cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eufonium
Eufonium, efonium və ya Tenor tuba-- tuba ailəsinin bas musiqi alətidir.
Typhlodromus namaquaensis
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Anthemis wettsteiniana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Rixard Ziqmondi
Rixard Ziqmondi (1 aprel 1865, Vyana — 23 sentyabr 1929, Göttingen) — Avstriya kimyaçısı, kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı (1925).
Həyatı
Ziqmondi Rixard Adolf Vyanada 1865-ci ildə anadan olmuşdur. 1887- ildə Vyana Ali Texniki Məktəbini, 1889- cu ildə isə Münhen Universitetini bitirmişdir. 1903- 1907- ci illərdə Gettingen Universitetində üzvi və kalloid kimya üzrə professor vəzifəsində çalışmışdır. 1908- 1929- cu illərdə Gettingen Universiteti nəzdindəki qeyri- üzvi kimya institutunun direktoru olmuşdur. 1925 - ci ildə R. Ziqmondiyə kalloid məhlulların heterogen təbiətini müəyyən etdiyinə və müasir kalloid kimyada mühüm əhəmiyyət kəsb edən orijinal metodlar işləyib hazırladığına görə Nobel mükafatı verilmişdir.
Əbu Abdulla Məhəmməd Bin Nəmvar Təbrizi
Əbu Abdulla Məhəmməd Bin Nəmvar Təbrizi — Təbriz şəhərində yaşayıb yaratmış bu məşhur həkim "Ədvarül-Həmmiyət" (İsitmələrə qarşı dərmanlar) və bir sıra başqa əsərlərin müəllifidir.
Edvard Norton
Edvard Norton — Amerikalı aktyor, ssenarist, rejissör və prodüser.
Həyatı
Norton 1969-cu il 18 avqustda ABŞ-nin Massaçusets ştatının Boston şəhərində anadan olub. O, Merilen ştatının Kolumbiya şəhərində böyüyüb. Edvard 5 yaşından teatra maraqlanır və tezliklə Kolumbiyanın Orensteynov adlı teatr məktəbində təhsil almağa başlayır. 8 yaşında onun ilk səhnə debütü yerli bir tamaşada baş tutur. 1985-ci ildə Vayld Leyk adlı ali məktəbi bitirən Norton 1991-ci ildə Yels Universiteti tarix fakültəsindən bakalavr dərəcəsi ilə məzun olur. O, Yelsdə də həmişə olduğu kimi teatrla məşğul olur. Aktyor bir çox fakültələrə baş çəksə də, dram fakültəsi heç vaxt onun profili olmayıb. Aktyor Ron Livinqston onun qrup yoldaşı və onun kimi müstəqil aktyor olub. Edvard eyni zamanda yapon dilini öyrənir və NOVA Group adlı məşhur ingilis dili məktəbində təhsil alır. Diplom aldıqdan sonra o, Yaponiyaya gedir və babasının "Enterprise Foundation" adlı şirkətində işləməyə başlayır. Bir neçə il sonra, 1994-cü ildə Nyu-Yorka qayıdan Norton, əvvəlki işlərdən tam imtina etmək və özünü sırf aktyorluq karyerasına həsr etmək qərarına gəlir. Ofisiant işləyən Norton Nyu-Yorkun bir neçə teatr səhnəsində çıxış edir və nəticədə "New York Signature Theater Company" şirkətinə qəbul edilir. Hal-hazırda o, bu şirkətin direktorlar şurasının üzvüdür. Kinoda Edvardın ilk debütü 1996-cı ildə lentə alınmış "İbtidai qorxu" filmidir. Bu filmdəki roluna görə o, "Qızıl Qlobus" mükafatına layiq görülür və "Ən yaxşı ikinci plan aktyoru" kimi "Oskar"a namizəd göstərilir. Norton sonralarda namizədlər siyahısında olur. Məsələn, "Amerika taixi iks" Çak Palanikin motivləri əsasında ekranlaşdırılmış "Döyüş klubu" filmlərindəki rollarına görə də namizədlər siyahısına düşüb. 2000-ci ildə Edvard "İnamı saxlayarkən" filmi ilə ilk rejissorluq debütünü həyata keçirib. 2006-cı ildə lentə alınmış "İlluzianist" filmi ilə yenə də tənqidçilərin müsbət rəyinə nail olur.
Suzan Basso
Suzan Marqaret Basso — 1998-ci ilin avqustunda həyat siğortası pulu üçün öldürülən əqli qüsurlu Lui “Buddi” Mussonun işğəncə və qətlində mühakimə olunan 6 müttəhimdən biri olan amerikalı qadın. O, 1999-cu ilin oktyabrında ölüm hökmünə məhkum edildi. Basso 5 fevral 2014-cü ildə ölümcül inyeksiya ilə edam edildi. Edamından əvvəl Basso dövlətin ölüm sırasında olan qadın məhkumlarının hamısının həbs olunduğu yer olan Texas ştatının Qeytsvill şəhərindəki Mountain View şöbəsində saxlanıldı. Cinayət baş verən zaman Basso Texas ştatının Hasinto şəhərindəki Hyuston şəhərətrafı qəsəbəsində yaşayırdı.
Senna wislizeni
(Senna wislizeni) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Suzan Basso
Qurban
Buddi Musso əvvəllər evli idi və 1980-ci ildə xərçəngdən ölən həyat yoldaşı ilə bir oğlu var idi. 1997-ci ildə Musso Nyu-York şəhəri yaxınlığındakı Nyu-Cersi ştatında, Kliffsayd Parkda bir evdə yaşayırdı və “Shop-Rite” mağazasında çalışırdı. Musso 58 yaşında olarkən 43 yaşlı Suzan Basso ilə evinin yaxınlığındakı bir kilsənin bazarında tanış oldu. Onlar uzaq məsafəli münasibətə başladılar və o, Basso ilə Texas ştatına köçməyi planlaşdırdı. O, 14 iyun 1998-ci ildə Hyuston bölgəsinə köçdü.
Bassonun həyatı
Suzann Basso 15 may 1954-cü ildə Nyu-Yorkun Skenektadi şəhərində anadan olub. O, Florensiyada doğulan 8 uşaqdan biri idi. Florensiyada seriyalı qatil Robert Qarrounun böyük bacısı idi. Suzanna ailədəki 3 qızdan ən kiçiyi idi.
Basso 1970-ci illərin əvvəllərində Ceyms Pik adlı bir dənizçi ilə evləndi. Evləndikdən sonra “Syu Pik” adını daşımağa başladı. Syunun qızı 1973-cü ildə, oğlu isə 1974-cü ildə anadan oldu. Pik 1982-ci ildə qızına təcavüz etdiyinə görə tutuldu. 1990-cı illərin əvvəllərində Syu Pik və uşaqlar Hyustonda bir mənzilə köçdülər. Ailə soyadını O’Melli olaraq dəyişdirdi və uşaqlar İrlandiya mənşəli Amerika vətəndaşı kimliyini qəbul etdilər. Hyustonda olarkən bəzən bir yaşayış kompleksində mühafizəçi kimi çalışdı.
Gigidağ
Toponimi
Qobustanda palçıq vulkanı. Hündürlüyü 176 m. Qədim türk dillərində gigil kiki "uğultu, xırıltı" mənasında işlənmişdir. Dağın adı onun vulkan mənşəli olub, vaxtaşırı müəyyən səslər çıxarması ilə bağlıdır.
Suzan Basso
Bassonun həyatı
1993-cü ildə Syu “Latin Security and Investigations Corp.” adlı bir şirkətə sahib olan Nyu-Cersili Karmine Basso adlı bir adamla münasibətə başladı. O, heç vaxt Pikdən boşanmadı və buna görə də evinə köçən Basso ilə evlənə bilmədi. Pik Hyustonda başqa bir mənzilə köçənə qədər bir müddət həmin mənzildə qaldı. Basso ilə evlənə bilməməsinə baxmayaraq, Syu soyadını Basso olaraq dəyişdirdi və Bassoya əri olaraq müraciət etməyə başladı. Basso 1997-ci ildə vəfat etdi.
Qətl
Mussonun qətli Bassonun mənzilinə gəldikdən 16 gün sonra baş verdi. Cinayətkarlara daxildir: Basso, onun oğlu Ceyms O’Melli; Bernis Arens Miller və onun uşaqları Kreyq və Houl Arens; Houlun nişanlısı Terens Sinqlton. Cinayətkarlar Mussonu özləri üçün ev işləri görməyə məcbur etdilər və o, cinayət baş verməmişdən əvvəl yaralanmışdı.
Gigidağ
Həmçinin bax
Palçıq vulkanı
Suzan Basso
Qətl
O’Melliyə görə, Musso Millerin mənzilində öldürüldü, burada o, uşağın oyun döşəyində oturarkən siqaretlə yandırıldı və döyüldü. Qrup həmçinin, onun üstündə bir tel fırçası tətbiq etdi, daha sonra onu mətbəx təmizləyicisi və ağardıcı maddə doldurulmuş vannaya qoydular. Onlar Mussonu Texasın Qalena Parkına tərk etdilər. Bir qaçışçı cəsədi tapdı və polisə xəbər verdi. Qalena Park Polis İdarəsi Mussonun ölümünün “çoxsaylı kəskin zərbə travması” ilə əlaqədar olduğuna qərar verdi.
Gigidağ
Xarici keçid
Qobustan
Suzan Basso
Məhkəmə, hökm və ölüm
Texas ştatının hakimi Meri Lu Kil şübhəlilərin əksəriyyətinin fərdi məhkəmə araşdırmalarının olacağını təyin etdi. Prokurorlar Kollin Barnett və Deniz Nassar idi. O’Mellinin məhkəmə prosesi 13 aprel 1999-cu ildə başlamalı idi. Krenq Arensonun məhkəməsi həmin ayın sonunda başlayacağı planlaşdırılırdı. May ayında başlayan bir məhkəmədə Miller və Sinqlton birlikdə mühakimə edilməli idi. Houp Arensin məhkəməsi iyuna təyin edilmişdi. Son məhkəmə, Bassonun məhkəməsi iyul ayına təyin edildi.
O’Melli qətl hadisəsində ittiham edildi və ömürlük azadlıqdan məhrum edildi. Miller cinayyətdə ittiham edildi və 80 il həbs cəzası alındı. Kreyq qətl hadisəsində günahlandırıldı və 60 il həbs cəzası aldı. Sinqlton cinayətdə ittiham edildi və ömürlük azadlıqdan məhrum edildi.
Suzanna Basso mühakimə olundu və ölüm cəzasına məhkum edildi. O, ölüm sırasındaykən Qeytsvilldə Texas Cinayət Ədliyyə Departamnetinin Mountain View şöbəsində saxlanıldı. Basso 5 fevral 2014-cü ildə ölümcül inyeksiya ilə edam edildi. Son sözünün olub-olmadığını soruşduqda, o, həbsxana rəisinə “Xeyr, ser” cavabını verdi. 0, 6:26-da ölü elan edildi.
Əsma Sultan (I Əbdülhəmidin qızı)
Əsma Sultan — 27. Osmanlı padşahı I Əbdülhəmidin qızıdır.
Həyatı
Əsma Sultan 1778 tarixində dünyaya gəlmişdir. Anası Aişə Səniyəpərvər Sultandır. Hələ 11 yaşında ikən atası vəfat etmiş, əmisi oğlu III Səlim taxta çıxmışdır. Əsma Sultan 1792 tarixində hələ 14 yaşında ikən 35 yaşlı Kaptan-ı dərya Kiçik Hüseyn Paşa ilə evləndirildi. Qısa zamanda böyük nüfuz qazandı. Öz adına bir sarayı, üç köşk və bir yay sarayı vardı. Bu evlilik 11 il davam etdi və 1803 tarixində Əsma Sultan dul qaldı. Bundan sonrakı ömründə bir daha evlənmədi.
Vəfatı
1839 tarixində vəfat edən II Mahmud Əsma Sultanın istəyilə Çəmbərlidaşda yerləşən yay sarayı yaxınlığında dəfn edilmiş, 1848-ci ildə vəfat edən Əsma Sultan da eyni yerə dəfn edilmişdir. II Mahmud türbəsi olaraq tanınan bu türbəyə Sultan Əbdüləziz və II Əbdülhəmid də dəfn edilmişdir.
Əsma Sultanın övladı olmamış, ancaq gələcəkdə Sultan Əbdülməcidlə evlənərək Sultan Əbdülhəmid dövründə validə sultan olan Rahimə Piristü Sultanı öz himayəsində böyütmüşdür.
29 oktyabr
1901–cari
thumb|[[Sendi qasırğası nəticəsində Nyu-Cersidə Kazino Pierinin dağıntısı]]
thumb|[[İsao Takahata]]
thumb|[[Hikmət Muradov]]
Ömür-gün sevdası (film, 1976)
Məzmun
Sənədli-bədii, etnoqrafik-folklor filmi Azərbaycanda uzunömürlü toy ənənələri haqqında söhbət açır. Filmin əsas hissəsi Azərbaycanın ən gözəl guşələrindən olan Kəlbəcərdə çəkilmiş, burada bədii kinonun vasitələrindən, aktyor oyunlarından da istifadə edilmişdir.
Filmin başlanğıcında Azərbaycanda "Gəlin havası" olaraq bilinən "Vağzalı"nın çalınır. Filmdə Azərbaycan adət-ənənələrindən, ağsaqqal sözünün keçərli olmasından danışılır və qız istəmə mərasimindəki şirinçaydan bəhs olunur. Şirin çayın açıqlaması olaraq deyilir ki, "evlənəcək olan qız və oğlan bir-biri ilə hər zaman şirin sözlə danışsınlar". Filmdə toy ənələri ilə yanaşı "Kilim arası" və "Toyda maral oynayar" deyilən xalq yaradıcılığı nümunəsi göstərilir. Uzun ömürlü Azərbaycan evliliklərindən danışılır, Azərbaycanda uzun ömürlü evliliklərin səbəbi olaraq isə ər və arvadın bir-birinə olan mehribanlıq və hörmətlə olan münasibəti göstərilir. 1976-cı ildə şəkilən filmdə erməni işğalının daha gəlmədiyi Kəlbəcər şəhərində 129 kənd olduğu qeyd olunur.Filmi izlərkən kənd evlərini, mal-qaranı, geniş otlaq sahələrini, sağlam və firavan yaşayan Azərbaycan xalqını görmək mümkündür.
Şimal adası (Demyan Bednıy adaları)
Şimal adası — Sedov arxipelaqı qrupuna daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir.
Yerləşməsi
Kara dənizində, Demyan Bednıy adalarının şimalında yerləşir. Öz adınıda yerləşdiyi mövqeyi ilə əlaqədar almışdır. Komsomoles adasının 12,3 km şimal-qərbdə yerləşir. 550 m qərbdə Kolobok adası, 1 km-dən bir az artıq məsafədə Çervyak və Utyonok adaları yerləşir. Adalar su altı qumlu sayla bir-birinə birləşmişdir.
Təsviri
Ada uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu 700 metrdir. Qərbində kiçik göl vardır.
Ərəbistan bəbiri
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü.
Kalium sionid
Kalium sionid — hidroyanik kalium duzu, kimyəvi formulası KCN. Hesab-faktura və ölçülərinə görə dənəvər şəkərə bənzəyən rəngsiz kristallar.Zəhərlidir. Suda həll olunur (25 °C-də 41,7%, 100 °C-də 55%). Etanolda az miqdarda həll edilir, karbohidrogenlərdə həll olunmur.
Kalium sionidinin hidrolizi zamanı sərbəst buraxılan hidrogen sionid, bəzi insanlar üçün acı badam qoxusu verir, bəziləri üçün qoxusuz qalır. Bu fərqin genetikaya bağlı olduğu ehtimal edilir.
Alınması
Laboratoriyada kalium sionid sianid turşusunun konsentratlaşdırılmış kalium hidroksidi ilə qarşılıqlı təsiri ilə əldə edilir:
Kalium sionidi kalium amidinin kokslaşdırma kömürü ilə 500-600 dərəcə temperaturda reaksiya yolu ilə əldə edilə bilər.
Kalium sionidi xloroform, ammonyak və kalium hidroksidindən də əldə etmək olar:
"Qırmızı qan duzuna kükürd turşusu və damcı əlavə edin, buxarları kalium hidroksidinin spirtli bir həllindən keçir. Sionid sərbəst buraxılacaq, spirtdə həll olunmayacaq və çöküntü olacaqdır. Vaxt keçdikcə həll çökmüş sioniddən sıyığa çevriləcəkdir. Sonra süzün və qələvi izlərini çıxarmaq üçün spirtlə yuyun. Sulu bir həll istifadə edilə bilməz, çünki sionidin sulu məhlulu buxarlanaraq əldə edilə bilməz - o, karbon qazını alıb karbonata çevriləcək və HCN uçacaq.Sionidi sıx bir şəkildə saxlayın. Alkokol mütləq etil deyil."
Kalium sionidi 1762-ci ildə İsveç əczaçı Karl Vilhelm Şeyele tərəfindən təcrid edildi.
Tətbiqi
Filizlərdən qızıl və gümüşün çıxarılması prosesdə istifadə olunur(sionlaşdırma):
zərgərlik də daxil olmaqla o cümlədən sink elektroplatında, kadmium, mis, gümüş və qızıl işində.
Kimyəvi xassələri
Sionid turşusuna ionuna uyğun sionid turşusu çox zəif olduğundan, daha güclü turşular tərəfindən duzlardan asanlıqla kənarlaşdırılır. Məsələn, havada kalium sionid sonda karbon qazı və su ilə reaksiya nəticəsində toksik olmayan kalium karbonatına (potaş) çevrilir:
Formal olaraq, sionid turşusunu duzdan çıxaran qeyri-sabit zəif karbonat turşusu bu prosesdə iştirak edir.
Kalium qızıl sionid
Qızıl mədənində, KCN suda həll olunan duz kalium qızıl sianidi (və ya qızıl kalium sianid) və oksigen (ümumiyyətlə ətrafdakı hava) və su olduqda qızıl metaldan kalium hidroksidi meydana gətirir.
Bənzər bir proses NaCN natrium qızıl sianid istehsal etmək üçün istifadə edir(NaAu(CN2)).
Toksikliyi
thumb|200px|Potensial olaraq kalium sianidinin öldürücü dozası ([[140 mq)]] Kalium sianid hüceyrə tənəffüsünün güclü bir inhibitorudur, mitoxondrial sitoxrom oksidaza təsir edir, bu səbəbdən oksidləşdirici fosforlaşmaya mane olur. Bu, bədənə faydalı enerji istehsal etmək üçün qidaların oksidləşməsinin qarşısını alır. Laktik asidoz daha sonra oksigensiz tənəffüsün nəticəsi olaraq meydana gəlir.Əvvəlcə, kəskin siyanür zəhərlənməsi, toxumaların qan içindəki oksigeni istifadə edə bilmədiyi üçün zərərçəkmişdə qırmızı və ya qırmızıya bənzər bir dəri meydana gətirir. Kalium sianidinin və natrium sianidinin təsiri eynidır və zəhərlənmə əlamətləri adətən maddəni yedikdən bir neçə dəqiqə sonra baş verir: insan huşunu itirir və beyin ölümü sona çatır. Bu vaxt qurban konvulsiyalara məruz qala bilər. Ölüm, beyin hipoksiyasından qaynaqlanır. Kalium sianidinin orta ölümcül dozası (insan) 200-300 mq hesablanır.
Kalium sianidindən istifadə edərək bir sıra tanınmış şəxslər o cümlədən Gənc Bosniya üzvləridə daxil olmaqla və Üçüncü Reyxdəki məşhur şəxsiyyətlər, məsələn Ervin Rommel, Hitlerin uzun müddət yoldaşı Eva Braun, Yozef Gebbels, Henrix Himmler və Herman Görinq, II Dünya Müharibəsi dövründəki İngilis agentləri (məqsədyönlü intihar həblərindən istifadə etməklə), kompüterşünas Alan Türinq, polimer kimyaçı Volles Karozers, XIX əsrdə Alman kimyaçı Viktor Meyer və Xalqlar Məbədi tərəfindən edilən müxtəlif dini etiqad intiharları, danimarkalı yazıçı Gustav Vayd 1914-cü ildə, Tamil İlamin Azadlıq Pələngləri üzvləri, Harvardda Nobel mükafatı qazanan kimyaçı Elyas Kori Ceyms laboratoriyasında perspektivli bir məzun olan Hindistanın baş naziri Raciv Qandi, Cason Altom və Alabamayalı bir adam Con B.Maklemore öldürüldü və ya intihar edildi. Xorvatiya Respublikasındakı müharibə generalı və mühakimə olunan Slobodan Praljak, 29 Noyabr 2017-ci il tarixində Haaqada Keçmiş Yuqoslaviya (İKT) üçün Beynəlxalq Cinayət Tribunalında Haaqada verdiyi hökmü oxuyarkən kalium sianidi olan bir flakondan içərək intihar etdi.
Peşəkar entomoloqlar tərəfindən bankaların yığılmasında öldürücü vasitə kimi istifadə olunur,həşəratlar ifraz etdiyi HCN-lə saniyələr ərzində təslim olur və bununla da hətta çox kövrək nümunələrə ziyan vurur.
KCN hidrogen peroksid və ya natrium hipoklorit məhlulu ilə ən təsirli şəkildə detoksifikasiya edilə bilər. Hidrogen sianidinin yaranma ehtimalını aradan qaldırmaq üçün bu cür məhlullar mümkün olduqda qələvi vəziyyətdə saxlanılmalıdır.
Əli bəy Bəylərbəyov
Əli bəy Bəylərbəyov (Tam adı: Əli bəy Şahkərim oğlu Bəylərbəyov; ) — Azərbaycan hərbi xadimi, I Dünya Müharibəsi iştirakçısı, Azərbaycan SSR Baş Milis İdarəsinin rəisi (1922–1924), ilk daxili işlər komissarı, general-mayor.
Həyatı
Əli bəy Bəylərbəyov 1894-cü ildə Masallı rayonun Xıl kəndində anadan olmuşdur. O, kənddə ibtidai təhsil aldıqdan sonra Lənkəran şəhərindəki təqribən orta məktəb həcmində təhsil verən rus məktəbinə — Gimnaziyaya daxil olaraq həmin məktəbi 1911-ci ildə bitirmiş və həmin ildə Tiflis şəhərindəki ali hərbi məktəbə daxil olmuşdur. 1919-cu ildə həmin məktəbi əla qiymətlə başa vurmuşdur.
Ailəsi
thumb 1923-cü ildə Şahkərim adlı bir oğlu olmuşdur. Səhiyyə nazirinin müavini, Respublika Sanitar Epidemiologiya İdarəsinin rəisi, tibb elmləri doktoru və professor Şahkərim Əli bəy oqlu Bəylərbəyov 1990-cı ildə dünyasını dəyişmişdir. Nəvələri: Alim Şahkərim oğlu Bəylərbəyov, Akif Şahkərim oğlu Bəylərbəyov, Məmməd Şahkərim oğlu Bəylərbəyov, Gülnarə Şahkərim qızı Bəylərbəyova (Məmmədova).
Nəticələri:Əli bəy Məmməd oğlu Bəylərbəyov, Afaq Məmməd qızı Bəylərbəyova(Neymətova), Ülkər Məmməq qızı Bəylərbəyova (Əliyeva), Rasim Alim Oğlu Bəylərbəyov, Humay Alim qızı Bəylərbəyova, Əfqan Akif oğlu Bəylərbəyov, Fərid Akif oğlu Bəylərbəyov, Səbinə Akif qızı Bəylərbəyova, Əsəd Şaxsəddin oğlu Məmmədov (Gülnarə xanımın oğlu).
Kötücələri:Şahkərim Əli bəy oğlu Bəylərbəyov, Nigar Əli bəy qızı Bəylərbəyova, Əsəd Ramin oğlu Neymətov (Afaq xanımın oğlu), Kamran Ramin oğlu Neymətov (Afaq xanımın oğlu), İradə Vüsal qızı Əliyeva (Ülkər xanımın qızı), Ülviyyə Vüsal qızı Əliyeva (Ülkər xanımın qızı), Ədalət Vüsal oğlu Əliyev (Ülkər xanımın oğlu), Səid Əsəd oğlu Məmmədov.
Müharibədə iştirakı
1915-ci ildə Tiflisdə hərbi məktəbə qəbul olur, oranı zabit rütbəsi ilə bitirmişdir. 1914–1918-ci illərdə I Dünya Müharibəsində iştirak etmişdir. O, Ərzurum əməliyyatının hazırlanmasında şəxsən göstərdiyi xidmətlərə görə Ali baş komandan tərəfindən "Qızıl Qılınc"la mükafatlandırılmışdır.
Fəaliyyəti
I Dünya Müharibəsi qurtarandan sora o, hərbi xidmətlərdən — Səməd bəy Mehmandarov, Əliağa Şıxlinski, Çingiz İldırım və başqaları ilə birlikdə 1918-ci ildə Azərbaycan Demokratik Respublikasında mühüm sahələr üzrə hərbi rəhbər vəzifələrinə cəlb edilmişdir. 1918–1920-ci illərdə — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə B. Quba alayının komandiri olmuşdur. O, sonralar Respublikada Zabitlər hazırlayan məktəbin hərbi vəzifələrində və direktor vəzifəsində işləmişdir. Respublikada aparılan hərbi işlərdəki 1918 ildə Gubada Ermənilərin və Qizil ordunun Azərbaycan Türklərinin kütləvi qətliyaminin qarşisin almişdir, bu və diğər səmərəli fəaliyyətinə görə ADR tərəfindən "Gümüş medal" ilə mükafatlanmışdır. Ermənilərin "kabusu" ləğəbini alan Əli bəy qissa ömrünü Azərbaycan üçün həsr etmişdir.
O, 1922-ci ilin 15 noyabr tarixindən 1924-cü ilin 20 fevral tarixinədək Azərbaycan Sovet Respublikasında Baş Milis İdarəsinin rəisi, ilk daxili işlər komissarı vəzifələrində işləmişdi. Ona 1923-cü ildə yüksək və səmərəli fəaliyyət göstərdiyinə görə "General Mayor" rütbəsi verilmişdir.
Azərbaycan Balıq Trestində şöbə müdiri işləyən Əli bəy Bəylərbəyova şər atılaraq töhmət verilmişdir. O, bu dövrdə könüllü olaraq vəzifəsindən istefa vermişdir. 1933-cü il dekabr ayının 10-da Mir Cəfər Bağırov Azərbaycan K(b) P Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçildikdən sonra hərbi işlərdən uzaqlaşıb mülki işlərdə işləmək məqsədilə xüsusi bir ixtisas almaq arzusu ilə Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun plan-iqtisad şöbəsinə daxil olmuş, təhsil aldığı vaxtda 1934-cü ilin sentyabrında Azərbaycan SSSR Xalq Komissarlığı yanında plan iqtisadiyyat və statistika şöbəsinə müdiri vəzifəsində çalışmış, həmin ilin oktyabr ayından Dövlət Plan Komitəsi Sənaye İdarəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edilmişdir. Həmin illərdə doğulduğu kənddə geniş həcmli orta məktəb tikilməsinə nail olmuşdur.
Repressiya qurbanı
1937-ci ildə 19 sentyabr həbs edilmiş, 44 yaşında ikən SSRİ-nin hərbi kollegiyasının 1938-ci il 2 yanvar qərarı ilə "xalq düşməni" kimi mühakimə olunaraq güllələnmişdir. 1938-ci il Moskva "Üçlüyü"nün ("Toyka") çıxardığı hökmdə deyilirdi:
Bəraəti
Ölümündən sonra SSRİ ali məhkəməsinin 28 noyabr 1956-cı il qərarı ilə bəraət qazanmışdır. Milli Təhlükəsizlik Nazirliyinin arxivində Ə. Bəylərbəyovun bəraət sənədində yazılmışdır:
Xatirəsi
1933–37-ci illər arasında Əli bəy Bəylərbəyovun Masallı rayon Xıl kəndində tikdirdiyi tam orta məktəb onun adını daşıyır. 2017-ci il tarixdə Masallı rayon Xıl kəndində küçə adın daşıyır.
Typhlodromus ndibu
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Mikania swartziana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Frits Preql
Frits Preql(, 3 sentyabr 1869, Laybax — 13 dekabr 1930, Qrats) — Avstriya kimyaçısı, Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı (1922).
Həyatı
Frits Preql sentyabrın 3-də anadan olmuş (1869- 1930) Laybaxda (indiki Lyublyana, Yuqoslaviya), Avstriya analitik kimyaçısı və fizioloqu, Preql Fris 1894-cü ildə Qrats Universitetinin tibb fakultəsini bitirmişdir. 1894-1910-cu illərdə həmin Universitetdə işləmişdir. 1904-cü ildə həkim – oftalmoloq peşəsindən əl çəkib, Berlin Universitetində (E. Fişerin yanında) kimyanın sirlərinə yiyələnmişdir. 1910-1913-cü illərdə İnsbruk Universitetində tibbi- kimya üzrə professor vəzifəsində çalışmışdır.
F.Preql 1913-cü ildə üzvi maddələrin mikroanaliz metodlarının hazırlanması sahəsində çoxillik tədqiqatlarına və kimya təcrübəsində həmin metodların tətbiqinə nail olduöuna görə Nobel mükafatı almışdır.
F.Preql Qrats Universitetinə daxil olur və təbabəti öyrənməklə məşğul olur. 1893-cü ildə tibb diplomu alaraq Preql Universitet laboratoriyasında qalaraq işləyir və getdikcə kimyaya marağı artır. Onu öd turşuları və insan sidiyindəki azotlu birləşmələr xüsusilə maraqlandırırdı. 1899-cu ildə ona Qrats Universitetində fiziologiya kafedrasında doktor vəzifəsi təklif olunur.
Bu birləşmələrin analizi onlara daxil olan elementlərin proporsional tərkibinin təyinini tələb edir. Bu çətinliyi aradan qaldırmaq üçün Preql xüsusi filtr kəşf etdi ki, karbon qazı və sudan başqa nə varsa tuta bilirdi. Öz tədqiqatlarını davam etdirərək o, mikroanaliz üsulları işləyib hazırladı ki, bu da üzvi birləşmələrdə hallogenləri, karbiksil qruplarını təyin etməyə imkan verdi, həmçinin şüşə üfürənin köməyi ilə olduqca kiçik ölçülü yeni aparat hazırladı. Alim həmçinin kimyəvi analiz müddətini bir saata qədər qısaldaraq onu üç dəfədən çox azaldır. Onun təklif etdiyi üsullar olduqca az mürəkkəb və hiss olunacaq dərəcədə daha dəqiq olub mürəkkəb biotibbi birləşmələrin analizi üçün xüsusilə əhəmiyyətli idi.
1923-cü ildə Preqli “üzvi maddələrin mikroanalizi üsullunu ixtira etdiyinə görə” kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.
Onun laboratoriyası üzvi mikroanalizin dünya şöhrətli mərkəzinə çevrilmişdi. Preqli heç vaxt ailə qurmamışdı. Ölümündən əvvəl o, böyük miqdarda pul vəsaitini mikrokimya sahəsində nailiyyətlərə görə mükafat müəyyən etmək üçün Vyanada Elmlər Akademiyasına köçürür.
Ləyaqətin tanınması
Preqlin kimya sahəsindəki nailiyyətləri 1914-cü ildə Vyana İmperator Elmlər Akademiyasının Lieben Mükafatına [de] layiq görüldü. 1920-ci ildə Göttingen Universitetinin fəxri fəlsəfə doktoru, bir ildən sonra isə Vyana Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü oldu. 1923-cü ildə "üzvi maddələrin mikroanalizi metodunun ixtirasına görə" kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görüldü (pregl ilk dəfə 1917-ci ildə fermentlərin analizi üzrə işinə görə irəli sürülüb). 1929-cu ildə Preql Qrats şəhərinin fəxri vətəndaşı oldu.
Fritz Pregl 1973-cü ildə Avstriyanın poçt markasında təsvir edilmişdir. Avstriya Elmlər Akademiyasının onun adına verdiyi mükafatla yanaşı, Avstriya Analitik Kimya Cəmiyyəti də 1955-ci ildən analitik kimya sahəsində və xüsusilə üzvi izlərin müəyyən edilməsində görkəmli nailiyyətlərə görə verilən Fritz Preql medalını təsis etmişdir. maddələr.
Vəfatı
Frits Preql 13 dekabr 1930-cu ildə vəfat edib.
Delyo buzlağı
Delyo buzlağı (Дельов ледник, ‘Delyov Lednik’ \'de-lyov 'led-nik\) — 8 km uzunluğu və 2.7 km eni olan, Antarktidanın Elsuort dağlarına daxil olan buzlaqdır. Buzlaq Rumyana buzlağından şimal-qərbdə, Burdenis buzlağından cənubda yerləşmişdir. Sentinel dağlarının şimal mərkəzində yerləşmişdir.
Buzlaq qadın üsyan lideri Delyo Voyvodanın (18-19-cu əsr) daşıyır.
Yerləşməsi
Delyo buzlağı -78.25556°N, -86.00278°W koordinatlarında yerləşmişdir. Covinetto dağından şimalda, Viyets dağından şərqdə, Bruquyerre zirvəsindən və Ellen buzlağından şimalda yerləşmişdir. ABŞ xəritəsinə 1961-cı ildə daxil edilmişdir.
Uspenka (Arxangel)
Uspenka — Başqırdıstan Respublikası nın Arxangel rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Krasnokurt kənd şurası nın tərkibindədir.
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə ruslar (38 %), çuvaşlar (54 %) üstünlük təşkil edir.
Stenalia vladimiri
Stenalia vladimiri — Stenalia cinsinə aid olan böcək növü. Azərbaycanın endemik növüdür. Böcək Odnosum tərəfindən 2001-ci ildə təsvir edilmişdir.
Torna dəzgahı
Torna maşınları — Torna hamarlama, mişarlama, qazma, yonma kimi müxtəlif əməliyyatlar aparmaq üçün iş parçası dönmə oxu ətrafında döndərək işləyən bir simmetrik obyektdir. Tornalar ağacın yonulması metal işləmə, metal iplik, termik püskürtmə, qismən parçaların kəsilməsi və şüşə işləmində istifadə olunur.
thumb|right|1911-ci ildə istifadə edilmiş torna dəzgahı
Tarixi
Torna qədim qurğudur. Qədim Misirdə istifadə olunan bir vasitə olub. Məlum olduğu kimi, miladdan öncə III əsrə aid olmuşdur. Hökumət aid əsərlərin açıq dəlilləri e.ə. 6. əsrdə tapılmışdır: Şimali İtaliyadakı Etrüsk məzarındaki taxta bir kasanın hissələri və Türkiyədə dekorativ torna ağızlı iki düz taxta qab,. Asuriya və Hindistanda da istifadə sübutları var. Torna Sənayi İnqilabı üçün çox əhəmiyyətli idi. Digər maşın alətlərinin ixtirasına yönəldən ilk maşın olduğu üçün, Dəzgahların anası kimi tanınır. Döyüşən dövlətlərin dövrünə aid olan qədim Çində sənaye qismində alət ve silahları itiləmək üçün fırlanan torna maşınlarını istifadə etmişlər.
Ağac işləmə tornaları
thumb|Craftsman Gregorio Vara working a chair leg on a lathe in Tenancingo, State of Mexico Ağac işləmə tornaları tornanın ən qədim növüdür. Bütün digər növləri bu sadə tornadan əldə edilib. Tənzimlənən bir üfüqi metal dəmir qolu ilə alət dayanacağı — material və operator arasındakı qol gücü ilə işləməni təmin edir. Metal şəkilləndirici alətlərlə səthi düzəltmək üçün sumbata kəmərini çəkməklə obyektə sıxmaq və yanaşdırmaq ümumi tətbiqdir. Çox ağac işləmə torna dəzgahları 200 ilə 1400 rpm arasında bir sürətlə işlədilmək üçün nəzərdə tutulmuşdur; 1000 rpm bu növ işlərin əksəriyyəti üçün optimal sayılır və daha az sürət tələb edən daha böyük iş parçaları vardır.
Metal işləmə tornaları
Metal işləmə maşının iş parçası xüsüsi metallardan düzəldilir. Bu kəsici vasitələr onların tətbiqindən asılı olaraq müxtəlif ölçü və formalarda mövcuddur. Bəzi formalar almaz, dəyirmi, kvadrat və üçbucaqlardır. Kəsim işi əl ilə və ya avtomatik olaraq idarə edilə bilər. İş parçasını soyudmaq, yağlama və iş parçasından təmizləmə usulları vardır. Bəzi torna hissələri komponentlərin kütləvi istehsalı üçün kompüterin nəzarəti altında istifadəyə verilə bilər.
Baldr
Baldr — German-skandinav mifologiyasında asarlar nəslindən olan bahar və işıq tanrısıdır. Rəvayətə görə Baldr Odin və Friqqin oğludur. Onun zahiri kimi ruhu da çox gözəldir və ətrafa nur çiləyir. Baldr asarların içərisində ən işıqlısıdır və onun gəlişi ilə torpaqdan həyat canlanır və hərtərəf əlvanlaşır. 270px|thumb|Loki və arvadı Sigin [[Marten Eskil Vinqe (1863).]] Baldrın arvadı Nannadan olan oğlanları Forset bir gün ölümdən xəbər verən qorxulu röya görür. Narahat olan Odin səkküzayaqlı atını — Sleypniri minib ölülər dünyasına gəlir. Burada caudugar qarı ona xəbər verir ki, Baldr öz kor qardaşı Hödr tərəfindən öldürüləcəkdir. Bu xəbərdən kədərlənmiş Odin əlacsız Asqarda dönür və arvadı Friqqə nəql edir. Friqq Baldrı xilas etmək üçün bir çarə tapır. Belə ki o, hər bir dəmirdən, daş və qayadan, bitkidən, heyvandan, quşdan vəd alır ki, heç kim Baldra xətər yetirməyəcəkdir. Loki biləndə ki, Friqq hələ Öksəotudan vəd almayıb, onun budaqlarından ox düzəldərək Hödr verərək Baldrı öldürməyə sövq edir. Çəkilmiş ox Baldrın düz ürəyindən dəymiş olur. Asarlar oxun Hödra Loki verdiyini, öyrəndikdə onu bir mağarada zəncirləyirlər və başının üstündən isə zəhərli ilan asırlar. İlanın ağzından damcılayan zəhər Lokinin arvadı tərəfindən bir ləyənə yığılır. Ləyən dolduqca onu boşaldarmış. Bu an ərzində isə Lokinin üzünə damcılayan zəhər ona əzab verərmiş.
Ömür qatarı (film, 1991)
Məzmun
Film görkəmli Azərbaycan alimi Zemfira Verdiyevanın həyat və pedaqoji fəaliyyətindən bəhs edir.
Dalbergia melanoxylon
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əsma Sultan (III Əhmədin qızı)
Əsma Sultan (d. 14 mart 1726 - ö. 13 avqust 1788) - 23. Osmanlı padşahı III Əhmədin qızıdır. Anası Zeynəb Qadın Əfəndidir. Hələ 17 yaşında ikən ilk evliliyi 19 fevral 1743 tarixində Yaqub Paşa ilə baş tutdu. Ancaq paşa həmin il vəzifə başında ikən vəfat etdi. 23 iyun 1758 tarixində Muhsinzadə Mehmed Paşa ilə evləndirilmişdir. İstanbulun Kadırqa səmtində adını daşıyan bir namazgah və çeşmə mövcuddur.
Teodor Svedberq
Teodor Svedberq(30 avqust 1884, Valbu — 26 fevral 1971, Kopparberq) — İsveç fiziki-kimyaçısı, Kimya üzrə Nobel mükafatı laureatı (1926).
Həyatı
Svedberq Teodor 1907-ci ildə Uppsala Universitetini bitirmişdir. 1921-ci ildə professor elmi adı almışdır.
Dispers sistemlər sahəsində mühüm tədqiqatlarına görə, S.Teodor 1926-cı ildə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.
Teodor Svedberq 26 fevral 1971-ci ildə vəfat edib.
Yevgeni Qolovin
Yevgeni Aleksandroviç Qolovin (, 1782-1858)— rus hərbçisi, Qafqaz canişini.
Həyatı
Yevgeni Aleksandroviç Qolovin 1782-ci ildə anadan olmuşdu.
Yevgeni Qolovin 1838-1842-ci illərdə Qafqazın canişini olmuşdu.
Yevgeni Qolovinin Qafqazda uğurunun birinci mərhələsi Şeyx Şamil üsyanının yatırılması ilə bağlıdır. 1839-cu ildə Qafqaz komandanlığı Dağıstana iki tərəfli hücum planı həyata keçirdi. General Qolovin, Cənubi Dağıstanı ram etdi, general Qrabbe isə İçkeriya ərazisinə soxularaq Arçuk və Çirkat bölgələrini ələ keçirdi, Axulqo qalasını muhasirəyə aldı. Uzun muharibələrdən sonra Şamil oğlunu ruslara girov verərək qala müdafiəsindən vaz keçməyə və Çeçenistana qaçmağa məcbur oldu. Axulqo muharibəsi hər iki tərəf üçün olduqca baha başa gəlmişdi. Rus tərəfi 150 zabitini və 2900 əsgərini, Şamil isə 180 müridini itirmişdi. Qafqaz komandanlığı, Şamil yaxalanmasa da Axulqonun ələ keçirilməsini, dağlı müqavimətinin qırılması olaraq görürdü. Ancaq onlar yanılırdılar, çünki Axulqoda qazandıqları zəfər, dağlı xalqlarının üsyanını sonlandırmadı.
Yevgeni Qolovin 1858-ci ildə vəfat edib.
Keyp-Poynt burnu
Keyp-Poynt burnu (həmcinin Kappyunt — CAR sahillərində yerləşən burun. Ümid burnu kimi Kap yarımadasının cənub qutaracağını təşkil edir. Burun Ümid burnundan şərqdə, Keyptaundan isə cəınubda yerləşir. İnzibati cəhətdən CAR Qərbi Kap vilayəti ərazisinə daxildir.
Burun ilk dəfə 1488-ci ildə portuqaliyalı dənizçi Bartolomeu Diaş tərəfindən kəşf edilmişdir
Burunun sahil xətti kəskin şəkildə şərqə yönəlir və yalançı körfəz əmələ gətirir. Bu hissəsdə Prinql-Bey qəsəbəsi yerləşir. Burada 1857-ci ildə inşa edilmiş mayak vardır.
Rinxokalamus
Rinxokalamus (- («sifət» və «qamışdan olan qələm») — Suilanıkimilər fəsiləsinə daxil olan ilan cinsi.
Kiçik ölçülü ilanlardır. Oligodon cinsinə yaxın ilanlarla oxşardır. Əsasən Cənub-qərbi Asiyada yayılmışdır. Azərbaycanda Qarabaş rinxokalamus növü yayılmışdır.
Növləri
Cins üç növə bölünür:
Yava bəbiri
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü.
Tokinyo
Antonio Pekki Filyo (Antônio Pecci Filho, Tokinyo kimi də tanınır; 6 iyul 1946, Sao Paulo, Braziliya) — Braziliyalı bəstəkar, aranjimançı, müğənni, gitara ifaçısı. Bossa-nova və samba musiqi stilinin ortaya çıxmasında əsas rolu olan şəxslərdən biri.
Tərcümeyi-hal
1946-cı ildə Sao Pauloda italyan əsilli ailədə anadan olub. O, gitara çalmağı Paulinyo Noqueyradan öyrənib.
O, əvvəlcə şair Vinisius de Moraysın şagirdi, sonra isə böyük dostu olmuşdu. Onun mahnı janrında ilk uğuru 1970-ci ildə Jorji Ben ilə hazırladığı Que Maravilya mahnısı olmuşdur. Bu gün də yeni mahnılar yazır və vətəni Braziliya başda olmaqla, bütün dünyada ifaçı kimi tanınır.
Varşava üsyanı (1944)
250px|thumb|right|Mühacir Polşa hökuməti, mərkəzdə baş nazir Stanislav Mikolayçik, 1944-cü il. 250px|thumb|right|Varşava üsyandan öncə, 1944-cü il. 250px|thumb|right|"Mantyor" ləqəbli polkovnik A.Xrutsel üsyançıların əhatəsində. 250px|thumb|right|Üsyançıların sıra düzülüşü Varşava üsyanı — Krayova Ordusunun (KO) komandanlığı və mühacir Polşa hökumətinin təşkilatçılığı ilə 1944-cü il avqustun 1-dən oktyabrın 2-dək davam edən Varşavada Üçüncü Reyxə qarşı qaldırılmış üsyan.
Həmin vaxt şəhərdə fəaliyyət göstərən bütün gizli təşkilatlar üsyanda iştirak etmişdilər. KO ilə yanaşı, üsyanda aktiv iştirak edənlər arasında Milli silahlı qüvvələrin bölmələri və sol qüvvələr tərəfindən yaradılan Lyudov Ordusunun, Polşa Lyudov Ordusu və Təhlükəsizlik Korpusunun hissələri var idi. Lyudov Ordusunun bir hissəsi kimi Yəhudi Mübarizə Təşkilatının dəstəsi də üsyana qoşulmuşdu. Varşava üsyanı hərbi cəhətdən almanlara qarşı yönəldilmişdisə, siyasi olaraq SSRİ-yə qarşı idi. Polşa Milli Azadlıq Komitəsi açıq şəkildə qərb müttəfiqlərinin siyasətinə qarşı çıxırdı. Polyakların çıxışı 1944-cü il avqustun 1-də, alman bölmələri 2-ci qvardiya tank ordusuna qarşı hücum edərkən, bir neçə saat sonra ordu müdafiəyə keçərkən başladı. Üsyanın başlaması ilə bağlı dərhal qərarın verilməsinin səbəbi sovet tanklarının Varşavanın Praqa bölgəsinin sağ sahilindəki Tarquvek rayonunda görünməsi barədə şayiələr idi. Halbuki, sovet qoşunlarının irəliləməsi Vislanın şərq sahilindəki Varşavanın kənarında alman hissələri tərəfindən dayandırılmışdı. Əslində, sovet hissələri alman əks hücumlarını dəf edə bilsə də, salınmış körpülər (Maqnuşevski plasdarmı və Pulavski plasdarmı) Qırmızı Ordunun əlində qaldı. Lakin 1-ci Belarus Cəbhəsi mobil bölmələrsiz qaldı və manevr hücumu imkanından məhrum edildi.
Bu, alman qoşunlarına qüvvələrini yenidən toparlamağa və Polşa üsyançılarının müqavimətini darmadağın etməyə imkan verdi.
Üsyan ümummilli hakimiyyətin ələ keçirmə planının bir hissəsi olan "Fırtına" əməliyyatının bir hissəsi olaraq başladı. Üsyançıların rəhbərliyinin əsas məqsədi alman işğalçılarını qovmaq və Varşavada hakimiyyəti ələ almaq idi. KO-nun siyasi vəzifəsi qarşısında isə Qırmızı Ordunun faktiki işğal etməsindən əvvəl şəhəri azad edib, Polşa dövlətinin müstəqilliyini bərpa etmək, sürgündə olan Polşa hökumətini hakimiyyətə gətirmək, SSRİ hakimiyyətini mühacir hökumətini tanımağa məcbur edib və Polşa Milli Azadlıq Komitəsinin hakimiyyətə gətirilməsinə imkan verməmək dururdu. KO rəhbərliyi Sovet qoşunlarının Varşavaya girməsindən 12 saat əvvəl Polşa mühacir hökuməti təşkilatının siyasi və inzibati gücünü elan etməyi planlaşdırmışdı. Hücum etməkdə olan sovet bölmələri ilə koordinasiya planda nəzərdə tutulmamışdı. AK rəhbərliyinin Qırmızı Orduya Visla çayını keçib Varşavanı azad etməsinə kömək etmək planlarına daxil deyildi. Qırmızı Ordu rəhbərliyi, Polşa Ordusunun Ali Komandanlığı, Varşavada gizli fəaliyyət göstərən polyak sol təşkilatlar, Krayova Ordusunun başçılıq etdiyi üsyanın hazırlığı və tarixi haqqında heç bir rəsmi məlumat almamışdı.
Üsyan anlayışı geri çəkilən alman qoşunları ilə qısa (maksimum 3–4 gün) döyüş ehtiva edirdi. Varşavanı qəfil bir zərbə ilə ələ keçirmək, sonra 1-ci Polşa paraşüt-desant briqadasının atışını təmin etmək və mühacir hökumətin gəlişi üçün lazım olan hər şeyi hazırlamaq planlaşdırıldı. Üsyan qısa müddətli silahlı mübarizə ilə dəstəklənən bir siyasi aksiyaya çevrilməli idi. Sonrakı hesablama Qərb müttəfiqlərinin kütləvi dəstəyinə və köməyinə (Polşa Milli Azadlıq Komitəsinə verilən sovet dəstəyini tarazlaşdırmalı idi) əsaslanırdı.
Xüsusən də Qırmızı Orduya qarşı yönəlmiş ziddiyyətli və bir-birini inkar edən məqsədlərin ardınca, AK rəhbərliyi məhz sovet qoşunlarının üsyanı dəstəkləməli olduğunu düşünürdü. Qızıl Ordu komandanlığı ilə razılaşdırılmayan, siyasi cəhətdən SSRİ və Polşa Ordusunun Ali Komandanlığına qarşı yönələn hərbi cəhətdən kifayət qədər hazırlıqlı olmayan üsyan, iki ay davam edən şiddətli döyüşlərdən sonra yatırıldı. Nəticədə çox sayda insan tələfatı və Varşavanın sol sahilinin dağıdılması ilə nəticələndi. KO nə hərbi, nə də siyasi məqsədlərə çata bilmədi.
Üsyan qurbanlarının dəqiq sayı bilinmir. Polşa müqavimətin 17 minə yaxın iştirakçısının öldüyü və 6 minə yaxın adamın ağır yaralandığı güman edilir. Təxmini hesablamalara görə, cəza aksiyalarında 150 mindən 200 minədək mülki şəxs öldürülmüşdür. Son dəqiqləşdirilmiş hesablamalara görə həlak olanların sayının 200 min nəfər göstərilməsi şişirdilmiş rəqəmdir. Hal-hazırda bir sıra tarixçilər qurbanların sayını 100–130 min nəfər arasında qiymətləndirirlər. Polşa Ordusunun ümumi itkiləri Vislanın qərb sahilində həlak olan və itkin düşən 1987 nəfər də daxil olmaqla 3.764 əsgər və zabitdir. Küçə döyüşləri zamanı Varşavanın mənzil fondunun 25% -i dağıdıldı. Polşa qüvvələri təslim olunduqdan sonra alman qoşunları məqsədli şəkildə küçə-küçə şəhərdəki digər binaların 35%-nidə yerlə bir etdilər.
Alman ordusunun "Mərkəz" qrupunun darmadağın edilməsi
İyunun 23-ü Sovet qoşunları cəbhənin mərkəzi hissəsində genişmiqyaslı hücuma başladı. İkiqat zərbə altında qalan alman ordusu fəlakətli vəziyyətdə Qərbdə və Şərqdə sürətlə geri çəkilməyə başladı. İyunun 28-də Mogilyov, iyulun 3-də — Minsk, iyulun 13-də — Vilnüs, iyulun 27-də — Lvov azad edildi. Sovet qoşunlarının məqsədi Visla-Narev sərhədlərinə çatmaq idi. Ağır vəziyyətdən çıxmaq üçün almanlar digər ordu qruplarının zəifləməsi hesabına buraya təzə qüvvələr gətirdilər. İyulun 29-da ağır döyüşlərdən sonra 1-ci Ukrayna Cəbhəsinin qüvvələri Varşavanın 180 km cənub-şərqindəki Sandomir rayonunda Vislanı keçdilər. 69-cu ordunun qoşunları (general-leytenant V.Ya. Kolpakçi) iyulun 29-dan avqustun 1-dək Pulavda Vislanı keçərək 25 km cəbhədə yerləşdi və hər biri cəbhə boyu 3–4 km uzununa və 1–2 km dərinliyə olmaqla üç taktiki plasdarm ələ keçirdilər. İyulun 31-də 1-ci Polşa Ordusu Vislanı keçməyə çalışdı. Lakin cəhd uğursuz oldu. 8-ci Qvardiya Ordusunun ön dəstələri (general-polkovnik V.İ.Çuykov) avqustun 1-də Vislanı keçərək Varşavadan 60 km cənubda yerləşən Maqnuşev rayonunda sol sahildə dayandılar. Bununla belə düşmən sarsılmır və şiddətli müqavimət göstərirdi. İyulun 23-də Vermaxt quru qüvvələrinin yeni baş qərargah rəisi general-polkovnik Haynts Quderian Visla və San çaylarının sərhədlərindən geri çəkilməmək əmri verdi. Çünki "əks halda tədricən Oder və Elbaya" tərəf atıla bilərik. Vermaxtın 2-ci Ordusunun əsas qüvvələri Varşavanın şimal-şərqinə çəkilərək mühasirədən qaça bildilər.
Lublin Komitəsi və London hökuməti
Eyni zamanda Qırmızı Ordu Qərbi Buqu keçəndə, Polşa İşçi Partiyası və ona yaxın olan ideoloji partiyaların səlahiyyətlərinə sahib Krayova Rada Naradovanın (London hökumətinə qarşı SSRİ-nin yaratdığı Polşa hakimiyyəti) nümayəndə heyəti SSRİ-də idi. 1944-cü il iyulun 21-də Moskvada (rəsmi versiyaya görə — 1944-cü il 22 iyulda Xelmdə), sol partiyaların nümayəndələrindən ibarət Polşa İşçi Partiyasının rəhbərliyi altında Polşa Milli Azadlıq Komitəsi yaradıldı. Edvard Osubka-Moravskinin başçılıq etdiyi Polşa Milli Azadlıq Komitəsi Polşanın müvəqqəti hökumətinin funksiyalarını öz üzərinə götürdü. Formal olaraq o, hələ bir hökumət deyildi, amma onun xələfi sayıla bilərdi. PMAK ölkənin azad edilmiş ərazisində idarəetmə aparatı yaratmağa başladı. Polşa Ordusu bu komitəyə tabe idi (Lyudov Ordusu 1-ci Polşa Ordusu ilə bütöv Polşa Ordusu adı altında birləşdirildi). Həmçinin Qırmızı Ordunun işğaldan azad etdiyi ərazilərdə yaradılan mülki milis də onların tabeçiliyinə verilmişdi.
"Fırtına" əməliyyatı
Alman işğalının əvvəlindən gizli müqavimətin fəaliyyətinin gələcək Polşa dövlətinin siyasi və ərazi şəraiti üçün həlledici olacaq ümumi silahlı üsyan hazırlayacağı planlaşdırılırdı. 1943-cü ilin avqustunda Sovet kəşfiyyatı İosif Stalinə agentura vasitəsi ilə əldə etdiyi: "Londonda olan Polşa mühacir hökumətinin Polşa ərazisində gizlin faliyyət göstərən qrumların Qırmızı Ordunun irəliləməsi ilə əlaqədar SSRİ əleyhinə milliyətçi əhval ruhiyənin qaldırılması və aksiyalar hazırlaması haqqında hesabatı" barədə məlumatı çatdırdı. Sənəddən belə görünür ki, "Voiskova" gizli hərbi təşkilatının rəhbərləri Qırmızı Ordunun oraya gəlişinə qədər Qərbi Ukrayna və Qərbi Belarusda üsyanlar təşkil etməyi planlaşdırırlar. Sənəddə bu üsyanların "dünyaya yerli əhalinin Sovet rejimini qəbul etmək istəməməsini göstərmək üçün" planlandığı bildirildi.
Sürgün hökumətinin siyasi məqsədləri
Qərb müttəfiqlərinin deyil, Qırmızı Ordunun qoşunlarının Polşa torpaqlarına birinci girəcəyi məlum olduqda, London hökumətinin rəhbərliyində və işğal olunmuş ölkədə olan təmsilçiliyində yalnız silahlı üsyan çıxış yolu olaraq qəbul edildi. Qırmızı Ordu yaxınlaşdıqca KO komandanlığı bir çıxış hazırladı, bu da "Fırtına" aksiyası adlandırıldı. Plan KO qüvvələrinin şəhərin əsas rayonlarının sovet qoşunları gəlmədən və ya Qırmızı Ordu ilə birlikdə azad edilməsini nəzərdə tuturdu. Beləliklə, sovetlərdən tam asıllıq ləğv edilir və açıq şəkildə şəhərin rayonlarında sürgündə olan Polşa hökumətinin nümayəndəliyinin səlahiyyətləri tətbiq edilirdi. "Fırtına" əməliyyatına başlamaq əmri 15 yanvar 1944-cü il tarixində verildi. Plana görə Vermaxtın geri çəkilməs ilə arada yaranacaq müvvəqəti boşluq zamanı sovet qoşunlarının bu və ya digər rayonlara girməzdən öncə Polşa mühacir hökumətinin səlahiyyətliləri təşəbbüsü ələ almalı idilər. Planda Qızıl Ordunun məğlub etdiyi alman qoşunlarının geri çəkilməsi və cəbhənin qərbə doğru irəliləməsi əsnasında, KO dəstələrinin Polşa Ordusunun müharibə öncəsi birləşmələrinin adlarını (diviziya və alayları) götürməsini və Sovet ordusunun girməsindən əvvəl düşmən arerqardlarına hücum etmək və digər yaşayış məntəqələrini azad etmək nəzərdə tutulurdu. Plana uyğun olaraq, gizli müqavimətin üzvləri — deleqaturalar almanlardan azad edilmiş ərazilərdə hakimiyyəti ələ alıb qanuniləşdirir və Polşa ərazisində Qırmızı Ordunun almanlarla döyüşməsinə heç bir maneçilik törətmirlər, ancaq yerlərdə inzibati səlahiyyətlərin onlara verilməsini tələb edirlər. Beləliklə, almanlara qarşı məhdud formada aparılan hərbi əməliyyatlar Sovet rəhbərliyini Londondakı mühacir hökumətinin ölkədəki gücünü de-fakto olaraq tanımağa məcbur etmək məqsədi daşıyırdı. Eyni zamanda, irəliləyən Sovet qoşunlarını mühacirət hökumətinə tabe olan və KO dəstələri tərəfindən dəstəklənən artıq qurulmuş inzibati aparat "qarşılamalı" idi. Planın ən vacib siyasi məqsədi Sovet İttifaqını Londonda sürgündə olan hökuməti Polşanın maraqlarını müdafiə edən yeganə qanuni orqan kimi tanımağa məcbur edib və eyni zamanda 1939-cu il sentyabrın 1-nə qədər mövcud Polşa-Sovet sərhədini bərpa etmək idi. Polşa Silahlı Qüvvələrinin Ali Baş Komandanı və Mühacir hökuməti Stalinlə son "döyüş"ə qədər KO üzərində tam əməliyyat və siyasi nəzarəti saxlamaq istəyirdi.
Müttəfiqlərin mövqeyi
250px|thumb|right|Müttəfiqlər Polşanın taleyi həll olunduğu Tehran konfransında (1943-cü il) 250px|thumb|right|Üsyançılar ingilis silahları ilə. 250px|thumb|right|Üsyançılara hərbi yadım daşıyan polşalı pilotlar. 250px|thumb|right|Slovakların 535 pluton polyakların tərəfində döyüşür. Londonda yerləşən mühacir Polşa hökumətinin Sovet İttifaqı əleyhinə qurulmuş geosiyasi konsepsiyasının yalnışlığı, hərbi olmasa da onda SSRİ-nin geosiyasi cəhətdən məğlub olacağına inam yaratmışdı. Bu, ilk növbədə Polşa mühacirət hökuməti və KO rəhbərliyinin tələblərinin geostrategiya kimi elementar bir məsələni anlaya bilməsidir. KO rəhbərliyi öz xəyalları və ambisiyalarının qurbanı oldu. Bu plan əvvəlcədən uğursuzluğa məhkum idi. Polşa mühacirət hökumətinin və KO rəhbərliyinin problemi suverenlik və yüksək geosiyasi statusa dair iddiaların yüksək rəsmi bəyanatlardan və AK hərəkətlərindən daha güclü və daha real tələb edilməsidir. "Fırtına" planının həyata keçirilməsində Amerika və İngiltərə hakimiyyətlərindən kömək istəyən Mikolayçika, müttəfiqlərarası müqavilələrə uyğun olaraq, Polşanın sovet qoşunlarının fəaliyyət dairəsində olduğu və buna görə də iddia edilən KO hərəkətlərinin SSRİ ilə razılaşdırılmadan və ya kordinasiya edilmədəm həyatə keçirilə bilməyəcəyi bildirildi. Bütün bunlar Polşanın Sovet təsir dairəsinə keçməsini göstərirdi. Müttəfiqlərin Berlin-Roma-Tokio oxuna qarşı mübarizədəki ortaq hərbi və siyasi maraqları və Yaponiyanın məğlubiyyətə yönəlmiş strategiyası ABŞ və Böyük Britaniya arasında SSRİ ilə əlaqələrin prioritet olması üçün əsas idi.
Ruzvelt və Çörçill Polşanın Qırmızı Ordunun fəaliyyət dairəsində olduğunu və bunun koalisiya liderlərinin Tehran konfransında razılaşdırıldığını bildirdi. Bu vəziyyətdə Polşa məsələsi ilə bağlı verilən qərarlara birbaşa təsir etdi. Yayılan sənədlər onu deməyə əsas veriri ki, bu liderlərin hər ikisi SSRİ-yə müqavimətin istənilən hərəkətlərini yatırmaq hüququnu tanıdılar.
Sovet qoşunlarının arxa cəbhəsində fəaliyyət göstərən anti-kommunist və anti-sovet müqavimət təşkilatlarının demək olar ki, heç bir perspektivi yox idi. Qırmızı Ordunun arxasındakı partizanlar özlərinə təhlükə və risk altında hərəkət edirdilər. Müttəfiqlərlə razılaşmanı nəzərə alaraq, Çörçill dəfələrlə Stanislav Mikolayçikə güzəştə getməyi və Kerzon xəttinin şərqdə sərhəd kimi istifadə edilməsini qəbul etməyi tövsiyə etdi. Çörçill İngiltərə və ABŞ-nin Polşanın şərq sərhədləri üstündə SSRİ ilə döyüşməyəcəyi barədə xəbərdarlıq səsləndirmişdi. Çörçill dəfələrlə xəbərdarlıq edirdi ki, məsələ vaxtında həll olunmasa, Polşada sovetyönümlü hökumət qurulacaq.
Qərb müttəfiqləri SSRİ ilə razılaşdırılmayan Polşadakı üsyan planını dəstəkləmədi. ABŞ və Böyük Britaniyanın qərargah rəislərinin 1944-cü il iyulun 7-də qəbul etdiyi qərarlar buna şübhə yeri qoymurdu. Onlardan aydın olurdu ki, müttəfiq komandanlığı Polşadakı üsyanı təmin etmək üçün hava nəqliyyatı ilə kifayət qədər silah və ləvazimatı çatdırmaq imkanınna malik deyillər. Bu, yalnız Sovet əməliyyatları ilə birlikdə dəniz yolu ilə mümkündür. Yalnız Polşa hakimiyyəti bu işdə maraqlı olan SSRİ ilə razılaşaraq üsyanın zamanını təyin edə bilərlər. Polşadakı alman kommunikasiya əlaqələrini pozan diversiya hərəkətləri ilk növbədə SSRİ üçün faydalıdır və onunla əlaqələndirilməlidir. Eyni fikri iyulun 28-də London polyaklarına general İsmey Qastinqs demişdir: "Müttəfiqlər rusların irəliləməsi ilə kordinasiya edilməmiş, razılaşdırılmadan heç bir hərəkət edə bilməzlər… Qərargah rəisləri Polşa Krayova Ordusunun Anqlo-Amerika qüvvələri ilə qarşılıqlı əlaqəsinin mümkün olmadığı bir zonada olduğunu vurğulayırlar."
Nəhayət, Polşa mühacirət hökuməti ilə SSRİ arasındakı son dərəcə pis əlaqənin fərqində olan ingilislər, KO-nu kifayət qədər silahla təmin etməkdən ehtiyat etməyə başladılar. Çünki, bunun nəinki almanlara qarşı yönəldilə biləcəyinə və sonuncunun SSRİ ilə münasibətdə siyasi fəsadlara səbəb olacağına şübhələndilər. Bu da SSRİ-nin əlinə müttəfiqlər Qırmızı Ordunun əməliyyat bölgəsində SSRİ düşmənlərinə silah verirlər kimi güclü təsir arqumentləri verəcək.