cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qaraqovaq
Bioloji xüsusiyyətləri:
İri, hündürlüyü 25–30 m-ə çаtаn еnli çətirli аğаcdır. Budаqlаrı gövdəsindən аrаlı dаyаnır. Gövdələrinin qаbığı qаlın, tündbоz rəngdə, üzərində çаtlаr vаrdır. Zоğlаrı çılpаq və pаrlаqdır, silindir şəkildə, sаrı və yа sаrımtıl-bоzdur. Tumurcuqlаrı çılpаq və qоnurdur. Üzərində qatrаnlı, pаrlаq örtük vаrdır, bir qədər yаnа əyilmişdir. Yаrpаqlаrının uzunluğu 5-12 sm, еni 4-15 sm-dir. Bitkinin yаrpаqlаrı üst tərəfdən pаrlаq tündyаşıl, аlt tərəfdən аçıq rəngdədir. Uzаnmış zоğlаrının yаrpаqlаrı dеltаşəkillidir, qаidə hissəsi, düzхətlidir və yа аzcа ürəkvаrıdır. Yarpaqların ucu kiçik sivri uclа qurtаrır, kənаrlаrı yаrımdаirə şəklində mişаrdişlidir. Çiçəkаltlıqlаrı qоnurmtul və еnsizdir, kənаrlаrı sаçаqvаrı diş-lidir. Sırğаlаrı yаrpаqlardan əvvəl аçılır. ЕrkəkcIk sırğаlаrı silindr fоrmаlı оlub, uzunluğu 4 sm-ə qədər və еni 08-1,0 sm-dir, əvvəlcə bərk, sоnrаlаr kövrəkləşir, purpur, qırmızı tоzluqlu еrkəkciklərinin sаyı çохdur. Еrkəkciklərinin tеlləri аğ və qısаdır. Dişicik sırğаlаrının uzunluğu 12– 15 mm- ə qədərdir; yumurtаlığı еnli yumurtаvаrı, düz diskli; dişicik аğızlаrı sаrımtıldır. Qutucuğunun uzunluğu 7–9 mm-dir, biryuvаlı, çохtохumludur. Mart-aprel аylаrındа çiçək аçır, mеyvələri may-iyun аylаrındа yеtişir.
Çохаlmаsı:
Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.
Təbii ehtiyatının dəyişməsi səbəbləri:
Bаşlıcа оlаrаq insаn fəаliyyətidir.
Bеcərilməsi:
Mədəni şəraitdə Nəbatat bağlarında becərilir.
Qəbul еdilmiş qоrumа tədbirləri:
Xüsusi mühafizə tədbiri görülməmişdir.
Zəruri qоrumа tədbirləri:
Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilməsi zəruridir.
Məlumat mənbələri:
Деревья и кустарники СССР. т.2.1951; Флора Азербайджана. т.3. 1952; Azərbaycanın ağac və kolları. I cild. 1961; Azərbaycanın “Qırmızı” və “Yaşıl Кitabları”na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008; Naxçıvan Muxtar Respublikası florasının taksonomik spektri. 2008; Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması. 2011.
İstinadlar
1."Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
2. ↑ “Azərbaycan dendraflorasi” I cild, Baki, “Elm”, 2011, 312 səh.
xarici keçidlər
http://dendrary.in-baku.com/?page_id=112
Yeddi samuray
"Yeddi samuray" — rejissor Akira Kurosavanın fəlsəfi-dram filmi.
Məzmun
Yaponiya, XVI əsrin ikinci yarısı. Bir kəndin sakinləri xəbər tuturlar ki, onların kəndinə köçəri tayfa hücum etmək və arpa ehtiyatlarını götürmək istəyirlər. Onlar 3 kəndlini kəndi qorumaq üçün yalnız yeməyə razı olan samuray tapmağa şəhərə göndərirlər. Çünki kəndlilərin onların haqqını başqa cür ödəməyə imkanıları yox idi. Elçilər təcrübəli döyüşçü Kambey Simadanın oğrunu necə cəzalandırdığının şahidi olurlar. Kəndlilər bu iş haqqında ona danışırlar və Kambey onlara kömək etməyə razılaşır.
Tezliklə Kambey özünə roninlərdən çox da böyük olmayan dəstə düzəldir. Onların arasında eləcə də Kambeyin şagirdi olmaq istəyən gənc samuray Kasusiro Okamoto və özünü samuray kimi qələmə verən, əslində isə sadəcə avara olan Kikutiyo də var.
Dəstə kəndə yollanır. Kəndlilərin həyatını və qorxusunu yaxşı bilən Kikutiyonun sayəsində roninlər yerlilərlə ümumi danışıq dili tapırlar. Onlar kəndlilərə döyüş qaydalarını öyrətməyə başlayırlar, müdafiə xətti qururlar və hətta öz bayraqlarını düzəldirlər. Bu bayraqda Kikutiyo istisna olmaqla 6 əslən samuray dairə və üçbucaq formalarında təsvir olunmuşdur.
Tezliklə quldurların kəşfiyyatçıları peyda olurlar. Kambey və roninlər onları tuta bilirlər. Bundan sonra 7 qəhrəmandan üçü və bir kəndli-bələdçi meşə düşərgəsinə həmlə edərək bir neçə qulduru öldürürlər. Düşmənin seyrəkləşməsinə baxmayaraq, ac döyüşçülər kəndi yemək əvəzində qoruyurlar. Döyüşdə məlum olur ki, quldurların silahı da var və onların bəzilərini samuraylar ələ keçirə bilir.
Kəndə quldurların sonuncu hücumu zamanı samuraylar dəstənin bütün sağ qalmış üzvlərini kəndə buraxıb sonra onları məhv eləyirlər. Sonuncu döyüşdən sonra sağ qalanlar yalnız Kambey, Sitirodzi və Kasusiro olur. Onlar kəndi tərk edirlər. Bu kənddə artıq sülh hökm sürür. Kəndlilərin daha samuraylara ehtiyacı yoxdur.
Altı kitab
Altı kitab (ərəbcə: الكتب الستة‎, farsca: صحاح سته). Əhli Sünnə tərəfindən ən etibarlı hədis mənbələri kimi qəbul edilmiş 6 kitaba verilmiş ümumi ad. Həmin kitablar aşağıdakılardır:
Fritillaria micrantha
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Hipokineziya
Hipokineziya və ya Bradikineziya — hərəkətlərin həcminin azalması olub, iki kateqoriyada olan hərəkət pozulmalarından biridir.
100-cü il problemi
100-cü il problemi — Tayvanın kompüter sistemlərində gözlənilən problem. Bu onunla bağlı idi ki, Tayvanda rəsmi məqsədlərdə Minqo təqvimindən istifadə olunur. Bu təqvimdə tarixin başlanğıcı Çin respublikasının qurulmasından – 1911-ci ildən götürüldüyündən, 2011-ci ildə Minqo təqvimi ilə 100-cü il olur. Nəticədə tarixləri saxlamaq üçün yalnız iki rəqəmin istifadə olunduğu kompüter sistemlərində problem gözlənilirdi.
Proprioseiopsis synachattiensis
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Postsovet ölkələri
Postsovet ölkələri — SSRİ-nin tərkibinə daxil olan respublikalar.
Təkbir
Təkbir, (الله أكبر — oxunuşu: Əllahu əkbər — Allah vəsfə gələcək hər şeydən böyükdür.) şəklində ifadə edilən İslam anlayışı. Allahın hər şeydən üstün, uca və ulu olduğunu ifadə edir.
Bidens pseudalausensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Çibiusa
— Naoko Takeuçi tərəfindən yaradılmış "Seylor Mun" manqasından personaj. İlk dəfə "Nakayoshi" jurnalının 1993-cü ilin 3 fevralında yayımlanan "Seylor Mun" manqasının 14-cü aktı olan "Son və başlanğıc, Petite Étrangere"-də yer almışdır. Çibiusa XXX əsrdən Seylor Mun və dostlarından kömək istəmək üçün gələn kiçik uşaqdır. Daha sonra Seylor döyüşçüsünə — çevrilmişdir. (İngilis versiyasında isə Seylor Mini Mun.)
Çibiusanın tam adı şəklindədir. Anasının soyadını qəbul etdiyindən XX əsrdə Çibiusa Tsukino adı ilə də tanınır. Lakin onu Usaqi Tsukinodan fərqləndirmək üçün başqa adla çağırırlar. Çibiusa sözü çibi (balaca uşaq) və Usaqi sözlərindən əmələ gəlmişdir.
Andrey Arşavin
Andrey Arşavin (29.5.1981, Sankt-Peterburq, Rusiya SFSR, SSRİ) — futbol üzrə Rusiya yığmasının keçmiş kapitanı, Rusiyanın Zenit Sankt-Peterburq klubunun oyunçusu.
Çibiusa
Profil
Müəllif Naoko Takeuçi Çibiusanı yaramaz və dəcəlliyə meyil göstərən tezböyüyən uşaq kimi təsvir etmişdi. O, Yeni Kraliça Serenitinin və Kral Endimionun qızıdır. Əsl adı anasının adı ilə eynidir, lakin onları fərqləndirmək üçün Çibiusa olaraq çağırılır. İngilis versiyasında istifadə edilən Rini adı anasının adı olan Serenitinin qısaltmasıdır. Çibiusa dovşan qulaqlarını xatırladan çəhrayı saç stili ilə tanınır. Çibiusanın saç rəngi heç vaxt dəyişməmişdir.
Andrey Arşavin
Həyatı
Andrey Arşavin Sankt Peterburqda doğulub. Atası həvəskar futbolçu olub.
Çibiusa
Yaş
Çibiusa XXX əsrdən — Kristal Tokio dövründən, ölməz sakinlərin arasından gəlir.
Andrey Arşavin
Ailəsi
Alisa evli olub və iki uşağı var. Cütlük Londonda hələ Arşavin Arsenalda oynadığı vaxtda tanış olublar. Onlar birgə basketbol oyununda paparazzilərin kamerasına tuş gəliblər. May ayının sonlarında futbolçu yeni sevgilisi ilə birgə Mayaminin tanınmış çimərliklərindən birində görünüb.
Çibiusa
Yaş
Çibiusa biloji olaraq 5 yaşında olmasına baxmayaraq öz yaşına uyğun olmayan intellektə malikdir. Manqanın 20-ci aktında bunun səbəbinin Kristal Tokioda Əfsanəvi Gümüş Kristal sayəsində 900 il yaşaması göstərilmişdir. Buna görə də bioloji yeniyetmə anası olan Usaqi Tsukinodan (XX əsrdə) daha ciddi şəxsiyyətə malikdir. Onun cavan görünüşü 5 yaşında ikən bədəninin inkişaf etməsinin anlaşılmaz surətdə dayanması ilə izah edilir. Bunun səbəbi heç vaxt başa düşülməmişdir, lakin Seylor Çibi Mun olduqdan sonra bədəni inkişaf etməyə başlamışdır. "Sailor Moon Crystal" animesində yaşının 900 olduğu, "Seylor Mun Supers" animesində yaşının 902 olduğu qeyd olunur. Animedə onun dəqiq yaşı heç vaxt açıqlanmır və tez-tez zaman səyahətləri etməsi onun yaşının fərz edilməsinə mane olur.
Qohumluq əlaqələri
Çibiusa gələcəkdən gəlib bioloji ata və anası — Mamoru Çiba və Usaqi Tsukino ilə rastlaşsa da, onlara ata və ana münasibəti bəsləmir. Əvəzində onlara şübhəli baxışlarla yanaşır. Gələcəkdəki ata-anası ilə indiki zamanda ata-anasını gördükdən sonra Çibiusanın çətin vəziyyətə düşməsi faktdır. O, həmçinin Yeni Kraliça Sereniti və Kral Endimiona Usaqi və Mamorudan daha hörmətlə yanaşır. Bu, Yeni Kraliça Sereniti və Kral Endimiona daha çox üstünlük verdiyinin göstəricisidir. Çibiusa XX əsrdəki atasını Usaqinin istifadə etdiyi ləqəb ilə — Mamo-çan ilə çağırmasına görə Usaqi ona qarşı bir az sərt davranır.
Çibiusa Usaqini maymaq hesab edir. "SuperS" filmində Çibiusa Usaqini "maymaq, yelbeyin və ağlağan" adlandırmışdı. Buna baxmayaraq, bir çox səhnədə Usaqi və Çibiusanın bir-birilərinə duyduqları sevgiyə aid nümunələr var. Məsələn, Xanım 9 Çibiusanın saf kristal ürəyini götürəndə Usaqinin dünyası alt-üst olmuşdu və ya bir dəfə onu xilas etmək üçün eyvandan tullanmışdı. Aralarında baş verən kiçik mübahisələr ana-qız arasında deyil, sanki iki bacı arasında baş verən mübahisələrə bənzəyir.
Cəfərabad (Şəki)
Tarixi
Şəki rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd. Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Kəndin əsasını car I Aleksandr tərəfindən Şəki xanı təyin edilmış xoylu Cəfərqulu xan qoymuşdur. XIX əsrin sonunda kənd icmasına Cəfərabad-Xoy və Cəfərabad-Şəki adlı iki yaşayış məntəqəsi daxil idi. Hazırda bu kəndlərdən biri Cəfərabaddır. Bu kəndlərin bünövrəsini əslən dumbuli tayfasından olan Cəfərqulu xanla birlikdə buraya gələn ailələr (əsasən Şəkkaki tayfasına mənsub idilər) qoymuşdular. Oykonim Cəfər (Cəfərqulu xana iŞarədir) və abad (kənd) komponentlərindən düzəlib. Antropotoponimdir.
Əhalisi
Kəndin əhalisi 2005 nəfər təşkil edir ki, onun da 1015 nəfəri kişi, 990 nəfəri isə qadındır. .
Xəzərdə möcüzə (film, 1961)
Məzmun
Film Xəzər dənizində əfsanəvi neftçilər şəhərinin-Neft Daşlarının yaradılmasından, byrada çalışan əmək adamlarından, onların fədakar əməyindən bəhs edir.
Dəşt-i Dena-yi yek
Dəşt-i Dena-yi yek — İranda, Xuzistan ostanında, Həftkel şəhristanının Mərkəz bəxşinin Hövmə dehestanında kənd. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 37 ailədə 82 nəfəri kişilər və 91 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 173 nəfərdir. Kəndin əhalisi qaşqayların Lərki tayfasına mənsubdur, qaşqay türkcəsində danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Çibiusa
Şəxsiyyət
Çibiusa adətən çox nikbin, rəhmdil və ekstravertdir. O, bir az sosiallaşandan sonra sinif yoldaşları arasında məşhurlaşmışdır. Hətta manqada sinif sədri olmuşdur. XXX əsrdə heç bir Seylor gücü olmadığından Çibiusa daim qəzəbli və utancaq idi. Manqada Seylor güclərinə qovuşduqdan sonra sakin və özünə daha arxayn olmuşdur. Manqada ən böyük arzusu gözəl leydi olmaqdır, başına gələn macəralar bunun ətrafında baş verir. Çibiusa tələbkar olmağa, işləri özü və təkbaşına görməyə çalışır. Bu, onun böyüməsi ilə əlaqədardır. Animedə isə daha subyektiv olsa da, manqadakı kimi yetkin deyil.
Çibiusanın ən böyük arzusu əsl leydi olmaq, bir şahzadə ilə tanış olmaq və bütün tanıdıqları ilə dost olmaqdır. Bununla bərabər gücsüz adi qızdır. Ən sevdiyi rənglər çəhrayı və qırmızı, ən sevdiyi heyvan dovşan, ən sevdiyi qiymətli da. almaz, ən sevdiyi yeməklər puddinq və nazik kökələrdir. Ən sevdiyi fənn rəsm, ən sevmədiyi fənn isə xarici dillərdir. Ən sevmədiyi yemək Usaqinin sevdiyi köklərdir, amma animedə birlikdə kök yedikləri görünmüşdür. Çibiusa evin qayğısına qalmaqdan nifrət edir. Nifrət etdiyi digər şeylərə ildırımlar, fırtınalar, ruhlar, vampirlər, stamotoloqlar və iynələr aiddir. Üstündə dovşan təsvirləri olan əşyaları yığmağı sevir, məktəbdə Bağçılıq Komitəsinin üzvüdür. İlk dəfə manqada yer alanda Çibiusanın boyu çox qısa idi, lakin yaşa dolduqca boyu da artmışdır.
Aspektlər və formalar
Çibiusa müxtəlif təcəssümlərə, xüsusi bacarıqlara, çevrilmələrə və uzunömürlülüyə malikdir. Böyüdükcə bacarıqlarının sayı və imkanları da artmışdır.
Seylor Çibi Mun
Seylor Çibi Mun (ingilis versiyasında Seylor Mini Mun) Çibiusanın Seylor döyüşçülərindəki şəxsiyyətidir. Döyüşçü geyimi Seylor Munun geyiminə bənzəyir, albalı çiçəyi çəhrayısı və qırmızı rənglərdədir. Kiçik boyuna görə geyiminin bəzi hissələri azacıq qısaldılmışdır. Seylor Çibi Mun bir neçə ləqəb qazanmışdır: Şahzadə döyüşçüsü, Şagird döyüşçü və Məşqdəki döyüşçü. Seylor Mun və Taskedo Maskın qızı kimi döyüşdə hər iki valideyninin səciyyəvi xüsusiyyətlərini nümayiş etdirir. Gizli şəxsiyyəti ilə adi vətəndaş forması fərqlənmir, lakin adi formasında güclərindən istifadə edə bilmir.
Manqada Seylor Çibi Munun gücləri əhəmiyyətlidir, gücləri ilə düşmənlərini məhv edə və öldürə bilər. Döyüşdə Seylor Mun ilə bir tandem təşkil edir. Bəzən isə Taksedo Mask ilə güclərini birləşdirir. Seriyanın sonlarında Seylor Çibi Munun gələcəkdə Helios adlı şahzadə ilə evlənəcəyi fərz edilir. Manqanın əvvəlindən axıracan Çibiusa Seylor döyüşçüsü kimi yetişir. Onun Seylor Kvartet adlı qoruyucuları var.
Musiqili filmlərdə gücləri həm animedə, həm manqadakı təcəssümləri əsasında göstərilmişdir.
Seylor Çibi Mun böyüdükcə gücləri və bacarıqları da dəyişmiş, buna uyğun olaraq da geyimi dəyişikliklərə uğramışdır. İlk belə hal manqanın 33-cü aktında Müqəddəs qraal ona Super Seylor Çibi Muna (ingilis versiyasında Super Seylor Mini Mun) çevrilməyə icazə verdikdən sonra baş vermişdir. Daha sonra Peqasus ona çevrilmək üçün pudra qabı vermişdir. Animenin 128-ci seriyasında ilk dəfə bu hədiyyə vasitəsilə Super Seylor Çibi Muna çevrilmişdir. Manqanın 42-ci aktında Əbədi Seylor Munun geyiminə bənzər geyimə sahib olmuşdur.
Şahzadə Usaqi Balaca Leydi Sereniti
Manqada Çibiusa bu şəkli ilə tez-tez ortaya çıxır və açıqlamalar verir. Bu ad hər iki valideyni tərəfində gələcəkdə verilmişdir. Rəsmi salamlaşmalarda özünü bu adla təqdim edir. Dostları və kral ailəsi yanaşı pişiyi Diana da onu bu adla çağırır və onun şahzadə olduğunu bildirmək üçün adına sonluqlar əlavə edir. Çibiusa bu halı ilə "Artbooks IV and the Materials Collection"da digər Seylor döyüşçüləri ilə birlikdə yer almışdır.
Animedə əsasən adi vətəndaş və Seylor Çibi Mun formalarına ehtiyac duyduğundan bu halı ilə çox görsənmir. Bu halı ilə anasına bənzər şəkildə paltar və zərgərlik məmulatı geyinmişdir. Bu hal cəmi iki dəfə — hekayənin 2-ci və 4-cü hissələrində baş vermişdir. SuperS-in kuliminasiya nöqtəsində mələk qanadları geyinmişdir. O, bu qanadlardan Usaqi ilə birlikdə yüksək yerdən düşərkən istifadə etmişdir. Qanadları geymək üçün Usaqi və ya Peqasusdan kömək aldığı məlum deyil.
Animedə Çibiusa bu adı hardan əldə etdiyi demişdir, amma bu ad yenə ancaq dostları və kral ailəsi tərəfindən istifadə olunur. Çibiusa adını daha çox sevir, hətta XX əsrdə Setsunadan onu Balaca Leydi deyil, Çibiusa kimi çağırmasını istəmişdir.
Manqanın 40-cı aktında Çibiusanın böyüdükdən sonra Şahzadə Leydi Sereniti olacağı qeyd olunmuşdur. Bu, "Artbooks IV" və "Artbooks V"-də Heliosun yuxusunda da görülmüşdür. Sonda düşmənlər məğlub olduqda Çibiusa böyüdükdən sonra Heliosun onun şahzadəsi olacağını fikirləşmişdir.
Qara Leydi
thumbnail|left|Çibiusa "Sailor Moon Crystal" animesində Qara Leydi kimi. Qara Ay hekayəsində Çibiusa Usaqi ilə birlikdə XXX əsrə qayıtdıqdan sonra Vaysmen tərəfindən çevrilmişdir. Vaysmen anasını yenidən canlandıra bilməyən və alt-üst olan Çibiusanının ailə bağlı fikirlərini mənfiyə doğru çevirir. Vaysmen onu inandırmışdı ki, valideynləri onu nə sevirlər, nə də istəyirlər.
Vaysmen ona Qara Kristalın gücünü vermişdir, buna görə də böyümüş, atlas və orqandi paltara və sırğalara sahib olmuşdur. Hətta saçı Usaqinin saçından daha uzun olmuşdur. Alnındakı sarı aypara qara aypara ilə əvəz olunmuşdur. Bu halı tez-tez Şahzadə Demandın və Vaysmenin yanında görünmüşdür.
Seylor döyüşçülərini məhv etməyə çalışır. Qara Leydi manqada ilk dəfə 20-ci aktda, animedə isə ilk dəfə 83-cü seriyada peyda olmuşdur. Qara Leydi Taksedo Mask və Seylor Munu öldürməyə çalışmış, amma Seylor Mun Yeni Kraliça Serenitiyə çevrilmiş, qızını qucaqlamışdır. Beləliklə, Qara Leydi yenə Çibiusa olmuşdur. Manqada isə bir az fərqlidir: Seylor Plutonun ölümünə səbəb olduğuna görə şoka düşən Qara Leydi Çibiusaya çevrilmiş, daha sonra Əfsanəvi Gümüş Kristal sayəsində ilk dəfə Seylor Çibi Mun olmuşdur.
Qara Leydi (həm də Çibiusa) "Sailor Moon: Another Story" video oyununda peyda olmuşdur.
Luna-P
Çibiusa ilk göründüyündən bəri yanında Luna-P (ingilis versiyasında Lunabol və ya Luna kürəsi) adlı oyuncaq daşıyır. Bu oyuncaq Usaqinin pişiyi olan Lunanı xatırladır. Çibiusa onu ən yaxın dostu və qoruyucusu hesab edir. Ondan Seylor Plutonla əlaqə saxlamaq üçün istifadə edir. Bununla yanaşı manqada "Luna-P çevrilməsi", animedə "Luna Pişik Sehri" sözlərindən istifadə etməklə onu bəzi əşyalara çevirə bilir.
Lalə Quliyeva
Lalə Quliyeva — Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Müəllimi, filologiya elmləri doktoru, professor.
Həyatı
Lalə Quliyeva 1942-ci il aprelin 5-də Bakı şəhərində anadan olub. 1949–1959-cu illərdə 134 saylı Bakı şəhər orta məktəbdə oxuyub. 1959–1964-cü illərdə M. F. Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Dillər İnstitutunda təhsil alıb. 1990-cı ildən Bakı Dövlət Universitetində çalışır.
1993–2006, Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının ekspertidir.
Ailəlidir, iki övladı var.
Karetin dönüşü simvolu
thumb Karetin dönüşü simvolu (carriage return CR) – cari sətrin başlanğıcına qayıtmağın zəruriliyini göstərən idarəedici simvol. Yazı makinasında karetin dönüşündən fərqli olaraq, bu simvol avtomatik olaraq növbəti sətrin başlangıcına keçidi təmin etmir. Məsələn, əgər “Bu, bir örnəkdir” sözlərindən sonra yalnız CR gəlirsə, kursor və ya printer “Bu” sözünün birinci hərfinə qayıdacaq. ASCII simvollar yığınında CR simvolunun kodu onluq 13 ədədidir (onaltılıq kodu 0Dh). Çox zaman CR simvolu ilə birlikdə kursoru (və ya printerin çap başçığını) növbəti sətrə keçirən sətirkeçirmə (LINE FEED) simvolundan (onluq 10 ədədi və ya onaltılıq 0Ah ədədi) istifadə olunur.
Bill Rassell NBA Finalları Ən Dəyərli Oyunçu Mükafatı
Bill Rassell NBA Finalları ən dəyərli oyunçu mükafatı  - (əsasən NBA qaliblərinin ən dəyərli oyunçu mükafatı) 1969-cu ildən NBA qaliblərinə təqdim olunur. Bu mükafatın verilməsində 11 nəfər iştirak edir və ən çox səsə malik olan şəxs bu mükafatı qazanır. Bu mükafat ilk olaraq 2005-ci ildə Bill Russellin xatirəsinə həsr olunaraq yeni formatda verilmişdir. Kunokun yeni formatı Larry O'Brien  kubokuna bənzər bir qızıl basketbol formalı qara bir kubokdur.
Bu dövrdə bu mükafat 30 yaxın müxtəlif oyunçuya təqdim olunub. Maykl Cordan 6 dəfə bu mükafata layiq görülüb. Onunla yanaşı Mecik Conson, Şakil O'Nil, Tim Dunkan və LeBron James də öz karyeraları dövründə 3 dəfə mükafata layiq görülüblər. Cordan və O'Nil bu mükafatı ardıcıl olaraq 3 dəfə sezon oyunlarında alıb. Jonson bu mükafata layiq görülən ən gən oyunçudur. Belə ki, 0 20 yaşında ilk dəfə bu mükafatı almışdır. Cerri Vest NBA qaliblərinin ilk mükafatçısıdır ki, onun oynadığı komanda uduzsa belə, o bu mükafata səs vermə zamanı layiq görülmüş yeganə oyunçudur.
Villis Reed, Kərim Abdul-Cabbar, Lari Börd, Hakem Olacuvon bu mükafatı iki dəfə qazanıblar. Olacuvon, Braynt və Cams iki dəfə ardıcıl sezon oyunlarından sonra bu mükafata layiq görülüblər. Abdul-Cabbar və Ceyms iki müxtəlif komandada bu mükafata layiq görülmüş yeganə oyunçulardır.
Olacuvon əslən Nigeriyalı ancaq 1993-cü ildən Amerika vətəndaşlığı alan, Toni Parker və Dirk Novitzki Almaniyalı oyunçuları bu mükafatı alan xarici basketbol oyunçularıdır. 2009-cu il 14 fevralda Feniksdə keçirilən "NBA-nın bütün ulduzları həftəsonu" verilişində NBA təmsilçisi Devid Stern mükafatın adının "Bill Rassell NBA Finalları ən dəyərli oyunçu mükafatı" olaraq dəyişilməsini elan etdi. Bundan sonra bu adla mükafat 11 nəfərə verilmişdir.
Qaliblər
thumb|Maqic Conson is the only player to win the award as a rookie. thumb|Maykl Cordan alt=head shot of Jerry West|thumb|Jerry West, the inaugural recipient, is the only player to win the award while being on the losing team.
Təbii qaz
thumb|340px|Qaz NO2 Qaz — ucuz və ekoloji cəhətdən ən təmiz yanacaq növüdür. Ən iri qaz ehtiyatlarına malik olan ölkələr Rusiya (1-ci yer), ABŞ, Iran, Türkmənistan, Niderland, Norveç, Kanada, Meksika, Əlcəzair, İndoneziyadır.
Etimologiya
Qaz sözü ilk dəfə XVII əsrdə Helmont Yan Boptist tərəfindən istifadə olunmuşdur.
Tarixi
Yanar qazların sənaye və məişətdə istehlakına hələ ötən yüzilliklərdə başlanmışdır. Daş kömürü termik emal etməklə onun tərkibində olan metan və digər qaz qarışıqlarını almışlar. İlk dəfə olaraq bu üsuldan 1830–1840-cı illərdə İngiltərədə geniş istifadə olunmuş, daş kömürdən qazın alınmasını reallaşdıran çoxsaylı zavodlar fəaliyyət göstərmişlər. Bu emal qazından iri sobalarda yandırmada və nisbətən də evlərin qızdırılmasında istifadə edilmişdir. Lakin burada miqyas genişliyi çox böyük olmamışdır. Artıq XX əsrin ortalarında digər yanar qazlarla yanaşı, təbii qazdan da sənayedə, məişətdə istifadə olunmasına başlanmışdır. Tarixi mənbələr təbii qazdan geniş istifadənin ABŞ-də təşəkkül tapdığını canlandırır. Bu proses ölkədə iri qaz yataqlarının kəşfi ilə əlaqədar start götürür. 1831-ci ildə Kanaua manufakturalarında yanacaq kimi, təbii qazdan istifadə hadisəsi isə ABŞ-də qaz sənayesinin başlanğıcı tarixi hesab olunur. Sonralar burada boruyayma sənayesində və məişətdə təbii qazın geniş istehlakına başlanılmışdır. XIX əsrin sonunda ölkədə 2 milyard kub metr qaz hasil olunmuş və bu göstərici 1920-ci ildə 23 milyard kub metrə yüksəlmişdir. Dünya qaz statistikasında ABŞ 1940-cı ilə qədər demək olar kı, yeganə təbii qaz istehsalçısı ölkə kimi qalmışdır. Təbii qazın hasilatını ilk təmin ölkələr sırasında Venesuela məxsusi yer tutur. 1940-cı ilə qədər qaz hasilatında o, yalnız ABŞ-dən geri qalırdı. Tarixin sonraki inkişaf mərhələsində qaz hasilatı Kanada, Braziliya, Argentina, Avstraliyada, Yaxın Şərqdə, Avropa ölkələri-Rumıniya, İspaniya, Fransa, İtaliya, Hollandiya və Polşada da təşəkkül tapdı. XX əsrin ikinci yarsında isə planetin əksər sivilizasiyon regionlarında təbii qazdan istifadə adi reallığa çevrildi. Həmin zamanlardan başlayaraq təbii qaz istehsalı tam sənayeləşmə mərhələsinə daxil oldu. Təbii qaz kimya sənayesində geniş tətbiqini tapdıqca onun istilik, energetik primatı da mülayimləşmişdir. Lakin bununla belə, onun istehlakında energetik və kimyəvi müstəvidə paritetlik qəti müəyyən olunmamışdır.
İspaniyanın şimalında, Fransada (Lak yatağı), Hollandiyada (Sloxtern yatağı), Almaniyada, Polşada, Rumıniyada, Avstriyada iri qaz yataqlarının kəşfi ilə əlaqədar olaraq Avropada qazlaşma inkişaf tapmış və sürətlənmişdir. Sonradan Şimal dənizinin Böyük Britaniyaya məxsus sektorunda və 70-ci illlərdə Norveçdə nəhəng qaz yataqlarının kəşfi, Sovetlər İttifaqının izafi qaz resurslarının Avropaya nəqli bu makroregionda qaz sənayesinin daha da sürətli inkişafına səbəb olmuşdur. Hazırda isə Avropa, xüsusən də Qərbi Avropa regionu dünyanın ən yüksək inkişaf etmiş qaz sənayesi kompleksinə, müasir qaz təchizat şəbəkəsinə və yüksək keyfiyyətli sənaye, məişət qaz avadanlıqları istehsal edən müəssisələrə malikdir. Burada əsas qaz satışını Rusiya, İngiltərə, Norveç və Hollandiya dövlətləri həyata keçirir. Ehtiyatların 1/3 hissəsi, 16 trilyon kubmetr Şimal Dənizi ("QRONİGEN" yatağı) və Hollandiyada çəmləşmişdir.
Afrikada da qaz hasilatı əsrimizin 60-cı illərinə qədər əsasən zəif olmuş və bu illərdə şimalda, cənub-qərb ərazilərdə, Əlcəzair, Liviya, Nigeriya və digər bölgələrdə neftli-qazlı yataqların, xüsusən iri qaz yatağı "XASSİ RMEYL"in kəşfi bu qitədə qazlaşmaya sürət vermiş və hasilatı 10–12 milyard kubmetr həcminə çatmışdır. İndi təkcə Nigeriyada hər il 30 milyard kubmetr qaz hasil edilir. Hazırda burada qazlaşma sürətlə inkişaf etməkdədir. Afrika qazı həm qablaşdırılmış, həm də qaz kəməri vasitəsi ilə Avropa bazarlarına çıxarılır.
Amerikada qaz ehtiyatları şimalda-ABŞ-də, Meksika körfəzində, cənubda isə əsasən Venesuelada çəmləşmişdir. Klassik neft dövləti olan Venesuelada qaz sənayesi artıq əsrimizin 40-cı illərində artmış və ölkə izafi qaz ehtiyatlarına malik olmişdur. Çox illər burada hasil edilən qazın yalnız 35%-dən istifadə olunmuş, artıq qazı isə lay təzyiqinin saxlanması məqsədi ilə yenidən quyulara vurmuşlar. Sonradan Boliviya, Çili və Argentinada kəşf olunan neft, qaz yataqları cənub regionda qaz sənayesinin inkişafına səbəb olmuşdur, burada ən çox qaz sənayesinin inkişaf etdiyi dövlət ABŞ-dır. Hasilatının, ehtiyatların həcminə görə ABŞ əsrimizin son 10 illiklərinə qədər dünya birinciliyini qoruyub saxlamışdır. Regionda yerləşən Kanada da ehtiyatların nəhəngliyi ilə fərqlənir və hasilatına görə dünyada 3-cü yeri tutur (illik 160 milyard m³).
Ehtiyatı
thumb|400px|İllik təbii qaz istehsalına görə ölkələrin xəritəsi Qaz ehtiyatları hesablanarkən onun miqdarının neftə nisbətindən də istifadə olunur. Elmi hesablamalarla müəyyən olunmuşdur ki, dünyada hasil edilmiş hər 2 ton neftə 1 ton qaz düşür. Qaz, ehtiyatlarına görə 3 kateqoriyaya bölünür: qaz yataqlarında olan qaz, səmt qazı və kondensat. Dünyada qazın əsas hissəsi qaz yataqlarında hasil edilir. Bununla yanaşı, qaz digər mənbələrdən də hasil edilməkdədir.
Planetin təbii energetik ehtiyatlar palitrasında qaz resurslarının məxsusi yeri vardır. Dünya qaz ehtiyatlarının əksər hissəsi Asiyanın payına düşür. Burada uzun müddət mövcud olmuş Sovetlər İttifaqı bütün tarixi ərzində ən yüksək təbii qaz potensialına malik ölkə kimi tanınmışdır. Dünyanın ən böyük qaz potensiallı ölkə olan Rusiyanın kəşf olunmuş təbii qaz ehtiyatları 50 trilyon m³-dən də çox hesablanır. Ümumdünya qaz ehtiyatlarının 1/3-dən çoxu burada cəmləşmişdir. Rusiyada təbii qazın hasilatının 2020-ci ildə 700 milyard m³-ə çatdırılması planlaşdırır. Şərqi Avropa və MDB məkanında təbii qaz sektorunda Rusiya və Qazaxıstan və qismən də Türkmənistan liderlik edir. Region qazının 96,5%-i Rusiya və Qazaxıstanın payına düşür. Ehtiyatlar balansında 85%, hasilatda isə 80% əlahiddə payı olan Rusiyada təbii qaz resurslarının tükənmə müddəti 81 il təşkil edir. Təbii qazın dünyada və həmçinin Asiya bölgəsində cəm olduğu ikinci möhtəşəm ehtiyatları İrana məxsusdur. Ehtiyat potensialına görə Rusiya ilə İran birlikdə planetin yarıdan çox təbii qaz resurslarına malikdirlər. İranda qaz ehtiyatları perspektivində nəzərə çarpacaq güclü dinamiz müşahidə olunur. Son zamanlarda aşkarlanan əlahiddə qaz yataqları onu qüdrətli təbii qaz ölkəsi kimi strateji əhəmiyyətini artırmışdır. Qatar reginda təbii qaz ehtiyatlarının həcminə görə lider ölkələr sırasında möhkəm mövqe tutur. Burada təbii qazın ehtiyatları son hesablamalara görə, 11,15 trilyon m³ təşkil edir. Yaxın Şərqdəki digər dövlət İraq da neft ehtiyatları qədər təbii qaz ehtiyatlarına malikdir. Bundan başqa BƏƏ-də qaz ehtiyatları 6,2 trilyon m³ hesablanır ki, bu da qonşu Kuveytin müvafiq ehtiyatlarından 4–5 dəfə çoxdur.
Texniki xarakteristikası
Rəngsiz və çox zaman da qoxusuz olan təbii qazın texniki-iqtisadi parametrləri müqayisəli təhlil obyektinə çevrildikdə ekolojı və energetik keyfiyyətlərilə bərabər, bu, üstünlüyü işıqlandıran fiziki xüsusiyyətləri də önə çəkilir. Karbohidrogenli yanacaq növləri arasında ən yüksək istiliktörətmə qabilliyyətliliyilə fərqlənən təbii qaz müvafiq gücü torf və yanar şistlərdən 3–4, oduncaq və daş kömürdən 1,5 dəfə, neftdən isə orta hesabla 1000 kkal artıq miqdarlıdır. Konkret olaraq təbii qazın istiliktörətmə gücü orta göstəricidə 12000 kkal/kq hesablanır. Qazın 2000 dərəcə selsili yüksək istilikvermə qabilliyyəti onun keyfiyyətli energetik və texnoloji səmərəli yanacaq növü kimi geniş tətbiqini təmin etmişdir. Təbii qaz fiziki-kimyəvi spektrdə yanar qazlar silsiləsinə daxil olduğundan anoloqları kimi də paralel adekvat funksional cəhətlərə malikdir.
Qazların həcmi metrik sistemdə m³ ilə ölçülür. Tempratur, sıxılma xüsusiyyəti qazların həcminin dəyişkənliyində ifadə olunur. Bunun üçün onu normal və standartlı vəziyyətə gətirirlər. Burada normal tempratur 0 dərəcə (273,2 k.) və təzyiq 101,325 k/Pa götürülür. Praktiki müstəvidə standart şərt kimi qazın kəmiyyət ölçüsü 101,325 k/Pa təzyiqə, 20S tempratur və 0 hədli rütubətə ekvivalent olan 1 m³ qaz qəbul olunur. Yataqda əsasən metan, müəyyən nisbətdə etan qarışığı, butan, karbon qazı və azotdan ibarət təbii qazın havaya olan təqribi sıxlığı 0,60–0,65-dir. Neftlə birlikdə çıxan səmt qazı və ya neftli qazda isə digər qatışıqların bolluğu onun sıxlığını təbii qaza nisbətə 10–20% artıq edir. Sınanmış təcrübəyə görə qaz ehtiyatları hesablanarkən onun miqdarını neftə olan nisbətlə müəyyən edirlər.
Emalı
Karbohidrogenli təbii qaz məlum olduğu kimi məişətdə həm də sənayedə istifadə olunur və ondan müxtəlif təyinatlı məmulatlar alınır. Bütün bu hallarda qaz ilkin olaraq emal mərhələsindən keçməyə məruzdur. Hətta qazdan yanacaq kimi istifadə edildikdə belə onu magistral qaz kəmərinə buraxmamışdan əvvəl qurudur və təmizləyirlər. Karbohidrogenli təbii qaz metan, kükürd qazı və çox da böyük olmayan ağır karbohidrogenlər helium, arqon və digər kimyəvi tərkiblərlə yanaşı həm də, su buxarının da daşıyıcısıdır. Adları çəkilən qarşıqlardan kükürd qazı və su buxarı isə təbii qazdan birbaşa istifadə olunmasında daha zərərli sayılır. Kükürd qazı həm də kəskin xoşagəlməz iyi, zəhərli olması ilə fərqlənir və ötrücü metal borularının tezliklə korroziyaya uğradıb sıradan çıxmasına səbəb olur. Su buxarı isə kiçik tempraturlarda kristal karbotnatlara çevrilərək borunun qaz buraxılışını məhdudlaşdırır. Buna görə də qazı magistral kəmərlərə buraxmamışdan qabaq, onu bu qarışıqlardan təmizləmək zərurəti yaranır. Qazın kükürddən təmizlənməsi quru və sulu üsulların tətbiqində intişar tapmışdır. Quru metoddan istifadə edərək qazı bataqlıq filizindən və ya kükürd karbonat qatışığından keçirilməsi lazım gəlir. Əgər qazın tərkibində kükürd karbonatın həcmi çoxdursa bu zaman qaz təmizlənməsi iki mərhələli prossesdən keçir. Sulu metoddan istifadə zamanı qaz qatışığı hopdurulmuş hidrogen-sulfid vasitəsi ilə tənzimlənir. Qazın su buxarından təmizlənməsi onun qurudulması ilə müşaiət olunur. Bunun üçün qazın atsorberdən keçirərək qurudurlar. Sənayedə qazın təmizlənməsi mexaniki, elektrik və fiziki kimyəvi üsullarla aparılır. Mexaniki və elektrik qaztəmizləmə üsulları qazı bərk və maye, fiziki-kimyəvi üsul isə qaz qatışıqlarından təmizləmək üçün tətbiq olunur. Qazdan yanacaq kimi istifadə ediləcəyi təqdirdə çox zaman texnoloji tələblərə uyğun olaraq, onun tam qurudulmasına ehtiyac qalmır. Bu zaman onu qismən su buxarından təmizləyirlər ki, kəmərlərdə qaz axının məhdudlaşması baş verməsin. Qazı əvvəlcə qurudaraq zərərli qarışıqlardan, azot oksidlərindən, qazların kimyəvi emalına mane olan katalitik zəhərlərdən, korroziya törədən su buxarı və bəzi karbohidrogenlərdən təmizləyirlər.
Qazların kimyəvi emalı üsulları
Qazların kimyəvi emalı üçün aşağıdakı üsullardan istifadə edirlər:
Mexaniki qarışıqlardan təmizləmə üsulları
Təbii və səmt qazlarının tərkibində turş qazlar (H2S və CO2), su buxarı, mexaniki qarışıqlar (qum, boruların pası və s.), az miqdarda maşın yağı, neft və karbohidrogenlər vardır. Qaz boru kəmərlərinin, kompressorların və qaz emal edən qurğuların normal işinin təmin edilməsi üçün qazların tərkibindəki qarışıqlardan və nəmlikən təmizlənməsi işi aparılmalıdır. Qazların mexaniki qarışıqlardan təmizlənməsi üçün qaz təmizləmə təcrübəsində müxtəlif üsul və aparatlar məlumdur. Təmizləmə üsulu seçildikdə qarışıqların növü, onların kimyəvi və fiziki-kimyəvi xassələri, istehsalatın xarakteri, uducu kimi müvafiq maddələrin istifadəsinin mümkünlüyü, ayrı-ayrı qarışıqların utilləşdirilmə imkanları, təmizlənməyə sərf olunan xərclərin səmərəliliyi nəzərə alınmalıdır.
Qazların mexaniki qarışıqlardan təmizlənməsi quru və yaş üsulla həyata keçirilir. Quru təmizləmə üçün tsiklonlar, çökdürücü aparatlar və elektrofiltrlərdən istifadə olunur. Tsiklonların fəaliyyət göstərməsi mərkəzdənqaçma qüvvəsinin təsiri altında mexaniki qarışıqların qazdan çökdürülməsinə əsaslanır. Çökdürücü aparatlar diametri 0,5–1,5 m olan üfüqi silindrlərdir və qazın hərəkət sürətinin azalması hesabına orada olan qarışıqlar çökür. Yaş təmizləmə qazdakı mexaniki qarışıqların maye ilə adətən, mineral yağla islanması nəticəsində baş verir. Bunun üçün yaş tsiklonlar, skrubberlər və s. istifadə olunur. Onlar içərisində yüksək effektə malik olan köpüklü aparatlardır, bunlarda böyük köpük qatı əmələ gəlir və qazda asılı vəziyyətdə olan hissəciklərin tutulması baş verir. Elektrofiltrlərdə də mexaniki qarışıqların çökdürülməsi çox effektlidir, burada təmizlik elektrik cərəyanın təsiri nəticəsində həyata keçirilir.
Qazların mexaniki qarışıqlardan təmizləmə qurğularını aşağıdakı qruplara bölmək olar:
— öz ağırlığının, ətalət və ya mərkəzdənqaçma qüvvəsinin təsirindən bərk hissəciklərdən ayrılan qazların mexaniki təmizləmə qurğuları;
— bərk hissəcikləri maye vasitəsilə tutulan qazların yaş təmizləmə qurğuları;
— üzərində toz hissəcikləri çökən məsaməli materiallardan hazırlanmış filtrlər;
— tərkibində bərk hissəciklər olan qazların ionlaşdırılması nəticəsində hissəcikləri çökdurən elektrofiltrlər.
Təmizləmə üsulu və aparatın növü tozlanma dərəcəsindən, hissəciklərin ölçülərindən və qazın təmizləmə dərəcəsinə qoyulan tələblərdən asılı seçilir. Təmizlənmənin effektivliyi kütləyə görə effektivliklə və ya udulma əmsalı ilə xarakterizə olunur. Bu əmsal hissəciklərin ümumi kütləsinin hansı payının udulmasını göstərir və qaztəmizləmə qurğusunun istismar xassələrini əks etdirən ümumiləşdirilmiş parametrdir. Udulma əmsalı aşağıdakı formulla hesablanır:
ŋ = (CH – CK)100/CH
burada, CH və CK – qazda təmizləmədən qabaq və sonrakı tozun qatılıqlarıdır.
Təbii qazın ilkin emalının əsas məhsulları
Beləliklə, hal-hazırda qaz emal zavodlarında təbii qazın emalı, onun ilkin emalı, müxtəlif növ yanacaqların istehsalı, bəzi fərdi karbohidrogenlərin alınması və odorant kimi istifadə olunan helium və təbii merkaptanlar qarışığının alınması ilə məhdudlaşır. Perspektivdə təbii və səmt qazlarının emalının inkişaf variantarını nəzərdən keçirdikdə, əsas məsələlərdən biri kimi neft-qaz ehtiyatlarının və qaz-kondensat xammalının emalı üzrə fəaliyyətdə olan qurğuların vəziyyətinin və güclərinin təhlili durur. Neft-kimya və kimya sənayesinin perspektivdə karbohidrogen xammalı ilə təhciz edilməsi proqnozlaşdırıldıqda, aşağıda göstərilən məsələlərin həlli vacibdir:
Təbii qaz ehtiyatları
Təbii qaz yanacaq növü kimi ekoloji üstünlüyü ilə yanaşı, həm də əksər texniki-iqtisadi göstəriciləri, energetik gücü ilə də digər karbohidrogen ehtiyatlarına nisbətdə fərqlənir. Belə ki, yanarkən hiss verməməsi, tullantı yaratmaması, məşəlinin asanlıqla tənzimlənməsi, xüsusilə də atmosferə və ətraf mühitə qarşı zərərliliyinin minimallığı onun ekoloji aspektdə cəlbediciliyini artıran xüsüsiyyətlərdir. Rəngsiz və çox zaman da iysiz olan təbii qaz texniki-iqtisadi imkanları nəzərə alınmaqla digər ənənəvi enerji mənbələri ilə müqayisə edilərkən onun ekolojı və energetik keyfiyyətlərilə yanaşı, fiziki xüsusiyyətləri də xüsusi qeyd edilməlidir. Belə ki, karbohidrogen ehtiyatları arasında ən yüksək istiliktörətmə qabilliyyəti ilə fərqlənən təbii qaz müvafiq gücü ilə torf və yanar şistlərdən 3-4 dəfə, odun biokütləsi və daş kömürdən 1,5 dəfə, neftdən isə orta hesabla 1 000 kkal/kq üstündür. Konkret olaraq təbii qazın istiliktörətmə gücü orta göstəricidə 12 000 kkal/kq təşkil edir. Bu isə təbii qazın energetik, eyni zamanda texnoloji cəhətdən keyfiyyətli və səmərəli yanacaq növü kimi geniş tətbiqini təmin edir.
Ənənəvi enerji mənbələrinin digər növü olan təbii qaz da neft kimi əsasən yer kürəsinin Orta Şərq hissəsində geniş yataqlara malikdir. Belə ki, dünya üzrə təbii qaz ehtiyatlarının ümumi həcmi 188,1 trln/m3 təşkil edir ki, bunun da 40,3%-i (75,8 trln/m3) Orta Şərqin, 30,1%-i (56,6 trln/m3) Qərbi və Mərkəzi Asiya (MDB), 8,8%-i (16,6 trln/m3) Avstraliya və Şərqi Asiyanın, 8,1%-i (15,2 trln/m3) Şimali Amerikanın, 6,8%-i (12,9 trln/m3) Afrikanın, 4,2%-i (7,9 trln/m3) Cənubi və Mərkəzi Amerikanın, 1,7%-i (3,2 trln/m3) isə Avropanın payına düşür.
Təbii qaz ehtiyatlarına malik dövlətlər sırasında isə 37,4 trln/m³ göstərici ilə Rusiya Federasiyası və 32,1 trln/m³ göstərici ilə İran ilk yerləri bölüşürlər. Belə ki, hər iki ölkənin birgə təbii qaz ehtiyatları, ümumdünya üzrə təstiq edilmiş 188,1 trln/m³ təbii qaz ehtiyatının 1/3 hissəsindən çoxdur. Digər ilk yerləri isə Qatar (24,7 trln/m³), Türkmənistan (13.6 trln/m³) və ABŞ (12,6 trln/m³) tutur.
Statistik göstəricilərə əsasən dünya üzrə 2021-ci ildə ümumi təbii qaz hasilatı 4 036,9 mlrd/m3 təşkil etmişdir. Mövcud təbii qaz hasilatında ABŞ 934,2 mlrd/m3 göstərici ilə ilk yerdədir. Sonrakı yerləri isə Rusiya Federasiyası (701,7 mlrd/m3), İran (256,7 mlrd/m3), Çin Xalq Respublikası (209,2 mlrd/m3) və Qatar (177 mlrd/m3) tutur. Ümumilikdə isə 2020-ci il ilə müqayisədə 2021-ci ildə təbii qaz hasilatı 3,1% artmışdır. Ölkələr üzrə ən böyük artım İraq (33,9%) və Yəməndə (30,2%), ən yüksək azalma isə Vyetnam (-19,2%) və İtaliyada (-18,4%) müşahidə edilmişdir.
Dünya üzrə 2021-ci ildə ümumi təbii qaz istehlakı isə 4 037,5 mlrd/m3 təşkil etmişdir. Mövcud təbii qaz istehlakında ABŞ 826,7 mlrd/m3 göstərici ilə liderlik edir. İkinci yeri isə 474,6 mlrd/m3 göstərici ilə Rusiya Federasiyası tutur. Sonrakı ilk yerləri isə Çin Xalq Respublikası (378,7 mlrd/m3), İran (241,1 mlrd/m3) və Kanada (119,2 mlrd/m3) bölüşür. Ümumilikdə isə 2020-ci il ilə müqayisədə 2021-ci ildə təbii qaz istehlakında 5,3% həcmində artım müşahidə edilmişdir. Ən böyük artım Braziliya (29,1%) və Şimali Makedoniyanın (26,4%), ən böyük azalma isə Vyetnam (-19,2%) və Yeni Zelandiyanın (-14,9%) payına düşür.
Lakin onu da nəzərə almalıyıq ki, daş kömür, neft və təbii qaz kimi ənənəvi enerji mənbələri tükənən resurslardır. Belə ki, hesablamalara görə bu yanacaqlardan istifadə indiki inkişaf tempi ilə davam etsə təxminən neftin 43-50, qazın 65-73, daş kömürün 150-170, boz kömürün isə 500-550 ildən sonra tükənəcəyi proqnozlaşdırılır.
Həmçinin karbohidrogen ehtiyatlarından plastik məmulatların, sintetik parçaların, yağların, karbon lifi və digər sənaye məhsullarının istehsalında birbaşa və ya dolayı şəkildə xammal kimi istifadə olunması da qlobal enerji çatışmazlığına səbəb olan amillərdəndir.
Bu səbəbdən Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) ənənəvi enerji mənbələrindən asılılığın aradan qaldırılması, eyni zamanda enerjiyə olan təlabatın ödənilməsinin yeganə həllini yalnız alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrindən geniş və səmərəli şəkildə istifadədə görür. Bu məqsədlə YUNESKO (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) keçən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq BMT-yə üzv olan ölkələrin və bu sahədə maraqlı olan təşkilatların dəstəyi ilə alternativ və bərpa olunan enerji mənbələrindən istifadəni genişləndirmək və inkişaf etdirmək üçün mütəmadi olaraq maarifləndirici və təşviqedici müxtəlif tədbirlər həyata keçirir.
Neft-qaz sənayesi obyektlərinin torpaq ehtiyatlarına təsiri nəticəsində yaranmış əsas neqativ nəticələr aşağıdakılardan ibarətdir:
- ətraf mühitin çirklənməsi nəticəsində torpaqların şərti sıradan çıxması;
- kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığının azalması;
- əhalinin sağlamlıq vəziyyətinin pisləşməsi.
Ənənəvi enerji mənbələrindən enerji hasil edilən zaman ətrafa külli miqdarda tam və bəzən də natamam yanma məhsulları da atılır. Tam yanma məhsulları içərisində Karbon dioksid (CO2) üstünlük təşkil edir ki, bunun da atmosferə atılması havanın çirklənməsinə, Kükürd dioksid (SO2) və Azot dioksid (NO2) kimi qazlar isə təbiətdə turşu yağışlarının yağmasına səbəb olur. Nəticədə atmosferdə “istixana effekti” yaranır ki, bu da mümkün iqlim dəyişikliklərinə və qlobal istiləşməyə gətirib çıxarır. Belə ki, hesablamalara görə faydalı qazıntı şəklində çıхarılan enerji daşıyıcılarının yanmasından hər il atmosferə on milyonlarla ton Karbon qazı (CO2) atılır.
Bürhanlar
Bürhanlar— Buxarada XI-XIII yüzillərdə Sədr ünvanıyla hökm sürən və Hənəfi füqəhasının ən öndə gələn təmsilçiləri olan bir üləma ailəsi.
Tarixi
Həzrət Ömərin soyundan gəldiyi rəvayət edilən ailə, fərdlərinin hamısı "Bürhanüddin" və ya "Bürhanül-millə vəd-din" ləqəbini aldığı üçün Bürhan ailəsi (Bürhanoğulları) adıyla məşhur olmuşdur.
Əbdüləzizin yerinə oğlu Sədrüşşəhid Hüsaməddin Ömər keçdi və Sultan Səncərin Qaraxıtaylara yenildiyi Katvan savaşinda 9 sentyabr 1141-ci ildə öldürüldü. Bürhan ailəsi də Qaraxitaylara tabe oldu. Qaraxitayiar bu ailənin mənəvi nüfuz və hökmünü tanıdılar və onları Buxarada öz təmsilçiləri olaraq qəbul etdilər. Hüsaməddin Ömər Hənəfi fiqhinə dair bir çox əsərin müəllifi olub bəziləri bunlardır: "əl-Vakiatül-Hüsanüyyə", "Umdətül-fətava", "əl-Fətava1-kübra", "əl-Fətavaş-şuğra", "Şərhu Ədəbil-qazi".
Mavəraünnəhr 1215-1216-cı ildə Xərəzmşah Əlaəddin Məhəmməd tərəfindən zəbt edilincəyə qədər Qaraxitayların əlində qaldı. Ancaq Xərəzmşahın buradakı hakimiyəti çox uzun sürmədi və Buxara 1220-ci ildə Çingiz xana təslim olan ilk şəhərlərdən biri oldu.
Bu siyasi dəyişmələrə rəğmən Bürhan ailəsi dini hörmətini hər dönəmdə mühafizə etmişdir. Monqolların hər yeri ələ keçirdiyi sıralarda yalnızca dini elmlər və din alimləri inkişaf etmə imkanı tapa bilirdi. Muinülfuqəranın qeydinə görə Buxarada "Sədr-i Cahan" ünvanını daşıyan bu rəislər sarıqlı olduqları halda dərgahlarına taclılar sığınırdı. Bürhan ailəsi dini vəzifələri və elmləri ilə bərabər böyük sərvətə də sahib olduqları üçün beləsinə nüfuzluydular və adətən əmir kimiydilər.
Qaraxitaylar Sədrüşşəhid Hüsaməddin Ömərin yerinə qardaşı Tacülislam (Tacüddin) Əbülməkarim Əhməd bin Əbdüləzizi gətirdilər və dini hakimiyyətini təsdiq etdilər. Nizami-i Aruziyə görə Qarakitayların təyin etdiyi vali hər xüsusda sədrın təlimatına uymaq məcburiyyətində idi. Tacülislamın 1156-1163-cü illər arasında öldüyü təxmin edilir.
Tacülislam Əhmədə qardaşı oğlu Məhəmməd bin Ömər xələf oldu. Məhəmməd Buxarada doğulmuşdu və Qarluqlar Buxara üzərinə yürüdüklərində, 1158-ci ildə Buxara rəisiydi. Dövrin şairlərindən Məhəmməd bin Əli əs-Səmərqəndi Qarluqlar qarşısındakı bacarığından dolayı onu bir şeirində öymüşdür. Məhəmməd bin Ömər "Sədrüşşəhid", "Məlikül-üləma". "İmamüI-Harameyn" kimi ünvan və ləqəblərə sahibdi.
Məhəmməddən sonra sədr məqamına Bürhanəddin Mahmud bin Əhməd keçdi. Hənəfi fiqhinə dair bir çox əsərin müəllifi olan Mahmudun əsərlərindən bəziləri bunlardır: "əl-Muhitui-Bürhani", "Zahirətül-fətava", "Tətimmətül-fətava".
Bürhanəddin Mahmüda Əbdüləziz bin Məhəmməd bin Ömər xələf oldu. Əbdüləzizin 1196-cı ildə ölümündən sonra yerinə Ömər bin Məsud bin Əhməd keçdi. Ömər Avfinin müəllimi və Qərbi Qaraxanlı hökmdarları IV İbrahim və Osmanın çağdaşı olub onların adına şeirlər də yazmışdır. "Sədrül-kəbir", "Bürhanül-İslam", "Tacül-millə vəd-din" ünvan və ləqəblərinə sahib olan Ömər bu vəzifəsini 1206-cı ilə qədər sürdürdü.
Ömərdən sonra ailənin başına Məhəmməd bin Əhməd keçdi. "Bürhanəddin Sədr-i Cahan" ünvanını daşıyan Məhəmməd Qaraxitaylar adına xərac toplayaraq hakimiyətini sürdürdü. 1206-cı ildə həccə getdi. Məkkədə hacılara qarşı mənfi tövr və hərəkətlərindən dolayı ilgi görmədi. Çox kibirli olduğundan hacılar ona "Sədr-i Cəhənnəm" adını verdilər. Sədr Bürhanəddin Məhəmməd daha sonra Buxaraya geri döndü və orada bir müddət daha hənəfilərin rəis və xətibi oldu. Öncəki kimi böyük bir ehtişam içində yaşadı. Ondan 6000 fəqih maaş alırdı. Daha sonra Xarəzmşah Əlaəddin Məhəmməd onu rəislikdən çıxardı və Xarəzmə gətirtdi. Xarəzmşahm anası Tərkən xatun monqolların önündən qaçmaq məcburiyyətində qalınca Sədr Məhəmmədin qardaşı "İftixar-i Cahan" və oğulları Məlikül-İslam və Əzizül-İslam ilə birlikdə Amu-dərya (Cəyhun) çayına atdırdı (1220).
Məhəmməd bin Əhməddən sonra Məhəmməd bin Əbdüləziz 1220-ci ildə sədr məqamına keçdi. "Sədr-i Cahan Bürhanəddin". "Seyfül-millə vəddin", "İmamüI-Harameyn" ünvan və ləqəbləriylə anılırdı. Avfinin "Lübabul-əlbab"əsərini qələmə aldığı sıralarda 1221-ci ildə həyatda idi. Bunun xaricində həyatı haqqında bilgi yoxdur. "Tacliqa li-hilal" adlı bir əsəri vardır. Kitab-i Mollazadədəki şəcərəyə görə Bürhan ailəsinin son sədrı "Sədrüşşəhid", "Seyfəddin", "Məlikül-İslam", "Əbül-Məali" ünvan və ləqəbləriylə tanınan Əhməd bin Məhəmməd bin Əbdülazizdir (1221-1238). Əslən Buxaranın Tərab kəndinndən olan Mahmud Tərabi adlı bir sənətkar Buxarada monqollara və Buxara əyanlarına qarşı tamamilə xalqa dayalı bir üsyana başladı. Hənəfi fiqh alimi Şəmsəddin Mahmud bin Əhməd Məhbubi də bu üsyanı dəstəkləyirdi. Tərabi ətrafına toplanan böyük bir dəstə ilə Buxaraya daxil oldu. Sədrlərin rəisi ehtiyatlı davranaraq üsyana qarşı çıxmadı. Tərabi Buxarada hakimiyətini qüvvətləndirdikdən sonra Mavəraünnəhrin ən böyük dini rütbəsini daşıyan Bürhan ailəsindən Əhmədin yerinə Şəmsəddin əl-Mahbubini sədr olaraq təyin etdi (1238). Bundan sonra Bürhan ailəsi mənəvi və siyasi nüfuzunu itirdi. Əhməd Qaraxitaylardan dəstək alaraq Buxaraya təkrar hakim olmaq istədiysə də, istəyinə nail ola bilmədı. 1238-ci ildəki olaylardan sonra Buxarada sədr ünvanını daşıyanlara rastlanması isə Məhbubi sülaləsi sədrləri ilə ilgili olmalıdır. Çünkü Bürhan sülaləsinin yerinə keçən Məhbubi sülaləsi sədrlərində də Bürhan ailəsinə aid bilinən ünvan və ləqəblər görünür. Mahmud bin Əhməd əl-Məhbübi "Tacüş-şəria" deyə anılırkən atası Əhməd bin İbrahim "Sədrüş-şəria əl-Əvvəl", nəvəsi Übeydullah bin Məsud bin Mahmud da "Sədrüş-şəria əs-Sani" olaraq tanınmışdır.
Soyun tanınmış nümayəndələri
Qaraxanlılar tərəfindən Buxara valiləri:
Meheli nalburunu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Növ tanınmış macar alımı Loyaş Mehelinin şərəfinə adlandırılıb.
Qısa təsviri
Növün özünə məxsus xüsisiyyəti göz ətrafında parlaq-boz eynəyinin olmasıdır. Bu növ rəng və kütləsinə görə Böyük nalburun və Kiçik nalburun növlərinə oxşardır. Bədənin uzunluğu 4,9-6,4 sm, quyruğun uzunluğu isə 2,1-3,2 sm olur. Qanadlar arasında məsafə isə 31 sm-dir. Çəkisi 10-23 qram təşkil edir. Bədən rəngləri mavi çalara malik parlaq-boz rəngdədir.
Yayılması
Cənubi Avropada, Şimali Afrikada, Yaxın Şərqdə, Dağıstanda və Zaqafqaziyada yayılmışdır. Azərbaycanda Hirkandan başqa bütün təbii vilayətlərdə aşkar edilsə də, yalnız Kiçik Qafqazda çoxsaylıdır. Qış dövründə 5, yayda 9 məntəqədə tapılmışdır. Bütün iri yığınlar başlıca olaraq 1800 m-ə qədər hündürlükdə dağüstü kserofitlər qurşağına düşür. Qalan rayonlarda və landşaftlarda bu növ nadirdir.