cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ruanda soyqırımı
Öldürmə üsulları
thumb|right|[[Pol Rusesabacina]] Qurbanların əksəriyyəti yaşadıqları yerlərdə, daha çox qonşuları və yerli əhali tərəfindən öldürülmüşdülər. Könüllülər çox vaxt milli maçete-panqa ilə silahlanırdılar bəzi hərbi birləşmələr isə avtomatlardan istifadə edirdilər. Hutu dəstələri tutsiləri məktəblərdə və kilsələrdə axtarırdılar, tapan kimi də məhv edirdilər. Yerli hakimiyyət orqanları və radio stansiyalar vətəndaşları qonşularını öldürməyə çağırırdılar. Bunu qəbul etməyənləri isə yerindəcə öldürürdülər. 12 aprel tarixində 1500 tutsi Nyanqa şəhərindəki katolik kilsəsində gizlənmişdi. Hökumət dairələrinin dəstəyini alan yerli İnterahamve üzvləri kilsəni buldozerlərlə dağıdıb qaçmağa çalışanları maçetelər və odlu silahlarla öldürdülər. Kilsənin dağıdılmasına kömək edərək, soyqırımda iştirak edən rahib Atonaz Seromba insanlığa qarşı cinayətdə təqsirləndirilərək Ruanda Beynəlxalq Cinayət Tribunalı tərəfindən ömürlük həbsə məhkum olundu. Minlərlə insan belçikalı sülhməramlıların yerləşdikləri paytaxt kollecinin binasında sığınacaq tapmışdılar, lakin 11 aprel tarixində sülhməramlıların gedişi ilə binada olan bütün tutsilər hərbi və könüllü dəstələr tərəfindən öldürüldülər. Tutsiləri xilas etməyə çalışanlardan biri general Daller idi, onun sayəsində 32.000 insan sağ qaldı. Pol Rusesabacina mindən çox insana sığınacaq verərək, sülhməramlı kontingentin zabiti Mbaye Dian isə yüzlərlə insana kömək edərək onları ölümdən qurtarmışdılar.
Cinsi zorakılıq
thumb|right|Kiqalidəki memorial mərkəzdə soyqırım qurbanlarının şəkilləri Soyqırım təşkilatçılarının fikrincə kütləvi zorlanmalar cəmiyyəti birdəfəlik böləcəkdi. Tutsi qadınlarının "cinsi cazibədar", "beşinci kalon" və "hutuların düşmənləri ilə əlaqəli" təsvir edib təbliğat aparmaları cinsi cinayətlərin sayında əhəmiyyətli rol oynamışdı. Zorakılıq xüsusi qəddarlıqla baş verirdi bu zorakılıqlarda hutu qadınları da iştirak edirdilər – təbliğat əhalinin cinsi ehtiyaclarından səmərəli şəkildə istifadə edirdi. Hutu radikalların zorakılığına çox vaxt tutsi qadınları məruz qalırdılar, lakin qurbanların arasında bir çox mötədil hutular, tutsilərə ərə getmiş hutular və eləcə də tutsiləri gizlədən hutu qadınları da məruz qalırdılar. BMT-nin 1996-cı ildəki hesabatında zorlanma hallarının sistematik olduğu və silah kimi istifadə edildiyi öz əksini tapıb. Beləki təşkilatçılar mülki vətəndaşları təcavüzdə iştirak etməyə məcbur edirdilər. Zərəçəkmişlərdən birinin ifadələrinə görə onu gündə beş dəfə yerli sakinlərin və yüksək çinli hərbiçilərin gözü qarşısında zorlayırdılar.
Zorlanmadan zərər çəkənlərin çoxu QİÇSə yoluxmuşdular. Beləki silahlılar xəstəxanalardan yüzlərlə QİÇS xəstəsini buraxıb onlardan xüsusi dəstələr təşkil etmişdilər bu dəstələr isə cinsi zorakılıqda aktiv iştirak edirdilər.
Qurbanların sayı
O dövrdə ölkədə olan qarşıqlığa görə qurbanların sayı ilə bağlı rəqəmlər fərqlidir. Hökumət qurbanları saymaqla məşğul olmayıb. RVC hökuməti 1.071.000 insanın öldüyünü və ölənlərin 10 %-nin hutu olduğunu bəyan edib. Jurnalist Filip Qureviç ölənlərin bir milyon olduğu ilə razılaşır. BMT təxmin edirki kütləvi qətliam 800.000 insanın ölümü ilə nəticələnib. Human Rights Watch təşkilatına görə isə azı 500.000 insan, başqa hesablamalara görə isə təxminən 750.000 insan bu qətliam nəticəsində öldürülüb.
Ruanda Vətənpərvər Cəbhəsinin (RVC) irəliləməsi
7 aprel RVC lideri Pol Kaqame böhran komitəsinə və BMTRKM-a xəbərdarlıq edərək bildirdi ki soyqırım dayandırılmasa sülh sazişinə əməl etməyəcək. Növbəti gün hökumət qüvvələri parlament binasına bir neçə istiqamətdə hücum etdilər, lakin binada yerləşmiş tutsi qüvvələri bu hücumları dəf etdi. RVC ölkənin şimalından üç istiqamətdə tezliklə Kiqalidə mühasirədə olan dəstələrlə birləşmək üçün hücumlara başladı. Kaqame müvəqqəti hökumətlə danışıqlar aparmağa razılaşmadı çünki bu hökumətin Baqosoranın əməllərini ört-basdır etmək üçün yaradıldığını düşünürdü və hökumətin soyqırımın qarşısını alacağına inanmırdı. Sonrakı bir neçə gündə RVC-nin dəstələri durmadan cənuba doğru hərəkət etdilər paytaxtın şimal şərqindəki əhəmiyyətli əraziləri və Qabiro şəhərini tutdular. Onlar Kiqali və Byunba şəhərlərinə hücum etməkdən qaçırdılar əksinə bu şəhərləri mühasirəyə alıb təchizat yollarını kəsməyə çalışırdılar. Uqandadan gəlmiş qaçqınlara Kaqamenin ordusunun nəzarəti olan ərazilərdə, cəbhə xəttindən kənarda yerləşməyə icazə vermişdilər.
Aprel ayında BMT-nin missiyası dəfələrlə münaqişə tərəflərinə atəşkəslə bağlı müqavilə bağlamağı təklif etdi, lakin Kaqame buna razılıq verməyərək bildirirdi ki, soyqırım davam etdikcə heç bir sülh müqaviləsindən söz gedə bilməz. Aprel ayının sonunda Tanzaniya ilə sərhəd bütün bölgələr tutsilərin nəzarətinə keçdi və onlar Kibunqo şəhərindən qərbə, paytaxtın cənubuna doğru hücuma keçdilər. RVC dəstələri Kiqali və Ruxenqeri şəhərlərindəki döyüşlər xaric digər bölgələrdə demək olar ki müqavimətlə rastlaşmırdılar. 16 may tarixində onlar müvəqqəti hökumətin yerləşdiyi Gitarama şəhəri ilə paytaxtı birləşdirən yolu kəsməyə müvəffəq oldular. 13 iyun tarixində hökumət qüvvələrinin uğursuz əks-hücumundan sonra şəhər təslim oldu və müvəqqəti hökumət Ruandanın şimal qərbində yerləşən Gisen şəhərinə köçürüldü. RVC sıraları daima soyqırımda sağ qalmış tutsilər və Burundidən gəlmiş qaçqınların sayəsində artırdı, lakin yeni əsgərlər köhnə əsgərlərə nisbətən təlimsiz və intizamsız idilər.
BMT-nin Ruandaya Kömək Missiyası (BMTRKM)
thumb|right|10 belçikalı sülhməramlının öldürüldüyü yer. thumb|left|Öldürülmüş 10 belçikalı sülhməramlıya qoyulmuş abidə. Missiyanın başladığı 1993-cü ilin oktyabrından onun komandanı general mayor Daller "Hutu gücü" hərəkatından və onların tutsiləri məhv etmək planlarının olmasından xəbərdar idi. Onun gizli silah anbarlarının axtarışı barəsində sorğusu Sülhün Mühafizəsi Əməliyyatları Departamenti tərəfindən qəbul edilməmişdi. Sülhməramlılara prezident Xabiarimana və radikal tərəfdarlar mane olurdular və artıq 1994-cü ilin aprel ayında BMT-nin Təhlükəsizlik şurası irəliləyişin olmayacağı təqdirdə BMTRKM-nın mandatını geri alacağı ilə təhdid edirdi. Dövlət başçısının ölümündən və soyqırımın başlamasından sonra general Daller vətəndaş müharibəsinin yenidən başlanmasının qarşısını almaq üçün böhran komitəsi və RVC arasında sülhün bağlanmasına cəhd edirdi, lakin cəhdləri nəticəsiz qaldı. BMT-nin nizamnaməsinin altıncı bəndinə uyğun olaraq missiyanın hərbiçilərinə silahla bağlı baş verən hadisələrə qarışmağa icazə verilmirdi, bundan başqa missiyanın ruandalı əməkdaşlarının çoxu soyqırımın ilk günlərində öldürülmüşdülər bu isə BMTRKM-a ciddi təsir etdi. Beləliklə sülhməramlılara çox vaxt yalnız olanları izləmək qalırdı. Sonradan Daller BMT-nin missiyasını uğursuz adlandırdı. Missiyanın ən əhəmiyyətli nailiyyətləri Kiqalidəki Amaxoro stadionunda yerləşən qərargahlarında və paytaxtın başqa yerlərində minlərlə tutsi və mötədil hutuya sülhməramlıların mühafizəsi altında sığınacaq vermələri və xarici vətəndaşların evakuasiyasına kömək etmələri idi. Missiyanın effektivliyinə təsir edən ən böyük hadisələrdən biri də, baş naziri mühafizə etmək üçün göndərilən 10 belçikalı əsgərin ölümündən sonra, sülhməramlı qüvvələrin əsasını təşkil edən belçika əsgərlərinin 12 aprel tarixində geri çağırılması oldu. BMT-nin baş katibinin təklifi ilə missiyanın kontingenti azaldıldı: əgər 20 aprel tarixində onların sayı 1705 nəfər idisə, 13 may tarixində onların sayı artıq 444 idi. May ayının ortalarında BMT nəhayət ki soyqırımın olma ehtimalını qəbul edib ölkəyə əlavə qüvvələrin göndərilməsini qərar verdi, bu dəstək isə BMTRKM-2 adını aldı. Bu missiyanın ilk əsgərləri Ruandaya ancaq iyul ayında gəldilər, lakin bu missiyanın səlahiyyətləri yalnız mühafizə və stabilliyin qorunması ilə məhdudlaşırdı. 1996-cı ildə missiya geri çağırıldı.
Fransa
thumb|right|Fransız əsgərləri hava limanını qoruyurlar 1994-cü il avqust Xabiarimananın hakimiyyəti dövründə Fransa, Fransafrika siyasəti çərçivəsində onunla çox isti münasibətlər qurdu və onun rejiminə vətəndaş müharibəsində də kömək etdi, çox vaxt hökumət qüvvələrini silahla təmin edib onlara təlimlər keçdi. Fransızlar RVC və Uqandanı Britaniya təsirinin bələdçiləri olaraq görürdülər. “Amarillis” əməliyyatı çərçivəsində fransız qoşunları, sülhməramlılar və belçikalıların köməyi ilə ekspatriantları evakuasiya etdilər. Tutsilərə onların ardınca getmək qadağan olunmuşdur, pozuculuq edənləri keçid məntəqlərində yük maşınlarından düşürdürdülər. Fransızlar qarışıq nigahda olan tutsilərə ölkədən çıxmağa icazə vermədilər, lakin Xabiarimananın hökumətində təmsil olunan bəzi yüksək vəzifəli hökumət üzvlərini və Xabiarimananın həyat yoldaşı Aqatanı xilas etdilər.
Fransanın münaqişəyə qarışması bir neçə rəsmi araşdırmanın predmetinə çevrildi. Fransa parlament komissiyası 1998-ci ildə hakimiyyətin hərbi iştirakın məqsədəuyğunluğu ilə bağlı və digər "mülahizələrin yanlış olduğu" qənaətinə gəlir, lakin onları birbaşa soyqırımda günahlandırmır. 2008-ci ildə Ruanda hökuməti Fransanı soyqırıma hazırlıqdan xəbərdar olub hutu dəstələrinə kömək edib onlara təlim keçməkdə günahlandırdı.
Başqa dövlətlər
thumb|left|Zairdə yerləşən qaçqın şəhərciyinə xarici hərbiçilər tərəfindən içməli suyun gətirilməsi Başı Bosniyadakı müharibəyə qarışmış dünya ictimaiyyəti faciənin miqyasını vaxtında qiymətləndirə bilməyib hadisələrə gecikmiş reaksiya göstərdi. ABŞ prezidenti Bill Klintona və onun kabinetinə, soyqırım hələ öz pik həddinə çatmamış tutsilərin tamamilə məhv edilməsi ilə bağlı planlar bəlli idi. 1993-cü ildə Somalidə baş verən hadisələrin təkrarlanmasının qorxusu ABŞ-nin Ruanda da daxil olmaqla növbəti münaqişələrdə iştirak etməməsinə səbəb oldu. Sonradan Klinton ABŞ-nin münaqişəyə qarışmamasını öz hakimiyyəti dövründə dövlətin xarici siyasətinin başlıca uğursuzluqlarından biri kimi qiymətləndirib qeyd edirdi ki, amerikalılar çətin ki zorakılığın qarşısını ala bilərdilər, ancaq onun miqyasını azaltmağı bacarardılar. Bunu etmədiklərinə görə isə təəssüf hissi keçirdiyini də qeyd edir. ABŞ-də Ruanda ilə bağlı olan müzakirələrin əsas çoxluğu Birləşmiş Ştatlar vətəndaşlarının evakuasiyası ilə bağlı idi.
Soyqırım vaxtı İsrail ölkəyə silah satırdı, lakin 2016-cı ildə Ali məhkəmə bu haqqda məlumat yaymamaq barədə qərar qəbul etdi.
Roma-katolik kilsəsi kütləvi qətllərin olmasını qəbul edir, lakin bəyan edir ki onun təşkilatçıları ruhanilərin razılığı olmadan hərəkət ediblər. 1999-cu ildə Human Rights Watch təşkilatı Vatikanı soyqırımı qınamamaqda günahlandırdı. Bəzi kilsə xadimləri soyqırımda iştirak ittihamı ilə Ruanda üzrə Beynəlxalq Tribunala çıxarılmışdılar. Digər tərəfdən isə, soyqırım vaxtı bir çox rahib tutsiləri qoruyarkən həyatını itirmişdi.
Miqarasiya böhranı və konqo müharibələri
thumb|left|Zairdəki ruanda qaçqın düşərgəsi RVC tərəfindən qisas alınacağını düşünən iki milyona yaxın hutu qonşu ölkələrə qaçdılar xüsusən də Zairə. Yerli qaçqın düşərgələrində su çatışmırdı yaşayış üçün lazım olan infrastruktur isə demək olar ki yox idi. 1994-cü ilin iyun ayında on minlərlə insan vəbanın və digər infeksion xəstəliklərin qurbanına çevrildi. Düşərgələr BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı tərəfindən salınsa da onlar üzərində qeyri-rəsmi nəzarət çoxu soyqırımın təşkilatçısı olan və silahlanaraq yenidən öz torpaqlarındakı hakimiyyəti geri qaytarmağa çalışan keçmiş hökumət üzvləri və hərbiçilərin əlində idi.
1996-cı ilin sonlarında hutu dəstələri davamlı olaraq Ruanda ərazisinə basqınlar etməyə başladılar və Cəbhə onlarla mübarizəyə başladı. Cəbhə Zairin Cənubi Kivu əyalətində hökumət qüvvələri ilə mübarizə aparan tutsi dəstələrinə təlimlər keçərək onlara əlavə dəstək də göstərirdi. Bu dəstələrlə birlikdə yerli tutsi dəstələrindən təşkil olunmuş Kaqamenin ordusu, hutu-yaraqlılarını məhv etmək üçün qaçqın düşərgələrinə hücum etdilər. Yüz minlərlə insan düşərgələrdən didərgin düşdü, çoxu yenidən öz torpaqlarına qayıtdı bəziləri isə Zairin daha da içərilərinə doğru yerləşdilər. Hər iki dövlətin sərhəddində baş verən toqquşmalar Ruandanın şimal qərb əyalətlərində çoxluq təşkil edən hutuların dəstəyi ilə davam edirdi, lakin 1999-cu ildə yaraqlıların təbliğatları və hutulardan silahlı dəstə yığmaqları yerli hutuların hökumət tərəfinə çəkilməsi ilə sona çatdı və onlar məğlubiyyətə uğradılar.
Kaqamenin növbəti hədəfi qaçqınlar arasındakı radikallara dəstək verən və Zairdəki tutsiləri təqib etməkdə günahlandırılan prezidenti Mobutu Sese Sekonun devrilməsi idi. Uqanda və Ruanda ona müxalif olan Loran-Desire Kabilanın rəhbərlik etdiyi dörd qruplaşmanın alyansını dəstəkləyirdilər və Kabila Birinci Konqo Müharibəsini başladı. Üsyançılar tezliklə Şimali və Cənubi Kivunu tutaraq ölkənin qərbinə doğru hərəkət etməyə başladılar. Ruh düşkünlüyü yaşayan və pis təşkilatlanmış hökumət qüvvələri tərəfindən demək olar ki heç bir müqavimətə rast gəlmədilər, nəticədə 1997-ci ilin may ayında Zairin bütün ərazisini tutdular. Mobutu sonradan Konqo Demokratik Respublikası adlandırılan ölkəni tərk etdi. 1998-ci ildə Kaqame ilə yeni rejimin arasında münasibətlər soyudu və o Kabilaya qarşı qalxan üsyanı dəstəklədi nəticədə 2003-cü ilə qədər davam etmiş, milyonlarla insanın həyatına son qoymuş, bölgəyə əhəmiyyətli dərəcədə ziyan vurmuş İkinci Konqo Müharibəsinə qarışmasına səbəb oldu. BMT-nin 2010-cu ildəki məruzəsində ruanda silahlı qüvvələri hər iki müharibə ərzində insan haqqlarının kobud sürətdə pozulması və insanlığa qarşı cinayətdə ittiham olunurdular, Ruanda hökuməti isə bu ittihamları təkzib edirdi.
Ruandada vəziyyət
thumb|right|1961–2003-cü illər ərzində Ruanda əhalisinin sayı Soyqırım zamanı ölkə iqtisadiyyatı və infrastruktur xeyli ziyan çəkmişdir: bir çox binalar boş qalmış keçmiş hökumət isə bütün daşınıla bilən aktivləri özü ilə aparmışdı. İnsan resursları da tükənmişdi: əhalinin təxminən 40%-dən artığı ya ölmüş ya da xaricə qaçmışdı. Ruandalıların çoxu qohumlarını itirdiklərinə görə psixoloji travmalar almışdılar. Soyqırım zamanı baş verən zorlanma halları daha uzunmüddətli təsirlərə səbəb oldu. Bu ruandalı qadınlarda sosial təcrid olunmalara, cinsi yolla keçən xəstəliklərə və çox vaxt da qadınları özləri tərəfindən sonlandırılan arzu olunmaz hamiləliklərə səbəb oldu. Kaqamenin komandanlığı ilə RVC ölkədə əmin-amanlıq yaratmağa çalışırdı eyni zamanda hökumət də, dağıdılmış ölkənin yenidən bərpasına səy göstərirdi.
Cinayətlərin təqibi
thumb|right|Qaçaça məhkəməsi Soyqırımda iştirak və insanlığa qarşı cinayətə görə 120 mindən çox insan Ruandada həbs olunmuşdur. 1 oktyabr 1990-cı ildən başlayan qanun pozuntularının təqibinin necəliyi ilə bağlı qanun 30 avqust 1996-cı ildə qəbul edilmişdir ilk məhkəmə prosesləri isə 1996-cı ilin dekabr ayında başladı. Hüquq sisteminin, vətəndaş müharibəsi və soyqırım vaxtı sistemli şəkildə məhv edilməsi ölkədə ədalətin bərqərar olmasına ciddi maneələr yaradırdı. Dövlət idarələri o cümlədən də məhkəmələr ləğv edilmişdilər, idarə işçiləri, hakimlər və prokurorlar öldürülmüşdü. Nəticədə hakim sayı 750-dən 244-ə düşmüşdü digərləri ya ölkəni tərk etmiş ya da öldürülmüşdülər. 1997-ci ildə ölkədə ümumilikdə 50 vəkil var idi. Məhz buna görə də məhkəmə prosesləri çox ləng keçirilirdi, 2000-ci ilin sonuna qədər cəmi 3343 işə baxılmışdı. Təqsirləndirilənlərin 20%-ə ölüm hökmü, 32%-ə isə ömürlük həbs cəzası verilmişdir. 20% təqsirləndirilən isə bəraət almışdır. Hesablamalara görə azadlıqda olanlar xaric həbsdə olan təqsirlilərin məhkəməsi bu gedişlə 200 il çəkəcəkdi.
2001-ci ildə mövcud məhkəmələrin yükünü azaltmaq və həbsdə olanların işinə baxmaq üçün qaçaça adlanan kollektiv məhkəmələrin yaradılması ilə bağlı qanun qəbul edildi. 18 iyun 2002-ci ildə qaçaça məhkəmələri fəaliyyətə başladı. 2012-ci ildə ləğv olunana qədər bir çox dəyişikliklərə məruz qalsa da bu məhkəmələrdə bir milyondan çox işə baxdılar. 8 noyabr 1994-cü ildə indiki Tanzaniyanın Aruşe şəhərində Ruanda Beynəlxalq Cinayət Tribunalı quruldu. Tribunal daha az təsirli soyqırım təşkilatçıları və günahkar yerli sakinlərin işinə baxan Ruanda məhkəmələrinə nisbətən insan haqqlarının pozulması ilə bağlı daha ciddi qanun pozuntularına səbəb olan şəxslərin işinə baxırdı.
18 iyun 2012-ci ildə qaçaça məhkəmələri ləğv edildi. Bu məhkəmələr fəaliyyətləri vaxtı dəfələrlə tənqidlərə məruz qalırdılar. Hakimlər xalq tərəfindən seçilirdi sonradan isə onlara təlim keçilirdi, lakin onların ciddi hüquqi məsələlər ilə bağlı verdikləri qərarların ədalətli olması sual altında idi. Soyqırımda iştirakda təqsirləndirilən bir çox hakim öz vəzifəsindən getməyə məcbur oldular. Ölkədə vəkillər çatışmırdı, müttəhimlərə hökmə qarşı şikayət etmək qadağan olunmuşdu. Qaçaça məhkəmələri RVC tərəfindən hutulara qarşı kütləvi qətllərdə günahkar olan tutsiləri mühakimə etmirdi çünki bu orqanlar elə RVC tərəfindən idarə olunurdular.
Revizionizm
2014-cü ilin oktyabr ayyında BBC two telekanalında soyqırımla bağlı film efirə çıxdı. Filmdə Xabiarimananın ölümü ilə nəticələnən təyyarə qəzasında Kaqamenin əli olduğu və amerikalı tədqiqatçıların soyqırımda əslində tutsilərin yox RVC tərəfindən hutuların öldürüldüyü irəli sürüldü. Bu isə öz növbəsində akademik təbəqə tərəfindən qınaqla qarşılandı, Ruandada BBC-nin kinyaruanda şöbəsinin fəaliyyətinə qadağa qoyuldu və dövlət tərəfindən rəsmi araşdırmalar başladı. Elə həmin ilin noyabr ayında keçmiş ruanda hərbiçisi Nayrobidə oğurlandı. O prezidentin təyyarəsinin vurulma əmrini RVC lideri tərəfindən verildiyi ilə bağlı Aruş tribunalına ifadə verməyə hazırlaşırdı.
Soyqırımı inkar etmək Ruandada cinayət sayılır. Yüzlərlə Ruanda vətəndaşı "soyqırım ideologiyası"-nın davamçısı, "revizionizm" və digər maddələrlə kütləvi qətllərdə əllərinin olması ittihamı ilə həbs olunublar. "Soyqırımın revizionizmi və digər əlaqəli cinayətlərlə" bağlı 489 nəfər məhkəməyə çıxarılmışdır bunlardan beş nəfəri ömürlük, beş nəfəri 20 il, 211 nəfəri 5–10 il, 169 nəfəri isə beş ildən az həbs cəzasına məhkum ediliblər. Amnesty İnternational təşkilatı ölkə rəhbərliyinin bu qanunvericilikdən müxalif baxışlara qarşı sui istifadə etməsini tənqid etmişdi. 2010-cu ildə amerikalı hüquq professoru və prokuror Piter Erlinder prezidentliyə namizəd müxalif Viktoriya İnqabireni dəstəklədiyinə görə Kiqalidə soyqırımı inkar etməsi ittihamı ilə həbs olunub.
Mədəniyyətdə
Ruanda soyqırımı "Ruanda oteli", "İtləri güllələyərək", "Kiqalidə bazar günü", "Bir dəfə apreldə", "Qurtuluş günü" və Romeo Dallerin eyni adlı əsəri əsasında çəkilmiş "Şeytanla əl sıxışmaq" filmlərində öz əksini tapıb.
3ds Max
Autodesk 3ds Max, (keçmiş 3D Studio MAX), Autodesk Media and Entertainment tərəfindən hazırlanan modelləşdirmə, animasiya və renderinq proqramıdır. Bu proqramdan videooyun yaradıcıları, televiziya kommersiyası studiyaları, memarlıq vizuallaşdıranlar tərəfindən tez-tez istifadə edilir. Bundan həmçinin film effektləri və film pre-vizuallaşdırması üçün də istifadə olunur.
Qazan (ad)
Qazan — bir sıra qədim və müasir türk xalqlarında geniş yayılmış şəxs adı. "Kitabi-Dədə Qorqud" eposundakı Qazan şəxs adı ilə müqayisə oluna bilər. Qədim türk tayfalarından birinin Kazan adlanması və Azərbaycanda Qazançı toponimlərində öz əksini tapması da məlumdur.
Sergey Klyaştornı
Klyaştornı Sergey Qriqoryeviç (4 fevral 1928, Qomel, Belarusiya - 21 sentyabr, 2014, Sankt-Peterburq, Rusiya)-rus şərqşünası
Həyatı
Sergey Qriqoryeviç 4 fevral 1928-ci ildə Belarusiyanın Qomel şəhərində anadan olub. 1945-1950-ci illərdə Leninqrad (Sankt-Peterburq) Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsində oxuyub. 1950-1957-ci illərdə Ümumittifaq Geologiya İnstitutunda çalışıb. 1957-ci ildə SSRi EA Leninqrad (Sankt-Peterburq) şöbəsinin Türkologiya və Monqolistika bölməsinə kiçik elmi işçi kimi dəyişdilər. 1960-1962-ci illərdə SSRİ EA Şərqşünaslıq İnstitutunun Leninqrad (Sankt-Peterburq) şöbəsinin kitabxanasına direktor təyin etdilər. 1962-ci ildə “Qədim Türk Runi yazıları Orta Asiyanın tarixi mənbəsi kimi” adlı disertassiya müdafiə etdi. 1964-cü ildən bugünədək SSRİ (sonra Rusiya) EA Şərqşünaslıq İnstitutunun  Leninqrad (Sankt-Peterburq) şöbəsinin müdiridir.
Sergey Klyaştornı 21 sentyabr, 2014-cü ildə vəfat edib.
Mükafatları
2005-ci ildə Altayçılar Konqresinin qızıl medalı ilə təltif edilib (Gold Medal of the Permanent International Altaistic Conference).
Qara Qarayev adına Uşaq Musiqi Məktəbi (Sumqayıt)
Sumqayıtda ilk musiqi məktəbi olan Q.Qarayev adına Uşaq Musiqi Məktəbi 1954-cü ildə yaradılmışdır. O illərdə məktəb 2 sinif otağından ibarət idi, iki şöbə üzrə fəaliyyət göstərən məktəbin illər keçdikcə imkanları genişlənmişdir. 1976-1980-ci illərdə həmin məktəbin kollektivi Qafqaz Respublikaları arasında keçirilən müsabiqələrdə iştirak edərək fəxri fərmanlara layiq görülmüşdür. Bundan əlavə, kollektiv dəfələrlə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında keçirilən tədbirlərdə fəal iştirak etmişdir. 1997-ci ildə məktəbə dahi bəstəkar Q.Qarayevin adı verilmişdir. Məktəbdə 8 ixtisas üzrə 6 şöbə fəaliyyət göstərir. İki korpusdan ibarət olan musiqi məktəbində hal-hazırda 651 şagird müvafiq ixtisaslar üzrə 180 aparıcı müəllimdən dərs alır. Qocaman müəllimlərdən A.B.Məmmədova, E.M.Hüseynova, G.L.Bədirzadə, K.Ə.Səmədzadə və b. adını çəkmək olar. Məktəbin kollektivi mütəmadi olaraq müsabiqələrdə iştirak edir. "İstedad-2004" müsabiqəsində məktəbin şagirdləri yüksək fəallıq göstərmişlər. 2005-ci ilin aprel ayında Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən xor kollektivləri arasında keçirilən müsabiqədə məktəbin xor kollektivi fəxri fərmanla təltif edilmişdir. Məktəbin məzunları – mestro Ceyhun, Kazbek Əliyev, bəstəkar Ceyhun Allahverdiyev və b. respublikanın tanınmış musiqiçiləri sırasındadır. Hal-hazırda musiqi məktəbinə həmin məktəbin məzunu Leyla Rzayeva rəhbərlik edir.
77-ci atıcı diviziyanın əsgərlərinə həsr olunmuş memorial
S.Orjonikidze adına Qırmızı Bayraqlı Suvorov ordenli 77-ci atıcı Simferopol Diviziyasının əsgərlərinə abidə — İkinci Dünya Müharibəsi illərində Krımın azad edilməsində və Sapun dağına hücumda iştirak edən milli 77-ci atıcı diviziyasının azərbaycanlı döyüşçülərinin şərəfinə Sevastopol şəhərində Sapun dağında quraşdırılmış xatirə kompleksi.
Tarixi hadisələr
1943-cü ilin yaz-yay aylarında milli 77-ci atıcı diviziyası Azərbaycandan 1500 döyüşçü və komandirdən ibarət dəstə ilə möhkəmləndirildi. 1944-cü il aprelin 13-də 77-ci atıcı diviziya Qırmızı Ordunun digər hərbi birləşmələri və hissələri ilə birlikdə minə yaxın nasisti əsir götürərək Simferopolu azad etdi. SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə bu qəhrəmanlığa görə diviziyaya "Simferopol" fəxri adı verildi. Hərbi hissənin 613 döyüşçü və diviziya komandiri SSRİ-nin orden və medallarına layiq görüldü.
1944-cü il mayın 7-də səhər 10.30-da Sovet qoşunları Sapundağ - Karan ərazisinə hücum etdi. Bütün cəbhəboyu qanlı döyüşlər başladı. Döyüş hər xəndək üçün saatlarla davam etdiyi Sapundağı bölgəsində xüsusilə şiddətli idi. Saat 19.30-da 77-ci və 32-ci Qvardiya atıcı diviziyalarının əsgərləri ilk olaraq Sapun dağının zirvəsinə çatdılar. 77-ci diviziyanın döyüşçüsü Əbdüləziz Qurbanov düşmən atəşi altında hücum zamanı zirvəyə çatdı və Sapundağının üstünə Qırmızı Bayraq sancdı.
Günün sonuna may ayının 9-da Sevastopol tamamilə azad edildi. Mayın 12-də Xersones burnu bölgəsində faşist-Alman qrupunun qalıqları təslim oldu. Krım əməliyyatı Sovet qoşunlarının qələbəsi ilə sona çatdı.
Abidənin tarixi
Xatirə kompleksi 1974-cü ildə Azərbaycan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 77-ci atıcı diviziyasının əsgərlərinin şərəfinə Sapundağının ətəyində, Sevastopol-Yalta magistral yolunda döyüş meydanında ucaldılmışdır. Abidənin müəllifləri heykəltaraş Ö.H.Eldarov, memarlar F.B.Seyidzadə, R.M.Şərifov, mühəndis isə Y.D.Dubnov olmuşdur. Mis-latun heykəllər, mərmər plitələr və hətta qum Sevastopola Bakıdan gətirilmişdir. Abidənin açılışında Heydər Əliyevin özü, həyat yoldaşı Zərifə xanım, qızı Sevil xanım və 14 yaşlı oğlu İlham Əliyevdə iştirak etmişdilər. . Abidənin üzərindəki xatirə kitabəsində aşağıdakı sözlər həkk olunmuşdur:
Vandalizm
2009-cu ilin oktyabr ayının əvvəlində xatirə abidəsi vandalların hücumuna məruz qalmışdır. Abidədən parçalar qoparılmış, qranit plitələr qırılmışdır. Vandallar heykəllərdən birini xatirə divarından çıxartmış, sonra əsgər fiqurunun ayaqları və qollarını kəsib götürmüşdülər. Abidəyə qarşı vandalizm aktının təşkilatçısının 1962-ci il təvəllüdlü Gürcüstan vətəndaşı Eduard Arakelyan olduğu qeyd olunur. O, 1967-ci il təvəllüdlü yerli sakin Andrey Qanini abidə ilə bağlı vəhşilik aktı etməyə inandırmışdır. Vandallar onu hissələrə bölmüş və qırıntılarını metal toplama məntəqəsinə təhvil vermişdilər. Arakelyan və Qanin tezliklə polis tərəfindən saxlanılmışdır. 2009-cu ilin dekabrında prokurorluq abidəni sökənlərin materiallarını Balaklava Rayon Məhkəməsinə təhvil verərək vandalların işinin istintaqını başa çatdırdı. 2010-cu ilin iyul ayında Balaklava Rayon Məhkəməsinin qərarı ilə təqsirləndirilən Eduard Arakelyan və Andrey Qanini xatirə kompleksinin dağıdılmasına görə üç il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi.
Nəriman Nərimanov adına mədəniyyət evi
Nəriman Nərimanov adına mədəniyyət evi — Sumqayıtda mədəniyyət evi
1954-cü ildə xüsusi layihə üzrə 300 yerlik tamaşa zalı və 15 iş otağından ibarət yeni mədəniyyət evi – N.Nərimanov adına mədəniyyət evi istifadəyə verildi. Sumqayıt Alüminium zavodunun balansında olan mədəniyyət evi 1999-cu ilin dekabr ayından etibarən, Sumqayıt Mədəniyyət İdarəsinin tabeliyinə daxil olmuşdur. 1985-ci ilə qədər mədəniyyət evində 18 adda müxtəlif janrlar üzrə bədii özfəaliyyət kollektivləri "Karavella" instrumental ansamblı (rəhbər V.Gelas), nəfəs alətləri orkestri (rəhbər F.Gerson), Azərbaycan xalq rəqsləri kollektivi (rəhbər A.Rəhimov), Uşaq Estrada kollektivi (rəhbər A.Dubrovina), Rus rəqs kollektivi (rəhbər Z.Şqadenko), "Pöhrə" aşıqlar ansamblı (rəhbər S.Abbasov), "Səma" qızlar ansamblı (rəhbər C.Bəkirova), "Seqal" muğam ansamblı (rəhbər M.Musateva), "Rəndə" satira teatrı (rəhbər S.Məsimova), Bədii Qiraət dərnəyi (rəhbər Z.Kazımova), Xalq Çalğı Alətləri ansamblı (rəhbər L.Əliyeva) fəaliyyət göstərmişdir. 1975-77-ci illərdə "Karavella" vokal instrumental ansamblı və nəfəs alətləri orkestri, 1985-ci ildə "Pöhrə" aşıqlar ansamblı I Ümumittifaq bədii özfəaliyyət yaradıcılığı festivalında iştirak edərək laureat adını qazanmışdır. Ümumiyyətlə, mədəniyyət evinin özfəaliyyət kollektivləri dəfələrlə festival, müsabiqələrin iştirakçısı olmuş, fəxri fərman və diplomlarla təltif edilmişdir.
Sumqayıt şəhər bələdiyyəsi 12 dekabr 1999-cu il tarixdə yaranmışdır. Ərazisi 7829,80 ha-dır. Əhalisi 357.9 min nəfərdir. Məcburi köçkün və qaçqınların sayı 62.3 min nəfərdir.
Bir zamanlar ona gənclik şəhəri deyirdilər. Çünki şəhərin ilk özül daşlarını düzənlər də, onun ilk sakinləri də gənclər idi. Sonralar Sumqayıt yeni adlar qazandı: sənaye şəhəri, kimyaçılar şəhəri, inşaatçılar şəhəri. İndi isə Sumqayıtın azad iqtisadi zonaya çevrilməsi üçün yollar araşdırılır.
Sumqayıt şəhəri Abşeron yarımadasının şimalında, ölkə paytaxtı Bakı şəhərindən 25 km şimalda yerləşir.Ərazisi 83 kv.km-dir. Şəhərin tərkibinə Sumqayıt şəhəri,Hacı Zeynaləbdin Tağıyev və Corat qəsəbələri daxildir.Sumqayıt şəhərinin ölkənin digər rayon və şəhərləri, eləcə də xarici dövlətlərlə respublika əhəmiyyətli avtomobil və dəmir yolları əlaqəsi vardır. Hava yolları ilə əlaqələr Bakı şəhərinin Binə hava limanı vasitəsilə həyata keçirilir. Şəhərin ərazisində tikinti materiallarının (kərpic yüngül doldurucuları) istehsalı üçün təbii ehtiyatlar vardır.
Şəhərin ərazisindən Sumqayıtçay çayı axır. Samur-Abşeron kanalı Sumqayıtın cənubundan keçərək Ceyranbatan su anbarına tökülür. Şəhərin kənarındakı qamışlıqlarda tülkü, canavar, dovşan, çaqqal kimi heyvanlara, çöl ördəyi, göyərçin, danquşu və qaşqaldaq kimi quşlara rast gəlmək olar.
Sumqayıt şəhərində və qəsəbələrində 357 minə yaxın əhali, 63 min nəfər qaçqın və məcburi köçkün yaşayır. Əhalinin 30% uşaqdır, əmək qabiliyyətli əhalinin sayı 147 min, işləyənlərin sayı isə 58,4 min nəfərdir. Onlardan 20 min nəfəri sənayedə, 18,3 min nəfəri isə büdcə təşkilatlarında çalışır.
Hilton Otellər Şəbəkəsi
Hilton Hotels & Resorts daha çox istifadə olunan adıyla Hilton Hotels Hilton Worldwide şirkəti tərkibində iştirak edən Dünya tərəfindən məşhur Turizm şirkəti. Dünya səviyyəsində 3897 otel 642.000 otaq və 91 ölkədə fəaliyyət göstərən beynəlxalq şirkətdir Dünyada turizm sektorunun ən böyük şirkəti olaraq bilinir.
Tarixi
left|thumb|Hilton San Diego Oteli 1919-cu ildə Konrad Hilton tərəfindənHilton Worldwide şirkəti kurulmuştur.Şirkət ABŞ-nin o zaman içində olduğu iqtisadi böhrandanda faydalanaraq çox sürətli bir şəkildə böyümüşdür. Şirkət 1946-ci ildə artıq Amerikada bir çox Otelə sahib idi. Bu otellər bir dam altında toplanaraq Hilton Hotels Corporation America (HHC) qururlar.1967-ci ildə isə artıq Dünyada bir çox otelə sahib olan Hilton Hotels Co. America, London mərkəzli olaraq dünyadakı digər otellərin bağlı olacağı Hilton İnternationali (HI) qurur daha sonra Hilton International TWAyə arxasından da Ladbroke Groupa satılır.Bu satış hadisəsindən sonra belə bir razılaşma olmuşdur. ABŞ torpaqları içində Hilton markası HHC tərəfindən istifadə ediləcək ABŞ xaricindəki bütün ölkələrdə isə ad haqqı Hiltona aid olması mövzusunda razılaşdırılır müəyyən bir müddət sonra HHC təkrar dünyaya açılmağa qərar verər, təbii ki ,Hilton adını işlənilməməsindən ötəri yeni bir marka yaratmaq ehtiyacı hiss edər. Bunun üçün şirkətin qurucu başçısı olan Konrad Hiltonun adından istifadə etməklə 1982-ci ildə Conrad Hotels qurular 1985-ci ildə Conrad Hotels ilk otelini Avstraliyada Conrad Jupiters, Gold Coast adında otelləri fəaliyyətə başlayar. 2000-ci ilə gəlindiyində HHC təkrar Hiltonu satın alır.5 İyul 2007 günü şirkət Hilton Worldwide adı altında 26 milyard dollara Blackstone şirkətinin damı altında toplandı. Hilton Worldwide şirkəti Conrad Hotels, DOUBLETREE Hotels, Guest Suites, Resorts and Clubs, Embassy Suites Hotels, Hampton inn, Hampton inn and Suites, Hilton Garden Inn, Hilton Grand Vacations Club və HOMEWOOD Suites by Hilton kimi markaları tərkibində saxlamaqdadır.
Azərbaycanda Hilton
Bakının tam mərkəzində, Heydər Əliyev Beynəlxalq Hava Limanından 30 dəqiqəlik məsafədə yerləşən Hilton Baku oteli Xəzər dənizinin və şəhərin möhtəşəm mənzərəsindən zövq alacağınız məkandır. YUNESKO tərəfindən Dünya İrsinə daxil edilən və 12-ci əsrə aid İçəri Şəhər oteldən gəzinti məsafəsindədir. Alış-veriş edin, yerli əyləncələrdən həzz alın və ya şəhər mərkəzindəki kafelərdə dincəlin.
Assimilyasiya (biologiya)
Assimilyasiya — bütün canlılara xas olan proses, maddələr mübadiləsində tərəflərdən biri. Assimilyasiya daha bəsit maddələrdən orqanizmi təşkil edən mürəkkəb maddələrin əmələ gəlməsidir.
Hilton Otellər Şəbəkəsi
Azərbaycanda Hilton
Müasir üslublu geniş otel otaqlarından və lüks nömrələrdən şəhərin və Xəzər dənizini seyr edə bilərsiniz.Otaqda naqilsiz internet və işgüzar səfəriniz üçün hər cür şərait mövcuddur. Executive otaq sifariş edərək, 17-ci mərtəbədə yerləşən Executive Lounge-dan istifadə edə bilərsiniz. Həmçinin, 18 konfrans və iclas otaqları, geniş banket zalı və tam təchiz edilmiş Biznes Mərkəzi də xidmətinizdədir.
Assimilyasiya (biologiya)
Ümumi məlumat
Assimilyasiya prosesi enerji mənbəyi olan ehtiyatların toplanmasını, böyüməsini, inkişafını və orqanizmin təzələnməsini təmin edir. Bütün canlı təbiət üçün enerji mənbəyi günəş şüalarıdır. Yalnız avtotrof orqanizmlərdən olan yaşıl bitkilər fotosintez prosesində Günəş enerjisindən bilavasitə istifadə edir və qeyri üzvi birləşmələrdən üzvi birləşmələr (karbohidratlar, amin turşuları, zülallar və s.) yaradır.
Xarici keçid
Qida rasionlarının enerji dəyərinin normallaşdırılmasının elmi əsasları
Hilton Otellər Şəbəkəsi
Azərbaycanda Hilton
Geniş teraslı Sky Grill restoranındakı nahar və panoram görünüşlü 360 dərəcə fırlanan Bardakı kokteyllər zövqünüzü oxşayacaq. Bununla yanaşı, Hiltonda Eyforiyaya qapana bilərsiniz. Zəngin Spa, unikal müalicə prosedurları, idman zalı və örtülü hovuz sizin xidmətinizdədir.
Hacı Səlim Axundzadə
Hacı Səlim Axundzadə (tam adı: Hacı Mirzə Səlim Mirzə İsmayıl Qasir oğlu Axundzadə; ) – ictimai-siyasi xadim, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü.
Həyatı
Hacı Səlim Axundzadə 1872-ci ildə Lənkəran şəhərində dünyaya gəlib. Hacı Mirzə Səlim ilk təhsilini atasının dərs dədiyi məktəbdə alır. O, atasın Mirzə İsmayıl Qasirin 1805–1900-cu illərdə açdığı "Üsuli-cədid"də fars və ərəb dillərini öyrənəndən sonra o dövrdə Lənkəranda fəaliyyət göstərən rus gimnaziyasına daxil olur. Sonra dini təhsil almaq məqsədilə Ərdəbil, Zəncan və Nəcəf şəhərlərinə gedir və ilahiyyat elmlərinə yiyələnir. Onun bu təhsili düz 8 il davam edir. Aprel işğalından (1920) İranın Ənzəli şəhərinə köçmüş, orada hökumət məktəbində şəriətdən dərs demişdi. Hacı Mirzə Səlim Axundzadə 1930-cu il dekabrın 15-də, 58 yaşında vəfat edir. Onu Ənzəlidə torpağa tapşırırlar.
Ailəsi
Hacı Səlim Axundzadə 42 yaşında evlənəndən sonra Ayişə və Cəmilə adında iki qız övladı dünyaya gəlir. Hələ Vətəndə olarkən başı siyasi qovğalara qarışan Hacı Səlim ailə qayğıları ilə düz əməlli məşğul ola bilmir. Atası mühacirətə gedəndən bir il sonra Ayişə atasızlığa dözə bilməyib dünyasını dəyişir. İki il sonra – 1923-cü ildə Axundzadənin ikinci qız övladı – Cəmilə vəfat edir.
Öz doğma yurdunda qərib kimi yaşamaq məcburiyyətində qalan Axundzadələr zamanın sərt sınaqları ilə üz-üzə qalır. Təqiblər, təhqirlər, repressiyalar bu nəslin nümayəndələrini cana doyurur. Ərinin bir daha Vətənə dönə bilməyəcəyini anlayan Mirzə Səlimin ömür-gün yoldaşı onun dalınca İrana qaçmağa qərar verir.
1924-cü ildə Hacı Səlim Axundzadənin qaynı Məşədi Tağı bəy öz bacısını Lerik yolu ilə onun yanına Ərdəbilə aparır. Amma belə bir cəsarətli addım ona həyatı bahasına başa gəlir. Məşədi Tağı bəy Lənkərana qayıdan kimi onu həbs edirlər. Sorğu-sual o qədər də uzun çəkmir. Onu gedər-gəlməzə – Sibirə sürgün edirlər və doğma vətənə qayıtmaq ona bir daha nəsib olmur. O, elə Sibirdəcə vəfat edir.
Maqda
Maqda — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Əştərək rayonunda kənd.
Hacı Səlim Axundzadə
Ailəsi
1927-ci ildə Hacı Səlim Axundzadənin İşıq (Rövşən), 1930-cu ildə isə Zahir adlı oğlanları dünyaya gəlir. Zahir dünyaya gələndə Hacı Səlim Axundzadənin 58 yaşı vardı və çox keçmir ki, o, vəfat edir.
Yoşihiro Natsuka
(d. 7 oktyabr 1969) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Maqda
Tarixi
"İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. 1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı kimi qеyd olunmuşdur
Toponimi
Toponim muq etnoniminin fars dilində işlənən forması olan maq etnonimindən və -da topoformantı əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. 1949-cu ildə kənd ermənicə Lernarot adlandırılmışdır. 1590-cı ilə aid mənbədə Maqta. 1728-ci ilə aid mənbədə isə Makta kimidir Naxçıvanda Maxta kəndinin adı ilə mənşəcə eynidir. Naxçıvanda Maqqız (maq və türk dillərində giz "dayaz dərə" [143.II,2,1389], sözlərindən) Qazax r-nunda Maqi (dağ adı) toponimləri ilə səslənir. Ermənistan SSR AS RH-nin I. XII.1949-cu il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Lernarot qoyulmuşdur.
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 38 nəfər, 1873-cü ildə 195 nəfər, 1886-cı ildə 226 nəfər, 1897-ci ildə 296 nəfər, 1908-ci ildə 268 nəfər, 1914-cü ildə 284 nəfər, 1916-cı ildə 399 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə kəndin əhalisi erməni təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuş, kəndə Türkiyədən köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir.
Yoşihiro Natsuka
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 11 oyun keçirib, 1 qol vurub.
Hacı Səlim Axundzadə
Atası
Atası Mirzə İsmayıl Qasir (1805–1900) öz dövrünün tanınmış şairi və görkəmli maarifçisi idi. O Şirvandan Lənkərana köçəndən sonra "Üsuli-cədid" məktəbi yaradaraq, maarifçiliklə məşğul olmuşdur.
Fəaliyyəti
Türkiyə və bir sıra Avropa ölkələrinə uzun müddətli səyahətə gedən Axundzadə Vətənə qayıdandan sonra şəhər polis idarəsində sonralar isə mülkədar Əskər xan Talışinskinin yanında katib işləmiş, 1911–1916-cı illərdə isə Lənkəran şəhər gimnaziyasında islam dini və şəriət dərsləri ilə yanaşı fransız dilindən də dərs deyir.
Siyasi fəaliyyəti
left|350px|thumb|[[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti|Azərbaycan parlamentinin üzvü Mirzə Salim Axundzadənin vəsiqəsi. 1918-ci il. Ərəb hərfləriylə Azərbaycan dilində yazılıb: "Şəhadətnamə. Lənkəran vəkili Axund Hacı Mirzə Səlim Axundzadənin Azərbaycan Cümhuriyyəti Məclisi-Məbusan əzasından olduğu təsdiq edilir. Məclisi-Məbusan rəisi doktor Ağayev."]]
Hacı Səlim Axundzadə 1916-cı ildə yenidən Türkiyəyə səyahət edir, Rusiyada fevral burjua demokratik inqilabı baş verəndən dörd ay sonra Lənkərana qayıdır. "Türk Ədəmi-Mərkəziyyət "Müsavat" partiyasına daxil olmuşdur. Partiyanın birinci qurultayında (1917, 26–31 oktyabr) iştirak etmiş, Zaqafqaziya komissarlığında fəaliyyət göstərmiş, Zaqafqaziya seyminin Müsəlman fraksiyasının üzvü olmuşdur. Axundzadə Azərbaycan Milli Şurasının üzvü idi. 1918-ci ildə daşnak cəlladı Andronik Zəngəzurda azərbaycanlı əhalini amansızcasına qətlə yetirdikdə, Axundzadə mahalın erməni quldurlarında təmizlənməsində önəmli fəaliyyət göstərmişdi. Axundzdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü seçilmiş, Müsavat Partiyasının ikinci qurultayında (1919, 2–11 dekabr) yaxından iştirak etmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakıda və Azərbaycanın digər bölgələrində həyata keçirilən mədəni-maarif tədbirlərinin təşkilatçılarından olmuşdur. Axundzadə Azərbaycan Milli Şuranın üzvü kimi "İstiqlal bəyannaməsi"nin imzalanmasında iştirak edib. thumb Hər yerdə olduğu kimi Cənubda da fevral inqilabının təsirilə ictimai-siyasi canlanma başlayır, yerli, məhəlli icraiyyə komitələri yaradılır. Bu təşkilatlar yerlərdə asayişi təmin etmək, xaos və qarmaqarışıqlığı aradan qaldırmaq məqsədilə fəaliyyət göstərirlər. 1918-ci il yanvarın 9-da Bakıdan teleqram göndərib, bir nəfər rus dili bilən lənkəranlının da Tiflisə gedib erməni və gürcülərlə birlikdə "Seym"in işində iştirak edəcəyini bildirirlər. Çox illər sonra qürbətdə yaşayan 58 yaşlı Hacı Səlim Axundzadə bu hadisəni belə xatırlayacaq:
Komandanlıq və nəzarət
Komandanlıq və nəzarət bir hərbi təşkilatda vəzifə yerinə yetirmək üçün təyin edilmiş qüvvələrin komandirinin verdiyi əmr və göstərişlərdir.
Hacı Səlim Axundzadə
Siyasi fəaliyyəti
Türk qoşunlarının Azərbaycana gəlişi ilə də bağlı Axundzadənin xatirələrində bir sıra maraqlı bilgilər var. Belə ki, türk qoşunu Batuma yaxınlaşanda almanlar gürcüləri öyrədirdilər ki, türkləri Batumdan keçməyə qoymasınlar. Buna görə də, Nuru paşa yolu dəyişib başqa tərəfdən Gəncəyə gəldi. Bununla da Qafqaz müsəlman əhlinə böyük bir qüvvə hasil oldu. Sonra Gəncədən 4 min türk əsgəri Hacı Mirzə Səlim Axund Axundzadənin nümayəndələri ilə Zəngəzura tərəf hərəkət edir ki, orada ermənilərin mühasirəsində olan azərbaycanlıları azad etsin. Və buna nail olurlar. Odur ki, sonralar Zəngəzur camaatı Hacı Mirzə Səlim Axundzadəni Azərbaycan Cümhuriyyəti parlamentinə deputat seçmişdi.
Mühacir həyatı
1920-ci ilin aprel işğalından sonra, o dövrün görkəmli siyasi xadimləri, hökumət üzvləri kimi Axundzadə də zorən vətəni tərk etməli olur. İrana gedir, əvvəlcə Ərdəbildə məskunlaşır, sonra Ənzəli şəhərinə köçur. Hökumət mədrəsəsində müəllimlik etməyə başlayır. Axundzadə İranda mühacirətdə olarkən "Azərbaycan torpağına türbət demişəm" adlı kitabı qələmə alıb.
Qırmızıqarın kərtənkələ
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Ümumi
Kiçik heyvan olub, uzunluğu 60 mm təşkil edir. Quyruğu isə iki dəfə uzundur. Boğaz nahiyəsində 22-35 pulcuq vardır. Bədəninin mərkəzi hissəsində 50-69 pulcuq olur. Rəngi müxtəlif olur. Bədəninin orta hissəsi işıqlı-yaşıl, zeytuni-yaşıl və ya çirkin-yaşıl olur. Dişilər işiqlı-qəhvəyi, qəhvəyi-boz və ya zeytuni-boz rəngdə olurlar. Qarın nahiyəsi qəhvəyi-qırmızı rəngdə olur.
Növ Acarıstan, Gürcüstanın qərbi, Qara dəniz sahillərindən Borjomi dərəsinə qədər olan ərazilərə qədər yayılmışdır. Türkiyənin şimal-şərq sərhədləri boyunca rast gəlinir. Hazırda areal kiçilmişdir. Meşə zonasının önündə, qayalıqlarda yayılır. 1600-1700 hündürlüklərdə rast gəlinir. 1 km maşrut üzrə 25-35 baş kərtənkələyə rast gəlinir.
Həşaratlar, molyusklar, torpaq qurdları ilə qidalanır. İnunun ortalarından iyulun ortalarına qədər 2-4 yumurta (6 х 12 mm) oyur. İnkubasiya 50-55 gün davam edir. Balalar sentyabrda yumurtadan çıxır və quyruqsuz olub, uzunluğu 21–23 mm təşkil edir.
İki yarımnövə bölünür. Gürcüstana yayılmış yarımnövü: Lacerta parvula adjarica (Darevsky et Eiselt, 1980).
Vahid Döyüş Komandanlığı
thumb|350px|Vahid Döyüş Komandanlığının xəritəsi
Vahid Döyüş Komandanlığı (ing: Unified Combatant Command, UCC) Birləşmiş Ştatların Müdafiə Nazirliyinə bağlı ən azı iki hərbi hissədən ibarət qüvvələrdən ibarət böyük və davamlı bir missiyadır. Bu komandanlıqlar xidmət sahəsindən asılı olmayaraq sülh və müharibədə təsirli bir komandanlıq və nəzarəti təmin etmək üçün qurulmuşdur. Onlar ya coğrafi baxımdan (“Məsuliyyət Sahəsi” (Area Of Responsibility, AOR) kimi tanınır) və ya xüsusi əməliyyatlar, güc proyeksiyası və ya nəqliyyat kimi bir funksional əsasda təşkil edilmişdir. UCC-lər, əlaqəli olduqlarını göstərən xüsusi nişanları olan “müştərək” komandanlıqlardır.
Aza körpüsü
thumb|300px|Aza körpüsü Aza körpüsü — Ordubad rayonunun Aşağı Aza kəndində yerləşən qədim körpü.
Tarixi
Aza körpüsü Ordubad rayonunun, Aza kəndində, Gilançayın üzərində memarlıq abidəsidir. Aza kəndi ilə Darkəndi birləşdirən bu körpünün eni 3,5m, uzunluğu 46 paqonometrdir. Beş aşırımlıdır. Qırmızımtıl rəngli yonulmuş yerli dağ daşından inşa edilmişdir. Körpü inşa edilərkən yerləşdiyi ərazi nəzərə alınmış, tağlar arasındakı məsafə müxtəlif ölçülərdə qoyulmuşdur. Tağların dördündə dalğakəsən vardır.
Baş verən təbii fəlakətlər və bəzi tarixi hadisələr nəticəsində dəfələrlə dağılmış, sonralar təmir edilmişdir. Güclü sel suları körpünün bir hissəsini yuyub dağıtdığından 1997-ci ildə əsaslı şəkildə bərpa olunmuş və yenidən qurulmuşdur. Hazırda Naxçıvandan və Ordubaddan Azadkəndə gedən əhali və nəqliyyat vasitələri bu körpüdən istifadə edir. Körpü XVII əsrə aiddir.
Ramazanoğulları bəyliyi
Ramazanoğulları bəyliyi — Çukurova vadisində qurulmuş Anadolu bəyliyi. Bəyliyin mərkəzi Adana şəhəri idi. Bəyliyin əsası Ramazan bəy tərəfindən 1352-ci ildə qoyulmuşdur. Ramazanoğulları sülaləsi, bölgəni 1514-cü ildən Osmanlıların vasallığında 1608-ci ilə qədər idarə edir.
Yüreğir boyuna mənsub olan Ramazanoğulları Anadolu bəylikləri arasında ən uzun ömürlü bəylik olmaqla seçilir. Məmlüklərlə və Osmanlılarla bəzən dostluq, bəzən isə müharibə şəraitində öz varlığını qoruya bilmişdi. Ramazanoğulları Türkiyə və xüsusilə Adananın tarixində böyük rolu vardır.
Ramazanoğullarının Anadoluya gəlişi
1071-ci ildə Səlcuqlar Malazgird döyüşündə qəlib gəldilər. Bu döyüşdən sonra Çukurova bölgəsinində yerləşdiyi Anadolu torpaqları Səlcuqların tabeliyinə keçdi. 1097-ci ildə Səlibçilərin birinci yürüşü zamanı Anadolu torpaqları Səlcuqluların əlindən çıxdı.
Səlcuqluların Anadoludan çıxmasından istifadə edən Tavr dağlarında yaşayan ermənilər, bölgəyə köç etdilər. XII əsrdə öz çarlıqlarını qurdular. Erməni çarlığının Çukurovadakı torpaqları Adana, Tarsus və Kozan şəhərlərindən ibarət idi. 1216-cı ildən etibarən Erməni çarları Səlcuqlara vergi verirdilər. 1243-cü ildə Səlcuqlular Kösədağ döyüşündə Monqollara məğlub oldular. Ermənilərdə Səlcuqluların tabeliyindən çıxaraq Monqollara tabe oldular. Ancaq Məmlüklərin Monqolları məğlub etməsindən sonra Çukurova bölgəsi Məmlük dövlətinin tabeliyinə keçdi.
Monqolların yürüşü sırasında Anadoluya Xorasandan və Azərbaycandan çoxlu sayda oğuz türkü gəldi. Bu türklər Üçox və Bozox qəbilələri idi. Türklərin bir qismi Hülakü xan və Abaqa xanın dövründə Bizans sərhədlərinə köçürüldü, digər hissəsi isə Məmlük dövlətinə sığındı. Məmlük sultanı Baybars türkləri Antakyadan Qəzzəyə qədər bölgəyə onları köçürmüşdür. Tarsus və Adana bölgələrinə köçürülən türkmənlərin çoxu Oğuzların Uçox boyuna mənsub idi. Uçox boyunun ən böyük boyları Yüreğir, Qınıq, Bayandur, Salur, İğdır idi.
Məmlüklərin dövründə Ramazanoğulları
Zülqədəroğulları bəyliyinin qurucusu Zeynəddin Qaraca bəy 10 yanvar 1353-cü ildə Qahirədə öldürüldükdən sonra yerinə Yüreğir tayfasından Ramazan bəy Çukurovaya hakim təyin edilmişdir. Bu tarixdən etibarən Ramazanoğulları bəyliyi yaranmışdı. 1354-cü ildə adı bilinməyən, Ramazanoğulları sülaləsindən bir bəy 1000 ədəd hədiyyə atla Qahirəyə qədər getmiş və Türkmən bəyliyi adını almışdı. Güman edilir ki, Ramazan bəy 1354-cü ildən əvvəl ölmüşdür. Türkmən bəyi adını alan bəyin İbrahim bəyin olduğu düşünülür. İbrahim bəyin bəyliyindən razı olmayan Zülqədəroğulları bəyi Zeynəddin Qaraca bəyin oğlu Xəlil bəy və ona bağlı bozoxlar ilk öncə bu vəziyyətlə razılaşmasalarda sonradan tabe olmuşlar. Türkmənlərin köməyi ilə Məmlüklər 1360-cı ildə Adana ətrafını ələ keçirdilər. İbrahim bəy 1383-cü ildə Adana hakimi təyin edilir.
Məmlüklər 1378-ci ildə Əlbistan hakimi Xəlil bəy Zülqədərin yerinə Mübarəkşah əl-Tazini təyin edir. Xəlil bəy bu dəyişikliyə razı olmadı. Yeni hakimin ordusu ilə döyüşə çıxdı. Ancaq sonralar sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. İbrahim bəy Ramazanoğlu bu hadisədə Zülqədərliləri dəstəklədi və müstəqilliyini elan etdi. Şam hakimi Çoltamur və Hələb hakimi Teymurbəy Ramazanoğullarını cəzalandırmaq üçün Adanaya daxil oldu. Çoxlu sayda əsirlə geri qayıtdılar. Bu hadisədən sonra tez bir zamanda özlərini toparlayan türkmənlər, Qurdqulağı adlanan yerin şərqində, Payas-Misis yolu üzərində Məmlük ordusunu tələyə saldılar və çoxlu qənimət əldə etdilər.
1381-ci ildə Xəlil bəy Zülqədərdən sonra ilk hədəf İbrahim bəy Ramazanoğlu idi. Məmlüklər tərəfindən Hələb hakimi təyin edilən Yelboğa əl-Nasiri Osmaniyə bölgəsində yaşayan qınıqlarla Adana bölgəsində yaşayan Yüreğirlərin arasını vurdu. Yeni hakim ordusu ilə Amik düzənliyindən Misisə qədər gəldi. Məmlüklərin gəldiyini eşidən İbrahim bəy ordusu ilə dağlara çəkildi. Məmlüklər Sis hakimi İbrahim bəyi, qardaşı Qara Məhəmmədi və anasını əsir aldı. Yel Boğa Sisə gələrək əsirlərin hamısını öldürdü. Yel Boğa geri dönərkən basqına uğradı. Yel boğa gözündən yaralandı. Çoxlu sayda Məmlük sərkərdəsi öldürüldü.
Ramazanoğlu İbrahim bəydən sonra hakimiyyətə Birecik hakimi olan qardaşı Şəhabəddin Əhməd bəy Ramazanoğlu gəldi. 1399-cu ildə Sultan Bərkukun ölümündən sonra hakimiyyətə gələn Sultan Fərəcin uşaq olması və vilayət hakimləri ilə daima mübarizə aparması Çukurova bölgəsində türkmənlərin rahat hərəkət etməsinə şərait yaratmışdı. 1401-ci ildə Əhməd bəy və müttəfiqləri Hələb şəhərinə hücum etmiş və çoxlu sayda düşmən əsgəri öldürmüşdür. Həmin il Əmir Teymurun ordusunun Hələbdən ayrılması ilə bura hücum edən Suriya əmiri Nuayr bin Xəyyarın ordusuna qarşı Hələb hakimi Dəmirdaş Şəhabəddin Əhməd bəy Ramazanoğludən kömək istəmişdi. Hələbə gəlib düşməni məğlub edən Əhməd bəy böyük ad-san qazandı. Sultan Fərəc tərəfindən təltif edildi. Şam hakimi Tanrıverdi, Hələb hakimi Dəmirdaşla birlikdə Sultan Fərəcə qaşrı üsyanda iştirak etdi. 17 dekabr 1402-ci ildə Məmlük sərkərdəsi Tokmaka məğlub olan hakimlər Adanaya çəkildilər. Dəmirdaş bağışlanaraq Liviya valiliyinə göndərildi. Tanrıverdi isə 1 ilə yaxın Adanada qaldı.