cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bosniya və Herseqovina bayrağı
Alternativ versiyalar
Təkliflər toplusunda təklif olunan ilk bayraq Çexiya bayrağına bənzər "Çex Nümunəsi" idi. Bosniya və Herseqovinada yaşayan hər üç qurucu xalqı təmsil etmək üçün nəzərdə tutulmuşdu. Növbəti təklif "Laurel budağı" oldu. Bayraq Birləşmiş Millətlər bayrağının açıq mavi rənginə əsaslanırdı. Ortada qızıl bir zeytun budağı vardı. Zeytun budağı BMT-nin emblemindən götürülmüşdür. Budaq saat yönünün əksinə 30 dərəcə ətrafında dünmüş şəkildə idi. Üçüncü təklif "Xəritə" təklifi idi. Açıq mavi rəngdən də istifadə ediləcək bayrağın mərkəzində Bosniya və Herseqovinanın ağ kontur xəritəsi var idi. Buna baxmayaraq konturun rəngini ifadə edən heç bir rəsmi mətn dərc olunmamışdı.
Benyamin (Xəzər xaqanı)
Benjamin və ya Benyamin — 9-cu əsrin sonlarında və 10-cu əsrin əvvəllərində hökmdarlıq edən Xəzər xaqanı (ehtimal ki, xaqan bəy).
Haqqında məlumat "Schechter Letter" adlı bir sənədlə əldə edilmişdir. Peçeneq, burtas, onogur və bulqarların birliyinə qarşı mübarizə aparmışdı. Ondan sonra hakimiyyətə II Aaron keçdi.
Maskulanlıq
thumb|[[Qədim yunan mifologiyasında Herakl Apollon kişiliyi ilə eyni mənadadırlar.]] Kişilik və ya maskulanlıq, əsasən kişi olmaq ilə əlaqələndirilən bir sıra rollar, davranışlar və xüsusiyyətlərdir. Kişilik həm sosial, həm də bioloji aktiv amillərdən ibarətdir.
Yengiabad (Sayınqala)
Yengiabad - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Sayınqala şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 774 nəfər yaşayır (182 ailə).
Avropa banklararası təklif faiz dərəcəsi
thumb|1999–2015-ci illər üçün EURIBOR-da dəyişiklik: Yaşıl — həftəlik; mavi — üç ay; qırmızı — on iki aylıq [[Fayl:Euro Monetary Policy.webp|thumb|350px|right|Avro Pul siyasəti {{legend|#0076BA|Avrozonada ildən-ilə inflyasiya}}
]] Avropa banklararası təklif faiz dərəcəsi (European Interbank Offered Rate, ) — avro ilə verilən banklararası kreditlər üzrə orta faiz dərəcəsi. Aİ-yə üzv dövlətlərin, eləcə də İslandiya, Norveç, İsveçrə və Maliyyə Bazarları Assosiasiyasının kredit təşkilatlarının maraqlarını təmsil edən Avropa Bank Federasiyasının dəstəyi ilə müəyyən edilir. Məzənnə müxtəlif dövrlər üçün hesablanır — 1 həftədən 12 aya qədər. Məzənnənin hesablanması və dərc edilməsi Reuters tərəfindən hər gün CET saat 11:00-da birinci dərəcəli reytinqə malik bir neçə onlarla bankın təqdim etdiyi məlumatlar əsasında həyata keçirilir. Kotirovka edilmiş bankların siyahısı yüksək reytinq tələblərinə uyğunluq baxımından mütəmadi olaraq nəzərdən keçirilir. Hesablama üçün ən yüksək və ən aşağı kotirovkaların 15%-i atılır, qalanları orta hesablanır və nəticə 3 onluq yerə yuvarlaqlaşdırılır.
Sfera
Euribor, avro ilə ifadə olunan forvard faiz dərəcəsi müqavilələri, qısamüddətli faiz dərəcəsi fyuçers müqavilələri və faiz dərəcəsi svopları üçün LIBOR-un adətən sterlinq və ABŞ dolları ilə ifadə olunan alətlər üçün istifadə edildiyi kimi, istinad dərəcəsi kimi istifadə olunur. Beləliklə, onlar dünyanın ən likvid və aktiv faiz bazarları üçün əsas yaradırlar.
Paris PIBOR, Frankfurt FIBOR və Helsinki Helibor kimi daxili istinad tarifləri 1 yanvar 1999-cu ildə EMU-da Euribor ilə birləşdi.
Euribor, Londonda 16 böyük bank tərəfindən müəyyən edilmiş daha az istifadə olunan "Avro LIBOR" dərəcələrindən fərqləndirilməlidir.
Arqon
Arqon (Ar) – D.İ. Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 18-ci element. O, nəcib qazdır, 1894-cü ildə havadan ingilis fiziki Con Vilyam Rele (1842-1919) və şotland kimyaçısı Vilyam Ramzay tərəfindən ayrılmışdır. O, heç bir maddə ilə reaksiyaya girmir və buna görə də bu adı almışdır, yunanca argos - “fəaliyyətsiz”. Bu adı kimyaçı X.C.Madan təklif etmişdir. O, 1894-cü ilin avqustun 13-də Oksfordda Britaniya elmə dəstək assosiasiyasının iclasına sədrlik edirdi və həmin iclasda Reley və Ramzay yeni qazın kəşfi haqqında məlumat verirdi. 1904-cü ildə Vilyam Ramzay arqon və digər təsirsiz qazları kəşf etdiyi üçün kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb, fizik Con Vilyam Strett (lord Reley) həmin ildə  mahiyyətcə eyni kəşfə görə fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb. Elektrikli işıqlandırma lampalarında və fluoressensiya balonlarda istifadə edilir. Elektrik arxlarıyla edilən kəsici və qaynaq əməliyyatlarında, həmçinin, silikon və germanium kristallarının istehsalında qoruyucu soyqaz olaraq istifadə edilir. Titan və bənzəri reaktiv elementlərin əldə edilməsində rol oynayır. Radiasiya səviyyələrini ölçən Geiger sayğaclarında da istifadə edilir.
Gender rolu
thumb|[[Gender simvolları. Roma mifologiyasına əsasən qırmızı qadın rəmzi olan Veneranın, mavi isə kişilik simvolu olan Marsın simvoludur.]]
Gender rolu, insanların həqiqi və ya qəbul edilən cinsiyyətinə və ya cinsiyyətinə görə ümumiyyətlə qəbul edilmiş, uyğun və ya arzu olunan davranış növlərini zorla qəbul edən sosial normalar toplusudur. Gender rolları ümumiyyətlə dişilik və maskulanlıq anlayışları ətrafında formalaşsa da, istisnalar və dəyişikliklər də vardır. Cinslə əlaqəli gözləntilər mədəniyyətlər arasında çox fərqlənə bildiyi kimi onun bəzi xüsusiyyətləri də bir çox mədəniyyət üçün ümumidir. Bu gün gender rollarının və növlərinin bioloji cəhətdən müəyyən olub-olmaması və ya sosial quruluşun nəticəsi olub-olmaması barədə davam edən mübahisə mövcuddur.
Müxtəlif qruplar, xüsusən də feminist hərəkat, repressiv və qüsurlu olduqlarına inandıqları dominant gender rollarını dəyişdirmək üçün səy göstərmişdirlər.
Gender rolu termini ilk dəfə 1955-ci ildə John Money tərəfindən açıq şəkildə bioloji cinsiyyət təyin olunmadığı zaman interseks fərdlərinin araşdırılmasında kişi və ya qadın statuslarını necə göstərdiklərini izah etmək üçün istifadə edilmişdir.
IV Karl (İspaniya kralı)
IV Karl  — İspaniya kralı.
Don (dəqiqləşdirmə)
Çaylar
Münhen aviasiya qəzası
1958-ci ilin 6 fevralında Münhendə Aviasiya qəzası — 6 fevral 1958-ci ildə Münhen-Roma hava limanında baş vermiş təyyarə qəzası. İngilis hava yolu şirkəti "British European Airways"ə məxsus BE609 nömrəli reysi ilə Belqrad-Münhen-Mançester marşrutu ilə uçan təyyarəsi "Airspeed AS.57"ın Münhen hava limanında üçüncü uçuş cəhdindən sonra qəzaya uğrayıb. Təyyarənin göyərtəsində ingilis futbol klubu "Mançester Yunayted"in futbolçuları, məşqçiləri, azarkeş və jurnalistlər var idi. Təyyarədəki 44 nəfərdən 23-ü həlak olmuş, 19 nəfər isə yaralanmışdı. Yaralılar Münhen xəstəxanasına aparılmışdı.
NGC 7306
NGC 7306, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Cənub Balığı bürcü istiqamətində yerləşir. Sb tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
IV Karl (İspaniya kralı)
Atası Neapol və Siciliya kralı III Karl, anası isə Polşa kralı III Avqustun qızı Mariya Amaliyadır. 10 avqust 1759-cu ildə sonsuz əmisi VI Ferdinandın vəfatının ardından atası İspaniya taxtına əyləşdi. Atasının ikinci oğlu olmasına baxmayaraq İspaniya taxtının varisi — infant elan edildi. Çünki III Karlın ilk oğlu Antonio əqli xəstə idi və taxt sırasından çıxarılmışdı.
Teist təkamül
Teist təkamül (Tanrıya bənzər təkamül, təkamül kreativizmi), klassik dini təlimlərdəki Tanrı və yaradılışı müasir elmi anlayışdakı bioloji təkamül nəzəriyyəsinə uyğun edən bir görüşdür. Teist təkamül elmi bir nəzəriyyə deyil, təkamül elmini və bəzi dini izahları əlaqələndirən bir görüşdür. Bu şəkildə teistik təkamül nəzəriyyəsinə baxanlar dinlə elm arasındakı qarşıdurmanı rədd edir və yaradılışın təkamül izahının dini baxımdan problemli olmadığını düşünürlər.
Dörd Dağ adaları
Dörd Dağ adaları  (Islands of Four Mountains Islands) — Aleut arxipelaqında yerləşən bir qrup ada. Dəniz yolları ilə həmsərhəddir və qərbdə Amukta boğazı ilə Andreyanov adaları, həmçinin şərqdə Samalqa boğazı ilə Foks adaları arasında yerləşir. İnzibati cəhətdən adalar Amerikanın Alyaska ştatına aiddir.
Coğrafiya
Bütün zəncirin uzunluğu 130 km, maksimum eni isə 35 km-dir. Buraya qərbdən şərqə zəncirlə uzanan bir sıra adalar daxildir: Amukta adası, Çaqulak, Yunaska, Herbert, Karlayl, Çuqinadak, Uliaqa və Kaqamil adaları. Onlardan ən böyüyü Yunaska (173,1 km²) və Çuqinadakdır (166 km²). Sonuncu əsasən aktiv Klivlend vulkanını təşkil edir.
Bütün adalar qrupunun sahəsi 545.596 km²-dir və daimi əhalisi yoxdur.
Tarix
Bu adaların adını XIX əsrin birinci yarısında rus səyyahları adalardan dördünün aktiv vulkanlarına malik olduğuna görə vermişlər: Klivlend, Karlayl, Kaqamil və Herbert.
Don (dəqiqləşdirmə)
Filmlər
Dörd Dağ adaları
Tarix
Bu adalarda 5000 il məskunlaşan aleutlar onlara Uniqan adını vermişlər. Bu da "küləklərin evi" mənasını verir, çünki burada tufanlar nadir deyil. Aleutlar bu adalara və xüsusən də Kaqamil adasına öz ata-baba yurdu kimi hörmətlə yanaşırlar. Burada ölülərini dəfn edir və mumiyalayırdılar ki, bu da bu yerin mənəvi əhəmiyyətindən xəbər verir.
Münhen aviasiya qəzası
Komanda UEFA Çempionlar Kuboku matçından sonra Belqraddan evə qayıdırdı, lakin təyyarə yanacaqdoldurma üçün Münhenə məcburi eniş etmişdi (təyyarənin yanacaq çənlərinin tutumu Belqraddan Mançesterə birbaşa uçuşa imkan vermirdi). Təyyarəyə yanacaq doldurduqdan sonra pilotlar iki dəfə təyyarəni qaldırmağa cəhd etdilər, lakin hər iki cəhd sol mühərrikdə artan titrəyişlər səbəbi ilə mümkün olamadı. Qrafikdən çox da geri qalmaq istəməyən ekipaj komandiri gecəni Münhendə keçirmək istəməyərək üçüncü qalxma cəhdinə qərar verdi.
Dörd Dağ adaları
Tarix
Müasir adla qarışıqlıq o dövrün müxtəlif xəritələrin, sxemlərinin çoxluğu və natamamlığı səbəbindən baş vermiş ola bilər. Mövcud adlar 1894-cü ildə USS Concord (PG-3) rus gəmisinin sahə heyəti tərəfindən toplanmışdır. 1895-ci ildə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Hidroqrafik Bölməsi tərəfindən nəşr edilmişdir. Bu adalardan birincisi Aleut saat qurşağına aiddir və onun vaxtı Alyaskanın vaxtından 1 saat geri qalır.
Münhen aviasiya qəzası
Üçüncü göyə qalxma cəhdində, güclü qar yağmağa başladı və bu səbəbdən uçuş zolağının sonunda iri qar tərəsi yaranmışdı. Qar təpəsinin içərisinə girən təyyarə havaya qalxmaq üçün lazım olan sürətini itirdi və uçuş zolağının sonunda olan çəpərə çırpılaraq, və sol qanadı ilə yaxınlıqdakı bir evə toxundu. Təyyarədəki 44 nəfərdən 21-i dərhal öldü, bir çoxu isə huşunu itirdi. Təyyarənin yanacaq çəninin partlayacağından ehtiyyat edən təyyarə komandiri qalan sərnişinlərə və heyət üzvlərinə təyyarədən çıxmağı və təhlükəsiz məsafəyə getməyi əmr etdi. Buna baxmayaraq, "Mançester Yunayted"in qapıçısı Harri Kreq yaralıların çıxmasına kömək etdi.
Aeroport rəhbərliyi qəzada əsas günahkar kimi təyyarənin komandiri Ceyms Teni göstərdi. Lakin 10 il sonra 1968-ci ildə Ceyms Ten bəraət aldı.
Tarixi
250px|thumb|right|[[Srvena Zvezda FK|“Srvena Zvezda” ilə cavab matçından əvvəl “Basbinin körpələri”i (fəlakətdən əvvəl son oyun)]] 1878-ci ildə “Nyuton Hit” adı ilə yaradılan, 1902-ci ildən “Mançester Yunayted” (MY) adlanan futbol komandası İkinci dünya müharibəsinə qədər xüsusi nailiyyətləri ilə öyünə bilməzdi. Müharibənin bitməsindən az sonra, 1945-ci ilin oktyabrında MY-ə yeni baş məşqçi təyin olunur. Mett (Mettyü) Basbi futbolçu kimi “Mançester Siti” və “Liverpul”da çıxışları ilə məşhur idi. Məşqçi kimi ilk iş yeri isə elə "Yunayted” oldu. Onun rəhbərliyi altında komanda dərhal birinci divizionun liderlərində birinə çevrildi.
Heraldik zanbaq
link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Fleur_de_lys_(or).svg|thumb|185x185px|Fleur-de-lis Heraldik zanbaq və ya Fleur-de-lis / fleur-de-lys (fransız dilində fleur "çiçək", lis isə "zanbaq" deməkdir.) — Avropada orta əsrlərdə geniş yayılmış heraldik simvol. Bəzəkli bir dizayn və ya simvol olaraq istifadə olunur.
Münhen aviasiya qəzası
Tarixi
Bu illərdə komandaya Dunkan Edvards, Bobbi Çarlton, Eddi Kolman, David Peqq, Albert Skenlon, Tommi Teylor, Bill Foulks, Liam Uilan kimi gənc oyunçular cəlb edilir. 1955/1956 mövsümündə oyunçularının orta yaş həddi 22 olan və buna görə də “Basbinin uşaqları” adlandırılan komanda ikinci yeri tutan “Blekpul”u 11 xal qabaqlayaraq qızıl medal qazandı. Nəticədə MY Çempionlar Kubokunda iştirak edən ilk İngiltərə komandası oldu (həmin turnirin ilk mövsümündə İngiltərə çempionu “Çelsi” iştirakdan imtina etmişdi).
Növbəti il daxili çempionat "Yunayted" üçün yenə uğurlu oldu. Komanda 64 xal toplayaraq ikinci yeri tutan “Tottenhem Hotspur”u 8 xal qabaqladı və beşinci dəfə ölkə çempionu oldu. Eləcə də yenidən Çempionlar kubokunda İngiltərəni təmsil etmək hüququ qazandı. “Basbinin körpələri” ilk iki mərhələdə İrlandiyanın “Şemrok Rovers” (6:0 və 3:2) və Çexoslovakiyanın “Dukla” (3:0 və 0:1) komandalarını adlayaraq dörddə bir finalda Yuqoslaviyanın “Srvena Zvezda” komandası ilə qarşılaşdı. 1958-ci il yanvarın 14-də evdə keçirilən ilk oyunda mançesterlilər 2:1 hesabı ilə çətin qələbə qazandılar.
Heraldik zanbaq
Fransa tarixən katolik bir xalq olduğuna görə Herald zanbağı xüsusən də fransız heraldikasında eyni zamanda, dini, siyasi, sülalə, bədii, emblematik və simvolik oldu. Simvol fransız monarxlar və Fransanın katolik müqəddəslərini təmsil edərək tarix boyu istifadə edilmişdir. Xüsusilə Məryəm və Müqəddəs İosif Fleur-de-lis ilə təsvir edilmişdir.
Münhen aviasiya qəzası
Tarixi
“Dukla”ya qarşı oyundan sonra Praqadan qayıdanda “Mançester Yunayted” oyunçuları xeyli əziyyət çəkdilər. Onlar düman üzündən Praqadan Londona deyil, Amsterdama uçdular, buradan bərə ilə Haricə keçdilər, oradan Mançesterə getdilər. Növbəti oyun üçün isə Birminhemə yollandılar. Bütün bunlar 4 gün ərzində baş verdi və komanda turnir cədvəlinin aşağılarında olan “Birminhem Siti” ilə oyunda 3:3 heç-heçə oynayaraq xal itirdi.
“Srvena Zvezda” ilə oyundan sonra belə sərgüzəştlərlə üzləşməmək üçün komanda təyyarə kirayələmişdi. "Yunayted” dalbadal üçüncü dəfə çempion olmağa can atırdı, amma turnir cədvəlində lider olan “Vulverhempton Uonderers” klubundan 6 xal geridə idi. Amma qarşıda hələ 14 oyun, o cümlədən “Vulverhempton”la əyani qarşılaşma olduğundan çempionluq şansı qalırdı.
Heraldik zanbaq
Fleur-de-lis müxtəlifnövlü simvollar blokundakı U + 269C (⚜) Unicode ilə təmsil olunur.
Münhen aviasiya qəzası
Tarixi
Fevralın 5-də Belqradda keçirilən oyun isə olduqca dramatik alındı. İlk hissədən sonra “Mançester Yunayted” 3:0 hesabı ilə irəlidə idi. Amma ikinci hissədə hesabı bərabərləşdirmək üçün yuqoslavlara cəmi 13 dəqiqə lazım gəldi. Artıq 58-ci dəqiqədə hesab 3:3 idi. Bununla belə, Mançester komandası sərfəli hesabı qoruya bildi və yarımfinala vəsiqə qazandı. Problem hələ Belqradda başladı. Komandanın hücumçusu Conni Berri pasportunu itirdiyindən təyyarə uçuşa 1 saat gec başladı. Üstəlik, icarəyə götürülən “Airspeed Ambassador” təyyarəsi qısa məsafələr üçün nəzərdə tutulduğundan onunla Belqraddan Londona uçmaq mümkün deyildi. Buna görə də fevralın 6-da Qrinviç vaxtı ilə saat 13.15-də yanacaqdoldurmaq üçün Münhendə yerə endi.
Təyyarə
Airspeed AS.57 Ambassador (qeyd nömrəsi G-ALZU, seriya 5217) 1950-ci ildə istehsal edilmişdi. Eyni ildə aprelin 5-də Lord Burghley adını aldığı British European Airways (BEA) şirkətinə verilmişdi. İki Bristol Centaurus 661 mühərrikləri ilə təmin olunmuşdu. Qəza gününə qədər isə 6363 uçuş saatı keçmişdi. .
Heyət
BE609 reysinin heyəti aşağıdakı kimi olmuşdu:
Təyyarə salonunda üç stüard və stüaressa olmuşdur:
Qəza
Təyyarə kapitanı Ceyms Teyn Airspeed AS.57 Ambassadoru Belqrada uçuş zamanı özü idarə etmiş, lakin geri dönərkən təyyarəyə nəzarəti ikinci pilot Kennet Qordon Reymentə təhvil vermişdi. Saat 14:19-da Münhen hava limanının nəzarət qülləsi təyyarənin yola düşməyə hazır olduğunu və saat 14:31-də havaya qalxmasına icazə verdiyini elan etdi. Bununla belə ikinci pilot uçuşu ləğv etdi, çünki komandir təyyarənin tam gücü ilə işlədikdə sol mühərrik təzyiq göstəricisindəki dalğalanmaların və sürətlənərkən mühərrikdə qeyri-adi səslərinin olduğunu gördü. 3 dəqiqə sonra, saat 14:34-də ikinci qalxma təşəbbüsü göstərildi, lakin 40 saniyədən sonra təyyarə yerdən qalxmadığı halda, bu da ləğv edildi. Uğursuz qalxma cəhdləri, "Elizabet" sinifinə daxil təyyarələri üçün ümumi bir problem olan yanacaq qarışığının həddindən artıq zənginləşdirilməsi səbəbindən həddindən artıq mühərrik sürətlənməsiylə əlaqələndirildi. İkinci uğursuz qalxma cəhdindən sonra bütün sərnişinlər təyyarədən düşüb hava limanında yerləşdilər. Artıq güclü qar yağmağa başlamışdı və sərnişinlər həmin gün uçuşun baş tutacağına inanmırdılar. Hətta klubun oyunçusu Edvard Dunkan özünün Mançesterdəki ev sahibəsinə belə məzmunlu teleqram da vurdu: "Bütün uçuşlar ləğv edildi, sabah yola düşürəm. Dunkan". .
Airspeed Ambassador üçüncü cəhdinə 15.03-də başladı. Bir qədər sonra sol mühərrik yenə boğulmağa başladı. Amma kapitan onun sürətini əvvəlcə azaltmaqla, sonra isə tədricən artırmaqla normal işləməsini təmin edə bildi. Az sonra, sürət 217 km/saat olanda kapitan “V-1” komandasını verdi. Bu o demək idi ki, təyyarə dayanmaq həddini keçdi. İndi yalnız bir yol qalırdı – yuxarıya. Təyyarəni idarə edən ikinci pilot Ambassadorun havaya qalxması üçün lazım olan minimum 220 km/saat sürəti və “V-2” komandasını gözləməyə başladı.
Amma aeroport işçilərinin səhlənkarlığı üzündən uçuş zolağının son 1/3 hissəsi qardan təmizlənməmişdi. Qar çamırının içinə gorən təyyarənin sürəti azalmağa başladı, 194 km/saata düşdü. Sürət təyyarəni havaya qaldırmaq üçün az idi, saxlamaq üçün isə zolağın uzunluğu çatmırdı.
Ambassador uçuş zolağından çıxdı, hava limanının hasarını dağıtdı, sol qanadı ilə yaxınlıqdakı yaşayış evinə toxundu. Hərəkətini davam etdirən təyyarə sağ tərəfi ilə taxta anqarla toqquşdu və burada olan yanacaq dolu yük maşını alışdı. 44 sərnişin və heyət üzvündən iyirmisi hadisə yerində həlak oldu. Daha bir nəfər, idman jurnalisti Frenk Svift xəstəxanaya aparılarkən keçindi.
“Mançester Yunayted”in oyunçuları
250px|thumb|right|İki mühərrikli Ambassador təyyarəsi. Daha bir oyunçu, İngiltərənin ən perspektivli futbolçusu sayılan 21 yaşlı Dunkan Edvards 15 gün sonra xəstəxanada keçindi.
“Mançester Yunayted”in məşqçi heyəti
250px|thumb|right|"Basbinin körpələri", 1955-ci ildə.
Tədqiqat
Faciədən dərhal sonra pilotun səhvi qəzanın səbəbi kimi göstərildi. Lakin sonradan əsas səbəbin təyyarənin qalxma üçün lazımi sürəti yığa bilməməsi səbəbindən uçuş zolağının sonuna doğru qar topasının yığılması olduğunu öyrənmək mümkün oldu. Təyyarə 217 km/saat sürət yığmasına baxmayaraq, qar topasına girərək sürəti 194 km/saata enmişdi. Bu da qalxma üçün yetərli deyildi. Uçuş-enmə zolağı bitdiyindən uçuşdan qaçmaq da mümkün deyildi. Ənənəvi quyruq enişi olan təyyarələr, təyyarənin ağırlıq mərkəzinə doğru enmə mövqeyinin xüsusiyyətlərinə görə qar topasına daha az həssas idi. Ambasador kimi üç təkərli burun dişli və təyyarənin ağırlıq mərkəzinin arxasında yerləşən əsas təkərlər olan yeni təyyarələr bunun üçün yararsız sayılırdı. Bu təyyarə qəzasından sonra, uçuş zolaqlarında maksimum qar topasının qalmaması üçün tədbirlər tətbiq edildi.
Aeroport rəhbərliyi qəzada əsas günahkar kimi təyyarənin komandiri Ceyms Teni göstərdi. Münhen hava limanı kapitanı məhkəməyə verdi. Lakin şahidlər məhkəməyə gəlmədiyindən o, 10 il uzandı. Yalnız 1968-ci ildə qəza yerindən çəkilmiş şəkillərin neqativlərinə baxıldıqdan sonra Ceyms Tenin günahsız olduğu məlum oldu və o, bəraət aldı. Qəzadan bir müddət sonra "British European Airways"dən qovulan Ceyms Teni təqaüdə çıxdı və Berkşirdə quşçuluq təsərrüfatı qurdu. O, 1975-ci ilin aprelində 54 yaşında ürək tutmasından öldü.
Qəzanın nəticələri
Təyyarə qəzasında "Mançester Yunayted"in 7 oyunçusu da daxil olmaqla 20 nəfər öldü. Xəstəxanaya aparılarkən yolda dünyasını dəyişən jurnalist və keçmiş futbolçu Frenk Svift 21-ci ölən oldu. Dunkan Edvards aldığı xəsarətlərdən 21 fevralda xəstəxanada öldü. Son 23-cü ölən ikinci pilot Kenet Rayment idi. O, martın 15-də həyatını itirdi. Conni Berri və Ceki Blançflauer öz karyeralarını bitirmək məcburiyyətində qaldılar. Mett Basbi ağır yaralandı və iki ay xəstəxanada qaldı, bu müddət ərzində iki dəfə keşiş tərəfindən məsh olundu. Basbi xəstəxanadan çıxdıqdan sonra İsveçrənin İnterlaken şəhərindəki reabilitasiya keçdi. O, yalnız həyat yoldaşının təkidindən sonra futbola qayıtmaq fikrinə düşdü. Həyat yoldaşının təkidi Basbini depressiyadan çıxardı və o, 1958-ci ildə İngiltərə Kubokunun finalına gedərək Mançesterə döndü.
Əsas oyunçularını itirən "Mançester Yunayted" İngiltərə çempionatının qalan 14 turunda cəmi 7 xal toplayaraq doqquzuncu yeri tutdu. Ölkə kubokunun finalında “Bolton Uonderers”ə 0:2 uduzdu. Çempionlar kubokunun yarımfinalında isə “Milan” qarşısında təslim oldu (2:1 ə 0:4). Ardıcıl üçüncü dəfə Avropa kubokunu qazanan "Real Madrid " kuboku "Manşester Yunayted"ə təqdim etməyi təklif etdi (bu təklif "Srvena Zvezda" tərəfindən də dəstəkləndi), lakin təklif UEFA tərəfindən dəstək almadı. .
Qəzadan iki ay sonra komandanı yenidən qurmağa başlayan Mett Basbi öz qarşısına onu yenidən çempion etmək və Çempionlar kubokunu qazandırmaq vəzifəsi qoydu. 20 yaşlı Bobbi Çarltonun veteran sayıdığı komandaya Albert Kuiksoll, Nobbi Staylz, David Herd, Denis Lou, Pat Krerand kimi oyunçuları cəlb edildi. "Yunayted" 1963-cü ildə öz tarixinin ən parlaq ulduzlarından birini – Corc Besti sıralarına qatdı. Münhen faciəsindən 10 il sonra 1968-ci ildə “Mançester Yunayted” finalda "Benfika"nı məğlub edərək Çempionlar kubokunu qazandı. Qəzaya düşən heyətdən yalnız iki nəfər komandada qalmışdı – Bobbi Çarlton və Bill Foulks. Komandanın sükanı arxasında isə yenə Mett Basbi idi. Arzusuna çatan və Münhendə həlak olan yetirmələrinin xatirəsi qarşısında borcunu yerinə yetirən Basbi bir il sonra baş məşqçi postunu tərk etdi. .
Xatirəsi
Eyni zamanda Münhendə vəfat edən jurnalistlərə həsr olunmuş xatirə lövhəsi də açıldı. Stadionda səkkiz ölən jurnalistin ad və soyadını daşıyan bürünc lövhə qoyuldu. 1980-ci ildə lövhə oğurlandı. Lakin yenidən üzü çıxarılaraq stadionun mətbuat konfransı salonunun qarşısına asıldı.
Almaniyada faciəni anmaq üçün iki abidə ucaldıldı. Birincisi, Karotstrasse və Emplestrasse küçələrinin kəsişməsində, Münhenin ətrafındakı Truderingdədir. Bu xaç şəkilli abidə də çarmıxda İsa olan kiçik bir taxta xatirə və ayağında bir çiçək yatağı olan daş təsviridir. . 22 sentyabr 2004-cü il tarixində Münhen hava limanının yaxınlığında qəza xatirəsinə qranitdən lövhə qoyuldu. 6 fevral 2015-ci ildə, faciənin 57-ci ildönümündə Ser Bobbi Çarlton və "Bavariya" prezidenti Karl-Heinz Rummenigge, "Allianz Arena" stadionunda Münhen faciəsinə həsr olunmuş sərginin açlışını etdilər. .
Matçdan sonra "Mançester Yunayted" komandasının yerləşdiyi Belqraddakı "Majestic Otel"də oyunçulardan qalan bəzi əşyalar, o cümlədən 14 oyunçunun imzası olan (ölən səkkiz oyunçunun imzası daxil olmaqla) menyu, nahar zamanı çəkilən komandanın fotoşəkili, "Srvena Zvezda" - "Mançester Yunayted" matçı üçün bilet sərgiyə qoyuldu. 2006-cı ildə komandanın oyunçuları tərəfindən imzalanmış bir menyu 12.000 funt sterlinqə auksiona çıxarıldı. .
İncəsənətdə
250px|thumb|left|Münhendə memorial abidə. Münhendəki təyyarə qəzasının xatirəsinə bir neçə mahnı həsr edilmişdir. Birincisi və ən məşhurlarından biri 1958-ci ilin oktyabrında Sing jurnalının redaktoru Erik Vinter tərəfindən bəstələnmiş "The Manchester Flowers" mahnısıdır. İngilis qrupu "The Futureheads" Münhen faciəsinin şərəfinə ikinci albomunu "News and Tributes" adlandırmışdı. Albomun ilk mahnısı təyyarə qəzası qurbanlarına həsr edilmişdir. .
10 yanvar 2006-cı ildə BBC kanalı Münhen qəzasına həsr olunmuş "Surviving Afet" sənədli proqramını yayımladı. . 2011-ci ildə Ceyms Strongun televiziya üçün çəkilmiş "Yunayted" filmi yayımlandı. Film "Basbinin körpələri"nin hekayəsindən, təyyarə qəzasında komandanın çox üzvünün ölümü və onun yenidən qurulmasından bəhs edir.
Salford Universiteti tələbə yataxanalarından birinə Münhendə vəfat edən Eddi Kolmanın adını vermişdir. Kolman 1936-cı ildə Salfordda anadan olmuşdu. Nyuton Hitdə bir neçə kiçik yol Münhendə həlak olan "Mançester Yunayted" oyunçularının - Rocer Börn, Eddi Kolman, Mark Cons, David Pegg, Tommi Teylor, Cef Bent, Liam Uilan və Dunkan Edvardsın adını daşıyır. Doğma şəhəri olan Dadlidəki bir küçəyə də Edvardsın adı verilmişdir. . Dublin Cabra şəhərindəki Luas tramvay xətti üzərindəki yol körpüsü Liam Uhelanın adını daşıyır.
Yeni Müqəddəs Apollinare Bazilikası
Yeni Müqəddəs Apollinare Bazilikası (Sant'Apollinare Nuovo), Teoderik tərəfindən 500-cü illərdə inşa edilmiş, uzunluğu 35 metr və eni 21 metr olan son dövr antik bazilikadır. Binanı maraqlı edən xüsusiyyətlərdən biri də Konstantinopoldan gətirilən Prokonnesos mərmərindən hazırlanmış sütunlar və binadakı misilsiz mozaikalardır.
Memarlığı
Apsesdəki pəncərələrdəki bir yazı kilsəni VI əsrin birinci rübünə aid edir. İndiki bina əsasən Teoderik tərəfindən tikilmiş binanın planını izləyir, lakin yerinin səviyyəsi XVI əsrdə ilkin səviyyəsindən təxminən 1,5 metr yüksəkliyə qaldırılmışdır. 539-cu ildə İmperator I Yustinian tərəfindən komandan təyin edilmiş Belisariusun rəhbərliyi altındakı Bizans ordusunun Ravenna şəhərini fəth etməsindən sonra ariyaçılıq təzyiqə məruz qaldı. Buna görə, yarandığı dövrdə İsa Məsihə həsr olunmuş bir aryani kafedralı kimi xidmət edən kilsə, Bizans fəthindən sonra anti-aryanist Toroslu Müqəddəs Martiniyə ithaf edilmişdir. Nəhayət, 856-cı ildə Müqəddəs Apollinarenin yadigarlarının Sant'Apollinare Classedən buraya köçürülməsi ilə, bu dəfə kilsə Ravennalı Müqəddəs Apollinareyə ithaf edilmiş və hələ də kilsə bu adla adlandırılır.
Sadə bir bazilikada olan Müqəddəs Apollinare Nuovo narteks, sağında va solunda iki yan nefi olan bir əsas nef və tək apsisə malikdir. Binada dəyişdirilmiş məmulat olaraq istifadə edilən Korinf sütun başlıqları görülə bilər. Əsasən Theoderic'in saray kilsəsi olaraq fəaliyyət göstərən bina, dini ayinlərə ev sahibliyi etdiyi kimi digər siyasi məqsədlər üçün də xidmət edilmişdir. Freskaların ən aşağı sırasında yerləşən bir mozaika da kilsəni kral kilsəsi kimi təsvir edir. Kilsənin içərisində ana nefdə arkadlar mövcuddur, buna görə əsas nef həm yan neflərdən həm də narteksdən daha yüksəkdir.
Mozaikalar
Kilsənin apsisində digər Ravenna kilsələrindəki kimi bir mozaika olması mümkündür. Ancaq bir zəlzələyə görə apsis çökmüş və yenidən qurulduğu üçün Apsisdə hər hansı bir mozaika bəzəyi görmək mümkün deyil. Ancaq əsas nefin yan neflərdən yüksək olduğu hissədəki divarlar mozaika ilə bəzədilmişdir. Burada 3 cərgə müxtəlif mozaikalar mövcuddur. Binanın işığını təmin edən pəncərələrin yuxarı hissəsində, 13-ü şimal, 13-ü cənub divarında olmaqla, 26 kristoloji təsvir var. Bu təsvirlər 1.02–1.21 hündürlüyündə və 1.17–1.38 enində olub kilsənin içərisində 12 metr hündürlükdən başlayır. Əsasən bu səhnələr İsa peyğəmbərin möcüzələrini (Şimal divarı) və onun sınağını (cənub divarı) təsvir edir. Erkən xristian sənətində əhəmiyyətli bir dəyərə sahib olan bu təsvirlər kiçik sənətlər xaricində monumental bir tikilidə günümüzə gələn ilk təsvirlərdir. Pəncərələrin yanında adları çəkilmiş peyğəmbərin, yepiskopun və həvarinin təsvirləri var. Pəncərə hissəsi ilə Arkadlar arasındakı hissədə xristian şəhidlərinin karvanı var.
Eyxmanın qaçırılması
250px|thumb|right|Eyxmanın Argentinaya qaçmasına imkan verən Beynəlxalq Qırmızı Xaçın Rikardo Klement adına verilən fotoşəkilli pasport Eyxmanın qaçırılması — 1960-cı ilin mayında nasist müharibə cinayətkarı Adolf Eyxmanın Argentinadan İsrailə aparmaq üçün İsrail kəşfiyyat xidməti "Mossad"ın keçirdiyi əməliyyat. Əməliyyat qeyri-rəsmi aparılmışdı. Bu səbəbdən Argentina İsraili öz suverenliyini kobud şəkildə pozmaqda günahlandırdı. İsrail əməliyyatın qanunsuzluğunu, İkinci Dünya Müharibəsi dövründə Avropa yəhudilərinin soyqırımının təşkilində birbaşa məsul olan Eyxmanın görünməmiş cinayətləri ilə əsaslandırdı. Qırx il sonra Argentina nasist cinayətkarlara sığınacaq verdiyi üçün xolokost qurbanlarından rəsmi olaraq üzr istədi.
Tarixi
Ümumiyyətlə keçmiş nasistlərin axtarışı və cəzalandırılması məsələsi İsraildə həmişə aktualığını saxlayırdı. Belə ki, ölkə əhalisinin əksəriyyəti özü Xolokostdan əziyyət çəkmiş və ya çox sayda qohumu, dostu və tanışı onun qurbanı olmuşdur. Ölkənin 200 minə yaxın sakini özləri konsentrasiya düşərgələri və gettolardan keçmişdilər. İsrail üçün Adolf Eyxman axtarılan nasistlər siyahısında "bir nömrəli" adam idi və onun tutulması prinsip məsələsi sayılırdı. Eyxman Vanze konfransının hazırlanmasında və keçirilməsində, sonra isə "yəhudi məsələsinin son həlli" (yəni Avropa yəhudiliyinin aradan qaldırılması) ilə bağlı qərarlarının icrasında mühüm rol oynamışdı. İkinci Dünya Müharibəsi zamanında Avropa yəhudilərinin ölüm düşərgələrinə sürgün edilməsi üçün edilən bütün işlərə nəzarət edən də məhz o idi. .
1945-ci ildə Eyxman onu axtaran Nasist Almaniyasını məğlub edən müttəfiq ölkələrin xüsusi xidmət orqanlarından qaçmağı bacardı. Eyxman 1950-ci ildə Argentinaya köçdü və Rikardo Klement adı altında Buenos Ayresdə yerləşdi; arvadı və üç oğlu iki il sonra ona qoşuldu, Eyxmanın dördüncü oğlu artıq Argentinada anadan oldu.
Axtarışlar
İsrail kəşfiyyatının Eyxmanın izinə necə düşdüyünə gəldikdə isə bu haqda ya "Mossad"ın təqdimatına, ya da nasist ovçusu Tuvye Fridmanın hekayələrinə əsaslanan bir neçə versiya mövcuddur.
Lotar Qerman
Eyxmanın tapılmasının müxtəlif versiyaları arasındakı ziddiyyətlərə baxmayaraq, şübhəsiz ki, Lotar Qerman onun tutulmasında əsas rol oynamışdır. Lotar alman yəhudisi idi. Miliyyətcə alman qadın ilə evllilik də onun nasist repressiyalarından qaçmasına kömək etməmişdi. Kor olmasına baxmayaraq, Argentinada yaşayan Lotar keçmiş nasistlərin axtarışı ilə əlaqəli hadisələrlə maraqlanırdı və Eyxmanın yoxa çıxdığını və axtarıldığını bilirdi. Buna görə qızının Üçüncü Reyxə xidmət edən atasının keçmişi ilə öyünən Nikolas Eyxman adlı bir gənclə tanış olduğunu eşitdikdə Qerman bu məlumatı bildikləri ilə müqayisə etdi və söhbətin Adolf Eyxmanın oğlu haqqında getdiyini başa düşdü. O, şübhələri haqqında müvafiq yerlərə məlumat verdi.
Lotar Herman vəd edilmiş mükafatı ölümündən bir il əvvəl yalnız 1972-ci ildə aldı. Adı açıqlandıqda yerli nasistlər tərəfindən təhdidlərlə üzləşdi və busəbəbdən qızı Argentinadan ABŞ-a mühacirət etmək məcburiyyətində qaldı.
Mossad fərziyəsi
Lotar Qerman Buenos Ayresdəki alman koloniyasının üzvlərindən birinin həqiqətdə Adolf Eyxman olduğundan şübhələnərək Hessen torpağının (AFR) baş prokuroru Fritz Bauerə məktub ünvanladı. Fritz Bauer bu məlumatı israillilərə ötürdü.
İsrail kəşfiyyatı "Mossad"ın rəhbəri İsser Harelin "Cəladın qaçırılması" adlı kitabında, 19 sentyabr 1957-ci il tarixində baş prokuror Bauer Almaniya Federativ Respublikası ilə İsrail arasında təzminatın ödənilməsi ilə əlaqədar danışıqlarda İsrail nümayəndə heyətinin başçısı doktor Şnerə Eyxmanın Argentinada olduğu mümkün yer haqqında məlumat verdi. İsrail Xarici İşlər Nazirliyi vasitəsilə məlumat "Mossad"ın rəhbəri İsser Harelə çatdı.
Digər mənbələrə görə, Bauer Frankfurtdakı İsrail təhlükəsizlik xidmətinin nümayəndəsi Şaul Daroma, daha sonra hökumətin hüquq məsləhətçisi Haim Koenə müraciət etdi.
Tuvia Fridmanın fərziyəsi
Başqa bir fərziyəyə görə nasistlərin konsentrasiya düşərgəsinin keçmiş məhbusu, "Yad Va Şem" İnstitutunun əməkdaşı (1957-ci ilin iyul ayına qədər) Tuvia Fridman Eyxmanın izinə düşmüşdü. 1957-ci ildə Fridman Hayfa şəhərində müstəqil bir "Nasistlərin cinayətlərinin sənədləşdirilməsi və araşdırılması İnstitutu" yaratdı və Eyxmanın yerini məlumat verən şəxsə Dünya Yəhudi Konqresinin prezidenti Nahum Qoldmandan 10.000 dollar mükafat təyin etməsi vədini aldı.
İdentifikator
Bu cür sistem UFT-8 dəyişikliyi Phyton,C++ kimi əməliyyat sistemlərinin URL xətasını təsdiq,yaxud inkar edir.
Eyxmanın qaçırılması
Tuvia Fridmanın fərziyəsi
Fridman Eyxmanı tapmaq üçün ilk cəhdini 1945-ci ilin sonlarında Avstriyada gizli yəhudi təşkilatı "Mossad le Alia Bet" təmsil edən Aşer Ben-Nathan ilə birlikdə etdi. Həbs olunan Eyxmanın dostu və köməkçisi SS şturmbannfüreri Diter Vislicenidən ifadə alındıqdan sonra Eyxmanın sürücüsü və məşuqəsini tapmağa müvəffəq oldular. Məşuqəsinin mənzilindəki pusqu nəticə vermədi. Ancaq Eyxmanın ilk fotoşəkli məhz məşuqəsinin evindən əldə edildi.
1959-cu ilin avqust ayının sonunda Fridman Lüdviqsburqdakı (Almaniya) Nasist Cinayətlərinin Təhqiqatı Federal Mərkəzinin direktoru Ervin Şuledən Eyxmanın Küveytdə gizləndiyinə dair bir məktub aldı.
Fridman "Maariv" qəzetində işləyən tanış bir jurnalistə Moşe Meiselsə bu məlumatı yayımlamaq təklifi ilə müraciət etdi. Fridmanın sözlərinə görə, bunu Yom-Küpür günü ərəfəsində, yəni 11 oktyabr 1959-cu il tarixində "hökumət üzvlərinin vicdanını oyatmaq və həlak olanlar qarşısında borcumuzu xatırlatmağı" qərara aldı.
Mövzu gözlənildiyindən aktual oldu və böyük əks səda yaratdı. Dünyanın bir çox dərgisində təkrar nəşrlər oldu və ya ona istinad edildi. 1959-cu il oktyabrın 12-də bir İsrail nəşrinin məlumatları Buenos Ayresdə nəşr edilən alman dilli "Argentines Tageblatt" qəzetində yayımlandı. 1959-cu il oktyabrın 18-də Lotar Qerman Tuvia Fridmana Eyxmanın Küveytdə deyil, Argentinada olduğu haqqında məlumat göndərdi.
Lotar Qerman məktubunda yazırdı:
İsrail tarixçisi və jurnalisti Şimon Briman yazır ki, Fridman Qermanla daha üç məktub mübadiləsi apardı, sonra isə 1959-cu ilin dekabrında Tuvia onun "Mossad" əməkdaşları ilə əlaqə yaratmasına kömək etdi.
Əksər mənbələrdə Tuvia Fridmanın bu işdə adı qeyd edilməməsinə baxmayaraq, onun adı İsraildə yayımlanan Eyxmanın tutulmasında iştirak edənlərin rəsmi siyahısındadır. Bununla yanaşı, qeyd etmək lazımdır ki, Simon Vizentalın adı eyni siyahıdadır, baxmayaraq ki, onun Eyxmanın ələ keçirilməsindəki rolu tam aydın deyil və həm Harel, həm də Fridman tərəfindən onun iştirakı rədd edilir.
Ünvan
Lotar Qermanın köməyi ilə Eyxmanın ailəsinin yaşadığı ünvan dəqiqləşdirildi: Buenos Ayres, Olivos rayonu, 4261 Çakabuko küçəsi. Ev fasiləsiz nəzarət altına alındı. Bununla birlikdə, agentlər buranın çox kasıb bir rayon olduğunu, evin də Avropadan xeyli məbləğdə pulla gələn yüksək rütbəli bir nasist üçün uyğun olmadığı söyləyirdilər.
1958-ci ilin əvvəlində Eyxman Çakabuko rayonundakı evdən köçdü və yenidən israillilərin nəzarəti aqltından yoxa çıxdı. 1959-cu ilin dekabrında Argentinadakı "Mossad" agentləri yenidən Eyxmanın izinə düşdülər. Onun yeni ünvanı müəyyənləşdirildi: Buenos Ayres, San Fernando məhəlləsi, Qaribaldi küçəsi. Ev Veronika Katarina Libl de Fixman adına alınmışdı. Bu ad, soyaddakı bir hərf istisna olmaqla (Fixman yerinə Eyxman) Eyxmannın həyat yoldaşının adı ilə üst-üstə düşürdü.
Şəxsiyyəti müəyyənləşdirmə
Harel "Şabak"ın təcrübəli təhlükəsizlik təhqiqatçısı Zivi Aaroni Argentinaya göndərməyə qərar verdi. O, 1960-cı il fevralın 29-da Buenos Ayresə gəldi. Onun 4 köməkçisi var idi. Onların arasına İsrailin Argentinadakı səfirliyinin hərbi attaşesi İsak Elron və onun həyat yoldaşı Sara da daxil idi.
Eyxmanın şəxsiyyətinin əlavə təsdiqlənməsi 1960-cı il martın 21-də Klementin evində bayram keçirildiyi zaman alındı. Eyxmanın sənədlərini araşdırdıqdan sonra agentlər bu gün Veronika və Adolf Eyxman cütlüyünün toylarının iyirmi beşinci ildönümünü qeyd etməli olduqlarını müəyyən etdilər. . 1960-cı il aprelin 3-də müşahidəçilər gizlincə Eyxmanın yeni evinin yaxınlığında onun fotoşəkilini çəkməyə müvəffəq oldular. Zivi Aaroninin topladığı fotoşəkillər və məlumatlara əsasən Eyxmanın şəxsiyyətinin müəyyənləşdirilməsinin kifayət qədər etibarlı əsaslara malik olduğu qərara alındı. Harel onu qaçırmağı planlaşdırmağa başladı; lakin tələ keçirilmə əməliyyatı zamanı şəxsiyyətin son təsdiqlənməsi baş verməli idi. .
Qaçırma qərarı
Eyxmanın yerini müəyyənləşdirən İsrail höküməti onu gizli şəkildə Argentinadan İsrailə aparmaq qərarına gəldi. Eyxmanın ekstradisiya etmək cəhdinin onun növbəti dəfə yoxa çıxmasına səbəb olacağı təhlükəsi var idi.
1945-ci ildən sonra Argentina nasistlər üçün əsl sığınacaq yeri kimi ad çıxarmışdı. Hitlerə rəğbət bəsləyən Argentina Prezidenti Xuan Peron saxta sənədlər ilə çox sayda almanın ölkəsinə girişinə nəinki göz yumur, həm də onların Avropadan qaçmasına kömək edirdi. Bir çox keçmiş nasist hətta Argentina silahlı qüvvələrində işə düzəlirdi.
Əməliyyatın işlənməsi və hazırlığı
Eyxmanın qaçırılması əməliyyatına şəxsən "Mossad" direktoru İsser Harel rəhbərlik edirdi. Rafi Eytan operativ qrupun komandiri təyin edildi. Əməliyyatın bütün iştirakçıları könüllülər idi. Onların əksəriyyəti ya müharibə zamanı nasistlərdən əziyyət çəkmiş, ya da ölən qohumları olmuşdur. Əməliyyat iştirakçılarına Eyxmanın İsrailə təhlükəsiz və sağlam şəkildə çatdırılmasının vacibliyi xəbərdarlığı edilmişdi. .
Əməliyyata hazırlıq 1959-cu ilin sonlarında, birbaşa həyata keçirilməsinə hazırlıq isə 1960-cı ilin aprelində başladı. "Mossad" əməliyyatçıları Argentinaya ayrı-ayrı ölkələrdən və müxtəlif vaxtlarda gəlirdilər. Bu səfərləri təşkil etmək üçün "Mossad" hətta saxta səyahət şirkəti yaratmışdı. Əməliyyatın keçirilməsi İsrail nümayəndə heyətinin Argentinanın müstəqilliyinin 150 illiyini qeyd etmək üçün Buenos Ayresə gələn rəsmi səfərinə həsr olunmuşdu. İsrailin Argentina ilə müntəzəm hava əlaqəsi olmadığından Eyxmanın rəsmi İsrail nümayəndə heyətinin təyyarəsində qaçırmaq qərara alındı. "El Al" aviaşirkətinin rəhbərliyi gizli əməliyyat barədə məlumatlandırıldı. Təyyarənin mayın 19-da Buenos Ayresə uçmağı və mayın 20-də geri qayıtması lazım idi. .
Aprelin 26-da ilk əməliyyat qrupu Eyxmanı izləməyə başladı, aprelin 29-da isə Harel əməliyyata birbaşa rəhbərlik etmək üçün Argentinaya uçdu. Ümumilikdə əməliyyatda 30 nəfər iştirak edirdi, onlardan da 12-si bilavasitə ələ keçirilmə, qalanları isə dəstək və təminatla məğul olmalı idi.
Buenos Ayresdə "Mossad" əməkdaşları bir neçə ev və avtomobili icarəyə götürdü, rabitə sistemi qurdu, işin uğursuz nəticələnəcəyi halda təcili evakuasiya və əlavə variantlar da daxil olmaqla gələcək əməliyyatın ən kiçik detallarını hazırladı. Ələ keçirilmə zamanı qrupun sərəncamında yeddi ev, o, cümlədən iki şəhər mənzili əməliyyatdan bir neçə gün əvvəl icarəyə götürülmüşdü. .
Harel tərəfindən ələ keçirilmə əməliyyatının ilk vaxtı mayın 10-da təyin olunmuşdu. Sonradan əməliyyatçıların rəyləri nəzərə alınaraq son tarix bir gün irəli çəkildi.
Ələ keçirilmə
Mayın 11-də iki maşın və yeddi nəfər Eyxmanın işdən dönməsini gözləyirdi. Axşam saat səkkizdə, Buenos Ayres küçəsində, Eyxman bir qrup "Mossad" agenti tərəfindən tutuldu. .
Ələ keçirmə qrupunun üzvləri
1-ci maşın:
Hadisələrin gedişi
Eyxman adətən avtobusla axşam saat 7-də evə gəlirdi. Bu dəfə o, avtobusda deyildi. Növbəti avtobusda da o, yox idi. O, yalnız saat 20:05-də göründü, fənəri yandırdı və evə tərəf getdi. . Eyxmanın tutulmasını sonradan "agent yeddi qırx" və ya "Eyxmanı tutan adam" kimi tanınan Piter Malkin şəxsən həyata keçirdi. Eyxman pusquya 10 metr yaxınlaşdıqda, Malkin arxadan ona ispan dilində "Un momentito, señor!" ("Bir dəqiqə gözləyin, lord") deyə müraciət etdi və sonra "nelson" fəndi ilə boynunu sıxaraq yerə sərdi. Avraham Şalom maşından atladı və Eyxmanın ayaqlarından tutdu. Rafi Eytan o biri tərəfdən yaxınlaşdı və üçü də Eyxmanı maşının içinə soxdular. Malkinin sözlərinə görə, ələkeçirmə 20 saniyədən bir qədər çox çəkdi. Yaxınlıqda hadisəni görə biləcək heç bir şahid yox idi. Rafi Eytan Eyxmanın heç bir müqavimət göstərə bilmədiyini və sadəcə mızıldadığını iddia edirdi.
Maşında Eyxmanın əl və ayağı bağlanmış, gözlərinə qaranlıq eynək taxılmış və üstü yorğan ilə örtülmüşdür. Zivi Aaroni alman dilində dedi: "Sakit dur, yoxsa səni öldürəcəyik!", Eyxman tərpənmədi. Hər iki avtomobil "Mossad"ın icarəyə götürdüyü gizli evlərdən birinə girdi.
Villada mühafizə
Qaçırıldıqdan sonra Eyxman agentlər tərəfindən Buenos Ayres şəhərinin ətrafındakı icarəyə götürülmüş villaya aparıldı. Əvvəlcə silah və zəhərlə intihara cəhd şübhəsi ilə onun üzərində yoxlama aparıldı. Adolf Eyxmannn şəxsi işində göstərilmiş xüsusi əlamətlərlə onun şəxsiyyəti təsdiq edildi. Sonra Zivi Aaroni Eyxmanın şəxsiyyətini 100% əminliklə müəyyən etməyə imkan verən ilk sorğu keçirdi. Əsir tərəddüd etmədən SS-dəki nömrələrini - 45326 və 63752-ni və həmçinin NSAFP biletinin nömrəsini - 889895 söylədi. Eyxman onu kimin tutduğunu başa düşdüyünü və qısa bir inaddan sonra əsl adını dedi. Mayın 3-də agentlər İsrail hökumətinə Eyxmanın tutulması barədə məlumat verdilər.
Əməliyyatın sonrakı gedişatına rəhbərlik etmək üçün Harel "mobil qərargah" yaratdı. Qrup üzvləri müəyyən bir saatda görüşlərin keçirildiyi kafelərin siyahısını aldılar. Beləliklə, hər məkana yalnız bir dəfə baş çəkilirdi.
Eyxman villada 9 gün gecə-gündüz mühafizə altında keçirdi. Günün çox hissəsində Eyxman mühafizəçilərin üzlərini görməmək üçün qaranlıq eynək taxılaraq yatağa qandallanmışdı. Mühafizəçilərdən biri Eyxman ilə otaqda olur və onu daim diqqətdə saxlayırdı. İkinci gözətçi qapısı daim açıq olan qonşu otaqda idi. Eyxmanın mühafizəçilərinə onunla danışmaq qəti qadağan edilmişdi və Rafi Eytan əmrin ciddi şəkildə icrasına nəzarət edirdi. Gecələr həyətdə mühafizə üçün adam qoyulurdu. Mühafizəçiləri köməyə çağırmaq üçün Eyxmanın otağına həyəcan zəngi quraşdırılmışdı. Həyətdə təhlükə anında qaçmaq üçün hazır avtomobil park edilmişdi.
Villada saxlanıldığı müddətdə bu və ya digər şəkildə Eyxman ilə əlaqə quranların hamısı Eyxmana qarşı təcavüz göstərməmək üçün özlərini və bir-birlərini nəzarətdə saxlamağa və diqqət etməyə məcbur olmuşdular. Harel yazır ki, villada yemək hazırlayan yeganə qadın əsiri zəhərləmək cəhdindən özünü güclə saxlaya bilmişdi.
Təhlükəsizlik səbəbi ilə evə giriş və çıxış ciddi şəkildə məhdudlaşdırılmışdı. İsser Harel özü məhkumu yalnız mayın 15-də ziyarət etdi. İndi Eyxmanın tutulduğuna tamamilə əmin olduğunu nəzərə alaraq əməliyyatçılara yeni təlimatlar verdi. Əgər evə polis basqını olardısa, bu halda Eyxman nəyin bahasına olursa olsun başqa yerə aparılmalı idi. Bu mümkün olmadığı halda, Rafi Eytan özünü Eyxmana qandalamalı və açarı ataraq polisə məhbusun kimliyini bildirməli idi. "Mossad"a üzvlük qəti şəkildə rədd edilməli idi. Polis tərəfindən tutulma halında, əməliyyatçılardan özlərini İsrail könüllüləri kimi təqdim etmələri tələb edilirdi.
Eyni zamanda Eyxmandan intensiv ifadələrin alınması davam edirdi. Harel agentlərin Eyxmandan etdiyi cinayətləri könüllü yazılı şəkildə etiraf etmələrini və İsraildə mühakimə olunmasına razılıq əldə edə bildiklərini iddia edir.
İsrailə aparılma
Mayın 19-da "El Al" təyyarəsi Buenos Ayres hava limanına endi. İsraillilər heç kəsin şübhələnməməsi üçün təhlükəsizlik tədbirlərini artırdılar. Mayın 20-də nahar vaxtı Xarel mobil qərargahını birbaşa hava limanına köçürdü, izdihamlı bir kafedə masaların birində əməliyyatın sonuna qədər işçilərinə əmr verdi. . Mayın 20-də anestezioloq Yona Elian Eyxmana trankvilizator tərkibli iynə vurdu və əyninə İsrail pilotu paltarı geyindirildi. Bundan sonra Argentinanın müstəqilliyinin 150 illiyini qeyd etmək üçün Buenos Ayresə uçan "El Al" təyyarəsinin xəstə bir heyət üzvü olaraq hava limanına gətirildi və Argentina sərhədçilərinə pilot Rafael Arnonun adına olan pasport təqdim etdi. Bundan əvvəl, Arnonun iştirakı ilə uydurma bir avtomobil qəzası təşkil edildi və mayın 20-də guya xəstəxanadan "xəstənin uçuşu həkim nəzarəti altında köçürə biləcəyini" ifadə edən sənəd düzəldildi. Sərhədçilər israilliləri nəzarət məntəqəsindən buraxdılar və Eyxman anlaqlı vəziyyətdə olmadığından etiraz edə bilmədi. Gecə yarısında göyərtəsində Eyxmanın olduğu "El Al" təyyarəsi İsrailə tərəf uçdu. .
Eyxman itkin düşdükdən sonra alman icmasından təxminən üç yüz üzvü bir həftə ərzində Buenos Ayresdə axtarış apardı və onlar dəmiryolu stansiyalarını, dəniz limanlarını və aerodromları nəzarətdə saxlamağa çalışdılar. Ancaq şübhəli heç bir şey aşkarlaya bilmədilər. Nə Argentina polisi, nə də Eyxmanın qohumları onun yerini müəyyənləşdirə bilmədi.
Məhkəmə prosesi
250px|thumb|right|A.Eyxman məhkəmə iclasında (1961-ci il 5 aprel fotosu) thumb|left|Eyxman [[Qüdsdə məhkəmə iclası zamanı]] Qüdsdə Eyxman polisə təhvil verildi. Mayın 22-də Knessetin iclasında İsrailin Baş naziri David Ben-Qurion "Adolf Eyxmanın İsraildə olduğunu və tezliklə məsuliyyətə cəlb olunacağını" açıqladı. Eyxmanın fəaliyyəti alman dilini mükəmməl bilən 8 zabitdən ibarət xüsusi qurulmuş "006 saylı idarə" adlı polis bölməsi tərəfindən araşdırıldı. Tezliklə başlayan məhkəmə prosesində xolokost zamanı sağ qalan çox sayda insan şahid kimi çıxış etdi.
Proses zamanı Almaniya kansleri Konrad Adenauer hökuməti, nasistlərlə əməkdaşlıq edən hakimiyətin bəzi yüksək vəzifəli şəxslərinin adlarının yayımlanmasına mane olmağa çalışaraq, İsrail hakiminə rüşvət verməyi planlaşdırırdı.
İstintaq başa çatdıqdan sonra hökumətin hüquq məsləhətçisi Qideon Hausner 15 maddəlik iddianamə imzaladı. Eyxman insanlığa qarşı cinayətlərdə, yəhudi xalqına qarşı cinayətlərdə, cinayət təşkilatlarına üzvlükdə (SS və SD, Gestapo) ittiham olunurdu. Yəhudi xalqına qarşı cinayətlər milyonlarla yəhudinin həbs edilməsi, onların müəyyən yerlərdə cəmlənməsi, ölüm düşərgələrinə göndərilməsi, qətllər və əmlaklarının müsadirə olunması da daxil olmaqla, bütün növ təqibləri əhatə edirdi. İttiham aktı təkcə yəhudi xalqına qarşı cinayət deyil, digər xalqların nümayəndələrinə qarşı cinayətlərlə də əlaqələndirildi: milyonlarla polyakın sürgünü, on minlərlə qaraçının həbs və ölüm düşərgələrinə göndərmək, çex partizanları tərəfindən Reynxard Qeydrixin öldürülməsinə qisas olaraq Çexiyanın Lidiçe kəndindən 100 uşağın Lodz gettosuna göndərmək və onları məhv etmək daxil idi.
1961-ci il dekabrın 15-də yəhudi xalqına və bəşəriyyətə qarşı vəhşiliklərdə günahkar bilinən Eyxmana müharibə cinayətkarı kimi edam hökmü oxundu.
Edam
250px|thumb|right|A.Eyxman Ramla həbsxanasında. İsrail prezidenti İshak Ben-Sivi onun əfvini rədd etdi. Eyxman 1962-ci il mayın 31-dən iyunun 1-nə keçən gecə Ramla həbsxanasında asıldı; bu, məhkəmənin hökmü ilə İsraildəki ikinci və son ölüm cəzasıdır (İlk ölüm hökmü 1948-ci il iyunun 30-da kapitan Meir Tuvunskinin səhvən güllələnməsidir.). Başının bağlanmasından imtina edən Eyxman onlarla tezliklə yenidən görüşəcəyini və Allaha imanla öldüyünü söylədi.
Hökmü həbsxananın rəisi Şalom Nagar icra etdi. Asıldıqdan sonra Eyxmanın cəsədi yandırıldı və külü İsrailin ərazi sularından kənarda Aralıq dənizinə səpildi.
Beynəlxalq reaksiya
Eyxmanın İsraildə olduğu məlum olduqdan sonra, Argentina hökuməti İsraili onu qanunsuz qaçırmaqda günahlandırdı. 1960-cı il iyunun 8-də Argentina rəsmi olaraq Eyxmanın geri qaytarılmasını tələb etdi və iyunun 15-də İsrailin hərəkətlərindən BMT-yə şikayət etdi. Şikayətdə bu hərəkətlərin “suverenlik hüquqlarının kobud şəkildə pozulması, dünyada sülhün qorunması üçün təhlükəli bir atmosfer yarada bilər" - bildirilirdi.