cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qara dəlik
Nəhəng qara dəliklər
Nəhəng qara dəliklər bir neçə milyon ilə bir neçə milyard günəş kütləsi arasında dəyişən bir kütləyə sahibdir. Qalaktikaların mərkəzində yerləşirlər və varlıqları bəzən "axış"ların və rentgen şüasının yaranmasına yol açır. Buna görə bu qalaktika nüvələri ulduzların üst-üstə yer almasından yaranan normal parlaqlıqla müqayisədə daha parlaq hala gəlir və "aktiv qalaktika nüvələri" adını alır. Süd Yolu qalaktikası da belə bir qara dəlik ehtiva edir və bu qara dəliyə yaxın ulduzların son dərəcə sürətli hərəkət etdiklərinin müşahidə edilməsi bu tapıntını təsdiqləyər. thumb|left|200px|Nəhəng qara dəlik, [[NASA]] Məsələn, bu ulduzlardan biri olan S2 adlı ulduzun müşahidə edilməyən qaranlıq bir cismin çevrəsində ən az 11 illik bir fırlanma hərəkəti etdiyi müşahidə edilib. Bu ulduzun elliptik orbiti qaranlıq cisimdən 20 Astronomik vahid uzaqlığındadır və qaranlıq cismin məhdud həcminə qarşılıq 2,3 milyon günəş kütləsi qədər bir kütləyə sahibdir. Qara dəlikdən başqa belə sıx maddə ehtiva edən bir cisim nümunəsinə indiyədək rast gəlinməmişdi.
Chandra teleskopu "NGC 6240" qalaktikası üzərində edilən müşahidələrdə bu qalaktikanın mərkəzində bir-birilərinin ətrafında dönən iki nəhəng qara dəliyin müşahidə edilməsini təmin etmişdir. Belə nəhənglərin yaranması haqqındakı müzakirələr hələ də davam edir. Bəzilərinə görə də kainatın başlanğıcında çox sürətli bir şəkildə yaranmışdır.
Orta kütləli qara dəliklər
Orta kütləli qara dəliklər yaxın zamanlarda kəşf edilib. Kütlələri 100 günəş kütləsi ilə 10.000 günəş kütləsi aralığında dəyişir. 1970-ci illərdə orta kütləli qara dəliklərin qlobal ulduz qruplarında yarandığı fərziyyəsi ortaya atılmışdır. Lakin bu fərziyyəni dəstəkləyəcək heç bir müşahidə əldə edilməmişdir. 2000-ci illərdə illərin müşahidələri ifrat parlaq və ya "ifrat parlaq rentgen şüası mənbələri"nin varlığını ortaya qoydu. Bu mənbələr heç də nəhəng qara dəliklərin olduğu qalaktika nüvələrinə bağlı görünmürlər. Həmçinin müşahidə edilən rentgen şüaları miqdarı "Eddinqton limiti"nə (ulduz qara dəliyi üçün maksimum sərhəd) bərabər bir nisbətlə maddə əlavəsi nəzərə alınanda 20 günəş kütləli bir qara dəlik tərəfindən istehsal edilə bilməyəcək dərəcədə çoxdur.
İlkin qara dəliklər
thumb|right|200px|Həyatını elmə həsr etmiş [[Stiven Hokinq qara dəliklər barədə dərin araşdırmalar aparmış və astrofizikaya böyük töhfələr vermişdir.]] Mikro qara dəliklər və ya kvant qara dəlikləri də adlanan "ilkin qara dəliklər" çox kiçik ölçülərdə olan qara dəliklərdir. Bunlara "ilkin" adının verilmə səbəbi Böyük partlayış zamanı yaranmalarının düşünülməsidir. "İlkin kainat"da kiçik ölçülü ifrat sıxlaşmaların qravitasiya içə çökməsiylə yarandığı güman edilir. 1970-ci illərdə məşhur fiziklərdən Stiven Hokinq və Bernard Karr qara dəliklərin ilkin kainatdakı yaranma mexanizmi barədə araşdırmalar etdilər və qara dəlik anlayışını inkişaf etdirərək "kiçik qara dəlik" adı verilən ulduz qara dəliklərə nəzərən son dərəcə kiçik qara dəliklərin bol miqdarda olduğu nəticəsinə gəldilər. Bu qara dəliklərin kütlələri baxımından sıxlıqları hələ bilinməsə də, bunları müəyyən edən faktorların ilkin kainatdakı yəni "kosmik şişkinlik"dəki sürətli genişlənmə mərhələsiylə əlaqəli şəraitlərlə əlaqəli olduğu zənn edilir. Bu kiçik kütləli qara dəliklər, əgər varsa, qamma şüaları yaymalıdır. Şüaları INTEGRAL kimi peyklər tərəfindən kəşf ediləcək.
Yüksək enerjili fiziki nümunələr üzərində işləyən bəzi fiziklərə görə bu qara dəliklərin daha kiçik bənzər nümunələri Cenevrə yaxınlarındakı LHC kimi "zərrəcik sürətləndirici" istifadə edərək laboratoriyada yaradıla bilər.
Müşahidəsi
Qara dəliklərin yalnızca iki növü üçün bir çox müşahidə avadanlıqları təşkil olunur (birbaşa deyil, dolayı yolla müşahidə olunmaqla birlikdə aşağıdakı bölümdə göründüyü kimi get-gedə daha açıq müşahidələrə doğru iləriləyişin olduğu görünür). Bunlar ulduz qara dəlikləri və nəhəng qara dəliklərdir. Bizə ən yaxın nəhəng qara dəlik qalaktikamızın mərkəzində, təxminən 8 kiloparsek uzaqlıqda yerləşir.
Bir qara dəliyi tapılmasında ilk metodlardan biri orbit parametrlərinə müraciət edərək bir əkiz ulduzun iki komponentinin (iki yoldaşının) kütlələrinin müəyyən edilməsidir. Beləliklə, qoşa ulduzlardan digər komponenti görünməz olan, kütləsi az olan komponentlər, orbitlərindəki sürətlərinə də diqqət edilərək araşdırılır. Komponentlərdən kütləsi böyük və görünməz olanı (normalda belə kütlədəki bir ulduz asanlıqla görülə bilmədiyinə görə) əsasən bir neytron ulduzu və ya bir qara dəlik olaraq anlaşıla bilər. Bu zaman orbital meyl bucağı da bilinmirsə, yoldaşının kütləsinin neytron ulduzlarının maksimum kütlə həddini (təxminən 3,3 günəş kütləsi) keçib-keçmədiyinə baxılır. Əgər bu həddi keçirsə, bu bir qara dəlikdir, keçmirsə, bir ağ cırtdan ola bilər.
Bununla yanaşı, bəzi ulduz qara dəliklərin "qamma şüalanma dalğalarının yayması" vaxtı göründükləri məlumatı da nəzərə alınır. Onsuz da belə qara dəliklər ifrat yeni ulduz halındakı (Volf-Raye ulduzu kimi) böyük bir ulduzun partlaması yolu ilə yarana bilər və "kollapsar"(çökən) nümunəsi ilə təsvir edilən bəzi hallarda qara dəlik bir qamma şüalanma dalğası yarandığı an yaranır. Beləliklə, bir "qamma şüalanma dalğa yayımı" (GRB) bir qara dəliyin doğulmasına işarə ola bilər. İfrat yeni ulduzlar vasitəsi ilə daha kiçik kütləli qara dəliklər də yarana bilər. Məsələn, 1987A ifrat yeni ulduzundan qalan qalıqların bir qara dəliyə çevrildiyi düşünülür.
Bir qara dəliyin varlığını göstərən bir başqa fenomen də əsas olaraq radio dalğaları sahəsində müşahidə edilən "axış"ların varlığıdır ki, bu axışlar həm ulduz qara dəliklər ilə, həm də nəhəng qara dəliklər ilə yaradıla bilir. Bu axışlar qara dəliyin "aqlomerat diski"ndə yaranan böyük ölçülü maqnit sahəsi dəyişikliklərindən yaranır.
Birbaşa müşahidə ehtimalı
thumb|Bir qara dəliyin yaratdığı "axış"ın müşahidələri Bir qara dəliyin kiçikliyi birbaşa müşahidəsini çətinləşdirir, məsələn, bir neçə kilometrlik qara dəliklərin birbaşa müşahidə edilməsi imkansızdır. Bucaq ölçüsü bundan biraz daha böyük bir qara dəliyə baxaq: 1 günəş kütləsi qədər kütləsi olan və bir parsek (təxminən 3,26 işıq ili) uzaqlıqda olan bir qara dəliyin bucaq ölçüsü ancaq 0,1 mikrosaniyədir. Bu da müşahidənin necə çətin olduğunu (demək olar qeyri-mümkün olduğunu) göstərir.
Buna görə nəhəng qara dəliklərin mövqeyi birbaşa müşahidə baxımından daha əlverişli görünür. Bir qara dəliyin ölçüləri kütləsi ilə mütənasibdir. Bir qalaktikanın mərkəzindəki qara dəliyin kütləsi təxminən 2,6 milyon günəş kütləsidir. Onun "qravitasiya radiusu" da təxminən 7 milyon kilometr olur. Bu qara dəliyin 8,5 kiloparsek uzaqlıqda yerləşdiyini fərz etsək, bucaq ölçüsü 30 mikrosaniyə olur. Bu nəticə danışılan cismin "gözlə görünən işıq sahəsi"ndə müşahidə edilməsinin yenə son dərəcə çətin olduğunu ortaya qoyur, lakin hal-hazırda "radio müdaxilə vasitəsi" təyin etmə hədlərinə heç də uzaq deyil. Hal-hazırda millimetrik sahədəki tezliklərə əsaslanan radio müdaxilə vasitələrinin həssaslıqları get-gedə inkişaf etdirilir. Qara dəliyin bucaq ölçüsünün böyüklüyü yerinə tezlik sahəsindəki böyüklüklə əlaqəli hər hansı bir uğur bizə qara dəliyin müşahidə edilə bilməsi mövzusunda çox daha əlverişli bir imkanla təmin edəcək. Bu halda bir qalaktika mərkəzindəki qara dəliyin bu üsulla imiclərinin əldə edilməsi çox uzaq bir xəyal olmamalıdır. M87 qalaktikasının mərkəzində yerləşən qara dəlik yuxarıda haqqında danışılan qara dəliyə nisbətən 2000 dəfə daha uzaq olmasıyla yanaşı, ondan 1300 dəfə daha böyükdür. Ehtimal olunur ki, bu qara dəlik gələcəkdə Süd Yolundakı qara dəlikdən sonra imici əldə edilmiş ikinci qara dəlik olacaq.
Ulduz qara dəlikləri nümunəsi
thumb|right|200px|Bir qara dəliyin yığılma diski ilə təsviri. Qazlar nəticəsində yaranan sürtünmə böyük miqdarda istilik yaradır, qızmış qaz da rentgen şüaları yayır. 1965-ci ildə tapılan Qu X-1 bir qara dəlik ehtiva etdiyi bilinən ilk astrofizik cisimdir. Bu, dönən bir qara dəlikdən və bir qırmızı nəhəngdən təşkil olunan bir əkiz ulduz sistemidir. thumb|right|200px|Qara dəlik və bir ulduzdan ibarət olan bir əkiz ulduz sistemində "axış"ların yaranması. Ulduzdan çəkilən qaz qara dəliyə yaxınlaşarkən "axış"dan ibarət olan maddəni istehsal edən yığılma diskini yaradır. Əgər qara dəlik bir əkiz ulduz sisteminin parçasıdırsa, o vaxt normal ulduzdan qara dəliyə doğru bir maddə axışı olur. Maddə axışı impuls qorunması prinsipinə bağlı olaraq qara dəlik çevrəsində "yığılma diski" adlanan bir disk yaradır. Bu disk maddəsi qara dəliyin yaxınında böyük qravitasiya potensialı altında dəhşətli istiliklərə çatır və qara dəliyin tərəfimizdən aşkar edilə bilməsini təmin edən rentgen şüaları yayır.
Belə axışların olduğu bir başqa sistem də "GRO J1655–40"-dır. Lakin bu ikincisinin məsafəsi hələ də mübahisəli olduğundan axışlarının işıqdan sürətli olmama ehtimalı da var.
Bir başqası da xüsusi bir mikrokvazar olan SS 433-dür. Bunun elə sürətli axışları vardır ki, orada maddə işıq sürətinin təqribən beşdə biri qədər sürətlə topa-topa yer dəyişdirir.
Nəhəng və orta qara dəlik nümunələri
300px|thumb|Toz diski və nəhəng qara dəlik (GL-2002–001188) thumb|left|M87 qalaktikasında müşahidə edilmiş plazma axışı. Axışın səbəbinin qalaktikanın mərkəzində olan dönən bir nəhəng qara dəlik yaxınındakı sıx maqnit sahəsi olduğu güman edilir. Nəhəng qara dəlik namizədləri əvvəla "aktiv qalaktika nüvələri" və radioastronomlar tərəfindən 1960-cı illərdə kəşf edilən kvazarlardır. Nəhəng qara dəliklərin varlığına ən böyük sübut verən müşahidələr "Sagitarius A" adlı qalaktik mərkəzin ətrafındakı ulduzların orbitləri üzərində edilən müşahidələrdir. Bu ulduzların orbit və sürətləri haqqındakı müşahidələri bu "qalaktik mərkəz"in o bölgəsində nəhəng qara dəlikdən başqa heç bir kosmik cismin orada ola bilməyəcəyini göstərir. Bu kəşfin ardınca başqa qalaktikalarda başqa qara dəliklərin olduğu təyin edildi. 2005-ci ilin fevralında "SDSS J090745.0+24507" adlı nəhəng bir mavi ulduzun qalaktikanın qaçış sürətinin iki qatı bir sürət ilə, yəni işıq sürətinin 0,0022-si qədər bir sürətlə Süd Yolu qalaktikasını tərk edəcək bir şəkildə yola çıxdığı müşahidə edildi. Sürəti və çəkdiyi orbit müşahidə ediləndə nəhəng bir qara dəliyin qravitasiya təsiriylə atılmış olduğu məlum oldu.
2004-cü ilin noyabrında kosmonavtlardan ibarət olan bir qrup qalaktikamızda orta kütləli ilk qara dəliyin kəşf edilmiş olduğunu açıqlamışdılar. Orbiti qalaktikamızın mərkəzindən yalnızca üç işıq ili uzaqlıqda olan bu qara dəlik 1300 günəş kütləsi qədər bir kütləyə sahibdir və yalnızca yeddi ulduzdan ibarət olan bir ulduz topalarında yerləşir. Bu ulduz topası, böyük ehtimal, vaxtilə böyük ulduzlardan ibarət olan və mərkəzi qara dəlik tərəfindən udularaq kiçilən bir ulduz topasının qalığı idi. Bu müşahidə nəhəng qara dəliklərin ətrafındakı ulduzları və digər qara dəlikləri udduqca böyüdükləri fikrini dəstəkləyir.
2004-cü ilin iyununda kosmonavtlar 12,7 milyard işıq ili uzaqlıqdakı bir qalaktikanın mərkəzində "Q0906+6930" adı verilən bir nəhəng qara dəlik kəşf etdilər. Böyük Partlayış nəzərə alınanda bu müşahidə qalaktikalardakı nəhəng qara dəliklərin yaranma sürətinin nisbi bir fenomen olduğunu göstərir.
Sinqulyarlıq nəzəriyyəsi
Qara dəliklər haqqındakı əsas məsələlərdən biri hansı şəraitdə yarandıqları məsələsidir. İlk zamanlar qara dəliklərin yaranma şəraitinin son dərəcə xüsusi olmasından bir çoxları yaranma ehtimallarının çox aşağı olduğunu düşünürdülər. Lakin Stiven Hokinq və Rocer Penrouzun bir sıra riyaziyyat teoremləri heç də elə olmadığını göstərdi. Qara dəliklərin meydana gəlməsi son dərəcə fərqli şəraitdə ola bilir, fərqliliklər göstərirdi. Bu iki alimin bu sahədəki şübhələri aradan götürən çalışmaları və nəzəriyyələri "sinqulyarlıq nəzəriyyələri" olaraq adlandırılmışdır. Bu nəzəriyyələr 1970-ci illərin əvvəllərində, yəni hələ qara dəliklərin varlığını təsdiqləyən heç bir müşahidənin edilmədiyi bir vaxtda ortaya qoyulmuşdur. Sonrakı müşahidələr qara dəliklərin kainatda, həqiqətən də, çox tez-tez rast gəlinən cisimlər olduğunu təsdiqləmişdir.
Çılpaq sinqulyarlıq və kosmik senzura
Qara dəliyin mərkəzində "sinqulyar qravitasiya" yerləşir. Bütün qara dəlik növlərində də bu sinqulyarlıq xarici mühitdən "hadisə üfüqü" ilə "gizlədilir". Bugünkü fizika sinqulyar qravitasiyanı təsvir edə bilmir. Lakin bu çox böyük bir əhəmiyyət daşımır; çünki bu sinqulyarlıq "hadisə üfüqü" ilə sərhədlənmiş qurşağın içində qalır və xarici aləmin hadisələrinə təsir göstərmir. Bununla birlikdə kinetik yük və ya "kinetik moment"in müəyyən bir dəyəri aşması halında Kerr və ya Reysner-Nordström həllərində də danışıldığı kimi bir üfüq ilə əhatə olunmadan da mövcud olan bir sinqulyarlığın olduğu "ümumi nisbilik" tənliklərinin riyazi həlləri vardır. Belə bir vəziyyətdə artıq qara dəlikdən danışıla bilməz (artıq üfüq də, texniki olaraq "dəlik" də yoxdur), ancaq "çılpaq sinqulyarlıq"dan danışıla bilər. Parametrlərlə müəyyən edilən belə vəziyyətlərin araşdırılması praktikada son dərəcə çətindir; çünki sinqulyarlıq mühitini təxmin edə bilməyimiz qeyri-mümkündür. Bugünkü kainat məlumatlarımız ilə çılpaq sinqulyarlıq məsələsi haqqında çox şey deməyimiz mümkün deyil və ya ən azından 1990-cı illərə qədər bu mövzuda çox şey demək mümkün deyildi.
O illərə qədər Kerr və ya Reysner-Nordström qara dəliklərinin kinetik momentin və ya elektrik yükünün xarici qatqı yolu ilə danışılan kritik dəyərlərə çata bilməyəcəkləri düşünülürdü. Çünki, qısaca, qara dəliyin yük-kütlə əlaqəsinin həmişə tam kritik dəyərə çatmazdan əvvəl "doymuş" olacağı və beləliklə heç bir zaman kritik dəyərə çata bilməyəcəyi düşünülürdü.
Bu təməl anlayış və düşüncələr ingilis riyaziyyatçı Rocer Penrouzu 1969-da "kosmik senzura" adlanan hipotezi ortaya atmağa məcbur etmişdir. Bu hipotez heç bir fiziki müddətin kosmosda çılpaq sinqulyarlıqların yaranmasına imkan verməyəcəyini iləri sürürdü. Mümkün bir neçə açıqlama və formul ehtiva edən bu hipotez Stiven Hokinqin kainatda çılpaq sinqulyarlıqların yarana biləcəyini qoruyan Kip Torn və Con Preskill ilə mübahisə etməsinə səbəb oldu. Nəhayət 1991-ci ildə Stüart L. Şapiro və Saul A. Teukolski kainatda çılpaq sinqulyarlıqların yarana biləcəyini rəqəmsal simulyasiya yolu ilə ortaya qoydular. Bir neçə il sonra da Metyu Çoptyuk çılpaq sinqulyarlıqların yarana biləcəyini başqa yollarla ortaya qoydu. Bununla birlikdə bu isbat işləri müşahidə əskikliyi olduğundan kainatda çılpaq sinqulyarlıqların yaranmasıyla əlaqəli olaraq əmin olunması mövzusunda tam mənasında yetərli sayıla bilməzlər. Bu vəziyyətdə məsələ belə də yekunlaşdırıla bilər: "Bəli, kainatda çılpaq sinqulyarlıqların olması mümkündür, lakin praktikada olub-olmaması dəqiq deyil."
Entropiyası
Fizik Yaakov Bekenşteyn qara dəliyin üfüq səthilə mütənasib olan bir entropiyaya sahib olduğunu irəli sürmüşdür. Bekenşteyn qara dəliyin şüa yaymamasından və termodinamika ilə olan əlaqəsinin yalnızca bir oxşarlıq olub xüsusiyyətlərinin fiziki bir tərifi olmamasından bu qərara gəlmişdir. Qısa bir müddət sonra Hokinq "kvant sahəsinin nəzəriyyəsi"nə əsaslanan bir hesablama ilə qara dəliklərin entropiyası haqqındakı nəticənin sadə bir oxşarlıqdan ibarət olmayıb "qara dəliklərin şüalanması"na (Hokinq şüalanmasına) bağlı bir istiliyi təyin etməsinin mümkün olduğunu göstərdi.
Qara dəliklərin termodinamik tənlikləri istifadə edildiyində görünür ki, qara dəliyin entropiyası üfüqün səthi ilə mütənasibdir. Bu, "de Sitter modeli" kimi bir üfüq ehtiva edən "kosmik nümunələr" mənasında da tətbiq edilə bilən universal bir nəticədir. Buna görə də bu entropiyanın "mikrokanonik icma" baxımından açıqlana bilməmiş bir problem olaraq qalır, hər nə qədər "sim nəzəriyyəsi" qismi cavablar gətirməyi bacarsa da.
Qara dəliklərin entropiyasının kəşfi, beləliklə, qara dəliklər ilə termodinamikanın və "qara dəliklərin termodinamikası"nın arasında son dərəcə dərin oxşarlıq əlaqələrinin qurulmasına imkan verir. Bu da "kvant cazibəsi" qanununun başa düşülməsinə kömək edə bilir.
Qara dəliklərin buxarlanması (yox olması) və Hokinq şüalanması
Qara dəliklər kainatdakı ən qərarlı və ən uzun ömürlü cisimlər olmağına baxmayaraq, sonsuzadək yaşaya bilmir, Hokinq şüalanması edərək çox yavaş şəkildə enerjilərini itirir. Hokinq şüalanması mövcud texnologiya ilə müəyyən edilə biləcək bir şüalanma deyil.
1974-cü ildə Stiven Hokinq "kvant sahəsinin teoremi"ni "ümumi nisbilik"dəki "əyilmiş" fəza-zamana tətbiq etdi və klassik mexanika tərəfindən təxmin edilənin əksinə, qara dəliklərin əslində hal-hazırda "Hokinq şüalanması" adı ilə bilinən bir şüa (termik şüalanmaya bənzər bir şüalanma) yaydığını kəşf etdi. Belə ki, qara dəliklər tamamilə "qara" deyildi, yəni yaydıqları bir şey var. Lakin qara dəliklər bugünkü məlumatlarımıza görə başqa şüalanma edə bilməz, çünki səthindəki qaçış sürəti işıq sürətindən yüksəkdir. Qara dəliyin səthində bir fənər yandırsaq, fənərin işığı cazibənin təsiri ilə qara dəlik səthinə geriyə büküləcək.
Hokinq şüalanması bir "qara cisim"in spektroskopiyası ilə üst-üstə düşür. Bu vəziyyətdə qara dəliyin ölçüsü ilə tərs mütənasib olan istilik bununla əlaqələndirilə bilinəcək. Bu baxımdan qara dəlik maddi olaraq böyüdükcə istiliyi azalır. Merkuri planetinin kütləsinə bərabər kütləli bir qara dəlik CMB şüalanmasına (bir elektromaqnit şüalanması növünə) bərabər bir istiliyə (təqribən 2,73 kelvin istiliyə) sahibdir. Qara dəliyin kütləsi, istiliyi, enerji itkisi və Hokinq şüalanması arasındakı əlaqə qara dəliyin kütləsi artdıqca istiliyinin gedərək düşməsinə səbəb olur. Beləliklə, bir ulduz qara dəliyinin istiliyi bir neçə mikrokelvinə qədər düşür ki, bu da "buxarlanma"sının (yox olmasının və ya Hokinq şüalanmasının) birbaşa təyin edilməsini get-gedə qeyri-mümkün edir. Həmçinin, kütləsi çox böyük olmayan qara dəliklərdə istilik daha yüksəkdir və buna bağlı enerji itkisi kütləsinin kosmolojik pillələrdə dəyişikliklərinin başa düşülməsinə imkan verir. Beləliklə, bir neçə milyon tonluq bir qara dəlik "kosmosun hal-hazırkı yaşı"ndan daha az bir müddətdə buxarlanacaq. Qara dəlik "buxarlanarkən" də daha kiçik hala gələcək və bu səbəbdən istiliyi daha da artacaq. Bəzi astrofiziklər qara dəliklərin tamamilə "buxarlanma"sının qamma şüası yaradacığını düşünürlər. Bu düşüncə kiçik kütləli qara dəliklərin varlığının təsdiqlənməsi mənasını verir. Bu vəziyyətdə "ilkin qara dəlik"lərin varlığı mümkün olmalıdır. Hal-hazırda bu ehtimal INTEGRAL adlı Avropa peykinin bizə verdiyi məlumatlara görə araşdırılır.
İnformasiya paradoksu
thumb|300px|İki qara dəliyin birləşməsi XXI əsrin əvvəlindən bəri hələ həll edilməmiş əsas fizika məsələlərindən biri məşhur informasiya paradoksudur. "Absurd nəzəriyyəsi" səbəbi ilə qara dəliklərin içinə girmiş olanları aposteriori olaraq təyin etmək mümkün deyil. Həmçinin, qara dəlikdən uzaqdakı bir müşahidəçinin baxış nöqtəsindən düşünülərsə, informasiya tamamilə yox olmuş da sayıla bilməz; çünki vaxtilə qara dəliyə düşmüş maddə işıq ili uzaqlıqlar nəzərə alınsa, müşahidəçi tərəfindən hələ də görünür. Bu zaman belə bir sual ortaya çıxır: "Bu halda qara dəliyi təşkil edən informasiya itib, yoxsa yox?" Bu sual həll edilməmiş fizika problemlərinin siyahısına daxildir.
Bir "kvant cazibə nəzəriyyəsi"nin var olmasının mütləq olduğunu göstərən bu düşüncələr qara dəliyin sadəcə üfüqünə yaxın kosmosa bağlı entropiya ilə sərhədlənən və bitmiş bir halın var ola biləcəyini göstərir. Qara dəliyə düşən maddə və enerjinin hər cür entropiyası nəzərə alınarkən "Hokinq şüalanması" dəyişkənliyindən çox üfüq entropiyası dəyişkənliyi daha qənaətbəxş görünür. Yenə də xeyli məsələ aydınlıq qazanmamış vəziyyətdə ortada durur, xüsusilə də kvant mövzusunda.
Soxulcan dəlikləri
thumb|300px|Bir soxulcan dəliyinin sxemi Ümumi nisbilik nəzəriyyəsi kainatdakı qara dəliklərin bir-birləri ilə hansısa bir yolla əlaqəli olduqlarını göstərir. Bu quruluşda qara dəlikləri bir-birlərinə bağlayan dəhlizlər öyrəşdiyimiz adı ilə soxulcan dəlikləri və ya daha az istifadə edilən adı ilə Eynşteyn-Rozen dəlikləri olaraq adlandırılır. Bu mövzu barədə düşüncəyə görə qara dəliklər bir başqa kainata açılır və ya bu qara dəliklər ikinci kainata keçid qapılarıdır. Qara dəlikləri bir-birlərinə bağlayan dəhlizlər bir almanın içindəki qurdun yoluna bənzəyir deyə bu dəhlizlərə "soxulcan dəliyi" adı verilib. Kainatda xeyli qara dəliyin olduğu nəzərə alınsa, kainatın bir-biri içinə keçmiş saysız tunellərdən ibarət olduğu nəticəsinə gəlmək olar. Zaman və işıq ili uzaqlıqlarını nəzərə almadan kosmosda "sıçrayış"lara şərait yaradan bu soxulcan dəlikləri istər-istəməz elmi fantastika yazıçılarına ilham mənbəyi olmuşdur.
Kosmosun tunellərlə dolu bu quruluşunun ümumi nisbilik nəzəriyyəsi tərəfindən təsdiqlənməsinə baxmayaraq, astrofiziki kontekstdə və praktikada bu tunellərdəki səyahətlər hələlik qeyri-mümkün kimi görünür; çünki bizə məlum olan qanunlar və texnika bu səyahətləri edə biləcək obyektlərin, cisimlərin yaranmasının mümkün olmadığını göstərir.
Filmlərdə
thumb|right|200px|2014-cü ildə [[Kristofer Nolan tərəfindən çəkilmiş Ulduzlararası filmində qara dəliklərdən də söhbət açılır.]]
Bağcığaz-i Ülya (Miyanə)
Bağcığaz-i Ülya və ya Yuxarı Bağcığaz  — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 306 nəfər yaşayır (83 ailə).
Təzəkənd
Yaşayış məntəqələri
Ağqanadlılar
Aleyrodidlər və ya ağqanadlılar yarımdəstəsi — Buğumayaqlılar tipinin Həşəratlar sinfinin Bərabərqanadlılar dəstəsinə aid olan yarımdəstə.
Xarici görünüşü
Mikroskopik güvələri xatırladan çox xırda (uzunluğu 2,0 mm-dən az) Avropa cücüləridir. Qanadları və bədəni ağ, unvarı tozla örtülmüşdür. Bədəni sarı, bəzən tünd naxışlıdır. Bığcıqları 7 buğumludur, ilk iki buğum kürəşəkilli, qalanları nazik, uzundur. Son buğum tikanvari tüklə qurtarır. Rinariləri dəyirmi, xırda olub, tük çələngi ilə əhatə olunmuşdur. Adətən 3, 5 və 7 buğumda bir-bir və bir neçəsi yerləşir. Mürəkkəb gözlərinin eninə tarımı var və ya tamamilə bel və qarın hissələrinə bölünmüşdür. İki gözcüyü var, hər biri mürəkkəb gözün ön kənarında yerləşmişdir. Ayaqları uzun və nazikdir. Pəncələri ikibuğumludur, ikinci buğumun iki caynağı və parenixi adlanan cüt olmayan uzantısı var. İki cüt ağ qanadı var. Bəzən üzərində bir və ya iki xalı olur. Dinclik zamanı qanadlar qarıncıqda yastı şəkildə yığılır; hər iki cüt demək olar ki, eyni uzunluqda, güclü şəkildə reduksiyaya uğramış bənzər damarlıdır. Yaşlılarda və sürfələrdə anal dəlik bel tərəfdən qarıncığın qurtaracağında, qapaq və dilcikdən ibarət olan xüsusi anal aparatla örtülmüş fincanvari çökəkdə yerləşir. Erkəyin qarıncığının son sternitində fır vardır ki, bunlardan da penis xaricə çıxır. Psillidlərdə olduğu kimi, dişinin yumurtaqoyanı üç cüt fırdan ibarətdir. 4 cüt stiqmadan üçü döş, biri qarıncıq stiqmasıdır. Aleyrodidlərin diaqnostikası istisnasız olaraq pupari əlamətlərinə əsaslanır; yaşlı fərdlər (qanadların damarlanması, ayaqların quruluşu) ancaq yüksək kateqoriyaları – fəsilələri səciyyələndirir. Pupari oval-tünd və ya onu haşiyələyən mum lentlə (puparinin üst və alt tərəfləri arasında), ya da lentsiz olur; dorsal tərəfi lövhəciklər, yumşaq qırçınlar və ya bərk örtük şəklində müxtəlif mum törəmələrlə bəzənə bilər; bir başqalarında çılpaqdır və tozvari mumla örtülmüşdür. Pupari üzərində bir neçə tikiş ayırd edilir: kənaraltı sahəni diskdən ayıran kənaraltı tikiş; kökü qarıncıqdan ayıran köndələn tikiş və puparinin döş hissəsini sağ və sol yarımlara bölən uzununa tikiş. Anal aparatın quruluşu və anal dəliyin forması da mühüm əlamətlərdəndir. Bəzi formalarda anal dəlikdən puparinin arxa kənarına kadual şırım gedir. Dorsal diskin oval, dəyirmi və ya budaq şəklində basıqları vardır. Preparatda onlar açıq rəngdə nəzərə çarpır; oradaca bir neçə cüt qıl və ya yoğun tikanlar vardır. Bir sıra formaların pupariləri mum ifraz edən borucuqlar və ya əmzikşəkilli vəzilərlə təchiz edilmişdir. Puparinin ventral tərəfində reduksiya olunmuş ağız aparatı, bığcıqlar, ayaqlar və nəfəsliklər yerləşir. Bığcıqları adətən birbuğumlu, uzun və ya qısa qıllıdır. Ayaqları yoğun, qısa, kəsilmiş kimi əyridir. Bəzi növlərdə nəfəslik şırımcıqları (2 döş (sağ və sol) və bir qarıncıq şırımı) inkişaf etmişdir; şırımın sonunda puparinin kənarında xitinləşmiş dişciklər (traxeya darağı) və yarımdairəvi çökək ola bilər (Bey-Biyenko, 1980).
Həyat tərzi
Yumurta, substrata bərkimək üçün saplaqla təchiz edilmişdir. Yumurta dairələr, topalar halında və ya bir-bir qoyulur. Yumurtadan üç cüt ayağı, bığcıqları, bir cüt göz ləkəsi və bədəninin kənarlarında tükləri olan oval, yastı, hərəkətli sürfə çıxır; bir neçə saat ərzində o, bitkinin üstündə sürünür, sonra isə ağzı ilə bitkiyə yapışıb sormağa başlayır. Qalan 2–4-cü sürfə mərhələləri hərəkətsizdir, rudimentar bığcıqları və ayaqları vardır. 4-cü yaşda sürfənin bədəni qabarıq şəkil alır. Substrata möhkəm yapışır, dorsal tərəfi müxtəlif mum törəmələrlə bəzənir: pupari adlanan bu örtüyün altında sürfə qidalanmanı kəsir, mühüm dəyişikliklərə uğrayır. Bunun nəticəsində buğumlanmamış bədənli, reduksiya olunmuş bığcıqlı və ayaqlı, çox zaman kor sürfə bircə qabıqqoymadan sonra uzun bığcıqları və ayaqları, yaxşı inkişaf etmiş gözləri olan qanadlı imaqoya çevrilir. Rütubətli və kölgəli stasiyalara üstünlük verən sürfə və imaqo bitkilərin alt tərəfində yerləşirlər. Puparilər xəzəldə və köhnə yarpaqlarda qışlayırlar. Bəzi növlərin pupariləri ilə yanaşı, imaqoları da qışlayır.
Yayılması
Cənubi Amerikada, Avropada, MDBdə yayılıb. Qafqazda 24 növ aşkar edilmişdir, Azərbaycanda 8 növü qeydə alınmışdır.
Latviya Futbol Federasiyası
Latviya Futbol Federasiyası — Latviyada futbolun milli idarəetmə orqanıdır. Mərkəzi ofisi Riqa şəhərində yerləşir. 1921-ci ildə yaradılıb.
Tarixi
Latviya Futbol Federasiyası 1921-ci il iyunun 19-da Latviya Futbol İttifaqı ((Latvijas Futbola savienība)) adı ilə yaradılıb və 1940-cı ilə qədər fəaliyyət göstərərək Latviyanın Sovet işğalından sonra fəaliyyətini dayandırıb. Böyük Britaniya vətəndaşı Harold Trevenen Holl Latviya Futbol İttifaqının ilk sədri təyin edilib.
1922-ci ildə Latviya Futbol İttifaqının təşkil etdiyi Latviya çempionatı 12 assosiasiya, 22 komanda və 479 futbolçudan ibarət idi. 1921-ci ildə ilk dəfə Latviyada futbol qaydaları nəşr olundu və 1923-cü ilin mayında Latviya FİFA-ya qəbul edildi. Fransada keçirilən qəbul mərasimində Latviya təmsilçisi Herberts Baumanis olub.
1925-ci ildə Latviya Futbol İttifaqı ölkənin regionlarında futbol birlikləri yaratdı və 1927-ci ildə ölkədə yüksək səviyyəli yarışa start verildi. Yarışın adı Virsliqa idi. Bu, Riqanın ən güclü üç komandası və Liepaja klubundan ibarət idi, digərlər klublar isə öz bölgələrinin turnirlərində oynayırdılar. Bu sistem 1940-cı ilə qədər mövcud olur. Son mövsümdə Virsliqada səkkiz komanda mübarizə aparırdı.
İttifaq 11 noyabr 1940-cı ildə Sovet işğalçı hakimiyyəti tərəfindən rəsmi olaraq ləğv edildi.
Latviya Futbol Federasiyası 19 avqust 1990-cı ildə, Latviya müstəqilliyini bərpa etdikdən dərhal sonra indiki adı ilə fəaliyyətini bərpa edir. 1992-ci ildə FİFA-ya üzvlük bərpa edilir və elə həmin il UEFA-ya üzv olur.
Fəaliyyəti
Onun fəaliyyətinə Latviya futbol çempionatının (Optibet Virslīga), Latviya Birinci Liqasının, Latviya İkinci Liqasının, həmçinin aşağı liqa çempionatlarının və Latviya Futbol Kubokunun təşkili daxildir. Federasiya həmçinin Latviya milli futbol komandasını da idarə edir.
Bağcığaz-i Süfla (Miyanə)
Bağcığaz-i Süfla və ya Aşağı Bağcığaz — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 21 nəfər yaşayır (7 ailə).
Ermənilərin Azərbaycan ərazisində törətdikləri terror aktlarının siyahısı
Ermənilərin Azərbaycan ərazisində törətdikləri terror aktlarının siyahısı — Müxtəlif illərdə ermənilərin Azərbaycan ərazisində törətdikləri terror aktlarının siyahısı.
Babək Namazov
Babək Səhman oğlu Namazov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin kiçik çavuşu, Vətən müharibəsi şəhidi.
Ermənilərin Azərbaycan ərazisində törətdikləri terror aktlarının siyahısı
Artıq 3 əsrdir terrorçu qrupları dünyada fəaliyyət göstərirlər. 1975-ci ildə ASALA və ESƏD kimi erməni terrorçu qruplarının yaranması ilə yeni əsasən bu iki qrup və digərləri tərəfindən dünyanın 20-dən çox ölkəsində müxtəlif illərdə terror aktları törədildi. Terrorizmi və terrorizmlə mübarizə aparmağı tədqiq edən amerikalı siyasi analitik Bryus Hoffmana görə erməni terror qrupları təkcə 1975-ci ildən 1986-cı ilə qədər dünyada 200 terror aktı törədiblər.
Babək Namazov
Həyatı
Babək Namazov 1994-cü il mayın 15-də Şəmkir rayonunun Əliyaqublu kəndində anadan olub.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun kiçik çavuşu olan Babək Namazov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Cəbrayılın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Babək Namazov oktyabrın 5-də Cəbrayıl döyüşləri zamanı şəhid olub. Uzun müddət nəşi tapıla bilməyib. 2021-ci il fevralın 20-də dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Babək Namazov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Babək Namazov ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Babək Namazov ​ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Babək Namazov ​ölümündən sonra "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında şəhid olmuş Babək Namazov Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən ölümündən sonra "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edildi.
Liverpul FK-nun tarixi (1892-1959)
thumb|300px|Liverpul1892-1893-cü illərdə "Liverpul"un əsası "Everton"un prezidenti və "Enfild"in sahibi Con Houldinq arasında olan mübahisəsi nəticəsində yaranmışdı. 1891-ci ildə “Everton” İngiltərə çempionu olur. Həmin vaxt Con Holdinq sözügedən komandanın ev oyunlarını keçirdiyi “Enfild Roud” stadionuna sahib çıxır və arenanın icarə haqqını 2 dəfə artırır. “Everton” rəhbərliyi bu məbləği ödəməkdən boyun qaçırır və “Qudison Park”a köçür. Con Holdinq şəxsi klubunu yaratmaq qərarına gəlir. Beləliklə, 1892-ci ildə futbol dünyasında “Liverpul” adlı futbol klubu təşrif buyurur. Holdinq Şotlandiyaya gedərək, oradan 13 peşəkar futbolçunu komandasına gətirir.
"Liverpul" Lankaşır liqasında çıxış etməyə başladı. Artıq 2 il sonra, 1893/94 sezonunda, "Liverpul" 2-ci diviziona qalxaraq, İngiltərənin Futbol Liqasına daxil oldu.
İlk çempionluq titulunu 1900/01 sezonunda qazanan "Liverpul", 5 il sonra, 1905/06 sezonunda, eyni uğuru təkrarlaya bildi. Klubun ilk kubok finalı isə 1914-cü ilə təsadüf edib. İngiltərənin kubokunun finalında "Liverpul" "Bernli"yə 0:1 hesabı ilə məğlub oldu. Buna baxmayaraq 1921/22, 1922/23 sezonlarında "Liverpul" 2 dəfə çempionluq titulunu qazanmışdı. 1922/23 sezonundakı çempionluq 1947-ci ilə kimi "Liverpul"un son nailiyyəti idi. 1947-ci ilə kimi "Liverpul" 1 dənə də olsun kubok qazana bilməmişdi. 1946/47 sezonunda "Liverpul" 5-ci dəfə İngiltərə çempionu oldu. 1950-ci ildə isə "Liverpul" 2-ci dəfə İngiltərə Kubokunun finalında oynadı. 2-ci finalda da "Arsenal"a məğlub oldu - 0:2.
Sevda Altunoluk
Sevda Altunoluk — O, türkiyəli paralimpiya qolbolçusudur.
O, qolbola dünyanın ən yaxşı oyunçuları arasında göstərilir. İdmançı 2016 Yay Paralimpiya Oyunlarında və 2020 Yay Paralimpiya Oyunlarında Türkiyə millisinin heyətində iştirak edib və Türkiyənin ardıcıl iki qızıl medal qazanmasında böyük rol oynayıb. 2021-ci ildə BBC-nin 100 Qadın siyahısına daxil edilib.
Həyatı
1994-cü ildə Tokatda anadan olub. O, beş bacının ən böyüyüdür. İbtidai məktəbin üçüncü sinfində oxuyarkən görmə qabiliyyətini itirməyə başlayıb. Retinitis pigmentosa (gecə korluğu) diaqnozu qoyulub. İbtidai məktəbi bitirdikdən sonra Ankaradakı gözdən əlillər məktəbində internat şagirdi olaraq təhsilini davam etdirib. Ankarada Bədən Tərbiyəsi fakültəsini oxuyub.
İdman karyerası
Sevda Altunoluk 12 yaşında Ankarada qapıçı kimi idmana başlayıb. Qardaşı Sevtap Altunoluk görmə qabiliyyətini itirdikdə, onu qolf oynamağa təşviq edib. Ankaranın görmə maneəli idman klubu Mithat Enç Görəndə Kalpler İdman Klubunda oynadıqdan sonra Yeniməhəllə Bələdiyyə İdman Klubuna keçib.
O, 2012-ci ildə İtaliyada keçirilən IBSA Avropa Qolbol Çempionatında, 2013-cü ildə İsveçdə Malmö Lady İnter Kubokunda və Finlandiyada keçirilən Pajulahti Oyunlarında və 2015-ci ildə Litvada keçirilən IBSA Qolbol üzrə Avropa Çempionatında "ən yaxşı bombardir" olub. Altunoluk Paralimpiya Oyunlarında "Dünyanın Ən Yaxşı Qolçusu" seçilərək 2 dəfə Paralimpiya Oyunlarında və Dünya Çempionatında, 4 dəfə Avropa Çempionatında turnirin bombardiri olub.
O, 2016-cı il Yay Paralimpiya Oyunlarında (Rio) və 2020-ci il Yay Paralimpiya Oyunlarında (Tokio) iştirak edib və Türkiyənin qızıl medal qazanmasında böyük rol oynayıb. 2020 Tokio Paralimpiya Oyunlarında finalda ABŞ-ni 9-2 məğlub edərək qızıl medal qazanan Türkiyə Qadın Milli Komandasının bütün qollarını Sevda Altunoluk vurub. Həmçinin 46 qolla turnirin bombardiri olub. O, Tokio Olimpiya Oyunlarına qədər 15 dəfə ən çox qol vuran oyunçu olub. O, 2016-cı ildə həm Rio, həm də Tokioda oynayan hər iki Olimpiadada iştirak edən yeganə oyunçudur.
NGC 6670
NGC 6670, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Əjdaha bürcü istiqamətində yerləşir. S tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Poladlı (Tərtər)
Poladlı — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun Mamırlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Azərbaycan tarixinin xronologiyası
Azərbaycan kapitalizm dövründə
1866-1932-ci illər – Cəlil Məmmədquluzadə 1866-1937-ci illər – Sultanməcid Qənizadə 1868-1939-cu illər – Əhməd bəy Ağaoğlu 1870-ci ildən başlayaraq – Fəhlə hərəkatı 1870-ci il – Kəndli və inzibati islahatlar 1870-1925-ci illər – Nəriman Nərimanov 1870-1933-cü illər – Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev 1871-ci il – Buruq üsulu ilə neft quyusunun qazılması 1872-ci il – Neft sənayesində iltizam sisteminin ləğvi 1872-1950-ci illər – Məhəmməd Səid Ordubadi 1873-cü il 22 mart – "Hacı Qara" komediyasının ilk tamaşası 1873-1934-cü illər – Mirzə Əli Möcüz Şəbistəri 1875-ci il – Təbriz dövlət məktəbinin (Təbriz Darülfünunun) açılması 1875-ci il 22 iyun – "Əkinçi" qəzetinin nəşrinin başlanması 1875-1939-cu illər – Süleyman Sani Axundov 1876-cı il – Qori seminariyasının açılması 1879-cu il – Qori seminariyasının Azərbaycan bölməsi 1879-cu il – "Ziya" qəzetinin çıxması 1897-1936-cı illər – İbrahim bəy Musabəyov 1880-cı il – İlk telefon rabitəsinin yaranması 1880-1890-cı illər – "Kaspi", "Bakinskiye izvestiya" və "Baku" qəzetləri (rus dilində) 1880-1891-ci illər – "Kəşkül" qəzeti 1880-1919-cu illər – Əliqulu Qəmküsar 1880-1943-cü illər – Əzim Əzimzadə 1882-1946-cı illər – Əli Nəzmi 1883-cü il – Qafqazda dəmir yolunun açılması 1884-1950-ci illər – Zülfüqar Hacıbəyov 1884-1955-ci illər – Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 1885-1937-ci illər – Müslüm Maqomayev 1885-1948-ci illər – Üzeyir Hacıbəyov 1887-1943-cü illər – Yusif Vəzir Çəmənzəminli 1888-1909-cu illər – Səid Səlmasi XIX əsr. son rübü – Qaçaq hərəkatı 1894-cü il – Bakıda ilk kitabxananın açılması 1895-ci il – İlk mütəşəkkil tətil 1896-cı il – Qaçaq Nəbinin öldürülməsi 1898-1922-ci illər – Bəhruz Kəngərli 1899-cu il – Bakıda 6 sosial-demokrat hərəkatının genişlənməsi 1900-cu il – Bakı-Vladiqafqaz dəmir yolunun işə düşməsi
Azərbaycan XX əsrdə
15-23 yanvar 1906 – Ümumrusiya müsəlmanlarının II qurultayının keçirilməsi. aprel 1906 – "Molla Nəsrəddin" jurnalının nəşrə başlaması.
Avqust 1906 – Azərbaycan müəllimlərinin I qurultayının keçirilməsi.
Sentyabr 1916 – İlk azərbaycanlı təyyarəçi Fərrux ağa Qayıbovun Vilnüs üzərində uğurlu döyüş əməliyyatı keçirməsi.
milliləşdirilərək dövlət mülkiyyətinə verilməsi.
21-23 avqust 1993 – Cənub bölgəsində Ə.Hümbətovun başçılıq etdiyi qiyamın yatırılması.
Çovlaqlı (Miyanə)
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 151 nəfər yaşayır (44 ailə).
Tısbağa (sualtı qayıq)
thumb|right|300px|XIX əsrə aid olan Tısbağanın sxemi.
Tısbağa — Hərbi məqsədlər üçün yaradılmış ilk sualtı qayıq. Amerikalı müharibə veteranı Devid Buşnel (1740 – 1824) tərəfindən ixtira olunmuşdur. Tısbağa suyun altında düşmən gəmilərinə yaxınlaşaraq dəniz minasını gəminin alt hissəsinə yerləşirir və ərazidən uzaqlaşdıqdan sonra mina partladılırdı. Tısbağadan ilk dəfə ABŞ İstiqlal müharibəsi dövründə Britaniya Donanmasının gəmilərinə qarşı istifadə olunmuşdur. Konnektikut ştatının qubernatoru Conatan Trumbel ixtiranın müharibədə istifadə olunmasını Corc Vaşinqtona məsləhət görmüşdür. Vaşinqton Tısbağanın açıq müharibədə istifadə olunmasına ilk öncə isti yanaşmasada, hərbi məqsədlər üçün olan ilk sualtı qayığın test edilməsi üçün lazımi maliyyə vəsaitinin ayrılmasına razılıq vermişdir.
Aparılan test yürüşlərinin ardından ilk dəfə 1776-cı ildə Nyu-York limanında lövbər salan Böyük Britaniya donanmasına aid gəmilərin alt hissələrinə tısbağa vasitəsi ilə dəniz minasının yerləşdirilməsinə cəhd göstərilmişdir. İlk cəhdlərin hər biri uğursuzluqla nəticələnir və sualtı qayığın mövcudluğu ingilis dənizçilər tərəfindən aşkarlanır. Tısbağada olan əsas problem oksigen çatışmamazlığı idi. Belə ki, bir nəfərdən ibarət olan kabində əyləşən şəxs bir tərəfdən pedalları çevirməklə sualtı qayğını hərəkətini təmin etməli, digər tərəfdən isə dəniz minasını gəminin alt hissəsinə bərkitməli idi.
Göltəpə-i Həsənabad (Miyanə)
Göltəpə-i Həsənabad — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Muxtar Rüstəmov
Muxtar Rüstəmov (tam adı:Rüstəmov Muxtar İbrahim oğlu; ) — Geologiya-minerologiya elmlər doktoru,Azərbaycan Respublikası Əməkdar mühəndisi
Həyatı
Rüstəmov Muxtar İbrahim oğlu 19 mart 1931-cü ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ordubad şəhərində anadan olub.
Təhsili
1954-cü ildə Azәrbaycan Dövlәt Neft və Sənaye Universitetində geoloji-kəfiyyat fakültəsini bitirib. 1957-cü ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Geologiya İnstitutunun aspiranturasını bitirib.
Elmi fəaliyyəti
1955-1961-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında xüsusi geoloq və baş geoloq, 1961-1976-ci illərdə AMEA Geologiya və Geofizika İnstitutunda baş elmi işçi, 1976-ci ildən həmin institutun Petrologiya laboratoriyasının müdiridir. Geotektonika, geodinamika; Petrologiya, vulkanologiya sahəsində tədqiqatlar aparmışdır. Çapdan çıxmış elmi əsərlərinin ümumi sayı 205, xaricdə çıxmış elmi əsərlərinin sayı 107, beynəlxalq bazalarda referatlaşdırılan və indeksləşdirilən jurnallarda çap olunan məqalələrin sayı 12-dir. Müəlliflik şəhadətnamələrinin və patentlərin sayı: 2 - müəliflik şəhədətnamısi və poliqorskit-pilolit gilləri Naxçıvan çökəkliyində, köklü qızıl Əlincəçay hövzəsində kəşfidir.
Həsənabad (Kağızkonan)
Həsənabad — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Atyuxta çayı
Atyuxta çayı (yuxarı axarlarda — Balka Atyuxta) — Rostov vilayəti ərazisindən axan çay, Qruşevka çayının sağ qolunu təşkil edir. Don çayı hövzəsinə aiddir. İti axına malik olmaqla yanaşı bataqlaşmış ərazidən axır. Çayın ümumi düşmə meyilliyi 142 metrdir.
Çay sistemi: Atyuxta → Qruşevka → Tuzlov çayı → Aksay çayı → Don.
Şaxtinlilər bəzən onu adsız arx hesab edirlər.
Axını
Çay öz başlanğıcını Rostov vilayətinın Krasnosulinski rayonu Ryabinocka qəsəbəsinin cənub-şərqindən götürür. Mənsəbində yüksəklik 175 metrdir. İlk əvvəl cənub-şərqə istiqamətlənir. Atyuxta qəsəbəsi yaxınlığında böyük bir süni gölməçədən axır. Buradan isə Şaxtı şəhərinin yazınlığından axır. Vasyuta küçəsində yerləşən körpüsünü keçdikdən sonra cənub-şərqə istiqamətlənir. Qruşevka çayına Şaxta şəhəri Qodqornaya küçəsində birləşir. Mənsəbdə hündürlük 33 metrdir. İnzibati cəhətdən Rostov vilayətinin Krasnosulinski və Oktyabrski rayonları, üstəlik Şaxtı şəhər dairəsi ərazisindən axır.
Tarix
Çay öz adını aşağıdakı abidələrə verir: Atyuxta qəsəbəsi, Atyuxta dəmiryol stansiyası və s.
NGC 5647
NGC 5647, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Çoban bürcü istiqamətində yerləşir. Sa tipli. tərəfindən ildə 80.01 sm (31.5 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Güləbatlı
Güləbatlı — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Güləbatlı Tərtər rayonunun Sancalı inzibati ərazi vahidində kənd. Qarabağ düzündədir. 1933-cu ildə eyniadlı kənd Bərdə rayonunun Seydimli inzibati ərazi vahidində qeydə alınmışdır. Belə ehtimal edilir ki, kəndin ərazisi güllük, çiçəklik olduğundan yaşayış məntəqəsi belə adlandırılmışdır.
Liverpul FK-nun tarixi (1959-1985)
"Liverpul" 1-ci diviziona 1961/62 sezonunda qalxa bildi. Şenklinin komandası 17 illik çempionsuzluğu son qoyaraq, 1963/64 sezonunda İngiltərə çempionu olmuşdu. 1965-ci ildə finalda "Lids Yunayted"i məğlub edən "Liverpul", tarixində ilk dəfə İngiltərə Kubokunu qazanmışdı. 1965/66 sezonunda "Liverpul" 7-ci dəfə İngiltərə çempionu olur. 1973-cü ildə, finalda "Borussiya Mönxenqladbax"ı məğlub edərən "Liverpul", UEFA Kubokunu qazanmışdı. Növbəti ildə isə "Liverpul" İngiltərə Kubokunu qazanmışdı. Bundan sonra Şenkli futbolu buraxdı, və öz işini köməkçisi olan, Bob Peysliyə təhvil verdi.
1983-cü ildə Bob Peysli "Liverpul"u tərk etdi. O da Bill Şenklini kimi, öz işini köməkçisinə təhvil verdi. "Liverpul"un yeni baş məşqçisi Co Feqan olur. Feqan ilk sezondaca "Liverpul"u çempion edə bilir. Həmin sezon "Liverpul" həm çempion olur, həm də İngiltərə Liqa Kubokunu və Çempionlar Liqasını qazana bilir. Elə həmin vaxtlar Mersisayd klubunda növbəti ulduz parlamağa başladı. Söhbət Yan Raşdan gedir.
Qarahacılı (Miyanə)
Qarahacılı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 100 nəfər yaşayır (26 ailə).
Novruzabad (Miyanə)
Novruzabad — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 114 nəfər yaşayır (30 ailə).
Cümə, ayın 13-ü. İkinci hissə (film, 1981)
'''Cümə, ayın 13-ü. İkinci hissə''' — ABŞ rejissoru Stiv Mayner tərəfindən çəkilən qorxulu filmdir. Bu film "Cümə, ayın 13-ü" film seriyalarının ikinci çəkilən filmidir. Filmin mövzusundakı baş verən əhvalatlar yenidən "Kristal gölü" ətrafında baş verir. Filmin bu seriyasında ilk dəfə olaraq Ceyson Burhiz personajı insanları öldürməyə başlayır.
Məzmun
Filmin ilk hissəsinin əhvalatlarından iki ay keçmişdir. Pamela Burhiz tərəfindən təşkil olunmuş qətl müharibəsindən sağ çıxmış yeganə gəncdir. Lakin Elisin gördüyü hadisələr bitməmişdir. Elis soyuducunun qapısını açan zaman Pamela Burhizin başını görür. Ardınca Pamela Burhizin oğlu Ceyson Burhiz Elisi vəhşicəsinə öldürür. Buradan aydın olur ki, Ceyson Burhiz düşərgədə sağ qalmışdır. Anasını öldürən Elisdən qisasını almaq üçün sudan çıxıb meşədə gizlənmişdir. Ceyson Burhiz artıq uşaq deyildir.
1984-cü il. İlk əhvalatların üzərin beş il keçmişdir. "Kristal gölü" düşərgəsi yenidən açılmışdır. Filmin ilk hissəsində olan Psixopat Ralf yenidən peyda olmuş və gəncləri bu düşərgəyə gəlməyə xəbərdarlıq etmişdir. Amma gənc heyət onu xəbərdarlıqlarını nəzərə almayıb düşərgəyə yola düşürlər. Gənc heyətə Pol adında gənc bir oğlan rəhbərlik edir. Pol düşərgədə insanlara yeganə təhlükə törədən varlığın Ayı olduğunu düşünür. Gənc heyət düşərgəyə gəlirlər. İlk gecədə Pol onlara əfsanəvi Ceyson Burhizdən danışır. Rəvayətə görə, Ceyson Burhiz ayın 13-nə təsadüf edən hər cümə günü ad günündə insanlardan anasının qisasını almaq üçün ölülər aləmindən geri dönür.
Həmin gecədə çoxlu qorxunc hadisələr baş verir. Əvvəlcə Psixopat Ralf naməlum səbəbdən öldürülür. Gənc heyət üzvlərindən olan Sandra və Ceff polislərin şəxsi mülkiyyətinə girdikləri üçün həbs edilirlər. Pol polis məntəqəsindəki olan polislərdə danışıq edir və gənclərə nisbətən yüngül cəza verilir. Bu müddətdə yol polisi naməlum şəxsi təqib edir. Bir müddətdən sonra polis qatilin qurbanına çevrilir.
Bu müddət ərzində gənc heyət üzvlərinin çoxu düşərgəni tərk edib, şəhərdə keçirilən şənliyə getmişlər. Düşərgədə isə altı nəfər: Viki, Mark, Sandra, Ceff, Terri və Skot qalır. Onların hər biri qatilin qurbanlarına çevrilirlər.
Pol və Cinni düşərgəyə qayıdan zaman görürlər ki, evdəki işıqlar söndürülmüş və yataqlar qana bürünmüşdür. Bu zaman Ceyson Pola hücum edir və Cinni düşərgəyə meşədəki atılmış evə qaçır. Cinni burada Pamela Burhizin kəlləsini tapır. Yaxınlıqda öldürülmüş dostlarının ölmüş bədənləri və yoxa çıxmış Elisin ölmüş bədəni vardır. Cinni Pola hücum edən adamın Ceyson Burhiz olduğunu və hələ də "Kristal gölü" düşərgəsində sağ qalaraq meşədə gizləndiyini başa düşür. Cinni Pamela Burhizin paltarını geyinir. Cinni onu idarə etmək niyyətindədir. Lakin bu zaman Ceyson ətrafdakı anasının kəlləsini görür və Cinninin üzərinə hücum edir. Amma bu zaman evdə Pol peyda olur və Cinnini xilas edir. Onlar Ceyson Burhizin öldüyünü zənn edərək düşərgədəki evlərinə qayıdırlar. Lakin bu zaman Ceyson Burhiz evin pəncərini sındırır və onlara hücum edir. Bir müddət keçdikdən sonra Cinni ayılır və Polun harada olduğunu bilmək istəyir.
Dadlı.az
Dadlı.az — Azərbaycan internet məkanının ən reytinqli mətbəx saytı olub, 2015-ci ildə MilliNet qalibi olmuşdur.
Qısa məlumat
Dadlı.az saytı Azərbaycan xanımlarının milli və bölgə yeməkləri, habelə dünya mətbəxinin inciləri ilə geniş tanış ola biləcəyi 15 mindən çox yemək reseptinin cəmləndiyi "Dadlı Reseptlər" saytıdır. Saytda məhsullara görə, bölgələrə görə, reseptin neçə nəfərlik olmasına və hazırlanma müddətinə görə həmçinin axşama özəl, bayramlara özəl, ad günlərinə özəl reseptlər üzrə axtarış (filtr) sistemi mövcuddur.
Əsas məqsədi
Saytın yaradılma məqsədi Azərbaycanın zəngin mətbəxini tanıtmaq və qısa zamanda müxtəlif dillərdə fəaliyyət göstərməklə dünya internet məkanına milli mətbəximizi layiqincə təmsil etmək.
Rüi
Rüi və ya Rüi-Monso  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Burquen-Jalyö kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — La-Tur-dü-Pen. 4 avqust 2015-ci ildə kommunanın adı Ryuydan Ryuy-Monsoya dəyişilmişdir.