cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mir Cəfər Əli
Həyatı
Mir Məhəmməd Kərim soyunun  Əlidən gəlməsi səbəbilə özünü Ələvi,    Hüseyn soyundan gəldiyi üçün Hüseyni və Bakıda anadan olduğu üçün də Bakuvi adları ilə tanıtmışdır.
1871-ci ildə Bağdada getmiş və on ilə yaxın burada ilahiyyat təhsili almışdır. Oradan qayıtdıqdan sonra bir müddət Bakı Şah Məscidində imam və axund, Şiə məscidində sədr olan  edən Mir Məhəmməd Kərim şəhər idarə heyəti  tərkibində  və Bakı şəhərinin  qazisi vəzifəsində çalışmışdır. Mütərəqqi və yenilikçi ruha sahib olan Mir Məhəmməd cəhalətə qarşı mübarizə apararaq insanları elmlənməyə  dəvət etmişdir. Dini bayağılaşma, bidət, xürafat və firqələnməyə qəti şəkildə qarşı çıxan Mir Məhəmməd müsəlmanların cəhalət və zəlalətə düçar olmalarının səbəbini Qurandan uzaqlaşmaqla əlaqələndirmişdir. Onların bu durumdan qurtulmalarının ancak Quranı tam olaraq anlamaqla mümkün olacağı düşüncəsində olduğu üçün də bu təfsiri yazmaq qərarına gəlmişdir. 1920-ci ildə Qızıl Ordu Azərbaycanı işgal edərkən Mir Məhəmməd Mərdəkanda qalmış və orada elmlə məşğul olmuşdur. Daha sonrakı illərdə anti-sovet və dini fəaliyyətdə təqsirləndirilərək həbs edilmiş və 15 mart 1939-cu ildə öldürülmüşdür. 1918-ci ilin may ayında qurulan, 1920-ci ilin aprel ayında süqut edən Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin ən səmimi tərafdarlarından biri olan Mir Məhəmməd Kərim özünəməxsusluğu ilə ön plana çıxmışdır. Bütün sıxıntıların qaynağının cəhalət olduğunu vurğulayaraq hər bir valideynin öz uşaqlarını mütləq oxutmasını və məktəbə göndərməsini istəmişdir. Vətən, millət, torpaq və bayraq üçün lazım olan hər bir şeylə həmdaş olan Kərim çağdaş, yenilikçi və mütərəqqi ruhu ilə də fərqlənmişdir. Həqiqətən də o, Azərbaycan tarixində ilk pilot qadınlar olan Züleyxa Seyyid Məmmədova və M. D. Hüseynovanın yetişdirilməsi üçün maddi və mənəvi yardımı olan bir din adamıdır.
Mir Məhəmməd Kərim eyni zamanda demokrat dünya görüşünə sahib birisi idi. Ona görə məşvərət qurmaq, toplumun qərarına tabe olmaq və fikir birliyinə varmaq Quranın ən öndə gələn prinsipləri arasındadır. Bakuvi əsl demokratiyanın İslamda olduğunu vurğulayaraq dünyanın qabaqcıl, inkişaf etmiş ölkələrinin də bu prinsiplərlə idarə edildiyini bildirmişdir. Qısası, ona görə, inanıb-inanmasından asılı olmayaraq bütün insanlar Qurandan faydalanır.
Dininə son dərəcə bağlı və bir o qədər səmimi duyğulara sahib olan Bakuvi müsəlmanların firqələnməsinə və bölünməsinə çox üzülmüşdür. Bunun üçün o, dində fanatizmə, məzhəb təəssükeşliyinə və hər cür xürafata qarşı çıxmış, hər zaman mötədil və birləşdirici mövqedən çıxış etmişdir.
Yaradıcılığı
15 Şaban 1322 -ci (1905) ildə nəşr edilən və Azərbaycan Türkcəsində yazılmış Bakuvi təfsirinin tam adı "Kitab Kəşf əl-Həqaiq ən-Nuqə əl-Ayət  və əd-Dəqaiq"dir.
Yazılan əsərlərdə bir sıra uydurma hədis və əsli olmayan məlumatın yer almasının İslam ümmətini sıxıntıya düçar etdiyinə diqqət çəkən müəllif bu əsərini qələmə alarkən heç bir təfsir ayrı-seçkiliyi etmədən samballı təfsir mənbələrinə(qaynaqlarına) müraciət etmişdir. Bunlardan bəzilərini özü bu şəkildə sıralamışdır:
Əlbəttə ki, müfəssir sadəcə bu təfsir qaynaqlarıyla (mənbələriylə) kifayətlənməmişdir. Yeri gəldikcə, müxtəlif sahələrdən, hədis və tarixi qaynaqlardan(mənbələrindən) da istifadə etmişdir. O, hədis sahəsində Buxaridən Küleyniyə qədər şiə və sünni qaynaqlarından gələn rəvayətlərdən istifadə etmiş və hədislərin qaynağı kimi səhabəni adil qəbul etmişdir. Təfsirdə bəsmələ (Bismilləhirrahmənirrahim demək) hər surənin bir ayəsi kimi  götürülmüşdür. Müfəssir təfsir edərkən bir səhifəni üç yerə ayırmış, səhifənin iç tərəfində təfsirini etdiyi ayələri səhifə kənarında təfsirsiz bir şəkildə yazmış, ayrıca lazım bildiyi yerlərdə də səhifənin altında qeyd şəklində açıqlama vermişdir.
Mir Məhəmməd Kərim əl-Bakuvinin bu gözəl əsəri Ahmet Dolunay tərəfindən tədqiq edilərək, redaktə və əlavə şərhlərə də yol verilərək "Gerçeğin Doğuşu-Alevî Kuran Tefsiri" (Merkür yayınları, İstanbul 2000) adı altında iki cild halında Anadolu türkcəsinə uyğunlaşdırılaraq dərc olunmuşdur. Bundan başqa, İsmail Çalışkanın Cumhuriyyət Universiteti İlahiyyat fakültəsinin kitab sərgisindəki "Türkcə ilk şiə təfsiri" adlı tədqiqat əsəri də bu təfsir haqqında Türkiyədə həyata keçirilən araşdırmalar arasında yer alır.
Müfəssirlərin bilik, ədəb, bacarıq, meyl, düşüncə, inanc, coğrafi və məhəlli yerləşmə baxımından fərqlənmələri, sosial və psixoloji vəziyyətləri onların qələmə aldıqları təfsirlərin üslub və metodunu müəyyən edən amillərdən sayılır. Bəhs olunan bu təfsirdə də heç şübhəsiz ki, Mir Məhəmməd Kərimin bu xüsusiyyətlərini müşahidə etmək mümkündür. Onun bu əsərində müşahidə edilən xüsusiyyətlərdən bəziləri aşağıdakılardır: Şiə məktəbinə mənsub olduğu məlum olan müəllif məzhəb təəssübkeşliyinə qarşı çıxmış və məzhəblərarası bir orta yolun izlənilməsini istəmişdir. Əhli Beytə qarşı bəslədiyi sevgini bildirmiş, ancaq onları ifrat şəkildə ucaltmağa qarşı çıxmışdır. Əliyə olan sevgisini bəyan edən, onun vəli olduğunu qəbul edən müəllif Quranı sadəcə müəyyən bir qrupun anlaya biləcəyi düşüncəsinə qarşı çıxmışdır. Məzhəblər arasındakı təfriqədən son dərəcə narahat olmuş, Hz Əbu Bəkir, Ömər, Osman və digər səhabələrə  hörmət bəsləmişdir.
Kapelmeyster
Kapelmeyster — orkestrvə ya xor kapellasına rəhbərlik edən şəxs, bu termin alman dili ndən götürülüb.
Mir Cəfər Əli
Yaradıcılığı
Fiqhi məsələlərdə bəzən məzhəblər arasında olan ortaq fikri təsdiq etdiyini bildirmiş, bəzən də ad çəkmədən bir sıra mövzuları tənqid etmişdir. Bəzi alimləri də səhv hökm çıxardıqları üçün məzəmmətləyən müəllif bəzən də öz məzhəbinə üstünlük vermiş, öz fikrini açıqlamışdır. Buna görə o, daşqalaq olunmanı (rəcm), ədalət şərtinə bağlı olaraq dörd evliliyi, dəstəmazda ayağa məsh çəkməyi, Qurana ancaq mənən təmiz olanların toxuna biləcəyini və nəsix-mənsux məsələsini qəbul etmişdir.
Kapelmeyster
İstifadə tarixi
Təxminən 1500-1800-cü illəri ərzində almandilli ölkələrdə kapelmeyster monarx və ya zadəgan üçün musiqi yazana deyirdilər.
Kapelmeyster vəzifəsi vacib sayılırdı, və onun vəzifələrindən biri digər musiqiçilərə nəzarət etmək idi. İohann Sebastyan Bax 1717-ci ildən 1723-cü ilə kimi şahzadə Leopoldun kapelmeysteri kimi çalışmışdır. Yozef Haydn uzun illər ərzində Avstriya İmperiyasının yüksək mövqe tutan zadəgan ailəsi Esterhazi lərin kapelmeysteri olmuşdur.
Mir Cəfər Əli
Yaradıcılığı
Müfəssir ayələrin izahı və nazil olma səbəbləri barəsində tarixi hadisə və mövzuya aid olan bəzi rəvayətləri nəql etmiş, bəzən də zəif hesab etdiyi rəvayətləri və bunları qeyd edən müfəssirləri tənqid etmişdir. Əlavə şərhlərdən də uzaq durmuşdur. Əqidə məsələlərində ümumi qəbul edilən prinsipləri qəbul etmişdir. İsanın cismən göyə yüksəlmədiyi, qiyamətdə sura üfürülməyəcəyi və ayın yarılmadığı kimi şəxsi fikirləri də vardır. Böyük günah məsələsində isə Zəməxşərinin fikrini dəstəkləyir.
Kapelmeyster
İstifadə tarixi
Kapelmeyster həmçinin kilsə üçün musiqi yazana da deyilirdi.
Mir Cəfər Əli
Yaradıcılığı
Sosial və elmi məsələlərdə də o, Quran mesajının aktuallaşdığı bir təfsir metodu mənimsəmişdir. Elmi olan heç bir şeylə Quranın təzad təşkil etmədiyini bəyan etmiş və fərqli yozumlara da yer vermişdir. Məsələn, Şura surəsinin 29-cu ayəsini kainatda həyatın və daha başqa canlıların mövcud olduğu şəklində təfsir edir. Vətən və millət sevgisi, havanın insan həyatındakı əhəmiyyəti və kainat cisimlərinin də bir ömrünün olduğu kimi fərqli məsələlərə də yer ayırır.
Kapelmeyster
İstifadə tarixi
Kapelmeyster vəzifəsini ələ keçirmək o vaxtki musiqiçilər üçün müvəffəqiyyətə nail olmaq kimi idi. Məsələn, Yozef Haydn bir dəfə söyləmişdi ki, onun atası ölmədən oğlunun kapelmeyster vəzifəsində gördüyü üçün çox şaddı. Bu termin həmçinin əhəmiyyətli musiqi ustalığına malik olmaq mənasını verirdi.
18-ci əsrin sonunda zadəganların çoxu öz iqtisadi güc cəhətdən sürətlə inkişaf edən orta səviyyəyə aid insanlarla müqayisədə zəiflədi. Nəhayət kapellanın fəaliyyətini davam etdirmək zadəganların əksəriyyəti üçün çox baha gəldi ki, bu da kapelmeyster vəzifəsinin sayının azalmasına səbəb oldu. Buna aid məşhur hadisə 1790-cı ildə baş vermişdir ki, atası Mikloş Esterhazi nin yerinə keçən Anton I Esterhazi demək olar ki mövcud olan hər geniş musiqi müəssisələrini ləğv etdi. Bu dövr musiqiçilər üçün çətin gəldi, çünki onlar dəstək üçün özlərinə yeni üsullar tapmalı idilər. Məsələn, Lüdviq van Bethoven kapelmeyster kimi heç vaxt işləməmişdir, ancaq ona dəstək verən nəşrlər və konsertlərdən gələn gəlirlər olmuşdur.
Mir Cəfər Əli
Yaradıcılığı
Özünəməxsus xüsusiyyətləri olan Mir Məhəmməd Kərim təəssübkeşliyi, müsəlmanların birliyinə zərər verəcək düşmənlikləri, radikallığı və gördüyü xətaları hər fürsətdə tənqid edən bir xüsusiyyətə sahibdir. O, Quranın ölülərə deyil, dirilərə nazil olan bir kitab olduğunu sıx-sıx qeyd etmiş və məzhəblərin fövqündə bir anlayışla "İslam milləti"nin birliyini təsis etmək üçün səy göstərmişdir.
Hindistanın inzibati-ərazi bölgüsü
250px|thumb|Hindistanın inzibati-ərazi bölgüsü. Hindistan Konstitusiyasına əsasən inzibati cəhətdən Hindistan Respublikası 29 ştat və 7 ittifaq bölgəsindən ibarətdir. İttifaq bölgələri bunlardır: Andaman və Nikobar adaları, Çandiqarx, Dadra və Naqar Haveli, Daman və Diu, Dehli, Lakşadvip, Pondiçeri.
Ştatların təsnifatlaşdırılması
Hindistаn ştаtlаrı А, B, C kimi üç böyük qrupdа təsnifаtlаndırılmışdır.
A tipli ştatlar (Assam, Qərbi Benqal, Bihar, Bombey, Madhya Pradeş, Madras, Orissa, Pəncab və Uttar-Pradeş) öz seçkili parlamentləri və müstəqil formalaşmış idarəetmə orqanları fəaliyyət göstərir.
B tipli ştatları (Haydarabad, Sauraştra, Maysur, Travankar-Koçin, Madhya-Bharat, Vindhya-Pradeş, Patiali və Şərqi Pəncab ittifaq ştatları, eləcə də Racəstan) nominal monarx sayılan racapramukhamilər idarə edir.
C tipli ştatları (Dehli, Kuth, Himaçal-Pradeş, Bilaspur, Kurq, Bhopal, Manipur, Acmer və Tripura) idarə etmək üçün mərkəzi hökumət tərəfindən komissarlar təyin olunur. Cammu və Kəşmir isə xüsusi ərazilər elan olunmuşdur.
Ştatların səlahiyyətləri
Müasir dövrdə Hindistanda 29 ştat və 7 ərazi (6 ittifaq ərazisi, 1 paytaxt dairəsi) mövcuddur. Hər bir ştat dairələrə ayrılır. Bu ölkədə 642 inzibati dairə vardır. Hər bir ştatın özünün qanunverici və icraedici orqanı vardır. Ştatın qubernatorunu prezident təyin edir. Qubernator ştatın hökumətini formalaşdırır, baş naziri yerli seçkilərdə qalib gəlmiş partiya üzvündən təyin edir. Ştatlarda bir və ikipalatalı parlament vardır. Ştatın aşağı palatası "vidhan sabha" adlandırılır, qanunvericiliyə uyğun olaraq aşağı palatada 60- 500 üzvü olur.
Parlament 5 ildən bir seçilir. Parlamentin yuxarı palatası "vidhan parişad" adlandırılır, deputatlar 6 il müddətinə seçilir, hər 2 ildən bir yuxarı palatanın müəyyən hissəsi yenidən seçilir. Ştat parlamentləri Hindistan İttifaq parlamentinin səlahiyyətinə daxil olan xarici siyasət, müdafiə, vətəndaşlıq məsələlərindən başqa, bütün məsələlərlə bağlı müzakirələr apara, qanun qəbul edə bilər. İttifaq ərazilərini və milli paytaxt dairəsini Hindistan hökumətini təmsil edən komissarlar idarə edirlər. İttifaq ərazilərində federal qanunlar qüvvədədir.
Dünyada ən sıx məskunlaşmış 10 administrativ vahiddən 5-i Hindistan ştatlarıdır. Uttar Pradeş 180 milyon əhali ilə dünyada birinci yerdə, Maharaştra ikinci, Bihar altıncı, Qərbi Benqal səkkizinci, Andhra-Pradeş onuncu yerdə durur. Bəzi ştatlar məsələn, Racəstan ştatı ərazisinə görə Avropanın iri ölkələrindən olan Polşadan böyükdür. Ölkə üzrə əhalinin orta sıxlığı bir kv.km-ə 368,07 nəfərdir.
Mixail Frinovski
Frinovski Mixail Petroviç — Azərbaycan SSR Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri.
Həyatı
1898-ci ildə Penza quberniyasının (indiki Rusiya Federasiyası) Narovçat şəhərində müəllim ailəsində anadan olmuşdur. Milliyyətcə rusdur. İbtidai təhsilli, 1918-ci ildən ÜK(b)P-nin üzvü olan M.Frinovski Qırmızı qvardiya qrupuna başçılıq etmiş, həmkarlar ittifaqında çalışmışdır.
1919-cu ildə Kommunist Partiyasının xətti ilə Moskva Fövqəladə Komissiyasının Xüsusi şöbəsinin sərəncamına göndərilmiş, burada Fəal hissə rəisinin köməkçisi olmuşdur. Həmin il «Milli mərkəz» hərbi əməliyyatında, anarxistlərin həbs edilməsində və zərərsizləşdirilməsində yaxından iştirak etmişdir. Daha sonra Ukraynaya ezam olunaraq Belqorod və Kiyev şəhərlərində Fövqəladə Komissiyanın Xüsusi şöbəsinin sədri vəzifələrində çalışmış, Kiyev Fövqəladə Komissiyası Kollegiyasının üzvü olmuşdur. Sonrakı dövrlərdə o, Qalisiya ordusunun Xüsusi şöbəsinin sədri, Cənub-Qərb cəbhəsinin Xüsusi şöbəsinin Fəal hissəsinin sədri, Birinci Süvari ordusunun Xüsusi şöbəsinin sədr müavini vəzifələrində işləmişdir.
M.Frinovski 1921-ci ildə Tyütyunikin dəstəsinin zərərsizləşdirilməsi üzrə səhra qərargahına göndərilmiş, 1922-ci ilin may ayından ümumi-inzibati hissənin sədri vəzifəsini icra etmiş, DSİ-nin səlahiyyətli nümayəndəsinin idarəçiliyinin katibi olmuş və bir sıra hərbi əməliyyatlarda, o cümlədən 1922-ci ilin sentyabrında «Xolodnıy Yar» atamanlarına qarşı və 1925-ci ildə İnquşetiyada milli azadlıq hərəkatının yatırılmasında fəal iştirak etmişdir.
1930-cu il avqustun 6-dən 1933-cü il aprelin 3-nə qədər Azərbaycan SSR Dövlət Siyasi İdarəsinin sədri vəzifəsində işləmişdir. Azərbaycanda işlədiyi dövr ərzində sovet hakimiyyətinə qarşı xalq hərəkatlarının zorakılıqla yatırılmasında iştirak etmişdir.
Maks fon Südov
Maks fon Südov — İsveç film aktyoru. Maks fon Südov sənətinin peşəkarı olmaqla yanaşı, bir çox filmlərdə rol alaraq uğurlar əldə etmişdir. Maks fon Südov Avropanın hər yerində bir çox nailiyyətlərə malik olan, zamanının çox vacib bir aktyoru olmuşdur.
Ailəsi
Maks fon Sydovun atası Karl Vilqelm ona folkloru (o cümlədən Skandinaviya və İrlandiya xalq musiqisini) öyrətmişdi. Anası Mariya fon Südov Lund Universitetində müəllimə işləmişdi. 1951-ci ildə Maks fon Sydov Stokholm Dram Teatrında aktyorluq studiyasını bitirmiş və 1955-ci ildə Malmoə köçmüş, burada İnqmar Berqman ilə tanış olmuşdur. 1 avqust 1951-ci ildə aktrisa Kersten Olinlə evlənir və iki oğlanları dünyaya gəlir. Kles və Henrix hər ikisi də ataları ilə birgə "Havaii" filmində rol almışlar. Maks fon Südov 1996-cı ildə həyat yoldaşı Kersten Olindən boşanır. Bu ayrılıqdan sonra 1997-ci ildə Fransız film prodüseri Katerina Brelit ilə 30 aprel 1997-ci ildə ailə həyatı qurur. Aktyorun bu həyat yoldaşından da iki oğlu dünyaya gəlir: Sedrik və Yuves. Maks fon Südov, demək olar ki, Katerina Brelit ilə Paris şəhərində yaşayır.
Fəaliyyəti
Aktyor asüdə vaxtlarında daha çox oxumağı, musiqi dinləməyi və baxça işləri ilə məşğul olmağı sevir. Maks fon Südov xüsusilə sinemanın usta rejissorlarından biri olan İsveçli İnqmar Berqmanın filmlərində rol almış və bu filmlərdə məşhur olan Südov, həm Berqman, həm də onun İsveç Film İnstitutu tərəfindən kəşf edilmişdir.1950-ci illərdə karyerasına kino sahəsində başlamış və onun uğurlu əsərləri  yaranmışdır. Ingmar Berqmanın 1957-ci ildə çəkdiyi ən əhəmiyyətli filmlərindən biri olan "Yeddinci möhür" adlı filmdə Südov bütün diqqəti özünə çəkir. Aktyor tezliklə ailəsi ilə Los-Ancelesə köçür və 1965-ci ildə ilk dəfə Amerika filmində baş rolda oynamaq təklifi gəlir. 1970-ci illərdə tam yetkin yaşda ən yaxşı filmlərdə rol almağa başladı.1973-cü ildə məşhur rejissor Vlliam Friedkinin "The Devil" adlı ilk filmində bir kahin rolunu oynayır. Məşhur amerikalı rejissor Sidney Pollack 1975-ci ildə "Üç Gün Kondor" adlı filmdə Robert Redford və Faye Dunavay ilə  pis adam rolunu  təsvir edir və burada casus rolunu oynayır. Müxtəlif filmlərdə müvəffəqiyyətli bir şəkildə karyerasına başlayınca, qisa bir müddətdə bütün Avropa və dünya tərəfındən tanınan və axtarılan ad olur. Biz onu ən sirli və casus səhnələrində mümkün qədər görürük və Berqmanın drama filmlərində necə ustalıqla oynaya bildiyinin şahidiyik. Südovun rol aldığı izah edilməli və qiymətləndirilməli olan bir çox vacib və unikal filmləri var. 1981-ci ildə "Qələbəyə qaçış" filmində Maykl Keyn və Silvestr Stallone ilə baş rollarda yer almışdı. 1982-ci ildə Barbar Konan (film, 1982) filmində Arnold Şvartsenegger  birlikdə rol aldılar. 1986-cı ildə Vudi Allen-nin əsas filmlərindən biri olan "Hannah və onun bacısı", Maykl Keyn, Vudi Allen və Mia Farrov kimi mühüm adlarla bir daha uğurlu rolunu sübut etdi.1976-cı ildə məşhur italyan rejissoru Francesco Rosinin "Cadaveri eccellenti" filmdə naməlum adam rolunu təsvir etdi. Həmçinin 1976-cı ilin əhəmiyyətli filmi, "Lənətlənmiş gəmi" filmi olmuşdur. Filmdə Südov gəminin hakimi və kapitanı rolunu canlandırır, onunla bərabər, o dövrün ulduz oyunçuları-Faye Dunaway, Orson Welles Fernando Rey və başqaları rol alır. 1968-ci ildə tanınmış britaniyalı aktyor Alek Quinnes ilə "Quiller Memorandomu" filmində müvəffəqiyyətlə rolunu nümayiş etdirdi. Həm də 1968-ci ildə İnqmar Berqman drammatik "Vargtimmen" adlı dəhşətli filmində məşhur Norveçli gözəl aktrisa Liv Ullman ilə baş rollara  çəkilir. Maks fon Sydovun film karyerasına baxdığımızda, 140 filmi var və qeyd etdiyimiz kimi, o, çox vaxt casus filmlər üçün məşhur olan yaxşı bir oyunçu olmuşdur. O, sərt və soyuq görünüşlü bir xarakter, oyunçu nümunəsi ilə bizə özünü təqdim etdir.
Tamilla Musayeva
Tamilla Həşim qızı Musayeva — Azərbaycan MEA A.Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun "Azərbaycan mədəniyyəti tarixi" şöbəsinin müdiri, tarix üzrə elmlər doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi (2005), Dövlət mükafatı laureatı (1984).
Həyatı
Tamilla Həşim qızı Musayeva 1931-ci il dekabrın 31-də Bakıda anadan olmuş, 1939–1949-cu illərdə Bakı şəhərində 46 saylı məktəbdə təhsil almışdır. Həmin ildə məktəbi bitirdikdən sonra o, Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinə daxil olmuş, 1954-cü ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə qurtarmışdır. Həmin vaxtdan vəfatına qədər Tarix İnstitutunda elmi tədqiqat işi ilə məşğul olmuşdur. Tamilla Musayeva Azərbaycan Respublikası Milli Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutunun "Azərbaycanın müasir tarixi" şöbəsinin baş elmi işçisi vəzifəsində çalışmışdır. Vəfat etdikdə "Azərbaycan mədəniyyəti tarixi" şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışırdı.
Diplom və Mükafatları
Tamilla Musayeva 1984-cü ildə "İnqilab və Azərbaycanda xalq təhsili" monoqrafiyasına görə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı fəxri adına layiq görülmüşdür. O, SSRİ Nazirlər Soveti yanında AAK-ın 31 yanvar 1992-ci il tarixli qərarı ilə "Vətən tarixi" ixtisası üzrə professor elmi adını almışdır. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 4 iyul 2005-ci il 878 nömrəli sərəncamına görə T. Musayevaya Əməkdar elm xadimi fəxri adı verilmişdir.
Tədqiqat sahələri
Tamilla Musayevanın elmi axtarışlarının əsas istiqamətlərindən biri 1920–1940-cı illərdə Azərbaycanda xalq təhsilinin inkişaf tarixi, bu sistemin yaranması və onun respublika zəhmətkeşlərinin ümumtəhsil səviyyəsinin yüksəldilməsində rolunun tədqiqi olmuşdur. Azərbaycanda xalq təhsilinin inkişaf tarixini elmi cəhətdən əsaslandırılmış dövrləşdirilməsi, onun əsas mərhələlərinin müəyyən edilməsi, xalq təhsilinin yaranmasının spesifik xüsusiyyətlərinin təhlili, xalqımızın keçdiyi tarixi yolun xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi T. Musayevanın Azərbaycan tarixşünaslığına dəyərli töhfəsidir.
T. Musayeva respublikada birincilər sırasında Azərbaycanda savadsızlıqla mübarizə kimi həlledici problemin həllinin işlənməsi ilə məşğul olmuşdur. O, bu mübarizənin forma və metodlarını öyrənmiş, onun beşilliklər dövründə geniş tətbiq edilən mədəni yürüşlər və mədəni estafetlər kimi formalarını, bu mübarizədə xalq kütlələrinin iştirakı və rolunu, Azərbaycan şəraitində spesifik xüsusiyyətlərini tədqiq etmişdir. Bu məsələnin tədqiqi böyük beynəlxalq əhəmiyyət kəsb edirdi. Belə ki, Azərbaycanın təcrübəsi, respublikada onun həllinin forma və metodları, müsəlman dünyası ölkələrində savadsızlığın ləğvi təcrübəsində bu gün müvəffəqiyyətlə tətbiq edilə bilər.
T. Musayeva ilk dəfə olaraq 1920-ci ildən başlayaraq respublika maarif işçilərinin qurultay və müşavirə materiallarını öyrənmiş və elmi dövriyyəyə daxil etmiş, Azərbaycanda xalq təhsilinin yeni prinsiplərinin tədqiqində görkəmli müəllimlərin və maarif xadimlərinin fəaliyyətinin elmi təhlilini vermiş, ilk ali təhsil müəssisələrinin yaranması və inkişafını, yeni Azərbaycanlı ziyalı kadrlarının hazırlanmasında onların rolunu kompleks şəkildə öyrənməyə çalışmışdır.
Azərbaycanlı qadınların təlimi və təhsili, onların azadlıq və bərabərliyə aparan mürəkkəb yollarının öyrənilməsi, respublikanın ictimai-siyasi və iqtisadi həyatına cəlb edilməsi məsələləri alimin elmi axtarışlarının mövzusudur. O, ilk dəfə olaraq Azərbaycan və Cənubi Qafqazın bitərəf qadın qurultay və konfranslarının materiallarını aşkara çıxarmış və qadınların azadlığı prosesində onların rolunu göstərmişdir.
Onun tədqiqatlarında ötən əsrin 20–30-cu illərində həyata keçirilən əlifba islahatı, yazı problemləri mühüm yer tutur. O, 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji qurultayın əhəmiyyətini açıb göstərmiş, qurultayda qəbul edilmiş material və sənədləri tədqiq etmiş, türk xalqlarının əlifbasını latın yazı qrafikasına keçirilməsində Azərbaycanın rolunu aşkarlamışdır. Bu sahədə onun "İstoria SSSR" (M., 1970, № 5) jurnalında nəşr edilmiş və elmi ictimaiyyət tərəfindən maraqla qarşılanmış məqaləsi diqqəti cəlb edir. Onun tədqiqatlarında din, sovet hakimiyyətinin 20–30-cu illərdə dindarlara münasibəti məsələsi əhəmiyyətli yer tutur. T. Musayeva Azərbaycan tarixşünaslığında məlum səbəblərə görə lazımi səviyyədə öyrənilməmiş yeni bir problemi tədqiq etmişdir. Bu cəhətdən onun islam dininə həsr edilmiş və 1997-ci ildə Bakıda keçirilən beynəlxalq konfransda çıxışı diqqətəlayiqdir. Konfransda çıxışında o, ilk dəfə olaraq sovet hakimiyyətinin dinə münasibətinin təkamülünü izləməyə, totalitar rejim möhkəmləndikcə insan hüququnun pozulmasını, ateizmin güclənməsini və özfikirliliyin təqib olunmasını göstərməyə çalışmışdır.
Onun elmi axtarışlarının mühüm istiqamətlərindən biri elmin formalaşması və inkişafı məsələsidir. Alim Azərbaycanda ilk elmi mərkəzlərin yaranması tarixini öyrənmiş, 1945-ci ildə Milli Elmlər Akademiyasının yaradılmasının əsasını qoymuş "Azərbaycanın tədqiqi və tətəbbö cəmiyyəti"nin, Azərbaycan Dövlət Elmi Tədqiqat İnstitutunun (Az. DETİ), SSRİ EA Zaqafqaziya filialının fəaliyyətini hərtərəfli təhlil etmişdir.
T. Musayevanın məşğul olduğu 20–30-cu illərdə Azərbaycanın təkcə İttifaq daxili deyil, həmçinin respublika tarixşünaslığında tədqiq olunmamış xarici ölkələrlə mədəni əlaqələrini üzə çıxarmışdır. Bəhs olunan illərdə Azərbaycan xarici ölkələrlə geniş mədəni əlaqələr həyata keçirirdi. Bu axtarışların nəticələri "Azərbaycan beynəlxalq mədəni qarşılıqlı əlaqələrdə" mövzusuna həsr olunmuş beynəlxalq simpoziumda (Bakı, 1998) təhlil edilmişdir.
Kitabları və monoqrafiyaları
Azərbaycanın mədəniyyət tarixini T. Musayeva kompleks şəkildə tədqiq etmişdir. Yuxarıda qeyd edilən problemlərlə yanaşı, 20–30-cu illərdə ədəbiyyat və incəsənət (teatr, musiqi, kino, təsviri incəsənət) məsələləri də onun tədqiqat obyektidir. Bu problem 2000-ci ildə nəşr edilmiş çoxcildli "Azərbaycan tarixi"nin VI cildinin müvafiq fəsillərində (V, VIII, X) öz əksini tapmışdır. Bu fəsillərin elmi nəticələrindən biri, 20–30-cu illərin mədəni quruculuğu tarixinin bir çox məsələlərinin yeni baxımdan tədqiqində əldə edilən yeniliklərdir. Bu tədqiqatlarda totalitar-büroktarik rejimə məruz qalmış o dövrün mədəni quruculuğunda baş vermiş əyinti və deformasiyalar aşkarlanaraq təhlil edilmişdir. Bununla yanaşı, mədəni quruculuq sahəsində əldə edilmiş nailiyyətlər öz obyektiv şərhini tapmışdır.
T. Musayeva bir sıra ümumiləşdirilmiş, o cümlədən ümumittifaq əhəmiyyətli əsərlərin yazılmasında iştirak etmişdir. O, 1917-ci ildən 1941-ci ilədək olan dövrü əhatə edən, 1975 və 1976-cı illərdə Moskvada nəşr edilmiş "SSRİ-də mədəni həyat" ümumittifaq xronologiyasının I və II cildlərinin hazırlanmasında Azərbaycandan tərtibçi kimi iştirak etmişdir.
T. Musayeva üç cildli "Azərbaycan tarixi" kitabının (Bakı, 1963, III cild, I, II hissələr) müəlliflərindən biridir. O, 2000-ci ildə çap olunmuş "Azərbaycan tarixi"nin VI cildinin müəllifi və redaksiya heyətinin üzvlərindəndir. Alim ötən əsrin 20–30-cu illərində Azərbaycan mədəniyyətinin yaranması və inkişafı tarixinə həsr edilmiş V, VIII fəsillərin müəllifi, X fəslin isə müştərək müəllifidir. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasında nəşr olunmuş (VI, VIII, IX fəsillər) bir sıra yazıların müəllifidir.
Mədəniyyət məsələləri ilə yanaşı, T. Musayeva kənd təsərrüfatı, kolxoz istehsalının texniki yenidən qurulması məsələlərini də tədqiq edir. O, "1927–1929-cu illərdə Azərbaycanda kənd təsərrüfatının kollektivləşdirilməsi" (Bakı, 1982) sənədlər və materiallar toplusunun birinci cildinin tərtibçilərindən biri və toplunun "Giriş" hissəsinin müəllifidir.
T. Musayeva 2003-cü ildə nəşr olunmuş "Ermənilərin Azərbaycan torpaqlarında törətdikləri əməllər barədə tarixi həqiqətlər" adlı əhəmiyyətli əsərin tərtibçi redaktoru və müəlliflərindən biridir.
O, həmçinin Azərbaycan MEA-nın 60 illik yubileyi ilə bağlı 2005-ci ildə nəşr olunmuş "Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının yaradılması və elmi ziyalı kadrların formalaşması yollarında (1920–1945-ci illər)" adlı monoqrafiyanın və Birinci Türkoloji qurultayın 80 illiyinə həsr olunmuş "Azərbaycan xalqının əlifbasının inkişafı yolunda mühüm mərhələ" adlı 2006-cı ildə çap olunmuş kitabın həmmüəllifidir.
Tədqiq edilən problemlərin mahiyyətinə dərindən nüfuz etmək, çoxsaylı mənbələrin və arxiv materiallarının tədqiqata cəlb edilməsi, elmi nəticələrin dəqiqliyi və ciddiliyi, elmi həqiqətin müdafiəsində prinsipiallıq və ardıcıllıq T. Musayevanın elmi işləri üçün səciyyəvi cəhətlərdir.
Elmi və pedaqoji fəaliyyəti
T. Musayeva beynəlxalq, ümumittifaq və respublika konfrans, simpozium və sessiyalarında elmi məruzələrlə dəfələrlə çıxış etmiş, bu forumlarda respublika tarix elmini ləyaqətlə təmsil etmişdir. Yalnız son beş ildə o, dörd beynəlxalq simpoziumda çıxış etmişdir.
T. Musayeva elmi-təşkilatçılıq işində fəal iştirak edir. Uzun illərdir ki, o, institutun Elmi Şurasının və doktorluq dissertasiyaları müdafiəsi üzrə İxtisaslaşdırılmış Şuranın üzvüdür, 29 tarix üzrə fəlsəfə doktoru və 12 tarix üzrə elmlər doktoru dissertasiyalarının opponentliyini etmişdir.
T. Musayeva elmi kadrların hazırlanması sahəsində böyük iş aparmışdır. Onun rəhbərliyi altında 15 nəfər namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir və o, 4 doktorluq işinin və bir sıra doktorant və dissertantların elmi rəhbəri olmuşdur.
O, eyni zamanda pedaqoji fəaliyyətlə də məşğul olmuşdur. T. Musayeva bir neçə il ərzində Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində "Azərbaycan tarixi" üzrə ümumi kursdan, "Azərbaycanda mədəni quruculuq tarixi" üzrə isə ixtisas kursundan dərs demişdir, dəfələrlə universitetin tarix fakültəsində dövlət imtahanları komissiyasına sədrlik etmişdir.
T. Musayeva tarix elminin nailiyyətlərinin təbliği sahəsində fəal iş aparmışdır. Onun dövri mətbuatda Azərbaycanın sosial-iqtisadi və mədəni inkişafı məsələlərinə həsr edilmiş 25 publisistik məqaləsi nəşr olunmuşdur.
İşlədiyi müddətdə T. Musayeva özünü yüksək erudisiyalı və təşəbbüskar elmi işçi, respublika elmi ictimaiyyəti içərisində Azərbaycanın mədəniyyət tarixinin tədqiqi sahəsində aparıcı mütəxəssis kimi tanıtmışdır.
Vəfatı
Tamilla Həşim qızı Musayeva 24 yanvar 2019-cu ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Bakı şəhərində "Qurd qapısı" qəbirstanlığında həyat yoldaşı tarix elmləri doktoru, professor Adil Məmmədovun yanında dəfn edilmişdir.
Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı
thumb|Bakı Limanı 1902-ci ildə Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı' ( BDTL ) — 1902-ci ildə təsis edilmiş və o vaxtdan Xəzər dənizi limanlarının ən böyüyü və ən əhəmiyyətlisi hesab olunur. 2015-ci il 18 mart tarixində Bakı Limanı yenidən qurulmuş və Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti (QSC) yaradılmışdır.
Tarixi
On beşinci əsrin ortalarında Volqa-Don və Xəzər dənizi ticarət marşrutu üzrə Şərqi Avropanı Hindistan ilə birləşdirən yeni ticarət marşrutu kəşf edildi. Bu kəşf bugünkü Bakı Limanının Xəzər dənizi ticarətində, eləcə də, beynəlxalq dəniz ticarətində əsas mərkəz kimi əhəmiyyətini artırmışdır. Əvvəlki əsrlərdə dəniz ticarəti Bakı şəhərinin ən əsas fəaliyyəti olmasına baxmayaraq, Bakı Limanına edilən rəsmi tarixi istinadlara 1564-cü ildən rast gəlinir. 1564-cü ildə Səfəvi hökmdarı I Şah Təhmasibin əmri ilə Şeyx Zahid Bakı Limanının "birinci naziri" təyin edildi.
19-cu əsrin ortalarında müasir Bakı Limanının tikintisinə başlanıldı və 1902-ci il 21 iyul tarixində limana rəsmi olaraq özünüidarəetmə hüququ verildi. Pambıq, meyvə və qənd kimi quru yükün müxtəlif növləri Bakı Limanının, eləcə də, Krasnovodsk (bugünkü Türkmənbaşı), Petrovsk (bugünkü Mahaçqala) və İran limanları kimi Xəzər dənizinin digər limanlarının əsas ticarət malları sırasına daxil idi. Artıq 1900-cü ildə illik yük trafiki 6.5 milyon tona (təqribi olaraq 400 milyon Rusiya pudu) çatmışdır və 1912-ci ildə liman ümumilikdə 157,779 sərnişinə xidmət göstərmişdir. Rusiya İmperiyası tranzit yük kimi Bakı Limanından keçən təxminən 38.1 milyon pud yük ilə Bakı Limanının tranzit imkanlarından faydalanırdı. 1905-ci ildə ən çox yük aşıran liman olmuşdur.
Neftin çıxarılması ilə əlaqədar olaraq 1920-ci ilin iyun ayından avqusta kimi Bakı Limanında neft tankerlərinin təhlükəsiz hərəkətini təmin etmək üçün bir sıra tikinti işləri aparılmışdır. 1923 – 1924-cü illərdə Bakı Limanından həyata keçirilən ticarət həcmi Sovetlər Birliyi üzrə ümumi yük həcminin 27,3 %-ni təşkil etmişdir. Bu nəticə Bakı Limanını Sovetlər Birliyinin aparıcı limanına çevirmişdir.
Bakı Limanı İkinci Dünya Müharibəsi ərəfəsində dövlət sərhədlərinin müdafiəsində fəal rol oynamışdır. Cəbhə bölgəsinə vaxtında çatdırılması üçün qısa zaman ərzində Bakı Limanından əhəmiyyətli həcmdə yüklər aşırmışdı. 1942-ci ilin üç ayında yüklərin həcmi iki dəfə — 187,200 tondan 445,800 tona kimi artmışdır.
İkinci Dünya Müharibəsindən sonra əvvəlki Bakı Limanı vəziyyətini alması üçün limanda genişmiqyaslı yenidənqurma işləri aparılmışdır. 1963-cü ildə yeni bərə terminalı işə salınmış, daha sonra sərnişinlər üçün xidmət körpüsünün inşasına başlanılmışdır. 1972-ci ildə yeni sərnişin binasının tikintisi işləri tamamlanmışdır.
1998-ci ildə Bakı şəhərində qədim ticarət marşrutunu yenidən bərpa etmək və cəlb olunan ölkələr ilə gələcək əməkdaşlıq imkanlarının əsaslarını qoymaq üçün "Qədim İpək Yolu" adlı beynəlxalq konfransı keçirilmişdir. Qədim İpək Yolundan istifadə edən tacirlərin Avropa ilə Asiya arasında səyahəti aylar və bəzən illər boyu davam edirdi və Mərkəzi Avrasiya mərkəzləri kritik regional logistika və paylama mərkəzləri rolunu oynayırdı. Bunların hər birində tacirlərin mal və fikirləri mübadilə etdikləri, müxtəlif mədəniyyətdən olan insanların görüşmək imkanı qazandıqları bir neçə karvansara olurdu. Bu cür ticarət mərkəzləri Avrasiya və Yaxın Şərqdən keçən geniş ticarət dəhlizləri şəbəkəsi vasitəsilə digər regional qovşaq və böyük şəhərlərlə əlaqəli idi.
1994-cü ildə Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarəti Limanının nizamnaməsi təsdiq edilmişdir. Bu nizamnaməyə əsasən liman, hüquqi şəxs olaraq tam təsərrüfat hesablı və özünümaliyyələdirmə prinsipləri əsasında fəaliyyət göstərir.
2015-ci ildə Bakı Limanı yenidən qurulmuş və Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti (QSC) yaradılmışdır.
Yeni limanın tikintisi üçün 400 hektar ərazi ayrılıb. Limanın akvatoriyasında dərinləşdirmə işlərini Hollandiyanın "Van Oord" şirkəti həyata keçirib. Həmin qurum tərəfindən uzunluğu 7,5 kilometr, eni 160 metr, dərinliyi 7 metr və dönmə dairəsinin diametri 450 metr olan giriş-çıxış kanalı inşa olunub. Bu isə Xəzər dənizində üzən bütün növ gəmilərin limana təhlükəsiz və sərbəst yanalmasına imkan verir.
Limanın ərazisinin quru hissəsinin tikintiyə hazırlanması və Bakı-Ələt magistral avtomobil yolu ilə liman kompleksini birləşdirən yol infrastrukturunun layihələndirilməsini və tikintisini, avadanlıqların təchizatı və quraşdırılmasını "EvrAsKon" şirkəti reallaşdırıb. Birinci mərhələnin davamı olaraq inşa edilən quru yük terminalı və Ro-Ro körpüsünün 2016-cı ildə istismara verilməsi nəzərdə tutulmuşdur.
Bərə körpüsünün ümumi tikinti sahəsi 17 hektar ərazini əhatə edir. Burada eyni vaxtda 2 bərəni qəbul edə bilən, uzunluğu 175 metr, eni 12,5 metr olan əsas yanalama körpüsü inşa edilib. Dəniz səviyyəsindən 4,25 metr hündürlükdə tikilmiş körpü Xəzərdə suyun səviyyəsinin dəyişməsindən asılı olmayaraq gəmilərin yanalmasına imkan yaradır. Bərə körpüsünə xidmət üçün hər birinin uzunluğu 79 metr olan dəmir yolu-bərə birləşdirici 2 körpü və uzunluğu 809 metr olan bir xidməti körpü inşa edilib. Beş dəmir yolu xəttindən ibarət çeşidləmə parkı, müasir naviqasiya-rabitə sistemləri, avtomobil yolu, tunel, həmçinin digər infrastruktur və kommunikasiya obyektləri və qurğuları da istismara hazırdır. Limandakı böyük həcmli tikinti işlərinə əsasən yerli işçilər olmaqla 2000 nəfərlik heyət və 500-dən çox texnika cəlb edilib. Birinci mərhələ çərçivəsində indiyə qədər 6 milyon kubmetr həcmində torpaq, 300 min kubmetr həcmində beton, 1874 dəmir-beton svay işləri görülüb. Birinci mərhələ çərçivəsində Ro-Ro tipli gəmilər üçün bir körpü və 4 körpüdən ibarət universal quru yük və konteyner terminalının inşası davam edir. Bundan başqa təmir bazası, gözləmə salonları, anbarlar, sərhəd və gömrük xidməti məntəqələri və digər obyektlərin tikintisi və quraşdırma işləri vüsət götürür.
Azərbaycan Respublikasının Prezident İlham Əliyev 22 sentyabr 2014-cü ildə Yeni Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı Kompleksinin birinci mərhələsi çərçivəsində bərə terminalının açılışında iştirak etmişdir.
Hal-hazırda, Bakı Limanı Avrasiyada regionun əsas nəqliyyat və logistika qovşağı olmaq istiqamətində irəliləyir.
Terminallar
thumb|Prezident İlham Əliyev Qaradağ rayonunun Ələt qəsəbəsində Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı kompleksində RO-RO terminalının açılışında, 9 yanvar 2018-ci il. Yeni Bakı Limanı və terminallar:
thumb|left|Ələt qəsəbəsində yerləşən Yeni Bakı Limanı Kompleksi, 2018-ci il. Ələt qəsəbəsində yerləşən yeni Bakı Limanı ölkəni qərblə (Türkiyə və Aİ), cənubla (İran və Hindistan) və şimalla (Rusiya) birləşdirən nəqliyyat qovşağıdır. Azərbaycanın rayonlarına yaxın ərazidə yerləşməsi əlverişli qovşaq kimi bu limanın regionlar ilə əlaqə qurmaq imkanını artırır və beləliklə daşınan yüklərin həcmi artır. Bundan əlavə, yeni limanın yerləşdiyi ərazi ölkənin daxili rayonlarını birləşdirən mövcud avtomobil və dəmiryolları ilə kəsişir. Azərbaycan daxilindən keçən üç beynəlxalq dəmiryolu xətti məhz Ələtdə kəsişir:
Bərə Terminalı Ələtdə yerləşən Yeni Limanın qərbində, liman girişinin cənub hissəsində yerləşir. Bərə Terminalı hər iki tərəfində lövbəri olan mərkəzi yanalma körpüsünün də daxil olduğu qoşa yanalma körpülərindən ibarətdir. Qatar vaqonları və yük maşınları daşıyıcı bərələrə bağlayıcı aşırımlar vasitəsilə yanaşır və hər qoşa körpü üzərində layihələndirilən yerüstü giriş körpüsü sərnişinlərin gəmilərə keçməsini təmin edir. Bərələr əsasən qatar vaqonlarını, yük maşınlarını və avtomobilləri daşıyır. Qatarlar üçün gözləmə cığırı hər yanalma körpü cütünün sahil ərazisində, yük maşınları və avtomobillər üçün dayanacaq isə dəmiryolu cığırının hər iki tərəfində yerləşir. Mövcud iki mərtəbəli qatar bərələrə xidmət göstərmək məqsədilə hər yanalma körpüsü üçün təmin edilmiş dörd bərə gözləmə cığırı ümumi uzunluğu 364 metr olan iyirmi altı vaqon tutumuna malik olacaq. Uzunluğu 400 metr olan nominal bərə gözləmə sahəsi də layihəyə daxil edilmişdir. Bərə Terminalının ümumi tutumu hər il üçün 288, 000 TEU konteyner və ya 5.9 milyon ton yükdür. Terminalda Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi QSC-nin Bərə Terminalına məxsus 13 bərə vardır.
thumb|left|Əsas Yük Terminalı, 2016-cı il.
Bakı Limanının hazırkı Əsas Yük Terminalı (ƏYT) Bakı şəhərinin mərkəzində yerləşir. Orada ümumi uzunluğu 545 metr olan üç tərsanə var. Bu tərsanələrdən biri Bakı ilə Türkmənistan arasında sərnişin və avtomobilləri müntəzəm nəql edən Ro-Ro gəmiləri ilə iş üçün istifadə edilə bilər. Sahil divarında dərinlik Xəzər dənizi səviyyəsindən 7 metr yüksəkdir. Tərsanələr qaldırma imkanları qırx tonadək olan on dörd hərəkətli kranla təchiz edilmişdir. Tutumları 1.5–10 ton olan avtokarlar və tutumları otuz səkkiz ton olan konteyner yükləmə dəstləri ümumi və konteyner yükləri ilə iş üçün səmərəli istifadə olunur. Terminal 2013–2014-cü illərdə sement, klinker və armatur da daxil olmaqla, daim bir milyondan artıq ümumi, qalaq və konteyner yüklərinin işlənməsinə imkan vermişdir. Bir gün ərzində tutumları 150 vaqon və 100 avtomobilədək olan cəmi üç gəmi ilə eyni vaxtda işləmək mümkündür. Dəmir yolunun ümumi uzunluğu limanda 400 metr hissəsinə çıxış imkanı ilə səkkiz kilometrdir. Bu dəmir yolu vaqonlarına çıxış imkanı ilə yükün hamar boşaldılması və yüklənməsinə imkan verir. Şuntlamanı iki dizel lokomotivi yerinə yetirir. Terminal yükün limana asan çatdırılmasına imkan verən dəmir yolu və avtomobil çəkiləri ilə təchiz edilmişdir. Açıq meydançanın ümumi sahəsi təxminən 19,000 m² -dir və qorunan anbar ərazisi təxminən 6,000 m²-dir.
Dübəndi Neft Terminalı Bakı Limanında ticarətin 35%-in daşınmasını həyata keçirir. Bu terminal Abşeron Yarımadasının ən böyük Neft Terminalı olmaqla 8 milyon tona kimi xam neftin daşınmasını həyata keçirə bilir. Terminalda 2 pirs var ki, bu da 4 5,000–13,000 DWT tutumuna malik tankerlərin eyni zamanda boşaltmağa imkan verir. Yük daşımaların demək olar ki, hamısı Qazaxıstan və Türkmənistandan (2010-cu ildə 97%) xam neftin tranzitini təşkil edir. 2010-cu ildə terminalda 2 milyon ton xam neft, o cümlədən tonlarla Qazax nefti (37%) və 1.2 milyon ton Türkmən nefti (60%) daşınıb. Limanın Neft terminalında 2018-ci ilin ilk 9 ay, yanvar-sentyabr aylarında 389.5 min ton xam neft və neft məhsulları aşırılmışdır.
Statistika
Bakı Limanı 2018-ci ili konteyner aşırılmasında 49% artımla başa vurmuşdur.
"Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı" QSC həmişə olduğu kimi 2018-ci ili də uğurla başa vurmuşdur. Yükaşırma göstəricilərinin əksəriyyətində artım tendensiyası qeydə alınmış və ümumi yükaşırmanın həcmi 3.8 milyon tona yaxın olmuşdur. Aşırılmış 3.8 milyon ton yükün 3.2 milyon tonu və ya 84,2%-i tranzit yüklərin payına düşmüşdür.
Xüsusi ilə, konteynerlərin aşırılmasında böyük artım qeydə alınmışdır. Belə ki, keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə Bakı Limanında 2018-ci ilin yanvar-dekabr ayları ərzində 22 887 ədəd konteyner (TEU ekvivalentində) aşırılmışdır ki, bu da keçən illə müqayisədə 49,0% artım deməkdir (2017-ci ildə 15 337 TEU).
Cari ildə Yeni Bakı Limanının Bərə terminalında vaqon aşırılması 42 999 ədədə çatmışdır. Bunlardan 24 034 vaqon (55,9%) Bakı-Kurik-Bakı istiqamətində, 18 735 (43,6%) Bakı-Türkmənbaşı-Bakı istiqamətində, 230 vaqon isə (0,5%) Bakı-Aktau-Bakı istiqamətində hərəkət etmişdir.
Cari ilin yanvar-dekabr ayları ərzində iri həcmli nəqliyyat vasitələrinin (TIR-ların) sayı 21 401 ədəd olmuşdur. Belə ki, bunlardan 3 289 ədədi (15,4%) Bakı-Aktau-Bakı, 15 506 ədədi (72,5%) Bakı-Türkmənbaşı-Bakı, 2 606 ədədi isə (12,1%) Bakı-Kurik-Bakı istiqamətində hərəkət etmişdir.
2018-ci ildə sərnişin dövriyyəsi rekord həcmdə olmuş və hər iki istiqamət (Qazaxıstan və Türkmənistan) üzrə keçən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 44,0% artım qeydə alınaraq 47 736 nəfər təşkil etmişdir.
Azad İqtisadi Zona (AİZ)
Yeni Bakı Limanının (Ələt qəsəbəsi) da daxil olduğu AİZ ilkin mərhələdə 400 ha, daha sonra isə 1000 ha ərazidə yerləşəcəkdir. Burada əlavə dəyər yaradan istehsal və xidmətlərin yaradılması nəzərdə tutulub. Misal üçün, neft-kimya, əczaçılıq, kənd təsərrüfatı, mebel istehsalı və s. sahələr üzrə istehsalat sahələrinin qurulması nəzərdə tutulub. Ümumiyyətlə, AİZ-nin regional miqyasda Cənubi Qafqaz, Mərkəzi Asiya, İran, Cənubi Rusiya və Türkiyənin daxil olduğu və 130 milyon insanın yaşadığı bir bazara xidmət göstərməsi planlaşdırılır. 2040-cı ilə qədər ölkə iqtisadiyyatının ÜDM-na kumulyativ təsiri (Cumulative impact to GDP) 57 milyard dollar səviyyəsində hesablanıb.
Liman Avropa və Asiya bazarlarına xidmət göstərərək, eləcə də, Avropa və Asiyanı birləşdirən geniş beynəlxalq logistika şəbəkəsinin bir hissəsi olmaqla Xəzər dənizi regionunda əsas logistika qovşağı kimi çıxış edəcək. AİZ xüsusi iqtisadi zonanın bir hissəsi kimi Yük Avtomobilləri Dayanacağı, Beynəlxalq Logistika Mərkəzi və Yerli Logistika Mərkəzi kimi bir sıra komponentləri əhatə edir.
ABŞ-da erməni lobbisi
ABŞ–da erməni lobbisi — ABŞ-də fəaliyyət göstərən etnik lobbidir, bu lobbi erməni diasporunun, Ermənistanın və Dağlıq Qarabağ separatçılarının maraqlarını qorumaqla məşğuldur. Zbiqnev Bjezinskinin fikrincə erməni lobbisi ABŞ-də ən effektiv etnik lobbilərdən biridir.
Yaranma tarixi
1820-ci ildə Osmanlı imperiyasına gələn missionerlər özlərinin əsas fəaliyyət icması kimi erməni icmasını seçirlər. Bəzi ermənilər təhsil almaq üçün ABŞ-yə gedirdilər və orada həmişəlik qalırdılar.
1830-cu ildə ABŞ-la Osmanlı imperiyası arasında ilk ticarət müqaviləsi bağlanır, ticari əməliyyatlar zamanı amerikalılar erməniləri vasitəçilər kimi cəlb edirdilər.
1890–1900-cü illər arasında 12 minə yaxın erməni ABŞ-yə köçür, bu dövrdən sonra ABŞ-də erməni partiyaları fəaliyyətlərini aktivləşdirir. İlk vaxtlar erməni diasporu erməni siyasi partiyalarının ətrafında formalaşırdı, onlar isə öz növbəsində ictimai və dini təşkilatların yaradılmasında mühüm rol oynayırdılar. İndi ABŞ-də hər hansı isə partiyanın, təşkilatın və ya assosasiyanın üzvü olmayan erməni çox nadir tapılar. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində, aparıcı erməni siyasi partiyaları formalaşır.
Bu partiyaların arasında olan ideoloji və siyasi parçalanma 1918-ci ildə Ermənistan respublikasının yaranması ilə və 1920-ci ildə onun süqutu ilə daha da dərinləşdi.
İki düşərgə əmələ qəldi, Daşnaksütun Sovet hakimiyyətinə və kommunistlərə qarşı çıxış edirdi, digərləri isə Daşnaksütuna qarşı çıxıb, eyni zamanda Sovetlər birliyini dəstəkləyirdilər.
Bu parçalanma diasporanın dini həyatından da yan keçmədi. Dini sahədə olan qarşıdurmanın kulminasiyası 1933-cü ildə daşnaklar tərəfindən arxiyepiskop Turyanın kilsədə öldürülməsi oldu. Bu qətl Erməni apostol kilsəsinin parçalanmasına qətirib çıxardı. Daşnaksütun Amerika milli erməni kilsəsini yaratdı (1957-ci ildən Livanda yerləşən Kilikiya katalikosluğunun tabeliyindədir) mövcud olan 15 apostol kilsəsindən 12-si Sovet Ermənistanında yerləşən Eçmiadzinin tabeliyində qaldı.
Diasporadakı parçalanma bir sıra ictimai təşkilatlarda da parçalanmaya səbəb oldu. Bununla bərabər ABŞ–ın daxili və xarici siyasətinə təsir göstərmək erməni diasporunun fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrilir.
Ermənilər öz siyasi lobbilərini formalaşdırana qədər, erməni məsələləri ilə bağlı işlərlə milliyətcə erməni olmayan adamlar məşğul idi, bunlar əsasən müxtəlif dini, humanitar, missioner təşkilatlarının mümayəndələri və reqionda fəaliyyət göstərən qərb diplomatları idi.
Bu işlə əsasən ermənilərin yaratdığı "Lozanna müqaviləsinə qarşı komitə" (American Committee Opposed to the Lausanne Treaty) məşğul olurdu. Komitəyə amerika erməniləri ilə yanaşı, dini liderlər, xeyriyyə təşkilatlarının üzvləri və Konqress üzvləri daxil idi. Bu komitə ABŞ Senatında müəyyən uğura nail olsa da, ABŞ Dövlət departamenti, 1927-ci ildə Türkiyə ilə diplomatik əlaqələr yaradır, Senat isə bir il sonra yəni 1928-ci ildə bu addımı təsdiqləyir.
Həmçinin erməni təşkilatları, ermənilərin ABŞ–a mühacirəti üçün də səy göstərirdilər. 1927-ci ildə Djonson-Rid İmmiqrasiya aktı qəbul olunur, bu akt Amerikaya mühacirət kvotalarını tənzimləyirdi, Amerika erməniləri və ermənipərəst təşkilatlar ermənilərin qaçqın kimi qəbul olunmasını və onların ABŞ ərazisinə asanlıqla qəlməsi üçün səy göstərirdilər.
İkinci dünya müharibəsindən sonra, "Evsiz ermənilər üzrə amerikan milli komitəsi" (American National Committee for Homeless Armenians — ANCHA) analoji tədbirlərə əl atır və 25000 erməninin ABŞ–a mühacirəti üçün şərait yaradır.
Erməni diasporunun siyasi fəaliyyətlərinin vacib mərhələlərindən biri də, 1970–1980-ci illərdə erməni millətçilərinin terror fəaliyyətlərinin maliyyələşdirməkdən və ona bəraət qazandırmaqdan ibarət idi. Bu terrorçuların məqsədi uydurma erməni soyqırımının Türkiyə və dünya birliyi tərəfindən tanınmasına nail olmaq idi.
Daşnaksutunla sıx bağlı olan iki qrup ASALA və Erməni inqilab ordusu türk diplomatlarını qətlə yetirir partlayışlar törədirdi, qet qedə teror fəaliyyətini gücləndirərək onlar kütləvi qətllər və daha miqyaslı terror aktları törədməyə başladılar.
Sadalanan üsullardan savayı ermənilər Vaşinqtonda təsir qrupları da yaratmağa nail olurlar.
Daşnaksütun özünün ilk lobbist qrupu kimi "Ermənistan müstəqilliyinə dəstək üzrə Amerikan komitəsi"ni (American Committee for the Independence of Armenia — ACIA) hesab edir, bu komitə 1918-ci ildə yaradılmışdır.
1972-ci ildə diasporanın Daşnaksütuna qarşı çıxan nüfuzlu üzvləri "Amerikanın erməni assambleyası"nı (Armenian Assembly of America — AAA) təsis edirlər. Bu məqsədlə diasporanın imkanlı nümayəndələrinin maliyyəsi də cəlb edilir. Asambleyanın təsisçiləri Corc Vaşinqton universitetinin erməni əsilli iki profesoru hesab edilir, bunlar Stiven Muqar (Stephen Mugar) və Hirayir Hovanyandır (Hirair Hovnanian). Hal hazırda "Amerika erməniləri milli komitəsi" və "Amerikanın erməni assambleyası" ayrı-ayrılıqda fəaliyyət göstərir.
Təşkilatı strukturu və iş üsulları
thumb|200px|AEMK Vaşinqtondakı mənzil gərargahı Amerika erməniləri milli komitəsi Amerikan erməni assambleyasına nisbətən daha çox nümayəndəlik və ofis şəbəkəsinə malikdir. Hər iki təşkilatın mənzil gərargahları Vaşinqtonda yerləşir həmçinin onlar İrəvanda və Xankəndində də ofislərə malikdirlər. AEMK ABŞ–nın 25 ştatında 45 filiala malik olmaqla yanaşı iki reqional ofisə malikdir, bunlar Qərbdə Qlendeyl (Kaliforniya) və Şərqdə Utertaun (Massaçusets) şəhərlərində yerləşən ofisləridir.
Bu təşkilatın Fransada, Böyük Britaniyada, və İtaliyada da nümayəndəlikləri fəaliyyət göstərir, bir müddətdir ki AEMK Avropa Birliyi nəzdində nümayəndəyə də malikdir.