cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
I Axsitan
Fəaliyyəti
Şamaxını bərk dağıdan bu zəlzələdən çoxlu adam, o, cümlədən Şirvanşahın ailəsi, onun arvadı İsmət əd-Din, oğlu və vəliəhdi Mənuçöhr, qızı – Əmir Əmiran Ömərin arvadı və digər qızları həlak oldu. Bu fəlakət nəticəsində Axsitandan sonra Şirvanı onun ehtimal ki, əyalət hakimləri olan qardaşları idarə etməyə başladılar. Ehtimal ki, Şirvanın paytaxtı Şamaxı dağıldıqdan sonra Şirvanşah öz iqamətgahını Xəzər dənizində rahat liman, yaxşı möhkəmləndirilmiş, iki cərgə qala divarları ilə dövrələnmiş şəhər müdafıə istehkamları sırasında Qız qalası olan Bakıya köçürmüşdü. Xaqaninin Şirvanşah Axsitanı mədh edən məşhur qəsidəsində Bakının əhəmiyyəti qeyd edilir.
Xaqani Bakıdan yenilməz qala, Şərqin mühüm şəhərlərindən biri kimi danışaraq, onu Xorasanın çox yaxşı möhkəmləndirilmiş şəhəri Bəstanla müqayisə edir. Şirvanşahın iqamətgahının Abşerondakı Bakıya köçürülməsilə əlaqədar burada XII əsrin sonlarından müdafiə qalaları və bürcləri tikilməyə başladı.
Şirvanın paytaxtı Şamaxı dağıldıqdan və Əbu Bəkrlə müharibədə məğlub edildikdən sonra Şirvanşah Axsitan və Əmir Əmiran Ömər III Georginin qızı hökmdar Tamardan yardım istəmək məqsədilə Tiflisə gəldilər. Gürcü mənbəyinə görə, Şirvanşah Tamarın azyaşlı qızı Rusudanı Eldəgəz Əmir Əmiran Ömərə almaq üçün elçilik etmiş, lakin rədd cavabı almışdı. Lakin Tamar Eldəgəzi və qohumu Axsitanı yaxşı qarşılamış, onlara hörmət göstərmiş və Əbu Bəkrə qarşı birgə mübarizə aparmaq təklifləri ilə razılaşmışdı. "Bu vaxt hökmdar Tamarın bütün vəzirləri və sərkərdələri onun hüzuruna yığıldı, Şirvanşah da zahir oldu. Onlar düşməni qarşılamaq qərarına gəldilər, buna görə də qoşun yığmaq üçün bütün vilayətlərə (əmr) göndərdilər".
Arran qoşunlarının bir dəstəsi də Şirvanşaha və onun döyüşçülərinə qoşuldu. Bir türkmən dəstəsi də toplanıb onun sərəncamına gəldi. Birləşmiş Şirvan-gürcü qoşunları Şəmkir vilayətinə daxil oldular və 1195-ci il iyulun 1 də Şəmkir şəhərinin həndəvərində baş verən vuruşmada Əbu Bəkrin qoşunları məglubiyyətə uğradıldı, o özü isə çətinliklə yaxasını qurtarıb Beyləqana qaçdı. Səhərisi şəmkirlilər gəlib şəhərin açarını təqdim etdilər. Müttəfıq qoşunlar Atabəylə müharibəni davam etdirərək, Arran və Azərbaycanın bir sıra şəhər və qalalarını tutdular, habelə çoxlu qənimət və əsir götürdülər. Bu hadisələrdən sonra Axsitan öz qoşunları ilə Şirvana qayıtdı. Əmir Əmiran Ömər isə Gəncəyə daxil oldu, lakin 22 gündən sonra öldü.
Axsitanın ömrünün sonunadək, görünür, başqa əhəmiyyətli bir hadisə olmamışdır. Axsitan uzun ömür sürmüşdür. Axsitanın otuz yeddi illik hökmranlığı dövründə apardığı daxili və xarici siyasət, ölkədə dövlətin mərkəzləşdirilməsinin gücləndirilməsi nəticəsində Şirvanşahlar dövlətinin siyasi, iqtisadi və mədəni həyatının inkişafi üçün əlverişli şərait yaranmışdı. XII əsrdə Şirvanın sosial və mənəvi həyatının dirçəlməsi cəmiyyətin bütün əvvəlki inkişafından doğan tarixi qanunauyğunluğun nəticəsi idi. Alim, fılosof və şairlərə hamilik edən Axsitanın hakimiyyəti dövründə poeziya yüksək inkişaf səviyyəsinə çatdı. Atası III Mənuçöhrün vaxtında olduğu kimi, Şirvanşahın sarayında Azərbaycan şeir məktəbini yaradan bütöv bir görkəmli şairlər dəstəsi toplaşmışdı. Onların arasında bir sıra gözəl əsərlər yaratmış Xaqani öz istedadı ilə seçilirdi. Həmin dövrdə başqa bir dahi şair – 1188-ci ildə Axsitanın sifarişilə "Leyli və Məcnun" poemasını yazmış Nizami bütün Yaxın Şərqdə şöhrət qazanmışdı.
Sikkələri
Axsitanın sikkələrinin aşağıdakı dörd növü vardır.
Birinci növ sikkənin üz tərəfində xəlifə əl-Müstəncid billahın (h.555–566 (1160–1170)-cı illər) və İraq sultanı Arslan şahın (h.555–571 (1160–1176)-cı illər) adları və həmişəki kimi dini rəmz, arxa tərəfındə "əl-məlik əl-müəzzəm Axsitan ibn Mənuçöhr" həkk olunmuşdur. Amerika Numizmatika Fondundakı zərbxananın adı və kəsilmə tarixi göstərilməyən mis sikkə də bu növə aiddir. Həmin sikkədə xəlifə Müstəncid (h.555–566 (1160–1170)-cı illər) və səlcuq sultanı Arslan şahın (h.555–571 (1160–1176)-ci illər) adları vardır. Üz tərəfində "əl-məlik əl-müezzəm Axsitan ibn (Mənuçöhr) beş və əlli (xəms və xəmsin)", arxa tərəfində isə "əl-Müstəncid) billah əl- sultan Aslan şah" [sic] yazılmışdır.
İkinci növ sikkənin üz tərəfındə xəlifə əl-Müstədi (h.566–575 (1170–1180)-ci illər) və sultan III Toğrul (ibn Arslan şahın) (h.571–590 (1176–1194)-cı illər) adlan durur. Əks tərəfində: "əl-məlik əl-müəzzəm Axsitan ibn Mənuçöhr".
Üçüncü növ sikkənin üz tərəfində din rəmzi, xəlifə ən Nasirlidin Allahın (h 575–622 (1180–1225)-ci illər və sultan III Toğrulun (h.571–590 (1176–1194)-cı illər)adı və "əl-müəzzəm Axsitan ibn Mənuçöhr" yazılmışdır.
Dördüncü növ sikkənin üz tərəfində din rəmzi, xəlifə ən-Nasirlidin Allahın (h.575–622 (1180–1225)-ci illər) yerləşdirilmişdir. Sultanın adı yoxdur. Əks tərəfdə din rəmzi və "əl-məlik müəzzəm Axsitan ibn Mənuçöhr Şirvanşah". Bu gümüş sikkə sayıla bilən sonuncu Şirvanşah sikkələridir, belə ki, onların tərkibi azacıq gümüş qatılmış misdən ibarətdir. Həmin sikkələr Şirvanşahın İraq səlcuq sultanlarından asılı olduğunu göstərir. Lakin sonuncu növ sikkədə Axsitanın "məlik əl-müəzzəm" titulu ilə yanaşı ilk dəfə "Şirvanşah" sözünün əlavə edilməsi və sultanın adının olmaması Şirvanşahın müstəqilliyini və səlcuqilərin vassallığını qəbul etmədiyini göstərir ki, bu da Səlcuqilər dövlətinin tənəzzülə uğraması və Şirvanşahlar dövlətinin güclənməsi ilə bağlı idi.
Saatlar (film, 2002)
"Saatlar" — Stiven Doldrinin filmi, Maykl Kanningemin eyniadlı romanın ekranizasiyası.
Məzmun
Hekayə 3 qadının həyatından bir günü — onların oyanışından axşama gədər olan müddəti təsvir eləyir. Onların həyatı 100 illiklər bölür: Nikol Kidman depressiyalardan əziyyət çəkən və buna görə özünəqəsd etmək istəyən Britaniyalı yazıçı Virciniya Vulfu oynayır; Culianna Mur 1951-ci ildən Los-Ancelesdə yaşayan, eyni həyat tərzindən bezən Lora Braun adlı evdar qadın rolunu oynayır, Meril Stripin qəhrəmanı — homoseksual nəşr evinin redaktorudur. O 2001-ci ildən Nyu-Yorkda yaşayır, bütün bunlardan belə o əvvəlki sevgilisi — QİÇS xəstəliyindən əziyyət çəkən, Lora Braunun oğlu Riçarda baxır.
Bütün bu, il baxışdan bir-birindən fərqli həyatlar əslində Virciniya Vulfun "Missis Dellouey" romanında qarşılıqlı əlaqəyə malikdirlər: Vulfun günü onla başlayır ki, o öz romanı ilə işləməyə başlayır, Lora Braun özünün "ideal malikanəsində" bu romanı oxuyur və nəhayət, Missis Delouey — bu Meril Stripin oynadığı qəhrəmana verildiyi addır.
Mükafatlar
Film aşağıda adı çəkilən mükafaları qazanmışdı :
Lülə kabab
Azərbaycan mətbəxinə xas milli yemək növü sayılır.
Hazırlanma qaydası
thumb|250px|[[Tikə kabab və lülə kabab]] Qoyun ətinin yumşaq hissəsi soğanla birlikdə ətçəkən maşından keçirilir, istiot və duz vurularaq yaxşıca qarışdırılır. Qiymə əvvəlcədən soyumaq üçün soyuducuya qoyulur. Qiymə bir qədər enli şişlərdə uzunsov kotlet formasına salınır. Lüləkabab manqalda közərmiş kömür üzərində qızardılır. Lüləkabab süfrəyə verildikdə lavaşın içinə qoyulur. Lavaş hazırlamaq üçün mayasız bərk xəmir 1 mm qalınlığında yayılır və hər iki üzü yağsız tavada bişirilir. Lüləkababın yanına halqavari doğranmış baş soğan, sumaq, yaxud şişdə qızardılmış pomidor və badımcan verilir./
Lepton
Lepton ( — yüngül) — güclü təsiretmə qabiliyyəti olmayan elementar hissəcikdir. Bu hissəciyin adı 1948-ci ildə K. Möllerin göstərişi ilə L. Rozenfeld tərəfindən daxil edilmişdir. Çünki həmin dövrdə məlum olan bütün lepton hissəcikləri digər elementar hissəciklərdən yüngül idi.
Tural Dadaşov
Tural Sabir oğlu Dadaşov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri. 2016-cı ildə Aprel döyüşləri zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" III dərəcəli medalı ilə təltif edilib.
Həyatı
Tural Dadaşov 1993-cü ilin 24 avqust günündə Bakı şəhərində anadan olub. Tural Dadaşov 2015-ci ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin (UNEC) "Kommersiya" fakültəsini bitirib.
Hərbi xidməti
Əsgər Tural Dadaşov 2016-cı ilin aprel ayında Azərbaycan-Ermənistan təmas xəttində baş verən atışma zamanı şəhid olmuşdur.
Aprelin 8-i isə Tural Dadaşov Bakı şəhərinin Suraxanı rayonunun Qaraçuxur qəsəbəsində son mənzilə yola salındı.
Təltifləri
Tural Dadaşov həm də ölümündən sonra "Dədə Qorqud" Milli Fondunun və "Azərbaycan Dünyası" Beynəlxalq Jurnalının təsis etdiyi "Vətən övladı" qızıl ordeni ilə də təltif edilmişdir.
La Brea Tar Pits
La Brea Tar Pits — ABŞ-nin Kaliforniya ştatının Los-Anceles şəhərində mövcud olan qədim fauna və flora qəbiristanlığı
Eyler çevrilməsi
Eyler çevrilməsi — nəticə verə bilən funksiyalar arasındakı əlaqə, bəzi hallarda Eyler çevrilməsi olaraq adlandırılır. İki fərqli formada var olan çevrilmə, ardıcıl silsilələrin yığılmasını sürətləndirə bilir. Başqa bir deyimlə,
ifadəsində x yerinə 1/2 qoyularaq 1 əldə edilə bilir. Sağdakı elementlər çox sürətli şəkildə kiçildikləri üçün bu cəm asanlıqla hesablana bilir.
Eyler çevrilməsi aşağıdakı formada ümumiləşdirilə bilər:
p = 0, 1, 2, … üçün
bərabərliyi təmin edilir.
olaraq ifadə edilə bilir.
Binom çevrilməsi və bunun fərqli bir tətbiqi olan Eyler çevrilməsi bir ədədin daimi kəsr olaraq ifadə edilməsində böyük əhəmiyyət daşıyır. 0 < x < 1 ədədinin daimi kəsr ifadəsinin
və
nəticələri alınır.
Bemera
-  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Meymunlar planeti: İnqilab (film, 2014)
Meymunlar planeti: İnqiliab — 2014-cü il istehsalı olan ABŞ filmi.
Makaley Kalkin
Makaley Kalkin (26 avqust 1980, Nyu-York, ABŞ) — amerikalı aktyor. 1990-cı illərin ən uğurlu uşaq aktyorlarından biri hesab olunur. Kalkin evdə tək filmlərində (1990 və 1992) canlandırdığı Kevin Makkalister obrazı ilə şöhrət qazanmışdır. İlk filmə görə o, "Qızıl Qlobus" mükafatına namizəd olub. O, 2021-ci ildə "Amerikan qorxu hekayəsi" teleserialının onuncu mövsümündə çəkilmişdir.
Həyatı
Tam adı Makaley Karson Kalkin olan aktyor 1980-ci il 26 avqust tarixində Nyu-Yorkda dünyaya gəlib. Anası Patrisiya Bantrap telefon operatoru idi, atası Kit Kalkin isə əyalət aktyoru olub. Bir müddət sonra oğlunun meneceri kimi çalışıb. Ailədə 2 bacı, 4 qardaş olublar. Bir bacısı 2008-ci ildə Los-Ancelesdə baş verən avtoqəza nəticəsində dünyasını dəyişib. Qardaşı Kiran Kalkin Makaley ilə birlikdə "Evdə tək" (1990) və "Evdə tək: Nyu-York sərgüzəştləri" (1992) filmində çəkilib. thumb|230px|left|Kalkin [[1991-ci ildə]]
Kiçik teatr səhnəsindən başlayan uğur
Kalkin balacalıqdan çox enerjili və dəcəl olub. Valideynləri onun ərköyünlüyündən artıq bezmişdilər. Teatra xüsusi həvəs göstərən Kalkin ifa etdiyi rollarla tamaşaçıların yadında qalmağa çalışırdı. Bunun üçün əlindən gələni edirdi – gah ucadan qışqırır, gah da hoppanıb-düşürdü.
Makaley teatr səhnəsinə ilk dəfə 4 yaşında çıxır. Çox keçmir ki, balaca aktyor məşhur şirkətlərin simasına çevrilir. Dəvət aldığı filmlərin sınaq çəkilişlərinin birində o, prodüser, rejissor və ssenarist Con Hyusla tanış olur. Həmin ərəfədə məşhur rejissor "Evdə tək" kinokomediyasının ssenarisini tamamlamaq üzrə idi. Makaleyi görən Con başa düşür ki, ondan başqa heç kim "Kevin Makkalister" ola bilməz.
Beləliklə, Makaleyin kino tarixində ulduzu parlamağa başlayır. 1990-cı ildə "Evdə tək"in mavi ekranlarda premyerası ilə film milyonlar qazanır. Film yarım il ərzində Amerika kinoprokatında təxminən 300 milyon, dünyada isə 200 milyon dollar gəlir gətirərək böyük ajiotaja səbəb olur. Makaley müxtəlif nominasiyalar üzrə qalib gəlir. Bir müddət sonra filmin ikinci hissəsi "Evdə tək 2: Nyu-York sərgüzəştləri"nin çəkilməsi və ekranlara çıxması ilə Makaleyin şöhrəti daha da artır. Filmin gəliri 170 milyon dollar olaraq ən çox gəlir gətirən kinoların siyahısına düşür.
Üzə çıxan problemlər
Makaleyin uğur qazanması, ağlagəlməz qonorarlar əldə etməsi atasının başını "gicəlləndirdi". Kit Kalkin oğlunun prodüseri və meneceri kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. Artıq oğluna təklif olunan ssenarilərə ata başqa prizmadan yanaşmağa başladı və rejissorlara konkret şərtlər irəli sürdü. İlk növbədə balaca Kalkinə yazılan ssenarilərdə onun digər bacı və qardaşları da rol almalı idilər. Bununla aktyora verilən qonorarın məbləği də artırdı. Yalnız pulu düşünən ata oğlunun sənətinin keyfiyyətinə heç önəm vermirdi. Balaca aktyor isə artıq ifa etdiyi rollar ilə əvvəlki sevgini qazana bilmirdi. Digər tərəfdən isə ailə problemləri...
1995-ci ildə Makaleyin anası atasından ayrıldı. Səbəbi isə həyat yoldaşının oğlunun karyerasına xələl gətirməsi idi. Amma artıq iş-işdən keçmişdi: heç bir kinokompaniya "Evdə tək"in məşhur qəhrəmanı ilə işləmək istəmirdi. Makaleyin kinoya qayıdışı 5 illik fasilədən sonra – 2003-cü ildə baş verdi. Bu dəfə Kalkin "Gecə divi" filmində narkoman, cinayətkar və homoseksualist kimi ekranlara gəldi.
Bədən cəzası
thumbnail|Hal-hazırda dünyada bədən cəzasını dövlət səviyyəsində işlədən ölkələr (ölüm cəzası sayılmır)
Bədən cəzası və ya fiziki cəza — edam ilə birgə ən qədim cəzalardan biridir. Bu cəzanın mənası cinayət də günahkar olan kəsə fiziki ağrı verməkdə və/və ya yaralamaqdadır. Bədən cəzalarını iki yerə ayırmaq olar: thumb|Avropada bədən cəzalarına izin verməsi: {{legend|#09c70d|Bədən cəzaları məktəbdə və evdə yasaqdır}} {{legend|#0000d8|Bədən cəzaları yalnız məktəbdə yasaqdır}}thumb|ABŞ-da bədən cəzalarına izin verməsi: {{legend|#0000d8|Bədən cəzaları yalnız məktəbdə yasaqdır}} {{legend|#c70909|Bədən cəzaları yasaq deyil}}
Tarixi
1980-ci illərdə İslam dövlətlərindən bəziləri şəriət qanunlarına qayıdan ölkələr bədən cəzasını cinayyət məcəlləsinə qaytarmaq qərarına gəldilər (İran, Sudan, Pakistan, Mavritaniya, Liviya, Yəmən), bəziləri isə cəzalandırmanı artırdılar (Səudiyyə Ərəbistanı, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri).
Başqa
Amerika Birləşmiş Ştatları nda bəzi ştat ların məktəb lərində və zindan larda bədən cəzalarını işlədirlər.
Məxməri ağcaqayın
Məxməri ağcaqayın (Acer velutinum) — hündürlüyü 35-40 m-ə qədər, gövdəsinin diametri 1,4 m-ə qədər olan iri çətiri olan böyük ağacdır. Gövdəsinin qabığı ət rəngi-çəhrayımtıl rəngdə, yaşlı ağacların aşağı hissəsi tünd-boz rəngdədir.
Yarpaq
Yarpaqları iridir, kağıza bənzər olub, uzunluğu 15-20 (40) sm, 5-bölümlüdür. Yarpağın qaidə hissəsi ürəkşəkilli, bəzən dəyirmi və ya kəsilmiş formadadır, üst tərəfdən tündyaşıl, həmişə çılpaq, alt tərəfdən daha açıq və ya göyümtül rənglidir, çılpaq və yaxud tamamən məxməri-yumşaq tüklcüklüdür; bölümləri sivri, bəzən kütdür, bərabər olmayan və iri dişlidir; təpə bölümləri yan bölümlərdən enli və bir qədər uzundur. Saplaq 12-25 sm uzunluqda olub, adətən yarpaq ayasına bərabər olur və ya ondan uzun olur.
Çiçək
Süpürgələr iridir və 12-15 sm uzunluqdadır, düzdurandır, tükcüklü budaqları meyvə verənə yaxın əyiləndir. Çiçəkləri kiçik olub, yaşılımtıl-sarı rənglidir. Meyvə: Meyvə qanadlarının uzunluğu 5 sm-ə qədərdir, çoxsaylıdır, qabarıq, xaricdən çılpaq, daxildən tükcükləri olan fındıqcaları vardır;qanadlar aşağı hissədə daralmış, yuxarıda isə genişlənmiş və düz və ya iti bucaq altında ayrılmışdır.
Çiçəkləməsi
Aprel-May
Meyvə verməsi
Avqust-Oktyabr
Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Alazan-Əyriçay, Lənk. oval., Lənk. dağ. Orta, bəzən yuxarı dağ qurşağına qədər (1800m). Yaşayış mühiti: Rütubətli meşə, dağ dərələrində, meşəli yamacların cuxurlarında, düzənliklərin rütubətli yerlərində rast gəlinir. Balaca sahəsi olan ağcaqayınlıq əmələ gətirir və dağ dərələrinin relikt meşələrinin, həmçinin digər düzənlik və dağ meşələrinin tərkibinə keçir. Bəzən tək-tək də rast gəlinir.
Təsərrüfat əhəmiyyəti
Dekorativ bitkidir. Oduncağı xarrat və dülgər işlərində istifadə olunur. Nektarverən bitkidir.
Veyverli Pleysin sehrbazları (film, 2009)
Veyverli Pleysin sehrbazları — 2009-cu ildə çəkilən Disney Channel orijinal filmidir.Film düşünülməmiş bir sözün insan həyatını necə dəyişdirəcəyini göstərir.Filmdə Aleks Russo özüdə bilmədən ata və anasının heç tanış olmamasını arzu edir və bu sehr baş tutur.Sehri pozmaq üçün isə o Castin və Meksdən kömək istəyir və onlar birlikdə sehri pozacaq tək qüvvə olan "Xəyallar daşı"nı axtarmağa çıxırlar. Və film bu yolda baş verən hadisələrlə davam edir.Sonda isə Aleks fəlsəfə daşı ilə sehri pozur.Filmin televizyadakı ilk primyerasını dünyada 11,4 milyon insan izləmişdir.
Bulbophyllum pachyglossum
(Bulbophyllum pachyglossum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qədimkənd
Təhsil
Kənddə Sakit Əyyub oğlu Kərimov adına kənd tam orta ümumtəhsil məktəbi yerləşir.
Alan Türinq
Alan Metison Türinq — informatika elminin inkişafına mühüm təsir göstərmiş ingilis riyaziyyatçısı, məntiqçi və kriptoqrafı. Britaniya İmperiyasının Ordeni kavaleri (1945) və London kral cəmiyyətinin üzvü (1951). Alimin 1936-cı ildə təklif etdiyi və hal-hazırda bütün ümumi təyinatlı kompüterlərin modeli sayılan mücərrəd "Türinq hesablama maşını", alqoritm anlayışı formallaşdırmağa imkan vermiş və indiyə qədər keçirilən çoxlu nəzəri və təcrübi tədqiqatlar zamanı istifadə olunmuşdur. A.Türinqin elmi əsərləri – informatikanın əsaslarına (və xüsusilə süni intellekt nəzəriyyəsinə) verilən həqiqi töhfədir.
İkinci Dünya müharibəsi zamanı Alan Türinq Bletçli parkda yerləşən və kod və şifrləri tədqiq edən Hökumət məktəbində işləyirdi; həmin bu mərkəzdə Berlin-Roma-Tokio oxu tərəfindən yaradılan çoxsaylı kod və şifrlər sındırılırdı (bunu elmi dildə kriptoanaliz adlandırırlar). Bundan başqa o, Almaniya hərbi dəniz donanması tərəfindən göndərilən məlumatların kriptoanalizinə cavabdehlik daşıyan xüsusi Hut 8 qrupuna rəhbərlik edirdi. Türinq müdaxilə və deşifrə üçün bir sıra metodları işləyib hazırlamışdır, o cümlədən, Bombe alətinin nəzəri bazası üçün (Bombe – Eniqma kodunun oxunması məqsədilə yaradılmış elektron-mexaniki maşındır).
1952-ci ildə "Labuşer düzəlişinə" uyğun olaraq (bu düzəlişə əsasən, homoseksual şəxslər hakimiyyət tərəfindən təqib olunurdular), Alan Türinq "kobud ədəbsizlik" ittihamları üzrə təqsirli bilinmişdir. Türinqə həbs cəzası ilə seksual libidonu boğmaq üçün məcburi hormonal terapiya arasında seçim hüququ verilmişdir. Alim sonuncu variantı seçməyə məcbur olmuşdur. Alan Türinq 1954-cü ildə sianidlə zəhərlənərək ölmüşdür. İstintaq Türinqin intihar etdiyini müəyyənləşdirmişdir, halbuki alimin anası hesab edirdi ki, baş verənlər təsadüfdən başqa bir şey deyildi. Alan Türinq həmçinin "Böyük Britaniyada homofobiyanın ən məşhur qurbanlarından birisi" kimi məşhurlaşmışdır. 2013-cü il dekabrın 24-də Türinq ölümündən sonra Böyük Britaniya kraliçası II Yelizaveta tərəfindən əfv olunmuşdur.
Alimin şərəfinə təsis edilmiş Türinq Mükafatı – informatika sahəsində dünyada ən nüfuzlu mükafat hesab olunur.
Erkən illəri və karyerasının başlanğıcı
250px|thumbnail|left|Dorset qraflığının Şerborn şəhərində yerləşən eyniadlı məktəb Alanın valideynləri uzun illər Hindistanın Çhatrapur şəhərində yaşamışdılar. Atası – Yulius Metison Türinq Şotlandiyanın köhnə zadəgan nəslinin nümayəndəsi idi və İmperiya dövlət qulluğunda çalışırdı. Anası – Sara Etel (qızlıq soyadı Stoni) əslən irlandiyalı olan protestant dininə mənsub olan anqlo-irland zadəgan ailəsində anadan olunmuşdur. O Alana hamilə olarkən, gələcək valideynlər uşağın Londonda böyüməsi və gələcəkdə orada təhsil alması üçün İngiltərəyə köçməyi qərara alırlar. Məhz elə orada, yəni 1912-ci il iyunun 23-də Alan anadan olmuşdur. Onun Con adlı böyük qardaşı var idi. Yulius Türinqin dövlət xidməti davam etdiyindən, Alanın valideynləri tez-tez iki övladı əsasən hərbçi ailələrin öhdəsində qoyaraq Hastinqs və Hindistana gedirdilər. Türinqdə dahiliyin ilk göstəriciləri hələ erkən yaşlardan hiss olunmağa başlamışdı.
Altı yaşında Alan Türinq Hastinq şəhərində yerləşən müqəddəs Mixail məktəbinə daxil olur; bu məktəbin direktoru gənc məktəblinin istedadını dərhal qeyd etmişdir. 1926-cı ildə, 13 yaşında, Türinq Dorset qraflığının Şerborn şəhərində yerləşən məşhur Şerborn özəl məktəbinə gedir. Onun məktəbdə ilk günləri 1926-cı ilin Ümumxalq tətilinə təsadüf edir. Ona görə də Türinq Sauthempton şəhərindən velosipedlə Şerborna qədər təxminən 100 km məsafəni qət etməli olur; gecələmək üçün o, yaxınlıqdakı mehmanxanaların birinə üz tutur.
Türinqin riyaziyyat sevdası Şerborn məktəbinin müəllimləri arasında xüsusi dəstək tapmamışdır, burada humanitar elmlərə daha çox diqqət yetirilirdi. Məktəbin direktoru Alanın valideynlərinə bunları yazmışdı: Mən ümid edirəm ki, o, eyni anda iki stulda oturmağa cəhd göstərməyəcək. Əgər o, özəl məktəbdə qalmağı arzulayırsa, o zaman "təhsil" almağa çalışmalıdır. Yox əgər o, özəl məktəbdə sırf "elmi mütəxəssis" kimi qalmağa hazırlaşırsa, bu onun üçün boş vaxt itkisinə çevriləcək. Bununla belə, onu maraqlandıran sahələrdə, Türinq, başqalarından fərqlənən bacarıq göstərirdi. Müəllimlərin ona hətta riyazi analizin əsaslarını keçməmələrinə baxmayaraq, o, artıq 1927-ci ildə mürəkkəb riyazi məsələləri həll edirdi. 1928-ci ildə, 16 yaşında Türinq Eynşteynin əsərləri ilə yaxından tanış olmuşdur, o, məsələni o səviyyəyə qədər həll edə bilmişdi ki, mətndə açıq şəkildə ifadə olunmayan Eynşteynin Nyutonun qanunları ilə bağlı şübhəli məqamları ekstrapolyasiya edə bilmişdi.
Şerbornda oxuyarkən, Türinq Kristofer Morkom ilə yaxından dostlaşır. 1930-cu ildə "Mycobacterium bovis" (öküz tuberklyozu) xəstəliyinin ağırlaşması nəticəsində Morkomun vəfat etməsi ilə bu münasibət başa çatır, Morkom bir neçə il əvvəl xəstə süd vasitəsiylə yoluxmuş, bu hadisədən sonra Türinq ilahi qüvvəyə inancını itirmiş və ateist olmuşdu. Həmçinin bu hadisə Türinqdə böyük kədər hissi doğurmuşdur. Böyük dərdin öhdəsindən gəlmək üçün, o, daha ağır elmi mövzular üzərində işləməyə başlamışdır. Morkomun anasına ünvanladığı məktubda Türinq bunları yazmışdır: . Alan bütün fenomenlərin, o cümlədən insan beyninin yaratdığı təxəyyülün özündə materialist başlanğıcı daşımalı olduğu ideya barədə düşüncələrə dalır, lakin bununla belə, həyatının bu dövründə o, bədəndən asılı olmayan ruh anlayışına və ölümdən sonrakı axirət həyatına inanırdı. Morkomun anasına yazdığı sonuncu məktubda, o, "ruh" və "axirət" haqqda öz nöqteyi-nəzərini bildirmişdi: .
Türinqin elmi hipotezləri tezliklə görkəmli amerikalı riyaziyyatçı və məntiqçi Alonzo Çörçün lyambda-hesablama üsulu ilə tərtib etdiyi ekvivalent sübutlarından sonra açıqlanmasına baxmayaraq, Türinqin özü onunla təəssüf ki, tanış deyil idi. Alan Türinqin məsələyə yanaşması daha sadə və intuitiv hesab edilir.
Universitet illəri
thumb|right|250px|Alan Türinq Kembricdəki Kral kollecinə 1932-ci ildə daxil olmuş, 1934-cü ildə isə buranın həqiqi üzvü seçilmişdir. Hal-hazırda kompüter siniflərinin birisi onun adını daşıyır. Humanitar elmlərə qarşı nifrəti üzündən Türinq yüksək bal toplaya bilmədi və buna görə də məktəbi bitirdikdən sonra Kembric Kral kollecinə daxil olur (halbuki o, Triniti kollecə getmək niyyətində idi). Məşhur riyaziyyatçı Qodfri Harold Hardinin rəhbərliyi altında, Türinq Kral kollecində 1931-ci ildən 1934-ci ilədək təhsil almışdır.
1928-ci ildə alman riyaziyyatçısı David Hilbert dünya ictimaiyyətinin diqqətini dayanacaq probleminə cəlb etmişdir. Türinq 1936-cı il noyabrın 12-də dərc etdiyi "On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem" adlı elmi işində Gödelin universal və formal hesab dilini sadə hipotetik qurğularla əvəz edərək, natamamlıq haqqında onun teoremini başqa şəkildə ifadə etmişdir (həmin qurğular daha sonralar Türinq maşını adlandırılmışdır). O, sübut etmişdir ki, belə bir maşın alqoritm şəklində təqdim edilmiş istənilən riyazi hesablamaları aparmaq iqtidarındadır. Daha sonra Türinq sübut etdi ki, "Entscheidungsproblem"dən (problem həlli) çıxış yolu yoxdur, bunun üçün o, əvvəlcə sübut etdi ki, Türinq maşını üçün dayanma məsələsi icazə verilən deyil: ümumiyyətlə Türinq maşınının məlumatlarının nə vaxtsa dayanacağını alqoritmik şəkildə təyin etmək mümkün deyil.
Türinqin elmi hipotezləri tezliklə görkəmli amerikalı riyaziyyatçı və məntiqçi Alonzo Çörçün lyambda-hesablama üsulu ilə tərtib etdiyi ekvivalent sübutlarından sonra açıqlanmasına baxmayaraq, Türinqin özü onunla təəssüf ki, tanış deyil idi. Alan Türinqin məsələyə yanaşması daha sadə və intuitiv hesab edilir. İstənilən digər maşınlar funksiyalarını yerinə yetirə biləcək "Universal Maşın" ideyası, yaxud başqa sözlə, prinsip etibarilə hər şeyi hesablamaq bacarığı olduqca orijinal bir addım idi. Müasir kompüter konsepsiyasının məhz Alan Türinqin uzun illər apardığı işlər nəticəsində yaradılığını ABŞ-lı riyaziyyatçı alim fon Neyman daha sonralar şəxsən etiraf etmişdir. Türinq maşını indiki dövrdə belə alqoritmlər nəzəriyyəsində əsas tədqiqat obyekti kimi istifadə olunur.
1936-ci ilin sentyabr ayından 1938-ci ilin iyul ayına kimi Türinq məntiqçi-alim Çörçün rəhbərliyi altında Prinston Universitetində çalışmışdır. Riyaziyyatla məşğul olmaqla yanaşı, alim kriptoqrafiyanı da öyrənirdi; o, həmçinin binar (yəni ikili saylı) və elektrik-mexaniki cərəyanın gərginliyi artıran transformator yaratmışdı. 1938-ci ilin iyununda Türinq "Ordinallara əsaslanan məntiqi sistemlər" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir, Türinq maşının orakulla birləşməsindən ibarət olan konsepsiya barədə buradakı digər alimlərə geniş məlumat verilmişdir. Bu yeni kəşv, yalnız Türinq maşınının köməyi ilə həll edilməsi mümkün olmayan problemləri tədqiq etməyə imkan yaradır.
Kembricdə Alan Türinq Avstriya filosofu, analitik fəlsəfənin banilərindən və XX əsrin ən parlaq filosoflarından biri olan Lüdviq Vitgenşteynin "Riyaziyyat əsaslarının böhranı" adlı mühazirələrinə baş çəkirdi. Alimlər çoxlu mübahisə edirdilər, çünki Türinq daha çox formalizm ideyasını dəstəkləyir və var qüvvəsilə müdafiə edirdi, onun oppnenti isə əksinə, hesab edirdi ki, riyaziyyat elmi mütləq həqiqəti axtarmır, o sadəcə olaraq həmin həqiqəti kəşf edir.
Kriptoanaliz
<div class="floatleft" style="background-color:#EEEEEE;border:1px; font-size:90%; solid #C8C8C8;padding:1em;text-align:center"> 148px 128px Almanların "Eniqma" adlı üç rotorlu hərbi şifrə maşını (solda) və Bletçli Park (sağda) İkinci dünya müharibəsi zamanı Alan Türinq Bletçli Park malikanəsində alman şifrlərin sındırılmasında fəal iştirak etmişdir. Bletçli Parkda uzun illər çalışmış tarixçi və veteran Eyza Briqs bir dəfə dedi:
1938-ci ilin sentyabrından Türinq şifrlərin sındırması üzrə ixtisaslaşmış Böyük Britaniyanın Hökumət əlaqələr mərkəzi təşkilatına yarımştat işə daxil olur. O, burada Dili Noks ilə birlikdə Eniqmanın kriptoanalizi ilə məşğul olurdu. 1939-cu ilin iyulunda Varşavada keçirilən görüşdə Polşanın məxfi məlumatlar bürosu Britaniya və Fransa tərəfinə Eniqmanın rotorlarında əlaqə və məlumatların deşifrə edilməsi metodu haqqında informasiya ötürdükdən qısa müddət sonra Türinq və Noks problemin daha effektiv həlli üçün fəaliyyətə başladılar. Polşa metodu indikator prosedurlarındakı nöqsanların aşkarlanmasına əsaslanırdı, buna görə də onların bu üsulu uğursuzluqla nəticələndi – almanlar 1940-cı ilin may ayına qədər Eniqmanın bütün çatışmamazlıqlarını aradan qaldırmağı bacarırlar. Türinqin yanaşması daha çox ümumi olub, ilkin mətn ardıcıllıqlarının artırılması metoduna əsaslanırdı – o məhz Eniqma kodunun deşifrə olunması üçün Bombe adlı ilkin və funksional spesifikasiyanı hazırlamışdı.
4 sentyabr 1939-cu ildə, yəni Böyük Britaniyanın Üçüncü Reyxə müharibə elan etməsinin ertəsi günü, Türinq Bletçli Park geri qayıdır – o zamanlar burada Hökumət əlaqələr mərkəzinin baş qərargahı yerləşirdi.
"Bombe" üçün spesifikasiya Türinqin hərbi kriptoanaliz sahəsində beş ən mühüm nailiyyətlərindən yalnız birisi idi. Alim həm də Almaniya Hərbi-Dəniz Qüvvələrinin indikator prosesini müəyyən etmişdir; o, Bombe maşınından istifadə üçün, statistik analizə əsaslanan və daha effektiv olan "Bamburismus" adlı üsul hazırlamışdı; Lorenz maşınının parametrlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün "Türinceri" adlı metod işləmişdi; müharibənin sonuna yaxın Türinq "Delilah" adlı portativ şifrator kəşf etmişdi.
Şifrələrin yozulması prosesi zamanı Türinqin istifadə etdiyi müxtəlif imkanların optimallaşdırılması və araşdırmaların statistik yanaşması, ümumilikdə informatika elmində yenilik idi. Türinqin əvvəlcə GCCS, daha sonra isə GCHQ mərkəzləri üçün yazdığı elmi işlər (onlardan biri "Kriptoanalizdə ehtimal yanaşmasının tətbiq edilməsi barədə məruzə", digəri isə "Statistika və təkrarlanma barədə sənəd" adlanırdı ) özü-özlüyündə bəşəriyyət üçün o qədər böyük dəyəri təmsil edirdilər ki, onların Milli arxivə təqdim olunması yalnız 2012-ci ilin aprel ayında, yəni alimin anadan olmasının yüzilliyinə həsr olunmuş bayrama az qalmış baş tutmuşdur. GCHQ-də çalışan işçilərdən birisinin bildirdiyinə görə, Türinq tərəfindən tərtib olunmuş elmi işlərin bu qədər uzun müddət istifadə olunması, onun əhəmiyyətinin misilsiz olduğunu sübut edir. 1945-ci ildə Türinq hərbi xidmətlərə görə kral VI Georq tərəfindən Britaniya imperiyasının ordeni ilə təltif olunmuşdu, amma bu fakt uzun illər ictimaiyyətdən gizli saxlanılırdı.
Bletçli Parkda Türinqin "ekssentrik və tuhaf adam" reputasiyası var idi. O, həmkarlarının əhatəsində "Prof" adı ilə tanınırdı; onun "Eniqmaya" həsr olunmuş elmi işlərini isə qısaca olaraq "Prof kitabları" adlandırırdılar. Ronald Levinin dediyinə görə, bir zamanlar Bletçli Parkda çalışmış İrvinq Con Qud həmkarı Türinq barədə bunları söyləmişdi: .
Türinq-Velşman maşını
<div class="floatright" style="background-color:#EEEEEE;border:1px; font-size:90%; solid #C8C8C8;padding:1em;text-align:center"> 148px 128px Türinq maşınının sxematik illüstrasiyası (solda) və Eniqma kodunu deşifrə edən "Bombe" adlı elektron-mexaniki maşın (sağda) Bletçli Parka gəldikdən sonra bir neçə həftə ərzində, Türinq Eniqma şifrinin sındırılması üçün polyak alimlərinin yaratdıqları kriptoloji bombadan daha səmərəli və effektiv yardımçı ola biləcək elektromexaniki maşın üçün spesifikasiya yazmışdır. Riyaziyyatçı Qordon Velşmanın təklifləri ilə təkmilləşdirilən Türinq maşını, "Eniqma" məlumatlarının oxunması üçün mühüm vasitəyə çevrilmişdir. Bu yeni mexaniki vasitə Bombe adlandırılmışdır.
Maşın məşhur açıq mətnlərə əsaslanaraq, məlumatların şifrlənməsi üçün istifadə olunan mümkün kökləmələri axtarırdı (məsələn, rotor qaydası, rotorun vəziyyəti, panelin kommutasion birləşmələri). Rotorların hər bir mümkün tənzimləməsi üçün maşın açıq mətnlərə əsaslanaraq (onun məzmunu və strukturuna) bir sıra məntiqi ehtimal əməliyyatlarını həyata keçirirdi alman sualtı qayıqlarında 1019 və yaxud 1022 modifikasiya taktı (vəziyyəti) istifadə olunurdu. Daha sonra maşın ziddiyyətləri müəyyən edərək, parametrlər yığımını rədd edir və növbəti hissəyə keçirdi. Beləliklə, mümkün dəstin böyük hissəsi ələnirdi və sonda dəqiq analiz üçün cəmi bir neçə variant qalırdı. İlk hesablama maşını 1940-cı il martın 18-də istismara buraxılmışdı. Açarların ifazəsi saatın cingildəməsinə bəznəyən səsin müşayiəti ilə mexaniki təbillərin fırlanması hesabına yerinə yetirilirdi.
1941-ci ilin payızında Alan Türinqi və onun həmkarları Qordon Velş, Aleksandr Hyu və Stüart Milner-Bari məyusluqla üz-üzə qalmışdılar. Polşa şifr bürosunun tərtib etdiyi planların əsasında onlar "Eniqma" şifrini effektiv şəkildə qırmağı bacaran sistem işini qurmağı bacarırlar, ancaq əsas problem insan və resur sayının çox az olmasında idi, buna görə də bütün məlumatların deşifrə olunması üçün kifayət qədər vaxt çatmırdı. Bununla belə, deşifratorların uğurları sayəsində, 1941-ci ilin yayında alman sualtı qayıqlarının fəaliyyəti nəticəsində okean sualrına qərq olmuş gəmilərin yük itkiləri 3 ay ərzində 100 000 tona qədər azalmışdır, amma bu hələ də kifayət deyildi. Almanların daimi təkmilləşmələrin öhdəsindən gəlmək üçün qrup ezvləri üçün daha çox maliyyə resursları lazım idi. Daha çox insanı işə cəlb etmək və yeni maşınların hazırlaması üçün maliyyələşdirilmə cəhdləri rəsmi yollarla heç nəyə gətirib çıxarmadı. Nəhayət, oktyabrın 28-də bütün qaydaları pozaraq, onlar Çörçillə məktub göndərirlər. Məktubda Türinq və onun həmkarları xüsusilə vurğulamışlar ki, onların tələbləri mümkün səmərə ilə müqayisədə heçə bərabərdir.
Effekt özünü çox gözlətmir, məktubu oxuyan Çörçill dərhal general İsmeyə belə bir sərəncam verir :
Hut 8 "Eniqma" HDQ
thumbnail|left|220px|Hazırda Bletçli Parkda saxlanılan "Bombe" maşınının tam fəaliyyət göstərən surəti
Türinq qərara gəlir ki, xüsusilə çətin bir tapşırıq olan Almaniya HDQ-nə məxsus Eniqmanın analizi ilə məşğul olsun, çünki, onun sözlərinə görə "heç kim bununla məşğul olmamışdı" və o, "bu problemi öz öhdəsinə götürə bilərdi". 1939-cu ilin dekabrında Türinq, Eniqmanın digər sistemlərlə müqayisədə xüsusilə mürəkkəb quruluşa malik olan indikator sistemini yığa bilmişdi.
Həmin gecə Türinqin ağlına, HDQ-dən Eniqma şifrələri vasitəsilə gələn məlumatları anlamağa kömək edəcək statistik texnika ardıcıllığı – yəni qısaca olaraq Banburismus ideyası gəlir (macar riyaziyyatçısı Abraham Vald onu sonradan Statistik təhlil ardıcıllığı adlandırmışdı). Bunun üçün o, informasiya entropiyasında istifadə olunacaq 10 əsaslı ban adlı yeni loqarifm ölçü vahidini tətbiq etmişdir. Bamburismus "Bombe" maşınındakı kökləmələrin yoxlanılması üçün zəruri olan vaxt sayını xeyli azaldaraq, Eniqma rotorlarının müəyyən ardıcıllıqlarını istisna edə bilərdi.
1941-ci ildə Türinq Bletçli Parkda onunla birgə çalışan Coan Klarka evlənmək təklifi edir – onlar nişanlanırlar, lakin onun ömrü çox qısa olur. Nişanlısına homoseksual olduğunu etiraf edən Türinq (şayiələrə görə, Klark ona qarşı hər zaman "laqeydcəsinə" yanaşırdı) qərara gəldi ki, işi toya qədər çatdırmaq lazımsız bir addımdır.
1942-ci ilin noyabrında Türinq ABŞ-yə yola düşür; o, orada Eniqmanın sındırılması və Vaşinqtonda "Bombe" maşınlarının qurulması üzərində HDQ-nin kriptoanalitikləri ilə birlikdə çalışırdı. ABŞ-də olduğu müddət ərzində, o, Ohayo ştatında yerləşən Dayton kompüter laboratoriyasını ziyarət edir və onun amerikan istehsallı Bombe-ların dizaynına reaksiyası elə də çox ümidverici olmur.
Amerikada olarkən, Türinq danışığı şifrləməyə imkan yaradacaq bir qurğunun hazırlanmasında Bell Labs-da işləyən alimlərə yardımçı olmuşdu.
Alan Bletçli Parka 1943-cü ilin mart ayında qayıdır. Onun yoxluğu zamanı Aleksandr Hyu Hut 8 komandasında rəhbər mövqeyini rəsmən əldə etmişdi; iş yoldaşlarının gündəlik işləri ilə bağlı yaranan ətalət hissi Türinqi narahat etmədiyini görən Aleksandr, faktiki olaraq bundan öncə də bir müddət bu vəzifəni icra edirdi. Alim Bletçli Parkda kriptoanaliz üzrə Baş məsləhətçi vəzifəsini tutmuşdu.
Aleksandr Hyu Türinqin çoxsaylı töhfələri barədə bunları demişdi: .
Colossus
1942-ci ilin iyulunda Türinq Almaniya ali komandanlığının məlumatların ötürülməsi üçün istifadə olunan "Lorenz" kodunun deşifrəsində iştirak etmişdi. Lorenz ondan öncəki "Eniqmadan" daha mürəkkəb idi və mövcud üsullarla şifrin açılmasına ciddi-cəhdlə müqavimət göstərirdi. Türinq deşifrator konstruksiyasında elektron lampalardan istifadə etməyi təklif edir və komandaya təcrübəli mühəndis-elektrik Tommi Flauersi dəvət etdi. Beləliklə riyaziyyatçı və mühəndislərin birgə səyi nəticəsində "Koloss" adlı dünyada ilk hesablayan elektron maşın (HEM) hazırlanmışdır. 1944-cü ildə məhz Kolossun köməyi ilə Lorenz kodu nəhayət sındırılır, bu, müttəfiqlərə Ali Almaniya rəhbərliyinin bütün yazışmalarını oxumağa imkan vermişdir.
Erkən kompüterlər və Türinq testi
ACE-nın inşası tamamilə mümkün olmasına baxmayaraq, Bletçli Parkı əhatə edən məxfilik işin əvvəlində gecikmələrə gətirib çıxarmışdır, bu isə Türinqi çox məyus etmişdir. 1947-ci ilin sonunda o, bir illik məzuniyyət xatirinə Kembricə qayıdır, bu müddət ərzində o, "Machinery Intelligent" üzərində səmərəli şəkildə işləyir; o sağ ikən bu əsər təəssüf ki nəşr olunmamışdır. Alan Türinq Kembricdə olarkən, Pilot ACE onun yoxluğu zamanı inşa edilmişdir. Özünün ilk proqramını o, 10 may 1950-ci ildə yerinə yetirmişdir. ACE-nin tam versiyası heç bir zaman inşa olunmamasına baxmayaraq, məsələn, DEUCE və Bendix G-15 kimi bəzi kompüterlərin onunla çoxlu oxşarlığı var idi.
Milli fizika laboratoriyasında işləyən zaman Alan Türinq qaçış idman növü ilə fəal məşğul olurdu və adətən Volton Yüngül Atletika klubunun yarışlarında çıxış edirdi. Türinq bu kluba 1945-ci ilin sonunda daxil olur və qısa bir zaman içərisində dünya səviyyəli nəticələrini göstərməyə başlayır. Onun ən yaxşı marafon göstəricisi 2 saat 46 dəqiqə və 3 saniyə idi, ancaq bu 1948-ci il Olimpiya Oyunları qalibinin göstərici vaxtından 11 dəqiqə çox idi, həmin ildə amma daha əvvəl dərə-təpəli ərazdə keçirilən qaçış yarışında Alan Olimpiya Oyunlarının gümüş mükafatçısı Tom Riçardsdan tez finişə çatmışdır.
Müdavim Kelli (film, 2002)
Müdavim Kelli — 2002-ci ildə ekranlara çıxan orijinal Disney Channel filmidir.
Alan Türinq
Erkən kompüterlər və Türinq testi
1948-ci ildə Alan Türinq Mançester Universitetinin riyaziyyat departamentində Reader fəxri adını almışdı. Orada o, 1949-cu ildə kompüter laboratoriyasının direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdu; bu binada Manchester Mark I adlı və operativ yaddaşlı ilk elektron kompüterin proqramlaşdırma işləri cəmlənmişdir. Eyni zamanda Türinq daha mücərrəd riyazi məsələlər üzərində işləməyə davam edirdi, özünün "Computing Machinery and Intelligence" elmi işində isə ("Mind" jurnal, 1950-ci ilin oktyabr ayı) o, süni intellekt probleminə müraciət edir və bunun həlli üçün daha sonralar Türinq testi adlanacaq bir eksperimenti təcrübədən keçirməyi təklif edir. Ümumi mənada bu test bir mütəxəssisin, maşının performansı ilə bir insanı ayırd edib edə bilməyəcəyini ölçür. Əgər ayırd edə bilməzsə, maşın insanlar qədər zehni bacarığa sahib olduğu deməkdir. Bu testdə təcrübəni edən adam kompüter və insanı görmür. Təcrübəni edən hansıyla əlaqədə olduğunu bilmədən bunların ikisinə də sual verir. Təcrübəni edən adamın soruşduğu suallar və təcrübədə iştirak edən maşın və insanın verdiyi cavablar bir ekranda yazılı olaraq verilir. Məqsəd, təcrübəni aparanın uyğun suallar ilə bunlardan hansının insan, hansının kompüter olduğunu tapmasıdır. Əgər təcrübəni edən adam etibarlı bir şəkildə bunu söyləyə bilməzsə, o zaman kompüter Türinq testini keçər və insanlar qədər qabiliyyətli olduğu fərz edilər. Hal-hazırda Türinqin əks testinə əsaslanan CAPTCHA internetdə geniş yayılıbdır.
1948-ci ildə Alan öz keçmiş həmkarı Devid Çampernovn ilə birgə kompüter üçün hələ mövcud olmayan şahmat proqramını yazmağa başlamışdır. 1952-ci ildə şahmat oyununun reallaşdırmaq üçün münasib qurğunun yaxın illərdə yaradılmasının mümkünsüzlüyünü anlayan Türinq, gələcək maşının hərəkətlərini stimulyasiya etməklə (yarım saatdan bir yalnız gediş etməklə) həmkarları ilə birgə şahmat oyununu oynayır. Oyunun gedişi videoya çəkilir və nəticədə psevdoproqram Türinqin həmkarı Alek Qliniyə uduzur, amma Çampernovnun həyat yoldaşına partiyaların birində qalib gəlir.
1948-ci ildə Türinq LU-ayırması metodunu kəşv etmişdir, bu üsul tənliklərin həlli üçün bu gün də istifadə olunur.
Morfogenez
1952-ci ildə Türinq "Morfogenezin kimyəvi əsasları" adlı elm işini dərc edir, burada ilk dəfə olaraq materiyanın özünütəşkiletmə prosesi riyazi dəqiqliklə təsvir edilmişdir. Fibonaççi ardıcıllığına uyğun olan yarpaq düzümü və bitki strukturlarında Fibonaççi ədədlərinin mövcudluğu onun əsas maraq sahəsi idi. Onun sonrakı işlər 1992-cu ilə qədər dərc olunmamışdır, 1993-cü ildə onun əsərlərindən ibarət toplu nəhayət satışa buraxılmışdır. Türinqin bu sahədə etdiyi töhfələr əsas sayılır.
Türinqin ədəbsizlikdə ittiham olunması
thumb|left|220px|Alan Türinqin Uilmsloudakı mənzili 1952-ci ilin yanvar ayında Alan Türinq Mançesterdə kinoteatrının yaxınlığında Arnold Mürrey adlı on doqquz yaşlı işçi ilə tanış olur. Alan onu yol kənarında olan restorana dəvət etdi. Utancaq və mavi gözlü, çəkingən xasiyyətli, zərif saçlı, əksər yüksək təhsilli insanlardan daha tərbiyəli və açıq fikirli insan olan Arnold Alanın yumşaq yerinə və digər yerlərinə toxundu. Türinq ona öz işindən danışdı, Arnold isə bir neçə sual verərək kəşflərlə maraqlandığını göstərdi. Birgə nahardan sonra Türrinq Mürreyə onun evində istirahət günlərini keçirməyi təklif edir, gənc işçi onun təklifini qəbul etsə də, həmin gün görüşə gəlmir. Cütlük növbəti bazar ertəsi günü Mançesterdə yenidən görüşür və Mürrey bu dəfə Türinqi evinə qədər ötürməyə razılaşır. Gənc oğlan 12 yanvar 1952-ci ildə Alanın Uilmsloudakı evinə qonaq gəlir. İki gün sonra isə onlar gecəni birlikdə keçirirlər. Fahişəlik kimi qəbul edilməməsi üçün Arnold Alanın pul təklifindən imtina edir. Növbəti gün Alan pul qabından £10 əskik olduğunu görür. Növbəti həftə onlar görüşdükdə Alan Arnolda onun pulunu götürdüyünü desə də, Arnold bunu boynuna almır, lakin, borclu olduğunu deyir və £3 borc istəyir. 18 yanvarda Arnold daha £7 borc alır.
Bir neçə gün sonra, Mürrey şəriki ilə birlikdə alimin evini soyur, Türinq dərhal bu barədə polisə xəbər verir və araşdırma prosesində təqsirləndirilən şəxslə cinsi əlaqədə olduğunu etiraf edir. O vaxtlar Birləşmiş Krallıqda kişilər arasında istənilən homoseksual fəallıq qanunazidd hərəkət kimi qiymətləndirilirdi, buna görə də, hər iki şəxsə "Labuşer düzəlişinə" uyğun olaraq nalayiq davranışda ittihamı irəli sürülmüşdü. Türinqə həbs cəzası ilə libidonu boğmaq üçün tətbiq olunan hormonal terapiya arasında seçim hüququ verilmişdir. Alim öz layihələri üzərində işləri davam etdirmək imkanına malik olması üçün hormonal dietilstilbestrol inyeksiyarı ilə terapiyaya üstünlük verir. Bu müalicə bir il davam edir və alimdə impotensiya və ginekomastiyanın yaranmasına səbəb olur. İstintaq bitəndən sonra, Mürrey şərti azadlığa buraxılır.
Türinqə irəli sürülmüş ittihamlar, onun etibarlıq statusunun itirilməsinə və GCHQ mərkəzində tutduğu kriptoanaliz üzrə məsləhətçi vəzifəsindən kənarlaşdırılmasına gətirib çıxarır. O vaxt Kembric beşliyinə daxil olan iki üzvün – yəni Donald Makleyn və Qay Börcessin Sovet agentləri tərəfindən homoseksual casuslar kimi öz tərəflərinə cəlb edilməsi barədə məlumatlar yayıldıqdan sonra, Böyük Britaniya DTK-sında bəzi narahatçılıqlar yaranmışdır. Alan heç vaxt casusluqda günahlandırılmamışdır, ancaq məxfilik aktına uyğun olaraq ona Bletçli Parkda bir zamanlar tutduğu vəzifənin təfərrüatlarını başqa şəxslərlə müzakirə etmək qadağan edilmişdir.
Ölümü
8 iyun 1954-cü ildə Alan Türinqin meyiti yaşadığı mənzildə tapılmışdır. Aparılan autopsiya nəticəsində, alimin sianidlə zəhərləndiyi müəyyənləşdirmişdir. Yatağn yanındakı şkafda dişlənmiş alma aşkarlansa da, onun tərkibində sianidin olduğunu yoxlamaq üçün test keçirilməmişdir, lakin, məhz almanın zəhərli olması məlumatı geniş yayılmışdır. Araşdırma zamanı, alimin intihar etdiyi müəyyənləşdirilmişdir. Alimin meyiti 12 iyun 1954-cü ildə Surrey qraflığının Uokinq şəhərində yerləşən Krematoriumda yandırılmışdır.
Hoces və Devid Levit güman edirlər ki, Türinq uşaqlıqdan bəri sevdiyi Qrimm qardaşları tərəfindən yazılmış "Ağbəniz və yeddi cırtdan" nağılının Disney adaptasiyasında olan səhnəni xəyalında canlandırımış və özünəqəsd etmişdir. Levitin dediyinə görə: . Türinqin yaxın dostu olmuş Alan Qarner də bu versiyanın tərəfdarıdır – o, 2011-ci ildə The Guardian qəzeti üçün yaratdığı məqaləsində məhz bu barədə yazmışdır. Doktor Cek Kopeland açılışın nəticələrini diqqətli şəkildə tədqiq etdikdən sonra belə qərara gəlmişdir: zəhərlənmə yüksək dərəcədə hidrosiyanik sulfat turşusu ilə qarışmış havanın qəbul edilməsi nəticəsində baş vermişdir. Həmçinin Türinq adətən yatmazdan əvvəl alma yeyirdi, buna görə də yatağın yanında almanın yarımçıq vəziyyətdə qalmasında qeyri-adi heç nə yoxdur; alim sadəcə olaraq onu yeyib qurtara bilməmişdir. Üstəlik Türinq hormonal terapiyaya münasibətini "yumor hissi" ilə bəsləyir (hormonal müalicə bir il əvvəl başa çatmışdır) və qəm-qüssə əlamətlərini bildirmirdi, əksinə, o, istirahət günlərindən sonra məşğul olmağı planlaşdırdığı işlərin siyahısını tərtib etmişdi. Alimin anası hesab edirdi ki, onun oğlunun ölümü adi təsadüf idi və kimyəvi maddələrin səliqəsiz saxlanmasından irəli gəlirdi, lakin Hoces hesab edir ki, Türinq anasının qanını qaraltmağı istəmədiyindən, hər şeyi əvvəlcədən "təsadüf" kimi qiymətləndiriləcək bir intihar ssenarisini planlaşdırmışdı.
Sonrakı qəbulu və tərifləndirilməsi
<div class="floatright" style="background-color:#EEEEEE;border:1px; font-size:90%; solid #C8C8C8;padding:1em;text-align:center"> 188px 2012-ci ildə Türinqin anadan olmasının yüz illiyində, Britaniya səfirliyinin üzvləri Almaniyanın Berlin şəhərində alimin xatirəsinə həsr olunmuş gey praydda iştirak etmişdilər (solda) Alan Türinq 2015-ci ildə keçirilən London gey praydının simvolu seçilmişdir (sağda) Ölümündən qısa müddət sonra Alan Türinqin bioqrafiyası London Kral Cəmiyyəti tərəfindən nəşr edilmiş, lakin Rəsmi Məxfi Akt olduğuna görə həyatının müharibə dövrü açıqlanmamışdır:
“Müharibə ərəfəsində üç fərqli riyazı mövzuda yazılmış üç mükəmməl məqalə onun üzərində işlədiyi məsələni necə keyfiyyətlə həll etməsini göstərir. Xarici İşlər Nazirliyindəki fəaliyyətinə görə o, Britaniya İmperiyasının Ordeni ilə təltif edilmişdi.”
1996-cı ildən etibarən Hesablama Texnologiyası Assosasiyası (ACM) tərəfindən hər il, hesablama sahəsindəki texniki və nəzəri uğurlara görə təqdim edilən Türinq Mükafatı öz sahəsinə görə ən nüfuzlu mükafat olmaqla Nobel mükafatına bərabər tutulur.
23 iyun 1988-ci ildə Türinqin 86-cı doğum günündə bioqrafı Endryu Hudcs, onun doğulduğu və uşaqlıq illərini keçirdiyi Varrinqton Kresent, Londondakı sonradan "Colonnade Hotel" kimi istifadə olunan binaya rəsmi İngiltərə Mədəni İrs mavi lövhəsi vurdurmuşdur. 7 iyun 2004-cü ildə ölümünün 50-ci il dönəminin qeyd edilməsi üçün Hollimeyd, Uilmslov, Çeşirdəki evə xatirə lövhəsi vurulmuşdur.
13 mart 2000-ci ildə Sent-Vinsent və Qrenadində XX əsrin böyük uğurlarını qeyd etmək üçün xüsusi poçt markaları seriyası buraxılmışdır ki, onlardan da birində Alan Türinq təsvir olunmuş, arxasında isə 0s və 1s təkrar olunur və qeyd edilir: "1937: Alan Türinq dijital hesablama nəzəriyyəsini yaratmışdır." 1 aprel 2003-cü ildə Türinqin Bleçli Parkdak işi IEEE Milestone adlandırılmışdır. 28 oktyabr 2004-cü ildə Türinqin ölümünün 50 illiyinin qeyd edilməsi üçün Gildforddakı Surrey Universitetində alimin Con V. Mills tərəfindən işlənmiş heykəli ucaldılmışdır; heykəldə kamp ətrafında kitablarını daşıyan Türinq təsvir olunmuşdur. 2006-cı il Boston praydı Türinqin şərəfinə adlandırılmışdır.
Türinq, 2008-ci ildə BBC tərəfindən istehsal olunmuş "Təhlükəli bilik" adlı sənədli filmdə xatırlanan 4 riyaziyyatçıdan biridir. Prinston Universiteti həftəlik nəşrində Alan Türinqi ABŞ prezidenti Ceyms Medisondan sonra universitetin ikinci ən mühüm yetişdirməsi adlandırmışdır. 19 iyun 2007-ci ildə Bleçli Parkda Türinqin həyat ölçülü, 1,5 ton ağırlıqlı heykəli ucaldılmışdır. Heykəl ABŞ biznesmeni Sidni Frankın maliyyə dəstəyi ilə, heykəltaraş Stefan Ketl tərəfindən yarım milyondan çox Valliya şiferi parçaları istifadə etməklə yaradılmışdır.