cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arazın o tayında (vokal-simfonik poema)
Qəbulu və ifaları
Ümumilli lider Heydər Əliyev qeyd etmişdir ki, "Mən bir tamaşaçı və partiya işçisi mövqeyindən qeyd etmək istəyirəm, bəstəkarların — Fikrət Əmirovun "Min bir gecə" baleti, Cahangir Cahangirovun "Xanəndənin taleyi" operası, cənub mövzusunda yazılmış "Arazın o tayında" vokal-simfonik poeması, Bədəlbəylilər nəslinin tanınmış nümayəndəsi Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Nizami" operası və onlarla bərabər bir çox simfonik əsərlər Azərbaycan respublikasının musiqi həyatında böyük hadisədir…"
Bəstəkar Cahangir Cahangirovun "Arazın o tayında" vokal-simfonik poeması ona çox uğurlar gətirmiş, bəstəkarın bütün Sovet İttifaqında tanınmasına səbəb olmuşdu. Həmin ildə Azərbaycanın musiqi sahəsindəki xidmətlərinə, eləcə də, "Arazın o tayında" vokal-simfonik poemasına görə Cahangir Cahangirov III dərəcəli Stalin mükafatı ilə təltif olunmuşdur.
Suur-Munamyaqi
Qüllələrin tarixi
Dördüncü qüllə (artıq 17 metr hündürlükdə idi və eyni zamanda ilk qüllələr kimi ağacdan hazırlanmışdı) Estoniya artıq müstəqil dövlət olduqda, 1925-ci ildə inşa edilmişdir. Onun tikinti 3 ay davam etmişdir. Sonra Virumaa qəzası rəhbərliyi, meşəni təmizlədi və qüllənin qarşısında oturacaqlar qurdu. Dördüncü qüllənin açılışı 19 iyul 1925-ci ildə baş tutdu. Ancaq bundan qısa müddət sonra, seçilən materialın qüllə üçün yararsız olduğu və ətrafdakı ağacların onun görünüşünə maneə olduğu məlum olur (hündürlüyü 17 metr). Dəmir-betondan hazırlanmış yeni beşinci qüllənin inşasına 1939-cu ildə başlanmışdır. Qalanın hündürlüyü artıq 25,7 metrə çatırdı. Qala 36 min kərpicdən və 80 ton sementdən inşa edilmişdir. Qala həmin ilin iyun ayında tamamlandı, ancaq İkinci Dünya müharibəsinin başlaması səbəbiylə açılış təxirə salındı. Müharibə zamanı qüllə ciddi zərər görmədi, onun təmiri 1955-ci ildə aparıldı. Qüllə modernləşdirilmiş və ətrafı abadlaşdırılmışdır. Burada F.R Kreutzvaldın xatirə muzeyi qurulmuşdur.
1969-cu ildə muzey qülləyə bir qatda əlavə etmişdir. Yuxarı qatlarda basğıclar yenidən dizayn edilmişdir. Əlavələr Toomas Rein və Velho Kaazik tərəfindən hazırlanmışdır. Yenidənqurmadan sonra qüllənin hündürlüyü 29,1 metrə çatdı. 346,7 metr hündürlükdən görünmə radiusu 50 kilometr təşkil edir. 1998-ci ildə Haanya qəzası qüllənin daha bir bərpasını gerçəkləşdirdi. 2002-ci ildə qüllə yenidən dizayn edildi və növbəti il su təchizatı sistemi tamamlandı. Suur-Munamyaqidə əsas bərpa işləri 2004-cü ilin avqustundan 2005-ci ilin iyulunadək aparıldı: qüllə əsaslı təmir edildi, lift və şüşəli kafe tikildi, qüllənin girişləri yenidən düzəldildi, piyada sahələrinin və qüllənin özü işıqlandırıldı. İşin ümumi dəyəri təxminən 10 milyon kron təşkil etmişdir. İnşaat AB Phare proqramı çərçivəsində Estoniya müəssisələri, hökumət, ətraf mühit sərmayələri mərkəzi, fərdi şəxslər və kənd bələdiyyəsinin vəsaiti hesabına maliyyələşdirilmişdir.
24 iyul 2005-ci ildə yenilənmiş Suur-Munamyaqi müşahidə qülləsinin açılışı olmuşdur.
Robert Köçəryan
Robert Sedraki Köçəryan — Ermənistan Respublikasının ikinci prezidenti (9 aprel 1998–9 aprel 2008).
Həyatı və siyasi fəaliyyəti
31 avqust 1954-cü ildə Azərbaycan SSR–də, DQMV-nin Xankəndi (keçmiş Stepanakert) şəhərində anadan olmuşdur. Sovet İttifaqı illərində Xankəndidə bir sıra müəssisələrdə müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır.
1988-ci ildən Qarabağda erməni millətçilərinin başlatdığı Miatsum hərəkatına qoşulur və bir müddət sonra separatçıların liderlərindən birinə çevrilir.
Köçəryan azərbaycanlı əhaliyə qarşı qırğınlar törədən Qarabağ ermənilərinin və erməni diasporunun təşkil etdiyi silahlı dəstələrə başçılıq etmişdir.
1991–1992-ci illərdə Dağlıq Qarabağ Ali Sovetinin deputatı, 1994-cü ildən 1996-cı ilədək qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının prezidenti olmuşdur. 1997-ci ilin martında Ermənistan Respublikasının baş naziri təyin edilmiş, 1998-ci ildə Levon Ter-Petrosyan məcburən istefaya göndərildikdən sonra Ermənistan Respublikasının prezidentinin səlahiyyətlərini 3 fevraldan 30 marta qədər aparmışdır.30 martda prezident seçilmiş, səlahiyyətlərinin icrasında 9 apreldə başlamışdır. 9 aprel 1998-ci ildən 9aprel 2008-ci ilədək bu vəzifəni tutmuşdur. 9 aprel 2008-ci ildə səlahiyyət müddətinin başa çatması ilə əlaqədar prezident vəzifəsindən getmişdir.
Ermənistan müxalifəti Köçəryanın prezident seçildiyi hər iki seçkini saxtalaşdırılmış və qanunsuz seçki hesab edir.
Robert Köçəryanın hakimiyyəti dövründə Ermənistanda yerləşən bir çox müəssisə Ermənistanın Rusiyaya olan borcunu ödəmək məqsədi ilə Rusiyaya verildi ki, bu da ölkənin Rusiyadan asıllığını daha da gücləndirdi.
Robert Koçaryan öz müsahibələrindən birində, Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi barədə danışarkən "Ermənilərlə azərbaycanlıların genetik uyğunsuzluğu barədə" irqçi bir fikir irəli sürmüşdür.
Həbsi
Robert Koçaryan digər şəxslərlə əvvəlcədən əlbir olaraq konstitusiya quruluşunu devirməktə ittiham olunur və bu iş üzrə 2018-ci ilin dekabrında həbs olunub. O zaman prezident seçkilərinin nəticələrini tanımayanların nümayişi zorakılıqla dağıdıldığı zaman silah tətbiq olunmuş, iki nəfəri hüquq-mühafizə orqanlarının nümayəndələri olmaqla 10 nəfər həlak olmuşdu. Söhbət 2008-ci il hadisələrindən gedir. O zaman, prezident seçkilərindən sonra Ermənistanın birinci prezidenti Levon Ter-Petrosyanın tərəfdarlarının təşkil etdiyi aksiyalar davam edirdi. Onlar liderlərinin qalib olduğuna əmin idilər və seçki nəticələrinə yenidən baxılmasını tələb edirdilər. Mərkəzi Seçki Komissiyası isə səsvermə nəticələrinə əsasən, Serj Sarqsyanı qalib elan etmişdi.
Nümayişin dağıdılmasında silah tətbiq olunmuş, 10 nəfər həlak olmuşdu. Həmin vaxt ölkənin prezidenti Robert Koçaryan idi. Mərkəzi Seçki Komissiyasının məlumatına əsasən, prezident seçilən Serj Sarqsyan hələ vəzifə başına keçməmişdi. Buna görə də nümayişin amansızca dağıdılmasında və konstitusiya quruluşunun devrilməsində hazırdda Koçaryan ittiham olunur. Bu iş üzrə Koçaryan artıq 2018-ci ilin dekabrından həbsdə idi, 2019-cu ilin fevralında isə ona qarşı 927 milyon dram (3 milyon dollara yaxın) rüşvət almaqla bağlı növbəti ittiham irəli sürüldü. 2018-ci ilin noyabrında Silva Ambartsumyanın ehtimal olunan rüşvəti verməsi ilə bağlı səsləndirdiyi bəyanat bu ittiham üçün əsas olub. Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının hazırkı prezidenti Bako Saakyan və eks-prezidenti Arkadi Qukasyan zamin kimi çıxış edib və məhkəmədən onların həmkarı və dostu olan Koçaryanı azad etməyi xahiş ediblər. Hər iki zamin 500 min dram (təxminən 1000 dollar) həcmində girov yatırıb. "1 mart" işi üzrə istintaq Ermənistanda baş tutan "məxməri" inqilaba qədər ölü nöqtədən tərpənməyib. İnqilab lideri Nikol Paşinyanın başçılığı altında yeni hökumət dərhal bu işin üstünə düşüb. Nəticədə 2018-ci ilin iyulunda Robert Koçaryana qarşı artıq 1 mart 2008-ci il işi üzrə konstitusiya qurulunun devrilməsi ilə bağlı ittiham irəli sürülmüşdü.
İyulun 28-də o bu ittihamla ilk dəfə həbs edilmişdi. Amma iki həftə sonra azad olunmuşdu. Apellyasiya Məhkəməsi ilk instansiya məhkəməsinin onun haqqında çıxardığı həbs qərarını qanunsuz elan etmişdi. Robert Koçaryanın eks-prezident kimi konstitusiyada təsbit olunan toxunulmazlıq hüququ buna əsas olmuşdu. Daha sonra noyabrın 15-də kassasiya məhkəməsi işə yenidən baxılması üçün apellyasiya məhkəməsinə qaytarıb. 2018-ci il dekabrın 7-də apellyasiya məhkəməsi yenidən eks-prezidentin həbsi haqda qərar çıxarıb. Həmin gündən Ermənistanın ikinci prezidenti yenidən həbsxanadadır. Robert Koçaryan bəyan edir ki, onun işi vendettodur, hazırkı Ermənistan hakimiyyəti ondan qisas almağa çalışır.
Yerevanın birinci instansiya məhkəməsi Ermənistanın ikinci prezidenti Robert Koçaryanı 2019-cu il mayın 18-də həbsdən azad edib. Məhkəmənin eks-prezident Robert Köçəryanı Dağlıq Qarabağın indiki və keçmiş qondarma "prezidentlərinin" müraciəti əsasında zaminə buraxması Ermənistanda siyasi vəziyyəti gərginləşdirib. Köçəryanın əleyhdarları küçələrə çıxıblar və onun yenidən həbs olunmasını tələb ediblər. Onlar hədələyiblər ki, əgər Baş prokurorluq qərardan protest verməsə və Köçəryan yenidən həbs olunmasa ölkə boyu itaətsizlik aksiyalarına başlayacaqlar. 2019-cu il iyunun 25-də isə Apelyasiya Məhkəməsi instansiya məhkəməsinin qərarını ləğv edərək keçmiş prezidenti yenidən həbs edib.
2020-ci il iyunun 19-da Ermənistan Apellyasiya Məhkəməsinin qərarı ilə təxminən 4,2 milyon dollar məbləğində girov qarşılığında Robert Koçaryanın həbs qətimkan tədbiri ləğv edilib və şənbə günü, iyunun 20-də girov ödənildikdən sonra Robert Koçaryan azad olunub. Məhkəmə Robert Koçaryanın həbs-qətimkan tədbirini ölkəni tərk etməmək haqqında iltizamnamə ilə azadlığa buraxmaqla əvəzləmək barədə qərar qəbul edib. Koçaryanın kiçik oğlu Levon Koçaryan deyib ki, girovu ödəməyə eks-prezidentin dostları kömək etməyi vəd veriblər. Rusiya RBK informasiya agentliyi yazır ki, pulu Samvel Karapetyan ("Taşir" şirkətlər qrupunu), Sergey Hambartsumyan ("Monarx" şirkətlər qrupu), rusiyalı biznesmen və xeyriyyəçi Genndi Stepanyan və Koçaryanın müstəqil müdir olduğu AFK "Sistema" şirkəti ödəyib.
Şəxsi həyatı
26 iyun 2009-cu ildən Robert Köçəryan Rusiyanın AFK "Sistema" şirkətinin direktoru vəzifəsində çalışır. Bella Köçəryan ilə evlidir, 2 oğlu (1981, 1985), 1 qızı (1983) və 3 nəvəsi var. Doğma erməni dilindən başqa ingilis və rus dillərini də bilir.
Batabat Astrofizika Rəsədxanası
Batabat Astrofizika Rəsədxanası — Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Naxçıvan Bölməsinin strukturuna daxil olan elmi qurum.
Tarixi
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunun Batabat ərazisindəki bu rəsədxana 1970-ci ildə Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının Batabat bölməsi kimi yaradılmış və 2003-cü ilə qədər həmin adla fəaliyyət göstərmişdir.
AMEA Naxçıvan Bölməsinin təsis olunması haqqında Azərbaycan Respublikası prezidentinin 7 avqust 2002-ci il tarixli sərəncamına uyğun olaraq, Naxçıvan Bölməsinin tərkibində, Şamaxı Astrofizika Rəsədxanasının Şahbuz rayonu ərazisində yerləşmiş Batabat bölməsi və Ordubad rayonu ərazisində yerləşmiş Ağdərə Astronomiya Stansiyasının maddi-texniki bazası əsasında Batabat Astrofizika Rəsədxanası yaradılmışdır.
Haqqında
Batabat ərazisindəki ikimərtəbəli yeni inzibati binada fotometriya və kompüter otaqları istifadəyə verilib. Rəsədxanada müşahidələr əsasən gecə saatlarında aparıldığından binada iki yataq otağı ayrılıb.
Binanın günbəzində “SEYYS-600” tipli teleskop quraşdırılıb. Almaniya istehsalı olan teleskop Ukraynanın Krım Astrofizika Rəsədxanasında müasir tələblərə uyğun təmir olunaraq rəsədxanaya qaytarılıb.
Rəsədxana dəniz səviyyəsindən 2050 metr yüksəklikdə və 39 dərəcə coğrafi enlikdə yerləşir. Qeyd edək ki, muxtar respublika ərazisinin astronomik şəraiti normal, səması təmiz və şəffaf olduğundan digər rəsədxanalardan fərqli olaraq bu stansiyada günəşdən başqa bütün göy cisimlərini - planetləri, kometaları, asteroidləri, ulduzları və yaxın qalatikaları müşahidə və tədqiq etmək mümkün olacaq.
Fəaliyyət istiqamətləri
Səma cisimlərinin dinamikası və fizikasının öyrənilməsi.
Elmi nəticələr
Uzundövrlü komеt orbitlərinin fəza oriеntasiyalarının tədqiqi göstərir ki, bunların xеyli hissəsi (30%-dən çoxu) bəzi tədqiqatçıların iddia еtdiklərinin əksinə olaraq еkliptika müstəvisinə pеrpеndikulyar müstəvinin yaxın ətrafında toplanmışdır. Komеtlərin mənşəyi haqqındakı Oort hipotеzi bu paylanmanı izah еdə bilmir. Həmçinin 1/a paramеtrinin (a-orbitin böyük yarımoxudur) paylanması da müasir baxışlarla ziddiyət təşkil еdir.
900-dən artıq uzundövrlü komеtin orbit еlеmеntləri üzərində aparılan tədqiqatlar göstərir ki, i=860; g=2730; 250 a.v<R<400 a.v zonasında komеtləri yönləndirən böyük kütləli bir və ya bir nеçə transnеptun səma cisminin mövcudluq еhtimalı xеyli yüksəkdir. Bu nəticələrə əsaslanaraq Günəş sistеmində Nеptundan sonra bir və ya bir nеçə iri kütləli səma cisminin mövcud olması müddəasını irəli sürmək olar.
Müəyyən olunmuşdur ki, Günəş ekvatoruna yaxın oblastlarda Günəş spikullarının hündürlüyü 7000 km-dən az deyil. Günəş spikullarının dispersiya meyli dövrü olaraq dəyişir və by dəyişmə spikulların fırlanma hərəkəti ilə bağlıdır.
Günəşdəki irimiqyaslı maqnit sahələrinin 17 illik və kvaziikiillik dövrü xüsusiyyətlərə malik olduğu aşkar edilmişdir və eyni zamanda Günəşdəki irimiqyaslı maqnit sahələrində aşkar olunmuş kvaziikiillik dövrü rəqslərin Günəşdəki maqnit sahələrinin qeyri simmetrik xüsusiyyətləri ilə bağlı olduğu müyyənləşdirilmişdır.
Günəş sisteminin parabolik orbit üzrə hərəkət edən ulduzla uzaq yaxınlaşması planetlərin orbitlərinin ölçüsünə və formasına təsir etmədiyi, yalnız onların perihelilərinin yerdəyişməsinə gətirib çıxardığı aşkar edilmiş. Yaxınlaşma 100-dən 500 a.v.-dək diapazonda olduqda daxili planetlər üçün bu dəyişmənin maksimal qiymətinin 0,13 dərəcəni aşmadığı müəyyənləşdirilmişdir.
Tofiq İsmayılov (rejissor)
Tofiq Hüseyn oğlu İsmayılov (6 aprel 1939, Bakı şəhəri, Azərbaycan SSR — 25 mart 2016, Bakı şəhəri, Azərbaycan Respublikası) — Azərbaycan kinorejissoru, kinodramaturq, nasir, 1993-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, əməkdar incəsənət xadimi (1987), professor (1992), Azərbaycanın Respublikasının Xalq Artisti (2008), elmlər doktoru.
Həyatı
Tofiq İsmayılov 6 aprel 1939-cu ildə Bakı şəhərində qulluqçu ailəsində anadan olmuşdur. 190 saylı Bakı şəhər orta məktəbini bitirmişdir (1958). M.A. Əliyev adına Teatr İnstitutunun Aktyorluq fakültəsində (1958-1962), sonra rejissorluq fakültəsində (1962-1968) təhsilini davam etdirmişdir. Əmək fəaliyyətinə orta məktəbdə oxuyarkən Gənc Tamaşaçılar Teatrında aktyorluqdan başlamışdır (1954). Azərbaycan Respublikası Nazirlər Soveti Yanında Radio və Televiziya Verilişləri Komitəsində rejissor köməkçisi (1960-1961), rejissor (1962-1967), "Azərbaycanfilm" studiyasında rejıssor köməkçisi, orada bədii təlimlər rejissoru (1967-1968) vəzifələrində çalışmışdır. Moskvada kinorejissor və kinossenaristlərin ikiillik ali kurslarında təhsil almışdır (1968-1970). Sonra "Azərbaycanfllm" studiyasında bədii filmlərin quruluşçu rejissoru vəzifəsində işləmişdir (1969-1988). Tofiq İsmayılov bir müddət "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının nəzdində fəaliyyət göstərən kinoaktyor teatr studiyasının bədii rəhbəri olmuşdur. 1971-ci ildən M.A.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun rejissorluq kafedrasında müəllim kimi çalışmışdır, kafedranın müdiri olmuşdur (1988-1994). 1994-2006-cı illərdə dəvətlə Türkiyənin Memar Sinan adına Gözəl Sənətlər Universitetində professor işləmişdir. İstanbulun Böyük Şəhər Bələdiyyəsində mədəniyyət işləri üzrə müşavir olmuşdur. 2007-ci ildən bu günə kimi Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində dərs deyir.
"Müasir Azərbaycan kinosunda tipik xarakter" mövzusunda namizədlik dissertasiyası üzərində işləmişdir. Son illər "Sənətkarlığımızın portreti" silsilə bədii-sənədli filmləri Tofiq Quliyev, Əminə Dilbazi, Gülxar Həsənova, Xəyyam Mirzəzadə haqqında çəkilmişdir (1992-2011). Uşaqlar üçün pyeslər, hekayələr dərc etdirmişdir. Əsərləri xarici ölkə xalqlarının dilində nəşr olunmuşdur. 100-ə yaxın elmi-publisistik məqaləsi var. İlk hekayəsi – "Ağ dəsmal" 1962-ci ildə "Göyərçin" jurnalında çap edilmişdir.
Tofiq İsmayılov uzun sürən xəstəlikdən sonra 25 mart 2016-cı ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Məzarı Yasamal qəbiristanlığındadır.
Milan
Milan (, — "düzənliyin mərkəzi" və ya "çölün ortası", ) — İtaliyanın ikinci böyük şəhəri, Lombardiya regionunun paytaxtı.
Milan moda paytaxtı, yüksək incəsənət mərkəzidir. Burada Avropa qotikasının şedevri olan Duom kilsəsinin şpilləri göylərə ucalır. Milanda Leonardo Da Vinçinin qiymətli əsəri olan "Sirli şam yeməyi" saxlanılır.
Milan italyanları və xariciləri öz məşhur tədbirləri — moda nümayişləri, müxtəlif sərgilər, çoxsaylı idman və mədəni hadisələrlə cəlb edir. Duom kilsəsi, Viktor Emmanuil qalereyası və La Skala teatrı burada yerləşir. Milanın Duom meydanında bir neçə diqqətəlayiq abidə vardır — kilsə, Viktor Emmanuil abidəsi, Emmanuil qalereyası.
Duomo kilsəsi Milanın əsas görməli yeridir, o hər gün saat 9.00–12.00 və 14.30–18.00 kimi açıq olur. Kilsənin tikintisinə 1386-cı ildə başlansa da, o 1813-cü ildə başa çatdırılmışdır. Kilsə dünyada qotika üslublu ən böyük kilsələrdən biridir.
Viktor Emmanuil qalereyası zəfər tağı motivli girişlə başlanır və getdikcə şüşəli küçələrlə davam edir. Bu gün bu qalereya şəhərin mədəni həyatının mərkəzi hesab olunur. Burada məşhur kitab mağazaları, kafe və restoranlar yerləşir. Qalereyanın mərkəzi günbəzinin altında isə mozaikalı öküzü görmək olar. Hesab edilir ki, əgər 3 dəfə saat əqrəbinin əksi istiqamətində onun başına dolansanız arzunuz yerinə yetəcək.
Əhalisi
Milanın əhalisi 1,3 milyon nəfərdir.
Milan müasir dövrdə
Bugünkü Milan İtaliyanın işgüzar və sənaye mərkəzidir. Şəhərdə iri monopoliyalar, banklar, birjalar fəaliyyət göstərir. Milanda il ərzində dünyanın sənaye sərgiləri təşkil olunur. Milanda ən böyük beynəlxalq hava limanı — Malpens yerləşir. Həmçinin ölkədə ən yaxşı metro və dəmiryolu kommunikasiyası da buradadır. Milan əsl moda mərkəzidir. Dəbdəbəli Milan Armani və Versaçi kimi dünya şöhrətli dizaynerlərin vətənidir. Buradakı iri moda evləri, mağazalar, outletlər bütün Avropadan şəhərə alıcı cəlb edir. Moda həvəskarları buraya ildə iki dəfə — yayda və qışda gəlirlər. Şəhərdə bankomatlar çoxdur, amma bir dəfəyə 250 avrodan çox pul çıxarmaq olmur. Bankların işləmə vaxtı hər banka görə fərqlidir.
Nəqliyyat
240 px|left|thumb|Malpensa Hava Limanının görnüşü
Milan adətən İtalyanın ən böyük avtomobil magistralı qovşağı sayılır. Belə ki, A1 (Roma — Neapol), A4 (Turin — Triest), A7 (Genua), A8/A9 (İsveçrə) və dairəvi A50(qərb)/A51(şərq)/A52(şimal) avtomobil magistralları məhz burada kəsişirlər.
Dəmir yol nəqliyyatı
Mərkəzi Milan (it. Milano Centrale) — 1931 ci ildə tikilmiş, Avropanın ən böyük dəmir yol vağzallarından sayılır. Vağzal Art Deco üslubunda inşa edilmişdir. Kümbəzinin uzunluğu 341 m, sahəsi 66.500 m², binanın fasadı 200 m, hündürlüyü 72 m dir. 24 platformaya və gündəlik 330 000 nəfər sərnişin dövriyyəsinə malikdir. "S" (Suburban Railway Service) dəmir yol xidməti 8 xəttə malik olub əsasən şəhərətrafı, şəhərlərarası və "R" regional sərnişin daşımalarını əhatə edir.
İctimai nəqliyyat
240 px|thumb|Milan traleybusu Avropada böyük tramvay və traleybus şəbəkəsinə malikdir.
Traleybus xətti
Metro25px
{|
Xarici Keçidlər
Milanda gəzməli-görməli yerlər
Milan şəhər bələdçisi
Yohann Volfqanq Göte
Yohann Volfqanq fon Göte (Johann Wolfgang von Goethe; ) — alman şair-dramaturqu, mütəfəkkir və naturalisti. Əsərlərinə bunlar daxildir: dörd roman, epik və lirik poeziya, nəsr və ayə dramları, xatirələr, tərcümeyi-hal, ədəbi və estetik tənqid və botanika, anatomiya və rəng mövzusunda traktatlar. Bundan əlavə, onun çoxsaylı ədəbi və elmi fraqmentləri, 10.000-dən çox məktub və 3000-ə yaxın rəsmləri günümüzə çatmışdır.
25 yaşında ədəbi məşhur olan Göte, "Gənc Verterin İztirabları" adlı ilk romanı (1774) ilə uğur qazandı və 1775-ci ilin noyabrında Veymara yerləşdikdən sonra ona 1782-ci ildə Saxe-Veymar şahzadəsi Karl Avqust tərəfindən zadəgan adı verildi. O, "Tufan və Həmlə" ədəbi cərəyanının erkən iştirakçısı idi. Göte Veymardakı ilk on ili ərzində şahzadənin şəxsi şurasının üzvü oldu, döyüş və əsas yol komissiyalarının başında oturdu, yaxınlıqdakı İlmenaudakı gümüş mədənlərinin yenidən açılmasına nəzarət etdi və Jena Universitetində bir sıra inzibati islahatlar həyata keçirdi. O, həmçinin Veymarın botanika parkının planlaşdırılmasına və Ducal Sarayının yenidən qurulmasına da öz töhfəsini verdi.
Alman filosofu Artur Şopenhauer "Vilhelm Meysterin təhsil illəri"ni bu günə qədər yazılmış ən böyük dörd romandan biri adlandırırdı, amerikalı filosof və esseist Ralf Valdo Emerson isə Göteni eyni adlı əsərinin (digərləri Platon, Emmanuel Svedenborq, Monten, Napoleon, və Şekspir) altı təmsilçisindən biri olaraq seçdi. Götenin şərhləri və müşahidələri bir neçə bioqrafik əsərin əsasını təşkil edir, xüsusən də Yohann Peter Eckermannın Göte ilə söhbətləri (1836). Tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib.
Gənclik illəri
Atası və özəl müəllimləri dövrlərinə uyğun ümumi mövzularda, xüsusən müxtəlif dillərdən (latın, yunan, fransız, italyan, ingilis və ivrit) Göteyə dərslər verdilər. Göte rəqs, at sürmə və qılıncoynatma dərsləri də aldı. Yohann Kaspar qərar verdi ki, övladları onun sahib olmadığı üstünlüklərə sahib olmalıdır. Göte rəsmə sevgisi olsa da, tez bir zamanda ədəbiyyata maraq göstərdi. Fridrix Gottlieb Klopstock və Homer ilk favoritlərindən biri idi. O, teatra da böyük sevgi göstərir, hər il evində təşkil olunan kukla şoularını heyranlıqla izləyirdi. Bu onun "Vilhelm Meysterin təhsil illəri" adlı ədəbi əsərində təkrarlanan bir mövzudur.
Tarix və din mövzusunda əsərlər oxumaqdan da böyük məmnuniyyət duyurdu. O dövr haqqında yazır:
Göte Frankfurt aktyorları ilə də tanış oldu. Əvvəlki ədəbi cəhdləri arasında, sonradan "Faust" və "Şeir və Həqiqət"də təsvir etdiyi Qretchen ilə ünsiyyətdə oldu. Varlı Qurdlar tacirinin qızı və bacısının dostu, sonradan tacir G. F. Schuler ilə evlənən olan Karitas Meixnerə (1750–1773) sevgi bəslədi.
Hüquq karyerası
Göte 1765-ci ildən 1768-ci ilə qədər Leypsiq Universitetində hüquq təhsili almışdır. Xristian Fürçtegott Gellertin şeir dərslərinə qatılmağı üstün tutaraq köhnə məhkəmə qaydalarını əzbərləməkdən imtina etmişdir. Göte Leypsiqdə Anna Katarina Şönkopfa aşiq olmuş və rokoko janrında onun haqqında şən kupletlər yazmışdır. 1770-ci ildə o, ilk şeirlər toplusu olan "Anneti" anonim olaraq buraxmışdır. Gotthold Ephraim Lessinq və Kristof Martin Vieland ilə maraqlandıqca bir çox çağdaş şairlərə olan tənqidi heyranlığı itmişdir. Bu zaman artıq Göte yaxşı əsərlər yazdı, lakin Die Mitschuldigen komediyasından başqa bu əsərlərin hamısını atdı. Auerbachs Keller restoranı və Faustun gəzintisinin əfsanəsi onu o qədər heyran etdi ki, Auerbaç Keller gizli dramaturgiyası "Faust Part One"da yeganə real yer oldu. Göte tədqiqatları irəliləmədiyi üçün 1768-ci il avqustun sonlarında Frankfurta qayıtmağa məcbur oldu.
Göte Frankfurtda ağır xəstələndi. Sonrakı il yarım ərzində xəstəliyinin bir neçə dəfə təkrarlanmasına görə atası ilə münasibətləri pisləşdi. Müalicə zamanı Göte anası və bacısı tərəfindən himayə edildi. 1770-ci ilin aprelində Göte Strasburq Universitetində təhsilini başa vurmaq üçün Frankfurtdan ayrıldı.
Göte Elzada inkişaf etdi. O, heç bir mənzərəni isti, geniş Reyn bölgəsi kimi mehribanlıqla təsvir etməmişdi. Strasburqda Göte Yohann Gottfried Herder ilə görüşdü və ikisi yaxın dost oldular və Götenin intellektual inkişafı üçün çox vacib olan Herder, Şekspir, Ossian və Volkspoesie (xalq poeziyası) anlayışlarına onda maraq oyatdı. 14 oktyabr 1772-ci ildə Göte ilk alman "Şekspir Günü" şərəfinə valideynlər evində yığıncaq keçirdi. Şekspirin əsərləri ilə ilk tanışlığı ədəbiyyatda şəxsi oyanışı kimi təsvir olunur.
Göte Sessenheim kəndinə gedərkən 1770-ci ilin oktyabrında Friederike Briona aşiq oldu, lakin münasibətləri on aydan sonra, 1771-ci ilin avqustunda bitdi. Bir sıra şeirləri, "Xoşgəldin və Sağol", "Sesenheim mahnıları " və "Çəmən qızılgülü" bu zamandan yaranır.
1771 avqustun sonunda Göte Frankfurtda Lizenziat elmi dərəcəsini aldı və kiçik bir hüquqi təcrübə qurdu. Akademik işində hüquqşünaslığı tədricən daha insani hala gətirmək niyyətini ifadə etsə də, təcrübəsizliyi onu ilk işlərini çox cəsarətlə davam etdirməsinə səbəb oldu, töhmət aldı və sonrakı işlərini də itirdi. Bütün bunlardan sonra vəkillik karyerasına vaxtından əvvəl bitirdi. Bu zaman Göte yaradıcılığı təriflənən Darmstadt məhkəməsi ilə tanış oldu. Bu meydandan Yohann Georg Schlosser (sonradan onun qayınatası olacaq) və Yohann Heinrich Merck gəldi. Göte yenidən ədəbi planlar həyata keçirdi, bu dəfə atası buna qarşı olmadı və hətta ona kömək etdi. Göte Alman kəndliləri müharibəsindən olan yolçunun tərcümeyi-halının bir nüsxəsini əldə etdi. Bir neçə həftədən sonra tərcümeyi-hal rəngli bir dramaya çevrildi. Götz von Berlichingen başlığı ilə əsər Götenin müasirlərinin qəlbinə keçdi.
Göte ədəbi (Schlosser və Merck tərəfindən nəşr olunmuş) redaktorlardan biri olmağa can ata bilməzdi. 1772-ci ilin may ayında Vetzlarda bir daha hüquq təcrübəsinə başladı. 1774-cü ildə ona dünya şöhrəti gətirəcək kitabı "Gənc Verterin İztirabları"nı yazdı. Əsərin süjetinin xarici forması Götenin Vetzlar vaxtı Çarlotte Buff (1753–1828) və nişanlısı Yohann Kristian Kestner (1741–1800) ilə yaşadığı dövrdən, həmçinin müəllifin dostunun (Karl Vilhelm Qüds (1747–1722)) intiharından götürülmüşdür. Verterin çox böyük müvəffəqiyyətinə baxmayaraq, Göteyə çox maddi qazanc gətirmədi, çünki o dövrdə müəllif hüquqları qanunu mövcud deyildi (Sonrakı illərdə Göte vaxtaşırı əsərlərinin "yeni, yenidən işlənmiş" nəşrlərinə icazə verməklə bu problemi aradan qaldırmışdır).
Veymardakı ilk illəri
200px|thumb|right|Göte 1775-ci il 1775-ci ildə Göte "Gənc Verterin iztirabları"nın müəllifi olaraq öz şöhrətinin gücü ilə Karl Avqust məhkəməsinə dəvət edildi. Beləliklə, Göte Veymarda yaşamağa getdi, ömrünün qalan illərini burda keçirtdi və o, şəhzadənin dostu və baş məsləhətçisi olaraq illərlə xidmət etdi.
1776-cı ildə Göte, yaşlı və evli bir qadın olan Şarlotte von Stein ilə yaxın münasibət qurdu. Fon Stein ilə əlaqəsi on il davam etdi, bundan sonra Göte yoldaşına heç bir xəbərdarlıq etmədən qəfil İtaliyaya getdi. O vaxt emosional olaraq narahat olsa da, nəticədə barışdılar.
Göte, rəsmi vəzifələrdən başqa, şəhzadəninin dostu idi və məhkəmənin fəaliyyətində tam iştirak edirdi. O, Veymardakı ilk on ilində, bəlkə də başqa bir şəkildə əldə edilə bilməyəcəyi dərəcəni əldə etmiş və təcrübə toplamışdı. 1779-cu ildə Mədən və Əsas yol komissiyasını, əlavə olaraq da Saxe-Veymar Böyük Hersoqluğunun Döyüş Komissiyasının rəhbəri vəzifəsini öz üzərinə götürdü. 1782-ci ildə başçının xəzinədarı vəzifəsini tərk edərkən Göte iki il yarım müddətində eyni vəzifədə qalmağa razı oldu, bu vəzifə faktiki olaraq onu baş nazir və şəhzadənin əsas nümayəndəsi etdi. Göteyə 1782-ci ildə rütbə verildi (bu onun adındakı "fon" sözü ilə işarə olunur).
Göte Saxe-Veymar Döyüş Komissiyasının rəhbəri olaraq Amerika İnqilabı dövründə Prussiya və İngiltərə ordularına muzdluların cəlb edilməsində iştirak etdi. Müəllif Daniel Vilson, Götenin bu fəaliyyətlərin bir hissəsi olaraq boşboğazların, cinayətkarların və siyasi müxaliflərin məcburi satılması ilə əlaqədar danışıqlar apardığını iddia edir.
İtaliya
Götenin bu dövrdəki gündəliyinin əsasını İtalya səfəri təşkil edir. Gündəlik yalnız Götenin İtalya səfərinin ilk ilini əhatə edir. Qalan illər, Venesiyada keçirdiyi əksər illərdən başqa, əsasən sənədsizdir. Yayımlanmasından (1816) sonrakı onilliklərdə "İtalya səfəri" saysız-hesabsız alman gənclərini Götenin nümunəsinə tabe olmağa ilhamlandırdı. Bu, bir qədər satirik olaraq Corc Eliot "Middlemarx" romanında təsvir edilmişdir.
Veymar
200px|thumb|right|Götenin Luis Seidler tərəfindən çəkilmiş portreti(Veymar 1811) 1792-ci ilin sonlarında Göte Fransanın uğursuz işğalı zamanı şahzadə Karl Avqusta kömək edərək Fransaya qarşı olan döyüşdə iştirak etmişdi. Yenə Mainz mühasirəsi zamanı o, hərbi müşahidəçi kimi Karl Auvqusta kömək etmişdi. Bu hadisələrə dair yazılı hesabatı "Tamamlanmış işlər" adlı əsərində əks olunub.
1794-cü ildə Fridrix Şiller Göteyə dostluq təklifi etdi, əvvəllər 1788-ci ildə tanış olduqdan bəri yalnız bir dəfə qarşılıqlı əməkdaşlıq etmişdilər. Bu əməkdaşlıq dostluğu 1805-ci ildə Şillerin ölümünə qədər davam etdi.
1806-cı ildə Göte sevgilisi Kristiana A. Vulpius, Kristiananın bacısı və onların oğlu Yulius Auvqust Valter von ilə birlikdə Veymarda yaşayırdı. 13 oktyabrda Napoleonun ordusu qəsəbəyə hücum etdi. Fransız əsgərləri Götenin evini işğal etdilər:
Bundan sonrakı günlərdə 19 oktyabr 1806-cı ildə Göte Veymarda Kristiana ilə evlənərək 18 illik münasibətlərini qanuniləşdirdi. Artıq bu vaxta qədər bir neçə övladı var idi. Oğulları Yulius Avqust Valter von Göte (1789–1830), onun həyat yoldaşı Ottili von Pogvisç (1796–1872) yaşlı Göteyə ölümünə qədər (1832) qayğı göstərmişdi. Avqust və Ottilinin üç övladı var idi: Valther Freiherr von Göte (1818–1885), Volfqanq Freiherr von Göte (1820–1883) və Alma von Göte (1827–1844). Kristiana von Göte 1816-cı ildə öldü. Yohann "Qucağında uşağı olan bir anadan daha görkəmli bir şey yoxdur və bir neçə övlad arasında anadan daha görkəmli bir şey yoxdur" deyirdi.
Sonrakı həyatı
1793-cü ildən sonra Göte səylərini ilk növbədə ədəbiyyata həsr etdi. 1820-ci ilə qədər Göte Kaspar Maria von Sternberq ilə mehriban idi. 1823-cü ildə ölümcül ürək xəstəliyindən qurtulan Göte evlənmək istədiyi Ulrike von Levetzova aşiq oldu, ancaq anasının etirazı səbəbindən heç təklif də etmədi. 5 sentyabr 1823-cü ildə Karlovı Varıdakı son görüşü onu ən yaxşı əsərlərindən biri olan məşhur "Marienbad ağısı"nı yazmağa ilhamlandırdı. Bu müddət ərzində o, polyak pianoçusu Mariya Şimanovskaya ilə dərin emosional əlaqə qurdu.
1821-ci ildə Götenin dostu Karl Fridrix Zelter onu 12 yaşlı Feliks Mendelssohn ilə tanış etdi. Artıq yetmişli yaşlarında olan Göte bu uşaqdan çox təsirləndi. Göte və Zelter arasındakı aşağıdakı söhbətdən Motsartla ən erkən təsdiqlənmiş müqayisəni aparmağa səbəb oldu:
Ölümü
Eckermann məşhur əsərini, "Göte ilə Söhbətlər"i bu keçidlə bağlayır:
Riçard Vaqnerin "Lohengrin" operası ilk dəfə 1850-ci ildə Veymarda təqdim edildi. Dirijor 28 avqust 1749-cu ildə anadan olmuş Götenin şərəfinə 28 Avqust tarixini seçən Ferens List idi.
Yaradıcılığı
150px|thumb|left|Gənc Verterin iztirablarının ilk nəşri Götenin Veymara getməmişdən əvvəlki əsərlərinin ən əhəmiyyətlisi Götz von Berlichingen (1773) və romantizmin ilk dövrünü qeyd edən "fırtına və coşğu" dövründə ona bir yazıçı kimi böyük şöhrət qazandıran "Gənc Verterin iztirabları" idi. Həqiqətən də, Gənc Verterin İztirabları romantik hərəkata təkan verən "qığılcım" hesab olunur və hətta dünyanın ilk "bestseller"i adlandırıla bilər. Şiller ilə görüşmədən əvvəl Veymardakı illər ərzində "Vilhelm Meisterin təlimatçılığı"na başlamış, "İfigenie auf Tauris" (Taurisdə İfigeniya), "Egmont", "Torquato Tasso" və "Reineke Fuchs" dramlarını yazmışdır.
Şiller ilə dostluq dövrü "Vilhelm Meisterin Courneyman illəri", "Hermann və Doroteya", "Roma Elegies" və "Təbii qız" dram konsepsiyasına aiddir. Şillerin ölümündən (1805) sonra həyatının sonuna qədər olan dövr "Faust birinci hissə", "Seçilmiş yaxınlıq", "Qərb-Şərq divanı" (Hafiz Şirazinin əsərindən təsirlənərək fars üslubunda yazdığı şeirlər toplusu), onun avtobioqrafik "Aus meinem Leben" adlı əsərində əks olunur. Onun yazıları ədəbi və bədii dairələrdə nüfuz sahibi idi. İngilis dilindən alman dilinə tərcümə edildikdən sonra Avropada tanınan Sanskrit ədəbiyyatının ilk əsərlərindən biri olan Kalidasanın "Abhijñānaśākuntalam" əsərindən təsirlənmişdir.
Seçilmiş əsərləri
200px|thumb|left|Göte-Schiller abidəsi, Veymar (1857) 1774-cü ildə nəşr olunan "Le Leiden des jungen Werthers" və ya "Gənc Verterin iztirabları" adlı qısa epistolyar romanı intiharla başa çatan bədbəxt romantik ehtirası təsvir edir. Göte "özünü qorumaq üçün qəhrəmanını vurduğunu" etiraf etdi. Roman onlarla dildə çap edilib və təsiri danılmazdır, onun mərkəzi qəhrəmanı, gənc Lotte üçün əvəzsiz sevgisi ilə ümidsizliyə və məhvə aparan obsesif bir fiqur kimi geniş yayılmış ədəbi arxetipə çevrildi. Verterin baş qəhrəmanın intiharı və cənazəsi ilə "heç bir ruhaninin iştirak etmədiyi" bir cənazə ilə sona çatması kitabın (anonim) nəşrində dərin mübahisəli hala gəldi, çünki bu intiharı tərifləmək kimi görünürdü. İntihar xristian doktrinası tərəfindən günah sayılır, intihar edən xristianların cəsədlərinin dəfn edilməsini rədd etdilər, onlara müxtəlif yollarla rəftar edilir və rüsvay edilirdilər. Təngnəfəslikdə mərhumun əmlakı kilsə tərəfindən tez-tez müsadirə olunurdu. Bununla birlikdə, Göte, tərcümeyi-halında Verterdən istifadə etməsini izah etdi. O, dedi ki "o, reallığı poeziyaya çevirib, amma yoldaşları şeirin reallığa çevrilməsini və şeirin təqlid edilməsini düşünürdülər." O, şeirin belə oxumağının əleyhinə idi. Epistolyar romanlar bu müddət ərzində çox yayılmışdı, məktub yazmaq əsas ünsiyyət növü olmuşdu. Gyote kitabını bu kimi digər romanlardan fərqləndirirdi ki, bu, mümkünsüz bir sevinc üçün mükəmməl bir həsrətin ifadəsi, hakimiyyətə qarşı təkəbbürlü üsyan hissi və prinsipial əhəmiyyəti, ümumi subyektivliyi idi. Romantik cərəyanı özündə cəmləşdirən keyfiyyətlər.
Louis Spohr tərəfindən Faustun ilk operativ versiyası 1814-cü ildə ortaya çıxdı. Əsər sonradan Schumann, Berlioz, Gounod, Boito, Busoni və Schnittke'nin opera və oratoriyalarını, Liszt, Vaqner və Mahlerin simfonik əsərlərini ilhamlandırdı. Faust 19-cu əsrdə bir çox şəxslərin ur-mifinə çevrildi. Sonradan fiziki dünya üzərində güc uğrunda şeytana satılması artan ədəbi əhəmiyyət kəsb etdi və şübhəli insan xərcləri ilə yanaşı texnologiyanın və sənayeləşmənin qələbəsi nöqtəsinə çevrildi. 1919-cu ildə Faustun dünya premyerasının tamamı Goetheanum'da səhnəyə qoyuldu.
O, həmçinin geniş sitat gətirir. "Tənqidə qarşı insan nə etiraz edə bilər, nə də özünü müdafiə edə bilər; buna baxmayaraq hərəkət etməlidir və sonra tədricən ona cavab verəcəkdir", "bölün və idarə edin, səs şüarı; birləşin və başçılıq edin, daha yaxşısı", və "edə bildiyinizdən zövq alın və gərək olduğunda dözün" kimi epiqramlar hələ də istifadədədir və ya tez-tez ifadə olunur. Faustun " Bu pudelin əsasını təşkil edirdi ", " Bu hikmətin son nəticəsidir " və ya " Bütün nəzəriyyə boz rəngdədir " kimi sətirləri gündəlik alman istifadəsinə girdi. Bəzi tanınmış sitatlar Götenin adına səhvən verilir. Bunlara Hippokratın "Sənət uzun, həyat qısadır" sözləri Götenin "Faust" və "Vilhelm Meysterin təhsil illəri"də əks olunur.
Yaradıcılıq və böhran
Göte özünü əks etdirmək, siyasi və elmi iş və yazı ilə emosional qarışıqlıqları, münasibətlərarası münaqişələri və əhval dəyişikliyini dəf etdi. Əlverişsiz həyat hadisələri ilə barışmağa səy göstərməsi, qardaşı Hermann Cakobun ölümü ilə başladı, Yohann Volfqanq on yaşında idi və yeniyetməlik dövrü yaşanan emosional böhranlarla davam etdi. "Beləliklə, bütün həyatımı ayıra bilmədiyim bu vərdişdən — obraz, şeirə çevrilmək vərdişi, istər xoşbəxt, istər narahat, istərsə də başqa şəkildə məni işğal etdi və bununla əlaqədar həm xarici şeylər haqqında təsəvvürlərimi düzəltmək, həm də daxili istəklərimi təmin etmək üçün müəyyən bir nəticəyə gəldim. Heç kimə məndən daha çox ehtiyac duymurdum, çünki öz təbiətimdə daim bir hadisədən digərinə keçirdim".
Elmi işləri
200px|thumb|left|Rənglər nəzəriyyəsindən işıq spektri. Göte bir prizma ilə rəngin açıq qaranlıq kənarlarda meydana gəldiyini və bu rəngli kənarların üst-üstə düşdüyü yerdə spektr meydana gəldiyini müşahidə etmişdir. Bir şair olaraq gördüyüm işlərə gəlincə, bununla fəxr etmirəm, lakin əsrimdə çətin rəng elmində həqiqəti bilən yeganə insanam — demişəm, bir az da qürurlu deyiləm və burada bir çoxlarına üstünlük verdiyim bir şüur var. (Yohann Eckermann Göte ilə söhbət)
Ədəbi əsəri daha çox maraq doğursa da, Göte də təbiətşünaslıq araşdırmalarına can atırdı. Morfologiya və rəng nəzəriyyəsinə dair bir neçə əsər yazmışdır. Göte bütün Avropada ən böyük özəl mineral kolleksiyasına sahib idi. Ölümünə qədər geologiyada hərtərəfli bir fikir əldə etmək üçün 17,800 qaya nümunəsi toplamışdı.
Onun transformasiya fikirləri canlıların davamlı metamorfozu haqqında idi və müasir "transformizm" və ya növlərin transmutasiyası ilə əlaqəli olmasa da, onun morfologiyaya və sonradan homologiya adlandırılmasına 19-cu əsr təbiətşünasları təsir göstərdi. Homologiya, ya da Etienne Geoffroy Saint-Hilaire, onu "analoqu" adlandırdığı kimi, Çarlz Darvin tərəfindən ümumi mənşəyə və dəyişkənlik qanunlarına güclü bir dəlil olaraq istifadə edilmişdir. Götenin araşdırmaları (xüsusən Samuel Tomas von Soemmerring tərəfindən ona verilən bir filin kəlləsi ilə), Broussonet (1779) və Vicq d'Azyr (1780) tərəfindən 1784-cü ildə "Göte sümüyü" olaraq bilinən insan sümüyünü müstəqil olaraq kəşf etməsinə səbəb oldu. Zamanında bu sümüyün insanlarda mövcud olmadığını düşünən yeganə insan olmasa da, antik anatomistlərin bu sümük haqqında bildiklərinə inanan Göte, bütün məməlilərdə varlığını sübut edən ilk insan idi. Göteni bu kəşfə aparan və sonradan "Goethe Elephant" adlandırılan fil kəlləsi hələ də mövcuddur və Almaniyanın Kassel şəhərindəki Ottoneumda nümayiş etdirilir.
İtalya səyahətləri zamanı Göte bitkinin arxetipal formasının yarpaqda tapılacağı bitki metamorfozu nəzəriyyəsini hazırladı — yazır ki, "yuxarıdan aşağıya doğru bir bitki bütün yarpaqlardan ibarətdir ki, gələcək qönçələr ilə ayrılmaz şəkildə birləşdi. birini digəri olmadan təsəvvür etmək olmaz ". 1790-cı ildə "Bitkilərin Metamorfozu" nu nəşr etdi. Təkamül düşüncəsi tarixindəki çox sayda sələflərdən biri kimi, Göte "Mənim botanika tədqiqatlarımın hekayəsində" yazmışdır (1831) : "Uzun illər boyu izlədiyim dəyişən bitki formalarının görüntüsü getdikcə daha çox içimdə bir anlayışı oyandırır: Bizi əhatə edən bitki formaları müəyyən bir anda yaradılmamış və sonra verilmiş formaya salınmışdır. Bir çox fərqli yerlərdə müxtəlif şərtlərə uyğunlaşmağa və inkişaf etməyə imkan verən səadətli bir hərəkətlilik və plastiklik".
Göte, Torricelli tərəfindən qurulmuş bir prinsipdən istifadə edərək Göte barometrini də populyarlaşdırdı. Hegelə görə, "Göte özünü meteorologiya ilə yaxşı məşğul etdi, barometr oxunuşları onu xüsusilə maraqlandırdı. Bu dedikləri vacibdir: əsas odur ki, 1822-ci il dekabr ayının bütün ayı ərzində barometrik oxunuşların müqayisəli cədvəlini verir. Veimar, Jena, London, Boston, Vyana, Töpel-də. Barometrik səviyyənin təkcə hər zonada eyni nisbətdə olmadığını, eyni dərəcədə fərqli dəyişikliyə sahib olduğunu, dənizin üstündəki müxtəlif yüksəkliklərdə olduğunu iddia edir ".
1810-cu ildə Göte ən vacib əsəri hesab etdiyi rənglər nəzəriyyəsini nəşr etdi. Bununla, o, bir rəngli mühitin vasitəçiliyi ilə işığın və qaranlığın dinamik birləşməsindən yaranan rəngi məzmunca xarakterizə etdi. 1816-cı ildə Schopenhauer, Gyotenin kitabında verilən müşahidələrə əsaslanaraq On Vision və Koloursda öz nəzəriyyəsini inkişaf etdirməyə başladı. 1840-cı ildə Çarles Eastlake tərəfindən İngilis dilinə tərcümə edildikdən sonra onun nəzəriyyəsi sənət dünyası tərəfindən, xüsusilə də J. M. W. Turner tərəfindən geniş qəbul edildi. Götenin işi filosof Lüdviq Wittgenşteyni də rənglə bağlı qeydlərini yazmağa ruhlandırdı. Göte, Nyutonun rənglə analitik rəftarına qarşı çox ciddiləşdi, bunun əvəzinə müxtəlif rəngli hadisələrin hərtərəfli rasional təsvirini tərtib etməklə məşğul oldu. Gyotenin müşahidələrinin düzgünlüyü bir çox tənqidi qəbul etməsə də, onun estetik yanaşması müasir elmdə geniş istifadə olunan analitik və riyazi analiz tələblərinə cavab vermədi. Ancaq Göte, rəngin fizioloji təsirini sistematik şəkildə araşdıran ilk idi və əks rənglərin təsiri üzərində apardığı müşahidələr onu rəng çarxının simmetrik bir tənzimləməsinə gətirib çıxardı (Gyote, Rənglər nəzəriyyəsi, 1810). . Bu, Evval Hering'in rəqib rəng nəzəriyyəsini (1872) qabaqladı. Göte inşadakı metodunu eksperiment mövzu və obyekt arasında vasitəçi kimi göstərmişdir (1772). Gyotenin əsərlərinin Kurschner nəşrində, elmi redaktor Rudolf Steiner Gyotenin elmə yanaşmasını fenomenoloji olaraq təqdim edir. Steiner, Götenin Dünya Konsepsiyasında və Götenin Dünyada Görünüşündə Gəlməyən Bilik nəzəriyyəsi kitablarında intuisiyanı Götenin bioloji arxetipini — Tipini ələ keçirən bir vasitə olaraq xarakterizə edən kitablarda izah etdi.
Özü də geoloq və mədən mühəndisi olan Novalis, Götenin dövrünün ilk fiziki olduğunu və Fizika tarixində "dövr" yaratdığını, Götenin işığın, bitkilərin və həşəratların metamorfozunun araşdırmalarının göstəricisi olduğunu söylədi, və mükəmməl tədris mühazirəsinin sənətkarın iş sahəsinə aid olduğunu sübut edir və Götenin üstün olardı, ancaq köhnə insanları üstün tuta biləcəyi şəkildə, daxili məzmunda və gücdə, müxtəliflik və dərinlikdə — bir sənətkar olaraq yox, ya da çox az, çünki düzgünlüyü və intensivliyi, göründüyündən daha artıq nümunəvidir.
Erotizm
Götenin bir çox əsərində, xüsusən "Faust", "Roma Elegies" və "Venesiya Epigramları"nda erotik ehtiraslar və hərəkətlər təsvir edilmişdir. Məsələn, "Faustda" şeytanla müqavilə bağladıqdan sonra Faustun gücündən ilk istifadəsi bir yeniyetmə qızı aldatmaqdır. Venesiya Epigramlarının bəziləri cinsi məzmununa görə nəşrdən geri çəkildi. Göte o dövr üçün nadir bir fikir olaraq insan seksuallığını poetik və bədii təsvirə layiq bir mövzu, cinsəlliyin özəl təbiətinin ciddi normativ olduğunu irəli sürdü.
Göte "Vilhelm Meysterin təhsil illəri" adlı romanında kişi bədəninin gözəlliyini təsvir etsə də, qadınları özünə cəlb etməsi 14 yaşında ilk sevgisi Gretchendən başlayaraq 73 yaşında Ulrike von Levetzov ilə bitir.
Din və siyasət
Lüteran ailəsində anadan olan Götenin imanı ilk dəfə 1755 Lissabon zəlzələsi və Yeddi illik müharibə kimi hadisələrin xəbərləri ilə sarsıldı. Götenin Spinozaya olan hörməti və ehtiramı Qərb düşüncə tarixində çox məşhurdur. O, XVIII əsrin sonu — XIX əsrin əvvəllərində Alman fəlsəfəsi və ədəbiyyatında baş verən yüksək nüfuzlu Neo-Spinozizmin çiçəklənməsində mərkəzi şəxslərdən biri idi — bu, tarixdəki ilk əlamətdar Spinoza dirçəlişi idi. Lessing və Herder kimi, Göte bir çox cəhətdən sədaqətli spinozist idi. Digər spinozistlər Flaubert və Eynşteyn kimi Gyote də panteist idi. Onun sonrakı mənəvi perspektivi Faustun 2-ci hissəsində ən aydın şəkildə göründüyü kimi, panteizm (Spinozanın düşüncəsindən güclü təsirlənmiş) elementlərini, humanizm və Qərb ezoterizminin müxtəlif elementlərini özündə cəmləşdirdi. Heinrich Heine kimi, Nitsşe də yazılarında tez-tez Göte və Spinozaları bir cüt olaraq qeyd edir. Ölümündən bir il əvvəl, Sulpiz Boissereyə yazdığı bir məktubda, Göte, bütün ömrü boyu Qara dəniz bölgəsinin qədim yəhudi-bütpərəst təriqətlərindən olan Hipististlərdən biri kimi seçilmək istəyi olduğunu yazdı. Götenin qeyri-ənənəvi dini inancı, onun "böyük millətçi" adlandırılmasına səbəb oldu və dövrünün hakimləri arasında etinasızlıq oyatdı. Avqust Vilhelm Schlegel, Göteni "İslamı qəbul etmiş bir bütpərəst" hesab edirdi.
Siyasi baxımdan Göte özünü "orta liberal" olaraq xarakterizə edərək Etienne Dumont-un liberalizminə rəğbətini ifadə etdi. Fransız İnqilabı dövründə o, tələbələrin və professorların həvəslərini enerjilərinin təhrifi hesab edir və kütlələrin idarəetmə qabiliyyətinə şübhə ilə yanaşırdı. Göte Amerika İnqilabına rəğbət bəsləyirdi və daha sonra "Amerika, qitəmizdən, köhnədən daha yaxşısan" deyə bir şeir yazdı. O, 1812-ci ildəki anti-Napoleon əhval-ruhiyyəsinə qoşulmadı və ifadə olunmağa başlayan sərt millətçiliyə etinasızlıq göstərdi. Heidelberg Romantikasının orta əsrləri də Götenin on səkkizinci əsrin milli mədəniyyətinəə qarşı ideallığı idi.
Gyote, 1780-ci ildə Veymardakı Amalia lojasına qatılan mason idi və işində ümumilikdə universal qardaşlıq mövzularını tez-tez səsləndirirdi, eyni zamanda Bavarian Illuminatiyə, 1 may 1776-cı ildə qurulan gizli bir cəmiyyətə cəlb olundu. Tez-tez millətçi ehtirasları oyadan şeirlər yazmağı xahiş etsələr də, Gyote həmişə rədd edərdi. Qoca yaşlarında bunun Eckermann üçün belə olduğunu izah etdi:
''Nifrət hiss etməyəndə nifrət mahnılarını necə yaza bilərdim? Öz aramızda heç vaxt fransızlara nifrət etmirdim, baxmayaraq ki, onlardan qurtulduğumuz zaman Allaha şükür etdim. Yeganə əhəmiyyətli şeylər mədəniyyət və barbarlıq olan bu dünyada, ən mədəniyyətli olan və öz mədəniyyətimin böyük bir hissəsini borclu olduğum bir millətə nifrət edə bilərəmmi?''
Hər halda millətlər arasında bu nifrət biznesi maraq doğuran bir şeydir. Bunu sivilizasiyanın ən aşağı səviyyələrində həmişə daha güclü və barbar tapacaqsınız. Ancaq bütün bunların tamamilə olmadığı, xalqın üstündə durduğu və qonşu xalqın dərdini və ya kədərini sanki özününkü kimi hiss etdiyi bir səviyyə də var.
Təsirləri
200px|thumb|left|Alte Handelsbörse, Leyptsiq qarşısında Göte abidəsi Götenin XIX-cu əsrə çox təsirləri oldu. Sonradan geniş yayılmış bir çox fikirlərin yaradıcısı idi. O, şeir, esse, tənqid, rəng nəzəriyyəsi və təkamül və dilşünaslığa dair ilk əsərlər hazırladı. O, mineralogiyaya heyran idi və mineral goetit (dəmir oksidi) onun adını daşıyır. Əksəriyyəti fəlsəfi və aforik olan qeyri-bədii yazıları, Corc Vilhelm Friedrix, Hegel, Schopenhauer, Soren Kierkegaard, Fridrix Nitsşe, Ernst Cassirer və Karl Yunq kimi bir çox mütəfəkkirin inkişafına mane oldu. Schiller, Veymar klassiziminin aparıcı simalarından biri idi. Şopenhauer, Götenin "Vilhelm Meysterin təhsil illəri"ni Tristram Shandy, La Nouvelle Héloise və Don Kixot ilə birlikdə indiyə qədər yazdığı ən böyük dörd romandan biri olaraq göstərmişdir. Nitsşe yazırdı: "Mənim fədakarlığımı inkar etməyən dörd cüt: Epikur və Montaigne, Göte və Spinoza, Platon və Russo, Paskal və Şopenhauer. Bunlarla uzun müddət tək gəzdiyim zaman barışmalıyam; məni doğru və yanlış adlandıra bilərlər; onları bir-birlərini doğru və yanlış adlandırdıqları zaman dinləyəcəyəm."
Göte sonrakı əsrdə sənətdəki bir çox mübahisəli ipləri özündə cəmləşdirdi: onun əsəri səmimi şəkildə emosional və ciddi şəkildə formal, qısa və epiqramatik və epik ola bilər. Klassikçiliyin sənətə nəzarət vasitəsi olduğunu və romantizmin bir xəstəlik olduğunu iddia edər, hətta yaddaqalan şəkillərlə zəngin şeir yazardı və Alman poeziyasının rəsmi qaydalarını yenidən yazmışdı. Onun poeziyası Motsartdan Mahlerə qədər demək olar ki, hər bir Avstriya və Alman bəstəkarı tərəfindən musiqiyə qurulurdu və təsiri fransız dramına və operasına da yayılırdı. Bethoven, "Faust" Simfoniyasının sənət üçün ən böyük şey olacağını bəyan etdi. Liszt və Mahler ikisi də XIX əsrin ən paradiqmatik simalarından birini verəcək bu seminal işdən ilham alaraq bütövlükdə və ya böyük bir hissədə simfoniyalar yaratdılar.
Çoxillik Das Drama der Deutschen (Almanların dramı) adlanan Faust faciəsi, onilliklər aralığında iki hissəyə ayrılaraq nəşr edilmiş, ən xarakterik və məşhur sənət yaradıcılığı olaraq qalacaqdı. XX əsrin izoterapisti Rudolf Steiner özündən sonra Göteanum adlı bir teatr qurdu — burada Faustun festival tamaşaları nümayiş olunur.