Stanislav_Lem
Yaradıcılığı
1946-cı ildən əsərləri çap olunmağa başlayır. Lemin ilk romanı olan “Aydan gələn adam” Polşada nəşr edilən həftəlik jurnalda çap olunur. 1948-ci ildə Lem ikinci romanını, həm də qeyri-fantastik romanı olan “Təyinatını dəyişən xəstəxananı”nı yazır və bundan sonra da onun, əsasən, elmi-texniki, fantastik roman və povestləri, hekayələri, pyesləri çap olunmağa başlayır. 1951-ci ildə isə ilk elmi-fantastik kitabı olan “Astronavtlar” çapdan çıxır. Lemin öz yazdığına görə, onun yaradıcılığına Amerika yazıçısı, Nobel mükafatı laureatı Sol Bellounun, ingilis yazıçısı, elmi-fantastik ədəbiyyatın banisi Herbert Corc Uellsin, Amerika filosofu, kibernetikanın banisi Norbert Vinerin, riyazi informasiya nəzəriyyəsini yaradanlardan biri olan Klod Elvud Şennonun, məşhur fransız yazıçısı Jül Qabriel Vernin, ingilis filosofu və fantastika yazıçısı Uilyam Olaf Stepldonun böyük təsiri olmuşdur. Bu yazıçının yaradıcılığında oxucunu heyrətə salan ən üstün cəhət onun tamlığı və çoxcəhətliliyi, çoxşaxəliliyi ustalıqla uyğunlaşdıra bilməsidir: II Dünya müharibəsinin faciəvi hadisələri haqqında realistik trilogiyalar, uşaqlığı barədə avtobioqrafik kitablar, ciddi elmi fantastika, ulduzlarda gəzişən Sakit İyonun uydurma kosmik macəraları, robotların nağılları, olmayan kitablar haqqında rəylər, elmi əsərlər, ədəbiyyatşünaslıq monoqrafiyaları... “Nəyə görə o, Dostoyevskinin “Gizlindən qeydlər”inə belə tez-tez müraciət eləyir” sualına Lem, Stanislav Bereslə söhbətində belə cavab vermişdi: “Aman Allah, axı XX əsrin bütün “qara fəlsəfəsi” azman embrionlar kimi bu kitabda gizlənmişdir. Siz orada Kamyunun bütün iztirablarını tapa bilərsiniz. Orada hər şey spermatozoidin başlığı kimi sıx qablaşdırılmışdır...” Öz növbəsində, Lemin yaradıcılığı, yəqin, hələ yazılmamış kitabların gələcək embrionlarını özündə gizləyir. Əsasən, aşağıda adları qeyd olunan əsərləri onu məşhurlaşdırmışdır: “Aydan gələn adam” (1946), “Təyinatını dəyişən xəstəxana” (1948), “Astronavtlar” (1951), “Sakit İyonun ulduz gündəliyi” (1953-1959), “Magellan buludu” (1955), “Zorla Aldebarana girmə” (1959), “İstintaq” (1959), “Edem” (1959), “Ulduzlardan qayıtma” (1961), “Vannada tapılan əlyazma” (1961), “Solyaris” (1961), “Məğlubedilməz” (1964), “Robotların nağılı” (1964), “Texnologiyanın yekunu” (1964), “Pilot Pirks haqqında hekayə” (1968), “Təsadüfün fəlsəfəsi” (1968), “Futuroloji konqres” (1971), “Zökəm” (1975), “Qolem XIV” (1981), “İflas” (1986), “Yer üzündə sülh” (1987) və s. 1973-cü ildə Amerika Elmi Fantastlar Cəmiyyəti ədəbiyyat sahəsindəki uğurlarına görə onu öz sıralarına qəbul edir, lakin Lem bu cəmiyyətin sıralarında çox qalmır. Amerika elmi fantastikasının aşağı səviyyədə olmasını kəskin tənqid elədiyinə görə cəmiyyət üzvlüyündən xaric olunur. Lemin cəmiyyətin sıralarından xaric edilməsindən sonra Maykl Murkok və Ursula Le Quin də etiraz əlaməti olaraq cəmiyyət üzvlüyündən istefa verirlər. Stanislav Lem yaradıcılıq nailiyyətlərinə görə bir çox adlara və mükafatlara layiq görülüb. Polşa Yazıçılar Assosiasiyasının üzvü, Vroslavski Politexnik İnstitutunun fəxri doktoru, Polşa Elmlər Akademiyasının üzvü (1994), bir çox milli və xarici mükafatların laureatı, o cümlədən Polşa Dövlət Mükafatı (1976), Avstriya Dövlət Mükafatı (1986), Frans Kafka mükafatı laureatı, “Ağ Qartal” ordeninin kavaleri (1996), çoxlu sayda elmi dərəcənin sahibi olub. “İnsanlar ölmək istəmir, insanlar əbədi yaşamaq da istəmir” – deyən Stanislav Lem bir fantast yazıçı olmaqla yanaşı həm də düşüncələrini fəlsəfi suallarla yoraraq bütün bəşəriyyəti min illərlə narahat edən mövzular ətrafında düşünmüş və bunu əsərlərində tez-tez müxtəlif formalarda ifadə etmişdir. Ən məşhur əsəri hesab edilən “Solyaris” romanında bəşər övladı kosmosun əngilliklərində qəribə bir planet kəşf edir. Tədqiqatlar nəticəsində müəyyən edilir ki, planet bütövlükdə düşünən “beyin”, yəni qeyri-üzvi intellekt, azman təfəkkür okeanıdır. Solyaris adı verilən bu planeti tədqiq etməkçün ora yollanan alimlərin və kosmonavtların başlarına qəribə hadisələr gəlir: planet həmin insanların yaddaşında olan ən unudulmaz, ən təsirli iz buraxmış və onları nə vaxtsa dərindən sarsıtmış, təhtəlşüurlarında əbədi məskən salmış yaxınlarını (keçmiş sevgililərini, ailə üzvlərini və s.) fantomlar, yəni planetin onların beyinlərindəki informasiyadan istifadə edərək rekonstruksiya etdiyi, onların qarşısında süni şəkildə meydana çıxartdığı “insanlarla” qarşılaşdırır. Tədqiqat üzvlərinin psixi durumu pisləşir, konfliktlər artır, hətta qrup üzvlərindən biri özünə qəsd etməkdən belə çəkinmir. Bütövlükdə romanın süjet xətti, insan təfəkkürünün, onun yaşantılarının, hisslərinin, emosiyalarının, xarakterinin planetlə, “nəhəng beyinlə”, sonsuz intellekt dənizi ilə kəskin mübarizəsindən gedir. Bir sözlə Solyaris bütün bəşər sivilizasiyasını tərəqqi və rasional idrak cəhətdən milyon illərlə üstələmiş, nəhəng kosmik “yoq”, “müdrik filosof”, “özünə qapanmış dahi” olaraq insana onun acizliyini, kosmik məkandakı cılızlığını, bitib tükənməyən şöhrətpərəstlik və lovğalıq buxovunda vurnuxduğunu göstərməyə çalışır və sanki bundan bezibmiş kimi, həm də insanların inadkarlıq və qətiyyətinə tabe olubmuş kimi (bunu tabeçilikdən çox, əhəmiyyət verməməzlik adlandıra bilərik) mübarizədən imtina edərək yenədən öz milyon illik yuxusuna gedir.