cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sufiyan (Üşnəviyyə)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 975 nəfər yaşayır (159 ailə).
Voleybol 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında
Kişilər
Kişilərin yarışında on komanda iki qrupda gücünü sınayacaq. Qruplarda ilk iki yeri tutan komandalar yarımfinala yüksələcəklər. “A” qrupunda Azərbaycan, Türkiyə, Türkmənistan, Pakistan və Fələstin, “B” qrupunda İran, Qətər, Əlcəzair, Səudiyyə Ərəbistanı və Mərakeş milliləri yer alıblar.
Qadınlar
Voleybol üzrə qadınların yarışında dörd komanda - Azərbaycan, Türkiyə, Qırğızıstan və Tacikistan bir qrupda dairəvi sistem üzrə mübarizə aparacaqlar. Qrupda ilk dörd yeri tutan komanda yarımfinalda çıxış edəcək.
Nəticələri
right|250px
Taekvondo 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında
Voleybol IV İslam Həmrəyliyi Oyunları çərçivəsində 11–21 may tarixləri arasında Bakı Kristal Sarayında baş tutacaq.
Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblı
F. Əmirov adına Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblı — Azərbaycanda musiqi kollektivi. Azərbaycan musiqi mədəniyyətin təbliğində göstərdikləri xidmətlərinə görə ansambl 13 iyul 1958-ci ildə "Əməkdar kollektiv" fəxri adına layiq görülüb.
Tarixi
1931-ci ildə Azərbaycanda ilk dəfə Üzeyir Hacıbəyli notla çalınan xalq çalğı alətləri orkestrini yaradır. Həmin orkestrin üzvləri Səid Rüstəmov, Əlövsət Sadıqov, Bəhram Mansurov, Xosrov Malikov, Qılman Salahov və digərlərindən ibarət olub. Orkestrin tərkibi 2 balaban, 2 tar, 2 kamança, I dǝf, 1 nağaradan ibarət idi.
1936-cı ildə Üzeyir Hacıbəylinin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında "Mahnı və Rəqs ansamblı" yaradıldı. Həmin ansambla bədii rəhbər kimi Üzeyir Hacıbəyli öz assistenti drijor, xormeyster, kamança ifaçısı Qılman Salahovu təyin etdi. 1938-ci ildə Moskvada keçirilən Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət və İncəsənət 10 günlüyündə Qılman Salahovun rəhbərlik etdiyi "Mahnı və Rəqs ansambli" da öz çıxışını edir. Bu uğurlu çıxışlarından sonra ansambla Dövlət Statusu verilərək "Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs ansamblı" adlandırıldı.
Müxtəlif dövrlərdə kollektivə Ü. Hacıbəyovla yanaşı azərbaycanın tanınmış bəstəkarlarından Səid Rüstəmov, Cahangir Cahangirov, Vasif Adıgözəlov, Hacı Xanməmmədov, Telman Hacıyev və Ramiz Mirişli rəhbərlik edib.
Ansamblın xoreoqrafiya qrupunda Əminə Dilbazi, Tutu Həmidova, Böyükağa Məmmədov, Roza Cəlilova, Aliyə Ramazanova, Afaq Məlikova, Kamil Dadaşov, Əlikram Aslanov, Nadir Məmmədov və başqa görkəmli rəqs ustaları yetişib.
Ansamblın repertuarını Azərbaycan və dünya xalqların mahnı rəqsləri, xor əsərləri təşkil edir.
2000-ci ilin yanvar ayından ansamblın nəzdində Azərbaycan Dövlət Xalq Çalğı alətləri fəaliyyət göstərir.
Fəxri adları, mükafatlar, nailiyyətlər
2019-cu ildə "Oş — Türk dünyasının mədəniyyət paytaxtı" layihəsi çərçivəsində TÜRKSOY tərəfindən keçirilən Beynəlxalq rəqs müsabiqəsində Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblı birinci yerə layiq görülüb.
Mor ve Ötesi
Mor ve Ötesi - 1995-ci ildə əsası qoyulmuş Türkiyə alternativ rok qrupu. 2008-ci ildə Türkiyəni Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində "Deli" mahnısı ilə təmsil etmiş və 7-ci yeri tutmuşdur.
Tajandərə (Üşnəviyyə)
Tajandərə - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Üşnəviyyə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Tufan Minnullin
Tufan Minnullin (tam adı: Tufan Abdulla oğlu Minnullin,, ; ) — tatar əsilli SSRİ və Rusiya dramaturqu, nasiri, publisisti və ictimai xadimi, Kazan şəhərinin fəxri sakini.
Həyatı
Tufan Abdulla oğlu Minnullin 25 avqust 1935-ci ildə SSRİ-nin RSFSR-nın Tatarıstan MSSR-nin Kama Tamağı rayonunun ərazisinə daxil olan Olı Mərətxuca kəndində anadan olmuşdur.
1952-ci ildə o, orta məktəbdən məzun olmuş, 1956–1961-ci illərdə M. S. Şepkin adına Moskva Ali Teatr Məktəbində təhsil almışdır.
Tufan Minnullin 1961–1964-cü illərdə Menzelinski Akademik Teatrında işləmişdir. Eyni zamanda o, dram ilə peşəkarcasına maraqlanmağa başlamışdır.
1962-ci ildə Menzelinski Akademik Teatrı onun komediya janrında yazdığı «Kəndimizin əhalisi» əsərini tamaşaya qoymuşdur. Həmin il onun «Azat». pyesi Əliəsgər Kamal adına Tatar Dövlət Akademik Teatrında tamaşaya qoyulmuşdur.
Tufan Minnullin 1964–1967-ci illərdə Kazan Telestudiyasının redaktoru kimi çalışmış, eyni zamanda «Çayan» jurnalında redaksiya vəzifələrini icra etmişdir.
1968-ci ildən o, ədəbi fəaliyyətlərlə məşğul olmuşdur.
1975–1977-ci illərdə Tufan Minnullin Moskva şəhərində ədəbiyyat üzrə ali ixtisaslı kurslara getmişdir. 1984–1989-cu illərdə idarə heyəti sədri kimi çalışmışdır.
1989–1991-ci illərdə SSRİ-nin Xalq Deputatı, SSRİ Ali Sovetinin üzvü olmuşdur.
Tufan Abdulla oğlu Minnullin 2 may 2012-ci ildə Rusiya Federasiyasının Tatarıstan Respublikasının paytaxtı Kazan şəhərində ürəktutmasına görə Respublika Kiliniki Xəstəxanasına aparılmış, həmin gün 76 yaşında vəfat etmişdir. Onun meyiti Kazan şəhərindəki tatar qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Şəxsi həyatı
Həyat yoldaşı Nəsibə İhsanova ( 1938) teatr aktrisası, qızı Alfiya Minnullina-Yunisova isə jurnalistdir.
Yaradıcılığı
Onun müəllifi olduğu pyesləri Tatarıstanın teatr cəmiyyətində populyardır. Bunlara «Kəndimizin əhalisi» (1961), «Bizim seçdiyimiz tale» (1972), «Biz gedirik, siz qalırsınız» (1986), «Əlvida» (, ; 1993), Yemelyan Puqaçov və Bəxtiyar Kankayevin yoldaşlığı barədə tarixi dram janrıda yazılmış «Bəxtiyar Kankayev» (1974), «Diləfruz üçün dörd bəy», «Aldermeş kəndindən olan qoca» , «İlgizar + Vera» , «Mənim qəlbim» , «Ulduz ay olmadan bizə işıq saçır» , «Layla» və başqaları aiddir.
İrsi
Kazan şəhərində onun adını daşıyan bir küçə var.
Balagir (Üşnəviyyə)
Balagir - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Üşnəviyyə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Din Barrou
Din Oliver Borrou — 8 fevral 2008-ci ildən Beliz baş naziri, 1998-ci ildən Beliz Birləşmiş Demokratlar Partiyasının lideri.
Bir qolun tarixçəsi
Bir qolun tarixçəsi — idman yazarı, "Ballon d'Or" ("Qızıl top"), "The Best FIFA Football Awards", "Golden Foot" ("Qızıl Ayaq") və "World Soccer Awards" kimi nüfuzlu beynəlxalq mükafatların jüri üzvü Rasim Mövsümovun (Mövsümzadə) araşdırma mövzusunda yazdığı kitab.
Mükafatları
"Bir qolun tarixçəsi" kitabı Azərbaycan İdman Jurnalistləri Assosiasiyası (AİJA) tərəfindən 2013-cü ilin idman üzrə ən yaxşı kitabi seçilib.
Bundan başqa, müəllif Rasim Mövsümov (Mövsümzadə) həmin 2013-cü ildə Türkiyədə "Yılın Yabancı Spor Yazarı" ("İlin ən yaxşı əcnəbi idman yazarı") nominasiyasında "Futbol Oscarı" mükafatına layiq görülüb.
Kitabxanalarda
"Bir qolun tarixçəsi" kitabı Azərbaycan Milli Kitabxanasında, İsveçrədə FIFA Dünya Futbol Muzeyi və Paraqvayda CONMEBOL Cənubi Amerika Futbol Muzeyinin kitabxanalarında, ABŞ-nin Texas ştatındakı Milli Futbol Şöhrət Zalının arxivində, həmçinin Londonda dünyanın ən böyük kitabxanası hesab edilən Britaniya Milli Kitabxanasında və Kiyevdə V. İ. Vernadski adına Ukrayna Milli Kitabxanasında saxlanılır.
Muğam ifaçılığında idiofonlu alətlər
Muğam ifaçılığında idiofonlu alətlər -  Tədqiqatda əlvah, çini kasa dəsti, kuzə dəsti, nəlbəki dəsti, xromatik laqquti, çınqıraq dəsti və zınqırov kimi idiofonlu alətlərimizin muğam ifaçılığında, həmçinin muğamlarımızın inkişafı və formalaşmasında digər çalğı alətlərindən heç də az əhəmiyyəti olmadığı aşkarlanır. Əsrlər boyu xalqımızın estetik zövqünün formalaşması və inkişafında tar, kamança, balaban, saz, qanun və s. alətlərlə yanaşı, bir sıra idiofonlu alətlərimizin də böyük rolu olmuşdur.
İdiofonlu alətlərin səsləndirilməsi
İdiofonlu alətlərin muğam ifaçılığında heç bir rolu yoxdur. Lakin ifaçılıq sənətinə dərindən diqqət yetirdikdə idiofonlu alətlərin də muğam ifaçılığının inkişafında heç də az əhəmiyyət daşımadığının şahidi oluruq. Məsələn, bir sıra idiofonlu alətlərdən (laqquti, qaşığek, çaharparə, şax¬şax, xalxal və s.) muğamların şöbə və guşələri arasında çalınan dəraməd, rəng, rəqs, diringə və ya təsniflər, eləcə də zərbi-muğamlar ifa edilərkən geniş istifadə olunur. Hətta, bəzi idiofonlu – əlvah, çini kasa dəsti, nəlbəki dəsti, kuzə dəsti, xromatik laqquti kimi alətlərimizdə muğamları da səsləndirmək mümkündür. Bir sıra muğam guşələrinin adlarında da idiofonlu alətlər əks olunmuşdur:
Əlvah aləti
Azərbaycanın böyük musiqişünas alimi Kamaləddin Əbdülqadir bin Qeybi əlHafiz Marağalının (1353-1435) icad etdiyi alətlərdən biri də əlvah adlanır. Əlvah Avropa aləti müasir ksilofona bənzəyir. Ksilofon haqqında yazılan mənbələrə görə XV əsrdə Şərqdə (Cənubi Asiyada) belə bir alətin mövcud olduğu bildirilir. Fikrimizcə, burada da söhbət Ə.Marağalının icad etdiyi əlvah alətindən gedir. Bu məntiqlə Ə.Marağalının XIV əsrin sonlarında icad etdiyi əlvahı ksilofonun sələfi hesab etmək olar. Türkiyəli alim Murad Bardakçı “Marağalı Əbdülqadir” əsərində yazır (2, s. 113): “...Əbdulqadir bu alətin planını iki yerdə – “Fəvaid-i əşəra” və “MəqasidülƏlhan” risalələrində verir. “Fevaid-i əşəra”dakı cisim, yəni rəsm olduqca bəsit və qeyri-mükəmməldir, “Məqasidül-Əlhan”dakında (Rauf Yekta bəy nüsxəsi) isə cizimin üzərindəki açıqlamalar oxunmaz dərəcədə təhrif olmuş, ancaq şəkildən əlvahın mahiyyəti haqqında bir fikir əldə edilə bilinir. “Sazı əlvah”, yəni “lövhələr aləti” polad hissəciklərdən ibarətdir və bu lövhələrin üzərinə çubuqları vurmaqla səsləndirilir. Bəm səslər üçün geniş, zil səslər üçün isə daha dar lövhələrdən istifadə edilir. Bu cürə misdən və ya poladdan hazırlanmış ksilofona bənzəyən alətdə 46 ədəd lövhə 3 sıra ilə düzülmüşdür. İlk sırada 10 ədəd lövhə var və bunlar o dö-nəm “Rast”ının “Yegah”la “Övc” arasındakı ana, yəni əsas səsləri verir. II sıradakı 18 lövhədən “Yegah”la “Nəva”, son sırada olan 18 lövhədən isə “Nəva” ilə “Zil-Nəva” arasındakı bütün səslər ifa edilir». M.Bardakçı yazır (2, 114): Sazı əlvahın “Məqasidül-Əlhan”dakı çizminin bugünkü notlarla ifadəsi bu şəkildədir: Əldə edilən bilgilər və təqdim etdiyimiz layihə əsasında əlvah alətinin eskizini rəssam Seyran Bədəloğlu işləmişdir. Bu rəsm ilk dəfə “Azərbaycan çalğı alətlərinin izahlı lüğəti” kitabında təqdim edilib.
Biz, Azərbaycan Milli Konservatoriyasının “Milli musiqi alətlərinin təkmilləşdirilməsi” elmi-tədqiqat laboratoriyasında əlvah alətinin ilkin variantını ağacdan (ksilofon) və misdən (metalofon) hazırlamağı qərar vermişik. Ansambl və orkestrlərimizin səs palitrasını daha da zənginləşdirməkdən ötrü əlvah tipli alətlərin bərpa olunmasına böyük ehtiyac vardır.
Öz dövründə mükəmməl çalğı aləti kimi tanınan əlvah bərpa edildikdən sonra yəqin ki, bu alətdə istənilən muğamın ifası mümkün olacaqdır. İnanırıq ki, əlvah ərsəyə gəldikdən sonra tezliklə uşaq musiqi məktəblərində, musiqi texnikumu, musiqi kollecləri və eləcə də musiqi yönümlü ali təhsil ocaqlarında tədris ediləcəkdir.
Çini kasa dəsti
Kasadan məişət qabı kimi e.ə. istifadə edilsə də, on¬¬da ardıcıl səs düzümünü XIV əsrin sonlarında Əbdülqadir Marağalı icad etmişdir (4, s. 73). O, çini kasa sazı adlandırdığı bu mükəmməl alətdə dövrünün muğamlarını, mahnı və rəqslərini səsləndirmişdir. Ə.Marağalı bu aləti ilk dəfə 1378-ci ilin yanvar ayında (hicri tarixi ilə 779, ramazan ayı) Ərdəbildə Səfəvilərin II Şeyxi Sədrəddinin hüzurunda olarkən çalıb (2, s. 108). Çini kasa haqqında Ə.Marağalı “Məqasidül-Əlhan” (Rauf Yekta bəy nüsxəsində) və “Fəvaid-i əşəra” risalələrində məlumat verir və alətin şəklini təqdim edir (2, s. 109). Çalğı aləti kimi kasalar məişətdə istifadə olunan qabların (kasaların) arasından seçilərək istifadə edilir. Lakin kasalar elə seçilməlidir ki, akustik baxımdan keyfiyyətli səs versin. Həm¬çinin onları çubuqla döyəclədikdə müxtəlif ardıcıl səs yüksəkliyi alınmalıdır. Belə olduqda ifaçı istənilən melodiya və ya muğamı ifa edə bilər. Səsdüzümü düzgün alınmadıqda ifaçılar kasalara su tökməklə səsləri tənzimləyirlər. İfaçı qoşanağara alətində olduğu kimi, hər əlində nazik çubuq tutub kasaları döyəcləməklə səsləndirir. M.Bardakçıya görə çini kasanın çizminin bu günki notlarla ifadəsi bu şəkildədir (2, s. 110):
Çini kasa sazı 76 müxtəlif ölçülü kasalardan ibarət olub. Bəmdən zilə getdikcə kasala¬rın ölçüsü kiçilirdi. Yəni bəm kasalar iri, zil kasalar isə kiçik ölçüdə hazırlanırdı. Hər kasa ayrıca bir səs verirmiş və onlar üç cərgədə, sıra ilə düzülürdü: I cüt sırada 22 (burda “Yegah”-“Nəva” oktavası daxilindəki 18 səsdən 15-nin ifası müm¬kün idi ), II cüt sırada 36 (“Yegah”-“Zil Nəva” arasında yer alan iki oktava həcmində bütün səslərin ifası mümkün olub), III cüt sırada 18 kasa (II cərgədə olduğu kimi, “Yegah”-“Zil Nəva” oktavası daxilindəki bəzi səslərin ifasının mümkünlüyü). M.Bardakçı yazır (2, s. 111): “Fəvaid-i əşəra”dakı rəsm daha anlaşıqlı şəkildədir. İlk sırada yer alan kasalar öncəki şəkildə olmayan “Qəveşt”, “Nim Hicaz” və “Dik Hicaz” səslərini də verərək bir oktava həcmində bütün səsləri çıxara bilirlər. Öncəki rəsmdə “zaid” və “zeyl” adlandırılmış kasalar isə burada yoxdur. II sıra öncəki şəkildəkinin eynidir, sadəcə “Yegah”-“Nəva” arasıyla “Nəva”,“Zil Nəva» arasındakı səsləri verən kasaların yerləri dəyişmiş, yəni “Məqasidül-Əlhan”da (Rauf Yekta bəy nüsxəsində) altda olan bəm oktava burada üstdədir. III sırada da bəzi fərqlər gözə çarpır. “Məqasidül-Əlhan” (Rauf Yekta bəy nüsxəsində) rəsmində iki oktavadakı bəzi səsləri verən kasalar burada bir oktava həcmində bütün pərdələri verəcək biçimdə yerləşdirilmişdir. “Fevk” olaraq göstərilən iki kasa da “Fəvaid-i əşəra” rəsmində “Dik Hicaz” və “Nəva” şəklində qeyd edilmişdir. Maraqlıdır ki, Ə.Marağalının əsərlərində çalğı alətinin səsləri muğam adları ilə verilir: “Yegah”, “Nəva”, “Zil Nəva” və s. Çini kasa dəstindən folklor aləti kimi etnoqrafik konsertlərdə, tədbirlərdə istifadə oluna bilər. Bu alətdə də istənilən muğamın ifası mümkündür.
Kuzə dəsti
Kuzə məişət qabı kimi xalqımıza Tunc dövründən məlumdur (5, 12). Belə qablardan əsasən su daşımaq və saxlamaq üçün istifadə ediblər. Lakin idiofonlu kuzə alətini XIV əsrdə yaşamış Azərbaycanın tanınmış musiqi alimi və şairi Xoca Raziyəddin Rizvanşah ibn Zəki ət-Təbrizi icad etmişdir (6). O, həm də saray musiqiçisi kimi məşhurlaşıb, zəmanəsinin sayılıb-seçilən sənətkarlarından olub. Xoca Rizvanşah Cəlairilər sülaləsindən olan Sultan Hüseyn (hakimiyyət illəri 1374-1382) və Sultan Əhmədin (hakimiyyət illəri 1382-1410) sarayında mahir musiqiçi kimi fəaliyyət göstərib. Həsən bəy Rumlu “Əhsənüt-Təvarix” əsərində yazır: “Nəql edirlər ki, Soltan Əhməd Cəlairi dövründə Xoca Rizvanşah böyük şöhrət qazanmışdı. Onun 12 muğam və 24 şöbədən ibarət təsnifləri var idi. Qalanları isə üsul (Firu), sair nəğmə və nəqərat idi” (7, s. 55). Xatırladaq ki, Xoca Rizvanşah dünya şöhrətli musiqişünas-alim Əbdülqadir Marağalının qayınatası olmuşdur. Tanınmış dövlət və ictimai xadim, folklor tədqiqatçısı Əlihüseyn Dağlı (1898-1981) “Ozan Qaravəli” əsərində “Mətləbə yaxın bir haşiyə” başlıqlı məqaləsində kuzə dəsti ilə bağlı geniş məlumat verir (8, s. 22-26). O, əsərində Rizvanşah Təbrizinin kuzə dəsti alətini necə hazırlaması ilə bağlı maraqlı rəvayət təqdim edir. Boğazı dar, gövdəsi gen, tutacaq qulpu olan kuzə aləti çinidən hazırlanırdı. Kuzə aləti 12 hissədən, yəni bardaqdan ibarətdir. Bu bardaqlar üçər şəkildə düzülür. Altısı solda, digər altısı isə sağda sıralanırdı. R.Təbrizi kuzələri “gah”, daxili tutum həcmini isə “nəfəsgah” adlandırıb. Kuzələr ölçüsü və həcminə görə biri digərindən fərqlənirmiş. Bu səbəbdən müxtəlif səslər əldə edilirmiş. Bardaqların hər birinin ayrılıqda öz adı və funksiyaları olubmuş. Kuzələri çubuqla mülayim vurduqda ətrafa xoşagələn səsləp yayılırmış. Alət¬də o dövrün melodiyalarını, eləcə də muğamlardan parçalar səsləndirmək mümkün olub.
Nəlbəki dəsti
Qədim mənbələrdə nəlbəkilərdən ibarət çalğı alətinə rast gəlməsək də, Orta əsrlərdə müxtəlif yüksəkli səs verən kasa və kuzələrdən çalğı aləti kimi istifadə edildiyi mənbələrdə öz əksini tapıb. XX əsrin 70-ci illərindən etibarən virtuoz sənətkar, müxtəlif növlü çalğı alətlərinin mahir ifaçısı Həsənağa Sadıqov bir neçə nəlbəkini düzərək çalmaqla ardıcıl səs düzümü yaratmışdır. O, iki nazik çubuqla nəlbəkiləri döyəcləməklə (ksilofonda olduğu kimi) istənilən melodiyanı və həmçinin muğamlarımızı böyük məharətlə səsləndirir. Azərbaycan teletama-şaçıları dəfələrlə onun ifasında “Şur”, “Çahargah”, “Bayatı-Şiraz”, “Segah”, “Şüştər” və s. muğamlarımızdan müəyyən guşələrin ifasını dinləyiblər. Son il-lərdə müxtəlif üsullarla səsləndirlən bir sıra çağı alətinin peşəkar ifaçısı Məhərrəm Nəcəfzadə də televiziya çıxşlarında, eləcə də el şənliklərində nəlbəki dəstində rəqs, mahnı və muğamlarımızı böyük ustalıqla ifa edir
Xromatik laqquti
Laqquti qoşanağara çalanların istifadə etdikləri alətdir (9, 127). Təkmilləşdirilmiş, xromatik laqquti alətində dəstgah halında olmasa da, muğamlarımızdan müəyyən parçalar ifa etmək mümkündür. Bir oktava diapazonu olan xromatik səsdüzümlü laqquti aləti əsasən ritm ifa etmək üçün nəzərdə tutulmuşdur. Laqquti aləti haqqında mətbuatda ilk dəfə musiqişünas, sənətşünaslıq doktoru, professor Əhməd İsazadə (1928-2007) məlumat vermişdir (10, 8-10). O, laqqutini Lerik rayonunun Monidigah kəndində aşkar etmişdir. Maraqlıdır ki, bu kənddə “Laqquti” adlı folklor ansamblı fəaliyyət göstərir. Ölkəmizdə muğam adları ilə bir sıra peşəkar ansambllar yaradılıb: “Hümayun” (bədii rəhbər xalq artisti Əlibaba Məmmədov), “Dügah” (bədii rəhbər Ələkbər Əsgərov), “Şur” (bədii rəhbər Xosrov Fərəcov), “Dilkeş” (bədii rəhbər Xalq artisti Məmmədbağır Bağırzadə), “Rast” (bədii rəhbər Əməkdar artist Rəşad Haşımov) və b. Lakin “Laqquti” – öz adında çalğı alətini əks etdirən ilk ansambldır. Çalğı alətinin təbliği baxımından, həmçinin böyük maarifləndirici yönümünü nəzərə alaraq bu işin digər çalğı alətlərimizdə də davam etdirilməsini arzulayırıq.
Çinqiraq dəsti
Silkələnməklə səsləndirilən zəng alətinin bir çox növlərindən Azərbaycan ərazisində müxtəlif dövrlərdə geniş istifadə edilmişdir. Bu alətlərdən cəalcil, cərəs, cınqırov, çan, çınqıraq, dəray, naqus və zəngi-şütürü nümunə göstərə bilərik. Zəng ailəsinə aid edilən idiofonlu alətlər quruluşca bir-birinə bənzəsə də, istifadə olunmasına, ölçülərinə, etimologiyasına görə kəskin fərqlənirlər. Dahi Nizami Gəncəvinin (1141-1209) “İskəndərnamə” poemasında çınqırağın adına rast gəlrik: Yollarda qumrular səs-küy salaraq, Çınqıraq səsindən tutuldu qulaq (11, s. 98). Qədimdə qapıdan asılan zəngləri «çınqırıq» adlandırırdılar (12, s. 441). Fikrimizcə, “çınqıraq” elə “çınqırıq” sözünə istinadən yaranmışdır. “Çın” arxaik sözlərimizdən olub “səs”, “ün” mənalarını bildirir. Azərbaycan dilində feil ki¬mi işlədilən “çınlamaq”, “çınlama”, “çınlatmaq” kimi sözlərin kökü “çın”dır. Belə feillərə xüsusən nakam şairimiz Mikayıl Müşfiqin (1908-1938) şeirlərində tez-tez rastlaşırıq (13, s. 317): Qoy, çınlasın varlığın, Ömrün, bəxtiyarlığın Şadlıq kamançasında. Çınqıraq aləti kəsik konus və ya üst oturacağı yarımkürə şəklində olan konus formasndadır. Alət mis, tunc və ya bürüncdən hazırlanır. Konusun içərisində səs salmaq üçün sağa-sola hərəkət edən metal dilçək, yəni, mil asılır. Zəngəbənzər alətlərimizdən bəzi hallarda, xüsusən döyüş səhnələrində çalğı aləti kimi istifadə olunsa da, bu alətlərin heç birində konkret melodiyanın ifası mümkün deyil. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün diatonik səs düzümlü “çınqıraq dəsti” alətini hazırlamaq qərarına gəldik. Sonrakı mərhələdə isə xromatik səsdüzümlü çınqıraq hazırlamağı planlaşdırmışıq. Biz müxtəlif səslər verən kiçik çınqıraqlar əldə edərək, kiçik diapazonlu səs-düzümü yaratmışıq. Və bu “çınqıraq dəsti”ndə müəyyən musiqi parçalarının ifa olunmasının mümkünlüyünü aydınlaşdırdıq. Diatonik “çınqıraq dəsti” mükəmməl çalğı aləti olmasa da, ondan folklor tədbirlərində, etnoqrafik konsertlərdə istifadə etmək mümkündür. Hətta, diato-nik çınqıraq dəstini folklor ansambllarının epizodik məqamlarında, peşəkar xalq çalğı alətləri ansambl və orkestrlərində səsləndirilməsi böyük marağa səbəb ola bilər. Ulularımızın nəfəsi dəydiyi çınqırağı bu yolla böyük səhnələrə çıxarmaq mümkündür.
Zəngi-şütür aləti
Bəzi muğam guşələrinin adlarında idiofonlu zəngi-şütür alətinin adına rast gəlirik. Məsələn, “Rast” ailəsinə aid edilən “Mahur-hindi”, “Bayatı-Qacar”, “Dügah” kimi muğamlarda “Zəngi ,şütür” adlı guşəni nümunə göstərə bilərik. Ə.Dağlı yazır (14): “Qədim dövrlərdə “Şur” dəstgahında oxunan “Zəngi-şü-tür” guşəsinin yaradıcısı Əbu Əli Hüseyn ibn Əbdullah ibn Sinayi Bəlxi (980-1037) olub. Hazırda isə “Zəngi-şütür” “Rast” ailəsinə aid edilən muğamlarda (“Orta mahur” istisna olunmaqla) instrumental şəkildə ifa edilir”. Xatırladaq ki, İbn Sina (latınlaşdırılmış adı Avisenna) XI əsrin əvvəllərində Azərbaycanda olmuş, Suraxanıda «Atəşgədə»ni ziyarət etmişdir. Yerli əhali “İskəncəbi”, “Xışqəncir”, “Pustkəndə”, “Zincilfərəc” kimi (əncirdən hazırlanan) həkimanə yemək-içməyin reseptnin İbn Sinaya məxsus olduğunu deyirlər. O, Bakının Balaxanı və Nardaran kəndlərində olub, burada muğam biliciləri ilə görüşüb. Ə.Dağlı əsərində bu məqamlara toxunur, İbn Sina ilə bağlı yaddaşlarda qalan rəvayətləri təqdim edir. Ə.Dağlı 5 hissəli “Ozan Qaravəli” əsərinin III hissəsində zəngi-şütür aləti haqqında geniş məlumat verir (15): “Zəngi-şütür” fars sözüdür, mənası “dəvə zəngi” deməkdir. Zəngi-şütürü bir adət üzrə qabaqdakı nər dəvənin boynundan asıblar. Arxadakı dəvələrin boynundan da ara-sıra uzunsov zənglər görünərdi. Zəngi-şütür aləti konus şəklində mis, tunc və ya bürüncdən hazırlanır. Alətin hündürlüyü təxminən 130 mm, oturacağın diametri 80 mm, yuxarıdakı yarımkürənin diametri isə 30 mm olmuşdur. Zəngi-şütürün gövdəsinin içərisində asılmış vəziyyətdə kiçik, uzunsov ikinci zəng yerləşdirilir. Bu zəngin təxmini ölçüləri belədir: hündürlüyü 70 mm, oturacağın diametri 50 mm, yuxarıdakı yarım-kürənin diametri isə 15 mm-dir. Zəngi-şütürün gövdəsi böyük olsa da, onun ümumi çəkisi o qədər də ağır deyil, 500 q-dır. Dəvə yeriyəndə zəngi-şütür yellənir, uzunsov zəng böyük zəngin divarlarına toxunur və səslənmə yaranınr. Uzunsov zəngin içərisindəki ucu şar formalı dilçək və ya mil də silkələndikcə ikinci, yəni kiçik zəngin divarlarına toxunaraq səslənir. Beləliklə, böyük zəngin səsi kiçik zəngin səsinə qarışaraq ətrafı dalğalı səslər bürüyür. Ə.Dağlının təbirincə desək, “ətrafa həqiqətən ürəyə yatan, həzin musiqi sədası yayılır”. Dəvə dayandıqda isə alətin səsi tədricən kəsilir. Bu mənzərəni Azərbaycan klassik poeziyasının ən gənc nümayəndəsi M.Müşfiq çox gözəl təsvir edib (16, s. 269): Mənzilə çatanda sən bilirsən ki, Bir şərqli karvanın susmada zəngi. Yəni karvan dayandısa, zəng alətinin də səsi susmalıdır. “Koroğlu” (XVI əsr) dastanıında zəng alətinin adı çəkilir. Dastanda dəvələrin boynundan asılan, zəng alətinin fərqli növü – zəngi-şütür vəsf olunur. Zəngi-şütür keçmişdə karvan yollarında səsləndirilib. Lakin bu maraqlı alətdən gur səsli nəfəs alətlərimizlə birgə meydan tamaşalarında, folklor tədbirlərdə istifadə edildiyi də istisna olunmur.
Zinqirov aləti
Ə.Dağlının zınqırovla bağlı maraqlı fikirləri vardır: “Zəngulə” – vurulan musiqi gülü, çiçəkciklər – deməkdir. Daha sonra idarə olunan zəngulə rəvan, sərbəst ifada “zəngulirov” adını almışdır. Bu münvalla «gulizən»lər 12 gah (kuzələr – A.N.) daxilində “zəngulirov” kimi cərəyanda olmuşdur. Qoy bunu əxz edim ki, “zəngulirov” məişətdə, danışıqda və hətta ədəbiyyatmızda “zınqırov” kimi adlanır…” (8, s. 29). Deməli, Ə.Dağlıya görə, “zınqırov” “zəngulə” sözündən yaranmışdır: “zəngulə”- “zəngulirov”-“zınqırov”. Xatırladaq ki, Orta əsrlərdə Yaxın Şərqdə geniş yayılmış “Zəngulə” adlı muğam da olmuşdur (17, 317). Təəssüf ki, o dövrlərdə 12 əsas muğamdan biri olan “Zəngulə” muğamı unudulmuş, dövrümüzə gəlib çıxmamışdır. Hər hansı alətin yaranma tarixi nə qədər qədim olursa, o alət haqqında bir sıra rəvayət, əfsanə və nağıllar yaranır. Zınqırov da belə alətlərimizdəndir. Bu alətdə muğam ifası mümkün olmasa da, adı “Çahargah”ın yaranması ilə bağlı əfsanələrdə dolaşmaqdadır. Sənətşünaslıq doktoru, professor S.Abdullayeva “Azərbaycan folklorunda çalğı alətləri” əsərində “Çahargah” adlı əfsanəni təqdim edir (18, s. 79-80). Əfsanədə xalq arasında böyük hörmət qazanmış alimin hökmdar tərəfindən başına gətirilən məcaralardan söhbət açılır... Burada musiqişünaslıq baxımından maraqlı məqamlar var. Alim saribandan dəvə karvanının boynundan asılan zınqırovların yerini dəyişməyi xahiş edir. O, razılıq aldıqdan sonra zınqırovları elə asır ki, dəvələr yeriyəndə sanki mizrab bir neçə telə toxunur. Səslənmədən yaranan musiqi “Çahargah” adlarına dəyik ki, burada söhbət adi musiqidən deyil, “Çahargah” adlı möhtəşəm muğamdan gedir. Bildiyimiz kimi, fars sözü “çahar” dörd deməkdir. “Gah” isə dilimizdə bir neçə mənada işlədilir, burada «səs» sözünü ifadə edir. Nəticə olaraq, “Çahargah” sözü alimin yaratdığı “dörd səs” deməkdir. Elə “Çahargah” əfsanəsi özü də dörd duyğu, dörd səhnə üzərində qurulmuşdur.
NGC 2498
NGC 2498, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Əkizlər bürcü istiqamətində yerləşir. SBa tipli. tərəfindən ildə 80.01 sm (31.5 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Aleksandr Şpak
Aleksandr Şpak — Moldoviya ağır atleti, Olimpiya Oyunlarının iştirakçısı, Avropa çempionatının bürünc mükafatçısı. 77 kiloqram çəki dərəcəsində çıxış edir.
Karyerası
2011-ci ilə qədər Aleksandr 69 kiloqram çəki dərəcəsində iştirak edirdi. İlk böyük turniri 2009-cu ildə Buxarestdə keçirilən Avropa çempionatı oldu. Cəmi 288 kiloqram qaldıraraq, on birinci yeri tutdu.
2009 və 2010-cu illərdə o, Avropa Gənclər Çempionatında iştirak edərək müvafiq olaraq dördüncü və ikinci yerləri tutmuşdur.
2012-ci ildə o, ilk dəfə beynəlxalq çempionatın medalını qazandı, Türkiyənin Kepez ilçəsində keçirilən Avropa çempionatının bürünc mükafatçısı oldu. Onun ümumi nəticəsi 330 kiloqrama bərabər idi. Qeyd etmək lazımdır ki, bu çempionat Aleksandr üçün çəki dərəcəsini -77-yə dəyişdirdikdən sonra ilk turnir idi.
O, 2013-cü ildə Tiranada keçirilən Avropa çempionatında gümüş medal qazandı, lakin noyabr ayında stimulyatorlardan istifadə etdiyinə görə diskvalifikasiya edildi. O, həmçinin 2015-ci ilin aprel ayına qədər bütün yarışlardan kənarlaşdırılmışdır.
2015-ci il Dünya Çempionatı və 2016-cı il Avropa Çempionatında o, 9-cu yeri tutmuşdur. Rio-de-Janeyroda keçirilən Olimpiadada 77 kiloqram çəki dərəcəsində Şpak ən yaxşı nəticəsini göstərərək (cəmi 347 kiloqram) beşinci yeri tutdu.
2017-ci ildə Avropa çempionatında çıxış etmişdir, lakin dopinq testi "uğursuz" nəticə verdi və dihidroklorometil testosteronun istifadəsinə görə iki il müddətinə diskvalifikasiya edilmişdi.
Raşka dövləti
Raşka dövləti (Рашка / Raška) — orta əsr Serbiya dövləti (böyük jupa) və eyni adlı bölgə. Bizans imperatoru Konstantin Porfirogennetosun məlumatlarına görə, serblərin Balkan yarımadasına köçürülməsindən sonra Raska bölgəsi Sava, Vrbas və İbar çayları arasında yerləşirdi. Daha sonra Raşka toponimi bir qədər cənub-şərqdə yerləşən əraziyə şamil edilməyə başladı. XI əsrə qədər Raşka, coğrafi ərazi olaraq, Serbiya knyazlığının bir hissəsi idi. Serbiya knyazlığının süqutundan və 960-cı ildə Çaslav Klonimiroviçin ölümündən sonra Raşkanın bir hissəsi Bizansın tərkibinə daxil oldu və bir neçə femaya bölündü. XI əsrdə Raşka bölgəsində eyniadlı jupa yarandı, hansınınki hökmdarları həmin əsrin sonunda Bizansa qarşı mübarizəyə başladılar. XII əsr boyu serblər öz müstəqilliklərini qazanmağı bacardılar, XIII əsrin əvvəllərində isə Serbiya 1217-ci ildə krallığa çevrilən güclü dövlətə çevrildi.
Adlandırılması
Nəzəriyyələrdən birinə əsasən, tarixi ərazinin adı romalılar tərəfindən qurulan Ras şəhərindən gəlir. X əsrdə burada Serbiya ilə Bolqarıstan arasında sərhəd yerləşirdi, XII əsrdə isə şəhər bütünlüklə Serbiyanın nəzarətinə keçdi və onun və hökmdarlarının baş şəhəri oldu. Serb tarixçi Sima Çirkoviç yazırdı ki, Ras şəhəri serblərin bizanslılardan müharibə ilə alınmış ilk böyük inzibati vahid idi. Daha sonra serblər hökmdarlarının iqamətgahını orada yerləşdirdilər. Bundan sonra Latın mənbələri serbləri "Rasciani", dövlətlərini "Rascia" adlandırmağa başlayırlar. Macarlar və Almanlar bu adları 20-ci əsrə qədər qorudular. Beləliklə, serb jupanların dövləti Rasa və ya Raşka adına yiyələndi. O, "serb torpaqları" adı ardınca böyük jupanların titulaşdırılmasında da istifadə olunurdu. Bununla belə, bizanslılar Serbiya adını istifadə etməyə davam edirdilər.
Adları: Рашка / Raška — Raşka, Рашка земља / Raška zemlja — Raşka zemlya (ölkə), Расија / Rasija — Rasiya, Расција / Rascija — Rastsiya; — Rassa, Rassia — Rassiya, Raxia — Raksiya, Rascia — Rastsiya (rus ədəbiyyatında kiril yazısında "Rasiya"  adlandırılmasına rast gəlmək olar , в inqilabdan əvvəlki nəşirdə isə "Rassiya"
Çiyinayaqlılar (Brachiopoda)
Quruluşu
Bu tipə aid canlılar əsasən dənizlərin dayaz hissələrində, soyuq sularda rast gəlinən, oturaq həyat tərzinə malik tək-tək yaşayan heyvanlardır. Bədənin bel və qarın hissəsi ikitaylı çanaqla örtülüdür. Buna görə də onların xarici görünüşü ikitaylı molyusklara oxşayır. Çanaqların ölçüləri, adətən, bir neçə santimetr təşkil edir. Ən iriölçülü çanaqlar Magellania venosa növündə rast gəlinir. Onların çanaqlarının uzunluğu 8.5 sm-ə çatır. Çanaqların rəngi, adətən, sarımtıl, çəhrayi və ya boz, bəzi növlərdəqara, narıncı və ya qırmızı rənglərdə olur. Çiyinayaqlıların çanaqları asimmetrik olur. Bu zaman qarın hissəyə aid olan tay nisbətən böyük və qabarıq, bel tayı isə yastı bəzi hallarda isə batıq olur. Tayların arxa hissəsi xüsusi fır (kilid) və ya əzələ vasitəsilə birləşir. Xüsusi özək və ya ayaq onu qrunta birləşdirir. Ayağı olmayan növlər ya qrunta gömülür, ya da qarın tayı ilə substrata birləşir. Çiyinayaqlıların bədəni çanağın arxa hissəsində yerləşir. Ön hissəni mantiya və bir cüt uzun spiralvari çıxıntı (“əllər”) tutur. Ağız əllərin başlanğıc hissəsində yerləşir. Həzm sistemi iki tərəfə çıxır və kordur, anus yoxdur. Selom, nefridiyalara, qan-damar və ürək sisteminə, hülqumətrafı sinir həlqələrinə malikdir.
Çoxalması
Bu canlılar müxtəlifcinsli olub xarici mayalanma sisteminə malikdir. İnkişaf metamorfozla baş verir: sərbəst üzən sürfə substrata yapışır və cavan fərdə çevrilir.
Qidalanması
Çiyinayaqlılar xırda planktonlarla və suda asılmış detrit qalıqlarıyla qidalanır. Qidalanma filtrasiya ilə həyata keçir. Qidalanma prosesində çanağın tayları açılır.
Hal-hazırda Çiyinayaqlıların 280 növü təsvir edilmişdir.
Bu tipə aid canlılar 2 sinifə bölünür:
Kilidsizlər(Inarticulata) Kilidlilər(Articulata)
Xəncər
thumbnail|XX əsrə aid xəncər Azərbaycan poçt markasında
Xəncər — əlbəyaxa və ya yaxın məsafədə döyüşdə istifadə edilən soyuq silah. Bir və ya ikiağızlı qısa tiyədən (şiş uclu) və dəstəkdən ibarət olur. İkiağızlı xəncər tiyələrinin uzunu boyu mərkəzdən keçən kiçik novu olur. Ən qədim nümunələri heyvan buynuzu, çaxmaqdaşıdan sonralar isə mis, tunc, dəmir və poladdan düzəldilmişdir. Əyri tiyəli xəncərlərdən daha çox yunanlar və iranlılar istifadə etmişdilər. Qədim Ön Asiya və skif tipli xəncərlər geniş yayılmışdı. Qafqaz Albaniyasında dəstəklə tiyə arasında xüsusi ayrın olan xəncər mövcud idi. Orta əsrlərdə polad tiyəli və üzəri nəfis bəzənmiş xəncərlərdən geniş istifadə edilmişdir. İkinci Dünya müharibəsində tüfənglərin ucuna, şişuclu xüsusi xəncər növü olan süngü keçirilirdi. Qında gəzdirilir. Bəzi Şərq, xüsusən Qafqaz xalqlarında ənənəvi geyim komplekslərini tamamlayan yaraq sayılırdı.
Çaharbüt (Üşnəviyyə)
Çaharbüt - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Üşnəviyyə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 165 nəfər yaşayır (27 ailə).
Belka-Snejna mağarası
Morfologiya
Belka-Snejna mağarası 5 girişi vardır. Əvvəllər bu girişlər fərqli mağaraların birişi olaraq hesab edilirdi :
Araşdırmalar
Belka-Snejna mağarası 1959-cu ildə kəşf edilmişdir. 1960-cı ildə araşdırmaçılar 545 metrə qədər enə bilmişdilər. Bu isə onun o zamana görə dünyanın dördüncü ən dərin mağarası sayılırdı. Son zamanlar bir çox araşdırmalar aparılmışdır. Onun digər mağaralarla əlaqəsi təşkil olunmuşdur. Araşdırmalar bu gündə davam etməkdədir.
Məsud Səbri
Masud Sabri həmçinin Masʿūd Ṣabrī (مەسئۇت سابرى, مسعود صبري; 麦斯武德·沙比尔; pinyin:Màisīwǔdé·Shābì'ěr; 1886-cı il Külçə, Şərqi Türkistan – 1952-ci il Urumçi, Sincan) — Şərqi Türkistanda uyğur siyasətçisi və siyasi lideri. İli üsyanı zamanı uyğurların siyasi liderlərindən biri və Sincan valisi olmuşdur. Səbri əvvəlcə Külçə ardından ali təhsilini tibb üzrə İstanbul Universitetində almışdır. Siyasi baxışlarında türkçülük və müstəqil Şərqi Türkistan məsələsi önəmli yer tuturdu. 1949-cu ildə Şərqi Türkistan Çin Xalq Respublikası tərəfindən ilhaq edildikdən sonra valilikdən uzaqlaşdırılmışdır. 1952-cil ildə həbsdə vəfat etmişdir.
Həyatı
Məsud Səbri 1886-cı ildə Şərqi Türkistanda Külçə şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini Gülcədə almışdır. Orta məktəb və universitet təhsili almaq üçün ailəsi tərəfindən 1904-cü ildə İstanbula göndərilmişdir. Səbri 10 il İstanbulda qalmışdır. Bu dövrdə ittihadçıların təsiri ilə milliyyətçiliklə tanış olmuşdur. Onun millətçi və türkçülük siyasi yolunu tutması məhz bu dövrdə baş tutmuşdur. Bu dövrdə Osmanlı İmperiyasında iz qoyan türkçülük hərəkatının təsirini Məsud Səbrinin əsərlərində və siyasi araşdırmalarında görmək mümkündür.
Osmanlı İmperiyasında olduğu dövrdə İstanbul Universitetində tibb üzrə təhsil aldıqdan sonra Səbri əczaçı olmaq üçün vətənə döndü. Vətənə döndükdə burada üzləşdiyi cəhalət və təhsilsizlik onu çox üzmüşdü. Sədri İstanbuldan qayıtdıqdan sonra təhsillə bağlı bəzi mütərəqqi işlər görməyə başladı. Külcədə baxımsız və müəllimsiz qalan məktəbin açılışı üzərində çalışmağa başladı. Bir tərəfdən peşə fəaliyyətini davam etdirən Doktor Məsud Səbri bir klinika açmış, digər tərəfdən də seminarlar verərək cəmiyyətdə milli və siyasi şüuru oyatmağa çalışırdı.
Onun işi Çin hakimiyyəti nümayəndələrini narahat etməyə başlayır. Sincan valisi Yan Zenqxin, millətçi fəaliyyəti səbəbiylə onu həbs etdirir, sonra isə bölgədən uzaqlaşdırır.
Siyasi fəaliyyəti
Məsud 1933-cü ildə qurulan Şərqi Türkistan İslam Respublikasına (Birinci Doğu Türkistan Cümhuriyyəti) dəstək verdi. Aksuda Mahmud Sijan olaraq da bilinən general Mahmud Muhitinin qüvvələrinə qoşuldu. Şərqi Türkistan İslam Respublikası 1933-cü il noyabrın 12-dən 1934-cü il fevralın 6-nadək qısa bir müddətdə mövcudluğunu qoruyaraq yaşaya bildi. Nankindəki Homindan hökuməti ilə rəsmi olaraq müttəfiq olan Ma Çunqun komandanı olduğu Milli İnqilab Ordusunun 36-cı Diviziyasının və SSRİ-nin göndərdiyi hərbi hissələrin müdaxiləsi ilə Cümhuriyyətin mövcudluğuna son qoyuldu. Bu hadisədən sonra 1934-cü ildə Hindistana getmək məcburiyyətində qaldı.
Bir müddət sonra o, Homindan Çin hökumətinə qoşuldu. Şərqi Türkistanı Çin Respublikası parlamentində təmsil etmək üçün namizəd göstərilərək siyasi həyata geri döndü. 1935-ci il dekabrın 12-də Homindan partiyası 5-ci qurultayda mərkəzi komitənin üzvü seçildi. Homindan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinə üzv olduqdan sonra onun bəzi qohumları Nankində Mərkəzi Hərbi Akademiya və Mərkəzi Universitetə tələbə olaraq qəbul edildilər.
1942-ci ildə Məsud Səbri 36 nəfərlik Dövlət Şurasında (Çin Milli Siyasi Şurası) təmsil olunurdu. Digər müsəlman üzvlərindən biri Çin müsəlmanı general Ma Lin idi.
Sincan qubernatoru vəzifəsində
Mesut Səbri İli üsyanından sonra İlidə hakimiyyəti ələ keçirən sovet tərəfdarlarına qarşı barışmaz mövqe tuturdu. Van Senq-şan (1946-1947 Sincan koalisiya hökuməti dövründə Homindan partiyasının mülki əlaqələr komissarı kimi xidmət etmişdi) kimi hueylərdən olan insanlarla birlikdə Əhmədcan Qasimi ilə hər-hansı bir danışıqlara qətiyyətlə qarşı çıxırdı. Bu məsələdə Homindanın CC Fraksiyası onu tam dəstəkləyirdi. Çünki Məsut Səbri də Çin tatarlarından Burhan Şəhidi və Han çinlilərdın olan Homindan üzvü general Vu Zonqxin kimi CC Fraksiyasının üzvü idi. Məsud Səbri 1948-1949-cu illər arasında Sincan əyalətinin koalisiya hökumətinə rəhbərlik etdi.
Siyasi görüşləri
Məhəmməd Əmin Buğra və İsa Yusif Alptəkin kimi türk milliyyətçiləri ilə bir qrup quraraq, Homindanın Sincan bölgəsinin koalisiya hökumətinə qatıldı və İlidə İkinci Şərqi Türkistan Respublikasını quran uyğur kommunistlərinə qarşı müxalif mövqe sərgiləyirdilər.
Hər üç şəxs Şərqi Türkistanda Üç Əfəndi kimi tanınırdı: (Üch Äpändi) (ئۈچ ئەپەندى) - İsa Yusif Alptəkin, Məhəmməd Əmin Buğra və Məsud Səbri. Əhmədcan və digər İkinci Şərqi Türkistan Respublikası kommunistləri onlara Homindan tərəfdarı kimi yanaşırdı.
Səbri və silahdaşı olan pan-türkçü və cədidçi, Şərqi Türkistan istiqlal hərəkatının fəalı Məhəmməd Əmin Buğra Sovet İttifaqının Sincan Türk xalqına “Uyğur xalqı” adının tətbiq edilməsini rədd edirdilər. Bunun əvəzinə onlar “Türk etnosu” (Çin dilində Tujue zu) adının xalqlarına tətbiq edilməsini istəyirdilər. Məsud Səbri huey xalqına öz xalqından ayrı, çinli müsəlman han kimi baxırdı. Xüsusilə, "Türk" və ya "Türki" adları Buğra kimi onun tərəfindən də xalqının əsl adı olaraq tələb edilirdi. O, da Şeng Şitsaini türk müsəlmanlarını fərqli etnik qruplara ayırdığı üçün tənqid edirdi. Səbrinin fikrincə bu türk müsəlmanları arasında parçalanma yaradırdı.
1949-cu ilin yanvarında Məsud Səbri Sincan valisi vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Bu vəzifəyə kommunistlərə qarşı mülayim mövqe sərgiləyən Burhan Şəhidi təyin edildi.
Ölümü
1948-ci ildə Səbri Çin hökumətinin onu İrana səfir təyin edilməsi təklifini rədd etdi. Kommunistlər Sincanı Çin Xalq Respublikasına ilhaq etdikdən qısa müddət sonra onu həbs etdilər.
Məsud Səbri 1952-ci ildə həbsdə vəfat etmişdir.
Briozoylar (Bryozoa)
Ümumi xarakteristika
Bu tipə aid olan canlılar su, əsasən oturaq kolonial həyat tərzi sürən dəniz heyvanlardır. Ayrı-ayrı fərdlərin ölçülərinin 1–3 mm-i aşmadığı halda briozoy koloniyalarının ölçüləi 1 m²-i aşır. Bu koloniyalar çox müxtəlif formalarda olur. Onların bir qismi əlverişli səthlərdə (daş, çanaq, yosun) qabıq və topa şəklini, bəziləri yelpik və ya kol şəklini alır. Buna görə də bəzi briozoy koloniyaları xarici görünüşünə görə mamır örtüyünə, digərləri mərcan poliplərinə və yosunlara bənzəyir. Briozoy koloniyası çoxsaylı mikroskopik fərdlərdən (zooidlər) ibarət olur. Bu fərdlərin hər biri xitinoid və ya jele xanalarında (zooesiy, sistid) yerləşir. Zooesilərin dəliklərindən zooid bədəninin ön hissəsi (polipid) çıxır. Bu hissə kirpikcikli qısqac yelpiyinə (lofoform) malik olan ağız dəliyidir. Qısqaclarda yerləşən yelpiklərin hərəkəti su axınını briozoyun ağız hissəsinə yönəldir. Su axını özü ilə qida maddələrini (plankton və detritlər) gətirir.
Quruluşu
Oturaq həyat tərzi briozoyların bədən quruluşunun çox sadə olmasına səbəb olmuşdur. Bədən seqmentləri yoxdur, həzm traktı U-şəkillidir, anal dəlik bel hissədə, ağıza yaxın ərazidə yerləşir. Qan dövranı, tənəffüs sistemi, ifrazat sistemi yoxdur. Tənəffüs bədən səthi ilə, əsasən qısqaclar vasitəsilə edilir. Qan funksiyasını seloma mayesi əvəz edir. Sinir sistemi yeganə qanqli və ondan ayrılan sinirlərdən ibarətdir. Briozoy koloniyalarında polimorfizm (fərdlərin quruluş və funksiyalara görə diferensiasiyası) mövcuddur. İndiyədək 3 sinifə (Phylactolaemata, Stenolaemata, Gymnolaemata) aid 4500-ə qədər bryozoy təsvir edilmişdir.
Çoxalması
Əksər briozoylar hermafroditdirlər. Çoxalma cinsi və qeyri-cinsi yolla olur. Bəzi növlər sperma və yumurtanı suya atır, mayalanma baş verir. Əksər briozoylar yumurtanı öz zooesiyasında saxlayır. Mayalanma zamanı qısqaclar suda sərbəst üzən spermanı tutaraq içəri daxil edir. İnkişaf etmiş sürfə saxlama kamerasını tərk edir.
Sürfələr troxoforayabənzərlərə aiddir. Sürfə hər-hansı bir predmetə yapəşaraq metamorfoza məruz qalır. Metamorfoz nəti cəsində əvvəlcə ilkin fərd – ansestrula yaranır və ondan koloniya formalaşır. Koloniya tumurcuqlama əsasında böyüyür. Şirin sularda yaşayan növlərdə sərt örtüklə (statoblastlar) müdafiə olunan daxili tumurcuqlar da yaranır. Koloniyalar quruma və ya şaxta nəticəsində məhv olduqda statoblastlar sağ qalaraq yeni nəsl verir.
Yayılması
Tip 3 sinfə bölünür: Çılpaqağızlılar (Gymnolaemata), Örtülüağızlılar (Phylactolaemata) və Darağızlılar (Stenolaemata) sinfi
Xəzər dənizində 6 növ, Azərbaycanın şirin su hövzələrində 4 növ briozoy qeyd edilmişdir. Xəzərin avtoxton növü olan Victorella pavida su bitkilərinə yapışır. Fredericella sultana Kiçik Qızılağac körfəzində, Plumatella punctata, P. emarginata Aşağı Kür, Varvara su anbarında, P. fungosa Hacıqabul gölündə qeyd edilmişdir.
Neva Çiftçioğlu
Neva Çiftçioğlu Banes — Biologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent, astrobioloq.
Ç.B. Neva NASA-da işləyən ilk Türkiyə vətəndaşı. Tibb üzrə Nobel Mükafatına namizədliyinin irəli sürülməsi hadisəsi yalnız bir iddiadır və bu barədə heç bir sənəd və ya şahid yoxdur.
Təhsili
1985-ci ildə Hacəttəpə Universitetinin Biologiya fakültəsindən məzun olmuşdur. Eyni il Ankara Universiteti Tipp fakültəsində mikrobiologiya sahəsində magitr təhsilinə başlamış və doktorantura təhsilini də orada almışdır.
Elmi fəaliyyəti
1991-ci ildə Finlandiyanın Kuopio Universitetinin biotexnologiya sahəsində işləməyə başlamış və eyni universitetdə dosent adını almışdır. Doktor Olavi Kajander ilə vücuddakı ərplənmələrə səbəb olan nanobakteriya adını verdikləri yeni bir mikro-orqanizmanı izoliyasiya etməyi bacarmışdır. Çiftçioölu və Kajander ikilisinin nəzəriyyəsinə görə bilinməyən insan xəstəliklərinin 25 faizində olan patalojik kalsifikasiyalar (ərplənmə) nanobakteriyalar tərəfindən başladılır. Bu iddia sonradan elmi ictimaiyyət tərəfindən rədd edildi. Elmi nəşrlər göstərib ki, nanobakteriyalar mövcud deyil. Nanobakteriyalara dair heç bir sübut tapılmadı
Neva Çiftçiolğlu dünyanın bir çox universitetindən təkliflər alaraq oralarda elmi fəaliyyət göstərmişdir. Bu günə qədər on ədəd beynəlxalq mükafata layiq görülmüşdür. Onun fəaliyyəti NASA-nın diqqətini çəkmiş və ona edilən təklifi qəbul edərək NASA-nın Astrobiologiya İnistitutuna həqiqi üzv kimi qəbul edilmişdir. 2001-ci ildə NASA-nın Conson Kosmik Mərkəzinə keçmişdir. Hal-hazırda NASA-da elm müşaviri olaraq işləməkdədir. NASA ilə əlaqələri çoxdan bitib. Hazırda heç bir qurumda işləmir.
İlyas Bəy məscidi
İlyas Bey məscidi - Türkiyənin Aydın ilinin Didim ilçəsində, qədim Milet şəhərinin xarabalıqları yaxınlığında Balat köyündə yerləşən məscid. Bu məscid Anadolu Bəylikləri dönəminə aidir.
Məscidin inşası Məntəşəoğullarının son hökümdarı İlyas Bəyin əmri ilə 1404-cü ilin may-iyun aylarında inşasına başlanılmışdır. Koca cami və ya Cumə cami' olaraq da tanınır. Məscid, mədrəsə, imarət, hamam, dükan kimi tikililərdən ibarət olan İlyas Bəy Külliyəsinin bir parçasıdır. Məscidin inşası zamanı antik Milet xarabasından ayrılmış mərmər bloklardan istifadə edilmişdir. Məscidin minarəsi və onun fasad hissəsinin bəzək elementləri Anadolu Türk menarlığının öndə gedən əsərlərindən biridir.
Məscid 2007-2012-ci illər arasında kompleksə daxil olan digər tikilərlə birlikdə restavrasiya edilmişdir. Bu bərpa layihəsi Avropada yüksək qiymətləndirilərək mükafatlandırılmışdır.
Tarixi
Antik Milet şəhərinin yerində inşa edilən Balat XIII əsrin ikinci yarısında Məntəşə bəyliyi torpaqlarna daxil idi. 1391-ci ildə Osmanlı imperiyası topraqlarına qatılsa da Ankara döyüşü sonrasında Teymurilər tərəfindən alınaraq Məntəşə bəyliyinə qaytarılmışdır. On il sonra Məntəşəoğlu İlyas Bəy bəyliyin başına gəldikdən sonra 1404-cü ili may-iyun ayları İlyas Bəy camisinin tikintisini başlatmışdır.
1890-cı illərdə Büyük Menderes hövzəsində meydana gələn şiddətli zəlzələ sonrası böyük zərər görmüşdür. 1905-ci ildə burada təmir işləri aparılmış və üzəri keramitlə örtülmüşdür. 1955-ci il zəlzələsində isə məscid kiçik zərər görmüşdür. 2007-2012-ci illərdə Söktaş adlı sənaye təşkilatının memarı Çingiz Kabaoğlunun restavrasiya layihəsi əsasında bərpa edilmişdir.
Təsviri
Girişi yazılar və geometrik bitki motivləri ilə işlənmişdir. Giriş 7.37 m hündürlüyə və 5.12 m enə malikdir.
Tikilinin divarları daxildən və xaricdən mərmərlə örtülmüşdür. Cənub-qərb hissədə olan girişdə yuvarlaq kəmərli qapı ilə saxlanan minarə 1955-ci ildəki zəlzələ sonrasında dağılmışdır.
Ştefan Prokopiu
Ştefan Prokopiu (Ștefan Procopiu; ) — Rumıniya fizika alimi, müəllim, professor (1926), fizika-riyaziyyat elmləri doktoru (1924), Rumıniya Akademiyasının həqiqi üzvü (1955). Rumıniya Sosialist Respublikası Dövlət Mükafatı laureatı (1964).
Həyatı
1908–1912-ci illərdə Aleksandru İoan Kuza Universitetində təhsil almışdır.
1913–1919-cu illərdə Buxarest Universitetində assistent vəzifəsində çalışmışdır. 1919-cu ildə təqaüdçü qismində Fransaya göndərilmişdir, burada Paris Universitetində Qabriel Lipman, Mariya Küri, Pol Lanjeven və digər məşhur fiziklərin mühazirələrində iştirak edirdi.
1924-cü ilin mart ayında fizika-riyaziyyat elmləri doktoru adını qazandı. 1925-ci ilin yanvar ayında vətəninə qayıdaraq, A. İ. Kuza Universitetində cazibə, istilik və elektrik professoru kimi işləyirdi. 1962-ci ildə təqaüdə çıxana qədər bu vəzifədə çalışırdı. Sonra George Asaki adına Yaş Texniki Universitetinə professor təyin edildi.
Zabitlər (film, 1971)
Zabitlər- rejissoru Vladimir Roqovi olan dram janrında Sovet filmi.
Ştefan Prokopiu
Həyatı
1948-ci ilin iyun ayından müxbir üzvü, 1955-ci ilin iyu ayından isə Rumıniya Akademiyasının həqiqi üzvü oldu.
Zabitlər (film, 1971)
Film ilk dəfə 1971-ci il 26 iyulda nümayiş etdirilmişdir. Film 53.4 milyon nəfər tərəfindən izlənilmişdir.
Ştefan Prokopiu
Həyatı
S. Prokopiu iki dəfə Nobel mükafatı Komitəsinin üzvü olmuşdur.
Elmi fəaliyyəti
Elmi işləri elektromaqnetizm, termodinamika, elektrokimya, optika, maqnetizm və spektroskopiya sahələrinə həsr edilmişdir.
1911-ci ildə ilk dəfə Bora maqnetonunu kəşf etmiş və hesablamışdır, hansıki Nils Borun şərəfinə adlandırılmışdır.
Dehgürcü (Üşnəviyyə)
Dehgürcü - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Üşnəviyyə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 522 nəfər yaşayır (94 ailə).
NGC 972
NGC 972, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qoç bürcü istiqamətində yerləşir. Sab tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Maldaş
Maldaş — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Gorus rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 41 km məsafədə yerləşir. XIX əsrin ortalarında qışlaq əsasında yaranmış kənddir. Qışlaq mal-qaraya sal daşlar üzərində duz verilən "Maldaş" yerinin adını əks etdirir.
Toponimi
Toponim Azərbaycan dilində "iri buynuzlu ev heyvanı, mal-qara, qaramal" mənasında işlənən mal sözü ilə Azərbaycan dilində "dağ, qaya" mənasında işlənən daş sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Zootoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Mədinə (ad)
Mədinə — Azərbaycan qadın adı.
Luis Bunyuel
Luis Bunyuel (Luis Bunuel Portoles, ) — ispan rejissoru, kinematoqrafiyada sürrealizm in tanınmış nümayəndəsi.