cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rasim Hacı
Rasim Hacı və ya Rasim Hacıyev — Sovet və rus yazıçısı. Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq şairi (1974). Əsərlərində dağlıq Dağıstan sakinlərinin təbiəti və xarakterləri sevgi ilə təsvir olunur.
Bioqrafiyası
Rasim Hacıyev 1941-ci ildə Azərbaycanın Qusar rayonunun Urva kəndində anadan olmuşdur. Milliyyətcə ləzgidir.
1974-cü ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü olur.
"Şah Abbasın əfsanəsi" kitabına görə 1992-ci ildə S. Stalski Respublika Ədəbiyyat Mükafatı laureatı olur.
"Şoloxovun anadan olmasından 100 ili" (2004) xatirə medalı ilə təltif edilmişdir.
7 yanvar 2008-ci ildə dünyasını dəyişir.
Yaradıcılığı
İlk hekayəsi olan "Ana və dağlar" 1965-ci ildə "Dostluq" almanaxının ləzgi nəşrində, ayrıca bir kitab olaraq isə 1967-ci ildə Dağıstan Kitab Nəşriyyatında nəşr edilmişdir. Sonrakı illərdə "Katramakanda" (1971), "Dağlarımızın tütəyi" (1975) hekayələri, "Uzaq illərin mahnısı" romanı (1980) və "Aydın bir səma altında" hekayələr toplusu (1986) ləzgi dilində nəşr olundu.
1976-cı ildə Rasim Hacının "Samur uşaqları" hekayələr kitabı Bulat Okucava tərəfindən rus dilinə tərcümə edilir və 1976-cı ildə Moskvada rus dilində nəşr olunur. 1977-ci ildə bu məcmuədən "Qardaşların gecə görüşməsi" hekayəsi "Roman qəzeti"-nin "Çəkilişlər" sayında nəşr olunur. Daha sonra 1978-ci ildə fin dilinə tərcümə edilərək Petrozavodskda "Punallippa" jurnalında və "Sovet ədəbiyyatı" jurnalında ingilis, alman, fransız, polyak və digər dillərdə nəşr olunmuşdur. 1981-ci ildə "Qardaşların gecə görüşməsi" adlı roman ləzgi dilində nəşr olunur.
İstedadlı dağıstanlı şair Əlirza Səidov və dağıstanlı ədəbiyyatşünas Kamal Abukov, habelə məşhur rus yazıçıları Bulat Okucava və Sergey Zalıqin Rasim Hacının yaradıcılığını yüksək qiymətləndirmişlər.
Ülviyyə Şamilqızı
Ülviyyə Şamilqızı (Məmmədova) ( 23 aprel, 1986, Gəncə, Azərbaycan SSR, SSRİ – ö. 24 yanvar, 2018, Həştərxan vilayəti, Rusiya) — Azərbaycan jurnalisti.
Həyatı
Ülviyyə Şamilqızının atası Şamil Məmmədov Qarabağ müharibəsində 1992-ci il oktyabr ayının 31-də əsgərləri Ağdərə rayonundakı hərbi-hissəyə təhvil verib qayıtmaq tapşırığı alsa da, əsgərləri təhvil verdikdən sonra geri qayıtmayıb. Gizir Şamil Məmmədov yaralı əsgərləri xilas etmək üçün həmin əraziyə doğru irəliləyib. Amma özü də yaralanaraq həmin ərazidə qalıb. Döyüş bölgəsində vəziyyətin ağır olduğunu görüb əsgərlərinin yanında qalır. Bu vaxt ermənilər hücuma keçib. Əsgərlərdən bir neçəsi yaralanıb.
Yaralıların olduğu ərazi atəş altında saxlandığından yaralıları döyüş meydanından çıxarmaq mümkün olmayıb. Gizir Şamil Məmmədov yaralı əsgərləri xilas etmək üçün həmin əraziyə doğru irəliləyib. Amma özü də yaralanaraq həmin ərazidə qalıb. Vəziyyət getdikcə daha da ağırlaşdığından Azərbaycan hərbçiləri döyüş mövqelərini itirərək, geri çəkilməyə məcbur olub. Bu səbəbdən gizir Şamil Məmmədovla yanaşı, bir neçə yaralı əsgəri də ərazidən uzaqlaşdırmaq mümkün olmayıb. Həmin vaxtdan sonra, ona ilk olaraq itkin və daha sonra ona şəhid statusu verilib.
O, həm də "Report" İnformasiya Agentliyində çalışıb. O, fəaliyyəti dövründə dəfələrlə jurnalistlər arasında keçirilən müsabiqələrin qalibi və mükafatçısı olub. Ü.Şamilqızı təhsilini davam etdirmək üçün 2017-ci ildən Rusiyanın Həştərxan şəhərində yaşayırdı.
2018-ci il yanvarın 23-də Ülviyyə Şamilqızını Rusiyanın Həştərxan vilayətin Trusovsk rayonunda Tambov-Volqoqrad-Həştərxan şosesinin 1378-ci kilometrliyində, Magistral küçəsində 30 yaşlı şəxsin idarə etdiyi "Volkswagen Passat" markalı avtomobil vuraraq öldürüb.
Şaman Qayası
Şaman Qayası burnu, həmçinin Burxan burnu, Şaman burnu, Mağara burnu — Baykal gölündə yerləşən Olxon addasının qərb sahillərində yerləşir. İki zirvəli qaya «Şaman-qaya» adı ilə tanınır. Hal-hazırda təbiət və tariixi abidə olaraq qorunur. .
İnzibati cəhətdən İrkutsk vilayəti, Olxonski rayonu, Xujir qəsəbəsi ərazisinə daxildir. Onun ərazisi Pribaykal milli parkı ərazisində yerləşir. Burunun Baykal daxilinə uzanması, sahildən ensiz bərzəxlə ayrılmasına görə onu burunların «adayabənzər tipinə» daxil etmək olar. Burun kristallaşmış əhəng daşından, bitişik sahil isə qranit və qneysdən təşkil olunmuşduir. Bərzəx isə düzən əraziyə sahibdir və çöküntülərlə örtülmüşdür.
«Burxan burnu» adı isə Pribaykal ərazisinə XVII əsrdə Tibet buddizminin gəlməsi ilə qoyulmuşdur. Buddist-buryatlar Baykalın əsas tanrısını «Burxan» adlandırmağa başlamışdılar.
Şaman-qaya
Şaman-qaya Asiyanın doqquz "müqəddəs" yerlərindən biri sayılır. Baykalın isə ən məşhur ərazisidir. Göl haqqında çəkilən istənilən filmdə və ya foto təsvirdə bu burunun olması vahib hal alır.
İki zirvəli qaya mərmər və dolomitləşmiş əhəng daşından təşkil olunmuşdur. Bəzi hissələrdə isə qrafit belə mövcuddur. Qayanın üzəri qırmızı rəngli şibyələrlə örtülmüşdür. Sahilə yaxın qayanın hündürlüyü 30 m, ikincininin isə 42 metrdir. Sahilə yaxın qayada bir mağara vardır. Mağara suyun əhəng daşını yuma və erroziya fəaliyyəti sayəsində meydana gəlmişdir. Mağaranın girişində uzunluq 12 m, eni 3 - 4,5 m, hündürlüyü isə 1 - 6,5 m arasında dəyişir. Mağaraya giriş iki istiqamətdəndir: şimal-şərq və qərb. Mağarada yan dəhlizlər və ensiz keçidlər vardır. qayanın qərb hissəsində qəhvəyi suxurun onun səthinə çıxması ilə təbii şəkildə meydana gəlmiş bir əjdaha təsviri vardır.
Arxeoloji tapıntılar və qatyaüstü təsvirlər
Şaman Qayası və onun ətrafında çoxlu sayda axeoloji qazıntılar aparılmış və külli miqdarda tapıntılar aşkarlanmışdır. Burada yerləşən mağara ilk dəfə 1879-cu ildə İvan Çerski tərəfindən baxılmış və təsvir edilmişdir. Sonradan burada aparılan qazıntılar zamanı XVIII əsrə aid pullar aşkarlanmışdır. 1989-ci ildə isə aparılan əsaslı qazıntılar zamanı XVII—XIX əsrlərə aid tapıntılar aşkarlanmışdır. Neolit dövrünə aid olan tapıntılar belə vardır. Tapıntıların bir qismi Xujir muzeyində saxlanılır thumb|справа|255px| Rusiya Bankına aid xatirə sikkəsi
Daha böyük arxeoloji tapıntılar bərzəx ərazisində aşkarlanmışdır. Burada olan qədim yaşayış yerinin tarixi neolit və bürünc dövrünə gedir. Aşkarlanan tapıntılar arasında nefritdən qılınc və balta, ox ucluqları, dəmir, bürünc, qızıl və sümükdən olan alətlər belə vardır.
1879-cu ildə İvan Çernski və P. Xoroşinnin 1924-cü illər təsvirlərində qayanın Xujir qəsəbəsinə baxan hissəində XVIII—XIX əsrlərə aid tibet dilində yazılar olmuşdur. Onların izlərinə hələ XX əsrin 50—60-cı illərində rastlamaq mümkün idi. Hazırda isə bu yazılar qalmamışdır. Mağarada 1952-ci ildə P. Xoroşix qazıtılar apararkən şist suxurunun üzərində qadın şamanların təsviri olan daş parçası tapmışdır. Buna bənzər təsvirlər Saqan-Zaba adlı yerdə və Aya buxtasl sahillərində aşkarlanmışdır. 1953-cü ildə mağaraya girişdən bir qədər şərqdə Xoroşix qayaüstü təsvir aşkar etmişdir. O, burada olan dairəvi şəkillərin buben musiqi aləti olmasını düşünmüşdür. Bu təsvirlərin nə zaman meydana gəmləsi barədə məlumat yoxdur.
Buna bənzər digər təsvir 1980-ci illərdə A. Tıvanenko tərəfindən aşkarlanmılşdır. Burada şaman və sağ əlində buben təsvir edilir. Oxra ilə işlənmiş təvir əsas girişdən 5 metr solda yerləşir.
Qayada, mağaranın girişinə yaxın tibet və monqol dillərində yazılar vardır. Əvvəllər isə buddist tanrılarının təsvirləri belə olmuşdur.
Albaniya Əmək Partiyası
Tarixi
Albaniya Əmək Partiyası 8 noyabr 1941-ci ildə Tirana şəhərində, İtaliya işğalı şəraitində yaradılmışdır. AƏP alban xalqının faşist işğalçılarına qarşı mübarizəsinə, ölkədə kommunist rejiminin yaradılmasına başçılıq etmişdir. Albaniya azad edildikdən sonra hakim partiyaya çevrilmişdir. AƏP bu zaman Albaniyada əsaslı ictimai-iqtisadi islahatlar keçirmək üçün zəhmətkeş kütlələri səfərbərliyə almış, sosializm quruculuğunu elan etmişdir. AƏP-nin 1948-ci ildə keçirilən 1-ci qurultayında partiyanın Nizamnaməsi təsdiq olunmuş və Albaniya Kommunist Partiyasının adını dəyişdirərək Albaniya Əmək Partiyası adlandırmaq qərara alınmışdır. AƏP nümayəndə heyəti kommunist və fəhlə partiyaları nümayəndələrinin 1957-ci və 1960-cı illər Moskva müşavirələrində iştirak etmiş, müşavirələrin sənədlərini imzalamışdır. Buna baxmayaraq, 1960-cı ildən sonra AƏP-nin rəhbərliyi SSRİ ilə yaxınlıqdan imtina etmişdir və Çinə yaxınlaşmaq qərarı almışdır.
Strukturu
Albaniya Əmək Partiyasının ali orqanı qurultay olmuşdur. Qurultay Mərkəzi Komitəni, Mərkəzi Nəzarət və Tədtiş komissiyalarını, Mərkəzi Komitə isə Siyasi Büronu seçirdi. AƏP-nin birinci katibi partiyanın mövcud olduğu illərində əksəriyyətində Ənvər Xoca olmuşdur.
Qışlaq-i Bariyan (Germi)
Qışlaq-i Bariyan — İranın Ərdəbil ostanının Germi şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 202 nəfər yaşayır (38 ailə).
Trichanthemis
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Tanq adası
Tanq adası (កោះតាង) — eyni adlı arxipelaqın ən iri adası. Ada Siam körfəzində, sahildən 52 km aralıda qərarlaşır. İnzibati cəhətdən Kambocaın Kamponqsam vilayəti ərazisinə daxildir. Hal-hazırda adada hərbi baza qərarlaşır. Kambocadan tərcümədə «Əfsnəvi ada» (កោះ kox — ada, (តាង) tanq — əfsanə) mənasını verir.
Coğrafiyası
Ada qədim suxurlardan təşkil olunmuşdur. İki elə də böyük olmayan buxta şərq və qərb hissələrində yerləşir. İki buxtalar arasında bərzəx yerləşir. Şərq sahilində yerləşən buxta sahilində mərcan çimərlik vardır. Adadan 1,3 km şərqdə Tut adası yerləşir. 2,2 km cənubda isə Damlonq adası yerləşir. Arxipelaqa həmcinin Muy və Piy adaları daxiıdirki, onlarda müvafiq olaraq 8,4 və 9,6 km məsafədə yerləmir.
Tanq adasında qətillət
1975-ci ilin mayında qırmızı kxmerlər Vyetnama məxsus olan Txotyo adasına hücum çəkərək buradan 513 yerli sakini oğurlayırlar. Əhali tanq adasına gətirilir. Burada isə onların hamısı güllələnmişdir.
«Mayaques»
thumb|Tanq adasının şərqində vurulmuş [[CH-53 markalı helikopterlər]] 12 may 1975-ci ildə amerikan ticarət gəmisi «Mayaques» (Mayagüez) Kamboca sularından keçərkən «qırmızı kxmerlərin» patrul katerləri tərəfindən saxlanılır. Bu hadisə Kamoca hökumətinin Pol Potu işgal etməsindən bir, Vyetnam müharibəsinin bitməsindən isə iki həftə donra baş vermişdir. Gəmi yedəyə alınaraq materik sahilinə aparılır, ekipaj üzvləri isə saxlanılır.
ABŞ hökuməti üçün bu santi bir təhtid idi. Üstəlik o bölgədə bir müharibəni uduzmuşdu. Bu səbəbdən dərhal hərbi əməliyyatların başlanması görərişi verilir. Hədəf heyətin azad edilməsi olur. Amerika aviasiyası dərhal bölgədə olan katerləri bombalayır. Hədəf isə mayeriklə adalar arasında ılaqənin kəsilməsi olur. Hərbi əməliyyatların gedişində 15 əsgər ölür və 3 əsgər isə iktin düşür. Ümumilikdə isə əməliyyatlarda Taylandda helikopter qəzasında ölənlərlə birlikdə itki sayı 23 olmuşdur. Onların xatirəsi Vaşinqtonda Vyetnam müharibəsi memarialında əbədiləşdirilmişdir. Döyüşdə ölənlərin böyük qismi Tanq adasının şərqində helikopterdə vurulmuşlardır.
«Foks Ledi» gəmisinin tutulması
13 avqust 1978-ci ildə «Foks Ledi» adlı yelkənli gəmi Sinqapurdan Bankonqa gedərkən yolunu azaraq Tanq adasının qərbində gəlib çıxır. Gəmini «qırmızı kxmerlər» aşkarlayırlar. Gəmi kapitanı olan Styoart Qlass yerindəcə öldürülür. İki dənizçi ingilis Con Dyoirst və yenizelandiyalı Kerri Hempell isə dənizə atılsalarda tutularaq Pnompenə gətirilir. Onlar işgəncə altında kəşfiyyatcı olduqlarını boynuna alırlar. Dyoirst avqustun sonları, Hempel isə həmin ilin oktyabrında öldürülür.
Fatimilər sülaləsi
Fatimilər sülaləsi (الفاطميون) — ərəb xəlifələri sülaləsi (909–1171). İslam dininin şiə məzhəbindən olan fatimilər özlərini Məhəmmədin qızı və dörduncu xəlifə Əlinin arvadı Fatimənin nəslindən hesab edirdilər. Sülalə Şimali Afrikada, Misirdə, Suriyada, Yəməndə hökmranlıq etmişdir. Sülalənin banisi Ubeydullah Mehdi (909—934) idi. Fatimi xəlifələrindən Muizz (953—975), Hakim (996—1021) və Müstənsirin (1036—1094) fəaliyyəti daha geniş olmuşdur.
Nümayəndəli demokratiya
Dolayı demokratiya və ya nümayəndəli hökumət olaraq da bilinən nümayəndəlik demokratiyası, birbaşa demokratiyadan fərqli olaraq bir qrup insanı təmsil edən seçilmiş şəxslərin prinsipi əsasında qurulmuş bir demokratiya növüdür.Demək olar ki, bütün müasir Qərb tərzi demokratiyaları bir növ təmsilçi demokratiya kimi fəaliyyət göstərir; məsələn, İngiltərə (unitar parlament konstitusiya monarxiyası), Fransa (unitar yarım prezident respublikası) və Amerika Birləşmiş Ştatları (konstitusiya təmsilçisi respublika).
Nümayəndə demokratiyası həm parlament, həm də prezident idarəetmə sistemlərinin bir elementi kimi fəaliyyət göstərə bilər. Tipik olaraq Birləşmiş krallığın İcmalar Palatası və ya Hindistanın Sab Sabha kimi bir alt palatada özünü göstərir, ancaq yuxarı palata kimi konstitusiya məhdudiyyətləri ilə məhdudlaşdırıla bilər. Bəzi siyasi nəzəriyyəçilər (Robert A. Dahl, Gregory Houston və Ian Liebenberg daxil olmaqla) təmsilçi demokratiyanı poliarxiya kimi xarakterizə etdilər. Nümayəndə demokratiyası hakimiyyəti xalq tərəfindən seçilən nümayəndələrin əlinə verir. Seçki sistemləri seçicilərin siyasi partiyalara və ya siyasi partiyalarla əlaqəli namizədlərə səs verməsini tələb edərsə və ya təşviq edərsə (fərdi nümayəndələrə səs verməyin əksinə) siyasi partiyalar bu demokratiyanın əsas forması olur.
İrlandiya Könüllüləri
İrlandiya Könüllüləri(Óglaigh na hÉireann) və ya İrland Könüllü Qüvvəsi və ya İrland Könüllü Ordusu —İrland milliyətçiləri tərəfindən 1913-də yaradılmış hərbi təşkilat.
1912-ci ildə yaradılan Ulster sədaqətçilərinə əks təşkilat olaraq quruldu və əsas məqsədinin "İrlandiya xalqının hüquq və azadlıqlarını qorumaq" olduğunu elan etdi. Üzvlər Kelt Liqası,Şinn Feyn və İrlandiya Respublikaçı Birliyindən ibarət idi. 1914-cü ilin ortalarına qədər sürətlə artaraq sayları 200000-ə çatan İrlandiya Könüllüləri Con Redmondun Britaniya qüvvələrinə olan sadiqliyi təşkilatı kiçik qruplara parçaladı.
NGC 6997
NGC 6997, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Ququşu bürcü istiqamətində yerləşir. III2p tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Qışlaq-i Dovlama (Germi)
Qışlaq-i Dovlama — İranın Ərdəbil ostanının Germi şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 29 nəfər yaşayır (4 ailə).
Şəmsəddin Təhməzov
Şəmsəddin Sərvər oğlu Təhməzov (3 mart 2001; Masallı rayonu, Azərbaycan — 8 oktyabr 2020; Ağdərə, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Şəmsəddin Təhməzov 2001-ci il martın 3-də Masallı rayonunun Güllütəpə kəndində anadan olub. Subay idi.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Şəmsəddin Təhməzov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Ağdərə istiqamətində gedən döyüşlərdə savaşıb. Şəmsəddin Təhməzov oktyabrın 8-də Ağdərə istiqamətində şəhid olub. Masallı rayonunda dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Şəmsəddin Təhməzov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Səhhət Hüseynov
Səhhət Ədil oğlu Hüseynov — Azərbaycanlı şəhid.
Həyatı
Hüseynov Səhhət Ədil oğlu 9 avqust 1973-cü ildə Xarxar kəndində anadan olub. 1980-ci ildə Xarxar kənd orta məktəbinin birinci sinifinə getmişdir. 1990-cı ildə həmin məktəbin onuncu sinifini bitirmişdir. 1992-ci il mayın 5-də Gədəbəy rayon hərbi komissarlığı tərəfindən hərbi xidmətə çağırılmışdır. Həmin tarixdən hərbi xidmətini Gədəbəy rayon Şınıx bölgəsində başlamış, 17 noyabr 1992-ci ildə hərbi borcunu yerinə yetirdiyi zaman şəhid olmuşdur.
Mənəvi zərər
İqtisadiyyatda mənəvi zərər(moral hazard) şirkətin və ya şəxsin ziyandan sığortalandığı üçün risk almağa daha çox meyilli olmasından yaranan bir risk növüdür. Məsələn, şəxsin maşını sığortalandıqda o, daha az ehtiyatlı davranır çünki dəymiş ziyanı sığorta şirkəti ödəyəcək. Mənəvi zərər tərəflər arasında informasiya natamamlığı olanda yaranır. Bu, risk alan(sığortalanan) tərəf öz niyyətləri haqqında məlumatı ziyanı ödəyən(sığortalayan) tərəfə tam və dəqiq şəkildə vermədikdə baş verir.
Tarixi
Dembe və Bodenin araşdırmasına əsasən bu terminin tarixi XVII əsrə uzanır və XIX əsrdə ingilis sığorta şirkətləri tərəfindən geniş istifadə olunurdu. Həmin dövrdə bu termin mənfi mənada istifadə edilirdi və fırıldaqçılığı ifadə edirdi. İndiki dövrdə isə iqtisadçılar bu termini risklərin tam dəyərləndirilə bilinməməsindən ortaya çıxan səmərəsizlikləri təsvir etmək üçün istifadə edirlər.
SD Compostela
SD Compostela — İspaniyanın futbol klubu.
Trichanthodium
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
NGC 7119
NGC 7119, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Durna bürcü istiqamətində yerləşir. SBbc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Zaqafqaziya Seyminin Müsəlman fraksiyası
Zaqafqaziya Seyminin Müsəlman Fraksiyası — Zaqafqaziya seymində Azərbaycanı təmsil edən fraksiya. 1918-ci il fevralın 23-də təşkil olunmuş, həmin il mayın 26-da Zaqafqaziya seyminin buraxılması ilə fəaliyyəti sona çatmışdır. 1918-ci ilin yanvarında bolşeviklər Rusiyada Müəssislər məclisini buraxdıqdan sonra Zaqafqaziya Diyar Soveti yerli hökumət strukrurunun yaradılmasını qərara aldı. Bu vəzifəni 1918-ci il fevralın 23-də ilk sessiyasını keçirən Zaqafqaziya seymi öz üzərinə götürdü.
Müsəlman partiyalar
Zaqafqaziya seymində dörd müsəlman partiyası -Müsavat və ona qoşulan demokratik bitərəflər qrupu (bu qrup müsəlman ictimai xadimlərindən ibarət idi və müsəlman milli komitələri, müxtəlif mərkəzlər tərəfindən Müsavat Partiyası ilə eyni siyahıda irəli sürülüb seçilmişdilər),"Müsəlman Sosialist Bloku", Rusiyada Müsəlmanlıq "İttihad", Hümmət (menşevik) partiyaları təmsil olunmuşdu:
Partiyaların bu siyahısı Seymin 1918-ci il 28 fevral tarixli iclasmda təsdiq olunmuşdu, lakin sonralar bu siyahıda müxtəlif dəyişikliklər edilmiş, bir partiyadan digərinə keçmək halları qeydə alınmışdı. Hümmətçi menşeviklər isə gürcü fraksiyasına daxil olmuşdular.
Bütün partiyaların ümumi razılığı ilə "Müsavat fraksiyasının və demokratik bitərəflər qrupunun aşağıdakı tərkibdə rəyasət heyəti müsəlman fraksiyalarının birləşmiş iclaslanın rəyasət heyəti kimi qəbul edilmişdi: Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (sədr), Məmməd Yusif Cəfərov və Nesib bəy Yusifbəyli (sədrin müavinləri), Mustafa Mahmudov və Rəhim Vəkilov (katiblər), Mehdi bəy Hacıbababəyov və İslam bəy Qəbulov (katiblər olmayanda onları müvəqqəti əvəz edənlər).
Müsəlman fraksiyanın fəaliyyəti
Müsəlman fraksiyası, gürcü və erməni fraksiyalarından fərqli olaraq, çox dağınıq fəaliyyət göstərməsinə baxmayaraq, mühüm məsələlərin müzakirəsində öz qətiyyəti və sabit siyasi mövqeyi ilə seçilirdi. Fraksiyanın əsas diqqəti cənub-qərbi Qafqazda cərəyan eden proseslərə yönəlmişdi. Fraksiya Qars və Ərdəhanda müsəlmanların kütləvi qətlləri haqqında məlumatlar alırdı. Axalsıx, Axalkələk və Borçalıda milli zəmində toqquşmalar baş verirdi. Erməni-yunan və gürcü birləşmələri Salhidə və Qalistavada müsəlmanlara qarşı zorakılıqlara yol verirdilər. Qafqaz müsəlmanları bütün ümidlərini Müsəlman fraksiyasına bağlamışdılar. Seymin bu prosesleri nizamlamaq imkanları məhdud idi. Müsəlman fraksiyasının sərencamında isə hərbi qüvvə yox idi. Bununla belə, Müsəlman fraksiyası Seymin iclaslarında Qafqaz müsəlmanlarının maraqlarını təmin etmək uğrunda səylə mübarizə aparırdı. Qərb dövlətləri Müsəlman fraksiyası ilə əlaqələr yaratmağa cəhd göstərirdilər. Lakin fraksiya liderləri dərk edirdilər ki, öz maraqlarını güdən Qərb dövlətləri ilə əlaqələr Qafqazın müsəlman əhalisini təhlükəli vəziyyətə sala bilər. Onlar, ilk növbədə, Qafqaz müsəlmanlarının digər siyasi qüvvələri ilə əlaqələr yaratmağı zəruri hesab edirdilər. Bu məqsədlə şimali Qafqazı təmsil edən Heydər Bammat, Əbdülməcid Çermoyev və başqaları ilə görüşlər keçirilmiş, Qafqazdaxili milli münasibətlərə və xarici təhlükə məsələlərinə dair danışıqlar aparılmışdı. Lakin Müsəlman fraksiyası federativ dövlətin tərkibində olduğu üçün separat danışıqlara meyl etmirdi. Hətta Türkiyə ilə danışıqlarda da fraksiya Cənubi Qafqazın federativliyini nəzərə alırdı. Lakin gürcülər və ermənilər öz milli maraqlarını ümumqafqaz maraqlarından üstün tuturdular. Zaqafqaziya seyminin Batum haqqında Türkiyənin ultimatumu ilə bağlı təcili iclasında E.Gegeçkori, İ.Sereteli, X.Karçikyan, Y.Semyonov və digərləri öz çıxışlarında müqavimət göstərməyi, əslində, Türkiyəyə rəsmən müharibə elan olunmasını tələb edirdilər. Müsəlman fraksiyası isə müharibənin əleyhinə idi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə yazırdı: Seymin Türkiyə ilə Trabzonda apardığı sülh danışıqlarında (bax Trabzon konfransı) Müsəlman fraksiyasından Məmmədhəsən Hacınski, Xəlil bəy Xasməmmədov, İ.Heydərov, M.Y.Mehdiyev, Ə.Şeyxülislamov iştirak edirdilər. Azərbaycan nümayəndələri Türkiyə ilə müharibəyə razı olmadıqlarını bildirdilər. Müsəlman fraksiyası adından Seymdə çıxış edən M.Y.Mehdiyev bildirdi ki, Zaqafqaziya öz müstəqilliyini elan etməsə, Müsəlman fraksiyası sülh danışıqlarını müdafıə etməyəcək. Xəlil bəy Xasməmmədov Batumun Türkiyəyə güzəştə gedilən ərazilərin siyahısından çıxarılmasını təklif etdi. O, Bakı neft kəmərinin son məntəqəsi olan Batumun Cənubi Qafqazın tərkibində saxlanmasını Azərbaycan neft sənayesinin mənafeyinə uyğun sayırdı.
Qətnamə
Türkiyə ilə müharibənin əleyhinə olan Müsavat və demokratik bitərəflər qrupu və ittihadçılar birgə qətnamə qəbul etdilər. Qətnamədə deyilirdi ki, Müsavat Firqəsi, demokratik bitərəflər qrupu və İttihad Partiyası Türkiyə ilə müharibənin Zaqafqaziya demokratiyası və onun daxili həyatı üçün ağır nəticələr verə biləcəyini əsas tutaraq, onun məsuliyyətini öz üzərinə götürmür. Erməni və gürcülər dini nifaq salmaq məqsədilə şiə azərbaycanlıların uzun bir tarixi dövrdə sünni türklərə qarşı döyüşdüyünü xatırlatsa da, bunun əhəmiyyəti olmadı. Hadisələrin sonrakı inkişafı Müsəlman fraksiyasının aparıcı qüvvələrinin düzgün mövqe tutduğunu sübut etdi. Xüsusilə erməni-daşnakların 1918-ci ilin martında Bakıda və Azərbaycanın digər şəhərlərində törətdiyi soyqırımlarından sonra Türkiyəyə qarşı müharibədə iştirak etmək Azərbaycan üçün acınacaqlı nəticələrə gətirib çıxara bilərdi.
Müharibə haqqında qərar
Müsəlman fraksiyasının Türkiyə ilə müharibə əleyhinə mövqeyi Seymi öz fikrindən döndərə bilmədi. Seym 13 aprel tarixli iclasında müharibə haqqında qərar çıxardı. Ölkədə hərbi vəziyyət elan edildi. Seymin fəaliyyəti iki həftəliyə donduruldu. Həmin iclasda hərbi vəziyyətlə əlaqədar yaradılmış Ali Müdafiə şurasında Azərbaycan təmsil edilməmişdi. Bu, Müsəlman fraksiyasının müharibə əleyhinə olmasından daha çox onların hadisələrin gedişinə təsir imkanlarını aradan qaldırmaq məqsədi güdürdü. Seymin iclaslarının keçirilməməsi isə Müsəlman fraksiyasının tamamilə təcrid edilməsilə nəticələndi. Müsəlman fraksiyasının aprelin 13-də keçirilən iclasında çıxış edən Heybətqulu bəy Məmmədbəyli bildirdi ki, hökumət və Seym bu addımı ilə müsəlmanlarını hüquqlarını tapdalayır, belə olduqda ermənilər və gürcülərlə işləmək mümkün deyil. O, Seymin tərkibindən çıxaraq, Qafqazın çeçen və inguş nümayəndələrini bir yerə toplayıb onların gələcək taleyi barədə düşünməyi təklif etdi. Lakin Məmməd Yusif Cəfərov sülh nümayəndələri Trabzondan qayıdana qədər Seymin tərkibindən çıxmaq məsələsini müzakirədən çıxarmağı məsləhət gördü. O, həmçinin bildirdi ki, müharibə ilə bağlı milli münasibətlərin kəskinləşdiyi bir vaxtda müsəlmanlar bütün hakimiyyətin hərbi kollegiyanın əlində cəmlənməsi ilə barışmayacaqlar.
Seymin fəaliyyəti haqqında qərar
Həsən bəy Ağayev isə hesab edirdi ki, fövqəladə səlahiyyətli hərbi kollegiyanın yaradılması müsəlmanları ağır vəziyyətə salacaq və bundan yaxa qurtarmaq üçün kollegiyaya hansı hüquqların verildiyi qabaqcadan aydınlaşdırılmalı, bu orqanla yanaşı, seym də fəaliyyət göstərməlidir. Fraksiya bütün vasitələrlə Seymin fəaliyyətinin dayandırılmasına yol verməmək haqqında qərar qəbul etdi.
Bakı məsələsi
Seymdə Bakı Xalq Komissarları Sovetinə qarşı mübarizə məsələləri müzakirə edildikdə daşnak nümayəndələri Müsəlman fraksiyası ilə razılığa gəlməyib "bitərəf olduqlarını elan etmişdilər. şübhəsiz, bu qərar Stepan Şaumyanın Bakıda başçılıq etdiyi Xalq Komissarları Sovetinin onların mənafeyinə uyğun olmasından irəli gəlirdi. Bakıda azərbaycanlılara qarşı törədilən mart soyqırımından sonra özlərini şəhərin əsl sahibləri kimi aparan erməni-bolşevik güruhunun özbaşınalıqlarına Zaqafqaziya seyminin etinasız münasibəti də Müsəlman fraksiyasının ciddi etirazına səbəb oldu. Müsəlman fraksiyası Seymdən müsəlman əhalisini müdafiə etmək üçün Bakıya qoşun yeritməyi tələb etdi. 1918 il aprelin 3-də Seymin Bakı hadisələrinə həsr olunmuş iclasında Fətəli xan Xoyski bildirdi ki, Fətəli xan Xoyski Seymin aprelin 7-də və 17-də keçirilən iclaslarında da Zaqafqaziya hökuməti qarşısında məsələni kəskin qoydu:
"Bakı məsələsini" Seymin gücü ilə həll etmək cəhdlərinin əbəs olduğunu görən Müsəlman fraksiyası yeganə çıxış yolunu Osmanlı qoşunlarının çağırılmasında gördü.Zaqafqaziya seyminin sonunun yaxınlaşdığını, habelə Türkiyəyə olan meylin artdığını hiss edən daşnak liderləri Bakı Sovetinə olan "bitərəf" münasibətlərini bəzi şərtlər daxilində dəyişməyə hazır olduqlarını Müsəlman fraksiyasına təklif etdi. Bu şərtlər Bakıda gələcək hökumətin təşkilində onların iştirakının təmin edilməsi, habelə erməni hərbi hissələrinin Bakıda saxlanılmasından ibarət idi. Seymin daşnak fraksiyası bu şərtlərin qəbul ediləcəyi halda Bakı Sovetinin buraxılmasını öz öhdəsinə götürürdü. Lakin Müsəlman fraksiyası bu şərtləri qəti surətdə rədd etdi. Mayın 6-da Müsəlman fraksiyasının birgə iclasında Fətəli xan Xoyski fövqəladə bəyanat verərək, bu şərtlərlə bağlı kəskin etirazını bildirmişdi.
Nəsib bəy Yusifbəyli daşnaklarını, qeyri-səmimi tələblərinin mehriban qonşuluq şəraitində yaşamaq arzusundan deyil, daha çox Türk ordusunun Azərbaycana yaxınlaşmasından irəli gəldiyini göstərmişdi. O qeyd edirdi ki,
Zaqafqaziya seymi ilə Türkiyə arasında Batumda davam etdirilən danışıqlarda Azərbaycanı Müsəlman fraksiyasının üzvləri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və Məmmədhəsən Hacınski təmsil etmişdi. Konfransda Almaniya nümayəndələri ilə separat danışıqlar aparan Seymin gürcü fraksiyası Gürcüstanın Federativ Zaqafqaziya Respublikası tərkibindən çıxmasını və öz müstəqilliyini elan etməsini qərara aldı. Mayın 25-də Seymin müsəlman fraksiyasının 458-ci iclası keçirildi. İclasda Cənubi Qafqazda siyasi vəziyyətin dəyişilməsi ilə əlaqədar olaraq oxunmuş rəsmi bəyanatda deyilirdi ki, Zaqafqaziya seyminin gürcü fraksiyası, gürcü sülh nümayəndə heyətinin üzvləri Batumda gizli danışıqlar aparır, ayrılmağa və Gürcüstanın müstəqilliyini elan etməyə hazırlaşırlar.
Müsəlman fraksiyasının bununla bağlı qəbul etdiyi qətnamədə göstərilirdi ki, "Gürcüstan öz müstəqilliyini elan etdiyi halda, biz də öz tərəfimizdən Azərbaycanın müstəqilliyini elan etməliyik". Daxili ziddiyyətlərin kəskinləşməsi, həmçinin xarici amillərin təsiri nəticəsində Seym dağıldı. 1918 il mayın 27-də artıq keçmiş Seymin Müsəlman fraksiyası yaranmış siyasi vəziyyəti müzakirə etmək üçün fövqəladə iclas çağırdı və Müvəqqəti Milli Şura yaratmaq qərara alındı.
Zaqafqaziya seymindəki Müsəlman fraksiyasının bütün fəaliyyəti taleyüklü məsələlərdə Azərbaycan xalqının maraqlarını qorumaqdan ibarət olmuşdur. Zaqafqaziya seyminin Müsəlman fraksiyası gələcək müstəqil dövlətin — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin idarə olunması, minillik qədim dövlətçilik ənənələrinin bərpası üçün mühüm təcrübə məktəbi keçdi.
Ruslan Qəhrəmanov
Ruslan Mehman oğlu Qəhrəmanov (6 oktyabr 1988; Almaniyanın Maqdeburq şəhəri— 5 oktyabr 2020; Füzuli rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin kapitanı, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Ruslan Qəhrəmanov 1988-ci il oktyabrın 6-da Almaniyanın Maqdeburq şəhərində anadan olub. Ailəli idi. İki qızı və bir oğlu yadigar qaldı.
Hərbi xidməti
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ruslan Qəhrəmanov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi zamanı döyüş əməliyyatlarının rəhbəri olan, düşmənin canlı qüvvəsinin məhv edilməsində rəşadət göstərən, vəzifə borcunu ləqayətlə və vicdanla yerinə yetirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ruslan Qəhrəmanov ölümündən sonra "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ruslan Qəhrəmanov ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Şəhid Ruslan Qəhrəmanova məxsus materiallar ailəsi tərəfindən Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Vətən müharibəsi fonduna təhvil verilmişdir.
Kuril-Kamçatka çökəkliyi
Kuril-Kamçatka çökəkliyi — Sakit okeannın şimal-qərbində yerləşən çokəklik. Çökəklik Kuril adalarının şərq sahili boyunca Kamçatka yarımadası sahilləri qədər uzanır. Çökəklik 2170 km məsafədə uzanır və orta eni 59 km-dir. Maksimal dərinliyi 10542 metrdir (44.01285°N, 150.32051°W). Şökəklik pilləvari queuluşa sahibdir. Burada yamacların dikliyi 7°-dir. bir çox güşlü zəlzələlərin episentri rolunu oynayır. Kuril-Kamçatka çökəkliyi 1950-ci illərdə Sovetlər birliyinə aid Vityaz gəmisində təşkil olunmuş ekspedisiya zamanı araşdırılmışdır.
Üzeyir Hacıbəyovun heykəli (Şuşa)
Üzeyir Hacıbəyovun heykəli — 1985-ci ildə azərbaycanlı bəstəkar, musiqişünas-alim, publisist, dramaturq, pedaqoq və ictimai xadim, müasir Azərbaycan peşəkar musiqi sənətinin və milli operasının banisi, Azərbaycan Respublikası himninin bəstəkarı, müsəlman şərqində ilk operanın müəllifi Üzeyir Hacıbəyova doğma şəhəri Şuşada ucaldılmış abidə. Heykəl Şuşa şəhərinin işğalından sonra erməni vandalizminin qurbanı olmuşdur. Şəhər işğaldan azad edildikdən sonra 2021-ci ildə yenidən bərpa olunmuş, avqusun 29-da rəsmi açılışı baş tutmuşdur.
Tarixi
1985-ci ildə Üzeyir Hacıbəylinin 100 illik yubileyi münasibətilə Şuşada bəstəkarın heykəli ucaldılmışdı. Heykəltaraş Əhməd Salikov tərəfindən hazırlanan abidə 1992-ci ildə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı erməni vandalizminə məruz qalaraq tamamilə məhv edilib.
Bərpa edilməsi
300px|thumb|right|1985-ci ildə Şuşada Üzeyir Hacıbəylinin heykəlinin açılışı Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin tapşırığına uyğun olaraq bəstəkarın yeni heykəli hazırlanıb.
Heykəlin modeli qalmadığından yeni abidə o dövrün mətbuatında dərc olunan və arxivdə saxlanılan fotolar əsasında yaradılıb.
Heydər Əliyev Fondunun dəstəyi ilə bürüncdən hazırlanan heykəl Şuşa şəhərində öz əvvəlki yerində ucaldılıb. Abidə heykəltaraşlar Aslan Rüstəmov, Teymur Rüstəmov, Mahmud Rüstəmov tərəfindən hazırlanıb.
2021-ci il avqustun 29-da Şuşa şəhərində Üzeyir Hacıbəylinin yeni heykəlinin açılışı olub. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və birinci vitse prezident Mehriban Əliyeva heykəlin üzərindəki örtüyü götürərək heykəlin açılışını ediblər.
Qasım bəy Zakirin qəbirüstü abidəsi
Qasım bəy Zakirin qəbirüstü abidəsi — 1984-cü ildə Şuşada Mirzə Həsən qəbiristanlığında mütəfəkkir Qasım bəy Zakirin qəbirüstündə ucaldılmış abidə. Abidə Şuşa şəhəri işğal edilən zaman erməni vandalizminin qurbanı olmuşdur.
Tarixi
Görkəmli şair Qasım bəy Zakirin anadan olmasının 200 illiyi ilə əlaqədar olaraq Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin xüsusi qərarına əsasən 1984-cü ildə Şuşada Mirzə Həsən qəbiristanlığında onun qəbirüstündə abidə ucaldılmışdır. Əvvəllər şairin qəbirinin üzərində türbə olmuş sonra isə qəbirüstü abidəsi qoyulmuşdur.
Qasım bəy Zakirin qəbirüstü abidəsinin müəllifi Əməkdar rəssam, heykəltaraş, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü Namiq Dadaşov olmuşdur.
Qasım bəy Zakirin qəbirüstü abidəsi kiçik bir təpə üstündə - Cavanşir nəslinə mənsub olan sahədədir. Qasım bəy Zakirin qəbrinin ətrafında dəfn olunmuş XIX əsrdə yaşamış tanınmış şəxslərinin də məzarları bərpa edilmiş, kiçik təpəcikdə gül-çiçək və ağaclar əkilmiş, çəmənzar salınmışdı.
Qəbirüstü abidə Şuşa şəhəri Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildikdən sonra dağıdılmışdır. Abidə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən ölkə əhəmiyyətli tarix-mədəniyyət abidəsi kimi qeydiyyata alınmışdır.
SSRİ xalq həkimi
SSRİ xalq həkimi — SSRİ vətəndaşlarına verilən fəxri medal. 25 oktyabr 1977-ci ildə Leonid Brejnev tərəfindən müəyyən edilmiş və n44/1977 nömrəli Sovet Rəsmi Qəzetində dərc edilərək rəsmiləşmişdir. 22 avqust 1988-ci ildə yenidən işlənmişdir.
Qayda və təqdimat
“Xalq həkimi” medalı Ali Sovetin Rəyasət Heyəti adından Sovet Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən təltif edilirdi. Ali Sovetin Rəyasət Heyəti tərəfindən “Xalq həkimi” diplomu ilə təyin edilmiş sovet vətəndaşları medal və sertifikatlar almaq hüququna malik idilər. Bu ada təkcə səhiyyə işçiləri, həkim və tibb bacıları deyil, müxtəlif sanatoriya, xəstəxana və səhiyyə müəssisələri də layiq görülüb.
Forması
Medal tombacdan hazırlanıb. Forması təxminən dördbucaqlıdır (22,5 x 23,5 mm). Üz tərəfinin yuxarı hissəsində üç sətirdə rus dilində “SSRİ xalq həkimi” (Народный врач СССР) yazılmışdır. Solda Higeya kasası, sağda tək dəfnə budağı var. Medalın üzərindəki bütün rəmzlər qabartılıb. Medalın gövdəsi qırmızı ipək sapandına (18 mm x 21 mm) “oraq və çəkic” simvolu olan asılqan ilə bərkidilib.
Bəzi medal sahibləri
Medal sonuncu dəfə 20 dekabr 1991-ci ildə Dr. Vitali Prokopieviç Sergeyevə verilmişdir.
SSRİ-dən sonrakı mükafat
1991-ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının dağılmasından sonra Rusiya bu mükafatı 30 dekabr 1995-ci ildə “Rusiya Federasiyasının əməkdar həkimi” adı ilə bərpa etdi.
Körpülülərin kürəkəni Abxaz Siyavuş Paşa
Körpülülərin kürəkəni Abxaz Siyavuş Paşa (ö. 2 mart 1688) — II Süleyman dövründə ümumilikdə 5 ay Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət adamıdır.
Həyatı
Sədrəzəm Körpülü Mehmed Paşa nın kölələrindən olub, əslən abxaz dır. Bir müddət onun xidmətində olmuş, ardından qızı Ayşə Xatunla evlənmişdir. Bu səbəblə bir çox mənbələrdə Körpülü kürəkəni olaraq anılır. Sədrəzəm in vəfatından sonra sədarətə gətirilən oğlu Fazil Əhməd Paşa ya kəndxuda oldu. Onun sədarət i dövründə 1663-cü ildən etibarən çıxılan Uyvar, Krit və Kamaniçe səfərlərində iştirak etmişdir. Sədrəzəm Əhməd Paşa nın 1676-cı ildə vəfatının ardından həccə gedən riqabdar ağanın yerinə vəkillik etdi və ertəsi il özü də hacı oldu.
Mərzifonlu Mustafa Paşa nın 1678-ci ildə çıxdığı Çehrin səfəri əsnasında ikinci miraxur olduğu bilinir. Ancaq sədrəzəm in istəyilə bütün saray vəzifələrindən azad oldu və iqta sahibi hərbçi olaraq səfərə qatıldı. 1681-ci ildə orduda silahdarlığa yüksəldi. İkinci Vyana mühasirəsi davam edərkən yaralanan baş cəbəcinin yerinə gətirildi (10 avqust 1683). Mərzifonlu Mustafa Paşa nın 14 dekabr 1683 tarixində vəzifədən alınması və ardından edamıyla Körpülülər in ard-arda vəzifədən alındığı bir dövrdə 4 yanvar 1684 tarixində Ədirnə də ikən iqtası alınmadan vəzifədən uzaqlaşdırıldı. Ancaq 31 may 1684 tarixində sipahi ağası, 31 iyul da isə vəzirliklə birlikdə Diyarbəkir bəylərbəyi oldu. Malatya və Antep sancaqlarının gəlirləri Siyavuş Paşaya hədiyyə edildi. Ancaq vəzifə yerinə getmədən 100 min qızıl yol xərci ilə birlikdə Macarıstan sərdarı Bəkri Mustafa Paşa nın yanına göndərildi.
Siyavuş Paşa, mühasirədəki Budin qalası önlərində gedən toqquşmalarda üstün xidmətləri ilə məşhurlaşdı. Rəhbərlik etdiyi yardım qüvvələrinin təxminən üçdə ikisini itirməsinə baxmayaraq 1000 nəfərlik dəstə ilə mühasirədə olan qalaya girməyə nail oldu. Əbdürrəhman Abdi Paşanın 3 dekabr 1685 tarixində yeni sərdar təyin olması ilə Siyavuş Paşa da Bosniya bəylərbəyi təyin edildi. Ancaq 4 sentyabr 1686 tarixində Budin qalasının itirildiyi xəbəri gəldi və Siyavuş Paşaya irəliləyən Avstriya ordusu haqqında məlumat verildi. 13 dekabr 1686 tarixində Hələb bəylərbəyiliyi nə gətirildi və Mirtofça qalasında qışlaması, Sivas və Diyarbəkir əsgərləri ilə birlikdə Avstriya ordusunun qarşısını alması əmr edildi.
Sədrəzəm Süleyman Paşa nın məğlub olduğu 12 avqust 1687 tarixində baş tutan Şikloş döyüşü, Siyavuş Paşanın sədrəzəm olması ilə nəticələnən böyük bir üsyanın başlanğıcı oldu. Bəzi qərb ədəbiyyatlarında II Moxac müharibəsi adlandırılan bu döyüşdə Siyavuş Paşa da iştirak etmişdi. Varadinə çəkilən sədrəzəm in ordunu Əyri qalasına yollamasına baxmayaraq, ərzaq çatışmazlığı səbəbilə ordu qışlağında çıxmadı. Süleyman Paşa nın ordudakı yeni nizamlamalarından narazı olan əsgərlər isə 1 sentyabr da üsyan edərək ertəsi gün Hələb bəylərbəyi Siyavuş Paşanı “qoca vəzirdi” deyərək orduya rəhbər elan etdilər. Hadisələrdən xəbərdar olan Sultan Mehmed isə dərhal Siyavuş Paşanı sərdar təyin etdi. Bu əsnada 5 sentyabr günü bəzi ordu komandirləri və sancağ-ı şərif lə birlikdə Belqrad a qaçan Süleyman Paşa Tokat, Sivas, Təkə və Amasiya hakimləri, Osman Paşanın və digər üsyan rəhbərlərinin ələ keçirilməsi üçün fərman yazmışdı. Orduda üsyan tərtib edən bu şəxslər sərdar Siyavuş Paşa ilə birləşərək bütün hadisələri məktub yazaraq paytaxt a bildirdilər. Bu əsnada orduyla birlikdə Belqrad a çatan Siyavuş Paşa burada sədrəzəm elan olundu (23 sentyabr 1687). Belqrad dan sərdar və sədrəzəm olaraq yola çıxan Siyavuş Paşaya sədarət möhürü və sancağ-ı şərif 28 sentyabr da Niş qalasında təslim edildi. Yeni sədrəzəm ilk iş olaraq paytaxt da olan şeyxülislam Ankaralı Mehmed Əmin Əfəndi yə gizlicə məktub yazaraq ayaqlanan ordunun Sultan Mehmed i taxtdan salmaq üçün hazırlandığını bildirdi. Şeyxülislam da yenə gizli şəkildə üləma zümrəsini toplayaraq gələn məlumatı elan etdi və burada Sultan Mehmed in taxtdan endirilməsi münasib görüldü. Aylardır almadıqları ülufələrini istəyən üsyançılar ordudakı düşmənlərini aradan qaldırarkən, digər yandan sabiq sədrəzəm edam edildi. Vəfat edən şeyxülislamın yerinə isə Dabbaqzadə Mehmed Əfəndi gətirildi. Üsyançılara qarşı tədbir almaq məqsədilə sədrəzəm in qaynı Fazil Mustafa Paşa nı 7 oktyabr 1687 tarixində ikinci vəzir olaraq İstanbul naibi təyin edən Sultan Mehmed ordunun qarşısını ala bilmədi.
İstanbul a doğru irəliləyən ordunun Ədirnə də qışlamasına qərar verildi. 7 noyabr günü ordudan yazılan qərarnamə İstanbul naibi Fazil Mustafa Paşa ya göndərildi və burada Aya Sofya da toplanan məşvərət məclisində Sultan Mehmed in taxtdan endirilməsi və yerinə qardaşı Şahzadə Süleymanın gətirilməsinə qərar verildi (8 noyabr 1687). Sədrəzəm Siyavuş Paşanın İstanbul a mərasimlə daxil olması isə 11 noyabrd a baş tutdu.
18 noyabr da yeniçərilərə 5 aylıq, digərlərinə isə 3 aylıq yığılan maaşları ödənildi. Ancaq verilməyən cülus bəxşişi yeniçərilərin və sipahilər in etirazlarına səbəb oldu. 27 noyabr da yeni padşah qılınc qurşandı və ertəsi gün ilk cümə salamlığına çıxdı. Üsyançı əsgərlərə hakimlik, Osman Paşaya Rumeli bəylərbəyliyi verildi. Saray dan çıxarılan gümüş əşyaların hesabına cülus bəxşişinin bir hissəsi ödənildi. Siyavuş Paşanın ilk divan məclisi isə 22 dekabr günü toplandı. Daxildə bütün bunlar baş verərkən cəbhədə Avstriya, Lehistan və Venesiya ard-arda qələbə qazanırdı.
Bir neçə gün sonra Sancaq hadisəsi ilə tamamilə aradan qaldırılan bu üsyançıların talan etdiyi əşyalar və malların bir hissəsi yeni sədrəzəm Nişançı İsmayıl Paşa nın gördüyü tədbirlərlə toplanmışdır. Siyavuş Paşanın qəbri Üsküdar məzarlığındadır. Kitabəsində “Şəhid Hacı Siyavuş Paşa” ifadəsi var. Oğlu Hüseyn Paşa 1659-cu ildə Sultan Murad ın qızlarından Safiyə Sultan la nigahlanmışdır.
Tural Məmmədli
Tural Telman oğlu Məmmədli (27 iyun 1990, Bakı, Azərbaycan SSR) — azərbaycanlı futbol şərhçisi, jurnalist, televiziya aparıcısı.
Həyatı
Tural Məmmədli 27 iyun 1990-cı il Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1996–2007-ci illərdə Bakı şəhərində 20 saylı məktəb-liseydə təhsil alıb. 2007–2011ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsində bakalavr təhsilini başa vurub.
Karyerası
2013-cü ildən "İdman TV" telekanalında futbol şərhçisi və xəbər aparıcısı kimi fəaliyyətə başlayıb. Futbol üzrə 2014–2018-ci il dünya çempionatları, 2016–2020-ci il Avropa çempionatları, 2016-cı il Rio Olimpiadası, 2015–2019-cu illərdə Avropa Oyunları, 2017-ci ildə İslam Həmrəyliyi Oyunları, o cümlədən UEFA Çempionlar Liqası və Avroliqa turnirlərinin şərhçisi olub. Müxtəlif vaxtlarda, "Flaqman", "Avropadan futbol", "Peloton" kimi idman proqramlarının aparıcı olub. Azərbaycanda Türkiyə futboluna həsr olunan ilk veriliş "Ay-Ulduzlu Liqa" proqramının həm layihə rəhbəri, həm də aparıcısıdır. 2016-ci ildən 2018-ci ilə kimi "Azərbaycan" televiziyasında yayımlanan "Səhər" analitik-informasiya proqramının aparıcısı olub. 2020-ci ildən etibarən "Azərbaycan" televiziyasında "Aztv-Xəbər"in də aparıcı kimi fəaliyyətə başlayıb. Aparıcısı olduğu proqramlar içində "AzTV"də yayımlanan "Yüksələn Bakı" layihəsi də var. Bundan başqa, Azərbaycanın youtube kanalı "CVN TV"də "Üz-Üzə", "Qabağından yemə", layihələrinin müəlllifi, "Məşhurlar Liqası" proyektinin şərhçisi kimi çalışıb. Hazırda da həm "Azərbaycan" televiziyası, "İdman TV" və "CVN TV"də idman şərhçisi, xəbər və müxtəlif proqramların aparıcısı və müəllifi kimi fəaliyyətini davam etdirir.
Xarici Keçidlər
Instagram hesabı
Facebook hesabı
Birinci Kölə müharibəsi
Arxaplan
İkinci Pun müharibəsi zamanı Karfegen in Hispaniya dan qovulmasından sonra, Siciliya da torpaq sahibliyinə böyük dəyişikliklər baş vermişdi. İtaliya möhtəkirləri adaya axın etmiş, böyük torpaq sahələrini ucuz qiymətə almış və Karfagen siciliyalılar ına aid olan əmlak və mülkləri məcburi şəkildə almışdılar. Bu torpaq sahələri və mülklər sahibkarların edamından və sürgünündən sonra Roma hökumətinə verilmişdi.
Roma siciliyalıları öz həmvətənlərinin, soydaşlarının dərdlərindən zənginləşmişdilər. E.ə. II əsr in ortalarında Axeya dakı kölə sayı ölçüyəgəlməz idi. Siciliyalı Diodora görə, siyasi olaraq nüfuzlu quldarlar, əsasən Roma ekvitlər i öz kölələrini kifayət qədər qida və geyimlə təmin etmirdi, halbuki kölələr ən çətin işlərdə fəaliyyət göstərirdilər. Kölələr yaşamaq üçün quldurluğ a üz çevirmişdi. Burada əziyyət çəkənlər kasıb siciliyalılar idi. Nüfuzlu quldarlarla münaqişəyə girmək istəməyən Roma hökuməti, vəziyyəti yaxşılaşdırmağa cəhd göstərmirdi. İllərlə artan gərginlik müharibə, kölə üsyanı ilə nəticələnmişdir.
Yevn
Kölələrin qaldırdığı üsyanın rəhbəri əslən suriyalı olan Yevn idi. O, kölələr arasında bir peyğambər və sehrbaz hesab edilirdi.
Yevn hələ kölə ikən, onun sahibi onu bir simposi də konferansye təyin etmişdi. O, alov udmaq daxil olmaqla çoxlu sehr şoularını gerçəkləşdirə bilirdi. Çıxışları zamanı o, özünü döyəcləyərək “Siciliya cəmiyyəti rol dəyişikliyi yaşayacaq. Bu rol dəyişikliyində zadəgan auditoriyası ya öldürüləcək, ya da kölə ediləcək və mən kral olacam” deyirdi. Aqibətindən xəbərdar olmayan zadəgan tamaşaçılar Yevn in sözlərini məzhəkəli görürdü. Buna əlavə olaraq, o, ona dilənçipayı verənlərə öz krallığında mərhəmət edəcəyinə söz verirdi. O, üsyan vaxtı söz verdiyi zadəganların bəzilərinə mərhəmət göstərmişdir.
Müharibə
Üsyan e.ə. 136-cı ildə Enna şəhəri ndə başladı. 400 köləyə rəhbərlik edən Yevn şəhər zadəganlarına qarşı qırğın törətdi. Şəhərdə baş verən qələbədən təhrikləşən daha 6,000 kölə üsyana qatıldı. Bu kölələr Yevn i öz kralları seçmişdilər və ona "Antiox" adını vermişdilər. Kiçik ordunun böyük əməlləri Kleon un qulağına gəldi və o, 14,000 kölə ilə Yevnə kömək etməyə Siciliya ya getdi. Kleon burada general təyin edilmişdi. Siciliyadakı Roma qoşunları üsyana qarşı çıxmaq istəsələr də, bütün döyüşlərdə məğlub oldular.
E.ə. 135-ci ildə üsyançılar Kataniya və Taormina şəhərlərini işğal etdilər. E.ə. 134-cü ildə üsyançılar yerli pretorları – Manliyo, Lentulo və İpseyo məğlub etdilər. Bu hadisədən sonra, Roma Hökuməti üsyanı daha ciddiyə almış və axırda bir konsul göndərmək qərarına gəlmişdir. Bu konsul Qay Fulvi Flakk idi.
Flakk qüvvə sayı artıq 200,000-ə çatmış üsyançıları məğlub edə bilməmiş və nəticədə Messena (indika Messina) şəhəri e.ə. 133-cü ildə işğal edilmişdir. Üsyançıları məğlub etmək vəzifəsi artıq Lyusi Kalpurni Pizon Fruqi yə düşmüşdür. Pizon və yeni, daha güclü ordusu üsyançıları Messena da məğlub etdi.
E.ə 132-ci ildə üsyançıların idarəsi altında olan Taormina şəhəri Publi Rupili tərəfindən mühasirəyə alındı. Üsyançılar özlərini uzun müddət qoruya bildilər. Aclığa tapdıqları tək çarə kannibalizm (adamyeyənlik) idi. Onlar ilk olaraq uşaqları, daha sonra qadınları, axırda isə bir-birlərini yeməyə başladılar. Sonda, üsyançı rəhbərlərindən biri olan Serapion öz yoldaşlarına xəyanət etmiş, nəticədə üsyan yatırılmışdı. Əsir alınan bütün kölələrə Roma Respublikası konstitusiyası na əsasən ilk öncə işgəncə verildi, daha sonra isə Taormina kliflərindən körfəzə atılaraq öldürüldülər. Bundan çox keçməmiş, Yevn və Kleon un sığınacaqları – Enna şəhəri Roma ordusu tərəfindən azad edildi. Qalan üsyançılar çox keçməmiş məğlub edildilər. Beləliklə, üsyan sona çatdı.
Nəticə
Yevn in döyüşlərdə birbaşa iştirakı barədə çox məlumat yoxdur. Onun və generalı kilikiyalı Kleon haqda sadəcə Roma sərkərdələri məlumat vermişdir. Lakin, Yevn müharibə boyunca öz rütbəsini qoruya bilməsi və öz rəislərinin səlahiyyətlərini icra etməsi Yevnin bacarıqlı bir şəxs olduğunun bir sübutu idi. Kleon döyüşlərdə həlak olmuş, Yevn isə Morqatina şəhəri nə aparılmışdır, ancaq cəzalandırılmazdan əvvəl vəfat etmişdir.
Siciliyalı Diodor a əsasən, üsyana 200,000 nəfər qatılmışdır, Onun yazdıqlarına görə, üsyanda kişilər, qadınlar və uşaqlar iştirak edirdi. Tit Livi və daha sonra Pavel Orozi üsyana 70,000 nəfərin qatıldığını yazıblar.
Əsir alınan üsyançıların bəzilərinə işgəncə verildi, onlar zəncirləndilər və həbsxanalara atıldılar, bəziləri isə yorucu işlərə tabe edildi. Həmin kölələrə yenə çox az qida və geyim verdilər və onlar yenə quldurluğ a üz tutdular. İlk vaxtlarda bu problem aradan qaldırıldı, ancaq artan kölə sayı vəziyyəti daha da pisləşdirdi. Kölələr öz aralarında bandalar qurmağa başladılar. İlk vaxtlarda ucqar kəndlərə hücum edən və yağmalayan kölə bandaları, daha sonra şəhərətrafı kəndləri və qəsəbələrə vahimələndirdilər.
Bu, Qədim Roma da baş verən üç kölə müharibəsi ndən biri idi. Sonuncu müharibədə kölələrə məşhur qladiator Spartak rəhbərlik edirdi.