cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
BTR-80
Rusiya istehsalı olan BTR-82A zirehli transportyoru
“Zirehli transportyorun məsafədən idarə olunan döyüş modulunda əsas silah kimi 30 mm-lik 2A72 avtomat top (istifadəçinin istəyindən asılı olaraq 14.5 mm-lik KPVT-də olur) və ikinci silah kimi 7.62 mm-lik PKTM pulemyotu daxildir. Unifikasiya edilmiş modulda yerli və xarici istehsal olan digər artilleriya silahları da qurula bilər. Döyüş modulunda müasir müşahidə və nişangah sistemləri tətbiq olunub.
Əvvəlki nəsil zirehli transportyorlardan fərqli olaraq BTR-82A-a kondisioner, beşinci nəsil müasir rabitə vasitələri, “Trona-1” topoqrafiya səmt sistemi, GLONASS/NAVSTAR peyk naviqasiya sistemi (ərazinin elektron xəritəsi daxil olmaqla), müasir gecə-gündüz görüntüsünə malik optik lazer-nişangah ilə təchiz edilib. Bundan əlavə transportyorda 5 kVt-lık generatoruda quraşdırılıb. Buda transportyorun mühərriki işlək olmadıqda belə bütün sistemləri enerji ilə təmin edə bilir. Bütün bunlar sayəsində transpartyorun səmərəliliyi 2,5 dəfə artıb və gecə-gündüz rahat döyüş aparılmasına imkan yaranıb.
İstehsalçı ölkə: Rusiya
İstehsalçı firma: Arzamas Maşınqayırma Zavodu
Tip: Zirehli transportyor
İstehsal tarixi: 2011 – davam edir
İstismar tarixi: 2013 – günümüzə
Döyüş çəkisi: 15.4 ton
Heyət: 3 nəfər (sürücü-mexanik, tuşlayıcı, komandir)
Desant: 7 nəfər
Ölçüləri
Lülənin uzunluğu: 3 m
Eni: 2.98 m
Hündürlüyü: 2.72 m
Klirens: 0.475 m
Təkər formulu: 8x8/4
Şinlərin ölçüsü: 1150/400/R457 Kİ-126
Müdafiə
Zireh tipi: tökmə homogen polad
81 mm tüstü bombaları
Zirehli şinlər
Hərəkət qabilliyəti
Dalış dərinliyi: 9 km/saat sürət ilə üzən
Xəndək keçmə: 2 m
Maneə keçmə: 0.5 m
Keçə bildiyi yoxuş bucağı : 30º
Mühərrikin növü: Kamaz-740.13-300 dizel
Mühərrikin gücü: 300 at gücü
Maksimal sürət: 100 km/saat (Şossedə), 40 km/saat (Yolsuzluqda)
Gediş məsafəsi: 600 km (Şossedə),  200/500 km (Yolsuzluqda)
Asqı tipi: müstəqil burulma bar və 12 ədəd hidravlik amartizator
Optik sistemlər
Komandirin optik və idarəetmə sistemi: ТКН-АИ
Panoramik baxış sistemi: ТКН-4ГА-02
Silahlanma
– 1 ədəd 30 mm-lik “2A72” avtomatik top qurğusu
Kalibr: 30 mm
Mərminin başlanğıc sürəti: 960-1120 metr/saniyə
Lülənin qalxma bucağı: –7º... +70º Üfüqi tuşlama bucağı: 360º
Atəş məsafəsi:2.6 km (Texnikalara qarşı); 3.6 km (Piyadalara qarşı), 2 km (Hava hədəflərinə qarşı); 4 km (Maksimal atəş məsafəsi)
Mərmi sayı: 300 ədəd (150 ədəd qəlpəli-fuqaslı və 150 ədəd zirehdələn-yandırıcı)
– 1 ədəd 7.62 mm “PKTM” pulemyotu Kalibr: 7.62 mm
Atış tezliyi: 800 atış/dəqiqədə
Güllənin başlanğıc sürəti: 855 metr/saniyə
Atəş məsafəsi: 1.5 km
Maksimal atəş məsafəsi: 4 km
Mərmi sayı: 2000 ədəd
Ölkələrə görə ordularında olan BTR-80 ədədləri
• 2
Fotoplan
FOTOPLAN – Yer səthinin kartoqrafik məqsədlər üçün hazırlanmış dəqiq fotoqrafik planı. Xüsusi cihazlarda üfiqi vəziyyətə və eyni miqyasa gətirilmiş fotoşəkilləri deformasiya olunmayan lövhə üzərinə yapışdırdıqda alınır.
Mark Qatis
right|200px Mark Qatis (d. 17 oktyabr 1966, İngiltərə) — ingilis aktyor, ssenari müəllifi. The League Of Gentlemen adlı komediya klubunun üzvüdür. Doktor Kim, "Şerlok" və "Drakula" seriallarında həm aktyor, həm də ssenari müəllifidir.
Lui van Qaal
Luis van Qaal — Hollandiyalı keçmiş futbolçu və baş məşqçi. Hal-hazırda Mançester Yunaytedi n baş məşqçisidir.
Klub karyerası
1973-1977-ci illər arasında Belçikanın Royal Antverp futbol klubunda, 1977-1978-ci illərdə isə Hollandiyanın Telstar və 1978-1986-cı illərdə AZ Alkmaar klublarında yarımmüdafiəçi olaraq oynamışdır.
Baş məşqçilik karyerası
Baş məşqçilik karyerasına 1986-cı ildə Ayaksın baş məşqçi köməkçisi kimi başlamışdır. 1991-ci ildə baş məşqçi vəzifəsinə gətirilmişdir. 1997-ci ilə qədər davam edən Ayaks baş məşqçiliyində bir sıra müvəffəqiyyətlər əldə etmişdir. 1992-ci ildə UEFA Kubokunu qazanmışdır.1994, 1995 və 1996-cı illərdə Hollandiya çempionatını, 1993-cü ildə Hollandiya Kubokunu, 1994, 1995 və 1996-cı illərdə Hollandiya Super Kubokunu qazanmışdır.
1997 - 2000-ci illərdə Barselona da baş məşqçilik etmişdir. Bu müddətdə, 1997/98-ci illərdə UEFA Superkubokunu, 1998/99-cu illərdə isə həm La Liqa, həm də İspanya Kral Kubokunu qazanmışdır. O, 2000/01-ci illərdə Hollandiya milli futbol komandasına baş məşqçilik etmişdir. Ancaq uğursuzluq ona yenidən Barselona ya qayıtmasına səbəb olmuşdur.
2005-ci ildə AZ Alkmaarda baş məşqçilik etmişdir. 2007/08-ci illərdə Çempionlar Liqasına qatıla bilmədiyi üçün komandadan ayrılmışdır. Lakin daha sonra, yəni, 2008/09-cu illərdə yenidən komandaya qayıtmışdır.
Məşhur baş məşqçi Hollandiyada keçirdiyi uğurlu illərdən sonra Bavariya ilə razılaşmışdır. O burada Bundesliqa və Almaniya kubokunu qazanmış, Çempionlar liqasında final oynamışdır. Daha sonra Hollandiya milli futbol komandası ilə razılaşan Luis van Qaal 2014 Dünya kubokunda üçüncülük əldə etmişdir. Milli komanda ilə ayrılacağını bildirdikdən sonra isə Mançester Yunayted ilə razılaşmışdır.
Abgəz
Abgəz — Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Meğri rayonunda kənd.
Toponimikası
Abgəz — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Meğri rayonunda kənd. Rayondakı Aldərə kəndindən 14 km şimalda yerləşirdi. 30-cu illərdə əhalisi rayon mərkəzinə və rayonun Hamravar kəndinə köçürülərək kənd ləğv edilmişdir. Toponim fars dilində "su" mənasında işlənən ab sözü ilə Azərbaycan dilində "aşırım", "dağ qılıcında nazik yer", "gəzdək, dağ çökəyi, dağın təpəsindəki çökək" mənasında işlənən gəz sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb quruluşlu toponimdir.
Jurinea schachimardanica
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum chloropterum
(Bulbophyllum chloropterum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum chloropterum növü Braziliya üçün endemik növdür.
Sultan Məhəmməd şah
Sultan Məhəmməd Qütbşah — Qütbşahlar sülaləsindən hökmdar.
Rəhman Quliyev
Rəhman Quliyev — «Əməkdar mədəniyyət işçisi», Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrının keçmiş direktoru.
Sultan Məhəmməd şah
Həyatı
İbrahimqulu şahın ikinci oğlu Məhəmməd Amin və Xanım Ağanın oğlu idi. Atası hələ 25 yaşında ikən vəfat etmişdi. Məkkə Məscidi onun dövründə, 1617-ci ildə tikilmişdi. thumb|278x278px|Məhəmməd Qütbşah türbəsi|left
Rəhman Quliyev
Həyatı
Rəhman Ağarəhim oğlu Quliyev 26 iyul 1954-cü ildə Bakıda doğulub. 1974-1978-ci illərdə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda təhsil alıb.
Sultan Məhəmməd şah
"Tarixi Məhəmməd Qütbşah"
1617-ci ilin iyul-avqust aylarında "Tarixi Məhəmməd Qütbşah" əsərini yazdırmışdı. Kitab Qütbşahların Qaraqoyunlu əcdadlarından və sultanaqədərki tarixdən bəhs edir.
Rəhman Quliyev
Fəaliyyəti
1978-1981-ci illərdə Azərbaycan Özfəaliyyət Yaradıcılığı Evində zəhmətkeşlərin istirahətinin təşkili şöbəsinin müdiri, 1981-1984-cü illərdə Bakı şəhəri Mədəniyyət İşçiləri Evinin direktoru, 1984-1989-cu illərdə Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla teatrının direktor müavini, 1989-cu ildən isə direktor vəzifəsində çalışıb.
Sultan Məhəmməd şah
Hakimiyyəti
Onun dövründə Qütbşahların Böyük Moğol İmperiyası tərəfindən işğal edilmə təhlükəsi yaranmışdı. Buna görə də Səfəvilər dövləti ilə sıx əlaqələrdə olmuşdu. I Abbasın Qütbşahların sarayında Hüseyn bəy Keçəçibaşı adlı səfiri vardı.
Rəhman Quliyev
Fəaliyyəti
Azərbaycan prezidentinin 16 may 2006-cı il tarixli sərəncamına əsasən, «Əməkdar mədəniyyət işçisi» fəxri adına layiq görülüb.
Sultan Məhəmməd şah
Ailəsi
1607-ci ildə əmisiqızı Həyat Bəxş xanımla evlənmişdi. Bu evlilikdən 3 oğul və 7 qızı olmuşdu. Oğlu Abdullah şah onu əvəz etmiş, qızı Badi Sahibə bəyim Bicapur krallığı na gəlin getmişdi. Digər qızı Xeyrünnisə bəyimdir.
Rəhman Quliyev
Fəaliyyəti
O, 2010-cu il aprelin 7-də axşam saatlarında elə iş yerində dünyasını dəyişib.
Arnav
Arnav  — Fransa da kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Aryej. Taraskon-syur-Aryej kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Fua.
INSEE kodu — 09016.
Əhalisi
2008-ci il üçün kommunanın əhalisi 211 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 130 yaşda (15-64 yaş arasında) 98 nəfər iqtisadi cəhətdən, 32 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstəricisi 75.4%, 1999-cu ildə 72.7%). Fəal olan 98 nəfərdən 91 nəfər (48 kişi və 43 qadın), 7 nəfər işsiz (2 kişi və 5 qadın) idi. 32 hərəkətsiz 11 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 9 nəfər təqaüdçü, 12 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir. .
CD-ROM
thumb|200px|Kompakt-disk
CD-ROM — müxtəlif məlumatlar yazılmış və ancaq oxunma üçün nəzərdə tutulan kompakt-disk. Tutumu 10-terabaytdır
Daha sonra CD-ROM-un bazası əsasında çoxsaylı yazmalar üçün istifadə olunan CD-R və CD-RW kimi disklər yaradıldı. Daha sonra isə inkişaf etdirilərək DVD-ROM-lar yaradıldı.
Şahid Kapur
Şahid Kapur (25 fevral 1981) — tanınmış Bollivud aktyoru. Şahid Kapur karyerasına Taal (Ritm) adlı filmdə ikinci dərəcəli rolu ifa etməklə başlamışdır. 4 il sonra iştirak etdiyi Ishq Vishk (Romantik Sevgi) filminə görə Filmfare mükafatına layiq görülmüşdür. Ən uğurlu rolları Jab We Met (Görüşdüyümüz vaxt) və Kaminey (Əclaf) filmlərində olmuşdur. Məhz bu filmlərə görə yenidən Filmfare mükafatına layiq görülmüşdur.
Həyatı
Kapur 25 fevral 1981-ci ildə anadan olmuşdur. Atası tanınmış aktyor Pankac Kapurdur. Anası Nilima Əzim isə aktrisa və klassik rəqqas kimi tanınır. Şahid 3 yaşındaykən valideynləri boşanmış və anasının yanında böyümüşdür. Onun atası və ögey anası Supriya Patakla kifayət qədər yaxşı əlaqələri olmuşdur.
"Mustafa" mükafatı
"Mustafa" mükafatı — müsəlman dünyasında elmin inkişafına dəstək məqsədilə İran tərəfindən təsis edilən beynəlxalq elmi mükafat.
Tələblər
İran KİV-lərinin verdiyi məlumata görə, mükafata İslam peyğəmbərinin adlarından biri olan “Mustafa” ismi verilib. Bu mükafatın müsəlman dünyasında ən yaxşı ixtiraları gerçəkləşdirən alimlərə verilməsi nəzərdə tutulub. Mükafatın verilməsi prosesinə xüsusi təşkil edilən şura nəzarət edəcək.
Mükafat 500 min ABŞ dolları məbləğində nəzərdə tutulur.
Bulud xalçaları
Bulud xalçaları — Qarabağ tipinin Şuşa qrupuna daxil olan xovlu xalça.
Ümumi məlumat
1750-ci illərin əvvələrində Qarabağ xanı Pənahəli xan Şuşa şəhərini saldırdı. Şəhər ilk vaxtlar Pənahabad adlandırıldı və uzun illər Qarabağ xanlığının paytaxtı oldu. XVIII əsrdə Qarabağ xalçaçılıq məktəbi Şuşada cəmlənmişdir. XVIII əsrdə Şuşada klassik çeşnili xalçalarla yanaşı, Rusiyadan, eləcə də Avropadan gətirilmiş məcməyi, ətirli sabun, çit və digər müxtəlif məişət əşyaların üzərindən götürülmüş naxışlardan yeni xalça kompozisiyaları - "Bağçadagüllər", "Saxsıdagüllər", "Bulud" və s. çeşnilər toxunurdu. Qarabağ xalçalarının rəng - boyaq palitrası olduqca zəngindir. Bu palitra Qarabağ təbiətinin bütün rənglərinin ən zərif çalarlarını özündə əks etdirir. Qədim dövrlərdən Azərbaycan xalçalarının ara sahə yerliyi ənənəvi olaraq qırmızı rəngdə işlənmişdir. Müxtəlif bitkilərlə yanaşı, orta əsrlərdən burada rənglər cür - bəcür həşaratlardan alınmışdı. Onların içərisində qırmızı rəng almaq üçün ən geniş yayılmışı koşenildir. Xalq arasında ona "qırmız böcəyi", "qurd qırmız", "palıd cücüsü" deyilirdi.
Qarabağ tipinin Şuşa qrupuna daxil olan və “Bulud” adı ilə məşhur olan xalçalar Şuşada XIX əsrin yarısından etibarən Avropa və rusiya incəsənətinin təsiri altında yaradılmışdır. Onlar Bağçadagüllər xalçası ilə eyni zamanda yaranmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, orta sahədə qoyulmuş medalyon formalı element Avropa dekorativ incəsənətinin bütün sahələrində istifadə olunan ornament tipidir. "Bulud" adlanmasına baxmayaraq, kompozisiyada bulud təsvirindən əsər – əlamət yoxdur.
Bədii analiz
Xalçanın adı «blyudo» rus sözünün təhrif edilmiş variantından yaranmış və sadə xalq dilində "bulud" kimi yayılmışdır. Xalça iri yarpaq elementlərdən təşkil olunmuşdur. Bu elementlərə parlaq çiçək təsvirləri yerləşdirilir. Xalçanın haşiyəsi də bu tərzdə tərtib olunur.
Bulbophyllum chlororhopalon
(Bulbophyllum chlororhopalon) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum chlororhopalon növü Papua-Yeni Qvineya üçün endemik növdür.
İsmayıl Qarayev
Qarayev İsmayıl Abuzər oğlu (5 dekabr 1927, Goranboy rayonunun Tap Qaraqoyunlu kəndi - 11 oktyabr 1989, Goranboy rayonunun Tap Qaraqoyunlu kəndi) — Azərbaycan yazıçısı, nasir, şair, publisist, SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü (1973), Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1991).
Həyatı
İsmayıl Qarayev 1927-ci il dekabr ayının 5-də Goranboy rayonunun Tap Qaraqoyunlu kəndində anadan olmuşdur. Tap Qaraqoyunlu natamam orta məktəbində təhsilini başa vurduqdan sonra (1941) həmin kənddəki "Meydanalı" kolxozunda kolxozçu işləmişdir (1941-1946). Gəncə Tibb Texnikumunu (1949), ADU-nun (indiki BDU) filologiya fakültəsini bitirmişdir. Samux rayonu Alpout kənd feldşer məntəqəsində feldşer və müdir (1949-1951), Qasım İsmayılov (indiki Goranboy) rayon SES-də qrup müdiri (1951-1952) və epidemioloq köməkçisi (1952-1954), Yevlax rayon Malbinəsi kənd feldşer məntəqəsində müdir, Səmədabad kəndində, "28 aprel" sovxozunda, Yevlax şəhər xəstəxanasının poliklinikasında feldşer (1954-1957), Xəzər Səhiyyə Şöbəsində və Zığ xəstəxanasında feldşer (1957-1958), Xəzər Hövzə SES-də gəmi feldşeri (1958-1965), Goranboy rayon Qaşaltı Qaraqoyunlu səkkizillik məktəbində müəllim, "Azərbaycan gəncləri" qəzetində ədəbi işçi (1966), "Gənclik" nəşriyyatında redaktor, böyük redaktor bə baş redaktor (1967-1974) işləmişdir.
Bədii yaradıcılığa XX əsrin 50-ci illərindən başlamışdır. Dövri mətbuatda hekayə, oçerk, povest və romanları çap edilmişdir. Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Şirkətində uzun müddət ədəbi verilişin ssenari müəllifi və aparıcısı olmuşdur. Əsərləri efirdə səsləndirilmişdir.
"Gənclik" nəşriyyatında işlədiyi vaxt nəşriyyatda nəşr olunan bir çox əsərlərin (xüsusilə, Süleyman Rəhimovun, Əli Vəliyevin, Cəmil Əlibəyovun, Ələviyyə Babayevanın, Qılman İsmayılovun, Əlibala Hacızadənin və bir sıra digər yazıçıları əsərlərinin) redaktə olunmasında, işıq üzü görməsində xüsusi xidmətləri olmuşdur. Həmin dövrdə redaktoru olduğu kitabların ikinci müəllifi adlandırılan İ.Qarayev nəşriyyatda çalışdığı müddətdə Süleyman Rəhimov və Əli Vəliyevin zəmanəti ilə SSRİ Yazıçılar İttifaqına üzv qəbul edilmişdir (28.02.1973). Ümumittifaq tənqid və ədəbiyyatşünaslıq şurasının üzvü seçilmiş (1976), Ədəbiyyat fondunun üzvü olmuşdur (12.09.1973).
İlk kitabı – "O və mənim anam" 1964-cü ildə "Azərnəşr"də çapdan çıxmışdır. V.B. Şklovskinin "Səyyah Marko Polo" (1972) əsərini tərcümə etmişdir.
Qələmini təkcə nəsr sahəsində deyil, həm də nəzm sahəsində sınamış, bir neçə mənzum dastan, poema və çoxlu sayda şeirlər yazmış və bəzilərini mətbuatda dərc etdirmişdir. Uzun müddət "Kirpi" satirik jurnalı ilə əməkdaşlıq etmiş, dövrün eybəcərliklərindən bəhs edən hekayələri bu jurnalda dərc olunmuşdur. Təkcə respublika mətbuatında deyil, həm də keçmiş SSRİ məkanında bir sıra ədəbi jurnal və qəzetlərdə əsərləri dərc olunmuş, oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanmışdır. İttifaq miqyaslı bir sıra ədəbi jurnal və qəzetlərdən əsərlərini nəşr üçün onlara təqdim etməsi ilə bağlı onlarla məktublar göndərilmişdir.
Represiyaya məruz qalmışdır. Lakin həbsxana illəri ruhdan düşməyib bədii yaradıcılığını davam etdirmiş, neçə-neçə roman, povest, hekayələr yazmışdır. Azadlığa çıxandan sonra bir müddət Bakıda, sonra isə ömrünün sonuna qədər doğma kəndində yaşamışdır. Ölümündən sonra bəraət almışdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə üzvlüyə bərpa olunmuşdur (1991). "Azərbaycan" jurnalında "Bir kəndin uşaqları" adlı povesti, "Ulduz" jurnalında "Məni tanıdınmı" romanından parça, "Gənclik" jurnalında "Yetim Hüseyn" hekayəsi, "Azərbaycan gəncləri" qəzetində şeirləri, "Yazıçı" nəşriyyatında "Dağlar dağımdır mənim" romanı, "Kriminal" qəzetində və "Arzu" jurnalında "Sxodka" adlı povesti dərc edilmişdir. Haqqında Tofiq Mahmud "Ulduz hər zaman parıldamır" adlı məqalə yazmış, Azərbaycan Milli Televiziyası "Öz ömrünü yaşamayan adam" adlı veriliş hazırlamışdır. Yazıçının həyat və yaradıcılığından bəhs edən «Qələmə sarılmış ömür» bibliorqafik göstərici» kitabı (müəlliflər: Əmin Əfəndiyev, Zakirə Əliyeva) nəşr edilmişdir (2008). O, həm də tərcümələr etmişdir. Əsərləri rus və türk dillərinə tərcümə edilmişdir. Yazıçının saytı fəaliyyət göstərir (www.ismayilqarayev.tr.gg/). Yazıçının arxivində 15-ə qədər roman, 40-ə qədər povest, 150-yə qədər hekayə, mənzum dastan, əfsanə, rəvayət, oçerk saxlanılır. 1996-cı ildən yazıçının adını daşıyan "İsmayıl" nəşriyyatı fəaliyyət göstərir.
Vəfatı
1989-cu il oktyabrın 11-də Goranboy rayonunun Tap Qaraqoyunlu kəndində vəfat etmiş, orada da dəfn olunmuşdur.
Belaşnisa
Belaşnisa dağı — Bosniya və Herseqovina ərazisində yerləşən dağ. Zirvə Sarayevodan 25 kilometr cənub-qərbdə yerləşir. Dinar öndağlığı ərazində yerləşir. Dağ ərazisində bütün ölkə ərazisində məşhur olan dağ-xizək kurort turizm obyekti yerləşir. Dağda yerləşən idman kompleksində 1984-cü ildə XIV Qış Olimpiya oyunları keçirilmişdir.
XIV Qış Olimpiya oyunları
thumb|250px 1978-ci ildə Sarayeo Olimpiyadanı keçirmək yarışmasında qalib gəldikdən sonra Belaşnisada dağ xizək yolu inşa edilməsinə qərar verilmişdir. Tikinti işlərinə 10 iyun 1980-ci ildə başlanılmışdır. Artıq həmin ilin 30 sentyabr tarixində obyektin inşası başa çatdırılmış və istifadəyə verilmdir. Xizək yolunun inşası 361 570 000 Yuqoslaviya dinarına başa gəlmişdir. Mətbuat mərkəzinin inşası isə 129 803 000 dinar təşkil etmişdir
Bosniya müharibəsi (1992-95)
Sarayevo mühasirəsi zamanı serb ordusu Bosniya müharibəsinin gedişində əsas Belaşnisa və İqman zirvələərində qərar tutmuşdu. Zirvələrin ələ keçirilməsi uğrunda şiddətli döyüşlər getmişdir
D-0 hərbi obyekti
Konisdən 8 kilometr aralıda, Belaşnisanın cənub ətəklərində atom zərbəsinə davamlı olan bunker inşa edilmişdir. Bunkerin ümümi sahəsi 6 500 m² təşkil edir. Burada yaşayış və işçi yerlərindən başqa xəstəxana belə vardı. Bunker 350 nəfər yerə sahib idi. Bunker komanda məntəqəsinə və zərərsizləşdirmə otağına sahib idi. Tikilinin inşa 26 il davam etmişdir. Onun inşası 1979-cu ildə bitmişdir.
2011-ci ildə bunker müasir incəsət sərgisi üçün qalereya təşkil edilmişdir. Burada «Zaman maşını» rəssamlıq sərgisi təşkil edilmişdir.
Əmdulla Mehrabov
Əmdulla Mehrabov (tam adı Əmdulla Oruc oğlu Mehrabov; doğulub - 15.04.1952) — fizik, fizika-riyaziyyat elmlər doktoru.
Həyatı
Əmdulla Mehrabov 1952-ci il aprel ayının 15-də Gürcüstan Respublikası Bolnisi rayonunda anadan olmuşdur. Bakı Dövlət Universitetini bitirmişdir. Hal-hazırda Türkiyə Cümhuriyyətinin paytaxt şəhəri olan Ankarada yaşayır. Orta Doğu Texniki Universiteti, Metallurgiya və Materiallar Mühəndisliyi Departamentində fəaliyyət göstərir.
Əsas elmi nailiyyətləri
Müdafiə və mülkü sənayenin müxtəlif sahələrində istifadə olunmaq üçün çox-komponentli kristal-, amorf- ve nano-strukturlu yeni yüksək texnologiya materiallarının nəzəri ve kompüter hesaplama metodlarıyla dizaynı, sintezi ve inkişaf etdirilməsi.
Adıge Respublikası
Adıge Respublikası — Rusiya Federasiyasının Krasnodar diyarı ərazisində respublika. Şimali Qafqazda, Kuban və Laba çaylarının sol sahillərindədir. Cənub federal dairəsinə daxildir. Sahəsi 7.600 km²-dir. Əhalisi 447.000 nəfərdir. Onların 120.000 nəfəri adıgeylərdir. Paytaxtı Maykop şəhəridir. Yeddi rayonu, iki şəhəri (Maykop və Adıgeysk), beş şəhər tipli qəsəbəsi var. Respublikada neft və qaz çıxarılır. İqtisadiyyatında neft və qaz üstünlük təşkil edir.
Dövlət quruluşu
Dövlət hakimiyyəti orqanları sistemi Adıge Respublikasının Konstitusiyası (1995) ilə müəyyənləşir. Dövlət hakimiyyətini respublikanın prezidenti, respublikanın Dövlət şurası (Xase) – parlamenti, hökuməti (Nazirlər kabinəsi) və respublika Konstitusiyasına uyğun olaraq formalaşan digər dövlət hakimiyyət orqanları həyata keçirir. Dövlətin və icraedici hakimiyyətin başçısı – Adıgenin ali vəzifəli şəxsi olan prezidentdir; ona RF Prezidentinin təqdimatına əsasən Dövlət şurası səlahiyyət verir. Dövlət şurası – respublikanın ali qanunverici (təmsil edici) orqanıdır və əhali tərəfindən 5 il müddətinə seçilir. O, iki palatadan – nümayəndələr şurasından (respublikanın inzibati-ərazi vahidlərinin maraqlarını təmsil edən, üçmandatlı seçki dairələri üzrə, hər şəhər və rayondan 3 nümayəndə olmaqla 27 deputat) və Respublika Şurasından (birmandatlı seçki dairələrindən seçilən 27 deputat) ibarətdir. Nazirlər kabinəsi – kabinənin işinə rəhbərliyi həyata keçirən prezident tərəfindən formalaşdırılır. Prezident Baş naziri Dövlət şurasının razılığı ilə təyin edir.
Tarixi məlumat
250px|thumb|left Adıge ərazisində ilk insan izləri Erkən Paleolit dövrünə aiddir. E.ə. 1-ci minilliyin ortalarına aid yazılı abidələrdə adıqların əcdadları meotlar, sindlər, kerketlər və s. adlarla məlumdur. Hunların ardınca 4–9-cu əsrlərdə Şimali Qafqaz avarların, Bizansın, bulqarların və xəzərlərin hücumlarına məruz qalmışdı. 6-cı əsrin sonlarından 630-cu ilədək Adıgeya Göytürk xaqanlığının nəzarəti altında olmuşdur. Adıgeya Dneprboyu slavyanlar, Qafqaz xalqları və Yaxın Şərq ölkələri ilə ticarət aparırdı. 13-cü əsrin 2-ci yarısından 15-ci əsrin 1-ci yarısınadək Qara dəniz sahillərində yerləşən Genuya şəhər-koloniyaları Adıgeyanın tarixi-mədəni inkişafında və ticarətində mühüm rolu olmuşdur.
1918-ci ilin payızında ağqvardiyaçılar Kuban və Adıgeni ələ keçirdilər. 1920-ci ilin martında Adıgedə Sovet hakimiyyəti bərpa olundu. 1922-ci il 27 iyulda Çərkəz (Adıge) MV yaradıldı. 1922-ci il avqustun 24-dən Adıge (Çərkəz) MV, 1928-ci il avqustun 13-dən isə Adıge MV adlandırıldı. 1923–24-cü illərdə Cənub-Şərq vilayəti, 1924–34-cü illərdə Şimali Qafqaz ölkəsi, 1934–37-ci illərdə Azov–Qara dəniz ölkəsi, 1937–91-ci illərdə isə RF-nin Krasnodar diyarına daxil idi. Vilayətin mərkəzi əvvəlcə Krasnodar, 1936-cı ildən isə Maykopdur. 1991-ci il iyunun 28-də Adıgenin dövlət müstəqilliyi haqda bəyanat qəbul edildi. RSFSR-in 1991-ci il 3 iyul qanununa əsasən RSFSR tərkibində Adıge SSR yaradıldı. 1992-ci il martın 24-də müasir adı qəbul edildi.
Coğrafiya
Təbii şərait əhalinin həyat fəaliyyəti, istirahəti, eləcə də kənd təsərrüfatının inkişafı baxımından olduqca əlverişlidir. Respublika ərazisində neft-qaz, tikinti materialları, mineral su mənbələri və s. ehtiyatlar mövcuddur. Respublikanın şimal hissəsi Kubansahili düzənlikdə, cənubu isə Böyük Qafqazın yamaclarında yerləşir. Ərazisi Kuban və onun qolu olan Laba çayları ilə şimaldan və şimal şərqdən əhatələnir. Iqlimi mülayim kontinentaldır. Respublikanın şimalı mülayim isti və rütübətlidir. Yanvarın orta temperaturu -2 °S, iyulun orta temperaturu isə 22 °S-dir. Ildə 700 mm yağıntı alır. Bütün çaylar Kuban hövzəsinə aiddir ( Laba, Belaya, Çoxrak və s.). Bir neçə su anbarı yaradılıb. Ərazi enliyarpaqlı meşə zonasında yerləşir. Torpaqları əsasən qaradır, həmçinin şabalıdı və dağ-meşə torpaqları da yayılıb. Meşələr ərazinin 40%-ni əhatə edir və əsasən dağlıq hissədə yerləşir. Kuban vadisində kiçik palıd, söyüd və ağcaqayın meşələri yayılıb. Yüksəkliklərə getdikcə iynəyarpaqlı meşələrə də rast gəlinir.
İqtisadiyyatı
200px|thumb|right|Rusiya Bankının Xatirə sikkəsinin nominal dəyəri 10 rubldur (2009). Adıge RF-nin Şimali Qafqaz iqtisadi rayonu tərkibindədir. Sənaye məhsullarının həcmi dəyərinə görə kənd təsərrüfatı məhsullarının həcmini 1,2 dəfə üstələyir. Adıgey Respublikasının ərazisində bir çox faydalı qazıntı yataqları aşkar edilmişdir. Bütün sənayesi, demək olar ki, Maykopda cəmləşmişdir. Adıgenin enerji ehtiyatları tələbatının 50%-dən azını təmin edir. Maykop rayonunda neft, qaz yataqları, mineral bulaqlar yayılmışdır. Adıgey Respublikası aqrar-sənaye ölkəsidir. Burada müxtəlif dağ-mədən, meşə sənayesi, yeyinti və yüngül sənaye əsasən yerli faydalı qazıntılar, meşə materialları və kənd təsərrüfatı məhsulları əsasında yaradılmışdır.
Adıgey, Xoytunay, Xapsk və Maykop iri şəhərləridir. Meyvə-tərəvəz konserv zavodları və ət-süd kombinatları fəaliyyət göstərir. Adigey Respublikasının sənaye müəssisələrinin yarıya qədəri onun paytaxtı olan Maykop şəhərində cəmlənib. Maykop meşə sənaye kombinatı, mebel-kibrit, şərab üçün çəllək və digər məhsullar istehsal olunur. Bu şəhərdə ağac emal edən dəzgahlar, damkratlar və soba üçün prokatlar istehsal olunur. Şəhərdə 4 maşınqayırma zavodu, ət və süd kombinatı, konserv, şərab kombinatı və b. müəssisələr yerləşir.
Adıgey Respublikasının əhalisinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatıdır. Əsasən düzənlik Kuban çayı boyunca və dağlıq hissədə yerləşir. 400 min ha, yəni bütün yararlı torpaqların yarısına qədərini əkin yerləri otlaqlar, örüşlər, üzümlüklər və bağlar tutur. Respublikada aşağıdakı kənd təsərrüfatı məhsulları istehsal olunur: taxıl, şəkər çuğunduru, günəbaxan, tərəvəz, meyvə, giləmeyvə. Respublikada 100 min baş iribuynuzlu mal-qara, 100 min baş qoyun, keçi, xeyli quş və donuz var. Çoxlu heyvandarlıq məhsulları istehsal olunur. Quşçuluq, donuzçuluq inkişaf etdirilib.
Adıge RF-nin subyektləri arasında üzüm şərabı (6-cı yer), emallıq ağac-oduncaq (7-ci yer), karton (9-cu yer), şəkər tozu (15-ci yer), tərəvəz şirələri və meyvə-tərəvəz konservi istehsalında seçilir. Respublikanın ümumi məhsulunda ticarət və kommersiya fəaliyyəti 14,5%, kənd təsərrüfatı 14,1%, sənaye 13,5%, tikinti 9,6%, nəqliyyat 2,7% paya malikdir (2002). İqtisadi cəhətdən fəal əhalinin (200 min nəfər) 16,9%-i sənaye sahələrində, 20,3%-i kənd təsərrüfatında çalışır. İşsizlik səviyyəsi 13,5% – RF üzrə orta səviyyədən 1,7 dəfə yüksək, ayda adambaşına düşən pul gəliri isə 45% azdır.
Yeyinti, taxta-şalban, ağac emalı və sellüloz-kağız, maşınqayırma və metal emalı, tikinti materialları sənayesi aparıcı sahələrdir. Respublikaya gətirilən məhsullar içərisində qənnadı istehsalı üçün xammal, makaron və tütün məmulatları, gübrə və zəhərli kimyəvi maddələr əsas yer tutur. Adıgenin kənd təsərrüfatında bitkiçilik məhsulları üstünlük təşkil edir. Kənd təsərrüfatı torpaqlarının 80%-i (3,3 min km2-dən çox) şumlanır (yarıdan çoxunda dənli bitkilər). Taxıl (332,7 min t), texniki (raps, günəbaxan, şəkər çuğunduru, tütün) və yemlik bitkilər yetişdirilir; üzümçülük, meyvəçilik inkişaf etmişdir. Otlaq heyvandarlığı (63,4 min baş iribuynuzlu qaramal) ət-süd yönümlüdür; donuz (36,2 min baş) qoyun və keçi (22,2 min baş), at, quş saxlanılır; həmçinin arıçılıq inkişaf etdirilir. Kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalı: süd 102,4 min t, kəsilmiş mal-qara və quş əti 15,1 min t, yumurta 50,6 mln. ədəd (2002).
Bərkörtüklü avtomobil yollarının uzunluğu 1,5 min km, ərazisindəki dəmiryolunun uzunluğu 148 km-dir. Maykop dəmiryol magistralları qovşağıdır. Maykop–UstLabinsk, Maykop–Tuapse, Maykop–Armavir qaz kəmərləri; Maykopda aeroport fəaliyyət göstərir.
Əhali
Respublika əhalisinin ümumi sayı 447, 0 mindir (2002). Ümumi əhalinin 53,7%-i şəhərlərdə yaşayır, sıxlıq isə hər km2-də 58,5 nəfərdir. Əsas şəhərləri Maykop (paytaxtı) və Adıgeyskdir. O cümlədən 5 şəhər tipli qəsəbə mövcuddur. Rəsmi dil rus və adıgeydir. Adıgedə 80-dən çox millət yaşayır. Respublikda adıgeylər 108,1 min (2002), ruslar (64,5%), ukraynalılar (2%), kürdlər (0,9%), tatarlar (0,6%) beloruslar, tatarlar və s. xalqlar yaşayırlar. Adıgeylər qeyd etdiyimiz kimi Qafqaz ailəsinin abxaz-adıgey dil qrupuna aid olan adıgey dilində danışırlar. Dindarları müsəlman və xristiandır.
Səhiyyə
Adıgedə 250-yə qədər tibb müəssisəsi (o cümlədən 4663 çarpayısı olan 21 xəstəxana), 1600-dən artıq həkim, 4600-ə yaxın orta tibb işçisi olmuşdur (2002). 2001-ci ildə ümumi xəstələnmə göstəricisi əhalinin hər 1000 nəfərinə görə 962,1 olmuşdur (tənəffüs orqanları xəstəlikləri 15,7%, qan dövranı xəstəlikləri 13,5%, göz xəstəlikləri 8,6%). Ölümün əsas səbəbləri – qan dövranı sistemi xəstəlikləri (62,3%), travmalar, bədbəxt hadisələr və zəhərlənmələr (11,7%), şişlərdir (11,5%) (2002). 2001-ci ildə səhiyyəyə qoyulan xərc 128 mln. 700 min rubl təşkil etmişdir.
Təbiəti
250px|thumb|right|Respublikanın cənub-qərbində Lago-Naki yaylası Respublikanın şimal hissəsi zəif dalğavarı Kubanboyu maili düzənliyindən, cənub hissəsi Böyük Qafqazın dağətəyi (hünd. 300 m-ə qədər) və yamac (ən hünd. nöqtəsi 3238 m, Çuquş d.) hissələrindən ibarətdir. Neft, qaz, müxtəlif tikinti materialları və fosforit yataqları, həmçinin Masesta tipli müalicəvi mineral su bulaqları var. İqlimi mülayim kontinental, isti və rütubətlidir. Orta temperatur yanvarda –2,4˚C, iyulda 22,2˚C-dir. İllik yağıntı təqribən 700 mm. İlin 180 günü şaxtasız olur.
Çayları (Laba, Belaya, Çoxrak, Pşiş, Psekups və s.) Kuban çayı hövzəsinə aiddir. Kuban çayında axını nizamlamaq məqsədilə Krasnodar, Tşik, Şapsuq və Oktyabr su anbarları yaradılmışdır. Bəzi çayların aşağı axınları ciyilliklərdir. Respublikanın ərazisinin xeyli hissəsini qaratorpaqlar təşkil edir; şabalıdı və dağ-meşə torpaqları da var. Dağətəyi sahələr sənaye əhəmiyyətli enliyarpaqlı meşəliklərdir (ərazinin təqribən 40%-i); palıd, fıstıq, vələs, ağcaqayın, göyrüş, şam, yabanı meyvə ağacları və s. bitir. Yuxarı qalxdıqca bunlar ağ şam, şam və küknar ağaclarından ibarət iynəyarpaqlı meşələrlə əvəz olunur. Yüksək dağlıqda subalp çəmənləridir. Heyvanları: qonur ayı, vaşaq, qaban, cüyür, tülkü, safsar, dovşan, gəmiricilər və s. Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmiş Qafqaz qoruğunun dağlıq hissəsi Adıge Respublikası ərazisindədir.
Turizm və rekreasiya
250px|thumb|right|Maykopda məscid “Qafqaz” dağ sanatoriyası, 1600 m yüksəklikdə yerləşən dağ-xizək, deltaplaner və s. yarışlarının keçirildiyi “Laqo-Naki” turist bazası; Böyük Aziş və Göl mağaraları, Xacoxkanyonu və Qranit dərəsi əsas turizm obyektləridir.
Ədəbiyyat
Adıgelərin xalq poeziyası (nart dastanları, qəhrəmanlıq, əmək və mərasim nəğmələri) zəngindir. 19-cu əsrin ortalarında Adıge dilində maarifləndirmə səciyyəli mətnlər meydana gəlmişdir (Ş.B.Noqmov, Umar Bersey, P.Tambiyev). Adıge dilində peşəkar ədəbiyyat 1920-ci illərdə meydana gəlmişdir. Banisi xalq şairi S.A.Teuçej (1855–1940) olmuşdur. Şairlərdən Ə.Xatkov (1901–37), H.Andruxayev (1921–41), M.Paranuk (1912–70), yazıçılardan T.M.Keraşev (1902–88), D.Kostanov (d.1912), Ə.Yevtıx (d.1915), Y.Tlüsten (d.1913) və b. Adıge ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindəndir. 20-ci əsrin 2-ci yarısından ədəbiyyatşünaslıq (A.Sxalyaxo, K.Q.Şazzo, U.M.Paneş, T.N.Çamokov və b.) inkişaf etmişdir.
Təsviri sənət və memarlıq
Çoxlu dolmenlər, Maykop kurqanından tapılmış qızıl və gümüş qablar, və s. Tunc dövrünə (e.ə. 4-cü əsrin sonu) şamil edilir. Kurqanlardan və yaşayış yerlərindən tapılmış məişət əşyaları e.ə. 4–3-cü minilliyə, skif–meot zərgərlik məmulatları (heyvani üslubda) isə 7–5-ci əsrlərə aiddir. Qızılı tikmələr, keçə xalçalar, daş, ağac üzərində bədii oyma qədimdən geniş yayılmışdır. 20-ci əsrdə peşəkar təsviri sənət (K.K.Sidaşenko, İ.V.Sokolov, V.M.Mexeda), 70-ci illərdən isə qrafika növü (Y.Q.Kiriçenko, F.N.Petuvaş, T.M. Kat, M.Q.Tuquz) inkişaf etmişdir. Maykopda çoxmərtəbəli evlər və ictimai binalar, kinoteatrlar tikilmiş, “Dostluq” monumenti (tunc, 1968, heykəltəraşlar M.Q. və O.M.Manizer) və s. qoyulmuşdur.
Musiqi
Folklordan qaynaqlanan ilk peşəkar musiqi nümunələri 19-cu əsrdə yaranmış və yazıya (A.A.Alyabyev, M.A.Balakirev, S.İ.Taneyev) alınmışdır. Əsas yeri müxtəlif xarakterli və məzmunlu mahnılar, rəqs musiqisi tutur. Kamıl (nəfəs aləti), şiçepşin (kamanlı alət), pxaçiç (zərb aləti) əsas musiqi alətləridir. 19-cu əsrdən qarmon geniş yayılmışdır. Peşəkar musiqi 20-ci əsrdə təşəkkül tapmışdır. Bəstəkarlar: U.Txabisimov, A.Nexay, A.Qotov, M.Xurov, K.Tuko və b. Maykopda respublika filarmoniyası (1971-ci ildə yaradılmışdır), filarmoniyanın simfonik orkestri (1993), Dövlət rus xalq çalğı alətləri orkestri (1993), Maykop bələdiyyə nəfəsli orkestri (1976), Adige Bəstəkarlar İttifaqı (1992) fəaliyyət göstərir. “Şimalı Qafqaz musiqi baharı”, “Qafqaza sülh” (Maykop); Adıge musiqisi festivalları (2000, 2003, Maykop) keçirilir.
Teatr
Adıge teatr sənəti 20-ci əsrin əvvəlində təşəkkül tapmışdır. 1933-cü ildə Krasnodarda Adıge teatr texnikumunun açılışı ilə peşəkar teatrın təməli qoyulmuşdur. 1936-cı ildə Dövlət Teatr Sənəti İnstitunda ilk Adıge Studiyası (L.M. Leonidov və M. M. Tarxanovun rəhbərliyi ilə) açılmışdır. 1936-cı ildə Maykopda rus dram teatrı, 1937-ci ildə Adıge teatrı təşkil edilmişdir. 1941-ci ildə hər iki truppa A.S. Puşkin adına vilayət dram teatrında birləşdirilmişdir. Teatr bir il fəaliyyət göstərdi: rus truppası (1943), Adıge truppası (1957) yenidən fəaliyyətə başlamışdır. 2000-ci ildə iki müstəqil kollektiv yarandı: Adıge Dram Teatrı, və A.S. Puşkin adına Rus Dram Teatrı. Müharibədən sonrakı illərdə Adıge teatrının təşəkkül tapmasında rejissor M.S.Axedcakovun böyük rolu olmuşdur. Maykopda “Nalmes” (1936) və Dövlət akademik rəqs ansamblları fəaliyyət göstərir.
Təhsil və mədəni-maarif müəssisələri
Adıgedə 124 məktəbəqədər təhsil müəssisəsi (12,7 min uşaq), 188 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 39 ibtidai məktəb (68,2 mindən çox şagird); zəif inkişaf etmiş uşaqlar üçün 112 sinif var (2004). 8 axşam məktəbində 2 minə qədər şagird oxuyur. Məktəbdənkənar təhsil müəssisələrinə (8 uşaq yaradıcılıq və estetik tərbiyə mərkəzi, 2 texniki yaradıcılıq mərkəzi, 3 uşaq-gənclər turizm mərkəzi, ekoloji tərbiyə mərkəzi, 10 uşaq-gənclər idman mərkəzi (9 min uşaq; məktəbyaşlı uşaqların 13,9%-i) cəlb edilmişdir. 12 ibtidai peşə təhsili (14 mindən çox şagird), 6 orta peşə təhsili müəssisəsi, Respublika İxtisasartırma İnstitutu, 2 ali məktəb: Adıge Dövlət Universiteti (1993-cü ildə Pedaqoji İnstitutun bazasında yaradılmışdır; 6,7 min tələbə) və Maykop Dövlət Texnologiya Universiteti (1993), Maykop incəsənət məktəbi, RF-nin dövlət ali məktəblərinin 6 filialı, 159 klub-müəssisə, 150 kütləvi kitabxana, 28 muzey, həmçinin Milli Mədəniyyət Mərkəzi fəaliyyət göstərir.
Kütləvi informasiya vasitələri
Respublikada 20-dən artıq qəzet çıxır. “Adıqe Mak” (“Adıgenin səsi”) iri qəzetdir. Dövlət teleradio verilişləri proqramları adıge və rus dillərində yayımlanır. Maykopda iki bələdiyyə televiziyası fəaliyyət göstərir.
Əsəd Dilbazov
Dilbazov Əsəd Kamil ağa oğlu — İqtisad elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Xalq təsərrüfatının iqtisadiyyatı və planlaşdırılması fakültəsinin dekanı (1975–1980), Şöhrət ordeni laureatı.
Elm yolunda
Əsəd Dilbazov 1947-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun tarix fakültəsini "orta məktəb tarix müəllimi" ixtisası üzrə fərqlənmə diplomu ilə başa vurur. Üstəlik 1947-ci ilin martında artıq Kommunist Partiyasına üzv ola bilmişdi. Anketin ictimai mənşə qrafasında "kəndli ailəsində" doğulduğunu göstərmişdir.Ali məktəbi bitirdiyi il onun elmə olan həvəsni,hazlığını və əlbəttə,partiyalığını nəzərə alaraq aspiranturada saxlamışdılar.Elə həmin tarixçə ali məktəblərdə onun uzun sürən-56 illik elmi həyatının baçlanğıc nöqtəsi sayıla bilər.Onun APİ-nin SSRİ tarixi kafedrasında "aspirantura dövrü" 1947-ci il oktyabrın 1-dən 1950-ci il oktyabrın 1 göstərilir. 1950–53-cü illərdə bu kafedramn assistenti, 1953–60-cı illərdə isə baş müəllimi olmuşdu.
Əsəd Dilbazov namizədlik dissertasiyasını 1959-cu ilin oktyabrında Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində müdafiə etmişdi, Ümumittifaq Attestasiya Komissiyasından (VAK) elmlər namizədi diplomunda 20 iyul 1960-cı il tarixi qeyd olunur. İndi xatırlandığı kimi, bu namizədlik işi ölkənin aparıcı elm ocaqlarından olan ADU-nun elmi çevrələrində yaxşı qarşılanmışdı. Bu baxımdan onun 1960-cı il sentyabrın 1-dən artıq respublikanın ən prestijli ali məktəbi sayılan Azərbaycan Dövlət Universitetinə keçməsi təsadüfi sayıla biiməzdi. Burada 1966-cı il sentyabrın 1-dək ADU Azərbaycan tarixi kafedrasının dosenti işiədi. 1966-cı ildə ADU iqtisad fakültəsinin bazasında Dadaş Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutu yaradılanda, bu yeni yaradılan ali məktəb üçün universitetin professor-müəllim heyəti sırasından yaradılan kontingentlə bir sırada о da 1966-cı il sentyabrın 1 -dən bu yeni İnstituta keçərək, burada 1975-ci il sentyabrın 25-dək iqtisad tarixi kafedrasının dosenti vəzifəsini tutur. Bu ildən etibarən AXTİ-nin əyani, axşam və qiyabi şöbələrində tələbələrə Azərbaycan tarixi, Azərbaycanın və xarici dövlətlərin iqtisad tarixləri mövzusunda mühazirələr oxumuş və seminarlar aparmışdı.Bu yeni aliməktəbdə pedaqoji fəaliyyəti ilə paralel olaraq Azərbaycanın iqtisadi tarixinin aktual, perspektivli problemləri üzrə elmi-tədqiqat işlərini də uğurla davam etdirirdi. Əsəd Dilbazov elmi araşdırmalarını uğurla başa çatdıra bilməsi üçün 1971-ci ildə 2 il müddətinə baş elmi işçi vəzifəsinə keçirilmiş və 1974-cü ildə "Azərbaycan SSR-də sosialist sənayesinin formalaşması problemləri" üzrə elmi işini müvəffəqiyyətlə yekunlaşdırmışdı. Əsər bir müttəfiq respublika olaraq Azərbaycanda iqtisadi quruculuğun 1920–28-ci illər dövrünü əhatə edirdi.Həmin ildoktorluq dissertasıyası müdafiə etməklə, respublikada iqtisadi tarıx elmi üzrə ilk doktorluq dissertasiyanı müdafiə edənlərdən, bu elmin əsasını qoyanlardan biri professor vəzifə elmləri doktoru alimlik dərəcəsi, 1979-cu il fevralın 23-də isə AXTİ tarix kafedrasının professoru vəzifəsi verilir. Sonrakı beş il, yəni 1975-ci ildən 1980-ci il noyabrın 28-dək AXTİ "Xalq təsərrüfatının iqtisadiyyatı və planlaşdırılması" fakültəsinin dekanı vəzifəsini tutdu.
1980-ci ilın oktyabrından 1984-cü ilin oktyabrınadək isə AXTİ siyasi iqtisad kafedra- sının professoru (iqtisad tarixini tədris etməklə) idi.1984-cü ilin dekabrından 1987-ci ilin noyabrınadək AXTİ iqtisad tarixi kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışdı.Bu arada, yəni 1984-cü ildə Tbilisi Dövlət Universiteti iqtisad tarixi və iqtisadi təlimlər tarixi kafedrasında stai kecmisdi.
Onun elmi bioqrafiyasında belə bir qeyd də var ki, 1987-ci ilin noyabr-dekabr aylarında — hardasa bir aylıq müddətdə AXTİ Sov.İKP tarixi kafedrasının professoru (iqtisad tarixini tədris etməklə) vəzifəsinə dəyişdirilmişdi.Qeyd edək ki, sovet dönəmində bu kafedralar ali məktəblərdə ciddi mövqeyə sahib idi.
Professor Əsəd Dilbazov 1988-ci ilin yanvarından müddətli müqavilə ilə Voz nesenski adına Leninqrad Maliyyə-İqtisad İnstitutu Bakı filialının Sov.İKP tarixi ka- fedrasının professoru vəzifəsinə təyin edilmişdi. Bu vəzifəyə təyinat almaq üçün institut şurası tərəfindən müsabiqə qaydasında seçki keçirilmişdi.
Elmi mühitdə etiraf olunurdu
Təbii ki, sovet dövründə iqtisadiyyat inzibati-amirlik sisteminə söykənirdi və iqtisadçı alimlər onlar üçün cızılmış bu yoldan kənara çıxa, "özfəaliyyətlə" məşğul ola bilməzdilər. Professor Əsəd Dilbazov da öz mühitinin yetirməsi idi və elmi araşdırmalarını bu çərçivədə aparırdı.Amma öz hazırlığı, intellekti, mənsub olduğu elm sahəsini dərindən bilməsi ilə fərqlənir, seçilir, etiraf olunurdu.
Ümumiyyətlə, professor Əsəd Dilbazovun iqtisad elmi sahəsində elmi marağı və yaradıcılıq fəaliyyəti geniş əhatəli olmaqla — ən sanballı problemləri əhatə edir. Onun elmi fəaliyyəti barədə fikir belədir ki, əsərlərində istər nəzəri, istərsə də tətbiqi baxımdan bilavasitə ölkənin inkişafının sosial-iqtisadi problemləri aparıcı yer tutur və bunlara yanaşma öz orijinallığı ilə fərqlənir.Professor Əsəd Dilbazov respublikanın, eləcə də keçmiş İttifaqın nəşriyyatlarında çap olunmuş xeyli sayda monoqrafiya, dərslik, elmi səciyyəli jurnal məqalələrinin elmi redaktoru və müəllifi olmuşdur. Məsələn, göstərilir ki, professor Əsəd Dilbazov 5 monoqrafiya, 50-dən çox elmi məqalənin müəllifidir. Bu dəyərli əsərlərilə sovet dönəmində və sonra onun iqtisad elminin zənginləşdirilməsində az rol oynamadığı şəksiz qəbul edilir. Zamanında onun ciddi qarşılanmış əsərləri sırasında "Sənayenin milliləşdirilməsinın Sovet metodu" (1970), "Azərbaycan SSR-də sosialist sənayesinın formalaşması problemləri" (1976), "SSRİ və xarici ölkələrın iqtisadi tarixi" (1978), "Azərbaycanda kapitalist sənayesinin inkişaf mərhələləri" (2000) və s. kıtabları, çoxlu elmi məqalələri onun elmi-tədqiqat dairəsinin genişliyindən xəbər verir
Asəf Nadirov və Tofiq Quliyevin də qeyd etdiklərı kımi, professor Əsəd Dilbazovun elmi əsərlərində iqtisadi nəzəriyyə və iqtısadi tarix problemlərinin qovuşuğu həmin problemlərin sistemli təhlilinin aparıldığı hiss olunur.
Xatırlandığı kimi, professor Əsəd Dilbazov öz məruzə və çıxışlarında bir sıra sovet alimlərinin şablon. standart halda feodal təsərrüfat ukladlarının münasibətlərinin meydana gəlməsini yalnız Kiyev Rusunun, qədim Rusiya dövlətinin yaranması ilə əlaqələndiklərıni, bu prosesi IX yüzillə bağladıqlarını tənqid etmiş və hələ III–IV yüzillər Azərbaycanda bu sayaq feodal münasibətlərinin meydana gəldiyini sübut etmiş, elmi cəhətdən əsaslandırmışdı. Obyektivlik xatirinə onu da qeyd etmək lazımdır ki, о zamanlar iqtisadi tarix üzrə ən görkəmli alimlər hesab olunan V.S.Çuntulov.A.A.Uspenski, V.Q.Sarıçev və başqaları professor Əsəd Dilbazovun bu və digər qıymətli fikırləri ilə hesablaşmağa məcbur olmuşdular.
Sovet dönəmində nəşr edilmiş kitabları
Bunlardan başqa, 1978 ci ildə Moskvanın "Vısşaya şkola" nəşriyyatında çapdan çıxmış 20 çap vərəqli həcmində "SSRİ və xarıci ölkələrin iqtisad tarixi" dərsliyinin (rusca) hazırlanmasında iştirak etmişdi.
Yeni çağın yeni tələbləri
1988-ci ildə ölkədə ictımai-siyasi vəziyyət məcrasından çıxdı və ali məktəblər. onların tələbə və professor-müəllim kontingentlərı siyasi dalğanın aparıcı ünsürlərindən bırınə çevrildilər. Azərbaycanın 1991-ci ildə öz müstəqilliyini bərpa etməsini alqışlayanlardan biri də professor Əsəd Dilbazov idı.Azərbaycanın müstəqil dövlət olaraq ınkişaf yoluna çıxdığı mürəkkəb siyasi və iqtisadi şəraitdə bir düşüncə adamı olaraq, ölkəsinin iqtisadı tarixinin tədris olunması məsələsinİ irəli sürmüş və bununla bağlı xüsusi tədris proqramı hazırlamışdı. indi Azərbaycanınn suverenlik qazandığı, onun yeni iqtisadı sistemə qədəm qoyması ilə iqtisadiyyatının inkişaf yönümünün tədriclə köklü sürətdə dəyişdiyi və yeni istiqamət aldığı bir şəraitdə, o, bir iqtisadçı alim kimi bu sahədə vəzifə borcunu uğurla yerinə yetirməyə çalışırdı. Hələ bazar iqtisadiyyatına keçidin ilk vaxtlarından başlayaraq, bu problemlərə dair mütəmadi şəkildə elmi araşdırmalar aparmağa başlamış, təklif və tövsiyələr irəli sürmüşdü. 2002-ci ildə anadan olmasının 75 illiyi münasıbəti ilə ölkə prezidentinin fərmanı ilə "Şöhrət Ordeni" ilə təltif edılməsi ısə onun elmi fəalıyyətınə dövlətın verdıyı ən yüksək qiymət idi. Bu yubiley onun çalışdığı Azərbaycən Dövlət İqtisad Unversitetinin kollektivi tərəfindən hörmətlə qeyd edilmişdı. Ömrünün son gününə qədər bu elm və tədris müəssisəsində Azərbaycan tarixi kafedrasının məsləhətçi-professoru olaraq elmi-pedaqoji fəaliyyətini davam etdirirdi.
İstinadlar
http://www.dilbazi.az
Jurinea semenowii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Ufa tramvayı
Ufa tramvayı — Ufa şəhərində tramvay xətti.
1945-ci ilə qədər
1898 — Ufada ilk elektrikli tramvayın işə salınması fikirini mühəndis koşinn irəli sürmüşdür.
1911 — Ufa şəhər duması şəhərdə tramvayın işə salınmasını qərara alır.
1913 — Mühəndis Vasilev və Ştuder şəhər dumasına tramvay xəttinin çəkilməsi ilə bağlı müraciət etmişlər.
1934 — 5 mart tarixində SSRİ Xalq Komisarları Soveti Ufada tramvay xəttinin çəkilməsi haqqında qərar qəbul edir.
1936 — yazda Zensov küçəsində tramvay xəttinin tikintisinə başlanılır. Beş vaqon və elə bir o qədər də qoşqu alınır.
1937 — 23 yanvarda ilk sınaq keçirilir.24 yanvarda artıq Lenin küçəsindən Perm küçəsinə qədər olan xətt istifadəyə verilir. Daimi yol isə 1 fevralda istifadəyə verilir.
1938 — yanvarda ikən qar təmizləyən istifadəyə verilir. Elə həmin ildəcə 8 motorlu və 5 qoşqu alınır. Sentyabrdan Budyonnı küçəsindən yeni mətbəyə qədər yol inşa edilir.
1940 — bu ildə tramvay sistemi 21 km uzunluğa, 3 maşruta, 17 vaqona sahib idi.
1946—1991
1952 — İnqilab küçəsindən Aksakova, Sverdlova vəÇörək zavoduna qədər xət çəkilir. 2 МТВ-82 vaqonu əldə edilir.
1956 — № 2 deposu istifadəyə verilir.
1957 — Ulyanovlar küçəsindən Kosmanavtlar küçəsinə yol çəkilir.
Müasir
thumb|right|200px|71-619К tramvay vaqonları
S. i. ZORİN adına № 1 depo
S. i. ZORİN adına № 1 depoda 80 vaqon istifadəçilərin ixtiyarındadır.:
Arru (kommuna)
INSEE kodu — 09018.
Əhalisi
2008-ci il üçün kommunanın əhalisi 69 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 45 yaşda (15-64 yaş arasında) 32 nəfər iqtisadi fəal, 13 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 71.1%, 1999-cu ildə 63.2%). 32 fəal şəxsdən 28 nəfəri (15 kişi və 13 qadın), 4 nəfər işsiz (4 kişi və 0 qadın) idi. Aktiv olmayan 13 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 4 nəfər təqaüdçü, 5 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir. .
Yeniceoba
Yeniceoba, Cihanbeyli ilçəsindəki Konya vilayətinin bir məhəllə.
Tarixçə
Yeniceoba tarixi Xetlilərə qədər gedər. Yeniceoba Məhəlləsindəki infrastruktur işləri əsnasında, Xetlilərə aid daş dövrə və Roma İmperiyasına aid məzar daşları tapılmışdır. Yeniceoba daha sonra müxtəlif qəbilələrə ev sahibliyi etdi. Bunlar: Frigiyalılar, Lidyalılar, Bizanslılar, Səlcuqlular və Osmanlılardır. Şəhərin ilk qurulması Roma İmperiyası dövründə olduğu təxmin edilir. Ayrıca Tekmezar ve Küçükkartal Yaylalarında bulunan mezarlıklardan ve Yeniceoba Lisesi inşaatı kazısında bulunan aslan heykellerinden Yeniceoba Məhəlləsi'nin bulunduğu bölgede Selçuklular Devrinde yerleşimin olduğu anlaşılmaktadır.
Konar-Göçer olan aşiret, köçəri olduğundan, yazları Yeniceoba'da, və qışları ise Adana'nın Yenice beldesinde keçirərdi. Beləliklə, adı Yeniceoba adını aldı. Bu gün yerləşmiş olan Yeniceoba sakinləri Malatya, Adıyaman, Kahramanmaraş və Diyarbakır vilayətlərdən, 1800—1850-ci illərdən arası Haymana-Cihanbeyli ovasına yerleşmişler. Bu illər arasında ilk olaraq, Ankara'ya bağlı Karagedik Məhəlləsi, daha sonra Konya'nın Pazarözü Yaylası, Tol Yaylası və Haci Bektaş Yaylası'nın bulunduğu bölgədə iqamət etmişdir. Son olaraq Yeniceoba xalqı, Yeniceoba Məhəlləsi bu gün bulunduğu bölgəyə, 1853-cü ildə yerləşdilər.
1876-cı ildə Yeniceoba, Osmanlı İdarə Təşkilatlanmasında, Konya vilayətinə bağlı Aşiret-i Rişvan Esbikeşan qəzasına bağlamışdır. 26 mart 1913-cü ildə inzibati quruluşlanmada sonra, Saideli (Kadınhanı) qəzasına bağlanmışdır və Yeniceoba Nahiyə Təşkilatı və Bələdiyyə Təşkilatı yaradılmışdır. Türkiyədə, 1926-ci ildə edilən dəyişikliklə, Cihanbeyli ilçəsinə bağlanmışdır. Türkiyə Respublikası qurulması ilə, dövlətin inzibati təşkilatı dəyişikliyindən sonra, 30 may 1926-cı ildə Yeniceoba Nahiyə Təşkilatı və Bələdiyyə Təşkilatı qaldırılaraq Yeniceoba Muxtarlığa çevrilmişdir. (1926-cı ildə Molla Ömər Kart Bələdiyyə Başkanlığı yapmıştır).
13 noyabr 1955-ci ildə Yeniceoba Bələdiyyə Təşkilatı yenidən yaradılmışdır. Yeniceoba, 2014-cü ildən məhəllə olmuşdur.