cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İqlu
İglo və ya iglu (İnuitçe: İglu), Eskimoslar və Aleut xalqı kimi etnosların yaşadığı ev. İqloların çoxu ov zamanı inşa olunur. Belə evlərdə bəzən 4 ay yaşayan yerlilər, daha sonra həmin evlər tərk edilir və yeniləri inşa olunur.
İqlolar haqqında
İqlolar daimi yaşamaq üçün nəzərdə tutulmamışdır. Eskimoslar və ya digər xalqlar əsasən ov zamanı və ya bir neçə günlük gəzinti zamanı, gecələmək üçün nəzərdə tutulan iqlolar, qardan və ya taxtadan hazırlanır. Əsasən qardan hazırlanan iqlolar daha məşhurdur. İqlonun tam hazırlanması üçün bir neçə saat lazımdır. Təcrübə olmadan iqlo hazırlanmasının mümkün olmadığı fikri məşhurdur.
İqloların tikilmə qaydası
İqlo tikmək eskimoslar üçün çox asantdır.Peşəkar bir ovçu qar bıçaqının köməyi ilə bir saata iqlo inşa edə bilər. Lakin çox zaman iqlo tikilməsində iki nəfər iştirak edir. İqlonun genişliyi, orada qalaçaq adamların sayına görə müəyyən olunur.Kiçik iqlonun isitmək daha rahatdır və ən əsası belə iqlolarda isti hava daha çox qalır. İqlonun hazırlanması üçün sərt qar lazımdır, iqlonun inşa ediləcəyi yer düzgün təyin olunmalıdır.thumb|left|250px|Birinci sıra kubikləri düzüldükdən sonra, daşlar mayili istiqamətində kəsilir. Beləcə, kubiklər üst üstə düzüldükcə, divarlara qübbə formasını vermək asanlaşır.Əks təqdirdə iqlonun uçma təhlükəsi yarana bilər. Daha sonra 20 ədəd qardan kubik formasında daşlar hazırlanmalıdır. Hər daşın 40 sm eni və 20 sm hündürlüyü olmalıdır.Daşlar dairəvi formada sıra ilə düzülür.Birinci sıra kubikləri düzüldükdən sonra, daşlar mayili istiqamətində kəsilir. Beləcə, kubiklər üst üstə düzüldükcə, divarlara qübbə formasını vermək asanlaşır.Eskimoslar iqlonun icərsində nəfəs almaqı rahatlaşdırmaq üçün, iqlonun üst hissəsində 2 dəlik açırlar.İqlonun daxilində olan istilik +4 dərəcədir.Ancaq iqloda olan adamların bədən tempiratutu sayəsində, istilik 16–17 dərəcəyə kimi yüksələ bilir.Bütün bu prosedurlardan sonra eskimoslar lampa ilə iqloya daxil olur və lampanı iqlonun divarına tuturlar.Bununla iqlonun divarında olan buz parçaları əriməyə başlayır.Bir müddət sonra buz parçaları donur və iqlonun divarları həm daxildən həm də xaricdən daha güçlü olur.Bundan sonra iqlo üçün tunel qazıntısına başlanılır.İqlo üçün düzgün tunel qazmaq çox önəmlidir.Düzgün tunel qazılmadıqda isti hava bayıra çıxa bilər və ya hər hansısa vəhşi heyvan asanlıqla tunelə daxil ola bilər.Tunel qazmaqdan ötrü, iqlonun girişi bir az dərin formada olmalıdır.Ən önəmli məsələlərdən biri İqloda yaşayacaq insanların tuneldən rahatbir şəkildə keçmələridir.Bəzən eskimoslar və ya digər xalqlar, bir ərazidə bir neçə iqlo inşa edirlər.Həmin iqlolar tikilməzdən əvvəl ümumi bir tunel qazılır və beləliklə bayıra çıxmadan biri öz iqlosundan digər iqloya keçə bilir.İqlo bir aydan sonra daha da möhkəm olur.Belə ki, yağan qar iqlonun xarici divarını möhkəmləndirir.Təxminən 20–25 gündən sonra eskimoslar tərəfinən inşa olunan iqlolar ən sərt fırtınalara və ya ayının hüçümlarına dözə bilir.İqloların icərisi əsasən iki hissədən ibarət olur.Bunlar yatmaq və yemək hazırlamaq üçündür.İqlonun icində yatmazdan əvvəl müxtəlif heyvanların ayının və yatülkünün dərisindən istifadə edilir.Qədim zamanlarda eskimosların xalq əfsanələrinə görə iqlo xeyir və bərəkət rəmzi hesab olunurdu.eskimoslar arasında, gənc oğlanların baçarıqları arasında tələb olunan xüsusuiyyətlərdən biri ov etməkdirsə digəri isə iqlo inşa etməkdir.eskimoslar iqlolarda bütün ili qalmırlar, bir neçə aydan sonra ov mövsümü bitir və .eskimoslar qeriyə qayıdırar. Bununla da iqlolar yavaş-yavaş əriyir və tamam yox olurlar.
Cenin
Cenin — Fələstin Muxtariyyətinin İordan çayının qərb sahilində yerləşən şəhəri, Fələstin Milli Administrasiyasının (PNA) eyni adlı vilayətinin inzibati mərkəzi.
Tarixi
Roma dövründə qəsəbə samariyalı Ginae kəndi kimi tanınırdı.
12-ci əsrdə Yakut əl-Həməvi Cenini "çoxlu bulaqlar olan kiçik gözəl şəhər" kimi təsvir etmişdir.
Osmanlı imperiyası dövründə Cenin eyniadlı naxiyanın (nahiyənin) mərkəzi idi, 1596-cı il siyahıyaalınmasına görə burada 8 təsərrüfat var idi. 1882-ci ildə əhalisi 3 minə yaxın idi, 2 ailə xristian, qalanları müsəlman idi.
1922-ci ildə əhalinin sayı 2637 nəfər idi, onlardan 7 yəhudi, 108 xristian, 215 hindu və sikx, qalanları isə müsəlman idi.
Şəhər 1930-cu illərdə Fələstinin İngiltərənin nəzarəti altında olduğu zaman şöhrət qazanmışdı. 1938-ci ilin yayında yerli ərəb Cenində ingilis müstəmləkəçi məmurunu öldürdü. Qətldə şübhəli bilinən yaraqlı qaçmaq istəyərkən tutularaq güllələnib. Buna baxmayaraq, Britaniya hakimiyyəti cəza olaraq şəhərin böyük bir hissəsinin yandırılmasına qərar verdi. Avqustun 25-də bu məqsədlər üçün Ceninə 4200 kiloqram partlayıcı gətirildi. Cenin əməliyyatı zamanı ingilislər yerli ərəbləri minalanmış hesab edilən ərazilərdə öz əsgərlərindən irəli getməyə məcbur etdirdilər. Yaxınlıqda mina ola biləcəyinə dair ən kiçik bir şübhə yaranan kimi bu üsul hər yerdə tətbiq olunurdu.
1996-cı ildə Cenin yaxınlığında Ərəb Amerika Universiteti yaradıldı və 2000-ci ilin sentyabrında tələbələr təhsil almağa başladı.
2002-ci ildə İsrailin "Müdafiə divarı" hərbi əməliyyatı zamanı, Cenin qaçqın düşərgəsində döyüşlər zamanı İDF-nin Cenində törətdiyi qırğın yüzlərlə və minlərlə ölü haqqında PNA-nın bəyanatları var idi. — əsasən də mülki şəxslər. PNA, İsrail, BMT və HRW-nin sonrakı hesablamalarına görə, Fələstin tərəfindəki döyüşlər zamanı qadın və uşaqlar da daxil olmaqla 52–57 nəfər həlak olub. İsraillilər şəhəri "Fələstin terrorunun mərkəzi", "Tənzim"in başçısı isə "11 sentyabr hücumlarından" iki həftə sonra "Kamikadzelərin paytaxtı" adlandırırlar.
Bothriochloa
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Andreyanov adaları
Adreyanov adaları  (Andreanof Islands, ) — Aleut arxipelaqında yerləşən bir qrup ada. Qərbdə Amçitka boğazı ilə Siçovul adalarından, şərqdə Amukta boğazı ilə Dörd Dağ adalarından ayrılır.
Coğrafiya
Adaların uzunluğu təxminən 440 km-dir. Qrupa 46 vulkanik ada və bir çox kiçik qayalıq daxildir. Delarov adaları da daxil olmaqla ümumi sahəsi 3924,737 km²-dir. Ən yüksək nöqtəsi Tanaqa vulkanıdır (1806 m).
Delarov adaları Adreyanov adalarının alt qrupudur və arxipelaqın ən qərb adalarını əhatə edir.
Qrupun ən böyük adaları bunlardır: Qorelı, Tanaqa, Kanaqa, Adak, Kaqalaska, Bolşoy Sitkin, Atka, Amlia və Siquam.
Andreyanov adaları demək olar ki, davamlı külək səbəbindən adətən dumanlı və ağacsız olur. Bitki örtüyü subarktik kolluqlar və çəmənliklərdən ibarətdir. Burada qütb tülkülərinə, sahil sularında isə çoxlu treska və kambalakimilərə rast gəlinir.
Adalar seysmik aktiv zonada yerləşir. Burada hər gün rixter şkalası üzrə 3 bal gücündə təkanlar qeydə alınır. Ən böyük zəlzələlər 1957 və 2007-ci illərdə müvafiq olaraq 8,6 və 7,2 bal gücündə baş vermişdir.
Tarix
Adalar ilk dəfə 1760-1764-cü illərdə rus dənizçiləri Andreyan Tolstı, Pyotr Vasyutkin və Maksim Lazarevin ekspedisiyası nəticəsində kəşf və təsvir edilmişdir. 1761-ci ildə "Andreyan" gəmisinin adı ilə adlandırılmışdır.
İkinci Dünya müharibəsi zamanı adalarda bir neçə Amerika hərbi bazası yerləşirdi. Müharibədən sonra Adak adasındakı baza genişləndirilərək daimi hala gətirilir, lakin 1995-ci ildə bağlanılır.
Əhali
2000-ci il siyahıyaalınmasına görə əhalisi 412 nəfər olmuşdur. Ən böyük yaşayış məntəqəsi olan Adak eyni adlı adada yerləşir. 18-ci əsrdə adalarda 3000-ə qədər aleut yaşayırdı.
Bandar-loq
240px|thumb|right|Bandar-loqlar ingilis rəssamı [[Con Çarlz Dollmanın illustrasiyasında (1903-cü il)]] Bandar-loq  – İngilis yazıçısı Redyard Kiplinqin “Cəngəlliklər kitabı”nda yaratdığı uydurulmuş meymun xalqıdır. İngilis dilindən olan bir sıra tərcümələrdə cəm şəklində - bandarloqlar kimi tərcümə olunur. ,
Xarakteristikası
Hindi dilindən tərcümədə Bandar sözü “meymun”, log sözü isə “xalq” anlamına gəlir. Bu iki sözün birləşməsi olan “Bandar-log” sözü “meymun xalqı” mənasını verir.
Kiplinq Bandar-loq haqda belə yazmışdır: ''“Onlar hamısı özlərinə başçı seçmək, öz qanunlarını qurmaq, öz adətlərini fikirləşmək üçün yığışırlar, lakin onların yaddaşı növbəti günə qədər qalmadığından heç vaxt fikirləşdiklərini həyata keçirə bilmirlər”. Özlərinə bəraət qazandırmaq üçün hətta belə bir deyim də tərtib etmişdilər: “Bandar-loqun indi nə haqda düşündüyünü, cəngəlliklər sonra düşünəcək”.'' “Cəngəlliklər kitabı”nda Bandar-loq haqqında daha çox “Kaa-nın ovu” hekayəsində oxuya bilərik. Bu hekayədə Bandar-loq görünüşcə meymuna bənzəyən Mauqlini oğurlayırlar. Mauqli meymunların ''“Biz güclüyük! Biz azadıq! Biz heyran olunmağa layiqik! Biz cəngəlliklərdəki heç bir xalqın layiq olmadığı tərifə layiqik! Biz hamımız belə deyiriksə, deməli bu, həqiqətdir!”'' sözlərini ucadan deməsini görən kimi özünü gülməkdən saxlaya bilməmişdir.» Kiplinqin dünyasında Bandar-loqa münasibət Hindistandakı parilər kastasına olan münasibətlə eynilik təşkil edir. .
“Kaa-nın ovu” hekayəsini “Bandar-loqun yol mahnısı” tamamlayır. Bu da Kiplinqin şeir formasına olan güclü bağlılığını nümayiş etdirir.
Tənqidi təfsirlər
Rus ədəbiyyatşünası, kulturoloq Yuriy Lotman Kiplinqin “Cəngəlliklər kitabı”nda qəhrəmanlaşdırılmış heyvanların mütəşəkkil davranışı Bandar-loqların ağılsız və gözlənilməz hərəkətləri,həmçinin onların xəyali təşkilatları ilə ziddiyyət təşkil edir. Lotmanın fikrincə, heyvanların insanla ilk dəfə qarşılaşması mövqeyindən baxdıqda, ibtidai insanın davranışı məhz bandar-loqun davranışı kimi olmuşdur. . Lotman həmçinin qeyd edir ki, heyvanlar aləmi nöqteyi-nəzərindən insanlar heyvanlarla qarşılıqlı əlaqədə daha çox təsirə malikdir. Çünki heyvanlar insanların hərəkətlərindən əvvəlcədən xəbər tuta bilmədiyindən, onların müqaviməti təsirsizdir.
Martin Fido qeyd etmişdir ki, intellektuallar qeyri-müyyən ideyalarla oynayan, lakin heçnə əldə edə bilməyən  Bandar-loq obrazında şüurlu olaraq satiraya məruz qalmışdılar. Bu cür təsvir çoxlu sayda oxucuları təhqir etdi və antiintellektuallığa köklənmiş bir çox kütləni isə zəhlətökən sevincinə gətirib çıxartdı. Eyni zamanda Fido güman edir ki, 1894-cü ildə bu obraz qəzəbli şəkildə lovğalanan, lakin ətrafında olan həyatı yaxşılaşdırmağa çalışmayab estet(incəsənəti pərəstişkarları) salonların fitnəkar təsviri qismində uğurla istifadə oluna bilərdi.
1901-ci ildə Kiplinqin Fransaya səfəri zamanı təmkinli şəkildə qəbul olunmasını, yazıçının müasirləri Paris ədəbi dairələrinin Bandar-loqu Fransada həmin dövrdə mövcud olan cəmiyyətə qarşı olan gizli satira kimi anlamaları ilə izah edirdilər. Lorinston Uordun fikrincə, belə səhv anlama fransızların ingilis yumorunu başa düşməmələri olmuşdur.
Piter Firçou isə öz kitabında Kiplinqin Bander-loqunu ABŞ-nin alleqorik təsviri kimi qələmə vermişdir. .
Ekranlaşdırlması
Bandar-loq obrazı "Walt Disney Pictures" studiyası  tərəfindən 1967-ci ildə ekranlaşdırılmış “Cəngəlliklər kitabı” adlı cizgi filmində peyda olmuşdur. Bu filmin animasiya olunmuş franşizasında onlar tupey stilində saç düzümündə və nəyisə tuta bilən quyruqla təsvir olunmuşdular. Kiplinq öz hekayəsində Bandar-Loqların kralı olmamasını dəfələrlə qeyd etsə də, "Walt Disney Pictures" studiyası film versiyasında onların Kral Lui adlı kralının olmasını vermişdir. O oranqutan idi, lakin reallıqda Hindistanda heç vaxt oranqutan aşkar olunmamışdır. Bandar-loqlar Mauqlini oğurlayaraq, onu kral Luinin yanına aparırlar.Onlar “I Wan'na Be like You” (“Mən də sənin kimi olmaq istəyirəm”) musiqi nömrəsində iştirak etdiyi zaman Balu və Bagira Mauqlidən “qırmızı gülün” sirrini açmağı tələb edən Kral Luidən onu xilas etməyə cəhd göstərirlər.
2003-cü ildə çəkilmiş “Cəngəlliklər kitabı 2” cizgi filmində onların başçısı kral Lui yer almamışdır.
2016-cı ildə rejissoru Con Favro olan və  Walt Disney Pictures tərəfindən çəkilən “Cəngəlliklər kitabı” fantaziya macəra filmində bandar-loqlar eyni cür meymun növündə yox, müxtəlif hind primatları görkəmində ( məhz makak, lanqur və hind hibbonu qismində) təsvir olunmuşdur. Onlar Mauqlini oğurlayaraq kralları olan kral Luiyə “qırmızı gülün” sirrini öyrənmək üçün təqdim edirlər.Bu filmdə kral Lui vaxtilə Hindistan, Tayland, Çin və Vyetnamda mövcud olmuş insanabənzər meymun dəstəsi olan Gigantopitek kimi təsvir olunmuşdur. [[1994-cü ildə çəkilən eyniadlı filmdəki kimi onlar danışmırlar.Onların vokal effekliyi şimpanze və hibbon səslərinin insan səsi ilə qarışdırlması nəticəsində alınmışdır.
Təhmasib Qarayev
Təhmasib Hikmət oğlu Qarayev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin çavuşu, Vətən müharibəsi şəhidi.
Hərbi xidməti
Təhmasib Qarayev 2017-ci ildə Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin Ağcabədi rayon üzrə Hərbi Komissarlığı tərəfindən müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılmışdır. Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin sıralarında xidmət etmişdir. Sonra xidmətini eyni hərbi birləşmədə müddətdən artıq olaraq və "çavuş" rütbəsi ilə davam etdirmişdir.
Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin çavuşu olan Təhmasib Qarayev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Murovdağın, Cəbrayılın, Füzulinin, Qubadlının və Xocavəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Təhmasib Qarayev 22 oktyabr 2020-ci ildə Xocavənd rayonunun Qırmızı Bazar qəsəbəsi istiqamətində döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı həlak olmuşdur. Ertəsi gün doğulduğu Ağcabədi rayonunun Kəbirli kəndində dəfn olunmuşdur.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Təhmasib Qarayev ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Təhmasib Qarayev ölümündən sonra "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Təhmasib Qarayev ​ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi zamanı döyüş əməliyyatlarının rəhbəri olan, düşmənin canlı qüvvəsinin məhv edilməsində rəşadət göstərən, vəzifə borcunu ləqayətlə və vicdanla yerinə yetirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Təhmasib Qarayev ölümündən sonra 3-cü dərəcəli "Rəşadət" ordeni ilə təltif edildi.
Almalı (Mahnişan)
Almalı - İranın Zəncan ostanının Mahnişan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 426 nəfər yaşayır (93 ailə).
Elvin Quliyev
Həyatı
Elvin Quliyev 1999-cu il aprelin 24-də Daşkəsən rayonu Əhmədli kəndində anadan olub. Ailədə 3 oğlan, 2 qız olublar.
Hərbi xidmətləri
2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Elvin Quliyev Füzuli döyüşlərində savaşıb. 2020-ci il oktyabrın 1-i Füzulidə şəhidlik zirvəsinə ucalıb. Daşkəsən Şəhidlər Xiyabanında torpağa tapşırılmışdır.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı verilmiş tapşırıqları şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elvin Quliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elvin Quliyev ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Mavi İmpuls
— Yaponiya Hava Özünümüdafiə Qüvvələrinə məxsus aerobatika eskadronudur. Komanda 1960-cı ildə yaradılmışdır. Uçuşlar üçün 6 ədəd F-86 Sabre təyyarəsi istifadə olunurdu. 1995-ci ildən etibarən aviaşoular üçün Kawasaki T-4 təyyarələri istifadə olunur.
Tarixi
Yaponiyaya məxsus ilk aerobatika komandası qeyri-rəsmi olaraq 1958-ci ildə yaradılmışdır. Həmin komanda dörd nümayişdən sonra dağıldı. 1959-cu ildə ABŞ aerobatika komandası olan Thunderbirds-in Yaponiyaya ziyarətindən sonra Yaponiya Hava Özünümüdafiə Qüvvələrinin komandirləri öz aerobatika komandalarını yaratmaq üçün ilhamlandı. 1960-cı ildə yeni komanda yarandı. Hansı ki, 1958-ci ildə yaranmış komandadan 3 pilot orada iştirak edirdi.
Komananın ilk nümayişi 1960-cı il 4 mart tarixində baş tutudu. Əvvəlcə komanda "Tenryu" adlanırdı. Adın qərb dillərində çətin tələffüz olunduğu nəzərə alınaraq, komanda Mavi İmpuls adlandırıldı. 1961-ci ilə qədər hər bir təyyarə ayrı rəngdə idi. Sonradan isə bütün təyyarələr ağ və mavi rənglərdən ibarət olacaq formada boyandı.
Fərhad Teymurov
Teymurov Fərhad Dəmir oğlu — (d.1938- ö.2021) Azərbaycan Kooperasiya Universitetinin professoru.
Həyatı
Fərhad Dəmir oğlu Teymurov 1938-ci ildə anadan olmuşdur. 1956-ci ildə ADU-nun (indiki BDU) fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuş və 1961-ci ildə oranı bitirmişdir. 1967-ci ildə Moskva Dövlət Universitetində fizika-riyaziyyat elmləri namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1967-ci ildən Moskva Kooperativ İnstitutunun Bakı İqtisad fakültəsində ( indiki Azərbaycan Kooperasiya Universiteti) baş müəllim, dossent, direktorun tədris işləri üzrə müavini vəzifələrində çalışıb.
2002-ci ildə Azərbaycan Kooperasiya Universitetinin Elmi şurasında professor vəzifəsinə seçilmişdir. 60-dan çox elmi və metodiki məqalənin, beş dərs vəsaitinin müəllifidir. Azərbaycan Kooperasiya Universitetinin Ümumi texniki fənlər kafedrasının müdiri işləyib.
Ekogenetika
Ekogenetika- ekologiya və genetika qovuşuğunda kompleks elmi fənn. Bu fənn ekoloji amillər və populyasiyanın genetikası arasındakı əlaqələri öyrənir.
Ekogenetik ekspansiya
Ekogenetik ekspansiya biosferin təkamül prosesi nəticəsində yeni landşaft zonalarında orqanizmlərin tarixi yayılmasıdır. prosudentlərin ekspansiyası ilk dəfə konsumentlərdən asılı olmayaraq keçmişdir. Konsumentlər Yerdə peyda olan zamandan bəri produsentlərdən asılı olmuşdur. Sonralar biosferin təkamülü produsentlərlə konsumentlərin asılılığı mərhələsinə qədəm qoymuşdur (məs., çiçəkli bitkilərlə həşəratlar).
Almanların Turfan ekspedisiyaları
thumb|Albert Qrünvedel Turfan ekspedisiyaları- 1902-1914-cü illərdə Çinin Sincan bölgəsinə, əsasən Turfan şəhəri nə təşkil edilmiş ekspedisiyalar. Bu səfərlər Berlin Etnoqrafiya Muzeyinin keçmiş rəhbəri Albert Qrünvedelin təşəbbüsü ilə Albert von Le Coq tərəfindən təşkil edilmişdi. Muzey kollektivindən olan və səfərlər zamanı mağaralardakı rəsmlərin fotoşəkilini çıxarmaqla məsul şəxs Teador Bartus hər 4 ekspedisiyada da iştirak etmişdir. Hər iki rəhbər həm Qrunvedel həm də Le Coq ekspesiyalardan minlərlə fotoşəkillə yanaşı bir çox əşya və 40 mindən çox mətnlə Berlinə qayıtmışdır. 1902-ci ildə ilk araşdırma qrupu silah manufakturaçısı Fridrix Krupp tərəfindən maliyyələşdirilən bu səfərə başlamış, 1 il sonra isə xəzinələrlə dolu 46 sandıqla səfəri tamamlamışdı. Bunun nəticəsində həvəslənən II Vilhelm ikinci ekspedisiyanın maliyyələşdirilməsinə kömək etdi. Üçüncüsü isə Mədəniyyət Nazirliyinin vəsaiti hesabına maliyyələşdirilib. Le Coq rəhbərliyi altında dördüncü ekspedisiya bir çox çətinliklərlə üzləşdi və nəhayət, 1914-cü ildə Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə yarımçıq qaldı.
Ekogenetika
Həmçinin bax
Genetika
Xarici keçid
экогенетика (ecogenetics)
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Coğrafi mövqeyi
Turfan şəhəri Şimali İpək yolu üzərində Çinin Sincan bölgəsində yerləşir. Şəhər dəniz səviyyəsindən 154 m aşağıda, 170 km² sahəni əhatə edir. Bura həmçinin almanların qiymətli sənət əşyalarını və bir çox dillərdə yazılmış mətnləri toplamaq üçün ekspedisiyaların aparıldığı arxeoloji sahədir.
Tarixi
thumb|[[Albert von Le Coq|Albert Von Le Coq]] Əraziyə ilk beynəlxalq səviyyədə diqqət isveç səyyah Sven Hedin tərəfindən yetirilmiş, səyyah Avropalı və yapon arxeoloqları sözügedən Mərkəzi Asiyada arxeoloji tapıntı və kəşfiyyatlara uyğun perpektivli sahəyə cəlb etmişdir. Sven Hedin özü isə 1928-1935-ci illərdə Turfana son ekspedisiyasını həyata keçirmişdir. Səfər zamanı toplanan bütün materiallar günümüzdə Stokholm Etnoqrafiya Muzeyində saxlanılır.
Onun ilk təklifindən sonra 1879-cu ilin sentyabrın 27-dən noyabrın 21-ə kimi eləcə də 1914-1915-c illərdə bir sıra rus, 1906-1908-ci illərdə fin, 1908-19014-cü illərdə isə yapon tədqiqatçılar əraziyə səfər etmişdir. Həmçinin Böyük Britaniya, Fransa və Amerikadan da bir çox tədqiqatçı Turfana axın etmiş, 1928-ci ildən isə Çin arxeoloji kompaniyaları bu ekspedisiyaları davam etdirmişdir.
1899-cu ildə Romada açılan Beynəlxalq Şərq Elmləri sərgisinə gələn Klementz Dmitri Aleksandroviç və onun həyat yoldaşı Yelizaveta Nikalayevna Klements Berlinə gələrək görüşdən əvvəl Albert Qründvedellə görüşürlər. Albert Qründvedel 1893-cü ildə yazdığı "Buddistche Konst in India", yəni "Hindistanın Buddizm incəsənəti" adlı kitabı ilə bütün Avropada şöhrət qazanmış, Hindistan və Tibet buddizmi üzrə mütəxəssis kimi tanınırdı. Klementz onunla əlaqə saxladı və Qrünvedelə bildirdi ki, o, Sincan ekspedisiyası zamanı tapdıqları tarixi əsərləri həmin iclasda sərgiləyəcək və Prussiya hökuməti əgər razılaşarsa, Rusiya Elmlər Akademiyasının gələcək ekspedisiyasında Qrünvedel və komandasının iştirakını arzulayır. Klementz həyat yoldaşı ilə Romadakı görüşdən qayıdanda yenidən Berlində dayandı və Qrünvedellə görüşdü. Bu dəfə onlar Qrünvedelə Roma Beynəlxalq Sərgisində sərgilədiyi Turfan divar rəsmlərini göstərdilər. Bu rəsmləri gördükdən sonra Qrünvedelin Sincan bölgəsinə, xüsusən Turfana marağı daha da artdı. Bu səbəbdən 1902-ci ildə Qrünvedel özü Turfana ekspedisiya təşkil etmək qərarına gəldi, lakin bu, Prussiya Elmlər Akademiyası tərəfindən birmənalı qarşılanmadı. Ona görə də bu ekspedisiyanın bütün xərclərini özü toplamalı oldu. Səyahət pullarının bir hissəsini bəzi maliyyə qurumları, bir qismini fiziki şəxslərdən, bir qismini isə muzeydən toplanılmışdı. Onlar bu ekspedisiyada ruslarla əməkdaşlıq edə bilməsələr də, ruslar Qrünvedel və qrupuna tranzit bilet və hökumətin icazəsini almağa kömək etdilər. 1901-ci ilin oktyabrında Aurel Stein ikinci Sincan ekspedisiyasına başlamazdan əvvəl Berlin ə gəldi və Sincan haqqında vacib məlumatları Qrünvedellə bölüşdü. 1902-ci il avqustun 11-də Qrünvedel Şərq tədqiqatçısı Hut və Etnoqrafiya Muzeyinin təcrübəli əməkdaşı Teodor Bartusla yola düşür. Onların hədəfi İpək Yolunun şərq tərəfindəki Turfan bölgəsi idi. İlk səfərin əsas istiqaməti Turfan olduğundan sonrakı səfərlər də “Turfan səfəri” adlanırdı.
Ekspedisiyalar
left|thumb|261x261px|Turfanın coğrafi mövqeyi
Birinci Turfan ekspedisiyası
1902-1903 may
Şaverya
Şaverya  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — En. Şatiyon-syur-Şalaron kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Burk-an-Bres.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Birinci Turfan ekspedisiyası
İstiqamət: Külcə-Urumçi-Turfan-Tokson-Qaraşar-Kuça-Kumutra-Qızıl-Aksu-Tumşuk-Maralbaşı-Qaşqar
Şaverya
INSEE kodu — 01096.
Cöğrafiyası
Kommuna Paris şəhərinin 360 km cənub-şərqində, Lion şəhərindən 55 km şimal-şərqdə yerləşir və Burk-an-Bres şəhərindən 13 km qərbdə yerləşir.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Birinci Turfan ekspedisiyası
1902-ci il avqustun 11-də Albert Qrünvedel, Corc Hut və Teador Bartus ilk ekspediya üçün yola düşdülər. İlk əvvəl onlar 10 saatlıq dəmiryolu səfəri ilə Peterburqa çatdılar. Orada məşhur türkoloq Vilhelm Radloff da onların qrupuna qoşuldu. Radlof Sincandakı Rusiya səfirliyi ilə əlaqə saxlayaraq səfər barədə onları məlumatlandırmış və kömək istəmişdi.
Şaverya
Əhalisi
2010-ci ildə əhalinin sayı 927 nəfər təşkil edirdi.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Birinci Turfan ekspedisiyası
Daha sonra Peterburqdan Semey ə yola düşdülər. 18 sentyabrda isə Rus-Çin sərhəddinə çatdılar. Bu ərazinin ən əhəmiyyətli şəhərlərindən biri Külcə idi. Rus-müsəlman-tatar sahibkar Kazanov Fedorov onları qonaq etdi eləcə də, ərzaq tapmaqda köməklik göstərdi. Fedorov onlara həmçinin Budist mağaralarının rəsmlərini də göstərmişdi. 3 oktyabrda qrup kiçik karvanlar vasitəsilə Külcədən yola düşdü. Albert Qrünvedelin yoldaşına yazdığı məktubdan belə başa düşülür ki, onlar 4 oktyabrda Şui-dinə çatmış, 5 oktyabrı Usurqanda gecələmişdilər. 6-7 oktyabr tarixlərində Boro Coro dağlarından keçdikdən sonra isə 9 oktyabrda dağın zirvəsinə çata bilmişdilər. O yazırdı: " Oktyabrın 10-da biz U-taydan keçib Ta-kuon-Seyə çatdıq. Atlarımız çox yorğun olduğundan bir gecə burada qaldıq. Oktyabrın 12-də In-cho-ho və oktyabrın 13-də Xihuoya çatdıq. Onun hər bir hissəsi tamamilə Çin görünüşlü idi. Taranç ılar, tatarlar və sartlar əhalinin az bir hissəsini təşkil edirdi. Oktyabrın 14-də Kumbulak bulağına gəldik. Biz burada düşərgə saldıq və sonra səhradan keçməli olduq. Heyvanlar və insanlar üçün həqiqətən işgəncə idi və biz bu yolu iki günə qət edə bildik.Oktyabrın 15-də hədsiz soyuqda səhrada kiçik bir qəsrdə gecələdik. Oktyabrın 16-da meşədən keçib Totoya, 17-də Kurt-tuya çatdıq. Yerləri otlu, bəzən çöl, meşəlik, qırqovul, kəklik, çöl qazları olan bu yerdən keçdik. Oktyabrın 18-də Si-Qu-Soya çatdıq, orada monqolları gördük. Oktyabrın 19-da güclü yağışa görə gecələməli olduq. Oktyabrın 20-də böyük Şihezi şəhərinə çatdıq. Şəhərə girəndə dar bazar ərazisində teatr tamaşası var idi, gözəl, rəngarəng mənzərə idi. Orada bazarda xüsusilə meyvələr, şaftalılar və gözəl üzümlər var idi. Bundan sonra bölgə çox maraqlı olmağa başladı. Hər yerdə qədim şəhərlərin və məbədlərin xarabalıqları var idi. Yan-Tse-Hsiyə ayın 21-də, SenTe-Ço-Dseyə isə 22-də çatdıq. Orada çin donu geyinmiş belçikalı missionerlərlə görüşdük, onlar bizi almanca salamladılar və çox vacib məsləhətlər verdilər. Oktyabrın 23-də böyük Manas şəhərinə, sonra 24-də To-Hu-Lo, 25-də Ço-Tu-By və Yu-Fo-Go-ya çatdıq və gecəni Şa-Da-Yo-pedə keçirdik və nəhayət, 27-də Urumçiyə çatdıq."
Ncell
Fon
Şirkətin 80% hissəsi  Axiata Group Berhada məxsusdur. 2017-ci ilin fevral ayının ortalarına kimi Ncellin 6,73 milyon abunəçisi var idi. 2017-ci ilin fevral ayından etibarən Ncell 15.21 milyon mobil abunəçiyə sahibdir.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
İkinci Turfan ekspedisiyası
Noyabr 1904- dekabr 1905 thumb|245x245px|Ekspedisiyalarda tapılmış rəsm əsəri İstiqamət: Urumçi-Turfan-Qumul-Turfan-Kuça-Qaşqar
Şaverya
İqritisadiyyatı
2010-cu ildə əmək qabiliyyətli 606 nəfər arasında (15-64 yaş arasında) 469 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 137 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstəricisi - 77.4%, 1999-cu ildə 74.8%). 469 fəal sakindən 450 nəfər (238 kişi və 212 qadın), 19 nəfəri işsizdir (9 kişi və 10 qadın). 137 hərəkətsiz 45 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 58 nəfər təqaüdçü, 34 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
Ncell
Tərəfdaşlıq
Ncell şirkəti, Axiata Group Berhad şirkətinin bir hissəsinə çevrilmişdir. 12 aprel 2016-cı il tarixində Qrup "Reynhold Holdings" in səhmlərinin 100% -ni almışdır. 21 dekabr 2015-ci ildə TeliaSonera, Ncell-in 60.4% sahibliyini Malayziyanın telekommunikasiya şirkəti Axiata şirkətinə satmağı planlaşdırdığını açıqlayıb və bu prosesin 2016-cı ilin birinci yarısında başa çatması gözlənilir.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
İkinci Turfan ekspedisiyası
İkinci ekspedisiya üçün xalqdan topladıqları ianələr 42.000 Mark təşkil etdi. Bunun 15.000 Markı tarixi əsərlərin daşınması üçün istifadə olunmuşdur. Maliyə problemini həll etdikdən sonra hazırıqlar bir həftə davam etdi. 1904-cü il sentyabrın 12-də komanda yenidən Berlindən yola düşdü. Onlar əvvəlcə, Peterburqa gəldilər. Burada Rusiya Elmlər Akademiyasının üzvləri ilə görüşüb, Almaniyanın buradakı konsulluğuna yollandılar. Bundan sonra Peterburqdan Moskvaya, oradan beş gün sonra Omsk şəhərinə çatdılar. Sentyabrın 29-da isə gəmiyə minərək İrtış çayı vasitəsilə Semeyə çatdılar. Qış fəslinin yaxınlaşdığını nəzərə alaraq tez hərəkətə keçməyə çalışsalar da, müəyyən səbəblərdən yalnız oktyabrın 2-də Semey şəhərini tərk etdilər. Arada on dayanacaqdan keçərək oktyabrın 4-də Sergi Bor şəhərinə çatdılar. Dörd gündən sonra onlar 11 dayanacaq keçərək Tarbaqatay vilayətinin sərhəd bölgəsi Baxtıya çatdılar və orada bir gün qaldılar. Daha sonra oktyabrın 9-da bir az irəlidə Çöçək ə doğru yola düşdülər. 2 noyabrda komanda Urumçi şəhərinə çatdı. Burada çin üslubunda tikilmiş məbəd gördülər və şəkillərini çəkdilər. Noyabrın 13-də Urumçidan Turfana yola düşdülər. Onlar noyabrın 17-də Turfana, ertəsi gün isə Astanaya gələrək, burada araşdırma aparmaq istədilər. Bura, uyğur əkinçilərinin və tacirlərinin yaşadığı şəhər idi. Burada Savut adlı bir əkinçinin evini kirayəyə götürdülər. Alman heyəti və rus heyəti hələ Rusiyada olarkən Turfan və Kuçada birgə qazıntı işləri aparmağa razılaşmışdılar. Lakin almanlar Turfana gələndə ruslar onları gözləmədən qazıntılara başladı. Von Le Coq Qrünvedelin göstərdiyi yerlərə getdi və orada da qazıntılar apardı. Amma istədiyi sayda əsər əldə edə bilmədi. Bu ekspedisiyada ələ keçirilən əşyalar 40 sandıq, hər sandığın çəkisi isə 60 kiloqram idi. Əsərləri əvvəlcə dəvəyə mindirərək Çöçəkə, sonra isə “Ümid Dərnəyi” vasitəsilə Avropaya göndərdilər. Mart ayında Turfanda İdikut ərazisində qazıntı işlərini davam etdirdilər. Onlar burada kifayət qədər çox şey tapa bilmişdilər. Dağıntılar arasında məbədin kitabxanasını tapdılar. Amma dağdan yağan qar selindən buraya xeyli ziyan dəymişdi. Bundan sonra aprel ayında Bəzəklik Min Budda mağarasına gəldilər. Von Le Coq burada sağ qalan mağara kamerasından bütün divar şəkillərini çıxartdırdı. Əslində, Qrünvedel ona bu bölgədəki rəsmlərə toxunmamasını söyləmişdi, lakin Von Le Coq növbəti dəfə gəlib-gəlməyəcəyini bilmədiyi üçün, buna bənzər bir çox başqa divar rəsmləri olduğu üçün onları sökməyə qərar verdi. May ayında Le Coq qazıntı zamanı tapılan əsərlərin toplanması və təşkili ilə məşğul oldu. Bu dəfəki ekspedisiyada əldə edilənlər 60 sandıqdan ibarət idi və hər birinin çəkisi 115 kq idi. İyun ayında Le Coq özü Urumçiyə getdi və Bartusu Yarhotoya (Yargül) göndərdi. İyulda yenidən Urumçiyə getdi və Bartusu Turfanın şimal tərəfindəki Bulaqa göndərdi. Bu iki qazıntıdan Bartus çoxlu tarixi əsərlər aşkar etmişdi. Bunları göndərdikdən sonra iyulun ortalarında Turfan çox isti olduğu üçün burada qalmaq istəmədilər və Qumul a getməyə qərar verdilər.
Ncell
İstinadlar
<references group="" responsive="">
Almanların Turfan ekspedisiyaları
İkinci Turfan ekspedisiyası
Sentyabrın 17-də nəhayət Kuçaya çatdılar. Onlar burada da bir buddist mağarasına rast gəldilər, lakin çox araşdırma və qazıntı aparmadan yola düşməli oldular. Sentyabrın 30-da Kuçadan yola düşdülər.
Üşüncü Turfan ekspedisiyası
Dekabr 1905-aprel 1907
İsgəndər haqqında roman
300px|thumb|right|İskəndərin şüşə qabda dənizin dibinə enməsi, İskəndər haqqında romanın XVII əsrə aid serb əlyazması, Moskva Dövlət Tarix Muzeyi İsgəndər haqqında romanlar Avropa xalqlarının qədim ədəbiyyatında Böyük İsgəndərin həyatı və fəaliyyəti ilə bağlı müxtəlif mifik məlumatların toplandığı əsərlərə verilən ümumi addır. Əsərin ilk versiyaları yunan dilində olmaqla III əsrə aiddir. Bir qədər sonrakı dövrə aid əlyazmalarda əsər Makedoniyalı İsgəndərin saray tarixçisi Kallisfenə aid edilir, lakin bu tarixi şəxs İsgəndərdən əvvəl vəfat etdiyinə görə onun həyatını tam əks etdirə bilməmişdir. Əsərin naməlum müəllifi indi də bir çox tədqiqatçılar tərəfindən Psevdo-Kallisfen adlandırılır.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Üşüncü Turfan ekspedisiyası
İstiqamət: Qaşqar-Tumuşuk-Kuça (1906, yanvar), Qızıl-Qaraşar-Kumutra(1906 fevral)-Korla, Şorcuq-Turfan (iyul, 1906)-Urumçi-Qumul-Tuyuq (yanvar,1907), Şorcuq (fevral,mart 1907)-Turfan-Urumçi.
Qrünvedel ilk səfərinin kitabını nəşr etdirdikdən sonra 17 sentyabr 1905-ci ildə Berlindən Peterburqa getdi. Fotoqraf Hermann Pohrt da sentyabrın 23-də ona qoşuldu. Tranzit sənədləri çatışmadığına görə o, sentyabrın 29-dək Peterburqda qalmalı olub. Sonra səyahət Moskvaya doğru davam etdi.
İsgəndər haqqında roman
Əsərin versiyaları
160px|thumbnail|left|İskəndər və Hefestionun Daranın sarayına daxil olması, [[qravür, 1696]] İsgəndərin yaşadığı dövrdə hələ onun haqqında əfsanələr yaradılmışdı. Kallisfenin dövrümüzə çatmamış əsərində İsgəndərin həyatı Kilikiyaya qədər irəliləməyə kimi təsvir edilmişdi. İsgəndərin ölümündən sonra əsəri davam etdirən Onesikrit hadisələri o qədər inkişaf etdirir ki, hətta İsgəndəri əfsanəvi amazonkaların kraliçası Talestrislə də görüşdürür (Plutarxa görə, Onesikrit bir vaxtlar özünü kral elan etmək istəmiş diadox Lisimaxdan həmin dövr haqqında eşitdikdən sonra dövrlə maraqlanmağa başlamışdır).
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Üşüncü Turfan ekspedisiyası
Qış gəlib çatdıqda Rusiya sərhəddinin İrkeştam dayanacağına qədər yeddi gün yol getdilər. Onlar iki gün Külcə çayı boyunca yol qət etdilər, sonra isə 4000 metrlik Telki dağına qalxdılar. Qrünvedel məktublarında yazırdı: "Altay dağları qışda bol yağış və qar yağan bölgədir. Uzun dərə yazdan payıza qədər yaşıl düzənliyə çevrilir və qırğızlar orada heyvanlarını otarırlar. Buranın yaşıllığı və çiçəkləri ilə indiyədək gördüyüm ən möhtəşəm vadidir." thumb|Mərkəzi Asiyada Buddist rahiblər Qrünvedel dekabrın 6-da əlli beş gün gec də olsa Qaşqara gəldi. Üç həftə Qaşqarda qaldılar. Dekabrın 30-da üçüncü ekspedisiya adlandırdıqları birgə tədqiqatlarını davam etdirdilər. İlk arxeoloji dayanacağını Le Coq kitabında “Sincanda Hella axtarışında” adlandırıb. Qrünvedelin sözlərinə görə, ilk dayanacaq Maralbaşının şimal-şərqindəki Uç Turfan səfəri, Aksudan bir neçə gün əvvəl planlaşdırılmışdı. Yerli əhalinin onlara tövsiyə etdiyi yer isə Aksu nun qərbindəki çay vahəsi idi. Qrünvedel burada “Qızıl sarayın xarabalıqları olan Əfrasiabın köhnə şəhəri” haqqında eşitmişdi və onu çox ziyarət etmək istəyirdi.
İsgəndər haqqında roman
Əsərin versiyaları
Antik və orta əsrlər dövründə əsər çoxlu məzmun dəyişiklərinə və genişləndirmələrə məruz qalaraq, bir neçə versiyada yüksək ədəbi formalı əsər kimi meydana çıxmışdır. Latın, Qədim Erməni, Gürcü və Süryani dillərinə əsər Son Antik dövrlərdə (IV-VI əsrlər) tərcümə edilmişdir. Şatilonlu Valter tərəfindən yaradılmış “Aleksandreid” orta əsrlərin ən məşhur romanlarından biri olmuşdur. Arxiyepiskop Leo tərəfindən X əsrdə yaradılmış versiya Avropada yayılmış əsas dillərə - Qədim Fransız (XII əsr), Orta İngilis, Erkən Şotland (İsgəndər buiki, XIII əsr), italyan, ispan (İsgəndər poeması), Mərkəzi Alman (Lamprextin “Aleksanderlidi və Yohannes Hartlibin XV əsr versiyası ), slavyan, rumın və macar – tərcümə edilmişdir.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Üşüncü Turfan ekspedisiyası
Yanvarın 21-də Qrünvedel və komandası nəhayət Kuça vahəsinə yaxınlaşdılar. Bu vaxt eşitmişdilər ki, Qırmızı kəndin yaxınlığında böyük bir mağara məbədi var. Onlar yüklərini Kuçaya göndərdilər və özləri də Qırmızı çaya doğru irəliləməyə başladılar. Dini bəzəklərlə bəzədilmiş mağarar onları təəccübləndirdi. Divardakı boşluqlar və taxta oyma izləri dağ divarlarının ən hündür nöqtələrinə qədər görünürdü. Qrünvedel burada qalıb hər yeri bir-bir araşdırmaq istəyirdi. Bununla belə, Kuçaya qədər hər şeyi icarəyə götürə bilmişdilər. Təbii ki, onların burada qalması üçün kifayət qədər təchizat yox idi. İstəməsələr də, yazda qayıtmaq fikri ilə yollarına davam etdilər. Le Coq kitabıarənda Qızılda bu yerləri görən ilk alman olduğunu yazır və dostu Bartusla yanvarın 21-də buraya gəldiyini bildirir. Qrünvedel Bartus ilə birlikdə mağaraları, ətraf vadiləri və Muzart axını boyunca hündür qaya divarlarını araşdırdı. Əriyən qar əsrlər boyu dərin boşluqlar yaratmışdı və bu boşluqlarda oturma yerləri, meditasiya və sitayiş otaqları var idi. Qrünvedelin hələ 1903-cü ildə dediyi kimi, bəzi mağara rəsmləri şərq təsirini göstərirdi. O, bunu “Çin işi” adlandırmışdı. Lakin bu dəfə o, hind üslublu rəsm əsərinə də rast gəldi. Bu rəsmləri qələmlə köçürərkən Le Coq köməkçisi Karahoca ilə birlikdə ətrafdakı xarabalıqları izləmiş və təbiətin topoqrafik quruluşunu tanımağa çalışmışdır. Belə ki, o, cənubda Kuça, şərqdə Oş ətrafında Şayar və Toksunu gəzdi. Bu səfərlər zamanı o, çoxlu insanlarla tanış olub, folklor sahəsində çoxlu məlumatlar toplamışdı. Qrünvedel sağaldıqdan sonra dekabrın 30-da Qaşqarı tərk edərək Kuçaya yollandılar. Kuçaya çatdıqdan sonra birbaşa Qırmızı Min Buddanın mağarasına gəldilər. Bu dəfə dördü bir yerdə işlədiyindən iş əvvəlkindən də asanlaşdı. Pohrt fotoqrafiya və xəritəçəkmə işlərini, Von Le Coq və Bartus divar şəkillərini çəkdi. Qrünvedel araşdırma və təhlil aparırdı. Pohrt çincə, Von Le Coq isə uyğurca danışır, ona görə də hər ikisi tərcümə işi ilə məşğul olurdu. Buradan çoxlu əlyazmalar, divar rəsmləri və başqa xırda əşyalar əldə etdilər. Onlar Kuçanın başqa yerlərində də qazıntılar aparmış və çoxlu miqdarda material aşkar etmişdilər. Buradan toplanan tarixi eksponatların sayı 80 qutudan çox olub. Von Le Coq qayıtdıqdan sonra Qrünvedel Bartus və Pohrtla birlikdə Turfana qayıtdı. Bundan sonra Qumul a yola düşdülər. Onlar burada da çoxlu tarixi əsərlər toplayıb, 1907-ci ilin mayında əvvəlcə Urumçiyə, oradan Rusiyaya, oradan da Berlinə qayıdıblar. Bu ekspedisiyada hər birinin çəkisi 70-80 kiloqram olan 128 sandıq və tarixi əsər götürülüb. Nümayəndə heyəti Bəzəklik, Qaraşahr, Korla, Kumtura, Sorçuk, Toyuk, Tumşuk, Turfan vahəsi və həmçinin Qızılda araşdırmalar aparmışdılar.
İsgəndər haqqında roman
Əsərin versiyaları
Əsərin Süryani versiyası, digər orta əsr dillərində - ərəbcə, farsca (İskəndərnamə), efiop dili, ivrit dili (Sefer HaAqqadah), osmanlı türkcəsi (XIV əsr) və orta monqol (XIII əsr) -  də çoxlu versiyaların yaranmasına əsas vermişdir.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Üşüncü Turfan ekspedisiyası
Dördüncü Turfan ekspedisiyası
İsgəndər haqqında roman
Əsərin versiyaları
Qurandakı Zülqərneyn hekayəsi (Kəhf surəsi, 18:83-98) romanlardakı Qoq və Maqoq detalına uyğun gəlir və bu İslam alimləri arasında mübahisələrə səbəb olur. Ərəb və fars dilli mənbələrdə istifadə edilən “Zülqərneyn” adı ərəb dilindən tərcümədə “buynuzlu adam” anlamını verir ki, bu da İsgəndərin hakimiyyəti dövründə kəsilmiş və İsgəndərin Misir tanrısı Amunun varisi olduğunu göstərmək üçün buynuzlu şəkildə təsvir edildiyi sikkələrə əsaslanır. İsgəndər əfsanəsi haqqında İslam mənbələrində, xüsusilə İranda yayılmış məlumatlar Psevdo-Kallisfen və yerli Sasani məlumatlarının qarışığı şəklində müydana çıxır.
Yunan versiyası
Əsərin ən qədim yunan versiyası olan Böyük İsgəndərin tarixi (Historia Alexandri Magni, α vsersiyası) üçüncü əsrə aid edilir. Bizans dövründə bu versiya əsasında müxtəlif versiyalar yaradılmışdır ki, onların da bəziləri Orta Yunan dilində poetik formaya malikdir. α versiyası Flavi Polemi tərəfindən yaradılmış (IV əsr) latın versiyasının və erməni versiyasının (V əsr) əsasında durur. Möcüzəvi nağıllar və sirenlər və kentavrlar kimi mifik varlıqlarla görüşlərlə zəngin roman fantastik məzmuna malikdir.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Üşüncü Turfan ekspedisiyası
Sənədlərdə avqustun 22-də yeni tədqiqat səfərinin planlaşdırıldığı göstərilir. Bilikli və təcrübəli Albert Qrünvedel bu dəfə komandanın rəhbəri qismində deyili idi. 1911-ci ildə Albert von Le Coq da "Çotşo"nun nəşrini tamamladı. Beləliklə, o, Sincanda yaşadığı dövrün nəticələrini dərc etdi və yeni tədqiqatlara müraciət etmək imkanı qazandı. Bartus da getməyə hazır idi. Le Coqun məktubları və hesabatlarından başqa bu dörd ekspedisiyanın mənbəyi kimi 1928-ci ildə nəşr olunmuş “Sincanda yerlər və insanlar” kitabını da göstərmək olar. Səyahət hesabatlarından başqa, “Sincan da Hella axtarışında” adlı ikinci və üçüncü nəşrlərində o, ölkədəki münasibətləri araşdırmış və insanlarla görüşlərinə daha çox yer ayırmışdı. 31 mart 1913-cü ildə Albert fon Le Coq və Teodor Bartus hazırlıq işləri başa çatdıqdan sonra Peterburq və Moskva vasitəsilə Daşkənd və Əndicana getdilər. Onlar mayın 9-10-da Rusiya sərhəddinin İrkeştam dayanacağını, bir gün sonra isə Çin sərhəddinin Uluqçat dayanacağını keçdilər. Beləliklə, onlar mayın 14-də Qaşqara çatdılar və Macartneylər tərəfindən qonaq edildilər. İyunun 5-də kiçik Maralbaşı qalasına çatdılar. Maralbaşından 8-11 iyunda Tumsuk xarabalıqlarını dolaşdılar. Pelliotun 1906-cı ildə tapdığı dəfn yerlərini ziyarət etdilər və yolun cənubuna doğru getdilər. Ümumi müşahidə apardıqdan sonra orta qaya üzərində işləməyə qərar verdilər. Əvvəlcə Qızıla getməyə və geri dönərkən Tumsuku hərtərəfli araşdırmağa qərar verdilər. Qızıl mağaralarında on gün qaldılar. Tezliklə, 27 və ya 28-də Le Coq Kuçaya qayıtdı. Daha sonra Kuçadan ayrılaraq Qızıl istiqamətinə getdi. Yolda arabir Qızıl Qarğadakı mağaralara nəzər salırdılar. İyulun 1-də Bartusa da Qızıl mağaraslnın girişinə çatır. Bartus "Qılınc daşıyan mağara" və "Qırmızı günbəzli mağara"dan böyük bir dəstə divar rəsmləri çıxararaq hamısını bir yerə yığdı. O, böyük bir işçi qrupu ilə illər əvvəl əlyazmaları tapdıqları 66 və 67-ci mağaraların qarşısına köçürdü. O, daha çox əlyazma tapmaq istəyirdi, lakin bir neçə fraqmentdən başqa heç nə tapmadı. Avqustun 2-də Le Coq və Bartus 36 qutu doldurdular. Başqa mağaralarda divar şəkilləri yığılmağa hazır idi. Bartus köməkçiləri ilə təkbaşına işləyirdi. Divardan ehtiyatla soyulan yağlı boya pambığa bükülmüşdü. O, lövhələrin üzərinə qoyulmuş və digər yağlı boya ilə arasına polyesterlər varidi. Daha sonra bu əsərlər otla doldurulmuş sandıqlara qoyuldu.
Avqustun ilk həftəsinin sonunda Le Coq Kuçaya getməyə qərar verdi. Bir neçə gün (9-12 avqust) Kuçada İsaxanla qaldı. Daha sonra 16 kilometr uzunluğundakı Subaşına yollandı, buradakı xarabalıqları və bir neçə mağaranı gəzdi. Divarların kərpicləri rütubətdən dağıntıya çevrilmişdi. O, buna görə də kəşfiyyatın daha mümkün olmayacağını gördü. Bununla belə, şəhərin şimalındakı bir mağarada araşdırma apara bildi. Pelliotdan fərqli olaraq onun ölçməyə ehtiyacı yox idi. Onun qeydlərində ölçülər haqqında məlumat yoxdur.
İsgəndər haqqında roman
Yəhudi versiyaları
280px|thumbnail|right|Sebastiano Konça - İsgəndərin Yerusəlim məbədinə daxil olması, təxm. 1736, Prado muzeyi İosif Flavi özünün “yəhudilərin qədim tarixi” əsərində qeyd edir ki, Yerusəlimə gələn İsgəndər böyük kahini salamlayıb və Makedoniyaya qayıdarkən yuxuda onu gördüyünü deyib.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Üşüncü Turfan ekspedisiyası
Le Coq bir həftə Subaşıda qaldı və daha çox şəhərin şimalındakı mağaralarda vaxt keçirdi. Burada tapılan çınqılları təmizlədikdən sonra girişi aça bildi. Sonra yenidən Kuçaya qayıtdı. Bundan sonra avqustun 23-də müsəlman zəvvarlarla birlikdə Ming Tan Atam məscidini ziyarət etdilər. Burada da Buddist Stupaların xarabalıqları var idi. İlk səfər Kuçanın şərqindəki Kirişə qədər davam etdi və onlar təxminən 10 gün burada qaldı. Ramazan ayının son həftəsinə (ehtimal ki, 9-30 avqust arasına) təsadüf etdiyi üçün işləmək üçün könüllü tapmaq mümkün olmadı. Le Coq vaxtını yoxlamağa sərf etdi. Qumturaya getməzdən əvvəl bir çox mağaraları araşdırıb, şəkillərini çəkdi. Kirişli bir neçə fəhlə ilə birlikdə tapdığı bütün mağaraları metrlərlə yığılmış qumdan təmizləyib boşaltdı və mağaraların planını cızdı. Burada çoxlu monastırlar, mağaralar və bəzi rəsm emalatxanaları var idi. Sentyabrın 2-də Qurban bayramından qısa müddət sonra Le Coq Kumturada işini dayandırdı və Qum Arikə yola düşdü. Orada bir məscid şeyxinin evində qaldı və bir neçə işçi ilə birlikdə Buddist dövrünə aid xarabalıqlara nəzər yetirdi. Daha sonra Qızıldan 70 sandıq götürüb Qaşqara yola düşdülər. Sentyabrın 21-də Qrünvedelə yazdığı məktubdan aydın olurdu ki, Sincan əyalətinin yüksək vəzifəli məmuru “Çin torpağında qazıntı aparan əcnəbilərə düşmənçilik edir”. Bu ekspedisiya zamanı hər birinin çəkisi 70-80 kiloqram olan 156 sandıq tarixi eksponat tapılmışdır. Birinci Dünya müharibəsi başladığı üçün onlar yenidən səyahət edə bilmədilər və almanların dördüncü səfəri beləliklə başa çatdı.
İsgəndər haqqında roman
Yəhudi versiyaları
Talmudda da İsgəndərlə əlaqəli çoxlu əfsanələr vardır, məsələn, qeyd edilir ki, samaritanlar məbədin məhv edilməsini planlaşdırsalar da, İsgəndər böyük kahin Saleh Simonun qarşısında səcdə etmişdir. Talmudda həm də İsgəndərin Cənub müdriklərinə on sualı, Qaranlıq bölgələrə səfəri, Amazonkalarla görüşü, Qızıl Saqqal, Cənnət qapılarına getməsi, səmaya yüksəlməsi və dənizin dibinə enməsi kimi əfsanələr yer almışdır.
Həmçinin misirlilərin də yəhudilərin İsgəndər qarşısında mühakimə edilməsini təsvir edən əfsanələri vardır.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Turfan ekspedisiyaları ilə bağlı çap olunan əsərlər
Turfan səfərləri zamanı almanlar külli miqdarda əsəri üzə çıxararaq öz ölkələrinə apararaq mühafizə altına almışlar. Bunlara freskalar, rəsmlər, heykəllər və relyeflər kimi təsviri sənət əsərləri ilə yanaşı, eləcə də ədəbi, dini, hüquqi və şəxsi yazılı sənədlər kimi əsərlər daxildir. Sincandakı tədqiqat səfərləri zamanı digər ölkələrin də topladığı əsərlər akademik ictimaiyyətə elə böyük təsir göstərmişdir ki, əldə edilən əsərlər əsasında aparılan araşdırmalar uyğur dili, ədəbiyyatı, buddizm və manixey mədəniyyəti sahəsində yeni səhifə açmışdır. Bu əsərlər arasında ən önəmlisi və ən çox araşdırılanı Altun Yaruk Sudurdur. Altun Yaruk Sudur Turfan Ekspedisiyaları zamanı tapılan ən mühüm əsərlərdən biridir və Beşfişli Şinko Şeli Tutunq tərəfindən Çin dilindən Uyğur dilinə tərcümə edilmişdir. Mahayana Buddizminin bir sutrası olan və Türk Buddizminin anlaşılmasına böyük töhfə verən bu əsər həm də uyğurca materialı ilə bənzərsiz bir xəzinədir. Uyğurca tərcümələrdən biri Peterburq əlyazması, digəri isə Berlindəki nüsxəsidir. Altun Yarukun mövcud olan ən sağlam və tam əlyazması Peterburq nüsxəsidir. Əsərin Berlin nüsxəsi Almaniyanın Berlin şəhərindəki kolleksiyada qorunur. Altun Yaruk Buddizm fəlsəfəsini, onun əsaslarını, Buddanın həyat hekayəsini və moizələrini əhatə edir. Alim Simone-Kristiane Raşmann Altun Yaruk Sudurun Berlin variantının bütün fraqmentlərini kataloqlaşdırmağa müvəffəq olmuş və üç cildlik tədqiqat aparmışdır. Nəticədə Altun Yaru k Sudurun Berlin variantında 70-dən çox müxtəlif əlyazma olduğunu müəyyən edib. Bununla belə, fraqmentlərin keyfiyyəti ilə bağlı mühüm təsbitlər də etmişdi. 172 fraqment I. Turfan ekspedisiyasında, 498 fraqment isə II. Turfan ekspedisiyasında 358 fraqment də III. Turfan ekspedisiyası zamanı ələ keçirilib. 107 fraqmentin haradan tapıldığı isə məlum deyildir.
İsgəndər haqqında roman
Xristian və İslam versiyaları
İsgəndər haqqında romanın süryani, fars, ərəb, efipo və bulqar versiyaları xristian və müsəlman variantları əsasında yaranmışdır. Böyük İsgəndər haqqında xristian əfsanələrini tədqiq edən filoloqlar belə nəticəyə gəlmişlər ki, Quranda Zülqərneyn haqqında verilən məlumatlar ellinist və xristian mənbələrindəki məlumatlarla oxşarlıq təşkil edir. Ərəb Epiteti “Zülqərneyn”in Böyük İsgəndərə aid olduğunu müəyyənləşdirməyə əsas verən bir neçə numizmatik sübut vardır. Həmçinin monoteist dinlərin tarixi İsgəndərin həyatını əks etdirən təsviri də vardır. Həmçinin, qədim xristian süryani və efiop əlyazmalarında aşkarlanmış İsgəndər haqqında əfsanələr də Quranda verilmiş məlumatlarla eynilik təşkil edir. Bu isə, Quranda isgəndərin təsviri məsələsi ətrafında dini mübahisələrə səbəb olmuşdur. Müsəlman intibahı dövründə Nizami Gəncəvi mənbələrdə Makedoniyalı İsgəndər haqqında verilmiş məlumatları toplayaraq “İsgəndərnamə” adlı beşinci və sonuncu iri həcmli əsərini yazmışdır. Nizami “Xəmsə”sinin təsiri ilə “Xəmsə” yaratmış Əmir Xosrov Dəhləvi isə həmin əsərə oxşar “Ayineyi İsgəndəri” əsərini yazmışdır.
Almanların Turfan ekspedisiyaları
Turfan ekspedisiyaları ilə bağlı çap olunan əsərlər
Albert Qrünvedelin Turfan səfərləri ilə bağlı yazdığı kitablar: