cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İsrafil ağa Acalov
Həyatı
Gürcüstanın Mərkəzi Tarix Arxivində saxlanılan 1821-ci ilə aid təhrir siyahılarından bəlli olur ki, Ağakişi bəy Mol­la Ağakişi oğlu Bolus-Kəpənəkçi kəndinin starşinası (kəndxudası) olmaqla, onun Qəhrəman, Alı, Nağı və Musa adlı dörd oğlu haqqında da məlumat var. Rus ordusunun Əlahiddə Gürcüstan Korpusunun generalı Velyamino­vun təqdimatı əsasında dövlətçiliyə xüsusi xidmətlərinə görə, Ağakişi bəy 1818-ci ildə üzərində Rusiya İmperatorunun şəkli olan qırmızı lentli qızıl medalla tətif edildiyi barəsində də tarixi bəlgələrdə qeydlər var. ( F.Valehoğlu, "Qarapapaqlar"dərgisi, 2010, sayı 8.-ci sayında "Bolus-Kəpənəkçi ağaları - Ağakişi bəy və onun oğlu Musa ağa" məqaləsindən)
Buradan görünür ki, İsrafil bəyin babası Çar Rusiyasının etibarlı təəbələrindən biri olmuş ki, qızıl medalla təltif edilmişdir.
Əsasən İsrafil ağaya həsr olunan bu yazıda isə istinad mənbəyimiz Kəpənəkçinin ağsaqqalları və özəl olaraq İsrafil bəyin oğul nəvəsi indi onun adını daşıyan İsrafil Rəhim oğlu Acalov və İsrafil ağanın qızı Qızxanımın nəvəsi Söhrab Məmmədovun topladıqları materiallar və yaddaşlarında qalan tarixi olaylar olacaqdır. Bəri başdan hər ikisinə də oxucularımız adından minnətdarlığımızı bildiririk.
Ağakişi bəyin dörd oğlundan Musa ağa (Borçalıda Musa ağa daha çox "Qaragöz"adı ilə məşhur olub ad-san qazanmışdır.) çox bacarıqlı və istedadlı gənc kimi seçil­ib. Xüsusi məktəbdə təhsil alan "Qaragöz" Musa ağa Kəpənəkçidəki malik olduqları pay torpaqlarına qane olmayıb indiki "Ağalıq" deyilən yurda çıxmışlar. Bu yurd sonradan Gürcüstanda Bol­nisi rayonunun bir kəndi olaraq "Ağalıq" adı ilə rəsmiləşmişdir. Əslində "Ağalıq" Musa ağaya gürcü knyazından məhkəmə və hərbə-zorba çəkişmələrindən sonra onlara nəsib olmuş və tarixi titulları əsasında da "Ağalıq" deyə tarixə düşmüşdür. Hazırda kənddə 60 ev var. Unikal təbii-coğrafi yüksək ərazidə yerləşən bu kənddəki İsrafil ağanın evinin balkonun­dan baxanda Borçalı çökəyi Sarvana qədər apaydın gözlə görünür. Musa ağanın da başı çox qeyli-qallar çəkmiş və sürgün həyatı da yaşamağa məcbur olmuşdur. Lakin, buna bax­mayaraq o, uzaq Sibirə sürgündən əfv olu­naraq geri doğma kəndinə qayıda bilmişdir. Onun Suleyman, İsmayıl, İsrafil, Məhəmməd və İbrahimxəlil (sonradan Musa) adında oğlanları olmuşdur. (Sonuncunun adını İsrafil bəy atası Musa ağa öləndə dəyişdirib onun adını qoymuşdur.)
Övladları arasında İsrafil bəyin daha iti zəkəya malik olduğunu görən Musa ağa onu oxutdurmaq qərarına gəlmişdir. Hicri 1273 də, miladi 1857-ci ildə anadan olan İsrafil bəyi atası kiçik yaşlarında əvvəlcə mollaxanada, ardınca indiki Ermənistanın Kalino rayonu Privolnoye kəndində ibtidai rus məktəbində oxutmuş, sonra O, Tiflisdə knyaz uşaqlarına məxsus rusdilli gimnaziyanı bitirmişdir. Bununla kifayətlənməyən İsrafil bəy dövrünün ziyalıları ilə ayaqlaşmaq üçün təhsilini daha uca mərtəbəyə çatdırmaq niyyəti ilə Sankt-Peterburqa getmiş və buradakı ən ali Darülfuna (Universitetə) hüquq fakültəsinə qəbul olmuşdur. Yüksək səviyyəli mədəniyyəti və hüquqşünas təhsili ilə seçilən İsrafil bəy Musa ağa oğlu Acalovu təyinatla Tiflis şəhər məhkəməsinə işləməyə göndərmişlər. Bir müddət vəkil işləyən İsrafil bəyin tale üzünə gülmüş, o, burada, yəni Tiflisdə məhkəmənin rəhbəri vəzifəsinə təyin edilmişdir. Borçalıların dər-səri ilə ürəkdən məşğul olan İsrafil bəy öz zamanında yüksək intellektual səviyyəsi ilə seçilməklə yanaşı, həm də Tiflis ədəbi-ictimai mühitində tanınmış simalarla, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevlə, İlya Çavçavadze ilə yaxından dostluq münasibətləri saxlamışdır. Tiflisdə çalışdığı zaman o Bayram ağanın qızı Xeyran­sa ilə ailə qurmuş, ondan oğulları Pəşid, Rəhim və qızları Nigar, Lalə və Qızxanım dünyaya gəlmişdir. Sonralar Bolnisdə bir alman qadın Berta ilə də ikinci dəfə ailə qurumuşdur. Berta xanımdan olan oğlu Vahid bəy II dünya savaşı başlayan zaman Almaniyaya köçmüşdür. Kəpənəkçidən müharibəyə gedən Məmmədov Möylə və Talıbov Xeyrulla davadan sağ-salamat qayıtmalarında eloğluları Vahid bəyin əməyini xüsusi qiymətləndirmişlər. Belə ki, onları əsirlikdən qurtararaq uzun müddət öz evində gizlədən Vahid bəy münasib vaxt tapan kimi, hər ikisini də sağ-salamat vətənə yola salmağa müvəffəq olmuşdur.
İsrafil bəyin ilk Borçalı türkü kimi Tif­lis Dumasına üzv seçildiyini də söyləyən həmsöhbətərim onu da vurğuladılar ki, yüksək vəzifələrdə çalışmasına baxmayaraq İsrafil bəy kəndə gələndə əsl toy-bayram olarmış. Hökumətlə davası olanın yerindəcə şikayətinə baxar, imkansızlara əl tutar, onlarla ümumxalq işində qol çırmayıb işləyər, bəyzadəliyini gözə soxmayaraq, qulluqçularla, bağbanlarla oturub çörək yeyərmiş. Hətta böyük oğlu Rəşid ağanın toyunda Ağalığa o qədər yüksək mənsəbli qonaq-qara gəməsinə rəğmən O, toy süfrəsini hamı üçün açdırmış və ayrı-seçkilik salmadan bir yerdə əyləşmələrini istəmişdir. Bu hərəktən qeyzlənən bəzi bəylər bunu özlərinə təhqir bilib İsrafil ağaya irad da bildirmişdilər. Lakin İsrafil bəy: - Çoban-çoluq dediyiniz insanlar məni İsrafil bəy etmişlər, kim istəyir əyləşsin, kim istəmir buyurub gedə bilər,- deyə sərt tonda qonaqlarına cavab vermişdir. Çar hökuməti həmçinin ona xüsusi statusa malik bəylərbəyi titulunu verməklə yanaşı, bir bölük cangüdən-qoruma dəstəsi və kareta da bağışlamışdır. Adətən belinə sivri uzun qılınc taxan İsrafil ağanın qılıncının ucunda qızıldan təkərək də olmuşdur ki, bu da bəyin piyada gəzən zaman qılıncının ona maneə törətməməsi üçün hazırlanıbmış.
Nəvə İsrafil ağa söyləyir ki, 1918-ci ildə ermənilərin silahlanaraq azğınlaşması, türk kəndlərində qətliamlar törətməsi nənəm Qızxanımın lap dəqiqliklə yaddaşında qalmışdır. 105 il ömür sürən Qızxanım nənə Andronikin qoşununun Ağbaba tərəflərdə necə qanlar axıtdığının canlı şahidi olub. Həmin hadisənin Kəpənəkçidə törədilməməsinin əsl səbəbkarı isə İsrafil bəy olub və bu yolda da canından keçib. Kəpənəkçi ahıllarının çoxu bu hadisəni tam təfərrüatı ilə xatırlaya bilirlər. Belə ki, qonşu Xaçın kəndi sırf erməni kəndi olduğundan Andronikin qoşunlarının da əsas hissəsi Lök dərəsindən keçərək bura toplaşmış və vəziyyətin gərgin həddə gəlib çıxmasına səbəb olmuşlar. Lakin İsrafil ağanın sayəsində Kəpənəkçi cavanları əldə silah bəyin ətrafında bir dəstə kimi cəm olmuşlar. Bu silahlanma işində Türk ordusunun paşası İsrafilin dostu Ənvər və Nuru paşa qardaşlarının əməyi də az olmamışdır. İsrafil bəy qonşu erməni kəndi olan Xaçın ermənilərinin sözü keçən kişilərini evinə dəvət etmiş, onlardan xahiş etmişdir ki, neçə illik dostluğumuza zərbə vuracaq erməni silahlı birləşmələrinin qansız-qadasız çıxıb getmələrində yardımçı olsunlar. Əks təqdirdə, burada çox qanlar axıdılacağını gedin onlara bildirin.
İsrafil bəyin qüdrətinə bələd olan ermənilər hiyləyə əl ataraq Tiflisə keçib getmələri üçün yol istəmişlər. Hadisə yerində olan erməni qaniçən generalı Androniklə birgə onun sağ əli hesab edilən general Nazarbekov da (Xaçınlı ermənilərin bir çoxu ona Nazarbekyan deyə müraciət olunduğunu da bildirirlər.) bura­da Xaçında olmuş və kəpənəkçilərin qırğınına hazırlıq işləri görmüşlər. Əvvəlcə İsrafil bəylə danışıqlara getmiş erməni terror dəstəsi, son­radan bu əhdlərinə xilaf çıxmış və qəfildən Kəpənəkçiyə hücum etmək üçün Bolnisin yaxınlığından, indiki Maşavera çayının yanından keçən dəmiryolu körpüsünün altından geri dönmüş, İsrafil bəyin isə ehtiyat tədbirindən və onları qarabaqara izləməsindən xəbərsiz hal­da olan ermənilərlə qanlı qırğın başlamışdır. Bu döyüşdə general Nazarbekovun başının qılıncla üzüldüyünü və 800-ə yaxın silahlı terrorçunun məhv edildiyini görən Andronik paltarını dəyişərək zorla qaçıb canını qurtarmışdır. İsrafil ağanın ehtiyatlı tədbiri sayəsində girovların və Xaçın kəndinin tərksilah edilməsinə başlanmış və Ağalığın yadigarı olan şəkildəki bu silah deposu (şəkilə bax) ağzına qədər ermənilərdən alınan silahlarla doldurulduğu dillər əzbəri olmuşdur.
Türkiyənin adlı-sanlı paşalarından Nuru və Mürsəl paşa Androniki təqib edərkən Kəpənəkçidə olduğunu deyənlərlə yanaşı, onların geri qayıdanda da bu eldən keçdiklərini söyləyənlər canlı şahid olaraq indi də yaşayırlar. Məlumat üçün bildirək ki, adı çəkilən Türk Paşalarının Borçalıya gəlişləri zamanı 1918-ci ildə Sadaxlı kəndində olduqları barədə kənd sakinlərində şahid ifadələrinə istinad edilən müfəssəl məlumat var.
Digər tərəfdən Andronikin Dərələyaz, Ağ-baba, Naxçıvan, Bakı, Göyçay və Şamaxı istiqamətlərində on minlərlə azəri türkünün qanını axtdıqlarına baxmayaraq, yeganə haldır ki, daşnakların ancaq Borçalı Qarapapaq türklərinə məğlubiyyəti haqqında yetərincə məlumat var. Bu bölgədə heç bir qətliam baş vermədiyinə görə, o vaxtkı İsrafil bəy kimi tarixi şəxiyyətlərimizin rolu həddən ziyadə böyük olmuşdur.
Nuru və Mürsəl paşa geri dönərkən İsrafil bəyə qəhrəmanlığı sayəsində paşa tituluna layiq olduğunu söyləmiş və onunla Türkiyəyə gedərsə bu ada layiq görüləcəyini desələr də, İsrafil bəy getməmiş və ermənilərdən qorxduğunu yozacaqlarından ehtiyat edərək elini-obasını yiyəsiz qoymamışdır. Lakin ermnəlir də bu məğlubiyyətin qisasını almaq üçün hər yola əl atmaq qərarına gəlmişlər.
Anthurium conterminum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
İsrafil ağa Acalov
Həyatı
Tiflisdə öz hüquqşünaslıq vəzifəsini icra edən İsrafil bəyə 1918-ci ilin axırlarında ermənilər sui-qəsd hazırlamış və bunun reallaşmasında onun evinə basqın edilərək öldürülməsini təşkil etmişlər. Lakin Tiflisdəki evinə basqın nəticəsində İsrafil ağa atışmada ağır yaralanmış və xəstəxanaya çatdırılmışdır. Terror törədən qrupun yenidən xəstəxanaya hücum edəcəklərindən şübhələnən dost-tanış ona xəstəxanadakı yerinin dəyişdirilməsini təklif etmişlər. Amma İsrafil bəy ömrüboyu ermənidən qorxmadığını söyləyərək, belə ucuz can qorumaqla yaşamağı şərəfinə sığışdırmamışdır. Bu qüruru ona baha başa gəlmiş və erməni terrorçuları ikinci dəfə xəstxanaya hücum edərək onu qətlə yetirmişlər. Maraqlı burasıdır ki, o zaman Türkiyədə yaşayan bacısının oğlu Məmməd dayısı İsrafil bəyin öldürüldüyünü eşitmiş və Tiflis qayıdaraq qətliam törədən terror­çu dəstənin üzvlərini bir-bir yaxalayaraq qana-qan dayısının qisasını almışdır.
İndi yazacağım bu əhvalatsa olduqca ibrətamiz məna yükünə malik olduğuna görə, onu burada xatırlamaq tam yerinə düşərdi. Belə ki, İsrafil bəyə qonşu Xaçın kəndindən oğurlanmış bir xalça gətirib göstərirlər ki, bunu alırsanmı?- satırıq. Onun da xalça çox xoşuna gəldiyindən pulunu verib alır və tamaşa üçün eyvana sərdirir. Üstən az vaxt keçməmiş xaçınlı erməni qadını ağalya-ağlaya gəlib Tiflis məhkəməsinin hakimi işləyən İsrafil ağaya bu barədə şuikayət etmək istəyir. Eyvanda öz xalçasını görəndə mat-məətəl qalır. Ancaq işin o yerdə olmadığını İsrafil bəyin rəftarından təxmin edib malını istəyir. İsrafil ağa isə bir neçə saat bundan qabaq qızıl pulla ermənilərdən aldığını deyib,- qadına bildirir ki, qüruruma sığışdırmaram ki, evimdə həm haram mal olsun, həm də onu kimsə geri aparsın. Əgər razı olsan, erməni oğrularına verdiyim qədər qızıl pulu sənə də verərdim. Qadının gözü kəlləsinə çıxır və qızıl pulları götürüb gedir. Bu borçalıların deyimi ilə desək: qızıl qiymətinə olan bir ibrətamiz hadisədir.
1921-ci ildən Qafqazda sovet hakimiyyəti bərqərar olduqdan sonra, ağa-bəy mülkləri dönə-dönə dövlətin xeyrinə müsadirə edilmiş və bu müsadirə əməliyyatlarını beş dəfə təkrar edən Şura hökuməti demək olar ki, "Ağalıq"da ağalardan, bəylərdən bir xatirə nişanı belə qoymamışlar. Yalnız bu şamdan Söhrab müəllimin evində anası –İsrafil bəyin qızı Qızxanımın toyundan qalan cehiz əşyası kimi əziz olaraq qo­runur. Digər iki cehizlik əşya "Zinger" tikiş maşını və qədim ay-ulduzlu sandıq da Söhrab müəllimin evində cehizliyin xatirə dolu izləridir.
İsrafil bəyin oğulları Rəşid və Rəhim də 1937-ci ilin repressiyaya məruz qalaraq güllələnirlər. Lakin nəvəsi İsrafil müəllim atası Rəhim kişinin bəraət alması üçün uzun illər mübarizə apardıqdan sonra 1965-ci ildə SSRİ Prokrorluğundan və Gürcüstan Prokrorluğundan cavab məktubu alır ki, sizin atanız Rəhim bəy İsrafil bəy oğlu Acalov ölümündən sonra repressiya qurbanı kimi bəraət almışdır.
Həmsöhbətlərim dedilər ki, İctimai televiziyanın direktoru İsmayıl Ömərovdan eşitmişdilər ki, onun dostu bir gürcü tarixçi alimi (təəssüf ki, adını xatırlaya bilmədilər) danışırmış ki, İsrafil ağanın Gürcüstan dövlətçiliyi tarixində xidmətləri haqqında tarixi bəlgələr kifayət qədər çoxdur. Bu tarixi şəxsiyyətin simasında gürcü-azərbaycanlı dostluğunu tərənnüm edən olaylar da tarixdə az olmamışdır.
Professor Ş.Məmmədli də "Paralanmış Borçalı" kitabında İsrafil ağanın ətraf kəndlər üçün bir ümid yeri olduğunu qeyd edir.
İsrafil bəydən Kəpənəkçi camaatına yadigar qalan bu məscid indi kəndin klubu kimi istifadə olunur. Repressiya illərindəki ateizmin təbliği bütün məscidlərimizi bu hala salmışdır.
İsrafil bəyin nəvəsi İsrafil müəllim də (Kəpənəkçidə ona babasına görə İsrafil ağa deyirlər.) 1990-cı illərin qanlı-qadalı günlərində Kəpənəkçi və ətraf erməni kəndləri arasında qanlı qırğının danışıqlar yolu ilə qarşısını almaqda babası kimi şücaət göstərmişdir.
Qüdrət Səlimxanov
Qüdrət Səlimxanov (tam adı: Qüdrət Əhmədbəy oğlu Səlimxanov) — 1905-ci ildə Bakı şəhərində,Fatmayı kəndində anadan olub.1981-ci ildə dünyasını dəyişib. Tibb elmləri doktoru, professor.
Fəaliyyəti
3 monoqrafiyanın, səksənə yaxın elmi məqalələrin müəllifidir.Onun rəhbərliyi altında 3 doktorluq, 8 namizədlik dissertasiya müdafiə edən yetirmələri olmuşdur.Mərhum  Prezidentiiz Heydər Əliyevin həyat yoldaşı Zərifə xanımın doktorluq dissertasiyasının opponenti olmuşdur.Qüdrət Səlimxanov 1961-ci ildə elmi-pedoqoji fəaliyyətinə görə SSRİ patoloqlarının Ümumittifaq  Cəmiyyətinin plenum üzvü, Bakı şəhər patoloqlarının sədri, Ali Attestasiya Komissiyasının sədri olmub. Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasının və Azərbaycan Tibb jurnalı redaksiyasının üzvü olub.
Gilahoba
Gilahoba—Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 19 may 1993-cü il tarixli, 611 saylı Qərarı ilə Qusar rayonunun Gilahoba kəndi Gilah kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Gilahoba kənd Soveti yaradılmışdır.
Toponimikası
Kəndin ərazisi Gilah kəndinə məxsus oba yeri olmuşdur. Keçən əsrin 30-cu illərində Gilah kəndindən çıxmış bir qrup ailənin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qusar maili düzənliyində yerləşir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 469 nəfər əhali yaşayır.
Mişel de Monten
Mişel de Monten (tam adı:Mişel Ekem de Monten, ; ; ) — fransız intibah dövrünün yazıçısı və filosofu.
Həyatı
Uşaqlıqdan yaxşı təhsil almış Mişel Monten Tuluza Universitetini bitirdikdən sonra 21 yaşında məhkəmədə vəzifə alır. 24 yaşlı Monten orada həyatının ən əlamətdar hadisələrindən birini yaşadı – Etyen de la Böesi (1530-1563) ilə tanış oldu. Onlar arasında dərin intellektual və emosional yaxınlığa əsaslanan bir dostluq münasibətləri yarandı. Monten “Dostluq haqqında” adlı əsərində Etyen de la Böesi ilə arasındaki münasibətləri mükəmməl və bölünməz adlandırırdı.La Böesinin dizenteriyadan vaxtsız ölümü Montenin həyatında dərin bir boşluq açdı və güman edilir ki, o, məhz dostunu itirməsi ilə öz daxilində hiss etdiyi boşluğu doldurmaq üçün onun ölümündən 6 il sonra yazıçılıq fəaliyyətinə başladı.1565-ci ildə Monten Bordo Parlamentindəki həmkarlarından birinin qızı Fransua de la Şössen ilə sevgidən daha çox ailə və sosial məsuliyyət duyğusu səbəbindən evləndi. Onun bu evlilikdən altı qızı doğulsa da, onlardan beşi körpəlikdə öldü, altıncısı Leonor isə sağ qaldı.
1569-cu ildə Monten ilk kitabı – ispaniyalı rahib Reymond Zebond tərəfindən XV əsrdə yazılmış “Təbii İlahiyyat” əsərinin fransızca tərcüməsini nəşr etdirdi. O, bunu atasının xahişi ilə etmişdi. Lakin atası böyük oğluna Monten soyadını və malikanəsini miras qoyaraq 1568-ci ildə vəfat etdi.Mişel de Monten 1571-1580 illər arasında müxtəlif həcmli 57 və 37 fəsildən ibarət olan “Essais”in ilk iki kitabını tərtib etdi. Əsər 1580-ci ildə Bordo şəhərində nəşr edilmişdir.
Nəşrdən sonra Fransadakı yeni siyasi vəziyyəti bəyənməyən və səyahət etməyə böyük həvəsi olan Monten 15 ay ərzində Fransa, Almaniya, İsveçrə, Avstriya və İtaliyanı ziyarət etdi. O, bu səyahətinin tarixçəsini özünün “Səyahət Gündəliyi”ndə qeyd etdi. Lakin bu əsər 1774-cü ilədək nəş olunmadı.
1581-ci ilin payızında, hələ İtaliyada olarkən, Monten bir zamanlar atasının tutduğu Bordo meri vəzifəsinə seçildiyi xəbərini aldı. Hər şeyə baxmayaraq o, III Henrinin xahişi ilə vəzifəni qəbul etdi və 1585-ci ilin iyulunadək bu vəzifəni icra etdi.
İkinci səlahiyyət müddətinin sonunda, 1585-ci ildə Bordo şəhərində vəba xəstəliyi yayıldı. Bu epidemiya və dini müharibələr 1586-cı ildə Monteni öz malikanəsini iki il müddətinə tərk etməyə məcbur etdi.
Onun əsərləri adi lətifələrin və avtobioqrafiyanın intellektual düşüncə ilə birləşməsi ilə səciyyəvidir. Onun kütləvi həcmdə yazdığı “Essais” əsərinin tərkibində indiyə qədər yazılmış ən təsirli esselərdən bəziləri yer alıb.
O, yaşadığı XVI əsrin ikinci yarısında intibah dövrünə təsadüf edən intellektual optimizmin süqutuna şahidlik etmişdi. Humanistlərin əsərlərinin köməyi ilə yeni elmi üfüqlərin açılmasının yaratdığı imkanlar, Fransada Kalvinizm Reformasiyası sonrası meydana gələn dini təqiblər və Din Müharibələri (1562-1598) səbəbilə sarsıldı. Ölkəni parçalayan bu qarşıdurmalar fanatizm və qəddarlıqla müşayiət olunan nəhəng siyasi, dini və vətəndaş müharibələri idi. Yaşadığı dövrün qayğılarını və əzablarını görən, gördüklərini tənqid atəşinə tutan Monten həqiqətin mümkünlüyünün tamamilə bir xülyadan ibarət olduğu ideoloji çəkişmə və parçalanma dövründə insanoğlu və onun vəziyyəti ilə bağlı mümkün həqiqətlərə çatmaq üçün özü haqqında yazmağa qərar verərək kitabının girişində “Mən öz kitabımın mövzusuyam”, deyə oxucuya müraciət edirdi.
Monten 28 fevral 1533-cü ildə Fransanın Bordo şəhərində anadan olub.
Fransanın cənub-qərbindəki Şato de Monten malikanəsində anadan olan Mişel ömrünün çox hissəsini öz şatosunda və 50 km qərbdə yerləşən Bordo şəhərində keçirib. Ailəsinin varidatının əsasını ticarətdə uğur qazanmış ulu babası qoymuşdu. Onun babası və atası isə fəaliyyətlərini ictimai xidmət sektoruna qədər genişləndirərək ailənin Fransada böyük nüfuz qazanmasına töhfə vermişdilər. Montenin atası Pyer Eykem sonradan Bordo şəhərinin meri vəzifəsini icra edirdi.
Uşaq vaxtı Monten atasının pedaqogika ideyalarına uyğun olaraq evdə tərbiyə olunurdu və əsasən Latın dilini öyrənirdi. Nəticədə o, altı yaşına qədər fransız dilini öyrənə bilmədi. Təhsilini “Guyenne” kollecində davam etdirdi və buradakı sərt intizam qaydalarını və təhsili bəyənməyərək hüquq təhsili aldığı Tuluza Universitetinə üz tutdu. Daha sonra magistraturaya daxil olaraq Fransa Parlamentinin vergi məhkəməsində çalışmağa başladı. 24 yaşlı Monten orada həyatının ən əlamətdar hadisələrindən birini yaşadı – Etyen de la Böesi (1530-1563) ilə tanış oldu. Onlar arasında dərin intellektual və emosional yaxınlığa əsaslanan bir dostluq münasibətləri yarandı. Monten “Dostluq haqqında” adlı əsərində Etyen de la Böesi ilə arasındaki münasibətləri mükəmməl və bölünməz adlandırırdı.
La Böesinin dizenteriyadan vaxtsız ölümü Montenin həyatında dərin bir boşluq açdı və güman edilir ki, o, məhz dostunu itirməsi ilə öz daxilində hiss etdiyi boşluğu doldurmaq üçün onun ölümündən 6 il sonra yazıçılıq fəaliyyətinə başladı.
1565-ci ildə Monten Bordo Parlamentindəki həmkarlarından birinin qızı Fransua de la Şössen ilə sevgidən daha çox ailə və sosial məsuliyyət duyğusu səbəbindən evləndi. Onun bu evlilikdən altı qızı doğulsa da, onlardan beşi körpəlikdə öldü, altıncısı Leonor isə sağ qaldı.
Mişel de Monten 1571-1580 illər arasında müxtəlif həcmli 57 və 37 fəsildən ibarət olan “Esselər”in ilk iki kitabını tərtib etdi. Əsər 1580-ci ildə Bordo şəhərində nəşr edilmişdir.
Monten “Esselərin” nəşrini böyütməyə və redaktə etməyə davam edirdi. O, 1588-ci ildə üçüncü kitabını yazdı və eyni zamanda əsərinə heyran qalan və sonradan onu redaktə edib yayımlayan müəllif Mari de Qurne ilə tanış oldu. Monten sonradan yazılarında onu “övladlığa götürdüyü qızı” adlandırırdı. III Kral Henri 1589-cu ildə öldürüldü və Monten Bordo şəhərinin Navarralı Henriyə (sonradan IV Kral Henri) sadiq qalmasına kömək etdi.
Mişel de Monten ömrünün son illərini “Essais” əsərinin üzərində işləyərək keçirdi. Bu dövrdə o, müxtəlif xəstəliklərlə mübarizə aparmalı oldu və sonda onu danışmaqdan belə məhrum edən badamcıqların iltihabı xəstəliyi – faringit səbəbilə dünyasını dəyişdi. O, xəstəliyi haqqında danışarkən yazırdı:
“Ağlın ən təbii və ən məhsuldar meyvəsi ünsiyyətdir. Ünsiyyəti həyatımdakı digər bütün fəaliyyətlərdən üstün tuturam. Əgər seçim qarşısında qalsa idim, eşitmə və danışma qabiliyyətimi itirməkdənsə, görmə qabiliyyətimi itirməyi seçərdim”.
Onun yaradıcılığında humanizm əsasən Plutarx və Lukretiusun əsərlərindən ilhamlanan və müxtəlif mövzularda çox sayda qısa subyektiv esselər toplusu olan “Esselər” əsərində öz əksini tapır. Montenin yaradıcılıq məqsədi insanları və xüsusilə də, özünü mütləq dürüstlüklə təsvir etmək idi. Montenin əsərləri bütün dünyada ədəbiyyat və fəlsəfə sahələrində tədris edilir.
Bəşərü çayı
Bəşərü (hidronim) — Astara və Lənkəran rayonları ərazisində çay.
Coğrafiyası
Lənkəran çayının sağ qoludur. Uzunluğu 38 km, Talış silsiləsindən (1800 m. yüksəklikdən) başlanır.
Adı
Toponim talış dilindəki bəş (qol) (-ə bitişdirici sait) və rü (çay) sözlərinin birləşməsindən düzəlib, "çay qolu" deməkdir.
İstifadəsi
Suvarmada istifadə edilir. Suyunun bir hissəsi kanalla Xanbulançay su anbarına axıdılır.
İrida
İrida, İris ( "göyqurşağı") yunan mifologiyasında yerlə göyün əlaqəsini tərənnüm edən, qanadlı göyqurşağı ilahəsi, okeanidalar nəslinə aid olub, Elektra və Tavmantın qazı. Harpiyaların bacısı, Zefirin arvadı. İrida da Hermes kimi tanrı Zevsin sərəncam və göstərişlərini çatdırmaq, yerinə yetirməklə məşqul olarmış. Yelenanın Paris tərəfindən qaçırılması xəbərini Kritdə olan Menalaya məhz İrida çatdırmışdır.
Novruzəli Aslanov
Novruzəli Davud oğlu Aslanov (Novruz Aslan; ) — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin deputatı. Beynəlxalq Ekologiya-Energetika Akademiyasının fəlsəfə doktorudur. Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin prezidentidir. "Vətənə xidmətə görə" ordeni tam kavaleri.
Həyatı
Novruzəli Aslanov 1963-cü il mart ayının 22-də Bakı şəhərində atası yazıçı-dramaturq Davud Aslanın ailəsində anadan olmuşdur. 1970-ci ildə Bakı şəhəri 201 saylı orta məktəbə daxil olmuş, 1980-ci ildə məktəbi bitirmişdir. 1980-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun "Avtomatika və elektron hesablama texnikası" fakültəsinə daxil olmuş, 1985-ci ildə oranı bitirmişdir.
1985–1990-cı illərdə Elektron Hesablama Maşınları zavodunda mühəndis, şöbə müdiri, direktor müavini vəsifələrində çalışıb.
1990–1999-cu illərdə "Azərağackağız" Səhmdar Cəmiyyətində idarə rəisinin müavini, idarə rəisi, prezidenti vəzifələrində işləyib. 1999-cu ildən Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyətinin prezidentidir.
2005, 2010 və 2015-ci illər (III, IV və V çağırış) Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatıdır. Bitərəfdir.
Beynəlxalq Eko-Energetika Akademiyasının fəlsəfə doktorudur.
10 ədəbi, elmi-kütləvi kitabın müəllifidir. Belə ki, daha çox oxucu auditoriyasına malik olan "Humanitar diplomatiya", "Mərhəmətin ünvanı", "Mənim düşüncələrim", "Qızıl Aypara dünən, bügün, sabah" bu və ya digər, "Xeyir və Şər", "Azərbaycan Qızıl Aypara Cəmiyyəti zamanın axarında", "Bir daha insan haqqında", "İnsan və onun möcüzəli dünyası", "Əbədi həyat və möcüzəli varlıq" kimi kitabların müəllifidir.
Ailəlidir, 4 övladı var.
Gənələr
—  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan yarımsinfi.
Gənə tünd qırmızı qəhvəyi rəngdə yastı oval 8 ayaqlı bir parazitdir. Məməlilər, quşlar və sürünənlərdən qan əmərək yaşayarlar. Bahar və yay mövsümündə yaşıllıq sahələrdə olurlar. Dişləmələri ağrısızdır. Bir neçə gün içində qaşıntı və ya gənənin görülməsiylə fərq edilər. Bir çox bakteriya və virusu heyvanlardan insanlara bulaşdıra bilər. Gənə ilə bulaşan xəstəliklərin çoxu yüksək qızdırmayla seyr edən lyme xəstəliyi, dönmə qızdırma, tularemi kimi və son zamanlarda səslənilən, müalicəsi olmayan, gənələrin bulaşdırdıqları viruslarla yaranan Krım-Kongo qanamalı qızdırma sayıla bilməkdədir. Bu xəstəlik Azərbaycanda son illərdə görülməkdə olsa da ilk olaraq 1944-cü ildə Krımda, 1956-cı ildə də Konqoda görülmüşdür. KKQQ xəstəliyi gənə dişləməsindən 1–3 gün içində (ən çox 9 gün) qızdırma, qırıqlıq, baş ağrısı, halsızlıq, oynaq ağrıları, iştahsızlıq, bəzən qusma, qarın ağrısı və ishalla başlar. Bədənin dəyişik yerlərində özbaşına yaranan göyərmələr, burun qanaması və qan itirməyə qədər davam edir. Əksəriyyətlə qaraciyər, böyrək və ağciyər qeyri-kafiliyə gətirib çıxarıb %50 nisbətində öldürücü olmaqdadır. Gənədən qorunmaq üçün açıq və yaşıllıq sahələrdə bədəni tamamilə örtəcək geyimlər geyilməli və açıq rəngli paltarlar seçim edilməlidir. Gənələrin bədənə girə biləcəyi açıqlıqların bağlanılması əhəmiyyətlidir. Çöl sahələrə gedildiyində bədənin açıqda qalan qisimlərinə repellent olaraq bilinən böcək qovucu maddələrin sürtülməsi, gənələrin bir neçə saat bədənə yaxınlaşmalarını maneə törətməkdədir. Bədən gənə cəhətdən tez-tez nəzarət edilməli, gənə varsa bir pens və ya maqqaşla, gənənin dəriyə yapışdığı yerdən tutulub sağa sola oynadılaraq mismar çıxarar kimi çıxarılmalıdır. Gənə bədəndən nə qədər qısa müddətdə çıxarılsa, xəstəlik riski də o qədər azalmaqdadır. Heyvan sahibləri heyvanlarını və sığınacaqlarını gənələrə qarşı üsuluna görə dərmanlamalı.
Gənələrin dünyada və Azərbaycanda növlərin sayı və sistemi
Dünyada 50 mindən çox, o cümlədən Azərbaycanda 1301 gənə növü (171 fəsilə) məlumdur. Gənələr yarımsinifi iki dəstəüstüyə bölünür: 1 Acariformes və ya Actinotrichida və 2) Parasitiformes və ya Anactinotrichida. Acariformes dəstəüstüyə 4 dəstə daxildir: 1) Tarsonemida; 2) Oribatida; 3) Acaridida; 4) Actinedida. Parasitiformes dəstəüstüyə də 4 dəstə daxildir: 1) Gamasida; 2) İxsodida; 3) Holothyrida; 4) Opilioacarida.
Azərbaycanda gənələrin öyrənilmə tarixi
Azərbaycan faunasında təmsil olunmuş gənə növlərinin içində 1 cins və 59 növ milli endem, 61 növ Qafqaz endemi, 228 relikt növdür.
Gənələr yarımsinifi haqqında ümumi məlumat (morfoloji xüsusiyyətlər bioekologiyası, fərqli cəhətləri)
Yarımsinifin nümayəndələri müxtəlif həyat tərzinə malik olan xırda və orta ölçülü hörümçəkkimilərdir (0,1–30 mm). Rəngləri müxtəlifdir: ağ, qara, yaşıl, sarı, narıncı, darçını, qonur-rırmızı və boz olur. Örtükləri nazik və ya möhkəm qalxancıqlarla örtülüdürlər. Gənələr müxtəlif cür buğumlaşmış bədənə malikdirlər. Bu qrupda şoxlu miqdarda buğumlara malik olan və bununla bövlərə oxşarlıq təşkil edən formalardan başlamış yalançı əqrəblərin, otbiçənlərin və hörümçəklərin buğumlaşma xarakterinə yaxınlaşan formalara qədər bütün keçid formaları müşahidə edilir. Çox hallarda gənələrin bədəni ümumiyyətlə buğumlaşmamışdır. Xeliserlərin və pedipalpların buğumları adətən az-çox hərəkətli başcığa və ya xortuma birləşmişdir. Xeliserlər qısqacvarıdırlar və ya sorucu ağız aparatının tərkibinə daxildirlər. Gənələrin bir qismi tənəffüs orqanlarından məhrumdur, lakin əksəriyyəti traxeyalarla tənəffüs edir. Gözləri 1–2 cütdür; çoxunun gözü olmur. Mədələri kisəşəkillidir, qansoran formalarda kor çıxıntılarla təchiz olunub. Kor çıxıntılar qanla dolur, bu da bədənin köpməsinə səbəb olur. Ifrazat orqanları malpigi boruları ilə təmsil edilib. Bəzi gənələrdə koksal vəziləri də var. Qansoran gənələrdə sekretı qanın laxtalanmasına mane olan tüpürcək vəziləri var. Bəzi fəsilələrin nümayəndələri tor ifraz edirlər. Tor vəzilərin axarları pedipalplarda açılır. Gənələr üçün cinsi dimorfizim xasdır. Əksər hallarda dişi fərdin mayalanması spermatoforun köməyi ilə həyata keçirilir. Ancaq bəzi formaların erkəklərində həqiqi kopulyativ orqanı var.
Gənələrin əksəriyyəti yumurta qoyur, bir qismi isə diri doğanlardır. Sürfələr altıayaqlıdırlar. Nimfa yetkin fərd kimi 4 cüt ayağa malikdir, ancaq cinsi dəlikdən məhrumdur. Adətən bir neçə nimfa mərhələsi mövcuddur.
Gənələr dünyanın hər yerində yayılmışdır. Əsasən quruda, bir qismi dəniz, çay, göllərdə, bulaqlarda, bəzən bataqlıqlarda yaşayır. Gənələrin içində yırtıcılar, saprofaq, mikofaq, fitofaq, cücülərin, quruda yaşayan yengəc və qarınayaqlı molyuskların kommensalları, buğumayaqlıların, dəritikanlıların, suda-quruda yaşayanların, sürünənlərin, quşların və məməlilərin ekto- və endoparazitləri var.
Gənələrin əhəmiyyəti
Bir çox gənələr (zirehli gənələr, raqidiidlər, kunaksidlər) torpağın törəmə prosesində iştirak edirlər. Gənələrin içində transmissiv xəstəliklərin (ensefalitlər, babasilli isitmələr və s.) törədicilərin, o cümlədən virus, rikketsiya, bakteriya, spiroxetlərin, anaplazmaların, piroplazmaların keçirənləri və bəzi lentşəkilli qurdların aralıq sahibləri var.
Bir çox bitkiyeyən gənə (tetranixoid, fir gənələri və bir sıra akarid, oribatid və tideid gənələri) kənd təsərrüfatı bitkilərinin təhlükəli ziyanvericiləridirlər;bəzi tetranixid və fir gənələri bitki virusların keçiriciləridirlər. Anbar gənələri taxıl və taxıl məhsullarını korlayırlar, müxtəlif qida məhsullarının, məsələn, pendirin, qəhvənin və ilaxır korlanmasına səbəb olurlar.
Bir çox gənə (qoturluq gənələri, lələkyeyən gənələr, demodisid gənələr və s.) insan və heyvanlarda ağır xəstəliklər törədirlər. Yırtıcı gənələrin arasında ziyanverici gənələrlə və başqa xırda buğumayaqlılarla qidalanan çoxsaylı növlər var. Onlardan bəziləri mədəni bitkilərin ziyanvericilərə qarşı bioloji üsulla mübarizədə müvəffəqiyyətlə istifadə olunur.
Torpaqda yaşayan gənələr torpağın və ümumiyyətlə ətraf mühitin vəziyyətinin indikatorlar kimi istifadə oluna bilərlər.
Gənələrin paleontologiyası
Gənələr qazıntı vəziyyətdə Şotlandiyanın Devonundan məlumdurlar (Nanorchestidae, Pachygnathidae, Alicorhagiidae, Tydeidae fəsilələri).
Oleq Babak
Oleq Babak (d. 25.02.1967 - ö. 7.04.1991) — SSRİ-nin Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili qoşunlarının xüsusi təyinatli 21-ci briqadasında siyasi hissə üzrə 11-ci bölüyün komandir müavini, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
Həyatı
Oleq Babak 25 fevral 1967-ci ildə Ukraynanın Poltava vilayətinin Viktoriya kəndində fəhlə ailəsində doğulub. O, orta təhsilini 1974-cü ildən 1982-ci ilə kimi Viktoriya kəndinin kənd məktəbində sonra isə qonşu Teplovsk kəndində alıb. 1985-ci ildə SSRİ Daxili İşlər Nazirliyinin Ali siyasi kollecinə daxil olub. 1989-cu ildə kolleci bitirdikdən sonra SSRİ-nin Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili qoşunlarının xüsusi təyinatli 21-ci briqadasında siyasi hissə üzrə 11-ci bölüyün komandir müavini vəzifəsində xidmət edib.
Döyüşdə iştirakı
Xüsusi təyinatlı 21-ci briqadanın siyasi hazırlıq üzrə bölük komandirinin müavini olan Oleq Babak 1991-ci ilin mart ayından Azərbaycanın Qubadlı rayonunda ictimai asayişin qorunması tapşırıqlarını yerinə yetirib. 7 aprel 1991-ci il tarixində Qubadlının Yuxarı Cibikli kəndində yerli sakinlərin ermənilər tərəfindən öldürülməsi xəbəri yayılandan sonra 24 yaşlı Oleq Babak SSSR  Daxili İşlər Nazirliyinin 21-ci briqadasının tərkibində hadisə yerinə göndərilir. Burda yerli kənd camaatı ilə birgə təxminən 70 nəfər erməni silahlısının mühasirəsinə düşür.
Ermənilərin yerli sakinləri təhvil verib geri çəkilmək tələbinə məhəl qoymayan 24 yaşlı ukraynalı leytenant heç bir nəfər də azərbaycanlının əsir düşməsinə imkan verməyərək son gülləsinə qədər vuruşaraq qəhrəmancasına həlak olub. Onun bu şücaəti nəticəsində yüzlərlə azərbaycanlının həyatı xilas olub.
5 may
1601–1900
thumb|[[Əhməd Cavad]]
thumb|[[Napoleon Bonapart]]
Senecio crenulatus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Gaultheria
—  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (*
Valeri Harper
Valeri Harper — ABŞ aktrisası.
Həyatı
Valeri Harper 30 avqust 2019-cu ildə vəfat edib.
Medellin Karteli
Medellin Karteli — Kolumbiyanın Medellin şəhərində fəaliyyət göstərən narkotik istehsalçısı və qaçaqçısılığı ilə məşgul olan karteldir. 1970-ci illərin ortalarında əməliyyatlara başlayan kartel, əsasən, kokain işləriylə məşğul olurdu. Boliviya, Kolumbiya, Peru, ABŞ, Orta Amerika, Kanada və Avropada fəaliyyət göstərmişdir. Jorge Luis, Juan David və Fabio Ochoa Vazquez qardaşları ilə birliktə Pablo Escobar, George Rodriguez Gacha tərəfindən qurulub. 1993-ci ildə Kali karteli ilə Kolumbiya hökumətinin dəstəklədiyi qrup olan Los Pepes və ABŞ-nin hökuməti tərəfindən parçalanmış, üzvləri həbs edilmiş və ya öldürülmüşdür. Fəalliyətlərinin zirvəsində kartel hər həftə dünyada onlarca ölkələrdə tonlarca kokain satır, gündə 60 -100 milyon dollar gəlir əldə edirdi. Bir müddət ABŞ kokain bazarının 96%-nı, dünya kokain bazarının isə 90%-nı əlində tutmağı bacarmışdır.
Hacıməmməd Qafqazlı
Hacıməmməd Ələkbər oğlu Quliyev (Qafqazlı) — Azərbaycan teatr və kino aktyoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1943).
Həyatı
1898-ci ildə Lənkəranda şair ailəsində doğulan Hacıməmməd Qafqazlı əvvəlcə mollaxanada oxuyub, 9 yaşından isə 7-ci rus-müsəlman məktəbində təhsilini davam etdirib. 14 yaşından Orucov qardaşlarının mətbəəsində mürəttib kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. Sənətə, teatra olan hədsiz marağı həmin dövrdə Seyid Hüseyn, Nəriman Nərimanov və bir sıra tanınmış maarifçilərlə, ziyalılarla yaxından tanışlığına səbəb olub. Məhz bu maraqla 1920-ci ildə Maştağada ilk fəhlə-kəndli klubu yaradıb və klubun nəzdində dram dərnəyi təşkil edib. Burada Azərbaycan dramaturqlarının əsərlərini tamaşaya qoyaraq, rejissor kimi fəaliyyət göstərib. İstedadını görən Abbas Mirzə Şərifzadə təkidlə onu Milli Dram Teatrına dəvət edib. Dəvəti qəbul edən aktyor o vaxtdan ömrünün sonuna qədər bu teatrda çalışıb. İlk rolu isə Hüseyn Cavidin "Uçurum" pyesində olub. Bundan sonra teatrın səhnəsində 200-dən artıq müxtəlif səpkili obrazlar yaradıb, teatr sahəsindəki xidmətlərinə görə "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" (1943) fəxri adına layiq görülüb.
Hacıməmməd Qafqazlı 1982-ci ilin sentyabrında 84 yaşında dünyasını dəyişib.
Berdyan dili
Berdyan dili (Бердянська коса) — Azov dənizinin şimalında yerləşən dil. Dil Berdyan körfəzini dənizdən ayırır. Dildə 70 sağlamlıq mərkəzi mövcuddur: 8sanatoriya, 17 uşaq və idman sağlamlıq mərkəzi, 45 istirahət bazası, pasionat (hansı ki 15 min insanı qəbul edə bilər)
Şimal dənizi
Şimal dənizi — (əvvəllər həmçinin Alman dənizi;, , , , , ) — Şimali Avropanın sahillərində Yutland və Skandinaviya yarımadaları ilə Britaniya adaları arasında yerləşən dayaz şelf dənizi. Atlantik okeanın bir hissəsi sayılır. Şərqdən Norveç və Danimarka, qərbdən Böyük Britaniya, cənubdan Almaniya, Niderland, Belçika və Fransa ilə əhatə olunmuşdur. Şimal Dənizi-Atlantik okeanının kənar dənizi. Skandinaviya, Yutlandiya yarımadaları, Böyük Britaniya, Oriney və Şetlend adaları arasındadır. Sahəsi 544 min kvadrat kilometrdir, maksimal dərinliyi 725 m, suyunun həcmi 42 min kub kilometrdir. Materikin dayazlığında yerləşir, Şimal Dənizinin 2/3 hissəsinin dərinliyi 100 metrdən azdır. Cənub hissəsində çoxlu çay(Doqger-Bank, dərinliyi 14–18 m və. s). Dənizin səthində suyun tempuraturu qışda 2–6C, yayda 12–19C-dir. Duzluluğu 25–35,3%-dir. Elba, Vezer, Reyn, Temza çayları Şimal Dənizinə tökülür. Yarımgünlük qabarmaları(hündürlüyü 0,6–7,6 m-dək)olur. Dənizin cənubunda kwlək qovmaları səviyyəni 3 m-dək yüksəldir, şişmələri isə −2,3 m-dək endirir. Qabarma və qovma küləklərin birgə təsiri nəticəsində fakətli daşqınlar olur, bu zaman sahil zonasının xeyli hissəsini su basır. Sahilə yaxın yerlər adətən dekabr-mart aylarında donur. Şimal Dənizi Qərbi Avropanın ən böyük balıqçılıq rayonlarından biridir(siyənək treska və s balıqlar ovlanır). Neft və qaz çıxarılır. Şimal Dənizi və Baltik dənizi sahilində yerləşən ölkələrdən Şimali və Cənubi Amerikaya gedən su yolu kimi də Şimal Dənizi böyük əhəmiyyət kəsb edir. Mühüm limanlaı London, Antverpen, Rotterdam, Hamburq və.s şəhərlərdir.
Berdyan dili
Coğrafiya
Dil öz formalaşmasına görə Verda çayına borcludur. Dilin uzunluğu 18 km, eni isə 40 metrdəm 2 km arasında dəyişir. Dilin sahəsi 7 km² təşkil edir.
Tarix
Dilin mövcudluğu haqqında məlumatlar b. e. ə V əsrə aiddir. Dil yerləşdiyi bölgə Strabon, Böyük Plini və Heredotun xəritələrində təsvir olunmuşdur. Qədim zamanlarda Aqar burnu olaraq adlandırılmışdır.
Qərbi Roma imperiyası
Qərbi Roma imperiyası (lat. Imperium Romanum Occidentale) — 285-ci ildə Diokletianın reformasından sonra Roma imperiyasının qərb hissəsinin adı. Qərbi imperiyanın mövcudluğu III–V əsrləri əhatə edir. İmperiya qərb və şərq hissələrə bölündükdən və Roma paytaxt funksiyasını itirdikdən sonra, əvvəlcə Mediolan (müasir Milan) sonradan 402-ci ildən Ravenn, V əsrdən etibarən təzədən Roma Qərbi Roma imperiyasının paytaxtına çevrilir.
III əsrdə Diokletian Roma imperiyasını iki hissəyə (hər biri özlüyündə ikiyə parçalanmaqla) bölməklə necə deyərlər tetraarxiya sistemini yaratmış olur. Ömrü çox çəkməyən tetraarxiya Böyük Konstantinin hakimiyyəti altında imperiya birləşdirildikdən sonra ləğv edilir. Amma Böyük Konstantinin vəfatından sonra imperiya üç oğlu arasında təzədən bölünür. 350-ci ildə iki qardaşın — II Konstantin və Konstantın ölümü imperiyanın təzədən II Konstançın hakimiyyəti altında birləşməsinə səbəb olur. İmperiyanın yenidən parçalanması imperator İovianın ölümündən sonra 364-cü ilə təsadüf edir. Seçilmiş imperator I Valentinian Qərbi imperiyanın, qardaşı II Valent isə Şərqi imperiyanın hakiminə çevrilir. Bölünmüş hakimiyyət üsuluna baxmayaraq rəsmən bütöv sayılan imperiya 394-cü ilədək mövcudluğunu qoruyub saxlaya bilmişdir. 394-cü ildə I Feodosi imperiyanın qərb hissəsini qəsb edərək qısa müddətə birləşmiş imperiyanın sonuncu imperatoruna çevrilmiş olur. 395-ci ildə I Feodosinin ölümündən sonra oğlanları Honnori qərbi, Arkadi isə şərqi imperiyanın imperatoruna çevrilirlər. 60 il ərzində imperiyanın qərbi Feodosinin övladları tərəfindən məhz Ravennadan idarə edilmişdir. Honnoridən sonra hakimiyyətə III Valentinian (423–455) gəlir. V əsrdən başlayaraq Roma tarixinin qara günlərini yaşamış olur. Hunların, german və vandal tayfalarının aramsız hücumları altında ərazisinin böyük bir hissəsini itirən darmadağın edilmiş Roma tənəzzül etməyə başlayır. Qərbi Roma imperiyası rəsmi olaraq 4 sentyabr 476-cı ildə germanların başçısı Odoakr tərəfindən sonuncu Qərbi Roma imperatoru olan Romul Avqustun devrilməsi ilə süqut etmiş olur.
Berdyan dili
Nəqliyyat
Dil boyu sərt örtüklü avtomobil yolu mövcuddur. 2007-ci ildən dil üzərində yerləşən yol pullu olmuşdur. Gediş haqqı 3 qrn ($0.6) təşkil edir. 2008-ci ildən isə gediş 5 qrn ($1) olmuşdur.
Adil Əliyev (zooloq)
Adil Rüstəm oğlu Əliyev — AMEA Zoologiya İnstitutu, Hidrobiologiya laboratoriyasının müdiri, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru.
Həyatı
Adil Rüstəm oğlu Əliyev 1939-cu ildə Şərur rayonunun Sədərək kəndində anadan olmuşdur. Atası, Hətəmov Rüstəm Əli oğlu kolxozçu olmuş, Böyük Vətən müharibəsi illərində arxa cəbhədə çalışmış və 1944-cü ildə vəfat etmişdir. Anası, Hətəmova Balaqız K.Məmməd qızı evdar qadın olub. Adil Əliyev 1957-ci ildə Sədərək orta məktəbini bitirmişdir. 1959–1961-ci illərdə Sovet Ordusunda xidmət etmişdir. 1967-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Biologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1967–1968-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetində çalışmışdır. 1968–1971-ci illərdə AMEA Zoologiya İnstitutunun Hidrobiologiya laboratoriyasının aspirantı olmuş və 1971-ci ildə "Ceyranbatan su anbarının bentik faunası" mövzusunda, Bakı şəhərində namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1971-ci ildə hidrobiologiya laboratoriyasında baş laborant, 1972–1974-cü illərdə kiçik elmi işçi, 1974–1995-ci illərdə baş elmi işçi, 1995–2005-ci illərdə aparıcı elmi işçivəzifəsində çalışmışdır. 2005-ci ilin iyun ayından Hidrobiologiya laboratoriyasının müdiri vəzifəsində işləyir.
Anthurium cordulatum
(Anthurium cordulatum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Məcid Şamxalov
Məcid Baba oğlu Şamxalov — Azərbaycan dramaturqu, 1959-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1949).
Həyatı
Məcid Şamxalov 1907-ci il mayın 2-də Şuşa qəzasının Gülablı kəndində anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini kənddə almış, 1918-ci ildə ailəliklə köçmüşlər. Burada S.S.Axundovun rus-tatar məktəbini bitirmişdir.
Məcid Şamxalov 1984-cü il oktyabrın 13-də Bakıda vəfat etmişdir.
Mkrtıç Markosyan
Mkrtıç Markosyan — erməni əsilli Türkiyə yazıçısı.
Həyatı
Mkrtıç Marqosyan Diyarbakırın Hançepek məhəlləsində anadan olub, əsərləri kürd dilində yayımlanıb.
Bələdiyyə Məclisi Sur rayonunun Hasırlı məhəlləsində Dirəkçi küçəsinə erməni yazıçı Mkrtıç Marqosyanın adının verilməsi ilə bağlı qərar qəbul edib.
Naum Faiq
Naum Faiq (Süryanicə:ܢܥܘܡ ܦܐܝܩ; ) — süryani yazıçı.
İbn Xuzeymə
Əbu Abdullah Məhəmməd ibn İshaq ibn Xuzeymə (837-923) — İslam alimi.
Həyatı
Əbu Abdullah Məhəmməd ibn İshaq ibn Xuzeymə 837-ci ildə Xorasanın Nişapur şəhərində anadan olmuşdur.
"İmamu'l-əimmə" (imamların imamı) ləqəbli Məhəmməd ibn İshaq ibn Xuzeymə Nişaburi şafii məzhəbinə etiqad bəsləyirdi. İraq hədisçilərinin şeyxi sayılırdı. İbn Xuzeymənin 140-dan artıq kitab yazdığı rəvayət edilir. Onun ən məşhur əsəri 3000-dən artıq hədisi ehtiva edən və bablar (fəsillər) üzrə bölünmüş "Səhih" kitabıdır.
İbn Xuzeymə 923-cü ildə vəfat edib.
Terebint püstəsi
Təbii yayılması
Aralıq dənizi, Mərakeş və portuqaliyada, Kanardan Suriya, Livan və İsrailə qədər olan ərazilərdə yaylımışdır.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü təxminən 5–10 m-ə çatan iri kol və ya kiçik ağacdır. Yarpağı tökülən ikievli bitkidir. Yarpaqların dəstədə sayı 3–9 olub, uzunluğu 10–20 sm, mürəkkəb, tək lələkvaridir. Çiçəkləri bircinsli, xırda, qırmızımtıl-bənövşəyi rəngli iri süpürgəyə yığılmışdır. Aprel ayında çiçəkləyir, meyvəsi sentyabr-oktyabr ayında yetişir. Çiçəkyanlığı sadə,2–6 xırda yarpaqdan ibarətdir. Meyvələri xırda, qırmızı rəngli, yetişdikdə qaralan şarşəkilli çəyirdəklidir. Toxum və pöhrələrlə çoxaldılır.
Ekologiyası
Quraqlığa və şaxtayadavamlıdır. İşıq və istisevəndir. Dağların quru yamaclarında, işıqlı meşələrdə rast gəlinir.
Azərbaycanda yayılması
Mərdəkan dendrarisində 1978-ci ildən introduksiya olunmuşdur.bakı şəhərində mədəni şəraitdə becərilir.
İstifadəsi
Bitki tərkibindəki yüksək miqdarda tanin qatranlı maddələrin olması ilə fərqlənir. Meyvələrindən çörək bişirilir. Tərkibində a-pinen, limonen, borneol vardır. Dərilərin aşılanmasında, mənənələrlə mübarizədə istifadə edilir. Bitki çox dekorativ görünüşə malikdir.yaşıllaşdırmada geniş istifadə edilir.
Kali karteli
Kali karteli — Kolumbiyanın Kali şəhəri və Valla del Cauca əyaləti yaxınlarında var olmuş narkotik karteli. Qurucuları Rodriguez Orejuela qardaşları olaraq bilinən Gilberto və Migueldan əlavə "Chepe" olaraq tanınan Jose Santacruz Londonodur. 1980-ci illərin sonlarına yaxın Helmer Herreranın da qrupa daxil olmasıyla Pablo Escobar və ona bağlı olan Medellin Karteli ilə əlaqələrini qoparmış və dörd adamın başda olduğu bu karteli idarə etməyə başlayıblar.
Kali karteli ingilis pullu əsgərlər, bir çox ölkədəki müttəfiqlər, hökumətdəki saysız-hesabsız casus və mühbirlər ilə "SSSR"dəki Dövlət Təhlükəsizlik Komitinəsinə (ingiliscə: KGB) oxşarlığı ilə dünyanin tarixdəki ən böyük cinayət şəbəkəsi yəni "The Cali KGB" olaraq adlandırılmışdır.
Kali kartelinin zirvədə olarkən dünya kokain bazarının 90%-nı əlində tuttuğu bilinir.
Hümmət Lalayev
Hümmət Mədət oğlu Lalayev — Salyan rayon istehlak cəmiyyəti idarə heyətinin sədri, Azərbaycan Texniki Təchizat İdarəsi Salyan rayonlararası satış bazasının direktoru.
Həyatı
Hümmət Lalayev 1902-ci ildə Salyan qəzasının Bala Surra kəndində anadan olub. Hələ körpə ikən atası vəfat etdiyindən kiçik yaşlarından işləməyə başlamışdır. 15-16 yaşlarında yaxınlıqdakı Bankə balıq vətəgəsində işə düzəlmiş, elə o vaxtdan siyasi həyata qoşulmuşdur. Üç illik fəhlə stajı imkan verir ki, o dövrün çətin ictimai-siyasi durumundan baş çıxara bilsin.
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra yenidən kəndə qayıdır, burada ilk gənclər təşkilatının yaradıcılarından biri olur. Başqa həmyaşıdları ilə birlikdə kənddə ictimai-siyasi iş aparır və çox çəkmir ki, ÜİK (b) P-nin sıralarına qəbul olunur. 1926-cı ildə xidmətə çağrılır və yenicə yaradılmış Azərbaycan diviziyasının ən fəal əsgərlərindən olur. 1928-ci ildə ailə vəziyyəti ilə əlaqədar yenidən doğma kəndə qayıtmaq məcburiyyətində qalır. Əvvəlcə Bankə balıq kombinatında nəqliyyat şöbəsi rəisinin köməkçisi, sonra isə Azərbaycan Su Təsərrüfatı Həmkarlar İttifaqının rayon müvəkkili işləyir, 1931-1938-ci illərdə əvvəlcə Ərəbqardaşbəyli kənd partiya təşkilatının katibi və "Bolşevik" kolxozunda MTS-in direktor müavini olmuş, Qızılağac və Şorsulu kəndlərində kənd sovetinin sədri vəzifələrində işləmişdir.
1942-1951-ci və 1954-1964-cü illərdə Salyan rayon istehlak cəmiyyəti idarə heyətinin sədri, 1964-1974-cü illər ərzində isə Azərbaycan Texniki Təchizat İdarəsi Salyan rayonlararası satış bazasının direktoru vəzifəsində çalışmışdır. O, 1974-cü ilin oktyabrında ölkə əhəmiyyətli fərdi təqaüdə çıxmış, 1978-ci ilin aprel ayının 30-da 76 yaşında vəfat etmişdir.
Rayon İstehlak Cəmiyyətinə rəhbərlik etdiyi 20 il ərzində o, Salyanda Azərbaycanın bütün rayonlarından fərqli ticarət sistemi yarada bilmiş, məhz bunun sayəsində Salyan ticarəti uzun illər qabaqcıl təcrübə məktəbi kimi respublikada məşhur olmuşdur. Salyanlılar indi də yeri düşəndə deyirlər ki, Böyük Vətən müharibəsi illərində camaatı aclıq və səfalətdən, ölümdən qurtaran əsas simalardan biri də Hümmət Lalayev olub. Salyanda bir vaxtlar yaşadığı küçə Hümmət Lalayevin adını daşıyır.
Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru Əməkdar İncəsənət Xadimi Əliqismət Lalayevin atasıdır.
Leucopogon fasciculatus
(Leucopogon fasciculatus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kogi ştatı
Kogi ştatı  — Nigeriyanın Mərkəzi geosiyasi zonasında ştat.
Anthurium curtispadix
(Anthurium curtispadix) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bəhram Gurun heykəli
Bəhram Gurun heykəli — Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində şəhər funikulyorunun qarşısında Azneft meydanında abidə və eyniadlı fontan. Abidədə Nizami Gəncəvinin "Yeddi gözəl" poemasının qəhrəmanı, Sasanilər sülaləsinin beşinci hökmdarı Bəhram Gurun ayağının ətrafına sarılan ilanabənzər əjdahanı qılıncla öldürməsi təsvir olunmuşdur. Bu heykəli 1959-cu ildə üç heykəltaraş - Albert Mustafayev, Qorxmaz Sücəddinov və Aslan Rüstəmov hazırlamışdır. thumb|Azərbaycan poçt markası, [[1997]] Bəhram Gurun heykəli 2007-ci ilin sentyabrın ortalarında Bakının "Azneft" meydanı yaxınlığından götürüldükdən sonra Rəssamlar İttifaqı Bədii Fondunun tunc sexində üç aya yaxın müddətdə bərpa olunduqdan sonra yerinə qaytarılmışdır. 2007-ci ilin dekabrın 15-də heykəlin bərpasından sonra açılışı olmuşdur. Bəhram Gurun heykəli 47 il əvvəl hazırlanıb və Bakıda ilk heykəlli fəvvarə hesab olunur. Heykəlin hündürlüyü 3,5 metrdir.
Püstə ağacı
(Pistacia vera) - cinsinə aid bitki növü.
İstinadlar
Pistacia vera Pistacia vera Pistacia vera Pistacia vera Pistacia vera Pistacia vera
Hikmət Atayev
Hikmət Atayev — Azərbaycan Milli Məclisinin deputatı, Milli Məclisin Sosial siyasət daimi komissiyasının üzvü.
Həyatı
Hikmət Atayev 4 fevral 1953-cü ildə Zaqatala şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetinin müalicə-profilaktika fakültəsini bitirmişdir. Rus və ingilis dillərini bilirdi.
Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü olmuşdur.