cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vahid Orucoğlu
Həyatı
Vahid Orucoğlu 1986-cı il sentyabr ayının 2-də Bakı şəhərində doğulub. 2008-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin «Dram və kino aktyorluğu» fakültəsini bitirib. 2007-ci ildən Azərbaycan Dövlət Gənclər teatrında aktyor vəzifəsində çalışıb. 2009-cu il may ayının 1-dən Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar teatrının aktyorudur.
Teatr səhnəsində əsas rolları
Teatr səhnəsində rolları
Quru qurbağası
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Carex cespitosa
(Carex cespitosa) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bundesrat
Federal Şura (Almanca: Bundesrat) — Almaniyanın 16 ştatının təmsil olunduğu qanunverici hakimiyyətdir. Əyalət hökumətləri tərəfindən təyin edilmiş 69 üzv qanunverici prosesdə iştirak edir. Federal hökumət qarşısında əyalətlərin maraqlarını təmsil edir. Hər federal qanun Federal Şurada da müzakirə edilməlidir. Federal qanunların formalaşmasına öz töhfəsini verir. Bundestaqla bərabər bir qanunverici qurum statusuna sahibdir.
thumb|200px|Bundesratın iclas binası (keçmiş Prussiya Lordlar Palatası)
thumb|250px|Prussiya Lordlar Palatası, Leipziger Straße, Bundesrat binası.
Bundesrath (1901-ci ildən: Ümumi imla islahatına görə, Bundesrat) Şimali Almaniya Konfederasiyası (1867) və Almaniya İmperiyası (1871) kimi adlar almışdır. Veymar Respublikası dövründəki həmkarı (1919-1933) Reyxsrat olmuşdur.
Federal Şuranın quruluşu Almaniya əyalətlərinin gücündəki dəyişikliklərdən asılı olaraq dəyişir və istənilən halda seçkilər zamanı fərqlilik göstərir. Federal şuradakı hər bir əyalət heyəti mahiyyət etibarilə əyalət hökumətlərinin nümayəndəsidir və hər bir əyalətin qanunverici hakimiyyət çoxluğunu, iqtidarını (koalisiyalar da daxil olmaqla) əks etdirir.
Başsız (Eçmiədzin)
Başsız — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı.
Toponim
Başsız — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında kənd adı. 1728-ci ilə aid mənbədə İrəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində kənd adı kimi qeyd olunur. Əsli Baş Sis. 1590-cı ilə aid mənbədə Başsız, 1727-ci ilə aid mənbədə isə kəndin adı Baş Sis kimidir. Sis-Kiçik Asiyanın cənubunda Kiligiya əyalətində şəhər və mahal adıdır. Cis və Masis orta əsrlərdə Türkiyənin cənubunda Qaraman əyalətində iki qalanın adı olmuşdur. Mənbələrdə ilk dəfə XVI əsrdən məlumdur. Kənd Sisdən gəlmiş türklərin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. XVII əsrə aid erməni mənbəyinə görə Sis həm də Kozan adlanmışdır. Azərbaycanda XIX əsrdə Qarabağda yaşamış Quzanlı tayfasının adı da məhz Kozan mahalının adı ilə bağlıdır (bu elin adı Ağdam rayonunda Quzanlı kəndinin adında əksini tapmışdır).
Qaraş Mədətov
Qaraş Əli oğlu Mədətov — AMEA-nın müxbir üzvü (1983), AMEA A. Bakıxanov adına Tarix İnstitutunun "Azərbaycanın 1941–1945-ci illər tarixi" şöbəsinin müdiri, tarix elmləri doktoru (1965), professor (1968), Azərbaycan Respublikasının əməkdar elm xadimi (1980).
Həyatı
AMEA-nın müxbir üzvü Qaraş Mədətov 1928-ci il fevralın 10-da indiki Kəngərli rayonunun Qarabağlar kəndində anadan olmuşdur. 1950-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsini bitirmişdir. 1953–1956-cı illərdə Moskva Dövlət Universitetinin aspiranturasında təhsil almışdır. 1956-cı ildə namizədlik, 1966-cı ildə isə doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmiş, 1969-cu ildə professor elmi adı almış, 1983-cü ildə isə AEA-nın müxbir üzvü seçilmişdir.
Qaraş Mədətov 1956-cı ildən AEA Tarix İnstitutuna işə qəbul edilmiş, 1957–1958-ci illərdə AMEA Tarix İnstitutunda elmi katib, 1958–1968-ci illərdə baş elmi işçi olmuş və 1968-ci ildən ömrünün sonunadək "Azərbaycanın müasir dövr tarixi" şöbəsinə rəhbərlik etmişdir.
Yüreğir
Yüreğir — Adana ilinin ilçəsi.
Qaraş Mədətov
Həyatı
Naxçıvan MR-in yaranması, Azərbaycan İkinci dünya müharibəsində mövzularında tədqiqatlar elmi fəaliyyətində əsas yer tutur. 5 monoqrafiyanın və bir neçə kitabçanın, 150-dən çox elmi məqalənin və s. əsərlərin müəllifidir.
Yüreğir
Tarix
Adananın mərkəz ilçəsi olan Yüreğir 5 iyun 1986-cı ildə bələdiyyə olmuşdur. Adını 1250-1352-ci illər arasında Oğuz boyundan biri olan Üçoxlara aid türk tayfasının buraya köç etməsi səbəbində almışdır. Adananın ən çox köç edilən ilçəsidir.
Qaraş Mədətov
Həyatı
Qaraş Mədətov bütün elmi fəaliyyətini Azərbaycanın 1941–1945-ci illər müharibəsi dövrü tarixinin tədqiqinə yönətlmişdir. O, 160-dan artıq elmi əsərin, o cümlədən "Naxçıvanda sovet hakimiyyətinin qələbəsi və Naxçıvan MSSR-in yaradılması", "Azərbaycan Böyük Vətən müharibəsində (1941–1945-ci illərdə)" və başqa monoqrafiyaların müəllifidir.
Yüreğir
Əhali
2018-ci ilin məlumatına görə ilçədə 415.198 nəfər yaşayır.
Qaraş Mədətov
Həyatı
O, eyni zamanda, 3 cildlik "Azərbaycan tarixi" və "Azərbaycan Kommunist Partiyası tarixinin oçerkləri" kitablarında "Azərbaycan Böyük Vətən müharibəsində" bölmələrinin də müəllifidir. Onun rəhbərliyi və iştirakı ilə "Azərbaycan Böyük Vətən müharibəsi dövründə" (2 cildlik), "Azərbaycanın qırmızı Ulduzları", "Azərbaycan oğulları Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarıdır" və "Azərbaycan SSR fəhlə sinfi tarixinin oçerkləri" (3 cildlik) və digər əsərlər nəşr olunmuşdur. Qaraş Mədətovun rəhbərliyi ilə 11 doktorluq və 30 namizədlik dissertasiyası müdafiə edilmişdir.
Vot Tayler
Vot Tayler(4 yanvar 1341 — 15 iyun 1381) — 1381-ci ildə orta əsr İngiltərəsində baş verən böyük kəndli üsyanının başçısı.
Həyatı
Vot Tayler 4 yanvar 1341-ci ildə Kent qraflığında anadan olmuşdu. Dəmirçi idi. Onun gənclik həyatı «Life and Adventures of Wat Tyler, the Brave and Good» (1851) kitabın müəllifi tərəfindən əks olunub.
Vot Tayler 15 iyun 1381-ci ildə öldürüldü.
1381-ci il üsyanın başlanması
XIV əsrin sonlarında Qərbi Avropa ölkələrini taun xəstəliyi bürüdü. Xalq bunu «qara ölüm» xəstəliyi adlandırırdı. Əhalinin üçdə biri qırıldı. Parlament yoxsulları az miqdarda əmək haqqı ilə işləməyə məcbur edirdi, boyun qaçıranlara ağır cəza verilirdi. Xalq təbliğatçıları meydana gəldi. Təbliğatçı Con Boll hamının bərabər olması ideyasını irəli sürdü və buna görə həbs olundu.
İngiltərədə feodal zülmünün güclənməsi, yoxsullar haqqında amansız qanunların verilməsi, vergilərin artırılması Vot Tayler üsyanına səbəb oldu.
1381-ci ildə Vot Taylerin başçılığı ilə kəndli üsyanı başlandı. Londonun şimalında bir neçə kəndin əhalisinin vergi yığanlara və kral məmurlarına divan tutması üsyan üçün siqnal oldu. Üsyançı kəndlilərə sənətkar,Yüzillik müharibənin iştirakçısı Vot Tayler başçılıq edirdi. Üsyançılar Londona gəlmiş, kral məsləhətçilərinə divan tutmuş, onların evlərini dağıtmışdılar. Kral Tauer qəsrində gizləndi. Xalq qəsri mühasirəyə aldı, kral kəndlilərlə görüşməyə məcbur oldu.
Üsyan məğlub oldu. Çünki kəndlilər arasında birlik və mütəşəkkillik yox idi,onlarda yaxşı krallara inam güclü idi. Lakin üsyan nəticəsiz qalmadı: XIV əsrdə bütün kəndlilərin ödənc müqabilində şəxsi asılılıqdan azad olması başa çatdı, feodallar kəndliləri bir daha biyara cəlb edə bilmədilər, yoxsullara qarşı amansız qanunlar yumşaldıldı.
Yəhudi getto polisi
thumb|right|250px|[[Varşava gettosunda fəaliyyət göstərən Yəhudi Getto Polisinin əməkdaşları.]]
Yəhudi Getto Polisi — Üçüncü Reyx işğalı altında olan ərazilərdə almanlar tərəfindən yəhudi vətəndaşlardan təşkil edilmiş yerli polis təşkilatı. Yəhudi Getto Polisinin əməkdaşları əsasən getto və həbs düşərgələrində saxlanılan yəhudilərlə məşğul olurdu. Qurum alman polisinə yardım məqsədi ilə yaradılmışdır.
Quru qurbağaları
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Bourhan Abro
Bourhan Abro — Cibutili üzgüçü. Bourhan Abro Cibutini 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Bourhan Abro birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 50 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 27.13 saniyəlik nəticəsi ilə 74-cü yeri tutdu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.
Yapon hörümçək yengəci
thumb|right|280px|Yaponiyanın Osaka şəhərində yerləşən Kaiyukan Aquariumu.
Yapon hörümçək yengəci (Macrocheira kaempferi) — Xərçəngkimilər yarımtipinə, Yengəclər infrodəstəsinə aid olan növ. Buğumayaqlılar tipinə daxil olan ən iri canlılardan biridir. Karapaksı 45 sm, ilk çüt ayaqları arasında məsafə 3 metr olan canlı. Sakit okeanın Yaponiya sahillərində, 50–300 metr dərinlikdə yayılmışdır.
Təsviri
Çəkisi 40 kq. Ayaqsız uzunluğu 80 sm, ayaqları ilə birlikdə 6 metrdir. Erkəklərin gövdəsi dişilərdən daha böyük, ayaqları daha uzundur. 150–800 metr dərinlikdə yaşasalarda, adətən 200–300 metr dərinlikdə daha tez-tez rastlaşırlar. Yumurtlama dönəmində 50 m dərinliyə qədər qalxa bilirlər (yaz mövsümündə).
Əsasən molyusk və heyvan qalıqları ilə qidalanır. 100 il ömür sürə bilirlər.
Bu canlılar qida, elmi və dekorativ məqsədlər üçün istifadə edilir. Əsasən iri akvariumlarda saxlanılır.
Qorunma
Yaz ayları onların ovuna qadağa qoyulur.
Təsnifat
Yengəcin elmi adı (M. kaempferi) alman səyyahı və naturalisti Engelbert Kempferin şərəfinə verilmişdir. Növ ilk dəfə 1836-cı ildə hollanfd zooloqu Konrad Yakob Temmink tərəfindən qeydə alınmışdır.
Macrocheira cinsinə daxil olan və günümüzdə yaşayan yeganə növdür (†M. longirostra и †M. teglandi). Cinsi ya Inachidae ya da Majidae fəsiləsinə daxil edirlər.
Zərgər Məşədi Ağamirzə
Zərgər Məşədi Ağamirzə — Gəncənin məşhur zərgəri. Mobil Əhmədovun babası
Həyatı
Zərgər Məşədi Ağamirzə 1853 cü ildə Gəncənin Zərrabi məhəlləsində doğulmuşdur. 1957-ci ildə Gəncənin Dört yol məhəlləsində vəfat etmişdir. Səbiskar qəbirstanlığında dəfn olmuşdur.
Onun düzəltdiyi zərgərlik məmulatları Dəli Alı, İran şahı Müzəffərəddin, Mirzə Abbas Abbaszadə və onlarla böyük şəxsiyyətə hədiyyə edilib. Əl işləri Azərbaycanın bir çox muzeylərində sərgilənən məşhur gəncəli zərgər Məşədi Ağamirzə. Zərgərin vaxtilə Gəncədə keçirilən toylar zamanı ağız-ağız dolaşan bir şakəri də olub. Baba yolu ilə gedən Zərgər Ağamirzə yolunun davamçısı.
Ailəsi
Zərgər Məşədi Ağamirzənin Birinci xanımı Gəncədə böyük mülkədar Muxtar bəy Qazıyevin bacısı Xədicə xanım olub. Qızı Xuraman xanım Səlman Əhmədlili ilə ailə həyatı qurmuşdur. Onların Mobil Əhmədov və Bəşir Əhmədov övladları olmuşdur
Necati Şaşmaz
Məhəmməd Necati Şaşmaz (Muhammed Necati Şaşmaz; ) — Türkiyə aktyoru, ssenaristi, prodüseri və iş adamı. Qurdlar Vadisi seriasında canlandırdığı Polad Ələmdar personajı ilə tanındı.
Həyatı
Zaza əsillidir. Əbdülqədir — Sahil Şaşmaz cütlüyünün oğludur. Raci Şaşmaz və Zübeyr Şaşmaz adında 2 qardaşı var.
Əsl peşəsi turizmçilikdir, ibtidai və orta təhsilini tamamladı. Universitetə daxil ola bilməyincə, əvvəl Kanadaya, sonra ABŞ-yə getdi. Amerikada 6 il yaşadıqdan sonra, işləmə və daimi yaşama icazəsi verən qrin kart aldı. Hərbi xidmətini İzmit zəlzələsindən sonra ödənişli olaraq Kütahyada etdi. 2001-ci ildə bir müddətliyinə ailəsini ziyarət etmək üçün Türkiyəyə gəldi, geri dönüş biletini 11 sentyabr tarixinə aldı. ABŞ-də həmin gün baş verən terror hadisələrinə görə içində olduğu təyyarə ölkəyə eniş etmədən geri döndü. Bundan sonra o, ailəsinin israrlı təkidləri ilə ABŞ-yə dönməkdən vaz keçdi. Bir müddət sonra Ukraynaya getdi, daha sonra Türkiyəyə geri döndü.
Həyatına Türkiyədə davam etmə qərarı alan Necati Şaşmaz, Ankarada sığorta agentliyi açdı. Çox keçmədən qardaşı Raci Şaşmaz vasitəsilə Osman Sınavla iş görüşməsinə getdi. Ona bir filmin ssenari qrupunda iştirak etməsi təklifi gələcəyi ümüdi ilə görüşməyə getdi. Osman Sınavın "Bir serial düşünürük, səni də baş rolda görməyi düşünürəm" sözlərini düşünmək istədiyini deyən Şaşmaz, bir aydan sonra təklifi qəbul etdi.
Sehrli fleyta
Sehrli fleyta —, Volfqanq Amadey Motsartın 1791 ci ildə Emanuel Şikanederin librettosuna bəstələmiş olduğu opera. Operanın premyerası 30 sentyabr 1791-ci ildə Auf der Viden, Vyanada oynanılmışdır.
Necati Şaşmaz
Həyatı
Qurdlar Vadisi proyektinin həyatını tamamilə dəyişdirdiyini deyən Necati Şaşmaz, şəxsi həyatının qalmadığını, "Məni sadəcə Ankarada adımla çağırırlar, İstanbulda hər kəs Polad deyir" sözləri ilə dilə gətirdi.
Sehrli fleyta
Süjeti
Librettonun süjeti isə bir neçə xalq nağılından götürülmüşdür. Gecə kraliçasının qızı sehrbaz Zarastro tərəfindən oğurlanır. Gecə kraliçası qızını qurtarmaq üçün, köməkçi və sehrli fleyta verib, şahzadə Taminonu yola salır. Şahzadə sehrbazın tərəfinə keçərək bir sıra sınaqlarla üzləşir.
Necati Şaşmaz
Həyatı
2009-cu ildə "Yazete" adlı bir xəbər saytı qurmuşdur.
Gəzi parkı etirazları üçün həll yolu axtaran hökümət, sənətçilərin də içərisində olduğu bir heyəti qəbul etmiş, oda bu heyətdə Həsən Qaçan, Hülya Avşar kimi adlarla birlikdə yer almışdır. İclasdan sonra mətbuata verdiyi açıqlama mənasız görülmüş, Twitter-da bəzi kütlələrin reaksiyasına səbəb olmuşdur.
Sehrli fleyta
I Pərdə
Şahzadə Tamino dağlarda azıb qalır. Gecə kraliçasının quluqçuları olan üç qadın onu ilandan xilas edirlər. Tamino ayılanda quş tilovçusu Papagenonu görür. Papageno özünü onun xilaskarı kimi təqdimedir. Qadınlar Papagenonu bu lovğa hərəkətinə görə ağzına klid vuraraq cəzalandırırlar. Həmin üç qadın şahzadə Taminoya onun gecə kraliçası tərəfindən xilas edildiyini deyirlər. Onlar gecə kraliçasının qızı Paminanın rəsmini şahzadə Taminoya göstərirlər. Tamino Paminanın rəsminigörüb ona vurulur. Gecə kraliçası ona qızının sehrbaz Zarastra tərəfindən oğurlandığını deyir. Şahzadə Tamino Paminanı xilas etməyə hazır olduğunu deyir. Kraliçanın Taminoya verdiyi sehrli fleyta və Papagenonun almış olduğu sehrli zınqırov zalıma qalib gəlməkdə onlara kömək etməlidir. Tamino Papageno və üç oğlan uşağının müşayətində yola çıxır. Bataqlıq Monostatos Paminanı sehrkarın qəsrində mühafizə edir. Papageno Paminanın gizlədildiyi otağa daxil olur, onu xilas etmək üçün anası tərəfindən şahzadə Tamino ilə birlikdə göndərildiyini deyir. Qız qaçmağa razı olur. Bataqlıq onları alova tutur. Bu zaman Tamino üç məbədli müqəddəs meşədə kahinə rast gəlir. Kahin onun aldadıldığını deyir: Zarastro həqiqətən yaxşı və xeyirhaq sehrbazdır və Paminanı tanrıların iradəsi ilə qaçırmışdır. Tamino sehrli fleytanı çalmağa başlayır, onun sehrli səsindən bataqlıq Papageno və Paminanın təqibini dayandırır. Sehrkar Zarastro Paminaya Tamino ilə qovuşdurmağı vəd edir. Bu an bataqlıq Monostatos şahzadəni tutub gətirir. Tamino və Pamina bir-birini görüncə, qucaqlaşırlar.
Necati Şaşmaz
Həyatı
O, 2 noyabr 2014-cü ildə serial çəkilişləri sırasında idarə etdiyi avtomobilin idarəetmədən çıxması nəticəsində yol qəzası keçirdi. Çənəsində sınıq olduğu aşkarlandı və əməliyyat edildi.
Sehrli fleyta
II Pərdə
Zaratros kahinləri agah edir ki, Tamina Ağıl məbədini gecə kraliçasınından qorumaq üçün gəlmişdir, əvəzində isə Paminanı alacaqdır. Şahzadə sınağa çəkilir. Eyni zamanda bataqlıq Monastatos Paminanə yenidən təqib edir. Bu zaman gecə kraliçasının səsini eşidərək qaçıb gedir. Kraliça şahzadə Taminanın məbədə xidmət etməsindən bərk narahat olur. Qızı Paminadan ona təsir etməsini istəyir. Qızı imtina etdiyinə görə onu hədələyir.
Necati Şaşmaz
Şəxsi həyatı
2001-ci ildə iş üçün getdiyi ABŞ-də Slaire B. ilə evləndi, eyni ildə boşandı. 2004–2008-ci illərdə Yasəmin Öztürk ilə, 2010–2012-ci illərdə Nur Fettahoğlu ilə münasibətdə oldu. Qısa bir müddət sonra, 12 dekabr 2012-ci ildə Nagehan Kaşıkçı ilə evləndi. Bu evlilikdən Əli Nadir və Yusif Emir adında iki oğlu oldu. 2019-cu ildə tərəflər mübahisəli boşanma üçün məhkəməyə müraciət etdilər.
2020-ci ilin oktyabr ayında həyat yoldaşı Nagəhan Kaşıkçı Necati Şaşmazı qeyri-qanuni yollarla dəlil topladığını əsas gətirərək 12 il həbs cəzası istəyərək məhkəməyə verdi. Qayınatası Əhməd Kaşıkçı da eyni səbəbdən Şaşmazı məhkəməyə verdi, lakin Şaşmaz məhkəmədən bəraət aldı. 2021-ci ildə boşanma işi yekunlaşdı.
Sehrli fleyta
II Pərdə
Məbəddə şahzadə və Papageno ilk susmaq — sınağına çəkilir. Pamina hesab edir ki, şahzadə onu daha sevmir. İkinci sınaq — Pamina ilə həmişəlik vidalaşmaq olur və o onu tərk edir. Papageno bu zaman gözəl bir qız görür və sınağı uduzur — o, nəhayət öz Papagenasını tapmış olur.
Nazim Rizvan
Rizvanov Nazim Abbas oğlu (Nazim Rizvan) — şair, ədəbiyyatşünas, yazıçı, tərcüməçi, 1989-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, filologiya elmləri namizədi.
Həyatı
Nazim Rizvan 1951-ci il mayın 12-də Bakı şəhərində doğulmuşdur. 1973-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsini,1981-ci ildə Azərbaycan EA-nın Nizami adına Ədəbiyyat institunun aspiranturasını bitirmiştir. 1981-1987-ci illərdə institutun "Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı" şöbəsində kiçik elmi işçi, 1987-2003-cü illərdə isə böyük elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. 1985-ci ildə "Məhəmməd Hüseyn Şəhriyar yaradıcılığında vətənpərvərlik" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1996-2003-cü illərdə Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəyliyi Cəmiyyətinin ağsaqallar şurasının sədri olmuşdur. 2003-cü il oktyabrın 3-də Bakıda vəfat etmişdir.
Yaradıcılığı
Bədii yaradıcılığa 1963-cü ildə "Göy-göl" şeiri ilə başlamışdır. İlk mətbu şeiri 1967-ci ildə Azərbaycan Demokrat Firqəsinin organı olan "Azərbaycan" qəzetində dərc olunmuşdur. Bundan sonra "Çinar pöhrələri", "Odlu misralar", "Azərbaycan", "Yaşıl budaqlar", "Yeni səslər" ədəbi almanaxlarında, qəzet və jurnallarda çıxış etmişdir.
Azərbaycan, İran, Türkiyə, Almaniya, həmçinin İsveçin qəzet və jurnallarında şeirləri dərc olunmuşdur. 1992 və 1998-ci illərdə İran İslam Respublikasında keçirilən Beynəlxalq Şəhriyar konqresində, 2001-ci ildə Estoniyada Avropa Azərbaycanlıları konqresində iştirak etmişdir.
Azərbaycan Prezidentinin İşlər İdarəsinin Siyasi Sənədlər Arxivi
Tarixi
1928-ci ildə Azistpartın adı dəyişdirilərək Azərbaycan Kommunist Partiyasının sinfi mübarizəsinin öyrənilməsi İnstitutu adlandırıldı. Bir ildən sonra, yəni 1929–cu ildə elmi–tədqiqat müəssisənin adı yenidən dəyişərək AKP MK yanında Marksizm – Leninizm İnstitutunun Azərbaycan filialı adlandırılmağa başlandı. Partiya arxivi İnstitutun tərkib hissəsi kimi fəaliyyət göstərirdi. Bundan sonra, bu elmi–tədqiqat İnstitutunun adında bir neçə dəfə dəyişikliklər baş vermişdir. Belə ki, 1939–cu ildən Engelsin adı da İnstitutun adına əlavə olunub ( Marks – Engels – Lenin İnstitutu), 1954–1956–cı illərdə bu ada Stalin sözü də əlavə edilmişdi.
1956–cı ildən Partiya Tarixi İnstitutu – Sov.İKP MK yanında Marksizm – Leninizm İnstitutunun Azərbaycan filialı adlandırıldı, Partiya arxivi isə bu İnstitutun tərkib hissəsi idi. Bu dövr İnstitut və Partiya arxivi üçün çox əhəmiyyətli illər olmuşdur. Stalinin ölümündən sonra bütün ölkədə olduğu kimi Azərbaycanda da abu–hava dəyişdi, şəxsiyyətə pərəstiş və onun nəticələri aradan qaldırıldı, siyasi mülayimləşmə, ictimai–siyasi həyatda demokratikləşmə, şəxsiyyətə pərəstiş qurbanlarının bəraət qazanması prosesləri getdi. Bütün bunlar Partiya arxivinin və İnstitutun işinə müsbət təsir göstərirdi. İllərdən bəri xüsusi fondlarda saxlanılan məxfi sənədlərin bir hissəsi açılıb, tarixçi – tədqiqatçıların sərəncamına verildi. Tarixin bir çox problemlərinə yeni baxışla yanaşma meylləri yarandı. Nəticədə bir çox yeni fundamental elmi əsərlər, arxivdə yeni kolleksiyalar yarandı. 1956–cı ildə Gürcüstanın partiya arxivindən Azərbaycan arxivinə N. Nərimanova aid 56 iş gətirildi, ona həsr olunan ilk kolleksiya yarandı. Hal–hazırda kolleksiyada 200-dən çox arxiv işi saxlanılır.
1969–cu il iyulun 14–də Azərbaycan Partiya təşkilatına yeni rəhbər - Heydər Əliyev gəldi. Məhz bu illərdən Respublikada quruculuq, dinamik inkişaf vəyüksəliş dövrü başlandı. 1969–1982–ci illər bütün Azərbaycanda olduğu kimi, Partiya Tarixi İnstitutu üçün də çox uğurlu illər oldu. Hakimiyyətə gəlişindən cəmi iki həftə sonra, yəni iyulun 29–da H.Əliyevin şəxsi qayğı və təşəbbüsü ilə MK Katibliyinin iclasında Partiya Tarixi İnstitutu və Partiya arxivi üçün yeni binanın layihəsinin hazırlanması haqqında məsələ müzakirə edildi, bu haqda xüsusi Qərar qəbul olundu. Respublikanın Dövlət Tikinti İdarəsinə tapşırıldı ki, 1 dekabr 1969–cu ilə kimi yeni İnstitut binasının layihə və işçi çertyojlarını işləyib hazırlasın. Beləliklə, indiki Siyasi Sənədlər Arxivi yerləşdiyi bu binanın təməli, sözün əsl mənasında H.Əliyev tərəfindən qoyuldu. İki ildən sonra 23 iyul 1971–ci ildə H.Əliyevin iştirakı ilə Partiya Arxivinin vəziyyəti və sənədlərin saxlanılması haqqında məsələ MK–nın bürosunda yenidən müzakirəyə çıxardıldı və təxirəsalınmaz tədbirlərin görülməsi haqqında xüsusi Qərar qəbul olundu. 1977–ci ilin mart ayının 11–də təkrarən MK–nın bürosunda Partiya arxivinin işinin yaxşılaşdırılması haqqında Partiya Arxivinə öz diqqətini heç vaxt əsirgəməyən Heydər Əliyev tədbirlər məsələsini müzakirəyəçıxartdı. O vaxtlar MK–nin elm və tədris müəssisələri şöbəsində çalışan və hal–hazırda Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının rəhbəri olan akademik Ramiz Mehdiyev arxivin işi haqqında məruzə etdi. Arxivin işinin yaxşılaşdırılması, İnstitutun yüksək ixtisaslı kadrlarla gücləndirilməsi və başqa tədbirlər Qərarda əks olunmuşdu. Elə həmin il İnstitut və onun arxivi üçün tikilən binada işlər başa çatdırıldı və həmin vaxtdan etibarən Arxiv sənədləri yeni, müasir, geniş və münasib otaqlarda təmiz və lazımi şəraitdə saxlanılmağa başlanıldı. İnstitut respublikanın ictimai siyasi həyatında böyük fəallıqla çalışır, görkəmli xadimlərin yubileylərini təşkil edirdi.
Belə tədbirlərdən biri də 1982–ci ildə keçirildi. Həmin ilin yanvar ayında görkəmli ictimai və dövlət xadimi Əziz Əliyevin 85–illik yubileyinə həsr olunmuş elmi sessiya keçirildi. Sessiyada Əziz Əliyevin ailəüzvləri: qızı - akademik Zərifə Əliyeva və onun digər evladları, nəvəsi, hal–hazırda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti olan cənab İlham Əliyev iştirak etdilər.1982–ci ildə Partiya Tarixi İnstitutunun və Partiya Arxivinin 60–illiyi respublikada geniş qeyd olundu. Müvəffəqiyyətli işinə, elmi və təbliğatçılıq fəaliyyətindəki nailiyyətlərinə görə İnstitut "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edildi. Bu yüksək mükafatı kollektivə respublikanın rəhbəri Heydər Əliyev özü şəxsən təqdim etdi.
H. Əliyev İnstituta gələrək, əməkdaşlarla ətraflı söhbət etdi, nəşr olunmuş əsərlərlə tanış oldu. 1982–ci il oktyabrın 26–da təntənəli yubiley iclasında Heydər Əliyev öz nitqində respublikada siyasi tarix elminin təşəkkülü və inkişafında, azərbaycanlıların mübarizə tarixinin və digər aktual problemlərin elmi cəhətdən işlənib hazırlanmasında İnstitutun böyük rolunu xüsusi qeyd etdi. H.Əliyev çıxışında dedi: «Biz Partiya arxivlərini toplayan və mühafizə edən, Partiya tarixi elminin təməlini qoyan, onu qurub – yaradan, Azərbaycan xalqının səadəti uğrunda mübarizəsinin misilsiz sənədlərini sətir – sətir toplayıb nəsillər üçün saxlayan fədakar alimlərə, sadə təvazökar əməkçilərə böyük ehtiramımızı, səmimi minnətdarlığımızı ifadə edirik». («Kommunist» qəz., 28 oktyabr 1982–ci il ). SSRİ-nin dağılması ərəfəsində 1991–ci ilin oktyabrında Partiya tarixi İnstitutu ləğv edildi, onun Partiya arxivi və kitabxanası Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti yanında Baş Arxiv İdarəsinin tabeliyinə verildi və bu tabelik 21 iyun 2007-ci ilədək davam etdi. 2007–ci il 21 iyun tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyev cənablarının sərəncamı ilə SPİHDA Milli Arxiv idarəsinin tabeliyindən çıxarılıb Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin tabeliyinə verildi.
Həmin vaxtdan etibarən arxivin əsaslı təmirinə başlanıldı, arxivin maddi-texniki bazası kökündən dəyişdirildi, arxivdə ilk dəfə olaraq Elmi araşdırmalar şöbəsi, sənədlərin bərpası və cildlənməsi məqsədilə xüsusi şöbə yaradıldı. Kitabxanada elektron və avtomatlaşdırma sisteminə başlanıldı, 2 oxu zalı, yeməkxana, akt zalı vəs. istifadəyə verildi, server otağı yarandı, internet şəbəkəsinə daxil olmaq imkanı əldə edildi. Arxiv işçiləri keyfiyətli mebel, qiymətli avadanlıqlar, lazımi inventarla təmin edildilər.
2009-cu ilin iyulunda Prezidentimiz cənab İlham Əliyevin yeni qayğısı və diqqəti nəticəsində, arxiv işçilərinin təklifi və xahişi əsasında arxivin adı dəyişdirilərək «Siyasi Sənədlər Arxivi» adlandırılmağa başlandı. Bütün bu qayğı və diqqət isə arxiv işçilərinin məsuliyyət hisslərini bir daha artırır, onları daha yaxşı işləməyə sövq edir.
Fəaliyyəti
Siyasi Sənədlər Arxivinin əsas fəaliyyəti aşağıdakılardan ibarətdir:
-Arxiv Fondunda saxlanılan dövlət əhəmiyyətli sənədlərin mühafizəsini təmin etmək;
-Planlı və elmi cəhətdən əsaslandırılmış qaydada arxivin sənədlərini düzgün komplektləşdirmək;
-Arxivin uçotu və elmi-məlumat aparatı sistemini inkişaf etdirmək və təkmilləşdirmək;
-Arxiv sənədlərinin elmi cəhətdən araşdırılmasını, hərtərəfli istifadəsini və nadir sənədlərin nəşr edilməsini təmin etmək;
-Arxivşünaslıq, sənədşünaslıq, arxeoqrafiya, komplektləşdirmə mənbəyi olan sənədlər üzrə elmi-tədqiqat işləri aparmaq;
-Qabaqcıl dünya arxivlərinin iş təcrübəsini öyrənmək və onlardan istifadə  etmək;
-Oxucuların və tədqiqatçıların sifarişi ilə onlara müqavilə yolu ilə ödənişli xidmətlər göstərmək - (mövzulara uyğun) arxiv sənədləri toplamaq, kitabxana xidmətindən istifadə edib oxucuların sifarişini yerinə yetirmək, sifariş yolu ilə onların kserosurətlərini çıxartmaq.
-Arxivdə toplanmış Milli Arxiv Fondu sənədlərini qorumaq, saxlanılan sənədlərin ekspertizasını keçirmək, onların dövlət uçotunu aparmaq, eləcə də onların bərpasını, cildlənməsini, zərərvericilərdən qorunmasını və təmizlənməsini təmin etmək;
-Arxiv Dövlət İdarələrinin, ictimai təşkilatların, müəssisələrin sorğularını icra edir, müəyyən olunmuş qaydada onlara sənədlərin surətini, vətəndaşlara isə sosial-hüquq xarakterli arayışlar verir;
-Arxiv qanunla müəyyən olunmuş qaydada, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin razılığı ilə xarici təşkilatların və vətəndaşların sorğularını icra edir;
-Qiymətli sənədlərin, eləcədə müxtəlif mövzularda sənədlərin sərgilərini təşkil edir;
-Arxiv sənədləri haqqında televiziyada, radioda, eləcədə mətbuatda çıxış edir;
-Müəyyən olunmuş qaydada, arxiv sənədlərinin tərkib və məzmunu haqqında məqalə və publikasiyalar hazırlayır;
-Arxiv elmi axtarışlar və elmi tədqiqatlar aparır;
-Azərbaycan Respublikası tərəfindən işlənib hazırlanacaq ümumsahə normativ və metodiki sənədlərin tərtibində iştirak edir;
Hostinq
Hostinq sözü aşağıdakı mənalara gələ bilər:
Carex chordorrhiza
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Pentacalia hammenii
Pentacalia hammenii Pentacalia hammenii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Baharlı (Zəngilan)
Baharlı — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Çöpədərə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
21 oktyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Tarixi
Baharlı adına ilk dəfə orta əsrlərə aid mənbələrdə təsadüf edilir. Bu soyadı ilk dəfə XV əsrdə yaşamış Əlişəkər bəy Baharlı daşımışdır. O, yaxın qohumu Qaraqoyunlu dövlətinin hökmdarı Cahanşahın hakimiyyəti illərində Həmədan hakimi idi.
XVIII əsrdə Qarabağ xanlığının ictimai-siyasi, mədəni həyatında əhəmiyyətli rol oynamış Bayramxan bəy Abdulla xan oğlu Baharlı, onun oğlu Mirzə Vəli bəy Baharlı Əlişəkər bəy Baharlı nəslinin layiqli övladlarıdırlar.
Zəngilan rayonunun Baharlı kəndinin yerli əhalisi Əlişəkər bəy Baharlının, onun nəslindən olan Mirzə Vəli bəy Baharlının ovladlarıdır.
Mədəniyyəti
Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin işğalına qədər kəndin geniş, yaraşıqlı orta məktəbi, ikimərtəbəli universamı, kitabxanası, tibb məntəqəsi, klubu və s. vardı.
Coğrafiyası və iqlimi
Baharlı kəndi dünyada ikinci, Avropada birinci çinar meşələrinin boy verdiyi Bəsitçayın Araza qovuşacağındadır.
Əhalisi
Erməni işğalına qədər bu kənddə otuzadək ailə yaşayırdı.
Min bir gecə (balet)
Min bir gecə — 1979-cu ildə yazılmış iki hissəli balet. Baletin musiqisi Fikrət Əmirov, librettosu isə "Min bir gecə" nağılları əsasında Maqsud və Rüstəm İbrahimbəyovlar tərəfindən yazılmışdır. Baletin premyerası 1979-cu ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında baş tutumuşdur.
Ərəb nağılları əsasında yazılmış baletdə musiqi, xoreoqrafiya, libretto və bədii tərtibat üzvi vəhdətdədir. Valehedici melodiyalar, rəngarəng harmonik dil və orkestrləşdirmə, səmimi lirika səhnələri ilə xalq səhnələri və məişət lövhələrinin növbələşməsi "Min bir gecə" baletinin əsas xüsusiyyətləridir. Baletdə əsas diqqətçəkən məqamlardan biri də, tembr dramaturgiyasında qadın səsinin istifadə edilməsidir. Baletin əvvəlində orkestrın incə, cazibədar axıcı intonasoyaları fonunda səslənən qadın xoru kədərli olsa da, işıqlı arzulara və sədaqətə inamı əks etdirir.
“Min bir gecə” dərin fəlsəfi tamaşadır. Bu, qadına, onun məhəbbətinə və müdrikliyinə himndir. Çox mürəkkəb və dərin ideyaların rəqslə ifadə olunması bəstəkarın bu janrda ən böyük nailiyyətidir.
Mənbə və mövzular
250px|thumb|left|Şəhrizadənin Şəhriyara nağıllar danışması. Rəssam: [[Ferdinand Keller. 1880]] F. Əmirov baletinin əsas qayəsini qədim tarixə malik olan “Min bir gecə” nağılları, qəddar Şəhriyar və müdrik Şəhrizadə, Şərq qadınının zəkası, igidliyi və xeyirxahlığı, bütün bu cəhətlərin gücü ilə qalibiyyətə nail olması təşkil edir. Baltedə bir çox münasqişələr, təzadlıq məqamlar baş verir. Tamaşanın emosional palitrası çox zəngindir: burada qəddarlıq və zəriflik, nifrət və məhəbbət, ölüm və şənlik qarşılaşır.
Libretto müəllifləri olan Maqsud və Rüstəm İbrahimbəyovlar nağılın əsas qayəsini götürərək, əsasən fəlsəfi məğzi açmağa nail olmuşlar. Buna görə də burada qırmızı xəttlə keçən mövzu xeyirlə şərin mübarizəsi və mərhəmətin təntənəsidir. Orijinal nağıllar toplusu ilə müqayisədə baletdə nağıllar və personajların sayı ixtisar edilmişdir. Əsas etibarilə nağıldan başlanğıc ekspozisiya, zavyazka, final, həm də müstəqil surətdə mövzud olan üç nağıldan istifadə olunmuşdur. İstifadə edilmiş nağıllar “Sindibad və sehrli zümrüd quşu”, "Ələddin və gözəl Budur”, "Əlibaba və qırx quldur” haqqında nağıllardır.
Fikrət Əmirovun “Min bir gecə” əsəri Azərbaycan baleti tarixində yeni mərhələ açmışdır. Belə ki, bu əsərdə çoxpərdəli tamaşa və kiçik formalı baletlərin ənənələri birləşir. Bəstəkar, balet janrında yazarkən artıq kamil bir simfonist idi. Onun yaradıcılığında, ümumiyyətlə, simfonik təfəkkür tərzi şərq mədəniyyəti ənənələrindən bəhrələnərək formalaşmışdı. Çox koloritli və parlaq bir əsər olan “Min bir gecə” baletində dərin fəlsəfi konsepsiya, müəllif düşüncəsinin dəqiqliyi və məntiqi ən diqqətçəkən bir məqamdır. Şərq xalqlarının nadir abidəsi üzrə yaranan bu əsərin konsepsiyasından baletin dramaturgiyası doğulur. Yəni burada iki aləm mövcuddur: real və nağıl dünyası. F. Əmirov bu baletdə klassik formalardan istifadə edərək, onları tam melodik və ritm-intonasiya komplekslərində əlaqələndirir.
Balet musiqisinin müəllifi olan Fikrət Əmirov müsahibəsində bildirir ki, Orta əsər ərəb ədəbiyyatının bu görkəmli abidəsinin fəlsəfi müdrikliyi, humanist fikirləri, xəlqiliyi məni balet yaratmağa ruhlandırmışdır. Tamaşa qadına, onun müdrikliyinə, mənəvi gözəlliyinə mədhiyyə kimi düşünülmüşdür. Əlbəttə, “Min bir gecə” nağıllarındakı bütün rəvayətləri bir əsərə sığışdırmaq mümkün deyildir. Bu problemin həllində librettonun müəllifləri Maqsud və Rüstəm İbrahimbəyov qardaşlarının böyük xidməti vardır. Onlar çox maraqlı dramaturji material təklif etmişlər. Tamaşada musiqinin və plastikanın dili ilə bu nağıllar xəzinəsinin ən qiymətli inciləri, qadınların zəkasını, xeyrxahlığını, məhəbbətdə sədaqətini əks etdirən incilər cilvələnmişdir.
Yazılması
Min bir gecə baleti Fikrət Əmirovun yaradıcılığında xüsusi mərhələ təşkil edir. Adətən əsərlərinin bədii məzmununu xalqa yaxın olan mövzulardan götürən Fikrət Əmirov Min bir gecə baletini yazarkən də ənənəsin sadiq qalaraq xalqın çox sevdiyi nağıllara müraciət etmişdir. S. Təhmiraqızı qeyd edir ki, “bəstəkar bu epik janrın dili ilə sanki öz düşüncələrini, məhəbbət və sədaqət ideyalarını tərənnüm edir.” F. Əmirov “Min bir gecə” ərəb nağıllarının süjetinə müraciət etməsinin səbəbləri haqqında müsahibələrinin birində belə açıqlama verirdi: Min bir gecə mövzusu məni uzun illər idi ki, rahat qoymurdu. Şərqin böyük həyat eşqi, yüksək məhəbbət duyğuları ilə yoğrulmuş, müdrik fikirlərlə zəngin olan bu ölməz sənət abidəsi çox sənətkara ilham vermiş və şübhəsiz ki, bundan sonra da ilham verəcəkdir.
Dünya folklorunun ən qiymətli incilərindən biri olan “Min bir gecə” ərəb nağılları süjetinin xoreoqrafik təcəssümü F. Əmirovdan bir bəstəkar kimi yüksək ustalıq və yaradıcılıq cəsarəti tələb edirdi. Çünki, Əmirovdan əvvəl dünya musiqi tarixində özünəməxsus yeri olan məşhur rus bəstəkarı N. A. Rimski-Korsakov və fransız bəstəkarı M. Ravel də “Min bir gecə” mövzularına müraciət edərək məşhur əsərlər yaratmışdılar.
Ümumilikdə Şərq mövzusu həmişə F. Əmirovu maraqlandırmışdır. H. Cavidin “Şeyx Sənan” dramına musiqi, Elmira Nəzirova ilə müştərək yazdığı “Fortepiano ilə orkestr üçün ərəb mövzularında konsert”, Yaxın Şərqin böyük şairləri Sədi və Hafizin yaradıcılığından ilhamlanaraq yazdığı “Gülüstan-Bayatı-Şiraz” simfonik muğamından sonra “Min bir gecə” baleti bəstəkarın ərəb dünyası, ərəb mədəniyyətinə münasibətinin daha bir təcəssümü olmuşdur.
Balet üzərində işə başlamazdan əvvəl bəstəkar İran, İraq, Türkiyə, Misir, Suriya, Mərakeş və Hindistana səyahət etmiş, ümumşərq mədəniyyəti ilə sıx təmasda olmuşdur. Bu ölkələrə səfərləri zamanı, Əmirov şifahi ənənəli peşəkar musiqidə bir sıra müştərək cəhətləri hiss etmişdir. Əmirovun xüsusən ərəb musiqisi ilə daimi təması Azərbaycan xal musiqisi və şərq xalqlarının musiqisi arasında oxşarlıqları dərk edə bilməsinə təkan vermişdir. F. Əmirov tərəfindən “Min bir gecə” nağıllarının seçilməsi bir sıra amillərlə şərtlənir ki, onlar arasında da ilk növbədə bəstəkarın özünün şərq nağıllarına məhəbbəti və ərəb ölkələrinin musiqisindən toplanan materiallar əsas şərtlərdəndir. Bəstəkar bu mövzuya müraciət etməsinin səbəbini belə açıqlayır: Mən öz qarşımda digər yaradıcılıq məsələlərini qoymuşdum. Bir çox şərq xalqlarının mədəniyyəti ilə yaxından təmasda olan azərbaycanlı bəstəkarın süurunda rəsm edilən “şərq-ərəb” musiqisi yazırdım. Buna görə də baletdə ilkin mənbə kimi bu və ya digər konkret ərəb melodiyaları axtarmağın mənası yoxdur.
Yaradıcılığında gərgin təzadları, ekspressiv və emosional qarşılaşdırmaları çox sevən F. Əmirov, “Min bir gecə”də də həmin məziyyətləri istifadə edir. R. Zöhrabovun fikrincə, ''“Baletin musiqisində əsas etibarilə üç təbii keyfiyyət diqqəti daha çox cəlb edir: obrazlı plastika, parlaq melodik dil; xarakter və hərəkətlərin təbiətindən, xalq rəqs musiqisi elementlərindən doğan ritmika; musiqisinin rəng və çalarlarını səciyyələndirən koloritlik. Bütün bunları bəstəkar “nömrəli” sistemdən uzaqlaşaraq simfonik inkişafı böyük, müfəssəl səhnələrdə təzahür etdirir.”''
Musiqisi
Min bir gecə baleti giriş və iki pərdədən ibarətdir. Bu iki pərdə öz mahiyyəti etibarilə kəskin təzad təşkil edir. Artıq orkestrın ilk xanələri sanki dinləyicini sehrli nağıllar aləminə aparır. Arfa və royalın yüksək registrdə zərb alətləri ilə birləşməsi gözəl bir ahəng yaradır.
Bu fonda baletin aparıcı mövzularından biri – məhəbbət mövzusu yaranır. Bu mövzu əsərdə etik başlanğıcın tərənnümü kimi böyük obraz – emosional məna kəsb edir. Məhəbbət mövzusu bütün kompozisiyanı əhatə edir. Onun yaranışı müxtəlif obraz mərhələlərini keçən, hər dəfə emosional gərginliyin ən yüksək pilləsində meydana çıxan vahid intonasiyanın registr variasiyası üzərində qurulur. Başlanğıc musiqi fikrinin intonasiya inkişafında belə mərhələlik muğam dramaturgiyasından irəli gəlir. Girişdə bu mövzu lirik tonlarla boyanır, səhnə arxasında qadın xoru ona qoşulan zaman həyəcanlı əhvali-ruhiyyə kəsb edir. Birinci pərdənin sonunda Şəhrizad Şəhriyarla görüşərkən bu mövzu çox geniş səslənir. Balet boyu məhəbbət mövzusu onun qarşısını kəsən bütün maneələri dəf edir. Finalda bu mövzu tam surətdə orkestrdə hakim mövqe tutur, lad, emosional baxımdan yeniləşir və qabiliyyyətli, təntənəli Do-majorda səslənir. Musiqişünas V. Şərifova-Əlixanova məhəbbət mövzusunu belə səciyyələndirir: “Bu mövzu, eyni zamanda baletin epiqrafı olub, sanki obraz məzmununu müəyyən edən emosional kamerondur.” center|600 px Girişdə diqqət çəkən məqamlardan biri qadın xorunun ifa etdiyi vokalizin əlavə edilməsidir. Bu səs bir tərəfdən möcüzəli nağıl aləminin sədası, digər tərəfdən uzaq keçmişin əks-sədasıdır. Xüsusən səsin baletə əlavə edilməsi bir neçə amillə bağlıdır. Bir tərəfdən bu üsul bəstəkar üçün tipikdir. Belə ki, F. Əmirov “Gülüstan-Bayatı-Şiraz” simfonik muğamında və “Nəsimi dastanı” baletində də insan səsindən istifadə etmişdir. “Nəsimi dastanı”nda bu, həm qiraətçinin səsi, həm qadın xoru, həm də lirik-dramatik tenordur. Bu əsərində bəstəkar səsi dramaturji baxımdan ən mühüm anlarda istifadə edir.
Dramatik kulminasiyalar, gərgin səhnələr zamanı bəstəkarın sopranonu və xorun səslənməsini baletə əlavə etməsi müəyyən vəziyyət və şərait zamanl inandırıcı, təbii qavranılır. Hər dəfə onun səslənməsi məhz xoreoqrafiyanın inkişafına gərgin emosional vəziyyət aşılayır. center|600 px
“Min bir gecə” baletində qadın səsinin istifadə edilməsi müəyyən məna daşıyır. Qadın Şərq poeziyasında yüksək gözəllik və ülviliyin timsalıdır. Burada Şəhrizad belə bir anlamda təcəssüm olunur. Vokalizin mövzusu balet boyu daha iki dəfə səslənir. Birinci dəfə “Ölümə məhkum olunan qadınların qüssə və kədəri”ni xor ifadə edir. Sonra isə “Şəhriyar və Şəhrizadın dueti” səhnəsində solo qadın səsi səslənir.
Birinci pərdə əsasən təzadlar üzərində qurulur. Şəhriyar və Nuridənin səhnəyə gəlişinin əvvəlində zərb alətlərinin tembri səslənir. Bu lirik səhnə kantilen melodiya üzərində qurulur. Sonrakı səhnə olan “Orgiya” böyük simfonik inkişafa malik olan bir lövhədir. Burada mövzular qısa motivlərdən, kəskin sinkopalı ritmlərdən qurulur. Mövzular üst-üstə qoyularaq, ostinat ritmik formula, cəld passajlara çevrilir. Qəfildən Şəhriyar peyda olur, onun monoloqu aldanmış insanın əzablarını açır. Qəhrəmanın ruhi vəziyyətini cahargah ladının intonasiyaları ifadə edir. Şəhriyarın qəddar qərarının rəmzi olan “Cəlladların rəqsi”ndən sonra qadınların kədərli unison xoru səslənir. Onların oxuması “Mərsiyə” üzərində qurulur.
Şəhrizadın qəfil gəlişi məhəbbət mövzusunun fonunda baş verir. Valtornaların kəskin dissonans akkordu Şəhrizadın inadkar sədası kimi səslənir. Bu səhnə ilə birinci pərdə tamamlanır.
Birinci pərdə ənənəci balet formalarından finala doğru məqsədəuyğun şəkildə yönəlir, musiqi və süjet inkişafı ilə bağlanır. Baletin ikinci pərdəsi isə Şəhrizadın üç nağılından olan süita kimi qurulur. Süita formasında qurulmasına baxmayaraq burada da simfonikləşmə əsasdır. Üç nağıl isə “balet daxilində balet” kimi qavranılır.
Birinci pərdənin personajları olan Şəhriyar, Şəhrizadə, cəlladlar, gecəni rəmsil edən parıltılı göy geyimdə olan qadınlar ikinci pərdədə də iştirak edirlər. Bu personajlar baletdə bütövlük və tamlıq yaradaraq, diversiment xüsusiyyətini aradan götürürlər.
İkinci pərdədəki hər üç nağıla giriş cənub gecəsinin təsviridir. Hər nağılı sonluğu isə cəlladların ritmi və Şəhrizadı öldürməyə hazırlaşan Şəhriyarın qəzəbi ilə tamamlanır. Nağılların musiqisi çox obrazlı, proqramlıdır. Burada təbiət lövhələri, fantastik varlıqlar, dəniz sahili, quldurların rəqi, məhəbbət səhnələri və sair verilir. Nağılların musiqisi təsviri xarakter daşıyır, burada ənənəvi quruluşdan çox improvizəli ifadə üslubu əsasdır. Ümumiyyətlə, ikinci pərdədə əsas etibarilə qısa motivlərin çoxçeşidli dəyişilmələri tətbiq olunur. Bəstəkar bir ritm-intonasiya toxumundan bir çox variantlar yaradır.
Baletin ikinci pərdəsindəki üç nağıl özündə böyük məna yükü daşıyır. Buradakı nağıllar Şəhriyarın mənəviyyatındakı dəyişilmələrin təkamülünü bilavasitə hazırlayır. Məhz bu nağıllardakı xeyirin şərə qalib gəlməsi ideyası Şəhriyarı daxilən təkmilləşdirir və qəddar hökmdarın qəlbində məhəbbət və ədalət duyğusu bərqərar olur. Buna görə də baletin sonunda Şəhriyarla Şəhrizadın lirik dueti çox emosional səslənir. Şəhrizad öz müdrikliyi, zəkası və iradəsinin gücü ilə Şəhriyara qalib gəlir. Bədii məzmun musiqi dilində də öz dolğun ifadəsini tapır.
İnstrumentasiya
Baletin süjeti ilə bağlı olaraq bəstəkar, Yaxın Şərq bölgəsinin musiqisinin koloritini baletdə böyük ustalıqla yaradır. Burada zərb alətləri qrupuna geniş yer verilir. Belə ki, baletdə ənənəvi zərb alətləri ilə yanaşı, spesifik və nadir alətlərdən də istifadə edilir. Hətta elə səhnələr vardır ki, bəstəkar yalnız zərb alətlərini tətbiq edir.
Partiturada rast gəlinən ənənəvi olmayan 8/8, 10/8, 12/8 metrik sistemləri Yaxın Şərq xalqlarının musiqi təfəkkürü üçün səciyyəvi olub, orkestr palitrasına xüsusi rəngarənglik verir. Bəstəkar, Şərq xalqlarının musiqi folklorunun gözəlliyinə aludə olmaqla bərabər, son dərəcə zəngin ritmlər arayıb taparaq bunları musiqidə canlandırmışdır. F. Əmirov bu ritmləri həm orkestrdə, həm də ayrı-ayrı zərb alətlərində - nağarada, vibrafonda, litavrlarda, cənglərdə solo kimi istifadə etmişdir.
Səhnə dizaynı və xoreoqrafiya
“Min bir gecə” baleti nağıl-romantik baletdir. Tamaşanın rəssamı Toğrul Nərimanbəyov baletə gözəl tərtibat vermiş, parlaq rəng effektləri, dolğun boyalardan istifadə etmişdir. Təmkinli və eyni zamanda tutqun boyaların verilməsi, cəzaya məhkum edilən qadınların geyimləri, hətta Şəhriyarın geyiminin tamaşanın əvvəlində tutqun, sona doğru isə işıqlı rəngdə verilməsi müəyyən rəmzi məna daşıyır.
Təhmiraqızı qeyd edir ki, “tamaşanın çox qeyri-adi tərtibatı rənglərin simfoniyası adlandırıla bilər.” Rəssamın istifadə etdiyi təkrarolunmaz çalarlar tamaşaçını sehr və nağıl aləminə aparır. Rəssam palitrasında gözqamaşdırıcı parlaqlıq və yumşaq zəriflik effektləri ilə qane olmur. O, süjetin ardınca gedərək, rənglər qammasını yaradır. Tərtibatın parlaq, major tonlarında verilən palitrası nağılın ruhu ilə həmahəngdir.
Tamaşanın xoreoqrafiyasında klassik, milli və kütləvi rəqslərlə yanaşı, həm də oyun epizodları, akrobatika elementləri də verilir. Baletdə musiqi dili baxımından diqqət çəkən iki məqam vardır: birincisi, əsər boyu ritm hakimdir. Ritm, demək olar ki, tamaşanın musiqisinin səthi üzərində dyanır. Ritmik formulu ilk dəfə Oxatanların rəqsində meydana çıxır, sonra Cəlladların rəqsi, Şəhriyarın monoloqu və kütləvi rəqslərdə də eşidilir. Saray mühiti üçün ənənəvi olan bütün musiqi parçalarında daim bu ritm saxlanılır.
Şəhriyarın monoloqunda “dartılan” sekund intonasiyaları üstünlük təşkil edir. Bu intonasiyalar artıq girişdə Şəhrizadın mövzusunun müşayiətində sezilir, Şəhriyarın monoloqunda qeyd olunur və həmişə obrazı müşayiət edir. Hadisələrin gedişatında sekunda intonasiyaları, hətta Şəhriyarın arvadı – Nuridənin partiyasına da nüfuz edir.
F. Əmirov nağıl personajlarının ritm simasında – jestlərində, mimikalarında, yerişlərində, söhbət zamanı əllərinin plastikasında və sair vəziyyətlərdə, “ritmin musiqisini” və yaxud, “ritmik melodiyanı" axtarıb tapa bilmişdir. Bütün bunlar isə musiqili-xoreoqrafik tamaşanın əsas amili sayılır. Müəllif Şəhrizadın nağıllarını bir növ musiqi və rəqs dilinə “tərcümə” etmişdir.
Şəhrizadə
Şəhrizadə ağıl və müdrikliyi özündə birləşdirməklə, həm də sədaqətli və gözəldir. Buna baxmayaraq o, xəyanətlə üzləşmiş və qəlbi qəzəblə dolmuş rəhmsiz şahla qarşılaşır. Özündən əvvəl şahın minlərlə günahsız gənc qızın ölümünə səbəb olduğunu öyrənən Şəhrizadə həyatı ilə risk edərək bu ədalətsiz qırğına son qoymağa qərar verir.
Şəhriyar
Gənc və əzəmətli şah Şəhriyar öz sevimli arvadı ilə vidalaşıb ova gedir. Gözlənilmədən saraya qayıdan şah arvadını qulun ağuşunda görür. Aldanmış ər, alçaldılmış hökmdar bu rüsvayçılıqdan donub qalmış şahidlərin gözləri qarşısında arvadına divan tutur və bütün gənc qadınları edam etmək kimi dəhşətli bir fərman verir.
Nahaq yerə ölümə məhkum olunmuş qadınların yalvarışları hiddətli şahın qəzəbini söndürmür. Bir müddət sonra şahın qəzəb dünyasına gözəllik və müdrikliyi özündə birləşdirən Şəhrizadə daxil olur. Bu zaman sanki möcüzə baş verir. Şəhriyarın qəddar ürəyində məhəbbət hissləri oyanmağa başlayır. Ancaq o, sevsə belə, qərarını dəyişmir – Şəhrizadı ölüm gözləyir. Ağlın qəzəblə, məhəbbətin nifrətlə mübarizəsi başlayır. Şəhriyar birdən-birə təslim olmaq istəmir. Əvvəlki məhəbbət və xeyirxahlığa inamı yenidən əldə etmək üçün o, Şəhrizadın əsrarəngiz nağıllar dünyasına daxil olub min bir gecə keçirir.
Librettosu
Bu əhvalat çox qədim, dünyada şahlıq dövr sürdüyü vaxt, məhəbbətə sədaqətsizlik ölümlə cəzalandırılan bir mühitdə, keçmiş insanların adət və ənənələri indikilərdən tamamilə fərqləndiyi bir zamanda baş vermişdir.
Birinci pərdə
Qədim əfsanəyə görə, bir gün qüdrətli şah Şəhriyar həyat yoldaşı ilə vidalaşaraq ova gedir. Gözlənilmədən saraya qayıdan şah həyat yoldaşını qullarından birinin ağuşunda görür. Həyat yoldaşını ölümlə cəzalandıran şah dəhşətli bir qərara gələrək, hər gün saraydakı gənc xanımlardan birini edam etməyi tapşırır.
Həmin dövrdə şahın qəddarlıq və qəzəb dünyasına gözəllik və müdrikliyi özündə birləşdirən Şəhrizadə daxil olur. Şəhriyarın qəddar ürəyində sevgi baş qaldırır. Lakin bu incə hiss də şahın qəddər qəlbini yumşaltmır və o, Şəhrizadənin də cəzalandırılmış minlərlə qadın kimi, edam edilməli olduğunu deyir. Şəhrizadə şaha min bir gecə ərzində nağıllar danışmağa qərar verir.
Dənizçi Sindibad və Ruhh quşu
Güclü fırtına məşhur dənizçi Sindibadı kimsəəsiz adaya atır. Özünə gələn Sindibad qarşısına çıxan hər kəsin həyatını işıqlandıran Sevinc quşu ilə qarşılaşır. Lakin, Sevinc quşu kədərlidir, çünki onu qəddar düşməni Ruhh quşu təqib edir. Lakin, Sindibad qəhrəmancasına Ruhh quşu ilə döyüşə girərək qalib gəlir və Sevinc quşunu onun əsarətindən azad edir. Bundan sonra Sevinc quşunun parlaq işığı Sindibadın və bütün təmiz qəlbli insanların qəlbini işıqlandırmağa başlayır.