Litva_kəraimləri
Sırokomlya meyxanası
XXI əsrin əvvəlində Vladislav Sırokomlyanı (1823-1862) oxuyuram. Gecə yarıyadək, əsl mum şamı əriyib qurtaranadək kitab oxuya bilərəm – bu mənim özümə rəva gördüyüm bir təmtəraqdır. Şair və tarix tədqiqatçısı – belorus mənşəli, lakin polyak dilində yazıb-yaratmış və ömrünün bir hissəsini Vilnüsdə keçirmiş adam. O zamanlar o, “Qazeta Varşavska” qəzeti ilə əməkdaşlıq edirdi, Litva səyahətləri haqqında yazırdı. “Trakay, Staklişkes, Yeznas, Nyamejis, Myadininkay” adlanan oçerklərinin birində karaimlərin yaşayış və məişətlərinin  fəlsəfi cəhətdən ümumiləşdirilmiş təsvirini görürəm: ” Havaya qalxan tüstü siqara çəkmək və eyni zamanda Punyaya aparan yolu öyrənmək istəyini  yaradır. Ona görə də meyxanaya baş vururam. Meyxananın sahibi saqqalı ağarmış, xoş sifətli bir karaimdir. O, səyyahla söhbət etməyi məmnuniyyətlə qəbul edir və deyir ki, meyxananın adı “Qısqanclıq”dır (…)”  Deyəsən, pis düşünülməyib: ehtirasları  meyxananın adında əbədiləşdirmək. Yüzilliklər keçdikcə insanlar torpaq sahibinin kapiqulla mübahisələrini unudacaq və meyxananın adı əbədi sirr olaraq qalacaq. XX əsrdə şairin canlı təxəyyülü bir meyxananın adından belə, artıq torpaq sahəsi üstündə gedən mübahisədən deyil, ola bilsin ki, məhəbbət və qısqanclıq haqqında  dram yaradar. Maraqlananlar isə faciələr baş vermiş yerlərə baxmağa gedərlər, necə ki mən bu gün Margirisin şücaətli ölümünü xatırladan yeri görməyə gedirəm. Trakay meyxanaları irsin xüsusi bir bölümüdür. O, həm memarlıq xüsusiyyətlərini, həm də şifahi yaradıcılığı əhatə edir, eləcə də Trakay karaimləri tarixinin bir hissəsini təstiqləyir. Rəssam Vinsentı Smokovski hələ tələbə olduğu zaman dağılmış Trakay qəsrinin rəsmlərini çəkməyə gəlirdi. 20 ildən sonra isə öz ekspedisiyası haqqında məqaləni mehmanxananın təsvirindən başlamışdı. Vinsentı Smokovski burada heç bir ehtiras görmürdü: ” İnsanlarla sakit və nəzakətli ünsiyyət, eləcə də qonaqpərvərlik  üstünlük təşkil edir; və  əcdadlarının burada heç bir cinayət törətmədiklərinə görə,  onlarla yaxınlaşmaq istəyi yaranır. Hətta məşğul olduqları və sayəsində yaşadıqları kiçik ticarətdə belə  fırıldaqlıq etməyiblər, əksinə, onların ən əsas xüsusiyyətləri mütləq düzlük olub. Onların ticarət malları gön-dəri, xiyar, bublik olub <…>. Onlar alverçi xalq deyillər, gəlir ardınca qaçmırlar. Sahib olduqları kiçik mülkiyyətlə də kifayətlənirlər. Karaimlərin xarici görünüşləri çox da yadda qalan deyil, amma gözoxşayandır: saçları qara, dəriləri tünd, donqarburun, almacıq sümükləri irəli çıxmış, hətta heç vaxt qırxmadıqları saqqaları belə onları şərqlilərə oxşatmır. Kişilər yerlilər kimi, qadınlar isə Qrodno quberniyasının imkanlı qadınları kimi geyinir. Muzey işçisi Alvira Zaqretskaytenin sözlərinə görə, karaim kişi geyiminin bir hissəsini xalat təşkil edir. Kokizov şəhərinin karaimləri arasında göy və mavi rənglər çox dəbdə olmuşdur, Trakayda isə artıq XVIII əsrdən karaimlər milli geyimlərdə gəzmirdilər. Mən anladım ki, yalnız “Qısqanclığ”ın olduğu yerə gəldikdən və Vladislav Sırokomlyanın baxdığı tərəfə baxdıqdan sonra  karaimlərin yaşayış və məişətini dərk edə bilərəm. Bunu bacardım, lakin burada öz təsəvvürlərimi deyil, əsrlərin yanlışını tapdım. “Qısqanclıq” adlı mehmanxana heç vaxt mövcud olmamışdır. Yaraşıqlı karaim isə Aukştadvarisə gedən yolun Semelişkesə tərəf ayrıldığı yerdə sahiblik edə bilərdi. Əsl – Jayzdryay – Litva adını daşıyan bu yerdə bir meyxana var idi. Vladislav Sırokomlya litva dilini bilmirdi, ona görə də polyaksayağı deyilmiş «zazdrość» sözünü “qısqanclıq” kimi başa düşmüşdür. Müasir Jayzdryay kəndində olarkən meyxananın durduğu yeri təxmini müəyyən edə bilərik… (Həqiqəti bərpa etməyə köməklik göstərdiyi üçün xanım Alvira Zaqretskayteyə minnətdarlığımızı bildiririk). Lakin hər əsrin öz bildikləri var. Başqa bir mehmanxanada çox söhbətcil bir karaimlə rastlaşdım. Bu Trakayın  Karaimu küçəsində, muzey və kenassanın yaxınlığında, Trakay qəsrinə gedən yolda  yerləşən “Kıbınlar” adlı karaim milli mətbəxi restoranıdır. Bizi inzibatçı Aleksandr Firkoviç qarşıladı. O, milli zolaqlı xələt və milli qara papaqda idi. (Mənim baxtım Vinsentı Smokovskidən daha çox gətirmişdi, çünki Aleksandr tarixi keçmişdən söhbət açmağa çox həvəsli idi). Aleksandrın inzibatçı olduğu restoran yalnız yemək üçün deyildi, bura həm də ənənələrə verilən dəyər idi. Restoranda yumşaq mebel yox idi – yalnız yastıqlar qoyulmuşdu. Tavan dairəvi şəkildə palıd və qırmızı ağacdan xonçalarla bəzədilmişdir. Döşəmə milli motivlər əsasında dekorasiya olunmuşdur, divarlarda karaim etnoqrafiya muzeyindən çəkilmiş şəkillər asılmışdır. Çilçıraqlar da milli koloriti qoruyub saxlamış əl işləri idi. Restoranda qəlyan çəkmirlər, çünki bu məqsədlə Litvaya tütün məhsulları gətirmək qadağandır. Məşhur krupnik də gözə dəymir – bu içki lisenziyalaşdırılmamışdır. Hər tərəfdə zərif qum rəngi üstünlük təşkil edir. Vitrində uşaqların tikdiyi milli geyimlərdə kuklalar. Və son dərəcə karaim menyusu. Ən uzaq divarda isə – əsl karaim yeməkxanalarında olduğu kimi – qonaqları karaim dilində salamlama yazılmışdı: “Qoy sevinc və xoşbəxtlik bu evdə məskən salsın! Qoy bu evin sahibləri kimi qonaqları da bəxtiyar olsun!”. Karaimlərin Trakaya gəlmələri haqqında V.Sırokomlyanın sualını təkrar edirəm və Aleksandr Firkoviçin cavabı belə olur: “600 ildən sonra əfsanənin də, həqiqətin də haradan başlandığını anlamaq çətindir. Krımda deyirlər ki, Böyük knyaz yalnız varlı karaimləri aparıb. Digər bir əfsanəyə görə karaimlər hələ knyaz Vitautasın Qızıl Orda ilə müharibəsindən əvvəl Böyük Litva Knyazlığını özləri üçün kəşf etmişdilər, çünki buraya ticarət məqsədi ilə gəlirdilər”. Və bunun tarix dərsliklərinə düşməyən bir həqiqət olduğunu heç kim inkar edə bilməz. Karaimlərin bu günədək qoruyub saxladıqları qədim yemək sinilərində bu müdrik  kəlamları oxuyuruq: “İnsanın baş tacı onun tərbiyəsi və inkişafıdır, insanın rahatlığı onun susa bilməsidir”.