cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Olena Dmitraş
Olena Dmitraş (d. 1 dekabr 1991, Kiyev, Ukrayna) — Ukraynanı təmsil edən bədii gimnast. Olena Dmitraş 2008, 2012 və 2016-cı ildə Ukraynanı Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Dmitraş həmdə I Avropa Oyunlarında bir gümüş və bir bürünc medal, Universiada Oyunlarında isə bir qızıl, üç gümüş və iki bürünc medal qazanıb.
Karyerası
Olena Dmitraş birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2008-ci ildə qatıldı. Pekin şəhərində baş tutan yarışlarda o, komanda yoldaşları ilə birgə 31.100 xal topladı və sonuncu, 8-ci yeri tutdu.
Olena Dmitraş 2016-cı ildə Ukrayna bayrağı altında Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində XXXI Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. O, qrup yarışlarında komanda yoldaşları Yevgeniya Qomon, Oleksandra Qridasova, Valeriya Qudim və Anastasiya Voznyak ilə birgə final yarışlarında 34.282 xal topladı və 7-ci yeri tutaraq mübarizəni dayandırdı.
Gəncə Qala Qapıları-Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi Abidə Kompleksi
Gəncə Qala Qapıları-Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi Abidə Kompleksi — Gəncə şəhərində yerləşən 2014-cü ildə istifadəyə verilmiş muzey kompleksi.
Haqqında
Gəncə Qala Qapıları-Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi Abidə Kompleksinin inşasına 2012-ci ilin yanvarında başlanılmışdır. Kompleks 2014-cü ildə fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Tarixi Gəncə qalasının beş qapısı olmuşdur. Yaradılmış abidə kompleksi şəhərin “Məqbərə qapısı” adlanan qapılarının bərpa olunan variantıdır. Gəncə-Bakı magistral yolunun hər iki tərəfində inşa edilən, ümumi uzunluğu 50 metr, bürclərinin hündürlüyü 22 metr olan qalanın əsas hissəsi beşmərtəbəli, baş sütun hissəsi ilə birlikdə yeddimərtəbəlidir. Qarşıda 75 metr hündürlüyündə dövlət bayrağı ucaldılmış, ətrafında park salınmışdır. Abidə kompleksinin sağ cinahında Gəncənin gerbi yaradılmışdır. Uzunluğu 62 metr olan yeraltı tunel hər iki qalanı birləşdirir. Bakıdan gələn yolun sağ cinahında xronoloji ardıcıllıqla İran-Turan müharibəsinin əks olunduğu pannolarda türk sərkərdəsi Əfrasiyabın fars hökmdarı Keyxosrovu məğlub etməsi və romalıların Gəncəyə hücumu, usta Bəndərin rəhbərliyi ilə gəncəlilərin xarəzmlərə, Cavad xanın isə ruslara qarşı mübarizə səhnələri, sol cinahda isə Nuru paşanın rəhbərliyi ilə Qafqaz İslam Ordusunun Gəncəyə gəlişi, 1920-ci ilin mayında bolşevizmə qarşı tarixi Gəncə üsyanı və nəhayət, Heydər Əliyevin Gəncədə vətəndaş müharibəsinin qarşısını alması əks olunmuşdur. Qalanın sağ hissəsindəki papiruslardan birində Gəncənin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ilk paytaxt şəhəri olması, digərində isə Milli Qurtuluş hərəkatının Gəncədən başlaması göstərilmişdir. Kompleksə xüsusi əzəmət verən dəmir darvazalar quraşdırılmışdır.
Kyara Brankati
Kyara Brankati — İtaliyanı təmsil edən su poloçusu.
Əvəz Süleyman
Əvəz Süleyman (d.10 aprel, 1942; Qırlar, Ağsu rayonu - ö.9 mart, 2019, Şamaxı) — yazıçı, publisist, 2007-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, "Qızıl Qələm" mükafatı laureatı.
Həyat və fəaliyyəti
1942-ci ildə aprelin 10-da Ağsu rayonunun Qırlar kəndində anadan olub. Orta təhsilini 1961-ci ildə Ağsu rayonunun Sanqalan kənd 8 illik məktəbində və Ağsu qəsəbə orta məktəbində alıb. 1963-cü ildə Ağsu Pedaqoji məktəbini, 1969-cu ildə isə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunu bitirir. 1963-1967-ci illərdə Kürdəmir rayonunun Pirli kənd 8 illik məktəbində, 1967-1973-cü illərdə Ağsu rayonunun Sanqalan kənd 8 illik məktəbində, 1973-1991-ci illərdə Şamaxı rayonunun Çıraqlı kəndində müəllim, məktəb direktoru işləmişdir. 1991-ci ildən vəfatınadək Şamaxı şəhər 5 saylı orta məktəbində çalışıb. 2019-cu ilin 9 mart tarixində vəfat edib.
Məmməd Quliyev (bəstəkar)
Məmməd Quliyev — bəstəkar, əməkdar incəsənət xadimi, pedaqoq, ictimai musiqi xadimi.
Həyatı
Məmməd Mehdi oğlu Quliyev 1936-cı il fevralın 9-da Azərbaycanın Göyçay rayonunda anadan olmuşdur. 1958-ci ildə Bakı Musiqi Texnikumunu tar sinfi üzrə (R. Məmmədbəyli) və kompozisiya sinfi üzrə (M. Əhmədov) müvəffəqiyyətlə bitirərək, Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına — Qara Qarayevin sinfinə daxil olmuş və 1963-cü ildə təhsilini uğurla başa vurmuşdur. Onun diplom işi kimi təqdim etdiyi ilk iri həcmli əsəri — I simfoniyası Dövlət imtahan komissiyası tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş və bəstəkarın simfonik musiqi sahəsindəki gələcək nailiyyətlərini müəyyənləşdirmişdir.
60-cı illərdə yaradıcılıq yoluna qədəm qoyan bəstəkarın maraqlı, orijinal və yüksək bədiiliyi ilə seçilən əsərləri nəinki Azərbaycanda, habelə onun hüdudlarından kənarda musiqi ictimaiyyətinin diqqətini cəlb etmişdir. Sonralar Məmməd Quliyevin əsərləri Ümumittifaq müsabiqələrində, festival, qurultay və plenumlarda, həmçin ABŞ, Fransa, Almaniya, İtaliya, Avstriya, Çexiya, Slovakiya, Polşa, Finlandiya, Türkiyə, İraq, Misir, Kuveyt, Çin, Yaponiya və digər ölkələrdə uğurla səslənmiş, Azərbaycan musiqisini təmsil etmişdir.
Məmməd Quliyev çoxşaxəli yaradıcılıq fəaliyyətini müəllimlik fəaliyyəti ilə üzvü şəkildə uzlaşdıraraq, uzun illər (1960-cı ildən ömrünün sonuna qədər) Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Kollecində pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuş və gənc musiqiçi nəslinin yetişməsində əlindən gələni əsirgəməmişdir.
Məmməd Quliyev milli operanın janr çərçivəsini genişləndirmiş, Mirzə Fətəli Axundovun "Aldanmış kəvakib" adlı povesti əsasında yazdığı Aldanmış ulduzlar operası Azərbaycanda ilk və hələlik yeganə opera-satira nümunəsi yaratmış, Ələkbər Salahzadənin sözlərinə bəstələdiyi vokal səhnəciklərdə ilk dəfə musiqimizə qrotesk səciyyəli obrazlar gətirmiş, ilk dəfə qeyri-adi heyətlər, məsələn, qoboy və bas-klarnet, fleyta-pikkolo və kontrabas üçün sonatalar yazmış, Fikrət Qoca ilə bahəm yaratdığı 3-cü simfoniyasında isə ilk dəfə partituraya solo vokal (xalq müğənnisi) partiyası və xor daxil etmişdir.
Bəstəkarın yeganə övladı Mehdi Məmməd oğlu Quliyev — tanınmış həkim psixiatrdır.
Video
İstinadlarXarici keçidlər
Nəşrlər
1. МАМЕД КУЛИЕВ, КВАРТЕТ для двух скрипок, альта и виолончели. Партитура, Баку, Азəpнəщр, 1972.
2. Кулиев, Мамед Мехти оглы, Альбом для фортепиано: Для учащихся муз. уч-щ и консерваторий / Ред. и авт. предисл. Рауф Абдуллаев. — Баку : Ишыг, 1980. — 65 с. : http://search.rsl.ru/ru/record/01001938851
4. КАТАЛОГ СОВЕТСКИХ ПЛАСТИНОК / '''М. КУЛИЕВ (1936): "Обманутые звезды",' Фрагменты оперы (на азербайджанском яз.) / С10–12281-2 / 1979'' http://records.su/album/18892
5. МАМЕД КУЛИЕВ, ДВЕ ПЬЕСЫ для камерного оркестра, партитура, Москва : МУЗЫКА, 1974. — 31 с
6. МƏММƏД ГУЛИJЕВ, Лjaрго вə Скертсо, Камера оркестр учун. Партитура. Бакы, Азəpнəшр, 1974.
7. Хоры советских композиторов, без сопровождения и в сопровождении фортепиано, М. КУЛИЕВ. ПЕСНЬ О НИЗАМИ. Слова А. Салахзаде (перевод с азербайджанского М. Павловой), Москва, "Музыка", 1985. с. 14–33.
8. КАТАЛОГ СОВЕТСКИХ ПЛАСТИНОК / ГОС. СТРУННЫЙ КВАРТЕТ АЗЕРБАЙДЖАНА / М. КУЛИЕВ, В СТИЛЕ "МУГАМ" / С10–17695 004 / 1982 http://records.su/album/21010
9. КАТАЛОГ СОВЕТСКИХ ПЛАСТИНОК / АДЫГЕЗАЛОВ Рауф… Джейран (М. Кулиев — ашуг Алескер); Гел биае (нар. песня, обр. М. Кулиева) / С60–09525-6 / 1977 http://records.su/album/18056
Onychogalea unguifera
(Onychogalea unguifera) — cinsinə aid heyvan növü.
Pal Erdöş
Pal Erdöş (Erdős Pál; 26 mart 1913, Budapeşt — 20 sentyabr 1996, Varşava) — XX əsrin ən görkəmli riyaziyyatçılarından biridir. Müasir riyaziyyatın müxtəlif sahələrində: kombinatorika, qraflar nəzəriyyəsi, ədədlər nəzəriyyəsi, riyazi analiz, yaxınlaşmalar nəzəriyyəsi, çoxluqlar nəzəriyyəsi və ehtimal nəzəriyyəsidə işləmişdir. Bir çox riyazi mükafatlarla elecə də, Volf mükafatı ilə təltif olunmuşdur.
Həyatı
Pal Erdöş martın 6-sı, 1913-cü ildə Budapeştdə (o dövrdə Avstriya-Macarıstan)doğulmuşdur. O, ziyalı yəhudi mənşəli ailənin (Anna və Lajos Erdöşun) sağ qalan yeganə övladı olmuşdu. Onun hər iki valideyni ixtisasca riyaziyyatçı idi və bir müddət aliməktəb müəllimi olaraq işləmişdilər. Onun riyazi qabilliyəti çox erkən yaşında özünü göstərmiş, belə ki hələ dörd yaşı olarkən o beynində dört tərtibli rəqəmlər üzərində vurma əməliyyatı aparırdı. O uşaq yaşlarından valideynlərindən riyaziyyat haqda çox şey öyrənmişdir. Erdöş öz valideynlərini həmişə böyük sevgi ilə xatırlayardı.
16 yaşında atası ona ən sevdiyi iki bölmə ilə-sonsuz sıralar və çoxluqlar nəzəriyyəsi ilə tanış edir. Universitet illərində o hər ay çıxan KöMal jurnalanda müxtəlif riyazi problemləri həll edirdi.
Fənn
Fənn – elm, texnika, bilik sahəsi, tədris obyekti, predmet. Məsələn, riyaziyyat fənni.
Pal Erdöş
Həyatı
Erdöş sonralar müstəvi həndəsəsinə aid müxtəlif məqalələr yazır. 1934-cü ildə, 21 yaşında riyaziyyat sahəsində doktorluq dərərcəsi alır.
Erdöş ədədi
Erdöş ədədi hər hansı alimin həmmüəlliflik baxımından Pal Erdöşə nə qədər yaxın olduğunu göstərir. Pal Erdöş digər tanınmış alimlərlə ən çox əməkdaşlıq etmiş riyaziyyatçı sayılir. Onunla həmmüəllif olmuş alimlərin sayı 511-dir. Bu alimlərin Erdöş ədədi tərifə görə 1-ə bərabər götürülür. Erdöş ədədi 1-ə bərabər olan alimlə həmmüəllif olmuş digər alimin Erdöş ədədi 2-yə bərabərdir və s. Amerikanın Oakland Universitetinin The Erdős Number Project layihəsinin nəticələrinə görə tanınmış riyaziyyatçıların Erdöş ədədi kifayət qədər kiçikdir. Məsələn, Fields medalına layiq görülmüş riyaziyyatçıların Erdöş ədədi orta hesabla 3-ə bərabərdir. Qeyd etmək lazımdır ki, Oakland Universitetinin "The Erdős Number Project" layihəsində bütün məşhur mükafatçıların (Nobel, Fields, Wolf, Abel, Steele və s.) Erdöş ədədləri ayrıca siyahılar şəklində göstərilib. Bu layihədə həmçinin indiyə qədər bütün dünya alimləri arasında Erdöş ədədi 2-ni aşmayan alimlərin siyahısı müəyyənləşdirilmişdir. Hər bir riyaziyyatçı öz Erdöş ədədini Amerika Riyaziyyat Cəmiyyətinin Mathematical Reviews bazasının Collaboration Distance səhifəsində Use Erdős duyməsini basmaqla hesablaya bilər.
Sənədli film
N bir ədəddir
Dördşüalı mərcanlar
thumb Dördşüalı mərcanlar (Tet­ra­­­coralla) - tək və kaloniya halında yaşamış, əsasən karbonat skeleti olan kökü kəsilmiş paleozoy mərcanları
İsoroku Yamamoto
Ailəsi
4 aprel 1884-cü ildə samuray Tokano Teykiçinin altıncı oğlu olan İsoroku Sadayoşi Hokkyido adasındakı Kuşingun Sonşomura kəndində anadan olmuşdur. Oğlan varisi olmayan nüfuzlu bir ailənin övladlığa götürməsi nəticəsində Yamamoto soyadını almışdır. Anadan olduğu ildə atasının 56 yaşında idi və bu səbəbdən öz oğluna 56 mənasına gələn İsoroku adını qoymuşdur. 1918-ci ildə Reyko Mihaşi ilə evlənir və bu evlilikdən iki oğlu və qızı olur.
Karyera
1896-cı ildə daxil olduğu Hiroşima Hərbi Dəniz Akademiyasından 1904-cü ildə məzun olur.1905-ci ildə Tsuşima müharibəsində(Rusiya-Yaponiya) iştirak edir və sol əlinin iki barmağını itirir.Daha sonralar ildə Tsukiji Hərbi Dəniz Akademmiyasına(1913-1919) və Harvard Universitetində(1919-1921) təhsil alır.1923-cü ildə Kapitan vəzifəsinə yüksəlir.13 Aprel, 1924-cü ildə ABŞ-nin Hərbi Donanma Kollecinə səfər edən nümayəndə heyətində Kapitan Rütbəlisi kimi iştirak edir.1934-1935 illərində Londonda Dənizçilik Konfrasında Yaponiya nümayəndə heyətinə sədrlik edir. 1936-cı ildə Yaponiya Donanmasına Nazir Müavini kimi təyin olunur və müharibə gəmilərinin iri həcmli istehsalına qarşı çıxaraq təyyarə platformalı gəmilərin istehsalının stimullaşdırılması üçün səy göstərir.
Yaponiyanın Almaniya ilə ittifaqına qarşı olması və 1939-cu ildə Yangtze çayı üstündəki Amerikan hücum qayıqlarına müdaxilə edilməsinə görə ABŞ səfirindən üzr istəməsi sərt tənqid olunmasına səbəb olur. Lakin bütün bunlara baxmayaraq 1939-cu ildə Birləşmiş Donanmanın Ali Baş Komandanı təyin olunur.
Örən iyəsi
Örən iyəsi — türk, tatar, altay və çuvaş mifologiyalarında xaraba ruhu. Ürən iyəsi olaraq da deyilər. Pəg iyəsi, Qıyraqan iyəsi və ya Çaldıbar iyəsi də deyilir. Xarabanın qoruyucu ruhudur. Sivilizasiyanın pozulma sərhədləri olaraq görülər. Ölümlə iç-içə olan və qorxulan yerlərdir. Bu səbəblə eynilə qəbiristanlıqlar kimi ölü sahələr olaraq qəbul edilir. Örən də, bir mənada strukturların ölüləri və onların məzarlarıdır. Buralarda səhərə qədər bilinməyən işıqlar yanar və musiqi səsləri gəlir.
Etimologiya
(Ör/Ür) kökündən törəmişdir. Köhnə quruluş və ya şəhər qalığı, viranə, xaraba deməkdir.
Həddad xalçaları
Həddad xalçaları — Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları
Təbriz xalçaçılıq sənəti
Təbriz xalçaçılıq sənətinin çiçəklənmə dövrü XII–XVI əsrlərə aiddir. Təbriz məktəbinin XVI əsr qızıl dövrünün 200-ə qədər şah əsəri miniatür rəssamlıq sənəti ilə toxuculuğun harmonik birləşməsi, peşəkar rəssam və xalçaçıların yüksək ustalığı ilə səciyyələnir. Təbriz xalçaları arasında saray üçün toxunan iri xalılar daha məşhur olub. Sərdabələri, məqbərələri bəzəmək üçün böyük ölçüdə xalçalar toxunub. Hətta xalçaların toxunmasında ipəkdən, bahalı daş-qaşdan da istifadə olunub. Xalça üzərində əks olunan hər bir ornamentin özünün simvolik mənası olub. Alimlər illərdir bunun tədqiqatı ilə məşğul olurlar.
Tofiq Hüseynov (milli qəhrəman)
Tofiq Hüseynov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Xocalı soyqırımı şəhidi.
Həddad xalçaları
Təbriz xalçaçılıq sənəti
Təbriz xalçaları  kompozisiya baxımından mürəkkəbliyi, naxışlarının incə və nəfisliyi, ən başlıcası isə dinamikliyi ilə göz oxşayır. Bu xalça qrupu incə naxışlı kompozisiyalarla yanaşı, həm də süjetli xalçaların toxunması ilə seçilir (“Leyli və Məcnun”, “Ovçuluq”, “Dörd fəsil”, Dərvişlər” və s.).
Tofiq Hüseynov (milli qəhrəman)
Həyatı
19 aprel 1954-cü ildə Xocalı şəhərində doğulmuşdur. 1961–1971-ci illərdə burada məktəbə getmişdir. 1974-cü ildə sovet ordu sıralarına çağırılmış, 1976-cı ildə ordudan tərxis olunmuşdur.
Həddad xalçaları
Təbriz xalçaçılıq sənəti
Təbrizdə “Dörd fəsil” ənənəvi təsvirli xalçalar istehsal olunurdu (Ilin dörd fəsli). Bu xalçalarda mövzu dəyişməz olaraq qalırdı, kompozisiya isə rəssasmın zövqü və baxışlarına uyğun dəyişirdi. Kompozisiyasına görə orta sahə hər biri ilin bir fəslini simvolizə edərək ənənəvi dörd yerə ayrılır. Xalçaların ən dəyərlisi onun ilmələrinin həm sayca, həm də çalarca zəngin olmasıdır ki, bu sahədə Təbriz xalçaları birinciliyini bu günə qədər qoruyub saxlayır.
Tofiq Hüseynov (milli qəhrəman)
Döyüşlərdə iştirakı
1991-ci ildə Xocalıda yaradılmış özünümüdafiə taborunun yaradıcılarından olmuş, daha sonra komandir təyin edilmişdir. Onu Xocalıda "Mixaylo" adlandırırdılar. Ermənilər Naragux kəndindən Xocalını tez-tez top atəşinə tuturdular Tofiq bu ərazini müəyyənləşdirib ermənilərin qurğularını məhv edir. Daha sonra Mehdikənd kəndində yerləşən erməni quldurlarının artilleriyası "Alazan" qurğusu partladılmış, ferma darmadağın edilmişdi. Tofiq burada on erməni yaraqlısını əsir götürmüşdü. El oğlunun adı cəbhə boyu dolaşdı. Bu əməliyyatdan sonra ona mayor rütbəsi verilmişdir. Mixaylonun sonuncu döyüşü Xocalıda 26 fevral oldu, əsrin ən böyük soyqırımlarından olan bu hadisə törədilən zaman o, neçə-neçə dinc sakini təhlükəsiz yerə çıxara bilmişdi. Son nəfəsinə, sonuncu gülləsinə qədər vuruşan Tofiq onlarla erməni quldurunu məhv etdi son anda sonuncu qumbarasını sinəsinə sıxaraq özü ilə bərabər yaxınlığında olan erməni faşistlərini də partlatdı o həmin gecə doğma yurdunda gözlərini əbədi yumdu…
Həddad xalçaları
Təbriz xalçaçılıq sənəti
Təbriz xalçaçılıq məktəbi "Bağ-behişt xalçası", "Bağ-meşə xalçası", "Balıq xalçası", "Buta xalçası", "Dərviş xalçası", "Kətəbəli xalçası", "Gördəst xalçası", "Göllü-guşəli xalçası", "Güldanlı xalçası", "Leyli və Məcnun xalçası", "Məşahir xalçası", "Mun xalçası", "Namazlıq xalçası", "Nəcaqlı xalçası", "Sərvistan xalçası", "Sərdari xalçası", "Səhənd xalçası", "Silsiləvi ləçək xalçası", "Fərhad və Şirin xalçası", "Xəyyam xalçası", "Xətai xalçası", "Həddad xalçası", "Çərxi-gül xalçası", "Ceyranlı xalçası" və s. klassik kompozisiyaları ilə  məşhurdur.
Tofiq Hüseynov (milli qəhrəman)
Döyüşlərdə iştirakı
right|200px
Ailəsi
Ailəli idi, üç uşağı- Yasəmən Hüseynova, Əfsanə Hüseynova, Murad Hüseynov. Müharibədə anası və atası öldürülmüşdür. Qardaşlarından biri əsir alınmış, digəri xilas olmuşdu.
Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 iyul 1992-ci il tarixli 833 saylı fərmanı ilə Hüseynov Tofiq Mirsiyab oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.
Bakı şəhərinin Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.
Ficus ursina
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Eldrine
Eldrine (ƎLDRINE) — Gürcüstan rok-qrupu. Qrupa Sofi Toroşelidze, Mixail Çelidze (Miken), İrakli Bibilaşvili (Bibo), David Çanqoşvili (Chango), Tamara Şakeladze və DJ Beso Saxelaşvili (DJ Be$$) daxildir.
Sallı
Sallı — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Keşişkənd (Yeğeqnadzor) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 14 km şimal-qərbdə, «Səlim gədiyindən gələn çayın Dərələyəzdən Göyçəyə gedən magistral yolun üstündə» yerləşir. 1828-ci ildə tərtib edilmiş «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə Salçı kimi, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Sallı formasında qeyd edilmişdir. Erməni mənbələrində kəndin ilk adı Sal formasında göstərilir.
Toponimi
Toponim sal qədim türk etnoniminə mənsubluq bildirən -lı şəkilçisinin artırılması ilə düzəlib «sal tayfasının yaşadığı yer» mənasını bildirir. Etnotoponimdir. Qurulşca düzəltmə toponimdir.1728-ci ildən mə’lumdur. Mənbədə qeyd olunur ki, kəndin əhalisi şiə (qızılbaş) olduğuna görə köçüb getmişdir. Sonra ora başqa elə məxsus azərbaycanlı ailələr və XIX əsrin əvvəllərində xaricdən gəlmə ermənilər məskunlaşmışlar. 1988-ci ildə kəndin əhalisi Azərbaycana qovulmuşdur. Mənşəcə hunların Sal tayfasının adını əks etdirir. Bu tayfanın adı Zal formasında VI əsrdən mə’lumdur. Bizans tarixçisi Meandr zalların Şimali Qafqaz çöllərində avarlarla müharibə etdiyini qeyd edir ). Ehtimal ki, avarların ya da xəzərlərin tərkibində bu tayfa Ermənistan ərazisinə gəlmişdir. Azərbaycanda Salyan, Şimali Qafqazda Sal stepi və s. toponimlərdə iz qoymuşdur
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 77 nəfər, 1873 - cü ildə 422 nəfər, 1886-cı ildə 560 nəfər, 1897-ci ildə 668 nəfər, 1904 - cü ildə 624 nəfər, 1914 - cü ildə 675 nəfər, 1916-cı ildə 678 nəfər, 1919 - cu ildə 65 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-1919 - cu illərdə kənd erməni təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. Kəndin aborigen əhalisi - azərbaycanlılar 1919 -cu ilin sonlarında erməni təcavüzü nəticəsində ata-baba torpaqlarından qovulmuş və kəndə İranın Xoy və Səlmas vilayətlərindən ermənilər köçürülmüşdür. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kənd sakinlərindən sağ qalanlar öz doğma yurdlarına dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 147 nəfər azərbaycanlı, 64 erməni, 1926-cı ildə 204 nəfər azərbaycanlı, 81 erməni, 1931-ci ildə 242 nəfər azərbaycanlı, 102 erməni yaşamışdır. SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə 1948-ci ildə kəndin azərbaycanlı sakinləri zorla Azərbaycanın Salyan rayonuna köçürülmüşdür. Burada əhalinin bir hissəsi Bərdənin İmirli kəndinə gəlmiş, oradan da bəziləri yenidən Sallıya - atababa yurdlarına qayıtmışdır. 1988-ci ilin noyabr ayında azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən yenidən deportasiya olunmuşdur. İndi burada ermənilər yaşayır.
Caynaqquyruq kenquru
—  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Yanar qəlbin ritmləri (film, 1989)
Məzmun
Film məşhur musiqiçi, cazmen Vaqif Mustafazadəyə həsr olunmuşdur.
Burada onun caz kompozisiyaları səslənir. Filmdə V.Mustafazadə barəsində anası Zivər xanım, arvadı Elza xanım, həkim Ələkbər Nəzərov, yazıçı və rejissor Rüstəm İbrahimbəyov, daşkəndli musiqiçi Sergey Qilev, bioloq Tamaz Kuraşvili, xarici ölkə musiqiçiləri onun barəsində söz deyirlər.
Film haqqında
Filmdə V.Mustafazadənin sağlığında çəkilmiş kinoxronikadan, fotoşəkillərdən, şəxsi arxiv sənədlərindən istifadə edilmişdir.
Ficus velutina
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Darboğaz
Darboğaz — Qars ilinin Səlim ilçəsinin Mərkəz bucağında kənd.
Tarixi
Kənd 1913-cü ildə salınmışdır.
Coğrafiyası
Kənd Qars ilinin inzibati mərkəzi Qars şəhərindən 50 km, Səlim ilçəsinin inzibati mərkəzi Səlim qəsəbəsindən 20 km uzaqlıqda yerləşir.
Əhalisi
31 dekabr 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən kənddə 246 nəfər daimi əhali yaşayır.
Su anbarı
right|300px|thumb|Atatürk su anbarı Su anbarı — qədim zamanlardan bəri insanların su ehtiyacını ödəmək və əkinçilik sahələrinin sulanması məqsədiylə inşa edilən su strukturlarıdır.
Günümüzün müasir anbarları strateji əhəmiyyətə malikdirlər. Çünki;
Bir ölkənin enerji istehsalının ən təbii və ən ucuz yoludur. Hidroelektrik enerji çıxaran anbarlar, digər enerji istehsal növlərinə görə daha ətrafçıdırlar. Tək son zamanlarda böyük anbarların inşaaları dayandırılmışdır. Sahəsi çox böyük anbarlar, olduğu bölgənin iqlimini dəyişdirməkdə və ekoloji tarazlığı dəyişdirməkdədirlər.
Xüsusilə bol yağış alan yerlərdə daşqın tədbiri məqsədiylə məzmunalar, anbarlar və göletler inşaya edilməkdədir.
Əkinçilik ərazilərin sulanması üçün böyük əhəmiyyət daşıyarlar. Anbarlardan ərazilərə açılan kanallarla su daşınar.
Avropanın monqollar tərəfindən istilası
Avropanın monqollar tərəfindən istilası 1235-ci ildə başlayıb.
Rusiya səfəri
thumb|right|250px|Vladimirin monqollar tərəfindən alınması. Rus salnaməsindən miniətür 1235-ci ildə Monqol feodallarının xuralı (qurultayı) Qərbə hücum haqqında qərar qəbul etdi. Bu hücuma Cuçi xanın oğlu, Çingiz xanın nəvəsi Batı xan başçılıq edirdi. Onlar 1236-cı ildə Kama bulqarlarını məğlub edib 1237-ci ilin qışında Şimal-Şərqi Rusiya torpaqlarına soxuldular. Qısa müddət ərzində Ryazan (1237), Kolomna, Moskva, Vladimir, Suzdal, Yaroslavl, Tver, Kostroma, Kozelski və digər şəhərləri tutdular. 1238-ci il martın 4-də Siti çayı sahilindəki döyüşdə rus qoşunları məğlub oldu. Beləliklə, Şimal-Şərqi Rusiya torpaqları monqollar tərəfindən tutuldu. Monqollar Novqorodun 100 kilometrliyində dayandılar. Monqollar cənub çöllərinə çəkildilər, iki il burada dincəlib ordularını möhkəmləndirdilər.
1239-cu ildə Batı xan Cənubi Rusiyanı işğal etməyə başladı. 1240-cı ildə monqollar Kiyevi tutdular. Qaliç-Voln knyazlığından keçib Avropaya soxuldular. Polontsk-Minsk, Smolensk,Novqorod-Pskov torpaqlarını tuta bilmədilər. 1242-ci ildə onlar Olomoutsedə çex və macarlara məğlub olub geri qayıtdılar.
Beləliklə, monqollar 1237-1240-cı illərdə rus knyazlıqlarını işğal etdilər. Rusların 240 il monqolların hakimiyyəti altında qalması dövrü başlandı. Uzun müddət ruslar vahid dövlətdə birləşə bilmədilər və Qızıl Orduya bac verdilər. XIV əsrin 2-ci yarısından başlayaraq monqollara qarşı mübarizənin mərkəzi Moskva knyazlığı oldu.
Qıpçaqlarla döyüş
1240-cı ildə monqollar tərəfindən hiylə yolu ilə darmadağın edilən Şimali Qafqazdakı qıpçaqlar Kotyan xanın başçılığı altında Macarıstana getməyə məcbur oldular. İndi də Macarıstanda Kunzaq (Qıpçaqıstan) adlanan ərazi iki inzibati dairəyə - Dunay və Tissa çayları arasında yerləşən Kişikkunzaq (Kiçik Qıpçaqıstan) və Tissa çayının sağ sahilində yerləşən Naqikunzaqa (Böyük Qıpçaqıstan) bölünür. Macar ensiklopediyasında onların XVIII əsrin sonuna qədər öz türk dillərini və muxtariyyətlərini saxladıqları qeyd olunur.
Polşa səfəri
1240-cı ildə Batı xanın Volın və Qalisiyanı işğal edərək, Polşa, Macarıstan və Çexiyaya hücum etməyə hazırlaşdı. Nəticədə bütün Şərqi Avropa monqolların tabeçiliyinə keçir. Hətta Müqəddəs Roma imperiyasının imperatoru II Fridrix bildirmişdi ki, xan tələb edərsə onun quşçusu olmağa hazırdır. Lakin monqollar Mərkəzi və Qərbi Avropaya getmədilər, Volqa çayı ətrafında Saray-Batı yaxud sadəcə Saray şəhəri salıb burada əyləşdilər.
Macarıstan səfəri
thumb|right|200px|Macar kralı IV Bela 1241-ci ildə Macarıstan krallığı o dönəmdə Avropadaki digər feodal dövlətlər kimiydi. Xanədan nümayəndələri hələ Árpád soyundan çıxsa da, kralın təsiri yüksək faizlə sınırlandırılmışdı. Zəngin soylular bütün krallığın güvənliyindən çox öz feodal hökmdarlıqlarının çıxarlarını öndə tuturdular. IV Béla kralın yetkilerini genişlətməyə çalışsa da, başarılı olamayacaqdı. Beləliklə monqol istilası Avropa qapılarına dayandığında Macarıstan feodal bir dağınıqlıq içindəydi.
Macarlar yaxınlaşmaqda olan təhlükədən çeşitli şəkillərdə xəbərdar oldular. 1229-cu ildə Monqollardan qaçan Volqa çayı sahillərindəki Rus boyarlarının Macar torpaqlarına girməsinə izin verildi. 1237-ci ildə Dominikan rahibi Julianus öndərliyində yenidən torpaqlarına götürülmək istendiklerində Batı xan tərəfindən redd edilirlər. Ayrıca Batı xan, Macar kralı Bélaya yazdığı məktubda Macarların qeyd-şərtsiz təslim olmasını tələb edir, əksi durumda qorxunç bir qədərin onları gözlədiyini bildirir. Bela məktuba cavap vermir. Monqollar tərəfindən yenilen kumanlar ilə 1239-cu ildə, eymi aqibətə uğrayan Polşalı zadəganlar aracılığıyla da 1241-ci ildə  iki mesaj daha gönderilir.
Artık iyice yakıcı olarak hissedilen Monqol istilasına karşı Macar halkı hazırlıksız yakalanmıştır. Son bir kaç yüzyıl boyunca göçebe kavimlerin istilalarından uzak yaşanan dönem sonucunda yeni bir istilanın yaşanılacağına kimse inanmamaktadır. Macar toplumu artık eskisi gibi asker bir toplum olmaktan çıkmış, yerleşik hayata uyum sağlamıştır. Sadece zengin asiller zırhlı süvari olarak yetiştirilmekte, önceki dönemlerdeki hafif süvari geleneği terkedilmiş durumdaydı.
Sayısı yaklaşık 60 bin civarında olan Macar ordusu birbirinden bağımsız, savaş deneyimi olmayan asillerin biraraya gelmesinden oluşuyordu. Béla ordusuna Kumanları dahil etmeye çalışacak, hafif süvari eksikliğini bu şekilde karşılamaya çalışacaktır. Ancak ordu içinde Kumanların Moğol ajanları olduğu söylentileri yayılmaktaydı. Kumanların Macar ordusuna dahil edilmeleri, onları hain sayan Moğollar tarafından Macar topraklarının işgal edilmesi için ayrı bir bahane de oluşturmaktaydı.
Monqol istilalarından önce Macar ordusunda yengül süvari ağırlığı vardı. Macar savaşçılarının əski savaş taktikleri de Monqol taktiklerine benzemiş olsa da, XIII yüzilə gelindiyində unutulmuşdu. Buna görə düşmana beklemediği sırada kütlesel olarak saldırılıyordu. Ancak bu taktik düşmanın direnmesi veya yeniden toplanması durumunda etkisiz olabiliyordu. Diğer bir taktik ise göstermelik bir geri çekilme ve kaçma üzerine kuruluydu. Düşmana göstermelik bir saldırıdan sonra kaçarcasına geri çekilen süvari birliklerini takip ederek düzensizce ileri atılan düşman birlikleri yedek birliklere hedef olmakta, geri dönen süvariler ise düşmanı yanlardan çember içine alarak imha etmekteydi. Ancak Macarlar Avrupa’ya yerleştikten sonra 11.yüzyılda bu taktikleri bırakmış, ağır süvari ve piyadelerden oluşan orduya dönmüşlerdi.
Hernád çayı kıyılarında 11 aprel 1241-ci il tarixinde yapılan Mohi Muharebesinde Monqollar üstünlük qazandılar. Kral Béla muhafızlarıyla kaçar ancak ordusu Moğollar tarafından tamamen imha edilir. Bundan sonra Moğollar Macar ovasını, Karpatları ve Transilvanya’yı işgal ederler. Yerel direniş gösteren kentler acımasızca imha edilirken, teslim olan halk köle yapılır. Onbinlerce Macar kaleye sahip olan kentlere, ormanlara, bataklık bölgelere ve dağlara kaçar. 1241 yaz ayları boyunca bölgeye hâkim olan Moğollar Dunay çayı boyunca ilerler. Genelde bahar aylarında sefere çıkan Moğollar alışılanın aksine kışın Dalmaçya kıyılarına ilerler. Bu dönemde Macar topraklarına dahil olan Hırvat toprakları da ele geçirilir. Moğollar Macaristan’da Büyük Kağan adına para bastırırarak hâkimiyetlerini ilan ederler. Bölge Batu Han tarafından Orda xan’ın denetimine verilir.
İstilacı ordunun yağma ve katliamlarının yanısıra salgın hastalıklardan dolayı Macar halkı çok büyük kayıplar verir. Bölgedeki hâkimiyetlerine rağmen Moğollar kaleli şehirleri ele geçiremezler. Saldırıya uğrayan ancak ele geçirilemeyen şehirler arasında Fehérvár, Esztergom, Veszprém, Tihany, Győr, Pannonhalma, Moson, Sopron, Vasvár, Újhely, Zala, Lockenhaus, Bratislava, Nitra, Komárom, Fiľakovo ve Abaújvár sayılabilir. Bundan ders çıkaran kral IV. Béla işgalden sonraki dönemde kalelerin yapılmasını teşvik edecektir. Mali durumunun zor olmasından ötürü zengin Yahudi aileleri, tüccarlar ve zanaatkarlardan borç alan kral bu topluluklara çeşitli haklar tanımak durumunda da kalmıştır. İşgalin ardından ülkeden kovulan Kumanlar yeniden Macar topraklarına çağrılmış ve zarar gören kırsal bölgelerin yeniden bayındır hale gelmesine çalışılmıştır. Bu döneme Macaristan’ın ikinci kez kuruluşu da denmektedir.
1242-ci ildə Ögedey xan ölüncə səfərdə olan Batı xan, yeni qaaanın seçilmesi üçün ordusuyla Monqolustana dönür. Arxasında talan edilmiş torpaqlar bıraxsa da, Qərbi Avropa bu geri çekilmenin sonucunda saldırıya uğramaktan korunmuş olur.
Qərbi Avropanın Macarlar sayəsinde monqolların saldırılarından qorunduğuna dair bir inanış olsa da, monqollar Ögedayın ani ölümü səbəbiyle geri çekilmişdir. Ögeday ölmemiş olsaydı Monqolların Avropa içlerine ne qədər daha ilerleyebileceği tarixçilərcə tartışılmışdır. Ancak dönemin lojistik sorunlarının Moğolların ilerleyişini engelleyeceği öngörülmüştür.
Macarlar Moğol istilasından önemli dersler almışlardır. Korunmasız kırsal bölgenin yağmalandığını ancak kalelerin ve surlarla çevrili şehirlerin hasar görmediğini gören Macarlar sadece sınır bölgelerine değil her bölgeye kaleler inşa etmeye başlarlar. İlerleyen dönemlerde Macar kralları kale yapmaları ve güvenliğini sağlamaları karşılığında feodal prenslere toprak vereceklerdir.
Xorvatiya səfəri
right|thumb|250px|Monqolların məğlubiyətə uğradığı Xorvat Klis qalası right|thumb|250px|Monqollardan qaçan kral IV Bela Monqol istilaları dönəmində Xorvatiya Macarıstan krallığına bağlıydı və kralı IV Bela idi. 1241-ci ildə monqollara yenilən Macar kralı IV Bela Xorvatiyadakı Zaqrebə qaçdı. Müdafiəsi zəif olan şəhər monqollara dirənəməz və yerle bir edilir. Kralı təqib edən Monqollar Zaqrebden Dalmaçiyaya keçerler. 1242-ci ilin mart ayında Kadan komutasındaki Monqol ordusu Xorvatiyadaki Klis qalası önünde yenilgiye uğrasalar da, kasaba kasaba kralı ararlar. Xorvatiya əsilləri ve Trogir ve Rab kimi Dalmaçiya şəhərləri kralın saklanmasına ve kaçmasına yardım ederler. Moğollar dağlık Dalmaçya coğrafyasında dağınık Hırvat kuvvetlerinin pusularıyla karşılaşacak ve alışık olmadıkları coğrafyada zorlanacaklardır. Buna rağmen Xorvatiya toprakları yağmalanmaktan kurtulamayacaktır. Ögedey xanın ölümü üzerine Monqollar geri çekilince Xorvatiya asilleri ve şəhərleri bağlılıklarından dolayı kral tarafından ödüllendirilecektir.
Vestminster modeli
thumb|sağ|250px| [[Vestminster sarayı ]] Vestminster sistemi, İngiltərə parlamenti və hökumət qurumlarını ifadə etmək üçün istifadə olunur. Böyük Britaniya parlamenti Londonda, Vestminster Sarayında yerləşir, bu səbəbdən bu modeldə Vestminster modelini adlanır.
İcraedici hakimiyyət
İngiltərə höhumətinin ən güclü orqanı icra edici hakimiyyət olan onun hökumət kabinetidir. Kabinet ümumilikdə parlamentdə çoxluğu təşkil edən partiyanın üzvlərindən formalaşır. Koalisiya tipli kabinetlərə çox nadir hallarda rast gəlinir. İngiltərədə 2 partiyalı sistem olduğu üçün 2 ana partiyanın gücləri təxminən bir-birinə bərabər olduğu üçün seçkilərdə qalib gələn partiya çox cüzi fərqlə çoxluğu ələ keçirir. Bu baxımdan İngiltərədə təkpartiyalı və darçoxluqlu hökumət kabineti çoxluğun idarəçiliyin ən tipik nümunəsidir. İngiltərədə parlamentar idarəetmə üsulu ilə idarə olunur. Yəni,hökumət kabineti parlamentin etimadına əsasən işləyir.
Qanunverici hakimiyyət
Vestmister modelində qanunverici hakimiyyət parlamentə məxsusdur. İngiltərə parlamenti 2 palatadan ibarətdir: Qanunvericilik səlahiyyəti 1-ci palataya məxsusdur. Lordlar palatasının yeganə səlahiyyəti və gücü qanunların qəbul edilməsini gecikdirməkdir. Lordlar palatası maliyyə məsələlərində qanunları 1 ay, digər məsələlərdə isə 1 il gecikdirə bilərlər.
Vestminster modelini tədbiq edən ölkələr
thumb|sağ|200px|Parlament binası, Kanbera, Avstraliya thumb|sağ|200px|Sansad Bhavan Parlament binası, Yeni Delhi, Hindistan thumb|sağ|200px|Parlament binası, Kuala Lumpur, Malaziya 200px|thumb|sağ|Parlament binası, İslamabad, Pakistan Vestminster modeli əsasən tədbiq olunan ölkələr:
Cil (Lənkəran)
Cil — Azərbaycan Respublikasının Lənkəran rayonunun Şağlaser inzibati ərazi vahidində kənd. Cil çayının sahilində, Lənkəran ovalığında yerləşir.
Coğrafiyası
Rayonu mərkəzindən 16 kilometr şimal-qərbdə, Lənkəran ovalığında, dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşir. Şərqdən Limanı şəhəri və Marso (Ürgə) kəndi, qərbdən Xarxatan kəndi ilə həmsərhəddir. 602 ailə təsərrüfatı olmaqla 597 hektar ərazisi var.
Əhalisi
Əhalisi 2454 nəfərdir.
Toponimiyası
Oykonim "bataqlıq yer", "sucaq yer" mənasındadır. Kənd öz adını hazırda qurudulmuş eyni adlı göldən almışdır. Tarixi mənbələrə görə, kəndin adı Gilan vilayətindən köçən Cil tayfasının adından götürülmüşdür.
İqtisadiyyatı
Kənddəki təsərrüfat Lenin adına sovxozun tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Əhali tərəvəzçilik, çayçılıq və heyvandarlıqla məşğul olmuşdur. Torpaq islahatına uyun olaraq aqrarislahat komissiyası yaradılmış (1997), sahələr əhaliyə paylanmışdır.
Hidrologiyası
Kənddə eyniadlı çay və göl vardır. Kənd ərazisindən axan Cil çayı mənbəyini Lənkəran dağlarından götürür və Gamışovan mərdosuna tökülür. Hidronim "bataqlıq" mənasındadır. Gamışovan mərdosuna bitişik olan Cil gölü isə hazırda qurudulmuş və çay əkin sahəsinə çevrilmişdir.
Dunit
Dunit — demək olar ki, təmamilə olivindən (>90%) ibarət, olivinitlər – dunit ailəsindən olan tam kristallik ultraəsasi dərinlik süxuru.
Haqqında
Tərkibində adətən 3–12% fayalit komponenti olur. Aksessor minerallardan yüksəkxromlu idiomorf xrom-şpinelid (5%-dək) iştirak edir. Adətən qismən serpentinləşmiş olur. Panidiomorf dənəvər, serpentinləşmiş növü isə ilgəkvari quruluşda olur. Qırışıqlıq əyalətlərdə dunit – qarsburkit və dunit – piroksinit-qabbro komplekslərində, qədim platformalarda isə təbəqələşmiş intruzivlərdə və həlqəvi qələvi-ultraəsasi komplekslərdə yayılmışdır. Növ müxtəlifliyi: tərkibinə görə – hortonolitli, qranatlı, xromitli, enstatitli dunit, ferrodunit; əmələgəlmə şəraitlərinə görə – törəmə dunitlər.
Lagorchestes conspicillatus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Məkarimi-əxlaq
Məkarimi-əxlaq — Seyid Yəhya Bakuvinin nadir əsərlərindəndir.
Mövzusu islami-ürfani əxlaq olan bu əsərdə əməli salehlik və əxlaqın imanın əsası olması məsələlərinə diqqət yetirilir. Peyğəmbərin və onun yolunda olanların ən mühüm xüsusiyyətlərindən birinin əxlaq olduğu vurğulanır. İnsanda yamanlıq duyğularının nələr olduğu və bunlardan xilas olmanın yolları göstərilir. Əsər nəsrlə yazılmışdır. Əsərin İstanbul Universiteti kitabxanasındakı nüsxəsinin adı Əxlaqi-mahmudatdır.
Yevgeniya Qomon
Yevgeniya Yevgeniyevna Qomon (d. 25 mart 1995, Zaporojya, Ukrayna) — Ukraynanı təmsil edən bədii gimnast. Yevgeniya Qomon 2012 və 2016-cı ildə Ukraynanı Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Qomon həmdə I Avropa Oyunlarında bir gümüş və bir bürünc medal, Universiada Oyunlarında isə bir qızıl, üç gümüş və iki bürünc medal qazanıb.
Karyerası
Yevgeniya Qomon birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2012-ci ildə qatıldı. London şəhərində baş tutan yarışlarda o, komanda yoldaşları ilə birgə 54.375 xal topladı və 5-ci yeri tutdu.
Yevgeniya Qomon 2016-cı ildə Ukrayna bayrağı altında Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində XXXI Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. O, qrup yarışlarında komanda yoldaşları Olena Dmitraş, Oleksandra Qridasova, Valeriya Qudim və Anastasiya Voznyak ilə birgə final yarışlarında 34.282 xal topladı və 7-ci yeri tutaraq mübarizəni dayandırdı.
Saya xan
Saya Xan - türk, yakut və altay mifologiyasında sürü ilahı. Çaya Xan və ya Taya Xan olaraq da bilinər. Moğollar Zaya Xan və ya Yaya Xan deyərlər. Sürünü hər cür bəladan və pislikdən qoruyar. Mal və heyvanları gözləyib, güdər. Bu tanrıya bağlı Zayaçılar (Zayaqçılar/Çayaçılar/Çayaxçılar/Tayaçılar) adlı ruhlar olar və yer üzünə bərəkət aparırlar. Adına Saya mərasimi təşkil edilər. Altaylılar və yakutlar (bu gün belə) qurban olaraq kəsdikləri atın dərisini uzun bir sırığa keçirib eynilə at şəklinə salaraq asarlar. Bu qurban mərasiminə Tayılqa/Xayılqa (Tayıq/Tayığ/Tayalqa/Taylaqan) adı verilər. Mərasimi idarə edən yaşlıya isə Tayığçı deyilir.
Etimologiya
(Say/Tay/Yay) kökündən törəmişdir. Kölgə, qoruma, yaratma mənalarını daşıyır. Saymaq, hesablamaq, möhtərəmlik mənaları da vardır. Xəbər məzmununa də malikdir. Tibet dilində Saya sözcüyü milyon sayını ifadə etməkdə istifadə edilər. Monqolcada isə dərhal, indi, bu anda deməkdir. Dayı/Tayı (ananın qardaşı) sözü ilə bu məzmunda əlaqəlidir.
Edge (videooyun)
Edge — "Mobigame" tərəfindən "iOS" qurğuları üçün hazırlanan və nəşr olunan pazl videooyunu. Oyunçuya verilən tapşırıq diyirlənən bir kubu labirintəbənzər səviyyələrdən keçirmək və hədəfə çatmaqdır. İlkin olaraq, 2008-ci ilin dekabr ayında "App Store" virtual mağazasında satışa çıxarılan oyun bir neçə dəfə oradan silinib və ora yenidən yerləşdirilib. Buna səbəb "Edge Games" studiyasının qurucusu Tim Lanqdellin oyunun başlığının "Edge" olması barədə müəllif hüququları pozuntusu üzrə olan şikayətləridir. Bu oyunun qısa bir müddət "Edge by Mobigame" və "Edgy", daha sonra 2010-cu ilin yanvar ayında "App Store" virtual mağazasına orijinal adıyla qayıtmasına gətirib-çıxarmışdır. Oyun sonralar müxtəlif platformalarda buraxılmışdır mobil telefonlar, PlayStation Portable, Windows, Mac OS X, Linux, Android, Wii U və Nintendo 3DS.
"Edge" tənqidçilərdən müsbət rəylər almışdır. Onlar oyunun minimalist səviyyə dizaynını və çiptyun saundrekini tərifləmişdir. Oyun həmçinin, Ən yaxşı mobil oyun üzrə Milton mükafatı, V Beynəlxalq Mobil Oyun Mükafatlarında iki kateqoriya və üç Müstəqil Oyunlar Festivalı kateqoriyaları üzrə nominasiya daxil olmaqla bir neçə mükafata layiq görülmüşdür. "Edge Extended" adlı içində yeni səviyyələr, yeni musiqilər, yeni üçölüçülü mühərrik və yeni süni intellektdən istifadə edən qaranlıq kub rəqibi olan bir genişləndirmə buraxılışdır. Bu genişləndirmə 25 avqust 2011-ci il tarixində iOS qurğuları, 27 yanvar 2012-ci il tarixində isə Android qurğuları üçün müstəqil bir applikasiya olaraq buraxılmışdır. "Two Tribes" bu genişləndirməni orijinal oyunun Mac OS X, Linux və Windows versiyaları üçün endirilə bilən məzmun kimi buraxmış və daxilində orijinal oyunun Wii U və Nintendo 3DS versiyalarını daşıyırdı.
Geympley
"Edge" isometrik perspektivə malik bir platforma pazl videooyunudur. Oyunçu bir kubu onun üzlərini müəyyən bir istiqamətə "diyirləndirərək" hərəkət etdirir. Kub onun hündürlüyündə olan pillələri dırmaşa bilir. Oyunçu böyük dəliklərin üzərindən keçmək üçün kubu divarın və ya boşluğun kənarında tənzimləyərək müəyyən kənarlardan sallanaraq keçə bilər. Verilən tapşırıq kubu labirintəbənzər səviyyələrdən keçirmək və hədəfə çatmaqdır. Səviyyələr platformalardan, hərəkət edən bloklardan, dəyişdirmə açarlarından və toplanıla bilən prizmalardan ibarətdir. Hər hansı bir səviyyəni tamamladıqdan sonra oyunçu tamamlama müddəti, toplanılan prizmaların sayı və kubun oyun xəritəsindən neçə dəfə düşdüyünə əsaslanaraq hesablanan bir performans dərəcəsi əldə edir. Bir səviyyədə bütün prizmaları toplayan və o səviyyəni tez tamamlayan oyunçu xüsusi bir dərəcə alır. Oyunçu səviyyə tamamlama müddətini kubu uzun bir müddət labirintin kənarlarından və çıxıntılarından sallayaraq azalda bilər. Oyunun smartfon versiyaları üç idarəetmə sxema təqdim edir. Onlar barmaqları ekran boyunca sürüşdürmək (defalt sxema), ekran üzərindəki butonlara basmaq və son olaraq, smartfonu çevirmək. Oyunda 45 əsas səviyyə və 3 kilidi açıla bilən bonus səviyyə var. Bütün 48 səviyyənin hamısını tamamladıqdan sonra turbo rejiminin kilidi açılır. Bu rejim səviyyələrin daha sürətli tempdə davam etməsinə səbəb olur.
İstehsal və buraxılış
"Edge" iki nəfərdən ibarət bir komanda – David Papazyan və Matye Malo tərəfindən hazırlanmışdır. Onlar birlikdə "Mobigame" adıyla tanınırlar. Oyuçunun bir kubu diyirlədiyi oyunun başlıca konsepsiyası Malonun ağlına 2004-cü ildə gəlmişdir. Oyunun istehsal prosesinə 2006-cı ildə start verilmişdir. Papazyan oyunu proqramlaşdırmış, Malo isə oyunun rəssamı və geymdizayneri kimi fəaliyyət göstərmişdir. Oyunun bəstəkarları Romen Qotye, Simon Perin, Riçard Malo, Jeremi Perin və Matye Malo idi. Komandanın ilkin niyyəti mobil platformalara həsr edilmiş bir oyun istehsal etmək idi. İlkin buraxılışından sonra "Mobigame" oyun üçün klaviatura və coypad dəstəyini nəzərə almışdır. Onlar bir neçə ay ərzində pulsuz yeniləmələr vasitəsilə oyundakı səviyyələrin sayını 26-dan 46-ya qaldırdılar. Oyunun "Apple App Store" virtual mağazasına qayıtmasından çox keçməmiş "Mobigame" onun qrafikalarını təkmilləşdirdi. Onlar oyunu "Retina" displeyə və "iPad" qurğusunun daha böyük olan ekranına uyğunlaşdırmışdır.
Müəllif hüquqları
"Edge" orijinal olaraq, 2008-ci ilin dekabr ayında satışa çıxarılmışdır, fəqət bir neçə ay sonra "Edge Games" studiyasının prezidenti Tim Lanqdell tərəfindən irəli sürülən müəllif hüquqları pozuntusu iddialarına görə 2009-cu ilin may ayında "App Store" virtual mağazasından çıxarılmışdır. Lanqdellin "Edge" sözü üzrə əmtəə nişanının özünün sahibləndiyii barədə irəli sürdüyü bir neçə hüquqi iddiaların birində o, oyunun əldə etdiyi mənfəəti bölüşməyi təklif etmişdir, lakin bu təklif "Mobigame" tərəfindən rədd edilmişdir. "Mobigame" studiyasının vəkilləri Lanqdellin ticarət nişanının qanuni bir gücə malik olması və Lanqdellin iddia edilən kommunikasiyalarının detalları üzrə diskussiya aparmışdır. Baxmayaraq ki, Lanqdellə bir razılığa gəlinməyib, oyun beş ay sonra "App Store" virtual mağazasına "Edge by Mobigame" adı altında qısa bir müddətə qayıtmışdır, ancaq bir ay sonra "Apple" onu yenidən öz virtual mağazasından çıxarmışdır. "Edge" 2009-cu ilin dekabr ayında "App Store" virtual mağazasına "Edgy" adı altında qayıtmışdır. Buna baxmayaraq, "Mobigame" oyunu virtual mağazadan çıxarmışdır, çünki onlar qorxurdular ki, Lanqdell "Electronic Arts" şirkətinə qarşı apardığı hüquqi döyüşü buna bir presedent kimi göstərəcək. 2010-cu ilin yanvar ayında "Edge" orijinal adıyla Birləşmiş Ştatlar və Birləşmiş Krallıqdan başqa digər bütün ölkələrdə yenidən satışa çıxarılmışdır. Oyun bir neçə ay sonra ABŞ-da fəaliyyət göstərən "App Store" virtual mağazasında satışa çıxarılmışdır.
Əlavələr və portlar
"Mobigame" oyun üçün "Edge Extended" adlı bir genişləndirmə buraxmışdır. "Edge Extended" iOS qurğuları üçün 25 avqust 2011-ci il tarixində və Android qurğuları üçün 27 yanvar 2012-ci il tarixində müstəqil şəkildə buraxılmışdır. "Edge Extended" ikiölçülü mühərriki üçölçülü emal prosesi təqdim edə bilən orijinal "Edge" oyunundan fərqli olaraq, yeni üçölçülü bir qrafika mühərrikindən istifadə edirdi və "Retina" displeyi, eləcə də iPad 2 ekranı üçün optimallaşdırılmışdı. 2013-cü ildə həm "Edge", həm də ki "Edge Extended" genişformatlı ekran dəstəyi əldə etmişdir.
"Connect2Media" 17 dekabr 2009-cu il tarixində oyunu Avropada mobil telefon versiyalarına portlaşdırmışdır. "Mobigame" oyunu 2 dekabr 2010-cu il tarixində PAL regionunda, 20 sentyabr 2011-ci il tarixində isə Şimali Amerikada PlayStation Network şəbəkəsinə "PlayStation minis" oyunlar qrupunun bir parçası olaraq portlaşdırmışdır. "Two Tribes" 11 avqust 2011-ci il tarixində oyunu "Steam" virtual mağazasına, 19 avqust 2011-ci il tarixində isə "Mac App Store" virtual mağazasına portlaşdırmışdır. Bunun Android versiyası ilk "Android Humble Indie Bundle" olaraq 3 fevral 2012-ci ildə buraxılmışdır.
"Two Tribes" oyunun Windows və Wii U versiyalarını özü, Nintendo 3DS versiyasını isə "Cosmigo" ilə birlikdə istehsal etmişdir. "Two Tribes" oyunun orijinal çevirmə və toxunaraq idarəetmə sistemlərini klaviatura və analoq çubuqları idarəetmə sistemlərinə çevirmişdir. Buna əlavə olaraq, "Two Tribes" oyun üçün bonus səviyyələr, yeni nailiyyətlər, yeni liderlər lövhəsi və ekran dəqiqlik nizamlamaları yaratmışdır. Oyunun həm Wii U, həm də ki Nintendo 3DS versiyaları oyunun orijinal, "Edge Extended" və Windows versiyalarından səviyyələri təşkil edir. "Two Tribes" "Edge Extended" genişləndirməsini orijinal oyunun Windows və Mac OS X buraxılışları üçün bir endirilə bilən məzmun kimi 28 avqust 2011-ci il tarixində portlaşdırmışdır. "Two Tribes" daha sonra həm "Edge" oyununu, həm də ki "Edge Extended" genişləndirməsini Wii U və Nintendo 3DS üçün müstəqil buraxılışlar olaraq portlaşdırmışdır. Onun Wii U versiyası 21 noyabr 2013-cü il tarixində, Nintendo 3DS versiyası isə 21 noyabr 2013-cü il tarixində buraxılmışdır.
Oyunu orijinal saundtreki 13 mart 2009-cu il tarixində buraxılmışdır.
Tənqidçilərin mövqeyi
"Edge" videooyunu 2008-ci ildə keçirilən Paris Oyun Festivalında Ən yaxşı mobil oyun üzrə Milton mükafatına, Beynəlxalq Mobil Oyun Mükafatlarında isə "Geympleydə üstünlük" və "Operatorun seçimi mükafatı" kateqoriyalarında birinciliyə layiq görülmüşdür. "Edge" 2009-cu ildə keçirilən Müstəqil Oyunlar Festivalında "MOF ən yaxşı mobil oyun", "Səs nailiyyəti" və "Ən yaxşı iPhone oyunu" kateqoriyalarına nominasiya olmuşdur. Oyun "Edge" jurnalının 2011-ci ilin ən yaxşı iPhone oyunları siyahısında, "Ölməzdən əvvəl oynamalı olduğunuz 1001 videooyun" kitabının 2010-cu il buraxılışında yer almışdır.
Buraxıldığı platformanın yaratdığı çatızmazlıqlara baxmayaraq, oyun tənqidçilər tərəfindən yaxşı qarşılanmışdı. Oyunun PC buraxılışı "Metacritic" rəy toplayıcısında 12 qiymətləndirməyə əsaslanaraq, 100 xaldan 74 xal almışdır. Oyunun Wii U buraxılışı "Metacritic" rəy toplayıcısında 9 qiymətləndirməyə əsaslanaraq, 100 xaldan 79 xal almışdır. Xeyli tənqidçi oyunun minimalist ab-havasını, oynaq səviyyə dizaynını və saundtrekini tərifləmişdir. "Kotaku" və "Slide to Play" oyunun səviyyə dizaynını "Marble Madness" videooyununun səviyyə dizaynı ilə müqayisə etmişdir. "148Apps" işçisi Bonni Ayzenman oyunun səviyyələrinin "nəhəng meydançalar" olduqları qənaətinə gəlmişdi. "Gamezebo" redaktoru Rayan Hyuzon oyunun vizual təqdimatını "diqqəti yayan teksturalar"a və ya "gözə girən animasiya edilmiş arxaplanlar"a malik olmadığına görə tərifləmişdir. "GameSpot" mütəxəssisi Kris Uaters oyunun minimalist qrafikalarını boşluqda üzən bloklar konsepsiyasına sadiq olan xüsusi bir atmosfer yaratdıqları üçün ön plana çıxarmışdır. "Slide to Play" oyunun minimalist ab-havasına mükəmməl şəkildə uyğun olan çiptyun saundtrekini tərifləmişdir. "Kotaku" yazıçısı da oyunun saundtrekinin oyunla uyğunlaşdığına inanmışdır və onu hər hansı bir iPhone oyunundakı ən yaxşı saundtrek adlandırmışdır. O, daha sonra oyun musiqisini dalğın, dincəldici, energetik və əsrarəngiz adlandırmışdır. "Pocket Gamer" işçisi Spanner Spenser oyunun musiqisinə xüsusi diqqət ayırmışdır və yazmışdır: "o, sinifdən sızıb keçir və üslubla pozitiv şəkildə döyünür".