlə döydü. Eyni Polşa azad zamanı şücaətlə Guard artilleriya mübarizə. 1944-ci ilin yayında 19 Mexanik Briqada geri çəkilən düşmən güdürdü. Möhkəm cəbhə deyildi. Və bu tez-tez baş verən bizim Gunners, lakin düşmən Skautlar ilə Gunners üz-üzə qarşılaşması deyil. Düşmən bu nocturnal görüşlərin birində Çavuş Sadyhov staff officer piyada diviziyası olan bir nazi əsir. Command düşmən və onun əks-hücum təhlükəsi barədə əhəmiyyətli məlumat aldı. Gun komandiri Guard Astsubay Sadyhov xüsusilə Vistula-Oder hücum zamanı döyüşdə özünü fərqlənir. 16 yanvar, 1945-ci Nowe Miasto (Polşa) hesablanması Sadykhova olan Pilica çayı aradan qaldırmaq üçün ilk biri şəhərində Magnuszew istinad nöqtəsi ilə dərinliyi müdafiə fasilə zamanı. Artilleriya mövqelərini dönüş düşmən qüvvəsindən xal yatırıldı və Köprübaşı tüfəng ədəd ələ kömək etdi. Qovaraq əks ildə Zgierz şəhərində 18 yanvar 1945-ci ildə bir tank, iki zirehli personal daşıyıcıları həyata sökülür bir qrup əsgərin məhv. Bu döyüşlərdə, o, yaralanıb. İki ay sonra, o, öz vahid qayıtdı. Berlin Battle 26 aprel 1945-ci Sadyhov xidmət edən bir topçu batareyası, vəzifəsinə, hücum 25 tank və piyada bir batalyonu getdi. Neonazi mühasirəsinə xətti ilə qırmaq və Baruth sahəsində nail olmaq istədi. Qeyri-bərabər iki saat döyüşdə mühafizəçilər Gunners səkkiz tank və 200-dən çox əsgər və zabiti məhv. Pis düşmən dəf edildiyi kimi baş usta Sadyhov uzun kimi döyüş tərk yaralanıb. U Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 's Sifariş May 1945 31 Nazı işğalçılardan Guard çavuş qarşı təyin vəzifələri və döyüşdə cəsarət və qəhrəmanlıq nümunəvi yerinə yetirilməsi üçün Sadıqov Mədət Yusif oğlu, 1945-ci ildə JM Sadyhov xəstəxanadan buraxıldı. O, vətəninə qayıtdı.
2-ci Türkmən (Baymak)
2-ci Türkmən — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Mukas kənd şurasının tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (100%) üstünlük təşkil edir.
Ramazan İsmayılov
Ramazan Əkbər oğlu İsmayılov — Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri (1964–1970), SSRİ Ali Sovetinin VII çağırış deputatı
Haqqında
1928-ci ildə anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Yerevandakı Zoobaytarlıq İnstitutunu bitirmiş, əmək fəaliyyətinə 1951-ci ildə Naxçıvan MSSR-nin Şahbuz rayonunda Kənd Təsərrüfatı İdarəsinin baş zootexniki kimi başlamış, sonra Naxçıvan MTS-nin baş zootexniki, Naxçıvan rayon Kənd Təsərrüfatı Müfəttişliyinin və Naxçıvan MSSR Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin baş zootexniki işləmiş, 1960-cı ildə Moskvada Sov. İKP MK yanında Ali Partiya Məktəbini bitirdikdən sonra Naxçıvan rayon ZDS İK-nin sədri seçilmiş, Azərbaycan KP İliç rayon Komitəsinin birinci katibi, 1964-cü ildən isə Naxçıvan MSSR Nazirlər Sovetinin sədri, Qazax rayon ZDS İK-nin sədri, Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Xalq Təsərrüfatının İdarə Edilməsi İnsititutunda kafedra" müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Haliyədə Azərbaycan Respublikası Ovçular Cəmiyyətinin sədr müavinidir.
Xidmətləri yüksək qiymətləndirilmiş, Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni və bir sıra medalla təltif edilmişdir.
VII çağırış SSRi Ali Sovetinin və Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.
Saprobluq sistemi
thumb Saprobluq sistemi — Su hövzələrinin saprobluq sistemi 1908-1909-cu illərdə alman tədqiqatçıları Kolkvits və Marsson tərəfindən işlənmişdir. Son illərdə çex hidrobioloqu Sladeçek tərəfindən irəi sürülən "su hövzələrinin saprobluq təsnifatı" daha geniş yayılmışdır. Sladeçekə görə sapobluq -su hövzəsinin üzvi maddənin qatıığı və onun parçalanma prosesinin intensivliyi ilə təyin olunan bioloji vəziyyətdir. Saprobluq sistemində aşağıdakı zonalar müəyyən edilir:
Katarob və ya ksenosaprob zonalar- Olduqca təmiz su kütləsi ilə xarakterizə olunurlar. Bu sularda üzvi maddə ya tamamilə olmur, yaxud da çox cüzi miqdarda olur. Təbiətdə bülə sulara misal olaraq yeraltı suları, bulaq sularını misa göstərmək olar.
Oliqosaprob zona - Su hövzələrinin tam təmiz zonası hesab olunur, oksigenlə doymuş olur.
β-mezasaprob zona- yüksək miqdarda üzvi maddə ilə çirklənmiş suya malikdir. Bu zonanın canlılar aləmi yüksək növ müxtəlifliyi ilə fərqlənir. Bu zonada canlıların əsas qrupları müxtəlif yosunlar, rotatorilər, ibtidai xərçənglər, həşaratlar və onların sürfələridir.
Polisaprob zona- Həddindən artıq üzvi və mineral maddələrlə çirklənmiş suya malikdir.Polisaprob zonanın suları oksigendən çox kasıb olur. Belə su hövzələrinin dib hissəsi tün qara rəngli lildən ibarət olub, çox kəskin hidrogen sulfid iyi verir.
Metasaprob zona - üzvi maddələrlə ifrat dərəcədə çirkləmiş zonadır. Bununla yanaşı belə sularda zəhərli maddələrə də rast gəlinir.Belə su hövzəsi çoxlu miqdada çürüyən bitki qalıqları ilə zəngin olur və yay fəslində onun suyu çox pis qoxu verir.
Hipersaprob zona- yüksək dərəcədə üzvi maddələrlə doymuş suya deyilir. Bu zonada çoxlu miqdarda  anaerob bakteriyalara və sista halında olan ibtidailərə rast gəlinir.
Ultrasaprob zona- "həyatsız" zona kimi məlumdur. Burada fəal canlı orqanizimlər olmur.Bu zonada bakteriya və yosunların sporlarına, ibtidailərin sistalarına, nematodların və rotatorilərin  yumurtalarına rast gəlinir.
Radiosaprob zona- radioaktiv maddələrlə çirklənmiş sudur. Bu zona orada yaşayan orqanizimlərə mənfi təsir göstərməsə də, onların bədənində toplanaraq qida zənciri vasitəsi ilə digər orqanizimlərə ötürülür.
Kritosaprob zona- qeyri- əlverişli fiziki şəraitlə fərqlənir. Bu zonada su həddindən artıq yüksək və aşağı temperatur şəraitinə malik olur.Su müxtəlif mineral maddələr, mineral yağlar və digər qarışıqlarla çirklənmiş olur.
Echinops keredjensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum francoisii
(Bulbophyllum francoisii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dəvəyatağı (Çaroymaq-i Şərqi dehistanı)
Dəvəyatağı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Çaroymaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 548 nəfər yaşayır (72 ailə).
Bədii Gimnastika 2015 Avropa Oyunlarında — Qadınlar (Komanda, Gürzə və Həlqə)
Bədii Gimnastika 2015 Avropa Oyunlarında — Qadınlar (Komanda, Gürzə və Həlqə) — 17, 21 iyun tarixində Bakının Milli Gimnastika Arenasında baş tutdu. Yarışlarda 13 ölkənin 75 idmançısı qüvvəsini sınadı.
Yarışlarda Təsnifat mərhələsi 17 iyun tarixində keçirildi. Final isə 21 iyun tarixində keçirildi. Yarışların qızıl medalını Belarus idmançıları (Anna Dudzenkova, Arina Tsitsilina, Ksenya Çeldişkina, Mariya Kadobina, Mariya Katsiak və Valeriya Pisçelina) ibarət komanda qazandı. Gümüş medalı İsrail idmançıları (Alona Koşevatskiy, İda Maryin, Karina Lıxvar, Yekaterina Levina və Yuval Filo) ibarət komanda qazandı. Bürünc medalı isə Ukraynanın idmançıları (Anastasiya Voznyak, Oleksandra Qridasova, Olena Dmitraş, Valeriya Qudım, Viktoriya Mazur və Yevgeniya Qomon) ibarət komanda qazandı.
Təsnifat mərhələsi
Təsnifat mərhələsində 13 ölkənin 75 idmançısı mübarizə apardı. Yarışlar 17 iyun tarixində baş tutdu. Yarışlarda ilk 6 yeri tutan idmançılar finala vəsiqə qazandı.
Q — Finala vəsiqə qazandı
Bulbophyllum anguliferum
(Bulbophyllum anguliferum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum anguliferum növü Kalimantan üçün endemik növdür.
Echinops knorringianus
Qalın mətn
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bəkir Mustafayev
Bəkir Dursun oğlu Mustafayev — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
Həyatı
11 fevral 1898-ci ildə Gürcüstanın Axaltsixe rayonunun Qlazar kəndində anadan olub. 1941-ci ildə Axaltsixe RHK-dan orduya getmişdir. 55-ci qvardiya atıcı divizyasının 164-cü atıcı alayının manqa komandiri olub.
Şimali Qafqazdan Krım vilayətinə kimi gedən döyüşlədə qəhrəmanlıq göstərib. Kerç yarımadasının faşistlərdən azad edilməsində iştirak edib.
10 dekabr 1978-ci ildə vəfat edib.
Təltifləri
Lenin ordeni, "Qızıl Ulduz" medalı ilə təltif edilib.
Müharibədə göstərdiyi şücaətlərə görə starşina Mustafayev Bəkir Dursun oğlu SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1944-cü il 16 may (fevral) tarixli fərmanı ilə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.
Dürud
Dürud – İranın Luristan ostanının şəhərlərindən və Dürud şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 100,528 nəfər və 23,596 ailədən ibarət idi. Əhalisinin əksəriyyəti lurlardan ibarətdir, lur dilində və bəxtiyari dialektində danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Akiko Sudo
Akiko Sudo (d. 7 aprel 1984) — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 15 oyun keçirib, 3 qol vurub.
Endər Günlü
Endər Günlü — Fransada yaşayan türk əsilli yarımmüdafiəçi
1984-cü il təvəllüdlü Endər Lion "Olimpik"inin yetirməsidir.
Onun ilk peşəkar klubu İsveçrə çempionatının 2-ci dəstəsində mübarizə aparan "Etual" olub. 2003-2005-ci illərdə bu komandanın şərəfini qoruyan türk futbolçu sonra İspaniyaya üz tutub. O, bu ölkənin 2-ci dəstə təmsilçisi "Oruvela" komandasının şərəfini qoruyub. 2007-2008-ci illər ərzində isə Türkiyədə top qovub. "Adanadəmirspor"a (2-ci dəstə) transfer olunan Endər Tunisdə də legioner həyatı yaşamağa vaxt tapıb. Belə ki, yarımmüdafiəçi 2008-ci ildə Tunisin güclülər dəstəsində mübarizə aparan "Qafsa"nın heyətində çıxış edib. 2009-cu ilin yanvarında isə İsveçrəyə dönərək 3 ay ərzində aşağı dəstə təmsilçisi "Rasing Ceneve"də top qovub.
Endər Günlü bundan sonra "Olimpik-Şüvəlan"ın formasını geyinəcək. Artıq onunla münasibətləri rəsmiləşdirən paytaxt təmsilçisi 2 il müddətində orta sahə oyunçusunun xidmətindən yararlanacaq.
Əzna
Əzna – İranın Luristan ostanının şəhərlərindən və Əzna şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 37,645 nəfər və 9,178 ailədən ibarət idi. Bu şəhərin binasın gürcülər qoyublar. Azna sözünün kökü gürcüdür və aznauri sözündən alınıb.
Aşağı Gürəsər (Çaroymaq)
Aşağı Gürəsər — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Çaroymaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə yaşayış yoxdur.
Zakir Qadiri Uqan
Zakir Qadiri Uqan — tatar əsilli antropoloq, tarixçi və yazıçı. İbn Haldunun Müqəddimə adlı əsəri ilə Quran təfsirçisi Təbərinin Tərixul-Ümum və Mülük adlı əsərini türkcəyə tərcüməsi ilə tanınır.
Həyatı
Zakir Qadiri Uqan əslər tatardır. Samara vilayətinin Berende bölgəsinin Osta Kandal kəndində 1878-ci ildə doğulmuşdur. Təhsilinə kəndində başlayıb, Simbir şəhərindəki Vəli Həzrət və Şakir Axund mədrəsələrində davam etmişdir. 16 yaşında Buxaraya gedib 5 il islam fəlsəfəsi və hikmət təhsili almışdır. Ardıyca İstanbula gedib Yaqub Mustafa adı ilə Darül-Fünün İlhaiyyat fakültəsinə qəbul olmuşdur. Hakimiyyət əleyhinə düşüncələri olduğu üçün təqib edildi və Hicaza qaçdı. Şeyx İshaq əl-Hindidən təfsir və hədis, Ədibül Hicaz Mehmed Əli Əfəndidən ərəb ədəbiyyatı dərsləri aldı. Daha sonra Misirə getdi və Əl-Əzhər Universitetində təhsil almağa başladı. Burada əl-Liva qəzetinə və əl-Aləmil İslami jurnallarına yazılar yazdı.
Atatürkün qəzəbi
2011-ci ildə araşdırmaçı yazıçı Atilla Oral tərəfindən Atatürkə aid yayımlanmamış bir məktub ortaya çıxardıldı. Bu məktuba görə, Zakir Qadiri Uqan məktəblərdə tədris ediləcək tarix kitablarında İslam tarixi və Türklərin islamdakı yeri bölümlərini yazmaqla vəzifələndirilmişdi. Atatürk bu bölmələrdə ərəb millətçiliyi edildiyini irəli sürərək bu bölmələrin düzəldilməsini istəmişdi. Ancaq Uqanın düzəltmələrindən məmnun olmadı və qəzəbli üslubda yazılmış bu məktbubu yazdı.
Gözəl bulaqotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.
Qısa morfoloji təsviri
Sallanan, birillik ot bitkisidir. Gövdəsi 5-15 sm hündürlükdədir. Yarpaqlar qısasaplaqlıdır. Yumurtavari və ya üçbucaq yumurtavaridir, kütdür. Kasacığı 4 bölümlüdür, hissələri eyni deyil, lansetvari, meyvəvermə zamanı 6-9 mm uzunluqdadır. Çiçək tacı iri, parlaq-göy rəngdədir, Kasacıqdan uzundur. Ləçəkləri 6-9 mm uzunluqdadır. Qutucuğu 3mm, tüklü, iki pərli, dairəvi, dar, dərin girintilidir. Yuvası 16 toxumludur. Sütuncuğu 3 mm uzunluqdadır. Toxumları 1,5-2 mm uzunluqda, yumurtavari, hamar, qayıqşəkilli, sarıdır.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi aprel-may, meyvə əmələgətirməsi may –iyun aylarında baş verir. Mezokserofitdir. Arandan aşağı dağ qurşağına kimi quru-gilli və daşlı yamaclarda, yovşanlıqlarda, əkinlərin kənarlarında rast gəlinir.
Yayılması
Abşeron, Qobustan, Kür-Araz və Lənkəran ovalıqlarıdır.
Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı azalır,aşama ərazisi məhdudlaşır, gələcəkdə itmə təhlükəsi yarana bilər.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen faktorlar (xırdabuynuzlu heyvanlar tərəfindən tapdalanması, dekortaiv kimi toplanması, infrastrukturun inkişafı, dəyişkən qilim amillərinə həssaslıq və ərazilərdə texnogen təsirin artmasıdır.
Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, tozumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi təklif olunur.
Sinonimləri
Veronica albanica K. Koch
Mühümmə dəftəri (1590)
Mühümmə dəftəri — tarixi sənəd, III Sultan Muradın hökmü.
Echinops koelzii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum frappieri
(Bulbophyllum frappieri) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lüğət
thumb|300px| thumb|right|[[Avstriyanın Qrats Universitetinin çoxcildli lüğəti]] Lüğət ya da sözlük — bəlli üslubla düzülən, anlamı ya da tərcüməsi verilən və deyilişi göstərilən sözlərin toplusudur. Çağdaş sözlüklər daha çox əlifba sırası ilə düzülür. Sözlüklər praktik xarakter daşısa da, onlarda ədəbiyyat nəzəriyyəsinin inkişafı da öz qarşılığını tapır və elmin normativ vəziyyətini əks edən qaynağa çevrilir.
Tarixçəsi
Lüğətlər həm Şərqdə, həm də Qərbdə qədim tarixi vardır. Lüğətlərdə adətən ədəbi və fəlsəfi terminlərin şərhi verilirdi. Ensiklopediya lüğətin izahlı forması idi. Şərqdə daha çox təriqət terminlərini şərh edən lüğətlər məşhurdur. Sufi poeziyası simvol, rəmz və alleqoriyalar üzərində qurulduğundan sufi mütəfəkkirləri geniş sufi lüğətləri yazırdılar.