cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Şirvanşahlar dövləti
Heykəltəraşlıq
Zəkəriyyə əl-Qəzvininin 1275-ci ildə yazdığına görə Şirvanşahın Şamaxı yaxınlığındakı Buğurt qalasındakı iqamətgahının divarlarında insan heykəl təsvirləri var idi. XIV əsrin ikinci yarısının müəllifi Arif Ərdəbili xəbər verir ki, Şirvanşah Axsitan (XII əsr) Şamaxı yaxınlığında dağda daş hasarla dövrələnmiş əlçatmaz Gülüstan qalasını tikdirmişdi. Qalanın yuxarı hissəsində daşdan yonulmuş çox gözəl qabarıq insan üzləri təsvir olunmuşdur. XVII əsrdə Şamaxıda olmuş səyyah Adam Oleari qala divarında daşdan yonulmuş insan üzləri gördüyünü yazırdı. Görünür, bu nadir bəzək abidələri Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbində islamaqədərki qədim yerli ənənələr əsasında yaradılırdı.
X əsr ərəb müəllifləri Dərbənddə şirlərin və insanların daş heykəl təsvirlərinin mövcudluğunu qeyd etmişlər. Şirvanın bir sıra rayonlarında qoyun və at şəklində başdaşılarına, habelə üzərində məişət, ov və ziyafət səhnələrinin və i.a. barelyef formasında təsvir edildiyi daş sallara təsadüf olunur. İslam dininin insanın və heyvanların təsvirini qadağan etməsinə baxmayaraq, Azərbaycanda təsviri sənətin bu növü aradan çıxmamışdı. IX–XIII əsrlərə aid freskalar və boyakarlıq əsərləri dövrümüzədək gəlib çatmışdır. Mənbələrin verdiyi məlumatlar bu dövrdə təsviri sənətin mövcud olduğunu göstərir. Müqəddəsi (X əsr) xəbər verir ki, Muğandan bir mərhələ aralı quş və heyvan rəsmləri çəkilmiş əl-Həsrə adlı böyük bir qala var. right|250px|thumb|XVI əsrdə naməlum [[Bakılı rəssam tərəfindən çəkilmiş miniatür, Nizami Gəncəvi, İsgəndərnamə (Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi)]]
Nəqqaşlıq və miniatür sənəti
XII–XIII əsrlərdə memarlıq abidələrində dekorativ sənətkarlıq yüksək inkişaf səviyyəsinə çatdı. Həndəsi və nəbati ornamentlə yanaşı, "çiçəklənən kufi", yaxud nəsx xətləri ilə məharətlə hörülmüş kitabələr yaradılırdı. Pirsaatçay xanəgahı məscidinin cənub divarındakı mehrab, habelə onun hər iki tərəfindəki kiçik həcmli panno gəc üzərində bədii oyma ilə bəzədilmişdi. Mehrabın düzbucaqlı və pannoların səthi "çiçəklənən kufi" kitabələrlə və nəbati naxışlarla örtülmüş, üzərinə xırda rəngarəng kaşılar səpələnmişdir. Pirhüseynin türbəsinin və qəbirdaşının kaşı bəzəyi xüsusilə böyük bədii dəyərə malikdir. Zərnaxışla örtülmüş kaşı lövhələri kobalt və yaşılı füruzəyi rəngli naxışlarla bəzədilmişdir. V. A. Kraçkovskayanın fikrincə, kaşılar Kaşan şəhərində hazırlanmışdır.
Azərbaycan təsviri sənəti ilk nümunələri XIII əsrin əvvəllərinə aid edilən miniatür rəssamlığında da təcəssüm etmişdir. Bu incəsənət növünün sonrakı inkişafı XIII əsrin sonu – XIV əsr miniatürlərində nəzərə çarpır.
Azərbaycanda əlyazması kitabı, bütün müsəlman Şərqində olduğu kimi, tam bir sıra sənətkarın əməyi ilə yaradılan əsl bədii sənət əsəri idi. Əlyazma kitabının kağızı xüsusi üsulla hazırlanır və cilalanırdı. Sonra mahir xəttatlar hüsnxətlə əlyazmasının mətnini köçürürdülər. Ən qədim xətt kufi xətti idi. Sonralar nəsx, süls və s. xətlər yarandı. Kitabın yaradılmasında gözəl xətlə yazan xəttatların rolu xüsusilə böyük idi. Xəttatın adı, adətən, əlyazmasının kolofonunda göstərilirdi. Yazı texnikasının bədii keyfiyyətləri uzunmüddətli təcrübə sayəsində əldə edilirdi. Mətn köçürüldükdən sonra əlyazması illüstrasiya üçün ayrılmış yerlər və ayrı-ayrı səhifələr üzərində işləyən miniatürçü rəssama verilirdi. Kitabın bəzədilməsində müzəhhiblər, naxış ustaları da işləyirdilər. Əlyazma kitabı üzərində son işi cildçilər görürdülər. Onlar kitaba dəridən basmanaxışlı, yaxud lak boyalı üz çəkirdilər.
Teymurilər sülaləsinin Min sülaləsi ilə ticari əlaqələrə girməsindən sonra Çindən keyfiyyətli kağızlar gətirilməyə başlandı, həmin dövrdə Şirvanşahlar dövlətində də əlyazma sənəti inkişaf etmişdi. Belə ki, Kamal Xocəndinin "Divan"ı 1468-ci ilin oktyabrda Fərrux Yasarın saray rəssamı Şərəf əl-Din Hüseyn Sultani tərəfindən Şamaxıda yenidən qələmə alınmış, 1468-ci ildəki bir divan kitabının girişində isə Fərrux Yasarın özü rəsm edilmişdir. Əlyazmaların hər ikisi Britaniya Kitabxanasında saxlanılır.
Sosial bölgü
thumb|right|340px|[[Şirvanşahlar saray kompleksinin tərkibində "Divanxana" binası]] Şirvanşahlar dövlətində sosial münasibətlər, sinfi mübarizələri və şəhər quruluşunu öyrənmək baxımından yazılı mənbələrin verdiyi məlumatlar dağınıq və cüzidır. Bu boşluğu, əsasən, Bakı və Abşeronda, Şamaxıda, Dərbənddə və Şirvanın digər şəhər və yaşayış yerlərindəki çoxlu memarlıq abidələrindəki daş kitabələr, habelə həmin dövr Şirvan hakimlərinə məxsus numizmatik məlumatlar doldurur. XI–XIV əsrlərə aid narrativ mənbələrdə, XII əsr şairlərinin (Nizami Gəncəvi, Fələki Şirvani, Xaqani və b.) əsərlərində müxtəlif sosial terminlərin, epiqrafik abidələrdə və sikkə legendalarında Şirvanşah, əmir, xaqan, xan, sultan, məlik, vəzir, hacib, sədr, sipahsalar, şeyx, qazi, əlquzat, rəis, amid, amil və s.titul və rütbələrin xatırlanması göstərir ki, həmin dövrdə Şirvanın şəhərlərində inkişaf etmiş feodal cəmiyyətinə məxsus mürəkkəb sosial struktur mövcud olmuşdur. Bu cəmiyyətin əsas sinifləri feodallar, kəndlilər və sənətkarlar idi. Böyük şəhərlərin əhalisi dəqiq şəkildə bir tərəfdən əyanlara və iri tacirlərə, digər tərəfdən isə xırda alverçilərə və sənətkarlara bölünürdü. Hakim feodal təbəqəsinin başında Şirvanşahlar dövlətinin başçısı – Şirvanın paytaxtı Şamaxıda, şəhər zəlzələdən dağıldıqdan sonra isə 1192-ci ildən Bakıda yaşayan Şirvanşah dururdu. Şirvanşah öz dövlətində istər hərbi baxımdan, istərsə də rəiyyət üzərində qeyri-məhdud hakimiyyətə malik idi. O, feodal qayda-qanunlarının rəmzi və dayağı, əmirlərin mərkəzə itaət etməmək cəhdlərinin qarşısını alan qüvvə idi.
XII əsrdə Şirvanşahların Arran ərazisini işğal etməyə çalışan türk və türkmən qoşun başçılarına münasibəti pis idi. Şirvanşah belə hesab edirdi ki, yalnız yerli sülalərdən biri hakimiyyət hüququna malikdir. "Siz Yəzid nəslindən deyilsiniz, nə Rəvvadilərin varisisiniz, nə də Şəddadilərin xələfləri saylırsınız".
Şirvanın feodal zadəganlarının neft quyuları və duz mədənləri, əkin yerləri və bostanları, üzümlükləri, mal-qarası, qəsrləri, evləri, karvansaraları və s.var idi. Dövlətdə və şəhərlərdə ali inzibati hakimiyyət hərbi və yüksək mənsəbli dövlət məmurlarının, ali rütbəli ruhanilərin əlində idi. Şirvanın hərbi əyanları, yerlərdə bütün hərbi və inzibati hakimiyyəti əllərində toplamış hərbi rəislər — əmirlər idi. Əmirlər Şirvanın vilayət, şəhər və kəndlərində hakimilik edir, müdafiə istehkamlarının tikilməsi işlərinə baxırdılar. XI XII əsrin əvvəllərində qoşun rəisinə, sərkərdəyə sahib əl-cəyş (ərəbcə) deyilirdi. Sipəhsalar – hərbi rəis, baş sərkərdə rütbəsi XIII əsrin əvvəllərində də ən yüksək hərbi rütbə idi. Şirvanşah və əmirlərin yanında onların şəxsi mühafizəsi vəzifəsini daşıyan qulamlar olurdu. Onlar Şirvanşahın tapşırığı ilə onun qohumlarını öldürüb, qan intiqamını alır və digər qorxulu tapşırıqları yerinə yetirirdilər.
Şirvanın vəziri — Şirvanşahın iltifatı ilə olsa da, dövlətin tam səlahiyyətli hakimi idi. Vəzirlərin hakimiyyəti, ilk növbədə, məmur təbəqəsinin nümayəndələri üçün bəxşiş mənbəyi idi. Əhalidən vergi yığmaq icazəsini (daman) vəzir verirdi. Bakı qalasındakı Cümə məscidi minarəsinin bünövrə daşındakı farsca kitabəyə görə Şirvanda, ehtimal ki, XI–XII əsrlərdə Şamaxıda, XIII–XIV əsrlərdə isə Bakıda vəzirlər divanı (divan əl-vüzəra) mövcud olmuşdur. Sultan Məhəmməd Olcaytunun (1304–1316) yarlığının mətnindən ibarət olan bu kitabədə Bakıdakı divan xatırlanır.
Şəhər idarəsində məmurlar mühüm vəzifə tuturdular. Məsud ibn Namdar Şirvanda müstövfi — vergilərin mədaxil və məxaricinin uçotunu aparan, şəhərin mədaxil və məxaric dəftərini tərtib edən maliyyəmühasibat idarəsinin məsul məmuru vəzifəsində işləmişdir. O, həmçinin, özünün müşrif — nəzarət məmuru vəzifəsinin də adını çəkir. Onun məktubları arasında Beyləqanın müşrifi vəzifəsinə təyin olunmaq barədə ərizəsi var. Bu məmurun vəzifəsi əhalinin gəliri haqqında məlumat toplamaq idi.
Şəhərlərdə vergi və rüsumları amillər yığırdılar. Qoşunların uçotu və onların məvacibinin ödənilməsi ilə məşğul olan məmur arid adlanırdı. Amidin və şəhər rəisinin yanında katib vəzifəsi də var idi. Feodal şəhər inzibati idarəsinin mühüm simalarından biri şəhərin bazarlarına, ticarət-sənətkarlıq məhəllələrinə, məhsulların keyfiyyətinə, təmizliyə və qayda-qanuna, ölçü və çəki vasitələrindən düzgün istifadə olunmasına nəzarət edən mühtəsib idi. O, polis funksiyasını da — şəhərdə ictimai asayişin qorunması, cinayət işlərini və cinayətkarlığın tədqiqi, sərxoşların və iğtişaşçıların cəzalandırılması — icra edirdi. Mühtəsib, həmçinin, şəhər sakinlərinin Quranın göstərişlərinə və islam dini ayinlərinə riayət etmələrini nəzarətdə saxlayırdı. Şəhnə XI–XII əsrlərdə sultanın hərbi canişin idi. Şəhərdə tikinti işlərinə memar başçılıq edirdi. Bu adı daşıyan sənətkar binanın tikilməsində iştirak edən inşaatçı-sənətkarlar -bənna, mühəndis, sərkar, həkkak və başqaları arasında məsul şəxs olduğundan kitabələrdə də yalnız onun adı çəkilir. Mirab şəhərin su ilə təchiz olunması və onun şəhər sakinləri arasında bölüşdürülməsi ilə məşğul olur, suvarma kanallarının saz olmasına, bulaq və su quyularının təmizliyinə nəzarət edirdi.
Feodal sinfinin digər mühüm qrupunu ali ruhanilər — şeyxülislam, qazı və qazı əl-quzzat, yəni vilayətin əsas şəhərinin qazısı təşkil edirdi. Onlar mülkiyyət hüququnu ləğv edə bilir, şəriət qanunları əsasında məhkəmə icraatını həyata keçirirdilər. Onlar, həmçinin, mirası bölüşdürür, kəbin kəsir və digər müxtəlif mülki işlərlə məşğul olurdular. Vergi yığmaq hüququ verilən şəxsə damin deyilirdi. Vergi yığanın hüququ şəhərin mülki hakiminin vəzifələrinə uyğun gəlirdisə, icarədar hakim amid adlanır və bu vəzifə şərəfli sayılırdı. Şəhərlərin vergi verən əhalisini təşkil edən rəiyyət — şəhər sənətkarları feodallardan asılı olan kəndlilər isə istismara məruz qalırdılar. Mənbələr Şirvanda monqol istilasına qədər qul olduğunu xəbər verirlər. XIII əsrin 20-ci illərində yazmış naməlum müəllif Şirvanın mallarını sadalayarkan ilk növbədə "cariyə qızların, türk qullarının" adını çəkir. XI–XIV əsrlərdə feodal Şirvan cəmiyyətində müharibədə qoşunlar tərəfindən ələ keçirilib aparılmış əsirlərdən ibarət qullar müəyyən yer tuturdu. Qulları torpaqlara təhkim edirdilər. Qul əməyindən məişətdə və kənd təsərrüfatında ucuz işçi qüvvəsi kimi istifadə olunurdu. Qul bol olduğundan Dərbəndin məşhur qul bazarında onlar çox ucuz satılırdı.
Ordu
Şirvanşahlar dövlətinin hərbi sistemi haqqında məlumatlar azdır. 1066-cı ildə Əbüləsvar Şavur Şirvana yürüş edərkən "Ləkz zorbaları və Diduvan əyanları"ndan 50 nəfəri öldürmüşdü. Normal əsgərlərdən əlavə şəhərlərdə hər ayda bir dəfə dəyişən növbətiyyə adlı şəhər keşikçiləri qüvvəsi vardı. Şahların və şahzadələrin şəxsi cangüdənləri qulam adlanırdı.
İqtisadi həyat
XIII əsrin sonu və XIV əsrin əvvəlləri Azərbaycanın beynəlxalq ticarətəlaqələrinin xeyli genişləndiyi dövrdür.İçərişəhərdə XIV əsrə aid edilən köhnə Buxara karvansarası dövrümüzə çatmışdır. Bu, Bakının Orta Asiya şəhərləri ilə ticarət əlaqələri saxladığını təsdiqləyir. Şirvanşahlar sarayı ərazisində XIV əsrə aid bürünc Kubaçi çıraqlarının və Rey keramikasının tapılması Dağıstan və İranla ticarət və iqtisadi əlaqələrin olduğunu göstərir. Şirvanşahların hakimiyyəti dövründə Xəzər dənizi vasitəsilə dəniz ticarəti böyük vüsət alır. Gəmiləri Qara dənizdə üzən Genuya və Venesiya tacirlərinin sahillərində faktoriyalar təşkil etdikləri Xəzər dənizində də donanmaları olmasına dair məlumatlar vardır. 1293-cü ildə İranda və Cənubi Azərbaycanda olmuş Venesiya səyyahı Marko Polo Gürcüstanın və Şirvanın şəhərlərini təsvir edir. O məlumat verir ki, genuyalılar Xəzər dənizində bir az əvvəl üzməyə, Gelli (Gilan) ipəyi adlanan ipək gətirməyə başlamışlar. "Burada şəhərlər və qalalar olduqca çoxdur, çoxlu ipək var. Burada ipək və zərxara parçalan toxunur; belə gözəl parçaları dünyanın heç bir yerində görməzsən".
Marko Polonun xəritəsində Xəzər dənizinin sahilində, ticarət yolunun üstündəki gəmi dayanacağı olan şəhər və yerlər də qeyd olunmuşdur: Mahmudabad (Mamutaga), Güştəsbi (Gostazz), Pirallahı (Cap de Preala). Həmdullah Qəzvini 1340-cı ildə xəbər verir: "Bakının qənşərindəki Allah Əkbər adası hal-hazırda məskundur və bu dənizin limanıdır". XIII əsrdən İtaliya və Fransaya böyük miqdarda Gilan və Şirvan ipəyi ixrac olunurdu.
Rəşidəddinin məlumatına görə Şirvan şəhərləri ilə Rus ölkəsi arasında ticarət əlaqələri XIV əsrin əvvəllərindən müşahidə olunur. Bu dövrdə Şirvan şəhərlərində, xüsusilə Şamaxıda Rus ölkəsindən gətirilən müxtəlif qiymətli xəzlərdən çoxlu məmulatlar — samur yaxalıq, kürk üçün vaşaq, sincab, dələ və tülkü xəzindən astarlıq hazırlanırdı.
Abdullah ibn Məhəmməd ibn Kiya əl-Mazandaraninin XIV–XV əsrlərdə Yaxın Şərq və Zaqafqaziya ölkələrinin dövlət və maliyyə idarəçiliyinə dair geniş material toplanmış "Risaleyi-fələkiyyə" əsərinin 8-ci fəslində h.751 (1350)-ci ildə Elxanilər divanının xəzinəsinə bir sıra vilayətlərdən daxil olmuş varidatın qeyd olunduğu "Yekun haqqhesabına dair dəftər nümunəsi" bölməsində yazılmışdır: ''"Arran, Muğan, Qəvbəri (Mahmudabad və Bakuyə şəhərləri, yaxud neft mənbələri ilə birlikdə) və Şirvanın Dəmirqapıya qədər müqatiəyə (vergi toplama hüququ) görə Hüca Fəsihi Şirvaninin cavabdehliyində olan mədaxili sənəd üzrə 82 tümən — 820000 dinardır".
Monqolların Azərbaycana yürüşü dövründə Beyləqan, Şəbəran, Bacərvan, Güştəsbi və digər bu kimi mühüm iqtisadi və mədəni mərkəzlər güclü dağıntıya məruz qalaraq öz əhəmiyyətlərini itirdilər və nəhayət, süquta uğradılar. Beynəlxalq ticarət yollarının üstündəki Dərbənd, Şamaxı, Bakı və digər şəhərlər monqol talanlarından sonra, XIII əsrin son rübündə tədricən bərpa edilməyə və ticarət mübadiləsinə cəlb olunmağa başladı. Lakin mənbələrin məlumatına görə onlar, hətta, XIV əsrdə belə bu şəhərlərin Şirvanşahların XII–XIII əsrlərdəki hakimiyyəti dövründə mövcud olan iqtisadi və mədəni inkişaf səviyyəsinə çata bilməmişdilər.
Erigeron adenophorus
Erigeron adenophorus Erigeron adenophorus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum depressum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Eduard Markarov
Eduard Markarov - erməni əsilli Azərbaycan futbolçusu.
Həyatı
Eduard Markarov 1942-ci il iyunun 20-də Bakıda doğulub. Futbol oynamağa Azərbaycan paytaxtının "Lokomotiv" gənclər komandasında başlayıb, daha sonra Armavir (Rusiya) "Torpedo"sunda forma geyib.
1961–1970-ci illərdə Bakının Neftçi Bakı komandasının şərəfini qoruyub. 1971–1975-ci illərdə İrəvanın "Ararat" komandasında oynayıb.
SSRİ yığma komandasının heyətində 3 rəsmi oyuna çıxmış E.Markarov 159 qolla Qriqori Fedotov klubunun üzvüdür. Məşhur hücumçu SSRİ birinciliyinin bürünc (1966), gümüş (1971) və qızıl (1973) medallarının sahibidir. 1973-cü ildə SSRİ Kubokunu qazanıb. SSRİ yığmasının heyətində 1966-cı il dünya çempionatında 4-cü yeri tutub.
Məşqçi karyerasına İrəvanda başlayan E.Markarov bir müddət Livanda çalışıb. Hazırda Ermənistanın "Mika" komandasının sükanı arxasında dayanır.
İyulun 3-də Azərbaycan paytaxtına səfər edərək prezident İlham Əliyevlə görüşmüş Ermənistan nümayəndə heyətinin tərkibində bakılı veteran futbolçu Eduard Markarov da olub.
Boğurxan
Boğurxan — Azərbaycan Respublikasında, Xocalı və Xocavənd rayonları sərhəddində, Qızıloba kəndindən 1 km. şimalda dağ. Hündürlüyü 1584 metrdir. Dağın şimal-şərq yamacları meşəlikdir. Xanaşençay bu ərazidən başlayır.
Boğurxan dağı Köndələnçayın yaxınlığındadır. Bağırxan, Bağırqan da adlanır. Oronim orada müqəddəs sayılan Boğurxan qayasının adı ilə bağlıdır. Qırmızı rəngli, vulkan mənşəli suxurdan ibarət olan bu qayanın başında qədim məbəd xarabalığı var. Bu pirə sonsuz qadınlar müraciət edirlər. Tədqiqatçılar belə güman edirlər ki, Boğurxan din xadimi olmuş və orada dəfn edildikdən sonra qəbri sitayiş yerinə çevrilmışdır.
Beydellit
Beydellit — gil mineral.
Haqqında
Beydellit - montmorillonit-nontro­nit seriyasının yüksək alüminiumlu kənar üzvüdür. Ultraəsasi süxurların qə­dim aşınma qabığında tapılır; bentonit gil­lərin əsas hissəsi; nefelinin dəyişmə məhsulu. Növ müx­tə­lif­liyi: ferribeydel­lit, maqneziumbeydellit, manqanbeydellit.
Dekompozisiya
Layihələndirmə məsələlərində hesablama zamanı və kontroller şəbəkələrində alqoritm və proqramların düzgün paylanması üçün qurğunun ayrı-ayrı hissələrə bölünməsi tələb olunur. Bu proses dekompozisiya adlanır. Proses layihə-texnoloji baza və verilmiş xarakteristikalar üzrə hesablamalarda istifadə olunan proqram blokları əsasında həyata keçirilir.
Məsələn, layihələndirmədə mürəkkəb obyektlərin (qurğu, proqram) verilən optimallaşma kriteriləri üzrə dekompazisiyasını tələb edir. Bu zaman dekompazisiyada optimallıq kriterisi kimi istifadə olunan sistemlərin minimal qiyməyi və məsələdə istifadə olunan hesablamaların minimum sayı istifadə olunur. Məsələnin həllində proqram və alqoritmlərin paralel qollarının birgə işinə və istifadə olunan sistemin yaddaş həcminə, onun giriş və çıxışlarına məhdudiyyət qoyulur.
Zair Azqur
Zair İsaakoviç Azqur — belorus heykəltəraşı. SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının həqiqi üzvü (1958). SSRİ xalq rəssamı (1973). Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1978).
Həyat və yaradıcılığı
Zair Azqur 15 yanvar 1908-ci ildə Belorusun Molçanı kəndində anadan olub. 1925–1928-ci illərdə Leninqrad Rəssamlıq Akademiyasında, 1928–1929-cu illərdə Kiyev Rəssamlıq İnstitutunda 1929-cu ildə Tbilisi Rəssamlıq Akademiyasında təhsil almışdır. Belorus incəsənətində sosialist realizminin görkəmli nümayəndələrindən biridir. Əsasən portret-büst janrında işləmişdir. "N.F.Qastello" (1942), "M.F.Selnitski" (1943), "F.E.Dzerjinski" əsərlərinin müəllifidir. 1973-cü ildə SSRİ xalq rəssamı adı ilə, 1978-ci ildə isə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı ilə təltif olunmuşdur. Zair Azqur 18 fevral 1995-ci ildə Minsk şəhərində vəfat etmişdir.
Yengikənd-i Xanə-i Bərq (Bünab)
Yengikənd-i Xanə-i Bərq — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Bünab şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 853 nəfər yaşayır (208 ailə).
Xeyrulla Ağayev
Xeyrulla Ağayev (, 5 may 1959, Hacıhətəmli, İsmayıllı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — yazıçı-publisist; jurnalist, "Neft Daşları" qəzetinin baş redaktoru.
Həyatı
5 may 1959-cu ildə İsmayıllı rayonunun Hacıhətəmli kəndində anadan olmuşdur.
Təhsili
1966-1976-cı illərdə Hacıhətəmli kənd orta məktəbini, 1981-ci ildə isə M.F.Axundov adına Azərbaycan Pedaqoji Rus dili və Ədəbiyyatı İnstitutunu əla qiymətlərlə bitirmişdir.
Əmək fəaliyyəti
İsmayıllı rayonu Buynuz kənd məktəbində müəllim, direktor müavini, İsmayıllı şəhər 2 saylı orta məktəbin direktoru işləmiş, həmçinin icra strukturlarında, həmkarlar təşkilatında məsul vəzifələrdə çalışmışdır. 1997-ci ildən Bakıda jurnalist kimi fəaliyyət göstərir.
Kitabları
10-dan çox publisistik kitabın müəllifi və "İsmayıllı ensiklopediyası"nın redaktorudur."Taleyimdən razıyam". "Ömür yolu". Akademik Azad Mirzəcanzadənin həyatı və elmi fəaliyyətindən bəhs edən "Əfsanəvi insan- əfsanəvi şəhər" kitabı, "Neft Daşları- gerçəkləşən əfsanə", "Şirinzadələr ocağı", "Xəzərə qovuşan ömür", qadın azadlığı uğrunda mübariz Səidə İmanzadənin həyat və mübarizəsindən bəhs edən "Nura boyanmış ömür" kitabı və s… Onlarla kitabın redaktorudur. Haputlu araşdırmaçıdır.
Vergül
Vergül cümlənin həmcins üzvləri və sadalanan sözlər arasında (Məsələn: Nizaminin, Füzulinin, Vaqifin), tabeli və tabesiz mürəkkəb cümlələrin komponentləri arasında (Məsələn: gələn gəldi, gedən getdi), cümlələrdə əlavə və xüsusiləşmələri ayırmaq üçün (Məsələn: süfrəyə bal qoyuldu, əsl beçə balı), cümlə üzvləri ilə qrammatik cəhətdən bağlanmayan sözləri (ara sözü, xitab, nida, təsdiq, inkar sözləri) ayırmaq üçün (Məsələn: O, əlbəttə, mən Cəmili deyirəm hələ özünə gəlməyib) istifadə olunur.
Durğu işarələrinin mətndə işlənməsi qaydalarından vergül işarəsini durğu işarələri arasında ən geniş istifadə olunan və ən lazımlı vasitələrdən biri kimi götürülən qrafik işarə sayılır. Vergül fransız sözü olub semantik mənası qol-budaq, hissə deməkdir. Vergül rəngarəng məqamlarda özünü göstərən və cümlə sərhədi ilə bağlı olmayan durğu işarəsidir.
Azərbaycan dilində vergülün işlənməsi
Qrammatika kitablarında eyni suala cavab verən, eyni bir cümlə üzvü ilə bağlı olan (eyni cümlə üzvünə aid olan) bərabərhüquqlu üzvlər həmcins üzvlər kimi səciyyələndirilir. Məsələn, Bu cümlələrdə həmcins mübtədalar arasında (dağlar, dərələr; ehtiyac, aclıq) vergül qoyulmuşdur.
Bu cümlələrdə isə həmcins xəbərlər arasında vergül işarəsi işlənmişdir (söhbət edərdik, yeyərdik, danışardıq; danışır, gülür).
Ki tabelilik bağlayıcısı işlənən müxtəlif növlü tabeli mürəkkəb cümlələrdə mürəkkəb cümlənin tərəflərini birləşdirən cümlələr arasındakı ki bağlayıcısından sonra vergül qoyulur. Məsələn,
Çünki bağlayıcısı işlənən mürəkkəb cümlədə ondan əvvəl vergül yazılır.
-sa, -sə şərt şəkilçisi işlənən mürəkkəb cümlədə sa² birinci cümlənin xəbərində gələrsə, ondan sonra vergül qoyulur.
Mürəkkəb cümlədə sa², da², belə, hərçənd, hərçənd ki, düzü, doğrusu, düzdür, doğrudan sözləri varsa həmin sözlərdən sonra, amma, ancaq bağlayıcılarından isə əvvəl vergül qoyulur. Məsələn,
Aydınlaşdırma əlaqəli tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri arasında iki nöqtə qoyulur. Tərkib hissələrinin birində vergül olduqda ümumi ilə aydınlaşdırıcı hissənin arasında nöqtəli vergül də qoyula bilər. Məsələn,
Tərəfləri müstəqil olub, daxilində həmcins üzv iştirak edən bağlayıcısız tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri arasında nöqtəli vergül qoyulur. Belə cümlələr çox geniş olur və hər hansı durğu işarəsindən biri işlədilir. Məsələn,
Bağlayıcısız bağlanan tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri arasında nöqtəli vergül qoyulur. Belə cümlələr çox geniş olur və tərkibində hər hansı durğu işarəsindən biri işlədilir. Məsələn,
Zərfliklər əksərən, baxmayaraq, halda, kimi, əlaqədar olaraq və s. sözlərin köməyi ilə xüsusiləşərkən bu zaman həmin sözlərdən sonra vergül qoyulur. Məsələn,
Xüsusiləşmiş tamamlıq və zərfliklərdən sonra vergül qoyulur
Tabesiz mürəkkəb cümlələri əmələ gətirən sadə cümlələr bir-birinə tabesizlik əlaqəsi ilə bağlanır və qrammatik cəhətdən bərabərhüquqlu olur. Tabesiz mürəkkəb cümlələr iki qrupa bölünür: bağlayıcılı və bağlayıcısız tabesiz mürəkkəb cümlələr. Birləşdirmə, qarşılaşdırma, iştirak, inkar, bölüşdürmə bağlayıcıları bağlayıcılı tabeli mürəkkəb cümlələrin hissələrini bir-birinə bağlayır. Birləşdirmə bağlayıcılarından başqa (və birləşdirmə bağlayıcısından başqa) qalan bağlayıcıların iştirakı ilə qurulan tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri arasında vergül qoyulur. Məsələn,
Bağlayıcısız tabesiz mürəkkəb cümlələrin tərkib hissələri bir-biri ilə yalnız sadalama intonasiyası ilə bağlanır və onların arasında vergül qoyulur. Məsələn,
Cümlədə ara sözlər işlənərkən yerinə, mövqeyinə görə vergül yazılır. Ümumən ara sözlərdə vergülün qoyulması xitablarda olduğu kimidir. Cümlənin ortasında gələrsə, hər iki tərəfdən vergül qoyulur. Məsələn,
Əvvəldə gələrsə, ara sözdən sonra vergül yazılır. Məsələn,
Mübtəda vəzifəsində işlədilən o, bu əvəzliklərindən sonra feil və köməkçi nitq hissələrindən başqa, qalan nitq hissələri ilə ifadə olunan cümlə üzvü gəldikdə vergül qoyulur. Köməkçi nitq hissələrindən olan modal sözlərdən sonra, o və bu işarə əvəzliklərindən sonra modal sözlər gələrsə, hər iki tərəfdən vergül qoyulur. Məsələn,
O, bu əvəzlikləri cümlədə təyin vəzifəsində işlənərkən (hansı sualına cavab verir) heç vaxt onlardan sonra vergül qoymaq olmaz. Məsələn,
Cümlədə təkrar olunan nə, gah, həm, ya bağlayıcılarından əvvəl vergül qoyulur. Cümlənin içərisində olan amma, ancaq, lakin, hətta, yəni, o cümlədən, həmçinin, habelə, halbuki, çünki, yoxsa, ona görə ki, eyni zamanda, ondan ötrü ki bağlayıcılarından əvvəl vergül qoyulur. Məsələn,
Da, də bağlayıcılarından sonra vergül qoyulur. Məsələn,
Ki bağlayıcısından sonra vergül qoyulur. Məsələn,
Əgər, madam, hərgah, indi ki, bir halda ki, hərçənd ki bağlayıcıları işlənən cümlələrdə vergül budaq cümlədən sonra qoyulur. Məsələn,
Da, də bağlayıcıları cümlədə təkrar olunmayanda vergül qoyulmur. Məsələn,
Bəli, xeyr, hə ədatları cümlənin əvvəlində gələndə özündən sonra, ortada gələndə hər iki tərəfdə, sonra gələndə özündən əvvəl vergül qoyulur. Bu ədatlar söz-cümlə kimi işləndikdə intonasiyadan asılı olaraq onlardan sonra nöqtə, sual və nida işarəsi qoyulur. Məsələn, - Görürəm, bəli, işlərin yaxşı gedir. - Bu, belədir, bəli. - Xeyr, getmirəm. Hə, eşitmişəm. Xeyr, gedə bilməyəcəksən. Hə, düz deyirsən (ədat). - İlqar, sən də getmək istəyirsən? - Xeyr! (söz-cümlə) - Hava soyuqdurmu? - Bəli (söz-cümlə). Ki həm ədat, həm də bağlayıcı kimi işlənir. Məsələn,
Ki əgər ədat vəzifəsindədirsə, ondan sonra vergül yazılmır. Məsələn,
Ki bağlayıcıdırsa, ondan sonra vergül qoyulur. Məsələn,
Yəni sözü də həm bağlayıcı, həm ədat kimi işlənir. Bu zaman cümlədə bağlayıcıdan əvvəl vergül yazılır. Ədatdırsa, heç bir durğu işarəsi qoyulmur. Məsələn,
Modal söz cümlənin əvvəlində işlənəndə ondan sonra vergül, ortada gələrsə hər iki tərəfdə, sonda olarsa ondan əvvəl vergül qoyulur. Sanki, elə bil modal sözlərindən sonra vergül qoyulmur. Məsələn,
Nidalarda belə durğu işarələri işlədilir. Cümlənin əvvəlində, ortasında və sonunda işlənən nidalarda aşağıdakı halda durğu işarələri qoyulur. Məsələn, # Ah, mən gündən-günə bu gözəlləşən İşıqlı dünyadan necə əl çəkim (M.Müşfiq). Burada nidalardan sonra çox vaxt intonasiyadan asılı olaraq vergül və ya nida işarəsi qoyulur.
Cümlədə məna və intonasiya cəhətdən fərqləndirilən üzvlərə xüsusiləşmiş üzvlər deyilir. Bütün cümlə üzvləri xüsusiləşə bilir. Lakin tamamlıqlar və zərfliklər daha çox xüsusiləşir. Tamamlıqlar başqa, qeyri, özgə, savayı, əlavə, əvəzinə və s. qoşmaların köməyi ilə xüsusiləşir. Məsələn,
Cümlədə təkrar olunan da, də bağlayıcılarından sonra (sonuncudan başqa) vergül qoyulur. Məsələn,
Əgər, madam, hərgah, indi ki, bir halda ki, hərçənd, hərçənd ki bağlayıcıları işlənən cümlələrdə vergül budaq cümlədən sonra qoyulur. Məsələn,
Belə ki bağlayıcısından sonra vergül qoyulur. Məsələn,
Kök türklər
Kök Türklər  və ya Göytürklər (göytürkcə: 𐱅𐰇𐰼𐰰:𐰜𐰇𐰛 Kök Türük və ya 𐱅𐰇𐰼𐰛 Türk) orta əsrlərdə Orta Asiyada köçəri türk xalqları konfederasiyası.
Haqqında
Göytürklər 6-cı əsrin sonlarında zirvəsinə çatdılar və Çinin Sui sülaləsini işğal etməyə başladılar. Lakin türk zadəganlarının bölünməsi və Xaqanın taxt uğrunda apardıqları vətəndaş müharibəsi səbəbindən müharibə başa çatdı. Sui imperatoru Wen'in dəstəyi ilə Yami Qaghan yarışmada qalib gəldi. Ancaq Göktürk imperiyası Şərq və Qərb imperiyalarına bölündü. Vətəndaş müharibəsindən zəifləyən Yami Qağan Sui sülaləsinə beyət etdi. Sui azalmağa başlayanda, Şibi Xaqan öz ərazisinə hücum etməyə başladı və hətta 100.000 süvari qoşunu ilə Yanmenin mühasirəsində (Miladdan əvvəl 615) İmperator Yanı mühasirəyə aldı. Sui sülaləsinin süqutundan sonra Göytürklər, sonrakı Çin vətəndaş müharibələrinə müdaxilə edərək, 622 və 623-cü illərdə yüksələn Tang'a qarşı şimal-şərq üsyançısı Liu Heitaya dəstək verdi. Tanq generallar və edam edildi. Sonra Tan sülaləsi quruldu.
Bumin xaqanın rəhbərliyindəki göytürklər gələcəyin coğrafi mövqeyini, mədəniyyətini, hakim inanclarını formalaşdıracaq bir çox köçəri dövlətlərindən biri olan Göytürk dövlətini qurmuşlardır.
Göytürklər həm ilk dəfə qurduqları siyasi struktura türk adını vermələri, həm də türkcənin ilk bilinən yazılı abidələrini yaratmaları baxımından, türk mədəniyyət və ədəbiyyat tarixində çox mühüm yerə sahibdirlər. Göytürklər müasir dövrdə bir çox türkçü şəxs və ya təşkilatların əsas istinad nöqtələrindən biridir. Onların hakimiyyəti dövründə bütün türk tayfalarının bir dövlətdə birləşməsinə inanılır.
Amerikan İrsi lüğətinə görə Türk sözü qədim göytürkcədə "güclü" mənasını verir; Cerard Doerfer bu nəzəriyyəni dəstəkləsə də, Cerard Kauson "türk sözü ümumiləşdirilmiş "güclü "mənasında işlənmədiyini və bu sözün işarə olduğunu söylədi. türk adı əvvəlcə "'yetkinliyin son nöqtəsi' (meyvə, insan və s.) mənasını verirdi, lakin daha tez-tez bir Adj olaraq istifadə olunur. (meyvənin) 'tam yetişmiş'; (bir insanın) 'həyatın ən gənc hissəsində, gənc və güclü' ' mənalarını verir.
Boyanata-Sarıdaş
Boyanata-Sarıdaş Azərbaycan Respublikasında Abşeron rayonu ərazisində fəaliyyətdə olan palçıq vulkanı. Boyanata dağından 4 km. cənub-şərqdə, düzənlikdədir. İki məntəqədə qruplaşmışdır. Sopka, qrifon və neft çıxışlarının yayılması Maykop və Diatome dəstələri və Pont çöküntüləri zolağına uyğun gəlir. Sopkalar gil və qumdaşı brekçiyalarından ibarətdir, nündürlükləri 1-2 metrədəkdir. Sopka və qrifonlardan qaz, su, palçıq və qatı neft ayrılır. Tektonik cəhətdən vulkan Boyanata-Sarıdaş antiklinalının cənub-qərb qanadında yerləşir.
Havaşan
thumb|420px|Havaşan kəndi, Şəkil [[cənubdan çəkilmışdır.]] Havaşan - İran İslam Respublikasının Ərdəbil ostanında kənd. Havaşan Kosar şəhristanının Qərbi Səncəbəd kəndistanında yerləşir.
Coğrafiyası
Ərdəbildən 101 km cənub-şərqdə, Givi şəhərindən 15 km şimal-şərqdə, 37° 43' 30" şimal enində və 48° 24' 54" şərq uzunluğunda, dəniz səviyyəsindən 1970 m yüksəklikdə yerləşir. Şimal, şərq və qərbdən Talış dağları, cənubdan İstisu, cənub-şərqdən isə Ney Əhməd beyg kəndləri ilə əhatə olunub.
Təhsilin vəziyyəti
Kənddə ibtidai məktəb fəaliyyət göstərir.
Din
Havaşanın əhalisinin 100% müsəlmandır və hamısı şiə təriqətinə (İsnə Əşəriyyə) məxsusdur.
Klayd Tambo
Klayd Uilyam Tambo — Amerikan astronomu.O Pluton planetini kəşf etməyi ilə məşhurdu.
Erigeron aegyptiacus
Erigeron aegyptiacus Erigeron aegyptiacus Erigeron aegyptiacus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Faktor analizi
Faktor analizi — dəyişənlərin qiymətləri arasında qarşılıqlı əlaqələri öyrənmək üçün nəzərdə tutulan çoxölçülü metoddur. Qəbul edilir ki, məlum dəyişənlər naməlum dəyişənlərdən və təsadüfi səhvlərdən az asılıdırlar.
Faktor analizinin məqsədi
Analiz zamanı öz aralarında korelyasiya olunmuş dəyişənlər bir faktorda birləşirlər. Nəticədə faktorların sadə və anlamlı strukturu əldə olunur.
Bahar palçıq vulkanı
Bahar palçıq vulkanı, Ələt burnu - Azərbaycan Respublikasında palçıq vulkanı. Qaradağ rayonu ərazisində, Ələt burnundadır. İki sopka qrupundan ibarətdir. Bəzi sopkaların nisbi hündürlüyü 8-10 metrə çatır. Vulkanların salz və qrifonlarından qaz, palçıq və neftli su çıxır. Son dəfə 1967-ci il 20 martda püskürmüşdür. Bu zaman alov sütunu vulkandan 150 metr hündürlüyə qalxmış, sopka brekçiyası böyük əraziyə yayılmışdır.
Mənbə
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, III cild, Bakı,2011, səh.41-42.
Bulbophyllum desmotrichoides
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zəvarəq (Bünab)
Zəvarəq — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Bünab şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 2,247 nəfər yaşayır (573 ailə).
İctimai mülkiyyət
İctimai varidat və ya İctimai mülkiyyət ― əsərə aid müəlliflik hüququnun qanunla təsbit olunmuş müəyyən bir müddətdən sonra qüvvədən düşərək ictimai varidata keçməsi halı.
Azərbaycan Respublikasının ərazisində heç vaxt qorunmamış əsər də ictimai varidata keçmiş sayılır.
Budapeşt tramvayı
Budapeşt tramvayı (Budapest villamosvonal-hálózata) — Macarıstanın paytaxtı Budapeştdə mövcud olan tramvay sistemi. Tramvay xətti sərnişin daşımada yalnız avtobus sistemindən geri qalır. Şəhərdə tramvayla hətta metrodan belə çox sərnişin daşınır.
Tramvay şəbəkəsi 1866-cı ildə istifadəyə verilmişdir. Hazırda dünyanın ən böyük şəbəkələrindən biridir. Şəbəkənin ümumi uzunluğu 157 km təşkil edir. 2014-cü il məlumatına görə şəbəkə 33 xəttə sahibdir. Bunun 26 əsas, 7 isə yardımçı xətlərdir. Tramvay şəbəkəsini «Budapesti Közlekedési Központ» şirkəti yerli özünü idarə orqanlarının nəzarəti ilə idarə edir.
İlk illər
Budapeştdə konka tramvay xətti 30 iyul 1866-ci ildə açılmışdır. 22 may 1865-ci ildə qraf Şandor Karoyi «Pesti Közúti Vaspálya Társaság» (PKVT) şirkətini qurmuşdur. Bir müddət sonra isə Bude şəhərində də konka xətti açılmışdır. Bu xətt BKVT şirkəti tərəfindən çəkilmişdir.
1885-ci ildə Budapeştdə 15 xətli konka fəaliyyət göstərirdi. Ancaq elə həmin ildəcə texnologiyanın artıq köhnəlməsi təstiqlənməsidir. 1887-ci ildə ayrıca şəhər ətrafı buxar mühərriki ilə hərəkət edən vaqonların hərəkət etdiyi dəmir yolu çəkilmişdir. Bu xətt Kozvaqoqidadan Soroksara qədər uzanırdı. Sonradan belə analoji iki xətt çəkilir.
İkinci addım isə eni 1435 mm olan iki xəttin istifadəyə verilməsi olmuşdur. Özünün ilk fəaliyyət illərində nömrələrdən istifadə edilməmişdi. Sadəcə rənglərdən istifadə edilirdi. Məsələn: qırmızı, yaşıl, mavi və ya qara rənglərdən isitafə edilirdi. 1900-ci ildə artıq 30 xətt vardı ki, onlar artıq nömrələnmişdi.
Tramvay xəttinin dinamik inkişafı ilə əlaqədar olaraq iki şirkət fəaliyyət göstərirdi. Bu şirkətlər 1923-cü ildə Budapest Székesfővárosi Közlekedési Rt. (BSZKRT) adı altında birləşmişdir. Tramvay xətlərinin sayı 1939—1944 illərdə özünün pik dönəminə çatmışdır. Bu zaman 66 xətt fəaliyyət göstərirdi.
İkinci Dünya müharibəsindən sonrakı dövr
Budapeştin İkinci Dünya müharibəsi illərində əsas döyüş bölgələrindən biri olması ilə əlaqədar olaraq onun infrastrukturuna böyük ziyan dəymişdir. Nəticədə hətta körpülərin böyük qismi tamamən dağıdılmışdır. Nəqliyyat sisteminin bərpası əsas hədəflərdən biri olmuşdur. Müharibə dönəmində tramvay xətlərinin böyük hissəsi dağılmış, depolar isə yanaraq kül olmuşdur. Görünür bu səbəbdən şəhər rəhbərliyi köhnə tramvay xətlərinin bir qismini trolleybuslarla əvəz etməyi qərara almışdır. Trolleybuslar şəhər daxilində sərbəst hərəkət və manevr baxımından tramvayı üstələyirdi.
Mbabane
thumb|right|270px Мbabane — Esvatiniin paytaxtı, Xoxo dairəsinin inzibati mərkəzi. Əhalisi — 95 min nəfərdir (2007). Mozambikin Maputu portu ilə avtomobil və dəmiryol xətti vardır. Şəhərdə yeyinti, tikiş və metal emalı müəssisələri fəaliyyət göstəriri. Mbabane yaxınlığında asbest mədənləri vardır. XVII əsrin sonu — XVIII əsrin əvvəllərində qala kimi qurulub. Şəhərdə Esvatini fond birjası vardır.
Böyük Hərəmi
Böyük Hərəmi - Azərbaycan Respublikasında Hacıqabul rayonu ərazisinda palçıq vulkanı. Pirsaatçayın sağ sahilində, eyniadlı silsilənin qərb hissəsindədir. Vulkanın krater çölündə, əsas etibarilə iki paralel xətt üzrə yerləşmiş çoxlu sopka və qrifon var. Fəaliyyətdə olan bütün sopka və qrifonlardan intensiv surətdə qaz, su, palçıq və neft pərdələri ayrılır. Böyük Hərəmi tektonik cəhətdən eyniadlı qırışığın tağına uyğun gəlir.
Mənbə
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası, IV cild, Bakı,2011, səh.455.
Dırnaq işarəsi
Dırnaq işarəsi (“ ”) və ya (« ») – mətndə vasitəsiz nitqi, sitatları, əsər, qəzet və jurnal adlarını, sözlərin məcazi mənalarını fərqləndirmək üçün işlədilən qoşa durğu işarəsi.
Dırnaqların əsas növləri
Dırnaqlar öz görünüşlərinə görə aşağıdakı kimi bir-birindən fərqlənirlər:
Azərbaycanca yazıda istifadə edilən dırnaqlar
Hal-hazırda azərbaycanca yazıda əsasən “ingilis qoşa” dırnaq işarələrindən istifadə olunmaqdadır. Bununla yanaşı "makina qoşa dırnaq işarəsi" və «yolka»dan da geniş istifadə edilir. Lakin Azərbaycan Respublikası prezidentinin saytında axtarış verilərkən, 8 fevral 2010-cu il tarixindən sonra «yolka»lardan istifadə olunması qeydə alınmamışdır.
Asfalt
thumb|200px|alt=|asfalt thumb|right|200px| Asfalt edilməsi üçün asfalt zavodu. Asfalt — xam neftin işlənməsi nəticəsində tərkibində ağır metalların və kükürd olan yan məhsul. Asfalt əsasən yol örtüyü olaraq bəzən də evlərin damlarını möhkəmləndirmək üçün istifadə olunur. Yol infrastrukturasında asfaltdan istifadə edilməzdən əvvəl səth betonla örtülməlidir.
Tarixi
Əvvəlcə, XIX əsrdə şəhər küçələri və yolları taxta və daşla döşənmişdir (daş səki). XIX əsrin ortalarından Fransada, İsveçrədə, ABŞ-də və bir sıra başqa ştat və ölkələrdə yol örtükləri bitum-mineral qarışıqlarından hazırlanır. 1830-cu illərdə asfalt örtüyü ilk dəfə Parisdəki Kral körpüsü səkilərinin döşənməsi üçün istifadə edilmişdir. Təxminən eyni vaxtda Rona çayı üzərindəki Lion körpüsü Moran üzərindəki səkilər örtülmüşdür.
1839-cu ilin yayında Sankt-Peterburqda Tuçkov körpüsü bəndində 45,5 xətti sazhens 5 fut eni (97,08 × 1,52 m) və körpünün uzunluğu 8,5 fut və eni 6,5 fut (2,59 × 1,98 m) olan səkilər örtülmüşdür. . 1876-cı ildə Moskva Şəhər Duması asfalt-beton səki üzərində təcrübə üçün 50.000 rubl ayırdı: Tverskaya küçəsində yeni materialın bir neçə hissəsi tikildi.
İstinadlar
1. Наука и жизнь. 2020, №11 2. NKPİ.az saytı 2021-02-05
Böyük Həsənnənə
Böyük Həsənnənə — Azərbaycan Respublikasının Daşkəsən rayonunda, Murovdağ silsiləsinin çimal-qərb qurtaracağında dağ. Şəmkir çayı ilə onun sağ qolu Qoşqar çayının suayrıcındadır. Hündürlüyü 2676,1 metrdir.
Oyuncaqların hekayəsi (cizgi filmi, 1995)
Oyuncaqların hekayəsi — Walt Disney Pictures və Pixar Animasiya Studiyasında istehsal edilmiş 1995-ci il Amerikan kompüter animasiyası, dostluq, macəra filmi. Oyuncaqların hekayəsi, Con Lasseterin rejissor kimi debütü, ilk tammetrajlı kompüter-animasiyası filmi və Pixar tərəfindən istehsal olunmuş ilk cizgi filmdir. Antropomorf oyuncaqlar canlıdırlar.
Şirin və Xosrov (Hatifi)
"Şirin və Xosrov" — Hatifinin "Xəmsə" toplusuna daxil olan ikinci əsəridir.
Məzmunu
Əsərin məzmunu, tərkib hissələri, quruluşu təxminən Nizaminin “Xosrov və Şirin” məsnəvisində olduğu kimidir. Şair Nizaminin qoyduğu məsələləri bir növ ixtisara salıb, həm də onlarda öz zövq və səliqəsinə uyğun bəzi dəyişikliklər əmələ gətirmişdir.
Hatifi əsərini o yerdən başlayır ki, artıq Xosrov böyüyüb ova çıxmışdır. Əsas hadisələr Nizami əsərində olduğu kimi təkrar olunsa da, Hatifi əsərdə müəyyən yeniliklərə, bəzi artırıb-əksiltmələrə yol vermişdir.
Hatifi də Nizami kimi hökmdarları ədalətli olmağa çağırıb, Hürmüzün dilindən, üzünü hökmdarlara tutaraq xalqa sədaqətlə xidmət etməyi məsləhət görür. Hatifi mövzunun ana xəttini saxlamaqla, bəzi hadisələri ixtisara salmış, ya da ki, bir sıra yeni hadisə və epizodları orijinalın məzmununa artırmışdır. Bəzilərinin isə yerlərini və adlarını dəyişmiş, yaxud bir sıra yeni məkanların adlarını əsərinə daxil etmişdir. O, Mədain ətrafında təşkil olunan əyləncələrin birində Şapur Şirin haqqında söz açıb fikir söylədikdə, onun Nizaminin təsvir etdiyi kimi, Bərdədə yox, Dərbənd ətrafında yaşayan bir gözəl adlandırır: “Dərbənd dənizinin sahillərində, Misli bərabəri olmayan bir gözəl vardır.”
Nizami əsəri ilə məzmun fərqləri
Nizami əsərində təsvir olunan tarixi hadisələr Hatifi əsərində öz əksini tapa bilmir. Hatifinin Xosrovu ova çıxmaq əzmi ilə Mədaindən çıxıb birbaşa Dərbəndə gəlir, yəni burada onun atasından qaçaraq Azərbaycanda sığınması epizodu buraxılmışdır.
Hatifi Xosrov və Şirinin evlənməsindən sonra, məsələləri bir qədər qarışdırır. Şirinin Xosrova olan ciddi təsirini, Xosrovda olan inkişafı əksinə göstərir. Şairə görə, evləndikdən sonra, Xosrov artıq ölkənin işləri ilə maraqlanmayıb, bütün vaxtını eyş-işrətə sərf edir. Nəticədə bütün işlər zülümkar vəzirin əlinə keçir, ölkədə ədalətsizlik və hərcmərclik hökm sürür. Halbuki, Nizamidə Xosrovun vəziri Büzürgümid olduqca insanpərvər, haqq və ədalət tərəfdarı olan bir şəxsdir. O, Şirinlə birlikdə Xosrova müsbət təsir göstərmiş, onu ədalətə, insanpərvərliyə ruhlandırmışdır.
Hatifi, Şiruyənin atasının üzünə ağ olub ona qarşı üsyan qaldırmasını, Xosrovun başına gələn bütün bədbəxt hadisələrin mahısını onun Məhəmmədin məktubunu yırtması ilə əlaqələndirir, bir sıra dini meyilli uydurmalara yol verir. Bu hadisələri İslam dininin möcüzəsi kimi təsvir edir.
Hatifi Şirini zəhər içməklə özünü Xosrovun məzarı başında öldürür. Şair, Şirinin ölümü münasibəti ilə dünyanın heç kimə qalmayacağına, hamıya vəfasız olacağına işarə edir. Burada Hatifi Nizamidən bir misal gətirərək onu alimlərin başçısı adlandırır: “Bilicilərin başı o möhtərəm şeyx, Yəni Nizami nə gözəl demişdir: - “Min il qalsan da, nəhayət günlərin birində, Bu ürək açan sarayı qoyub getməlisən.””
Tarixi və Nizaminin təsiri
Şair “Xosrov və Şirin” poemasının necə yaranması səbəbini belə izah edir: ''“Mən “Leyli və Məcnun” poemasını nəzmə çəkib bitirdikdən sonra onu ilk mülahizə və rəy üçün “həzrəti-Məxdum” Caminin hüzuruna apardım. O, əsəri mütaliə edib bəyəndi. Məni çox təhsin və təqdir etdikdən sonra yeni bir əsər, yəni “Şirin və Xosrov” əsərini yazmağa təşviq edib, bu məsnəvini gecikmədən nəzmə çəkməyi məsləhət bildi.”''
Hatifi “Şirin və Xosrov” poemasının başlanğıcında özünün Nizamidən təsirlənməsi haqqında da fikir söyləyib, Nizamini dənizə, özünü isə bir damlaya bənzədir: “Həmişə könlümdən keçirdi ki, Nizami dənizinə qarmaq atım. Ancaq qolumda bu qüdrəti görmürdüm ki, Onun tərəzisi yanına daş gətirə bilim. Heç damla da dənizlə yan-yana dura bilər? Heç yolçu da İskəndərlə diz-dizə əyləşə bilər? Dünyanı işıqlandıran günəşin qarşısında Ancaq özünü yandıran şamın nə əhəmiyyəti ola bilər? Bu bağdan ötən bülbülün bərabərində, Qarğanın yerişi və qarıltısı heç xoşa gələrmi?”
Defis
Defis ( – ) Yazıda istifadə olunan ən qısa üfüqi simvol. Azərbaycan dili qrammatika qaydalarına görə defis işarəsi aşağıdakı hallarda qoyulur:
Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti
Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti — Azərbaycan Respublikasında incəsənətin teatr, kino və musiqi sahələrində böyük yaradıcılıq uğurları qazanmış sənətkarlara verilən fəxri ad. əməkdar artisti adı, adətən, əvvəl Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi və ya Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti fəxri adlarına layiq görülmüş sənətkarlara verilir.
Apostrof
Apostrof (') - Yazıda istifadə olunan hərfüstü işarə. Adətən, Azərbaycan dilində kirilcə yazıda iki məqsədlə işlədilirdi: 1. Apostrof saitdən sonra, samitdən əvvəl qoyulmaqla həmin saitin uzun tələffüz olunmasını göstərdi. 2. Ərəb mənşəli sözlərdə apostrof samitdən sonra və saitdən əvvəl qoyulmaqla samiti saitdən ayırır və saitin aydın tələffüz olunmasına imkan yaradırdı.
2003-cü ilin sentyabr ayının 23-də Azərbaycan dilinin yeni Orfoqrafiya lüğətinə əsasən, apostrof işarəsi ləğv edilmişdir.
Pomaklar
Pomaklar — əslən Bolqardırlar. Pomak adlandırılmalarının səbəbi İslamı qəbul etmələridir. Cənub Salavyanları ümumilikdə 3 yerə bölünürlər. Slovenlər, Serb-xorvatlar və Bolqarlar. Bunların içində İslamı qəbul etmiş 2 millət formalaşıb. Serb-xorvatlardan olan Boşnaklar və Bolqarlardan olan Pomaklar. Pomakların Türklərlə heç bir qan bağı yoxdur. Sadəcə müsəlmandırlar və Türklər yaşayan yerlərdə yaşayan Pomaklar türk dilini də bilir. thumb|Pomakların milli bayrağı
Dəstəgird
Dəstəgird - Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Sisyan rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 7 km cənub-qərbdə, Bərgüşad dağlarının ətəklərində yerləşir.
Tarixi
1590-cı il tarixli "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə qeyd edilmişdir. Kəndin adı erməniləşdirilərək Dəstəkert formasma salınmışdır.
Hindistan yarımqitəsi
Hindistan yarımqitəsi — Asiyanın cənuba doğru regionu,əsasən Hindistan lövhəsində yerləşir və cənub istiqamətində Hind okeanı daxildir.
Dəstəgird
Coğrafiyası və iqlimi
Toponim qaraçorlu türk tayfasından olan bərgüşad tayfasının mənsub dəstəgird etnonimindən əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.
Hindistan yarımqitəsi
Tərifi
Siyasi elm professoru Tatu Vanhanenə görə,"Cənubi Asiyanın yeddi ölkəsi Hindistan yarımqitəsi ətrafında coğrafi kompakt regionu təşkil edir"; antropoloq John R. Lukacsa görə isə, "Hindistan yarımqitəsi Cənubi Asiyanın əsas quru kütləsini tutur." Chris Brewsterə görə, Hindistan, Pakistan, Banqladeş, Şri-Lanka, Nepal və Butan, Hindistan yarımqitəsin təşkil edirlər; Əfqanıstan və Maldiv daxil olmaqla daha çox yayqın olaraq Cənubi Asiya adlanır.
Adlandırılması
"Hindistan yarımqitəsi" və "Cənubi Asiya" terminləri birbirlərinin yerinə istifadə edilir.
Arxeoloji turizm
Arxeoloji turizm arxeologiyanın ictimaiyyətdə təbliği, arxeoloji ərazilərə, muzeylərə, izahat mərkəzlərinə səfərlər, tarixi hadisələrin canlandırılması, yerli əhalinin qədim adətlərinin bərpası, festivallar və teatrlarla əlaqəli bütün məhsulları əhatə edir.
Arxeoloji turizm arxeoloji və mədəni irs ərazilərinin təbliği ilə yanaşı, həm də bu ərazilərə onlara zərər vura da bilər və buna görə də bəzən müdaxilə turizmi nə çevrilmək təhlükəsi yaranır. Arxeoloqlar hesab edirlər ki, turizm keçmişə baxışları və bilikləri təşviq edir. Lakin, arxeoloji obyektlər turizm qurumları tərəfindən idarə olunanda, bilet və suvenir satışlarından daxilolmalar daha böyük əhəmiyyət kəsb etməyə başlayır və sual yaranır ki, ərazini ictimaiyyətə açıq saxlamaqmı daha dəyərlidir, yoxsa qapalı saxlayıb dəyə biləcək zərərlərdən qorumaq. Arxeoloji materiallara vurulan zərər yalnız birbaşa dağıtma, yerdəyişmə, oğurlama şəklində deyil, bəzən də bilavasitə yollarla mümkün olur. Məsələn, düzgün planlaşdırılmamış yol, restoran, mağaza və otel tikintisi sürüşmələrə, sel basqınlarına və torpağın aşınmasına səbəb olur.
Erigeron affinis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum devium
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Trafik
Trafik  — hərəkət, nəqliyyat, ticarət.
Konpyuter texnikasında
Kompüter şəbəkəsində
Nəqliyyatda
Filmlər
Mahnılar
Karbon turşuları
Karbon turşuları — tərkibində karboksil qrupu olan üzvi turşulardır. Onlar (C(O)OH) quruluşuna malikdirlər. Bu turşuların ümumi formulu R-C(O)OH kimidir. Bu turşularda COOH miqdarına göre əsaslığı müəyyən olunur. Bundan başqa R radikalından asılı olaraq doymuşluğu təyin olunur. thumb|Karbon turşusunun quruluşu
Tarixi
Bəşəriyyətin ilk tanıdığı turşu yəqin ki, sirkə turşusu olmuşdur. O, məlumdur ki, çaxırın fermentativ qıcqırmasından alınır. XVIII əsrin axırlarında artıq limon, alma, süd, oksalat və s. turşular məlum idi. Ancaq onların quruluşunu 100 ildən sonra tapmışlar. Xüsusən onlara turşuluq xassəsini verən karboksil qrupunun olması müəyyənləşdirilmişdir. Karboksil qrupu alkil, alkenil və aril qrupu ilə rabitədə ola bilər. Sonradan müəyyənləşdirilmişdir ki, karboksil qrupu bir, iki və daha artıq sayda (birəsaslı, ikiəsaslı, üçəsaslı və s.) ola bilər.