cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naftalan sanatoriyası
İqlimi və coğrafi mövqeyi
Təsadüfi deyildir ki, qədim rəvayətə görə Medeya adlı cadügar qadın qədim yunan eposunun qəhrəmanı arqonaft Yasona qəribə bir məlhəm bağışlamışdır. Bu məlhəm onu oddan və yanğından qoruyur, bədəninə alov təklükəsi olmamaq xassəsi bəxş etmişdir. Hələ qədim zamanlardan Asiyanın müxtəlif güşələrindən, eləcə də uzaq Hindistandan Azərbaycana üz tutan minlərlə adam müxtəlif xəstəliklərdən xilas olmaq üçün buradan Naftalan nefti aparır, öz vətənlərində həmin neftin köməyi ilə müalicə olunurdu. Neft tuluqları yüklənmiş dəvə karvanları buradan Şərq ölkələrinə yollanırdı. Naftalan nefti dünyada yeganə neft olub öz müalicəvi əhəmiyyətinə görə əfsanəvi xarakter daşımaqla fiziki-kimyəvi xassəsinə görə başqa neftlərdən fərqlənir. Bu neft üçün əsas xarakter yüksək xüsusi çəkiyə (d420=0,9395 q) malik olması, tərkibində yüngül fraksiyanın və bərk parafin karbohidrogenlərin olmamasıdır. Tərkibində kifayət miqdarda qatran (14%) olması su ilə möhkəm emulsiya əmələ gətirməsi naftalan neftini başqa neftlərdən fərqləndirir. Müalicəvi xassəsinə görə dünyada yeganə neft olan Naftalan nefti Azərbaycan Respublikasında Gəncə şəhərindən 50 km aralı Murov dağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.
Azərbaycan Elmi Tətqiqat Aşqarlar Kimyası İnstitutunun direktoru, mərhum akademik Ə. M. Quliyev, mərhum akademik Yusif Məmməd Əliyevin Naftalan nefti haqqında söylədiyi nəzəriyyəni əsas götürərək bu ecazkar neftin kimyəvi tərkibinin hər tərəfli tədqiq olunmasını qarşısına məqsəd qoymuşdur.
Bioloji tədqiqat və həkimlərin müxtəlif xəstəlikləri müalicə etməklə müəyyənləşdirdilər ki, Naftalan neftindən ayrılan naften karbohidrogen qrupu bu neftin ən aktiv bioloji komponenti olub müalicə üçün tətbiqində ilk müalicəvi təsir edən naften karbohidrogenləridir. Naften karbohidrogen qrupu orqanizmin bütün-fizoloji funksiyasına müsbət təsir etməklə toksiki xassə göstərmir.
Gəncə şəhərində "Naftalan Sağlamlıq Mərkəzində" (2006-cı ildən fəaliyyət göstərir) dünya şöhrətli naftalan nefti ilə eləcə də Naftalan neftindən otaq temperaturunda ayrılmış bioaktiv maddə olan müalicəvi naften yağı ilə müxtəlif xəstəliklər o cümlədən:
Dəri xəstəlikləri – psoriaz, heyrodermit, dəmirov, ixtioz, keratodermiya, ekzema, seboreya, allergik dermatitlər,
Qadın cinsiyyət organlarının xəstəlikləri – xroniki salpingit, oforit (salpingo-oforit), parametrit, çanaq organlarının spaykasında, endometrit, infantilizim, uşaglığın hipoplaziyasında, uşaqlığın düzgün olmayan vəziyyətində, yumurtalıgların funksional pozğunluğunda, menstrual siklin pozulmasında, amenozeya, qadın sonsuzluğu, uşaqlıq boynunun eroziyası.
Kişi cinsiyyət organlarının xəstəlikləri – kişi sonsuzluğu, xroniki prostatit, uretritlər, xroniki sistit.
Mədə bağırsaq sistemi xəstəlikləri – xroniki qəbzlik, metiorizm, həzmin pozulması;
Dayaq – hərəkət aparatının və sümük əzələ sisteminin xəstəlikləri – Revmatik artrit və poliartrit – Podaqra poliartriti – Bruselyoz poliartriti -Posttravmatik poliartrit – Deformasiyaedici osteoartroz – Onurğa sutununun osteoartrozu – Onurğa sutununun spondillyozu -Bexterev xəstəliyi – Miozit və mialgiyalar – Bursit və tendovaginitlər – Miofassitlər
Periferik damar xəstəlikləri. – Aşağı ətrafların bliterasiyaedici endarteriti və obliterasiyaedici aterosklerozu – Aşağı ətrafların varikoz damar genişlənməsi -Aşağı ətrafların səthi və dərin venalarının tromboflebiti -Reyno xəstəliyi
Dəri xəstəlikləri – Psoriaz – Ekzema – Neyrodermit – Allergik dermatitlər
Ginekoloji xəstəliklər – Qadın cinsi sferasının iltihabi xəstəlikləri (adneksit, salpinqooforit, parametrit, perimetrit, metrit və s.) – Yumurtalıqların disfunksiyası – Birincili və ikincili sonsuzluq – Çanaq peritonial bitişmələr
Androloji xəstəliklər – Xroniki prostatitlər – Uretrit – Sonsuzluq
O cümlədən
Gəncə Naftalan Sağlamlıq Mərkəzində yuxarıda qeyd olunan xəstəliklərin müalicəsi Naftalan vannaları, işıq müalicəsi, Yod-bromvannaları, masaj və s. proseduraların köməyilə yüksək səviyyədə aparılır.
Ağ naftalanla müalicə — müalicəvi naften yağı ilə tromboflebitin, radikulitin, qızıl yelin, burun – qulaq və boğaz xəstəliklərinin müalicəsi, ağız boşluğunda əmələ gələn səpkilər və qızartıların müalicəsi, dişlərin dibinin iltihablaşmasında müalicə aparılır. Ən maraqlı hadisələrdən biridə Gəncə şəhərində fəaliyyət göstərən naftalan sağlamlıq mərkəzində müalicəvi naften yağı ilə zob və mədəaltı vəzilərin funksiyası pozulduqda ona qarşı effektli müalicələr aparılır.
Bu bioaktiv maddə zədələnmiş sinirin rengenerasiyasını tezləşdirir, sinir liflərinin keçiricilik xassəsini bərpa edir, hərəkət pozulmalarını aradan qaldırır, vegetativ sinir sisteminin (parasimpatik şöbə) ağrı hissiyyatı həddini və oyanma xassəsini yüksəldir, liflərin regenerasiyasına köməklik edir, bakteriostatik xassəyə malikdir. Damarları geniləşdirməklə yaranın ətrafında qan dövranını yaxşılaşdırır. Mədə və onikibarmaq bağırsaq yaraları olan xəstələr 18–20 gün ərzində müalicəvi naften yağı qəbul etdikdə yarası tam sağalır. Müalicəvi naften yağı kimi yanıq xəstəliyini çox yüksək səviyyədə müalicə edir;
Gəncə "Naftalan Sağlamlıq Mərkəzində" dünya şöhrətli Naftalan nefti və ondan alınmış müalicəvi naften yağı ilə kompleks müalicə olunmaq istəyənlər ilin istənilən fəslində bu sağlamlıq mərkəzinə müalicə üçün gələ bilər.
Həmçinin Naftalan nefti yaraların, dəri, sinir, uroloji və ginekoloji xəstəliklərin, həmçinin qaraciyər, oynaqların və oynaq ətrafındakı yumşaq toxumaların, dayaq – hərəkət aparatının müalicəsi üçün çox səmərəli vasitədir. Naftalan şəhəri eyniadlı kiçik kəndin yerində salınmışdır. Bu adın əsasını təşkil edən "Nafta" sözü isə Azərbaycan ərazisindəki qədim dövlət qurumlarından biri olmuş Midiya dilində "axan, süzülən" deməkdir. Azərbaycanda hələ bir neçə min il bundan əvvəl müxtəlif məqsədlər üçün neftlə bərabər, Naftalandan da istifadə etməyi bacarırdılar. Naftalan neftindən yaraların müalicəsi üçün istifadə edən təkcə yerli sakinlər olmamışdır. Vaxtilə Azərbaycana hücum etmiş Makedoniyalı İsgəndərin əsgərləri Roma legionerləri və vikinqlər, Həmçinin alanlar, xəzərlər və digər qəbilələrin nümayəndələri Naftalan neftindən yaraların müalicəsi və qanaxmanın dayandırılması məqsədilə istifadə etmişlər.
Naftalan həm də ixrac məhsulu olmuşdur. Onu karvan yolları ilə başqa ölkələrə – Kiyev Rus dövlətinə, Mərkəzi Asiyaya, Əfqanıstana, Hindistana, Fars körfəzi ölkələrinə daşıyırdılar. Orta əsrlərin məşhur səyyahı Marko Polo Naftalan neftini " Dəri xəstəliklərinin çarəsi olan sehrli məlhəm " kimi təsvir etmişdir.
19.cu əsrdə Bakıda neft sənayesi sürətlə inkişaf etməyə başlayanda Azərbaycanda Avropadan gəlmiş mühəndislərin, sənayeçilərin və bankirlərin sayı xeyli artmışdır.1874-cü ildə alman mühəndisi Yager yerli sakinlərin Naftalan nefti barədə söylədikləri ilə maraqlanmış və Almaniyada "Naftalan" mazının istehsalını tənzimləmişdi. O həmin məlhəmi dünyanın müxtəlif ölkələrinə ixrac edirdi.
Aydındır ki, Azərbaycan Naftalanı əsasında məlhəmlər istehsal edən almanlar yaxşı menecerlər olmuşdur, çünki bu məlhəmdən təkcə Avropa ölkəlirində istifadə etmirdilər.1904-cü ildə Rus – Yapon müharibəsi zamanı yapon əsgərlərinin aptek dəstinə içərisində "Natalan mazı" olan bankalar da daxil idi. Bu maz ilk tibbi yardım vasitəsi kimi istifadə edilirdi. Həmin bankaların üzərinə belə yazılmışdı "Kimin əlində bu məlhəm varsa, o, heç bir yaradan qorxmasın"
Naftalan neftindən istifadənin yeni mərhələsi 1927-ci ildən başlanır. Həmin ildə 10 quyu bərpa olunur. 1928-ci ildə qazıntı işlərinin aparılması Azərdağkimya Trestinə tapşırılır. Bununla da müalicə yeri yaradılır, axtarışlar davam etdirilir. 1929–30-cu illərdə 14, 15, 16 saylı quyular qazılır və Naftalan mədənləri Azneftin tabeliyinə keçir. Qazma işləri yenidən həyata keçirilir, burada qəsəbə salınır, yaşıllaşdırılır, asfalt yol çəkilir və abadlıq işlərinə başlanılır.
Didi Yulian
Mark Didi Salvi Yulian Sever (d. 133 ya da 137– ö. 193) — 28 mart 193-cü ildən 1 iyun 193-cü ilədək hakimiyyətdə olmuş Qədim Roma İmparatoru. Öldürttüyü sələfi Pertniaksdan sonra hakimiyyəti pulla alaraq İmparator oldu. Bu hərəkəti 193–197-ci illər arası Romada daxili müharibələrə gətirib çıxartdı. 193-cü ildə Didi Yulian xələfi Septimi Sever tərəfindən hakimiyyətdən salınıb, ölümə məhkum edildi.
Naftalan sanatoriyası
İqlimi və coğrafi mövqeyi
1929-cu ildə Azərbaycanda yarxo resepti üzrə naftalan sürtgü yağı hazırlanmağa başlanılır. Bu illərdə professor Çlenov naftalanı dəri xəstəliklərinin müalicəsi üçün təklif edir. Bununla da Naftalanda müalicə olunanların sayı sürətlə artmağa başlayır. 1929–32-ci illərdə burada müalicə olunanların sayı 920-dən 3000 nəfərə çatır.
1931-ci ildə Azərbaycan Xalq Səhiyyə Komitəsinin sərəncamı ilə Xalq Səhiyyə Komitəsinin Kliniki Tədqiqat İnstitutunda 18 çarpayılıq stasionar şöbəyə malik Naftalan şöbəsi açılır və professor K. Yeqorov həmin şöbəyə müdir təyin olunur. Bu illərdə dəri və zöhrəvi xəstəliklər klinikası, ginekoloji klinika, cərrahiyyə klinikası, baktereoloji, fizioterapiya və kurortologiya kafedraları da Naftalan neftinin müalicəvi keyfiyyətlərini öyrənmək sahəsində geniş təşviqat işləri aparmışdır. Naftalan neftinin müalicəvi əhəmiyyətinin öyrənilməsində əvəzsiz xidmətləri olan professor T. Paşayev Azərbaycan dilində ilk əsəri 1959-cu ildə çapdan buraxdırmışdır. Bu monoqrafiyada Naftalan nefti, onun xassələri və müalicə təsirinə, habelə Naftalan neftinin tədqiqinə və istifadəsinə aid məlumatlar da geniş şəkildə öz əksini tapmışdır.
Azərbaycan Respublikası Milli Elmlər Akademiyasında da Naftalan neftinin fiziki-kimyəvi və digər xassələrinin öyrənilməsi sahəsində akademiklər Y. Məmmədəliyev və Ə. Quliyev uğurlu tədqiqat işləri aparmışlar.
1982-ci ildə "Naftalan" Kurort Birliyi yaradılmışdır. Bu birliyə daxil olan "Mil", "Goran", "Qarabağ", "Azərbaycan" sanatoriyaları 1982-ci ilin fevralından, "Çinar" sanatoriyası həmin ilin oktyabr ayından, "Şirvan" sanatoriyası isə 1987-ci ilin fevralından fəaliyyət göstərir. Hazırda bu sanatoriyaların çoxunda məcburi qaçqın və köçkünlər yerləşdirilmişdir.
Naftalan nefti özünün fiziki-kimyəvi xassələrinə görə digər növ neftlərdən kəskin fərqlənir. Onun tərkibində parafin karbohidrogenləri yoxdur. Başlanğıc qaynama temperaturu yüksək olduğundan (190–220 °C) bu neftdə benzin fraksiyası da olmur.
Professor Aleksandrov qeyd etmişdir ki, Naftalan nefti dəriyə möhkəm yapışır və onu dəri səthində yumaqla yox, silməklə təmizləmək mümkündür. Dəri üzərində qalan hissə dəri tərəfindən sorulur. K. Krasuski göstərir ki, Naftalan neftinin müalicəvi təsiri onun tərkibində sterinlərin olması ilə bağladır.
Hələ 1946-cı ildə akademik Y. Məmmədəliyev Naftalan neftinin öyrənilməsi sahəsində apardığı nəticələri ümumiləşdirərək qeyd etmişdir ki, müxtəlif laylardan və horizontlardan çıxarılan neftlər bir-birindən kəskin fərqlənir. Hətta eyni quyudan müxtəlif vaxtlarda çıxarılan neftlər biri digərindən qismən də olsa fərqlənir.
Müalicəvi Naftalan nefti vanna üsulu ilə bir neçə dəfə istifadə olunur və istifadədən əvvəl 38 dərəcəyə qədər qızdırılır. Belə olan halda istifadə olunan neftin fiziki-kimyəvi xassələri dəyişməyə bilməz.
Hələ Böyük Vətən müharibəsi illərində Naftalan neftindən yaralı xəstələrin müalicəsində geniş istifadə edilmişdir. Naftalan əsgər hospitallarında hərbi-döyüş yaralılarının, daxili xəstəliklərin, periferik sinir sistemi zədələnmələrinin və s. müalicəsində istifadə edilmişdir.
Naftalan nefti Tanrının xalqımıza bəxş etdiyi daha bir əvəzsiz nemətdir. Hesab edirəm ki, bu gün oraya sərmayə qoyub çox işlər görmək olar. Bundan həm xalq, həm dövlət, həm də sərmayədar qazana bilər.
Şəfa ocağı kimi "Naftalan Sanatoriyası"
Naftalan kurortu rəsmən 1935-ci ildən fəaliyyət göstərir. 1957-ci ilədək mövsümi işləsə də 1957-ci ildən etibarən kurort il boyu fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Çarpayı sayı ildən – ilə artan kurortda 1982-ci ildə Naftalan Sanatoriya birliyi yaradılmışdır. 6 sanatoriya, kurort poliklinikasınddan ibarət kurort birliyində 3200 çarpayı var idi. Kurort birliyi il ərzində Keçmiş Sovetlər İttifaqının Respublikalarından 50 – 70 min xəstə qəbul edilirdi. Kurortda sümük – əzələ, periferik sinir, .periferik damar xəstəlikləri, dəri xəstəlikləri, ginekoloji xəstəliklər müvəffəqiyyətlə müalicə olunurdu. 1992-ci ildən 2005-ci ilədək yalnız "Çinar Sanatoriyası" mövsümi olaraq xəstə qəbulu ilə məşğul olurdu. 2005-ci ilin may ayında Naftalan Kurortunda ilk özəl sanatoriya olan "Naftalan" açıldı.
Mərkəz 100 nəfərlik yataq korpusundan, müalicəxana və yeməkxanadan ibarətdir. Mərkəzə müraciət edənlər ilk növbədə hərtərəfli laborator və instrumental müayinədən keçirlər. Xəstəliklərinə müvafiq olaraq Naftalan müalicəsi və müasir fizioterapiya müalicə üsulları qəbul edirlər. Mərkəzdə xəstələrin istarahəti, qidalanması, və uğurlu müalicə üçün lazım olan hər bir şərait mövcuddur. Həmçinin yuxarıda sadaladığımız müalicələrdən başqa Naftalan Sanatoriyasında digər müalicə prosedurları keçirilir. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir:
deforme spondiloz, spondylarthritis; Artrit, artrit diğer hastalıkları ile ilişkili: gut artrit, iyi huylu, profesyonel poliartrit, titreşim hastalığı; yumuşak doku ve opordvigatelnogo cihazları f. ekstraartiküler hastalığı: busity, kiriş iltihabı; periartrit, miyozit, kas ağrısı, miofastsity; g. Bechterew. Sinir xəstəlikləri : a. trigeminal nevralji, oksipital sinir, siyatik sinir, interkostal nevralji; b. Neuritises üz, radyal, ulnar, femoral, tibial ve peroneal sinirlər; c. lomber krestsovy radikülit; d. Omuz plexitis ve servikal-kol radikülit. Periferik damarların 3. Hastalıkları: ekstremitelerde a. Endoarterity 1 ve 2 etap (obliteriyuschy ateroskleroz); b. Raynaud hastalığı; c. flebit; d. tromboflebit; e. Kronik osteomiyelit (dış atak); f. Posleozhogovye keloid yara izi. Ginekoloji xəstəliklər: a. adnexitises, salpingo-osfority; b. parametreleri; c. endometrium d. cervicitis colpites kronik ve tekrarlayan; e. amenore, uterus hipoplazisi; f. disfonksiyon g. İnfertilite birincil ve ikincil; h. menapoz sendromu; i. Pelvik peritoneal yapışıklıklar. Dəri xəstəlikləri : a. Psoriasis; b. Nevrodermatozy gergin değil; c. Kronik egzama (kuru) tekrarlayan; d. Skleroderma; e. Seborrhea. Üroloji xəstəliklər: a. prostatit, üretrit; b. erkek kısırlığı. Çocuk hastalık: çocuk a. Romatoid artrit, etkin olmayan sahne, Still sendromu; b. kore; c. Consequences Serebral palsi; d. Alerjik cilt hastalıkları.
Ozhogovye – dən sonrakı yara izi
"Naftalan sanatoriya" – sının xidmətləri
Buraya gələnlər müalicəvi – diaqnostiq otaqlar da qəbul edə bilərlər
– Naftalan vannası
– Yodlu – bromlu vanna
– Naphthalan uygulama
– Naftalan tamponu
– Parafinlə müalicə
– Əl ilə massaj
– Vibro massaj
– Fizioterapiya
– Sualtı uzatma (qol və ya ayaqları mexaniki üsulla çəkib uzatmaqdan ibarət cərrahiyə üsulu)
– Fizioterapiya aparatları
– Funksional dioqnastika kabineti
– Klinik dioqnostika laboratoriyası
– Biokimya laboratoriyası və sairə
Bundan başqa mərkəzin həyətində müxtəlif stolüstü oyunlar olan stolüstü tenis, bilyard, üzgüçülük hovuzu , çayxana , rəqs meydançası xəstələrin istirahətini məzmunlu etməyə imkan verir.
Bu özəll sanatoriya və sağlamlıq mərkəzi 2007-ci ildə tikilib istifadəyə verilmişdir. Əvəəllər bura lazımsız bir əraziyə çevrilmişdir. Camaat bura əllərinə keçdiyi zir – zibili tökürdü. İndi isə bura cənnəti xatırladır. Müasir və yaraşıqlı korpus 94 çarpayılıdır. Yeməkxana, müalicə və idman zalı, neft vannaları da binanım içərisində yerləşdirilmişdir.
Naftalanda son illər yaradılmış sağlamlıq mərkəzlərindən biri də "Şəfa vannaları " sanatoriyasıdır. Hələlilk 60 çarpayıdan ibarətdir. Burada istirahətə gələnlərə və müalicəyə ehtiyacı olan xəstələrə hər cür diqqət və qatğı göstərilir. Bu sanatoriyanı gələcəkdə dövlətimiz daha da yeniləşdirəcək. Bunun da əsas səbəbi buraya gəlmək istəyənlərin sayının çoxluğu ilə izah etmək olar.
İldən – ilə "Naftalan Sanatoriya" – sına gələn pasientlərin sayı dumadan artmışdır. Bunu biz aşağıdakı cədvəldən də görəcəyik. Bunun da əsas səbəbi burada istifadə olunan Naftalan neftinin həqiqətən də insanlara şəfa verməsi və insanların bu sanatoriyaya etimad göstərməsindən irəli gəlir.
İllər	Gələn pasientlərin sayı 1929-cu il	920 nəfər 1932-ci il	3000 nəfər 1965-ci il	4000 – 5000 nəfər 1991-ci il	590 nəfər 2006-cı il	1350 nəfər
Cədvəldən göründüyü kimi 1929 – 1991-ci illər ərzində "Naftalan Sanatoriyası" – na müraciət edən xəstələr durmadan artmışdır. 1991-ci ildə isə bu pasientlərin aşağı düşməsinin əsas səbəbi Azərbaycan ərazisində gedən müharibələr olmuşdur. Məhz bunun səbəbində Azərbaycan turizmi zəifləmiş və H. Ə. Əliyevin hakimiyyətə gəlişindən sonra Azərbaycanda turizm sektoru get – gedə sürətlə inkişaf etməyə və müasir mərhələyə qədər yüksəlmişdir.
Naftalanda muzey
Naftalanda dünyada yeganə və qeyri – adi olan bir muzey var. Bu muzeyin eksponatları qəribə də olsa atılmış qoltuq ağaclarıdır (əsa). Burada müxtəlif növ və ölçüçə qoltuq ağacları vardır. Bunun da səbəbi ondadır ki, buraya gələn pasientlər müalicədən əvvəl qoltuq ağacları ilə bu müalicə müəssisəsinə gəlirdilərsə, artıq bu sanatoriyada müalicə prosedurlarını başa çatdırdıqdan sonra bu qoltuq ağacları onlara lazım olmurdu. Məhz bu səbəbdən onlar həmin qoltuq ağaclarını Naftalanda qoyub gedirdilər.
Naftalan Kurortu
Arbatsko-Pokrovskaya xətti
Arbatsko-Pokrovskaya xətti (, Arbaatsko-Pokroovskaya liiniya) — Moskva metropoliteni ndə xətt.
Aleksandr fon Humboldt Fondu
Aleksandr fon Humboldt Fondu - Almaniya federal hökuməti tərəfindən təsis edilmiş və Almaniya Xarici işlər nazirliyi, Təhsil və tədqiqatlar nazirliyi, İqtisadi əməkdaşlıq və inkişaf, habelə digər milli və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən maliyyələşdirilrən fond.
Hər il Fond müsabiqə ilə təbiət elmləri (riyaziyyat da daxildir) və humanitar sahə üzrə 700 tədqiqat mövzusu təsdiq edir. Bu təqaüdlərə Humboldt professorları və Sofya Kovalevskaya adına mükafat kimi tanınmış mükafatlar daxildir. Almaniyada Humboldt Fondu mükafatları çox nüfuzlu hesab edilir, bu siyahıya 130 ölkədən 26 000 laureat, o cümlədən 50 Nobel mükafatçısı daxildir. .
Quyruq turbulansı
thumb|200px|Quyruq turbulentində baş verən [[vortekslərin vizuallaşdırılmış versiyası (NASA)]]
Quyruq turbulansı və ya İstiqamət sükanı turbulansı — təyyarənin qanadlarının üstü və altındakı təzyiq fərqinə görə təyyarənin arxasında yaranmış vorteksdən (wingtip vortices) yaranmış türbülans. İngilis dilindən tərcümədə “wake” sözü, “bir aviavasitə və ya hidrovasitə keçdikdən sonra havada və ya suda qalan iz” deməkdir. Buna görə quyruq turbulansına bəzən İdarəetmə sükanı turbulansı da deyilir.
Uçuş təhlükəsizliyi
Meydan turunda ağır bir təyyarənin arxasından gələn yüngül təyyarənin bir neçə yüz fut yuxarıda və ya ən azı 1000 fut aşağıda və küləkdə (gəldiyi istiqamətdə) uçması tövsiyə olunur. Qalxma zamanı yüngül təyyarələrin yerdən kəsilməsi (təxmini olaraq quyruq turbulansı zonasını keçənə kimi) gecikdirməlidir, enmə zamanı qabaqdakı təyyarənin quyruq turbulansının başa çatdığı nöqtədən qabağa qonması lazımdır.
Təyyarə təsnifatları
ICAO, təyyarələri Maximum Take Off Massa (MTOM) görə təsnif edir:
FAA ICAO kateqoriyalarının əvəzinə aşağıdakı kateqoriyalardan istifadə edir.
Minimum ayrılma
Aşağı vorteks kateqoriyalı bir təyyarənin, yuxarı vorteks kateqoriyasındakı təyyarələrdən sonra müəyyən müddətdə uçuşuna icazə verilmir. ICAO-ya görə, ağır təyyarələrdən sonra yüngül təyyarələrin enməsi və ya qalxması üçün fərq aşağıdakı kimidir.
Şəfəqət Mahmudova
Həyatı
Şəfəqət Cəbrayıl qızı Mahmudova 1979-cu ildə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin “Tətbiqi riyaziyyat” fakültəsini bitirmişdir.
1979-cu ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Kibernetika İnstitutunda proqramçı vəzifəsində işə qəbul edilmiş və avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin yaradılması məsələləri ilə məşğul olmuşdur.
Elmi fəaliyyəti
1983-cü ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Avtomatlaşdırılmış İdarəetmə Sistemləri (AİS) şöbəsinə böyük proqramçı, bir müddətdən sonra aparıcı mühəndis vəzifəsinə keçirilmişdir. EHM-lər arasında müxtəlif təyinatlı sistemlərin informasiya mübadiləsinin proqram təminatlarını işləyib hazırlamış və müxtəlif AİS-lərin təşkilində iştirak etmişdir. Ş.Mahmudova Azərbaycanda olan ilk qadın proqramçılardan biridir.
Müxtəlif təyinatlı “Poliklinika”, “Təhsil” verilənlər bazası idarəetmə sistemləri, “Kadrlar” və “Tədris-İnnovasiya Mərkəzi” korporativ informasiya sistemləri, "Tanınma" avtomatlaşdırılmış identifikasiya sistemi, “Layihələrin qeydiyyatı" informasiya axtarış sistemi, İnformasiya Texnologiyaları Problemləri və İnformasiya Cəmiyyəti Problemləri jurnalları üzrə “Qeydiyyat-Jurnal” informasiya axtarış sistemi hazırlamış və istismara vermişdir.
Ş. Mahmudova “Fotoportretlər əsasında insan sifətinin tanınması üçün metod və alqoritmlərin işlənməsi” mövzusu üzrə 3338.01 - "sistemli analiz, idarəetmə və informasiyanın işlənməsi" ixtisası üzrə dissertasiya işi müdafiə etmiş və texnika üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almışdır, dosentdir. Hazırda "Fotoportretlər əsasında insan sifətinin irqi mənsubiyyətinin tanınması üçün metod və alqoritmlərin işlənməsi" mövzusu üzrə elmi tədqiqatlarla məşğuldur.
İstitutda layihənin baş mühəndisi vəzifəsində çalışır.
1998-ci ildən 2014-cü ilə qədər Bakı Dövlət Universitetinin “Tətbiqi riyaziyyat” fakültəsində “İnformatika” fənnini tədris etmişdir. Hal-hazırda İnformasiya Texnologiyalar İnstitutunun Tədris-İnnovasiya Mərkəzində pedaqoji fəaliyyət göstərir.
Ş.C.Mahmudova “International Journal of Intelligent Information Prosessing (IJIIP)”, “Communications”, “International Journal of Advanced Engineering and Manecment”, “Biomedical Statistics and Informatics” jurnallarının və Gconference.NET portalının redaksiya heyətinin üzvü seçilmişdir.
The International Association for Pattern Recognition (IAPR)-nın və American Association for Science and Technology (AASCIT) üzvüdür.
Ş.C.Mahmudova "Pattern Recognition", "International Journal of Automation and Power Engineering (IJAPE)", "Journal of Control Engineering and Technology (JCET)", "Humanities and Social Sciences Letters" və "British Journal of Applird Science & Technology" jurnallarına rəyçi (review) seçilmişdir.
Elmi əsərləri
68 elmi məqalə və 57 tezisin müəllifidir. Bunların 74-ü beynəlxalq elmi mətbuatda dərc olunub. 7 kitabın müəllifidir.
Metropolis
thumb|right|meqopolis Meqalopolis (qədim yunanca μεγᾰλό-πολις, hərfi mənada - μέγας - "böyük, nəhəng, böyük" + πόλις - "şəhər" sözündən "böyük (geniş) şəhər") - bir sıra şəhərlərin birləşməsi zamanı əmələ gələn ən böyük yaşayış forması. aglomerasiyalar [bir]. Sinonim “meqa-region” terminidir ki, bu termin Anglosferdə geniş yayılmışdır. Metropol (latın dilindən tərcümədə metropolis "ərazinin mərkəzi" və ya [[Yunan dili|yunan]] dilindən tərcümədə metropolis "ana şəhər") coğrafi regionun və ya ölkənin paytaxtı mənasına gəlir. Metropol - həm əhali sayına görə, həm də iqtisadi və mədəni sahələrdəki dominantlığı ilə vacib şəhər şəbəkəsinin mərkəzi sayılır.https://ru.wikipedia.org/wiki/
"Meqapolis" termini əhalisi 1 milyondan çox olan hər hansı bir şəhərə aid olan "metropolis" termini ilə qarışdırılmamalıdır.
Ümumi məlumat
Metropol mütləq paytaxt olmur. Məsələn, Nyu-York şəhəri ABŞ-nin ən böyük şəhəri olsa da, paytaxt şəhər Vaşinqtondur.
Madrid, Paris, Milan və Berlin kimi ayrı-ayrı, hətta çox böyük aqlomerasiyaları meqapolislər kimi təsnif etmək olmaz.
Meqapolisin əsas xüsusiyyətləri
Müasir meqapolislərin formalaşmasının yan təsiri: insan fəaliyyəti ilə təbii mühit arasında ekoloji tarazlığın pozulması.
Xarici keçidlər
1. "Coğrafiya: Müasir İllüstrasiyalı Ensiklopediya": "Meqalopolis". Müəlliflər: Ch. redaktor Qorkin https://ru.wikipedia.org/wiki/ 2. https://journals.eco-vector.com/2587-5566/article/view/15855/12488 3.Hanna Paraq.https://www.google.com/books/edition/ 4.http://www.thefreedictionary.com/megalo.19 yanvar 2021-ci il, Wayback Machine-də. The American Heritage® İngilis dili lüğəti, Dördüncü Nəşr müəllif hüququ ©2000 Houghton Mifflin şirkəti tərəfindən. 2009-cu ildə yenilənib. Houghton Mifflin şirkəti tərəfindən nəşr edilib. (İngilis dili) 5.Geddes, Patrick.https://archive.org/details/citiesinevolutio00gedduoft.London.https://en.wikipedia.org/wiki/Williams_and_Norgate 6.Gottmann, Jean. L'Amerique (neopr.). - Paris: Hachette, 1954.
Gürcüstan Mərasim Sarayı
Salome Zurabişvilinin Gürcüstan Prezidenti seçilməsindən sonra Prezident iqamətgahı Georgi Atoneli küçəsi 25 ünvanında yerləşən Orbeliani sarayına köçürülmüşdür.
Tarixi
Yenidənqurma işlərinə 2004-cü ildə, əvvəllər İmperiya jandarmeriyası olmuş neoklassik stilli binadan başlanılmışdır; inşaat və yenidən qurma işləri altı il davam etmiş və 2009-cu ildə tamamlanmışdır. Binanın yekun layihəsi, daha əvvəllər Tbilisidə Daxili İşlər Nazirliyinin binası, Sülh körpüsü və Batumidə Medeya otelinin layihəsini işləmiş memar Mişel de Luççi tərəfindən işlənmişdir. Sarayın fasadı Gürcüstan dizayneri Nataliya Airejibi de Pitanın müəllifi olduğu nəhəng mozaika ilə bəzədilmişdir. Mozaikada Şota Rustavelinin “Pələng dərisi geyinmiş pəhləvan” poemasının mövzularından istifadə edilmiş və “Xeyir həmişə şərə qalib gəlir; mahiyyət qalıcıdır” sitatı yazılmışdır. Kompleksin ən böyük elementi bina qarşısında yerləşən və güzgü rolunu oynayan iki böyük hovuzdur. Binanın əsas fasadında yerləşən 28 metr uzunluq və 1.6 metr (89,6m2) hündürlüyə malik olan mozaikanın da müəllifi Nataliya Airejibi de Pitadır. Həmin mozaikada Gürcüstan tarixinin ən qədim dövrlərdən müasir dövrə kimi mühüm hadisə və şəxsləri təsvir olunmuşdur.
Struktur
Gürcüstan Prezidentinin David Tkeşelaşvili tərəfindən rəhbərlik edilən icraçı administrasiyasına, administrasiya rəhbərinin iki müavini olan İrma Nadiraşvili və Sulxan Sibaşvili, mətbuat katibi, Prezidentin müxtəlif məsələlər üzrə yeddi məsləhətçisi, xarici məsələlər üzrə dörd məsləhətçi, siyasi, məhkəmə, iqtisadi və enerji məsələləri üzrə kordinatorlar, həmçinin daşıma məsələləri üzrə kordinator daxildir.
Buçaş müqaviləsi
Buçaş müqaviləsi — 18 oktyabr 1672-ci il tarixində Osmanlı İmperiyası ilə Polşa-Litva Birliyi (Reç Pospolita- Polşa Krallığı Taxt-tacı və Böyük Litva knyazlığı arasında 1569-cu ilin iyul ayında imzalanmış Lyublin uniyasına əsasən yaradılmış federativ dövlət) arasında bağlanmış sülh müqaviləsidir. Bu saziş Osmanlı İmperiyasının ərazi qazandığı son müqavilədir. Bundan başqa, Osmanlı Dövləti, Bucaş müqaviləsi ilə qərbdə ən geniş sərhədlərinə çatmışdır. Hotin müqaviləsidən sonra (1621), Polşa-Litva Birliyi və Osmanlı İmperiyası arasında 50 il davam edən bir sülh prosesi baş vermişdi. Osmanlı himayəsindəki Ukrayna kazaklarına hücum edən polşalılar, sülhü pozublar. Sultan IV Mehmed və Körpülü Fazil Əhməd Paşa Ukrayna kazaklarının kömək istəməsi ilə Polşa yürüşünə çıxdılar. Kamaniçe yürüşü olaraq da adlandırılan səfərdə Osmanlı ordusunun ard-arda qazandığı uğurlardan sonra, Krım xanının da vasitəsilə Polşa sülh istədi. İmzalanan Buçaş (Buczacs) müqaviləsinə (18 oktyabr 1672) görə, Podolya Osmanlılara keçdi, Ukrayna da Osmanlı himayəsində Kazaxlara buraxılırdı. Reç Pospolita Krım xanına vergi ödəməyə davam etdiyi kimi peşkəş adı altında hər il Osmanlı İmparatorluğuna 22.000 də qızıl vergi ödəməyə məcbur edilirdi. Sazişin digər maddələrinə görə, Reç Pospolitadakı Lipka tatarlarından Türk ordusuna qoşulanların mallarına və ailələrinə zərər verilməyəcəkdi. Saziş Krım tatarlarının və Ukrayna kazaklarının Polşaya etdikləri hücumları da qadağan edirdi.
Polşa məclisinin, bu müqavilədəki vergi (peşkəş) maddəsini qəbul etməməsi ilə 4 il davam edəcək olan 1672-1676-cı illər Osmanlı-Polşa müharibəsi başladı. 27 oktyabr 1676-cı ildə bu günkü Zoravno (Ukrayna) şəhərində imzalanan İzvança müqaviləsi ilə 22.000 qızıldan imtina edilmək şərtilə, daha əvvəl Körpülü Fazil Əhməd Paşa tərəfindən imzalanan Buçaş müqaviləsinin müddəaları eynilə qəbul edilib.
Battle Angel Alita fəsillərinin siyahısı
230px|thumb|"[[Battle Angel Alita" manqasının 6-cı cildinin üzlüyü.]] "Battle Angel Alita" və ya Yaponiyada tanınan adı ilə "Gunnm" Yukito Kişiro tərəfindən çəkilmiş və yazılmış manqa seriyasıdır. Manqa seriyasının yayımlanması 15 dekabr 1990-cı ildə Shueisha nəşriyyatının "Business Jump" jurnalında başlamış, 1 aprel 1995-ci ildə isə başa çatmışdır. Bu müddət ərzində manqanın 53 fəsli çap olunmuşdur. Manqa Alita adlı (orijinal yapon versiyasında Qalli) yaddaşını itirmiş kiborq qızdan bəhs edir. Daysuke İdo adlı kibertibb mütəxəssisi tərəfindən tullantıların arasından tapılmış Alita əslində kim olduğunu və keçmişini öyrənməyə çalışır. Hadisələr XXVI əsrdə Tiferes (orijinal yapon versiyasında Salim) və Xarabalıq adlı uydurma şəhərlərdə cərəyan edir.
Shueisha nəşriyyatı manqanın fəsillərini tankobon cildlərdə toplamışdır. İlk cild 19 sentyabr 1991-ci ildə, sonuncu – 9-cu cild isə 19 iyul 1995-ci ildə buraxılmışdır. Yukito Kişiro manqanın davamı xarakteri daşıyan daha iki manqa seriyası yaratmışdır. Birincisi, "Battle Angel Alita: Last Order" manqa seriyası 18 noyabr 2000-ci ildən 28 yanvar 2014-cü ilə kimi nəşr olunmuşdur. Bu manqa 19 iyun 2010-cu ilə kimi Shueisha nəşriyyatının "Ultra Jump" jurnalında, qalan tarixlərdə isə Kodansha nəşriyyatının "Evening" jurnalında nəşr olunmuşdur. Manqanın 19 iyul 2001-ci ildən 23 aprel 2014-cü ilə kimi 19 cildi buraxılmışdır. İkincisi, "Battle Angel Alita: Mars Chronicle" 28 oktyabr 2014-cü ildən Kodansha nəşriyyatının "Evening" jurnalında yayımlanır və indiyə qədər 9 cildi buraxılmışdır.
Bunlarda əlavə, adlı başqa manqa 24 yanvar 1997-ci ildən 19 dekabr 2006-cı ilə kimi "Ultra Jump" jurnalında yayımlanmışdır. 19 dekabr 2007-ci ildə tək cild şəklində buraxılmışdır. Dörd qısa hekayədən ibarətdir: "Müqəddəs gecə", "Supersonik barmaqlar", "Evə qayıdış" və "Barjack rapsodiyası". "Gunnm: Complete Edition" adlı 6 cildlik xüsusi buraxılış Yaponiyada 23 dekabr 1998-ci ildə buraxılmışdır. B5 formatında buraxılmış buraxılış orijinal hekayəyə malik olsa da, "Battle Angel Alita: Last Order" hekayəsinin davamiyyəti üçün fərqli sonluqla başa çatır. Buraxılışa ilk eskizlər, zaman xətti və ilk 3 "Battle Angel Alita: Holy Night and Other Stories" hekayəsi daxildir. "Ashen Victor" adlı spin-off manqası isə 1995-ci ilin sentyabrından 1996-cı ilin iyuluna kimi Shueisha nəşriyyatının "Ultra Jump" jurnalında nəşr olunmuş və tək cildi buraxılmışdır.
Cilddə toplanmayanlar
Aşağıdakı fəsil hələ ki tankobon cildində toplanmayıb. O, "Evening" jurnalında 2023-ci ilin yanbarində nəşr olunub.
Mineral
thumb|350 px|right|Minerallar Minerallar — Yer qabığının tərkibinə daxil olan müxtəlif kimyəvi tərkibə malik olan təbii cisimdir. Müəyyən edilmişdir ki, Yer qabığı müxtəlif minerallardan əmələ gələn süxurlardan ibarətdir. Mineral dedikdə fiziki və kimyəvi cəhətdən kifayət qədər eyni tərkibə malik olan təbii birləşmə nəzərdə tutulur.
Ümumi məlumat
Yer qabığında 3000-ə qədər mineral vardır. Bunların 50-dən çoxu süxur əmələ gətirən minerallara aid edilir. Süxurlar — bir və ya bir neçə mineralın birləşməsindən əmələ gəlir. Yer qatını əmələ gətirən müxtəlif bərklikdə və qalınlıqda kütlələrə dağ süxurları deyilir. Minerallar və süxurlar müxtəlif əlamətlərinə — bərkliyinə, xüsusi çəkisinə, kimyəvi tərkibinə, rənginə, ərimə temperaturuna, əmələ gəlməsinə və başqa göstəricilərinə görə bir-birindən fərqlənirlər.
Mineral ehtiyatları
Fiziki xassələrinə görə onlar bərk, maye və qaz halında olurlar. İstifadələrindən asılı olaraq yanar faydalı qazıntılar və ya minerallar, yanacaq (daş kömür,neft,qaz,yanar cisimlər,qeyri-faydalı qazıntılara qranit,mərmər,qiymətli daşlar və s., metal filizlərinə dəmir, mis, alüminium və başqaları ayrılırlar. Mineral xammalların dünya ehtiyatları nəhəngdir,mil-yon,milyard və hətta trilyon tonlarla hesablanırlar.Ancaq onlar sonsuz deyillər və intensiv istifadə nəticəsində tükənirlər. Bu, bəşəriyyət qarşısında mineral ehtiyatları qorumaq məsələlərini qoyur. Keçmiş İttifaq daş kömür ehtiyatına və çıxarılması miqyasına görə dünyada 1-ci yeri tutur. Məs: Kansk-Açinsk (Krasnoyarsk ölkəsi) aid edilir.Okean suyunu minerallaşmış adlandırırlar. Belə ki, o, çoxlu müxtəlif duzlara malikdir; onda 80-ə yaxın qatılığı müxtəlif olan element aşkar edilmişdir. Hal-hazırda dəniz suyundan natrium, xlor, maqnezium, brom, xörək duzu əldə edirlər. Okean dibinin dünya fosforit ehtiyatları nəhəngdir (təxminən 3•1011 ton). Dəniz suyu altında bir çox yerlərdə böyük neft ehtiyatları tapılmışdır. Kontinental şelfin neftlə əlaqədar rayonları ABŞ-nin, Venesuelanın, Fars körfəzi dövlətlərinin,Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinin, Avstraliyanın, Şimal dənizinin sahillərində yerləşmişdir.Son illərdə Xəzərin Azərbaycan bölgəsində neft və qaz yataqlarında istehsal artmışdır. Mineral ehtiyatların qənaəti üçün metal qırıntılarının toplanması və təkrar istifadə edilməsi böyük əhmiyyətə malikdir.
Baş süxurəmələgətirən minerallar
Tünd rəngli (mafik) minerallar: Olivinlər və onların dəyişmə məhsulları. Rombik (enstatit, hipersten, ferrosilit) və monoklinik piroksenlər (diopsid, hedenbergit, salit, avgit, pijonit, omfasit, egirin, jadeit, spodumen). Amfibollar (tremolit, aktinolit, hornblendlər, arfvedsonit, qlaukofan, ribekit və s.). Mikalar (muskovit, biotit, lepidomelan, floqopit). Açıq rəngli (salik) minerallar: Plagioklazlar və onların ikiləşmə qanunları. Optiki üsullarla plagioklazların nömrəsinin tə’yini. Natrium-kalium çöl şpatları (sanidin, ortoklaz, mikroklin və s.). Feldşpatoidlər (nefelin, leysit, sodalit, analsim). Kvars və onun modifikasiyaları. Aksessor minerallar (xromit, maqnetit, apatit, şpinel və s.). Törəmə minerallar (serpentin, xlorit, serisit, kaolinit, montmorillonit və s.). Maqmatik süxurlar. Maqma haqqında ümumi məlumat. Maqmanın əmələ gəlmə şəraiti. Maqmatik ərintilər, onların xassələri və quruluşu. İlkin maqma və onun differensiatları. Maqmatik süxurların mineralları və onların əriməsi. Maqmatik süxurların əriməsi və kristallaşması. Evtetik tərkiblər. Likvidus, solidus. İntruziv və effuziv süxurların struktur, teksturu və genetik əhəmiyyəti. Süxurların fiziki-kimyəvi əmələ gəlmə şəraitindən asılı olaraq əsas strukturların əmələ gəlməsi. Maqmatik süxurların yatım şəraiti. Maqmatik süxurların vulkanik və plutonik fasiyaları: lavalar, axınlar, örtüklər, günbəzlər. Piroklastik süxurların yatım xüsusiyyətləri. Vulkanik qurğuların tipləri. Subvulkanik və hipabissal süxurlar və onların yatım formaları: nekklər, daykalar, ştoklar, sillər, lapolitlər.
Maqmatik süxurların təsnifatı
Təsnifatın əsasları:süxurların kimyəvi və mineral tərkibi.Beynəlxalq petroqrafiya komitələrinin təklif etdiyi maqmatik süxurların sistematika diaqramları. Maqmatik süxurların seriyaları. Normal qələvili, mülayim qələvili, qələvi süxurlar. Maqmatik süxurların seriyalarının təsnifatı. Toleit, kalsiumlu-qələvili, mülayim qələvi və qələvi seriyalar.
Ultraəsasi süxurlar
Normal petrokimyəvi sıraya aid olan ultraəsası süxurlar. Meymeçitlər, pikritlər, komatiitlər, olivinitlər, dunitlər, peridotitlər — harsburgitlər, lersolitlər, verlitlər, onların kimyəvi və mineral tərkibləri, əmələ gəlmə şəraitləri. Serpentinləşmə prosesi. Azərbaycanın ultraəsası süxurları. Qələviultraəsasi süxurlar. Biotit-piroksenli pikritlər, feldşpatoidli pikritlər, kimberlitlər, nefelinitlər, yakupirangitlər, meltoygitlər, iyolitlər, urtitlər və s. Onların kimyəvi və mineral tərkibləri, əmələ gəlmə şəraitləri.
Əsasi süxurlar
Pikrit-bazaltlar və pikrit-doleritilər, olivinli bazaltlar və doleritlər, leykobazaltlar və leykodoleritlər, hiperstenli bazaltlar, onların kimyəvi və mineral tərkibləri, əsas petrokimyəvi xüsusiyətləri, əmələ gəlmə şəraitləri. Bazalt tufları. Bazaltların geoloji yatım şəraitləri və assosiasiyaları. Bazaltların okean və kontiental tiplərinə ayrılması. Ayda bazalt vulkanizminin spesifikası, bazalt və doleritlərin Azərbaycanda yayılması. Mülayim qələvili əsasi süxurlar. Mülayim qələvili olivinli bazaltlar və doleritlər, mülayim qələvi olivinli leykobazaltlar və leykodoleritlər, havayitlər, muciyeritlər, traxibazalt və şoşonitlər, onların kimyəvi və mineral tərkibləri. Əsas petrokimyəvi xüsusiyyətləri. Azərbaycanın mülayim qələvi bazaltoidləri. Ortopirokspenitlər, vebsteritlər, klinopiroksenitlər, qabbroidlər, troktolitlər, anortozitlər, onların kimyəvi mineral tərkibləri, əsas petrokimyəvi xüsusiyyətləri. Azərbaycanın qabbroidləri. Kiçik Qafqazın ofiolit assosiasiyasının qabbroid massivləri. Qələvi əsasi süxurlar. Analsimitlər, nefelenitlər, leysititlər, tefritlər, leysitli tefritlər, nefelinli traxibazaltlar, leysitli traxibazaltlar, onların kimyəvi və mineral tərkibləri. Azərbaycanın əsasi qələvi vulkanik süxurları. Qələvi qabbroidlər — teralitlər, teşenitlər, esseksitlər, şonkinitlər, onların kimyəvi və mineral tərkibləri, əsas petrokimyəvi xüsusiyyətləri, Azərbaycanın qələvi qabbroidləri.
Orta süxurlar
Andezibazaltlar, andezitlər və onların piroklastik növləri, dioritlər, kvarslı dioritlər, kimyəvi və mineral tərkibləri, əsas petrokimyəvi xüsusiyətləri. Azərbaycanın orta süxurları. Mülayim qələvili orta süxurlar. Traxiandezibazaltlar, latitlər, traxiandezitlər, kvarslı latitlər, traxitlər, mülayim qələvi dioritlər, monsonitlər, mülayim qələvi kvarslı dioritlər, siyenitlər, onların kimyəvi və mineral tərkibləri. Əsas petrokimyəvi xüsusiytələri. Azərbaycanın mülayim qələvi orta süxurları. Qələvi orta vulkanik süxurlar. Qələvi traxitlər, fonolitlər, qələvi siyenitlər, onların kimyəvi və mineral tərkibləri. Turş süxurlar. Dasitlər, riodasitlər, riolitlər və onların şüşəvari növləri: obsidianlar, pemzalar, perlitlər, iqnimbritlər. Piroklastik süxurlar. Kimyəvi və mineral tərkibləri, süxurların assosiasiyaları, geoloji-struktur vəziyyəti. Azərbaycanın turş vulkanik süxurları. Qranodioritlər, tonalitlər, plagioqranitlər, qranitlər. Azərbaycanın qranitoid massivləri (Merqi-Ordubad batoliti, Daşkəsən, Gədəbəy, Üçtəpə və s. massivləri). Mülayim qələvili turş süxurlar. Traxidasitlər, traxiriolitlər, kimyəvi və mineral tərkibləri. Kvarslı siyenitlər, mülayim qələvi qranitlər, alyaskitlər, kimyəvi və mineral tərkibləri. Qələvi turş süxurlar. Qələvi traxidasitlər, pantelleritlər, kamenditlər, onların vulkanik şüşələri, qələvi kvarslı siyenitlər, qələvi qranitlər, kimyəvi və mineral tərkibləri.
Metamorfik və metasomatik süxurlar
Metamorfizm haqqında ümumi anlayış, amilləri və növləri. Metamorfik süxurların mineraloji tərkibi, struktur və tekstur əlamətləri. Metamorfizmin fiziki-kimyəvi parametrləri: temperatur, dərinliklə təyin olunan litostatik (hərtərəfli) və birtərəfli təzyiq. Metamorfizmin növləri. Kontakt metamorfizmi. Kontakt metamorfizminin fasiyaları. Albit – epidot buynuz daşı, hornblend-buynuz daşı. Piroksen-buynuz daşı, sanidinit fasiyaları.
Regional metamorfizmin əsas süxurları
Yaşıl şistlər fasiyası (fillitlər, şistlər, kvarsitlər, serpentinli, talklı, aktinolitli şistlər), epidot-amfibolit fasiyası (mikalı kristallik şistlər, kvarsitlər, albit – epidotlu amfibolitlər), qarnulit fasiyası (qranulitlər, əsasi kristallik şistlər), eklogit. Dinamometamorfik süxurlar (tektonik brekçiyalar, kataklazitlər, milonitlər, fillonitlər, blastomilonitlər). Avtometamorfizm, onun metamorfizmin başqa növlərindən fərqi. Ultrametamorfizm, miqmatitlər, anateksis, palingenez. Metasomatizm, ümumi anlayış. Meiamorfizm və metasomatizmin fərqi və oxşarlığı. Metasomatik süxurlar — propillitlər. maqneziumlu və əhəngli skarnlar, albititlər və qreyzenlər, törəmə kvarsitlər, listvenitilər, berezitlər, serpentinitlər. Metasomatoz və filiz əmələgəlmənin əlaqəsi. Mineralların tədqiqi ilə mineralogiya elmi məşğul olur.
Evbulides
Miletli Eubulides (yun. Εὐβουλίδης, m. ö. IV yüzillik) — qədim yunan filosofu, Sokratın şagirdi, Meqara məktəbinin təmsilçisi.
Yalançı
“Yalançı” (yun. Ψευδόμενον) adlı paradoksda “Mən yalan danışıram” iddiası araşdırılır. Bir tərəfdən bunu iddia edən kəs heç də yalan danışmır, həqiqəti deyir. Çünki, yalan danışdığını etiraf edir. Digər tərəfdən isə bu iddiada o adamın yalan danışdığı iddia edilirsə onda o yalandır. Beləliklə, danışan yalan deyirsə düz danışır. Düz danışırsa, yalan deyir.
Keçəl
Buna bənzər daha bir paradoks “Qalaq” adlanır. Bir ya iki taxıl dəni qalaq deyil. Bəs neçənci dəndən qalaq başlanır?
Elektra
Bir başqa paradoks “Elektra” adlanır. Elektra adlı qadının qarşısında örtük altında onun qardaşı durub. O, öz qardaşını tanıyır. Ancaq o, o örtüyün altında kimin olduğunu bilmir. Deməli, Elektra öz qardaşını eyni zamanda həm tanıyır, həm də tanımır.
Buynuzlu
“Buynuzlu” adlanan paradoks isə daha da çox sofizmə yaxınlaşır. Burada Eubulides iddia edir ki, insan bir şeyi itirməmişdirsə, deməli o şey onda var. Əgər o buynuzları itirməyibsə, deməli buynuzludur. Burada bir tərəfdən demək olar ki, olmayan şeyi itirmək olmaz, ancaq digər tərəfdən “məndə olmadığı şeyi heç vaxt itirə bilmərəm” də demək mümkündür.
Tuqay meşələri
Tuqay meşələri — Kür çayının subasarında, əsasən söyüd və ağyarpaq qovaq ağacları üstünlük təşkil edən nadir meşədir. Bu meşələrin azalmasını nəzərə alaraq 1978-ci ildə Kür qırağında Ağstafa meşə təsərrüfatı ərazisində sahəsi 4860 ha olan Qarayazı dövlət təbiət qoruğu yaradılmışdır. Ha­zır­da Kür­qı­ra­ğın­da me­şə ilə ör­tü­lü sa­hə 23 min ha təş­kil edir. Bu me­şə­lə­rin 8 min ha qo­vaq me­şə­lə­ri­dir, la­kin on­la­rın ço­xu­su bu və ya di­gər də­rə­cə­də po­zul­muş və­ziy­yət­də­dir. Nis­bə­tən nor­mal do­lu­luq­lu qo­vaq me­şə­lə­ri­nin sa­hə­si cə­mi təş­kil edir. Vax­ti­lə pa­lıd, qa­ra­ğac və saq­qı­za­ğac me­şə­lə­ri Kür­bo­yu əra­zi­də ge­niş sa­hə tu­tur­muş, in­di pa­lıd me­şə­si­nin Qa­ra­ya­zı qo­ru­ğu əra­zi­sin­də­dir, la­kin on­lar ­da la­zı­mi sə­viy­yə­də qo­run­ma­yıb po­zul­maq­da da­vam edir.
Tuqay meşəaltı torpaqları ən çox Orta Asiyada - Amudarya və Sırdarya çayları boyunda və onların ətraflarında yayılmışdır. Burada bitən sıx meşələr “Tuqay” meşələri adlanır. Bu zolaqda əmələ gəlmiş torpaqlara isə tuqay torpaqları deyilir.
Azərbaycanın şimal-şərq düzənliyində, Kür, İori, Alazan və başqa çaylar ətrafında tuqay torpaqları inkişaf edərək böyük sahə tutur. Tuqay meşəaltı torpaqların torpaq əmələgəlmə prosesi zonallıq qanuna uyğun gedir. Bununla əlaqədar olaraq, S.A.Zaxarov və S.İ.Türemnov həmin ərazinin boz torpaqların yayılmasını qeyd etmişlər.
Hidrobioloji şəraitin təsirindən Qarabağ-Mil düzündə üfüqi zonallıq üzrə boz torpaqlar zonasında geniş yayılmış şabalıdı, çəmən, şoran,şorakət və s. torpaq tipi və yarımtiplərinə təsadüf edilir.
Tuqay meşəaltı torpaqları səhra və yarımsəhra boz torpaqlar dairəsində yayılmalarına baxmayaraq, onların əmələ gəldikləri mühitin hidroloji şəraiti çox müxtəlif olur.( K.Ə.Ələkbərov, Ə.Q.Zeynalov). Belə ki, Tuqay meşələri inkişaf etdiyi sahələrdə çoxlu şirin ( şorlaşmamış) torpaqaltı suların olmasə aran rayonlarında qalın meşəliklərin inkişaf etməsi üçün əlverişli şərait yaradır.Tuqay meşələrinin inkişaf etməsi ilə yerli mikroiqlim şəraiti dəyişir. Bu və ya başqa səbəbdən yeraltı suyun səviyyəsi aşağı endikcə meşə bitkilərinin yaşayış şəraiti pozulur və nəhayət bu meşələr məhv olur. Belə halda bu meşələrin yerində yarımsəhra-çöl bitkiləri inkişaf etməyə başlayır və torpaqlar quru mühitə düşür. Bu hadisə uzun müddət davam etdikdə keçmiş tuqay torpaqları boz torpaqlara qədər dəyişirilir.
Qarabağ-Mil düzündə təbii aran meşəsi düzənliyin müxtəlif yerində, əsas etibarilə Kür çayı boyunca ensiz zolaq şəklində tuqay, allüvial-çəmən və boz-çəmən torpaqları üzərində inkişaf etmişdir. Burada yayılmış allüvial-çəmən və boz-çəmən torpaqlarının qranulometrik tərkibi orta, yüngül gillicəli və bəzən isə gilli olmaqla yüksək rütubətlənmə şəraitində inkişaf etmişdir.. Həmin torpaqlarda humus qatının qalınlığı 15-25 sm, humusun miqdarı 3-5 % və bəzən də çox ola bilir.
Xarqilax burnu
Xarqilax burnu — Çukot yarımadasının sahilində, Berinq dənizinə daxil olan Lavrentiya körfəzinin cənubunda yerləşən burun. İnzibati cəhətdən Çukot Muxtar Dairəsi ərazisinə daxildir.
Burun ilk dəfə 1881-ci ildə Andrey Delivrov tərəfindən xəritəyə salmışdır. «Strilok» qəmisinin zabiti olan Bubnovun şərəfinə adlanırdırılmışdır. Adının mənası Кыргыльын tərcümədə «quru» kimi anlaşılır. Burun qum və çınqıldan ibarətdir. Az miqdarda ota rastlanılır. Burun yaxınlığında Lavrentiya kəndi yerləşir.
Asteroid
Asteroid ( — "ulduza bənzər" və ya kiçik planet) — Günəş sisteminin kiçik cisimlərindən biri olub bərk nüvəyə malikdir. İndiyə kimi Günəş sistemində on minlərlə asteroid aşkar olunmuşdur. Asteroidlərin xüsusi orbiti üzrə hərəkət edir. link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Asteroids(CeresVestaEros).jpg|thumb|Asteroids (Ceres, Vesta, Eros) Asteroidlərin ölçüləri adi planetlərə nisbətən çox-çox kiçikdir. Ona görə də onlara asteroid və ya kiçik planet adı verilir. Yunanca "aster" — ulduzvari, "Yeidos" — görkəm deməkdir. Günəş dən məsafəsi 2.06 a.v.-dən 4.30 a.v. aralığında olan planetlərarası fəza asteroidlər qurşağı və ya halqası adlanır. Bu zonada olan asteroidlər Günəş ətrafında 2.96 ildən 8.92 ilə qədər müddətdə dolanırlar.
Asteroidlər qurşağından kənarda Günəş ətrafında dolanan asteroidlər də vardır. Məsələn, İkar, Hermes adlı asteroidlər belələrindəndir. Bunların orbit lərinin ekssentrisiteti vahidə yaxındır.