cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Elxan Qəniyev
Mükafatları
Almaniyanın GİZ təşkilatının “Ətraf mühitin qorunması” layihəsində 20 fotoşəkli qalib gəlmiş və həmin şəkillərə görə qonorarla mükafatlandırılıb.
Gilavar Foto Klubun təşkilati dəstəyi ilə ardıcıl beşinci dəfə keçirilən və 2022-ci ilin iyulun əvvəlində yekun vurulan “Azerbaijan Photo Salon 2022” beynəlxalq fotomüsabiqəsində qızıl medal qazanıb.
Amöb
Amoeba, Amoebae ailəsinə aid birhüceyrəli amöboidlər cinsidir. Cinsin tip növü sinif otaqlarında və laboratoriyalarda geniş şəkildə öyrənilən ümumi şirin su orqanizmi Amoeba proteusdur.
Tarix və təsnifat
Amoebaya bənzəyən orqanizmin ilk qeydi 1755-ci ildə kəşfini Yunan mifologiyasının formasını dəyişdirən dəniz tanrısı Proteusun şərəfinə " der kleine Proteus " ("kiçik Proteus") adlandıran Avqust İohan Rösel von Rosenhof tərəfindən hazırlanmışdır. Röselin illüstrasiyaları hazırda Amoeba proteus kimi tanınan canlıya bənzər bir canlını göstərsə də, onun "kiçik Proteus"unu heç bir müasir növlə eyniləşdirmək mümkün deyil. "Proteus animalcule " termini 18-ci və 19-cu əsrlər boyu hər hansı böyük, sərbəst yaşayan amoeboid üçün qeyri-rəsmi ad kimi istifadədə qaldı.
1758-ci ildə, görünür, Röselin "Proteus"unu özü üçün görmədən, Karl Linney orqanizmi Volvox adı altında öz təsnifat sisteminə daxil etdi. Bununla belə, Volvox adı artıq bayraqlı yosunlar cinsinə aid edildi. 1786-cı ildə Danimarka təbiətşünası Otto Müller Proteus diffluens adlandırdığı bir növü təsvir etdi və təsvir etdi, ehtimal ki, bu gün Amoeba proteus kimi tanınan orqanizm idi.
"Dəyişiklik" mənasını verən yunan amoibè ( ἀμοιβή) dən olan Amiba cinsi 1822-ci ildə Bori de Saint-Vinsent tərəfindən qurulmuşdur. 1830-cu ildə alman təbiətşünası CG Ehrenberg mikroskopik canlıların öz təsnifatında bu cinsi qəbul etdi, lakin o öz təsnifatında " Amöba " olaraq qeyd etdi.
Anatomiya, qidalanma və çoxalma
Amoeba növləri psevdopodiya adlanan müvəqqəti strukturları genişləndirərək hərəkət edir və qidalanır. Bunlar hüceyrəni əhatə edən plazma membranını itələyərək hüceyrə sitoplazmasında mikrofilamentlərin koordinasiyalı hərəkəti nəticəsində əmələ gəlir. Amöbada psevdopodiyalar təqribən boruşəkillidir və ucları yuvarlaqlaşdırılmışdır (loboz). Psevdopodiyalar uzanaraq hüceyrə orqanına çəkildikcə hüceyrənin ümumi forması sürətlə dəyişə bilər. Amoeba _xüsusilə sərbəst üzən zaman bir anda bir çox psevdopodiya əmələ gətirə bilər. Səth boyunca sürətlə sürünərkən, hüceyrə hərəkət istiqamətində yerləşdirilən tək dominant psevdopod ilə təxminən monopodial forma ala bilər.
Tarixən tədqiqatçılar sitoplazmanı dənəvər daxili endoplazmadan və şəffaf ektoplazmanın xarici təbəqəsindən ibarət iki hissəyə bölmüşlər. Hüceyrə adətən orqanizmin DNT -sinin çox hissəsini özündə cəmləşdirən tək dənəvər nüvəyə malikdir. Hüceyrədən artıq suyu xaric etməklə osmotik tarazlığı qorumaq üçün kontraktil vakuol istifadə olunur ( bax : Osmorequlyasiya ).
Amoeba qidasını faqositozla, daha kiçik orqanizmləri və üzvi maddələrin hissəciklərini udmaqla və ya hüceyrə membranında əmələ gələn veziküllar vasitəsilə həll olunmuş qidaları qəbul edərək pinositozla əldə edir. Amöbanın əhatə etdiyi qida qida vakuolları adlanan həzm orqanoidlərində saxlanılır.
Amoeba, digər birhüceyrəli eukariot orqanizmlər kimi, mitoz və sitokinez yolu ilə aseksual olaraq çoxalır. Genetik materialın cinsi mübadiləsinin digər Amoebozoa qruplarında baş verdiyi məlum olsa da, cinsi hadisələr Amoebada birbaşa müşahidə edilməmişdir. Əksər amoebozoanlar standart meiotik proses vasitəsilə sinqamiya, rekombinasiya və ploidi azaldılmasını həyata keçirə bilirlər. [ “Aseksual” model orqanizm Amoeba proteus ilə əlaqəli zülalların əksəriyyəti varcinsi proseslər. Orqanizmlərin zorla bölündüyü hallarda, nüvəni saxlayan hissə çox vaxt sağ qalaraq yeni hüceyrə və sitoplazma əmələ gətirir, digər hissə isə ölür.
Osmoregulyasiya
Kontraktil vakuol (CV) suyu xaric etdikdən dərhal sonra onun membranı qırışır. Tezliklə CV-nin membranını əhatə edən çoxlu kiçik vakuollar və ya veziküllər görünür. Bu veziküllərin CV membranının özündən ayrılması təklif edilir. Kiçik veziküllər su qəbul etdikcə tədricən ölçüləri artır və sonra CV ilə birləşir və su ilə dolduqca ölçüləri böyüyür. Buna görə də, bu çoxsaylı kiçik veziküllərin funksiyası artıq sitoplazmik suyu toplamaq və mərkəzi CV-yə yönəltməkdir. CV bir neçə dəqiqə şişir və sonra suyu kənara atmaq üçün büzülür. Sonra dövr yenidən təkrarlanır.
Kiçik veziküllərin membranlarında, eləcə də CV-nin membranında aquaporin zülalları var. Bu transmembran zülallar suyun membranlardan keçməsini asanlaşdırır. Həm CV, həm də kiçik veziküllərdə aquaporin zülallarının olması onu göstərir ki, suyun yığılması həm CV membranının özü, həm də veziküllərin funksiyası vasitəsilə baş verir. Bununla belə, veziküllər daha çox və daha kiçik olmaqla, veziküllərin təmin etdiyi daha böyük ümumi səth sahəsinə görə suyun daha sürətli udulmasına imkan verəcəkdir.
Kiçik vezikullarin membranında başqa bir protein də var: vakuol tipli H + -ATPase və ya V-ATPase. Bu ATPaz H + ionlarını vezikül lümeninə pompalayır və onun pH-nı sitozolla müqayisədə aşağı salır. Bununla belə, bəzi amöbalarda CV-nin pH-ı yalnız bir qədər asidikdir, bu, H + ionlarının CV-dən və ya veziküllərdən çıxarıldığını göstərir. V-ATPase tərəfindən yaradılan elektrokimyəvi qradiyentin ionların daşınması üçün istifadə oluna biləcəyi düşünülür (K + və Cl - güman edilir).) veziküllərə daxil olur. Bu, vezikül membranı boyunca osmotik qradient yaradır, osmosla sitozoldan suyun veziküllərə axınına səbəb olur, bu, aquaporinlər tərəfindən asanlaşdırılır.
Bu veziküllər suyu xaric edən mərkəzi kontraktil vakuol ilə birləşdiyindən, ionlar hüceyrədən çıxarılır, bu da şirin su orqanizmi üçün faydalı deyil. İonların su ilə çıxarılması bəzi hələ müəyyən edilməmiş mexanizmlə kompensasiya edilməlidir.
Digər eukaryotlar kimi, Amoeba növləri də həddindən artıq duzlu və ya seyreltilmiş suyun səbəb olduğu həddindən artıq osmotik təzyiqdən mənfi təsirlənir. Duzlu suda Amoeba duzun axınının qarşısını alacaq, nəticədə hüceyrə ətraf mühitlə izotonikləşərək hüceyrənin kiçilməsinə səbəb olan su itkisi ilə nəticələnəcək. Təzə suya qoyulan Amoeba ətrafdakı suyun konsentrasiyasına uyğunlaşaraq hüceyrənin şişməsinə səbəb olur. Ətrafdakı su çox seyreltilirsə, hüceyrə partlaya bilər.
Amöba kistləri
Hüceyrə üçün potensial ölümcül olan mühitlərdə Amöba özünü top halına gətirərək və qoruyucu membran ifraz edərək mikrob kistasına çevrilərək hərəkətsiz vəziyyətə düşə bilər. Hüceyrə daha əlverişli şərtlərlə qarşılaşana qədər bu vəziyyətdə qalır. Kist halında olarkən amöba çoxalmayacaq və uzun müddət çıxa bilmədikdə ölə bilər.
Mariupol Diyarşünaslıq Muzeyi
Mariupol Diyarşünaslıq Muzeyi — Ukraynanın Mariupol şəhərində, Georgievskaya küçəsi 20 ünvanında yerləşən diyarşünaslıq muzeyi. Muzey Donetsk vilayətinin cənub hissəsinin təbii şəraitini və vilayətinin qədim zamanlardan indiki dövrə qədərki tarixini əhatə edir. Muzeyin əsas fəaliyyət istiqamətləri kolleksiya, sərgilər, tədqiqatlar, elmi təhsil və kitabxanadır. 2022-ci ildə Mariupolun mühasirəsi zamanı dağıdılmışdır.
Tarixi
Muzey 6 fevral 1920-ci ildə Mariupol İnqilab Komitəsinin şəhər xalq maarif şöbəsi tərəfindən yaradılmışdır. Bu, Donetsk vilayətində ilk dövlət muzeyi olmuşdur. Muzey tədqiqatçılarının səylərinin nəticəsi Azov ətrafındakı ərazilərdə qoruqların yaradılmasına öz töhfəsini vermişdir. Bunlara Xomutov çölü (1926), Belosaray dili (1927) və daş qəbirlər (1927) aiddir. 1937-ci ildə Mariupol Muzeyi regional muzey statusu əldə etmiş və "Donetsk Regional Diyarşünaslıq Muzeyi" adını almışdır. 1950-ci ildə Stalino şəhərində (indiki Donetsk) regional yerli ənənələr muzeyinin yaradılması ilə əlaqədar olaraq, Mariupol Diyarşünaslıq Muzeyi yerli əhəmiyyətli muzeylər kateqoriyasına keçirilmişdir.
2 noyabr 1970-ci ildə dövrün "Jdanov Diyarşünaslıq Muzeyi”nin filialı olan “A. A. Jdanov Memorial Ev-Muzeyi” açılmışdır. Muzeyin şöbələri bunlar idi: təbiət, sovetdən əvvəlki dövr, sovet dövrünün tarixi, müasir dövr. 1992-ci ildə Sartana kəndində Azov dənizi regionunun "Xalq Həyatı Muzeyi" və "Yunanların Milli Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi" filiala çevrilmişdir. 2022-ci ildə muzey Mariupolun mühasirəsi zamanı Rusiyanın atəşi nəticəsində demək olar ki, tamamilə məhv olmuşdur.
Sərgilər
Muzeyin yeddi sərgi zalı və 17,000-ə yaxın kitabdan ibarət elmi kitabxanası var idi. Muzeyin fondunda 53,000-ə yaxın eksponat, o cümlədən maddi, şəkilli, yazılı (əlyazma və çap), numizmatik, arxeoloji, fotoqrafik, təbii və digər xarakterli elementlər var idi. Daimi ekspozisiya Donetsk vilayətinin cənub hissəsinin təbii şəraitini və onun qədim dövrlərdən indiki dövrə qədərki tarixini əks etdirmişdir. Burada sivilizasiyanın antropogen amillərinin təsiri altında əhəmiyyətli dəyişikliklərə məruz qalan rayonun flora və faunasının müxtəlifliyi vurğulanmışdır.
1995-ci ildən 2001-ci ilə qədər sovet dövrü tarixinin və qismən də sovetdən əvvəlki dövr tarixinin ekspozisiyası yenidən təşkil edilmiş və genişləndirilmişdir. Sovet dövründən əvvəlki dövrü əhatə edən ekspozisiya regionun qədim dövrlərdən məskunlaşma prosesini, o cümlədən Azovətrafı regionda qəsəbələrin, kəndlərin, sənətkarlığın, ticarətin, mədəni irsin formalaşmasında rol oynayan ukraynalılar, yunanlar, almanlar, mennonitlər, yəhudilər və kazakların tarixi haqqında məlumat verilmişdir. Sovet dövrünü əhatə edən sərgi Mariupolun Ukraynanın cənubundakı ən böyük sənaye mərkəzinə çevrilməsi prosesini göstərən məişət əşyalarına, o cümlədən maketlərə və orijinal eksponatlara yönəldilmişdir. 2001-ci ildə Ukraynanın müstəqilliyinin 10-cu ildönümündə "Ukraynanın müstəqilliyi illərində Mariupol şəhəri" adlı yeni daimi sərgi açılmışdır. Burada Mariupolun istehsal sahələrində, təhsil, mədəniyyət və incəsənət sahələrində iştirakını nümayiş edilmişdir.
Muzeydə Azov regionuna aid bir sıra nadir tapıntılar saxlanılırdı. Xüsusi əhəmiyyət kəsb edən II Yekaterinanın xristian yunanlar haqqında verdiyi fərman idi. Bununla onların Krım xanlığından 1778-ci ildən 1780-ci ilə qədər Sartana kəndi də daxil olmaqla Pryazoviyanın şimalına köçürülməsi prosesi başlamışdır. Burada 1760-cı ilə aid kəfən və 1811-ci ilə aid İncil də var idi. Muzeydə sərgilənən fotolar və açıqcalar Mariupol şəhərinin və onun sakinlərinin 1870-ci illərdən indiki dövrə qədərki tarixini izləyirdi.
Arxeoloji kolleksiyanın əsasını unikal abidələrin materialları təşkil edirdi. Bunlara Amvrosivska abidəsi, Neolit dövrünə aid qəbiristanlıq, alətlər, zərgərlik nümunələri, qədim və orta əsr köçərilərinə aid daş heykəllər ("daş qadınlar") kolleksiyası aiddir. Kolleksiyada həmçinin, uzunqulaq başı formalı tunc toqqa, "skif heyvanı" üslubunun nümunəsi, Qızıl Orda qəbiristanlığından şərq istehsalı olan tunc güzgülər var.
Numizmatika
Muzeyin numizmatik kolleksiyasında Roma imperiyası, Bizans, Şimali Qara dəniz regionunun qədim şəhərləri, Moskva knyazlığı, Rusiya imperiyası, Reç Pospolita, Avstriya-Macarıstan, SSRİ sikkələri, Rusiya imperiyası və SSRİ-nin mükafatları var.
Filiallar
Xalq Həyatı Muzeyi (Georgiyevskaya küçəsi, 55) – 1989-cu ildə açılmış bu filial XVIII əsrin sonlarında Azov vilayətinin ərazisində məskunlaşmış müxtəlif millətlərin nümayəndələrinin həyatının xüsusiyyətlərini işıqlandırmışdır. Kuinci Müasir İncəsənət və Mədəniyyət Mərkəzi (Metallurqlar prospekti, 25) – 2004-cü ildə açılan bu filial hər il ekspressionizmdən abstraksionizmə qədər müxtəlif incəsənət nümunələrini təqdim edən daimi sərgilər və bir neçə müvəqqəti sərgiyə ev sahibliyi edir. Burada elmi fəaliyyətlər və maarifləndirici tədbirlər həyata keçirilirdi.
Azov Dənizi Vilayəti Yunanlarının Tarix və Etnoqrafiya Muzeyi (Sartana kəndi, General Kurkçi küçəsi, 37a) – 1992-ci ildən fəaliyyət göstərən filialdır. Bu muzey xristian yunanların 1778-ci ildən 1780-ci ilə qədər Krım xanlığından Azov vilayətinə köçürülməsinin tarixini, kəndlərin qurulması və yunan diasporunun məskunlaşmasının indiki dövrə qədərki iqtisadi inkişafının tarixi sərgilənirdi. Kuindji İncəsənət Muzeyi (Georgiyevskaya küçəsi, 58) – 30 oktyabr 2010-cu ildən ziyarətçilər üçün açıq olan bu filial kral məktəbinin banisi Vasili Qyatsintovun həyat yoldaşı Valentina Qacinova üçün toy hədiyyəsi olaraq 1902-ci ildə tikilmiş art-nuvo malikanəsində yerləşir. Muzeydə rəsm əsərləri, mebellər, sənədlər, məktublar, fotoşəkillər və medal nümunələri nümayiş etdirilirdi. XIX əsr rəssamı Arxip Kuinciyə həsr olunsa da, muzeyin kolleksiyasına digər Ukrayna rəssamlarının əsərləri də daxil idi.
Tanqanika
Tanqanika gölü — Mərkəzi Afrikada göl. Rusiyadaki Baykal gölündən sonra dünyanın ən dərin gölüdür. 3° 20' den 8° 48' şimal enlikləri və 29° 5' dən 31° 15' şərq uzunluqları arasında yer alır. Yer kürəsinin 6-cı ən büyük gölüdür.
Şərqi Afrika sınma zonası boyunca uzanır və Büyük Rift Vadisi çökəkliyində yerləşir. Sınma xəttinin divarları, gölün sərhədlərinə uyğundur. Mərkəzi Afrikadakı bu göl dünyanın ən böyük tektonik sınma zonasında yerləşən, eyni zamanda Afrikanın ən dərin və ən böyük ikinci gölüdür. Tanqanika gölü, şimal-cənub yönündə 673 km lik bir məsafəyə uzanarkən, orta hesabla 50 km. genişliyə malikdir. Gölün sahəsi 32.893 km² olub uzunluğu 1.828 km'dir. Orta hissəsində dərinlik 570 m-dir. Ən dərin yeri 1.470 m dərinlik ilə şimal hissədədir. Yəni bu hissədə gölün dibi okean səviyyəsindən 688 m aşağıdadır.
Tanqanika gölünün əsas qida mənbəyi cənubdan ruzizi çayıdır, bundan başqa Malaqarasi və Lufubu çayları da gölə tökülür. Göldən başlayan yeganə çay Lukuqa çayıdır.
Tanqanika, Kongo, Tanzaniya, Zambiya ve Burundi ölkələri ərazisində yerləşir. Konqo 45% ilə ve Tanzaniya 41% ilə, göldən ən böyük payı alan ölkələrdir.
Canlılar aləmi
Tanqanika gölü çoxlu növdə balıqlarla zəngindir. 45.000 insan bu göldə balıqçılıqla məşğuldur,1.000.000 insanın balıq tədarükünü ödəyəcək qədər zəngindir. 1950-ci illərdə burada balıqçılığın inkişafına xüsusi diqqət verildi. 1995-ci ildə 180.000 tona yaxın balıq əldə edilmişdir ki, bu da gölün tarixində rekord hədd deməkdir. Göldə gündə 500 tona yaxın balıq tutulur. Bəzi balıq növləri akvarium balığı adı ilə xarici ölkələrə satılır.
Sənan Quliyev
Həyatı
Sənan Quliyev 1991-ci ildə Xocavənd rayonunun Qaradağlı kəndində anadan olub. Sənan Quliyev öz əmisi qızı ilə ailəli idi, ölümünə qədər bir qız övladı var idi. Ölümündən sonra isə daha bir övladı dünyaya gəldi.
Hərbi xidməti
Əsgər Sənan Quliyev 2014-cü ilin 1-3 avqust tarixləri arasında Azərbaycan-Ermənistan təmas xəttində baş verən döyüşlər zamanı şəhid olub. Avqustun 2-si isə Sənan Quliyev Ağcabədi rayonunun Xocavənd qəsəbəsində son mənzilə yola salındı. Dəfn mərasiminə minlərlə rayon sakini ilə yanaşı, şəhidin qulluq etdiyi hərbi hissənin əsgərləri və zabitləri də qatıldı. Dəfn mərasiminin sonunda yaylım atəşi açıldı və əsgər Quliyev uğrunda şəhid olduğu torpağa tapşırıldı.
Sənan Quliyev ölümündən sonra göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Azərbaycan Respublikası Müdafiə Naziri general-polkovnik Zakir Həsənovun sərəncamı ilə "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" III dərəcəli medalı ilə tətlif oldu.
Pater familias
"Pater familias" (latın dilindən – "ailə atası") — patriarxal ailənin başçısı.
Qədim Romada "pater familias" əvvəlcə həyat yoldaşı, uşaqları, qulları, əşyaları üzərində eyni gücə (manus) malik idi. O, bunların hamısını bəraət qazandırmaqla iddia edə bilərdi. Sonra bu güc fərqlənmiş və müxtəlif adlar almışdır.
Əvvəlcə ailənin atasının səlahiyyəti qeyri-məhdud idi, qalan ailə üzvləri isə tamamilə gücsüz idi, lakin sonra Roma hüququ onların hüquqlarını tanımağa başlamışdır. Ailə atasının hakimiyyətinin zəifləməsi Roma ailə hüququndakı dəyişiklik, yetkin ailə üzvlərinin müəyyən müstəqilliyini öz üzərinə götürən ticarətin inkişafının nəticəsi idi.
Nomarx
thumb|100px|Nomarx heykəli. Berlin Misir muzeyi
Nomarx (, ; mənası – Böyük rəis) — nomun hökmdarı. Çarın canişini olan nomarx öz nommu ərazisində inzibati aparata, məhkəməyə və orduya başçılıq edirdi.
Hicran (Piranşəhr)
Hicran - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Piranşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 247 nəfər yaşayır (25 ailə).
2017 Futbol üzrə Azərbaycan Kubokunun finalı
2017 Futbol üzrə Azərbaycan Kubokunun finalı — 2016-17 Azərbaycan Kubokunun final oyunu. Final 5 may 2017-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublika Stadionunda keçirilmişdir. Final oyununda "Qarabağ" və "Qəbələ" komandaları üz-üzə gəlmiş və oyun "Qarabağ"ın 2:0 hesablı qələbəsi ilə başa çatmışdır.
Bədii hissə
Final görüşündən əvvəl təntənəli açılış mərasimi təşkil olunub. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti Röya Ayxanın, Şərur Xalq Yallı Ansamblının, Naxçıvan Dövlət Filarmoniyası Mahnı və Rəqs Ansamblının ifalarında rəngarəng musiqi və rəqslər tamaşaçılar tərəfindən alqışlarla qarşılanıb.
Final oyunu
Fariz Yusifovun baş hakim olduğu oyunun birinci hissəsində "Qəbələ"nin müdafiəçisi Tellur Mütəllimov zədələnib və oyunu sona qədər davam etdirə bilməyib. Onu Roman Hüseynov əvəz edib. Birinci hissə qolsuz bərabərliklə başa çatıb.
Oyunun ikinci hissəsində "Qarabağ"ın futbolçusu Mahir Mədətov vurduğu qolla komandasını hesabda irəli çıxarıb. 68-ci dəqiqədə "Qəbələ"nin oyunçusu Ürfan Abbasov avtoqola imza ataraq "Qarabağ"ı 2:0 hesabı ilə irəli çıxarıb.
Oyun elə bu hesabla da başa çatmış və "Qarabağ" Azərbaycan Kubokunun sahibi olmuşdur.
Valeriya Xomyakova
Valeriya Dmitriyevna Xomyakova — İkinci Dünya Müharibəsində iştirak etmiş sovet qırıcı pilotu. O, bir müddət düşmən təyyarəsini vuran ilk qadın pilot kimi tanınmışdır. Xomyakova Qırmızı Bayraq ordeni ilə təltif edilmiş, lakin bu təltifdən cəmi iki həftə sonra uçuş qəzasında həlak olmuşdur.
Həyatı
Valeriya Dmitriyevna Xomyakova 1914-cü ildə Rusiya imperiyasının Moskva şəhərində kimya mühəndisinin qızı olaraq anadan olub. O 1937-ci ildə Rusiyanın D.Mendeleyev adına Kimya-Texnologiya Universitetini bitirmiş və Moskvadakı Frunze zavodunda mühəndis vəzifəsində çalışmışdır. Xomyakova yerli aero klubda təlim görmüş və uçuş təlimatçısı sertifikatı almışdır. O, 586-cı qırıcı aviasiya alayının eskadrilya komandirinin müavini idi.
1942-ci ildə Nasist Almaniyasının Sovet İttifaqına hücumu zamanı Xomyakova Sovet Hərbi Hava Qüvvələrinə qoşulur. Tez bir zamanda baş leytenant rütbəsinə qədər yüksələn Xomyakova Sovet İttifaqının ilk qadın qırıcı pilotlarından biri olur və 586-cı alaya, qadın qırıcı pilotlardan ibarət hava hücumundan müdafiə alayına təyin edilir.
24 sentyabr 1942-ci ildə Yak-1 ilə Saratov üzərində gecə patrulunu həyata keçirərkən Xomyakova Gerhard Maakın idarə etdiyi Alman Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus Junkers Ju 88 -i vurur. Oqoniok jurnalında bunun “tarixdə ilk dəfə bir qadın qırıcı pilotun düşmən təyyarəsini vurması” olduğu dərc edilmişdi. Daha sonralar bu məlumata düzəliş edilmiş və o "gecə döyüşündə düşməni vuran ilk qadın" olaraq tanınmışdır.
Konservativ qüvvə
Konservativ qüvvə — görülən işi cismin hərəkət trayektoriyasından asılı olmayan, yalnız hərəkətin başlanğıc və son nöqtələrinin vəziyyətindən asılı olan qüvvəyə deyilir. Məs: Ağırlıq qüvvəsi, Elastiklik qüvvəsi və s.
Qeyri-konservativ qüvvə — Görülən işi cismin hərəkət trayektoriyasından asılı olan qüvvə qeyri-konservativ qüvvə adlanır. Məs. sürtünmə qüvvəsi və s.
Şaiq Məmmədov (əsgər)
Şaiq Şükür oğlu Məmmədov (d. 26 dekabr 1999; Gəncə – ö. 9 noyabr, 2020; Şuşa) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən Müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Şaiq Məmmədov 26 dekabr 1999-cu ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü uğrunda 27 sentyabr 2020-ci il tarixindən başlayan Vətən müharibəsində iştirak etmiş, noyabrın 9-da Şuşanın Daşaltı kəndi istiqamətində həlak olmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Şaiq Məmmədov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Robert Ceyms (aktyor)
Robert Ceyms — Böyük Britaniya aktyorudur. Müxtəlif filmlərdə və seriallarda iştirak etmişdir. Mona Brüs ilə evlənmişdir (2008-ci ildə vəfat etmişdir). Onların bir övladı vardır.
Karol Ci
Karolina Giraldo Navarro — Karol Ci adı ilə tanınan Kolumbiya müğənnisi.
Ambelau
Ambelau — Malay arxipelaqında, Molukka adalarına və İndoneziyanın tərkibinə daxil olan ada. Sahəsi 608 km² təşkil edir. 2009-cu il məlumatlarına əsasən, adanın ümumi əhalisi 9600 nəfərdir. Ada əhalisinin böyük əksəriyyətini Ambelauanlar təşkil edir. Buru adasından təxminən 20 km cənub-şərqdə yerləşir. İnzibati olaraq Maluku əyaləti, Cənubi Buru dairəsinə daxildur. Adanın ərazisi eyni adlı rayona daxildir. Rayonun inzibati mərkəzi adada ən böyük qəsəbə olan Vailuadur.
Adalıların əsas məşquliyyəti əkinçilikdir: qarğıdalı, tərəvəz və ədviyyat. Bəzi ərazilərdə balıqçılıq inkişaf etmişdir.
Fiziki-coğrafi yerləşməsi
thumb|left|230px|Ambelaunun fiziki xəritəsi
Coğrafi yerləşmə
Molluk adaları qrupuna daxildir. Banda dənizində yerləşən ada Manipa boğazı ilə ondan 20 km şimal-qərbdə yerləşən Buru adasında ayrılır. Adanın sahəsi 306 km².
Dairəvi formaya yaxın quruluşdadır diametri 10 km-dir). Cənub-şərq hisssəsində nisbətən çıxıntıya sahibdir. Sahil xətti elədə parçalanmamışdır. Bununla belə sahillərində onlarla kiçik körfəzlər vardır.
Təbii şərait
Xüsusilə dağlıq ərazilərdə ərazinin əhəmiyyətli bir hissəsi tropik meşələri ilə örtülüdür. Adanın flora, faunası, ətrafındakı su əraziləri müxtəlif növlərlə xarakterizə olunur. Sahildə mərcan riflərinə sahibdir.
Seysmik aktiv zonada yerləşir. Vaxtaşırı zəlzələlər baş verir. Sonuncu ən güclü zəlzələ 2006-cı ilin avqustunda qeydə alınmışdır.
Əhalinin sayı
Ambalau əhalisi 9600 nəfərə yaxındır (2009-cu ildə). Əhalinin əksəriyyəti sahil zonasında yaşayır. Əhalinin inzibati ərazi vahidləri üzrə bölgüsü aşağıdakı kimidir:
Mili tərkib və dil
Əhalinin əsas hissəsi yerli xalqlardan — Ambelauanlardan ibarətdir. Bundan əlavə digər Molukk, Sulavesi, həmçinin Yavadan (sonuncular adaya əsasən 1900-cü illərdə Hollandiya müstəmləkə rəhbərliyi tərəfindən həyata keçirilən genişmiqyaslı köçümə proqramlarının bir hissəsi olaraq köçürülmüşdür. Üstəlik bu köçürülmə 1950–90-cı illərdə müstəqil İndoneziyanın hakimiyyət orqanları tərəfindən də davam etdirilmişdir) gələnlər də adada yaşayırlar. Millətlərarası ünsiyyət vasitəsi ölkənin rəsmi dövlət dili olan İndoneziya dilidir. Adanın yetkin əhalisinin əhəmiyyətli bir hissəsi tərəfindən danışılsada, yerli dillərin və ləhcələrin gündəlik həyatda mühüm rol oynayır. İlk növbədə ambelau dili geniş yayılmışdır.
Din
Əhalinin əksəriyyəti sünni müsəlmanlardır. Az bir qisim isə xristiandır. Bəzi adalılar ənənəvi yerli inanclarını qoruyub saxlayırlar.
İnzibati bölgü
Kənd və ya qəsəbə adlanan yeddi alt səviyyəli inzibati ərazi vahidlərinə bölünür: Kampunqbaru (Kampung Baru, Lumoy (Lumoy), Masavoy (Masawoy), Selasi (Selasi), Sivar Siwar), Ulima (Ulima) və Elara (Elara). Onların inzibati mərkəzləri eyni adlı qəsəbələrdir.
Kəbə basqını (1979)
Kəbə basqını —  Kəbədə 20 noyabr 1979-cu ildə başlayan və 4 dekabr 1979-cu ilə qədər davam edən silahlı qarşıdurma.
Bu basqını təşkil edən qrupun başında 1955-1973-cü illərdə Səudiyyə Ərəbistanı Milli Qvardiyasında xidmət etmiş Cuheyman əl-Uteybi dayanırdı. Basqın zamanı o, təbliğat aparmaq üçün Məscidül-Həramdakı camaatı girov götürür, rəhbərlikdən siyasi tələblər irəli sürür və qaynı Məhəmməd ibn Abdullah əl-Kəhtanini Mehdi elan edir. İki həftə davam edən basqın, Fransanın antiterror birləşmələrinin dəstəyi ilə baş tutan hərbi əməliyyat nəticəsində başa çatıb və əsir götürülən basqınçıların bütün üzvləri, o cümlədən Cuheyman əl-Uteybi, Səudiyyə Ərəbistanı qanunlarına əsasən qolları kəsildikdən sonra edam edilib.
Basqın öncəsi
Basqına rəhbərlik edən Cuheyman əl-Uteybi Nəcdin köklü bədəvi qəbilələrindən biri olan Uteybə qəbiləsindən idi. Babası olduğu iddia edilən Sultan ibn Bəcad əl-Uteybi bu bölgədə 1920-ci illərin sonunda Səud sülaləsinə qarşı üsyan qaldıran Sələfi Müsəlman QardaşlığıQardaşlıq hərəkatına rəhbərlik etmişdi. Əsgərlikdən ayrıldıqdan sonra 1973-cü ildə Mədinədə universitet təhsilinə başlayan Uteybi, gələcəkdə bacısı ilə evlənəcəyi, basqının digər mühüm üzvü olan Məhəmməd Abdullah əl-Kəhtani ilə tanış olur. Təhsil aldığı müddətdə mehdilik və fitnə hədislərinə diqqət yetirmiş, dünyanın sonu ilə bağlı hədisləri o dövrün dünya şəraiti ilə uyğunlaşdırmışdır. Sələfi və vəhhabi inanclarına uyğun olaraq İslama dəvət adlı qrup təşkil edib və tərəfdarlar toplayıb. 1978-ci ilin yayında Uteybinin başçılığı ilə onun yüz nəfər ardıcılı Səudiyyə rəhbərliyinə qarşı nümayiş təşkil etsə də, sorğu-suallardan sonra “zərərsiz” olduqları qəınaətinə gələrək sərbəst buraxılıblar.
Basqın
Hicri təqvimlə 1400-cü il məhərrəm ayının 1-də (20 noyabr 1979-cu il) səhər namazı vaxtı Məhəmməd ibn Abdullah Əl Səbilin imamlıq etdiyi namazdan sonra basqın təşkil edilmişdir. Məscidin aşağı mərtəbələrində və dəhlizlərində əvvəllər gizlədilən texnika, silah, sursat və məişət əşyaları üzə çıxarılaraq, müdafiə nizamına başlanılıR. Məscidin qapıları bağlanır, əvvəlcə məscidin içindəki səs sistemi ələ keçirilir, anonslarla təbliğat başladılır. İlk elan ediləcək şey Mehdinin zühurudur. Makam-ı İbrahim ilə Qara daş arasındakı yerdə basqınçılar beyət mərasimi keçirirlər.
Həcc dövründən təxminən iki həftə sonra olduğu və belə bir müstəsna günün ilk namazı olduğu üçün Məscidül-Həramda 50.000-100.000 müsəlman girov saxlanılır. Bu girovlar arasında neft naziri Yamaninin ailəsi də olub. Sonradan təbliğat apardıqları zəvvarların getməsinə icazə verilir. Girovların əksəriyyəti, o cümlədən Kəbənin imamı Məhəmməd bin Abdullah Əl Səbil beləliklə azad edilir və onların çox az bir hissəsi basqınçılara qoşulur. Hadisə haqqında məlumatı yaymağa imkan verən iki mümkün vəziyyət var. Əvvəlcə reyd başlayanda tikinti işlərinin aparıldığı ərazidə basqınçılar telefon xətlərini kəsməmiş və basqın barədə məlumat verə bilmişlər. Digər bir məlumat isə odur ki, camaatın əksəriyyəti ilə birlikdə məscidi tərk edən imam xəbəri çatdırmışdır.
Basqının əvvəlində baş verən hadisə, çox gərgin Səudiyyə Ərəbistanı-İran münasibətləri və şiə anlayışında mühüm yer tutan “Mehdi”lik iddiası nəzərə alınaraq İran İslam İnqilabı ilə əlaqələririlir. Hadisə dinlənildikdən sonra Kəbə basqınına görə ABŞ-nin məsuliyyət daşıdığını düşünən bir qrup Amerikanın İslamabaddakı səfirliyinə basqın edir.
Mühasirə
thumb|350px|Səfa və Mərvə təpələri arasındakı hərəkat sırasında yüksələn dumanlar. Əbu Qubeys dağında mövqe tutan və ya minarələrə və hündür yerlərə qalxan Uteybinin adamları Kəbəni əhatə edən Səudiyyə qoşunlarını izləyə bilir və onların Hərəmi-şərifə yaxınlaşmasına imkan vermirdilər. Digər tərəfdən, Səudiyyə Ərəbistanı administrasiyası onların sayından tutmuş, əllərindəki imkanlara və gördüyü hazırlıqlara qədər heç bir şey haqqında dəqiq məlumata sahib deyildilər. Hadisələrin qızışmaması və qəzəblə ölkəyə nəzarəti tamamilə itirməmək üçün başda Mədinə və Taif olmaqla bəzi şəhərlərdə komendant saatı tətbiq edilir. Məkkə tamamilə boşaldılır və şəhərlə əlaqə tamamilə kəsilir. Nəşrlərə, ünsiyyət imkanlarına, ölkəyə giriş-çıxışa nəzarət, xüsusən də jurnalistlərə qoyulan nəzarət gücləndirilir.
Verilən fətvaya uyğun olaraq, onların verilən müddətdə təslim olmamaları nəticəsində əməliyyat başlaır. Basqının altıncı günündə ilk cavab cəhdləri Səudiyyə qüvvələrinin snayper atəşi ilə geri çəkilməsi ilə nəticələnir. Sonrakı günlərdə Pakistandan gələn xüsusi təlim keçmiş komando birliyi də ciddi töhfə verə bilmir. Nəhayət, Valeri Jiskar d'Estendən xahiş edərək, Fransanın terrorla mübarizə bölməsini çağırmağı qərara alınır. Halbuki qeyri-müsəlmanların Məkkəyə daxil olması dini cəhətdən qadağan edilmişdi. Bu qadağa o zaman Məkkə qazisi İbn Bas tərəfindən verilən fətva ilə həll olundu və fransız əsgərləri Məkkəyə gəlməmişdən əvvəl kağız üzərində yazılmış sözləri oxuyaraq Kəbənin ətrafına yerləşdirilə bildilər.
Yerdən məscidin qapılarına və havadan içəriyə təşkil edilən əməliyyatla məscidin birinci və yuxarı mərtəbələri ələ keçirilir. Aşağı mərtəbədə hələ də orada olan və müqavimət göstərənlərə qarşı fransız bölməsinin hazırladığı strategiya ilə mübarizə aparılır. Koridorlarda və aşağıda gizlənənlərə sinir sisteminə təsir göstərən qazlarla iflic edilir. Bundan əlavə, o dövrdə dəyişdirilən Məkkənin su infrastrukturu olan kanallar Məscidül-Harama istiqamətləndirilərək yenidən təşkil edilir. Kəbəyə və dəhlizlərə vurulan suya elektrik verilərkən içəridəkilərin çoxu həlak olur. Əməliyyatda əl-Uteybi sağ-salamat ələ keçirilir, Mehdilik iddiası ilə ortaya çıxan əl-Kəhtani isə öldürülür.
Sonrası
thumb|200px|Yaxalanan Uteybi və adamları thumb|200px|Yaxalanan basqkınçılar Tutulan bütün fəallar Səudiyyə qanunlarına və verilən fətvalara uyğun olaraq hərbi məhkəmə tərəfindən edam cəzasına məhkum edilib. Bu cəzalarda “Maidə” surəsinin 33-cü ayəsi əsas mənbələrdən biri olmuşdur: “Allaha və Onun Elçisinə qarşı müharibə edənlərin və yer üzündə fitnə-fəsad törətməyə səy göstərənlərin cəzası ancaq öldürülmək, və ya çarmıxa çəkilmək, ya əl və ayaqlarını çarpazvari kəsmək və yaxud da yaşadıqları yerdən sürgün edilməkdir. Bu, onlar üçün dünyada bir rüsvayçılıqdır. Axirətdə isə onları böyük bir əzab gözləyir.”
Bu nəşrin arxa planı redaktorlar tərəfindən aydınlaşdırılmayıb və ya açıqlanmayıb. Bir fikrə görə, hadisələrdə bəzi səudiyyəli şahzadələrin də iştirak etdiyi iddia edilirdi, lakin dövrün kralı Xalid ibn Əbdüləziz əl-Səud bu şahzadələri cəzalandırmaqdan çəkinir, ancaq bəzilərini sürgünə göndərir. Digər bir məqam isə odur ki, silahların gizlədilməsinə kömək etdiyi iddia edilən Səudiyyə Bin Laden Qrupu Kəbənin tikintisində iştirak edib, lakin onlar Səud xanədanı ilə əlaqələrindən istifadə etməklə yaxa qurtarıblar.
Xüsusən də bu hadisədən sonra Səudiyyə Ərəbistanı hökumətinin ölkədəki vəhhabi, sələfi və şiə təriqətlərindən olan fundamental və ekstremist qruplara münasibəti sərtləşdi və qanunlarda geniş dəyişikliklər edildi. Digər tərəfdən, Cuheyman əl-Uteybi hələ də anti-Səudiyyə sələfi-vəhhabi hərəkatı tərəfindən dəli bir qəhrəman kimi görünür və hörmətlə xatırlanır; yalnız Mehdilik iddiası və Kəbədəki aksiyanın təşkili tənqid olunur.
Naftalan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
Naftalan Tarix-Diyarşünaslıq Мuzeyi -
Muzeyin tarixi
Muzey Naftalan şəhər Xalq Deputatları Sovetinin tərkibində Mədəniyyət inspektorluğunun tabeliyində 1983-cü ildən fəaliyyət göstərir. Muzey Kurort Birliyinin balansında ümumi sahəsi 318 m2 olan binada yerləşdirilmişdir. 2006-cı ilə kimi həmin binada fəaliyyət göstərmiş, bina qəzalı vəziyyətdə olduğuna görə 05.05.2006-cı il tarixli 141 saylı əmrlə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin göstərişinə əsasən muzey eksponatları yeni muzey binası tikilənə kimi uyğunlaşdırılmış binaya köçürülmüşdür.
Muzey eksponatları
Muzeyin fondunda 5407 ədəd eksponat var. Eksponatlar Naftalan şəhərinin keçmişinə dair rəngli və ağ-qara fotoşəkillərdən, sənədlərdən, nəqqaşlıq, arxeoloji, məişət və etnoqrafik əşyalardan və şəfa tapmış xəstələrin keçmiş SSRİ-nin müxtəlif bölgələrindən göndərdikləri təşəkkür məktublarından, sanatoriyaya müəalicəyə gəlmiş xəstələrin sağaldıqdan sonra muzeyə bağışladıqları əsalardan ibarətdir. Azərbaycanın ucqarında fəaliyyət göstərən dünyada yeganə olan muzeyin ilk eksponatı 1978-ci ilə aiddir
Əsalar muzeyi
Naftalan şəhərində dünyada yeganə olan bir muzey mövcuddur. Bu muzeyin eksponatları hər biri özündə bir tarix yaşadan taxta, dəmir və müxtəlif materiallardan olan əsalar, qoltuq ağacları və saysız-hesabsız təşəkkür məktublarıdır. Bütün dünyada bura “Əsalar muzeyi” kimi tanınır. Naftalan şəhər Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin tərkibində fəaliyyət göstərən “Əsalar muzeyi”nin qəribə yaranma tarixçəsi var. Belə ki, ötən əsrdən başlayaraq sağlamlıq əhəmiyyətli Naftalan neftinin sorağını eşidən minlərlə insan müxtəlif ölkələrdən bu kiçik şəhərə üz tutub. Əsayla, qoltuq ağaclarıyla gələn insanlar müalicədən sonra artıq bu əşyalar onlara lazım olmadığından elə sanatoriyalarda qoyub gediblər. Vətənlərinə döndükdən sonra isə Naftalana olan sevgilərini ünvanladıqları təşəkkür məktublarında qeyd ediblər. Beləcə, sanatoriyalarda yığılan çoxsaylı qoltuq ağacları, fotoşəkillər və təşəkkür ifadələri ilə dolu məktublar cəmlənərək dünyada ən unikal muzeylərdən birinin yaranmasına səbəb olub. “Əsalardan təşkil olunmuş muzey şəhərimizdə 1983-cü ildən fəaliyyət göstərir. Lakin müstəqilliyimizin ilk illərində bir çox sahələr kimi Naftalanın “Əsalar muzeyi” də fəaliyyətini dayandırmağa məcbur olub. Lakin onun eksponatlarının əksəriyyəti tərəfimizdən qorunub saxlanıb. Bu ildən başlayaraq Naftalan şəhər Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi yeni binaya köçüb və “Əsalar muzeyi” də onun tərkib hissəsi olaraq buraya yerləşdirilib”.
Kanieşkut (Piranşəhr)
Kanieşkut - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Piranşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 253 nəfər yaşayır (38 ailə).
Elizabet Röm
Elizabet Röm — Almaniya-ABŞ televiziya və film aktrisası.
Şəmsəddin Sultanov
Şəmsəddin Qurban oğlu Sultanov — Azərbaycan-sovet dövlət xadimi, Azərbaycan SSR ticarət naziri (1954), "Azərittifaq"ın sədri (1974–1976).
Həyatı
Şəmsəddin Qurban oğlu Sultanov 1917-ci ildə hazırkı Xaçmaz rayonunun Pirquluoba kəndində yoxsul kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 16 yaşında kolxozun hesabdarı kimi başlamışdır.
1938-ci ildə Bakı Xalq Təsərrüfatı Uçotu Texnikumunu bitirdikdən sonra Voronej Dövlət Universitetinə daxil olan Şəmsəddin Sultanov Böyük Vətən müharibəsi başlandığı üçün təhsilini bitirə bilməmişdir. 1941-ci ildə Sovet Ordusu sıralarına çağırılmışdır. Ordudan tərxis edildikdən sonra o, təhsilini və əmək fəaliyyətini davam etdirmiş, 1950-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu bitirmişdir. Rayon partiya komitəsinin təbliğatçısı, şöbə müdiri, katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Bakı Komitəsinin şöbə müdiri, "Azərneft" Birliyi rəisinin müavini vəzifələrində çalışmışdır.
Şəmsəddin Sultanov 1952-ci ildən ömrünün axırınadək təsərrüfat və sovet orqanlarında rəhbər vəzifələrdə olmuşdur. O, istehsal kooperasiyası, Azərbaycan SSR Ticarət Nazirliyi və Dövlət Plan Komitəsi sistemlərində çalışmışdır. Azərbaycan SSR ticarət nazirinin müavini, ticarət naziri, Azərbaycan İstehlak Cəmiyyətləri İttifaqı idarə heyəti sədrinin müavini, Bakı Şəhər Ticarət İdarəsinin rəisi, Dövlət Plan Komitəsində şöbə rəisi, nazirin birinci müavini vəzifələrini daşımışdır. 1968-ci ildən "Vostokintorq" Birliyi sədrinin müavini, Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin şöbə müdiri vəzifələrində işləmişdir. 1974-cü ildən "Azərittifaq"ın idarə heyətinin sədri olmuşdur.
Şəmsəddin Sultanov Azərbaycan KP MK üzvlüyünə namizəd olmuş, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 9-cu çağırış deputatı seçilmişdir. Ona "Azərbaycan SSR əməkdar ticarət işçisi" fəxri adı verilmişdir. "Qırmızı ulduz", "Qırmızı əmək bayrağı", "Şərəf nişanı" ordenləri və bir sıra medallarla təltif edilmişdir.
Browning M1919
Browning M1919, Browning şirkəti tərəfindən istehsal edilən Amerika Birləşmiş Ştatları pulemyotudur. Silah ABŞ və bir çox başqa ölkələr tərəfindən yüngül piyada, cütləşdirilmiş, quraşdırılmış, təyyarə və zenit pulemyotu kimi istifadə edilmişdir. Silahın konstruktoru John Browning olmuşdur. Bu odlu silah 1919-1945-ci illərdə istehsal edilmişdir.
Fustanella
thumb|180px|Yunanıstan Olimpiya çempionu [[Spiridon Luis fustanella və firondada]]
Fustanella — bir neçə Balkan ölkəsinin — Yunanıstan, Albaniya, Bolqarıstan və Şimali Makedoniyanın kişiləri tərəfindən geyilən kilt kimi ətək. Müasir dövrdə fustanella ənənəvi alban və yunan milli geyimlərinin bir hissəsidir və həmçinin Yunanıstan Silahlı Qüvvələrinin Evzone Prezident Qvardiyası kimi elit hissələrinin rəsmi formalarına daxildir.
Tarix
Bəzi tədqiqatçılar fustanellanın Roma toqasından gəldiyinə inanırlar. Heykəllərin əksəriyyətində dizə qədər büzməli ətəklər geyinmiş Roma imperatorları təsvir edilmişdir. Soyuq bölgələrdə daha çox istilik təmin etmək üçün daha çox qıvrımlardan istifadə olunurdu. Fustanella Evzonun 400 qatı vardır.
Bizans yunanları fustanellanı podea adlandırırdılar, bu da "önlük" mənasını verirdi. Podeya xüsusilə 12-ci əsrdə Akritas, o cümlədən Digenis Akritus tərəfindən geyilmişdi. Podea tapıntıları Osmanlı fəthindən bir neçə əsr əvvəl, təxminən 1180-ci illərdə Bizans imperatoru I Manuel Komnenos dövrünə aiddir. Bizans saxsı kəllələrində döyüşçülər silahlı və zəncirlə örtülmüş dəyənək formalı plaş da daxil olmaqla, ağır büzməli fustanella geyinmiş halda göstərilir. Albaniyada fustanella əvvəlcə albanların cənub qrupunun — toskların geyiminin elementi idi. Bəzi tədqiqatçılar fustanellanın Yunanıstanda məhz XV əsrdə başlayan Osmanlı hakimiyyəti dövründə albanların sayəsində ənənəvi hala gəldiyinə inansalar da, fustanella artıq XII əsrdə Yunanıstanda geniş yayılmışdı. Fustanellanın geyimdə istifadəsi 18–19-cu əsrlərdə Yunanıstanda Epir əhalisi arasında alban qrupları tərəfindən yayılmışdır.
Rafiq İmrani
İbrahimov Rafiq Hüseyn oğlu (Rafiq İmrani; ) — sənətşünas, publisist, tarixçi, sənətşünaslıq doktoru (1998), professor (1995).
Həyatı
Rafiq İmrani 1951-ci il yanvanrın 23-də Bakı şəhərində anadan olub. Burada 20 saylı şəhər orta məktəbində təhsil alıb. Asəf Zeynallı adına Azərbaycan Dövlət Musiqi Texnikumunu (1968-1972) qızıl medalla, Ü.Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyasını (1972-1977) fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Əmək fəaliyyətinə 1973-cü ildə musiqi məktəbində müəllim kimi başlayıb. 1977-ci ildən A.Zeynallı adına Azərbaycan Dövlət Musiqi Texnikumunda, 1979-cu ildən isə Ü.Hacıbəyov adına Bakı Musiqi Akademiyasında dərs deyib. 1981-ci ildən elmi fəaliyyətlə məşğuldur. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun dissertantı olub (1981-1988). 1988-ci ildə Moskvada P.Çaykovski adına Dövlət Konservatoriyasında bəstəkar Fikrət Əmirovun elmi rəhbərliyi ilə "Bəhram Mansurovun Azərbaycan musiqi  mədəniyyətinin inkişafında rolu" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. Bakı Musiqi Akademiyasında müəllim, dosent (1990), professor (1995) vəzifələrində işləyib. "Azərbaycan muğam sənətinin tarixi və elmi-nəzəri əsaslan" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafıə edib, sənətşünaslıq doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülüb (1998). Azərbaycan Milli Konservatoriyasında tədris işləri üzrə prorektor (2001), eyni zamanda Azərbaycan Milli Musiqisinin tarixi və nəzəriyyəsi kafedrasının müdiri (2002), AMEA Folklor İnstitutu Musiqi şöbəsinin müdiri (2004) olub. 2013-cü ildən Türkiyənin Qars şəhərindəki Qafqaz Universiteti Dövlət Konservatoriyasının professoru və Türk xalq musiqisi kafedrasının müdiridir.
5 doktorluq işinin elmi rəhbəri olub, 32 kamança ustasına dərs deyib. Onlardan dördü Azərbaycanın əməkdar artisti, ikisi incəsənət xadimi, biri isə xalq artisti fəxri adlarına layiq görülüb.
200-ə qədər elmi-kütləvi və publisistik məqaləsi, 14 tədris-metodik dərs vəsaiti çap olunub. Beynəlxalq elmi konfrans və simpoziumlarda məruzələrlə çıxış edib. "Azərbaycan muğam janrının yaranması və inkişaf tarixi" (1994), "Muğam tarixi" (1999) və "Azərbaycanın musiqi tarixi" (ən qədim dövrlərdən bizim eraya qədər) (1999), "Muğam Şumer dövründən başlayır" (1999) "Azərbaycan musiqi tarixi" (2003) monoqrafik əsərləri kütləvi tirajla işıq üzü görüb. Ümumilikdə 10 kitabın müəllifidir.
Toşbak adası
Toşbak adası — Özbəkistan Respublikası, Cizzəx vilayəti Aydarkul gölünün şimal hissəsində yerləşən ada.
Adı
Toşbak sözü özbəkcə tərcümədə tısbağa deməkdir. Adanın bu cür adlanmasına səbəb onun ərazisində böyük tısbağa populyasiyasının olması ilə əlaqədardır.
Coğrafiya
Toşbak adası Özbəkistanın Aydarkul glünün şimal-şərqində yerləşir. Adanın sahəsi 6,42 km²-dir. XX əsrin 60-cı illərində Şardar Su Elektrik stamnsiyasının inşası zamanı meydana gəlmişdir. Nəticədə böyük torpaq sahələri su altında qalmışdır. nisbətən hündür sahələr isə suyun səthiundə qalmışdır. Toşbak adası insan fəaliyyəti nəticəsindir. Adanın koordinatı: 40°58′33″ ş.e., 67°02′49″ ş.u. Sahə baxımından daha kiçik adalarda əhatələmişdir. Ada uzunsov, əyri formalı oval quruluşa sahibdir. Onun mərkəzində körfəz vardır. Ada ərazisi əsasən düzəndir. Şimal-qərbə döğru adanın alçalması müşahidə edilir. Ərazisinin böyük hissəsini qumlu sahələr tutur. İqlimi kəskin kontinentaldır. Yayı olduqca istidir. İyul ayının orta temperaturu +26°С, yanver ayının isə 0; —9°С arasında dəyişir. İllik yağıntının miqdarı 100–200 mm arasında dəyişir. Yağıntıların böyük qismi qış və yaz aylarında düşür. Adanın şimal hissəsində kiçik havan vardır. Bu havan adanın şimalını cənubundan ayırır.
Fauna və flora
Adada əsasən qısa vegerasiya dövrü olan efemerli bitkilər yayılımışdır. Burda lalələr belə yayılmışdır. Adanın qumlu sahələri üçün ağ saksaul, yovşan kimi bitkilər geniş sahəni əmələ gətirti. Bəzi bitkilər hətta koluqlar təşkil edir. Quraqlığa davamlı tipik növlər əsasən gilli suxurlarda bitir. Adanın şimal-qərbində biyurgun duzu ilə qarışdırılır. Şimalında şoranlaşmış sahələr vardır. Adadan cənubda Qarabattaq, cənub-şərqində isə Barxan, Çivin, Can adaları vardır. Adalar bir-birindən ensiz boğazlarla ayrılır.
Adada yayılmış heyvanlar əsasən ada şəraitinə uyğunlaşmışlar. Qida çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün canlıların bəzisi gecə həyat tərzi keşirir. Burad sarı sünbülqıran, çöl pişiyi, dələlər belə yayılmışdır. Sürünənlərdən ilan, kərtənkələ, varan, tışbağa kimiləri vardır. Quşlardan isə Aral dənizinin qərb hissəsində yayılmışlar üstünlük təşkil edir. Burada Galerida cristata, Sylvia nana, gözəl baladovdaq, Podoces panderi, çöl qartalı, qarva və s quşlara rastlamaq mümkündür. Sahillərində Aydargöldə sarstlanan balıq növləri yayılmışdır.
Əhali
Adada yaşayış yoxdur.
Maralı fakt
Özbəkistanın "Dune buylab " kanalı ada haqqında veriliş hazırlamışdır.
Kim Sunmin
Kim Seung-min, səhnə adı ilə Seungmin, Cənubi Koreyanın Stray Kids oğlan qrupunun əsas vokalisti və rəqqasıdir. Koreya Musiqi Müəllif Hüquqları Assosiasiyasına (KOMCA) görə, onun adına 13 mahnı var.
Bioqrafiya
Kim Sunmin 22 sentyabr 2000-ci ildə Cənubi Koreyanın Seul şəhərində anadan olub. Ailənin ən kiçiyi olan Sunminin böyük bacısı var. Sunmin ibtidai və orta təhsilini Bonqeun məktəbində və liseyi isə Çondam liseyində bitirmişdir.9 yaşında ikən Kim peşəkar beysbol komandası olan "SK Wyverns" üçün açılış meydançasına çıxdı. O, bir neçə ay ailəsi ilə birlikdə ABŞ-də yaşayıb və bir müddət Los Ancelesdəki məktəbdə oxuduğu üçün ingilis dilində sərbəst danışır. O, orta məktəbdə uşaq xor müsabiqəsində qalib olub və peşəkar müğənni olmaq qərarına gəlib.
Sungmin qrupun mahnı yazmasına töhfə verərkən, həmçinin YouTube-da SKZ-RECORD və SKZ-PLAYER məzmununu paylaşdı.
Karyera
19 dekabr 2017-ci ildə Stray Kids realiti-şousunun 10-cu bölümündə debüt edəcəyi açıqlandı. Kim,25 mart 2018-ci ildə I Am Not albomu ilə debüt etdi.19 fevral 2019-cu ildə JYP Entertainment Sunminin çəkiliş zamanı belindən zədə alması xəbərini yayıb. O, bir neçə gün xəstəxanada qaldı və sağaldıqdan sonra evə buraxıldı. 18 iyul 2018-ci il və 25 dekabr 2018-ci il tarixləri arasında Arirang TV-də yayımlanan "After School Club"-da aparıcılığını etdi. 3 may 2020-ci ildə Sunmin Qaho-nun "Star Lost" mahnısını buraxdı.22 may 2020-ci ildə Kim, Day6-nın "You were beautiful" mahnısını buraxdı.
20 iyul 2020-ci ildə Sunmin və Hyon-cin "King of Nagging" mahnısını yayımladılar.
23 avqust 2020-ci ildə Sunmin Han ilə birlikdə Day6-nın "Congratulations" mahnısını buraxdı.
29 oktyabr 2020-ci ildə Kim, Sandeulun "Be Like That" mahnısını yayımladı.
Sunmin, Çanbin və I. N ilə birlikdə 14 sentyabr 2020-ci ildə çıxan IN Life albomundan "My Universe" mahnılarının sözlərini yazdılar.
24 noyabr 2020-ci ildən 4 oktyabr 2021-ci ilə qədər Sunmin və Li Minho Day6-dan Young K.-nın ev sahibliyi etdiyi Day6 Kiss The Radio (DeKiRa) proqramının daimi qonaqları idi.
01 yanvar 2021-ci ildə Sunmin Exo üzvü Bekhyon-un "Love Again" mahnısını buraxdı.
24 mart 2021-ci ildə Sunmin və Çanbin "Piece" mahnısını buraxdılar.
07 may 2021-ci ildə Sunmin Ha Hyonsan-ın "3108" mahnısını buraxdı.
20 may 2021-ci ildə Sunmin Mnet Kingdom müsabiqəsində BTOB üzvü Unkvan və Ateez üzvü Conho  ilə birlikdə IU-nun "Love Poem" mahnısını oxudu.
18 iyun 2021-ci ildə onlar Sunmin, Ban Çan, Çanbin və Feliks ilə birlikdə vampir temalı "Up All Night" musiqi videosunu buraxdılar.
Sunmin, Han və I. N ilə birlikdə 17 sentyabr 2021-ci ildə buraxılmış Noeasy albomunda "Gone Away" mahnısının klipini yayımladılar. O, 2021-ci ildə tvN dramı"Hometown Cha Cha Cha"-nın "Here Always" soundtracki ilə solo debüt etdi. Mahnı Billboard Dünya Rəqəmsal Mahnı Satış Qrafikində 8-ci yerdə debüt etdi. O, həmçinin JYP Entertainment altında 33 ölkənin trendlərini vuran ilk solo sənətçi oldu. Sunmin Stray Kids Vlive hesabında "Sunminin kiçik, lakin əmin xoşbəxtliyi" başlıqlı canlı solo yayımlarını edir. O, pərəstişkarları ilə ünsiyyət qurur, həyatında və qrupunda baş verən son hadisələrdən danışır. 11 oktyabr 2021-ci ildən 15 oktyabr 2021-ci ilə qədər o, xüsusi DJ kimi KBS Kpop kanalında "Day6 Kiss The Radio (DeKiRa)" proqramını apardı.
And dağları
right|thumb|250px|Cono de Arita, Salta ([[Argentina)]]
And dağları, And Kordilyer dağları (isp.: Andes; Cordillera de los Andes), (Andes, anta sözündən, inklərin dilində – mis, misli dağlar), — Cənubi Amerika qitəsinin Sakit okean sahili boyunca uzanan və dünyada ən uzun dağ silsiləsi. Cənubi Amerikanı şimaldan və qərbdən əhatə edir. Kordilyer dağlarının cənub hissəsidir. Yeddi ölkənin ərazisində yerləşir: Venesuela, Kolumbiya, Ekvador, Peru, Boliviya, Çili və Argentina.
Yer kürəsinin ən uzun (təqr. 9000 km) və ən yüksək dağ sistemlərindən biri.
Cənubi Amerikanın bütün qərb sahilini əhatə edir. Venesuelladan başlayıb Kolombiya, Ekvador, Peru, Boliviya, Argentina və Çiliyə kimi uzanır. Bu yeddi dövlət eyni zamanda And ölkələri olaraqda tanınırlar.
Relyef
And dağları bir neçə submeridional və paralel silsilədən (Şərqi, Mərkəzi, Qərbi və Sahil Kordilyer d-rı) ibarətdir. Bunların arasında daxili yaylalar (Puna, Altiplano–Boliviya və Peruda) və çökəkliklər var. Oroqrafiyasına və təbii xüsusiyyətlərinin oxşarlığına görə şimaldan cənuba doğru Şimali, Mərkəzi və Cənubi And dağlarını ayırırlar. Şimali And dağları öz növbəsində Karib And dağlarına və Şimal-Qərbi And dağlarına, Mərkəzi And dağları (5°–28 °C.e.-ləri arası) – Peru And dağlarına və Mərkəzi And dağlarının özünə, Cənubi And dağları isə Çili-Argentina, yaxud Subtropik And dağlarına və Pataqoniya And dağlarına ayırırlar. And dağlarının yüksək zirvələri: Akonkaqua (6959 m), Oxos-del-Salado (6880 m), Uaskaran (6768 m), Çimboraso (6310 m), Bolivar (5007 m) və s. And dağlarında 50-yə qədər fəaliyyətdə olan (Kotopaxi – 5897 m, Misti – 5822 m və s.) və 30 sönmüş (Uila – 5750 m, Sanqay –5230 m, Lyulyaylyako – 6723 m, Tupunqato – 6800 m, Lyayma – 3060 m, Osorno – 2660 m, Korkobado – 2300 m, Berni – 1750 m və s.) vulkan var.