cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bled
Bled (Bled, Veldes) — Sloveniyanın şimal-qərb hissəsində yerləşən şəhər. İtaliya və Avstriya sərhəddinə yaxındır. 2002-ci ilin siyahıya alınmasına görə şəhərin əhalisi— 5252 nəfərdir. Şəhər ətrafı yaşayış məntəqələri ilə birlikdə — 10 899 nəfərdir. Bled şəhəri Bled gölü sahilində, Yulian Alpları dağları ətəklərində yerləşir. Şəhər Triqlav Milli Parkından şərqindədir. Ölkənin populyar turizm mərkəzi hesab olunur
Coğrafiyası
Bled ölkənin paytaxtı Lyublyanadan 45 km şimal-qərbdə və Esenise şəhərindən isə 10 km cənub-şərqdə yerləşir. Şəhərin 8 km şimalından Avstriya sərhəddi, 40 km qərbindən isə italiya sərhəddi keçir. Şəhərin yaxınlığından Lyblyana-Fillah avtomobil maqistralı keçir.
Tarixi
thumb|left|Bled qəsri Bled bölgəsinə slavyanlar VII əsrdə məskunlaşmışdılar. Bled qəsri haqqında ilk dəfə alman Feldes 1004-cü ildə məlumat vermiş. Məlumat əsasən Briksen yepiskopluğundan Müqəddəs II Henriyə olan şikayətdən idi. 1278-ci Bled bütün Krayno ərazisi ili birlikdə Morov vuruşması nəticəsində I Rudolfun tabeliyinə keçdi.
Bled Birinci Dünya müharibəsinə kimi Habsburqların tərkibində olmuş. Bir tək 1509–1816-cı illərdə İllirii əyalətinə daxil edilmişdir.
Avstriya-Macarıstan İmperiyasının parçalanmasından sonra Bled Yuqoslaviya ərazisinə daxil edildi. Şəhər monarx Karaqeorqievlərin evinə çevrildi. Daha sonra isə Yuqoslaviya Kommunistlər İttifaqının Baş katibi İosip Broz Titonun yay rezidensiyası kimi istifadə olunurdu. 1991-ci ildən Bled müstəqil Sloveniyanın təribindədir.
Görməli yerləri
Bled gölü — təmiz sulu gözəl dağ gölü. Gölün ortasında Uspeniya gözətçi qalası yerləşir. Bled qəsri — hündürlüyü 130 metr olan qaya çıxıntısı üzərində inşa olunub. 1004-cü ildə yada salınır və dəfələrlə genişləndirilmiş, bərpa olunmuşdur.
UTC+05:30
UTC+05:30 — Saat qurşağı.
Şelexov
Şelexov — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. İrkutsk vilayətinə daxildir.
Analar (film, 1988)
Analar tammetrajlı televiziya tamaşası rejissor Tofiq Zeynalov tərəfindən 1988-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Tofiq Zeynalov nda istehsal edilmişdir. Xaraktercə iki bir-birinə tamamilə zidd olan analar filmin əsas mövzusudur. Əsas rolları Ətayə Əliyeva, Kübra Əliyeva,Bəsti Cəfərova və Ələkbər Hüseynov ifa edirlər.
Məzmun
Səmədlə (Ələkbər Hüseynov) Aynur (Bəsti Cəfərova) cütlüyü bir-birilərini sevərək evləniblər. Onların övlad payları bu xoşbəxtliyi ikiqat artırıb. Lakin günlərin bir günü Aynurla bağlı üzə çıxan bir həqiqət bu xoşbəxt ailə ocağının üzərinə su tökür. Məlum olur ki, Aynur kimsəsiz uşaqlar evindən götürülərək anası saydığı Sənəm (Ətayə Əliyeva) tərəfindən böyüdülüb. Bu xəbəri eşidən qayınanası Zərbuta (Kübra Əliyeva) bu evliliyin bitməsi üçün əlindən gələni edir. Bir tərəfdə yad uşağını öz doğma balası kimi böyüdən ana, digər tərəfdən öz doğma oğlunun ailəsini dağıdan ana. Xaraktercə iki bir-birinə tamamilə zidd olan analar filmin əsas mövzusunu təşkil edir.
Filmin üzərində işləyənlər
Əsər müəllifi: Əzizə Cəfərzadə Rejissor: Tofiq Zeynalov Operator: Tahir Atakişiyev Rəssam: Vaqif Məmmədov
Rollarda
Ətayə Əliyeva — Sənəm Kübra Əliyeva — Zərbuta Bəsti Cəfərova — Aynur Ələkbər Hüseynov — Səməd Məcnun Hacıbəyov — Rəhman Məsumə Rzayeva — Zübeydə Samir Ələsgərov — Yunis
Mənbə
Televiziya tamaşalarının Azərbaycan teatr mədəniyyətinin təbliğində rolu...
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1988-ci ilin Azərbaycan filmləri 1980-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Belarusda Prezident seçkiləri (1994)
Nəticələrə əsasən 1-ci turda Aleksandr Lukaşenko 44.80 %, Vyaçeslav Kebiç isə 17.33 % səs topladı. Heç bir namizəd 50 %-dən çox səs toplamadığı üçün iyulun 10-da 2-ci tur baş tutdu. 2-ci turun nəticələrinə əsasən isə Aleksandr Lukaşenko 80.60 %, Vyaçeslav Kebiç isə 14.20 % səs topladı. Bu minvallada Aleksandr Lukaşenko Belarus Prezidenti seçildi.
UTC+05:45
UTC+05:45 — Saat qurşağı.
Caxamarca
Növləri
Caxamarca sanchezii M.O.Dillon & Sagást., 1999
Göyova körfəzi
Göyova körfəzi (Gökova Körfezi, ) — Egey dənizinin hövzəsi olan Kerme körfəzinə daxil olan körfəz. Türkiyənin sahillərində yerləşir. Əsas limanlar Bodrum (Türkiyə) və Kos (Yunanıstan).
Kleopatra çimərliyi
İngilis professor Tom Qodayk qumu araşdıraraq, Kleopatra çimərliyindəki qumun Şimali Afrikaya xas olduğunu təsdiqləmişdir.
Lathyrus pauciflorus
(Lathyrus pauciflorus) — paxlakimilər fəsiləsinin güllücə cinsinə aid bitki növü.
Göyova körfəzi
Kleopatra çimərliyi
Bu gün Kleopatra çimərliyinin unikal qumu Türkiyənin dövlət mülkiyyəti hesab olunur. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən ciddi şəkildə qorunur. Çimərliyə gələnlərə çimərliyə ayaqqabı ilə girmək, dəsmal götürmək və siqaret çəkmək icazə verilmir.
Sedir adasındakı Kleopatra çimərliyi Marmaris və Bodrumdan gələn turist gəmi gəzintilərinə daxil edilən ən sevimli obyektlərdən biridir.
Boncuk körfəzi
Boncuk körfəzi 1990-cı ildə bir qoruq statusu almışdır. Boncuk körfəzi dünyada ikinci (birinci mərkəz Cənubi Amerikanın sahilləridir) və Aralıq dənizi sahillərində qum köpək balığı nəslini yetişdirmək üçün yeganə mərkəzdir. Buxta "Qum köpəkbalığının müdafiə yeri" elan etdilmişdir.
UTC+06:00
UTC+06:00 — saat qurşağı.
Port-Lui (rayon)
Port-Lui — Mavrikinin 9 rayonundan biri. Adanın şimal-qərbində yerləşən Port-Lui, ölkənin ən kiçik və ən yüksək əhali sıxlığına malik rayonudur. Rayon tamamilə ölkənin paytaxtı Port-Luidən ibarətdir. Port-Lui rayonu 42,7 km2 ərazinin əhatə edir və 31 dekabr 2015-ci il tarixində əhalisi 119 706 nəfər olaraq qiymətləndirilmişdir.
Görməli yerlər
Rayon 2006-cı ildən bəri UNESCO-nun Ümumdünya irsi olan Aapravasi-Qhata ev sahibliyi edir.
Turan Vəlizadə
Turan Nəsimi oğlu Vəlizadə — Azərbaycan futbolçusu, Azərbaycan futbol klubu olan "Neftçi" PFK-nın yarımmüdafiəçisi. O, 2002–2010-cu illərdə Azərbaycanın U-15, U-17, U-19 və U-21 milli komandalarının tərkibində oyun keçirmişdir.
Həyatı
Turan Nəsimi oğlu Vəlizadə 1 yanvar 2001-ci il tarixində Azərbaycana daxil olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunda yerləşən Göydərə kəndində anadan olmuşdur. O, 3 yaşında ikən ailəsi ilə birlikdə Bakı şəhərinə köçür.
Neftçi
Turan Vəlizadə "Neftçi" PFK Futbol Akademiyasının yetirməsidir. O, akademiyaya 2009-cu ildə qoşulmuş, məşqçisi isə Rüfət Quliyev olmuşdur. O, klubu 2011-ci ildə tərk edərək "Əlincə" FK-nın heyətinə qoşulur.
Əlincə
Vəlizadə 2011-ci ildə Bakı təmsilçisi olan "Əlincə" FK-nın heyətinə qoşulur və orada 2015-ci ilə qədər oynanır. 2014-cü və 2015-ci illərdə keçirilmiş "Gələcəyin ulduzları" turnirinin bombardiri olur.
Fənərbaxça
Vəlizadə 2015-ci ilin may ayında bir il yarımlıq bir müddətə Türkiyənin İstanbul şəhərini təmsil edən "Fənərbaxça" PFK-nın heyətinə qoşulmuş, 2016-cı ilin oktaybr ayına qədər orada oyun keçirmişdir.
Qarabağ
Vəlizadə 2016-cı ildə "Qarabağ" FK ilə müqavilə imzalayır. O, ilk mövsümündə Futbol üzrə U-19 Azərbaycan çempionatının qalibi olur.
Uyuk Tarlık
Abidə fin ekspediyası tərəfindən Uluğ-Kem çayının qolu Uyuk-Tarlık çayının sahilində Mixaylovo kəndinin 3 km-də tapılmışdır. Boz salants daşı üzərində iki sətir yazıdan ibarətdir. Daşın yuxarı hissəsində damğa da var. Abidənin ətrafli təsvirini D.A.Klementov verib. Daşın üzərindəki yazılar bir sıra türkoloqlar tərəfindən tərcümə və nəşr edilib.
Turan Vəlizadə
Keşlə
Vəlizadə 21 iyul 2020-ci il tarixində "Keşlə" FK-ya icarəyə verilir.
Nikolay Gikalo
Həyatı
Nikolay Gikalo 1915-ci ildə Tiflis hərbi-feldşer məktəbini bitirib. I Dünya Müharibəsində iştirak edib, Georgi xaçı ilə təltif olunub. 1918–1927-ci illərdə Qafqazda partiya işində çalışıb. 1927–1928-ci illərdə ÜKP (b) MK-nın Orta Asiya bürosunun üzvü olub. 1929–1930-cu illərdə Özbəkistan KP (b) MK-nın katibi, 1929-cu il avqustun 5-dən 1930-cu ilin avqustuna qədər isə Azərbaycan KP (b) MK-nın I katibi vəzifələrində çalışıb. 1930–1931-ci illərdə ÜKP (b) MK-nın təşkilati təqsim sədrinin müavini, 1932-ci il yanvarın 29-dan 1937-ci il martın 18-nə qədər Belorusiya KP (b) MK-nın I katibi olub. 1937-ci ildən Ukrayna KP (b)-nin Xarkov vilayət komitəsinin I katibi vəzifəsini tutub. 1937-ci il oktyabrın 11-də həbs edilib. 1938-ci il aprelin 25-də SSRİ Ali Məhkəməsinin Matuleviç, Zaryan və Jdandan ibarət Hərbi Kollegiyası onun haqqında ölüm hökmü çıxarıb. . Güllələnib. 1955-ci il sentyabrın 2-də SovİKP MK-nın qərarı ilə ölümündən sonra bəraət alıb.
Lenin ordeninə və Qırmızı Bayraq ordeninə layiq görülüb.
Müqəddəs Valentin Günü
thumb| thumb| Sevgililər günü kimi də tanınır. Başlanğıc tarixi qədim Roma İmperiyası dövrünə təsadüf edən Katolik xristianların inancına görə bayram edilən tarixi gün.
14 Fevral tarixi
Qədim Romada 14 fevral günü bütün romalılar üçün əhəmiyyətli bir gün idi. Bu gündə Roma xalqı tərəfindən qadınlıq və evlilik ilahəsi olaraq qəbul edilən ilaha hörmət əlaməti olaraq tətil və şənlik edilərdi.
15 fevral günündə isə Luperkalia Bayramı başlayırdı. Bu bayram xalqın gənc əhalisi üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Bunun səbəbi isə həyatları qəti qaydalar ilə məhdudlaşdırılmış, bunun təbii nəticəsi olaraq birlikdə həyata şansı olmayan bu gənclər yalnız bu bayram müddətində belə olsa bir-birlərinin partneri olurdular. Hansı gənc qadının hansı gənc kişi ilə bir cüt meydana gətirəcəyi köhnə bir ənənə olan və Luperkalia Bayramının ərəfə günü edilən bir püşk ilə müəyyən olurdu. Romalı gənc qızlar adlarını kiçik kağız parçalarının üzərinə yazıb bir qaba qoyurdular. Gənc Romalı kişilər isə qabdan bu kağızları çəkərək üzərində hansı qızın adı yazılıbsa o qızla bayram əyləncələri boyunca birlikdə cinsi həyat yaşayırdılar.
III əsrdə Roma imperiyasına başçılıq edən İmperator II Kladius tarix qaynaqlarında bu hallara son qoymaq istəyən əxlaqi dəyərlərə önəm verən bir imperator kimi xarakterizə olunub. Onun hətta ordunun güclənməsi və nizam-intizamın qorunması üçün orduda xidmət edən gənclərə müvəqqəti olaraq evlənməyi qadağan etdiyi də tarixi qaynaqlarda göstərilib.
O zamanlar Valentin Romada rahib idi. Valentin imperatorun Luperkalia bayramını qadağan etməsinə baxmayaraq, gizli şəkildə qızlarla oğlanları görüşdürməkdə, onların bu müvəqqəti görüşünü də xristianlıq qaydaları ilə guya qanuniləşdirməkdə davam edirmiş. (Katoliklər də bu fakta dayanaraq iddia edirdilər ki, rahib Valentin xristianlığı təbliğ etdiyi üçün öldürülüb.) İmperator da onun bu hərəkətlərindən xəbər tutaraq zindana atdırır və döydürərək, təhqiramiz formada öldürtdürür. Valentin 14 fevral tairixində xristian məzarlığında dəfn edilir.
Rahib Valentin barədə tarixdə keçən maraqlı faktlardan biri də onun həbsxanadan öz yoldaşlarına, xüsusən də keşiş dostu Mariusa "Valentini unutma", "Səni sevirəm" deyə məktublar göndərməsidir. Bu fakt ümumiyyətlə, Valentinin eyni zamanda bir homoseksual olduğu fərziyyəsini də önə çəkir.
14 Fevral Müqəddəs Valentin Günü müxtəlif xristian məzhəblərində qeyd olunur; məsələn, Anglikan Birliyi təqvimində,bayram günü kimi Lüteran kilsəsinin  təqvimində göstərilir. Ancaq 1969-cu ildə 14 Fevral Müqəddəs Valentin günü Ümumi Roma Təqvimindən çıxarıldı səbəb kimi isə, Müqəddəs Valentin haqqında 14 fevralda Via Flaminiya üzərində dəfn olunmasından başqa heç nə məlum olmadığı göstərilir.
Əfsanələr
İngilis tarixçisi Con Foks qeyd edir ki, Valentinin Müqəddəs Hippolitus qəbiristanlığının yaxınlığında yerləşən Romadakı Praxedes Kilsəsində dəfn edildiyini bildirir. Bu əmrdə deyilir ki, əfsanəyə görə "Culiya özü məzarının yanında çəhrayı çiçəkli bir badam ağacı əkdi. Buna görə də indi badam ağacı məhəbbət və dostluğun rəmzidir"
Valentin günü
14 fevralın “Valentin günü”adı altında açıq-aşkar qeyd edilməsi rahib Valentinin ölümündən təxminən 226 il sonraya təsadüf edir. Papa Gelasius tərəfindən 496-cı ildə Roma bütpərəstlərindən qalan "Luperkalia" bayramının adı rahib Valentinin şərəfinə dəyişdirilir. Addəyişmənin səbəbinə gəlincə isə, xristian ruhanilər Romadakı bütpərəstlərin "Luperkalia" bayramına xristian gənclərin də qatıldığından və bütpərəst qızlarla əylənmələrindən narahat olduqlarından ,gənclərin heç olmasa xristianlığa bağlı adı olan bir şənlikdə - “Müqəddəs Valentin günü”ndə əylənmələrini təmin etdilər. Bununla da həmin bu “Valentin günü” meydana çıxdı. Başqa sözlə, Xristian kilsəsi Roma bütpərəstlərinin 15 fevralda keçirdikləri kütləvi aşkar əxlaqsızlıq bayramlarını Papa Gelasiusun təşəbbüsü ilə 1 gün əvvəlki tarixə - 14 fevrala rəsmiləşdirdi.
Sevgililər günü
İllər keçdikcə yavaş-yavaş 14 fevral sevgililərin, aşiqlərin bir-birlərinə eşq mesajları göndərdiyi bir günə çevrildi. Bununla pararel olaraq "Müqəddəs Valentin" də xristianlar arasında bütün sevənlərin qoruyucu əzizi halına gəlib belə xatırlanmağa başlandı. Sevgililər Günü 1800-cü illərdən sonra Amerikada Ester Hovlandın ilk Sevgililər Günü kartını göndərməsindən bu yana indiki vaxtda daha çox sayda insanın qeyd etdiyi ictimai bir hadisə halına gəldi. Bunun təbii nəticəsi olaraq hadisənin ticarət istiqaməti çox inkişaf etdi. Az qala hər kəs hər il 14 fevralda sevgililərinə və ya yoldaşlarına bu günün ruhu ilə inteqrasiya olunan, qarşı tərəfə sevgilərini izah edən hədiyyələr verir. Bu hədiyyələrin başında isə sadə, amma bir o qədər mənalı çiçəklər gəlir.
Uyuk Arxan
Abidə Uyuk çayının sol sahilindən 2 km aralıda tapılmışdır. Abidə çay daşından ibarətdir. Orxon-Yenisey əlifbası ilə yazılmış 5 sətrlik yazının üstündə maral və qaban şəkilləri var. Abidə qədim türk-run abidələrini tədqiq edən alimlərin bir çoxu tərəfindən tərcümə və nəşr edilmişdir.
Saat qurşağı
thumb|right|450px|Saat qurşağı Saat qurşağı — Yerin müəyyən hissəsində uyğun qanuna əsasən təyin olunmuş xüsusi zaman qurşağı.
Yer öz oxu ətrafında fırlandığından qütblər istisna olmaqla şimaldan cənuba uzanan meridian üzərində olan bütün nöqtələr qərbdən şərqə doğru fırlanaraq səmada dairə cızırlar. Nəticədə gecə-gündüz yaranır.
UTC+06:30
UTC+06:30 — Saat qurşağı.
Saat qurşağı
Hər bir qurşaq daxilində vaxt onun mərkəzindən keçən meridiana görə hesablanır və bütün qurşağa aid edilir. Bu vaxt qurşaq vaxtı adlanır. Eyni meridian üzərindəki məntəqələrdə vaxt eyni olur və yerli vaxt adlanır. 0-cı(24-cü) saat qurşağı Qrinviç meridianından başlanır.
Lathyrus polyphyllus
(Lathyrus polyphyllus) — paxlakimilər fəsiləsinin güllücə cinsinə aid bitki növü.
Rafiq Əliyev (operator)
Rafiq Cəfər oğlu Əliyev — Azərbaycan kinooperatoru, prodüser.
Həyatı
Rafiq Əliyev 1953-cü ildə Bakıda anadan olub. 1972-1976-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutunda təhsil alıb. 1976-cı ildə Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında operator assistenti kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. 1978-ci ildə Moskvada Dövlət Kino Komitəsi nəzdində ixtisasartırma kurslarında iştirak edib. 1980-1985-ci illərdə Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun kinooperatorluq fakültəsində Aleksandr Qalperinin emalatxanasında təhsil alıb. Bir neçə bədii və sənədli filmin quruluşçu operatorudur. ANS televiziyasının baş operatoru çalışmışdır. Hazırda "Aranfilm" Yaradıcılıq Mərkəzinin baş operatorudur.
Mahirə Əliyeva
Mahirə Əliyeva — (d.16 sentyabr 1936, Qubadlı rayonu, Azərbaycan SSR) Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasının fizika kafedrasının professoru.
Həyatı
Əliyeva Mahirə Xasay qızı 1936-cı ilin sentyabr ayının 16-da Qubadlı rayonun Qubadlı  qəsəbəsində  ziyalı  ailəsində  anadan olmuşdur. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət Universiteti nin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuş, 1958-ci ildə təhsilini başa vuraraq həmin ildən Azərbaycan EA-nın Fizika İnstitutu nda işə başlamışdır. 1967-ci ildən isə "Yarımkeçiricilər fizikası" labaratoriyasında baş elmi işçi vəzifəsində çalışmışdır.
Fəaliyyəti
Onun 90-dan çox elmi məqaləsi çap olunmuş və 6 ixtiranın müəllifidir. Onun  elmi  məqalələri Amerika,  İngiltərə,  Fransa,  Yaponiya  və  digər  ölkələrdə dövrü mətbuatda çap edilmişdir. Alim bir çox beynəlxalq konfranslarda məruzələrlə çıxış etmişdir.
NGC 3019
NGC 3019, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Şir bürcü istiqamətində yerləşir. Sbc tipli. tərəfindən ildə 182.88 sm (72 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
UTC+07:20
UTC+07:20 — Saat qurşağı.
UTC+07:00
UTC+07:00 — Saat qurşağı.
Xarici keçidlər
Časové pásmo Huso horario
Lathyrus rigidus
— paxlakimilər fəsiləsinin güllücə cinsinə aid bitki növü.
Ottuk Taş
Ottuk Taş — abidə; Uluğ-kem çayının yanında Ottuk-taş adlanan dağın ətrafında Oşurkov tərəfindən tapılıb. Daşın uzunluğu 87 sm-dir. İlk dəfə V.V.Radlov tərəfindən nəşr edilib.
Böyük simfonik orkestr üçün uvertüra (Soltan Hacıbəyov)
Böyük simfonik orkestr üçün uvertüra və ya "Bayram" uvertürası — bəstəkar Soltan Hacıbəyov tərəfindən 1956-cı ildə simfonik orkestr üçün yazılmış uvertüra əsəri.
Milli simfonik uvertüra nümunələri arasında bəstəkər Soltan Hacıbəyovun böyük simfonik orkestr üçün yazdığı uvertürasında xüsusi seçilir. Bu uvertüra musiqinin sevincli koloriti ilə, inkişaf prosesinin ümumi dinamik məqsədyönlülüyü ilə, forma yığcamlığı və orkestrovkası ilə seçilir.
Uvertüra əsərinin tematizminin parlaqlığı, inkişafın ümumi obrazlı-məna istiqaməti əsərdə proqramlılıq keyfiyyətlərini aşkar edir. Uvertürada bütün ideyanın ümumiləşdirilməsi ayrı-ayrı obrazların konkretliyi ilə uzlaşır. İdeyanın ümumiləşdirilməsi əsərin əsas mövzusunun – vətənin məhd edilməsinin geniş təcəssümü vasitəsilə həyata keçirilir. Konkret obrazlılıq, xalq-məişət musiqisinin müxtəlif janrlarının ifadə vasitəsilə üzə çıxır.
Bəstəkarın proqram fikri simfonik uvertüra janrı üçün ənənəvi olan sonata allegro formasındadır. Uvertüra iki mövzunun obrazlı kontrastı üzərində qurulur. Eyni zamanda, şən oyun havası ilə lirik mahnıvariliyin qarşılaşdırılmasından ibarətdir. Obrazlı təzadlığın dəqiq rakursu uvertüranı bu janrın milli musiqidəki bir sıra digər nümunələrindən fərqləndirən keyfiyyətdir.
Uvertüranın əsas mövzusu Azərbaycan rəqsinə və marş mövzusuna xas olan xarakterik əlamətləri özündə birləşdirir. Rəqs əlamətləri burada aydın şəkildə verilmir. Uvertüra əsərinin polifonik yazı tərzində xalq musiqi sənətindən gələn daha sabit prinsiplərdən istifadə olunur. Ekspozisiyada köməkçi mövzunun zəngin inkişaf prosesində polifoniya xüsusilə böyük rol oynayır.
Uvertüra ilk dəfə 1956-cı ildə Bakıda — Azərbaycan bəstəkarlarının birinci qurultayında dirijor Niyazinin rəhbərliyi altında Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrində səsləndirilmişdi.
Tarixi
200px|thumb|left| Uvertüra, əsərin bəstəkarı [[Soltan Hacıbəyovun yaradıcılığında xüsusi yer tutur. ]]
Simfonik uvertüra janrı Azərbaycan musiqisində 1940-cı illərin əvvəllərində yaranmışdır. Yaradıcılığın müstəqil növü kimi milli uvertüranın təşəkkülündə, Avropa və rus konsert uvertüralarının ənənələri mühüm rol oynamışdır. Xüsusilə rus simfonik musiqisində gözəl bədii ənənələrin mənbəyi sayılan Mixail Qlinka, Nikolay Rimski-Korsakov, Mili Balakirev, Pyotr İliç Çaykovskinin uvertüraları, XX əsrdə klassik rus musiqisinin prinsiplərini yeni tərzdə canlandıran Sergey Prokofyevin "Rus uvertürası", Dmitri Şostakoviçin "Bayram uvertürası" kimi əsərlər Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığında uvertüra janrının formalaşmasında böyük rol oynamışdır.
Azərbaycanda bu janrın inkişafında Azərbaycan milli musiqisinin klassiki Üzeyir Hacıbəyovun "Koroğlu" operasının uvertürası böyük rol oynamışdır. Bu uvertüra yalnız operanın ideyasının üzvi ümumiləşməsi kimi deyil, həm də sərbəst forma kimi böyük əhəmiyyətə malikdir.
Bəstəkarın həyat və yaradıcılığını ətraflı şəkildə araşdıran Aida Tağızadə qeyd edir ki, "Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən "Koroğlu" operasına qədər yazılmış opera uvertüralarında operanın ideyasını assosiativ ifadə edən materialın konkretləşdirilməsi cəhdləri olmuşdu. Lakin musiqinin ideya-bədii mükəmməliyindən danışarkən, bunu yalnız "Koroğlu" operasının uvertürası ilə söyləmək olar."
Böyük Vətən Müharibəsi illərində Azərbaycan bəstəkarlarının uvertüralarında qəhrəmanlıq-vətənpərvərlik tematikası üstünlük təşkil edirdi. Vətən mövzusu, vətən uğrunda mübarizə və qələbə Vissarion Şebalinin müharibənin ilk aylarında yazdığı "Rus uvertürası" əsərində də tərənnüm olunub. Müharibə və qələbə naminə xalqların beynəlmiləl birlik olması mövzusu Reynhold Qliyerin "Xalqlar dostluğu" uvertürasında da əks olunub. Hərbi-vətənpərvərlik mövzusu Azərbaycan bəstəkarlarından Niyazinin 1941-ci ildə yaratdığı "Döyüşdə", Süleyman Ələsgərovun 1945-ci ildə yaratdığı "Bayram uvertürası", Midhət Əhmədovun 1945-ci ildə yaratdığı "Qəhrəmanlıq uvertürası" və s. simfonik əsərlərdə əks olunub. XX əsrin 50-ci və sonrakı illərində milli uvertüra janrı yeni mövzularla zənginləşir: dinc həyatın sevinci, qəhrəmanlıq pafosu İ. Quliyevin, Nazim Əliverdibəyovun 1951-ci ildə yaratdıqları uvertüralarda əks olunur. Oqtay Zülfüqarovun "Şənlən xalqım" uvertürası bu janrın parlaq nümunəsi sayılır.
Milli simfonik uvertüra nümunələri arasında bəstəkər Soltan Hacıbəyovun böyük simfonik orkestr üçün yazdığı uvertürasında xüsusi seçilir. Bu uvertüra musiqinin sevincli koloriti ilə, inkişaf prosesinin ümumi dinamik məqsədyönlülüyü ilə, forma yığcamlığı və orkestrovkası ilə seçilir. Musiqişünas Zemfira Səfərova bildirir ki, "Soltan Hacıbəyovun böyük simfonik orkestr üçün yazdığı uvertürasında klassikanın ən gözəl ənənələri öz təzahürünü tapır."
Soltan Hacıbəyovun uvertüra əsərində bu janrın nümunələrinə xas müsbət keyfiyyətlər öz əksini tapmışdır — obrazların ziddiyəti və xarakterliyi, ifadənin lakonikliyi, hadisələrin nisbətən surətlə əvəzlənməsi, inkişafın aydın məntiqliyi, musiqinin parlaqlığı onu Dmitri Şostakoviçin "Bayram" uvertürası ilə yaxınlaşdırır. "Koroğlu" operasının uvertürasının təsiri də burada hiss edilir. Bununla yanaşı, Soltan Hacıbəyovun uvertürasında hadisələrin təkrarlanması məntiqi yoxdur. Milli musiqinin, eləcə də rus klassikinin və Avropa musiqisinin ən yaxşı ənənələri müəllif tərəfdən fərqli nöqteyi-nəzərdən işlənmişdir.
Uvertüra əsərinin tematizminin parlaqlığı, inkişafın ümumi obrazlı-məna istiqaməti əsərdə proqramlılıq keyfiyyətlərini aşkar edir. A. Tağızadə yazır ki, "Musiqi xalqa, onun qüdrətinə, yaradıcı qüvvəsinə həsr olunmuş bir himn kimi qəbul edilir." Uvertürada bütün ideyanın ümumiləşdirilməsi ayrı-ayrı obrazların konkretliyi ilə uzlaşır. İdeyanın ümumiləşdirilməsi əsərin əsas mövzusunun — vətənin məhd edilməsinin geniş təcəssümü vasitəsilə həyata keçirilir. Konkret obrazlılıq, xalq-məişət musiqisinin müxtəlif janrlarının ifadə vasitəsilə üzə çıxır.
Əsas mövzu və bölmələr
Bəstəkarın proqram fikri simfonik uvertüra janrı üçün ənənəvi olan sonata allegro formasındadır. Uvertüra iki mövzunun obrazlı kontrastı üzərində qurulur. Eyni zamanda, şən oyun havası ilə lirik mahnıvariliyin qarşılaşdırılmasından ibarətdir. Obrazlı təzadlığın dəqiq rakursu uvertüranı bu janrın milli musiqidəki bir sıra digər nümunələrindən fərqləndirən keyfiyyətdir.
Uvertüranın musiqi dramaturgiyası əsərin əsas ideyasının mümkün olan ən parlaq formada, mükəmməl şəkildə açılmasına və təsdiqinə istiqamətlənib. Ekspozisiya zahirən müxtəlif, xarakter baxımından yaxın olan obrazlar sferası kimi təqdim olunur. Ekspoziya geniş həcmlidir. Lakin o, əsas musiqisi obrazlarının xüsusilə qabarıq olması və intensiv inkişafı ilə diqqəti cəlb edir. Ekspozisiyanın materialı əsasında qurulan işlənmə bölməsi köməkçi mövzuya əsaslanır və inkişaf prosesinin kifayət qədər fəallaşması ilə fərqlənir. Sıxılmış natamam repriza bütün diqqəti əsas mövzuya istiqamətləndirir. Əsas mövzunu koda yekunlaşdırır. O, həyat sevər qüvvələri mədh edərək təsdiqləyir.
Soltan Hacıbəyovun Uvertüra əsərində sonata allegro formasının masştabı dəqiq düşünülmüş detalları ilə seçilir və kifayət qədər lakonikdir. Əsər bütövlüklə bir nəfəsə açıqlanır və kulminasiyaların məqsədli şəkildə paylanmasını nəzərdə tutan vahid kompozisiya əsəri kimi qəbul edilir. Əsas mövzu ekspozisiyanı hansısa bir hazırlıqla açmır. Bu şəraitdə ekspozisiya bir növ kulminasiyanın mənbəyinə çevrilir. Köməkçi mövzunun inkişafında kulminasiya işlənmə bölməsinin əvvəlinə təsadüf edir — onun gərgin qəbul olunan intensiv inkişafı nəticəsində kulminasiya reprizanın başlanğıcına təsadüf edir. Əsas mövzunun işlənmə bölməsindəki geniş inkişafından sonra mövzunun reprizada keçirilməsi musiqinin inkişafının yüksək nöqtəsidir. Daha sonra əsas mövzunun kodada sıxlaşdırılması, yığılması prosesi baş verir.
Uvertüranın əsas mövzusu əsərin atmosferini müəyyən edir. Onun sevincli zəngin koloriti dinləyici də kütləvi bayram şənliyi təəssüratı yaradır.
Bütov, birnəfəsə səslənən əsas mövzu struktur baxımından üçhissəlidir. Mövzu orta hissədə bir neçə kiçik bölməyə ayrılır.
Mövzunun intonasiya əsasını üç səsdən ibarət motiv təşkil edir. Tez surətli motiv, tonika üzərindəki vurğulardan güc toplayaraq, onaltılıqların fasiləsiz hərəkəti ilə açıqlanır.
Üçsəsli motiv sonrakı hərəkətə təkan verən əsas impulsdur. O, əsərin əsas konstruktiv fikrini cəmləməyi bacarır. Daha sonra musiqinin motorikası musiqiyə əlavə yarımxanənin də daxil edilməsi ilə gücləndirilir. Orkestrovka da buna öz təsirini göstərir. Aparıcı tematik funskiyanı burada skripkalar və ağac nəfəsli alətlər yerinə yetirir. Bas simlilər — violonçel və kontrabaslar fəal addımlarla mövzunu şərait edir. Mis alətlər qrupu harmonik funksiyanı daşıyır.
Əsas mövzunun orta hissəsindəki birinci bölmənin tematik materialı qismində mövzunun böyük sekunda yuxarı köçürülmüş başlanğıc parçası çıxış edir.
Qısa stakkatolar, melodiyanın tərkib hissəsinə daxil olan və müşayiətdəki sekundaların dəqiq ritmik şəkli musiqiyə skertso elementləri aşılayır. Z. Səfərova qeyd edir ki, "Bu bölmə bütövlüklə əsas mövzunun obrazının əsasını təşkil edən oyun başlanğıcını gücləndirən tematik variant kimi qəbul edilir."
Əsas mövzunun orta hissəsindəki ikinci bölmədə əvvəlki materialın inkişafı davam edir. Alətləşdirmə daha çox kamera xarakteri kəsb edir — alətlərin sayı minimuma qədər azaldılır. Simlilərdə ifa olunan melodiyaya xas olan skertso xarakteri fleytaya yüksək səsli tersiyaları passajları ilə güclənir. Melodik xəttin sekvensiyaya bənzər inkişafı əsas mövzunun orta hissəsindəki sonuncu bölməyə gətirib çıxarır ki, bu da əsas mövzunun başlanğıcındakı təkanverici intonasiyaya əsaslanır. Bu intonasiyanın təkrarından sonra repriza səslənir.
Musiqi inadlı, məğrur, qəhrəmani xarakter kəsb edir. Təkanverici intonasiya israrla təkrarlanaraq, əsas mövzunun başlanğıc materialının reprizasına doğru, onaltılıqların cəld hərəkətində sona çatır.
Əsas mövzunun orta hissəsini təşkil edən üç kiçik bölmə mahiyyətcə eyni bir intonasiya təbəqəsinin variantlarıdır. Mövzunun açılması mərhələlərində bu melodiyanın səslənməməsi müvəqqəti müstəqil rol oynayaraq, mövzunun başlanğıc rüşeyminə aydınlıq verir.
Əsas mövzunun quruluşu simmetrikliyi ilə fərqlənir. Onun orta hissəsindəki bölmələrin hər birində fərdi tematik özək ümumi hərəkət formaları ilə — enən və ya yüksələn hammavari fiqurasiyalarla əvəz olunur. Bu iki tərəfdən təminlik verir — bir tərəfdən aydın şəkildə bir bölməni digər bölmədən ayırır, digər tərəfdən musiqinin inkişafındakı fasiləsizliyi təmin edir.
Uvertüranın əsas mövzusu Azərbaycan rəqsinə və marş mövzusuna xas olan xarakterik əlamətləri özündə birləşdirir. Rəqs əlamətləri burada aydın şəkildə verilmir. Musiqi onun daha tipik xüsusiyyətlərini ümumiləşdirir. Bu əsas mövzunun başlanğıcının melodik quruluşunda özündə göstərir. Təxmini onun sxematik şəkildə təsviri a a b b c c kimidir. Bu cür bəsit təkrarlanma bir sıra Azərbaycan xalq rəqsləri üçün xarakterikdir. Məsələn, "Tərəkəmə", "Darçını" kimi xalq rəqsləri buna nümunədir.
Uvertüranın əsas mövzusunda bəsit təkrarlanma ilə yanaşı, iki yaxud üç motivli özəyin variantlı təkrarlanma üsulundan da istifadə olunur. Bu da müəyyən mənada "Əsgəranı", "Xalabacı" və s. xalq-rəqs melodiyalarının inkişaf prinsiplərindən irəli gəlir.
Ağahüseyn Cavadov
Ağahüseyn Xəlil oğlu Cavadov — Azərbaycan teatr və kino aktyoru, Azərbaycan SSR xalq artisti (1938).
Böyük simfonik orkestr üçün uvertüra (Soltan Hacıbəyov)
Əsas mövzu və bölmələr
Təkrarlanma və variantlılıq yalnız əsas mövzunun melodik quruluşu üçün deyil, həm də ümumilikdə əsərin musiqisinin inkişafı üçün xarakterik əlamətlərdir. Əsas mövzunun orta hissəsi onun variantlı hissəsi kimi çıxış edir. Təxmini sxematik olaraq bütün əsas mövzu a, a1, a2, a3, a kimidir.
Xiyar turşusu
thumb|250px|Hazır Xiyar turşusu
Ağahüseyn Cavadov
Yaradıclığı
Ağahüseyn Cavadov sənətə Tənqid-Təbliğ Teatrında başlayıb. 1920-ci ildən səhnə fəaliyyətinə başlayan aktyor "Çin tanrısı", "Fırtına", "Ovod", "Anamın kitabı", "Qanlı səhra", "Bəxtsiz cavan", "Paris Noterdam kilsəsi", "Romanovların son günləri", "Namus" tamaşalarında oynayıb.
Böyük simfonik orkestr üçün uvertüra (Soltan Hacıbəyov)
Əsas mövzu və bölmələr
Əsas mövzunun iki təqtili quruluşu, dəqiq ritmi, xanənin vurğulu hissələrindəki sərt aksentlər — bütün bunlar ona marş xarakteri verən xüsusiyyətlərdir. Xarakterik marş əlamətlərini özündə daşıyan bir sıra nümunələrə xalq musiqi praktikasında rast gəlinir. Buna, "İraq", "Hümayun", "Səmayi–Şəms", "Heyratı" kimi muğam silsilələrindən bir sıra rənglər nümunədir.
Ağahüseyn Cavadov
Yaradıclığı
O, 1938-ci ildə yenicə təşkil edilmiş Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrına dəvət olunur. Cavadov burada "Ər və arvad", "Əlli yaşında cavan", "Beş manatlıq gəlin", "Arşın mal alan", "Toy kimindir", "Evli ikən subay" tamaşalarında oynayıb. Onun "Bəxtiyar", "O olmasın, bu olsun", "Bir qalanın sirri", "Qızmar günəş altında", "Sehirli xalat", "İstintaq davam edir", "Şərikli çörək", "Əhməd haradadır?" filmlərində yaratdığı rolları kino tarixinin qiymətli obrazlarıdır. Eyni zamanda Ağahüseyn Cavadov bədii əsərlərin bir çoxunun efirdə səsləndirmişdir. O, ömrünün 60 ildən çoxunu səhnəyə vermiş və 200-dən artıq səhnə obrazı yaratmışdır.
Böyük simfonik orkestr üçün uvertüra (Soltan Hacıbəyov)
Əsas mövzu və bölmələr
Əsas mövzuda birləşdirilmiş rəqs və marş xüsusiyyətləri musiqiyə dolğunluq, tükənməz enerji, xüsusi təntənə aşılayır. Əsas mövzunun dinamik inkişafına ritmik möhkəmliyi də təsir göstərir. Bu yalnız əsas mövzunun deyil, ümumilikdə bütün əsərin mühüm emosional ifadəli komponentidir. Uvertüra əsərinin əsas mövzusunda diqqəti ilk cəlb edən — ritmin dəqiq, ciddi təşkilidir. Ritmik fiqurların dövri təkrarlanması — yalnız əsas mövzunun hər bölməsi çərçivəsində deyil, onun ümumi inkişaf prosesində xarakterik olan keyfiyyətdir. Məhz, bu musiqinin hərəkətini eyni istiqamətdə təşkil edir.
Xiyar turşusu
Hazırlanması
Məhlul hazırlamaq üçün su sirkə ilə birgə qaynadılır, şəkər dairə şəklində doğranmış soğan və istiot dənələri ona əlavə edilir. Şüyüd yaxşıca yuyulur və narın doğranır. Xiyar da yuyulur, dairə şəklində doğranır, bankaya yığılır. Ara-ara şüyüdlər səpilir. Sonra üzərinə soyudulmuş məhlul əlavə edilir. 2 gündən sonra marinad süzülür, qaynadılır və yenidən xiyarın üzərinə əlavə olunur. Ağzı bağlanılır, sərin yerdə saxlanılır.
Ağahüseyn Cavadov
Yaradıclığı
Teatr sənətinə tələbəlik illərindən maraq göstərən, bəzi tamaşalarda sözsüz və epizod rollara çıxmış (müxtəlif truppalarda) Ağahüseyn Cavadov 1920-ci ilin iyunundan müəyyən fasilələrlə (arada 1942-ci ilə qədər Bakı Türk İşçi Teatrında və Musiqili Komediya Teatrında aktyorluq edib) Milli Dram Teatrında işləyib.
Ağahüseyn Cavadov Milli Dram Teatrının səhnəsində Məmişov, Cəlal, Soraq kişi ("Məhəbbət", "Həyat" və "Yaxşı adam" — Mirzə İbrahimov), Dəmirçi Musa, Bərbərzadə, Mirzə Salman ("Toy", "Xoşbəxtlər" və "Nişanlı qız", Sabit Rəhman), Ocaqqulu, Xosməmməd, Həmzə, İmamverdi, Oddamdı ("Almaz", "Dönüş", "Solğun çiçəklər", "1905-ci ildə" və "Od gəlini", Cəfər Cabbarlı), Cəlal, Soraq kişi ("Həyat" və "Yaxşı adam", Mirzə İbrahimov), Qənimət ("Cavanşir", Mehdi Hüseyn), Mürsəl ("Qaçaq Nəbi", Süleyman Rüstəm), Usta Murad ("İldırım", Cabbar Məcnunbəyov), Bəbir Bəbiroviç, Qoşqar baba ("Yadigar" və "Yol ayrıcmda", İslam Səfərli), Almurad ("Mənim günahım" — İ. Əfəndiyev), İmran ("Əcəb işə düşdük", Şıxəli Qurbanov), Savalan ("Dağlar qızı", Adil Babayev), Vasin ("Tanya", Aleksey Arbuzov), Kapitan ("Köç", Cavad Fəhmi Başqut), Luka Lukiç ("Müfəttiş", Nikolay Qoqol), Brabansio, Qoca çoban ("Otello" və "Qış nağılı", Vilyam Şekspir), Petruşin ("Canlı meyit", Lev Tolstoy), Sima Popoviç ("Nazirin xanımı", Bratislav Nuşiç), Houkinis ("Şeytanın şagirdi", Bernard Şou), Platon, Məzarçı ("Şeyx Sənan" və "Xəyyam", Hüseyn Cavid), Qoca ("Şöhrət və ya unudulan adam", Nazim Hikmət), Maytreya ("Hind gözəli", Yuri Osnos və Vladimir Vinnikov) rollarında çıxış edib.
Böyük simfonik orkestr üçün uvertüra (Soltan Hacıbəyov)
Əsas mövzu və bölmələr
Qısa ritmik fiqurların və bütöv xanələrin dövri təkrarlanmasının əsasında ritmik ostinatlıq durur. Uvertüranın musiqisinin inkişafında onun rolu böyükdür. O, bir tərəfdən musiqi materialının dinamikləşməsinə təsir göstərir, digər tərəfdən isə müəyyən qədər sabitləşmiş hərəkətin ümumi formaları boyu ideya-obrazın tamlığı, vəhdəti effektini yaradır.
Ağahüseyn Cavadov
Yaradıclığı
Ağahüseyn Cavadov "Bəxtiyar" (Rza), "Qızmar günəş altında" (Pirioğlu), "Əhməd haradadır?" (Əhməd), "O olmasın, bu olsun" (Bəy), "Bir qalanın sirri" (Rəmmal), "Sehrli xalat" (Vəzir), "Görüş" (Əbülfəz), "Şərikli çörək" (Xırdavatçı) və digər filmlərə çəkilib.
Böyük simfonik orkestr üçün uvertüra (Soltan Hacıbəyov)
Əsas mövzu və bölmələr
Əsas mövzunun lad harmonik dili də xalq musiqisi ilə sıx bağlıdır. Demək olar ki, bəstəkar bir ladın çərçivəsi ilə kifayətlənməmişdir. O, ümumi bölmələr vasitəsilə digər pərdəyə modulyasiya edərək, bir neçə ladın xarakterik əlamətlərini sintez etmişdir. Bəstəkar lad-harmoniya xüsusiyyətlərindən üzvi surətdə yararlanmışdır. Buna nümunə olaraq, əsərin əsas mövzunun əvvəli "Mahur–Hindi" muğamına əsaslandığını göstərmək olar. Artıq 12 xanədən sonra bu tonikanın əsasında bayatı-şiraz ladında modulyasiya baş verir. Əsas partiyanın orta hissəsindəki skertso bölməsindən etibarən inkişaf yenidən "Mahur–Hindi" muğamına doğru istiqamətlənir. Lakin bu istiqamətlənmədə "Vilayəti" şöbəsinin lad sferasına keçid özünü aydın şəkildə büruzə verir. Daha sonra bunun "si-bemo" tonikalı rast ladı ilə əvəzlənmə prosesi başa çatır. Əsas mövzunun çərçivəsində reprizadan öncə musiqidə şur ladına keçid baş verir. Muğamların üzvi surəti onların lad səs sırasının oxşarlığı hesabına həyata keçirilir.
Ağahüseyn Cavadov
Yaradıclığı
Aktyor 200-dən artıq səhnə obrazı yaratmış, 10-a qədər filmdə komik və ciddi rollar ifa etmişdir.
Böyük simfonik orkestr üçün uvertüra (Soltan Hacıbəyov)
Köməkçi mövzu və onun bölmələri
Əsas mövzudan köməkçi mövzuya keçid üzvi surətdə baş verir. Əsas mövzunun inkişafının sonuncu fazası dinamikanın gücləndirilməsi ilə xarakterizə olunur. Sonradan bu enən xromatikləşmiş gedişdə zəifləyərək, uvertüranın köməkçi mövzusuna gətirib çıxarır. yaradır.
Ağahüseyn Cavadov
Yaradıclığı
Ağahüseyn Cavadov 19 iyun 1981-ci ildə Bakıda vəfat edib. İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.
Böyük simfonik orkestr üçün uvertüra (Soltan Hacıbəyov)
Köməkçi mövzu və onun bölmələri
Əsas və köməkçi mövzunun arasındakı daxili fərqə baxmayaraq, bu mövzular arasında kompozisiya quruluşları ilə əlaqəli ümumilik mövcuddur. Hər iki mövzunun strukturunun əsasını musiqi dinamikasının yüksəlişi və enməsi fazalarının mütənasibliyi prinsipi təşkil edir. Z. Səfərova yazır ki, "Bu prinsip mövzulara simmetriklik xüsusiyyəti verir, formanın dəqiqliyinə təsir göstərir." Köməkçi mövzunu əsas mövzu ilə metroritmik baxımdan müqayisə edərkən köməkçi mövzunun daha sərbəst olduğu diqqəti cəlb edir. Köməkçi mövzunun müşayiətində xromatik əks hərəkətli quruluşlar böyük rol oynayır. Bu, əsas mövzu üçün səciyyəvidir.
Uvertüranın köməkçi mövzusunun melodiyası üçün lad dəyişkənliyi — "e" tonikalı şur ladı əsasında "Bayatı–Kürd" bölməsinin istinad pərdəsi — "fis" səsi ətrafında gəzişmə xarakterikdir. Köməkçi mövzunun ikinci cümləsi "h" tonikalı şur ladına modulyasiya edir.
Əsas mövzunun detallaşdırılmış ifadəsinə əks olaraq, köməkçi mövzunun nümayişi üfuqi şəkildə, böyük planda baş verir. Köməkçi mövzunun inkişafı dalğavari yolla həyata keçir. Dalğalardan hər biri əvvəlkinə nisbətən daha yüksək registrdə başlayır. Bu baxımdan köməkçi mövzunun inkişafı müəyyən dərəcədə muğamla oxşardır — muğamın hər növbəti şöbəsi əvvəlki ilə müqayisədə daha yüksək registrdə qurulur, bununla da yalnız melodiyanın diapazon sərhədləri genişlənmir, həm də formanın ümumilikdə açılmasına nail olunur. Mövzunun dalğavari inkişafında transpozisiya metodu böyük rol oynayır.
Əvvəlcə "h" tonallığında ifadə olunan köməkçi mövzu daha sonra onun dominanta sahəsinə transpozisiya olunur. Bu keçid zamanı mövzunun daxili mahiyyəti dəyişməz olaraq qalsa da, melodiyanın mütləq yüksəkliyi dəyişir. Onun emosional koloriti yenilənir, səslənmənin dinamikası güclənir.
Köməkçi mövzunun inkişafının dolğunluğunda polifonik faktor da rol oynayır. L. Karaqiçeva və M. İsmayılov yazırlar ki, "Əgər əsas mövzu üçün homofon-harmonik quruluş xarakterikdirsə, köməkçi mövzunun melodiyasının təbiəti onun inkişafında əsas faktorlardan biri olan polifoniyanı meydana çıxarır." Simlilərin ifasında köməkçi mövzunun imitasiyalı — tematik inkişafına truba və vartornaların ifasında yeni melodik xətt qoşulur. Tədricən registr və tembrlərin təbəqələşməsi polifonik materialı ağırlaşdırır. Simlilər köməkçi mövzunu səsləndirməklə davam edirlər, mis alətlərdə isə onun imitasiyalı işlənilməsi gedir. Ağac-nəfəsli alətlərin partiyası isə həmin fraqmentin harmonik fakturasına əsaslanır.
Köməkçi mövzunun forması genişlənmiş modulyasiyalı perioddur. Birinci cümlə on altıncı xanədə, h-moll-un dominantasında bitir. Xanələrin sayına görə qeyri-simmetrik olan ikinci cümlə isə c-moll-un subdominanta tonallığına modulyasiya edir. Mövzunun fis-moll tonallığına transpozisiya olunması onun dinamikasını gücləndirir. Ardıcıl dalğalarla inkişafı davam etdirərək köməkçi mövzu getdikcə daha yüksək registrləri əhatə edir. O, ekspressiv xarakter alaraq, sanki yuxarıya doğru istiqamətlənir. İnkişafın kulminasiya hissəsində köməkçi mövzunun melodiyası qəflətən sərt şəkildə parçalanır.
Köməkçi mövzu da xalq mahnı mənbələri ilə aşkar əlaqəyə malikdir. Onun xarakter bölümünü iradəli intonasiyaya malik kvinta gedişi və bu gedişin ara hissələrinin bəzək səsləri ilə doldurulması təşkil edir.
Köməkçi mövzunun melodik karkasını əmələ gətirən həlqələrin lad əsasını şur təşkil edir və kvinta tonları üzrə h-Fis-cis və e-h-Fis qurulur. Birinci həlqədə "Şur" muğamının "Bayatı-Kürd" bölməsinin istinad pilləsi olan ladın dominantası — "fis" səsi güclü cəzbetmə mərkəzi rolunu oynayır. İkinci həlqədə "h" səsi — "e" tonikalı şur lad istinad pilləsi cəzbetmə mərkəzidir. Bu istinad pillələrindən hər biri onu əhatə edən səslərə malikdir ki, bunlar həmin səsin ətrafında onun istinad pilləsi kimi göstərilməsinə şərait yaradır. Bu da köməkçi mövzunun strukturuna xüsusi relyeflik verir.
İşlənmə bölməsi və skertso motivi
İşlənmə bölməsinin ümumi məqsədi — ekspozisiya əsas musiqi obrazlarının ifadə imkanlarının maksimum şəkildə açılmasından ibarətdir. İşlənmə bölməsinin kompozisiyası əsas və köməkçi mövzuların ayrı-ayrılıqda və birgə inkişafı üzərində qurulmuş bir sıra bölmələrdən ibarətdir. Onlar yeni cəhətdən açılır, onların daxilində gizli qalmış təzadlı elementlər aşkara çıxır.
İşlənmə bölməsi faqotun solo ifasında sakit, marş quruluşlu, bir qədər qroteskli səslənən mövzu ilə başlanır. Demək olar ki, onun əsasını köməkçi mövzunun çevrilmiş şəkildə verilən ilkin intonasiyası təşkil edir. İşlənmənin əvvəlində iştirak edən alətlərin sayı minimuma qədər endirilir. Faqot, fleyta tematik funskiya, simlilər isə müşayiətçi funksiya daşıyır.
Faqotun mövzusunun növbəti halqası solo fleytanın ifasında təkrarlanır. Bu iki alət arasında tematik funksiyanın sonrakı növbələşməsi özünəməxsus kəskin xarakterik dialoq yaradır. Solo alətlərin tembr və registr fərqi burada böyük rol oynayır.
Daha sonra əsərin inkişaf prosesinə uvertüranın əsas mövzusunun fleytaların, klarnetin ifasında səslənən və violonçellərin qısa passajları ilə müşayiət olunan skertso motivi daxil olur. Orkestrin müxtəlif registrlərində, alətlərin səsləşməsində üzə çıxan skertso mövzusu kəskin xarakter alır. Dinamikanın güclənmə dərəcəsindən asılı olaraq inkişaf prosesinə başqa alətlər də qoşulur. Bununla da, orkestr tərkibi artır. Dəfələrlə təkrarlanmalar, bir-birini əvəzləyən solo alətlərin cəldliyi ifadəyə yumor elementləri gətirir. Musiqinin yüngül, əyləncəli, oyun xarakteri işlənmə bölməsinin əvvəlindəki kobud koloriti zəiflədir.
Skertso motivinin işlənmə intensivliyi ümumi hərəkət formalarının yaranmasına gətirib çıxarır. Kənar registrlər — simli və ağac nəfəsli alətlərin partiyası ritmik pulsasiya ilə zənginləşir. Orta registrdə isə mis nəfəsli alətlərdə köməkçi mövzunun ayrı ayrı intonasiya elementlərinin şəffaf polifonik toxunması özünü büruzə verir. Solo faqotun mövzusu burada mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Onun bu prosesdə iştirakı hər dəfə yeni bölmənin əvvəli ilə əlaqələnir. Bu ona əlaqələndirici-intermedia mənası verir.
Birinci bölmədə orkestr səslənməsində artan dinamika kulminasiya nöqtəsinə çatır. Yüksək registrdə ağac nəfəsli alətlər və skripkaların kəskin trelləri fonunda, dominanta "fis" səsində yenidən işlənmə bölməsinin başlanğıc mövzusu səslənir. Simlilərin alçaq tembri ilə uzlaşaraq, mis nəfəsli alətlərin gur, parlaq tembri, stakkato, dəqiq ritm ona sərt xarakter verir. İşlənmənin ikinci bölməsi köməkçi mövzunun intonasiya-tematik parçasını inkişaf etdirir.
İnkişaf prosesi güclü dinamika ilə yuxarıya doğru irəliləyərək "a" pedal səsində dayanır. Bu hissənin üçüncü bölməsi başlayır. Bu bölmə əsas mövzunun skertso motivinə əsaslanır. A. Tağızadə qeyd edir ki, "Bu motiv ritmik cəhətdən hamarlanır, coşğun notlar yox olur. Musiqi mərdlik xarakteri qazanır."
Bas simlilərin, mis nəfəsli alətlərin və faqotun ahəngdar unisonlarına mis alətlər qrupunun və ksilofonun akkordları cavab verir. Unisonların diatonikası akkordların xromatik dolğunluğunu nəzərə çarpdırır. Orkestr partiyasının emosional gərginliyi ağac-nəfəsli və sim alətlərin aşağı registrində saxlanılan pedal səslə güclənilir və mövzunun mərdlik koloritini tündləşdirən çalar kimi səslənir. Ağır gedişlər işlənmənin yeni bölməsinə yol açır.
Əvvəlcə onun ritmikliyi sabitləşir. Truba və trombonların dəqiq, qırıq, quru akkordlarının fonunda violonçellərin ifasında qəmli, ehtiraslı kantilena səslənərək diqqəti cəlb edir. Onun intonasiya əsasını həmin hissənin əvvəlindəki faqotun mövzusu təşkil edir, "ces" tonikalı "Şüştər" muğamına əsaslanır. Şüştər ladının səs sırasına dayaqlanma mövzunu müşayiət edən xarakterik harmonik komplekslərin yaranmasına gətirib çıxarır.
Violonçel mövzusu şikəstə tipində ritmik muğamlarla assosiasiya yaradır. Muğam və aşıq sənəti arasındakı bu janr üçün xarakterik olan fərqləndirici əlamətlər onda da mövcuddur: improvizə olunmuş melodiya ilə ritmik cəhətdən dəqiq ölçülü müşayiətin uzlaşması.
Daha sonra violonçel melodiyasının səslənməsinə fleyta, faqot və klarnetin ifasında əsas mövzunun qısa, kəskin ritmik motivi qarışır.
İmitasiyalı səslənmələrdə meydana çıxan bu skertso motivi aparıcı mövzunun lirik təbiətinə zidd deyil. Violonçel mövzusunun kəskin akkordlu müşayiəti ilə onun təbii əlaqəsi obrazın ikiplanlılığına səbəb olur. Z. Səfərova qeyd edir ki, "violonçel mövzusu əsas mövzunun atmosferini — uvertüranın aparıcı musiqi obrazını qoruyaraq, sanki axın kimi istifadə olunur."
Ostinat hərəkətdə C-dur-un dominantası üzərində qurulan və bununla da onu möhkəmləndirən uzlaşmalar inadla təkrarlanırlar. Xromatik hərəkətli bas kompleksinin C-dur-un dominantası üzərində təbəqələnməsi nəticəsində yaranan sərt və kəskin harmoniyalar səslənmədəki gərginliyi son həddə çatdıraraq, general pauza ilə qeyd olunur. Bunun ardınca işıqlı, şadlıq əhvali-ruhiyyəli repriza gələrək, parlaq orkestr tuttisi ilə uvertüranın əsas mövzusunu və onun saf səslənməsi ilə ortaya çıxan C-dur tonallığını təsdiqləyir.
Repriza ekspozisiyanın materialını bir qədər dəyişilmiş şəkildə təkrarlayır. Əsas partiyanın mövzusu burada nəzərə çarpacaq dərəcədə ixtisar edilir. Burada köməkçi mövzu isə ümumiyyətlə, mövcud deyil. Bu da məntiqi cəhətdən özünü doğruldur — əvvəlcə işlənmə bölməsində o, kifayət qədər inkişaf etdirilir, daha sonra isə öz inkişafının ideya və obrazlı-emosional istiqaməti ilə əsas mövzunun təsdiqinə istiqamətlənərək, əsərin məna kulminasiyasını və emosional zirvəsini təşkil edir.
Kodanın materialı əsas mövzunun inkişafında yeni, lakin yekunlaşdırıcı nəticə xarakterli fəzadır. Onun alətləşdirilməsi çox rəngarəngdir, belə ki, partituraya orkestrin bütün qrupları daxil edilir. Kodada cəld, sürətli hərəkət əzəmətli və bayramsayağı xarakterlə təmtəraqla uzlaşdırılır.