cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zaqros dağları
Geologiya
Toqquşma prosesi hələ də davam edir və Ərəb plitəsi Avrasiya plitəsi ilə itələdikcə Zaqros dağları və İran yaylası daha da yüksəlir. İranda son ​​GPS ölçmələri göstərdi ki, bu toqquşma hələ də aktivdir və nəticədə yaranan deformasiya ölkə daxilində, əsasən Əlborz və Zaqros kimi əsas dağ qurşaqlarında qeyri-bərabər paylanır. GPS nəticələri göstərir ki, Zaqrosun cənub-şərqində cari qısalma sürəti ~10 mm/a (0,39 düym/il), şimal-qərb Zaqrosda isə ~5 mm/a (0,20 düym/il) səviyyəsinə enir. Şimal-cənub Kazerun sürüşmə sınığı Zaqrosu iki fərqli deformasiya zonasına ayırır. Zaqros dağları ikinci buz dövrü zamanı yaranıb, tektonik toqquşmaya səbəb olub.
Zaqrosun şimal-qərbində daha yüksək relyef və daha dar deformasiya zonası, cənub-şərqdə isə deformasiya daha çox yayılmış və daha aşağı relyefli daha geniş deformasiya zonası əmələ gəlmişdir.
Süxurların çökmə şəraiti və tektonik tarixi neftin əmələ gəlməsinə şərait yaratmışdır və Zaqros bölgəsi mühüm neft hasilatı ərazisidir. Duz günbəzləri və duz buzlaqları Zaqros dağlarının xarakterik xüsusiyyətidir. Duz qübbələri neft kəşfiyyatı üçün mühümdür.
150px|thumb|right|Zaqrosda, Behbahanda qədim daşlı yol
Tarixi
Erkən əkinçilik dağların ətəklərində eramızdan əvvəl 9000-ci ilə qədər davam etmişdir. Bəzi yaşayış məntəqələri sonradan şəhərlərə çevrildi,Jarmo bu ərazidə bir arxeoloji sahədir. Şərab istehsalının ilk dəlillərindən bəziləri dağlarda aşkar edilmişdir; Həm Hacı Firuz Təpə, həm də Qodin Təpə yaşayış məntəqələrində eramızdan əvvəl 3500-5400-cü illərə aid şərab anbarlarına aid sübutlar var.
Əhali
Zaqros dağlarında min illər boyu müxtəlif çoban və fermer qrupları məskunlaşıb. Bəxtiyarilər, kürdlər və ya qaşqaylar kimi çoban qrupları yayda şərq yamaclarından (yaylaq) qışda qərb yamaclarına (qışlaq) köçürlər. Bəzi iri şəhərlər Zaqros dağlarının ətəyində yerləşir, o cümlədən Süleymaniyyə, Kirmanşah, Xorramabad və Şiraz.
Bəxtiyarilər
Bəxtiyarilər əsasən Mərkəzi və Cənubi Zaqrosda məskunlaşan İrandan olan Lur tayfasıdır. Bəxtiyarilərin yaşadığı böyük şəhərlərə Məscid Süleyman, İzeh və Şəhr-e Kord daxildir.
Kürdlər
Kürdlər Türkiyənin cənub-şərqini, İranın şimal-qərbini, İraqın şimalını və Suriyanın şimalını əhatə edən iranlı etnik qrupdur. Zaqros dağlarının yüksək hündürlüyü kənd təsərrüfatı və insan inkişafı üçün mükəmməl bir yerdir.[19]
Qaşqay
Qaşqaylar İranda əsasən türk mənşəli qəbilə konfederasiyasıdır. Əhaliyə Mərkəzi və Cənubi Zaqrosda, xüsusilə Fars əyalətinin Şiraz şəhəri ətrafında rast gəlmək olar.
İqlim
Dağlarda bir neçə ekosistem var. İllik yağıntı 400–800 mm (16–31 düym) arasında dəyişir və əsasən qış və yaz aylarında düşür. Qışlar şiddətlidir, aşağı temperatur tez-tez -25 °C-dən (-13 °F) aşağıdır. Bölgə qarlı qış və mülayim, yağışlı yaz, ardından quraq yay və payız ilə xarakterizə olunur.
Buzlaşma
Şərq-Zaqros dağları, Kuh-i-Jupar (4,135 m (13,566 fut)), Kuh-i-Lalezar (4,374 m (14,350 fut)) və Kuh-i-Hezarda (4,469 m (14,662 fut)) hazırda buzlaqlar yoxdur. Yalnız Zərd Kuh və Denada bəzi buzlaqlar hələ də qalıb.
Friz dilləri
Friz dilləri — Frizlər tərəfindən danışılan dillər. German dilləri qrupuna aid dillər.
Ağ tut
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Azərbaycanda tut ağacının bir çox növləri yayılıb, eyni zamanda qiymətli bitki kimi respublikanın əksər rayonlarında çox qədimdən becərilir. Abşeronda qara və ağ tut daha geniş becərilir.
Dərman məqsədilə tut ağacının yarpaqlarından, meyvələrindən və bəzi qabıqlarından və budaqlarından istifadə olunur.
Ağ tut yarpaqlarında 0,75 % üzvi turşular, 50–60 mq % askorbin turşusu, 1,5 %–2 % şəkərli maddələr, 2–3 % aşı maddələri vardır. Meyvələrində 23–24 % şəkər, 2,5 % üzvi turşular, 70–80 mq % askorbin turşusu, pektin maddələri və s. müəyyən edilmişdir.
Meyvəverən tutların erkək və dişi çiçəkləri olur. Çiçəklər yarpaqlarla eyni vaxtda əmələ gələn kiçik meyvəciklərin üzərində açılır. Çiçəklər gödək saplaqla salxımda yerləşir. Erkək çiçəklərin 4 kasa yarpaqları və 4 yarpaqcığı vardır. Torbacıqlar partladıqdan sonra tozları tökülür. Dişi çiçəklər 4 kasacıq yarpaqlarından ibarətdir, 2 ağızcığı vardır. Hər çiçəkdən tək-tək balaca meyvələr əmələ gəlir və bunlar bir saplaq üzərində yerləşərək tutun əsas meyvəsini təşkil edirlər. Hər meyvəciyində bir ədəd yastı, sarı, xırda toxumu vardır. Toxumların ərafında olan sulu, şirin ətliyi yeyilir. Meyvəsi silindr şəklində, saplağı qısadır. Tutun meyvəsi mürəkkəb giləmeyvədir.
Ağ tut iyun-iyulda, xartut isə iyul-avqustda yetişir. Meyvələrin yetişməsi tədricən olur və 40 gün davam edir. Ağ tutun meyvəsi ağ-yaşılımtıl, ağ-sarımtıl və ya ağ-çəhrayı rəngdə, sulu və şirindir. Xartutun meyvəsi tünd qara, qırmızı və ya tünd bənövşəyi rəngdə sulu, turşaşirin dadlı və ətirlidir. Xartutdan başqa adi qara tut da vardır. Lakin bunların əksəriyyəti dadsız və yaxud kəmşirin olur. Qida üçün yararsızdır. Bunların yarpaqları barama qurdu üçün qida hesab edilir. Ağ tutun meyvələri tam yetişdikdə yerə tökülür. Odur ki, tutu yetişdikcə, hər iki gündən-bir səhər tezdən silkələyib xüsusi çadralara toplayırlar. Xartutun saplağı ağaca bərk yapışdığından əl ilə yığılır. Xartutun meyvəsi şüşə və emallanmış qablarda saxlanılmalıdır, mis qablarda saxlanması qorxuludur.
Ağ tutun meyvəsi şirin, dadlı, asan həzm olunduğundan təzə halda yeyilir. Tərkibində 23%-ə qədər şəkər, üzvi turşular, zülal, pektin, yağ, aşılayıcı və rəngləyici maddələr, vitaminlər və dəmir vardır. Xartutda dəmir ağ tuta nisbətən çoxdur.
Təbabətdə
Xalq təbabətində ağ tutun qurudulmuş və xırdalanmış yarpaqlarından 1 xörək qaşığı bir stəkan qaynar suda dəmləyib, ürək ağrılarında içirlər.
Ağ tut meyvələri ürək zəifliyində, qan azlığında çox xeyirlidir. Meyvəsindən hazırlanan bəkməz və ya doşab, mürəbbə ürək zəifliyi müalicəsində və xroniki mədə xəstəliyində son dərəcə faydalıdır. Xalq təbabətində tut ağacının qol – budaqlarının qabıqlarından qurudub toz halına salandan sonra 1–2 çay qaşığı 1 stəkan qaynar suda dəmləyib, qarın ağrılarında və eləcə də qurdqovucu dərman kimi qəbul edirlər. Tut ağacı meyvələri can sağlığı mühafizəsində də çox xeyirlidir.
Təbii yayılması
Vətəni Çin və Yаpоniyаdır.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 15–25 m, diаmеtri 1 m-ə çаtаn, sıх, qаlın çətirli аğаcdır. Gövdəsinin qаbığı аçıq bоz rəngdə оlub, dаyаz çаtlıdır. Yаrpаqlаrı tünd yаşıl, üst tərəfdən pаrlаq, pаyızda sаrı sаmаn rəngi аlır. Yаrpаqlаrı budаq üzərində növbə ilə düzülmüş, gеniş, оvаlşəkilli, yumurtаvаrı, ürəkvаrı və dаirəvi fоrmаlı оlur, uc tərəfləri iti, kənаrlаrı isə müхtəlif fоrmаlı, dişlidir. Yаrpаqlаrı çılpаq və yа хırdа tükcüklərlə örtülmüşdür. Yаrpаq аyаsının uzunluğu 5-14 sm, yаrpаq sаplаğı isə qısа, nаzik оlur. Cаvаn budаqlаrı hаmаr, аçıq yаşıl və bоz rəngli оlur. Tumurcuqlаrı хırdа 3-7 pulcuqlа örtülmüşdür. Çiçəklər sırğа şəklində, qısа sаplаqlı, çiçək qrupu isə ikicinsli оlur. Еrkək çiçəkləri sеyrək, dişi çiçəkləri sıх, sırğаşəkilli hаmаş çiçək qrupunа yığılmışdır. Еrkək çiçəkləri 4 çiçək yаnlığındаn, 1,5 mm uzunluqdа yumurtаvаri, bir-birinin üzərində kirəmit fоrmаsındа оturmuş еrkəkcikdən ibаrətdir. Dişi çiçəkləri 4 hissəyə bölünmüş çiçək yаnlığınа mаlikdir. Yumurtаlığı 2 yuvаlıdır. Оduncаğı bərk, möhkəmdir. Apreldə çiçəkləyir, meyvələri mayda yetisır.
Аzərbаycаndа yаyılmаsı
Nахçıvаn, Bаkı, Şəki, Gəncə və bаşqа Arаn-dаğ rаyоnlаrındа gеniş yаyılmışdır.
İstifаdəsi
Bəzək аğаcı kimi yаşıllаşdırmаdа tək və qrup əkinlərində, cаnlı çəpərlər və хiyаbаnlаr sаlmаq üçün qiymətlidir.
Püstə
Püstə — Elaegnaceae fəsiləsindən olub, Azərbaycanda qədim vaxtlardan becərilir.
Sinonimi Terebinthus Mill.
10 ağac və kol növü məlumdur. Yabanı halda Orta Asiyada, İranda, Suriyada və Türkiyədə bitir. Azərbaycanda püstə mədəni bitki kimi çox qədimdən becərilir və iki yabanı növü yetişdirilır.
Püstə ağacı xüsusən Abşeronda çoxdan becərilən qiymətli subtropik bitkidir. Onun Krımda, Orta Asiyada da xeyli vaxtdan plantasiyası salınmışdır. Hazırda bu qiymətli bitkiyə Abşeronda nadir halda təsadüf olunur. Halbuki vaxtilə Bakının bir çox qəsəbələrində və kəndlərində o, məhsuldar və faydalı bitki kimi istifadə edilirdi.
Yarpaqlarının üst hissəsi parlaqdır. Çiçəkləri isə yarpağının qoltuğunda yerləşir. Püstənin meyvələri xüsusilə nəzəri cəlb edir. Meyvəsinin rəngi yaşıl-bənövşəyidir, xoşa gələn şirintəhər dada və qatranabənzər ətirli iyə malikdir.
Abşeronda püstə ağacı aprel-may aylarında çiçək açır, meyvələri avqust-sentyabrda yetişir. Meyvəsinin tərkibində 45 % əla keyfiyyətli piyli yağ, 24 % zülal və 6-7 % şəkər vardır. Meyvəsinin qabıq hissəsində isə cüzi miqdarda efir yağı, karotinoidlər, müxtəlif vitaminlər, şəkər və üzvi turşular olur. Püstədən əsasən qənnadı sənayesində geniş istifadə olunur. Bundan başqa, püstədən yağ da istehsal edilir ki, bu yağ son dərəcə xoşa gələn ətirli iyə və dada malikdir.
Püstə və onun yağı mədə-bağırsaq, ateroskleroz və qaraciyər xəstəliyinə tutulan şəxslər üçün xeyirlidir. Püstə ağacının yarpaqları, xüsusən boyaq maddəsi kimi çox qiymətlidir. Bu yarpaqlardan alınan boyaq toxuculuqda ipək və qumaş parçaların, eləcə də xalça iplərinin ən gözəl boyağı hesab olunur.
Püstə ağacı quraqlığa davamlı, son dərəcə məhsuldar və faydalı bitkidir. Onun zəngin qol-budaqlı gövdəsi var. Bu ağac qış fəslində də yaxşı qalır, təravətini itirmir. Püstə eyni zamanda qatran və aşı maddələrilə də zəngin bitkidir. Onun bu cəhətdən çox mühüm təsərrüfat əhəmiyyəti vardır.
Püstə ağacı sort etibarilə də zəngindir. Meyvələrinin morfoloji quruluşuna görə o, iki qrupa bölünür:
Püstənin əsl vətənindən biri Abşeron hesab edilir. Abşeron püstə ağacının normal inkişaf edib, bol məhsul verməsi üçün çox əlverişli şəraitə malikdir. Abşeronda yaşayan əhali onu öz həyatyanı sahəsində az da olsa əkib becərirlər. Bu bitkiyə hətta cüzi qulluq edildikdə belə bar verir.
Cəfər Təbrizi
Cəfər xan Çubəndi
Mirzə Cəfər Əli oğlu Təbrizi – Mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan, Azərbaycanın böyük xəttatlarından biri, nəstəliq, təliq və süls xəttləri ilə yanaşı həm də klassik xəttlərdə yazmağı bacaran onlarla məşhur xəttatın müəllimidir.
Həyatı
Təbrizdə Cəfər Təbrizi Azərbaycan hökmdarı, Teymurun oğlu Miranşahın sarayında fəaliyyət göstərir. Bir müddət sonra isə o da bir sıra digər usta, rəssam və xəttatlarla birlikdə Herata, Teymurun o biri oğlu Şahruxun yanında çalışmağa gəlir. Burada Cəfəri daim Şahruxun oğlu Baysunqurun yanında görmək olardı. Belə ki, sənətə və sənətkara böyük hörmət bəsləyən şahzadə Cəfər Təbrizini öz himayəsi altına götürmüşdü. Bununla əlaqədar Cəfərə Baysunquri təxəllüsü də verilmişdi. Orta əsr mənbələrinin göstərdiyinə görə, Baysunqur Mirzənin yanında işlərkən Cəfər Təbrizi kiçik bir kitabxana-emalatxanaya rəhbərlik edirdi. Burada 40-a yaxın xəttat əlyazmaların üzünü köçürməklə məşğul olurdu. Bunlardan başqa orada miniatürçülər, qızıl suyu ilə işləyənlər, dəri aşılanması və bəzədilməsi üzrə ustalar, bərpaçı və cildçilər də vardı. Onların arasında təbrizli ustalardan Aini Təbrizi, İbrahim Şəffar Təbrizi, Xoca Əli Müsəvvir və başqaları da vardı. Cəfər Təbrizi özünü qabiliyyətli müəllim və təşkilatçı kimi göstərir. O, həmin kitabxananın inkişafı üçün çox iş görür. Ustad sənətkar tez-tez kitabxanada görülmüş işlər haqqında Baysunqur Mirzəyə hesabatlar təqdim edir. Həmin hesabatlardan biri (iyun, 1427) hazırda İstanbuldakı Topqapı sarayının muzeyində saxlanılır. Hesabatda kitabxananın fəaliyyətinin təsviri ilə birlikdə 18 miniatürçü, xəttat, cildçi, tərcüməçi və qızıl suyu ilə işləyən usta və digərləri haqqında məlumatlar da vardır. Onu da qeyd etmək maraqlı olar ki, 1484-cü ildən həmin kitabxanaya Şərqin böyük rəssamı Behzad başçılıq etmişdi. O Behzad ki, Şah İsmayıl Heratı tutduqdan sonra bir sıra rəssam və xəttatlarla birlikdə Təbrizə köçərək, burada artıq Şah İsmayılın kitabxanasına rəhbərlik etmişdi. İki məşhur kitabxana – Təbriz və Herat kitabxanaları arasında gedən həmin istedad mübadiləsi sonradan kitab sənətində bu iki məktəbin yaxınlaşmasına və inkişafına gətirib çıxarmışdı.
Baysunqur öldükdən sonra Cəfər onun qardaşı Əla əd-Dövlənin yanında çalışır. Tədqiqatçı A. Qazıyevin yazdığına görə, "O zaman təzə ortaya çıxan nəstəliq xəttinin formalaşması üçün o, böyük iş görür. Şagirdlərindən biri – Əzhər Təbrizi onu həmin xəttin ikinci yaradıcısı ("Müxtəre üs-sani") adlandırmışdı. Çünki Cəfər bir çox məsələlərdə öz ustadından da qabağa getmişdi." Nəstəliq xəttindən başqa Cəfər o dövrdə geniş işlədilən klassik altılığı və təliq xəttini də gözəl mənimsəmişdi. Cəfərin süls xəttini Şəms əd-Din Məşriqidən, həmçinin onun oğlu və şagirdi Əbdürrəhim Xəlvətidən öyrəndiyi məlumdur.
Sənətkarın gördüyü işlərin zaman ardıcıllığını öyrənən tədqiqatçılar belə bir nəticəyə gəlirlər ki, Cəfər 1413–1452-ci illərdə yaradıcılıqla daha fəal məşğul olub. Onlar həmçinin belə bir maraqlı fikir də söyləyirlər ki, nəstəliq ustası sayılmasına baxmayaraq, Cəfər klassik xətlərlə daha yaxşı yazmışdır. O zaman nəstəliq yazısının həm iri, həm də xırda növləri vardı. İri nəstəliq adətən, qitə üzərində yazılırdı. Qitə, üzərində dünyəvi məzmunlu nəzm nümunələri yazılan və naxışlarla bəzədilən kağız vərəqinin karton üzərinə yapışdırılması yolu ilə düzəldilirdi. Xırda və orta nəstəliqlə bir qayda olaraq, poetik əsərlərin əlyazma nüsxələri yazılırdı. Xırda nəstəliq yazısı XV əsrin ikinci yarısında Heratda özünün daha mükəmməl formasını alır. Herat ustaları bunun sonralar Herati adlanan xüsusi növünü yaratmışdılar. Herati xətt növünün yaradıcısı isə Cəfər Təbrizi sayılırdı. Sonralar məşhur xəttat kimi tanınmış şagirdləri Əzhər Təbrizi və Şah Mahmud Zərrinqələm Hafinəs nəstəliqi ondan öyrənmişdilər. Bunlardan başqa onun şagirdləri arasında klassik xətlərlə yazan ustalar da vardı.
Şahzadə Baysunqurun sarayında yaşadığı dövrdə Cəfər Təbrizi bir sıra kitabların üzünü köçürmüşdü ki, onlar da xəttatlıq tariximizdə yaxşı məlumdur. Firdovsinin Şahnaməsi (1430), Sədinin Gülüstanı (1427), Nizami Gəncəvinin Xəmsəsi (1431) onun nəstəliq xətti ilə üzünü köçürdüyü kamil xəttatlıq nümunələrindəndir. Bu nüsxələr Parisin, Dublinin, Tehranın, İstanbulun, Sankt-Peterburqun məşhur kitabxana və muzeylərində saxlanılır.
Cəfər Təbrizi həm də şair kimi tanınıb. O, Baysunqurun ölümünə mərsiyə yazıb. Bundan başqa onun Şahrux və onun oğlanları şahzadə Baysunqur və Əla əd-Dövlənin saraylarında özünün tutduğu yüksək mövqeyi təsvir edən şerlər yazıb. Dahi sənətkar 1480-ci ildə 65 yaşında Herat şəhərində dünyasını dəyişib.
Biomüxtəlifliyin azalması
Biomüxtəlifliyin azalması — heyvan və ya bitki növlərinin azalması və həmçinin nəsillərinin kəsilməsi hadisəsidir.
Bu hadisə mühit deqradasiyasının ekoloji yenidənqurma prosesinin mümkünlüyündən asılı olaraq müvəqqəti və ya daimi ola bilər. Heyvanların qlobal nəsli kəsilməsi geri qaytarıla bilinməyəcəyi artıq sübut edilib.
Daimi qlobal növlərin azalması, təbiidir ki, “regional növlərin kompozisiyasında dəyişikliklər” ifadəsindən daha dramatikdir. Ancaq növlərin sağlam və sabit vəziyyətində çox kiçik dəyişikliklər belə qida şəbəkəsinə böyük təsirlər edə bilər. Bu təsir isə özünü birbaşa növlər üzərində göstərir və nəticədə zəncirvari nəsil kəsilmələri baş verir. Biomüxtəlifliyin azalmasının isə pis nəticələri ola bilər. Biomüxtəlifliyin azalması ekoloji sistemin bizə göstərdiyi xidmətlərin azalması deməkdir, bu isə öz növbəsində qida təhlükəsizliyi və bəşəriyyət üçün böyük təhlükədir.
İtki nisbəti
thumb|Biomüxtəliflik itkisinə qarşı gələn üsyançı (2018). Hazırkı qlobal müxtəliflik itkisi nisbəti əvvəlkindən 100 – 1000 arası dəfələrlə daha yüksəkdir və növbəti illərdə daha da yüksələcəyi güman edilir.
Yerli olaraq əhatəyə alınmış itki nisbətləri növlərin zənginliyi və zamana görə dəyişikliyi ilə ölçülə bilər. Əldə edilən xam nəticələr ekoloji cəhətdən ümumi çoxluqla üst-üstə düşməyə bilər. Ümumi statistikanı nəzərə alaraq nəzərə çarpacaq sayda biomüxtəliflik indeksləri təkmilləşdirilib. Zənginliklə yanaşı eynilik və heterogenlik də müxtəlifliyin ölçülməsi üçün əsas ölçülərdən hesab edilir.
Bütün müxtəliflik ölçülərində olduğu kimi müşahidənin məkanca və müvəqqəti cəhətlərinin təsnif edilməsi önəmlidir. “Müvəqqəti və məkana aid cəhətlərin mürəkkəbliliyi genişləndikcə təriflər daha qeyri-dəqiq olur”. Biomüxtəliflik öz-özlüyündə də müxtəlif ölçülərə (məs: ekosistem müxtəlifliyinə qarşı məskən müxtəlifliyi hətta biomüxtəlifliyə qarşı məskən müxtəlifliyi ) yaxud müxtəlif alt kateqoriyalara bölünə bilər (məs: filogenetik müxtəliflik, növ müxtəlifliyi, genetik müxtəliflik, nukleotid müxtəlifliyi). Qapalı ərazilərdəki xalis itki ilə bağlı suallar hələdə müzakirə mövzusudur, lakin daha uzun müşahidə vaxtları itki təxminlərinin dəqiqləşdirilməsi cəhətdən faydalı olaraq dəyərləndirilir.
Fərqli coğrafi regionlardakı nisbətləri müqayisə etmək üçün növlərin müxtəlifliyinə dair en dairəsi maillikləri də nəzərə alınmalıdır.
Faktorlar
thumb|Vasitələr, təzyiqlər, vəziyyət, təsir və müdaxilənin cavab modeli Sürətlənən itki nisbətinin ardınca gələn biotik stresin əsas faktorları bunlardır:
Həşərat itkisi
2017-ci ildə bir sıra nəşriyyat buraxılışlarında son 27 il ərzinə Almaniyada və Şimali Amerikadakı həşərat biokütləsində dramatik azalma müşahidə edildiyi dərc edilib. Azalmanın mümkün səbəbləri olaraq müəlliflər neonikotinoidləri və aqrokimyəvi maddələri göstərir. Hallman et al. (2017) PLOS One jurnalında qeyd edib: “biokütlənin geniş şəkildə azalması həyəcan təbili çalır”.
Quş itkisi
Neonikotinoid adlı pestisidlərin bəzi növləri bir sıra quş növlərinin azalmasına səbəb ola bilər.
Qida və kənd təsərrüfatı
2019-cu ildə Birləşmiş Millətlərin Qida və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı Dünyanın Qida və Kənd Təsərrüfatı üçün Biomüxtəliflik Vəziyyəti ilə bağlı ilk hesabatını hazırlayıb. Bu hesabatda xəbərdarlıq edilir: “bir çox qida və kənd təsərrüfatı üçün biomüxtəlifliyin açar komponentləri və ekosistem səviyyələri düşüşdədir”. Məruzədə qeyd edilir ki, bu hadisə “bir sıra müxtəlif səviyyələrdə çalışan vasitələr” səbəbindən baş verir, yəni “böyük qlobal trendlər, (məs: iqlim dəyişikliyi, beynəlxalq marketlər) demoqrafiya artımı (məs: torpaq istifadəsinin dəyişimi, çirklənmə və xarici cisimlərin təbiət üzərində ifrat dərəcədə istismarı, ifrat əkinçilik). Vasitələr arasındakı əlaqələr QKTB (Qida və Kənd Təsərrüfatı üçün Biomüxtəliflik) vəziyyətini daha da pisləşdirir. Demoqrafik dəyişikliklər, urbanizasiya, marketlər, alver və istehlakçı seçimlərinin qida sistemləri və QKTB üzərində mənfi təsirləri olur. Lakin bu cür vasitələrin qida sistemlərini daha müstəhkəm qılmaq üçün fürsətlər verdiyi deyilir, məsələn: biomüxtəliflik cəhətdən əlverişli malların satıldığı marketlərin təkmilləşdirilməsi.
2019 IPBES Biomüxtəliflik və Ekosistemlə bağlı Qlobal Yoxlama Hesabatı bəyan edir ki, sənaye fermerliyi məhv olan biomüxtəlifliyin ən əsas faktorudur. İnsanların sağlamlığı ekosistemin məhsulundan böyük dərəcədə asılıdır. Biomüxtəliflik insanlara müstəhkəm səviyyətdə torpaq əldə etməyi və qida əldə etmək üçün genetik faktorları əldə etmək vasitələrini mümkün qılır.
Mənbələr
Bu məqalə ödənişsiz məzmun işləri əsasında yazılmışdır. CC BY-SA IGO 3.0 ilə lisenziyalanıb: The State of the World's Biodiversity for Food and Agriculture − In Brie f, FAO, FAO. Vikipediya məqalələrinə açıq lisenziya mətni əlavə etməyi öyrənmək üçün bu səhifəyə nəzər yetirin. Vikipediyadakı mətnləri yenidən istifadə etməklə bağlı məlumat əldə etmək üçün, lütfən, istifadə şərtlərinə nəzər yetirin.
Şahmar Mövsümov
Şahmar Arif oğlu Mövsümov — Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının İqtisadi məsələlər və innovativ inkişaf siyasəti şöbəsinin müdiri.
Həyatı
Şahmar Mövsümov 31 yanvar 1972-ci ildə Naxçıvanda anadan olmuşdur. 1990-cı ildən 1995-ci ilədək Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun Beynəlxalq İqtisadi Əlaqələr fakültəsində bakalavr, 2003–2004-cü illərdə Harvard Universitetinin Con Kennedi adına Hökumət Məktəbində Dövlət İdarəçiliyi üzrə magistr təhsili almışdır.
1995–2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Bankında beynəlxalq əlaqələr məsələlərinin təşkili, valyutanın idarə olunması və maliyyə bazarlarının inkişafı sahələri üzrə baş iqtisadçı, qrup rəhbəri, şöbə rəisi, departament direktorunun müavini, departament direktoru, İdarə Heyəti sədrinin baş müşaviri vəzifələrində çalışıb.
2005–2006-cı illərdə Mərkəzi Bankın Baş direktoru vəzifəsində, 2006−2019-cu illərdə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun İcraçı direktoru vəzifəsində işləyib.
2006–2017-ci illərdə Mədən Hasilatı üzrə Şəffaflıq Təşəbbüsünün Hökumət Komissiyasının sədri, 2006–2016-cı illərdə Mədən Hasilatı üzrə Şəffaflıq Təşəbbüsünün Beynəlxalq İdarə Heyətinin üzvü olub. 2013-cü ildən Bank VTB ASC-nin Müşahidə Şurasının müstəqil üzvü, 2014–2019-cu illərdə Cənub Qaz Dəhlizi QSC-nin Müşahidə Şurasının üzvü, 2016–2019-cu illərdə Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Sabitliyi Şurasının üzvü olub. Şahmar Mövsümov 2018–2019-cu illərdə Suveren Fondların Beynəlxalq Forumunun idarə heyətinin üzvü olub.
2017–2019-cu illərdə Hasilat Sənayesində Şəffaflıq üzrə Komissiyanın sədri olub. 2018-ci il 14 mart tarixindən Azərbaycan Beynəlxalq Bankının Müşahidə Şurasının sədridir.
2019-cu 29 noyabr tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi − Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının İqtisadi məsələlər və innovativ inkişaf siyasəti şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin edilib.
2020-ci il 9 sentyabr tarixindən Azərbaycan Respublikasının İqtisadi Şurasının üzvüdür.
Aarra
Aarra — qədim ərəb mifologiyasında bitki və məhsuldarlıq tanrısı. Suriyadakı Bosra şəhərinin hamisi. Aarranın Günəş və İşıq ilahisi xüsusiyyətlərinə malik olması ehtimal edilir. Bosra Nəbatilər dövlətinin tərkibinə qatıldıqdan sonra Aarra Duşara ilə, ellinizm dövründə isə Dionislə eyniləşdirilmişdir. Başqa bir fərziyyəyə görə, Aarra Duşaranın qadağan olunmuş əzəli adıdır.
Stranvaesia amphidoxa
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arkadi Naydiç
Arkadi Naydiç  — əvvəllər Almaniyanı təmsil etmiş Azərbaycan şahmatçısı, qrosmeyster (2001).
Həyatı
1995-ci ildə 10 yaşadək şahmatçıların Avropa birinciliyində birinci yeri, yeniyetmələr arasında dünya birinciliyində isə 2-ci yeri tutub.
1996-ci ildə Naydiçin ailəsi Riqadan Dortmunda köçür. Sonrakı illərdə bir çox qrosmeyster Arkadi Naydiçlə məşğul olur. 15 yaşında qrosmeyster adını qazanır.
2005-ci ilin əvvəllərində Almaniya vətəndaşı olur. Bir çox turnirlərdə bu ölkəni birinci lövhədə təmsil edib. 2011-ci ildə Almaniyanın Avropa çempionu olmasında böyük rol oynayıb. 1 aprel 2009-cu il tarixində 2700 reytinq balını keçmiş ilk alman şahmatçısı kimi tarixə düşüb.
2015-ci ilin iyulunda Almaniya Şahmat Federasiyasını Azərbaycan Şahmat Federasiyasına dəyişib. 2017-ci ildə Azərbaycan yığmasının tərkibində Avropa çempionatının qızıl medalını qazanıb. Bununla da o, iki ölkənin milli komandasının heyətində Avropa çempionu olan ilk qrosmeyster olub.
Şəxsi həyatı
Naydiçin bacıları — İrina (doğ. 1986), Yevgeniya (doğ. 1987) və Mariya (doğ. 1988) da şahmat yarışlarında çıxış edirlər.
Naydiç 2014-cü ilin oktyabrında İsrail şahmatçısı Yuliya Şvaygerlə evlənib. Onlar hazırda Bakı şəhərində yaşayırlar.
Mirzəli (Vərziqan)
Mirzəli Kəndi- Şərqi Azərbaycan ostanının Vərziqan şəhristanının Mərkəzi bəxşinin Cənubi Üzümdil dehestanının kəndlərindəndir. Kənd 11 avqust 2012-ci il tarixində zəlzələ nəticəsində tamam dağılıb.
Mengi Oorjak
Mengi Oorjak və ya Meñgi Nagaan-ool Oorjak — Baytayqa bölgəsində yerləşən Baytalda anadan olmuşdur. Tuvalı şair, mənzum əsərlər ustasıdır. Tıva Respublikasının Turan şəhərinin 2 saylı məktəbində Tıva dili və ədəbiyyatı müəllimidir. O, eyni zamanda Tuva Respublikası və Rusiya Federasiyasının Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.
Həyatı
Mengi Oorjak 8 yanvar 1975-ci ildə Baytayqa kojunda Baytal beldesində anadan olmuşdur. 1999-cu ildə Tuva Dövlət Univesitetindən məzun olmuşdur. 1992-1993-cü illərdə "Sоdeystviye-Detkimçe" adlı qəzetin müxbiri, 1993-1996-cı illərdə "Tuva Respublikası" adlı qəzetin müxbirliyini, 1999-2000-ci illərdə Biy-Hem bölgəsinin Uyuk beldesinin orta təhsil müəssisələrinə Tuva dili və ədəbiyyatı müəllimliyinə təyin edilmişdir. İndi isə 2000-ci ildən bəri Turanın 2 saylı məktəbində Tuva dili və ədəbiyyatı müəllimi olaraq işləyir.
Yazıçılığa 1990-cı illərin sonlarından başlamışdır. 1999-cu ildə özünün şerlər kitabı olan "Çöpşül den" adında kitabı yayımlanmışdır. Onun yazdığı şerləri, məqalələri, ədəbi əsərləri ölkənin bir çox ölkənin qəzetində nəşr edilmişdir. 2008-ci ildə "Mengi" adlı kitabı nəşr edilmişdir. Biyhem kojununda 2005-ci ildə "Erester" adlı təhsil qəzetinin əsasını qoymuş və redaktorluğunu etmişdir.
Bulbophyllum lipense
(Bulbophyllum lipense) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Cimi (bulaq)
Cimi — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun Cimi kəndinin ərazisində mineral bulaq.
Ümumi məlumat
Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun Cimi kəndinin ərazisində, Cimi çayının (Vəlvələçayın qolu) mənsəb hissəsində yerləşir. İki isti və bir soyuq mineral bulaqdan ibarətdir. Suyu kükürdlüdür. Yerli əhali isti bulaqlardan müalicə məqsədilə istifadə edir. Cimi "narın, nazik su şırnağı" mənasında işlənmişdir.
Qaçqın
Qaçqınlar — irqi mənsubiyyətinə, dini etiqadına, vətəndaşlığına, müəyyən sosial qrupa mənsub olmasına və ya siyasi əqidəsinə görə təqiblərin qurbanı olmaqdan əsaslı qorxduğu
üçün vətəndaşı olduğu ölkədən kənarda qalan və həmin qorxu üzündən bu ölkənin himayəsindən istifadə edə bilməyən və ya istifadə etmək istəməyən və yaxud müəyyən vətəndaşlığı olmadığı halda öz daimi yaşadığı ölkəsindən kənarda qalan, həmin qorxu üzündən oraya qayıda bilməyən və ya qayıtmaq istəməyən şəxsdir.
Ermənistandan qaçqın düşən azərbaycanlılar
Yeni tarixdə azərbaycanlılar bir neçə dəfə öz ata baba yurdundan qaçqın düşmüşdür.
1947–1953 azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası
1947 və 1948-ci illərdə SSRİ Nazirlər Soveti "Ermənistan SSR-dən azərbaycanlı əhalinin Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında" qərar çıxarır. 1947–1953-cü illər ərzində 100 minlərlə azərbaycanlı deportasiyaya məruz qalır. Stalin tərəfindən 1947–1953-cü illərdə həyata keçirilən azərbaycanlıların növbəti deportasiyası zamanı ilk mərhələdə İrəvan şəhəri (indiki Yerevan şəhəri) yaxınlığınldakı yaşayış məntəqələri azərbaycanlılardan təmizlənmiş, sonra isə rayon mərkəzləri, ətraf kənd və qəsəbələrin əhalisi köçürülmüşdür.Deportasiyaya məruz qalan əhalinin bir hissəsi Ermənistanın dağ rayonlarında yaşadığı üçün Kür-Araz ovalığındakı iqlim şəraitinə çətin alışmışdır. Bu səbəbdən də Kür-Araz ovalığına köçürülmüş on minlərlə azərbaycanlı arasında kütləvi ölüm halları qeydə alınmışdır. Digər tərəfdən, Ermənistandan köçürülən bir nəfər də azərbaycanlı Dağlıq Qarabağ ərazisinə buraxılmamışdır. Əksinə "Böyük Ermənistan" ideyasının həyata keçirilməsi istiqamətində bu ərazinin azərbaycanlılardan boşaldılması işi planlı surətdə davam etdirilmiş və daxili köçürmə adı ilə 1949-cu ildə Azərbaycanın ərazisi olan Dağlıq Qarabağdandan 132 ailə (549 nəfər) Azərbaycanın Xanlar rayonuna köçürülmüşdür. Eyni zamanda Azərbaycan yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilmiş, təhsil və mədəniyyət ocaqlarının bağlanması, rayonların birləşdirilməsi əməliyyatı həyata keçirilmişdir. 1947–1953-cü illərdə azərbaycanlılar yaşayan 60 məntəqənin adı dəyişdirmişdir. Ümumiyyətlə isə, 1921–1988-ci illərdə Ermənistanda yüzlərlə türk mənşəli yaşayış məskəninin adı dəyişdirilmişdir.
1988–1990 azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası
1988-ci ilin ilin yanvarnda Qafan və Muğrudan yenə azərbaycanlı qaçqınlar Azərbaycana pənah gətirdilər.Leninakanın uşaq evinden Azerbaycana gönderilen 70 nəfer azərbaycanlı uşaq Spitakda qətlə yetirildi.Ermənistanın zəlzələ zonasına kömeyə gedən 78 nəfər azərbaycanlının olduğu İl-76 təyyyarəsi "Stinger" qurgusu ilə vuruldu.1991-ci il 8 avqustda Ermənistanda sonuncu kənd olan Nüvədi (Muğru rayonu) rus esgərlerinin komeyi ile boşaldıldı.Beləliklə Ermənistandakı 185 azərbaycanlılar yasayan kənddən 230 min azərbaycanlı qovuldu. 255 nəfər öldürüldü.
1988-ci ildə Qərbi Azərbaycandan təkcə azərbaycanlılar yaşayan 172 kənddən, 89 qarışıq kənd və 6 şəhər tipli yaşayış məntəqəsindən 49928 ailə (250000 nəfər azərbaycanlı) öz doğma yurdlarından zorla qovuldular. Bu zaman 226 nəfər soydaşımız ermənilər tərəfindən öldürülmüşdür (güllələnmiş, qəsdən avtomobil qəzasına salınmış, dağ yollarında donmuş və s.), 400 nəfərdən çox adam bədən xəsarəti almışdır. Bir çox azərbaycanlıların evləri, əmlakı yandırılmışdır.
Stranvaesia davidiana
(Stranvaesia davidiana) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Eupatorium buchii
Eupatorium buchii Eupatorium buchii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Nabat Abdullayeva
Nabat Abdullayeva (tam adı: Nabat Cumay qızı Abdullayeva; d. 25 may 1925, Şəki - ö. 27 dekabr 2006, Bakı) — Azərbaycan dilçisi, filologiya elmləri doktoru (1980), professor (1982).
1950-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunu bitirmişdir. 1954-cü ildən həmin institutda pedaqoji fəaliyyət göstərmişdir.
Azərbaycan dilinin morfologiyası və sintaksisi sahəsində tədqiqatları var. Ali məktəb tələbələri üçün bir sıra dərs vəsaitlərinin müəllifidir.
Simnan dilləri
Simnan dilləri — Hind-Avropa dil ailəsinin Şimal-qərbi İran dillərindəndirlər. Bu dildə İranın Simnan ostanında danışılır.
Mara Xatun
Mara Brankoviç və ya Mara Dəspinə Xatun (d. 1416 — ö. 14 sentyabr 1487) — Serbiya despotu Corc Brankoviçin qızı və 6. Osmanlı padşahı II Muradın hərəmlərindən biridir.
Həyatı
1435-ci ildə saraya gələn Mara Xatunun II Muradla olan evliliyindən övladı olmadı. Ancaq Şahzadə Mehmedin anası Hüma Xatunun gənc yaşda vəfat etməsinin ardından kiçik şahzadənin tərbiyəsilə Mara Xatun maraqlandı. Evlənməsinə baxmayaraq dinini dəyişməyən Mara Xatun 1451-ci ildə II Muradın vəfatı ilə dul qaldı və xüsusi icazəylə ömrünün sonuna qədər Serbiyadakı bir monastıra çəkildi. Ancaq ögey oğlu II Mehmedlə əlaqələrini heç vaxt kəsmədi. Ögey oğlunun səltənətinin ilk illərində Bizans imperatoru XI Konstantin ilə evlənmə məsələsi ortaya çıxsa da, Konstantinopolun fəthindən sonra bu təklif aradan qalxdı. 1463–1479 Osmanlı-Venesiya müharibəsi əsnasında vasitəçilik etdi. Hətta bu funksiyanı ögey nəvəsi olan II Bəyazid dönəmində də davam etdirdi.
Könül Bünyadzadə
Bünyadzadə Könül Yusif qızı — şərqşünas alim, fəlsəfə elmləri doktoru (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (2017).
Həyatı
Könül Bünyadzadə 2 noyabr 1974-cü ildə Qərbi Azərbaycanın Göyçə mahalının Zod kəndində anadan olub. Orta təhsilini 1981–1991-ci illərdə Daşkəsən rayonu A. S. Puşkin adına 2 saylı məktəbdə alıb. 1992-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb mütərcimliyi bölməsinə qəbul olunub və 1997-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib.
Elmi fəaliyyəti
2002-ci ildə "Sərrac Tusinin "əl-Lümə" əsərində sufi-fəlsəfi məsələlər" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək fəlsəfə elmləri namizədi, 2007-ci ildə isə "Şərq və Qərb fəlsəfə tarixində irrasional idrak (orta əsrlər)" adlı doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək fəlsəfə elmləri doktoru elmi dərəcəsi almışdır.
Əsas düşüncələri
K. Bünyadzadə öz yaradıcılığında bir sıra yeni ideyalardan çıxış edir ki, bunlardan ən vacibi təsəvvüfdə və ümumiyyətlə İslam fəlsəfəsində istifadə olunan sezgi konsepsiyasını Qərb fəlsəfəsindəki irrasionalizm və intuitivizm təlimləri ilə müqayisə edərək bunların ümumi və fərqli cəhətlərini aşkar edir. Sezgi təliminin hansı məqamlarda rasionalizmə və hansı məqamlarda irrasionalizmə uyğun gəlməsi məsələsi müasir epistemologiya üçün çox önəmli bir məsələdir. Bu axtarışlarını davam etdirərək K. Bünyadzadə orta əsrlərdən müasir dövr fəlsəfəsinə keçir və Kant fəlsəfəsini, Husserl fenomenologiyasını və Timiniçkanın həyat fenomenologiyasını təsəvvüf fəlsəfəsi kontekstində nəzərdən keçirir.
K. Bünyadzadənin bir xidməti də bundan ibarətdir ki, o, ayrı-ayrı fəlsəfi təlimlərin təfərrüatlarına getməkdənsə, bütövlükdə dövrün ruhunu ifadə edən ən ümumi ideyalardan çıxış edir. Azərbaycanda fəlsəfi məsləhətləmənin araşdıran ilk mütəxəssisdir.
2014-cü ildə Parisdə UNESCO xətti ilə dərc edilən "Le Dictionnaire Universel des Femmes Créatrices" — "Yaradıcı qadınlar ensiklopediyası"nda haqqında məlumat verilmişdir. 2015-ci ildə isə Türkiyədə nəşr olunan 7 cildlik "Tanzimatdan Günümüze Türk Düşünürleri" adlı ontologiyada həyat və yaradıcılığı haqqında geniş oçerk verilmişdir.
9 monoqrafiya, 2 tərcümə kitabının müəllifidir, bunlarla yanaşı, xaricdə bir kitabı tərcümə edilərək nəşr olunub.
Türkiyə, Fransa, Belçika, İtaliya, İndoneziya, Cənubi Koreya, Malayziya, Əlcəzair, Çin və s. ölkələrdə keçirilən beynəlxalq konfrans və simpoziumlarda həm məruzəçi, həm də moderator kimi Azərbaycanı təmsil etmişdir. Dünyanın bir sıra tanınmış beynəlxalq jurnallarında türk, rus, ingilis, ərəb və s. dillərdə elmi məqalələri çıxıb. Ümumiyyətlə isə, Azərbaycanda və xaricdə 130-a yaxın məqaləsi işıq üzü görüb.
Məsul vəzifələri
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə İnstitutunun baş elmi işçisi, İslam Fəlsəfəsi şöbəsinin müdiri, "Metafizika" jurnalının ilk sayınından on ikinci sayınadək jurnalın redaksiya heyətinin sədri olmuşdur, Beynəlxalq Fenomenologiya İnstitutunun, Nyu-York Akademiyasının, Beynəlxalq Oksford "Mühyiddin İbn Ərəbi Cəmiyyəti"nin, Amerika Fəlsəfə Assosiasiyasının və UNESKO-nun nəzdindəki Filosof Qadınlar cəmiyyətinin üzvüdür, Asiya Fəlsəfə Assosiasiyasının vitse-prezidentidir.
Ailəsi
Ülvi Bünyadzadənin bacısıdır.
Elburus Muradov
Həyatı
Elbrus Muradov 1939-cu ildə Qazaxıstanda doğulub. 1946-cı ildə Qulak-Kurqan kənd məktəbinə gedib.
Bakı şəhərinə köçdükdən sonra 156 saylı məktəbdə təhsilini davam etdirib. Orta məktəbi bitirəndən sonra 2 saylı TPM-i tamamlayıb. 1958-ci ildə texniki peşə məktəbininin elektromexanik ixtisasını bitirib, Azərbaycan Dəmir Yolunda əmək fəaliyyətinə başlayıb.
1958–1967-ci illərdə Biləcəri distansiyasında elektramexanik vəzifəsində çalışıb. İşləyə-işləyə Azərbaycan Politexnik İnstitutuna daxil olub. "Radiotexnika və radiorabitə" fakültəsini bitirib.
1967–1970-ci illərdə Bakı Metropoliteninin İMB və Rabitə xidmətində İTŞ böyük mühəndisi, 1970–1971-ci illərdə Biləcəri distansiyasında baş mühəndis, 1975–1980-ci illərdə Metropolitendə İMB və Rabitə xidmətində rəis vəzifəsində işləyib.
1980–1986-cı illərdə Azərbaycan Dəmir Yolunda baş mühəndis-rəis müavini vəzifəsində çalışıb.
1987–1992-ci illərdə Bakı Metropolitenində baş mühəndis, 1992–1997-ci illərdə "Azərbaycannəqliyyattikinti" şirkətində baş mühəndis, şirkət prezidentinin müavini vəzifələrində işləyib.
1997-ci ildən 2014-cü ilin fevral ayına qədər Bakı Metropolitenində baş mühəndis işləmişdir. 2014-cü ilin fevralından vəfat edənə qədər "Bakı Metropoliteni" Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti sədrinin müşaviri vəzifəsində çalışmışdır.
Elbrus Muradov 2014-cü il oktyabrın 17-də 75 yaşında qəfildən dünyasını dəyişmişdir.
Şuşa qəzası
Şuşa qəzası — Rusiya imperiyası (Kaspi vilayəti, Şamaxı və Yelizavetpol quberniyaları tərkibində), Azərbaycan Demokratik Respublikası və Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası (Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası tərkibində) tərkibində mövcud olmuş inzibati-ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Şuşa şəhəri idi. Şuşa qəzası 40°15’ və 39°15’ şimal enliyi ilə 64 və 65°30’ şərq uzunluğu arasında yerləşir. Onun qərbdən şərqə doğru ən uzun hissəsi 130, şimaldan cənuba doğru ən enli hissəsi isə 105 verstdir. Qəzanın sərhədləri şimal-qərbdə Şuşa qəzasını Yelizavetpodlan ayıran Xoçinka çayına, şimal-şərqdə Kür çayının çox da böyük olmayan hissəsinə; şərqdə Cavad qəzasına, Bakı quberniyasına, cənuba doğru qəzanı Persiyadan ayıran Araz çayına və qərbdə Şuşa qəzasını Zəngəzur qəzasından ayıran Qırxqız silsiləsinə qədər idi.
Qəzanın tarixi
Çar hökumətinin Qafqazda 1840-cı il 10 aprel tarixli inzibati islahatına əsasən Kaspi vilayətinin tərkibində yaradılmışdır. (1841, 1 yanvar).
Azərbaycan Rusiyaya birləşdikdən sonra Azərbaycan xanlıqları 6 əyalətə (Bakı, Quba, Şəki, Şirvan, Qarabağ, Talış), 2 dairəyə (Yelizavetpol, Car-Balakən) və 2 distansiyaya (Qazax, Şəmşədin) bölündü.
1846-cı il 14 dekabr tarixli əsasnaməyə görə həmçinin, Azərbaycan ərazisində olan bəzi qəzaların adları da dəyişdirildi. Belə ki, Şirvan qəzasının adı dəyişdirilərək Şamaxı qəzası, Şəki qəzası Nuxa qəzası, Qarabağ qəzası Şuşa qəzası, Talış qəzası Lənkəran qəzası adlandırıldı. Şuşa qəzası Cavanşir, Göyçay, Cavad, Cəbrayıl, Zəngəzur qəzaları ilə həmsərhəd idi. Mərkəzi Şuşa şəhəri idi. 1846-cı ildən ildən Şamaxı ( 1858-ci ildən Bakı) 1867-ci ildən isə Yelizavetpol quberniyasına na daxil edilmişdi. Şuşa qəzası Mehri, Kəbirli, Zəngəzur, Cavanşir, Çiləbörd, Vərəndə sahələrinə bölünürdü. 1867-ci il dekabr tarixli fərmana əsasən, Zəngəzur və Cavanşir sahələri Şuşa qəzasından ayrılıb müstəqil qəzalara çevrildilər. Qəzanı qəza rəisi, onun müavini, xəzinədar, sahə iclasçıları və şəhər polisi idarə edirdi. Qəzada məhkəmə yaradılmışdı. Sahəsi 4911 km², əhalisi 140740 nəfər olmuşdur (1897). Təsərüfatında əkinçilik, maldarlıq, ipəkçilik, üzümçülük, bağçılıq əsas yer tuturdu.
1846-cı ildə qəzanın rəisi podpolkovnik, kavaler Mixail Petroviç Kolyubakin, köməkçisi rotmeystr Pyotr Pyotroviç Tarnovski, katibi titulyar müşavir Filosof Abdomeviç Vinoqradov idi. Muğru sahəsinin murovu Andrey Mirkoviç Mokrtski, Kəbirli sahəsinin murovu knyaz Anton Yeqoroviç Şalikov, Zəngəzur sahəsinin murovu kollej qeydyiyatçısı Cahangir İvanoviç Ağasərov,Cavanşir sahəsinin murovu əyalət katibi Dmitri Boqdanoviç Şahnəzərov,,Çiləbopd sahəsinin murovu prapoşik Yusif Bəhramoviç Şahnəzərov,Vərəndə sahəsinin murovu Avət Matveyeviç Mamikanov idi.
Qəza məhkəməsinin hakimi kollej asessoru Qriqor Markoviç Sakvarelidze, dövlət ittihamçısı titulyar müşavir Makari Alekseyeviç Bardovski, İvan Markoviç Şulşevski, Şəhər əhəlisindən nümayəndə Avin Antonoviç Nazarov, Kənd camaatından nümayəndə Məşədi Məsih Qarabaği, katib İvan İvanoviç Lenuar idi.
Qəza qazısı şiə camatına Mirzə Əbülqasım bəy Haqverdiyev, sünnü təriqətinə İsa əfəndi idi.
Toxuculuq
Toxuculuq (xalça, ip, mahud və s.) geniş yayılmışdı.1872-ci ildə Moskva Politexnik sərgisində böyük müvəfəqiyyətlər nümayiş etdirilən Azərbaycan xalçaları, ipək malları və digər əl işləri ekspertler və Moskva universiteti nəzdindəki təbiətşünaslıq həvəskarlarının imperator cəmiyyəti şurası tərəfindən yüksək qiymətləndirildi. Sərgidə iştirak edən xalçaçıların böyük bir dəstəsi, o cümlədən Şuşa qəzasından Bayram Məşədi Qurban oğlu, Kərbəlayi Əhməd Dəmir oğlu, Cabbar Hacı Əhməd oğlu yüksək keyfiyyətli və çeşidli xalça nümayiş etdirdiklərinə görə sərginin qızıl medalı ilə təltif edildilər. Başqa qrup isə gümüş medala layiq görüldü.
İpəkəyirmə
Qarabağın ipəkçilik müəssisələri əsasən Şuşa və Cəbrayıl qəzalarında yerləşirdi. XX əsrin əvvəllərində Şuşa qəzasında 12, Cəbrayıl qəzasında isə 5 ipəkəyirən fabrik var idi. Bu fabriklərin bəziləri maşınla, buxar qazanları ilə təchiz edilmiş iri fabriklər idi. Qarabağın ipəkçilik sənayesində hətta səhmdar cəmiyyətlər də fəaliyyət göstərirdi. Belə səhmdar cəmiyyətlərdən biri hələ XX əsrin başlanğıcında Şuşa qəzasında yaradılmışdı. Bu səhmdar cəmiyyətin 6 ipəkəyirən, 2 ipəkeşən və 3 baramaboğan fabriki var idi. Bu fabriklər əsas etibarilə Şuşa qəzası ərazisində yerləşmişdi.
Əhali
1851-ci ildə Rusiyada əhali sayının araşdırılması üçün həyata keçirilmiş IX təftişə əsasən, inzibati cəhətdən Bakı, Şamaxı, Lənkəran, Nuxa və Şuşa qəzalarını əhatə edən Şamaxı quberniyasının əhalisi 319.923 nəfəri kişilər, 283.083 nəfəri qadınlar olmaqla 603.006 nəfər idi. Əhalinin ümumi sayı haqqında məlumatlar imperiyanın Maliyyə Nazirliyinin Zaqafqaziya idarəsi tərəfindən təqdim olunmuşdu. Qəzalar üzrə qadınların ayrıca sayını müəyyən etmək münkün olmamışdır. Kişilərin qəzalar üzrə sayı haqqında məlumatlar isə Tiflisdən həqiqi dövlət məsləhətçisi Aleksey Fyodoroviç Kruzenştern tərəfindən təqdim olunmuşdu. Beləliklə, həmin məlumatlara əsasən Şuşa qəzasının bütün yaşayış yerlərində kişi cinsindən toplam 105.404 nəfər əhali yaşayırdı.
İnzibati bölgü
1903-cü ilin məlumatına görə Şuşa qəzasında Şuşa şəhəri və dörd polis məntəqəsi olub. cəmiyyəti daxil idi.
Qafqaz təqviminin 1906-ci il buraxılışında isə Şuşa qəzasında olan kənd cəmiyyətlərinin adları aşağıdakı kimi verilib:
Stranvaesia nussia
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Street Fighter II: The World Warrior
Street Fighter 2 - "Capcom" oyun şirkəti tərəfindən 1991-ci ildə yaradılan, döyüş oyunudur.
Geympley
Oyunçu hər oyunda kompyuterin seçdiyi rəqiblə qarşılaşır. Hər üç raunddan sonra oyunçu bonus raundlarına düşür. Burada, əsasən, maşını tam sındırmaq lazım gəlir. Bonus mini-oyunlar "Super Street Fighter II Turbo" arkad oyunundan silinmişdir. Lakin "Game Boy Advance" oyununda saxlanmışdır.
SSRİ–Finlandiya müharibəsi (1939–1940)
Qış müharibəsi və ya SSRİ–Finlandiya müharibəsi (həmçinin Sovet–Finlandiya müharibəsi; ) — 30 noyabr 1939–13 mart 1940-cı illər tarixində SSRİ ilə Finlandiya arasında baş vermiş hərbi münaqişə. Bu müharibə İkinci dünya müharibəsi nin başlamasından üç ay sonra, 30 noyabr 1939-cu ildə Sovet qoşunlarının Finlandiya üzərinə hücuma keçməsi ilə başlamış və 13 mart 1940-cı ildə Moskvada imzalanan sülh müqaviləsi ilə başa çatmışdır. Sovet qoşunlarının bu hücumu Millətlər Liqası tərəfindən qeyri-qanuni adlandırılmış və Sovet İttifaqı təşkilatdan kənarlaşdırılmışdır.
Münaqişə tərəflərinin iştirakı ilə 1940-cı ilin martında Moskva şəhərində sülh müqaviləsi imzalandı. Finlandiya müqavilənin şərtlərinə əsasən öz ərazisinin 11 faizini və iqtisadiyyatının 30 faizini Sovet İttifaqına verməyə məcbur oldu. SSRİ isə müharibə nəticəsində ciddi itkilərə məruz qalmış və beynəlxalq nüfuzuna xələl gətirmişdi. Bütün bu itkilərə baxmayaraq, Sovet hökuməti öz istəyinə nail olmuş, Ladoqa gölü boyunca və Finlandiyanın şimalında yeni ərazilər ələ keçirmişdi. Finlandiya isə müharibədən sonra öz suverenliyini qoruyub saxladı və beynəlxalq nüfuzunu artırdı. Həmçinin, müharibə ərzində Qırmızı Ordu nun zəif hücum cəhdləri və ciddi itkilər verməsi Adolf Hitler  in SSRİ üzərinə hücuma keçmək barədə fikirlərini daha da artırdı. 1941-ci ilin iyun ayında, 15 aylıq müvəqqəti sülhdən sonra Nasist Almaniyası Barbarossa əməliyyatı na başladı, həmçinin SSRİ və Finlandiya arasında Davam müharibəsi başlandı.
Sovet-Fin münasibətləri və siyasət
Finlandiya 19-cu əsrin əvvəllərinə qədər İsveç Krallığı nın şərq hissəsini əhatə edirdi. 1809-cu ildə Rusiya imperiyası öz paytaxtı olan Sankt Peterburq şəhərini qorumaq məqsədilə Finlandiyanı işğal etdi və həmin ərazidə muxtar bufer dövlət yaratdı. Finlandiya knyazlığı 19-cu əsrin sonlarına qədər imperiya daxilində geniş muxtariyyət səlahiyyətlərinə sahib olsa da, sonradan Rusiya tərəfi Finlandiyanı mərkəzi hökumətə tabe etmək və imperiyaya birləşdirmək məqsədilə bu ölkənin assimilyasiyasına başladı. Bu cəhdlər uğursuzluqla nəticələndi və Rusiyanın finlər lə əlaqələri pisləşdi.
Birinci dünya müharibəsi nin ardınca baş vermiş inqilab və vətəndaş müharibəsi Rusiya İmperiyasının dağılması ilə nəticələndi və Finlandiya müstəqillik əldə etmək üçün böyük imkan əldə etdi. 6 dekabr 1917-ci ildə Finlandiya Senatı müstəqillik barədə qərar qəbul etdi. Rusiyada yenicə hakimiyyətə gəlmiş Bolşevik hökuməti çox kövrək olduğuna görə və ölkədə vətəndaş müharibəsi davam etdiyinə görə bolşeviklər imperiyanın keçmiş ərazilərini bərpa etmək fikrindən bir müddətlik də olsa uzaqlaşdılar. Beləliklə, Sovet Rusiyası yeni fin hökumətinin müstəqilliyini cəmi üç həftədən sonra tanıdı. Finlandiya 4 ay davam edən vətəndaş müharibəsinin ardınca, 1918-ci ilin may ayında tam müstəqillik əldə etdi və bolşevik qoşunları ölkəni tərk etmək məcburiyyətində qaldı.
Finlandiya 1920-ci ildə Millətlər Liqası na üzv oldu ki, burda da əsas məqsəd ölkənin təhlükəsizliyini təmin etməkdən ibarətdi. Bununla belə, Finlandiyanın əsas məqsədi Skandinaviya ölkələri ilə əməkdaşlıq etməkdi. Finlandiya və İsveçin hərbi qurumları arasında geniş əməkdaşlıq təşkil olunmuşdu. Bu əməkdaşlıq əsasən informasiya mübadiləsi və Aland adaları nın müdafiəsinin planlaşdırılması kimi mühüm sahələri əhatə edirdi. Finlandiyanın hərbi siyasətinə Estoniya ilə müdafiə sahəsində gizli əməkdaşlıq da daxil idi.
Finlandiya vətəndaş müharibəsindən 1930-cu illərin əvvəllərinə qədər olan dövr ölkədə siyasi qeyri-stabillik periodu kimi tanınır. Bunun əsas səbəbi Finlandiyada hakimiyyətdə olan mühafizəkarlar və sosialist partiyaları arasında davam edən mübarizə olmuşdur. Finlandiya Kommunist Partiyası 1931-ci ildə qeyri-qanuni elan olundu və milliyyətçi Lapua Hərəkatının 1932-ci ildə dövlət çevrilişi cəhdi uğursuzluqla nəticələndi. Lapua Hərəkatının davamçısı olan Vətənpərvər Xalq Hərəkatı isə Finlandiya parlamentində 200 yerdən yalnız 14-nə sahib idi. 1930-cu illərin sonlarına doğru ixracyönümlü fin iqtisadiyyatı böyüməyə başladı ki, bu da ifrat siyasi hərəkatların azalması ilə nəticələndi.
İosif Stalin Sovet İttifaqının fin inqilabını dayandıra bilməməsini böyük məyusluqla bildirirdi. O, Kareliya ərazisində başlamış finyönümlü hərəkatı Leninqrad şəhərinə birbaşa təhlükə hesab edirdi. Stalinin hakimiyyəti dövründə Sovet propaqandası Finlandiya hökumətini "qəddar və irticaçı faşist hökuməti" olaraq qələmə verirdi. 1938-ci ildə Sovet ərazisində baş tutmuş "Böyük təmizləmə" Stalinə böyük güc qazandırdı. Nəticədə, SSRİ Finlandiya istiqamətində xarici siyasət xəttini dəyişdirdi və Çar Rusiyası dövründə Oktyabr inqilabı və vətəndaş müharibəsi ərzində itirilmiş ərazilərin yenidən işğal olunması siyasətini tətbiq etməyə başladı. Sovet hökuməti inanırdı ki, keçmiş imperiya ərazisini bərpa etməklə Finlandiya ilə sərhəddən cəmi 32 km məsafədə yerləşən Leninqrad şəhərinin təhlükəsizlik problemlərini həll etmək və getdikcə güclənən Nasist Almaniyası na qarşı təhlükəsizlik səviyyəsini artırmaq mümkündür.
Danışıqlar
thumb|alt=A picture of Rybachy Peninsula on a partly cloudy July day. The Soviet Union demanded that Finland cede the peninsula, its northernmost point at the time, along with other areas. The sun is either rising or setting and shines on the long grass at an angle. A body of water, the Barents Sea, fills a quarter of the picture. A gravel road leads to a lone house in the distance.|Rıbaçi yarımadası 2008-ci ildə. Sovet İttifaqı Finlandiyanın ucqar şimalında yerləşən bu ərazini tələb edirdi.
alt=During additional refresher training, a Finnish soldier is having his breakfast served into a mess kit by another soldier from a steaming field kitchen in the forests of the Karelian Isthmus. More soldiers, two of them visible, are waiting in line for their turn behind him. It is early October and the snow has not set in yet.|thumb|10 oktyabr 1939-cu ildə Karel bərzəxində mövqe tutmuş fin hərbçilər səhra mətbəxində səhər yeməyi hazırlayır.