cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bitcoin
İş prinsipi
Bitcoin yalnız təkrarlanan paylanmış blockchain verilənlər bazasında qeydlər şəklində mövcuddur ki, bütün əməliyyatlar ictimai, açıq (şifrələnməmiş) formada saxlanılır, göndəricilərin — alıcıların bitcoin ünvanlarını göstərir lakin bu ünvanların həqiqi sahibi haqqında məlumat yoxdur. Bazada hər hansı bir sahibdən bitcoinin cari miqdarı barədə ayrıca qeyd yoxdur. Yalnız əməliyyat zəncirləri əsasında müəyyən bir bitcoin ünvanı ilə əlaqəli bitcoinlərin cari sayı aydın olur. Yəni, 1 bitcoin ünvana gəldiyini, başqa bir əməliyyatla 2 bitcoinin eyni ünvana gəldiyini, üçüncü əməliyyatın bu ünvandan 1 bitcoin göndərdiyini görə bilərsiniz. Lakin verilənlər bazası hazırda bu ünvana neçə bitcoin verildiyi barədə ayrıca qeyd etmir — sadəcə istənilən vaxt asanlıqla hesablamaq imkanı verilir. Bu cür hesablamalar avtomatik olaraq müştəri proqramları tərəfindən aparılır, istifadəçi məlumatların parçalanmasını hiss edə bilməz.
Dizayn
Bitcoin və başqa kriptovalyutalar "mədənçilik" kimi tanınan proseslə yaradılır. Bu zaman çox güclü kompüterlər qəliz riyazi düsturları və tapmacaları çözmək üçün yarışırlar. Proses həm də nəhəng elektrik enerjisi sərfini tələb edir.
Ponzi sistemi narahatlığı
Jurnalistlər, iqtisadiyyatçılar və Estoniya Mərkəzi Bankı Bitcoin-in ponzi sistemi olduğuna inandıqlarını demişdirlər. Çikaqo Universitetinin hüquq professoru Erik Posner 2013-cü ildə "Əsl ponzi sistemi saxtakarlıqdır. Bitcoin isə tam əksinə kollektiv aldatmaya oxşayır." demişdir. 2014-cü ildə Dünya Bankı və İsveçrə Federal şurası qeydlər hazırlayaraq Bitcoin-in ponzi sisteminə əsaslanmadığı nəticəsinə gəldilər.
Qiymət təxminləri
Maliyyə jurnalistləri, iqtisadiyyatçılar, analizçilər və investorlar Bitcoin-in qarşıdakı illərdəki qiymətini təxmin edirlər. İqtisadiyyatçı Con Quiqqin 2013-cü ilin aprelində "Bitcoin ən sonda pik nöqtəyə çatacaq. Amma bunun vaxtını demək mümkün deyil." demişdir. Buna oxşar digər bir təxmin 2014-cü ildə iqtisadiyyatçı Kevin Daud tərəfindən edilmişdir.
Maliyyə professoru Mark Uilyam 2013-cü ilin dekabrında Bitcoin-in 2014-cü ildə 10$-dan aşağı düşəcəyini təxmin etdi. Amma 2014-cü ildə ən aşağı qiymət aprel ayında 344$, iyul ayında isə 609$ oldu. Uilyam 2014-cü ilin dekabrında Bitcoin haqda "Uğurlu olmağı çox aşağı ehtimaldır. Əgər uğurlu olsa, çox böyük olacaq." dedi.
Nyu-York Universitetində maliyyə professoru olan David Yermak 2014-cü ilin noyabrında Bitcoin—in 2015-ci ilin noyabr ayında qiymətsiz olacağını dedi. Amma həmin ildə (2014-cü ildə) Bitcoin-in ən aşağı qiyməti yanvar ayında 176.7$, noyabr ayında isə 309.9$ oldu.
2013-cü ilin mayında Bank of America FX və qiymət strateqi David Vu Bitcoin-in bir ədədinin maksimum 1.300$ olacağını təxmin etdilər. Bitcoin investoru Kameron Uinklevoss isə 2013-cü ilin dekbarında Bitcoin-in qiymətinin 40.000$ ola biləcəyini demişdir.
Qurtardı şayələri
Bitcoin-in qurtarması haqda bir çox xəbər mövcuddur. 2015-ci ilin əvvəlində bir jurnalist Bitcoin-in qurtarmasına aid 29 xəbər hazırlamışdır.
Forbes jurnalı 2011-ci ilin iyununda, Gizmodo jurnalı isə həmin ilin avqustunda Bitcoin-in qurtardığını demişdir. Wired jurnalı isə bu haqda xəbəri 2012-ci ilin dekabrında nəşr etmişdir. Ouishare jurnalı 2013 mayda, New York Magazine 2013 iyunda, Reuters 2014 yanvarda, Street Insider 2014 fevralda, The Weekly Standart, Salon və Vice News 2014 martda, Financial Times 2014 sentyabrda və USA Today isə 2015-ci ilin yanvar ayında Bitcoin-in qurtadığı haqda şayə xəbərlər nəşr etmişlərdir. Həmçinin keçmiş Bitcoin tərtibatçısı Mayk Hörn 2016-cı ilin yanvar ayında Bitcoin haqda "uğursuz layihə" ifadəsini istifadə etmişdir.
Piter Qrinhill bu xəbərlərə qarşı "Bitcoin-in qurtarması şayələri çox şişirdildi." demişdir.
Rəylər
Bəzi iqtisadiyyatçılar Bitcoin-ə müsbət baxsalar da, bəziləri şübhə ilə baxırlar. Chicago Fed-in iqtisadiyyatçısı François Velde Bitcoin-i "rəqəmsal pul yaratmağın incə üsulu" olaraq adlandırmışdır. Digər bir iqtisadiyyatçı Con Quiqqin isə Bitcoin-ə "effektiv bazar hipnozunun son qarşılığı" olaraq rəy bildirdi.
PayPal-ın müdürü David Markus Bitcoin-i "əmanətləri saxlamaq üçün mükəmməl yer" olaraq adlandırır. Amma qiymətinin davamlı olaraq artıb-azalması bitənə qədər pul vahidi olmayacağını da deyir. Bill Geyts Bloomberg LP-ə verdiyi müsahibədə "Bitcoin həyəcan vericidir. Çünkü nə qədər ucuz ola biləcəyini göstərir." demişdir.
Braziliya, Men adası, Cersi, Birləşmiş Krallıq və ABŞ kimi ölkələrin vəzifəli şəxsləri Bitcoin-in maliyyə xidmətləri verdiyini anladılar. Bitcoin doğru formada istifadə olunduqda fırıldaqçılığın qarşısını almaq və alış-verişi asanlaşdırmaq üçün siyasətçilərin və vəzifəlilərin də maraq dairəsi olur.
Alış-verişdə istifadə
thumb|220x220px|[[Niderlanddakı kafedə Bitcoin ilə ödəniş qəbul edilir (2013)]] thumb|267x267px|[[Vyanada Bitcoin ATM-si]] 2015-ci ildə Bitcoin ilə ödəniş qəbul edən KOM-ların (kiçik və orta müəssisələr) sayı 100 mini keçmişdir. 2014-cü ildən bəri isə bəzi şirkətlər belə Bitcoin ilə ödəniş qəbul edir: Bunlardan başqa həmçinin Starbucks, Tesla, Amazon, Visa, PayPal, AirBaltic, Koka-Kola, LOT Polish Airlines, Lush və digər bir çox şirkət və saytlar da, Bitcoin ilə ödəniş qəbul edirlər.
Qeyri-kommersiya təşkilatların rəyləri
Bitcoin The Electronic Frontier Foundation, Qrinpis, Mozilla Fondu, Vikimedia Fondu və Free Software Foundation tərəfindən qəbul edilmişdir. 2013-cü ilin sonunda Nikosiya Universiteti Bitcoin ilə ödəniş qəbul edən ilk universitet oldu.
Ödəniş təminatçıları
Bitcoin-i qəbul edən Dish Network kimi müəssisələr BitPay və Coinbase kimi ödəniş təminatçılarından istifadə edirlər. Müştəri Bitcoin ilə ödəniş etdikdə ödəniş təminatçısı ödənişi müəssisənin adından qəbul edir və məbləği satıcının bank hesabına göndərir. Bu xidmət üçün isə məbləğin 1%-dən az komissiya tutur.
Pərakəndə istifadə
Hon-Konqda yerləşən bir texnologiya şirkətinin müdürü Tim Suansona görə 2014-cü ildə Bitcoin ilə edilən gündəlik pərakəndə alış təxminən 2.3 milyon dollardır. Tim Suansonun digər təxmininə görə isə, 2015-ci il ferval ayında gündəlik pərakəndə alış-verişdə istifadə olunan Bitcoin-in 5.000-dən az olduğunu demişdir. 2014-cü ildə isə Bitcoin-in pərakəndə alışının çoxalması ehtimalının çox az olduğunu demişdir.
Ümumi istifadə
Kembric Universitetinin 2017-ci ildə etdiyi araşdırmada məlum olmuşdur ki, 2,9 milyon — 8 milyon aralığında istifadəçinin kriptovalyuta pul qabısı vardır. Ən çox istifadə olunan kriptovalyuta isə Bitcoin-dir.
İnvestisiya
Bitcoin bu gün çox güclüdür və güclü potensiala malikdir, ona görə də onun dəyərinin bəzi proqnozları sadəcə olaraq astronomikdir - 100 000 dollardan 1 milyon dollara qədər. Bəzi ekspertlərin fikirləri belə görünür:
İnvestor və Keizer Report analitika proqramının aparıcısı Maks Keizer, Bitcoin-dən qısa müddətdə 100.000 dollar, uzunmüddətli perspektivdə isə 400.000 dollar gəlir gözləyir. Maraqlıdır ki, Keizer aktivin cəmi 1 dollar dəyərində olduğu vaxt 100 min dollardan danışmışdı. Beləliklə, bu, ən qızğın bitcoin evangelistlərindən biridir.
Zəngin ata Kasıb ata kitabının bestseller müəllifi Robert Kiyosaki izləyicilərinə qızıl və bitkoin almağı tövsiyə edir. Onun fikrincə, yaxın üç il ərzində BTC 75 min dollara çatacaq.
Bitcoin-in arxasında duran adam və Blockstream-in CEO-su Adam Back yaxın bir neçə il ərzində sikkənin 300.000 dollara yüksələcəyini gözləyir. Eyni zamanda, onun fikrincə, bu, hətta institusional qəbulun artırılmasını tələb etmir. Özəl investorlar və sadə insanlar da kapitalı saxlamaq və onu inflyasiyadan xilas etmək variantları haqqında getdikcə daha çox düşünürlər.
Sahibkarlıq
Piter Tiel kimi sahibkarlar Bitcoin-i almaq əvəzinə, onun infrastrukturunu müəssisələrə, birjalara, elektron pul qabı xidmətlərinə və başqa ödəniş təminatçılarına satırlar. Bitcoin investorları həmçinin mədənçiliyə də investisiya edirlər. 2015-ci ildə Paolo Taskanın apardığı araşdırmadan məlum olmuşdur ki, Bitcoin şirkətləri üç il ərzində təxmini 1 milyard dollar qazanmışdırlar.
Cinayətlər
Cinayətkarlar tərəfindən Bitcoin-dən istifadə maliyyə tənzimləyicilərinin, qanunverici orqanların, hüquq-mühafizə orqanlarının və medianın diqqətini cəlb etmişdir. FTB bu məsələ ilə bağlı təhqiqat hesabatı hazırlayıb. SEC isə rəqəmsal pullara edilən investisiyalar haqqında xəbərdarlıq hazırlayıb.
Bir çox xəbərlərdə Bitcoin-in məşhur olmasının səbəbi olaraq cinayət işlərində istifadə edilə bilməsi bildirilmişdir. 2014-cü ildə Kentukki Universitetinin tədqiqatçıları kompyuter mühəndislərinin və qanunsuz işlərlə məşğul olanların Bitcoin-ə maraqlarının olmasını və siyasi və investisiya baxımından məhdud dəstək olduğunu dedilər.
Təhlükəsizlik
Bitcoin-dən ödəniş sistemi kimi istifadə edildiyinə görə, bitcoin şəbəkəsinə real və ya nəzəri hücumlar düşünülmüşdür. Bitcoin protokolu icazəsiz xərcləmələrdən, ikiqat xərcləmədən, təkrar hücumlardan və blokçeyn saxtakarlığı kimi bəzi hücumlardan qoruyan bir neçə funksiyanı özündə ehtiva edir. Ödəniş sistemi 3D Secure tərəfindən qorunur.
İcazəsiz xərcləmə
Məsələn, Nuray Eminə bir Bitcoin göndərəndə Emin Bitcoin-in yeni sahibi olur. Bu əməliyyatı müşahidə edən Sevinc Eminin yeni sahib olduğu Bitcoin-i xərcləmək istəyə bilər. Amma Eminin özünəməxsus açarının məlumatı olmadan bunu etmək mümkün deyil.
İkiqat xərcləmə
İnternet ödəniş sisteminin həll etməli olduğu əsas problemlərdən biri ikiqat xərcləmədir. Bu halda hanısa bir istifadəçi eyni pulu iki və ya daha çox müxtəlif alıcıya ödəyə bilər.
Məsələn, Nuray bir Bitcoin-i Eminə sonra isə, həmin Bitcoin-i Sevincə göndərə bilər.
Blokçeyndəki datalar
Blokçeyndə hər hanısısa rəqəmsal faylları saxlamaq olur. Amma əməliyyatların həcmi artdıqca qiymət də ona uyğun olaraq artır.
Bitcoin kodlarına uşaq porno keçidləri, Ben Bernankenin şəkilləri və digər fayllar da əlavə olunmuşdur.
Mahnılar
Bitcoin haqda bir çox mahnı yayımlanmışdır.
2018-ci ildə Kasotsuka Shojo – Virtual Currency Girls adlı Yapon qrupu fəaliyyətə başladı. Səkkiz üzvün hər biri Bitcoin, Ethereum və Cardano da daxil olmaqla kriptovalyutaları təmsil edirdilər.
İstinadlar
• 2
48 saylı Yevlax seçki dairəsi
Azərbaycan Respublikası 48 saylı Yevlax seçki dairəsi — Azərbaycan Respublikasında seçki dairəsi.
Hveryon
Hveryon — Koreya Xalq Demokratik Respublikasının (Şimali Koreya) şimal-şərqində yerləşən Hamqyon-Pukto vilayətində şəhər. Şəhər, Tümen çayı nın sahilində yerləşir, çayın digər sahilində isə Çin Xalq Respublikası nın Cirin vilayəti yerləşir. Sanhe qəsəbəsi Çin də yerləşən ən yaxın yaşayış məntəqəsidir. Hveryon, Kim İr Sen in ilk həyat yoldaşı və Kim Çen İr in anası Kim Çen Suk un doğum yeri olaraq qəbul edilir. Şəhər Yaponiya hakimiyyəti altında "Kayney" olaraq bilinirdi.
Tarixi
thumb| [[Kim Çen Sukun doğum yeri.]] Hveryon, öz xalqını Yalu çayı nın şimalında yaşayan düşmən köçəri xalq olan Çurçenlər dən qorumaq üçün Coson kralı Böyük Secon un (1418—1450) əmri ilə yaradılmış altı qarnizon məntəqələrindən (Hanqıl: 육진, Hansa: 六鎭) biri idi.
2007-ci ilin may ayının əvvəlində yeni təyin olunmuş KXDR baş naziri özüylə birlikdə Cənubi Koreya da hazırlanan 1 vaqonluq ekipaj və 3 vaqonluq sement gətirmişdir. Məhsulları Hveryon Xalq Komitəsinə göndərdikdən sonra komitə, Hveryon şəhərini Kim Çen Suk un doğulduğu yer olduğundan bəzəmək əmri vermişdir.
Həmin ay, Şimali Koreya nın yaxın tarixində ilk dəfə olaraq ictimai etiraz baş vermişdir. Konsentrasiya mərkəzinin bir gözətçisi, məhbuslardan birinə yemək verdiyinə görə, ailəsinin təhlükəsizliyi üçün Hveryon konsentrasiya mərkəzindən ayrılmağa məcbur edilmişdi.
İnzibati bölgü
Hveryon şəhəri 19 tonqa (qonşuluq) və 28 riyə (kənd) bölünmüşdür:
İqtisadiyyat
Hveryonun əsas sənaye filialları mədən maşınları və kağız dəyirmanıdır. Bundan başqa, ərazidə çoxlu sayda mədən mövcuddur. KİV məlumatlarına görə, 2017-ci ildə Hveryonun adi sakinləri gündə 3-4 saat elektrik alırlar.
Viola sororia
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Adlay Stivenson
Adlay Stivenson — ABŞ-lı siyasətçi. Amerika Birləşmiş Ştatlarının 23-cü vitse-prezidenti.
Mapay
Mapay bəzən İsrail ərazisinin işçi partiyası — İsrailin mərkəzdən sol bir siyasi partiyasıdır.1968-ci ildə müasir İsrail İşçi Partiyasına birləşənə qədər İsrail siyasətində dominant bir qüvvə idi. Mapayın vəzifədə olduğu müddətdə geniş mütərəqqi islahatlar həyata keçirilirdi. Minimum gəlir, təhlükəsizlik və mənzil subsidiyaları, səhiyyə və sosial xidmətlərə pulsuz (və ya demək olar ki, pulsuz) təminat verən bir rifah halının yaradılması ilə xarakterizə olunur.
Türk Telekom
Türk Telekom — 1995-ci il aprel ayının 24-də poçt, telefon və teleqraf xidmətlərinin müstəqil fəaliyyətə başlamasından sonra yaradıldı. 2005-ci ilin noyabr ayında aparılan özəlləşdirmə nəticəsində şirkətin səhmlərinin 49%-i Səudiyyə Ərəbistanına məxsus Oger Telecoma satılmış, bu vaxt kabel tv və kabel dəqiq xidmətləri Türksədə köçürülmüşdür. Türkiyənin bütün telefon və internet xidmət təmin ediciləri içində öz təşkilatı infrastrukturuna sahib tək firma mövqesindədir. Ümumi müdirliyini Paul Doany etməkdədir.
Türk Telekomun bu ankı vəziyyəti
Türk telekom özelleştirldiginden bəri 4 ortaq icra edilməkdədir.
ABA TV
ABA TV  (Azerbaijan Brodcasting Agency) — 1997-ci ildə Azərbaycanda yayıma başlayıb 2001-ci ildə bağlanan televiziya kanalı. Sahibi və rəhbəri Faiq Zülfüqarov idi.
Tarixçə
ABA TV Azərbaycan ərazisində hər axşam saat 18:00-dan (daha sonra 17:00-dan) 22:00-a qədər "RTR" telekanalının tezliyindən yayımlanan əyləncəli, interaktiv televiziya kanalı idi. Azərbaycanda ilk interaktiv telekanal olmuşdu. Təsisçisi Faiq Zülfüqarov olub. "ABA TV" Həsən Zərdabi prospekti 80 ünvanında yerləşən binadan yayımlanırdı. (Hal-hazırda həmin binada Dövlət Sosial Müdafiə Fondu yerləşir). Ən çox tanınan "100%", "Bir cənub şəhərində", "Kontra" verilişləri idi. Televiziyanın aparıcıları arasında Azər Axşam, Günel Musəvi, Kamilə Babayeva var idi. ABA TV həmçinin peyklə yayımlanan ilk müstəqil Azərbaycan kanalı olmuşdu. EUTelSat-SESat peyki vasitəsilə yayımlanırdı. Ayrıca kanal texnologiyasına görə indiki televiziya kanallarından heç də geri qalmırdı. Azərbaycanda ilk dəfə rəqəmsal yayımlanan kanal da ABA idi. Həmçinin telekanal 1998-ci ildə Rabitə Nazirliyi ilə imzalanmış müqaviləyə əsasən Rusiyanın "ORT", "RTR" və "NTV" kanallarının Azərbaycanda yayımını həyata keçirirdi. Tarifə əsasən "NTV" kanalının 1 saatlıq yayımı 16.67 dollar, "ORT" və "RTR" telekanallarında isə 13.43 dollar müəyyənləşmişdi. Rusiya kanallarında reklam yayımlanan vaxt ABA TV efirə qoşularaq öz reklamlarını yayımlayırdı. Qazanılan gəlirin bir qismini Rabitə Nazirliyinə, bir qismini də həmin kanallara ödəyirdi. 23 may 2000-ci il tarixindən etibarən "CNN" kanalı ilə imzaladığı müqaviləyə əsasən "Azərbaycan Bülleteni" verilişində gündəlik 30 dəqiqə CNN kanalının verilişlərini azərbaycan dilində yayımlayırdı. 2000-ci ildə ABŞ-də keçirilən prezident seçkilərini canlı yayımlamışdı. Kanal 2001-ci ildə artıq gündə 3 saat deyil, 5 saat yayımlanmağa başlamışdı. Yaxın aylarda kanalın 24 saatlıq rejimə keçəcəyinə dair intro yayımlanırdı.
16 iyul 2001-ci il tarixində "Medcarting" əyləncə mərkəzində kanalın 4 illik yubileyi keçirilmişdi. Həmin mərasimdə may ayında ABŞ-yə gedən Faiq Zülfüqarovun videomüraciəti yayımlanmışdı. Həmin videoda Zülfüqarov kanalın fəaliyyətini dayandırdığını açıqlamışdı. 2001-ci ilin iyul ayının 17-sində isə Faiq Zülfüqarov xalqa müraciət edərək kanalı bağladığını açıqlayacaqdı. Lakin hökumət buna icazə vermədi və kanal həmin gün efirə çıxmadı. Növbəti gün isə telefon danışığı vasitəsilə jurnalistlərlə danışan Zülfüqarov telekanalın fəaliyyətini dayandırdığını açıqladı. Beləliklə 4 il fəaliyyət göstərən ABA TV Peyk TV, BMTİ və Sara TV-dən sonra bağlanan 4-cü Azərbaycan kanalı oldu.
Qızıl geyimli adam
thumb|Sak tayfalarından olan çarın dəri üzərində qızıldan olan geyimi
"Qızıl geyimli adam" — 1969-cu ildə olan arxeoloji tapıntının şərti adı. Alma-atanın 50 kilometrliyində, İssık çayının sahilində olan kurqanların birində tapılıb. Kurqanın hündürlüyü 6 metr, diametri 60 metrdir.
Tarixi
Almatının 43 km şərqində yerləşən Esik ərazisində 800 hektarlıq bir sahədə 27 böyük və 55 kiçik kurqan mövcuddur. 1963-cü ildə İssıq-göl daşdığı üçün bir çox kurqan dağılaraq torpağa qarışır. 1970-ci ildə bu bölgədə yerləşən bir təpəlikdə tikinti üçün buldozerlər gətirilir və qazma işləri gedərkən işçilər yonulmuş qayaya rast gəlirlər. Bununla bağlı Almatı muzey rəhbəri Bekin Nur Muhamməd və Kamal Akşiyev bir heyətlə əraziyə gələrək ilkin bilgilər əldə edirlər. Beləliklə, ilk tədqiqatlar Orta Asiya tarixinin yenidən yazılacağını şərtləndirir. İttifaqa bu barədə məlumatı ilk olaraq "Komsomolskaya pravda" qəzeti verir. Sonralar 1978-ci ildə professor K. Akşiyev Esik tapıntısı barədə Moskvada rus dilində "Qazaxıstan saqalarının sənəti" adlı kitab çap etdirir.
Esik kurqanı İssıq məzarlığının güneyində yerləşir. Burada 1970-ci ildə dörd kurqanda qazıntı işlərinə başlanılır. Lakin kurqanların üçü soyğunçular tərəfindən qarət edildiyindən məzarlardan heç nə tapılmır. Fəqət sonuncu kurqan arxeoloqlara bütün bunların təəssüfünü unutdurur, çünki Altun tigin onların zəhmətini boşa çıxarmır. İlk tədqiqatçılardan Nur Muhamməd məzarı aşkar etməsini bu cür xatırlayır: "İnşaat əsnasında 6 metr yüksəklikdə, 60 metr genişlikdə iki quyu qazılırdı…Taxtanın üzərində kilim, kilimin üstündə qumaş vardı, onun üzərinə qoymuşdular, başı qərbə, ayağı şərqə dönükdü. İşləri dayandırdılar və tarixçi olduğum üçün mənə xəbər verdilər. Məzara çatdığımda torpağı əllərimlə qazmağa başladım. Öncə taxta parçalarını çıxardım, lakin taxtalar günəşi görüncə əlimdən düşdülər və toza çevrildilər. Bir az daha qazdıqda gözlərim parıltıdan qamaşdı və uzun müddət məzara baxa bilmədim. Yanımdakılar da baxa bilmədi. Gözlərimi ovuşdurduqdan sonra Altın geyimi gördüm…Taxta bir tabut içərisində Altun tigin dəfn olunmuşdu. Yanında, üzərində yazılar olan çanaq vardı. Əlində də bir üzük vardı. Üzüyü götürüb barmağına taxdım. Cəsədi altın geyim ilə birgə qaldırdıqda, altındakı ağac taxtalar və cəsəd toza çevrildi, sanki günəşi gördükcə yanırdı. Böyük bir həyəcan içərisindəydik…Dürüst hərəkət etdik. Ruslar gəldilər və sümük parçalarını apardılar…"
Beləliklə, 6 metr hündürlükdə yerləşən kurqanın içərisində daxili ölçüləri 290sm x 150sm, xarici ölçüləri 330sm x 190sm, hündürlüyü isə 150sm olan məzar aşkar edilir. Məzarın içi Tanrı dağlarında yerləşən küknar ağaclarının kötüklərindən hazırlanmışdı. Qalıqlardan anlaşıldığına görə cənazə mərasimi tamamlandıqdan sonra cəsəd yerləşdirilərək üstü qısa kötüklərlə qapadılmış və üzərinə çınqıllı torpaq yığılmışdı. Məzarın qərb divarının dibində ağacdan düzəldilmiş 10 ədəd kiçik masa yerləşirdi. Cəsəd otağın içərisindəki həsirin üzərinə yerləşdirilmişdi. Skeletin uzunluğu 165 sm-ə çatırdı.
Altun tiginin geyimi başından corabına qədər, o cümlədən kəməri və qılıncı da saf qızıldan idi. Cəsədin corabı ilə diz sümüyü arasında üçbucaq və dördbucaq şəkilli 4800 parça qızıl vardı. Bu, dünyada firon Tutanhamonun qəbrindən tapılan qızılların sayından sonra ikincidir. Döyüşçünün köynəyi əsasən qızıl ox uclarından və qızıldan tökülmüş şir başından ibarətdir. Qızıldan düzəldilmiş boyunbağı üst-üstə dörd dəfə dolanıbdır. Barmağında iki qızıl üzük vardır ki, bunların birinin üzərində börklü bir kişi motivi işlənibdir. Bu üzüklər alimlərdə cəsədin xaqan və ya tigin olma ehtimalını yaradır. Tiginin üst geyimi qırmızıya boyanmış dəridən ibarətdir, üzərində yıtıcı heyvan rəsmləri və dördbucaqlı formalı qızıllar yer almaqdadır. Dəridən hazırlanan şalvarının eni 20–25 sm-dir. Uzunluğu bir metrə yaxın olan kəməri dördbucaq formalı 16 parça qızıldan ibarətdir, üzərində 3 böyük yatmış formada təsvir edilmiş keyik və kiçik keyik rəsmləri yerləşir. Ayaqqabısı keçədən düzəldilmiş və üzəri üçbucaq formalı qızıllardan ibarətdir.
Tiginin başına taxdığı 60–65 sm hündürlüyündəki börk onun milli mənsubiyyətini əks etdirir. Belə ki, bu börk bir sıra türk xalqlarına məxsus olan bir geyimdir və üzərindəki əşyalar da totem (onqon) xarakterlidir. Börkdəki əşyaların təsvirləri bunlardır: dağ qoyunu (arxar), iribuynuzlu dağ keçisi, qanadlı at, quş qanadı (4 ədəd), aslan (4 ədəd), aslan dağda, şir başı (6 ədəd), at (2 ədəd), dağ keçisi (5 ədəd), quş heykəlləri (5 ədəd), diadema (tacşəkilli başlıq), kiçik quş qanadı (2 ədəd), uzun quş qanadı (4 ədəd), yarpaq (5 ədəd), kiçik yarpaq (7 ədəd), ox (4 ədəd), dağ zirvəsi (4 ədəd), ağac (5ədəd) və s.
Cəsədin sağ tərəfində qırmızı taxtadan bir qın içində qızıl qəbzəli dəmir qılınc mövcuddur. Bədəni ilə sol əli arasında taxta və dəri qını olan bir xəncər yerləşir. Sol dirsəyinin yanında ucu qızıldan olan bir ox, daha yuxarıda bir qamçı, içərisində tunc bir güzgü ilə qırmızı boya olan ipək çanta vardır. Bunlarla yanaşı məzardan tabaqlar, vazalar, güzgü və daraq qabları, gümüş qaşıqlar çıxır. Eyni zamanda məzardan içərisində yemək olan müxtəlif qablar aşkar edilir.
Fəqət gümüş qablardan biri 4800 ədəd qızıl parçasını kölgədə qoyacaq qədər önəmli idi. Çünki onun üzərində qədim türk yazısından ibarət işarələr vardı. Tapılan yazını Moskva və Leninqrad(indiki Sankt-Peterburq) universitetlərinə yollayırlar, fəqət orada oxuya bilmədiklərindən geri qaytarılır.
Sirli yazını oxuyan isə bütün ittifaqda tanınan Qazaxıstan Elmlər Akademiyasının bilginlərindən professor Qayneddin Əlioğlu Musabəy olur. Alim açıqlamasında Esik yazısının Orxon yazılarından 1000 il əvvəl olmasını və hər işarənin bir hərfi deyil, hecanı bildirməsini söyləyir. Geyimin türk xalqlarına məxsusluğunu isə mərhum professor, mifoloq Mirəli Seyidov türk inanc və mifləri çərçivəsində araşdıraraq sübut edir.
Burada maraqlı cəhətlərdən biri yazıların niyə adi bir gümüş qabın içərisinə yazılmasıdır. Çünki məzardakı əşyalara nəzər yetirdikdə yazının daha qiymətli və dəyərli bir əşyanın üzərinə yazılması düşünülə bilərdi. Bunun yeganə izahı digər türk xalqları kimi saqaların da Gök Tanrı inancında olmalarıdır. Belə ki, türk xalqlarında qab və ya bardaq göyün simvolu hesab edilirdi və magik təsir bağışladığına inanılırdı. Məhz buna görədir ki, ümumi rəy kimi qəbul edilən 25 əsr yaşı olan məktubun üzərində türk saqaların uzaq keçmişindən xəbər verən 26 hərfdən ibarət iki sətrlik yazıda deyilir: " Tigin 23 yaşında öldü. Esik xalqının başı sağ olsun". Məhz buna görədir ki, Oljas Süleymenov bədii dillə gümüş qabın Altun tigini həm bu dünyada, həm də axirətdə qoruduğunu bildirir.
Sovetlər dönəmindən bu yana tarixçilər tapıntının miladdan öncə VI–V yüzilliyə aid olduğunu müdafiə etməyə çalışırlar. Fəqət bunun əksinə olduğunu isbatlamağa çalışanlar da (məs; Kazım Mirşan) vardır. Çünki ilk tədqiqatçılardan bu yana tiginin yalnız geyimi üzərində tədqiqat aparılıbdır. Digər tərəfdən qazıntı zamanı məzardan tiginin skeleti əldə edilsə də, üzərində heç bir karbon təhlili edilmədiyindən həqiqi nəticəyə gəlindiyi bir qədər şübhəlidir. Tədqiqatçıların tapıntının yaşını miladdan 5 əsr əvvələ aid etmələrinin bir səbəbi də onun belindəki kiçik qılıncın yunan qılıncına bənzəməsidir. Çünki bu cür qılıncların istehsalının miladdan 500 il əvvələ aid edilir və bu yanlış məntiqlə Esik tapıntısını da bu dövrə məxsusluğu iddia edilir. Təbii ki, türk tarixinə kölgə salmaq istəyənlər üçün Orta Asiyada vaxtilə mövcud olmuş türk mədəniyyətinin yunan mədəniyyətini üstələməsi mümkünsüzdür. Halbuki, bu cür saf qızıldan hazırlanmış geyim başqa ərazilərdə tapılmamış və bu yalnız nə vaxtsa mövcud olmuş qədim türk incəsənətinin, mədəniyyətinin bir hissəsidir.
Qətər şəhərləri
thumb|right|250px|Doha thumb|right|250px|Al-Vakra
Qızıl geyimli adam
Tarixi
Alimlər tərəfindən qəbul olunmuş digər bir ortaq nəticə skeletin saqa türklərinə məxsusluğudur. Onların fikrincə, saqalar bu əraziyə Çin imperatorluğunun təzyiqi nəticəsində Altay dağlarını keçərək gəliblər. Altun tiginin Hun türklərinə aid olması barədə də fərziyyələr mövcuddur. Professor Firudin Ağasıoğlu Cəlilov "Saqa qamər boyları" kitabında tigini Altın geyimli saqa kimi qeyd edir. Hər halda yazıdan da anlaşıldığı kimi, Altun tigin türk boylarından birinə məxsusdur.
1993-cü ildə Qazaxıstanın şimal şərqində Altay dağlarında ikinci altın geyimli cəsəd tapılır. Üçüncü altun tigin məzarı isə yenə də Qazaxıstanda Atıray ərazisində aşkara çıxarılır. Esiklə yanaşı Türküstanın Talgar, Böyük və Kiçik Almatı, Kaskelen, Kurtı, İli, Karakemer, Çilik, Çarın, Kegen, Karkara, Karatal, Ağsu, Lepsı ərazilərində zəngin məzarlara rast gəlinir.
Hazırda Esikdən tapılmış altun tiginin geyimi və digər tapıntılar Almatı muzeyində qorunmaqla yanaşı, şəhərin Cumhuriyyət meydanında da bağımsızlıq abidəsi olaraq Altun tiginin heykəli ucalmaqdadır.
Ageratina roraimensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
49 saylı Yevlax-Mingəçevir seçki dairəsi
Azərbaycan Respublikası 49 saylı Yevlax-Mingəçevir seçki dairəsi — Azərbaycan Respublikasında seçki dairəsi.
Appa Janibekov
Appa Janibekov (Janıbeklanı Kıala-Ceriyni jaşı Zeke-riya; 1864–1934) — gəncliyindən cəmiyyətdəki nöqsanları, ayrı-ayrı adamların, xüsusən vəzifə və imtiyaz sahiblərinin yaramazlıqlarını, kasıblara əziyyət vermələrini tənqid edən həcvlərilə məşhurlaşmışdır. O dəvrişvari bir həyat sürmüş, nə malı-mülkü, nə var-dövləti, nə də evi-eşiyi, ailəsi olmüşdur. Yəni Safarali Urusbiyevin yuxarıda qeyd etdiyi kimi, əsil xalq jırçısı olmuşdur. Appanın əsərlərinin bir çoxunun uzun zaman çapı və oxunması qadağan edilir. Sovetlər Birliyi çökdükdən sonra Appa Qalay oğlunun əsərlərinin toplanıb nəşr edilməsinə şərait yaranır.
1995-ci ildə Rimma Ortabay ilə Ahiya Biciri hazırladığı "Kalay ulu Appanın izin izlay" (Kalay oğlu Appanın izi ilə) adlı kitabı Çerkassı şəhərində çap olunur.
Bulbophyllum wangkaense
—  Tailand üçün endemik olub, təqribən, 200-300 metr yüksəkliklərdə tapılan, kiçik ölçülü,  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Viola tomentosa
(Viola tomentosa) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zamua
Zamua – Azərbaycan ərazisində, mərkəzləşmiş Manna dövlətindən qabaq mövcud olmuş kiçik çarlıqlardan biri.
Zamuanın adı ilk dəfə II Adadnerari (e.ə. 911-891) yazılarında zəbt etdiyi dövlətlər sırasında çəkilir. Artıq e.ə. IX əsrin əvvəlində burada bütün Zamuanı, yaxud hər halda onun xeyli hissəsini əhatə edən birləşmə əmələ gəlir, onun başında Daqara vilayətinin tayfa başçısı Nur-Adad dururdu. Daqara vilayətn şimal-şərq və şərq ölkələrinin bir növ qapısı idi, buna görə də assurlar onu işğal etməyə xüsusi maraq göstərirdilər. E.ə. 881-ci ildə Zamua üzərinə yeriyən II Aşşurnasirapal (e. ə. 883-859) məlumat verir ki, zamualılar istilaçıların yolunu kəsmək üçün Babit aşırımında (indiki Dərbəndi Bazian ) müdafiə divarı hörmüşlər. Lakin onlar basqının qabağını ala bilməmişlər və II Aşşurnasirapal Daqara "ölkəsinin" Birutu, Uze və Laqalaqa qalalarını ətraf məskənlərlə birlikdə işğal etmiş, çoxlu qənimət ələ keçirmiş və əsirlər tutub aparmışdı. Assurların Daqaraya tərəfdar olan qonşu vilayətlərə hücum edib, Bara, Bunasi və Larbusa şəhərlərini tutmasından istifadə edərək, Nur-Adad öz mövqelərini möhkəmləndirir. Lakin assurlar yenidən qalib gəlir və bu dəfə Birutu qalasını yandırırlar.
E.ə. 880-ci ildə Zamua əhalisi yenidən yürüş edən II Aşşurnasirapalın qoşunları ilə mübarizə aparırlar. Bu zaman Zamuanın başında artıq Ameka dururdu. Qaynaqlar onu "çar" adlandırır və paytaxtın – Zamri şəhəri olmağı haqqında məlumat verir. Ameka istilaçılara inadlı müqavimət göstərirdi, lakin məğlubiyyət qarşısında paytaxtı "çar şəhəri" Zamrini tərk edib qoşunla birlikdə Etini dağlarına çəkildi. II Aşşurnasirapal təqibi davam etdirərək ölkəni viran qoydusa da, çarın özünü ələ keçirə bilmədi. Kitabədən bəlli olur ki, Ameka imkan tapıb Sabua dağında yerini möhkəmlətmişdi. Gorünür, Amekanın ərazisi kifayət qədər geniş idi. Etini və Sabua dağları bir-birindən uzaqda yerləşirdi, çünki Aşşurnasirapal Lallu və Edir çaylarından, Su və Elaniu dağlarından keçməli olmuşdu. Assurlar nəticə etibarilə Amekanı ram edə bilmədilər. Kitabədə Zamuanın paytaxtı Zamrinin, Arazitku, Ammaru, Parsindu, İritu, Suritu qalalarının 150 ətraf məskənlə birlikdə tutulmasından danışılırsa da, Ameka üzərində qəti qələbə çalındığı haqqında məlumat verilmir. Əhali Aziru və Simaki dağlarına çəkilir, Mesu şəhərində yerini möhkəmlədir.
N.B.Yankovskaya öz tədqiqatlarında göstərir ki, yaşayış vasitələri istehsalının inkişafı, emaledici sahənin, o cümlədən bədii sənətkarlığın yaranması ilə əlaqədar dağlıq əyalətlərin əhalisi idxalatdan asılı olmayaraq öz xüsusi istehsallarını genişləndirə bilərdilər. Zamua ərazisindən adicə xammal deyil, sənətkarlıq istehsalı əşyalarının aparılması göstərir ki, N.B.Yankovskayanın gəldiyi nəticələr ən azı e.ə. I minilliyin əvvəlləri üçün bu əyalətlərə şamil edilə bilər.
Ameka çarlığında şəhər-qalalardan əlavə, "çar" şəhəri Zamri olması, ələ keçirilmiş qənimətin təsvirindən və siyahısından görünən yüksək dərəcədə inkişaf etmiş peşəkar sənətlər göstərir ki, Zamua vilayətlərində sinfi cəmiyyət və ilkin dövlət quruluşu əmələ gəlmişdir. II Aşşurnasirapal Zamua zonasında uzun müddət qaldığına görə burada düşərgə salır və Zamua ərazisinin ayrı-ayrı şəhərlərinə vaxtaşırı basqınlar edir. Assurlar Zamuanın zəbt olunmuş hissəsində əyalət yaradır və daimi nəzarət üçün Dur-Aşşur qalasını tikirlər. Onlar ölkənin bu hissəsini sonralar Zamua və ya Mazamua adlandırırlar. Vilayətin qalan hissəsinə isə Daxili Zamua deyilirdi (Zamua sa bitani).
Edj
Edj (Edgeøya) — Şpitsbergen arxipelaqının cənub-şərqində yerləşən, yaşayışı olmayaq ada. Sahəsi 5074 km² təşkil edir. Bu göstəriçi ilə ada arxipelaqda üçüncüdür. Ada ingilis taçiri Tomas Edjin (1587/1588–1624) şərəfinə adlandırılıb. Böyük ehtimal ki, ada pomorlardan sonra 1613-cü ildə kəşf edildilmişdir.
Coğrafiya və iqlimi
thumb|left|250px|Edj adasının xəritəsi Ada qumlardan və bərk suxurlardan təşkil olunmuşdur. 1880 km² ərazisi buzlaqlarla örtülüdür Onlardan ən iriləri Stune və Yuxan Kralı buzlağıdır. Ərazi əsasən Arktik səhralar və Tundra ilə örtülüdür. Tundra bitkilərindən Şibyə və Mamır geniş yayılmışdır. Ən iri körfəzləri: Hyuford, Stur-Ford və Bloford.
I Abbas
Şah Abbasın Səfəvi imperiyasının hərbi, iqtisadi və siyasi baxımdan zirvədə olduğu dövrü formalaşdırmasına baxmayaraq, o, hakimiyyətə imperiyanın ən çətin zamanlarından birində gəlmişdi. Atası olan Şah Məhəmməd Xudabəndənin hakimiyyəti dövrü özbaşınalıq dövrü kimi xarakterizə oluna bilər. Mərkəzi hakimiyyətin zəifliyindən istifadə edən müxtəlif Qızılbaş tayfa əyanları şəxsi mənafeləri uğrunda mübarizəyə başlamış, həmçinin qeyri-türk olduğu və dövlət məsələlərinə çox müdaxilə etdiyi üçün I Abbasın anası Məhdi Ülyanı da öldürmüşlərdi. Həmçinin I Abbasın qardaşı və əsas vəliəhd hesab edilən Həmzə Mirzə də Osmanlı ilə müharibə dövründə sui-qəsqlə qətlə yetirilmişdir. Səfəvi imperiyasının əsas rəqibləri olan Osmanlı imperiyası və özbəklər imperiyanın qərb və şərq sərhədlərini  ələ keçirmək və ya mütəmadi oraya yürüşlər həyata keçirməklə bu qarışıqlığı daha da çətinləşdirirdilər. 1587-ci ildə Qızılbaş sərkərdələrindən biri olan Mürşüdqulu xan Ustaclı bacarıqsız hesab edilən Məhəmməd Xudabəndəni 16 yaşlı şahzadə olan Abbasla əvəz etdi. 16 yaşında taxta çıxan Abbas Mirzə tezliklə bütün hakimiyyəti öz əlinə aldı.
Firni
Firni — düyü unu və şəkərdən hazırlanan desert.
I Abbas
Erkən həyatı
27 yanvar 1571-ci ildə Herat yaxınlığında Məhəmməd Xudabəndə ilə Xeyrənnisə Bəyimin üçüncü oğlu olaraq dünyaya gəlmişdir. Atası Səfəvi imperiyasının ikinci şahı I Təhmasibin ilk oğlu idi. Məhəmməd Xudabəndə oğlu üçün Abbas adını seçmişdi. Abbas dünyaya gələn zaman atası Xorasan vilayətinin əsas şəhəri olan heratın hakimi idi və göz xəstəliyinə görə demək olar ki, kor olduğuna görə atasının taxtına olan iddialarından məhrum edilmişdi. Səfəvi imperiyasının saray tarixçisi olan İsgəndər bəy Münşi Məhəmməd Xudabəndəni "dindar, zahid və mülayim bir ruhlu" insan kimi təsvir edir. Abbasın anası olan Xeyrənnisə Bəyim Mazandaranın yerli hakimi olan II Abdullahın qızı idi və Maraşı adlanan bu sülalə IV şiə imamı Əli ibn Zeynalabdinin soyundan gəldiyini iddia edirdi. Abbas doğulduğu zaman valideynlərinin artıq iki oğlan övladı var idi - Həsən, Həmzə və Abbasdan sonra da iki oğlan övladları doğuldu - Əbutalıb və Təhmasib.
Yuzo Taşiro
— Yaponiya futbolçusu.
Firni
Hazırlanma qaydası:
Düyü unu hazırlamaq üçün düyü təmizlənib 1 saat suda isladılır. İslanmış düyü qurudulur və həvəngdəstədə əzilib un halına salınır. Qayanayan südə duz atılır, arasıkəsilmədən qarışdırılaraq düyü unu tökülür və şəkər tozu əlavə edilərəl bişirilir. Süfrəyə veriləndə üzərinə 1 tikə yağ qoyulub, darçın səpilir.
I Abbas
Erkən həyatı
Abbas təxminən 18 aylıq olarkən ata və anasından ayrılmaq məcburiyyətində oldu, çünki babası I Təhmasib atasını Şiraz şəhərinə hakim təyin etdi. Qədim türk ənənəsinə uyğun olaraq azyaşlı Abbas da Heratın nominal hakimi təyin edildi. I Təhmasib ilk əvvəl Həmzəni Heratın hakimi təyin etmək istəyirdi, lakin anası Xeyrənnisə Bəyim sevimli oğlu olan Həmzədən ayrılmaq istəmədiyi üçün şahı onun əvəzinə Abbası təyin etməyə inandıra bildi. Abbasın hələ körpə olması heç bir maneə sayılmırdı, çünki Təhmaspın özü iki yaşında Xorasanın nominal valisi təyin edilmişdi.
Türk Qızılbaş tayfalarından biri olan Ustaclı tayfasına mənsub Şahqulu Sultan Ustaclı Abbasın lələsi təyin edilərək əslində şəhərin faktiki hakimi vəzifəsinə sahibləndi. Abbasın Qızılbaş lələri və onların arvadları ona valideynlərinin əvəzi oldu. O, bundan sonra heç bir zaman anasını bir daha görə bilmədi və atasını yalnız birdə 15 il sonra görə bildi. Bu uşaqlıq illərində o, öz Qızılbaş lələrindən döyüş bacarıqlarını mükəmməl şəkildö öyrəndi. Əsas maraq dairələrinə çövkən oynamaq, ovlanmaq daxil idi. Bir çox digər şahlar kimi o da, hərbi bacarıqların inkişaf etdirilməsində əhəmiyyətli hesab edilən ovlanmağa həvəsli idi. Abbas onun uşaqlıq yoldaşlarına çevriləcək saray qulları və ya qulamlarla yanaşı təhsil almışdı. Onların çoxu gümanki müxtəlif ailələrdən toplanaraq qul edilmiş xristian kökənli qulamlar idi.
Ledra
300px|thumb|right|Kiprin antik şəhər krallıklarını göstərən xəritə. Ledra və ya Ledrae — Kipr adasının mərkəzində, bu gün Lefkoşanın olduğu yerdə iştirak edən bir şəhər krallığıydı. Bəzi mənbələrə görə e.ə. 1050-ci ildə qurulan şəhər e.ə. 330-cu ilda kiçik bir kənd qədər küçülmüştü. Bir dövr Asurlular tərəfindən də idarə.
I Abbas
Erkən həyatı
1576-cı ildə I Təhmasib hər hansısa varis vəsiyyət etməyərək öldü və bunun ardınca imperiyada vətəndaş müharibəsi başladı. Birinci, şahın saray işləri ilə çox məşğul olduğuna, anasının qeyri-türk olmasına görə döyüşkən türk Qızılbaş əyanları tərəfindən o qədər də sevilməyən Heydər Mirzə Ustaclı tayfasının bir qismi və saraydakı gürcü qulamların (saray kölələri) dəstəyi ilə özünü şah elan etdi. Lakin o tezliklə saray mühafizəçiləri (qorçular) tərəfindən devrildi. Onun öldürülməsindən sonra Qızılbaş tayfalarının əksəriyyətinin və I Təhmasibin böyük nüfuz sahibi qızı Pərixan Xanımın dəstəyi ilə İsmayıl Mirzə şah elan edildi. Gəncliyində Osmanlı ilə müharibələrdə böyük nüfuz qazanmış, öz döyüşçülük mərifətlərinə görə Qızılbaşlar tərəfindən çox sevilən İsmayıl Mirzə siyasi səbəblərdən atası tərəfindən 20 ildən artıq idi ki, həbsə atılmışdı. Həbs müddətində prisoxlogiyası pozulan və hər bir tərəfdən düşmənlə əhatələndiyini düşünən II İsmayılın qısa hakimiyyət dövrü qanlı keçdi. İlk öncə o, vaxtilə Heydər Mirzəni dəstəkləyib-dəstəkləməmələrindən asılı olmayraq Ustaclı tayfasının üzvlərinin qətlinə başladı. O, həmçinin I Təhmasibin hakimiyyəti dövründə hakimiyyətdə təmsil olunmuş şəxsləri də edam etdirməyə başladı. Azyaşlı Abbas da əmisinin bu qətllərindən təsirləndi, beləki bir qrup atlı onun lələsinin sarayına basqın edərək Şahqulu Sultan Ustaclını qətlə yetirdilər.
Bundan sonra öz ailəsinə qarşı çevrilən II İsmayıl ögəy qardaşlarının, əmisi oğlanlarının və qardaşı uşaqlarının qətl edilmələrini əmr etməyə başladı. Lakin o, çox gümanki kor olduğuna görə taxta çıxmayacağını düşündüyü Məhəmməd Xudabəndəyə toxunmadı. 1577-ci ilin noyabrında II İsmayıl Şamlı tayfasından olan Əliqulu xan Şamlını Herata göndərərək azyaşlı Abbası öldürməsini tapşırdı. Əliqulu xan müqəddəs günlərdə (Qədr Gecəsi və Fitr bayramı) seyid nəslinin “məsum” nəslini edam etməyin “uyğun olmadığını” əsas gətirərək Abbasın edamını gecikdirdi. Bu gecikdirmə Abbasın həyatını xilas etdi və II İsmayıl 24 noyabrda zəhərli tiryək istehlak etdiyinə görə həyatını itirdi. Bundan sonra Əliqulu xan Heratın hakimliyini öz üzərinə götürdü və Abbasın yeni lələsi oldu.
11 və ya 13 fevral 1577-ci ildə Məhəmməd Xudabəndə Qızılbaşlar tərəfindən yeni şah seçildi. Yeni şah zəif, laqeyd və bacarıqsız təsir bağışlayırdı. Bu şərtlər altında hakimiyyət qısa bir zaman içində Qızılbaş tayfa başçılarının əlinə keçdi. Həmçinin yeni şahın hakimiyyətə iddialı arvadı Xeyrənnisə Bəyim inzibati məsələlərlə yaxından maraqlanmağa və hətta, hərbi məsələlərə də müdaxilə etməyə başladı. Qızılbaş tayfa başçıları həm qadın, həm də qeyri-türk olduğuna görə onun hakimiyyət məsələləri ilə məşğul olmasına isti yanaşmırdılar. Səfəvi sarayındakı parçalanmalar ölkənin müxtəlif yerlərində üsyanlara təkan verdi və köhnə qızılbaş rəqabəti yenidən yüksəldi, Ustaclu və Şamlu tayfaları dərhal qarşı-qarşıya gəldi. Qəzvində olan yeni şah və arvadı Herat hakimi Əliqulu xan Şamlıdan Abbası dərhal paytaxta gətirməsini istədilər, lakin Əliqulu xan bu təklifi rədd etdi və bildirdi ki, özbəklərin durmadan Xorasana, xüsusilə Herata yürüş etdikləri şəraitdə Səfəvi sülaləsindən bir şəxsin şəhərdə olması gərəklidir.
Yuzo Taşiro
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 3 oyun keçirib.
I Abbas
Erkən həyatı
İmperiya daxilindəki qarışıqlıqlar onun əsas rəqibi olan Osmanlı imperiyasını ona müharibə elan etməyə sövq etdi və yeni müharibə 1578-ci ildə başladı. İlkin toqquşmalar ərəfəsində öz daxilində də parçalanan və bir-biri ilə mübarizə aparan Səfəvi ordusu çox az sayda döyüşçü toplaya bilmişdi və bunun əksinə onların qarşılarındakı Osmanlı imperiyası 100 mindən çox, həm də güclü artilleriya ilə dəstəklənən ordu ilə yürüşə başlamışdı. İlk döyüşlərdə ( Səfəvi ordusu məğlub edildi və Cənubi Qafqazdakı qızılbaş ordusu çətin vəziyyətə düşdü. Lakin Mollahəsənli döyüşündə qazanılmış qələbə ilə vəziyyət bir qədər stabilləşdi. Lakin Həmzə Mirzə ilə birlikdə anası Xeyrənnisə Bəyimin də ordu içində olması, hərbi məsələlərə müdaxilə etməsi qızılbaş əmirlərinin qəzəbinə səbəb oldu. Onlar onun istirahət etdiyi hərəmə basqın edərək şahın arvadını boğub öldürdülər. Abbasın bu zaman hələ də azyaşlı oğlan olmasına və öz anasını tam olaraq tanımamasına baxmayaraq, çox gümanki anasının qızılbaşlar tərəfindən öldürülməsi onun düşüncə tərzində xüsusi yer buraxmış və gələcəkdə güclü hakimiyyəti ola bilməsi üçün qızılbaşların gücləri zəiflədilməlidir fikrinin onun beynində meydana çıxmasına yol açmışdır.
Hakimiyyətə gəlişi
Xeyrənnisə Bəyimin ölümündən sonra 11 yaşlı Həmzə Mirzə vəliəhd şahzadə elan edildi. Qızılbaşlar arasında daxili qarşıdurma isə davam etməkdə idi. Qəzvindəki sarayda və Xorasanda mübarizə isə daha kəskin şəkildə getməkdə idi. Xorasanda Əliqulu xan Şamlı və onun müttəfiqi Mürşüdqulu xan Ustaclı Məşhədin hakimi Murtuzaqulu xan Pörnək-Türkmanla müharibə vəziyyətində idilər. Bu zaman Təkəli tayfası Qəzvində hakimiyyəti ələ almış və oradakı görkəmli Şamlı tayfası üzvlərinə qarşı təmizləmələrə başlamışdılar. Öldürülənlər sırasına Əliqulu xan Şamlının anası və atası da daxil idi. Bu xüsusilə Əliqulu xanın qəzəbinə səbəb oldu və o, üsyana başladı. Öz müttəfiqlərindən ibarət cəbhə düzəldən Əliqulu xan taxta qarşı çıxdığını elane edərək Abbası şah elan etdi. Əliqulu və Mürşüdqulu xan Nişapuru ələ keçirdilər və orada Abbasın adına sikkə zərb etdirərək xütbə oxutdular.
Növbəti il, indiki İranın qərbindən ordu gətirilərək Xorasandakı üsyanın yatırılmasına çalışıldı. Bu ordu Mürşüdqulu xanın yerləşdiyi Türbət-e Heydəriyyəni mühasirəyə aldı, bu zaman Abbasla Əliqulu xan isə Heratda yaşamaqda idilər. Mühasirə uğursuz oldu. Mühasirə uğursuz şəkildə davam edərkən mərkəzdən gələn ordu Azərbaycan bölgəsinə yeni Osmanlı hücumunun başladığı barədə məlumat aldılar və ora getməyə tələsdilər, buna görə də, Əliqulu xanla razılığa gəldilər. Əliqulu xan üsyanına görə heç bir təzminat vermədi, yalnız Həmzə Mirzəni vəliəhd olaraq tanıdığını bildirib üsyanı sonlandırdı. Bunun qarşılığında şah ona mükafat da təyin etdi. Həmçinin şah Məşhədin hakimi və Əliqulu xanın düşməni olan Mürtəzaqulu xan Pörnəki vəzifəsindən azad etdi və onun yerinə başqa bir Ustaclı əmirini təyin etdi. İsgəndər bəy Münşinin dediyinə görə, çoxları Abbas Mirzənin taxta iddia yolunda Həmzə Mirzəyə qalib gələcəyinə inanırdılar.
Bu zaman Həmzə Mirzə Azərbaycan şəhəri olan Təbriz dən Osmanlıları qovmağa çalışırdı. O, qızılbaş əmirləri arasındakı mübarizədən istifadə edərək bir neçə əmirinə qəzəblənərək Azərbaycan hakimini edam etdirdi. Bundan sonra o, 1586-cı ilin 5 dekabr tarixində çox gümanki qızılbaşlar tərəfindən öyrədilmiş şəxsi bərbəri tərəfindən qətlə yetirildi. Bu sui-qəsd nəticəsində Abbasın taxta gedən yolu tamamilə açıldı.
Bu əsnada Xorasanda Mürşüdqulu xan Əliqulu xana qarşı rəqib olaraq ortaya çıxmağa başlamışdı. O, uğurlu şəkildə Məşhədi ələ keçirdi və Abbası Əliqulu xanın nəzarətindən kənarlaşdırdı. Özbəklərin hücumu nəticəsində Xorasanın əsas şəhəri olan Heratın mühasiəyə alınması Mürşüdqulu xanın vəziyyətini çətinləşdirirdi, o, başa düşürdü ki, bu halda Abbası taxta çıxaqmaq onun canını qurtara bilmək üçün sonuncu şansı ola bilər. Bir çox qızılbaş əmiri Abbasın taxta çıxmasını dəstəklədiklərini bildirdilər. Bundan sonra Məhəmməd Xudabəndənin Qəzvindən çıxaraq üsyanı yatırmaq üçün Quma getdiyini xəbər aldılar və Mürşüdqulu xan yürüşə başlamaq barədə qərar qəbul etdi. Beləliklə, 1586-cı ilin Ramazan ayının ilk günündə Abbas və onu müşayət edən, sayları bir neçə yüz nəfəri keçməyən süvarilər Qəzvinə doğru irəliləməyə başladılar. İpək yolu ilə irəliləyən Abbasa yol boyunca qızılbaş ordusunun əsas bir hissəsini təşkil edən Təkəli, Əfşar və Zülqədər tayfası qatıldı. Həmçinin bu tayfalar Qəzvinə gedən yollardakı açar bölgələri idarə edirdilər. Bu dəstə Qəzvinə çatarkən artıq ordudakı döyüşçülərin sayı 2 min atlı çatmışdı. Şəhərin köhnə hakimi və içəridəki qızılbaş əmirləri ilk öncə şəhəri təslim etmək istəmədilər, lakin şəhərin sakinlərinin və ordunun üzvlərinin döyüşməyi rədd etməsindən, Abbası dəstəkləmək üçün küçələrə çıxmasından sonra mqavimət qərarı rədd edildi. Şəhər Abbasa təslim olduqdan sonra o, Mürşüdqulu xan ilə birlikdə 1587-ci ilin sentyabr ayının sonlarında şəhərə daxil oldu.
Məhəmməd Xudabəndə və onun hazırkı vəliəhdi Əbutalıb Mirzə bu zaman ətraflarındakı Ustaclı və Şamlı əmirləri ilə birlikdə 200 km cənubda - Qum şəhərində idilər. Son olanlar barədə xəbər onlara çatan zaman əmirllər şahı tərk etmək və Abbasa qatılmaq qərarına gəldilər. Məhəmməd Xudabəndənin bu olanları qəbullanmaqdan başqa yolu qalmırdı. 1 oktyabr 1588-ci ildə Qəzvində mərasim təşkil edildi və Məhəmməd Xudabəndənin şahlıq tacı onun 17 yaşlı oğlunun başına qoyuldu. Abbasın taxta çıxmasında borclu olduğu şəxs olan Mürşüdqulu xan Ustaclı onun tərəfindən vəkil vəzifəsi ilə mükafatlandırıldı.
Erkən dövrlər
Abbas imperiyanı çətin bir vəziyyətdə təhvil almışdı. Osmanlı imperiyası qərb və şimal-qərb torpaqlarında (imperiyanın əsas şəhəri olan Təbriz də daxil olmaqla) böyük bölgələri ələ keçirmiş, şimal-şərqdə isə özbəklər Xorasanın yarısını işğal etmişdilər. İmperiyanın daxilində isə qızılbaş tayfalarından ibarət müxtəlif qruplar öz aralarında mübarizə aparmaqda idilər. Bu zaman baş vermiş hadisələrin iştirakçılarından biri Oruc bəy Bayatın yazdığına görə, elə birinci gün, yeni hökmdara sədaqət andiçməsi mərasimi bitən kimi I Şah Abbas əmr etdi ki, ertəsi gün bütün xanlar və qoşun başçıları silahsız, mülki geyimdə saraya gəlsinlər. Şah onlarla Divan, yaxud Dövlət şurası təşkil etmək barədə məsləhətləşmələr aparmaq istəyirdi. Səhəri gün hamı əmrə müntəzir olarkən şah Abbas özünün gürcülərdən ibarət qvardiyasına tapşırır ki, sarayın və onun qarşısındakı meydanın bütün giriş və çıxış qapılarını bağlasınlar. Sonra şah yığışanlara belə bir sualla müraciət edir: Öz şahzadəsini qətlə yetirən adam hansı cəzaya layiqdir? Hamı bir ağızdan belə rəy söyləyir ki, şahzadəsini qətlə yetirmiş təbəə öldürülməlidir. Bu hökm çıxarılan kimi, şah Abbasın işarəsi ilə gürcülər bir göz qırpımında içəridə olan qəsdçilərin boğazına çökür və nizələrə keçirilmiş 22 baş sarayın pəncərələrindən çölə çıxarılır ki, xalqa görk olsun. ''
Bundan sonra on beş yaşı təzəcə tamam olmuş hökmdar hökumət naibi vəzifəsinə iddia eləyən Mürşidqulu xan Ustaclını da qətlə yetirərək, ölkədəki bütün hakimiyyəti qətiyyətlə öz əlinə alır.
Göründüyü kimi Abbas ilk öncə anasının qatilləri ilə hesablaşmağa başladı. Anasını qətlini təşkil edənlərdən 3-ü edam edildi, digər 4-ü isə sürgün edildi. Onun növbəti tapşırığı özünü tədricən Mürşüdqulu xanın nəzarətindən qurtarması idi. Mürşüdqulu xan Abbası Həmzə Mirzənin dul arvadı ilə evləndirmiş və mühüm dövlət vəzifələrini öz yaxın adamları arasında paylamağa başlamış, Abbası isə tədricən saraya qapamağa başlamışdı. Bu zaman özbəklər Xorasandakı yürüşlərini davam etdirməkdə idilər. Abbas köhnə dostu Əliqulu xan Şamlının Heratda mühasirəyə alındığını eşitdikdən sonra Mürşüdqulu xandan tədbir görməsini istədi. Əliqulu xanın ona rəqib olacağından qorxan Mürşüdqulu xan heç bir tədbir gösmədi və bir qədər sonra özbəklərin Heratı ələ keçirdikləri, şəhərdəki bütün əhalini qətlə yetirdikləri barədə xəbər paytaxta çatdı. Bu xəbəri eşidən Abbas Əliqulu xanın qisasını Mürşüdqulu xandan almaq qərarına gəldi və 4 qızılbaş əmiri ilə danışaraq 23 iyul 1589-cu ildə təşkil olunan ziyafətdən sonra onu öldürmələrini istədi. Mürşüdqulu öldürüldükdən sonra Abbas artıq özü imperiyanı idarə edə bilərdi.
Abbas xarici şğalçıları qovmaqdan əvvəl imperiya daxilində nizam-intizamı bərpa etməyin lazım gəldiyini düşünməkdə idi. Buna nail ola bilmək üçün o, Osmanlı imperiyası ilə 1590-cı ildə alçaldıcı İstanbul sülh müqaviləsini imzaladı. Bu müqavilə ilə Cənubi Azərbaycanla birlikdə, Gəncə, Qarabağ, Dağıstan, Qaracadağ, Gürcüstan, Luristan və Kürdüstan Osmanlı imperiyasına verildi. Həmçinin imperiyanın əvəvlki paytaxtı və imperiyanın formalaşdığı iqtisadi-siyasi mərkəz olan Təbriz şəhəri də Osmanlı imperiyasının əlinə keçdi.
Qızılbaşlar və Qafqaz fəthləri
Qızılbaş türk tayfalarından toplanan döyüşçülər Səfəvi ordusunun əsasını təşkil edirdilər. Səfəvi imperiyasının qurulduğu zamandan belə olmaqla birlikdə, bir çox mühüm dövlət vəzifələri də bu qızılbaşların əlində cəmləşmişdi. Beləliklə, imperiyanın yaranmasının ilk günlərindən real güc qızılbaş əmirlərinin cəmləşmişdi. Bu problemi həll etmək üçün Abbas əvvəllər yaradılmış qulam (kölə mənasını verir) sistemini inkişaf etdirdi və onlardan qızılbaşların həlledici gücünə qarşı balanslaşdırma qüvvəsi kimi istifadə etdi. Bu yeni formalaşdırılan qullardan Abbas barıt gücü yaratdı və onların sayı 37 minə çatdı. Onların maaşların şah tərəfindən verilirdi. Bu, qızılbaşların tac üzərində olan gücünü əhəmiyyətli dərəcədə zəiflətdi, çünki imperiyada artıq “hərbi inhisar” yox idi. Səfəvi imperiyasının qonşusu olan Osmanlı imperiyasında olduğu kimi qulamları təşkil edən qüvvələr ya qul ticarəti və ya fəthlər zamanı ələ keçirilmələr hesabına imperiya daxilindəki, ya da xaricindəki xristian bölgələrdən təmin edilirdi. Saraya gətirildikdən sonra İslam dini onlara qəbul etdirilir, sarayda məmurluq vəzifəsinə və ya orduda müxtəlif vəzifələrə yerləşdirilmək üçün yetişdirilirdilər. İmperiya daxilindəki ənənəvi türk-fars mübarizəsinə əlavə olaraq ortaya çıxan bu qrupa tarixşünaslıqda "üçüncü güc" də deyilməkdədir. Lakin Abbasın islahatları ənənəvi türk-qızılbaşların şahlıq üzərindəki gücünə zərbə vursa da, imperiyanın ordusunun əsas hissəsini hələ də onlar təşkil etməkdə, mühüm vəzifələrdə onlar təmsil edilməkdəydilər. Qulamlıq sistemi onları bir qədər balanslaşdırmaq və şaha sadiq qullar yetişdirməyə xidmət edirdi.