cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan dili
Adlandırma
Prezident Heydər Əliyevin çıxışından: thumb|350x350px|Y. Kərimovun ibtidai siniflər üçün 1992–1995 arasında işlənilən Azərbaycan dili dərsliyi. Maarif, Bakı 1993. Gəlin türkdilli xalqlara baxaq. Bəli, biz türkdilli xalqlardan biriyik və türk mənşəli xalqıq. Kökümüz birdir. Özbək dili var, qazax dili var, qırğız dili var, tatar dili var, başqırd dili var, türkmən dili var, kumık dili var. Demək, bu türkdilli xalqların da hər birinin dilinin öz adı var. Türkdilli xalqlarda tatar dili də var, o biri qrup dillər var, onların da hər biri bu qrupa daxildir, amma hər birinin öz adı var… Axı nə təhər Azərbaycan türkcəsi? Millətimiz nədir? Azərbaycan türkü. Nə təhər bu millətin iki adı olsun? Bəs niyə özbək özünə demir ki, Özbəkistan türkü, tatar niyə demir ki, Tatarıstan türküyəm.
… taleyimiz belə gətirib ki, məsələn, bizə tatar deyiblər, amma biz tatar deyilik axı. Neçə illər bizə tatar deyiblər. Elə Həsən bəy Zərdabi də özünə tatar deyibdir, o birisilər də özlərinə tatar deyiblər Bu Bakıda, Azərbaycanda bir belə azərbaycanlı ziyalı olduğu halda məktəblər açılmışdı — "russko-tatarskaya şkola"… Mən bununla sadəcə demək istəyirəm ki, bizim taleyimiz belə olubdur. Rusiyada bizə tatar deyiblər. Rusiyanın burada qubernatorları bizə tatar deyiblər. Ondan sonra 1918-ci ildən 1936-cı ilə qədər türk deyilib. 60 ildir biz "Azərbaycan dili", "azərbaycanlı" deyirik. İndi bəs nə edək? Bunlara cavab olmalıdır ki, bir qərar qəbul edək. Məsələnin ciddiliyini nəzərə alan dövlət rəhbəri mütəxəssislərin iştirakı ilə geniş müzakirələr keçirdi və həmin müzakirələr mövcud problemlərin həlli üçün kifayət qədər məhsuldar oldu. Həmin müzakirələr göstərdi ki, yalnız milli ictimai təfəkkür deyil, bilavasitə mütəxəssislər də ana dilinin qeyd-şərtsiz "türk dili" adlandırılmasının əleyhinədirlər. Buna səbəb isə: Qeyd edək ki, Şimali Azərbaycanda qəbul edilən bu qərar, Cənubi Azərbaycanda heç bir təsir tapmadı. Azərbaycan dili, Cənubi Azərbaycanda bu günə qədər əhali tərəfindən türk dili adlandırılır.
Qafqaz
thumb|350x350px|Fransanın Le Monde qəzetinin 1880 və 2020-ci illər arasında Qafqazda türkdilli bölgələrinin azalmasını göstərən xəritəsi. Azərbaycan türkcəsi 19-cu əsrə qədər günümüzün Azərbaycan sərhədlərindən xaric, bugünkü Ermənistan ərazilərində də geniş yayılmışdı. 1948–1994-cü illər arasında bir milyondan artıq Azərbaycanlı türk və Azərbaycanlı kürd, Zəngəzur, Göyçə və Qarabağda etnik təmizləmə nədəni ilə öz yaşayış məntəqələrini tərk etməli oldu. Beləliklə 1828-ci ildən başlayıb 1948–1989-cu illərdə başa çatan "Türksüz Ermənistan" sityasəti sayəsində Azərbaycan dili Qərbi Azərbaycanda artıq işlədilmir.
Azərbaycan dili həmçinin Gürcüstanda, Kvemo-Kartli bölgəsində də yerli əhali üçün danışıq dili rolunu oynayır. 2014-cü ildə keçirilmiş əhali sayımlamasına görə Gürcüstanda yaşayan əhalinin 230,000 nəfəri (6.2%-i) ana dili kimi Azərbaycan dilini göstərmişdi. Buna baxmayaraq, Gürcüstanda yaşayan Azərbaycanlılar öz dillərində təhsil almaqda çətinliklər çəkir. 1989-cu ildə Gürcüstanda Azərbaycan dilində tədris verən 189 məktəb və 7000-ə qədər müəllim var idisə, 2018-ci ildə məktəblərin sayı 80-ə, müəllimlərin sayı isə 3700-ə düşdü.
Avropa
Azərbaycan dili həmçinin də ABŞ-də və Qərbi Avropa ölkələrində (özəlliklə Almaniya, Avstriya, Böyük Britaniya, Danimarka, Hollandiya, Norveç, Fransa) böyük sayda yaşayan azərbaycanlıların danışdığı dildir. Çoxu İrandan işləmək üçün gedənlərdir.
Bununla yanaşı Türkiyədə, 1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan və İkinci dünya müharibəsindən sonra gedən azərbaycanlı ailələrin sayı da yüksəkdir.
20-ci əsrin 90-cı illərindən başlayaraq Rusiyaya gedən və indi orada qalıb yaşayan azərbaycanlılar da çoxdur. 2010-cu ildə aparan sayımlamalara görə, Rusiyada 600,000 azərbaycanlı yaşayır (onlardan 130,000 tarixi yurdları, Dağıstan Respublikası ərazisində yaşayanlardır) və onlardan Azərbaycan dilini bilən əhalinin sayı 470,000 nəfər olmuşdu.
Yaxın Şərq
thumb|350px|İranda 2008-ci ildə türkdilli xalqların ostanlara görə coğrafi yayılması. Rəsmi qaynaqlara görə, Azərbaycan türkcəsi İran İslam Respublikasında yaşayan 14 -23 milyon arasında Güney Azərbaycanlı türkün ana dilidir (qeyri-rəsmi qanaqlara görə, bu say 30 milyondan çoxdur). İranda aşağıdakı ostanlarda Türk dili yerli əhali tərəfindən işlədilir: Bu ostanlardan başqa, Həmədan ostanı, Qum ostanı, Mərkəzi ostanı, Gilan ostanı, Kürdüstan ostanı, Mazandaran ostanı, Tehran, Kərəc, Məşhəd, Rəzəvi Xorasan ostanları da böyük sayda türkdilli əhaliyə sahibdir. Qeyd edək ki, İran İslam Respublikası Konstitusiyasının 15-ci maddəsi ilə qeyri-fars dillərin məhdud şəkildə tədrisinə icazə verilməsinə baxmayaraq, 1926-cı ildən İran hökuməti məktəblərdə türk dilində tədrisi de-fakto olaraq yasaqlamışdı.
İrandan başqa, Yaxın Şərqdə İraq da böyük türkdilli əhaliyə sahibdir. Bu dildən vaxtilə İraqa köçmüş 200 minə yaxın insan da ana dili kimi istifadə edir. Onlar özlərini kərkük və ya türkman adlandırır və əksəriyyəti Kərkük vilayətində yaşayır.
Tarix
Dilimizin uzun formalaşma tarixi aşağıdakı dövrlərə bölünə bilər:
Əski dövr (5–10-cu əsrlər)
thumb|350x350px|Yunan, ərəb, fars və çin tarixi mənbələrinə əsaslanaraq əski türk dilinin yayılma areallarını təxmini əks etdirən xəritə. Azərbaycan dilinin yaranma tarixinin türk dillərinin ümumi tarixinin tərkib hissəsinin olmağı və Azərbaycan dilinin orta əsrlərdə əski türk dilindən təşəkkül etməsi alimlər və dilçilər tərəfindən hər dövrdə qəbul olunmuşdu. Əski türk dilinin tarixi-linqvistik müstəvidə tədqiqində ən güvənli istinad nöqtəsi Orxun-Yenisey abidələridir. Orxun abidələrinə — Ongin (731), Tonuquq (710), Kül Təkin (732), Bilgə Qağan (734), Küli çur (720) və s. kimi abidələr daxildir. Kül Təkin şərəfinə yazılmış abidələrin söz varlığını çağdaş Azərbaycan dili ilə müqayisə edən Prof. Şükürlü, mətində bulunan 170-dən artıq sözdən 100-dən çoxunun çağdaş Azərbaycan dilində tamamilə identik və ya yeni yazma qaydalarına uyğun dəyişikliklər ilə yazıldığını (örnək üçün: bəğ — bəy, yoq — yox, sucuğ — sucuq, küllüğ — göllük); qalanların isə ədəbi dilmizdə sıradan çıxdığını (örnək üçün: oğuş — qəbilə, bodun — xalq/boy, öd — taxt, börü — canavar) təsdiqləyir. Fonetik baxımından, abidələrdə damaq və dodaq ahənglərinin, eləcə də samitlərinin ahənginə rast gəlinir ki, bu da Azərbaycan dilində möhkəmliyi və zənginliyi ilə seçilir. Qrammatik baxımından isə, bəzi qanunların dəyişməz qaldığını (yerlik və çıxışlıq hal şəkilçiləri; I, III şəxs fel şəkilçiləri və s.) bəzilərin isə dəyişdiyini (yiyəlik, yönlük, birgəlik hal şəkilçiləri; II və III şəxs cəm fel şəkilçiləri və s.) görürük.
Bunların hamısına baxmayaraq, son 1500 ildə dilimizdə yer almış qrammatik və morfoloji dəyişikliklər nəticəsində əski türk dilində yazılmış mətnlər bugünkü Azərbaycan dili daşıyıcısı üçün artıq anlaşılmalı deyil. Yenə də, bu durumu dünya dillər ilə müqayisə etdiyimiz halda (əski ingilis dili və ingilis dili, əski alman dili və alman dili, latın dili və fransız dili və s.) dilimizdə ötən min ildə yer almış sintaktik-morfoloji dəyişikliklərin sayı nisbətən çox azdır.
Orta dövr (10–14-cü əsrlər)
thumb|300x300px|[[Aşqabadda Dədə Qorqud heykəli]] Orta dövrdə ədəbi dil artıq funksional olaraq mövcud olmuşdu, yəni ilk təşəkkül mərhələsi başa çatır və Kitabi-Dədə Qorqud kimi nəhəng abidə yaranır.
Kitabi-Dədə Qorqud Azərbaycan dilinin tarixi üzrə ən önəmli qaynaqlarından biridir. Leksik baxımından, kitabda 3000-ə yaxın söz işlənmiş; O sözlərdən 773-ü çağdaş Azərbaycan dili ilə eynilə yazılır (örnək üçün: ad, ağ, alqış, dilək), 213-ü fonetik dəyişmələrlə (örnək üçün: bəg — bəy, yigirmi — iyirmi, qılıc — qılınc və s.), 200-ə yaxın söz şivə və ləhcələrdə qorunmuş (örnək üçün: buñalmaq, saqar, taraqa, qurumsu), qalanları isə unudulmuş və çağdaş Azərbaycan dilində alınma sözlər ilə ifadə olunan sözlərdir (örnək üçün: alp, əvrən — qəhraman, qıran — pandemiya, egi — xoş ya da yaxşı, əsrik — sərxoş və s.). Alınma sözlərə gəldiyimizdə isə, onlardan 573-ü alınmadır (353-ü ərəb, 205-i fars dilindən). Alınma sözlər o zaman xalq arasında anlaşılmadığına görə türk mənşəli sinonimi ilə bərabər işlədilirdi (axır-son, allah-tanrı, behişt-uçmaq, cəng-savaş) və ancaq sonralar belə alınma sözlər qalib gəlmiş, mənimsənilmiş, dilin öz sözləri isə sıradan çıxmış, arxaikləşmişdi. Sintaktik baxımından, Dədə Qorqudda, orta dövr Azərbaycan dilinin və çağdaş ədəbi dilimizin sintaktik quruluşu arasında varislik və kök birliyi görürük. Fonetik baxımından, əski dövrdən başlayaraq yeni dövrə qədər saitlərin dəyişilməzliyinə bu dövrdə də tanıq oluruq. Samitlərə gəldiyimizdə isə, yeni dövrdə yalnız bir samitin — sağır [ñ] səsin itirildiyini görürük. Əksinə, klassik dövrdə işlənməyə başlayan alınma [f], [h], [j] samitlərin isə orta dövrdə hələ var olmadıqlarını görürük.
Klassik dövr (14–18-ci əsrlər)
thumb|367x367px|[[Məhəmməd Füzulinin Hədiqətüs-süəda kitabından bir səhifə.]] Klassik dövrdə Azərbaycan dili Cəlairlər, Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər kimi Azərbaycan dövlətlərinin saray və ordu dilinə çevrilib, bütün Ön Asiyada ədəbi dil rolunu oynamağa başlamışdı. Nizami Cəfərov, Azərbaycan türkcəsinin milliləşməsi tarixi əsərində "XI-XII əsrlərdən başlayaraq Azərbaycanda meydana çıxan möhtəşəm türk dövlətlərində rəsmi dil kimi ərəb, fars dilləri ilə yanaşı Azərbaycan dilindən də istifadə olunduğunu" göstərir. Səfəvilər dövlətində Azərbaycan dili sarayda və orduda hakim dil olmaqla imperiyanın ilk rəsmi dövlət, saray və məhkəmə dili idi. Alman-rus alimi Vilhelm Bartold 1912-ci ildə yazırdı: "Xanədanın təşəkkül etdiyi yerdə Azərbaycan əhalisi türkcə danışırdı və nəticədə türkcə Səfəvilər dövlətində saray və ordu dili olaraq qaldı."Məhz bu dövrdə saray dili və xalq dili arasında ilk fərqlər əmələ gəlməyə başladı. Saray dili yazılı ədəbiyyatın təməlinə çevrildiyinə görə o zamanın ədəbi dili xalq dili yox, saray dili olur. Həmin dövrün saray dili öncəki dövr Azərbaycan dilindən bəzi özəllikləri ilə seçilir:
Yeni dövr (18–20-ci əsrlər)
thumb|Azərbaycan dilində çap olunmuş "[[Molla Nəsrəddin (jurnal)|Molla Nəsrəddin" jurnalı.]] thumb|210x210px|[[Əkinçi (qəzet)|Əkinçi qəzetinin ilk çapı]] Azərbaycan dilinin bu dövrü üç mərhələni əhatə edir:
20-ci əsrdə Azərbaycan ədəbi dilinin inkişafında üç meyil özünü göstərir:
Azərbaycan dilində bu dövrdə aşağıdakı fonetik və qrammatik dəyişikliklər yerini tapır:
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan (1920) sonra da dil siyasəti mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Şimali Azərbaycanın 1991 ilə kimi SSRİ-nin tərkibində olmasına baxmayaraq, Azərbaycan dilinin orta məktəblərdə tədrisinin əsryarımlıq, universitet və institutlarda tədrisinin isə 88 illik tarixi var. Azərbaycan dili, onun tarixi, dialektləri geniş surətdə tədqiq edilmiş, bu sahədə Azərbaycan dilində yüzlərlə əsər çap edilmişdir. Qədim yunan ədəbiyyatı və fəlsəfəsindən tutmuş bu günədək mövcud olan bədii və elmi əsərlərin Azərbaycan dilinə tərcümə edilməsi ilə yanaşı, riyaziyyat, fizika, kimya, təbabət və s.-yə aid dərsliklər də başqa dillərdən Azərbaycan dilinə çevrilmişdir. Hazırda Azərbaycan dilində orijinal dərsliklərin çapı başa çatmışdır.
Azərbaycan dili dövlət dili kimi Azərbaycan SSR Konstitusiyasında (1978) təsbit olunmuşdur. Müstəqil Azərbaycan Respublikasının ümumxalq referendumunda qəbul edilmiş (1995) yeni Konstitusiyasında dövlət dilinin məhz Azərbaycan dili kimi yer alması Heydər Əliyevin adı ilə bağlıdır.
Kostitusiyada
1977-ci il oktyabrın 7-də SSRİ-nin yeni Konstitusiyası qəbul edilir. Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Konstitusiya Komissiyası Azərbaycan SSR-nin yeni konstitusiya layihəsini hazırlayır. Ümumxalq müzakirəsinə verir. Ümumxalq müzakirəsindən sonra 1978-ci il aprelin 21-də Azərbaycan SSR Ali Sovetinin doqquzuncu çağırış, növbədənkənar VII sessiyasında Heydər Əliyev "Azərbaycan SSR Konstitusiyasının (Əsas Qanununun) layihəsi və onun ümumxalq müzakirəsinin yekunları haqqında" məruzə edir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu konstitusiya SSRİ-nin yeni Konstitusiyası əsasında hazırlansa da, orada respublikanın milli, iqtisadi, siyasi və tarixi xüsusiyyətləri də öz əksini tapmışdı. Heydər Əliyevin bilavasitə təşəbbüsü və mübarizəsi nəticəsində Azərbaycan dilinin dövlət dili olması haqqında müddəa Azərbaycanın 1978-ci il Konstitusiyasında öz əksini tapdı. Konstitusiyanın 73-cü maddəsində "Azərbaycanın dövlət dili Azərbaycan dilidir", deyə təsbit edildi. Heydər Əliyev 1995-ci il oktyabrın 31-də Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Komissiyasının iclasında demişdi: "Ancaq bu maddə (73-cü maddə — İ. H) Moskvada çox böyük etiraza səbəb oldu. Belə izah edirdilər ki, başqa respublikalarda bu yoxdur, buna ehtiyac yoxdur… Ancaq o vaxt mən Sovetlər İttifaqının rəhbərliyi ilə, Kommunist partiyasının rəhbərliyi ilə çox gərgin danışıqlar apardım. Sübut etməyə çalışdım ki, biz dövlət dilinin Azərbaycan dili olduğunu da öz konstitusiyamıza yazmalıyıq və yazacağıq".
Yazı sistemləri
Azərbaycan dili, fərqli bölgələrə yayılması və oradakı mədəniyyətlərlə toqquşması səbəbi ilə tarix boyunca fərqli əlifbaları işlədərək qələmə alınmışdı.
Əski Türk əlifbası
thumb|350x350px|Beş [[Azərbaycan manatı|manatın arxa üzündə Orxun hərfləri ilə yazılmış mətin.]] Türk yazı tarixi əski Türk əlifbası (ya da Orxun əlifbası) ilə başlamışdı. Bu əlifba, ahəng qanununa uyğun, sağdan sola oxunulan bir yazı sistemi idi. Qədim Türk əlifbasında yazılmış sözlər, son min il ərzində öz orfoqrafik formasını dəyişdi :
Ərəb əlifbası
thumb|right|350x350px|Azərbaycan türkcəsi — [[Ərəb əlifbası ilə yazılmış şeir kitabı (Mirzə Məhəmməd Tağı Qumri 1819–1891)]] Səlcuq türkləri 10-cu əsrdən başlayaraq islamı qəbul etdikdən sonra, ərəb qrafikalı əlifbanı əsas tutmuş və bu əlifba ilə çoxlu dəyərli əsərlər yaratmışlar. Bu ənənə, Anadoluda Osmanlılar və Azərbaycanda Səfəvilər tərəfindən davam edilmişdi.
Ərəb əlifbasında türk dillərinin saitlərini əks etdirən xüsusi işarələrin olmaması, bir neçə səsin bir işarə ilə yazılması həmin əlifbanın türk dillərinin əlifbası kimi işlədilməsində zaman-zaman müəyyən çətinliklər meydana çıxarmışdır. Azərbaycan dili üçün də bu çətinliklər mövcud olmuşdur. Ərəb əlifbasının istifadəsindən irəli gələn nöqsanlardan bir neçəsi aşağıda göstərilmiş:
Ərəb əlifbası türk dilləri üçün mükəmməl əlifba olmasa da, təxminən 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər bu əlifbadan Azərbaycanda geniş istifadə olunub və bu əlifbayla Azərbaycan tarixinin, ədəbiyyatının qiymətli əsərləri qələmə alınıb.
Latın əlifbası
thumb|350x350px|Vahab Çobanzadənin "Türk qrameri" (1929) Latın əlifbasında çıxmış ilk Azərbaycan dili qrammatika dərsliyi idi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan olunduqdan sonra 1919-cu ildə Xudadad bəy Məlikaslanovun rəhbərliyi ilə latın əlifbasına keçmək üçün komissiya yaradılır. Komissiyanın hazırladığı tədbirlər planını parlament təsdiq edir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etdiyindən bu məsələni həyata keçirmək mümkün olmur. 1929-cu ilə kimi ərəb qrafikalı əlifbadan istifadə olunsa da Azərbaycan Respublikası ərazisində 1929–1939-cu illərdə latın qrafikalı əlifbadan, 1939–1991-ci illərdə isə kiril əlifbasından istifadə olunub. 1991-ci ildən başlayaraq tədricən yenidən latın əlifbasına keçilib. Cənubi Azərbaycanda yaşayan Azərbaycan türkləri isə ərəb əlifbasından istifadə edirlər.
Hal-hazırda Azərbaycan Respublikasının dövlət dili olan Azərbaycan dilinin əlifbası latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasıdır.
Cənubi Azərbaycanda hələ də işlənən ərəb alifbası fars dilindən və Osmanlı türkcəsindən təsirlənib. Bu əlifba ərəb dilinə uyğun olsa da, Türk dil ailəsinə mənsub olan Azərbaycan dilinə səslərin çoxluğuna görə asas formada əlverişli deyil. Bu əlifbanın bərpası uğrunda müasir əsrimizdə bir neçə addım atılsada bu çalışmalar xalq içində yayılmayıbdır. Cənubi Azərbaycanda əhali fars dilində təhsil almağa məcbur olduqları üçün ərəb və fars sözlərilə orijinal tələffüz ilə tanışdırlar. Halhazırda İranda Azərbaycan dili üçün işlədilən ərəb əlifbası ilə bağlı vəziyyət çox qarışıqdır. Cənubi Azərbaycan ziyalılarının latın əlifbasının daha münasib olduğunu qəbul etmələrinə baxmayaraq bu əlifbanın tətbiqinə dövlət tərəfindən qadağa və məhdudiyyətlər qoyulub. İranda Azərbaycan dilində kitab və qəzetlər yalnız ərəb əlifbası ilə işıq üzü görür.
Fonetik xüsusiyyətləri
Azərbaycan dilinin fonem tərkibində 15 sait və 25 samit səs vardır. Bu 40 səs Azərbaycan əlifbasında 32 hərf ilə təmsil edilir.
Saitlər
thumb|350x350px|Dodaqlanan və dodaqlanmayan, açıq və qapalı saitlərin söylənişi arasında fərq Sait səslər aşağıdakı amillər əsasında sinifləndirilir:
Bu sinifləndirməni aşağıdakı cədvəl vasitəsi ilə özətləmək olar. Azərbaycan dili saitlərlə bağlı aşağıdakı maraqlı xüsusiyyətləri ilə fərqlənir:
Samitlər
thumb|350x350px|Cingiltili və kar səslərin söylənişi arasında fərq Samit səslər aşağıdakı amillər əsasında sinifləndirilir:
Cingiltili səslərdən [l], [m], [n], [r] samitlərin kar qarşılığı, kar səslərdən isə [h] samitinin cingiltili qarşılığı yoxdur. Bunlara sonor samitlər deyirlər.
Dilimiz, samitlərlə bağlı aşağıdakı fonetik xüsusiyyətləri ilə fərqlənir:
Danışıq dili
Danışıq dili yazılış dilindən bəzi hallarda fərqlənə bilər. Örnəklər aşağıdakı cədvəldə verilir. Şimali Azərbaycan dilinin ləhcə və şivələri dörd qrupdan ibarətdir:
Ahəng qanunu
Türk dillərinin ən vacib və ən qədim xüsusiyyətlərindən biri, onların Ahəng qanununa tabe olmasıdır. Ahəng qanunu bir sözdə qalın və ya incə saitlərin və samitlərin bir-birini izləməsinə deyilir.
Qrammatika
Azərbaycan dilinin sintaktik qanununa görə, bir qayda olaraq, mübtəda cümlənin əvvəlində, xəbər cümlə üzvü sonda, təyin təyin etdiyi sözdən qabaqda gəlir.
Azərbaycan dilinin morfoloji quruluşuna əsas (isim, sifət, say, əvəzlik, zərf, fel) və köməkçi (qoşma, bağlayıcı, ədat, modal sözlər, nida) nitq hissələri daxildir.thumb|right|375x375px|Ana dili abidəsi ([[Naxçıvan (şəhər)|Naxçıvan)]]
İsim, əvəzlik və saylar
Əşyanın adını bildirən əsas nitq hissəsinə isim deyilir. İsim ''kim? nə? hara?'' suallarından birinə cavab verir. İsimlərin kəmiyyət, mənsubiyyət, hal, xəbərlik kateqoriyaları var. Bu kateqoriyalar isimləşən digər nitq hissələrinə də aiddir.
İsimlər cümlədə başqa sözlərlə bağlananda dəyişir. Bu dəyişməyə ismin hallanması deyilir. Azərbaycan dilində ismin 6 halı var. Müasir Azərbaycan dilində, yiyəlik hal şəkilçisi -(n)in4 ilə ikinci şəxs təkin mənsubiyyət şəkilçisi -(n)in4 bir-biri ilə omonimdir. Həmçinin, üçüncü şəxs mənsubiyyət şəkilçisini almış isim, yiyəlik və təsirlik hal şəkilçilərini almış isim ilə eyni yazılır. Bu cümlələrdə bəzən anlaşılmazlığa gətirə bilir (kitabını götür: götürəcəyin sənin kitabındırmı, yoxsa onun kitabı?). Tarixən, yiyəlik hal şəkilçisi sağır ñ (nq kimi tələffüz edilir) ilə yazılırdı -(n)iñ4, mənsubiyyət şəkilçisi -(n)in4 isə normal n ilə bu vəziyyət meydana gəlmirdi.
Ümumi qrammatik mənasına görə əşyaların miqdarını və sırasını bildirən nitq hissəsinə say deyilir. Say ''neçə? neçənci? nə qədər?'' suallarından birinə cavab verir. Başqa dillərdə olduğu kimi, Azərbaycan dilində də iki cür say var:
İsim və digər nitq hissələrinin yerinə işlənən sözlərə əvəzlik deyilir. Onlar cümlədə mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin və zərflik rolunda çıxış edə bilərlər. Azərbaycan dilində aşağıdakı əvəzliklər var:
Feillər
İnsanın və ya nəsnənin hərəkətini bildirən, nə etmək? sualına cavab verən nitq hissəsinə feil deyilir. Azərbaycan dilində feilin sadə və birləşik zamanları var. Sadə zamanlar yalnız bir sadə zaman şəkilçisi (şühudi keçmiş şəkilçisi, nəqli keçmiş şəkilçisi, indiki zaman şəkilçisi, qəti gələcək şəkilçisi, qeyri-qəti gələcək şəkilçisi) ilə düzələn zamanlara deyilir. Sadə zamanlar aşağıdakılardır: Bəzən danışıq dildə üçüncü şəxs nəqli keçmiş zamanın -mış4 şəkilçisi yerinə feli bağlama şəkilçisi -ıb4 işlədilir.
Bununla yanaşı, felin birləşik zamanları var. Birləşik zamanlar iki sadə zaman şəkilçisi ilə düzələn zamanlara deyilir. Felin aşağıdakı birləşik zamanları var. Felin şəkil kateqoriyası 6 formanı (əmr, arzu, şərt, vacib, lazım, xəbər) əhatə edir.
Feillər subyekt, obyekt, hərəkətin münasibətinə görə müxtəlif 5 qrammatik növdə (məlum, məchul, qayıdış, qarşılıqlı-müştərək, icbar) işlənə bilir.
Sifət və zərflər
Sifət əşyanın əlamət və keyfiyyətini bildirən əsas nitq hissəsidir. Sifət cümlədə ismə aid olub onu müxtəlif cəhətdən təyin edib ''necə? nə cür? hansı?'' suallarından birinə cavab verir. Sifətin 3 müqayisə dərəcəsi var:
Köməkçi nitq hissələri
Qoşma sözləri, birgəlik (ilə), bənzətmə (kimi, tək, təkin), yön (sarı, doğru, qarşı), məsafə (kim, qədər, idək, -can2), zaman (öncə, sonra, qabaq, bəri), fərqləndirmə (başqa, savayı, ayrı, özgə), səbəb və amac (üçün, ötrü, görə), yiyəlik (dair, haqqında) bildirən və ismin adlıq, yiyəlik, yönlük və çıxışlıq hallarında olan sözlərə qoşularaq anlam çaları yaradan köməkçi nitq hissələrinə deyilir.
Bağlayıcı sözlər, cümlələr və mətinlər arasında bağlantı yaradan köməkçi nitq hissəsinə deyilir. Cümlədəki məqsədinə görə tabesizlik bağlayıcılarına (ilə, və, ancaq, amma ya, ya da, və ya, istər — istərsə də, həm — həm də, o sırada, nə — nə də və s.) ya da tabelilik bağlayıcılarına (ki, çünki, madam ki və s.) bölünür.
Ədat, sözlərin və cümlələrin təsir gücünü artıran köməkçi nitq hissəsinə deyilir. Ədatlar, anlamına görə qüvvətləndirici (lap, artıq, belə, ha, hətta, düz), dəqiqləşdirici (elə, əsl), məhdudlaşdırıcı (ancaq, təkcə, tək, bircə, yalnız, bir), sorğu (bəs, yəni), əmr (di, qoy, bax, gəl, gör, görün, gəlin, gəlsənə, ha, -sana2, -sanız2), dilək (kaş, gərək, təki, barı, bircə), təsdiq (hə, əvət) və danma ədatları (yox, heç, əsla) olurlar.
Modal sözlər, danışanın ifadə etdiyi düşüncəyə yanaşmanı bildirən köməkçi nitq hissəsidir. Modal sözlər, təsdiq (doğrudan, sözsüz, şübhəsiz, şəksiz, düzü, doğrusu, düzdür, doğrudur), şübhə (gərək, görünür, ehtimal ki, bəlkə, görək, görəsən, deyəsən, olmaya, olsun, demə), nəticə (nəhayət, axır, beləliklə, qısası), düşüncənin qaynağını (deyilənə görə, məncə, səncə, bizcə, mənə görə, bizə görə), təəssüf (təəssüf, heyif) və bənzətmə (sanki, elə bil, elə bil ki) bildirirlər.
Nida sözlər, danışanın duyğu və həyəcanını ifadə edən köməkçi nitq hissəsidir. Başqa sözlərlə, nidalar sevinc (paho, bəh-bəh, bıy, oho, oxqay, ay can), kədər və qorxu (oy, ox, ah, vay, vay-vay-vay, of), çağırış (hey, ey, ay, ay aman, ay haray) və nifrət (tüf, rədd ol, cəhənnəm ol, cəhənnəmə ki) bildirirlər.
Üslublar
İşləndiyi sahələrlə bağlı olaraq, Azərbaycan ədəbi dili dörd əsas üslubu özündə birləşdirir: işgüzar, mətbuat, bədii və elmi üslub. Ədəbi dilin müasir mərhələsində bu üslubların hamısı yüksək dərəcədə inkişaf etmişdir. Ölkənin siyasi, iqtisadi, elmi, mədəni həyatında baş verən böyük dəyişikliklər müasir Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində terminlərin sürətlə artmasına səbəb olmuşdur. Bu proses ədəbi dilin bütün üslublarında aydın müşahidə edilir.
Söz varlığı
Ərdəm Qonurun etdiyi bir araşdırma nəticəsində; Türkiyə Türkcəsi ilə Azərbaycan Türkcəsindəki heyvan adlarının 37% iki ləhcədə də yazılış və məna baxımından eynidir. Sözlərin 25%-ində kiçik fərqlər olsa da, bu fərqlilik sözləri anlaya bilməyəcək şəkildə deyil. 33% yazılış baxımından böyük fərqliliklər ehtiva etməkdədir.
Xarici keçidlər
__INDEX__
Əşrəf Hacıyev
Həyatı
Əşrəf Hacıyev 1931-сi il dekabrın 11-də Bakıda anadan olmuşdur. Həmin vaxt onun valideynləri burada təhsil alırdılar. Uşaqlığı Qutqaşen (indi Qəbələ) rayonunun Hacallı kəndində keçmişdir. 1949-cu ildə Qəbələ şəhər orta məktəbini əla qiymətlərlə bitirmişdir. Orta məktəbdə istər dəqiq və təbiət, istərsə də humanitar elmləri təmsil edən bütün fənləri mükəmməl mənimsədiyinə baxmayaraq, onun geniş maraq dairəsində ən mühüm məqamı bədii ədəbiyyat tuturdu, bu sahədə qələmini də sınamışdı. Yazıçı olmaq arzusu ilə sənədlərini Azərbaycan Dövlət Universiteti (indi Bakı Dövlət Universiteti) filologiya fakültəsinin Azərbaycan dili və ədəbiyatı şöbəsinə verir. Lakin sərbəst mövzuda yazdığı inşa imtahan komissiyasının diqqətini cəlb etdiyindən xüsusi yazı istedadını nəzərə alıb, özündən də soruşmadan onu həmin fakültənin nəzdindəki jurnalistika şöbəsinə qəbul etmişlər. 1949-1954-cü illərdə universitetdə jurnalistika sənətinin sirlərinə yiyələnən gənc bu peşəyə həmişəlik bağlanmış, ömrünü Azərbaycan ədəbiyyatı və mətbuatının inkişafına həsr etmişdir. Universiteti bitirən kimi, 1954-cü ilin avqustunda onu Azərbaycan Komsomolu Mərkəzi Komitəsində (ALKGİ MK) təbliğat və təşviqat şöbəsinin mətbuat üzrə təlimatçı vəzifəsinə işə götürmüşlər (1954-1956). Həmin illərdə onun respublikanın müxtəlif mətbuat orqanları ilə uzun illər davam edən əməkdaşlığının təməli qoyulmuş, imzası müntəzəm olaraq mətbuat səhifələrində görünməyə başlamışdır. Bilavasitə yaradıcılıqla məşğul olmaq həvəsi onu 1956-cı ilin dekabrında «Azərbaycan gəncləri» qəzetinin redaksiyasına gətirmiş, uzun illər (1956-1969) o, qəzetdə aparıcı olan təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri olmuşdur. Azərbaycan KP MK yanında Partiya Tarixi İnstitutunda baş elmi işçi işlədiyi illərdə (1969-1977) də mətbuatdan uzaq düşməmişdir. 1977-ci ildə «Kommunist» qəzetinin (1991-ci ildən «Xalq qəzeti») dəvəti ilə yenidən redaksiya işinə qayıdan Əşrəf Hacıyev burada iyirmi il (1977-1997) işləmişdir: arada on il fərq olmaqla iki şöbəyə: «sovet quruculuğu» və «partiya həyatı» şöbələrinə rəhbərlik etmişdir. 1990-1997-ci illərdə «Xalq qəzeti»nin Mingəçevir şəhəri mərkəz olmaqla Yevlax, Ağdaş, Göyçay, Qəbələ, Ucar, Zərdab rayonları üzrə bölgə müxbiri olmuşdur. 1989-cu ildə o, Azərbaycan mətbuatının inkişafındakı xidmətlərinə görə «Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Jurnalisti» fəxri adına layiq görülmüşdür. Ömrünün son illərində «Respublika» qəzetində şöbə müdiri, ədəbi redaktor (1997-2001) vəzifələrində çalışmışdır. Əşrəf Hacıyev gənclik illərindən fəal həyat mövqeyi və ictimai fəallığı ilə fərqlənirdi. Tələbəlik illərində fakültə komsomol təşkilatının katibi, işlədiyi institutda, redaksiyalarda ilk partiya təşkilatının katibi seçilmişdir. Azərbaycan jurnalistlərinin qurultaylarının nümayəndəsi olmuş, Azərbaycandan olan nümayəndə heyətlərinin tərkibində ümumittifaq səviyyəli elmi və dövlət tədbirlərində iştirak etmişdir. 2001-ci il iyulun 5-də Bakıda vəfat etmişdir. Əşrəf Hacıyev 1956-cı ildə ailə həyatı qurmuşdur. Həyat yoldaşı Naibə Əfəndiyeva pedaqoqdur, uzun illər orta məktəbdə rus dili və əbəbiyyatı fənnindən dərs demişdir. Hazırda pensiyadadır. İki övladı: bir qızı və bir oğlu, iki nəvəsi vardır.
Yaradıcılığı
Əşrəf Hacıyevin artıq tələbəlik illərində mətbuatda yazıları dərc edilmişdi. 50-ci illərin ortalarından müntəzəm və fasiləsiz yaradıcılığa başlamış, ömrünün sonuna qədər, 45 il qələm əlindən düşməmişdir. Əsərlərini «Ə.Hacıyev» və «Əşrəf Hacıyev» imzaları ilə yazırdı. Onun ədəbi-bədii, elmi-publisistik irsi respublikada Azərbaycan və rus dillərində, uşaq mətbuatı da daxil olmaqla nəşr olunan onlarla qəzet və jurnal səhifələrinə səpələnmiş minlərlə məqaləni, çoxsaylı nəsr və dram əsərlərini, ssenarilər, mətbuat tarixinə dair elmi araşdırma və tərcümələri özündə ehtiva edir. Bu zəngin irs çoxşaxəli, cəmiyyət həyatının, demək olar, bütün sahələrini əhatə edib, mövzusuna görə olduqca geniş (iqtisadiyyat, tarix, ədəbiyyat, incəsənət, hüquq, elm, mədəniyyət, əxlaq-mənəviyyat məsələləri, siyasət, ideologiya, son illərdə müharibə, Qarabağ, torpaqlarımızın işğalı, qaçqınlar problemi və s.), janr-forma baxımından rəngarəngdir. Yazıçı-publisist Azərbaycan ədəbiyyatında yeni istiqamətlərin yaradılmasının başlanğıcında durmuşdur. Müxtəlif illərdə onun «İtkin atanın oğlu» povesti, «Eynəkli kişi», «Son görüş», «Daş güzgü» hekayələr topluları, «Qırmızı dalğalar» (pyes) adlı bədii, «Məhəbbət könül çırağıdır», «İksir», «Günəş nəslinə məktublar», «Milyonlar belə yaranır», «Şirvanın şöhrəti», «Yerli Sovetlər və kənddə mədəniyyət», «Müseyib Dadaşov» və s. elmi, publisist kitabları nəşr olunmuşdur. Əşrəf Hacıyevin 19 kitabı (vəfatından sonra buraxılan «Bir qız, bir oğlan, bir də ovçu Qurban» nağıllar kitabı da daxil olmaqla) onun böyük irsinin yalnız kiçik bir hissəsini təşkil edir. Qəzet və jurnlallarda dərc edilmiş publisistikasının böyük hissəsi, xeyli bədii əsəri kitab kimi hələ çap edilməmiş, arxivində ümumiyyətlə işıq üzü görməyən əlyazmaları mövcuddur.
Publisistika
Operativlik, ciddi jurnalist araşdırması, irəli sürdüyü mülahizələrində faktlara və məntiqə söykənən əsaslılıq, sosial əhəmiyyətli məsələlər qoyub onların həlli yollarını tapma, şərh edilən problemə geniş, miqyaslı, ən başlıcası, daima insan amili prizmasından baxışın daxili dialoqla və ideyalılıqla birləşməsi, məsələnin üzdə görünməyən tərəflərinə, mahiyyətinə istinad, milli ruh, xalq müdrikliyinə müraciət, kəsər, sərrast, səlis, ifadəli gözəl dil Əşrəf Hacıyevin publisistikasının səciyyəvi xüsusiyyətlərindəndir. Onun məqalələri geniş oxucu kütləsinə təsir edərək ictimai reaksiya oyadır, ictimai rəy formalaşdırırdı. Publisistn-yazıçı mühakimə-mülahizələrində sərbəst, müstəqil, prinsipial və cəsarətlidir. Bir çox hallarda hadisələrin qiymətləndirilməsində rəsmən qəbul edilmiş, vərdişə çevrilmiş şablon, standart rəyləri alt-üst edərək, özünün əks mövqeyini bildirir, fikrini əsaslandıraraq, məsələyə yeni baxış formalaşdırırdı. Bu cəhətdən müxtəlif illərə aid «Qanun insanın vicdanıdır» (1961), «Rüsvayçılıq ömürdən uzun olur» (1966), «Ölmüş şirə təpik vuran çox olar. Siyasi portretə ştrixlər» (1993), «Düşməni heç hesab edən özü heç olar. «Qabusnamə» motivləri» (1993), «Xoş niyyətlər üzərində qara kölgələr» (1995), «Azərbaycan gələcəyə baxır» (1998), «Xocalı faciəsi düşündürür» (2001) və b. məqalələri səciyyəvidir. Eyni zamanda onun jurnalistikanın özünə elm və peşə kimi nəzəri, analitik-tənqidi yanaşması vardır. «Daim publisist işi görməli», «Yolla bir qoca gedir…» (1964), «Jurnalist zamanın burulğanında» (1996), «Jurnalistikada hərc-mərclik» (1997), «Yanlış başa düşülən demokratiya və söz azadlığı» (1998) kimi bir sıra əsərləri dövrün jurnalistikasının özünürefleksiya nümunələridir.
Azərbaycanda ilk gender tədqiqatı
Əşrəf Hacıyevin «Məhəbbət könül çırağıdır» (1965) kitabı Azərbaycanda ailə sosial institutu və ailə-nikah münasibətlərinə həsr edilmiş ilk sosioloji tədqiqat əsəri – ilk gender tədqiqatıdır. Əsər 50-60-cı illərdə Azərbaycan cəmiyyətində gender münasibətlərinin geniş mənzərəsini, müəllifin dediyi kimi, «canlı həyat materialı», yəni redaksiyaya gələn yüzlərlə oxucu məktubu əsasında canlandırar. Halbuki gender sözü «sosial cins» mənasında təfsir edilmiş istilah kimi elmə Qərbdə 60-ci illərin sonlarından, Azərbaycanda isə yalnız 90-cı illərin sonlarından daxil olmuşdur. Həmin vaxtdan da respublikada yeni istiqamətə maraqla bərabər bu sahədə araşdırmalara başlanılmışdır. Beləliklə, Əşrəf Hacıyev «Məhəbbət könül çırağıdır» kitabı ilə genderə sosio-mədəni fenomen kimi baxışı qabaqlamışdır.
Tarixə dair tədqiqatlar
Ə.Hacıyev Partiya Tarixi İnstitutunda işlədiyi illərdə XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan mətbuatının tarixini, xüsusilə də partiya və dövlət xadimi, keçən əsrin mürəkkəb 30-cu illərində Azərbaycan dövlətinə başçılıq etmiş – Azərbaycan SSR MİK-nin sədri olmuş Sultanməcid Əfəndiyevin publisist irsini dərindən araşdırmışdır. Onun əsərlərinin üzə çıxarılması, seçilməsi, tərtibi, iki cilddə (təxminən 34 ç.v. həcmində material) toplanmasına böyük əmək sərf etmişdi. Sultanməcid Əfəndiyevin 1977-ci ildə bir cilddə işıq üzü görən «Seçilmiş əsərləri» toplanılan bu materialı yalnız qismən əks etdirirdi. Ə.Hacıyevin S.M.Əfənliyevin publisistikasına həsr edilən, institutun elmi şurası tərəfindən bəyənilmiş və çapa məsləhət görülmüş monoqrafiyası isə çap edilmədi. Lakin həmin mövzuda elmi məqalələri respublikanın elmi jurnallarında dərc edilmişdir. O, dövrü mətbuatda əlamətdar günlər münasibətilə inqilabi keçmişimizi, ictimai, siyasi, dövlət xadimlərinin həyat və fəaliyyətini əks etdirən silsilə tarixi oçerklərlə çıxış etmişdir. «Müseyib Dadaşov» kitabı (1971) məşhur fəhlə, inqilabçının həyat və fəaliyyətinə həsr edilmiş, «Şirvanın şöhrəti» (1974) Zaqafqaziyada ilk dövlət təsərrüfatı olan Qaraçala sovxozunun tarixindən bəhs edir. Ə.Hacıyev mərkəzi «Azərbaycan gəncləri» və Quba rayonunda çıxan «Şəfəq» qəzetlərinin 50 illiyinə həsr edilən tarixi oçerk-bukletlərin tərtibçi-müəllifidir.
Nəsr
Əşrəf Hacıyevin ədəbi-bədii nəsr əsərləri (povest, hekayə və novellaları, əfsanə və nağılları) insana və təbiətə, vətənə sevgi ilə aşılanmışdır. Onun hekayə və novellaları psixoloji dərinliyi, incə müşahidələri, həyati milli obrazları, qəlbi riqqətə gətirən səmimiliyi, xüsusi lirizmi ilə seçilir. Bir sıra hekayələri Azərbaycan yazıçılarının əsərlərindən ibarət toplulara daxil edilmişdir. Yazıçının «Ana və qız» hekayəsi 1972-ci ildə radioda keçirilən ən yaxşı hekayə müsabiqəsinin qalibi olmuşdur. Həmin illərdə onun «Ana və qız», «Dördüncü ildə», «Məktub» və b. hekayələri radio ilə «Bədii qiraət» verilişində tez-tez səsləndirilirdi. «Zərnişanın qızı» novellası rus dilində Eldar Şərifovun tərcüməsində «Literaturnı Azerbaydjan» (1981, № 2) jurnalında dərc edilmişdir. «Yol üstündə ağac» novellasını Yusif Gədikli türk dilinə tərcümə edib özünün tərtib etdiyi «Dost elindən gələn durna» adlı «müasir Azərbaycan hekayələri» antologiyası»na (İstanbul, 1987) daxil etmişdir. «Peşmançılıq» adlanan hekayə isə hələ 1958-ci ildə Bolqarıstanda türk dilində çıxan «Filiz» uşaq qəzetində çap edilmişdir.
Ssenarilər
Əşrəf Hacıyev «Azərbaycanfilm» kinostudiyasının sifarişi ilə iki sənədli filmə ssenari yazmışdır. Onlardan birincisi, «Ömür-gün sevdası» adlı qısametrajlı film 1976-cı ildə Kəlbəcər rayonunun dağlarında çoxəsrlik adətlərinə, möhkəm ailə ənənələrinə sadiq sadə, əməksevər, xoşbəxt kənd sakinlərinin, uzun ömür yaşamış müdrik qocaların iştirakı ilə çəkilmişdir. Filmdə rayonun kəndlərinin çoxunda yüz il ərzində bir boşanma hadisəsinin belə baş verməməsindən danışılırdı. Burada insanlar həyatlarında bircə dəfə və ömürlük evlənirdilər. Buna görə filmin birinci adı «Toy bir dəfə olar» idi. Hadisələrin faciəvi gedişatı həmin filmi bu gün tarixi sənədə, nostaljili xatirəyə çevirmişdir. 1993-cü ilin aprelində Kəlbəcəri ermənilər işğal etdikdən sonra yerli sakinlər öldürülmüş, öz yurd-yuvalarından, minilliklər yaşadıqları torpaqlardan didərgin salınmışlar. İkinci film tammetrajlı olub, 1977-ci ildə prokata «Oktyabrın şəfəqləndirdiyi yol» adı ilə (ilkin adı «Lenin və Azərbaycan» idi) buraxılmışdır.
Tərcümələr
Əşrəf Hacıyev bədii, elmi, siyasi ədəbiyyatın tərcüməsi ilə məşğul olmuşdur. Onların arasında, fransız yazıçısı Qabriel Jildas-Andriyevskinin «Həmid üçün at yoxdur!» povesti, A.P.Çexov, Edmondo de Amiçis, O. Henri, Vasili Bakovun irsindən hekayələr, F. Dürrenmattın pyesi, F. T. Morqunun «Çörək və insanlar» kitabı və b. vardır
Kəmalüddövlə məktubları
Kəmalüddövlə məktubları — Mirzə Fətəli Axundovun 1865-ci ildə yazdığı bədii–fəlsəfi traktat. Bu əsər Axundovun yazdığı ən mühüm tənqid tipli publisistik işi sayılır. Hind şahzadəsi Kəmalüddövlə ilə fars şahzadəsi Cəlalüddövləylə yazışması süjetin əsasını təşkil edir. Burada yazıçı hər cür dini fanatizmi aradan qaldırmaq üçün amansız mübarizəni qarşısına məqsəd qoyur. Odur ki, "Kəmalüddövlə məktubları" bəşəriyyətə xidmət etmək, şərq xalqlarını dini xurafatdan, zalımların əsarət zəncirindən azad etmək üçün zülmə və əsarətə qarşı mübarizə silahına çevrilir.
Türkiyədən qayıtdıqdan sonra "Kəmalüddövlə məktubları" adlı bədii-fəlsəfi əsərini yazmağa başlamış,1865-ci ildə isə tamamlamışdır. O, 1866-cı ildə əsəri yaxın dostu Mirzə Yusif xanla birlikdə fars dilinə,1874-cü ildə isə görkəmli şərqşünas Adolf Berje ilə rus dilinə çevirmiş və çap etmək uğrunda çalışmışdır, lakin yazıçı bu istəyini həyata keçirə bilməmiş, arzusu gözündə qalmışdır. Əsər yalnız 1924-cü ildə qismən Bakıda "Yeni Əlifba Komiteti" tərəfindən dərc olunmuş, tam versiyası isə 1938-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Baki filialında buraxılmışdır.
Əsərin yazılma səbəbi
Mənbələr qeyd edir ki, İstanbuldan qayıtdıqdan sonra M. F. Axundov yenə əlifba haqqında ikinci bir layihə tərtib edərək Tehrana göndərir. Bu layihədə fanatik İran ruhanilərindən ehtiyat etdiyi üçün hərflərin şəklini sağdan sola doğru göstərir, lakin başda Nəsrəddin şah özü olmaq üzrə irticapərəst İran hökuməti onun bu xüsusdakı fikirlərinə qətiyyən etina etməyib. Bundan başqa, əlifba məsələsi ətrafında üçüncü bir layihə yazaraq Türkiyə sədr-əzəmi Ali paşaya göndərir. Həmin layihədə Türkiyə alimlərindən Suavinin islam əlifbasının dəyişdirilməsinin lüzumsuzluğu haqqında məqaləsinə bir tənqid yazaraq ona əlavə edir, lakin islam cəhalətpərəstliyinin hökm sürdüyü ölkələrdə onun bu layihələri həyata keçirilə bilmir. Bundan mütəəssir olan ədib 1868-ci ildə farsca "Yeni əlifba haqqında" mənzuməsini yazır. Bu mənzumədə İranın və Türkiyənin cəhalətpərəst dövlət başçılarını şiddətli tənqid atəşinə tutur.
M. F. Axundov həmin illərdə "Mollayi-Ruminin məsnəvisi haqqında tənqid", "Yek kəlmə haqqında", "Yuma cavab", "Türkiyə ordusunun 1618-ci ildə Bağdad ətrafında vəziyyəti" və s. siyasi, ictimai, tənqidi və fəlsəfi məqalələrini yazır. Bu dövrdə ədibin ən böyük və ciddi əsəri "Kəmalüddövlə məktubları" traktatıdır. Bu əsərdə dinin və ruhaniliyin kəskin surətdə tənqid edilməsi cəhalətin və fanatizmin hökm sürdüyü o zamankı mühitdə M. F. Axundovun həyatı üçün təhlükə yarada bilirdi. Mütəfəkkir bu barədə yazırdı: "Bu dinin əsasını yıxmaq, fanatizmi qaldırmaq, Asiya xalqlarını qəflət və nadanlıq yuxusundan oyandırmaq və islamda protestantizmin lüzumunu sübut etmək məqsədilə "Kəmalüddövlə"ni yazmağa başladım".
Məzmun
Kəmalüddövlə ilə Cəlalüddövlə şahzadədirlər. Hər ikisi siyasi təqiblər üzündən Misirə köçməyə məcbur olmuşlar. Kəmalüddövlənin vətəni Hindistanda ingilislər ağalıq edir, onlar Kəmalüddövlənin atası Övrəngzibi hakimiyyət başından götürüb məmləkətə sahib olmuşlar. Cəlalüddövlə isə vətəni İranda despotun özbaşınalığına və zülmünə dözə bilməyib Misirə köçmək məcburiyyətində qalmışdır.
Göründüyü kimi, hər iki şahzadə ölkələrində hökm sürən vəziyyətlə barışa bilmir, vətənlərinin geridə qalmasına acıyır və düçar olduqları fəlakətdən xilas olmaq üçün yollar axtarır.
Kəmalüddövlənin 1-ci məktubu
Kəmalüddövlə ilk məktubunda yazır ki, o İngiltərə, Amerika və Avropanı gəzib gəlir İrana. O öz həmməzhəblərinin halına yanır, düşünür ki, İran əvvəllər çox yaxşı vəziyyətdə idi, əhali çox xoşbəxt idi. Və o pis olur ki, o səadət, şövkət gedib, bu işdə ərəbləri günahkar bilir. O deyir: "Əhali nadandır və sivilizasyoni-cahandan bixəbərdir". Hesab edir ki, despotluq rejimi və ruhanilərin dini fanatizmi İranı zəiflədib. Ancaq yazır ki, elə hesab etməsin ki, o hansısa məzhəbi islamdan üstün tutur. O həmin dini üstün tutur ki, onun vasitəsilə insan bu dünyada xoşbəxtliyə çatsın. İranlıların nə dərəcədə fanatik olduqlarına misallar gətirir, bunlara özü də təəccüblənir. O İranda tacirlərin sərmayəsiz, kəndlilərin yoxsul, dövlət xəzinəsinin boş olduğundan və qanunların olmadığından şikayətlənir. Kəmalüddövlə ən çox ona yanır ki, xalq bu bəlaların əzabını dərk etmir. O münəccimlərin şaha yaltaqlıq üçün təqvimlərin başına yazdığı sözləri qəbul edə bilmir, çünki şah o sözlərə layiq deyil, çünki o əzəmət sahibi deyil, o nə ədalət, vətənpərvərlik qaydalarından xəbərdardır, nə də ölkəsini köçərilərdən qoruya bilir. Maarifin necə aşağı səviyyədə olmasından danışır, söz açır ki, uşaqlar molla yanında çubuq və fələqqə ilə tərbiyə edilir və belə uşaqdan gələcəkdə əxlaq, mərifət gözləmək olmaz. Vilayətin içində elmsiz və dünyadan xəbərsiz şahzadələrin oturması, onların xalq ilə ən alçaq formada rəftarı, xalqın onların hər sözünə "bəli" deməsi ona toxunur. Onlar nə xalqı düşmənlərdən qoruyur, nə xalqa şəfaxana, mədrəsələr açır, nə də ticarətə rövnəq verirlər. O, Cəmalüddövləyə deyir ki, əgər o da İrandan xali olmasaydı, bu eyibləri onun üzünə deməzdi. O bilir ki, İran nəşeyi-azadiyyət və hüquqi-insaniyyətdən bixəbərdir, ona görə də despot zülmündən nicat tapa bilməz. Düşünür ki, İranın məzhəbi ona liberal olmağa mane olur. Əsas da ona əsəbiləşir ki, İranda heç kəs şarlatan üləma və avamın qorxusundan heç nəyi deyə bilmir. Vəhşi və barbar tayfaların cəza tədbirlərinin İranda müşahidə olunması, ancaq Avropada bunun tamamilə qadağan olunmasını sivilizasyonla əlaqələndirir.
Kəmalüddövlənin 2-ci məktubu
2-ci məktubunda deyir ki, o bilir ki, onun yazdıqlarını oxuyub başa düşsələr də, bunlar fayda verməz. O deyir ki, bir əlac tap ki, İran əhli yazıb-oxumağa qadir olsun. Əslində, Axundzadə özü də əlifba hazırlamış, hətta onu Osmanlı dövlətinə təqdim etmiş, lakin qəbul etməmişdilər. Burda da, əslində, Axundzadə ömrünün sonuna qədər arzuladığı yeni əlifbanı Kəmalüddövlənin dilindən söyləyir. O deyir ki, İran xalqının kütlüyündən despot sevinməsin, onların heç biri əbədi deyil. O, Nadiri misal gətirir ki, onun kimi qorxulu despotun da sonunun necə olduğu məlumdur. Molla Sadığın sözlərindən sonra deyir ki, belə cəfəng əqidə heç bir xalqda yoxdur. Sonra Allahın ədaləti haqda fikirlər söyləyir. O insanın behişt ümidi və cəhənnəm qorxusundan danışır. O deyir ki, ərəb tayfasının yalan quraşdırmaqda və İranlıların yalana inanmaqda misli-bərabəri yoxdur. Kəmalüddövlə Molla Sadığın yalanlarına müxtəlif mənbələrdən faktlar gətirir. Kəmalüddövlə dini və elmi cəhətdən müqayisələr aparır. Sonra surələrdən danışır, onlardan da dəlillər göstərərək sanki öz fikrini təsdiqlətməyə çalışır. O bilir ki, Cəmalüddövlə deyəcək: "Hikmətdən sual yoxdur!" Amma o bunu qəbul edə bilmir, onu ittiham edir, ondan elmsizliyini etiraf etməsini istəyir. Əsərdə Kəmalüddövlənin mövqeyi çox kəskin, sərtdir. O düşünür ki, əqidə ağıl və hikmət əsasında qurulmalıdır, onun açıqlaması olmalıdır, belə olmayan halda, ona etibar etmək olmaz. "İslam dini o zaman yaşayıb davam edə bilər ki, insanlar dinin mahiyyətini şüur və mərifət əsasında anlamış olsunlar". 2-ci məktubun əvvəlindən Kəmalüddövlə dəlillər ki göstərirdi, məktubun sonunda artıq deyir: "Daha bəsdir! Nə vaxta qədər faydasız arzular dalınca düşəcəksiniz? Artıq elə vaxt yetişib ki, 5 duyğu orqanınızı da müvəffəqiyyət qazanmaq və fəzilət sahibi olmaq üçün sərf edəsiniz".
Kəmalüddövlənin 3-cü məktubu
3-cü məktubda Molla Cabbarın danışdığı "nağıllardan" danışır. Ancaq yenə üsyan edir: "Axı, sən də bir hərəkət elə, bir proqresə ayaq qoy, bir sivilizasyona talib ol. Nə çağacan qəflət yuxusunda yatacaqsan?" Molla Cabbarın məclisindəkilərlə söhbətdən sonra bu nəticəyə gəlir: "Pərvərdigara, qəribə halətdir. Külli-aləm dəyişilib, külli-aləmin uşaqları həddi-büluğa çatıb, əhli-İran yenicə kəkələməyə başlayır". Bu məktubda o varlıqdan, onun necə və nədən yaranmasından danışır. Yenə çox kəskin mövqedə durur. O deyir ki, xalq haqq ilə batilə fərq qoymağa qadir deyilsə, gündə bir adam çıxıb bu xalqı bədbəxt edəcək.
Cəmalüddövlənin cavab məktubu
Cəmalüddövlə onun 3 məktubuna da alır və ona cavab yazır. O da ən az Kəmalüddövlə qədər kəskin bir şəkildə deyir ki, sənin beynin xarabmı olub, sən bilmirsənmi ki, islamdan əvvəl iranlılar atəşpərəst idi?! O bu məzhəbə qulluq etməyin bədbəxtlik olduğunu bildirir. O deyir: "Sən necə fars millətinin o halına səadət adı qoyursan, heyif sənə!" Özünü doğrultmaq üçün məktublarında Firdovsini şahid gətirən Kəmalüddövləyə cavab kimi məhz Firdovsidən danışır. Onu da Kəmalüddövlə kimi laməzhəb adlandırır. O belə deyir: "Əgər sənin nəslinin qanında haqq ilə batilə fərq qoymaq, filosofluq, bəşər övladının halına yanmaq var idi, bəs niyə sənin babaların hindlilərin puç etiqadlarına mültəfit olmadılar?" Cəmalüddövlə hindlilərin ən pis cəhətlərini sayır, onların ən pis xüsusiyyətlərini ifşa edir. Cəmalüddövlə ona deyir: "Mən sənə İranı gəz, həmməzhəblərinlə danış, könlün açılsın demişdim, daha deməmişdim ki, dinimizi və məzhəbimizi bir-birinə vur". Cəmalüddövlə deyirdi ki, başqalarının dini və məzhəbi haqdırsa, bizimki niyə olmasın? Sonda Cəmalüddövlənin yekunu belə olur: "Əgər sən belə filosof idin və öz rəyincə politikanın ali məsələlərindən belə xəbərdar idin, bilirdin ki, despotluq pisdir, bəs niyə bunları Övrəngzəbə vermədin ki, dediklərinə əməl edəydi, ingilis gəlib ölkəsini əlindən almayaydı və milləti zəlil etməyəydi? Bizim padşahımız despot isə də, allaha şükür, özümüzündür, biz sizin kimi biganə millət əlində qalmamışıq".
Mənbələr
Ədəbiyyat 10 — Nizami Cəfərov, Teymur Kərimli, Zaman Əsgərli, Afət Bakıxanova (2005,2009).
"Mirzə Fətəli və ərəb əlifbası" məqaləsi — Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev.
Crassula perfoliata var. falcata
(Crassula perfoliata var. falcata) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Murya
Murya — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
Əhalisi 1065 nəfərdir.
Toponimiyası
Talış dilində oykonim "Muyo" formasındadır.
Pikrobazalt
Pikrobazalt - əsasi tərkibli vulkanik süxur. 40–60% olivin, 30%-ə qədər piroksen, 20–25% plagioklazdan, 5–6% filiz minerallarından və şüşəli əsas kütlədən ibarətdir. Narındənəli quruluşla səciyyələnir. Pikrobazalt şenfelzit növü intersertal quruluşlu olub, tərkibində olivin (53%), piroksen (16%), əsasi plagioklaz və qlobulit kristallarından (28%) ibarət şüşəli bazis, filiz mineralı və apatit (3%), bəzən biotit və bronzit iştirak edir. Sinonim: Ankaramit, Okeanit, Pikritli bazalt. Növ müxtəlifliyi: şenfelzit.
Qədim Roma mədəniyyəti
Memarlıq
Romalılar yunan memarlığından geniş istifadə edirdilər. Yunan şəhərlərinin, Karfagenin tutulması, ellin həyatı ilə tanışlıq Romada incəsənətə böyük maraq yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu şəhərlərin və yunan əyanlarının həyatı Roma əyanları üçün nümunəyə çevrilmişdi. Roma tikintiləri dövlətin əzəmət və qüdrətini nümayiş etdirməli idi. Onlar memarlığa bir sıra yeniliklər gətirdilər. Betonu ixtira etdilər. Bu ixtira qədim romalılara tağlar, günbəzlər və qübbələr tikməyə imkan verirdi. Tağ (Arka) qövs şəklində örtüyə deyilir. Tağdan zəfər tağlarında, körpü, bina, su kəməri tikintisində geniş istifadə olunurdu. Qübbə qövs şəklində tavana deyilir. Günbəz tərsinə çevrilmiş cam şəklində tavana deyilir. Allahların məbədi sayılan və indiyə qədər qalan Panteon günbəzin ən gözəl nümunəsidir. Memarlığın əsas müvəffəqiyyəti imperiyanın yüksəlişi dövrünə, yəni e.ə. I əsrin 20-ci illəri və eramızın II əsrinə təsadüf edir. Memarlıqdan imperatoru şöhrətləndirmək və imperiyanın qüdrətini təbliğ məqsədilə daha geniş istifadə etmişlər. I əsrin ortalarında möhtəşəm memarlıq kompozisiyaları yaradılmışdır. Roma şəhərində “Qızıl ev” adlandırılan Neron sarayı, Flavilər sarayı, Flavilər dövründə Kolizey, Adrianın zamanında Panteon abidələri gözəl memarlıq nümunələridir. Son dövr Roma incəsənətində yaradılmış bədii formalar orta əsr Avropa bədii mədəniyyətinin təməli sayılır.
Musiqi
Roma musiqisi ellinizm mədəniyyətinin təsiri altında inkişaf edərək, məişətə əsaslanan musiqili poetik janrlar (toy, yas, ziyafət və s.) yaranırdı. İmperiya dövründə musiqi mədəniyyəti xüsusilə rəngarəng olmuşdur. Roma musiqi aləmində yunan kifaraçıları, İsgəndəriyyə müğənniləri, Əndəlis rəqqasələri fəaliyyət göstərmişlər. Eramızın I əsrinin sonunda imperator Domisian “Kapitoli yarışları”nın əsasını qoymuşdur. Burada həm şairlər, həm də musiqi xadimləri təmsil olunmuşlar. Bu dövrdə müğənni Tigelli, aktyor-müğənni Apelli, kifaraçı Kritli Mesomed və s. şöhrət qazanmışdır.