cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qan dövranı sistemi
Qan dövranı sistemi bir çox ürək-damar xəstəliklərindən təsirlənə bilər. Kardioloqlar ürək sahəsində ixtisaslaşan tibb mütəxəssisləridir və kardiotoraks cərrahları ürək və onun ətraf bölgələrini əməliyyat etməkdə ixtisaslaşırlar. Damar cərrahları qan damarlarının və limfa damarlarının pozğunluqlarına diqqət yetirirlər.
Azərbaycanın sovetləşdirilməsində Türkiyənin müdaxiləsi
Azərbaycanın sovetləşdirilməsində Türkiyənin müdaxiləsi — Mustafa Kamal Paşanın rəhbərlik etdiyi Türkiyə Böyük Millət Məclisi hökuməti və Ənvər Paşanın rəhbərlik etdiyi "gənc türklər" qruplaşmasının Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutu ilə nəticələnən Aprel işğalına gedən yolda və işğal prosesində rolu.
Birinci Dünya müharibəsindən sonra Osmanlı imperiyası Antanta dövlətləri tərəfindən parçalanmışdı. Bundan sonra Türkiyədə Mustafa Kamal Paşanın başçılığı ilə milli azadlıq hərəkatı başlamışdı. Kamalçılar Sovet Rusiyası ilə ittifaqın qurulmasını dəstəkləyir və britaniyayameylli olduğunu ittiham etdikləri Müsavat Azərbaycanında bolşevik inqilabı istəyirdilər. Mustafa Kamal özü Osmanlının Azərbaycandakı fəaliyyətlərini tənqid etmiş və pantürkizmdən uzaqlaşaraq Türkiyəni birinci sıraya qoyan milliyətçilik növünə üz tutmuşdu.
1919-cu ildən başlayaraq Mustafa Kamal və Ənvər Paşa Azərbaycan vasitəsilə bolşeviklər ilə ittifaq qurmaq üçün mübarizə aparmağa başlamışdılar. Bu zaman kamalçı Fuad Sabit, Xəlil Paşa və "gənc türklər"dən Baha Səid Bakıda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin əleyhinə fəaliyyətə başladılar. Bu dövrdə Şərq cəbhəsi komandanı Kazım Qarabəkir bolşeviklərin maddi və silah yardımının intensivləşməsi üçün "Qafqaz səddi" adlandırdığı maneəni aradan qaldırmağı özünə hədəf qoymuşdu.
Qarabəkir, eləcə də azərbaycanlı və türkiyəli kommunistlərin əhəmiyyətli bir qismi Qızıl Ordunun hərbi müdaxiləsini yox, Azərbaycanda daxili inqilab nəticəsində hökumətin dəyişməsini arzulayırdı. Buna baxmayaraq, Qarabəkirin səyləri uğursuz alınmışdı. IX Qızıl Ordunun Bakıya hücum əməliyyatında çoxsaylı türkiyəli kommunist, o cümlədən Xəlil Paşa və Baha Səid iştirak etmişdi. Bundan başqa, Bakıda fəaliyyət göstərən türkiyəli zabitlər əməliyyatdan əvvəl Azərbaycanda təbliğat işləri ilə məşğul olmuş, Qızıl Ordunun Azərbaycandan keçərək Türkiyəyə kömək göndərdiyini iddia etmişdilər. Azərbaycanda bu iddialara inam artmışdı və hətta Nəsib bəy Yusifbəyli hökumətinin istefasından sonra müvəqqəti olaraq dövlət başçısı olmuş Məmmədhəsən Hacınski də bununla razı idi.
Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının qurulmasından sonra onu tanıyan və səfir göndərən ilk ölkə Türkiyə olmuşdur. Məmduh Şövkət Esendal 1924-cü ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının xarici siyasi funksiyalarını itirməsinə qədər Türkiyənin Azərbaycandakı səfiri olmuşdur. Türkiyənin bu prosesdə rolu Azərbaycan milliyətçiləri arasında məyusluğa səbəb olmuşdu. Hər halda, 1920-ci ildən sonra Türkiyə Azərbaycan siyasi mühacirəti üçün əsas məkanlardan birinə çevrilmişdi.
Zəmin
Birinci Dünya müharibəsi Osmanlı imperiyası üçün tamamilə fəlakət ilə başa çatmışdı. Mudros barışıq müqaviləsinin imzalanmasından dərhal sonra Antanta dövlətləri keçmiş imperiyanın ən mühüm hərbi-strateji regionlarını, o cümlədən İstanbulu işğal etməyə və faktiki olaraq dövləti bölməyə başlamışdılar. Britaniya, Fransa, İtaliya qoşunları desant qoşunlarını çıxararaq ölkənin bir sıra ərazilərini işğal etmişdilər. 1919-cu ilin mayında Yunanıstan ordusu İzmirə desant endirdikdən sonra Türkiyədə komandir Mustafa Kamal Paşanın başçılığı ilə milli azadlıq hərəkatı başlamışdır.
Mudros barışığından sonra Osmanlı qoşunları Azərbaycanı tərk etmişdi, lakin Azərbaycandakı Türkiyə faktoru aradan qalxmamışdı. Türkiyənin ölkədəki nüfuzunun bariz göstəricisi Azərbaycan ordu sıralarına qoşulmuş keçmiş Osmanlı hərbi qulluqçuları və məktəb müəllimləri vasitəsilə müşahidə olunurdu. Bundan əlavə, Kamal Paşa Antanta dövlətlərinə qarşı başlatdığı azadlıq hərəkatı Azərbaycanda yerli əhali arasında Türkiyənin nüfuzu yenidən yüksəltmişdi. Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi Azərbaycan ictimaiyyətinin müxtəlif təbəqələrindən əhəmiyyətli və artan dəstək almışdı. Tərəfdarlar arasında Türkiyədə milliyyətçilərin yerini sonda "gənc türklər"in alacağına inanan panislamçılar, Türkiyədə baş verənləri qlobal antiimperialist hərəkatın başlanğıcı kimi qiymətləndirən solçular, dar Azərbaycan milliyətçiliyinə qarşı olanlar var idi.
Birinci Dünya müharibəsinin son günlərində Osmanlı imperiyasının hərb naziri, "gənc türklər" hərəkatının əsas fiqurlarından olan Ənvər Paşa Türkiyədə xarici qüvvələrə qarşı əməliyyatlar aparmaq üçün Bakını strateji bazaya çevirməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu. Buna baxmayaraq, o, uğur qazana və Azərbaycanın paytaxtına çata bilməmişdi. Onun ögey qardaşı, Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru Paşa da eyni məqsəd güdürdü və barışıqdan sonra Osmanlı qüvvələrini Azərbaycan yurisdiksiyasına keçirməyə cəhd göstərmişdi.
Mustafa Kamal Paşa özü Osmanlının Qafqaz cəbhəsində fəaliyyətləri, Azərbaycana ordu göndərməsini tənqid edirdi. O, bildirmişdir: "Müharibə zamanı hökumətimizin başında duran şəxs Qafqazın fəthi, Azərbaycan hökumətinin möhkəmlənməsi və Misirin geri alınması üçün Osmanlı qoşunlarından istifadə etdi. Bu siyasət nəticəsində əsl vətənimiz olan ərazilərdə çox böyük itki vermişik. Çoxlu münbit torpaqlar əlimizdən alınıb. […] Ermənistandakı bədbəxt müsəlman xalqın yardımına getməkdən və Azərbaycan müsəlmanları ilə bir düşüncə ilə hərəkət etməkdən çəkinərək vətən və millətin indi cızdığı sərhədlər daxilində məqsədlərinizi həyata keçirməyi zəruri hesab edirik". İngilislərin "bolşevik" və "kamalist" inqilabları arasında kordon kimi istifadə etməyə çalışdıqları Cənubi Qafqaz dövlətləri onların arasında sədd rolunu oynayırdı. Həm kamalçılar, həm də "gənc türklər" bolşeviklərlə kommunikasiya yolu axtarırdılar və bunun üçün ən uyğun məkanlardan biri də Azərbaycan kimi görünürdü.
Danışıqlar və təbliğat
Birinci Dünya müharibəsindən sonra Azərbaycanın siyasi məkanında ortaya çıxmış ilk türkiyəlilərdən biri Nuru Paşa olmuşdur. O, 1919-cu ilin əvvəlində Britaniya qoşunları tərəfindən həbs edilmiş və Batumda həbsdə saxlanılmışdı. 1919-cu ilin avqustunda tərəfdarları Nuru Paşanı müşayiət edən mühafizəçiləri pusquya salaraq qaçmasına kömək etmişdilər. O, daha sonra Dağıstanda Denikinə qarşı döyüşə qatılmış, Dağlılar Respublikası süqut etdikdən sonra Bakıya köçmüşdür. Nuru Paşa 1919-cu ilin sentyabrında burada yarırəsmi Türkiyə Xalqının Nümayəndəliyini yaratmışdı. Bu nümayəndəliyin əsas məqsədi Türkiyədə mübarizəyə dəstək, o cümlədən Azərbaycandan maliyyə yardımı axtarmaq idi. Buna baxmayaraq, Azərbaycan hökuməti bu məsələdə fikir ayrılığına düşmüş və nəticədə ingilislərin özgəninkiləşdirilməsi ilə bağlı narahatlıqlara görə aydın mövqe nümayiş etdirməkdən çəkinmişdi. Bu ərəfədə Kazım Qarabəkir Azərbaycana ultimatum irəli sürmüşdü. Şərtlərə görə, Türkiyədəki hərəkət qələbə çalacaq, "tez vəya gec erməniləri əzərək Qafqaza hakim olacaq", "Antantanın Ermənistan və Azərbaycana əsgər göndərəcəyi halda körpülər və tunellər dağıdılacaq, hərbi ləvazimatlara əl qoyulacaq", Azərbaycan bolşeviklər ilə razılığa gələcək və son olaraq, Azərbaycan ordusu "bolşeviklərin Arpaçay sahillərinə qədər gəlməsinə mane olmayacaq".
Bu hadisədən sonra Azərbaycanda türkiyəlilər hümmətçilər ilə əlaqə qurmağa başlamışdılar. Burada danışıqları aparan Nuru yox, Mustafa Kamala daha yaxın olan Fuad Sabit idi. O, oktyabr ayında Mustafa Kamalın tapşırığı ilə mart ayında Bakıda Türkiyə Kommunist Firqəsini təsis etmişdi. Partiyanın əsas məqsədlərindən biri də Ankara hökuməti ilə sovet hökumətinin yaxınlaşmasına təkan vermək idi. Onlar həmçinin, bolşeviklər ilə ittifaq qurmağa çalışan başqa bir qrup – Karakol cəmiyyətini sıxışdıraraq regionda türkiyəli kommunistlərin yeganə səlahiyyətli təmsilçisi olmağı planlaşdırırdılar. Fuad Sabit burada həmçinin, sovet casusları ilə əməkdaşlıq edərək Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin əleyhinə fəaliyyət göstərirdi. Bundan başqa, Bakıda türkiyəlilərdən formalaşmış üçüncü bir kommünist qrupa Mustafa Sübhi rəhbərlik edirdi.
Xəlil Paşa Türkiyə ilə bolşeviklər arasında başqa bir kommunikasiya kanalının qurulmasında həlledici rol oynamışdı. Mustafa Kamal Xəlilin imkanlarından istifadə etmək fürsəti görmüş, onu Anadoludan uzaqlaşdırmaq qərarına gəlmişdi. Xəlil Paşa Ənvər Paşanın qohumu və Osmanlı Şərq Ordusu Qrupunun keçmiş komandanı olmuşdu. O, Osmanlı sultanı VI Mehmedin göstərişi ilə həbs olunmuş, lakin oradan qaçaraq və Ankara hökumətinə qoşulmuşdur. Kamal Xəlilin təcrübəsinin və görkəmli bir "gənc türk" kimi nüfuzunun dəyərləndirmişdi. Beləliklə, o, Sovet Rusiyasından hərbi yardım təşkil etmək məqsədilə Xəlili Cənubi Qafqaza gizli ezamiyyətə göndərmişdi.
thumb|left|311x311px|[[Nağı bəy Şeyxzamanlı|Nağı Şeyxzamanlıya görə, Xəlil Paşa Azərbaycanın sovetləşdirilməsində önəmli rol oynamışdır.]]
1919-cu ilin dekabrına kimi Xəlil Azərbaycana çatmış və orada Bolşevik Vilayət Komitəsinin üzvləri ilə əlaqə yaratmışdı. Xəlil Paşa xarici işlər komissarı Çiçerin və köməkçisi Karaxan ilə görüşərək antiimperialist cəbhə təklifi irəli sürmüş, hərbi və maliyyə yardımı istəmişdi. Türkiyə nümayəndə heyətinin tərkibində olan Fuad Sabit də Anadolu hərəkatının xüsusiyyətlərini Çiçerinə danışmışdı. Sonra hərb komissarı Lev Kamenev ilə məsləhətləşərək məxfi saxlanılmaq şərti ilə bir milyon lirə dəyərində qızıl, 60 min tüfəng, 108 pulemyot və 12 ağır artilleriya verilməsi razılaşdırılmışdır. Nuru Paşanın Azərbaycanda fəaliyyətinə görə ləngimə olsa da, 2 iyul 1919-cu ildə yardım komitəsi yola düşmüşdür.
Artıq həmin ayda Azərbaycanın özündə olan türkiyəli zabitləri qeyri-qanuni toplantıya toplaşaraq Müsavat hökumətinə qarşı mübarizədə Kommunist Partiyasına bütün gücləri ilə dəstək verəcəklərini vəd etmişdilər. Müsavatçılara xidmət edən bəzi türklər, məsələn, 1919-cu ilin sonundan 1920-ci ilin əvvəllərində Lənkəran qarnizonunun əsas hissəsini təşkil edən Şirvan alayının zabiti Hulusi Məmmədzadə əsgərlər arasında sovet hakimiyyəti lehinə təbliğat aparırdılar. Azərbaycan kommunistləri Türkiyədə milli azadlıq hərəkatının rezonansından istifadə edərək xalq arasında yayılmış panislamçı və pantürkçü ritorikaya toxunmuşdular. Onlar öz təbliğatları ilə Azərbaycanı Britaniyanın kukla dövləti olmaqda günahlandırmış və Türkiyə ilə apardıqları müharibəyə istinad edərək britaniyalıların Azərbaycanın müstəqilliyində o qədər də maraqlı olmadıqlarını bildirmişdilər.
1919-cu ilin dekabrında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Nazirlər Şurasının sədri Nəsib bəy Yusifbəylinin ikinci hökuməti Azərbaycan ictimaiyyətində Türkiyəyə qarşı hökm sürən əhval-ruhiyyəyə reaksiya olaraq Ankara hökumətinə maddi dəstək vermişdi Həmçinin, 1920-ci ilin martında Nəsib bəy Yusifbəyli şəxsi vəkili Mehmet Əli bəyin vasitəsilə cəmi 1,400,000 Fransa frankı dəyərində 12 neft çeki göndərmişdi. Bundan əlavə, həmin ay Azərbaycan hökuməti tərəfindən Türkiyəyə yardım kampaniyasına başladılmışdır. Nəticədə, dəstək əlaməti olaraq Türkiyəyə göndərmək niyyəti ilə 3,000 İngiltərə lirəsi sürətlə Bakı İstiqraz Bankına yatırılmışdır. Buna baxmayaraq, kamalçıların Azərbaycana münasibətinə çox az təsir göstərmiş və Azərbaycanda yaşayan türkiyəlilərin vətəndaşının Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini mahiyyətcə zəiflədən fəaliyyətlərə əl atmasının qarşısını ala bilməmişdi.
Əməliyyat planları
Tadeuş Svetoxovskinin fikrinə görə, Türkiyə hökuməti və onların Cənubi Qafqazdakı nümayəndələri Azərbaycan hökumətinin həssas diplomatik vəziyyətinə çox az əhəmiyyət vermişdilər. Kamal özü həssas Cənubi Qafqaz respublikalarının nəhayət Rusiya hakimiyyətinə qayıdacağına inandığını ifadə etmişdi və bu fikir Türkiyədə geniş yayılmışdı. O, Kazım Qarabəkir Paşa ilə birlikdə Türkiyənin Cənubi Qafqaz ilə bağlı böyük strategiyasının ümumi məqsədlərini açıqlamışdı. Onlara görə, Türkiyənin müstəqillik mübarizəsinin maraqları Ermənistanın sıxışdırılmasını, Gürcüstanın neytrallığını və Azərbaycanın sovet sisteminə daxil olmasını tələb edirdi. Qərbyönümlü elitanın idarə etdiyi Azərbaycan Türkiyə milliyətçilərinin nəzərində "Britaniya siyasətinin aləti və Türkiyəni dost Rusiyadan ayıran sədd" idi. Kazım Qarabəkir özü Müsavat hökumətini İstanbulda Kürəkən Fərid Paşa rəhbərliyindəki Osmanlı hakimiyyəti ilə eyniləşdirirdi.
Britaniyanın antibolşevik "Qafqaz səddi" yaratmaq üçün qoşun göndərmək fikrində olmadığı və Türkiyənin milli-azadlıq hərəkatına cavab vermədiyi aydınlaşdıqdan sonra kamalçılar bolşeviklərlə yaxınlaşmağa yönəlmişdilər. Mustafa Kamal Paşa 6 fevral 1920-ci il tarixli şifrəli mesajında Kazım Qarabəkir Paşaya belə bir "sədd"in Türkiyənin məhv edilməsi barədə plan olduğunu və bunun qarşısını almaq üçün kəskin tədbirlər görməyə məcbur olduqlarını bildirmişdir. O, ardınca qeyd etmişdir ki, "Şərq cəbhəsində rəsmi və ya qeyri-rəsmi formada səfərbər olunaraq "Qafqaz səddi"nin dağılmasına arxadan başlayın, təcili olaraq yeni Qafqaz hökumətləri, xüsusən də Azərbaycan və Dağıstan müsəlman hökumətləri ilə əlaqələr qurun, onların Antanta planına münasibətini öyrənin. Əgər Qafqaz xalqları bizə mane olmaq qərarına gəlsələr, onlara bolşeviklər ilə birgə hücum etməyə razılaşın …".
250px|thumb|right|200px|[[Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində Şərq cəbhəsinin komandanı Kazım Qarabəkir Paşa.]]
Türkiyə Böyük Millət Məclisi Şərq Ordusunun komandanı, briqada generalı Kazım Qarabəkir Paşa 17 martda Xəlil Paşa və Nuru Paşaya yazdığı məktubda qeyd etmişdir ki, "bolşeviklərin Türkiyə sərhədləri yaxınlığında görünməsi üçün bolşeviklərin, hətta onların kiçik qüvvələrinin də Azərbaycana gələrək dərhal bütün Qafqazı zəbt etməsi lazımdır. Onlar azərbaycanlılarla birlikdə Türkiyə sərhədlərinə çataraq Türkiyənin maraqlarının lehinə oynayacaqlar. Azərbaycanda, Dağıstanda və Gürcüstanda bolşeviklərin hakimiyyətə gəlməsini təmin etmək çox faydalı olardı …". Türkiyə tərəfi Azərbaycanı ələ keçirmək üçün Xəlil Paşanın Dağıstanda formalaşdırdığı bölmələrdən istifadə etməyi təklif etmişdir. Qafqaz Vilayət Komitəsi qeyd etmişdir ki, "Xəlil Paşanın bizim bölmələrdən öndə gedəcək müsəlman bölüyünün komandiri kimi istifadə edilməsi, onun Azərbaycan hökumətində şöhrət qazanması və nüfuz sahibi olması yataqları və neft ehtiyatlarını məhv olmaqdan xilas edə bilər". Türkiyə Milli Hərəkatının İcraiyyə Komitəsi Bakıdakı bütün türklərə Qafqaz Vilayət Komitəsinin bütün əmrlərinə tabe olmaq barədə əmr vermişdir.
1920-ci ilin yazından başlayaraq Türkiyə kamalçılarının nümayəndələri Sovet Rusiyasının rəhbərliyi ilə təmasda olmuş, sonuncunu imperialist Antantaya qarşı mübarizədə müttəfiq hesab etmişdilər. Bu əlaqələr Azərbaycan vasitəsilə qurulmuşdu. RSFSR Xalq Xarici İşlər Komissarlığının illik məruzəsində qeyd edilmişdir ki, "onların bir qrup tərəfdarı çevrilişdə və inqilabçı Azərbaycan hökuməti tərəfindən rus qoşunlarının dəvət edilməsində töhfə vermişdilər". 1920-ci ilin iyun ayının əvvəlində RSFSR Xalq Xarici İşlər Komissarlığına Ankarada çağırılan Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri Mustafa Kamal Paşanın adından RSFSR hökumətinə ünvanlanmış 26 aprel tarixli məktub daxil olmuşdur. Məktubda qeyd edilmişdir ki, Türkiyə "bütün məzlumları azad etmək üçün Sovet Rusiyası ilə birlikdə imperialist hökumətlərə qarşı mübarizə aparmağı, sovet dövlətləri dairəsinə daxil olsun deyə Azərbaycan Cümhuriyyətinə təsir göstərməyi öhdəsinə götürür, Qafqazda imperialistlərə qarşı mübarizədə iştirak etməyə hazır olduğunu bildirir və Türkiyəyə hücum edən imperialist düşmənlərə qarşı mübarizədə Sovet Rusiyasının köməyinə ümid etdiyini bildirir".
Əməliyyata hazırlıq
Mart ayında Azərbaycan ordusunun Bakıdakı mövcudluğu xeyli zəifləmişdi. Buna səbəb ermənilərin Qarabağda üsyan qaldırması və Azərbaycan ali komandanlığı üsyanı yatırmaq üçün tez bir zamanda demək olar ki, bütün ordunu səfərbər etməsi idi. Martın axırları və aprelin əvvəllərində XI Qızıl Ordu Şimali Qafqaz və Dağıstan üzərində öz nəzarətini gücləndirməyə başlamışdı. Artıq aprelin əvvəllərində Azərbaycanın şimal sərhədində yetmiş minə yaxın Qızıl Ordu əsgəri var idi. Bu dövrdə Buna qədər artıq Qazax qəzası, Qaryagin (indiki Füzuli) və Zaqatala dairəsində Müsavat hökuməti yerli bolşevik əhali tərəfindən devrilmişdi. Azərbaycanda siyasi böhran baş tuturdu. Martın sonunda sosialist parlament fraksiyası ölkədə kommunistlərin həbslərinə cavab olaraq Yusifbəyli hökumətinə verdiyi dəstəyi geri götürmüşdü. Sonrakı həftələrdə xeyli sayda solçu Azərbaycan Kommunist Partiyasına qoşulmuş və bu, Azərbaycan marksistlərinin birləşməsinə səbəb olmuşdu. Əliheydər Qarayev Qarabağda ermənilərin üsyanından sonra keçirilən məclisin iclasında Qızıl Ordunun ölkəyə dəvət olunmasını təklif etmişdi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin qeydlərinə görə. "Qarayev bu çıxışı edərkən parlamentin qonaqlar üçün lojasında oturan türk nümayəndənin üzündə ciddi surətdə təsdiq və təqdir ifadələri vardı".
Yusifbəyli hökuməti ölkə daxilindəki daxili çağırışların öhdəsindən gələ bilmədiyi üçün 1 apreldə istefa vermişdir. Bu, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Nazirlər Şurasının müvəqqəti və son sədri Məmmədhəsən Hacınskiyə yeni hökumət yaratmaq imkanı vermişdi. Xəlil Paşa "Türkiyənin dostu və Britaniyanın düşməni" hesab etdiyi Hacınskinin ölkədə kommunistlərin dəstəyini təmin etmək cəhdlərini dəstəkləmişdi. Hacınski Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətində kommunist ünsürləri daxil etməklə Rusiya üçün məqbul bir hökumət qurmağı qarşısına məqsəd qoymuşdu. Hər halda, bir çox türkiyəli və azərbaycanlı kommunist Qızıl Ordunun Azərbaycana müdaxiləsinin əleyhinə idilər və onların iştirakı olmadan hökumətin dəyişəcəyinə inanırdılar.
1920-ci ilin yazında mövcud siyasi şəraiti nəzərə alaraq Türkiyə milli azadlıq hərəkatının rəhbərləri Paris Sülh Konfransı tərəfindən Azərbaycanın müstəqilliyinin tanınması və Antantanın Türkiyə ilə Sovet Rusiyası arasında hər hansı ittifaqın qarşısını almaq cəhdlərini kamalçılara qarşı həyata keçirilən tədbirlər kimi şərh etmişdilər. Bu düşüncə Qafqazda fəaliyyət göstərən türkiyəli kommunistlərdən Azərbaycan hökuməti ilə ingilislərin bolşevizmə qarşı əməkdaşlığı barədə alınan məxfi məlumatlarla daha da möhkəmlənmişdi. Bakı əməliyyatından bir az əvvəl Orconikidze Leninə və Çiçerinə məlumat vermişdi ki, Türkiyədə milli hərəkatın lideri Mustafa Kamal Paşa Azərbaycandan Britaniyanın potensial hücumlarından qorunmaq üçün sovet qoşunlarının Türkiyə ilə sərhədlərə daxil olmasına icazə verməsini xahiş etmişdi.
26 apreldə Kazım Qarabəkir Paşa Türkiyə Böyük Millət Məclisinin bolşeviklər ilə əməkdaşlığa razı olduğu barədə xəbərdar edilmişdi. Bu qərara əsasən, ona Bakıya xüsusi missiyanı təşkil etmək, təlimatlandırmaq və göndərmək səlahiyyəti verilmişdi. Bu missiyanın məqsədi Bakıda bolşevik qüvvələri ilə əməkdaşlıq etmək idi. Bakıda fəaliyyət göstərən kamalçı türkiyəlilər vəziyyətə təsir göstərərək Ankara hökumətinin xeyrinə çevrilməsində maraqlı idilər və prosesdə fəal iştirak edirdilər. Aprelin əvvəlində onlar müxtəlif qruplarının səylərini koordinasiya etmək üçün görüş təşkil etmişdilər. İştirakçıların bəziləri artıq Azərbaycan kommunistləri ilə sıx əməkdaşlıq edirdilər və Bakıda Türkiyə Kommunist Firqəsi vasitəsilə əlaqələndirmə işləri aparırdılar.
Xəlil Paşa və Fuad Sabitin də iştirak etdiyi koordinasiya konklavı zamanı Azərbaycanda baş verən böhran ilə bağlı Türkiyənin siyasətinin əsas istiqamətlərini əks etdirən qətnamə qəbul edilmişdi. Qətnamədə üç əsas məqam var idi:
Türkiyəli kommunistlər bu qətnaməni Qarabəkir Paşaya çatdırmış, o da öz növbəsindən bundan Moskvaya gedən Türkiyə hərbi nümayəndəliyinə təlimat hazırlamaq məqsədilə istifadə etmişdir. Qarabəkir Paşa 8 aprel tarixli tövsiyələrində Türkiyənin Azərbaycan hökumətinə bolşeviklərin "məqsəd və prinsiplərinə" uyğunlaşması və "sovet dövlətləri qrupuna" daxil olması üçün təzyiq göstərməyi təklif edirdi. Ankara hökuməti hesab edirdi ki, əgər bu cəhddə uğur qazansalar, bolşeviklərin Azərbaycana hərbi müdaxiləsinə ehtiyac qalmayacaqdı. Qarabəkir Paşanın bəyanatları türkiyəli və azərbaycanlı kommunistlərin istifadə etdiyi ifadələr ilə oxşar idi və onlar bunu Qızıl Ordunun müdaxiləsinə qarşı arqumentlərini dəstəkləmək üçün bir fürsət kimi görmüşdülər. Qarabəkirin tövsiyələrinə bəzi düzəlişlər edilmiş və onlar nəhayət 28 apreldə Mustafa Kamalın Leninə göndərdiyi məktuba daxil edilmiş, lakin gecikmələr səbəbindən məktub iyun ayına qədər Moskvaya çatmamışdı.
Bakı əməliyyatı
thumb|250x250px|[[Qızıl Ordu|XI Qızıl Ordunun zirehli III İnternasional qatarının Bakıya gəlməsi. 28 aprel 1920-ci il. ]]
Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən bir qədər əvvəl, 15 aprel 1920-ci il tarixində Kazım Qarabəkir Paşa və Əli Ağa Şıxlinski 1919-cu ilin noyabrında Azərbaycan ilə Türkiyə arasında İstanbulda bağlanmış məxfi müqaviləyə əlavə olaraq qonşuları tərəfindən ona hücum ediləcəyi təqdirdə Azərbaycan tərəfinə Türkiyə tərəfindən hərbi yardımın göstərilməsini nəzərdə tutan məxfi hərbi konvensiya imzalamışdılar. Buna baxmayaraq, reallıqda bunun heç bir təsiri olmamışdı. Səlahəddin Tansəl, Salahi Sonyel, Aclan Sayılqan, Doğan Avcıoğlu və digər türkiyəli tədqiqatçıların Qızıl Ordunun türkiyəlilərin köməyi ilə işğal etdiyi fikrini müdafiə edirlər. Odur ki, Türkiyə Kommunist Firqəsinin üzvlərindən yaradılmış Türk Qızıl Ordusunun bir neçə kiçik bölməsi Azərbaycanın işğalında iştirak etmişdi. Odur ki, Bakıya girən Qızıl Ordu tərkibində türk əsgərləri var idi. Bundan başqa, bu dövrdə Azərbaycanda dəmiryoluna, parlamentin mühafizəsinə nəzarət, eləcə dənizdəki qüvvələr tamamilə türk zabitlərinin əlində idi.
Eyni zamanda, Mustafa Kamal Paşa Türkiyə Böyük Millət Məclisi adından Novorossiysk vasitəsilə sovet hökumətinə məktub göndərmişdi. Məktubda qeyd edilənlərə görə, Türkiyə "imperialist hökumətlər ilə mübarizə və məzlumları azad etmək kimi ümumi məqsəd üçün səylərini və hərbi hərəkətlərini rus bolşevikləri ilə əlaqələndirmək" məsuliyyətini öz üzərinə götürür, "imperialist Ermənistana qarşı döyüş əməliyyatlarına başlamağa" söz verir və "Azərbaycan Respublikasının sovet respublikalarına qoşulmasını" təmin edirdi.
Ankara hökumətinin müsavatçı Azərbaycanı devirmək üçün bolşeviklər ilə əməkdaşlıq etməsi Azərbaycan milliyətçiləri arasında məyusluğa səbəb olmuşdu. Azərbaycan Parlamentinin 19 aprel 1920-ci ildə keçirilən görüşündə müxalifət üzvlərindən biri "Türkiyədə iki hökumət var. Bir Ərzurumda, bir İstanbulda. Niyə tam başqa bir siyasət izləyən Mustada Kamal Paşanın yanına nümayəndə göndərmirsiniz?" deyərək iqtidarın səssizliyinə öz etirazını bildirmişdi.
200px|thumb|right|Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin 1-ci sədri [[Nəriman Nərimanov.]]
Çevrilişə hazırlıq üçün Süleyman Nuri və digər türkiyəli kommunistlər Bakıdakı azərbaycanlı bolşevikləri Həştərxandan gətirilmiş silah və sursatla təmin etmişdi. 27 aprel səhəri Azərbaycan bolşeviklərinin lideri Həmid Sultanov və türkiyəli kommunistlər əməliyyata başlamışdılar. Kapitan Mustafa Şevki əməliyyat inqilab şöbəsinin rəhbəri vəzifəsinə gətirilmiş, kapitan İhsan və Bəhaəddin isə inqilabı yaymaq üçün müxtəlif bölgələrə təyin olunmuşdu. Dərbənd cəbhəsinin müfəttişi olan kapitan Rıfat inqilab gecəsi stansiyanın tutulmasında iştirak etmiş və Bakı quberniyası komandiri vəzifəsinə təyin edilmişdi. Artilleriya rəisi Nurəddin, pulemyotçu Fahri, zabitlər İbrahim Ethem və Rəşad Əfəndi komitənin komandanlığı altında xidmət edirdilər. "Qurtuluş" jurnalında qeyd edilmişdi ki, "Qızıl Ordu türk bayraqları ilə Bakıya daxil olmuşdu".
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xüsusi xidmət orqanı olan Əksinqilabla Mübarizə Təşkilatının rəisi Nağı bəy Şeyxzamanlı qeyd etmişdir ki, Qızıl Ordu sərhəddə dayandığı zaman Azərbaycan hökuməti "Quba valisinə dəmiryolu relslərinin bir kilometrə qədər sökülməsi əmrini" vermişdi. Bundan xəbərdar olan Xəlil Paşa general Şıxlinski ilə görüşərək təlaşla "Paşam, hökumət sərhəddəki dəmiryolu relslərini sökdürmüşdür. Qızıl Ordu Anadoluya gedə bilməyəcəkdir və nəticədə kömək gecikəcəkdir. Xahiş edirəm təcili tədbir görün" demişdir. Şıxlinski ardınca relslərin yenidən yerinə taxılmasını əmr etmişdi.
Xəlil Paşanın başçılıq etdiyi bir qrup türk zabiti Qızıl Ordu hissələrinin irəliləyişində fəal iştirak etmişdi. Onlar yerli əhali arasında təbliğat aparır, onları Qızıl Orduya müqavimət göstərməməyə çağırırdılar. Xəlil Paşa azərbaycanlıları inandırmağa çalışırdı ki, Qızıl Ordu qüvvələri sadəcə bu ərazilərdən keçərək Qarabağa, Ermənistana və nəhayət, Anadoluya irəliləyərək Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinə qoşulacaqdılar. Ajiotaj ölkədə qeyri-bolşevik əsas siyasi qüvvələrə, ittihadçılar və solçu müsavatçılara güclü təsir göstərmişdi. "İttihad" nümayəndələri hökumətə qarşı küçələrdə nümayişlər keçirərək Müsavat Partiyasının qərbyönlü liderlərini Qızıl Ordunun Türkiyəyə yardımına mane olmaqda ittiham edirdi.
Sovet Rusiyasına meyilli olan Məmmədhəsən Hacınski digər müsavatçılar ilə eyni fikirdə deyildi. O, 27 apreldə bəyan etmişdir:
Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yazırdı: Azərbaycan kommunistləri Hacınskinin yeni hökumətin formalaşdırılması ilə bağlı təkliflərini rədd etmək qərarına gəlmişdilər. Bununla belə, onlar ölkə miqyasında bolşevik üsyanı qaldırmaq cəhdlərinə maneə olmadığı halda onun gələcəkdə yeni hökumət yaratmaq təklifini rədd etməyəcəklərini bildirmişdilər. Rəsulzadə kommunistlərin ultimatumunu qəbul etməyin əleyhinə olduğunu bildirmişdi. O, xüsusi səlahiyyətlərə malik "radikal deputatlar hökuməti"nin yaradılması ideyasının tərəfdarı idi. Rəsulzadə belə bir hökumətin öz mübarizəsində Türkiyə ilə və inqilabçı Rusiya ilə səmərəli əməkdaşlıq edə biləcəyinə inanırdı. O, Müsavat Partiyasının nümayəndəsi kimi məsələ ilə bağlı iradlarını bildirərək bəyan etmişdi. Buna baxmayaraq, Azərbaycan Parlamentinin üzvlərinin böyük bir qismi Rəsulzadə yox, Hacınski ilə həmfikir idi. Görüşün sonun da"Azərbaycanın müstəqilliyinin qorunacağı" şərtilə iqtidarın müqavimət göstərilmədən bolşeviklərə verilməsi təsdiq edilmişdir.
Azərbaycan SSR-nin qurulması
thumb|right|250px|[[Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi zamanı Afyonqarahisarda Mustafa Kamal Atatürk RSFSR nümayəndə heyəti ilə çay fasiləsində. Soldan sağa: Qərb Cəbhəsi Komandanlığı Qərargah rəisi Asım Gündüz, Qərb cəbhəsi komandanı general-mayor İsmət İnönü, Sovet Rusiyası nümayəndəsi K. K. Zvonarev, Sovet Rusiyasındakı səfir Semyon Aralov, Azərbaycan SSR nümayəndəsi İbrahim Əbilov və Birinci Ordu komandanı Əli İhsan Paşa. 31 mart 1922-ci il.]]
Artıq 1920-ci ilin may ayına qədər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süqut etmiş, əvəzində Azərbaycan Sosialist Şura Cümhuriyyəti qüvvəyə minmişdi. Azərbaycanlı tarixçi R. Mustafazadənin fikrinə görə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutunun əsas səbəbi "kamalçı Türkiyə ilə Sovet Rusiyası arasında bu regionda strateji maraqların uzlaşdırılması" olmuşdu. Başqa bir azərbaycan tarixçi Mehman Ağayev bunu inkar edir, Ankara hökumətinin Aprel işğalında birbaşa əlaqəsi olmadığını qeyd etmişdir.
Müsavatçı hökumət rəsmilərinin Bakıdan qaçmaq cəhdi uğursuz olmuşdu. Bir qrup türkiyəli əsgər onları əsir götürmüş, ardınca Bakıya gələn Qızıl Ordunun qərargahına təhvil vermişdi. Baha Səidin rəhbərlik etdiyi "Yardım alayı"nın iştirak etdiyi bu əməliyyat Məhəmməd Əmin Rəsulzadə tərəfindən də xatırlanır. Sovet dövlət xadimləri Serqo Orconikidze və Sergey Kirov sonrakı dövrlərdə bildirmişdilər ki, "hərbi çevriliş zamanı bir qrup əsgər ilə stansiyanı zəbt etmiş Azərbaycan dəniz işləri komissarının və türk kommunistinin fəaliyyətlərinin burada böyük təsiri olmuşdur". Onlar əməliyyat zamanı hökumət nümayəndələrinin ölkədən qarşısını aldıqlarına görə "Qırmızı bayraq" ordeni ilə təltif edilmişdilər. Bundan başqa, türkiyəli kommunist Məmməd Tahirov iki yoldaşı ilə birlikdə Bakı hərbi general-qubernatoru, general-mayor Murad Gəray bəy Tlexası ələ keçirmişdilər.
Aprel işğalından sonra Xəlil Paşa əhəmiyyətli nüfuz qazanmış və təkcə Azərbaycanda deyil, bütün Rusiyada və bütün Qafqaz regionunda tanınmışdı. Onun nüfuzu hətta Avropa mətbuatının səhifələrinə qədər uzanırdı. Türkiyə Bakı əməliyyatının uğurlu olduğunu 1 may 1920-ci ildə öyrənmişdir. 3 mayda "Türkiyə kommunist bolşeviklərindən Azərbaycan xalqına" başlıqlı bəyanat yayılmışdır və burada azərbaycanlılara yeni hökuməti dəstəkləməyə çağırış edilmişdir. 14 avqustda Türkiyə Böyük Millət Məclisində çıxış edən qurumun sədri Mustafa Kamal Atatürk Qızıl Ordunun Şərq cəbhəsini yarması, Şimali Qafqazda maneəsiz irəliləməsi və Azərbaycanı işğal etməsi məsələsini "bizim hədəf təyinatı, təsirimiz və ləyaqətimiz" adlandırmışdır. Sonrakı dövrlərdə SSRİ-dəki tarixşünaslıq cərəyanı Aprel işğalını legitimləşdirmək məqsədilə Cənubi Qafqaz xalqlarının Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsindən ilhamlanaraq imperialist qüvvələrə qarşı üsyan qaldırdığı iddiasını irəli sürmüşdü.
Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri
Xəlil Paşa sonrakı illərdə yazdığı xatirələrində qeyd etmişdir ki, o, sovet sərhədlərinin Türkiyəyə qədər uzadılmasının "Azərbaycanın ruslara təslim edilməsi" demək olduğunu bilirdi. O, Azərbaycanı "öz vətəninin bir hissəsi" hesab etdiyi vurğulamış, ölkənin suverenliyinə nail olmaq üçün göstərilən səylərin hər hansı siyasi səbəbdən asılı olmayaraq Rusiyanın nəzarətinə verilməsinin "xəyanət" kimi qiymətləndirmişdir. Xəlil Paşa əlavə etmişdir: "Biz Anadoluda müstəqillik uğrunda mübarizə apararkən bu addım mənə və digər türk paşalarına mənəvi intihardan başqa bir şey kimi görünmürdü". Türkiyəli siyasətçi Rza Nur 1929-cu ildə yazdığı "Hayat ve Hatıratım" kitabında qeyd etmişdir ki, görüşdüyü azərbaycanlılar ona daim eyni şeyi deyirdi: "Bizi siz vücuda gətirdiniz, sonra da siz boğazımızı kəsdiniz".
Cənubi Qafqazın sovetləşdirilməsindən sonra Türkiyəyə bolşeviklər tərəfindən edilən hərbi və maddi dəstək Azərbaycan vasitəsilə intensivləşmişdi. SSRİ-nin əldə etdiyi qızıl ehtiyanın qismən də olsa Türkiyəyə göndərilməsi Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri Nəriman Nərimanovun sayəsində baş tutmuşdu. O, həmçinin Azərbaycan adından 500 kiloqram qızılın Türkiyəyə göndərilməsini təmin etmişdi. Bundan başqa, Rusiya bolşevikləri ilə Azərbaycanla bağlı danışıqlar zamanı Türkiyə nümayəndə heyəti Bakının neft ehtiyatları ilə bağlı həlledici məsələ qaldırmışdı. Türkiyə Azərbaycandan sabit və etibarlı neft tədarükü mənbəyini təmin etməkdə maraqlı idi.
thumb|right|250px|Türkiyənin Azərbaycan SSR-dəki nümayəndəsi [[Məmduh Şövkət Esendal.]]
Azərbaycanın sovetləşdirilməsindən sonra Rəsulzadə Stalinin tapşırığı ilə Moskvaya çağırılmışdı, lakin o, 1922-ci ildə Rusiyadan qaçmağa nail olmuş və Azərbaycan mühacirət hərəkatında bir milli lider kimi fəaliyyət göstərməyə başlamışdır. Rəsulzadə, bir çox başqaları kimi, azərbaycanlı siyasi mühacirlər üçün əlverişli məkana çevrilən Türkiyəyə sığınmışdı.
Leyla Ərbil
Leyla Ərbil — Türk yazıçı. Türkiyədə Nobel mükafatına ilk namizəd olan qadın yazıçıdır.
Həyatı
1931-ci ildə İstanbulda anadan olmuşdur. O, orta səviyyəli bir ailənin üç bacının ortancılıdır. Atası Trabzonda məskunlaşan Rumeli əsilli bir ailənin oğlu olan Həsən Tahsin bəy (Bilgin); Anası Alban əsilli, Salonikidə doğulmuş, Balkan müharibəsi mzamanı İzmirə köçmüş Emine Huriye Hanımdır. Babası Mehmet Əfəndinin Fatehdəki malikanəsində doğulan Leyla Ərbilin ailəsi malikanə yanğında yandıqdan sonra Beşiktaşa köçüb. O, uşaq ikən atasının növbətçi olduğu yük gəmisi ilə dünyanı gəzmək imkanı qazanmış və bu səfər onun dünyagörüşünə, biliyinə və qavrayışına öz töhfəsini vermişdir.
O, ilk öncə Esma Sultan İbtidai məktəbində, Beşiktaş İkinci Qız Orta Məktəbində və Beyoğlu Qız Liseyində təhsil alıb. Ailəsi Caddebostana köçdüyü üçün o, son kursda Kadıköy Qız Liseyinə getmiş və bu məktəbi bitirmişdir. O, orta məktəbdə oxuyarkən qısa hekayələr və şeirlər yazmağa başlamışdır.
İstanbul Universitetində İngilis ədəbiyyatı üzrə təhsili alıb. Universitetdə oxuduğu ilk kursdan sonra qısa müddətə Aytek Şayla ailə həyatı qurub və təhsilinə ara verib. Bir ildən sonra məktəbə qayıtdı. Təhsil aldığı müddətdə ədəbiyyata marağı artmış və həmin universitetin tələbəsi olan böyük bacısının (Mürvet Toksöz) töhfəsi ilə ədəbiyyat dərnəyi ilə tanış olmuşdur. Müxtəlif işlərdə çalışıb. Skandinaviya Hava Yollarında katib işləyərkən hekayələrinə heyran olduğu Sait Faiqlə tanış oldu; təsiri altında şeirə deyil, nəsrə müraciət etdi. 1954-cü ildə Sait Faiqin qəfil ölümünə qədər onlar yaxın dost olaraq qaldılar. Ahmet Arifin ölümündən sonra Sait Faiqə təsəlli vermək üçün yazdığı məktub şairin 1954–1957-ci illər arasında Ərbilə göndərəcəyi və ədəbiyyat tarixində yer alacaq məktubların başlanğıcı oldu.
Yaradıcılığı
Dostlarının təşviqi ilə 1950-ci ildə yazdığı, lakin heç çap etdirmədiyi "Uğraşsız" adlı ilk hekayəsi ilə yaradıcılığa başladı. Sonradan bu hekayəni 1956-cı ildə Seçmiş Öyküler jurnalında dərc etdi. Daha sonra hekayələrini Ataç, Dost, Dövr, Papirus, Türk Dili, Türkiye Kitap, Yeditepe, Yelkən, Yeni a, Yeni Dərgi və Yeni Ufuklar kimi jurnallarda dərc etdirib.
Ticarətə başlayan həyat yoldaşı ilə 1957-ci ildə İzmirə köçüb.1960-cı ildə qızı Fatoş dünyaya gəlib. Elə həmin il onun ilk hekayə kitabı olan Hallaç nəşr olundu. Ekzistensializm fəlsəfəsini yaxından araşdıran müəllif bu fəlsəfənin təsiri ilə yazdığı hekayələri kitaba daxil etmişdir. Özgələşmə, tənhalıq, cinayət, depressiya, tabular, qərəzlər, intihar, ümidsizlik, məna axtarışı və seksuallıq kimi mövzularla məşğul olurdu.
1969-cu ildə Bolqarıstan Yazıçılar Birliyinin dəvəti ilə qonaq yazıçı kimi Bolqarıstana dəvət olunmuş, bolqar yazıçı və oxucuları ilə görüşmüşdür. 1970-ci ildə Arnavutköydə məskunlaşdı və işini ataraq yazıçı kimi fəaliyyətə başladı. Türkiyə Rəssamlar Birliyinin (1970) və Türkiyə Yazıçılar Birliyinin (1974) qurucularından biri kimi ictimai həyatda daha fəal iştirak etməyə başlayır Onun ilk romanı "Qəribə qadın" 1971-ci ildə nəşr olunub. Roman qadınların cəmiyyətin dəyərlərinə, dini hakimiyyətlərə və tabulara qarşı üsyanını təsvir etməsi ilə çox diqqət çəkib. Onun üçüncü hekayə kitabı olan "Köhnə sevgili" 1977-ci ildə nəşr olundu. 1979-cu ildə Amerika Mədəniyyət Mərkəzinin layihəsi çərçivəsində Ayova Universitetindən dəvət alıb və dörd ay ərzində ABŞ Beynəlxalq Yazıçılar Seminarında iştirak edib; Türk ədəbiyyatı ilə bağlı seminar vermişdir. O, Ayova Universitetinin fəxri üzvü adına layiq görülüb.
Anasının ölümündən sonra 1984-cü ildə anasının xəstəxanada keçirdiyi illər haqqında avtobioqrafik elementləri ehtiva edən "Qaranlıq Günü" (1985) romanını nəşr etdirdi. Romanda o, Türkiyənin 1930–1980-ci illər arasında gündəlik həyatından, edamlardan, bankir böhranından, inanclarından, yemək mədəniyyətindən bir çox mövzuya toxunub. 1986-cı ildə yaxın dostu Tezer Özlünü itirdi və 1988-ci ildə Özlünün xatirəsinə onunla birlikdə hazırladığı üçüncü romanı "Mektub aşkları"nı nəşr etdirdi. Elə həmin il Moskvaya, Leninqrada və Litvaya getdi. Tezer Özlünün ona yazdığı məktubları Özlünün vəsiyyəti əsasında "Tezer Özlüdən Leyla Ərbilə məktublar" (1995) adlı kitabda toplayıb. Elə həmin il dostu Onat Kutların öldürülməsi onu dərindən sarsıtdı. 1998-ci ildə Ağıl Quşları adlı esse kitabını nəşr etdi. Bu kitab onun 1954-cü ildən bəri müxtəlif jurnallarda dərc olunan məqalələri, onunla müsahibələr və əvvəllər dərc olunmamış bəzi məqalələrindən ibarət idi.
2011-ci ildə Kalan, 2013-cü ildə isə xəstə yatağında yazdığı son romanı "Qəribə quş" işıq üzü görüb. 2013-cü ildə PEN Qısa Hekayə Mükafatına layiq görülüb. 2013-cü il iyulun 19-da 82 yaşında dünyasını dəyişən Leyla Ərbil Zəncirliquyu qəbiristanlığında dəfn edilib.
Məmməd Abdullayev (leytenant)
Məmməd Abdullayev  — Azərbaycanlı şəhid.
Həyatı
Məmməd Abdullayev 1961-ci il oktyabrın 22-də Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. 6 saylı orta məktəbdə təhsil almış, İnşaat texnikumunu bitirmişdir. Alüminium zavodunda briqadir işləmiş, Şəhər Sovetinin deputatı olmuş, fəal ictimaiyyətçi kimi şəhərdə böyük nüfuz qazanmışdı. Ailəli idi. Pərviz və Səbinə adlı iki övladı var.
Hərbi xidmət
1992-ci il martın 18-də könüllü olaraq cəbhəyə yollanmışdı. Məmməd Abdullayev 703 və 708 saylı hərbi hissələrdə igidlik göstərmişdir. Goranboyun azad edilməsində iştirak etmişdir. Mayın 12-də leytenant Məmməd Abdullayev Gəncə batalyonunun tərkibində Ağdam cəbhəsinə yola düşmüş, Sarısu, Gülüstan kəndlərinin azad edilməsi uğrunda döyüşlərdə iştirak etmişdir. Məmməd iyunun 22-də Goranboydan Ağdərəyə yollanmışdır. 1992-ci il iyunun 29-da Levonarx kəndində mühasirəyə düşən 27 nəfər döyüş dostunu xilas edərək son anda özü düşmən mərmisinin qəlpəsindən həlak olmuşdur.
İstinadlar
https://gencesehidleri.az/sehidler/29-abdullayev-memmed-abbas-oglu.html
Vüqar Məmmədov (çavuş)
Vüqar Vaqif oğlu Məmmədov (6 fevral 1973; Hacıqabul, Azərbaycan – 21 dekabr 1992; Qubadlı, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin çavuşu, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Vüqar Məmmədov 1973-cü il fevralın 6-da Hacıqabul rayonunun Muğan qəsəbəsində  ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. 1980-cı ildə Muğan qəsəbə məktəbinin 1-ci sinfinə getmişdir. 1990-cı ildə 10-cu sinifi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət dəmir yolunun 3 nömrəli Hacıqabul Elektrik Təchizatı sahəsində mexaniki sexə çilingər vəzifəsinə qəbul olunmuşdur.
Şəhid Vüqar Məmmədovun təhsil aldığı Muğan qəsəbə məktəbi onun adını daşıyır.
Hərbi xidməti
1991-ci ilin may ayında o həqiqi hərbi xidmətə çağırılmışdır və hərbi xidməti Bakı şəhərində olan 930 nümrəli Artilleriya alayında qulluq etmişdir. 1992-ci ildə may ayının 25-də Vüqar Məmmədov Milli Ordunun tərkibində Qarabağ torpağının müdafiəsinə göndərilmişdir. 3 ay Füzuli, 3 ay Qubadlı uğrunda döyüşlərdə iştirak etmişdir. Yaxşı xidmətinə, çalışqanlığına görə bölmə komandiri vəzifəsinə irəli çəkilmişdir. Vüqar Məmmədov 21.12.1992–ci il tarixində Qubadlı rayonunda Döndərli kəndinin müdafiəsi zamanı həlak olmuşdur.
NGC 891
NGC 891, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Andromeda bürcü istiqamətində yerləşir. Sb tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Tamtaman (Urmiya)
Tamtaman — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 99 nəfər yaşayır (16 ailə).
Hohensollernlər
Hohensollernlər (Hohenzollern) — Şvabiya mənşəli alman sülaləsi, Brandenburq kürfürstləri, daha sonra Prussiya kralları sülaləsi, 1871-ci ildən 1918-ci ilə qədər Hohensollern sülaləsindən olan Prussiya kralları eyni zamanda Almaniyanın kayzerləri idi. Hohenzollernlərin Hohensollern-Siqmaringenlər katolik budağı Rumıniyada 1866-1947-ci illərdə hökm sürmüşdür.
Rumıniya Milli Həmkarlar İttifaqları Bloku
Fəaliyyəti
Təşkilatın əsas fəaliyyət istiqamətləri piket və mitinqlərin təşkili üzrə müxtəlif tədbirlərin, müəssisələrdə həmrəylik aksiyalarının, qurultayların, seminarların və kampaniyaların mütəmadi olaraq keçirilməsi, üzv təşkilatların və onların fəaliyyətinin əlaqələndirilməsidir.
Tərkibi
Bloku dövlət və eləcə də özəl sektorda fəaliyyət göstərən müəssisələrdə çalışan işçiləri birləşdirir və 350.000 üzvü var.
Beynəlxalq əməkdaşlıq
Təşkilat Beynəlxalq Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası və Avropa Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyası ilə sıx əməkdaşlıq edir.
Nani
Luiş Nani — (Port. Luís Carlos Almeida da Cunha) Portuqaliyalı futbolçu. Valensiya klubunda oynayır.
G major
G major (və ya G açarı) — Klassik qərb musiqisində sol nota əsaslanan xüsusi miqyas. Onun əsas imzası bir kəskindir.
Haqqında
Musiqiçilər tərəfindən "Xalq tonallığı" adlandırılan  sol major, əsasən barokko və klassik dövrlərdə daha işlək olmuşdur. Barokko musiqisində G major "Bərəkət açarı" kimi qəbul edilirdi. G açarı orkestr əsərlərində tam dördlük intervalları ilə yazılır və tonal dairədə C majorla, D major arasında yerləşir.
G əsasının komponent meydançaları:
G, A, B, C, D, E, F
G əsas miqyası:
Daxilində "f" hərfi var və açardan sonra başlığa f kəskin qoyulur:
Sol-La-Si-Do-Re-Mi-Fa kəskin.
Pekər
Pekər, Peker — ad, soyad.
Səidabad (Çaldıran)
Səidabad - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Çaldıran şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 58 nəfər yaşayır (8 ailə).
Xavea
Xavea — İspaniyada yerləşən bələdiyyə. Bələdiyyə Marina-Alta ərazisinin 68,59 km² hissəsini əhatə edir.
2010-cu ildə hesablamalara görə əhali 31909 nəfərə çatmışdır.
Əyalət paytaxt şəhərindən 92 km uzaqlıqda yerləşir.
Əmiraslan Xeyirbəyov
Əmiraslan Xəlil oğlu Xeyirbəyov (d. 10 dekabr 1996; Qusar, Azərbaycan — ö. 2 aprel 2016; Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri. 2016-cı ildə Aprel döyüşləri zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" III dərəcəli medalı ilə təltif edilib.
Həyatı
Əmiraslan Xeyirbəyov 1996-cı ilin 10 dekabr günündə Qusar rayonunun Caqarqışlaq kəndində milliyətcə ləzgi ailəsində anadan olub.
Hərbi xidməti
Əsgər Əmiraslan Xeyirbəyov 2016-cı ilin aprel ayında Azərbaycan-Ermənistan təmas xəttində baş verən atışma zamanı qəhrəmancasına şəhid oldu.
Aprelin 9-u isə Əmiraslan Xeyirbəyov doğulduğu Qusar rayonunun Caqarqışlaq kəndində son mənzilə yola salındı. Dəfn mərasiminə minlərlə rayon sakini ilə yanaşı, şəhidin qulluq etdiyi hərbi hissənin əsgərləri və zabitləri də qatıldı. Dəfn mərasiminin sonunda yaylım atəşi açıldı və əsgər Xeyirbəyov uğrunda şəhid olduğu torpağa tapşırıldı.
Əmiraslan Xeyirbəyov ölümündən sonra göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" III dərəcəli medalı ilə təltif edildi.
Su hövzələrinin bioloji meliorasiyası
Su hövzələrinin bioloji meliorasiyası – faydalı su orqanizmlərinin yaşayış şəraitinin yaxşılaşmasına və su sahələrinin bioloji və təsərrüfat məhsuldarlığının süni yüksəlməsinə yönəldilən kompleks tədbirlər. Su hövzələrinin bioloji meliorasiyası balıq təsərrüfatında (su hövzəsinin dərinləşdirilməsi və təmizlənməsi, təbii balıq kürü qoyan yerlərin saxlanması və süni kürüləmə yerlərinin düzəldilməsi), həm də ov təsərrüfatında istifadə olunur. Su hövzələrinin bioloji meliorasiyasına həm də hövzədə bitki ilə qidalanan balıqların introduksiyası daxildir (su hövzələrinin «çiçəkləməsi”» ilə mübarizə məqsədilə).
Quhacin (Əbhər)
Quhacin — İranın Zəncan ostanı Əbhər şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 184 nəfər yaşayır (59 ailə).
Tat kəndi (Çaldıran)
Tat kəndi - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Çaldıran şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 232 nəfər yaşayır (40 ailə).
Minqu
thumb|Ənənəvi yapon ayaqqabısı [[setta.]] – Yaponiyada gündəlik həyatda, eləcə də, mərasimlərdə istifadə olunan ənənəvi alətlər və ləvazimatlara verilən ümumi ad.
Eimologiya
"Minqu" sözü ilk dəfə folklorşünas Şibusava Keyzo tərəfindən ortaya atılmışdır. Bu söz "xalq" (民) və "alət" (具) heroqliflərinin birləşməsi ilə yaranmışdır.
Təsnifat
Yanaqi Muneyoşi tərəfindən başladılan xalq sənətkarlığı hərəkatına qədər Yaponiyadakı mədəni mülklərin kataloqlaşdırılması zamanı minqular nəzərə alınmırdı. XX əsrin ilk illərində minquların gündəlik həyatda əhəmiyyəti müzakirə olunmağa başlanmışdır. Nəticədə, ənənəvi əşyaların tədqiqatı və kolleksiyası prosesinin əsası qoyulmuşdur. 1950-ci ildə qəbul edilən ilk Mədəni Mülklər Qanunu ilə Yaponiyadakı bütün əhəmiyyətli minquların qorunub saxlanılması qərarı verilmişdir.
1975-ci ildə qəbul edilən Mədəni Mülklər Qanununa əsasən minqular maddi xalq mədəniyyəti mülkləri hesab olunur. Qanuna əsasən minquların 10 kateqoriyası mövcuddur: gündəlik həyatda, mətbəxdə, hamamda istifadə olunan əşyalar; işdə istifadə olunan əşyalar; nəqliyyat və kommunikasiyada istifadə olunan əşyalar; ticarətdə istifadə olunan əşyalar; ictimai təşkilatlarda istifadə olunan əşyalar; xalq inancları ilə bağlı olan əşyalar; təqvim, falabaxma kimi xalq biliklərinə əsaslanan əşyalar; xalq sənətində istifadə olunan əşyalar; ad günü, toy kimi ailə mərasimlərində istifadə olunan əşyalar; yeni il kimi illik tədbirlərdə istifadə olunan əşyalar.
Burcu Biricik
Həyatı
O, 2016-cı ildə Emre Yetkinlə ailə həyatı qurub.
NGC 2550A
NGC 2550A, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Zürafə bürcü istiqamətində yerləşir. Sc tipli. tərəfindən ildə 40.64 sm (16 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Burcu Biricik
Filmoqrafiya
2007-ci ildə Show TV-də yayımlanan "Macholar" serialındakı yan rolu ilə televiziyada debüt etdi.Daha sonra "Torpaq jurnalı" adlı qısametrajlı film çəkən Biricik 2011-ci ildə Kanal D-də yayımlanan "Artiz Mektebi"nin aktyorluq yarışmasına qatılaraq birinciliyi Alican Aytekinlə bölüşüb. Daha sonra 2011-ci ildə "Möhtəşəm əsr" teleserialında və 2012-ci ildə "Ustura Kamal" serialında kiçik rollar oynayıb.
Yenə 2012-ci ildə Show TV-də yayımlanan "Düşmən Qardaşlar" serialında "Derya" adlı trakyalı qızı canlandırıb. Aktrisa 2013-cü ildə TRT 1-də yayımlanan "Beni So Sev" serialında "Seda" obrazını canlandırıb və müxtəlif reklamlarda da rol alıb.
O, hazırda Kanal D-də yayımlanan "Camdakı Qız" serialında Nalan İpekoğlu obrazını canlandırır.
Folklor cəmiyyəti
Folklor cəmiyyəti— Birləşmiş Krallıqda folkloru öyrənmək üçün təsis edilmiş milli cəmiyyətdir.
Ənənəvi musiqi, mahnı, rəqs və dram, povest, bədii sənətkarlıq, adət və inanclar da daxil olmaqla, ənənəvi xalq mədəniyyətini öyrənmək üçün 1878-ci ildə Londonda yaradılmışdır.
Cəmiyyət ingilis qanunlarına uyğun olaraq qeydiyyatdan keçmiş xeyriyyə təşkilatıdır.
Folklor Cəmiyyətinin ofisi Böyük Britaniya və İrlandiya Kral Antropologiya İnstitutunda yerləşir.