Qafan_rayonu
Qısa tarixi oçerk
Qafan rayonunun ərazisində insanlar hələ e.ə.VI əsrdə məskunlaşmışlar. Albaniyanın Sünik(Sisakan) vilayətinin qədim alban və erməni mənbələrində adı çəkilən Qatar, Baqx, Zork, Qovsak əyalətlərinin coğrafi miqyası indiki Qafan rayonunun ərazisinə uyğun gəlir. Qafan rayonunun ərazisi qədim Qafqaz Albaniyasının bir bölgəsi kimi uzun illər Arran dövlətinin təsiri altında olmuşdur. Bir müddət bu ərazi İranın, sonra isə ərəb xilafətinin hakimiyyəti altına keçmişdir. 970-ci ildə isə bu ərazi Sünik knyazının əlinə keçmiş və qısa müddət sonra Qafan knyazlığın paytaxtı elan edilmişdir. Babəkin xilafətə qarşı mübarizəsinin son dövrləri Zəngəzurla, o cümlədən Qafan rayonu ilə bağlı olmuşdur. Qafan rayonunda son zamanlara qədər xarabalıqları qalan Oxçu qalası, Qır qalası, Babək qalası və s. qədim istehkamlar, bu yerlərin Bəzzeyn dağları ilə yaxın ərazilər olması, xürrəm- dinlər hərəkatı ilə bağlı tarixi mənbələrdə Qafan rayonunun ərazisindəki toponimlərin adlarının çəkilməsi və digər dəlillər Qafan rayonunun atəşpərəst babalarımızın məskəni olduğunu bir daha təsdiq edir. Zəngəzurun bu bölgəsi öz coğrafi və strateji mövqeyinə görə III-IV əsr¬lərdən başlayaraq bir çox dövlətlərin işğalına məruz qalmışdır. Qafan rayonunun adı tarixi mənbələrdə 1034-cü ildən başlayaraq Kapan şəklində çəkilir. Çox güman ki, bu ad qədim türk tayfalarından olan peçeneqlərin kapan tirəsinin adı ilə bağlıdır. Kapan, Qafan, Qapan adı ilə Türkiyədə, Azərbaycanda (Qapanlı), Gür¬cüstanda və Şimali Qafqazda yaşayış məntəqələri vardır. Bu da toponimin tayfa adı ilə, etnosla bağlılığını göstərən əlamətdir. Peçeneqlərin bu yerlə¬rə gəlişindən əvvəl Albaniyanın Sünik vilayətinin ərazisinə daxil olan Qa¬fan mahalı Haband, yaxud Aband adlandırılmışdır. Aband mahalının adı Moisey (Musa) Kalankatlının "Alban tarixi" əsərində Arsağın bir əyaləti ki¬mi qeyd olunur. Bu yerin adı Moisey Xorenatsinin "Tarix"ində də Sisakan vilayətinin Haband bölgəsi kimi göstərilir. Bu şəhərin adı Qafan şəklində ilk dəfə fars mənbələrində Rəşidəddin tərəfindən işlədilmişdir. Orta əsr İran tarixçisi və coğrafiyaşünası Həmdullah Qəzvini 1345-ci il¬də yazdığı "Zeyli-tarixi-güzidə" ("Seçilmiş tarixə əlavə”) kitabında nəql edir: "Əmir Hüseyn Çobaninin oğlu Əmir Qoç Həsən, Əmir Şeyx Həsən Çobanidən daldalanıb Qafan yaxınlığında olan Qarakilsəyə qaçdı və ora¬da gizləndi". Qafan şəhəri XVIII əsrə qədər Kapan qalasından (erməni mənbələrin¬də Bağaberd) ibarət olmuşdur. Kapan qalası Kapan-Qacaran (oğuzların qacar tayfalarının adı ilə bağlıdır) şose yolunun üstündə, Oxçuçayın sağ sahilində, indiki Qafan şəhərindən 10 km şimalda yerləşmişdir. Ermənilər öz çirkin niyyətlərinə gələcəkdə nail olmaq məqsədilə azər-baycanlıları aldadıb, onların razılığı ilə torpaqları kilsənin sərəncamına keçirmiş, beləliklə, yüz illər ərzində Qafanın bir çox azərbaycanlı kəndlə¬rini bu yolla özününküləşdirmişlər. 1103-cü ildə Səlcuq türkləri paytaxtı Qafan şəhəri olan Sünik knyazlığını darmadağın etmiş, onların bir hissə¬sini Oxçuçayın sahilində (Zeyvəyə yaxın) Bağaberd deyilən bir qəsəbəyə, bir hissəsini isə Zəngəzurun digər kəndlərinə qovmuşdular. Nəhayət, 1170-ci ildə ermənilərin nankorluğu uçbatından Səlcuq türkləri onları Bağaberddən və digər kəndlərdən də qovmağa məcbur olmuşlar. Çox keçmədən İran-Tiirkiyə münaqişələrinin başlanmasından istifadə edən er¬məni knyazı İsrail Orbelyan Qafanın bir hissəsini yenidən ələ keçirə bil-mişdi. Təəssüflər olsun ki, Qafanın tarixi abidələri, qalaları, qədim yazıları, məscid və kilsələri ilə bağlı foto şəkillərin qalmaması qeyd olunanları oxucuya dolğun şəkildə çatdırmağa imkan vermir. Hər hansı qərəzli mil¬li münasibətə yol vermədən cəsarətlə deyə bilərəm ki, bu bölgənin kənd¬lərindəki kilsələrin heç biri ermənilərin tikdirdikləri abidə deyildir. Şə¬hərcik və Keypəşin kəndləri haqqında qeyd edəcəyim faktlar dediklərimi əsaslandıracaq. Tarixi mənbələrə istinad etməklə mübahisəsiz deyə bilərik ki, sözün həqiqi mənasında hər iki kənddəki tikintilər alban abidələri olmuşdur. Məsələn, müqayisə üçün deyə bilərəm ki, Keypəşin yaxınlığın¬da təkrarolunmaz təbiəti ilə seçilən Hüçütü adlanan yerdə (əvvəllər key- pəşinlilər orada yaşayırmışlar) kilsə ilə məscid üz-üzə tikilmişdi. Biz gənclik illərimizdə o yerlərə dəfələrlə gedib-gəlmişik. Lakin məscidlə kilsənin nə üçün üzbəüz tikilməsi barədə suallarımıza cavab tapa bilməmi¬şik. Üstəlik, onu da deyim ki, bu səpkili qarışıq tipli tarixi abidələr Qafan¬da kifayət qədərdir. Şəhərin mərkəzindən 7 km şimalda, Oxçuçayın sol sahilində yerləşən, şimaldan, şərqdən və qərbdən dağlarla, dərələrlə, sıx meşələrlə əhatə olunmuş qədim sırf azərbaycanlı kəndlərindən biri Şəhərcik kəndi idi. Bu kəndin tarixən Azərbaycan kəndi olmasını sübut edən dəlillər çoxdur. Bi¬rincisi, kənddə ermənilərin işğalında qalan qəbiristanlığı 3 qatdan ibarət¬dir. Hər qatın arxeoloqlar tərəfindən araşdırılması nəticəsində sübut edi¬lib ki, bu qəbrlərin tarixi min illərə bərabərdir. Hər mərtəbədə qəbrlərin üzərində sal daşlar qoyulmuşdur ki, bu da müsəlman adətinə uyğundur. İkincisi, kəndin qəbiristanlığında Bəndər padşahın (VII-VIII əsr) qəbri və qəbrüstü yazısı saxlanılır ki, kənd camaatı oranı daima ziyarət edirdi. Üçüncüsü, kəndin bilavasitə yaxınlığında alban kralı Sənəkərimin qızının 913-cü ildə tikdirdiyi kilsənin daşı üzərindəki yazılar onun alban kil¬səsi olduğunu sübut edir. XIV əsrin sonunda Əmir Teymur Qafanı və Zəngəzurun başqa ərazilə¬rini tutaraq, onsuz da sayca çox az olan erməniləri oradan qovub Gürcüs¬tana, azərbaycanlıları isə İsfahana və İraq sərhədlərinə köçürmüşdür. Qafan rayonu XV əsrdə Qaraqoyunluların və Ağqoyunlularm, 1510-cu ildən isə Səfəvi xanədanının təsir dairəsində olmuş, 1578-ci ildə yenidən Osmanlıların tabeliyinə keçmişdir. Tarixi mənbələrin verdiyi bilgilərə əsasən, Qafan rayonu ərazisində mis yataqlarının XIII əsrdə kəşf edilməsi qənaətinə gəlmək olur. O vaxtlar Ecanan mis mədənləri mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Burada karxana adlı misəritmə sahəsində (qalıqları Qafan şəhərinin yaxınlığındadır) uzun müddət mis emal edilmişdir. Orta əsrlərdən başlayaraq Qafanda mis-molibden mədənləri tapılmış və mis istehsalı geniş vüsət almışdir. XIX əsrin ortalarında fransızlar Qafan şəhərində o dövr üçün müasir sayılan avadanlıqlarla təchiz edilmiş mis istehsalı zavodu qurmuşdular. Burada hər il bir neçə yüz ton mis əri¬dərək Avropanın bir çox ölkələrinə satırdılar. Maraqlı bir faktı qeyd et¬mək istərdim. Fransanın keçmiş prezidenti de Qollun atası da o sahibkar¬ların arasında olmuşdur. Ona görə də 1966-cı ildə Fransa prezidentinin Qafana planlaşdırılan səfəri atasının çalışdığı yeri görmək məqsədi daşı¬yırdı. Qafanın mis mədənlərinin böyük hissəsi adlı-sanlı Sultanovlara, Qatar və Keypəşindəki mis mədənləri isə Xoca Əmirova məxsus idi. 1853-cü il¬də Xoca Əmirov Qatar və Keypəşin kəndlərinin mis mədənlərindən ildə 400 puda qədər mis istehsal edib xaricə satırdı. Zəngəzur qəzasında üç Sultanovlar nəsli var idi. Onların bir-biri ilə qohumluq əlaqəsi barədə bir şey deyə bilmərik. İndiki Laçın rayonundan olan Sultanovlar nəslən, ata- babadan varlı olmamışlar. Qarabağın general-qubernatoru Xosrov bəy Sultanovun babası çarvadar imiş. Qatırçı Murad varlanıb Zəngəzurun bəylərindən olan Əsəd Sultanlının qohumu ilə evlənərək onu Laçına gə¬tirmişdi. Sultanovlar maldarlıqla məşğul olmuş, xeyli mal-heyvan saxla-mışlar. Onlar Laçın meşələrindən qiymətli ağacları kəsdirib Fransaya gön-dərirmişlər. Laçınlı, qafanlı Sultanovları şəxsən yaxından tanıyan Nəzər Heydərov öz xatirilərində qeyd edir ki, Qafanın Danzaver(Armudlu) kən¬dindən olan və onların Pirçivanda yaşayan əmisi oğlanları, yəni ikinci və üçüncü Sultanovlar isə nəslən zadəgan idilər, özləri də təmiz azərbaycanlı idilər. Erməni kəndlərindən Kovdar, Aşağı Xotanan, Yuxarı Xotanan, azər¬baycanlı kəndlərindən Gürcülü, Əyin, Mistan, Qiyaslı, Göyərçik, Genlik, Məmmədli, bir sözlə, 15-20 kənd danzaverli Sultanlılann idi. Sultanovla- rın əsas gəlirləri Qafanın mis mədənlərindən əldə olunurdu. XVIII əsrin sonunda Qafanın mis mədənləri fransızların diqqətini cəlb etmişdi və Sul- tanovlar özlərinə məxsus mis mədənlərini fransızlara icarəyə vermişdilər. Qeyd etmək lazımdır ki, Qafanda ilk sənaye müəssisəsinin işləməsi Zəngəzur mahalının Rusiya imperiyasından çox uzaqlarda tanınması ilə bağlı idi. İş yerlərinin açılması ilə Avropa mədəniyyətinin rüşeymləri Qafanda özünü az da olsa göstərirdi. Zəngəzur azərbaycanlılarının, məsə¬lən, elə Sultanovlar, Cavanşirovlar nəslindən olan gənclərin Avropa mək¬təblərində və Peterburqda təhsil almaları buna əyani sübutdur. Avropada təhsil alan və sonralar Bakı milyonçusu Hacı Zeynalabdin Tağıyevin kon¬torunun müdiri işləyən Lütfəli Behbudov da Zəngəzur bəylərinin övladı idi. Onun əmisi Behbudov haqqında məlumatlara bir qədər sonra rast gə¬ləcəksiniz. Danzaverli Sultanovların övladlarından biri tanınmış sovet geoloqu, Dövlət mükafatı laureatı professor Baxış bəy Sultanov idi. XX əsrin otu¬zuncu illərinin əvvəllərində Qubkinin nəzəriyyələrini alt-üst edərək, yeraltı püskürmələri ilə məşhur olan Lökbatan qəsəbəsində ilk neft yatağının kəşfi və istismara verilməsi şəxsən onun elmi zəkasının və zəhmətinin məhsuldur. Yataqda ilk quyunu qazılarkən nəzərdə tutulan layihə dərin¬liyində neft çıxmadığından onu məlum keçmişinə görə xalq düşməni ki¬mi həbs etmişdilər. Özü söhbət edirdi ki, heç kəs mənə qulaq asmaq istə¬mirdi. Başımı dəmir qapıya döyə-döyə konvoyu çağırıb deyirdim ki, yüz faiz əminəm ki, yataqda yüksək debetli neft var, qoy heç olmasa, 50 m qazsınlar, qazmırdılar. Deyirdilər ki, Qubkin öz elmi nəzəriyyəsində bil¬dirib ki, vulkanh ərazisidə neft ola bilməz. Nəhayət, kim isə mənim hara¬yımı Mir Cəfər Bağırova çatdırmışdı. Ondan sonra o, tapşırıq vermişdi ki, qazın, əgər neft çıxmazsa, cəzasını daha çox verərsiniz. 15-20 metr qazan¬dan sonra quyudan güclü fantan vurmuşdu. Deyirdi ki, M.C.Bağırov mə¬ni buro üzvləri ilə birlikdə qəbul edib, məndən üzr istədi, təşəkkürünü bildirdi. Sonra Baxış bəyə Dövlət mükafatı verilib, ən başlıcası isə İ.Stalin ona özünün BMV markalı minik maşınını bağışlayib. Onun qızı bəstəkar Asya Sultanova hazırda Moskva Dövlət Konservatoriyasının professoru¬dur. Sultanovlar ailəsi haqqında bir çox kitablarda ətraflı yazılıb, onların xatirəsi əbədiləşdirilib. Qafanda bəy titulu almış tayfalardan biri də Key- pəşinli Mirimli qardaşları idi. Onlar əsasən maldarlıqla məşğul olurdular və iri torpaq sahələrinə sahib idilər. Zəngəzurda başqa varlı bəylər də da vardı.Qıraq Muşlan,İçəri Muşlan, Zəngilan, Məmmədbəyli, Sobu, Tatar, Keçikli kəndləri Cavanşir nəslinə məxsus idi. Erməni kəndi Kərəvic o zaman Gorusda yaşayan Lohraz bəy və Hüseyn bəy Behbudbəyovların idi. Mığri rayonundakı I Vartanizor və II Vartanizor kəndlərinin sahibi Sərməstbəyovlar idi. Fərəcan, Diləlimüs- kənli, Saray, Kcrtizan, Göyyal kəndləri isə Hacıbəy qardaşlarının idi. Erməni mülkədarları Orbelyanlar - Xudabaxış, Sultan və Samson bəy Lor, Lizin, Suvaryants, Kürdlər, Əlillər və yaşadıqları Tatev kəndlərinin bir hissəsinin sahibi idilər. Geniş çəltik zəmiləri və meyvə bağlan olan Dəmirçilər və Dondarlı kəndləri Xocamusaxlı kəndində yaşayan Kələn- tərovlann və Hərək kəndində yaşayan Yeprem bəy Ağaxanovun idi. Qarabağın varlı mülkədarlarının da Zəngəzurda çoxlu kəndləri var idi. Xanlıq, Mahrızlı, Xəndək kəndlərinin sahibi Keyqubad ağa Cavanşirov idi. Həbib bəy Şəkinski isə Həkəri, Muradxanlı, Novruzlu kəndinin sahi¬bi idi. Əliquluuşağı kəndinin camaatı Mehdibəyovun rəiyyəti idi. Mehdi- qulu xan Qarabağskinin (ibrahim xanın oğlu) qızı knyaginya Göhər ağa Üsmiyeva-Məlik Pəyəsi, Comartlı, Cicimli, Qara dərəsi kəndlərinin sahibi idi. Üstəlik, onun bu yerlərdə 27 min desyatin meşəsi vardı. Gərdin, Keypəşinin və Kurudun yaylaqlarının böyük hissəsi Qarabağ bəylərinə məxsus idi. Qafanda sənayenin inkişafı azərbaycanlı əhalisinin (onlar əhalinin 90 faizini təşkil edirdi) istər mədəni həyatında, istərsə də sosial inkişafında böyük rol oynamışdır. Lakin bu sakit həyat tərzi çox sürmədi. 1905-ci ildə Qafan azərbaycanlıları yenidən ermənlərin təcavüzünə məruz qaldılar. Qatar kəndi tam darmadağın edildi, Oxtar, Dovrus, Qaraçimən, Şəhərcik, Oxçu, Şabadin, Gığı və Kurud kəndlərində yaşayan soydaşlarımız Azər¬baycanın ayrı-ayrı bölgələrinə dağıldılar, sonradan isə yenidən öz kəndlə¬rinə qayıtdılar. Həmin Qatar kəndinin əhalisi Tərtər rayonuna qaçqın düşmüş və sonradan məskunlaşdıqları kəndin adını Qapanlı qoymuşlar. Az sürən sakitlikdən sonra daşnaklar və onların Bakıdakı kommunaya rəhbərlik edən erməni havadarları yenidən milli münaqişəni qırğın səviy¬yəsinə gətirdilər. Qeyd etmək lazımdır ki, XX əsrin əvvəllərində Qafanda 118 azərbaycanlı və cəmisi 22 erməni kəndi olub. Erməni xəyanəti öz çirkin simasını yenə də göstərdi. 1918-ci ildə Zən¬gəzurun, o cümlədən Qafanın azərbaycanlı əhalisinin bir hissəsini məhv edib, bir hissəsini isə didərgin salmaq məqsədilə Ermənistanın daşnak hö¬kuməti Qaregin Njdeni erməni silahlı qüvvələrinin rəhbəri kimi oraya göndərir. O isə öz növbəsində daşnak Andranik Ozanyanla birləşib Qafa¬nın dinc əhalisinə divan tutur. Vəhşiliklərin həddi-hüdudu olmur. Azər¬baycanlıları aldadıb guya barışıq elan etmək məqsədilə Oxçu məscidinə yığaraq od vurub hamısını diri-diri yandırırlar. Bu hadisədən sonra rayonun Ordubada yaxın ərazisində yaşayan kəndlərin əhalisi Ordubada, bir hissəsi Culfaya, Qubadlı və Zəngilana, bir hissəsi isə Qarabağa qaçıb özlərini qırğından qismən qurtara bilmişlər. 1920-ci ilin noyabr ayında elə həmin qəddar Qaregin Njde Ermənistanın baş naziri təyin edilir. 1921-ci ilin iyul ayında ermənilərin təkidi ilə sovet hökuməti Zəngəzuru birdəfəlik ermənilərə verir. Beləliklə,ermənilər uzun illərdən bəri apardıqları mübarizədə öz çirkin niyyətlərinə nail olurlar. Bu kitabın ayrı-ayrı fəsilərində Qafanın sovet dövründəki sosial-iqtisa¬di, mədəni həyatından və ən başlıcası milli münasibətlərdən mümkün qə¬dər yazılmışdır. Qafan şəhəri öz coğrafi mövqeyi və gözəlliyi ilə yanaşı, müasir memar¬lıq üslubunda yaraşıqlı yaşayış binaları, mədəniyyət və inzibati binaları ilə insanların zövqünü oxşayırdı. Bir sözlə, gözəl və müasir şəhər idi. Qafan və Qaçaran mis-molibden kombinatlarının bütün gəlirləri Ermə¬nistanın büdcəsinə daxil olduğundan şəhərdə müasir mebel və tikiş fab¬rikləri, elektrik lampaları, tikinti materialları və konserv zavodları fəaliy¬yət göstərirdi. Ümumilikdə götürəndə, Qafan rayonu ərazisində hasil olunan mis və molibden konsentratları Ermənistanın Alaverdi şəhərində, eləcə də Rusi¬yanın şəhərlərində əridilib sənaye müəssisələrinə verilirdi. Mis və molib¬den Ermənistan respublikasının milli gəlirinin demək olar ki, 70%-ni təş¬kil edirdi. Bu gəlirin hesabına bütövlükdə Ermənistan tikilirdi. Kənd təsərrüfatının əsasını maldarlıq təşkil edirdi ki, o da əsasən azər¬baycanlı kəndlərində cəmləşmişdi. Digər kənd təsərrüfatı məhsulları Qu¬badlı, Zəngilan, Cəbrayıl, I üzuli, İmişli, Bərdə və başqa rayonların hesabı¬na təmin edilirdi.Əgər bu rayonların meyvə və tərəvəzi olmasaydı, şəhər əhalisi qıtlıq içərisində yaşayardı. Mənbələrə görə bütün yeyinti məhsul¬ları (yağ, un və digər məhsullar) artıqlaması ilə İttifaq fondundan təmin edilirdi. Rayonun bütün sosial obyektləri ancaq ermənilərin problemləri¬nin həllinə yönəldilmişdi. Azərbaycanlılar yaşayan kəndlərdə məktəb bi-nalarından başqa yadda qalan tikinti, bina, sosial obyekt yox idi. Məktəblərdə təhsil yüksək səviyyədə tədris olunurdu. Qafanda yaşa¬yan azərbaycanlıların ən böyük qazancı övladlarının aldıqları yüksək tər¬biyə və təhsil olmuşdur. Çünki təhsil azərbaycanlıların erməni buxovun- dan azad olması üçün yegənə çıxış yolu idi. Qafanda müəllim adını hər şeydən uca tutan nəcib insanların, gözəl müəllimlərin zəhməti ən böyük hörmət və ehtirama layiqdir. Onların zəhməti sayəsində yetişən yüzlərlə ali təhsilli mütəxəssis, yüz¬lərlə alim, elmi işçi, onlarla elmlər doktoru Azərbaycan xalqına layiqincə xidmət göstərmişdir və göstərməkdədir. Azərbaycanlıların əsas iş yerləri Qafan və Qacaranm mis-molibden kombinatları idi. O kombinatlarda Sisyandan, Qubadlıdan və Zəngilandan gələn insanlar ağır şəraitdə işləyirdilər. Hazırda hər iki kombinat tam dayanmışdır. Həm nəqliyyat vasitələrinin, həm də elektrik enerjisinin olmaması, ən başlıcası isə işçi qüvvəsinin yoxluğu hər iki kombinatı iflic vəziyyətinə salıb. Qafan rayonunun kənd təsərrüfatı sahəsində qabaqcıl və rentabelli iş¬ləyən təsərrüfatları azərbaycanlı kəndlərində idi. Ancaq bu təsərrüfatlara rəhbər çox vaxt ermənilərdən təyin edilirdi. Yalnız Gığı sovxozunun di¬rektoru azərbaycanlı idi. Təxminən 20 il həmin təsərrüfata rəhbərlik edən Səməd Qarayev son dərəcə qayğıleşliyi, nizam-intizamı, öz millətinin qayğısına qalması ilə Zəngəzur mahalında ad-san və böyük hörmət qa¬zanmışdı. İnsanlarla, kənd camaatı ilə rəftarında nəzakəti ilə seçilən ziyalı münasibəti qurmuşdu. O, rayonda axıra qədər işləyən yeganə azərbaycanlı idi. Onun təşkilatçılığı sayəsində Gığı bölgəsinin kəndləri vaxtında özlərini ağır fəlakətlərdən qurtardılar.