SCADA
SCADA – idarəetmə obyektləri haqqında informasiyaların toplanması, işlənməsi, təsvir edilməsi və arxivləşdirilməsi sistemlərinin işlənib hazırlanması və ya onların real vaxt miqyasında fəaliyyətlərinin təmini üçün nəzərdə tutulmuş paket proqramdır. SCADA TP AİS–in, ekoloji monitorinqin, elmi eksperimentin, binaların avtomatlaşdırılması kimi sistemlərin bir hissəsi ola bilər. SCADA sistemləri real vaxt miqyasında, texnoloji proseslərə operator nəzarətinin təminatının tələb olunduğu təsərrüfat işlərinin bütün sahələrində istifadə edilə bilər. Nəzərdə tutulmuş proqram təminatı kompüterlərdə yerləşdirilir və obyektlə əlaqə üçün giriş/çıxış drayverlərindən və ya OPC/DDE serverlərindən istifadə olunur. Proqram kodu proqramlaşdırma dilində (məsələn C++) yazıla bilər. Bəzən SCADA sistemləri sənaye kontrollerlərini proqramlaşdırmaq üçün əlavə proqram təminatı ilə kompleksləşdirilir və belə SCADA sistemlər inteqrallaşdırılmış adlanır. Onlara Softlogic termini də əlavə edilir. SCADA termini ikili şəkildə şərh edilir. Ən çox yayılmış anlayışda SCADA bir əlavə kimi, yaxud göstərilən funksiyaların yerinə yetirilməsini təmin, eləcə də bu proqram təminatının işlənməsinin proqram kompleksi kimi şərh edilir. Lakin əksər hallarda SCADA sistemi proqram–aparat kompleksi olaraq başa düşülür. SCADA termininin oxşar olaraq başa düşülməsi telemetriya üçün daha çox xarakterikdir. SCADA termininin mənası texnoloji proseslərin avtomatlaşdırılması və idarə olunması texnologiyalarının inkişafı ilə yanaşı bir sıra dəyişikliyə məruz qalmışdır. Ötən əsrin 80-ci illərində SCADA sistemi hər şeydən əvvəl real vaxt verilənlərinin toplanmasının proqram–aparat kompleksi kimi başa düşülürdü. 90–cı illərdən başlayaraq SCADA termini daha çox TP AİS-in insan–maşın interfeysinin, ancaq proqram hissəsinin təminatı kimi istifadə edilir. İstehsalat proseslərinin idarəetmə sistemlərinin reallaşdırılması xüsusi proqram paketləri vasitəsi ilə yerinə yetirilir. Bu proqram paketlərini şərti olaraq aşağıdakı siniflərə bölmək olar: SCADA sistemləri həmçinin texnoloji proseslərin idarə edilməsinin orta səviyyəsində də istifadə olunmaqla reallaşdırıla bilər. Hal – hazırda SCADA sistemlərinin aşağıdakı növləri mövcuddur: Yuxarıda qeyd olunan sistemlərin proqram təminatlarından texnoloji avadanlıqlarında real zaman rejimində istifadə olunur. Məhz bu səbəblərə görə istifadə olunan kompüter texnikasının etibarlılığına, qiymətinə və təhlükəsiz şəraitdə işləməsinə qarşı yüksək tələblər qoyulur. SCADA sistemlərinə qarşı qoyulan xüsusi tələblər aşağıdakılardır: SCADA sistemlərinin əsas funksiyaları aşağıdakılardır: SCADA sistemlərinin aparat və proqram təminatı aşkar konsepsiya anlayışı əsasında yaradılır. Aparat təminatının açıq konsepsiyası dedikdə SCADA sisteminin müxtəlif istehsalçıların avadanlıqların dəstəkləməsi və bunlara açıq şəkildə qoşulmasının mümkünlüyü başa düşülür. Müasir SCADA sistemləri aşağı səviyyə avadanlıqlarının seçilməsi yolu ilə öz işini məhdudlaşdırmır, o həm də çoxsaylı drayverləri və ya giriş/çıxış serverlərini təqdim edir. Proqram təminatı üçün aşkarlıq prinsipi dedikdə bütün məlumatların formatlarından, prosedura interfeysindən aşkar şəkildə istifadə olunan və bir – birindən asılı olan sənaye kompüterlərinə, işlənib hazırlanmış aparat, eləcə də proqram modullarına qoşulması başa düşülür. Giriş/çıxış drayverlərini SCADA sisteminə qoşmaq üçün iki tip mexanizmdən istifadə olunur: Əksər SCADA sistemləri DDE blokundan istifadə olunur. SCADA sistemi bu blokun məhsuldarlığının və onun məhsuldarlığının və eləcədə etibarlılığının aşağı olması ucbatından o real zaman rejimində işləmək üçün sərfəli olmur. Onda bunun əvəzinə Microsoft firmasının təklif etdiyi daha sərfəli OLE (Object Unking and Embeddung) obyektlərin qoşulması və düzülüşü vasitələrindən istifadə edilir. OLE - əsasında sənayenin avtomatlaşdırılmasına yönəlmiş yeni standart OPC (OLE for process Control) yaranmışdır. Bu standart, obyekt səviyyəsində müxtəlif idarəetmə və nəzarət sistemlərini birləşdirməyə imkan verir. Bu zaman müxtəlif qeyri – standart avadanlıqdan, uyğun kommunikasiya funksiyalarını yerinə yetirən proqram drayverlərindən istifadə etməyə ehtiyac qalmır. SCADA – sistemlərinin proqramlaşdırılma ardıcıllığı aşağıdakı kimidir: istifadə etməklə idarəetmə, arxivləşdirmə, sənədləşdirmə, alqoritmlərinin proqramlaşdırılması. SCADA sistemlərini və kontrollerləri proqramlaşdırmaq üçün, standartlaşdırılmış beş proqramlaşdırma dili mövcuddur: