cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bilal Həbəşi
Bilalın sürgünü
Peyğəmbərin vəfatından sonra Bilalın azan deməməsi növbəti xilafəti rəsmi şəkildə tanımaması kimi qəbul olundu. Bilal mövcud hakimiyyəti öz azanı ilə təsdiq etmək istəmədi. O, əhd etmişdi ki, yalnız Peyğəmbər üçün və əgər canişin olarsa həzrət Əli (ə) üçün azan deyəcək. Bilalın azan deməkdən imtina etməsi xəlifəyə baha başa gəldi. Beləcə, Bilal Şam şəhərinə sürgün olundu və ömrünün sonunadək orada qaldı. Bilal Şamda olduğu dövrdə bir dəfə həzrət Peyğəmbəri (s) yuxuda gördü. Peyğəmbər (s) Bilala buyurdu: "Bilal! Mənə münasibətdə necə də cəfa edirsən! Nə üçün mənim ziyarətimə gəlmirsən?" Bilal yuxudan oyanıb, çox qəmgin oldu. Qərara gəldi ki, həzrət Peyğəmbərin ziyarətinə getsin. Mədinəyə yola düşdü. Şəhərə daxil olan kimi Peyğəmbərin (s) qəbrinə üz tutdu. Ağlar halda həzrətin (s) məzarına sarıldı. İmam Həsən (ə) və imam Hüseyn Bilalın gəlməsini eşidib, xoşhal oldular, onun görüşünə gəldilər. Bilal həzrət Peyğəmbərin bu iki yadigarını görüb, onları ağuşuna aldı və öpdü. Peyğəmbərin bu iki körpəni qucağına alması səhnəsini xatırladı. Bilal Peyğəmbərdən sonra onun Əhli-beytinin (ə) necə tənha qaldığına şahid oldu. Əhli-beyt (ə) ümmətin biganəliyi ilə qarşılaşmışdı. Bilal Mədinədə bir neçə gün qaldı. Peyğəmbərin qəbrini ziyarət etdikdən sonra Əhli-beyt (ə) ilə görüşə getdi və təkrar öz sürgün yerinə, Şama qayıtdı.
Peyğəmbər buyuruqlarının rəvayətçisi
Bilal uzun illər həzrət Peyğəmbərin (s) yanında olduğundan onun bir çox buyuruqlarını yadda saxlamışdı. O, həzrətin (s) sözləri və əməlləri ilə yaxından tanış idi. Bilalın həzrət Peyğəmbərin (s) dilindən nəql etdiyi buyuruqlar mötəbər sənəd və istinad ediləsi mənbə hesab olunur. Bilal Şamda olduğu dövrdə Peyğəmbərdən hədislər və xatirələr nəql etməklə, müsəlmanların təlim-tərbiyəsi ilə məşğul olurdu. Onun sözləri xalq üçün bir dəlil idi.
Bilalın vəfatı
Bilal Şama hicrət etdikdən sonra hər il Mədinəyə gəlib, Peyğəmbərin qəbrini, onun qızı Zəhranı (s) ziyarət edər, Peyğəmbər Əhli-beyti (ə) ilə görüşərdi.
Hicri 19-cu ildə Bilal taun xəstəliyindən dünyasını dəyişdi. O, 63 il yaşadı. Bilal Dəməşq yaxınlığındakı "Babus-səğir" adlı yerdə bəzi səhabələrlə yanaşı dəfn olundu.
Hazırda onun məzarı üzərində qübbə tikilmişdir və bu yer mərifət əhlinin ziyarətgahıdır. Şam müsafirləri öz ehtiramlarını bildirmək üçün Bilalın qəbrini ziyarət edirlər.
Sarıoğlan
Sarıoğlan — Kayseri ilinin ilçəsi.
Bulbophyllum repens
(Bulbophyllum repens) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Sarız
Sarız — Kayseri ilinin ilçəsi.
Mirzə Həsən Mail
Mirzə Həsən Mаil — şair, XIX əsrin iкinci yаrısı
Həyatı
Mirzə Həsən Аvşаr XIX əsrin iкinci yаrısındа yаzıb yаrаdаn şаirlərdəndir. Mаil təхəllüsü ilə incə ruhlu şеirlər yаzıb. Günеy Аzərbаycаnın Urmiyа şəhərində dоğulub. Ilк təhsilini dоğmа şəhərində аldıqdаn sоnrа, Tеhrаnа gеdərəк görкəmli еlm və mədəniyyət хаdimlərinin yаnındа biliyini təкmilləşdirib. Каmil təhsil аlаndаn sоnrа İrаnın хаrici işlər vəzirliyndə işə düzəlib. İnsаn qəlbini оvsunlаyаn şеrləri tеz bir zаmаndа оnu ünlü еdib. "Şеyхüşşüərа"-şаirlər şеyхi ləqəbinə lаyiq görülüb.
Mirzə Həsən Аvşаr təхminən 90 yаşındа vəfаt еdir. Mаilin qələmə аldığı qəzəllər Füzuli yаrаdıcılığı ilə səsləşir.
Fransız müdafiəsi (şahmat)
Fransız müdafiəsi — Şahmatda '''1. e2-e4 e7-e6''' gedişləri ilə başlayan debüt.
1834-1836-cı illərdə London şahmatçıları ilə yazışma oyununda müvəffəqiyyətlə yarışan parisli şahmatçıların şərəfinə adlandırılmışdır.
Elyar Foks
Elyar Foks  — azərbaycan mənşəli Böyük Britaniyalı müğənni, musiqiçi və söz yazıçısı. Onun fanatlarına "Fokserlər" deyilir.
Həyatı
Əsl adı Elyar Əfşari olan müğənninin anası ingilis, atası azərbaycanlıdır. O, İlinqdə anadan olmuş, Qrinfordda böyümüşdür. Təhsilini əvvəlcə Queensmead Məktəbində, daha sonra Costons Primary Schoolda almışdır. Elyarın özündən böyük bir qardaşı da var.
Beşyarpaq qıfsәbәt
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Yarpaq
Yarpaqları saplaqlıdır, lələkvaribölünmüşdür, 2-4 ədəd yan ellipsşəkilli və ya enli-neştərvari, sivriuclu-mişarvari, sivri və yaxud qısa sivriləşmiş seqmentlərlə; təpə seqmenti iridir, yan tərəfdəki seqment isə yarpağın qaidə hissəsinə doğru kiçilmiş, demək olar ki, oturaqdır və ya qısa saplaqla oxa birləşəndir; yuxarı yarpaqları kəskin azalmışdır, bütövdür, forması enli lansetvaridən dar lanservariyə qədər dəyişir.
Çiçək
Səbət yumurtaşəkillidir, yaşıl rəngdədir, eni 8-15 mm-dir. Çiçəkləri azsaylı, uzun düz saplaqda, qalxanvari süpürgə çiçək qrupunda toplanmışdır. Qın yarpaqcıqları kənarlardan ensiz-pərdəli və ağımtıl-tüklüdür. Çiçəkləri bənövşəyi rəngdədir.
Meyvə
Toxumları uzunsov, zolaqlı, hamardır; kəkili çirkli-bənövşəyi rəngli yastı, demək olar ki, lələkvari cod tüklərdən ibarətdir, toxumdan azacıq uzundur.
Meyvə verməsi
Sentyabr-Oktyabr
Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Alazan Əyriçay, Kür düz., KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Lənk. Ovalıqdan orta dağ qurşağına qədər.
Yaşayış mühiti
Meşələrdə, meşə ətrafında, kolluqlar arasında rast gəlinir.
Rene Koti
Rene Koti (fr. René Coty; 20 mart 1882, Havr, Fransa - 22 noyabr 1962, Havr, Fransa) - 1954-1959 illərdə Fransa Respublikasının 17-ci prezidenti
Bulbophyllum renkinianum
(Bulbophyllum renkinianum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Alectryon repandodentatus
(Alectryon repandodentatus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Səməd Abbasov (alim)
Həyatı
1927-ci ildə Naxçıvanda anadan olub. 1952-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfat İnstitutunun meyvə-tərəvəzçilik və üzümçülük fakultəsini bitirmişdir. İnstitutu bitirdikdən sonra Gəncədə Nizami adına üzümçülük sovxozunda şərabçı işləmişdir.
1958-ci ildə Şəmkir Konyak zavodunun direktoru, 1963-cü ildə Gəncə Şərab trestinin rəisi, 1970-ci ilə Xanlar rayonunda ″Bolqarıstan″ sovxozunun direktoru vəzifələrində çalışmışdır.
Şərabçılığın elminə dərindən bələd olan Səməd Abbasov ″Azərbaycanda şərabçılıq″ və ″Texnoloqiya vinodeliya″  monoqrafiyalarını yazmışdır.
Azərbaycan şərabçılıq elminə dərindən bələd olan Səməd müəllim Azərbaycan Kənd Təsərrüfat İnstitutunda uzun müddət şərabçılıqdan müharizə oxumuşdur.
Feliks Məmmədov
Feliks Məmmədov (d. 1936 - ö. 13 may 2016) — kişi voleybolçulardan ibarət Azərbaycan millisinin sabiq baş məşqçisi.
Həyatı
1936-cı ildə Bakıda anadan olmuşdur. Məktəb vaxtlarından voleybolla məşğul olmağa başlayan Feliks sonradan diqqət cəlb etmiş və uğurlu idmançı karyerası yaşamışdır. Məmmədov Azərbaycanla yanaşı, Türkiyədə də çalışıb.
Feliks Məmmədov 13 may 2016-cı ildə, 79 yaşında səhər saatlarında uzun sürən xərçəng xəstəliyindən vəfat edib .Yasamal qəbiristanlığında dəfn olunub.
Uğurları
Feliks Məmmədov müxtəlif illərdə SSRİ və Azərbaycan çempionatının mükafatçısı olub.
Cuveynilər
Cuveynilər — İranın tanınmış soylarından biri.
Soyun yaranması
Bu soy İranın Xorasan əyalətinin, Nişapur vilayətinin, Simnan qəzasının Cuveyn kəndindən çıxıb.
Hülaku xanın vəziri Şəmsəddin Cüveyni (?-1285) (tanınmış tarixçi Əlaəddin Ataməlik Cüveyninin qardaşı) Səfiəddin Urməvini öz himayəsi altına alır. Oğlanları Bəhaəddinlə Şərəfəddinin tərbiyəsini ona həvalə edir. Səfiəddin onlara hərtərəfli təhsil verməyə çalışır. Lakin təbii ki, musiqi dərslərinə xüsusi fikir verir. Şərafəddin təhsildəki uğurları ilə müəlliminin hüsn-rəğbətini qazanır və Urməvi Təbrizdə qələmə aldığı beş hissəlik məşhur "Risaleyi-Şərəfi" adlı musiqi risaləsini ona ithaf edir.
Km/s
thumb|sağ|[[Avtomobil spidometrlərində daxili çevrədə yazılan kilometr bölünsün saat, xarici çevrədə yazan isə mil bölünsün saatı göstərir.]] Kilometr bölünsün saat (km/sa formasında da göstərilir), sürət vahidi. Bir cismin 1 saat boyunca getdiyi yolu bildirir. Qısaca km/sa ya da km·sa−1 istifadə olunur. Bir çox ölkədə sürət vahidi kilometr bölünsün saat hesab olunur.
Alectryon subcinereus
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Talas (Kayseri)
Talas — Kayseri ilinin ilçəsi.
Rambutan
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Cənubi-şərqi Asiyada yetişir. Vətəni Tailanddır. Üst qabığı soyularaq tumu ilə birgə yeyilə bilir. Rambutanı kosmik meyvə adlandırırlar. Rəngi qırmızı içi ağ, tumu isə qara rəngdədir.
Meyvə
Meyvəsi qırmızı rənglidir və uzun saçaqları var. Ölçüsü böyük deyil: əsasən 3 sm, nadir hallarda 6 sm ölçüsündə olur. Çəyirdəyi isə meyvənin 1/3 hissəsini təşkil edir. Meyvənin xarici rəngi nadir hallarda narıncı və sarı ola bilər. Ətli hissəsi tüklərlə örtülmüşdür. Meyvənin şirin dadı olur. Qəhvəyi rəngli toxumu isə 1–1,3 sm ölçüsündədir.
Təsvir
Ağac 15–24 metr hündürlüyündə ola, yarpaqları isə 14–30 sm uzunluğuna çata bilər. Çiçəklər kiçikdir və 2.5–5 mm ölçüsündə olan disk şəklindədir.
Becərmə
22–30 °C bitki üçün ideal temperatur qəbul olunur. 10 °C-dən aşağı temperatura qarşı həssasdır. Ticarət məqsədilə 12–15 °C-də və dəniz səviyyəsindən 500 metr yüksəklikdə yetişdirilir. Qönçələmə yolu ilə çoxaldıqda 3 ildən bir meyvə verə bilər.
Aqşin
Aqşin — kişi adı, Türkiyədə qadın adı.
Bulbophyllum renipetalum
(Bulbophyllum renipetalum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Gətab
Gətab — İranın Mazandaran ostanının Babül şəhristanının Gətab bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 6,956 nəfər və 1,744 ailədən ibarət idi.
Miksomisetlər
Miksomikota — şöbəsi nümayəndələrinin vegetativ bədənləri seliklidir. Təknüvəli amöbvari yaxud çoxnüvəli plazmodidir. Qeyri-əlverişli şəraitdə plazmodi sakitlik dövr keçirən sklerotsi stadiyasına keçir.
Qeyri-cinsi çoxalmaları sporlarla gedir. Sporlar sporoforda formalaşır. Sporlar endogen və ekzogen yolla əmələ gələ bilirlər. Sporlar inkişaf edib miksoamöb və yaxud 2 qamçılı zoosporlar əmələ gətirirlər. Bunlar da sakitlik dövrü keçirib mikrotsistis əmələ gətirirlər. Bunlara bitki və heyvan qalıqları, bazidili göbələklər, mamırlar şibyələr, irigövdəli ağacların gövdəsi üzərində , birillik bitkilər üzərində və torpaqda rast gəlmək mümkündür.
Bu günə kim bu göbələklərin göbələklər aləmindəki yeri tam məlum deyil. Odur ki bu şöbəyə sərbəst qrup kimi də baxırlar. Bu şöbə myxomycetes, Protosteliomycetes və Acrasiomycetessiniflərini özündə cəmləyir.
Mərkəzi debüt (şahmat)
Mərkəzi debüt — Şahmatda '''1. e2-e4 e7-e5 2. d2-d4 e5:d4 3. Vd1:d4''' gedişləri ilə başlayan debüt.
Şahmata dair qədim əsərlərdə xatırlanan bu debütə XIX əsrin 80-ci illərində keçirilən yarışlarda təsadüf olunur.
Boswellia ameero
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Şotlandiya görüşü (şahmat)
Şotlandiya görüşü — Şahmatda '''1. e2-e4 e7-e5 2. Ag1-f3 Ab8-c6 3. d2-d4.''' gedişləri ilə başlayan debüt
1824-cü ildə Şotlandiyanın Edinburq şəhəri ilə London arasında yazışma ilə keçirilən matçın şərəfinə adlandırılmışdır.
Dissernet
Dissernet — öz əməklərini fırıldaqçıların, saxtakarların və yalançıların ifşa edilməsinə həsr etmiş ekspertlərin, tədqiqatçıların və reportyorların azad şəbəkə cəmiyyətidir Cəmiyyətin fəaliyyəti əsasən Rusiya elm və təhsil müəssisələrində müdafiə edilmiş fəlsəfə və elmlər doktoru dissertasiyalarının içtimai ekspertizasının keçirilməsindən ibarətdir.
Dissernetin baniləri
Dissernetin baniləri aşağıdakılardır:
Dissernetin məqsədi
Dissernetin məqsədi elmi işçilərin qanunla təsbit edilmiş attestasiya qaydalarının, həmçinin elmi dərəcələrin verilməsi qaydaları və reqlamentlərinin kobud şəkildə, müəyyən məqsədlə pozulması hallarının aşkarlanmasıdır. Dissernet, ekspertiza nəticəsində bu cür pozuntular aşkarlanan dissertasiyaları saxtalaşdırılmış və bu dissertasiyaların müdafiəsi nəticəsində alınmış diplomları isə qanunsuz sayır və ləğv olunmalı olduğunu bildirir.
Dissernetin fəaliyyəti
Dissernetin tədqiqatları və ifşaları Rusiyanın bütün kateqoriyadan olan vətəndaşlarına bərabər şəkildə tətbiq edilir, o cümlədən:
Uvs vilayəti
Uvs aymakı Monqolustanın 21 aymakından biridir. Şimal-Qərbi Monqolustanda, Paytaxt Ulan-Batordan 1336 km məsafədə yerləşir. Aymakın mərkəzi dəniz səviyyəsindən 936 m yüksəklikdə yerləşən Ulaangom şəhəridir. Aymak, ölkənin ən böyük gölü olan Uvs gölünün adını daşıyır.
Coğrafiyası
Uvs aymakında Ümumdünya mədəni irsinə daxil edilmiş Ubsunur dərəsi yerləşir. Uvs aymakı şimaldan Rusiya Federasiyası ilə (640 km), şrəqdən Zavxan aymakı ilə (340 km) həmsərhəddir. Cənubdan və qərbdən isə Xovd və Bayan-Öygil aymakları ilə (200 km) həmsərhəddir. Aymak ərazisinin 60%-i dağlıq zona, 40%-i isə Qobi yarımsəhrasının payına düşür.
Tarixi
1921-ci il Monqolustan inqilabından sonra, 1925-ci il noyabrın 21-də Çandmani Uulyn aymakı təsis edilir. Bu aymak ölkənin qərbində, indiki Uvs, Xovd aymaklarını və Bayan-Ölgiy aymakının qərbini əhatə edirdi. 1931-ci ildə Çandmani Uulyn aymakı Xovd və Dörvöd aymaklarına bölündü. 1933-cü ildə Dörvöd aymakının adı dəyişdirilərək Uvs qoyuldu.
Əhalisi
2014-cü il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, Uvs aymakının əhali sayı 75 737 nəfərdir. Əhalinin 60% Dörbödlər, 15% bayadlar, 15%-i xalxalardır. Bundan başqa Tuvalar, Xotonlar və qazaxlarda əyalətdə yaşayırlar.
== Rayonları == thumb|right|180px|Uvs aymakının siyasi xəritəsi Uvs aymakı 19 rayondan ibarətdir. Ən çox əhalisi olan rayon aymakın mərkəzi sayılan Ulaangom rayonudur. Bu rayonun əhalisi 27 849 nəfərdir. Ən az əhalisi olan aymak isə əhalisi 1 570 nəfər olan Davst rayonudur.
İstinadlar
<references group="Q"/>
Aqşin Bağırov
Həyatı
Bağırov Aqşin Böyükağa oğlu 1953-cü il iyunun 6-da Bakı şəhərində doğulub. 1970-ci ildə Nəriman Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutuna (indiki Azərbaycan Tibb Universiteti) qəbul olunub. 1976-1977-ci illərdə Zabaykalye dəmir yolunun Beloqorsk bölmə xəstəxanasında internatura keçib. 1978-1980-ci illərdə Sumqayıt şəhərində təcili tibbi yardım xəstəxanasında travmatoloq- həkim vəzifəsində çalışıb. 1980-ci ildə Azərbaycan Səhiyyə Nazirliyinin kollegiyasının qərarına əsasən Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Travmatologiya və Ortopediya İnstitutuna təyinat alıb.
A.Bağırov 1982-ci ildə Moskva Mərkəzi Travmatologiya və Ortopediya İnstitutuna (MTOİ) göndərilib. 1985-ci ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə etdikdən sonra Bakıya, Elmi-Tədqiqat Travmatologiya və Ortopediya İnstitutuna qayıdıb. 1988-ci ildə Səhiyyə Nazirliyinin qərarına əsasən A.Bağırov MTOİ-yə doktoranturaya göndərilib. Orada apardığı elmi işlərin nəticəsinə görə “Aşağı ətrafların uzun sümüklərinin daxili və oynaqətrafı sınıqları, deformasiyaya uğrayan artrozun profilaktikası” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib.
A.Bağırov 2010-cu ildən 1 nömrəli Moskva Ortopediya və Travmatologiya Klinikasının rəhbəridir. Klinika ayaq əyriliyinin düzəldilməsi, baldır və budun uzadılması yolu ilə boyun artırılması, pəncə deformasiyasının müalicəsi, uşaqların sümük inkişafında qüsurların aradan qaldırılması, ətraf sümüklərin ağır və mürəkkəb sınıqlarının və digər ortopedik xəstəliklərin müalicəsi ilə məşğuldur.
A.Bağırov 7 ixtiranın, 5 yeniliyin və 2 patentin müəllifidir, 36-dan çox elmi işi dərc olunub. Onun rəhbərliyi ilə 2 namizədlik dissertasiyası müdafiə edilib. Beynəlxalq Aqrar Təhsil Akademiyasının həqiqi üzvü, bir çox beynəlxalq konfransın iştirakçısı olan Aqşin Böyükağa oğlu Bağırov Belçikadakı sərgidə tibb sahəsində uğurlarına görə “Avro-2002” qızıl medalı ilə təltif edilib.
Mil bölünsün saat
thumb|sağ|[[Avtomobil spidometrlərində daxili çevrədə yazılan kilometr bölünsün saat, xarici çevrədə yazan isə mil bölünsün saatı göstərir.]] Mil bölünsün saat, (mph ya da MPH formasında da göstərilir) bir ölçü vahidi. Rəsmi olaraq sadəcə ABŞ və Böyük Britaniyada bu sürət vahidindən istifadə olunur.
Dəyişdirilməsi
1 mph bərabərdir:
Rafael Alberti
Rafael Alberti (d.16.12.1902, Kadis əyalətinin Puerto-de-Santa-Mariya k. — ö.29.10.1999, Madrid) — XX əsrin ispan şairi və dramaturqu.
Vahid (fiziki kəmiyyət)
Vahid — fiziki kəmiyyətlərin hesablanmasında, ifadə edilməsində və eyni cinsdən olan kəmiyyətlərin bir-biri ilə qarşılaşdırılmasında istifadə edilən beynəlxalq standart böyükləridir.
Beynəlxalq vahidlər sistemində əsas vahidlər; kütlə Kiloqram, uzunluq Metr, zaman Saniyə, istilik Kelvin, elektrik cərəyanı şiddəti Amper, işıq şiddəti Kandela və maddə miqdarı Mol vahidləri ilə ifadə olunur.
Rafael Alberti
Həyatı və yaradıcılığı
1927-ci ildə 27-ci ədəbi hərəkatının yaradıcılarından biri olmuşdur. 1931-ci ildə Alberti İspaniya Kommunist Partiyasına daxil olmuşdur. 1934-cü ildə həyat yoldaşı Mariya Telesa Leon ilə birlikdə Moskvada keçirilən Sovet yazıçılarının I qurultayında iştirak etmişdir. 1936-39-cu illərdə İspaniya antifaşist ziyalılar ittifaqında görkəmli rol oynamışdır. İspaniyada respublikaçıların məğlubiyyətindən sonra şair ölkəni tərk etmişdir; o, əvvəlcə Fransada (1936-40-cı illərdə), sonra isə 1977-ci ildə Argentinada və Romada yaşamışdır. 1977-ci il Frankonun ölümündən sonra şair siyasi mühacirətdən vətəninə qayıtmış və qayıtdıqdan qısa müddət sonra Kadisin millət vəkili seçilmişdir.
Alberti bütün həyatı boyu Rusiyanın və Sovet İttifaqının böyük dostu olmuşdur. Şair SSRİ-yə 1932, 1934 və 1964-ci illərdə üç dəfə gəlmişdi. Şair 1934-cü ildə Bakıda olmuşdur. 1995-ci ildə Valensiya Universitetinin fəxri doktoru adına layiq görülmüşdür.
Əsərləri
“Prado muzeyində hərb gecəsi” (1956) pyesi ispan xalqının azadlıq uğrunda mübarizəsinə həsr olunmuşdur. 1956-cı ildə “Unudulmuş meşəcik” adlı xatirələrini çap etdirmişdiR.
Vardar
Vardar — Makedoniyanın ən uzun, Yunanıstanın  əsas çaylarından biri.
Ümumi xarakteriskası
Uzunluğu — 388 km, hövzəsi isə 24 438 км²-dir. Çayın mənbəyi Vrutok kəndi yaxınlığında yerləşir. Mənsəbinin hündürlüyü 683 metrdir. Vardar çayının hövzəsi demək olar ki, Makedoniya ərazisinin üçdə iki hissəsini əhatə edir. Vardar çayı demək olar ki, bütünlüklə dağlıq ərazidən axır. Çayın keçdiyi ərazilərdə ölkənin ən münbüt torpaqların yayılmışdır.
Adının mənası
Vardar sözünün dəqiq mənşəyi haqqında məlumat yoxdur. Ancaq ehtimal edirlər ki, bu termin frakiya sözü olan Bardáriosdan meydana gəlmişdir. Mənası qara su deməkdir.
Vardar küləyi
Vardaris və Vardarec şimal coğrafi küləyi olub Yunanıstan Makedoniyası eləcə də Makedoniya ərazisi boyu əsir. Küləyin meydana gəlməsində əsas səbəb Vardar vadisi boyu hərəkət edən hava kütləsinin dağlıq əraziyə daxil olan zaman böyük impuls götürməsidir. Bu küləyi daha çox Fransada meydana gələn mistral ilə müqayisə edirlər.
Bulbophyllum remiferum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mirzə Həbib Ağazadə
Mirzə Həbib Аğаzаdə () — publisist, azadlıq mücahidi
Həyatı
Mirzə Həbib Аğа bəy оğlu 1880-ci ildəUrmiya şəhərində аnаdаn оlmuşdu. Müкəmməl mədrəsə təhsili аlmışdı. Məşrutə hərакаtındа iştirак еtmişdi. Sоnrа dеmокrаt firqəsinin üzvü оlmuşdu. Mirzə Həbib Mаhmud Qənizаdə, Mаhmud Əşrəfzаdə, Sаdiqülmülк və Müəyyədzаdə ilə bərаbər Urmiyаdа mааrifçiliyə bаşlаmışdı. "Fəryаd" qəzеtinin rеdакsiyа hеyətinə bаşçılıq еtmişdi. Sоnrаlаr bu qəzеtin аdı dəyişdirilib "Fərvərdin" аdı ilə nəşr оlundu. Mirzə Həbibin səyi ilə Irаndа yаyıldı. Çаr оrdusu Urmiyаyа sохulаndа qəzеt bаğlаndı. Qəzеtin fəаllаrı öldürülməyə bаşlаndı. Sаdiqülmülк аsıldı. Mirzə Həbib qаçıb Оsmаnlı коnsulluğunа sığındı. Bir zаmаndаn sоnrа Urmiyа hакiminin кöməкliyi ilə qurtulub Tеhrаnа gеtdi. Mərкəzdə "Əhrаr" qrupunun dəstəyi ilə qəzеtçiliyə dаvаm еtdi. Dеmокrаtlаrа qоşuldu. Bu firqənin mərкəzi коmitəsinin üzvü оldu. 500 nəfərliк fədаi ilə Şərəfхаnаyа hucum еtdi. Bu limаnı ruslаrdаn аzаd еtdi. Оrdакı аnbаrlаrdаn gətirdiyi аzuqə ilə Təbriz cаmааtını 6 аy yеdirdi. Silаh-sursаtlа əhаlini təmin еtdi. Оsmаnlı оrdusu кöməyə gəlincə хаlq özünü Pеtrоsun hücumlаrındаn müdаfiə еtdi.
Mirzə Həbib Аğаzаdə Təbrizdən dеputаt sеçildi. "Şаhin" аdlı qəzеt çıхаrdı. Təbriz bələdiyyəsini idаrə еdən Şurаyа üzv оldu. Mirzə Həbib 1960-cı ildə vəfаt еdib.
Mənbə
fa:حبیب‌الله آقازاده
Pardaq dairəsi
thumb|Pardaq dairəsi thumb|Boşqab formalı pardaq dairəsi Pardaq dairəsi — bmetalların kəsmə ilə emalında (pardaqlamada) tətbiq olunan birləşmiş dənəciklərdən ibarət abraziv alətdir. Dəzgahların şpindelinə bərkidilərək pardaq dairələri emal zamanı böyük sürətlərdə (Vd=200 m/san) tətbiq edilir. Pardaq dairəsinin doğuranı üzrə yerləşmiş dənəciklər pəstah və alət arasında yerinə yetirilən kinematikaya uyğun olaraq materiala bataraq nazik yonqar qatı çıxarır. Dənəciyin pəstahla təması dairənin həndəsi forması, veriş, kəsmə sürəti və dərinliyindən asılıdır. Pardaq dairələri həndəsi formadan əlavə abraziv material, dənəvərlik, bərklik,struktur və birləşdirici ilə səciyyələndirilir. Bu göstəricilərin kombinasiyası yerinə yetirilən texnoloji tapşırıqlardan asılı olaraq seçilir. Pardaq dairələrinin xarakterik göstəriciləri standartlaşdırılmışdır.
Gəlugah (Babül)
Gəlugah — İranın Mazandaran ostanının Babül şəhristanının Şərqi Bəndpey bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 2,512 nəfər və 644 ailədən ibarət idi.
Yulay Aznalin
Yulay Aznalin (başk. Yulay Аҙналин; 1730 (başqa məlumatlara görə 1722) — təxminən 1797) — Ufa rayonunun Şaytan-Kudeyskoqosu ulusunun başçısı,  1773 — 1775-ci illərdə Kəndli müharibəsinin iştirakçısı, Salavat Yulaevin atası.
Həyatı
Tekeevo kəndinin sakini, Şaytan-Kudey tarxanı (nəsil) irsilərdən olurdu. 1750-ci ildən. Yulay yüzbaşı kimi xidmət edirdi, 1766-cı ildə nahiyə başçısının vəzifəsinə daxil oldu. 1771-də — 1773-cü ilərdə başqırd qeyri-müntəzəm qoşunlarına xidmət edirdi. Orenburq sərhəd xətlərinin mühafizəsində öz dəstəsi ilə iştirak edirdi, uzaq yürüşlərdə iki dəfə olurdu. Üsyanda onun iştirakı 1755-ci il tamamilə mümkündür, amma sənədli məlumatlarla bu təsdiq edilməmişdir.
Polşada müharibədə iştiraki
XVIII əsrdə Polşada Rusiyayla aparılmış müharibələr hədəflə dağılmış Polşanın daxili işlərinə müdaxiləyə malik idi. Polşada 1769-cu ilin başlanğıcında belə siyasət nəticəsində partizan müharibəsinə başlamış dəstələrin bir neçə yarandı. Noyabrda 1771-ci il Yulay göstərişi rus ordusu yardım Polşaya yönəldilən başqırd atlı qoşununun 3000-ci dəstəsinə başçılıq etməyə aldı. Dəstə 1772-ci ilin yanvarı ortasında Ufadan çıxış etdi. Yulayanın rəhbərliyi altında başqırd döyüşçüləri Varşavanın, Vilnonun və başqa yerlərin altında döyüşlərdə iştirak edirdilər. Yulay Aznalin-in döyüş hərəkətlərinin (təsirlərinin) sonu üzrə (görə) xüsusi mükafat layiq görülmüşdü — "Hərbi kiçik bayraq". Cəsarətə və qoçaqlığa görə alınmış mükafatı Yulay öz oğulu 1773-cü ilin oktyabrında Salavata verdi (çatdırdı). Salavatın Özünün üçün atanın mükafatı, ailə qalığı kimi, xüsusi qürurun predmeti idi.
Təhlil (şahmat)
Təhlil — Şahmat termini
Mövqedə yaranmış görüşlərin və mümkün vəziyyətlərin qiymətinin araşdırılması. Təhlil variantların işlənməsini və ya yaranmış görüşlərin qiymətləndirilməsini özündə birləşdirir. Variantların hesablanması və mövqenin qiymətləndirilməsi təhlil bacarığının əsasını təşkil edir.
Yaponiya
Yaponiya ( Nippon və ya Nihon ; keçmiş adı   və ya Nihon-koku, "Yaponiya dövləti") — Şərqi Asiyada yerləşən ada ölkəsi. Yaponiya Sakit okeanda, Yapon dənizinin, Şərqi Çin dənizinin, Çinin, Şimali Koreyanın, Cənubi Koreyanın və Rusiyanın şərqində yerləşir, şimalda Oxot dənizinə, cənubda Şərqi Çin dənizi və Tayvan adasına qədər uzanır. "Yaponiya" adının "günəş" mənası kanci ilə bağlıdır və Yaponiya tez-tez "Gündoğan ölkə" adı ilə çağırılır.
Yaponiya 6.852 adadan ibarət stratovulkanik arxipelaqdır. Yaponiyanın ən böyük dörd adası — Honşu, Hokkaydo, Kyuşu və Şikoku adası ölkə ərazisinin təxminən 97 %-ni əhatə edir. Yaponiyanın əhalisi 126 milyon nəfərdir və bu göstəriciyə görə dünyada 10-cu yerdədir. Təxminən 37,8 milyon nəfərin yaşadığı və bir-birinə yaxın olan bir neçə şəhərdən ibarət olan Keihin regionu (həmçinin Tokio–Yokohama aqlomerasiyası kimi tanınır) əhalisinə görə son 60 il ərzində dünyanın ən böyük şəhər aqlomerasiyasıdır. Tokio və ətrafındakı bir neçə prefekturanı əhatə edən Böyük Tokioda 35 milyondan çox insan yaşayır, bu isə buranı dünyada ən böyük mitropolit bölgə və dünyada ən böyük GDP bölgəsi edir.
Aparılmış arxeoloji qazıntı işləri Yaponiyanın Üst Paleolit dövründə məskunlaşıldığını göstərir. Yaponiya haqqında məlumat verən ilk mənbə I əsrə aid olan Çin tarixi mətnləridir. Digər regionlardan, xüsusilə Çindən böyük təsir, həmçinin izolyasiya dövrü, daha sonra Qərbi Avropanın təsiri Yaponiya tarixini xarakterizə edir. XII əsrdən 1868-ci ilə qədər Yaponiya imperatorun naminə fəaliyyət göstərən feodal şoqunlar tərəfindən idarə olunmuşdur. Yaponiya XVII əsrin əvvəllərində uzun müddət davam izolyasiya dövrünə daxil olmuş, bu izolyasiya 1853-cü ildə ABŞ donanmasının Yaponiyaya Qərbi Avropaya açılması barədə təzyiq etməsinə qədər davam etmişdir. Təxminən 20 il davam edən daxili konfliktdən və üsyandan sonra 1868-ci ildə İmperator Meyci ölkənin hökmdarı olmuş və Yaponiya imperiya, imperator isə xalqın müqəddəs simvolu elan edilmişdir. XIX əsrin sonlarında, XX əsrin əvvəllərində — Yaponiyanın hərbi gücünün artdığı dövrdə Birinci Çin-yapon müharibəsi, Rus-yapon müharibəsi və Birinci Dünya Müharibəsində əldə olunmuş qələbələr Yaponiyaya imperiya ərazisini genişləndirməyə imkan yaratmışdır. 1937-ci ildə baş vermiş İkinci Çin-yapon müharibəsi 1941-ci ildə İkinci Dünya Müharibəsinin bir hissəsinə çevrilmiş, lakin Yaponiya İmperiyasının müharibəyə qatılması 1945-ci ildə Hiroşima və Naqasaki şəhərlərinə atom bombalarının atılması, sonda isə məğlub olması ilə nəticələnmişdir. 1947-ci ildə ölkənin yeni konstitusiyası qəbul olunandan bəri Yaponiya imperator və seçkilərlə seçilmiş qanunverici orqan — Yaponiya parlamenti tərəfindən idarə olunan unitar, konstitusiyalı monarxiyaya malik ölkədir.
Yaponiya BMT, G7, G8 və G20-nin üzvüdür. Yaponiya böyük gücdür. Yaponiya nominal ÜDM-ya görə dünyanın ən güclü 4-cü, alıcılıq gücünün tarazlığına görə isə dünyanın ən güclü 3-cü iqtisadiyyatına malikdir. Dövlət həm də dünyanın ən böyük 5-ci ixracatçısı və dünyanın ən böyük 5-ci idxalçısıdır. Yaponiya rəsmi olaraq müharibə elan etməmək istədiyini konstitusiyasında göstərsə də, Yaponiya dünyanın ən böyük 8-ci hərbi büdcəsinə malikdir və silahlı qüvvələrindən ancaq özünü və sülhü qorumaqda istifadə etdiyini bildirir. Yaponiya yüksək yaşayış normasına və İnsan İnkişafı İndeksinə malik inkişaf etmiş ölkədir, əhali yüksək yaşayış imkanlarından yararlanır. Ölkə körpə ölümünün ən az müşahidə olunduğu 3-cü ölkədir. Yaponiya Ölkə Brend İndeksində 1-ci, Qlobal Sülh İndeksində isə Asiya ölkələri arasında 1-ci yerdədir.
Etimologiya
Azərbaycan sözü olan Yaponiya sözünün, yapon sözü olan (yapon dilində Nippon  və ya Nihon  kimi tələffüz olunur) sözünün qədim mandarin dili və U dilindəki tələffüzündən törəndiyi güman olunur. Yaponlar özlərini, dillərini isə adlandırırlar. Azərbaycanca köhnə mənbələrdə Japon və ya Məmləkəti Japon  ifadələrinə də təsadüf edilmişdir. Erkən sovet dövrünə aid Azərbaycandilli mənbələrdə "Yaponya" adlandırılmışdır.
Meyci islahatından İkinci Dünya Müharibəsinin sonuna qədər ölkənin tam adı ("Böyük Yaponiya İmperiyası") idi. Müasir dövrdə adından istifadə olunur: yapon dilində Yaponiya kimi izahedici işarəsi olmayan ölkə adlarına "ölkə", "dövlət", "xalq" mənasını verən  sözü artırılır. "günəş" və ya "gün" deməkdir; isə "təməl" və ya "mənşə" mənasını verir. Sözün ümumi mənası "günəşin mənşəyi" və ya "günəşin doğması" deməkdir (çinlilərin yanaşmasına görə günəş Yaponiyada doğur); buna görə də Qərbdə Yaponiya üçün "Gündoğan ölkə" adından da istifadə olunur. Nihon sözünün rəsmi istifadəsindən əvvəl Yaponiya və ya  kimi tanınmışdır.
"Yaponiya" sözü qədim ticarət yolları vasitəsilə Qərbə gəlmişdir. Yaponiya sözünün qədim mandarin və ya U dilindəki tələffüzünü Marko Polo (吳語) Cipangu kimi qeyd etmişdir. U dilinin dialekti olan müasir Şanxay dialektində (Yaponiya) işarələrinin tələffüzü  şəklindədir. Qədim malay dilində Yaponiya üçün istifadə olunmuş Cepanq sözü çin dilinin cənub sahilinin dialektlərindən (güman ki, Fukkin və ya Ninqpo dialektləri ) alınmışdır. XVI əsrdə Malakkaya gələn Portuqaliya tacirləri bu malay sözü ilə tanış olmuşdular. Bu sözü ilk dəfə Avropaya gətirənlər portuqallar idi. İngilis dilində bu söz ilk dəfə Gaipan şəklində 1565-ci ildə qeydə alınmışdır.
Tarix öncəsi və qədim tarix
thumb|left|Əsas zalı və beşmərtəbəli [[paqodası dünyanın ən qədim taxta tikililərindən biri olan buddizm məbədi Horyu-ci (Yaponiyanın Milli Xəzinəsi və YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahılarındadır).]]
Yaponiya yazılı tarixdə ilk dəfə Çin tarixi haqqında olan "Han kitabı"nda peyda olmuşdur. "Üç krallığın qeydləri"nə görə Yaponiya adalarında ən güclü krallıq III əsrdə peyda olmuşdu və Yamataikoku adlanırdı. Yaponiya buddizm ilə ilk dəfə Koreyadakı Bekçe krallığı vasitəsilə tanış olmuşdur, amma bu dinin Yaponiyadakı sonrakı inkişafı əsasən Çin ilə əlaqədardır. İlk vaxtlarda bu dinə qarşı müqavimət olsa da, hakim sinif buddizmi Yaponiyada yaya bilmişdir və Asuka dövrünün (592–710) əvvəllərində buddizm geniş şəkildə yayılmışdır.
Nara dövründə (710–784) Heyco sarayında (müasir Nara şəhəri) mərkəzləşdirilmiş güclü Yaponiya dövlətinin yaradılması qeyd edilir. Nara dövrü ədəbiyyatın peyda olması, eləcə də buddizm incəsənəti və memarlığın inkişafı ilə xarakterizə olunur. 735–737-ci illərdə çiçək xəstəliyi səbəbindən Yaponiya əhalisinin 1/3 hissəsinin öldüyü güman olunur. 784-cü ildə İmperator Kanmu Kiotonun 794-cü ildə paytaxt elan edilməsindən əvvəl paytaxtı Naradan Naqaoka-kyoya köçürmüşdür.
thumb|[[Monqolların Yaponiya yürüşləri zamanı samuraylar monqollar ilə qarşılaşırlar. Kamikadze (baş vermiş iki tayfun) sayəsində Yaponiyanın monqol donanmasından xilas olduğu rəvayət olunur.]] Heyan dövrünün (794–1185) əvvəllərində — Yaponiyanın yerli mədəniyyətinin açıq-aşkar meydana çıxdığı dövrdə incəsənət, şeriyyət və nəsrin inkişafı ilə seçilir. Murasaki Şikibunun "Gencinin hekayəsi" romanı və müasir Yaponiyanın milli himni olan "Kimiqayo" bu dövrdə yazılmışdır.
Heyan dövründə buddizmin iki məzhəbi yayılırdı: Sayçonun yaydığı Tendai buddizmi və Kukainin yaydığı Şinqon buddizmi. XI əsrin ikinci yarısında Yaponiyada Təmiz torpağın buddizmi (Codo-şu, Codo Şinşu) geniş populyarlıq qazanmışdır.
Feodalizm dövrü
Yaponiyada feodalizm dövrü döyüşçü hakim sinifin — samurayların peyda olması və üstünlük təşkil etməsi ilə səciyyələnir. 1185-ci ildə Qenpey müharibəsində ("Heykenin hekayəsi"də adı çəkilir) Tayra klanın məğlub olmasından sonra samuray Minamoto no Yoritomo imperator Qo-Toba tərəfindən şoqun təyin olunmuş və Kamakurada güc bazası yaratmışdır. Onun ölümündən sonra Hoco klanı hakimiyyətə gəlmişdir. Kamakura dövründə (1185–1333) Yaponiya Çin vasitəsilə buddizmin Dzen cərəyanı ilə tanış olmuşdur və bu cərəyan samuray sinfi arasında geniş yayılmışdır. Kamakura şoqunluğu 1274 və 1281-ci illərdə monqol işğallarını dəf etmişdir, amma sonda İmperator Qo-Dayqo tərəfindən devrilmişdir. Qo-Dayqo 1336-cı ildə Aşikaqa Takauci tərəfindən məğlubiyyətə uğradılmışdır.
XVI əsrdə portuqaliyalı tacirlər və Yezuit missionerləri ilk dəfə Yaponiyaya çatmış və Yaponiya ilə Qərb arasında ticarət və mədəniyyət mübadiləsinin əsasını qoymuşdurlar. Bu, Oda Nobunaqaya Qərb texnologiyası və silahları ilə tanış olmağa imkan yaratmış və onlardan digər daimyolara hücum etməkdə istifadə etmişdir. Onun güc birləşdirməsi Azuçi-Momoyama dövrünün (1573–1603) başlanğıcı oldu. 1582-ci ildə Odanın öldürülməsindən sonra varisi Toyotomi Hideyoşi 1590-cı ildə ölkəni birləşdirmiş, 1592 və 1597-ci illərdə Koreyaya iki uğursuz yürüş etmişdir.
Müasir dövr
31 mart 1854-cü ildə kommodor Metyu Kelbreyt və ABŞ hərbi donanmasının "Qara gəmilər"i Kanaqava müqaviləsi əsasında Yaponiyanı xarici dünyaya açılmağa məcbur etmişdir. Bu hadisədən sonra Bakumatsu dövründə Qərb ölkələri bağlanan bənzər müqavilələr iqtisadi və siyasi böhranlara səbəb olmuşdur. Şoqunun hakimiyyətdən əl çəkməsi Boşin müharibəsini başlatmış və mərkəzləşdirilmiş dövlət formal olaraq imperatorun hakimiyyəti altında birləşdirilmişdir (Meyci islahatı).
thumb|upright|left|[[Tokuqava şoqunatının sonlarında keçirilmiş Meyci islahatının adı ilə bağlı olan İmperator Meyci (1868–1912)]] Qərbin məhkəmə, siyasi və hərbi quruluşunu mənimsəyə bilən dövrdə Yaponiya Kabineti Gizli Şura təşkil etmiş, Meyci konstitusiyasını təqdim etmiş və Yaponiya parlamentini toplamışdır. Meyci islahatı Yaponiya imperiyasını sənayecə inkişaf edən dünya gücünə çevirmişdir və ölkəni qlobal təsirini artırmaq üçün hərbi gücdən istifadə etməsinə vadar etmişdir. Birinci Çin-yapon (1894–1895) və Rus-yapon (1904–1905) müharibələrində əldə edilmiş qələbələrdən sonra Yaponiya Tayvana, Koreyaya və Saxalin adasının cənub yarısına nəzarət etməyə başlamışdır. Yaponiya əhalisinin sayı 1873-cü ildə 35 milyon nəfər olduğu halda, 1935-ci ildə bu göstərici 70 milyon nəfərə çatmışdır.
thumb|[[Çin generalları Birinci Çin-yapon müharibəsində (1894–1895) yaponlara təslim olarkən.]] XX əsrin əvvəllərində qısa müddət davam edən "Tayşo demokratiyası" dövründə ekspansionizm və militarizm daha çox əhəmiyyət kəsb etməyə başlamışdır. Birinci Dünya Müharibəsi qələbə qazanan tərəfdə olan Yaponiyaya dünyaya təsirini və ərazisini artırmağa imkan yaratmışdır. Genişləndirmə siyasətinə davam edən Yaponiyanın 1931-ci ildə Mancuriyanı işğal etməsi beynəlxalq reaksiyaya və Yaponiyanın 1933-cü ildə Millətlər Liqasından ayrılmasına səbəb olmuşdur. 1936-cı ildə Yaponiya Nasist Almaniyası ilə Antikomintern paktını imzalamışdır və 1940-cı ildə Üçlər paktı Yaponiyanı Ox güclərindən birinə çevirmişdir. 1941-ci ildə Yaponiya Sovet-yapon tərəfsizlik paktını qəbul etmişdir.
1947-ci ildə Yaponiya liberal demokratiyanı vurğulayan yeni konstitusiya qəbul etmişdir. 1952-ci ildə imzalanmış San-Fransisko sülh müqaviləsi ilə müttəfiqlərin Yaponiya işğalı başa çatmışdır və Yaponiya 1956-cı ildə BMT-nin üzvü olmuşdur. Yaponiya daha sonra tərəqqiyə nail olaraq 2010-cu ildə Çin tərəfindən geridə buraxılana qədər dünyanın ikinci ən böyük iqtisadiyyatına malik olmuşdur. XXI əsrin əvvəllərində tədrici iqtisadi yenilənmə başlamışdır. 11 mart 2011-ci ildə Yaponiyada tarixdə qeydə alınmış ən güclü zəlzələ baş vermişdir və bu fəlakət Fukuşima nüvə fəlakətinə səbəb olmuşdur.
Hökumət və siyasət
thumb|[[Naruhito|İmperator Naruhito və İmperatriça Masako.]]
Yaponiya konstitusiyalı monarxiyadır və imperatorun hakimiyyəti məhduddur. Formal dövlət başçısı kimi o, konstitusiya tərəfindən "xalq birliyinin və dövlətin simvolu" kimi müəyyənləşdirilir. Hakimiyyət baş nazirin və digər seçilmiş parlament üzvlərinin əlində cəmlənmişdir və Yaponiya xalqına suverenlik hüququ verilir. Akihito Yaponiyanın hal-hazırkı imperatorudur; Vəliəhd şahzadə Naruhito Xrizantemo taxtının növbəti varisidir.
Yaponiyanın qanunverici orqanı Yaponiya parlamentidir və parlament Tokio şəhərinin Çiyoda xüsusi rayonunda oturur. Parlament ikipalatalıdır, 480 yerə malik Nümayəndələr palatasından və 242 yerə sahib Məsləhətçilər palatasından ibarətdir. Seçki hüququ 18 yaşından böyük olan şəxslər üçün keçərlidir və səsvermə gizli yolla aparılır. Yaponiya parlamentində əsas yerləri sosial liberal Yaponiya Demokratik Partiyası (YDP) və mühafizəkar Liberal Demokratiya Partiyası (LDP) tutur. Liberal Demokratiya Partiyası 1993–1994-cü illərdəki 11 aylıq müddət və 2009–2012-ci illər istisna olmaqla 1955-ci ildən seçkilərdə daim uğur qazanır. Liberal Demokratiya Partiyası Nümayəndələr palatasında 294 yerə, Məsləhətçilər palatasında 83 yerə malikdir.
Yaponiya baş naziri hökumətin əsas başçısıdır və Yaponiya parlamenti tərəfindən üzvləri arasından müəyyənləşdirildikdən sonra imperator tərəfindən təyin olunur. Yaponiya baş naziri Kabinet başçısıdır və dövlət nazirlərini müəyyənləşdirir və ya işdən azad edir. LDP partiyasının 2012-ci il ümumi seçkilərindəki qələbəsindən sonra 26 dekabr 2012-ci ildə Şinzo Abe Yoşihiko Nodanın yerini tutaraq baş nazir olmuşdur və bu vəzifəyə ikinci dəfə seçilmişdir. Baş nazirin formal olaraq imperator tərəfindən təyin olunmasına baxmayaraq, Yaponiya konstitusiyası aşkar şəkildə imperatordan parlament tərəfindən seçilmiş şəxsi bu vəzifəyə təyin etməsini tələb edir.
Xarici siyasət və ordu
thumb|left|YÖQ-nin əsgərləri [[Hərbi əməliyyat|hərbi təlimdə iştirak edərkən.]] Yaponiya G8, APEC və "ASEAN Plus Three" üzvüdür və Şərqi Asiya sammitinin iştirakçısıdır. Yaponiya 2007-ci ilin martında Avstraliya ilə, 2008-ci ilin oktyabrında Hindistan ilə təhlükəsizlik paktı imzalamışdır. Yaponiya rəsmi inkişaf yardımının 5-ci ən böyük ianəçisidir (2014-cü ildə 9.2 milyard ABŞ dolları).
Yaponiyanın ABŞ ilə yaxın iqtisadi və hərbi münasibətləri var; ABŞ-Yaponiya təhlükəsizlik alyansı bu dövlətlərin xarici əlaqələrində təməl daşı rolunu oynayır. 1956-cı ildən BMT-nin üzvü olan Yaponiya müxtəlif vaxtlarda (ümumilikdə isə 20 il) BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasının üzvü olmuşdur (sonuncu dəfə 2009-cu və 2010-cu illərdə). Yaponiya Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvü olmağa çalışan G4 ölkələrindən biridir.
Yaponiyanın qonşuları ilə bir neçə torpaq mübahisəsi problemi var: Rusiya ilə Cənubi Kuril adaları üzərində, Cənubi Koreya ilə Liankur qayalıqları üzərində, Çin və Tayvan ilə Senkaku adaları üzərində və Çinlə Okinotorişima bölgəsi üzərində. Yaponiyanın həmçinin Şimali Koreya ilə qaçırılmış yaponlar məsələsinə və nüvə silahı proqramına görə davam edən konflikti var.
Yaponiya dünyada ən böyük hərbi büdcəyə malik ölkələrdən biridir. Yaponiya İraq müharibəsinə qeyri-döyüşən qüvvələr göndərmişdir, amma onları sonda geri çəkmişdir. Yaponiya Dəniz Özünümüdafiə Qüvvələri (YDÖQ) RIMPAC dəniz təlimlərinin daimi iştirakçısıdır.
Yaponiya ordusunun (Yaponiya Özünümüdafiə Qüvvələri) imkanları Yaponiya konstitusiyasının 9-cu maddəsi ilə məhdudlanır. Konstitusiyaya görə, Yaponiya müharibə elan etməkdən və ya silahlı qüvvələrini beynəlxalq münaqişələrdə istifadə etməkdən imtina edir. Buna uyğun olaraq, Yaponiya Özünümüdafiə Qüvvələri Yaponiyadan kənarda fəaliyyət göstərməyən ordudur. YÖQ müdafiə naziri tərəfindən nəzarət olunur, Yaponiya Quru Özünümüdafiə Qüvvələri (YQÖQ), Yaponiya Dəniz Özünümüdafiə Qüvvələri (YDÖQ) və Yaponiya Hava Özünümüdafiə Qüvvələrindən (YHÖQ) ibarətdir. Yaponiya ordusu hazırda sülhməramlı əməliyyatlarda istifadə olunur; qüvvələrinin İraqda cəbhə boyu düzülməsi İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Yaponiya ordusunun okeanın o tayındakı ilk istifadəsi kimi qeyd olunur.
2014-cü ilin mayında baş nazir Şinzo Abe Yaponiyanın İkinci Dünya Müharibəsindən bəri müəyyənləşdirdiyi qeyri-fəallığı davam etdirmək və regionun təhlükəsizliyi haqqında məsuliyyəti götürmək istədiyini demişdir. O, Yaponiyanın açar rolu oynamaq istədiyini bildirmiş, qonşu ölkələrə Yaponiyanın dəstəyini təklif etmişdir.
İnzibati bölgü
Yaponiya 47 prefekturadan ibarətdir, hər bir prefektura seçilmiş qubernator, qanunverici orqan və inzibati bürokratiya tərəfindən nəzarət olunur. Bundan əlavə prefekturalar böyük şəhərlərə, kiçik şəhərlərə və qəsəbələrə bölünür. Hal-hazırda Yaponiyada inzibati dəyişikliklər tez-tez baş verir: şəhərlər və qəsəbələr bir-biriləri ilə birləşdirilir. Bu proses nəticəsində altprefektura inzibati regionlarının azalacağı və bu azalma sayəsində inzibati xərclərin azalacağı güman olunur.
Coğrafiya
thumb|Yapon arxipelaqının topoqrafik xəritəsi. Yaponiya Şərqi Asiyanın Sakit okean sahili boyunca uzanan 6.852 adadan ibarətdir. Sahil xəttinin uzunluğu təqribən 30 min km təşkil edir. Tərkibinə daxil olan bütün adaları hesaba qatdıqda ölkə 24° və 46° şimal en dairələri arasında və 122° və 146° şərq uzunluqları arasında yerləşir. Əsas adaları, şimaldan cənuba olmaqla, Hokkaydo, Honşu, Şikoku və Kyuşudur. Okinava prefekturasının da daxil olduğu Ryukyu adaları Kyuşu adasının cənubu ilə əlaqələnir. Ümumilikdə bütün adalar birlikdə Yapon arxipelaqını əmələ gətirir.
Yaponiyanın 73 %-i meşəlik, dağlıq və sənaye, kənd təsərrüfatı və yaşayış üçün əlverişsiz ərazilərdən ibarətdir. Nəticədə, məskunlaşılmış ərazilər əsasən sahil zonalarına cəmlənmişdir və sahil zonalarındakı yaşayış məntəqələri əhalinin sayına görə fərqlənir. Yaponiya dünyada əhalinin ən sıx məskunlaşdığı ölkələrdən biridir.
Yaponiya adaları Sakit okean Odlu qövsündəki vulkanik zonada yerləşir. Adalar Silur dövrünün ortalarından Pleystosen dövrünə qədər davam etmiş okeanaltı tektonik fəaliyyətlərin nəticəsidir. Bu tektonik fəaliyyətlər Filippin plitəsinin materik mənşəli Amur və Okinava plitələrinin cənubuna doğru subduksiyası və Sakit okean plitəsinin Oxot plitəsinin şimalına doğru subduksiyası ilə xarakterizə olunur. Yaponiya əslində Avroasiya materikinin şərq sahilinə bitişik idi. 15 milyon il əvvəl hərəkət edən plitələr Yaponiyanı materikdən ayıraraq şərqə doğru "sürükləmişdir" və Yapon dənizinin əmələ gəlməsinə səbəb olmuşdur.
Yaponiyada 108 fəaliyyətdə olan vulkan yerləşir. XX əsr boyunca Hokkaydodakı Şova-şinzan və Beyonesu qayalıqlarındakı Myocin-şo kimi bir neçə yeni vulkan püskürmüşdür. Tez-tez sunami ilə nəticələnən dağıdıcı zəlzələlər hər əsrdə bir neçə dəfə meydana çıxmışdır. 1923-cü ildə Böyük Kanto zəlzələsi 140.000 nəfərin ölümünə səbəb olmuşdur. Digər baş vermiş dağıdıcı zəlzələr Böyük Hanşin zəlzələsi (1995) və Tohoku zəlzələsidir (2011). Tohoku zəlzələsi 11 mart 2011-ci ildə baş vermiş və dəhşətli sunamiyə səbəb olmuşdur. Odlu qövsdəki mövqeyinə görə Yaponiya zəlzələ və sunamilərə meyilli ölkədir və inkişaf etmiş ölkələr arasında ən böyük təbii fəlakət riskinə malik dövlətdir.
İqlim
left|thumb|Payız fəslində [[Koya dağında yerləşən Konqobu-ci məbədinin ağcaqayın ağaclarının yarpaqları, YUNESKO-nun Ümumdünya irsi.]]
Yaponiyanın iqlimi əsasən mülayimdir, amma cənubdan şimala getdikcə iqlim dəyişir. Yaponiyada 6 başlıca iqlim zonası yerləşir: Hokkaydo, Yapon dənizi, Mərkəzi dağlıq, Daxili Yapon dənizi, Sakit okean və Ryukyu adaları. Ölkənin ən şimal bölgəsi olan Hokkaydoda rütubətli kontinental iqlim hakimdir, qış uzun və soyuq, yay isə sərin keçir. Yağıntının miqdarı çox deyil, amma qışda adalarda qalın qar təbəqələri yaranır.
Honşu adasının qərb sahilində yerləşən Yapon dənizi zonasında şimal-qərb küləkləri adalarda bərk qar yağmaya səbəb olur. Yayda region Sakit okean bölgəsindən daha sərin keçir, amma fön küləklərinə görə bəzən çox isti temperaturlar qeydə alına bilir. Mərkəzi dağlıq zonada tipik rütubətli kontinental iqlim müşahidə olunur: yay və qış arasında, gecə və gündüz arasında böyük temperatur amplitudaları qeydə alınır. Yağıntının miqdarı azdır, amma qış qarlı keçir. Çukoqu və Şikoku regionlarında yerləşən dağlar Daxili Yapon dənizi zonasına mövsümi küləklərin daxil olmasının qarşını alır və il boyunca iqlimin mülayim keçməsinə şərait yaradır.
Sakit okean sahilində rütubətli subtropik iqlim hakimdir. Qış mülayim keçir, bəzən isti, bəzən də qarla müşahidə olunur. Rütubətli yaylar mövsümi cənub-şərq küləklərinin bir nəticəsi kimi qəbul olunur. Ryukyu adaları subtropik iqlimə malikdir, qış və yay isti keçir. Yağıntının miqdarı xeyli çoxdur (xüsusilə yağış mövsümlərində).
Yaponiyanın orta qış temperaturu 5,1 °C, orta yay temperaturu 25,2 °C təşkil edir. Yaponiyada ən yüksək temperatur 16 avqust 2007-ci ildə qeydə alınmışdır: 40,9 °C. Əsas yağış mövsümü mayın əvvəllərində Okinavada başlayır və yağış cəbhəsi iyulun sonunda Hokkaydoya çatana qədər şimal doğru yavaş-yavaş hərəkət edir. Honşunun böyük hissəsində yağış mövsümü iyunun ortalarında başlayır və təxminən altı həftə çəkir. Yayın sonunda, payızın əvvəlində tayfunlar özləri birlikdə xeyli yağıntı gətirir.
Biomüxtəliflilik
thumb|[[Yapon əntəri|Yapon əntərləri məşhur Ciqokudani geotermal bulağında.]] Yaponiya adaların iqlimini və coğrafiyasını özündə əks etdirən 9 meşə ekoregionuna malikdir. Ryukyu və Bonin adalarındakı rütubətli tropik meşələr, əsas adaların mülayim regionlarında mülayim qarışıq meşələr, şimalda yerləşən adaların soyuq bölgələrində mülayim iynəyarpaqlı meşələr yerləşir. Yaponiya təbiətində 90.000-dən çox heyvan növü qeydə alınmışdır: qonur ayı, yapon əntəri, yapon yenotabənzər iti, yapon siçanı, nəhəng yapon salamandrası və s. Flora və fauna üçün əhəmiyyətli təbiət ərazilərini qorumaqdan ötrü Yaponiyada böyük milli park şəbəkəsi yaradılmışdır. Yaponiyada həmçinin 37 Ramsar yeri yerləşir. Dörd yer isə görkəmli təbiət dəyərlərinə görə YUNESKO-nun Ümumdünya irsi siyahısına salınmışdır.
Ətraf mühit
İkinci Dünya Müharibəsindən sonra iqtisadiyyatın sürətlə inkişaf etdiyi dövrdə hökumət və şirkətlər ətraf mühitə olan diqqətə az əhəmiyyət vermişdilər. Bunun nəticəsində 1950-ci və 1960-cı illərdə ətraf mühitin çirklənməsi hər yerə yayılmışdır. Bu problemlə bağlı narahatçılıqların artacağından narahat olan hökumət 1970-ci illərdə ətraf mühitin qorunması haqqında bir neçə qanun təqdim etmişdir. 1973-cü ildəki neft böhranı və təbii sərvətlərinin azlığı Yaponiyanı enerjidən səmərəli istifadə etməyə məcbur edir. Hazırda Yaponiyanın qarşıda dayanan və həllini gözləyən əsas ətraf mühit məsələləri havanın çirklənməsi (NOx, zəhərli qazlar), tullantıların idarə edilməsi, suyun evtrofikasiyası, təbiətin qorunması, iqlim dəyişikliyi, kimyəvi maddələrin idarə edilməsi və ətraf mühitin beynəlxalq əməkdaşlıqla qorunmasıdır.
2015-ci ilin iyun ayında kömürlər fəaliyyət göstərən 40-dan çox müəssisənin tikilməsi planlaşdırılmışdır. NGO Climate Action Network Yaponiyanı öz "Günün fossili" mükafatının qalibi elan etmişdir.
Yaponiya, dövlətlərin ətraf mühitə olan öhdəçiliyini müəyyənləşdirən Ekologiya Effektivliyi İndeksində 26-cı yerdədir. Kioto protokolu imzalamış tərəf və 1997-ci ildə sözügedən konfransa ev sahibliyi etmiş ölkə kimi Yaponiyanın karbon dioksidin ayrılmasını azaltmaq və iqlim dəyişikliyinin qarşını almaq kimi öhdəçilikləri vardır.
İqtisadiyyat
thumb|Tokio fond birjası Asiyanın ən böyük fond birjalarından biridir.
İqtisadiyyat tarixi
Müasir Yaponiya iqtisadiyyatı Edo dövründə böyüməyə başlamışdır. Edo dövrünün salamat qalmış elementləri su və quru yolları, eləcə də Osaka düyü brokerlərinin fyuşers kimi maliyyə vasitələri aiddir. 1868-ci ildə başlamış Meyci dövründə Yaponiya bazar iqtisadiyyatından faydalanaraq inkişaf etmişdir. Müasir dövrün bir çox müəssisəsi bu dövrdə peyda olmuş və Yaponiya Asiyanın ən inkişaf etmiş dövləti olmuşdur. 1960-cı illərdən 1980-ci illərə qədər Yaponiya iqtisadiyyatı olduqca inkişaf etmişdir ("Yaponiya iqtisadiyyatının möcüzəsi"): 1960-cı və 1970-ci illərdə 7,5 % və 1980-ci illərdə və 1990-cı illərin əvvəllərində isə 3,2 % ortalamasına çatmaq mümkün olmuşdur.
İqtisadiyyatın inkişafı 1990-cı illərdə ("İtirilmiş onillik") baş vermiş Yaponiya iqtisadi köpüyünə görə yavaşlamağa başlamışdır. İqtisadiyyatı yenidən dirçəltmək səyləri uğursuz olmuşdur və ardınca 2000-ci ildə dotkom köpüyü baş vermişdir. İqtisadiyyat 2005-ci ildə bərpa olunmağa başlanmışdır; ÜDM 2005-ci ildə ABŞ və Avropa ölkələrinin göstəricilərini keçərək 2,8 % artmışdır.
2012-ci ildən Yaponiya ÜDM baxımından ABŞ və Çindən sonra dünyanın ən güclü 3-cü milli iqtisadiyyatına, alıcılıq qabiliyyəti pariteti baxımından isə ABŞ, Çin və Hindistandan sonra dünyanın ən güclü 4-cü milli iqtisadiyyatına malikdir. 2014-cü ildə Yaponiyanın dövlət borcunun illik Ümumi Daxili Məhsulun 200 %-dən çox olduğu hesablanmışdır (bu göstəriciyə görə dünyada birincidir).