cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kompüter qurğuları
Skaner
Skaner kompüterin xarici qurğusu olub mətn və qrafik informasiyanı səth üzərindən oxuyan və kompüterin yaddaşında yerləşdirən qurğudur. Fərdi kompüterlərə USB portu vasitəsi ilə qoşulur. Skaner mətn və ya təsvir üzərində hərəkət etdikdə kağız üzərində hərəkət edən lazer şüası mətni və ya təsviri skanerləyir və təsvirə uyğun informasiyanı işığa həssas yanmkeçiricilərdə əks etdirir. Nəticədə alınmış işıq siqnalı elektrik siqnalına çevrilir və naqil vasitəsi ilə kompüterə ötürülür. Kompüterə ötürülən siqnal özündə təsvirə uyğun olan nöqtələrin sayını və təsvirin rəngini təzahür etdirir. Kompüter tərəfindən alınan siqnal kompüterin daxilində rəqəm siqnalına çevrilir.
Ana plata
Kompüterin əsas daxili qurğusudur. Buna əsas plata (Mainboard) və ya sistem platası da deyilir .Bütun qurğuların bir biri ilə əlaqəli işləməsini təmin edir. Üzərində keçiricilər olan teksolit əsaslı böyük lövhədir. Bütün qurğular ana plataya taxılır. Ana plata uzərinə qurğular yerləşdirmək üçün müxtəlif yuvalar mövcuddur. Ana plata istehsal edən firmalardan İntel, Asus, Gigabyte, Asrock, Foxconn, Biostar, Mercury və s. misal göstərə bilərik. Ana platanın üzərində prosessor, əməli yaddaş, giriş - çıxış kontrolleri ,CMOS, BİOS, Chipset mikrosxemləri və s. yerləşir. Anaplatanı Qida Bloku (Power Supply) enerji ilə qidalandırıır. Qida Blokundan 2 konnektor ana plataya qoşulur. Bu konnektorlardan biri ana plata üzərində olan qurğuları, digəri isə power düyməsini qidalandırır. Ana plata üzərində AGP, PCI, PCI E, IDE, SATA, FDD, RAİD slotları mövcuddur. Hər bir platada kompüterin performansının çox asılı olduğu çipset adlı bir işləmci vardir. Ana plata daxildən sistem blokunun korpusuna bərkidilir, bunun üçün də plata tipinə görə korpusa uyğun gəlməlidir.
Prosessor (CPU - Central Processor Unit)
Prosessor – hesab və məntiqi əməliyyatları yerinə yetirən və kompüterin ümumi işini idarə edən əsas qurğusudur. Kompüterin işinin məhsuldarlığı (əməliyyatların yerinə yetirilmə tezliyi) əsasən prosessorun tezliyi ilə müəyyən edilir. İnformasiya prosessorun registr yaddaşında emal olunur. Fərdi kompüterlərin düşünən beyni olan bu mikroprosessor ana plata üzərində yerləşir. 1971-ci ildə minlərlə transistorları 1 silikon çip üzərində yerləşdirən İntel ilk CPU düzəltdi. Prosessor kiçik, yastı yarımkeçirici təbəqələrdən yığılır. Onun daxilində metaldan olan çoxlu sayda kontaktlar vardır. CPU bir açma və 1 bağlama açarı kimi işləyən transistorlardan ibarətdir. Elektrik siqnalları bu açarın üzərindən keçir. Bu elektrik siqnalları kompüterin yaratdığı bütün işləri toplama,çıxma,vurma,bölmə kimi əməliyyatlara çevirir. CPU-lar çox ağıllı deyildirlər, ancaq çox sürətlidirlər. CPU bu işləri 2 – lik say sistemi, yəni 0 və 1 – lərin köməyi ilə həyata keçirir. Mikroprosessorları əsasən Intel, AMD VIA firmaları istehsal edir. İntel – in prosessorları kimi Pentium 1,2,3,4, Celeron,Core Duo,Core 2 Quad, Core i3, Core i5, Core i7, Itanium, Atom misal göstərmək olar. Intel Xeon əsasən serverlərdə istifadə olunur. İntelin əsas rəqibi AMD sayılır. AMD prosessorunun Celeron - dan fərqi L2 keşinin olmamasıdır. AMD prosessorları Athlon, Sempron,Phenom mikroprosessorları ilə tanınır. Core – nin növləri : İntel Core Duo virtual 2 nüvəlidir. Fiziki olaraq tək nüvəlidir. Lazım olduqda özünü 2 nüvəli kimi aparır. İntel Core 2 Duo – Bu fiziki olaraq 2 nüvəli prosessordur. Core i3 – 2 nüvəlidir. Core i5 və Core i7 4 nüvəlidir.
Tibb psixologiyası
Tibb psixologiyası - Psixologiyanın xüsusi sahələrindən biridir. Tibb psixologiyası həkimin fəaliyyətinin və xəstənin davranışının, onun gigiyena, profilaktika, diaqnostika, müalicə, ekspertiza və reablitasiyasının psixoloji aspektlərini öyrənir. Tibb psixologiyası özünə klinik psixologiya, patopsixologiya, neyropsixologiya, somatopsixologiya, ümumi tibb psixologiyası, psixiatriya, psixoprofilaktika və psixogigiyena, psixokorreksiya və s. bölmələrini daxil edir.
Running Scared
right|Mahnının səslənməsi Running Scared — Azərbaycanı 2011 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil edən Eldar & Nigar cütlüyünün müsabiqədə ifa etdikləri mahnı. Finalda 221 xalla birinci olmuşdur. Running Scared mahnısının müəllifləri isveçli Stefan Örn, Sandra Byurman və İen Farquhansondur. Bu müəlliflər Avroviziya 2010-da Azərbaycan təmsilçisi Safuranın ifa etdiyi "Drip Drop" mahnısını bəstələmişdilər.
Fon
Bu mahnıdan əvvəl ifaçıların heç biri kiminləsə duet ifa etməmişdi. Hər iki ifaçı musiqi alətlərində Eldar pianoda, Nigar isə saksafondar ifa etməyi bacarır. "Bizə duet şəklində çıxış etməyi təklif edəndə hər ikimiz narahat olduq. Hələ bilmirdik ki, bir yerdə işləyə biləcəyik ya yox. Lakin hər şey yaxşı oldu. Biz hər ikimiz sadəcə olaraq Avroviziyada çıxış etməyi çox istəyirdik. Sonra nə olacaq demək çətin idi. Baş verənləri dərk etmək lazım idi. Heç nəyi inkar etmək olmazdı." deyə Eldar qeyd edir.
Birləşmiş Krallığın "Daily Mail" qəzetinin müxbirinin "Fəaliyyətinizə Eldarla birgə davam etmək istəyirsinizmi?" sualına Nigar Camal "Ola bilər ki, birlikdə bir neçə mahnı yazaq. Lakin sonra solo kariyeramı qurmaq fikrindəyəm." deyə cavab verib.
Mahnı
Mahnının musiqisi isveçli Stefan Örn, Sandra Bjurman, Iain Farquharson, sözləri isə Stefan Örn və Sandra Bjurman tərəfindən yazılmışdır. Eyni müəlliflər (Iain Farquharson istisna olmaqla) 2010-cu ildə Azərbaycanı Avroviziya mahnı müsabiqəsində təmsil etmiş Safuranın ifa etdiyi "Drip Drop" mahnısının da müəllifləri olmuşlar.
Akustik və remix versiyalar
Eldar və Nigar duetinin ifa etdiyi "Running Scared" mahnısının harmoniyalı akustik və remix versiyaları hazırlanıb. Mahnının remix versiyasını DJ Ingo Martens aka Azzido Da Bass ərsəyə gətirib.
Mahnının akkustik versiyası isə gitaraçı və prodüsser Dmitriy Çetverqovun müşayiəti ilə yazılıb. "Running Scared"-i akustik versiya üçün uyğun olduğunu hiss edən musiqiçi mahnını həqiqətən də ürəyə yatan formada hazılayıb. Onun bu yeni versiyası Beatles qrupunun Yesterday və Extreme qrupunun More than Words mahnılarını xatırladır.
Eldar və Nigar akuktik versiyada əlavə kompüter texnologiyasından istifadə edilmədiyini bildirir: "Burada bir bizik, bir də musiqimiz. Mahnını ürəkdən oxumuşuq. Bundan böyük həzz aldıq".
Rəylər
thumb|right|280px|Mahnının rəsmi klipindən qısa parça "RBK Daily"dən Lüdmila Paşkova Avroviziya 2011 haqqında fikirlərini bildirdikdən sonra qeyd edir ki, "Ell & Nikki dueti müsabiqənin qalibi oldu. Gələn il müsabiqə Bakıda keçiriləcək. Deyəsən hələ heç vaxt Avroviziya bu qədər Şərqə üz tutmamışdı. Və heç vaxt Asiyanın bu qədər dərinliklərinə getməmişdi.".
"Deutsche Welle"dən Andrey Brenner qeyd edir ki, ""Running Scared" qısa, lakin güclü məhəbbətin tarxçəsidir. Hansı ki, Azərbaycan bu mahnı vasitəsiylə yarışmanı Xəzərin sahillərinə aparmağa cəhd edirdi.".
Ukraynanın "Kommersant" qəzetində yazılır: "Eldarın evdar xanımı Nigar Camal və Nigarın gənc tələbəsi Eldar Qasımov səhnəyə ağ paltarda çıxaraq lirik görüntü yaratdılar və "Running Scared" mahnısını ifa etdilər. Hansı ki, mahnı praktik olaraq onu yaddaqalan edən hansısa xüsusiyyətə malik deyildi.".
"Esctoday" qəzeti Azərbaycan nümayəndə heyətinin çıxışını, "Ell və Nikki Almaniyada fırtına qopardı" sözləri ilə ifadə edib. . "The Music Magazine" jurnalında qeyd edilir: ""Running Scared" klassik Avroviziya mahnısıdır. Bir oğlan, bir qız, parlaq ağ paltar və ilk baxışdan məhəbbət.".
Musiqi tənqidçisi Katherine St. Laurent qeyd edir ki, "Onların hər ikisinin çox yaxşı səsi var. Mən şəxsən oğlanın səsini daha çox bəyənirəm. Məncə bu daha maraqlı və cəlbedicidir. Xorun ifası da olduqca alımlıdır, lakin mən həmin ifanı bir qədər də uzadar və sonda bir az sürətləndirərdim." Başqa bir tənqidçi — Frank McNamara isə Xorun ifasını çox bəyəndiyini bildiridikdən sonra qeyd edir ki, "mahnının sölərində heç bir çılğınlıq yoxdur. İfa isə müsabiqə gecəsinin ən yaxşı ifalarından biridir." Digər tənqidçi Charlie Rapino isə deyir: "Mən bunu çox bəyənirəm…musiqi səksəninci illərin mahnılarını xatırladır,…yaxşı ifaçılardır,…yaxşı təşkil edilmiş işdir.".
Türkiyənin "Cihan" xəbər agentliyinə müsahibə verən məşhur türk sənətçiləri isə Azərbaycanın əvvəlki illərdə göstərdiyi şoulardan sonra 2011-ci il Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində qalib gəlməsinin təsadüf olmadığını və çox sevindiklərini bildirimişlər. "Günişığı" qəzetinin müxbiri R. Mithat Yılmaz isə Azərbaycanın və Türkiyəni Avroviziya 2011 – də təmsil edən mahnıların ingilis dilində olmasını pisləmiş və həmin mahnıların türk mədəniyyətini yox, ingilis mədəniyyətini təbliğ etdiyini bildirmişdir.
Milli seçimlər
Azərbaycanda keçirilən Milli seçim turlarlarına Eldar Qasımov və Nigar Camal ayrılıqda qatılmışdılar. Bəzi mənbələrin verdikləri məlumata görə, Milli Seçim Turlarının yekun nəticələrinə görə Nigar Camal heç də ilk yerlərdə olmamışdır. Lakin müsabiqənin nəticələri elan edilərkən təkcə tamaşaçıların deyil, münsiflər heyətinin də səsləri nəzərə alınmış və Nigar Camal və Eldar Qasımov digər finalçılar İlqarə Kazımova, İlhamə Qasımova və Aynişan Quliyevanı geridə qoyaraq Azərbaycanı 2011-ci ildə Avroviziya Musiqi yarışmasında təmsil etmək hüququ qazanmışdılar.
Avroviziya 2011
thumb|right|170px|[[Eldar Qasımov|Eldar & Nigar Düsseldorfda (2011)]]
2011-ci ilin yanvar ayının 10-dan etibarən bir ay müddətində elan edilmiş mahnı müsabiqəsinə yerli bəstələrlə yanaşı, xarici bəstələr də təqdim olunmuşdu. "Running Scared" 70 mahnı arasından seçilmişdir. Seçimi İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkətinin baş direktoru İsmayıl Ömərov, bəstəkar Faiq Sücəddinov, Rauf Babayev, Beynəlxalq Musiqi Şurasının Azərbaycan Milli Musiqi Komitəsinin prezidenti Lalə Kazımova, Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin nümayəndələri Mənzər Nurəliyeva, Zəhra Bədəlbəyli və müğənni Zülfiyyə Xanbabayevanın təmsil olunduğu münsiflər heyəti aparıb.
Eldar və Nigar Running Scared mahnısı ilə I yarımfinalda yarışdı. Səhnəyə 18-ci çıxdılar və 122 xalla Yunanıstandan sonra ikinci oldular. Finalda səhnəyə 19-cu nömrədə çıxdılar və İtalyanı 32 xal qabaqlayaraq 221 xalla birinci olmuşlar.
Azərbaycanın yarışmada qalib gəlməsi aydınlaşdıqdan sonra Bakı sakinləri maşınlarla şəhərin mərkəzi küçə və meydanlarına çıxaraq bu hadsəni qeyd etmişlər. . Rusiyadakı azərbaycanlılar isə Azərbaycanın Rusiyadakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Polad Bülbüloğlu ilə birgə Moskvanın küçələrində qeyd ediblər.
MuzTV mükafat 2011
Eldar və Nigar 3 iyunda MuzTV mükafat 2011 musiqi müsabiqəsində də "Running Scared" mahnısı ilə Azərbaycanı təmsil ediblər.
Plateya döyüşü
Plateya döyüşü — e.ə. 479-cu ildə baş verən Yunan-İran müharibələrinin ən böyük quru döyüşlərindən biri. Döyüş Beotiya ərazisindəki Plateya adlı kiçik şəhərdə, Kiteron dağının ətəklərində baş vermişdir.
Plateya döyüşündə fars ordusu sarsıdıcı məğlubiyyətə uğradı. Spartalı Pavsaninin rəhbərlik etdiyi Yunan ittifaqının ordusu düşmən qüvvələrinin demək olar ki, hamısını praktik olaraq məhv etdi. Plateya döyüşü Ellada ərazisində işğalçıların — Kserksın rəhbərlik etdiyi Əhəməni imperiyasının quru qüvvələrinin tam məğlubiyyətinə gətirib çıxardı.
Müxtəlif antik mənbələrə görə yunanların itkiləri nisbətən az idi, onların itkisi bir neçə yüzdən on min əsgərə qədər təxmin edilir.
Mənbələr
left|200px|thumb|[[Vyana parlamentinin qarşısında Herodotun müasir heykəli]] Plateya döyüşünü təsvir edən və bu günə qədər gəlib çatan əsas mənbə, Herodotun "Tarix"inin IX kitabdır. "Tarixin atası" öz əsərinə "mənim vəzifəm bütün olanları söyləməkdir, amma əlbəttə ki, hər şeyə inanmaq lazım deyil və bu qayda mənim bütün tarixi əsərlərimi izləyəcək." kimi yanaşması bəzi tənqidlərə səbəb olur. "Tarix" əsərində məlumatların etibarlılığı fərqlidir. Fərqli hekayələr novella və əfsanələrə aid edilə bilər. Həmçinin, Herodot üçün siyasi tendensiya da yad deyildi. Afinada yaşayanlar, farslar üzərində qəti qələbəyə onun da qatılmasını çox yüksək qiymətləndirirlər. O, Sparta haqqında yazarkən, müharibədəki xidmətlərini inkar etmir. Fivin ümumhellin işində xəyanətkarlara məxsus olmasını isə, xüsusilə inkar edirdi.
Ktesi müəyyən əlavələr edir, eyni zamanda, özünü Herodotla qarşı-qarşıya qoyur. O, irsi həkim olaraq farslar tərəfindən əsir götürülmüş və son nəticədə Əhəməni hökmdarı II Artakserksın sarayına dəvət olunmuşdur. Əhəməni hökmdarının şəxsi həkimi olan Ktesi arxiv materiallarına girişmək imkanı əldə etmiş olur. Vətənə qayıtdıqdan sonra "Fars tarixi" əsərini yazır.
Döyüşdən əvvəlki dövr
Yunan şəhər-dövlətləri Afina və Eretriya qonşu yunan polisi (şəhəri) İoniyaya e.ə. 499-e.ə. 494-cü illərdə əhəməni (fars) hökmdarı Daranın hakimiyyətinə qarşı uğursuz üsyana köməklik göstərdilər. Həmin dövrdə, Əhəməni imperiyası olduqca gənc bir dövlət idi. E.ə. 530-cu ildə dövlətin yaradıcısı II Kirin ölümündən sonra, tabe edilmiş dövlətlər və xalqlar tez-tez dövlətin bütövlüyünü təhlükə altına alan üsyanlar qaldırırdılar. Yunan üsyançıları afinalılarla birlikdə, imperiyanın mühüm şəhəri və paytaxtı olan Lidiyi satraplığının Sardis şəhərini tutmağa və yandırmağa nail oldular. Dara onun nəzarətindən kənarda olan və üsyanda iştirak edən yunanlardan intiqam almaq istəyirdi.
Bundan əlavə, Dara pərakəndə və dağınıq qədim yunan şəhərlərinin fəthinin mümkün olduğunu hesab edirdi. E.ə. 492-ci ildə sərkərdə Mardoninin rəhbərlik etdiyi hərbi ekspedisiya yürüşləri nəticəsində Frakiya fəth edildi, Makedoniya əhəməni hökmdarının ali hakimiyyətini qəbul etdi. Beləliklə, əhəməni quru qoşunları Qədim Yunanıstan ərazisinə keçid əldə etdilər. E.ə. 491-ci ildə Dara bütün müstəqil yunan şəhərlərinə "torpaq və su" tələbi ilə elçi göndərdi ki, bu da əhəməni hakimiyyətini tanımaq və ona itaət etmək tələbi demək idi. Sparta və Afinadan başqa, Əhəmənilər dövlətinin hərbi gücünü bilən qədim Elladanın bütün şəhərləri alçaldıcı şərtləri qəbul etdilər. Afinada elçilər mühakimə və edam edilməyə göndərildilər. Spartada onlar quyuya atıldılar ki, torpaqdan və sudan götürməyi tələb edirlər.
Fars ordusu Afinanı işğal edir. Şəhərin əhalisi Salamin adası və Trezenə köçürülür. Ellinlərin donanması materiklə Salamin arasındakı dar boğazda bir yerə cəmlənirlər. Femistoklun hərbi hiyləsi nəticəsində Kserksın yunanlar Salamin döyüşündə Kserksın donanmasını məğlub edirlər.
Herodotun yazdığına görə, Kserks yunan gəmilərinin Hellesponta üzməsindən və onun yolunun bağlanacağından qorxurdu. Plutarxa görə, döyüşdən sonra, yunan həbi komandanları arasında şura təşkil edildi. Femistokl Hellespontdakı "Asiya ilə Avropanı birləşdirən" körpüləri məhv etməyə davam etdi. Aristid ona etiraz edərək: Biz indi barbarlarla sədaqətlə döyüşməkdən zövq alırıq; lakin əgər biz Ellada və onun adamlarına qadağa qoysaq, hakimiyyəti öz əlimizdə saxlamağa malik olan güc, qorxunu son həddə gətirəcək, onda artıq o, qızıl bəzəkli taxt-rəvan altında daha əyləşməyəcək və sakitcə döyüşü seyr edəcək, lakin hər şey öz axarında gedəcək, özü, təhlükə qarşısında, bütün hərəkətlərə iştirak edəcək, düzgün olmayan hərəkətləri aradan qaldıracaq və bütün məqsədlərin həyata keçməsi üçün tədbirlər görəcəkdir. Çünki, Femistokl — onun çəkisi artacaq, — biz mövcud körpüləri məhv etməyək və əgər mümkünsə, daha birini, ikincisini inşa edək və bu gənc Avropanı tezliklə alaq.
Femistokl tezliklə Kserksı Yunanıstandan qovub çıxarmaq və növbəti hiyləyə başlamaq üçün Aristidlə razılaşdı. O, yunanların körpüləri dağıtmaq istəmələri ismarıcı ilə çarın yanına kəşfiyyatçı göndərdi. Qorxuya düşən Kserks tələsik geri çəkilməyə başladı. Asiyadan uzaqlaşmaq qorxusundan başqa, müasir tarixçilər çarın vətəninə geri dönməsi tələbinin başqa bir səbəbini də göstərirlər. Fars donanmasının ağır məğlub olması xəbəri fars dövlətinin daxilində həyəcanlara və çıxışlara səbəb ola bilərdi. Çarın ölkədə olmaması Əhəməni imperiyasının tabe etdiyi xalqların böyük üsyanlarına səbəb ola bilərdi. left|thumb|220x220px|Yunan hopliti və fars döyüşçüsünün qədim kilik üzərində təsviri, E.ə. V əsr Çarın ən böyük sərkərdələrindən biri olan Mardoni çarın quru qoşunlarının bir hissəsinin çıxarılmasına razı oldu. Salamin döyüşündə özlərinin qələbə hesab edən heç bir yunanın, fars qorxusu üzündən gəmilərdən sahilə qədər düşməyə cəsarət etməyəcəyini qeyd etdi. Sərkərdə həmçinin farsların donanma cəhətdən deyil, quru qoşunları cəhətdən daha güclü olduğunu dedi. Mardoni çariça Artemisiya tərəfindən dəstəkləndi. Beləliklə, nəticədə fars quru qoşunlarının böyük hissəsi Yunanıstanı tərk etdi. Fars ordusu qışın aşlanğıcından etibarən, Fessaliyadakı qışlaqlarına getdilər. Afinalılar da özlərinin yarı dağıdılmış şəhərlərinə qayıtdılar.
Beləliklə, Salamindəki fars donanmasının məğlubiyyətinə baxmayaraq, Elladanın işğal təhlükəsi saxlanmaqda idi. Tərəflər müharibəyə hazırlıqlarını davam etdirirdilər. Peloponnes yarımadasının sakinləri Korinf bərzəxi ərazisində çəkdikləri sədlərini-divarlarını tamamladılar.
Mardoni mübariz və hərbi ruhlu afinalılarla separatçı sülh bağlamağa yenidən cəhd etdi. Əvvəlcə, Mardoni Makedniya çarı I Aleksandrla danışıqlar aparmağa göndərildi. Farslar olduqca sərfəli təkliflər irəli sürdülər. Xüsusilə, Afina sakinlərini azad burxamaq və onlara istədikləri qədər torpaq götürmək təklif edildi. Aleksandrın elçiləri yunan müttəfiqlərini qorxutdu ki, Afinanın müharibədən çıxması ellinlərin hərbi gücünü çox zəiflədəcək. Spartalılar ayrıca səfirlik göndərdilər, onun məqsədi bu separat sülhün nəticələrinin qarşısını almaq idi. Herodot Mardoniyə çox sərt cavab verildiyini yazır: "Günəş öz əvvəlki yolu ilə gedənə qədər (yəni, heç vaxt) biz Kserkslə barışmayacağıq". Lakedemonlular da eyni cavabı verdilər: [...] nə yerin altında, nə yerin üstündə nə qədər qızıl tapıb təklif etsən də, afinalılar yunanların müstəqilliyini satmağa razı olmayacaqlar. Aleksandrın qayıtmasından sonra farslar səfərə yola düşdülər. Mardoni Afinaya qoşun göndərdi ki, bu qoşun da şəhərin əhalisini Salamin adasına yaxın ərazilərə təkrar köçürməli idi. Şəhərin təkrar talan edilməsinə, hərbi itkilərə və Kserksin sərkərdələrinin sərfəli təkliflərinə baxmayaraq, afinalılar müharibəni davam etdirməyə qərar verdilər. Herodotun bu barədə hekayəsi sıravi afinalıların əhval-ruhiyyəsini təsvir edir: Afinadan Mardoni, hellespontlu Murihidi Salaminə göndərərək, Makedoniyalı İskəndərin buraya afinalılardan daha əvvəl çatdığını iddia etmişdi. Mardoni afinalıların düşmən əhval-ruhiyyəsi əvvəlcədən bilirdi, amma hərbi gücün ələ keçirilməsi və Attikanın tabe edilməsi ümidi ilə onların yanına yenidən səfir göndərdi. [...] Murihid afinalıların qarşısına çıxdı və Mardoninin tapşırıqlarını söyləməyə başladı. Məsləhətçilərdən biri olan Likid, Murihidin təklifini rədd etmək deyil, onu xalq yığıncağına təqdim etməyin daha yaxşı olacağını söylədi. Belə bir fikir söyləyən Likidin Mardoni tərəfindən ələ alındığını söyləmək düzgün olmaz. Afinalılar bu cür məsləhətləri eşidəndə qəzəbləndi (məsləhətçilər xalqı küçədə səbirsizliklə gözləyən insanlar idi) və həmin saat Likidi daşqalaq etdilər. Salamində Likidin üzündən qarışıqlıq, vəlvələ yarandı. Afinalı qadınlar da bu hadisəni öyrəndikdə Likidin yaşadığı evə getdilər və onun arvadını, uşaqlarını daşqalaq edib öldürdülər. Eyni zamanda Sparta da Aristidinbaşçılığı ilə elçi göndərib kömək tələb edirdilər. Afinalılar isə bu tələbi rədd edib "özlərini xilas edəcəklərini" söyləyirdilər. Nəticədə, Pavsani mərhum Sparta çarı Leonidin gənc oğlu Plistarxın başçılıq etdiyi qoşunu yürüşə göndərir.
Yunanların qüvvələri
Ellin ordusunun sayının ən ətraflı təsviri Herodotun "Tarix" əsərinin IX kitabında verilmişdir. Onun hesablamalarına görə, döyüşün başlanğıcında Plateya ətrafında olan yunan ordusu 38 mindən çox ağır silahlı döyüşçü (hoplit) və 69 500 yüngül silahlı döyüşçüdən ibarət idi. Sonradan onlara qoşulmuş 1800 fespiyalı ilə birlikdə yunan ordusunun ümumi sayı 110 min döyüşçüyə çatırdı. Müasir tarixçilər Herodotun verdiyi məlumatlara müxtəlif yanaşırlar. Onlar bu rəqəmlərin ikiqat yoxlanılmasının mümkünsüz olduğunu nəzərə alaraq, onların etibarlılıq dərəcəsi müqayisəli üsullarla qiymətləndirirlər. Xüsusilə də tarixçi Holland göstərir ki, Afinada 10 il əvvəl baş verən hadisələr, Marafon döyüşünə aid edilmiş, 10 min hoplitin olması irəli sürülmüşdür. Bu Plateya döyüşü əsnasında 8 min afinalı olması faktını tamamilə real edir. Salamin döyüşündən təqribən bir il əvvəl yunanların təxminən 300–400 gəmisi var idi. Hər bir gəminin ekipajı təqribən 200 nəfərlik idi. Quru qüvvələri isə Korinf bərzəxində yerləşdirilmişdir. Yuxarıda göstərilənləri nəzərə alaraq, Herodotun rəqəmləri şişirtməsi və ya qeyri-real verməsi düzgün deyil. Lazenbi, təxminən 40 min hoplitin döyüşdə iştirak edə bilməsi ilə razılaşsa da, orduda 35 min ilot olmasını inkar edir. O, döyüş zamanı hər bir spartalı ilə yanaşı cəmi bir ilotun getməsini, digərlərinin isə ordunu ərzaqla təmin etməklə məşğul olması fikrini irəli sürür. Hər iki tarixçi hesab edir ki, yüngül silahlı döyüşçülər döyüşdə biləvasitə iştirak etməmiş və döyüşün nəticəsinə əhəmiyyətli təsir göstərməmişlər. Ellin ordusunun sayını göstərən ən kiçik təxmin 40 min nəfərdir.
Müttəfiqlərin qoşunlarına Pavsani başçılıq etmişdir. O, Fermopil vuruşmasında həlak olmuş çar Leonidin azyaşlı oğlu Plistarxın regenti olmuşdur. Antik müəlliflər göstər ki, afinalılara həmçinin Aristid də başçılıq edib. Hər bir yunan polisinin öz hərbi başçısı var idi. Pavsani ordunun nominal lideri olmasına baxmayaraq, hərbi şurada edilən problemləri də müzakirə etməli idi.
Farsların ordusu
left|220px|thumb|Döyüş 1780-ci illərin xəritəsində Herodotun məlumatına görə, Mardoninin rəhbərlik etdiyi Əhəməni ordusunun 300 min nəfərlik döyüşçüdən və Kserksin ordusuna qoşulmuş 50 min yunandan ibarət idi. Müasir tarixçilər Herodotun bu məlumatlarını düzgün hesab etmir və yürüşün başlanğıcında Kserks ordusunun sayının 200–250 min nəfər olduğunu hesab edirlər. Fars qoşunlarının sayını hesablamaq üçün bir yanaşma da, onların hər bir hərbi düşərgəsində neçə adam ola biləcəyini müəyyən etməkdir. Müasir tarixçilər belə hesab edirlər ki, yunanlar sayı 70 mindən 120 minə qədər olan döyüşçüyə qarşı çıxımışdırlar.
Azərbaycan tarixçisi Mehdixan Erivanskinin məlumatına görə isə, hər iki tərəfin təxminən hərəsinin 50 minə yaxın qoşunu var idi.
Yunan və fars qoşunlarının müqayisəli xüsusiyyətləri
right|thumb|Fars ordusunun "ölməzlər" qvardiyası. Şah sarayından divar naxışı fraqmenti Fars ordusu Əhəməni imperiyasına tabe olan bir çox tayfa və millət təmsilçisindən ibarət idi. Hər bir millətin döyüşçülərinin öz silahları və öz zirehləri var idi. Herodotun ətraflı təsvirindən belə məlum olur ki, farslar və midiyalıların başlarına yumşaq keçə papaq qoymuş, şalvar və ala-bəzək xitonlar geyinmişlər. Onların zirehləri dəmir parçalarından, balıq pulcuqlarından, qalxanları isə çubuqdan hazırlanmışdır. Onlar döyüş zamanı qısa nizələrdən, böyük ox və qamış kamandan istifadə etmişlər. Sağ dizlərində qılınc-xəncər (akinak) yerləşmişdir. Digər tayfaların döyüşçüləri isə pis silahlanmış, əsasən ox-kaman, sadə dəyənəklər və yandırılmış çubuqlarla silahlanmışdırlar. Herodot göstərir ki, onlar müdafiə olunmaq üçün qalxandan başqa, mis, dəri və hətta ağac dəbliqələrdən istifadə etmişlər. left|thumb|300x300px|Yunan falanqası, rekonstruksiya Yunan falanqası isə, sıx şəkildə birləşmiş ağır silahlı döyüşçülərdən və bir neçə şerenqdən ibarət idi. Döyüş zamanı onun əsas vəzifəsi vahidliyi və bütövlüyü qoruyub saxlamaq idi: yıxılmış və ya öldürülmüş döyüşçünün yerini dərhal digər döyüşçü doldurmalı idi. Falanqanın inkişafına təsir göstərən əsas faktor, öndə dayanan döyüşçülərin böyük dəyirmi qalxanların (hoplon) və korinf tipli dəbliqələrinin olması idi.
Spartalılar uzunluğu 2–3 metr olan nizələrdən və qısa qılınclardan istifadə edirdilər. Onlar düşmənə yaxınlaşanda ilk zərbəni nizə ilə vurub, qalxanı önə tutaraq, döyüş sıralarını davam etdirirdilər. Yunanıstanda ən qısa qılınclı döyüşçülər olan spartalılar yaxın məsafədə uzun silahları faydasız hesab edib əlbəyaxa vuruşurdular.
Asop çayı ətrafında qarşıdurma
left|thumb|250x250px|Asop çayı ətrafında qarşıdurma Ellinlərin əsas qoşunlarının Korinf bərzəxində möhkəmləndiyini bilən Mardoni, Afinanı yandırdı və öz ordusunu Beotiyaya göndərdi. Onun bu seçimi, Herodotun fikrincə, Afinanın yerləşdiyi Attikanın landşaftı ilə əlaqədar idi. Çünki burada fars süvarilərinin hərəkət etməsi əlverişsiz idi. Beotiya həm onun və müttəfiq döyüşçülərinin, həm də süvari dəstələrinin hərəkəti üçün daha əlverişli idi. Meqara əyalətinə gedən yol, farslar tərəfindən məhv edilmişdi. Beotiyadakı Asop çayının şimal sahilində yerləşmiş fars qoşunu burada möhkəmlənməyə və düşərgə salmağa başlamışdı.
Mardoninin süvariləri əlahiddə yunan qoşunun üzərinə hücum təşkil etdi ki, bu da onun böyük itki verməsinə səbəb oldu. Hücumlardan biri zamanı, fars sərkərdəsi Mastisi öldürüldü. Mardoninin qoşunlarının çoxsaylı itki verməsi, onun ordusunda hərbi ruhu aşağı saldı. Bu kiçik qələbədən ruhlanan yunanlar isə farsların düşərgəsi üzərinə hücum etdilər. Spartlalılar və tegeyalılar falanqanın sağ cinahında, afinalılar isə sol cinahında idilər.
Hücum bütün tərəflərdən davam edirdi. Herodot söyləyir ki, bu çoxsaylı qurbanların əlamətidir. Həm yunanlar, həm farslar bir-birlərinə həm əlverişli və həm də əlverişsiz hücumlar edirdilər. Bu qarşıdurma, heç bir tərəfin hücumu ilə başlamamışdı, çünki farsların yunanların istehkamlarına hücum etməsi qəliz məsələ idi, yunanlar isə torpaqlarında öz möhkəmləndirilməyə davam edirdilər. Pavsani isə, dağ yamaclarındakı üstün mövqe itirmək istəmirdi. Səkkizinci gündə, farslar buranı ələ keçirməyə nail oldular və Peloponnesdən 500 araba ərzaq göndərdilər.
Farslar ellinlərin su götürdükləri Qarqafiya bulağını bağladılar. Digər mümkün su mənbəyi Asop çayı idi ki, oxçuların oranı atəşə tutması qeyri-mümkün idi. Beləliklə, fars ordusunun məqsədi ellinləri susuz və ərzaqsız qoymaq idi. Bundan hadisədən sonra Pavsani geri çəkilməyə qərar verdi.
Geri çəkilmə son dərəcə pis təşkil olunmuşdu. Yunanlar Plateyaya doğru geri çəkilən və hərəkət edən zaman çaşbaş qalmışdılar. Afinalılar, spartalılar və tegeyalılara əsas qoşunu himayə etmək və səhər tezdən geri çəkilmək tapşırığı verilmişdi. Sparta sərkərdələrindən biri olan Amomfaret düşərgədən ayrılmaqdan imtina etdi. Nəticədə, yunanların qüvvələri vahid ordu halından dağınıq və pərakəndə hala düşdü.
Döyüş
right|thumb|250x250px|Döyüşün əsas mərhələsinin xəritəsi. Yunanların pozulmuş qüvvələri — sağda spartalılar, solda afinalılar, Plateya yaxınlığında ellinlərin qalan hissəsi. Farsların əsas qüvvələri spartalılara, fivalılara və digər yunan müttəfiqlərinə, o cümlədən afinalılara hücum etməsi Farslar yunanların geri çəkilməsindən xəbər tutduqda, Mardoni hücuma başlamağa qərar verdi. Qoşun Asop çayına çatdı və burada sparta və tegeyliləri təqib etməyə başladı. 250px|thumb|left|Spartalı Amomfaret İlk hücum Sparta səkərdəsi Amomfaretin dəstəsi üzərinə oldu. Düşmənin hücuma başladığını görən Amomfaret, Pavsaninin yanına elçi göndərib afinalılardan kömək istədi. Aristidin başçılığı altında afınalılar geri qayıtdı və birləşmiş müttəfiqlər fars qoşunu üzərinə hücum etdilər. Spartalıların çətin vəziyyətdə olduğunu görən Mardoni onları tabe etməyə cəhd göstərirdi.
Çoxsaylı üstünlüklərinə baxmayaraq, farslar yunanlara güzəştə getməli oldular. Spartalı Arimnest döyüş zamanı, düşmən qoşunlarının komandanı Mardonini öldürməyə nail oldu. Komandirin öldürülməsindən sonra fars qoşunları geri çəkilməyə başladılar. Yalnız şahın xüsusi dəstəsi olan "Ölməzlər" qvardiyası döyüşü davam etdirdilər və onlar da yunanlar tərəfindən tamamilə məhv olundular. Təlaşa düşən farslar öz düşərgələrini də qoyub qaçdılar. Yalnız döyüş bacarığını saxlamış Artabaz özünün 40 minlik qoşunu ilə spartalılarla döyüşə girdi (müasir tarixçilər, hesab edirlər ki, fars qoşunlarının sayı Herodot tərəfindən şişirdilmiş sayda göstərilmişdir ), lakin o, əsas qüvvələrin məğlub edilməsindən sonra Hellespontdan geri çəkilməyə başladı.
Lakedemonluların farslar üzərində hakim olmasına bamayaraq, fivalıların inadlı müqavimətini afinalılar sındırdılar. Pavsaninin qələbəsi və düşmənin Yunanıstandan geri çəkilmə xəbəri ellin ordusuna çatdıqda, onlar düşmən dəstələrinin təqibinə başladılar. Birləşmiş qüvvələr farsların düşərgə və istehkamlarını aldılar. Müdaifəçilərin dar məkanda sıxışdırılması onların təlaşa düşməsinə və ellinlər tərəfindən tamamilə məhv edilməsinə səbəb oldu. Beləliklə, döyüşün əvvəlində 300 min döyüşçüsü olan Artabazın döyüşdən sonra cəmi 3 min döyüçüsü sağ qaldı. Farsların sayı ilə bağlı şübhə doğurmasına baxmayaraq, "Tarixin atası"nın verdiyi məlumatlar, farsların və onların müttəfiqlərinin sarsıdıcı məğlubiyyətini bir daha sübut edir.
Herodotun məlumatına görə, yunanların itkiləri ən azı ümumilikdə 159 nəfər 91 spartalı, 16 tegeyalı və 52 afinalı olmuşdur. Bu döyüşün ilk mərhələlərində iştirak edən Yunan polislərinin nümayəndələri idi. Lakin, hətta antik müəlliflər belə, bu fikirlə razılmamışdırlar. Plutarx yazır ki, təkcə üç yunan polisindən döyüşdə iştirak etmiş 1360 yunan döyüşçüsü həlak olmuşdur. Efor və Siciliyalı Diodor yunanların itkilərinin 10 mindən çox olduğunu deyirlər.
Döyüşdən sonra
thumb|[[İlanlı sütun, Yunanıstanın Plateyadakı (indiki İstanbulun Sultanəhməd meydanında) qələbəsi şərəfinə Delfidəki Apollon məbədinə hədiyyə olaraq gətirilmişdir. Müasir görünüş]] Yunanlıların qələbəsi mübahisəsiz idi, düşmən ordusu tamamilə məhv edilmişdir. Döyüşdən dərhal sonra, yunanlar döyüşdə ən çox fərqlənmiş döyüşçüləri seçməyə başladılar. Herodotun məlumatına görə, döyüşdən bir il əvvəl "Qorxaq" ləqəbi verilmiş spartalı Aristodem döyüş zamanı böyük şücaət göstərmişdir. Məsələ burasında idi ki o, Fermopil vuruşmasında çar Leonidin başçılıq etdiyi 300 spartalı arasından yeganə sağ çıxmış döyüşçü idi. Onun Spartaya qayıtması rüsvayçılıq və utanc hesab olunmuşdur. Ancaq Plateya isə, həmin adam bütün döyüşçülər arasında ən raşədətlisi olmuşdur. Aristodem günahkar hesab etdiyindən döyüş zamanı şübhəsiz, ölümə belə hazır idi, lakin o, göstərdiyi böyük raşədətə görə, heç bir mükafat almadı. Aristodemdən sonra, döyüşdə ən çox şücaət göstərən isə Posidoni olmuşdur.
Herodot, farsların çətinliyə dözməzliklərini təsvir edən epizod yaratmışdır. Yunan trofeyləri arasındakı çadıra çatan Mardoninin çoxlu sayda qızıl və gümüş qabları var idi. Pavsani əsirlərə, öz keçmiş sərkərdələrinə eyni nahar yeməyini hazırlamağı əmr etdi. Dəbdəbəli hazırlanmış yemək və çadırın əzəməti spartalılar arasında təəccüblərə səbəb oldu. Bir zarafat olaraq, xidmətçilərinə sadə bir nahar yeməyi hazırlamağı əmr etdi və sonra yunan sərkərdələrini dəvət etdi. Hamı yığışdıqdan sonra o, gülərək dedi: Ellinlər! Mən sizi buraya topladım ki, cəh-cəlal sevən israfçı midiya tayfa başçılarının ağılsızlığını sizə göstərim. Pavsani farsların axmaqlıqlarına doyunca güldü, bu fürsətdən istifadə etmək imkanı olan kimi, dağ evlərində pis yaşayan yunanları fəth etmək üçün yola çıxdı. Plutarx biləvasitə döyüşdən sonra yaranmış vəziyyət haqqında bəhs edərək yazır ki, spartalılar və afinalılar arasında daxili hərbi münaqişələr yaranmışdır. Hərtərəfli özünü qəhrəman hesab edənlər cəsurluğa görə mükafata layiq olduğunu hesab edirdi. Afinalıların sərkərdəsi Aristid, bu məslənin həllini bütün yunanların ixtiyarına buraxdı. Korinfli Kleokritin təklifi ilə, Plateya iştirakçılarına güzəştli mükafatlar verilməsi qəbul edildi.
Ellinlər zəngin qənimətlər ələ keçirmişdilər. Bunun onda bir hissəsini tanrılara, xüsusilə də Delfidəki müqəddəs Apollona həsr etmiş, döyüş zamanı öldürülən fars döyüşçülərinin silahlarından bürünc sütun hazırlamışdılar. "İlanlı sütun" adlanan bu sütunun yaradılması qalmaqal ilə qeyd olundu. Plateyadakı ellinlərin hərbi komandanı Pavsani, üçayaqlı yazı qoymağı əmr etdi: Abidə, ellinlərin lideri və komandanı Pavsaninin, Feba hökmdarının şərəfinə, midiya ordusunun öhdəsindən gəldiyi, onu sındırdığı üçün tikilib. Yunanlar, onların da haqlarının olduğu qələbənin bütün şöhrətini, mənimsəyən Pavsaninin bu hərəkətini təhqir kimi qəbul etdilər. Spartalılar yazının ilkin variantını yondular və onu dəyişərək döyüşdə iştirak etmiş bütün şəhərlərin ordularını yazıya əlavə etdilər. Siciliyalı Diodor yazır ki, üçayaqlının üzərindəki ilkin yazılar məşhur yunan şairi Simonidin aşağıdakı beytində öz əksini tapmışdır: Burada ucaldılmış bu hədiyyə böyük Elladanın xilasedicisi, ölkəsini köləlik rüsvayçılığından xilas edən üçündür. Əsas düşmən qüvvələri üzərində qazanılmış qələbədən sonra, yunanlıların birləşmiş ordusu farsların müttəfiq şəhəri Fivi mühasirəyə aldılar. Fivlilər fars partiyasının liderini təslim etməyə məcbur oldular ki, sonradan həmin lider Korinfə aparıldı və orada edam edildi.
Döyüşün əhəmiyyəti
200px|thumb|left|Mikale döyüşünün (e.ə. 479) sxematik xəritəsi Yunan-İran müharibələrinin sonrakı gedişində Plateya döyüşünün böyük əhəmiyyəti olmuşdur. E.ə. 479-cu il Plateya döyüşündən sonra bütün Yunanıstan azad edilir, Yunan-İran müharibələrində təşəbbüs yunanların əlinə keçir və müharibə əsas etibarı ilə dənizdə davam etdirilir. Praktik olaraq Plateya döyüşü ilə eyni vaxtda baş vermiş Mikale döyüşündə yunanlar fars ordusunu məğlub etməyi bacardılar. Bu iki döyüş ellinlərin onların torpaqlarına soxulmuş nəhəng Əhəməni imperiyasının üzərində qələbəsinin təntənəsi oldu. Əgər Marafon döyüşündə yunanların farslar üzərində qələbəsi ehtimal edilirdisə, Salamin dəniz döyüşündə Ellada məhv olunma təhlükəsindən xilas edilirdisə, artıq Plateya döyüşündə bütün düşmən ordusu məhv edildi.
Plateya döyüşündəki qələbə, ellinlər birinci həlledici qələbəsi idi, çünki Marafon və Salamin döyüşlərində düşmən hərbi qüvvələrinin yalnız müəyyən bir hissəsi məğlub edilmişdir. Yunanlar bu döyüşdə nəhəng Əhəməni imperiyasının bütün ərazilərindən toplanmış seçmə hərbi qüvvələri məhv etməyi bacardılar. Alman tarixçisi Ernest Kursius hesab edir ki, Plateya döyüşünün baş verdiyi gün "bütün Elladanın xilası günüdür".
Növbəti bir neçə onilliklərdə ellinlər əvvəllər, Kir və Daranın vaxtında fəth olunmuş Kiçik Asiya ərazisindəki və Egey dənizi adalarındakı ellin şəhərlərinin azad etmək uğrunda farslarla uğurlu müharibələri davam etdirdilər.
Plateya döyüşünün sonrakı hadisələrə təsiri
Bu müharibələr Yunanıstan tarixində çox mühüm mərhələ oldu. İlk dəfə bu mübarizə nəticəsində ümumellin təəsübkeşliyi məsələsi ortaya çıxdı.
Kiçik Asiya və ona yaxın adaların yunan şəhərlərinin Əhəmənilərə qarşı üsyanı Yunan-İran müharibəsinin başlanğıc nöqtəsi oldu. Quruşun, II Kambizin, Dəriuşun istilaları bütün Yaxın Şərqin Hahamanişi imperiyasının tərkibinə daxil olmasına gətirdi. Lidiyanın e.ə 546-cı ildə darmadağın edilməsindən sonra, ona tabe olan yunan şəhərləri farsların hakimiyəti altına keçdilər. Farsların aldığı vergilər Lidiya dövründəkindən çox deyildi, lakin Lidiya hakimiyəti dövründə vergi ilə yığılmış pul yenidən dövrüyəyə buraxılırdı, farslara ödənilən vergi isə ölü yük kimi Əhəməni xəzinəsinə yatırdı. Bu isə yunan şəhərlərinin ticarətinə də böyük zərbə idi. Donanması olmayan lidiyalılardan fərqli olaraq farsların əla finikiyalı donanması vardı. Bundan başqa farslar yunanların üzərinə bir çox, o cümlədən tikinti və hərbi, mükəlləfiyyətlər qoymuşdular.
Bundan başqa xarici işğalçılara qarşı mübarizə polisdaxili mübarizə ilə çulğaşırdı, çünki bir müddət siyasi zərurət olan yunan tiraniyaları Əhəməni hakimiyətində özlərinə yeni dayaq tapdılar və tarix səhnəsindən getmək fikrində deyildilər.
Bu məğlubiyyət Əhəməni hökmdarı I Artakserksi və onun varislərini dövlətin xarici siyasətinin əsas istiqamətini dəyişməyə vadar etdi. Onlar müxtəlif dövlətləri bir-birinə qarşı qaldırmaq siyasətinə əl atdılar.
Plateya döyüşü incəsənətdə
Yunan-İran müharibələrinin digər döyüşləri ilə müqayisədə (xüsusilə Fermopil dərəsindəki və Salamindəki döyüşlər), Plateya döyüşünə incəsənətdə daha az diqqət ayrılmışdır. 2007-ci ildə rejissor Zak Sneyderin çəkdiyi "300 spartalı" filminin sonunda Plateya döyüşünün başlanması təsvir olunmuşdur. Bununla yanaşı Plateya döyüşü müxtəlif rəssamların yaradıcılığında da öz əksini tapmışdır (A. Yejov, Piter Dennis, Riçard Huk və s.).
Xəlil Köçərli
Köçərli Xəlil Süleyman oğlu- Tarix elmləri doktoru, əməkdar müəllim.
Həyatı
Köçərli Xəlil Süleyman oğlu 1927-ci il noyabrın 26-da Gədəbəy rayonunun İsalı kəndində anadan olmuşdur. 1945-ci ilin iyununda Gədəbəy orta məktəbini bitirərək, Bakı Dövlət Universitetinə daxil olmuşdur. 1945-50-ci illərdə BDU-da oxumuş, oranı əla qiymətlərlə bitirərək "tarixçi" ixtisası almışdır. 1950-1958-ci illərdə Gədəbəy rayonunun Göyçəsallı və Novo-İvanovka orta məktəbində direktor və tarix müəllimi işləmişdir.
X. Köçərli 1958-ci ildən çağdaş günümüzədək fasiləsiz olaraq Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda (indiki ADPU) müəllim, baş müəllim, dosent və professor vəzifələrində çalışmışdır.
1964-cü ildə dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri namizədi, 1984-cü ildə isə tarix elmlər doktoru elmi dərəcəsi almışdır.
1985-ci ildən indiyədək professor vəzifəsində işləyir. Onun 10-dan artıq monoqrafiyası və ktabı, 70-dən artıq məqaləsi nəşr olunmuşdur.
Eyni zamanda X. Köçərli 1993, 1995 və 1998-ci illərdə nəşr olunan "Siyasi tarix" dərsliyinin müəlliflərindən biridir. Xarici ölkələrdə bir neçə məqaləsi nəşr olunmuşdur.
X. Köçərli müəllim işləməklə yanaşı 1958-1962-ci illərədə ADPU-nun "Gənc müəllim" qəzetinin redaktoru, həm də nəşiriyyat direktoru vəzifəsində çalışmış, omlarla dərsliyin və dərs vəsaitinin yüksək səviyyədə çıxmasına nail olmuşdur.
X.Köçərli 10-dan artıq aspirantın və dissertantın namizədlik işinə rəhbərlik etmişdir.Onların tarixçi kimi yetişməsində böyük əmək sərf etmişdir. Bundan əlavə 6 nəfərin doktorluq, 3 nəfərin isə namizədlik dissertasiyasını müdafiəsində apponenti kimi çıxış etmişdir.
Professor Xəlil Köçərli yüksək ixtisaslı kadrlar hazırlanmasındakı xidmətlərinə, habelə respublikada və Universitetdə keçirilən tədbirlərdə fəal iştirakına görə Azərbaycan həmkarlar ittifaqı, təhsil nazirliyi, "Bilik" cəmiyyəti və Universitet rəhbərliyi tərəfindən dəfələrlə fəxri fərmanlarla təltif olunmuşdur.
2006-cı ildə Təhsil Nazirliyi tərəfindən döş medalına layiq görülmüşdür. 2012-ci ildə Prezident İlham Əliyevin sərəncami ilə "Əməkdar müəllim" adına layiq görülmüşdür.
Sion müdriklərinin protokolları
Sion müdriklərinin protokolları — naşirləri tərəfindən yəhudilərin dünyanı idarə etmək planlarını təsdiqləyən sənədlər kimi təqdim etdikləri və XX əsrin əvvəlində ortaya çıxan saxta mətnlər toplusu. Protokollar ilk dəfə 1903-cü ildə Sergey Nilus tərəfindən Sankt-Peterburqda dərc olunan "Znamya" qəzetində çap olunmuşdur. Nilus iddia edirdi ki, bu 1897-ci ildə İsveçrənin Bazel şəhərində keçirilmiş Sionist konqresinin iştirakçılarının hesabatlarının protokollarıdır.
Mətnlərdə yəhudilərin dünya ağalığını əldə etmə planları, dövlət idarəetmə qurumlarına daxil olma, qeyri-yəhudilərin itaət altına alınması, digər dinlərin kənarlaşdırılması planları açıqlanır. "Sion müdriklərinin protokolları" yəhudi-mason qəsdinin mövcudluğunun təsdiq edilməsində mühüm rol oynayır.
1930-cu illərdə və sonrakı dövrdə aparılmış bir çox araşdırmalarla bu mətnlərin plagiat və mistifikasiya olması təsdiq olunsa da, hazırda bir çox ölkələrdə və xüsusilə müsəlman dünyasında bu protokollar həqiqi hesab edilir və onlara istinad edilir.
Protokolların 1864-cü ildə Fransada Moris Joli tərəfindən imperator III Napoleonun əleyhinə yazılan və həmin il qadağan edilən "Cəhənnəmdə Monteskyö və Makiavelli arasındakı dialoq və ya Makiavellinin XIX əsrdəki siyasəti" pamfletinin əsasında tərtib edildiyi güman edilir.
Hüquq psixologiyası
Hüquq psixologiyası — Psixologiyanın mühüm sahələrindən biridir. İnsan tərəfindən hüquq normaları və davranış qaydalarının öyrənilməsini nəzərdən keçirir, hüquq sisteminin reallaşması ilə bağlı olan psixoloji məsələləri aydınlaşdırır. Onun məhkəmə psixologiyası, kriminal psixologiya, islah,əmək psixologiyası və s. bölmələri vardır. Psixologiya və hüquq elm sahəsi kimi 1960-cı illərdə yaranmağa başladı. Psixologiyanın prinsipləri və hüquqi tətbiqetməni özündə birləşdirən istənilən araşdırma hüquq psixologiyası sayılır. thumb|Hüquq psixologiyası
Tədqiqat metodları
Hüquq psixologiyasında hüquq elminin xə psixologiyanın müxtəlif metodlarından geniş istifadə olunur.Bu metodları təqiqatın məqsədindən asılı olaraq da təsnif edirlər.
Elmi idrak metodları
Bu metodun köməyi ilə hüquq ilə tənzimlənən insan münasibətlərinin psixoloji qanunauyğunluqları öyrənilir, eyni zamanda cinayətkarlığın proflilaktikası ilə bağlı cinayətkarlıqla mübarizə aparan praktik işçilər üçün elmi cəhətdən əsaslandırılmış tövsiyələr verilir.
Şəxsiyyətə psixoloji təsir metodları
Bu metodlar cinayətkar fəaliyyətinin proflaktikası cinayətlərin açılması və onların səbəblərinin aydınlaşdırılması, cinayətkarların islahı,cəzaçəkmə müəssisələrindən çıxdıqdan sonra onların normal həyat şəraitinə adaptasiyasını təmin etmək məqsədi daşıyır. Bu metod psixologiyanın elmi metodlarına əsaslanır və kriminalistika, kriminologiya və s. elm sahələri ilə sıx bağlıdır.
Məhkəmə-psixoloi ekspertizasının metodları
Bu metodların məqsədi ekspert psixoloqlar tərəfindən keçirilən tədqiqatın obyektivliyini təmin etməkdən ibarətdir.
Ərəblər
Ərəblər ana dilləri ərəbcə olan, başlıca Ərəb yarımadası və şimali Afrikada yerləşmiş olan sami xalqdır. Aralıq dənizinin cənubunda Afrikada Böyük Səhra və Sudana, şərqində İraqa və Ərəb yarımadasına qədər uzanan bir coğrafiyada yaşayırlar. Əhalisinin əksəriyyəti ərəblərdən ibarət olan və ərəbcə danışılan ölkələr ərəb ölkələri olaraq adlanırlar. Bu ölkələrdə, ərəbcədən əlavə olaraq Şimali Afrikada bərbərcə, İraqda kürdcə və türkməncə, Cənubi Ərəbistanda isə müxtəlif yerli dillər danışılır.
Ərəblərin soyu
thumb|right|250px İbrahim peyğəmbərin İsmayıl və İshaq adında iki oğulu olmuşdur. İslam ənənəsinə görə, İslam peyğəmbəri Məhəmməd və ərəblərin atası İsmayıldır. Eyni zamanda yəhudi və müsəlman qaynaqlarına görə İshaqın oğulu Yaqubun (İsrail) soyundan gələnlər israiloğullarını meydana gətirdilər. Ərəblərin atası İsmayıl və yəhudilərin atası İshaq, fərqli analardan olma qardaşdırlar.
İslamaqədərki ərəblərin ictimai-iqtisadi quruluşu
İslamaqədərki ərəblərin ictimai quruluşu ibtidai icma quruluşundan quldarlıq quruluşuna keçid mərhələsində idi. Cənubi Ərəbistanda, yəni Yəməndə hələ qədim zamanlarda, eramızdan bir neçə əsr əvvəl əkinçilik inkişaf etmiş, sənətkarlıq və karvan ticarətinin mühüm məntəqələri olan şəhərlər meydana gəlmişdi. Eramızın ilk əsrlərində Cənubi Ərəbistan dövlətlərində quldarlıq üçün xarakterik olan ictimai-iqtisadi münasibətlər mövcud idi. Lakin bununla birlikdə, ibtidai-icma və tayfa-qəbilə quruluşunun qalıqları hələ də davam etməkdə idi. Əkinçilikdə və maldarlıqda qulların əməyi ilə birlikdə, icmalarda birləşmiş olan azad kəndçilərin əməyinin də mühüm əhəmiyyəti var idi.
Eramızın V–VI əsrlərində Cənubi Ərəbistanda baş verən iqtisadi geriləmə nəticəsində iqtisadi ziddiyyətlər də artırdı. Eyni zamanda Ərəbistan yarımadasının bu hissəsində inadlı mübarizə gedirdi. Bu mübarizəni Hindistanı Aralıq dənizinin şərqindəki ölkələrlə birləşdirən dəniz və karvan ticarət yolları üzərində hökmranlıq uğrunda Bizans və İran aparırdı. Bizansın müttəfiqi olan həbəşlər Cənubi Ərəbistana dəfələrlə hücum etmiş və burada öz hökmranlıqlarını qurmuşdular. VI əsrin əvvəllərində isə həbəşləri farslar məğlub etmişdilər. Farslar Yəməni fəth edərək Sasanilər İmperiyasının bir hissəsinə çevirdilər.
VII əsrin əvvəllərində Qərbi Ərəbistan ictimai-iqtisadi və mədəni cəhətdən Ərəbistan yarımadasının ən inkişaf etmiş vilayətlərindən biri idi. İbtidai-icma quruluşunun dağılması gedişində yaradılan quldarlıq quruluşu ticarət şəhəri olan Məkkədə tam təşəkkül tapmışdı. Məkkədə olan ticarət və bununla əlaqədar meydana gələn sələmçilik ibtidai-icma münasibətlərinin pozulmasını sürətləndirirdi. Məkkənin əsas əhalisi Qüreyş qəbiləsindən ibarət idi. Bu qəbilənin yuxarı təbəqəsi şəhərin iqtisadi həyatına rəhbərlik edir, siyasi hakimiyyəti ələ keçirməklə yerli Kəbə məbədində varlanmağı qarşısına bir vəzifə kimi qoyurdu. Yuxarı təbəqəni təşkil edən varlı tacirlər və sələmçilər eyni zamanda qul sahibləri idilər. Onlar özlərinin tabeliyində olan qulları əkinçilikdə, süni suvarma işlərində və maldarlıq təsərrüfatında istismar edirdilər. Bundan başqa, həmin quldarlar külli miqdarda qul alveri ilə məşğul olur, qul karvanlarını istədikləri yerə aparır və satırdılar. Məkkəlilərlə Hicaz və ona qonşu olan vilayətlərin qəbilələri arasında daimi ticari-iqtisadi əlaqələr həmin qəbilədən olan əhaliyə ideoloji cəhətdən də təsir etməyə kömək edirdi. Bu təsir nəticəsində Məkkədəki Kəbə mühüm müqəddəs bir yer kimi bir çox qəbilələr üçün ziyarətgaha çevrildi.
Ərəbistan qəbilələri ilə aparılan ticarət mübadiləsi Yəmənlə, Suriya və Misirlə, bəzən də Cənubi Beynəlnehreynlə aparılan dəniz ticarəti məkkəli Qüreyşlilər içərisində qeyri-bərabərliyin tədricən artmasına kömək edirdi. Həmin qəbilənin onlardan asılı olan üzvləri Qüreyş zədəgan sinfi nümayəndələrinə qarşı çıxırdılar. Məkkə əhalisinin Qüreyş qəbiləsindən olmayan hissəsinin vəziyyəti daha da ağır idi. Bunlar öz qəbilələrini tərk etmiş və Məkkə ticarətində xidmət əvəzində aldıqları təsadüfi əməkhaqqı ilə yaşayanlar idi. Lakin Məkkənin ən məzlum və tamamilə hüquqsuz əhalisi qullar idi. Qul, mal və pulun çox hissəsi əhalinin cüzi bir hissəsini təşkil edən və Məkkədə hakimiyyət başında duran yerli zədəganların əlində idi. Belə bir vəziyyət nəinki quldarlarla qullar arasında, həm də var-dövlətin səviyyəsinə görə bir-birindən tamamilə fərqli olan sərbəst adamlar arasında da müşahidə edilirdi. Məkkədə ibtidai-icma münasibətləri və nəsli quruluş davam etsə də, ticarət və sələmçiliklə məşğul olan Qüreyş varlıları artıq quldarların hakim sinfinə çevrilməyə başladı. Burada artıq dövlət idarələrini xatırladan ağsaqqallar şurası, varlı məkkəlilərin həyatını, var-dövlətini və yaşayış yerlərini qoruyan həbəşistanlı qullardan ibarət polis yaradılmağa başladı. Belə bir şəraitdə ərəblərdə qəbilələrin siyasi cəhətdən birləşməsini ideya cəhətdən təmin edə biləcək monoteist (təkallahlı) bir dinin meydana gəlməsi üçün tarixi şərait yetişirdi. Bu din islam dini oldu.