cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Avstriya-Macarıstan
Yaranması
1866-cı ildə Prussiya-Avstriya müharibəsi zamanı əldə edilən məğlubiyyət və alman ittifaqının dağılması nəticəsində Avstriya öz nüfuzunu itirmişdi. Bundan başqa artmaqda olan sosial və milli-siyasi təzadları aradan qaldırmaq üçün imperiyanın modernləşməsi, radikal islahatlar tələb olunurdu. 1867-ci ildə Avstriya və Macarıstan müqavilə imzaladılar. Həmin vaxtdan Avstriya imperiyası Avstriya-Macarıstan dualist monarxiyası kimi çıxış etdi. Yaranmış yeni dövlətin qanunverici əsasını 21 dekabr 1867-ci ildə qəbul edilmiş "Dekabr konstutsiyası" adlanan qanunlar külliyatı təşkil edirdi. Bu qanuna əsasən Avstriyanın imperatoru eyni zamanda Macarıstan kralı elan edilirdi. Hər iki dövlət üçün ümumi olan yalnız xarici işlər, hərbi və maliyyə nazirlikləri idi. Hər iki tərəf özünün paramenti, hökuməti və milli ordusuna, eləcə də bərabər hüquq və öhdəliklərə malik idilər. Vyana və Budapeştdəki parlamentlər, ümumimperiya məsələlərinə baxmaq üçün hərəyə 60 nümayəndə seçirdilər. Monarxın geniş imtiyazları var idi: o hər iki dövlətdə hökumət başçılarını təyin edilməsinə razılıq verir, parlamentləri çağıra və buraxa bilir, fövqəladə dekretlər verə bilirdi. İmperator xarici siyasətə və orduya başçılıq edirdi. Konstutsiya, imperiyanın bütün əhalisinin qanun qarşısında barəbərliyini, əsas vətəndaş hüquqlarını- söz, yığıncaq, din azadlıqlarını, şəxsi mülkiyyətin və mənzilin toxunulmazlığını, yazışma sirrini təmin edirdi.
1867–1910-cu illərdə
left|thumb|[[I Frans İosif|Frans İosifin 1867-ci ildə Macarıstan taxtına çıxması|alt=]]Avstriya-Macarıstan dualizmi onların arasında bəzi ziddiyətləri aradam qaldırsa da burada yaşayan rumın, italan və slavyan əhalisinin hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması, onlarla eyni imtiyaz sahibləri olan avstriya və macarıstan elitaları arasında ziddiyyətləri dərinləşdirdi. 1867-ci il müqaviləsindən sonra imperator Frans İosif və onun hökuməti, slavyan problemini həll edə bilmədi, üstəlik Bosniya məsələsindən sonra bunu biraz da qəlizləşdirdi. 1878-ci il Berlin konqresinin qərarına görə Avstriya-Macarıstan Bosniya və Herseqovinanı zəbt etsə də, formal olaraq onun üzərində Osmanlı suverenliyi qalmaqda idi. 1908-ci ildə gənc türklər inqilabı baş verən zaman yaranmış vəziyyətlə əlaqədar Avstriya-Macarıstan işğal etdiyi torpaqların bəzilərini itirimək təhlükəsi ilə üzləşdi. Buna yol verməmək üçün, 5 oktyabr 1908-ci ildə Frans İosif Bosniya və Herseqovinanı ilhaq etdi. Osmanlı böyük dövlətlər tərəfindənmüdafiə olunmadığı üçün 1909-cu ilin fevral ayında Avstriya-Macarıstanla imzaladığı müqaviləyə əsasən ərazilərin ilhaqının tanıdı və onlardan imtina etdiyi üçün 2,5 mln f.st ödəniş aldı. Yeni əyalətlərin birləşdirilməsi millətlər arası ziddiyyətləri daha da kəskinləşdirdi. 1910-cu il siyahıya almaya görə 52 mln əhalidən 30 mln-u slavyanlar, rumınlar və italyanlar təşkil edirdi.
I Dünya müharibəsi illərində
28 iyun 1914-cü ildə Avstriya taxt-tacının vəliəhdi Hersoq Ferdinand Bosniyanın paytaxtı Sarayevoda serb millətçisi Qavrila Prinsip tərəfindən atəş açılaraq öldürüldü. Hərbisiyasi blokların qlobal qarşıdurması şəraitində başlanan Avstriya-Macarıstan və Serbiyа arasındakı "məhəlli müharibə" tezliklə bütün qabaqcıl Avropa dövlətlərinin geosiyasi maraqlarını üzə çıxartdı. Artıq iyunun 29-da Rusiya qismən səfərbərlik elan etdi. Bundan istifadə edən Almaniya avqustun 1-də Rusiyaya, avqustun 3-də onun müttəfiqi Fransaya müharibə elan etdi. Avqustun 5-də Böyük Britaniya Almaniyaya müharibə elan etdi. Bir qədər sonra Türkiyə və Bolqarıstan Almaniya ilə ittifaqa girdilər və "Dördlər ittifаqı" təşkil edilmiş oldu. 1914-cü ilin avqustunda Yaponiya Almaniyaya müharibə elan etdi. 1915–1917-ci illərdə İtaliya da Аntanta ilə ittifaqa girdi. Dördlər ittifaqına qarşı həmçinin Portuqaliya, Rumıniya, Yunanıstan, АBŞ müharibəyə başladı. Hərbi əməliyyatlarda iştirak etməsə də, Çin, Liberiyа, Siam, Latın Amerikasının on dörd dövləti də mərkəz dövlətlərə müharibə elan etdi. Beləliklə, Balkanlarda başlayan məhəlli münaqişə böyüyərək tarixdə birinci dəfə olaraq dünya müharibəsinə çevrildi.
Avstriya-Macarıstanın müharibə planı
Avstriya-Macarıstanın planı alman Baş ştabının güclü təsiri altında tərtib edilmişdi. Avstriya-Macarıstan qüvvələri 3 böyük qrupa bölünmüşdü: Rusiyaya qarşı hərbi əməliyyatlar aparmaq üçün özündə 4 ordunu birləşdirən eşalon "A", Sana və Dnestr çaylarından başlayan xətdən Buq və Visla arasından Şimala zərbə vurmalı, daha sonra Şərqə döməli və Proskurovoda cəmlənmiş rus ordusunu darmadağın etməli idi. "Minimal Balkan qrupu" Serbiyaya qarşı əməliyyatlar aparmaq üçün, Eşalon B Rusiya ilə müharibə baş verərsə Qalisiyaya göndərilməli, yalnız Serbiya ilə müharibə olacağı təqdirdə isə Balkan qrupunu gücləndirməli idi.
Müharibənin gedişatı
28 iyul 1914-cü ildə Avstriya-Macarıstan Serbiyaya müharibə elan etdi. Avsrtiya-Macarıstan İmperiyası tərəfindən müharibədə 7.8 mln əsgər iştirak etmişdi. I Frans İosif orduya rəhbərlik edə bilməyəcək qədər qoca idi bu səbəbdən yüksək ordu komaniri vəzifəsinə hersoq Fridrix von Österix gətirildi. General von Hötzendorf isə Baş qərargah rəhbəri təyin edildi. Ona geniş səlahiyyətlər verildi. Müharibənin əvvəlində Avstriya-Macarıstan ordusu 2 yerə ayrılmışdı. Ordunun kiçik bir hissəsi Serbiyaya hücum etməli digər böyük hissə isə çar Rusiyasına qarşı döyüşürdü. 1914-cü ilin sonuna qədər Serbiyanın işğalı Avstriya-Macarıstanın ağır itki verməsinə səbəb olmuşdu. Belə ki, imperiya hər hansı bir ərazi tuta bilməməklə yanaşı 450 minlik ordusunun 227 min nəfərini itirmişdi. Buna baxmayaraq 1915-ci ilin payızında Serbiya işğal edildi. 1916-cı ilin iyun-sentyabr aylarında baş verən döyüşlərdə Avstriya-Macarıstan ordusu ölü, yaralı və əsir alınmaqla 1,5 mln əsgər itirdi. Rusların qarşısını almaq üçün ittifaq dövlətlərin komandanlığı Qərb cəbhəsindən Şərqə bir neçə diviziya gətirdi. Rusların hücumları nəticəsində 1916-cı ilin avqustunda Rumıniya Avstriya-Macarıstana müharibə elan etdi. Şərq cəbhəsində isə müharibə tərəflər üçün uğursuz başlamışdı. Avstriya- Macarıstan 1915-ci ildə Lemberq döyüşündə məğlub olmuş, tezliklə Pşemsil şəhəri ələ keçirilmişdi. 1915-ci ilin yayında Almanların rəhbərliyi altında Qarlis-Tarnov hücumunda iştirak etdi. 1916-cı ilin oktyabrnda baş verən döyüşlərdə Avstriya-Macarıstan rus qoşunları məğlub etsə də 1 milyona yaxın əsgər itirdi. 1917-ci ildə baş verən Zbarov döyüşü Çexoslovakiyanın Avstriya-Macarıstana qarşı apardığı istiqlaliyyət mübarizəsində ən önəmli addımı idi. 1917-ci ilin dekabr ayının 7-də ABŞ Avstriya-Macarıstana qarşı müharibə elan etdi, lakin imperiyanın dağılmasına aparan ən önəmli səbəblər İtaliya cəbhəsindəki məğlubiyyətlər oldu. Sentyabrın 15-də müttəfiq qoşunları Bolqarıstanа və Selaniki cəbhəsindəki Avstriya-Macarıstan qoşunlarına zərbə endirdilər. Avstriya-Macarıstan oktyabrın 29-da barışıq istədi.
İmperiyanın dağılması
1918-ci ilin payızında daхili sosial və milli ziddiyyətlər, hərbi əməliyyatlardakı uğursuzluqlar nəticəsində Avstriya-Macarıstan imperatorluğu dağılmağa başladı. Təsərrüfat dağınıqlığı, aclıq və cəbhələrdəki ağır məğlubiyyətlər milli azadlıq hərəkatını gücləndirdi. Avstriya-Macarıstanda yaşayan müxtəlif хalqlar müstəqil siyasi həyata qədəm qoydular. Oktyabrın 21-də avstriyalı deputatlar özlərinin Avstriya Müvəqqəti Milli Məclisini yaratdılar. Zaqrebdə təşkil olunmuş Xalq veçesi oktyabrın 28–29-da monarxiya ilə əlaqələri kəsərək slovenlərin, xorvatların və serblərin dövlətlərinin yaradılması haqqında qərar qəbul etdi. Oktyabrın 28-də isə Çех Milli Şurası Praqada Çехoslovakiyanı müstəqil dövlət elan etdi. Macarıstanda inqilab baş verdi. İmperator Karlın imperiyanı islahatlar həyata keçirmək yolu ilə saxlamaq cəhdləri uğursuzluqla nəticələndi. Krakovdda təşkil olunmuş ləğv etmə komissiyası oktyabrın 28-də Polşa torpaqlarının Polşa dövlətinə birləşdirilməsi barədə bəyanat verdi. Həmin gün Avstriya-Macarıstan ordusunun komandanlığı müharibəni dayandırmaq хahişi ilə İtaliyaya müraciət etdi. 1918-ci il noyabrın 3-d ə Avstriya-Macarıstan komandanlığı Paduidə təslim olmaq haqqında akt imzaladı. Barışığın şərtlərinə görə müttəfiqlər ölkənin təsərrüfatına tam sahib olurdular. Noyabrın 11-də Müvəqqəti milli yığıncaq Avstriya respublikasını elan etdi. Habsburqlar ölkədən sürgün olundu. Noyabrın 16-da IV Karlı Macarıstanda taxtdan saldılar. Avstriya-Macarıstan imperiyası Avropanın siyasi xəritəsindən silindi.
Əyalətləri
thumb|352x352px|Avsrtiya-Macarıstan xəritəsi İdarəçiliyin dualist sistemi, Avstriya torpaqlarında avstriyalıların, macar torpaqlarında isə macarların əsas hüquqlarını təmin edirdi. Avstriya Macarıstan əraziləri Leyto çayı ilə ikiyə bölünən Sisleytaniya və Transleytaniya ərazilərindən ibarət idi.
Tac torpaqları dairələr (bezirk) və statuar şəhərlərə (statutarstadt), dairələr şəhərlər (stadt) və icmalara (gemeinde) bölünürdü.
Sərbəst güləş üzrə SSRİ çempionatı 1949
V Sərbəst güləş üzrə SSRİ çempionatı 1949-ci ilin 23 — 30 may aralığında Bakıda baş tutmuş yarış. Yarışda 113 idmançı iştirak etmişdir.
Sığınacaq (film, 2007)
Sığınacaq — 2007-ci ildə rejissor Conah Markovitz tərəfindən çəkilmiş ABŞ istehsalı olan dram filmi.
Məzmun
Zak kolleci bitirmiş bir gəncdir. 4 ildir ki, sevgilisi ilə problemi var. Bütün vaxtını bacısının uşağı Kodiyə baxmaq, işləmək və küçə sənətçiliyi ilə keçirir. Kodi hər kəs tərəfindən azarlanır. Yalnız Zakı atası olduğunu fikirləşdiyinə görə onun sözünə baxır.
Bu arada Zakın dostlarından biri öz dostu Şaunla birgə kəndə gəlir və onlar birgə gəzib dolaşırlar, dost olurlar. Şoun Zakın problemlərini görüb ona kömək etmək istəyir. Zakın bacısı Kodilə maraqlanmadığı halda Zakdan Kodiyə və xəstə atalarına baxmağı və Şaunla görüşməməyi tələb edir. Bu arada Zak Şauna aşiq olur. Ancaq bir müddət bunun yanlış qərar olduğunu düşünür. Lakin sonradan Zak özünü toplayır və Şaunla birgə yeni həyatının təməlini qoyur.
Qəmgin Fəzi
Qəmgin Fəzi (1912, Göyçə mahalı, Daşkənd kəndi – 2000, Bərdə rayonu, Yeni Daşkənd) — azərbaycanlı şair, II Dünya müharibəsi iştirakçısı.
Həyatı
thumb|left|200px| Oğlanları Qiyas və [[Yasif Kərimov|Yasifin və Fəzi Kərimovun qəbirüstü abidəsi]] Kərimov Fəzi Məşədi Qasım oğlu 1912-ci ildə Göyçə mahalınının Daşkənd kəndində anadan olub. Atası Məşədi Qasım (1863-1921) Göyçə mahalında çox hörmətli, adlı-sanlı şəxsiyyətlərdən və həmçinin 1918-ci ildə erməni daşnaklarının hücumlarına qarşı xalqı səfərbər edən igidlərdən olmuşdur.
Məşədi Qasım Göyçə mahalındakı döyüşlərdən sonra ailəsi ilə birlikdə Qarabağa gəlmiş, Laçınlı Sultan Bəyin silahdaşı olmuş və erməni millətçilərinə qarşı qəhrəmanlıqla vuruşmuşdur. Bir neçə il Sultan Bəy tərəfindən onun adına verilmiş Ağdamın Qasımlı kəndində yaşadıqdan sonra 1921-ci ildə orada vəfat etmiş və orada da dəfn olunmuşdur. Fəzi uşaq ikən ata və anasını itirdikdən sonra əmisi Kərbəlayi Əmrah qardaşı uşaqlarını doğma ata-baba yurdu olan Göyçəyə aparmışdır.
Hələ uşaqkən Fəzi dini çox dərin mənimsəmiş və şeirlərində də bunları çox aydın şəkildə ifadə etmişdir. Qəmgin Fəzi Aşıq Ələsgər ocağı ilə dostluq etmiş, qohumluğu da olmuşdur. 1941/45-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsində topçu komandiri olmuş, orden və medallarla təltif olunmuşdur.
1953-cü ildə bir çox göyçəlilər kimi o da Bərdədə məskunlaşmalı olub. Üç oğlunun vaxtsız vəfatı, oğlu Yasifin Qarabağda (22.08.1992) şəhid olması ilə əlaqədar "Qəmgin" təxəllüsü ilə şeirlər yazıb.
Fəzi Məşədi Qasım oğlu uzun müddət kolxoz sədri, sovet sədri, ferma müdiri və başqa rəhbər vəzifələrdə işləmişdir. El arasında böyük hörmət sahibi olan ağsaqqallardan olmuşdur. El şairi Qəmgin Fəzi 2000-ci ildə Bərdə rayonunun Yeni Daşkənd kəndində vəfat etmişdir. Məzarı Yeni Daşkənd kənd qəbiristanlığındadır.
Yaradıcılığı
1996-cı ildə "Qızıl Şərq" mətbəəsində Qəmgin Fəzinin "Ağrı dağı" adlı şeirlər kitabı çap olunub.
Tərlan Göyçəlinin "Göyçə aşıq məktəbi"(1998) kitabında Qəmgin Fəzinin həyatı və yaradıcılığı haqqında geniş məlumat verilmişdir (səh.182-184).
El şairi Qəmgin Fəzinin həyatı və yaradıcılığı haqqında 2007-ci ildə "Nurlan" nəşriyyatında nəfis şəkildə çap olunan Sərraf Şiruyənin "Hər görüş bir xatirədir" kitabında da ətraflı məlumat verilmişdir (səh.17-19).
Təltifləri
“Vladimir İliç Leninin anadan olmasının 100 illiyi ilə əlaqədar” yubiley medalı (1970), “1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 30 illiyi” yubiley medalı (25.04.1975), “SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 60 illiyi” yubiley medalı (28.01.1978), “Əmək veteranı” medalı (31.01.1980), “1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 40 illiyi” yubiley medalı (12.04.1985), I dərəcəli “Vətən Müharibəsi” ordeni (01.08.1986), “SSRİ Silahlı Qüvvələrinin 70 illiyi” yubiley medalı (28.01.1988), “9 May” nişanı, “1941-1945-ci illər müharibəsi Veteranı” nişanı (2000) ilə təltif olunmuşdur.
Senecio brasiliensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
İstinadlar
Senecio brasiliensis Senecio brasiliensis
“6 aprel” Hərəkatı
"6 aprel" Hərəkatı (حركة شباب 6 أبريل) - Əl-Məhəllə əl-Kübra şəhərində 6 apreldə tətilə hazırlaşan işçiləri dəstəkləmək üçün 2008-ci ilin payızında misirli gənclər tərəfindən yaradılan təşkilat.
II Konstantin
II Konstantin, Flavi Klavdi Konstantin — Roma imperatoru, Böyük Konstantin, Flavi Valeri Avrelinin oğlu.
Hasar (Qəzvin)
Hasar (Qəzvin) - İranın Qəzvin ostanının Qəzvin şəhristanının Aşağı Tarım bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 440 nəfər yaşayır (149 ailə).
25 aprel
1601–1900
thumb|[[Anders Selsi]]
İkipartiyalı sistem
İkipartiyalı sistem - bir sıra ölkələrdə geniş yayılmış siyasi sistem. Bu zaman iki aparıcı partiya hakimiyyət uğrunda mübarizə aparır; məs.: ABŞ-də Respublikaçılar və Demokratlar partiyaları, Böyük Britaniyada Mühafizəkarlar və Leyboristlər partiyaları.
Nectandra krugii
(Nectandra krugii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Senecio hirsutilobus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Gövşəyənlər
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan yarımdəstəsi.
Bura 6 fəsilə daxildir. Gövşəyənlər həzm sisteminin mürəkkəbliyilə fərqlənirlər.
Mütəllim Mütəllimov
Mütəllim Kəblə oğlu Mütəllimov — Azərbaycanlı xanəndə.
Həyatı
Mütəllim Mütəllimov 1909-cu ildə Ağcabədi rayonunda anadan olmuşdur. Qarabağ muğam məktəbinin nümayəndəsi. 1930-cu ildən etibarən Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının solisti kimi çıxış edib. O, repertuar seçiminə diqqətlə yanaşmış, öz səsinə uyğun muğam və təsnifləri oxumuşdur. 1930 illərdən M.Mütəllimov Bakıda ADF-nin solisti olmuş, geniş konsert fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. M. Mütəllimovun repertuarında «Çahargah», «Orta Mahur», «Bayatı-Şiraz», «Mirzə Hüseyn Segahı», «Şur» muğam-dəstgahları xüsusi yer tuturdu. O, mahir təsnif ifaçısı kimi də tanınmışdı, çox zaman təsnifləri silsilə şəklində yəni, ardıcıl olaraq «Rast» və ya «Segah» təsniflərini ifa edirdi. Muğamlara o, özünəməxsus həssaslıqla yanaşmışdır. Belə ki, «Segah» muğamının variantları onun ifasında incə lirizmi ilə, «Çahargah» və «Orta Mahur» muğamları döyüş ruhu ilə yadda qalmışdır.
Serb Respublikası dəmir yolları
Bosniya Serb Respublikası dəmir yolları (Железные дороги Республики Сербской), qısa adı JRS və ŽRS — Bosniya Serb Respublikası dəmir yolları Bosniya və Herseqovinanın iki milli dəmir yolu sirkətindən biri (ikinci — Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine, Bosniya və Herseqovina Federasiyasının dəmir yolları). Bosniya Serb Respublikası dəmir yollarının uzunluğu 424 km-dir. Şirkət 1991 ildə «Jelejnise Srpske» adı ilə yaradılmışdır. Sonradan Deyton sazişi ilə müasir adını almışdır. 2010-cu ilə olan məlumata görə 4 000 işçiyə malikdir.
Vaqonlar
Bosniya Serb Respublikasının dəmir yolları Polşanın EKK Wagon şirkəti ilə imzaladığı anlaşma ilə 200 vaqon düşünür. Vaqonlar 120 km/s sürətlə hər vaqonda 22,5 t kömür daşıya bilir. Bu anlaşmanın qiyməti 20 milyon dollardır. Polyaklar kreditlə Bosniya Serb Respublikası dəmir yollarına vaqonları vermişlər.
Şturm Qrats FK
Şturm (Qrats) FK — Avstriyanın futbol klubu
Tarixi
1909-cu ildə yaranıb.
Avropa kuboklarında iştirak
16 dəfə Avropa kuboklarında iştirak edib.
Nqo Duk Manh
Nqo Duk Manh — Vyetnam Sosialist Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2018-ci ildən)
Abdulla
Abdulla — kişi adı və təxəllüs. Adın Abdullah forması da var.
Qarapapaqlar
Qarapapaqlar və ya Tərəkəmələr — Şimali Qafqazda Dərbənd, Gürcüstanda Kvemo-Kartli, Azərbaycanda Qazax, İranda Sulduz və Türkiyədə isə ümumi olaraq Şimal-şərqi Anadoluda yaşayan Azərbaycan türklərinə bağlı bir tayfa. Əhali əsasən maldarlıqla məşğul olur və əksər hallarda köçərilər kimi rast gəlinir.
Orta əsrlərdə digər türk və monqol tayfaları ilə birlikdə Qərbi Asiyaya köç etdikdən sonra Qarapapaqlar şərqi Gürcüstanın Debed çayı ətrafında məskunlaşmışdırlar. Bu ərazi müasir Gürcüstan ilə Ermənistan sərhədi boyunca yerləşməkdədir. 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsi imzalandıqdan sonra onların bir hissəsi Qacar imperiyasına, bir hissəsi isə Osmanlı imperiyasına köç etmişdir. Çar Rusiyası ərazisində qalmış Qarapapaqlar rəsmi siyahıyaalınmalarda Azərbaycan türklərindən ayrı hesab edilmişdir, lakin Sovet dövründə onlar tədricən digər Azərbaycan türkləri ilə qarışmışdırlar. Beləliklə, onlar 1959 və 1970-ci illərdə azərbaycanlı olaraq siyahıyaalınmışdırlar. 1944-cü ildə Qarapapaqlardan xeyli sayda insan Mərkəzi Asiyaya sürgün edilmişdir.
Tarixən müsəlman olan Qarapapaqlar həm sünni, həm şiə, həm də Əliallahilik məzhəbində olmuşdurlar. Son dövrlərdə Sovet İttifaqının etnoqrafiyası barədə aparılmış araşdırmalara görə, Qarapapaqların çoxu 1980-ci illərdə Türkiyədə, İranda, Mərkəzi Asiyada (əsasən Özbəkistanda) və Cənubi Qafqaz ölkələrində (əsasən Ermənistan və Gürcüstanda) yaşamaqda idilər. 1988-ci ildən başlayan Ermənistandan azərbaycanlıların ikinci deportasiya prosesi zamanı Qarapapaqlar oranı tərk edərək Azərbaycan Respublikası ərazisinə yerləşmişdir.
Ad
Oğuz türkcəsində olan Qara və papaq sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Ad qara astraqan papaq geydikləri üçün Qafqazdakı qonşu xalqlar tərəfindın verilmişdir. Onlara bəzən Tərəkəmə deyə də xitab edilməkdədir. Bu söz ərəbcədən (Terâkime (تراکمه) meydana çıxmış və Türkmən sözünün cəmi anlamındadır. Bu sözdən köçəri olan bir çox Türk tayfası üçün işlədilməkdədir.
Kökənlərinə dair fikirlər
Bu toplum bəzən Orta Asiyadakı Qaraqalpaqlarla qarışdırılır. Fərqli görüşlərin də olmasına rəğmən, ümumi olaraq Qarapapaqların Oğuz xarakterli, Qaraqalpaqların isə Qıpçaq xarakterli olması bildirilir.
Çox zaman Tərəkəmə olaraq da bilinən Qarapapaqlar Brockhaus və Efron Ensiklopedik Lüğətinə görə ayrı bir etnik toplum olaraq qruplandırılsalar da, tez-tez Azərbaycan türklərinin alt bir qrupu olaraq irəli sürülməkddirlər. Fəxrəddin Kırzıoğlu və Zəki Vəlidi Toğan kimi bəzi tarixçilər Qarapapaqların Qumuqlarla eyni kökdən gəldiklərini iddia etmişdirlər.
Tarixləri
Qarapapaqlar saf Türkmən tayfalarından biridirlər. Qafqaza yerləşdikdən sonra onların bir hissəsi oturaq həyata keçib kəndli oldu.
Səfəvi imperiyası dövrü
Şah I İsmayıl 1520–1522-ci illərdə qızılbaşlığı yaymaq üçün Şərqi Gürcüstana yürüş etmişdir. Onun bu yürüşündə Qarapapaqlar da iştirak etmişdir. I Təhmasibin hakimiyyətinin erkən illərində qızılbaşların Gürcüstandakı hakimiyyəti zəifləmiş və Qarapapaqlar 1549-cu ildə Osmanlı hökmdarı I Süleymana tabe olmuşdurlar. 1555-ci ildə imzalanmış Amasya sülh müqaviləsi ilə Qarapapaqlar yenidən Səfəvi hakimiyyətinə tabe olmuşdurlar. Bu dövrdə Şiə Qarapapaqlar məzhəblərini bildirmək üçün başlarına qızılbaş papağı qoyurdular, sünnilər isə qara papaqdan istifadə etməkdə idilər. Bu dövrdə bəzi sünni Qarapapaqlar köçə məcbur edilmişdirlər. I Abbas dövründə sünni Qarapapaqlara saqqal vergisi tədbiq edilmişdir.
Qacarlar dövrü
Qacar hakimiyyəti zamanı Qarapapaqlar kompakt şəkildə müasir Şimali Azərbaycanın Qazax-Şəmşəddil sultanlığında, Borçalı çayı sahillərində, İrəvan-Gəncə ətraflarında, Göyçə gölü sahillərində yaşamaqda idilər.
Birinci Rus-Qacar müharibəsində Qacarların tərəfində ruslara qarşı savaşmışdırlar. İkinci müharibədə də rusların qələbə qazanmasından sonra Qarapapaqların bir çox hissəsi Osmanlı və Qacar imperiyalarına köç etmişdirlər. Köç etdikləri imperiyalarda onlar əsasən kütləvi şəkildə məskunlaşmışdılar. Osmanlı imperiyasında Qarsda yerləşən Qarapapaqlar oranın əhalisinin 15 faizini təşkil edirdilər. Qacar imperiyasında isə Sulduz bölgəsində, yəni Urmiya gölünün cənubunda yerləşdirilmişdilər. Qacarların vəliəhd-şahzadəsi Abbas Mirzə 800 Qarapapaq ailəsinə Sulduzda torpaq vermiş, bunun qarşılığında onlar da onun xidmətinə getmək üçün 400 süvari ayırmışdırlar. Qarapapaqların oraya getməsinə qədər orada təxminən 4–5 min ailə yaşamaqda idi və torpaqların çoxu yerli türklərin Müqəddəm tayfasına aid idi. Lakin tədricən torpaqlar yeni gələnlərin əlinə keçməyə başladı. XIX əsr boyunca Qarapapaqlar Cənubi Azərbaycandan təşkil edilən qeyri-nizami Qacar ordusunun 22 dəstəsindən birini təşkil edirdilər. Sulduz bölgəsindəki Qarapapaqlar Ağçarəvanə, Əli Dərvişli, Çaqqal Mustafa, Çələbi, Dəlicə Əxi, Həmidşah, Qızanlu-i Şiran, Mamaşalu, Oxçı, Sultanlı, Toyuqlu, Teymur kimi qollar halında yaşamışdırlar.
Mirzə Məhəmmədhəsən (xanəndə)
Mirzə Məhəmmədhəsən (1831-1907) - Azərbaycan xanəndəsi.
Həyatı
Mirzə Məhəmmədhəsən 1831-ci ildə Şamaxı şəhərində anadan olmuşdu. Xanəndəliyi musiqişünas, mesenat Mahmud ağadan öyrənmişdi.
Qarapapaqlar
Qacarlar dövrü
Qarsın ruslar tərəfindən ələ keçirilməsindən sonra onlar burada siyahıyaalınma həyata keçirdilər. Qars oblastındakı siyahıyaalınma nəticəsində bəlli oldu ki, bölgədə 21.652 nəfər Qarapapaq (rusca:Карапапахи) yaşamaqdadır. Onlardan 11.721 nəfəri sünni, 9.931 nəfəri isə şiə idi. Rus hakim dairələri Dağıstan oblastında yaşayan və bu gün azərbaycanlı hesab edilən Tərəkəmə tayfası ilə Qarapapaqları eyni etnik qrup qəbul edirdi. 1886–11892-ci illərdə aprılmış siyahıyaalınma zamanı bəlli olmuşdur ki, Dağıstan oblastında 8.893 tərəkəmə yaşamaqdadır. Rəsmi dairələr onları Qarsdakı Qarapapaqlar ilə eyni qrup hesab etmiş, ikisinin ümumi cəmini imperiyadakı Qarapapaq sayı kimi təqdim etmişdir. 1897-ci il hesablamalarına görə, ümumi imperiyada 29.879 Qarapapaq yaşamaqda idi. 1910-cu ildə nəşr edilmiş Qafqaz Kalendarına görə, ümumi Qarapapaq sayı 39.000 nəfər göstərilmişdir, onlardan bir hissəsi Qarsın 99 kəndində yerləşmişdi. Bu kəndlərdən 63 Qars qəzasında, 29-u Ərdəhanda və 7-i Kağızmanda idi.
1926-cı il Sovet siyahıyaalmasına görə, Qarapapaqların sayı dramatik şəkildə azalaraq 6.315 nəfərə enmişdir. Bu Qars bölgəsinin Türkiyə Respublikasına daxil olmasına görə idi. 1920-ci illərin ortalarına aid rəqəmlər göstərir ki, ümumi Qarapapaqların 70 faizi İranda, 30 faizi isə Sovet İttifaqında yaşamaqda idilər. Türkiyədə Qarapapaqlar sadəcə Türk hesab edildikləri üçün onların ayrıca hesablaması aparılmamışdır. Sovet İttifaqında yaşayan müsəlman xalqlarından bəhs edən və 1983-cü ildə Şirin Akıner tərəfindən yazılmış kitabdan aydın olur ki, Qarapapaqların böyük hissəsi Sovet İttifaqından kənarda yaşamaqda idi. Bu kitab 1926-cı il Sovet siyahıyaalması əsasında yazılmış və təxminən eyni dövrü araşdırmaqdadır. Sovet İttifaqında yaşayanların çoxu isə Azərbaycan SSR-ın cənub hissəsində, Araz çayı boyunca ərazilərdə yaşamaqda idilər. Akıner əlavə edir ki, 1926-cı ildə artıq demək olar ki, heç bir Qarapapaq öz dillərində danışa bilməməkdə idi. Həmin dövrdə Sovet Qarapapaqlarının çox hissəsi sünni idi, lakin azlıq olaraq şiələr də var idi. Ümumən Qarapapaqlar 1926-cı ildə ayrı etnik qrup kimi siyahıyaalınmışdırlar. Sovet İttifaqı zamanı Qarapapaqlar mədəni və linqivistik anlamda azərbaycanlılaşmışdır. Beləliklə, 1959 və 1970-ci illərdə onlar siyahıya azərbaycanlı olaraq alındılar.
1944-cü ildə Sovet İttifaqında yaşayan Qarapapaqlar kütləvi şəkildə Mərkəzi Asiyaya sürgün edildilər. Onlar Axısqa türkləri, kürdlər və digərləri ilə birlikdə köçürülmüşdülər.
Olson və digərləri tərəfindən hazırlanmış və Rusiya-Sovet dövlətlərindəki etnoqrafik göstəriciləri araşdıran yazıda Qarapapaqlardan da bəhs etmişdir. Kitabda Qarapapaqlarkiçik Türkmən etnik qrupu və Daşkənd ətrafında yaşayan toplum olaraq təsvir edilir. Onların əsas yaşayış yeri kimi Özbəkistan SSR-ın paytaxtının ətrafı göstərilir. Müəlliflər bildirir ki, Qarapapaqlar əsasən Əliallahilik məzhəbinə etiqad etməkdə idilər. Onlar həmçinin izah edirlər ki, Qarapapaqların dini ayinlərinə görə "ənənəvi olaraq Qarapapaq dinində gizlilik və fanatizm elementi olub". Benniqsen eynilə bildirirdi ki, "qarapapaqların müəyyən bir hissəsi Əli İlahidir ki, bu da onların azərbaycanlılar tərəfindən assimilyasiyasına bir qədər mane olur".
Olson və digərləri bildirir ki, həmin zaman Sovet İttifaqında 10 mindən çox Qarapapaq yaşamışdır. Onların əksəriyyəti Mərkəzi Asiyada yaşamaqda idi və 1980-ci illərdə onlardan çox az bir insan Gürcüstanın cənubuna və Ermənistanın şimalına geri dönə bilmişdir. Bəziləri bildirir ki, 30 və 60 min Qarapapaq müvafiq olaraq İran və Türkiyədə yaşamaqdadır. Bu rəqəmlər 1994-cü ilə aiddir. Qarapapaqlar hələ də Ərdəhan, İğdır və Qars ətraflarında yaşamağa davam etməkdədirlər.
Dil
Əhməd Cəfəroğlu Qarapapaqların danışdığı dilin "öz türkcə" olduğunu yazmaqdadır. İslam Ensiklopediyasındakı Qarapapaqlar maddəsində onların danışdığı dilin Azərbaycan türkcəsinin bir qolu olduğu yazılmaqdadır. S. Dündar da onların Azərbaycan türkcəsində danışdıqlarını yazmaqdadır. Həmçinin XIX əsr Osmanlı qaynaqlarında da onların Azərbaycan türkcəsində danışdıqları qeyd edilmişdir.
Qarapapaqlar əksərən Oğuz dilləri qrupuna daxil olan və Azərbaycan ilə Türkiyə türkcələrinə bənzər dildə danışmışdırlar. Gürcüstanda istifadə edildiyi zaman bu dil tez-tez Azərbaycan türkcəsi ilə səhv salınmaqda idi. Eyni tendensiyalar nəticəsində həm Azərbaycandakı, həm də Türkiyədəki Qarapapaqlar artıq öz ləhcələrində deyil, Azərbaycan və Türkiyə türkcələrində danışmaqdadırlar. Brent Brendemoen özünün Türk-İran Əlaqə Sahələri: Tarixi və Linqivistik Aspektlər əsərində qeyd edir ki, müasir dövrdə Qarapapaqların (və digərləri) Türkiyənin şərqindən köçü farsca səsli ərəb sözlərinin Sivasdakı Kanqala qədər təcrid olunmuş ərazilərə gətirilməsinə səbəb olub.
Bəziləri onların Azərbaycan türkcəsinin qərb ləhcələrindən birində danışdıqlarını iddia edirlər. Bundan başqa, ana dillərindən başqa, rus, anadolu türk, gürcü dilləri kimi yaşadıqları ölkənin dillərini də danışırlar. Tarixən İslamı qəbul etmiş və bu dinə sitayiş edirlər.
Din
Türkiyədəki Qarapapaqlar əsasən sünni məzhəbindədirlər. Azərbaycan, Gürcüstan və İrandakılar içərisində həm sünni, həm də şiə olanlar vardır.
Azərbaycanda tanınmış Qarapapaqlar
Cəfərov İsgəndər, Lətif Vəliyev, Vüsal Qasımlı,Nuşirəvan Məhərrəmli, Qəşəm Nəcəfzadə, Simarə İmanova, Xanhüseyn Kazımlı və başqaları.
Qarapapaq (Tərəkəmə) milli marşı:
Yemin etdim bir olmağa, tafınmışam mən Allaha.
Həsən xan Ərfə
Həyatı
Həsən xan Ərfə 1895-ci ildə Tiflis şəhərində anadan olmuşdur. O zaman Tiflis şəhəri Rus imperiyasının bir hissəsi idi. Onun anası ingilis-rus qarışığı idi. Anası Lüdmila Jervisin atası britaniyalı diplomat, anası isə məşhur rus zadəgan ailələrindən olan Demidovlardan olmuşdur. Atası Mirzə Rza xan Ərfəüddövlə Tiflisdə Qacar dövlətinin baş konsulu kimi fəaliyyət göstərən diplomat olmuşdur. Mirzə Rza xan Ərfəüddövlə sonradan Qacar dövlətinin Osmanlı və Rusiyada səfiri kimi də fəaliyyət göstərmişdir.
1900-cü ildə valideynləri ayrıldıqdan sonra Həsən və anası Parisə köçmüşdür. Atası isə keçmiş həyat yoldaşının və oğlunun Avropadakı evlərini onlar üçün təmin etmişdir.
Qarapapaqlar
Azərbaycanda tanınmış Qarapapaqlar
Soyum Qıpçağ, Oğuz türkü, qardaşımdı Krım xanı,
Həsən xan Ərfə
Həyatı
1923-cü ildə Hilda Bevicke ilə ailə həyatı qurmuşdur. Hilda ilə Monakodakı Sergey Pavloviç Diaqilevin Rus Baletində tanış olmuşdu. Hilda bu teatrda çalışan britaniyalı balerina idi. Bu evlilikdən Leyla adlı bir qızı olmuşdur.
Nectandra matudai
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Həsən xan Ərfə
Həyatı
1979-cu il İran İslam inqilabından sonra İranı tərk etmiş, 1983-cü ildə Monakoda Monte Karlo şəhərində vəfat etmişdir.
Təhsili
Həsən xan ilk təhsilini şəxsi müəllimlərdən almışdır. Sonradan isə İsveçrədə, Parisdə və Monakoda özəl məktəblərdə təhsil almışdır. 1914-cü ildə o, İran İmeriya Qvardiyasına qoşulmuş və bu qurum onun I Dünya müharibəsinin əvvəllərində İsveçrə ordusunda süvari zabit kimi təlim görməsinə sponsorluq etmişdir.
Mənşəyi
Həsən xanın ata tərəfdən söykökü İrəvan şəhərinə gedib çıxır. Onun atası Mirzə Rza xan öz dövrünün tanınmış ictimai xadimlərindən və diplomatlarından olmuşdur. General-mayor rütbəsi və bir çox digər rəsmi titulları olan Mirzə Rza xan 1846-cı ildə Təbrizdə anadan olsa da, onnu atası Mirzə Şeyx Həsən İrəvani İrəvan şəhərində anadan olmuş və sonradan İrana köçmüşdür. 1895-ci ildə ona fəxri titul kimi verilən Ərfəüddövlə adını soyad kimi götürmüşdür. Mirzə Rza xanın Borjomidə tikdirdiyi ev hal-hazırda Borjomi şəhərinin simvollarından biridir.
Fəaliyyəti
1920-ci ildə İran jandarmasına, sonradan isə orduya qoşulmuşdur. O, Cənubi Azərbaycandakı, Kürdüstandakı, Luristandakı üsyanlar əleyhinə olan kompaniyalarda iştirak etmişdir. 1920-ci illərdən etibarən vəzifə pillələrində sürətlə irəliləməyə başlamışdır.
Pəhləvilər dövründə
Həsən xan Rza xanla ilk dəfə 1921-ci ildə görüşmüşdür. Həmin dövrdə Rza xan hələ Müdafiə naziri idi və onlar 1921-ci il kürd üsyanına qarşı əməliyyatda idilər. Rza xanın güclü xarakteri Həsən xana çox təsir etmiş və onu ölənə qədər Pəhləvilərin dəstəkçisinə çevrirmişdi.
1926-ci ildən etibarən qısa müddətlik Londonda hərbi attaşe kimi çalışmışdır. Sonradan 1927-1929-cu illərdə Parisdəki Qərərgah Kollevində təhsil almışdır. Bu təhsilindən sonra polkovnik-leytenant rütbəsinə yüksəlmiş və yeni yaradılan Pəhləvi Süvari Mühafizə Alayının komandiri təyin edilmişdir. Qısa müddətdə bu alayı peşəkar və intizamlı alaya çevirə bilmişdir.
1932-ci ildə Rza şah tərəfindən Hərbi Akademiyanın rəhbəri təyin edildi və ona polkovnik rütbəsi verildi. 1934-cü ildə Rza şahın Türkiyə səfəri zamanı onu müşahidə etmişdir. 1936-cı ildə süvari və zirehli ordu hissələrinin müfəttişi təyin edilmiş, 1939-cü ildə isə general rütbəsinə yüksəlmişdir.
Birləşmiş Krallıq və Sovet İttifaqının İranı işğal etməsi zaman (1941 avqust) Rza şah onu Tehranın müdafiəsi üzrə komandan təyin etmişdi. İranın məğlub edilməsindən və Rza şahın qaçmasından sonra Rza şahın yerinə keçən oğlu Məhəmməd Rza şah (1941-1979) Həsən xanı hərbi kəşfiyyat üzrə komandan təyin etdi.
1942-1943-cü illərdə İran ordusunun qərərgah rəisi vəzifəsində çalışmışdır. 1944-1946-cı illərdə isə bu vəzifəni ikinci dəfə yerinə yetirmişdir. Bu zaman Azərbaycan Milli Hökumətinə qarşı üsyanq aldırmış Şahsevən tayfalarını silahla təmin etmişdir.
1940-1950-ci illərdən etibarən siyasətə daxil olmuşdur. 1946-cı ilin əvvəllərində İran parlamentində Sovet işğalından BMT-ə ünvanlanan şikayət məktubunun deputatlar tərəfindən imzalanmasının təşkilatçısı olmuşdur. Məqsəd qoşunlarını Cənubi Azərbaycan ərazisindən çəkməsi üçün Sovet İttifaqına təzyiq etmək idi.
Siyasi fəaliyyəti
Həsən xanın hərəkətləri onu Sovet əleyhinə olan və Britaniyapərəst siyasi düşərgənin fikirləri ilə birləşdirirdi.
Senecio brassii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Həsən xan Ərfə
Siyasi fəaliyyəti
Sovetpərəst və anti-Britaniyaçı siyasətçilərin parlamentdə və mətbuatda onu qınamasından sonra baş nazir Əhməd Qəvam Həsən xanın aş Qərərgah Rəisliyindən çıxarılmasını istədi. Nəticədə 1946-cı ildə o Həsən xan 7 aylıq həbs edilir. Sonradan isə günahsız olduğu elan edilir. Lakin ordudakı aktıv fəaliyyətini 1947-ci ilin mart ayında sonlandıraraq təqaüdə ayrılır. O, təqaüdə ayrılmasında özündən sonrakı Baş Qərərgah rəisi Əli Rəzmaranı günahlandırırdı. Xüsusilə, Əli Rəzmaranın 1950-ci ildə baş nazir olmasından sonra onun siyasi rəqibləri ilə ittifaqlar qurmağa başladı. Lakin Rəzmaranın 1951-ci ildə qətlə yetirilməsindən sonra buna görə narahatlıq keçirməyə başladı. Çünki inanırdı ki, siyasi şiddətin yüksəlməsi ölkəni təhdid edir. Rəzmaranın qətlə yetirilməsindən sonrakı bir ay ərzində Hüseyn Əlanın qısa ömürlü hökumət kabinetində Yollar və Kommunikasiya naziri olaraq çalışdı. Sonra isə parlament Məhəmməd Müsəddiqi baş nazir olaraq seçdi. Həsən xan düşünürdü ki, Müsəddiq monarxiyaya və güclü orduya qarşıdır. Buna görə də, ona müxalif qruplara qoşuldu. bu qrupun adı Milli Hərəkat idi. Həsən xan bu qrupun qəzetində monarxiyanı və İslamı müdafiə edən xeyli məqalələr yazmışdır.
Qarapapaqlar
Azərbaycanda tanınmış Qarapapaqlar
Tərəkəmə deyənlərə, göstərmişəm adı sanı.
Həsən xan Ərfə
Siyasi fəaliyyəti
Uzun müddət Ariya partiyasının üzvü olmuşdur.
Həsən xan Toiler partiyasından Müzəffər Baqeyi, qatı dindar Ayətullah Əbülqasım Kaşanı, küçə dəstələrinin rəhbəri Şaban Cəfəri də daxil olmaqla, müxtəlif siyasi qruplaşmalarla əlaqələrini qoruyub saxlaya bilmişdir.
Həsüən xan sonradan Müsəddiqi devirməy planlayan zabitlərin gizli Ana Vətəni Qoruma Komtəsinin üzvü oldu. 1953-cü ildə şahın real hakimiyyəti bərpa edildikdən sonra Həsən xan Türkiyədə (1958-1961), Pakistanda (1961-1962) səfir kimi çalışdı.
Qarapapaqlar
Azərbaycanda tanınmış Qarapapaqlar
Qardaşlara Salam söylə, yolun düşsə Dağıstana.
Qaraçöpdür yurdum mənim, Borçalıdır doğma vatan,
Həsən xan Ərfə
Siyasi fəaliyyəti
Səfir kimi çalışdıqdan sonra təqaüdə ayrıldı.
Qarapapaqlar
Azərbaycanda tanınmış Qarapapaqlar
Türk elinin iyidlərin, tanıyıfdır bütün cahan!
Ənənəvi iqtisadiyyat
Qarapapaqlar əsasən qoyunçuluqla, bəzən kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmuşdurlar. Azərbaycanda yayı müvəqqəti olaraq Dağlıq Qarabağ və ətrafı rayonlarda, digər fəsilləri isə əsasən Aran ərazilərdə yaşayırdılar. Qarabağ müharibəsində, Ermənistanın Azərbaycanın 20% ərazisinin işğalı ilə əlaqədar tərəkəmələr yay aylarında dağlıq ərazilərə köç edə bilmədikləri üçün əvvələr köçəri həyat sürən tərəkəmələr getdikcə oturaq həyata keçirlər.
Ağalarbəyli (Ağdam)
Ağalarbəyli — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Huperzia selago
—  aləminin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Botaniki xarakteristikası
Çoxillik sporlu həmişəyaşıl ot bitkisidir. Zəif inkişaf edən kök sistemi vardır. Gövdəsi yabaşəkilli budaqlanan, düzqalxan, hündürlüyü 5-30 sm, yarpaqlarının eninə ölçüsü 0,6-0,8 sm-dir. Yarpaqları kiçik, çəpinə, xətti-neştərşəkilli, itiuclu, bütövkənarlı və ya zəif, kiçik dişli, dəricikli, parıldayan olub, uzunluğu 2,5-10mm, eni isə 0,7-1,5 mm-dir. Sporangisi kiçik, böyrəkşəkilli, uzunluğu 1mm-ə bərabərdir. Gövdənin yuxarı hissəsində uzunluğu 4 mm xüsusi vegetativ orqan olan tumurcuq inkişaf edir. Aprel-iyun aylarında spor əmələ gətirir, iyul-avqust aylarında isə meyvələri yetişir.
Tundra, meşə-tundra və meşə zonalarında kölgəli küknar, qarışıq qızılağac meşələrində, şibyə, kol və yarımkol, qranit qayalarında rast gəlinir.
İyun-sentyabr aylarında spor əmələ gətirən zaman toplanılır. Xammalı toplayan zaman iti bıçaqla yaşıl və sarımtıl gövdələrini, tumurcuqlarını və zərər vurmadan kök sistemini toplamaq lazımdır. Təkrar toplama 6-10 ildən sonra aparılmalıdır. Quruducu şkafda qurutmaq üçün ən optimal temperatur 50oС, yaxşı ventiliyasiyalı şəraitdə və bitki nazik doğranmış halda ola bilər. Bundan başqa küləkli yerlərdə (stelajda) tənzif üzərinə sərməklə qurutmaq olar.
Havası dəyişilən stelajlarda qalmalıdır. B siyahısına daxildir.
Tərkibi və təsiri
Bitkinin tərkibində xinolizid sırası alkoloidləri 0,4-1,1%, annotinin, likopodin və psevdoselagin vardır. Eyni zamanda tərkibində karotinoidlər (25mq%), qatranlı maddələr və flavonoidlər tapılmışdır. Spor əmələ gətirəndən sonra toplanılan və qurudulan plaun keyfiyyətli dərman xammalı hesab olunur.
Qusma və antialkoqol dərman maddəsidir.
Yayılması
Kiçik Qafqazın şimal hissəsi (Göygöl Milli Parkı, Çınqıl dərəsinin şimal yamacı, şam meşəsi); Böyük Qafqazın qərb hissəsi (Zaqatala rayonu, Car kəndinin ətrafı, Zaqatala Dövlət Qoruğu, Xalagel dağı).
Sayı və tendensiyası
Tək-tək rast gəlinir, sayı çox azdır.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Məskulaşdığı meşə sahələrinin azalması və digər antropogen amillər.
Mühafizə tədbirləri
Məlum biotopların nəzarətə alınmalı, təbiətdə axtarışı davam etdirilməlidir.
Cozue Karduççi
Cozue Karduççi — italyan şair və tənqidçi, Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı (1906).
Həyatı
İtaliyanın ədəbiyyat sahəsində ilk Nobel mükafatı laureatı, şair və tənqidçi Cozue Karduççi 1835-ci ildə İtaliyanın şimalında, Toskana əyalətinin Valdikastello şəhərində doğulmuşdur. Atası həkim idi və İtaliyanın birliyi uğrunda fəal mübarizlərdən biri kimi tanınırdı. Onun siyasi baxışlarına, habelə sərt xarakterinə görə Karduççi ailəsi tez-tez yaşayış yerini dəyişməli olurdu. Nəticədə övladların ən böyüyü olan Cozue ilk təhsilini ev şəraitində almışdı.
1849-cu ildə isə o, heç bir çətinlik çəkmədən Florensiyada, piaristlər dini ordeninin himayəsi altındakı məktəbə daxil olmuşdu. Məktəbdə Cozue İntibah dövrü və çağdaş italyan müəlliflərini, eləcə də Bayron və Şiller kimi sənətkarları dərindən mənimsəmişdi. Eyni zamanda özü də ilk lirik və satirik şerlərini yazmış, "İliada"nın onuncu nəğməsini qədim yunancadan italyan dilinə çevirmişdi.
Berqlind Asqeyrsdottir
Berqlind Asqeyrsdottir — İslandiya Respublikasının Azərbaycan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2018-ci ildən)
Cozue Karduççi
Həyatı
Atasının ziddiyyətli xarakteri Cozueyə də sirayət etmiş, hətta yaradıcılığında da əksini tapmışdı. Ata ilə oğul gah kilsəyə qarşı çıxır, gah yenidən katolisizmin ağuşuna atılırdılar. Gah İtaliyanın birləşdirilməsi ideyasının atəşin tərəfdarı kimi təbliğat aparır, gah da bu ideyanı "boş xəyal" adlandırırdılar. thumb|left|200px|Cozue Karduççinin cavanlıq şəkli Ədəbiyyata ilk növbədə dolanışıq vasitəsi kimi baxan Cozue Karduççi 1855-ci ildə "İtalyan şairlərinin dini, əxlaqi və vətənpərvər şeirləri" antologiyasını çap etdirmişdi. Tərtibçinin fikrincə, antologiya çağdaş italyan oxucularına dini və patriotik hisslər aşılamalı idi. O, həm də daimi müəlliflərindən biri kimi tanındığı "L`appendice" ("Əlavə") dərgisi üçün məqalələr yazırdı. Karduççi və həmfikirləri qarşılarına italyan poeziyasının klassist ənənələrini "romatizmin dağıdıcı təsirindən qorumaq" vəzifəsini qoymuşdular.
Cozue Karduççi 1857-ci ildə Florensiyaya köçmüşdü. "Qafiyələr" adlı ilk şeirlər kitabı da eyni ildə burada çapdan çıxmışdı. Lakin həmin il təkcə sevinc deyil, faciələri ilə də yaddaqalan olmuşdu – qardaşı intihar etmiş, atası ölmüşdü. Bu qara zolağın ardınca Karduççinin həyatında nisbətən işıqlı dövr başlanmışdı. 1859-cu ildə o, Elvira Manukeççi ilə evlənmişdi. Növbəti il Pizadakı ali məktəbə yunan dili müəllimi vəzifəsinə dəvət olunmuşdu. Bir neçə ay sonra Bolonya Universitetinin italyan ədəbiyyatı professoru olmuş və ömrünün sonuna qədər burada çalışmışdı.
1860-cı illərdə Karduççi həm də fəal siyasətçi idi. O, respublikaçılar hərəkatına qoşulmuş, parlamentin üzvü seçilmişdi. Lakin bir tərəfdən siyasi fəaliyyəti, o biri tərəfdən isə insan zəkasının xristian teologiyası üzərində qələbəsindən bəhs edən "Şeytana tərəf" (1865) poeması az qala Karduççinin universitetdən uzaqlaşdırılması ilə nəticələnmişdi. thumb|250px|right|Karduççinin Verona kitabxanasındakı büstü Şair 1878-ci ildə üç cildlik "Barbar odaları"nın birinci cildini çap etdirdi. Burada antik poeziyanın təsiri, çağdaş şeri yunan və latın poeziyasının ritmik ahənginə uyğunlaşdırmaq meyli aydın nəzərə çarpırdı. "Yeni şeirlər" (1861), "Yamblar və epodlar" (1867), "Yüngül və ciddi" (1871), "Qafiyələr və ritmlər" (1899) kitabları Karduççinin klassik poeziyanın üslub və qanunları əsasında müasirliyin problemlərini işıqlandırmaq cəhdlərindən xəbər verirdi.
Ədəbi nüfuzu, ən əsası isə siyasi baxışlarını yenidən dəyişərək İtaliyada monarxiya quruluşunun tərəfdarı və müstəmləkəçilik siyasətinin apologeti kimi çıxış etməsi nəticəsində Karduççi həyatının son illərində senator seçilmişdi. O, misilsiz natiq idi və italyan cəmiyyətinin ən intellektual simalarından biri sayılırdı.
1902-ci ildən etibarən Cozue Karduççinin adı Nobel mükafatına iddiaçılar sırasında idi. O, arzusuna 1906-cı ildə qovuşdu. Nobel mükafatı italyan şairinə "yalnız dərin biliklərinə və tənqidi zəkasına görə deyil, ilk növbədə və daha çox yaradıcılıq enerjisinə, poetik şedevrləri üçün səciyyəvi olan üslub yeniliyinə və lirizm gücünə görə" təqdim edilmişdi.
Səhhəti ilə bağlı Karduççi 1906-cı il dekabrın 10-da Osloda keçirilən təqdimat mərasimində iştirak etməmişdi. İsveç Akademiyasının daimi katibi Karl Virsen öz çıxışında Cozue Karduççini antik ədəbiyyatdan, Dante və Petrarkadan qidalanan zəngin bilik və yüksək mənəviyyata malik şəxsiyyət kimi dəyərləndirmişdi.
Nobel laureatı olduqdan sonra Karduççi cəmisi iki ay ömür sürmüşdü. Bir sıra digər Nobel mükafatçıları kimi onun yaradıcılığı da müasir dövrdə sıravi oxuculardan daha çox ədəbiyyat və tarix mütəxəssislərini maraqlandırır. Lakin Cozue Karduççinin şəxsiyyəti və əsərləri ilə XIX əsrdə Risorcimento ("Dirçəliş") hərəkatına – İtaliyanın siyasi cəhətdən birləşdirilməsi ideyasına sədaqətlə xidmət etməsi fikri qəbul olunur və yüksək qiymətləndirilir.
Adil
Adil — kişi adı və təxəllüs.
Zürafələr
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Ən hündür heyvan zürafədir.Onun boyunun uzunluğu 5 m 66 sm-ə çatır. Zürafələrdə bəzi əlamətləri, məsələn, boynunda olan zolaqlar insanın əl izləri kimi təkrar olunmur.
Hüseynabad (Aşağı Tarım)
Hüseynabad - İranın Qəzvin ostanının Qəzvin şəhristanının Aşağı Tarım bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 222 nəfər yaşayır (72 ailə).
Dəyişən cərəyan üçün taxıc yuvaları
thumb|Schuko -Divara batırılmış taxıc yuvası
Taxıc yuvası — taxıcla birlikdə elektrik naqilləri arasında birləşmə yaratmaq üçün istifadə edilir. Tixac yuvası ya divarda suvağın üst hissəsində,ya da divara batırılmış şəkildə tətbiq olunur. Bəzi hallarda o səyyar birləşmədə əlaqələndrici rolunu oynayır. Məsələn masalarda, uzadıcı məqsədi ilə naqillərin birləşdirilməsində.
Gücləndirilmiş taxıc yuvaları da mövcuddur. Belə yuvalar güclü maşınların elektrik şəbəkəsi ilə birləşdirilməsi üçün tətbiq edilir. Gücləndirilmiş taxıclar həm bir fazalı, həm də üç fazalı şəbəkələri birləşdirmək üçün müxtəlif səviyyəli qoruyucu mexanzimlə təchiz olunurlar. Bir çox gücləndirilmiş taxıc yuvaları 220/380 V gərginliyində işləyə bilir. Onlarda kontakt üçün sərt zolaqlardan istifadə edilir.
Keramikadan hazırlanmış taxıc yuvaları plastmasa nisbətən daha etibarlıdır, çünki onlar yanmırlar. Son zamalarda taxıc yuvaları əsasən istiliyə və odadavamlı termoplastlardan (məsələn, polikarbonat) hazırlanmış şəkildə tətbiq olunurlar.
Ümumdünya İnformasiya Cəmiyyəti günü
thumb|200px|right|Azərbaycanın poçt markası (2006) | Ümumdünya İnformasiya Cəmiyyəti günü — Hər il may ayının 17-də qeyd olunan əlamətdar gün.
Bayram Bağırov
Bağırov Bayram Məhəmməd oğlu  — Azərbaycan Respublikasının əməkdar mühəndisi, Beynəlxalq Ekologiya Akademiyasının üzvü, SSRİ-nin fəxri ixtiraçısı, Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Akademiyasının elmlər doktoru və elmlər namizədi dissertasiyalarının müdafiəsi üzrə dissertasiya şurasının üzvü. O, 2016 cı ildə bir sıra dərsliyin və monoqrafiyaların müəllifidir. " Başım ağrıyor", "Kartofun Cücüyü", "Rasimə el qızı " , "Xaş ilə bozbaş" əsərləri indidə oxucular tərəfindən sevilir.
Yaradıcılığı
Bayram Bağırovun ilk elmi əsəri hələ tələbə ikən çap olunmuşdu. Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun (indiki Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Akademiyası) mexanikiləşdirmə fakültəsində oxuyarkən ikinci kursdan tələbə elmi cəmiyyətində kənd təsərrüfatı maşınları kafedrasının müdiri t.e.d., prof M.R.Məhəmmədəliyevin rəhbərliyi altında "Yer maqnetizimindən kənd təsərrüfatında istifadə edilməsi" mövzusunda elmi-tədqiqat işi aparmış, bu barədə Moskva, Leninqrad, Tbilisi şəhərlərində məruzə etmiş, mütəxəssislərin yüksək rəyini almışdır. Sonradan həmin mövzu üzrə diplom layihəsi işləmiş, onu böyük müvəffəqiyyətlə müdafiə etmişdir. Diplom layihəsinin müdafiəsi zamanı düzəltdiyi yer maqnetizminin təsiri ilə işləyib kvadrat yuva üsulu ilə səpin aparan maşının işlək modelini Dövlət komissiyası qarşısında nümayiş etdirmişdir. İş əla qiymətləndirilmiş, müəllifin aspiranturada oxuması tövsiyə olunmuşdur.
Bundan başqa, rəssamlıq, şairlik, müsiqişünaslıq istedadı da vardır. Onun çəkdiyi "Zəngilan löhvələri", "Dağ çayı", "Aşırım", " İki qaniçən", "Qara buludlar", "Avtoportret", "M.N.Tusi" və s. əsərləri var.
Xarici keçidlər
Bayram Bağırov
Senecio hirsutulus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kargüzarlıq
Kargüzarlıq — sənədlərin tərtib olunması, çap edilib çoxaldılması, əldə edilməsi, əldə edilməsinin rəsmiləşdirilməsi, qeydə alınması, arxivə təhvil vermək üçün hazırlanması, arxivə təhvil verilməsi və saxlanması prosesi başa düşülür.
Xüsusiyyətləri
Kargüzarlıqda rəhbər işçi və mütəxəssislər öz fəaliyyətlərini həyata keçirilməsi gedişində müəssisə və təşkilatlarda sənədlərlə aparılan üsulların, qaydaların və iş proseslərinin məcmuvi başa düşülür. Bu xüsusi növ idarəetmə fəaliyyəti olmaqla özündə sənədlərin hazırlanması, istifadə edilməsi, qəbulu, qeyd edilməsi, icraçılara çatdırılması, icrasına nəzarətin təşkili, onların çoxaldılması, göndərilməsi, verilməsi, müəyyən fəaliyyət üzrə sənədlər çoxluğundan ibarət olmaqla habelə işlənilmiş sənədlərin arxivdə saxlanması prosesini özündə birləşdirir.
Sənəd layihələrinin tərtibi, çap edilməsi, çoxaldılması, saxlanması, göndərilməsi ilə ələqadər olaraq olan əməliyyatlar ümumi yəni, inzibati kargüzarlığa aid edilir. Sənədləşdirmənin aparılması qaydası və tərtibi ilə ələqadar olan fəaliyyət isə xüsusi kargüzarlığa aid edilir.
Halal
Halal (حلال) – İslam dinində icazə verilən və ya qanuni olan şeyə verilən ad. Haram terminin zidd şəklidir.
Ümumdünya Stomotoloqlar Günü
Beynəlxalq Stomatoloq Günü (İng. International Day of dentist) - hər il dünyada 9 fevral tarixində qeyd olunan diş həkimləri üçün qeyri-rəsmi peşə bayramıdır. Rusiyada və bir çox ölkələrdə 6 Martda başqa bir peşə bayramı - "Beynəlxalq Diş Həkimi Günü" qeyd olunur. Bu bayram 9 Fevral və 6 Mart tarixlərində qeyd olunmasına baxmayaraq qeyri-iş günü deyildir.
Beynəlxalq Stomatoloq Günü
Diş həkimliyinin ən qədim tibb sahələrindən biri olmasına baxmayaraq (Pakistanın Bəlucistan əyalətində qazıntılar eramızdan əvvəl VI - IV əsrlərdə yaşamış insanların qalıqlarını aşkar etdi, onların dişlərində diametri 1-3 mm və dərinliyi 3,5 mm-ə qədər olan mükəmməl dəliklər qazılmışdır), "Beynəlxalq Stomatoloq Günü " nisbətən gənc peşə bayramıdır. "Beynəlxalq Stomatoloq Günü" qeyd edilmə tarixi təsadüfən seçilməmişdir. Bayram Katolik Kilsəsi ibadət günü olan, paqanizmlər tərəfindən dəhşətli işgəncəyə məruz qaldıqdan sonra xristianlıqdan imtina edən xristian şəhidi Müqəddəs İskəndəriyyəli Appoloniyanın ölüm günündə qeyd olunur. Müqəddəs qadın bütün əzablara dözmüş və 249-cu il fevralın 9-da əzab verənlərin tələblərini yerinə yetirməsə alovda yandırılaraq edam ediləcəyi ilə təhdid edildiyi zaman, özünü atəşə ataraq diri-diri yanmışdır. Müqəddəs Apolloniyanın atributları, əzabının təbiətinə görə, diş və ya kəlbətin idi. O vaxtdan bəri, bir inanc var ki: "Santa Apollonia!" ("Müqəddəs Apolloniya!") deyilir və diş ağrısı geri çəkilir. Rusiya Federasiyasında "Beynəlxalq Stomatoloq Günü" 9 Fevralda son bir neçə ildə qeyd olunur, lakin bu bayram hər il getdikcə daha çox populyarlıq qazanır.