cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bəhmənyar
İdrak nəzəriyyəsi
Orta əsrlərdə müsəlman Şərqi ölkələrində fəaliyyət göstərən digər fikir cərəyanlarının nümayəndələrinə nisbətən peripatetik filosoflar təbiətşünaslıq məsələləri ilə daha çox məşğul idilər. Onlar təbiətin sirlərinə daha dərindən bələd olmaq üçün ilk növbədə bilavasitə konkret maddi şeyləri və hadisələri qavramağa çalışırdılar. Bu səbəbdən Şərq peripatetizminin qneseologiyasında idrakın hissi mərhələsi çox böyük əhəmiyyət daşıyırdı.<ref name="Zakir94" / Şərq peripatetikləri digər mühüm fəlsəfi məsələlərin şərhində olduğu kimi, idrakda hissin, duyğuların rolunu müəyyənləşdirərkən də ardıcıl aristotelizm mövqeyində durmuşlar. Hisslər, duyğuları idrakın mənbəyi hesab etmək haqqında birinci müəllimin doktrinasını demək olar ki, onun Şərqdəki bütün tərəfdarları qəbul etmişlər.
Bəhmənyar İbn Sina təlimindən çıxış edərək göstərir ki, insan fitrətən məlumat toplamağa, elm öyrənməyə qabildir. Filosofun fikrincə, şeylər təbii surətdə duyğular vasitəsiylə, sonra onların nüsxəsi olan təxəyyül vasitəsiylə dərk edilir. Azərbaycan filosofu bu münasibətlə yazır: ''"İnsanda duyğu ilə dərk etmə, vəhmlə dərk etmə və əql ilə dərk etmə vardır."
Ərəbdilli peripatetiklərin, o cümlədən Bəhmənyarın fəlsəfəsində idrakın hissi mərhələsi öz növbəsində iki qismə bölünür. Birinci qismdə duyğulardan, onların təbirincə xarici hisslərdən, ikinci qismdə isə daxili hisslərdən bəhs edilir. "Təhsil" kitabında deyilir: "Xarici hisslər beşdir: toxunma, dadbilmə, iybilmə, eşitmə və görmə."
Bəhmənyarın fikrincə "duyğu fərdi ayrıcaları qavrayır." Duyğulardan birincisi toxunmadır, canlı varlıq onun sayəsində canlanır.
"Təhsil" kitabında göstərilir ki, idrakın hissi formaları konkret şeylərin dərk olunmasına yarayır, duyğu, xəyal və yaddaş ayrıca şeyləri mənimsəyir. Duyğu, çoxlular üçün deyilən "insanı" dərk etmir. Xəyal da elədir. Xəyala, yaxud, insani duyğuya hər hansı surəti gətirsən, sair fərdi surətlərin onda müştərəkliyi sənin üçün mümkün olmaz.
Əbülhəsən Bəhmənyar xarici və daxili hissi qüvvələri bir–birindən təcrid edilmiş şəkildə deyil, vəhdətdə, biri digərini tamamlayan idrak mərhələsi kimi götürürdü. O, "Təhsil" kitabında yazırdı: "Duyğu təkrarlandıqda yaddaş olur, yaddaş təkrarlandıqda təcrübəyə çevrilir." Bəhmənyar hissi idrak formalarının sadədədən mürəkkəbə doğru inkişafını izləmişdir: yaddaş qüvvəsi vəhmə xidmət edir. Bədəndə vəhmdən öncə olan qüvvələrin hamısı yadda saxlayan qüvvəyə və təxəyyül qüvvəsinə, beş duyğu isə müştərk hissə xidmət edir.
Şərq peripatetiklərinin idrak təlimində istər xarici, istərsə də daxili hissi qüvvələrin fəaliyyətinin bilavasitə orqanizmin fəaliyyəti ilə bağlı, hissi idrak qabiliyyətinin bədənin müvafiq üzvlərindən asılı olduğu göstərilir. "İzahat" kitabında deyilir: ''"Nəfs hissi və xəyala gətirilən şeyləri üzv vasitəsylə dərk edir". Bəhmənyarın fikrincə, hissi idrak müəyyən bir üzvə görə və onun təsirlənməsi sayəsində mümkün olur. O, bu baxımdan "Mövcudatın mərtəbələri" traktatında yazır: "Hər bir dərkedilən şey, dərkedəndə təzahür edir."''
Təfəkkür qüvvəsi əqli idrakın mümkün olmasını təmin edir. Beləliklə, ərəbdilli peripatetiklərin, o cümlədən Bəhmənyarın təliminə görə heyvani nəfs qüvvələri təxəyyül qüvvəsində sona vardığı halda, insani nəfs qüvvələri üstəlik təfəkkür qüvvəsinə, daha doğrusu, əqli idraka da malikdir.
Şərq peripatetiklərinin fəlsəfəsində əqli idrak məsələləri geniş işıqlandırılmışdır. Aristotelçi filosofların əqidəsinə görə, hisslər, duyğular, qavrayışlar vasitəsiylə şeylərin zahiri cəhətləri barədə məlumat əldə edilə bilir, şeylərin mahiyyətinin idrakına gəldikdə, o, yalnız əqlin sayəsində mümkündür. Əbülhəsən Bəhmənyar yazır: "Şeylərin mahiyyətlərinin dərk olunması hisslərin işi deyil. Belə ki, onlar dəyişə bilən zahiri cəhətləri qavrayır, əql isə şeylərdə sabit olan mahiyyətlər və həqiqətləri dərk edir". Əbülhəsən Bəhmənyar əqli idrakı hissi idrakın bilavasitə davamı, sonrakı mərhələsi kimi şərh etmişdir. Filosofun təlimində drak prosesinin hər bir mərhələsi özündən sonrakı mərhələ üçün şərt olub, onu hazırlayır.
Hissi idrak formaları tərəfindən spesifik tərzdə əldə edilən məlumat əqlin sərəncamına verildikdən sonra yeni bir keyfiyyət qazanır. "Duyğu qatışıq şeyləri xəyala ərz edir, xəyal onları əqlə ərz edir. Sonra əql həmin şeylərdə ayrı–seçkilik və abstraksiya edib, mənalardan hər birini bir fərd olaraq götürərək, ən xüsusini, ən ümumini, substansionalı və aksidentalı müəyyənləşdirir. Bu zaman əqldə birinci mənalar, yəni təsəvvür üçün ilkin şeylər rəsm olunur. Bundan sonra əql onlardan təriflər düzəldir."
Əbülhəsən Bəhmənyar İbn Sina mövqeyindən çıxış edərək, idrakın əqli mərhələsini onun hissi mərhələsindən nəinki mütəq surətdə ayırmır, əksinə əqli məlumatların hissi məlumatlar əsasında meydana çıxdığnı söyləyir.
Əqli məlumatlar hissi məlumatların sayəsində əldə edilməklə bərabər, məzmunca onlara uyğundur. ''"Hər bir ayrıca şəxsin əqllə dərk etdiyi onun hiss ilə dərk etdiyinə mütabiqdir." Lakin əqli idrak inikas üsuluna və xarakterinə görə hissi idrakdan fərqlənir. Belə ki, əql müəyyən şey haqqındakı mövcud hissi – konkret biliyi abstraksiya yolu ilə ümumiləşdirir, nəticədə, əqllə dərk edilən şey ümumi olur: "Fərddən əqllə dərk edilən şey ilə ondan hiss ilə dərk edilən şey varlıqda hiss ilə dərk edilən şeyə mütabiq olsa da onun əqldə özünü ümumi təsəvvür edilməsi üçün ümumi olması qeyri–mümkün deyildir."'' Buna görə də "Təhsil" kitabında deyildiyi kimi əqli düşüncə universaliləri mücərrəd surətdə əldə edir. Nəticədə o, eyniylə Zeydi deyil, ümumi insanı dərk edir.
İdrak fəaliyyətində hissi mərhələ ilə əqli mərhələnin bağlılığını izləyən Bəhmənyar "Təhsil" kitabında yazırdı: "Şeylər duyulur. Bu duyğu əsasında duyulanın olması ilədir. Duyulan sonrakı xəyala gətirilir. Bu, bəzən şeyin qeyb olması ilə birlikdə baş verir. Şey haqqındakı təsəvvür şeyin özündən heç də fərqli deyildir. Bundan sonra əqli idrak cari olur. Əqllə dərk olunan eynən duyulana uyğun gəlmir, əksinə, o, duyulan qəbilindən olan hər bir fərdə mütabiqdir. Məsələn, əqllə dərk olunan insan həm Zeydə, həm Əmrə, həm də Xalidə mütabiqdir. "Zeyd" təsəvvürü isə Əmrə mütabiq deyildir, duyğu ilə mənimsənilən də elədir."
Filosof idrakda ayrıca və ümumi anlayışlarının münasibətini təyin edərək yazır: "Bundan sonra bil ki, ayrıcanı qavrayan kəs, bir cəhətdən ümumini də qavrayır. Belə ki, sokratı qavrayan kəs, deməli insanı qavramışdır. Duyğu nəfsə Sokratı "insan" təqdim edir. Lakin o, insanın aksidensiyaları ilə qatışmış məlum "insan"dır. Sonra əql onu mücərrədləşdirir və aksidensiyaları, yəni əlaqəsi olmayan aksidensiyaları ondan kənar edir. Nəticədə onun üçün Sikrat ilə Platonun fərqlənmədiyi mücərrəd insan qalır."
Əqlin fəaliyyətini idrak qabiliyyəti baxımından qiymətləndirən Şərq peripatetikləri, o cümlədən Bəhmənyar, onun əhəmiyyətini elmi və əməli bilik qazanılması üçün vasitə olmasında görürdülər. Əbülhəsən Bəhmənyarın idrak nəzəriyyəsi öz məzmunu etibariylə təkcə orta əsr peripatetizmində deyil, ümumiyyətlə Şərq fəlsəfəsi fikrində mühüm əhəmiyyətə malikdir. Azərbaycan filosofu obyektiv gerçəkliyin dərk olunmasında idrakın həm hissi, həm də əqli mərhələlərini şərh etməklə, onlar arasında üzvi bağlılığı elmi əsaslarla aydınlaşdırmışdır.
Məntiq təlimi
Əbülhəsən Bəhmənyar məntiqin mövzusu və vəzifələri barədə yazır: "Məntiq nəzəri sənətdir ki, həqiqi tərif adlanan düzgün tərifin və sübut adlanan sillogizmin hansı formalardan və materiyalardan, qüvvətli olub, yəqinliyinə bənzər təsdiq bildirdikdə topik, zərif olub daha çox güman bildirdikdə ritorik adlanan inandrıcı sillogizmin hansı formalardan və materiyalardan olduğunu müəyyən edir. O, müəyyən edir ki, düzgün olmayan tərif hansı formadan və materiyadan, yanılmaya aparıb çıxaran və sofistik adlanan düzgün olmayan sillogizm hansı formadan və materiyadan, əsla təsdiq bildirməyən, lakin bir şeyə qarşı nəfsin ya rəğbətini oyatmaq, yaxud, nifrətini, ikrahını qazandırmaq, ya da, onu açmaq, yaxud sıxmaq məqsədi ilə xəyala gətirilən sillogizm – poetik sillogizm hansı formadan və materiyadan düzəlir."
Filosofun fikrincə, məchul olan, sonra isə düşünməklə məluma çevrilən axtarılanlar tərifin və sillogizmin sayəsində tapılır. O, ikisindən hər biri ya həqiqidir, ya da həqiqətdən kənardır (ancaq özünə görə faydası vardır), ya batildir, ya da həqiqətə bənzərdir. İnsanın fitri qabiliyyəti bu təsnifatda çox vaxt kifayət qədər fərq qoya bilmir. Əgər belə olmasaydı nə alimlər arasında fikir ayrılığı, nə də birisinin baxışında ziddiyyət özünü göstərərdi.
Sillogizm və tərif
Sillogizm və tərifdən hər biri müəyyən tərtib üzrə anlaşılan mənalardan əmələ gəlir və düzəlir. Deməli, o ikisinin düzəldiyi bir materiya və düzəlmə üçün bir forma olur. Hər hansı materiya ev, yaxud kürsü üçün yaramadığı, hər hansı formaya görə ev materiyasından bir ev, kürsü materiyasından bir kürsü başa gəlmədiyi, əksinə, hər bir şeyin özünəməxsus eynilə bir forması olduğu kimi, düşünməklə bilinən hər bir məlumatın da özünəməxsus bir materiyası və özünəməxsus eynilə bir forması vardır, o bu ikisinin sayəsində həqiqət olur. Evi tikdikdə forma düzgün olsa da, bəzən materiya cəhətdən, materiya düzgün olsa da bəzən forma cəhətdən, bəzən də birlikdə hər ikisi cəhətdən fəsad baş verdiyi kimi, tərifdə və sillogizmdə baş verən fəsad bəzən forma cəhətdən, bəzən materiya cəhətdən, bəzən də birlikdə hər ikisi cəhətdən baş verir.
"İnsan yalnız duyğudan gələn, yaxud duyğunun təsdiqlədiyi şeyə inanır" deyən Əbülhəsən Bəhmənyarın təlimində hissi qavrayışın verdiyi bilik məlumdur, nəzəri elmlərin hələ dərk edilməmiş müddəaları isə məchuldur. Öz sələfləri kimi, Azərbaycani də məntiqin faydasını, məlumdan məchula keçmək yollarını göstərməklə insanı təfəkkür xətalarından qorumaqda görürdü.
Əbülhəsən Bəhmənyar nəzəri söhbətlərin sözlərdən, əqli düşüncələrin əqli nitqlərdən düzəldiyini nəzərə alaraq ilk şərhi, sözdən və onun anlayışa münasibətindən başlayır. Filosofun fikrincə, sözlər nəfsdəki əsərin (inikasın) yalnız uyğunluq və şərtilik yolu ilə ifadəsidir, çünki adlarda hər hansı şeyə məxsus heç nə yoxdur. Bəhmənyar tərəfindən söz fikrin ifadəsi, yazı isə, sözün işarəsi kimi səciyyələndirilir. O, qeyd edir ki, nəfsdəki hər bir əsər üçün məxsusi bir yazı işarəsi mümkün idi. Lakin bu, uzun işdir. Ona görə də sözlərlə qənaətlənmək tədbiri görülmüş və uzunçuluqdan qaçmaqla yazılar tərtib edilmişdir. Bəhmənyar bildirir ki, yazı və sözlər nəfsdəki şeyə məxsus təbiilik deyil, əksinə şərtilik yolu ilədir. Nəfsdəki əsər isə xarici aləmdə mövcud olan şeylərin təbii ifadəsidir (hekayətidir). Deməli yazı, sözün hərflərini ifadə edən formalara görə müxtəlif şərti göstərmədir (işarədir). Sözlər isə nəfsin təsəvvürlərini ifadə edən formalara görə müxtəlif şərti göstərmədir. Nəfsin təsəvvürləri əyani şeyləri qeyri–iradi göstərmədir. Bunun üçün əyani şeylər göstərilir, lakin göstərmir, yazı isə göstərir, lakin göstərilmir. Nəfsin təsəvvürlərindən və sözlərdən hər biri həm göstərən, həm də göstəriləndir.
Şərq peripatetiklərinin o cümlədən Əbülhəsən Bəmənyarın tərif haqqındakı təlimində, həm sözün xüsusi mənasında tərifdən, onun tam və natamam növlərindən, həm də onu əvəz edən üsulardan, bənzətmən və nominal təriflərdən söhbət gedir.
Əbülhəsən Bəhmənyar düzgün tərif almaq üçün riayət edilməsi zəruri olan qaydaları göstərmişdir: "Tərif mütənasib olmalıdır, yəni tərif verilənlə tərif verən eyni həcmdə götürülməlidir. Məsələn, "Şər insanların zülmüdür" tərifində "şər" anlayışı "insanların zülmü" anlayışına nisbətdə cinsdir, daha geniş həcmə malik olduğu üçün mütənasib deyildir. Tərif dövr etməməlidir. Məsələn, "ədəd vahidlərdən yığılmış çoxluqdur" tərifində, "ədəd" ilə "çoxluq" idrak üçün eyni bir şeydir. Bir şeyə öz ziddinə görə tərif vermək də bu qəbildəndir. Məsələn, "cüt tək üzərinə bir gəlinən saydır", yaxud, "tək cütdən bir çıxılan saydır". Tərif inkarı olmamalıdır, çünki, varlıq öz–özlüyündə məlumdur, yoxluq isə varlığa görə tanınır. Tərif verən, tərif veriləndən aydın olmalıdır. Məsələn, "Od nəfsə bənzəyən cisimdir" dedikdə, nəfs anlayışı "od" anlayışından daha artıq dərəcədə qeyri – müəyyəndir. "Günəş gündüz çıxan ulduzdur" tərifində isə "gündüz" anlayışı yalnız Günəşə görə bəlli olduğu üçün onun məzmununu aça bilməz."
Hökm
Əbülhəsən Bəhmənyar, hökm və onun müxtəlif növlərini əsaslı surətdə araşdırmışdır. Burada hökm, Aristotelin məntiq təliminə uyğun olaraq, bir şey haqqında nəyisə iqrar, yaxud inkar edən fikir kimi səciyyələndirilir. Hökmlərin qəti və şərti formalarını nəzərdən keçirən Bəhmənyar öz şərhinə qəti hökmdən başlayır. O, göstərir ki, qəti hökm üç şey ilə – subyekt mənası, predikat mənası və o ikisi arasındakı münasibət ilə tamamlanır.
Azərbaycani hökmləri məzmun etibarilə nəzərdən keçirərkən onların müqəddəm müddəalar, bənzər müddəalar və təxəyyülə əsaslanan müddəalar kimi növlərini araşdırmışdır. Müqəddəm müddəalar ya inamlardır, ya da əxz edilmiş müddəalardır. İnamlar üç cür olur, yəni qəbulu vacib, məlum və vəhmə əsaslanan müddəalardan təşəkkül tapır.
Qəbulu vacib müddəalar ilkin məlumatlar olub, müşahidədən və təcrübədən əldə dilir. İntuisiyaya və camaatın verdiyi xəbərlərə əsaslanan biliklər də bu qəbildəndir. İlkin məlumatlar aydın əqlin xarici səbəblərdən heç birinə görə deyil, özünə görə, özünün fitri təbiətinə görə vacib bildiyi hökmlərdir.
Müşahidədən əldə edilmiş məlumatlar hissi məlumatlardır. Onlar duyğudan aldığımız şeylərə nisbətdə istifadə etdiymiz hökmlərdir. Günəşin varlığına, onun işıqsaçan olmasına görə müddəa, odun yandırıcı olması müddəası bu qəbildəndir. Qeyri – hissi nəfsi qüvvələrin müşahidəsinə görə olan hökmlər də belədir, məsələn, özümüzdə bir fikir, habelə bir qorxu, bir qəzəb olduğunu bilirik, özümüzü və öz əməllərimizi dərk edirik.
Təcrübə vasitəsiylə qazanılmış məlumatlar təkrar olunan müşahidələrimizin doğurduğu hökmlər və müddəalardır. Bunun nəticəsində heç bir şübhə doğurmadan güclü rəy möhkəmlənir. Təcrübə hökmləri əksəriyyət etibarilə, yaxud qəti surətdə vacib edə bilər. O, müşahidələrlə çulğalaşmış gizli sillogistik bir qüvvədən xali deyildir.
İntuisiyaya əsaslanan biliklər həmçinin təcrübə vasitəsiylə qazanılmış məlumatlara oxşardır. Öz sələfləri kimi Əbülhəsən Bəhmənyar da hökmə, ancaq istidlalın bir növü kimi baxmışdır.
Bəhmənyar istidlalı "müəyyən məqsədə aparıb çıxaran istiqamət" adlandırır. O qeyd edir ki, hər bir sənət müəyyən materiya və forma ilə bağlıdır. Materiya və formanın müxtəlifliyi ilə sənət məhsulu müxtəlif olduğu kimi, istidlal da təşəkkül tapdığı şeyin müxtəlifliyinə görə, yada düzgün və ya yanlış qurulmasının müxtəlifliyinə görə müxtəlif olur. Bəhmənyarın fikrincə istidlalda məqsəd kəsb etmə yolu ilə müəyyən bir biliyin, yaxud zənnin qazanılmasıdır.
İstidlal
Zakir Məmmədov "Bəhmənyarın fəlsəfəsi" kitabında yazır ki, məntiqin əsasını istidlallar haqqında təlim təşkil edir. Bəhmənyar istidlalı "müəyyən məqsədə aparıb çıxaran sənət" adlandırmışdır.
Azərbaycan filosofu yazır ki, məchul barəsindəki bilik hər hansı mövcud bilikdən deyil, əksinə, məchula xüsusi nisbəti olan bir biliyin, eləcə də məxsusi bir quruluşun köməyi ilə əldə edilir. Bir sözlə, düşüncə vasitəsiylə, hələ kəsb edilməmiş ilkin təsdiqi şeylərin olması labüddür, zira, sonrakı anlayış və hökmlər onların sayəsində qazanılır.
İstidlal bir və ya bir neçə hökmün qarşılaşdırılmasından alınır. Hər hansı bir hökmdən başqa bir hökmün çıxarıldığı bilavasitə istidlal Şərq peripatetiklərinin məntiq təlimində adətən hökm bəhsində nəzərdən keçirilir.
Analogiyaya gəldikdə – "Təhsil" kitabında qeyd edilir kimi, "o, müşahidə edilən şeyin timsalında mövcud olana görə qaib şey haqqında irəli sürülən müddəadır." Məsələn cismi ev timsalında götürüb, evin sonradan yaradıldığı cəhətə nəzərən cismin də sonradan yaradıldığını deyirlər. Bəhmənyar və İbn Sina bu istidlal formasını etibarsız saymışdır. "Təhsil" kitabında qeyd edildiyi kimi, burada müqəddimlər üçüncü fiqur üzrə qurula bildiyi halda xüsusi hökm əvəzinə, ümumi hökm nəticə çıxarılır.
Ərəbdilli filosoflar müqəddimədə faktik məzmunun yəqinliyi baxımından istidlalın beş növünü fərqləndirmişlər: 1) sübut (əl–bürhan), 2) dialektika (əl–cədəl), 3) ritorika (əl– xitabə), 4) poetika (əş–şir) və 5) sofistika (əl–müğalətə). Bunların içərsində sübut mühüm yer tutur. Bəhmənyar yazır ki, sübut yəqin nəticə çıxarmaq üçün yəqin müqəddimlərdən düzəlmiş istidlaldır. Yəqin müqəddimələr ilkin məlumatlardan, ya təcrübə vasitəsiylə qazanılmış məlumatlardan, ya da camaatın verdiyi məlumatlardan ibarət olur.
Fəlsəfi biliyin faydasına əxlaqi keyfiyyət baxımından yanaşan Bəhmənyarın fikrincə, qazanılmış hər bir bilik insanın mənəviyyatını zəngnləşdirməyə, onda gözəl məziyyətlər aşılamağa xidmət edir, əks halda həmin bilik faydasızdır. Mütəfəkkirin nəzərində var – dövlətə həris bir kəsin ikmət elmi olsa da hikmət zövqü yoxdur. Belə ki, kamil insanda əql həzz hissi həzzdən güclüdür, daha doğrusu, "həqiqi həzz əqli həzzdir". Zira, "əqli həzzlər dərdin tərtib etmədiyi şəfadır, xəstəliyin yaxın düşmədiyi sağlamlıqdır".
Əqli ən böyük vardat hesab edən Bəhmənyar bütün sərvətlərlə müqayisədə ona üstünlük verirdi, çünki, "sərvət qorunur, əql isə insanı qoruyur". Əql filosofun əqidəsincə, təkcə nəzəri idrakı təmin etməklə kifayətlənmir, eyni zamanda həyati fəaliyyətin amili olur: "Əql qürbətdə münisdir"; "Sənə narahatlıq üz verdikdə kədəri əzmlə boğ, çıxış yolu tapmaq və xilas olmaq üçün əqli səfərbər et"; "Baş vermiş işə görə qüssələnmə, onu aradan qaldırmağa, dəf etməyə çalış…"
Şagirdləri və davamçıları
Azərbaycanda akademik Heydər Hüseynov, akademik A. O. Makovelski, professor Ə. K. Zəkuyev Bəhmənyarın həyatı, yaradıcılığı və dünyagörüşü haqqında araşdırmalar aparıb, elmi mülahizələr söyləsələr də, onun şagirdlərindən söhbət açmamışlar. Çünki onların, eləcə də bir sıra xarici ölkə tədqiqatçılarının fikrincə, XI əsrdən sonrakı dövrdə Yaxın və Orta Şərq ölkələrində, o cümlədən Azərbaycanda peşəkar filosoflar yaşamamışlar.
Akademik A. O. Makovelski ərəbdilli peripatetizmin yalnız üç əsr (IX–XI əsrlər) ərzində inkişaf etdiyini və Bəhmənyarın fəlsəfəsinin Şərqdə bu cərəyanın qürubunda meydana çıxdığını yazmışdır. Professor Ə. K. Zəkuyev bu fikir üzərində daha çox dayanmışdır: "İbn Sina və onun şagirdi Bəhmənyarın fəlsəfi görüşlərini sözün dar və adi mənasında orta əsrlərdə Yaxın Şərq fəlsəfəsinin soz sözü adlandırsaq səhv etmərik. Bəhmənyar feodalizm dövründə, Yaxın Şərqdə son peşəkar peripatetik filosof idi. Bəhmənyardan sonra Yaxın Şərqdə peripatetik fəlsəfə tənəzzülə uğrayır və öz əvvəlki əhəmiyyətini itirir".
AMEA-nın müxbir üzvü Zakir Məmmədov mənbələr əsasında apardığı araşdırmaları nəticəsində ilk dəfə olaraq bildirmişdir ki, orta əsrlərdə müsəlman Şərqi ölkələrində fəlsəfə, məntiq və təbiətşünaslıq sahəsində böyük uğurlar qazanılmasında Bəhmənyarın xidməti misilsizdir. Son əsrlərə gəlib çıxan alimlər nəslinin yetişməsində də Bəhmənyar böyük xidmət göstərmişdir. Azərbaycan filosofunun istedadlı şagirdlərindən Əbülabbas Ləvkərinin sayəsində Xorasanda fəlsəfə elmləri intişar tapmışdı.
Bununla da, müsəlman Şərqi ölkələrində peripatetik fəlsəfənin inkişaf etdirilməsində Bəhmənyarın, ondan təhsil almış alimlərin və onların şagirdlərinin böyük rolu olmuşdur. Öz müəllimi İbn Sina kimi Azərbaycan filosofu da bir sıra alimlər hazırlamışdır. Onlardan Əbülabbas Fəzl ibn Məhəmməd Ləvkəri Mərvi onlardan daha çox tanınmışdır.
Zakir Məmmədov ilk dəfə olaraq göstərmişdir ki, böyük filosof, riyaziyyatçı, rübailər ustası kimi məşhur olan Ömər Xəyyam (1048–1131) da Bəhmənyarın şagirdidir. O, ensiklopedik alim İbn Sinanın "İşarələr və qeydlər" kitabını öz müəlliminin yanında mütaliə etmişdir.
Zakir Məmmədov müəllim-şagird əlaqələrini ardıcıl izlədikdə bir neçə yolla gəlib Nəsirəddin Tusiyə çıxdığını yazmışdır. Tədqiqatçı qeyd edir ki, Əbülhəsən Bəhmənyarın Ömər Xəyyama görə müəllim-şagird silsiləsi şaxəsinə mənsub alimlərdən bəziləri Əbülabbas Ləvkəridən təhsil almış alimlər şaxəsində də vardır.
1000 illik yubileyinin keçirilməsi
Prof. Zakir Məmmədovun təşəbbüsü ilə Bəhmənyarın anadan olmasının 1000 illik yubileyini 1993-cü ildə keçirmək barədə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Rəyasət Heyəti 1 iyul 1992-ci ildə (Qərar № 10/16) və Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti 5 noyabr 1992-ci ildə (Qərar № 607) qərarlar qəbul etmişdir. Bu münasibətlə Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda (indiki Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutu) üç elmi sessiya, bir çox ali məktəblərdə konfranslar keçirilmişdir. Yubiley münasibətilə Əbülhəsən Bəhmənyarın portretinin yaradılması məqsədilə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqı və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası ilə birlikdə müsabiqə elan edilmiş, 3 fevral 1994-cü ildə isə müsabiqəyə yekun vurulmuşdu. Münəvvər Rzayevanın yaratdığı büst müsabiqədə birinci mükafata layiq görülmüşdür. Zakir Məmmədov bu barədə "Filosofun real surəti necə olub?" məqaləsində ətraflı şəkildə bəhs etmişdir.
Üzgüçülük (film, 1931)
Məzmun
Film Azərbaycanda bədən tərbiyəsinin inkişafından, idmanın bir növü olan üzgüçülük yarışlarından danışır.
La-Malageta (çimərlik)
La-Malageta (Playa de La Malagueta) — Malaqa şəhər çimərliyi. Öz adını şəhər məhəlləsinin adından götürülmüşdür. Çimərlik tünd quma malikdir. Malaqa limanı ilə La-Kaleta çimərliyi arasında yerləşir. 1 200 m uzunluğa və orta hesabla 45 m enə sahibdir.
Prinseps
Prinseps (lat. princeps — birinci), senat prinsepsi (lat. princeps senatus - Qədim Roma senatorlarının siyahısında birinci olanı), adətən senzorlardan ən yaşlısı, konsulun sorğusuna senatda ilk olaraq fikrini bildirmək hüququndan başqa rəsmi olaraq elə bir xüsusi hüquq və səlahiyyətlərə malik olmayan bir zatdır. Qədim Romanın respublika dövründə bəzi senat prinsepsləri (Sçipion, Pompey) böyük avtoritetə və güclü siyasi təsirə malik olmuşlar. İmperiya zamanında, Avqustdan başlayaraq, senat priençepsi termini monarxiyanın daşıyıcısı olan imperatora şamil edilirdi Prinçeps titulu özü hec bir hakimiyyət hüququna malik olmadığından, imperatorun hakimiyyət gücü onun maqistrata malik olmasında idi. Prinseps eyni zamanda imperiyanın prokonsulu və  bütün Roma qoşunlarının baş komandanı sayılırdı. Prinsepsdən əmələ gəlmiş prins (şahzadə) sözü monarx nəslinin nümayəndəsi (xələf) mənasını daşıyır.
Waiting for the End
Waiting for the End – Linkin Parkın dördüncü studiya albomu olan A Thousand Sunsdan çıxan 2-ci sinqlı. 1 oktyabr 2010-cu il tarixində çıxmışdır. Klipi isə 8 oktyabr 2010-cu il tarixində Co Han prodüserliyi ilə çıxarılmışdır. Sinql çıxdıqdan sonra "Guitar Hero: Warriors of Rock" adlı oyunun soundtreki olmuşdur.
Klipi
Waiting for the End klipi xüsusi effektlər vasitəsi ilə çəkilmişdir. Klipə Co Han prodüserlik etmişdir. 300px|left|thumb|Waiting for the End klipi
Haitinin Şimal departamenti
Haitinin Şimal departamenti  — Haiti Respublikası nın 10 departamentindən biri. Ölkənin şimal hissəsində yerləşir. Sahəsi — 2115 km², əhalisi — 970 495 nəfər (2009-ci ildə). İnzibati mərkəzi — Kap-Aityen.
Tarix
XVIII əsrin sonlarında mövcud departamentin ərazisi Fransanın Haiti ən məhsuldar bölgəsidir, ən böyük şəkər əkinləri buradadır, bu ərazilər böyük iqtisadi əhəmiyyətə malik idi. Sahə ərazilərinə (xüsusən də iqtisadi cəhətdən) daha çox muxtariyyət istəyən zəngin əkinçilərdən ibarət idi.
1804-cü ildə Haiti müstəqil dövlət elan edildi. 1811-ci ildə ölkənin daxilində dağılma baş verdi, Anri Kristof Haiti Krallığının şimal ərazilərini müstəqil elan etdikdən sonra I Qenrix kimi tac qoymanı gerçəkləşdirdi. 1820-ci ildə intihar etdi. Sonradan Jan-Pyer Boye 1820-ci il oktyabrın 26-da Kap-Aityen şəhərini tutandan sonra Haiti bir ölkəyə birləşdi.
Haitinin Şimal-Qərb departamenti
Haitinin Şimal-Qərb departamenti  — Haiti Respublikası nın 10 departamentindən biri. Ölkənin şimalında yerləşən və Tortuqa adası ilə Haitinin ən şimal hissəsidir.
Haitinin Şimal departamenti
Dairələri və kommunaları
Departament 7 dairə və 19 kommunalara bölünür:
Haitinin Şimal-Qərb departamenti
Sahəsi — 2176 km², əhalisi — 662 777 nəfər (2009-ci ildə). İnzibati mərkəzi — Por-de-Pe.
Dairələri və kommunaları
Departament 3 dairə və 9 kommunalara bölünür:
Tansen (Fransa)
Tansen  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Ot-Qrezivodan kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.
INSEE kodu — 38501. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 1622 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 405 ilə 700 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 480 km cənub-şərqdə, Lion dan 105 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 23 km şimal-qərbdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
UEFA Çempionlar Liqası 1994/1995
Çempionlar Liqası nın 1994/1995 sezonu UEFA tərəfindən təşkil olunmuş Avropanın aparıcı klub futbol turnirinin 40-cı mövsümü və "UEFA Çempionlar Liqası" rebrendinqindən sonra 3-cü mövsüm idi. Turnirin qalibi Hollandiya klubu Ayaks oldu. O, finalda oyunun sonlarında vurduğu qolla turnirin son qalibi Milan ı məğlub etdi. Ayaks turnir boyu nə qrupda, nə də sonraki mərhələlərdə bir dənə də oyunu uduzmadı və 1973-cü il dən bəri Avropada ilk titulunu qazandı.
Avropa Kubokunun əvvəlki variantı ilə nisbətən turnirin formatına radikal dəyişikliklər edilmişdir, belə ki UEFA ilə AYİ arasında final oyunun yayım müqaviləsi bitdi və bu formatın ümumi icmalı üçün səbəb oldu, hansı ki maliyyə cəhətdən təmin olunmuş yeni özəl teleşirkətlərin marağını cəlb etdi. Bu il qrup mərhələsində dörd komandadan ibarət 4 qrup yaradılmışdır, bundan əvvəlki mövsümdə isə 2 qrupda dörd komanda mübarizə aparırdı. Həmçinin, bu ildə ilk dəfə səkkiz komanda pley-off mərhələsinə çıxdı və kiçik klubların Çempionlar Liqası əvəzinə UEFA Kuboku nda iştirak etdiyi 3 mövsümdən birinci idi. Bundan başqa ilk dəfə idi ki, yarış ilk matçdan etibarən sona kimi UEFA çempionlar Liqası adı ilə tanınırdı, öncəki 2 mövsümdə UEFA Çempionlar Liqası ancaq birinci tur və final arasında baş verən oyunlara şamil olunurdu.
Keçmiş Yuqoslaviya Respublikası BMT-nin iqtisadi sanksiyalar səbəbindən ardıcıl üçüncü mövsüm iştirak edə bilmədi. Son çempion Milan klubu idi və o, finalda Ayaksa məğlub oldu.
Qrup mərhələsi
Bu mövsümdə 16 komandadan 10-u qrup mərhələsində debüt etdi: AEK, Ayaks, Bayern Münhen, Benfika, Kazino Zalsburq, Dinamo Kiyev, Hayduk, Mançester Yunayted, PSJ və Styaua Buxarest. Bu komandalar içərisində 2 klub, Benfika və Dinamo Kiyev, bundan öncə Çempionlar Kubokunun 1991/1992 mövsümü nün qrup mərhələsində mübarizə aparmışdı.
Esvatini lilangenisi
Esvatini lilangenisi — Esvatini dövlətinin pul vahididir.
Bir lilangeni 100 sentə bərabərdir. Pul vahididin beynəlxalq işarəsi — SZL-dir. Cəm halda valyutanın adı emalangeni kimi səslənir.
Pul dövriyyəsində 10, 20, 50, 100 və 200 nominallı emalangeniyə, 5, 10, 20, 50 sentlik və 1, 2, 5 emalangenilik sikkələrə rast gəlmək olar.
Esvatini lilangenisi 6 sentyabr 1974-cü ildə dövriyyəyə Cənubi Afrika randının yerinə daxil edilmişdir.
1990-2008-ci il nümunəsi əsginasları
Dövriyyədə 5, 10, 20, 50, 100 və 200 nominallı müxtəlif buraxılış illərinin emalangeni əsginaslarını görmək olar. 1974-cü ildən sonra buraxılışın köhnə nümunələrinin əsginasları ödəmə vasitəsidir və köhnəlmə müddətində dövriyyədən götürülür.
Valyuta məzənnəsi rejimi
Lilangeninin məzənnəsi 1:1 nisbətində Cənubi Afrika randı ilə (ISO 4217 kodu — ZAR) əlaqədardır..
Braziliya Milli Muzeyi
Braziliya Milli Muzeyi — Braziliyanın ən qədim elmi mərkəzlərindən və Amerika təbiət tarixinin ən böyük muzeylərindən biridir. Muzey Rio-de-Janeyro şəhərində Kinta-da-boa-bista parkının daxilində yerləşir; ilk dəfə Müq. Xristofer sarayı kimi yaradılmışdır. Saray 1808 və 1821-ci illər arasında Portuqaliyada kral ailəsinin iqamətgahı olmuş, 1822-1889-cu illərdə Braziliya İmperator ailəsi burada yaşamış və 1889-ci ildə 1891-ci illərdə Respublika Konstitusiya Məclisinə ev sahibliyi etmişdir. Bina 1938-ci ildən bəri Braziliyanın Milli İrsi siyahısına daxil edilib.
Tarixi
1818-ci ildə Kral muzeyi kimi yaradılmışdır.
Maliyyə çətinlikləri və 2018-ci il yanğını
thumb|Braziliya milli muzeyində yanğın 2014-cü ildən muzeyin büdcəsi kəskin şəkildə aşağı düşür. Bina təmirsiz hala düşür, divar kağızları qopmağa başlayır və elektrik kabelləri kəsilir. 2018-ci ilin iyun ayında muzeyin 200-cü yubileyini qeyd edərkən bina demək olar ki, tam şəkildə təmir edilmiş vəziyyətdə idi.
Kolleksiyası
Muzeydə heyvanların, həşəratların, mineralların, Misir mumiyalarının və Cənubi Amerika arxeoloji əsərlərinin, meteoritlərin, fosillərin və bir çox başqa tapıntılardan ibarət ən böyük kolleksiya saxlanılırdı.
Muzeydə nümayiş olunan ən böyük meterioritlərdən biri olan Bendeqo meteoriti 5000 kq idi və 1784-cü ildə tapılmışdır.
Uruqvay tarixi
Erkən koloniyalaşma dövrü
thumb|right|220px|Alonso de Santa Kruz tərəfindən XVI əsrdə hazırlanmış Uruqvayın xəritəsi. İspanlar Uruqvaya 1516-cı ildə gəldilər. XV əsrdən etibarən ərazidə yayılmağa başlayan müxtəlif xətəliklər, qızıl və gümüş ehtiyatlarının az olması səbəbindən XVI və XVII əsrlərdə Uruqvayda yeni yerləşim sahələri məhdud sayda salınmışdır. Latın Amerikası bölgəsində üstünlük əldə etməyə çalışan ora əsrlərdə Avropanın iki böyük dəniz dövləti Portuqaliya imperiyası və İspaniya imperiyası Uruqvay üzərində nüfuz üstünlüyü əldə etmək üçün bir-biri ilə mübarizəyə başladı. 1603-cü ildə İspaniya imperiyası tərəfindən kənd təsərrüfatını inkişaf etdirmək üçün ölkədə camış fermaları yaradılır. Uruqvayda ilk koloniya 1624-cü ildə İspanlar tərəfindən salınır və Neqro çayının sahilində yerləşən həmin koloniya Soriano adlandırılır. İspaniya imperiyasının ərazidə möhkəmlənməsindən narahat olan Portuqaliya imperiyası 1669-1671-ci illərdə Sakramento koloniyasının əsasını qoyur və əlavə hərbi məqsədli bir necə qala inşa edir. İspaniya imperiyası Portuqaliyalı dəniz səyyahlarına və ölkəyə gələn Portuqal din misyonerlərinə qarşı ərazidə İspan yaşayış məntəqlərinin sayını sürətlə artırmağa başladı. İspaniya imperiyasını narahat edən məsələlərdən biridə Braziliya - Uruqvay sərhəddində portuqal dilində danışan və onların tərəfini tutan yerli etnik əhalinin artması idi.
Uruqvayın indiki paytaxtı olan Montevideo şəhəri XVIII əsrin əvvəllərində İspanlar tərəfindən hərbi məntəqə kimi salınmışdır. Qısa zamanda hərbi şəhərçik olmaqdan çıxan Montevideo liman şəhəri kimi sürətlə inkişaf etməyə başladı. XIX əsrin ortalarında şəhər iqtisadi baxımdan yaxınlıqda yerləşən Buenos Ayres şəhəri ilə rəqabət aparırdı. XIX əsr Uruqvay üçün uğurlu olmadı. Ölkə hələdə iki imperiya arasında mübahisə predimeti olaraq qalırdı və bu hal ölkə iqtisadiyyatına bir başa mənfi təsirini göstərirdi. İspaniya imperiyası və Portuqaliya imperiyasının ardınca Britaniya İmperiyasıda bu nüfuz yarışına qoşuldu. 1806-1807-ci illərdə Britaniya İmperiyası Napoleon müharibələrinin bir parcası olaraq Montevideo və Buenos Ayres şəhərlərini ələ keçirməyə başladı. Çətin günlərini yaşayan İspaniya imperiyası ingilislərə ciddi müqavimət göstərə bilmədi və nəticədə Montevideo 1807-ci ildə işğal edilidi.
Senecio petraeus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Rabitə Bakı 2013-2014 mövsümü
Rabitə Bakı 2013-2014 mövsümündə Azərbaycan çempionu olmuşdur.
Inga portobellensis
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Raceş Xanna
Raceş Xanna (, — əsl adı, , ; ) — Hindistanlı aktyor, prodüser və siyasətçi.
Filmoqrafiya
Raceş Xanna bütün aktyorluq karyerası boyunca 163-ü tammetrajlı, 17-si isə qısametrajlı olmaqla 180 bədii filmdə rol almışdır.
Quercus pagoda
(Quercus pagoda) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qartal yuvası (film, 2013)
Qartal yuvası — 2013-cü ildə Azərbaycanda istehsal olunmuş və Azərbaycanın 3 Milli Qəhrəmanından bəhs edən sənədli-bədii film.
Filmin rejissoru və prodüseri Elnur Əliyevdir. Filmin ssenari müəllifi Kamran Qasımov, quruluşçu operatoru Elgiz Azadov, quruluşçu rəssamı Mehriban Əfəndiyevadır.
Məzmunu
Ekran əsəri Qazax rayonundan olan üç Milli Qəhrəman — Rafiq Alıcanov, Mərifət Nəsibov, Şamoy Çobanovun həyat və döyüş yollarından bəhs edir. Filmdə qəhrəmanların həyatlarının maraqlı anlarına daha çox diqqət ayrılmışdır.
Çəkiliş yerləri
Film "Vətəndaşların Sosial Rifahının Gücləndirilməsinə Dəstək" İctimai Birliyinin dəstəyi ilə çəkilmişdir.
Fars bəylərbəyliyi
Fars bəylərbəyliyi — Səfəvilər dövlətinə bağlı bölgələrdən biri.
Tarixi
XVI əsrin əvvəlindən I Şah İsmayıl Səfəvi Fars ostanının ağqoyunluların əllərindən alıb orda Zülqədər elini yerləşdirdi. Bəylərbəyiliyinin paytaxtı Şiraz şəhəri idi.
Senecio pfisteri
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Quercus palustris
(Quercus palustris) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
I Həsən
I Həsən – XII əsrin sonu – XIII əsrin əvvəllərində Xaçın knyazı.
Hakimiyyəti əsasən mərkəzi Zar kəndi olan Yuxarı Xaçın ərazisini əhatə etmişdi. Sarkis Zaxarinin qızı Dəfnə xatunla (erməni dilinə uyğunlaşdırılmış versiyası Dop) evli olmuşdur. I Həsənin tarixi mənbələrdə son xatırlanması 1204-cü ilə aiddir. I Həsənin ölümündən sonra bir müddət xanımı Dəfnə xatun dövləti idarə etmişdir. Bu dövrdən etibarən alban hökmdar sülaləsi Arranşahik sülaləsinin Yuxarı Xaçında hakimiyyətdə olan qolu onun adı ilə Dəfnə sülaləsi – Dop sülaləsi (erməni dilli mənbələrdə Dopyanlar) adlandırılmışdır.
I Həsənin qardaşı Hovannes Alban Həvari Kilsəsinin tanınmış din xadimlərindən biri olmuşdu.
Motsart!
"Motsart! (Alman: Motsart!) — Michael Kunze və Sylvester Levayın müzikli. Müzikl Volfqanq Amadey Motsartın həyatı əsasında ərsəyə gəlmişdir.
Orijinal quruluşun rejissoru Harri Kupfer olmuşdur. Premyerası 2 oktyabr 1999-cu ildə An der Vin Teatrında baş tutmuşdur.
Məhəmməd xan Şahsevən
Şahsevən Məhəmməd xan Nəsrulla xan oğlu — XIX əsr, Şahsevən elbəyi, Sarıxanbəyli oymağından, Xoy valisi, Mehdiqulu xan Cavanşirin bacısı oğlu.
Həyatı
Nəsrulla xanın ikinci оğlu Məhəmməd xan Ərdəbil şəhərində dünyaya gəlmişdi. Mükəmməl ailə təlim-tərbiyəsi, təhsili görmüşdü. Məhəmməd xan Xоyun valisi оlmuşdu.
Məhəmməd xan İran şahından üz döndərmiş, Rusiyaya üz tutmuşdu. Bir müddət Şuşa şəhərində yaşayandan sonra yenidən İrana qayıtmışdı.
Ailəsi
Məhəmməd xanın Məhəmmədqulu xan, Əhməd xan adlı оğulları vardı.
Çuxuroba
Çuxuroba — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Qımılqışlaq inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Cuxuroba kəndi Samur-Dəvəçi ovalığındadır. Oykonim cuxur (çökək) və oba (kəndin bir hissəsi) komponentlərindən düzəlib, "cuxurda olan oba" mənasındadır. Kənd həqiqətən də çökəkdə yerləşir. Kollektivləşmədən sonra oba daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmışdir.
Varlam Şalamov
Varlam Şalamov (, ; 18 iyun, 1907–17 yanvar, 1982) — Görkəmli rus ədibi
Həyatı
XX əsrin lap əvvəllərində 1907-ci ildə anadan olub. Keşiş oğlu və yəhudi olduğu üçün Oktyabr inqilabından dərhal sonra Sibirə – üç illik sürgünə göndərilib. Cəzasını başa vurduqdan sonra Moskvaya qayıdıb, oxumaq istəsə də, siyasi dustaq olduğuna görə sənədlərini heç bir ali məktəbə verə bilməyib. Sərbəst kurslara gedib, ali məktəblərə qəbul olunmaq üçün təşkil edilmiş müsabiqəni qazanır, amma bundan xəbər tutan hökumət, Stalin əleyhinə təşkil olunmuş mitinqdə iştirak etdiyini bəhanə gətirərək, onu ömürlük sürgünə göndərir. Orda qaldığı müddət ərzində müxtəlif hekayələrdən ibarət “Sibir dəftəri” kitabını yazır.
Varlam Şalamov aradan uzun illər keçəndən sonra – ömür tükənənə yaxın, yəni 1982–ci ildə bəraət alır və bir qədər yaşadıqdan sonra vəfat edir. Ölümündən sonra – 1985-ci ildə yenidənqurma və aşkarlıq dövründə yaxın dostlarının təşəbbüsü ilə ilk kitabı – “Sibir dəftəri” çapdan çıxır.
Yusif bəy Yusifbəyov
Yusif bəy Mirzə Haşım bəy oğlu Yusifbəyov (18 fevral 1844-?) — çar məmuru, xeyriyyəçi.
Həyatı
Yusif bəy Mirzə Haşım bəy oğlu 18 fevral 1844-cü ildə Şuşa şəhərində doğulmuşdu. Şuşa Qəza məktəbini bitirmişdi. 1873-cü ildə Yelizavetpol (Gəncə) Dairə məhkəməsinə dəftərxana xidmətçisi vəzifəsinə təyin edilmişdi. 17 iyul 1874-cü ildə Şuşa qəza idarəsinin mülki şöbəsinə köməkçi göndərilmişdi. 12 aprel 1878-ci ildə həmin qəzaya tərcüməçi təyin edilmişdi. 25 iyun 1879-cu ildə II dərəcəli dəftərxana xidmətçisi dərəcəsilə yüksək maaş almağa başladı. Göstərdiyi üstün xidmətlər sayəsində 27 avqust 1881-ci ildə kollej qeydiyyatçısı mülki çininə layiq görüldü. 4 noyabr 1882-ci ildə quberniya katibi mülki çini aldı. Məmuriyyət sahəsində bu tezlikdə çin almaq nadir hadisələrdən idi. Yusif bəy Yusifbəyov xidmət pilləsində ucalmağa başladı. 16 avqust 1883-cü ildə quberniya katibi mülki çini aldı. 2 aprel 1886-cı ildə titulyar müşavir mülki çininə yüksəldi. Yusif bəy Yusifbəyov 8 yanvar 1890-cı ildə Cavanşir qəzasına ədliyyə pristavı təyin edilmişdi. Həmin ilin may ayının 4-də kollej asessoru mülki çininə layiq görülmüşdü. Yusif bəy Yusifbəyov 24 may 1893-cü ildə uzun illər məmuriyyətdə göstərdiyi şərəfli əməyə görə saray müşaviri çini almışdı. 28 aprel 1899-cu ildə Cavanşir qəza idarəsinin mülki şöbəsinə pristav təyin edilmişdi.
Mükafatları
Yusif bəy Yusifbəyov 26 fevral 1896-cı ildə III Alekdandrın xatirəsinə həkk edilmiş gümüş medalına, 3 fevral 1913-cü ildə III dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeninə layiq görülmüşdü.
Inga porcata
(Inga porcata) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kabus yazıçı (film, 2010)
Kabus yazıçı — 2010-cu ildə çəkilmiş olan Roman Polanskinin məşhur filmi.
Bakı Ali Neft Məktəbi
Bakı Ali Neft Məktəbi və ya qısaca: BANM — Azərbaycanda dövlət ali təhsil müəssisəsi. Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin strukturuna daxildir.
Haqqında
Azərbaycan ali təhsil orqanlari sırasına yeni daxil edilmiş Bakı Ali Neft Məktəbi, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 29 noyabr 2011-ci il tarixli Fərmanı əsasında ARDNŞ-nin tərkibində yaradılmışdır.
Bakı Ali Neft Məktəbinin tələbələri nəzəri bilikləri mənimsəməklə yanaşı ARDNŞ-nin müəssisə və təşkilatlarında peşə təlimi və istehsalat təcrübəsi də keçirlər. Bu məqsədlə BANM-in tədris infrastrukturu ən müasir təlim avadanlıqları ilə təchiz olunmuşdur.
Hazırda BANM-in bakalavr səviyyəsində təhsil alan tələbələri Heriot-Vatt Universitetinin tədris proqramlarına uyğun təlim keçirlər. Birinci kurs tələbələri üçün "İngilis dili" və "Kompüter və İnformasiya Kommunikasiya Texnologiyaları" fənləri intensiv şəkildə və yüksək səviyyədə tədris olunur.
Maddi-texniki bazası
Bakı Ali Neft Məktəbi Bakı şəhərinin "Ağ Şəhər" adlanan hissəsində yerləşir.
Bibiheybət ərazisində yerləşən yeni şəhərcik isə 2017-ci ildə tikilib istifadəyə verilmişdir. 7 hektar ərazisi olan kampusun tikintisinə 2012-ci ildə başlanılıb və tədris üçün tam hazır vəziyyətə gətirilib.
Bakı Ali Neft Məktəbinin kampusu əsas tədris korpusunu, kitabxana kompleksini, kütləvi tədbirlər üçün akt zalını, idarəetmə bölmələrinin yerləşdiyi binanı, yeməkxananı, uşaq bağçasını, ən müasir tələblərə cavab verən və qapalı idman zallarından, qapalı üzgüçülük hovuzundan, açıq tennis, voleybol, basketbol meydançalarından və stadiondan ibarət idman və 400 nəfərlik yataqxana kompleksini birləşdirir.
Belə ki, "ABB" şirkəti kampusda inteqrasiya edilmiş idarəetmə və təhlükəsizlik laboratoriyasını, "Schneider Electric" şirkəti qəza hallarının idarəedilməsi və avtomatlaşdırılması laboratoriyasını, "AVANDSİS group" və "Schneider Electric" şirkətləri birlikdə avtomatik sistemlərin elementlərini və proqram təminatını, "Emerson process management" şirkəti isə nəzarət-ölçmə və idarəetmə laboratoriyasını Bakı Ali Neft Məktəbinə hədiyyə ediblər.
Bundan başqa, neft-qaz mühəndisliyi, kimya və proseslərin avtomatlaşdırılması mühəndisliyi kafedralarının ərazisində laboratoriya işlərinin yerinə yetirilməsi üçün müasir avadanlıqlar, qurğular yerləşdirilib, bərpaolunan enerji mühəndisliyi və elmi-tədqiqat laboratoriyaları istismara verilib.
Norveç 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində
Norveçi 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Aleksandr Rıbakın oxuduğu Fairytale mahnısı təmsil etdi.
Bakı Ali Neft Məktəbi
Maddi-texniki bazası
Ali məktəbin kitabxanası tələbələrə bir çox tədris materialları və hesablama texnikası ilə yanaşı həmçinin lazımı məlumatın əldə olunmasına yardım edəcək mütəxəssis məsləhətləri təklif edir. Bundan əlavə tələbələrə Heriot-Vatt Universitetinin kitabxanasının elektron resurslarından istifadə etmək imkanı yaradılmışdır. Burada tələbələr elektron bazalarda axtarış aparmaq, e-jurnal, e-kitab, konfrans materialları və s. sənədləri istifadə etmək və yükləmək imkanına malikdirlər.
Norveç 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində
Melodiya Qran-prisi 2009
350-dən çox mahnı təqdim edildi. Bu mahnılardan 21-i Melodiya Qran-prisi 2009-da rəqabət aparmaq üçün seçildi. 3 yarımfinal yanvarın 24-ü, 31-i və fevralın 7-i keçirildi. Yarımfinallarda məğlub olanların ən yaxşıları bir daha yarışdı və onlardan ikisi finala vəsiqə qazandı (Espen Hana – "Two of a Kind", Publiners – "Te stein").
Çıxış
Norveç Böyük dörtlük ölkələrindən və ev sahibi Rusiyadan fərqli olaraq müsabiqəyə II yarımfinaldan qoşuldu. Mayın 14-ü keçirilmiş II yarımfinalda Norveç 6-cı səhnəyə çıxdı. Norveç II yarımfinalda 201 xal toplayaraq birinci oldu və finala vəsiqə qazandı. Müsabiqəni mayım 14-ü keçirilmiş finalında isə Norveç 20-ci çıxış etdi. Finalda Norveç 387 xal toplayaraq yarımfinalda olduğu kimi birinci oldu.
Bakı Ali Neft Məktəbi
Beynəlxalq əlaqələr
Mütəxəssis hazırlığı Böyük Britaniyanın Heriot-Vatt Universiteti ilə əməkdaşlıq çərçivəsində həyata keçirilir.
thumb|BANM və Heriot-Watt universiteti arasında sazişin bağlanması
Neft-qaz mühəndisliyi və Kimya mühəndisliyi ixtisasları üzrə təhsil Heriot-Vatt Universitetinin tədris proqramları və bu universitetin mütəxəssislərinin iştirakı ilə həyata keçirilir. Bu iki ixtisas üzrə BANM-i bitirmiş tələbələr Bakı Ali Neft Məktəbinin və Heriot-Vatt Universitetinin diplomlarını əldə edəcəklər.
İxtisaslar
Bakı Ali Neft Məktəbinə tələbə qəbulu 6 ixtisas üzrə həyata keçirilir:
Tələbələr üçün
Tələbələrin hamısının təmsil olunduğu tələbə forumu təşkil olunmuşdur və burada tələbə həyatı ilə bağlı məsələlər və ideyalar müzakirə olunur. Tələbə idarəetmə orqanları tələbələrə dəstək proqramı, ali məktəbi idman yarışlarında, ictimai klub və cəmiyyətlərdə təmsil etmək, əyləncəli proqramların təşkil edilməsi və s. kimi dərsdənkənar tədbirlər təşkil edirlər.
Tələbə Elmi Cəmiyyəti
Tələbə Elmi Cəmiyyəti (TEC) Bakı Ali Neft Məktəbinin tələbələrini elmi fəaliyyətə cəlb edən və gələcəyin liderləri kimi formalaşdıran ictimai qurumdur.
Cəfərqulu ağa Bakıxanov
Baxıxanov Cəfərqulu ağa Mirzə Məhəmməd xan oğlu — zadəgan, general-leytenant.
Həyatı
Bəzi mənbələrdə 1796 ya da 1799-cu ildə anadan olduğu deyildi. Lakin son araşdırmalarda onun 1793-cü il fevralın 6-da Qubada II Mirzə Məhəmməd xan və Sofiya xanımın ailəsində anadan olduğu ortaya çıxdı. 1827-ci ildə Müşkür və 1830-cu illərdə Şabran mahallarının titul naibini almışdır. Buduqun da naibi idi.
1820-ci ildə orduya qoşuldu. Rusiya-İran müharibəsi onun ilk hərbi təcrübəsi, ardınca Rusiya-Osmanlı müharibəsi idi. Ərzurum Serasker Salih Paşanın tutulduğu Mil döyüşündə iştirak etdi. Hasankale və Ərzurumun tutulmasından sonra podporuçik (leytenant) rütbəsinə qaldırıldı.
Həbsi
Quba sakinləri 1837-ci ildə rusların zülmünə və Cəfərqulunun sərt vergi tətbiqinə qarşı üsyan etdilər. Şamaxıya, sonra Tiflisə çağrıldı və əvvəlki vəzifələrindən uzaqlaşdırıldı. Daha sonra Varşavaya göndərildi və böyük qardaşı Abbasqulu hadisələr haqqında izahat vermək üçün Tiflisə çağrıldı. Çaşqın vəziyyətdə olan Abbasqulu, cinayətkarlar deyil, zərərçəkən olduqlarını izah etməyə çalışdı, çünki qiyam zamanı əmisi oğlu Əli Paşa da öldürülmüşdü.
Hərbi karyera
1838-ci ildə Poruçik (leytenant) rütbəsinə, 1841-ci il Qafqaz müharibəsi dövründə isə kapitan rütbəsinə yüksəldi. 1842-1843-cü illərdəki kampaniyalarda Bakıxanov Samur bölgəsində və dağlıq Dağıstanda dağlılarla döyüşdü; xidmət etdiyi üçün İmperator Qvardiyasının kazak alayının Ştabs-kapitan adı verildi və sonradan ayrı-ayrı Qafqaz Korpusuna təyin edildi və növbəti il ​qvardiyanın Rotmistri təyin edildi. 1844-1848-ci illərdə Dağıstanda da olmuş və Salta və Gergebil döyüşlərində, o cümlədən Hacı Murada qarşı döyüşlərdə iştirak etmişdir. Xüsusilə son aul (istehkamlı kənd) Axtaya 1848-ci ildə edilən hücum zamanı özünü fərqləndirdi. Xidmətlərinə görə 6 iyun 1848-ci ildə polkovnik vəzifəsinə təyin edildi və "Cəsarətə görə" yazısı olan qızıl qılıncla təltif edildi.
25 illik xidmətdən sonra 26 noyabr 1850-ci ildə general-mayor rütbəsinə yüksəlməklə yanaşı Müqəddəs Georgi ordeni (4-cü dərəcə) ilə təltif edildi. 7 sentyabr 1856-cı ildə Dərbənd nümayəndə heyətini təmsil edərək II Aleksandrın Moskvadakıın tacqoyma mərasimində iştirak etdi. 1857-ci ildən bəri Qafqaz Ordusu sıralarına yerləşdirildi, lakin siyasi səbəblərə görə general-leytenant rütbəsinə yüksəldikdən sonra 1864-cü il oktyabrın 18-də vəzifə maaşına bağlı olaraq pensiya ilə xidmətdən xaric edildi. Bununla birlikdə, 1866-cı il 19 aprel tarixində yenidən xidmətə çağrıldı.
Ailəsi və vəfatı
1867-ci ildə Qubada vəfat etdi, cəsədi Bakıya gətirilərkən Bibiheybətdə dəfn edildi. Ləzgi dili ilə yanaşı Azərbaycan və Rus dilində də danışırdı. Ləzgi bəyi Xanbutay bəy Yarqunvinin (1761-1823) qızı Çimnaz xanımla evləndi. Üç övladı var idi:
Tarixçi Abbasqulu ağa Bakıxanovun, general Abdulla ağa Bakıxanovun qardaşıdır. Məşhur yayılmış versiyanın əksinə, Əhməd Bakıxanov un babası deyil.
Senecio pflanzii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Vladimir Kolesniov
Vladimir Kolesniov — Rusiya Federasiyasının Əməkdar elm xadimi, fizika elmləri doktoru, "Dostluq" ordeni laureatı
Həyatı və fəaliyyəti
Vladimir İvanoviç Kolesniov 1941-ci il noyabrın 5- də Rostov-na-Donu şəhərində anadan olmuşdur.1966-cı ildə Rostov Dovlət Universitetinin fizika riyaziyyat fakültəsini,1994-cu ildə isə Rusiya Federasiyası nəzdində Kənd təsərrufatı akademiyasının idarəetmə fakültəsini bitirmişdir. 1975-ci ildə elmlər namizədi dərəcəsini almış, 1987-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1966–1969-cu illərdə Elmi-tədqiqat İnstitutunda sənaye müəssisələrinin avtomatlaşdırılması üzrə mühəndis, 1969–1970-ci illərdə Elmi-tədqiqat sektorunun (DMRİ) baş mühəndisi olmuşdur, 1970–1977-ci illərdə isə "Fizika" kafedrasının (DMRİ) assistantı olmuşdur. 1977–1987-ci illərdə isə "Fizika" kafedrasının dosenti, DMRİ-nin baş elmi işci vəzifəsində çalışmışdır. 1987–1992-ci illərdə "Nəzəri mexanika" kafedrasının DMRİ-nin başçısı olmuşdur.1992–1996-cı illərdə "İnşaat və Nəzəri mexanika" kafedrası DMRİ-nin başçısı və 1996-cı ildə isə Ali Federal hökumət büdcə təhsil müəssisəsi Rostov Dovlət Nəqliyyat Universitetinin rektoru, "Nəzəri mexanika" kafedra başçısı olmuşdur.
Təltifləri
"Şərəf" ordeni, "Rusiya patriotu" medalı və "Dostluq" ordeni ilə təltif olunmuş, Rusiya Federasiyasının Əməkdar elm xadimi, Rostov-na-Donu şəhərinin fəxri vətəndaşıdır. 24 monoqrafiyanın, 14 metodik vəsaitin, 22 ixtira və patentin muəllifidir.2011-ci il iyulun 4-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə xalqlar arasında dostluğun möhkəmləndirilməsi sahəsindəki xidmətlərinə görə "Dostluq" ordeni ilə təltif edilmişdir.