cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fidan Hacıyeva
Karyera
2015-ci ildə sənətçi Azərbaycan Respublikasında mədəniyyət sahəsində səmərəli fəaliyyətinə görə 8 Mart Beynəlxalq Qadınlar Günü münasibətilə Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncama əsasən "Xalq artisti" adına layiq görülür və eyni zamanda Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlar Baş İdarəsinin leytenantı rütbəsini alır. Aprelin 19-u Heydər Əliyev adına sarayda "Bir bahar axşamı" adlı sayca ikinci solo konserti ilə çıxış edir. Noyabrın 23-də "Kapellhaus" Alman-Azərbaycan Mədəniyyət Birliyinin orqan musiqisi zalında tanınmış bəstəkar, Əməkdar incəsənət xadimi Ruhəngiz Qasımovanın anadan olmasının 75 illiyinə həsr edilmiş tədbirdə iştirak edir. Noyabrın 28-də Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında "Arşın mal alan" operettasının tamaşaya qoyulur. Baş tutacaq tamaşanın özəlliyi bu tamaşada ilk dəfə Gülçöhrə rolunda Xalq artisti Fidan Hacıyevanın çıxış etməsi olur.
2016-cı ilin Fevralın 14-də Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında teatrın solisti, Əməkdar artist Cahangir Qurbanovun "İki canda bir ürək" adlı solo konsertində Fidan Hacıyeva və Əməkdar artist Fərid Əliyev də Cahangir Qurbanovla eyni səhnəni bölüşərək, birlikdə duet ifa edirlər. 11–15 may tarixlərində Britaniya Kraliçası II Yelizavetanın 90 illik yubileyi şərəfinə Londonda təşkil olunan tədbirlərdə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin, Avropa Azərbaycan Cəmiyyətinin (TEAS) və Azərbaycan Respublikası Atçılıq Federasiyasının (ARAF) birgə təşkilatçılığı ilə Azərbaycan nümayəndə heyəti də iştirak edir. Azərbaycan mədəniyyətinin təqdimatı tarzən Rafiq Rüstəmov və Xalq artisti Fidan Hacıyevanın ifası ilə müşayiət olunur. Tədbirdə Azərbaycan mədəniyyəti pavilyonu fəaliyyət göstərir. Pavilyonda ölkəmizin mədəniyyəti, adət-ənənələri, folkloru, mətbəxi əksini tapıb. Əlvan xalçalar, milli geyimlər, suvenirlər, ədəbiyyat, memarlıq nümunələrinin sərgisi keçirilir. Pavilyona baş çəkənlərə milli şirniyyatlar təqdim olunur, ölkəmiz haqqında nəşr və disklər paylanılır, musiqilər səsləndirilir. 2016-cı il 20 dekabr tarixində Belarus Milli Akademik Böyük Opera və Balet Teatrının dəvəti ilə Minskdə 7-ci beynəlxalq dünya forumunda iştirak edir. Forum çərçivəsində təşkil olunmuş qala konsertdə bir sıra ölkələrdən məşhur vokalistlər dəvət olunur, Azərbaycanı isə Fidan Hacıyeva təmsil edir.
2017-ci il Aprelin 20-də Fidan Hacıyeva Minskdə Jorj Bizenin "Karmen" operasının tamaşasında əsas partiyanı — "Karmen" obrazını canlandırır. İyulun 14-də isə Parisdə fəaliyyət göstərən Azərbaycanın Dostları Assosiasiyası (ADA) Fransa Respublikasının Milli Bayramı münasibətilə Parisdəki Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzində klassik musiqi gecəsində Fidan Hacıyeva, Parisdə yaşayan azərbaycanlılar və Fransa xalqı üçün, məşhur Azərbaycan və Avropa bəstəkarlarının klassik musiqilərindən ibarət seçmə nümunələr daxil etdiyi konsert proqramı təqdim edir.
Xalq Artisti Fidan Hacıyeva 2018-ci ilin mayın 6-da Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Akademik Filarmoniyasında Əməkdar İncəsənət Xadimi, bəstəkar Ədilə Hüseynzadənin romanslarından ibarət "Duyğular" adlı konsert proqramı ilə çıxış edir. Konsertdə Xalq Artisti Fidan Hacıyeva bəstəkar Ədilə Hüseynzadənin müxtəlif illərdə yazdığı romanslarını səsləndirir. İfaçının "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti-100" adı altında təqdim etdiyi ilk konserti olan bu konsertdə onu fortepianoda beynəlxalq müsabiqələr laureatı Səidə Tağızadə müşayiət edir.
Fidan Hacıyeva 2018-ci il mayın 11-də Tbilisidə Şota Rustaveli adına Dövlət Dram Teatrında Heydər Əliyevin anadan olmasının 95 illiyinə həsr olunan konsert proqramı ilə çıxış edir. Xalq Artisti bu konsertdə görkəmli bəstəkarlarımız — Üzeyir Hacıbəyli, Ədilə Hüseynzadə, Müslüm Maqomayev, Qara Qarayev, Tofiq Quliyev və dünya bəstəkarlarının əsərlərini ifa edir. Bu konsertdə də onu fortepianoda beynəlxalq müsabiqələr laureatı Səidə Tağızadə müşayiət edir. Konsert proqramı tamaşaçılar tərəfindən alqışlarla qarşılanır.
2018-ci ilin mayın 16-da Xalq Artisti, Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti Fidan Hacıyeva Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi münasibətilə Londonda geniş konsert proqramı ilə çıxış edir. Konsertdə Əməkdar İncəsənət Xadimi Ədilə Hüseynzadənin romanslarını səsləndirir. Onu fortepianoda Səidə Tağızadə, violençeldə Aleksey Miltix müşayiət edir.
Fidan Hacıyeva 2018-ci ilin mayın 23-də İsveçrənin paytaxtı Bern şəhərində yerləşən Bellevue sarayında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100-cü ildönümü münasibətilə növbəti konsert proqramı ilə çıxış edir. Konsertdə Üzeyir Hacıbəyli, Ədilə Hüseynzadə, Müslüm Maqomayev, Fikrət Əmirov, Qara Qarayev və dünya bəstəkarlarının ölməz əsərləri səsləndirilir. İfa olunan əsərlər konsertdə iştirak edən Azərbaycan Respublikasının İsveçrə Konfederasiyası və Lixtenşteyn knyazlığındakı səfiri Xanım İbrahimova, xarici ölkələrin diplomatik nümayəndələri, müxtəlif qonaqlar tərəfindən yüksək rəğbətlə qarşılanır.
9 may 2018-ci ildə, 10 may 2019-cu ildə , 7 may 2020-ci ildə və 7 may 2021-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.
2018-ci ilin oktyabr ayının 26-da Türkiyə Cümhuriyyətinin 95-ci, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100-cü ildönümü münasibətilə İstanbul şəhərində təşkil edilən möhtəşəm tədbirdə Xalq Artisti Fidan Hacıyeva da iştirak etmişdir. Tədbir barədə təəssüratlarını bölüşən Xalq artisti Fidan Hacıyeva demişdir: "Azərbaycan və Türkiyə qardaşlığına həsr olunan belə bir möhtəşəm gecədə iştirakdan məmnunam. Gecədə Üzeyir Hacıbəylinin “Sevgili canan”, “Gözəlim, yar gözəlim”, sözləri Vahid Əzizə, musiqisi Eldar Həsənova məxsus "Vətənimdir" mahnısını ifa etmişəm. Belə bir möhtəşəm tədbirdə fəxri diplomla təltif olunmağımdan sevincliyəm və təşkilatçılara təşəkkürümü bildirirəm".
Xalq Artisti Fidan Hacıyeva 2019-cu ilin iyun ayının 4-də Azərbaycanın Dostları Assosiasiyasının təşkilatçılığı, Azərbaycanın Fransadakı səfirliyi və Paris "Azərbaycan Evi"nin dəstəyi ilə Konservatoriyanı bəstəkarlıq ixtisası üzrə bitirmiş ilk azərbaycanlı qadın olan və dahi Üzeyir Hacıbəylidən dərs almış görkəmli bəstəkar, Əməkdar İncəsənət xadimi Ədilə Hüseynzadənin əsərlərindən ibarət möhtəşəm konsert proqramı ilə Paris şəhərinə çıxış edir. Konsert Azərbaycanda qadınlara səsvermə hüququnun verilməsinin 100 illiyi münasibətilə təşkil edilmişdi. Konsertdə beynəlxalq müsabiqələr laureatı Səidə Tağızadənin pianoda müşayiəti ilə Xalq Artisti Fidan Hacıyeva görkəmli bəstəkarın romanslarını ifa edir.
2019-cu ilin 13 Sentyabrında Bakı Şəhər Mədəniyyət Baş İdarəsinin Əhməd Bakıxanov adına 6 nömrəli uşaq musiqi məktəbinə direktor vəzifəsinə təyin olunub.
2019-cu ilin noyabrın 4-də İsveçrənin paytaxtı Bern şəhərində Azərbaycan diplomatik xidmət orqanlarının 100 illiyi münasibətilə tədbir və konsert proqramı keçirilib. Xalq artisti Fidan Hacıyeva, beynəlxalq müsabiqələr laureatları – pianoçu Zülfiyyə Sadıqova və violonçel ifaçısı Alina Kudelevits konsert proqramı ilə çıxış ediblər. Musiqiçilərin ifasında həm xarici, həm də Azərbaycan bəstəkarlarının ölməz əsərləri, o cümlədən Üzeyir Hacıbəylinin "Arşın mal alan" operettasından bir hissə və "Sevgili canan" romansı, Qara Qarayevin əsərləri, eləcə də Müslüm Maqomayevin "Azərbaycan" mahnısı və s. səsləndirilib.
2019-cu il 23–25 noyabr tarixində Rusiya Federasiyasının Moskva vilayətində MDB iştirakçısı dövlətlərinin gəncləri arasında "XIV Delfi Oyunları" keçirilmişdir. Azərbaycan Respublikasından Xalq artisti, Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti Fidan Hacıyeva "akademik vokal" nominasiyasında beynəlxalq münsiflər heyətində üzv kimi təmsil olunmuşdur.
2020-ci il 21 mayda Daxili Qoşunların Nümunəvi göstərici hərbi orkestrinin rəis müavini – mahnı ansamblının rəisi təyin edilib.
2021-ci il 5 noyabr tarixində Vətən müharibəsində Qələbənin birinci ildönümü münasibətilə Londonda təşkil olunan "Sülhün səsləri" adlı qala-konsertdə öz ifaları ilə çıxış etmişdir.
2021-ci il 21 noyabr tarixində Azərbaycanda ilk dəfə olaraq yalnız xanımlardan ibarət MEZZO (adlı) özəl Kamera Orkestrini yaradıb.
2022-ci ilin 24 may tarixində Paris şəhərində keçirilən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) yaradılmasının 104-cü ildönümü münasibətilə konsert proqramında iştirak edir. Konsert Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin və Azərbaycanın Fransadakı səfirliyinin dəstəyi, Fransada Azərbaycanın Dostları Assossiasiyasının (ADA) təşkilatçılığı ilə gerçəkləşdirilir. Konsertdə Azərbaycan Respublikasının xalq artisti, Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti, opera müğənnisi Fidan Hacıyevanın və pianoçu-bəstəkar, professor Könül Hüseynovanın ifasında Azərbaycan və dünya bəstəkarlarının əsərləri, habelə Könül Hüseynovanın, Vahid Əzizin sözlərinə bəstələdiyi "Şuşam mənim", Üzeyir Hacibəylinin "Arşın mal alan", "Sevgili — canan", Müslüm Maqomayevin "Azərbaycan" və digər musiqilər səsləndirilir.
2022-ci ildən Azərbaycan Milli Konservatoriyasında "Vokal müəllimi" kimi fəaliyyətə başlayıb.
Karmen
Məşhur fransız bəstəkarı Jorj Bizenin Lüdovik, Halevi və Anri Melyakın librettosuna bəstələdiyi 4 pərdəli faciə janrındakı operanın Fidan Hacıyeva yaradıcılığında xüsusi yeri var. "Karmen" uğuru, ilk dəfə 19 yaşlı solistin "Karmen"in rəfiqəsi "Mersedes"in ariyasını oxumaqla başlayır. Cəmi iki il sonra isə artıq "Karmen"in çox mürəkkəb partiyası Fidan Hacıyevaya etibar olunur.
Öz dediklərinə görə opera ifaçısı "Karmen" müvəffəqiyyətini qazanmaq üçün zəhmət çəkməli, flamenko rəqsini öyrənməli, az qala taqətdən düşənə qədər məşq etməli olur. Fidan Hacıyeva "əsas məsələ öz qəhrəmanının xarakterinə tamamilə uyğunlaşmaqdır" deyərək hətta "Karmen"in vətəni Əndəlusa da gedir.
Fidan Hacıyeva adına Vokal Musiqi Məktəbi
2016-cı ildə öz adını daşıyan, illərdir gerçəkləşdirmək istədiyi Musiqi Mərkəzini yaradır. Sənətçinin əsas məqsədi tələbələrinə dərs keçmək üçün tədris yeri yaratmaq olur, lakin musiqi mərkəzi getdikcə böyük tələbə kütləsi ilə üz üzə qalır. Bu səbəbdən də əsasən Fidan Hacıyeva vokal sənəti və klassik musiqilərin tədris olunmasına xidmət edən mərkəzdə, əlavə olaraq caz, klassik estrada, fortepiano, saksafon, skripka və gitara ixtisasları da tədris olunur. Mərkəzin adı 2017-ci il Avqustun 9-na qədər "Fidan Hacyevanın Musiqi Mərkəzi" adlanır. 2017-ci il 25 Fevralda Musiqi Mərkəzinin tədris zalında, Fidan Hacıyevanın tələbələri ilk dəfə konsert verir və konsert Xocalı soyqırımına həsr olunur. Tamaşaçı sayının az olmasına baxmayaraq, Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığının Azərbaycandakı səfiri Karol Meri Krofts konsertin izləyiciləri sırasında olur. 2017-ci il 28 Mayda Fidan Hacıyevanın tələbələrinin Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin yaranmasının 99-cu il dönümünə həsr olunan, Zirə Mədəniyyət Mərkəzində, sayca ikinci, böyük auditoriya qarşısında isə ilk konsertləri reallaşır. Tamaşaçılar üçün sürpriz məqam Fidan Hacıyevanın tələbələri ilə konsertdə birgə çıxışlar etməsi və öz tələbələri ilə müxtəlif dillərdə duetlər və mahnılar oxuması olur. Bununla da o, öz tələbələrinin ilk karyera addımlarında onlara ən böyük dəstəyi vermiş olur. Hətda tələbələrinin opera ifası bacarıqlarını nümayiş etdirmək üçün bir tələbəsi ilə Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın Mal Alan" operasından "Əskər və Gülçöhrənin ariyası"nı da ifa edir. Bu ifa ən uzun sürəli alqışlarla qarşılanır. 2017-ci il 11 İyun tarixində Rəşid Behbudov adına Azərbaycan Dövlət Mahnı Teatrında Musiqi Mərkəzinin yaranmasının bir illiyi münasibəti ilə daha bir tələbələrdən ibarət "Yeni Səslər" adlı konsert proqramı tamaşaçılara təqdim olunur. Bu konsert proqramı digər konsertlərdən tamaşaçı sayının daha çox olması ilə yanaşı ifalar və janrlarla da fərqlənir. Xüsusi ilə Elçin Əliyev adlı tələbəsinin Cakomo Puççininin "Turandot" operasından "Nessun Dorma" ariyasını ifa etməsi tamaşaçıları heyrətə gətirir. Bununla yanaşı Nəzrin Həsənzadə adlı tələbəsinin Jorj Bizenin "Karmen" operasından "Habanera" ariyasını ifa etməsi Fidan Hacıyevanın opera davamçılarının olmasını bir daha sübuta yetirir. Daha bir opera parçasını Fidan Hacıyeva, tələbəsi Elçin Əliyevlə birgə ifa edir. Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" operasından "Əskər və Gülçöhrənin ariyası"nı ifa edən tələbə-müəllim cütlüyünün bu ifası tamaşaçılar tərəfindən xüsusi heyrətlə və ən uzun alqışlarla qarşılanır. . 2017-ci il Avqustun 9-da mərkəzə direktor təyin olunan Fidan Hacıyevanın tələbəsi Elçin Əliyev bu tarixdən etibarən mərkəzi "Fidan Hacıyeva adına Vokal Musiqi Mərkəzi" adlandırır. Oktyabrın 3-də Elçin Əliyevin başlıca təşəbbüsü ilə musiqi mərkəzi "məktəb" statusu alır və o, məktəbin ilk direktoru vəzifəsinə təyin edilir. Oktyabrın 20-də isə Elçin Əliyev: — "Mən artıq buradakı əsas vəzifəmi yerinə yetirdim!" deyərək, işləri məktəbdə çalışan vokal müəllimi Arzu Qurbanovaya təhvil verir, vəzifəsindən və məktəbdən ayrılır.
2017-ci il noyabrın 6-da Xalq Artisti, Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti Fidan Hacıyeva rəhbərlik etdiyi musiqi məktəbinin tələbələri ilə birlikdə Rəşid Behbudov adına Dövlət Mahnı Teatrında konsert proqramı ilə çıxış edir. Konsertdə Vokal Musiqi Məktəbinin tələbələri öz istedadlarını nümayiş etdirirlər. Eyni zamanda, Fidan Hacıyeva tələbələri ilə birlikdə duet səsləndirir. Konsert proqramı dünya şöhrətli Müslüm Maqomayevin "Azərbaycan" mahnısı ilə sona çatır.
2018-ci il martın 18-də — Novruz bayramı ərəfəsində Rəşid Behbudov adına Dövlət Mahnı Teatrında Fidan Hacıyevanın Vokal Musiqi Məktəbi "Baharın səsi" adlı ikihissəli konsert proqramını təqdim edir. Konsert proqramı həm iştirakçıların çıxışları, həm də səhnə dekorasiyası ilə salona əsl bahar ətri, təravəti gətirirlər. Sonda Fidan Hacıyevanın Vokal Musiqi Məktəbi kollektivinin birgə ifa etdiyi "Azərbaycan" mahnısını tamaşaçılar ayaq üstə alqışlara qarşılayırlar.
2022-ci ilin noyabr 7-də Beynəlxalq Muğam Mərkəzində (BMM) Fidan Hacıyeva Vokal Musiqi Məktəbinin 5 illiyinə, qadınlardan ibarət "Mezzo" adlı ilk orkestrin isə 1 illik fəaliyyətinə həsr edilən konsert təşkil edilib. Konserti Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının solisti, Xalq artisti Fidan Hacıyeva konserti dahi Üzeyir Hacıbəylinin "Sevgili canan" romansı ilə açıb. Xalq artisti Azərbaycan xalqının tarixində mühüm yer tutan 8 Noyabr — Zəfər Günündən danışıb və Ali Baş Komandan İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə rəşadətli Ordumuzun qazandığı tarixi Qələbə münasibətilə hər kəsi təbrik edib. Tədbir Fidan Hacıyeva Vokal Musiqi Məktəbinin və qadınlardan ibarət "Mezzo" adlı ilk orkestrin parlaq ifaları ilə davam edib. Fidan Hacıyevanın çıxışından ruhlanan məktəbin tələbələri bir-birinin ardınca səhnədə öz məharətlərini göstərdilər. Konsert proqramı Fidan Hacıyevanın istedadlı yetirmələrinin timsalında salona əsl Zəfər əhvali-ruhiyyəsi bəxş edib.
Şəxsi həyatı
Fidan Hacıyeva 2003-cü ildə İngiltərə vətəndaşı Filip Neylorla ailə qurub. Onların 1 qızı və 2 oğlu var.
Kuznetsk
Kuznetsk — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Penza vilayətinə daxildir
Tarixi
Tarixən Aba Tura yaşayış məntəqəsi Aba və Kondoma çaylarının Tom çayına töküldüyü yerdə salınmışdır. Aba Turadan vaxtı ilə Yurqa, Taştakol, Abakan şəhərlərinə yol gedirdi. İndi həmin qədim yolla dəmir yolu xətti çəkilmişdir. Rusların Altay ölkəsi ilə tanışlığı XVII əsrdə baş vermişdir. Belə ki, Tom sərkan (voyevoda) yerli xan Ağ Kalmıklarm sultanı Abakla münasibət qura bilmişdir. (Qeyd: ağ kalmıkların digər adı oyrotlardır). 1617-ci ildə kazaklar Aba Turanı tutub, onu hərb qalası kimi möhkəmləndirirlər. Şəhərin adı Aba tayfasının adı ilə bağlıdır. Buranın yerli əhalisi Abalılar sayılırdı. Prof. Abdulkadir Donuk türk dövlətlərində istifadə edilmiş qədim hərbi ünvan və rütbələr barəsindəki tədqiqlərində Aba ünvanının Orxon abidələrində "baş komandan" mənasında işləndiyini göstərərək Kuman-qıpçaqlarda və oğuzlarda yayqin bir ad kimi qullanıldığından, hətta ayrıca Çindəki türk (uyqur) elçisinin Kül Buyrukun "Apa" ünvanı daşıdığından bəhs etmişdir1. Aba Tura mənaca "Tura-dayanacaq, düşərgə, məskən; Aba Tura "abalıların şəhəri" deməkdir. Yağmaçı kazaklar şəhərin əsil adına etina etməyərək onu öz bildikləri şəkildə Kuznetsk adlandırırdılar. Çünki onlar buraya gələrkən Abalıları dəmirçi, mahir usta kimi tanımışdılar. Hərb qalası Aba Tura 1622-ci ildə şəhərə çevrilir. Belə ki, tezliklə bu ərazilərdə zəngin metal mədənləri olduğu məlum oldu. Bundan sonra şəhərin Aba Tura türk adı dəyişdirilərək Kuznetsk adı ilə ("dəmirçilər şəhəri" deməkdir) əvəz olundu2. Şəhər 1932-ci ildən 1961-ci ilədək Stalinsk adı ilə yaşamışdır. Nəhayət Stalinin xatirəsinə qoyulmuş adların ləğvi kompaniyası ilə əlaqədar olaraq 1961-ci ildən şəhər özünün yeni adı - Novokuznetsk adı ilə məlumdur. Şəhərdə kömür, kimya, maşınqayırma və ağac emalı sənayesi inkişaf etməkdədir. Hazırda Rusiyanın ən böyük metallurgiya mərkəzlərindən biridir.
Belinski rayonu
Belinskiy — Rusiya Federasiyasında yerləşən rayon Penza vilayətinə daxildir
Tarixi
Rusiyanın Penza vilayətində şəhər. Penza torpaqlarında tarixən tatarlar, mordvalılar yaşamışlar. Kazan xanlığının işğalından sonra tamamən Rusiyaya birləşdirilməsinə başlanılmışdır. Ruslarla bağlı Çembar (Çəmbər) kəndinə aid ilk sənədli məlumat 1723-cü ilə aiddir. Mordva tatarlarının ana yurdu olan Çembar 1700-cü ildən rus şəhəri kimi məskunlaşdırılaraq inkişaf etdirilməyə başlandı. Mərkəzi Hərbi Tarixi Dövlət Arxivində bu şəhərə köçürülmüşlərlə bağlı saxlanılan 1784-cü ilə aid sənəddən məlum olur ki, Çembarda ta qədimdən Mordvalılar yaşamışlar. Lakin 1963-cü ildə şəhər daxilində su boruları xətti çəkilişi zamanı qədim məzarlığa rast gəlindi. Bunlar tatar qəbirləri idi. Ölülər oturmuş vəziyyətdə dəfn olunmuşdular. Bu tarix çox şey deyirdi. Deməli burada təkcə mordvalılar yox, tatarlar da yaşamışlar. 1780-ci ildə II Yekaterinanın fərmanı ilə əyalət şəhəri, periferiya sayılan Çembara şəhər statusu verildi. Çembar yeni planla tikilməyə başladı. Yekaterinanın ölümündən sonra hakimiyyətə gələn oğlu Pavel dövlətin böyük siyasətindən başlamış, xırda kiçik güzəştlərədək çariçə anasının əmrlərini indi tərsinə oxuyurdu; Çembarın statusu dayandırılır. Lakin yeni çar I Aleksandr hakimiyyətə gələn kimi Çembarın inzibati mərkəz statusunu bərpa etdi. Get-gedə burada zadəganlar, tacirlər, şəhər sənətkarları artıb çoxalmağa başladı. Artıq daş kilsələr tikildi. Ilk kilsə Nikolsk kilsəsi idi. Etimoloq alim Maks Fasmer Ulyanovsk şəhərinin 1924-cü ilədək olan Sinbir(sk) adının çuvaşca Tsembər şəklində tələffüzü ilə Çembar~Çəmbər adı arasında bir eynilik görür. Çəmbər şəhərindən azca aralı böyük Çembar çayı (indiki adı Bolşoy Çembar) axmaqdadır. Çox ehtimal ki, çayın Çembar adı ilə (Çembar,Çəmbər "əyri, dönük" ) üstündəki şəhərin adı əlaqəlidir. KDQ-da : Çəmbərümə alca qanım dökəyimmi? Burada çəmbər dedikdə "yəhərin qaşı" nəzərdə tutulur. Ermənistanda qədim Çəmbərək diyarı, Bakının şəhərdaxili tarixi ərazi adlarından olan Çəmbərəkənd məhz öz relyeflərinə görə belə adlanmışdır. Dövrün memuar ədəbiyyatlarında Çəmbər (Çembar) şəklində işlədilir. Çəmbərdə baş verənlərdən sonra Nikolay Petroviç daha öz arabaçısı Yakovla yola çıxmırdı. (A. Smirnova-Rosset. Vospominaniya. Pisma. s.101.) ; "Tarxan kəndi Çəmbərdən şərqdə poçt yolundan 14 verst aralıda yerləşir.2. Qeyd : Çənbər şəhərinin adı 1948-ci ildə dəyişdirilib rus ədibi V. Belinskinin şərəfinə Belinski şəhəri qoyulmuşdur.(V. Q. Belinski (1811-1848) rus inqilabçı demokratı, ədəbi tənqidçi, publisist, bu şəhərdə doğulmuşdur) Belinski bir vaxtlar öz ilk iri məqaləsini "Çembar" deyə imzalamışdır
Əhalisi
150 milyon
Mənbə
Minaxanım Təkləli. Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009
Şuşa-Qarabağ PFK
Şuşa-Qarabağ PFK - və ya rəsmi adı ilə Şuşa-Qarabağ Peşəkar Futbol Klubu. Azərbaycanın Şuşa şəhərini təmsil edən futbol klubudur. 2009-cu ildə fəaliyyətə başlayan klub, 2015-ci ildə maliyyə problemləri səbəbi ilə fəaliyyətini dayandırdı. Müxtəlif dövrlərdə "Şuşa 09", "Şuşa" və "Şuşa-Qarabağ" adı altında fəaliyyət göstəmişdir.
Tarixi
Klub ilk olaraq "Şuşa 09" adı altında 2009-cu ilin iyununda təsis olunub və elə həmin ildən Azərbaycan Birinci Liqasıda oynamaq hüququ qazanıb. Həmin il klubun adını şuşalıların, futbol ictimaiyyətinin, kütləvi informasiya vasitələrinin təkliflərini nəzərə alaraq dəyişdilər- Şuşa PFK.
Mövsümün ilk oyunlarını məğlubiyyətlə başladı klub. Andaş Petrol a qarşı 5-0, MKT-Araz klubuna qarşı 1-0 hesablı məğlubiyyətlərlə yadda qaldı. Həmin dönəm klubun bazası Ədliyyə stadionunda idi. . İlk yoldaşlıq görüşünü isə Azal klubuna qarşı keçiriblər.
Klub 2015-ci ildə maliyyə problemləri səbəbiylə çətin vəziyyətə düşmüşdü. BU səbəblə mövsüm bitdikdən sonra elə o il fəaliyyətini dayandırmaq qərarı aldı.
2016-cı ildə isə klub bu dəfə Şuşa-Qarabağ adı altında yenidən fəaliyyətini bərpa etdi. . Yeni prezident olaraq Güləli Bağırov ictimaiyyətə təqdim olundu. Nadir Qasımov isə klubun baş məşçisi oldu. Elə onun baş məşqçiliyi altında klub, liqa oyunlarına hazırlıqlara başlayıb. Məşqlər Əlincə Stadionunda keçirilirdi. . Klub yenidən Azərbaycan Birinci Divizionunda iştirak etmək istədiyini açıqlayıb.
Hazırda yenidən fəaliyyətini bərpa etmək istəyən klub, 2023/2024-cü il mövsümünə yeni adı, Şuşa Qalası adı ilə fəaliyyətə başlamaq istədiyi açıqlayıb.
Loqoların anlamı
Şuşa 09- Bu loqo qırmızı rəngdədir. Loqonun üst tərəfində klubun yaranma ili olan 2009, ondan aşağıda Şuşa qalasının rəsmi, onunda altında isə klubun adı qeyd olunmuşdur. Həmçinin loqonun aşağısında top, topun üstündə isə Xarıbülbülün şəkilinə yer verilmişdir.
Şuşa - bu loqonun rəngi isə mavi, forma olaraq isə qalaya bənzər dzayn edilmişdir. Üst tərəfində sanki pəncərələrin üstündə Şuşanın adı, altında isə sürətlə irəlləyən top şəklinə yer verilmişdir. Bu sürətli topun keçdiyi yolda isə, Orxon əlifbası ilə soldan sağa doğru oxuduqda "Şuşa" yazısını görmək mümkündür. Ən aşağısında isə, klubun yaranma tarixi 2009-cu il yer almışdır.
Şuşa-Qarabağ - bu loqo isə, daha çox Şuşa adı altında fəaliyyət göstərən zaman istifadə olunan loqoya bənzərliyi ilə diqqəti cəlb edir. Yeni mavi rəngdə ola loqoda edilən dəyişikliklər isə bunlardır: Top artıq qərb tərəfdən sürətlə hərəkət etməkdədir. Azərbaycan xəritəsinə nəzər saldıqda topun gəldiyi bölgənin Qərb olduğunu, Şuşa bölgəsinə işarə olma ehtimaını da gündəmə gətirir. Topun üstündə isə sarı günəş vardır. Bu isə klubun güclü olduğuna bir işarədir.
Tikanlı küknar
Vətəni Şimali Amerikanın qayalı dağlarıdır. Hündürlüyü 40–45 m, gövdəsinin diametric 1,2 m olan ağacdır. Çətiri konusvarı, bozumtul olub, aşağı tərəfdən torpaq səthinə kimi əyilir. Gövdəsinin qabığı nazik, çat-çatdır və pulcuqlarla ayrılır, bozumtul rənglidir. İynəyarapqları sərt tikanlı, kobuddur, uzunluğu 2-3 sm-dir, gümüşü-ağ və ya mavi-yaşıl rənglidir, budaqlara xüsusi yarpaq yastıcıqları vasitəsilə birləşir, budaq üzərində 6-9 ilə kimi qalır. Tumurcuqları şiş olur və xaricdən qatranla örtülmür. Qozaları silindrvarı olub, yaşımtıl-sarı, uzunluğu 10 sm-ə, diametric isə 3 sm-ə çatır, qozaları sentyabrda yetişir. Qanadları toxumu tam əhatə edir, lakin onunla birlikdə inkişaf etmədiyindən toxumdan asanlıqla ayrılır. Tikanlı küknar torpağa az tələbkardır, şaxtaya, rütubətə davamlıdır, uzunömürlüdür, 400-600 ilə kimi yaşayır. Sənaye şəhərlərində çirkli havaya dözümlülüyü tikanlı küknardan şəhərlərin yaşılaşdırılmasında geniş istifadə etməyə imkan verir. Tikanlı küknar Azərbaycan da Bakı, Gəncə, Quba, Zaqatala, Xankəndi və Lənkəran ın küçə və parklarında əkilib becərilir. Tikanlı küknar, əsasən toxumla çoxalır. Lakin onu qələmlə də çoxaltmaq mümkündür. Tikanlı küknardan yaşıllıqlarda tək-tək, qrup halında və xiyabanların yaradılmasında istifadə olunması məqsədəuyğundur.
Məlumat mənbələri:
Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın “Qırmızı” və “Yaşıl Кitabları”na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.
Elliot Peyc
Elliot Peyc (21 fevral, 1987-ci il, Qalifaks, Yeni Şotlandiya, Kanada) — kanadalı aktyor. Peyc "Cuno" filmində canlandırdığı xarakterə görə həm Qızıl Qlobus, həm də Oskar mükafatına layiq görülüb.
Onun 2011-ci ildə rol aldığı "Başlanğıc" filmi də karyerasında önəmli filmlərindən biri oldu. "Başlanğıc" filmi 2011-ci il Oskar mükafatının təqdimetmə mərasimində müxtəlif sahələrdə 4 Oskar mükafatına layiq görüldü və 2011-ci ildə ən çox Oskar alan iki filmdən biri oldu (digər film də 4 Oskar almışdır. Bu film "Kral danışır"dır).
Həyatı
Elliot Peyc 21 fevral 1987-ci ildə Kanadanın Yeni Şotlandiya əyalətindəki Qalifaks şəhərində anadan olub. "Neptun" teatr məktəbini bitirən Peycin karyerası 10 yaşında başlayır. 2014-cü ildə "gizlənməkdən yoruldum" deyərək homoseksual olduğunu açıqlayıb.
2020-ci ildə transgender olduğunu açıqlayıb, adını Elliot Page olaraq dəyişdirdi.
Nataşa Bedinqfild
Nataşa Bedinqfild ingiltərəli müğənni ve bəstəkar.
Penza
Penza — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, Penza vilayətinə daxildir.
Ancela Kavanya
Ancela Kavanya — məşhur italyan müğənnisi, aparıcısı, aktrisası və modelidir.
Həyatı
Ancela Kavanya 6 iyun 1966-ci il tarixində İtaliya Genuya şəhərində doğulmuşdu. Bir neçə dəfə Genuya gözəllik müsabiqəsində 1-ci yeri tutmuşdur. 1980-cı illərdən başlayaraq musiqi səhnəsində ifa edir. Ancela Kavanya bir çox ölkələrin səhnələrində ayrıca konsert vermiş, "Playboy", "Penthouse" və digər jurnallarda böyük populyarlıq əldə etmişdir.
Yevterpa
Yevterpa ( — "şənləndirən") doqquz muzadan biri Zevs və Mnemosinanın qızı, lirik poeziya muzası. Çaylar tanrısı Strimondan olan Resin anası.
thumb|right|230px|Evterpa, mozayka
Şərqi Frakiya
Şərqi Trakiya ( və ya sadə olaraq Trakya;, Iztochna Trakiya; , Anatoliki Thraki) və ya Türkiyə Trakiyası - Müasir Türkiyə Respublikasının tərkib hissəsidir, coğrafi baxımdan Cənub-Şərqi Avropanın bir hissəsidir. Tarixi Trakiyanın şərq hissəsindədir. Türkiyənin Ədirnə, Təkirdağ və Kırklareli illərinin ərazilərini, həmçinin Çanaqqala və İstanbul illərinin Avropa qitəsində olan ərazilərin ehtiva edir.
Klio
Kalio Zevsin Mnemosinadən olan doqquz qızından biri, tarix və ya salnamə muzası. Klionun Makedoniya çarı olmuş Pierusdan bir oğlu: Hiaçint dünyaya gəlmişdir.
Spassk
Spassk — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Penza vilayətinə daxildir
Zemfira Sadıxova
Həyatı
Aktyor Yusif Vəliyevin həyat yoldaşı olmuşdur.
Apis (münbitlik allahı)
Apis — Qədim Misir mifologiyasında müqəddəs öküz qiyafəsində, obrazında olan məhsuldarlıq, münbitlik allahı. Memfis şəhəri ona sitayişin mərkəzi idi. Apis Ptaxın və Ranın ruhu hesab edilirdi. Apisin mücəssəməsi xüsusi ağ ləkələri olan qara Öküz idi. Qədim misirlilər inanırdılar ki, Apis-öküzün qaçma ayini tarlaları münbitləndirir. Ptolemeylərin dövründə Osirisin Apislə vahid Serapis allahda birləşməsi baş vermişdir. Apisöküzün ölümü böyük bədbəxtlik hesab olunurmuş. Ölmüş Apisi balzamlayır və Memfis yaxınlığında xüsusi mərasimlə basdırırmışlar.
Qumarbaz (roman)
Qumarbaz — Fyodor Dostoyevskinin gənclik illərini, dramatik eşq və qumar ehtirasını ən çılpaq halı ilə qələmə aldığı əsərlərindən biri. İlk böyük romanı olan və geniş oxucu kütləsi tərəfindən rəğbətlə qarşılanan Cinayət və cəza dan sonra nəşriyyat ilə imzaladığı müqaviləyə əsasən yazıçı bu romanı vaxtında yazıb bitirə bilmək üçün stenoqraf tutmaq məcburiyyətində qalmışdır (Qumarbaz romanını 25 gün içərisində təhvil verməyəcəyi təqdirdə o, sonra yazacağı romanlara görə hər hansısa qonorar tələb edə bilməyəcəkdi). Sonralar F.Dostoyevski özündən xeyli gənc olan bu stenoqraf xanımla - Anna Qriqoryevna ilə evlənmişdir. Roman 25 gündə tamamlanmışdır.
İlham
O, ilk dəfə 1 sentyabr 1863-cü ildə birinci həyat yoldaşının bacısına göndərdiyi məktubda qumara olan marağının ilkin uğurunu təsvir edir:
1977 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
1977 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi — sayca 22-ci Avroviziya Mahnı Müsabiqəsidir. Brotherhood of Man qrupunun ifa etdiyi "Save Your Kisses for Me" mahnısı ilə 1976 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində qələbə qazanmasının ardınca 1977-ci ildə Böyük Britaniya müsabiqəyə altıncı dəfə ev sahibliyi etmək hüququ qazanmışdı. Müsabiqə ölkənin paytaxtı London şəhərində Wembley Conference Center arenasında keçirilmişdir. Müsabiqə 1977-ci ilin 7 may tarixində baş tutmuşdur.
1977-ci ildə bir illik fasilədən sonra İsveç müsabiqəyə geri dönmüşdür. Yuqoslaviya isə maliyyə problemlərini səbəb göstərərək, müsabiqədən iştirakdan imtina etmişdir. Ümumilikdə 18 ölkənin iştirak etdiyi müsabiqədə Fransa təmsilçisi Mari Miriam ifa etdiyi "L'oiseau et l'enfant" adlı mahnı qalib gəlmişdir. Bu Fransanın Avroviziyada 22 ildə beşinci qalibiyyəti idi.
Osiris
Osiris dirçəliş və yeraltı dünyanın tanrısı olmuşdur. Əski Misir yazıları, eləcə də yunan yazarlarına görə, o, yer tanrısı Geb və göy tanrısı Nutun oğlu, eləcə də İsis tanrıçasının qardaşı və əri, Neftis və Setin qardaşı, Horusun atası olmuşdur. Misir ənənəsinə görə, Osiris yer üzərində ilkin tanrılardan sayca dördüncüsü olmuş, çarlığı atası Atum-Ra'dan, babası Şu'dan, atası Geb'dən almışdır. Misir üzərində çarlığ edərkən o, insanları adam yemək və vəhşi yaşamdan çəkindirmişdir. Osiris insanları arpa və buğda əkməyə, üzümçülüyə, çörək bişirməyə, çaxır düzəltməyə, qızıl və mis filizləri emal etməyə, şəhərlər salmağa, təbabətə öyrəşdirmişdir.
Osirisin qardaşı Set qızmar çöllüklərin tanrısı idi və onunla düşmənçilik edirdi. O qardaşının yerinə keçib, çarlıq etmək istəmiş, onu öldürmək planını çızmışdır.
Asiyaya yürüşdən qayıdan Osiris böyük bir ziyafət vermişdir. Oraya Set öz tərəfdarları ilə birlikdə gəlmiş, məclisin ortalığına bəzədilmiş tabutu gətirməyi buyurmuşdur. Onun dediyinə görə, kim bu tabuta girsə, yer və göylərin çarı olacaqdır. Osiris oraya girən kimi, Set in adamları onu qapatmış, Nil çayı na atmışdırlar. Axar onu bir çayin kənarına gətirmişdir. Orada Osirisi, arvadı İsis tapmış, ondan möcüzəvi olaraq həyat gücünü alaraq hamilə olmuşdur. Sonra ərinin ölüsünü yerə tapşıraraq, Nil çayı yaxınlığında olan bataqlıqlara getmiş, orada Horus adlı bir uşağı doğmuş, onu boya-başa çatdırmışdır.
Horus yetkin kişi olandan sonra Setlə savaşa başlamışdır. Tanrı Anubis ona "Ucat" adlanan həqiqəti görmə gözünü vermişdir. Öncə Horus savaşı əldən vermişdir, döyüşdə "sehrli gözü itirmişdir". Ancaq sonrakı döyüşü qazanmışdır. O Seti yenərək, gözü geri almış, onu atasının məzarına aparıb orada qoymuşdur. Bunu edəndən sonra Osiris dirilmiş, ancaq bu dünyada yaşamaq istəməmişdir. O çarlığı oğlu Horusa verərək, "Duat" adlanan axirət dünyasına, ölüləri mühakimə etmək üçün yollanmışdır.
Başqa rəvayətlərdə isə, Set Osirisin bədənini 14 parçaya bölmüş, onları yer üzərinə səpələmişdir. İsis isə bu parçaları yığıb, Abidos şəhərində yerə tapşırmışdır.
Osiris əski dönəmlərin öncə ölən, sonra isə dirilən tanrısı idi. Ona bütün Misir inanırdı, onun şərəfinə baharın birinci ayında dini mərasimlər keçirilirdi. O mərasimlərdə, teatrdakı kimi, Osirisin ölümü və dirilməsini göstərən səhnələr oynanılırdı. Kahinlər onun öldüyü üçün ortalığa ağlaşma salırdılar. Sonra Horusla Setin döyüşündən səhnələr oynanılırdı.
Sonda tanrının dirçəlməsinin və təbiətin oyanmasının simvolu olan sütun ucaldılırdı. Çünki Osiris in ölümü ilə dirilməsi həmdə təbiətın baharda dirçəlməsinin, becərmə işlərinin başlanılmasının simvolu idi. Bunu edərkən, mərasimə qatılanlar iki dəstəyə bölünüb savaş səhnələrini göstərirdilər. Bir dəstə qış, başqası isə yay tərəfdarları kimi çıxış edirdilər. Sonda yay qışa qalib gəlirdi.
Beləliklə, Osiris ölüm üzərində üstünlük qazanmış və ölməzlik verən tanrı idi. Osiris təbiəti dirçəldən tanrı olduğu üçün, məbədlərdə onun rəsmlərinin üzərinə səməniləri də düzürdülər. Belə görüntülər Fila şəhərinin məbədlərində tapılmışdır.
Günümüzdə Osirisin çoxlu sayda rəsmləri tapılmışdır. O, şahin görkəmində arvadı İsis, eləcə də oğlu Horusla təsvir olunurdu. Hər bir ölmüş Misir fironunun Osiris olacağı inancı da olmuşdur. Keçirilən dini mərasimlərdə fironların başlarına tac qoyulması adəti də var idi.
Dini olayların teatrlaşmış səhnələrin məbədlərdə və küçələrdə oynanılması da Yaxın Şərq inanclarından gəlir. Osiris üçün edilən tamaşalar kimi Filippində də İsanın çarmıxa çəkiməsi ya da Orta və Yaxın Şərqdə "Şəbih" adlanan imam Hüseynin öldürülməsi səhnələri oynanılır. Bu mərasimlərdə də, qədim misirlilərdəki kimi, ortalığa ağlaşma düşür. Sonra isə ölümdən sonra Xeyrin Şərə qalib gəldiyi iddia edilir.
Beləliklə, bir çox çağdaş adətlərin və bayramların kökü ən qədim çağlardan başlanmış, günümüzə qədər sürməkdədir. Bütün bunların təməli, eləcə də psixoloji özəllikləri birdir. Sadəcə zaman keçdikcə formasını dəyişərək çeşidli dini sistemlərə uyğunlaşıb ortalığa çıxır.
Vilhelm Tomsen
Vilhelm Lüdviq Peter Tomsen (Vilhelm Ludwig Peter Thomsen; 25 yanvar 1842, Kopenhagen — 12 may 1927, Kopenhagen) — Danimarka dilçisi və tarixçisi, professor, Rusiya Elmlər Akademiyasının xarici müxbir üzvü (1894-cü ildən), Danimarka Kral Elmi Cəmiyyətinin prezidenti (1909-1927). Hind-Avropa dilləri, Baltik-Fin və Türk dillərinin tarixinə, etrusk dilinə, həmçinin dilçilik tarixinə və Avropa tarixinə dair əsərlərin müəllifidir.
Osiris
Mənbə
Osiris haqqında əsatir və çağdaş inanclar // Fəlsəfə elmləri doktoru Aydın Əlizadənin səhifələri.
Vilhelm Tomsen
Elmi fəaliyyəti
25 noyabr 1893-cü ildə Türk mədəniyyəti tarixində mühüm hadisə baş verib. Danimarkalı alim Vilhelm Tomsen ilk dəfə qədim türk mədəni abidəsi olan Orxon-Yenisey daş kitabələrindəki yazıların oxuduğunu bildirib. İlk olaraq «Tanrı» və «türk» sözlərini oxumağa müvəffəq olan alim qədim türk yazı mədəniyyəti və əlifbası barədə kəşfi ilə dünya elminə dəyərli töhfə verib.
1893-cü il dekabrın 15-də Danimarka alimi Vilhelm Tomsen Orhun çayı sahilində daşların üzərində yazılmış sirli yazıları deşifrələdi. Şifraçma prosesi “tenqri” sözündən başladı və məlum oldu ki, bu qəribə yazılar qədim türk dilindədir. Həmin gün özünü sivil adlandıran xalqların mədəniyyətsiz köçərilər hesab etdiyi türklərin, qədim yazı mədəniyyətinə malik olduğu meydana çıxdı. Bu hadisə, onlarla imperiya yaratmış və yüzlərlə meydan savaşında qalib gəlmiş türk etnosunun tarixində əlamətdar bir hadisə oldu. Mədəniyyətsiz köçərilər və birdən-birə əlifba.
İlkin tədqiqatçılar onların VIII əsrdən öncə yaradıldığını söyləyirdilər. Əlbəttə, V.Tomsen başda olmaqla, bütün Avropa alimlərini bircə şey maraqlandırırdı-görəsən bu “vəhşilər” yaratdıqları əlifbanı kimdən çirpışdırıb. Orxon və Yenisey abidələrindəki mətnləri yazan və onların yazıldığı əlifbanı yaradan Göytürklərin yaşadığı arealda yalnız çinlilərin və soqdiyalıların əlifbaları vardı. Çinlilər yazıda heroqliflərdən istifadə edibdi. Elə ilkin ehtimal da yazıları deşifrələmiş V.Tomsendən gəldi. O türk runlarının arami əlifbasının əsasında yaradıldığı barədə fərziyə irəli sürdü. Çünki, Assuriya dövrü arami əlifbasındakı “het”, “lamed” “phe”, “rseh”, “tav” və “şin” hərfləri ilə türk runalarındakı eyni səslərin yazılışı demək olar ki, identik idi. Amma, böyük alimi, ondan sonrakılar kimi, bir şey qorxudurdu-məsafə (Orhun sahilləri və Ön Asiya) və zaman (yeni eranın V-VIII əsri və e.ə VII əsr). Finikiya əlifbası əsasında, e.ə IX-VIII əsrlərdə formalaşan arami əlifbası dünyada mövcud olan əlifbalar içində ən qədimlərindən biridir.
Ön Asiyanın qədim xalqları-yahudilər, assuriyalılar, babillilər, bu əlifbadan istifadə edib. Uzun illər dün­yanın böyük bir hissəsində dominantlıq etmiş Əhəməni və Parfiya imperiyaları da, bu əlifbadan istifadə ediblər. Sonrakı İran əlifbaları da, o cümlədən Avesta əlifbası arami əlifbasından törəyib. Ərəb əlifbası da həmçinin. Buna görə ilkin olaraq, türk runlarının arami əlifbasından törədiyini söyləyən V.Tomsen sonradan onun Parfiya əlifbası əsasında yarandığını iddia etdi. Amma, çox əsrlik zaman məsafəsi, bu fərziyyəni də şübhə altına alırdı. Buna görə böyük poleoqraf yeni fərziyə irəli sürdü-türk runaları, zaman və məsafə baxımından yaxın olan soqdi əlifbasından yaranıb. Baxmayaraq ki, soqdi əlifbasının bircə işarəsinin belə türk hərflərinə bənzəyişi yoxdur. Beləliklə, türk runik əlifbasını dünya və türklər üçün deşifrələyən Vilhelm Tomsen onun pəhləvi-soqdi əlifbasının əsasında yaranması nəzəriyyəsinin banisi oldu. Demək olar ki, bir əsrə yaxın bir müddətdə, dünynın heç bir aparıcı türkoloqu (V.Radlov, P.Melioranski, S.Malov, V.İstrin, C.Kloson, V.Lifşis və s.) bu nəzəriyyənin əleyhinə getmədi, yaxud getmək istəmədi. Elə bu gün də vəziyyət dəyişməyib.
Mənim bu yazıda məqsədim, runik əlifbanın tədqiqat tarixini incələmək deyil. Mən daha çox onun əhəmiyətini qeyd etmək istəyirəm. Çünki, bu əlifbanın oxunduğu gün türk etnosunun tarixinə baxış bucaqı dəyişdi. Birdən məlum oldu ki, Avropanın Paris, London, Berlin və s. kimi sivilizasiya mərkəzləri hesab olunan şəhərləri hələ mövcud olmayanda, onlarn sivilizasiyadan uzaq adlandıdıqları türklərin babalarının intelektual imkanları heç yanda analoqu olmayan əlifba ortaya qoyub. Bu əlifbanı yaranmasını şərtləndirən mədəni və mənəvi mühit olub. Birdən birə heç bir xaiq qəfilldən əlifba icad edib qayalar üstündə gözəl, təkmil və poetik bir dildə mətnlər yaza bilməz. Belə bir əlifbanın və onunla ifadə olunan dilin formalaşıb ərsəyə gəlməsi üçün yüz illər lazımdır. Bu əlifbanın nə üçün unudulması isə tamam ayrı bir mövzudur. Bəziləri bu əlifbanın unudulmasını islam amili ilə bağlayırlar.
Amma islamı qəbul etməyən və göytürklərin olduğu arealda yaşayan tuvalılar və altaylılarda da bu əlifbaya təsadüf olunmur. Məsələ heç də islamda deyil. İslam dinini tanrıçılığa yaxınlığını görən və onun böyük ideoloji gücünü hiss edən türk boylarının əksəriyyəti bu dini qəbul etdi və böyük islam mədəniyyətinə öz töhfələrini verdilər. Hətta İslam xilafətini kökündən laxladan tanrıçı Çingizxan orduları da yekunda İslamı qəbul etdi. Əsrlər boyu, ərəb əlifbası və İslam, böyük ərazilərə səpələnmiş türk xalqlarının mənəvi yaxınlaşmasımda aparıcı amil oldu. Amma gün gəldi və maraqlı bir olay baş verdi. Böyük Tanrı özü qədim əlifbalarını türklərin yadına saldı. Qəhrəman danların soyundan olan görkəmli türkoloq Vilhelm Tomsenin oxuya bildiyi ilk kəlmə “tengri” sözü oldu və bu kəlmə qalan mətnlər açar yolunu oynadı. Çünki, bütün kilidlərin açarı Tanrı özüdür. Bu açar, türklər üçün, gələcəyin və keçmişin qapılarının açılmasında mühüm rol oynadı. Uzun illər yabançı təbliğatın ağırlığı aıtında əskiklik kompleksi ilə yaşayan türk etnosunda, mənsub olduğu etnosun intelektual imkanlarına inam yarandı. Atatürk Türkiyəsini formalaşmasında və möhkəmləsində bu amilin rolu heç də az deyil. Qocalmış, yorğun Osmanlı ətaləti ilə yaşayan Türkiyə cəmiyyəti, çoxillik ətalətdən çixaraq, İslam dünyasının faktiki lider cəmiyyətinə çevrildi. Çünki, onlarda olan potensial enerji dərin təməllər üzərində dayanmışdı. Kökü dərində olan ağacı isə hər qasırğa yıxammaz. Yeni yaranmış türk cumhuriyyətləri də, çoxəsrlik yaddaşsızlıqdan azad olmağa başlayıblar. Bu prosesdə dərinə getdikcə, onlar vahid təmas nöqtələrində birləşirlər. Təmas nöqtəsi millətlərin və dövlətlərin bir mövqedən çixiş etməsi, ümumi məqsədlər naminə çalışması üçün mühüm amillərdən biridir. Belə təmas nöqtələrinin biri də, V.Tomsenin runik əlifbanı, türk əlifbasını deşifrələdiyi gündür.
Şəxsi həyatı
200px|thumb|right|Kay Nielsen tərəfindən hazırlanmış Tomsenin büstü, 1923 Vilhelm Tomsen tarixçi 5 may 1876-cı ildə Frederiksburqda tarixçi C.F. Allen (1811–71) və İda Mari Dorfun (1812-1910) qızı Karen Şarlotta Allen (22 avqust 1852 - 15 avqust 1934) ilə evlənmişdir.
Ayan küknarı
İlk dəfə F.B.Fişer tərəfindən qeydə alınmışdır. Dəniz səviyyəsindən 400-1200 m hündürlükdə Uzaq Şərqdə dağ yamaclarında, Kamçatka da, Saxalin də, Şimali Amerika da və Balkan dağlarında bitir. Çox vaxt qarışıq əkinlər əmələ gətirir. Ayan küknarı mənşəyinə görə çox qədim növdür. Hündürlüyü 40-50 m olan düz gövdəli, gözəl ağacdır. Çətiri düz, konusvarı, ucu bizdir. Gövdəsi tünd boz, hamar qabıqlıdır, yaşlaşanda yumrular şəklində tökülür. Digər növlərdən uzunluğu 1 sm-ə qədər olan hamar iynəyarpaqlarla fərqlənir. Uzunluğu 2 sm olan iynəyarpaqları hmaar, dişli, bir az əyri, ucu qısa, bizşəkilli, üstü tünd-yaşıl, alt tərəfi göyümtüldür. Zoğlara sıx bitişikdir, açıq sarı-qonur və ya sarı-yaşıldır. Qozaları açıq-qonur, oval-silindrik, uzunluğu 6,5 sm-ə qədərdir. Toxumları sentyabrın ortalarında yetişir. Qışa və kölgəyədavamlıdır. Cavan yaşda yaz günəşi yanıqlarına məruz qalır. Hava rütubətinin dəyişməsinə kəskin reaksiya verir, torpağa tələbkardır, bataqlaşmaya, torpağın tapdanmasına və kökətrafının bərkiməsinə dözmür. Cavanlıqda yavaş, sonradan orta səviyyədə böyüyür. Tuqay meşələrinə daxil olan qədim cinslərdən sayılır. Abşeron da və bir çox bölgələrdə tək və qrup əkinlərində məədni şəraitdə becərilir. Meşə-park əkinləri üçün qiymətli cinsdir. Səsin səviyyəsini effektiv azaldır. Mavi-göyümtül iynəyarpaqları olan bitkilərlə birlikdə qruplarla əkilir. Tozağacı və digər yarpaqlı cinslərin fonunda gözəl görünür.
Məlumat mənbələri:
Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın “Qırmızı” və “Yaşıl Кitabları”na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.
Set
Set – Qədim Misir mifologiyasına görə səhra, şər və ölüm tanrısı.
Sursk
Sursk — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Penza vilayətinə daxildir
Təvəkkül İsmayılov
Təvəkkül Nəbi oğlu İsmayılov — aktyor.
Həyatı
Təvəkkül İsmayılov 9 iyun 1954-cü ildə anadan olmuşdur.
Ağ çovdarçı
Chionis albus (Chionis alba) — Ağ çovdarçılar cinsinə daxil olan iki növdən biri.
Görünüşü
Bədəninin uzunluğu 34–41 sm, çəkisi 460–780 q təşkil edir. Qanadlar arasında məsafə 74–84 sm-dir. Erkəklər dişilərdən iri olur. Qanadları balacadır. Ayaqları kiçikdir. Torpaq üzərində daha yaxşı hərəkət edirlər.
Yayılması
Antarktidanın endemik (Cənubi Georgiya, Cənubi Şetland adaları, Cənubi Orkney adaları, Antarktik yarımadası) quşudur. Quşlar əsasən pinqvinlərin koloniyarını qurduğu yerdə yuva qururlar.
Qidalanma
Hər şey yeyən quşdur. Əsasən parazitlərlə qidalanırlar. Onlar pinqvinlərdən kril, balıq hətta yumurta və balalarını oğurlayırlar.
Yayılması
Çütlük daimidir. Əsasən pinqvinlərin koloniyalarına yaxın yuva qururlar. Daş, otlar, yosunlar, sümüklər və balıqqulağıdan ibarət olan yuvalar qururlar. Yumurta qoyma oktyabrdan marta qədər uzanır. Balaların çıxması dekabrdan yanvara qədər müddətdə baş verir. 2–3 yumura qoyurlar. Qırt yatması 28–32 gün arasında dəyişir. Bala yuvada iki ay qalır.
Atkarsk
Atkarsk — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saratov vilayətinə daxildir.
Muxtar Maniyev
Muxtar Qəmbər oğlu Maniyev — Azərbaycan Milli kino sənətinin görkəmli nümayəndəsi, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti.
Həyatı
Ömür də kino kimidir. Bu qədər filmə çəkilmək hər aktyora qismət olmur. Xalq artisti Muxtar Maniyev 157 filmə çəkilib. Muxtar Maniyev 1935-ci ildə Bakıda doğulub. İlk təhsilini də şəhərin 199 saylı məktəbində alıb. Deyəsən, uşaqlıq illərində heç aktyor olmaq həvəsi də yox imiş. Neft-Kimya İnstitutunda mühəndis ixtisası alıb. Ancaq sonradan aktyorluq sənəti onu sanki ovsunlayır. Mühəndis diplomu aldıqdan sonra o, çox fikirləşmədən sənədlərini Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutuna təqdim edərək, ikinci təhsil ardınca gedib.
Aktyorun bütün rollarını xatırlatmaq fikrindən uzağıq. Lakin bir məsələni xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, 40 ildən artıq yaradıcılığı dövründə Muxtar müəllim milli kinomuz üçün qiymətli obrazlar yaradıb. Bu qəhrəmanlar kinomuzda özünəməxsus yeri olan sənət nümunələridir. Azərbaycan kinosunu onsuz təsəvvür etmək çətindir. Doğrudan da, milli kinomuzun inkişafında Muxtar müəllim əvəzsiz xidmətlər göstərmişdir. Onun rolları milli, xarakterlidir, əsl azərbaycanlılardır. Çox maraqlıdır ki, rejissorlar da ona elə bu tip rolları həvalə edirdilər. "Bəxt üzüyü"ndəki zırpı rolunu xatırlayırsınızmı? Yaxud, "Ölsəm...bağışla" filmindəki Seyidrza rolunu gözləriniz qarşısına gətirin. Seyidrza müharibənin ağır illərində insanlara etdiyi zülmün, axır ki, nəticəsini gördü. Amma "Bəyin oğurlanması" filmindəki qonaq rolu daha canlı alınıb. Bu rolda biz onu komik qəhrəman kimi görürük və aydın hiss olunur ki, o həm də bu tip rolların gözəl ifaçısıdır. "Bakıda küləklər əsir", "Bizim Cəbiş müəllim", "Sizi dünyalar qədər sevirdim" və digər filmlərdə Muxtar müəllim müharibə dövrünün müxtəlif xarakterli insanlarının çox maraqlı obrazlarını yarada bilmişdir. Muxtar Maniyev məhsuldar çalışan sənətçilərdəndir. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının nəzdində fəaliyyət göstərən kinoaktyor teatr studiyasında çalışmışdır. Əvvəllər, demək olar ki, hər il bir-iki filmə çəkilirdi. "Mozalan" satirik kinojurnalının isə əksər bədii süjetlərində onun yaddaqalan rolları var.
Ömrünün kamillik dövründə o yenə də filmlərə çəkilir, tədbirlərdə iştirak edir, xatirələrini yazır və s. Deyir ki, imkanı olsa bir saat belə çəkiliş meydançasından aralı dayanmaz. Çünki insandan yalnız onun əməlləri yadigar qalır.
Böyük sənətkar Muxtar Maniyev uzun illər ürək-qan dövranının pozulması və şəkər xəstəliyindən əziyyət çəkirdi. Vəziyyəti getdikcə pisləşən sənətkarın 2015-ci il 11 avqust tarixində sol ayağı, 2016-cı ilin mart ayının 15-də isə sağ ayağı Elmi Cərrahiyyə Mərkəzində amputasiya olunmuşdur. Vəziyyəti stabil olan aktyorun səhhəti 22 dekabrda yenidən pisləşmiş, səhər saatlarında dünyasını dəyişmişdir. Sağlığında etdiyi vəsiyyətinə əsasən, Qala qəsəbəsində valideynlərinin yanında torpağa tapşırılmışdır.
Filmoqrafiya
• 2
Melpomena
Yunan mifologiyasına görə Melpomina (yun. Μελπομένη - "oxuyan") doqquz muzadan biri, faciə: kədərli poeziya və kədərli, qəmgin nəğmələr muzasıdır. Onun simvolu qəmgin üzlük maskasıdır. Melpomena bir əlində qəmgin üzlük maska, digər əlində dəyənək tutmuş və başına qoyulmuş üzüm budağından çələnglə təsvir edilir.
Balakovo
Balakovo — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saratov vilayətinə daxildir.
Teodora İnjaç
Teodora İnjaç (Теодора Ињац) — Serbiyalı qadın şahmatçı, 2021-ci ildən etibarən qadınlar arasında qrosmeyster.
Haqqında
Teodora İnjaç 26 may 2000-ci ildə dünyaya gəlib.
Polihimniya
Polihimniya və ya polimniya ( və ya ) yunan mfologiyasına görə təntənə nəğmələrinin və ya himnlərin muzası sayılır. Əsasən uzun libasda ciddi və işarət barmağını ağzına yaxınlaşdırmış şəkildə düşüncəli təsvir edilmişdir.
Teodora İnjaç
Reytinqi
Klassik şahmatda ən yürsək reytinqi 01.04.2022 ildə 2406 olub. FİDE-nin 2022-ci il may ayı üçün reytinq sıralamasında ən yaxşı 100 qadın şahmatçı arasında 2384 Elo reytinqi ilə 64-cü olub.
Volsk
Volsk — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saratov vilayətinə daxildir.
Pin Huan Qəhvə Muzeyi
Pin Huan Qəhvə Muzeyi — Tayvanın Çiayi Qəzasının Taybao şəhərində yerləşən və kofelər haqqında bəhs edən muzeydir.
Nəqliyyat
Muzey ilə Tayvan Yüksəksürətli Dəmiryolunun Çiayi stansiyasının cənub-şərq tərəfində tanış olmaq mümkündür.
Balaşov
Balaşov — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Saratov vilayətinə daxildir
Davidi Askurava
Davidi Askurava (29 iyul 1990) — Gürcüstanlı peşəkar kişi trek velosipedçisi. Davidi Askurava Gürcüstanı beynəlxalq yarışlarda təmsil edir.
Karyerası
Davidi Askurava 2016 UEC Avropa Trek Çempionatında 1 km zaman yarışında iştirak etmişdir. O, Fransada baş tutan yarışlarda 1:07.853 saniyəlik nəticəsi ilə 22-ci yeri tutdu.
Yerşov
Yerşov — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saratov vilayətinə daxildir.
Dacia
Dacia —1966-ci ildə Rumıniya hökumətinin açmış olduğu tender nəticəsində qurulmuş, adını Rumıniya torpaqlarının köhnə adı olan Daçyadan alan, 1999-ci ildə Renaultun tərkibinə keçən Rumıniyalı avtomobil istehsalçısı. Bundan başqa Renaultun Rumıniyadakı markasıdır.
Bəhreyn
thumb|320px| Bəhreyn