cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kiçik qızılçətir
Tərkibi və təsiri
Həzmi yaxşılaşdırır, iştahartırıcı və ödqovucu dərmandır.
Teylor sırası
şəklinə düşür. Bu bərabərliyin sağ tərəfindəki sıra Makloren sırası adlanır, bərabərlik isə f(x) funskiyasının Makloren sırasına ayrılmasıdır.
Aşağıda Teylor sırasının bir neçə nümunəsi verilib:
Kiçik qızılçətir
Tərkibi və təsiri
Cövhəri iştahsızlıq zamanı mədə-badırsaq traktının sekretor və motor funksiyasını artırır, müxtəlif dispepsiya pozğunluqlarında (ürək bulanması, qusma, gəyirmə, qıcqırma), kolit, dezenteriya zamanı kompleks terapiya üçün təyin edilir.
Yarımnövləri
[[SS 2 (*
Bulbophyllum rigidifilum
(Bulbophyllum rigidifilum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Melicope ovalis
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qəşəng qızılçətir
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qaranlıq mələyi (film, 1935)
Qaranlıq mələyi – 1935-ci ildə çəkilən ABŞ filmidir.
Cozef Liklyayder
Cozef Liklyayder – Qlobal kompüter şəbəkəsinin konsepsiyasını və qlobal şəbəkə infrastrukturunu dünyada ilk dəfə yaratmış məşhur Amerika alimi.
Cozef Liklyayder 1915-ci ildə Sent-Lyuisdə dünyaya gəlmişdir. Vaşinqton Dövlət Universitetindəki təhsil illərində üç bakalavr diplomu (fizika, riyaziyyat və psixologiya üzrə) aldıqdan sonra psixologiya problemlərinə həsr edilmiş doktorluq dissertasiyası üzərində işləməyə başlayır. 1942-ci ildə Harvard psixoloji laboratoriyasında ABŞ hərbi hava qüvvələrinin tapşırığı ilə düşmən aviasiyasının hücumu zamanı yaranan səs-küy şəraitində hərbçilərin kommunikasiya texnikasının sazlanma sisteminin yaradılması probleminin həlli ilə məşğul olur. 1950-ci ildə C.Liklyayder Massaçusets Texnologiya İnstitutunda (MİT) işləməyə başlayır. MİT-də onun əsas fəaliyyət dairəsi insan qulağı və beyni tərəfindən adi hava rəqslərinin məlum səslərə çevrilməsi texnologiyasını işləmək idi. Psixoakustik problemlərlə yanaşı C. Liklyayder SAGE (Semi – automatic Grond Environment)- yerüstü yarımavtomatik vasitələr layihəsində də iştirak etmiş və ilk dəfə kompüter texnikası ilə maraqlanmışdır.
MİT-də aparılan psixoakustik tədqiqatlar böyük miqdarda informasyaların təhlil olunmasını və mürəkkəb riyazi hesablamalar aparılmasını tələb edirdi. Tədqiqat prosesi çox vaxt aparır, həm də ilkin verilənlərin tez-tez dəyişməsi ilə böyük həcmli hesablamaların təkrar olunması tələb olunurdu. 50-ci illərdə mövcud analoq tipli kompüterlər belə mürəkkəb hesablamaların aparılmasına imkan vermirdi. Bu səbəbdən C.Liklyayder belə nəticəyə gəlir ki, elmi axtarışlarını davam etdirmək üçün mütləq yeni hesablama vasitələri tətbiq etməlidir. Elə bu zaman o, diqqətini rəqəmli kompyuterlərin ilkin modelinə yönəldir.
1957-ci ildə C.Liklyayder maraqlı bir eksperiment qoyaraq, özünün iş gününü təhlil etməyi qərara alır. C.Liklyayder istəyir bilsin ki, materialların toplanması, emalı və qərarların qəbul edilməsinə onun nə qədər vaxtı sərf olunur. Apardığı tədqiqat nəticəsində o belə bir nəticəyə gəlir ki, bütün vaxtın 85%-i yeni informasiyaların toplanması, çeşidlənməsi, təhlili və qrafiklərin qurulmasına sərf edilir. Yalnız əlavə informasiyalar toplandıqdan və materiallar hazırlandıqdan sonra insan beyni az və ya çox dərəcədə düzgün qərar verməyə qadir olur. Alınmış nəticələr C.Liklyayderin kompüter texnologiyalarının yaxın gələcəkdə informasiyaların emalı prosesində insanların etibarlı köməkçisi olacağı haqqındakı inamını bir daha təsdiq edir.
C.Liklyayder əla başa düşürdü ki, interaktiv kompüterlər sadə yaddaş qurğularına nisbətən daha çox fayda verə bilər, nəinki sadəcə yaddaş qurğuları, lap elə böyük həcmli olsalar da belə. 1960-cı ildə C.Liklyayder öz ideyalarını "İnsan və kompüter simbiozu" adlanan monumental əsərində şərh edir. Bu əsərdə C.Liklyayder Norbert Vinner kimi insan və maşın simbiozunu qabaqcadan xəbər vermişdir. O, göstərmişdir ki, maşın bir sıra suallara tam cavab tapmağa imkan verə bilər: mürəkkəb prosesləri modelləşdirə, alınmış nəticələri qrafiki əks etdirə, hətta yeni variantlar üçün əvvəlki təcrübədən istifadə etməklə həllərin yeni variantlarını apara bilər. Yeni hesablama texnikası, insanın əvəzinə ən çətin əməliyyatları yerinə yetirmək, insan beyninin məhsuldarlığını kəskin sürətdə artırmaqla onu yorucu və faydasız işlərdən azad edə bilər.
1957-ci ildə C.Liklyayder Bolt Beranek and Newman (BBN) korporasiyasında işləməyə keçir və buraya bir qrup səriştəli kompüter mühəndislərini işə qəbul edir. Məhsuldar fəaliyyətin nəticəsi olaraq BBN akustik avadanlıqlar istehsal edən firmadan kompüter texnologiyaları üzrə məsləhətçi firmaya çevrilir. 1968-ci ildən BBN gələcək ARPANET şəbəkəsi üçün ilk kommutator istehsal edəcək tenderdə qalib olur. C.Liklyayderin fikrinə görə 50-ci illərin sonunda kompüterlərin gücü kifayət edirdi ki, V.Buşun 40-cı illərdə qabaqcadan dediyi, verilənlər bazasında (o vaxtlar avtomatik kitabxana adlanan) böyük həcmli informasiyaları yadda saxlasın. 1959-cu ildə C.Liklyayder "Gələcəyin kitabxanası" ("Libraries of the Future") kitabını nəşr etdirir. Bu kitabda mikrokompüterdə verilənlər bazasının yaradılması və eyni zamanda məsafədən bir neçə istifadəçinin bu bazadan istifadə etməsi texnologiyası ətraflı şərh edilmişdir. 60-cı illərin əvvələrində C.Liklyayderi kompüterlərin vahid şəbəkədə birləşdirilməsi və paylanmış resurslardan birgə istifadə edilməsi sualı ciddi düşündürməyə başlayır. 1962-ci ildə ARPA-nın direktoru D.Runun təklifi ilə C.Liklyayder ARPA-da iki departamentə rəhbərlik etməyə başlayır. Sonralar bu departamentlər informasiyanın emal üsulları bürosu İPTO – (İnformation Processinq Technigues Office) adı altında birləşirlər. Əlavə stimul kimi, yeni departamentə ABŞ hərbi hava qüvvələrinə məxsus, sonradan ARPA agentliyinə verilmiş, o vaxtlar ən güclü Q-32 kompüterindən istifadə etmək icazəsi verilir. 1962-ci ildə C.Liklyayder V.Klarkla birlikdə "On-Line Man Computer Communication" əsərini nəşr etdirir. Bu əsər gələcək qlobal internet şəbəkəsinin yaradılması üçün ciddi nəzəri əsasları şərh edən ilk iş kimi qiymətləndirilir. Burada çoxsaylı kompüterin vahid qlobal şəbəkədə birləşdirilməsi, hər bir istifadəçiyə şəbəkəyə qoşulmaqla digər kompüterlərdə yerləşdirilmiş proqram məhsulları və ya verilənlər bazasından istifadə edilməsi üçün model təklif edilmişdir. Beləliklə, C.Liklyayder Yer kürəsini əhatə edən müasir qlobal kompüter şəbəkəsinin konsepsiyasını işləyib hazırlayan ilk alim kimi tarixə düşür.
1962-ci ildə ARPA-da İPTO bürosuna direktor keçdikdən sonra C.Liklyayder ABŞ-nin aparıcı kompüter mərkəzləri ilə kontakt yaradaraq gələcək şəbəkənin yaradılması üçün ümumi səylərin birləşdirilməsinə çalışır. C.Liklyayder formalaşdırdığı komandanı zarafatla, "Qalaktikalararası kompüter şəbəkəsini" yaradan qrup adlandırırdı (İnter Qalaktic Computer Network).
ARPA agentliyində ilkin proqram təminatının yaradılmasına rəhbərliyi zamanı C.Liklyayder öz ideyalarının düzgün və vacib olmasını A.Sazerland və B.Teylora, eləcə də MİT-dən olan tədqiqatçı L.Robertsə də inandıra bilmişdi. 1964-cü ildə C.Liklyayder İPTO-nu tərk edir və İBM-də işləməyə başlayır. 1968-ci ildə isə yenidən Massaçusets Texnologiya İnstitutuna qayıdır. Həmin il o, R.Teylorla birlikdə "Science and Technology" jurnalında "Kompüter kommunikasiya cihazı kimi" məqaləsini dərc etdirir ("The Computer as a Communikation Device"). 1973-cü ildə o, rəhbərlik etmək üçün yenidən İPTO-ya qayıdır və 1979-cu ildə infokom şirkətinin əsasının qoyulmasında iştirak edir.
C.Liklyayder 1990-cı ildə dünyasını dəyişmişdir.
Byanka
Byanka (əsl adı Tatyana Eduardovna Lipniskaya; 17 sentyabr 1985, Minsk) — R&B üslubunda belorus əsilli Rusiya müğənnisi.
Əhmədbəyli (Saatlı)
Əhmədbəyli (əvvəlki adı: Telmankənd) — Azərbaycan Respublikasının Saatlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı ilə Saatlı rayonunun Dədə Qorqud kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Telmankənd kəndi Əhmədbəyli kəndi adlandırılmışdır. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 noyabr 2002-ci il tarixli, 384-IIQ saylı Qərarı ilə Saatlı rayonunun Əhmədbəyli kəndi Dədə Qorqud kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Əhmədbəyli kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
Ormeşən
Ormeşən — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Başkeçid rayonunun inzibati-ərazi vahidində kənd.
Ormeşən kəndi Gürcüstanın Borçalı mahalında bünövrəsi çox qədimlərdən qoyulmuş kəndlərdən biridir. Ormeşən sözü ormanlıq-meşəlik sözündən götürülmüşdür. Ormeşən kəndi dəniz səviyyəsindən 1896,6 metr yüksəkliyində olan Şindi dağının ətəyində, dörd tərəfi meşə ilə örtülü dəniz səviyyəsindən 1378,2 metr yüksəkliyində olan bir sahədə yerləşmişdir. Ormeşən kəndi cənubdan Az-Gəyliyən, Qızılkilsə, Şindilər, şərqdən Darvaz, qərbdən Baxçalar, Saca, Valgem (Kirovisi), Dağ Arıxlı kəndləri, şimaldan Çataqla (Xram SES) həmsərhəddir. Ormeşən kəndinin kənddə 200 hektardan çox əkin və biçənək, Şindi dağında 540 hektar biçənək. Şam düyədə 640 hektar otlaq, Sərxanda 500 hektara kimi otlaq, Marneuli şəhəri ilə Rustavi şəhəri arasında Yağılcada qışlağı olmuşdur. Bu torpaqlardan Ormeşən kəndi lazımı qaydada istifadə edirdi. Ormeşən kəndində köhnə məktəb 1936-cı ildə, təzə məktəb isə 1980-ci ildə tikilib istifadəyə verilmişdir. Bu məktəblər ziyalılar, dövlət qulluqcuları və müxtəlif sahələr üzrə mütəxəssislər yetişdirmişdir. Ormeşən kənd əhalisinin əsas məşğuliyyəti ağac ustalığı, bağçılıq, əkinçilik, kartofçuluq, heyvandarlıq, arıçılıq və ovçuluq olmuşdur.
Əlləz Vəliyev. (Ormeşənli). AYB Və AJB- nin üzvü. Prezident təqaüdçüsü.
Əliabad (Saatlı)
Əliabad — Azərbaycan Respublikasının Saatlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 noyabr 2002-ci il tarixli, 384-IIQ saylı Qərarı ilə Saatlı rayonunun Əliabad kəndi Məmmədabad kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Əliabad kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
Əhalisi
Əhalisinin sayı 1458 nəfərdir.
Dərməzür
Dərməzür — Qafan rayonunda Azərbaycanlı kəndi. 44 nəfər əhali yaşamışdır.
Gərməşöylü
Gərməşöylü — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Kəndə 1993-cü ildə Düz Rəsullu inzibati ərazi vahidiyinin tərkibində status verilmişdir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 73 nəfər əhali yaşayır.
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.
Melicope paniculata
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tetraedik ədədlər
İlk on yeddi tetraedik ədədlər bunlardır:
n-ci tetraedik ədədin formulu 3-cü artan faktorialın 3-cü faktoriala bölünməsi şəklində ifadə edilir. Yəni:
Küşeyri
Əbülqasım Zeynülislam Əbdülkərim ibn Həvazin bin Əbdilməlik əl-Küşeyri — Mütəsəvvüf, kəlam, təfsir və hədis alimi.
Bulbophyllum rienanense
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Asiya sentellası
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lutpulla Mutəllip
Lutpulla Mutəllip — uyğur şairi.
Həyatı
Millətini azad və xoşbəxt görmək arzusu ilə yaşayan və bu yolda həyatını qurban verən ədiblərdən biri də Lutpulla Həzim Axun oğlu Mutəllipdir. Haqqında çox yazılsa da, doğum və ölüm tarixləri fərqli-fərqli göstərilmişdir. Əsasən də Şincanın Qulca şəhərində doğulduğu fikri üzərində dururdular. Uyğur araşdirıcısı Tursun Erşidin 1998-ci ildə Urumçidə çap etdirdiyi “Lutpulla Mütəllip və unin keçürmişləri” kitabı şairin doğum ili, yeri və ölüm günü ilə bağlı yanlışlıqlara son qoydu. O, şairin atası Həzim Axunda məxsus “Min bir hədis” adlı kitabın qapağına yazılmış tarixi əsas götürərək 1922-ci ilin noyabrın 16-da anadan olduğunu yazmışdır. Ailədəki müqəddəs kitabların qapağina mühüm tarixi hadisələr və uşaqların doğum günlərinin yazılmasının az qala bir ənənəyə çevrildiyi məlumdur. Həzim Axund da kitabın qapağına oğlunun doğulduğu günü yazıbsa, demək, ən doğru sənəd bu hesablanmalıdır.
Kiçik yaşlarından fitri istedadı ilə ətrafındakıların diqqətini cəlb edən, ilk təhsilini evdə atasından alan Lutbullahı Qulca şəhərindəki tatar ibtidai məktəbinə oxumağa göndərirlər. Üsuli-cədid məktəbi kimi tanınan bu məktəbdə 1936-ci ilədək oxuyaraq tatar və rus dillərini də öyrənmiş olur. Sonra təhsilini rus gimnaziyasında davam etdirir. İki il də burada oxuyur. 15 yaşında ikən “Mənim xalqım” adlı şeirini “Ili qəziti”ndə çap etdirir. Yeniyetməlik və gənclik illərində yazdığı üsyankar şeirlərinə görə onu “od yürəkli şair” adlandırırlar.
Lutpulla imtahan verərək Urumçi şəhərindəki Darülmuəlliminə qəbul olunsa da, maddi sıxıntı üzündən təhsilini davam etdirə bilmir. 1941-ci ildə sovet mühəndislərinin tərcüməçisi kimi Güney Şincana gedir. Faşist Almaniyasının SSRI-yə hücumundan sonra sovet mühəndisləri axtarış-kəşfiyyat işlərini yarıda buraxıb geri döndüklərindən Lutpulla Mütəllip işsiz qalır və yenidən Urumçiyə geri dönür.
Təhsilini davam etdirməklə yanaşı “Şincan” qəzetində də işləyir və qəzetdə “Ədəbiyyat gülzarı” adlı səhifə hazırlayır. İstedadlı şair, publisist və dramçı Lutpulla Mütəllip1942-ci ildə, yəni 20 yaşında yazdığı, elə həmin il də səhnələşdirilən «Gerçək moden» pyesi Çin valisi Şenq-Şi-Şey tərəfindən yasaqlanmış və ona qarşı təqiblər başlanmışdır. Təqib və təzyiqlərə baxmayaraq o, bədii yaradıcılığını və siyasi mübarizəsini dayandırmır. Rus dilində təhsil alması, bu dilin vastəsilə inqilabi ədəbiyatla tanışlığı, Marksın, Engelsin, Leninin, Stalinin əsərlərini oxuması təsirsiz qalmamışdı. Lutpulla yeniyetməliyindən dünyada kabus kimi dolaşan kommunizm ideologiyasının təsiri altına düşmüşdür. O, bu ideologiya vasitəsilə xalqının azad və firavan yaşayacağına inanırdı. O, ənənəvi əruz və heca vəznində şeirlər yazmaqla yanaşı, sərbəst vəzndə də qələmini sınayır, bu janrın çılğın təbliğatçısina çevrilir. Həm də “Borandan sonrakı aydınlıq”, “Samsaq ağa hirsləndi” kimi pyeslər yazmaqla oxuma və yazma bilməyən insanlara səhnədən müraciət etməyə, xalqını cəhalətdən qurtarmağa çalışır. Pyeslər yazarkən və onları səhnələşdirərkən rus rejissor və aktyorlarının təcrübəsindən bəhrələnir.
1943-cü ildə Şincanın siyasi həyatında dəyişmələr baş verir. Liberal, demokratik görünməyə can atan vali Şenq Şi-Şey Qomindan Çin Milli Partiyasına daxil olur. Bu, bölgədə tarazlığın pozulmasından, çinlilərin müstəmləkəçilk siyasətinin getdikcə şiddətlənəcəyindən xəbər verirdi. Şincanda yanvar ayında partiyasının vilayət şöbəsi təşkil edilir və iyun ayında partiyasının ən mühafizəkar üzvlərindən Fen Qun-Bini “Şincan” qəzetinə redaktor təyin edilir. Qomindan Çin Milli Partiyasının hakimiyyətə gəlməsi Şincanda Lutpulla Mütəllip və onun kimi inqilabi əhval-ruhiyyəli, yenilik tərəfdarı vətənsevərlərin vəziyyətini ağırlaşdırır. Bir çox kitablar yığışdırılır, inqilabi ruhlu, vətənsevər kitablar çap edən nəşriyyatlar bağlanılır. Həbs edilmək və ya sürgünə göndərilməklə üzləşən Lutpulla Mütəllip 1943-cü ilin sonunda işdən çıxarılır. Onu Aksudakı “Şincan” qəzetinə redaktor müavini göndərirlər.
Lutpullanın gəlişi Aksu şəhərində vətənsevərlər tərəfindən sevinclə qarşılanır. Qəzetdə “Cənub şamili” adlı səhifə hazırlayır və buraya şair Nimşehit, Bilal Əzizi kimi gəncləri cəlb edir. Gənc şair elm öyrənməklə, bədii yaradıcılıqla yanaşı ictimai-siyasi işlərdə fəal iştirak etdir.
Aksu vilayətlik Uyğur Mədəniy Akartiş Uyuşmisi (Aksu Vilayət Uyğur Mədəniyyətinin Inkişafı Birliyi) ilə “Aksu Şincan” qəzetinin birgə çıxartdığı “Cənubtin avaz” (Cənubdan səs) jurnalına məsul katiblik edən Lutpulla Mütəllip “Təsiratım” (Duyğularım), “Hoş” (Əlvida),” “Yillarka cavap”(Illərə cavab), “Pəryat” (Fəryad), “Hiyalçan tilək” (Xəyallı diləklər), “Küreş ilhami” (Mübarizə ilhamı), “Şair toğrusida Muveşşeh” (Şair hakkında müvəşşəh), “Muhəbbət həm neprət” (Məhəbbət və nifrət), “Oğlum hekkidə mərsiyə” (Oğlum haqqında mər-siyə), “Vətən ala, xəlik ala (Vətən ala, xalq ala), “Büyük mayak” (Böyük mayak) və b. şeirlərini, eləcə də “Əcəl hudukuşida” (Əcəl anında), “Padişah samuraylari ağir halsiraydu” (Padişah samurayları böyük yorğunluq içində), “Uniz kəlgüsi zor həm parlak” (Onun gələcəyi güclü və aydın) satirik məqalələrini və “Samsak akan kaynaydı” (Sarımsaq ağa əsəbləşir), “Küreş kizi” (Mübarizə qızı), “Borandin keyinki aptap” (Borandan sonrakı günəş), “Çin moden”, “Çiməngül” adlı səhnə əsərlərinin, “Ədəbiyyat nəzəriyyəsi”, “Sənətkə muhəbbət” (Sənətə məhəbbət), “Tiyatirmız kelip çikişi və ravaclaniş tarihi” (Teatrimızın yaranması və inkişafı tarixi) adlı məqalələrini yazır.
Bir çox səhnə əsərlərinə rejissorluq edən, özü baş rolları oynayan gənc şair “Tahir ilə Zöhrə” və “Qərip ilə Sənəm” operalarının librettosunu da yazmışdır.
1945-ci ildə Ili, Altay, Tarbaqatay bölgələrində yaşayan uyğurların Çin hökumətinə qarşı başladıqları etiraz hərəkatı tarixə “Üç vilayət inkilabı” kimi daxil oldu. “Üç vilayət inkilabı” təşkilatının liderlərinin Aksu şəhrinə göndərdiyi nümayəndələrlə görüşən, onların istəklərini öyrənən Lutpulla Mütəllip onlarla birgə bölgədə hakimiyyəti devirmək uğrunda mübarizə aparacağını vəd edir. Bundan sonra böyük bir eşq və ilhamla “Uçkunlar ittipakı”(Qığılcımlar ittifaqı) təşkilatını qurur. Tam adı “Şərqiy Türkistan Uçkunlar Ittipaki” (Şərqi Türküstan qiğılcımlar ittifaqı) olan təşkilata millətini sevən Nimşehit, Bilal Əzizi, Muniridin Hoca, Abdulla Davutop, Yusupcan kimi vətənsevərlər daxil olur. Təşkilatın parolu “Biz cümə namaziga teret elip koyduk. Cümə namazini silər bilən billə okumakçimiz” (Biz cümə namazını qılmaq üçün abdəst aldıq. Cümə namazını sizinlə bərabər qılmak istəyirik) olur. “Üç vilayət inkilabi” ordusu Çin hökumət qüvvələrinə qarşı silahlı mübarizəyə başlayır. Lutpulla Mütəllip qurmuş olduğu “Uçkunlar ittipaki”nın üzvləri də döyüşə hazırlıq işlərini sürətləndirir, Qomindan partiyasının tabeliyində olan əsgəri birliyin silah anbarına girmək, oradakı silahları alaraq öz düyüşçülərinə paylamaq üçün gizlicə anbar qapılarının açarlarını hazırladırlar. Satın aldığı xainlərin yardımı ilə Qomindan Partiyasının məmurları Lutpulla Mütəllipi və silahdaşları Bilal Əzizi, Müniridin Xocanı, Abla Mevlanjan, Rozi Turdiyof və 30 yaxın məsləkdaşını həbs edirlər. Xalqının azadlığı və xoşbəxtliyi uğrunda Qomindan ordularına qarşı cəsarətlə vuruşan “Üç vilayət inqilabı” əsgəri birlikləri 1945-ci ilin payızında qarlı dağları aşaraq Güney Şincana keçib Aksu şəhrinə doğru irəliləyir. Qomindançılar həbsdə olanların üsyan qaldıracağından, xalqın da onlara qoşulacağından qorxuya düşərək 1945-ci ilin sentyabrın 18-də Lutpulla Mütəllipi və məsləkdaşlarını güllələyirlər. “Uçkunlar ittipaki”nın (Qığılcımlar ittifaqı) üzvlərinin güllələndiyini eşidən xalq kütlələri həbsxanaya hücum edib oranı da-ğıdırlar. Aksu şəhəri qomindançılardan azad olur. Həbsxanada Lutpulla Mütəllipin divarla qanıyla aşağıdakı misraları yazdiğını görürlər:
Lutpulla Mütəllip və dostlarının vəhşicəsinə edam edilməsindən beş il sonra xalq ayağa qalxaraq yenidən həbsxanaya basqın edir. Həmin vaxt həbsxanada işləmiş nəzarətcilərə təzyiq göstərərək Mütəllip və məsləkdaşlarının cənazələrinin harada gizlədildiyini tələb edirlər. Həbsxana işçiləri canlarının qorxusundan həqiqəti deyirlər. Məlum olur ki, vətənpərvərlər həbsxana ərazisindəki donuz damında güllələnmiş, sonra da ora ayaqyoluna çevrilmişdir. Həmin yeri qazarq şairin və əqidə yoldaşlarının param-parça edilmiş cəsədlərinin qalıqlarını tapırlar. Aksu və ətrafından gələn xalq kütlələri bu vətən övladlarının param-parça edilmiş cəsədlərini islam qaydaları və uyğur adət-ənənəsiylə dəfn edirlər. Çin cəlladları Lutpulla Mütəllipin 18 yaşlı xanımı Sopiyam Baiz qızını təqib edir, nəticədə Lutpullanın yeganə övladı aclıqdan ölür. Son illərdə Urumçidə baş verənlər onu göstərir ki, Lutpulla Mütəllipin ideyaları yaşayır, bu ideya uğrunda ölümə gedən uyğur gəncliyi var.
Vyetnam rabitəsi
Vyetnam – Cənub-Şərqi Asiyada, Hind-Çin yarımadasında dövlət. Şərqdən Cənubi Çin dənizi və onun Bakbo körfəzi, cənub qərbdən isə Siam körfəzi ilə əhatə olunur. Çin, Laos, Kampuçiya ilə həmsərhəddir. Paytaxtı Hanoy şəhəridir. İnzibati cəhətdən 35 əyalətə və 3 əsas şəhərə ( Hanoy, Hayfon və Xoşimin) bölünür.
Telekommunikasiya
Vyetnam iqtisadiyyatında rabitə dinamik inkişaf edən sahədir. Beynəlxalq Elektrikrabitə İttifaqının qərarına əsasən, Vyetnam rabitə bazarında artım və telekommunikasiyanın modernləşmə tempinə görə dünyanın lider onluğuna daxildir və bu göstəricilərə görə 2002-ci ildə 2-ci yeri tutmuşdur. İlbəil ölkədə rabitə sahəsində irəliləyiş qeydə alınır.
Hələ 1986-cı ildə ölkədə aparılan islahatlar zamanı cəmi 80 min telefon xətti mövcud idi, yəni demək olar ki, min nəfərə 1 telefon düşürdu. 1994-cü ildə çətinliklər aradan qaldırıldı və nəticədə 100 nəfərə bir telefon xətti düşürdü. 2001-ci ildə bu göstərici 4,5, 2003-cü ildə isə 7,5 telefon xəttinə bərabər idi. Bununla yanaşı kənd yerlərində rabitədən geniş istifadəni nəzərə alaraq 6 min poçt şöbəsi və mədəniyyət mərkəzləri açılmışdır. Hökumət 2005-ci ilin sonuna bütün kənd yaşayış məntəqələrinin telefonlaşdırılmasını qarşısına məqsəd qoymuşdur. 2001-ci ildə "poçt xidməti və telekommunikasiyanın inkişaf strategiyası"na uyğun olaraq 2005-ci ilin sonuna Vyetnamda hər 100 nəfərə 8-10, 2010-cu ildə isə 15-18 telefon düşəcəyi nəzərdə tutulub. 2020-ci ildə isə B-İSDN, ATM, SDH və digər texnologiyalar əsasında rabitə infrastrukturunun modernləşməsi işinin başa çatdırılması planlaşdırılıb. Hazırda əyalətlərdə telefon stansiyaları rəqəmləşdirilib, radiorele kanalları və yaxud fiber-optik xətt ilə Hanoy, Dananq və Xoşiminlə rabitə həyata keçirilir.
Sabit rabitədə baş verən irəliləyiş digər seqmenlərdə nəzərə çarpmır. Vyetnamda bir sıra telekommunikasiya xidmət növlərinə dövlət tərəfindən nəzarət edilir. Vyetnamda formal olaraq tənzimləyici orqan Poçt Rabitəsi və Telekommunikasiya Baş İdarəsi və rabitə operatoru VNPT (Vietnam Posts and Telekommunications Corporation) 1993-cü ildən ayrılmışdır. Onların ayrılmasına baxmayaraq ölkədə təqdim edilən yerli rabitə xidməti funksiyaları dəyişilməz olaraq qalır. Hazırda VNPT ölkədə poçt və elektrik rabitə xidmətini təqdim edən nəhəng kompaniyadır. Kompaniyanın tərkibinə 8 dövlət, 8 birgə müəssisə və digər 13 tabe müəssisə daxildir. Artıq kompaniya VoİP texnologiyasından istifadə etməklə beynəlxalq telefon və şanvarı rabitə xidmətini də təqdim edir. "Alcatel" kompaniyası ilə VNPT arasında əldə olunan sazişə əsasən 2005-ci ilin ortalarından Vyetnam ərazisində 2 milyondan artıq abunəçiyə etibarlı sabit rabitə xidməti təqdim edilir. Bununla yanaşı abunəçilərə müasir genişzolaqlı xidmətlər də təqdim olunur. "Alcatel" kompaniyası 1989-cu ildən Vyetnamda rabitə infrastrukturunun inkişafına yardım göstərir.
Ölkədə rabitə xidməti göstərən müxtəlif müəssisələr mövcuddur. Bunların içərisində "Viettel" hərbi telekommunikasiya kompaniyası da vardır. Vyetnamın Poçt və Telekommunikasiya Nazirliyindən verilən məlumata əsasən, kompaniya internet texnologiyasından istifadə etməklə rabitə xidməti tarifini endirmək niyyətindədir.
İKT
Əvvəllər informasiya kommunikasiya texnologiyaları sahəsi üzrə geriləyən Vyetnam sahənin inkişaf etdirilməsi üçün bir sıra layihələr irəli sürmüşdür. Nəticədə son zamanlar informasiya texnologiyaları bazarı 38 % artmış və iki milyard dollar təşkil etmişdir. Bununla yanaşı internet istifadəçilərin sayı artmış, avadanlıq ixracının tutumu 27% artaraq 700 milyon dollardır, proqram sənayesinin dövriyyəsi 41% artaraq 120 milyon dollar təşkil etmişdir. İnformasiya kommunikasiya texnologiyalarının bütün sahələrdə geniş tətbiq edilməsi məqsədilə proqramlar həyata keçirilir. Proqramların həyata keçirilməsində Şimali Amerika, Avropa və Asiya ölkələrindən bir sıra kompaniyalar iştirak edir. Bunların içərisində "Avaya", "Cisco", İBM, "Hewllet-Packard", "British Aerospace", "British Petroleum" və "Sony" kimi nəhənglər vardır. Ölkə rəhbərliyi informasiya kommunikasiya-texnologiyaları sahəsində mühüm rolu olan kompüter sənayesini inkişaf etdirir. Hələ 2001-ci ildə bu texnologiyaya yiyələnənlərin sayı azlıq təşkil edirdi. Bunu aradan qaldırmaq məqsədilə tədris mərkəzləri təşkil edilmişdır. Sahə üzrə bir sıra layihələr dövlətin qoyduğu investisiyalar sayəsində həyata keçirilir. Belə ki, buna misal olaraq dövlət tərəfindən 2010-cu ilədək qoyulan investisiya 4 milyard dollar təşkil edir. Bu investisiyalar informasiya texnologiyaları sektoru üçün mütəxəssis hazırlanması, internet xidmətinin inkişaf etdirilməsi, rabitə infrastrukturunun modernləşməsinə sərf olunacaq. Deməli qarşıda duran əsas məsələlərdən biri də informasiya texnologiyalarının cəmiyyətdə geniş yayılmasıdır. Burada informasiya texnologiyalarının istər korporativ səviyyədə və istərsə də ayrı-ayrı vətəndaşlar tərəfindən qəbul olması vacib şərtdir.
İnternet
İnformasiya texnologiyalarının geniş tətbiqi məqsədilə həyata keçirlən layihələrdən biri də 2005-ci ildə bütün orta məktəblərin internetlə təmin olunmasıdır. Ölkədə rabitə bazarının liberallaşması məqsədilə 2001-2005-ci illər üçün hazırlanmış yeni qaydalar "internetin inkişaf planı" və tənzimlənməsinə yönəlmişdir. Yeni qaydalarda institut, texniki peşə məktəbləri və digər təhsil ocaqları, şəhər və əyalət tibb müəssisələrinin internetlə təmin edilməsi öz əksini tapmışdır. Poçt və Telekommunikasiya Nazirliyinin məlumatına əsasən, 2005-ci ildə internet istifadəçilərinin sayının 4-5%, 2010-cu ildə isə 25-30% artması gözlənilir. Ölkədə VDC (Vietnam Datacommunications Company),FPT, "Netnam", "SPT", "Vietel" kimi korporasiyalar fəaliyyət göstərir. İnternetlə bağlı bir sıra yeni qaydalar işlənib hazırlanmışdır ki, bunların içərisində internet xuliqanlığının aradan qaldırılması xüsusi yer tutur.
Mobil
Hazırda ölkədə mobil rabitə sistemi də təkmilləşdirilmişdir. Bir zamanlar ölkədə şanvarı rabitə çox zəif inkişaf etmişdi. Bundan irəli gələrək hökumət bu rabitə növünün inkişafı yollarını axtarmaqdadır. Bununla əlaqədar Vyetnam bir sıra xarici ölkə korporasiyaları ilə iş birliyi aparır və "Motorola", "Licent Technologies" və b. kompaniyalarla saziş imzalamışdır. Şanvarı rabitə xidmətini təqdim edən "VinaPhone" və "MobiPhone" mobil şəbəkələri VNPT tərəfindən idarə edilir. Əvvəllər mobil rabitə istifadəçilərinin sayının az olmasına baxmayaraq aparılan liberallaşma nəticəsində abunəçilərin sayı artmışdır. Analitiklərin proqnozuna görə, 2008-ci ildə mobil rabitə istifadəçilərin sayı 21 milyon nəfəri təşkil edəcək.
Vyetnamın poçt rabitəsi və telekommunikasiya korporasiyası Poçt və Telekommunikasiya Nazirliyinə korporasiyanın konsorsiuma çevrilməsi ilə bağlı təkliflə müraciət etmişdir. Təqdim olunan təklifə əsasən konsorsium dövlət tərkibində olmalı və yalnız yeni maliyyə strukturu müstəqil olmalıdır. Konsorsiumun fəaliyyəti 3 istiqamətdən ibarətdir.
Lui Aleksandr Bertye
Lui Aleksandr Bertye (20 fevral 1753 — 1 iyun 1815) — Fransa marşalı (1804), Napoleon Fransasının vitse-konnetablı (1807), I Nevşatel knyazı, I Valanjen hersoqu (1805-dən) və I Vaqram knyazı (1809-dan). 1799-1807-ci illərdə hərbi nazir və eyni zamanda 1799-1814-cü illərdə I Napoleonun qərargah rəisi.
İlk illəri
Aleksandr 20 fevral 1753-cü ildə Versalda Topoqrafiya Mühəndis Korpusunun polkovnik-leytenantı Jan Batist Bertyenin (1721 – 1804) və Mariya Fransuaza l'Hulye de la Serin ailəsində dünyaya gəlmişdir. Beş uşaqdan böyüyü olan Lui Aleksandrın üç qardaşı Fransa ordusunda xidmət etmiş və onlardan ikisi Napoleon müharibələri dövründə general rütbəsinədək yüksəlmişdi.
Hərbi karyerası
17 yaşında orduya qəbul olunmuş və qərargahda xidmət etmişdir. 1780-ci ildə general Roşambo ilə birlikdə Şimali Amerikaya yollanmış və ABŞ İstiqlal müharibəsində Böyük Britaniyaya qarşı döyüşlərdə iştirak etmişdir. Qayıtdıqdan sonra polkovnik rütbəsində müxtəlif qərargah vəzifələrində və Prussiyadakı hərbi nümayəndəlikdə çalışmışdır. Fransa inqilabı dövründə Versal Milli Qvardiyasının qərargah rəisi vəzifəsində kral XVI Lüdovikin bacılarını əhalinin zorakılığından mühafizə etmiş və onların qaçmasına yardım etmişdir (1791).
1792-ci il müharibəsində o birdən-birə Marşal Lüknerin qərargah rəisi təyin edildi və Dümurye və Kellermanın Arqon əməliyyatında əhəmiyyətli rol oynadı. 1793-1795-ci illər Vandeya üsyanında o yüksək etibarlılıq nümayiş etdirdi və növbəti ildə diviziya generalı və Napoleon Bonapartın yenicə komandanlığı ələ aldığı İtaliya ordusuna qərargah rəisi (general-mayor) təyin edildi. Onun işləmək həvəsi, diqqətcilliyi və cəld qavrama bacarığı, uzunmüddətli təcrübəsi və əmrlərin icrasındakı ustalığı onu ideal qərargah rəisi edirdi və buna görə də o karyerası boyunca Napoleonun ən çox dəyər verdiyi köməkçisi idi.
1798-ci ildə o, Napoleonun göstərişi ilə Vatikanı ələ keçirərək burada Roma respublikasını qurdu və fevralın 20-də Papa VI Piyi həbs edərək Valansaya qayıtdı. Bir il sonra Papa burada vəfat etdi.
Xarakteri
thumb|240px|Lui Aleksandr Bertyenin [[Şambor qəsrindəki büstü]] Bertye heç də yüksək komandanlıq qabiliyyətinə malik deyildi. 1809-cu ildə onun müvəqqəti olaraq Fransa ordusuna rəhbərlik etdiyi dövrdə fransızlar Bavariyada bir neçə dəfə uğursuzluqla üzləşmişdilər. Napoleon Bonapartın istedadı qarşısında Bertyenin xidmətləri kölgədə qalırdı, lakin o çox yüksək təşkilatçılıq qabiliyyətinə və imperatorun göstərişlərini dərhal anlamaq və xırdalığınadək icra etmək bacarığına sahib idi.
Həlimə Nəsirova
Həlimə Nəsirova —opera müğənnisi, SSRİ xalq artisti.
Həyatı
Həlimə Nəsirova 1925-ci ildə bir qrup özbək tələbəsi Bakı teatr texnikumunda təhsil almaq üçün Azərbaycana göndərilmişdir. Tələbələrdən biri gələcəkdə Özbəkistanın məşhur opera müğənnisi, SSRİ xalq artisti olan Həlimə Nəsirova idi.
Dahi Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəylinin Bakıdakı ev-muzeyinin eksponatları arasında özbək milli xalatı — çapan və araxçını Üzeyir bəyə xalq yazıçısı Aybek və xalq artisti Həlimə Nəsirova bağışlamışlar.
Fəaliyyəti
Həlimə Nəsirova yazırdı: "Mən bərəkətli Daşkənddə doğulmuşam, ancaq incəsənət əlifbasını Odlar Yurdunun günəşli paytaxtı — gözəl Bakıda öyrənmişəm".
Təbriz əncüməni
Bütün əncümənlər içində Təbriz əncüməni müstəsna yer tuturdu. Həm ilk əncümən olduğuna, həm də ən prinsipial olaraq, Məşrutəni sonacan müdafiə etdiyinə görə, Təbriz əncüməni xüsusi olaraq seçilirdi. Təbriz əncüməni bütün ölkə əncümənləri üçün örnək rolu oynayırdı. Təbriz əncümənində qəbul olunan qərarlar, onun təcrübəsi başqa əncümənlər tətəfindən dərhal öyrənilirdi və, imkan dairəsində, tətbiq edilirdi. Təbriz üsyanı (1908-1909) vaxtı, əyalət əncümənindən başqa, Təbrizdə başqa əncümənlər də vardı. Ən nüfuzlu əncümənlər bunlar idi: "Əncüməni-həqiqət","Əncüməni-qüdrət","Əncüməni-mücahid". "Əncüməni-həqiqət" Əmirxız məhəlləsində yerləşirdi və Səttarxanın orqanı idi. "Əncüməni-qüdrət" Xiyaban məhəlləsinin fədailərinin orqanı idi, ona Bağır xan başçılıq edirdi. "Əncüməni-mücahid" faktiki olaraq Təbrizin inqilabi mücahidlər klubu idi, ona Əli Müsyo başçılıq edirdi.
Azaniya
thumb|332x332px|Azaniyanın xəritəsi. 1736-cı il.
Azaniya və ya Barbariya  — qədim coğrafiyaşünaslıqda Şərqi Afrikada, Hind okeanı sahilində, Somalidəki Aromat burnundan (Qvardafuy) Tanzaniyadakı Rapta burnuna  qədər uzanan vilayət. Azaniya körfəzi yunanlar tərəfindən Barbariya körfəzi, romalılar tərəfindən isə Azaniya dənizi adlandırılırdı
Azaniyaya Muxadan zeytun yağı və büxur, Avropadan isə dəmir, şüşə, buğda və şərab idxal olunurdu. Azaniyadan xaricə fil sümüyü, kərgədan buynuzu, tısbağa sümüyü və hindqozu ixrac olunurdu. Azaniyanın əsas ticarət şəhəri Rufici çayının mənsəbində yerləşən Rapta idi. Rapta Afrikanın ən böyük şəhərlərindən, Qara Afrikanın isə ən zəngin şəhərlərindən biri idi və e.ə. I minillikdə çiçəklənmişdir.
Azaniya adının ərəb mənşəli olduğu güman edilir. Azaniya qədim yunanlar üçün uzaq və az öyrənilən bir vilayət idi. Ərəblər vilayəti «Zənc torpağı» və ya «Zənc körfəzi» adlandırırdı. Rapta şəhərinin adı Klavdi Ptolemeyin «Coğrafiya» əsərində çəkilmişdir. «Eritriya dənizinin periplı» əsərinda Rapta "Azaniyanın son ticarət nöqtəsi" adlandırılmışdır.
Azaniya müasir Somali, Keniya, Tanzaniya və şimali Mozambikin sahillərini əhatə edirdi. Azaniyada arxeoloji tədqiqlər 1920-ci illərdən bəri aparılır. Corc Hantinqford yeganə bir «Azaniya sivilizasiyası» olduğunu irəli sürmüşdür, ancaq bu fikir sonralar ifşa olunmuşdur. Çağdaş tarixşünaslar Azaniyada erkən dəmir dövrünə aid müxtəlif sivilizasiyaların olduğuna inanırlar. Vilayətdə yerləşən evlərin tikinti üslubları yerli xarakteristika daşıyır.
2011-ci ildə qondarma bir Azaniya muxtar dövləti qurulmuşdur. Somalinin cənubunda yerləşən bu dövlətin idarəsi Keniyanın paytaxtı Nayrobi şəhərində yerləşirdi. 2013-cü ildə Azaniya dövləti ləğv edilmiş və Cubalend muxtar vilayətinə qoşulmuşdur.
Tapdıq Əmiraslanov
Tapdıq Əmiraslanov (Tapdıq Muxtar oğlu Əmiraslanov; ) — Ermənistan SSR-nin Əməkdar müəllimi (11.11.1963); orta məktəb direktoru, Basarkeçər rayonunun partiya rəhbəri, həmin rayonun xalq maarif şöbəsinin müdiri (1960–1976).
Həyatı
Tapdıq Əmiraslanov 1918-ci ildə Basarkeçər rayonunun Zod kəndində anadan olmuşdur. 1933–1937-ci illərdə İrəvan Pedaqoji Texnikumunda təhsil almışdır. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun tarix fakültəsini bitirmişdir.
T.M.Əmiraslanov 1937–1950-ci illər ərzində gənc nəslin təlim-tərbiyəsi sahəsində çalışmışdır.
Qaraqoyunlu yeddiillik məktəbinin direktoru işləmişdir.
1950–1951-ci illərdə Basarkeçər rayon partiya komitəsinin təşkilat şöbə müdiri, 1951–1960-cı illərdə raykomun katibi və 1954-cü ildən rayonun ikinci katibi işləmişdir. 1960-cı ildən ömrünün sonunadək RXMŞ-nin müdiri olmuşdur.
T.Əmiraslanov 25 il fasiləsiz rayon partiya komitəsi bürosunun üzvü olmuş, Ermənistan KP qurultaylarına nümayəndə seçilmiş, rayon sovetinin deputatı olmuşdur.
Tapdıq Əmiraslanov 1976-cı ildə Ermənistan SSR-nin Basarkeçər rayonunda vəfat etmiş, Zod kəndində dəfn olunmuşdur.
İctimai fəaliyyəti
Tapdıq Əmiraslanov Basarkeçər Rayon Xalq Maarif Şöbəsinə rəhbərlik etdiyi 16 il ərzində azərbaycanlıların yaşadığı kəndlərin əksəriyyətində müasir məktəblər inşa edilmiş, orta məktəblərin sayı 3-dən 19-a çatdırılmış, rayon maarif şöbəsi bütün sahələr üzrə Ermənistan Respublikasında ən qabaqcıl təhsil ocaqlarından hesab olunaraq dəfələrlə mükafatlandırılmışdır.
1950-ci illərin əvvəllərində Tapdıq Əmiraslanov raykomun üçüncü katibi olmuş, 1954-cü ildə isə raykomun ikinci katibi seçilmişdir.
Tapdıq Əmiraslanovun 1948-ci ildə Zod camaatının Xanlar rayonuna köçürülməsində zəhməti danılmazdır. Ermənilərin ciddi müqavimətinə baxmayaraq köçənlərdən geri qayıdanları işlə təmin etmək sahəsində əlindən gələni əsirgəməmişdir. Tapdıq Əmiraslanov Talıb Musayevlə, Yunis Rzayevlə, Qəşəm Aslanovla birlikdə Ermənistanda azərbaycanlıların müdafiəçiləri olmuşlar.
Tapdıq müəllim Göyçənin üstündə qara buludlar dolandığını gördüyündən, daim ermənilərin fitnə-fəsadlarına qarşı çıxır və Göyçə türklərini ayıq-sayıq olmağa çağırırdı.
Ədəbi yaradıcılığı
Onun oğlu, vaxtilə APİ-də müəllim işləmiş Surxay Əmiraslanov da həmçinin bir çox şeirlərin müəllifi kimi tanınmışdır.
Ailəsi
Atası Muxtar, anası Zərnigar xanım olmuşdur.
Əliyeva Xanım İlyas qızı (1922–2006) ilə ailə həyatı qurmuşdur. Dörd oğulu, iki qızı olmuşdur.
Akademik Əhliman Əmiraslanov Tapdıq Əmiraslanovun oğludur.
Göydərə xromit yatağı
Digər xromit yataqlarında olduğu kimi bu yataqda da filiz kütlələri maqmanın diferansasiyası və kristallaşması nəticəsində yaranaraq əsasən dunitlərdə və peridotitlərdə lokallaşırlar. Filiz kütlələri morfoloji cəhətdən linzalar və yuvalar əmələ gətirirlər.
Göydərə xromit yatağı genezisinə görə gec maqmatogen tipə aid edilir.
Carapichea ipecacuanha
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Melicope puberula
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bulbophyllum ricaldonei
(Bulbophyllum ricaldonei) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Amasyalı Bəyazid Paşa
Amasyalı Bəyazid Paşa —  Osmanlı sultanlığının Fetrət dövründə (hökümdarsızlıq dövrü), 1413-cü ildə Sultan I Mehmed səltənətində sədrəzəm olmuşdur. Dövləti toplama prosesi içində yanında olmuş və sonra da II Murad dövründə Mustafa Çələbiyə Sazlıdərdə məğlub olaraq təslim olub və onun əmrilə öldürüldüyü iyul 1421-ci ilə qədər baş vəzirlik etmiş bir Osmanlı dövlət xadimidir.
Həyatı
Amasiya Yahşi Beyin oğludur. Amasiyada anadan olduğu üçün ləqəbi Amasiyalı olmuşdur. Sarayda yetişib və I Bəyazidin dövründə bəzi hərbi vəzifələrə qoymuşdur. Çələbi Mehmetin Amasiyada sancaq bəyliyi dövrdə onun baş müşavirlərindən biri olmuşdur. İldırım Bəyazidin Teymura əsir düşdüyü 1402-ci il Ankara müharibəsində, 15 yasında olan gənc Şahzadə Mehmeti Teymurun mühasirəyə almasından xilas edərək Amasyaya gətirməyi bacarmışdır. Bəyazid Paşa, Mehmet Çələbinin Amasiyada Osmanlı birliyini yenidən qurmağa çalışdığı, özləri də sultan kimi müxtəlif mərkəzlərdə öhdələrinə götürmüş qardaşlarına qarşı mübarizə apardığı dövrdə onun xidmətində olmuşdur. Mehmet Çələbinin 1412-ci ildə Bursaya girərək I Mehmed adı ilə Osmanlı hökmdarı olmasından sonra da baş vəzir olmuş və Karamanoğulları bəyliyinə edilən yürüşdə əhəmiyyətli xidmətlərinə qarşılıq olaraq habelə Rumeli bəylərbəyi təyin olunmuş, ölümünə qədər bu iki vəzifəni çalışmışdır. Bəyazid Paşa səyləri ilə Şeyx Bedrettin üsyanını basmış olan dövlət xadimidir. Bu üsyan hərəkətləri Şeyx Bedrettin liderliyində Rumeli Deliorman bölgəsində, Karaburun Börklücə Mustafa, Manisada da Börklücenin sağ qolu Pöhrə Kamal liderliyində inkişaf edirdi. Eflak hökmdarının da dəstəyilə Dunayın cənubuna keçən Şeyx Bedrettin üsyançıları ətrafında toplayaraq qüvvələrini artırmışdı.
Börklüc Mustafanın da 5 min nəfərlə İzmir bəyliyini məğlub etməsilə üsyan ciddiləşdi. Saruhan bayraq bəynin də Börklücəyə məğlub olması ilə Sultan I Mehmed Çələbi hərəkətə keçdi və vəliəhd şahzadə Murad və vəziriəzəm Bəyazid Paşanı Börklücənin üzərinə göndərdi. Xeyli şiddətli keçən Karaburun yarımadası toqquşmalarında Bəyazid Paşa üsyançıların çoxunu məhv etdi, əsirləri də edam etdirdi. Şəxsən Börklücə Mustafa da edam edildi. Manisa ətrafında Torlaq Kamal ilə 3 min üsyançı də yaxalanıb öldürüldü. Anadoludakı üsyan yatırıldıqdan sonra Şeyx Bedrettinin köməkçilərinin çoxu qaçdılar.
Bəyazid Paşa Rumeliyə keçərək, Şeyx Bedrettin və tərəfdarlarını Deliormanda kiçik toqquşmadan sonra asanlıqla tutdu. Şeyx Bedrettini qardaşı Mustafa Çələbiyə qarşı Rumeliyə getmiş olan I Mehmed sultanın yerləşdiyi Serezə göndərdi. Sultan Şeyx Bedrettini Heratlı Mövlanə Heydərin rəhbərlik etdiyi məhkəmədə mühakimə edərək, 1420-ci ildə Serez bazarında asdırdı. Beləliklə, Mustafa Çələbi hadisəsi ilə eyni zamanda baş verən və Osmanlı dövlətini çox çətin vəziyyətə salan bu qiyamlar Bəyazid Paşanın sayəsində aradan qaldırıldı.
Sultan I Mehmedin ölümündən sonra oğlu II Murad taxta keçdi, ancaq bu arada vəzir olan Bəyazid Paşa sultanın ölümünü, onun vəsiyyəti ilə oğlu şahzadə Murad gələnə qədər qırx gün ərzində gizlətdi və beləcə çıxması ehtimal bir fitnə önlədi. May 1421-ci ildə taxta çıxan II Murad zamanında da Bəyazid Paşa sədrəzəm mövqeyini qorumuşdur. Çələbi Mehmetin ölümünün eşidilməsindən sonra sərbəst buraxılan və dərhal qanuni hökmdarla mübarizəyə başlayan Şahzadə Mustafanın üzərinə göndərilmişdir. Bəylərbəyi olaraq silahlı qüvvələri ilə Rumeliyə keçərək Mustafa Çələbiyə qarşı döyüş mövqeyində dayanmışdır.
İki tərəf, bu gün Keşanidə (Ədirnədə ilçə) bir kənd olan Saros Körfəzi sahilindəki Sazlıdərədə qarşılaşanda, müharibə zamanı qoşunun Mustafa Çələbi tərəfinə keçməsilə, Bəyazid Paşa təslim olmaq məcburiyyətində qalmışdır. Mustafa Çələbinin yanındakı İzmiroğlu Cüneyd Bəyin israrı ilə (iyul 1421-ci il) boynu vurulmuşdur.
Qaramurad mərmərləşmiş əhəngdaşı yatağı
Qaramurad mərmərləşmiş əhəngdaşı yatağı — Gədəbəy rayonunun Böyük Qaramurad kəndi yaxınlığında, Gədəbəy şəhərindən təxminən 15 km qərbdə yerləşən yataq.
Amasyalı Bəyazid Paşa
Əsərləri
Amasyada məscid, imarət və mədrəsəsi, 1418 tarixli vakfiyələri var. Oğlu İsa Bəy ümeradan olub, Bursada məscidi və imarəti var.
Qaramurad mərmərləşmiş əhəngdaşı yatağı
Yataq Oksford yaşlı massiv, mərmərləşmiş əhəngdaşlarından ibarətdir.
Yataqda aşkar olunmuş əhəngdaşları park və meydançaların, bina fasadlarının və s. ictimai yerlərin bəzədilməsində keyfiyyətli üzlük materialı kimi istifadə oluna bilər.
Türkmənistan
}}
Türkmənistan — Mərkəzi Asiyada dövlət. Türkmənistan Mərkəzi Asiyanın cənub-qərb hissəsində yerləşir. Şimal-qərbdə Qazaxıstan, şimal və şərqdə Özbəkistan, cənub-şərqdə Əfqanıstan, cənub və cənub-qərbdə İranla həmsərhəddir. Ölkənin qərbində isə Xəzər dənizi yerləşir və bu dəniz vasitəsilə Azərbaycan, Rusiya, Qazaxıstan və İranla sərhədə malikdir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Aşqabad şəhəri, ümumi sahəsi 488.1 min km²-dir. Cərco, Marı, Nebitdağ, Daşoğuz, Türkmənbaşı ölkənin iri şəhərlərindəndir.
Türkmənistan 27 oktyabr 1991-ci ildə SSRİ-dən müstəqilliyini əldə etmişdir. Türkmənistan həm də Asiyanın ən az məskunlaşan ərazilərindən biridir.
Tarixi
X əsrdə Türkmənistanın ərazisinə oğuzlar(indiki türkmənlərin əcdadları) köçüb gəlirlər. Oğuzlar XIII əsrdə Böyük Səlcuq imperiyasını yaradırlar. XVI əsrdə Türkmənistan ərazisi Xivə və Buxara xanlıqlarının tabeçiliyinə düşür. 1869-cu ildə Çar Rusiyası tərəfindən işğal olunur. 1921-ci ildə Türküstanın tərkibinə daxil olur. 1924-cü ildə isə SSRİ tərəfindən Türkmənistan MSSR-i yaradılır və SSRİ-nin tərkibinə daxil olur. 1991-ci ildə müstəqil Türkmənistan Respublikası elan olunur.
Coğrafi mövqeyi və təbiəti
thumb|Türkmənistan vilayətləri: 1. Ahal 2. Balkan 3. Daşoğuz 4. Lebap 5. Marı
Ölkənin geosiyasi mövqeyi Avropa ölkələri ilə Çin və Hindistana gedən quru yollarının üzərində yerləşməsi baxımından əlverişlidir.
Ölkənin iqlimi quru subtropik iqlimdir. Burada ilin 290 günü buludsuz keçir. Respublika ərazisində illik və sutkalıq temperatur amplitudu çox böyükdür. Yağıntıların orta illik miqdarı 50–200 mm arasındadır. Mümkün buxarlanma 1500 mm-dən artıqdır. Əkinçilik əsasən suvarma, dağlarda isə qismən dəmyə şəraitində mümkündür. Ölkənin şərq rayonları Amudərya, Murqab və Təcən çaylarının suları ilə təchiz olunur.
Türkmənistanda ən böyük göl Sarıqamışdır. Bu göldən yüksək keyfiyyətli xörək duzu yığılır. Suvarma tarixən Türkmənistan üçün mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Amudəryadan çəkilən Qaraqum kanalı minlərlə hektar torpağın canlanmasında mühüm rol oynayır. Türkmənistan ərazisi yeraltı sularla zəngindir. Yeraltı suların səthə yaxın ərazilərində vahələr mövcuddur. Münbit torpağı, tuğay meşələri, zəngin bitki örtüyü vahələrə özünəməxsus gözəllik verir. Ölkə ərazisinin 375 min km² –i səhra və yarımsəhralardır. Boz qumsallıqda hamar səthli takırlar çox yeknəsəq təsir bağışlayır. Türkmənistan ərazisində bitən saksaul kolu əhalinin istifadə etdiyi ən mühüm bitkidir.
Əhalisi
Türkmənistan etnosunun mənşəyi qədim türk və akhun qəbilələri ilə bağlı olub. Etnosun formalaşmasında oğuzlar yaxından iştirak etmişlər.
Türkmənistanda kənd əhalisi üstünlük təşkil edir (55%). Əhali əsasən, Qaraqum kanalı zonasında, Murqab və Təcən çaylarının deltasında, Kopetdağın ətəyində cəmləşmişdir. Aşqabad şəhəri Türkmənistan Respublikasının paytaxtı, mühüm elm, sənaye və mədəniyyət mərkəzidir. Başqa əsas şəhərləri Cərco, Daşoğuz, Marı, Nebitdağ, Türkmənbaşıdır.
Türkmənistan BMT, İKT (İslam Konfransı Təşkilatı), MDB, İqtisadi Əməkdaşlıq Şurası və s. təşkilatların üzvüdür
Milli tərkib
14.04.2001 – tarixində "Neytral Türkmənistan" qəzetində ölkənin o zamankı dövlət başçısı Saparmurad Niyazovun müsahibəsi nəşr olundu. Keçmiş prezident 2001-ci ilə ölkə əhalisinin 91%-nin türkmənlərin, 3%-ni özbəklərin , 2%-ni rusların , 4%-ni digər millətlərin təşkil etdiyini qeyd etmişdi. Türkmənlər həmçinin Özbəkistanda, Tacikistanda, İranda, Əfqanıstanda və Rusiya Federasiyasında da yaşayırlar. Ölkənin türkmən əhalisi yüksək təbii artıma malikdir. Buna baxmayaraq orta sıxlıq çox aşağıdır (1 km²-də 9,2 nəfər). Ərazinin 80%-də əhali yaşamır.
Müasir sosial-iqtisadi vəziyyət
Türkmənistan Respublikasında ölkəni xammal istehsalçısından hazır məhsul istehsalçısına çevirmək məqsədi daşıyan dövlət proqramı həyata keçirilir. Proqram reallaşması üçün emaledici sənaye sahələrinə diqqət artırılır, əhalinin ərzağa olan tələbatını daxili imkanlar hesabına ödəmək üçün layihələr hazırlanır.
Sənaye
Türkmənistanın təsərrüfatının əsas gəlirli sahəsi neft və qaz kompleksinin inkişafıdır. Neft və qazçıxarma respublikanın ixtisaslaşmış sahəsidir. Ölkənin gəlirinin 60%-i bu sahələrin payına düşür. Neft borularla emal üçün Türkmənbaşı və Cərco şəhərlərinə nəql edilir. Neftin bir hissəsi Xəzər dənizi ilə Azərbaycana və başqa ölkələrə aparılır. Türkmənistan təbii qaz ehtiyatına görə dünyada 4-cü yerdə durur. Xüsusilə, Açaq, Marı və Xəzərsahili yataqlar daha məhsuldardır. İldə 32 milyard m³ qaz hasil olunur və bu qazın böyük hissəsi qonşu ölkələrə, o cümlədən Azərbaycana, Gürcüstana, Ukraynaya, Rusiya Federasiyasına göndərilir.
Türkmənistanda təbii qazı ixrac etmək üçün hələlik yalnız bir boru kəməri (Rusiyaya) mövcuddur. Lakin İran və Türkiyədən keçməklə Avropaya, Əfqanıstandan keçməklə Pakistan və Hindistana qaz ötürmək üçün boru kəməri marşrutları üzərində işlər gedir.
Ölkədə maşınqayırma sənayesi neft-qaz və kənd təsərrüfatına xidmət sahələrindən ibarətdir. Kimya sənayesi üçün kifayət qədər yerli xammal vardır. Kükürd, kalium duzları, yod əsasında Nebitdağda, Bekdaşda, Çələkəndə, Cərcoda, Marıda kimya zavodları fəaliyyət göstərir. Bir çox xarici şirkətlər Türkmənistanda kimya zavodları müəssisələri yaratmaq marağındadır.
Türkmənistanda elektrik enerjisinə olan tələbat iri şəhərlərə yaxın tikilmiş İES-lər və İrandan alınan enerji hesabına təmin olunur.
Kənd təsərrüfatı
Türkmənistanın su, meşə və torpaq ehtiyatları azdır. Türkmənistanda əkinçilik üçün yararlı torpaqların yarısından pambıqçılıqda istifadə olunur. Qaraqumun Murqab və Təcən deltalarında, Amudərya boyunca uzanan sahələrdə pambıq əkinləri daha çoxdur.
Respublikada yığılan pambığın 25%-i zərifliflidir. Gələcəkdə pambıq istehsalını 3 milyon tona çatdırmaq nəzərdə tutulur. Suvarılan torpaqlardan bağçılıqda, üzümçülükdə və taxılçılıqda istifadə olunur. Çəltik Amudəryanın aşağı axarlarında becərilir. Vahələrdə əhali baramaçılıqla məşğul olur. Bostan bitkiləri xüsusilə geniş yayılmışdır. Son illər şəkər çuğunduru əkinləri geniş vüsət almışdır.
Kənd təsərrüfatının ikinci sahəsi heyvandarlıqdır. Şərqi Qaraqumda qaragül qoyunları, Qərbi Qaraqumda zərifyunlu qoyunlar və birhürgüclü dəvələr saxlanılır. Pambıqtəmizləmə (Türkmənqala), pambıqparça, ipək (Aşqabad, Türkmənabad və Marıda), qaragül dərisinin aşılanması və s. fabrikləri fəaliyyət göstərir. Lakin yüngül sənayedə aparıcı sahə xalçaçılıqdır.
Nəqliyyat
Ərazinin tranzit mövqeyi nəqliyyatın inkişafı üçün geniş imkanlar açır. Türkmənistan cənub istiqamətdə nəqliyyat şəbəkəsini yaratmaq mövqeyi tutmuşdur. Təcən şəhərindən Məchəd şəhərinə çəkilən avtomobil yolu Mərkəzi Asiyanın digər respublikaları (xüsusən Qazaxıstan və Özbəkistan) üçün mühüm əhəmiyyətə malikdir. Bakı ilə Türkmənbaşı şəhərləri arasında Xəzər dənizində gəmi-bərə işləyir. Türkmənbaşı və Bekdaş dəniz limanlarının nəqliyyatda böyük əhəmiyyəti var.
Tikinti
Tikinti sənayesinə diqqət artırılmışdır. Ölkə bütövlüklə tikinti meydanını xatırladır. Ölkəyə daxil olan 20 milyard dollar xarici investisiyanın 83%-i tikintiyə yönəlmişdir. Türkmənistan 50-dən çox ölkə ilə iqtisadi əlaqələr yaratmışdır.