cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naxçıvan xanlığı
Hakimiyyət uğrunda mübarizə dövrü (1763–1787)
Hakimiyyətə keçdiyi ilk gündən Cəfərqulu xan xalqın etirazlarının qarşısını almaq üçün əhaliyə ciddi təzyiq göstərməyə başladı. Bu təzyiqlərdən sonra əhalinin çoxu Naxçıvanı tərk edərək uzaq vilayətlərə üz tutmağa məcbur oldu. Abbasqulu xanı dəstəkləyən Naxçıvan əhalisinin Kartli-Kaxeti çarı II İrakliyə 1783-cü ildə yazmış olduğu kollektiv məktubunda deyilir: "Cəfərqulu xanın Naxçıvan əhalisi ilə necə qəddar rəftar etdiyi xəbərini sizin hüzurunuza çatdırmaqla bildiririk ki, onun zülmkarlığı xalq içərisində elə geniş yayılıb ki, əhali başqa yerlərə üz tutmağa məcbur olmuşdur. Biz sizə Abbasqulu xana sığınacaq verdiyiniz üçün təşəkkürlərimizi bildiririk. Sizin xeyirxahlığınız nəticəsində Abbasqulu xan himayənizdə yaşayır ki, buda bizi sakitləşdirir və bizdə inam yaradır."
Abbasqulu xanın tərəfdarları da Naxçıvanda qala bilməyəcəklərini başa düşüb, Gürcüstana gedərək Abbasqulu xanın ətrafında birləşdilər. Naxçıvan əhalisinin məktubunda bu cür deyilir: "Sizin ürək yumşaqlığınıza inanaraq yoxsul əhali hər gün Naxçıvanı tərk edir və Abbasqulu xanın yanına gəlirlər. Onu müdafiə dirsiniz və inanırıq ki, bizi də diqqətdən kənara qoymayacaqsınız. Yeni hakimiyyətə gəlmiş Cəfərqulu xan əhaliyi zülm edir, bizi ölümə verir və evlərimizi talayır. Biz onun bu fikrini bildikdən sonra Abbasqulu xanın tərəfinə keçdik."
Gürcüstanda sığınacaq tapan Abbasqulu xan II İrakliyə yazdığı məktubunda öz təşəkkürünü bu cür ifadə edirdi: "Qoy Allah rəhmi çarın xəstəliyini Abbasqulu xana versin. Sizə sədaqətliyəm. Sizin xeyirxahlığınız sayəsindədir ki, mənim indi vəziyyətim yaxşıdır. Allahın köməyi və sizin sayənizdə vəziyyətim yaxşıdır, sizə dua edirik." Məktubun ardında Abbasqulu xan Gürcüstana gəldikdən sonra Naxçıvanda mövcud olan vəziyyəti təsvir edirdi. O bu cür yazırdı: "Naxçıvana artıq üç gündür getmişdim. Rəislərdən Əliqulam Sultan, İxlas Sultan və onun oğlu Hüseynəli bəy, Ağasıbəy, Məmmədəli və başqaları Cəfərqulu xanın pis rəftarına, onları incitdiyinə görə mənim yanıma gəlmişdilər." Gürcüstana, Abbasqulu xanın düşərgəsinə gələnlər II İraklinin xoş rəftarını görüb Cəfərqulu xandan intiqam almaq məqsədi ilə Tiflisə gəlmək fikrində olduqlarını söyləmişdilər.
Xoy xanı Əhməd xan Cəfərqulu xanın taxta çıxmasına kömək etsə də, Naxçıvana əlavə qoşun göndərə bilmədi. Çünki xan II İraklidən ehtiyat edirdi. Buna əsas səbəb isə Rusiyanın iki batalyonunun Tiflisdə olması idi. Bu münasibətlə Abbasqulu xan II İrakliyə yazırdı: "Əhməd xan bilir ki, siz məni hər vasitə ilə müdafiə edəcəksiniz. Ona görə də Cəfərqulu xana rədd cavabı verdi. Xan siz həzrətlərə qarşı çıxmağa cəsarət edə bilməz."
Naxçıvan əyanlarının Gürcüstana – Abbasqulu xanın yanına getmələri Cəfərqulu xanı qəzəbləndirirdi. O, Abbasqulu xanın yanına getmək istəyənləri cəzalandırmaq qərarına gəldi. Bu cəzalandırma əsasında feodallardan biri olan Məhəmməd bəy qətlə yetirildi. O, Gürcüstana gedərkən, Cəfərqulu xanın qardaşı Kəlbəli bəy tərəfindən öldürüldü. Ayrı ayrı adamların qətlə yetirilməsi ilə kifayətlənməyən Cəfərqulu xan əmr etdi ki, Abbasqulu xanın yanına getmək istəyənlərin evləri dağıdılsın, əmlakları müsadirə edilsin və irsi mülkiyyəti əlindən alınsın. Lakin bu tədbir də xalqı sakitləşdirə bilmədi. Naxçıvanda xalq çıxışları güclənirdi. Əhalinin narazılığının artdığını görən Cəfərqulu xan öz yaxın adamlarında biri Şirəli bəyi xoylu Əhməd xanın yanına göndərib bildirdi ki, "o ya Naxçıvanda qayda-qanun yaradıb xalqı sakitləşdirsin, ya da kömək üçün qoşun göndərsin."
1783-cü ildə Rusiya imperiyası ilə Kartli-Kaxetiya çarlığı arasında Georgiyevsk müqaviləsi imzalandı. Bunu görən Abbasqulu xan Kartli-Kaxetiya çarı II İraklinin vasitəçiliyi ilə Naxçıvan xanlığında əmin-amanlığa nail olmaq məqsədilə Rusiyanın himayədarlığına keçməyi üstün tuturdu. Bu haqda Abbasqulu xan Rusiyanın Gürcüstanda mövcud olan qoşunlarının başçısı S. Burnaşevə yazmışdı: "Çar İrakli ilə yaxınlıq edərək, imperator həzrətlərinin hakimiyyəti altında olmağı arzulayır və başqa xanları da bu cür addım atmağa səsləyirəm." Abbasqulu xanın Rusiyanın tabeliyini qəbul etmək istəyini II İrakli general-poruçik Q. Potyomkinə xəbər verdi: "Dəhşətli qaçqın vəziyyətində olan naxçıvanlı Abbasqulu xan bizdən xahiş edir ki, biz ona öz mülkiyyətinə qayıtmağa kömək edək və o, imperatriçəyə tabe olacağını bildirir."
II İrakli Q. Potyomkinə izahatında yazırdı: "Bu yaxınlarda Abbasqulu xan xahişlə Naxçıvan ağsaqqallarını yanımıza göndərmişdi. Həmin sənədin tərcüməsini biz cənab Burnaşevə verdik ki, o, sizin hüzurunuza təqdim etsin." Naxçıvandakı mövcud vəziyyətlə tanış olan Q. Potyomkin öz cavabında S. Burnaşevə bildirdi: "Mən mahiyyət etibarilə Abbasqulu xanın Naxçıvan xanlığında hakimiyyətə gəlməsinə etiraz etmirəm. …mənim adımdan Kartli-Kaxeti həzrətlərinə elan edin ki, mən bu hadisələrdə ona mane olmaq istəmirəm." Bu məktubdan sonra çar II İrakli öz müttəfiqi Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanla birlikdə Naxçıvan xanlığı üzərinə yürüşə hazırlaşmağa başladı.
1783-cü ildə Azərbaycan və Qafqaz müsəlmanlarına Osmanlı İmperiyası sultanı I Əbdülhəmid tərəfindən imzalanan fərman verilmişdi. Bu fərmanda onların himayə edilməsi əmr olunmuşdu. Bu isə Azərbaycan xanlıqları ilə olan münasibətlərin qorunub saxlanılmasının şəxsən padşahın özünün diqqət mərkəzində olduğunu göstərirdi. II İrakli və İbrahimxəlil xan bu səbəbdən yürüşü həyata keçirə bilmədi. Çünki, hökmdarlar sultan I Əbdülhəmidlə münasibətləri qoruyub saxlamağa çalışırdı. Yürüşə hazırlıq ərəfəsində isə Naxçıvan xanlığı ərazisində Şükurəli xan 1785-ci ildə hakimiyyəti ələ keçirə bildi.
Yerli feodallardan olan Qara bəy Naxçıvan xanlığında öz tərəfdarlarını ətrafına toplayaraq Hacı Dəmir və Cari qalalarını ələ keçirdi. Bu qalalar Naxçıvanın 20 verstliyində olan möhkəmləndirilmiş qalalardan ibarət idi. Cəfərqulu xanın hakimiyyətindən narazı olan Qara bəy İrəvanda məskunlaşmış Abbasqulu xanın yanına nökərini göndərərək ona bu barədə xəbər verdi. Bu xəbərdən sevinən Abbasqulu xan Qara bəyin dəstəsi ilə birləşmək üçün tələsdi. Abbasqulu xan irəvanlı Hüseynəli xandan öz qoşunları ilə onun köməyinə gəlməsini xahiş etdi. Cəfərqulu xan yenidən Naxçıvan xanlığında hakimiyyəti ələ keçirdiyi zaman Abbasqulu xan taxta keçmək üçün ya İbrahimxəlil xana, ya II İrakliyə, ya da Rusiyanın Qafqazdakı hərbi dairələrinə müraciət edirdi.
İbrahimxəlil xan yürüş üçün hazırlıqlara başladı. Xan Naxçıvandakı hakimiyyət dəyişikliyi haqqında xoylu Əhməd xan arasında müqavilə imzalandı. Tərəflər Təbrizi tutub əldə edilmiş qəniməti bölmək, daha sonra Naxçıvanı ələ keçirib, Əlimurad xan tərəfindən devrilmiş Abbasqulu xanı hakimiyyətə gətirmək barədə razılığa gəldilər. Təbrizin ələ keçirilməsindən sonra həmin ilin yayında İbrahimxəlil xan qoşunla Naxçıvana tərəf hərəkət etdi. İbrahimxəlil xanın qoşunları xanlığın ərazisinə daxil oldular və Cəfərqulu xan Şərur çayı sahilindəki bir qalada gizləndi.
1787-ci ildə İbrahimxəlil xanın qoşunu Naxçıvan qalasını ələ keçirib, Abbasqulu xanın Naxçıvanda hakimiyyətini bərpa etdi. Lakin Cəfərqulu xanı tutmaq mümkün olmadı. Naxçıvanı tərk edən Cəfərqulu xan xoylu Əhməd xanın köməyi ilə bir neçə qalanı ələ keçirmiş, Hacı Dəmir qalasını özünə iqamətgah seçmişdi. Naxçıvanı tutduqdan sonra Qarabağ qoşunları Abbasqulu xanın dəstəsi ilə birlikdə Cəfərqulu xanı təqib etməyə başladılar. Lakin bu tədbir uğursuzluqla nəticələndi. İbrahimxəlil xan bu yürüşdəki uğursuzluqdan sonra vaxt itirmədən Təbrizə doğru hərəkət etməyi qərara aldı. Lakin Əhməd xanla müttəfiqliyə ümid olan İbrahimxəlil xan aldanmışdı. Belə ki, İbrahimxəlil xan Təbrizə qoşun yeridərkən Xoy xanlığı qoşunları Təbrizi tutmuşdular.
İbrahimxəlil xanın Təbriz işləri ilə məşğul olduğu dövrdə Cəfərqulu xanın qardaşı Kəlbəli xan cəsarətlə Abbasqulu xanı hakimiyyətdən uzaqlaşdıraraq 1787-ci ildə özünü Naxçıvan xanı elan etdi. Bununla da Naxçıvan taxtının ən real hakimi Kəlbəli xanın hakimiyyət dövrü başlandı. Onun hakimiyyəti zamanı Naxçıvan özünün ən güclü dövrünü yaşadı.
Xarici siyasət
Kəlbəli xanın hakimiyyətə keçdiyini görən Abbasqulu xan yenidən Naxçıvanı tərk etməyə məcbur oldu. II İrakli İbrahimxəlil xanın Naxçıvanı ələ keçirdiyi xəbərini eşidib onun Naxçıvanda güclənməsinə mane olmaq üçün knyaz İvan Baqrationu Naxçıvana göndərmişdi. Lakin Kəlbəli xan artıq Naxçıvanı ələ keçirdi və gürcü qoşunlarını qalaya buraxmadı.
Naxçıvan qalasını mühasirəyə alan knyaz Baqration İbrahimxəlil xanın qüvvələrinin ardınca kəşfiyyat dəstəsi göndərmişdi. Sisyan ətrafında azsaylı Qarabağ qoşunları ilə Baqrationun hərbi qüvvələri arasında baş verən döyüşdən sonra Qarabağ qoşunları geri çəkilmişdilər. Gürcü qoşunlarının başçısı Qarabağ xanlığı ordusunun əsgərlərindən İbrahimxəlil xanın Abbasqulu xana yazmış olduğu məktubu ələ keçirmişdi. Bu məktubda deyilirdi: "Məktubu Abbasqulu xana çatdırın və ona bildirin ki, "möhkəm dayansın". Tezliklə ona kömək üçün 2000 min nəfər qüvvə göndəriləcək."
Baqrationun Naxçıvan xanlığını tutmaq cəhdi baş tutmamışdı, Knyaz Baqration II İrakliyə göndərdiyi məktubunda qeyd edirdi: "…mən burada güclü müqavimətə rast gəldim, qala 2000 min nəfər döyüşçü tərəfindən müdafiə olunurdu." Güman edilir ki, Baqrationun başçılıq etdiyi hərbi qüvvələr İbrahimxəlil xanla Ümmə xanın müqaviməti nəticəsində geri qaytarılmış və ya məğlub edilmişdi. İbrahimxəlil xanla II İrakli arasında münaqişə olduğundan xəbər tutan Cəfərqulu xan Baqrationun köməyi ilə Naxçıvanda hakimiyyətini qaytarmağa cəhd etdi. Lakin Baqrationun Naxçıvanı ələ keçirmək səyi baş tutmadı və gürcü dəstələri ətraf kəndləri qarət edib, çoxlu mal-qara ələ keçirirək geri döndülər. Beləliklə, Naxçıvanda Kəlbəli xan hakimiyyətə gəldi. Kəlbəli xan Abbasqulu xanı sakitləşdirmək üçün onu Naxçıvana dəvət etdi və ona böyük imtiyazlar verdi.
Kəlbəli xan hakimiyyətə gəldiyi vaxt Azərbaycanda və bütövlüklə Cənubi Qafqazda daxili və xarici vəziyyət xeyli mürəkkəbləşmişdi. Azərbaycanın və Gürcüstanın İran və Osmanlı İmperiyası tərəfindən təhlükəyə məruz qalmaları problemi yaranmışdı. Belə bir tarixi şəraitdə Cənubi Qafqaz xalqları öz daxili imkanları hesabına xarici təhlükəyə qarşı istiqlaliyyətlərini müdafiə edə bilmirdilər. Naxçıvan xanlığında hakimiyyətə gəldiyi gündən Kəlbəli xan Rusiya dövləti ilə siyasi-iqtisadi münasibətlər göstərməyə meyl göstərirdi. Kəlbəli xanın hakimiyyəti dövründə Naxçıvan xanlığı nisbətən canlandı.
Xoy xanı Əhməd xanın sui-qəsd nəticəsində vəfatından sonra onun qardaşı Şahbazın oğlanları hakimiyyətə keçmək üçün mübarizə apardılar. Qəsdçilər hakimiyyətə gələ bilmədilər. Çünki onların öldürə bilmədikləri Əhməd xanın qardaşı oğlu Cəfərqulu döyüşkən hərbçi idi. Hadisələrin gərgin vaxtında o, çoxlu sayda döyüşçü toplaya bildi və Xoy xanlığının sadiq müttəfiqlərindən də yardım istədi. Cəfərqulu xana marağalı Əhməd xan, irəvanlı Məhəmməd xan, Kəlbəli xan, həmçinin Kartli-Kaxetiya çarı II İrakli də yardım etdi.
Kəlbəli xan İrəvan xanı Məhəmməd xanla birlikdə Xoy xanlığına yürüş edib Xoy şəhərini mühasirəyə almışdı. Belə ki, Məhəmməd xanla xoylu Hüseynəli xanın arasında ədavət mövcud idi. Bunu görən Kəlbəli xan Məhəmməd xanla müttəfiq oldu. Xanlar ortaq qərar üzərinə Xoy xanlığı üzərinə hücuma başladılar. Məhəmməd xanla keçmiş Xoy xanı Əhməd xanın siyasətində də nikah diplomatiyası mövcud idi. İki xanın münasibəti yürüş həddinə gəlməmişdi.
Məhəmməd xan Bəyazid paşa ilə sülh müqaviləsi bağladıqdan sonra Xoy xanlığı ilə müharibəyə başladı. Buna səbəb Məhəmməd xanla Bəyazid paşa arasında döyüşlər gedərkən, Xoy hakimi Hüseyn xanın İsaq paşaya gizli kömək etməsi olmuşdu. Kəlbəli xan bu əməliyyatda ona hərbi yardım göstərdi. Hazırlıq başa çatdıqdan sonra 1790-cı ildə Kəlbəli xan və müttəfiqi Məhəmməd xan Xoy şəhərinə hücum etdilər. Müqavimət göstərə bilməyən Hüseyn xan vaxtı ilə İrəvandan göndərilmiş xəracı geri qaytarmaqla sülh təklifi etdi. Bu təklif qəbul edildi və tərəflər arasında sülh imzalandı.
Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının qoşunları yalnız Xoy şəhərində saxlanılan qiymətli əşyaları geri aldıqdan sonra Xoy xanlığını tərk etdilər. Bir müddət keçdikdən sonra Xoy xanlığını tərk etdilər. Bir neçə vaxtdan sonra Xoy hakimi Hüseynəli xan Kəlbəli xanla münasibətlər yaratdı. Xanlar birlikdə İrəvan xanlığına hücum etməyi qərara aldılar.
Naxçıvan xanlığı ilə İrəvan xanlığı arasında müttəfiqlik çox uzun sürmədi. Kəlbəli xanın Hüseynəli xanla yaxınlaşması köhnə müttəfiqləri düşmənə çevirdi. 1790-cı ildə Məhəmməd xan Naxçıvan üzərinə hücum etsə də müqavimətlə üzləşdi və böyük itki ilə geri çəkilməyə məcbur oldu. Əks hücuma keçən Naxçıvan və Xoy xanlığının qüvvələri də İrəvanda məğlub oldular və ətraf əraziləri qarət edərək geri çəkildilər.
Kəlbəli xanın hakimiyyəti dövründə Naxçıvan xanlığının sıx diplomatik münasibətlər saxladığı müttəfiqlərindən biri Maku xanlığı idi. Maku xanlığı hakimi Əli xan iqtisadi və siyasi hakimiyyətə bələd olduğundan o, xanlıqda müstəqil siyasət aparırdı. Xanlıq ərazisində siyasi-iqtisadi münasibətləri gücləndirməyə meyl edən Kəlbəli xan Əli xanla möhkəm münasibətlər yaratmışdı. Sonralar Kəlbəli xan öz qızını Əli xana ərə vermişdi. Bu qohumluq xanlıqların müttəfiqliyini daha artırmışdı.
Çar Rusiyası və Qacar İranı ilə münasibətlər
XVIII əsrin 80-ci illərinin sonlarında İranda və Cənubi Azərbaycanda Ağaməhəmməd xan Qacarın nüfuzu getdikcə artırdı. XVIII əsrin 90-cı illərin əvvəllərində o demək olar ki, bütövlükdə İranı öz hakimiyyəti altında birləşdirmişdi. O, Azərbaycanın cənub xanlıqlarının hamısını İran ərazisi ilə birlikdə özünə tabe etdi, dövlətin mərkəzini Tehrana köçürdü. Qacar şahı cənubda öz işini başa çatmış hesab etdikdən sonra nəzərlərini şimala çevirdi. Lakin Ağaməhəmməd şah Qacarı Azərbaycan xanlıqları tanımaq istəmədilər. Qacar buna görə də, Azərbaycana hücum etmək planını hazırlamışdı.
Cənubi Azərbaycan xanlıqlarının bəzilərini özünə tabe edən Ağaməhəmməd xan 1791-ci ildən başlayaraq öz qoşunlarını Şimali Azərbaycana yürüş üçün hazırlamağa başladı. Qacar təhlükəsi xanlıqları sülh bağlamağa məcbur etdi. 1791-ci ildə İrəvan, Naxçıvan və Xoy xanları arasında sülh imzalandı. Kəlbəli xan Məhəmməd xanın bacısı Tükəzban xanımla ailə həyatı quraraq sülhü daha da möhkəmləndirdi. İbrahimxəlil xan müttəfiqi Ömər xanla 1792-ci ildə Naxçıvana yürüş edəndə, İrəvan və Xoy xanları Kəlbəli xana qüvvə ilə yardım etdilər.
1792-ci ildə Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan Naxçıvan xanlığına hücum etməyi qərara aldı. İbrahimxəlil xan Dağıstanda məskunlaşan qohumu Avarlı Ömər xanın 11 minlik müttəfiq qoşunları Naxçıvan qalasına yürüş etdi. Xoylu Hüseynəli xan və irəvanlı Məhəmməd xanın köməyi ilə Kəlbəli xan bu döyüşdə qələbə qazandı. Hər iki hökmdar – Ömər xan və İbrahimxəlil xan hərbi yürüşləri ilə məşhur idi. Qarabağ xanı bir neçə dəfə Naxçıvana hücum etmişdi, lakin Dağıstan hakimi isə bu əraziyə ilk dəfə yürüş edirdi.
Kəlbəli xan güclü rəqiblərə qarşı müdafiə üçün kifayət qədər orduya malik deyildi. Onun sursatı müdafiə üçün istənilən qədər mövcud deyildi, qoşunu da az idi. Şəhərin cənub-şərq kənarında yerləşən Naxçıvan qalası gildən birləşirdi. Qalanın ölçüsü kiçik idi. Dörd divarının hər biri təxminən 300 metr uzunluğundan artıq deyildi, hündürlüyü 4–6 metr, qalınlığı isə 3–5 metr idi. Künclər boyunca yüksələn dörd qüllə onun zəif görünüşünü tamamlayırdı. Naxçıvan qalası o dövrün demək olar ki, istənilən Azərbaycan və Gürcüstan qalalarından xeyli geridə qalmışdı.
Naxçıvan xanlığını Kəngərli süvariləri 6 gün müdafiə etdilər və bu müdafiə zamanı Kəlbəli xan da onlarla birlikdə döyüşürdü. Onun göstərişi ilə döyüşçülər yeraltı lağımlardan istifadə edərək, qaladan kənara çıxaraq əlbəyaxa döyüşlərə başladılar. Əlbəyaxa döyüşlərdə rəqib qoşunların bir hissəsi məğlub edildi. Döyüşlər şəhərin bütün ərazilərində davam edirdi. Qafqazda özlərinə rəqib tanımayan döyüşkən Dağıstan ordusu daha çıxılmaz bir rəqiblə üzləşmişdi. Qarabağ qoşunlarının tərkibində Dağıstan ərazisindən gəlmiş çoxlu sayda muzdlu döyüşçü mövcud idi. Bu səbəbdən, Naxçıvan ətrafında davam edən döyüş ərazisi yerli xalq arasında "Ləzgiqırılan" – "ləzgilərin məhv edildiyi yer" adlandırılırdı. Bu döyüşdə İbrahimxəlil xan 1000 nəfər, Ömər xan 700 nəfər, Kəlbəli xan isə müttəfiqlərinin yardımı ilə azsaylı qüvvə itirdi. İbrahimxəlil xan və Ömər xan tələsik geriyə döndülər. Naxçıvan xalqı qalanın müdafiəsində şəhid olmuş Naxçıvan, İrəvan və Xoy xanlıqlarının döyüşçülərini ehtiramla dəfn etdilər.
Ağaməhəmməd xan Qacar özünü şah elan etməzdən əvvəl Cənubi Qafqaza yürüşü ərəfəsində, 1791-ci ilin əvvəlində böyük qoşunla Azərbaycana gələrək, Təbriz şəhərindəki Seyidabad düşərgəsini darmadağın etmişdi. O, müxtəlif fərmanlarla öz adamlarını Cənubi Qafqaza yollamış, hakim feodallardan – xanlardan itaət əlaməti olaraq həyat yoldaşlarını, övladlarını və qardaşlarını girov göndərməyi əmr etmişdi. Azərbaycan xanlıqlarının orduları təxminən min nəfərə yaxın idisə, Ağaməhəmməd xanın qoşun sayı 50 minə çatırdı. Bu və bu kimi bir çox səbəblərə görə Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan və İrəvan xanı Məhəmməd xan istisna olmaqla, bütün Azərbaycan xanları şahın hakimiyyətini tanıdı.
Naxçıvan xanlığının hakimi bu xəbəri eşidən kimi münasibətlərinin elə də yaxşı olmadığı əmisi oğlu Abbasqulu xanı girov kimi İran hakiminin xidmətinə göndərdi. Kəlbəli xanın Abbasqulu xanı girov kimi göndərməyində iki əsas məqsədi var idi – Abbasqulu xanı Naxçıvan ərazisindən uzaqlaşdırmaq və bir müddətlik Ağaməhəmməd xanın hücumundan uzaq olaraq xanlığın müstəqilliyini qorumaq. Ağaməhəmməd xan Kəlbəli xanın Abbasqulu xana olan münasibətini bildiyi üçün, onun bu hərəkətini qeyri-ciddi qiymətləndirdi. Lakin o, Qarabağa və Gürcüstana yürüşə tələsdiyinə görə, Naxçıvan xanlığını ikinci plana saldı.
Şimali Azərbaycanın bir çox xanlıqlarından və Kartli-Kaxetiya çarlığından rədd cavabı alan Ağaməhəmməd xan hücuma keçməyi qərara aldı. Onun 85 minlik ordusu üç istiqamətdə – İrəvan, Lənkəran-Muğan və Qarabağ istiqamətində şimala doğru yürüşə başladı. Ağaməhəmməd xan özü xüsusi seçilmiş qoşunun başında Qarabağ istiqamətində irəliləyirdi. Ağaməhəmməd xanın böyük bir ordu ilə Araz çayını keçməsi xəbəri Cənubi Qafqaz xalqlarının arasında təşvişə səbəb oldu. Ağaməhəmməd xan qardaşları Əliqulu xan və Cəfərqulu xanın başçılığı ilə 20 min nəfərlik qoşunu İrəvana doğru göndərdi.
1795-ci ilin ortalarında Əliqulu xanın qüvvələri İrəvan qalasının yaxınlığında yerləşən Çarbağı adlanan yerdə düşərgə saldılar. İrəvan xanı Məhəmməd xan da təslim oldu və sülh təklif etdi. Sülh bağlandıqdan sonra Əliqulu xan İrəvanda dayanmadı. O, girovları götürərək Gəncədə olan Ağaməhəmməd xanın yanına getdi. Ağaməhəmməd xan Tiflisi işğal etdikdən sonra İrəvan və Gəncə xanlarının xeyrinə bir neçə göstəriş verdi. Onun əmrinə görə, Pəmbək və Borçalı sultanlıqları İrəvan xanlığına, Qazax və Şəmşəddil sultanlıqları isə Gəncə xanlığına itaət etməli idi.
Ağaməhəmməd xan tərəfindən başçılıq edilən hissələr 1795-ci ildə Şuşa qalasına yaxınlaşıb qalanın yaxınlığında olan Gövaxanda düşərgə saldı. Qala qarnizonu tez-tez qaladan çıxaraq Qacar qoşunlarına həmlələr edir və geri çəkilirdi. Qalanı 33 gün mühasirədə saxlasa da, Ağaməhəmməd xan Şuşanı ala bilmədi və Tiflisə yollandı. Beləliklə, Ağaməhəmməd xanın Cənubi Qafqaza etdiyi birinci yürüşü gözlənilən nəticə vermədi.
Ağaməhəmməd xan Qacarın niyyətindən xəbərdar olan rus sarayı Şimali Azərbaycana hərbi müdaxilə yolu üçün çalışırdı. Qudoviç 1795-ci ilin may ayındakı məlumatında saraya bildirdi: "Ağa Məhəmməd xan bir tərəfdən İrəvan şəhərinə həmlə etməyə hazırlaşır, digər tərəfdən keçmişlərdə şahların tacqoyma mərasimi keçirdikləri Kür çayı boyunda yerləşən Muğana tələsir. Buradan o, Şamaxı, Şəki, Şuşa və Talış hakimlərini özünə rabe etmək üçün yürüş edəcək, sonra isə Qarabağdan Gürcüstana qoşun çəkəcəkdir."
Ağaməhəmməd xanın Cənubi Qafqaza yürüşü və rəsmən Rusiyanın himayəsində olan gürcü çarlığına hücumu Rusiyanın regiondakı maraqlarına və nüfuzuna ağır zərbə vurmuşdu. Buna görə də fürsətdən istifadə edən Rusiya imperatriçası II Yekaterina Rusiya imperiyasının hərbi xadimlərindən biri olan qraf Valerian Zubovun komandanlığı altında 100 silahdan təşkil olunan 30 minlik əsgər korpusunu Cənubi Qafqaza göndərdi. Gənc olmasına baxmayaraq qraf təcrübəli hərbi komandan idi. O, müharibəni uğurla başlatdı – rus qoşunları Dərbənd qalasına hücum etdi. Dərbənd qalası 10 may 1796-cı il tarixində işğal edildi. İkinci yürüş Bakı üzərində aparıldı və Bakı 3 iyun tarixində döyüşsüz təslim oldu. Qafqazda Valerian Zubovun rəhbərlik etdiyi hərbi korpusun əhəmiyyətli güc toplayaraq əldə etdiyi surətli nailiyyətlər Cənubi Qafqaz hökmdarlarında Rusiya İmperiyasına arxalanmaq üçün hörmət qazandırdı. Bəzi xanlar mütləq Rusiya tərəfinə meyl etməyə başladılar, bu xanların arasında Kəlbəli xan da mövcud idi. O, Rusiya imperiyasının himayədarlığını qəbul etmək məqsədi ilə Valerian Zubovla əlaqələr yaratmağa başladı.
1796-cı ildə rus qoşunlarının Azərbaycana yürüşü burada qüvvələrin parçalanmasına səbəb oldu. Azərbaycan xanlıqlarında Rusiya dövlətinə qarşı münasibət müxtəlif idi. Rus komandanlığının nümayəndələri komandanlıq adından onlara həmişə kömək ediləcəyi, İran təhlükəsindən qorunacaqları və onların hakimiyyətlərinin gücləndirilməsi üçün səy göstərəcəklərini vəd edirdilər. Bütün bu vədlərlə əlaqədar olaraq xanlar Rusiya dövlətinin himayəsi altında öz hakimiyyətlərini möhkəmləndirəcəklərinə inanırdılar. Bu cür xanlıqlardan biri də Naxçıvan xanlığı idi. Kəlbəli xanın çar Rusiyası ilə yaxınlaşması, Rusiyanın himayədarlığını qəbul etmək məqsədi ilə Valerian Zubovla əlaqələr yaratmağa başlaması Ağa Məhəmməd xanın qəzəbinə səbəb oldu.
Valerian Zubovun başçılıq etdiyi rus qoşunları Azərbaycanı tərk etdikdən sonra Ağaməhəmməd şah Qacar daha qətiyyətlə hərəkət etdi. Bu hadisədən sonra Ağaməhəmməd şah Naxçıvan xanı Kəlbəli xanın Rusiya ilə əlaqələr yaratmaq istədiyinə görə xanlığa qoşun göndərdi. Şah yolladığı süvari dəstəsinə konkret əmr verdi – xanlığı darmadağın edib, əhalini İranın ucqar ərazilərinə köçürsün. Ağaməhəmməd şahın bu qoşunlarına müqavimət göstərə bilməyəcəyinə əmin olan Kəlbəli xan xanlığı, özünü və əhalini gözlənilən yürüşdən qorumaq üçün şəxsən qiymətli hədiyyələrlə Ərdəbilə gedib şahın hüzuruna çıxdı.
Ağaməhəmməd şah onun hədiyyələrini qəbul etsə də, Valerian Zubov ilə məktublaşdığına və Rusiya dövlətinin himayəsinə keçmək istədiyinə görə xanın gözlərinin çıxarılmasına əmr verdi, daha sonra isə onu məhbus kimi Tehrana sürgün etdi. Bu vaxt isə xanlıqda hakimiyyəti Abbasqulu xan ələ keçirdi. Ehtimal edilir ki, xanın gözləri Ərdəbil yaxınlığında yerləşən Seyidlər kəndində çıxarılmışdı. Çünki orada Ağaməhəmməd şahın iqamətgahı yerləşirdi. Ağaməhəmməd şahla Kəlbəli xanın görüşü şahın Qarabağa ikinci yürüşündən 3 ay əvvəl baş tutmuşdu.
1797-ci ildə Ağaməhəmməd şahın Şuşada öz düşərgəsində qətlə yetirilməsi hadisələrin gedişatını dəyişdi. Tehranda məhkum olan Kəlbəli xan şahın ölümündən sonra həbsxadan çıxa bildi. Şah özünün iki xidmətçisi tərəfindən qətlə yetirilmişdi. Ağaməhəmməd şahın hakimiyyətindən sonra Qacar İmperiyasında onun qardaşı oğlu Fətəli xan hakimiyyətə gəldi. Babasının adını daşıdığı üçün Fətəli xan "Baba xan" kimi də adlandırılırdı. O, Kəlbəli xanın həbsdən çıxmasını öyrənsə də, onun öz evinə getməsinə qarşı çıxmadı. Lakin xana Naxçıvanda yox, İrəvanda məskunlaşmağa icazə verildi. Bu vaxt isə hakimiyyəti Abbasqulu xan ələ keçirmişdi.
Durğunluq dövrü (1797–1802)
İrəvanda hakimiyyətini yeni bərpa edən Məhəmməd xan vəziyyətini nizama salan kimi fəal xarici siyasət yeritməyə başladı. O, şah hökumətinin itaətindən çıxmaq üçün özünə müttəfiqlər axtarışını genişləndirirdi. İrəvan hakimi kömək üçün ilk növbədə II İrakliyə müraciət etsə də, mövcud vəziyyət müttəfiqliyə mane oldu. Məhəmməd xan bu səbəbdən əlacsız qalmışdı. Buna baxmayaraq İrəvan hakimi şaha qarşı mübarizədə özünə müttəfiq tapa bildi. Bu müttəfiqlərdən biri Kəlbəli xan, digəri isə Xoy xanlığının hakimi Cəfərqulu xan idi. Kəlbəli xan bu dövrdə şahın əmri ilə İrəvanda məskunlaşmışdı və buraya kəngərli sülaləsindən olan 200 ailə gətirmişdi. Kəlbəli xan Fətəli şaha qarşı çıxmaq istəyən Məhəmməd xanla müttəfiqliyə razı olub şaha tabe olmaqdan imtina etdi. Gözlərini itirən Kəlbəli xan siyasətdən kənar qalmadı. Məhəmməd xanın qətiyyətsiz və cavan olmasını görən Kəlbəli xan tezliklə onun etimadını qazandı və İrəvan xanlığının ən etibarlı adamına çevrildi.
1800-cü ilin əvvəllərində Fətəli şah Qacar Cənubi Qafqazı ələ keçirmək səbəbi ilə müharibənin cilovlanması üçün İrəvan xanlığı ərazisinə qoşun göndərdi. Qacar ordusunun ən qabaqcıl korpusu İrəvana yaxınlaşdı. Qoşunların sərdarı xanlara Fətəli şahın qoşunları qalaya buraxmaq tələbi ilə başlayan fərmanını təqdim etdi. Uzun danışıqlardan sonra Kəlbəli xanın göstərişi ilə Məhəmməd xan qoşunların qalaya buraxılmasına icazə vermədi. Qacar ordusunun uzun mühasirəsinə, həmçinin müxtəlif cür hücumlarına baxmayaraq şəhər müdafiəçiləri qoşunların qalaya daxil olmasına icazə vermədi və şah qoşunları uğursuzluqla Təbrizdə dayanan əsas qüvvələrinə tərəf üz tutdular. Kəlbəli xan və Məhəmməd xan şaha qarşı hərbi əməliyyatlar həyata keçirə biləcək, öz qoşun və hərbi sursat sayı, üsyançıları ilə digər xanlıqlardan hədsiz dərəcədə fərqlənən yeni müttəfiqlər axtarmağa məcbur oldular. İrəvanla Tiflis arasında uzun müddətli dialoq başladı. Çünki, xanlar bilirdilər ki, Kartli-Kaxetiya çarlığı üçün yeganə təhlükə Rusiya idi. Kartli-Kaxetiya çarlığı da yaranmış vəziyyətdə müttəfiqliyə müsbət yanaşırdı.
Şah qoşunu İrəvan xanlığını tərk edən kimi Məhəmməd xanla Kəlbəli xan yenidən müstəqil siyasət yeritməyə başladılar. Onlar birləşərək vaxtilə İrəvan xanlığının tərkib hissəsi olan, sonradan siyasi vəziyyətlə əlaqədar olaraq Kartli-Kaxetiyadan asılı vəziyyətə düşən Şörəyel və Pəmbək sultanlıqlarını geri qaytarmağı qərara aldı. Rusiya imperiyasının Kartli-Kaxetiya çarlığını özünə birləşdirmək siyasəti xanları bu işə vadar etmişdi. 1798-ci ildə II İrakli vəfat etdikdən sonra hakimiyyətə oğlu XII Georgi gəlsə də, ailə daxilində hakimiyyət uğrunda kəskin mübarizə başlamışdı. Ailədaxili mübarizədə çətin vəziyyətə düşən XII Georgi çıxış yolunu Kartli-Kaxetiya çarlığını Rusiyaya birləşdirməkdə görürdü. Bu məqsədlə, o, Sankt-Peterburqa nümayəndə heyəti göndərdi. Bu müraciətdən istifadə edən çar I Pavel 1801-ci ildə Kartli-Kaxetiya çarlığının Rusiyaya birləşdirilməsi haqqında manifest imzaladı. Bu manifestə əsasən rus qoşunlarının Cənubi Qafqaza hərbi müdaxiləsi rəsmiləşdi.
1800-cü ilin oktyabr ayında Kəlbəli xan Məhəmməd xanla birlikdə bir neçə minlik silahlı qüvvə ilə Şörəyelə hücum etdi. Bu zaman Kartli-Kaxetiya çarı XII Georginin qohumu Georgi Sisianov illik vergi yığmaq üçün 400 nəfərlik gürcü və ermənilərdən ibarət dəstə ilə Şörəyelə üz tutmuşdu. İrəvan qoşunları onlara hücum edərək bu dəstənin xeyli hissəsini məhv etdilər. Knyaz Georgi Sisianov döyüş meydanından qaçmaqla özünü xilas edə bildi. Onun dəstəsində ölən və yaralananların sayı 200-ə çatırdı. Bu yürüş nəticəsində Məhəmməd xan Şörəyeldə öz hakimiyyətini bərpa edə bildi.
Pəmbəyin Kartli-Kaxetiya ərazisi kimi Rusiyaya birləşdirilməsi İrəvan hakiminin də kəskin narazılığına səbəb oldu. Kəlbəli xan Məhəmməd xanın təşkil etdiyi müşavirədə iştirak etdi. Müşavirədə xristianların müsəlmanlar üzərində hakimiyyətinə yol verməmək üçün Pəmbəyi rus qoşunundan müdafiə etmək qərara alındı. Bu imkanı özü üçün əlverişli hesab edən irəvanlı Məhəmməd xan Pəmbək ağalarına müraciət edərək onun təbəəliyinə keçməyi tələb etdi. Xanın bu təklifinə pəmbəklilər müsbət cavab verdilər. Nəticədə, 400 nəfərdən ibarət İrəvan hərbi dəstəsi Pəmbək ərazisinə göndərildi. Pəmbəklilərin üsyanı Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandanlığını bərk təşvişə salmışdı. Ruslar bu hadisədə Kəlbəli xanı və onun qohumu olan irəvanlı Məhəmməd xanı günahlandırırdılar. Baş verən təşvişi yatırmaq üçün Karl Knorrinq general-mayor İ. Lazaryev Pəmbəyə göndərildi. 1801-ci ilin yayında bir atıcı alayı, üç yüngül topla təchiz olunmuş 19-cu yeger alayı, 100 kazak və 1 topu olan 500-ə qədər gürcü dəstəsi İ. Lazaryevin başçılığı ilə Tiflisdən Pəmbəyə doğru hərəkət etdi. Pəmbək çayı sahilindəki Darbar kəndinə yaxın ərazidə məskunlaşan rus generalı Kəlbəli xanla danışıqlara başladı.
1801-ci ildə Kəlbəli xan özünün ən böyük məqsədinə nail oldu. O, Abbasqulu xanı taxtdan salaraq, Naxçıvanda öz hakimiyyəti qayıtdı. Qəzəblənmiş Fətəli şah dərhal sərdarına qoşun toplayaraq Abbasqulu xanı Naxçıvanda bərpa etmək üçün Naxçıvana getməsini əmr etdi. Qacar şahı Abbasqulu xana ordu və bu qoşunun başında sərdar göndərdi. Erməni kəşfiyyatçıları Tiflisə xəbər göndərdilər. Şah qoşunlarının Təbrizə gəlişindən sonra, qoşunlar toplanıldı, onlar Kəlbəli xanı hakimiyyətdən salıb Abbasqulu xanı taxta çıxarmaq üçün hərəkətə keçdilər. Həmçinin şah qoşunları Məhəmməd xan və Kəlbəli xandan Tatar kəndlərini tələb etdilər. Geri verməyəcəkləri təqdirdə Fətəli şahın əmri ilə İrəvan qalasının ələ keçiriləcəyi və Fətəli şahın İrəvana gələcəyi Məhəmməd xana bildirildi. Düşmənin hücumu gözləyən qala möhkəmləndirildi və ərzaqla təmin olundu. Lakin Fətəli şahın gec hərəkət etməsinə görə, şah qoşunları bir ildən sonra Naxçıvana gələ bildilər.
Qacarlarda nizami ordu yox idi və yürüşə düşməni məğlub etmək istəyən hər kəs könüllü olaraq çağırılırdı. Buna görə də köçəri və yarımkeçirici tayfalar süvari və əhalinin ən müxtəlif təbəqələrindən ibarət olan piyada qoşununu təşkil edirdi. Ordunun sərdarı öz bacarıq və qabiliyyətlərinə görə bütün ordunu nisbi qaydaya salmışdı. Lakin bu ordu çoxlu sayda olmasına baxmayaraq, ciddi döyüş əməliyyatları üçün hazırlıqsız idi. Xoy, Naxçıvan, Mərənd və Maku kimi xanlıqlar öz ordusuna və əhalinin nisbətən azlığına görə, belə bir orduya ciddi müqavimət göstərə bilməzdi. Əgər Naxçıvan xanlığı gücləndirilmiş qalaya və ya nizami orduya malik olsa idi, Qacar qoşunları xanlığa daxil ola bilməzdi.
1802-ci ildə Kəlbəli xan, Abbasqulu xan və İrəvan xanı Məhəmməd xanın birləşmiş qüvvələri Qars əyalətinə hücum və qarət məqsədilə Pəmbək və Qars paşalığı istiqamətində hərəkət etdilər. Məhəmməd paşanı cəzalandırmaq məqsədilə İrəvan qoşunu Kəlbəli xanın başçılığı ilə Qars ərazisinə daxil olaraq onun bir hissəsini tutdu. Qarslı Məhəmməd paşa kömək üçün rus generalı Knorinqə müraciət etdi. Karl Knorrinq Pəmbəkdəki rus qoşunlarının komandanına Qarsla olan sərhəd xəttinin lap yaxınlığında Qars paşasının qüvvələri ilə birləşməyi və xanlıqların birləşmiş qüvvələrinə zərbə endirməyi tapşırdı. 1802-ci ilin yayında Rusiyanın və Qars paşasının birləşmiş qüvvələri irəvanlı Məhəmməd xanla naxçıvanlı Kəlbəli xanı məğlubiyyətə uğratdılar.
Birləşmiş Naxçıvan və İrəvan qoşunları geri qayıtdıqdan sonra Qacar qoşunlarının sərkərdələrindən biri – Pirqulu xan 400 nəfər sərbazla Naxçıvanda göründü. O, İrəvan xanı Məhəmməd xana fərman göndərərək tələb etdi ki, "…Naxçıvandan köçənləri geri qaytarsın. Əks təqdirdə yüz min manat məbləğində cərimə verməlidir." Həmçinin Pirqulu xanın bildirirdi ki, şahın göstərişi ilə o, Azərbaycan xanlarının hamısına fərman göndərərək tabe olmaq rəmzi kimi girov tələb etdi. Eyni zamanda Pirqulu xan Gürcüstana hücum üçün tədbirlər də hazırladı. Bu məqsədlə o, çar XII Georginin düşmənləri ilə əlaqə saxlayır, öz qoşununu gücləndirmək istəyirdi. Lakin onun bu cəhdi müvəffəqiyyət qazanmadı.
Gülüstan müqaviləsinə qədər olan dövr
thumb|left|220px| [[Pavel Sisianov ]]
Kartli-Kaxetiya çarlığı Rusiyaya birləşdirildikdən sonra bölgəni narazılıqlar və həyəcanlar bürümüşdü. Bu qarışıqlığı yatırmaqda aciz qalan baş komandan Karl Knorrinqin siyasəti çar I Aleksandrın da narazılığına səbəb olmuşdu. Buna görə də, çarın fərmanına əsasən 1802-ci ilin payızında K. Knorrinqin yerinə Pavel Sisianov Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandan təyin edildi.
Fətəli şah ilə barışmaq üçün münasibətlərini davam etdirən Kəlbəli xan Tiflisdə rus generalları ilə əlaqə yaratmağa davam etdi. Kəlbəli xan təkrar-təkrar Kürün sahillərinə – rus generallarına sədaqətini sarsıtmadan vədlər göndərdi. Əbədi dostluq və ruslara tam sədaqət etiqadları ilə başlayan məktublarında Kəlbəli xan Qacar şahına etdiyi bir çox uğurlu xidmətlərin qarşısında gözlərinin çıxarıldığını, bu səbəbdən Qacarlara lənətlər yağdıraraq Rusiyaya hər cür xidmət göstərəcəyini vəd edirdi. Kəlbəli xan yeni təyin olunmuş komandan Pavel Sisianova yazırdı: "Mən Qacarlardan o qədər incimişəm ki, onlar Allah olsalar belə, onlara boyun əymərəm. Mən onları yaxşı tanıyıram və onlara neçə il xidmət etdim, əvəzində isə məni gözlərimdən məhrum etdilər. Əgər mən dəqiq bilsəm ki, ruslar Gürcüstanı tərk etməyəcəklər, necə ki, qraf Valerian Zubov geri qayıtdı, bununn nəticəsində bizim evlər dağıldı, o zaman mən ruslara xidmət etmərəm. Mənim haqqında komandan Sisianova pis cəhətdən məlumat verilmişdir. Əgər mənə yazdığı kimi, ruslar Gürcüstanda möhkəmlənsələr, mən də sizin dövlətinizə xidmət edərəm. Mən ayın 28-də Qacar şahının yanına gedəcəm və bu səfərdə əsas məqsədim patriarx Danili Naxçıvana gətirməkdir. Buna siz tam əmin ola bilərsiniz."
Kəlbəli xanın sözləri diplomatik tərif deyildi, ruslar onun istədiklərini yerinə yetirdikləri təqdirdə onlara xidmət edəcəkdi. O, bu sözlərini 1804-cü ildə Rusiya-İran qoşunları arasında düşmənçilik hərəkətləri başlayan zaman təsdiqlədi. Belə ki, Fətəli şah Kəlbəli xana fərman göndərərək, bu fərmanında – "xain Rusiyanın cəzalandırılması, Gürcüstanın ən vacib əyalətində intriqaların dəf edilib aradan qaldırılması və işlərin asanlaşdırılaraq nizama salınması" işlərində iştirak etməsini tələb etdi. Lakin xan Qacar hökmdarının bu əmrini rədd etdi. Bundan qəzəblənən Fətəli şah bildirdi ki, əgər Naxçıvan xanı tələbləri yerinə yetirməsə, yanında girov kimi saxladığı, Kəlbəli xanın böyük oğlu Nəzərəli xanın edam edilməsi haqqında fərman verəcək. Həmçinin Kəlbəli xan Naxçıvandan zorla çıxarılacaq. Lakin bu vədlər də Kəlbəli xana təsir etmədi. Naxçıvan xanı ruslarla silaha keçmək istəmirdi və bu prinsipində möhkəm idi.
1804-cü ilin mart ayında Pirqulu xanın başçılığı altında Qacar ordusunun inkişaf etmiş dəstəsi yenidən Naxçıvan xanlığına doğru hərəkət etdi və paytaxtı öz nəzarəti altına saldı. Kəlbəli xan Qacarların son yürüşündə olduğu kimi, bu dəfə də qoşunlar paytaxta gəlməmiş xanlığı tərk etdi və İrəvana sığındı. Erməni kəşfiyyatçıları Pavel Sisianova Naxçıvan xanının İrəvan xanı Məhəmməd xana sığındığını, ən yaxın silahdaşları ilə qalanı tərk etdiyini və şəhərətrafı bölgələrdə düşərgə saldığını xəbər verdilər. Kəlbəli xan Qacar şahı ilə "son həddə qədər" döyüşməyi planlaşdırırdı.
Bu vaxt Qacar şahı öz qüvvələrini Təbrizdə cəmləşdirdi. Onların döyüşçü sayı təxminən 60 min nəfərə yaxın idi. Ordunun ali rəhbərləri Fətəli şahın oğlu, vəliəhd Abbas mirzə və gürcü şahzadəsi Aleksandr idi. Qacar şahzadəsi Abbas mirzə tezliklə İrəvan qalasını ələ keçirib öz nəzarəti altına salacağına söz verdi. Üsyançı xanlara məktub göndərilmişdi və burada qeyd edilirdi ki, üsyançılar dərhal itaət etsinlər və özləri şəxsən Təbrizə – şahın hüzuruna gəlsinlər. Əks halda şah xanları öz övladlarının ölümü ilə hədələyirdi.
Kəlbəli xan İrana gedərək katolikos Danilin geri qaytarılmasına nail olmuşdur. Lakin irəvanlı Məhəmməd xan Danili İrəvana buraxmamışdı. Çünki bu zaman xanın özü tərəfdən təyin edilmiş David adlı başqa bir ruhanisi buranı idarə edirdi. İrəvanlı Məhəmməd xanın bu cür hərəkəti Sisianovun ciddi narazılığına səbəb oldu. Bununla əlaqədar olaraq Pavel Sisianov 1804-cü ilin may ayında Kəlbəli xanın adına məktub göndərdi. Bu məktubda Məhəmməd xanın ünvanına ağır sözlər yazılmışdı və irəvan hakiminə bunları xəbər verməyi Sisianov Kəlbəli xandan tələb etdi: 1) Hər şeydən əvvəl Davidlə gedən danışıqlar kəsilməli və patriarx Danil öz yerinə bərpa olunmalı; 2) İrəvan qalası rus qoşunları tərəfindən tutuldaqdan sonra xana qalada və ya qaladan kənarda yaşamağa sərbəstlik veriləcəkdir; 3) xan rus imperatorunu özünün dövlət başçısı kimi qəbul etməli və sədaqətli olacağına and içməlidir; 4) xan Rusiyaya 80 min manat həcmində xərac verməli və hər il bu xərci iki müddətdə – birinci yarısını yazın son günlərində, ikinci yarısını yayın ortalarında ödəməlidir. Bunların müqabilində xana bunlar vəd edilirdi – 1) Xan öz əvvəlki hüququnda qalacaq və hökmranlığını davam etdirəcək; 2) İmperator xanlıq hüququ barədə şəhadətnamə verəcək; Bu şəhadətnamə onun təhlükəsizliyini təmin edəcək; 3) Eyni zamanda xan ailəsinin şah sarayından gətirilməsi üçün bütün tədbirlər görüləcək. Pavel Sisianov Kəlbəli xana məktubunda yazırdı: "Çox məmnunam ki, sizin meyliniz Rusiya tərəfindədir, yəni ən güclüyədir. Sizin verdiyiniz sözlər gerçəkləşəcəksə, uğurla yerinə yetiriləcəksə, dostum, tanrıya and içirəm ki, siz Naxçıvan taxtına əyləşəcəksiniz." Məktubun sonunda rus komandiri Kəlbəli xana rus qoşunlarının Naxçıvana sürətlə irəliləməsinin lazım olduğunu xəbər verirdi və fikirlərini sonlaşdırırdı: ''"Sizi canlı olaraq yaradan tanrıya and içirəm – Günəşin geri getməsi, Xəzər dənizində su qalmaması mənim yürüşümün ləğv edilməsindən daha çox mümkündür. Fərq olur ki, ya qardaş kimi qardaşımı xilas etməyə gələcəm, ya da Cavad xan kimi hakimiyyətin kimin əlində olduğunu bilməyənlərə, padşahlar padşahının əmirlərinə qarşı çıxan cəsarətli xanları cəzalandıran düşmən olaraq gələcəyəm. Onların da aqibəti Cavad xan kimi olacaq."''
Xanlardan cavab almamışdan əvvəl Sisianov general-mayor Leontyevə iki piyada batalyonu və beş top verib Pəmbək üzərinə yaxınlaşmasını əmr etdi. İrəvan şəhərinə yürüş haqqında qərar qəbul edildi. 1804-cü ilin yayında Sisianov Gürcüstanın idarə olunmasını knyaz Volkonskiyə həvalə edərək özü sərhəd ərazisinə yaxınlaşdı. Bir müddət sonra Sisianov artıq Eçmiədzində idi.
Rus komandanlığı hərbi-strateji cəhətdən əlverişli olan İrəvan xanlığını fəth etmək üçün tədbirlər hazırladığı vaxtda, ingilis və fransız diplomatiyası tərəfindən həvəsləndirilən şah hakimiyyəti rus komandanlığından qoşunları Cənubi Qafqazdan çıxarmağını tələb etdi. Bu tələb zamanı Sisianov Kəlbəli xanla danışıqlar aparırdı. Rusiya İranın notasını rədd etdiyinə görə, 1804-cü ildə İranla Rusiya arasında diplomatik münasibətlər kəsildi və beləliklə də bu iki dövlət arasında, Birinci Rusiya-İran müharibəsi başlandı. Qafqazı ələ keçirməyi qarşısına məqsəd qoyan çar Rusiyası 1803-cü ildə Car-Balakən camaatlığını tabe etdikdən sonra, 1804-cü ilin başlanğıcında Gəncə xanlığının işğalından sonra rus qoşunlarının Azərbaycan ərazisindəki yürüşlərindən təşvişə düşən İran höküməti Cənubi Qafqazdan qoşunlarını geri çağırmağı Rusiyadan tələb etdi. Alınan rədd cavabı İranla Rusiya arasında müharibənin başlanması üçün səbəb oldu.
Naxçıvanda isə 1804-cü ilin payızında Kəlbəli xan yenidən hakimiyyəti ələ aldı. Onun əbədi rəqibi Abbasqulu xan paytaxtdan qovuldu və Naxçıvandan 60 mil məsafədə yerləşən Sisyan qalasında məskunlaşmağa başladı. Bir neçə həftədən sonra Kəlbəli xan Tiflislə münasibətləri bərpa etməyə cəhd göstərdi. Xan Araz çayı sahillərinə yeni bir səfər ediləcəyi təqdirdə rusların etimadını qazanmağa çalışdı. Sisianova göndərdiyi məktubunda ​​Naxçıvan xanı komandana bildirirdi: "Komandan Sisianov siz məndən Naxçıvan qalasını sizə təhvil verməyimi tələb etdiz. Mən bu qalanı sizə təhvil verəcəyimi heç vaxt vəd etməmişəm, lakin hər zaman sizə və Rus imperatoruma xidmət etməyə hazıram." Pavel Sisianov bu məktubu cavablandırmadı. Bununla da komandanla Naxçıvan xanı arasında əlaqələr pozulmağa başladı.
Müharibənin ilk günlərindən qalibiyyətlə irəliləyən rus qoşunlarının müvəffəqiyyətini görən digər Azərbaycan xanlıqları hərəkətə başladı. Gəncə xanlığının aqibətindən çəkinən Qarabağ, Şəki və Şamaxı xanlıqları rus komandanlığından ehtiyat edərək, Kürəkçay müqaviləsi əsasında çar Rusiyasının himayəsini qəbul etməyə məcbur oldular. Şimali Azərbaycanda siyasi vəziyyətin bu şəkildə dəyişməsi ilə əlaqədar Fətəli şah Cənubi Azərbaycan xanlıqlarını bütünlüklə özünə tabe etmədən bütün qüvvəsini Cənubi Qafqaz uğrunda mübarizəyə istiqamətləndirə bilmədi. Fətəli şah ilk növbədə, Cənubi Azərbaycan xanlarını özünə tabe etmək qərarına gəldi. Şah Cənubi Azərbaycanda çox asanlıqla qələbə çalacağına ümid etsə də, hadisələr onun istədiyi kimi irəliləmədi. Belə ki, əvvəlki illərdən fərqli olaraq Cənubi Azərbaycanın bir çox xanları ümumi düşmənə qarşı birlikdə müqavimət göstərməyi qərara aldılar.
Kəlbəli xan Sisianova Rusiya imperiyasına sadiqliyi barədə dəfələrlə elçi göndərirdi. 1805-ci ilin yayında xan yenidən İrəvana üz tutdu. Burada Kəlbəli xan və yaxın adamları ruslara, əgər onlar İrəvana köçsələr, döyüşçüləri ilə görüşmək və qalanın ələ keçirilməsinə kömək etmək niyyətində olduqlarını bir daha çatdırdılar. Sözlərini təsdiqləyərək yaxın adamları ilə Kəlbəli xan İrəvan qalasını tərk edərək qala divarlarının xaricində düşərgə qurdular. Lakin Sisianov Cənubi Qafqaza yeni bir yürüş təşkil etmək barədə qərar verməyərək Kəlbəli xanın təkliflərini qəbul etmədi. Rus komandirinin cavabını gözləmədən, Kəlbəli xan 1805-ci ilin sonlarına yaxın Naxçıvana yola düşdü və burada öz fəaliyyətini davam etdirməyə başladı.
Kəlbəli xanın İran şahı tərəfindən dəstəklənməsi Qafqazdakı rus komandanlığına çatdırılmışdı. Kəlbəli xana etibar etməyən knyaz Sisianov bu hadisədən sonra Naxçıvan xanına etibarını tamamilə itirdi. Qacarlarla yaxınlığına görə, Sisianov Kəlbəli xanı özünün düşməni hesab edirdi. Naxçıvan taxtından kənarlaşdırılmış Kəlbəli xanın əmisi oğlu Abbasqulu xan yaranmış vəziyyətdən istifadə etməyə cəhd göstərirdi. Abbasqulu xan Sisyanda soyğunçuluqla məşğul olurdu. O, Təbrizdən, Ordubaddan, Naxçıvandan və digər ərazilərdən gələn tacirləri qarət edirdi.
Abbasqulu xan Naxçıvan taxtını ələ keçirmək üçün hərəkətə başladı. Yazdığı məktublarda o, Sisianovu inandırmağa çalışırdı ki, Kəlbəli xandan fərqli olaraq onun Fətəli şahla heç bir əlaqəsi yoxdur. Abbasqulu xan məktubların birində yazırdı: "Xoy xanı Cəfərqulu xanla müqayisədə mənim Baba xana münasibətim daha pisdir." Sisianovun Naxçıvan üzərinə yürüş etmək fikrində olduğunu, lakin ərzaq və yem məhsullarının qıtlığı, həmçinin dağlıq ərazilərdə mübarizə aparmaq üçün kifayət qədər qoşun sayının olmaması səbəbindən tərəddüd etdiyini bilən Abbasqulu xan Pavel Sisianova göndərdiyi məktubda bildirdi: "Yazdığınıza görə, Naxçıvanda ərzaq və yem tapmaq çətindir. Lakin əlahəzrətin nəzərinə çatdırıram ki, Rusiya ordusunu lazım olan ləvazimatla yanaşı, 10 il müddətində hər cür ərzaqla təchiz edə bilərəm. " Digər məktubunda Abbasqulu xan yazırdı: "….xahiş edirəm ki, Naxçıvan xanlığında hakimiyyətə keçmək üçün mənə fərman verəsiniz. Mənə kömək üçün rus mayorunun komandanlığı altında qoşun göndərilsin. Bu qoşun… mənim tezliklə və birlikdə… Naxçıvana gedə bilməyimi təmin etsin."
Abbasqulu xan istəyirdi ki, mayor əvvəlcə onun yaşadığı Sisyana gəlsin. Lakin həmin dövrdə çoxsaylı İran ordusu Naxçıvanda yerləşdiyi üçün Sisianov rus ordusunu Sisyana göndərmədi. Abbasqulu xan Pavel Sisianovla əlaqə saxladığı halda, eyni zamanda Təbriz xanlığını işğal edib Təbrizi özünün iqamətgahı seçən İran taxtının vəliəhdi Abbas mirzə ilə də məktublaşırdı. Bu vaxt rus ordusunun qərargahında artıq Abbasqulu xanın Qacarlar şahzadəsi ilə də məktublaşdığından xəbər tutmuşdular.
Rus komandanı 1805-ci ilin yayında Naxçıvanın bütün ağsaqqallarına, mollalarına, bəylərinə məktub hazırlayaraq Abbasqulu xanın adamlarından olan Baba bəy və Qulu bəy vasitəsilə Naxçıvana göndərdi. Məktubda Qacar şahına meyil etməkdə müqəssir hesab edilən Kəlbəli xanın ünvanına hədələyici sözlər deyilirdi. Sisianov bu bölgədə olan rus ordusuna komandanlıq etdiyi dövrdə Kəlbəli xan sərbəst fəaliyyət göstərə bilmirdi. Sisianov Naxçıvan bölgəsindən uzaqlaşdıqdan sonra Kəlbəli xan birinci Rusiya-İran müharibəsi zamanı qələbə qazanan Rusiya dövlətinə arxalanmağı daha üstün tutdu və xanlığın əmin-amanlığını qorumaq məqsədi ilə Cənubi Qafqazda olan rus ordusunun komandanlığı ilə əlaqələr yaratmağa başladı.
1806-cı ildə Zaqafqaziyada bütün planların gedişatını dəyişən hadisə baş verdi. Rus komandanı Pavel Sisianov Bakının qala divarları altında Bakı xanı Hüseynqulu xanla görüşündə xanın qardaşı oğlu İbrahim bəy tərəfindən qətlə yetirildi. Bununla da, hərbi sursatın çatışmamasını nəzərə alaraq İrəvan istiqamətindəki yürüş müvəqqəti olaraq saxlanıldı. Qətlə yetirilmiş Sisianovun yerinə komandan İvan Qudoviç təyin edildi.
Kəlbəli xan Qacar ordusunun sərkərdə Əhməd xanın komandanlığı altında İrəvan qalası istiqamətində hərəkətə keçdiyindən xəbər tutan kimi özünün atlı və piyadaları ilə onların qarşısına çıxaraq İrəvana yürüşlərinə mane oldu. Xanın bu hərəkəti Fətəli şahı qəzəbləndirdi və onun tezliklə Tehrana gəlməsini əmr etdi.
Kəlbəli xan şahın əmrinə tabe olmadı. Şah Kəlbəli xana ikinci dəfə dəvətnamə göndərməyə məcbur oldu. Kəlbəli xan yenə də Tehrana getməkdən imtina etdi. Xan şahın üçüncü tələbini də yerinə yetirmədi. Belə olduqda şah Kəlbəli xanı zorla aparmaq üçün 1000 nəfərdən ibarət ordu göndərilməsini qərara aldı. İran ordusunun Naxçıvana yaxınlaşdığını bilən Kəlbəli xan qala qapılarının bağlanmasını əmr etdi və Qacar ordusunun Naxçıvana buraxılmasına icazə vermədi. Kəlbəli xanın bu hərəkəti Rusiya-İran müharibəsinin ən gərgin vaxtı olduğu üçün, Fətəli şahı daha da qəzəbləndirdi.