cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naxçıvan Muxtar Respublikası iqtisadiyyatı
Rabitə
1956-cı ildə muxtar respublikada 7767 radio qovşağı mövcud olmuş, 101 kolxoz, 57 kənd sovetliyi telefonlaşdırılmış, abonentlərin sayı 1168-ə çatdırılmışdır. 1968-ci ildə muxtar respublikada 18 000 radio qovşağı, 4550 telefon nömrəsi olmuşdur ki, bundan 3300-ü şəhərdə, 1250-si isə kəndlərdə xidmət göstərmişdir.
Sərnişin və yükdaşımalar
Naxçıvanda sərnişin və yükdaşımaların tarixi nə qədər qədim olsa da, onun dövlət səviyyəsində idarə olunması avtomobil nəqliyyatının təşəkkülü ilə bağlıdır. Muxtar respublikada avtomobil nəqliyyatının mərkəzləşdirilmiş qaydada fəaliyyəti ötən əsrin iyirminci illərindən, muxtariyyət dövründən başlanmış, avtomobil nəqliyyatı ilə əlaqədar olan ilk təşkilatlar Naxçıvan Kommunal Təsərrüfat Komissarlığının tərkibində yaranmışdır. Naxçıvan İnqilab Komitəsinin 32 nömrəli qərarı ilə Naxçıvan Dəmir Yolunun Naxçıvan Şöbəsi yaradılmışdır.
Naxçıvan Sovet Sosialist Respublikası Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1924-cü il 18 yanvar tarixli birinci plenumunda yolların və körpülərin vəziyyətinə diqqətin artırılması tələb olunurdu. Həmin tarixdən Naxçıvan Sovet Sosialist Respublikası Xalq Kommunal Komissarlığının tərkibində avtonəqliyyat şöbəsi fəaliyyətə başlamışdır.
Naxçıvan MSSR Xalq Komissarları Sovetinin 1926-cı il 20 oktyabr tarixli qərarı ilə Naxçıvan Dəmir Yolu Stansiyası yaradılmışdır. Şərur-Culfa sahəsindəki yol təsərrüfatı qurğularına xidmət göstərmək məqsədilə 1928-ci ildə Naxçıvan Yol Distansiyası yaradılmışdır.
1938-ci ildə Naxçıvan Kommunal Təsərrüfat Şöbəsinin balansında 3 avtobus, 2 taksi, 8 yükdaşıyan maşın, Ordubad Rayon Şöbəsində 4 avtomaşın, Culfa Rayon Şöbəsində isə cəmi 1 avtomaşın olmuşdur. 1938-ci ildə Naxçıvan Kommunal Təsərrüfat Şöbəsinin tərkibində "Taksi" bölməsi, Ordubad Kommunal Təsərrüfat Şöbəsinin tərkibində "Avtotransport" bölməsi, Culfa Kommunal Təsərrüfat Şöbəsinin tərkibində isə "Yükboşaltma avtotransportu" bölmələri təşkil olunmuşdur.
Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Xalq Komissarları Soveti 1940-cı il 18 sentyabr tarixində "Nəqliyyat ekspedisiya kontorunun təşkil edilməsi və Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Avtonəqliyyat Xalq Komissarlığının Naxçıvan Muxtar Respublikasında şöbəsinin təşkil edilməsi haqqında" qərar qəbul etmişdir. Qərarda xalq təsərrüfatının inkişafında avtonəqliyyat sahəsinin əhəmiyyəti qeyd olunmaqla avtodaşımaların tənzimlənməsi üçün avtotəmir sexlərinin yaradılması, avtomaşınların yanacaqla təmin olunması, Naxçıvan şəhərində traktorçu və avtomobil sürücüləri üçün kursların təşkil olunması məsələləri öz əksini tapmışdır.
1941-ci ildə uzunluğu 126 km olan Mincivan-Culfa dəmir yolu xətti istismara buraxılmış və bununla da, Naxçıvan Muxtar Respublikası əvvəlki dövrlərə nisbətən çox əlverişli nəqliyyat imkanı əldə etmişdir.
Ərazi bölgüsü
1924-cü ildə Naxçıvan MSSR-də 3 qəza və 12 dairə təşkil olunmuş, 1925-ci ildə qəzalar ləğv edilmiş, dairələrin sayı 8-ə endirilmişdi. 1930-cu ildə Şərur, Naxçıvan, Ordubad, Culfa, Əbrəqunus və Şahbuz rayonları yaradılmışdır. 1948-ci ildə Əbrəqunus rayonu Culfa rayonuna birləşdirildikdən sonra Naxçıvan MSSR inzibati cəhətdən beş rayona – Naxçıvan, Şərur, Şahbuz, Ordubad və Culfa rayonlarına bölünmüşdür.
1969–1987
II mərhələ: 1969–1987-ci illər Naxçıvanın iqtisadiyyatının inkişafında və sosial-mədəni həyatında əsaslı dönüş mərhələsi Heydər Əliyevin 1969-cu ildə Azərbaycanda hakimiyyətə gəlməsi və misilsiz fəaliyyəti ilə bağlıdır. Ölkənin Bakı və Sumqayıt şəhərləri istisna olmaqla, digər inzibati ərazilərində sosial-iqtisadi inkişafın çox geri qaldığını və bunun da Azərbaycanın ümumi inkişafı qarşısında ciddi maneəyə çevrildiyini aydın görən H.Əliyev Azərbaycan Kommunist Partiyasına rəhbərlik etdiyi ilk günlərdən aqrar rayonların inkişafını, onlara investisiya qoyuluşlarının fasiləsiz artırılmasını ön plana çəkdi. Həmin dövrdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının da sosial-iqtisadi həyatında yüksək inkişaf mərhələsinin əsasları qoyulmuşdur. Bu islahatların intensivliyini belə bir fakt da təsdiq edir ki, 8-ci beşilliyin ilk üç ilində – 1966–1968-ci illərdə Naxçıvanın xalq təsərrüfatına cəmi 91 milyon manat və ya hər il orta hesabla 30,3 milyon manat kapital qoyulduğu və sənaye məhsulu istehsalı 1965-ci ilə nisbətən 1968-ci ildə 20 faiz artdığı halda, 1969–1970-ci illərdə kapital qoyuluşu 105 milyon manata və ya hər il orta hesabla 52,5 milyon manata çatmış, sənaye məhsulunun həcmi 83 faiz artmışdır. Elə ilk illərdən tikinti-quraşdırma işlərinə də xüsusi diqqət yetirilmişdir. Əgər 1966–1968-ci illərdə bu sahəyə 58 milyon manat vəsait yönəldilmişdisə, sonrakı iki ildə 76 milyon manat əsaslı vəsait qoyulmuşdur. Növbəti beşilliklər dövründə də Naxçıvanın iqtisadiyyatı sürətlə inkişaf etdirildi. 1966–1970-ci illərdə muxtar respublikanın xalq təsərrüfatına əsaslı vəsait qoyuluşu 1961–1965-ci illərdə olduğuna nisbətən 4,8 dəfə çox idi. 1971–1975-ci illərdə isə xalq təsərrüfatına əsaslı vəsait qoyuluşu 46 il (1925–1970-ci illər) ərzində qoyulmuş əsaslı vəsaitdən xeyli çox olmuşdur. Ümumiyyətlə, iqtisadiyyatın bütün sahələrinin inkişafı üçün 1970–1985-ci illərdə 900 milyon manat investisiya qoyulmuşdur. Onun orta illik həcmi 60 milyon manat təşkil edirdi ki, bu da əvvəlki on ilin orta göstəricisindən (21 milyon manat) 2,9 dəfə çox idi. Nəticədə, muxtar respublikada xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrində 783 milyon manatlıq əsas fondlar yaradıldı. Həmin illərdə Araz çayı üzərində iri su anbarı ilə birlikdə su elektrik stansiyası, Alt Trikotaj Məmulatları Fabriki, yeni mineral su zavodu, Şüşə Qablar Zavodu, Taxıl Məhsulları Kombinatı, Evtikmə Kombinatı, Dəmir Beton Məmulatları Zavodu, şərabçılıq müəssisələri, süd zavodu, bütövlükdə, 16 iri sənaye müəssisəsi tikilib istifadəyə verildi.
Sənayesi
Naxçıvan Xalça Kombinatının, Şərur Konserv Zavodunun, yeni dəmir-beton məmulatları müəssisələrinin tikintisinin başa çatdırılması, mövcud müəssisələrin, xüsusən Naxçıvan Elektrotexnika Zavodunun, Ordubad Konserv Zavodunun və İpək Fabrikinin yenidən qurulması sahəsində əsaslı tədbirlər həyata keçirildi. Ümumiyyətlə, Naxçıvan Muxtar Respublikasında 1969-cu ildə 1, 1970–1979-cu illərdə 13, 1981–1985-ci illərdə 7 (cəmi 21 iri müəssisə) sənaye müəssisəsi tikilmiş, bir neçə sənaye müəssisəsi əsaslı surətdə yenidən qurulmuşdur. Bütün bu genişmiqyaslı quruculuq fəaliyyəti nəticəsində Naxçıvan Muxtar Respublikasında sənaye məhsulunun ümumi həcmi 1985-ci ildə 1970-ci ilə nisbətən 4,6 dəfə artmışdır. Bütün mühüm sənaye məhsulları istehsalı, o cümlədən elektrik enerjisi 35 dəfə, ipək xammalı 2,2 dəfə, konservləşdirilmiş məhsullar 3,5 dəfə, daşduz 2 dəfə, mineral sular və şərab məhsulları bir neçə dəfə artmışdır. Sənaye məhsulları istehsalının sürətli artımı istər 70-ci illər, istərsə də 80-ci illərin birinci yarısı üçün xarakterikdir. Sənaye məhsulunun həcmi 1970-ci ilə nisbətən 1980-ci ildə 2,6 dəfə, 1980-ci ilə nisbətən 1985-ci ildə 1,7 dəfə artmışdır. Sovet hakimiyyəti dövründə ilk dəfə öz imkanlarına uyğun səviyyədə inkişaf edərək sənayenin miqyasına görə muxtar respublika Azərbaycanın sənaye potensialında öz mövqeyini gücləndirə bildi. Ölkə üzrə sənaye məhsulu istehsalında Naxçıvan sənayesinin xüsusi çəkisi artaraq 1970-ci ildəki 1,1 faizdən 1985-ci ildə 2,3 faizə çatmışdır. Bu dövr ərzində bir sıra sənaye məhsullarının istehsal həcminə görə muxtar respublikanın Azərbaycan iqtisadiyyatında rolu artmışdı. 1985-ci ildə Azərbaycanda istehsal olunan daş-duzun hamısı (118 min ton), mineral suların (147,5 milyon litr) və alt trikotaj məmulatlarının əsas hissəsi, konservlərin (35 milyon şərti banka) 6 faizə qədəri, ipək xammalının (107 ton) 23 faizdən çoxu, üzlük travertin və butulka istehsalının hamısı, şərab məhsulunun xeyli hissəsi Naxçıvanın payına düşürdü. Sənaye sahələri arasında və sahələr daxilində istehsal əlaqələri yaranır və getdikcə genişlənirdi ki, bu da sənayenin tədricən kompleks inkişafının və səmərəliliyinin artmasını təmin edən amilə çevrilirdi.
Maşınqayırma və metal emalı
1970-ci illərdə muxtar respublikada sənayenin sahə quruluşunda xeyli dəyişikliklər baş vermişdir. Maşınqayırma və metal emalı, tikinti materialları və yeyinti sənayesinin ümumi məhsul istehsalında xüsusi çəkisi artmışdır. Maşınqayırma və metal emalı muxtar respublikanın sənaye strukturunda 1970-ci illərdə baş vermiş mütərəqqi dəyişikliklərin məhsuludur. 1970-ci ildə bu sahənin payına ümumi sənaye məhsulunun 2,1 faizi və sənaye məhsulu istehsalının 6,6 faizi düşdüyü halda, 1982-ci ildə bu göstərici müvafiq olaraq 3,8 və 13,2 faiz olmuşdur. Maşınqayırma və metal emalı sahəsi Naxçıvan üçün vacib olan bir çox sənaye məhsulu, o cümlədən elektrotexnika məhsulları, istehsal təyinatlı metal məhsullar, təsərrüfat və məişət təyinatlı metal qablar istehsal edir, maşın və avadanlıqların təmirini və modernləşdirilməsini həyata keçirirdi. Maşınqayırma sahəsi üzrə ən böyük müəssisə Naxçıvan Elektrotexnika Zavodu idi. Elektrotexnika zavodunda müxtəlif tənzimləyici aparatlar, drossellər, starter tutacaqları və digər istehlak malları istehsal olunurdu. Naxçıvan Alüminium Qablar Zavodu, Şahbuz Avtomobil Təmiri Zavodu, Naxçıvan Məişət Texnikası Zavodu da maşınqayırma və metal emalının tərkibinə daxil olmaqla müxtəlif təsərrüfat, məişət xarakterli məhsullar istehsal edir və ya onlara xidmət göstərirdilər.
Tikinti materialları sənayesi
İqtisadiyyatın və əhalinin sürətlə artan tələbatını, habelə uzaqdan daşınmasının çox baha başa gəldiyini nəzərə alaraq 1970–1980-ci illərdə tikinti materialları istehsalının artmasına və bu sahədə yeni müəssisələrin tikilib işə salınmasına xüsusi fikir verilmişdir. 1973-cü ildə gücü 20 min kubmetr olan dəmir-beton məmulatları zavodu, 1977-ci ildə həmin güclə yığma dəmir-beton məmulatları zavodu, 1979-cu ildə şüşə tara zavodu, 80-ci illərin əvvəllərində Şahtaxtı travertin bloklar karxanası və iri panelli evtikmə zavodu tikilib istifadəyə verildi. Tikinti materialları sənayesi dəmir-beton məmulatları, tikinti daşı, emal olunmamış mərmər, müxtəlif üzlük plitələr, kərpic, inşaat gəci, travertin bloku və bu kimi digər məhsulların istehsalından ibarət olmaqla çox sahəli xarakter daşıyır və əsasən yerli tələbatı ödəyirdi. İstehsal olunmuş mərmərin, üzlük plitənin, travertin blokunun bir hissəsi muxtar respublikadan digər bölgələrə ixrac olunurdu. Şahtaxtı kəndində istehsal olunan yüksəkkeyfiyyətli travertin üzlük plitələri metro, kinoteatr, inzibati binaların tikintisində və digər işlərdə istifadə olunurdu. Bu qiymətli tikinti materialı təkcə Azərbaycanda deyil, həm də keçmiş SSRİ-nin başqa regionlarında, eləcə də xarici ölkələrdə yüksək qiymətləndirilmişdir. Təkcə 1983-cü ildə istehsal olunmuş 27,6 min kubmetr travertinin 10 min kubmetri Moskva, Leninqrad, Minsk, Daşkənd və Soçi şəhərlərinə ixrac olunmuşdur. 1985-ci ildə 47,7 min kubmetr travertin istehsal olunmuş, həmin şəhərlərə travertin bloku ixracı daha da artmışdı.
Şüşə sənayesi
Şüşə sənayesi Azərbaycanda yeganə olan irihəcmli (50 milyon ədəd butulka istehsalı gücündə) şüşə tara zavodu ilə təmsil olunmuşdu. Bu zavod Naxçıvanda mineral su istehsalının (Badamlı, Sirab, Vayxır) artması nəticəsində şüşə qablara yaranmış tələbatı ödəmək üçün tikilmişdi. 1983-cü ildə 34 milyon ədəd yarım litrlik şüşə tara istehsal olunmasına baxmayaraq, tələbat yenə də ödənmirdi.
İpəkçilik
İpəkçilik isə bu sənayenin ən böyük sahələrindən biri idi. Hələ inqilaba qədər bu diyarda ipəkçilik fabrikləri fəaliyyət göstərirdi. Bu fabriklər baramaaçma ilə məşğul olurdu. Sovet dövründə onların bazasında Azərbaycanda ən böyük ipəkçilik fabriklərindən biri olan Ordubad baramaaçma fabriki təşkil olundu. 1969-cu ildə bu zavod yenidən quruldu və burada 144 ədəd baramaaçan dəzgah quraşdırıldı. Artıq 1980-ci ildə o, Naxçıvan Muxtar Respublikasının ən böyük yüngül sənaye müəssisəsi idi. 1982-ci ildə muxtar respublikanın yüngül sənayesində işləyənlərin 27 faizi və istehsal olunan ümumi məhsulun 63 faizi bu müəssisənin payına düşürdü. Ordubad baramaaçma fabriki yerli və qonşu regionlarda istehsal olunan baramanı ilkin emal edərək ölkənin bir çox toxuculuq müəssisələrinə göndərirdi. 1985-ci ildə burada 107 ton xam ipək istehsal olunmuşdu ki, bu da 1940-cı ildəki göstəricidən 6,3 dəfə, 1970-ci ildəki göstəricidən isə 2,2 dəfə çox idi. 1981-ci ildə istifadəyə verilmiş istehsal gücü il ərzində 9,1 milyon ədəd olan alt trikotaj fabriki Azərbaycanın həmin profildə məhsul istehsal edən ən böyük müəssisələrindən biri idi. Cəmi üç il sonra – 1983-cü ildə fabrikin istehsal gücünün bir hissəsi ilə işləməsinə baxmayaraq, burada artıq 678 nəfər (bütün yüngül sənaye işçilərinin 23 faizindən çoxu) işləməklə 5,6 milyon ədəd müxtəlif trikotaj məhsulları istehsal edilmişdi.
Tikiş sənayesi
Tikiş sənayesi Naxçıvanın nisbətən əvvəllər yaranmış yüngül sənaye sahəsidir. Bu sahə 1970–1980-ci illərdə daha da inkişaf etmişdir. Bu sahəyə aid olan müəssisələr muxtar respublikanın bütün rayon və şəhərlərində olan məişət xidməti kombinatlarının nəzdində fəaliyyət göstərmişdir. Bunlardan ən böyükləri Naxçıvan Tikiş Fabriki, Naxçıvan İstehsal Kombinatı və Naxçıvan Fərdi Tikiş Fabriki idi. Müəssisələr yerli əhalinin və Azərbaycanın başqa rayonlarının əhalisinin tələbatını ödəmək üçün geniş çeşiddə məhsullar istehsal edirdi. 1970-ci illərdə Naxçıvan Fərdi Tikiş Fabriki əsaslı surətdə yenidən qurulmuş, genişləndirilmiş və texniki bazası yenilənmişdir. 1983-cü ildə muxtar respublikanın yüngül sənaye müəssisələri 2 milyon ədəddən çox kişi və uşaq köynəkləri, 15 min metr pambıq parça, ayaqqabı və başqa məhsullar istehsal etmişdi.
Yeyinti sənayesi
Naxçıvanda duz istehsalının həcmi mövcud ehtiyatla müqayisədə həmişə az olmuşdur. Duzun hasilatında mövcud olan çətinliklər, texniki bazanın zəifliyi və məhsulun daşınması imkanlarının məhdudluğu üzündən uzun illər burada duz istehsalı aşağı səviyyədə olmuşdu. Sonrakı illərdə duz mədəninin maddi — texniki bazası genişləndirilmiş, daşınmanın nəqliyyatla təminatı yaxşılaşdırılmış və nəticədə, duz istehsalı ildən-ilə tədricən artmışdır. 1940-cı ildə Naxçıvan duz mədənindən 45,5, 1970-ci ildə 62,1, 1980-ci ildə 81,8 və 1983-cü ildə isə 104 min ton duz çıxarılmışdı. 1983-cü ildə istehsal olunan duzun miqdarı 1940-cı ilə nisbətən 2,3 dəfə çox idi. Muxtar respublikada bu dövr ərzində yeyinti sənayesinin bir sıra başqa müəssisələri də, o cümlədən bütün rayon mərkəzlərində və Naxçıvan şəhərində fəaliyyət göstərən çörək zavodları, Naxçıvan ət kombinatı, Tumbul pivə zavodu, Naxçıvan dəyirman kombinatı, süd, pendir zavodları, əsasən, yumurta istehsalı üzrə ixtisaslaşmış quşçuluq fabriki fəaliyyət göstərmişlər.
Heyvandarlıq məhsulları
Bu illərdə muxtar respublikada heyvandarlığın inkişafı üçün kompleks işlər aparılmışdır. Həyata keçirilən tədbirlər sırasında bu sahənin ixtisaslaşdırılması, mal-qara cinsinin yaxşılaşdırılması, təmərküzləşmə və təsərrüfatlararası kooperasiyaların yaradılması xüsusi yer tuturdu. Bu tədbirlərin nəticəsi olaraq, kollektiv təsərrüfatlarda heyvandarlığın inkişafında müsbət dəyişikliklər baş verdi. 1970-ci ilə nisbətən 1980-ci ildə muxtar respublikanın kolxoz və sovxozlarında ət istehsalı 1,5 dəfə, süd istehsalı 1,4 dəfə, yumurta istehsalı 2,1 dəfə, yun istehsalı 1,3 dəfə artmışdı. Ötən dövr ərzində heyvandarlıq sahəsində hər il yüksək artım əldə edilmişdir. 1971-ci ildə muxtar respublikada iribuynuzlu mal-qaranın sayı 63,8, 1981-ci ildə 69, 1986-cı ildə 72,5 min baş, qoyun və keçilərin sayı isə müvafiq olaraq 254,8, 292,2 və 281,7 min baş olmuşdur. Bütün təsərrüfat kateqoriyalarında əsas heyvandarlıq məhsulları, o cümlədən ət, süd, yumurta, yun və barama istehsalı artmışdı.
Bitkiçilik məhsulları
Əsas növ bitkiçilik məhsullarının istehsalının dəstəklənməsinin nəticəsidir ki, 1975-ci ildə 1970-ci illə müqayisədə tərəvəz-bostan məhsulları istehsalı 180 faiz, meyvə-giləmeyvə istehsalı 129 faiz, üzüm istehsalı 133 faiz, tütün istehsalı 2,1 dəfə artmışdır. Kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalındakı artım templəri sonrakı illərdə də davam etdirilmişdir. Belə ki, 1981-ci ildə tərəvəz-bostan məhsulları istehsalı artaraq 18100 tona, meyvə-giləmeyvə istehsalı 7187 tona, üzüm istehsalı 103543 tona, tütün istehsalı isə 6403 tona çatmışdır. 1975-ci illə müqayisədə tərəvəz-bostan məhsulları istehsalı 120 faiz, məhsuldarlıq 23 sentner, üzüm istehsalı 334 faiz, məhsuldarlıq isə 46,9 sentner artmışdır. Sənaye sahəsində yeni müəssisələrin yaradılması, öz növbəsində, muxtar respublikada əkin sahələrinin artmasını da şərtləndirmişdir. 1970-ci ilə nisbətən 1985-ci ildə muxtar respublikada üzümlüklərin sahəsi 8,1 min hektardan 13,8 min hektara, meyvə bağlarının sahəsi 1,9 min hektardan 2,6 min hektara, heyvandarlığın yem bazasını möhkəmləndirmək məqsədilə yem bitkilərinin əkini sahəsi 9 min hektardan 13,5 min hektara çatdırıldı. Kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalının sahə quruluşunda baş verən köklü dəyişikliklər nəticəsində burada əkinçilik və heyvandarlıq məhsullarının ümumi həcmi 1,7 dəfə artmışdır.
1969-cu ildən başlayaraq 1980-ci ilin axırlarınadək meliorasiya və su təsərrüfatı sahəsində intibah dövrü yaşanmış, yeni hidrotexniki qurğular və su anbarları tikilmiş, kanallar çəkilmiş, torpaqlarda meliorativ tədbirlər həyata keçirilərək əkin dövriyyəsinə qatılmışdır. Muxtar respublika ərazisindəki böyük su anbarlarının hamısı, kiçik sututarlarının isə əksəriyyəti bu dövrdə yaradılmışdır. Heydər Əliyevin səyi nəticəsində 1971-ci ildə həcmi 1 milyard 350 milyon kubmetr olan Araz, 1977-ci ildə həcmi 150 milyon kubmetr olan Arpaçay, 1980-ci ildə həcmi 12,7 milyon kubmetr olan Sirab, 1989-cu ildə həcmi 17,4 milyon kubmetr olan Bənəniyar su anbarları tikilib istifadəyə verilmişdir. Məzrə, Salvartı, Cəhri-1–2-3, Dizə, Yaycı kimi kiçik sututarları da 1970–1980-ci illərdə tikilmişdir. Heydər Əliyevin 1969-cu ildə qəbul etdiyi qərarla muxtar respublika ərazisində ilk xüsusi mühafizə olunan təbiət ərazisi – ümumi sahəsi 40 000 hektar olan Ordubad Dövlət Təbiət Yasaqlığı yaradılmışdır.
İnformasiya və telekommunikasiya sistemləri
Həmin illərdə Naxçıvanda informasiya və telekommunikasiya sistemlərinin əsaslı inkişafı üçün bir sıra mühüm addımlar atılmışdır. Azərbaycan televiziyasının və radiosunun, o cümlədən Moskva televiziyasının muxtar respublikada yayımlanması üçün 285 kilometrlik Yevlax-Şuşa-Naxçıvan radiorele xətti çəkilmiş və güclü radio-televiziya verici stansiyaları işə salınmışdır. 1970–1980-ci illər ərzində o zaman texnoloji nailiyyət sayılan addım tipli avtomat telefon stansiyaları quraşdırılaraq hər üç ailədən biri telefonla təmin olunmuşdur. 1974-cü ilin sentyabrında Naxçıvan şəhərində rabitə evinin tikilib istifadəyə verilməsi əhalinin rabitə vasitələrindən geniş istifadə etməsinə imkan yaratmışdır. Naxçıvan və Culfa şəhərlərində ümumi tutumu 2000 nömrəlik avtomat telefon stansiyalarının istifadəyə verilməsi, şəhərlərarası telefon rabitəsi kanallarının sayının artırılması, Bakı, Sumqayıt, Yevlax və digər şəhərlərlə avtomat telefon əlaqəsinin yaradılması, Moskva şəhəri ilə birbaşa danışıq kanalının təşkil edilməsi rabitə sahəsindəki nailiyyətlərdən idi. Muxtar respublikada şəhərlərlə, yanaşı kəndlərdə də telefon rabitəsinin yaxşılaşdırılması istiqamətində xeyli işlər görülmüşdür. 1978-ci ilədək Culfa rayonunun Qazançı, Ordubad rayonunun Əylis, Şərur rayonunun Xanlıqlar və Qıvraq kəndlərində 100 nömrəlik yenitipli ATS-lər quraşdırılıb istifadəyə verilmiş, bir sıra kəndlərdə köhnətipli avtomat telefon stansiyalar yeniləri ilə əvəz edilmiş, şəhərlə kəndarası birləşdirici xətlərin sayı artırılmışdır. Şəhər əhalisinə 5883 nömrəlik, kənd əhalisinə isə 2610 nömrəlik avtomat telefon stansiyaları xidmət göstərmişdir. Əhalinin poçt rabitəsinə olan tələbatı nəzərə alınaraq 1980-ci ilə qədər poçt məntəqələrinin sayı 98-ə, poçt daşınmalarında istifadə edilən avtomaşınların sayı 22-yə çatdırılmışdır. 1980–1985-ci illərdə Naxçıvan şəhəri ilə muxtar respublikanın bütün rayon mərkəzləri arasında 60 kanallı kabel xətləri istifadəyə verilərək tam avtomat telefon əlaqəsi yaradılmışdır. 1985-ci ilin sonuna hər yüz ailəyə düşən telefon aparatlarının sayı 25-ə çatmışdır.
Əmək ehtiyatları
İqtisadi inkişafda baş verən yüksəliş Azərbaycanın bütün bölgələrində olduğu kimi, burada da bir sıra sosial problemlərin həllinə imkan vermişdir. Bu cəhətdən muxtar respublikada uzun müddət kəskin problem kimi özünü göstərən yerli əmək ehtiyatlarından daha səmərəli və dolğun istifadə edilməsi sahəsində qazanılan nailiyyətlər xüsusilə əhəmiyyətli olmuşdur. Belə ki, təkcə 1985-ci ildə iqtisadiyyatın bütün sahələrində işləyənlərin sayı 1970-ci ildəki müvafiq göstəriciyə nisbətən 2,1 dəfə artmışdır.
Heydər Əliyevin rəhbərliyi ilə Naxçıvan rayonunun tərkibindən ayrılmaqla yeni rayonun yaradılması qərara alınmışdır. Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1978-ci il 23 oktyabr tarixli Fərmanı ilə Babək rayonu yaradılmışdır.
1987–1993
Əvvəlki illərdə mövcud olmuş inkişaf sürəti və yeni sənaye müəssisələrinin tikilib istifadəyə verilməsi elə təsəvvür yaradırdı ki, muxtar respublika iqtisadiyyatı on ikinci beşillik dövründə də sürətlə inkişaf edəcəkdir. Lakin 1985-ci ildən başlayaraq M.S.Qorbaçovun rəhbərliyi ilə Sov.İKP-nin guya iqtisadiyyatın sosial yönümünü gücləndirmək məqsədilə aqrar-sənaye kompleksinin yenidən qurulması və spirtli içkilər istehsalının kəskin surətdə azaldılması siyasəti Azərbaycanın, o cümlədən Naxçıvanın sənayesinə mənfi təsir göstərdi. Üzüm istehsalının azalması nəticəsində şərab və başqa sənaye məhsulu istehsalı da azaldı. 1986-cı ildə muxtar respublikada istehsal olunan sənaye məhsulunun həcmi 1985-ci ilin müvafiq göstəricisinin 77,6 faizinə bərabər idi. 1987–1990-cı illərdə sənayenin inkişafında bir sıra müsbət meyillər olsa da, bütövlükdə, durğunluq baş vermiş, ümumi məhsulun həcmi 1990-cı ildə 1985-ci ilə nisbətən 92,6 faiz, 1989-cu ilə nisbətən isə 95,9 faiz təşkil etmişdir. 1990-cı ildə 1985-ci ilə nisbətən dəmir-beton məmulatı istehsalı 47,7 min kubmetrdən 40 min kubmetrə, xam ipək ipliyi istehsalı 107 tondan 83 tona, duz istehsalı 118 min tondan 99 min tonadək azalmışdır.
Siyasi münasibətlərin iqtisadiyyata təsiri
Erməni millətçilərinin Dağlıq Qarabağ ətrafında yaratdıqları fitnəkarlıq, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin blokada səbəbindən kəskin qırılması, müqavilə öhdəliklərinin yerinə yetirilməməsi, daxildə ictimai-siyasi sabitliyin pozulması səbəbindən muxtar respublika iqtisadiyyatı 1990-cı ilin əvvəlində Azərbaycanın digər regionlarına nisbətən daha ağır vəziyyətdə idi. Həmin dövrdə sovet imperiyası rəhbərliyinin Azərbaycanın maraqlarına zidd siyasəti, ermənilərin Naxçıvana ərazi iddiaları və sərhədlərdə hərbi toqquşmalar yaratması muxtar respublikanın həyatına ciddi mənfi təsir göstərməkdə idi. Heydər Əliyev 1990-cı il iyulun 20-də Moskvadan Bakıya, iyulun 22-də isə doğulduğu Naxçıvana gəldi. 1990-cı il 30 sentyabr seçkilərində Azərbaycan SSR-in və Naxçıvan MSSR-in xalq deputatı seçilərək Naxçıvanın ərazisini erməni işğalından, muxtariyyətini isə ləğv olunmaq təhlükəsindən xilas etdi. Həmin dövrdə muxtar respublikanın sosial-iqtisadi inkişafı üçün tədbirlər görüldü. 1991-ci il 29 oktyabr tarixində onun ciddi səyi ilə Sədərək rayonunda Naxçıvanla Türkiyə arasında salınmış körpünün rəsmi açılış mərasimi olmuşdur. 1992-ci il 22–25 mart tarixlərində Türkiyə Cümhuriyyəti ilə Azərbaycanın Naxçıvan Muxtar Respublikası arasında əməkdaşlıq protokolu imzalanmışdır. 1992-ci il 22–26 avqust tarixlərində Heydər Əliyev İran İslam Respublikasına səfər etmiş və müxtəlif sahələrdə əməkdaşlığa dair protokollar imzalanmışdır. 1992-ci ildə İran və Türkiyə ilə bağlanmış əməkdaşlıq müqavilələri əsasında Sədərək, Culfa və Şahtaxtı keçid məntəqələri yaradıldı. Bundan əlavə, Naxçıvan şəhəri yaxınlığında istilik-elektrik stansiyası tikildi. İran və Türkiyədən Naxçıvan ərazisinə yüksəkgərginlikli elektrik xətlərinin çəkilişi həyata keçirildi ki, bu da təsərrüfat həyatını xeyli canlandırmağa imkan verdi. Muxtar respublikada iqtisadiyyatın yenidən qurulması istiqamətində Heydər Əliyev Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri olarkən onun təşəbbüsü ilə 1992-ci il aprel ayının 6-da "Naxçıvan Muxtar Respublikasında zərərlə işləyən kolxoz və sovxozlar haqqında" və "Rentabelli işləyən kolxoz və sovxozların ictimai mal-qarasının özəlləşdirilməsi barədə təkliflər haqqında" qərarlar qəbul edilmişdir. 1992-ci ildə Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunda ölkədə ilk dəfə olaraq ictimai təsərrüfatlarda islahata başlanılmış və ilk özəl təsərrüfat qurumları yaradılmışdı. Bu təcrübə sonralar 1993-cü ildə ölkədə aqrar islahatların aparılmasına hazırlıq dövründə nümunə rolunu oynamış və müxtəlif bölgələrdə kəndlilərin birləşdiyi kəndli (fermer) təsərrüfatlarının yaradılması ilə nəticələnmişdir.
Hava limanı
1992-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri vəzifəsində çalışan Heydər Əliyev hava limanının uçuş-enmə zolağının yenidən qurulması təşəbbüsünü irəli sürmüş və bu iş yerli mütəxəssislər cəlb olunmaqla qısa müddət ərzində həyata keçirilmiş, uzunluğu 3300 metr olan uçuş-enmə zolağı istifadəyə verilmişdir. O vaxta qədər hava limanı kiçik təyyarələri qəbul edirdisə, uçuş-enmə zolağının yenidən qurulması nəticəsində iritutumlu təyyarələri qəbul etməyə başladı ki, bu da gün ərzində 800–1000 nəfərin hava limanının xidmətindən istifadə etməsi demək idi. Muxtar respublikanın Türkiyə ilə həmsərhəd bölgəsində sosial-iqtisadi inkişafın gücləndirilməsi məqsədilə, həmçinin ərazinin geostrateji mövqeyi nəzərə alınaraq 1990-cı ildə Sədərək rayonu yaradılmışdır.
1993–2003
Heydər Əliyevin ali hakimiyyətə qayıdışından sonra Naxçıvan Muxtar Respublikası da özünün əsl inkişaf yoluna qədəm qoydu. 1993–2003-cü illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikasında reallaşdırılan sosial-iqtisadi islahatların hədəfi blokada şəraitinin doğurduğu çətinliklərin aradan qaldırılmasına, alternativ yollarla bu problemin kompensasiya olunmasına yönəlmişdir. İqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin məhdud olduğu şəraitdə yüksək iqtisadi fəallığa nail olunmasını, istehsal potensialının hərəkətə gətirilməsini, davamlı quruculuq işlərini, sosial problemlərin səmərəli həllini və ən əsası əhalinin güzəranının layiqincə yaxşılaşdırılmasını, demək olar ki, hər bir naxçıvanlının qayğısını çəkmək bacarığını yalnız sadə formada tərəqqi və inkişaf yolu adlandırmaq doğru olmazdı. Bu yol Vətən və dövlət sevgisindən doğan, gərgin əmək və misilsiz əzmkarlığın təcəssümü olan əsl qəhrəmanlıq salnaməsi kimi yaddaşlara həkk olunmuşdur. Naxçıvan Muxtar Respublikasının yeni inkişaf mərhələsi öz başlanğıcını Ali Məclisin 1995-ci il dekabrın 16-da keçirilmiş sessiyasından götürür. Məhz həmin sessiyada Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri seçilmiş cənab Vasif Talıbov 1969-cu ildən başlanan Heydər Əliyev quruculuq və inkişaf xəttinin konkret bir regionda – ağır blokada şəraitində yaşayan, davamlı olaraq enerji qıtlığı keçirən, kommunikasiya əlaqələrinin olmaması ucbatından mal, material və xammal gətirilməsində ciddi problemlərlə üzləşən muxtar respublikamızda fəal yaradıcı gücə malik olduğunu öz əməyi və gərgin işi ilə sübut etdi. Uzun illər blokada şəraitində olması ilə əlaqədar fəaliyyətini dayandırmış sənaye müəssisələrinin 1996-cı ildən başlayaraq fəaliyyətinin bərpa edilməsi və yeni istehsal sahələrinin yaradılması, nəticə etibarı ilə, əvvəllər istehsal olunmayan yeni sənaye məhsullarının istehsalının təşkilinə və ümumilikdə, sənaye məhsulu istehsalının dinamik artımına səbəb olmuşdur. Belə ki, 2003-cü ildə muxtar respublikada istehsal edilmiş 17,6 milyon manatlıq sənaye məhsulunun 1993-cü ildəki eyniadlı göstəricini 3,4 dəfə üstələməsi əsas göstəricilərdən biridir.
Muxtar respublikada enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı həyata keçirilən tədbirlər çərçivəsində 1993-cü ilin may ayında Türkiyə Respublikasındakı "İğdır" elektrik yarımstansiyasından Naxçıvan Muxtar Respublikasına 87,5 km uzunluğunda 154 kilovotluq ikidövrəli elektrik verilişi xəttinin çəkilişi başa çatdırıldı və Naxçıvana qardaş Türkiyə Respublikasından 50–60 mvt gücündə elektrik enerjisinin ötürülməsinə başlanıldı. Beləliklə, 1993-cü ilin ortalarında muxtar respublikaya İran İslam Respublikasından 42 mvt, Türkiyə Respublikasından isə 63 mvt gücündə elektrik enerjisi daxil olunurdu ki, bu da yaşayış standartlarının normallaşmasında mühüm mərhələ idi. 2002-ci ildən etibarən muxtar respublikaya daxil olan enerjinin artırılması, paylanmasının yaxşılaşdırılması sahəsində mühüm tədbirlər görülmüşdür. Belə ki, İran İslam Respublikasından alınan elektrik enerjisinin miqdarını artırmaq üçün 132/110 kilovoltluq "Araz" elektrik yarımstansiyasında 150 mva güclü yeni transformatorun quraşdırılması və 9,5 km uzunluğunda 110 kilovoltluq elektrik verilişi xəttinin çəkilməsi işləri həyata keçirilmişdir ki, bu da daxil olan enerjinin gücünün 50 mvt artırılmasına şərait yaratmışdır. 2003-cü ildə Culfa şəhərində yeni 132/110 kilovoltluq 50 mva güclü "Culfa" elektrik yarımstansiyasının tikilib istismara verilməsi və 132 kilovoltluq 3 km uzunluğunda Culfa-Culfa elektrik verilişi xəttinin çəkilməsi İran İslam Respublikasından alınan elektrik enerjisinin gücünün 120 mvt-a çatdırılması üçün texniki imkan yaratmışdır.
Muxtar respublikanın etibarlı müdafiə təminatı ilə bağlı həyata keçirilmiş tədbirlər çərçivəsində 1993–2003-cü illər ərzində 37 obyekt, o cümlədən 3 qərargah binası, hərbi hissələrin bölük mərkəzləri üçün 4 bina, 2 zabit və əsgər yataqxanası, 3 yeməkxana, 1 tədris binası, 2 tibb məntəqəsi, 1 klub və 21 müxtəliftəyinatlı obyekt tikilərək və ya yenidən qurularaq istifadəyə verilmişdir. Muxtar respublikanın uzunmüddətli dövrdə dayanıqlı və tarazlı inkişafının təmin edilməsində investisiyaların cəlbi xüsusi rol oynamaqdadır. İnvestisiyaların tələb olunan həcm və keyfiyyətinin təmin edilməsi məqsədilə investisiya mühitinin daha da yaxşılaşdırılması əsas vəzifələrdən biri kimi müəyyənləşdirilmiş, 1993–2003-cü illər ərzində muxtar respublikada əsas kapitala 147 milyon 394 min manat həcmində investisiya yönəldilmişdir. 1 yanvar 1993-cü ildən 1 yanvar 2004-cü ilədək olan dövr ərzində muxtar respublikada 15 inzibati bina, 24 nasos stansiyası, 135 subartezian quyusu, 34 körpü, 6 ticarət mərkəzi, 60 elm və təhsil müəssisəsi, o cümlədən 16038 şagird yerlik 55 ümumtəhsil məktəbi, 43 mədəniyyət obyekti, 28 səhiyyə müəssisəsi, 5 idman obyekti, əlil, məcburi köçkün, qaçqın, şəhid ailələri, təbii fəlakətdən zərər çəkənlər və digər bu kimi kateqoriyalardan olan şəxslər üçün 47 fərdi ev, 123 istehsal və xidmət obyekti tikilərək istifadəyə verilmişdir. Əhalinin həyat səviyyəsinin yaxşılaşması fərdi yaşayış evlərinin tikintisinə də müsbət təsir göstərmişdir. 2003-cü ildə muxtar respublikada əhalinin şəxsi vəsaiti hesabına 12,7 min kvadratmetr yaşayış sahəsi istifadəyə verilmişdir.
Aqrar islahatlar
Ölkəmizdə ilk dəfə olaraq aqrar islahatlara başlayan muxtar respublikada artıq bu islahatlar başa çatdırılmışdır. İqtisadi təhlil göstərir ki, muxtar respublikada həyata keçirilən islahatlar aqrar-sənaye potensialından səmərəli istifadə edilməsi üçün zəmin yaratmışdır. Müstəqillik dövründə xüsusi mühafizə olunan təbiət əraziləri şəbəkəsi daha da inkişaf etdirilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2003-cü il 16 iyun tarixli Sərəncamı ilə ərazisi 12131 hektar olan Akademik Həsən Əliyev adına Ordubad Milli Parkı, ərazisi 3139 hektar olan Şahbuz Dövlət Təbiət Qoruğu yaradıldı. Muxtar respublikada ekoloji vəziyyətin yaxşılaşdırılması istiqamətində 1993–2003-cü illər ərzində 4270 hektar sahədə meşəsalma və meşəbərpa işləri aparılmış, 2 milyon 135 mindən çox ağac və gül kolu əkilmişdir.
Əkinçilik
Muxtar respublikada ərzaq balansının müsbət meyilliliyini təmin etmək, idxaldan asılı olmayan dayanıqlı ərzaq təminatına nail olmaq üçün bitkiçiliyin inkişafı ötən dövr ərzində prioritet istiqamət kimi diqqətdə saxlanılmışdır. 2003-cü ilin məhsulu üçün 46 min 648 hektar sahədə əkin işləri aparılmışdır ki, bu, 1993-cü ildəki əkilmiş sahədən 72,1 faiz çoxdur. Əkin sahələrinin artımı məhsul istehsalının artmasına təsir göstərmişdir. Belə ki, 2003-cü ildə 81438 ton dənli və dənli-paxlalılar, 14234 ton kartof, 53350 ton tərəvəz, 41700 ton bostan məhsulu istehsal edilmişdir ki, bu da 1993-cü ildəki göstəricilərdən müvafiq olaraq 4,1 dəfə, 7,9 dəfə, 3,6 dəfə və 41,7 dəfə çoxdur. Bu dövr ərzində meyvə istehsalı 3,5 dəfə artaraq 28632 tona çatmışdır.
Heyvandarlıq
Muxtar respublikada kənd təsərrüfatının əsas sahələrindən biri olan heyvandarlığın inkişafına xüsusi diqqət yetirilmiş, heyvanların baş sayında və heyvandarlıq məhsullarının istehsalında artıma nail olunmuşdur. 2003-cü ilin sonuna muxtar respublikada 81202 baş iribuynuzlu mal-qara, 474898 baş xırdabuynuzlu mövcud olmuşdur ki, bu da 1993-cü ilin sonuna olan göstəriciləri müvafiq olaraq 1,7 dəfə və 1,9 dəfə üstələmişdir. Heyvandarlıqda baş sayının artımı heyvandarlıq məhsullarının artmasına müsbət təsir göstərmişdir. 2003-cü ildə muxtar respublikada 6879 ton ət (kəsilmiş çəkidə), 58927 ton süd, 43327 min ədəd yumurta və 793 ton yun istehsal edilmişdir ki, bu da 10 il öncə olan göstəricilərə nisbətdə müvafiq olaraq 1,7 dəfə, 3,5 dəfə, 1,5 dəfə və 2,7 dəfə çoxdur. Muxtar respublikada kənd təsərrüfatının perspektivli sahələrindən biri olan arıçılıq sahəsinin inkişafı arı ailələrinin sayının və məhsul istehsalı həcminin artmasına zəmin yaratmışdır. 1 yanvar 2004-cü il tarixə muxtar respublikada 17451 arı ailəsi mövcud olmuşdur ki, bu da 1993-cü ilin sonuna olan müvafiq göstəricidən 3,9 dəfə çoxdur. 2003-cü ildə bal istehsalı 1993-cü ilə nisbətən 5 dəfə artaraq 155 tona çatmışdır. Kənd təsərrüfatı sahəsində qazanılmış uğurların nəticəsidir ki, 2003-cü ildə 71 milyon 822 min manatlıq kənd təsərrüfatı məhsulu istehsal olunmuşdur ki, bu da 10 il öncəki müvafiq göstəricidən 3,7 dəfə çoxdur.
Rabitə
Ötən dövr ərzində rabitə sahəsinin inkişafı istiqamətində muxtar respublikanın bütün ərazisini əhatə edən elektron telefon stansiyaları istifadəyə verildi, Bakı-Naxçıvan arası peyk kanalları vasitəsilə rabitə əlaqələri yaradıldı, Azərbaycan televiziya və radio verilişlərinin peyk üzərindən Naxçıvana çatdırılması təmin edildi. 1998-ci ildə muxtar respublikada istismar olunan koordinattipli avtomat telefon stansiyaları yüksək keyfiyyətə məxsus Cənubi Koreya istehsalı olan yeni elektrontipli avtomat telefon stansiyaları ilə əvəz olundu. 2003-cü ilin sonuna muxtar respublikada hər yüz ailəyə düşən stasionar telefon aparatlarının sayı 46-ya çatmışdır.
Nəqliyyat
Nəqliyyat infrastrukturu quruculuğu üzrə 2002-ci il oktyabr ayının 1-də inşasına başlanan hava limanında bölgənin sərt iqlim şəraiti nəzərə alınaraq tikinti-quraşdırma işləri ən müasir tələblər səviyyəsində həyata keçirildi. Hava limanında saatda 300 sərnişinə xidmət göstərmək imkanı yaradıldı. 1993–2003-cü illər ərzində muxtar respublikada həyata keçirilmiş tədbirlər nəticəsində 1856 kilometr uzunluğunda yeni avtomobil yolları salınmış və ya əsaslı təmir olunmuş, 34 körpü tikilmiş, 32 halda isə körpülər əsaslı təmir olunmuşdur. Digər tərəfdən bu müddət ərzində dəmir yolu nəqliyyatının gələcək inkişaf perspektivləri nəzərə alınaraq infrastrukturu davamlı olaraq təkmilləşdirilmiş və muxtar respublika daxilində ahəngdar işi təmin edilmişdir.
Sərnişin və yük daşıma
2003-cü ildə muxtar respublikada yük daşınması 5949,1 ton, sərnişin daşınması 37661,7 min nəfər təşkil etmişdir ki, bu da 1993-cü ildəki göstəriciləri müvafiq olaraq 5,8 dəfə və 2 dəfə üstələmişdir.
Turizmin inkişafı
Ötən dövr ərzində milli-mədəni irsin qorunub saxlanılması, zənginləşdirilməsi və muxtar respublikanın turizm potensialının mövcud imkanlarından səmərəli istifadə edilməsi üçün mühüm tədbirlər görülmüş və bir sıra nəticələr əldə edilmişdir. 2003-cü ildə muxtar respublikamıza ölkəmizin digər bölgələrindən və xarici ölkələrdən, ümumilikdə, 69 min nəfər turist gəlmişdir ki, bu da 1993-cü ildəki müvafiq göstəricini 2 dəfə üstələmişdir.
Ümumi Daxili Məhsul
Muxtar respublikada qazanılmış uğurlar makroiqtisadi göstəricilərin artım tempində də öz əksini tapmışdır. Belə ki, 2003-cü ildə muxtar respublikada 168040,4 min manatlıq Ümumi Daxili Məhsul istehsal olunmuşdur ki, bu da 1993-cü ildəki müvafiq göstəricidən 6,8 dəfə çoxdur. 1993-cü illə müqayisədə 2003-cü ildə sənaye məhsulunun həcmi 3,4 dəfə, əsas kapitala yönəldilən investisiyalar 31,3 dəfə, kənd təsərrüfatının ümumi məhsulu 3,7 dəfə, nəqliyyat sektorunda yük daşınması 5,8 dəfə, informasiya və rabitə xidmətləri 61,5 dəfə, pərakəndə əmtəə dövriyyəsi 5,2 dəfə, əhaliyə göstərilən pullu xidmətlər 6,3 dəfə, ixracın həcmi 5,6 dəfə, əhalinin gəlirləri 10,5 dəfə, hər bir nəfərə düşən gəlirlər 9,1 dəfə, orta aylıq əməkhaqqı isə 3 dəfə artmışdır.
Heydər Əliyevin təşəbbüsü ilə 1970-ci illərdə salınmış qəsəbə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2000-ci il 23 mart tarixli Qərarına əsasən, Sədərək kəndinin tərkibindən ayrılaraq müstəqil inzibati vahidə – Heydərabad qəsəbəsinə çevrilmişdir.
Ümumi Daxili Məhsul, min manat { "version": 2, "width": 400, "height": 200, "data": [ {			"name": "table", "values": [ {					"x": 1995, "y": 43721 },				{					"x": 2000, "y": 84862 },				{					"x": 2005, "y": 305796 },				{					"x": 2010, "y": 1171305 },				{					"x": 2011, "y": 1786341 },				{					"x": 2012, "y": 2103424 },				{					"x": 2013, "y": 2338927 }			]		}	],	"scales": [ {			"name": "x", "type": "ordinal", "range": "width", "zero": false, "domain": { "data": "table", "field": "x" }		},		{			"name": "y", "type": "linear", "range": "height", "nice": true, "domain": { "data": "table", "field": "y" }		}	],	"axes": [ {			"type": "x", "scale": "x" },		{			"type": "y", "scale": "y" }	],	"marks": [ {			"type": "rect", "from": { "data": "table" },			"properties": { "enter": { "x": { "scale": "x", "field": "x" },					"y": { "scale": "y", "field": "y" },					"y2": { "scale": "y", "value": 0 },					"fill": { "value": "steelblue" },					"width": { "scale": "x", "band": "true", "offset": -1 }				}			}		}	] }
Dövlət proqramları
Ötən dövr ərzində ölkəmizdə iqtisadiyyatın və sosial sahələrin kompleks şəkildə inkişafını, o cümlədən yeni iş yerlərinin və müəssisələrin yaradılmasını, kommunal, xidmət və sosial infrastruktur təminatının həcminin və keyfiyyətinin yüksəldilməsini, sahibkarlıq mühitinin daha da yaxşılaşdırılmasını, iqtisadiyyata investisiya qoyuluşlarının artmasını, əhalinin məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsini, yoxsulluğun azaldılmasını təmin etmək üçün dövlət proqramları qəbul edilmişdir. İcrası uğurla başa çatdırılmış 2004–2008-ci illəri əhatə edən "Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı" və "2009–2013-cü illərdə Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı" ümumiqtisadi inkişafın mərkəzlə yanaşı, regionlara doğru istiqamətlənməsində müstəsna əhəmiyyət kəsb etmişdir. Müvafiq dövlət proqramlarının muxtar respublikada icrasını təmin etmək məqsədilə axçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədri tərəfindən təsdiq edilmiş "Naxçıvan Muxtar Respublikasının Regional İnkişaf Proqramı (2005–2008-ci illər)" və "Naxçıvan Muxtar Respublikasının 2009–2013-cü illərdə sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı" muxtar respublikada investisiya potensialından tam və kompleks şəkildə istifadə olunmasını, yeni sənaye, kənd təsərrüfatı, xidmət müəssisələrinin yaradılmasını, məşğulluq səviyyəsinin yüksəldilməsini, əhalinin təhsil, səhiyyə və digər sosial təminatlarının daha da yaxşılaşdırılmasını təmin etmişdir.
Ümumi Daxili Məhsul
İqtisadi inkişafın əsas ölçüsü hesab olunan Ümumi Daxili Məhsul istehsalının həcmi 2013-cü ildə 2 milyard 339 milyon manat olmaqla 2003-cü ildəki müvafiq göstəricini müqayisəli qiymətlərlə 8,4 dəfə üstələmişdir. 2013-cü ildə hər bir nəfərə düşən Ümumi Daxili Məhsulun həcmi 2003-cü ilə nisbətən müqayisəli qiymətlərlə 6,9 dəfə artaraq 5423 manat səviyyəsində olmuşdur. 2003-cü illə müqayisədə 2013-cü ildə sənaye məhsulunun həcmi 49 dəfə, əsas kapitala yönəldilən investisiyalar 16,4 dəfə, kənd təsərrüfatının ümumi məhsulu 4,7 dəfə, nəqliyyat sektorunda yük daşınması 2,6 dəfə, informasiya və rabitə xidmətləri 10,3 dəfə, pərakəndə əmtəə dövriyyəsi 11,1 dəfə, əhaliyə göstərilən pullu xidmətlər 12,9 dəfə, ixracın həcmi 96,6 dəfə, icmal büdcənin həcmi 12,7 dəfə, əhalinin gəlirləri 10,2 dəfə, hər bir nəfərə düşən gəlirlər 8,8 dəfə, orta aylıq əməkhaqqı isə 9,8 dəfə artmışdır. Sənaye sahəsinin aparıcı mövqedə olduğu müasir iqtisadiyyatın qurulması istiqamətində həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində son illər ərzində ciddi iqtisadi uğurlar qazanılmış, sürətli inkişaf üçün zəngin potensial formalaşmış, azad sahibkarlığın inkişafına əlverişli şərait yaradılmışdır. Aparılan iqtisadi siyasətin davam etdirilməsini və sənayenin modernləşməsini təmin etmək məqsədilə Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin 2013-cü il 6 iyun tarixli Fərmanı ilə "Sənaye parkları haqqında Əsasnamə" təsdiq olunmuşdur. 2003-cü ilin sonuna muxtar respublikada 66 sənaye müəssisəsi fəaliyyət göstərirdisə, 2013-cü ilin sonuna bu göstərici 7 dəfə artaraq 438-ə çatmışdır. Sənaye müəssisələrinin fəaliyyətinin bərpa edilməsi və yeni istehsal sahələrinin yaradılması sənaye məhsulu istehsalının dinamik artımına səbəb olmuşdur. 2013-cü ildə muxtar respublikada 862 milyon 871 min manatlıq sənaye məhsulu istehsal edilmişdir ki, bu da 2003-cü illə müqayisədə 49 dəfə çoxdur. Muxtar respublikada sənaye sahəsində əldə olunmuş dinamik inkişaf meyillərinin dayanıqlılığının təmin olunması üçün həyata keçirilən kompleks tədbirlərin mühüm bir istiqaməti bu sahədə səmərəli kreditləşdirmə mexanizminin formalaşdırılmasından ibarətdir. Təkcə 2005–2013-cü illər ərzində sənaye sahəsində iqtisadi aktivliyi gücləndirmək üçün sahibkarlara 70 milyon manatdan artıq həcmdə güzəştli kreditlər verilmişdir. 2013-cü ildə muxtar respublikanın sənaye müəssisələrində 15385 nəfər işçi çalışmışdır ki, bu da 2003-cü ildəki müvafiq göstəricini 5,4 dəfə üstələmişdir. Muxtar respublikada orta aylıq əmək haqqının yüksək olduğu iqtisadi fəaliyyət sahələrindən biri olan sənaye sahəsində bu göstərici 2013-cü ilin sonuna 356,3 manata çatmaqla 2003-cü ildəki müvafiq göstəricidən 4,7 dəfə artıqdır. Uzun müddət ərzində enerji resurslarına çıxış imkanlarının məhdudluğu blokadanın yaratdığı ən kəskin problemlərdən biri kimi ümumi inkişafa ciddi mənfi təsir göstərməkdə idi.
Elektrik Stansiyaları
Ötən illər ərzində bu sahədə intensiv tədbirlər həyata keçirilmiş, infrastruktur müasir standartlar səviyyəsində yenilənmiş, davamlı olaraq yeni güclər yaradılmışdır ki, bu da, son nəticədə, enerji təhlükəsizliyimizin səmərəli qurulmasını şərtləndirmişdir. Ötən dövr ərzində gücü 87 meqavat olan Naxçıvan Modul Elektrik Stansiyası, gücü 22 meqavat olan Biləv Su Elektrik Stansiyası, gücü 20,5 meqavat olan "Arpaçay-1" Su Elektrik Stansiyası, Heydər Əliyev Su Anbarı üzərində gücü 4,5 meqavat olan su elektrik stansiyası tikilmiş, gücü 60 meqavat olan Naxçıvan Qaz-Turbin Elektrik Stansiyası yenidən qurulmuşdur. Bu sahədə tədbirlərin intensivləşdirilməsi məqsədilə 2014-cü ilin 14 mart tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Naxçıvan Muxtar Respublikasında "Arpaçay-2" Su Elektrik Stansiyasının tikintisinin maliyyələşdirilməsi haqqında Sərəncam imzalamışdır. Sərəncama əsasən, "Arpaçay-2" Su Elektrik Stansiyasının tikintisini başa çatdırmaq məqsədilə Azərbaycan Respublikasının 2014-cü il dövlət büdcəsində nəzərdə tutulmuş Azərbaycan Respublikası Prezidentinin ehtiyat fondundan Naxçıvan Muxtar Respublikasının Nazirlər Kabinetinə 4 milyon manat vəsait ayrılmış və stansiyanın tikintisi başa çatdırılmışdır. Əgər 2003-cü ildə muxtar respublikada 1 elektrik enerjisi istehsal edən müəssisə fəaliyyət göstərirdisə, aparılan məqsədyönlü islahatlar nəticəsində bu müəssisələrin sayı 7-yə çatdırılmış, hazırda Ordubad rayonunda 36 meqavat gücündə Ordubad Su Elektrik Stansiyasının inşası davam etdirilməkdədir. Bu dövr ərzində muxtar respublikada 9 elektrik yarımstansiyası yaradılmış, 4 elektrik yarımstansiyası isə yenidən qurulmuşdur. Enerji təhlükəsizliyi ilə bağlı görülən tədbirlərin nəticəsidir ki, bu gün muxtar respublikada yaradılmış elektrik stansiyaları elektrik enerjisinə olan daxili tələbatı tam ödəməklə yanaşı, elektrik enerjisinin ixracına imkan yaratmışdır. Əgər 2003-cü ildə muxtar respublikaya 949 milyon kilovat-saat elektrik enerjisi idxal olunmuşdursa, 2013-cü ildə 339 milyon kilovat-saat elektrik enerjisinin ixracı təmin olunmuşdur.
Yanacaq ehtiyatı
Muxtar respublikada istehlakçıları, ən əsası isə əhali təsərrüfatlarını təbii qazla təmin etmək məqsədilə 1992-ci ildə İran İslam Respublikasına səfəri zamanı Heydər Əliyev tərəfindən "Xoy-Culfa" qaz kəmərinin çəkilməsi və Naxçıvanın qazla təmin edilməsi barədə protokol imzalanmışdır. Ölkə Prezidenti cənab İlham Əliyevin 2004-cü il 11 fevral tarixli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş "Azərbaycan Respublikası regionlarının sosial-iqtisadi inkişafı Dövlət Proqramı"na (2004–2008-ci illər) uyğun olaraq, Naxçıvan Muxtar Respublikasının təbii qazla təminatının bərpası və təbii qaza olan tələbatını ödəmək məqsədilə 5 avqust 2004-cü ildə "Azəriqaz" QSC və İran Milli Qaz İxrac Şirkəti arasında "Təbii qaz mübadiləsi" haqqında müqavilə imzalandı. Bununla da, bölgə üçün sosial sahədə olan ən zəruri məsələ uğurlu və daimi həllini tapmış oldu. Nəhayət, 20 dekabr 2005-ci ildə 14 illik fasilədən sonra muxtar respublikaya mavi yanacağın verilməsi bərpa olundu. Təbii qaz təminatı üzrə 1 yanvar 2014-cü il tarixə muxtar respublikada 81 min 162 əhali abonenti mavi yanacaqla təmin olunmuş, təsərrüfat subyektlərinin bu yanacağa olan tələbatı ödənilmişdir.
İnvestisiya
İnvestisiyaların geniş sahə quruluşu və intensivliyi diqqətdə saxlanılmış, 2013-cü ildə əsas kapitala yönəldilən investisiyaların həcmi 2003-cü ildəki müvafiq göstəricini 16,4 dəfə üstələyərək 1 milyard 37 milyon 748 min manatı ötmüşdür. 2004–2013-cü illər ərzində muxtar respublikada 227 inzibati bina, mənzil təsərrüfatı üzrə 42 obyekt, 29 nasos stansiyası, 150 subartezian quyusu, 61 körpü, 119 elm və təhsil müəssisəsi, o cümlədən 26164 şagird yerlik 83 ümumtəhsil məktəbi, 159 mədəniyyət obyekti, 146 səhiyyə müəssisəsi, 18 idman obyekti, əlil, məcburi köçkün, qaçqın, şəhid ailələri, təbii fəlakətdən zərər çəkənlər və digər bu kimi kateqoriyalardan olan şəxslər üçün 420 fərdi ev, 590 istehsal və xidmət obyekti tikilərək istifadəyə verilmişdir. İdarəetmənin səmərəli təşkili və ucqar yaşayış məntəqələrinin – kəndlərin, qəsəbələrin inkişafı bu müddət ərzində diqqətdə saxlanılmış və son illər ərzində 101 kənd mərkəzi, 3 qəsəbə mərkəzi istifadəyə verilmişdir. Ötən dövr ərzində dayanıqlı əhali məskunluğunun təmin edilməsi üçün tədbirlər görülmüşdür.