cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dra-dra göycəqarğa
Qısa təsviri
Sığırçından iridir. Ümumi rəngi yaşıl-göydür. Bel tərəfi qəhvəyi gil rənginə çalır. Quyruğu və qanadları üzərində tünd göy rənglər var. Boğazı ağdır. Adi səsi kəskin cırıltıdır "rak-rak", lakin reproduksiya dövrünün əvvəlində tez-tez "kra-kra-kra-kra" edir. Qarğa kimi ləng uçur.
Yayılması
Avropa, Asiya və Afrikanın şimal-qərb hissəsində yayılıb. Qışlamaq üçün hamısı Afrikaya köçür. Azərbaycana reproduksiya üçün gəlir. Aranda və dağətəyində məskunlaşır.
Yaşayış yeri və həyat tərzi
Polibiont quşdur. Seyrək meşəni, köhnə ağac olan meyvə bağlarını, yarğan və qobular olan yarımsəhra və bozqırları, eləcə də seliteb sahələri mənimsəyir. Örtülü şəraitdə nəsil verir (ağac koğuşunda, yarğanda və tirələrdə, torpaqda qazılmış boş dəliklərdə, tikililərin çardağı altında və s.). May ayında 4-5 ağ yumurta verir, 18-19 gün kürt yatıb bala çıxarır, onları 27-28 gün yuvada yemləyib pərvaz edir. Əsas yemi çəyirtkə, şala, böcək və b. həşəratdır. Müəyyən qədər kərtənkələ, qurbağa və siçan da yeyir. Faydalı quşdur.
Sayı
Adi saylıdır. XIX əsrin axırı, XX əsrin əvvəllərində düzənlik rayonlarda çoxsaylı olub dağa tərəf getdikcə azalıb. Hazırkı vaxtda düzənlikdə çox yerdə adi saylı, bəzi sahədə isə hətta nadirdir.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Kürqırağı tuqay meşələrinin 1950-ci illərdən sonra kəskin azalması (əsas yuva yeri), meyvə bağlarında köhnə (koğuşlu) ağacların qırılması və quruyub aradan çıxması, aqrar təsərrüfat sahələrində ziyanvericilərə qarşı kimyəvi mübarizənin intensiv tətbiq edilməsi. Ona görə də indiki dövrdə yarğanlarda nəsil verən qruplar üstünlük təşkil edir.
Əhali üçün əhəmiyyəti
Həşərat və siçan yeməsi fayda verir.
Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
İUCN-in, Bern və Bonn konvensiyalarının siyahısına daxildir. Lakin Azərbaycanda xüsusi mühafizə statusu yoxdur, yalnız "faydalı fauna"ya daxildir. Əhali tərəfindən qorunur.
Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilməli, zooloji maarifçilik daha çox yayılmalıdır.
NGC 1532
NGC 1532, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Eridan bürcü istiqamətində yerləşir. SBb tipli. tərəfindən ildə 22.86 sm (9 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Qırmızı qarı (pyes)
Qırmızı qarı (pyes) — Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev pyesi 1921-ci ildə yazmışdır. “Qırmızı qarı” (1921) pyеsində ədib qarını “qırmızı tufan еlçisi”, müsbət bir оbraz kimi qələmə alır. Qarının bir arzusu var: "zəncir və zülm dünyasının axırına çıxmaq!" Əsər, əsgərlərin zülmət səltənəti üzərindəki qələbəsi ilə bitir və qarının arzusu həqiqətə çеvrilir.
Aşağı Qızılca (Soyuqbulaq)
Aşağı Qızılca - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Soyuqbulaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Şoqan
Şoqan — İranın Şimali Xorasan ostanının Cacərm şəhristanının Colgə Şoqan bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 2,297 nəfər və 628 ailədən ibarət idi.
Aşağı Qızılca (Soyuqbulaq)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 115 nəfər yaşayır (20 ailə).
Yaquar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Xallı pişik fiziki olaraq daha çox leoparda bənzəsə də daha güclü və əzələli quruluşu, davranışı və habitat xüsusiyyətləri ilə pələngə daha yaxındır. Seçdiyi habitat cəngəllik olsa da, meşəlik ərazidən açıq əraziyə qədər müxtəlif sahələrdə yaşayır. Ümumiyyətlə, su kənarlarında olurlar və pələng kimi üzməyi sevən pişiklərdəndirlər.
Yaquar, ümumiyyətlə, tək gəzən, ovunu izləyib pusquya salan bir ovçudur. Eyni zamanda ekosistemi tarazlıqda saxlamaq və öz şikarlarının sayını idarə altında tutmaq mövzusunda əhəmiyyətli rol oynayan ovçudur.
Etimologiya
Digər mənbələr bu sözün Quarani dilinə aid olduğunu müdafiə edir. Tupi dilindəki xüsusi və tam ad yaquaradır və eyni zamanda bütün ətyeyən heyvanları təyin etmək üçün də istifadə edilir.
İlk etimoloji hesabatlara görə yaquara sözcüyü "ovunu bir dəfəyə öldürən heyvan" mənasına gəlir və bu məlumat bir çox qaynaqda vardır. Çox qaynaqlar böyük ehtimalla səhv olan bu məlumatlardan istifadə edir. Ancaq bu məlumatın doğru olmadığı düşünülür. Bir çox Orta və Cənub Amerika ölkələrində bu pişiyə əl tigre ("pələng") deyilir.
Panthera onca elmi adının ilk qisiminin Yunan dilində pan- ("bütün") və ther ("heyvan") sözlərindən törədildiyi deyilsə də, bu xalq arasında yayılmış, doğru olmayan bir etimoloji şərhdir. Panthera böyük ehtimalla Şərq Asiya qaynaqlıdır və "sarımtıl rəngli heyvan" ya da "ağımtıl sarı" mənalarına gəlir.
Onca sözünün, heyvanın güclü pəncələri səbəbiylə "çəngəl" ya da "qan tərəfindən" olduğu deyilsə də ən doğru etimoloji şərh sadəcə, heyvanın Portuqaliya dilində adı olan onçadan (on-sa) gəldiyidir.
Qurğan (Soyuqbulaq)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 241 nəfər yaşayır (52 ailə).
Evanescence
Evanescence (, Yoxaçıxma) — 1996-cı ildə vokalist Emi Li və gitaraçi Ben Mudi tərəfindən yaradilan amerikan rok qrupu. Amerikanın müasir rokunun ən görkəmli simalarından olan Evanescence qrupunun əsas aparıcı qüvvəsi vokalçı Emi Lidir. Lakin heç kimin ağlına gəlməzdi ki,alternative metal ifa edən bir qrupun vokal ifaçısı nə vaxtsa qadın ola bilər.
Qrup 2003-cü ilin əvvəlində, "Fallen" albomunun çıxışı ilə böyük məşhurluğa nail olmuşdur. Fallen albomu 15 milyon kopiya sayı ilə tiraj olunub və qrupa 2 Qremmi mükafatı qazandırmışdır. Qrupun ilk konsert albomu Anywhere but Home, 2004-ci ildə üz gormüşdür. 2006-ci ildə isə ikinci studiya albomu The Open Door buraxılmışdır, bu albom bütün dünyada 6 milyona yaxın say ilə tiraj olunub.
Orxan Dənziyev
Orxan Mübariz oğlu Dənziyev (18 iyul 2002; Lerik rayonu, Azərbaycan — 15 oktyabr 2020; Ağdam rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Orxan Dənziyev 2002-ci il iyulun 18-də Lerik rayonunun Laman kəndində anadan olub. Subay idi.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Orxan Dənziyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində savaşıb. Orxan Dənziyev oktyabrın 12-də Ağdam istiqamətində şəhid olub. Lerik rayonunda dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Orxan Dənziyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Adi alasığırçın
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Qısa təsviri
Lələklənməsinin əksəriyyəti çəhrayıdır. Başında kəkili vardır. Başı, boynu, qanadları və quyruğu qara rəngdə, metal parlaqlıdır. Cavan quşlarda kəkil olmur. Onların rəngi bozumtul-qonur, bədənin altı daha açıq rəngdədir. Sürü halında gəzirlər. Yerdə, ağaclarda və kollarda yemlənir. Çığırtısı və nəğməsi kəskin-cırıltılı və xırıltılı səslərdir.
Yayılması
Arealı Avropa və Asiyadır. Cənub-Qərbi Asiyada qışlayır. Adətən Naxçıvanda və Talışın dağüstü çöllərində yuvalayır. Qobustanda, Şamaxı yaylasında, Acınohur-Ceyrançöldə və Kiçik Qafqazın dağətəklərində yuvalaması sabit deyil. Qalan rayonlarda çoxalmadan sonrakı köçmələr zamanı rast gəlinir.
Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yarğanlı və qayalı açıq quru ərazilərdə məskunlaşır. Bəzən laq-da yuvalayır. Yuvasını yarğan və qaya yarıqlarında, saman və odun topalarında, bəzən isə birbaşa alaçıq döşəmələrində qurur. İyunda 4-5 göy yumurta qoyur. Çəyirtkə və başqa ziyanlı cücüləri məhv edir. Bəzi yerlərdə üzümlüklərə və başqa giləmeyvələrə zərər vurur.
Kaha (Kəlbəcər)
Kaha — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Yellicə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Kəlbəcər rayonunun Keşdək kənd Sovetindən Kaha kəndi Yellicə kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.
Toponimikası
Kəndin ərazisi əvvəllər Keşdək kəndinin binəsi olmuşdur. Sonralar həmin kənddən ayrılmış ailələr burada daimi məskunlaşmışlar. Kənd öz adını ərazisindəki qədim kahadan (zağadan) almışdır.
Adıgün
Adıgün — Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı.
Toponimkası
Adıgün- Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında kənd adı. Gürcücə yazılış forması Adıqen. Mesxet türklərinin məskun olduqları kəndlərdən biri olmuşdur. Əhalisi II Dünya müharibəsi illərində Orta Asiyaya sürgün edilmiş və yerində gürcülər yerləşdirilmişdir. Hazırda Gürcüstanın Adıgen rayonunun mərkəzidir. Qıpçaqların Eti tayfasının adından və türk dillərində kün "tayfa", "el" sözlərindəndir.
Həmçinin bax
Tiflis quberniyası
Xarici keçid
yasamal.cls.az
NGC 1876
NGC 1876, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Qılıncbalığı bürcü istiqamətində yerləşir. OCL+EN tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Üçtərəngi
Üçtərəngi( digər adı: Hüştərəngi) — Ordubad şəhərində qədim məhəllə
Haqqında
Gənzə çayının şərq sahilindədir. XVIII əsrin əvvələrindən Naxçıvan sancağının tərkibinə daxil olan Azadciran nahiyəsindəki Ordubad qəsəbəsinin məhəllələrindən biri kimi adı çəkilir. Hazırda məhəllənin meydan şəklində düzəldilmiş mərkəzində məscid, çeşmə, dükanlar və s. tarixi memarlıq tikililəri var.
Mister Rossi xoşbəxtlik axtarır (film, 1976)
Mr.Rossi xoşbəxtlik axtarır —  1976-cı il istehsalı italyan bədii filmi. Rejissoru Bruno Bozzettodur. Film Mr.Rossi haqqında ilk bədii filmdir.
Yayılma
Film çıxdıqdan sonra bütün Avropada yayılmışdır. Onun ən böyük uğuru isə filmin 1976-cı ildə Qərbi Almaniya və 1983-cü ildə İspaniyada yayımlanması olmuşdur.
Gürcülü türbəsi
Gürcülü türbəsi — Qubadlı rayonunun Gürcülü kəndi ərazisində yerləşən XVIII əsrə aid tarixi-memarlıq abidəsidir. Abidə üzərində heç bir kitabə saxlanılmamış və ola bilsin ki türbə ümumiyyətlə kitabəsiz olmuşdur.
Türbənin əsas diqqətçəkən xüsusiyyəti onun əsas memarlıq kütləsindən çadır formalı dam örtüyünə keçid hissəsidir. Memar, stalaktit formasını əsas götürmklə tromp formalı orijinal konstruksiya yaratmağa müvəffəq olmuşdur. Ustad memarın çatıra keçid karnizinin tektonik sərhəddinə tamamilə müstəqil yanaşması, türbəyə təkrarolunmaz görünüş bəxş etmişdir.
Tarixi
Abidə üzərində heç bir kitabə saxlanılmamış və ola bilsin ki türbə ümumiyyətlə kitabəsiz olmuşdur. Buna görə də, abidəni öyrənən tədqiqatçılar onun tarixini müəyyənləşdirərkən əsasən memarlıq xüsusiyyətlərinə istinad etmişlər. Ə. Salamzadənin fikrincə türbənin tarixinə işarə edən əsas elementlərdən biri, giriş hissəsinin kiçik relyef portalı şəklində həll edilməsidir. Bu cür yanaşma, əsasən XVII əsr Azərbaycan türbələri üçün xarakterikdir. Portalı tamamlayan tağın forması da məhz həmin dövr üçün xarakterikdir. Öz təyinatı baxımından bu cür tağlar daha əvvəlki dövrlərdən məlum olsa da, məhz dekorativ element kimi yalnız XVII əsrdən sonra tətbiq edilmişlər.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Ə. Salamzadə yazır ki, bir sıra xüsusiyyətlərinə görə Gürcülü türbəsi Azərbaycanın səkkizguşəli türbələri arasında unikal mövqeyə malikdir. Türbənin əsas diqqətçəkən xüsusiyyəti onun əsas memarlıq kütləsindən çadır formalı dam örtüyünə keçid hissəsidir. Memar, stalaktit formasını əsas götürmklə tromp formalı orijinal konstruksiya yaratmağa müvəffəq olmuşdur. Bu yolla o, səkkizguşəli plandan on altı guşəli çadır formalı dam örtüyünə keçidi üzük vasitəsiylə reallaşdırmağa müvəffəq olmuşdur.
Ustad memarın çatıra keçid karnizinin tektonik sərhəddinə tamamilə müstəqil yanaşması, türbəyə təkrarolunmaz görünüş bəxş etmişdir. Memarın fikrinə əsasən, çadırın hər ox sərhəddi karnizin trompformalı naxışlarına uyğunlaşdırılmışdır. Belə həll forması türbənin hər iki hissəsini orqanik şəkildə birləşdirməyə imkan vermişdir. Bununla yanaşı, tətbiq edilmiş bu üsul, abidənin simasındakı plastiklik və yumşaqlığı formalaşdırmışdır. Memar, Səkkizguşəli çadırla tamamlanan səkkizguşəli türbələrə məxsus sərt həndəsi formalığı yuşaltmağa nail olmuşdur.
Hacıdünyamalılar
Hacıdünyamalılar — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Zar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin uğurlu əməliyyatları nəticəsində Azərbaycana qaytarılıb.
Asiya və Orta Şərq Araşdırmaları Fakültəsi
Asiya və Orta Şərq Araşdırmaları Fakültəsi—Asiya və Orta Şərq Araşdırmaları Fakültəsi (keçmiş Şərqşünaslıq Fakültəsi) Oksford Universitetinin alt bölməsidir. thumb|Asiya və Orta Şərq Araşdırmaları Fakültəsi
Fəaliyyət sahəsi
Fakültə siyasət, dil və mədəniyyətə diqqət yetirərək müasir və tarixi Asiya və Yaxın Şərq tədqiqatları üzrə geniş spektrli tədqiqat və tədrislə məşğul olur. Fakültənin əsas binası Eşmol Muzeyi və Sakler Kitabxanasının yaxınlığında, Pyuzi küçəsində (Pusey lane) yerləşir, fakültənin bəzi tədqiqat mərkəzlərinin Oksfordun başqa yerlərində öz binaları var (Oksfordda, Müqəddəs Antoni Kollecində, yerləşən Yaxın Şərq Mərkəzi kimi). Fakültə Oksford Universitetinin Humanitar Elmlər Bölməsinin bir hissəsidir. Fakültənin tələbələr və professorlar üçün öz kitabxanası fəaliyyət göstərir ki, bura həm müvəqqəti materialları götürməyə icazə verən kitabxana, həm də Bodlian Kitabxanasının oxu zalıdır. Fakültə 1 avqust 2022-ci ilə qədər Şərqşünaslıq fakültəsi kimi tanınırdı, müstəmləkəçilik çağırışdıran ifadə hesab edildiyi üçün Şərqşünaslıq fakültəsi adı 2022-ci 1 avqust tarixdə Asiya və Orta Şərq Araşdırmaları Fakültəsi adı ilə əvəz olunmuşdur.
Alt bölmələr
Fakültə tədqiqat sahəsinə görə üç alt fakültəyə ayrılır:
Şirvan (İran)
Şirvan — İranın Şimali Xorasan ostanının şəhərlərindən və Şirvan şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 82,790 nəfər və 20,878 ailədən ibarət idi.
İstinadlar
pnb:شیروان (شہر)
Alaqur
Alaqur Tiflis quberniyasının Axalsix qəzasında qışlaq adı.
Həmçinin bax
Tiflis quberniyası
Xarici keçid
yasamal.cls.az
Səfiabad (İsfərayen)
Səfiabad- İranın Şimali Xorasan ostanının İsfərayen şəhristanının Bam və Səfiabad bəxşində şəhər. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 3,047 nəfər və 885 ailədən ibarət idi .Əhalisinin əksəriyyəti Gəraylı elinin Boğayrı oymağından ibarətdir və Xorasan-türk dilində danışırlar.
Radar əleyhinə raket
thumb Radar əleyhinə raket (ing: (ARM) — anti-radiation missile) — düşmən radiodalğalarının mənbəyini aşkarlamaq və hədəf almaq üçün hazırlanmış bir döyüş raketidir. Bunlar ümumiyyətlə düşmən radarlarına qarşı istifadə üçün nəzərdə tutulmuşdur, eyni zamanda rabitə üçün istifadə edilən kilitləyicilərə və radiolara qarşı da istifadə edilə bilər.
NGC 4422
NGC 4422, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Çiçicima
Çiçicima — Bonin adalarına daxil olan ən böyük ada. İnzibati baxımından Yaponiyanın Tokio prefekturası ərazisinə daxildir. Sahəsi 23,8 km², əhalisi 2400 nəf. (2005) təşkil edir.
Çiçicima Oqasavaranın mərkəzi rolunu oynayır və inzibati mərkəzi Oqasavara kəndidir.
Coğrafiyası
Ada unikal flora və faunaya malikdir. Bunun səbəıbi onun materikdən uzaqda yerləşməsidir. Bu səbəbdən ərazisində milli park təşkil edilmişdir.
Tarixi
İkinci dünya müharibəsi zamanı adada Yaponiya hərbi-dəniz donanmasına aid baza yerləşirdi. Daimi olaraq 1200 nəfərlik kontinqentə malik idi.
Ceyms Vatt
Ceyms Vatt — Şotlandiyalı ixtiraçı. Ən böyük nailiyyətlərindən biri buxar maşınını təkmilləşdirməkdən ibarət olmuşdur. Bununla da, Sənaye inqilabının gedişinə ciddi təsir göstərən simalardan birinə çevrilmişdir.
Həyatı
Ceyms Vatt kasıb, ancaq çox savadlı ailədə anadan olmuşdur. Onun atası dülgər idi. Babası şotlandiya-milli riyaziyyat müəllimi olmuşdur. Ceymsin uşaqlıqdan sağlamlığı çox zəif olmuşdur. O daimi xroniki baş ağrılarından əziyyət çəkmişdir. Uşaq ikən o hər şeylə maraqlanmış, əlinə keçən hər bir qurğunun işləmə prinsipini öyrənməyə cəhd etmişdir. O, həm də kiçik yaşlarından daş və bitkilərlə maraqlanmışdır.
Vatt tibb elmləri ilə maraqlansa da onun bu sahədə təhsil alması malliyə baxımından mümkün olmamışdır. Ona görə də, Ceyms qeyri rəsmi olaraq mexanika üzrə təhsil almağa başlayır. Elə buna görə də, o sonra Qlazqoda iş tapa bilmir. Bu uğursuzluğun nəticəsində o 7 ildən sonra təhsilini yarımçıq qoyur və peşəkarlıqla məşğul olmağa başlayır. 1757-ci ildə xoşbəxtlikdən Vatt Qlazqo Universitetində çilingər kimi işləmək imkanı əldə edir. Orada o, Universitet üçün cihazların – kompas və kvadrantların təmiri ilə məşğul olur. Onun bir otaqlı laboratoriyası tezliklə genişləndirilərək müəllim və dosentlərin görüş məntəqəsinə çevirilir. Yalnız öz peşəkar işindən ləzzət alan Vatt tezliklə Adam Smitlə dostlaşır.
1760-cı ildə Vatt öz ilk sevgilisi Marqaret Millerlə evlənir. Onların uşaqlarından yalnız biri, oğulları Ceyms sağ qala bilir.
Buxar maşınının hazırlanması
1764-cü ildə Vatt Tomas Nyukomen konstruksiyasına malik buxar maşınını təmir etmək üçün sifariş alır. Bu maşın öz yüksək enerji məsrəfi ilə məşhur idi. Vatt bu maşını Denis Papinin iş prinsipinə uyğun olaraq yaxşılaşdırmaq qərarına gəlir. Vatt başqa dillərdə olan ədəbiyyatları oxumaq üçün fransız, alman dillərini oyrənir. Nəticədə o qərara qəlir ki, buxar maşınının işçi kolbasının daimi qızdırılıb soyudulma nəticəsində aşınmasının qarşısını almaq üçün o soyutma sistemini buradan ayırır və ayrıca kondensator şəklində quraşdırır. Başqalarından fərqli olaraq o atmosfer təzyiqi əvəzinə buxar təzyiqindən istifadə edir.
Öz ideyalarını həyata keçirmək üçün Vatt bir çox texniki çətinliklərlə qarşılaşır. İşlərini patent ala biləcək səviyyəyə çatdırmaq üçün o Universiteti tərk etməli olur. Sonralar böyük borc altında qalan Vatt boş vaxtlarında çöllərdə torpaqların ölçülməsi işində çalışaraq ailəsi üçün çörək pulu qazanır. Bundan başqa, o tez-tez xəstələnir. Yalnız 1769-cu ildə o sənayeçi Con Röbukla əlaqə yaradaraq, öz işləri üçün ondan maliyyə yardımı ala bilir. Bundan sonra Vatt düzəltdiyi buxar maşınına patent alır. 5 yanvar 1769-cu ildə verilmiş 913 nömrəli bu patent texnika tarixində ən dəyərlisi hesab olunur. Müasir buxar elektrik stansiyaları indiyə qədər də bu prinsiplə işləyir. Onun düzəltdiyi yeni buxar maşını əvvəlkilərindən fərqli olaraq daş kömürünə 60-% qənaət etməyə imkan verirdi.
Digər ixtiraları
1781-ci ildə çarxqolu-sürgüqolu mexanizmini ixtira edərək fırlanma hərəkətəni düzxətli hərəkətə çevirməyə iman yaradır. 1782-ci ildə Vatt kolbanın hər iki tərəfindəki buxar təzyiqindən səmərəli istifadə olunan buxar maşınını düzəldir. Bu maşının gücü adilərdən təxminən iki dəfə çox idi. Kolbanın stanqasına bərkidilmiş mancalaq iki buxar maşınını birləşdirir. Kolbanın biri yuxarı hərkət edəndə digäri aşağı hərəkət edir. Bununla hər iki tərəfə işləyən qüvvədən faydalı istifadə edilmiş olur. Meyllənən mancalaqla kolbanı birləşdirmək üçün Vatt 1788-ci ildə "Vatt paralelloqramını" ixtira edir. 1788-ci ildə buxar maşınında sürəti tənzimləmək üçün Vattın etdiyi ixtira – mərkəzdənqaçma qüvvəsi əsasında işləyən xüsusi tənzimləyici avtomatlaşdırma sahəsində edilən ilk addımlardan sayılır. Bundan əlavə o, gücü ölçmək üçün ölçü vahidini – a.g. (at gücü) daxil edir. Vattın bu ixtiraları buxar maşınının nəqliyyat vasitələrində tətbiqini mümkün edir.
Buxar maşınlarının geniş tətbiqi nəticəsində XİX əsrin birinci yarısında əsasən dəmir yolu sənayesi sürətlə imkan verir. Sənaye şəhərlərinin yaranması, sənayeləşmənin sürətlə genişlənməsi, buxar qatarlarının və gəmilərinin insanların çevikliyinin artmasındakı rolunu Vattın ixtiraları olmadan təsəvvür etmək mümkün deyildi.
Puma
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Nəsli kəsilmək üzrədir, pərakəndə yayılmış yarımnövdür.
Şimali və Cənubi Amerikada yaşayan puma həmçinin dağ aslanı kimi də tanınır. Yalqız həyat tərzi keçirən bu böyük pişiyin yayılma arealı şimalda Kanadanın Yukon bölgəsindən cənubda And dağlarının cənubuna qədər olduqca geniş bir ərazini əhatə edir. Yaşadığı mühitə uyğunlaşma qabiliyyətinə malik olan Puma Amerika qitəsindəki müəyyən başlı hər habitatta iştirak edər. İnsanlar tərəfindən həddindən artıq ovlanma və təbii həyat sahələrində insanların məskunlaşması ilə əlaqədar olaraq tarixi yaşayış bölgələrində onların sayı kəskin azalmışdır. Ancaq bəzi ərazilərdə son zamanlarda qorunması ilə əlaqədar populasiyalarda artma müşahidə edilmişdir.
Çox geniş bir sahəyə yayılan puma dəyişik habitatlarda çox müxtəlif rənglərə və gövdə quruluşuna malikdir. Amerika qitəsində yaquardan sonra ikinci ən böyük pişik olan puma, pələng, şir və yaquardan sonra dünyanın dördüncü ən böyük pişiyidir. Puma bəbirdən daha böyük olsa da, kükrəyə bilmədiyi üçün böyük pişiklər nəslinə aid edilməyərək panter (Panthera) cinsinə deyil, puma cinsinə təsnif edilir.
Həm pusqu həm də təqib ovunu edə bilən pumanın ovları da olduqca müxtəlifdir. Onların əsas qidası maraldır, amma eyni zamanda böcək, siçan, dovşan, ev pişiyi, it, alpaqa və sürü heyvanlarını da ovlayırlar. Davamlı olaraq saxlanan bir pişik olan puma insanlardan uzaq gəzər, amma çox nadir də olsa insanlara hücum etdiyi məlumdur.
Təsnifatı
Puma adı Cənubi Amerikanın yerli dillərindən olan keçua dilinə söykənir. Olduğu bölgələrdə çox vaxt başqa adla da xatırlanar. Nahuatl dilində miztli, Tupi-Quarani dilində də suçuarana deyilir. İngiliscə cougar olan və bu dildə qırxa yaxın fərqli ad verilən pumanın, yerli adlarının bir qisimi belə tərcümə edilə bilər: panter, Amerikan şiri, Meksika şiri, Florida panteri, gümüş şir, qırmızı şir, qırmızı panter, qırmızı pələng, qəhvəyi pələng, maral pələngi, qarabasma pişik, dağ qışqırıqçısı, yerli şeytan, hiyləgər pişik, kral pişik və boyalı pişik.
Şimali Amerikada xüsusilə Amerika Birləşmiş Ştatlarında mövzu içində yerli növlərdən danışıldığında panter puma mənasında istifadə edilər. Cənubi Amerikada isə panter, yaquarın xallı və qara növləri üçün istifadə edilər.
Xüsusiyyətləri
Puma əslində şir, pələng kimi böyük pişiklər ilə yaxın qohum olmayıb daha çox kiçik pişiklər sinifinə girsə də, ən böyük pişiklərdən biridir. Çiyin yüksəkliyi 70 santimetr ətrafındadır. Boyu erkəklərdə 130, dişilərdə 110 santimetrə çatır və bunlara 66 ilə 78 santimetr arası uzunluğunda olan bir quyruq əlavə olunur. Erkəkləri 100 kiloqram ağırlığına çatırlar, dişilərinin çəkisi isə istisna hallarda 50 kiloqramdan çox olmur. Ekvator ətrafında yaşayan pumalar, növlərinin ən kiçikləri olub, qütblərə doğru getdikcə ölçüləri artır.
Pumanın ön pəncələrində dörd, arxada isə üç barmağı vardır. Pəncələrinin böyük olması, yerə möhkəm basmasını təmin edir. Buna görə yaxınlaşdığını hiss etmək çətindir. Pəncə dırnaqlarını içəri çəkə bilər. Çox çevikdir və qüvvətli şəkildə sıçraya bilir. Dörd metr yüksəyə və on metrə qədər uzaqlığa sıçraya bilir.
Bu heyvanlar çox geniş şəkildə, cinsiyyətlər arasında fərqlənən səslər çıxararlar. Bununla birlikdə həqiqi böyük pişiklərdən fərqli olaraq bu səslər arasında kükrəmə səsi yoxdur. Truman Everts kimi Şimal Amerikalı tədqiqatçılar Puma qışqırığını insanın səsinə bənzər olaraq tərif etmişlər.
Pumalar vəhşi həyatda 18-20 il yaşadığı halda, onlar nəzarət altında 25 yaşına çata bilərlər.
Məskunlaşdığı sahələr
Pumalar əvvəllər bütün Şimali və Cənubi Amerikada yayılmışdır. Hər iki qitəyə dağılmış olan digər heç bir məməli heyvan ilə müqayisə edilə bilməyəcək geniş bir sahəyə yayılan, yaşayış bölgəsinə sahib idilər. Sahələri, şimalda Kanadadan, Mərkəzi Amerika üzərindən Pataqonyanın cənubuna qədər uzanırdı. Bu gün varlıqları zəifləmiş və insanların az yaşadıqları bölgələrə enmişlər. Pumalar ABŞda hara olmasından asılı olmayaraq məhv edilmə dalğaları nəticəsində, Qayalıq dağlarıında, cənub-qərbin çöl və yarı çöllərində, Floridaın Everqleyds bataqlıqları ətrafında qalmışdılar. Qoruma tədbirləri nəticəsində yayılma sahələrini təkrar genişlənən pumalar, ABŞ-nin qərbindəki bəzi bölgələrdə, şəhərlərə yaxınlaşmaqdan da artıq çəkinmirlər.
Bozqırlar və tropik meşələr, yarı çöllər və yüksək dağlar bu pişiklər üçün habitat meydana gətirər.
Həyat tərzi
thumb|right|200px|Dağ şiri Pumalar gündüzlər görünsələr də ümumiyyətlə gecə hərəkət edirlər. İsti ya da soyuq hər cür iqlimdə yaşaya bilirlər. Erkək puma dişiyə nisbətən daha uzun məsafə yol gedə bilir. Dişilər 20 mili keçə bilməsələrdə, erkəklər 30 mili qət edə bilər. Ovlanma sahəsi isə geniş olub 100 mil2 qədər çata bilər. .
Qidalanma
Pumalar ölçülərindən asılı olmayaraq bütün məməli heyvanları ovlayırlar. Maral, ceyran kimi iri heyvanlar ilə birlikdə siçan, sincab, skuns, yenot, samur kimi kiçik heyvanlar menyularını daxil olur. Ayrıca qoyun və gənc inək kimi ev heyvanlarını da ovlaya bilərlər. Bununla birlikdə koyote, vaşaq kimi yırtıcı heyvanlar da pumalar tərəfindən ovlana bilərlər. Məməli heyvanlardan əlavə quş və bəzi bölgələrdə balıq da yeyirlər. Qətiyyən leş yeməyən pumalar, sürünənlərə də toxunmazlar.
Böyük bir heyvanı ovlamaq üçün puma əvvəl yavaşca atılar. Qısa məsafədənsə ovunun kürəyinə atılar. Boyunu qüvvətli bir dişləməklə qıraraq öldürər.
Çoxalması
thumb|250px|left|Bala pumalar Pumalar tək gəzən heyvanlardır. Yalnız noyabr ilə iyun arasında olan cütləşmə zamanında, ən çox 6 gün üçün bir araya gəlirlər. Dişini, balaları doğmaqdan bir neçə həftə əvvəl erkək tərk edir. Hamiləlik təxminən 3 ay davam edir və bir dəfəyə 1-6 arası bala dünyaya gəlir. Çox vaxt isə bu rəqəm iki ilə üç arasında dəyişir. Balaların ağırlığı 230 ilə 450 qram arasında olub, boyları 20- 30 sm qədərdir. Balalar 6-7 həftə sonra bərk qidalar qəbul etməyə başlayırlar və təxminən 20 aydan sonra analarını tərk edirlər.
Düşmənləri
Pumaların insanlardan başqa çox düşməni yoxdur. Yalnız qurdlar və ayılar zaman-zaman bala və ya xəstə pumaları ovlaya bilərlər. Növ qoruması altında olmasına baxmayaraq bəzi fermerlər sahib olduqları heyvanları qorumaq məqsədiylə pumaları ovlayırlar. Buna baxmayaraq növün bütövlüyü təhlükə altında deyil.
Mussa Diabi
Moussa Diaby —Bundesliqa klubu Bayer Leverkuzen və Fransa milli komandasında cinah hücumçusu kimi çıxış edən fransalı peşəkar futbolçudur.
Paris Sen Jermen
Diabi Paris Sen Jermenin akademiyasının yetirməsidi. O, 13 yaşında kluba qoşulub və 2017-ci ildə B komandasında oynamağa başlayıb. Diabi Paris Sen Jermen akademiyasının ən perspektivli və ən yaxşı istedadı olaraq 2016-cı ildə Titi d'Or mükafatına layiq görülüb.
Kroton (icarə)
Diabi İtaliya A Seriyasının 2017-2018 mövsümünün ikinci yarısında Krotoneyə icarəyə verilib. Peşəkar debütünü 14 aprel 2018-ci ildə A Seriyasında Cenoa ilə matçda edib. O, səfərdə 1-0 hesabı ilə uduzduqları matçda 84-cü dəqiqədə Marçello Trottanı əvəz etdi. O, aprelin 18-də Yuventus ilə 1-1 heç-heçə etdikləri matçda Krotonenin heyətində daha bir matça çıxıb.
PSJ-yə qayıdışı
14 sentyabr 2018-ci ildə keçirilən "Sent-Etyen"ə qarşı matçda 86-cı dəqiqədə qol vurub. Matç PSJ-nin 4-0 hesablı qələbəsi ilə başa çatıb.
O, 2018-2019 mövsümündə Liqa1-də 25 oyuna çıxıb, bütün yarışlarda dörd qol vurub və klubun uğurlu titul müdafiəsi zamanı hər 190 dəqiqədən bir orta hesabla assist edib.
Bayer Leverkuzen
14 iyun 2019-cu ildə Diabi 5 illik müqavilə ilə Leverkuzen Bayerinə transfer olacağını açıqlandı. Diabi Leverkuzenin heyətində Bundesliqada ilk qolunu 23 Noyabr 2019-cu ildə klubun Frayburq ilə 1-1 hesablı heç-heçə etdikləri ilk matçda vurub.
Həyatı
Diabi Fransada anadan olub və Mali əsillidir.
Bürc
Bürc — ulduzlu göyün bir hissəsidir. Ulduzların müşahidə və öyrənilməsinin əlverişliyi üçün ulduzlu göy bürclərə bölünür. Bürclərin əksəriyyətinə qədim zamanlardan əfsanəvi qəhrəmanların (Herkules, Persey və s.), heyvanların (Qoç, Buğa, Balıqlar və s.) və əşyaların (Teleskop, Günyə və s.) adları verilmişdir. 1922 ildən başlayaraq göy qübbəsi Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı ilə müəyyən edilmiş 88 bürcə ayrılır. Onlardan 31-i şimal yarımkürəsində, 11-i ekvatorda və 46-sı cənub yarımkürəsində görünür. Bürclərin sərhədləri 1935 ildə müəyyənləşdilmişdir. Ən böyük bürc Hidradır (1302 kvadrat dərəcə), ən balaca isə Cənub Xaçıdır (68 kvadrat dərəcə). Astronomiyada bürclər Eynar Hertsşprunq və Genri Rassel ilə tətbiq edilmiş qısaldılmış latın adları ilə işarə edilir. Parlaqlığa görə bürclərin ulduzları yunan hərfləri ilə düşən nizamda işarə edilir.
Tarixçə
İnsanlar qədimdən ulduzların göydə qəribə fiqurlar əmələ gətirdiyini müşahidə etmişdilər. Onlar bu fiqurları Bürc adlandırmışlar. Bəzi bürclər asterizmlər adlanan bir vəya bir neçə ulduz qruplarının birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Bir çox bürclərə əfsanəvi qəhrəmanların adı verilmişdir. Ulduzları asan müşahidə etmək və öyrənmək üçün ulduzlu səma 88 yerə bölünmüşdür. Bunlardan 47-si qədim yunan əsatirləri ilə bağlıdır. Şimal yarımkürəsinin səmasında Kassiopeya, Andromeda, Peqas, Persey, Orion, Böyük Ayı bürcləri parlayır. Bürclərdən biri də qədim yunan əsatirinin qəhrəmanı Herkulesin adını daşıyır. Şir və Hidra bürcləri Heraklın əfsanəvi igidliyini xatırladır. Peqas (qanadlı at), Əkizlər (Zevsin oğulları Kastor və Polluks) də əfsanəvı adlardır.
17-ci əsrdə yeni bürc adları meydana gəldi: Tovuz, Tukan, Hindli, Cənnət quşu və s. Bu adlar avropalılara kəşf etdikləri yeni ölkələrin özünəməxsus xüsusiyyətlərini xatırladırdı. 18-ci əsrdə astronomlar bir çox bürclərə ad verdilər: Saat, Mişar, Kompas, Teleskop, Soba və s.
Şeyinli
Şeyinli — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Zəylik kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Tarixi
Şeyinli kəndi Qarabağ yaylasının ətəyindədir. Keçmiş adı Təkdam olmuşdur. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini Laçın rayonunun Mirik kəndindən köçüb gəlmiş Şeyin adlı şəxs salmışdır. Hazırda oradakı nəsil də şeyinoğlular adlanır. Kəndin ərazisində bu nğsilin adi ilə bağlı bir neçə obyekt qeydə alınmişdir.
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.
Faruc
Faruc — İranın Şimali Xorasan ostanının şəhərlərindən və Faruc şəhristanının mərkəzidir.2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 10,039 nəfər və 2,639 ailədən ibarət idi. Əhalisi əsasən Xorasan türklərindən ibarətdir və Xorasan türkcəsində danışırlar. Faruc şəhərində qismən Farslar və Kurmanclar da yaşayırlar. Şəhərin Türk kökənli əhalisini əsasən Qarayilər təşkil edir.
Noqayev Viktor
Noqayev Viktor Antonoviç- 1911 -ci il noyabr ayının 15-də Şimali Osetiya Muxtar Respublikasının Vladiqafqaz şəhərində anadan olmuşdur.1948-ci ildə Bakı Şəhər Sovetinin, 1952-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.
Həyatı
Noqayev Viktor Antonoviç 1911 -ci il noyabr ayının 15-də Şimali Osetiya Muxtar Respublikasının Vladiqafqaz şəhərində anadan olmuşdur. Viktor Antonoviç orta məktəbin 7-ci sinfini bitirdikdən sonra, 1931-ci ildə Dəmiryol politexnikumunu bitirərək birinci dərəcəli texnik- mexanik ixtisasına yiyələnmiş və işləməyə Moskva şəhərinə göndərilmişdir. Burada o, Vaqontormoiqayırma Elmi-Tədqiqat İnstitutunda avtotormozlan sınayan texnik vəzifəsin¬də işləmişdir. İnstitutda işlədiyi müddətdə 10 ay səfərbər¬lik tədbiri üzrə Petropavlovsk-Kamçatka ma¬gistralının tikintisində işləməyə göndərilmişdir. Tikintidə işlədiyi müddətdə ardıcıl olaraq maşi¬nist köməkçisi, parovoz maşinisti, parovozların təmiri üzrə instruktor vəzifələrində çalışmışdır. 1933-cü ildə Viktor Antonoviç Qroznı şəhərindəki Neft institutuna daxil olub, 1938-ci ildə oranı bitirərək, neft-mədən mühəndisi ixtisası alır və institututda saxlanılaraq, neft-mədən yataqlarının işlənməsi və istismarı kafedrasında laboratoriya müdiri təyin edilir.: 1939-cu ildə Viktor Noqayev «Əzizbəyov- neft» trestinin dəvəti ilə Bakıya gəlir və trestin 1—ci və 3-cü mədənlərində neftçıxarma ustası, 4-cü mədəndə mədən müdirinin müavini, trestin fontan-kompressor istismarı üzrə böyük mühəndisi, neftin nəqli sexinin direktoru, qaz idarəsinin baş mühəndisi, quyularm tədqiqi üzrə trestin böyük müfəttişi vəzifələrində işləyir.
Hacı ağa Qubalı
=Əsərləri= Hacı ağa Qubalının şeirlərinin toplandığı əlyazmaya rastlanmır. Qarayev, "Poetik məclislər" adlı antologiyasına şairin 3 şeirini daxil etmişdir. =İstinadlar=
Noqayev Viktor
Fəaliyyəti
1943-1946-cı illərdə «Artyomneft» trestində neftçıxarma ustası, mədən müdirinin müavini, mədən müdiri, 1946-1947-ci illərdə trestin baş mühəndisi, 1947-1949-cu illərdə trestin rəisi, 1949-1950-ci illərdə «Azərdənizneft» Birliyinin baş mühəndisi, 1950-1955-ci illərdə «Gürganneft» trestinin (indiki Neft Daşları NQÇİ) rəisi işləmişdir. Viktor Antonoviç «Gürganneft» trestinə rəhbərlik etdiyi müddətdə dirəklər üzərində unikal dəniz şəhəri yaradılmağa başlandı. 1 saylı yaşayış qəsəbəsi, qəsəbədə 16 ədəd ikimərtəbəli yataqxana binaları, gücü 540 Kvt olan 10 ədəd dizel-elektrik stansiyası, qazanxana, hamam, mağazalar, on kilometrlərlə estakadalar, meydançalar, «Neft Daşları» yatağının neft-qaz horizontlannm sınaq-istismar işləri, dəniz suyunu mexaniki qarışıqlardan təmizləyən qurğular, xüsusi injeksiya quyularından laylara dəniz suyunun vurulması, hava-kompressor və qaz-kompressor stansiyası, üzən barjda yerləşdirilmiş hər birinin gücü 750 Kvt olan dizel-elektrostansiya, böyükqabaritli blok- özüllərin tikilməsi, Neft Daşlarmdan neftlə dolu ilk tankerin sahilə göndərilməsi, özüllərdən küt (topa) halında maili istiqamətli neft quyularmın qazılması, 1 və 2 saylı əmtəə çənləri parkı, gəmi yanalma körpüsünün qurulması və s. həyata keçirilmişdir. Viktor Noqayev 1955-ci ildə Azərbaycan SSR Neft Sənaye nazirinin əmri ilə Neft Daş¬lan NQÇİ-nin rəisi vəzifəsindən azad edilərək, Moskva şəhərinə Neft Sənaye Akademiyasına göndərilən zaman neft hasilatı 2.404 mln ton, laya vurulan su 3.736 min ton, hasil olunan elektrik enerjisi 5,9 mln. Kvt.s olmuşdur.
Mükafatkarı
Ölkə qarşısında böyük xidmətlərinə görə Viktor Noqayev Neft Daşlan yatağının kəşf olunması və mənimsənilməsinə görə 1951-ci ildə böyük bir qrup mütəxəssislərlə birlikdə 1-ci dərəcəli SSRİ Dövlət mükafatına layiq görül¬müş, Lenin ordeni, «Qafqazın müdafiəsinə görə», «Böyük Vətən müharibəsində fədakar əməyinə görə», «Əməkdə fərqlənməyə görə» medallan ilə təltif olunmuşdur. 1948-ci ildə Bakı Şəhər Sovetinin, 1952-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı ol¬muşdur.
Mark Yuni Brut
Mark Yuni Brut — Romalı sərkərdə, sui-qəsdçi.
Həyatı
Mark Yuni Brut eramızdan əvvəl 85-ci ildə anadan olmuşdu. Əsilli bir ailədən idi. Onun babalarından olan Lusiy Yuni Brut tiran Torkvinini ölkədən qovmuş və ilk konsul olmuşdu. Lusiy öz prinsiplərini güzəştə gedən adam deyildi. Çarlıq quruluşunu bərpa etməyə çalışan patrislərin sui-qəsdinin üstünü açmış, onların sırasında olan öz oğullarını da ölümə məhkum eləmişdi. Lusiy öləndən sonra ona Kapitolidə heykəl qoymuşdular.
Brut və Siseron
Brutun otuz bir yaşı olanda Siseronla tanış olmuşdu. Onların arasında həm yaş, həm də ictimai mövqeyə görə fərq vardı. Siseron böyük natiq, aristokrat-respublikaçıların rəhbəri, Brut isə hələ heç bir titulu olmayan gənc idi, amma böyük hörmət qazanmışdı. Ona təkcə dostları, dairəsi yox, rəqibləri də qibtə edirdilər. Siseronun onun haqqında dediyi bir söz isə Brutu daha da şöhrətləndirdi: "Görəsən, kimsə səni qədər hörmətli və sevimli olubmu?" Sezarın diktaturası onları daha da yaxınlaşdırdı. Siseron Brut haqqqında deyirdi: "O artıq gənclərin içərisində birincidir, gələcəkdə Romanın birincisi olacaq".
Vətəndaş müharibəsi
Miladdan öncə 49-cu ildə Yuli Sezarla Pompey arasında vətəndaş müharibəsi başladı. Hər iki tərəf Brutun şəxsi müstəvidə düşməni idi: Pompey atasının qatili, Sezar isə anasının və bacısının oynaşı. Brut iki od arasında qalmışdı. O, monarxiyaya nifrəti səbəbindən ata qatili ilə əməkdaşlığı seçmişdi. Brutun öz tərəfdarları ilə Makedoniyaya – Pompeyin yanına gəlməsi respublikaçılara böyük rüh yüksəkliyi vermiş, öz seçimlərində haqlı olmaları qənaəti yaratmışdı. Əvvəllər Brut Pompeyi görəndə atasının qatilinə olan nifrət onu çulğayır və salam vermədən keçirdi, amma Vətənin gələcəyi haqda narahatlıq onları birləşdirdi. Döyüşlər Makedoniyada gedirdi və Brut ölümü haqda düşünmədən qəhrəmanlıqla döyüşürdü. Hətta indiki Albaniya ərazisində baş verən bir neçə döyüşdə uğur da qazanmışdı. Onun həyatı üçün narahat olan Sezar sərkərdələrə tapşırıq vermişdi ki, Brutu qorusunlar, imkan daxilində xahiş edib yanına gətirsinlər. Gəlmək istəməsə, narahat etməsinlər. Ehtimal olunur ki, Sezarın bu hərəkəti onun Brutun anasına olan münasibətlə bağlı idi: Sezar əmin idi ki, Brut onun döğmaca oğludur. Plutarx yazır ki, bir dəfə senatda mübahisələr zamanı qəribə bir hadisə olub. Sezar və Brutun dayısı Katon mübahisə edəndə Sezara bayırdan bir məktub gətirirlər və o oxumağa başlayır. Bu vaxt Katon qışqırır ki, sən düşmənlə əlaqə saxlayırsan, onlardan məktub alırsan. Çaxnaşma yarandığını görən Sezar məktubu sakitcə Katona uzadır. Yazılanın bacısı Serviliyadan sevgi məktubu olduğunu görən Katon məktubu onun üzünə çırpır: "Götür, əyyaş…" və müzakirələri davam etdirir… Pompey bu müharibəni uduzdu və sığınacaq üçün Misirə qaçdı, amma orada çarın əyanları Sezarın yaxınlaşdığını hiss edib onu öldürdülər.
Sezar qələbədən sonra
48-ci ildə Pompey məğlub olandan sonra Sezar nəinki Brutu bağışladı, hətta ona məsul vəzifələr də verdi. Özü isə ömürlük diktator titulu aldı. Ona "Vətənin atası" titulu, dini liderlik statusu verildi. Sezarın qələbə çaldığı günlər bayram elan olundu. Sikkələrə şəkli həkk olundu, heykəlini "tanrılar"ın heykəlləri ilə bir cərgəyə qoydular. Sezar Senat üzvlərinin sayını artırdı və oranı öz adamları ilə doldurdu. Bununla da xalq yığıncaqları öz siyasi əhəmiyyətini itirdi. Burada Sezarın verdiyi qərarları mütiliklə dəstəkləyirdilər, amma onun Bruta münasibəti əvvəlki kimi qalırdı. Bu simpatiyanı hamı duyurdu. Hətta Sezar bir dəfə demişdi: "Mən bilmirəm, bu cavan oğlan nə istəyir, amma nə istəyirsə, onu çox şiddətlə istəyir". Brut Sezarın tapşırıqlarını lazımınca yerinə yetirirdi, amma içində bir qisas hissi vardı. Düzdü, Sezarın Brutun anası Serviliyanı yoldan çıxarması Brutun əlinə əlavə arqumentlər verdiyini də inkar etmək olar, amma bütün bunlar ikinci dərəcəli idi. Sezar böyük hakimiyyət toplamışdı. Brut hesab edirdi ki, ölkədə əsas söz sahibi ayrıca bir şəxs yox, senatorlar olmalıdır. Belə bir mövqeyin formalaşmasında atası öləndən sonra ona atalıq edən dayısı Katonun böyük təsiri vardı.
Sui-qəsd
Sezarın hakimiyyəti çox da möhkəm deyildi. O, Senatı real siyasi gücdən məhrum eləsə də, onun iqtisadi potensialına dəyməmişdi. Senatorlar çox iri torpaq sahibləri idi. Sezar, demək olar ki, bütün iri pompeyçiləri bağışlamışdı. Onlar formal şəkildə Sezarla barışsalar da, monarxiya ilə barışmırdılar.
Çünki ölkədə Sezarı ilahlaşdırmaq prosesi gedirdi. Ona and içmək hüquqi gücə malik idi. Ziyarətgahlarda Sezarın adına qurban kəsirdilər…
Siseronun cəhdləri
Hadisədən sonra sui-qəsdçilər Senatı çağırmaq barədə məşvərətə yığıldılar. Konstitusiyaya görə, bu, Antoninin hüququ idi. Siseron isə tələb edirdi ki, dövlət çevrilişi edilsin və vətəndaşlar silaha sarılmağa çağırılsın, amma Brut və Kassi Antoni ilə danışığa getməyə razılaşdılar. Hadisələrin sonrakı gedişi göstərdi ki, bu, böyük səhv idi. Senat toplanan günü respublikaçılar tələb etdilər ki, Sezar tiran elan edilsin və sui-qəsdçilərə qəhrəman adı verilsin. Bu vaxt Antoni dedi ki, əgər belə olarsa, Sezarın bütün sərəncamları qüvvədən düşür. Parfiyaya hücumdan əvvəl Sezar çoxlu sərəncamlar imzalamışdı və bunların orada iştirak edənlər üçün böyük əhəmiyyəti vardı. Sui-qəsdçiləri dəstəkləyənlərin çoxu öz yeni təyinatı haqda eşidəndən sonra mövqelərini dəyişdilər. Siseronun kompromis təklifi qəbul olundu: Sui-qəsdçilərə amnistiya elan olunsun. Sezarın bütün sərəncamları yerinə yetirilsin.
Brut və Antoni
Qısa müddət sonra Antoninin mövqeyi bir az da gücləndi. Vaxt qazanan Antoni xəzinədən götürdüyü qızıllarla və Sezarın şəxsi vəsaiti ilə lazımi adamları ala bildi. Dəfn günü etdiyi çıxış zamanı Sezarın qanlı köynəyini nizəsi ilə qaldırıb camaata göstərməklə xeyli təsir qazandı. Bundan başqa, tiranın mumdan düzəldilmiş və iyirmi üç yarası göstərilən heykəli də camaata nümayiş olundu. Qəzəblənmiş kütlə imperatorun qatillərinin öldürülməsini tələb edirdi. Brutun tərəfdarlarının biri elə oradaca tikə-tikə doğrandı.
Bir müddətə Brut və Kassi mərkəzdən uzaqlaşdılar. Onlar özlərinə tərəfdar toplayırdılar. Antoni Yuli Sezarın oğlu Oktavianla dil tapandan sonra hər şey pisliyə doğru inkişaf eləməyə başladı. Onlar respublikaçılardan qisas almaq qərarına gəldilər. Triumvirlər proskripsiya siyahısı (qara siyahı) hazırladılar. Bu siyahıya Sezara sui-qəsdin iştirakçıları ilə yanaşı, triumvirat üzvlərinin şəxsi düşmənlərinin də adı salınmışdı. Onlar qanundan kənar elan olunur, öldürülür, əmlakları isə müsadirə olunurdu. İlk qurbanlardan biri Siseron oldu. Onu qətlə yetirib kəsilmiş başını Forumun tirbunasının üstünə qoymuşdular. Ziyafətlər zamanı Antoninin əmri ilə Siseronun başını yemək stolunun üstünə qoyurdular. Asiyaya qaçan Brut isə Kassi ilə ordu toplayırdı. Hər şey yaxşı gedirdi. İki ilə yaxın müddətdə onlar iyirmidən artıq legion, iyirmi minlik süvari qoşunu, iki yüzə yaxın hərbi gəmi əldə etməyə nail olmuşdular.
Nəhayət, qoşunlar üz-üzə gəldi. Heç bir tərəf hücuma keçmək istəmirdi. Bu vaxt Brut Romadan bəd xəbər aldı. Arvadı Porsi Brutun ölümü haqda xəbər alıb özünü öldürmüşdü. O, köz udub böyük əziyyətlə intihar etmişdi. İlk döyüşdə Brut qələbə qazandı, amma döyüşçülər qələbədən sonra talana başladılar və idarəolunmaz hala düşdülər. Respublikaçıların sol cinahında Kassi qətiyyətsiz hərəkət etdi. Süvarilər geri çəkildi. Piyadalar ləng hərəkət etdi. Oktavian onların arxasına keçdi. Brutun qələbəsindən xəbərsiz olan Kassi çadıra daxil olub döyüşçülərdən birindən xahiş etmişdi ki, onu öldürsün. Kassinin ölümü Bruta ağır təsir elədi. O, dostunun cənazəsi qarşısında xeyli göz yaşı tökdü. Nəhayət, Antoni və Oktavianın qoşunları arxadan hücuma keçdi. Döyüşdə respublikaçılar partiyasının xeyli tanınmış təmilçisi qəhrəmancasına həlak oldu.
Son
Öz tərəfdarları ilə meşəyə çəkilən Brut bir müddət orda qaldı. Ölümqabağı o, ulduzlara baxıb Evripidin şeirlərini zümzümə edirmiş. Dostlarından biri ona qaçmağı təklif edir. Qaçmaqmı? Yox, o, şərəfli ölümə üstünlük verirdi. Qaçmaq Pompeyi xilas eləməmişdi. Elə Siseron da qaçmağa cəhd eləmiş və tutulmuşdu. Bəlkə, Antoniyə təslim olsun? Bu variant da istisna olunurdu. Antoni allahlıq iddasında olan Sezarın yolu ilə gedirdi: böyük adamlar olmamalıdır; onlar ya pulla alınmalı, ya da məhv edilməlidirlər. Brut şərəfli bir ölümə üstünlük verdi. Dayısı Katon Pompey məğlub olandan sonra Sezarın əlinə düşməmək üçün intihar eləmişdi. Brut "Bəlkə, qaçaq?" deyə ona müraciət döyüşçü dostuna "Bəli, mütləq qaçacağam, amma ayağımla yox, əlimlə" dedi. Sonra qılıncını yerə bərkidib özünü onun üstünə ataraq intihar etdi. Respublika quruluşunun ən böyük təəssübkeşi, Şekspirin "romalıların ən nəcibi" adlandırdığı Brut öz həyatına belə son qoydu, amma onun zəhməti hədər getmədi. Antoni hələ onun sağlığında ömürlük imperator titulunu ləğv eləmişdi.
Qazi (İran)
Qazi — İranın Şimali Xorasan ostanının Manə və Səməlqan şəhristanının Səməlqan bəxşində şəhər. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 2,370 nəfər və 674 ailədən ibarət idi.
Gərmə
Gərmə - İranın Şimali Xorasan ostanının şəhərlərindən və Gərmə şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıyaalınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 24,368 nəfər və 6,332 ailədən ibarət idi.
Meteor seli
Meteor seli hər ilin eyni ayda gedən qısamüddətli və sıx (dəqiqədə 1000-dən çox) meteorların dəstəsi. Böyük meteor seli radiantının daxil olduğu bürcə görə adlandırılır. Yerdən görən kimi meteor seli meteor yağışı adlanır. Əsas meteor seliləri Kvadratidlər, Liridlər, η-Akvaridlər, δ-Akvaridlər, Perseidlər, Drakonidlər, Orionidlər, Tauridlər, Leonidlər, Germinidlər və Ursidlərdir.
Adi kəkilli arıquşu
Xarakterik morfoloji əlamətləri
Başında qar lələklərdən ibarət ucu sivri və ağ haşiyəli kəkili var. Dimdiyindən göz və qulaq lələklərinə qədər nazik qar zolaq uzanır. Erkək dişiyə nisbətən azca iridir.
Kateqoriyası və statusu
Qismən çoxsaylıdır.
Yayılması
Avropa və Asiyada yayılıb. Azərbaycanda isə Kiçik və Böyük Qafqaz dağlarının dağətəyi hissəsində və Talışda yayılıb.
Növdaxili müxtəlifliyi
Dünyada 5, Azərbaycanda isə 1 yarımnövü (P.с. cristatus Linn, 1758) yaşayır.
Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yarpaqlı meşələrdə, xüsusilə, iynəyarparlı meşələrdə yaşayır. Oturaq quşdur. Ovetmə ərazisi 12000 m–dən çoxdur. Nəsil verdikdən sonra kiçik sürülər əmələ gətirir.
Qida spektri
Əsasən entomofaqdır. Yemini ağaclardan, ot bitkilərinin üstündən, ağac qabığından əldə edir.
Təbii düşmənləri
Məlum deyil.
Hirkan arıquşusu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Adi kəkilli arıquşu
Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
İldə 2 dəfə nəsil verir. I yuvaya aprel-mayda, II yuvaya isə iyunda rast gəlinir. Yuvanı ağac koğuşlarında qurur. Yuvada 4–7 yumurta olur. Kürtyatma 15–17 gün çəkir.
Hirkan arıquşusu
Qısa təsviri
Bu quşlar nisbətən iri (bədəninin uzunluğu 140, qanadları 72–76 mm). Başı və çinədanı tünd qəhvəyi rəngdədir və buna görə digər arıquşulardan seçilir. Sakit nəğməsi böyük arıquşunun nəğməsini xatırladır. Çağırışları isə "si-si-tyürrrr..." şəklindədir.
Adi kəkilli arıquşu
Növün fenologiyası
Lələkdəyişməsi avqustun əvvəlindən axırınadək davam edir.
Ontogenezi
Bir yaşında cinsi yetişkənliyə çatır. Fərdi inkişafı rüşeym, bala, yuvinal və yetkin formalardan ibarətdir. İnkişaf tipinə görə ətcəbaladır.
Reproduktivliyi
İldə 2 dəfə nəsil verir, 4-7 yumurta qoyur.
Xromosom göstəriciləri
Məlum deyil.
Sayı və limit faktorları
Limit faktoru kimi bu quşların yuvalama və yaşayış yerlərinin təbii fəlakətin və antropogen amillərin təsirlərinə məruz qalmasıdır.
Biosenozda rolu
Çoxalma dövründə zərərli həşəratların tələf edilməsində xeyirlidir.
İnsan həyatında rolu
Elmi əhəmiyyətli kolleksiya obyektidir.
Qəbul olunmuş və qəbul edilməsi vacib mühafizə tədbirləri
Qoruq və yasaqlıq ərazilərində qorunur, Avropa mühafizə statusuna və Bern konvensiyasına daxildir.
Növün qeydiyyat göstəriciləri
Kolleksiyası elmi fondlarda saxlanılır. Muzeylərdə nümayiş etdirilir.
Lucəli
Lucəli və ya Locanlı — İranın Şimali Xorasan ostanının Şirvan şəhristanının Sərhəd bəxşində şəhər. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 701 nəfər və 174 ailədən ibarət idi.
Ağoğlan qapısı
Ağoğlan qapısı, Muxtar qapısı və ya Şuşakənd qapısı — Şuşa qalasının üç əsas qapısından biri olmaqla qalanın şərq tərəfində yerləşir və şəhərin aşağı hissəsinə girişi təmin edir. Qalanın digər iki qapısı isə Gəncə və İrəvan qapılarıdır.
Cavanşir Əhmədov (gizir)
Cavanşir Xeyrulla oğlu Əhmədov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri, Vətən müharibəsinin şəhidi.
Ağoğlan qapısı
Tarixi
Şuşa qalası üç əsas qapıya malik olmuşdur: Gəncə, İrəvan və Ağoğlan qapıları. Hər üç qapının adı tarixi mənbələrdə tez-tez xatırlanır, həmçinin onlar Şuşanın XIX əsrdə çəkilmiş bütün baş planlarında qeyd edilir. Məslən "Qafqaz" qəzetinin 1871-ci ildə çıxarılmış 25-ci nömrəsində yazılır: "Abixin barometrik ölçmələrinə görə, şəhərin Ağoğlan və Yelizavetpol qapıları yerləşən şimal-şərq hissəsi 3886 fut hündürlükdə, "Şuşa qayası" adlandırılan və İrəvan qapısı yerləşən cənub qərb hissəsi isə 4705 fut hündürlükdə yerləşir."