cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Devid Fletçer
O, 1982-ci ildən 2012-ci ilin dekabrına qədər Bovinqtondakı Tank Muzeyinin əməkdaşı olub və muzeyin ən uzun müddət xidmət edən əməkdaşı olub. Həmin ilin əvvəlində o, Kaliforniyada keçirilən tanklar üzrə beynəlxalq simpozium olan “Operation Think Tank” simpoziumunda panel iştirakçısı olub. O, həmçinin Tank Muzeyi üçün YouTube kimi müasir medianı təqdim edir. David Fletcher, The Tank Museum YouTube kanalında tamaşaçılara Muzeyin kolleksiyasındakı müəyyən bir tank haqqında qısa məlumat verdiyi “Tank Chats” (Tank söhbətləri) adlı müntəzəm video seriyasının müəllifi və aparıcısıdır.
Bovinqtondakı son ilində o, zirehli müharibə tarixindəki xidmətlərinə görə Kraliçanın Yeni İl Mükafatları Siyahısında Britaniya İmperiyası Ordeni ilə təltif edilmişdir.
Nəşr edilmiş əsərləri
Onun nəşrlər siyahısı 30 kitab da daxil olmaqla olduqca genişdir. Bunların bir çoxu həmin mövzuda standart əsərlər hesab olunur.
Odla və qılıncla
Romanın mövzusu
Ukraynada Bogdan Hmelnitski və qonşuları arasındakı mübahisə barıt çəlləyinin fitilini alovlandırdı və bütün kazakların zadəganlara qarşı üsyan etməsinə səbəb olan oda çevrildi. Şərqdən tatar qoşunlarının məsələyə müdaxiləsi ilə Ukrayna qan gölünə döndü. Uzun müddət yatırılmış kazak kəndlilərinin kinləri; basqınlar, qırğınlar və təcavüzlərlə üzə çıxırdı.
Qabriel Yeranyan
Qabriel Yeranyan — Osmanlı ermənisi bəstəkar, musiqi və ictimai xadimdir.
Odla və qılıncla
Romanın mövzusu
Knyaz Yaremanın ordusunda yüngül süvari dəstəsinin zabiti Jan Kretuski şahzadə Helenə aşiq olur. Ancaq qız kazaklar tərəfindən qaçırılır. Kretuski və dostları indi yalnız Reç Pospolita uğrunda mübarizə aparmayacaq, eyni zamanda onun itkin düşmüş, təhqir olunmuş simvolu olan gözəl şahzadəni tapmaq üçün də mübarizə aparacaqlar.
Qabriel Yeranyan
Həyatı
İbtidai təhsilini Aris Ovannisyandan almışdır. Xasqüx seminariyasında və Konstantinopoldakı erməni uşaq evində dərs deyirdi. 1857-ci ildə Aris Ovannisyan ilə birlikdə "Knar Arevelyan" jurnalını nəşr etdirmişdir. 1861-ci ildən N. Taşçıyanla əməkdaşlıq etmişdir. O, "Knar Aykakan" jurnalını nəşr etdirmişdir (Tiqran Çuxacyan və K. Foksini ilə əməkdaşlıqda).
Teleqraf
thumb|right|[[Morze əlifbası|Morze ötürücü aparatı]] Teleqraf ( — "uzaq" + — "yazıram") — siqnalların naqil və ya digər elektrorabitə vasitəsi ilə ötürülməsi.
Tarixi
24 may 1844-cü ildə amerikalı ixtiraçı Samuel Morze kəşf etdiyi teleqraf aparatının köməyi ilə, özünün yaratdığı kodla ilk teleqramı göndərmişdir. Morzenin teleqraf aparatı 1851-ci ildə Avropanın teleqraf xətləri üçün standart kimi rəsmi olaraq təsdiq edildi.
1853-cü ildə məşhur amerikalı ixtiraçı Devid Edvard Hyuz (David Edward Hughes) teleqraf çap qurğusunun yaradılması ilə məşğul olmuşdur. Bu qurğunun təkmilləşdirilməsində ona Corc Felps (George May Phelps) kömək etmişdir. Hyuzun qurğusu 1856-cı ildə Massaçusetsdə Vorçester və Sprinqfild şəhərləri arasında əlaqə yaratmaq üçün istifadə edilmişdir. Hyuz mikrofonun, induktiv tərəzinin və sonometrin də yaradıcısıdır. 1902-ci ildə London Kral Cəmiyyəti onun şərəfinə Hyuz medalını təsis etmişdir.
IVR
IVR — səs tonları vasitəsilə zənglərin marşrutlaşdırması funksiyasını yerinə yetirən sistemi. Bu sistem vasitəsilə zəng-mərkəzinə zəng edən müştəri telefonun klaviaturasında uyğun düymələri daxil edərək interaktiv sorğuda iştirak edir. IVR səsləndirilməsi — zəng-mərkəzinin əsas xidmətidir. Musiqi müşayiətinin düzgün seçilmiş uyğunluğu, diktorun və istifadə edilən leksikanın səsləri təşkilatın zəng xidmətinin düzgün qurulmasının əsasını təşkil edir. IVR-sistemin köməyi ilə yerinə yetirilən marşrutlaşdırma - operatorların və şirkətin xidmətlərinin düzgün istiqamətləndirilməsini təmin edir.
Alaciki
Alaciki Tiflis quberniyasının Tioneti qəzasında kənd adı.
Toponimkası
Alacik- Tiflis quberniyasının Tioneti qəzasında kənd adı. XIX əsrin ortalarında Gürcüstanda rusca yazılışında "Çixeki" kənd icması vardı və bu icmaya Atan, Haqnəzər, Çik, Loru, Seyidbağlı və b. kəndlər daxil idi. Bu kəndlərin əhalisi XIX əsrin birinci yarısında gəlmə ermənilər idi. Qazax qəzasında (indi Ermənistanın İcevan rayonunda) da bu adda kənd vardı. 1988-ci ildə kəndin əhalisi Azərbaycana deportasiya edilmişdir. Əsli El-i Cik, yəni "Cik eli (tayfası)". Yenisey və İrtış sahillərində yaşamış qədim türkmənşəli Cik tayfası VI-VIII əsrlərdə Türk xaqanlığına daxil idi. VIII əsrdə ciklər İrtış boyunda kaymak-qıpçaqlara qarışmış və görünür, onların tərkibində Cənub şərqi Avropaya, oradan Cənubi Qafqaza gəlmişlər. Çik tayfa birləşməsi hazırda Tuva ərazisində yaşayır.
Həmçinin bax
Tiflis quberniyası
Xarici keçid
lib.az
Lozi dili
Lozi dili — siLozi və Rozi kimi də tanınan, Bantu dillərindən dir ki, Zambiyanın cənub qərbi və ətraf ölkələrdə Lozilər tərəfindən danışılır.
Dilçilik məktəbləri
Qədim hind dilçilik məktəbi
1. Riq – veda (himnlər kitabı)
2. Sama – veda (müqəddəs şeirlər kitabı)
3. Yacur – veda (Qurban mərasimi kitabı)
4. Atharva — veda (Ovsunlar (cadugərlik) kitabı)
Qədim hindlilərin sanskrit dilinin qorunması üçün ilə vedaların dil quruluşu məsələləri də təhlil edilirdi. Bunlar aşağıdakılardan ibarət idi:
1. Şiqşa – fonetika və tələffüz məsələləri
2. Nirukta – leksikologiya və etimologiya
3. Viyakaranda – qrammatika
Qədim Hindistanın görkəmli dilçisi eramızdan əvvəl IV əsrin ikinci yarısında yaşamış Panini olmuşdur. Qədim sanskrit dilinin quruluşunu təsvir edən Panini dili sistem kimi başa düşürdü, nitq hadisələrini (6 nitq hissəsini) fərqləndirirdi. Onun təhlilində söz əsası, kök, şəkilçi, daxili fleksiya, intonasiya, vurğu barədə fikirlər mühüm yer tuturdu. Panini, həmçinin, dialekt fərqlənmələrini də diqqətdən yayındırmırdı. Qədim hind dilçiliyi nümayəndələri sırasına eradan üç əsr əvvəl yaşamış Vararuçi, Katyayana, iki əsr əvvəl yaşamış Patancali, eramızın I əsrində yaşamış Amara kimi dilçilər də daxildir. Qədim hind dilçiliyində fonetik vahidlər xüsusi təsvir olunur. Onların fizioloji akustik xarakteri barədə aydın məlumatlar verilir. Qrammatika sahəsində maraqlı araşdırmalar aparılırdı. Adlar və fellər barədə, sözlərin əlaqə formaları və cümlələr barədə indiyə qədər də öz əhəmiyyətini itirməyən fikirlər irəli sürülürdü.
Yunan dilçilik məktəbi
Yunan dilçiliyinə iki əsas məktəb daxil idi:
2. İsgəndəriyyə qrammatikası
Yunan dilçiliyi Yunanıstanın özündə yaranmışdır. Bu məktəblərin tədqiqat üsulları arasında fərqlər var idi. Yunan dilçilik məktəbində dilçiliyin nəzəri məsələləri, həmçinin ritorika və üslubiyyat kimi sahələr öyrənilirdi. Bu məktəbin nümayəndələri Demokrit, Platon, Aristotel kimi böyük filosoflar olmuşlar. İsgəndəriyyə qrammatikası məktəbində dilçiliyin praktik məsələlərinin öyrənilməsi üstünlük təşkil edirdi. Normativ qrammatikanın tədqiqinə və təhlilinə üstünlük verilirdi. Bu məktəbin nümayəndələri filosoflar yox, dilçilər olmuşlar. Bu məktəbdə mübahisəli məsələlər adlar və əşyalar arasında əlaqənin olub-olmamasında idi. İsgəndəriyyə məktəbinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri Samofrakiyalı Aristrax idi. O, eramızdan əvvəl 200-cü – 150-ci illərdə anadan olmuşdur. Onun şagirdi Dionisi eramızın 100-cü ilində anadan olub. Bu dilçilik məktəbinin ənənələri üzrə fonetikaya, morfologiyaya, leksikologiyaya və sintaksisə dair çoxlu tədqiqatlar aparılmışdır.
Ərəb dilçilik məktəbi
Bu məktəb eramızın VII–VIII əsrlərində yaranmışdır. Böyük inkişaf yolu IX–X əsrlərə aiddir. Ərəb dilçiliyi də hind dilçiliyi kimi dini mənbələrin dilini ərəb dialektlərinin təsirindən qorumaq məqsədini əsas tuturdu. Ərəb dilçiliyi məktəbinin əsas nümayəndələri bunlar idi: Sibəveyhi (793-cü ildə ölüb) leksikoqraf, milliyətcə fars; Əbu-Übeyda (770–837) yunan, saqan-hindli; Xətib Təbrizi üslubiyyatçı, Azərbaycanlı.
Ərəb dilçiliyi məktəbinin nümayəndələrinin fonetikaya, leksikoqrafiyaya və qrammatikaya aid çoxlu əsərləri var idi.
Ərəblər səs və hərfi bir-birindən fərqləndirirdilər. Bu da yunan və hind dilçiliyi ilə müqayisədə üstünlük idi. Fonetikada səslərin və səsdəki mənalılığın müəyyənləşdirilməsi fonetika sahəsində irəliləyiş idi. Ərəb alimləri sait və samitləri fərqləndirir və samitlərin tələffüz yuvalarını dəqiqliklə təsvir edirdilər. Samitlərin 16 əmələgəlmə yerini göstərirdilər. Bu da təcrübi (eksperimental) fonetikanın olmadığı dövrdə böyük irəliləyiş idi. Əsas əsərlər bunlar idi: Əli ibn Sina- "Danışıq səslərinin səbəbləri", İhva- "Sosioloji fonetika", Sibəveyhi -"Əl-kitab" (qrammatika).
Daxili fleksiya və şəkilçilərin iştirakı ilə sözdüzəltmə yollarını yaxşı izah edirdilər. Söz köklərini üç samit əsasında izah edirdilər: məktəb – k-t-b, kitab – k-t-b, məktub — k-t-b, katib – k, t, b; natiq – n, t, q, nitq – n, t, q məntiq – n, t, q; hökm – h, k, m, hakim – h, k, m; təhkim – h, k, m, həkim – h, k, m.
Ərəb dilçiliyində ənənəvi qaydaya çevrilmiş bu modellərdən istifadə indi də qalır. Ərəb dilçilik məktəbinin modelləri başqa dillərə də tətbiq edilirdi. Məsələn, Mahmud Kaşğarinin "Divan- i lüğət-it-türk" adllı əsəri türk dillərinin müqayisəsinə həsr olunsa da təhlil üsulu ərəb dili modellərinə əsaslanırdı. Mahmud Kaşğarinin sintaksisə həsr olunmuş "Kitabi-cəvahürül-nəhv fillüğət- it-türk" adlı əsəri də olmuşdur ki, bu əsər indiyə qədər əldə edilməmişdir. Qədim dilçilikdə sintaksisə az yer verildiyindən, əlbəttə, bu əsərin dəyəri ölçüyəgəlməzdir.
Müqayisəli tarixi dilçilik məktəbi
(XIX əsr) Müqayisəli tarixi dilçilik məktəbinin nümayəndələri bunlar idi: Frans Bopp, Ramus Raks, Yakov Qrimm, Aleksandr Vostokov. Bunlar bir-birindən asılı olmayaraq Hind-Avropa dillərinin müqayisəli tarixi qrammatikasına dair tədqiqatlar aparmışlar.
1. Yunan, latın, fars və german dillərinin təsrifi ilə müqayisədə və mətnin orijinalında, dəqiq vəznli tərcümədə Ramayana və Mahabaratadan epizodlarla və Vedaların təfriqələrlə sanskritin təsrif sistemi" (1816)
2. "Sanskrit, zend, erməni, yunan, latın, Litva, köhnə slavyan, qot və alman dilərinin müqayisli qrammatikası" 1833–1852 (I cild), 1861 (II cild), 1868–1870 (III cild).
Frans Bopp dillərin tipologiyasını belə göstərirdi:
1) həqiq söz kökü olmayan dillər
3) üç samitlə səciyyələnən ikihecalı söz kökləri olan dillər
Yakov Qrimm (1785–1863) alman dilçisidir. Əsas əsərləri bunlardır:
1) "Alman qrammatikası" (1819-I, −1837 II, III, IV cildlər)
2) "Alman dilinin tarixi" (1848)
Dil kökləri haqqındakı fikri bu idi ki, onların tərkibində aşağıdakı elementlər durur: Hind-Avropa – bh, dh, gh; german – b, d, g; Hind-Avropa – b, d, g; german p, t, k; Hind-Avropa – p, t, k; german – f, th, h.
Pyer Karden
Pyer Karden — fransız modelyer.
Həyatı
Pyer Karden 1922-ci ildə Venesiya yaxınlığındakı şəhərcikdə anadan olub. O, Fransada böyüyüb və ilk təhsilini də burda alıb. Çoxuşaqlı, eyni zamanda, orta imkanlı ailədən olmuşdur. Atası şərabçı olduğundan Pyer də bu sənəti davam etdirməli idi, lakin o, ürəyincə olmayan peşənin dalınca getmədi. 14 yaşında dərzi yanında köməkçilik etməyə başladı. 1945-ci ildə gənc Pyer, Parisdə modelyer kimi fəaliyyətə başladı. 1946-cı ildə Kristian Diordan dəvət alır. Bir müddət sonra – 1950-ci ildə şəxsi moda evini, ardınca – 1954-cü ildə "Yeva", 1957-ci ildə isə "Adam" mağazalarını açır. Çox keçmir, Pyer Karden moda sindikatının üzvü olur və 120 modeldən ibarət tam kolleksiyasını təqdim edir. Keyfiyyət, zəriflik və orijinallıq onu fərqləndirən əlamətlər idi. 60 ildən artıqdır ki, modelyer dəb aləmində öz üslubunu diktə edir. Bu müddət ərzində Pyer stilist, dizayner və dərzilərin çalışdığı böyük bir imperiya yaradıb. Firma hər il 20 min modeldə paltar, ayaqqabı və aksessuarlarını alıcılarına təqdim edir. Dünyada "Pierre Cardin" markalı məhsulların istehsalında 200 minə qədər insan çalışır. Hazırda firmanın illik gəliri təxminən, 12 mlrd. dollar təşkil edir. Bundan əlavə, Pyerin təsisçisi və rəhbəri olduğu teatr kollektivi də fəaliyyət göstərir.
"Time" jurnalı Pyeri, adını demək olar ki, hər şeyin üstünə yazmağı bacaran "hiyləgər fanatik" adlandırırdı. Çünki, o, özünün "Pierre Cardin" brendini müvəffəqiyyətlə satmağı bacarırdı. Pyer Karden 1985-ci ildə Fransanın İncəsənət Akademiyasına üzv seçilir və həmkarlarının dili ilə desək, "ölməz" qalır. O, beynəlxalq və Fransa səviyyəsində 24 nüfuzlu mükafatın sahibidir. 1988-ci ildə İtaliyanın "Xidmətə görə" ordeni və Vatikanın yüksək mükafatı "Müqəddəs xəzinə" ilə təltif olunub. 1991-ci ildə fəaliyyətinin 40 illiyi ilə əlaqədar Moskvada "Qızıl Meydan"da 200 minlik tamaşaçı qarşısında Pyer Kardenin 50 modelinin möhtəşəm təqdimatı keçirilir. Modelyerin etirafına görə, bu, onun həyatında ən həyəcanlı və əlamətdar hadisə oldu. 2008-ci ilin əvvəlində Parisin moda muzeyi "Galliera"da Pyer Kardenin 60 illik çalışmasının nəticəsi olan 10 min məmulatdan ibarət sərgi keçirilib. O, heç vaxt satışa can atmayıb. 3500 kv.metrlik şəxsi muzeyindəki paltar kolleksiyaları və mebellər buna sübutdur.
Dilçilik məktəbləri
Müqayisəli tarixi dilçilik məktəbi
1) "Slavyan dili haqqında mülahizələr" – 1820
Pyer Karden
Həyatı
Pyer Karden 29 dekabr 2020-ci ildə Fransada vəfat edib.
Dilçilik məktəbləri
Müqayisəli tarixi dilçilik məktəbi
2) "Kilsə-slavyan dilinin lüğəti" (1858–1861)
Fəlsəfi dilçilik məktəbi
Fəlsəfi dilçilik məktəbi Vilhelm fon Humboldtun adı ilə bağlıdır. (1767–1835) Dilçiliyin fəlsəfi məsələləri bu məşhur alman dilçisinin aşağıdakı əsərlərində ümumiləşdirilir:
1)"Yava adasındakı kavi dili haqqında" (1836–1839)
2)"İnkişafın müxtəlif dövrlərinə tətbiq edilməklə dillərin müqayisəli şəkildə öyrənilməsi haqqında" (1830–1835)
Onun əsərlərində dilə bir sistem kimi yanaşılır. Eyni zamanda Vilhelm Humboldt dili fərdlərin mənəvi həyatı və təfəkkürü üçün əsas göstərici hesab edirdi. Başqa sözlə, dili ayrı-ayrı fərdlərin məhsulu kimi başa düşürdü. Humboldta görə dil xalq ruhunun ifadəsi idi. Onun fikrincə, xalq təbiətlə və cəmiyyətlə dil vasitəsilə əlaqədə olur.
Naturalizm dilçilik məktəbi
2) "Avropa dilləri" (1850)
3) "Müqayisəli dilçilik tədqiqləri" (1850)
4) "Kilsə slavyan dilinin morfologiyası" (1852)
5) "Litva dili üzərində təlimat" (1855 −1857)
Avqust Şleyxerin naturalist görüşləri onda idi ki, o dili səs materiallarından yaranmış ən yüksək təbiət orqanizmi hesab edirdi. O, dili canlı orqanizmlərin canlı həyatından fərqləndirmirdi. Canlı orqanizmlərin sadə başlanğıcdan mürəkkəb formaya doğru və qocalmaq mərhəsinə kimi davamlı prosesini A. Şleyxer dilə də tətbiq edirdi. Dillərin inkişafının birinci mərhələsini kök dillərə, ikinci mərhələsini aqlütinativ dillərə, üçüncü mərhələsini isə flekiv dillərə aid edirdi. "Dillərdə sonralar niyə dəyişiklik olmadı?" sualına isə fantastika ilə cavab verirdi. Onun mülahizəsinə görə tarixəqədərki dövrdə dilə ruh hakim olub. Sonra isə ruh dildən uzaqlaşıb. Nəticədə dildə qocalma, dağılma prosesi başlanır.
Psixoloji dilçilik məktəbi
Heyman Şteyntal (alman dilçisi, 1823–1899), A. A. Potebnya (ukraynalı, rus dilçisi) Heyman Şteyntalın əsas əsərləri bunlar idi:
1) "Dillərin təsnifi dil ideyasının inkişafı kimi" (1850)
2) "Dilin mənşəyi" (1851)
3) "Qrammatika, məntiq, psixologiya onların prinsipləri və qarşılıqlı əlaqələri" (1855)
4) "Dilin fəlsəfəsi" (1888)
5) "Psixologiyaya və dilçiliyə giriş" (1871)
Onun fikrincə, dil qavranılmış daxili, psixi, mənəvi hərəkətlərin, vəziyyətlərin və əlaqələrin mərkəzləşmiş səslər vasitəsilə ifadəsidir. A. A. Potebniyanın əsas əsərləri aşağıdakılardan ibarətdir:
1) "Fikir və dil" (1862)
3) "Filologiya nəzəriyyəsi üzrə mühazirələrdən" (1905)
Potebniyanın psixoloji təsəvvürü ona əsaslanırdı ki, o "dili təfəkkürün ifadə vasitəsi yox, yaranma vasitəsi" kimi başa düşürdü. O deyirdi ki, "dil sahəsi təfəkkür sahəsi ilə heç də uyğun gəlmir". Potebniyanın fikirlərində diqqəti daha çox cəlb edən bu idi ki, o deyirdi: "xalqın mövcud olmasının yeganə, əvəzolunmaz, zəruri şərti dil birliyidir".
Gənc qrammatiklər məktəbi
Bu məktəbin nümayəndələri A. Leskin, B. Delbryük, G. Paul, G. Osthof və K. Bruqman idi. Gənc qrammatiklər məktəbi XIX əsrin 70–80-ci illərdə yaranmağa başlamışdı. Bir qrup gənc dilçilik növbədə Avqust Şleyxeri tənqid edərək yeni bir konsepsiya yaratmağa çalışırdılar. Onlar Leyspiq universitetinin professorları idilər. Köhnə nəslin nümayəndələri onları istehza ilə "gənc qrammatiklər" adlandırırdılar. "Gənc qrammatiklər"in bir çox tərəfdarları da var idi ki, onlardan aşağıdakıların adlarını göstərmək olar: M. Breal (1832–1915, Fransa), V. Tomsen (1842–1927, Danimarka), F. F. Fortunatov, F. M. Buslayev (Rusiya). Onların tədqiqatlarında fonetika və qrammatika əsas yer tuturdu. Bu isə dil sisteminin hərtərəfli öyrənilməsinə kifayyət etmirdi. Nəzəri dilçilik görüşlərində isə psixologizm üstünlük təşkil edirdi.
Moskva dilçilik məktəbləri
Moskva dilçilik məktəbinin banisi Filip Fyodoroviç Fortunatov idi (1848–1914). Gənc qrammatiklərin görüşlərini davam etdirirdi. Müqayisəli dilçilik sahəsində tədqiqatlar aparırdı. Dilləri tiplərinə görə aşağıdakı kimi bölürdü:
2) flektiv-aqqültinativ dillər (sami dillər)
3) flektiv dillər (hind-Avropa dilləri)
4) kök dillər (Çin, Siam və s. dillər)
5) polisintetik dillər (Amerika hindularının dilləri)
Kazan dilçilik məktəbi
Kazan dilçilik məktəbinin aparıcı nümayəndəsi Boduen de Kurtene (1845–1929) idi. Milliyətcə polyak idi. Əsas fəaliyyəti Kazan universiteti ilə bağlı olmuşdur. Dilçilik tarixində ilk dəfə fonem nəzəriyyəsini yaratmışdır. Fonem, morfem və sintaqm, leksem, qrafem, kinem (artikulyasiya – tələffüz üzrə fərqləndirici əlamət), aksuma kimi terminləri dilə gətirmişdir. Kazan dilçilik məktəbinin digər nümayəndələrindən Nikolay Vyaçeslovoviç Krusevskinin (1851–1887), Vasili Vasileyviç Radlovun(1837–1918) və Vasili Alikseyeviç Boqoroditskinin (1857–1941) adlarını çəkmək olar. Sonuncu iki böyük dilçi türk dilləri sahəsində tədqiaqtlar aparıbıar.
Neolinqvistika dilçilik məktəbi
Bu məktəb XX əsrin 20-ci illərində formalaşmışdır. Əsas nümayəndələri M. Bartoli, C. Bertoni və V. Pizani idi. Məktəbin məkanı İtaliya olmuşdur. Onların konsepsiyasında "Gənc qrammatiklər"in tənqidi əsas yer tuturdu. Neolinqvistlər dilə estetik ifadələrin məcmusu kimi yanaşırdılar, dilçilik coğrafiyası ideyasını irəli sürürdülər, semantikanı əsas götürüdülər; dil dəyişmələrini etnik qarışmalarla izah edirdilər.
Sosioloji dilçilik məktəbi
Bu məktəbin əsas nümayəndəsi Ferdinad de Sösür (İsveç dilçisi, 1857–1913) idi. Əsas əsəri "Ümumi dilçilik kursu" adlanır, ölümündən sonra 1916-cı ildə tələbələri Şarl Balli və Albert Seşe tərəfindən çap edilmişdir. Sösürün dilçilk nəzəriyyəsində dil və nitq fərqləndirilir; diaxronik və sinxronik əlaqələr müəyyən edilir. Onun fikricə, nitqdə kollektiv heç nə yoxdur, nitq fərdi və anidir. Dil xəzinədir ki, nitq təcrübəsi ilə ictimai kollektivə köçürülür. (Halbuki nitq dilin canlama formasıdır.) Sosioloji dilçiliyin digər nümayəndələri Antuan Meye, Kean Vandries, Şarl Balli, Albert Seşe (fransız dilçiləri) olmuşlar.
Strukturalizm və onun funksional, qlossematika və deskreptiv dilçilik məktəbləri. Bu məktəblər, Ferdinand de Sösürün təlimidə göstərilən dilin sistem olması konsepsiyasının əsasında yaranmışdır. Strukturalizm cərəyanı əsasında üç dilçilik məktəbi yaranmışdır:
1) Praqa funksional dilçilik məktəbi
2) Danimarka qlossematikası
3) Amerika deskreptiv dilçilik məktəbi
Funksional dilçilik məktəbi
Praqa funksional dilçilik məktəbi məktəbi Çexiyada yaradılmışdır. Məktəbin yaradıcısı ingilis dilçisi Vilem Mateziusdur. 1926-cı ildə təşkil etdiyi "Praqa dilçilik dərnəyi" məktəbin bazası olmuşdur. Məktəbin nümayəndələri bunlardır: V. Skaliçka, F. Travniçek, B. Havranek, rus dilçilərindən N. Trubetskoy (1890–1938), S. Kariyevski (1884–1955) və R. Yakobson, V. Mateziusun şagirdiləri İ. Vaxek, B. Trınka. Onlar dil proseslərini struktur dilçilik metodları əsasında təhlil edirdilər. 1929-cu ildə çap olunmuş "Praqa dilçilk məktəbinin" tezisləri əsasında dilin sistem məslələsi, dilçilik coğrafiyası, slavyan leksikoqrafiyasının metodu problemləri araşdırılırdı.
Amerika desprektiv dilçilik məktəbi
Amerika dilçilik məktəbinin nümayəndələri bunlardır: Farns Boas (1858–1942), Monard Bulmfild, Blok, Treycer, Sepir, Hakit və Harris. Onların tədqiqatında desprektiv (latınca təsvir deməkdir) metod əsas götürülür. Distributiv təhlildə dil vahidlərinin ardıcıllığı (fonem, morfem, söz) mühüm prinsip kimi qəbul edilir.
Riyazi dilçilik metodları
Bu metodlar R. Yakobson (1896), K. Mennon, N. Xomski kimi mütəxəsislər tərəfindən tətbiq olunmuşdur. Lakin dil daxili nitq ilə dəyişdirilə bildiyindən buraya riyazi düsturları tətbiq etmək özünü həmişə doğrultmur.
Sovet dilçilik məktəbi
Sovet dilçiliyində əvvəlki ənənələrin davam etdirilməsinə xüsusi üstünlük verilirdi. Sovet dilçiliyində demək olar ki, tədqiqatlar ənənəvi dilçilikdə qoyulan prinsiplərdən kənara çıxmamışdı. Ancaq bu dövrdə 1950-ci ilə qədər Nikolay Yakovleviç Marrın (1865–1934) Yafəs dil nəzəriyyəsi diqqəti cəlb edir. Bu nəzəriyyəyə görə akademik Marr iddia edeirdi ki, bütün dillərin lüğət ehtiyatı bazasında SAL, BER, YON, ROŞ ünsürləri durur. Dünya dilləri çarpazlaşma nəticəsində yaranıb. Bu fikirlər səhv olsa da dilçilik tipologiyası ilə əlaqədar Marrın diqqətəlayiq tədqiqatları olmuşdur.
İvan İvanoviç Meşşaninnovun isə (1883–1977) cümlə strukturu ilə əlaqədar maraqlı fikirləri olmuşdur. Xüsusilə, erqativ və nominativ dillər məsələsi bu sahədə maraqlı idi. Meşaninovun dil tipologiyası ilə əlaqədar irəli sürdüyü stadial nəzəriyyəsi tamamilə dil diskriminasiyası ideyasına xidmət edirdi. O, köksözlü və aqültinativ dilləri primitiv düşüncə məhsulu hesab edirdi. Sovet dilçiliyində Lev Vladimiroviç Şerbanın, Viktor Viladimiroviç Vinoqradovun, Boris Aleksandroviç Serebrennikovun qiymətli tədqiqatları vardır.
Azərbaycan dilçilik məktəbi
Azərbaycanda intellektli insanlar həmişə olmuşdur. Ancaq tarixi məqamlarda dövlətçilik ideologiyası imkan verməmişdir ki, xalqın içərisindən çıxan intellektlər onların özlərinə, öz dillərinə xidmət edə bilsinlər. Məsələn, XI əsrin görkəmlli alimlərindən Əbu Zəkəriyyə Yəhya ibn Əli Xətib Təbrizinin üslubiyyata aid çoxlu əsərləri olmuşdur. Ancaq ərəb dilinə dair, bəzi hallarda isə Azərbaycan dilinə aid mənbələrə Xətib Təbrizinin əsərləri barədə məlumatlar vardır. Çox təəssüf ki, sovet dövründə belə kitablar ya üzə çıxmamış, və ya tapılanlar repressiya dövründə (1937–1940) məhv edimişdir. Ancaq Azərbaycan dilinə aid bəzi tədqiqatların izləri saxlnıla bilmişdir. Məslən, XIV əsrdə Cəmaləddin ibn Mühənnanın yazdığı "Hilyət-ül-lisan, həlbət- ül-bəyan" adlı əsəri haqqında məlumat vardır. Həmin dövrə Hüsam adlı müəlifin "Tövət-ül-Hüsam" adlı əsəri yaradılmışdır. Əsər farsca-Azərbaycanca mənzum lüğətdir. XIX əsrdə, XX əsrin əvvəllərində yazılmış qrammatikalar dərslik xarakterli olmuşdur. Sovet dövründə və hazırda Azərbaycan dilçiliyində çoxlu əsərlər yaradılmışdır. Azərbaycanda dilçilik elmi Bəkir Çobanzadənin Məmmədağa Şirəliyevin, Əbdüləzəl Dəmiçizadənin və Muxtar Hüseynzadənin fəaliyyətindən bəhrələnmişdir. Ancaq demək olar ki, Azərbaycan dilçiliyində tipologiya ilə bağlı heç bir yeni konsepsiya yaradılmamışdır. Dilçilik elmi isə hansı məkanda mövcudluğuna baxmayaraq yeni istiqamətlərə möhtacdır. Çünki dilçilik tipologiyası getdikcə öz üfüqlərini genişləndirməyə başlayır. Köhnə suallar yenidən təzələnir. Görəsən dillər necə yaranıb? Dillər arasındakı əlaqələrin səbəbi nədir? Dil qohumluğu təkcə areal iləmi, dil ailələri iləmi bağlıdır, yoxsa dil qohumluğunun qlobal köklərimi var? Bu sualların cavabı dil tipologiyası tədqiqatlarının şəbəkəsinin genişləndirilməsini tələb edir.
Elton gölü
Elton gölü — Xəzəryanı ovalıqda yerləşən axarsız, şorsulu göl. Göl inzibati baxımından Rusiyanın Volqoqrad vilayəti, Pallasovski rayonu, Elton kənd inzibati vahidliyində, Qazaxıstan sərhəddindən bir qədər aralıda yerləşir.
Böyük ehtimalla gölün adı monqol dilində olan «Altın-Nor» (qızılı dib) sözündən əmələ gəlmişdir.
Ümumi təsviri
Göl Xəzəryanı ovalığın şimal-qərbində böyük duzlu qübbələr arasında bir çökəklikdə yerləşir.
Göl doymuş bir duzlu məlluldan ibarətdir. Hansı ki, yazda müəyyən qədər əriyir. Minerallaşma hər litrə 200—500 q arasında dəyişir. Bu göstəriciyə görə Ölü dənizi 1,5 dəfə üstələyir. Gölün suyunda Dunaliella salina yosunları vardır ki, onlarda gölə qırmızımtıl rəng verir. Gölün dibi qalın duz təbəqəsi ilə örtülüdür. Dibində isə hindrogen sulfit vardır.
1882-ci ilə qədər Elton gölündən duz çıxarılırdı. 1910-ci ildə gölün sahilində «Elton» müalicə sanatoriyası inşa edilir (1945-ci ilə yeni əraziyə köçürülür). 2001-ci ildə göl və ətrafında yerləşən 106 min ha çöl ərazisində «Elton» təbiət parkı salımnmışdır.
«Elton sanatoriyası»
thumb|250px|Elton gölünün kosmosdan çəkilmiş şəkili thumb|300px|Göldəki palçıq vannaları 1910-cu ildən göl sahilində palçıq vannaları və balneoterapiya sanatoriyası fəaliyyət göstərir. 1945-ci ildə isə göldən 6 km şərqdə eyni adlı qəsəbədə Elton sanatoriyası salınır.
Sanatoriyadan 3 km məsafədə xlorid-sulfat-natriumlu mənbənin kimyavi tərkibi «Esentuki-17» və Smirnovski ilə eynidir.
Burada Periferik sinir sistemi, hərəkət və dəstək orqanları, həzm, ginekoloji və s. xəstəliklərin müalicəsi həyata keçirilir.
Elton ətrafında ən hündür zirvə Ulaqan dağı 68 m dəniz səviyyəsindən yuxarıda yerləşir.
Tarixi
Göl hələ sanatoriya olmamışdan öncə məşhurlaşmışdı. Belə ki, Həştərxan xanlığının IV İvan Qroznı tərəfindən işğalından sonra buradan duz hasil olnmağa başlanılır. O dövrdə Həştərxan duz göllərinin şöhrəti o qədər böyük idi ki, onların tükənməzliyi və yüksək keyfiyyətli duzları haqqında fantastik hekayələr yaranmışdı. Yelizaveta Petrovnanın dönəmində duz hasilatı geniş vüsət almışdır.
24 fevral 1747-ci ildə hakim senat Elton gölü üzərində bir duz mədənçilik komissiyasının təşkili haqqında fərman imzalanmışdır.
1865-ci ildən dövlət duz üzərində inhisarçılığına son qoyaraq, mədənləri özəl sahibkarlara satır. Çoxları Elton və Baskunçak göllərində mədənlər əldə edir. Hasilatın davamlı və sürətlə aparılması nəticəsində artıq bir əsrdən artıq davam edən duz hasilatı mənbənin azalması ildən ilə azalır. 1880-ci illərdə hasilat tam dayanır və gölün sanatoriya əhəmiyyətli istifadəsinə başlanılır.
İqlimi
İqlimi kəskin kontinental, quraqdır: yayı isti (iyul ayının orta temperaturu 25 °C), qışı isə soyuq (fevral ayının orta temperaturu −7 °C); illik yağıntının miqdarı 300 mm, daima bir istiqamətli küləklər əsir.
Kilikiya yarımadası
Kilikiya yarımadası — Türkiyə ərazisində Kiçik Asiya yarımadasının cənubunda Kilikiya dənizinin akvatoriyasına daxil olan Mersin və Antalya körfəzləri (100 km) arasında yerləşir.
Yarımadanın şimalı Tavr dağlarının hündürlükləri və cənubu isə alçaq dağları ilə hüdudlanır. Ən hündür nöqtəsi 2257 metrdir. Karst məşhəlli təbiət abidələrinə rast gəlinir. Ərazidə Makvis, Enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı meşələr üstünlük təşkil edir.
Pənah xanın sarayı (Şuşa)
Bu saray Şuşa şəhərinin ilk böyük tikilisi sayılır. Əsası Qarabağ xanı Pənahəli xan tərəfindən qoyulan Şuşa qalasının ən hündür yerində, Pənahəli xan özünə saray inşa etdirmişdi. Hal-hazırdan ermənilər bu möhtəşəm abidəni məhv etmişdilər. Sarayın yalnız bəzi divarlarının xarabalığı müşahidə edilir.
Qalereya
Erməni işğalında dağıdılmış Pənah Xanın sarayı
Yuxarı Təzəkənd (Marağa)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 539 nəfər yaşayır (142 ailə).
Knar Aykakan
Knar Aykakan (Erməni lirası) — ilk erməni musiqi jurnalı. Ayda iki dəfə dərc olunurdu. Osmanlının paytaxtı Konstantinopolda nəşr edilmişdir. 1857–1858-ci illərdə "Knar Arevelyan" adı ilə nəşr olunurdu, 1861–1864-cü illərdə "Knar Aykakan" olmuşdur. "Erməni lirası" musiqi təşkilatının rəsmi orqanı idi. Təşəbbüskar və redaktor Qabriel Yeranyan (T. Çuxadjyan və N. Taşçıyan ilə birlikdə). Hər buraxılışda Avropa və yeni erməni musiqi notalarında dərslər dərc olunurdu (dirijor G. Çerçiyan). Milli-vətənpərvərlik mahnıları da çap olunmuşdur.
Təzəkənd Qaranaz (Marağa)
Təzəkənd Qaranaz — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Marağa şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 195 nəfər yaşayır (43 ailə).
İohan Şöner
İohan Şöner (16 yanvar 1477, Karlştad – 16 yanvar 1547, Nürnberq) — bir çox sahədə iz qoymuş alman alimi. Keşiş, astronom, astroloq, coğrafiyaşünas, kosmoqraf, kartoqraf, riyaziyyatçı, qlobusların və elmi alətlərin istehsalçısı, elmi kitabların redaktoru və naşiri. 1543-cü ildə Nürnberqdə Şöner Kopernikin məşhur "Göy cisimlərinin fırlanması haqqında" kitabının nəşr olunmasında mühüm rol oynamışdır.
Şönerin adına Marsda krater adlandırılmışdır.
Həyatı
thumb|Yer kürəsinin xəritəsi O, Erfurt Universitetində ilahiyyat təhsili almış, daha sonra Bamberqdə katolik keşişi olaraq işləmişdir. Orada, öz evində o, çap mağazası yaradaraq astroloji ədəbiyyat çap etməyə başladı. Şöner həm göy, həm də yer qlobuslarının yaradıcısı kimi tanınır, həmçinin yeni kəşf edilmiş Amerika materikinin təsvir edildiyi ilk yer qlobusunun. Şönerin qlobusu Nürnberq şəhər kitabxanasında saxlanılır. 1526-cı ildən, Nürnberqdə Melanxton Gimnaziyasının açılışından sonra Şöner orada riyaziyyat müəllimi oldu və 20 il bu vəzifədə qaldı. O lüteranlığı qəbul etdi və 7 avqust 1527-ci ildə Anna Selerinlə evləndi. Şönerin xidmətləri arasında əsas yeri Georq fon Purbax, Bernhard Valter (1430–1504), İohan Regiomontan və Nikolay Kopernikin astroloji və astronomik əsərlərinin nəşri tutur. Bundan əlavə, o efemeridləri və əbədi planet cədvəllərini, həmçinin astrologiya üzrə böyük dərslik sayılan "De judiciis nativitatum"u (1545) nəşr etdirmişdir. Bu kitabların hər ikisi Melnxtonun ön sözü ilə nəşr edilmişdir. Şöner öz dərsliyində astrologiyanın Kopernik astronomik sistemi ilə tam uyğun olduğunu inandırıcı şəkildə müdafiə edirdi. Bundan əlavə o, astrologiya, astronomiya, xronologiya və riyaziyyat mövzusunda bir sıra başqa əsərlər də yazmışdır. thumb|Şönerin Veymar qlobusu. Amerika və Uzaq Şərq bir-birinə bitişik göstərilib.
Seçilmiş əsərləri
thumb|Algorithmus demonstratus, 1534
Renfri
Renfri – Polşa yazıçısı Andjey Sapkovskinin "Cadugər" romanlar seriyasının personajı, Kreyden knyajnası.
Bioqrafiya
Sapkovskinin əsərində Renfri Kreyden knyazı Fredefalkın birinci evliliyindən olan qızı, Arideya adlı ikinci həyat yoldaşının ögey qızıdır. Arideya sehrli güzgü vasitəsiylə Renfrinin onun ölümünə səbəb olacağını öyrənir və bu haqqda sehrbazlara məlumat verir. Sehrbaz Streqobor isə belə qərara gəlir ki, knyajna mutantdır. O zaman qızı öldürməyə qərar verilsə də, Renfri xilas olur. Bundan sonra knyajna köçəri həyat yaşamağa başlayır, bir neçə il sonra isə yeddi cırtdandan təşkil edilmiş quldur dəstəsinə rəhbərlik edir. Bundan sonra Renfri “Sorokoputka” ləqəbi ilə tanınır və qəddarlığı ilə məşhurlaşır. On yeddi yaşı olarkən Renfri bütün Maxakamı qorxu altında saxlaya bilir. Blavikendə Rendri Geraltla qarşılaşır və bazar meydanında döyüş zamanı cadugər tərəfindən öldürülür.
Renfri-Sorokoputka obrazında Sapkovski ən məşhur klassik nağıllardan biri olan “Ağbəniz və yeddi cırtdan” nağılına ironik baxış təqdim etmişdir.
Seriallarda
Polşa istehsalı olan “Cadugər” teleserialında Renfri rolunu Kinqa İlqner canlandırmışdır. ABŞ istehsalı olan eyni adlı serialda isə personaj Emma Epplton tərəfindən canlandırılmışdır. Əvvəlcə həmin rola Milli Breydinin götürülməsi planlaşdırılmışdır. Renfri ilə bağlı epizod serialın pilot seriyasının süjet əsasını təşkil etmişdir.
NGC 5387
NGC 5387, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. Sbc tipli. tərəfindən ildə 121.92 sm (48 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Kqalaqadi dili
Kqalaqadi dili — Bantu dillərindəndir ki, Botsvana, Cənubi Afrika və Namibiyada 40,000 nəfər tərəfindən danışılır.
Kiçik Saray
Kiçik Saray (Сарайшық,, Sarayçık , Küçük Saray , və yaxud — XIII-XVI əsrlərə aid qədim şəhər. Ural çayının sağ sahilində, Qazaxıstanın Atırau vilayətinin Maxambet rayonu, Atırau şəhərindən 50 kilometr şimalda müasir Sarayçık kəndinin yaxınlığında və ərazisində yerləşmişdir.  Bir sıra fars və ərəb mənbələrində Saray-Çık, Saray-Uçuq və buna bənzər adlarla adlandırılmışdır. Əvvəllər Avropadan Çinə Volqaboyu və Xarəzm yolu ilə qədim ticarət yolunda yerləşən Qızıl Ordanın şəhərlərindən biri idi. 1242-1280-ci illərdə - Şiban Ulusunun paytaxtı kimi də tanınır. 1580-ci ildə dağıdılmadan əvvəl Noqay Ordasının paytaxtı və yeganə məlum şəhəri olmuşdur. Şəhər Qasım xanın dövründə Qazax xanlığının tərkibinə qatılmışdır.
Monqollardan əvvəlki dövr
Şəhərin arxeoloji tədqiqi və aşkar edilən monqollardan əvvəlki mədəni təbəqə ehtimal ki, “şəhərin XI əsrdə, bəlkə də X əsrdə tikildiyini” düşünən SSRİ tarixçisi Sergey Tolstovdan qaynaqlanır. Onun fikrincə şəhər Xarəzm koloniyaçıları tərəfindən Aşağı Volqaboyuna gedən yolda salmışdılar. Lakin 1996-2000-ci illərdə aparılan qazıntılar zamanı, monqollardan əvvəl heç bir mədəni təbəqə aşkarlanmamışdır.
Qızıl Orda dövrü
250px|thumb|right|Kiçik Sarayda tapılan sikkəyə həsr olunmuş 500 [[Qazaxıstan təngəsi|təngə nominallı xatirə sikkəsi.]] Monqol dönəmində köçərilərin qışlaq qərargahının yerləşdiyi yerdə qurulmuşdur. A.V.Paçkalovun fərziyyəsinə görə - XIV əsrin əvvəllərinə, Özbək xanın hakimiyyətinin birinci dövründə XIII əsrdə təməli qoyulmuşdur. Ən erkən sikkələr Toxta xannı dövrünə aiddir. İlk dəfə 1330-cu illərdə İbn Bətutə tərəfindən qeyd edilmişdir. Sarayçıkın cənubda olan Aktobe-Laeti qəsəbəsinin tədqiqatçısı Lev Qalkinin dediyinə görə “Sarayçık su basmış Laetini (Aktobe qəsəbəsi) əvəz etdi”.
Tarixçi Əbülqazi Bahadır xanın yazdığı əfsanəyə görə, şəhərin əsası Batı xan tərəfindən qoyulmuşdur. XIV əsrin sonuna qədər şəhər divar ilə əhatə olunmamışdı. Şəhər XIV əsrdə Qızıl imperiyanın paytaxtlarından Xarəzmə gedən Avropa və Mərkəzi (Soqdiana) və Şərqi Asiya (Çin) ölkələrini birləşdirən marşrutlardakı strateji mövqeyi sayəsində inkişaf etdi. Kiçik Sarayda sikkələrdə zərb olunurdu.
Sarayçik Qızıl Ordanın ən böyük şəhərlərindən biri və şəhər aqlomerasiyasının mərkəzi idi (XX-ci əsrin iqtisadi fəaliyyəti ilə dağıdılmış bir sıra yaşayış məntəqələri var, Atıraunun kənarında Aqtöbe-Laeti qəsəbəsi var). Arxeoloji tapıntılara, xüsusən də kitabələri olan saxsı qablara baxanda Saraiyçikin inkişaf etmiş mədəniyyətə sahib bir şəhər qənaətinə gəlinir. Şəhərin saxsı borularından bənzərsiz bir su təchizatı və kanalizasiya sistemi var idi. Metalurgiya və dulusçuluq istehsalı mövcud idi. Sakinləri həm də sənətkarlıq, bostançılıq, bağçılıq və balıqçılıqla məşğul idilər. Şərqi Qərblə birləşdirən strateji yer şəhəri böyük bir ticarət mərkəzinə çevirmişdi. 1334-cü ildə Sarayçikdə qaldığını izah edən "Deşt-i Qıpcağa səyahət" qeydlərinin müəllifi olan ərəb səyyahı və coğrafiyaşünası İbn Battutə, Bağdadı xatırladan Uly-su kanalındakı bərələr haqqında məlumat verirdi. Şəhərin kənarları bir növ kurort mərkəzi idi. Ordanın hər yerindən nəcib insanlar ov və balıq tutmaq üçün buraya gəlirdilər.
Şəhər Böyük İpək Yolunun şimal qolu üzərində dayanırdı. Florensiyalı maliyyəçi Françesko Balduççi Peqolotti, 1338-1342 arasında tərtib etdiyi "Pratica della mercatura" əsərində, Tanadan Xarəzmə gedən mühüm ticarət yolunu izah edərkən Kiçik Saraydan (Sarakanko)dan bəhs edir.
Əbu-əl-Qazinin məlumatına görə, Bərdibəy xan və Canıbəy xan Kiçik Sarayda taxta çıxmış və burada da dəfn edilmışdilər.
1395-ci ildə şəhər Əmir Teymurun qoşunları tərəfindən məhv edilmişdi. Sağ qalan sakinlərin sayı barədə dəqiq məlumat yoxdur.
Əmir Teymurun yürüşündən sonra şəhər cənub-şərqə, Soroçinka kanalına tərəf yerini dəyişdi.
Noqay dövrü
XV əsrin 30-40-cı illərində şəhər bərpa edildi. XV əsrin ikinci yarısından (1490-cı illər) Noqay Ordasının paytaxtı və yeganə məlum şəhəri olan Sarayçık, 1580-ci ildə dağıdılana qədər, Kasım xan hakimiyyəti illərində Qazax xanlığının bir hissəsi idi. Şəhərdə Noqay Ordasının xanlarının və Qazax xanı Kasımın qərargahı yerləşirdi.
Kiçik Sarayda yeddi xanın dəfn olunduğu ehtimal edilir. Qızıl Orda xanları - Sartaq, Bərkə xan, Toktakiya, Canıbəy xan, bəzi mənbələrə görə Məngü Timur xanda burada dəfn edilib. Qazax xanlarından Kasım xan və Noqay Ordası xanları - İzmail və Urazın da qəbirləri burada yerləşir.
XVI əsrdə Sarayçıkda natural dəyişmə üstünlük təşkil edirdi.
Neçay və Boqdan Barboşun yürüşündən sonra, 1580-ci ildə şəhər ələ keçirildi və yandırıldı. Moskva çarlığına tabe olmayan quldur kazaklar şəhəri təmamilə qarət etdilər. Şəhər o qədər viran oldu ki, sakinləri Xivəyə köçmək məcburiuyətində qaldılar. 1640-cı ildə Kiçik Sarayın hsahiblərinin icazəsi ilə, Ural çayının yuxarı axarında Sarayçikin xarabalıqlarından 2 kilometr məsafədə, rus köçkünləri məskunlaşdılar. Onlar burada Sarayçikovski qalasını salmaqla, yeni məskunlaşma tarixinin başlanğıcını qoydular. Qalanın yerində sonradan Sarayçikov xutoru meydana gəldi. Sonradan Qazaxıstanın Atırau vilayətinin Maxambet rayonu, Atırau şəhərindən 50 kilometr şimalda müasir Sarayçık kəndi yarandı.
Arxeoloji qazıntılar
250px|thumb|right|Kiçik Saray, 2020-ci il oktyabr ayı 1769-cu ildə Sarayçikin xarabalıqları alim və səyyah Peter Simon Pallas tərəfindən ziyarət edilmışdir.
Kiçik Sarayda kəşfiyyat qazıntıları 1861, 1937 və 1950-ci illərdə aparılmışdır. 1861-ci ildə qazıntılar zamanı heyət kapitanı A.E.Alekseyev çox sayda mərmər qırıqları, müxtəlif növ kərpic plitələr tapmışdır. Sarayçık yaxınlığındakı qədim qəbirlərdə çox sayda qızıl, gümüş və mis zərgərlik nümunələri və sikkələr aşkar edilmişdir. 1937-ci ildə Aşağı Volqa bölgəsinin arxeologiya sahəsi üzrə mütəxəssisi Nikolay Artyuzov (1899-1942) tərəfindən qazıntılar aparıldı. 1950-ci ildə Alkey Marqulan, 1980-ci illərdə Lev Leonidoviç Qalkin, 1996-2000-ci illərdə Zainolla Samaşev və başqaları tərəfindən arxeoloji qazıntılar və tədqiqatlar aparılmışdır.
Əsasən XIV əsrin təbəqələri araşdırılmış, xam və daha az yandırılmış kərpicdən tikililər, keramika borularından su təchizatı sistemi və sənətkarlıq izləri tapılmışdır. Arxeoloji materiallar arasında ev əşyaları, tətbiqi sənət əsərləri də var. XIII-XVI əsrlərə aid sikkələr, Yusif Balasaqunlunun şeirindən parçalar olan qab, şəhərin uzaq əlaqələrini əks etdirən bir xalça parçası, ərəb yazısı ilə örtülü möhürlər tapılmışdır. Aşkar edilən sikkələrin şoxu XIV əsrə aiddir. Ən erkən sikkələr Toxta xanın dövrünə aiddir.
Şəhər qalıqlarında Krım xanları Gərayların sikkələri də tapılmışdır. Bunlar I Hacı Gəray və I Məngli Gəray adından zərb edilmiş sikkələrdir.
Müasir dövr
Hal-hazırda, tarixi abidənin yanında Atırau vilayətinin Maxambet rayonunun Sarayçık kəndi var. Ural çayının mənsəbini dəyişməsi nəticəsində şəhərin tarixi təbəqəsi geri dönməz şəkildə məhv olur. 1999-cu ildə bu yerlərdə "Xanın qərargahı - Sarayçık" xatirə kompleksi ucaldılmışdır.
Qriqor Otyan
O, erməni milli konstitusiyasının və 1876-cı il Osmanlı konstitusiyasının yaradılmasında əsas fiqur olmuşdur. Otyan erməni dramaturqu və yazıçısı Ervand Otyanın əmisi idi.
Bəhram Rəcəbzadə
Bəhram Xudaverdi oğlu Rəcəbzadə — "Altın Kurt" ləqəbli peşəkar Azərbaycan kikboksçusu. Kikboksinq üzrə 3 qat İran və 8 qat super liqa (İran və Türkiyə) çempionu, 3 qat Azərbaycan çempionu, 2009-cu ildə Antalya da keçirilmiş WOF açıq Avropa və 2011-ci il WOF ağır çəkidə (91+) dünya çempionu, Asiya çempionu, Avropa 2-cisi, WKF-nın dünya kəməri sahibi, 2013-cü ildə Afinada keçirilmiş WPKA dünya versiya üzrə dünya kəmərinin sahibi, əməkdar məşqçi.
Həyatı və kariyerası
Bəhram Rəcəbzadə 1991-ci ildə Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhərində anadan olub. 7 yaşından etibarən idmanla məşğul olmağa başlayıb. Ilk nailiyyəti 10 yaşında olub. Kikboksinq üzrə 3 qat İran çempionu və 8 qat super liqa çempionudur. O, 2009-cu il WOF açıq Avropa, 2011-ci il WOF dünya çempionudur. WKF-nın dünya kəməri sahibidir. 2013-cü ildə WPKA dünya (Afina), 2016-cı ildə isə kikboksinq üzrə Azərbaycan çempionu olmuşdur. 2015-ci ilin dekabrında Orion İdman Klubunun dəvəti ilə Azərbaycana dəvət olunub və hazırda Azərbaycanı təmsil edir. Profisional 58 döyüşdən 57 qələbəsi vardır. 2016-cı ildə ailə həyatı qurub, həyat yoldaşı da idmançıdır. Övladı yoxdur.
Aşağı Təzəkənd (Marağa)
Aşağı Təzəkənd — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Marağa şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 397 nəfər yaşayır (108 ailə).
Maeda Toşiie
– Azuçi-Momoyama dövrünün nüfuzlu Yaponiya daymyolarından biri. 1551-ci ildə Oda Nobunaqaya xidmət etməyə başlamışdır.
1559-61-ci illər istisna olmaqla, Nobunaqanın ölümünə qədər onun xidmətində olmuşdur. Bu dövr ərzində Nobuqananın əsas generallarından birinə çevrilmiş, Ovari əyalətinin daymyosu olmuşdur. Növbəti illərdə isə Toyotomi Hideyoşinin yaxın müttəfiqinə çevrilmişdir.
Oda klanı ilə
Toşşie Nobunaqanın başlıca hərbi əməliyyatlarının çoxunda iştirak etmişdir. 1560-cı ildə ronin kimi Okehazama döyüşündə, 1561-67-ci illərdə Mino əyalətinin işğalında, 1570-73-cü illərdə Asaqi Naqamasa və Asakura Yoşikaqeyə qarşı hərəkatlarda, Osakada Təmiz torpağın buddizmi rahiblərinin silahlı qüvvələrinə qarşı mübarizədə, 1575-ci ildə muşketyor kimi Naqaşino döyüşündə Nobunaqa üçün döyüşmüşdür.
thumb|left|Maeda Toşiienin Kanazavada yerləşən heykəli. 1575-ci ildə Nobunaqa Eçizen əyalətini yenidən işğal etmiş və əyalətin idarəsini Şibata Katsuieyə tapşırmışdır. Bu zaman Toşiieni Şibatanın idarəçiliyini təftiş etməklə vəzifləndirmişdir. Tezliklə o, bir daymyonun gəlirinə və statusuna malik olmuş, 1581-ci ildə isə Nobunaqa tərəfindən Noto əyalətinin daymyosu seçilmişdir. Həmin dövrdə Noto əyaləti Oda rejiminin Eçiqo əyalətinin daymyosu olan Uesuqi Kaqekatsuya qarşı müharibədə vacib yerlərdən biri hesab olunurdu. Nobunaqanın 1582-ci ildəki ölümü zamanı Toşiie bu müharibədə iştirak edirdi.
Hakimiyyət uğrunda başlayan mübarizə zamanı Toşiie Şibata Katsuie ilə Toyotomi Hideyoşi arasında sülh danışıqları aparmağa çalışsa da, cəhdləri uğursuz olmuş və iki rəqib 1583-cü ildə Şizuqatake döyüşündə bir-birinə qarşı döyüşmüşdür. Toşiie keçmiş müttəfiqi Katsuieni tərk edərək Hideyoşinin qələbəsini və Şibatanın məhvini təmin etmişdir. Hideyoşi onu mükafatlandıraraq Kaqa əyalətinin iki bölgəsini Noto əyalətinə vermişdir. Həmin il Toşiie iqamətgahını Kanazavaya köçürərək Kanazava hanının əsasını qoymuşdur.
Hideyoşi klanı ilə
Hideyoşinin 1584-cü ildə gələcək şoqun Tokuqava İeyasu və Nobunaqanın oğlu Oda Nobukatsu ilə münaqişəsi zamanı Toşiie Hideyoşi torpaqlarının şimalını qorumaqla vəzifələndirilmişdir. Maeda hanı Etçu daymyosu Sassa Narimasa tərəfindən işğal edilsə də, Narimasanın 1585-ci ildəki məğlubiyyətindən sonra Etçu torpaqlarının böyük hissəsi Toşiieyə verilmişdir. 1590-cı ildə Hideyoşinin Hoco klanına qarşı başlatdığı Odavara hərəkatında iştirak etmiş, Yaponiyanın şimal əyalətlərinə qədər irəliləyərək 1591-ci ildə bütün ölkəni Hideyoşi hakimiyyəti altında birləşdirmişdir.
Toşiienin Hideyoşi yaxın qohumluq əlaqələri var idi. İki qızı – Kiku və Qo Hideyoşi tərəfindən övladlığa götürülmüşdü. Digər qızı Maa isə Hideyoşinin kənizi idi. Toşiie Hideyoşinin yaxın müttəfiqlərindən biri idi və 1590-cı illər boyunca onunla yaxın qalmışdır. Hideyoşi 1595-ci ildə Beş böyük ağsaqqal şurasını quranda Toşiie Yaponiya hökumətinin ən yuxarı qrupuna daxil olmuşdur. Hideyoşinin 1598-ci ildəki ölümündən sonra Toşiee onun varisi olan Toyotomi Hideyorinin maraqlarını qorumağı başlıca vəzifə seçmişdir. Lakin Toşieenin 1599-cu ildəki ölümündən sonra Toyotomi klanın əsas sütunlarından biri də ortadan qalxmış, beləcə, hakimiyyət uğrunda mübarizə kəskinləşmişdir. 1600-cü ildə baş verən Sekiqahara döyüşündən sonra Tokuqava İeyasu bütün hakimiyyəti ələ keçirmişdir.
Heydər Əliyev Muzeyi (Siyəzən)
Heydər Əliyev Muzeyi — Azərbaycanın Siyəzən rayonunda Azərbaycan Respublikasının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətini, zəngin dövlətçilik irsini özündə təcəssüm etdirən muzey.
Ümumilikdə Heydər Əliyev mərkəz və muzeyləri Azərbaycan xalqının Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin dövlətçilik məfkurəsinin dərindən öyrənilməsi, geniş təbliği, Azərbaycan tarixi və dilinin, mədəniyyətinin, milli-mənəvi dəyərlərinin yaşadılması istiqamətində sistemli fəaliyyət göstərir.
Azərbaycanda Heydər Əliyev muzeylərinin təşəbbüskarı və yaradıcılarından biri Quba Heydər Əliyev Mərkəzinin direktoru Elza Orucova olmuşdur.
Heydər Əliyev muzeylərinin mahiyyət etibarı ilə mərkəz kimi fəaliyyət göstərdiyini, onların regionlarda ictimai-siyasi və mədəni mərkəzlər kimi mühüm rol oynadığını nəzərə alaraq, habelə yerlərdən daxil olan çoxsaylı müraciətlərə əsasən Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin müvafiq əmri ilə Heydər Əliyev Muzeyləri mərkəz adlandırılmışdır.
Haqqında
3 mərtəbədən və 14 otaqdan ibarət olan Siyəzən rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin müasir orijinal layihə əsasında inşasına 2013-cü ilin yanvar ayında başlanmış və iyul ayında başa çatdırılmışdır. Ümumi sahəsi 1200 m2 olan Mərkəzdə dünya şöhrətli siyasi xadim Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətindən bəhs edən kitablar, fotolar, fəxri diplomlar və digər sənədlər sərgilənir. Fotolarda Ulu Öndərin uşaqlıq, yeniyetməlik, tələbəlik illəri, Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsində işlədiyi, Azərbaycan Kommunist Partiyasının birinci katibi olduğu dövrlərdə Siyəzən rayonuna səfərləri əks olunmuşdur. Mərkəzdə, həmçinin Ümummilli Lider Heydər Əliyevin SSRİ Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini, müstəqil Azərbaycan Respublikasının Prezidenti olduğu dövrlərdə Siyəzənə səfərlərini əks etdirən fotolar yer almışdır.