cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naxçıvan Muxtar Respublikası
Xarici iqtisadi əlaqələr
Naxçıvan diyarının xarici iqtisadi, xüsusilə ticarət əlaqələri ta qədim zamanlardan təşəkkül tapmış, onun nadir məhsulları bir sıra xarici ölkələrin də tələbatını ödəmiş və diyar müəyyən səviyyədə ölkələr arası inteqrasiyaya qoşula bilmişdir. Bunu Naxçıvan ərazisindən qədim dünyanın bir sıra dövlətlərinə məxsus sikkələrin, maddi-mədəniyyət nümunələrinin tapılması da sübut edir.
1991-ci ildə Türkiyə ilə birgə Ümid körpüsünün tikilib istifadəyə verilməsi, muxtar respublika ilə Türkiyə və İran arasında 3 gömrükxana və keçid məntəqəsinin yaradılması Azərbaycanın müstəqillik qazanmasından sonra blokada vəziyyətində olan Naxçıvanın xarici iqtisadi əlaqələr qurmasına imkan vermişdir. Naxçıvan MR-də istehsal olunan şəkər çuğunduru İran və Türkiyənin fabriklərində, şərab məmulatı isə Türkiyə müəsissələrində emal olunur. Təbrizdə İranla bağlanmış protokola görə muxtar respublikanın quşçuluq fabrikləri İranla müştərək müəsissələr kimi işlədilir.
Avtomobil nəqliyyatı
Yüklərin əsas hissəsi avtomobil nəqliyyatı vasitəsilə daşınır. Yüksək manevretmə qabiliyyəti, həm bərk örtüklü, həm də torpaq yollarda məhsulların bir məntəqədən digərinə qısa müddətdə çatdırılması bu nəqliyyat növünün əhəmiyyətini artırır.
1985-ci ilə nisbətən 1999-cu ildə minik avtomobillərinin sayı 30 dəfədən çox, yük avtomobillərinin sayı 2 dəfə, bütün növlərdən olan avtomobillərin sayı təqribən beş dəfə artmışdır.
Naxçıvan MR-da avtomobil yollarının ümumi uzunluğu 1473 km olub, Azərbaycan Respublikası üzrə olan avtomobil yollarının 7,7%-ni təşkil edir. Bunun da 945 km-i bərk örtüklü yolların, 528 km-i torpaq yolların payına düşür (cədvəl 11.9).
İqtisadi-coğrafi rayonda ümumi istifadədə olan avtomobil yolları, km (2012) [Azərbaycanın nəqliyyatı – 2012].
Təsərrüfatın inkişaf etməsi ilə əlaqədar MR-də daşınan yüklərin və sərnişinlərin sayı daim artır. 2000–2012-ci illərdə daşınan yüklərin miqdarı 3,8 dəfə sərnişinlərin sayı 2,8 dəfə artmışdır.
Əsasən dağlıq ərazilərdə yerləşən Ordubad və Şahbuz rayonları həmçinin Şərur və Babək rayonlarının payına daha çox avtomobil yolu düşür. Bərk örtüklü asfalt yollarda yük daşımaların maya dəyəri qrunt yollara nisbətən bir neçə dəfə ucuz başa gəlir. Cədvəl 11.10
İqtisadi-coğrafi rayonda avtomobil nəqliyyatının əsas göstəriciləri
Dəmir yolu nəqliyyatı
Blokada vəziyyətində olması ilə əlaqədar Muxtar Respublikanı Azərbaycanın əsas hissəsi ilə birləşdirən dəmir yolu xətti işləmir.
Naxçıvan MR–də dəmir yolu nəqliyyatı mühüm əhəmiyyət daşıyır. Araz çayı boyunca Bakı–İrəvan dəmir yolu keçir (Naxçıvan MR–də təqribən 190 km-dir). Həmin dəmir yolunun Culfa–İrəvan hissəsi 1906-cı ildə, Culfa–Mincivan (Zəngilan rayonu) hissəsi 1941-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Culfadan Təbrizə qol (1916-cı ildə Rusiya hökuməti çəkmişdir) ayrılır. Qarabağ müharibəsi nəticəsində vaxtilə ümumittifaq şəbəkəsinə daxil olan və muxtar respublikanı Azərbaycanla bağlayan (Zəngəzurun Ermənistana verilməsindən sonra) dəmir yolu xətti 1992-ci il, 24 apreldə tamamilə kəsildi və həmin vaxtan Naxçıvan MR Azərbaycandan təcrid olunmuş şəkildə, blokada vəziyyətində yaşayır.
1990-cı ildən dəmir yolları bütün istiqamətlərə işləmədiyi üçün avtomobillərin sayı xeyli artmışdır.
Hava nəqliyyatı
Muxtar respublikanın yeganə əlaqələri təyyarə nəqliyyatı vasitəsiylə həyata keçirilir. 1993–1995-ci illərdə Naxçıvan Hava Limanı genişləndirilərək yenidən qurulmuş, sərnişin və ağır yüklü nəqliyyat təyyarələrinin qəbul olunmasına imkan yaranmışdır.
Səhiyyə
1920-ci ilin oktyabrında Naxçıvanda ilk səhiyyə şöbəsi təşkil edilmiş, sonralar bu şöbə səhiyyə komissarlığına çevrilmişdir. 1920–1924-cü illərdə Naxçıvanda tibb müəsissələrinin açılmasına başlanmışdır. Naxçıvan şəhərində xəstəxana, şəhər ambulatoriyası, Ordubad şəhərində həkim məntəqəsi, Çənənəb, Culfa, Əbrəqunis, Cəhri, Qıvraq və Baş Noraşendə (indiki Cəlilabad kəndi) feldşer məntəqələri işə başlamışdır.
1950–1960-cı illərdə muxtar respublikada səhiyyə ocaqlarının sayı sürətlə artmağa başlamışdı. Malyariyaya qarşı tədbirlər nəticəsində, 1958-ci ildə muxtar respublikada bu xəstəliyin kökü kəsilmişdir. 1970–1990-cı illərdə də Naxçıvan səhiyyəsi inkişaf etmişdir.
2000-ci ildə Naxçıvan MR-də 55 xəstəxana müəsissəsi, 5 poliklinika, 49 ambulatoriya, 123 feldşer-mama məntəqəsi, 8 gigiyena və epidemiologiya mərkəzi, 3 təcili-tibbi yardım stanisyası və 62 aptek fəaliyyət göstərirdi.
İdman
Naxçıvanda xalq arasında güc, çeviklik və bacarıq tələb edən milli idman oyunları qədimdən yaranmışdır. Güləş, at çapmaq, qılınc və gürz oynatmaq, nizə və ox atmaq, üzmək, qaçış və s. üzrə keçirilən yarışlarda əsas məqsəd gəncləri əməyə və hərbi işə hazırlamaq idi. Naxçıvanda pəhləvanların hazırlanmasında zorxanalar mühüm rol oynamışdı.
1924-cü ildə Naxçıvanda Bədən Tərbiyəsi və İdman Şurası yaradılmışdır. 1931–1934-cü illərdə Naxçıvan MSSR ƏMH və ƏMHO kompleksi nişançılarının hazırlanmasında mühüm işlər görmüşdü. 1937-ci ildə ağır atletika üzrə Azərbaycan birinciliyi Naxçıvan şəhərində keçirilmişdi. 1962-ci ildə Naxçıvan voleybol komandası Azərbaycan birinciliyində ikinci yeri, futbol komandası isə üçüncü yeri tutmuşdu.
Elm və təhsil
Naxçıvanda maarif və təhsil hələ orta əsrlərdən inkişaf etmiş, məktəb və mədrəsə təhsili geniş yayılmışdı. Elxanilər dövrünə aid bir fərmandan məlum olur ki, hələ XII əsrin sonlarında Naxçıvanda iki mədrəsə mövcud idi. Orta əsr mənbələrinə görə, XIII əsrin sonlarında Naxçıvanda 4 ali tipli mədrəsə, məscidlərin nəzdində mollaxana adlanan 60-a qədər ibtidai mədrəsə fəaliyyət göstərirdi. Dünyəvi fənlərin də təlim edildiyi Naxçıvan və Ordubad mədrəsələrindəYaxın Şərq ölkələrindən gəlmiş tələbələr də təhsil alırdı. Naxçıvan şəhərində ilk dünyəvi məktəb Ehsan xan Kəngərlinin XIX əsrin 30-cu illərinin sonlarında açdığı rus-tatar qəza məktəbidir. Həmin məktəb 1879-cu ildə üçsinifli şəhər məktəbinə çevirilmişdi.
XIX əsrin sonlarında bütün Azərbaycanda olduğu kimi, Naxçıvanda da üsuli-cədid məktəbləri yaranmağa başladı. M. T. Sidqi Ordubadda "Əxtər" (1892), "Qız məktəbi" (1896) məktəbləri təsis etdi. 1920-ci ilədək Naxçıvanda 45 məktəb fəaliyyət göstərirdi. Sonrakı dövrlərdə Naxçıvanda təhsil daha da inkişaf etmiş, müxtəlif sahəli elm ocaqları yaradılmışdı.
1991–2001-ci illərdə muxtar respublikada 45 yeni məktəb binası inşa edilmiş, 18 məktəb binası isə əsaslı təmir edilərək yenidən qurulmuşdur. Hal hazırda muxtar respublikada 106 daimi məktəbəqədər uşaq tərbiyə müəsissəsi, 26 məktəbdənkənar müəsissə, 233 orta təhsil müəsissəsi, 14 uşaq idman və şahmat məktəbi fəaliyyət göstərir. Bundan əlavə 6 peşə litseyi və 3 kollec(Naxçıvan Musiqi Kolleci, Texniki Kollec və Tibb Kolleci)də vardır. Naxçıvan MR-də ali təhsil sistemi də yaradılmışdır. C. Məmmədquluzadə adına Naxçıvan Dövlət Müəllimlər İnstitutu ,Naxçıvan Dövlət Universiteti və Naxçıvan Universiteti muxtar respublikanın müxtəlif elm sahələrində olan mütəxəssislərə olan tələbatının ödənilməsində mühüm rol oynayır.
XX əsrin 20-ci illərindən Azərbaycanda, o cümlədən də Naxçıvan MR-də müasir elmin əksər sahələri böyük inkişaf yoluna qədəm qoydu. "Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyəti"nin Naxçıvan şöbəsinin yaradılması diyarın zəngin təbii sərvətlərinin aşkara çıxarılmasında, tarix, elm və mədəni irsin öyrənilməsində əhəmiyyətli rol oynadı. AMEA-nın yaradılması (1945) muxtar respublikada da elmin inkişafına güclü təkan verdi. Muxtar respublikada elmi idarələr, o cümlədən Araz (Naxçıvan) Kompleks Zona Təcrübə Stansiyası, Naxçıvan Elmi-Tədqiqat Baytarlıq Stansiyası, AMEA – nın Naxçıvan Regional Elmi Mərkəzi, Elm və Texnika Mərkəzi, Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının Günəşi Müşahidə Stansiyası (Batabat rəsədxanası) yaradıldı. 1972-ci ildə təşkil olunmuş Naxçıvan Elm Mərkəzində fundamental elmin müxtəlif sahələri üzrə tədqiqatlar aparılır. Burada muxtar respublikanın təbii sərvətlərinin, tarix və mədəniyyət abidələrinin tədqiqi və öyrənilməsi sahəsində çoxlu işlər görülür. 1999-cu ildə yaradılmış Naxçıvan Elm və Texnika Mərkəzində muxtar respublikada yayılmış dərman bitkilərinin toplanması, öyrənilməsi, onlardan dərman preparatlarının hazırlanması işləri aparılmaqdadır.
Din
Muxtar Respublikada təxminən 300-ə yaxın məscid mövcuddur. Onlardan 100-ə yaxını daimi fəaliyyətdədir. 1993–2003-cü illər ərzində burada 80-nə yaxın məscid inşa olunmuş və ya əsaslı bərpa edilmişdir. 2003–2013-cü illərdə tikilmiş və ya bərpa olunmuş məscidlərin sayı təxminən 15-dir.
Mətbuat və televiziya
Naxçıvan MR–də ilk mətbuat orqanı Muxtar Respublika Ali Məclisinin və Nazirlər Kabinetinin orqanı olan "Şərq qapısı" qəzetidir. 1921-ci ildən nəşr olunan qəzetin "Cavanlar həyatı" (1921 noyabr – dekabr) və "Füqəra səsi" (1922 yanvar – mart); 1980–1990-cı illərdə isə "Sovet Naxçıvanı" və "Sovetskaya Naxiçevan" adları ilə Azərbaycan və rus dillərində çıxmışdır. 1996-cı ildən Naxçıvan Şəhər İcra Hakimiyyətinin "Nuh Yurdu" adlı qəzeti nəşr edilir. 30-cu illərdən muxtar respublikada yaradılmış inzibati rayonlarda Rayon İcra Hakimiyyətlərinin orqanları olan "Şərurun səsi" (Şərur), "El Həyatı" (Ordubad), "Şərqin səhəri" (Babək), "Arazın səsi" (Culfa), "Oğuz səsi" (Şahbuz), "Oğuz Yurdu" (Sədərək) qəzetləri çıxır. 2004-cü ildə yaradılmış Kəngərli rayonunda isə "Yeni Həyat" qəzeti çıxır.
1921-ci ildə yaradılmış Naxçıvan mətbəəsi 1938-ci ilə kimi "Şərq qapısı" qəzeti redaksiyasının tabeliyində fəaliyyət göstərmiş, həmin ildən müstəqil müəsissəyə çevrilmişdir. 1976-cı ildə mətbəə üçün xüsusi bina tikilmişdir. Muxtar respublikada çıxan qəzetlər burada rotasiya üsulu ilə çap edilmişdir. Mətbəə 1985-ci ildən Azərbaycan Nəşriyyat-Poliqrafiya və Kitab Ticarəti İşləri Komitəsinin (sonralar Mətbuat və İnformasiya Nazirliyi) strukturuna daxil edilərək, Naxçıvan Şəhər Poliqrafiya Müəsissəsi adlandırılmışdır. 1997-ci ildən müəsissə "Əcəmi" Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyi kimi fəaliyyət göstərir. Bununla bərabər Naxçıvan Dövlət Universiteti nəzdində "Qeyrət" nəşriyyatı – mətbəəsi də fəaliyyət göstərir.
Ədəbiyyat
thumb|right|150px|[[Hüseyn Cavid]] thumb|right|150px|[[Məmməd Səid Ordubadi]] Naxçıvan diyarı qədim və zəngin ədəbi ənənələrə malikdir. Azərbaycan Şifahi Xalq Ədəbiyyatında Naxçıvan motivləri əhəmiyyətli yer tutur. Kitabi Dədə Qorqudun boylarında Naxçıvan bölgəsi ilə səsləşən süjetlərə və toponimlərə rast gəlinir. Qorqudşünaslar dastandakı "Basatln təpəgözü öldürdüyü boy" və "Bəkil oğlu İmran" boylarında cərəyan edən hadisələrin, əsasən, Naxçıvanla bağlı olduğunu göstərmişlər. Naxçıvan süjetləri və toponimləri Koroğlu, Əsli və Kərəm və Qaçaq Nəbi dastanlarında da özünə yer almışdır.
Naxçıvan folklorunda Azərbaycan Şifahi Xalq Ədəbiyyatının bütün janrları təmsil olunmuşdur. Əsasən bu diyara xas olan janrlar (haxışta, gülümey, yallıbaşı mahnılar) və nümunələr də vardır. Diyarda xalq ədəbiyyatının mühüm qollarından olan aşıq sənəti də inkişaf etmişdir. Bu sahədə Şərur və Şahbuz rayonları fərqlənməkdədir. thumb|left|140px|[[Cəlil Məmmədquluzadə]] Hələ qədim zamanlarda bir çox şairlər, o cümlədən, Qətran Təbrizi bir müddət Naxçıvanda yaşayıb yaratmışdır. Atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvanın sarayına yaxın olan, "təbiblər sulatnı" kimi şöhrət qazanmış Kəmaləddin Naxçıvani şair kimi də məşhur idi. Əbubəkr ibn Xosrovun Atabəylər sarayında xidməti dövründə yazdığı məşhur "Munisnamə" əsəri mühüm sosial-əxlaqi motivləri və humanizmi ilə seçilir. Orta əsrlərdə Əhməd ən – Nəşəvi, Nəcməddin Naxçıvani, Hinduşah Naxçıvani, Sadiq bəy Ordubadi, Baba Nemətullah Naxçıvani, Fəzlullah Nəimi və başqa mütəfəkkir Azərbaycan alimləri eyni zamanda bədii əsərləri ilə də Azərbaycan ədəbiyyatını zənginləşdirmişlər.
XIX əsrdə maarifçilik hərəkatının geniş yayılması bu bölgədə də ədəbiyyat və mədəniyyətin sürətli inkişafına təkan verdi. Heyran xanım və Qönçəbəyimin yaradıcılığında məhəbbət lirikası ilə yanaşı, zəmanədən şikayət, zülmə, sosial ədalətsizliyə qarşı etiraz motivləri də güclüdür. Bu dövrdə Naxçıvan ədəbi mühitində ciddi canlanma nəzərə çarpır. Ordubadda yaradılmış "Əncüməni – şüəra" ədəbi məclisi (1838) klassik ədəbi ənənələrlə yanaşı, yeni maarifçi ədəbiyyatın da inkişafına müəyyən təsir göstərmişdir. Məclisin fəali üzvlərindən Qüdsi Vənəndi, Fəqir Ordubadi, Əhmədağa Şəmi və başqalarının yaradıcılığında klassik məhəbbət lirikasının ənənəvi mövzuları ilə yanaşı, maarifçilik ideyaları, tənqidi – realistik – stairik meyllər də əhəmiyyətli yer tutur. T. Sidqinin (1854–1903) ədəbi pedoqoji irsinin də Azərbaycanın maarifçi – realist ədəbiyyatına özünəməxsus yeri var.
XX əsrdə Naxçıvan diyarı Azərbaycanın ictimai, ədəbi-bədii fikrinə və mədəniyyətinə bir sıra böyük şəxsiyyətlər bəxş etmişdir. Dahi yazıçı, dramaturq və publisist, "Molla Nəsrəddin" jurnalının yaradıcısı Cəlil Məmmədquluzadənin yaradıcılığı realis-demokratik Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində müstəsna yer tutur. Ədib "Çay dəstgahı", "Kişmiş oyunu", "Danabaş kəndinin əhvalatları", "Poçt qutusu" kimi əsərlərini Naxçıvanda yaşadığı illərdə (1903-cü ilə kimi) yazmışdır.
Böyük romançı Məmməd Səid Ordubadi Azərbaycan ədəbiyyatında tarixi-roman janrının əsasını qoymuş və onun kamil nümunələrini (dörd cildlik "Dumanlı Təbriz" epopeyası, "Qılınc və Qələm" və s.) yaratmışdır. "Dumanlı Təbriz" romanındakı süjetlərin əksəriyyəti ədibin həyatının Naxçıvan dövrü ilə bağlı müşahidələrinin məhsuludur. Milli romantik Azərbaycan şeri və dramaturgiyasının korifeyi Hüseyn Cavidin humanist lirikası, yaratdığı möhtəşəm əsərlər Azərbaycan ədəbiyyatının ən dəyərli nümunələri sırasına daxil olmuşdur.
Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatının nümayəndələri olan İ. Səfərli, M. Araz, Ə. Əylisli, R. Behrudi də Naxçıvan torpağının yetirmələridir. Azərbaycan yazıçılarının böyük bir hissəsi Naxçıvanda yaşayıb yaratmaqdadır. Naxçıvan Yazıçılar Birliyinin yaradılması da Naxçıvanda ədəbi – mühitə müsbət təsir göstərmişdir.
Memarlıq
thumb|right|320px|[[Naxçıvan xan sarayı]] Naxçıvan Azərbaycanın əsas memarlıq mərkəzlərindən biridir. E.ə. III minilliyin sonu – II minilliyin əvvəllərinə aid yaşayış məskənlıərindən Naxçıvanın qədim memarlığına aid çiy kərpic və möhrədən inşa edilmiş bina qalıqları, Naxçıvan ərazisində möhtəşəm qala divarları, düzbucaqlı və yarımdairəvi bürclərlə əhatə olunmuş erkən şəhər yerləri (I və II Kültəpə, Govurqala, Qarabağlar, Oğlanqala, Plovtəpə, Qazançı, Vayxır, Çalxanqala və s.) meydana gəlmişdir. Bu abidələr Azərbaycanın, eyni zamanda Naxçıvanın, Qafqaz və Yaxın Şərqin inkişaf tapmış mədəniyyət mərkəzləri ilə əlaqələrini aşkara çıxarmışdır. Naxçıvanın ayrı – ayrı yaşayış dövrlərinə aid yaşayış məskənləri, siklop tikililəri, madii mədəniyyət və memarlıq abidələri, qalaları, istehkamları, inşaat materialları, tikinti texnikası və sair zənginliyi ilə diqqəti cəlb edir.
Naxçıvan XII əsrdə qüdrətli Azərbaycan Atabəylər dövlətinin paytaxtı olaraq əzəmətli bir şəhər, Azərbaycanın iqtisadi, siyasi və mədəniyyət mərkıəzlərindən biri idi. Burada memarlıq sənəti yüksək səviyyəyə çatmışdı. Çoxsaylı dini memarlıq abidələri və mülkki binalar, zəngin ornamentlər və boyalarla bəzədilmiş əzəmətli məscidlər, öz möhtəşəmliyi, mozaikaları və incə tərtibatı ilə diqqəti cəlb edən monastır və kilsələr, türbələr, saraylar, karvansaralar, körpülər, qala və bürclər, mədrəsələr, bəzəkli yaşayış evləri, zəngin tərtibatlı hamamlar və s. inşa edilmişdi. Məşhur Atabəylər Memarlıq Kompleksi də məhz bu dövrün məhsuludur.
Naxçıvan memarlığı yalnız daş memarlıq abidələriilə deyil, əsas inşaat materialı qırmızı bişmiş və bənövşəyi kaşılı kərpiclər olan abidələrlə də məşhurdur (Naxçıvan İmamzadə kompleksi, Qarabağlar türbəsi və sair). Monqol istilaları nəticəsində əvvəlki əzəmətini itirmiş, Elxani hökmdarları dövründə digər Azərbaycan şəhərləri kimi dirçəlmiş, XIV əsrin II yarısında Çobani və Cəlairi əmirləri arasındakı dağıdıcı müharibələrdən zərə çəkmiş, Qızıl Orda xanları və Əmir Teymurun yürüşləri zamanı qətl-qarətlə üzləşmiş, XVI əsrdə dəfələrlə əldən-ələ keçmiş, XVII əsrdə iki dəfə ciddi dağıntılara məruz qalmış Naxçıvan əski əzəmətini, Azərbaycanın iqtisadi, siyasi və mədəni həyatındakı aparıcı rolunu itirmişdi. Hərbi siyasi hadisələr Cuğa, Ordubad, Əylis kimi mədəni mərkəzlərə də xeyli zərər yetirmişdi. Görkəmli memarların yaratdıqları yüzlərlə qiymətli tikinti və abidə ara müharibələri zamanı dağıdılmış, dövrümüzə qədər gəlib çatmamışdır. Çox zaman bunları yaradan sənətkarların və xalq ustalarının adı belə unudulmuşdur.
XVII əsrin ikinci yarısından başlayaraq Naxçıvanın, Ordubadın, Culfanın şəhər həyatında müəyyən canlanma hiss olunur. Türk tarixçisi Övliya Çələbinin məlumatına görə, XVII əsrdə Naxçıvanda 20 min ev, 70 dini bina, 20 karvansara, 7 hamam və bazarlar olmuşdur. İmamzadə Memarlıq Kompleksi (XVI–XVII əsrlər), İsmayıl xan hamamı (XVIII–XIX əsrlər), Naxçıvan xan sarayı (XIX əsr), Ordubad Cümə məscidi və Ordubad mədrəsəsi, zorxana, hamam və karvanasaralar tikilmişdir.
Sənətkarlıq
thumb|right|250px|[[Azərbaycan xalçalarının Naxçıvan məktəbinə aid olan xalça]] Naxçıvan diyarı hələ qədim zamanlardan sənətkarları ilə Yaxın Şərqdə tanınmışdır. Qədim xalq sənəti sahələri olan dulusçuluq, metalişləmə, misgərlik, daşişləmə, ağacişləmə, toxuculuq, zərgərlik və sair Eneolit və İlk Tunc dövrlərindən Naxçıvanda inkişaf etmişdir. Burada əkinçiliyin və maldarlığın intensiv inkişafı sənətkarlığın təkamülünə inkişaf yaratmışdır. Mədəni tələbatın artması bəzək əşyalarının, hətta əmək alətlərinin, məişət avadanlıqlarının, silahların müəyyən hissəsinin gözəl bədii təribatla hazırlanması ilə nəticələnmişdir.
Arxeoloji qazıntılar nəticəsində qədim yaşayış yerlərindən (I Kültəpə və II Kültəpə, Sədərək, Maxta, Ovçular təpəsi, Daşarx, Qızılburun, Şahtaxtı, Qarabağlar, Külüs, Kolanı və s.) müxtəlif əmək alətləri, məişət və bəzəkəşyaları aşkara çıxarılmışdır. Arazın sol sahilində yaşamış qədim tayfaların sosial həyat tərzi, dini –ideoloji dünyagörüşləri, inamları vəadət — ənənələri bu dövrün sənətkarlığında öz əksini tapmışdır. Naxçıvanın Tunc dövrü mədəniyyəti üçün səciyyəvi sayılan yüksək ustalıqla hazırlanmış bədii tərtibatlı boyalı gil qabları (bu dövrdə Naxçıvanda bir sıra xüsusiyyətləri ilə fərqlənən Boyalı Qablar mədəniyyəti təşəkkül tapmışdır), rəngarəng motivli bəzəklər, həmçinin tunc və gümüşdən nəfis zərgərlik məmulatı, qızıl bəzək əşyaları, müxtəlif minerallardan hazırlanmış muncuqlar, metal, ağac, sümük, gil və daşdan zərif sənətkarlıq əsərləri, gil və daş heykəlciklər buna parlaq sübutdur.
Qədim sənətkarlığın mühüm sahəsi olan dulusçuluq Naxçıvan ərazisində e.ə. IV minillikdə yaranmışdır. Arxeoloji materiallar göstərir ki, Eneolit və Tunc dövrlərinə aid gil qablar dulus çarxlarında hazırlanmış və xüsusi kürələrdə bişirilmişdir. Dulus kürələrinin ən qədim qalıqları I Kültəpə yaşayış yerində aşkar olunmuşdur. Tunc dövrünə aid II Kültəpə yaşayış yerindən əl ilə, qismən də dulus çarxında hazırlanmış müxtəlif formalı sadə, həndəsi və nəbati naxışlar, insan, heyvan və quş təsvirləri ilə bəzədilmiş boyalı qab nümunələri məlumdur. Yüksək keyfiyyəti, rəngarəngliyi və çeşidli formaları ilə seçilən dulus qablarının bəzədilməsi, şüyrələnməsi, şirlənməsi xalq sənətinin mühüm sahələridir.
Naxçıvan eyni zamanda dünyanınən qədim metal işləmə ocaqlarından biridir. I Kültəpənin ən qədim mədəni təbəqəsindən müxtəlif mis – mərgümüş, nikel – mərgümüş qatışığı olan alətlər və bəzək nümunələri əldə edilmişdir. Ordubad rayonunun Plovdağ nekropolundan çoxlu tunc sancaqlar, Kültəpədən tunc dövrünə aid başı ilgəkli dörd sancaq, bıçaq parçası və sair tapılmışdır. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkara çıxarılmış materiallar Naxçıvanın qədim sakinlərinin sümükdən və daşdan əmək alətləri və bəzək hazırlamaq məharətinə malik olduqlarını göstərmişdir.
Toxuculuq peşəsinə aid daş, sümük və gil iy başlıqlarına, həmçinin, çox zərif parça qalıqlarına rast gəlinmişdir. Orta əsrlərdə misgərlik, zərgərlik, ipəkçilik, xalçaçılıq kimi sənətlər xüsusilə vüsət almış, yüksək sənətkarlıq və zövq ilə hazırlanmış müxtəlif məişət əşyaları və zərgərlik məmulatları şöhrət qazanmışdı. Bu sənətkarlıq məhsulları xarici bazarlara da ixrac edilirdi. Bədii metal ustası Osman ibn Salman Naxçıvaninin oyma naxışlarla bəzədilmiş bürünc dolçası (1190) Fransanın məşhur Luvr muzeyində sərgilənməkdədir.
Erkən orta əsrlərdən başlayaraq istehsal texnikası təkmilləşmiş, ipək istehsalında ayaqla hərəkətə gətirilən təkərli mancanaqlar (baramaaçan dəzgahlar), ipək karxanalarında mütəhərrik toxucu dəzgahları tətbiq olunmuşdur. Ordubad şəhəri Azərbaycanın ipək parça istehsal edən əsas mərkəzlərindən biri idi. Culfa, Ordubad və Naxçıvanda bez istehsalı (bəzzazlıq) sənəti də geniş yayılmışdı.
Azərbaycanın qədim xalçaçılıq ənənəsinin formalaşmasında Naxçıvanın da öz rolu vardır. Orta əsrlərdə Naxçıvanda xalçaçılıq sənəti daha da inkişaf etmiş, sonrakı dövrlərdə Naxçıvan əhalisinin məişət və iqtisadiyyatında mühüm yer tutmuşdur. Naxçıvan xalçaçılıq məktəbi Azərbaycan xalçaçılığının xüsusi bir qolunu təşkil edir. Naxçıvanda xalçaçılıq bu gün də yaşadılmaqdadır.
Təsviri sənət
thumb|right|150px|[[Bəhruz Kəngərli]] Naxçıvanda təsviri sənətin kökləri qədim Gəmiqaya rəsmlərinə (e.ə. VII–I minilliklər) gedib çıxır. Bu diyarın qədim sakinlərinin dünyagörüşünü, bədii – estetik təfəkkürünü əks etdirən həmin rəsmlərdə onların təsərrüfat həyatı və məişəti əbədiləşdirilmişdir. Ərazidən tapılmış maddi mədəniyyət nümunələri, xüsusilə Əlincəçay vadisindəki Zoğala yaşayış yerindən tapılmış sütun altlıqları, orijinal tunc qrifon fiqurları (VI – VII əsrlər), Cavanşirin tunc heykəli və s. sənət əsərləri Naxçıvanda təsviri sənətin qədim tarixindən xəbər verir.
Orta əsrlərdə bütün müsəlman şərqində olduğu kimi Naxçıvanda da xəttatlıq, kitabşünaslıq və miniatür sənəti inkişaf etmişdir. Naxçıvanın məşhur sənətkarlarından Nəşəvi Həddad ibn Asim (XI əsr), İzzəddin Əbülfəzl Dövlətşah əs – Sahibi (XII əsr), Ətiq Ordubadi, Mirzə Məhəmməd Ordubadi (XVI – XVII əsrlər) və başqaları bütün Yaxın Şərqdə məşhur olmuşdu. Görkəmli şair Usta Zeynal Nəqqaş (XIX əsr) həm də məşhur nəqqaş idi.
Naxçıvanda peşəkar rəssamlıq sənəti XX əsrin əvvəllərində yaranmışdır. Realist Azərbaycan rəssamlığının banisi Bəhruz Kəngərlinin əsərlərində dövrün kaloriti, öncül mövzuları əksini tapmışdır. Azərbaycan boyakarlığında mənzərə və portret janrlarının təşəkkülü onun adı ilə bağlıdır. Ermənilərin azərbaycanlılara qarşı törətdikləri soyqırımı nəticəsində doğma yurdundan didərgin düşmüş insanların portretlər silsiləsi ("Qaçqın qadın", 1921-ci il, Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyi və sair əsərlər) təkcə rəssamın yaradıcılığında deyil, həm də Azərbaycan boyakarlığında əhəmiyyətli yer tutur.
Məşhur Azərbaycan və türk boyakarı İbrahim Səfi, xalq rəssamları Hüseyn Əliyev və Elmira Şahtaxtinskaya, əməkdar incəsənət xadimi Əyyub Hüseynov, əməkdar rəssam Cəmil Müfidzadə də Naxçıvan torpağının yetirməsidir. Əməkdar incəsənət xadimləri Şamil Qazıyev, Əyyub Fətəliyev, M. Qasımov isə əsasən teatr rəssamları kimi tanınmışdırlar. Ş. Qazıyevin "Çoban portreti" (1931) Tretyakov qalereyasında (Moskva) sərgilənməkdədir. Naxçıvan MR – də Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının filialı fəaliyyət göstərir.
Teatr
Naxçıvanda meydan teatrı və şəbeh tamaşaları formasında teatr sənəti hələ qədim dövrdən mövcud olmuşdur. Peşəkar teatrın isə 120 yaşı var. 1882-ci ildə tanınmış ziyalı E. Sultanovun təşəbbüsü ilə Naxçıvanda əsas üzvləri müəllimlərdən ibarət olan "Müsəlman şiə incəsənəti və dram cəmiyyəti", "Ziyalı məclisi" yaradılmışdı. E. Sultanov 1884-cü ildə birpərdəli "Tatarka" ("Azərbaycan qızı") pyesini yazmışdı. Cəmiyyət və məclis üzvlərinin təşəbbüsü ilə 12 avqust 1886-cı ildə mütərəqqi ziyalılardan Hacı Nəcəf Zeynalovun Naxçıvanın Zaviyə məhəlləsindəki evində M. F. Axundzadənin "Müsyo Jordan və Dərviş Məstəli Şah" komediyası oynanıldı. Bu tamaşa ilə Naxçıvan teatrının əsası qoyuldu.
Naxçıvan teatrının təşəkkülündə E. Sultanovla yanaşı C. Məmmədquluzadə, M. T. Sidqi, Q. Şərifov, Ə. Sultanov, M. C. Şürbi, sonralar isə B. Naxçıvani, R. Təhmasib, Ə. Qəmküsar, R. İsfəndiyarlı və başqalarının da rolu olmuşdur. Azərbaycan teatrının müqtədir ustadları H. Ərəblinskinin, M. Əliyevin, S. Ruhullanın tez – tez Naxçıvana gələrək, yerli aktyor və rejissorlarla birgə tamaşalar göstərməsi, Naxçıvan teatrının peşəkarlıq səviyyəinin artmasına və püxtələşməsinə güclü təsir göstərmişdir.
XX əsrin 20-ci illərindən Naxçıvan teatrı yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuşdur. Bu dövrdə Naxçıvan aktyorları vahid truppada birləşdi. 1922-ci ildə Naxçıvan şəhərində Naxçıvan Dövlət Dram Teatrı yaradıldı. H. Cavid və C. Cabbarlının pyeslərinin tamaşaya qoyulması Naxçıvan teatrına yeni ab – hava gətirdi.
Azərbaycan hökumətinin 14 sentyabr 1989-cu il tarixli qərarı ilə uşaq və yeniyetmələrin milli – mənəvi — əxlaqi dəyərlər ruhunda tərbiyəsini gücləndirmək, dünyagörüşünü formalaşdırmaq məqsədi ilə Naxçıvan Dövlət Kukla Teatrı yaradılmışdır.
Musiqi
Naxçıvan diyarında ta qədimdən həm xalq musiqisi, həm də klassik musiqi (muğam) yanaşı şəkildə yayılmışdı. Musiqi mədəniyyətinin inkişafında xalq yaradıcılığının – xalq mahnı və rəqs havalarının, aşıq sənətinin mühüm rolu olmuşdur. Mövsüm və mərasimlərlə (üzərliksalma, xan bəzəmə, cangülüm, duvaqqapma və s.), əmək fəaliyyəti ilə bağlı nəğmələr (qodu – qodu, sayaçı sözləri, xırman nəğmələri) Naxçıvanın musiqi folklorunun qədim nümunələridir. Xalq mahnıları, habelə, toy mərasimi ilə bağlı haxıştalar, gülümeylər, rəqs havaları, xüsusilə xalq yaradıcılığının sintetik janrı, vokal və instrumental musiqini özündə birləşdirən yallı və yallıbaşı mahnılar (bu sahədə Şərur bölgəsi seçilir) geniş yayılmışdı.
Xalq yaradıcılığında özünəməxsus yeri olan aşıq sənəti, əsasən, Şərur və Şahbuz bölgələrində yayılmış və inkişaf etmişdir. Peşəkar klassik musiqi – muğam ifaçılığı, xanəndəlik isə əsasən, Ordubad və Naxçıvanda yayılmışdı. Məşhur çalğıçı Muradağa Naxçıvanlı Osmanlı sultanı IV Muradın saray musiqiçisi kimi fəaliyyət göstərmişdir.
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərindən Naxçıvanda da müasir musiqi formalarına maraq artdı. Həmin dövrdə bu bölgədə dramatik və musiqili teatr yarandı, açıq konsertlər təşkil edilməyə başlanıldı. XX əsrin 20-ci illərindən başlayaraq Naxçıvan şəhərinin mərkəzi istirahət parkında nəfəsli alətlər orkestrı və Şərq üçlüyü konsertlər verirdi. Sonralar onları xalq çalğı alətləri ansamblı əvəz etdi.
1937-ci ildə Ü. Hacıbəylinin təşəbbüsü ilə Naxçıvanda musiqi məktəbi (indiki musiqi texnikumu) açıldı, dahi bəstəkar məktəbə notlar bə "Berlin" markalı pianino hədiyyə etmişdi. XX əsrin 50-ci illərindən başlayaraq muxtar respublikada musiqi mədəniyyətinin inkişafı yeni vüsət aldı. Naxçıvan musiqi məktəbinin yetirmələri təhsillərini Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (indiki Bakı Musiqi Akademiyasında) davam etdirirdilər.
1958-ci ildə Naxçıvan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblı (1983-cü ildən Naxçıvan Dövlət Filarmoniyası) yaradıldı. Filarmoniyada instrumental ansambl, xalq çalğı alətləri orkestrı, simfonik heyət, rəqs kollektivi fəaliyyət göstərir. 1994-cü ildən Naxçıvan Dövlət Universitetində musiqi ixtisası üzrə mütəxəssislərin hazırlanmasına başlanıldı. 1998-ci ildə universitetin incəsənət fakültəsi nəzdində konservatoriya açılmışdır.
Çopuqlı (Bünab)
Çopuqlı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Bünab şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 3,189 nəfər yaşayır (707 ailə).
Ageratina megacephala
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Müqəddəs İlyas monastırı
Müqəddəs İlyas monastırı (, دير مار إيليا) - Mosul şəhərindən şimalda yerləşən qədim xristian monastırıdır. İraq ərazisindəki ən qədim xristian monastırı olmaqla, VI əsrə aiddir.
Tarixi
Monastırın əsası 595-ci ildə, əvvəl Hiyrədə, daha sonra isə Türkiyə ərazisindəki Ezla dağlarındakı böyük monastırda təhsil almış assur rahibi Mar Elia tərəfindən qoyulmuşdur. Monastır daha sonra kəldani xristianlar tərəfindən istifadə olunmuşdur. Min illər boyu bölgədə xristianlığın əsas mərkəzi olmuş monastır, hər il noyabrın son çərşənbə günü Mar Elia bayramını qeyd etmək üçün hər yerdən bu əraziyə gələn ziyarətçiləri qəbul etmişdir.
XVII əsrdə monastır Hörmüzd Alquşnaya tərəfindən yenilənmişdir. 1743-cü ildə Nadir şah Əfşarın göstərişi ilə monastır ləğv edilmiş, burada yaşayan rahiblər isə öldürülmüşdür. XX əsrin əvvəllərinə kimi monastırın xarabalıqları saxlanılmış, həmin dövrdə isə bəzi otaqlar və zallar bərpa edilmişdir. Birinci Dünya müharibəsi zamanı monastırda qaçqınlar məskunlaşmış və abidənin bəzi hissələrində bərpa işləri aparmışlar. Ətrafındakı binalar və mineral bulaqlarla birlikdə monastır kompleksi Kəldani Katolik Kilsəsi tərəfindən qorunmuş, monastırın xarabalıqları isə dövrümüzə kimi xristianlar tərəfindən ziyarət edilmişdir.
Müasir dövrdə istifadəsi və dağıdılması
250px|thumbnail|left|ABŞ hərbiçiləri monastırda İraq müharibəsinin başa çatmasından sonra monastırın yaxınlığında yerləşən Marez Əməliyyat Bazasının hərbi qulluqçuları abidəni bir qədər bərpa etmişlər. İraq Respublikaçılar Qvardiyası tərəfindən amerikalılardan azad edildikdən sonra, ərazi, ABŞ-nin 101-ci Hava-Desant Diviziyası tərəfindən endirilmiş zərbələrə məruz qalmışdır. Daha sonra ABŞ-nin 94-cü Mühəndis Batalyonu monastıra topoqrafik baxış həyata keçirmişdir. Bundan sonra abidənin tam müdafiəsi təşkil edilmiş və hərbçi keşişlər ABŞ hərbçilərini buraya ziyarətə göndərməyə başlamışlar. Bütün bunlar yerli əhalinin müharibədən sonrakı vəziyyətə uyğunlaşdırılması və tarixi abidələrin müdafiəsi planı çərçivəsində həyata keçirilmişdir.
2008-ci ili mayında İraq arxeoloqları 2003-cü il İraqın işğalından sonra ilk dəfə əraziyə daxil ola bilmişlər. Bundan sonra abidənin mühafizəsi təmin edilmiş, tədqiq edilməmiş hissələrinin isə qarətçilərdən qorunması təşkil olunmuşdur.
Aranrot
Aranrot — Albaniyanın Arsak əyalətində, onun Sisakanla (indiki Zəngəzur) həmsərhəd hissəsində bir mahalın adı.
Tarixi
İlk dəfə Albaniyanın Uti əyalətinə daxil olan mahallardan biri kimi "VII əsr Erməni coğrafiyası" adlı əsərdə və sonda "Albaniya tarixi" də  çəkilir. VII əsrə aid mənbədə mahalın Arazçayı ilə Arsak arasındakı ərazidir. Albaniyada eranın ilk əsrlərindən etibarən yaşamış qədim türkmənşəli Aran tayfasının adından və fars dilində rot (rut) “çay“ sözündən ibarətdir. Aranrot oradakı çayın, mahalın adlarıdır. X-XII əsrlər ərəb coğrafiyaçıları Alban (Arran) ölkəsində Araz çayına tökülən bir çayın Aran (ərəbcə yazılışda Arran) adlandığını yazmışlar. Belə nəticə alınır ki, VII əsr erməni mənbəində çəkilən Aranrot mahal və çay adı məhz ərəb mənbələrindəki Aran (Arran) çayıdır. Əslində Aranroq çayı Qubadlı-Zəngilan rayonlarının ərazisindən axan (Araz çayına sol qolu) Həkəriçayın adıdır. XII əsrə aid ermənicə mənbələrin birində bu çay Ağvançay adlanır. Buna səbəb erməni müəllifi Aranrot çayının adındakı “Aran“ sözünü Alban ölkəsinin digər adı olan Aran (ərəb mənbələrində Arran) adı ilə şüurlu olaraq səhv salmış və onu Alban ölkə adının ermənicəsi Ağvan hesab etmişdir.
Hirkan qızçiçəyi
Hirkan qızçiçəyi  - (lat. Bellis hyrcanica Woronow.). Mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsinə aid bitki növü.
IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın endemik növüdür.
Regional IUCN Statusu - VU D2
Qısa morfoloji təsviri
Birillik ot bitkisidir. Gövdə əsasən 1-3 yarpaqlı, bəzən, 10 sm-ə qədər hündürlüyündə, bir yan budaqlıdır. Yarpaq ayası uzunsov tərs –yumurtavari, ayrılmış dişcikli, demək olar ki, çılpaq, sıxılmış qısa saplaqlıdır. Səbətin ayaqcıqları yuxarıdan meyvə vaxtı yoğunlaşır. Səbətcik 5 mm-ə qədər enindədir. Sarğı yarpaqları tükcüklü, uzunsov-yumurtavari, kütdür. Dilcik sarğıdan 2 dəfə uzundur, ağdır. Toxum 1 mm-ə qədər uzunluğundadır.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi aprel-may, meyvələməsi iyul aylarına təsadüf edir. Dənizkənarı çəmənlərdə yayılmışdır. Çoxalması toxumladır.
Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii ehtiyatı azdır, yeganə lokalitetdə mənfi təsirlərə həssaslıq müşahidə edilir.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen və zoogen məhdudlaşdırıcı amillərdir.
Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər hazırlanmayıb. Antropogen təsirlərin qarşısının alınması, bitdiyi ərazilərin nəzarət altında saxlanılması tələb olunur.
Spoofing hücumu
Şəbəkə təhlükəsizliyinə görə spoofing hücumu (aldatma hücumu) hər hansı bir şəxs və ya proqram təminatının məlumatı saxtalaşdıraraq şəbəkədə qanunsuz üstünlüklər əldə etməsidir.
Spoofing və TCP/IP
TCP/IP -də olan bir çox protokolların  mesajın mənbəyi və hədəf yönünü təsdiqlənməsi üçün mexanizması yoxdur. Buna görə də bu protokollar əgər tətbiqetmələr tərəfindən mesaj göndərən və qəbul edəni təsdiqləmə xüsusiyyəti yoxdursa, spoofing hücumuna həssas dır. IP spoofing və ARP spoofing şəbəkədə istifadəçilərə qarşı aradakı şəxs hücumlarında (man-in-the-middle attack) istifadə olunur. TCP/İP protokollarına görə üstünlük əldə edən spoofing hücumlarının qarşısını geniş paket yoxlaması olan firewall (qoruma sistemləri) vasitəsilə alına bilər.
Referrer spoofing (yönləndirmə spoofing)
Bəzi web saytlar, saytdakı məlumatlarına yalnız icazəli (qoşulma-) səyfələrindən qoşulmaya icazə verir. Bu HTTP sorğunun yönləndirmə başlığının (referrer header) yoxlanması ilə baş verir. Bu yönləndirmə başlıqları dəyişdirilərək istifadəçilərə web saytların məlumatlarına yoxlamasız giriş haqqı verir.
Fayl-paylaşım şəbəkələrinin zərər görməsi
"Spoofing" müəllif hüquqi sahiblərinin əvəzinə onların gördükləri işlərin saxtalaşdırılmış formasının fayl-paylaşım şəbəkələrində yerləşdirilməsinə icazə verir.
Zəng edən şəxsin İD-sinə spoofing hücumu
İctimai telefon şəbəkələrində hər zəng olunduqda zəng edən şəxsin İD məlumatları (zəng edənin adı və nömrəsi) göndərilir. Baxmayaraq ki, bəzi texnologiyalar (xüsusilə VoİP) zəng edənin İD və məlumatlarını dəyişdirərək yanlış məlumatlar göndərir. Şəbəkələr arası çıxış nöqtələrində (Gateways) bu spoofing hücumlarına icazə verilir və sonra ictimai şəbəkəyə yanlış məlumatlar göndərilir. Saxtalaşdırılmış zənglər başqa ölkələr tərəfindən yaradılsada, zəng qəbul edən ölkə qanunları  zəng edənə müraciət edə bilmir.
E-mail ünvanı spoofing hücumu
E-mail ünvan spoofing hücumu snail mail hücumu ilə eyni cür işləyir. Göndərilən məktub protokol ilə uyğunlaşdıqda, the SMTP protokolu mesajı göndərir. Və hücum mail serverə telnetlə qoşularaq sona çatır.
GPS Spoofing hücumu
GPS spoofing hücumu GPS qəbuledici cihazlara saxtalaşdırılmış siqnallar göndərərək, onların düzgün siqnallarının əldə olunmasında istifadə edilir. Hücumçu saxtalaşdırılmış məlumatlar vasitəsilə qəbul edici cihazın hal-hazırkı və ya başqa vaxt olduğu mövqeni əldə edə bilir. GPS spoofing hücumun ümumi forması daşıyıcı hücum (carry-off attack) adlanır və siqnallar göndərərək hədəf qəbuledici ilə siqnalların sinxronlaşdırılması ilə başlayır. Daha sonra isə saxta siqnalların gücü artır və doğru siqnalları üstələyir. Lockheed RQ-170 drone-un dekabr 2011-ci ildə İranda ələ keçirilməsi GPS spoofing vasitəsilə olduğu təxmin olunur. GPS spoofing hücumu GPS cəmiyyəti tərəfindən təxmin edilmiş və müzakirə olunmuşdursa da, o vaxta kimi dəqiq sübutu tapılmamışdır. Bu məsələnin sübutu olan hücum İyun 2013-də "White Rose" adlı lüks yaxtanın saxtalaşdırılmış GPS siqnalları ilə Monakodan Rhodes adasına Cockrell universiteti fəza mühəndisliyi tələbələri tərəfindən yönləndirilməsi idi. Tələbələr həmin yaxtada idilər və saxtalaşdırılmış siqnalın peykdən gələn doğru siqnalı üstələməsini təmin edirdilər .
Pürülü
Pürülü (Pirlu) — Ermənistan Respublikasının cənubunda, Sünik mərzində (keçmiş Zəngəzur mahalı) yerləşən kənd.
Qafan şəhərindən 35 km şimal-qərbdə, Qazangölçayın sol sahilində, sıldırım qayalıqların üstündə, yamacda yerləşir.
Tarixi
1918-ci ildə Pürülü kəndi ermənilər tərəfindən dağıdılmış, qaçqın düşən əhalisi isə Ordubada pənah aparmışlar. Sovet hökuməti qurulduqdan sonra kənd əhalisi geriyə qayıdaraq, yenidən öz ata-baba yurdlarında məskunlaşmış, dağıdılmış təsərrüfatı bərpa etmişlər. 1934-cü ildə kənddə kolxoz qurulmuŞ, 1965-cı ildə isə kolxoz ləğv edilmiş, təsərrüfatı isə Gığı sovxozuna birləşdirilmişdir. Kolxoz ləğv edildikdən sonra, əhalisi getdikcə azalan kənddə 80-ci illərdə 25-30 ailə yaşayırdı. 1988-ci ilin noyabr-dekabr aylarında Pürülü camaatı deportasiya olunaraq, ata-baba yurdlarından didərgin salınmışlar.
İnfrastrukturu
Meyvə, xüsusilə də cəviz ağacları ilə zəngin olan kənddə klub, kitabxana, mağaza, 8 illik məktəb və s. sosial obyektlər var idi.
Adı
Toponim ayrım türk tayfasına aid olan pürülü etnonimindən əmələ gələn etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.
Kəndin adı sonradan dəyişdirilərək Verin Geğavank (Yuxarı Geğavank) edilib.
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 41 nəfər, 1873-cü ildə 138 nəfər, 1886-cı ildə 257 nəfər, 1897-ci ildə 140 nəfər, 1904-cü ildə 467 nəfər, 1914-cü ildə 52 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə erməni silahlı birləşmələri tərəfindən deportasiyaya məruz qalan kənd camaatı Ermənistanda sovet hökuməti qurulduqdan sonra öz evlərinə dönə bilmişlər. Ermənistan SSR zamanı kənddə 1922-ci ildə 126 nəfər, 1926-cı ildə 26 nəfər, 1931-ci ildə 254 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ilin sonlarıda isə azərbaycanlılar yenidən öz doğma yurdlarından qovulmuşlar.
Ermənistan Milli Statistika Xidmətinin 2001 və 2010-cu illərdəki məlumatına görə kənddə yaşayış yoxdur.
Böyük Vətən Müharibəsində Pürülü kəndindən 64 nəfər iştirak etmiş, onlardan 29-u müharibədə həlak olmuşdur.
Kənd toponimləri
Pürülü kəndi vaxtilə bölgənin ən böyük kəndlərindən biri olmuş, Kənd Pürülü, Daşbaşı, Xış Pürülü, Dırnacar, Gərmə, Suxam, Pışan, Ulusurt kimi kiçik yaşayış məntəqələrini özündə birləşdirmişdir.
Nağdalı yurdu və s.
Trişinoz
Trişinoz( sinonim: trixinoz) —helmintoz.
Ümumi məlumat
Trişinoz, it, pişik, siçan, ayı və donuz başda olmaqla bir çox heyvanda rast gəlinən qurd xəstəliyidir. 3–4 mm-lik “trichinella” paraziti bağırsaq divarlarında yaşayır. Əsasən insanlar bu xəstəliyə az bişmiş donuz ətini yedikləri üçün tutulurlar.
Trişinoz, “trichinella” adı verilən parazitin səbəb olduğu önəmli bir xəstəlikdir. Parazit soxulcanlardan olan qurd insanın bədəninə yerləşib xəstəlik meydana getirir. İlk olaraq 1822-ci ildə Alman vətəndaşının əzələlərinin içində kirəclənmiş bir vəziyyətdə tapılan parazit sürfələri təsbit edilmişdir. Daha sonralar buna bənzəyən vəziyyətlər çox olmuşdur.
Trişinoz xəstəliyinə səbəb olan başlıca heyvan donuzlardır. XIX yüzilin ortalarında donuzlarda bu parazitə rastlanmışdır. Şimali Amerikada olan donuzlarda rastlanan bu parazit donuz əti ilə birliktə insana keçir. Bu xəstəliyə əsasən donuz ətinin istehlak edildiyi ölkələrdə daha çox rastlanır.
“Trichinella” paraziti olan yabani heyvanlarda və ev heyvanlarında xəstəliyin əlamətləri özünü büruzə vermir. Yəni heyvanlara bu parazit çox təsir etmir. Ancaq insanlarda bu vəziyyət fərqlidir. İnsan vücuduna yerləşən “trichinella” paraziti insanların ağır xəstəliyə tutulmasına, hətta ölməsinə səbəb olur. “Trichinella” paraziti xalq dilində donuz qurdu olaraq bilinir. Trişinoz xəstəliyinə müsləmanlarda çox rast gəlinmir. Çünki dini hökmlərə tabe olan insanlar donuz əti yemirlər.
“Trichinella” Paraziti və quruluşu
“Trichinella” paraziti dişi və erkək növlərə sahibdir. Çox kiçik olduğu üçün bu parazitlər göz ilə görülmür. İnsan vücuduna yerləşə bilən ən kiçik parazit növüdür. Dişi parazitin qarnında yumurtanın açılması ilə bala qurdcuqlar meydana gəlir. Bu meydana gələn parazitlər həyatlarını, adətən, leş yeyən heyvanlar üzərində sürdürürlər. Bu parazitlər donuzun əzələlərinə yerləşirlər. Donuz ətini yeməklə donuz əzələləri mədədə əriyir. Bu ərimə ilə qurdcuqlar vücuda yerləşir. Qısa bir zaman içində yetkin parazit halına gəlir və xəstəlik yayılmağa başlayır. Təxminən iki ay bağırsaqda yaşaya bilən bu qurdcuqlar insanın müdafiə sisteminə zərər verir.
Trişinoz xəstəliyinin insan vücuduna zərərləri
Yetkin parazitlər bağırsaqlara yerləşirlər. İnsan vücudunda bağırsaqlara zərər verən bu parazitlər bağırsaq iltihabını meydana getirir. Xəstə olan donuz ətləri yeyildikdən qısa bir müddət sonra xəstəliyin əlamətləri özünü göstərir. Xəstədə qusma, ürək bulantısı, baş və mədə ağrısı meydana gelir. Yəni qida zəhərlənməsinə bənzəyən əlamətlər ortaya çıxır. Bu parazitlər əzələlərimizə yerləşdikdən təxminən 2 həftə sonra göz problemləri ortaya çıxır. Gözlərdə şişmə, göz iltihabı və işıqdan qaçma halları baş verir. Yenə bu müddət içində xəstədə tərləmə, əzələ ağrısı, boğaz ağrısı olur. Bundan başqa ürək əzələsinə yerləşə parazitlər ürək pərdələrinin iltihablanmasına səbəb olur.
Göründüyü kimi insan əzələlərinə yerləşən parazitlər bədənə uzun bir müddət zərər verir. Bu parazitlər yaşamasalar belə əzələlərdə ölüsü olduğu üçün bədən bir müddət çətinlik çəkməyə davam edir.Xəstədə əzələ ağrıları olur.
Bu xəstəliklə bağlı tibb sahəsində işlər davam edir. İnsan bədəninə yerləşən bu qurdcuqlara qarşı istifadə edilən dərmanlar tam olaraq fayda vermirlər. Dərman üsulu ilə qurdlar öldürülsə belə bədəndə xəstəlik davam edir. Buna görə də indiki üsullar parazitlə mübarizə etmək yerinə parazitin bədənə verdiyi zərərləri aradan qaldırmağa istiqamətlənib.
Xəstəliyin irəliləmə vəziyyəti yeyilən ətin miqdarına bağlıdır. Əgər ət az yeyilmişsə və içindəki trişin az isə xəstəlik yüngül keçir. Ancaq ətdə olan parazit nisbəti çox isə və əti yeyən adamın müqavimət sistemi zəif isə xəstəlik ağır keçir. Ağır bir şəkildə xəstəliyə tutulan kəslərin təxminən 30%-i ölür. Uşaqların bədən müqaviməti daha zəif olduğu üçün xəstəlik uşaqlarda təsirli olur.
Trişinoz xəstəliyindən qorunmağın yolları və müalicə üsulları
Müalicəsi hazırda tam olaraq təsirli deyil. Ancaq yeyilən ətin trişinoz daşıdığı aydın olan kimi mədə və bağırsaqlar təmizlənməlidir. Bu təmizləmə əməliyyatında xüsusi maddələr istifadə olunmalıdır.
I Viktoriya
I Viktoriya — 1837–1901-ci illərdə Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallıqının Kraliçası, 1876–1901-ci illərdə isə Hindistanın imperatriçası olmuşdur. XIX əsrdə 63 illik hökmranlıq ilə Böyük Britaniyanın II Elizabetdən sonra ən çox hökmranlıq edən hökmdarıdır.
Həyatı
Atası Stratham və Kent qrafı Kral VIII Georg, anası Viktoriya isə Sakse-Koburq-Salfeld şahzadəsidir (Belçıka kralı Leopoldun bacısı).Viktoriya cütlüyün tək uşağı idi, 1819-cu ilin, may ayının 24-də Londonda, Kensington sarayında anadan olmuşdur. 24 iyunda Kantenburi baş yepiskopu Karl Manners-Sutan tərəfindən Kensington sarayında baptist edilmişdir. Onunla birlikdə Şahzadə Regent, Prusiya kralı Aleksandr, Vürtenburq kraliçası Charlettovo Saxe-Koburq-Saafeld də baptist edilmişdir. Alexsandirina olaraq baptist edilməsinə baxmayaraq ailə içində Drina olaraq çağırılırdı. Atası onun anadan olmasından səkkiz ay sonra vəfat etdi, babası III Georg ondan 6 gün sonra vəfat etdi, Şahzadə Viktoriyanın əmisi, Gal şahzadəsi Kral IV Georg taxt-taca sahib oldu.
Şahzadə Viktoriya 11 yaşında olduğu zaman, Kral IV Georg özündən sonra varis buraxmayaraq öldü, taxt-taca IV Georgun kiçik qardaşı IV Vilyam gəldi. Onun məşuqu Doratidən nigahdan kənar 10 uşağının olmasına baxmayaraq, onun varis seçilə biləcək övladı yox idi. Nəticədə Viktoriya varis təyin olunur. Viktoriya 1836-cı ildə gələcək həyat yoldaşı Kral IV Vilyam ilə tanış oldu. 1839-cu ildə onlar ikinçi dəfə görüşdülər, Viktoriya bunu öz gündəliyində belə qeyd edir: Əziz Albert…O, çox duyqulu…çox kübar…və çox yaxşı…və çox da dostca. O, ən sevimli və xoş tərəflərə və görünüşə sahibdir. Albert Saksee-Koburq və Qota Viktoriyanın dayısı oğlu idi. Şahzadə Viktoriyaya Almanca, ingiliscə, İtalyanca, Fransızca danışa bilirdi. Gənc yaşlarından musiqi təhsili almışdır. Tarixi çox sevirdi və tarix fənnini yaxşı bilirdi. Müəllimləri Georg Davys və Baroner Luis Lehzen idi.
Hakimiyyətə gəlişi və hakimiyyətinin ilkin dövrü
thumb|left|alt=Victoria aged 4|Viktoriya, 4 yaşında Painting by [[Stephen Poyntz Denning, 1823]] 1837-ci ilin iyun ayının 20-də Kral IV Vilyam ürək çatışmazlığından vəfat etdi. Şahzadə Viktoriya, gecə saatlarında anası tərəfindən oyandırılır, bu hadisələri öz gündəliyində belə qeyd edir: saat 6-da anam tərəfindən oyandırıldım, anam mənə Kanterburi baş yepiskopu və lord Koninqhamın burada olduqlarını və görüşmək istədiklərini dedi, onlarla görüşdüm, Lord Koninqham əmimin həyatda olmadığını bildirdi.Və mən kraliça idim.Honnoverdə Salic Qanununa görə, heç bir qadın taxta varis ola bilməzdi.Buna görədə Hannover tacı Viktoriyanın əmisi Kumberland və Teviotdale qrafına keçdi və Ernest Avqust adı altında Honnover kralı oldu.Ernest Avqust Kraliça Viktoriyanın ilk uşağı dünyaya gələnə qədər həm də Birləşmiş Krallığın varisi sayılırdı.Kraliça taxta çıxdığı zaman, hökumət Lord Melburnun başçılıq etdiyi Viqlər(muhavizəkarlar partiyası) partiyası tərəfindən idarə olunudu, siyasi təcrübəsi olmayan gənc kraliçaya Lord Melburnun büyük təsiri var idi.Lakin İngiltərə kaloniyalarda çətinliklərlə üzləşməyə başladı.Kanadada 1837–1839-cu illəri əhatə edən üsyan başladı, Yamayka kaloniyasında da həmçinin üsyanlar başladı.1839-cu ildə Lord Melburn istefa etdi.Yeni hökuməti torilərdən(liberallar partiyası) Robert Peel formalaşdırdı lakin Kraliça Viktoriya onu qəbul etmədi və 1840-cı ildə Lord Melburn yenidən kökümət formalaşdırdı.Sonradan həyat yoldaşı Albertin təsiri ilə viqlərdən uzaqlaşaraq torilərə yaxınlaşdı.Belə ki, 1841–1846-cı illəri əhatə edən Robert Peelin 2 hökumətindən sonra gələn Vikont Palmerstonenin viq hökumətiylə arası çox pis olmuşdur.Xüsusuilə də, baş nazirin xarici siyasətini macərapərəst olduğunu bildirdikdən sonra münasibətləri tamamilə pisləşdı və 1851-ci ildə Palmerston istefa verdi.1857-ci ildə I Dünya Sənaye Sərgisi Londonda keçirildi.Sərgi Albertin planlayıb, təşkil etdiyi Kristal Sarayda keçirildi.Bu sərgi və sərginin keçirildiyi sarayın möhtəşəmliyi morarxın xalq arasındakı nüfuzunu gücləndirdi.Bu vəziyyət Krim müharibəsi ərəfəsində Kraliça Viktoriyanın ruspərəst olması şayələri ilə bir qədər pisləşdi, lakin Kraliçanın rus düşməni Palmerstoneni baş nazir etməsiylə vəziyyət normallaşır.Krim müharibəsində İngiltərə, Fransa həmçinin də Osmanlı imperiyası Rusiya ilə müharibə edirdi.Bu müharibənin sonunda İngiltərə və müttəfiqləri qalib gəldilər.