cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İkinci Şərqi Türküstan Respublikası
1944-1945-ci illərdə hadisələr
Üsyançılar bölgəni Homindan qoşunlarından təmizlədi və müstəqilliyini elan etdi. Külçənin özündə heç bir təhlükənin olmadığını düşünən İli mahal rəisi, üsyanı yatırmaq üçün Külçə şəhər qarnizonunu Nilkaya göndərdi. Bundan istifadə edən Külçə inqilabçılarının gizli şəkildə qurulmuş təşkilatı üsyan qaldırdı. Onlar əvvəlcədən Nilka bölgəsindəki üsyançılara məktub göndərərək cəza dəstəsi ilə döyüşə girməməyi, dərhal başqa yolla Külçəyə gəlməyi tapşırdılar. Üsyançılar üç böyük dəstəyə bölündülər: Qəni Mamatbakiyevin rəhbərliyi altında uyğurları dəstəsi, Əkbər Esbosinin rəhbərliyi ilə qazaxların dəstəsi və İvan Şutovun komandanlığı altında rusların dəstəsi. Hər üç dəstə Külçəyə doğru yola düşdü. Qeyd edək ki, XIX əsrdən Sincanda yaşayan ruslar və kommunist olmayan rus köçkünləri Sovet Qırmızı Ordusuna və İli üsyançılarına kömək etdilər. Onlar bu mübarizədə ağır itkilər də verdilər.
1944-cü il noyabrın 7-də Külçənin özündə üsyan başladı. Bəzi məlumatlara görə, üsyana başlamaq üçün işarə Sovet konsulluğundan pulemyotdan fasiləsiz atəş açılması ilə verildi. Külçə qarnizonu 19-cu alayın iki taborundan və 21-ci alayın bir taborundan ibarət idi; əlavə olaraq, şəhərdə zəif silahlanmış və lazımi təlim keçməmiş ehtiyat qoşunlarının xeyli hissəsi də cəmləşmişdi. Qonşu qəsəbələrdə də əlavə qoşunlar yerləşmişdi. Üsyan zamanı ümumilikdə İli vadisində 10 minə qədər Homindan əsgəri var idi ki, bunların da 8 mini Külçənin özündə idi. Homindan vəziyyəti nəzarətə almaq üçün huey zabiti Liu-Bin-Dini Urumçiyə göndərdi. Lakin rəsmi hökumət gec reaksiya verdiyindən, onun qoşunları türk üsyançılara qarşı heç bir tədbir görə bilmədi.
Respublikanın elan edilməsi
Üsyançılar şəhərin üç fərqli nöqtəsində Homindan ordu birləşmələrini mühasirəyə almağa və sıxışdırmağa müvəffəq oldular. Şəhərin hələ düşməndən tamamilə təmizlənməməsinə baxmayaraq, 1944-cü il noyabrın 12-də (bəzi mənbələrdə noyabrın 15-də göstərilir) üsyançılar Şərqi Türküstan Cümhuriyyətinin yaradıldığını elan etdilər. Amerika Birləşmiş Ştatları konsulluğunu əməkdaşlarının dediyinə görə üsyançıların lideri və İslam alimi Əlixan Törə şəxsən "Türküstan İslam Hökuməti"ni elan etmişdi:
İli bölgəsi müsəlmanlarının ən yüksək dini lideri olan Əlixan Törə Şərqi Türküstan Respublikasını hökumətinin başına gətirildi. Hökumətə uyğurlar Əhmədcan Qasimi (Əhmədcan Qasimov), Hakimbəy-Xoca və Rəhimcan Sabirxocayev, tatarlar Ənvər Musabəyov və Nabiyev, qazaxlar Uraxan və Abdulxair, ruslar İ.Q.Polinov və F.İ.Leskin və kalmık Fuça daxil oldular. Üsyanın faktiki lideri uyğur Əhmədcan Qasimi sayılırdı. Cümhuriyyətin qurulmasından dərhal sonra hökumət Sincanda yaşayan xalqların bərabərliyi, iqtisadiyyatı və mədəniyyətinin inkişafı, İslama və digər dinlərə dəstək və bütün dövlətlərlə dostluq əlaqələri qurmaq üçün demokratik bir proqram elan etdi. Proqramda ayrıca bir maddə Sincan xalqlarının hamısının nümayəndələrindən nizami ordunun yaradılması idi.
Noyabr, dekabr və yanvar aylarında üsyançılar çətinliklə də olsa, Külcənin ətrafını Homindan qüvvələrindən təmizlədilər. Tyan-Şanda üsyançılar turqutlar tərəfindən dəstəklənirdilər. Üsyançılar həyati əhəmiyyət daşıyan Airambəy hava limanını çinlilərdən almağa çətinlik çəkəndə, Sovet hərbi qüvvələri bir başa müdaxilə edərək, Airambəyi minaatanlardan atəşə tutaraq, Çin istehkamında müqaviməti zəiflətdilər. 1945-ci ilin martına qədər bütün İli bölgəsi Homindan qoşunlarından təmizləndi.
Homindan komandanlığı Böyük İpək Yolu boyunca yerləşən yaşayış məntəqələrində müdafiə xətti yaratmağa başladı. Yaya qədər Jinqe, Sihe və Manas boyu güclü eşelonlu müdafiə xətti inşa edildi. 1945-ci ilin yazında Homindan komandanlığı Qızıl-Üzən çayı dərəsindən çıxışı nəzarət altına almamaqla mühüm hərbi fürsəti əldən verdi. Belə ki, üsyan qaldıran Qalibəyin rəhbərliyi altında qazaxlar bu mühüm strateji nöqtəni ələ keçirdilər.
Ordunun yaradılması
Əsgərlərin əksəriyyəti uyğur, qazax və ruslar idilər. Orduda dunqanlardan ibarət süvari diviziyası və monqol süvari diviziyası da mövcud idi. Sonradan isə sibolardan ibarət alay və eskadron təşkil edildi. Ordunun qurulasında sovet zabitləri kömək edir və türk üsyançılarına Çin ordusuna qarşı mübarizədə yardım göstərirdilər. Hətta Homindan hökuməti 1945-ci ilin oktyabrında Çin mövqelərinə hücum edən təyyarələrin Şərqi Türküstan Respublikasına yox, SSRİ-yə məxsus olmasından şübhələnirdilər.
Şərqi Türküstan Respublikasının Milli Ordusu aşağıdakı birliklərdən ibarət idi: Yeni mahal və rayonlar azad edildikdən sonra yerli partizanlardan ibarət alaylar qurulurdu.
General İsaq bəyin diviziyası Qaşqardan respublikaya hücum təhlükəsinin qarşısını almaq üçün Müzart keçidini qoruyurdu. General İ.Q.Polinov komandanlığı ilə ikinci diviziya əsas cəbhəni tuturdu. Polkovnik F.L.Leskinin komandanlığı altında xüsusi süvari alayı 1945-ci ilin may ayında Boro-Tala üzərindən Tarbaqatay dairəsi üzərinə hücum etdi. Qeyd edək ki, orada Durbulcin və Çuquçaqda qazax və rus partizan dəstələri fəaliyyət göstərirdi. Çuquçakda Leskin səfərbərlik apardı və tam heyətli süvari briqadası və ayrıca tüfəng taboru yaradaraq dərhal Şihe bölgəsindəki 2-ci diviziyaya kömək üçün göndərdi.
Altayda döyüşlər
İyulun ortalarında Leskinin süvari briqadası Altay dairəsinə doğru yürüş etdi. Kobukun böyük Homindan qarnizonunu məğlub edən briqada, Qara İrtışın sağ sahilinə keçərək, sentyabr ayının əvvəlində Burçunu ələ keçirərək Şara-Sümeyi hədəf aldı.
Eyni zamanda Dalelxan Suqurbayevin partizanları Homindan qarnizonlarını möhkəmləndirilmiş şəhərlərdən çıxara bilməsələr də, tədarük xətlərini kəsərək Urumçi ilə əlaqəni pozdular. Ospan 200-300 nəfərlik dəstəsi ilə iki il ərzində Çingil dərəsində Köykay və Çingildəki Homindan qarnizonlarının yanında idi. Lakin Ospan onları narahat etməməyə çalışır və döyüşlərdə iştirak etmirdi. Ancaq Suqurbayevin partizanlarının son döyüşləri Ospanı hərəkətə gətirdi və o, Urumçiyə maneəsiz keçid təmin etdiyi Homindan ilə danışıqlara başladı və Çingilla Köktayı döyüşsüz ələ keçirdi. Burçunun təslim olması xəbəri partizanlar tərəfindən mühasirəyə alınan Şara-Sümədə çaxnaşmaya səbəb oldu. Sentyabrın 5-də Leskin və Suqurbayevin birləşmiş qüvvələri qərbdən, cənubdan və şərqdən mühasirəyə alınmış rayon mərkəzinin kənarında döyüşməyə başladılar. İŞTR qüvvələri qəsdən mühasirədə olanlar üçün Monqolustan Xalq Respublikasına doğru keçid qoymuşdular. Homindan qoşunları bu keçidlə şəhəri tərk etdilər, lakin əvvəlcə onlar şəhəri qarət etdilər. Şəhərdən çıxarkən qarnizon pusquya düşdü və təslim oldu. Şəhərə ilk girənlər 1943-cü ildə Ospanla döyüşən və talanlara başlayan birliklər idi. Leskin və Suqurbayev asayişi və sakitliyi bərpa etmək üçün müttəfiqlərinə qarşı silahdan istifadə etmək məcburiyyətində qaldılar. Bundan sonra digər yaşayış məntəqələrinin kiçik Homindan qarnizonları da təslim oldu.
Urumçi üzərinə hücum
250px|thumb|right|Əhmədcan Qasimi və Abdulkərim Abbas, 24 Noyabr 1946-cı ildə Nankində Sun Yat-Senin oğlu Sun For ilə. 1945-ci ilin iyununda general Polinovun diviziyası Çinqheyə hücum etdi. Uzun sürən qanlı döyüşdən sonra Homindan qoşunları şəhərdən qovuldu və Şiheye doğru geri çəkildi. Külçə və Leskinin Çuquçaq taborundan yeni qüvvələrlə möhkəmlənən diviziya Şihe uğurunda döyüşməyə başladı. Bu vaxt Qalib bəyin partizanları Şihe ilə Urumçini birləşdirən yolu kəsdilər və Homindan komandanlığını Manas çayınln sağ sahili boyunca müdafiə xətti təşkil edərək Manas çayı üzərindəki körpünü yandırmağa məcbur etdilər.
Sentyabrın ortalarında Polinovun diviziyası Şihedəki Homindan qruplaşmasını məğlub etdi və Manasın sol sahili boyunca müdafiə xətti təşkil edərək, partizanları əvəz edib, onların yerini tutdu. Qazax partizanları evlərinə göndərildi və onlarla partizanlıq edən ruslar isə nizami ordu sıralarına yazıldılar. Nəticədə cənubdan Tyan-Şan ətəklərindən, şimala Altaya qədər cəbhə xətti meydana gəldi.
Homindan hökuməti də hadisələrə sakit baxmır, üsyanı yatırmaq üçün tədbirlər görməyə çalışırdı. Hökumət Sinxaylı Ma ləqbli huey Ma Bufanqı 1945-ci ildə huey süvariləri ilə Urumçini İlidən olan uyğur üsyançılarından qorumaq üçün 1945-ci ildə Sincana göndərdi. Preston & Partridge & Best 2000, p. 63         1945-ci ildə hueylərdən ibarət 5-ci və 42-ci süvari qoşunları Sinxaydan Sincana göndərildi. Onlar orada olan Homindanın dörd diviziyadan ibarət İkinci Ordunun sıralarına qatıldılar. 1945-ci ildə Sincanda Homindanın komandanlığı altında xidmət edən 100.000 huey və handan ibarət qoşun var idi. SSRİ-nin Ma Bufanqı aradan götürməyə çalışdığı xəbərləri gəlirdi. Huey Ma ləqəbli Ma Bufanqın qardaşı oğlu general Ma Çensyan əvvəllər Qansu Beşinci süvari ordusu olan Homindanın nəzdindəki Sincanda Birinci süvari diviziyasına rəhbərlik edirdi.
Tərəflər arasında 1946-cı ildə atəşkəs elan edildi. Atəşkəsdən sonra İkinci Şərqi Türküstan Cümhuriyyəti İli, Homindan isə Urumçi daxil Sincanın qalan hissəsinə nəzarət edirdi.
Koalisiya höküməti
250px|thumb|right|1946-cı ildə koalisiya hökumətinin nümayəndələri, o cümlədən sədr Zyan Zjanq (sağdan beşinci ön sıra) və sədr müavini Əhmədcan Qasimi (sağdan dördüncü sıra). 250px|thumb|right|[[Əhmədcan Qasimi və Abdulkərim Abbas Çan Kayşi ilə 22 noyabr 1946-cı ildə Nankində görüşdə.]] 1945-ci ilin sentyabrında generalsimus Çan Kayşi radio ilə müraciət edərək inqilabın özəyini təşkil edən "Üç Bölgə"nin "yerli muxtariyyət" hüququnu tanıdığını bildirdi. O, Sincanda vahid koalisiya hökuməti yaratmaq üçün danışıqlara başlamağa çağırdı. Şərqi Türküstan Cümhuriyyətinin rəhbərliyi 12000 nəfərlik ordusunun Sincandakı 100.000 nəfərlik Homindan qrupu ilə qarşı-qarşıya qaldığını və döyüş əməliyyatları davam edərsə, düşmənin say və texniki üstünlüyünün gec-tez rol oynayacağını anlayaraq, generalsimusun təklifini qəbul etmək qərarına gəldi. 1945-ci ilin oktyabrında Şərqi Türküstan Cümhuriyyəti hökuməti adından nümayəndə heyəti Urumçiyə gəldi.
Sincandakı mürəkkəb vəziyyəti nəzərə alaraq, Çan Kayşi Homindanın danışıqlardakı heyətinə Sincan hökumətinin sədri general Zjan Zjanqı rəhbər təyin etdi. Şərqi Türküstan Cümhuriyyətinin nümayəndə heyətinə isə Əhmədcan Qasimi başçılıq edirdi. Üç ay davam edən danışıqlardan sonra, 1946-cı il yanvarın 2-də koalisiya hökuməti yaratmağı nəzərdə tutan “11 bəndlik razılaşma” imzalandı. Razılaşmaya görə hökumətdə 15 nəfər yerli sakinləri, 10 nəfər isə Homindan rəhbərliyini təmsil etməli idi. Xalqların dil bərabərliyi, söz, mətbuat, toplaşma, təşkilat, daxili və xarici ticarətin sərbəst inkişafı və s. azadlıqları elan edildi. Şərqi Türküstan Cümhuriyyəti ordusunu qorumaq hüququnu saxladı.
1946-cı ilin iyun ayında 11 bəndlik Saziş Çan Kayşi tərəfindən təsdiq edildi. Şərqi Türküstan Cümhuriyyətindən koalisiya hökumətinə, xüsusən Əhmədcan Qasimi, Əbdülkərim Abbasov və Dalelxan Suqurbayev daxil idilər. Əhmədcan Qasimi hökumətdə ikinci şəxs oldu. Altayda Şərqi Türküstan Cümhuriyyəti rəhbərliyi Osman Baturu dairə valisi təyin etmişdi. Lakin Osman Batur bəzi müxalifət siyasətçilərin kommunist yönlü istiqaməti seçdiklərini gördükdə, digər üsyançılardan ayrıldı. Zjan Zjanq gizli şəkildə Osmanı silah və hərbi texnika ilə təmin etməyə başladı və tərəf dəyişdirməyə inandırdı. Artıq 1946-cı ilin noyabrında Osmanın dəstələri ilə Altayda Şərqi Türküstan Cümhuriyyəti qoşunları arasında toqquşmalar baş verdi. 1947-ci ildə Qalibəy də tərəfini dəyişdirdi. Üstəlik koalisiya hökumətində, Homindan tərəfindən oraya salınmış bir neçə mühüm uyğur "üç əfəndi" ləqəbli Məhəmməd Əmin Buğra, İsa Yusif Alptəkin və Məsud Səbri kimi kommunistlərin əleydarı olanlar da var idi. Bu "üç əfəndi" danışıqlar başlayanda 1945-ci ildə Zjan Zjanq ilə birlikdə Sincana qayıtdılar.
Çətinliklər çox olduğundan koalisiya hökumətinin sədri Zjan Zjanq Sincandan qaçmağa qərar verdi. Çinin Müdafiə Naziri və huey Bai Çonqxi 1947-ci ildə Sincan qubernatoru vəzifəsinə təyin edildi. Lakin Zjan Zjanqın tövsiyəsinə görə, koalisiya hökuməti vəzifəsi müstəqillik tərəfdarı, qatı antisovet mövesi ilə fərqlənən Məsud Səbriyə verildi.
1947-1949-cu illər
250px|thumb|right|Qazax üsyançılarının lideri Osman Batur 1947-ci ilin sentyabrında Osman Batur (1500 döyüşçü) və Qalibəy (900 döyüşçü) dəstələri Altay bölgəsini şərqdən qərbə doğru keçərək, basqınlar törətdilər. Onlar yol boyu əhalini talan edərək və qarətlə məşğul oldular. General Dalelxan qazax süvarilərini bir yerə topladı, xalq arasından könüllülər cəlb etdi və əks hücum həyata keçirdi. O, soyğunçuları demarkasiya xəttinin o biri üzünə qovdu. Noyabr ayında Osman basqını təkrarlamağa çalışdı, ancaq onun cəhdi dəf edildi. Məğlubiyyətdən özünə gələ bilməyərək, ətrafında qalan az sayda tərəfdarı ilə şərqə getdi. Qalibəy yalnız 50 ailəni özü ilə aparmağı bacararaq cənuba doğru yola düşdü.
1948-ci ildə Çində vətəndaş müharibəsi son mərhələyə qədəm qoydu, Homindan qoşunları bütün cəbhələrdə məğlubiyyətə uğramağa başladılar. Bu səbəbdən onların Şərqi Türküstan Cümhuriyyəti ilə məşğul olmağa vaxtları qalmadı. Bu vaxt ərzində Şərqi Türküstan Cümhuriyyəti hökuməti iqtisadiyyatın inkişafı və dövlətin daxili işlərinin yoluna qoyulması məsələsi ilə məşğul olmağa başladı. 1947-ci ildə respublikanın nəzarət etdiyi ərazidəki qiymətlər Sincanın qalan hissəsindəki qiymətlərdən 5-12 dəfə aşağı idi.
Dünyanın geosiyasi vəziyyətinin dəyişməsi
1945-ci ildə Yalta konfransının nəticəsi olaraq SSRİ, Çinin ərazi bütövlüyünün bərpasına dəstək verəcəyini bildirdi. Ancaq real vəziyyətdə İ.Stalin, bu vəzifəni yerinə yetirməyə tələsmirdi, çünki o zaman Çinin rəsmi lideri olan Çan Kayşinin Mao Tszedunla mübarizədə mövqeyini gücləndirməkdə maraqlı deyildi. 1949-cu ilin avqust ayının ortalarında Çin kommunistlərinin Homindan üzərində qazandığı son qələbədən sonra, İŞTR-nın nümayəndə heyəti Çin Xalq Siyasi Məşvərət Şurasının iclasında iştirak etmək üçün Pekinə yola düşdü.
Nümayəndə heyətinin rəhbəri İŞTR-nı Çinin tərkibində yox, müstəqil dövlət kimi görmək istəyən prezident Əhmədcan Qasimi idi. olmuşdur. Nümayəndə heyətinin Pekinə getməsi üçün fərqli marşrut seçilmişdi. Belə ki, təyyarə Külçədən Pekinə birbaşa yox, Alma-Ata və İrkutsk üzərindən uçaraq getməli idi. Çox güman ki, bu marşrut Sovet rəhbərliyinin nümayəndələri ilə görüşmə ehtiyacı ilə diktə edilmişdi. Onlar Moskvanı İŞTR-nın müstəqilliyini qorumağa inandırmağa ümid edirdilər. Lakin nümayəndə heyəti Pekinə çatmadı. Bir neçə gün sonra nümayəndə heyətini aparan təyyarənin qəzaya uğradığı açıqlandı. .
Respublikanın sonu, ilhaq
1948-ci ilin dekabrında Çan Kayşi milliyyətcə tatar olan Burhan Şəhidini Sincan hökumətinin rəhbəri təyin etdi. Şəhidi Sincandakı status-kvoya əməl edirdi və Pekinlə sıx əlaqələr saxlayırdı. Pekindən kommunistlərin tərəfinə keçən Çjan Çjiçjun ona Şərqi Türküstan Respublikasının nümayəndə heyətini Urumçiyə dəvət edilməsini tövsiyə edən teleqram göndərdi.
Pekinə ikinci heyətin göndərilməsi qərara alındı. Lakin Qasiminin heyətindən fərqli olaraq, Seyfuddin Əzizinin başçılığı ilə gedən nümayəndələr Şərqi Türküstan Respublikasının Çin Xalq Respublikasının tərkibinə daxil olmasına razılıq verməyə hazır idilər.
1949-cu il sentyabrın 19-da Burhan Şəhidi şəxsən Mao Tszeduna teleqram göndərərək Sincan xalqının Homindan ilə əlaqələrini kəsdiyini və Çin Kommunist Partiyasına üzv olduğunu bildirdi. 1949-cu il oktyabrın 1-də Pekində Çin Xalq Respublikası elan edildi. Oktyabrın 20-də Çin Xalq Azadlıq Ordusu birlikləri Urumçiyə daxil oldu. Pekin Burhan Şəhidinin Sincan hökumətinin başçısı olaraq səlahiyyətlərini təsdiqlədi. Seyfuddin Əzizi İkinci Şərqi Türküstan Respublikasının nümayəndəsi olaraq hökumətin tərkibinə daxil oldu. 1950-ci ilin yanvarında Şərqi Türküstanın silahlı qüvvələri F.İ.Leskinin komandanlığı 5-ci korpus olaraq Çin Xalq Azadlıq Ordusunun tərkibinə qatıldı.
1955-ci il oktyabrın 1-də Çin Xalq Respublikasının tərkibində Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonu bölgəsi yaradıldı.
Prezidentləri
Respublikanın ikinci prezidenti isə Əhmədcan Qasimi olmuşdur. O, 1946-1949-cu illər aralığında İkinci Şərqi Türküstan Respublikasına başçılıq etmişdir.
1946-cı ilin iyununda Qasimi Dihua (indiki Urumçi) şəhərində koalisiya əyalət hökuməti qurmaq üçün milliyyətçi Çin lideri Zanq Zizhonq ilə siyasi razılaşma əldə etməyə çalışdı. Razılaşmaya əsasən respublika buraxılmalı, lakin üç rayon muxtariyyət saxlanılırdı. Prezident olaraq Qasimi hökumətini birlik və dəstək olmağa çağırdı və koalisiya əyalət hökumətini rədd etdi. O, Şərqi Türküstan xalqının yalnız Çin konstitusiyasına əsasən hüquqlarını təmin etmək üçün üsyana qalxdıqlarını izah etdi. İŞTR ilə Çin Respublikası arasında ikitərəfli münasibətləri müzakirə etmək üçün Çin Milli Məclisi Nankində nümayəndə heyətinə rəhbərlik etmişdir. Qeyd edək ki, Əhmədcan Qasimi bölgənin Çinə birləşməsinin qəti əleyhdarları sayılırdı.
Lakin bir neçə gün sonra onun İL-12 təyyarəsinin göyərtədəki İŞTR hökuməti ilə qəzaya uğradığı açıqlandı. Qeyd edək ki, rəsmi açıqlamaya görə o, 1949-cu il avqustun 17-də Pekinə getmək üçün mindiyi təyyarənin Baykal gölü ətrafında qəzaya düşməsi nəticəsində həlak olmuşdur. .
İkinci versiya (qeyri-rəsmi) görə - İŞTR nümayəndə heyəti Sovet dövlət təhlükəsizlik orqanları tərəfindən həbs olunmuş və sonra bütün nümayəndələr öldürülmüşdü və təyyarə qəzası ölümündən sonra hazırlanmışdır. Ancaq bu versiyanı təsdiq edən heç bir sənədli sübut aşkar edilməmişdir. Qəzada həlak olanların cəsədləri İŞTR nümayəndələrinə təhvil verildi və onlar Külçə şəhər parkında dəfn edildi.
SSRİ-nin dəstəklədiyi oxşar dövlətlər
Sovet İttifaqı Pəhləvilər sülaləsi dövründə İranda bu kimi oxşar dövlətləri Azərbaycan Milli Hökuməti və Məhabad Cümhuriyyətini dəstəkləyirdi. SSRİ həm Kürd Məhabad Cümhuriyyəti, həm də Azərbaycan Milli Hökumətinə qarşı münasibətdə həm Sincanda, həm də İranda müqayisə edilə bilən metod və taktikalardan istifadə etmışdir. ABŞ-nin SSRİ-dəki səfiri Vaşinqtona göndərdiyi teleqramda İran Azərbaycandakı və Sincandakı vəziyyətin oxşarlığını qeyd etmişdir.
Araz Əliyev
Araz Aydın oğlu Əliyev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin kiçik çavuşu, Vətən müharibəsi şəhidi.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun kiçik çavuşu olan Araz Əliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Cəbrayılın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Araz Əliyev oktyabrın 8-də Cəbrayıl döyüşləri zamanı şəhid olub. Beyləqan rayonunun Kəbirli kəndində dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Araz Əliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Araz Əliyev ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Araz Əliyev ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Araz Əliyev ​ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
II Aaron
II Aaron — Benjamin xaqanın oğlu X əsrin əvvəlləri boyunca Xəzər xaqanlığının hökmdarı.
Kiyev knyazı I İqor Tmutarakana hücum etdiyi dövrdə, Bizans da rusların köməyi ilə Krımdakı Xəzər xaqanlığının torpaqlarına hücum etdi. Aaron rusların hücumlarının qarşısını almış və həmçinin əks hücumla Krımdakı Bizans ordusunu məğlub etmişdi.
Gömürçay
Gömürçay — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində çay. Naxçıvançayın sol qolu.
Haqqında
Mənsəbindən 58 km məsafədə ona tökülür. Uzunluğu 13 km, hövzəsinin sah. 36 kv. km-dir. Qar, qrunt və yağış suları ilə qidalanır. Yay aylarında yağan leysan yağışları daşqınlara səbəb olur. Tez-tez baş verən sel hadisələri nəticəsində yaşayış məntəqələrinə, yollara və əkin sahələrinə böyük ziyan dəyir. Suvarmada istifadə edilir.
Polşa kampaniyası (1939)
Vermaxtın Polşa kampaniyası və ya Polşanın işğalı (polyak tarixşünaslığında "Sentyabr kampaniyası"  kimi də tanınır) — 1939-cü ilin sentyabr-oktyabr aylarında polyak və alman qoşunları arasında baş vermiş və ikinci dünya müharibəsinin başlanmasına səbəb olmuş hərbi əməliyyatlar.
Nasist Almaniyası və Slovakiya silahlı qüvvələrinin hücumu Polşa silahlı qüvvələrinin məğlubiyyəti ilə nəticələndi və Qərbi Polşanın ərazisi işğal olundu.
Tarixi
Alman qoşunları Polşaya üç istiqamətdə hücum etməli idi: 1) Əsas zərbə Almaniyanın Polşa ilə olan qərb sərhəddindən vurulmalı idi; 2) Şimaldan zərbə Qərbi Prussiya ərazisindən vurulmalı idi; 3) Alman və slovak müttəfiq qoşunları isə, Slovakiya ərazisindən zərbə vurulmalı idi. Hücumun hər üç istiqaməti Vislanın qərbində Polşa ordusunun mühasirəyə alınmasına və Varşavada məhv edilməsinə yönəlmişdi.
1 sentyabr 1939-cu ildə, səhər saat 4:30-da, Almaniya Hərbi Hava Qüvvələri (“Lüftvaffe”) Polşanın hava limanlarına kütləvi zərbələr endirdilər, saat 4:45-də “Şlezviq-Holşteyn” zirehli gəmisinin Polşanın Dansiq şəhəri yaxınlığındakı Vesterplatte hərbi-dəniz bazasına atəş açması ilə Vesterplattenin yeddi günlük müdafiəsi (1-7 sentyabr 1939) başlandı.
Sentyabrın 3-də Almaniyanın Polşaya hücumuna cavab olaraq, Böyük Britaniya və Fransa, Polşa ilə qarşılıqlı yardım haqqında razılaşmaya əsasən, Almaniyaya müharibə elan etdilər ki, bununla da 6 il davam edən İkinci Dünya müharibəsinin başlandı Müharibənin başlandığı tarix 1 sentyabr 1939  — Polşanın işğalı günü hesab olunur.
Anton Kandinov
Anton Kandinov — 1881–1891-ci illər arasında Bakıda fəaliyyət göstərmiş memar. Bakıda tikilmiş İslamiyyə karvansarası, Qış klubunun eləcə də qırxdan çox binanın memarı olub.
Haqqında
Kandinov Anton Semyon oğlu 1857-ci ildə anadan olub. İbtidai və orta təhsilini evdə alıb. 1876-cı ildə Sankt Peterburq Mülki mühəndislər İnstitutuna daxil olur. 1881-ci ildə buranı birinci dərəcə ilə bitirir. Təhsilini bitirdikdən sonra 1891-ci ilə qədər Bakıda şəhər memarı kimi fəaliyyət göstərir. 1890-cı ildə Kandinovun rəhbərliyi ilə Bakıda Qış Klubunun binası inşa olunur. 1891-ci ildə vəzifəsini tərk edir. Bakıda fəaliyyət göstərdiyi dövr ərzində 40-dan çox binanın memarı olur.
Polşa kampaniyası (1939)
Tarixi
17 sentyabrda Polşa hökuməti Rumıniyaya qaçdı. Elə həmin gün sovet qoşunları Qərbi Belarus və Qərbi Ukraynanı SSRİ-yə birləşdirmək məqsədi ilə Polşa ərazisinə girdilər. 6 oktyabr 1939-cu ildə Polşa qoşunlarının son hissələri təslim oldu.
Anton Kandinov
Haqqında
XX əsrin əvvəllərində Kandinov Ryazan vilayətiə köçür. Sonradan 1904–1909-cu illər arasında onun adına "Ryazan quberniyası üzrə qurumlar və vəzifəli şəxslər siyahısı"nda rast gəlinir. 25 may 1912-ci ildən etibarən Ryazan Elmi Arxiv Komissiyasının həqiqi üzvü seçilir. 1913-cü ildə Ryazan Dvoryan Deputat təşkilatının üzvü olur. 1913-cü ildə Ryazan Yeparxial qadın məktəbinin binasına əlavələr etdikdən sonra burada əlavə dərs otaqları yaranır. 1914-cü ilin aprel ayında Ryazan şəhər bankının binasının özülü qoyulur. 1917-ci ilin 15 dekabr tarixinə aid mühəndis Kandinovun şəhər bankının binasının tikintisi ilə bağlı hesabatına rast gəlmək olur. 4 mart 1926-cı ildə Ryazan şəhərində dünyasını dəyişib ..
Polşa kampaniyası (1939)
Tarixi
Təslim olduqdan sonra Polşa ərazisi Almaniya ilə Sovet İttifaqı arasında bölündü. Bəzi ərazilər Litva və Slovakiyaya verildi.
Auroracoin
Auroracoin (qısaltma: AUR, simvol: ᚠ) — 2014-cü ilin fevral ayında birjaya çıxarılan P2P kriptovalyuta. Müəllifi bilinməyən qurucu və ya qurucular Baldur Friqqar Odinsson (qısaca Odinsson) ləqəbini istifadə edirlər.
Tarixi
Kriptovalyutanın qurulma səbəbləri olaraq İslandiya əhalisinin kriptovalyutalara və həmçinin Bitcoin-ə olan marağı, kronun uzun müddət qeyri-sabit olacağı, məhdud nağd pul istifadə edilməsi və digər səbəblər göstərilmişdir.
Baldur Friqqar Odinsson kapitalın 6%-dən çoxu qaldıqda, qalan pulun yarısını sistemin inkişafına, digər yarısını isə xeyriyyə fondlarına verəcəyini demişdir.
Həbəş (Həştrud)
Həbəş — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Həştrud şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 82 nəfər yaşayır (13 ailə).
Beyhan Sultan (I Səlimin qızı)
Beyhan Sultan (d. 1497 - ö. 1559) — 9-cu Osmanlı sultanı Yavuz Sultan Səlimin qızı.
Həyatı
1520-ci ildə atasının vəfatının ardından yeganə qardaşı Şahzadə Süleyman taxta çıxdı. O əsnada Fərhad Paşa artıq divanda üçüncü vəzirliyə qədər yüksəlmişdi. 1521-ci ildə baş verən Canbərdi Qəzai üsyanını yatıraraq paytaxta geri döndü və qısa müddətliyinə Şam bəylərbəyi oldu. Ancaq zülmkarlığı və rüşvətxorluğu səbəbilə əhalidən gələn şikayətlərlə Fərhad Paşa çox keçmədən bütün vəzifələrindən azad edildi. Beyhan Sultan və anası Ayşə Hafsa Validə Sultanın müdaxiləsiylə canı bağışlanan Fərhad Paşa rütbəsi aşağı salınaraq Səməndirə sancaqbəyliyiylə paytaxtdan uzaqlaşdırıldı. Beyhan Sultan da onunla birlikdə Skopyeyə göndərildi.
Ancaq göndərildiyi bölgədə də öz rüşvət çarxını quran Fərhad Paşa Ədirnəyə çağırıldı və burada 1 noyabr 1524-cü ildə edam edildi. Hadisənin ardından Beyhan Sultanın ənənəyə uyğun olaraq İstanbulda yaşamaq yerinə Skopyedə qalması, onun qardaşıyla münasibətlərinin pisləşməsini göstərir. Rəvayətə görə, "İnşallah bu qara paltarı tezliklə qardaşım üçün geyinərəm" dedikdən sonra sürgün edilmiş, öz istəyilə Skopyedə yaşamağına icazə verilmişdir.
Sonrakı həyatıyla bağlı dəqiq məlumat yoxdur. Bəzi mənbələrə görə, qalan ömrünü sürgündə keçirmiş, bəzi mənbələrə görə isə dövlət bürokratiyasından Mehmed Paşayla evlənərək Əsməhan xanım Sultan adlı bir qızı dünyaya gəlmişdir.
1559-cu ildə Amasiyada vəfat etmiş, o əsnada Amasiya sancaqbəyi olan Şahzadə Bəyazidi ziyarət etdiyi və ya üsyankar şahzadəyə məsləhətçi olaraq göndərildiyi güman edilir. Dəfn yeri haqqında 2 fərqli iddia var: bəzi mənbələrə görə, Beyhan Sultan atasının Yavuz Sultan Səlim külliyəsinə dəfn edilmiş, bəzi mənbələrə görə isə Skopyedə Sultan Murad külliyəsindəki Beyhan Sultan türbəsinə dəfn edilmişdir.
Göynüksuçay
Göynüksuçay — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonu ərazisində çay. Qahabçayın (Naxçıvançay hövzəsi) qolu.
Haqqında
1120 m hündürlükdən başlanır. Uzunluğu 10 km. Yeraltı sular, qar və yağış suları ilə qidalanır.
NGC 7505
NGC 7505, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Peqas bürcü istiqamətində yerləşir. S tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Rəhim bəy Cahangirbəyov
Rəhim bəy Şükür bəy oğlu Cahangirbəyov - Azərbaycan milli burjuaziyasının ilk nümayəndələrindən biridir, əməkdar mühəndis
Həyat
Rəhim bəy Sovet hakimiyyəti illərində də işləmiş, bilik və təcrübəsini artıq yenidən formalaşmış neft sənayesinin inkişafına yönəltmişdir. 20-30-cu illərdə Leninneft Neft Mədənlər idarəsində, sonralar uzun illər SSRİ Dövlət Plan Komitəsinin sədri işləmiş Nikolay Baybakov Rəhim bəyin tabeliyində işləmiş və o, neft sənayesinin iqtisadiyyatı, texnologiyasının məhz Rəhim bəy-dən öyrənmişdir. N.P.Baybakov yüksək dövlət vəzifəsində işləyərkən onun təkidi ilə Rəhim bəyə əməkdar mühəndis adı verilmiş, onu 37-ci il repressiyasından qorumuşdur. Rəhim bəy Şükür bəy oğlu Cahangirbəyov ömrünün axırına kimi istehsalatdan ayrılmamış, 1950 -ci ildə iş başında vəfat etmişdir.
mənbə
Qəhrəman Qəhrəmanov "Biz qayıdacağıq" Bakı 2010
Heydərabad (Həştrud)
Heydərabad — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Həştrud şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə yaşayışı yoxdur.
Hayle İbrahimov
Hayle İbrahimov (d. 18 yanvar 1990, Əddis-Əbəbə, Efiopiya) — Efiopiya əsilli Azərbaycanlı yüngül atlet (1500 m., 3000 m., 5000 m. və 10 000 m. yarışı üzrə). Hayle İbrahimov 2013 və 2015-ci ildə keçirilən Yay Universiada Oyunlarında qızıl medal qazanıb. 2013 İslam Həmrəyliyi Oyunlarının qızıl medalçısı olan Hayle İbrahimov həmçinin Avropa Çempionatının gümüş və bürünc, Avropa Salon Çempionatının isə qızıl və gümüş medallarını qazanıb.
Həyatı
Hayle İbrahimov 18 yanvar 1990-cı ildə Efiopiyanın paytaxtı Əddis-Əbəbə şəhərində anadan olub. O, 2009-cu ildən Azərbaycanın uğurları üçün çalışır. Hayle İbrahimov 2009-cu ildə 3000 m. məsafədə 7.51.68 nəticə və 5000 m. məsafədə 13.53.60 nəticə göstərdi və Azərbaycan rekorduna imza atıb. Hayle İbrahimov həmçinin 2009-cu ildə Gənclərin Avropa Çempionatında 5000 m. və 10 000 m. məsafədə qızıl medal qazandı.
Karyerası
Hayle İbrahimov birinci uğurunu 2010-cu ildə İspaniyanın Barselona şəhərində qazandı. Barselonada keçirilən Avropa Çempionatında o, bürünc medal qazandı. Hayle İbrahimov təsnifat mərhələsində 13.32.98 nəticə göstərdi və 1-ci yeri tutaraq finala vəsiqə qazandı. Finalda isə o 13.34.15 nəticə göstərdi və 3-cü yeri tutaraq bürünc medal qazandı. Hayle İbrahimovun bürünc medalı Azərbaycanın yüngül atletika üzrə Avropa Çempionatında birinci medalı idi. Hayle İbrahimov növbəti uğurunu 2011-ci ildə qazandı. O, Fransanın paytaxtı Paris şəhərində keçirilən Avropa Salon Çempionatında gümüş medal qazandı. 3000 metr məsafəyə yarışda təsnifat mərhələsində o, 8.00.36 nəticə göstərdi və 1-ci yeri tutaraq finala vəsiqə qazandı. Finalda isə 7.53.32 nəticə göstərən Hayle İbrahimov 2-ci yeri tutdu və gümüş medal qazandı. Hayle İbrahimov qızıl medal sahibi Böyük Britaniyalı Məhəmməd Fərəhdən 0.32 saniyə geri qaldı. 2012-ci il isə Hayle İbrahimov üçün önəmli il oldu. O, birinci dəfə Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak etdi.
London Olimpiadası
Hayle İbrahimov 2012-ci ildə birinci dəfə Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak etdi. Böyük Britaniyanın paytaxtı London şəhərində keçirilən XXX Yay Olimpiya Oyunlarında o, 5000 m. məsafədə yarışdı. Hayle İbrahimov təsnifat mərhələsində 13.25.23 nəticə göstərdi və 1-ci yeri tutaraq birbaşa finala vəsiqə qazandı. Finalda isə Hayle İbrahimov uğurun ardını gətirə bilmədi. O, 13.45.37 nəticə ilə 15 idmançı arasında 9-cu yeri tutdu. Qızıl medalı isə Böyük Britaniyalı Məhəmməd Fərəh qazandı.
London Olimpiadasından sonra Hayle İbrahimov növbəti uğurunu 2013-cü ildə qazandı. O, İsveçin Göteborg şəhərində keçirilən Avropa Salon Çempionatında qızıl medal qazandı. Hayle İbrahimov təsnifat mərhələsində 7.50.55 nəticə ilə 20 idmançı arasında 1-ci yeri tutaraq finala vəsiqə qazandı. Finalda isə o, daha yaxşı nəticə göstərdi. 7.49.74 və 1-ci yeri tutaraq Avropa Salon Çempionatının qızıl medalını qazandı.
Hayle İbrahimov növbəti uğurunu Yay Universiada Oyunlarında qazandı. Rusiya Federasiyasının Kazan şəhərində keçirilən yarışda o, təsnifat mərhələsində 13.50.74 nəticə göstərdi və 27 idmançı arasında 1-ci oldu. Finalda isə Hayle İbrahimov 13.35.89 nəticə göstərərək həm Yay Universiada Oyunlarının qızıl medalını qazandı, həmdə yeni Yay Universiada Oyunlarının rekordunun sahibi oldu. Hayle İbrahimov 2013-cü ildə növbəti uğurunu İslam Həmrəyliyi Oyunlarında qazandı. İndoneziyanın Palembanq şəhərində keçirilən III İslam Həmrəyliyi Oyunlarında 5000 metr yarışda o, 14.03.12 nəticə göstərdi və qızıl medal qazandı.
Böyük sıçrayış
Böyük sıçrayış  — 1958-ci ildən 1960-cı ilə qədər Çində həyata keçirilən iqtisadi və siyasi kampaniya, sənaye bazasını və ölkə iqtisadiyyatının kəskin yüksəlişini gücləndirmək məqsədi daşımış bu kampaniya Çin xalqı üçün faciəli nəticələrə səbəb olmuşdur. Bu zaman Çin 90% aqrar ölkə idi və müasirləşməyə ciddi ehtiyacı var idi. Mao Tsedun marksist məhsuldar qüvvələr nəzəriyyəsindən istifadə edərək Böyük sıçrayış siyasətini əsaslandırdı, lakin onun kəskin kollektivləşdirmə yolu ilə iqtisadi artımı artırmaq və peşəkarlığı həvəskarlıqla əvəz etmək cəhdi, eləcə də kənd təsərrüfatı sahəsində verilən yanlış qərarlar fəlakətə çevrildi: Böyük sıçrayış nəticəsində 20-40 milyon insan həlak oldu və bu, onu XX əsrin ən böyük sosial fəlakətinə çevirdi (İkinci Dünya müharibəsi istisna olmaqla).
Tarixi zəmin
Böyük sıçrayışdan əvvəl Çin tarixində mürəkkəb hadisələr baş vermişdi. Ölkə uzun müharibədən sonra tədricən bərpa olunur, sənaye təşkil olunurdu.
Bu zaman bir sıra islahatlar aparıldı - xüsusən də dini təşkilatlar və mistik ayinlər qadağan edildi, qismən kollektivləşdirmə aparıldı və kiçik kəndli təsərrüfatları formalaşdı, kənd təsərrüfatı məhsullarının paylanmasını dövlət öz üzərinə götürdü. Çin əvvəlcə SSRİ təcrübəsini təqlid etməyə çalışdı və sovet mütəxəssislərindən istifadə etdi.
Mao tərəfindən bəyənilməyən Stalinin şəxsiyyətinə pərəstişin ifşasından sonra Çin və SSRİ arasında fikir ayrılıqları yarandı. Mao Tsedunun göstərişi ilə Çin mətbuatı Çin xalqında “qeyri-sağlam maraq” oyatmamaq üçün Sov.İKP-ninXX qurultayının qərarlarını gizlədildi.
İKP rəhbərliyi 20-ci qurultayın qərarları əvəzinə 1956-cı ilin mayında “Yüz çiçək açsın, yüz məktəb yarışsın” direktivini irəli sürdü. Sonradan bu dönüş faktiki təxribat kimi qiymətləndirildi və bu, Kommunist Partiyasının diktaturasının bütün ideoloji əleyhdarlarını müəyyən etməyə imkan verdi.
Çin Kommunist Partiyasının sol hissəsində əhalinin ümumi həvəsinə arxalanaraq iqtisadiyyatın inkişafına təkan vermək ideyası ortaya çıxdı. 1958-ci ilin mayında ÇKP-nin bağlı qapılar arxasında işləyən səkkizinci qurultayının II sessiyası çağırıldı. O, Mao Tsedun tərəfindən təklif olunan "yeni ümumi xətti" təsdiqlədi. “Üç qırmızı bayraq”ın kursu elan edildi: “böyük sıçrayış”, xalq kommunası və “yeni ümumi xətt”.
Ölkədə taxıl istehsalı ilə bağlı etibarsız şişirdilmiş məlumatlardan istifadə edərək, Mao Tsedun 1958-ci ilin avqustunda Beidaihedəki geniş iclasda "taxıl probleminin əsas etibarilə həll edildiyini" bəyan etdi və bütün səyləri 1958-ci ildə metal istehsalını iki dəfə artırmağa sərf etməyi təklif etdi.
Beidaihe yığıncağı hər yerdə xalq kommunalarının yaradılmasına qərar verdi. Xalq kommunalarının sənaye, kənd təsərrüfatı, təhsil və hərbi işləri birləşdirəcəyi güman edilirdi. Beləliklə, Maonun təşəbbüsü ilə Çin kəndlərinin “kommunizasiyası” prosesi qanuniləşdirildi.
Qəbul edilmiş qərarları rəhbər tutaraq ÇXR Dövlət Plan Komitəsi 1958-1962-ci illər üçün beşillik planın yeni variantını işləyib hazırladı və bu plan Çjou Enlayın təklif etdiyi İkinci Beşillik planı əvəz etdi. Yeni plan iqtisadi inkişaf tempinin kəskin surətdə sürətləndirilməsini nəzərdə tuturdu. Sənaye məhsullarının istehsalını 6,5 dəfə, kənd təsərrüfatını 2,5 dəfə artırmaq, sənayedə orta illik artımı 45 faiz, kənd təsərrüfatı məhsulunda isə 20 faiz təşkil etməli idi. Polad istehsalının ilkin olaraq planlaşdırılan təqribən 10 milyon tondan 100 milyon tonadək 10 dəfə artması nəzərdə tutulurdu.
Böyük sıçrayış üçün beynəlxalq fon 1956-cı il Macarıstan üsyanı, Süveyş böhranı və İraq Respublikasının yaranması oldu. Əlavə gərginlik 1959-cu ildə Tibet üsyanı ilə yarandı, bu da Dalay Lamanın Hindistana getməsinə və sonradan Çin-Hindistan münasibətlərinin pisləşməsinə səbəb oldu.
Yusif (Xəzər xaqanı)
Yusif — II Aaronun oğlu və 940-960-cı illərdə hakimiyyətdə olmuş Xəzər xaqanıdır.
Yusif Kiyev knyazlığı və peçeneqlər lə müharibələr aparmışdır. Xəzərlər dən dövrümüzə qədər 2 sənəd çatmışdır. Bu sənədlər İvrit dili ndədirlər. Sənədlərdən biri Yusif xaqan tərəfindən 960-cı ildə Əməvilər in Kordova əmiri III Əbdürrəhmanın vəziri Hasday ibn Şaprut a yazılmışdır. Digərinin qalıqları isə Misir də tapılmışdır və bu sənəd də Yusif xaqanın dövrünə aiddir.
Nigar xanım Vəlibəyova
Nigar Səfərəli qızı Vəlibəyova — görkəmli maarif xadimi, müəllim.
Həyatı
Nigar Səfərəli bəy qızı Vəlibəyova Bakı şəhərində anadan olub. 1902-ci ildə atası Səfərəli bəy Vəlibəyov vəfat etdiyi üçün yaxın qohumu (bibisi oğlu) Süleyman Sani Axundovun köməyi sayəsində dövlət hesabına pansionatda saxlanılmışdır.
Təhsil
Müqəddəs Nina adına Bakı Qadın Gimnaziyasını qızıl medalla bitirdiyi üçün, onu 1910-cu ildə Bakıda açılmış üçüncü rus-tatar qızlar məktəbinə müəllim təyin ediblər. Nigar Səfərəli bəy qızı Vəlibəyovanın 1912-ci ilin iyul ayında verilmiş və Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyin Sənədli mənbələr fondunda mühafizə edilən şəhadətnamə və attestatında Bakı Müqəddəs Nina Qadın gimnaziyasının 7-ci sinifini əla qiymətlə bitirməsi qeyd edilir. 5 iyun 1912-ci ildə verilmiş 344 №-li şəhadətnamədə isə “Bakı Müqəddəs Nina Qadın Məktəbinin ümumi kursunu bitirən Nigar Səfərəli qızı Vəlibəyovanın əlavə ixtisas olaraq riyaziyyatı öyrənmək üçün VIII əlavə sinfinə daxil olub fərqlənmə” ilə bitirməsi haqqında məlumat verilmişdir. Burada verilmiş qiymət cədvəlində bütün qiymətlərin əla olduğu aydın şəkildə görünür. Sənədi məktəbin müdiriyyəti və Pedaqoji Şuranın üzvləri imzalamışdı. 2-ci vərəqin arxasına vurulan ştampda yazılırdı: “Şəhadətnamə 1912-ci il avqustun 2-də ev mürəbbiyəsi kursunu bitirən N.Vəlibəyovaya verilmişdir”.
24 iyun 1912-ci ildə Bakı Müqəddəs Nina Qadın Məktəbini bitirən islam dininə mənsub olan Rusiya İmperiyasının təbəəsi, məmur qızı olan Nigar xanım Vəlibəyova Bakı şəhəri Müqəddəs Nina qadın təhsili müəssisəsinin elmlər kursunu bitirmişdir. Nigar xanım, 3 iyun 1911-ci il “Nigar Səfərəli bəy qızı Vəlibəyova mükəmməl davranışa malik olmaqla, bütün fənnlərdən yüksək nətiçə göstərərək əla qiymət almışdır; o, Alman dili, rəsm və psixologiya elmlərini və Fransız dilini mükəmməl öyrənmişdir. O, bu yüksək nəticəyə görə qızıl xaç mükafatına layiq görüldü; Göstərdiyi yüksək nəticəyə görə Nigar xanım Vəlibəyova həmin qadın təhsil müəssisəsinin VIII əlavə sinfinə daxil olmuş və riyaziyyat ixtisasını seçərək sinifi əla qiymətlə bitirmişdir. Əlavə olaraq o, pedaqogika, didaktika, gigiyena və təbiət tarixini müvəffəqiyyətlə öyrənərək, əla qiymətlər almışdır.
Rus dili, hesabın ibtidai tədrisi üsulları ilə və tədris ili ərzində ona təklif olunan bütün nəzəri və praktik işləri mükəmməl şəkildə yerinə yetirmişdir. Ona təqdim edilən sənədə əsasən Nigar xanım Vəlibəyova, 1870-ci il 24 may (5 iyun) tarixində təsdiqlənmiş ən yüksək §43-ə uyğun olaraq ev tərbiyəçisi olmasına içazə verilmişdir. Xalq Təhsili Nazirliyinin qadın gimnaziyaları və proqimnaziyaları haqqında Əsasnaməyə uyğun olaraq, o, müsəlman evlərdə riyaziyyatdan dərs demək hüququ alaraq, ev tərbiyəçisi adını alır. Bu qanuna əsasən onun xristian evlərdə olan şəxslərə dərs demək hüququ verilmir. Bu baxımdan o, müvafiq sənədə əsasən xristian etiqadlı şəxslərlə eyni hüquqlara malik deyil. Tiflis şəhəri, 24 iyun1912-cü il. Nigar xanım 15 sentyabr 1912-ci ildən, 29 sentyabr 1919-cu ilə qədər Bakı şəhəri ikinci rus-tatar qadın məktəbində rus dili və hesab müəllimi işləmişdir. Burada daha sonra qeyd edilir ki, Nigar xanım 1920-ci il mayın 31-dən başlayaraq Bakı şəhər tədris idarəsinin göstərişi ilə ikinci türk qadın məktəbində çalışmağa başlamışdır.
Ailə həyatı
Nigar xanım Əmir bəy Aslanovla ailə qurmuşdur.
Osman ibn Əli
Osman ibn Əli (عثمان بن علی) — Əli ibn Əbu Talib və Ümmül-Banunun oğlu olmuşdur. O, şəhid olduğu Kərbəla döyüşündə vuruşmuşdur. Osman fədakarlığına görə müsəlmanlar tərəfindən böyük hörmətlə qarşılanır. Bəzi mənbələrə görə Osman şəhid olanda 21 yaşında idi və övladı yox idi.
Osman və qardaşları Abbas, Abdullah və Cəfər Hüseyn ibn Əlini Məkkədən Kufəyə səfərində müşayiət etmiş və Kərbəla döyüşündə şəhid olmuşlar. Onların məzarları Hüseyn ibn Əlinin hərəmindəki Kərbəla şəhidlərinin kollektiv məzarının məqbərəsindədir.
Bioqrafiyası
O, Əli və Fatimə binti Hizamın övladıdır. Osman evlənməmiş və övladı da olmamışdır. Şiə rəvayətinə görə Əli Əbu Talib oğluna Osman ibn Mazun adını vermişdir.
Osmanın anası Fatimə, Bənu Kilab qəbiləsindən olan Hizam ibn Xalid ibn Rəbiənin qızı idi. O, Əlinin daha üç oğlunun, yəni Abbas, Abdullah və Cəfərin anası olmuşdur. Bu səbəbdən Ümmül-Bənin adı ilə məşhurlaşmışdır.
Kərbəla döyüşündə
Kərbəla döyüşündə Havli ibn Yəzid əl-Əsbahi Osmanın alnına bir ox atır və o, atından yerə yıxılır. Sonra bir Bənu Darim qəbiləsindən olan bir şəxs tərəfindən başı kəsilir.
Osman ibn Əli Aşura günü şəhid olanda 21 yaşında idi. Onun məzarı Hüseyn ziyarətgahında Kərbəla şəhidlərinin kollektiv məzarının məqbərəsində yerləşir.
Dəmir
26 elektron Var.
Ümumi məlumat
Dəmir (Fe, Ferrum) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 26-cı element, kimyəvi işarəsi Fe-dir. Çəkisi 55,85 unitdir.
thumb|300px|right|Dəmir Dəmir - (Fe) qan hemoqlobininin tərkibində və əzələlərdə rast gəlir. Ən çoх heyvan mənşəli məhsulların və meyvə-tərəvəzlərin tərkibində olur. Insan orqanizmində olan dəmirin yarıdan çoхu qan hemoqlobininin tərkibindədir.Dəmir maqnit sahəsinə malik olan metaldır.O,"SULFUR" yəni kükürd ilə maqnitlə təsir etməsinə gorə heterogen qarışıqdır.İnsan qidasında dəmir çatışmadıqda elementar anemiya (qida anemiyası) baş verir. Ərzaq məhsullarında dəmirin miqdarı mq%-lə belədir: çovdar çörəyi – 3,0; buğda çörəyi – 1,6; lobya – 7,9; soya unu – 7,7; kartof – 0,9; yerkökü – 0,6; kələm – 1,3; alma – 2,0; üzüm – 0,9; qaraciyər – 8,4; mal əti – 3,0; yumurta – 3,0. Bitki orqanizmində dəmirin kütlə ilə miqdarı orta hesabla 0,02 %-dir. Dəmir fotosintez üçün lazım olan maddələrin (sitoxromların, ferrodoksinlərin), bir sıra fermentlərin tərkibinə daxildir. Dəmir çatışmadıqda xlorofilin əmələ gəlməsi ləngiyir. Yarpaqlarda, xüsusən də cavan yarpaqlarda xlorozun (sarı rəngin) əmələ gəlməsi və onların rəngi itirməsi mümkündür. Uzun müddət dəmir çatışmazlığı olduqda sıx otlu bitkilərdə yarpaq lövhəsinin kənarları boyu toxumalar ölür, ağaclarda zoğlar ölür, ümumi məhsuldarlıq azalır və bitkilərin xəstəliklərə davamlılıqları azalır.
Təbiətdə dəmir bakteriyaları adlanan bakteriyalar mövcuddur. Xemosintez prosesində dəmir bakteriyaları (krenotriks, leptotriks və s.) iki valentli dəmiri üç valentli dəmirə çevirir ki, o da hüceyrənin səthinə çökür. Dəmir (III) hidroksid çökür və bataqlıq filizi adlanan filiz əmələ gətirir:
4FeCO3 + O2 + 6H2O → 4Fe(OH)3 + 4CO2↑ + enerji
Məhz dəmir qanın rəngini, həmçinin onun oksigeni əlaqələndirmək və vermək qabiliyyətini təmin edir. Eritrositlər ağ ciyərlərdən oksigeni bütün orqanizmə daşıyır və karbon qazını orqanizmdən kənarlaşdırır. Oksigen qüvvətli oksidləşdiricidir, amma, hemoqlobin məhz onda olan dəmirin hesabına oksigeni daşıya blir. İnsan oranizmində dəmirə malik fermentlər var. Həmçinin ferritin adlanan zülal kompleksi var ki, ondan orqanizmə lazım olan dəmirə malik digr maddələr əmələ gəlir. Üçvalentli dəmirin ionları orqanizmdə mürəkkəb transferrin zülalının (qanın plazmasında, süddə, yumurta ağında aşkar olunmuşdur) köməyi ilə ötürülür.
Dəmir enerji ayrılması, fermentativ reaksyalarda, immun funksiyalarının təmin olunmasında, xolesterin mübadiləsində əhəmiyyətli rol oynayır.
İnsanın çəkisi 70q olduqda orqanizmdə 4,2-5q dəmir olur. Yaşlı adamın sutka ərzində dəmirə olan tələbatı 10-20mq olur.
Qanda dəmir çatışmadıqda anemiya baş verir. Ən geniş yayılmış anemiya dəmir çatışmazlığı anemiyasıdır və hələ qədimdən onu qan azlığı adlandırırlar.
Dəmir orqanizmdən sidik, nəcis və tər ilə çıxır.
Dəmirin daha geniş məlum olan və insan tərəfindən istifadə olunan birləşmələri aşağıdakılardır:
FeSO4 7H2O – dəmir kuporosu, dəmir (II) kristallohidrat.
FeS2 – dəmir disulfid, pirit, kükürd kolçedanı.
FeCl3 – dəmir(III) xlorid.
FeO Fe2O3 – maqnitli dəmir, maqnetit.
Dəmir aşağıdakı mənbələrdən orqanizmə daxil olur;
Yaşıl tərəvəz: soğan, cavan şalğam, turp, xardal, turşəng yarpaqları, yaşıl noxud, pomidor (yalnız çiy), kələm, sarımsaq, xiyar, mərci, qıtığotu.
Heyvan mənşəli məhsullar: qara ciyər, böyrəklər, yumurta sarısı.
Qədim insanın kosmik mənşəli dəmir ilə tanışlığını təsdiq edən fakt dəmir filizi haqqında təsəvvürləri olmayan Qrenlandiya əhalisində dəmir məmulatların olmasıdır. Əksər meteoritlər tərkibində 5,5%-ə qədər nikel olan dəmir külçəsidir. Əlkimyaçılar dəmiri nizə və qalxan – Marsın müharibə allahının xarakterik atributu kimi təsvir edirdilər. Onun adı da buradan götürülüb, latın sözü ferro – qılınc deməkdir.
İnsan qanının 100 milli litrində 13-16q hemoqlobin olur. Hemoqlobin yaxşı öyrənilmiş zülallardan biridir. O, 1851-ci ildə alman fizioloqu Otto Funke tərəfindən kəşf olunmuş, strukturunu isə 1959-cu ildə avstriya molekulyar bioloqu Maks Perus təsvir etmiş və buna görə üç il sonra Nobel mükafatı almışdır.
İnsan orqanizmində hemoqlobinin bütün molekulunun “yığılmasına” 90 saniyə vaxt sərf olunur. Hər saniyə insan orqanizmində 650·1012 hemoqlobin molekulu əmələ gəlir.
Əksər canlı obyektlərə biomaqnetizm hadisəsi xasdır. Onların Yerin maqnit sahəsində istiqamətlənməsi xüsusi maqnetosomlarda ümumi uzunluğu 50 nm olan 10-25 kristallardan ibarət zəncirlər şəklində əmələ gəlmiş dəmir oksidin köməyi ilə həyata keçirilir.
İki- və üçvalentli dəmirin duzları dəmir çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün, anemiyanın müalicəsində istifadə olunur.
Orqanizmdə dəmirin artıq miqdarı ilə erkən ateroskleroz, işemik xəstəlikləri, şişlər arasında korrelyasiya müəyyən edilmişdir.
Pirit sulfat turşusu, kükürd və dəmir kuporosu almaq üçün xammaldır.
Amma, piritin faydalı komponentlərə emalı iqtisadi sərfəli olmadığından o, tullantı kimi atılır.
İzotopları
Təbii dəmir 4 stabil izotopa ( 54Fe, 56Fe (əsas), 57Fe, 58Fe) malikdir.
Təbiətdə yayılması
Dəmir, alüminiumdan sonra təbiətdə ən geniş yayılmış metaldır (5.1%). Əsasən oksigenli və kükürdlü birləşmələr şəklində rast gəlir. Bəzi qədim dillərdə dəmir “səma daşı” adlanır. Dəmirə daha çox aşağıdakı mineralların tərkibində təsadüf olunur: CuFeS2—mis kolcedanı, FeS2-pirit, Fe3O4-maqnetit, Fe2O3-hematit, FeCO3-siderit , FeCr2O4-xromit. Bir çox mineral sularda dəmir (II) hidrokarbonat Fe(HCO3)2 olur. Dəmir canlı təbiətdə böyük əhəmiyyətə malikdir. O, qandakı hemoqlobinin tərkib hissəsidir.