Orxon-Yenisey_dili
Yenisey abidələri
Bu abidələrin böyük əksəriyyəti Yeniscy çayı hövzəsində - Ycniscy çayınm yuxarı axannda - Tuva və Xakas respublikalarında, Krasnoyar diyarmm Minusinsk rayonunda tapıldığı üçün bunlara Yenisey abidələri deyilir. Bu abidələrin sayı artıq 120-ə çatır. Göytürk Orxon-Yenisey yazısı abidəlorinin araşdırılması tarixi Yenisey abidələrinin öyrənilməsindən başlanır. Tədqiqatçılann böyük əksəriyyəti bu fıkirdədir ki, Yenisey abidələri Orxon abidələrinə nisbətən daha qədimdir. Yenisey abidələrinin heç birində onlarm qoyulması (yazılması) tarixinə kiçikcik bir işarə belə yoxdur. Yenisey abidələri dil baxımmdan Orxon abidələrinə nisbətən daha bəsitdir. Mən bir az qaba yazıimış Yenisey abidəlri ilə müqayisədə Orxon abidələrindəki hərflərin daha mükəmməl, daha qaydah ohnasmı Yenisey abidələrinin daha qədim olmasma şahid çəkmək istəməzdim. Çünki Orxon abidələrinin yazıhşmda dövlət siyasətinin, dövlətin maddi və mənəvi qüdrətinin əks-sədası durur. Ycnisey abidələrinin sahibləri və müəUifləri isə nə qədər varh olsalar da, hər halda imkanlan xaqana, onun yüksək rütbəh əyanlarma nisbətən az idi. Yenisey çaymm yuxan axannda m üxtəhf vaxtlarda tapılmış və Minusinsk və Kızıl şəhərlərindəki muzeylərdə saxlanan Yenisey abidələri arasmda cilalanmış mərmər üzərində yazılmış kitabə yoxdur; Yenisey abidələrinin hamısı üzərində işlənilməmiş, çöldə təsadüfən tapıhb üzərində yazı yazılmış daşlar təsiri bağışlayır. Buna görə də Yenisey abidələrinin qədimliyini sübut etmək üçün, əsasən, bu abidələrm diunin bəsilliyini sübut kimi göstərmək lazımdır. Göytürk yazısı abidələrinin ilk tədqiqatçılarmdan olan V.V.Radlov Yeniscy abidələrinin VII yüzilliyin sonu - VIII yüzilliyin əvvəllərində yazıldığmı göstərirdi. P.M.Melioranski Orxon abidələrindəki yazıya nisbətən Yenisey abidələrindəki yazmm qrafik baxmadan daha köhnə, bəsit olmasmı nəzərə ahb Yenisey abidələrinin Orxon abidələrindən əvvəl - VI - VIII yüzilliklərdə yazıldığını söyləyir. S.Y.Malov abidələrin qoyulma tarixini bir qədər də dərinə - V-VI yüzilliklərə apanr. Mən də əsərlərimdən birində «oIa bilsin ki, Yenisey abidələrinin tarixi hətta IV-V yüzilliklərə gedib çıxır», - deyə yazmışam. Lakin son zamanlar bəzi tədqiqatçılar Yenisey abidələrinin Orxon abidələrindən əvvəl yazılması fıkrinə qarşı çıxırlar. Arxeoloq L.R.Kızlasov Yeniscy abidələrindəki dalğa işarələrini tipoloji baxımdan təhlil edərək Yenisey yazısı abidələrinin əsas hissəsinin IX əsrin ikinci yarısmda və X yüzillikdə qoyulduğunu söyləyır və qeyd edir ki, bu abidələri qədim xakas əyanlan yazdırmışlar. İ.V.Kormuşin də, təxminən, eyni nəticəyə gəlir. O, göytürk paleoqrafiyasım təhlil edərək yazır ki, «istinasız olaraq Yenisey abidələrinin hamısı IX yüzilliyin birinci qərinəsindən, yaxud hətta birinci yansmdan sonra yazılmışdır».' İ.A.Batmanov Yenisey abidələrinin Orxon abidələrindən sonra yazısmasınm əleyhinə çıxır. İ.A.Batmanov haqh olaraq yazır ki, Yenisey abidələrinin heç biri arxeoloji qazmtı aparılan kurqanlarm üstündə tapılmamışdır, bütün Yenisey abidələri kurqanlarm yanında tapılmışdır və yazıh daşın altmda heç bir qəbir olmamışdır. Yazıh daşm altmda qəbir tapılarsa, qəbirdəki əşyalann tarixi müəyyənləşdirilərsə, onda Yenisey abidələrinin dəqiq yazılma tarixindən danışmaq olar. İ.A.Batmanov L.R.KızIasovun Yenisey abidələrini qədim xakas əyanlarma aid ctməsinin də əleyhinə çıxır və göstərir ki, yazıh daşın altmda qəbir tapılmaymca və onun əşyalarının milli mənsubiyyəti aydmlaşdırılmayınca Ycnisey abidələrinin milli mənsubiyyətindən danışmaq tezdir. Göytürk yasızı palcoqrafiyasma xüsusi əsər (doktorluq dissertasiyası) həsr ctmiş qazax alimi A.S.AmanjoIov da Yenisey abidələrinin Orxon abidələrindən sonra yazılması fıkrinin əleyhinə çıxıb yazır ki, «Ycniscy və Talas türk run yazısınm Orxon yazısından sonra təzahür etməsi haqqmdakı fıkir kifayət qədər əsaslandırılmış d e y ild ir » .2 Məş- hur türkoioq A.N.Kononov Yenisey abidələrinin XI X yüzilliklərə aid edilməsinin tərəfdarıdır. O yazır; «Biz bclə güman irik ki, Ycnisey hövzəsində tapılmış kifayət qədər çoxlu epitafıyalara əsasən türk Yenisey abidələrinin IX-X yüzilliklərdə yazıldığmı qəbul etmək lazımdır; tarixi nöqteyi-nəzordən, ən böyük ehtimal, onlar (əsas kütləsində) IX yüzilliyə aiddir», ’