cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xacə Əfzələddin Türkə
Həyatı
İskəndər bəy Münşi onun haqqında yazır: "Xoca Əfzələddin Tərkə - əsl adı Məhəmməddir. Darüssəltənə İsfahanın Türkə qazıları nəslindən idi. Əvvəlcə əqli və nəqli elmlərin öyrənilməsinə baş qoşub, bu sahədə açıq-aydın tərəqqi etdi. Daha sonra İsfahandan səadət nişanəli orduya getdi. Orada o, cənnətməkan şahın şəfqətli nəzərləri ilə əhatə olunaraq, bir müddət Mir Əlaülmülk Mərəşlə şərikli surətdə "qazi-yi əskər-i zəfər-əsər" ("zəfər nişanlı qoşunun qazısı") mənsəbini tutdu və ulu orduda tədris işlərini həyata keçirdi. Onun mədrəsəsində bir sıra tələbələr onun dərslərindən və mühazirələrindən zövq alırdılar. İsmayıl mirzə zamanında digər üləmalardan fərqli olaraq, əziz və möhtərəm tutulurdu və əksər vaxtlarda [hökmdarın] məclisinin iştirakçıları zümrəsində olurdu. İsmayıl mirzənin ölümündən sonra İsfahana gedərək, orada həmişə Türkə nəslinə mənsub olmuş qazıhq işləri ilə məşğul oldu. Lakin hakimlərin və türklərin onunla yola getməməsi üzündən vəzifədən əl çəkib, tədris işlərinə baş vurdu. Daha sonra o, İmam Rzanın müqəddəs məqbərəsinin xadimliyi mənsəbinə təyin olunaraq, müqəddəs və ulu Məşhəd [şəhərində] o xoşagələn vəzifənin icrası ilə məşğul oldu. 991-ci (1583) ilə uyğun gələn quy ilində İsgəndər şanlı nəvvab və dünya sakinlərinin şahzadəsi Sultan Həmzə mirzə Xorasan yürüşündən qayıdarkən o, hökmdarın məiyyətində müqəddəs Məşhəddən İraqa gələrək, Rey vilayətində gözlərini həyat səhifəsinin mütaliəsinə yumub, əbədiyyət aləminə qovuşdu".
Proprioseiopsis dorsatus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Edinburq hərbi orkestr paradı
thumbnail|2011-ci ildə Edinburq hərbi orkestr paradı Edinburq kral hərbi orkestr paradı — hər il avqust ayında Edinburq qalasında keçirilən hərbi parad. Şəhərə gələn bir çox dövlətlərin hərbi orkestrləri təntənəli marşla həmin meydanda hərəkət edirlər. Paradı tuluq zurnası çalan Şotlandiya hərbçiləri açır.
Əbdürrauf Fitrət
thumbnail
Əbdürrauf Fitrət (Abdurauf Fitrat; 1885—1938) — özbək şairi.
Həyatı
Ə.Fitrət 1918-ci ilin sonları 1919-cu ilin əvvəllərində qurulan “Çağatay Grungi” adlı birliyin fəal üzvlərindən olmuşdur. Rus imperiya müstəmləkəsinin özbək xalqına verdiyi zülm, xalqın sovet rejiminə qarşı narazılığı, baş verən üsyanlar “Çağatay Grungi”nin yaranma səbəbi olmuşdur.
Ə. Fitrət, Ə.Çolpanla yanaşı Kayum Ramazanov, Elbek, Şakircan Rəhimi, Gulam Zəfəri, Mir Mollo Şerməhəmmədov, Qazi Yunusov, Batu, Sancar Sıddıqov kimi cədidçilər “Çağatay Grungi”nin fəal üzvlərindən olmuşlar. thumb|Ə.Fitrətin oxuduğu "Mirərəb" mədrəsəsi
Yaradıcılığı
Təsadüfi deyil ki, Ə.Fitrət, Ə.Çolpan kimi yüksək sənətkarlıq bacarığına sahib ədiblər cədid hərəkatının öndə gedən isimləri idilər. Ə.Fitrət yüksək ideyalarının təbliği naminə bədii ədəbiyyatın hər üç janrında qələmini sınamış və mükəmməl bədii sənət örnəkləri yaratmışdır. Çolpan yazdığı təsirli şeirləri ilə Özbək xalqının ruh mənbəyinə çevrilmişdir. İstər Ə.Fitrətin, istərsə də Ə.Çolpanın cədid hərəkatına qoşulmasının ciddi səbələri var idi. Türkistanın rus imperiyası tərəfindən işğalı, basqı altında yürüdülən müstəmləkəçilik siyasəti, Türkistanın parçalanması, şəhərlərdə imperiya məmurları tərəfindən tökülən qanlar, avamlığı, cahilliyi təbliğ edən dövlət aparatı, xalqın aclıq, səfalət içərisində yaşaması, imperiyanın yarıtmaz hala saldığı təhsil Ə. Fitrət, Ə.Çolpan kimi ziyalıları düşündürür və qəti addımlar atmağa vadar edirdi. Xalqını oyandırmaq, müstəmləkəyə qarşı haqq səsini ucaltmağa səsləmək özünü ziyalı sayan hər bir kəsin borcu idi.
Ə. Fitrət “yurd qayğısı” ana başlığı ilə çap olunan üç nəsr şeiri vardır. “Yalan” adlanan ilk şeirində Fitrət Türk millətinə, Turan elinə müraciət edərək yazırdı: “Yox… yox…. Tanrı haqqı üçün yox…..! Sən gücsüz deyilsən. Sən kimsəsiz deyilsən. Bu gün yer üzündə 80 milyon övladın var. Onların damarlarındakı qan Çingizlərin, Teymurların qanıdır. Onların gücləri sənin gücündür!…. Ey ulu Turan, aslanlar ölkəsi! Sənə nə oldu? O, dünyanı titrədən aslan ürəkli övladların hanı? Niyə səsləri çıxmayır?….. Niyə getdilər? Mücadilə meydanlarını yadlara niyə buraxdılar?” ( 1, 3 )
Columba trocaz
Xarici keçidlər
Columba trocaz
Əbdürrauf Fitrət
Yaradıcılığı
Fitrət bütün türk dünyasına müraciət edir. Türkistanın XV-XVI əsrlərdən başlayaraq tarixi bir o qədər də müsbət yönümlü olmamışdır. Çingizxan, Əmir Teymur kimi cahana meydan oxuyan bahadırların başçılıq etdiyi məmləkət rus işğalçıları tərəfindən tamamilə zəbt olunmuşdu. Türkistanın qüdrəti tarixi keçmişdə qalmışdır.
Ə.Fitrət, Ə.Çolpan kimi ədiblər tarixi nümunə gətirərək insanları silkinməyə, özlərini özlərinə tanıtdırmağa çalışırdılar. Fitrətdən gətirdiyimiz nümunəyə Ə.Çolpan özünün “Pozulan ölkəyə” şeirində cavab verir:
Sənin azad torpağında heç haqqı olmayan əfəndilər Niyə səni bir qul kimi zalımca parçalar?
Niyə sənin gur səsin “get” deməyir onlara? Niyə sənin ərkli könlün ərk verməyir onlara?
Vətəninin övladlarına sual dolu müraciətlərində Ə.Çolpanın vətən azadlığı, millətinin aydınlığa çıxma arzusu ifadə olunmuşdur.
Ə.Fitrət və digər cədidçi yoldaşları imperiyada baş verən proseslərlə bağlı çevik reaksiyalar verirdilər. Cədidçilərin ictimai-siyasi təşkilatlanması yüksək səviyyədə idi.
Ə.Fitrət 1917-ci il oktyabr inqilabından Leninin qurduğu Sovet hökumətinin gələcəyinə ümidsizliyini ifadə edərək yazırdı: “Rusiyada yeni bir bəla ortaya çıxdı, Bolşevik bəlası!” (2,3) Əksinə 1917-ci ilin 5 dekabrında cədidçilərin rəhbərliyi ilə “Xokand muxtariyyatı”nın qurulmasını “Hürriyyət” qəzetinin baş redaktoru olan Ə.Fitrət böyük sevinclə qarşılayır.
Dövrü mətbuat Ə.Fitrət, Ə.Çolpan və digər cədidçi nümayəndələrin fikirlərinin ifadəsi üçün əsas vasitə idi.
Çolpan “Çağatay Grungi”dən bəhs edərək yazırdı: ”Çağatay Grungi” adlanan birlik yarandı. Bu birliyi yaradanların məqsədi dilin sadələşdirilməsi yolu ilə özbək ədəbiyyatının inkişafına böyük töhfə verdilər.” (2, 3 )
Cədidçilər türk dilinin saflığının qorunmasına xüsusi fikir verirdilər. Çolpanın şeirlərində saf türkcənin özəllikləri, xalq ruhuna yaxınlığı ilə səciyyələnir. Fitrət “Dilimiz” məqaləsində türk dilinin tarixindən bəhs edərək yazır:” Dünyanın ən zəngin və ən bəxtsiz dilinin hansı dil olduğunu bilirsinizmi? –Türk dili! Dünyanın ən zəngin dili türk dilidir, ən bəxtsiz dili yenə türk dilidir.” Fitrət məqalədə türk dilinin söz ehtiyatı və söz yaratma qüdrəti baxımından təhlil edərək yüksək qiymətləndirirdi. Tarixdən nümunə gətirərək türk olduqları halda farsca əsərlər yazmış qələm ustadlarını qınayır. “İbn Sina, Fərabi, Cəlaləddin Rumi, Cövhəri, Nizami kimi şəxsiyyətlər türk olduqlarına baxmayaraq əsərlərini farsca yazdıqlarına görə dünyada fars kimi tanınırlar”. Fitrət bu gün də bizim Nizami ilə bağlı beynəlxalq aləmdə yaşadığımız problemlərə toxunur.
Şeir hər bir çağda ideologiyanın sadə xalq içində yayılmasında başlıca vasitə olub. Çolpanın məhz şirin dili onu xalqa sevdirir, ideyalarının yayılmasına yardım edirdi. Ə.Fitrət də mətbuat səhifələrində xalqının gördüyü işğalları özündə əks etdirən şeirlərini çap etdirirdi. “Şərq”, “Mars ulduzuna”, “Öyüd”, “Parça” kimi şeirlərində sovet ideologiyası və onun işğalçılıq siyasəti tənqid olunur. “Şərq” şeirində şair şərqin dünyasının gözəlliyindən bəhs edir. Onu saf bulağa, güllü bağçaya bənzədir. Onun gözəlliyi, zənginliyi əvəzolunmazdır. Lakin bir əl bu saf bulağı bulandırır, hər tərəfdən əsən küləklər bağçanın güllərini soldurmaqdadır.
Dört-beş yaşar bir balanın başını Bakın, keskin kılıc bilen kesmişler Yığlap turgan anasının boynuğa Bir ip bilen asmışlar….. Yengigine, kelin bolgan yiğitinin Cansız yatkan gövdesi üzre koyup Neyse bilen teşmişler….. Hatunlarının perdesi, Balalarının yüreği Karılarının gövdesi Yarılgan…..Ezilgen……
Şair bu şeirində Türkistanla bərabər zülmə məruz qalmış Hind, Əfqan və Ərəb və digər şərq xalqlarını da əhatə edir. Türkistan rus zülmü altında inləyirsə, Hindistan ingilislərin işğalındadır.
Müsəlman dünyasına qarşı olan basqılar, işğallar Ə. Çolpan yaradıcılığında da öz əksini tapmışdır. “Əməlin ölümü” adlı şeirində Şərqin işğalı, hürriyyət ideyaları əks olunmuşdur.
Könlümdə ağlayan mələklər kimlər? Şərqin anaları, cavanlarımı? Qarşımda ağlayan bu canlar kimlər? Qullar ölkəsinin insanlarımı?
Qul vəziyyətinə salınaraq imperiya tərəfindən bilərəkdən yuxuya verilən Türkistan toplumunu oyandırmaq, irəliyə, işığa aparmaq istəyi şair qəlbini titrədir.
Ə.Fitrət, Ə.Çolpan kimi sənətkarlar ömrünün sonlarına qədər vətəni, xalqı uğrunda apardıqları haqq mücadiləsindən geri çəkilməşmiş, sovet imperiyasının basqılarına rəğmən azadlıq, hürriyyət ideyalarını təbliğ etmişlər. Sovet repressiya məngənəsi hər iki şairin qətlinə fərman versə belə onların yeri türk millətinin ürəyində daim yaşayacaqdır.
Takeşi Kitano
— rejissor və aktyor, komediant, ssenarist, yazıçı, şair və rəssam, teleaparıcı. 1995-ci ildə Conni-Mnemonik filminə çəkilmişdir.
Xiyar
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Botaniki xarakteristikası
Xiyarın sarılqan xüsusiyyətli incə quruluşlu, buğumlu 5 tinli gövdəsi, 3-5 loplu tüklü yarpaqları və yarpağın qoltuğundan çıxan tək eşeyli sarı çiçəkləri var. Bəzən tikanlı, parlaq yaşıl rəngli qabıqla örtülü incə uzun və silindir formasında meyvələrin içində çoxlu toxum olur.
Bu bitki hər cürə iqlimdə yetişə bilər Lakin Tundrada yetişə bilməz. Bol su sevən bu bitki quraqlıq yerlərdə yetişmir. Gübrə vasitəsi ilə məhsuldarlığı daha da artırılır. Əgər aqrar dərman istifadəsi təbiət və bitki üçün zərərlidirsə, bu halda tövsiyə olunmur.
Növləri
[[SS 2 (*
Böyükkişi Ziyadov
Böyükkişi Ziyadov — Azərbaycan jurnalisti.
Həyatı
Sonra o, Bakı şəhərinə gəlmiş və Bakı Ticarət Texnikumunu bitirmişdir. O, bir müddət paytaxtın ticarət müəssisələrində çalışdıqdan sonra hələ ilk uşaqlıq illərindən qəlbində yuva qurmuş jurnalist olmaq arzusu ilə sənədlərini S.M. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin Jurnalistika fakültəsinə verərək qəbul ounmuş və universitetin jurnalistika fakültəsinin qiyabi şöbəsini bitirərək jurnalist ixtisasına yiyələnmişdir. Hələ tələbəlik illərində Böyükkişi Ziyadov imzası o dövrün qəzetlərində tanınırdı.
O, 1971-ci ildən taleyini «Azərbaycan gəncləri» qəzetinə bağlamışıdır. Ədəbi işçi kimi işə qəbul olunan B. Ziyadov az sonra qəzetin Təbliğat və təşviqat şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin olunmuş və uzun müddət bu vəzifədə çalışmışdır.
Böyükkişi Ziyadov imzası ötən əsrin 70-80-ci illərində ziyalıların, jurnalistika ilə maraqlanan və məşğul olan yaradıcı insanların yaxşı xatırladığı və hörmət etdiyi bir imza idi. O, «Azərbaycan gəncləri» qəzetində sevilə-sevilə oxunan, xalq arasında çox populyar olan «Komsomol projektoru» və “Rəndə” rubrikalarının rəhbəri kimi həmin illərdə respublikamızın bütün bölgələrindən hazırladığı reyd materialları və felyetonları ilə hamını heyrətləndirirdi. Bu yazılar əsl peşəkar jurnalist araşdırmasının məhsulu idi. O, heç kəsin cəsarət etmədiyi və bacarmadığı sahələrə baş vururdu və istədiyinə nail olurdu. Onun hər məqaləsi, hər kiçik yazısı belə respublikada əks-səda yaradırdı.
O, həm də gözəl, lirik şeirlər müəllifi idi. O, öz incə və zərif duyğularını o dövrün nəşrlərində - «Azərbaycan gəncləri», «Ədəbiyyat və incəsənət» qəzetlərində, «Ulduz» jurnalında və digər mətbu orqanlarda oxucularına Böyükkişi Atəşli imzasıyla təqdim edərdi. Bu şeirlərdə Vətənə, anaya, ataya, torpağa sevgi və məhəbbət hissləri tərənnüm edilirdi.
1976-cı ildə «Gənclik» nəşriyyatının nəşr etdiyi «Səhər şəfəqləri» ədəbi almanaxında verilmiş «Son xəbər», «Ömür payı», «Ləkəsiz vicdan», «Dözüm», «Sənin arzunla» və bir sıra digər şeirləri Böyükkişi Atəşlinin o illərdə yazdığı yüzlərlə şerlərindən bir neçəsi idi.
Onun jurnalistlər arasında böyük nüfuzu olduğu kimi, xalq arasında da hörməti, nüfuzu yüksək idi.
O, SSRİ Jurnalistlər İttifaqının üzvü idi. Mətbuat sahəindəki çoxillik xidmətlərinə görə Azərbaycan Jurnalistlərinin “Qızıl Qələm” Mükafatı laureatı adına layiq görülmüşdü.
O, ötən əsrin 80-ci illərinin sonuna qədər - «Azərbaycan gəncləri» qəzeti nəşrini dayandırdığı vaxta qədər orda vicdanla, namusla çalışdı, heç zaman qələminə xəyanət etmədi.
Ailəli idi. Dörd övladı – iki oğlu, iki qızı, on nəvəsi var. Övladlarının hamısı ali təhsilli mütəxəssislərdir və öz sahələrində vətənə şərəflə xidmət edirlər.
B.Ə. Ziyadov 2011-ci ilin may ayının 11-ində - ömrünün 74-cü baharında haqq dünyasına qovuşub.
JDK
JDK (Java Development Kit ~ комплект разработчика для Java ~ Java geliştirme araçları ~ Java gəlişdiricisinin alətlər dəsti)-vizual proqramlaşdırma mühitində müxtəlif platformalarda Java-apletlər yaratmaq  testləmək  və sazlamaq üçün lazım  olan vasitələrin təməl dəsti.
Valeriya Biançi
Valeriya Biançi (d. 16 sentyabr 1985; Buenos-Ayres, Argentina) — Argentinanı təmsil edən həndbolçu.
Karyerası
Valeriya Biançi Argentina yığmasının heyətində 2016-cı ildə Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Qrup mərhələsində baş tutan beş oyunun hamısında məğlub olan Argentina yığması, Rio-de-Janeyro Olimpiadasını sonuncu, 12-ci yerdə başa vurdu.
Dordon
Dordon —  Fransanın Yeni Akvitaniya inzibati rayonunda, Dordona çayı ərazisindən keçdiyinə görə adı - Dordon adlandırılmışdır. İbtidai insanların kəşf edilmiş yerlərinin yüksək sıxlığı səbəbindən Dordona əvvəllər "Bəşəriyyət beşiyi" adlanırdı.
Coğrafiyası
Dordona Yuxarı Vyenna, Korrez, Lo, Lo və Qaronna, Jironda, Maritime Şaranta və Şaranta departamentləri ilə məhdudlaşır.
Morskoy adası
Morskoy — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.
Dordon
Coğrafiyası
Dordonanın ən yüksək binaları kommunada yerləşir.
Morskoy adası
Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqının şərq hissəsində yerləşir. Neudaç buxtasında sahillərini yuyur. Bolşevik adasının şərq sahillərinə yaxın ərazidə yerləmir. Qərbində Blizkiy adası yerləşir. Blizkiy adası Morskoy adasından nisbətən iridir. Bu iki ada arasında Neudaç buxtası yerləşir. Bu hissədən buxtaya Neojıdannaya çayı tökülür.
Dordon
İqlimi
Dordona iqlimi mülayim okeanik, mülayim qış və isti yay ayları hökm sürür. Departamentin şimal-şərq və cənub-qərb istiqamətlərində temperaturda əhəmiyyətli dərəcədə dəyişkənlik olur ki, bu da 5 °C-ə çatır.
Morskoy adası
Təsviri
Ada şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru uzanır. Adanın maksimal hündürlüyü 7 m-dir. Səthi hamardır. İqlimi arktikdir. Cənub-qərb istiqamətdə bir necə adsız qayalar vardır.
Dordon
İqtisadiyyatı
Dordonada ikinci ən çox iş yeri meşə və ağac sənayesi sektorudır.
2011-ci ildə turizm sektoru Dordonanın ümumi daxili məhsulunun 20%-ni təmin etmişdir.
Departamentin sənaye sektorunda təxminən 2300 nəfər işçi, 3300 müəssisə fəaliyyət göstərir.
Mədəniyyəti
Periqord əyalətinin orijinal dili Oksitan dili idi. Vilayətin şimal hissəsində Limuzin ləhcəsi, cənub hissəsində isə Lanqedok dialekti istifadə edilmişdir.
Dumanlıq
thumb|right|300px|Böyük Orion dumanlığı
Dumanlıq və ya Nebula  — astronomik səma cisimləri yığını.
Bizim Qalaktikanın tərkibində hətta teleskopda belə ləkələr kimi görünən, əsasən qaz və tozdan ibarət olan dumanlıqlar da vardır.
Planetar dumanlıqlar
Bəzi dumanlıqlar formasına görə planetlərə bənzəyir və buna görə də planetar dumanlıq adlanır. Bu tip dumanlıqlara Lira bürcündə yerləşən dumanlıqları nümunə göstərmək olar.
Diffuz dumanlıqlar
Qeyri-müntəzəm formaya malik olan dumanlıqlardır. Bu tip dumanlıqlara nümunə olaraq Orion bürcündəki dumanlıqları göstərmək olar.
Tarixi rəvayət və əfsanələr
Nebula insanlar üçün ən ağır, ən ciddi və ən pis təhlükə sayılır.
Nebulanın yerə yaxınlaşacağı və bunun da çox pis nəticələrə səbəb olacağını qədim maya təqvimi ilə yanaşı, mayaların rəvayətləri ilə əfsanələrində də əks olunduğu iddia edilir.
Mayaların "Xibalba" dedikləri Nebula çox qədimlərdə "qorxu yeri" adlandırılırdı.
Maya sivilizasiyası məhv oldu, Nebula unuduldu. O dövrdən XVII əsrə qədər Nebuladan heç bir kitabda, yazıda və ya rəvayətdə bəhs olunmadı.
İnqilab Nadirov
İnqilab Ədil oğlu Nadirov (Nadirli; ) — Şair, dramaturq, publisist, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin üç çağırış (1980–1991) deputatı, Azərbaycan Milli Məclisinin üzvü (1991–1995), Binəqədi Rayon İcra Hakimiyyətinin başcısı (1994–1999), iqtisad elmləri namizədi, ekoloji elmlər üzrə fəlsəfə doktoru, professor.
Həyatı və fəaliyyəti
İnqilab Nadirov 25 aprel 1940-cı il Azərbaycan Respublikası Ağcabədi rayonunun Hüsülü kəndində anadan olmuş və 1 sentyabr 1946-cı il Hüsülü kənd məktəbinin birinci sinfinə daxil olmuşdur. 1 sentyabr 1956-cı il tarixdə H. Zərdabi adına Kirovabad Dövlət Pedaqoji İnstitutunun fizika-riyaziyyat fakültəsinə qəbul olmuş və 1961-ci ildə həmin fakültəni müvəffəqiyyətlə bitirmişdir.
1962–1964-cü illərdə Sovet ordusu sıralarında xidmət etmişdir.
1970–1976-cı illərdə Ağcabədi Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi, Ali Partiya məktəbinin müəllimi olmuşdur. left|150px|thumb|İnqilab Nadirov 1976-cı ildən Kəlbəcər Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi olmuşdur.
1988-ci ildə Bakı şəhəri Oktyabr Rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədr müavini işləmişdir. 1989–1990-cı illərdə Azərbaycan Respublikası Mətbuat Komitəsinin Kitabxana kollektorunun direktoru işləmişdir.
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin üç çağırış (1980–1991) deputatı seçilmişdir.
1991–1995-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin üzvü olmuşdur.
1994–1999-cu illərdə Bakı şəhəri Binəqədi Rayon İcra Hakimiyyətinin başcısı vəzifəsində işləmişdir.
Patras
Patras və ya Baliyabadra  – Yunanıstanda şəhər.
Columba bollii
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Çardaqlı (Tuzxurmatu)
Çardaqlı — İraqın Səlahəddin mühafazasının Tuzxurmatu qəzasının Əmirli nahiyyəsində kənd. Kənddə danışılan yerli ləhcədə kəndin adına bəzən Çardaxlı və ya Çardağlı da deyilir.
Coğrafiya
Çardaqlı kəndi Tuzxurmatu şəhərindən cənub-qərbdə, Ağsu çayının sol sahilinə yaxın (təxminən 1.1 km uzaqlıqda) düzənlikdə, dəniz səviyyəsindən 172 metr hündürlükdə yerləşir. Tuzxurmatu şəhəri ilə Çardaqlı kəndi arasındakı məsafə 10 km-dir.
Əhali
OŞSAM -ın 30 may - 2 iyun 2009-cu il tarixində apardığı araşdırmaya əsasən Çardaqlı kəndində təxminən 1.4 min nəfər əhali yaşayırdı. Monoetnik əhaliyə sahib kəndin sakinləri türkmanlardır. Kəndin əhalisi qədim Bayat boyudan törəmişdir.
Proprioseiopsis edbakeri
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Bidens mollifolia
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Tempelfiord
Tempelfiord — Qərbi Şpisbergen (Şpitsbergen arxipelaqı, Norveç) adasının qərbində yerləşən fiord. İsfiordun bir qolunu təşkil edir. Sebin Torpağı ilə Byunsov Torpağı arasında yerləşir. Fiordun adı Templet dağının adından götürülmüşdür.
Həmyerli (film, 1989)
Məzmun
Böyük bir şəhərdə iki həmyerli təsadüfən rastlaşır. Onlardan biri kənddən çoxdan çıxmış və şəhərdə məskunlaşmışdır. Digəri isə şəhərə yenicə gəlmişdir…
Naxçıvan soyqırımları
Naxçıvan soyqırımları - XX əsr boyunca Azərbaycanın ayrılmaz tərkib hissəsi olan Naxçıvan ərazisində XIX əsrdə buraya köçürülmüş ermənilər tərəfindən azərbaycanlılara qarşı törədilmiş soyqırım aktları
Tarixi arayış
Tarixi həqiqətləri təhrif edərək 1915-ci ildə Osmanlı dövründə soyqırıma uğradıqlarını qəbul etdirməyə çalışan ermənilər, öz etdiklərini müxtəlif yollarla gizlətməyə çalışsalar da, sənədlər işığında ermənilərin türklərə qarşı soyqırım siyasəti yeritdikləri ortaya çıxmışdır. “Böyük Ermənistan” ideologiyasından hərəkətlə, Anadolu türkləri ilə yanaşı XX. əsrin əvvəllərində Azərbaycan türklərinə qarşı da qırğınlar edilmiş, insanlar torpaqlarından sürgün edilmişlər. Şübhəsiz ki, Şərq Anadolu və Azərbaycan türklərinə qarşı edilən işgəncə və həyata keçirilən qırğınlar Rusiya, İngiltərə və digər xarici qüvvələrin dəstəyi sayəsində mümkün olmuşdur. Bir sıra məqsədlər uğruna Müsəlman Türk insanını qətl edən və Türk izlərini tarixdən silməyə çalışan ermənilər Azərbaycanın digər bölgələrində olduğu kimi Naxçıvanda da terror və qırğınlar etdilər. Ermənilər tərəfindən edilmiş olan qırğınların səbəblərini analiz etmək üçün, ilk növbədə, məsələnin ideoloji və siyasi mahiyyətini araşdırmaq lazımdır.
Erməni Milli doktrinası “Böyük Ermənistan ideologiyası”dır. Hai-Taht Doktrinasının əsas sütununu təşkil edən və daha çox mistik, mifoloji hekayələrlə dolu olan bu ideologiya əsas olaraq erməni kilsəsi və ziyalıları tərəfindən əsrlərdir yaşadılan və hər şeyə rəğmən tətbiq olunması nəzərdə tutulan milli dəyərlərin doktrinası halına gətirilmişdir. Özlərinin Tanrı tərəfindən “seçilmiş millət” olduqlarını düşünən və öz ideologiyaları ilə Yəhudi ideologiyası arasında bənzərlik qurmağa çalışaraq ermənilər Şərq Anadolu və Azərbaycanın Hz. Nuh tərəfindən onlara vəd edildiyini iddia edirlər. Bununla da kifayətlənməyərək “seçilmiş millət” olmaları səbəbiylə kilsənin də ilk dəfə Ermənistanda qurulduğunu, özlərinin xristianlığın Qafqazdakı qalası və varisləri olduğunu, irəli sürməkdə, ilk xristian dövlət və millətin də Ermənistan və ermənilər olduğunu iddia etməkdədirlər.
Erməni iddialarına görə, Azərbaycan “Böyük Ermənistan”ın ayrılmaz parçasıdır, Şərq Ermənistan olaraq bilinir. Məlum olduğu kimi, Şərq Anadolu da Qərbi Ermənistan olaraq önə sürülür. Hai-Taht doktrinasına görə, Naxçıvana da ehtiva edən bu bölgələr “itirilmiş torpaqlar”dır. Ermənilər tərəfindən edilən qırğınların əsasını da məhz bu “itirilmiş torpaqlar” iddiası meydana gətirməkdədir. Erməni Milli ideologiyasına görə, “itirilmiş torpaqlar”ın qaytarılması üçün seçilən ən uyğun vasitələr da silahlı mübarizələr, terror və cinayətlərdir. Erməni ideoloqlarından Qrant Markaryan bunları ifadə etməkdədir: “Dünyada qanunların deyil, güc hegemonluğu hakim olduğu müddətcə Taşnaksütyun siyasi və ideoloji hərəkətlə yanaşı, qanuni və inqilabçı güc olaraq varlığını davam etdirmək məcburiyyətindədir”.
Bu düşüncəyə görə, həmin üsullar haqq və ədalətin gerçəkləşdirilməsi məqsədi ilə məqbul və mümkün vasitə kimi mənimsənir. Bunu digər Taşnaksütyun ideoloqlarından Eduard Oganesyan'ın münasibətində daha aydın görmək mümkündür: '“Ədalət müqəddəs bir dəyər qədər daim qanundan yüksəkdə dayanmır. Bu müqəddəs dəyərin reallaşması üçün qanunları nəzərə almamaq, hətta lazım gəlsə zor yolu ilə aradan qaldırmaq mümkündür”.'
Həmyerli (film, 1989)
Məzmun
Kinolentdə namus və xeyirxahlıq, insanpərvərlik və halallıq, torpağa və doğma xalqa məhəbbət kimi hisslər tərənnüm olunur.
Film haqqında
Film Əkrəm Əylislinin "Ürək yaman şeydir" hekayəsinin motivləri əsasında çəkilmişdir.
Naxçıvan soyqırımları
Tarixi arayış
Düşüncə, göründüyü kimi çox açıqdır. Məsələnin siyasi çərçivədə incələnməsi məsələsinə gəlincə, beynəlxalq diplomatiyada 1877-1878 Osmanlı-Rus müharibəsi və Berlin Konqresi sonrasında ortaya çıxan Erməni məsələsinin dərin kökləri əslində XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan xanlıqlarının Rusiya tərəfindən işğal edilməsi, dolayısı ilə 1828-ci il tarixli Türkmənçay müqaviləsi ilə başlayır. XIX əsrin əvvəllərində və sonrakı dövrlərdə davam edən soyqırımların, eyni zamanda günümüzdə Ermənistan ilə Azərbaycan arasındakı qarşıdurmaya səbəbiyyət təşkil edən Qarabağ probleminin kökünü də heç şübhəsiz Türkmənçay Andlaşmasında axtarmaq lazımdır. XIX yızyılın ilk illərindən etibarən Rusiyanın tətbiq etdiyi “ermənilərin köçürülməsi siyasəti” Azərbaycan torpaqlarının demoqrafik strukturunun Rusiyanın maraqları istiqamətində formalaşmasına səbəb olmuşdur. Rusiya ermənilərin Azərbaycana köç etmələrini təmin etmək üçün İrəvan və Naxçıvanda köç komitələri meydana gətirmiş və köç edənlərə xüsusi imtiyazlar vermişdir. Bu kontekstdə ermənilər Şimali Azərbaycanda Naxçıvan, İrəvan və Qarabağ da məskunlaşdırılmış və bu şəkildə Azərbaycan torpaqlarının demoqrafik strukturu ermənilərin lehinə dəyişmişdir.
Ermənilərin Cənubi Qafqaza, xüsusilə də Azərbaycana 1828-ci il tarixli Türkmənçay müqaviləsindən sonra gəldikləri tarixi bir həqiqətdir. Mənbələrdə bu məskunlaşdırılma siyasətinin Azərbaycan türklərinin evlərinə zorla sahib olaraq qeyri-qanuni yollarla reallaşdığı qeyd olunur.
Evləri əllərindən alınan Azərbaycan türklərinin böyük əksəriyyəti ya yox edildi və ya köçə məcbur edildi. Müsəlman türk əhalinin yox edilməsi ya da köç etmə məcburiyyətində buraxılması rusların bu bölgənin demoqrafik strukturunun İrandan və Osmanlı imperiyasından gətirilmiş ermənilər sayəsində dəyişdirilməsinə böyük şərait yaratdı. Bu köç hərəkətlərinin ağır bir nəticəsi olaraq ermənilərin bir qisminin yerləşdirildiyi İrəvan və Naxçıvan xanlıqları, 1828-ci ildə “Erməni Vilayəti” deyilən yeni bir dövlət inzibati vahidinə çevrildi.
Osmanlılara və Türk Qacarlar a qarşı tampon bölgə meydana gətirməyi qarşıya qoyan Rusiya “Erməni Vilayəti”ni meydana gətirməklə Ermənilər üçün gələcəkdə qurulacaq Ermənistan dövlətinin də əsasını qoymuş oldu. Radikal milliyyətçi fikirləri ilə tanınan Zori Balayan “Ocaq” adlı kitabında “1828-ci ildə məşhur Türkmənçay müqaviləsi olmasaydı, rus əsgərləri olmasaydı, günümüzdə müasir kənd və şəhərlərə çevrilən yüzlərlə yeni yaradılan erməni yaşayış mərkəzləri olmayacaqdı”, deyərək gerçəkləri ifadə etməkdədir.
Rusiya bölgədə ermənilərin demoqrafik strukturunda ciddi dəyişikliklərin edilməsi üçün İrandan sonra Osmanlı dövlətindən də köç işini sürətləndirdi. 1829-ci il tarixli Ədirnə anlaşmasına əsasən 84 min erməni Osmanlının bəzi bölgələrindən Azərbaycan torpaqlarına gətirildi.
Çar Rusiyası tərəfindən Erməni Vilayətinin yaradılması heç şübhəsiz öz təsirini göstərdi və ermənilərin torpaq iddialarına zəmin hazırladı. Torpaq ididaları və Böyük Ermənistan iddiaları böyük dövlətlərin siyasi münasibətləri çərçivəsində qloballaşdı. 1870-ci illərə qədər böyük dövlətlərin siyasi münasibətlərində "Erməni Məsələsi" olmamışdır. Lakin müstəmləkəçilik siyasəti genişləndikcə və Rusiya ilə İngiltərə arasında rəqabət qızışdıqca ermənilər bu yolda dini, milli-siyasi metoda çevrildilər.
“Erməni məsələsi”nin böyük dövlətlər tərəfindən gündəmə gətirilməsi, antitürk düşüncəsindən qidalanan erməni millətçiliyi üçün bu günə qədər mühüm mənəvi-siyasi atmosfer yaratmışdır. Separatizm anlayışından faydalanmaq erməni kimliyinin tarixi inkişafı məntiqindən doğsa da, daha çox erməni milliyyətçiliyinin ayrılmaz parçasına çevrilmişdir və bu gün də erməni şovinistlərinin şüurunu bəsləyir. Qeyd edək ki, “Böyük Ermənistan” idealını erməni milliyyətçiliyinin mental elementi olaraq formalaşdıran müxtəlif erməni təşkilatları və partiyaları da Avropa ölkələrində və Rusiyada ortaya çıxmışdır.
Rusiya və Qərbin da dəstəyini alan ermənilər öz iddialarını şiddət yolu ilə reallaşdırmağı uyğun gördülər. 1870-ci illərdən etibarən aktiv olaraq canlanmağa başlayan erməni ideoloqları erməni kimliyini ən radikal şəkildə bölgədəki xalqlar üzərində yaymağa çalışırdılar. Daşnaksütyun bu kimliyin bir növ lokomotivi rolunu oynayırdı.
1890-cı ildə erməni millətçiləri bir neçə təşkilatın çətiri altında təşkilatlanmışdılar. Bu tarixdə erməni təşkilatlarının sürətlə silahlandıkları müşahidə edilir. Bunun üçün səbəb olaraq özlərini qorumaq hüququndan faydalanmaq üçün bir bəhanə uydurulmuşdur. Anadoludakı erməni birlikləri arasında daimi olaraq hər həftə yığıncaqların təşkil edilir və bu yığıncaqlarda erməni milli kimliyinə dair təhrikedici xüsusiyyətdə müzakirələr aparılır, eyni zamanda ermənilərdə türklərə və digər müsəlman birliklərə qarşı nifrət hissinin meydana gəlməsinə çalışılırdı. Təşkilatlanmalar qısa zamanda Anadolunun daxilində yaşayan bütün ermənilər arasında yayıldı. 1890-cı ildən etibarən Anadoluda erməni qiyamları getdikcə genişlənməyə başladı.
Yeganı millət və dövlət şüuru ilə qızışan, üstəlik Anadoluda silah təcrübəsi qazanmış olan erməni birlikləri öz fəaliyyətlərini Qafqaz bölgəsinə də yaydılar və “Dənizdən dənizə Böyük Ermənistan” ideologiyasının reallaşması üçün ikinci cəbhəni, yəni Azərbaycan cəbhəsini açdılar. Çünki Azərbaycanda onları maraqlandıran bir problem meydana çıxmışdı: Bakının neft şəhəri mövqeyinə yüksəlməsi.
Həqiqətən də nəinki Bakıda, bütün Azərbaycanda, Qafqazda ermənilər erkən deyilə biləcək bir tarixdə millət şüuruna qovuşmuşdular. Bu milli şüurun güclənməsində Qriqoryanlıq anlayışının da böyük təsiri olmuşdu. Demoqrafik baxımdan azərbaycanlılar böyük üstünlüyə sahib olsalar da, millətin əksəriyyəti cahil idi və dini duyğuları milli kimlik olaraq tanıyırdılar. Bu baxımdan, o dövrdə münaqişə baş verəndə məsələni erməni-azərbaycanlı davası olaraq deyil, erməni-müsəlman davası adlandırırdılar. Digər bir tərəfdən, işsizlər ordusu da azərbaycanlılardan mütəşəkkil idi. Təsəvvür edin ki, ermənilər arasında sərbəst iş yerləri açanların nisbəti %4,83 ikən və getdikcə artarkən, azərbaycanlılar arasında bu nisbət %0,7-yə ancaq çatırdı.
Millət şüuru ilə güc qazanan ermənilərin Türkiyə və Azərbaycan ayırd etmədən bütün türklərə yönəlik milli nifrət duyğuları hər sahədə özünü göstərirdi. Bu nifrət psixologiyası teatr oyunlarına belə əks olunmuşdu.
Türkiyədə erməni qarğaşaları başlamazdan əvvəl 1891-ci ilin yanvar ayında, Bakıda Hacı Zeynalabidin Tağıyev adına teatrda, Safrazyan'ın 4 hissədən ibarət əsəri səhnəyə qoyulmuşdu. Səhnənin birinci hissəsində, erməni qadınına işgəncə edən bir türk təsvir edilmiş, ikinci hissədə qadının öz müstəqilliyi üçün mübarizəsi, üçüncü hissədə qadının türkü öldürməsiylə başlayan xoşbəxtliyi, dördüncü hissədə isə gənc trməni qızı timsalında müstəqilliyinə qovuşmuş Ermənistan təsvir edilmişdi. Əsərin müəllifi Safrazyan, bu əsərə görə mükafatlandırılmışdı. Bu mənbə, Qafqaz Qubernatorluğu tərəfindən 7 fevral 1891-ci ildə Bakı qubernatoruna göndərilən məktubdan alınmışdır.
Motosu gölü
— Beş Fuci gölünün ən qərbində yerləşən göl. Yaponiyada, Fuci dağının yaxınlığında, Yamanaşi prefekturasının cənubunda yerləşir.
Sahəsinə Beş Fuci gölü arasında 3-cü ən böyük, dərinliyinə görə ən dərin göldür. Ən dərin yeri 121,6 metr təşkil edir. Bu göstəriciyə görə Yaponiyanın ən dərin doqquzuncu gölüdür. Dəniz səviyyəsindən hündürlüyü qonşuluğundakı Şoci və Say gölləri ilə eynidir: 900 metr. Bu isə bu göllərin əvvəllərin tək göl olduğunu və gölün Fuci dağından gələn böyük lava axını nəticəsində parçalandığını təsdiq edir. Lava axınının qalıqları Aokiqahara meşəsinin altındadır və bu, bu üç gölün yeraltı sular vasitəsilə əlaqələndiyini göstərir.
Göl Fuci-Hakone-İzu Milli Parkında yerləşir.
Naxçıvan soyqırımları
Naxçıvanda erməni-müsəlman münaqişəsi (1905-1907)
İlk münaqişə Bakıda baş verdi. Bir Azərbaycan türkü erməni komitəçiləri tərəfindən qətlə yetirildi. Bu vəziyyət müsəlman əhalini kədərləndirsə də, ağsaqqlalar tərəfindən intiqam üçün hökm verilmədi. Nəhayət, bir türk məhbusu yolda apararkən erməni əsgəri tərəfindən o da günahsız yerə öldürüldü. 6 fevral 1905-ci ildə başlayan erməni-türk münaqişəsi Gəncədə, İrəvanda, Tiflisdə, Naxçıvanda və Azərbaycanın digər bölgələrində bir il ərzində dinmədi.
Motosu gölü
Digər Fuci göllərində olduğu kimi Motosu gölünün də ətrafında otellər, kurortlar, düşərgələr və hamamlar yerləşir. Göldə al-əlvan qızılxallı və kumja yaşayır və göldə balıqçılıq populyardır. Lakin son illərdə göldəki insan fəaliyyətləri gölün təmizliyinə zərər verir və bu, böyük problemə səbəb olur.
Gölün Fuci dağı ilə mənzərəsi 5000 yapon yeninin D seriyasında və 1000 yapon yeninin E seriyasında təsvir olunmuşdu.
Naxçıvan soyqırımları
Naxçıvanda erməni-müsəlman münaqişəsi (1905-1907)
1905-ci il hadisələrinin şahidi olan M.S.Ordubadi münaqişənin ortaya çıxmasının səbəblərini belə izah edir:
1) Erməni Daşnaksütyun komitəsinin müstəbid idarə üsulunu təşkil etməsi, qızışdırıcı mövqe tutması;
2) Məhəlli hökumət məmurlarının etinasızlığı və Çar üsul-idarəsinin ikili oyunu;
3) Müsəlman əhalinin elmsizliyi və baş verən siyasi hadisələrdən bixəbər olması və
4) Ermənilərin avtonomiya – idarə muxtariyyəti həvəsində olmaları.
Naxçıvanda qarşıdurma daşnakların və çar məmurlarının təhriklərə nəticəsində ortaya çıxdı. Əhali arasında ermənilərin silahlandığına dair xəbərlər gəzməkdə ki, bu vəziyyət psixoloji gərginliyin artmasına səbəb oldu. Ermənilər özlərini Naxçıvanın gerçək sahibləri olaraq görmələri, bunu Türk əhaliyə qəbul etdirməyə çalışaraq onlara istehza etmələri vəziyyəti daha da gərginləşdirdi. M.S.Ordubadinin verdiyi məlumatlara görə, hər tərəfdən erməni kəndləri ilə əhatələnən Naxçıvanaermənilər 6 saat içərisində İrəvandan istədikləri miqdarda əsgər gətirməyə gücləri çatdığından müsəlmanlarla pis rəftar edir, şirin bir söz belə söyləmək istəmirdilər.
Qanlı hadisələrin baş verəcəyi ərəfədə Naxçıvanda silahlı daşnak əsgərləri hazır idilər. Hadisələrin digər şahidlərindən olan Mir Möhsün Nəvvab bu barədə yazır: “İrəvanda fəsadlıq edən ermənilər Naxçıvana gəlincə vəziyyət gərginləşdi. Naxçıvan erməniləri uzun illərdən bəri tədarük etdikləri silahlarlarıyla - top, bomba, tüfəng və s. qırğınlar üçün hazırlıq etməyə başladılar”.
Hadisələri daha da qızışdırmaq üçün daşnaklar mayın 11-də Kültəpə kəndində Xaçatur adlı zəngin bir ermənini ailəsi ilə birlikdə qətlə yetirdilər. Bu cinayəti türklərin üzərində yıxdılar. Daşnakların Kültəpə cinayətlərini bəhanə edərək Naxçıvan şəhərinə iki saatdan çox bir müddətdə ara vermədən atəş yağdırdılar. Müsəlman türklər mayın 12-də hadisələrin şəxsən şahidi olan vitse-qubernator Baranovskiyə şikayət edincə, “əgər onlar sizə atəş edirlərsə, siz də onların silahlarını alın. Əlimdən heç bir şey gəlməz” cavabını aldılar.
Arxiv sənədlərində də rus kazaklarının cinayətlərin törədilməsində rol oynadıqları göstərilməkdədir. 17 iyun 1905-ci ildə Naxçıvan qəzasının Zeynəddin kəndində ermənilərlə müsəlmanlar arasında baş vermiş münaqişə ilə əlaqədar Naxçıvanda yerləşən Qafqaz atıcı batalyonunun komandiri 18 iyunda Baş Ştaba göndərdiyi raportunda yazırdı ki, “ermənilərlə müsəlmanlar arasında baş vermiş münaqişələrin aradan qaldırılmasında vətəndaş hakimiyyətinə kömək etmək məqsədilə mənə həvalə edilmiş Naxçıvan şəhərində yerləşən batalyon 17 iyun tarixdə axşam saat 8-də silah işlətməyə məcbur olub, nəticədə Zeynəddin kəndinin 20-dən çox müsəlman sakini öldürülmüşdür”.
Digər bir raportda isə həmin ilin iyul ayının 5-də Nurs u kəndində ermənilərlə müsəlmanlar arasında olan münaqişədə rus kazaklarının kəndə göndərilməsi nəticəsində dağlarda gizlənib özlərini ermənilərdən müdafiə edən sakinlərdən 5 nəfərin öldürüldüyü, 11 nəfərin isə yaralandığı haqda məlumat verilirdi.
Rusiyada sənaye
Rusiya sənayesi — Rusiya iqtisadiyyatında böyük bir sənayedir. 2009-cu ildə Rusiyanın ÜDM-də sənayenin payı 37% -dir. 2008-ci ildə sənayedə işləyən əhalinin payı 31.9% -dir.
Naxçıvan soyqırımları
Naxçıvanda erməni-müsəlman münaqişəsi (1905-1907)
Hesabatların heç birində bir erməninin belə öldürüldüyünə dair heç bir məlumata rast gəlinmir. Mənbələrin də verdiyi məlumatlar işığında sülhü təmin etmək adı ilə hadisələrə qarışan rus kazaklarının türklərə aid dükanları, anbarları yandırdıqları, evləri yağmaladılkarı və günahsız yerə insanları qətl etdikləri göstərilməkdədir. O dövrün yazılı mənbələri və arxiv materialları 1905-1907-ci illərdə Naxçıvan, Şərur-Dərələyəz və Ordubad bölgələrində ermənilərin Rusiyanın yardımı ilə soyqırımı gerçəkləşdirdiklərini isbat edir. Müsəlman əhalinin psixoloji vəziyyətindən faydalanaraq rus kazakları ilə birləşən ermənilər noyabrın 30-da Cəhri kəndini də yandırdılar. Kənd əhalisinin bir qismi ermənilər tərəfindən qətl edildi, digərləri isə yanğında öldülər.
Rusiyada sənaye
2007-ci ildə Rusiya sənaye istehsalında istehsalın payı 66% təşkil etmişdir. 2009-cu ildə istehsalda ümumi əlavə dəyəri 5.1 trilyon rubl olmuşdur. 2009-cu ildə istehsalatdakı məhsulun həcmi 13,6 trilyon rubl olmuşdur. 2008-ci ildə istehsalata kapital qoyuluşları - 1,37 trilyon rubl təşkil etmişdir.
Naxçıvan soyqırımları
Naxçıvanda erməni-müsəlman münaqişəsi (1905-1907)
1905-ci il noyabrın 26-30 arası Naxçıvan şəhərində 85 dükan və 75 anbar yandırılır. Cəhri kəndində 45 kişi, 5 qadın və 10 nəfər uşaq öldürülür. Sadəcə ermənilər deyil, kazaklar da qətliamlarda iştirak ediblər. 1906-cı ilin yaz aylarına davam edən bu fitnəkarlığın törənməsində İrəvan qubernatoru Baranovski, İrəvan şəhərinin hakimi Akamolov, qəza rəisi İnkel, polkovnik Kirilov, Mamikon, Arsen Badalyan şəxsən iştirak etmişlər. 1905-ci ildə başlayan qanlı hadisələr 1906-ci ildə da Naxçıvanın digər bölgələrində – Ordubad, Kültəpə, Əliabad, Cəhri, Şıxmahmud, Çeşməbasar, Tivi, Tumbul və digər kəndlərdə də davam etdi. M.S.Ordubadi digər bir yerdə də göstərir ki, 1906-cı ilin avqust ayında ordubadlılar Qapan dərəsində xeyli gənc adamın, qadınların, körpə uşaqların cəsədlərinə rast gəlmişlər. Burada 15 nəfər körpə uşağın kəsilmiş başları və bir-birinə qarışmış xeyli cəsədlər var idi. İki il içərisində 200-dən çox kənd və qəsəbə dağıdılmış, talan edilmiş, 10 mindən çox insan qətlə yetirilmişdir.
Bir qadın hadisələri belə izah edirdi: “Biz qadınlar Molla Həsən Əfəndinin ermənilər tərəfindən tikələrə ayrıldığını görüncə daşların arasına sığındıq. Bir neçə erməni qulduru amansıcasına Molla Həsən Əfəndinin qətllə yetirdikdən sonra digərlərini də eyni şəkildə öldürdülər. Daşların içərisinə sığınsam da içəridə çox sayda qadın gizləndiyindən bədənimin yarısı, ayaqların çöldə idi. Bunu görən ermənilər dərhal ayaqlarımı kəsməyə başladlar”.
O dövrün yazılı qaynaqları və arxiv sənədləri 1905-1907-ci illər arasında Naxçıvan, Şərur-Dərələyəz və Ordubad bölgələrində Rusiyanın da köməyi ilə ermənilərin böyük qırğınlar törətdiklərini sübut edir. Ermənilərin türkə olan nifrət psixologiyası və türkü öldürməkdən mənəvi zövq alma düşüncəsi özünü 1918-ci ildə də göstərdi və etnik münaqişəa çərçivəsində başlayan qırğınlar bu dövrdə yenidən alovlandı. Qırğınlar Bakı, Şamaxı, Quba, Qarabağ, Gəncə, Naxçıvan və digər bölgələrdə bütün şiddətiylə davam etdi. 1918-1919-ci illər Anadoludan Azərbaycana, oradan Cənubi Azərbaycana qədər yaşanan dəhşət hadisələrinin kölgəsində keçdi.
1918-1920-ci illər
Naxçıvanda törədilən qırğınlar Erməni silahlı dəstələrinin başında duran və adı daha sonra erməni milli qəhrəmanlığıyla özdəşləşən Andranik Ozanyan və onun kimi radikal türk düşmənçiliyi ilə tanınan Nijde, Dro, Qibbon, Doluxanyan'ın liderliyi altındakı erməni dəstələri tərəfindən həyata keçirilirdi. Bu komitəçilər Anadolu və Qafqazdakı qanlı hadisələrin birinci dərəcədən cavabdehləri idilər. Arxiv sənədlərində yuxarıda adları keçən erməni komitəçilərinin, xüsusilə Andranik Ozanyanın silahlı birliklərinin İrəvan əyalətində 200-dən çox, Naxçıvan, Şərur-Dərələyəz və Ordubad nahiyələrində də 50-dən çox müsəlman kəndlərinə hücumlar təşkil etdiklərini, kənd əhalisinin böyük əksəriyyətinin da qətlə yetirildiyinə dair əhəmiyyətli məlumatlar var.
Naxçıvan, Qarabağ və Zəngəzurun Ermənistana birləşdirilməsi vəzifəsini öhdəsinə götürərək öz qanlı fəaliyyətlərinə start verən A.Ozanyan, Bakı Xalq Komissarları Sovetinin sədri, əsl həqiqətdə isə komitəçi (daşnak) olan, lakin bolşevik maskasına bürünən Stepan Şaumyanın tövsiyələri istiqamətində 1918-ci ilin iyun-iyul aylarında Naxçıvan da çox sayda kənd və qəsəbələri talan edib yandırmışdır.
1918-ci ilin iyun ayının əvvəllərində Araz çayının sol sahilindəki Yaycı kəndinə hücum edən Andranik silahsız əhaliyə işgəncə edərək öldürmüşdür. Təxminən 4 min əhalisi olan kənd əhalisinin yarıdan çoxu, qadın, uşaq və yaşlı insan Andranik və onun silahlı dəstələri tərəfindən qətl edildi. Çox sayda insan isə Araz çayına atılaraq boğuldu. Ölənlər o qədər çox, sağ qalanlar isə o qədər az idi ki, cəsədləri dəfn etmək üçün insan tapılmırdı. Andranikin çaya atdığı insanların cəsədlərini Nüvədi kənd sakinləri çıxararaq dəfn etdilər. Cəsədlərin sayının çoxluğundan böyük bir qəbiristanlıq meydana gəlmişdi. Hal-hazırda ermənilərin işğalı altında olan bu məzarlar o dövrdən Nüvədi kəndində Yaycı Qəbiristanlığı olaraq bilinir.
Ermənilərin Yaycı kəndində etdikləri qırğınlarla əlaqədar çox acı xatirələrə sahib olan kənd sakini V.Hüseynov o günləri belə izah edir: “Xalqımıza yönəlik ermənilər tərəfindən 1918-ci ildə edilən soyqırımı bizim kəndimizdən və ailəmizdən də yan keçməmişdir. Səhər erkəndən kəndimizə hücum edən erməni silahlı birlikləri gecənin qaranlığında önlərinə çıxan hər şeyi məhv edir, ağsaqqalları və uşaqları bıçaqlayır və başlarını kəsirdilər. O gecə yüzlərlə anaların saçları qana bulaşdı, igid cavanların başları kəsildi, gözləri çıxarldı, kiçik uşaqların bədənləri güllələrlə dəlik-deşik edildi. Gözləri heç bir şey görməyən, türk qanına susayan erməni daşnakları mənim anamı, dörd qardaşımı, iki bacımı acımadan öldürərək Araz çayına atdılar. Bəli, ermənilərin etdikləri bu vəhşilikləri izah etməklə bitməz”.
Sənədlər Şərur bölgəsinə bağlı 45 kəndin də erməni komitəçilərinin hücumuna uğradığı, əhalisinin qətlə yetirildiyi və Araz çayına atıldıqları barəsində də məlumatlar verir. Müsəlmanlar tərəfindən tutulan ermənilər, Naxçıvanda və ona bağlı bütün bölgələrdə bütün türkləri qıracaqları və hamısının Araz çayına atılacaqlarına dair əmr aldıqlarını etiraf etmişdilər. Erməni birliklərinə yazılı olaraq göndərilən əmrdə bu ibarələr yer alırdı: “Şərur əhalisini Araz çayına tökmək üçüncü alay komandanlığının əsas vəzifəsidir”.
Digər bir passaj: Ehtiyyatda olan mayor Məmmədəli Qasımov 1974-ci ildə 120 yaşında vəfat edən qayınatası Rüstəm Ağayevdən dinlədiklərini belə nəql edir: “'Andranikin silahlı birliyi Sirab kəndinə doğru irəlilədikləri zaman kənddə ermənilərin vəhşiliyindən qorxaraq digər kəndlərdən də qaçıb gələn insanlar var idi. Kənd məscidi qoca, qadın və uşaqlarla dolu idi. Allah evi olduğundan ermənilərin belə bir şey etməyəcəklərini düşünürdülər. Lakin ermənilər məscidi yandırdılar. 15 mindən artıq erməni birliklərinin silahsız insanlara hücumu nəticəsində bir gün içərisində 10 mindən çox insan qətlə yetirildi. Lakin Andranik Duzdağ tərəfindən atılan top səslərini eşitməsəydi, bir adam ilə sağ qalmayacaqdı. Andranik Şanlı Türk Ordusunun Naxçıvana gəldiyini xəbər alıb dərhal öz birlikləri ilə birlikdə qaçaraq uzaqlaşdılar. Biz hamımız yaşadığımız üçün türk qardaşlarımıza minnətdardır. Türkiyə özü çox ağır və çətin vəziyyətdə olmasına baxmayaraq, azərbaycanlı qardaşlarına kömək əlini uzatmış, Naxçıvanı ermənilərdən qorumaq üçün bölgəyə ordu göndərmişdi. Bu elə bir cinayət idi ki, tarix heç bir zaman ermənilər tərəfindən edilmiş olan bu vəhşiliyə şahidlik etməmişdir. Bu, ermənilərin Azərbaycan türklərinə yönəlik törətdiyi soyqırımdı. 20 gün içərisində bir-birinin üstünə atılmış cəsədləri götürmək mümkün deyildi. Bu vəziyyəti görən hər kəs qorxu və təəccüb içərisində idi”.'
Andranikin dəstəsi Naxçıvan və onun ətraf kəndlərində törətdiyi vəhşiliklərdən sonra 1918-ci ilin sentyabr ayında Sisyan a, noyabr ayında isə Gorus a gəlir və orada məskən salır. Bu tarixdən Zəngəzur un və bütün Qarabağın qara günləri başlayır. Sisyandan başlamış Şuşa yadək Azərbaycan kəndlərini oda yaxıb viran qoymuş, sonra Dərələyəzə qayıtmış, Keşişkənddə Yapon adlı digər erməni daşnakı ilə birləşərək Çivə kəndinə hərəkət etmiş, yolüstü Əmov kəndində qırğın təşkil etmişdir. Onlar Şərur rayonunun Danzik, Dizə kəndlərinə də hücum etmək istəmiş, lakin məğlub olmuşdur. Andranik bu məğlubiyyətin əvəzini Qarağac da və Şabili kəndlərini yandırıb əhaliyə divan tutmaqla çıxır. Törətdiyi qırğınların miqyası o qədər böyük idi ki, Andranik öz qanlı cinayətləri ilə artıq Naxçıvanı öz hakimiyyətinə tabe etdiyini düşünürdü. Onun məqsədi Şuşadan başlamış Aralıq dənizinədək uzanan əraziləri nəzarət altına almaq idi. Bu minvalla Azərbaycan, Türkiyənin 6 əyaləti Böyük Ermənistanın tərkibinə daxil olmalı, yəni dənizdən dənizə terrorçu, hərbiləşdirilmiş daşnak partiyasının ruhuna uyğun doğma hökumət yaradılmalı idi.
Faktların sayını artırmaq mümkündür. Amma məsələ burasındadır ki, 1918-1920-ci illərdə ermənilərin Azərbaycanda, o cümlədən Naxçıvanda törətdikləri cinayətlərin arxasında böyük dövlətlər dayanırdı.
Əldə edilən məlumatlara görə, 4 dekabr 1917-ci ildə London İngilis-Erməni Komitəsinin sədri və İngiltərə Parlamentinin üzvü Anurin Vilyams İngiltərənin məşhur diplomatlarından olan, eyni zamanda Millətlər Cəmiyyətinin qurucusu Lord Robert Sesilə göndərdiyi məktubda ermənilərə yardım göstərilməsinin vacib olduğunu bildirirdi. Anurin Vilyams hətta ermənilərin silahlandırılmasını və Andranik kimi silahlı dəstə liderlərindən istifadə edilməsini də zəruri hesab edirdi. Məktubda ingilis, fransız və amerikan hökumətlərinin də erməni ordusuna maddi dəstək vermələrinin vacib olduğu bildirilmiş, sərhədlərdən kənarda yaşayan ermənilərin pul yardımı ilə Cənubi Qafqaza gətirilmələrinin qaçılmaz olduğu yazılmışdı. Nəticədə İngiltərənin Hərbi Kabineti özünün 7 dekabr 1917-ci il tarixli iclasında ermənilərə maliyyə dəstəyi verilməsi haqda qərar qəbul etdi.
Sadəcə pul deyil, müxtəlif silah və sursatlar da ermənilər üçün tədarük edildi. Bu yardımlar Versaldakı Antanta Ali Hərbi Şurası ingilis hərbi mütəxəssislərinin 1917-ci ilin dekabr ayındakı memorandumunda açıq şəkildə göstərilməkdədir: “Ermənilərə hər vəziyyətdə işğal etdikləri bölgələrdə pul, silah, və sursat tədarükü ingilis siyasətinin maraqları daxilindədir. Bu təcrübənin uğurlu olması nəticəsində erməni qüvvətlərindən gələcəkdə türklərin diz çökməsi üçün faydalanmaq olar”.
Böyük dövlətlərin bu dəstəyi sayəsində külli miqdarda silah və sursat təmin edən ermənilər Azərbaycanda ciddi etnik təmizlik siyasətini gerçəkləşdirdilər. Azərbaycanın bir çox bölgələrində, o cümlədən Naxçıvanda türk-müsəlman soyqırımı törədildi. Mənbələrdən əldə edilən məlumatlara görə, 1918-1921-ci illər arasında Naxçıvanda 73.727 nəfər ermənilər tərəfindən qətlə yetirilmişdir.
1915-1921-ci illər arasında Cənubi Azərbaycanda isə ingilislərin və rusların təşviqi ilə təşkilatlanan və silahlanan erməni ordusunun qətlə yetirdiyi insanların sayı 90.000 nəfərin üzərində idi.
Bu cinayətlər ermənilərdə nifrət psixologiyasının bariz nəticəsi olsa da, türk soyqırımının arxasında böyük dövlətlərin dəstəyi olduğu, eləcə də verilən qızıllar, pullar və silahların təsiri də xüsusilə qeyd edilməlidir.