cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uşaqlıq yolu (anatomiya)
Uşaqlıq yolu ― 8–10 sm uzunluğunda boru şəklində olub uşaqlığı xarici cinsiyyət üzvləri ilə birləşdirir; dölün və aybaşı qanının uşaqlıqdan xaricə çıxması və toxumun (spermatazoidin) uşaqlığa daxil olması üçün bir yol təşkil edir. Bunun ön divarı — və dal divarı —  vardır. Bunlar uşaqlıq yolu boş olan vaxt bir-birinə söykənir və aralarında frontal istiqamətdə durmuş bir yarıq qalır. Uşaqlıq yolu aşağıya doğru daralaraq uşaqlıq yolu dəliyi (girəcəyi) — vasitəsilə uşaqlıq yolu dəhlizinə açılır; yuxarıda isə uşaqlıq boynunun uşaqlıq yolu hissəsini  əhatə edir və nəticədə uşaqlıq yolu ilə  arasında uşaqlıq yolu tağı —  adlanan həlqəvi bir yarıq əmələ gəlir. Təcrübə cəhətcə bu tağ dörd qismə bölünür: ön, iki yan və dal tağlar. Uşaqlıq yolunun dal divarı bir tərəfdən ön divardan təxminən 1,5–2 sm uzun olduğu üçün və digər tərəfdən uşaqlıq boynunu daha da yuxarıdan əhatə etdiyi üçün, dal tağ o birilərindən geniş və dərindir. Burada dal divar düz bağırsaq-uşaqlıq çalası tərəfdən periton ilə örtülü olur; beləliklə uşaqlıq yolu boşluğu periton boşluğundan ancaq arxa divar vasitəsilə ayrılmışdır. Bunun təcrübədə artıq əhəmiyyəti vardır, çünki bəzən cərrahi əməliyyat zamanı uşaqlıq yolu çırıldıqda və ya deşildikdə infeksiya uşaqlıq yolundan periton boşluğuna keçə bilər.
Uşaqlıq yolunun divarı
Uşaqlıq yolunun divarı üç qişadan ibarətdir:. Burada elastiki və əzələ lifləri olduğu üçün uşaqlıq yolu nəhayət dərəcədə genələ bilir. uşaqlıq yolunu xaricdən əhatə edərək boş birləşdirici toxumadan təşkil olunmuşdur. Ön tərəfdə sidik kanalı divarı ilə və arxadan düz bağırsaq divarını əhatə etmiş sərt toxuma ilə rabitədədir. Bu qişada artıq dərəcədə elastiki liflər, bir az saya əzələ lifləri, qan damarları və sinirlər vardır. saya əzələ toxumasından təşkil olunmuşdur; burada selikaltı qat olmadığı üçün bilavasitə selikli qişa ilə bitişmişdir. əzələ qişasını təşkil edən liflərin əksəri boylama və azı həlqəvi istiqamətdə gedərək yuxarıda uşaqlıq aşağıda aralıq əzələləri ilə birləşir. Uşaqlıq yolu dəliyi iradi əzələ toxumasından təşkil olunmuş həlqəvi büzücü əzələ ilə əhatə olunmuşdur. Bu əzələ 4–7 mm enində olub, uşaqlıq yolu dəliyini əhatə etmək ilə bərabər sidik kanalını da əhatə edir və yan tərəflərdən aralığın dərin köndələn əzələsi ilə və arxa tərəfdən anusu qaldıran əzələ ilə birləşir. 230px|thumb|left|Uşaqlıq yolunun divarı əzələ qişasından qalındır (təxminən qalınlığı 2,5 mm-ə çatır) və özü də çoxqatlı yastı epitel ilə örtülüdür. Selikli qişa külü za çəhrayı rəngdə olur, aybaşı dövründə tündləşir və hamiləlik dövründə göyümtül bir rəng alır; bunun vəziləri yoxdur, ancaq tək-tək limfa düyüncükləri — təsadüf olunur. Normal halda selikli qişa üzərində həmişə seliyəbənzər bir maye olur, ancaq bu uşaqlıq boynu vəziləri ifrazatından başqa bir şey deyildir. Uşaqların və qızların uşaqlıq yolunun ön və dal divarları üzərində bir çox köndələn qırışlar — vardır, bunlardan orta xəttə birər sütun —  əmələ gəlir. Ön sütun dal sütundan qalındır və aşağı yaxınlaşdıqca yüksələrək sidik kanalının xarici dəliyi kənarında deyilən til (ətcik) əmələ gətirir.
Uçaqlıq yolu kiçik çanağın aşağı hissəsində mərkəzi bir vəziyyət alıb, arxasında — düz bağırsaq və önündə sidiklik və sidik kanalı yerləşmişdir. Sidiklik ilə uşaqlıq yolu zəif rabitədədir; burada olan hüceyrəli toxumada venoz kələflər vardır. Sidik kanalı nahiyəsində isə uşaqlıq yolu onun arxa divarı ilə sərt birləşdirici toxuma (arakəsmə) vasitəsilə möhkəm bitişmişdir. Uşaqlıq yolu anusu qaldıran əzələ ilə əhatə olunaraq sidik-cinsiyyət diafraqmasını dəlir və burada  deyilən bağ vasitəsilə qasıq bitişməsinə təsbit olunur. Beləliklə uşaqlıq yolunun fiksasiyasında sidik-cinsiyyət diafraqması, anusu qaldıran əzələ və onu örtən aralıq fassiyaları iştirak edir. Əgər uşaqlıq yolunun fiksasiya aparatı zəifləşərsə, nəticədə uşaqlıq və uşaqlıq yolu aşağı düşür, buna deyilir.
Uşaqlıq yolunun yaş xüsusiyyətləri
Yeni doğulmuş qızların uşaqlıq yolu nisbətən uzundur, artıq dərəcədə inkişaf etmişdir və sıxdır. 10 yaşında həmin qırışlar seyrəkləşir, uşaqlıq yolu uzununa çox böyüyür və yuxarı hissəsində qırışlar itir. Büluğa çatmış qızlarda qırışlar çox yüksək və konsistensiyaları qığırdaq kimi olur, 40 yaşından sonra uşaqlıq yolu öz elastikliyini itirir.
Vaskulyarizasiya və innervasiyası
250px|thumb|left|Uşaqlıq və yumurtalıq arteriyaları 300px|thumb|right|Uşaqlığın və yumurtalığın vaskulyarizasiyası Uşaqlıq yolu arterial qanı daxili qalça arteriyası sistemindən alır. Bu sistemdən çıxan damarlar — uşaqlıq yoluna şaxələr  verir. Bunlar uşaqlıq yolu divarlarının ətrafında anastomozlaşaraq arxada adlanan xüsusi arteriya əmələ gətirirlər. Uşaqlıq yolu venaları onun ətrafında kələf təşkil edir; bu kələf də xarici cinsiyyət və qonşu üzvlərin venoz kələfləri ilə rabitədə olur; qeyd olunan kələflərdən venoz qan eyni adlı venalarla axaraq daxili qalça venasına tökülür.
Uşaqlıq yolunun limfa damarları onun ətrafında zəngin tor təşkil edərək, limfanı yuxarı hissədən daxili qalça limfa düyünlərinə, aşağı hissədən qasıq limfa düyünlərinə və arxa hissədən düz bağırsaq limfa düyünlərinə daşıyır.
Uşaqlıq yolu deyilən kələf ilə innervasiya olunur. Bundan başqa burada xüsusi qanqlionlara da təsadüf olunur. Uşaqlıq yolunun aşağı hissəsi ciniyyət siniri ilə də innervasiya olunur.
NGC 2281
NGC 2281, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Arabaçı bürcü istiqamətində yerləşir. I3p tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Nadirqulu (Qoşaçay)
Nadirqulu - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 735 nəfər yaşayır (143 ailə).
Viaduk
Viadúk ( — yol, və  — aparıram, sözlərindən əmələ gəlib) — yolun çuxur, dağ dərəsi ilə kəsişməsində daş, dəmir-beton və ya metaldan tikilmiş körpü tipli nəqliyyat qurğusudu.
Viaduklar, bir qayda olaraq, əhəmiyyətli uzunluğa və yüksək dirək elementlərinə malik olurlar; onlar torpaq tökümünün iqtisadi və ya texniki cəhətdən məqsədəuyğunlu olmadığı yerlərdə tikilir. Estakadadan fərqli olaraq, viaduka müxtəlif hündürlü dayaqlar və müxtəlif uzunluqlu gözlər xasdı. Vacib nəqliyyat kommunikasiyaları üzərində viadukların tikintisi Qədim Roma dövründən tətbiq edilir.
Qatar (Qoşaçay)
Qatar - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 818 nəfər yaşayır (192 ailə).
Seyfəddin Muradov
Seyfəddin Mahmud oğlu Muradov (9 sentyabr 1993; Ağstafa rayonu, Azərbaycan — 12 sentyabr 2022; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri.
Həyatı
Seyfəddin Muradov 1993-cü il sentyabrın 9-da Ağstafa rayonunun Böyük Kəsik kəndində anadan olub.
Hərbi xidməti
Seyfəddin Muradov 2022-ci il sentyabrın 12-də Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən törədilən genişmiqyaslı təxribatın qarşısının alınması zamanı şəhid olub.
Xansultan Daçiyev
Xansultan Daçiyev — İkinci Dünya müharibəsi dövründə Qırmızı Orduda xidmət etmiş çeçen süvari. 15 yanvar 1944-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Lakin sonradan etnik mənsubiyyətinə görə Cəlal-Abad a sürgün edilmişdir. Lavrenti Beriya ya çeçen xalqının hüquqlarının geri qaytarılmasını tələb edən məktub yazmasından sonra tutuldu və iyirmi il həbs cəzasına məhkum edildi. Həbs edildikdən sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı və digər hərbi medalları ləğv edildi. Nəhayət 1985-ci ildə sərbəst buraxıldı və bəraət aldı. Həmçinin Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı Mixail Qorbaçov tərəfindən ona yenidən verildi.
Erkən həyatı
Xansultan Daçiyev 12 dekabr 1922-ci ildə indiki Çeçenistanda yerləşən Qerzel-Aul bölgəsində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. İbtidai məktəbi bitirdikdən sonra yerli kənd sovetində katib işləmişdir.
İkinci Dünya müharibəsi
Xansultan Daçiyev 1941-ci ildə Qırmızı Ordu sıralarına qatılmışdır. 1942-ci ilin iyununda ön cəbhəyə gətirilmiş və Dnepr hücumu dövründə 58-ci Mühafizə Süvari Alayında qəhrəmanlığı ilə seçilmişdir. 23 sentyabr 1943-cü ildə gecə vaxtı Xansultan Daçiyev və yoldaşı Dnepr i keçdi və çayın qərb sahilində düşmənə qarşı iki kilometrlik müdafiə xətti qurdu. Həmçinin hərbi məlumatları ağır atəş altında çatdırmağı bacardı. Xansultan Daçiyevin sayəsində Sovet qoşunları 1943-cü il sentyabrın 26-da Dnepri keçə bildilər. Bu uğuruna görə Çeçen-inquş sürgününün başlanmasından bir neçə həftə əvvəl, 15 yanvar 1944-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı elan edildi. Müharibənin qalan hissəsi dövründə Novoçerkassk Süvari Məktəbində təhsil aldı və təhsilini ki,ik leytenant rütbəsi ilə bitirdi.
Sürgündəki həyatı və ölümü
Xansultan Daçiyev 1946-cı ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı və müharibə veteranı olmasına baxmayaraq Qırmızı Ordudan tərxis olundu. Çeçen olduğu üçün xain damğası vurularaq Cəlal-Abada sürgün edildi. Lavrenti Beriyaya çeçen xalqının hüquqlarının geri qaytarılmasını tələb edən bir məktub yazmasından sonra tutuldu və iyirmi il həbs cəzasına məhkum edildi. 1955-ci ildə ona verilmiş Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı SSRİ Ali Soveti tərəfindən ləğv edildi. 1985-ci ildə sərbəst buraxıldı və bəraət aldı. Həmçinin Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı Mixail Qorbaçov tərəfindən ona yenidən verildi.
İki dəfə infarkt keçirdikdən sonra 2001-ci ilin may ayında 78 yaşında vəfat etdi.
Yeddiada Reydi boğazı
Yeddiada Reydi boğazı — Şimal Buzlu okeanında yerləşən Barens dənizində Yeddi adalar arxipelaqını Kola yarımadasından ayırır. Uzunluğu 13 km, eni 1,5 - 3,8 km, dərinliyi 68 m təşkil edir. Sahilləri parçalı və qayalıdır. Kuvsin adası onun cənub-şərqində yerləşir. Orada Moqilbıy, Luda, Sikov adaları vardır. Sahilində Qlyoden, Peskanes, Krasnıy burnuları yerləşir. Şimal-qərbdə Melnaya, mərkəzi hissədə Peskanes, cənubda Krasnaya körfəzləri vardır. Boğaza Xarlovka çayı axır. Boğaz sahilində yeganə yaşayış məntəqəsi Xarlovkadır. Boğaz Rusiya Federasiyası Murmansk vilayyəti Lovozer rayonu ərazisinə daxildir. Boğaz ərazisi bütünlüklə Kondalaşk qoruğu ərazisinə daxildir.
UEFA İntertoto Kubokunu qazanan məşqçilərin siyahısı
right|300 px|thumb|[[Hub Stivens, 2007-ci ildə turniri qazanmışdır.]] UEFA İntertoto Kuboku turniri Çempionlar Liqası və ya UEFA Kuboku yarışmasına qatılmağa müvvəffəq olmayan Avropa klubları üçün yay aylarında Avropa Futbol Assossasiyası tərəfindən təşkil edilən futbol turniri idi. Bu turnir UEFA Kubokuna qatılmaq üçün alternativ yol sayılırdı. Turnir 1995-ci ilədək UEFA tərəfindən tanınmadı və 2009-cu ildə fəaliyyəti dəyandırıldı..
1995-ci ildə ilk dəfə təşkil olunan turniri iki komanda qazandı və qalib komandalar UEFA Kuboku turnirinə qatılmağa müvəffəq oldular. İlk qalib məşqçilər isə fransız Jaki Duqperoks və yuqoslaviyadan Slavolub Muslin oldu. Növbəti mövsümdən etibarən 2005-ci ilədək hər mövsüm turniri iki deyil üç klub qazanmağa nail oldu. Burada isə fransız məşqçilərin üstünlüyü nəzərə çarpırdı. 2006-cı ildə yarışın formatında dəyişiklik edilərək 5 tur oynanılan turnir 3 tura endirildi və üçüncü turu keçən klublara UEFA Kubokunun ikinci təsnifat mərhələsində oynama şansı verildi. İntertoto Kuboku turniri klublara UEFA Kuboku turnirində iştirak etmək üçün ən uzun yolu təqdim edirdi. 2006-cı ildə turniri Qlen Royderin başçılığı altında "Nyukasl Yunayted" klubu qazandı. Alman məşqçi Yup Haynkes turniri 2 dəfə və ardıcıllıqla (2003-2004) qazanan yeganə məşqçidir. O, bu uğura "Şalke"nin baş məşqçisi kimi nail olmuşdur.
İllər üzrə
right|upright|thumb|[[Klaudiyo Ranyeri, 1998-ci ildə turniri qazanmışdır]] right|upright|170px|thumb|[[Alan Perrin, 2001-ci ildə turniri qazanmışdır]]
Milliyyətə görə
Bu cədvəl turniri qazanan məşqçilərin milliyyətinə görə sıralanmışdır.
İstinadlar
Ümumi
Xüsusi
Alfred Fo
Alfred Fo — Fransanın Cənub və Antarktika ərazilərinə daxil olan elmi baza. Hind okeanının cənubunda, Kroze adalarına daxil olan Possenson adasında yerləşir.
Araşdırma stansiyası
thumb|220px Dəniz səviyyəsindən 143 m (460 ft) yuxarıda yerləşən bir yaylada qərarlaşır. Adanın şərq tərəfində yerləşir. Mövsümdən asılı olaraq bazada 15-60 arası işçi çalışır. Burada meteoloji, seysmoloji, bioloji və geoloji tətqiqat işləri aparılır. Tədqiqat stansiyası əvvəlcə 1963-64 illərin yay dövründə təsis edilmişdir. Bundan əvvəl burada isə 1961-ci ildə inşa edilmiş müvəqqəti elmi baza vardı. Burada sahili baza ilə birləşdirən kanat yolu vardır.
Qışlaq-i Novruzlu (Qoşaçay)
Qışlaq-i Novruzlu - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 451 nəfər yaşayır (98 ailə).
Sayıncıq (Qoşaçay)
Sayıncıq - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 124 nəfər yaşayır (25 ailə).
Ziyarət Hüseynov
Ziyarət Mail oğlu Hüseynov (15 may 1994; Biləsuvar rayonu, Azərbaycan — 12 sentyabr 2022; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin kiçik giziri.
Həyatı
Ziyarət Hüseynov 1994-cü il mayın 15-də Biləsuvar rayonunun Amankənd kəndində anadan olub.
Hərbi xidməti
Ziyarət Hüseynov 2022-ci il sentyabrın 12-də Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən törədilən genişmiqyaslı təxribatın qarşısının alınması zamanı şəhid olub.
NGC 6157
NGC 6157, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Əjdaha bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə 40.64 sm (16 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Sum qalası
Sum qalası — Culfa rayonunda, Nehrəm dəmiryolu stansiyasından şərqdə, hündür dağın üzərində yerləşən arxeoloji abidə.
Qala hər tərəfdən sıldırım qayalarla əhatə olunmuşdur. Onun şərqdən və qərbdən olan girişləri daşlardan hörülmüş qala divarları ilə möhkəmləndirilmişdir. Divarın eni 1.8–2.3 m arasında dəyişir. Bəzi yerlərdə divar qalıqları 1.8 m hündürlüyündə qalmışdır. Qala divarı relyefə uyğun olaraq inşa edilmişdir. Qalanın içərisində təsərrüfat məqsədilə istifadə olunan irihəcimli binaların qalıqları da vardır. Keramika məmulatı başlıca olaraq çəhrayı rəngdə bişirilmiş şirsiz saxsı məmulatlarından ibarətdir. Onlar qapaq, bardaq və küpə tipli qabların parçaları ilə təmsil olunmuşdur.
Tarixi
Naxçıvan MR-in ərazisindən keçən qədim ticarət-karvan yollarının, eləcə də strateji cəhətdən çox mühüm və əlverişli olan keçidlər üzərində e.ə. II–I minilliklərdə müdafiə istehkamları-qalalar tikilmişdir. Naxçıvan arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən 2002-ci ilin iyul ayında Arazboyu İranla sərhəd dağlıq ərazidə uzun illərdən bəri strateji cəhətdən diqqətimizi cəlb edən və haqqında maraqlı rəvayətlər söylənilən Nehrəm dağlarında tədqiqat işləri aparıldı.
Culfa (Cula) və Nehrəm arasındakı sıldırım qayalıq zirvəli dağ silsiləsi təbii strateji sədd təşkil edərək Naxçıvan ərazisini cənubdan qoruyur. Buradan Araz çayı boyunca Nehrəmin dağlıq ərazisindən Yaxın Şərqlə Naxçıvanı birləşdirən qədim karvan yolu keçmişdir. Elə buna görə də Naxçıvan ərazisindəki çox mühüm qədim ticarət mədəniyyət ocaqlarından bir qrupu Culfa və Nehrəm ərazisində Naxçıvançay vadisində yaranmış və yüksək səviyyədə təkamül tapmışdır. Qədim Gülüstan (Cuğa), Nəhəcir, I-II Kültəpə və digər mədəniyyət mərkəzləri buna sübutdur. Naxçıvanda ilkin şəhər mədəniyyətinin, qala şəhərlərinin və möhtəşəm müdafiə istehkamlarının inkişaf tapması məhz bu dövrə təsadüf edir. Naxçıvanın Araz sahili geniş və münbit torpaq sahələri olan Nehrəm ərazisində e.ə. II–I minilliklərdə yaşamış qədim tayfaların birliyi yaranmış və Qızılburun sənətkarlıq-ticarət mərkəzi inkişaf tapmışdır.
Tədqiqi
Bu ərazidə yaşayan qədim əhalinin özlərini və təsərrüfat həyatlarını mühafizə etmək üçün müdafiə istehkamlarına ehtiyacı olmuşdur. Qızılburun qədim yaşayış yerində XX əsrin 60-cı illərində apardığımız arxeoloji tədqiqatlar zamanı qala tikmək memarlığının izləri müşahidə olunmuşdur. Nehrəm ərazisindəki Arazboyu yüksəkliklərdən də, o cümlədən xalq arasında "Dağ Yunus" adı ilə tanınan yüksəklikdə arxeoloji axtarışlar aparılmışdır. Hələ 1970–1980-ci illərdə bu dağın ətəklərində Dərə Şam, Gözəl Dərə ərazilərində arxeoloji qazıntılar aparılmış, tunc, ilk dəmir və orta əsrlər dövrünə aid yaşayış yerləri qeydə alınmışdır. Nehrəm kəndindən 10 km cənubda Araz çayının sol sahilində yerləşən konqlomerat dağlıq ərazinin ən hündür silsiləsi "Dağ Yunus" dağı adlandırılır. Dağın zirvəsinə əsas çıxış yolu geniş və dərin çökəkliklərdən ibarət "Gözəl Dərə" adlanan ərazidən keçir.
Dağ Yunus dağının şərq tərəfində sıldırım qayalarla sərhədlənən dərə selov ilə, zirvədə yerləşən Sum qalasına yeganə cığır yol gedir.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Qalanın yerləşdiyi zirvə dəniz səviyyəsindən 1600–1800 m. yüksəklikdədir. Dərənin dağ zirvəsinə yerləşən hissəsindəki keçiddə möhtəşəm müdafiə səddi tikilmişdir. Hər iki yandan sıldırım qayalarla bağlanan qala divarları orada geniş bucaq əmələ gətirir. Burada mərkəzi hissədən qala divarının ortasında zirvədə keçid yolu olmuşdur. Bu qala divarının daxildə 3,5 ha-dan artıq sahə müdafiə divarı ilə sərhədlənmişdir. Sahənin 2,5 ha hissəsi maili yamaclıdır. Dağın zirvə hissəsindən qərbə sıldırım qayalıqların sinəsində 1 ha-ya qədər nisbətən düz-yastan vardır.
Sun qalasının daxilində 100-ə qədər dördkünc planlı daş binanın qalıqları vardır. Binalar terraslarda yerləşib bir-birinə bitişikdir. Görünür ki, Sum qalası adi müdafiə istehkamı olmayıb. Lazım gəldikdə burada uzun müddət əhalinin əmlakın mühafizəsi mümkün olmuşdur.
"Dağ Yunus" dağı haqqında söylənilən bir rəvayət bu mülahizəni söyləməyə əsas verir. Həmin rəvayətə görə Dağ Yunus lazım gəldikdə, ehtiyac olduqda Arazdan su götürüb bu yerləri sulayırmış.
Sum qalasının müdafiə divarı şərq tərəfdən 150 m-ə qədərdir. Bu istehkam Naxçıvanın qədim qalaları silsiləsinə daxil olub öz tikinti üslubuna və memarlıq xüsusiyyətinə görə e.ə. III–II minilliklərin siklopik qalaları ilə eyniyyət təşkil edir.
Qala divarları müxtəlifhəcmli qaya daşlarından inşa edilmişdir. Divarın alt cərgə daşları hər iki yandan irihəcmli qaya daşlarından qurulmuşdur. Bu daşların ağırlığı 100 kq-dan 1–1,5 tona qədərdir. Dağın relyefi sərt yamaclı olmasına baxmayaraq alt hörgü daşları çox məharətlə və uçquna davamlı bir planda qurulmuşdur. Yan hörgü daşları cərgəsi arasındakı 2,1 metr enindəki divar boşluğu, orta və kiçik həcmli daşlarla xüsusi memarlıq texnikası tətbiq olunmaqla qurulmuşdur.
Giriş yolunda soldakı müdafiə divarının qurtaracaq hissəsi 20 metrə qədər uzunluqda nisbətən yaxşı qalmışdır. Divarın qurtaracağına yaxın 3 metr uzunluqda relyefə uyğun olaraq da plana çıxıntı əmələ gətirir və 7 m uzunluqda davam edən sıldırım qaya ilə birləşir.
Beləliklə, Sum müdafiə səddi öz möhkəmliyi etibarilə Naxçıvanın digər qalalarından seçilir. Sum qalasının və onun daxilindəki tikintilərdən bərkidici məhluldan (palçıqdan) istifadə olunmamışdır. Qala divarının eni 2,5–3 metrdir. Salamat qalmış divarın hündürlüyü 1,7–2 metrdir. Hörgü daşları üst-üstə 5 cərgə qalmaqdadır. Sum qalasının böyük bir hissəsi min illər boyu buraya toplanmış qar yığıntıları, təbii aşınmalar və tektonik proseslər nəticəsində dağıntıya məruz qalmışdır.
Bütün bunlara baxmayaraq öz möhkəmliyini saxlayır. Qalanın daxilində (şimaliqərb hissəsində), nisbətən yastı səthli sahədə (1 ha-dan artıq) çoxlu yaşayış binalarının 100-ə qədər daşları qismən salamat qalır. Binalar müxtəlif həcmli qaya parçalarından, dördkünc planda inşa olunmuşdur. Burada qədim və orta əsrlər dövrünə aid gil qab qırıqlarına təsadüf olunur. Sum qalasında geniş arxeoloji tədqiqatlar aparılacaq və Naxçıvanın şəhər mədəniyyəti tarixinə yeni səhifələr yazılacaqdır.
Şorcabarıq (Qoşaçay)
Şorcabarıq - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 210 nəfər yaşayır (41 ailə).
Kəloğlan (cizgi serialı, 2009)
Haqqında
Cizgi filmində düzgünlüyün, dürüstlüyün və yaxşılığın simvolu Kəloğlan və dostlarının başına gələn macəralardan bəhs olunur. Cizgi filminin ilk mövsümü "Biri varmış, biri yoxmuş. Kəloğlanın nağılları", 2-ci mövsümü "Kəloğlan", 3-cü mövsümü isə "Kəloğlan otağımda gizləndi" adı ilə yayımlanmışdır.
Kəloğlan
Quruluş Yayım Məlumatları
Konstantin Kostışin
Konstantin Yakovleviç Kostışin ( 15 oktyabr 1965, Kiyev, Ukrayna SSR) — ukraynalı kino və teatr aktyoru.
Həyatı
Konstantin Kostışin 15 oktyabr 1965-ci ildə Ukraynanın Kiyev şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini A.Qaydar adına uşaq teatr studiyasında almışdır. Məktəbi bitirdikdən sonra bir il müddətində Kiyevdə zavodda tornaçı olaraq işləmişdir. 1989-cu ildə Karpenko-Karıy adına Kiyev Dövlət Teatr İncəsənəti İnstitutunu bitirmişdir. 1991-ci ildən Dneprin sol sahilində yerləşən Kiyev Akademik Dram və Komediya Teatrının aktyorudur, əsasən, baş rolları ifa edir. Teatr institutunda bir il təhsil aldıqdan sonra iki il müddətində sovet ordusunda hərbi xidmət etmişdir. Muxtarın qayıdışı teleserialında kriminalist İnnokenti Sadovski rolu ilə məşhurluq qazanmışdır.
Qırğızıstan Dövlət Texniki Universiteti
İshak Razzakov adına Qırğızıstan Dövlət Texniki Universiteti — 4-cü dərəcəli akkreditasiya dövlət ali təhsil müəssisəsi. Bişkekdə (Qırğızıstan) yerləşir
Qırğızıstan Respublikasının Qəhrəmanı İshak Razzakoviç Razzakovun (1910-1979), Sovet dövlət xadimi və partiya lideri, Qırğızıstan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibinin adını daşıyır (19).
Tarixi
1953-cü ilə, Qırğızıstanın mühəndislik sənayesində yüksək ixtisaslı mütəxəssis çatışmazlığı səbəbiylə Qırğızıstan Dövlət Universitetində bir texniki fakültənin yaradıldığı vaxta təsadüf edir. 1 sentyabr 1954-cü ildə Frunze Politexnik İnstitutu olaraq quruldu. FPİ-nin ilk rektoru professor Georgi Akimoviç Suxomlinov idi.
Yüksək ixtisaslı kadrların hazırlanmasında qazandığı uğurlara görə, SSRİ-nin qurulmasının 50 illiyi şərəfinə ölkənin 26 ən yaxşı universiteti arasındakı FPİ komandası, Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin, Rəyasət Heyətinin yubiley fəxri nişanı ilə təltif olundu. SSRİ Ali Soveti, SSRİ Nazirlər Soveti və Ümumittifaq Mərkəzi Həmkarlar İttifaqları Şurası.
Khan Academy
Khan Academy və ya Xan Akamdemiyası — 2008-ci ildə Sal Xan tərəfindən yaradılan sinif daxilində və xaricində öyrənmək istəyənlərin özlərinə ən uyğun şəkildə öyrənə bilmələri üçün çalışma tapşırıqları, öyrədici videolar, interaktiv çalışmalar vasitəsilə şəxsiləşdirilmiş öyrənmə təcrübəsi vəd edən amerikan qeyri-kommersiya təşkilatı. Riyaziyyat, fizika, proqramlaşdırma, tarix, incəsənət, iqtisadiyyat və daha bir çox bunlar kimi mövzulara toxunur. Boşluqları və güclü cəhətləri aydınlaşdırıb uyğun olaraq tapşırıq vermə alqoritmamızdan istifadə edərək riyaziyyat üzrə ibtidai sinifdən universitet səviyyəsinə qədər bütün şagirdlərə bələdçilik edir. Sayt həmçinin daha mütəxəssisləşdirilmiş məzmun vəd etmək üçün NASA, Modern Sənət Muzeyi, Kaliforniya Elmlər Akademiyası və MIT kimi qurumlarla əməkdaşlıq edir.
Qırğızıstan Dövlət Texniki Universiteti
Tarixi
1992-ci ildən — İshak Razzakov adına QDTU. İndi universitet müasir universitet kompleksidir, 77 ixtisas üzrə mühəndis-texniki və mühəndis-iqtisadi kadrların hazırlanması və yenidən hazırlanması üçün ən böyük təhsil və elmi mərkəzdir.
Khan Academy
Veb-sayt və onun məzmunu əsasən ingilis dilində verilir, bununla yanaşı, eyni zamanda, azərbaycan, benqal, bolqar, çin, çex, danimarka, ərəb, holland, fransız, gürcü, alman, ivrit, hindi, indoneziya, italyan, yapon, koreya, norveç, polyak, portuqal, serb, ispan, isveç, tamil, teluqu, türk, urdu və özbək dillərində də fəaliyyət göstərir.
Qırğızıstan Dövlət Texniki Universiteti
Tarixi
QDTU yenilikçi texnologiyalara sahibdir və ən son təhsil proqramlarını həyata keçirir. Ali və orta ixtisas təhsili almaq istəyən 19 mindən çox tələbə, eyni zamanda liseyin 200-ə yaxın tələbəsi və 190-dan çox aspirant və abituriyent təhsil alır.
Khan Academy
Tarixçə
Qurumun qurucusu Salman Xan, ABŞ-nin Nyu-Orlean şəhərində bir benqallı ata və bir hind anasının övladı olaraq doğulub böyüdü. Massaçusets Texnologiya İnstitutunda üç fərqli sahə üzrə təhsil aldıqdan sonra dörd il ərzində Harvardda biznes idarəetməsi fakültəsi üzrə magistratura pilləsini qazandı.
Qırğızıstan Dövlət Texniki Universiteti
Strukturu
QDTU, 14 struktur bölmədən, təxminən 1000 nəfər müəllim heyətindən ibarətdir ki, bunlardan da 50-dən çox elmlər doktoru və 220-dən çox elm namizədi, 36 akademik və bir sıra dövlət və beynəlxalq akademiyaların, o cümlədən Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvləri. Qırğızıstan Respublikası. QDTU 14 tədris binası, 50 kompüter sinfi, kitabxana və məlumat mərkəzidir.
Khan Academy
Tarixçə
2004-cü ilin sonlarına yaxın əmisi oğlu Nadiaya riyaziyyat tədris edərkən, bənzər kurs istəkləri tələbi ilə Youtube videolarını hazırlamağa başlayan Salman Xan, hazırladığı dərsləri yüksək qiymətləndirənlərin sıx marağına görə 2009-cu ildə işini tərk etmiş və 2010-cu ildən bəri "Khan Academy" adlı qeyri-kommersiya təşkilatı yaratmış və dərslər hazırlamağa başlamışdır. Məlumatın ehtiyacı olan hər kəs üçün sərbəst olacağına inanan Xan, maliyyə sektorunda uğurlu bir karyeradan imtina edərək, ən dəyərli bir şey olduğuna inandığı biliklərini paylaşmağı seçir. Khan Academy, qazanc üçün deyil, ianə ilə dəstəklənən və təhsil sahəsindəki sosial sahibkarlığın nümunəsidir. Bill & Melinda Qeys vəqfi, Ann və John Doerr, Lemann Vəqfi və Google kimi böyük təşkilatlardan ianələr alaraq, texnologiyaya əsaslanan və insanlara yönümlü təhsil anlayışının yayılmasına və dünyada təhsildə bərabər imkanlara töhfə verməyi hədəfləyir. 2010-cu ildə Google, dərsləri artırmaq və bütün əsas ifadələri fərqli ortaq dillərə tərcümə etmək üçün, 10^100 Layihəsi çərçivəsində Khan Academy təşkilatına 2 milyon dollar verdiyini açıqladı. 2020-ci ildə saytın azərbaycanca versiyası açılmışdır.
Aşvaqhoşa
Aşvaqhoşa (devanaqari:अश्वघोष sanskrit dilində hərfi mənası – at səsinə malik olan) – hind şairi, dramaturqu və buddizm təbliğatçısı. Sanskrit dilində yazmışdır. Aşvaqhoşa haqqında dəqiq bioqrafik məlumat yoxdur. I əsrin ortaları — II əsrin əvvəllərində yaşadığı ehtimal olunur. Aşvaqhoşa öz dövrünün ən məşhur buddist yazarlarından biri olmuş və onun eposları Ramayana ilə müqayisə edilərmiş. Əslində Aşvaqhoşa öz əsərlərini klassik sanskrit dilində yazmış.
Həyatı
Ayodhedə (müasir Aud) braxman ailəsində anadan olmuşdur. Ədət ənənəyə görə buddizmə keçənə qədər şivait olmuş və sonra bhikşu Parşvanın tələbəsi olmuşdur. İlk vaxtlar Aşvaqhoşa asket həyat tərzi keçirmiş və bütün debatlardan qalib çıxmış. Kuşan imperatoru I Kanişkanın sarayında şair və mütəfəkkir kimi məşhurlaşmışdır. Mahayana tərəfdarları Aşvaqhoşanı Nagarjuna və Aryadeva ilə eyniləşdirmişdir. Ümumi dzen siyahısında və Dharma pitakidə Aşvaqhoşa buddizmin on ikinci patriarxı hesab olunur. Sutrada isə Aşvaqhoşa on səkkizincidir
Yaradıcılığı
Hindistanda Aşvaqhoşanın əsərləri unudulmuşdur. Ehtimal olunur ki, Aşvaqhoşanın əsərləri yetərincə çox olmuşdur. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində, Tibetdə və Çində (bu ölkələrdə ona böyük budda müdriklərindən biri kimi sitayiş edilirdi) Aşvaqhoşanın ancaq üç əsəri aşkar olunmuşdur. Aşvaqhoşanın əsərləri Vedi ədəbiyyatından sonrakı bizə gəlib çatan, sanskritcə yazılmış ən erkən bədii ədəbiyyat nümunələrinə aiddir. "Buddanın həyatı" (Buddhatçarita), "Gözəl Nanda" (Saundarananda) poemaları, həmçinin "Şariputra haqqında dram"ı (Şarinutrakarana — fraqmentlər saxlanılmışdır) məlumdur. "Buddanın həyatı" əsəri sanskritdən çin və tibet dilinə tərəcüməsi 28 nəğmədən ibarətdir. Sanskrit orjinalında isə ancaq 13 nəğmə mövcuddur. "Gözəl Nanda" əsərinin ilk yarısı Nandanın hayatına, ikinci yarısı isə budist öyrətmələrə və keşişlik təlimatlarına yer ayrılmış. Şarinutrakarana (və ya "Şariputraprakarana", "Şariputre haqqında prakarana"; prakarana — dram növü) ilk sanskrit pyeslərindən biri hesab olunur. O çox ciddi olaraq dramaturqiyanın şərtlərinə əməl edilərək yazılmış. Çin tərcüməsində toplusu və "Sutralankara" şeirlər toplusu şəklində saxlanılıb.
Fəlsəfi baxışlarına görə Aşvaqhoşanı erkən mahayan ideyalarına rəğbət bəsləyən mahasanq hesab etmək olar: fövqəltəbii qabiliyyətlərin köməyi ilə Buddaya sahib olma, Buddanın obrazına sitayiş (bhakti), ona hədsiz məhəbbət, həmçinin başqalarının da saflaşmasına kömək edə bilmək imkanı (bodhisattva idealı).
Mustafa Məmmədov
Mustafa Yusif oğlu Məmmədov — II və III dərəcəli "Şöhrət" ordeni mükafatçısı, Böyük Vətən müharibəsi veteranı.
Həyatı
Mustafa Məmmədov 9 yanvar 1921-ci ildə Qərbi Azərbaycanın (İndiki Ermənistanın) Gəncə quberniyasının Qazax qəzasının Dilliçan nahiyəsinin Qaraqoyunlu dərəsinin Qararaya kəndində doğulub. Böyük Vətən müharibəsi başlayanda könüllü olaraq cəbhəyə yollanıb. 77-ci Azərbaycan diviziyasının tərkibində döyüş yolu keçib. Novorossiysk, Kerç uğrunda gedən qanlı döyüşlərdə iştirak edib.
Hərbi fəaliyyəti
225 gün sahəsi 30 kvadrat kilometr olan bu plasdarmada qanlı döyüşlər davam edib. Bu ərazini onlarca artilleriya və minaatan batareyası atəşə tuturdu. "Kiçik torpaq" düşmənin böyük qüvvələrini özünə zəncirləyib və 1943-cü ildə onun qoşunlarının darmadağın edilməsində böyük rol oynayıb. Sentyabrın 9-dan 10-na keçən gecə Mustafa Məmmədov uzun müddətdir gözlənilən, uzun aylar davam edən mühasirədən sonra Novorossiyskə hücumda iştirak etməyə hazırlaşırdı.
Şəxsi heyət məsuliyyətli vəzifəni yerinə yetirməli idi: ilk hücum üçün bir yol açmaq lazım idi. O zaman ordunun siyasi bölməsinin rəisi Leonid İliç Brejnev döyüşçülər qarşısında çıxış edərək onları həvəsləndirib.
"Bu çıxış həlledici döyüşə ilham verən, əsgərlərin ürəyinə yatan sözlər idi. Bu, bizə yeni qüvvə və düşməni mümkün qədər tez əzmək arzusu bəxş edən ruhlandırıcı söhbət idi", — deyə uzun illər sonra öz uşaqlarına Mustafa Məmmədov bildirib.
Həmin gün əsgərlər tərəfindən qəhrəmanlıq möcüzələri göstərilib. Faşistlər bu şiddətli müqavimət qarşısında tab gətirə bilməyiblər.
Döyüşlərin birində əsgər Məmmədov ağır yaralanıb. Gelendjikdəki bir səhra xəstəxanasında əməliyyat olunub. Sağaldıqdan sonra yenə də cəbhəyə gedib və yenidən 77-ci Azərbaycan diviziyasının bir hissəsi olaraq qərbə doğru zəfər yürüşünü davam etdirib.
Onun çoxlu şiddətli döyüşləri olub. O, müharibədə üç dəfə yaralanıb, lakin hər dəfə ölüm ondan yan keçib. Bir anda bir neçə adam ölüb, Məmmədov isə kontuziya olub. Yenidən hospitalda müalicə olunub və sonra döyüşə qayıdıb.
Ən şiddətli döyüşlərdən biri Macarıstan və Çexoslovakiyanın sərhədindəki "Podzamok" qalası uğurunda olub. Bir-birinin ardınca faşistlər hücum edib, lakin bütün bunlar uğursuz olub. Almanlar təhlükəsiz bir yerdə gizləniblər. Bu zaman bölük komandiri dörd cəsarətli əsgəri çağırıb. Onların aralarında Mustafa Məmməmdov da olub. Arxadan düşməni gizlincə girib zərərsizləşdirmələri lazım idi. Faşistlər onları o zaman görsə idilər, bütün zərbəni öz üzərlərinə götürməli olacaqmışlar. Cəsur dörd nəfər əsgər tapşırığın öhdəsindən məharətlə gəlib. Sovet qoşunları, düşmənə aman vermədən, alınmaz qalanı alıblar. Uğurla başa çatan əməliyyata görə cəsur dörd nəfər əsgər III dərəcəli "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib. Bir neçə ay sonra sıravi Mustafa Məmmədov başqa bir mükafat — II dərəcəli "Şöhrət" ordeni təqdim edilib. Bir az sonra "Böyük Vətən müharibəsi" ordeni və biri də "Qafqazın müdafiəsinə görə" medalı daxil olmaqla altı medala layiq görülüb. Qələbə gününü Almaniyanın Maqdeburq şəhərində qarşılayıb.
Mustafa Yusif oğlu Məmmədov 2001-ci ilin 09 iyununda Sumqayıtda dünyasını dəyişib. Onun altı (Yusif, Qurban, Məcnun, Hökumə, Rafael və Ramiz) övladı olub. Onun böyük qardaşı Məhəmməd Məmmədov da İkinci Dünya müharibəsində iştirak edərək yaralanıb. Sağaldıqdan sonra ikinci dəfə müharibəyə gedib. Lakin döyüşdə həlak olub. Rostovdakı Qardaşlıq məzarlığında dəfn olunub. Mustafa Məmmədov böyük qardaşı Məhəmmədin üç övladını öz himayəsinə götürüb. Bu gün Mustafa Məmmədovun övladları Azərbaycanda və xarici ölkələrdə müxtəlif sahələrdə çalışaraq ictimai-siyasi, sosial-mədəni həyatda və diaspor işində fəallıq göstərirlər.
İctimai fəaliyyəti
Müharibə qurtardıqdan sonra dogma el-obasına qayıdıb, məktəbdə müəllim işləyib. Qazax Dövlət Müəllimlər İnstitutunu bitirib.
Mustafa Məmmədov 1955-ci ildə həyatını gənclik şəhəri Sumqayıtla bağlayıb və 1 yanvar 1970-ci ilə qədər Sumqayıt Boruyayma zavodunda yayıcı işləyib. 2 il 49 saylı OTPM-da tərbiyəçi müəllim, sonralar isə şəhər mənzil istismar idarəsində texniki nəzarətci işləmişdir. İşə vicdanlı münasibət göstərdiyinə görə 11 dəfə fəxri fərmanlarla təltif olunub.
Həyatı boyu ictimai işlərlə məşğul olub. Partiya işçisi olub. Hətta təqaüddə olarkən Müstafa Məmmədov çalışmaqda davam edib, Veteran təşkilatına rəhbərlik edib, ağsaqqalların sədri olub. Böyük Vətən müharibəsində Qələbənin 40-cı ildönümündə Sumqayıtda məhz ona yeni "Əbədi məşəl" abidəsinin alovunu yandırmaq tapşırılıb. Sumqayıtda Leonid İliç Brejnevin 75 illiyi münasibətilə ad gününə təbrik teleqramını Kremlə məhz o göndərib.
NGC 1316B
NGC 1316B, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Soba bürcü istiqamətində yerləşir. Sab tipli. tərəfindən ildə 22.86 sm (9 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Şorcakürd (Qoşaçay)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 357 nəfər yaşayır (83 ailə).
Keyko Teşima
Keyko Teşima (qızlıq dövründə Maeda ; ana. 25 mart 1980, Takasaqo) — Orta-ağır çəki dərəcəsində Yaponiyanı təmsil edən qadın cüdoçu. 1990-cı illərin sonlarından 2000-ci illərin ortalarına qədər Yaponiyanı təmsil etmişdir. Sidneydə keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı, Dünya çempionu, Asiya Çempionatının bürünc mükafatçısı, milli və beynəlxalq turnirlərin bir çox yarışlarının qalibidir.
Bioqrafiyası
Keyko Maeda 25 mart 1980-ci ildə Xioqo prefekturasının Takasaqo şəhərində anadan olmuşdur. Fəal cüdoyla məşğul olmaq həvəsi Maedada on iki yaşında Yawara! animesinə baxdıqdan sonra yaranmağa başlamışdır. Sukıb Universitetində təhsil alan zaman tələbə komandasında hazırlıq keçmişdir. Seoynaqe və nevadza kimi fəndlərdən yaxşı istifadə etməyi bacarır.]
Fransada keçirilən gənclərin beynəlxalq yarışında çempion olmuşdur. İlk dəfə 1997-ci il mövsümündə turnirlərdə iştirak etməyə başlamışdır. Bir il sonra Kalidə keçirilən dünya birinciliyində gənclər arasında dünya çempionu olmuş, Berlində açıq turnirdə çempion olmuşdur. Yaponiyanın qadın çempionatının hesabat turnirində ikinci olmuşdur.
Böyük beynəlxalq turnirlərdə birinci ciddi uğuruna 1999-cu ildə nail olmuşdur. Yaponiyanın qadın çempionatında qələbə qazandıqdan sonra yapon milli yığmasının əsas tərkibinə düşdü. İngiltərənin Birminhem şəhərində keçirilən Dünya Çempionatında iştirak etdi. Orta-ağır çəki dərəcəsində bütün rəqiblərini mığlub edərək qızıl medalın sahibi oldu. Finalda Belçika cüdoçusu Gella Vandekaveyeyə qalib gəldi. Həmin mövsümdə Münhendə Sülh Kuboku turnirində gümüş, Fukuokedə keçirilən beynəlxalq yarışda bürünc medal qazandı.
2000-ci ildə Maeda orta-ağır çəkidə Yaponiyanın çempionunu titulunu qorudu və Osakanın ev sahibliyi etdiyi Asiya Çempionatında bürünc medal qazandı. Uğurlu çıxışların sayəsində Sidneydə keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında ölkəsinin şərəfini qorumaq hüququnu əldə etdi. Ancaq birinci döyüşdə amerikalı Selita Şusa məğlub oldu və bununla mükafatçıların sırasına düşməkdən birdəfəlik məhrum oldu.
Keyko Maeda Sidney Olimpiadasından sonra yapon milli yığmasının əsas tərkibində qaldı və ən böyük beynəlxalq yarışlarda iştirak etməyə davam etdi. Belə ki, 2001-ci ildə o, Parisdə Sülh Kuboku turnirində beşinci yeri tutdu. 2003-cü ildə Jejuda açıq beynəlxalq yarışda çempion oldu. Növbəti mövsümdə Avstriyanın Leondinqe şəhərində keçirilən "A" sinfinin beynəlxalq yarışında gümüş və Tibada Kodokan Kubokunda isə bürünc medal qazandı. Axırıncı dəfə 2005-ci il mövsümündə beynəlxalq səhnədə əhəmiyyətli nəticələr qazandı. Orta-ağır çəkidə Leondinqedə keçirilən Dünyanın Kubokunun gümüş mükafatını qazandı və Jejuda cüdo üzrə Sakit okean Çempionatında qələbə qazandı. Yarışdan sonra peşəkar idmançı karyerasını başa vurduğunu açıqladı.
Qarabağ münaqişəsi zamanı dağıdılmış tarix-memarlıq abidələri və muzeylərin siyahısı
Qarabağ münaqişəsi zamanı dağıdılmış tarix-memarlıq abidələri və muzeylərin siyahısı — Qarabağ, eyni zamanda onun ətrafında yerləşən Azərbaycan ərazilərində Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri zamanı qismən və ya tamamilə dağıdılmış talan edilmiş və ya hər hansı bir şəkildə zərər çəkmiş tarix-memarlıq abidələrini əks etdirən siyahı.
Siyahının hazırlanması zamanı Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş dövlət qeydiyyatına alınmış daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısından istifadə edilmişdir. Tarix və memarlıq abidələri qeydiyyata alınma prinsipinə uyğun olaraq, dünya, ölkə və yerli əhəmiyyətliyinə görə üç başlıqda göstərilmişdir.
Cədvəllərdə abidələrinin sıralanma nömrəsi, adı, ünvanı ilə yanaşı qısa təsvir bölməsində tarixi və müvafiq mənbələr əsasında dağıdılması haqqında məlumatlar, mümkün şəkli (dağıdıldıqdan sonra və ya əvvəl) və dəqiq koordinantları qeyd edilmişdir.
Eyni zamanda, siyahıya müharibələr zamanı yuxarıda qeyd edilmiş ərazilərdə dağıdılmış və ya ziyan görmüş monumental-heykəltəraşlıq nümunələri və muzeylər də daxil edilmişdir.
Zəmin
Erməni komandiri Arkadi Ter-Tadevosyanın dediyinə görə, 1992-ci ildə Şuşa işğal edildikdən sonra şəhər yaxınlıqdakı Xankəndindən olan ermənilər tərəfindən talan və məhv edilmişdir. Ter-Tadevosyan demişdir ki, Qarabağ erməniləri azərbaycanlıların geri dönməməsi üçün evləri yandırmışdır. 2002-ci ildə, şəhərin erməni qüvvələri tərəfindən işğal edilməsindən on il sonra, şəhərin təxminən 80%-i xarabalıq halında idi. Ermənilər Şuşadan olan üç azərbaycanlı musiqiçi və şairin tarixi büstlərini də söküb satmışdır.
Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının (ATƏT) araşdırma missiyası 2005-ci ildə Füzuli şəhərinə səyahət etmiş və şəhərin xarabalıq olduğunu bildirmişdir.
Ağdam şəhəri erməni qüvvələrinin hücum əməliyyatı əsnasında və sonrasında dağıdılmışdır. Ermənilər geridə qoyulan xarabalıqları belə yağmalamışdır.
İslam Konfransı Təşkilatı
İslam Konfransı Təşkilatının 10/11 saylı qətnaməsində üzv dövlətlərin "işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində arxeoloji, mədəni və dini abidələrin (İslam abidələri də daxil olmaqla) talan və məhv edilməsindən" narahat olduqları bildirilir.
İslam Konfransı Təşkilatı Xarici İşlər Nazirləri Şurasının 10/37 saylı qətnaməsinin üçüncü hissəsində Azərbaycan ərazisində tarixi İslam abidələrinin məhv edilməsini pislənir. İslami müqəddəs yerlərin qorunması haqqında 2/37-C saylı qətnamənin İşğal altında olan Azərbaycan ərazilərində İslam tarixi və mədəni reliktlərinin və ziyarətgahlarının məhv edilməsi və ləkənməsi bölməsi altında üzv dövlətlərin Xarici İşlər Nazirləri Şurası Azərbaycan tarixinin, mədəniyyətinin, arxeologiyasının və etnoqrafiyasının İslam irsinin tərkib hissəsi olan qisminin Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş ərazilərdə qalan nümunələrinin məhvi ilə bağlı narahatlıqlarını ifadə etmişdir. Həmçinin, burada Azərbaycan ərazisində etnik təmizləmə məqsədi ilə Azərbaycan məscidlərinin və digər İslam ziyarətgahlarının tamamilə və vəhşicəsinə məhv edilməsinin insanlığa qarşı cinayət olduğu bir daha təsdiqlənmişdir. Qətnamədə Ermənistan Respublikasının işğal etdiyi Azərbaycan ərazilərində Ermənistanın İslam irsinə təcavüzü nəticəsində, o cümlədən nadir qədim əsərlərin və İslam sivilizasiyasının, tarix və memarlıq abidələrinin, məscidlər, türbələr, məzarlar, arxeoloji qazıntılar, muzeylər, kitabxanalar, rəsm sərgi salonları və hökumət teatrları və konservatoriyalar, çoxlu miqdarda qiymətli xəzinələrin və milyonlarla kitabın və tarixi əlyazmanın məhv edilməsi və qaçaqmalçılıq yolu ilə ölkədən çıxarılması işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərində İslam irsini tamamilə məhv etmək cəhdi kimi tanınmış və Azərbaycanın özünə vurulan ziyana görə adekvat təzminat almaq hüququ təsdiqlənmişdir. Burada həmçinin, Ermənistan Respublikasının bu cür əməllərə görə təzminat ödəmək məsuliyyəti olduğu qeyd edilmişdir.
Azərbaycan Ermənistana qarşı
2020-ci ilin sonunda həm Azərbaycan, həm də Ermənistan İkinci Qarabağ müharibəsi ilə əlaqədar bir-birinə qarşı məhkəmə işi açmışdır. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin Böyük Palatası hər iki işə baxacaq.
Azərbaycan Ermənistana qarşı məhkəmə işində iddiaçı olan Azərbaycan tərəfi 2020-ci ilə qədər məscidlər, kitabxanalar, tarixi abidələr də daxil olmaqla Azərbaycan irsinə daxil olan abidələrin erməni tərəfi tərəfindən məhv edildiyini irəli sürmüşdür. Bura Şuşa qəbiristanlıqları və mövcud olmuş 67 məsciddən (və ya İslam ziyarətgahları) 65-i daxildir. Qalan iki məscid zədələnmişdir.
Dünya əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri
Dünya əhəmiyyətli tarix-memarlıq abidələri arasında ən çox ziyan çəkəni e.ə. II minilliyin sonlarına aid olan və Orta Tunc dövrü insanlarının yaşayış izlərini daşıyan Üzərliktəpə arxeoloji abidəsidir. 1993-cü ildən ermənilərin işğalı altında olan abidə ərazisi 2019-cu ilə kimi mütəmmadi olaraq hər il ermənilər tərəfindən yandırılmışdır.
Ağdam rayonu ərazisindəki Qutlu Musa türbəsi baxımsızlıqdan qəzalı vəziyyətə düşmüş, türbənin fasadlarını bəzəyən unikal divar rəsmləri boyanaraq məhv edilmiş, interyerindəki oyma naxışlı daş plitələri isə dağıdılmışdır. Şuşa şəhərinin tarixi mərkəzində yerləşən abidələr şəhərin 90-cı illərdə ermənilər tərəfindən bombardman edilməsi zamanı ciddi zədə almışdır. 1992-ci ildə şəhərin ermənilər tərəfindən işğal edilməsindən sonra burda olan İslam memarlıq nümunələrinin hamısı tamamilə və ya qismən dağıdılmışdır.
XIII əsrə aid Gəncəsər monastırı 1990-cı illərdə erməni silahlı birləşmələri tərəfindən məşvərət yeri və silah anbarı kimi istifadə edildiyinə görə dəfələrlə Azərbaycanlı hərbi birləşmələrin hücumuna məruz qalmış, monastırın fasadına qismən zərər dəymişdir. 2000–2002-ci illərdə monastırın dam örtüyü və interyerlərində ciddi təmir işləri aparılmış və ilkin memarlıq xüsusiyyətlərinə uyğun olmayan elementlər əlavə edilmişdir. 2011-ci ildən etibarən monastırın fasadlarının memarlığına müdaxilə edilmiş, kompleksi əhatə edən qala divarları müasir daşlarla üzlənmişdir.
1992-ci ildə Laçın rayonunun işğal edilməsi ilə ermənilərin nəzarəti altına keçən Sisərnəvəng monastırı 1999–2000-ci illərdə əsaslı təmir edilmiş, bu zaman abidənin dam örtüyü, fasadları və interyerinə ciddi dəyişikliklər edilmişdir. 2020-ci il Dağlıq Qarabağ atəşkəs bəyanatına əsasən Laçın rayonu ərazisini tərk edən ermənilərin monasıtın həyətində yerləşən VI–IX əsrlər və sonrakı dövrlərə aid bədii təsvirli daşlar və xaç daşları aparmalarını əks etdirən fotolar sosial mediada yayımlanmışdır.
Xınzırək nahiyəsi
Xınzırək nahiyəsi —1727-ci ildə Osmanlı İmperiyasının İrəvan əyalətinin İrəvan livası inzibati–ərazi vahidi.
Haqqında
1727-ci ildə İrəvan əyalətinin nahiyələrindən birinin adı. Nahiyə İndiki Eçmiadzin rayonunun ərazisinin müəyyən hissəsini əhatə edirdi. Xunus və türk dillərində örək "tikinti", "istehkam" sözlərindən ibarətdir.
Toponimi
Toponimin "Xunus" hissəsi qədim türk mənşəli xun (hun etnoniminin bir forması, məsələn, Albaniyada Xunanqala) və qədim türk dillərində cəm bildirən "s" şəkilçisindən, (yaxud yunan mənşəli "os" adlıq hal şəkilçisin-dən) ibarətdir. Xınzirək "Xunusörək" adının zaman keçdikcə danışıqda təhrifidir. Nahiyə isə qədim Xınzirək kəndinin adı ilə adlanmışdır. Nahiyə indiki Eçmiədzin rayonu ərazisinin müəyyən hissəsini əhatə edirdi.
Vladimir Yatsenko
Vladimir Viktoroviç Yatsenko — Ukrayna kinoprodüseri.
Həyatı
Vladimir Viktoroviç Yatsenko 10 dekabr 1977-ci ildə anadan olmuşdur. O, Kiyev Milli İqtisad Universitetini iqtisadiyyat, Kiyev Milli Teatr, Kino və Televiziya Universitetini prodüser ixtisası ilə (fərqlənmə diplomu) bitirmişdir. Yatsenko sonradan bu universitetlərdən ikinci diplomunu yandırılmalı olduğunu bildirmişdir.
Yatsenko 2000–2005-ci illərdə Moskvada işləmişdir. O, bu dövrdə əsasən reklam məhsulları ilə bağlı çəkilişlərdə iştirak etmişdir. Yatsenko 2004-cü ildə çəkilmiş "Gecə satıcısı" filminin direktoru idi (rejissor Valeri Rojnov, prodüseri Sergey Selyanov). Özünün xatirələrinə görə:
Yatsenko sonra Kiyevə qayıtmış və burada reklam çəkilişləri ilə məşğul olan "Limelite" istehsal mərkəzini təsis etmişdir. O, bir neçə qısametrajlı filmin, o cümlədən Mariya Ponomarevanın çəkdiyi "Valideynlər günü" (2018) filminin prodüseri və birgə prodüseri kimi çıxış etmişdir.
Yatsenko 2018-ci ildə Sergey Jadanın "Voroşilovqrad" romanı əsasında Yaroslav Lodıginin çəkdiyi "Vəhşi tarla" bədii filminin prodüseri olmuşdur. Film, Yatsenkonun sözlərinə görə, "cəsarətli eksperiment" olmuş və ziddiyyətli rəylər toplamışdır. O, 2019-cu ildə Nəriman Əliyevin çəkdiyi "Ev" filminin prodüseri olmuşdur. 26 yaşlı rejissorun debüt işi Kann Film Festivalının "Qeyri-müəyyən münasibət" proqramına seçilmiş, Odessa Beynəlxalq Film Festivalının Qran-pri mükafatına layiq görülmüş və Ukrayna tərəfindən "Oskar" mükafatına namizəd göstərilmişdir. Yatsenkonun növbəti istehsal işi Valentin Vasyanoviçin rejissoru olduğu, eyni zamanda Ukraynadan "Oskar" mükafatına namizəd olmuş və bir sıra beynəlxalq və milli mükafatlara, o cümlədən 76-cı Venesiya Film Festivalının "Üfüqlər" proqramının birinci mükafatına layiq görülmüş "Atlantida" (2019) filmi olmuşdur. rejissor tərəfindən festivalda iştirak Yatsenkonun işi ilə əlaqədar idi). Vasyanoviçin izah etdiyi kimi, festivalda iştirak Yatsenkonun işi ilə bağlı olmuşdur.
Yatsenko 2017–2019-cu illərdə Ukrayna Kino Sənayesi Assosiasiyasına rəhbərlik etmişdir. O, 2019-cu ildə Avropa Film Akademiyasının üzvü seçilmişdir. Yatsenko əsas vəzifəsini Ukrayna kinematoqrafiyası beynəlxalq brendinin yaradılmasında gördüyünü qeyd etmişdir.
Sasik gölü
Sasik (Sasık , Kunduk) — Odessa vilayətində süni göl. Vaxtı ilə liman olan Sasik gölü Tatarbunar və Kiliyski rayonlarında yerləşir. Gölün sahəsi 210 km², dərinliyi 2,7 metrdir. Sasik gölü şimaldan cənuba doğru 29 km məsafədə uzanır. Eni isə 3-12 km arasında dəyişir.