Musiqar
Quruluşu
Musiqarlar xarici quruluşuna görə üçkünc və dördkünc olur. Azərbaycan ərazisində üçkünc musiqarlardan istifadə edilib. Dördkünc musiqarlardan isə əsasən uyğur türkləri və çinlilər istifadə etmişlər. Bu alətlər bir-birindən yalnız görkəmcə fərqlənir. Onların istifadə qaydaları, səsinin tembri demək olar ki, eynidir. Dördkünc musiqarlarda eyni uzunluqda qamışlar bir-birinə bağlanılır. Qamışların içinə mum atmaqla müxtəlif yüksəklikli borular hazırlayırlar. Musiqarın boruları əsasən qarğı, qamış və ya bambukdan hazırlanır. Dulusçuluq sənəti meydana gəldikdən sonra isə bəzən gildən də musiqarlar düzəldiblər. Müasir dövrdə isə bir sıra Avropa ölkələrində plastik maddələrdən də musiqarlar hazırlayırlar. Musiqarın qamış borusu alt tərəfdən qapanır ki, oradan hava çıxmasın. Üst tərəfdən boruların içərisinə müəyyən miqdarda mum yumurlayıb atırlar və diatonik səsdüzümü alınır. Yəni ifaçı hər qamışı üstdən ayrıca üfürməklə, ardıcıl səsdüzümü əldə edir. Bu zaman qamışda azacıq “xaric”lik olarsa, təmiz səs alınmazsa, mumdan istifadə edilir, boruya mum atmaqla həmin səsi tənzimləyirlər, daha doğrusu, zilləşdirirlər. Boruların uzunluğu soldan sağa getdikcə qısalır. Təbii ki, bu zaman boruların səsi müvafiq olaraq zilləşir. Musiqarın qamışlarının sayı müxtəlif ola bilər, ən azı 8, maksimum 24 qamışdan istifadə edilir. Ə.Marağalının “Fəvaid-əşəra” risaləsinin əlyazmasında nəfəs çalğı alətlərinin şəkilləri olan səhifədə musiqarın 20 borusu aydın görünür. Deməli, boruların sayı artdıqca alətin diapazonu genişlənir. 24 borulu musiqarların diapazonu 3 oktavadan artıq olur. Bu da alətin çalğı imkanlarını genişləndirir. Borular bir-birinə patron darağınabənzər, qövsvari formada dəri kəmərlə və ya qayışla bərkidilir. Borunun uzunluğuna müvafiq olaraq diametri də genişlənir. Yəni, boru qısaldıqca, borunun açıq tərəfinin diametri nisbətən kiçilir. İstifadə qaydaları. Musiqar alətində səsləri dəyişmək üçün digər nəfəs alətlərimizdən (zurna, balaban, tütək, ney və s.) fərqli olaraq barmaqların heç bir rolu yoxdur. Barmaqlardan yalnız aləti saxlamaq üçün istifadə olunur. İfaçı aləti eyni vəziyyətdə saxlayaraq hər iki əli vasitəsi ilə yan tərəfdən tutur. O, dodaqlarını qamışların üst tərəfində olan açıq hissəsinə dayayıb, güclü təzyiqlə üfürərək aləti səsləndirir. Musiqarın səsləndirilməsi digər dodaqlı alətlər qrupuna aid edilən ney, mizmar, pişe, ağ nay, cibçiq alətlərinin səsləndirilməsi kimidir. Fərq yalnız ondadır ki, musiqar alətində hər boru ayrıca bir səs verdiyindən ifaçı səsləri dəyişən zaman müxtəlif boruları səsləndirməli olur. Bu da ifaçının işini çətinləşdirir. Bildi¬yimiz kimi, ney və onun növləri olan dodaqlı alətlərdə ifaçı qamış borunu üfürən zaman xüsusi “bucağ”ı düzgün təyin etməlidir ki, səslər rəvan, səlis, təmiz alınsın. Belə alətlərdə ifaçı dodaqlarını alətə da-yayıb xüsusi “bucaq” altında üfürür və bu proses bir dəfə təyin edilir. Musiqarda isə hər dəfə yeni səs ifa edildikdə xüsusi “bucaq” düzgün təyin olunmalıdır. İfaçı musiqarda səsləri dəyişmək istədikdə buna başını sağa-sola hərəkət etdirməklə nail olur. Bu proses çox çətindir, ifaçıdan böyük peşəkarlıq, ustalıq tələb edir. Yəni ifaçı hər səsi çaldıqda alt dodağını müvafiq qamış-borunun açıq tərəfinə o qədər dəqiqliklə yapışdırmalıdır ki, səslər aydın, təmiz alınsın. Musiqarın səsdüzümü diatonik olsa da, onda xromatik səsləri də ifa etmək mümkündür. Daha doğrusu, hər səsi yarım ton bəmləşdirmək olur. Bunun üçün ifa zamanı musiqarçalan aləti aşağıdan azca irəliyə hərəkət etdirərək borunun üfürmə “bucağ”ını dəyişdirməlidir. İfa zamanı musiqarçalan əyilməməli, sinəsini düz, şax və sərbəst saxlamalıdır ki, nəfəsvermə zamanı əziyyət çəkməsin. Fikrimizcə ifaçı nəinki musiqar, bütün digər dodaqlı alətlərin ifası zamanı tənəffüsün döş növündən istifadə etməlidir. Qamışlı alətlər qrupuna aid edilən (zurna, balaban, sümsü. bülban və s.) alətlərin ifası zamanı isə tənəffüsün döş-qarın, yəni diafraqmalı növündən istifadə edilməsi məsləhətdir. Digər nəfəs alətlərimizdə, yəni müştüklü və dilçəkli alətlərdə ifa zamanı isə tənəffüsün qarın növünə üstünlük verilməlidir. Ümumiyyətlə, ifaçı çalğı zamanı tənəffüsün hansı növündən istifadə etməsinə ciddi fikir verməsə nəfəs əzələləri tez yorular, sifətində qızartılar əmələ gələr, tez-tez başı ağrıyar, ciyərlərində mü¬əyyən xəstəliklər yarana bilər. Ney alətində olduğu kimi, musiqarı da yeni öyrənən ifaçılarda ilk zamanlar kəskin baş ağrıları əmələ gəlir. Bir müddət keçdikdən sonra ifaçı tədricən alətə öyrəşir və başgicəllənmələr azalaraq yox olur. Daha doğrusu, musiqarçalan alətin sirlərinə bələd olur, onun “dilini” daha kamil öyrənir. Peşəkar ifaçı aləti üfürən zaman nəfəs itkisini minimuma endirir, xüsusi “bucağ”ı daha tez, asanlıqla təyin edir. Musiqarın səsləndirilməsi ney alətində olduğu kimi, fiziki prosesdir. Çünki musiqarda əlavə səsoyadıcıdan istifadə olunmur. Alətin səslənməsi tək ifaçının nəfəsi ilə deyil, eyni zamanda boruların içərisində olan hava axınının qovulması ilə yaranır. Digər müştüklü və dilçəkli (fitli) nəfəs alətlərində isə ifaçının ciyərində olan nəfəs bu alətlərin səslənməsi üçün kifayət edir. Həm də belə alətləri üfürdükdə asanlıqla müəyyən səslər alınır. Musiqarda isə belə deyil. Qeyd etdiyimiz kimi, musiqarçalan xüsusi “bucağ”ı dəqiqləşdirməlidir. Bu “bucaq” havanın temperaturundan və rütubətindən asılı olaraq dəyişə bilər. Xü¬susi “bucaq” müəyyən qədər yerini dəyişərsə, ifaçının nəfəsinin böyük bir hissəsi itkiyə gedə bilər, zəif, “xaric” və boğuq səslər alına bilər. Musiqarçalan ifa zamanı buna xüsusi fikir verməli, alətə maksimum nəfəs üfürməli, itkiyə gedən nəfəsi minimuma endirməlidir. Nəfəsdən düzgün istifadə edilməsi ifaçının us-talığının səviyyəsindən asılıdır, daha doğrusu, nəfəsini düzgün bölüşdürmək onun peşəkarlığının göstəricisidir. Qeyd edək ki, Azərbaycan Milli Konsevatoriyasının “Milli musiqi alətlərinin araşdırılması” elmi-tədqiqat laboratoriyasında musiqar (çıncıq) artıq bərpa edilib. Təcrübə mübadiləsi etməkdən ötrü musaqarın geniş yayıldığı ölkələrə (Rumıniya, Moldaviya və s.) mütəxəssislərimizin dövlət səviyyəsində elmi ezamiyyətlərə göndərilməsi məqsədəuyğundur. Xalq çalğı alətləri orkestrlərimizdə dünya bəstəkarlarının əsərləri ifa olunarkən musiqardan istifadə edilsə, bu alət öz əhəmiyyətli mövqeyini büruzə verə bilər.