cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası (1948–1953)
Deportasiya
Ermənistan rəhbərləri Vedi rayonundan Azərbaycan türklərini köçürmək üçün daha sərt üsuldan istifadə edirdi. Köçürmənin ilk ilində planda nəzərdə tutulduğu kimi Vedi rayonundan 500 adamın köçürülməsi nəzərdə tutulsa da, 1948-ci ilin aprelin 28-nə kimi 9.915 min adamın köçmək üçün ərizəsi alınmışdı, halbuki bütün Ermənistandan 1948-ci il üçün 10 min əhalinin köçürülməsi SSRİ NS-nin 23 dekabr 1947-ci il tarixli qərarında nəzərdə tutulmuşdu. 1951-ci ildən etibarən erməni hakim dairələri köçürüləndən sonra yenidən Ermənistana geri gələnlərin sayından şikayət etməyə başladı. Teymur Quliyev bu problemi həll etmək üçün azərbaycanlı deportasya edilənlərin Azərbaycanda dağlıq bölgələrə gedib məskunlaşmasına icazə verilməsini təklif etdi, lakin aparılan araşdırmalar göstərdi ki, Azərbaycandan Ermənistana geri dönənlərin sayı cəmi 215 ailədir. Erməni tərəfi isə bu rəqəmin 360–376 olduğunu iddia edirdi. 1952-ci ilin yanvarında SSRİ Nazirlər Şuraı hazırladığı planda 1952–1954-cü illərdə daha 3000 təsərrüfatın köçürülməsini təstiq etdi.
Deportasiyanın dayandırılması
Deportasiya 1953-cü il boyunca davam etsə də, həmin ildə Stalinin ölümündən sonra yavaşladı. Ümumiyyətlə Stalin dövründə əsası qoyulmuş bir çox layihənin davam etdirilməsi dayandırıldı. 1953–1954-cü illərdə bir çox azərbaycanlı geri dönməyə başladı. Azərbaycan hakimiyyəti Kənd Təsərrüfatı nazirinin müavini M. Poladovu Ermənistana göndərərək onları yenidən Azərbaycana gəlməyə razı salmağa çalışdı. Bu nümayəndəliyin hesablamalarına görə, 1500 ailə Stalinin ölümündən sonra Ermənistana geri dönmüşdü. Stalinin ölümündən sonra (1953) deportasiyanın həyata keçirilmə sürəti zəifləsə də, onun tamamilə ortadan qalxması bir müddət zaman aldı. Beləki əslində deportasiya Sovet İttifaqında Xruşşovun rəhbərliyi altında de-stalinazasiyanın başladığı tarix olan 1956-cı ilə qədər davam etmişdir. Deportasiya planının yerinə yetirilməsi göstəriciləri də bunu sübut edir: 1954-cü il 749 təsərrüfat (3.368 nəfər), 1955-ci il — 207 təsərrüfat (965 nəfər), 1956-cı il — 360 təsərrüfat (1543 nəfər).
Yer adlarının dəyişdirilməsi
Deportasiyanın yaratdığı problemlərdən biri də bölgədəki tarixi yer adlarının dəyişdirilməsi prosesini sürətləndirməsi idi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra bu prosesə təkan verən iki hadisə olmuşdu. Bunlardan birinci xaricdən 90 minə qədər erməninin Ermənistana gətirilməsi idisə, ikincisi azərbaycanlıların kütləvi köçürülməsi idi. Azərbaycan türklərinin Ermənistandan məcburi köçürülməsi ilə paralel olaraq yaşayış məntəqələrinin adlarının dəyişdirilməsi, təhsil və mədəniyyət ocaqlarının bağlanması, rayonların birləşdirilməsi əməliyyatı aparılırdı. 1947–1953-cü illərdə 60-dan artıq azərbaycanlı yaşayış məntəqələrinin, eyni zamanda Ermənistan SSR Ali Sovetinin 19 sentyabr 1950-ci il fərmanı ilə dəmiryol stansiyalarının adları dəyişdirilmiş, Kolagirən-Tumanyan, Hamamlı-Spitak, Ortakilsə-Maisyan, Tomardaş-Vapdakar, Arpaçay-Axuryan, Buğdaşeş-Baqravan, Qaraqula-Gedan, Ələyəz-Araqats, Boğutlu-Armeni, Qaraburun-Qarmraşen, Qamışlı-Sovetaşen, Uluxanlı-Masis, İmanşahlı-Mxçyan, Qəmərli-Artaşat, Şirazlı-Ayçavan adlandırılmışdır. Ermənistan SSR Ali Sovetinin 1951-ci il martın 19-da verdiyi digər bir fərmanla Dilcan rayonu İcevanla, Əzizbəyov rayonu Mikoyanla, Ələyəz rayonu Vediyə, Qukasyan rayonu Amasiya rayonu ilə birləşdirilmişdi. Azərbaycanlı kadrlar ixtisar edildikdən sonra həmin rayonlar ayrılaraq müstəqil rayonlara çevrildilər. Köçürülmə həmçinin Ermənistanda azərbaycanlılar yaşayan bölgələrin bir-biriləri ilə əlaqələrinin kəsilməsinə də səbəb oldu. Köçürməyə qədər Ermənistanda azərbaycanlı yaşayış məntəqələri bir-biri ilə sıx əlaqəli idi və demək olar ki, Azərbaycan mahalları biri digərinə söykənirdi. Ermənilərin tərtib etdiyi köçürmə planı nəticəsində tarixən yaranmış mövcud əlaqələr kəsilmiş oldu. Göyçə gölünün sağ sahili boyunca yaşayan (Kamo və Martuni rayonları) türkləri köçürməklə Dərəçiçək, Gərnibasar, Dərələyəz mahalları ilə sol sahil Göyçənin, Qəmərli əhalisini köçürməklə Zəngibasarla Vedibasarın, Gümrünü köçürməklə Ağbaba, Pəmbək və dağ Borçalının əlaqəsi tamam kəsilmiş oldu. Talin, Artik, Əştərək, Oktomberyan, Kotayk rayonlarında yaşayan axırıncı azərbaycanlılarda bu rayonlardan tamamilə çıxarıldılar. Həmçinin İrəvan Pedaqoji İnstitutunun dörd azərbaycan dilli fakültəsi bağlanmış və Bakıya köçürülmüşdü. Bu barədə Azərbaycan SSR NS-nin 1 iyul 1948-ciil 700 №-li xüsusi qərarında geniş bəhs olunur.
Köçürülmədəki problemlər və etirazlar
Deportasiyadakı əsas problemlədən bir digəri köçürülənlərin iş problemi ilə bağlı idi. SSRİ NS-nin "Ermənistan SSR-dən kolxozçuların və başqa azərbaycanlı əhalinin Azərbaycan SSR-nin Kür-Araz ovalığına köçürülməsi ilə əlaqədar tədbirlər haqqında" 10 mart 1948-ci il tarixli qərarının III bəndində "Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülən şəxslərin dərhal işdən azad edilməsi Nazirlik, idarə və müəssisə rəhbərlərinə bir vəzifə olaraq tapşırılırdı". Erməni idarə və müəssisə rəhbərləri bu göstərişdən istifadə edərək azərbaycanlı kolxozçu, fəhlə və qulluqçuların kütləvi surətdə işdən azad edilməsinə başlamışdılar.
Bir digər azərbaycanlı Əli Seyidov Stalinə yazdığı məktubda evinin tikintisinə xeyli pul xərclədiyini, indi isə başqa yerə köçməyə məcbur edildiyindən şikayətlənr və bu köçürülmə ilə onların əmlaklarını və ətraflarını itirəcəklərini bildirir: ''... Azərbaycanlı əhalinin Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə köçürülməsinin könüllülük prinsipinə əsaslandığına baxmayaraq, Ermənistandan köçürülmə zorakı yolla aparılır və o cümlədən, bizim kənddə həmin üsul tətbiq edilir. Məsələn, Ləmbəli kəndinin Telman adına kolxozun kolxozçularının ümumi yığıncağında, köçürülmə məsələsinin müzakirəsi zamanı kolxozçulardan heç kəs Azərbaycan SSR-ə köçməyə razılıq vermədi. Bu ilin iyun ayında, kolxozçuların ikinci ümumi yığıncağında Azərbaycanın nümayəndəsi də iştirak etməli idi, lakin yığıncaq onun iştirakı olmadan keçdi. Yığıncaq DİN-in təzyiqi altında aparıldı, Rayon İcraiyyə komitəsinin sədri və raykom katibi isə demokratiyanı pozaraq, bizə öz etirazımızı bildirməyə icazə vermədilər.''
Eyni zamanda Ermənistan SSR-nın DİN rəhbəri Xoren Qriqoriyan köçürülmə ilə bağlı gizli hesabat hazırlayır. Hesabatda köçürülməyə məruz buraxılan azərbaycanlılar arasında insidentlərin yaşandığı, bunun etirazlara səbəb olduğu qeyd edilmiş və azərbaycanlıların köçürülmənin Sovet İttifaqının Türkiyə ilə mümkün müharibə halında azərbaycanlılara güvənməməsinin bir nişanəsi olaraq qəbul etdikləri yazılmışdır.
Bu daha böyük geopolitik kontekst çərçivəsində başa düşülə bilər. Beləki II Dünya müharibəsinin sonlarında Moskva Türkiyəyə qarşı torpaq iddiaları irəli sürmüş və nəticədə Türkiyə də ABŞ ilə yaxınlaşmışdır. ABŞ ilə yaxınlaşma Sovet İttifaqı daxilində böyük anti-türk kompaniyasına səbəb olmuşdur. 1936–1937-ci ilə qədər türk adlandırılan azərbaycanlılar bu proseslərdən narahatlıq duyurdular. Rəsmi Sovet propaqandası və yeni tarix nəzəriyyəsi artıq azərbaycanlıları türk irsindən uzaqlaşdırmağa başlamışdı belə.
Qriqoryana görə, azərbaycanlıların narahatlıqlarının birinci səbəbi olaraq onların dağlıq bölgələrdən düzən bölgəyə getmək istəməməsinin gəldiyini qeyd etmişdir, ikinci səbəb olaraq köçürüləcək insanlar arasında informasiya-propaqanda işi yaxşı təşkil edilməməsini, üçüncü səbəb olaraq materialların azlığı və ya gecikməsini, dördüncü səbəb olaraq isə Azərbaycan Köçürmə Komitəsinin hərəkətsizliyi göstərmişdir. Deportasiyaya məruz qalan azərbaycanlılardan biri olan və Təpəköy kəndində yaşayan Xan Əhməd oğlu İsmayılov hesabaat görə bunları demişdir: Köçürülmənin könüllü əsaslarla olacağı yalandır. Bizimlə sadəcə "Axalkalakinin azərbaycanlıları" kimi davranırlar. Bizi qatarlarla, maşınlara dolduracaqlar və Qazaxıstrana göndərəcəklər.
İlkin qərarda köçüülənlərin səhiyyə vəziyyətinə nəzarət edilməsi səhiyyə nazirliyinə əmr edilsə də, bu sahədəki vəziyyət yaxşı deyildi. Ermənistan SSR-nin Zəngibasar rayonu Rəhimabad (Çobankərə) kənd sakini, Əmir İsmayılovun 1951-ci ilin avqust ayının 13-də Stalinin adına vurduğu teleqramda bu barədə deyilirdi: Əziz atamız Stalin! Sizə məlum edirəm ki, bizi 1950-ci ildə Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə köçürdülər. Yenə də geriyə Ermənistana qayıtmalı olduq. O səbəbə ki, Azərbaycanda bizim yaşayışımız üçün şərait yoxdur. Azərbaycanın iqlim şəraiti bizə uyğun deyil. Uşaqlarımız orada tələf - oldu, özümüz isə bugünə qədər də xəstəyik...Əziz ata! Sizdən xahiş edirik ki, bizə imkan verəsiniz, yenədə Ermənistan SSR-də yaşayaq.
Azərbaycan SSR NS yanında Köçürmə İdarəsinin rəisi N. Allahverdiyevin məlumatında isə bildirilirdi: Bir çox rayonlarda tibbi-sanitar işləri lazımi səviyyədə qurulmamışdır. Belə hallara daha çox Ağcabədi, Səfərəliyev rayonlarında rast gəlinir, bu rayonlarda rayon səhiyyə şöbələri köçkünlərin tibbi xidmətinə diqqət yetirmirlər. Bu cür vəziyyət köçkünlər arasında kütləvi narazılıqlar doğurmuş, hətta Səfərəliyev rayonu Çaparidze adına kolxozda məskunlaşmış köçkünlər arasında ölüm faktlarına təsadüf edilir.
Mallarının xaricdən gələcək ermənilərə veriləcəyini bilən azərbaycanlılar bəzən onları yox edirdilər. Geyqumbat kəndindən olan Abbas Əliyev və İsmayıl Rəhimov bildirirdilər: Biz kolxozda boşuna işləyirik. Bizim bütün məhsullarımız ermənilərə veriləcək. Ümumiyyətlə, ermənilərlə yaşamaq çox çətindir, çünki onlar bizi əzirlər və hətta kolxozda belə bizə uyğun iş vermirlər.
Rəncbər kəndindən olan İbrahim Nəsirov bildirirdi: Köçürülmə türk hücumundan qorxan Sovet hökuməti tərəfindən ona görə edilib ki, onlar sərhəddə yaşayan azərbaycanlılara inanmırlar. İkincisi, Sovet Ermənistanı bütün erməniləri toplayaraq Sovet hökumətindən ayrı dövlət qurmaq istəyir. Ermənistan SSR katibi A. Xancanyanın planına görə, dünyanın bütün künclərindəki ermənilər gəlməli və Naxçıvan Ermənistana birləşdirilməli, bütün azərbaycanlılar Azərbaycana köçürülməlidir. Və indi Xancanyanın arzusu reallaşır. Bu yaxınlarda mən eşitmişəm ki, erməni hökuməti Naxçıvanı istəmişdir, lakin Azərbaycan hökuməti bu tələbi rədd etmişdir.
Seyfulla Süleymanovun "biz Ermənistanda yaşamamalıyıq. Əgər müharibə başlasa, ermənilər bizi qıracaqlar" sözlərindən başqa cür düşünən azərbaycanlılar da var idi. Məsələn, Sıznak kənd kolxozun rəhbəri Bəşir Tağıyev "doğma kənddə ölmək, təzə yerə köçməkdən yaxşıdır" demişdir. Cömərtli kəndindən olan Cəlal Qurbanov isə bildirirdi: Çox insan Azərbaycanda nə cür istilərin olduğunu bilmir. 1918-1919-cu illərdə biz azərbaycanlılar Ermənistandan Naxçıvana qaçıb xilas olduq. Biz 14 nəfər idik və iki ildən sonra yalnız bizdən 3 nəfər xilas ola bildi. 11 nəfər istidən və xəstəliklərdən öldü. Bu Naxçıvandır, lakin Mingəçevir daha pisdir. Bizim çox qurbanlarımız olacaq.
Qriqoriyan həmçinin əlavə edirdi ki, şayiələr gəzirmiş ki, erməni hakim dairələri maddi kompensasiya verməyəcəkdir və bu şayiələrin nəticəsində azərbaycanlılar çalışmağı durdurmuç, öz meyvə bağlarını və təsərrüfatlarını məhv etmişdir. O, bundan başqa erməni tərəfindən edilən qıcıqlandırıcı çıxışları da qeyd etmişdir. Məsələn, İrəvandan olan Ervand Mesropyan azərbaycanlıların təkcə Ermənistandan yox, eləcə Naxçıvandan da köçürülməsini gərəkdiyini bildirmiş və fikrini bu bölgənin Ermənistana birləşdirilməsinin lazım olduğu ilə əsaslandırmışdır.
Bu hesabatlar Cənubi Qafqazdakı iki etnos arasında güvənsizliyin hələ də güclü olmasını göstərir. Moskva deportasiua planını qəbul və tədbiq etməklə bu iki etnos arasındakı gərginliyin daha da artmasına səbəb olmuşdur. Həmçinin Ermənistandakı azərbaycanlıların deportasiyanın gələcəkdə torpaq iddialarına səbəb olacağının da fərqində olmuşdurlar və onlara Türkiyə ilə müharibə ehtimalının əsaslı izah kimi gəlməmişdir. Onlara görə köçürülmənin iki səbəb ivar idi — ermənilərin eksponsionist istəkləri və türkdilli olan azərbaycanlılara qarşı düşmənlik. Qriqoryanın hesabatından da göründüyü kimi heç bir azərbaycanlı rəsmi izahı qəbul etməmişdir. Həmçinin Qriqoryanın hesabatında, İrəvan, Leninakan və eləcə də respublikanın başqa şəhər, rayon və kəndlərinin erməni əhalisi tərəfindən də azərbaycanlıların deportasiyası ilə bağlı millətçi xarakterli mülahizələrin səsləndirilməsi də qeyd edilmişdir. Qriqoryan əlavə edirdi: Bizim tərəfimizdən çoxlu faktlar əldə olunmuşdur ki, azərbaycanlılar yaşayış yerlərindən köçmək istəmirlər. Onların öz yaxın adamlarının qəbirlərini yad edərkən, məzar başında ayrılıq haqqında ağılar demələri onların köçmək istəmədiklərini göstərir...
12 aprel 1948-ci il tarixində Ermənistandakı Azərbaycan nümayəndələri tərəfindən Azərbaycan Kommunist Partiyasına göndərilən hesabatda bildirilirdi ki, erməni hakim dairələri 1948-ci il boyunca 11.244 nəfəri azərbaycanlı və ermənilərin qarışıq yaşadığı 53 məntəqədə məskunlaşdırmaq niyyətindədir. Nümayəndələrdən biri olan Mürsəl Məmmədov bildirirdi ki, bu məntəqələrdən ikisi — Noyamberyan rayonunun Lembeli məntəqəsi və Zəngibasar rayonunun Mehmandar məntəqəsi — böyük yaşayış məntəqələridirlər, buna görə də, onların 1948-ci il ərzində Azərbaycanda məskunlaşdırılması hazırlıqsızlığa görə ayrı-ayrı məntəqələrə bölüşdürülməsi demək olurdu. Düşünülürdü ki, erməni nümayəndələrə müraciət edərək onların 1948-ci ilə planladıqları xaricdən erməni köçürülməsini ertələnməsini istəsinlər və qazanılmış zamanda bu iki məntəqənin sakinləri üçün birlikdə yaşaya biləcəkləri məntəqə hazırlasınlar, lakin onların bu istəyi ermənilər tərəfindən rədd edildi və onlar bunu iki məntəqənin sosio-iqtisadi əhəmiyyəti ilə əsaslandırdılar. Mürsəl Məmmədov eyni hesabatında azərbaycanlıların kompensasiyaların verilməsi ilə bağlı narazılıqlarının olduğunu, erməni kolxoz rəhbərlərinin SSRİ-nin 4 mart 1948-ci il tarixli qərarının IV maddəsini pozduqlarını, İrəvanda yaşayan azərbaycanlıların iş problemlərinin olduğuna görə Azərbaycana köçməyi istədiyini də bildirirdi. Həmçinin azərbaycanlıların köçürülmə olacaqsa heç olmasa indi yaşadıqları yerlərin iqliminə bənzər yerlərdə yerləşdirilmələrini istədikləri də bildirilirdi.
Deportasiya başladıqdan sonra mövcud problemlər daha da pisləşdi. Bu problemlər belə xarakterizə edilə bilər:
Kompensasiya problemi hələ də əsas problemlərdən biri olaraq qalmaqda davam edirdi. SSRİ kənd təsərrüfatı nazirinin müavini S. Xoştaria həm Ermənistan, həm də Azərbaycan nazirlər şurasına göndərdiyi məktubda azərbaycanlı köçürülənlərin müvafiq kənd təsərrüfatı kompensasiyasını almadığını və əmlaklarının qiymətləndirilmədiyini bildirmişdi. Azərbaycan Köçürmə İdarəsinin müfəttişi M. Məhərrəmov 19 iyul 1948-ci ildə bildirmişdi ki, Qəmərli dəmiryolu stansiyasında Poqosyan adlı erməni azərbaycanlılar üçün xeyli problem yaratmışdır. O, qatarların gəlişini bilərəkdən gecikdirmiş, insanların yükünü qatara yükləməsinə əngəl olmuş və qatarların planlanandan daha erkən ayrılmasına səbəb olmuşdur. Nəticədə iki qadın və bir kişi qatara minə bilməmiş və 12 yaşlı oğlan qatardan yıxılaraq başını əzmişdir. Azərbaycan Nazirlər Şurasının rəhbərliyi altında fəaliyyət göstərən bu idarənin rəhbəri N. Allahverdiyev bu və bundan başqa problemləri sayaraq 13 yanvar 1949-cu ildə bildirirdi ki, bu cür ehtiyaclar 69 ailənin Ermənistana geri dönməsinə səbəb olmuşdur. O, həmçinin Səfərəliyev küçəsində bəzi ölümlə nəticələnən hadisələrin olduğunu da qeyd edirdi. Lembeli kəndinin sakini Əli Seyidov Mir Cəfər Bağırova ünvanlanan şikayətində köçürülmənin könüllü əsaslarla olmasının nəzərdə tutulmasına baxmayaraq, bütün kəndin köçməyə məcbur edildiyini bildirirdi. Bu kənddə kəndlilərin könüllü köçürülməsini təmin etmək üçün keçirilən birinci görüşdən sonra heç kim kəndi tərk etmək istəməmiş və bundan sonra Ermənistan daxili işlər nazirinin təzyiqi nəticəsində ikinci görüş də keçirilmişdir. Əli Seyidov Bağırova göndərdiyi məktubunda davam edirdi: Biz alçaldılmağa və zorbalığa məruz qalırıq. Biz köçürülmə əmrini bilmirik və biz istərdik bilək ki, köçürülmə könüllüdür yoxsa məcburi ? Həmçinin biz bilmirik ki, bizim əmlakımızın taleyi necə olacaqdır?...Beləliklə, biz sizə müraciət edirik, Yoldaş Bağırov, nəzərə alın ki, biz öz ana vətənimizdə yüzillərdir yaşamaqdayıq.
Bəzi azərbaycanlı kəndləri yeni həll yolları axtarmaqda idilər. Məsələn Meğri rayonunun azərbaycanlı kəndi olan Nüvədi kəndinin Qırmızı Sərhəd kolxozunun sakinləri Stalinə məktub göndərərək kəndlərinin 1920-ci ilə qədər Zəngilan rayonunun tərkibində olduğunu, indi də kəndin Azərbaycan yurisdiksiyasına verilməsini istədilər. Beləliklə, onlar deportasiyadan yan keçəcəklərini düşünürdülər. Məktubda deyilirdi: Bu ilin aprelində bizə məlumat verdilər ki, kənd əhalisi ilə birlikdə Azərbaycan SSR-ə köçürülməliyik və Emənistan azərbaycanlıları Azərbaycanda yaşamalıdırlar. Bizim Nüvədi kəndi hər iki respublikanın sərhədində yerləşir. 1920-ci ilə qədər Azərbaycan SSR Zəngilan rayonuna məxsus idi, sonra isə Ermənistan SSR Meğri rayonunun tərkibinə keçirildi. Dəmiryol xəttinin çəkilməsi iki respublikanı birləşdirdi. Bütün bunlardan çıxış edərək, artıq dərəcədə xahiş edirik ki, bizi köçürməkdənsə, əvvəllər olduğu kimi Nüvədi kəndinin Azərbaycan SSR Zəngilan rayonunun tərkibinə keçirəsiniz.
Şikayətlərin və problemin artması Azərbaycan Köçürmə İdarəsini DQMV ilə birgə komissiya yaratmağa və məsələləri müzakirə etməyə sövq etdi. 1948-ci ildə Martuniyə gələn 570 azərbaycanlı var idi. Buradakı uşaqların hamısı məktəblə təmin edilməmişdi və Güneyçertare kəndində bir Azərbaycan dili müəllimi heç bir keçərli səbəb göstərilmədən rayon təhsil idarəsinin müdiri Ulubabayan tərəfindən işdən qovulmuş və Azərbaycan dilinin tədris edilməsi azərbaycanca çətinliklə danışa bilən məkjtəbin direktoruna həvalə edilmişdi. Bir digər azərbaycanda müəllimi Müseyib Məmmədov da işdən çıxarılmışdı. Həmçinin məktəbin kitabxanasında azərbaycanca qəzet, jurnal və digər ədəbiyyat nümunələri demək olar ki, yox idi. Kəndə yerləşdirilən 58 kolxozçu işlə təmin edilməmiş, onların yerləşdirildiyi yerlərin çoxu da təmir tələb edən yerlər idi. Bu məsələləri müzakirə edən komissiya bölgənin rəhbəri Əmirxanyanı və Baxşıyanı bunlara görə qınadı. Yenə Martuninin Kiş kəndində məskunlaşan azərbaycanlılar yerli hakimiyyət nümayəndələrinin qanunla müəyyən edilmiş haqlarını və digər şeyləri onlara verməməkdə ittiham edirdi. Beləliklə, nə Ermənistandakı, nə də DQMV-dəki ermənilər azərbaycanlıların onların bölgəsində qalmasını istəməyirdi. Çox maraqlıdır ki, Ermənistamn hakim dairələri oradan deportasiya etdikləri azərbaycanlıların Naxçıvana da getmələrini istəmirdilər. Naxçıvana dair torpaq iddiaları olan ermənilər bununla oradakı etnik nisbəti öz əleyhlərinə dəyişməkdən çəkinirdilər. Məsələn, Azərbaycan hakimiyyəti Vedi rayonundan olan azərbaycanlıları Naxçıvana yerləşdirmək istəsə də, Ermənistan nazirlər şurası guya Naxçıvanda iş imkanlarının məhdud olmasını göstərərək buna qarşı çıxmışdı. Cavab olaraq da, bu köçürülmə üçün zəmin yaratmaq istəyən Azərbaycan Naxçıvanda pambıqçılığın inkişafına dair qərar qəbul etmiş, bununla əsaslandıraraq Ermənistanın Noraşen rayonundan 500 təsərrüfatı Naxçıvana köçürmüşdür. Sovet dövrü üçün xarakterik olmayan etirazlardan biri də Arpaçay və Araz çayları boyunca yaşamaqda olan azərbaycanlı əhalinin bir qrupu tərəfindən irəli sürülmüşdü. Onlar öz çıxışlarında köçürülməkdənsə, İran və ya Türkiyəyə getməyin daha yaxşı olduğunu bildirmiş, içlərindən bir neçəsi isə vaxtında çıxıb getməməklə səhv etdiklərini demişdi. Köçürülməyə qarşı etirazlar yalnız sadə əhali içərisində edilmirdi. Bəzən belə etirazlar Sovet sistemində yüksək vəzifə hesab edilə biləcək mövqeləri tutan və ya tutmuş olan şəxslər tərəfindən də dilə gətirilirdi. Məsələn, Mirzə Bəşirov, Qəşəm Şahbazov, İbiş Abbasov, Yaqub Qəribov, Rəhim Allahverdiyev, Yusif Abbasov, T. Musayev kütləvi köçürülməyə qarşı olduqları üçün Ermənistan K(b)P MK bürosunun xüsusi göstərişi əsasında tutduqları vəzifələrdən azad edilmişdilər. Bundan sonra onlardan bəzisi Azərbaycana köçmüş, burada işləməyə başlamışdırlar. Belə şəxslərdən biri də Qarabağlar rayon partiya komitəsinin birinci katibi işləmiş Cəfər Vəlibəyov da köçürülmə siyasətini ciddi tənqid etdiyinə görə respublikanın hakimiyyət orqanları tərəfindən ciddi təqiblərə məruz qalmışdır.
Ən böyük problemlərdən biri isə iqlim fərqi idi. Deportasiya prosesi zamanı köçürülənlərə lazimi vəsaitin təmin edilməməsi, iqlim fərqləri və səhiyyə şəraitinin düzgün təşkil edilməməsi nəticəsində xeyli sayda insan vəfat etmişdi. Onların hər üç nəfərindən biri yeni şəraitə, isti, quru iqlimə, məişət təminatsızlığına uyğunlaşa bilməyib, aclıq və xəstəlikdən həlak oldu. G. Məmmədov və S. Əsədovun bildirdiyinə görə, köçürülməyə məruz qalanlar arasında xeyli sayda insan tələfatı olmuşdur.
Azərbaycan türklərinin məcburi köçürülməsi ilə bağlı məsələlərdən biri də deportasiyaya məruz qalmış əhaliyə verilməli olan ictimai və fərdi təsərrüfatlara məxsus mal-qaranın sayı ilə bağlı məsələdir. Köçürülən əhali Azərbaycan SSR-yə özləri ilə ictimai təsərrüfatlardan 4502 baş qaramal, 12.720 baş davar, 206 baş at, 66 baş donuz, şəxsi təsərrüfatlardan isə 2607 baş qaramal, 4168 baş davar, 64 baş at gətirmişlər. N. Allahverdiyevin Ermənistanda olarkən hazırladığı arayışda isə bildirilir ki, köçürülmə zamanı 1000 nəfərdən yuxarı azərbaycanlı ailəsi ictimai əmlakına toxunmadan Ermənistan ərazisini tərk etmişlər.
Köçürülənlərin sayı
Bu proses zamanı nə qədər azərbaycanlının Ermənistandan gələrək Azərbaycanda məskunlaşması barədə müxtəlif fikirlər səsləndirilir. Məsələnin qarışıq olmasının səbəbi rəsmi köçürülənlərlə yanaşı, özbaşına olaraq Ermənistandan köçərək Azərbaycana gələnlərin dəqiq sayını müəyyənləşdirmənin çətinliyidir. Eyni zamanda rəsmi hesablamalar zamanı yalnız Kür-Araz bölgəsinə yerləşdirilən azərbaycanlılar bu proses çərçivəsində köçürülən hesab edilmiş və qeydə alınmışdır, halbuki Kür-Araz ovalığına yerləşənlərlə birlikdə, xeyli sayda insan Ermənistandan rəsm şəkildə köçürülmü, lakin Kür-Araz ovalığında deyil, başqa yerlərdə məskunlaşmışdır. Erməni mənbəsində Kür-Araz ovalığına köçürülənlərin sayı 58.5 min nəfər göstərilir. Ortadakı problemlərdən biri də Sovet rəsmi dairələrinin təsərrüfat başına hesablama apararkən hər təsərrüfatda 5 nəfərin olduğunu hesablamaları bizim nümunəmizdə doğru olmur. Çünki Ermənistan Azərbaycanda ailə başına düşən insan sayına görə azərbaycanlılar erməniləri xeyli üstələyirdilər. Bu tarixçi, demoqraf V. İ. Kozlov tərəfindən də təstiqlənir. Onun bildirdiyinə görə, Ermənistan SSR-də kənd yerlərində yaşayan ermənilər arasında uşaq doğumu göstəricisi xeyli aşağı idi və azərbaycanlılar arasında bu göstərici erməniləri xeyli qabaqlayırdı. Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Köçürmə İdarəsinin son-1956-cı il məlumatında Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə köçürülən azərbaycanlı əhalinin sayı 58.847 nəfər (13.230 təssərrüfat) göstərilir, lakin Kzlovun araşdırmasından yola çıxan və Ermənistandakı azərbaycanlı təsərrüfatlarını və ya ailələrini təşkil edən insan sayını 7–8-dən götürən tarixçi Əsəd Qurbanlı köçürülənlərin təxmini sayı olaraq 100 min rəqəmini göstərməkdədir. Qurbanlı bu iddiasını həmçinin Ermənistandakı azərbaycanlıların təbii artım tempi ilə də əlaqələndirərək əsaslandırır: Ermənistan SSR-də müxtəlif illərdə azərbaycanlı əhalinin say dinamikasının və əhalinin orta illik artımının tədqiqi də bu rəqəmin düzgünlüyünü təsdiq edir. Qeyd etdik ki, köçürmə ərəfəsində Ermənistanda türk əhalinin sayı 170 mindən artıq olmuşdur. Rəsmi məlumata əsasən Ermənistandan 100 min nəfərdən artıq əhali köçürülübsə, köçürmədən sonra Ermənistanda 70 mindən artıq əhali qalmışdır. 1959-cu ildə Ermənistan SSR-də bütün əhalinin siyahıya alınmasının nəticələrinə görə azərbaycanlıların sayı 107.7 min nəfər təşkil etmişdir.Orta illik artım müxtəlif illərdə orta hesabla 3.0 mindən artıq olmuşdur. Deportasiyadan sonrakı illərdə orta illik artım 2.1, mütləq azalma isə 1.16 olmuşdur. 1949-1959-cu illər arasında azərbaycanlı əhalinin orta illik artımı 2.1 olmuşsa, deməli, 10 il ərzində azərbaycanlı əhalinin artımı 20 mindən artıq olmuşdur. Bütün bu təhlildən sonra belə qənaətə gəlmək olar ki, Azərbaycan SSR-ə köçürülən əhali 100 mindən artıq, geriyə qayıdan əhali isə təxminən 10-12 min arasında olmuşdur.
Bəxtiyar Nəcəfov deportasiya edilənlərin sayı ilə bağlı bunları bildirir: Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin məlumatına görə (Respublika Nazirlər Sovetinə ünvanlanmış 14 oktyabr 1954-cü il tarixli məktub) 1948-1953-cü illərdə Ermənistandan Kür-Araz ovalığına 11914 təsərrüfat (53000 nəfər) köçürülmüşdür. Lakin bu göstəricilərə, deportasiya mexanizminin hələ işləməkdə davam etdiyi 1954-1956-cı illər daxil deyildir. Bundan əlavə, Ermənistandan özbaşına, köçmə bileti olmadan Kür-Araz ovalığına, oradan isə dözülməz iqlim şəraiti səbəbindən dağlıq və dağətəyi rayonlarına köçmüş kolxozçuların bu sənəddə nəzərə alınıb-alınmadığı da məlum deyildir
Nəticə
Azərbaycanlıların 1948–1953-cü illərdəki deportasiyası layihəsi iki şeylə əsaslandırılırdı: 1) Kür-Araz bölgəsində inkişaf etməkdə olan pambıqçılığın işçi qüvvəsi tələb etməsi və 2) xaricdən Ermənistana ermənilərin köçürülməsi, halbuki köçürülən azərbaycanlıların əksəriyyəti kənd bölgələrində yaşadığı zaman, xaricdən gəlnə ermənilərin də əksəriyyəti şəhərlərdə yerləşdirilmişdi. Tarixçi Fərid Şəfiyev Sovet hökumətinin belə bir qərar verməsini bu göstərilən səbəblərlə yox, strateji əsaslarla əlaqələndirir. Ona görə, Sovet və erməni hakim dairələri azərbaycanlıları onlar üçün həssas olan bölgələrdən köçürmək istəmişdirlər. Bunu isə azərbaycanlıların Türkiyəni dəstəkləməsi iddiası ilə əlaqələndirmişdirlər. Beləliklə, Şəfiyev dövlət tərəfindən təşkil edilən bu deportasiyanı XX əsrin I yarısında azərbaycanlılarla ermənilər arasında baş vermiş etnik gərginliyin və SSRİ-Türkiyə münasibətlərindəki gərginlikdən yola çıxaraq geostrateji vəziyyət kontekstində qavranılmasını təklif edir. Stalinin ölümündən sonra köçürülmə prosesinin durdurulmasına baxmayaraq, bu layihə erməni hakim dairələrində Sovetlərin onlarn xeyrinə bəzi administrativ dəyişikliklərə gedə biləcəyinə ümid yaratmışdı. Türkiyədən torpaq qoparmağın qeyri-mümkünlüyü fonunda İrəvandakılar Azərbaycandan torpaq qopara biləcəklərinə ümid edirdilər. Bundan sonrakı dövrlərdə də qapalı və üstü örtülü şəkildə gedən bu gərginlik Mixail Qorbaçovun hakimiyyəti dövründə, yəni 1988–1990-cı illərdə açıq qarşıdurmaya çevrildi.
Stalinin ölümündən sonra köçürülənlərin geriyə qayıdışı güclənir. Ermənistan rəhbərlərinin Azərbaycan hökumətinə etirazları ilə bağlı Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirinin müavini Möhsün Poladov başda olmaqla nümayəndə heyəti Ermənistanda olmuş və bu barədə arayış hazırlamışdır. Arayışdan məlum olur ki, 1954-cü ilin aprel ayına qədər 1155 təsərrüfat (6930 nəfər) geriyə, əvvəlki yaşayış yerlərinə qayıtmışdır. Lakin bu yenə də Ermənistandakı ümumi azərbaycanlı sayında kəskin azalmanın qarşısını ala bilmir. 1959-cu ildə aparılmış siyahıyaalınmya görə, orada cəmi 107 min azərbaycanlı yaşamaqda idi.
Bu deportasiyanın da təsri ilə sonrakı dövrlərdə Ermənistandakı azərbaycanlıların demoqrafik göstəricilərində dəyişikliklər meydana çıxdı. 1970-ci illərdə Ermənistanda şəhərlərdə yaşayan azərbaycanlıların artım tempi kəndlərdə yaşayanların artım tempini keçdi. Buna Sovet dövrünün əvvəlki mərhələlərində hələ rast gəlinməmişdi, lakin ümumilikdə şəhərdə yaşayan azərbaycanlıların sayı çox az idi və yalnız ümumi azərbaycan əhalisinin 1979-cu il siyahıyaalınmasına görə yalnız 15,5%-i təşkil edirdi. Həmçinin İrəvan şəhərində də azərbaycanlıların ümumi göstəriciləri aşağı enməkdə idi. Uzun müddət şəhərdə əhalinin əksəriyyətini təşkil edən azərbaycanlıların sayı 1979-cu ildə 0,7% ikən, 1989-cu ildə 0,1%-a enmişdi. Bunun səbəblərinə İrəvan şəhərinə trafdan xeyli sayda erməninin köçməsi ilə birlikdə, xaricdən gələn ermənilərin sayı da önəmli rol oynamışdı. Azərbaycanlı əhali tərkibində şəhər əhalisi sayı artsa da, ümumi əhali sayı azalmaqda idi. 1979-cu ildə Ermənistanda ümumi əhalinin 5.3 faizini təşkil edən 160.841 nəfər azərbaycanlı yaşayırdısa, bu göstərici 1989-cu ildə 84.860-a və ya 2,6 %-a endi. Azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyasının son mərhələsi olan 1988–1989-cu illər deortasiyası ilə də, Ermənistanda azərbaycanlıların yaşamasına son qoyuldu. İstisna olaraq mövcudiyyətini qorumağı bacaran Nüvədi kəndi 1991-ci ilin avqust ayında boşaldıldı. Yazdığı məqaləsində bundan bəhs edən tarixçilər Barbara A. Anderson və Brian D. Silver tez-tez bu proseslər zamanı 200 min insanın Ermənistandan qovulduğunun yazıldığını bildirirlər. Onlar 1979-cu ildə ölkədə 160 mindən çox azərbaycanlının yaşadığını, azərbaycanlıların o dönəmdə artım tempinin 23.6 faiz olduğunu bildirərək təxmin edirlər ki, həqiqətən də 1988-ci ilə gəlindiyində ölkədəki bütün azərbaycanlıların sayının 200 minə yaxın bir rəqəm olması mümkündür. Sadəcə 1989-cu ildə hələ də Ermənistanda təxminən 85 min azərbaycanlının yaşadığını xatirladan Barbara A. Anderson və Brian D. Silver iddia edildiyi kimi bütün azərbaycanlıların təkcə 1988-ci il ərzində qovulmadığını bildirirlər. Onların təxmininə görə, bu proses 1989-cu ilin yanvar ayının 12-dən sonra tamamlanmışdır.
Mirası
SSRİ Ali Soveti 1989-cu ilin noyabrında "Məcburi köşürülməyə məruz qalmış xalqlara qarşı repressiya aktlarının qeyri qanuniliyi və cinayətkarlığının etiraf olunması və onların hüquqlarının təmin edilməsi haqqında" bəyannamə qəbul etmişdir, lakin bu sənəddə azərbaycanlıların deportasiyası ilə bağlı məsələyə heç toxunulmamışdır. Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev tərəfindən 18 dekabr 1997-ci ildə "1948–1953-cü illərdə azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyası haqqında" fərman imzalanmışdır. Bu tarixi sənəd azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından kütləvi surətdə deportasiyasının hərtərəfli tədqiq edilməsini, Azərbaycan xalqına qarşı dövlət səviyyəsində həyata keçirilmiş bu tarixi cinayətə hüquqi-siyasi qiymət verilməsini və onun beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması məqsədilə dövlət komissiyasının yekununda Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərmanı kimi yayımlandı. Fərmanda deyilirdi: ...SSRİ Nazirlər Sovetinin 1947-ci il 23 dekabr tarixli 4083 nömrəli və 1948-ci il 10 mart tarixli 754 nömrəli qərarları Azərbaycan xalqına qarşı növbəti tarixi cinayət aktı olmuşdur. Bu qərarlar əsasında 1948—1953-cü illərdə yüz əlli mindən çox azərbaycanlı Ermənistan SSR ərazisindəki dədə-baba yurdlarından kütləvi surətdə və zorakılıqla sürgün olunmuşdur. Adi hüquq normalarına zidd olan bu qərarların icrası zamanı avtoritar-totalitar rejimin mövcud repressiya qaydaları geniş tətbiq edilmiş, minlərlə insan, o cümlədən qocalar və körpələr ağır  köçürülmə şəraitinə, kəskin iqlim dəyişikliyinə, fiziki sarsıntılara və mənəvi genosidə dözməyərək həlak olmuşlar. Bu işdə erməni şovinist dairələrinin və SSRİ rəhbərliyinin cinayətkar siyasəti ilə yanaşı, o dövrki Azərbaycan rəhbərliyinin öz xalqının taleyinə zidd mövqeyi,  soydaşlarımıza qarşı törədilən cinayətlərin təşkilində və həyata keçirilməsində iştirakı da az rol oynamamışdır...
Bundan sonra İkinci Qarabağ müharibəsi bitməsindən sonra yenidən Ermənistanla gərginliyin yaranması fonunda Azərbaycan prezidenti İlham Əliyev Azərbaycanlıların uzun müddət yaşadığı torpaqlardan ötən əsr boyunca qovulduqlarını xatırladaraq, oraya geri dönüşdən bəhs etmişdir.
II Ramzes
II Ramzes — eyni zamanda "Böyük" adlandırılan XIX sülalənin III fironu. Hökumranlıq müddəti e.ə. 1279-1213 ci illəri əhatə edən II Ramzes qədim Misirin ən əhəmiyyət kəsb edən və məşhur fironu sayılır.
Onun hakimiyyəti zamanı Misir özünün çiçəklənən dövrünü yaşamışdır. Onun diplomatik səyləri Misirin 50 il qonşuları ilə sülh və firavanlıq içində yaşamasına səbəb olmuşdur.
Şəxs kimi
Üç həyat yoldaşından (Nefertari, İsisnofret, Maathorneferur) on beş uşağa malik olması təxmin edilir:
Uşaqlıq və gəncliyi
200px|left|thumb|II Ramzes uşaq ikən Ramzesin həyatında əlamətdar hadisələrdən biri hələ babası I Ramzesin sağlığında onun beş yaşı olarkən taxta varis elan edilməsi olmuşdur.
Onun müəllimi hökumdar mirzəsi və firon evinin xəzinədarınin oğlu Tia olmuşdur. Tia eyni zamanda Ramzesin bacısının əri olmuşdur.
On yaşında ikən Ramzes atası Zetos tərəfindən orduya komandan təyin edilmişdir. Onun ilk dəfə döyüşdə iştirakı iki il sonra Nil vadisində atasının Tyehenu və Meşveş qəbilələrinə qarşı aparmış olduğu müharibədə olmuşdur.
Jurinea dumulosa
Jurinea dumulosa Jurinea dumulosa Jurinea dumulosa
II Ramzes
Hökmranlığı
1 ikinci Axetdə (e.ə. 27 iyun 1279) atası I Zetosun vəfatından sonra taxt-taca sahib olur. Horus adı: Qadir öküz, Maatın sevimlisi, Atası Ptah-Taten kimi Sed mərasiminin sahibi, Ranin sevimlisi, Yad ölkələri ram edən, Maata sevinən, Onun qövvəsilə Teben ucalır, Qüvvədə zəngin, Atumun böyük qalibiyyətli döyüş qüdrətli oğlu, böyük səltənət sahgibi,
Jurinea dumulosa
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
II Ramzes
Hökmranlığı
Onun mumiyası 1976-cı ildə göbələklər tərəfindən məhv edilməsinin qarşısını almaq üçün Fransaya gətirilib.
Nikko
Nikko — Yaponiyanın müqəddəs şəhəri.
Ümumi məlumat
Nikko – Yaponiyanın müqəddəs məkanlarından biridir. Toçiqi prefekturasında yerləşir. Nikko ("günəş işığı") şəhəri qeyri-adi gözəlliyə malik ərazidə, qar basmış zirvələrlə əhatə olunan hündür dağların ətəyində yerləşir. Burada rast gəlinən ağacların əksəriyyəti 300 ildən çox tarixə malikdirlər. Bu ərazidə yerləşən və Yaponiyanın şintoizm məbədlərindən hesab olunan Tosyoqu məbədi də həmin ağaclarla həmyaşıddır. Nikko şəhərinin buddizm və şintoizm məbədləri YUNESKO-nun dünya mədəni irs siyahısına daxil edilmişlər. Nikko şəhəri Tokiodan 140 km.lik məsafədə yerləşir. Nikko şəhərində yerləşən "Nikko Milli Parkı" öz ərazisindəki 97 metr hündürlüyündə olan Keqon şəlaləsi və Tyudzendi gölü diqqəti xüsusilə cəlb edir. Şəlaləyə aparan yol isə 1300 m hündürlüyündədir. Nikko şəhərində açıq səma altında yerləşən Edo-Muro muzeyini də ziyarət etmək olar. Kabuki teatrının aktyorlarının iştirak etdiyi səhnələşmiş meydan və nümayiş döyüşlərinin keçrildiyi Nindzaların bir evi uşaqların və böyüklərin diqqətindən kənarda qalmır.
Bulbophyllum bittnerianum
(Bulbophyllum bittnerianum) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ağlım başıma gəldi (mahnı)
Ağlım başıma gəldi — azərbaycanlı müğənni Aygün Kazımovanın mahnısıdır. Mahnının sözləri azərbaycanlı şairə Leyli İsrafilovaya, musiqisi türk bəstəkar Hakan Erola aiddir
Nina Qrebeşkova
Nina Pavlovna Qrebeşkova — Rusiya aktrisası, Rusiyanın əməkdar artisti (2001).
Həyatı
Nina Pavlovna Qrebeşkova 29 noyabr 1930-cu ildə Moskvada anadan olmuşdur. 1954-cü ildə, 24 yaşı olarkən, o, Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunu bitirmişdir. Nina öz sənətinə qız, məktəbli, pioner kimi rollarla başlamışdır. Daha sonralar isə gənc ana və müəllim obrazlarını ifa etmişdir. Onun böyük sənət yolu isə İvan Pıryevin "Düzlüyün sınağı" filminə çəkildikdən sonra başlayır.
İstinadlar
.
131 (ədəd)
Yüz otuz bir — say sistemində ədədlərdən biridir. Yüz otuzdan sonra, yüz otuz ikidən əvvəl gəlir.
Qobu yaşayış yeri
Qоbu yаşаyış yеri — Şərur rаyоnunun Ахаmət kəndindən qərbdə yеrləşir. Yаşаyış yеrinin bir qismi kаnаl qаzılаrkən dаğıdılmışdır. Hаzırdа yаşаyış yеrinin ərаzisində kül qаlıqlаrınа, bаd qırıqlаrınа rаstlаnır. Tikintilər еhtimаl ki, möhrədən оlmuş və tаmаmilə dаğılmışdır. Аpаrılаn аrаşdırmаlаr zаmаnı yаşаyış yеrindən çəhrаyı və sаrı rəngdə bişirilmiş kеrаmikа, о cümlədən şirli qаblаrın pаrçаlаrı аşkаr еdilmişdir. Kеrаmikа nümunələri Оrtа əsrlərin inkişаf еtmiş və sоn dövrü üçün хаrаktеrikdir. Yаşаyış yеrinin sаhəsi 5 hеktаrdаn аrtıqdır. Yеrli əhаlinin məlumаtınа görə təsərrüfаt işləri görülərkən аbidənin ərаzisindən təndir qаlıqlаrı və kеrаmikа nümunələri аşkаr оlunmuşdur. Аrхеоlоji mаtеriаllаrа əsаsən yаşаyış yеrini XIV-XIX əsrlərə аid еtmək оlаr.
Rodriqo Kaballero
Karyerası
Rodriqo Kaballero birinci dəfə Dünya Çempionatına 2019-cu ildə qatıldı. O, Kvanjuda baş tutan XVIII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında kişilər 5 km məsafəyə açıq hovuz üzgüçülüyü yarışlarında iştirak etdi. 54:08.0 saniyəlik nəticə ilə 44-cü yeri tutdu və yarışı başa vurdu.
Əmir Xan
Əmir Hüseyn Xan — Hindistan aktyoru, rejissoru və prodüseri.
Mütəxəssis
Mütəxəssis (diplomlu) — orta-ixtisas, ali təhsil aldıqdan sonra konkret sahə üzrə yüksək hazırlığa və praktiki fəaliyyətə malik olan işçi.
Herik qoyunu
Cənubi Qafqazda qoyunçuluğun beşiyi sayılan Azərbaycanda onlarla qoyun cinsi olmuşdur. Bunlardan biridə herik qoyun cinsi olmuşdur.
Herik qoyunu bir sıra xarakterik nişanələrinə görə ləzgi qoyunu ilə yaxınlıq təşkil edir. Bu qoyun əsas etibarilə Şəki, Qax və ona qonşu olan rayonların ərazisində məlumdur. Bu qoyuna herik qoyunu ilə yanaşı, "bürc qoyunu" da deyilir.
Minkənd
Minkənd — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonu Minkənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş, 10 noyabr 2020-ci il tarixli Azərbaycan-Rusiya-Ermənistan üçtərəfli bəyannaməsinə əsasən, 1 dekabr 2020-ci ildə işğaldan azad olunmuşdur.
Tarixi
Minkənd kəndi Qarabağ yaylasındadır. Etnooykonimdir. Kənd öz adında qədim türkdilli minqımın (mənbələrdə adi minqat kimi də çəkilir) tayfasının adını əks etdirir. VII-VIII əsrlərdə təkuz Oğuz konfenderasiyasına daxil olan minqlər XII-XIII əsrlərdə qipçaqların, XIII-XIV əsrlərdə isə Qızıl Ordanın iri tayfa birləşmələrindən biri olmuşlar. Teymurun dövründə (XIV əsr) baş vermiş siyasi hadisələrdə fəal iştirak edən minqlər sonralar müxtəlif ərazilərdə məskunlaşmışlar. Azərbaycanda minqlərin yeni saldiqları yaşayış məntəqələri, о cümlədən Minkənd onların adı ilə adlanmışdır. Hazırda Azərbaycanlılar yaşayan kənd əhalisinin etnik tərkibi müəyyən tarixi hadisələrlə əlaqədar bir neçə dəfə dəyişmişdir. Mincivan qəsəbəsi (Zəngilan rayonu), Mingiz məhəlləsi (Ordubad şəhəri), Minqışlaq, Minqlər, Kattaminq, Minqon (Özbekistan) və Mingistan (Tacikistan) toponimləri də minqlərlə əlaqədardır.
Kəndin ərazisində Qafqaz Albaniyası dövrünə aid tikinti qalıqları, müxtəlif səpkili, müxtəlif tipli yazılı daş abidələr, Alban qəbristanlığının qalıqları qalmışdır. Kəndin ərazisində yerləşən XV əsrdə tikildiyi güman edilən Minkənd məbədi buna gözəl nümunə ola bilər.
Minkənd kəndində yaşayan insanların məlumatına əsasən, bu ərazilərdə məskunlaşmış ilk insanlar Hüseyinlər nəsli olmuşdur.Beləki,on yeddinci əsrin sonu, on səkkizinci əsrin əvvəllərində Dərələyəz mahalından Zəngəzur mahalına köç etmiş Hüseyin adlı bir şəxs bu ərazilərə gəlmiş və yaşamaq üçün buranı özünə məskən etmişdir. Təmiz havası,billur bulaqları,yaşıl meşəsi və heyvandarlıq üçün bol otlaq sahəlari Hüseyinlər nəslindən sonra digərlərinin marağına səbəb olmuş və beləliklə neçə-neçə nəsillərin gəlməsi ilə böyük bir kənd, Minkənd kəndi yaranmışdır.
Mədəniyyəti
Kənddə orta məktəb, klub, kitabxana, kinoqurğu və xəstəxana var idi.
Kəndin mədəni, iqtisadi-ictimai həyatındakı müəyyən yüksəlişlər XVIII yüzilliyin axırlarında daha da inkişaf etdi. 1890-cı ildə Minkənd kənd məktəbinin əsası qoyuldu. 42 nəfər oğlan şagirdlə "Rus-Tatar-Azərbaycan məktəbi" adı altında fəaluiyyətə başlayan məktəbdə dərslər türk və rus dillərində tədris edildi. Bu tədris müəsisəsində şəriət dərsləridə tədris edilirdi. Məktəbdə ilk şəriət dərsini tədris edən müəllim Molla Vəli Kərbəlayı oğlu, digər dərsləri isə Rəsul Tahirov, rus dili dərslərini isə Geladze tədris etmişdir. 1896-cı ildə məktəbə ilk azərbaycanlı, Rəsul bəy Tahirov direktor təyin edildi. 1912-ci ilə kimi birsinifli, 1912-ci ildən 1920-ci ilə kimi ikisinifli, 1920-ci ildən 1940-cı ilə qədər yeddi illik natamam orta məktəb 1940-cı ildən sonra isə orta məktəb kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1979-cu ildə sabiq prezident Heydər Əliyevin göstərişi ilə Minkənd kəndində məktəb üçün həmin dövrün ən müasir avadanlıqları ilə təchiz olunmuş 620 yerlik yeni məktəb binası tikildi.
Kənddə kustar üsulu ilə ip əyrilməsi, xalça toxunması məşğuliyyət növlərindən biri idi. Demək olar ki, ailələrin bir çoxunda toxucu dəzgah (hana və yer hanası) var idi. Əhali özü hazırladığı yun, pambıq və ipək iplərdən xalça, kilim, palaz, fərməş, xurcun, şəddə və digər məmulatlar toxuyurdu.
Palıddan və vələsdən xarratlar müxtəlif məişət əşyaları, o cümlədən qab-qacaq, təhnə, tabaq, nehrə, çanaq, qollu tərəzi, yun daramaq üçün daraq, hana, şəddə və örkən toxumaq üçün yer hanası və s. belə əşyalara misal ola bilər.
Kinto
Kinto (კინტო) və ya Kintauri — gürcü rəqsi, Şalaxonun sədaları altında oynanılır.
Acay Devqan
Acay Devqan — tanınmış hind aktyoru.
Kinto
Tarixçə
Oleq Panfilova görə, kintouri rəqsi əfqan baçabozi rəqsinə ritm, bədən və əl hərəkətləri, hətta geyimlərinə görə oxşayır. Kintourini qara enlibalaq şalvarda, baçabozini isə qadın paltarı geyinən kişilər ifa edir. Rəqslərdəki oxşarlıq Gürcüstan tarixi kitablarında kintonu müxtəlif şənliklər və ya bayramlarda kişiləri əyləndirən yüngül əxlaqlı kişilər kimi təqdim edən hekayələr və şəhər əfsanələri ilə təsdiqlənir. Kinto mahnılarının mətnlərində balaca oğlana ("patara biçi") müraciət kimi bir oxşarlıq da var. Doğrudur, məhəbbət məzmunlu müasir kinto mahnılarında əsas fiqur balaca qızdır ("patara qoqo"), ancaq yaşlı insanlar da xatırlayırlar ki, əvvəllər bu mahnılarda balaca oğlandan və ona olan məhəbbətdən danışılırdı.
Minkənd
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Bakı şəhərindən şose yolla 505 km qərbdə, rayon mərkəzindən şose yolla 55 km şimal-qərbdə, Kiçik Qafqaz sıra dağlarında, Qarabağ yaylasının cənub-qərb yamacında, Ermənistanla sərhəddə yerləşir. Xankəndi dəmiryol stansiyası ilə şose yolla ara məsafəsi 127 km-dir. Kənd meşə və axar su kənarında, uca dağların ətəyində yerləşmişdir. Meşələrində adı Qırmızı Kitaba düşmüş qırmızı palıd, həmçinin ardıc, cır meyvə və giləmeyvələr, çəmənlərində dərman bitkiləri bitir. Kəndin meşələrində meşə əmələ gətirən əsas ağac cinslərindən ən geniş yayılanı palıd və vələsdir.
Kinto
Tarixçə
Tengiz Verulavın məqaləsində fars ənənələri ilə analogiyalar nümayiş olunur. O güman edir ki, orta əsr İranına söykənən kinto ənənəsi kinto davranışının daha sonrakı təsvirləri ilə — yalan, hiyləgərlik, fırıldaqçılıq ilə də uzlaşır.
Minkənd
Coğrafiyası və iqlimi
Həkəriçayın bir qolu olan Minkənd çayı kəndin ərazisindən keçir. Öz mənbəyini kəndin ərazisində ki, yüksəkliklərdən başlayan bulaqlar Minkənd çayın (Həkəriçayın) yatağına qoşulur. İqlim şəraitindən asılı olaraq çay və bulaqlarda suyu həcmi fəsillər üzrə artıb azalır. Yazın axırları və yay aylarında kəndin ərazisindəki bəzi çay və bulaqların suyu azalır, yaxud tamam quruyur. Lakin yağıntının miqdarından aslı olaraq yaz və payız fəsillərində axar sular və bulaqlar öz axarlarını tam bərpa edir.
Kinto
Tarixçə
XIX əsrin sonuna aid Tiflis folklorunda kinto kəkələyən Artur aid hesab olunan belə bir mətn var:
Minkənd
Coğrafiyası və iqlimi
Dəniz səviyyəsindən 1600 metr hündürlükdə yerləşən Minkənd kəndinin ərazisində adi bulaqlarla yanaşı narzan tipli, ilıq suyu olan bulaqlar da vardır. Bu bulaqlar hidrokarbonat-xlorid-natrium-maqnezium-kalsium xassəli olub ilıq 280J Narzandır. Bu suları Laçın və ətraf rayonların əhalisi özləri üçün sevimli müalicəvi vasitə sayırlar. Eyni zamanda Minkənd ərazisində Narzan tipli soyuq mineral suyu olan başqa bulaqlara rast gəlmək olur.
Kinto
Tarixçə
Ancaq bu iki rəqsləri fərqləndirən cəhətlər də var. Gürcülər kintaurini Azərbaycan oyun havası Şalaxonun (Şələqoy) sədaları altında və iki və ya çox nəfərdən ibarət qrup şəklində oynayırlar, əfqanlar isə öz yerli ritmləri altında balaca oğlanları tək-tək oynadırlar.
Minkənd
Coğrafiyası və iqlimi
İqlimi yayda sərin, qışda isə soyuq olur. Orta illik temperatur 1 °C ilə 8 °C arasında dəyişir. Yağıntının illik miqdarı 700–800 mm-ə qədər olur.
Kinto
Söz açımı
Oleq Panfilova görə, gürcü sözü "kinto" fars dilindəki "kun" (göt) və "kundeh" (götverən) sözləriylə əlaqəli ola bilər, yəni "oğlanbaz" yaxud "yüngül əxlaqlı qadın" deməkdir. Gürcü leksikonunda sözün semantik izahı yoxdur, Tiflisin erməni şəhər mədəniyyətinə aid etmək də alınmır, baxmayaraq ki, çar Rostomun salnamələrində göstərilir ki, ilk "kinto"lar İrandan gəlmə ermənilər olub.
Minkənd
Əhalisi
1 yanvar 1914-cü il tarixinə olan məlumata əsasən kənddə azərbaycanlılar və əsasən etnik kürdlərdən ibarət hər iki cinsdən toplam 1.532 nəfər əhali yaşayırdı.
Kinto
Söz açımı
Gürcü versiyasına görə, "kinto" sözü "kvinti"ylə bağlı ola bilər və iki anlam daşıyır: 1) "yük daşıyan", 2) "damdabaca".
Minkənd
Əhalisi
Əhalisi 1991-ci ildə 2306 nəfər olmuşdur.
2006-cı ilin statstikasına görə kəndin əhali sayı 2150 nəfər olmuşdur.
2009-cu ilin dekabr ayına olan məlumata əsasən kənd əhalisinin sayı 2704 nəfərdir.
Sen-Marten-de-Volserr
Sen-Marten-de-Volserr  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Şartryoz-Qye kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — La-Tur-dyu-Pen.
Minkənd
Əhalisi
Kənd əhalisindən Qarabağ müharibəsi zamanı 14 nəfər şəhid olmuşdur.
Sen-Marten-de-Volserr
INSEE kodu — 38420. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 208 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 320 ilə 584 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 450 km cənub-şərqdə, Lion dan 75 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 35 km şimal-qərbdə yerləşir.
Minkənd
İqtisadiyyatı
Əkinçilik kəndin iqtisadiyyatında ikinci yeri tutur. İlin isti dövründə, əsasən yaz və yay aylarında 500–600 mm-ə qədər yağıntının düşməsi və onun da 60-70 faizinin yazda və yayın ilk əvvəllərində yağması dəmyə əkinçiliyi yaxşı inkişaf etdirməyə imkan verir. Əkinə yararlı sahələrdə buğda, arpa, vələmir, pərinc və başqa dənli bitkilər, eləcə də çoxillik ot bitkiləri becərilir. Təbii ot biçənəkləri burada heyvandarlığın inkişafı üçün əvəzedilməzdir.
İşğaldan əvvəl heyvandarlığın inkişafı ilə əlaqədar toxuculuq çox yaxşı inkişaf etmişdi. Yerli qoyun növlərinin yununun xüsusiyyətlərinə uyğun müxtəlif növ xalçalar toxunurdu. Toxunmuş xalça, kilim, palaz və s. toxuculuq məmulatlarının bir hissəsi bazarlara çıxarılaraq satılırdı. Bunlardan əlavə arıçılıq, dərman bitkilərinin toplanıb təhvil verilməsi də əhalinin məşğuliyyət növlərindən biri olmuşdur.
Yukio Qoto
(? - 1976) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 4 oyun keçirib.
Bulbophyllum blepharicardium
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum blepharicardium növü Papua-Yeni Qvineya üçün endemik növdür.