cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yurtazı rayonu
Nəqliyyat
Kuybışev dəmir yolunun İnza - Çişmi dəmir yolu xətti rayon ərazisindən keçir. Urıssu - Narışevo dəmir yolu xətti (Oktyabrski şəhəri) rayondan keçir.
Tanınmış şəxsləri
Fatıx Şaripov - Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1944).
Fəhima Xisamova - tatar dili üzrə alim, filologiya elmləri doktoru, Kazan Dövlət Universiteti professoru.
Mirfatıx Zakiyev - tatar dili üzrə alim, filologiya elmləri doktoru, Tatarıstan Respublikası Elmlər Akademiyasının akademiki, professor.
Sirin Batırşin - şair.
Ənvər Şaripov - ədəbiyyatşünas, professor.
Bricit Mendler
Bricit Kler Mendler (18 dekabr 1992) — Amerika aktrisası, müğənni, musiqiçi və söz yazıçısıdır. Ən məşhur rolu isə Uğurlar, Çarli!dəki Teddi Dankan roludur. Və ən məşhur film rolu isə, Limonadlı ağızdakı Oliviya Vayt roludur. Musiqi sahəsində isə, 2012 üçün Hollivud Rekords şirkəti ilə razılaşmışdır.
Filmoqrafiya
Film
Serial
Başqa
left|thumb|150px|Bricit Mendler (2011)
Bulbophyllum cupreum
(Bulbophyllum cupreum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum cupreum növü Arunaçal-Pradeşdən Qərbi Malayziyana qədər yayılmışdır.
Şotavar
Şotavar — Azərbaycan Respublikasının Qax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
1872-ci ildə nəşr olunmuş və 1869-cu il əhalinin kameral siyahıyaalınması nəticələrini əks etdirən "Tiflis quberniyasının və Zaqatala dairəsinin hərbi icmalı"na əsasən Zaqatala dairəsinin Qarasu naibliyinə daxil olan Şotavar kəndində milli tərkibi muğallardan ibarət 35 ailə yaşayırdı. Müvafiq icmalda dairəni təşkil edən yaşayış məntəqələrinin əhalisinin etnik tərkibinə dair məlumatlarda etnik türklər muğallar, Dağıstanlı xalqların nümayəndələri isə ümumi adla ləzgilər olaraq göstərilmişdir.
Eyforiya (film, 2017)
"Eyforiya " — 2017-ci ildə çıxarılmış İsveç, Birləşmiş Krallıq və Almaniya birgə istehsalı olan dram filmidir. Eyforiya, rejissor Liza Lanqsetin ingilis dilli film debütüdür. Film, ilk dəfə 2017 Toronto Beynəlxalq Film Festivalının platforma seksiyasında nümayiş etdirilmişdir.
Şotavar
Əhalisi
14 may-17 dekabr 1886-cı ildə ailələr üzrə aparılmış siyahıyaalmaya əsasən Zaqatala dairəsi, Qax şöbəsi, Əlibəyli kənd cəmiyyəti tərkibinə daxil olan Şotavar kəndində 56 evdə sünni etiqadlı müsəlman tatarlardan (42 evdə 126 nəfəri kişilər və 136 nəfəri qadınlar olmaqla toplam 262 nəfər) və avarlardan (14 evdə 46 nəfər kişilər və 42 nəfəro qadınlar olmaqla toplam 88 nəfər) ibarət 350 nəfər (172 nəfəri kişilər, 178 nəfəri qadınlar) əhali yaşayırdı. Müvafiq mənbədə dairəni təşkil edən yaşayış məntəqələrinin əhalisinin milli tərkibinə dair məlumatlarda etnik türklər tatarlar, Dağıstanlı xalqların nümayəndələri isə ümumi adla avarlar olaraq göstərilmişdir.
1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən kənddə 263 təsərrüfatda hər iki cinsdən toplam 1081 nəfər əhali yaşamaqdadır.
Eyforiya (film, 2017)
Məzmunu
İki bacı olan İnes (Alisiya Vikander) və Emiliya (Yeva Qrin) uzun illərdir ki, görüşmürlər. Buna səbəb onlar arasında baş vermiş qalmaqal olsa da, bacılar barışmağa qərar verirlər. Uğurla fəaliyyət göstərən rəssam olan İnes son dövrlərdə yaradıcılıq böhran yaşayır. Emiliya bacısını gizli bir yerə birlikdə səfər etməyə çağırır və bu səfərin onun üçün çox mühüm olmasını bildirir. Onların getdikləri yer o qədər əlçatmaz məkanda yerləşir ki, ora yalnız vertolyotla çatmaq mümkündür. Məkana çatdıqda İnes öyrənir ki, bacısı müaəlicəsi mümkün olmayan bir xəstəlikdən əziyyət çəkir və onların gəldikləri bu yer bir növ imkanlı adamlar üçün nəzərdə tutulmuş hospisdir. Burada müştərilər üçün yüksək səviyyəli xidmətlə həyatdan köçmə təmin edilir və Emili üçün təyin edilmiş vaxta cəmi altı gün qalıb. Ölüm qabağı Emili bacısı ilə münasibətlərini aydınlaşdırmağa çalışsa da, o, Emlinin seçimini qəbu edə bilmir. Ölüm və ayrılıqla üzbəüz qalmış bacılar ailə və sevgini dərk etməyə çalışırlar.
İstehsal
2013-cü ilin dekabrında filmin istehsalının erkən mərhələsinə başlanılmış və 2015-ci ildə çıxarılması planlaşdırılmışdı. 2016-cı ilin əvvəllərində verdiyi müsahibədə Lanqset üçüncü filmində Avropada yüksəlməkdə olan intihara yardım fenomeni mövzusuna toxunulacağı və hadisələrin "uydurma evtanaziya klinikasında" baş verəcəyini qeyd edir.
6 may 2016-cı ildə Alisiya Vikander və onun London agenti Çarlz Kollier Vikarious Productions şirkətini yaradırlar. Şirkətin istehsalı olan ilk filmin Lanqsetin rejissorluğu ilə çəkiləcək, baş rollarda Vikander və Yeva Qrinin oynadığı iki bacının hekayəsindən bəhs edən "Eyforiya" filmi olacağı haqqında məlumat verilir.
Çəkilişlər
Filmin əsas çəkilişlərinə 2016-cı il avqustun əvvəllərində Münhendə başlanılmış, daha sonra çəkilişlər Almaniya Alplarında davam etdirilmişdir.
Media FM
“Media FM” Radiostansiyası “Digital Media” MMC tərəfindən 2008-ci ildə təsis edilib. 2009-cu ilin fevralından efir yayımına başlayan radio, hal-hazırda ölkənin 77%-dən çox ərazisində eşidilir. Hal-hazırda internet yayım üçün fəaliyyət göstərən mediafm.az saytı sayəsində isə ilin radiosunu bütün dünyada eşitmək olur.
2012-ci il Media FM üçün personala yatırım ilinə çevrilmişdir. Yeni mövsüm öncəsi transferlər hesabına radioya kadr bazarının ən uğurlu simaları cəlb edilmişdir.
Bunun sayəsində radiostansiya ötən il ərzində də səhər və axşam praym-taymlarının mübahisəsiz lideri adını qoruyub. Dillər əzbəri olmuş “MANPASI” səhər şousu və “GÜL KİMİ” axşam şouları insanların işə gedəndə və işdən qayıdanda dinlədiyi əsas verilişlərdir.
Radiostansiyanın bütün layihələri sosial yönümlüdür və unikaldır. Onlar nə bir-birini, nə də digər radioların verilişlərini təkrarlamır. Verilişlər, sözün əsl mənasında, eksklüziv efir məhsuludur. Azərbaycan üçün nadir sayılan TopHit musiqi formatında çalışan radionun musiqi bazası hər ay yenilənir və daimi dinləyicilərin əsas fəxr mənbəyidir.
Hər mövsüm yeni verilişlər təqdim edən yeganə radio olmaqla, Media FM, həm də medianın və ictimaiyyətin diqqət mərkəzindədir. Xatırladaq ki, Media FM ardıcıl üçüncü dəfədir ki, "İlin radioşirkəti" seçilir.
Zikri Ərdəbili
Zikri Ərdəbili — Azərbaycan şairi.
Həyatı
Zikri Ərdəbili Azərbaycanın istedadlı şairlərindəndir. O, hicri tarixinin 1205-ci (miladi 1790-cı) ildə Ərdəbil şəhərində anadan olmuşdur. Zikrinin əsl adı İbrahim, atasının adı Həsəndir.
Yaradıcılığı
O, şairlik sənətini ustadı Fikridən öyrənmişdir. Lirik şair olan Zikrinin şeirlərində ictimai motivlər və vətənpərvərlik, saf məhəbbət hisslərinin tərənnümü qüvvətlidir. Onun bir sıra qəzəlləri vaxtı ilə dillər əzbəri olmuş xanandələr tərəfindən oxunmuşdur. Şeirləri 20 cildlik "Azərbaycan Klassik Ədəbiyyatı Kitabxanası"nın VIII cildində (1988) çap olunmuşdur.
Syukeev dağları
Syukeev dağları — Tatarıstan ərazisində Volqanın sağ sahilində yerləşən yüksəklik. İşimka çayından şimalda, Mordov çayından cənubda, Volqa çayından şərqdə, Ulema çayının vadisindən qərbdə yerləşir. Bəzi mənbələrdə Syukeev dağlarını Tetyuşskie dağlarının şərq hissəsi kimi qeyd edilir. Syukeev dağlarından şimalda Boqorodskie dağları, cənubda Tetyuşskie dağları, cənub-şərqdə Sokol dağları yerləşir. Dağlar öz adını Syukeevo kəndindən almışdır. Syukeev mağarası XIX əsr mənbələrində Syukeev dağlarında göstərilsədə əslində Tetyuşskie dağlarının şərq ətəklərində yerləşir.
Yerli toponimikada Mordov dağları olsaraq keçərlidir. Syukeevı dağları şimal-şərq qutaracağı Sokol dağıdır. Kuybişev su anbarının tikintisindən sonra ətrafını su basmışdır. Nəticədə Sokol dağı materikdən Mordovaya çayı ilə ayrılır.
Bernard Medoff
29 iyun 2009-cu ildə Nyu-York məhkəməsi "əsrin fırıldaqçısı" adını qazanmış Bernard Medoffa hökm oxuyub. "Əsrin maliyyə piramidası"nın qurucusuna nə az, nə çox- 150 illlik həbsxana cəzası kəsilib!
"Nasdaq" adlı keçmiş fond birjasının sahibi olan B.Medoff tarixdə ən böyük məbləğdə- 64,8 milyard dollarlıq maliyyə piramidasını qurmuşdu.
Medoffun vəkilləri onun yaşını (71) nəzərə alaraq, hakimdən 12 illlik cəza istəsələr də, məhkəmə maksimal cəza müddəti kəsib.
Qeyd edək ki, Medoffa qarşı 11 maddə üzrə, o cümlədən qiymətli kağızlarla maxinasiyalar, çirkli pulların yuyulması, fırıldaqçılıq və yalançı şahidlik üzrə ittihamlar irəli sürülmüşdü. İttihama görə, B.Medoff şüurlu şəkildə ayrı-ayrı fiziki şəxsləri, kompaniyaları, bankları, sosial və təqaüd fondlarını illik 46 faiz təmiz gəlir vəd etməklə öz piramidasına cəlb edib. Bundan əlavə, fırıldaqçı milyarder işə əsasən onun biznesinin mahiyyətini anlamayan təcrübəsiz şəxsləri götürürmüş.
Qeyd edək ki, aldadılan şirkətlər arasında dünya şöhrətli kompaniyalar da var. Bunlara misal olaraq, HSBS, BNP Paribas, Credit Agricole, UniCredit, Nomura, Royal Bank of Scotland kimi bankları göstərmək olar.
San-Marino milli futbol komandası
San-Marino millisinin keçirdiyi bütün oyunlar
Rəsmi oyunlar
Hazırkı heyət
Bu, San-Marino millisinin UEFA Avro 2020 təsnifat mərhələsi çərçivəsində 2019-cu il 6 sentyabr tarixində Belçika millisinə və 2019-cü il 9 sentyabr tarixində Kipr millisinə qarşı oyunlarda meydana çıxan oyunçularıdır. Oyunlar və qolların statistikası 2019-cu il 9 sentyabrda Kipr millisinə qarşı keçirilən oyundan sonra yenilənib.
Son oyunlarda meydana çıxanlar
Bu oyunçular son 12 ayda komandanın heyətində meydana çıxmışlar.
Rekordlar
2006-cı ilin yanvarında San-Marino Futbol Assosiasiyası Massimo Boninini ölkə futbolunda bütün zamanların ən böyük futbolçusu elan etdi. O, 3 dəfə İtaliya A Seriyasının çempionu olmuş, Avropa Çempionlar Kuboku və Qitələrarası Kubok da daxil olmaqla rəsmi beynəlxalq yarışlarda ən yüksək pilləyə yüksələ bilmiş yeganə San-Marino oyunçusu idi. Bonini 1980-ci illərin əvvəllərində 21 yaşlılardan ibarət İtaliya millisinin formasını geymiş və 1981-ci ildən 1988-ci ilə qədər Yuventus klubunun heyətində çıxış etmişdir. Amma San-Marino UEFA-nın tamhüquqlu üzvü olanda Bonini artıq otuz yaşında idi. Bununla belə o 1990-1995-ci illər arasında komandanın heyətində 19 oyun keçirmişdir. Peşəkar karyerasını bitirəndən sonra Bonini Ciorcio Leonini San-Marino millisinin baş məşqçisi vəzifəsində əvəz etdi. O, bu vəzifəsi 1998-ci ilə qədər icra etdi. Onu bu vəzifədə Campaolo Mazza əvəzlədi. Ancaq 2014 FIFA Dünya Kuboku təsnifat mərhələsindən sonra Mazza vəzifəsindən istefa verdi və bu posta U-21-in keçmiş patronu Pierancelo Manzaroli gətirildi.
San-Marino millisinin heyətində ən çox oyun keçirən oyunçu Andi Selvadır. O, millinin forması ilə 74 oyuna çıxmışdır. Andi Selva həm də komandanın bambardiridir. O, rəqiblərinin qapı torunu 8 dəfə havalandırıb.
San-Marinonun oyunçusu Davide Qualtiyeri FİFA oyunlarında vurulan ən sürətli ikinci qolun müəllifidir. İtaliyanın Bolonya şəhərində keçirilən oyunda San-Marino və İngiltərə milliləri arasındakı oyunda topu meydana San-Marino millisi daxil etdi, top sağ cinaha ötürüldü. İngiltərə millisinin müdafiəçisi Stüart Pirs topu ələ keçirib qapıçı Devid Simana geri ötürdü. Amma Qualtiyeri Pirsin ötürdüyü bu topa zərbə endirərək onu Simanın üzərindən qapıya göndərdi. Qol 8.3 saniyədə qeydə alındı. İngiltərə 20 dəqiqədə hesabı bərabərləşdirdi və nəticədə 7-1 hesabı ilə oyunu qazandı.
Çox oyun keçirənlər
thumb|right|San-Marino millisinin bombardiri və ən çox oyun keçirən oyunçusu [[Andi Selva]] 2019-cu il 9 sentyabra olan məlumatlara görə
Bütün qolvuranlar
2019-cu il 9 sentyabr tarixinə olan məlumatlar
Ərinti
Bir də bax
Xəlitə
Miro Yaroş
Miro Yaroş ( 14 mart 1978, Jilina) - slovakiyalı müğənni.
Həyatı
Miro uşaqlığını Tepliçke nad Vahom şəhərində keçirib. Məktəbi bitirdikdən sonra, o İngiltərəyə köçərək 2 ildən artıq müddət ərzində işləyir və ingilis dilini öyrənir. Slovakiyaya qayıtdıqdan sonra, On the way adlı musiqi proektini yaradır. Onun ifasında sinqllar yerli radioda səsləndirilməsinə baxmayaraq, yayımcılar onun mahnılarını uzun müddət qəbul etmirdilər.
2005-ci ildə onun Exoterika adlı debüt albomu satışa çıxaraq platin mükafatı qazanır. Onun növbəti Tlaková níž (2008) və Tráva musí rásť (2010) albomları çox böyük populyarlıq qazanır; onun yeni sinqlları isə Slovakiyanın radiolarında ən çox səsləndirilən komozisiyalara çevrilir. 2012-ci ildə müğənni özünün ən sevimli hit mahnılarını birləşdirən Všetko najlepšie adlı albom buraxır.
Lea Seydu
Lea Seydu (1 iyul 1985) — Fransa kino aktrisası və modeli.
İslandiya setrariyası
İslandiya setrariyası Cetraria islandica — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir– VU A2c +3c. Nadir növdür.
Qısa morfoloji təsviri
Tallom nizamsız düzülmüş şaquli kolluqlurdan ibarətdir. Lövhəciklərin hündürlüyü 10 sm, eni 0,5-5 sm-dir, kənarları yuxarıya doğru burulub, yaşılımtıl-qəhvəyi rəngdədir, azca parıltılıdır. Tallomun hər iki tərəfi eynidir. Bəzən alt səthi az parıldayan olub, yalançı sifellərlə əhatə olunmuşdur. Lövhəciklərin kənarları kirpikciklidir, bəzən soridili və izidilidir. Apotesilər lövhəciklərin kənarlarında yerləşir, diametri 1,4 sm, tallomla eyni rəngdədir. Apotesilərin kənarları mişardillidir. Tallom və özək KOH təsirindən saralır.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Yarpaqşəkilli tallomlu şibyədir. Vegetativ çoxalması tallom lövhəcikləri, soredi və izidilər, cinsi çoxalması sporlar vasitəsilədir. Qədim xalq təbabətində dərman bitkisi kimi istifadə olunmuşdur.
Yayılması
Kiçik Qafqaz (Şuşa – Böyük Kirs dağı, 2600 m, Sarıbaba dağı, 2200 m, Sağsağan dağı; Laçın-Minkənd kəndi ətrafında; Kəlbəcər rayonu, Kilisel kəndi ətrafında; Gəlinqaya, Mıxtökan, Qoçdaş dağlarında), Lənkəranın dağlıq hissəsi (lerik, Şinabad kəndi ətrafında 1900m, Paşaqal, Qızyurdu, Orand dağları; yardımlı, Alar kəndi yaxınlığında, 1800m), Böyük Qafqaz (Quba rayonu, Güllüklüdağ, Qusar, Şahdağ dağı, Zaqatala rayonu, Qaladağ, Qudurdağ, Nohur, Roçigöl dağları, Böyük Qafqazın yüksək dağlığında bir çox bitki assosasiyalarının tərkib hissəsidir, 2300–3000 m, çim və ayrı-ayrı topalar şəklində ot örtüyü pozulmuş çəmənlərdə rast gəlinir.
Sayı və tendensiyası
Azdır, miqdarı və arealı tükənmək üzrədir.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen təsirlər (intensiv otarılma, Tapdalanma) və dağ çəmənlərinin mənimsənilməsidir.
Mühafizə tədbirləri
Növün yayılmasını tam müəyyənləşdirmək və arealını xəritələşdirmək. Populyasiyaları üzərində daim nəzarət təşkil etmək lazımdır.
Təzəkənd-i Hurilər (Məlikan)
Təzəkənd-i Hurilər — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Məlikan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 392 nəfər yaşayır (91 ailə).
Pir Hüseyn xanəgahı
Pirsaat xanəgahı, Pirsaatçay xanəgahı və ya Pir Hüseyn xanəgahı – Hacıqabul rayonunun Qubalıbalaoğlan kəndi ərazisində yerləşən XI – XII əsrlərə aid sufi xanəgahı.
Tarixi
Pirsaatçay xanəgah kompleksi abidəsinin üzərindəki kitabələrdən məlum olduğu üzrə Şirvanşahların Kəsrani nəslindən olan III Fəribürz və II Axsitanın zamanı, yəni XIII əsrdə əmələ gəlməyə başlamışdır. Abidə 1939–1940-cı illərdə hərtərəfli ölçülüb tədqiq edilmiş, daha sonralar, 1956–1965-ci illərdə bu kompleksdə bir sıra bərpa işləri aparılmışdır.
Kompleksin əsas binası burada XIII əsrdə tikilmiş Şeyx Pir Hüseyn Şirvaninin məqbərəsidir. Şeyx Hüseyn Şirvani türbəsinin içərisindəki qəbir sənduqəsinin üzərini örtən kaşılar olduqca qiymətli sənət əsəridir. Təəssüf ki, kaşılar hələ XIX əsrdən başlayaraq sökülmüş, müxtəlif tədqiqatçı, yaxud təsadüfi adamlar tərəfindən qoparılaraq aparılmış və dünyanın müxtəlif muzeylərinə yayılmışdır. Pir Hüseyn kaşılarının böyük bir qrupu Rusiyanın Ermitajında,Gürcüstan Dövlət Muzeyində,Moskva Şərq Mədəniyyəti Muzeyində,Avropanın Luvr,Britaniya və başqa muzeylərində və kiçik hissəsi isə Bakıda, Nizami muzeyində saxlanılmaqdadır. Pir Hüseyn kaşılarının üzərində olan ornamental bəzəklər və kitabələr olduqca diqqəti cəlb edən, tarixi əhəmiyyətli materiallar olduğu üçün görkəmli rus şərqşünası V.A.Kraçkovskaya tərəfindən ətraflı şəkildə tədqiq edilmiş və bir monoqrafik əsər şəklində nəşr edilmişdir. Pir Hüseyn kaşılarının bir xüsusiyyəti də ondan ibarətdir ki, o zaman Azərbaycanda əsasən kəsmə kaşı tətbiq edildiyi halda bu binanın kaşı bəzəyi, əvvəlcə müəyyən naxışlar formasında çəkilib üzəri şirələndikdən sonra böyük təbəqələr şəklində bişirilmiş kaşı növündəndir. Belə kaşılar böyük parçalar şəklində olduğu üçün onların quraşdırılması kəsmə kaşıya nisbətən daha asanlıqla başa gəlirdi.
Pirsaatçay xanəgahının çox qiymətli bir qismini də onun məscidinin içərisindəki mehrab təşkil edir. Gəc üzərindəki oyma üsulu ilə işlənmiş bu mehrab həm ornament bəzəyi, həm də üzərindəki kitabələr cəhətdən olduqca qiymətli bir sənət əsəridir. Gəcin arasına daxil edilmiş firuzə rəngli kaşı parçaları bu məqbərənin Şərq hissəsini daha da zənginləşdirir. Bu mehrab yüksək bədii keyfiyyətlərini nəzərə alaraq, mühafizəsini təmin etmək üçün Bakıya köçürülmüş və Nizami muzeyinin salonlarından birinin divarında yenidən quraşdırılmışdır.
Memarlıq xüsusiyyətləri
thumb|200px|left|Xanəgah minarəsinin şərəfə hissəsi (plan) Hacıqabulun Navahı kəndi ərazisində, Pirsaat çayı sahilində yerləşən bu memarlıq kompleksi Şirvanı dış dünya ilə bağlayan ana karvan yolu üstündə tikilmişdir. Yolüstü durumu xanəgahın möhkəm divarlarla qapalı, bürclərlə möhkəmləndirilmiş – qalaçaya bənzər quruluşunda əks olunmuşdur. Kompleksin əsas tikililəri bu dördbucaqlı qalanın içindədir.
Pirsaat xanəgahı əhalinin müqəddəs saydığı və pirə çevirdiyi Şeyx Pir Hüseyn Şirvaninin türbəsi ətrafında bir neçə yüz il ərzində yaradılmışdır. Türbə, XI yüzilin son çərəyində (Pir Hüseyn 1074-cü ildə vəfat etmişdir) tikilmişdir. Bu yerdə daha qədim tapınağın, pirin olması da mümkündür. Pir Hüseyn türbəsi güneydən məscid binasına bitişikdir. Üstündə tikilmə tarixi qalmayan məscidin plan məkan quruluşu İçərişəhərdə yerləşən Aşur məscidininki ilə eynidir. Məscid düzbucaqlı plana malik olub sivri tağbəndlə örtülən uzunsov ibadət salonunun örtü konstruksiyasına əlavə möhkəmlik üçün ortada tağ qurulmuşdur. Onun giriş qapısı şərq fasada assimtrik çıxır. Bu qapı önündə vaxtilə Bakıdakı Sınıqqala məscidində olan sayaq astanakiçik vestibül varmış. Plan-məkan quruluşundakı bu özümlüklərə əsaslanan mütəxəssislər Pirsaat məscidinin XI – XII yüzillərin qovşağında inşa edildiyini söyləmişlər.
Türbəyə bitişik olduğundan məscidin daş döşəməli ibadət salonu həm də siyarətxana idi. XIII yüzilin ortasından ziyarətgahın nüfuzunun artması ilə bağlı burada tikinti və bəzək işləri genişləndirilir. Xanəgahın giriş qapısı üzərində tikinti tarixi 1243-cü ildir. Məscidin zəngin bədii yapma gəc naxışlı mehrabı və Pir Hüseyn türbəsinin çoxrəngli kaşı bəzəyi həmin ilin əsəridir.
Xanəgah kompleksinin dominantı olan minarə məsciddən aralı olub iki uzunsov tikilinin qovşağında ucalır. Minarənin üstündəki kitabədə ustad Mahmud Maqsud oğlunun minarəni 1256-cı ildə inşa etdiyi bildirilir.
Slovakiya milli futbol komandası
Slovakiya milli futbol komandası - Slovakiyanı beynəlxalq futbol turnirlərində təmsil edən milli futbol komandası.
Pir Hüseyn xanəgahı
Memarlıq xüsusiyyətləri
Pirsaat minarəsi Şirvan minarələrinin Sınıqqala minarəsindən sonrakı inkişaf mərhələsinin örnəyidir. Onun da yanındakı bina ilə fiziki bağlılığı yoxdur. Bununla belə, memar minarə ilə bina arasında bağlılığı gücləndirmək üçün yeni fənd işlətmişdir. Minarənin kürsülüyü yanındakı binalarla bir hündürlükdə olan kub şəklindədir. Onun üstündə səkkizüzlü tutum yerləşir. Kub minarəni yanındakı binalarla "yapışdırırsa", səkkizüzlü prizma minarənin kürsülüyü ilə uca silindr biçimli gövdəsi arasında məntiqi keçid yaradır. Gövdə içərisində quraşdırılan dolama pillələr azançı artırmasına – şərəfəyə qalxır. Pirsaat məscidi və minarəsi yaxşı yonuımuş daşdan ustalıqla tikilmişdir. Minarənin ayrıntıları, şərəfəsini saxlayan stalaktit qurşağı incə biçimlərlə işlənmişdir. Bu baxımdan da Pirsaat minarəsi, yarıyonulu daşdan tikilmiş daha sanballı biçimləri olan Sınıqqalla minarəsindən sonrakı bədii-texniki irəliləyişi əks etdirir.
Pirsaat xanəgahı şərqşünasları çox vaxt yüksək səviyyəli bəzək işləri ilə cəlb etmişdir. Yerli memarlıq gələnəklərinə əsasən başdan-başa daşdan böyük ustalıqla tikilmiş abidənin interyerində bu bölgə memarlığı üçün səciyyəvi olmayan gəc və çoxrəngli kaşı bəzəyinin nadir örnəklərinin olması ölkənin Şimal və Cənubu arasında ilişgilərin Elxanilər çağında güclənməsinin nəticəsi idi. Xanəgahın yüksək sənət dəyərinə talan edilib, lövhələri xarici muzeylərə daşınmış kaşı bəzəyini hicri 684-cü ildə (miladi 1285–1286) Ömər Məhəmməd oğlu Qəzvini yerinə yetirmişdi.
Solanum interandinum
(Solanum interandinum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Pir Hüseyn xanəgahı
Memarlıq xüsusiyyətləri
Bu abidə haqqında akademik B. Dorn və V. Sısoyev bir sıra maraqlı məlumatlar vermişlər. Kompleksə dörd qala divarı, qərb divarı yanında məqbərəli məscid və kiçik tikililər, şimal divarı yaxınlığında naməlum tikili, həyətdə yerləşən minarə, abidədən xaricdə yerləşən yardımçı binalar, həmçinin cənub və şimal tərəfdə yerləşən xırda tikililər daxildir.
Kompleksdən dövrümüzə çatan ən maraqlı və mühüm memarlıq əhəmiyyəti daşıyan abidələr Pir Hüseynin türbəsi və minarədir. Məscid və onun yanındakı tikililər dördkünc qala divarının içində yerləşir. Məscidin yolu qalanın şərq divarına bitişik tikilmiş otaqdandır. Məscidin daxili cənub divarı müxtəlif naxışlarla bəzədilmişdir. Mərkəzi hissədə mehrab, onun hər iki tərəfində isə pannolar vardır. Mehrabın yalnız orta hissəsindəki yazıda mina fraqmentləri qalmışdır.
Pir Hüseyin məqbərəsinin yerləşdiyi binanın divarına naxışlı keramik lövhələr vurulmuşdur. Kompleksə daxil olan minarənin aşağı kvadrat hissəsinin ölçüləri 3×3 m, hündürlüyü isə 17 m – dir. İçərisində daşdan hörülmüş dolama (vintvari) pilləkən vardır. Mehtərlər üçün ayrıca tikilmiş otaqlar abidənin cənub – şərqində yerləşir. Qala divarlarındakı mazqallar, habelə tinlərdə düzəldilən hündür qüllələr kompleksin bütünlüklə mühafizə xarakterli olduğunu sübut edir.
Pirsaatçay üzərindəki xanəgah zəngin inşaat texnikasına malik qiymətli bir tarixi – memarlıq abidəsidir. Burda böyük ustalıqla daş üzərində həkk olunmuş və rəngli keramika ilə bəzədilmiş təbii daşdan gözəl bir divar hörgüsü yaradılmışdır.
Zaqatala Dəmiryol Stansiyası
Zaqatala Dəmiryol Stansiyası — Zaqatala rayonunda, Bakı-Balakən dəmiryolu xətti üzərində dəmiryol stansiyası. left|thumb|Zaqatala stansiyası Göyəm dayanacağı
Space Radio
Space Radio — 12 oktyabr 2001-ci il tarixində Azərbaycanda fəaliyyətə başlamış özəl radio kanalı. 104.0 MHz dalğasında yayımlanır. Yayım 24 saatdır. Space 104 FM dalğasında hər saat xəbərlər informasiya buraxılışı yayımlanır. Space Radiosu dəfələrlə beynəlxalq tenderlər qalibi olub. Həmçinin beynəlxalq Avrasiya fondunun tenderi də bu siyahıdadır.
Like a Rolling Stone
"Like a rolling stone" — Bob Dilannın "Highway 61 Revistied" albomundan olan mahnısıdır. 2004-cü ildə "Rolling Stone" jurnalının tərtib etdiyi ən yaxşı 500 mahnı siyahısında birinci yeri tutmuşdur.
Mahnı sinql kimi 1965-ci ilin 20 iyulunda çıxışmışdır. Bu mahnı amerikan çartlarında 3 aya yaxın qalmağı bacarmış və yalnız "The Beatles" qrupunun "Help!" mahnısından geri qalmışdır. İlk canlı səslənməsi isə Nyu-Port folk-festivalda baş tutmuşdur.
Başqırdıstan memarlığı
Başqırdıstan memarlığı — Rusiya Federasiyasının Başqırdıstan Respublikası ərazisində mövcud olan müxtəlif mədəniyyətlərə aid olan abidələr kompleksi.
Ölkədəki ən qədim təsviri sənət abidələri Paleolit dövrünə aiddir. Bunlar Kap mağarasının qayaüstü rəsmləridir. Urqaz çayının axını boyunca yerləşən şəhər-qalalar Tunc dövrü abidələrindəndir. Soğdilərin istehsal etdiyi gümüş qablardan ibarət Avrüztamak dəfinəsi IX əsrin ikinci yarısı – X əsrin əvvəllərinə aiddir. Daş memarlığının erkən formalarına məqbərələr (keşene) (Bəndəbikə, XV–XVI əsrlər, Kuçargin rayonunun Maksyutovo kəndi yaxınlığında; Turaxana, XIV–XV əsrlər, Ufa yaxınlığında; Hüseynbəy, XIV əsr, 1911-ci ildə yenidən tikilmişdir, Çişmı rayonu) və daş mengirlər (Sterlibaşevo rayonunun Tabuldı kəndi yaxınlığında) aiddir. XVI əsrdə ağacdan dini tikililər meydana gəlmişdir (Baltaçevo rayonunun Starotuşkırovo kəndində məscid; XVI əsrin sonu – XVII əsrin əvvəli, 1891-ci ildə yenidən qurulmuşdur, usta K. Rəhmətullin).
Başqırdıstan Rusiyaya ilhaq edildikdən sonra XVI əsrin ortalarından etibarən yerli ənənələrə rus memarlığının da təsiri olmuşdur.
XVIII əsrdən bu ərazilərdə sənaye kompleksləri inşa edilmişdir. Bunlara misal olaraq 1759-cu ildə inşa edilmiş Verxnetor misəritmə zavodunun adını çəkmək olar.
XVIII əsrin sonu – XIX əsrin əvvəllərində memarlıqda aparıcı üslub klassisizm idi; əsasən, Ufada daş yaşayış və ictimai binalar inşa olunurdu. Bu dövrün dini memarlıq abidələri arasında 1830-cu ildə tikilmiş Ufadakı ilk came, 1807-ci ildə ilk dəfə, 1915-ci ildə isə yenidən tikilmiş Yanaul rayonunun Qudburovo kəndində və 1823-cü ildə Alşeyev rayonunun Novoavryuzovo kəndində tikilmiş məscidlər, 1826-cı ildə tikilmiş Sterlitamakdakı came, 1808–1904-cü illərdə tikilmiş Nikolo-Beryozovka kəndindəki Troitsa kilsəsi və s. var.
İsrail Futbol Assosiasiyası
İFF yarım əsrə yaxın AFK tabeçiliyində olub, hətta Asiya Kuboku yarışlarında iştirak edərək, bu turnirdə qələbə də qazanıb. Amma 1990-cı illərdə AFK-ni UEFA-ya dəyişən İsrail futbolunun inkişafa doğru addımları məhz bu tarixdən başlanıb.
Başqırdıstan memarlığı
1920-ci illərdə üslubi cəhətdən konstruktivizmə yaxın tikililər, o cümlədən Ufa yaxınlığındakı qəsəsəbəsində yaşayış evləri inşa edilmişdir (indiki Çernikovsk şəhəri; memar M.Y. Ginzburq, 1920 ilin sonu – 1930-cu illərin əvvəlləri).
1935 ildə Başqırdıstanda memarların, inşaatçıların və mülki mühəndislərin ilk peşəkar ictimai birliyi yaradılmışdır. 1930–1950-ci illərdə neoklassizim ənənələrinə uyğun binalar tikilmişdir (“Başqırdıstan” mehmanxanası, 1937–41, memar V.V. Maksimov və b.). XX əsrin ikinci yarısının memarlıq tikililəri 1971–1973-cü illərə aid Ufadakı İncəsənət məktəbi kompleksi, 1993-cü ildə tikilmiş Kigi rayonunun Nijniye Kigi kəndindəki və digər məscidlərdir.
Monqolustan tarixi
Monqolustan tarixi—Monqolustanın keçmişi.
Monqollara qədərki tarix
Mərkəzi Asiyanın köçəri cəmiyyətinə quldarlıq təsərrüfatı məlum deyildi. Burada ibtidai icma quruluşundan birbaşa feodalizm ictimai-iqtisadi formasiyaya keçilmişdi. Feodal münasibətləri ilə yanaşı burada mürəkkəb etnoqenez inkişaf edirdi. Bunun gedişində bir çox qəbilə və tayfalar qovuşaraq yeni və daha böyük etnik birliklər- xalqları təşkil edirdilər.
Monqolların formalaşması
Çin mənbələrindən məlum olur ki, VIII əsrdə Çinlə sərhəddə Monqus dövləti mövjud olub. Bu dövlətin əhalisi monqolları təşkil edirdilər və daima Sin imperiyasının narahat edirdilər. Tatarlar bu dövlətlə öyünərək qəhrəmanlıq göstərən əsgərlərə monqol adı ilə mürajiət edirdilər.
Monqol tayfaları köçəri həyat tərzi keçirirdilər. Tayfalarda mal-qara və otlaqlar ümumi mülkiyyəti təşkil edirdi. Qəbilə başçısı ətrafında salınmış məskənlər kuren adlanırdı. Lakin sonradan tayfa içərisindən adlı-sanlı adamların çıxmasından sonra kurenlər dağıldı və onları aillər əvəz etdi. Yeni patriarxal- feodal münasibətləri şəraitində aid kurenlərə nisbətən daha məqsədyönümlü köçəri təsərrüfatı təşkil edirdi. Lakin kurenlərdən ail təsərrüfat həyat tərzinə keçid uzun müddət ərzində baş verirdi.
Köçəri təsərrüfat şəraitində sinifli jəmiyyətə keçid dərhal olmur, qəbilə münasibətləri öz mövjüdluğunu saxlayır. Monqol tayfalarından qəbilə ijmasının izləri feodalizmin meydana gəlməsindən sonra da saxlanılmışdır. Feodalizm Monqol çöllərində bir çox jəhətlərinə görə digər ölkələrdən fərqlənirdi. Birinjisi feodal münasibətləri burada meydana gəlib və inkişaf etmişdi əkinçiliyə əsaslanmayaraq, o, köçəri maldarlıq təsərrüfatına söykənirdi. İkinjisi, feodalizmin Monqolustanda quldarlıq quruluşunun dağıdılması şəraitində yaranmamışdır, burada feodal münasibətləri ibtidai ijma quruluşunun dağılması nətijəsində yaranmışdır.
Bir çox ölkələrdəki kimi burada da feodalizmin əsasını natural təsərrüfatı təşkil edirdi. Təbii ki, köçəri-monqolların əkinçilik məhsullarına, sənətkarlıq mallarına, dəmir məmulatlarına və s. ehtiyajları vardır. Monqollar bu ehtiyajları Çin və Orta Asiya tajirləri vasitəsilə ödəyirdilər. Monqol çöllərində tijarətdə daha çox uyğur və müsəlman tajirləri fəal idi. Onlar monqolların tijarət mallarındakı ehtiyajlarını atlara və digər ev heyvanlarına mübadilə edirdilər. Lakin belə tijarət natural təsərrüfatını dağıtmaq iqtidarında deyildi və o, monqol jəmiyyətində daima əsas yer tuturdu. ²
Monqol jəmiyyətində qadınlar mühüm yer tuturdular və geniş azadlıq və hüquqlara malik idilər. Onlar at çapır, ox atmağı bajarırdılar. Qadınlar daima zəhmət çəkməli idi. Onlar mal-qaraya baxırdılar, paltar tikirdilər, yemək hazırlayırdılar və s. işlər görürdülər. ³
Monqol tayfalarının əksəriyyəti şamançılığa sitayiş edirdilər. Monqolların «kam» adlandırdıqları şamanlar təbiblik edir və baxıjılıqla məşğul olurdular. Ruhlara inam daha böyük idi. Monqollar arasında daha ehtiramla yad olunan ruh səma ruhu idi. Onu Tengri adlandırırdılar. Sonralar monqollar Çingizxanın ruhuna da sitayiş etməyə başlamışdılar.
Monqol qəbilələri yalnız ideya baxımından vahid Monqol əhalisini təşkil edirdilər. Qəbilə tərkibində daima ağsaqqallara qarşı çıxan sıravi insanlar vardı. Belə igidlər jəmiyyətin aşağı pilləsində olmaqdan imtina edərək çox vaxt qəbilə  daxilindən uzaqlaşırdılar və «uzun iradəli adamlara» çevrilirdilər.
Bunları çin mənbələrində «babşen», yəni «ağsümüklər» adlandırırdılar. ¹ Bu insanların taleyi çox vaxt fajiəvi olurdu. Cəmiyyətin köməyindən məhrum olan bu insanlar meşə ovçuluğu ilə, balıqçılıqla, yığıjılıqla yaşamaq naminə məcbur olurdular. Anjaq bu amil də yaşamaq üçün kifayət etmirdi, çünki monqollar bir çox quşlardan və balıqlardan qida kimi istifadə etmirdilər. At və mal-qara əldə etmək üçün «jəmiyyətdən qovulmuşlar» oğurluqla, quldurluqla məşğul olmalı idilər. Lakin onların çoxu ələ keçirilərək öldürülürdülər. Vaxt ötdükjə belə insanlar birləşərək ayrı-ayrı dəstələr yaradıb özlərinə hərbi rəhbər seçirdilər və mütəşəkkil qaydada qəbilələrə müqavimət göstərirdilər. «Jəmiyyətdən qovulmuşlar»ın getdikjə sayı artırdı.
XI-XII əsrlər
XII əsrdə monqollar geniş bir ərazidə məskən salmışlar. Baykal və Amur şərqdə, qərbdə İrıtş çayının yuxarılarına və Yeniseyə qədər, jənubda Qobi səhrası və Böyük Çin səddi, şimalda Jənubi Sibir¹. Monqollar əsasən çöllərdə tayfa-qəbilə halında yaşayır və köçəri maldarlıqla məşğul olurdular. Onların sərvəti böyük at ilxılarından, qaramal naxırlarından və qoyun sürülərindən ibarət idi. Çöl heyvanlarını ovlamaq yardımçı məşğuliyyət sayılırdı. Mal-qarası olmayan yoxsullar balıq ovu etmək, yeməli köklər qazıyıb çıxarmaq və qızılquşlarla quş ovuna çıxmaqla məşğul olurdular. «Monqolların nəsli haqqında qiymətli rəvayətlər»¹ əsəri monqolları «keçə alaçıqlarda yaşayan» adamlar nəsli adlandırır.
XII əsrdə monqollar arasında artıq qəbilə münasibətləri dağılmaqda idi. Qəbilələr içərisindən daha varlı maldar təsərrüfatlar ayrılmağa başladı ki, bunlar ailə şəklində köç salmağı üstün tuturdular. Bu monqol qəbilələrində təbəqələşmə əmələ gəldiyini göstərirdi. Qəbilələr dağıldıqja birləşmələr- ordular yaranırdı və müxtəlif qəbilələrin ayrı-ayrı hissələri bu birləşmələrə daxil olurdular. Belə birləşmələrin başında hərbi rəislər-bahadırlar və noyonlar dururdu. Xeyli köçərini öz hökmranlığı altında birləşdirə bilən noyonlar və bahadırlar xan titulu daşıyırdılar.
Monqolların sahib olduqları qullar tezliklə təhkimli rəiyyət və ya monqolji unaqan-boqol vəziyyətinə düşürdülər. Məğlub edilərək itaət altına alınan bütöv tayfalar da unaqan-boqollara çevrilirdilər. Monqolların ov məhsullarını və hərbi qəniməti noyonlarla bölüşdürən imtiyazlı bir zümrə- tarxan vardı.
Lion şəhərində keçirilən qurultaydan sonra monqollarla danışıqlar üçün Roma Papası tərəfindən göndərilmiş kilsə xadimi Jovanni del Plano Karpininin məlumatına görə Monqol adlanan torpaqlarda nə vaxtlarsa dörd xalq yaşayırdı: birinji Yekə-Monqol, ikinji Su-Monqol, onlar özlərini torpaqlarından keçən çayın adından fatar adlandırırdılar. Üçünjü merkit, dördünjü mekrit adlanırdı. Bütün bu xalqlar ayrı-ayrı ərazilərdə, ayrı-ayrı tayfalarda yaşamaqlarına baxmayaraq, eyni dil və eyni sifət quruluşuna malik idilər.
XII-XIII əsrlərdə monqol çöllərində tatar, toyçiut, kerait, noymon, merkit və s. tayfalar yaşayırdılar. Qonşu dövlətlər çox vaxt bu ərazidə yaşayan xalqları vahid bir adla-tatar adlandırırdılar, çünki onlar Böyük Çin səddi sərhədlərində məskən salaraq bir çox basqınlarda və qonşu ərazilərə yürüşlərdə şöhrətli idi. Orta əsrlərdə Çin tarixçiləri «tatar» anlayışını Avropada «barbar» anlayışı ilə eyni tuturdular. Çinlilər onlardan şimalda yaşayan, Monqol çöllərindəki bütün tayfaları tatar adlandırırdılar. ³
XIII əsrə kimi «monqol» anlayışı məlum deyildi. Rəsmi surətdə bu ad yalnız vahid Monqol dövlətinin yaradılmasından sonra ortaya çıxmışdır.
Çingiz xan və Monqolustanın birləşdirilməsi
XI əsrin sonunda bir çox tayfa ittifaqları vahid dövlət qurumları halında birləşməyə başladılar. Belə dövlət qurumlarından biri Onon və Kerulen çayları ətrafında yaranmış «Xamaq Monqol ulusu» idi. Sonqol tayfalarının nirun adlanan hissəsi öz yaranması tarixlərini, mənşələrini Alan-Qoa qəbiləsinə şamil edirdilər. Kiyat adlanan monqollar isə öz mənşəyini  ilk monqol hökmdarı Xabul-xana bağlayırdılar və kiyat-borjiqinlər adlanırdılar. XII əsrin ortalarında kiyat-borjiqinlərin rəhbəri «Xamaq Monqol ulus» dövlət qurumunun ilk xanının nəvəsi Yesuqey-baatur idi.
Yesuqey monqol tayfalarını birləşdirən ulusun başçısı idi. Onun günü yürüşlərdə və dövlətlərdə keçirdi. Onun qorxusu altında bir çox ailələr və qəbilələr onun bayrağı ətrafına birləşirdilər.
Bu hadisə 1155-ci ildə baş vermişdir.
Temuçinin 9 yaşı olanda atası onu unqirat tayfasının başçısı Day-seçenin qızı Borte ilə nişanladı. Lakin elçilikdən geri dönərkən Yesuqey tatarlar tərəfindən zəhərləndi və üç gündən sonra evində öldü.
Yesuqeyin ölümündən sonra onun Onon çayı sahilində yaratdığı ulus dağıldı. İlk olaraq tayçiutlar getdi, sonra isə digər bütün tayfalar. Yesuqeyin ailəsi ağır vəziyyətə düşdü. Dul qalan Oelun balaja uşaqlarını ağır şəraitdə, ovçuluq, yığıcılıq və balıqçılıq etməklə dolandırmalı oldu. beləjə «cəmiyyətdən qovulmuşlar» «uzunömürlü azad adamlara» çevrildilər.
Yesuqeyin uşaqları arasında baş vermiş ixtilafdan (Temuçin ögey qardaşı Bekteri öldürmüşdü) sonra tayçiut başçısı Tarqutay-Kiriltux «jəmiyyətdən qovulmuşlara» hüjum edərək Temuçini əsir apardı. Tayaiutların yurdunda Temuçin qula çevrilərək ağır dəmirçi işləri görməli olur. Lakin bu çox çəkmir. Temuçin gözətçini öldürərək əsirlikdən qaçır.
Az sonra Temuçin unqirat tayfasının başçısının- Doy-seçenin qızı Borte ilə evlənərək bu tayfanın köməyini qazanır. arvadının jehizini atasının qan qardaşı («anda») kerait tayfasının başçısı Toğrul-xana öz adından hədiyyə kimi təqdim edərək onun şimayəsini qazanır. Bundan başqa Temuçin uşaqlıq dostu, andası, jadjirat tayfasının başçısı Jamuxa-seçenlə də yaxınlaşdı. Artıq Temuçin tayaiutlardan çəkinməyə bilərdi. Lakin yeni təhlükə merkit tayfası tərəfindən gəldi. Merkitlər Temuçinin keraitlərlə əlaqəsindən çəkinir, onun güjlənməsini istəmirdilər. Bundan başqa merkitlər Temuçini məğlub etməklə Yesuqeydən qisas almış olardılar (Yesuqey merkit Jiledunun nişanlısı Oelunu qaçırmışdı).
1176-cı ildə merkitlər hüjum edərək Temuçinin ailini talan edərək onun arvadı Borteni əsir apardılar. Əsir düşməkdən xilas olan Temuçin keraitlərdən kömək istədi. Kömək dərhal gəldi. Toğrul-xan, Camuxa və Temuçinin azsaylı qüvvələri 1177-ji ildə qəflətən merkitlər üzərinə hüjum edərək onları məğlub etdilər. Borte əsirlikdən xilas edildi. Çoxlu qənimət ələ keçirildi.
Temüçin heç vaxt merkitlərin bu hüjumunu unutmayır. Hülakülər dövlətinin vəziri Fəzlullah Rəşidəddinin sözlərinə görə «o, əmr etmişdir ki, bütün merkitlər qırılsın, heç bir nümayəndəsi sağ qalmasın, çünki bu tayfa çox qiyamçı xalqdır».
Daimi daxili müharibələr, qarətlər və yürüşlər, xəyanətlər və s. monqolları taqətdən salmışdı. Bundan başqa xariji təhlükə (Çin tərəfindən) gözlənilməsi monqolları birləşməyə vadar edirdi. Lakin hansı yolla? Bunun üçün iki yol seçilmişdi. Birinjiyə görə qəbilə ağsaqqalları seçki yolu ilə seçilən vahid xanın başçılığı altında tayfaların konfederasiyasını irəli sürürdülər. Bu seçimə daha çox Jamuxa jan atırdı. Əgər bu yol baş tutsaydı «uzunömürlü azad adamlar» məhv olajaqdı. Ona görə də bu insanlar Temuçinin ətrafında birləşməyə üstünlük verirdilər. Buradan aydın görünür ki, Jamuxa monqol çöllərində demokratik jəmiyyəti təmsil edir, Temuçin isə aristokratik jəmiyyəti.
Artıq çevrilişə hazır olan Temuçin 1180-jı ildə 13 minlik qüvvə ilə Jamuxanı tərk etdi.
1180-jı ildə Xaara-Jurken dərəsində, Sanqur çayı sahilində, Kono-Nura gölü yaxınlığında Temuçini dəstəkləyən qəbilə və tayfalar onu xan seçərək ona «Çingiz adını verərək qarşısında and içdilər». ¹
Ayrıja jangüdənlər dəstəsi- keşik yaradıldı. Keşik iki hissədən ibarət idi. Kebtaul- axşam qoruyujuları və turxaud-gündüz qoruyujuları. Keşik monqol qvardiyasını təşkil edirdi.
Temuçinin yaratdığı bu idarəetmə aparatı köhnə qəbilə institutlarından fərqlənirdi. Bu aparat xanın iradəsi ilə yaradılmışdı, onun nukerləri, sadə xalqın- aratların üzərində ağalığını təmin edirdi. Bu dövlət qurumuna bənzəyən aparat xanın maraqlarını müdafiə edirdi.
Camuxa və Temuçin, hər ikisi «Xamaq monqol ulus» hakimiyyətinə jəhd edirdilər. «Xamaq monqol ulusu»nun hələ ki, ümumi başçısı yox idi. Nəhayət, bu iki namizəd arasında 1190-jı ildə münaqişə baş verdi. Buna bəhanə Jamuxanın qardaşını Temuçinin adamları tərəfindən öldürülməsi oldu. Temuçin açıq döyüşdə geri çəkilməli oldu. Buna baxmayaraq diplomatik addım işlədən Temuçin Jamuxaya tabe olan tayfaların çoxunu öz tərəfinə çəkərək 1190-jı ildə «Xamaq monqol ulusu»nun taxtını tutdu.
1198-ji ildə çcurçcen sərkərdəsi Vanyan Syan tatar tayfalarına qarşı yürüş etdi. Bu zaman Toğrul xan və Temuçin fürsətdən istifadə edərək geri çəkilən tatarlara zərbə endirdilər. Çoxlu qənimət ələ keçirən müttəfiqlər Çin sərkərdəsinə tatar tayfasının başçısı Mequçcin-Seultunun onlar tərəfindən öldürülməsini xəbər göndərdilər. Bu haqda xəbər tutan sərkərdə Vanyan Syan sevinir və Toğrul xana «van», Temuçinə isə «çautxuri» adını verir.
Sin imperiyası tərəfindən belə yüksək ad alması bu zamanlar böyük hadisə hesab olunurdu. Bu monqol çöllərində «yuxarıdan tanınma» demək idi. Lakin bununla keraitlərin Sin imperiyasından asılı vəziyyətə düşməsi açıq şəkildə görünürdü.
Temuçinin yürüşdə olduğu onun kureni (Aurux adlanırdı) çcurkinlər (onun yaxın qohumları) tərəfindən hüjuma məruz qalır. Temuçin buna javab olaraq çcurkinləri məğlub edir və Saça beki ilə Toyçunu edam etdirir.
1198-1199-ju illərdə Van-xan, Jamuxa və Temuçin naymanlar üzərinə yürüş edirlər. İki yerə b.lünmüş naymanlarda Buyurukun başçılıq etdiyi hissə məğlub edilir. Geri qayıdarkən naymanların ikinji qolu ilə rastlaşırlar. Qaranlıq düşdüyündən döyüş səhərə saxlanır. Gejə vaxtı Van xan Jamuxa Temuçinlə tələ quraraq döyüş meydanından qaçırlar. Lakin Temuçin vaxtında geri çəkilərək ordusunun bütövlüyünü saxlayır. Naymanlar tərəfindən təqib olunan keraitlər məğlub edilirdi. Köməyə yetişən Temuçinin dörd sərkərdəsi: Buqurji, Muxali, Jelme və Çilaun noymanları məğlub edirlər. Bunun javabında Van xan Temuçini öz varisi və oğlu elan edir.
1201-ji ildə Alxu-bulaq adlı yerdə Camuxanı müdafiə edən tayfalar: tatarlar, tayçiutlar, xunqaritlər, merkitlər, oyratlar və s. Jamuxanı «gur-xan» elan edirlər. Rəşidəddinin sözlərinə görə bu titul tayfalar konfederasiyasının «xanlar xanı» demək idi.
Yeni yaranmış birlik Kerulen çayından aşağı düşmənləri üzərinə hüjuma keçdilər. Koyton adlı yerdə Jamuxanın birliyi məğlub edildi. Van xan Jamuxanı, Temuçin isə taçiutları təqib etməyə başladı. Temuçinin şəxsən iştirak etdiyi döyüşdə tayçiutlar məğlub edildi. Temuçin isə ağır yaralandı. Əsir götürülmüş Temuçini yaralayan tayçiut əsgəri Xarxutay irəli çıxaraq onun Temuçini yaraladığını bildirmişdir. Buna javab olaraq Temuçin onu bağışlamış və onu Jebe adlandırmışdır.
1202-ci ildə Temuçin ilk dəfə təkbaşına tatarlar üzərinə yürüş etmişdir. Artıq Temuçin bu vaxtdan etibarən Monqolustanda təkbaşına hakimiyyət qurmaq iddiasına düşür.. Tatarlar ağır məğlubiyyətə uğrayır. Temuçinə Baykaldan Xinqana qədər ərazilər tabe edilir. Lakin Jamuxa Temuçinlə keraitlər ittifaqını pozmağa nail olur.
Məntiqi baxımdan keraitlərin Temuçinlə mübarizəsi labud idi. Keraitlərin Temuçinə qarşı sui-qəsdi baş tutmadığından, onlar qəflətən Temuçinin ulusuna qarşı hüjuma keçirlər. Lakin vaxtında xəbər tutan Temuçin Baljun gölünə doğru geri çəkilir, qüvvələrini səfərbər edir və bayram edən keraitlərin düşərgəsinə hüjum edir. Keraitlər tamamilə məğlub edilir.
Van xan döyüşdən qaçmasına baxmayaraq, 1203-jü ildə naymanlar tərəfindən səhfən öldürülür. Jamuxa isə naymanların yanına qaçaraq Tayan-xanı Temuçinə qarşı birgə mübarizəyə çağırır və istəyinə nail olur.
1204-cü ildə artıq Monqolustanda iki xan qalmışdı: Tayan xan və hələ də Çingiz xan adı şöhrətlənməyən Temuçin. Həmin ildə Temuçin Tamen-Ker adlı yerdə qurultay keçirərək naymanlara qarşı müharibə məsələsini həll etdi. 45 minlik ordu ilə Temuçin 55 minlik naymanlar üzərinə hüjum etdi. Xanqay dağının ətəyində Tayan xanın bir yerə topladığı tayfalar birliyi məğlub edildi. 1204-jü ilin payızında Temuçin merkitləri və onlara qoşulmuş Kuçuluğun başçılıq etdiyi döyüşdən qaça bilmiş naymanları məğlub etdi.
Beləliklə, bütün monqol çöllərində tək bir hakim qaldı: keçmişi varlı əsilzadə nəslinə aid olan, qohumları tərəfindən tənhalığa sürgün olunan, bir vaxtlar əsirlikdə qul olan və belə əzablardan çətinliklə yaxa qutaran, qısa zamanda düşmənlərini məğlub edən və bütün Monqolustanı vahid bir dövlət halına gətirən Çingiz xan adı alan Temuçin.
1206-cı ilin yazında Onon çayının sahilində monqol çöllərində bu günə kimi görünməmiş böyük bir qurultay çağırıldı. Bu qurultaya Monqolustanın hər bölgəsindən xanlar və noyonlar, Temuçinin köhnə və yeni tərəfdarları toplanmışdı. Qurultay iştirakçılarının üzərində doqquzquyruqlu müqəddəs bayraq dalğalanırdı. Bu bayraq monqol əsgərlərinin ruhunu himayə edən Sulde allahının işarəsi idi. ¹
Qurultayda həll olunajaq məsələ hamıya aydın idi. Vahid xanlığa namizəd yalnız bir nəfər idi- Temuçin. Temuçin formal surətdə hüquqi baxımdan yeni yaranmış monqol dövlətinin xaqanı seçildi. Tanınmış noyonlar Səma Tanrısına üz tutaraq Temuçini bir daha Çingiz xan elan edərək onu Monqolustanın vahid hökmdarı elan etdilər. ²
Beləliklə 51 yaşında qalib kimi qurultaya gələn və bütün monqolların xaqanı kimi qurultaydan gedən Temuçin dünyaya səs salajaq hökmdar kimi tarixə daxil oldu.
Yuan və Şimali Yuan
Monqollar bütün Çini idarə edən ilk şimal xalqı olmuşlar. Uzaq qərbə qədər uzanan imperiya yaradan monqollar 1210-cu ildə çjurçjenlərin Tszin dövlətini fəth etdilər. 1215-ci ildə Çingiz xan Pekini ələ keçirdi. 1227-ci ildə monqollar Qərbi Syaya uğurlu zəfər yürüşü etdilər. Bu yürüşdən qayıdan zaman Çingizxan ölür. 1229-cu ildə monqolların böyük xanı Çingizxanın üçüncü oğlu Uqedey olur. İmperiyanın paytaxtı Qaraqorum olur.
Uqedey öz hakimiyyətinə Çinin çjurçjenlərin əlində olan şimal vilayətlərinə yürüşlərlə başladı. Bu müharibədə Sonrakı Sun sülaləsi monqollarla ittifaq bağlayaraq ümid etdi ki, onların köməyi ilə çjurçjenlərin zəbt etdiyi torpaqlarını geri qaytara biləcək. Lakin bu ümidlər doğrulmadı. Monqollar 1235-ci ildə çjurçjenləri darmadağın edib Çinin cənubuna istilaçı yürüşlərə başladılar və bu da 1280-ci ildə müvəffəqiyyətlə nəticələndi.
Bu dövrdə hakimiyyətdə olan Çingizxanın nəvəsi Qubilay qaan monqolların paytaxtını Qaraqorumdan Daduya (indiki Pekin) köçürdü. O, özünü Çin imperatoru elan etdi və və bununla da "Əzəli" mənasını verən Yuan sülaləsinin əsasını qoydu. Bu ad monqolların dünyəvi hakimiyyətinin uzun bir erasının başlanğıcını göstərmək məqsədilə seçilmişdir.