Con_Milton
"İtirilmiş cənnət" poeması
Miltonun poemasında müəyyən bir tarixilik duyğusu və kortəbii dialektika vardır. Onun insan qəhrəmanları cənnətdən qovulana qədər qayğısız bir həyat sürürdülərsə, oradan çıxandan sonra düşünən, zəhmət çəkən, böyüyən və inkişaf edən adamlar kimi hərəkət edirlər, onlar bir növ, öz həyatlarının daha yüksək mərhələsinə qədəm qoyurlar. Milton yaradıcılığının xüsusiyyətləri, onun dünyagörüşündəki ziddiyyətlər ayrı-ayrı surətlərin təqdimində daha aydın nəzərə çarpır. Şair tədricən qəhrəmanlarının xarakterindəki müxtəlifliyi nəzərə çatdırır. Adəm onun poemasında şücaət, müdriklik və mərdlik təcəssümüdür. Bütün bunlarla yanaşı o, canlı insan cazibəsinə malikdir. Adəmin daxili aləmi zəngindir. Onda ağıl, xəyal, hiss, ehtiras və azad iradə vəhdətdədir. Milton belə hesab edir ki, ağlın rəhbərliyi ilə hərəkət edən azad iradə insanın qarşısında duran tarixi vəzifələrin ən doğru və obyektiv həllində onun ən yaxın köməkçisi olar, insan onun köməyi ilə bəşəriyyəti ədalətə və səadətə gətirib çıxaran doğru yolu tapar. Azad iradə haqqındakı düşüncələrində Milton ziddiyyətli olsa da, puritan görüşlərindən yaxa qurtara bilməsə də, o, insanlığı irəliyə doğru aparan böyük bir qüvvə kimi vəsf edilmişdir. Bu cəhətdən o, insanı qəza və qədərin, hikməti ilahinin əlində bir oyuncaq sayan puritan dini baxışlarına zidd gedirdi. Həvva surətini şair isməti, gözəlliyi, xeyirxahlığı, yumşaqlığı ilə seçilən cazibəli bir qadın kimi təsvir etmişdir. Onun Adəmə münasibəti, sevgisi səmimi və təmizdir, onunla mehriban və diqqətlidir, sevincini də, kədərini də Adəmlə bölüşür. Lakin Adəmlə Həvvanın münasibətinin təsvirində də Miltonun müəyyən puritanlıq meylləri özünü göstərir. Məsələn, şair onların münasibətlərini göylərin təqdis etdiyi bir kəbin adlandırır. Şairin xalq yaradıcılığı ilə bağlılığı onu puritan öyüdlərindən daha yüksəklərə qaldırır, ailə səadətinin təsvirində Milton daha çox xalqın saf və təmiz sevgi ilə bağlı ideallarına yaxınlaşır. Məlum olduğu kimi, Adəm də günah edir, İblis də, lakin Adəm bir başqasının xatirinə, ona bəslədiyi sevgi duyğuları üzündən günah iş tutur. Burada Adəmin hərəkəti humanist məzmun daşıyır. Düzdür, o da nüfuza qarşı asilik edir, lakin onun asiliyi, üsyanı ilə İblisin asiliyi bir deyildir, İblis şöhrətpərəstlik, paxıllıq üzündən asilik edir. Puritanlıq görüşləri baxımından hər iki hərəkət eybəcərdir, günahdır. Milton isə məsələyə başqa cür yanaşır. O, İblisi pisləyirsə, Adəmi vəsf edir. Bununla bərabər İblislə müqayisədə Adəm zəif, aciz görünür. Mələklərlə söhbət edərkən o, ancaq sual verir, soruşur, yaxud susur. Allahın elçiləri qarşısında müti qula çevrilir, ilahi qüdrətin hər hansı bir ədalətsiz hökmünü qəbul etməyə, hətta ona bəraət qazandırmağa hazır olduğunu bildirir. Milton, bir növ, insan ağlının imkanlarını məhdudlaşdırır, onun üçün sərhəd qoyur. Adəmin yaradılış haqqındakı cəsarətli suallarını eşidəndə Rəfail ona xatırlatmalı olur ki, o, ancaq insandır. O, kainatın bir çox sirlərinə nüfuz etmək xəyalına düşə bilməz. Adəm surətinin belə bir təqdimi şairin puritançılıq görüşlərini daha qabarıq nəzərə çatdırır. Burada intibah dövrünün yaratdığı insan surətlərinə nisbətən Miltonun Adəmi daha aciz və kiçik görünür. Milton allah, onun oğlu və mələklərinin təsvirində də puritançılıq görüşlərindən yaxa qurtara bilmir. Milton mələkləri yeknəsəq, simasız varlıqlar kimi təsvir edir. Şairin fikrincə, onlarda ehtiras yoxdur. Onlar eyni ağlın eyni işığı ilə işıqlanmışlar. Onlar qaşlarını çatsalar da, sevinsələr də, bu ancaq pərdədir, bu hərəkətlər hər hansı bir hissin və ehtirasın nəticəsi deyildir. Miltonun zahirən insanabənzər mələkləri qeyri-insanidirlər, onlar canlı deyillər, eyni ideyanın ifadəsi olub bir-birini təkrar edirlər. Mələklər aləminin bu şəkildə təqdimində puritançılığın antihumanist mahiyyəti bir daha özünü təzahür etdirmişdir. Bu cəhət cəsarətli hərəkətə görə insanı qəddarcasına cəzalandıran despot allahı tərənnüm etməyə gətirib çıxarır. Milton yaradıcılığına məxsus ziddiyyətlər burada da müşahi-də olunur: İblisin dəstələrinin məğlub olması; amansız puritan ilahilərinin öz düşmənləri üzərində qələbəsi bərpa edilmiş Stüartlar hakimiyyətinin dağılacağına və onların tərəfdarlarının cəzalanacaqlarına şairin qəti inamının ifadəsi idi. Göylərin ildırımları ancaq insanın başına yağmır, həm də "ilan", "əjdaha" İblisin və onun lordlarının başına alov saçır. Poemanın ən maraqlı surəti, heç şübhəsiz ki, İblisdir. O, qətiyyəti, dönməzliyi ilə seçilir. Allaha qarşı mübarizə aparan bu nəhəngin qəlbində nifrət, paxıllıq, intiqam hərisliyi, təkəbbür və qorxu yuva salmışdır. Onun nəhəng siması arxasında ümidsizlik, peşmançılıq duyğuları da gizlənmişdir. O, cəhənnəm ağasının imtiyazlarından yüksək olan daxili sakitlik keyfiyyətlərini itirmişdir. Mənəvi iztirablar keçirdiyi indiki vaxtda o əvvəlki mənəvi sakitlik çağlarının həsrətini çəkir. Bu ilan və əjdaha iztirab çəkən bir insana çevrilir. Onun ümidsiz və məğrur inadı isə oxucuda rəğbət oyadır, oxucu istər-istəməz İblisi bağışlamaq fikrini rədd edən ilahi nüfuzun qəddarlığından narazı qalır. İblisin mürəkkəb daxili aləmi onun zahiri portretində də əks olunmuşdur. O, cəhənnəm alovları içərisində yerə sərilmiş nəhəng bir balinaya oxşadılır. Bu qanadlı nəhəng kürəyində qalxan, əllərində ox cəngavərlik libasında cəhənnəm alovları arasında görünəndə gah bütöv bir donanmaya bənzəyir, gah da bir kometaya oxşayır. Cəbraillə qarşılaşdığı səhnədə o, Alasa, Tenerifə oxşadılır. İblis gah sərkərdə olur, gah hökmdar kimi şurada sədrlik edir, gah da keşikçi mələk cildinə girir ki, Ədəmə daxil ola bilsin. Bu son halda onun ölçüləri kiçilir, insan ölçülərinə yaxınlaşır, lakin bu vaxtda da onun təkəbbürlü siması, amiranə hakim görkəmi yox olmur. İblisin döyüşkən fərdiyyətçiliyi isə onun məhvinə səbəb olur. O, ölüm yayır, şər işlər tutur, insanı məhv edir. İblisin simasında şair özünü sevən xudbin bir fərdiyyətçinin surətini yaratmışdır. Öz şəxsiyyətini hər şeyin ölçüsü, kainatın mərkəzi sayan İblis elə hesab edir ki, o hər şey edə bilər. Feodal istibdadının yerini tənha bir xudbinlik müstəbidliyi tutur, Arkadiya alverçilər dövlətinə, Utopiya quldurlar müstəmləkəsinə çevrilir. Miltonun burjua fərdiyyətçiliyi meylinə qarşı çıxması tamamilə xəlqi bir hərəkət idi. Lakin onun XVII əsr burjua fərdiyyətçiliyinə qarşı tənqid və hücumlarında puritan ilahiyyatçılığı da özünü büruzə verirdi. Bu cəhət həmin tənqid və hücumları məhdud-laşdırırdı. "İtirilmiş cənnət" mübarizə, döyüş ruhunu əks etdirən bir əsərdir. Özünün dediyinə görə, o, sələflərindən fərqli olaraq daha əhəmiyyətli, daha artıq qəhrəmanlıq ruhu ilə aşılanmış bir süjet seçmişdir. Şair özü şəxsən döyüşlərdə iştirak etməsə də, o, epopeyanın imkanları çərçivəsində müharibənin dəhşətlərini, qorxunc və qanlı döyüşləri, qəhrəmanların çarpışmalarını, müasirlərinin şücaət və hünərini vəsf etmişdir. Həm də Milton kosmik masştablı döyüş səhnələrinin qəhrəmanlıq eposuna məxsus təsviri ilə kifayətlənmir, insanların psixologiyasını, mənəvi aləmini göstərməyə daha çox meyl göstərir. XVI–XVII əsrlərin epopeyalarında qəhrəman dəyiş-məz qalır, Milton isə əksinə baş verən hadisələrin təsiri altında qəhrəmanlarının dəyişməsini göstərməyə çalışır. Miltonun əsərində get-gedə dramatik ünsürlər epik ünsürlərə üstün gəlir. İdillik qəhrəman fəci qəhrəmanla pastoral əfsanələr aləmi sərt gerçəkliklə əvəz olunur. Şairin poemasında bu cəhət əsasdır. Hadisələrin ən gərgin və böhranlı anlarında qəhrəmanlarının daxili iztirablarını göstərməyə olan güclü meyl də bununla əlaqədardır. Bütün ziddiyyətlərinə və məhdud cəhətlərinə baxmayaraq "İtirilmiş cənnət" epopeyası XVII əsr ingilis həyatının, onun mübarizələrlə dolu tarixinin ən parlaq bədii ümumiləşdirilməsi kimi diqqəti cəlb edir. O, həm də ingilis ədəbiyyatında bərpa edilmiş mütləqiyyətə qarşı çevrilən ilk ən sanballı bir poema idi.