cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spilve Hava Limanı
Latviya Sovet Sosialist Respublikası mövcudluğu dövründə Riqanın ən əhəmiyyətli hava limanlarından biri və 1986-cı ilə qədər Riqanın ən əsas hava limanı olmuşdur.
Hazırda bərpaya ehtiyacı vardır. Kiçik aviasiya təyyarələrini qəbul etmək imkanına sahibdir. Çəkisi 5,7 t olan təyyarələri qəbul edə bilir. Uçuş-eniş zolağının uzunluğu 1600 m, eni isə 20 metrdir. İstifadə olunan hissə isə cəmi 1000 metrdir.
Tarixi
Spilve mirorayonu ərazisində aerodrom hələ Birinci Dünya müharibəsi dönəmində fəaliyyət göstərirdi. Məsələn: 15 iyun 1916-cı ildə 12-ci rus ordusunun təyyarəçiləri Lerxe soyadlı zabitin rəhbərliyi altında Spilve çəmənliyinə uçuşlar təşkil etmişdir.
Spilvedə ilk hava limanı 1920—ci ildə inşa edilmişdir. Elə o zamna uçuş zolağında çoxlu sayda anqar inşa edilmişdir. Spilvenin yaxınlığında yerləşən İlqyusiems mikrorayonunda bəzi küçələr bu gündə hava limanına aid isimlərə sahibdir: Lidonya (Təyyarəşilər), Motoru (Motor).
1938-ci ildə latviyalı arxitektor David Zarinşanın layihəsi əsasında burada aerovağzal inaş edilir. 1930-cu illərin sonlarında hava limanı rəsmi status alır və «Spilve Hava limanı» adını alır. Hava limanı bir sıra mühüm beynəlxalq aviareuslərə xidmət etmişdir: Riqa — Vilnüs — Varşava; Riqa — Tallin — Helsinki; Riqa — Kaunas — Berlin.
Hava limanı Böyük Vətən Müharibəsinin başlanğıcında, 1941-ci ilin iyun ayının sonunda, şəhərin ələ keçirilməsini asanlaşdırmaq məqsədilə strateji bombardmanı zamanı tamamən dağıdılır. 1944-cü ildLatviya avia dəsyəsi təşkil edilir. Hava limanının parkında Li-2-lər peyda olur.
1945-ci ildən etibarən Spilve Hava Limanından Moskva, Leninqrad, Velikiye Luki və Tallin şəhərlərinə mütəmadi reyslər təşkil edilir. Həmcinin Latviya daxili reyslər belə təşkil edilir. O zamanlar sovet istehsalı olan P-5 və Po-2, həmçinin alman intehsalı olan Junkers Ju 52 təyyarələrindən istifadə edilirdi.
1954-cü ildə yeni aeroport binasının inşası qərara alınır. Bu layihədə bütün təhlükəsizlik parametrləri nəzərə alınırdı. Layihənin arxitektoru moskvalı Serqey Vorobyov təyin edilir. O, həmçinin Kipsaladakı çay limanının da arxitektoru olmuşdur. Yeni bina Stalin borokkosu stilində inşa edilmişdir. Daxili hissələrdə mərmər örtüklər və xalçalar kimi konseptual əhəmiyyətli elementlərdən də istifadə edilmişdir. Spilve hava limanı Gürcüstan SSR-dən dəvət olunan tanınmış gürcü mətbəx ustası olan restoran kompleksi ilə məşhur idi. Terminal binası bu gün fəaliyyətsizdir və tərk edilmişdir. Lakin hələ də keçmiş dövrün interyerini qoruyub saxlayır.
Riqa Beynəlxalq Hava Limanı inşa edilənə qədər Spilve Hava Limanı «Riqa» adını daşıyırdı.
1959 - 1961-ci illərdə hava limanının təyyarə parkına An-2, Yak-12, İl-14.
1975-ci ilə qədər hava limanı Qərbi SSRİ-nin ən böyük limanlarından biri idi və eyni anda 50 təyyarəni qəbul edə bilirdi.
1983-cü ildə hava limanında milli iqtisadiyyatda aviasiya istifadəsi heyətinin bazası yerləşdirilir.
1985-ci ildən etibarən əsasən ticari və ya sanitar uçuşlar həyata keçirildi. Bu tip sonuncu uçuşlar 1991-ci ildə edilmişdir.
Latviyanın müstəqilliyindən sonra hava limanının sahibi Riqa Şəhər Şurası olur. Son bir neçə il ərzində özəl şirkətlər aeroportla maraqlanır. Hazırda hava limanının binası Aviasiya Muzeyinə ev sahibliyi edir. Ərazində böyük miqyaslı tikinti işləri planlaşdırılır.
Biləcəri parkı
Biləcəri mədəniyyət-istirahət parkı (xalq arasında bəzən Biləcəri Dəmiryolçular Parkı) — Azərbaycanın Bakı şəhərinin Binəqədi rayonunun Biləcəri qəsəbəsində yerləşən park. Parkda həmçinin Biləcəri Mədəniyyət Mərkəzi yerləşir.
Tarixi
Xalq arasında Biləcəri Dəmiryolçular Parkı kimi də adlandırılan Biləcəri mədəniyyət-istirahət parkı 1957-ci ildə dəmiryolçuların istirahət parkı kimi inşa edilmişdir. Parkda əsaslı təmir işləri prezident İlham Əliyevin 2011-ci il 13 aprel tarixli Sərəncamı əsasında həyata keçirilib. 2013-cü il aprelin 22-sində mədəniyyət-istirahət parkı əsaslı bərpa və yenidənqurmadan sonra istifadəyə verilmişdir. Açılışda prezident İlham Əliyev də iştirak etmişdir. left|thumb|250x250px|Park ərazisində yerləşən Biləcəri Mədəniyyət Mərkəzi
Xüsusiyyətlər
5 hektar sahəyə malik Biləcəri mədəniyyət-istirahət parkında Biləcəri Mədəniyyət Mərkəzi, 2 ədəd restoran, fəvvarə, idmanın müxtəlif növləri ilə məşğul olmaq üçün süni örtüklü meydança yerləşir.
Ətbar çayı
350px|thumb|right|Ətbar çayı xəritədə Ətbar çayı, yuxarı axarı Гоанг ) — Afrikada çay. Bəzən Qırmızı Nil və yaxud Qara Nil də adlandırılır. Sudan və Efiopiyadan axır, Nil çayının sağ qolu. Sudanın Ətbar şəhəri yaxınlığında Nil çayına qovuşur.
Hidrologiyası
Ətbar çayının mənbəyi Efiopiyada Tana gölünün yaxınlığında yerləşir. Əsasən Sudan yaylası boyunca axır. Çayın su təchizatı və suvarma üçün Xəşm əl-Qirbə su anbarı və su elektrik stansiyası var. Orta su sərfi 374 m³/saniyədi. Çayın uzunluğu 1120 km-dir. Yağışlı mövsümdə (iyul-noyabr) Nil axınını əhəmiyyətli dərəcədə doldurur, bu zaman orta su axını təxminən 2000 m³ / s təşkil edir. İlin qalan vaxtı quruyur və Nilə çatmır. Yağışlı mövsümdə naviqasiya mümkündür.
Ətbarın əsas qollarından biri Bəhr əs-Salam çayıdır.
Ətbarın orta aylıq axını (1912-1982) mənbəyindən təqribən 25 km yuxarıda m3/s ilə ölçülür:
Koiçi Fucii
– Yaponiya İmperiya Donanmasının admiralı. Rus-yapon müharibəsi zamanı İkinci Donanma heyətinə başçılıq etmiş və növbəti illərdə Yaponiya İmperiya Donanmasının aparıcı üzvlərindən biri olmuşdur.
Həyatı və karyerası
Koiçi Fucii 1858-ci ildə Yaponiyanın Okayama şəhərində doğulmuş, Yaponiya İmperiya Donanmasının Hərbi Akademiyasından yeddinci yeri tutaraq məzun olmuşdur. Donanmanın baş qərargahında müxtəlif vəzifələri tutmuş, Rusiya, Siam və İtaliyaya göndərilmiş nümayəndəliklərdə iştirak etmişdir.
Birinci Çin-yapon müharibəsi zamanı donanmanın baş qərargahında, daha sonra "Soko" və "Oşima" kanonerlərində, eləcə də, "Musaşi" krayserində xidmət göstərmişdir. 1899-cu ildə kapitan rütbəsinə yüksəlmiş və bir krayserin komandirliyi ona həvalə olunmuşdur. O, Tayvandakı general-qubernatorluq qərargahında, Yaponiyanın Berlindəki səfirliyində və yenə donanmanın baş qərargahında işləmişdir.
Rus-yapon müharibəsinin birinci ilində "Azuma" krayserinə komandanlıq etmiş və Koreya boğazı döyüşündə iştirak etmişdir. 1905-ci ilin yanvarında İkinci Donanmanın heyət başçısı təyin olunmuş, həmin ilin noyabr ayında kontr-admiral rütbəsinə yüksəlmişdir. 1909-cu ildə vitse-admiral, 1916-cı ildə isə admiral olmuşdur. 1915-ci ildə Birinci Donanmaya komandanlıq etmişdir. Karyerasının son illərində Fucii Yokosuka Donanma Rayonunun komandanı, 1916-cı ildə isə donanma müşaviri olmuşdur. 1920-ci ildə təqaüdə çıxmış, 1926-cı ildə ölmüşdür.
Pseudococcus comstocki
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Ümumi xarakteristikası
Pseudococcinae fəsiləsinə aiddir. Yaşlı dişinin bədəni oval formada, çəhrayı rəngdə, ağ tozvari mumla örtülmüş olur. Bədənin kənarı boyunca seqmentlərin arasından 2 sıra xırda çılpaq dəri sahələri keçir. Bədənin kənarı boyunca 17 cüt mum sap vardır. Bu sapların sonuncudan əvvəlki cütü təqribən eyni uzunluqlu ilk 15 cütdən, demək olar ki, 2 dəfə uzundur, arxa cüt isə çox vaxt bədən uzunluğunun ²/3 hissəsinə bərabər olur. Mum saplarsız bədənin uzunluğu 5.0 mm.-ə çatır.
Çoxalması
Temperaturdan asılı olaraq, sürfələrin yaz doğuluşu aprelin əvvəlində, kütləvi yumurtadan çıxma müşahidə edilir. Mayın əvvəlində tut yarpaqlarında ziyanvericinin ilk sürfələri görünür. İkinci nəsilə başlanğıc verən ilk yumurtaqoyan dişilər iyunun ortalarından meydana çıxmağa başlayır. İyulun əvvəlində təbiətdə 1-ci və 2-ci yaş sürfələri və erkək nimfalar təsadüf edilir. Bunların uçuşu iyulun birinci ongünlüyündə ilk mayalanmış dişilər meydana çıxır. İkinci nəslini verən dişilərin yumurta qoyması iyulun sonu, avqustun əvəllində başlayır. Növbəti, üçüncü nəslin yumurta qoyması isə avqustun sonu - sentyabrın əvvəlində başlayaraq oktyabra qədər davam edir. Kütləvi çoxalması zamanı 1 yarpaq səthində 600-dən artıq dişi sürfəsi və erkək nimfası olur.
Yayılması və zərəri
Azərbaycanda geniş yayılıb və bir çox bitkinin əsasən budaqlarına, zoğlarına, gövdələrinə, yarpaqlarına, köklərinə və kökmeyvələrinə yapışaraq məskunlaşır. Bu ziyanvericinin 300-dən artıq bitki növü içərisində ən sevdiyi tut ağacı və katalpadır. Əsasən cavan pöhrələrdə qidalanaraq bütöv sıx koloniyalar əmələ gətirirlər.
Piyadanın döyüş maşını
thumb|283x283px|[[Rusiya istehsalı BMP-2.]] thumb|280x280px|[[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ istehsalı M2 Bradley.]]
Piyadanın döyüş maşını (PDM) — zirehli döyüş maşınlarının bir növü olub, müharibə zamanı piyada qoşunun birbaşa döyüş zonasına təhlükəsiz çatdırılması və digər qoşun növlərinə atəş dəstəyi vermək məqsədilə yaradılmışdır.
Bu texnikalar əsasən 20 və ya 40 mm-lik avtomatik top, köməkçi silah olaraq isə müxtəlif növ pulemyotla, həmçinin tank əleyhinə idarəolunan raketlə (TƏİR) təchiz olunur. PDM əsas döyüş tankına nisbətən daha yüngül silahlarla təchiz olunur. Ən ağır silahlanmış PDM-lər isə daha böyük kalibrli top və ya TƏİR-lə təchiz olunur.
Çərkəz bəy Şərifov
Çərkəz bəy Qasım bəy oğlu Şərifov — Qarabağ bəyi. İldırım xan Şərifovun kiçik qardaşı. Şərifli nəslindəndir.
Həyatı və fəaliyyəti
Çərkəz bəy Şərifov uşaq yaşlarında olarkən atası vəfat etmişdir. O və qardaşı İldırım ilk təhsillərini yaxın qohumu Seyid Həşim Seyid Qara Məhəmməd oğlundan almışdır. Sonralar Ağdam şəhər məktəbində (Ağdam şəhər 1 nömrəli orta məktəb) oxumuşdur.
Çərkəz bəy Şərifov Qarabağın qoçaq, qeyrətli bəylərindən sayılmışdır. O, qardaşı İldırım xan və əmisi oğlu Fərhad bəy ilə Şuşada vəhşiliklər törətmiş ermənilərə qarşı uzun illər silahlı mübarizə aparmışdır. Daha doğrusu erməniləri himayə edən çarizmə qarşı döyüşmüşdür.
Çərkəz bəy Şərifov 1930-cu ildə Seyidlidə dünyasını dəyişmiş, "Qaraağacı" qəbiristanlığında torpağa tapşırılmışdır.
Ailəsi
Çərkəz bəy Şərifovun atasının adı Qasım bəy, anasının adı Mənzər xanımdır.
Çərkəz bəy Şərifovun Turan, Afər, Rəna, Şəmsəddin, Elmira adlı övladları olmuşdur.
Qlobal şəbəkə texnologiyaları
Qlobal şəbəkələr böyük ərazilərdə - oblast, region, dövlətlər, kontinent və ya bütün Yer kürəsində yayılmış çoxlu sayda abonentlərə xidmət etmək üçün yaradılmışdır. Əlaqə kanallarının uzunluğunun böyük olmasına görə qlobal şəbəkələrin qurulması böyük xərclər tələb edir, bura kabellərin və onların çəkilmə işlərinin qiyməti, kommutasiya avadanlıqlarının və kanalın lazımi keçirmə zolağını təmin edən aralıq gücləndirici qurğuların xərcləri, həmçinin böyük ərazilərdə yayılmış şəbəkə qurğularının işçi vəziyyətdə saxlanması və istismarı xərcləri də daxildir. Qlobal şəbəkələr adətən böyük telekommunikasiya şirkətləri tərəfindən abonentlərə pullu xidmət etmək üçün yaradılır.
Qlobal şəbəkələrin qiymətinin baha olmasını nəzərə alaraq istənilən tip verilənləri: kompüter verilənlərini, telefon danışıqları, fakslar, teleqramlar, televiziya görüntüləri, teletekst (iki terminal arasında verilənlərin ötürülməsi), videotekst (şəbəkədə saxlanılan verilənlərin öz terminalına götürmək) və s. verilənləri ötürə bilən vahid qlobal şəbəkənin yaradılma tendensiyası meydana gəlmişdir.
Qlobal şəbəkənin strukturu
Qlobal hesablama şəbəkələri müəssisədə olan və ya uzaq məsafədə yerləşən və informasiya mübadiləsinə ehtiyacı olan bütün abonentlər arasında əlaqə yaratmaq imkanına malik olmalıdır. Bunun üçün qlobal şəbəkə kompleks xidmətlər göstərməlidir. Qlobal hesablama şəbəkəsi bir biri ilə əlaqədə olan üç altşəbəkədən ibarətdir:
X.25 texnologiyası
X.25 şəbəkələri bu gün korporativ şəbəkələrin qurulması üçün istifadə olunan paket kommutasiyalı ən geniş yayılmış şəbəkələrdir (şək. 34). Bunun əsas səbəbi odur ki, uzun müddət X.25 şəbəkələri kommersiya tipli paket kommutasiyalı yeganə şəbəkə olub və şəbəkənin hazırlığı səviyyəsinə zəmanət verirdi. Bundan əlavə X.25 şəbəkələri etibarlı olmayan xətlərdə kanal və şəbəkə səviyyəsində səhvlərin aşkar edilməsi və korreksiyasını quran protokol hesabına yaxşı işləyir. X.25 şəbəkəsi yüksək sürətli ayrılmış kanala birləşən paketlərin kommutasiyası  funksiyasını yerinə yetirən  S (Switch)- kommutatorlarından ibarətdir. Asinxron start-stop terminalları (T) şəbəkəyə PAD (Packet Assembler/Disassembler) qurğuları vasitəsilə qoşulurlar. Onlar daxili və ya xarici ola bilər. Daxili PAD adətən kommutatorun (S) içərisində yerləşir. Terminallar daxili PAD qurğusuna asinxron modemlə telefon şəbəkəsi vasitəsilə birləşirlər. Xarici PAD kommutatora X.25 əlaqə kanalı ilə birləşən çox da böyük olmayan qurğudur. Bir PAD adətən 8, 16 və ya 24 asinxron terminala müraciəti təmin edir. PAD-ın əsas funksiyasına aşağıdakılar aiddir:
X.25 şəbəkələri etibarsız rabitə xətlərində təhlükəsiz iş üçün nəzərdə tutulmuşdur (birləşmə yaratmaqla protokollar və iki səviyyədə kanal və şəbəkə səviyyəsində səhvlərin düzəldilməsi sayəsində), terminallar üçün xarakterik olan aşağı intensivlikli trafikin ötürülməsi üçün ən yaxşı uyğunlaşıb. EQUANT şirkətinin X.25 şəbəkəsi beş qitədə 1400-dən artıq nöqtədə olmaqla ən böyük qitələrarası paket kommutasiyası şəbəkəsidir.
Frame Relay texnologiyası
Frame Relay (kadrların retranslyasiyası) 1984-cü ildə CCITT (Consultative Committle for International Telegraph and Telephone) tərəfindən yaradılmış və sonra ANSI (American National Standarts Institute) tərəfindən təkmilləşdirilmişdir. X.25 protokolundan fərqli olaraq Frame Relay daha güclü informasiya axınına malik əlaqə xətləri üçün nəzərdə tutulub ki, bu da onun daha yüksək məhsuldarlıqlını və keyfiyyətini təmin edir.
Bundan başqa Frame Relay-ın üstün cəhətlərindən biri də səhvlərin aşkar edilməsi üçün tsiklik-artıqlı koddan (FCS) istifadə edilməsidir. Ancaq burada həmin səhvlərin düzədilməsi mexanizmi yoxdur.
Bayraqlar (flags) verilənləri hər iki tərəfdən məhdudlaşdırır (hərəsi 1 bayt). Öndəki bayraqdan sonra 2 baytlıq ünvan (address) sahəsi gəlir. Sonra verilənlər sahəsi gəlir – Data. Daha sonra 2 baytlıq FCS  sahəsi gəlir.
Frame Relay həm ümumi, həm də xüsusi şəbəkələrdə istifadə edilə bilər. Bu zaman Frame Relay interfeysi olan T1 multipleksorundan istifadə edilir ki, bu da başqa interfeysləri də ona qoşmağa imkan verir (məsələn, səsin ötürülməsi, videotelekonfras keçirilməsi
Midaqrabindon
Mənbəyi Baş Qafqaz silsiləsində yerləşir, mənsəbi isə Gizeldon çayı hesab olunur. Bundan əlavə, aşağıdaki su sisteminə malikdir: Gizeldon çayı vasitəsilə Ardon çayına axır, oradan Terek çayına keçərək Rusiya Federasiyası ərazisində Xəzər dənizinə tökülür. Midaqrabindon çayına Skaron adlı kiçik çay axır.
Qlobal şəbəkə texnologiyaları
ATM texnologiyası
Müasir böyük həcmli hesablama şəbəkələrində müxtəlif növ aparat və proqram təminatından istifadə edilir ki, onların da bir-birilə uyğunlaşdırılması şəbəkə adminstratorları üçün çoxlu problemlər yaradır.
Midaqrabindon
Buranı təsvir etmək üçün Midaqrabindon şəlalələri adı da istifadə olunur, onlardan biri Zeyqalandır. Bu şəlalələr mövsümidir, çünki onların içərisində su miqdarı fəsil və hava amillərindən asılıdır. Çayın özü də yüksəklikdən vadiyə "düşür". Djodjora çayına qovuşaraq, Gizeldon çayını əmələ gətirir.
Qlobal şəbəkə texnologiyaları
ATM texnologiyası
Bu uyğunlaşmanı müəyyən dərəcədə yerinə yetirən ATM (Asynchronous Transfer Mode) texnologiyası aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir: Burada ən çətin məsələ eyni əlaqə kanalı və eyni kommunikasiya avadanlıqları istifadə etməklə kompüter və multimedia trafiklərini eyni vaxtda ötürməkdir. Bu funksiya ATM kommutatorunun köməyilə həyata keçirilir.
Midaqrabindon
Turizm
Koban dərəsindən Kaxtisar yolu ilə bu obyektlərə yol tapmaq mümkündür. Köhnə yol, bir neçə tuneli ilə birlikdə 2002-ci ildə Kolka buzlağının enişindən sonra basdırıldı. Hadisədən sonra bir müddət Kurtat dərəsindən keçən alternativ yoldan istifadə olunurdu.
Qlobal şəbəkə texnologiyaları
ATM texnologiyası
ATM texnologiyasında müxtəlif təbiətli paketlər -kompüter, telefon və ya videokanal paketləri çox kiçik ölçülü paketlərə bölünərək sistemin girişinə daxil olur. Paketlərin uzunluğu 53 bayt olur, bunlardan 5 bayt başlığın uzunluğu, 48 bayt isə verilənlər olur. Belə ATM paketləri cell oyuqları adlanır. Bu paketlər böyük sürətli kanalla istifadəçiyə ötürülür. Paketin belə kiçik olması onun az vaxt ərzində ötürülməsinə imkan yaradır ki, bunun da bir az gecikməsi ötürmə tempinin aşağı düşməsinə səbəb olmur. Məsələn, prioritetli multimedia sistemlərində onun paketləri ən pis halda 53 baytın ötürülmə vaxtı qədər gecikə bilər, bu da 155 Mb/san sürət rejimində 3 mks-yə bərabər olur ki, çıxışda bu heç hiss edilmir. ATM şəbəkələrində son qovşaqlar şəbəkəyə xüsusi əlaqə xətləri vasitəsilə qoşulurlar, kommutatorlar isə öz aralarında yüksək sürətli, tezlik sıxlaşdırma qabiliyyətli əlaqə kanalları vasitəsilə birləşirlər.
Hər bir kommutator ona qoşulmuş qovşaqların paketlərini  həmin kanallar vasitəsilə ünvanda göstərilən kommutatorlara ötürürlər.
Bununla bərabər ATM texnologiyasında paketlərdə xidməti informasiyanın az olması üçün qlobal şəbəkə standartı kimi qəbul olunmuş virtual birləşmənin təmini prinsipi tətbiq olunur. Bu zaman nəzərdə tutulmuş axırıncı qovşağın 20 baytlıq ünvanı yalnız birinci paketdə ötürülür və əlaqə yaradılan kimi o biri paketlərdə yalnız virtual əlaqənin nömrəsi göstərilir. Ona görə də 53 baytın 5 baytı xidməti informasiya olur, onun 3 baytı (20 baytlıq ünvan əvəzinə) virtual birləşmə üçün təyin edilir. 48 bayt isə verilənlər üçün nəzərdə tutulur. ISDN texnologiyası
ISDN (Integrated Service Digital Network) texnologiyası təxminən 20 il bundan əvvəl yaranıb. Əsas spesifikasiyalar Beynəlxalq Elektrorabitə İttifaqının (ITU) I.122 tövsiyələrində ifadə olunub. Sonradan digər normativ sənədlər də meydana çıxdı. ETSI (European Telecommunications Standards Institute) tərəfindən göstərilən səylər nəticəsində EuroISDN Avropada faktiki standart olur, onu Avropa telekommunikaya provayderlərinin və avadanlıq istehsalçılarının əksəriyyəti dəstəkləyir. ISDN şəbəkələrinin üstünlükləri aşağıdakılardır: Bununla yanaşı ISDN şəbəkələri bəzi nöqsanlardan da azad deyil, məsələn: müxtəlif istehsalçıların ISDN-avadanlıqlarının uzlaşması problemləri; mərkəzi kommutatorların modernləşdirilməsinin və yeni rəqəmsal infrastrukturun qurulmasının mürəkkəbliyi; servisin sifarişinin mürəkkəbliyi; əhəmiyyətli ilkin maliyyə qoyuluşlarının zəruriliyi. ISDN terminləri
"B" (Bearer) kanalı – səsin, verilənlərin, videonun ötürülməsi üçün 64 Kbit/san buraxma qabiliyyətli kanal. O, "təmiz" təqdim olunur, yəni onun bütün buraxma zolağı informasiyanın ötürülməsi üçün açıqdır, çağırışlar, siqnalizasiay və digər sistem informasiya D-kanalı ilə ötürülür.
"D" (Delta) kanalı – idarəedici siqnalların ötürülməsi üçün buraxma qabiliyyəti 16 (BRI) və ya 64 (PRI) Kbit/san olan xidməti kanal. "D" tipli bir kanal 2 və ya 30 (Evropa) B-kanalına xidmət edir və çağırışların tez generasiyası və silinməsi, daxil olan çağırışlar haqqında informasiyanı ötürmək imkanını təmin edir. BRI (Basic Rate Interface) – buraxma qabiliyyəti 144 Kbit/san (EuroISDN) olan standart baza interfeysi; o, iki "B" kanalını və bir "D" kanalını birləşdirir. BRI interfeysinə səkkizə qədər müxtəlif ISDN-qurğusu qoşmaq olar. Bu zaman hər qurğuya fərdi nömrə verilir (multiple subscriber numbers). ISDN-in çox vacib xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, BRI-rozetka qurmaq üçün operatora adətən yeni telefon cütü çəkmək lazım deyil – ümumi istifadəli telefon xətti istifadə edilir.
Son istifadəçilərin və ISDN kommutatorunun qarşılıqlı əlaqə qaydasını müəyyən edən BRI interfeysinin fiziki səviyyəsi kimi adi burulmuş cüt istifadə edilir, o, verilənlərin ötürülməsinin dupleks rejimində işləyir (U-interfeys). Binaların daxilində iki burulmuş cütdən ibarət kabel istifadə edilir (S/T- interfeys), o, səkkizə qədər son ISDN-qurğusu qoşmağa imkan verir. Buna görə daxili məftillərin xarici xəttə qoşulması üçün xüsusi qurğu lazımdır (hər bir BRI-interfeysə bir qurğu).
PRI (Primary Rate Interface) – bu interfeys bir neçə B-kanalını birləşdirir (Avropada – ümumi buraxma zolağı 2,048 Mbit/san olan 30 B-kanalını). BRI-dən fərqli olaraq o yalnız bir son qurğunu dəstəkləyir. Buna baxmayaraq, məsələn, ISDN-i dəstəkləyən lokal ATS-i və ya marşrutizatoru qoşaraq PRI-ni bir neçə BRI-interfeyslərə bölmək olar. Hazırda ofislərə PRI-servis təqdim etmək üçün bir (SDSL) və ya iki (HDSL) telefon cütündə rəqəmsal abonent xətti geniş istifadə edilir.
SS7 - 7 nömrəli Ümumi kanal siqnalizasiyası sistemi. O, ITU tərəfindən nitqin və verilənlərin inteqrasiyası imkanlarını artırmaq, telefoniyada kompüter sistemlərinin səmərəli istifadəsi, birləşmələrin tez qurulması və çağırışların keyfiyyətli marşrutlanması, vahid verilənlər bazalarının istifadəsi, ölkədən və ya regiondan asılı olmadan rabitənin müxtəlif növlərinin inteqrasiyası və tam uzlaşması (telefoniya, şanvari rabitə, verilənlərin ötürülməsi), nəticədə servisin keyfiyyətcə yeni səviyyəsinin alınması üçün işlənmiş və standartlaşdırılmışdı. SS7 yeddisəviyyəli ISO OSI modelinin üç aşağı səviyyəsini əhatə edir və iki altsistemdən ibarətdir: Message Transfer Part (MTP) siqnal məlumatlarının ötürülməsinə cavab verir, səhvlərin aşkarlanması və düzəldilməsi funksiyalarını və bir sıra əlavə funksiyaları həyata keçirir; UP (User Part) – daha yüksək səviyyənin altsistemidir – istifadəçinin dəstəklənməsinə cavab verir, bu altsistemə ISDN-şəbəkəyə cavab verən ISUP (Integrated Services User Part) hissəsi, telefoniyaya cavbdeh TUP (Telephone User Part) hissəsi və başqaları daxildir.
Ədəbiyyat
Şıxəliyev R.H. "Şəbəkə texnologiyaları. Mühazirələr kursu" Dərslik. Bakı: “İnformasiya Texnologiyaları” nəşriyyatı, 2017, 143 səh.
Topal Yusif Paşa
Topal Yusif Paşa (ö. oktyabr 1716) — II Mustafa və III Əhməd səltənətlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi.
Həyatı
Sultan Əhməd və Sultan Mustafa dönəminin mühüm dövlət xadimi olan Böyük Cəfər Paşanın qardaşıdır. Əndərun da təlim-tərbiyə alaraq 1696-cı ildə Raqqa sancaqbəyliyi ilə saraydan ayrıldı. 1698-ci ildə vəzir rütbəsi aldı və Sultan Mehmed in qızlarından Fatma Sultan la nigahlandı. 1699-cu ildə Diyarbəkir, 1700-cü ildə Mosul, 1702-ci ildə yenidən Diyarbəkir, 1703-cü ildə Bağdad və Anadolu, 1704-cü ilin mayında Ərzurum, 1712-ci ildə yenidən Anadolu, 1713-cü ildə Hələb bəylərbəyi təyin edildi. Ardından Dəməşq bəylərbəyliyi nə gətirildi və 1716-cı ilin oktyabrında orada vəfat etdi. Vəfatının ardından yerinə qardaşı Cəfər Paşanın oğlu Gənc Əhməd Paşa gətirildi.
Fatma Sultan la olan nigahından Safiyə xanım Sultan (ö. 1710) adlı bir qızı dünyaya gəldi.
Maui adası
Maui adası — Havay adaları qrupu içərisində olan ikinci ən böyük ada; sahəsi 1.883 km²; sahil xətti umumilikdə 240 km.-dir. ABŞ-nin Havay əyalətinin bir hissəsidir və ərtafında üç digər ada (Moloko, Lanai və Kahoolave) ilə birlikdə bu əyalətə bağlı Maui Kontluğunu təşkil edir və bu kontluğun mərkəzi şəhəridir. thumb|[[Havay adaları qrupunda Maui adası]] Yerli Havai mifologiyasına görə, qədim zamanlarda Havai adalar qrupunu kəşf etmiş Poloneziyalı dənizçi və səyyah olan Havai'iloa bu adanı oğlunun adı olan Maui adını vermişdi. Maui Polonez mifologiyasına görə bir növ dəniz yarı-tanrısıdır. Bu adanın əvvəlki adının İhikapalaumaeva olduğu söylənilir.
Adada iki dənə vulkan mövcuddur: Haleakala və Mauna Kahalavai. Bunlar arasında yerləşən yarımada və bu vulkanlardan axan sular vadinin torpağını mümbitləşdirir və əkin üçün əlverişli edir. Bu yarımada və vadilərə görə Maui adasına "Vadi Adası" ləqəb olaraq verilmişdir.
Adanın relyefinin formalaşmasında Geoloji, topoqrafik və iqlim faktorları öz təsirini göstərmişdir. Arxepelaqın digər adaları kimi, Maui adası qara vulkan süxurlarından əmələ gəlmişdir. Vulkanlar kifayət qədər bir-birinə yaxın yerləşirdi ki, lava axınlarının qarışması nəticəsində vahid ada formasını almışdır. Qərbdəki vulkan daha qədimdir. Onun konusu daha çox eroziyaya məruz qalmışdır. Şərq vulkanı Haleakala – daha cavandır və onun konusu dəniz səviyyəsindən 3000 m., okeanın dibindən 8000 m. hündürlüyə qədər göylərə uzanır. Sonuncu dəfə Haleakala vurkanı 1790-cı ildə püskürmüşdür.
Tarixi
Adaya ilk gələn insanlar Taiti və Markiz adalarından olan poloneziyalılar olmuşdu və hal-hazırda da Havai adalarının yerli əhalisi hesab olunurlar. 1790-cı ildə Havai adasının kralı I Kameamea adanı işğal etmək istəsədə krallığında baş verən iğtişaşlar nəticəsində geri qayıtmalı olmuşdur, lakin bir neçə ildən sonra Kral Maui adasını işğal etmişdir. Adanı görən ilk avropalı 26 noyabr 1778-ci ildə adanın yaxınlığından üzən Jeymis Kuk olmuşdur, lakin sahilə çıxmaq üçün münasib yer tapa bilmədiyinə görə, o, adaya ayaq basa bilməmişdir. Adaya ilk ayaq basan avropalı admiral Jan-Fransua de Laperuz olmuşdur. O indiki Laperuza körfəzi adlanan yerdə sahilə çıxmışdır. Laperuzun ardınca Maui adasına çox sayda avropalılar gəlməyə başladı: tacirlər, balina ovçuları, ağackəsənlər və missionerlər. 1823-cü ildən başlayaraq Yeni İngiltərənin sakinləri o dövrdə paytaxt olmuş Lahaina şəhərində məskunlaşmağa başladılar. Onlar yerli əhalinin mədəniyyətinə çox böyük təsir göstərdilər. Missionerlər yerli əhaliyə oxuyub-yazmaq üçün 12 hərfdən ibarət əlifba yaratdılar. Bundan başqa adaların tarixlərini yazmağa başladılar, hansı ki, o dövrə qədər ancaq şıfahi olaraq nəsildən-nəsilə ötürülürdü. 1831-ci ildə missionerlər bu gündə mövcud olan Lahaina şəhərində ilk məktəbi açdılar.
Balina ovu sənayesinin genişlənməsi zamanı (1843–1860-cı illər) Lahaina balina ovu gəmiləri üçün vacib liman hesab edilirdi.
I Kameamea nın varisləri adaları 1872-ci ilə kimi idarə etdilər və bundan sonra onları başqa bir qədim nəsil əvəz etdi. 1893-cü ildə monarxiyanın mövcudluğuna son qoyuldu. Havai ların sonuncu şahzadəsi Liliuokalani idi. Bir ildən sonra Havai Respublikası yaradıldı. 1898-ci ildə Havai adaları ABŞ tərəfindən ilhaq edildi və ərazi statusu aldı. 1959-cu ildə isə Havai rəsmən ABŞ-nin 50-ci ştatı oldu.
Yaşayış məskənləri
Adada mövcud olan əsas yaşayış məskənləri rəsmi olaraq: Haiku, Hana, Kaanapali, Kahului, Kapalua, Kihei, Lahaina, Makavao, Paia, Vailuku.
Bunlar arasında "Kahului" əhalisinin sayına görə ən böyük yaşayış məskənidir və 2010-cu ilin əhalinin siyahıya alınmasın zamanı 26,337 nəfərdir. Kahului adanın ticari və maliyyə mərkəzi rolunu oynayır.
İqtisadiyyatı
thumb|Makena çimərliyi Maui adasının iqtiyadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı və turizm təşkil edir. Əsas kənd təsərrüfatı məhsulları: kofe, makadamiya fındığı, papayya, şəkər qamışı, ananas və güllərdir.
Turistlərin əksəriyyətini ABŞ-in materik hissəsindən və Kanadadan gələnlər təşkil edir. Adanın görüləcək yerlərindən:
Maui adası həmçinin vacib astronomiya mərkəzlərindən biridir. Haleakala vulkanının üstündə eyniadlı rəsxədxana yerləşir. Rəsxədxananın hündürlükdə yerləşməsi, adanın quru iqlimi və işıq çirklənməsinin olmaması il boyu kosmik obyektlərin müşahidəsini əlverişli edir.
Beynəlxalq əlaqələri
Maui Portuqaliyanın Funşal şəhəri ilə qardaşlaşıb.
NGC 664
NGC 664, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Balıqlar bürcü istiqamətində yerləşir. Sb tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Funafuti
Funafuti  — Tuvalu ada dövlətinin atoll-paytaxtı.
Atoll-şəhərin əhalisi — 5070 nəfərdir (2010-cu il), bu ölkənin ən çox əhalisi olan atoludur. Dağ ətrafında 20 metrdən 400 metrədək torpaq zolağıdır. Uçuş zolağı, Vaiaku Langi Hotel adlı mehmanxanası, inzibati və yaşayış binaları vardır. Atollda ən gözəgəlimli yer -Tuvalu kilsəsidir. 1970-ci illərin sonunda dostluq haqqında müqavilə imzalanana qədər ABŞ atollara iddia edirdi.
Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti
Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti — Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi yanında fəaliyyət götərən dövlət xidməti ;
Haqqında
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi yanında Mədəni İrsin Qorunması, İnkişafı və Bərpası üzrə Dövlət Xidməti Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2014-cü il 18 dekabr tarixli 409 nömrəli Fərmanı ilə yaradılmışdır. Dövlət Xidməti mədəni irsin qorunması, Azərbaycan ərazisində "İçərişəhər" Dövlət Tarix-Memarlıq və "Qala" Dövlət Tarix-Etnoqrafiya qoruqlarının əraziləri istisna olmaqla, dövlət mühafizəsində olan daşınmaz tarix və mədəniyyət obyektlərindən (abidələrindən) istifadə, onların bərpası, rekonstruksiyası, konservasiyası və yenidən qurulması sahəsində dövlət nəzarətini həyata keçirən icra hakimiyyəti orqanıdır.
Avtomobil istehsalına görə ölkələr siyahısı
thumb|2013-cü ildə ölkələr tərəfindən istehsal olunan avtomobillər. Avtomobil istehsalına görə ölkələr siyahısı. Beynəlxalq Avtomobil İstehsalçıları Təşkilatı (BAİT)-na və 2016-cı ildən olan məlumatlara əsasən Avtomobil istehsalına görə ölkələr siyahısı. Bu rəqəmlərə sərnişin avtomobilləri, yüngül kommersiya vasitələri, mikroavtobuslar, yük maşınları və avtobuslar.
Olyutorski yarımadası
thumb|300px|Olyutorski yarımadası Olyutorski yarımadası — Asiyanın şimal-şərqində, Kamçatka yarımadası ərazisində yerləşən yarımada. Berinq dənizi daxilinə 70 km məsafədə dadil olur. Qoven yarımadasından şərqdə yerləşir. Yarımadada yerləşən burunlar: Niminvitkin, Anana, Severnı, Laqunnı, Stupençatı, Vulkanıçeski, Tyulenı. İlena, Nizki, Ploski və s. İri çayları:Ukiin, Apuka, Aniçklanvayam, Yaxinı, Yaqolcayam, Kavaça. Yarımada Berinq dənizi və Olyutorski körfəzlərini ayırır. Sahillərində çoxlu sayda körfəz, buxla və laqun vardır. Burada çoxlu sayda göl olsada ən iriləri Vaymintavın, Vatıtqıtzın və Laqunnıe gölləridir. Ərazisi əsasən dağlıqdır. Maksimal hündürlük 917 metrdir (Seraya d). Cənub hisdəsində İrriney silsiləsi, mərkəzindən Kavaça, şimalından isə Olyutorski silsiləsi keçir. Sahillərindən bir qədər aralıda dərinlik 2 min metrə çatır. Severnı laqununda Burunnıe adaları yerləşir. Tundra bitkiləri yayılmışdır. Bununla belə burada Alçaqboylu sidr şamı, qızılağac, söyüd, ağcaqayın kimi bitkilər kol formada bitir.
İnformasiya iqtisadiyyatı
İnformasiya iqtisadiyyatı formalaşmaqda olan informasiya cəmiyyətinin elə proqnozları üçün nəzərdə tutulmuş konsepsiyadır ki, bu proqnozlarda iqtisadiyyatın bütün əsas sahələrinin inkişafı zamanı diqqət rabitənin elektron-informasiya texniki vasitələrinin aparıcı roluna yönəlir.
İnformasiya iqtisadiyyatının istiqamətləri
İnformasiya iqtisadiyyatı üç əsas istiqaməti özündə birləşdirir.
Həmçinin bax
Economia de la informació Information economics Economía de la información 情報経済学 Ekonomia informacji
Süd dişinin ağrısı (film, 1987)
Film haqqında
Filmdə kütləvi səhnələrdə Xaçmaz rayonundakı 6 saylı orta məktəbin şagirdləri iştirak etmişlər.
Hüseyn Arac
Hüseyn Arac — Danimarka Sosial Demokratlar partiyasının tərcüməçisi və siyasətçisi.
Həyatı
Hüseyn Arac 1956-cı ildə oktyabrın 15-də Türkiyə Anadolu şəhərində anadan olmuşdur.
Fəaliyyəti
Hüseyn Arac 1993-cü ildə Bələdiyyə Məclisinə üzv seçilərək siyasi sferada ilk addımını atmışdır. 1998–2002-ci illərdə Arac İctimai işlər üzrə dairə başçısı olmuşdur. O,2005–2007-ci illərdə Arhus Dairə Bələdiyyəsinin üzvü seçildi.26 oktyabr 2010-cu ildən 28 avqust 2011-ci ilə qədər Kirsten Brosbolun müavini kimi "East Jutland's Storkreds"-in müvəqqəti məclis üzvü olmuşdur. Hüseyn Arac hər zaman öz çıxışlarında Danimarkanı təmsil etməsinə baxmayaraq Türk olduğunu vurğulayıb və həmçinin Azərbaycana da böyük diqqət ayırmışdır və Qarabağ problemini Danimarka parlamentində gündəmə gətirmişdir.
NGC 4644B
NGC 4644B, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Böyük Ayı bürcü istiqamətində yerləşir. Sc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Oğuz rayonu
alt=Oğuz dağlarına gilas bağından mənzərə|thumb| Oğuz şəhəri. May ayında gilas ağacı thumb|Qısır dağ, Oğuz rayonu Baş Daşağıl kəndi. 2018 alt=Oğuzda istehsal olunmuş qədim qılınc. Üzərində ustanın emblemi həkk olunmuşdur.|thumb|Oğuzda istehsal olunmuş qədim qılınc. Üzərində ustanın emblemi həkk olunmuşdur. Oğuz rayonu (əvvəlki adı: Vartaşen rayonu) — Azərbaycan Respublikasında rayon. İnzibati mərkəzi Oğuz şəhəridir. Şəki xanlığının mahallarından Xaçmaz mahalı və Padar mahalı Oğuz rayonu ərazisində olub. Oğuz rayonu 8 avqust 1930-cu ildə təşkil olunmuşdur. 1963–1965-ci illərdə Nuxa (1968-ci ildən Şəki) rayonunun ərazisi Oğuz rayonunun tərkibində olmuşdur. Rayon mərkəzi Vartaşen (indiki Oğuz şəhəri) 1961-ci ilə qədər kənd olmuşdur. 1961–1968-ci illərdə ona şəhər tipli qəsəbə, 1969-cu ildə rayon tabeliyində şəhər statusu verilmişdir. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Vartaşen rayonu Oğuz rayonu adlandırılmışdır.
Birləşdirilmiş Avropa Tokamakı
thumb|CET|316x316px CET (JET; Birləşdirilmiş Avropa Tokamakı-) — tokamak tipli eksperimental qurğu.
Oğuz rayonu
Tarixi
Oğuz rayonu Azərbaycanın qədim tarixə malik yaşayış məskənlərindəndir. Burada insanlar hələ neolit dövründə məskunlaşmışlar. Bizim eranın əvvəllərində bu ərazi Qafqaz Albaniyasının, IX–XVI əsrlərdə Şirvanşahlar dövlətinin, XVI–XVIII əsrlərdə Səfəvilər dövlətinin, XVIII əsrin ortalarından XIX əsrin əvvəllərinədək Şəki xanlığının tərkibinə daxil olmuşdur. Arxeoloqlar Kərimli və Qarabaldır kəndlərinin yaxınlığında qədim insan məskənləri aşkar etmişlər. Burada nizələr üçün ucluqlar, tunc silahlar, daşdan hazırlanmış qadın heykəlləri və əşyalar tapılmışdır.
Eramızdan əvvəl I əsrdə yaşamış, 17 kitabdan ibarət "Coğrafiya" əsərinin müəllifi, yunan coğrafiyaçısı Strabon Qafqaz Albaniyası haqqında konkret məlumatlar vermiş və göstərmişdir ki, Oğuzun da daxil olduğu indiki Şəki-Zaqatala zonası 20–25 əsr əvvəl abad və əhalisi sıx olan yaşayış yerləri olmuşdur.
Birləşdirilmiş Avropa Tokamakı
Təsviri
Qurğuda plazmanın həcmi 100 m³-ə qədərdir; cərəyan bir neçə meqaamperə çata bilir, plazmanın saxlanma müddəti bir neçə saniyədir. CET-də aparılmış sınaqlar deytron-tritron plazmasında termonüvə sintezinin həyata keçirilməsinin mümkünlüyünü (1991); maqnit sahəsinin gərginliyi 3,8 Tl, ionların temperaturu 30 keV, elektronların sıxlığı 5.1019 m³ olduqda termonüvə reaksiyasından maksimum enerji ayrılmasına (16 MVt; 1997) nail olmaq imkanını təsdiq etdi. Plazmanın CET-də alınmış parametrləri və onun saxlanma vaxtı (müddəti) idarəolunan termonüvə sintezinin praktiki həyata keçirilməsi üçün lazım olan qiymətə çatmışdır. 2006-cı ildə Kadaraş şəhərində (Fransa) ITER (Beynəlxalq termonüvə eksperimental reaktoru -) tipli daha güclü termonüvə qurğusunun tikilməsi qərara alınmışdır.
Oğuz rayonu
Tarixi
Oğuz rayonunun ərazisi Ptolemeyin Albaniya xəritəsindəki ikinci zonaya müvafiq gəlir; qədim yunan astronomu və coğrafiyaşünası adı çəkilən xəritədə 12 yaşayış məntəqəsi yerləşdirmişdir. Yeddi cildlik "Azərbaycan tarixi" əsərinin I cildində qeyd edildiyi kimi, bu yaşayış məntəqələrindən ikisinin-Mamexiya (çox güman ki, Mal(l)exiyadır),
Oğuzdan cənubda yerləşən Maluq yaşayış sahəsinin adına müvafiq gəlir), Baruda — Vartaşen — müasir Oğuz şəhəri) Oğuz rayonu ərazisində yerləşdiyi ehtimal olunur. Oğuz rayonunun şərq hissəsi Ptolemey xəritəsinin üçüncü zonasına müvafiq gəlir. Tədqiqatçılar burada adları qeyd edilən Xabota (ola bilsin, Oğuz rayonunun indiki Xaçmaz kəndidir), Boziata (ola bilsin, Vardanlı — (indiki Kərimli kəndi) yaşayış məntəqələrinin də Oğuz rayonu ərazisində yerləşməsi barədə də öz mülahizələrini irəli sürmüşlər. Görkəmli arxeoloq, Oğuz yetirməsi olan Saleh Qazıyevin 1956–1959-cu illərdə rayonun ərazisində apardığı arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində əldə edilmiş maddi-mədəniyyət nümunələri təsdiq edir ki, bu ərazidə neolit və eneolit dövrlərindən insanlar toplu şəkildə məskunlaşmışdır. Saleh Qazıyev 1948-ci ildə rayonun Vardanlı (indiki Kərimli) və Qarabaldır kəndlərindən cənubda qazıntı işləri aparmış ,qədim yaşayış yeri və qəbiristanlıq aşkarlanmışdır. Böyük alim qədim qəbirlərdən, daş qutu abidələrdən 2500–3000 il bundan əvvələ aid edilən aşağıdakı maddi-mədəniyyət nümunələrini taparaq elm aləminə bildirmişdir: tunc bıçaq, xəncər, nizə ucluğu, əsa başlığı, daş qadın fiquru, gil sacayaq, coxsayli bəzək əşyaları (kəmər, qolbaq, üzük ,muncuq və s.) keramika nümunələri və s. Bunlardan bəzilərinin 5 min il tarixi kecmişi var. Rayonun Filfilli və Baş Daşağıl kəndlərinin şimalında yaşı bilinməyən, tədqiq olunmamış qəbirlərdən öz uzunluğu ilə fərqlənən, qədim Oğuz tayfalarının "Kitabi Dədə Qorqud" dastanındakı boylarla səsləşən Oğuz qəbirləri bu gün də qalmaqdadır, VIII əsrin ortalarında Şəki xanlığı 8 mahala bölünürdü ki, bunlardan ikisi- Padar və Xaçmaz mahalları indiki Oğuz rayonunun ərazisini əhatə edirdi. Görkəmli Azərbaycan tarixçisi Abbasqulu Ağa Bakıxanovun (1794–1847) "Gülüstani-İrəm" adlı tarixi əsərində Xaçmaz mahalının və rayonun Tərkeş kəndinin adı çəkilir. Ziya Bünyadov "Azərbaycan VII–VIII əsrlərdə" əsərində ərəb müəllifi Bəlazuriyə istinadən Filan şahlığının adını çəkir. Firidun Qədirov isə "Azərbaycanın şimal müdafiə istehkamları" adlı kitabında Ibn əl Fəqihə istinadən yazır ki, Sasanilər xəzərlərin hücumlarından qorunmaq məqsədilə Dərbənd və Dəryal dərəsi arasında 360-a qədər qala tikdirmişlər ki, bunların da əksəriyyəti Filan və Sahib- əs Sərir torpaqlarında yerləşmişdir. F.Qədirov daha sonra V.F.Minorskiyə əsaslanaraq bildirir ki, Filan torpağı Şəkinin şərq tərəfində yerləşirdi. V,F.Minorski Filan torpağından danışarkən etnik əlamətlərə əsaslanan Fil, Filfilli, Fill-Dzax adlarından istifadə etmişdir.
İndiki Oğuz rayonunun ərazisi 1867-ci ildən Yelizavetpol quberniyasının Nuxa qəzasına aid olub. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə və 1920-ci ildə Azərbaycan SSR yaradılandan sonra da rayonun ərazisi Nuxa qəzasının tərkibində qalmışdır.
1917-ci ilə aid Nuxa qəzasının Üçüncü sahəsi olan Vartaşen haqqında materiallardan 39 kəndin 5 kənd şurasında 1921-ci ilə aid materiallarından 52 kəndin 4 kənd şurasında (1921-ci ilin payızından kənd sovetlərində) birləşdiyi məlum olur. 1926-cı il yanvarın 1-nə olan məlumatlarda Nuxa qəzasının Vartaşen sahəsində 9 kənd şurasının kənd sovetinin) olduğu göstərilir. Təəssüf ki, kəndlərin, təsərrüfatların və əhalinin sayı göstərilmir.
1930-cu il 8 avqust tarixli qərarla Azərbaycan SSR-in rayonlaşdırılması ilə əlaqədar inzibati vahid kimi ayrıca Vartaşen rayonu təşkil olunur. Vartaşen rayonunun ərazisinə Nuxa qəzasının tərkibindəki Vartaşen yaşayış sahəsinin doqquz kənd soveti daxil edilir.
Rayonlaşmadan əvvələ və sonraya aid məlumatları müqayisə etdikdə məlum olur ki, rayon təşkil edilərkən Nuxanın Küngüt kənd sovetinə daxil olan Yuxarı Bucaq, Aşağı Bucaq, Muxas, Baş Daşağıl kəndləri və Ərəz qəzasına aid bir neçə kənd Vartaşen rayonunun ərazisinə verilir. Və ya digər bir fakt: 1933-cü ildə Oğuz rayonuna aid olan bəzi kəndlər 1966, 1977 və 1999-ci il materiallarında göstərilmir.
Xüsusilə, kənd sovetlərinin dəyişikliyinə əsasən Muxas və Bucaq kəndləri yerləşdikləri təbii-coğrafi mövqeyinə görə həmişə eyni kənd şurasının (kənd sovetinin) tərkibində olmuşdur. 1961-ci ilə aid məlumatda isə Qozlubucaq və Baş Daşağıl kəndləri Muxas kənd sovetinə daxil edilmişdir. Qozlubucaq kəndinin adına sonrakı illərə aid inzibati-bölgüdə rast gəlinmir. Padar kənd şurasına daxil olan 14 kəndin 1933-cü il məlumatlarında Sincan və Padar, 1961-ci ilə aid sənədlərdə isə Sincan, Padar və Vardanlı kənd sovetlərində birləşdirildiyi göstərilir. Bundan sonra isə Yaqublu, Yenikənd, Top və Zərrab kəndləri Vardanlı kənd şurasından (kənd sovetindən) ayrılaraq ayrıca Yaqublu kənd sovetində (1999-cu il üçün ərazi vahidində) birləşdiriliblər.
1991-ci ilin fevralında Azərbaycan SSR Ali Sovetinin qərarına əsasən, Vartaşen rayonunun adı dəyişdirilərək Oğuz adlandırılır.
Tarixi abidələri
Rayonda 39 arxeoloji və memarlıq abidəsi mövcuddur. Bu abidələrdən Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli 132 nömrəli qərarı ilə təsdiqlənmiş, Oğuz rayonu ərazisində dövlət mühafizəsinə götürülmüş daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrindən 32-si siyahıya alınmışdır. Həmin abidələrdən 17-si ölkə əhəmiyyətli (15-i arxeoloji, memarlıq abidəsi) 15-i yerli əhəmiyyətli (13-ü memarlıq, 2-si arxeolojji abidə) abidələrdir. Rayondakı memarlıq abidələrindən alban məbədlərinin, Muxas qülləsinin (XIV əsr), Surxayxan qalasının qalıqları (XVIII əsr) bu günə kimi qalmışdır. Xaçmaz kəndi yaxınlığındakı Sarısu çayının üstündəki Daşüz körpüsü (XIX əsr), Sincan kəndindəki məscid (XVIII əsr), Kərimli kəndindəki məqbərə (XV əsr), Oğuz şəhəri ərazisində qədim sınaqoqlu (1849-cu il), hazırda yerli tarix-diyarşünaslıq muzeyinin yerləşdiyi alban məbədi rayonun qədim tarixi abidələrindəndir.
Oğuz rayonu ərazisində ilk arxeolji qazıntı işləri 1915-ci ildə aparılmışdır. 1945-ci ildə arxeoloji ekspedisiya qrupu geniş arxeoloji qazıntı işlərini davam etdirərək Kərimli kəndinin cənubunda Karqaya, Uzuntala, Qız qalası, Ocaq qoruğu adlanan ərazilərdən qədim dövrə aid çoxlu maddi-mədəniyyət nümunələri aşkar edilmişdir. Qarabaldır, Padar, Dəymədərə, Tərkeş kəndləri ərazisində aparılan tədqiqatlar zamanı məlum olmuşdur ki, Türyançay ilə Əlician çayları arasındakı ərazidə qədim dövrlərə aid çoxlu arxeoloji abidələr mövcuddur. XX əsrin 50-ci illərində respublikamızda arxeologiya elminin əsasını qoyanlardan biri Saleh Qazıyevin rəhbərliyi ilə aparılmış tədqiqatlar zamanı Qarabaldır, Xalxal, Sincan, Dəymədərə kəndlərində qədim dövrə aid çoxlu kurqanlar, daş qutu, adi torpaq qəbirlə aşkar edilmişdi.
Alban məbədləri
Oğuzda 7 alban məbədi mövcuddur. Bunlardan 3-ü rayon mərkəzində, 2-si Qarabulaq və 2-si Calut kəndlərindədir. Mərkəzdəki ibadətgah 1981-ci ildə tam bərpa edildikdən sonra burada Oğuz rayon Tarix-diyarşünaslıq muzeyi təşkil olunmuşdur. Digəri rayon mərkəzi xəstəxanasının həyətində, üçüncüsü isə Xalxal yolunun üstündəki təpədə yerləşir. Oğuz rayonundakı Alban ibadətgahları tam tədqiq edilməmişdir.
Yaşayış məntəqələri
Rayonda 1 şəhər, 33 kənd vardır.
Coğrafi mövqeyi
Oğuz rayonu Böyük Qafqazın cənub yamacında yerləşir, şimaldan Rusiya (Dağıstan MR), şərqdən Qəbələ, qərbdən Şəki, cənubdan Ağdaş rayonları ilə sərhəddir. Rayonun şimal hissəsində Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacları, mərkəzi hissəsində Qanıx-Əyriçay vadisi, cənubunda isə Acınohur alçaq dağlığı əsas relyef formaları kimi ayrılır. Baş Qafqaz silsiləsindən Qazdağ, Qaynararxac, Fıy və Qoşunkar (Çaldaş dağı 3468 m.) qolları ayrılır. Oğuz ərazisinin şimaldan cənuba uzunluğu 37 km, şərqdən qərbə eni 27 km-dir. Ərazisi 1077 kvadrat kilometrdir. Rayonun ərazisi −52 dərəcə şaxtası olan Məlkəmud dağının zirvəsindən başlayıb, +42 dərəcə istiliyi olan Böyük Söyüdlü kəndinə və Ağdaş rayonuna qədər uzanıb gedir. Maksimum hündürlük isə 3879 m. (Məlkəmud dağı), ən alçaq yer isə dəniz səviyyəsindən 360 metr yuksəklikdə olan Qarabaldır kəndinin cənub-qərbidir.
Relyefi
Oğuz rayonu Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonunda, Böyük Qafqazın cənub yamaclarında yerləşir. Rayonun şimal hissəsində Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacları, mərkəzi hissəsində Qanıx-Əyriçay vadisi, cənubunda isə Acınohur alçaq dağlığı əsas relyef formaları kimi ayrılır. Baş Qafqaz silsiləsindən Qazdağ, Qaynararxac, Fiy və Qoşunkar (Çaldaş d., 3468 m) qolları ayrılır. Maksimum hündürlük isə 3879 m-dir (Məlkəmud d.). Rayonun şimalında Yura və Təbaşir yaşlı çöküntülər, mərkəzi və cənub hissədə isə Antropogen, qismən də Neogen yaşlı çöküntülər yayılmışdır. Gil ehtiyatları və mineral bulaqlar vardır.
Təbiəti
thumb|170px|Oğuz rayonunun meşələrində bir şəlalə Rayon ərazisinin yarısından bir qədər azı meşələrlə örtülüdür. Burada çoxlu şəlalə, kükürdlü və termal su bulaqları var. Rayonun faunası dovşan, ayı, dağ keçisi, qaban, qırqovul, kəklik, qaz, həmçinin som və forel balıqları ilə təmsil olunmuşdur. Rayon ərazisində müxtəlif meyvələr və giləmeyvələr – qoz, fındıq, alma, armud, zoğal, yemişan, gilas, alça, qarağat və moruq yetişir.
Rayonun ən böyük çayı Əlicançaydır. Əlicançay Qumlaq kəndindən keçərək rayonun bir çox kəndlərini ağuşuna alır.
Torpağı
Oğuz kənd təsərrüfatı rayonudur və başlıca istehsal vasitəsi torpaq örtüyüdür. Daşağılçay, Xalxalçay, Qalaçay və Ağçayın hövzəsində, Şəki yaylasının şimal-şərq hissəsində yerləşən Oğuz rayonunun ümumi sahəsi 121,6 min ha-dır. Rayonun torpaq-ekoloji şəraiti kənd təsərrüfatının bağçılıq, əkinçilik, tütünçülük, üzümçülük və maldarlıq sahələrinin inkişafına şərait yaratmışdır. Tədqiqatlara əsasən rayon ərazisində Böyük Qafqaz tirəsinin suayrıcı hissəsindən başlayaraq Alazan-Həftəran vadisinə və Şəki yaylasının şimal yamacına daxil olan sahələrdə, dağ çəmən- çimli, dağ çəmən-qaratorpağa bənzər, dağ çəmən-meşə, dağ meşə-qonur, dağ meşə, allüvial-çəmən, çəmən-bataqlıq, dağ qara və dağ şabalıdı torpaq tiplərinin yayıldığı müəyyən olunmuşdur.
Dağ-çəmən torpaqları rayon ərazisinin şimal-şərq hissəsində Qəbələ rayonu ilə sərhəd zonasında nisbətən geniş ərazini əhatə edərək çay dərələri ilə kəsilən zolaq şəklində qərbə doğru, Baş Daşağıl kəndinin ərazisinə qədər uzanır. Dağ-çəmən torpaqları suayrıcı və ona yaxın alp və subalp zonalarında dəniz səviyyəsindən 2000–3000 m yüksəkliklər arasında 12 min ha sahəni əhatə edir.
Dağ çəmən-meşə torpaqlarının sahəsi 3 min ha-a qədər olub, dəniz səviyyəsindən 1800–2100 m yüksəklik arasında meşənin yuxarı sərhəddində və meşə arası tala sahələrində, seyrək fıstıq meşələri və subalp çəmənlikləri altında gilli sistlərin alınma məhsulları üzərində əmələ gəlib.
Dağ qonur-meşə torpaqlar Daşağılçay, Ağlıqçay və Qalaçayın hövzələri boyunca, dəniz səviyyəsindən 1100 m-dən 2200 m-ə qədər olan yüksəkliklər arasında yayılaraq 26 min ha sahəni əhatə edir. Bu torpaqlar üçün qalın meşə döşənəyinin tünd və geniş hümuslu qatın, yaxşı su toplama qabiliyyətinin və yüksək hümusluğun (8,0 – 15,0%), ağır gillicəli mexaniki tərkibin və kül elementlərinin zəngin olması kimi əlamətlər səciyyəvidir.
Dağ meşə-qəhvəyi torpaqlar Calut, Xalxal və Xaçmaz kəndlərinin ətraf sahələrində dəniz səviyyəsindən 500–1200 m yüksəkliklər, nisbətən mülayim və quru iqlim şəraitində, palıd meşələri, kol və ot bitkiləri altında, karbonatlı gillərin aşınma məhsulları üzərində ayrı-ayrı ləkələr, tala və zolaq şəklində yayılmışdır.
Allüvial çəmən-meşə, allüvial-çəmən və çəmən-bataqlıq torpaqlar iqlim göstəricilərinə, relyef şəraitinə, torpaqəmələ gətirən suxurların xarakterinə, hidrogeoloji vəziyyətinə və istifadə xüsusiyyətlərinə görə bir kompleks təşkil etməklə bir-birinə nisbətən yaxın olub dənli-taxıl, tütünçülük, tərəvəzçilik, meyvəçilik, ot əkinləri və s. təsərrüfat sahələrinin inkişafı üçün yararlıdırlar.
Rayon ərazisinin cənub və cənub-şərq hissəsi Şəki yaylasının zəif meyilli şimal yamacını əhatə edir. Buradakı Yaqublu, Yenikənd, Böyük Söyüdlü kəndlərinin ərazisində və Quru Kəhriz tirəsinin şimal yamacında adi bərkimiş və karbonatlı, dağ-qara torpaqlarla yanaşı, kiçik sahələrdə tünd şabalıdı və şabalıdı torpaqlar da yayılmışdır. Dağ-qara və şabalıdı torpaqlar suvarma və dəmyə əkinçilik üçün yararlı olub, yüksək məhsuldarlığı ilə səciyyələnir.