cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naxçıvan geologiyası
Karbon
Birinci zolaq Görənqala dağının cənub-şərqindən başlayan zolaq Münxbalaoğlu dağına doğru uzanır və 1400-1600 metr yüksəkliyə qədər qalxır.
Karbon dövr sistemi başlıca olaraq orta və nazik qatlı, eləcə də qalın və massiv əhəngdaşlarından, qumdaşlarından, gilli şistlərdən və başqa süxurlardan təşkil olunmuşdur.
Bu çöküntülər Naxçıvan Muxtar Respublikasının şimal-qərb hissəsində Yaycı kəndi, Dan yeri kəndi və Ardıc dağlarında yayılmışlar.
Neogen
Neogen çöküntüləri Naxçıvan muldasında, Darıdağda, Sirabda, Vayxır və digər mineral su yataqları ərazilərində yayılmışdır, litoloji olaraq əhəngdaşlarından, qumdaşlarından, mergellərdən ibarətdirlər.
Dördüncü dövr. Darıdağ mineral su yatağı ərazisində Dördüncü dövr çöküntülərinin dörd şöbəsinin hamısı iştirak edir: Aşağı, Orta, Üst və
Müasir
Aşağı şöbə qalınlığı 4-5m olan qumdaşlı və əhəngdaşlı konqlomerat horizontundan ibarətdir. Bu horizont yatağın hər iki qanadında və keçmiş Darıdağ mədəninin qəsəbəsi ətrafında geniş yayılmışlar.
Aşağı şöbə
Bu şöbə alüvial-delüvial mənşəli çöküntülərdən ibarət olub, ərazidə mövcud olan bütün quru dərələri doldurmuşdur.
Üst şöbə
Alüvial-elivial-delüvial çöküntülərdən ibarətdir. Alüvial çöküntülər orta dənəli qum, qumca, gilcə və gil dolduruculu çınqıllardan ibarətdir.
Müasir şöbə
Bu şöbənin çöküntləri gillərdən, gilcələrdən, qumlardan və qumcalardan ibarətdir. Bu şöbəyə mineral sularda çökmüş travertinlərdə aid edilir. Travertin (əhəngli tuf) cavan vulkanizm rayonlarında karbon qazlı mineral su mənbələrindən çökən və böyük qalınlığa malik laylar əmələ gətirən müasir çöküntülərdir. Ən qalın travertin laylarına Naxçıvan MR-in Babək və Kəngərli rayonlarında rast gəlinir və bu ərazilərdə Buzqov, Şahtaxtı və Qarabağlar kimi sənaye əhəmiyyətli yataqlar aşkar edilmişdir. Travertinlər qədim və müasir kimi iki yerə ayrılırlar:
Perm dövr süxurları
Perm dövr süxurları Ərazinin şimal-qərb hissəsində (Şərqi Arpaçay hövzəsində) Şərur-Bağırsaq dərəsi boyunca Qaraultəpə dağınadək; Axura kəndindən Qabaqyal dağına qədər olan sahədə, Buzqov dağı ilə Xaçik kəndi arasında və başqa yerlərdə yayılmışdır. Perm çöküntüləri yuxarıda göstərilən sahələrdə 1600-2500 metrə qədər olan yüksəklikdədir. Bu dövrün süxurları gilli-qumdaşılı əhəng daşlarından, mergelli şistlərdən, qalınqatlı əhəng daşlarından və digər çöküntülərdən təşkil olunmuşdur.
Trias dövr süxurları
Trias dövr süxurları Qarabağlar, Tənənəm, Axura, Çalxanqala, Cağazir kəndləri ətrafında, Anabadgədik, Qaraquş, Ərikli, Binnətəli, Rəmlər, Buzqov, Keçəltəpə, Mehridağ, Ardıc və başqa dağlar ərazisində yayılmış və müxtəlif qalınlığa malik olan əhəngdaşlarından, dolomitlərdən və başqa süxurlardan ibarətdir. Yuxarıda göstərildiyi kimi, paleozoy və trias çöküntüləri Şərur-Culfa antiklinorisində dörd dik yatımlı assimetrik antiklinal təşkil edir: Dəhnə-Vəlidağ, Yaycı-Sədərək, Yuxarı Danzik və Mehridağ. Bu antiklinallar şimal-qərb istiqamətlidir.
Dəhnə-Vəlidağ antiklinalı
Dəhnə-Vəlidağ antiklinalı coğrafi mövqeyinə görə respublika ərazisinin ən cənub hissəsində yerləşir. O demək olar ki, tamamilə miosen və dördüncü dövr çöküntüləri ilə örtülmüşdür. Bu strukturanın mərkəzində üzə çıxan orta devon çöküntüləri Dəhnə-Vəlidağ, Bozdağ və Sarıdağ qruplarını təşkil edir. Antiklinalın qanadları isə karbon və perm çöküntülərindən təşkil olunmuşdur. Devon çöküntüləri yuxarıda qeyd etdiyimiz hündürlükləri təşkil etməklə, ikinci dərəcəli kiçik qırışıqlıq əmələ gətirir.
Yaycı-Sədərək antiklinalı
Yaycı-Sədərək antiklinalı Şərqi Arpaçay hövzəsində yerləşir. O, orta və üst devon çöküntülərindən təşkil olunmuşdur. Belə ki, orta devon çöküntüləri antiklinalın mərkəzində Kalafa ağıldan şimalda, üst devon çöküntüləri isə dağətrafı hissədə və qırışığın qanadlarında üzə çıxır, cənub qanadda onlar alt karbonla əvəz olunur, şimalda isə üstəgəlmə ilə kəsilir. Bağırsaq dərəsi ilə Şərqi Arpaçay arasında antiklinalın şarniri batdığından orta devon çöküntüləri arasında görünmür.
Yuxarı Danzik antiklinalı
Yuxarı Danzik antiklinalı Yaycı-Sədərək antiklinalından şimal-şərqdə yerləşir. O, Pəyə dərəsinin başlanğıcından Yuxarı Danzik kəndinə qədər uzanır, sonra isə Şərqi Arpaçayı keçərək Təndirli və Qaraulxana dağlarına qədər davam edir. Antiklinalın mərkəzində orta və üst devon çöküntüləri, qanadlarında isə karbon çöküntüləri iştirak edir.
Mehridağ antiklinalı
Mehridağ antiklinalı Ermənistan sərhəddində yerləşir. Onun mərkəzi perm və trias çöküntülərindən ibarətdir. Qanadlarında üst təbaşir çöküntüləri üzə çıxır. Yuxarıda qeyd olunan antiklinal qırışıqlar üç sinklinal ilə ayrılır.
Zəngəzur antiklinorisi
Zəngəzur antiklinorisi demək olar ki, tamamilə Ermənistan ərazisində yerləşir. Onun yalnız cənub-qərb qanadı Naxçıvan MR ərazisindən keçir. Bu, üst təbaşir və eosen çöküntülərindən təşkil olunmuşdur. Zəngəzur antiklinorisi Ordubad şəhəri rayonundan Gilançayın yuxarı axını istiqamətində uzanır. Bu antiklinorinin Naxçıvan hissəsi çox sadə quruluşa malikdir: Onun cənub-qərb qanadını əmələ gətirən çöküntülər monoklinal quruluş təşkil edir. Monoklinalda iki antiklinal-Kiqi antiklinalı və Qaranquş-Başkənd antiklinalı vardır. Ordubad sinklinorisinin geoloji quruluşunda yura, təbaşir, paleosen, eosen, oliqosen, pliosen və dördüncü dövr çöküntüləri iştirak edir.
Yura dövr süxurları
Yura dövr süxurları triasa nisbətən çox məhdud bir sahədə ayrıca çıxıntılar şəklində inkişaf etmişdir. Bu dövr süxurları Araz çayının Nehrəm dərəsində və Çalxanqala yaxınlığında diabaz porfritlərindən, habelə onların tufundan, müxtəlif rəngli əhəngli qumdaşlarindan, qravelitlərdən, əhəngli, qumdaşlı və alevritli gillərdən, qumdaşlı əhəngdaşlarından və mergellərdən təşkil olunmuşdur.
Paleogen və neogen dövr çöküntüləri
Paleogen və neogen dövr çöküntüləri ancaq orta və yüksək dağlıq qurşaqlarda yayılmaqla, çöküntü süxurlarından və onları kəsən qranitoidli intruzivlərdən təşkil olunmuşdur. Paleogen dövrünün eosen çöküntüləri vulkanogen (aşağı eosen), vulkanogen-çöküntülər və tufokonqlomerat (orta eosen), çöküntü (yuxarı eosen) qatlarından ibarətdir. Aşağı eosen vulkanogen qatı əsasən tufobrekçiyalardan, tufokonqlomeratlardan və plaqioklazlı porfiritlərdən təşkil olunmuşdur.
Pliosen çöküntülər
Pliosen çöküntüləri əsasən Muxtar respublikanın Ermənistan ilə sərhəddi boyunca yerləşməklə, kiçik sahələri əhatə edir. Bu çöküntülər başlıca olaraq Naxçıvançayın mənbə hissəsində, Dərələyəz silsiləsinin suayrıcı boyu yayılmışdır. Həmin çöküntülər effuziv qatlarından (içənək qatı) təşkil olunmuşdur. Aşağı pliosen dövr çöküntüləri Naxçıvan MR ərazisində andezitlərdən, andezitli aqlomerat lavasından, vulkanik brekçiyalardan ibarətdir.
Dördüncü dövr çöküntüləri
Dördüncü dövr çöküntüləri allüvial, dellüvial, prolüvial, flüvioqliasial, buzlaq və başqa çöküntülərdən yaranmışdır. Buzlaq və qravitasion mənşəli çöküntülər yüksək dağlıq ərazidə, allüvial-prolüvial çöküntülərisə əsasən Arazboyu düzənlikdə geniş yayılmışdır. Tektonik quruluşuna görə Ordubad sinklinorisi Şərur-Culfa antiklinorisindən kəskin surətdə fərqlənir. Əgər Şərur-Culfa antiklinorisinin quruluşu üçün sadə qırışıqlıq və onu mürəkkəbləşdirən qırılmalar xarakterikdirsə, Ordubad sinklinorisi üçün mürəkkəb qırşıqlar daha səciyyəvidir. Miosenə qədərki Ümumqafqaz istiqamətli xətti qırışıqlar miosen yaşlı qalxmalar və çökəklər, həmçinin pliosen yaşlı fasiləli qırışıqlar ilə mürəkkəbləşmişdir. Bundan əlavə, burada qırılmalar da geniş yayılmışdır. Eosendən sonrakı, miosendən əvvəlki xətti qırışların quruluşnda müəyyən qanunauyğunluq nəzərə çarpır. Onların hamısı, ümumiyyətlə, bir-birinə paralel olub eninə görə uzunluğu daha böyükdür. Ordubad sinklinorisində cənubdan şimala və qərbdən şərqə doğru aşağıdakı antiklinallar vardır: Darıdağ-Xançivar, Dəstə-Kütəndağ, Toxluca, Qoruqlar-Xanağa, Tivi-Nəhəcir, Qaranquş-Başkənd, Qaraquş-Bəyəhməd, Əyridağ-Ləkətağ və Kolaçay.
Darıdağ-Xançivar antiklinalı Yaycı kəndindən cənub-şərqə uzanır. O, maastrix çöküntülərindən təşkil olunmuşdur. Kəssək dağı ərazisində əlavə olaraq orta eosen bazalt konqlomeratları, oliqosenin vulkanogen çöküntüləri və başqaları da iştirak edir. Antiklinal assimmetrikdir.
Düylün kəndi ərazisində yerləşən Dəstə-Kütəndağ antiklinalı İlandağın cənub hissəsindən keçir. Bəzi yerlərdə o, assimmetrik, bəzən isə simmetirk quruluşa malikdir. Bu antiklinal vulkanogen çöküntülər, tufogen konqlomeratlarından və s. təşkil olunmuşdur.
Toxluca antiklinalı İlandağdan cənuba Cavçaqlı sahəsində yerləşir. Eosenin vulkanogen (çöküntü) və tufokonqlomerat qatlarından və s. təşkil olunmuşdur.
Qoruqlar-Xanağa antiklinalı bir zolaq üzrə deyil, fasilə ilə uzanmışdır. Bu antiklinal Əylis çayı mənbəyində Arsudağı ilə Vənənd kəndi arasında yerləşir.
Tivi-Nəhəcir antiklinalı eyni adlı kəndlər arasındadır. Eni 300 m ilə (Bist kəndi) — 2,5 kilometr (Şurut kəndi) arasında tərəddüd edir.
Qaraquş-Bəyəhməd antiklinalı Sarıdağla Kolaçayın yuxarı axını arasında yerləşmişdir.
Əyridağ-Ləkətağ antiklinalı Əyridağla (Zəngəzur silsiləsi) Sarıdağ arasında, Kolaçay antiklinalı isə Dəmirlidağ yaxınlığında yerləşmişdir. Hər iki antiklinal Ərəfsə yaxınlığında yoxa çıxır.
Yuxarıda göstərilənlərdən beş antiklinal (Qoruqlar-Xanağa, Tivi-Nəhəcir, Qaranquş-Bakənd, Əyridağ-Ləkətağ və Kolaçay) eosenin vulkanogen, vulkanogen-çöküntü, tufokonqlomerat çöküntülərindən təşkil olunmuşdur.
Cənubda Culfa, şimalda isə Darıdağ-Xançivar antiklinalları arasında yerləşən Yaycı-Araz sinklinalı oliqosenin vulkanogen, yuxarı oliqosen-aşağı miosenin silisiumlu əhəng daşlarından, gillərdən, qumdaşlarından və orta miosenin qum daşlı-gilli çöküntülərindən ibarətdir. Sabirkənd-Həşirdağ sinklinalı eyni adlı kəndlər arasında yerləşir, yuxarı oliqosen-aşağı miosen və eosen çöküntülərindən yaranmışdır.
Əylis-Şurut sinklinalı Qoruqlar-Xanağa antiklinalından şimala uzanmaqla Əylis kəndindən cənubda dördüncü dövr süxurları altında itir. İqangit çayının sağ sahilində sinklinalın özəyi vulkanogen (aşağı eosen) çöküntülərindən, Üstüpü və Behrud kəndləri arasında isə vulkanogen çöküntülər və tufokonqlomeratlardan (orta eosen) təşkil olunmuşdur.
Qazançı sinklinalı Tivi-Nəhəcir (cənubda) və Qaranquş-Başkənd (şimalda) antiklinalları arasındadır. Saqqarsu çayının mənbəyindən Göynük kəndinə qədər uzanan Nürgüt-Göynük sinklinalı geniş monoklinal yaradır. Ərəfsə sinklinalı Qaraquş-Bəyəhməd antiklinalından şimalda, Sarıdağ zirvəsi ilə Gilançayın yuxarı arasında yerləşmişdir.
Gəvikçay sinklinalı Əyridağ-Ləkətağ antiklinalına yanaşır. Nəhayət, Gömür sinklinalı, ən iri sinklinallardan biri olub, Gömürçayın yuxarı axını ilə Təkəlik dağının cənub yamacı-Biçənək kəndi arasında uzanır. Burada da vulkanogen çöküntüləri (orta eogen) və s. geniş yer tutur. Naxçıvan çuxuru iti bucaq altında qədim strukturları kəsir. Belə ki, onun şərq hissəsi Ordubad sinklinorisində, qərbi hissəsi isə Şərur-Culfa antiklinorisində yerləşir. Naxçıvan çuxuru şərqdə Əlincəçayla, qərbdə isə Şərqi Arpaçayla sərtıədlənir. Şimalda o, Haçaparaq, Qahab, Sirab, Vayxır, Payız, Çalxanqala, Qarabağlar və Axura kəndləri ilə hüdudlanır. Naxçıvan çuxurunda aşağıdakı antiklinal qırışıqlar qeyd olunur: Böyükdüz, Xok və Qıvraq. Onlar Duzdağ, Tazıuçan və Xıncab sinklinalları ilə ayrılır. Bu strukturlar miosenin gipsli-duzlu-terrigen çöküntülərindən təşkil olunmaqla, əsasən alçaq dağlıq sahələrin quruluşunda iştirak edir. Yuxarı oliqosen-aşağı miosen çöküntüləri Axura, Çalxanqala, Ağqaya, Cəhri, Qaraqala, Sirab, Qahab, Mahmudava, Haçaparaq, Kəşirdə kəsilişlərində başlıca olaraq gillərdən, gilli şistlərdən, qumdaşlarından və tuflu qumdaşlarından təşkil olunmuşdur. Yuxarıda təsvir olunan geoloji və tektonik quruluş Naxçıvan MR ərazisində oroqrafik quruluşun mürəkkəbləşməsində və landşaftın müxtəlif olmasında böyük əhəmiyyətə malikdir.
Hidrogeologiya
Naxçıvan Muxtar Respublikasının hidrogeoloji şəraiti dağ ölkələrinə məxsus xüsusiyyətləri əks etdirir, həm də özünün spesifik cəhətləri var. Naxçıvan MR ərazisi hidrogeoloji cəhətdən özünəməxsus oroqrafik, iqlim xüsusiyyətləri, hidroloji şəbəkə və kifayət qədər mürəkkəb geoloji quruluşa malikdir. Muxtar Respublika tutduğu coğrafi mövqeyindən, tektonikasından, geoloji quruluşunu təşkil edən süxur və çöküntülərin litoloji tərkibinin əmələ gəlmə şəaritindən asılı olaraq rəngarəng və səciyyəvi hidrogeoloji xüsusiyyətlərə malikdir.
Naxçıvan Muxtar Respublikanın hidrogeologiyası geniş miqyasda müxtəlif müəlliflər, elmi tədqiqat və layihə institutları tərəfindən öyrənilmişdir. Bu sahədə N. M. Paffenqolts, K. N. Filonov, F. Ş. Əliyev, H. T. Süleymanov, Ə. H. Əlimov, Ç. A. Fətullayev, D. S .Rossoxotskaya, Ə. G. Quliyev və başqa tədqiqatçılar işlər aparmışlar.
Qrunt suları
Naxçıvan Muxtar Respublikasının qrunt suları mineral sulara nisbətən az öyrənilmişdir. Buna baxmayaraq, qrunt suları, müxtəlif dərinliklərdən çıxarılmış quyu suları haqqında kadastr üzrə çoxlu faktiki materiallar vardır.
Bulaqlar
Region üzrə bulaqların ümumi miqdarı hələ də müəyyən edilməyib. Onların sayı, yəqin ki, 1000-ə bərabərdir. “Bulaq suları kadastrı”-na müvafiq olaraq Azərbaycan SSR Geologiya İdarəsinin Naxçıvan MR su təsərrüfatı təşkilatları tərəfindən bu günədək 100 bulaq yaxşı öyrənilmişdir. Regionun bulaq sularının ümumi illik debiti 300 l/san-ə yaxın, ayrı-ayrı bulaqların illik debiti isə 0,15-30 l/san təşkil edir, temperatur isə 0,5-26,6 °C arasında dəyişir.
Kəhriz suları
Müqayisə üçün qeyd edək ki, XX əsrin 70-ci illərdin aparılan tədqiqatlar zamanı tədqiqatçılara məlum olan kəhrizlərin sayı 200-ə çatırdı. O dövründı Muxtar Respublika ərazisində Azərbaycan SSR Geologiya İdarəsi “Yeraltı suların kadastrı”-na müvafiq olaraq 120-ə yaxın kəhrizi öyrənilmişdi. Ayrı-ayrı kəhrizlərin suyığıcı ştolların uzunluğu bir neçə yüz metrə, bəzilərininki 1 km-ə çatır. Son məlumatlara görə muxtar respublika ərazisindəki kəhrizlərin debitinin cəmi 2722,2 l/san-ə yaxındır. Kəhriz suları da bulaq suları kimi kimyəvi tərkibcə xoş xassəlidir. Quru qalıq - 300-400 mq/l-dir. Bir çox kəhrizlərin suları böyük yaşayış məntəqələrində içməli su kimi istifadə olunur. Bəzi kəhrizlərin suları həm də suvarmada istifadə olunur.
Qrunt sularındam danışarkən qeyd etmək lazımdır ki, 1930-cu ildən bəri müxtəlif xüsusi təşkilatlar tərəfindən aparılan kəşfiyyat işləri nəticəsində regionda şurf və quyular qazmaqla təzyiqli sular aşkar edilmişdir.
Bu sular əsasən Arazətrafı düzənliklərdə alınmışdır. Onlar su təchizatı üçün müvəffəqiyyətlə tətbiq olunur. Bu yolla müxtəlif dərinliklərdən (3–25 m) alınmış (çıxarılmış) suların quru qalığı 0,3-0,6 q/l təşkil edir. Sədərək düzənliyində yeraltı su axınının istiqaməti şimal –şərqdən cənub –qərbə doğrudur. Yeraltı sular Dəhnə və Başdağ dağlarına toxunaraq müəyyən qədər istiqamətini dəyişir və bu da mütləq qiymətləri 790–800 m olan izogipslərin düzülüşündə aydın nəzərə çarpır. Yeraltı suların dərinlikdə yatım aynası 1,0 m-dən 20 m arasında tərəddüd edir.
Sədərək düzündə su aparıcı qatın qalınlığı 20 m-dən 130 m-dək dəyişir. Ən yüksək qalınlıq mərkəz hissədə üstünlük təşkil edir. Mərkəzdən dağ ətəklərinə doğru su aparıcı qatın qalınlığı 20 m-dək azalır.
Düzənlik daxilində qrunt sularının yatım dərinliyi müxtəlif olub, şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru dayazlaşır. Ən böyük yatım dərinliyi düzənliyin şimal–şərq dağətəyi hissəsində olub, 30 m-dən bir qədər artıqdır. Dağətəyi zonanın aşağı hissələrində qrunt sularının dərinliyi 20–30 m-ə çatır. Konusun aşağı hissəsində qrunt sularının yatım dərinliyi 10–20 m, düzənliyin orta hissəsində isə 3–10 m-dir. Arazkənarı zonada qrunt suları 3 m-dən dayazda yataraq, bəzən yer səthini rütubətləndirib, kiçik bataqlıq sahələri yaradır.
Düzənliyin Arazboyu hissəsində çöküntülərin süzülmə əmsalı 1–5 m/sut. olub, litoloji tərkibcə qumlu çınqılları, çınqıllı qumları və lilli çaqılları təmsil edir. Arpaçayın gətirmə konusunun mərkəz və yuxarı hissəsində həmin əmsal 10–15 m/sut. olub, Şərur düzənliyi üçün ən yüksək göstərici sayılır. Düzənliyin qrunt suları əsasən şirin olub, minerallaşması 0,3 q/l-dən 1,5 q/l –ədək dəyişir. Qrunt sularının codluğu düzənliyin əsas hissəsində 5 mq/ekv –dir. Araz kənarı hissədə codluq 10-12 mq/ekv-dək dəyişir. Qrunt sularının temperaturu 9-14 °C arasında tərəddüd edir.
Düzənliyin yeraltı sularının əmələ gəlməsində Şərqi Arpaçayın yerüstü və yataqaltı sularının, atmosfer çöküntülərinin, suvarmadan süzülən sular və dağətəyi zonanı təşkil edən süxurlardan süzülən suların mühüm rolu vardır.
Yeraltı suların kimyəvi tərkib hissəsi hidrokarbonatlı-sulfatlı-kalsium-maqneziumlu və hidrokarbonatlı–sulfatlı-kalsium-natriumludur. Düzənliyin Arazkənarı hissəsində sulu çöküntülərin eni 6 km –ədək yaxın bir zolaq şəklində Araz çayı boyunca uzanmışdır. Sulu zolaq düzənliyin şimal-qərb və cənub-şərq hissələrində ensizləşir. Çöküntülərlə müncər olan qrunt sularının yatım dərinliyi şimaldan dağətəyi hissədən cənuba, Araz çayına doğru və düzənliyin kənarlarından mərkəz hissəyə, Naxçıvana doğru azalır. Düzənlik ərazisində qrunt sularının yatım dərinliyi 2,0–30 m arasında tərəddüd edir. Çöküntülərin süzülmə əmsalı onların litoloji tərkibindən asılı olaraq 1,5 m/sut. arasında tərəddüd edir. Qrunt sularının minerallaşması 1 q/l-ə qədərdir. Suların codluğu 4-9 mq/ekv, temperaturu 11-14 °C-dir. Yeraltı axımın mailliyi 0,0025-0,0057-dir. Sukeçiricilik əmsalı 3–145 m²/sut. arasında dəyişir. Suların kimyəvi tərkibi hidrokarbonatlı – kalsiumlu–maqneziumlu və hidrokarbonatlı — sulfatlı-maqneziumlu-natriumludur.
Düzənliyin şimal-qərb, Arazkənarı hissəsində qrunt suları əsasən Araz çayı vasitəsilə, qismən də buxarlanma yolu ilə sərf olunur.
Culfa-Ordubad Arazboyu düzənliklərində qrunt sularının yatım dərinliyi dağ ətəyi hissədən Araz çayına doğru 10–12 m-dən 1,7-3,5 m-dək azalır. Suçəkmə əməliyyatı zamanı kəşfiyyat quyularının sərfi və xüsusi sərfi Arazboyu düzənlik daxilində müxtəlif qiymətlərə malik olmuşdur. Culfa düzənliyinin şimal-qərb və cənub-şərq hissələrində quyuların sərfi 0,3-10,7 l/san, xüsusi sərfi isə 0,04-0,2 ll/san-dir. Culfa şəhəri yaxınlığında qazılmış quyunun sərfi 20 l/san, xüsusi sərfi isə 15,29 ll/san təşkil edir. Quyunun xüsusi sərfinin yüksək olması Araz çayının yataqaltı suları ilə qidalanmasından irəli gəlir. Araz çayına yaxın qazılmış quyuların sərfi böyük göstəricilərə malikdir. Yaycı, Gilançay, Dəstə, Ordubad düzənliklərində quyuların sərfi 3,2-18,5 l/san, xüsusi sərfi isə 0,1-dən 5,4 l /san arasında dəyişir. Culfa –Ordubad Arazboyu düzənliyinin qrunt suları mxtəlif minerallaşma və kimyəvi tərkibə malikdir. Əlincə çayda suların minerallaşma dərəcəsi 0,5-0,8 q/l, kimyəvi tərkibi isə hidrokarbonatlı-kalsiumludur. Düzənliyin qalan hissəsində suların minerallaşma dərəcəsi 1,0-1,2q/l olub, hidrokarbonatlı –sulfatlı və sulfatlı-hidrokarbonatlı-maqnezium-kalsiumlu tərkibə malikdir.
Yaycı, Gilançay, Dəstə, Ordubad düzənliklərində qrunt sularının minerallaşma dərəcəsi 0,32-1,82 q/l arasında, kimyəvi tərkibi isə hidrokarbonatlı-kalsiumlu tərkibdən, sulfatlı-hidrokarbonatlı-natriumlu-kalsiumlu tərkibə dəyişir.
Qrunt sularının qidalanma mənbəyi əsasən atmosfer çöküntüləridir. Bundan başqa, çay sularının, dağ göllərinin və irriqasiya kanallarının sularının qrunt sularının formalaşması prosesində əhəmiyyətli rolu vardır. Qrunt sularının dərinlik suları ilə qarışmasının mümkün olması da istisna edilmir. Güman edilir ki, bir çox bulaq sularının kimyəvi tərkibinin dəyişməsi, temperaturunun nisbətən artması və onların tərkibində nadir elementlərin olması bununla əlaqədardır.
Təzyiqli sular
Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində artezian təzyiqli suları az öyrənilmişdir. Etibarlı artezian hövzələrinin aşkar edilməsi məqsədilə hələ sovet dövründə Respublika Su təsərrüfatı Nazirliyi və Azərbaycan SSR Geologiya İdarəsi tərəfindən burada 250 - 400 metr dərinliyi olan quyuların qazılması təşkil edilmişdir. Müxtəlif dərinlikli quyulardan alınan sular əksər hallarda su təchizatı üçün yararsız olmuşdur.
O zaman qazılan az sayda quyular qidalanma mənbəyi, təzyiq və boşalma zonası dəqiq təyin edilə bilməyən artezian hövzələri aşkar etməyə imkan verməmişdir. Kəşfiyyat quyuları 2 sahədə qazılmışdır: Arazətrafı düzənlik və Qarabağlar platformasında.
Şahtaxtı düzənliyində Şahtaxtı kəndi ərazisində qazılmış 160m dərinlikli quyu (Yuxarı Sarmat) 4 sulu horizont - 79–85 m, 96–100 m, 135–139 m, 142–154 m dərinliklərdə aşkar edilmişdir.
Birinci iki horizontun sularının quru qalığı 1-2 q/l, 3-cü sulu horizontun - 2-2,45, 4-cünun isə - 4,8 q/l təşkil etmişdir. Göstərilən quyu özüaxarlı olmuşdur. Sudan sərbəst H2S ayrılır.
Tektonika
Ş.Ə Əzizbəyova görə Naxçıvan MR ərazisində aşağıdakı tektonik strukturlar mövcuddur:
Şərur-Culfa antiklinalı Üst Perm, Trias, Alt və Orta Yura və Üst Təbaşir çöküntülərindən ibarətdir.
Ordubad sinklinoriumu daxilində 9 antiklinal və onları əlaqələndirən 9 sinklinal mövcuddur. Darıdağ mineral su yatağı da tektonik cəhətdən Ordubad sinklinoriyasına aid edilən aşağıdakı antiklinalları və sinklinalları qeyd edilir:
Antiklinallar
Darıdağ-Hacıvar, Dəstə-Kutandağ-Toxluca, Qaravulxana-Xanağa-Nəhəcir, Qaranquş-Boyəhməd, Əyridağ və Kolaçay aiddir.
Sinklinallar
Yaycı-Əvəzni, Sabirkənd-Kanirdağ, Banəkd-Sirab, Əylis-Şrud, Qazançı, Nürgüt-Göynüd, Ərəbcə-Əyriçay, Gömür aiddir.
Darıdağ mineral su yatağına bitişik olan Darıdağ-Hacıvar antiklinalı Yaycı kəndinin cənub-şərqindən başlayaraq Kəsəndağ istiqamətində uzanır. Kəsəndağ ərazisində qırışığın mərkəzində yatma bucağı 70˚, qanadınlarında 20-25˚-dir.
Vest sindromu
Vest sindromu  və ya İnfantil spazmlar- yaşdan asılı olan epileptik sindromdur, 3-7 aylıq uşaqlarda müşahidə olunur, körpələrin epileptik ensefalopatiyaları qrupuna aiddir. VS ilə xəstələnmə səviyyəsi hər 1000 diri doğulmuş uşaq üçün 0,4-ə bərabərdir.
Epilepsiyanın Beynəlxalq təsnifatına uyğun olaraq VS epilepsiyanın yayılmış formalarına aid edilmişdir. VS-nin kriptogen (beynin zədələnməsi güman olunur, ancaq təsdiq edilmir) və simptomatik (xeyli tez-tez rast gəlinən) formaları ayırd edilir. Kriptogen formalar üçün – dəqiq səbəbin olmaması, xəstəliyin meydana çıxmasına qədər uşağın normal sinir-psixi inkişafı, digər növ tutmaların qeyd edilməməsi, neyroradioloji müayinə üsulları zamanı beyin zədələnməsi əlamətlərinin olmaması xarakterikdir. VS-nin simptomatik formaları üçün – müəyyən edilmiş etiologiya (pre-, peri-, postnatal etioloji faktorlar), xəstəliyin meydana çıxmasına qədər uşağın sinir-psixi inkişafının ləngiməsi, nevroloji pozuntular, bir sıra hallarda baş beynin KT və MRT müayinələri zamanı patoloji dəyişikliklər xarakterikdir.
Klinik mənzərə
Bir xəstədə tutmaların müxtəlif variantlarının olması mümkündür. Əksər hallarda İS-lər simmetrikdir, daha az hallarda isə asimmetrik və ya unilateral olur. Asimmetrik İS-lər VSnin simptomatik formaları üçün daha xarakterikdir. Asimmetrik spazmlar adətən təcrid olunmuş şəkildə meydana çıxır, lakin onlar fokal tutmadan sonra və ya əvvəl də inkişaf edə bilərlər, bəzi hallarda isə İS yayılmış və ya fokal tutma ilə eyni vaxtda əmələ gələ bilər. İSlərin klasterlərdə qruplaşması pasiyentlərin 80-90%-ində aşkar edilir. Klasterdə spazmların sayı tək-tək hallardan 100 və daha artıq rəqəmə qədər dəyişə bilər. Gün ərzində “klaster həmlələrinin” sayı 1-dən 10- a qədər və daha çox təşkil edə bilər. İS epizodu bir neçə saniyə (adətən 2 saniyə) davam edir. Kriptogen İS-lər üçün daha az davam etmə müddəti xarakterikdir. “Klaster həmləsi” 5 saniyədən 10 saniyəyə qədər çəkir. Bir pasiyentdə İS-lərin intensivliyi müxtəlif olur: klinik simptomların bütün spektri ilə müşayiət edilən və ya reduksiya olunmuş spazmlar yarana bilər. Klaster həmləsinin ardınca uşaq süst və ya oyanıq ola bilər. Tutmaların əmələ gəlmə vaxtı fərqlidir, nadir hallarda yuxu zamanı meydana çıxırlar, lakin tutmanın oyanıqlıq dövründə inkişafına meyllilik mövcuddur.
VS zamanı EEQ-də dəyişikliklər: Hipsaritmiya – VS zamanı əsas tutmalararası (interiktal) EEQ patternidir və praktik olaraq yaşa görə normal olan əsas aktivliyi tamamilə əvəz edir. Hipsaritmiya – multifokal spayklar və kəskin dalğalarla birləşən, nizamsız şəkildə yerləşmiş çox yüksək amplitudalı yavaş dalğalardan ibarətdir. EEQdə iktal (tutma) dəyişiklikləri müxtəlifdir. Tutma zamanı ən xarakterik EEQ-pattern verteks-mərkəz sahəsində pozitiv dalğalardan ibarət olur; aşağı amplitudalı sürətli aktivlik (14-16 Hs tezlikdə) və ya “electro-decremental event” adlandırılan əyrinin diffuz yastılanması da müşahidə edilə bilər. VS zamanı EEQ şəkli sabit deyil və vaxt keçdikcə dəyişikliyə uğraya bilər. Piridoksindən asılı İS-lərin istisna edilməsi üçün EEQ müayinəsi zamanı 100-200 mq dozada piridoksinin (vitamin B6) venadaxili yeridilməsi tövsiyə olunur.
Diferensial diaqnoz
İlk dəfə meydana çıxma vaxtı və klinik əlamətləri oxşar olan müxtəlif epileptik paroksizmləri və sindromları
a) erkən mioklonik ensefalopatiya;
b) erkən infantil epileptik ensefalopatiya (Otahara sindromu);
c) xoşxassəli qeyri-epileptik infantil spazmlar;
e) körpələrin xoşxassəli epilepsiya mioklonusu
Müalicə
Birinci sıra preparatları: AKTH, kortikosteroidlər, valproat turşusu (depakin). İkinci sıra preparatları: viqabatrin, klonazepam, nitrazepam.
Proqnoz
adətən yaxşı deyil. Letallıq 25%-ə çatır. Müasir EƏPlər xəstələrin 60%-ində tutmaları aradan qaldırmağa imkan verir, lakin xəstələrin əksəriyyətində aşkar ifadə olunmuş intellektual defekt, əqli zəiflik, autistəbənzər davranış qalır. 20-30% hallarda VS Lennoks-Qasto sindromuna transformasiya olunur. Tutmaların spesifik səbəblərinin olmaması, xəstəliyin başlamasına qədər uşağın normal inkişafı, digər növ tutmaların olmaması, tutmalar əmələ gəldikdən sonra onların qısa zamanda nəzarət altına alınması yaxşı proqnostik amillər hesab olunur.
Typhlodromus lushanensis
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Oktyabr və Azərbaycan (film, 1987)
Məzmun
Filmdə Azərbaycan xalqının sosial-iqtisadi sahədə əldə etdiyi nailiyyətlərdən bəhs edilir.
Cənubi Çin pələngi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü.
Mikania solidinervia
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Sumatra pələngi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü. Sayı sürətlə azaldığına görə 2008-ci ildə adı "Qırmızı kitab"ın "Son həddə çatmışlar" siyahısına salınmışdır. Ümumi sayı 441–679 arasında dəyişən bu pələnglərin nəsil artırma qabiliyyətinə malik olan fərdlərinin sayı isə 50-dən çox deyildir.
Bali və Yava pələnglərinin nəslinin kəsilməsindən sonra Sumatra pələngləri Zond adalarında yaşayan yeganə pələng qrupudur.
Xüsusiyyətləri
Sumatra pələngi öz kəllə quruluşuna, xəzinə və zolaqlarına görə Benqal və Yava pələnglərindən fərqlənir. O, öz xəzinin daha tünd rəngli olmasına və zolaqları arasındakı məsafənin daha geniş olmasına görə Yava pələngindən seçilir.
Sumatra pələngi digər yarımnövlər arasında öz ölçülərinə görə ən kiçiklərdən biri hesab olunur. Onun bədən ölçüləri təqribən böyük bəbir və ya yaquarla bərabərdir. Erkək fərdlərin çəkisi 100–140 kq, uzunluğu 220–255 sm arasında dəyişdiyi halda, dişi fərdlərin çəkisi 75–110 kq, uzunluğu 215–230 sm arasında dəyişir.
Britaniyalı elmi yazar Çarlz Frederik Partinqtonun yazdığına görə Sumatra və Yava pələngləri Benqal pələngi qədər ağır olmasa da, onlar bir pəncə zərbəsi ilə atın və ya Asiya camışının ayağını sındırmaq qabiliyyətinə sahibdir.
Ribyer (kanton)
Ribyer  — Fransa da kanton, region — Provans-Alp-Kot-d'Azür, departament — Yuxarı Alplar. Qap dairəsinə daxildir.
Kantonun INSEE kodu — 0516. Ribyer kantonuna cəmi 7 kommuna daxildir, onlardan ən əsası Ribyer kommunasıdır.
Əhali
2007-ci ildə əhalinin sayı 1 681 nəfər təşkil edirdi.
Çərkəz Məcid
Həyatı
Çərkəz Məcid 1937-ci ilin payızında Cəbrayıl rayonunun Böyük Mərcanlı kəndində ruhani ailəsində anadan olmuşdur. Burada kənd orta məktəbini bitirmişdir (1956). Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun fılologiya fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir (1956-1960). Əmək fəaliyyətinə Böyük Mərcanlı kəndində müəllim kimi başlamışdır. Bədii yaradıcılığa erkən başlasa da, 60-cı illərdən dövri mətbuatda öz şeirləri ilə çıxış etmişdir. Onun poeziyasında uşaq şeirləri başlıca yer tutur: "Ağ çiçəklər" (1973), "İşıq telləri" (1984) şeir topluları bu cəhətdən diqqəti cəlb edir. Doğma yurda bağlılıq, vətən sevgisi, təbiətin əsrarəngiz gözəlliklərinə məhəbbət, ülvi təmizliyə, saflığa və doğruluğa çağırış onun doğma mövzuları olmuşdur. Yeri gəldikcə, özbaşınalığı, haqsızlığı və yaramaz halları satira atəşinə tutub ifşa etməkdən çəkinməmişdir. Azərbaycanın azadlığı və istiqlaliyyəti uğrunda qeyrətlə mübarizə aparmışdır. Bu göstərdiyi prinsipiallığına görə dövrü mətbuatında onun şeir və yazılarını o vaxtdaki yerli hakimiyyət çap etməyə böyük manələr yaradırdı. Ona görə çox çətinliklərlə yalnız 2 uşaq kitab çap etdirə bilmişdi.
1989-cı ilin 6 yanvarında müəllimlərin Cəbrayıl rayonunda keçirilən müşavirəsində yaltaq sifətlilərin sovet başdılarının ona qarşı öyrədilmiş qərəzli çıxışlarından sonra çıxış etmək üçün tribunaya çıxmış əsəbi gərginlikdən sonra kəskin tənqidi çıxış etdiyi zaman beyininə qan sızma baş vermişdi. Xəstəxanaya yerləşdirildi və 3 gün sonra vəfat etdi.
Federal Məlumat Emal Standartları
Federal Məlumat Emal Standartları - qeyri-hərbi dövlət orqanları və dövlət podratçıları tərəfindən kompüter sistemlərində istifadə üçün Amerika Birləşmiş Ştatları federal hökuməti tərəfindən hazırlanan standartlardır. Bir çox FMES Amerika Milli Standartlar İnstitutu (AMSİ), Elektrik və Elektronik Mühəndislər İnstitutu (EEMİ) və Beynəlxalq standartlaşdırma təşkilatı (BST) tərəfindən istifadə olunan standartların modifikasiyasıdır. Lakin bəzi standartlar ABŞ tərəfindən hazırlanmışdır. Bura əsasən yaşayış məntəqələri kodları, şifrləmə standartları daxildir.
Anthemis tenuicarpa
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Adi kəklikotu
-  cinsinə aid bitki növü.
Xalq arasında qısaca kəkotu da adlanır. Azərbaycan çəmənlərində və meşələrində yazda yarpaqlayan və xoş qoxusu olan ot. Kəklikotunun Azərbaycanda bir nеçə növü yayılıb.
Təbabətdə
Otun müalicəvi xüsusiyyətləri var. Onu suda qaynadılmaqla əldə olunmuş məhlulundan soyuqdəymənin və bağırsaq xəstəliklərinin müalicəsində istifadə olunur. Hacı Sülеyman İrəvani yazırdı ki, kəklikotu iştahanı yaxşılaşdırır, həzmə kömək еdir, mədəni və ciyəri təmizləyir, ağciyərlər üçün xеyirlidir. Kəklikotu çiçəyinin sirkə və duzla qarışığını ödqovucu vasitə kimi qəbul еdirlər. Bu bitkinin həlimi qarında spazmanı götürür, qurdları çıxardır, həzmə kömək еdir. Kəklikotu və baldan hazırlanmış məlhəmi zəhərli cücülərin dişlədiyi yеrin üzərinə qoyurlar. Kəklikotunun əncirlə qarşdırılmış həlimini astma və öskürəkdə çox xeyirlidir. Kəklikotu təzə pеndirlə yеyilsə insanı kökəldir. Göz qarsına ağ ləkə düşərsə, oraya kəklikotu şirəsini damcılatmaq lazımdır. Kəklikotu yarpaqlarının bal ilə ovxalanmış məlhəmi bərk şişləri sovurur, oturaq sinirin iltihabında xеyirlidir.
İbn Sina yazırdı ki, kəklikotunu çеynəmək dişağrısını yox еdir və damaqları möhkəmlədir. Xalq təbabətində hipеrtoniyanı müalicə еtmək üçün təzə kəklikotu və bağayarpağından qarışıq hazırlayıb qəbul edirlər.
Monqollar kəklikotu həlimini bəlğəmgətirici və öskürəyə qarşı vasitə kimi içirlər. Tibеt həkimləri isə ovxalanmış kəklikotu yarpaqlarından hazırlanmış mərhəmdən yarasağaldan vasitə kimi istifadə еtməyi məsləhət görürlər. Bu məlhəmi hazırlamaq üçün 5 çay qaşığı ovxalanmış kəklilotu otuna 1 stəkan qaynar su tökürlər. Bu kiçik qurtumlarla içilən gündəlik dozadır. Müasir tibb elmində kəklikotu – spazmolitikdir, o mərkəzi əsəb sistеmini sakitləşdirir, qan təzyiqini aşağı salır. Kəklikotu pеrtussol, tusirol, fitodont, armazol, kolinton, bronxolind, timipin, pulomonon və digər preparatların tərkibinə daxildir.
Tərkibi və təsiri
Otun tərkibində 1,2% efir yağı, əsasən timol (40%), karvakrol, seskviterpenlər, aşı maddələr, askorbin turşusu və flavonoidlər vardır.
Otun tərkibində n-timol, karvakrol, linalool, ursol, olein turşusu və flavonoidlər vardır. Öskürəkkəsici, antimikrob və spazmolotik dərmandır. Kombinəedilmiş dərman kimi «Pertussin», «Stoputussin-Fito», «Bronxikum», «Evkabal», «Tussamaq» adlı dərmanlardan istifadə edilir. Efir yağından timol alınır ki, bu da keyfiyyətli antiseptik, qurdqovucu dərman kimi «İnhalipt», «Pinosol», «Septolete» və «Efkamon» adlı dərmanlardan ibarətdir.
Öskürəkkəsici və antiseptik dərmanlar. Sürünən kəklikotunda olduğu kimidir.
İstifadəsinə göstəriş
Kəklikotu qarqara şəklində ağız boşluğunun və udlağın iltihabi xəstəliklərində tətbiq edilir. Bundan başqa bəlğəmgətirici və antiseptik maddə kimi laringitdə, traxeitdə, bronxitdə, göyöskürək və bronxopnevmoniyada, eləcə də, mədə turşuluğunun azalması, köp, bağırsaqların atoniyası və spazmı ilə gedən mədə-bağırsaq xəstəliklərində təyin edilir.
Əks göstəriş
Hamiləlik, ürək fəaliyyətinin dekompensasiyası, kəskin böyrək və qaraciyər xəstəliklərində preparatın qəbulu məsləhət deyil.
İstifadə qaydası: Bir xörək qaşığı xammalın üzərinə 100 ml. (1/2 stəkan) qaynar su töküb 15 dəq. dəmləyir, soyudur, süzürlər. Gündə 2-3 dəfə hər dəfə 1 xörək qaşığı içilir.
Balaca qadınlar (roman)
Balaca qadınlar — Luiza Mey Alkott tərəfindən yazılmış və 1868-1869-cu illərdə iki hissədə çap olunmuş romandır. Avtobioqrafik səciyyə daşıyan roman Alkott və onun üç bacısı Anna, Elizabet, və Abigeylin uşaqlıq və gəncliyindən bəhs edir. Burada dörd bacı: Meq, Co, Bet və Emi onların həyatı, başlarına gələn hadisələr təsvir olunub. Əsərin əsas qəhrəmanı Conun prototipi müəllifin özüdür. Romandakı hadisələr Alkottun sonralar yazdığı "Balaca kişilər" və "Conun oğlanları" adlı əsələrdə də davam etdirilir. Bu üç əsəri birlikdə "Març ailəsi haqqında trilogiya" da adlandırırlar.
Məzmun
Meq, Co, Bet, Emi Mister Marçın dörd qızıdır. Ataları hər şeyinin itirdikdən və vətəndaş müharibəsində köləliyə qarşı mübarizə aparmağa başladıqdan sonra qızlar analarının himayəsi altında yaşayırlar. Meq varlı bir ailənin dörd uşağının mürəbbisi olur. Co varlı və tündməcaz Març bibiyə kömək edir. Bet utancaqlığına görə həmişə evdə qalıb ev işləri ilə məşğul olur. Emi isə məktəbə gedir. Qızlar evdə tamaşa düzəldir, kimsəsiz qonşularına kömək edirlər. Onlar həm də qonşuluqda yaşayan qoca Lorens və onun nəvəsi ilə də tanış olurlar. Bu oğlan-Lori Co ilə yaxın dost olur. Sonralar Lorinin müəllimi Con Bruk Meqlə tanış olur və onu sevir. Emi onunla pis rəftar olunduğuna görə məktəbdən çıxarılır. Bet qonşularının uşağına baxarkən xəstələnir və bu xəstəlik onu çox zəiflədir. Birinci hissə Betin sağalması və atalarının evə qayıtması ilə tamamlanır.
İkinci hissədə Meq Con Brukla evlənir. Lori Coya məhəbbətini elan edir və Co tərəfindən rədd edilir. Co ailə dostlarının yanında qalır və burada bir alman professorla tanış olu. Meqin əkiz uşaqları olur: Demi və Deyzi. Bet çox zəifləyir və uzun sürən xəstəlikdən sonra vəfat edir. Lori və Emi Avropada qarşılaşırlar və evlənirlər. Co isə tək qalır. Nəhayət o da professor Bhaerlə evlənir. Lori və Eminin Elizabet-Bess adlı qızları olur. Əsərin sonunda Març bibi vəfat edir və Plamfilddəki evini Coya miras qoyur. Co və əri burada kasıb və kimsəsiz uşaqlar üçün məktəb açır. Bütün ailə bir yerə toplaşıb bunu qeyd edir.
Rey burnu
Rey burnu — Kanadanın Nyufaundlend adasının cənub-qərb qutaracağında yerləşən burun. İnzibati baxımından Nyufaundlend və Labrador əyaləti ərazisinə daxildir. Burunun qarşı tərəfimndə Niort burnu yerləşir (Keyp-Breton adası ucqar şərq nöqtəsi).
Aleksi Pitu
Aleksi Paul Pitu — Rumıniya Liqa I təmsilçilərindən olan Vitorul Konstanta klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Rumıniyalı futbolçudur.
Vitorul Konstanta
Pitu George Haci Akademiyası akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, öz peşəkar karyerasında debütünü 12 iyul 2018-ci ildə Milli Divizion təmsilçisi olan Rasinq Lüksemburq klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 86-cı dəqiqədə İanis Hacini əvəz etmişdir. UEFA Avropa Liqasının təsnifat mərhələsi görüşündə Vitorul rəqibinə 2-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.
Pitu Rumıniya Liqa I-də debütünü isə 22 iyul 2018-ci ildə Dunarea Kalaraşi klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 71-ci dəqiqədə Mihai Vodutu əvəz etmişdir. Liqa I görüşündə Vitorul rəqibinə 0-1 hesabı ilə məğlub olmuşdur.
Şəxsi həyatı
Pitu Karlsrue şəhərində anadan olmuşdur. O, keçmiş futbolçu olan George Pitunun oğludur.
Klub
1 UEFA Avropa Liqası görüşləri daxildir. 2 Rumıniya Superkuboku görüşləri daxildir.
Naxçıvan florası
Naxçıvan florası — Naxçıvan Muxtar Respublikasının bitki örtüyü.
Haqqında
Naxçıvan MR florasını öyrənmiş alimlərdən L. İ. Prilipko, V. C. Hacıyev, M. H. Abutalıbov, İ. S. Səfərov, Ə. Ş. İbrahimov, F. Q. Mövsümova, T. H. Talıbov və b. tədqiqatlarını qeyd etmək olar. Naxçıvan MR-in kəskin kontnental iqlimə malik olması, burada yağıntıların azlığı, havanın quraq, yayın qismən də payız aylarının yağışsız və isti keçməsi, qışın soyuqluğu, sutka və fəsillər arasında temperaturun amplituda fərqinin yüksək olması, bitki örtüyünün formalaşmasına təsir göstərmiş və orada zəif birtipli, yəni kserofit tipli bitkilərin inkişaf etməsinə səbəb olmuşdur. Arazboyu düzənliyin əsas bitkiləri yovşan, üzərlik, efemerlər, taxılkimilər, gəvən, qrunt suyunun səthə yaxın olan yerlərində çayır, cil, müxtəlif qamışlar, çöl sarmaşığı, iyli yovşan, hələb kalışı, tülküquyruq, acı biyan, tüksüz biyan, yatağan dəmirtikan, sürünən kəkrə, adi pıtraq, pərpərən, əmənkömənci, kəngizlər, sirkan, öldürgən, şoran otları, dəvətikanı, kəvər, soğan, süddüyən, ləkəli şoran, pişiknanəsi, şüalı gündəfnə, çılpaqdil gəvən və s.dir. Birinci yarusda çoxilliklər, ikinci yarusda efemerlər, üçüncü yarusda isə sporlu şibyələr yerləşir. Arazboyu düzənlik qədimdən əkinçilik zonası olduğundan burada müxtəlif mədəni bitkilər becərilir. Bunlardan taxıl bitkiləri, şəkər çuğunduru, tərəvəz bitkiləri və s. mühüm yer tutur.
Bitki zonaları
Naxçıvan MR-də dörd bitki zonası var :
Yarımsəhralar zonası
Muxtar respublikanın Arazboyu düzənlik hissəsini və 1200 metr yüksəkliyə qədər dağətəyi sahəni əhatə edərək, şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanır. Yarımsəhralar zonası Sədərək, Şərur, Böyükdüz, xüsusilə Naxçıvan düzlərində daha geniş, cənub-şərq qurtaracaqda isə dar bir sahəni əhatə edir. Yarımsəhra senozlarının isti yay və soyuq qışı olan quru iqlim şəraiti vardır. Torpağın üst qatının şiddətli qızması nəticəsində hava quru, yağıntının miqdarı isə son dərəcə az (210–300 mm) olur. Buranın yayı demək olar ki, yağıntısız keçir. Atmosfer yağıntıları başlıca olaraq yazda və payızda düşür. Yaz aylarında yağıntıların düşməsi ilə əlaqədar olaraq yarımsəhralarda çox olan efemer bitkilər sürətlə inkişaf edir. Yazın axırlarınadək toxumlayıb qurtaran bu bitkilər iyulun əvvəllərində demək olar ki, tamamilə quruyur. İsti yay aylarında seyrək halda qalan çoxillik quraqlığa davamlı bitkilər vegetasiya dövrünü davam etdirir. Payızda yağıntı artdığından çoxillik bitkilərin vegetasiya dövrü sürətlənir, onlar çiçəkləyir və toxum verir. Yarımsəhra senozlarının bitkiləri payızda 2-3 yarus əmələ gətirir. Birinci yarusda çoxilliklər, ikinci yarusda efemerlər, üçüncü yarusda isə sporlu şibyələr yerləşir. Yazda efemerlər çoxilliklərlə eyni yarus təşkil etdiyindən çoxmərtəbəlilik hiss olunmur. Yarımsəhra senozlarının tərkibi son dərəcə yoxsuldur. Çoxillik komponentlər əsasən bir neçə növ yarımkollardan ibarət olub, yeknəsəq və eyni görkəmli fitosenozlar təşkil edir. Öz növ tərkibinə görə efemer senozlar daha müxtəlifdir.
Dağlıq kserofit bitkilər zonası
Naxçıvan MR-də dəniz səviyyəsindən 1200-1600 metr yüksəklikdə olan sahələri əhatə edir. Geniş sahələri tutan dağlıq kserofit senozları müxtəlif çoxillik kserofit otlarından ibarətdir ki, bunların da əksəriyyəti öz mənşəyi etibarilə İran florasına aiddir. Naxçıvan MR-də dağlıq kserofit zonası yovşanlı yarımsəhralarda qarışıq keçid tipi yaradaraq yuxarılara doğru getdikcə müstəqil dağlıq kserofit bitkilər qurşağını təşkil edir. Bu qurşaq Naxçıvançay və Cəhriçay hövzəsində, həmçinin Naxçıvançayla Əlincəçay arasındakı ərazidə daha geniş sahələri əhatə edərək, Muxtar respublikanın mərkəzi hissəsində dağlara doğru yüksəklərə qalxır. Dağlıq kserofit zonası öz fitosenozlarının zənginliyi, mənzərəsinin müxtəlifliyi və gözəlliyi ilə yovşanlı yarımsəhralardan tamamilə fərqlənir. Burada bitki örtüyünün paylanması torpağın quruluşundan, relyefin maillik dərəcəsindən, ekspozisiyasından və formasından çox asılıdır. Lakin bir qayda olaraq kserofit bitkilər bir-birindən aralı bitməklə, bütün vegetasiya müddətində açıq senoz təşkil edir. Bu zonanın xarakterik xüsusiyyətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, burada çoxillik otlar hakim mövqe tutur, müəyyən sahələrdə bir, çox zaman isə bir neçə örtük əmələ gətirir. Baharın əvvəllərindən başlayaraq bitki növlərinin biri digərini əvəz edir. Yazda əsasən birillik kökümsü gövdəli, soğanaqlı bitkilər və bir sıra çoxillik otlar sürətlə inkişaf edir, çiçəkləyir və toxumlayır. Kserofit senozlarının son dərəcə quraq şəraitdə inkişaf etməsinə baxmayaraq, onlar öz inkişafını çox sürətlə başa çatdırır. Yayın əvvəlində çoxillik otların kütləvi surətdə çiçək açdığı dövrdə bu zona xüsusilə gözəl olur. Bir sıra xaççiçəklilərin, çətirlilərin və başqa bitkilərin boyu 1-1,5 metrə çatır. Yayın ikinci yarısında kserofitlərin əksəriyyəti toxumlayır, yalnız bəzi paxlalılar və mürəkkəbçiçəklilər çiçəkləməkdə davam edir. Zonanın çox az bir sahəsindən əkinçilikdə, qalan hissəsindən isa ancaq otlaqlar kimi istifadə edilir.
Yüksək dağ bozqırları
Dəniz səviyyəsindən 2400-3000 metr yüksəklikdə yerləşən qurşağın dağ yamaclarında yayılmışdır. Bu qurşaqda başlıca fitosenoz olan topallıq bozqır əksər hallarda gəvənlə və kəklikotu ilə qarışaraq geniş sahələri tutur. Topallıq bozqırlar daşlı və qayalı yerlərdə açıq qruplaşmalarla, rütubətli sahələrdə isə çəmən-bozqırlarla yanaşı, talalar şəklində topallıq-gəvənli-kəklikotulu bozqırlar da mövcuddur. Ümumiyyətlə, narın torpaqlı dağ yamaclarında yerləşən yüksək dağ bozqırları aşağıdakılardır: topallıq bozqır, kəklikotlu-gəvənli-topallıq bozqır.
Meşələr Naxçıvan MR-də zonal xarakter daşımır. 1700-1800 metrdən başlayaraq 2000-2200 metr arasında tərəddüd edir. İqlimin kəskin kontinental olması, havanın quruluğu, yağıntının azlığı, oroqrafik şəraitin əlverişsiz olması meşələrin Naxçıvan MR-də inkişaf etməsinə imkan vermir. Naxçıvan MR-də meşələr çay və qar sularının çox olduğu rütubətli torpaqlarda yaranır. Bu cəhətdən Naxçıvançayının yuxarı hövzəsi meşə bitkiləri üçün daha əlverişlidir. Bundan başqa, şərqdən Xəzər hövzəsindən gələn rütubətli hava axını Zəngəzur silsiləsinin qismən alçaq olan hissəsindən - Biçənək aşırımından buraya daxil ola bildiyindən havanın quruluğu nisbətən azalır. Buna görədir ki, Muxtar respublikada olan 3016 hektar meşə sahəsinin 2550 hektarı Biçənək kəndi ətrafındadır. Bundan başqa, Əlincə və Gilan çaylarının yuxarı axınlarında, Ərəfsə kəndi ətrafında 66 hektar, Xurs, Nəsirvaz kəndləri yaxınlığında 400 hektara qədər talalar şəklində meşələr (Tillək, Xəlil, Cəlil meşələri) vardır. Ümumiyyətlə, meşələr Naxçıvan MR ərazisinin yalnız 0.5 faizini əhatə edir. Naxçıvan Muxtar Respublikası meşə idarəsinin məlumatına görə indi Naxçıvanda meşələrin sahəsi 4126 hektara çatdırılmışdır (“Fəryad” qəzeti 16-30 aprel 1998-ci il).
Bir sıra ağac və kollar meşələrin yuxarı sahələrindən daha yüksəklərə qədər qalxır. İtburnu, ardıc, pallas ağtikanı və başqa kollara yüksək dağlıq sahələrdə (Qapıcıq, Keçəldağ) rast gəlmək mümkündür. 2350-2400 metr yüksəkliyədək dağ yamaclarında, suayrıclarında yayılmış kolluqlar MR-də 5000 hektardan artıq olub, sıx örtük təşkil etmir və subalp çəmənliklərilə əhatə olunur. Naxçıvançay, Küküçay, Cəhriçay, Gilançay və Əlincəçayın yuxarı hövzələri, həmçinin suayrıcı silsilələri, onların arasında olan dağlar çəmənkolluqlarla örtülmüş və qismən meşə senozları saxlanmışdır. Meşələrin yayıldığı sahələrdə havanın orta illik temperaturu 2-8 dərəcə, orta aylıq temperatur yanvarda mənfi 6-10 dərəcə, iyulda 16-20 dərəcə olur. Orta mütləq maksimum 31-26 dərəcəyə, orta mütləq minimum isə mənfi 22-25 dərəcəyə çatır. Həmin sahələrdə orta illik yağıntının miqdarı 500–700 mm-ə bərabərdir. MR-ə ən çox yağıntı isə 2500–3000 m yüksəkliklər arasındakı sahələrə düşür.
Çəmənliklər
Muxtar respublikanın çəmənliklərini 3 növə ayırmaq olar: Muxtar respublikanın mərkəz hissəində meşə çəmənlikləri birbaşa subalp çəmənliklərinə keçir. Meşələr olmayan sahələrdə isə kserofit dağ bozqır fitosenozları tədricən, heç bir qurşaq əmələ gətirmədən subalp çəmənlikləri ilə əvəz olunur. Subalp çəmənlikləri 2350-2600 metr yüksəklikdə ensiz bir zolaq şəklində uzanır. Bu zolaq Küküçay hövzəsindən başlayaraq Əlincəçay hövzəsinə qədər suayrıclarında kəsilib çay dərələrində və vadilərində yenidən meydana çıxır. Əslinə qalsa, muxtar respublikada tipik subalp çəmənləri deyil, subalp elementlərinin qarışığı olan mezofil meşə çəmənləri mövcuddur. Yalnız Kükü kəndi rayonunda və Biçənək meşələrinin şimal qurtaracağında kiçik fraqmentlər şəklində Baş Qafqaz dağlarında olduğu kimi ucaboylu, sıx, yaxşı inkişaf etmiş subalp bitkiliyinə rast gəlmək mümkündür. Bu fraqmentlrə 2300-2600 metr yüksəklikdə rütubətli yamaclarda, dayaz dərələrdə, çuxur sahələrdə yayılmışdır. Tipik subalp çəmənliklərdən fərqli olaraq bu hündürotlu çəmənlərdə otların boyu 1-SP-180 santimetrə, bəzən isə 2 metrə qədər çatır və bir neçə yarusdan ibarət olur. Birinci yarus ucalığı 2 metrə qədər çatan hündür müxtəlif ot elementlərindən, ikinci yarus isə əsasən taxılkimilərdən təşkil olunur. Bitki örtüyünün əsasını təşkil edən atların boyu 60-80 santimetrə çatır. Alp çəmənlikləri kifayət qədər rütubətli, 2900 metrdən yüksək sahələrdə narın torpaqlı, yamacların şimal, şimal-qərb və şimal şərq ekspozisiyalarında yayılmışdır. Alp çəmənlikləri talalar şəklində respublikanın nisbətən rütubətli mərkəz hissəsində inkişaf etdiyi halda, onun cənub va şimal hissələrində belə çəmənliklərə təsadüf edilmir.