cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kursk döyüşü
Almanlar dərin müdafiə xəttləri içində tamamilə yorulduqdan sonra Sovetlər öz əks-hücumlarını edərək 5 avqustda Oryol və Belqorodu və 23 avqustda da Xarkovu geri aldılar və almanları geniş bir cəbhədə geri atdılar.
1942-1943 qış müharibələrində Qırmızı Ordu onsuzda müvəffəqiyyətli olmuşdu. Kursk döyüşü isə müharibədə Sovet ordusunun ilk müvəffəqiyyətli strateji yay hücumu olmuşdur. Kursk Müharibəsində tətbiq olunan strateji əməliyyat modeli, bir çox hərbi akademiyanın dərs proqramında tədris etməkdədir. Kursk Müharibəsi ildırımsürətli hücumların rəqibin müdafiəsini və onun strateji dərinliyini yarıb keçə bilməsindən əvvəl dayandırıldığı ilk nümunədir.
Almaniyanın 2-ci SS Panzer Ordusu ilə Qırmızı Ordunun 5-ci Gözətçi Tank Ordusu arasında baş verən Kursk döyüşü, "tarixin ən geniş əhatəli tank döyüşü" olaraq bilinir.
Hücumdan əvvəl
Alman cəbhə komandirlərinin çoxu, Sovet hücumlarını tutacaq və kommunistlərin axınlarına qarşı dayanacaq daha bir arxa müdafiə sisteminin qurulmasının prioritet olduğu mövzusunda eyni fikirdə idilər. Hitler də bu fikri qətiliklə qəbul edirdi. "Hitler hər vaxt olduğu kimi hər şərtdə hücumu əmr edirdi." Hitlerə görə əsas hücum Kursk çıxıntısında olmalı idi. Lakin, Leninqrada doğru da bir hücum ciddi-ciddi düşünülməkdə idi. Alman Hərbi Komandanlığı (OKW) bu yolla Şərq Cəbhəsində təşəbbüsü yenidən ələ ala biləcəyinə ümid edirdi.
Alman planları
210px|thumb|right|[[Panzer III (21 iyun 1943)]] 210px|thumb|right|[[Erix fon Manşteyn|Erich von Manstein, General Cemil Cahit Toydemir başçılığındakı Türk əsgəri müşahidəçi heyətiylə (Belqorod, 26 iyun 1943), 26 iyun 1943-də General Cemil Cahit Toydemir başçılığındakı 5 şəxsiyyət Türk əsgəri müşahidəçi heyəti Belgoroda dəvət edilmiş və Tiger I təchizatlı 503. Ağır Panzer Batalyonu (Schwere Panzerabteilung 503)ın manevrini izləmişdir.]]
Maynştayn Üçüncü Xarkov döyüşündə müvəffəqiyyətlə tətbiq edib həddindən artıq yayılmış Sovet güclərini məhv etmə planının bənzərini tətbiq etmək istəyirdi. Maynştayn Qırmızı Ordunu cənuba doğru yenidənqurma üçün, 6-cı Ordunu hücum etmə mövzusunda aldadaraq Ukraynanın şərqindəki Donbass Hövzəsinə çəkməyi təklif etmişdi. Daha sonra Donbass Hövzəsinin şərqindəki Xarkovdan cənuba, Rostova doğru hücum edərək Sovet cənub qanadını bütünlüklə Azov Dəniziylə birlikdə mühasirəyə alacaqdı.
Alman Quru Qoşunları Baş Komandanlığı (OKH) Manştaynın planını təsdiqləmədi və onun yerinə Oryol və Xarkov arasındakı gözə batan çıxıntıya diqqətlərini yönəltdi. Voronej və Mərkəz Cəbhələri bu çıxıntının içində və ətrafında danışılmışdı və bu çıxıntını kəsmək lazım idi. Eyni zamanda daha düz və qısa bir cəbhə yaradılacaq və Moskvadan Rostova uzanan şimal-cənub dəmiryolu üzərindəki strateji Kursk şəhəri də ələ keçəriləcəkdi.
Şərqdəki döyüşü ABŞ-Britaniya qoşunları Alman işğalı altındakı Avropanı cənubdan və qərbdən təhdid etməyə başlamadan əvvəl bitirmək istəyən Hitler, geniş "Kursk Çıxıntısı"nı yox edərək buradakı böyük Sovet birliklərini məhv etməyi planlayırdı. Alman Vermaxt Baş Komandanlığı (OKW) Şərq Cəbhəsində təşəbbüsü yenidən ələ keçərmək istəyirdi. 210px|thumb|left|[[Herman Hot|Hermann Hoth və Erix fon Maynştayn (21 iyun 1943)]] 210px|thumb|left|[[Panther tipli panzerlər qatarla cəbhəyə göndərilərkən]] 210px|thumb|left|[["Großdeutschland" Diviziyasına bağlı bir-birliyi təftiş edən 4. Panzer Ordusu komandiri Hermann Hoth və diviziya komandiri Walter Hörnlein, iyun 1943]] 210px|thumb|left|[["Großdeutschland" Diviziyasının komandiri Walter Hörnlein və əsgərlər]]
Sovet cəbhəsinin Kurskun qərbində meydana gətirdiyi çıxıntıya qanadlardan girərək mühasirəyə alma planı, 3 və 4 may 1943 də Hitlerin ordu komandirləri və qərargahıyla etdiyi yığıncaqda danışılmışdı. Planı ortaya atan Quru qüvvələri Qərargah Başçısı General Zeitzlerdir. Zeitzler beləcə çox sayda Rus diviziyasının yox ediləcəyini və Sovet ordularının döyüş gücünün əhəmiyyətli ölçüdə zəiflədiləcəyini düşünürdü. Digər yandan Kursk, Krım – Moskva və Voronej – Kiev yollarının üzərindəki əhəmiyyətli bir qovşaq olması səbəbindən strateji bir şəhərdir.
Kursk bölgəsi, cəbhə xəttində 225 km. qədər qərbə doğru uzanan, 250 km. genişliyində bir çıxıntı meydana gətirir. Bu bölgənin şimalında Oryol, cənubunda isə Belqorod – Xarkov cəbhələri iştirak edir.
General Valter Model bu döyüş planına hazırdır. Hava fotoşəkillərini və kəşfiyyat hesabatlarını hazırlayır. Bütün bunlar göstərirdi ki Sovetlər, Kursk çıxıntısının dərhal gerisində dərinliyinə və çox güclü müdafiə istehkamları meydana gətirmişdi. Ayrıca birliklərin əhəmiyyətli bir qismini çıxıntının ön seqmentlərindən geriyə çəkmişdilər. Ayrıca Zeitzlerin zərbə endirməyi planladığı seqmentlərə də böyük ölçüdə tank əleyhinə toplar və artilleriya birliklərini yığmışlar. Valter Modelə görə Kursk bölgəsindəki Sovet birliklərinin bu təşkili onların, tam da Zeitzlerin planladığı tərzdə bir hücumu gözlədiklərini göstərirdi. Quderian xatirələrində, haqqında danışılan yığıncaqda Maynştayn, fikri soruşulduğunda hücumun apreldə edilmiş olsaydı, müvəffəqiyyət şansının yüksək olacağını söyləmiş və iki piyada diviziyasına daha ehtiyac olacağını ifadə etmişdi. Yenə Quderiana görə Maynştaynin Kurska edilməsi düşünülən hücum haqqında söylədikləri qətilik ifadə etmirdi. Walter Model və Heinz Guderianın etirazlarına qarşı yığıncağın sonunda General Zeitzlerin planı təsdiq edildi.
Martda planlar dəqiqləşdi. Walter Modelin 9. Ordusu Oryoldan cənuba doğru hücum edərkən Hermann Hotun 4. Panzer Ordusu və Kempf Ordu Dəstəsi, Maynştaynin ümumi əmri altında Xarkovdan şimala doğru hücum edəcəkdi. Kursk yaxınlarında birləşməyi planlayırdılar və hücum yaxşı nəticələnsə öz təşəbbüslərində şərqə doğru, bir neçə həftə uzaqlıqdakı Don Çayı üzərində yeni bir xətt meydana gətirmək üçün irəliləyə biləcəkdilər.
Yaxın zamandakı davranışlarının əksinə Hitler Yuxarı Komandanlığa hücum üzərində idarəni həvalə etdi. Sonrakı bir neçə həftədə, bütün bir cəbhədən ala biləcəkləri nə varsa yaxınlaşan hərəkat üçün bölgəyə yığdılar. Əvvəlcə hücum tarixini 4 may olaraq təyin etdilər, lakin əvvəl 12 iyuna sonra da daha çox yeni silahın, xüsusilə də Panther tanklarının, Almaniyadan gətirilə bilməsi üçün 4 iyula təxirə saldılar. Müttəfiqlərin ola biləcək bir İtaliya çıxarması təhdidi qarşısında Hitler də hücumu bir neçə dəfə təxirə saldı.
Alman hücumunun arxasındakı təməl prinsip (Almanların ümumiyyətlə müvəffəqiyyətli olduğu) məngənə hərəkatı idi. Alman Ordusunda Cannae Döyüşü bənzəri taktikalar olduqca geniş qəbul görməkdədir və İldırım Döyüşü taktika və vasitələriylə bu tərz taktikalar çox daha təsirli olmaqdadır. İldırım döyüşü, çəki mərkəzi meydana gətirməyə, düşməni çaşdırmağa, tarazlığını pozmağa, əmr bütünlüyünü pozmağa və bütün düşmən qüvvələrini döyüş sahəsində məhv etmək idi.
Ancaq, bu tip yarma hərəkatında hücum, əgər gözlənilməz nöqtələrdən edilsə müvəffəqiyyət asanca əldə edilə bilərdi; eynilə Almanların 1940da Ardanlarda, 1941də Kievdə və 1942də Stalinqrad və Qafqazlara doğru etdikləri hərəkat kimi. OKHin Kursk çıxıntısına qarşı planladığı Zitadelle Hərəkatı sürpriz faktorunu ortadan qaldırırdı : Ən sadə əsgəri strategiya məlumatına sahib biri belə Almanlar üçün ən aşkar hədəfin Kursk çıxıntısı olduğunu söyləyə bilərdi. Bəzi Alman komandirlər, xüsusilə də Heinz Guderian bu fikri sorğulayırdılar. Guderian Hitlerə belə soruşmuşdu:
Hərbi təyyarələr
thumb|300px|right|[[F-16 Savaşan Şahin qırıcı təyyarəsi]]
Kursk döyüşü
Alman planları
"Kurska hücum etmək, hətta o il şərqə hücum etmək lazımlı idimi? Hər hansı bir kimsənin Kurskun yerini da bildiyini bilirsən? Bütün dünya bizim Kursku işğal edib-etməməyimizə əhəmiyyət vermir. Bizi bu il Kurska hücum etməyə, dahası Şərq Cəbhəsində hücuma keçməyə məcbur edən səbəb nədir?." Bəlkə də daha çaşdırıcı bir şəkildə Hitler belə cavab verdi: "Bilirəm. Bunun düşüncəsi belə ürəyimi bulandırır."
Hərbi təyyarələr
Hərbi təyyarələr və helikopterlər, müharibələrdə quru və sudakı hədəfləri bombalamaq, digər təyyarələri izləmək və zərərsizləşdirmək, kəşfiyyat aparmaq, şəxsi heyətin və ya sursatların daşınması üçün nəzərdə tutulmuş müxtəlif ölkələrin silahlı qüvvələri tərəfindən istifadə olunan aviasiya növüdür. Xüsusilə qırıcı və bombardmançı məqsədlər üçün istifadə olunanlar hücum təyyarələri və hücum helikopterləri adlandırılırlar. Hərbi təyyarələr qırıcı, bombardmançı, qırıcı-bombardmançı, kəşfiyyatçı kimi növlərə ayrılırlar.
Kursk döyüşü
Alman planları
Alman qüvvələri 17 panzer və panzergrenadier diviziyası da daxil olmaq üzrə 50 diviziyadan meydana gəlirdi. Bunların arasında, 2. SS Panzer Kolordusu olaraq qurulan Waffen SS diviziyaları 1. SS Panzer Diviziyası "Leibstandarte SS Adolf Hitler", 2. SS Panzer Diviziyası "Das Reich" və 3. SS Panzer Diviziyası "Totenkopf" və Heerə bağlı seçmə "Großdeutschland" Diviziyası da vardı. Tiger I və yeni Panther tanklarını və Qundağı Motorlu Top olaraq istifadə edilmək üzrə yeni Ferdinand ovçularını bu bölgədə sıxlaşdırmışdı. Eyni zamanda mövcud hava qüvvələrinin və topçu birliklərinin əhəmiyyətli bir qisimini də bura yığmışdılar. General Von Lauchertin 48. Panzer Kolordusuna, cəmi 200 Panther göndərilməsi, 23 – 29 iyuna qədər reallaşmadı. İki Panther, qatardan endirilərkən mühərriklərində yanğın çıxması, daha müharibə sahəsinə çatmadan döyüş xarici qaldı. Kursk Müharibəsi başladığında, 5 iyul 1943 tarixində, istifadə edilə bilər vəziyyətdə yalnız 184 Panther, cəbhədə idi. İki gün içində müharibə edə bilər vəziyyətdəki Panther tankının sayı 40a düşmüşdü.
Almanların aldatma planında böyük formalaşmalara, müdafiə etməyə istiqamətliymiş kimi ad vermək də vardı. Məsələn, 9. Orduya "Festungsstab II", 2. Qala Muhafızları adı verilmişdi. Walter Model, çoxlu Alman tanklarının mühərrik səs yazmasından istifadə edilməsini əmr etmişdi. Bu qeydlərin böyük dinamiklər vasitəsilə nəşr olunaraq Alman tanklarının harada toplandığı barəsində Sovetlərin ağılını qarışdırması idi. Bir çox Alman zirehli müharibə vasitəsi, yalnız bu hərəkatda istifadə edilmək üzrə yeni diviziya işarələriylə boyanmış idi. Yenə də bu aldatma tədbirləri ümumiyyətlə müvəffəqiyyətsiz oldu.
Hərbi təyyarələr
thumb|300px|B-29 Superfortress ağır [[bombardmançısı]]
Kursk döyüşü
Sovet planları
210px|thumb|right|Mərkəz Cəbhəsi Komandiri [[Konstantin Rokossovski]] 210px|thumb|right|[[Sovet müdafiə xətti]]
210px|thumb|left|[[Step Cəbhəsi komandiri İvan Konev]] Qırmızı Ordu da başlayacaq olduqları öz yaz hücumlarını planlamağa başlamışlar idi və almanların bu planlarını qarşılayacaq tərzdə bir plan hazırladılar. Jukov, xatirələrində planın, 12 aprel 1943 tarixində Stalinlə edilən, Vasileskiy və Antonov da hazır olduğu bir yığıncaqda meydana gəldiyini izah etməkdədir. Bu yığıncaqda Kursk çıxıntısında dərininə bir müdafiə etmə edilməsi əsas qanun olaraq təyin olunmuşdur. Ayrıca yüksək qərargah ehtiyatının (Step Cəbhəsi) yaradılması da qərara alınmışdı. Planın davamında Oryol və Xarkov önlərindəki hücumlar cəbhəni düzləşdirəcəkdi və ehtimalla Pinsk Bataqlıqları ətrafında bir yarma reallaşacaqdı.
Hərbi təyyarələr
Bu təyyarələr daşıdıqları vəzifələrinə görə havadan yerə raket, havadan havaya raket və top daşıya bilərlər. Ayrıca olaraq hədəflərin yerlərinin müəyyənləşdirilməsi və müşahidəsi üçün radar və pod daşımağa qadirdirlər. Qırıcı təyyarələr öz aralarında siniflərə ayrılırlar: Havada üstünlüyü təmin etmək məqsədi daşıyan təyyarələr təkoturacaqlı, sürətli, yüksəkdən uçan təyyarələrdirlər (MiG-25, Su-27, F-14A, F-15C); hücum təyyarələri 15-20 ton ağırlığında olan, təkmotorlu, atəş gücü olduqca yüksək olan təyyarələrdirlər (F-16C, Mirage 2000, MiG-29, F-18C, MiG-23, F-15C); hücumlara dəstək təyyarələri ağır silahlar ilə təchiz olunurlar və onlardan daha çox düşmənin quru qoşunlarını təzyiq altında saxlamaq üçün istifadə olunur (MiG-27,Su-25, Jaguar, AV-8B Harrier, A-10). Bunlardan əlavə olaraq xəyal təyyarələri kimi tanınan radarlarda görünməyən təyyarələrdə mövcuddur (Northrop Grummman B-2 Spirit bombardmançı təyyarəsi və F-117 Nighthawk qırıcı təyyarəsi)
Kursk döyüşü
Sovet planları
Ancaq Sovet komandirlərin Alman planları mövzusunda ciddi narahatlıqları vardı. Əvvəlki Alman hücumlarının bir çoxunda seçilən hədəf bölgələri, Stavka tərəfindən nəzərdə tutula bilməmiş və Qırmızı Ordunu hazırlıqsız tutmuşdu, lakin bu dəfə Kursk çox diqqətə çarpan bir hədəf olaraq görünürdü.
Moskva, Alman planları haqqında məlumatı İsveçrədəki "Lucy"-nin casus şəbəkəsi vasitəsilə əldə etmişdir. Ancaq bu əslində artıqdan bir məlumat axışı idi, çünki Marşal Jukov, cəbhədə etdiyi gəzintilərdə cəbhə komandirlərinə əmr verərək hava və yer kəşflərini sürətləndirmişdi. Bu kəşflərdə əldə edilən məlumatlar və məhbus sorğulamaları, Alman cəbhə gerisində fəal vəziyyətdəki partizanların və yerli xalqın təmin etdiyi məlumatlar daha sonra qiymətləndirildi. Nəticədə Stavkaya (Qırmızı Ordu Baş qərargahı), Almanların ana qüvvələrinin, cəbhənin mərkəz seqmentində olduğunu təyin etmiş oldu. 8 apreldə Jukov, Stalinə yazdığı məktubda Alman hücumunun yerini və izlənilməsi lazım olan strategiyanı göstərmişdi. Haqqında danışılan məktubda Alman qüvvələrinin cəbhə və gerisindəki danışıqlar mövzusundakı məlumatları yekunlaşdırır və Jukov belə deyirdi:
Hərbi təyyarələr
thumb|200px|right|[[Northrop B-2 Spirit (ruh) bombardmançı təyyarəsi]]
Hərbi təyyarə istənilən növ hüquqi və ya silahlı xidmət tərəfindən istismar edilən hər hansı bir sabit qanadlı və ya fırlanan qanadlı təyyarədir. Hərbi təyyarə döyüş və ya qeyri-döyüş təyinatlı ola bilər.
Kursk döyüşü
Sovet planları
Bu ana qədər döyüşün gedişatı, Almanların hücuma söykənən müvəffəqiyyəti şəklində idi. Blitzkrieg Qırmızı Ordu da daxil bütün düşmənlərini alt etmişdi. Digər tərəfdən hər iki qış hücumu da Sovet hücumlarının da yaxşı işlədiyini göstərmişdi. Yenə də, Jukov başda olmaq üzrə Stavkanın qərargah zabitlərindən bəziləri, Almanların hücum edərək özlərini istehlak etmələri tərəfdarı idi. Bununla birlikdə cəbhə komandirlərindən bəziləri hələ də, önləyici bir hücumdan yanaydılar. Mərkəz Cəbhə qərargahının 10 aprel 1943 tarixli hesabatının son hissəsində, Qərb, Mərkəz və Bryansk Cəbhəsi qüvvələrinin topluca Oryol bölgəsini hədəf alan bir önləyici hücuma girişmələri təklif edilməkdə idi. May ortalarında isə Voronej Cəbhəsi Komandiri Vatutin və Cəbhənin siyasi komissarı Kruşçev, Almanların Belgorod – Xarkov bölgəsində toplanmaqda olan qüvvələrinə qarşı önləyici bir hücumu təklif etmişlər idi. Kənar yandan yenə May ayı ortalarına qədər Stalin, hücum ya da müdafiə etmə mövzusunda qərarsız idi. Nəticədə, Vasilevskiy və Antonovun dəstəyini alan/sahə, Jukovun fikri mübahisə/müzakirənin istiqamətini təyin etmişdi. Şübhəsiz bu nəticədə, bir əvvəlki il İzəm Körpübaşı Hücumunun təcrübəsinin də təsiri olmuşdu. Alman yaz hücumları, başlamadan əvvəl bir hücumla maneə törətmək və beləcə strateji təşəbbüsü ələ keçərmək məqsədiylə Xarkov bölgəsində girişilən hücum, acı/ağrılı bir uduzmayla nəticələnmişdi.
Hərbi təyyarələr
thumb|right|300px|[[ABŞ Silahlı Qüvvələrinə məxsus olan  F-35A Lightning II qırıcısı uçuş vəziyyətində]] thumb|right|300px|[[İsrail Silahlı Qüvvələrinə məxsus F-16 Fighting Falcon qırıcıları]]
Kursk döyüşü
Sovet planları
Almanların hücumu davamlı təxirə salması Sovetlərə müdafiə etmələrini hazırlamaq üçün 4 ay verdi və hər keçən günlə birlikdə çıxıntını dünya üzərində ən ağır müdafiə olunan yerlərdən biri halına gətirdilər. Mərkəz Cəbhəsi və Voronej Cəbhəsi müdafiə etmə xəttlərini doldururdu və Step Cəbhəsi ehtiyat qüvvət olaraq gözləyirdi. Qırmızı Ordu və minlərlə vətəndaş 175 km. dərinliyində bir müdafiə etmə xətti meydana gətirəcək şəkildə təxminən 1 milyon mina döşəyib 5.000 km. uzunluğunda sipər qazdılar. Əlavədən, 1.300.000 personal, 3.600 tank, 20.000 top və 2.792 təyyarədən ibarət olan nəhəng bir ordu yığnağı etdilər. Bu güc, insan gücü olaraq Sovet ordusunun %26ına, havan və topçularının %26ına, döyüş təyyarələrinin %35inə və zirehli birliklərinin %46ına bərabər geliyordu. Əhali və sənaye tutum farklılığı və Almanların tank istehsalının davamlı tünddəyə uğraması nəticəsi Qırmızı Ordu birliklərini Almanlardan daha sürətli meydana gətirə bilirdi; hər keçən ay əsgər və vasitə vəsait baxımından fərqi daha da açırdılar. Almanlar Sovetlərin də Kursk bölgəsində sürətlə ordu yığdıqlarını öyrənmişdilər.
Hərbi təyyarələr
Müdafiə təyinatlı hərbi təyyarələr öz təyyarələrindən istifadə edərək düşmən avadanlıqlarını məhv etmək üçün nəzərdə tutulmuşdurlar. Müdafiə təyinatlı təyyarələr normal olaraq hərbi təyinatlı müəssisələr tərəfindən hazırlanırlar, inkişaf etdirilirlər və tədarük edilirlər. Qeyri-döyüş təyinatlı təyyarələr isə döyüş üçün nəzərdə tutulmayıblar, lakin özlərini müdafiə etmək üçün silahlar  daşıya bilərlər. Bunlar əsasən dəstək rollarında fəaliyyət göstərirlər və bunlar hərbi təyinatlı müəssisələr və ya mülki təşkilatlar tərəfindən hazırlana bilərlər.
Kursk döyüşü
Sovet planları
Çıxıntının müdafiə etməsində vəzifələndirilən güclərin çoxu Stalingrad Müharibəsində də olmuş əsgərlər idi, bu səbəbdən təcrübəli döyüşçülər idi, bundan başqa Qırmızı Ordu 1943ün ilk yarısında 1 milyon yeni əsgər çıxarmışdı. Beləcə Qırmızı Ordu, Stalingraddakı itkinlərə baxmayaraq 1942dəkindən daha güclü idi. Almanların hücum nöqtəsini təyin etməklə hücumun başlaması arasında keçən müddət yeni əsgərlərə normaldan çox daha uzun bir təhsil müddəti tanımışdı.
Hərbi təyyarələr
1783-cü ildə, ilk praktik təyyarə (isti hava və hidrogen balonları) yaradıldığı zaman tez bir zamanda hərbi vəzifələr üçün qəbul edildi.
Kursk döyüşü
Sovet planları
İnkişaf etdirilmiş La-5 və Yandır-9 təyyarələrinin qatılmasıyla hava orduları gücləndirilmişdi. Hava qüvvələri yenidən təşkilatlanmış, 8 yeni bombardman kolordusu təşkil edilmişdi. Bu tənzimləmələr nəticəsində hər Cəbhə, 700 – 800 təyyarədən ibarət olan öz hava ordularına sahib olmuşlar idi.
Çıxıntıdakı topçu sıxlığı qəribə idi; piyada alayından daha çox topçu alayı vardı. Qırmızı Ordu, hücum edən Alman birliklərini mina və topçu birləşimilə məhv etməyə qərarlı idi. Obüsler Alman piyadasını dayandırarkən, 45 mm, 57 mm və 85 mm çekili tanksavar topları və 76mm diviziya topları tankları məhv edəcəkdi. 13. Ordunun bölgəsində (çıxıntının şimal qanadında, Alman 9. Ordusunun qarşısında) kilometrə düşən tanksavar topu sayı 23,7 idi. Cənubdakı Sovet 6. Ordusu ilə 7. Gözətçi Ordusunun bölgəsində isə kilometrə 10 top düşürdü. Sovet istehsalı ilk qundağı motorlu toplar, bu tarixlərdə cəbhələrə göndərildi.
Döyüş sahəsinin Qırmızı Ordu istehkamçıları tərəfindən hazırlanması fövqəladə idi. Hesabatlara görə müdafiə olunan bölgəyə 503.993 anti-tank və 439.348 anti-personal minası döşənilmişdi. Ortalama olaraq, cəbhə boyunca hər bir kilometrlik dərinliyə 1.500 anti-tank və 1.700 anti personal minası var idi. Qarşıdurmaların keçdiyi bölgələrdə kilometr başına 1.400dən aşağı düşmürdü və bəzi yerlərdə 2.000ə qədər çıxa bilirdi. Qırmızı Ordu mühəndisləri ayrıca kilometrlər tərəfindən sipər qazıb tikanlı məftil döşəmişdi.
Sovet aldatma taktikaları, eynilə Almanlarınkı kimi, olduqca detallı idi, ancaq Almanların əksinə Sovetlərinki ümumiyyətlə müvəffəqiyyətli idi. Alman kəşfiyyatını çaşdırmaq üçün saxta mövqelər hazırlandı, maket təyyarələr saxta aerodromlara yerləşdirildi və uydurma telsiz xəbərləşməsi edildi. Gerçək mevzilerin və minalı ərazilərin kamuflyajı mükəmməl idi; Alman birliklərinin minalı əraziləri ya da basdırılmış top mevzilerini fərq etmələri vasitələrinin partlamasıyla olurdu.
Bütün bu müdafiə etmə hazırlıqları, may 1943 ayı ortalarında dəqiqləşən Sovet planının ilk mərhələsini meydana gətirməkdə idi. Əslində Ruslar, Alman ümumi hücumuna hazırlanmağı, olduqca geniş əhatədə ələ almışlar idi. Yaz – payız ümumi hücum planlarını etmişlərdi:
Planın ilk mərhələsi, Kursk çıxıntısının ola bildiyincə təhkim edilməsi və müdafiə olunması idi. Müdafiə etmə, passiv olaraq ələ alınmamış, lazım olduğunda hərəkətli müdafiə etmənin gərəkləri üçün də hazırlıq edilmişdi. Buna görə, Mərkəz və Voronej Cəbhələri, əldə olan bütün ehtiyatlarla, xüsusilə zirehli birliklərlə əks-hücumlar ediləcəkdi. Planın ikinci mərhələsi, Alman qüvvələri yaxşıca köhnəldiyində, Sovet cəbhələri Belgorod – Xarkov və Oryol ümumi istiqamətlərində öz ümumi hücumlarını başladacaqlar. Planın üçüncü mərhələsi isə, dərin hədəfli hücumlar idi.
Planda Cəbhələrə verilən vəzifələr belədir: Mərkəz Cəbhəsi, Kursk çıxıntısının şimal yanını müdafiə edəcək. Alman qüvvələrinin hücum sürəti kəsildiyində Qərb və Bryansk Cəbhəsi qüvvələriylə birlikdə Oryol ümumi istiqamətində hücum edəcək. Voronej Cəbhəsi, Kursk çıxıntısının cənub seqmentini müdafiə edəcək. Daha sonra Step Cəbhəsi ilə Cənub-qərb Cəbhəsinin sağ qanad qüvvələriylə, Belqorod – Xarkov ümumi istiqamətində əks-hücuma keçəcək. Step Cəbhəsi Mərkəz və Bryansk Cəbhələri gerisində, Livny – Kışen Çayı – Bely Kolodez xəttində olacaq, cəbhələrdə bir yarılma olduğunda bu xəttə müdafiə etmə vəziyyəti alacaqlar və ümumi əks-hücuma qatılmaq üçün hazır olacaqdılar.
Sovet Hava qüvvələrinin vəziyyəti
Qizil Hava qüvvələri 1941-1942-də 36.900 təyyarə itirmişdi. Ancaq Sovet təyyarə sənayesi təyyarə itkisini kompensasiya etməyi bacarmış və I-16, MiG-3 və LaGG-3 kimi köhnə modellərdən xilas olmuşdu. Kursk Müharibəsində ən çox istifadə edilən Sovet təyyarə modelləri Yandır-1, Yandır-7B və La-5 olmuşdur. La 5FN həm Bf 109 həm də Fw 190a bərabər sayılırdı. Bununla birlikdə, pilot təhsili qısa və dərinlikdən məhrum idi. 1942-də öyrədilmiş olan 13.383 Sovet pilotu müharibəyə girmədən əvvəl yalnız 13-15 saat uçuş təhsili almışdı. Sturmovik və bombardman pilotları sırasıyla 18 və 15 saat təhsil almışlar idi. Sovet bombardman və yer hücum pilotlarının yalnız 7 %-i Kursk Müharibəsi əvvəlində qarşıdurma görmüştü. Çoxu pilot döyüşdə istifadə edəcəkləri təyyarələrdə öyrədilmək məcburiyyətində qalmışdı. Buna bağlı olaraq 1943 yazına qədər yalnız qəzalarda 10.600 təyyarə itrmişdi. Üst addımlarda Qırmızı Hava qüvvələrinin Kursk bölgəsindəki baş komandiri General Polkovnik Aleksandr Novikov kimi qabiliyyətli zabitlər vardı. Ancaq alt addımlardakı təcrübə əskikliyi böyük itkinlərə yol verdi.
Kursk Müharibəsi sonrasında Sovet havaçılığı quru qüvvələriylə koordinasiyasını sürətlə inkişaf etdirdi. Ayrıca pilotlar daha yaxşı təhsil almağa başladılar. Nəticə olaraq Sovetlər çox qabiliyyətli ovçu pilotlarından ibarət olan Qırmızı Bayraq birliklərini qura bildilər. Kursk Müharibəsindən yalnız 6 ay sonra sovet-Alman təyyarə itkisi nisbəti 4:1 deyil 1,5:1-ə qədər düştü. Ancaq əvvəlki yüksək itkin nisbətinin səbəblərindən biri Sovet pike-bombardman və ovçu-bombardman pilotlarına Luftwaffe tərəfindən hücuma uğradıqlarında bombanı buraxmadan qaçmaları və ya qarşıdurmaları istiqamətində verilən əmr idi. Bu vəziyyət yenidən qiymətləndirilərək əmr geri çəkilənə qədər çox lazımsız itki verildi.
Hava qarşıdurmaları
210px|thumb|right|[[Henschel Hs 129]] Sovet Hava qüvvələri Alman hazırlıqlarının iflasa uğradılmasında əhəmiyyətli rol oynadı. 17 aprel 1943-də Cənub Orşadakı bir Alman aerodroma təşkil edilən hücumda 5 Ju 88 kəşf təyyarəsi və 3 Do 17/Do 217 məhv edildi. Üç gün sonra, 10 üst səviyyə kəşf təyyarəsi daha təsirsiz hala gətirildi. Alman kəşf qüvvələri çox zəiflədilmişdi.
Luftwaffe də ana hərəkat əvvəli çalışırdı. Gorkovski Avtomobilni Zavodundakı tank fabriki iyun 1943-də bir silsilə hava axınının hədəfi idi. 4-5 iyun gecəsi Kampfgeschwader 1 (KQ-1), KQ-3, KQ-4, KQ-55 və KQ-100 e bağlı He 111ler 179 ton bomba buraxaraq binalara və istehsal xəttlərinə ağır ziyan verdilər. QAZ'ın 1 Nömrəli təsisinin 50 binasının hamısı, 9.000 metr konveyör, 5.900 parça hissə və 8.000 tank mühərriyi məhv edilmişti. Ancaq, Almanlar hədəf seçkisində səhv etmişdi. QAZ'ın 1 Nömrəli təsisi yalnız T-70 yüngül tanklarını çıxarırdı. Ən böyük ikinci T-34 istehsalçısı olan 112 Nömrəli Fabrik istehsalına ziyansız davam etdi. Sovet istehsal təsisləri 6 həftə içində təmir edildi. 112 Nömrəli Fabrik 1943-də 2.851 ədəd, 1944-də 3.619 ədəd və 1945-də 3.255 ədəd T-34 istehsal etdi. Luftwaffe, Gorki (bu günki Nijni Novqorod)'da olan Gorki Top Fabrikini və La 5FN-lərin çıxarıldığı təyyarə fabrikini də vuramadı. Luftwaffe Sovet hazırlıqlarını baltalamağı bacara bilməmişdi.
1-4 iyun 1943 günləri, tərəflərin Kursk ətrafında, qarşılıqlı girişdikləri hava hücumlarıyla keçər. 1 iyunda Sovet hava qüvvələri Oryol, Bryansk və Smolenskdəki Alman aerodromlara, nəqliyyat xəttlərinə hücum etdilər. Sabahısı gün Kiev və Roslavl'a hava hücumları təşkil etdilər. Eyni gün Luftwaffe də Kursk bölgəsindəki Sovet hissələrini bombaladı. 4 iyunda da Moskvanın gerisindəki Gorki'dəki Sovet tank fabriklərini bombaladılar.
Quru qarşıdurmaları
210px|thumb|right|[[Waffen-SS hücuma hazırlanır]] 210px|thumb|right|Yeni [[Panther tankı quru hərəkatında]] 210px|thumb|left|[[Panzer IV]] 210px|thumb|left|[[Panzer III]] 210px|thumb|left|"Das Reich" Diviziyasına bağlı [[Panzer III (İyul 1943)]] 210px|thumb|right|[[Sovet anti-tank silahları vuruşmalar əsnasında]] Almanların özlərini hazır hiss etmələri 4 ay davam etdi və bu vaxt yeni Panther tanklarından 200 ədədini (ancaq texniki problemlər səbəbiylə hərəkatın başında yalnız 40 dənəsi hazır idi), 90 Ferdinand tank ovçusunu və uca biləcək vəziyyətdəki 79 Hs 129 yer hücum təyyarəsini cəbhəyə gətirə bilmişlər idi. Ayrıca 270 Tiger I, Panzer IV'ların yeni modelləri və hətta bir miqdar ələ keçərilmiş T-34 tankı da hazırlamışlar idi. Cəmdə 3.000 tank və Qundağı motorlu top, 2.110 təyyarə və 900.000 personal yığmışlar idi. Almanların o günə qədər bir araya gətirdiyi ən böyük güclərdən biri halına gəlmişdi. Buna baxmayaraq Hitler kafi olub olmadığından şübhəli idi.
Bu sırada, Qərb Avropadakı Müttəfiq hərəkətliliyi Alman əsgəri gücü üzərində ciddi təsir edirdi. Hər nə qədər Şimal Afrikadakı müharibələr Qırmızı Ordunun uzun zamandır israr etdiyi "ikinci cəbhə" açılması istəyini qarşılamırsa da, 1942'in sonları ilə 1943 başlarındakı Luftwaffe itkinlərinin %40'ı Malta və Tunis üzərində reallaşmışdı. Alman hava üstünlüyü artıq zəmanət deyildi. Sovet Hava qüvvələri Luftwaffeyə ədədi üstünlük qərargaha başladığı kimi texnoloji keyfiyyətdə də tutmuşdu. Hər iki hava qüvvəti də tankları məhv edə biləcək yer hücum təyyarələrinə sahib idi: Sovet Il-2 Sturmovik və Alman Junkers Ju 87G.
İlk vuruşmalar 4 iyul 1943-də cənubda, 4. Panzer Ordusu 5 iyuldakı ana hücum əvvəli Sovet irəli polis bölməsilərini təmizləməyə çalışınca başladı. Alman hücumunun başlamaqda olduğuna dair hesabatlar sahə Mərkəz Cəbhəsi Komandiri Rokossovski, 5 iyul gecəsi səhərə qarşı saat 02:20-də Alman mevzilerini bombalamasını əmr etdi. "Yüksək Baş komandir Köməkçisi" olaraq Rokossovskinin qərargahında olan Jukov da əmri təsdiqləmişdir. Dərhal ardından Stalinlə etdiyi telefon görüşməsində, onun da təsdiqini almışdı.
Günortadan sonra, Stukalar şimaldakı Sovet cəbhə xəttində 10 dəqiqə içində 3 km genişliyində bir dəlik meydana gətirib evə dönərkən Alman topçusu bombardmana davam etdi. Hothun "zirehli qabaqcıl" Sü 3. Panzer Kolordusu Zavidovkadakı Sovet mövqelərinə doğru hərəkətə keçdi. Eyni anda, "Großdeutschland" Diviziyası sağnaq yağış altında Butovoya hücum etdi və 11. Panzer Diviziyası Butovo ətrafındakı hakim təpələri ələ keçərdi. Butovonun qərbində vuruşma daha şiddətli oldu və sərt Sovet müdafiə etməsiylə qarşılaşan "Grossdeutschland" və 3. Panzer Diviziyası gecə yarısına qədər hədəflərinə çata bilmədilər. 2. SS Panzer Kolordusu müşahidə etmə nöqtələrini ələ keçirə bilmək üçün hücuma keçdi və o da, alov püskürdücü ilə təchiz edilmiş birliklər müstahkem mevzileri təmizləyənə qədər güclü bir müqavimətlə qarşılaşdı.
Saat 2:30-da, Qırmızı Ordu şimal və cənubda topçu bombardmanıyla cavab verdi. 3.000dən çox yığ edilən bu bombardman bütün hərəkatın topçu sursatının yarısını xərclədi. Şimalda, Mərkəz Cəbhəsi topçuları Alman topçu mövqelərinə atəş açdı və 100 Alman top batareyasından 50'ini basdırmağı müvəffəqiyyətin tərəfindən hücumun ilk günündə Almanlar zəif bir topçu dəstəyi təmin edə bildilər. Bu bombardman Alman birliklərinin təşkilatını pozaraq 5 iyulda fərqli zamanlarda hücuma keçmələrinə səbəb oldu. Cənubda, Qırmızı Ordu toplarını Alman piyada və tanklarının toplanma nöqtələrinə qarşı istifadə etdi.
Ana vuruşmalar: Şimal
210px|thumb|right|9. Ordu kumandanı [[Walter Model]] Dərhal ertəsi Almanlar 5 iyul 1943 günü səhərə qarşı saat 05:30-da Kurskda hücum etdilər. Şimalda, General Walter Model əmrindəki yeddi zirehli diviziya, iki mexanikləşdirilmiş diviziya və doqquz piyada diviziyası, Oryol cəhətdən hücuma keçər. Cənubda Fon Maynştayn əmrindəki on zirehli diviziya, bir mexanikləşdirilmiş diviziya və yeddi piyada diviziyası isə Belqoroddan şimal və şimal şərq istiqamətində hərəkata giriş idilər. Cəmi 17 zirehli, 3 mekanize və 16 piyada diviziyasından ibarət olan cəmi 36 diviziyala hücuma girişmişlərdir.
Bir həftə boyunca Almanların bir-biri ardına girişdikləri sərt hücumlar Rusların inadçı müdafiə etmələrini yaramamışdır. Alman qüvvələri, Sovet ordularının geridə ana hissələrinə çata bilmədilər. Alman panzer birlikləri, minalı ərazilərində, sıx topçu atəşi altında və Sovet tanklarının hücumlarında azaldılar. Sonunda geri çəkilmək məcburiyyətində qalmışdılar.
Kursk Müharibəsi, Almanlar baxımından Şərq Cəbhəsində artıq böyük diametrli bir hücum ümidlərinin tamamilə yox olduğu bir dönüş nöqtəsidir.
Hava əməliyyatları
Əsas hərəkat 5 iyul 1943-də başladı. Alman hücumunun qəti başlanğıc zamanını belə bilən Qırmızı Ordu hava qüvvələrini istifadə edərək bölgədəki Luftwaffe hava əsaslarına sıx bir hücum başlatdı. Bu, hərəkatlarının ilk saatlarında yaxın hava dəstəyini ortadan qaldırmağa çalışan klassik Alman taktikasına qarşı edilmişdi. Sonrakı bir neçə saat ehtimalla gəlmiş keçmiş ən böyük hava müharibəsinə səhnə oldu. 210px|thumb|right|[[Junkers Ju 87 G-2 "Kanonenvogel"]] Qırmızı Ordu hücumun koordinasiya edilməsində ört-basdır etdi : Ovçu təyyarələri çox erkən havalanmışlar idi və Alman hava əsaslarına bombardman təyyarələrindən daha əvvəl varın tərəfindən yanacaq qeyri-kafiliyi üzündən bombardman təyyarələri gəlmədən əvvəl geri dönmək məcburiyyətində qalmışlar idi. Bu erkən hərəkətə keçmənin daha da mənfi bir nəticəsi oldu. Sovet təyyarələri Alman aerodromlara çatdığında, Alman təyyarələri artıq havaya qalxmışdılar. Nəticədə bu hava axını, Alman təyyarələrini yerdə məhv etməyi bacara bilməmiş oldu. Alman ovçu təyyarələrinin havalanaraq yaxınlaşan təcavüzkarları qarşılamasını maneə törədəcək heç bir şey yox idi; Qırmızı Hava qüvvələri 120 təyyarə itirdi.
Luftwaffe şimaldakı Sovet hissələrinə top yekun bir hücum başladarkən Sovet yerləşdirilmə səhvləri Almanlara başlanğıc mərhələsində hava üstünlüyü verdi. Bunun ana Alman hücumu olub olmadığından əmin ola bilməyən General-leytenant Rudenko Alman təyyarə dalğalarını qarşılamaları üçün ovçu təyyarələrinin yalnız üçdə birini havalandırarkən gerisi yerdə gözlədi. Çoxluq tərəfindən əzilən Sovet təyyarələri öz cəbhə arxalarında qarşıdurmaya girmək məcburiyyətində qaldılar və ağır itkinlər verdilər. Alman ovçu təyyarələri müharibə sahəsinin üzərində Sovet önləməsini maneə törətmək üçün bombardman təyyarələri və "Stuka"ların qarşısında uçdular. "Stuka" və Kampfgruppen (bombardman flotu), onların qoruma pərdəsi gerisində, Sovet hissələrinə sərbəstcə hücum etdilər. Sovetlər hava qüvvələrini parçalar halında dövrəyə soxdu və ağır itkinlər verdilər.
6 iyulda, şimal sektorunda nəhəng hava döyüşləri getdi. Ancaq, Sovetlərin hava-quru koordinasiyasını təmin edəcək məsləhətçi zabitləri olmadığından fəaliyyətləri böyük zərbələr yedi. Əks-hücuma keçən Sovet birlikləri çox tez torpaq qazanırdı amma hava qüvvələrinə məlumat vermək üçün təsirli bir xəbərləşmə sistemi olmadığından Sovet bombardman təyyarələri Sovet birliklərin tərəfindən geri alınmış bölgələri bombalayaraq itkilərə səbəb olurdular. Başlanğıcdakı hava müharibələri Luftawaffenin hava üstünlüyü təmin edə bilməsə də 47. Panzer Kolordusunun bölgəsində ədədi tarazlığı qura bilməsini təmin etdi. Luftwaffe 1. Hava Kolordusunun böyük qisimini bu sektorda vəzifələndirmişdi. Sovet 17. Gözətçi Piyada Kolordusu "20-30 hətta bəzən 60-100 təyyarəli formalaşmalarda meydana çıxan düşmən hava qüvvələri müharibədə təyin edici rol oynadı" şəklində hesabat vermişdi. İlk gündə Sovetlər ağır itkinlər verdilər. 16. Hava Ordusu 91 təyyarə itirmişdi (22 ədəd Sturmovik, 9 ədəd A-20 Havoc və 60 ovçu). Almanların ordularına verdiyi hava dəstəyi çox əhəmiyyətli idi. Sovet 19. Müstəqil Tank Kolordusunun döyüş gündəliyində belə yazılmışdı:
"Hücuma keçən tanklarımız düşmənin topçusundan və gizlənmiş ağır tanklarından açılan odla və ədədləri 100ə çatan təyyarələrin bombalarıyla qarşılaşdılar. Nəticə olaraq, ağır itkinlər də verdiklərindən briqadalarımız qarşıdurmadan çəkilərək müdafiə mövqey alması əmr edildi„
Bununla birlikdə Sovetlər 6 iyulda diqqətə dəyər bir müvəffəqiyyət də tutdular. 16. Hava Ordusuna bağlı Sturmovikler Alman ovçu təyyarələri əsaslarına döndükdən sonra müharibə sahəsinə gəldilər. 47. Panzer Kolordusu mevzilerinden çıxmış 17. Gözətçi Piyada Kolordusuna və 16. Tank Kolordusuna hücum edirdi və açıqda olduqlarından hava hücumuna qarşı korumasızlardı. Sovet hücumu 47. Panzer Kolordusunun tankları üçün ölümcül oldu. Altı metrə qədər alçalan Sovet flotu 20 qədər tankı məhv edib 40'ına ziyan verərkən yalnız bir Il-2 itirdilər.
Luftwaffe yanacaq çətinliyiylə də qarşı-qarşıya qalmışdı və 6 iyulda bombardman uçuşları azalmaya başlamışdı. 5 iyulda Stuka və bombardman təyyarələri sırasıyla 647 və 582 bombardman uçuşuları etdi və bu rəqəm 6 iyulda 289 və 164 bombardman uçuşlarına qədər azaldı. Çoxu Alman bombardman uçuşuları, ovçu təyyarələrin tərəfindən edilirdi; hər nə qədər Sovetlərə qarşı üstünlüklərini davam etdirsələr də Sovet hava qüvvələrinin davam edən təzyiq Luftwaffe və Heer'ə zərbə endirməyə başlamışdı.
7 iyulda Sovet 16. Hava Ordusu, Alman 1. Fliegerdivisiondan daha az bombardman uçuşları etmişdi (1.185ə qarşı 1.687), amma bəzi istisnalar xaric, daha çox ağır itkinlər vermədən Alman quru qüvvələrinə ciddi ziyan verdilər. 16. Hava Ordusunun flotları 60 Alman tankı və 34 motorlu vasitəsini məhv edərkən itki vermədilər. Şimal sektorunda 7 iyulda 6 Alman Fw 190 itkisinə qarşı Sovet bombardman və yer hücum təyyarəs itkisi 30 idi.
Luftwaffe də az itkinlə təsirli əməliyyatlar təşkil edərək 14 Sovet tankı, 60 motorlu vasitə, 22 top və 8 sursat anbarı məhv etmişdi. Ayrıca 22 tanka ziyan verilmiş və 25 top "susdurulmuşdu". Şimal qanadı üzərindəki ilk 3 gündəlik vuruşmalarda Luftflotte 639 təyyarə itkisinə qarşı 386 Sovet təyyarəsi salmışdı.
Quru vuruşmaları
210px|thumb|left|[[Pələng (tank) (Hücumun şimal qanadında, iyul ayın ortasında)]] 210px|thumb|right|[[41. Panzer Kolordusu komandiri Josef Harpe]] Şimaldan hücum edən Alman 9. Ordusu 5 iyulda hədəflərinin gerisində qalmışdı. Hücum nöqtəsi Qırmızı Ordu Mərkəz Cəbhəsin tərəfindən doğru olaraq təsbit edilmişdi. 45 km genişliyində bir cəbhədə hücuma keçən Almanlar özlərini minalı ərazilərin arasında sıxışmış vəziyyətdə tapdılar və ağır topçu atəşi altında istehkamçıların gəlib minaları təmizləməsini gözləmək məcburiyyətində qaldılar. Hər nə qədər, minalı ərazində təmiz bir gətirib çıxarmaq üçün bir neçə dənə uzaqdan əmrli Goliath və Borgward mina təmizləmə vasitəs(n)i varsa da ümumiyyətlə müvəffəqiyyətli ola bilmədilər. Minaları təmizləsələr belə izləyən tanklara təmiz yolu göstərəcək bir işarələmə sistemləri yox idi. Qırmızı Ordu birlikləri minalı əraziləri yüngül silahlar və toplarla atəş altında tutaraq Alman istehkamçıların minaları əllə təmizləmələrini gecikdirdilər; Qırmızı Ordunun minalı ərazilərindəki Alman itkinləri ağır oldu. Məsələn, Alman 653. Ağır Panzerjäger (tank ovçusu) Batalyonu hücuma 49 Ferdinand tank ovçusu ilə başlamışdı; 37i 5 iyulda saat 17:00dən əvvəl itirilmişdi. Hərçənd itirilən vasitələrin əksəriyyəti məhv olmamış hərəkət itkis(n)i səbəbiylə saf xarici qalmışdı, amma yenə də təmir edilənə qədər qarşıdurmadan uzaq qaldılar. Hərəkətsiz qaldıqlarında Alman döyüş gücünə heç bir qatqıları olmadığı kimi Qırmızı Ordu topçusu üçün də asan hədəf olurdular. Almanlar irəliləyişdə olduqları üçün təmir edilə bilər hər vasitə yenidən döyüşə dönə bilərdi.
Almanlar, xüsusilə Ferdinand 'larda olmaq üzrə tank məhv edicilərdəki bir əskikliyin fərqinə vardılar. Sovet tanklarına qarşı orta və uzun mənzildə çox müvəffəqiyyətli olmalarına baxmayaraq birliyin geri qalanından ayrı düşdüklərində özlərini düşmən piyadasından qoruyacaq ikinci bir silahları yox idi. (Alman tankçılarının buna özlərincə bir həll tapdıqlarına dair ifadələr vardır. Ferdinand ekipajı yanlarına bir MG 34 almışdılar və düşmən piyadasına atəş etmək üçün bunu xəncərdən top lüləsinin içinə soxurdular.). Guderianın gündəliyində belə yazmaqdadır: "Düşmən piyada xəttlərinə girdiklərində sözün tam mənasıyla yığ bildirçin ovlamaq məcburiyyətində qalırdılar. Məhv etmək belə dayansın düşmən piyadasını və pulemyotlarını təsirsiz hala belə gətirə bilmədiklərindən piyadalarımız onları təqib edə bilmirdi. Sovet top mevzilerine çatdıqlarında tamamilə öz başlarına qalırdılar."
Ancaq bu vəziyyətin döyüşün gedişatı üzərində təyin edici bir rol oynamadığı açıqdır. Bu silahların, piyada və zirehli vasitələrin dəstəyi olmadan irəli xəttlərdə istifadə edilməsi nəticəsində ortaya çıxan, regional bir əmr səhvidir.
9. Ordunun irəliləyə bilməməsində müxtəlif faktorlar rol oynadı. Sovet müdafiə etmə planlaması və Almanların qüvvələri bir nöqtəyə fokuslaya bilməməsi ana faktorlardan idi. Alman tankları toplu halda istifadə edilmək yerinə parça parça istifadə edildi və çox vaxt da piyada dəstəyindən məhrum idi. Sovet müdafiə etmə hazırlıqları digər bir əhəmiyyətli faktor idi. Marşal Rokossovski əmrindəki Mərkəz Cəbhəsi Almanların mümkün hücum nöqtələrini doğru müəyyən edərək oraları ağır müdafiə qurğuları ilə gücləndirərkən digər yerləri zəif buraxdılar. Alman hücumunun ağırlığını ən çox qarşılayan Sovet 13-cü Ordusu Mərkəz Cəbhəsinin digər birliklərindən əsgər və tank sayı baxımından qat qat üstün idi və bütün çıxıntıdakı ən sərt müdafiə xəttini tuturdu.
9-cu Ordunun bir başqa çatışmayan cəhəti isə Sovet Ali Komandanlığının planlama səhvi edərək, Almaniyanın əsas hücumunun şimaldan Mərkəz Cəbhəsinə ediləcəyini düşünmələri və bu bölgəyə daha çox qüvvə yığmaları oldu. Mərkəz Cəbhəsi də taktika dərinlikdə (20 km dərinlikdə) müdafiə etməyi seçdi və cəbhə xəttin dərhal gerisində daha az bir qüvvət buraxdılar. Bunun nəticəsində Alman birlikləri minalanmış ərazilərdə və top atəşi altında əldən salınarkən, əhəmiyyətli ölçüdə Sovet gücünü məhv etmə imkanına sahib ola bilmədi. Valter Modelin ordusunda Manştayna nisbətən daha az tank vardı və bunun səbəbi Manştaynın, öz qüvvələrinin şimalında olan Bryansk Cəbhəsindən, bir əks-hücuma girişə biləcəklərindən ehtiyatlanması idi. Bunun üzərinə General Model, Bryansk Cəbhəsinin ola biləcək bir əks-hücumunu önləmək üçün əlindəki ən güclü kolordu qrupu olan (2. Panzer Diviziyası və 1. Mexaniki Diviziya) Korpsgruppe Esbecki, cəbhə xətti gerisinə yerləşdirməyə qərar verdi. General Modelin öz zirehli güclərini hücumda yığmamış olmasının, Kursk çıxıntısına yönələn Alman şimal məngənəsini zayıtlattığı deyilə bilər. Son olaraq da 9. Ordu sərbəst birliklər yerinə onsuz da Sovetlərlə qarşı-qarşıya olan piyada birlikləriylə hücuma keçmək məcburiyyətində qalmışdı.
Hücumun cəbhə genişliyi və Alman irəliləyişinin dərinliyi araşdırıldığında Sovet müdafiə etməsinin müvəffəqiyyətli olduğu görülməkdə idi. 5 iyulda 45 km. genişliyində bir cəbhədə başlayan hücum sabahısı gün 40 km. genişliyə düşmüşdü. Bu, 7 iyulda 15 km.a, 8–9 iyulda isə yalnız 2 km.a geriləmişdi. Hər gün Alman irəliləyişinin dərinliyi də azaldı : İlk gün 5 km. irəliləyən Almanlar, ikinci gün 4 km. sonrakı hər gün isə ən çox 2 km. irəliləyə bildilər. 10 iyul etibarilə 9. Ordunun irəliləyişi tamamilə dayanmışdı.
Sovet müdafiə etməsinin müvəffəqiyyəti böyük nisbətdə Almanların Pakfront (tanksavar cəbhəsi) dediyi atəş idarə nizamına bağlı idi. On və ya daha çox tanksavar topu bir komandirə bağlı idi və eyni anda hamısı tək bir hədəfə atəş edirdi. Bu hissələr tək Alman piyadasına atəş açmaq üçün əmr almışdı və sıx havan və pulemyot yuvalarıyla qorunurdu.
12 iyulda Jukov Kutuzov Hücum əmrini verdi. 3. Tank Ordusu və 11. Gözətçi Ordusunun meydana gətirdiyi güclü Sovet birlikləri Oryol Çıxıntısının şimalındakı zəif Alman müdafiə etməsini yarmağı bacardı. Alman 9. Ordusu və 2. Panzer Ordusunun qanadları artıq təhdid altında idi.
Bənapərvazə nahiyəsi
Bənapərvazə mahalı — XIV əsr-XIX əsrlərdə inzibati nahiyə. Urmiya xanlığına tabe olmuş mahal.
1725 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Təbriz əyalətinin Urmiya livasının nahiyəsi.
Benaberuze nahiyəsi Urmiya bölgəsində 1727-ci ilə aid Osmanlı təhrir dəftərində qeydə alınmış Oğuz-Türkmən tayfaları:
Mənbə
Bəldə Nahiyəsi:
NGC 2530
NGC 2530, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Xərçəng bürcü istiqamətində yerləşir. SBcd tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Toğrul Hacıyev (əsgər, 1996)
Toğrul Rüfət oğlu Hacıyev (24 dekabr 1996; Bakı, Azərbaycan — 10 oktyabr 2020; Füzuli rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
alt=|thumb|200x200px|Toğrul Hacıyev 2019-cu ildə çıxışı zamanı|left Toğrul Hacıyev 1996-cı il dekabrın 24-də Bakı şəhərində anadan olub. Əslən Füzuli rayonundan idi. 2003-2014-cü illərdə Binəqədi rayonunun Sulutəpə qəsəbəsinin 313 nömrəli tam orta məktəbində təhsil alıb. 2014-2018-ci illərdə Azərbaycan Milli Konservatoriyasında bakalavr pilləsində, 2018-2020-ci illərdə isə həmin təhsil müəssisəsində magistr pilləsində ali musiqi təhsil alıb. Subay idi.
Hərbi xidməti
Toğrul Hacıyev 2020-ci ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında müddətli həqiqi hərbi xidmətdə idi.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Toğrul Hacıyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Toğrul Hacıyev oktyabrın 10-da Füzuli döyüşləri zamanı şəhid olub. Binəqədi rayonunda dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Toğrul Hacıyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Toğrul Hacıyev ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Kağız kəsmə
Kağız kəsmə ― kağız dizaynı sənətidir. Bu sənət bütün dünyada fərqli mədəni üslublara uyğunlaşmaq üçün özünəməxsus şəkildə inkişaf etmişdir. Ən çox üslubun ortaq olduğu ənənəvi bir fərq, dizaynların kollajdakı kimi bir çox bitişik təbəqədən fərqli olaraq tək bir vərəqdən kəsilməsidir.
Tarixi
Çin rəsmisi Cai Lun, MT 105-ci ildə kağız icad etdikdən sonra MT 4-cü əsrdə Han sülaləsi dövründə kağız kəsmə sənəti meydana çıxdı. Ən qədim kağız Çində Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunda tapılan 6-cı əsrin Altı Xanədanlığı dövrünə aid simmetrik bir dairədir. Sun və Tan sülalələri dövründə məşhur dekorativ sənət növü olaraq kağız kəsmə tətbiq olunmağa davam etdi.
Səkkizinci və ya doqquzuncu əsrdə kağız kəsimi Qərbi Asiyada və XVI əsrdə Türkiyədə ortaya çıxdı. Kağız düzəltmə haqqında biliklər 13-cü əsrə qədər Avropaya çatmadı, buna görə kağız kəsmə yalnız bundan sonra həmin ərazilərdə yayılmışdır. Məsələn İsveçrə və Almaniyada yalnız 16-cı əsrdə kağız sənəti yayılmağa başladı.
Çində
Tszyançji (剪紙), Çində ənənəvi bir kağız kəsmə üslubudur və zəngin Çin naxışları üçün naxışların kəsilməsindən əmələ gəlmiş və daha sonra özlüyündə bir xalq sənətinə çevrilmişdir. Tszyançji, Çində ən azı VI əsrdən bəri tətbiq olunur, demək olar ki, hamısı sağlamlıq, firavanlıq və ya dekorativ məqsədlər üçün Çin mədəniyyətində bir sıra fərqli istifadə sahələrinə malikdir. Qırmızı ən çox istifadə edilən rəngdir. Tszyançji şlamları tez-tez Çin bürcü heyvanlarını simvolizə edən Çin simvollarına çox vurğu edir. 2009-cu ildə olan UNESCO-nun Qeyri-Maddi Mədəni İrs Siyahılarına daxil edilmişdir. Çin kağız kəsmə işi 1500 ildən çox bir tarixə malik olduğu və Çin boyu xalqın mədəni dəyərlərini təmsil etdiyi üçün tanındı və siyahıya alındı. Müasir kağız kəsmə ticarət sənayesinə çevrilmişdir. Çağdaş Çində, xüsusən Çin Yeni ili və ya toy kimi xüsusi tədbirlər zamanı istifadəsi populyardır.
Yaponiyada
Yapon kağızının kəsilməsinə Kirie və ya Kirigami (hərfi mənada kəsilmiş şəkil mənasını verir) deyilir. Çində ixtira edilmiş Tesuki Vaşi kağızının Koreyadan bir Buddist rahib Donço tərəfindən Yaponiyaya gətirilməsindən sonra MT 610-cu ildən sonra inkişaf etdiyi deyilir. Yaponların əllə kağız hazırlamaları bacarıqları eramızın 800-cü ilinə qədər rəqibsiz idi. Kağız kəsmə bu gün Yaponiyada çərçivəli sənət, quraşdırma və kağız heykəl kəsmə kimi müasir formalarda davam edir.
İndoneziyada
İndoneziya ənənəvi sənəti ənənəvi Çin sənətkarlarından təsirlənmişdir. Batik, İndoneziyanın ənənəvi sənəti və kağız kəsməsidir.
Hindistanda
Sanjhi, Hindistanın kağız kəsmə sənətidir. Kəsilmiş kağız ümumiyyətlə yerə qoyulur və Rangoli hazırlamaq üçün rənglər doldurulur.
Yəhudi
Kağız kəsmə, orta əsrlərdən bəri müxtəlif adət və mərasimlərlə əlaqəli və tətillər və ailə həyatı ilə əlaqəli yayılmış bir Yəhudi sənət növüdür. Kağız kəsiklər tez-tez bəzədilmiş ketubot (evlilik müqavilələri), Mizrah və bəzək əşyaları üçün şənliklərdə istifadə olunur. Bir hekayədə Rabbi Şem-Tov ben Yitzhak ben Ardutielin mürəkkəbinin donmuş olduğunu taparaq məktubları kağıza kəsərək əlyazma yazmağa davam etdiyindən bəhs olunur. 20-ci əsrdə İsraildə Yəhudi kağız kəsmə sənəti yenidən canlandı. Bu gün ən çox mizrah və ketubot üçün istifadə olunur.
İsveçdə
Miladda, kəsilmiş kağız çiçəkləri, kraker adlanan saçaqlı konfetlər və kəsilmiş kağızla örtülmüş Ljuskrona çiçəklərinin İsveç və İsveç-Amerika evlərində rast gəlinir.
İsveçrədə
Xüsusilə İsveçrənin Pays-d'Enhaut rayonunda kağız kəsmə ənənəsi var.
Vulvort Buldinq
Woolworth Building ABŞ-nin New York şəhərində yerləşən bir göydələndir. Bina Broadway küçəsində yerləşir. Bina 1910-1913-cü illər arasında F. W. Woolworth şirkətinin qərargahı olaraq inşa edilmiş və şəhərin ən qədim göydələnlərindən biridir. Bina 241.4 metr hündürlükdə və 57 mərtəbəlidir. Binada 34 lift mövcuddur. İnşa edildikdə sonra 1930-cu ildə 40 Wall Street tamamlanana qədər dünyanın ən hündür binası ünvanına malik idi. Woolworth Binası 1966-cı ildə Milli Tarixi Əsərlərin siyahısına daxil edilmişdir. Binanın inşaat mühəndisi Gunvald Aus və Kort Berle olmuşdur. Binanın tikintisinə 13,5 milyon US$ xərclənmişdir.
Yasemin Anagöz
Yasemin Əcəm Anagöz — Türkiyəli idmançı. Məşğul olduğu idman növu oxatmadır. Olimpiya və Avropa Oyunlarının iştirakçısı olub.
Bioqrafiya
Yasemin Ecem Angagöz 14 oktyabr 1998-ci ildə Türkiyənin İzmir şəhərində dünyaya gəlib. Hal hazırda "Göztepe" klubunda çıxış edir.