cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Türkiyə memarlığı
Plansız şəhərsalmanın sürətlənməsi
Bundan əlavə, dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən ictimai binalar, respublikanın ilk dövrlərinə zidd olaraq, olduqca monoton və qeyri-memarlıq üslubu ilə şəhər görünüşünə çox dağıdıcı bir şəkildə inşa edildi. İlk illərdə müasir və fərqli anlayışlarla tikilən dövlət binalarındakı binalar əsasən monoton strukturlara inşa edilmişdir. Bəzilərinin "Nazirlik üslubu" da adlandırdığı bu memarlıq üslubu, 1960-cı illərdən başlayaraq 1970-ci illərin sonunadək podratçılar tərəfindən tikilən yaşayış binaları qədər şəhər görünüşünə ziyan vurdu. "Teknokratik modernizm" olaraq da bilinən bu anlayışın tətbiq dairəsi 12 sentyabr hərbi çevrilişi ilə daha da artdı. Bu iki hərbi müdaxilənin memarlıq və inşaat baxımından ortaq cəhəti, dövlətin ictimai binalara və tikililərə nəzarət gücünü əhəmiyyətli dərəcədə artırması idi. Bundan əlavə, hamı üçün açıq və əlçatan olması gözlənilən ictimai binaların müasir memarlıq xüsusiyyətləri zamanla yoxa çıxdı. Modul və tək pəncərə ölçüsü, sızdırmaz döşəmə dizaynları, monoton fasadlar kimi memarlıq kimliyi olmayan ictimai binalar son dərəcə adi və vərdişsiz tətbiqlərə çevrildi.
Görkəmli memarlıq tətbiqləri
thumb|223x223px|[[İstanbul, Zeytunburnunda Ragıp Buluç, Ziya Tanalı və Ərcan Yenər tərəfindən dizayn edilən Abdi İpəkçi Arena (1978–1989).]] Bu dövrün diqqətəlayiq tətbiqlərindən biri də Cengiz Bektaş tərəfindən dizayn edilən Türk Dili Cəmiyyəti binasıdır. Xalq İşləri və Yerləşmə Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirilən 1972–1978-ci illərdə Ankarada inşa edilən bu layihə, 1988-ci ildə Milli Memarlıq Mükafatlarından Bina Şöbəsi Uğur Mükafatını qazandı.
Sədad Hakkı Əldəm tərəfindən dizayn edilmiş və Vəhbi Qoç Vəqfi tərəfindən maliyyələşdirilən Atatürk Kitabxanası, dövrün ən məşhur memarlıq əsərlərindən biridir. 1973–1975-ci illər arasında, İstanbulun Taksim səmtindəki Taşkışlada inşa edilən bu bina əvvəlcə kitabxana, muzey və sərgi salonlarını əhatə edəcək bir mədəniyyət kompleksi olaraq dizayn olunmuş, daha sonradan sadəcə bir kitabxana olaraq istifadəyə verilmişdir. Binanın ən fərqli vizual xüsusiyyətlərindən biri də üçbucaq və altıbucaqlı həndəsə fiqurlarının tikintidə istifadəsidir.
Bu dövr tətbiqlərinin nümayəndələrindən biri olan Abdi İpəkçi Arena da arxitektura baxımından çox diqqət çəkici xüsusiyyətlərə sahibdir. Layihə Türkiyədə əvvəlcədən hazırlanmış tətbiqlərin fabrika binası xaricində ilk dəfə həyata keçirildiyi üçün də olduqca mühüm rola malikdir. Ragıp Buluç, Ziya Tanalı və Ərcan Yenər tərəfindən dizayn edilən bina 1978–1989-cu illər arasında inşa edilmişdir.
1980–90-cı illər
thumb|1988-ci ildə [[Turqut Özal tərəfindən həyata keçirilən Galleria ticarət mərkəzinin açılışı, Türkiyədə ticarət mərkəzlərinin yeni üslubda inşasına zəmin yaratmışdır. ]] 1980-ci illərdən sonra Türkiyədə sənaye və inşaat sektorunun inkişaf tempi memarlığa da təsir göstərmişdir. Xüsusilə əvvəlcədən hazırlanmış konstruksiyaların inşasını asanlaşdırmaq üçün hazır beton tunel qəlib sisteminin genişləndirilməsi Türk memarlığında böyük bir inqilab olmuşdur. Həm standart tikinti elementlərinin, həm də polad, alüminium, plastik və şüşə sənayesinin inkişafı bir pərdə divar sistemi tətbiq etmək imkanı verdi. Bütün bu inkişaflar Türkiyədə ağıllı bina və göydələnlərin inşasının önünü açdı.
Hal-hazırda dünya miqyasında yayılmış bir çox müasir memarlıq üslubları, Türkiyədə öz tətbiq sahələrini olduqca gec tapmışdır. Bina tətbiqi və dizaynındakı inkişaflar 1980-ci illərə qədər yavaş olsa da, 1980-ci illərdə başlayan və bu günə qədər davam edən müddətdə artan tənqidi nəşrlərin və müzakirə vasitələrinin sayı, memarlıq kimliyi məsələlərinin yığılmasına gətirib çıxardı. 1988-ci ildən bəri hər iki ildə bir keçirilən Milli Memarlıq Sərgisi və Mükafatları buna bir nümunə ola bilər.
1986-cı ildə başlayan və 1989-cu ildə tamamlanan Türkiyə Böyük Millət Məclisi Məscid Kompleksi, olduqca müasir bir üslubda tikilmişdir. 1957-ci ildə dizayn edilmiş və 1987-ci ildə tamamlanmış Qocatəpə məscidi tərəfindən yaradılan müasir-ənənəvi məscid, dünyəvi-dini, bu məscid üçün də modern-postmodern müzakirələr aparılmışdır. Şəffaf qiblə divarı, minarə və günbəz dizaynı ilə bu layihə bir çox müsbət və mənfi rəylərə məruz qalmışdır. Qocatəpə məscidi və TBMM Məscid Kompleksi də bir-biri ilə davamlı müzakirə edilən iki fərqli baxışın tətbiqi olaraq qəbul edilir. Bəhruz Çinici və Can Çinici, 1995-ci ildə TBMM Məscid Kompleksi dizaynına görə Ağa Xan Memarlıq Mükafatına layiq görülmüşlər. Bununla yanaşı, ümumilikdə Türkiyədəki inkişafların ön planda olduğu şəhərdəki məscidlərin memarlığı olduqca diqqət çəkicidir. İstisnalar olmasına baxmayaraq, 1990-cı illərdə məscidlər əsasən stereotip formalarda və fasadlarda tikilməyə davam etmişdir.
Türkiyənin ilk müasir ticarət mərkəzi, Galleria Ataköy türk memarlığı tarixində əhəmiyyətli tikililərdəndir. Həyati Tabanlıoğlu tərəfindən dizayn edilən Galleria, 1987–1988-ci illər arasında inşa edilmişdir. Əvvəlcə böyük şəhərlərdə, daha sonra bütün ölkədə ticarət mərkəzlərinin inşasına zəmin yaradan tikili olmuşdur.
Merih Qaraaslan bu dövrün görkəmli memarlarından biridir. 1990-cı ildə 2-ci Milli Memarlıq Sərgisində Ankaradakı Terras evlər mənzilləri layihəsinə görə və 1996-cı ildə 5-ci Milli Memarlıq Sərgisində isə Kappadokiyadaki Peri Tower oteli dizaynına görə mükafata layiq görülmüşdür. Dövrün digər diqqətəlayiq tətbiqi İstanbulun Təşvikiyyə səmtində Sevinç Hadi və Şandor Hadi tərəfindən dizayn edilmiş və 1992-ci ildə tamamlanmış Milli Sığorta Kompleksinin binası olmuşdur.
Yeni memarlıq üslubları və tətbiqləri
1990-cı illərdən bu günə qədər olan müddət ərzində müxtəlif memarların həm qloballaşma, həm də internetin yayılması səbəbiylə fərqli üslublarda təcrübə etməyə başladığı bir dövr olmuşdur. İlk mərhələdə əsasən turizm binalarında başlayan bu tendensiya sonradan digər tipli binalara da yayıldı. Bundan əlavə, 1960-cı illərdən başlayaraq özəl sektorun memarlıqda artan üstünlüyü bu dövrdə daha da artmışdır.
Bu dövrdə geniş yayılmağa başlayan digər bir memarlıq üslubu, müasir fasad sistemlərinin istifadəsi idi. 1980-ci illərdə başlayan, lakin 1990-cı illərdə daha da inkişaf edən inşaat sektorunda yeni fasad materiallarının mövcudluğu fərqli fasad sistemlərinə imkan verdi. Bununla birlikdə, bu tətbiqlər aşağı texnoloji profilinə sahib olduqları, yaradıcı və orijinal olmadığı üçün də tənqid edildi.
Şəhər xaricində kültəvi binalar və ifrat sayda mənzillər
Dünya ölkələrindən fərqli olaraq Türkiyədə sənayeləşmiş ölkə şəhərlərində yaşayanlar, xüsusən də varlı təbəqə, immiqrantların kəskin şəkildə artmasına reaksiya olaraq şəhər xaricinə köçmədi. Bunun səbəblərindən biri də şəhərin ətraf ərazilərinin gecəqondu ilə örtülməsi idi. İkinci səbəb, bu ərazilərin 1982-ci ildə bölgələrə ayrılan rayonlaşdırma əfvinə qədər şəhər ərazisi statusunda olmaması idi. 1982-ci ildən sonra peyk-şəhərlərinin yayılması sürətləndi. Bununla birlikdə, bu kontekstdə əsas dönüş nöqtəsi, 2981 saylı Zonallıq və Gecəqondu Qanunvericiliyinə zidd olaraq binalara tətbiq edilməli olan bəzi prosedurlar haqqında qanun və 1984-cü ildə çıxarılan 6785 saylı Yenidənqurma Qanununun bir maddəsinin dəyişdirilməsi və imar qanunu yenidən xarakterizə edildi.
Bu mövzuda bir başqa inkişaf da 1981-ci ildə qəbul edilmiş 2487 saylı Kütləvi Mənzil Qanunudur. Digər diqqətəlayiq bir inkişaf 1984-cü ildə TOKİ olaraq da bilinən Mənzil İnkişaf İdarəsinin yaradılması olmuşdur.
Əsasən özəl sektor tərəfindən maliyyələşdirilən nostaljik məhəllələr və şəhərətrafı yaşayış məntəqələri 1990-cı illərdən bəri xüsusilə yuxarı gəlir qrupları üçün məşhurlaşmağa başlamışdır. Kemer Country, İstanbulda ilk qapalı mənzillərdən biri olmuşdur. Bundan əlavə, 1990-cı illərdə başlayan və 2000-ci illərdə sürətlənən bir başqa tikinti forması da parklar, abadlıq işləri, teraslar və hovuzlarla satılan yüksək mərtəbəli binalar olmuşdur.
1960-cı illərdə daxili turizmin inkişafı ilə, əsasən Egey və Aralıq dənizi sahillərindəki mənzil bolluğu, bölgə dəyişiklikləri və amnistiya səbəbiylə 1980 və 1990-cı illərdə sürətlənməyə başladı. Bu dövrdə yerli və ya müasir memarlıq ilə əlaqəli əhəmiyyətli layihələr həyata keçirilməmişdir, lakin Ərsən Gürsəl və Mehmet Çubuq kimi bəzi memarlar uğurlu turizm layihələri həyata keçirmişdir. center|thumb|806x806px|Xüsusilə 2000-ci illərdən başlayaraq [[İstanbulda sürətlənməyə başlayan inşaat işləri nəticəsində göydələnlər şəhər mənzərəsinin vacib bir hissəsinə çevrildi. İstanbulun Avropa hissəsində Qayrettəpə və Maslak arasındakı Böyükdərə prospekti, Şişlinin Bomonti səmtində son illərdə göydələnlərin sayı sürətlə artmağa başlamışdır. Şəhərin Asiya hissəsində isə Ataşəhər və Kozyatağı kimi bölgələrdə geniş yayılmış göydələnlərin sayının, İstanbul Maliyyə Mərkəzinin tamamlanması ilə daha da artması gözlənilir.  ]]
2000-ci illərdən bu günə
2000-ci illərdən başlayaraq İnternetin yayılması ilə birlikdə məlumat axınının və kapitalın sürətlənməsindəki qlobal artım başda İstanbul olmaqla bütün türk memarlığına geniş təsir göstərmişdir. Bu dəyişikliklər kapitalın cəmləşdiyi İstanbulun fiziki və sosial quruluşuna olduqca təsir etmişdir. Bu müddətdə təsirlər hələ də davam edir və bir çox inkişaflar nəzərə çarpır. Qloballaşmanın gətirdiyi fenomenlərdən biri, dünyada, xüsusən də Avropa, Yaxın Şərq və Asiyada baş verən hadisələrə paralel olan xarici memarlar üçün fərqli məqsədlər üçün müxtəlif növ binaların dizaynıdır. Türkiyə Respublikasının ilk illərindən fərqli olaraq, bu dövrdə xarici memarlar, ehtiyac duyulduqları üçün deyil, üstünlük verildikləri üçün seçildilər. 2005-ci ildə İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi Kartal və Böyükçəkməcədə təşkil olunan dizayn yarışlarında Zaha Hadid və Ken Yeanq qələbə çalmış və ölkənin memarlığına xüsusi qatqılar göstərmişdir.
2000-ci illərdən bəri həm yerli, həm də qlobal kapitalın tələblərinə cavab verəcək yeni sahələrə ehtiyac artmışdır. Bunun ən konkret göstəricilərindən biri, İstanbul şəhərinin Şişli səmtində yerləşən Böyükdərə prospektinin son illərdə göstərdiyi dəyişiklikdir. Doğan Təkəli və Sami Sisa tərəfindən hazırlanan İşbank Tower 1, Haluk Tümay və Ayxan Böke tərəfindən hazırlanan Sabancı Center, Swanke Hayden Connell Architects tərəfindən hazırlanan Tekfen Tower, Doğan Təkəli və Sami Sisa tərəfindən dizayn edilən Metrositi, Jerde Partnership və Tabanlıoğlu Memarlıq tərəfindən dizayn edilən Kanyon ticarət mərkəzi, Tabanlıoğlu Memarlıq tərəfindən hazırlanan bir digər qüllə Levent Loft 1, Emre Arolat Memarlıq tərəfindən hazırlanmış Zorlu Center, Türkiyədə memarlıq üslubuna yeni bir səviyyə gətirdi. Türkiyənin ən hündür binası 2011-ci ilin mart ayında tamamlanmış və 261 metr hündürlüyə malik olmuşdur. Əlavə olaraq, Ataşəhər ilçəsində inşa edilməsi planlaşdırılan İstanbul Maliyyə Mərkəzi layihəsi tamamlandıqdan sonra, buradaki göydələnlərin qat-qat artacağı proqnozlaşdırılır.
Müasir türk memarlığında müasir məscid tikililəri 2000-ci illərdən sonra artmağa başladı. Bu dövrə xas olan nümunələr arasında İstanbulda yerləşən və dizaynı Adnan Kazmaoğlu tərəfindən hazırlanan Yeşilvadi məscidi, Ankarada yerləşən və dizaynı Ərkut Şahinbaş tərəfindən hazırlanan Doğramacızadə Əli Sami Paşa məscidi, Nevşəhərdə yerləşən və Hakkı Atamulu tərəfindən dizayn edilmiş Dərinquyu Park məscidi yer alır. 2000-ci illərin sonrakı dövründə Türkiyəyə töhfə olan ictimai binaların memarlığı həm müsbət, həm də mənfi tənqidlərlə qarşılaşmışdır. Bu dövrün aparıcı mənfi tənqidlərindən biri də bəzi yeni layihələrin Osmanlı və ya Səlcuqlu memarlığından təsirlənmiş, lakin postmodern asanlıqla modernizm memarlıq materialları ilə qarışdıran, müəyyən bir memarlıq üslubu yaratmayan tikililər olduğu düşüncəsidir. Ən müsbət tənqidlərdən biri də son illərdə ictimai layihələrin dizaynında üstünlük təşkil edən klassik düzbucaqlı prizma və düz fasad formasiyasının istifadəsinin dayandırılması olmuşdur.
Son illərdə, düzbucaqlı və klassik prizma formaları xaricində daha hərəkətli fasad və formalar geniş yayılmışdır. Bundan əlavə, son illərdə tək funksiyalı layihələr əvəzinə qarışıq funksiyalı strukturların tikintisi artmışdır. Bu dövrdə bir çox türk memar yalnız Türkiyədə deyil, Türkiyədən kənarda da bir çox dizaynlar tərtib etmişdir. Bu ölkələr arasında Liviya, Rusiya, Azərbaycan, Qazaxıstan, Türkmənistan və Balkan ölkələri geniş yer tutur.
2000-ci illərdən başlayaraq Türkiyədə memarlıq təhsili verən universitet sayında sürətli artım yaşandı. 1990-cı ildə 11 təhsil müəssisəsində memarlıq təhsili verildiyi halda, 2009-cu ilə qədər memarlıq fakültələrinin sayı 41-ə yüksəldi. Bu dövrdə bərpa işləri daha sistematik hala gəldi. 2004-cü ildəki qanunvericiliklə hər cür bərpa işinin dizayn edilməsi şərt qoyuldu. Əvvəlki illərlə müqayisədə tətbiqetmə və mənimsəmədə yüksək artım nisbəti müsbət bir inkişaf kimi qiymətləndirilsə də, bu prosesdə memarların müəllif hüquqlarının ötürülməsi və onların nəzarət səlahiyyətlərinin məhdudlaşdırılması da tənqid olundu.
Respublika dövrü memarlığının qorunması
thumb|260px| İlk olaraq sökülmə təhlükəsi ilə üz-üzə qalan, daha sonradan məhkəmə tərəfindən aparılan təmirlərin dayandırıldığı [[Atatürk Mədəniyyət Mərkəzi. ]] 1920-ci illərdən bəri tikilən binaların əksəriyyəti rəsmi təşkilatlar tərəfindən təyin olunmadığına, qiymətləndirilmədiyinə, mədəni varlıq elan edilmədiyinə və mühafizə altına alınmadığına görə dağılma təhlükəsi ilə üz-üzə qalmışdır. İlk respublika dövründəki bəzi memarlıq əsərləri qoruma statusunda olmasına baxmayaraq, bəzi mütəxəssislər tarixi əsaslı memarlığı qorumaq üçün bu meylin olmadığını və fərqli bir yanaşma tətbiq edilməli olduğunu iddia etdilər. Bu yanaşma dəyişikliyində ilk və ən vacib addım mədəni irs olan dövri memarlıq məhsullarının daha əhatəli sənədləşdirilməsidir. Bundan əlavə, mədəni irs keyfiyyətinin verilməsi meyarlarının müəyyənləşdirilməsi, bunun üçün metodların hazırlanması və hüquqi status kimi məsələlərdə kifayət qədər hüquqi tənzimləmə mövcud olmaması, mövcud formada hüquqi boşluqlar mövcud olması ən böyük problemlərdən olmuşdur. Üçüncü element, mədəni irs potensialına sahib binaların keyfiyyəti ilə bağlı bir fikir birliyinin olması və məhkəmə prosesi davam etdiyi müddətdə itkin düşməsinə qarşı təsirli tədbirlərin olmamasıdır. Söküləcək və ya məhv ediləcək bəzi tikililər bunlardır:
Əli Mənəfli
Əli Əflan oğlu Mənəfli (12 oktyabr 2001; Şirvan, Azərbaycan — 14 noyabr 2020; Şuşakənd, Xocalı rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Əli Mənəfli 12 oktyabr 2001-ci ildə Şirvan şəhərində Əflan və Simuzər Mənəflilərin ailəsində yeganə oğul övladı olaraq anadan olmuşdur. Ailədə Əli ilə birgə Məryəm adlı bacısı var. Əli 2007-2018-ci illərdə Şirvan şəhər Mübariz İsrayilov adına 18 nömrəli təbiət-humanitar təmayüllü məktəb liseydə təhsil almışdır. 2018-2019-cu illərdə Şirvan Peşə Liseyində təhsilini davam etdikdən sonra hərbi xidmətə yollanmışdır. Subay idi.
Hərbi xidməti
Əli Mənəfli 2019-cu ilin oktyabrından Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin Şirvan şəhər Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətdə idi.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Əli Mənəfli 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Cəbrayılın, Füzulinin, Xocavəndin və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Əli Mənəfli 14 noyabr 2020-ci ildə Şuşa döyüşləri gedişatında Xocalı rayonunun Şuşakənd kəndi istiqamətində döyüş tapşırığının yerinə yetirərkən həlak olmuşdur. Şirvan şəhərində yerləşən Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əli Mənəfli ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əli Mənəfli ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əli Mənəfli ​ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əli Mənəfli ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əli Mənəfli ​ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Uzun-Hacı Saltinski
Uzun-Hacı Saltinski və ya Uzun-Xair Hacı-Xan Saltinski (1848 - 30 Mart 1920) — Dağıstan və Çeçenistanın dini və siyasi lideri, Şimali-Qafqaz əmirliyinin əmiri. Milliyyətcə avardır.
Siyasi fəaliyyəti
Çox güman ki, onu alçatmağa çalışan rəqibləri tərəfindən "Uzun" ləqəbini almışdı ("Uzun" qumuq dilində "uzun" deməkdir, Hacı isə boyca qısa idi). Uzun-Xeyr adını isə o, Məhəmməd peyğəmbərin belə bir epitetə ​​sahib olması səbəbi ilə almışdı.
1917-1918-ci illər
1917-ci ilin sentyabrında Uzun-Hacı dəstəsi Xasavyurt bölgəsinə hücum təşkil etdi, rayonun ərazisində yerləşən 170-dən çox yaşayış məntəqəsi, o cümlədən Xasavyurtun da tamamilə məhvi yalnız kömək sayəsində baş vermədi. Belə ki, Xasavyurt və Qudermes arasında hərəkət edən Bakı Kommunasının zirehli qatarının bu işdə köməyi xüsusi rol oynadı. Bu zirehli qatar Qafqaz cəbhəsindən qayıdan hərbi eşelonlar və eləcə də Şimali Qafqazdan alınan ərzağı Bakıya çatdırmaq üçüçn dəmiryolunun təhlükəsizliyini qorumaq üçün Bakı Kommunası tərəfindən göndərilmişdi. 300px|thumb|right|Uzun-Hacı Əmirlik qoşunlarının paradını qəbul edir. 1918-ci ilin yanvarında Temir-Xan-Şura şəhərində dağ xalqlarının nümayəndələrinin III qurultayında Nəcməddin Qotsinski yenidən bütün Dağıstanın imamı elan edildi. Uzun-Hacı orada: "Kim imama tabe olmasa, boynu vurulacaq" fətvasını verdi. Uzun-Hacının dünyəvi hakimiyyətlərə inamsızlığını ifadə edən və onları qovaraq bütün səlahiyyətləri yerli ruhanilərə və Dağıstanın Şəriət hakimiyyətinə verməyi təklif edən məktub oxundu. Müvəqqəti Hökümətin orqanı olan Dağıstan Regional İcraiyyə Komitəsi, Qotsinskinin imam elan edilməsindən çaşqınlıq duyduğunu və ona məktub göndərdi ki, orada da "imam" anlayışının mənasını xalqa izah etməsini təklif etdi. Nəticə etibarilə Qotsinski imam deyil, müfti elan edildi. Qotsinskinin imam elan edilməsində israr edən Uzun-Hacı, imamət ideyasının həyata keçirilməsində kifayyət qədər iradə göstərmədiyinə görə Qotsinskiyə qəzəbləndi və qoşunlarını şəhərdən çıxardı. Sosialistlər bundan istifadə edərək Qotsiniskinin müfti seçilməsinə dair qurultayın qərarını ləğv etmək qərarına gəldilər. 1918-ci ilin aprelində Uzun-Hacı dəstəsi Xasavyurtu tutub yandırdı.
1919-cu il
1919-cu ilin aprelində Rusiyanın Cənubunun Silahlı Qüvvələrinin qoşunları Çeçenistanı işğal etdikdən sonra Dağıstanın dini və siyasi lideri Uzun-Hacı Saltinskiy Rusiya ordusuna qarşı müstəqillik və dini müharibə üçün könüllülərdən ibarət dəstələr toplamağa başladı. Mayın 22-də Dağıstandakı Dağlılar Respublikası hökumətinin fəaliyyətinə xitam verildi. Nəcməddin Qotsinski Qırmızı Orduya qarşı Rusiyanın Cənubunun Silahlı Qüvvələrinin qoşunlarını dəstəklədi. Qotsinski Böyük Britaniyanın hərbi dəstəyini qazanmaq üçün Uzun-Hacıya bolşeviklərə qarşı birgə çıxmağı təklif etdiyi məktubla müraciət etdi. Lakin Uzun-Hacı, Qotsinskinin təklifini qəbul etmədi və ona "Donuzun qara və ya ağ olmasının nə fərqi var?" cavabını verdi. Qotsinskinin özü haqqında isə belə demişdir: "Mən ondan imam düzəltmək istədim, amma o, İvan çıxdı."
Uzun-Hacı ordusunu toplayaraq Çeçenistan və Dağıstan sərhədindəki dağlara getdi. May ayının sonunda Botlix kəndində böyük bir məclis topladı, burada Qağatlı kəndindən olan Alimin təklifi ilə Səid-Maqomed Uzun-Hacı Dağıstan və Çeçenistan əmiri seçildi. Vedeno dağ kəndi yeni dövlətin faktiki iqamətgahı oldu.
1919-cu ilin yayında, çeçen İnaluk Arsanukayev-Dışninskinin dəstəyi ilə Osmanlı Sultanı VI Mehmed Vahidəddindən Uzun-Hacı üçün fərman gətirdi. Uzun-Hacı Şimali Qafqaz Əmirliyində hərbi və mülki idarəetmə quruluşları yaratmağa başladı.
Vozdivijenski kəndi uğrunda döyüşlərdə İnaluk Arsanukayevin (Dışninski) komandanlığı altında əmirlik qüvvələrinin general İ.N.Kolesnikovun rəhbərlik etdiyi Rusiyanın Cənubunun Silahlı Qüvvələrinin qoşunları üzərində qazandığı zəfərlər sayəsində Uzun-Hacının nüfuzu daha da artdı. Sentyabrın 11-dəki döyüşlərin nəticəsində Ağ Qvardiya hissələri Qroznıya çəkildi və Uzun-Hacının qoşunları 112 nəfər əsir götürməyi də bacardılar. İki gün sonra, sentyabrın 13-də Şali şəhərində Uzun-Hacının qoşunları ilə kazaklar arasında daha bir döyüş olduvə nəticədə 138 kazak əsir götürüldü.
Şimali-Qafqaz əmirliyinin yaradılması
Sentyabrın 19-da Çeçenistan və Dağıstan ruhanilərinin nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilən iclasda, Əmir Uzun-Xayir Hacı-Xanın rəhbərlik etdiyi Şimali-Qafqaz əmirliyinin yaradılması elan edildi. 1919-cu ilin sentyabrında Əmirlik Hökümətinin Baş Naziri İnaluk Dışninski-Arsanukayevin sərəncamında “Şimali-Qafqaz Əmirliyi Əmir Uzun-Xayr-Hacı-Xanın rəhbərlik etdiyi müstəqil bir Şəriət monarxiyasıdır, lakin Müsəlman Xəlifəsi Əlahəzrəti Osmanlı İmperatoru VI Mehmed Vahidəddin himayəsi altındadır" deyilirdi. Bu sənəddə Dağlılar Respublikası xalq arasında dəstəyi olmayan mifik bir respublika adlandırılırdı.
Şimali-Qafqaz Əmirliyini idarə etmək üçün, eyni zamanda Əmirliyin silahlı qüvvələrinin baş komandanı olan "böyük vəzir" (sədrəzəm) knyaz İnaluk Dışninski-Arsanukayev başda olmaqla, 8 nazirdən ibarət hökumət quruldu. Əmirliyin saray, xarici işlər, qida, ticarət və sənaye, kənd təsərrüfatı və dövlət əmlak, hərbi nazir, dəmir yolları, poçt və teleqraf, daxili işlər, maliyyə nazirlikləri var idi. Ədliyə, Təhsil, Vəkf İşləri və Əmlak nazirləri portfelləri də Dışninskinin əlində cəmləşmişdi. Başqa bir mənbəyə görə, Ədliyyə naziri vəzifəsini polkovnik Hacı Maqometbekov Əmir Zadə icra etmişdir. Uzun-Hacının əmirliyinin hökuməti beynəlmiləl idi: ora iki avar, bir çeçen, bir inquş və bir kabardin daxil olmuşdu. Cəmisi bir nəfər ali təhsil almışdı. İkisinin ali ruhani təhsili, üç nəfər rus təhsili (aralarında biri də ərəbcə bilirdi) iki nazir isə savadsız idi - (hərbi və rabitə, poçt və teleqraf). Dövlət naiblərə bölünürdü və şəriət qaydalarına əsaslanaraq idarə olunurdu. Əmirliyin silahlı qüvvələri (ümumilikdə 60 min nəfərə qədər ), generalların komandanlığı altında 6 ordudan ibarət idi.
1919-cu ilin əvvəlində XI Qırmızı Ordunun komandiri Nikolay Gikalo, Rusiyanın Cənubunun Silahlı Qüvvələrinin qoşunları ilə döyüşlərdə məğlub olduqdan sonra darmadağın olmuş ordunun qalıqlarını dağlara çəkməyə qərar verdi. Uzun-Hacı Gikalo ilə ittifaqa girdi və ordusunun qalıqlarından qırmızı üsyançıların beynəlxalq dəstəsi yaradıldı. Hərbi birləşmə Əmirliyin ərazisində yerləşirdi və Şimali Qafqaz əmirliyinin ordusunun 5-ci alayı kimi Uzun-Hacının hərbi qərargahına tabe idi. İnquşetiya dağlarında yerləşən Xızir Ortsxanovun rəhbərlik etdiyi qırmızı partizanlardan ibarət İnquş dəstəsi Uzun-Hacı ordusunun 7-ci alayı sayılırdı. Bolşeviklərin nümayəndəsi Xabala Beslaneyev hətta əmirliyin daxili işlər naziri, bolşevik Maqomet Xaniev isə əmirlik qoşunlarının qərargah rəisi oldu.
Gürcüstandan silah gətirən Xızır Ortsxanov da Şimali Qafqaz əmirliyinin silahlı qüvvələrinin baş komandanı təyin edilmişdi. Silah əldə etmək üçün Uzun-Hacı hökuməti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, Gürcüstan Demokratik Respublikası və Osmanlı hökumətlərinə kömək üçün müraciət etmışdi. Qafqazdakı türk qoşunlarının komandanı Nuru Paşa Uzun-Hacı ilə daim əlaqə saxlayırdı. Uzun-Hacı ordusunun komandanlığının tərkibinə Osmanlı imperiyası Baş Qərargahının zabitləri Hüseyn Debreli və Əli-Rza Çorumlu (birincisi süvarilərə, ikincisi - topçulara komandanlıq edirdi) daxil idilər. Gürcüstan Demokratik Respublikası da Uzun-Hacı Şimali-Qafqaz əmirliyinə hərbi və maddi yardım göstərməyə çalışmışdı. 1919-cu ilin sentyabrında əmirlik qoşunlarına yardım etmək üçün gürcülər ekspedisiya dəstəsi göndərdi. Ancaq Çeçen-aul yaxınlığındakı döyüşdə, gürcülərin dəstəsi Rusiyanın Cənubunun Silahlı Qüvvələrinin silahlı müqavimətinə məruz qaldı və məğlubiyyətə uğrayaraq, yenidən Gürcüstana qayıtmaq məcburiyyətində qaldı.
Bolşeviklərlə danışıqlar və ölümü
Uzun-Hacının siyasi rəqibləri onun "Soldan sağa yazanların hamısını asmaq üçün bir ip hörürəm" ifadəsini işlətdiyini qeyd edirlər. Lakin Uzun-Hacı özü bu iddianı rədd edirdi. O, özü bu barədə "Tanq-Çolpan" jurnalında belə yazırdı:
1920-ci il mart ayının sonunda bolşeviklər onsuz da ağır xəstə olan Uzun-Hacıya məktub göndərdilər. Məktubda əmirdən Şimali-Qafqaz əmirliyinin buraxılması tələb olunurdu: "Təmsilçilərinizlə danışıqlardan sonra Sovet hakimiyyətini qəbul etdiklərini öyrəndik. Bizim hakimiyyəti Çeçenistan və Dağıstanın imamı olaraq qəbul edirsinizsə, bunu xalqlarınıza elan edin və aramızda dostluq əlaqələri qurulacaq. Bunu nəzərə alaraq Sovet hökuməti sizi Şimali Qafqaz Müsəlmanları imamı və mənəvi lideri kimi tanıyır. Siz də bundan sonra Sovet hakimiyyətinə xalqlara münasibətinizi elan edərkən vəzifələrinizi tərk etməli və hakimiyyətinizi insanların özlərinə qaytarmalısınız. Bütün idarəedici qurumlarınız ləğv olunmalıdır. Bütün hakimiyyət Mərkəzi Hökumətə təhvil verilməlidir. Maliyyə məsələlərinə gəlincə, bu haqda Mərkəzdən təlimat alındıqdan sonra qərar veriləcək. Hər halda Sovet hökuməti müqəddəs Quranınıza və dininizə toxunmayacaq".
Uzun-Hacı bolşeviklərin bu şərtlərini qəbul etməkdən imtina etdi. Lakin məktubu aldıqdan bir neçə gün sonra, 1920-ci il martın 30-da vəfat etdi. Uzun-Hacıdan sonra əmir rütbəsini İnxo kəndinin sakini Şeyx Dərviş Məhəmməd qəbul etdi. Amma bir neçə gün sonra Şimali-Qafqaz əmirliyi fəaliyyətini dayandırdı.
Baltik-slavyan dilləri
[[Şəkil:Balto Slavic countries.svg|thumb|Baltik-slavyan dillərinin rəsmi dil olduğu ölkələr:
]]
Baltik-slavyan dilləri Hind-Avropa dil ailəsinin bir qoludur. Buraya ənənəvi olaraq Baltik və Slavyan dilləri daxildir. Baltik və slavyan dilləri digər Hind-Avropa dil ailələrində rast gəlinməyən bir çox dil xüsusiyyətlərini bölüşür ki, bu da onların ümumi bir inkişaf dövrünü göstərir.
Baltik və slavyan dillərini bu gün vahid bir qol kimi təsnif etmək üçün dilçilər arasında ümumi konsensus olsa da, onların əlaqələrinin təbiəti ilə bağlı bəzi təfərrüatlar bəzi dairələrdə çox vaxt siyasi səbəblərə görə mübahisəli olmuşdur.
Bəzi dilçilər (Kortlandt, Derksen) Baltik-slavyan dillərinin üç qrupa bölünməsini təklif etmişdirlər: Şərqi Baltik, Qərbi Baltik (artıq mövcud deyildirlər) və slavyan.
Baltik-slavyan dillərinin ümumi xüsusiyyətləri
Baltik və slavyan dillərinin əlaqə dərəcəsi digər Hind-Avropa dilləri ilə paylaşılmayan ümumi xüsusiyyətlər məcmusu və bu xüsusiyyətlərin nisbi xronologiyası ilə göstərilə bilər. Baltik və slavyan dillərində bəzi ümumi mənşəli sözlər bölüşülür. Bu sözlərə digər Hind-Avropa dillərində rast gəlinmir. Var olsa belə sözlərin proto-hind-avropa dilindən miras qaldığı və digər Hind-Avropa dilləri ilə müqayisədə mənalarında oxşar dəyişikliklərin baş verdiyi müşahidə edilir. Bu ümumi xüsusiyyətlər göstərir ki, Baltik və Slavyan dilləri mənşə etibarilə proto-Baltik-slavyan dilindən yaranmışdır.
Məhəmmədyar
Məhəmmədyar — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Nəqədə şəhristanının Məhəmmədyar bəxşində yerləşən bir şəhərdir. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 8,018 nəfər və 1,953 ailədən ibarət idi .Əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və Azərbaycan dilində danışırlar.
Bam gölü
Bam gölü — Burkina-Fasoda Konqoussi şəhərinin yaxınlığında yerləşən göl. Göl yavaş-yavaş qurumaqdadır. Bu da yaxınlıqdakı əkinçiliyi, balıq təsərrüfatlarını, mal-qaranın suvarılmasını risk altında qoyur. Göl 2009-cu ildən Ramsar ərazisi kimi təyin olunmuşdur.
ISO 14000
ISO 14000 təşkilatların fəaliyyətlərinin (proseslərinin və s.) ətraf mühitə mənfi təsir göstərməsini (yəni hava, su və ya torpaqda mənfi dəyişikliklərə səbəb olur) minimuma endirməsinə kömək etmək ;qüvvədə olan qanunlara, qaydalara və ətraf mühitə yönəlmiş digər tələblərə əməl etmək; və yuxarıdakıları davamlı inkişaf etdirmək üçün mövcud olan ətraf mühitin menecmenti ilə əlaqəli standartlar ailəsidir.
ISO 14000 ISO 9000 keyfiyyət standartına bənzəyir, hər ikisi də məhsulun özündən çox, bir məhsulun necə istehsal edildiyi prosesinə aiddir. ISO 9001-də olduğu kimi sertifikatlaşdırma birbaşa ISO tərəfindən verilmək əvəzinə üçüncü tərəf təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilir.
ISO 14001 tələbləri Avropa Birliyinin Eko-İdarəetmə və Audit Sxeminin (EMAS) ayrılmaz hissəsidir. EMAS-ın quruluşu və materialı, əsasən performansın yaxşılaşdırılması, qanuna uyğunluq və hesabat vəzifələri ilə əlaqəli daha tələbkardır. ISO 14001-in mövcud versiyası 2015-ci ilin sentyabrında yayımlanan ISO 14001: 2015-dir.
Ətraf mühitin idarəedilməsi sistemlərinin qısa tarixi
Mart 1992-ci ildə BSI Qrup ətraf mühitin qorunması ilə bağlı artan narahatlıqlara cavab olaraq dünyanın ilk ətraf mühit idarəetmə sistemləri standartı olan BS 7750-i yayımladı. Bundan əvvəl ətraf mühitin idarə edilməsi Responsible Care kimi daha böyük sistemlərin bir hissəsi idi. 1996-cı ildə BS 7750, bütün dünyada ISO komitələrinin təmsilçiliyi olan ISO 14000 seriyasının üçün şablon təqdim etmişdir. [5] [6] 2017-ci ildən etibarən 171 ölkədə 30000-dən çox ISO 14001 sertifikatına rast gəlmək mümkündür.
ISO 14000 seriyasının inkişafından əvvəl təşkilatlar könüllü olaraq öz EMS-lərini (Ekoloji Menecment Sistemi) qurdular, lakin bu, şirkətlər arasında ətraf mühitə təsirlərin müqayisəsini çətinləşdirdi; bu səbəbdən universal ISO 14000 seriyası hazırlandı. ISO tərəfindən müəyyən edilən EMS belə idi : "ekoloji siyasəti inkişaf etdirmək, həyata keçirmək və qorumaq üçün təşkilati quruluşu, planlaşdırma fəaliyyətləri, vəzifələri, təcrübələri, prosedurları, prosesləri və mənbələrini əhatə edən ümumi idarəetmə sisteminin bir hissəsi."
ISO 14000 seriyasının inkişafı
ISO 14000 ailəsinə, xüsusən də təsirli bir ətraf mühit idarəetmə sisteminin (EMS) dizaynı və tətbiqi üçün təşkilatlar tərəfindən istifadə olunan əsas standartlar qrupunu təmsil edən ISO 14001 standartı daxildir. Bu seriyadakı digər standartlara, yaxşı bir EMS üçün əlavə təlimatlar verən ISO 14004 və ətraf mühitin idarə edilməsinin spesifik aspektləri ilə əlaqəli daha xüsusi standartlar daxildir. ISO 14000 seriyası normalarının əsas məqsədi "ətraf mühitin məsuliyyətlərini idarə etmək istəyən hər cür şirkət və təşkilat üçün praktik alətlər" təmin etməkdir.
ISO 14000 seriyası ətraf mühitin tənzimlənməsinə könüllü yanaşmaya əsaslanır. Seriya, bir EMS-in yaradılması və ya yaxşılaşdırılması üçün təlimatlar verən ISO 14001 standartını əhatə edir. Standart daxili quruluşu üçün bir model rolunu oynayan sələfi ISO 9000, beynəlxalq keyfiyyət idarəetmə standartı ilə bir çox ümumi xüsusiyyətlərə malikdir və hər ikisi paralel həyata keçirilə bilər. ISO 9000-də olduğu kimi, ISO 14000 həm daxili idarəetmə vasitəsi, həm də şirkətin öz müştərilərinə qarşı ətraf mühitə bağlılığını nümayiş etdirən bir vasitə kimi çıxış edir.
ISO 14001 standartı
ISO 14001 bir EMS üçün meyarları müəyyənləşdirir. Ətraf mühitin göstəricilərinə dair tələbləri açıqlamır, əksinə bir şirkətin və ya təşkilatın effektiv EMS qurmaq üçün izləyə biləcəyi yolu müəyyənləşdirir. Resurs səmərəliliyini artırmaq, israfı azaltmaq və xərcləri azaltmaq istəyən hər hansı bir təşkilat tərəfindən istifadə edilə bilər. ISO 14001-dən istifadə etməklə şirkət rəhbərliyinə və işçilərinə və xarici maraqlı tərəflərə ətraf mühitə təsirin ölçülməsi və yaxşılaşdırılması barədə təminat verilə bilər. ISO 14001 digər idarəetmə funksiyaları ilə də inteqrasiya oluna bilər və şirkətlərə ətraf mühit və iqtisadi məqsədlərinə çatmaqda kömək edir.
ISO 14001 digər ISO 14000 standartları kimi könüllüdür, əsas məqsədi şirkətlərin ətraf mühit göstəricilərinin davamlı olaraq yaxşılaşdırılmasında və mövcud qanunvericiliyə uyğunlaşmalarında kömək etməkdir. Təşkilat öz hədəflərini və performans tədbirlərini təyin edir və standart bir təşkilatın bu hədəflərə çatmaq və vəziyyəti izləmək, ölçmək üçün nə etməsi lazım olduğunu vurğulayır. Standart ətraf mühitin göstəricilərinə və təşkilat hədəflərinə fokuslanmır. Standart, təşkilati səviyyədən məhsul və xidmət səviyyəsinə qədər işdəki müxtəlif səviyyələrdə tətbiq oluna bilər.
ISO 14001, ümumi bir idarəetmə sistemi standartı kimi tanınır, yəni mənbələri daha təsirli bir şəkildə yaxşılaşdırmaq və idarə etmək istəyən hər bir təşkilatla əlaqəlidir. Buraya daxildir:
•Təkyönlü şirkətlərdən bir çox böyük milli şirkətlərə ; •Yüksək riskli şirkətlərdən aşağı riskli xidmət təşkilatlarına; •Yerli rəhbərliklər də daxil olmaqla istehsal, proses və xidmət sənayesi; •Dövlət və özəl sektor daxil olmaqla bütün sənaye sahələri; •Orijinal avadanlıq istehsalçıları və onların təchizatçıları. Bütün standartlar hələ də bazar tələblərinə cavab vermək üçün İSO tərəfindən vaxtaşırı nəzərdən keçirilir.
Mövcud versiya ISO 14001: 2015-dir və sertifikatlı təşkilatlara ətraf mühit idarəetmə sistemlərini standartın yeni nəşrinə uyğunlaşdırmaq üçün üç illik keçid dövrü verilir. ISO 14001-in yeni versiyası idarəetmə sisteminin özünü yaxşılaşdırmaqdan daha çox ətraf mühitin performansını yaxşılaşdırmağa yönəlmişdir.Əsas yenilənmələrdən biri, təşkilatlardan bütün həyat dövrü ərzində ətraf mühitə təsiri nəzərdən keçirmələrini xahiş edir, baxmayaraq ki, əslində bir həyat dövrü analizini tamamlamaq üçün heç bir tələb yoxdur. Əlavə olaraq, üst rəhbərliyin öhdəlikləri və uyğunluğu qiymətləndirmə metodları da gücləndirilmişdir. Digər bir əhəmiyyətli dəyişiklik, ISO 14001-i 2015-ci ildə təqdim olunan Yüksək Səviyyəli Struktur (High Level Structure) adlanan ümumi idarəetmə sistemi quruluşu ilə əlaqələndirdi. Həm ISO 9001, həm də 14001 eyni quruluşdan istifadə edərək tətbiqetmə və yoxlamanı daha vahid hala gətirir. Yeni standart, sertifikat sahibindən riskləri və imkanları və bunları necə həll edəcəyini dəqiqləşdirməsini tələb edir. thumb| PDCA dövrü ISO 14001-in əsas prinsipləri tanınmış Plan-Do-Check-Act (PDCA) dövrünə əsaslanır.
Plan: Tələb olunan hədəfləri və prosesləri müəyyənləşdirin
ISO 14001 tətbiq edilməzdən əvvəl ətraf mühitlə əlaqəli ola biləcək cari əməliyyatın və mümkünsə gələcək əməliyyatların müəyyənləşdirilməsinə kömək etmək üçün təşkilatın prosesləri və məhsullarının ilkin təhlili və ya boşluqların təhlili tövsiyə olunur. Ekoloji aspektlər həm istehsal zamanı istifadə edilənlər kimi birbaşa, həm də xammal kimi dolayı mövzuları əhatə edə bilər. Bu icmal təşkilata ətraf mühitin məqsədlərini və hədəflərini müəyyənləşdirməyə kömək edir (ideal olaraq ölçülə bilən olmalıdır); nəzarət və idarəetmə prosedurlarının və proseslərinin inkişafına kömək edir; və daha sonra siyasətə daxil edilə biləcək hər hansı bir qanuni tələbi vurğulamağa xidmət edir.
Edin: Prosesləri həyata keçirin
Bu mərhələdə təşkilat tələb olunan mənbələri müəyyənləşdirir və təşkilatın EMS-in tətbiqi və nəzarətindən məsul olan üzvləri işləyir. Buraya prosedurların və proseslərin qurulması daxildir, baxmayaraq ki sənədləşdirilmiş yalnız bir prosedur xüsusi olaraq əməliyyat nəzarəti ilə əlaqəlidir. Sənəd nəzarəti, fövqəladə vəziyyətə hazırlıq və müdaxilə ,işçilərin təhsili kimi elementlər üzərində daha yaxşı idarəetmə nəzarətini gücləndirmək üçün lazımi prosesləri bacarıqla həyata keçirmələrini və nəticələri qeyd edə bilmələrini təmin etmək üçün digər prosedurlar tələb olunur. Təşkilatın bütün səviyyələrində, xüsusən də ən yüksək rəhbərlikdə əlaqə və iştirak, EMS-in effektivliyi bütün işçilərin aktiv iştirakından asılı olaraq tətbiqetmə mərhələsinin vacib bir hissəsidir.
Akt: Nəticələrə əsasən EMS performansını yaxşılaşdırmaq üçün hərəkətə keçin
Yoxlama mərhələsindən sonra EMS-in məqsədlərinin yerinə yetirilməsini, onların yerinə yetirilmə dərəcəsini və kommunikasiyaların lazımi qaydada idarə olunmasını təmin etmək üçün idarəetmə təhlili aparılır. Əlavə olaraq, sistemin daha da təkmilləşdirilməsi üçün tövsiyələr vermək üçün qanuni tələblər kimi dəyişən halları qiymətləndirilir. Bu tövsiyələr davamlı inkişaf yolu ilə nəzərə alınır: planlar yenilənir və ya yeni planlar hazırlanır və EMS irəliləyir.
Davamlı Təkmilləşdirmə Prosesi (CI)
ISO 14001 bir şirkəti ətraf mühit göstəricilərini daima yaxşılaşdırmağa təşviq edir. Aşkar olanlardan əlavə — faktiki və mümkün mənfi ekoloji təsirlərin azalması — bu üç yolla əldə edilir:
Ümumilikdə, CI konsepsiyası təşkilatın tədricən ətraf mühit problemlərindən necə istifadə ediləcəyi ilə bağlı daha operativ ətraf mühit tədbirlərindən daha strateji bir yanaşmaya doğru getməsini gözləyir.
Faydaları
•ISO 14001 ilk növbədə şirkətlərin ətraf mühitə təsirlərinin azaldılması ilə nəticələnə biləcək daha yaxşı idarəetmə nəzarəti üçün bir yola kömək etmək üçün hazırlanmışdır. Performansdakı inkişaflara əlavə olaraq təşkilatlar ISO standartını qəbul edərək qanunvericilik və tənzimləmə tələblərinə daha yüksək uyğunluq da daxil olmaqla bir sıra iqtisadi fayda əldə edə bilərlər. Tənzimləmə və ekoloji məsuliyyət cərimələri riskini minimuma endirmək və bir təşkilatın səmərəliliyini artırır.
•İkincisi, beynəlxalq səviyyədə tanınmış bir standart olaraq, dünyanın bir çox yerində fəaliyyət göstərən müəssisələr ISO 14001 standartlarına uyğunluqlarından istifadə edərək bir çox sertifikatlaşdırma ehtiyacını aradan qaldıra bilərlər.
•Üçüncüsü, son on ildə istehlakçılar tərəfindən şirkətlərin daha yaxşı daxili nəzarəti mənimsəməsi üçün bir təkan meydana gəldi və ISO 14001-in tətbiq edilməsini işlərin uzunmüddətli davamlılığı üçün ağıllı bir yanaşma halına gətirdi. Bu, standartı qəbul etməyən şirkətlərə qarşı rəqabət üstünlüyü təmin edə bilər. Bu da öz növbəsində bir şirkətin aktiv dəyərinə müsbət təsir göstərə bilər.
Uyğunluğun qiymətləndirilməsi
ISO 14001 bir təşkilatın (mənfəət və ya qeyri-kommersiya) ətraf mühitlə əlaqələrini daha yaxşı idarə etməsinə kömək etmək üçün tamamilə və ya qismən istifadə edilə bilər. ISO 14001-in bütün elementləri idarəetmə prosesinə daxil edilərsə, təşkilat dörd tanınmış variantdan birini istifadə edərək beynəlxalq standart ISO 14001-ə tam uyğunlaşma və ya uyğunluq əldə etdiyini sübut etməyi seçə bilər. Bunlar:
•öz müqəddəratını təyin etmə və öz bəyannaməsini vermək, və ya •müştərilər kimi təşkilatda marağı olan tərəflər tərəfindən uyğunluğunun təsdiqini istəmək, və ya •öz bəyanatını təşkilatdan kənar bir tərəf tərəfindən təsdiqləməsini istəmək, və ya •xarici bir təşkilat tərəfindən EMS-nin sertifikatlaşdırılması / qeydiyyatı üçün müraciət etmək.
ISO uyğunluq qiymətləndirilməsinə nəzarət etmir; vəzifəsi standartları inkişaf etdirmək və qorumaqdır. ISO uyğunluğu qiymətləndirmə mövzusunda bitərəf bir siyasətə sahibdir ki, bir seçim digərindən yaxşı deyil. Hər bir seçim fərqli bazar ehtiyaclarına xidmət edir. Qəbul edən təşkilat, bazar ehtiyacları ilə birlikdə onlar üçün hansı variantın daha yaxşı olduğuna qərar verir.
Variantlardan bəzən səhvən "özünü təsdiqləmək" və ya "özünü təsdiqləmək" kimi adlandırılır. Bazarda qarışıqlığa səbəb ola biləcəyi üçün bu, ISO şərtləri və təriflərinə əsasən məqbul bir istinad deyil. İstifadəçi öz qərarlarını verməkdən məsuldur.
Dördüncü seçim, sertifikatlaşdırma, bütün növ təşkilatlar tərəfindən geniş şəkildə tətbiq olunan başqa bir müstəqil üçüncü tərəf prosesidir. Sertifikat bəzi ölkələrdə qeydiyyat kimi də tanınır. Sertifikat və ya qeydiyyat xidmət təminatçıları İngiltərədəki UKAS kimi milli akkreditasiya xidmətləri tərəfindən akkreditə olunmuşdur.
ISO 14001 və EMAS
2010-cu ildə son EMAS Nizamnaməsi (EMAS III) qüvvəyə mindi; sxem artıq qlobal səviyyədə tətbiq olunur və əsas performans göstəricilərini və bir sıra əlavə təkmilləşdirmələri özündə birləşdirir. 2017-ci ilin aprel ayından etibarən 3.900-dən çox təşkilat və təxminən 9200 sayt EMAS qeydiyyatındadır.
Tamamlayıcılıq və fərqliliklər
ISO 14001-in EMS tələbləri EMAS-ın tələblərinə bənzəyir. EMAS üçün əlavə tələblərə aşağıdakılar daxildir:
•ətraf mühitin fəaliyyətinin məqsəd və hədəflərə qarşı ölçülməsi və qiymətləndirilməsinə dair daha sərt tələblər •ətraf mühitin yoxlanılmasına dövlət nəzarəti •güclü işçilərin iştirakı; EMAS təşkilatları, işçilərin fəal iştirakının davamlı və uğurlu ətraf mühitin yaxşılaşdırılması üçün hərəkətverici qüvvə və şərt olduğunu qəbul edirlər. •təşkilatlar daxilində və təşkilatlar arasında çoxillik müqayisə yaradan ətraf mühitin əsas göstəriciləri •geniş ictimaiyyətə məlumatların məcburi təqdim edilməsi •dövlət orqanı tərəfindən qeydiyyat
Cuğan-i Kiçik (Bostanabad)
Cuğan-i Kiçik — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Bostanabad şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Yi Yuksa
Yi Yuksa təxəllüsü ilə daha çox tanınan Yi Von-rok (18 may 1904 - 16 yanvar 1944) Koreyalı şair və müstəqillik fəalı idi. Ölkəsinin ən məşhur şairlərindən biri kimi o və əsərləri 1930-1940-cı illərin anti-Yapon müqavimətinin ruhunu simvollaşdırır.
Həyatı
Yi 18 may 1904-cü ildə Dosan-myeon, Andong şəhərində anadan olub. Yi daha çox Toegye kimi tanınan alim Yi Hvanqın nəslindən idi. Yi əsas təhsilini 1919-cu ildə 15 yaşında Andonqda tamamladı.
1920-ci ildə 17 yaşında ailəsi ilə birlikdə Daequya köçdü və evləndi. Yi oxuduğu akademiyada müəllim oldu, lakin 1924-cü ildə Universitetdə oxumaq üçün Yaponiyaya getdi.[2]
1925-ci ildə Yi qardaşları ilə birlikdə Daequya qayıtdı və Koreyanın müstəqillik hərəkatına qarşı Yaponiyanın repressiyasına cavab olaraq yaradılan birliyə qoşuldu. Uiyoldan təxribat və sui-qəsd aktı ilə əlaqələndirilirdi. Çox güman ki, bu əlaqələndirməyə görə Yi 1925-26-cı illərdə Pekinə köçdü və Quançjoudakı Sun Yatsen universitetində oxudu. Yi 1927-ci ildə Koreyaya qayıtdı. Uiyoldan üzvləri Choseon Bankın Daequ filialını bombaladıqda, Yi həbs olundu və 18 ay həbsdə yatdı. Orada ona sonradan təxəllüsü kimi qəbul etdiyi 264 (Koreyaca Yi Yuk Sa) nömrəsi verilmişdir.
1929-cu ildə Yi jurnalist kimi fəaliyyətə başladı və 1930-cu ildə ilk şeirini nəşr etdi: "At", Choseon İlbo-da. O, 1931-1933-cü illərdə Çində təhsil alıb, lakin Koreya müqaviməti ilə əlaqə saxlamağa davam edib. 1935-ci ildə o, həm şeirləri, həm də tənqidi esseləri dərc edərək yazılarına diqqət yetirməyə başladı. Hesablar Yi cəmi 17 dəfə həbs edilib.
Ölümü
1943-cü ilin aprelində o, Pekinə yollandı və Koreyaya silah qaçaqmalçılığına başladı. Elə həmin ildə, anasının ölümünün birinci ildönümündə, Yi Koreyaya geri qayıtdı. O, Koreyada həbs edildi və daha sonra Pekinə köçürülü. Elə orada 16 yanvar 1944-cü ildə 39 yaşında həbsxanada vəfat etdi. Yinin ölümündən sonra mübahisələr uzandı və şahidlər Yinin həmin dövrdə Yapon həbsxanalarında adi bir təcrübə olan canlı sınaqlara məruz qaldığını iddia edirdilər. Bildirilir ki, həbsxana xəstəxanasında Yinin qanına duzlu məhlul vurulub və bu da nəticədə onu ölüdüb. O Seulun Miari vilayətində dəfn edilmişdir.
1960-cı ildə Yinin qalıqları onun doğulduğu yerin yaxınlığında yenidən dəfn edilmişdir və 1968-ci ildə Andongda xatirə daşı qoyulmuşdur. Andonq yaxınlığında onun ədəbiyyat və azadlıq mübarizəsi xatirəsinə həsr olunmuş Yi Yuksa muzeyi fəaliyyət göstərir.
Yaradıcılığı
"Geniş Çəmənlik" adlı əsəri Yinin bəlkə də müstəmləkəçiliyə qarşı olan duyğuları birləşdirmək bacarığının ən bariz nümunəsidir. Yinin ölümündən sonra, 1946-cı ildə qardaşı onun 20-yə yaxın şeirini nəşr etdirdi. 1956-cı ildə ikinci nəşri, 1974-cü ildə isə nüfuzlu nəşri işıq üzü gördü.
İngilis dilində şeirləri
Külək və Dalğalar: Dörd Müasir Koreya Şairi (red. Li Sung-İl), Asian Humanities Press 1989, s.2ff, adı Yi-Yuk-sa kimi tərcümə edilmişdir.
Yi Yuksa 2011-ci ildə The Peak adlı (절정) televiziya dramında çəkilib.
Mahmudabad (Qərbi Azərbaycan)
Mahmudabad və ya Mahmudabadcıq (yerli xalqın tələffüzündə Mahmudava) — İranın Qərbi Azərbaycan ostanı nın Şahindej şəhristanı nın Məhəmmədyar bəxşində yerləşən bir şəhərdir.
2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 5,817 nəfər və 1,507 ailədən ibarət idi.
Xeyrabad (Bostanabad)
Xeyrabad — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Bostanabad şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 569 nəfər yaşayır (113 ailə).
Məmməd Tağıyev
Məmməd Tağı oğlu Tağıyev — Azərbaycan filoloqu, filologiya elmləri doktoru, professor.
Həyatı
Məmməd Tağıyev 28 aprel 1921-ci ildə anadan olmuşdur. O, 1954-cü ildə Moskva şəhərində namizədlik, 1966-cı ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1968-ci ildə professor elmi adı almışdır.
Məmməd Tağıyev 1963–1970-ci illərdə BDU-da Rus dilçiliyi kafedrasının müdiri, 1970–1972-ci illərdə Bakı Slavyan Universitetinin rektoru, 1972–1994-cü illərdə Müasir rus dili kafedrasının müdiri olmuşdur.
Məmməd Tağıyev "Qırmızı əmək bayrağı", "Qırmızı ulduz" ordenləri və medallarla təltif edilmişdir. O, Respublikada rusistikanın təməlini qoymuş və rus dilçiliyi sahəsində elmlər doktoru adım almış ilk azərbaycanlıdır.
Məmməd Tağıyev rus dilçiliyi problemlərinə dair ümumittifaq elmi konfranslarında, SSRİ Müəllimlərinin III Qurultayında (Moskva, 1978) məruzələr etmişdir. O, rusistikanın leksikologiya, leksikoqrafiya, frazeologiya, frazeoqrafiya, fonologiya, dil tarixi, sintaksis və linqvometodika kimi sahələrində 200-ə yaxın elmi əsərin, milli məktəblərdə rus dilinin tədrisi məsələlərinə dair tədqiqatların, Azərbaycan məktəbləri üçün rus dili dərsliklərinin müəllifidir. Məmməd Tağıyev elmi kadrların hazırlanmasında böyük xidməti olmuşdur. Məmməd Tağıyev 1981-ci ildə Əməkdar elm xadimi adına layiq görülmüşdür.
Rozalin Sasmen Yalou
Rozalin Sasmen Yalou—1977-ci ildə Fiziologiya və ya tibb üzrə "Nobel" mükafatını qazanmış Amerikalı həkim və alim. Bu mükafatı radioimmun (RİA) texnikasını inkişaf etdirdiyinə görə qazanıb. Gerti Koridən sonra Fiziologiya və ya tibb üzrə "Nobel" mükafatını qazanan ikinci qadın amerikalı alimdir.
Mattyu Korkoran
Mattyu Korkoran (17 fevral 2006, Texas, ABŞ) — Amerika Birinci Liqası təmsilçilərindən olan "Nort Texas" klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar ABŞ futbolçusu.