cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Astrositlər
Astrositlər (qədim yunan dilindən, ástron, "ulduz" + kútos, "boşluq", "hüceyrə"), həmçinin ümumilikdə astroqlia olaraq da bilinir. Xarakterik olaraq ulduz şəkilli qlial hüceyrələr olub, baş beyin və onurğa beynində rast gəlinir. Onlar bir çox funksiyanı yerinə yetirirlər. Bunlara, qan-beyin baryerini formalaşdıran endotel hüceyrələrinin biokimyəvi dəstəyi, sinir toxumasının qida maddələri ilə təminatı, hüceyrəxarici ion tarazlığının qorunması və beyində, onurğa beynində baş verən travma, infeksiyadan sonra çapıq toxumasının formalaşması, beyin qan dövranının tənzimlənməsi kimi funksiyalar aiddir. Astrositlərin beyində miqdarı yaxşı müəyyən oluna bilinməmişdir. Onların miqdarı istifadə olunan hesablama texnikasından asılı olaraq dəyişir. Beləki, onların miqdarı beynin müxtəlif bölgələrində fərqlənir və bütün qlia hüceyrələrinin 20%-40%-ni təşkil edir. Başqa bir araşdırmaya əsasən isə astrositlər beyində ən çox rast gəlinən qlia hüceyrələridir. Astrositlər mərkəzi sinir sistemində xolesterolun əsas mənbəyidir. Apolipoprotein E, xolesterolu astrositlərə, neyronlara və digər qlia hüceyrələrinə ötürərək, hüceyrələr arası siqnalizasiyanı tənzimləyir. İnsan beynində astrositlərin miqdarı gəmiricilərdən iyirmi dəfədən çoxdur və onlar bu saydan on dəfə çox sinapsla əlaqə yaradır.
1990-cı illərin ortalarından bəri aparılan tədqiqatlar göstərdi ki, astrositlər qıcığa (stimula) cavab olaraq hüceyrələrarası Ca 2+ ion axınını uzun məsafələrə yayır və neyronlara oxşar olaraq Ca 2+ -dan asılı şəkildə mediatorları (qliotransmitterlər adlanır) xaric edirlər. Məlumatlar göstərir ki, qlutamatın (beyində oyadıcı neyrontransmitter) astrositlərdən, Ca2+ -dan asılı olaraq xaric olunması neyronları oyadır. Bu cür kəşflər astrositləri neyroelm sahəsində mühüm tədqiqat sahəsinə çevirdi.
Strukturu
thumb|255x255px| Siçan korteksinin [[hüceyrə kulturasında, neyronların (qırmızı) əhatəsində yerləşən astrositlər (yaşıl)]] thumb|255x255px| 23 həftəlik dölün beyin kulturası insan astrositi thumb|255x255px| Canlı beyin qabığındakı neyronlar (yaşıl) arasında yerləşən astrositlər (qırmızı-sarı) Astrositlər mərkəzi sinir sistemindəki qliya hüceyrələrinin bir alt növüdür. Onlar həmçinin astrositik qlial hüceyrələr olaraq da bilinirlər. Ulduz şəkilli astrositlər, çıxıntılarının bir çox hissəsi ilə neyronların əmələ gətirdiyi sinapsları əhatə edir. İnsanlarda bir astrosit hüceyrəsi eyni anda 2 milyona qədər sinapsla qarşılıqlı əlaqədə ola bilər. Astrositləri müəyyən etmək üçün histolloji analizlərdən istifadə edirlər. Onların əksəriyyəti qlial fibrilyar protein (GFAP) ekspresiyya edir. Mərkəzi sinir sistemində, fibroz, protoplazmatik və şüalı astrositlərində daxil olduğu, bir neçə astrosit formalarına rast gəlmək olar. Fibroz astrositlər, adətən ağ maddə daxilində yerləşirlər, hüceyrə orqanelləri azdır və uzun, şaxələnməmiş çıxıntılara malikdirlər. Əksərən bu hüceyrələr astrositik son ayaqıcıqlar (endfoot) adlandırılan çıxıntıları vasitəsilə yaxınlıqda yerləşən kapilyarların xarici səthini əhatə edirlər. Protoplazmatik qliya hüceyrələri daha geniş yayılmışdır və sinir toxumasının boz maddəsində rast gəlinirlər. Onlar daha böyük miqadarda orqanellərə və çox şaxələnmiş çıxıntılara malikdir. Radial qlial hüceyrələr mədəciklərin oxlarına perpendikulyar olan müstəvilərdə yerləşirlər. Onların çıxıntılarından biri nazik qişaya (pia mater) bitişik, digəri isə boz maddənin dərinliklərində yerləşir. Radial qliya hüceyrələri əsasən inkişaf zamanı mövcuddur və neyronların miqrasiyasında iştirak edirlər. Lakin torlu qişanın Müller hüceyrələri və beyincik qabığının (serebellar korteks) Berqman qlia hüceyrələri yetkinlik dövründə də mövcud olmaları ilə istisna təşkil edirlər. Astorsitlərin hər üç formasının çıxıntısı, nazik qişaya yaxın olduqda pia-qlial membranın formalaşmasında iştirak edir.
İnkişafı
thumb| Astrositlər qırmızı rənglə təsvir edilmişdir. Hüceyrə nüvələri mavi rənglə təsvir edilmişdir. Astrositlər yeni doğulmuş siçanların beyinlərindən əldə edilib. Astrositlər mərkəzi sinir sistemindəki makroqlial hüceyrələrdir. Astrositlər inkişaf edən sinir sistemi neyroepitelində olan progenitor hüceyrələrin heterogen populyasiyalarından yaranırlar. Neyronların alt tiplərini və makroqlial hüceyrə nəsillərinin əmələ gəlməsini müəyyən edən genetik mexanizmlər arasında diqqətəlayiq oxşarlıq vardır. Neyron ixtisaslaşmasında olduğu kimi, sonik kirpi (SHH), fibroblast böyümə faktoru (FGFs), WNTs və sümük morfogenetik zülalları (BMPs) kimi kanonik siqnal faktorları dorsal-ventral, anterior-posterior və medial-lateral oxlar boyunca morfogen qradientlər vasitəsilə inkişaf edən makroqlial hüceyrələrə mövqe məlumatı verir. Nevral ox boyunca neyroepitelin progenitor domenlərə (p0, p1, p2, p3 və pMN) seqmentasiyası, onurğa beynində fərqli neyronların yaranmasına səbəb olur. Bəzi tədqiqatlara əsaslanaraq, halhazırda inanılır ki, bu model makroqlial hüceyrələrin diferensiasiyasına da uyğun gəlir. Hochtism və əməkdaşları tərəfindən aparılan araşdırmalar müəyyən etmişdir ki, p1, p2 və p3 domenlərindən astrositlərin 3 fərqli populyasiyası ayrılır. Astrositlərin bu alt tipləri onların müxtəlif transkripsiya faktorlarının (PAX6, NKX6.1) və hüceyrə səthi markerlərinin (reelin və SLIT1) ifadəsi əsasında müəyyən edilə bilər. Müəyyən edilmiş astrosit alt tiplərinin üç populyasiyası: 1) dorsal olaraq yerləşən, p1 domenindən inkişaf edən VA1 astrositləri PAX6 (protein) və reelin (glikoprotein) ekspresiyya edirlər 2) Ventral olaraq yerləşən, p3 domenindən inkişaf edən VA3 astrositləri NKX6 (protein) ekspressiya edirlər 3) p2 domenindən inkişaf edən VA2 astrositləri isə PAX6, NKX6, reelin və SLIT ekspressiya edirlər. İnkişaf etməkdə olan MSS-də astrositlərin diferensasiyası baş verdikdən sonra, astrosit prekursorlarının terminal differensiasiya prosesi baş verməzdən əvvəl sinir sistemindəki son mövqelərinə köçdüyünə inanılır.
Funksiyası
center|thumb|650x650px| Astrositlər və neyronlar arasında metabolik qarşılıqlı əlaqə Astrositlər beynin fiziki strukturunu formalaşdırmağa kömək edir. Onların, neyrotransmitterlərin ifrazı və ya absorbsiyası, qan-beyin baryerinin formalaşması da daxil olmaqla bir sıra proseslərdə aktiv rol oynadıqları düşünülür. Sinapslarda presinaptik hüceyrə, postsinaptik hüceyrə və qliya hüceyrəsi arasında meydana gələn sıx əlaqəyə istinad edərək üçtərəfli sinaps anlayışı təklif edilmişdir.
center|thumb|611x611px| Şəkil 6 Nossenson və digərlərinin təklif etdiyi kimi bioloji sinir aşkarlama sxemində qlianın ehtimal edilən keçid rolu. Astrositlər elektrik impulsları ilə əlaqələnən neksuslar vasitəsilə bir-birinə bağlanaraq (funksional) sinsitium yaradırlar. Astrositlər qonşuları ilə ünsiyyət qurma qabiliyyətinə malik olduqlarına görə, bir astrositin fəaliyyətindəki dəyişikliklər həmin astrositdən kifayət qədər uzaqda olan digər astrositlərin fəaliyyətinə təsir göstərə bilər.
Elməddin Məmmədov
Həyatı
Mehdi Məmmədov 30 iyul 1995-ci il tarixdə Şəki rayonunun Şəki kəndində anadan olub. 2001 – 2012-ci illərdə Turan qəsəbə tam orta məktəbində təhsil alıb. 2013-cü ilin iyul ayından 2015-ci ilin yanvar ayınadək həqiqi hərbi xidmətdə olub. 2020-ci ilin yanvar ayında müddətdən artıq hərbi xidmətə qəbul edilib. Vaqif Mustafayevin çəkdiyi "Xoca" filmində şəhid rolunu oynayıb.
Astrositlər
Funksiyası
Astrositdə Ca2+ axını dalğalarını yaradan ən mühüm dəyişiklik, astrositlərə Ca2+ ionlarının daxil olmasıdır. Bu axın birbaşa beyinə qan axınının artması ilə əlaqəlidir. Buna görə də, kalsium dalğalarının bir növ hemodinamik cavab funksiyası rolunu oynadığı deyilir. Hüceyrədaxili konsentrasiyası artan kalsium funksional sinsitium vasitəsilə xaricə yayıla bilər. Kalsium dalğasının yayılması mexanizmlərinə, neksuslar boyunca kalsium ionlarının, IP3-ün (inozitol trifosfat) yayılması və hüceyrəxarici ATF siqnalı daxildir. Kalsium ion konsentrasiyasının artması astrositlərdə aktivləşmənin əsas məlum yoludur və astrositik qlutamatın bəzi növlərinin hüceyrədən xaric olunması üçün zəruridir. Astrositlərdə kalsium siqnalının əhəmiyyətini nəzərə alaraq, məkan-zaman olaraq kalsium siqnal yolunun inkişafı üçün sıx tənzimləyici mexanizmlər hazırlanmışdır. Riyazi analiz vasitəsilə göstərilmişdir ki, Ca 2+ ionlarının lokal olaraq daxil olması Ca 2+ ionlarının sitozolik konsentrasiyasının lokal yüksəlməsinə səbəb olur. Bundan əlavə, Ca 2+ -un sitoplazmada toplanması hər bir hüceyrədaxili kalsium axınından asılı olmayıb, membran vasitəsilə Ca 2+ mübadiləsindən, sitozolik kalsiumun diffuziyasından, hüceyrənin həndəsi quruluşundan, hüceyrədənkənar kalsium konsentrasiyasında olan dəyişikliklərdən və ilkin konsentrasiyalardan asılıdır.
Elməddin Məmmədov
Hərbi xidmətləri
2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Mehti Məmmədov Suqovuşan döyüslərində savaşıb. 6 oktyabr 2020-ci ildə Talış Suqovuşan istiqamətində Talış Suqovuşan istiqamətində döyüşlər nəticəsində şəhid olmuşdur. şəhid olub. 2 noyabr 2020-ci il tarixdə Şəkidə Turan qəsəbə qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Astrositlər
Üçlü sinaps
Onurğa beyninin dorsal (arxa) buynuzunda aktivləşdirilmiş astrositlər demək olar ki, bütün neyrotransmitterlərə cavab vermək qabiliyyətinə malikdirlər. Aktivləşdikdən sonra qlutamat, ATP, azot oksidi (NO) və prostaqlandinlər (PG) kimi çoxlu sayda neyroaktiv molekulları xaric edirlər. Bu da öz növbəsində neyronların oyanıcılığına təsir göstərir. Astrositlər ilə presinaptik və postsinaptik membranlar arasında əlaqə, eləcə də onların sinaptik fəaliyyət ilə neyrotransmitterxaric etmək qabiliyyəti arasındakı sıx əlaqə üçlü sinaps adlanır. Astrositlər tərəfindən sinaptik modulyasiya bu üç hissəli birləşmə sayəsində baş verir.
Astrositomalar
Astrositomalar astrositlərdən inkişaf edən ilkin kəllədaxili şişlərdir. Qlial progenitor hüceyrələrin və ya sinir kök hüceyrələrinin də astrositomalara səbəb ola bilməsi mümkündür. Bu şişlər beynin və yaxud onurğa beyninin bir çox yerlərində yarana bilər. Astrositomalar iki kateqoriyaya bölünür: aşağı dərəcəli (I və II) və yüksək dərəcəli (III və IV) astrositomalar. Aşağı dərəcəliastrositomalara uşaqlarda, yüksək dərəcəli astrositomalara isə böyüklərdə daha çox rast gəlinir. Bədxassəli astrositomalar kişilər arasında daha çox yayılmışdır və həyat tərzinin pisləşməsinə səbəb olur.
Elməddin Məmmədov
Hərbi xidmətləri
Azərbaycanın Suqovuşan qəsəbəsinin işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elməddin Məmmədov ölümündən sonra "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Astrositlər
Astrositomalar
Pilositik astrositomalar I dərəcəli şişlərdir. Onlar xoşxassəli və yavaş böyüyən astrositomalar hesab olunur. Pilositik astrositomalarda tez-tez maye ilə dolu kistik hissələr və onun bərk hissəni təşkil edən düyün vardır. Onların əksəriyyəti beyincikdə yerləşir. Buna görə simptomların əksəriyyəti müvazinət və ya koordinasiyadakı çətinliklər ilə əlaqədardır. Bunlara uşaqlarda və yeniyetmələrdə daha çox rast gəlinir.
Elməddin Məmmədov
Hərbi xidmətləri
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elməddin Məmmədov ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
Astrositlər
Astrositomalar
Fibrilyar astrositomalar II dərəcəli şişlərdir. Bunlar nisbətən yavaş böyüyürlər və buna görə də adətən xoşxassəli şişlər hesab olunurlar, lakin ətrafdakı sağlam toxumalara nüfuz edə və bədxassəli şişlərə çevrilə bilərlər. Fibrilyar astrositomalar adətən gənc insanlarda rast gəlinir, onlar da tez-tez qıcolmalara müşahidə olunur.
Anaplastik astrositomalar III dərəcəli bədxassəli şişlərdir. Onlar aşağı dərəcəli şişlərdən daha sürətlə böyüyürlər. Anaplastik astrositomalar aşağı dərəcəli şişlərə nisbətən daha çox özünü təkrarlayır, çünki onların ətraf toxumalara yayılması, şişin cərrahi yolla tamamilə çıxarılmasını çətinləşdirir.
Qlioblastoma multiforme astrositlərdən və ya mövcud astrositomadan yarana bilən IV dərəcəli bədxassəli şişlərdir. Bütün beyin şişlərinin təxminən 50%-i qlioblastomalardır (gliobastoma multiforme). Qlioblastomaların daxilində astrositlər və oliqodendrositlər də daxil olmaqla bir çox qlial hüceyrə növləri ola bilər. Qlioblastomalar qlial şişlərin ən invaziv növü hesab olunur, çünki onlar sürətlə böyüyür və yaxınlıqdakı toxumalara yayılır. Müalicə mürəkkəb ola bilər, çünki bir şiş hüceyrələrinin bir növü müəyyən müalicəyə cavab olaraq ölə bilər, digər hüceyrə növləri isə çoxalmağa davam edə bilər.
Neyroinkişaf pozğunluqları
Astrositlərin müxtəlif neyroinkişaf pozğunluqlarının mühüm iştirakçıları olduğu aşkar olunmuşdur. Bu fikir bildirir ki, astrosit disfunksiyası autizm spektri və şizofreniya kimi bəzi psixiatrik pozğunluqların əsasını təşkil edən doğru olmayan sinir dövrəsinin yaranmasına səbəb ola bilər.
Xroniki ağrı
Normal vəziyyətlərdə, ağrı hissiyatının ötürülməsi, zərərverici qıcıqların nosiseptiv (ağrını hiss edən) afferent neyronlarda fəaliyyət potensialını əmələ gətirməsi ilə başlayır. Bu neyronlarla daşınan impuls onurğa beyninin arxa buynuzlarında oyadıcı postsinaptik potensial (OPSP) yaradır. Bu mesaj daha sonra beyin qabığına ötürülür, burada biz həmin OPSP-ləri "ağrıya hissiyatına" tərcümə edirik. Astrosit-neyron əlaqəsinin kəşfindən bəri ağrının ötürülməsi ilə bağlı anlayışımız heyrətamiz şəkildə mürəkkəbləşdi. Ağrının işlənməsi artıq siqnalların bədəndən beyinə təkrarlayan estafetlər şəklində ötürülməsi kimi görünmür. Bu proses bir sıra müxtəlif faktorlar tərəfindən tənzim oluna bilər. Son tədqiqatlarda aparıcı mövqe tutan faktorlardan biri ağrı gücləndirici sinaps olub, onurğa beyninin arxa buynuzunda yerləşir və bu sinaps astrositlər tərəfindən əhatə olunur. Qarnizon və iş yoldaşları onurğa beyninin dorsal buynuzunda astrosit hipertrofiyası ilə periferik sinir zədələnməsindən sonra ağrıya qarşı həssaslıq arasında korrelyasiyanın olduğunu aşkar etdi. Bununla da zədənin mövcudluğu qlial aktivləşmənin göstəricisi hesab olunur. Astrositlər neyronların fəaliyyətininin müxtəlifliyini müəyyən edə bilir və kimyəvi transmitterləri xaric edə bilirlər, bu da öz növbəsində sinaptik fəaliyyətin tənzimlənməsini təmin edə bilər. Keçmişdə hiperaljeziyanın (anormal dərəcə də ağrıya artan həssaslıq) onurğa beyninin dorsal buynuzundakı presinaptik afferent sinir sonlarından P maddəsi və qlutamat kimi oyadıcı amin turşularının (OAT) sərbəst buraxılması ilə idarə olunduğu düşünülürdü. AMPA (α-amino-3-hidroksi-5-metil-4-izoksazol propion turşusu), NMDA (N-metil-D-aspartat) və ionotropik qlutamat reseptorlarının kain turşusu alt tiplərinin sonrakı aktivləşdirilməsi bu prosesi izləyir. Məhz bu reseptorların aktivləşməsi ağrı siqnalını onurğa beyninə qədər gücləndirir. Bu fikir doğru olsa da, ağrı siqanalının ötürülmə mexanizmini həddindən artıq sadələşdirir. Kalsitonin geni ilə əlaqəli peptid (CGRP), adenozin trifosfat (ATP), beyin neyrotrofik amili (BDNF), somatostatin, vazoaktiv bağırsaq peptidi (VIP) və vazopressin kimi bir sıra digər neyrotransmitter və neyromodulyatorlar zərərverici qıcıqlandırıcılara cavab olaraq sərbəst buraxılır. Bu tənzimləyici amillərin hər birinə əlavə olaraq, ağrı impulslarını ötürən neyronlar və onurğa beyninin dorsal buynuzundakı digər neyronlar arasında bir neçə digər qarşılıqlı əlaqə ağrı yollarına əlavə təsir göstərir.
Davamlı ağrının iki vəziyyəti
Periferal toxumanın davamlı zədələnməsindən sonra zədələnmiş toxumadan və onurğa beyninin dorsal buynuzundan bir neçə faktorların sərbəst buraxılması baş verir. Bu faktorlar onurğa beyninin dorsal buynuzunda yerləşən, ağrı impulslarının proyeksiya olunduğu neyronların sonrakı impulslara qarşı həssaslığını artırır. Beləliklə, bu həssaşlaşma nəticəsində beyinə gedən ağrı impulslarının sayı artır. Qlutamat, P maddəsi və kalsitonin geni ilə əlaqəli peptidin (CGRP) sərbəst buraxılması NMDAR-ın (N-metil D-aspartat reseptoru) aktivləşməsinə vasitəçilik edir(Bu reseptor əvvəlcə Mg2+ ilə bağlandığı üçün səssizdir). Beləliklə, ağrı impulslarını ötürən postsinaptik neyronlar depolyarizasiya olunur.Əlavə olaraq, İP3 (inozitol trifosfat) yolunun və MAPKs-ın(mitogenlə aktivləşən protein kinaza), məsələn, ERK -ın (hüceyrəxarici siqnalla aktivləşən kinazalar), JNK-nın (C-Jun N-terminal kinazaları) aktivləşməsi, glutamat daşıyıcılarının funksiyasını dəyişən iltihab faktorlarının sintezini artırır. ERK həmçinin neyronlarda AMPARs və NMDARs-ı aktivləşdirir (hər ikisi də glutamat daşıyıcısıdır). Nosisepsiya, həmçinin ATF və P maddəsinin onların müvafiq reseptorları (P 2 X 3) və neyrokinin 1 reseptoru (NK1R) ilə əlaqəsi, metabotropik qlutamat reseptorlarının aktivləşdirilməsi və BDNF-nin (Beyin mənşəli neyrotrofik faktor) sərbəst buraxılması ilə daha da həssaslaşır. Sinapsda qlutamatın davamlı olaraq mövcud olması, qlutamatın astrositlərə mühüm daşıyıcıları olan GLT1 və GLAST -ın anormal tənzimlənməsi ilə nəticələnir. Davam edən oyanıcılıq, həmçinin ERK və JNK aktivləşməsinə səbəb ola bilər ki, bu da bir neçə iltihab faktorunun sərbəst buraxılması ilə nəticələnir.
Zərərverici ağrı davam etdikcə, onurğa beyni həssaslığı dorsal buynuzda yerləşən neyronlarda transkripsiya dəyişiklikləri yaradır. Bu isə həmin neyronlarda uzunmüddətli dəyişikliklərə səbəb olur. Daxili anbarlardan Ca 2+ -un xaric olması davamlı sinaptik fəaliyyət yaradır ki, bu da qlutamat, ATF, şiş nekrozu faktoru-α (TNF-α), interleykin 1β (IL-1β), IL-6, azot oksidi (NO)) və prostaglandin E2 (PGE2) ifrazına səbəb olur. Aktivləşdirilmiş astrositlər həmçinin pro-IL-1β parçalanmasına səbəb olan və astrositlərin aktivləşməsini təmin edən matriks metalloproteinaz 2-nin (MMP2) mənbəyidir. Sinir zədələnməsinə cavab olaraq, istilik şoku zülalları (HSP) sərbəst buraxılır və onlar müvafiq TLR -ə (Toll bənzəri reseptorlar) bağlana bilir ki, bu da sonrakı aktivləşdirməyə səbəb olur.
Digər patologiyalar
Astrositləri əhatə edən klinik əhəmiyyətli patologiyalara astroglioz və astrositopatiya daxildir. Bunlara misal olaraq, dağınıq skleroz, anti-AQP4+ neyromielit optikası, Rasmussen ensefaliti, Aleksandr xəstəliyi və amiotrofik lateral skleroz-u göstərmək olar. Tədqiqatlar göstərir ki, astrositlər Alzheimer xəstəliyi, Parkinson xəstəliyi, Huntington xəstəliyi, kəkələmə və amiotrofik lateral skleroz, xəstəlikləri kimi neyrodegenerativ xəstəliklər, kəskin beyin zədələnmələri olan beyindaxili qansızma və travmatik beyin zədəsi kimi vəziyyətlərdə də nəzərə alına bilər.
Dan dili
Dan dili — Danimarkanın dövlət dili, skandinav dillərindən biri. Danimarkada və Almaniyanın şimalında istifadə olunur. Dilin daşıyıcılarının ümumi sayı 5,7 milyon nəfərdir. XV-XIX əsrlərdə Norveçin, XIX əsrin ortalarınadək Şlezviq-Qolşteynin rəsmi dili olmuşdur.
Ərazi və say
Dan dili aşağıdakı ölkələrdə yayılmışdır;
Etimoni Timuani
Etimoni Timuani (d. 14 oktyabr 1991; Funafuti, Tuvalu) — Tuvalunu təmsil edən futbolçu və yüngül atlet. Etimoni Timuani Tuvalunu 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Timuani həm də Tuvalunun futbol və futzal yığmasının heyətində çıxış edir.
Atmiyan-i Vüsta (Sərab)
Atmiyan-i Vüsta və ya Orta Atmiyan - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Sərab şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Smart soyuducu
thumb|Smart soyuducu. Smart soyuducu – soyuducu növü.
Atmiyan-i Vüsta (Sərab)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 35 nəfər yaşayır (9 ailə).
Smart soyuducu
Hekayə
İlk internet soyuducuları baha idi(məsələn, LG-nin soyuducusu 8000$ qiymətindədir). Alış-verişə haqq qazandırmaq üçün İnternet soyuducuları müxtəlif proqramlarla, o cümlədən kabel televiziyasına çıxış, video telefon, media pleyer və s. Bəzi istehsalçılar ağıllı evə nəzarət etmək üçün soyuducuda mərkəzi server yerləşdirməyi, digərləri isə alış qiymətini azaltmaq üçün soyuducunun ekranında reklam yerləşdirməyi planlaşdırırdılar. Bununla belə, satışın ilk bir neçə ili son dərəcə uğursuz oldu və 2003-2005-ci illərdə əksər məişət texnikası istehsalçıları internet soyuducularının istehsalını dayandırdılar və ya artıq hazırlanmış və elan edilmiş modelləri bazara çıxarmağa başlamadılar.
Uğursuzluqlara baxmayaraq, bir çox istehsalçı kommersiya baxımından uğurlu İnternet soyuducu modelini buraxmağa davam edir. Əsas problem odur ki, istehsalçıların İnternet soyuducularını təchiz etdiyi xüsusiyyətlərin əksəriyyəti, bir qayda olaraq, potensial alıcıların artıq malik olduğu digər cihazlardan - smartfonlar, planşetlərdən və noutbuklardan istifadə etməklə daha yaxşı yerinə yetirilir. Belə bir soyuducunun alınmasını əsaslandıra biləcək əsas funksiya - məhsulların mövcudluğuna və təzəliyinə nəzarət - mövcud texnologiya inkişafı səviyyəsi ilə onlar tərəfindən tam yerinə yetirilə bilməz. Bunu etmək üçün ya hər dəfə soyuducuya daxil olanda siz məhsullar, istehsal tarixi, istifadə müddəti və s. haqqında məlumatları əl ilə daxil etməli və ya hər bir məhsul paketini bütün lazımi məlumatları ehtiva edən RFID etiketi ilə təchiz etməlisiniz - lakin bu halda belə, həlli mümkün olmayan bir çox problemlər var. Daimi olaraq İnternetə qoşulmuş bir çox “ağıllı” məişət texnikası hakerlər tərəfindən paylanmış hücumlar və spam göndərmək üçün istifadə olunur. Bundan əlavə, zaman keçdikcə istehsalçılar öz cihazlarını və əlaqəli xidmətlərini dəstəkləməyi dayandırırlar.
Mədəniyyətdə
2000-ci ildə elmi fantastika filmi olan Day 6-da internet soyuducusu göstərilir və Arnold Şvartseneggerin personajına südün bitdiyini bildirir və ondan yeni sifarişi təsdiqləməsini xahiş edir.
Müqəddəs İosif
İosif  — Əhdi-Cədidə görə Müqəddəs Məryəmin həyat yoldaşı.
İosif Roma-Katolik kilsəsi, Şərqi pravoslav kilsəsi, Antixalkidon kilsə, Anqlikanlıq və Lüteranlıqda Müqəddəs İosif olaraq qəbul edilir.
Gözəlcə Qasım Paşa
Gözəlcə Qasım Paşa (ö. 1553) — Yavuz Sultan Səlim və Sultan Süleyman Qanuni səltənətlərində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi.
Həyatı
Doğum tarixi və əsli haqqında məlumat yoxdur. Dəvşirmə olaraq Sultan Bəyazid dönəminin sonlarında Əndəruna alınaraq yetişdirilmişdir. Bir rəvayətə görə, sultanın nəvəsi Şahzadə Süleyman la birlikdə böyümüş və onunla süd qardaşı olmuşdur. Yavuz Sultan Səlim in taxta çıxmasının ardından riqabdar ağalığına gətirilmiş, bu vəzifədə ikən sultanın Misir səfərinə qatılmışdır. Mərcidabık döyüşü ndən sonra (1516) Həma, ardından Trablusşam sancaqbəyi təyin edildi. Bu əsnada Beyrut bölgəsindəki ibn Hanəş və Dəməşq hakimi Canbərdi Qəzai nin üsyanlarının yatırılmasında önəmli rol oynamışdır.
1521-ci ildə birlikdə böyüdüyü Sultan Süleyman ın taxta çıxışı ilə Hələb sancaqbəyi təyin edilən Qasım Paşa daha sonra Qaraman, ardından Anadolu bəylərbəyliyi nə gətirildi. Ertəsi il (1522) baş tutan Rodos səfəri nə bu ünvanla qatıldı. Mühasirə əsnasında qalanın cənub bürclərindən birini ələ keçirən Qasım Paşa fəthdən sonra qalanın bərpası ilə vəzifələndirilmişdir. Ardından Çoban Mustafa Paşa nın yerinə Misir bəylərbəyliyi nə gətirilsə də, ikinci vəzir Xain Əhməd Paşa nın paytaxtdan uzaqlaşdırılması məqsədilə buraya təyin edilməsiylə bir ay sonra paytaxta geri döndü.
İstanbul a döndükdən sonra kaptan-ı dərya olan Qasım Paşa sultanın 1526-cı ildəki Macarıstan səfəri əsnasında İstanbul un mühafizəsi ilə vəzifələndirilmişdir. Səfərin ardından Rumeli bəylərbəyliyi nə, 1529-cu ildə isə üçüncü vəzirliyə gətirilən Qasım Paşa həmin il baş tutan Avstriya səfərinə də qatıldı. İraqeyn səfəri əsnasında Parqalı İbrahim Paşa nın edamı və Ayaz Mehmed Paşa nın sədarətə yüksəlməsi ilə ikinci vəzirliyə yüksəldi. Ancaq acgözlüyü və rüşvətxorluğu səbəbilə vəzirlikdən alınaraq Moreya sancaqbəyliyi ilə paytaxtdan uzaqlaşdırılmışdır.
1537-ci ildə Moreya yarımadası nın şimal-şərqinin fəthiylə vəzifələndirilsə də, bunda uğurlu olmamış, bölgə 1540-cı ildə imzalanan Osmanlı-Venesiya sülhü ilə ələ keçirilmişdir. Qasım Paşa 1541-ci ildə təqaüdə ayrılmış, tutduğu vəzifələrdə uğurlu olmadığı üçün paytaxta gəlməsi qadağan edilmişdir. 1553-cü ildə bəzi mənbələrə görə Moreyada, bəzilərinə görə isə Gəlibolu da vəfat etmişdir.
Xeyirxah şəxsiyyəti ilə tanınan Gözəlcə Qasım Paşa İstanbul boğazının bir tərəfini Sultan Süleyman ın əmriylə abadlaşdırmış və Anadolu dan xeyli əhalini buraya köçürmüşdür. Bu bölgə bugün də məhz onun adıyla anılmaqdadır. Burada öz adına inşa etdirdiyi məscid, mədrəsə, imarət və hamamdan ibarət külliyyəsi yerləşir. Ailəsi haqqında məlumat olmayan Qasım Paşanın Nəfisə adlı bir qızının olduğu, onun tərəfindən həmin məhəllədə bir məktəb inşa edildiyi və özünün də burada dəfn edildiyi məlumdur.
İsrafil Məmmədovun ev-muzeyi
İsrafil Məmmədovun ev-muzeyi — 1941-45-ci illər Böyük Vətən Müharibəsində Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adını almış ilk azərbaycanlı İsrafil Məmmədovun xatirə ev-muzeyi.
Tarixi
Ev İsrafil Məmmədova 1942-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı aldıqdan sonra verilib. O, 1946-cı ilə kimi bu evdə yaşayıb. Hazırda isə ev İsrafil Məmmədovun adına muzey kimi fəaliyyət göstərir. Mənzil-muzeyin rəsmi açılışı 1985-ci il may ayının 6-da faşizm üzərində qələbənin qırx illiyi ilə əlaqədar olmuşdur. Gəncə şəhər Mədəniyyət İdarəsinin təşəbbüsü ilə ictimai əsaslarla yaradılmış və Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 17 sentyabr 1990-ci il 376 nömrəli əmri ilə dövlət muzeyi kimi fəaliyyət göstərir.
Eksponatlar
Muzey 3 mərtəbəli yaşayış binasının 1-ci mərtəbəsində yerləşir. İsrafil Məmmədovun ev muzeyi 4 bölmədən ibarətdir və hər bölmədə müxtəlif eksponatlar nümayiş etdirilir. Muzeydə 285 adda eksponat və qəhrəmanın həyatını əks etdirən 161 ədəd foto şəkil saxlanır.
Muzeydə İsrafil Məmmədovun ov tüfəngi, çantası, xəncəri, çəkmələri, evinə aid stol və stulları, mətbəx avadanlıqları və digər əşyalar var. Həmçinin burada Sovet İttifaqı qəhrəmanının anasına, ailəsinə yazdığı məktublar və anasının ona yazdığı məktublar da yer alıb.
Kurtis Cons
Kurtis Cons — İngiltərə Premyer Liqasında çıxış edən Liverpulun futbolçusu.
Sığınacaq hüququ
thumb|Ölkələr üzrə [[sığınacaq axtaranların sayı (2009). {{legend|#fd1010|40,000 nəfər}} {{legend|#f64444|30,000 nəfər}} {{legend|#ee7878|20,000 nəfər}} {{legend|#e7acac|9,000 nəfər}} {{legend|#e0e0e0|<10,000-dən azdır və ya barəsində məlumat yoxdur}}]] Sığınacaq hüququ (bəzən də siyasi sığınacaq hüququ və ya siyasi sığınacaq da adlandırılır; qədim yunan dilindəki ἄσυλον sözündən götürülüb) — qədim dövrlərdən mövcud olan hüquqi konsepsiyadır və orta əsrlərdə şəxsin vətəndaşı olduğu ölkədə məruz qaldığı təqiblərdən yaxa qurtarmaq üçün başqa dövlətə və ya kilsəyə sığınması mənasında işlədilirdi. Bu hüquq hələ qədim misirlilər, qədim yunanlar və qədim ibranilər tərəfindən tanınmış və Qərbdə ənənəyə çevrilmişdir. Müvafiq dövlətlər təqibə məruz qalanlara müdafiə olunmaq barədə təklif verdiyinə görə Rene Dekart Niderlanda, Volter İngiltərəyə, Tomas Hobbs Fransaya sığınmışdır.
Misirlilər, yunanlar və ibranilər cinayətkarları (və ya cinayət törətməkdə ittiham olunanları) qanuni hərəkətlərdən müəyyən dərəcədə qoruyaraq dini "sığınacaq haqqını" tanıyırdılar. Bu prinsip sonralar xristian kilsəsi tərəfindən qəbul edilmiş və kimlərə sığınacaq verilməsi və hansı səviyyədə müdafiə ilə təmin olunmaq barədə normalar təfsilatı ilə işlənib hazırlanmış və inkişaf etdirilmişdir.
Müasir siyasi sığınacaq
thumb|right|Niderland hökuməti [[Yuqoslaviya, Polşa, Macarıstan və Baltikyanı ölkələrdən yüzlərlə yaşlı insana sığınacaq verir. İkinci Dünya müharibəsinin sonlarından etibarən insanlar Avstriya və Qərbi Almaniyada düşərgələrdə qalırdılar. (Kinoxronika (Niderland dilində))]] Ümumdünya insan hüquqları bəyannaməsinin 14-cü maddəsinə görə, "Hər bir şəxs digər ölkələrdə təqibdən sığınacaq axtarmaq və bu sığınacaqdan istifadə etmək hüququna malikdir". Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 1951-ci il Qaçqınların statusu haqqında Konvensiyası və 1967-ci il Qaçqınların statusuna dair Protokol siyasi sığınacaqla bağlı milli qanunvericiliyi rəhbər tutur. Bu razılaşmalara əsasən, qaçqın irqi mənsubiyyətinə, dini etiqadına, vətəndaşlığına, müəyyən sosial qrupa mənsub olmasına və ya siyasi əqidəsinə görə təqiblərin qurbanı olmaqdan əsaslı qorxduğu üçün vətəndaşı olduğu ölkədən kənarda qalan və həmin qorxu üzündən bu ölkənin himayəsindən istifadə edə bilməyən və ya istifadə etmək istəməyən və ya müəyyən vətəndaşlığı olmadığı halda öz daimi yaşadığı ölkəsindən kənarda qalan, həmin qorxu üzündən oraya qayıda bilməyən və ya qayıtmaq istəməyən şəxsdir.
Avropa İttifaqı
Avropa İttifaqına üzv dövlətlərdə sığınacaq məsələsi yarım əsrdən uzun bir müddətdə 28 iyul 1951-ci il tarixli Qaçqınların statusu haqqında Cenevrə Konvensiyası ilə tənzimlənmişdi. Şengen razılaşması (hansı ki daxili sərhədləri aradan qaldırırdı) ilə əlaqədar 1990-cı illərdə belə bir ümumi siyasət formalaşmışdı ki, bir üzv dövlətdə sığınacaq tapa bilməyən şəxs digər üzv dövlətə sığınacaqla bağlı təkrar müraciət edə bilməz. Ümumi siyasət 1990-cı ildə Dublin Konvensiyası ilə başladı. Bu proses Avrodakın və 2003-cü ildə Dublin Əsasnaməsinin tətbiqi, eləcə də 2009-cu ilin oktyabrında Avropa Komissiyası tərəfindən qəbulu ilə davam etdi.
Fransa
Fransa konstitusional səviyyədə sığınacaq hüququnu tanıyan ilk dövlət olmuşdur. Müvafiq hüquq 1793-cü il Konstitusiyasının 120-ci maddəsində təsbit olunmuşdur. Müasir mənada Fransada sığınacaq hüququ 1958-ci il Konstitusiyası ilə tanınmışdır. Həmin hüququn təsbiti 1946-cı il Konstitusiyasının preambulasının dördüncü bəndi ilə əlaqədar idi, hansı ki 1958-ci il Konstitusiyasının preambulası birbaşa ona istinad edirdi. 1946-cı il Konstitusiyası 1793-cü il Konstitusiyasının tərkib hissəsi olan sığınacaq hüququnu öz ölkələrində hüquqlarını müdafiə etməyə qadir olmayan və "azadlıq hərəkatı üzündən təqib olunan hər kəsə" təmin etdi.
Konstitusional səviyyədə təsbit olunmaqla yanaşı, müasir Fransada sığınacaq hüququnun (droit d'asile) qanuni və tənzimedici əsasları Əcnəbilərin ölkəyə girişi və qalması və sığınacaq hüququ Məcəlləsində (Code de l'Entree et du Sejour des Etrangers et du Droit d'Asile (CESEDA)) qeyd olunmuşdur.
Böyük Britaniya
XIX əsrdə Böyük Britaniya çoxsaylı təqib olunan insanlara siyasi sığınacaq vermişdir. Onların arasında sosializm hərəkatının bir çox üzvləri də (Karl Marks da daxil olmaqla) var idi. 1845-ci ildə Qrinviç Kral Rəsədxanasının bombalanmasına cəhd edilməsi və anarxizm hərəkətlərinin təbliğatı kontekstində 1911-ci il Sidney küçəsinin mühasirəsi hadisələrindən sonra siyasi sığınacağın verilməsi məhdudlaşdırıldı.
ABŞ
ABŞ beynəlxalq və federativ qanunvericilikdə göstərilmiş şəxslərin sığınacaq hüququnu tanıyır. Hər il ABŞ-də həm ABŞ-yə gəldikdən sonra sığınacaq istəyən, həm də qaçqın statusu almaq üçün müraciət edən şəxslərə sığınacaq verilir.
İkinci Dünya müharibəsindən etibarən digər dövlətlərlə müqayisədə ABŞ-də daha çox sığınacaq verilirdi. 1980-ci ildən etibarən isə ABŞ-yə iki milyondan çox qaçqın gəlmişdir. 1990-cı illərdə ABŞ hər il 100,000-dən çox qaçqın qəbul edirdi, halbuki bu rəqəm təhlükəsizlik məsələləri ilə əlaqədar XXI əsrin ilk onilliyində 50,000-ə qədər azalmışdı. Sığınacaq axtaran şəxslərə gəlincə, son statistik məlumatlar göstərir ki, 2001-ci ildə 86,400 nəfər ABŞ-dən sığınacaq istəmişdir. 11 sentyabr terror aktlarından əvvəl fərdi sığınacaq axtaran şəxslər ABŞ İmmiqrasiya və Naturalizasiya Xidmətlərində xüsusi icraatda qiymətləndirilmişdir.
Bununla belə, ABŞ sığınacaq və qaçqın məsələlərində narahatlığını dilə gətirmişdi. Üç hüquqşünas tərəfindən aparılan son təcrübi tədqiqat ABŞ-dəki sığınacaq prosesini qaçqın ruleti oyunu kimi təsvir etmişdi. Başqa sözlə, sığınacağın müəyyən edilməsinin nəticələri işin mahiyyətindən daha çox, müraciət edən şəxslərin ərizəsinin çatdırıldığı və sığınacağa dair qərar verən şəxsin şəxsiyyətindən asılıdır. 2003–2007-ci illərdə qəbul edilən İraqlı qaçqınların çox az sayda olması Birləşmiş Ştatların qaçqın prosesləri ilə bağlı narahatlıqlarını göstərən nümunələrdəndir. Xarici Siyasət Assosiasiyası qeyd edirdi ki, "Bəlkə də İraq qaçqın böhranının ən təəccüblü cəhəti … 2003-cü ildə ABŞ-nin ölkəni işğal etməsindən sonra daha çox iraqlını uda bilməməsi idi. Həmin vaxta qədər ABŞ, 800-dən az iraqlıya qaçqın statusu verib, 2007-ci ildə isə yalnız 133 nəfər buna layiq görülmüşdür. Bunun əksinə olaraq, ABŞ Vyetnam müharibəsinin gedişində 100,000-dən çox vyetnamlı qaçqına sığınacaq vermişdi."
İqbal günü (Pakistan)
İqbal günü—9 Noyabrda Məhəmməd İqbalın doğum günüdür. Gün, 2018-ci ildən indiyədək Pakistanın bütün əyalətlərində və federal inzibati bölgələrində dövlət tətili olur. Şair və filosof olan İqbal Pakistan Hərəkatı üçün böyük bir ilham idi.
Tarixi
İqbal günü "Şərqin Şairi" olan Əllama Məhəmməd İqbalın xatirəsi olaraq hər il 9 noyabrda bütün əyalətlərdə təşkil olunur və qeyd olunur. İqbal 9 noyabr 1877-ci ildə Britaniya Hindistanının (indi Pakistan) Pəncab əyalətinin daxilindəki Sialkotda anadan olmuşdur. 21 aprel 1938-ci ildə Britaniya Hindistanının Pəncab, Lahor şəhərində vəfat etdi. Pakistan hökuməti onu rəsmi olaraq xalq şairi elan etmişdir.
Şotlanlı (tayfa)
Şotlanlı — Azərbaycanda kürddilli tayfa. Onlar Anadoludan İranın Sərab ərazisinə, yəni Şəqaqi elinə gəlmişdir. Burada yaşamış Şatiranlu oymağı şotlanlıların kökü hesab edilir və bu adın mənşəyinin də oradan gəldiyi ehtimal olunur. 1747-ci ildə Nadir şahın ölümündən sonra Azərbaycan xanlıqlara parçalananda bu tayfa Sərab xanlığının ərazisinə daxil olub. 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsi bağlandıqdan sonra sonuncu Sərab xanı Sadıq xan Şəqaqinin oğlu Cahangir xan Şəqaqi ilə birlikdə Zəngəzur mahalına köç etmişlər. Ağdam və Ağcabədi rayonlarında eyniadlı kəndlər mövcuddur. 23 aprel 1994-cü ildə Ağdamın Şotlanlı kəndi bütun mudafiələrə baxmayaraq silahlı erməni hərbi birləşmələri tərəfindən işğal olunub. 20 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Ordusunun tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
NGC 6228
NGC 6228, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Herkules bürcü istiqamətində yerləşir. Sb tipli. tərəfindən ildə 121.92 sm (48 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Azərbaycan Səmti Müəyyənetmə İdman Federasiyası
Azərbaycan Səmti Müəyyənetmə İdman Federasiyası — Azərbaycanda səmti müəyyənetmə idman növünün inkişafı üçün 2011-ci ildə yaradılmış qurum.
Mənzil-qərargahı Bakı şəhərində yerləşən idman federasiyası, 2012-ci ildən etibarən respublika üzrə keçirilən səmti müəyyənetmə çempionatlarının əsas təşkilatçısı, beynəlxalq yarışların isə Azərbaycan üzrə ilk və tək iştirakçısıdır. Federasiyaya hazırda Mirəli Kazımov rəhbərlik edir.
Tarixi
Əsası Finlandiyada qoyulan və 1977-ci ildən bəri Beynəlxalq Olimpiya Kommitəsi tərəfindən tanınan orienterinq, Azərbaycanda əsasən səmti müəyyənetmə adı ilə bilinir. Sözügedən idman növünün ölkədə inkişafı və geniş vüsət alması 1960-ci illərə təsadüf edir. Belə ki, 1963-cü ildə SSRİ-də keçirilən çempionatda azərbaycanlı atletlər də iştirak etmişdir. Müstəqillik dönəmində ilk ölkə çempionatı 1995-ci ildə keçirimişdir. 2011-ci ildə isə Azərbaycanda səmti müəyyənetmə idman növünün inkişafı, o cümlədən bu idman sahəsinə dair fəaliyyətlərin yerli və beynəlxalq miqyasda koordinasiyası məqsədilə Azərbaycan Səmti Müəyyənetmə İdman Federasiyası (ASMEİF) təsis olunmuşdur.
Federasiya fəaliyyətə başladıqdan qısa müddət sonra, 2012-ci ilin oktyabrında Nabranda Azərbaycanda ilk dəfə səmti müəyyənetmə idman növü üzrə Azərbaycan xalqının ümummilli lideri Heydər Əliyevin xatirəsinə həsr olunmuş Prezident Kuboku uğrunda yarış keçirdi. Yarış zamanı, Azərbaycan tarixində ilk dəfə olaraq, müasir kompüter sistemlərinin tətbiqi ilə hər iştirakçının distant elektron qeydiyyatı baş tutmuşdur.
Beynəlxalq yarışlarda iştirakı
Azərbaycan Səmti Müəyyənetmə İdman Federasiyası, Beynəlxalq Səmti Müəyyənetmə Federasiyasının təşkilatçılığı ilə 2013-cü ilin iyulunda Finlandiyada keçirilən səmti müəyyənetmə idman növü üzrə dünya çempionatında iştirakı ilə qlobal miqyasda intensiv fəaliyyətə başladı. Müstəqil Azərbaycanın tarixində ilk dəfə olaraq, azərbaycanlı atletlər Beynəlxalq Səmti Müəyyənetmə Federasiyası tərəfindən dünya çempionatından iştirak üçün dəvət almış və milli yığma 4 idmançı, 1 məşqçidən ibarət heyyətlə sözügedən tədbirdə iştirak etmişdir.
2014-cü ildə, federasiya rəsmiləri Beynəlxalq Səmti Müəyyənetmə Federasiyası və İtaliya Səmti Müəyyənetmə Federasiyası tərəfindən fəal inkişafa istiqamətləndirilmiş seminar və praktik məşğələlərdə və ardınca da İsveçrədə məşqçilik, xəritəçilik və yarış təşkilatçılığı üzrə keçirilən tədris kurslarında iştirak etmişlər. Həmin ilin aprelində Portuqaliyada Avropa Çempionatında, iyulunda isə İtaliyanın Lavarone şəhərində keçirilən səmti müəyyənetmə üzrə dünya çempionatında Azərbaycanı ASMEİF-in atletləri uğurla təmsil etmişlər.
Yerli yarışlarda iştirakı
ASMEİF 2012-ci ildən etibarən, Azərbaycanda keçirilən səmti müəyyənetmə üzrə yarışların əsas təşkilatçısıdır. Çoxkateqoriyalı yarışlar əksərən Şabran rayonunun Qalaaltı və Xaçmaz Rayonunun şimal hissəndəki meşə zolaqlarında, zaman-zaman İçərişəhərdə və Binəqədi Rayonu ərazisində keçirilib. 2016-cı ilin iyulunda isə məxsusi olaraq, azyaşlılar üçün Qala Arxeoloji-Etnoqrafik Muzey Kompleksində kiçik bir turnir təşkil edilmiş, həmçinin izahedici dərs və praktiki təlim də keçirilmişdir.
Baraquş (Sərab)
Baraquş - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Sərab şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Azərbaycan Səmti Müəyyənetmə İdman Federasiyası
Yerli yarışlarda iştirakı
2019-cu ildə, Azərbaycan Ordusunda hərbi qulluqçular arasında növbəti səmti müəyyənetmə yarışlarına start verilmiş və qeyd edilər yarışlarda nəticələrin qiymətləndirilməsində Azərbaycan Səmti Müəyyənetmə İdman Federasiyasının hakimlər komissiyasının üzvləri də iştirak etmişdir.
Yaşılca
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Baraquş (Sərab)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 974 nəfər yaşayır (242 ailə).
Harri Secalla görüşəndə (film, 2017)
Harri Secalla görüşəndə (hind: जब हैरी मेट सेजल; Rom: Jab Harry met Sejal) — İmtiaz Əlinin rejissoru olduğu və 4 avqust 2017-ci ildə nümayiş etdirilən hind filmidir.
Süjet xətti
Bu film Harri və Secalın Avropaya səyahətinin hekayəsidir. Secalın nişan üzüyünün axtarışına çıxması Harrinin sevgi və eşq münasibətlərini daha yaxşı başa düşməsinə səbəb olur. Secal isə Harrinin şirkətində yenicə tapdığı azadlığının və təhlükəsizliyinin dadını çıxardır.
Göycələr
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləs.
Rəşid Lətifov
Hərbi xidməti
2018-ci ilin yanvar ayında çağırışçı kimi hərbi xidmətə yollanıb. 2019-cu ilin iyul ayında həqiqi hərbi xidmətdən tərxis olunub.
2019-cu ilin avqust ayında MAXE kimi hərbi xidmətini Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Şəmkir şəhərində yerləşən “N” saylı hərbi hissədə davam etdirib.
Azərbaycan Ordusunun çavuşu Rəşid Güləhməd oğlu Lətifov 27 sentyabr 2020-ci il tarixdə başlanan Vətən müharibəsi zamanı Füzuli və Kəlbəcər rayonunlarının işğaldan azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edib. Rəşid Lətifov 01.10.2020-ci il tarixində Murovdağ istiqamətində gedən döyüşlərdə şəhid olmuşdur. Şəhidin nəşi 29 dekabr 2020-ci il tarixdə doğulduğu Tatyanoba kənd qəbiristanlığında torpağa tapşırılıb.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrinin çavuşu Rəşid Güləhməd oğlu Lətifov ölümündən sonra "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilib.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrinin çavuşu Güləhməd oğlu Lətifov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilib.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2022-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Azərbaycan Respublikasının Silahlı Qüvvələrinin çavuşu Rəşid Güləhməd oğlu Lətifov ölümündən sonra 3-cü dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif edilib.
Dəmirçi (Sərab)
Dəmirçi - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Sərab şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 429 nəfər yaşayır (82 ailə).
Artız
Artız — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Ellər (Kotayk, Abovyan) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 15 km məsafədə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsinlə qeyd edilmişdir.
Toponim qədim türk dilində «ardıc, ardıc kolu» mə’nasında işlənən artız sözündən əmələ gəlmişdir. Fitotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 4.IV.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Gehard qoyulmuşdur.
Əhalisi
Kənddə 1873 - cü ildə 221 nəfər, 1886-cı ildə 267 nəfər, 1897-ci ildə 426 nəfər, 1904 - cü ildə 293 nəfər, 1914 - cü ildə 480 nəfər, 1916-cı ildə 466 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.
1918-ci ildə azərbaycanlılar ermənilərin soyqırımına mə'ruz qalaraq depertarsiya olunmuş, kənddə Türkiyədən köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurululandan sonra sağ qalan kənd sakinləri öz evlərinə dönə bilmişdir. Burada ermənilərlə yanaşı 1922-ci ildə 63 nəfər, 1926-cı ildə 39 nəfər, 1931-ci ildə 74 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
Hüseyn bin Abdulla
Hüseyn bin Abdulla (الحسين بن عبد الله الثاني; 28 iyun 1994) — İordaniya Haşimilər Krallığının vəliəhdi, taxt-tacın birinci varisi, kral II Abdulla və kraliça Rania əl-Abdullanın böyük oğlu. 2004-cü ildə ögey əmisi Həmzə bin Hüseyni varislik siyahısında əvəz etmiş və 2009-cu ildə vəliəhd titulu almışdır. Yetkinlik yaşına çatandan sonra bir neçə dəfə kral naibi kimi öz atasını əvəz etmişdir.
Həyatı
Hüseyn bin Abdulla 28 iyun 1994-cü ildə İordaniyanın paytaxtı Amman şəhərində doğulub. Məhəmməd peyğəmbərin nəslindən gələn 42-ci şəxsdir. 2 iyul 2009-cu ildə vəliəhd elan edilib. 2016-cı ildə Corctaun Universitetində beynəlxalq tarix və iqtisadiyyat fakültəsindən məzun olub. Hazırda Sandhörst Kral Hərbi Akademiyasında təhsil alır. Ərəb və ingilis dillərini mükəmməl, fransız dilini yaxşı dərəcədə bilir.
İordaniya ordusunda baş leytenant rütbəsindədir.
Tailand Milli Assambleyası
Milli Məclis 1932-ci ildə Tailandı mütləq monarxiyadan konstitusiya monarxiyasına çevirən ilk konstitusiyasının qəbulundan sonra yaradılmışdır.
2013-cü ilin siyasi böhranı zamanı Nümayəndələr Palatası Konstitusiya Məhkəməsi tərəfindən ləğv edilənə qədər 2 fevral 2014-cü ildə seçkiyə çağıran Baş nazir Yingluck Shinawatra tərəfindən buraxıldı. 2014-cü il dövlət çevrilişindən sonra Milli Assambleya 2014-cü il konstitusiyasına uyğun olaraq ordu tərəfindən dəstəklənən birpalatalı Milli Qanunvericilik Məclisi ilə əvəz olundu.
Şatiranlu
Şatiranlu — İran və Azərbaycanda kürddilli tayfa. Onlar Ərdəbil ostanının Xalxal şəhristanında qəzasında yaşayırlar. Tayfaların törəmələrinə Azərbaycanın Ağdam və Ağcabədi rayonlarında məskunlaşmış Şotlanlılar daxildir. Ümumiyyətlə, Xalxal bölgəsinin şimal bölgələrində yaşayan kürdlərin burada 16 kəndi olmuşdur. Əksəriyyəti "Şatranlû" və "Xeştanlû" tayfalarının üzvləri olan Qırmanc və Şəqaqilər Xalxal Kürdlərindənin bir qismini təşkil etmiş, Şah Abbasın dövründə təxminən 50.000 nəfərlik bir kütləsi Mahabad və Urmiyadan Tehran yaxınlığındakı Varamin düzünə sürgün edilmişdir. Kürdləri müxtəlif coğrafiyalara yayma siyasətini davam etdirən Şah Abbas daha sonra özbəklərin hücumlarına məruz qaldıqlarını əsas gətirərək Weramin düzündəki kürdləri Xorasan bölgəsinə sürgün etdi. İranda hakimiyyətə gələnlərin davam etdirdiyi bu sürgün siyasəti Avşarlı Nadir şahın dövründə pik həddə çatdı. Tarixi məlumatlara görə, bu dövrdə Xorasana 50-60 min kürd ailəsi, Bəxtiyari Lorlardan 13 min köçəri və Qurci tayfasından 6000 ailə sürgün edilmişdir. İranın şimalına - Gilan və Mazandarana sürgün edilən kürdlərin daha sonra 7 tayfası (Şatranlû, Xeştanlû, Klukişanlû, Huyranlû, Müntanlû, Nəsranlû və Daykanlû) İranın cənubuna geri göndərilmiş və burada - Xalxal və Ərdəbilə köçürülməyə məcbur edilmişdir. “İran Sosiologiyası” kitabının müəllifi Dr. Henri Fild bölgədəki kürdlər haqqında yazırdı: “Burada olan kürdlər öz yaşayış yerlərindən uzaqlaşaraq Qızıl Üzən bölgəsinin şimalındakı Xalxalda məskunlaşdılar”.
Əbil Cəbizadə
Əbil Qadir oğlu Cəbizadə (26 fevral 1993; Sumqayıt, Azərbaycan — 14 oktyabr 2020; Zoğalbulaq, Xocavənd rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Əbil Cəbizadə 26 fevral 1993-cü ildə Sumqayıt şəhərində dünyaya göz açmışdır. 2000-ci ildə Sumqayıt şəhərinin Corat qəsəbəsində yerləşən 7 nömrəli tam orta məktəbin birinci sinfinə daxil olmuşdur. 2011-ci ildə əla qiymətlərlə məktəbi bitirən Əbil həmin ildə də Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Texnologiya və Dizayn fakültəsinə daxil olmuşdur. 2015-ci ilə qədər burada çox işlənən malların texnologiyası və dizaynı ixtisasında təhsil almışdır.
Hərbi xidməti
Universiteti bitirdikdən sonra Əbil Cəbizadə hərbi xidmətə yollanmışdır. Silahla mükəmməl davranışına görə baş atıcı vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Bir əsgər olraq Əbil Aprel döyüşlərində də iştirak etmiş, döyüş tapşırıqlarını böyük uğurla yerinə yetirmişdir. Bu döyüşlərdə göstərdiyi qəhrəmanlığa görə O, dəfələrlə fəxri fərmanlarla və təşəkkürnamələrlə təltif edilmişdir. 2016-cı ilin oktyabr ayında hərbi xidmətini başa vurmuşdur.
Əbil Cəbizadə 2020-ci ilin 21 sentyabrında "Hərbi vəzifə və hərbi xidmət haqqında" və "Səfərbərlik hazırlığı və səfərbərlik haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa müvafiq olaraq təlim və məşq toplantısına çağırılmışdır.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Əbil Cəbizadə 2020-ci il sentyabrın 27-dən Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Cəbrayılın və Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Xudafərin körpüsünün azad olunmasında böyük şücaət göstərmişdir. Ailəsi ilə sonuncu dəfə 12 oktyabrda əlaqə saxlayan Əbil Cəbizadə 14 oktyabr 2020-ci ildə Xocavənd rayonunun Zoğalbulaq kəndi istiqamətində gedən döyüşlərdə döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən həlak olmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əbil Cəbizadə ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əbil Cəbizadə ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əbil Cəbizadə ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Menşikov adası
Menşikov adası — Oxot dənizində yerləşən, Muxtelya burnundan 44 km şimal-şərqdə yerləşir. Adanın uzunluğu 5,5 km, maksimal eni isə 1 km təşkil edir. Maksimal hündürlük 370 metrdir. Ada ilk dəfə 1847-ci ildə kapitan-leytenant Vasili Alekseyeviç Poplonskinin təşkil etdiyi ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir