cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Saqqız
Tarixi
Saqqız çeynəmə ənənəsi görünür ki, təkamül prosesi ilə zaman-zaman inkişaf etmişdir, çünki bu vərdişin izləri bir çox müxtəlif erkən sivilizasiyalarda müşahidə olunur. Saqqız müxtəlif formalarda Neolit dövründən bəri mövcuddur. Finlandiyanın Kierikki şəhərində ağcaqayın qabığının qatranından hazırlanmış, üzərində diş izləri olan 5 min illik saqqız tapılmışdır. Saqqızın hazırlandığı qatran belə hesab edilirdi ki, antiseptik xüsusiyyətlərə və digər müalicəvi faydalara malikdir. O, kimyəvi cəhətdən neft qatranına bənzəyir və bu baxımdan digər erkən saqqızlardan fərqlidir. Mayyalılar və asteklər saqqızın müsbət xüsusiyyətlərindən ilk dəfə istifadə etmişdilər. Onlar saqqız kimi bir maddə hazırlamaq üçün və gündəlik istifadədə əşyaları bir-birinə yapışdırmaq üçün əsas kimi təbii ağac saqqızından istifadə etdilər. Saqqızın bəzi formaları Qədim Yunanıstanda da çeynənilirdi. Qədim yunanlar saqqız ağacının qatranından hazırlanmış saqqız çeynəyirdilər. Ağcaqayın qabığının qatranı kimi saqqız ağacının da saqqızı antiseptik xüsusiyyətlərə malikdir və onun ağız sağlamlığını qorumaq üçün istifadə edildiyi güman edilir. Bir çox başqa mədəniyyətlərdə də insanlar bitkilərdən, otlardan və qatranlardan hazırlanmış saqqız kimi maddələr çeynəmişdir.
Saqqızın dünya sivilizasiyalarına aid olmasına baxmayaraq, bu məhsulun modernləşdirilməsi və kommersiyalaşdırılması əsasən ABŞ-də baş vermişdir. Amerika hinduları küknar ağaclarının şirəsindən hazırlanmış qatran çeynəyirdilər. Yeni İngiltərə köçkünləri bu təcrübəni götürdülər və 1848-ci ildə Con B. Kurtis "The State of Maine Pure Spruce Gum" adlı ilk kommersiya məqsədli saqqızını hazırlayıb satdı. Beləliklə, sənayeləşən Qərb, ağac saqqızlarını unudaraq, İlk Amerikalılar vasitəsilə saqqızı yenidən kəşf etdi. Təxminən 1850-ci illərdə neft məhsulu olan parafin mumundan hazırlanmış saqqız hazırlandı və tezliklə populyarlıq baxımından küknar saqqızını ötüb keçdi. Bu erkən saqqızları şirinləşdirmək üçün çeynəyənlər tez-tez bir boşqab şəkər tozundan istifadə edərdilər və onun şirinliyini qorumaq üçün saqqızı təkrar-təkrar batırardılar. 28 dekabr 1869-cu ildə Vilyam Sempl 98,304 nömrəli saqqız üçün erkən patent aldı.
İlk ətirli saqqız 1860-cı illərdə Kentukkidə əczaçı Con Kolqan tərəfindən yaradılmışdır. Kolqan balzam ağacının (Myroxylon) ekstraktından əldə edilən ətirli şəkər tozu ilə qarışdıraraq kiçik ətirli saqqız çubuqlarını yaratdı və onu "Taffy Tolu" adlandırdı. Kolqan həmçinin tropik həmişəyaşıl ağac olan Manilkara qatranından əldə edilən qatran əsaslı saqqızın istehsalı və qablaşdırılmasında da öncül olub. O, daha böyük çubuqlardan saqqız çiplərinin avtomatik kəsilməsi üçün patent aldı: 2 avqust 1910-cu il tarixdə 966,160 ABŞ dolları "Saqqız çipləri əmələ gətirən maşın" və saqqız çubuqları üçün sarğıların avtomatik kəsilməsi üçün patent: ABŞ 913,352 "Veb-kəsmə əlavəsi" sarma maşınları üçün" 23 fevral 1909-cu ildə Luisvildə Colgan Saqqız Şirkətinin əməkdaşı, ixtiraçı Ceyms Henri Bredi tərəfindən patentləşdirildi.
Azərbaycan İES
Azərbaycan İES (tam adı: Azərbaycan İstilik Elektrik Stansiyası) — Azərbaycan İstilik Elektrik Stansiyası Mingəçevirdə, hər biri 300 MVt gücündə olan 8 aqreqatdan ibarət olan istilik elektrik stansiyasıdır. Bölmələr 1981 və 1990-cı illərdə mərhələli şəkildə açıldı və Taqanroq (qazan), LMZ Russia (turbin) və Elektrosila (generator) tərəfindən inşa edilmişdir. Qarabağ kanalı soyutma suyunun mənbəyidir.
Zavodun bacaları 320 metr hündürlükdədir. Yanacaqla işləyən elektrik stansiyadır.
Tarixi
Tikintisinə 1974-cü ildə başlanmışdır. Ümumi gücü 2400 meqavat olan “Azərbaycan İstilik Elektrik Stansiyası”-nın birinci enerji bloku 1981-ci ildə, səkkizinci enerji bloku isə 1990-cı ildə istismara verilmişdir.
I Trdat
I Trdat və ya I Tiridat — 53–72-ci illər arasında fasilələrlə hakimiyyətdə olmuş Ermənistan çarı. Parfiya çarı II Vononun oğlu olan Trdat Arşakuni sülaləsindən olan ilk Ermənistan çarı idi. Onun hakimiyyəti ilk dəfə 54-cü ildə başlamış, lakin 58-ci ildə taxtından enmişdir və bu vəziyyət 63-cü ilə qədər davam etmişdir. Demək olar ki, yalnız Roma müəlliflərinin qələmə aldığı mənbələrin azlığı onun hakimiyyətinin bir çox aspektlərinin naməlum olduğunu göstərir.
66-cı ildə Roma ilə Parfiya arasında Ermənistan haqqında bağlanmış müqaviləyə əsasən, Parfiya hakimi I Vologezin qardaşı Trdat Ermənistanın çarı olmuş, Romada imperator Neron tərəfindən taclandırılmışdır. Razılaşmanın şərtlərinə görə, onun varisləri Parfiya şahzadələri olacaqdı, lakin onların Ermənistan taxtına çıxması üçün Romanın razılığı alınmalı idi. Beləliklə, Ermənistan həm Romanın, həm də Parfiyanın vassalına çevrilmişdi. Dövrün bir sıra Roma müəllifləri Neronun Ermənistanı de-fakto olaraq Parfiyaya verdiyini düşünürdü.
Onun dəqiq doğum və ölüm tarixi məlum deyil.
Yüksəlişi
Trdat Parfiya çarı II Vononun və onun yunan konkubinasının oğlu idi. O, gəncliyini atasının çar II Qotarzın adına idarə etdiyi Midiyada keçirmişdi, lakin onun gəncliyi haqqında çox şey məlum deyil. Trdat adı "Tir tərəfindən verilmiş" deməkdir. Tir zərdüştilikdə Avesta Tiştriyasına əsaslanan ədəbiyyat, elm və incəsənət tanrısı idi və yunan mifologiyasındakı Apollon ilə eyniləşdirilmişdir.
Burfi
Burfi — Hindistan mətbəxinin (həmçinin Banqladeş və Pakistan mətbəxləri) məşhur şirniyyatlarından biri. Burfi qatılaşdırılmış süddən hazırlanmış şirin, konfetə bənzər şirniyyat növüdür.
I Trdat
Yüksəlişi
51-ci ildə Kappadokiyanın Roma prokuratoru Yuli Peliqn o zaman iberiyalı Radamistin idarə etdiyi Ermənistanı işğal və ölkəni talan etmişdir. Radamist Qorneya qalasını qoruyan Roma qarnizonunun diqqətini cəlb etdikdən sonra Trdatın əmisi çar Mitridatı öldürmüşdür. Təlimatlar olmadan hərəkət edən Peliqn Radamisti Ermənistanın yeni çarı kimi tanımışdır. Suriya qubernatoru Qay Ummidi Durmi Kvadrat ardınca bu qarışıqlığı aradan qaldıraraq normal vəziyyəti bərpa etsin deyə Qay Helvidi Priski bir legionun komandanlığına təyin edərək onu Ermənistana göndərmiş, lakin Parfiya ilə müharibəyə səbəb olmamaq üçün sonda geri çağırmışdır.
Burfi
Hindistan yaranmış bu şirniyyat adı "qar" mənasını verən "barf" sözündən yaranıb. Bir neçə növü mövcuddur:besan burfi (qoyunnoxudu unu qatılır), kaaji burfi (Braziliya fıstığından hazırlanır), pista barfi (yerpüstəsindən hazırlanır) və sing barfi (yer fındığından hazırlanır).
I Trdat
Yüksəlişi
Buna baxmayaraq, 52-ci ildə I Vologez fürsətdən istifadə edərək öz növbəsində Artaşatı tutaraq Ermənistanı işğal etmiş və kiçik qardaşı Trdatı çar elan etmişdir. Bu, Roma imperatoru Avqust ilə Parfiya çarı IV Fraat arasında bağlanmış, Ermənistan çarlarını təyin etmək və taclandırmaq hüququnu Romaya verən müqaviləni pozurdu. Vologez hesab edirdi ki, Ermənistan taxt-tacı vaxtilə onun əcdadlarının mülkü olmuş və indi bu taxt cinayətin ardınca qəsbkarlar tərəfindən zəbt olunmuşdu. Hərçənd, qış epidemiyası və oğlu Vardanın başçılığı altındakı üsyan onu qoşunlarını Ermənistandan geri çəkməyə məcbur etmişdir. Bunun ardınca Radamist Ermənistana qayıtmış və yerliləri xəyanətlə ittiham edərək cəzalandırmağa başlamışdır, lakin 55-ci ilin əvvəlində yerli əhali üsyan qaldırmış və onu devirərək Trdatı hakimiyyətini bərpa etmişdir. Radamist hamilə olan arvadı Zenobiya ilə qaçmağa çalışmış, lakin qaçmağa davam edə bilməyən Zenobiya ərindən əsir düşməkdənsə həyatına son qoymasını istəmişdir. Radamist onu xəncərlə vuraraq cəsədini Araz çayına atmışdır, lakin Zenobiya ölümcül xəsarət almamış və yerli çobanlar tərəfindən Trdatın iqamətgahına aparılmışdır. Trdat onu mehribanlıqla qəbul etmiş və ona monarxiyanın üzvü kimi yanaşmışdır. Radamist sonradan İberiyaya qayıtmış, lakin bir müddət sonra atası I Parsmana sui-qəsd təşkil etdiyinə görə ölümə məhkum edilmişdir.
Roma ilə müharibə
right|thumb|300px|[[Ermənistan krallığı (antik)|Ermənistan və Roma imperiyasının sərhədləri. Təqribən 50-ci illər.]] İmperiyanın sərhəd ərazilərində artan Parfiya təsirindən narazı qalmış Neron Romanın vassal padşahlarının hakimiyyətini bərpa etmək missiyası ilə legat Qney Domisi Korbulonu böyük bir ordunun başçısı təyin edərək regiona göndərmişdir. Xalkisli Aristobulu Kiçik Ermənistan (Nikopol və Satala), Emesalı Soem isə Sofenaya (60-cı ildən sonra; yəqin ki, 63-cü ildə imzalanmış Randeya müqaviləsinə əsasən Ermənistana qayıdana qədər) təyin etmişdir. 58-ci ilin yazında Korbulon Kappadokiyadan Böyük Ermənistana daxil olmuş və Artaşata doğru irəliləmişdir. Eyni zamanda I Parsman şimaldan, Kommagenalı IV Antiox isə cənub-qərbdən hücuma keçmişdir. Trdat qardaşının köməyi ilə Roma ordusunu sıxışdırmaq üçün çevik qüvvələr göndərmiş, Korbulon da eyni taktikadan istifadə edərək muşkları Ermənistanın periferik rayonlarını qarət etmək üçün göndərmişdir. Trdat paytaxtdan qaçmış, Korbulon isə oranı yandırmışdır. Yayda Korbulon Tarodan keçərək Tiqranakertə yaxınlaşmış, burada onun sərkərdələrindən bir neçəsi pusquda öldürülmüşdür. Buna baxmayaraq, şəhərin biri istisna olmaqla bütün qalalarının qapıları Roma ordusuna açılmışdır. Bu zaman Ermənistan əhalisinin əksəriyyəti müqaviməti dayandıraraq Romanın vassallığını qəbul etmişdir. Neron tacı Kappadokiya padşahlarının son davamçıları olan Qlafiranın (Arxelay Filopatorun qızı) nəvəsi və İudeyalı İskəndərin (I Böyük İrodun oğlu) oğluna təqdim etmişdir. O, adını erməniləşdirərək VI Tiqran (əmisi V Tiqran idi) adını qəbul etmişdir. Neron bu ilkin qələbəyə görə ictimaiyyət tərəfindən bəyənilmiş və Korbulon mükafat olaraq Suriyanın qubernatoru təyin edilmişdir. Ölkəni müdafiə etmək üçün min legioner, üç köməkçi koqorta və iki kavaleriya qanadı Tiqrana buraxılmışdır. Sərhəd əraziləri Romanın II Polemon, I Parsman, Aristobulu və IV Antiox kimi Korbulona kömək edən müttəfiqlərinə həvalə edilmişdir.
250px|left|thumb|[[Gərni məbədi yaxınlığında I Trdat haqqında yunan dilində yazılmış kitabə.]] Vologez bir yadellinin Ermənistan taxt-tacına sahib olmasından qəzəblənmişdi, lakin üsyançı hirkanlılarla münaqişəyə girdiyi üçün qardaşının hakimiyyətini bərpa etməkdən çəkinmişdir. Tiqran 61-ci ildə Adiabenanın şimalını işğal etmişdir. Onun padşahı II Monobaz qanunla Ermənistanın vassalı idi, əslində isə müstəqil siyasət aparırdı və bu hücumun qisasını almaq üçün Parfiyadan kömək istəmişdir. Vologez bu hərəkəti Romanın təcavüzü kimi qiymətləndirmiş və Trdatın Ermənistan taxtına qaytarılması üçün yürüşə başlamışdır. O, spahbed Monezin komandanlığı altında Tiqranı Ermənistandan qovmaq hədəfi ilə katafraktlardan ibarət nizami qüvvə, eləcə də Adiabenadan köməkçi qüvvə qoymuşdur. O, Hirkan üsyanını yatırdıqdan sonra qüvvələrini toplayıb Ermənistan üzərinə yürüş etmişdir. Bundan xəbərdar olan Korbulon Tiqrana kömək etmək üçün Lusi Verulan Sever və Mark Vetti Bolanın komandanlığı altında iki legion göndərmişdir. O həmçinin, Nerona xəbər göndərmiş və artıq Suriyanın da eyni dərəcədə təhlükə altında olduğunu nəzərə alaraq ondan Ermənistanı müdafiə etmək üçün ikinci bir sərkərdə göndərməsini xahiş etmişdir. Korbulonun qalan legionları Fərat çayı sahillərində yerləşdirilmişdi və ona bitişik regionlarda nizamsız qoşunları silahlandırırdı. O, ərazidə su çatışmazlığı olduğundan bulaqların üstündə qalalar uzaltmış, çayları qumla doldurmuşdur. Monez Tiqranakert üzərinə yürüş etmiş, lakin onun qoşunları uzunmüddətli mühasirə üçün təchiz olunmadığından şəhərin istehkamlarını keçə bilməmişdir. Bundan sonra Korbulon şansını sınamaq fikrinə düşmüş və Kasperi adlı senturionu mühasirənin qaldırılmasını xahiş etsin deyə Vologezin Nüseybindəki düşərgəsinə göndərmişdir. Bu yaxınlarda baş vermiş çəyirtkə tufanı və atları üçün yem çatışmazlığı səbəbindən Vologez bununla razılaşmış, lakin davamlı sülhün bərqərar olması üçün bir sıra tələblər irəli sürmüşdür. O, Roma və Parfiya qoşunlarının regiondan çıxarılmasını, Tiqranın taxtdan salınmasını və Trdatın padşah kimi tanınmasını tələb etmişdir. Roma bu təklifi rədd etmiş və Kappadokiyanın qubernatoru Lusi Yuni Sezenni Peti Ermənistanı bilavasitə Romanın idarəsinə salmaq üçün göndərmişdir. Buna baxmayaraq, Pet pis bir sərkərdə olduğunu sübut etmiş və 62-ci ildə Randeya döyüşündə alçaldıcı məğlubiyyətə uğramışdır. Burada Kalvisi Sabinin komandanlıq etdiyi XII Fulminata legionu və Funisulan Vettonyanın komandanlıq etdiyi III Skif legionu tamamilə məhv olmuşdur.
Qoşunların komandirliyi daha sonra Korbulona qayıtmışdır. Növbəti il Melitena və Ermənistana güclü ordu gətirən Korbulon burada Parfiya tərəfdarı olmaqda şübhəli bilinən bütün regional qubernatorları sıradan çıxarmışdır. O, Trdat ilə Randeyada görüşmüş və sülh danışıqlarına başlamışdır. Trdat Roma düşərgəsinə gəldikdən sonra kral diademanı çıxararaq yerə, Neron heykəlinin yanına qoymuş və romalılıların xahişi ilə onu yalnız Romada məhz imperatorun əlindən geri almağa razı olmuşdur. Trdat Ermənistanın vassal padşahı kimi tanınmış, Roma qarnizonu Ermənistan və Sofenaya yerləşdirilmişdir, Artaşatanın bərpa edilməsi vəd olunmuşdur. Korbulon kürəkəni Anni Vinisiana Romaya səfərində Trdatı müşayiət etməyi və onun Nerona sadiqliyinə şəhadət verməyi tapşırmışdır.
Romaya səyahəti
200px|thumb|right|[[Neronun başı. Almaniyada, Münhen şəhərində yerləşən Qliptotek muzeyində saxlanılır.]] Trdat Romaya səfər etməzdən əvvəl Atropat Midiyası və Parfiyada anasını, eləcə də iki qardaşını ziyarət etmişdir. Romaya səfərində onla birlikdə ailəsi, həmçinin çoxsaylı vassallar və 3 min atlıdan ibarət böyük qarovul dəstəsi iştirak etmişdir. Onun yolu Frakiyadan, Adriatik dənizinin şərq sahilində İlliriyadan və İtaliyanın şimal-şərqində Pisendən keçmişdir. Trdatın övladları və çariça ilə birlikdə at belində etdiyi səyahət doqquz ay çəkmişdir. Onunla birlikdə digər övladları Vologez, Monobaz və Pakor da bu səyahətdə iştirak etmişdir. Trdatın bir maq kimi vəzifəsi ilə bağlı qadağalar səbəbindən səyahət zamanı dəniz nəqliyyatından istifadə edilməmişdir.
III əsrin əvvəllərində yaşamış Roma tarixçisi Dion Kassi Trdatın gəlişini müsbət çərçivədə təsvir etmişdir. "Trdat özü həyatının əvvəlində idi, cavanlığı, yaraşığı, əsli və zəkasına görə görkəmli şəxsiyyət idi". Neron Trdatı oktyabr ayında Neapolda qarşılamış və şəhərə çox qalmamış onun üçün rəsmi bir araba göndərmişdir. İmperatora silahlı şəkildə yaxınlaşmağa heç kim icazə verilmirdi, lakin Trdat tərksilah etməkdən imtina etmişdir. O, sonda qılıncını qınına bağlamaq şərtilə güzəştə getmişdir. Neron Puteolda (indiki Pottsuoli) özü də yaxşı oxatan olan Trdatın şərəfinə oyunlar təşkil etmişdir. Bu epizodda tarixdə ilk dəfə qadın qladiatorlar haqqında məlumat verilmişdir. Kassi qeyd edir ki, "Neron bu hərəkətinə görə (Trdatın qılıncını buraxmaması) ona heyran qalmışdı və onu bir çox cəhətdən əyləndirmiş, Puteolda onun üçün qladiator yarışı təşkil etmişdir. Çıxışı onun azad edilmiş qullarından Patrobi idarə edirdi. O, bunu çox parlaq və dəyərli bir hadisəyə çevirməyi nail olmuşdu".
Bundan sonra Trdat platformanın pilləkənləri ilə qalxaraq yerə diz çökmüş, Neron padşah diademini onun başına qoymuş, Trdatı qaldırmış, öpmüş və özünkündən aşağı səviyyədə olan oturacaqda oturtmuşdur. Bu vaxt pretor yunan dilində danışan Trdatın sözlərini tərcümə etmiş, camaat hökmdarları alqışlamışdır. Böyük Plininin qeydlərinə görə, Trdatın maqilərin mərasimlərdə iştirak edirdi. Korneli Tasit Ermənistan hökmdarının Romanın adət-ənənələri ilə maraqlandığını da əlavə etmişdir.
Şənlik bir müddət davam etmişdir. Pompey teatrının interyeri və onun əşyaları bu münasibətlə xüsusi olaraq qızılla örtülmüşdü, buna görə də bu dövr sonralar "qızıl günlər" adlandırılmışdır. Gündüzlər Roma günəşdən qorunmaq üçün bənövşəyi rəngə bürünmüşdü və Neron döyüş arabaları ilə yarışırdı. O, axşam vaxtlarında sitra və lira çalır, mahnı oxuyurdu. Trdat heyranlıq bəslədiyi Korbulona imperatorun təkəbbürünə təəccüblü qaldığına və onda ikrah hissi yaratdığını bildirmişdi.
Roma ilə sülh
Sülh Neron üçün mühüm siyasi qələbə idi. Roma Parfiya tərəfindən tanınan Ermənistan üzərində hakimiyyəti saxlaya bilmiş və taxt-tacı da Arşakuni sülaləsinə həvalə etmişdi. Məhz bu səbəbdən Roma bütün diqqətini İudeyada artan problemlərə yönəldə bilmişdi. Odur ki, Trdatın tacqoymasından bir il sonra Birinci Yəhudi müharibəsi başlamışdır. Roma hakimiyyəti müharibə zamanı Suriyadakı bir neçə legionu İudeyaya köçürmüşdü və Ermənistanla sülh olmasaydı, bu, mümkünsüz olardı. Buna baxmayaraq, bu sülh dövrü əlli il sonra – 114-cü ildə imperator Trayanın Ermənistanı işğal etməsi ilə başa çatmışdır.
Hakimiyyətinin sonu
Trdat hakimiyyətinin son dövrlərində yeni təhlükə ilə üzləşməli olmuşdur. 72-ci ildə skif əsilli köçəri alan atlıları Midiya Atropatenası və Ermənistanın şimalındakı müxtəlif bölgələrinə basqınlar təşkil etmişdir. Trdat və onun qardaşı, Midiyası Atropatenasının hakimi Pakor bir neçə döyüşdə onlarla qarşılaşmışdır. Trdat bu döyüşlərin birində əsir düşmək təhlükəsi ilə üzləşmiş, lakin onu əhatə edən lassodan qaçmağı bacarmışdır. Alanlar xeyli qənimətlə öz torpaqlarına geri çəkilmişdilər. Bu, onun haqqında mənbələrdə sonuncu qeyddir.
Trdatın hakimiyyətinin dəqiq olaraq nə vaxt bitməsi məlum deyil. Onun varisliyi də məlum deyil, lakin son antik dövrlərə aid bəzi mənbələrdə müəyyən bir I Sanatruk adlı şəxsin Trdatın varisi olduğu qeyd edilir. Digər tərəfdən, 110-cu ildə Trdatın qohumu Aşxadarın Ermənistanın hökmdarı olduğu müəyyən edilmişdir.
Mixail Çiqorin
thumb thumb thumb Çiqorin Mixail İvanoviç — rus şahmatçısı Rusiyada şahmat hərəkatının təşkilatçısı. "Şaxmatnı listok" (1876-1881), "Şaxmatnı vestik" (1885-1887), "Şaxmatı" (1891-1892) jurnallarının redakitor- naşiri idi.Şahmat nəzəriyyəsinə dair araşdirmaların müəllifidir.Bir sıra mühüm beynəlxalq şahmat yarışlarında müvəffəqiyyətlə çıxış etmiş, XIX əsrin 80-90-cı illərində şahmat üzrə dünya cempionluğuna əsas iddiaçılardan olmuşdur.SSRİ-də 1947-ci ildən Çiqorinin xatirəsinə həsr olunmuş beynəlxalq turnirlər təşkil olunmuşdur.
İstinadlar
Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası 10-cu cild, 1987-ci il
Əyyublu (Urmiya)
Əyyublu — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Bağ hörümçək gənəciyi
Bağ hörümçək gənəciyi - buğumayaqlılar tipinin gənəciklər dəstəsinin tor gənəcikləri fəsiləsinə aid olan növ
Xarici quruluşu
İmaqo mərhələsində gənəcik 0,3–0,6 mm ölçüdə olub, yaşılımtıl rəngdədir. Dişi fərdin uzunluğu 0,35–0,44 mm-dir, erkək fərdin uzunluğu isə 0,29 mm-dən çox olmur. Yumurta diametri 0,11 mm. Hamar, sferikdir. Nimfanın uzunluğu 0,23–0,31 mm olub sarımtıl-yaşıldır.
Həyat tərzi
Gənəciklər yarpağın alt tərəfində hörümçək toru quraraq, orada yaşayır və inkişaf edir. Gənəciklər yoluxmuş yarpaqlarda sarı, qırmızı üzüm sortlarında isə çirkli qırmızı ləkələr əmələ gətirir. Yazda dişi fərdlər bir qədər qidalandıqdan sonra yumurta qoyur. Yumurtalardan 10-15 gün sonra sürfələr çıxır. Yay ərzində gənəcik 7-8 nəsil verir. Bağ hörümçək gənəciyinin normal inkişaf etməsi üçün 25-300C temperatur lazımdır. Sıx tüklü və tüksüz üzüm sortlarının yarpaqlarında gənəcik tor qura bilmədiyi üçün məhv olur.
Yayılması
Qərbi Avropa, Şimali Afrika, İran, Şimali Amerika, Rusiya (Moskva və Sankt-Peterburq), Uzaq Şərq, Orta Asiya və Qazaxıstanın böyük hissəsində, Zaqafqaziyada yayılmışdır. Azərbaycanda Gəncədə, Qazaxda, Şirvanda, Qarabağda, Naxçıvan MR ərazisində rast gəlinir.
2018-ci il noyabr ayında vəfat edənlər
2018-ci il noyabr ayında vəfat edənlərin siyahısı.
Rostov Avtobus zavodu
Rostov Avtobus zavodu — Rostov-na-Donu şəhərində yerləşən, iri tutumlu avtobuslar istehsal edən Rusiyaya məxsus müəssisə.
Tarixi
2007-ci ildə «Krasnı Aksay» zavodunda TaqAZ şirkətinə məxsus böyük tutumlu РоАЗ-5236 model avtobusların istehsalına başlanılmışdır. Model Ukraynaya məxsus VAT Ukravtobusprom tərəfindən ТУР А181 əsasında yığılmışdır. Avtobuslar alman mühərriki olan Deutz, ötürücü qutu və portal körpüsü isə ZF ilə təmin edilmişlər. Avtobuslar yerdən alçaq olub, dörd qapıya sahid idilər. Bunlardan ikisi iki tərəfli olub təkər həlqəsinin yaxınlığında yerləşirdi.
Rəng çeşidləri:бежевый (standart),parlaq-sarı (1 avtobus №65,1 avtobus №22),yaşıl (№3 və №49)
РоАЗ hədəf olaraq Rusiyanın cənub regionlarının ictimai nəqliyyat tələbanı ödəməməli idi. Onlar ilk növbədə Rostov-na-Donu, Krosnodar diyarı və Soçinin təminatında istifadə edilməli idi.
İlk avtobuslar 2008-ci ildə keçirilən Moskva Beynəlxalq Nəqliyyat forumu olan Krokus-Ekspoda iştirak etmişdir. 2010-ci ildə Moskvada Komtrans sərgisində РоАЗ-5236 avtobuslarının üç qapılı variantı nümayiş etdirilmişdir. Rostov-na-Donuda 49 saylı maşrutda bu avtobusdan istifadə edilir.
2010-cu ildə РоАЗ direktoru Postnı Vladimir Nikolayeviç təyin edilmişdir.
2011-cü ildə ukraynalı avtobus hisdələrini tədarük edən şirkət «Sferos-Elektron» Rostov vilayəti məhkəməsinə РоАЗ şirkətinin müflis olması elan etməsi ilə əlaqədar iddia qaldırmışdır. Ancaq bir müddət sonra iş dayandırılmışdır.
28 dekabr 2011-ci ildə zavod rentabelli olmması səbəbindən öz fəaliyyətini dayandırmışdır. Dəzgahlar çıxarılaraq Taqanroq avtomobil zavoduna köçürülmüşdür. Rostov-na-Donu şəhərinin icra başçısının mavininin sözlərinə görə şəhərdə avtobus yığma zavodunun fəaliyyət göstərməsinin prespektivini görmür.
Bununla belə bu avtobusların istehsalı gerçəkləşdirilməsi dəqiq bilinmir.
Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu
Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu (tam adı: Azərbaycan Respublikası Dini Qurumlarla İş üzrə Dövlət Komitəsinin tabeliyində Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu ) — Azərbaycan Respublikasında ilahiyyat istiqaməti üzrə ixtisaslaşmış ali təhsil müəssisəsi. Hal-hazırda institutun rektoru Aqil Şirinovdur.
Tarixi
İnstitutun yaradılmasında Bakı Dövlət Universitetinin İlahiyyat fakültəsi baza rolunu oynayıb. Fakültə 1992/93-cü tədris ilində Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi, Bakı Dövlət Universiteti və Türkiyə Dəyanət Vəqfi arasında bağlanmış müqavilə əsasında təsis olunmuş və 2017-ci ilə kimi Bakı Dövlət Universitetinin nəzdində fəaliyyət göstərmişdir.
Rektorlar
2018-ci ilin may ayının 31-də Prezident İlham Əliyev tərəfindən verilən sərəncamla Ceyhun Məmmədov instituta rektor təyin edilmişdir.
2020-ci ilin may ayının 12-də Prezident İlham Əliyev tərəfindən verilən sərəncamla Aqil Şirinov instituta rektor təyin edilmişdir.
Təhsil
İnstitutda təhsil ödənişsizdir, tələbələr bütün fənlər üzrə pulsuz dərsliklərlə təmin edilirlər. İnstitutda İslam dininin tədrisinə dair Quran, Hədis, Təfsir, Fiqh, Kəlam, Təsəvvüf kimi ənənəvi fənlərlə yanaşı, dinləri sosioloji, psixoloji, fəlsəfi və tarixi aspektlərdən tədqiq edən fənlərin də tədrisi təşkil olunub. Eyni zamanda, digər aparıcı dünya dinlərinin – xristianlıq, yəhudilik, hinduizm, buddizmin inanc, ibadət, əxlaq sistemi və ictimai strukturları, eləcə də fəlsəfə, sosiologiya, psixologiya, multikulturalizm kimi sosial və humanitar elmlər də tədris olunur.
İnstitutda tədris Azərbaycan dilində həyata keçirilir. Gələcəkdə rus, ingilis və ərəb dilli bölmələrin açılması və dünyanın müxtəlif ölkələrindən tələbələrin institutda təhsilə cəlb olunması nəzərdə tutulur.
Bu ali təhsil müəssisəsində tələbələr həmçinin ingilis, ərəb, klassik ibrani və fars dillərini öyrənmək imkanına malikdirlər. Dərslərdən əlavə, tələbələr üçün ödənişsiz xarici dil kursları təşkil edilir.
Azərbaycan İlahiyyat İnstitutun magistraturasında Dinşünaslıq ixtisası üzrə — Dinin psixologiyası, Dinin sosiologiyası, Dinlər tarixi, İslamşünaslıq ixtisaslaşmaları üzrə təhsil verilir.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 15 yanvar 2019-cu il tarixli, 6 nömrəli Qərarına əsasən İnstitutda fəlsəfə doktoru üzrə doktorantura təhsili həyata keçirilməsi qərara alınmışdır. .
Din araşdırmaları jurnalı
"Din araşdırmaları jurnalı" Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun elmi fəaliyyətinin əsas göstəricilərindən biridir. Jurnal ildə iki dəfə dərc olunur. İlk nömrəsi 2018-ci ilin dekabr ayında çıxmışdır. Jurnalın nəşr qaydaları Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının elmi jurnallar qarşısında qoyduğu tələblərə, həmçinin bu sahədəki beynəlxalq standartlara uyğun olaraq hazırlanmışdır.
Jurnalın redaksiya heyətinin üzvləri Azərbaycanla yanaşı, Türkiyə, Rusiya, İran və İsveçrənin təhsil müəssisələrində çalışan tanınmış alimlərdir.
"İlahiyyatçı" qəzeti
İnstitutun təsis etdiyi "İlahiyyatçı" qəzetinin ilk nömrəsi 28 dekabr 2018-ci ildə çap edilmişdir. Ayda bir dəfə nəşr olunan "İlahiyyatçı" qəzetində Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun fəaliyyəti və tələbələrin yaradıcılığı haqqında yazılar dərc edilir.
Kitabxana
Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun müxtəlif elm sahələrini əhatə edən zəngin kitabxanası vardır. İnstitutun kitabxanası açıq rəf sistemi əsasında təşkil olunub. Kitabxanasında 14000-ə yaxın kitab var. Kitabxanada olan kitablar Azərbaycan, rus, ingilis, türk, ərəb və fars dillərindədir.
Beynəxalq əlaqələri
2018-ci ilin dekabrın 16-dan 22-dək İnstitutun rəhbərliyi Türkiyənin iki şəhərində — Ankara və İstanbulda işgüzar səfərdə olmuş; həmin səfər çərçivəsində Mərmərə, 29 Mayıs və Ankara universitetləri ilə əməkdaşlıq protokolları imzalanmışdır.
Azərbaycan İlahiyyat İnstitutu öz tələbələrinə beynəlxalq mübadilə proqramları olan "Erasmus", "Mevlana" və digərləri vasitəsilə Avropa, Amerika, Şərq ölkələrində təhsil almaq və yüksək qiymətlərlə məzun olan bakalavrların ixtisasları üzrə magistratura və doktorantura təhsillərini dövlət xətti ilə xarici ölkələrdə davam etdirməyə imkan yaradır.
Coğanab (Heris)
Cığanab - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Heris şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 449 nəfər yaşayır (93 ailə).
Tahir Əliyev (əsgər)
Tahir Mahir oğlu Əliyev (20 iyul 2001; Sabunçu rayonu, Azərbaycan, Azərbaycan — 13 oktyabr 2020; Füzuli rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Tahir Əliyev 2001-ci il iyulun 20-də Sabunçu rayonunun Maştağa qəsəbəsində anadan olub. 2009–2019-cu illərdə Sabunçu rayonunun Maştağa qəsəbəsində Əliağa Vahid adına 293 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil alıb. Subay idi.
Hərbi xidməti
Tahir Əliyev 2019-cu ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Qazax rayonunda yerləşən "N" saylı hərbi hissəsində müddətli həqiqi hərbi xidmətdə idi.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Tahir Əliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Tahir Əliyev oktyabrın 13-də Füzuli döyüşləri zamanı şəhid olub. Sabunçu rayonunun Maştağa qəsəbəsində dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Tahir Əliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirən zaman cəsarət göstərdiyinə, habelə qətiyyətli addımlar nümayiş etdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Tahir Əliyev ölümündən sonra "Döyüşdə fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Tahir Əliyev ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Malakka şəhəri
Malakka Şəhəri, Malayziyanın Malakka əyalətinin Melaka Tengah Bölgəsindəki paytaxtıdır. 2019 etibarı ilə əhalisi 579.000-dir. Malakka Şəhəri, yaxın zamanda Asean Təmiz Turist Şəhəri Standart Mükafatı 2018–2020-nin Milli Qazananı olaraq mükafatlandırılan cənub-şərqi Asyadakı ən təmiz şəhərlərdən biridir. Malakka Sultanlığı dönəmində uğurlu bir antrepo halına gələn Malakka Boğazındakı ən qədim Malayziya şəhəridir. Bugünkü şəhər, Srivijaya Majapahitə düştüyündə Malay Yarımadasına qaçan Sumatra şəhzadəsi Paramesvara tərəfindən quruldu. Malakka Sultanlığının qurulmasının ardından şəhər, Yaxın Şərq, Cənubi Asiya və Şərqi Asiyadan gələn tacirlərin yanı sıra Asiyadakı ticarət yoluna hakim olmağı hədəfləyən Portuqallarında marağına səbəb oldu. Malakka Portuqallar tərəfindən fəth edildikdən sonra, Açeh və Johor səltənətləri Portuqalyanın idarəsini ələ keçirməyə çalışdığında şəhər bir savaş yeri halına gəldi. Bu bölgələr arasındakı bir dizi savaşın ardından, Açehin təsiri azalərkən, Johor həyatda qaldı və Johor, Yava və Maluku Adaları üzərində hakimiyyət qurmaq üçün gələn Hollandiyalılarla işbirliyi ettiyində, daha öncə Sumatrada Açehə itirdiyi torpaqlar üzərindəki təsirini genişlətdi. Ancaq, Malay və Bugis arasındakı saray daxili çəkişmələr səbəbiylə Johor-Riau İmperatorluğu, Johor və Riau-Linqqa səltənətlərinə bölündü. Bu ayrılıq, İngilislərin Malay Yarımadasında varlıqlarını təsis etmək üçün gəlməsiylə qalıcı hala gəldi. İngilislərin varlığında onsuzda təhdit altında hissedən Hollandiyalılar, Sumatranın geri qalanıyla birlikdə Riau-Linqqa Sultanlığını fəthetməyə başlarkən, Johor, 1824 İngilis-Hollandiya Anlaşmasının imzalanmasının ardından İngilis təsiri altına girdi. İngilislər təsirini Malay Yarımadasına yaymağa nail olanda, şəhər qısa zamanda Britanya İmperatorluğunun bir parçası olaraq Boğazlar Yerləşimləri altında bir inkişaf sahəsi halına gəldi. İnkişaf və filizlənən rifah, Yaponlar 2. Dünya Savaşına gəlib 1942-dən 1945-ə qədər bölgəni işğal ettiyində dayandı. Savaşdan sonra şəhər İngilislərə verildi və Malakkanın paytaxtı olaraq qaldı. Paytaxt statusu Malayziyanın var oluşuna qədər qaldı 1963-də və 2008-də George Town of Penang ilə birlikdə uzun tarixi səbəbi ilə UNESCO Dünya Mirası siyahısına girdi.
Malakka şəhrinin iqtisadiyyatı böyük ölçüdə turizmə əsaslanır. Şəhər Malakka əyalətinin iqtisadi mərkəzi olaraq bir çox beynəlxalq konfransa ve ticarət fuarına da ev sahipliyi etməkdədir. Şəhər, 2013 ilində Çin tərəfindən önə sürülən Dəniz İpək Yolu üzərində yer almaqdadır. Malakka şəhərindəki turistik yerlər arasında Porta de Santiago, Jonker Walk , Little India , Portuqal Yerləşimi , Stadthuys , Dənizcilik Muzeyi , Christ Church , "Malakka Sultanate Palace" Muzeyi və Sarı Qülləsini göstərmək olar.
Tarixi
Hollandiya Meydanı, Stadthuys, Christ Church , Britanya Kraliçəsi Viktoria Çeşməsi kimi Hollandiya binaları və gec dönəm cömərt bir Çin kralı Tan Beng Sveenin şərəfinə inşa edilən Tan Beng Svee Saat qülləsinin Çinli yerləşim yapılanması ilə çevrili bir ərazidir. Portuqalya izləri çoxunluqla Malakka çayı sahilindəki meydanda və Əziz Petrus Kilsəsində də görüləbilən Porta do Santiaqodadır. Kuomintang Cenotaph ( Malakka düyüşçü abidəsi )) Bukit Sinada Malakkadakı minlərcə Çinlinin işğalları sırasında Yaponlar tərəfindən öldürüldüyü bir abidə var.
Etimologiya
Əfsanəyə görə, Sumatra şəhzadəsi Paramesvara oraya gəldiyində indi Malakka Şəhəri olan yerə Malaka adı verildi. Malakka ağacı olaraq bilinən bir ağacın altında dincələrkən, döyüşçüsünün ov itlərinin kiçik bir siçan maralı tərəfindən meydan oxunduğunu və çaya düştüyünü gördü. Bununla əylənərək, altına oturduğu ağacın adını Malaka olaraq seçdi. Şəhər Portuqalya idarəsi altına girdiyində adı "Malaca", Hollandiya idarəsi altında "Malakka" və  "Malacka" olaraq  İngilis idarəsi altında yazıldı. Malakka boğazı Malakka Sultanlığı zamanında şəhərin adını almışdır.
Şəhər
Malakka şəhəri, Malakka əyalətinin siyasi və iqtisadi idarəsinin mərkəzidir.Şəhər Kesidanq, Kota Laksamana, Duyonq, Bəmdər Hilir və Telok Mas əyalət məclis bölgələrindən əyalət məclisinə beş təmsilci seçər. Avtoritariya və şəhər tanımı Şəhər, Malakka Şəhər Məclisi ( Mallis Bandaraya Melaka Bersejarah , MBMB) tərəfindən idarə edilməkdədir. Öncədən Malacca Bələdiyyə Məclisi ( Majlis Perbandaran Melaka Bandaraya Bersejarah, MPMBB) olaraq bilinən bölgə, 1 Yanvar 1977-də 114,7 mil2 (303 km2) yeni bir birləşik ərazj ilə "Malakka Bələdiyyə Bölgəsi" ilə birləşdirildi. Daha sonra 15 Aprel 2003-də MPMBB, Hang Tuah Jaya Bələdiyyə Məclisi (MPHTJ) üçün ayrılan 57.66 km2  ərazinin bir qismindən öncə MBMB-yə yüksəldildi. MBMB ərazisi, 30.86 km2-lik yeni bir idarə mərkəzi ilə ərazi islahının bir nəticəsi olaraq hal-hazırda 277 km2-dır. Bu ərazilər birlikdə 307.86 km2-lık böyükşəhər ərazisi. 2016 etibarı ilə mövcut bələdiyyə başçısı Zainal Hussin-dir.
Coğrafiya
Şəhər, Malakka çayının iki sahilində, Malakka Boğazının yaxınlığında yer almaqdadır. Şəhər, Malayziyanın paytaxtı Kuala Lumpurdan təxminən 152 km uzaqlıqdadır. Böyük ölçülü ərazi islahı səbəbi ilə, özəlliklə cənubda böyümüşdür. Ərazinin morfoloji özəllikləri, sahildənn uzanan düz ve yüngül dalqalı ərazi ilə xarakterizə edilir.
İqlim
Malakkanın havası il boyunca isti və nəmlidir və sıxlığı ilin zamanına bağlı olaraq dəyişir. Malayziyanın ən quraq şəhərlərindən biridir və 2.000 mm-nin (79 inç) biraz altında yağış alarkən, Malakka Yarımadasındakı əksər bölgə ildə ortalama 2.500 mm (98 inç) yağış alır. Bununla birlikdə, ortalama yağış hər ay 100 mm-dən (3,9 inç) çox olduğu üçün Malakkanın quraq mövsümü yoxdur. Malakka, Köppen iqlim sinifləndirmə sisteminə görə tropik bir  həmişəyaşıl meşə təbii zonasına sahipdir.Siklon yoxdur saf bir ekvator iqlimidir. Nisbətən sabit hava, Malakkanın il boyunca ziyarət edilə bilməsinə imkan verir.
Dil
Şəhərdə danışılan ana dil Malayca və İngiliscədir, ancaq Baba Nyonya və Şittinin şəhərlərində sırasıyla Baba və Şittikreolesin öz ləhcələri vardır. Malakka Portuqalcası, Kristanq dili olaraq bilinən öz Portuqal kreol ləhcəsinə sahipdir.
İqtisadiyyatı
Malakka Sultanlığı dönəmindən bu yana, şəhər uğurlu bir antrepo olaraq inkişaf etdi və onu Venesiya, Qahirə ve Kanton ilə eyni səviyyəyə gətirdi. Avropa fəthi başladığında Malakka, uzun zamandır davam edən Avropa mirasına sahib kozmopolit bir şəhər halına gəldi. Səltənət dönəmində Çinli tacirlərin və hambalların gəlişi ve Avropa kolonizasiyasını, özəlliklə Hollandiyalıların və İngilislərin idarəsi sırasında iqtisadiyyatda böyük bir artış gördü. Müasir zamanlarda turizm,hasilat sənayesindən daha üstündür.Tarixi zənginlikləri səbəbiylə bir çox yerli və xarici turisti şəhəri ziyarətə çəkən mədəni təsirlər dövlət iqtisadiyyatının gəlir mənbəyinə çevrildi. Dəniz İpək Yolu üzərindəki strategik mövqeyinə əlavə olaraq şəhər, dünya iqtisadi gücləri olaraq Çin və Hindistanın yüksəlişindən də yararlandı. Malakka Şəhəri, Malakka Beynəlxalq Ticarət Mərkəzində çox sayda milli, bölgəsəl və beynəlxala konfrans, konqre və ticarət fuarına ev sahipliyi etmişdir. 2016-nın başlarında, Malakka əyalət höküməti, ticarət mərkəzlərini, yüksək təhsili, misafirpərvərliyi və ticarəti əhatə edəcək olan Hang Tuah Ticarət Mərkəzi olaraq bilinəcək şəhər mərkəzində yeni bir iqtisadi qalxınma bölgəsi inkişaf etdirməyə başladı.
Qızıl payız-69
Qızıl payız-69 — 23–29 oktyabr 1969-cu il tarixlərində Bakının Əl oyunları sarayında estrada, muğam və caz janrları üzrə keçirilən musiqi həftəsi. Festival Ümumittifaq Lenin Kommunist Gənclər İttifaqı (UİLKGİ) və Bakı Şəhər İcraiyyə Komitəsinin mədəniyyət şöbəsi tərəfindən keçirilmişdir.
1960-cı illərin sonları, 1970-ci illərin əvvəllərində Bakıda müxtəlif mahnı və rok müsabiqələri keçirilirdi. "Qızıl payız-69" keçirilən "Qızıl payız" festivallarının birincisi idi və özündən əvvəlki Bakı musiqi festivallarını özündə birləşdirirdi. Bu, həm tamaşaçı sayına, həm də ifaçıların peşəkarlıq səviyyəsinə görə özündən əvvəlkilərdən daha uğurlu hesab olunurdu. Belə ki, festivalda 400-dən artıq bədii özfəaliyyət dərnək üzvləri iştirak edirdi ki onların əksəriyyəti peşəkar musiqiçilər idi. Tamaşaçıların sayı on minlərlə idi.
Konsert həftəsinin proqramına Azərbaycanda həmin dövrün populyar musiqi janrları üzrə müsabiqələr daxil edilmişdi — estrada mahnısı, muğam və caz musiqi ifaçılarının müsabiqələri. Onlar uyğun olaraq "Estrada-69", "Muğam-69" və "Caz-69" adlanırdı və hər biri iki gün davam edirdi. Hər müsabiqə üzrə qaliblər təyin olunaraq onlara "festivalın laureatı" adı verilir və onlar birinci, ikinci və üçüncü dərəcəli diplomlarla təltif olunurdular.
Növbəti, "Qızıl payız-71" festivalına hazırlıq ərəfəsində, 1970-ci ildə Bakıda universitetlərarası "AZİ-1970", "AQU-51" müsabiqələri keçirildi.
Estrada-69
III Bakı estrada mahnıları festivalı "Estrada-69" — 1969-cu ilin 23 və 24 oktyabrında keçirildi. Bakı şəhərinin on üç kollektivindən otuza yaxın müğənniləri bu festivalın qalibi olmaq üçün mübarizə aparırdılar. Müsabiqənin münsiflər heyətinə Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi, bəstəkar Zakir Bağırov sədr olmaqla Rauf Atakişiyev, Cabir Novruz, Oqtay Kazımov, Leonid Vaynşteyn, Vaqif Mustafazadə, Rafiq Babayev və başqaları daxil idi. 300px|thumb|right|"Qara Qayalar" qrupu Qızıl payız-69 festivalında. Solist – Qasım Xəlilov. Festivalda "Ekspress-118", "3+2", "Melodiya", "Minor", "Цвет", "Qamma", "Məşəl", "Odlar", "Günəş", "Qara Qayalar", "Ritm" və başqa qruplar iştirak etmişdilər. Vokalçıların əksəriyyəti ilk dəfə şouda iştirak edirdilər. Burada Sovet, Azərbaycan və xarici bəstəkarların bəstələdiyi kompozisiyalar azərbaycanca, rusca, ingiliscə və farsca ifa olunurdu.
Festivalın ilk günündə yalnız Azərbaycan bəstəkarlarının yeni mahnıları səsləndirildi. Müsabiqədə Tofiq Babayevin və Xəyyam Mirzəzadənin mahnıları, eyni zamanda əvvəlki festivalların qalibləri Eldar Behbudzadə və Cavanşir Zeynallı mahnıları ilə yanaşı, həvəskar müəlliflər tərəfindən bir çox mahnılar təqdim olunmuş və ümumilikdə 25 yeni mahnı səsləndirilmişdi.
Həmin gün bəstəkar Oqtay Kazımovun şair Cabir Novruzun sözlərinə yazdığı "Ey həyat, sən nə qəribəsən?!" mahnısı beynəlmiləl vokal ansamblının — Bakı şəhərində təhsil alan ADR tələbələrindən Yen Ruda və Pris Kotenin, kubalı Radi Fernandes və əlcəzairli Sedim Melum Eldaimin ifasında səsləndirildi. Leninqraddan gəlmiş Vaqif Hüseynov gitarası ilə Bakıya həsr etdiyi mahnını ifa etdi. Daha sonra "Odlar" instrumental ansamblı çıxış edərək "Evləri var xana-xana" Azərbaycan xalq mahnısını ifa etdilər.
Konsertin davamında 26 Bakı Kommissarı adına təmir-mexanika zavodunun "Günəş", İliç adına neftçilər mədəniyyət sarayının "Qamma", Bakı şəhər zabirlər evinin "Melodiya" qrupları və başqa kollektivlər çıxış etdi. Estrada ifaçıları sırasında Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının tələbəsi, müğənni Emin Babayev, gənc bəstəkarlar Eldar Rüstəmov (Səid Rüstəmovun oğlu), Eldar Behbudov, Eldar Bağırov, Tünzalə Qəhrəmanova da var idi. Tədbirdə Azərbaycanın rayonlarından və qonşu ölkələrdən gələn qonaqlar da iştirak edirdi.
Əl oyunları sarayında "Qızıl payız" musiqi həftəsinin proqramına daxil olan üçüncü Bakı estrada mahnı festivalının ilk günü gecə saatlarında başa çatdı. Buradakı bütün tamaşaçı tribunası tamamilə dolmuşdu. Festivalın ilk günündə Bakıdan 17 qrup çıxış etmişdi. Bu festival həm tamaşaçıların sayına, həm də ifaçıların peşəkarlıq səviyyəsinə görə özündən əvvəlkilərdən daha uğurlu hesab olunurdu.
Oktyabrın 24-də Azərbaycan Politexnik İnstitutunun tələbəsi və "Ritm" qrupunun solisti Elmar Muradov "Bəri bax" mahnısını ifa etdi. Həmin gecə "3+2" ansamblından Cavanşir Zeynallı Azərbaycan xalq mahnısı "Evləri var xana-xana" mahnısını, "Məşəl" ansamblının solisti Bijan Əlizadə "Bahar gəldi" adlı İran mahnısını oxudu. Bundan əlavə konsertdə "Ay bəri bax" mahnısı yeni ahənglə səsləndirildi. Eldar Behbudzadənin "Xəzər" mahnısı da ifa edilmişdi.
Muğam-69
220px|thumb|left|"Muğam-69" musiqi festivalının loqosu Festivalın növbəti mərhələsi — "Muğam-69" oktyabrın 25-i və 26-da keçirilmiş, burada Bakı ilə yanaşı Şuşa, Ağdam və Kirovabaddan gələn həvəskar və tanınmış musiqiçilər iştirak etmişdilər. Muğam ifaçılarının yarışına Azərbaycan xanəndəsi Xan Şuşinski başda olmaqla respublikanın xalq artisti Sara Qədimova, əməkdar artist Sahib Şükürov, Hacıbaba Hüseynov, bəstəkar-müəllim Hacıbaba Həsənov, filologiya elmlər namizədi Vəli Məmmədov və başqalarından ibarət münsiflər heyəti hakimlik edirdi.
"Muğam-69" festivalının ilk günü "Bayatı-Şiraz" ilə açıldı. Muğamı tarda Tofiq Zeynalov ifa edirdi. Onun ardınca Asəf Zeynallı adına Musiqi Məktəbinin tələbəsi, Bakıdan Elmira Əliyeva "Mirzə Hüseyn segahı", Canəli Əkbərov "Heyratı", Məmmədəli Məmmədov "Rast", Cəfərqulu Cəfərquliyev isə "Bayatı-Şiraz" muğamlarını oxudular. "Rahab" muğamı Maştağadan olan üç qardaşın – İsmayıl, Sabir və Balaş Ələkbərovların ifasında səsləndirildi. Onlardan A.Zeynallı adına Bakı musiqi məktəbinin muğam sinfinin məzunu və həmin dövrdə Bülbülə mədəniyyət evinin müdiri olmuş İsmayıl tarda, Sabir isə kamançada Balaşı müşayiət edirdi. Onlar birlikdə "Rahab" muğamını, Sabir və tarda başqa ifaçı isə solo və "Orta Mahur" muğamını ifa etdilər. Kirovabaddan Xasay Qərvəndli də "Mirzə Hüseyn segahı"nı oxudu.
Gənclərdən müğənni Süleyman Ağayev, kamançaçı Xeyrulla Kərimov "Çahargah" ifa etdilər. Birinci günün yekununda Tamilla Məmmədova (Məmmədzadə) ansamblın müşayiəti ilə "Qatar" muğamını oxudu. Bir neçə əsərlərin, simfonik kompozisiyaların müəllifi olan Tamilla Məmmədova Firidun Hüseynzadə ilə birlikdə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin "Şəlalə" instrumental ansamblının rəhbəri idi.
Muğam festivalın ikinci günü Balaxanı Mədəniyyət evinin "Təravət" xalq çalğı alətləri ansamblının rəhbəri Sidqi Mustafayev tərəfindən tarda ifa olunan "Xaric segah" ilə başlandı. Üzeyir Hacıbəyov adına Mədəniyyət evinin üzvü Lumu Bayramova isə "Segah" muğamını ifa etdi.
"Qızıl payız" festivalında Dərbənddən musiqiçilər — əslən ləzgi olan Dağıstan MSSR əməkdar artisti, müğənni Düriyyə Rəhimova, Verzant Məhəmmədova, Dağıstan MSSR əməkdar mədəniyyət işçisi tarzən Sədi Zamanov və başqaları da iştirak edirdi. Dağıstan azərbaycanlıları Azərbaycan dilində muğamları ifa edirdilər. Düriyyə Rəhmanova ləzgi, qumuq, dargin, avar və başqa xalqların musiqilərini, eyni zamanda "Segah" muğamını oxudu. Tarzən Sədi Zamanov "Cahargah" müğamını səsləndirdi. Ağa Rüstəmov isə tarzən Sədi Zamanovun rəhbərlik etdiyi xalq çalğı alətləri ansamblının müşayiəti ilə "Rast" muğamını oxudu. O, qəzəlləri Əliağa Vahiddən seçmişdi.
Daha sonra həvəskar müğənni Abbasqulu Səfərov "Bayatı-Şiraz" muğamını Füzulinin sözləri ilə ifa etdi. Onun ifası nöqsanlı olmuşdu. Müsabiqədə iştirak edən iki qadın müğənni — Lumu Bayramova və Dağıstan MSSR əməkdar artisti Düriyyə Rəhimova "Mirzəhüseyn segahı"nı oxudular. Tahir Quliyev isə "Şüştər" muğamını kamançada ifa etdi. Bundan başqa, Tahir Əliyev isə "Cahargah" muğamını oxudu. Konsertin sonunda M. Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti Baba Mirzəyev "Qatar" muğamını şaqraq zəngulələrlə başa vurdu.
Oktyabrın 27-də Əl oyunları sarayında "Muğam-69" festivalı başa çatdırıldı. Ümumən, iki gün ərzində festivalda 24 nəfər xanəndə və sazəndə iştirak etdi. Onlardan 6-ı "festivalın laureatı" adına layiq görüldü.
Caz-69
"Qızıl payız" festivalının sonuncu mərhələsi — III Bakı caz musiqi festivalı olan "Caz-69" 27 və 28 oktyabr tarixlərində keçirildi. Burada Bakıdan başqa Moskva, Leninqrad, Novosibirsk, Tallin və Tbilisidən gəlmiş caz qrupları da iştirak edirdi. Bakını isə Rafiq Babayev kvarteti, "RD" kvarteti, Vaqif Mustafazadənin rəhbəri olduğu "Qafqaz" üçlüyü və digər qruplar təmsil edirdi. 300px|thumb|right|[[Vaqif Mustafazadənin rəhbərlik etdiyi "Qafqaz" üçlüyü "Qızıl payız-69" festivalında çıxış edərkən]] Caz ansambllarının ifaları sədr Xəyyam Mirzəzadə, Azərbaycan SSR xalq artistləri Tofiq Quliyev, Rauf Hacıyev, festivalın iştirakçıları – Rafiq Babayev, Vaqif Mustafazadə və başqalarından ibarət münsiflər heyəti tərəfindən qiymətləndirildi.
Konsertin birinci hissəsində Yuri Qukasovun rəhbərliyi ilə "Xəzər" caz kvartetinin ifasında Qara Qarayevin "Yeddi gözəl" baletindən "hind gözəli"nin rəqsi səsləndirildi. Caz kvartetində gənclər — saksofonçu Yuri Qukasov, kontrabasçı Aleksandr Simonyan, zərb alətlərində çalan Valeri Qriqoryan və fortepianoçu Mixail Xotyanov ifa edirdilər. Onların ifasındakı ikinci əsər isə Con Koltreynin "Ballada"sı oldu. Onlar kvartetin bədii rəhbəri Y.Qukasovun "Blyuz"u ilə çıxışlarını yekunlaşdırdılar. Daha sonra həvəskar bəstəkar Aleksandr Koçarovun rəhbərliyi ilə "KM" caz triosu Tofiq Quliyevin "Sən mənimsən, mən sənin", Dyuk Ellinqtonun "İn de melaqon", Aleksandr Koçarov isə "Qızıl payız haqqında ballada", "Tatyana üçün blyuz" melodiyalarını ifa etdi.
Caz-69 festivalında həmçinin "Ekspress-118" ansamblının üzvü, da iştirak edirdi.
Tədbirdə Bakının "Dostluq" restoranının kvarteti də çıxış edirdi. Truba ifaçısı Tofiq Ələkbərovun rəhbərlik etdiyi bu kollektiv Azərbaycan və sovet bəstəkarlarının bir sıra əsərlərini ifa etdilər. Daha sonra Tbilisidən gəlmiş caz kvartetləri öz ifalarına başladı. Ansamblın rəhbəri Aleksandr Rakviaşvili, qrupun gitaraçısı Roman Braqvadze, kontrabasçısı Tamaz Kuraşvili, zərb alətləri ifaçısı isə İvan Arutyunov idi. "Amerika əsgərlərinin taleyi" kino filmindən bir melodiya, Entonn Nyuolinin "Məni kim əvəz edəcək" əsəri və "Ey uşaqlar" rus xalq mahnısı onların ifasında səsləndirildi.
"Qızıl payız"ın caz musiqisi festivalında "Qafqaz" ansamblı tamaşaçılara və münsiflər heyətinə dörd kompozisiya təqdim etdi, bunların arasında müəllif Vaqif Mustafazadənin üçüncü Bakı caz musiqi festivalına həsr etdiyi yeni "Festival" kompozisiyası da yer aldı. Rəhbəri Vaqif Mustafazadə olan ansambl muğamların, xüsusən də "Cahargah"ın ladlarını qorumaqla özünəməxsus formada ifa edirdi.
Caz günündə rəhbəri Tofiq Ələkbərov olan "RD" kvarteti və tərkibi Vladimir Sermakaşev, Valeriya Bağıryan, Vladimir Koçaryan və Yuriya Tuşinskidən ibarət Moskvadan "KM" kollektivləri də çıxış edirdi. Rəhbəri və saksofonçusu Vladimir Sermakaşev olan "KM" kollektivi tədbirdə bir sıra orijinal kompozisiyalar, eləcə də V.Sermakaşevin "Blyuz" kompozisiyasını ifa etdilər. Tofiq Ələkbərov özünün "1002-ci gecə" kompozisiyası ilə çıxış etdi.
Faiq Sücəddinovun rəhbərlik etdiyi "Radio-televiziya" kvarteti improvizasiyasında muğam musiqisindən istifadə olunmuş "İçərişəhər" kompozisiyasını ifa etdi.
Caz festivalının sonuncu günündə Gürcüstan SSR-dən gəlmiş qruplar da iştirak edirdi. Onların arasında gitaraçı Roman Braqvadze əvvəlki Bakı festivalının qalibi idi. Bundan əlavə, Albert Avadyaevin rəhbərlik etdiyi simfocaz qrupu da çıxış etmişdi.
Estrada-caz ansambllarının üzvləri xarici ölkə bəstəkarlarının əsərlərinə daha çox meyl edirdilər. Repertuarda Azərbaycan bəstəkarlarının mahnılarına daha az rast gəlinirdi.
Laureatlar
230x450px|thumb|right|"Qızıl payız-69" musiqi həftəsinin estrada mahnıları festivalında 1-ci yeri tutmuş Tünzalə Qəhrəmanovaya təqdim olunmuş qalib lenti Festival laureatlarına mükafatları Azərbaycan SSR xalq artistləri Xan Şuşinski və Sara Qədimova, bəstəkar, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi Zakir Bağırov və Bakı şəhər komsomol komitəsinin katibi Elmir Şərifov və digər münsiflər təqdim etdi.
Festivalda iştirak etmiş gənc bəstəkarlar Eldar Behbudzadə və Eldar Rüstəmov bəstələdikləri mahnılara görə laureat adını qazanaraq ikinci dərəcəli diplomla təltif olundular. Eldar Behbudzadənin "Xəzər" adlı mahnısının ifasına görə laureat adını qazandı. Gürcüstan müğənnisi Elza Bandzeladze və "A və B" mahnısının müəllifi 23 yaşlı Eldar Rüstəmov festivalın laureatı oldular.