cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Almaniyanın birləşdirilməsi (1871)
Prussiyanın artan gücü: Realpolitik
Bismarkın "qan və dəmir" sözləri tez-tez almanların qana və gücə olan hərisliyinin sübutu kimi başa düşülür. İlk öncə, "Artıq problemlər 1848–1849-cu illərdə bizim üçün böyük səhv olduğunu bildiyimiz danışıqlar və müzakirələr zəminində həll olunmayacaq" ifadəsi çox vaxt siyasi prosesin təkzib edilməsi kimi izah olunur. Lakin Bismark bunu rədd etmişdi.
İkincisi, onun "qana və dəmirə" vurğu edən nitqi Prussiya ordusunun sadəcə rəqibsiz hərbi qüdrətini ifadə etmir, əksinə iki vacib cəhəti bildirir: müxtəlif Alman dövlətləri dəmir və digər əlaqəli müharibə materialları istehsal etmək qabiliyyətini yüksəltməli və bu müharibə materiallarından lazım gəldikdə istifadə etməyə hazır olmalıdır.
Vahid dövlətin qurulması
1862-ci ildəki Bismarkın çıxışından sonra alman millət-dövləti ideyası 1848–1849-cu illərdəki pan-germanizmin sülhpərvər ruhundan Bismarkın mühafizəkar realpolitikinə doğru dəyişməyə başladı. Bismarkın alman dövlətini Prussiya Hohensollernlərninə birləşdirmə ideyası bəzi tarixçilər tərəfindən onun Almaniyanın birləşməsinə göstərdiyi ən böyük qatqı kimi qiymətləndirilir. Müxtəlif Alman dövlətlərini bir-birinə bağlayan müqavilələrin şərtləri Bismarkın birtərəfli hərəkət etməsini qadağan etsə də, Bismarkın içindəki siyasətçi və diplomat bunun qeyri-mümkünlüyünü başa düşdü. Alman dövlətlərinin hamısını öz arxasında birləşdirə bilmək üçün Bismarkın xaricdən bir dövlətin onlarla müharibə etməsinə ehtiyactı var idi, bununla da o casus bellini təmin edə biləcəkdi. Belə bir şans 1870-ci ilin Fransa-Prussiya müharibəsi zamanı yarandı. Tarixçilər müharibəyə qədər gedən hadisələrdə Bismarkın rolunu uzun müddətdir müzakirə edirlər. 19-cu əsrin sonu — 20-ci əsrin əvvəllərində Prussiya tərəfdarları tərəfindən geniş yayılan ənənəvi görüş, Bismarkın niyyətinin həmişə Almanların birləşməsi olduğunu bildirir. 1945-ci ildən sonrakı dövrə aid tarixçilər Bismarkın müharibə yaratma manipulyasiyalarını Almaniyanı birləşdirməkdən çox, qısa dövrlük opportunizm və sinizm kimi qiymətləndirirdilər. 1866 və 1870-ci illərdə Bismarkın nümayiş etdirdiyi siyasi və diplomatik bacarıq Vilhelmin onu 1862-ci ildə məhz bu bacarıqlarına görə vəzifəyə təyin etməsinin nə qədər doğru olduğunu göstərdi.
thumb|upright=1.1|Şimaldan cənuba: [[Yutlandiyanın danimarkalı hissəsi (bənövşəyi və daçını), Şlezviq (qırmızı və qəhvəyi), Holşteyn (sarı). Şlezviq-Holşteyn məsələsi bu ərazilərin statusu ilə bağlı idi.]]
3 hadisə Almaniyanın birləşməsində funtamental rol oynadı. Birincisi, Danimarka kralı VII Fridrix kişi varis buraxmadan oldu və 1864-cü ildə İkinci Şlezviq müharibəsi baş verdi. İkincisi, İtaliyanın birləşməsi uğrunda gedən mübarizə 1866-cı il Avstriya-Prussiya müharibəsində Prussiyaya Avstriya əleyhinə müttəfiq qazandırdı. Sonda, Fransanın Hohensollernlər tərəfindən məahtəyə alınmasından duyduğu qorxu hissi onu 1870-ci ildə Prussiyaya müharibə elan etmısiylə nəticələndi və Fransa-Prussiya müharibəsi baş verdi. Bismarkın diplomatik və siyasi liderlik bacarığının, fon Runun hərbi təşkilatçılıq qabiliyyətinin və fon Moltkenin hərbi strategiya dühasının kombinasiyası sübut etdi ki, 1815-ci il nüfuz dairələri bölgüsünün qanantları Avstriyanın Mərkəzi Avropadakı nüfuz dairəsini müdafiə etmək qabiliyyətinə sahib deyil. Sonrakı hadisələr Almaniyada Prussiya hegomoniyası ilə nəticələndi və dualizm debatı sonlandı.
Şlezviq-Holşteyn məsələsi
Alman birləşmə dastanının ilk səhnəsi Bismarkın rəhbərliyi altında Şlezviq-Holşteyn məsələsi ilə reallaşdı. 15 noyabr 1863-cü ildə IX Kristian Danimarkanın kralı və Şlezviqin, Holşteynin, Laurenburqun hersoqu oldu. O, şəxsi titulları hesabına bu əraziləri bir arada saxlayırdı. 1863-cü ilin 18 noyabrında verilmiş konstitutsiya ilə Şlezviq hersoqluğunu Danimarka krallığının bir parçası elan etdi. Alman Konfederasiyası bu aktı 1852-ci ilə aid London protokolunun pozulması kimi dəyərləndirdi. Bu protokol 3 hersoqluğun Danimarka krallığından ayrı olduğunu özündə ehtiva edirdi. Hersoqluqların əhalisi özlərinin ayrı statuslarını dəyərləndirirdilər. Alman Konfederasiyası hersoqluqların əhalisinin etnik göstəricilərindən istifadə etmək qərarına gəlmişdi. Statistikaya görə Holşteyn və Laurenburq hersoqluqlarının əhalisinin böyük hissəsi gündəlik həyatlarında almanca danışan almanlardan ibarət idi, Şlezviqin şimal hissəsində azsaylı hesab edilməyəcək qədər danimarkalı azlığı olsa da, bu hersoqluğun da əhalisinin böyük hissəsi almanlardan ibarət idi. Noyabr konstitutsiyasını qüvvədən salmaq üçün edilən diplomatik təzyiqlər nəticəsiz qaldı. 1864-cü ilin 1 fevralında Avstriya-Prussiya qoşunlarının Eyder çayını keçməsi ilə müharibə başladı.
Avstriya-Prussiya müharibəsi (1866)
thumb|upright=1.3|Müharibə başlayan zamankı vəziyyət: {{legend|#0000FF |Prussiya}} {{legend|#FF0000 |Avstriya}} {{legend|#FFC0CB |Avstriyanın müttəfiqləri}} {{legend|#ADD8E6 |Prussiyanın müttəfiqləri}} {{legend|#00FF00|Bitərəf}} {{legend|#FFFF00|Müşətərk idarəçilik altına girən ərazilər (Şlezviq-Holşteyn)}}
Tərəflərin seçilməsi
1866-cı ilin aprel ayında təklif olunmuş konstitutsiya layihəsi İtaliya qoşunlarının Tirola və Vyananın Venesiya ilə sərhədinə çatdığı xəbərindən sonra mübahisələrə səbəb oldu. Avstriya hökuməti cavab olaraq cənub torpaqlarında qismən səfərbərlik elan etdi. İtalyanlar isə buna tam səfərbərliklə cavab verdilər. Rasional düşünmə dəvətlərinə baxmayaraq, İtaliya, Prussiya və Avstriya tam olaraq müharibəyə doğru hazırlaşmağa başladılar. 1 may tarixində I Vilhelm fon Moltkeyə bütün Prussiya ordusunun komandanlığını verdi və növbəti gün tam səfərbərlik elan edildi.
Prussiyanın silahlı güc tətbiqetməyə hazırlaşması Prussiya daxilində buna qarşı narazı qüvvələr formalaşdırdı. Həmçinin almann dövlətlərində, şəhər şuralarında liberal parlament üzvləri, birləşmə tərəfdarı siyasətçilər belə buna qarşı çıxırdılar. Onlar iddia edirdilər ki, bu münaqişə yalnız monarx sülalələrinin şəxsi maraqlarına xidmət edir. "Sivil" və ya "burjua" olaraq başa düşdükləri öz maraqları yersiz görünürdü. İctimai rəy də Prussiya hakimiyyətinə qarşı idi. Reyn boyu ərazilərin katolik əhalisi, xüsusən də kospolitan Köln və yüksək məskunlaşma göstəricisinə sahib Rur vadisi hələ də Avstriyanı dəstəkləməyə davam edirdi. Yazın sonlarında ən mühüm alman dövlətləri Berlinin alman dövlətlərini güc yolu ilə yenidən təşkil etmə istəyinə qarşı idi. Prussiya kabineti isə Almaniyanın birləşdirilməsi məsələsini bir güc mövzusu olaraq görürdü və onlara maraqlı olan məsələ bu gücü əldə etməyə kimin qüvvəsinni və iradəsinin çatacağı idi. Bu vaxt Frankfurt məclisindəki liberallar Alman birliyini bir çox partiyalar arasında güc bölgüsünə səbəb olacaq danışıqlar prosesi olaraq görürdülər.
Təcridedilmiş Avstriya
thumb|left|upright=1.3|alt=officer on horseback ordering his enthusiastic massed infantry into battle|[[Prussiya krallığı|Prussiya şahzadəsi Fridrix Karl Köniqqratzs döyüşündə ordusuna hücum əmri verir. ]]
Bir neçə Alman dövləti əvvəlcə Avstriya tərəfində olmasına baxmayaraq, onlar müdafiədə qaldılar və Prussiya qoşunlarına qarşı təsirli təşəbbüs göstərə bilmədilər. Avstriya yalnız Saksoniyanın yardımı ilə texnologi cəhətdən özündən üstün olan Prussiya ordusu ilə qarşılaşdı. Fransa yardım edəcəyinə dair söz vermişdi, lakin yardım gecikmiş və kifayətsiz idi. Avstriya üçün vəziyyəti qəlizləşdirən digər bir məsələ onun cənub sərhədləri boyunca İtaliya qoşunlarının düzülməsi idi. Bu Avstriyanı qoşunlarını parçalamağa məcbur edirdi. Avstriya qoşunları III İtalyan İstiqlaliyyət müharibəsi çərçivəsində Venesiya və Adriatik dənizi sahillərində döyüşürdü.
Sadova kəndi yaxınlığında bütün gün boyunca davam edən Köniqqratz döyüşündə vəliəhd-şahzadə Fridrix Karl və qoşunları döyüş yerinə gəlməkdə gecikdi. Fridrix Karl qoşunu həmçinin yanlış mövqeyə yönləndirmişdi. Çatar-çatmaz döyüşə girmə əmri versə də, döyüş Prussiya qoşunlarının inamlı qələbəsi ilə nəticələndi. Bu döyüşlə də müharibə Avstriya üçün sonlandı və o "Kiçik Almaniya" həll planı ilə razılaşmağa məcbur oldu.
Realpolitik və Şimali Alman Konfederasiyası
thumb|Müharibənin nəticəsi:{{legend|#0062BD |Prussiya}}{{legend|#81ABDE |Prussiya tərəfindən ilhaq edilmiş ərazilər}}{{legend|#04C6FF |Prussiyanın müttəfiqləri}}{{legend|#FF5850 |Avstriya}}{{legend|#FFB1BD |Avstriyanın müttəfiqləri}}{{legend|#2DDDA0 |Almaniya Konfederasiyasının neytral üzvləri}}
Rusiyanın Avstriya tərəfdən müharibəyə daxil olmasının qarşısını almaq üçün sülh imzalandı. Prussiya Hannover, Hesse-Kassel, Nassaunu və Frankfurt şəhərini özünə birləşdirdi. Hesse Darmştad ərazisinin bir hissəsini itirsə də, suverenliyini qoruyub saxlaya bildi. Mayn çayından cənubdakı dövlətlərlə (Baden, Vürttemburq və Bavariya) isə ayrıca müqavilələr imzalandı. Müqavilələrə görə bu dövlətlər Prussiyaya təzminat ödəməli və onun təsir dairəsinə daxil olmalı idilər. Avstriya və müttəfiqləri Şimali Alman Konfederasiyasından kənarlaşdırıldılar.
Alman dövlətləri üzərindəki üstünlüyü sona çatdıqdan sonra Avstriya öz diqqətini Balkan yarımadasına yönəltdi. 1867-ci ildə Avstriya imperatoru I Frans İosif Avstriuya-Macarıstan kompromis müqaviləsini imzaladı. Bununla da o imperiyanın Macar hissəsinə də Avstriya hissəsi qədər haqq verdi və dualist Avstriya-Macarıstan imperiyası formalaşdı. 1866-cı il Praqa sülhü Avstriyaya yumşaq şərtlərlə təqdim edilmişdi. Avstriyanın yeni millət-dövlət İtaliya ilə münasibətləri yenidən tənzimləndi. Avstriyalıların İtaliya qoşunları ilə döyüşdə daha uğurlu olmasına baxmayaraq, monarxiya Venesiyanın bühüm yerlərini itirdi. Habsburqları Venesiyanın idarəçiliyini Fransaya ötürdülər, sonradan fransızlar da nəzarəti İtaliyaya verdi.
Fransa ictimaiyyəti Prussiya qələbəsini qınadı və Sadova üçün intiqam tələb etməyə başladı. Fransadakı bu ab-hava qısa müddət sonrakı Fransa-Prussiya müharibəsinə zəmin yaradan əsas faktorlardan biridir. Avstriya-Prussiya müharibəsi Fransa hökuməti ilə olan münasibətlərin də pozulmasına səbəb oldu. 1865-ci ilin sentyabr ayındakı görüş zamanı Bismark III Napoleona müharibədə bitərəf qalacağı təqdirdə Fransanın Belçikanın və Lüksemburqun bəzi hissələri birləşdirməsinə Almaniyanın göz yumacağını bildirmişdi. Lakin bu anneksiyalar Napoleonla Bismarkən münasibətləri korlandığı üçün reallaşmadı.
Avstriya üçün məğlubiyyət faktı onu daxilində yerli hakimiyyət, liberalizm və s. kimi məsələləri yenidən dətərləndirməsinə məcbur etdi. Yeni yaradılmış Şimali Alman Konfederasiyasının özünün konstitutsiyası, bayrağı, hökumət və adminstrativ strukturları var idi. Hərbi zəfər vasitəsiylə Bismarkın Prussiyası Avstriyanın Almaniyanı birləşdirmə ideyasına qalıb gələ bilmişdi. Avstriyanın alman dövlətləri üzərindəki hakimiyyəti sonlandırılsa da, müharibə pan-alman ruhuna zərbə vurmuşdu. Alman dövlətlərinin çoxu Prussiya siyasətindən narazı idi.
Fransa ilə müharibə
1870-ci il Avstriya-Prussiya müharibəsindən 3 mühüm dərs aydın oldu. Birinci dərs o idi ki, güclü orduya sahib olmaqla bir dövlət 1815-ci ildə təsbit olunmuş təsir dairələri bölgüsünə və ittifaqlarameydan oxuya bilər. İkinci dərs o idi ki, qabiliyyətli lider rəqib dövlətin ətrafında elə bir mühüt formalaşdıra bilər ki, həmin dövlətin özü müharibə elan edər və beləcə, müttəfiqlər xarici hücumun "qurban"ı olan dövlətə yardım edərlər. Üçüncə dərs isə o idi ki, Avstriya-Prussiya müharibəsi ilə aydın oldu ki, Alman Konfederasiyasındakı və ümumiyyətlə, bütün alman dövlətləri içərisindəki ən güclü dövlət Prussiyadır və ondan başqa heç bir alman dövləti digər alman dövlətlərini potensial xarici hücumlardan qoruya bilməz. 1866-cı ildə orta ölçülü alman dövlətlərinin əksəriyyəti Prussiyaya qarşı idi, lakin 1870-ci ildən etibarən onların hamısı Prussiya ilə müqavilələr imzalamağa məcbur edildilər. Müqavilələrin şərtlərinə görə onlar ittifaqa qoşulmuş hər hansısa alman dövlətinə xarici hücum olardısa yardıma gəlməyə borclu idilər. Bismarkın Avropa siyasətində etdiyi ustaca manipulyasiyalar nəticəsində elə bir situasiya yarandı ki, guya Fransa "alman işləri"nə müdaxilə edir, Prussiya isə sadəcə alman haqlarının və azadlıqlarının müdafiəsi ilə məşğuldur.
İspaniyadakı nüfuz dairəsi bölgüsünün dağılması
1815-ci il Vyana konqresində Metternix və onun mühafizəkar müttəfiqləri İspaniyadakı monarxiyanı yenidən bərpa etdilər. İspaniyada taxta VII Ferdinand çıxdı. Növbəti 40 il boyunca bu monarxiya böyük dövlətlər tərəfindən dəstəklənsə də, 1868-ci ildə vəziyyət dəyişdi. İnqilab nəticəsində II İzabella taxtdan əl çəkdi və Parisdə fəxri sürgündə yaşamağa başladı. İspan taxtı isə boş qaldı. İspanlar uyğun katolik varis axtarırdılar. Avropa şahzadələrindən 3 namizəd irəli sürülsə də, onların namizədliyi Fransa tərəfindən rədd edilmişdi. Nəhayət, 1870-ci ildə Regensiya Hohensollernlərin Şvabiya qolu olan Hohensollern-Siqmarinqenlərdən Leopoldun namizədliyini irəli sürdü. Bundan sonrakı hadisələr tarixçilər tərəfindən "Hohensollern namizədliyi" adlandırılmışdır.
Namizədliyin irəli sürülməsindən sonra keşən bir neçə həftə boyunca bu məsələ Avropanın əsas gündəmi oldu. Bismark Leopoldu təklifi qəbul etməyə təşviq edirdi. Leopoldun ispan kralı olması Fransanın hər iki tərəfində Hohensollern soyundan gələn iki alman kralın hakimiyyətdə olması demək idi. Bu Bismark üçün arzulanan bir hal idi, lakin III Napoleon və onun xarici işlər naziri Qramont Aqenor üçün qəbul edilməz idi. Qramont Hohensollern ailəsinin rəhbəri və Prussiyanın kralı olan I Vilhelmə sərt ultimatum göndərdi. Ultimatumda bildirilirdi ki, əgər Hohensollern ailəsindən kimsə ispan kralı olmağı qəbul edərsə, Fransa buna cavab verəcəkdir. Lakin o, Fransanın cavabının necə olacağını yazmırdı. Şahzadə Leopold namizədlikdn imtina etdi. Beləliklə, böhran həll edildi, lakin Berlindəki fransız səfiri hadisələrin belə sakitlikdə həll edilməsinə şərait yaratmadı. O, Prussiya kralı Vilhelm Ems Spada istirahət edərkən ona yaxınlaşdı. O, kraldan onun heç vaxt ispan taxtında Hohensollern nümayəndəsinin əyləşməsini dəstəkləmədiyini bildirən bəyannamə yayımlamasını istədi. Vilhelm belə bir ətraflı açıqlama verməkdən imtina etdi və bu görüş haqqında Bismarka teleqraf göndərdi. Bismark bu hadisədən müharibə bəhanəsi kimi istifadə etdi. Teleqrafın mətni Bismark tərəfindən dəyişdirilmiş və kəskinləşdirilmiş teleqraf mətbuata sızdırıldı. Mətndən qəzəblənən almanlar fransızlara qarşı müharibə tələb etməyə başladı. Hadisələrin oxşarı Fransada reallaşdı. Havas agentliyi tərəfindən bilərəkdən səhv tərcümə olunan teleqraf mətni fransızların prussiyaay müharibə elan edilməsi tələbləri ilə nəticələndi. Fransızlar hələ də Sadova məğlubiyyətini unutmamışdılar.
Hərbi əməliyyatlar
thumb|alt=a tired sick old man in French military uniform, sitting beside an erect senior officer in Prussian uniform, spiked helmet, and sword|[[III Napoleon|İmperator III Napaleon (solda) 1870-ci il 2 sentyabrında Prussiya kansleri Otto fon Bismarkın yanında oturub. Bismark Napoleonun qılıncını əlində saxlayır. Məğlubiyyət fransız ordusunun dağılması ilə nəticələnib və inqilab nəticəsində paytaxtda respublika elan edilib. ]]
III Napoleonun Avstriya-Prussiya müharibəsi zamanı hər iki tərəfdən imtiyazlar qazanmaq istəyirdi, sülh danışıqlarında vasitəçi rolunu oynamasına baxmayaraq, bu istək baş tutmadı. Bundan sonra o, ümid edirdi ki, Avstriya və onun keçmiş müttəfiqləri olan alman dövlətləri Baden, Vürtemberq, Bavariya revanş almaq üçün ona qoşularlar. Onun bu ümidləri də boşa çıxdı. 1866-cı il müqaviləsi bəziləri könülsüz olsa da, bütün alman dövlətlərini hərbi baxımdan Fransaya qarşı birləşdirmişdi. Fransa Prussiyaya qarşı müharibəyə başlayarkən onun qarşısında bütün alman dövlətlərinin birləşmiş ordusu var idi, heç bir dövlət belə Fransa tərəfdən döyüşə qatılmamışdı. Fon Runun hərbi baxımdan yenidərqurmaları, Moltkenin əməliyyat strategiyası Fransa üzərindəki qələbəyə mühüm təsir etmişdi.
Prussiya ordusunun mobilizasiyası və ordu mənsublarının hərbi əməliyyatlara fokuslanmağa bacarığı I Napoleonun ordusunu xatırladırdı və hətta, fransızların özlərini belə heyran etmişdi. Effektiv dəmiryolları şəbəkəsinin mövcudluğu Prussiya əsgərlərinin döyüş yerinə yorulmamaış və döyüşə hazır formada gəlib çatmasına şərait yaardırdı. Lakin fransız qoşunları bir çox uzun məsafələri piyada qət etməyə məcbur idi. Spiçeren, Vörth, Mars la Tur və Qravelot kimi döyüşlərdən sonra prussiyalılar fransızların əsas ordularını məğlub edib, Metz və Parisə doğru irəliləməyə başladılar. 1870-ci ilin sentyabr ayının 1-də III Napoleon və bütöv bir ordu əsir götürüldü.
Alman imperiyasının elanı
Fransız imperatorunun alçaldıcı tərzdə əsir düşməsi və fransız ordusunun əsir tuturalaraq Saarlanddakı ("Səfalət düşərgəsi") düşərgədə saxlanılması Parisdəki farbslz hökumətinin təlaşlanmasına səbəb oldu. Napoleonun energetik rəqibləri bundan istifadə etdilər və hökuməti devirdilər. Fransada III Respublika yaradıldı. Alman ali komandanlığı fransızların sülh təklif edəcəyini gözləyirdilər, lakin yeni hökumət təslim olmağı rədd etdi və sonacan döyüşəcəyini bildirdi. Alman ordusu Parisə hücum etdi və onu yanvarın ortasına qədər mühasirədə saxlayaraq bombardman etdi. 1871-ci ilin 18 yanvarlnda alman şahzadələrinin və ali hərbi komandanları Versal sarayının Güzgülü salonunda Vilhelmi alman imperatoru elan etdilər. İmzalanmış Frankfurt müqaviləsi ilə Fransa ənənəvi alman əraziləri olan Elzası və Lotaringiyanın almandilli əhali yaşayan hissəsini Almaniyaya verdi. Həmçinin, 1807-ci ildə I Napoleonun Prussiyadan aldığı təzminat miqdarında Fransa təzminat verməli idi. Bu təzminatın ödənmə qrafikinə görə Almaniya Fransanı tərk edəcəkdi.
Birləşmə prosesinin vacibliyi
thumb|upright=1.5|alt=painting of well dressed and portly princes and dukes cheering a king on a dais|18 yanvar 1871-ci il: [[Versal sarayının Güzgülü salonunda Alman imperiyasının yaradılması elan edilir. Bismark ağ formada əks etdirilmişdir. Baden hersoqu Vilhelmin qarşısında dayanmışdır. Vəliəhd-şahzadə Fridrix (sonradan III Fridrix) atasının sağında dayanmışdır. Şəkil Anton fon Verner tərəfindən çəkilmişdir. ]]
Fransa–Prussiya müharibəsindəki qələbə millətçi məsələnin təməl daşı olduğunu sübut etdi. 1860-cı illərin ilk yarısında Avstriya və Prussiya alman dövlətlərinə özlərinin daxildə və xaricdə onların haqlarını və hüquqlarını qoruya biləcəklərini bildirirdilər. Şlezviq-Holşteyn məsələsində bu iki dövlətin nə qədər qətiyyətli olması bilindi. Lakin 1866-cı ildə Avstriya üzərində qələbədən sonra Prussiya alman dövlətləri ilə onların daxildə və xaricdə haqlarının qorunması ilə bağlı daha qətiyyətli danışmağa başladı. Bu zaman Avstriya isə əsas diqqətini Balkanlara yönəltdi və orada öz mülklərini genişlətməyə çalışdı. 1871-ci ildə Fransa üzərindəki qələbə alman dövlətləri üzərindəki Prussiya hegomoniyasının beynəlxalq səviyyədə tanınmasına səbəb oldu. Vilhelmin imperator elan edilməsi ilə Prussiya yeni imperiyanın aparıcı qüvvəsinə çevrildi. Cənub dövlətləri rəsmən yeni dövlətə qatıldılar. Bu 1871-ci ilin 26 fevral tarixində imzalanmış Versal müqaviləsi və 1871-ci ilin may ayının 10-da onun ratifikasiyasi edilmiş versiyas olan Frankfurt müqaviləsi ilə baş tutdu. Bismarkın Almaniyanı gevşək ittifaqdan federal dövlət səviyyəsinə çatdırmasına baxmayaraq, o, bunu tək etməmişdi. Birləşmə Müqəddəs Roma imperiyası zamanı qurulmuş hüquqi və iqtisadi tərəfdaşlıq ənənəsinin, Gömrük İttifaqının yardımı ilə qurulmuşdu. Vormarzın çətinliyinə, 1848-ci ildə liberalların təsirlərinə baxmayaraq, fon Runun hərbi təşkilatçılığı, fon Moltkenin strategi zəkası siyasi birləşmədə çox mühüm rol oynadı.
Siyasi və inzibati birləşmə
Yeni alman imperiyasına 25 dövlət daxil idi, onlardan 3-ü Hanza ittifaqına aid şəhər idi. Bununla da Avstriyanı knarda saxlayan "Kiçik Almaniya həlli" həyata keçirildi. Yaratdlğl ruh yüksəkliyi mühüm bir şey olsa da, müxtəlif dövlətləri bir millətdə birləşdirmək hərbi qələbələrdən daha çox şeylər tələb edir. Siyasi, sosial və mədəni davranışlar üzərində yenidən düşünməyə ehtiyac var idi. "Biz" və "onlar"ı yenidən inşa etmək lazım idi. "Yeni millətin üzvləri kimlərdir ?", "Onlar nə uğrunda mübarizə aparırlar ?", "Onlar necə təşkil ediliblər ?" kimi suallara cavab tapmaq lazım idi.
İmperiyanın qurucu dövlətləri
Tez-tez monarxların federasiyası kimi səciyyələndirilsə də, Alman imperiyası, qəti şəkildə desək, 26 dövlətdən ibarət bir qrupu federasiya etmişdir.
İmperiyanın siyasi strukturu
1866-cı il Şimali Alman konstitutsiyasi bəzi kiçik semantik tənzimləmərlə Alman imperiyasının da konstitutsiyası oldu. Yeni konstitutsiya ilə Almaniya bəzi demokratik xüsusiyyətlər qazandı. İmperiya Məclisi Prussiya parlamentinin əksinə olaraq, vətəndaşlarına birbaşa və bərabər formada seçki hüquq verdi. 25 yaşına çatmış bütün kişilərə seçki hüququ verilirdi. Bundan əlavə, seçkilərdə bəzi əvvəllər müşayiət olunan mənfi hallar aradan qaldırılırdı. Nəticədə milli parlament milli qürur halına gəlmişdi. Lakin qanunvericilik aktlarının təstiqlənməsi zamanı Bundesratın razılığı lazım idi. Bundesrat dövlətlərin nümayəndələrindən formalaşan federal şura idi və burada Prussiyanın güclü nüfuzu var idi. 58 deputatdan 17-i Prussiyadan olurdu və hər hansısa qanunu veto etmək üçün 14 səs kifayət edirdi. Beləliklə, Prussiya hər iki sahədə gücü əlinə keçirmişdi. İcraedici hakimiyyətin rəhbəri Prussiya kralı idi. O, kanslerləri təyi edirdi və kanslerlər yalnız onun qarşısında məsuliyyət daşıyır və onun göstərişləri əsasında fəaliyyət göstərirdilar. Rəsmi olaraq kansler bir nəfərlik kabinet kimi fəaliyyət göstərirdi və bütün dövlət işlərinin aparılmasına cavabdeh idi; praktikada dövlət katibləri (maliyyə, müharibə, xarici işlər və s. kimi sahələrə cavabdeh olan bürokratik yüksək vəzifəli şəxslər) qeyri-rəsmi portfel nazirləri kimi çıxış edirdilər. 1872–1873 və 1892–1894 illər istisna olmaqla, imperiya kansleri həmişə eyni vaxtda imperial hegomon krallıq olan Prussiyanın da baş naziri olurdu. İmperator Məclisi qanun layihələrini qəbul etmək, dəyişdirmək və ya rədd etmək gücünə malik idi, lakin qanunvericilik təşəbbüse göstərə bilməzdi. Qanunvericilik təşəbbüsü kanslerin ixtiyarına verilmişdi. Digər dövlətlər öz hökumətlərini saxladılar, lakin kiçik dövlətlərin hərbi qüvvələri Prussiyanın nəzarəti altına düşdü. Bavariya və Saksoniya kimi iri krallıqların orduları muxtariyyətlərini saxladılar, lakin Prussiya hərbi prinsipləri ilə uyğunlaşmaq üçün əsaslı islahatlara məruz qaldılar. Həmçinin, bu ordular müharibə zamanı federal hökumətin tabeliyinə keçirdi.
Tarixi arqumentlər və imperiyanın sosial anatomiyası
thumb|alt=Statue of the allegorical figure Germania|1877–1883-cü illərdə Rüdeshaymda ucaldılan və Naydervald abidəsi adlandırılan Germania heykəli.
Sonderveq hipotezinə görə Almaniyanın XX əsrdəki çətinliyinin səbəbi yeni imperiyanın siyasi, qanuni və iqtisadi təməlində olan problemlər idi. Prussiyalı torpaq sahibləri olan yunkerlər birləşmiş imperiyanın əsas güc mərkəzlərini ələ keçirmişdilər. Sonderveq hipotezisinə görə orta sinifin kəndlilərlə və şəhərli işçilərlə birlikdə güclərinin zəif olmasının səbəbi onların 1848 və 1871-ci il hadisələrində heç bir nailiyyət əldə edə bilməmələri olmuşdur. Yeni dövlətin formalaşmasında böyük burjuaziyanın — bankirlərin, tacirlərin, sənayeçilərin və sərmayəçilərin — rolunu araşdıran alimlər dövlətin idarə olunmasında sosial qrup kimi yunkerlərin dominant rolunu rədd etmişdirlər. Bu yeni cərəyan İkinci imperiyanın formalaşmasında tacir sinfinə mənsub olan Hanza İttifaqı şəhərlərinin və sənayeçilərin (xüsusən, Reynlənd bölgəsindən) oynadığı rolun mühüm olduğunu göstərir.
Vilhelm Almaniyasını öyrənən digər müxtəlif qrupların hamısı dövrün öyrənilməsinə yeni baxış nümayiş etdirmişdirlər. Onlara görə yunkerlər ordu üzərində əsas hakimiyyəti saxlasalar da, Sonderveq nəzəriyyəçilərinin iddia etdiklərindən fərqli olaraq, sosial, siyasi və iqtisadi məsələlər üzərində dominant olmamışdırlar. Şərqdəki yunker gücünə qarşı qərbdə güclü burjuaziya təbəqəsi, profesionallaşan mürokrat sinfi, professorlar, doktorlar, hüquqşünaslar, alimlər və s. sinfi formalaşırdı.
Siyasi mexanizmin xaricində: millət yaratmaq
Vartburq və Hambax konstitutsiya və adminstrativ aparatdan yoxsun idi. Bu problem 1867–1871-ci illərdə həll edildi. Almanların kəşf etdiyi kimi, möhtəşəm çıxışlar, bayraqlar və həvəsli izdiham, konstitusiya, siyasi yenidənqurulma və imperial superstruktur yaradılması və 1867–68-ci illərdə Gömrük İttifaqının yenidən təşkil edilməsi hələ də millətin yaradılması demək deyildi.
Millət-dövlətin açar ünsürü məqsədli milli siyasət vasitəsilə milli mədəniyyətin yaradılmasıdır. Yeni alman millətində Kulturkampf (1872–1878) siyasi, iqtisadi və admonstrativ birləşmənin millət olaraq da birləşməyə yol açması üçün həyata keçirildi. Alman cəmiyyətindəki bəzi fərqliliklər aradan qaldırıldı. mübarizə əsasən dil, təhsil və din sahəsində gedirdi. İmperiyanın xüsusən polyak və danimarkalı olan qeyri-alman əhalisini assimiliyasiya etmək üçün germanizasiya siyasəti izlənilirdi və bu siyasət dil və məcburi təhsil üzərindən aparılırdı. Xüsusi olaraq yaradılmış dərs proqramlarında ortaq keçmiş və imperiyanın dini təbliğ olunurdu.
Kulturkampf
Bəzi almanlara görə millət ifadəsinə plüralizm daxil deyildi və xüsusən, katoliklər ciddi diqqət mərkəzinə alındılar. Bəzi almanlar, xüsusən Bismark katoliklərin papalıqla əlaqələrindən qorxurdu və bunun onların millətə sadəqətlərinə təsir göstərə biləcəyini düşünürdü. Beləliklə, o, kansler olaraq Roman Katolik Kilsəsini və onun siyasi qolu olan Katolik Mərkəz Partiyasını məhdudlaşdırmaq üçün məktəblərdə və təhsildə dil mərkəzli siyasəti ilə çox da uğurlu olmayan proqramlar həyata keçirdi.
Katolik Mərkəz Partiyası katolikliyin qalası hesab edilən Bavariyada, cənubi Badendə, həmçinin ağır sənaye sahələrindı iş axtarmaq üçün kəndlərdən iri şəhərlərə gəlmiş insanlar arasında nüfuza malik idi. Bu partiya təkcə katoliklərin yox, digər etnik azlıqlarında hüquqlarının qorunması üçün çalışırdı. Bunlara misal olaraq Elzasdakı fransız azlığını, polyakları göstərmək olar. 1873-cü il "May qanunları" ilə keşişlərin təyinatı və onların təhsili dövlətin nəzarətinə keçirdi. Həmçinin, bir neçə seminarlar qapadıldı və keşiş qıtlığı yaşandı. 1875-ci il "İcmaalar qanunu" ilə dini əmrlər qadağan edildi və Katolik kilsəsinə olan dövlət subsidiyaları dayandırıldı. Prussiya konstitusiyasından dini azadlıqlar barədə maddələr ləğv edildi.
Yəhudi icmasının inteqrasiyası
thumb|alt=allegorical figure of Germania (woman with flowing robes, sword, flowing hair) standing, holding crown in right hand, sword partially sheathed|1877–1883-cü illərdə Rüdeshaymda ucaldılan və Naydervald abidəsi adlandırılan Germania heykəlinin aşağıdan görünüşü. Heykəl sağ əlində tac, digər əlində isə qılınc tutmuşdur.
Birləşmədən illər keçdikcə alman yəhudiləri alman intelektual aləmində və sosial həyatında mühüm rol oynamağa başlayırdılar. Yəhudilərin 1880 və 1890-cı illərdə Rusiyadan sürgün edilməsi onların alman ictiami sferasına inteqrasiyasını daha da çətinləşdirdi. Minlərlə Rusiya yəhudisi Almaniyanın şimal şəhərlərinə yerləşdi. Bu yeni gələn yəhudilər yerli yəhudilərlə müqayisədə əksərən daha kasıb və savadsız şəxslər idilər. Kasıblıqdan törəyən bir çox problem (xəstəlik, ev problemləri, məktəbə getməmə, işsizlik, alman dilini öyrənməmə) təkcə xristian almanlara deyil, yerli yəhudilərə də fərqlilikləri bariz formada göstərdi.
Millətin hekayəsinin yazılması
Henrix fon Treytşkenin 1879-cu ildə yazdığı kitabı Almaniyanın "XIX əsr tarixi" adlanır. Kitabın adı Almaniyanın tarixi adlansa da, əsasən Prussiyanın tarixindən bəhs edilir. Prussiyanın tarixini digər alman dövlətlərinin tarixlərindən imtiyazlı qəbul edən Henrix Almaniyanın Prussiyanın rəhbərliyində birləşməsini "onun alın yazısı" kimi qiymətləndirir. Borussiya mifinin (Borussiya ltın dilində Prussiya deməkdir) yaradılan zaman Prussiya Almaniyanın qurtarıcısı kimi təqdim edilirdi. Buna görə bütün almanların alın yazısı birləşmək, Prussiyanınkı isə bunu həyata keçirmək idi. Bu hekayəyə görə alman dövlətlərinin millət-dövlət halında bir araya gətirilməsində əsas üstünlük Prussiyaya məxsusdur və yalnız Prussiya Alman azadlıqlarını Fransa və Rusiyanın təsirindən qorumaq gücünə sahibdir. Hekayə Prussiyanın 1815-ci ildə Vaterloda Napoleonla döyüş zamanı qələbə qazanmaqda etdiyi yardımı və bununla da fransız hakimiyyətinin yenidən yaranmasına imkan verməməsini, alman dövlətlərindən ibarət iqtisadi birlik yaratmağını və 1871-ci ildə almanları bir bayraq altında birləşməsini vurğulamaqla davam edir.
Mommzenin Monumenta Germaniae Historika əsəri alman millətinin elmi baxımdan öyrənilməsi üçün təməl formalaşdırdı və alman milləti qavramını Prussiyadan kənardakı ərazilərə də aid etdi. Liberal professor, tarixçi, milllətçi, teoloq və XIX əsr elminin nəhəng şəxslərindən hesab edilən Mommzen Prussiya Nümayəndələr Palatasının 1863–1866 və 1873–1879-cu illərdə üzvü olmuşdur. O, bundan əlavə Reyxstaqın da 1881–1884-cü illərdə üzvü olmuşdur. İlk vaxtlar liberal Alman İnkişaf Partiyasının, sonralar isə Milli Liberal Partiyasının üzvü olmuşdur.
Sumax xalçaları
Sumax xalçaları — özünəməxsus çətin bir texnika ilə toxunan xalça.
Ümumi məlumat
Xovsuz xalçaların son əsrlər geniş yayılmış ən maraqlı növlərindən biri "sumax" xalçalarıdır. Sumax xalçaları - yəqin ki, lap isti havalarda sərin, xovsuz bir xalça kimi ulularımızın rahatlığına yarayıb. Sumax xalçalarının əsas vətəni Şirvan sayılsada sonralar bu xalçalar Urmiyə, Mərənd, Naxçıvan, Cəbrayıl, Laçın bölgələrində də toxunmuşdur. Eyni zamanda Quba və Qusarda da gözəl sumax xalçaları istehsalı olmuşdur. Sumax xalçaları xovlu xalçalardan götürülmüş naxış və kompozisiyalarla bəzədilir.
Zili və vərni ilə oxşardır. Lakin burada arğaclar ardıcıl olaraq bir cərgə soldan sağa, bir cərgə isə sağdan sola aparılır. Buna görə də sumax texnikası ilə toxunan naxışlara diqqətlə yaxından baxdıqda onlar saç hörüklərinin formasına bənzəyir. Bundan başqa sumax xalçaları toxunarkən iplərin ucları astara çıxarılıb kəsilmir. Beləliklə, xalçanın astar hissəsi qalın tüklü olur.
Texniki xüsusiyyətlər
"Sumax" xalçalarının texniki xüsusiyyəti onların zəngin kompozisiya və rəngə malik olmasındadır. Zəngin və müxtəlif üslüblaşdırılmış bitki motivləri, iri altıüzlü, kvadrat, romb formalı medalyonlar kimi həndəsi elementlər "sumax" xalçalarına bayram təravəti verir. Bu xalçaların ənənəvi naxışı xalq arasında "dolan-qaç" adı kimi tanınan və demək olar ki, bütün "sumax" xalçalarında tətbiq olunan dalğavari rəsmli çox kiçik haşiyədir.
Sumaxlar adətən böyük ölçüdə (2x3 və ya 4 metr) toxunmuşdur.
Hərbi irs turizmi
Litvada hərbi irs obyektləri
Keçmiş Sovet Nüvə Mərkəzi Jemayçiy Kalvariya, Jemaytiya yaxınlığında işə salınmışdır.
Maykop
Maykop ( — Rusiya Federasiyasının subyektlərindən biri olan Adıgey respublikasında yerləşən şəhər.
Hərbi irs turizmi
Nikaraquada hərbi irs obyektləri
Keçmiş döyüş meydanı Nikaraqua inqilabı ərzində tikilmişdir. İnqilab Sandinitsa Milli Qurtuluş Cəbhəsinin etdiyi döyüş kampaniyasını da cəlb etmişdir. Bu zaman Nikaraquada hakimiyyət1978–1979-cu illərdə mövcud olmuş Samoza diktatoranlığının əlində idi.
Mənbə
1.http://www.exploringtourism.com/militarism-heritage-tourism/
Torpaq haqqı (film, 1986)
Məzmun
Filmdə neft istehsalı prosesində yol verilən laqeydlik nəticəsində və baxımsızlıq ucbatından dünyanın min cür nemətlərini yetişdirməyə qadir olan Abşeron torpaqlarının yararsıq hala düşməsindən bəhs edilir.
Film eyni zamanda torpağı sevməyi və onu qorumağı öyrədir.
Axtı rayonu
thumb|352x352px|Axtı rayonunun Dağıstan Respublikasındakı yerləşimi Axtı rayonu – Rusiya Federasiyasının subyekti olan Dağıstan Respublkasının rayonlarından biri.
Tarix
1578 də Osmanlı İmperiyası tərkibində Cənubi Qafqazda Şirvan əyalətinin Axtı sancağı olmuşdur. Axtı sancağı sonra Dərbənd əyalətinə qatılmışıdr.
Coğrafiyası
Rayonun sahəsi 1.140 km², inzibati mərkəzi Axtı kəndidir. Azərbaycanla sərhəddi 62 km-dir.
Rayonun zəngin təbiəti var. Ərazisindən Samurçay, Axtıçay, Muqlaxçay, Fiyçay, Dəliçay və Qızıldərə çayları axır. Rayonda həmçinin Şalbuzdağ, Məlkəmuddağ (Azərbaycanın Oğuz rayonuyla sərhəddə), Yarusadağ, Uxindağ kimi dağlar və Xruq meşəsi də vardır.
Əhalisi
2002-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən rayonun bütün yaşayış məntəqələrində 31.592 nəfər əhali yaşayır. Rayonun ərazisinə 1 qəsəbə və 20 kənd daxildir. Rayonun əhalisinə görə (2002-ci il siyahıya almasına əsasən) ən iri yaşayış məntəqələri Axtı (13.152 nəfər) və Lutqun (3.049 nəfər) kəndləridir.
Rayon əhalisinin mütləq əksəriyyətini ləzgilər (təxminən 100%-ni), çox az bir qismini də rutullar (Xnov / Xin kəndində) təşkil edir.
Kəndləri
thumb|354x354px|Axtı kəndindən Yarusadağa açılan mənzərə
Ləğv olunmuş / yox olmuş kəndlər:
- Baludja (rus.) / K|uruk|un/K|uruk|nar (ləz.) - Baluca (əhalisi Axtı rayonunun Kurukal və Xasavyurd rayonunun Novıy Kuruş (Yeni Quruş) kəndlərinə köçürülüb)
- Qra (rus.) / Qrar (ləz.) (əhalisi Axtı rayonunun inzibati mərkəzi olan Axtı kəndinə köçürülüb)
- Djiq-Djiq (rus.) / Çix'iskar (ləz.) (əhalisi Məhərrəmkənd rayonunun But-Kazmalyar (Büt-Qazmalar) kəndinə köçürülüb)
- İxir (rus.) / İq'ir (ləz.) (əhalisi Xasavyurd rayonunun Novıy Kuruş (Yeni Quruş), Azərbaycanın Xaçmaz rayonunun Nərəcan və Qusar rayonunun Köhnə Xudat kəndlərinə köçürülüb)
- Kaxul (rus.) / K'exu'l (ləz.) (əhalisi Məhərrəmkənd rayonunun Gilyar kəndinə köçürülüb)
- Kudçax (rus.) / K'uçaq'ar (ləz.) (əhalisi Axtı rayonunun Kurukal kəndinə köçürülüb)
- Lqapirkent (rus.) / Lqar (ləz.) - Lqapirkənd (əhalisi Azərbaycanın Xaçmaz şəhəri və Qəbələ rayonunun Qəmərvan kəndinə köçürülüb)
- Maza (rus.) / Matsar (ləz.) (əhalisi Axtı rayonunun Yeni Usur, Məhərrəmkənd rayonunun Büt-Qazmalar, və Xasavyurd rayonunun Yeni Quruş kəndlərinə köçürülüb)
- Qoqaz (qeyri rəsmi olaraq Starıy Qoqaz )  (rus.) / Q'u'q'vez/TsIuru Q'u'q'vezar/Vini Q'u'q'vezar (ləz.) - Köhnə Qoqaz (əhalisi Axtı rayonunun Qoqaz/Novıy Qoqaz ((Yeni) Qoqaz) kəndinə köçürülüb)
- Starıy Kxem (rus.) / Ts|uru Kxem (ləz.) - Köhnə Kxem (əhalisi Axtı rayonunun Kxem/Yeni Kxem kəndinə köçürülüb)
- Usur (rus., ləz.) (əhalisi Axtı rayonunun Yeni Usur kəndinə köçürülüb)
- Filidzax (rus.) / Filisk'ar (ləz.) (əhalisi Məhərrəmkənd rayonunun Sovetskoye kəndinə köçürülüb)
- Filif-Gyune (rus.) / Filifar (ləz.) - Filifgünə (əhalisi Məhərrəmkənd rayonunun Sovetskoye kəndinə köçürülüb)
- Xal (rus.) / X'lar (ləz.) (əhalisi Axtı rayonunun inzibati mərkəzi olan Axtı kəndinə, habelə Doqquzpara rayonunun Avadan, və Azərbaycanın Qusar rayonunun Mucuq kəndlərinə köçürülüb)
- Xrax (rus., ləz.) (əhalisi sovet dövründən (Axtı kolxozuna təhvil edilmiş) 2013-cü ilə qədər Rusiya Federasiyası, Dağıstan Respublikası və Axtı rayonunun tabeliyinə verilən Xraxoba (indiki Palıdlı) kəndinə köçürülmüşdü; hazırda bura Azərbaycanın Xaçmaz rayonunun Palıdlı kəndidir)
- Xulya (rus.) / X'u'ler (ləz.) (əhalisi Xasavyurd rayonunun Yeni Quruş kəndinə, və Dərbənd yaxınlığında yerləşən Dagestanskiye Oqni (Dağıstan İşıqları) şəhərinə köçürülüb)
- Yaldjux (rus.) / Yaltsuq' (ləz.) (əhalisi Məhərrəmkənd rayonunun Sovetskoye kəndinə köçürülüb)
Cəngavər ordeni
Cəngavər ordeni — Orta əsrlərdə Fransada və digər Avropa ölkələrində mövcud olmuşdur.
Abinsk
Abinsk — Rusiya Federasiyasının Krasnodar diyarında şəhər.
Zaqatala dairəsi
Zaqatala dairəsi — Azərbaycanın şimal-qərbində, tarixi Car-Balakən camaatlığı və İlisu sultanlığı torpaqlarında rus inzibati idarəçiliyi tərəfindən təşkil olunmuş Zaqatala dairəsi 1917–1918-ci illərdə Rusiya məkanında cərəyan edən və Cənubi Qafqazı da öz təsir dairəsində saxlayan arxitektonik səciyyəli sosial və siyasi proseslər gedişində mübahisə predmeti kimi aktuallıq kəsb edirdi.
Tarixi
Zaqatala Milli Komitəsi 28 iyun 1918-ci il tarixində Zaqatala dairəsi əhalisinin Zaqatala dairəsinin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə birləşməyi haqaında olan arzusunu teleqramla Azərbaycan hökumətinə bildirmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti 30 iyun 1918-ci ildə qəbul etmiş və Zaqatala dairəsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə birləşmişdir.
1921-ci ilin iyununda Tiflisdə Zaqafqaziya respublikalarının daxili sərhədlərini müəyyənləşdirmək üçün konfrans keçirildi. Konfrans qərara aldı ki, Gürcüstan Zaqatala dairəsi barədə hər cür iddialardan əl çəkir. Gürcüstan İnqilab Komitəsi isə bu barədə müvafiq Bəyannamə qəbul etdi. Bununla da Rusiyanın Zaqatala dairəsi barəsində yaratdığı dolaşıqlıq açıldı, qəbul edilmiş ədalətsiz qərar isə ləğv edildi.
Əhalisi
1872-ci ildə dərc olunmuş və 1869-cu il əhalinin kameral siyahıyaalınması nəticələrini əks etdirən "Tiflis quberniyasının və Zaqatala dairəsinin hərbi icmalı"na əsasən Zaqatala dairəsi inzibati cəhətdən Qarasu, İlisu, Əliabad, Car və Balakən naibliklərindən ibarət idi. Qeyd edilən icmalda dairəni təşkil edən yaşayış məntəqələrinin əhalisinə dair məlumatlar verilmiş, milli tərkibə dair məlumatlarda etnik türklər "muğallar", Dağıstanlı xalqların nümayəndələri isə ümumi adla "ləzgilər" olaraq göstərilmişdirlər:
Garcinia burkillii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ağasəlim Əfəndiyev
Ağasəlim Əfəndiyev — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin xarici əlaqələr və sərgilərin təşkili şöbəsinin böyük elmi işçisi, tarix üzrə fəlsəfə doktoru.
Təbriz xanlığı
Təbriz xanlığı — XVIII əsrin ortalarında keçmiş Təbriz bəylərbəyiliyinin mərkəzində Təbriz xanlığı yaranır. Xanlığın əsasını Əfşar tayfasından olan Əmiraslan xan qoymuşdur. Xanlığın mərkəzi də Təbriz şəhəri olmuş, Xoy, Naxçıvan, Qaradağ, Sərab və Marağa xanlıqları ilə sərhədlənmişdi. Əmiraslan xan qısa bir zamanda Təbriz, Xalxal, Ərdəbil və Azərbaycanın bir sıra cənub əyalətlərini özünə tabe edir. Təbriz uğrunda mübarizəyə qoşulanların çox olması bu şəhərə tez-tez hücumlara, şəhərin əldən-ələ keçməsinə səbəb olur. Nadir şahın qardaşı oğlu İbrahim Mirzə güclü ordu ilə Təbrizə hücum edərək şəhəri ələ keçirir. Lakin Məşhəd və İsfahanda baş vermiş üsyan xəbərini eşidib Məşhədə qayıdır və döyüş zamanı həlak olur.
Bundan sonra Fətəli xan Əfşar Təbrizi tutur və şəhərin idarəsini Nəcəfqulu xan Dünbiliyə tapşırır. Urmiya xanlığının süqutundan sonra Təbriz tam müstəqil xanlığa çevrilir. 1780-cı ildə isə xanlığın fəaliyyətinə son qoyulmaqla ərazisi Xoy xanlığına birləşdirilir.
Tarixi
1747-ci ildə Nadir şah öldürüldükdən sonra onun qohumları ilə sərkərdələri arasında baş verən qarşıdurmalar, xalq arasında çaşqınlıq yaradan fırıldaqçıların meydana çıxması, əfqan və özbəklərin əfşarlara hücumu, talanlar, ölkə iqtisadiyyatının və dövlət idarəçiliyinin tamamilə dağılmasına və Nadir şahın böyük imperiyasının bir neçə feodal dövlətə parçalanmasına gətirib çıxardı. Bu dövrdə İran, Əfqanıstan, Gürcüstan, Dağıstan və başqa yerlərdə olduğu kimi Azərbaycanda da müstəqil xanlıqlar yarandı. Siyasi azadlıq əldə etmiş Təbriz xanlığının banisi Dünbili tayfasının məşhur nümayəndəsi Nəcəfqulu xan olmuşdur. Dünbili tayfası Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsində əməyi olan tayfalardan biridir. Buna görə də I Şah İsmayıl (1502-1524) hakimiyyətə gəldikdən sonra ona kömək edən tayfa başçılarına, o cümlədən dümbulilərə mükafat olaraq böyük torpaqlar verdi. Mənbələrə görə, Dünbili tayfasının vətəni Xoy yaxınlığındakı Sökülənabad şəhəridir. Bu tayfanın kökü sərkərdə Əmir İsa ilə bağlıdır. Göstərdiyi xidmətlər müqabilində Sökülənabad mahalı ona tiyul kimi verilmişdi.
Tayfanın məşhur başçılarından Salman Subaşı döyüşlərdə göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Şah Abasdan Xan titulu almışdı. Eyni zamanda ona idarə etdiyi Xoy vilayətindən başqa Səlmas və Qors bölgələri də verilmişdi.
Nadir şah Əfşarın Təbrizdə Nəcəfqulu xanı qadı elan etməsi ilə Təbriz vilayətinin idarəsi Dünbili feodallarının əlinə keçməyə başladı. Beləliklə XVIII əsrin ortalarında ölkədəki siyasi vəziyyətdən istifadə edən Necəfqulu xan əlində olan torpaqları idarə edərək xanlığın əsasını qoyur.
Siyasi vəziyyəti
Təbriz xanlığı digər xanlıqlara nisbətən siyasi cəhətdən zəif idi. Xanlığın siyasi həyatında Dünbili tayfa başçıları mühüm yer tuturdu. Lakin 1747-ci ildən başlayaraq Dünbili nəslinin hakimiyyətinə qədər Təbrizdə bir sıra mühüm siyasi hadisələr baş verdi.
Nadir şahın ölümündən sonra imperiyadakı qarışıqlıqdan istifadə edərək qəti addımlar atan III Sam Mirzə separatçı qruplardan birinin başçısı oldu.
Bu dövrdə İranın müxtəlif yerlərində, xüsusilə Nadir şahın qohumlarından şah tacına çoxlu iddiaçı meydana çıxdı. Bunlardan biri Nadir şahın qardaşı oğlu, sonradan Adil şah adını qəbul etmiş Əliqulu Mirzə Əfşar idi. Şah taxtına rəqibin meydana gəlməsi və onun Rəşt də olması xəbərini eşidən Adil şah öz ordusunu oraya yeritdi. III Sam Mirzə Rəşti tərk edib Təbrizə tələssə də burada əhali Əfşarlar sülaləsi nümayəndələrinə qarşı üsyan qaldırılmışdı. Təbrizə gələn Sam Mirzə hakimiyyəti ələ keçirdi və şəhər əhalisinin fəal köməyi ilə hələ Nadir şah tərəfindən qoyulmuş idarə sistemini ləğv etdi. Beləliklə, yalançı şahzadə Təbrizin də hakimi oldu III Sam Mirzə Təbrizdə pul zərb etdirməyə başladı. O, eyni zamanda Azərbaycan xanlarına özünün ali hakimiyyəti haqqında fərmanlar göndərdi. Lakin öz müstəqilliklərini elan etməyə macal tapmış Azərbaycan xanları Sam Mirzənin fərmanını rədd etdilər. Sam Mirzə idarədə çox qalmadı. Qısa müddətdən sonra Nadir şahın əmisi oğlu, keçmiş baş komandan Əmiraslan xana məğlub oldu.
Müstəqil dövlət qurmaq fikrində olan Əmiraslan xan tezliklə Azərbaycanın cənubunda Təbriz, Xalxal, Ərdəbil və bir sıra bölgələri ilhaq etdi. Əmiraslan xan Adil şah adı ilə hökmdar elan edilən Əliqulu xanın və 1748-ci ilin sonunda saray üsyanı ilə taxta çıxan qardaşı İbrahim Mirzənin hakimiyyətini tanımırdı. İbrahim Mirzə böyük bir qüvvə ilə Əmiraslan xana hücum etdi və onu məğlub etdi; Təbrizə gələn İbrahim Mirzə özünü şah elan etdi. Lakin Meşhəd və İsfahanda üsyan olduğunu eşidən İbrahim şah Məhəmməd xan Əfşar ı Təbrizə təyin edir və şəhəri tərk edir. İbrahim şah Meşhəddəki döyüşdə öldürüləndə Təbrizlilər ayağa qalxaraq Məhəmməd xanı öldürdülər.
XVIII əsrin 50-ci illərində iki güclü rəqib - Məhəmmədhəsən xan Qacar və Kərim xan Zend taxt-tac uğrunda mübarizə aparırdılar. İdarəçilik uğrunda genişlənən bu mübarizə Cənubi Azərbaycan xanlıqlarının yaranması üçün real şərait yaratdı. Bu illərdə Cənubi Azərbaycanın bəzi yerlərində məskunlaşan tayfa başçıları vəziyyətdən istifadə edərək, idarə etdikləri bölgələrdə müstəqillik əldə etdilər. Bu dövrdə Təbriz vilayətini Nəcəfqulu Xan Dünbili, Xoy vilayətini isə onun qardaşı oğlu Şahbaz xan idarə edirdi.
Amma qısa müddətdə Mazandaran və Astarabad vilayətlərini ələ keçirən Məhəmmədhəsən xan Qacar 1757-ci ildə böyük bir ordu ilə Azərbaycana üz tutdu və Azərbaycanın cənub bölgələrini tutdu. 1758-ci ildə döyüşdə Kərim Xan Zəndi məğlub etdikdən sonra Azərbaycanın cənub xanlıqları yenidən müstəqillik əldə etdilər. 1758-1759-cu illərdə Urmiyə xanı Fətəli xan Əfşar Azərbaycan torpaqlarını birləşdirmək üçün mübarizəyə başladı. Bir sıra şəhərləri və Təbrizi ələ keçirdikdən sonra Dünbili dəstəsinin etimadını qazanmaq üçün Təbriz hakimi Nəcəfqulu xanı öz ordusuna komandan təyin etdi. Üstəlik, Təbrizin idarəsini də ona verdi. Fətəli xan Xoylu Şahbaz xanla dostluq və birlik yaratmış, Xoy xanlığını ondan asılı vəziyyətə salmışdır. Qarabağ, Marağa və başqa xanlıqları da tutan Fətəli xan bütün Azərbaycan xanlıqlarını özünə birləşdirməyə çalışırdı. Lakin Kərim Xan Zəndin 1760-cı ilin payızında Azərbaycana yeni hücumu bunun ləngiməsinə səbəb oldu.
İranın müxtəlif bölgələrini tutan Kərim xan 1760-cı ildə Azərbaycana hücum edərək Təbrizi mühasirəyə alır. Dörd aylıq mühasirədən sonra xalqın müqaviməti və soyuq hava onu geri çəkilməyə məcbur etdi. Böyük hazırlıqdan sonra Kərim xan 1761-ci ilin yayında yenidən hücuma başladı. Fətəli xan onu Uçan çölündə, Qaraçimen kəndi ətrafında qarşıladı. Müharibənin əvvəlində Kərim xan Zəndin orduları məğlub oldu. Lakin Azərbaycan əsgərləri rahatlaşaraq sayıqlığı itirdilər. Bundan istifadə edən Şeyxəli Xan Zənd gözləmədən ehtiyat qoşunla hücuma keçdi. Ardınca gələn Fətəli xan Təbrizdə qala bilməyib Urmiya qalasına çəkildi. Kərim xan son mühüm döyüşdə Fətəli xan Əfşarın bütün düşmənləri Qarabağlı Pənahəli xanı yanına çağırdı. 1762-ci ilin ortalarında 9 aylıq mühasirədən sonra Urmiya qalası ələ keçirildi və Fətəli xan girov götürüldü.
Kərim xan Azərbaycanın cənub xanlıqlarını ələ keçirdikdən sonra burada bir sıra işlər gördü. Dünbili tarifini öz tərəfinə çəkmək üçün Nəcəfqulu xanın Təbrizdə hakimiyyətini təsdiq edən fərman verdi. Şahbaz xan Fətali xan Əfşarla qohumluğuna görə vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı və qardaşı Əhməd xan onu hakim təyin etdi. Bundan əlavə, Kərim xan bu xanlıqları özünə bağlamaq üçün bəzi görkəmli xanları və ya onların qohumlarını aldadaraq Şiraz şəhərinə aparır. Onların arasında Necəfqulu xanın böyük oğlu və varisi Fəziləli bəy və onun qardaşı oğlu Şahbaz xan da var idi. Nəcəfqulu xan çox çalışaraq oğlu Fəziləli bəyi vətənə qaytarmağa müvəffəq oldu. Lakin onun digər oğlu 10 yaşlı Əbdürrəzzaq Şirazda uzun müddət (14 il) Kərim xanın girovluğunda qaldı.
Kərim xan gördüyü bütün ehtiyat tədbirlərinə məhəl qoymayaraq Azərbaycan xanlıqlarını ona tabe edə bilməzdi. O, hər il bəzi xanlıqlardan hədiyyə adı ilə müəyyən vergilər yığmaqla kifayətlənirdi. Bu dövrdə Dünbililərin hakim olduğu Təbriz və Xoy xanlıqları əvvəlki kimi müstəqil qaldılar. Dünbili xanları Kərim xan Zənd naibi olmalarından asılı olmayaraq öz torpaqlarında istədikləri qanun və qaydaları tətbiq edir, vergi yığır, silahlı dəstə saxlayır, ianə və bəxşişlər verirdilər. Kərim xan məktub və fərmanlarında bu bölgələrin xanlarına hörmətlə yanaşırdı. Verdiyi fərmanların birində Təbriz hakimi Nəcəfqulu xana deyir: “Uca qata, ali saraya, əzəmətli və qorxmaz dövlətə sahib şanslı və varlı, xanların xanı və qüdrətli sərdarlar sərdarı Nəcəfqulu xan“