cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Səfəvi incəsənəti
Fasadları
Əksər portal-günbəz tikililəri kimi Gəncə Cümə məscidinin də bütün fasadları lakonik formalarda həll edilmişdir. Onların əsasında mərkəzi oxların vurğulanması ilə əldə edilən simmetriya durur. Fasadların memarlığında (cənub fasadı istisna olmaqla) əsas önəm portallara verilmiş, onlar divar səthinin mərkəzində yerləşdirilmişdir. Fasadların qeyri-adi dərəcədə sadə formaları – əsas girişlərin həddən artıq böyük giriş portalları və portalların dərinliyində yerləşdirilmiş kiçik giriş yerlərinin formalaşdırığı kontrast yüksək təssürat yaradır. Nişlərin oxvari tağları (6 m hündürlüyə və 5.6–5.60 metr enə malikdir) demək olar ki, portalların bütün sərhini tutur.
Məscidə aparan əsas portallar yaxşı vurğulanmışdır. Onlar iri ölçülərsə sadə və sərt formalarla həll olunmuşdur. Açıq olan böyük və dərin nişlər binanın dərinliyinə aparır, fasadların hündür və düz divarları isə kontrast nəticəsində dini tikilinin ifadəliyini vurğulayır. Portalların yanlarında düzbucaqlı çərçivə içərisində inşa edilmiş kiçik nişlər yerləşir. Fasadların maili səthində yan otaqların pəncərə və qapı yerləri açılmışdır.
Qərb və şərq fasadları, şimal fasadı kimi həll edilsələr də, onlara simmetrik yerləşdirilmiş iki kar niş də əlavə olunmuşdur. Cənub fasadında portal yoxdur. Divarın iki tərəfində isə şəbəkəli pəncərələr yerləşdirilmişdir.
Çəhəl Sütun Sarayı
250px|thumb|Çəhəl Sütun Sarayı
Çəhəl Sütun ( "qırx sütun") — II Şah Abbasın hakimiyyəti dövründə İsfahanda inşa olunan saray. Saray adını ("qırx sütun") giriş hissəsini dəstəkləyən iyirmi taxta sütundan götürür; girişin önündəki fəvvarənin suyunda əks olunan sütunlar qırx sütun kimi göründüyü deyilir.
Bəzi tarixçilər Şah II Abbas tərəfindən bərpa etdirilən bu binanın ilk əvvəl qırx sütun üzərində inşa edildiyini sonradan sarayda yanğın baş verdiyini və nəticədə eyvanın bir hissəsinin yandığını geridə 20 sütunun qaldığı fikrini irəli sürürlər. Restavrasiya ustası Lütfullah Honarfar İsfahan memarlığı haqqında yazdığı kitabda bu fikrin yanlış olduğunu vurğulayaraq, bərpa işləri zamanı tapılan yanğın izlərində buna dair sübuta rast gəlinmədiyini qeyd etmişdir. O həmçinin yazır ki, Sultan Hüseyn dövründə edilən bərpalar zamanı bina əvvəlki vəziyyətinə qaytarılmışdır. Şarden də 1666-cı ildə saray barədə verdiyi məlumatlarda sarayın böyük eyvanında 18 qızıl ulduzlu və güzgülü sütundan bəhs edir.
Şah Abbas dövründən Sultan hüseyn dövrünə qədər Səfəvi sarayında yaşayan saray tarixçisi Mirzə Məhəmməd Vahid Qəzvini "Abbasnamə" adlı əsərində sarayda baş verən yanğın haqqında məlumat vermişdir. Mirzə Məhəmmədin yazdıqlarına əsasən Sultan Hüseyn dövründə sarayın bu yanğında zədələnən hissələri bərpa edilərək əvvəlki halına qaytarılmışdır. Sarayın girişindəki kitabədə də 1706-cı ildə edilən restavrasiya işlərindən bəhs olunur.
Şah Abbas Novruz bayramlarını bu sarayda qeyd edirmiş. Onun ardıcılları da bu ənənəni davam etdirmişdilər.
I Şah Abbasın hakimiyyəti illərində onun sifarişi ilə İsfahanda uzun bir küçə inşa edilmişdir. Bu küçə Çaharbağ adlanırdı. Küçənin hər iki tərəfində bağlar salınmışdı. Bağların bitiş nöqtəsi isə Nəqşi Cahan meydanı idi. Çəhəl Sütun sarayı isə bu küçə və meydanın əsas mərkəzi kimi inşa edilmişdi.
Strukturu
Çəhəl Sütun sarayı "Talar" adlanan zal və onun ətrafəndakı otaqlardan ibarətdir. Şah Abbas öz dövründə bu zalı xarici qonaqları qəbul etmək üçün istifadə etmişdir. Zal həm də ziyafət zalı kimi istifadə edildiyini görə digər otaqlardan daha təmtaraqlı və cəlbedicidir.
Cabəri Ənsarinin yazdıqlarına əsasən Səfəvi dövrünə aid İsfahanda yerləşən imarət və binalar Şah Abbas tərəfindən yenidən bərpa etdirilib gözəlləşdirilmişdir. Çəhəl Sütun sarayı da bu binalardan biridir. Daha sonra II Şah Abbas dövründə bu binalara yenidən restavrasiya və əlavələr edilmişdir.
Eyvanın ətrafındakı 2 otaq Şah Abbas dövründə tikilmişdir. Bu otaqlardakı rəsmlər gips üzərində işlənib və Rza Abbasi üslubunu daşıyır. Üçüncü eyvanın ölçüləri 7x5,5 metrdir və bura Şahnəşindir (şahın oturacağı). Döşəməsi və Ortostat (divarlarda daş döşəmə) mərmər daşı ilə döşənmişdir. Bu ortostatlar naxışlıdır. Tavan tam güzgü örütülmüşdür. Eyvanın hər iki tərəfində taxçaların içərisinə dörd portret şəkli çəkilmişdir. Bu rəsmlərdən ikisi Avropa üslubunda və yağlı boya texnikası ilə digər ikisi Səfəvi üslubu ilə çəkilmişdir. Bundan əlavə 2 lövhə üzərində Şəmsəddin Bin Molla Məhəmməd Seyyid Ceylani tərəfindən Qurandan ayələr yazılmışdır.
Binanın qərbində yerləşən eyvanda Səfəvi üslubu ilə çəkilmiş rəsmlər hələ də qalmaqdadır. Bu eyvanın bəzi rəsmlərində Rza Abbasinin üslubu diqqət çəkir. Şahnişinin iki tərəfində yəni şimal və cənubunda Şah Abbasa aid 2 otaq var. Şimaldakı otaqda 12 ədəd rəsm əsəri vardır ki, bunlardan birində ziyafət süfrəsində tacı ilə Şah təsvir edilmişdir. Bu rəsm İsfahan üslubundadır. Cənub otağındakı rəsmlərin çoxu Səfəvi üslubundadır. Bunlardan sadəcə 1-i Hind üslubu ilə rəsm edilmişdir. Bir digər rəsm isə Yusif Peyğəmbərlə Züleyxa haqqındadır. Onun qarşısında yerləşən taxçalar içindəki rəsm Xosrov və Şirin təsviridir.
Çəhəl Sütunun əhəmiyyətli salonlarından biri 22 m uzunluğunda, 11 m enində, 21 m hündürlüyündədir. Salonun 3 qübbəsi var. Bu qübbələr tromplar vasitəsilə dəstəklənir. Trompların ətrafındakı naxışlar xüsusilə diqqətəlayiqdir. Salonun ətrafında ortostat üzərində 24 ədəd rəsm əsəri var. Bunlardan bəziləri Şah Abbas dövründə rəsm edilmişdir. Salondakı 6 böyük rəsm müxtəlif üslublarda çəkilmişdir. left|thumb|351x351px|Mədər-i Şah mədrəsəsinin qapısı, [[İsfahan]]
Dövrün sonu
thumb|355x355px|[[Həşt-Behişt (İsfahan)|Həşt-Behişt sarayının tavanı, İsfahan,]] Səfəvi memarlığının son dövrünə İsfahanda yerləşən iki abidəni misal göstərmək olar. Bunlardan biri Həşt-Behişt ("Səkkiz Cənnət") sarayıdır. Saray bəzi mənbələrdə 1669 bəzi mənbələrdə isə 1671-ci ildə inşa olunmuşdur. Binanın planı 2 mərtəbədən və 8 otaqla əhatə olunmuş mərkəzi zaldan ibarətdir. Bina səkkizguşəli formadadır. Sarayın 2 əsas girişi vardır. Bundan əlavə binanın 4 tərəfində eyvanlar vardır ki, onlar da hündür və nazik taxta sütulardan ucaldılmışdır. Xarici dekorasiyada kermaika və sarı rəngin istfadəsi xüsusilə diqqət çəkir.
Xacu körpüsü
Xacu körpüsü Səfəvi memarlığının son dövrünün ən mühüm nümunələrindən biri hesab olunur. Mövcud mənbələrə görə köprü 1873-cü ildə təmir edilmişdir. İlk əvvəllər körpünün mərkəzində şahın daş kresloda oturub atəşfəşanlıq mərasiminə baxdığı bir kürsü varidi. Hal-hazırda sadəcə kürsünün daş oturacaqları qalmışdır.
Səfəvi imperiyasına səyahət edən səyyahlarlardan Şarden öz yazılarında körpüdən bəhs etmişdir. Şarden yazdığına görə Xacu köprüsü Səfəvi memarlığının kuliminasiyasıdır və onun indiyə qədər gördüyü ən maraqlı körpülərdən biridir. Mənbələrin verdiyi məlumata görə köpünün tikilməsində əsas məqsəd iki əyaləti- Xacu və Həsənabad qapısını, Taxt-ı Folad və Şiraz yolu ilə birləşdirmək idi.
XVII əsrdə yaşamış fransız səyyah Jan Batist Tavernye körpünün inşası ilə bağlı maraqlı məlumatlar vermişdir. O yazır ki, II Şah Abbas Xacu körpüsünü iki məqsədlə tikdirmişdir. Bunlardan birincisi körpüdən çayın mənzərəsini izləmək, digəri isə yaxınlıqda yaşayan xristian əhalinin istifadəsi üçün idi.
Körpünün uzunluğu 105 metr, eni isə 14 metrdir. 23 tağlı bu memarlıq abidəsinin yerimək üçün nəzərdə tutulan hissəsinin eni 7.5 metrdir. Ümumilikdə 21 böyük və 36 kiçik giriş-çıxış kanalı mövcuddur. Körpüdə istifadə olunan daş parçalarının uzunluğu 2 metrdən artıqdır, hər kanalla tavan əsası arasındakı məsafə 21 metrdir. Körpünün yuxarı mərtəbəsi, əsas orta dəhlizdən atlar və avtomobillər, hər iki tərəfdəki tağlı yollardan isə piyadalar istifadə edir. Körpü çayın üzərindəki tağların altındakı şlüz örtükləri sayəsində çayda su axını tənzimləyir. Şlüz darvazaları bağlandıqda suyun səviyyəsi qalxır ki, bu da çay boyu çoxlu bağların suvarılmasını asanlaşdırır.
Xacu körpüsü vahid modulların təkrarlanmasından və uclu tağlardan ibarətdir. Körpü üzərində inşa edilən xüsusi məkanlarda səslər yayılmır və məkanın öz daxilində qalır. Bölmələri birləşdirən keçid hissələrində akustik effekt artır və qövsə dəyən səs tədricən böyüyür və yox olur. Körpünün hər iki tərəfindən daşdan şir heykəlləri mövcuddur.
Çaharbağ mədrəsəsi
Çaharbağ (Sultani) mədrəsəsi 1706–1714-cü illərdə Şah Hüseyn Mirzənin əmri ilə tikilmişdir. Şah Hüseyn bu mədrəsəni xanədan məktəbi kimi təchiz etdirmiş və dövrün məşhur alimlərindən Məhəmməd Bəkir Hatunabadini mədrəsəyə Mollabaşı vəzifəsinə təyin etmişdir. Gözəl kaşıları ilə diqqəti cəlb edən bu mədrəsənin 90×95 metr düzbucaqlı planı əhatə dairəsi, 60×65 metrlik həyəti, ikimərtəbəli eyvanı və 120 hücrəsi var. Şah Hüseynin də burada özünə məxsus hücrəsi varimiş. Mədrəsəyə Şah Hüseynin anası tərəfindən bir neçə karvansara və bazar yeri bağışlanmışdı. Mədrəsənin planı belədir; giriş, həşti, eyvan, hücrə, sehn, müdərris hücrəsi, künbətxanə, şəbistan (gecə ibadətləri üçün nəzərdə tutulan otaq), dəstəmazxana, xidmət otağı.
Mədrəsə quruluşu daxilində; eyvan, məscid, günbəz, minarə, mehrab, minbər, hərəm, hücrə, hovuz və kitabxana kimi tikililər də varidi. Mədrəsənin çinar ağacından hazırlanmış gümüş və qızılla örtülmüş qapısı olduqca məşhurdur. "Yeddi sənət qapısı" adlanan bu qapı Əbdüllətif Təbrizi və Məhəmməd Saleh İsfahani tərəfindən hazırlanmışdır. Çox zərif və diqqəti cəlb edən zərgərlik, rəssamlıq, qızıl qaplama, dəmirçilik, oyma, filigran, qələmkarlıq kimi yeddi sənət növü ilə hazırlandığı üçün bu ad verilmişdir. Qapıda iki gümüş dəstək vardır. Qapının sağ tərəfində Şah Hüseyni tərənnüm edən şeirlər, sol tərəfdə isə elm və təhsilin əhəmiyyətindən bəhs edən şeirlər yazılmışdır. Mədrəsənin həyətində daşın içindən axan fəvvarə var idi. Fəvvarənin ətrafı bir tələbənin şiə əqidəsinə görə günahsız sayılan 14 nəfərə həsr olunan duaları ilə bəzədilmişdi.
Toxuculuq
Səfəvilər dövlətində toxunan parçaların çeşidləri barədə Şardenin gündəliyində müfəssəl məlumatlar vardır. O bu barədə yazır: " Pambıq, yun, pərğu və xüsusi ipəkdən toxunan parçalar çox gözəldir. Onlrdan ipək-əbrişim çeşidinə görə çox olması həm də ipək parçaların dəbdə olması ipəkçiliyin yayılmasına gətirib çıxarmışdır. "Diba", "Pərniyan", "Tafta", "Dalğalı ipək daneriz", "Atlaz, "Səndəl", "Dəstar" (Qızılbaş tacı), "Şal-e kəmər", "Dəsmal" adlı ipək parçalar eləcə də pambıq, keçi və dəvə yunu ilə hazırlanan parçalar vardır ki, hamısı bu şəhərlərdə istehsal olunur."
Şardenə görə əsas ticarət məhsulu olan ipək Gürcüstan, Xorasan, Kirman, Gilan, Mazandaran əyalətlərindən əldə edilirdi. Səfəvi dövlətində 22000 tay ipək istehsal olunduğunu və onun hər tayının çəkisinin 276 livr olduğunu yazmışdır. Əldə edilən ipəyin 10000 tayı Gilanın, 2000 tayı Mazandaranın, 3000 tayı Azərbaycanın, 3000 tayı Xorasanın, 2000 tayı Qarabağın, 2000 tayı isə Gürcüstanın payına düşürdü. Şardenin məlumatlarına görə ölkədə 4 növ ipək istehsal olunurdu ki, onlardan biri "Şirvani" adlanırdı. Şirvani ipəyi nadir tapılan ipək növü idi və Xəzər sahili şəhərlərdə xüsusilə də Qəzvində istehsal edilirdi. Ondan bir dərəcə üstün ikinci ipək növü "Xarvari", 3-cüsü "Xodapəsənd" sonuncusu isə "Şərbaf" adlanırdı. thumb|Ser Robert Şirlinin [[Antonio Van Deyk tərəfindən çəkilən portreti]] Şardenə görə zər və gümüşlə toxunmuş parçalar həm sadə və həm də cürbəcür olur. Bəziləri ikiqat olur ki, ona "ikiüzlü" deyirlər. İkiüzlü parçaların arxa tərəfi olmur və buna zərlə toxunmuş məxmər də deyirlər. Zərlə toxunmuş parçaların gəzi (1 gəz 105 sm-ə bərabərdir – A. B.) yaxud zəri (zor 104 sm-ə bərabərdir — A. B.) 50 tümənə qədərdir. Avropa pulu ilə hər şəsti 30 ekü ve zəri 1100 eküyədir. Dünyanın heç bir yerində belə parça toxunmur. Bu bahalı parçalar toxunan karxanada 5–6 nəfər həmin sahədə işləyir. Burada 24-dən 30-a qədər cürbəcür məkikdə (toxuculuq maşını, alət) müxtəlif əməliyyatlar yerinə yetirilir, halbuki adi parçanı toxuyanda bunların ikisindən istifadə edilir. Zərlə toxunmuş parçanın qiymətinin inanılmaz dərəcədə baha olmasının əksinə olaraq bu sahədə çalışan fəhlələr hər gün 15–16 "su" (şahı) muzd alırlar ve yalnız onun (gündəlik) bir parçasını toxuya bilirler. Bu bahalı, zərlə toxunmuş parçalar qapı-pəncərələrə vurulur və ondan çox yerdə istifadə olunur. Bu növ parçalar mənzillərin də əsas və lazımi ehtiyaclarından hesab olunur.
Tavernyeyə görə çoxlu miqdarda cürbəcür rəngli parçalar da toxuyub onların üzərini gül, buta ve müxtəlif təsvirlərlə bəzəyirlər. Avropadan Səfəvi dövlətinə üzərində müxtəlif təsvirlər olan ucuz parçalar idxalı artdıqca, bu cür yerli parçalar adiləşdi. Artıq bu parçalardan otaq pərdəsi kimi yorğan-döşək yığılan yerlərdə istifadə olundu.
Yəzd və Kirmanda ucuz qiymətli yun parçalar "Etamines" adlanan yun və pambığın qarşığı olan parçalar, həmçinin yun və ipəyin qarışığından olan parçalar da istehsal olunurdu. Muğanda adi əhalinin istifadəsi üçün qaba və qalın yun parçalar da toxunurdu. Bu parçaları üçüncü təbəqəyə mənsub insanlar işlədirdilər. Övliya Çələbinin məlumatına görə Marağa əhalisinin əsas məşğuliyyətlərindən biri pambıq əyirmək və parça toxumaq idi.
Sözügedən dövrdə İsfahanda toxuculuq sənayesi böyük dərəcədə inkişaf etmişdir. Mənbələrdə qeyd edilir ki, bazarda 25 min işçi üçün toxuculuq dəzgahları varidi. Hətta toxuculuq gildiyasının rəhbəri dövlətin ən qüdrətli adamlarından biri sayılırdı. Saraya yerləşdirilmiş toxuculuq maşınları şəhərin baş meydanı ilə Çəhəl Sütun sarayı arasında yarım kilometr məsafədə yerləşirdi. Bu emalatxanalar o dövrün yüksək daxili tələbatı və sürətlə artan ixrac hesabına yaradılmış həllər idi. Məlumdur ki, şah Səfəvilər dövründə Avropa ölkələrinə səfirlər tərəfindən göndərilən diplomatik hədiyyələr üçün İsfahan emalatxanalarında toxunan parçalara üstünlük verirdi. 1609-cu ildə Şah Abbasın əmri ilə İngiltərənin Səfəvi sarayındaki nümayəndəsi Ser Robert Şirliyə kaftan və qızılbaş çalması hədiyyə edilmişdir. Ser Robert Şirlinin geyindiyi bu paltarlar avropalılarda dərin təəssürat yaratmışdır. 1622-ci ildə rəssam Antonio Van Deyk (1599–1641) tərəfindən Romada çəkilmiş portretində Robert Şirli ənənəvi Səfəvi kişi geyimində, naxışlı xalat və plaşla təsvir edilmişdir.
Toxuculuq məktəbləri
Səfəvilər dövründə ölkədə toxuculuq sahəsində 2 əsas məktəb fəaliyyət göstərirdi. Bunlardan birincisi Qiyasəddin Əli Nəqşibənd məktəbi digəri isə Rza Abbasi məktəbi idi.
Qiyasəddin Əli Nəqşibənd XVI–XVII əsrlərdə Yəzd şəhərində məşhur parça ustası və dizayneri kimi tanınıb. Bu dövrdə o, parça dizaynında "Yezd məktəbi" kimi tanınan bir üslub yaratmışdı. "Nəqşibənd" titulu parça dizaynındakı məharətinin simvoludur. Onun parça üzərindəki imzası "Qiyas"dır (غیاث). Qiyasəddin Əli Nəqşibənd kimi sənətkarların iştirakı ilə Yəzd şəhəri insan fiqurlu və naxışlı parçalar, xüsusilə də təsvirli atlaz parçalar istehsalında ən əhəmiyyətli mərkəzə çevrilmişdi. Qiyasəddin öz əsərlərində ən çox seçilən və orijinal mövzuları bir araya toplamış və bununla da Şah Abbasın diqqətini cəlb etmişdir. Çox keçmədən, o, dövrün digər saray sənətkarları arasında mühüm yer tuta bilmişdir. Məlumdur ki, I Şah Abbas Əkbər şaha (1542–1605) Qiyas tərəfindən toxunmuş və dizayn edilmiş əlli parça (300 başqa parça ilə birlikdə) göndərmişdir. Sənətçi bununla da "nəqşiənd"in titulunu və şöhrətini Səfəvi dövlətinin sərhədlərindən kənara da çıxarmışdır. Bir sıra bioqraflar Hindistan, Osmanlı və Bizans hökmdarlarının Qiyasdan əsər (parça) almaq üçün ona hədiyyələr göndərdiklərini qeyd etməklə bu fikri təsdiqləmişdirlər.
left|thumb|202x202px|[[Rza Abbasinin portreti (1673)]] Səfəvi sənətinin ikinci dövrü kimi tanınan I Şah Abbas dövründə (İsfahan məktəbi) Rıza Abbasi üslubunun təsiri Qiyasəddinin əsərlərində öz əksini tapmışdır. Bu təsiri onun Yəzddən İsfahana köçməsi və İsfahanda yaşamağa başlaması ilə əlaqələndirmək olar. I Şah Abbasın göstərişi ilə baş vermiş bu iqamətgah dəyişikliyi onun İsfahan toxuculuq emalatxanalarının məsuliyyətini öz üzərinə götürməsi ilə bağlıdır, lakin bir müddət İsfahanda yaşadıqdan sonra o doğma şəhərinə (Yezd) qayıdır və burada öz sənətini inkişaf etdirir. Qiyas İsfahanda saray emalatxanasında işləyərkən bu dövrün məşhur miniatürçüsü Rza Abbasi ilə tanış olur və onun əsərlərindən çox təsirlənir. Bu tarixdən etibarən Rıza Abbasinin miniatür üslubunun təsirləri Qiyas tərəfindən toxunan parçalarda aydın şəkildə görünür və müşahidə edilir. Yel Universitetinin İncəsənət Qalereyasında "Qiyas" imzalı parça üzərində Qiyasın özünəməxsus üslubu və Rıza Abbasinin təsirləri aydın görünür.
I Şah Abbasın dövründə geniş yayılmış ikinci toxuculuq üslubu Rza Abbasi üslubudur. Daha sonra Rza Abbasi adı ilə tanınan Rıza (1572–1634) Qəzvin məktəbində təhsil almışdır. Rıza Abbasinin üslubu onun yaratdığı və tələbələri tərəfindən davam etdirdiyi "İsfahan məktəbi" kimi tanınır. O, miniatür sənətində yeni üslubun formalaşmasında mühüm rol oynamış və orijinal mövzular seçərək yeni rəngkarlıq üsulu yaratmışdır. Əsərlərinin əksəriyyəti bir səhifəlik rəsm formasındadır. O, gənclərdən tutmuş aşıqlara, dükançılardan saray əyanlarına qədər cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrini sərbəst və möhkəm konturlardan istifadə edərək parça üzərinə rəsm etmişdir. Qiyasın toxunduğu parçalardakı insan fiqurlarını Rza Abbasinin bir səhifəlik miniatürlərindəki fiqurlarla müqayisə etdikdə təsirin şiddəti daha aydın görünür. Rza Abbasinin rəsmlərindəki əsas mövzular yastığa uzanmaq, əylənmək, şərab içmək kimi ümumi mövzulardır, lakin bu fiqurlar parçanın üzərində bölmələrdə yerləşdirilmiş və dizayna uyğun olaraq dəyişdirilməsi mümkün olmuşdur.
Xalçaçılıq
Azərbaycan xalçaçılıq sənəti tarixində XVI-XVll əsrlər ən zəngin dövrlərdəndir. Bu yüzillərdə Azərbaycanda olmuş əcnəbi səyyahlar ölkənin bir çox şəhərlərində daxili və xarici bazarlar üçün xalça toxunan xüsusi karxanaların fəaliyyət göstərdiyini qeyd etmişlər. Mənbələrdən məlum olur ki, bu zaman toxunuşu bəzi nümunəvi xalçaların yaradılmasında yalnız toxucu deyil, dövrün görkəmli rəssamları da iştirak etmişlər. Məlum olduğu kimi, xalça əsil mənada toxucu əməyinin məhsuludur. O, əsrlər boyu xalçanın həm toxucusu, həm də rəssamı olmuşdur. XVI–XVII əsrlərdə xüsusr sifarişlə toxunmuş bir çox Azərbaycan xalçaları isə xalq yaradıcılığından daha çox peşəkar saray incəsənəti örnəklərini xatırladır.
Səfəvi dövrü xalçalarında təsvirlərin bolluğu əsas səciyyəvi xüsusiyyətlərdən biridir. Bunun səbəbi xalçaçılıq sənəti ilə miniatür sənətinin qarşılıqlı əlaqədə olması idi. Səfəvilər dövründəki bir çox dizaynerlərin dizaynları tam aydın olmasa da, xalça, parça və miniatür kimi sənətlərin oxşarlığına əsaslanaraq, Rza Abbasi kimi o dövrün mühüm sənət ustalarının bir çox sahədə mahir olduqları anlamaq mümkündür.
Səfəvilər dövründə xalçaçılıq sənəti kəndlərdən şəhərlərə yayılmışdır. Xalçaçılığın ticarətə daxil olması ilə dövlət xalqı iqtisadiyyatı gücləndirən sahələrə- dulusçuluq, toxuculuq və xalçaçılıq kimi sahələrə yönəlməyə təşviq edirdi. Şah Abbas dövründə bu sənətlər dövlət himayəsində idi. Xalçanın şəhərlədə yayılması ilə xalçaçılıq metodları dəyişdirili və yeni xalçaçılıq mərkəzləri açıldı. Bu mərkəzlərdə xalça kompozisyaları olduqca zənginləşdi. Artıq Səfəvi xalçalarında Türkmən, Osmanlı, Hind Gürkani əsintilərini görmək mümkün idi. Bu dövrə aid xalça nümunələrində heyvani fiqurların çoxluq təşkil etdiyi "Esangeşko" xalçalarına rast gəlmək olar. Xalçanın adı eyni adlı Polşa şahzadəsinin adından götürülmüşdür. Esangeşko xalçasının görüşünü belədir: xalçanın zəmini tünd rəngli olub, üzərində real və ya əfsanəvi heyvanların müxtəlif formalarda təsvirləri mövcuddur. Bundan başqa xalçanın mərkəzində ovçuluğa dair naxışlar olduqca həyəcanlı və hərəkətli bir şəkildə təsvir edilmişdir. Esangeşko xalçası Səfəvi dövrü xalçaçılığının şah əsərlərindən hesab olunur.
Səfəvilərin son dövründə xalçalarda baxça və ağac motifləri ilə yanaşı xalçanın ətrafı boyu çevrələnən dairəvi çizgilərə rast gəlinir. Bundan başqa bu dövr xalçalarında canlı rənglər və həndəsi fiqurlar gözə çarpır. XVIII əsr xalçalarında Həşt-Behişt və Çahar Bağ təsvirləri də aydın görünür. Bu növ xalçalarda zəmin 4 hissəyə bölünür. Ortada hovuz təsvir edilir. Hər bir bölmədə isə müxtəlif mənzərələr rəsm edilir. Bu növün ən məşhur nümunəsi Kirman xalçasıdır. Xalça hal-hazırda Hind Caypur muzeyində sərgilənir.
Səfəvi dövrü xalçalarını dizayn və motiflərinə görə əsasən 4 qrupa ayırmaq olar :
Şah İsmayıl dövründə
Şah İsmayıl 15.07.1502-ci il tarixli "toxuculuq, xalça və xalçaçılığın inkişafı" haqqında fərmanı ilə sasanilər dövründə məşhur olan xalçaçılığın yenidən dirçəldilməsini əmr edir. Bu dövrdə beş əyalət xalçaçılıq mərkəzi kimi ön planda idi; Təbriz, Kaşan, Həmədan, İsfahan, Şuştər və Herat. Şah İsmayıl dövründə Səfəvi sarayında istifadə olunan xalçalar dövrünün ən məşhur ustası Qasım Əli tərəfindən hazırlanmışdır. Şah İsmayıl dövründən günümüzə qədər gəlib çıxmış xalçalar aşağıdakılardır:
Şah İsmayıl dövründə toxunulan xalçalarda üzə çıxan motivlər bunlardır: tumurcuqlu ağaclar, sərv ağacları, əjdəha təsvirləri, qu və simurq quşu eləcə də heyvan təsvirləri. Şah İsmayıl bir çox məşhur Heratlı xalçaçıları Təbrizə dəvət etmiş, Kəmaləddin Bəhzatı isə onlara usta təyin etmişdir. Bununla da şahın əmri ilə Təbrizdə yeni xalçaçılıq atelyələri qurulmuşdur. Hətta o Kəmaləddin Behzad, Ağa Mirək və İsfahanlı bir nəqqaşa oğlu Şah Təhmasibə miniatür sənətini öyrətməsini tapşırmışdır. Şah Təhmasib həmçinin Sultan Məhəməd Müsəvvərin də tələbəsidir.
Şah Təhmasib dövründə
Şah Təhmasib atası Şah İsmayıldan fərqli olaraq həm də rəssam idi. O uşaqlıqdan Kəmaləddin Behzadın rəhbərliyi altında naxış tərtibatı öyrənirdi. Təhmasibin 54 illik səltənətinin 20 ili rəssamlarla iç-içə keçmişdi. Onun hakimiyyətinin ilk illərində Səfəvi incəsənəti öz çiçəklənmə dövrünü yaşayırdı. Bu dövrdə əsas iki xalçaçılıq məktəbi ön plana çıxırdı:
thumb|477x477px|[[Şeyx Səfi xalçası, Ərdəbil]] İlk əvvəl paytaxtın Təbrizdən Qəzvinə köçürülməsi ilə Qəzvin məktəbi yüksəlişə keçsə də daha sonra şahın sufiliyə yönəlməsi və sənətdən uzaqlaşması ilə burada yaşayan sənətçilərin Məşhədə axın etməsi bu məktəbin yaranmasına gətirib çıxardı. Bu sənətçilərin bir hissəsi Hindistana köç etdi. Digər hissəsi isə Şah İsmayılın qardaşı İbrahim Mirzənin rəhbərliyi ilə Məşhəd məktəbinin əsasını qoydu. Rəvayətə görə Şah Təhmasib Sultan Süleymana məktub yazaraq ondan İstanbulda yerləşən Süleymaniyyə məscidinin ölçülərini istəyir və öz ətrafındakı sənətkarlara məscidin ölçülərinə uyğun xalça toxumağı əmr edir. Bu barədə Macarıstanın Səfəvi sarayındakı nümayəndəsi məlumat verir. O yazır ki, toxunulan xalçalar dəvələrlə birlikdə Həmədandan İstanbula aparılır.
Şah Təhmasib dövrünün əsas xalçaları aşağıdakılardır:
Ərdəbil xalçaları 1539–1540-cı ildə indiki İranın şimal qərbində toxunmuşdur. Xalçanın üzərində "Maqsud Kaşani" imzası vardır. Bu xalçaların həddən artıq incə toxumaq üçün hər ilmədə çox nazik yundan ilgəkdə isə ipək iplərdən istifadə edilmişdir. Hal-hazırda Londonda "Viktoriya və Albert" muzeyində saxlanılmaqdadır.
I Təhmasib dövrünün məşhur xalçalarından bir digəri "Çelsi" xalçasıdır. Xalçanın qırmızı zəmini üzərində tünd göy rəngli madalyonlar eləcə də heyvan və bitki fiqurlarından ibarət bağça təsviri var. Xalçanın toxunma ili 1550-ci ildir və o da "Viktoriya və Albert" muzeyində sərgilənir.
1539-cu ildə Səfəvi hökmdarı I Təhmasibin sifarişi ilə Şeyx Səfi məscidi üçün toxunan Şeyx Səfi xalçasının 32 milyon ilməsi olub, ümumi ölçüsü 56,12 m²-dir. Eni 5,34 m, uzunluğu 10,51 m olan xalça dünya muzeylərində saxlanılan ən nadir xalq sənəti nümunələrindəndir. Bəzəkləri gül-çiçək rəsmlərindən ibarətdir. Zəngin rəng çalarları vəhdət təşkil edir. Xalının mərkəzində yerləşən qönçə Günəşi, onun ətrafında dairə şəklində düzülmüş xırda güllər haləni, yaşıl, qırmızı, sarı rəngli 16 kiçik dairəvi qübbə isə Günəş şüalarını əks etdirir. Həmin kompozisiyanın yuxarı və aşağı hissələrində zəngin bəzəkli, qırmızı və şəkəri rəngli qəndil təsviri vardır. Ətrafdakı saysız hesabsız əlvan naxışlar kainatdakı ulduzların rəmzidir.
Şah Abbas dövründə
Şah Abbasın dövründə şahın əmri ilə İsfahan və Kaşan şəhərlərində yeni xalçaçılıq atelyeləri fəaliyyətə başladı. 1598-ci ildə paytaxıntın Qəzvindən İsfahana köçürülməsi ilə xalçaçılıq tarixində yeni məktəbin -İsfahan məktəbinin əsası qoyuldu. Tavernye yazır: " Buradakı karxanalarda qızıl və gümüş saplardan o cümlədən ipək və yundan əla xalçalar toxuyurdular. Bu xalçaların rəngi əsla dəyişmir və onlar qaralmırdılar"
Şah Abbasın əmri ilə xalça emalatxanaları "Qırx Sütun" və "Şah Meydanı" arasında olan ərazidə tikilmişdi. O ölkə ərazisindəki bütün xalça toxuyanları bu emalatxanalara yığmışdı. Şaron öz səyahətnaməsində bu emalatxanalardan bəhs edərək yazır:" Bu emalatxanalar İsfahan sarayının cənubunda "Nəqş-i Cahan" adlanan bölgədədirlər. Burada çalışan işçilər həm emalatxanada həm də öz evlərində fəaliyyət göstərirdilər. Buna baxmayaraq onların başında baş usta dayanırdı."
Bu emalatxanların yun ehtiyacı Kaşan və Gilan əyalətləri tərəfindən qarşılanırdı. Daha sonra şahım əmri ilə Astrabad, Şirvan, Qaradağ, Kaşan, Gilan və Məşhəd şəhərində də bu emalatxanalardan yaradıldı.
I Şah Abbasın (1587–1629) dövründə xalçaçılıq artıq öz formasını dəyişərək sənət əsəri deyil, daxili və xarici istehlak üçün kommersiya əmtəəsinə çevrilmişdir. XVI əsrin saray xalçalarında və toxuculuqlarında məşhur olan obrazlı naxışlar getdikcə nəbati motivlərlə əvəz olundu. I Şah Abbasın dövründən günümüzə 300 nümunəsi gəlib çatmış "Polonez xalçaları" Səfəvi xalça sənətinin "bitki motivli xalça" dövrünü əks etdirir. Polonez xalçalarının bir çoxu saraya qonaq gələn avropalılara hədiyyə etmək ya da Avropada zadəganların evləri üçün toxunmuşdu. Bu xalçaların günümüzə çatan nümunələri toz çəhrayı rəngə çevrilsə də, onların əsl rəngləri açıq yaşıl, mavi, sarı və çəhrayıdır. İlmək saplarında ipəkdən, ilgək sapları arasında isə gümüş və ya qızıl saplardan istifadə edilərək naxışlar zənginləşdirilmişdir. "Polonez" termini 1878-ci ildə Parisdə keçirilən beynəlxalq sərgidə ortaya çıxmışdır. Xarkovda bir xalça nümunəsində Polşa Çzartoryski ailəsinə aid olduğu güman edilən heraldik gerb olduğu üçün bu xalçalar sərgilənərkən "Polşa xalçaları" adlanırdı. Bir müddət sonra xalçanın Səfəvilər dövründə İranda toxunduğu müəyyən edildi. Eynilə, indi Münhendə sərgilənən başqa bir xalça nümuməsi Polşa kralı III Siqmund Vasanın sifarişi ilə hazırlanmışdır. Üzərində Vasanın gerbi varsır. 12 sentyabr 1602-ci il tarixli sənəddə kral Siqmundun ipək xalçalar almaq üçün Sefer Muratoviç adlı ermənini Keşana göndərdiyi bildirilir. Muratoviç Keşanda 6 cüt xalça alaraq kral gerbinin xalçaya toxunması üçün əlavə 5 tac ödəmişdi. Bu xalçaların naxışları İsfahandakı saray emalatxanalarında çəkilmişdir. Səfəvi xalçalarındakı bitki mənşəli medalyonların mənəvi yurdu, ehtimal ki, İsfahandır. Şah I. Abbas 1595-ci ildə İsfahada saray tikdirmiş və sarayı üçün möhtəşəm xalçalar toxutdurmuşdur. Dövrün məşhur məscidlərində döşənmək üçün nəbati motivli xalçalar istehsal olunurdu. İsfahanda toxunan xalçaların ən diqqətçəkən xüsusiyyəti medalyonların yuvarlaq olması və medalyonun yelçəkən və ya ulduz kimi 8, 16 və ya 32, 64 hissəyə bölünməsidir. İkinci diqqətəlayiq xüsusiyyət, döşəmə motivlərinin fərqli və düzgün tərtib edilməsidir. Yarpaqlar və çiçəklər çox vaxt "Şah Abbas palmetləri" adlanan və "Çin lotusundan" təsirlənilən formada olur. Rənglər orta mavi fonda parlaq və qırmızıdır. Ən incə xalçalar ümumiyyətlə ipək, yun ilgək ipliyi və İran düyünü ilə toxunur və hər m²-də 350.000 ilə 500.000 düyün vardır.
Xalçaların bir digər qrupu Şah Abbas dövründə toxunan və "qızıl xalçalar" adlanan Kirman qrupudur. Bu xalçaların naxış sxemləri biristiqamətlidir və 3 hissəyə bölünmüş sahədə qəfəslə səciyyələnir. Xalçanın bir qismində fil sümüyü rəngli spiral üzüm yarpaqları döşəmənin ətrafına sarılmış qəfəsi xatırladır. Digər hissələrdə isə qırmızı və mavi saplardan toxunmuş çiçək fiqurları vardır. Bu çiçəklər güldandan çölə doğru səpələnmiş haldadır.
Rəssamlıq
Ümumiyyətlə, Səfəvilər dövründə məşhurlaşan rəssamları dörd qrupa ayıra bilərik:
1. XVI əsrdə yaşayan sənətkarlar: I. Şah Abbas dövrü: Siyavuş Qorci, Sadıq bəy, Ağa Rıza, Rıza Abbasi.
2. XVII əsrin birinci yarısında yaşayan rəssamlar: Məhəmməd Kasım, Moin Mosevver, Afzel əl-Hüseyni, Şefi-i Abbasi, Muhammed Yusuf, Muhammed Ali. Bu şəxslər Şah Abbas dövründə tələbə olmuş və başda Rıza Abbasi olmaqla dövrün ustadlarından dərs almışdılar.
3. XVII əsrin ikinci yarısı və sonlarında meydana çıxan rəssamlar. Avropa üslubunda olan rəsmlərə heyran olan rəssamlar bu üslubu təqlid edirlər. Onlara Məhəmməd Zaman, Əli Qulu Cabbadar, Bahram Sofrekeş i misal göstərmək olar.
4. Xarici sənətçilər. Hərhansı bir məqsədlə Səfəvi imperiyasında yaşayan və yaradan xarici əsilli rəssamlar.
Miniatür sənəti
Miniatür sənəti bəlkə də Səfəvilər dövrü incəsənətinin ən fəal istiqamətidir. Bu dövrdə istehsal olunan əsərlər keyfiyyət baxımından Azərbaycan miniatürünün ən mühüm mərhələlərindən birini təşkil edir. Təsvirə göstərdikləri tolerant münasibətlə bu sənətin inkişafına töhfə verən Səfəvi hökmdarları rəssamlara bir çox müxtəlif mövzularda əsərlər yaratmağa imkan yaratmışdılar. Səfəvi miniatürü biri Ağqoyunlu, digəri isə Heratda məskunlaşmış Teymuri anlayışı olan iki mənbənin təsiri ilə formalaşmışdır. Səfəvi miniatür sənətini aşağıdakı miniatür məktəblərinə bölmək olar:
I Kristian
I Xristian (d. fevral 1426 – ö. 21 may 1481) — Danimarka, Norveç və İsveç i özündə birləşdirən Kalmar birliyi nin kralı. Oldenburq sülaləsi ndən yetişən ilk monarxdır.
Səfəvi incəsənəti
Miniatür sənəti
thumb|"Sultan Səncər və qarı". "[[Xəmsə" (1539–1543, Britaniya muzeyi, London)|322x322px]] Təbriz miniatür məktəbinin formalaşması XIII əsrdə başlasa da, XVI əsrdə Təbrizdə miniatür sənətinin zirvəyə çatdığı dövr hesab olunur. Ələddin Cöveyninin "Verqa ilə Gülşah (XIII. əsr)", "Monqollar tarixi (1290)", "Mənafi əl- Heyvan (1297)" kimi əlyazmaları əsasında hazırlanmış miniatürlər Təbriz miniatür sənətinin ilk nümunələrini təşkil edir. 1514-cü ildən sonra Təbriz miniatür sənətində yeni mərhələ başlayır. Şah İsmayılın 1510-cu ildə Xorasan və Heratı ələ keçirməsi, məşhur rəssam Bihzadı və digər sənətkarları Təbrizə gətirməsi bunda böyük rol oynamışdır. Bu dövrdən Heratlı rəssamların çəkdiyi əsərlər günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Təbriz məktəbi ən görkəmli və möhtəşəm nümunələri Şah Təhmasib dövründə yaradılmışdır. Türkmən və Teymuri Herat məktəbinin müxtəlif təsirlərinin qaynaşması ilə ortaya çıxan Təhmasib dövrü Təbriz miniatür üslubu zəngin rəng çalarları, həddindən artıq səth ornamentləri, izdihamlı və təmtəraqlı kompozisiyaları və son dərəcə diqqətli işlənməsi ilə diqqət çəkir. Bu dövrdə Səfəvi miniatürlərinin ən xarakterik xüsusiyyəti, əsrin sonlarına qədər davam edən və dövrün dəbini əks etdirən "tac-ı haydari" çalmalardır. Şiə əqidəsinin on iki imamını təmsil edən on iki dilimli tac geyinmiş fiqurlar Səfəvi miniatürlərinin xarakterik xüsusiyyətidir.
I Kristian
Bavariyalı Xristofor un geridə vəliəhd qoymadan ölümündən sonra (1448) yaranan boşluqdan istifadə edən VIII Çarlz İsveç krallığı nı ələ keçirdi və Kalmar birliyi ni İsveç rəhbərliyində yenidən canlandırmaq istədi. Ertəsi il Norveç krallığı nı da özünə tabe edən VIII Çarlz ın hədəfində Danimarka səltənəti idi. Ancaq Holşteyn qraflarının da təzyiqi ilə Danimarka Gizli Məclisi Xristianı Danimarka taxtına çıxardı. Daha sonra onun Norveç (1450) və İsveç (1457) səltənətlərini də əlinə alması nəticəsində Kalmar birliyi qısa müddətliyinə də olsa, bərpa olundu. Belə ki, 1463-cü ildə İsveç birlikdən ayrıldı. I Xristianın İsveç taxtını ələ keçirmək cəhdi isə 1471-ci ildə baş tutan Brunkberq məğlubiyyəti ilə nəticələndi.
1460-cı ildə əmisi Holşteyn qrafı Adolfun ölümündən sonra I Xristian Şlezviq hersoqu və Holşteyn qrafı ünvanlarına da yiyələndi.
Səfəvi incəsənəti
Miniatür sənəti
XVI əsrdə Təbriz miniatür məktəbi bədii məktəb kimi formalaşmış və Bakıda, Şamaxıda, Heratda və Şirazda əhəmiyyətli təsir göstərmişdir, lakin Şah İsmayıl və onun oğlu Təhmasibin dövründə Təbriz miniatür məktəbi qonşu Şərq ölkələrində estetik təsəvvürlərin, ifadə üslubunun, üslub və sənət qaydalarının formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Sözügedən dövrdə Sultan Məhəmməd, Ağa Mirək, Mir Müsəvvir, Mirzə Əli, Mir Seyid Əli, Müzəffər Əli, Məhəmmədi, Sadıq bəy Əfşar, Siyavuş bəy, Mir Zeynəlabidin və s. kimi Azərbaycan miniatür rəssamları fəaliyyət göstərmişlər. Bu rəssamların Firdovsi, Nizami, Sədi, Hafiz, Cami, Nəvai və başqa klassiklərin əlyazmalarına çəkdikləri illüstrasiyalar, xüsusi albomlarda toplanmış portretlər, sujetlər miniatür sənətinin ən gözəl inciləridir. Səfəvilərin ilk hökmdarı Şah İsmayılın dövründə Təbrizdə hazırlandığı məlum olan illüstrasiyalı əlyazma olmasa da, Ağqoyunlu Sultan Xəlilin sifarişi ilə Nizami Xəmsəsinin miniatürlərindən birinin bu dövrdə hazırlandığı qəbul edilir. Sonrakı dövrdə sənətin ilk himayədarı həm də xəttat olan muralist Sultan Məhəmməddən rəssamlığı öyrənən Şah Təhmasib olmuşdur.
Təbrizdə hazırlanan ən mühüm əsər Haufton Şahnaməsi adı ilə tanınan 1527-ci il tarixli Firdovsi Şahnaməsinin (Nyu York Metropolitan Muzeyi) nüsxəsidir. "Şahnamə"yə çəkilmiş miniatürlərdən Sultan Məhəmmədin "Keyumərzin məclisi", "Zöhhakın edam edilməsi", Mirzə Əli Təbrizinin "Hindistan elçilərinin qəbulu", Müzəffər Əlinin ov və döyüş səhnələri, Mir Seyid Əlinin saray məclisləri təsvir olunan əsərləri, "Xəmsə"yə çəkilmiş miniatürlərdən Sultan Məhəmmədin "Sultan Səncər və qarı", "Şirin çimərkən Xosrovun ona tamaşa etməsi", "Məhəmməd Peyğəmbərin meracı". Mir Müsəvvirin "Ənuşirəvan və bayquşların söhbəti", Mirzə Əli Təbrizinin "Xosrov Bərbədin musiqisini dinləyir", "Şapur Xosrovun portretini Şirinə göstərir", Mir Seyid Əlinin "Dilənçi qarının Məcnunu Leylinin yanına gətirməsi" və s. əsərlər Şərq miniatür sənətinin zirvəsini təşkil edir. Şərq rəssamlarının ən çox sevdiyi "Şahnamə" və "Xəmsə" süjetləri parlaq, klassik ifadəsini məhz bu iki əlyazmada – Sultan Məhəmməd və onun müasirlərinin əsərlərində tapmışdır. left|thumb|[[Mir Seyid Əli, Nizaminin "Xəmsə" əsərindən miniatür]] Herat məktəbi. Səfəvilər dövründə Heratda hazırlanmış kolofondan bəhs edilən ilk əsər Asəfinin 1502–1503-cü ilə aid "Dastan-ı Cəmal u Cəlal" (İsveç Uppsala Universiteti Kitabxanası) əsəridir. Miniatürlərdə görünən dairəvi üzlü fiqurlar həmin əsrin əvvəllərində Şiraz məktəbinin miniatürləri ilə böyük oxşarlıq göstərir. Bu məktəbin ən mühüm əsərlərindən biri də Şah Təhmasibin qardaşı Sam Mirzə üçün hazırlanmış Nizami Xəmsəsidir. Əsərin miniatürlərində dekorativ xarakter üstünlük təşkil edir. Skanlarla bəzədilmiş xırda daşlarla səpilmiş paralel təpələr, qüdrətli Behzad tipli qaya formaları, zərgər vasvası ilə işlənmiş tikililər, nəfis fiqurlar Herat məktəbi miniatürlərinin əsas xüsusiyyətlərini təşkil edir. Məktəbin digər mühüm əsərləri Əli Şir Nəvainin Antologiyası (Paris Bibliotheque Nationale) və Hafiz Divanıdır (Cambridege Fogg Art Museum). Bu üç əsər Sam Mirzənin Herat valiliyi dövründə (1522–29) Heratda hazırlansa da, bəzilərinin Təbrizdə təsvir olunduğu güman edilir. Sultan Məhəmmədin divanındakı bəzi miniatürlərdə taxt-tac səhnələri, içki məclisləri, sərxoşluğu ifadə edən miniatürlər gündəlik həyatı əks etdirməsi və yumor xarakteri daşımasına görə çox maraqlıdır.
Şiraz məktəbi. Əsrlər boyu miniatür sənətinin mərkəzi olan Şiraz Səfəvilər dövründə öz əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. XVI əsrdə bir çox miniatür əlyazmaları hazırlanmışdır. Bu dövrdə Şiraz emalatxanalarında əsrin əvvəllərində hazırlanan əsərlərdəki miniatürlərdə son dövr "Şiraz-Türkmən" miniatür sənətinin güclü təsiri müşahidə olunurdu. Bu əsasən dekorativ üslubda özünü büruzə verirdi. Əsrin ikinci rübündə Şiraz emalatxanalarında hazırlanan və dövrün bütün mərhələlərini təsvir edən akademik keyfiyyətdə bir çox əsər günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Pastel tonların seçilməsi, qızıl və ulduzdan geniş istifadə və keyfiyyətli işçiliyi ilə diqqət çəkən əsərlərdə Səfəvilər dövrünə xas şaquli inkişaf xarakterli bir çox kompozisiyalar sınanmışdır. Topqapı Sarayı kitabxanasında bu dövrə aid bir sıra maraqlı materiallar vardır. Bunların arasında eyni rəssam tərəfindən hazırlanan əsərlərdən birində nurçu Hüseynin imzası diqqət çəkir. XVI Əsrin ikinci yarısında, 1570-ci illərdən sonra Şiraz emalatxanalarında hazırlanan əsərlərdəki miniatürlər bir qədər fərqli üslubdadır. Bu dövrdə hazırlanan kitabların ölçüsü daha böyük idi buna görə də, miniatürlərə ayırılan hissələr də genişlənmişdi. Qəzvin saray üslubunun təsirlərinin göründüyü və yasəmən rənginin bol istifadə edildiyi naxışlı mənzərələr, mövzunun tamamilə dəyərini itirdiyi qarışıq kompozisiyalar və çoxlu fiqurlar bu dövrün Şiraz məktəbinin səciyyəvi xüsusiyyətləridir. İnsan heykəlciklərinin əsas xüsusiyyətləri onların incə, zərif, kiçik, yuvarlaq üzlü, çəhrayı yanaqlı kuklaya bənzər duruşlarıdır. Bədənlərdəki hərəkətlər çox qıvraqdır. İlk baxışda kənarlı papaqdan asılmış çalma gözə çarpır. Firdovsinin "Şəhnamə" və Nizaminin "Xəmsə" əsərləri ilə yanaşı Sədi-i Şirazinin (Bodleian Kitabxanası Britaniya Kitabxanası) şeirlərinin yer aldığı külliyyatın miniatürləri də incə, yuvarlaq üzlü, qıvraq hərəkətli fiqurların təsvir edilməsi kimi bu üsluba xas xüsusiyyətlərə malikdir.
Qəzvin məktəbi. 1548-ci ildə Qəzvinin paytaxt olması ilə Təbrizdəki sənət emalatxanaları da bu şəhərə köçürüldü. Qəzvin istər Şah Təhmasib dövründə, istərsə də sonrakı illərdə yüksək keyfiyyətli miniatür əlyazmaların hazırlandığı mühüm sənət mərkəzinə çevrildi. İlk əvvəllər Təbriz məktəbinin üslub xüsusiyyəti qorunub saxlansa da, sonralar bir qədər fərqli üslub formalaşdı. Adətən şəkil çərçivəsini aşan nəfis təbiət təsvirləri, yuvarlaq zərif üzlər, uzunsov fiqurlar, şaquli xətlərin üstünlük təşkil etməsi Qəzvin məktəbinin xarakterik xüsusiyyətləri hesab olunur. thumb|366x366px|[[Rza Abbasi tərəfindən çəkilən miniatür, 1609-cu il Gülüstan sarayı.]] 1548-ci ildə Osmanlı təhlükəsi ilə paytaxtın Qəzvinə köçürülməsindən sonra bu yeni sənət ocağında ortaya çıxan fərqli üslubda olan fiqurlar son dərəcə zərif və göz oxşayandır. Bu üslubun ən fərqləndirici xüsusiyyətləri: yanaqlara qədər uzanan zülflər, maili qaşlar və gözlər, nazik boyun, geniş çiyinlər, nazik bel, kiçik əllər və ayaqlardır. Peyzajlarda Teymuri Herat üslubunun təsirini qüdrətli və plastik qaya və təpələrin əyri təsvirində görmək mümkündür. Bu mənzərələrin ən diqqət çəkən motivi böyük çinarlardır. Bəzən isə lələk kimi budaqlarla əhatə olunmuş badamşəkilli ağaclara da rast gəlmək olar. Qəzvin üslubu yerli rəssamların səyahətləri nəticəsində Səfəvilərin hakimiyyəti altında olan digər əyalətlərdə də özünü göstərmişdir. Dövrün mühüm sənət himayədarları arasında Şah Təhmasibin qardaşı Herat valisi Sam Mirzə və Təhmasibin qardaşı oğlu Sultan İbrahim Mirzəni göstərmək olar. İndiyə qədər tapılan əlyazmalar Qəzvin üslubunun 1560–1570-ci illərdə Məşhəd və Şirazda da geniş yayıldığını göstərir. Tarixi bəlli olmayan "Şahnamə" nüsxəsi və Məşhəd valisi İbrahim Mirzə üçün hazırlanmış, 1556–1557-ci il tarixli Molla Caminin "Həft Əvəng" (Washington Freer Gallery Art), "Yusifi Züleyxa" (British Library, s. 1570) adlı əsərlərin miniatürləri Qəzvin məktəbinin ən önəmli nümunələri hesab olunur. Hal-hazırda Rusiya kolleksiyalarında sərgilənən Caminin "Silsiletü'z-Zeheb" əlyazması Məşhəddə hazırlansa da, özündə Qəzvin üslubunun xüsusiyyətlərini daşıyır. Topqapı sarayında Qəzvin miniatür üslubunu əks etdirən mühüm miniatür əlyazmaları ilə yanaşı, bu dövrə aid bir çox fiqur çalışmaları, portretlər və miniatürlərin toplandığı albomlar sərgilənir.
Avropa sayağı rəsmlər
Səfəvilər dövründə miniatür sənətinin inkişaf etdiyi bir vaxtda divar rəsmləri baxımından da parlaq bir dövr yaşandı. Şahın dəstəyi ilə tələbələr Avropa üslubunda rəsm çəkməyi öyrənmək üçün Romaya göndərildi. "Divar" Səfəvilər dövründə Avropa üslublu rəsmlər üçün əsas material kimi istifadə edilmişdir. Bu rəsmlərin əksəriyyəti Renessans üslubunda təsvir edilmişdir, lakin Avropa rəsmləri ilə müqayisədə daha sadə və texnika baxımından daha səthi görünürlər.
Səfəvi divar rəsmləri bir tərəfdən dövlət adamlarının müharibələrini, gündəlik həyatlarını, əyləncələrini əks etdirirsə, digər tərəfdən sadə xalqın həyatına da işıq salır.
Sözügedən dövrə aid saray və malikanələrdəki bəzək və divar rəsmləri Avropa kilsələrinin izlərini daşıyır. Ali -Qapı köşkünün və Çəhəl Sütununun bəzəkləri Şah Abbas və ondan sonra gələn şahların dövrünün nümunələridir. İntibah sənətinin realizm və humanist tərəfləri Səfəvilər dövrü incəsənətinə də təsir göstərmişdir, lakin bu qarşılıqlı əlaqə prosesi yalnız səthi realizmlə kifayətlənmədi. Bu qarşılıqlı əlaqə həm də Səfəvi rəssamlıq fəlsəfəsini və üslubunu istiqamətləndirdi. Reallıq və təxəyyül arasında bir dünya yaratdı. Məhəmməd Zaman və Əliqulu Cabbadarın əsərləri bu üslubda çəkilmiş rəsmlərin ən yaxşı nümunələrindəndir.
Bu dövrdə çəkilmiş divar rəsmlərinin əksəriyyətinin rəssamı məlum deyil, lakin bu rəsmlərin üslub oxşarlığına əsasən rəssamları müəyyən etmək mümkündür.
Belə ki, Səfəvilər dövrünə aid divar rəsmlərinin əksəriyyəti, xüsusən də Şah Abbas dövründə ərsəyə gələn rəsmlər İsfahan məktəbinin üslubunu göstəricisidir. Bu əsərlər Rza Abbasinin rəhbərliyi və onun tələbələrinin əməyi ilə meydana çıxmışdır.
Keramika sənəti
Səfəvi dövrü keramika sənəti bölgənin keramika tarixində yeni bir mərhələnin başlanğıcı sayılır. Dövrün ən gözəl keramikaları 1587–1629-cu illərdə Şah Abbasın hakimiyyəti illərində hazırlanmışdır. left|thumb|271x271px|Əjdaha təsvirli qab, [[XVII əsr, Luvr muzeyi]] Bəzi qaynaqlara görə Səfəvi keramikası XV əsrdən XVII əsrə qədər Çin çinilərinin təsiri altında qalmış, XVII əsrdən isə mavi-ağ nümunələrə qara kontur xətlərin və müxtəlif rənglərin əlavə edilməsi ilə öz üslublarını yaratmışdır. XVI əsrin əvvəllərində rəngsiz şəffaf boya ilə mavi rəngdə boyanan keramikalar XVII əsrdə birdən çox üslubun və texnikanın tətbiq edildiyi yeninöv keramikalarla əvəz olunur.
Əldə edilən mənbələrdə Səfəvi keramikalarının üslublarına, dövrlərinə və texnikasına görə müxtəlif şəkildə qruplaşdırıldığı bizə məlumdur. Bəzi qruplar istehsal mərkəzlərinin adlarına, bəziləri isə tapıldıqları bölgələrə görə adlandırılmışdır. Robert Çarlson Səfəvilər dövrü keramikalarını 5 fərqli qrupa ayırmışdır:
1. Kubaçi
3. Çox rəngli
4. Monoxrom
5. Gambrun
Artur Leyn isə bu dövr keramikalarını polixrom, monoxrom, mavi-bəyaz və lüster kimi bir neçə sinifə ayırmışdır. Bu qruplar daxilində Kubaçi, Kirman, Yezd, Məşhəd və Çin keramikalarının təqlidləri ayrı qruplar kimi qeyd olunmuşdur. Fridrix Sarre və Bernard Rakam Səfəvi keramikaları barədə yayımladıqları məqalələrdə bu dövr keramikalarını arxeolojik bölgələrə əsasən sinifləndirmişdirlər. thumb|306x306px|Nar təsvirli qab, 1500-cü il, [[Luvr muzeyi]] 1501-ci ildə Səfəvi dövləti qurulan zaman Məşhəd, Nişapur və Təbriz şəhərləri Teymuri xanədanı və Türkmən bəylikləri tərəfindən idarə olunurdu. Buna görə də bəzi qaynaqlarda Səfəvi dövrünə aid keramikaların bir qismi Teymuri dövrü keramikası olaraq adlandırılır. Teymuri üslubu Şiraz və Heratda inkişaf etmiş daha sonra 1515-ci ildən Təbrizdə də öz təsirini göstərməyə başlamışdır. Bəhs edilən mərkzələrdə hazırlanan keramikalar Çin və Teymuri təsirlərini birgə əks etdirmişdirlər.
Məşhəd qrupu. Bu qrup iyirmi bir nümunədən ibarətdir və Səfəvilər dövrünə aid bütün nümunələri olan parlaq boyalı məmulatları və bir sıra mavi-ağ nümunələri özündə ehtiva edir. Çin keramikalarında qablar və dərin kasaların iç üzlərində yarpaq, çiçək və tumurcuq motivləri daha təbii şəkildə rəsm edilsə də Məşhəd keramikalarında asma budaqlar, çiçək və yarpaqlar mərkəzə doğru simmetrik şəkildə təsvir edilmişdir.
Nişapur qrupu. Bu qrup keramikalarında Məşhəd və Təbriz nümunələri ilə müqayisədə üslub fərqi müşahidə olunur. Bitki mənşəli kompozisiyalar Minqin təsirində olan Məşhəd nümunələrinə bənzəyir, lakin Nişapur keramikasında istifadə olunan kobalt piqmenti və bitkilər son dərəcə sıxdır. "Xətai üslubu" olaraq da bilinən, kobalt rəngdə və mərkəzi düzülüşdə iri çiçəklərin təsvir edildiyi bu motivlər Nişapur üçün səciyyəvidir. Bəzi nümunələrdə ərəbcə yazılar və çiçək qrupları vardır. Arxa səthlərdə tək və ya iki cərgədə düzülmüş nazik haşiyələrdə vergül silsiləsi yer alır. Çin keramikasında çox istifadə edilən böyük xətai çiçəklərinin boşqabların mərkəzində tək, qoşa və üçlü şəkildə təsviri Nişapurdan Təbrizə daşınmış və uzun illər boyu Səfəvi keramikasında istifadə edilmişdir.
Təbriz qrupu. Təbriz qrupu keramikası deyildikdə ağıla ilk gələn Kubaçi işi olaraq tanınan şəffaf sıralı çoxrəngli çinilər və keramikalardır. Bununla belə, erkən Səfəvilər dövründə firuzəyi şirə altı qara dekorasiya və mavi-ağ texnika ilə Kubaçi nümunələrinin intensiv istehsalı olmuşdur. Təməl hissəsi 23 sm, kənar diametri isə 38 sm ilə səciyyələnən mavi-ağ üslublu Kubaçi qabları Səfəvilərə məxsus dizaynı ilə Məşhəd və Nişapur nümunələrindən fərqlənir. Təbriz keramikalarının ilkin dövrlərində istifadə edilən kobaltın mavi rəngi mat və solğundur. Teymuri dövrü keramikalarını xatırladan bu qablarlarda istifadə edilən kobaltın rəngi gün keçdikcə tündləşmişdir. Dizayn xəttləri isə dövrün miniatür nümunələrinəd olduğu kimi yumşaq və incədir. Təbriz keramikalarında XV əsrə qədər Çinin Hsuan Te dövrünün motivlərindən istifadə edilsə də daha sonra bunlar öz yerini çiçək, balıq və quş kimi heyvan fiqurlarına vermişdir.
Metal işləmə
Səfəvilər dövründə qılınc, qalxan, ox ucları, bıçaqlar, zirehlər dəmir-metal sənətkarlığının məhsulu idi. Metal və ya mis qablar, qazanlar və şamdanlar üzərində Hz. Əlinin sözləri, Sədi və Hafizin şeirləri, On iki İmamın adları həkk olunurdu. Səfəvi dövrü dəmirçiliyində üç əsas dövr diqqət çəkir;
· Birinci dövr Teymurilər dövrünün irsi. Xüsusilə Şah İsmayılın hakimiyyəti illərində metal işləmədə Teymuri naxışlarının forma və bəzəklərindən istifadə olunurdu. Bunlar əsasən badamşəkilli fiqurlar, günəş və bulud motivləri idi.
· Üçüncü dövr isə Xorasan məktəbinin bütün ərazidə təsirnin yayıldığı dövrdür.