cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hacıalılı (Qəbələ)
Tarixi
Coğrafiyaşünas Elxan Nuriyevin yürütdüyü fərziyyəyə əsasən "Hacallı" Hacı Əlili sözlərindən yaranıb. Müəllif Hacıalılı adında iri tayfanın məlum olmadığını, kəndin adının Hacı Əlinin adından yarandığını qeyd etmişdir.
İsmayıl bəy Qutqaşınlı "Səfərnamə" əsərində Qutqaşından – Trabuzanadək bölməsində Hacallı barədə qeyd edir: "Zövcəmiz Hacı Bikə düz yol ilə Hacıallı qəryəsinə getdi. Mən bir para xalisə kəndlərimi gəzib, bir para nizam verib axşama dəxi haman kəndə çatdım.orada iki gecə qalıb, bir para ətraf cəvanibdə olan xalisələrimin işlərinə əncam verib və özüm öz əlim ilə saldığım bağda bir gün istirahət edib, Rəcəbin on ikisində oradan yola düşüb, Qəbələ mahalından (çıxıb), Ağdaş mahalında Ağcayazı(kəndində) mahmud bəyə qonaq olduq. Qutqaşından Hacıallıya üç ağac yarım və Hacıallıdan Ağcayazı kəndinə dörd ağac yarım yoldur."
İndiki Hacallının yerləşdiyi ərazilər ilk Tunc dövründən yaşayış məskənidir. Erkən tunc dövrünün Hacallıda olan kurqan qəbir abidəsi buralarda yaşayış tarixinin eramızdan əvvəlki vaxtlara təsadüf etdiyinə əyani sübutdur. Süni suvarma sisteminin yaranması da məhz Tunc dövrünə təsadüf edir. Tunc alətlərdən istifadə etməklə Hacallı ərazisində yaşayan ilk insanlar şimaldan su kanalı çəkmiş, Pirəlli meşəsinin qaynama bulaqlarını isə mənbə kimi istifadə etmişlər. Hacallının yerləşdiyi Ərəş düzünün düz Yengicə (yəni dağlıq olmayan sahələr) adlanan bütün əraziləri süni suvarma sistemi ilə suvarılmış, dənli bitkilər əkilən sahələr genişlənmişdir. Əkinçiliklə məşğul olan Hacallılar burada daimi məskən salmış, maldarlıqla məşğul olanlar isə köçəri həyat tərzinə keçmişlər. Taxılçılıqla məşğul olan Hacallı sakinləri (Hacallı ərazisində yaşayan insanlar) taxılın və digər kənd təsərrüfatı məhsullarının qorunub-saxlanması üçün büyük saxsı küplərdən istifadə etmişlər.
Hacallının yerləşdiyi Ərəş düzü tarixi mənbələrdə Ərəş mahalı adı ilə göstərilib. XVIII əsrin sonunda Şəki xanlığının ərazisi səkkiz mahala bölünmüşdü. Bunlardan biri də Hacallının yerləşdiyi Ərəş mahalı idi. Mahalı naib idarə edirdi. Bu ərazilər 1743–cü ilə qədər Ərəş sultanlığının tabeliyində olmuşdur. Osmanlı–Səfəvi müharibələri dövründə zəifləyən Ərəş sultanlığının əraziləri, indiki Hacallının yerləşdiyi Ərəş düzü də daxil olmaqla Şəki xanlığının tərkibinə qatıldı
Hacallı kəndi, Qəbələ rayonunda rayon mərkəzindən 20 km cənub qərbdə, Qəbələ—Ağdaş yolu kənarında, Ərəş düzündədir(Azərbaycan Sovet Ensklopediyası X cild səhifə 144 ). Kənd əhalisi taxılçılıq, heyvandarlıq və qismən də tütünçülük və baramaçılıqla məşğul olur. Hacallıda orta məktəb, xəstəxana, mədəniyyət evi, kitabxana və uşaq baxçası fəaliyyət göstərir. Arxeoloji abidələrdən kurqan(ilk tunc dövrü) və qəbiristan(antik dövr) var( ASE X cild səhifə 144). Hacallı adı yerli ağsaqqalların dediyinə görə "Hacca əlli" sözündən yaranmışdır. Deyildiyinə görə bu yer həccə gedən zəvvarların əlli(50) nəfərinin toplandığı yer olub. Coğrafiyaşünas Elxan Nuriyevin yürütdüyü fərziyyəyə əsasən (Azərbaycan SSR Şəki – Zaqatala zonasının toponimikası– səhifə 12 – Elxan Nuriyev) Hacallı Hacı Əlili sözündən yaranıb. Məüəllif Hacıalılı adında iri tayfanın məlum olmadığını, kəndin adının Hacı Əlinin adından yarandığını qeyd etmişdir.
Hacallının yerləşdiyi Ərəş düzünün düz Yengicə adlanan bütün əraziləri süni suvarma sistemi ilə suvarılmış, dənli bitkilər əkilən sahələr genişlənmişdir. Məhz bu dövrlərdə maldarlığın yeni sahəsi – köçmə maldarlığı meydana gəlmişdir. Əkinçiliklə məşğul olan Hacallılar burada daimi məskən salmış, maldarlıqla məşğul olanlar isə köçəri həyat tərzinə keçmişlər. 1983–cü ildə Hacallı—Ovculu yolunun şimal hissəsində, Kürd arxı boyunca torpaq-qazıntı işləri zamanı tutumu təxminən 1,5-2 ton olan böyük saxsı küplər aşkar edilib. Ardıcıl şəkildə tapılan qablar arx boyunca basdırılmışdır.
Mədəniyyəti
Hacallı toponimik mənbələrdə qeyd edilir ki, Hacallı sözünün mənası nəsil adından götürülüb. Vaxtilə Hacı Əli olan söz get-gedə fonetik dəyişkənliyə uğrayaraq indiki halına düşüb. Rayon mərkəzindən 20 km. cənub-qərbdə Qəbələ-Ağdaş avtomobil yolunun kənarında, Ərəş düzündədir. Kəndin tarixi qədimdir. Burada arxeoloji abidələrdən ilk tunc dövrünə aid kurqanlar, antik dövr qəbiristanlığı var.
Kənddə Elektron ATS quraşdırılıb. Mavi yanacaqdan istifadə edilir. Artezianlardan hər qapıya su xətti çəkilib. Ən müasir kəndlərdən hesab edilir. Hər il ali məktəblərə yüksək balla qəbul olunanlar arasında hacallılar da az deyil. Əhalinin məşğuliyyəti fərdi tərəvəz sahələrinin, taxıl zəmilərinin əkilməsi və mal-qaraya qulluqdur.
Paraamblyseius multicircularis
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Beatriks (Niderland kraliçası)
thumb|right|185px|Kraliça Beatriks
Kraliça Beatriks Vilgelmina Armqard (, МФА : ; 31 yanvar 1938-ci il) — Niderland kraliçası (1980-ci ildən) (ana kraliçanın taxt-tacdan imtinasından sonra), Oran sülaləsindəndir, Kraliça Yuliananın və şahzadı Bernard tsur Lippe-Bisterfeldin qızı.
Mənbə
kral aleksandr
Gözəllik ilahəsi (film, 1989)
Məzmun
Film Azərbaycanda qadın əməyi və məişəti ilə bağlı bəzi problemlərə toxunur.
Akif Əsgərov
Həyatı
1970-72-ci illərdə SSR Rəssamlar İttifaqının üzvü olmuşdur. 1986-cı ildə Zaqafqaziya Respublikaları Biennalisində qızıl medala layiq görülmüşdür.
Heykəltaraşın işləri nəinki Azərbaycan muzeylərində, həmçinin müxtəlif ölkələrin muzeylərinin daimi ekspozisiyalarını bəzəyir. Əsərlərləri Fransa, Almaniya, ABŞ da, Türkiyədə,İngiltərəde şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.Bunlardan Volqoqrad İncəsənət muzeyində saxlanılan “Mənim qızım” və Moskvada Tretyakov qalereyasında saxlanılan “Hüseyn Cavid” heykəllərinin adını çəkmək olar.
Bundan əlavə Akif Əskərov “İblis”, “Topal Teymur”, “Şeyx Sənan” heykəllərinin müəllifidir.
Bakı şəhərində yerləşən akademik Yusif Məmmədəliyevin abidəsinin müəllifi olan Akif Əskərovun heykəlləri İranda və Türkiyədə də (Balerina, Səhnə) yerləşir.
Müxtəlif sərgilərdə iştirak edən heykəltaraşın şəxsi sərgisi 1997-ci ildə Bakıda keçirilmişdir.
Ekspozisiyada rəssamın “Balerina”, “Bahar” əsərləri nümayiş etdirilir.
27 may 2018-ci ildə Azərbaycanın xalq rəssamı fəxri adına layiq görülmüşdür.
Qaraboya
Qaraboya — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Hamamlı (Spitak) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 25 km məsadəfə Bəykənd çayının yanında yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Toponim
Toponim qaraboya tayfa adı əsasında əmələ gəlib "qaraboya tayfasına mənsub kənd" mənasını ifadə edir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Sovet Rəyasət Heyətinin 26.IV.1946-cı il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Xinkoyan qoyulmuşdur. XIX əsrdə Naxçıvan qəzasında Qaraboya kənd adı ilə mə'naca eynidir.
Əhalisi
1919-cu ildə əhalisi qovulmuş və 1920-ci ildə Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşmişlər.
Filippo İnzaqi
Filippo "Pippo" İnzaqi Ufficiale OMRI (İtalyan dilində tələffüz: [fiˈlippo inˈtsaːɡi]; ) — hazırda İtaliya B Seriyasında çıxış edən Reggina komandasının baş məşqçisidir.
Klub karyerası
İnzaqinin bir uşaq kimi ən çox sevdiyi futbolçu Paolo Rossi və Marko van Basten idi. Həmyaşıd futbolçunun böyük qardaşı Simone Inzaghi, doğma şəhəri Pyaçentsa klubunda 1991-ci ildə bir gənc kimi oynamağa başlamış, lakin 21 matçda təsirli 13 qol vurduğu Serie C1 tərəfi AlbinoLeffe-yə icarəyə verilməmişdən əvvəl yalnız iki liqada çıxış etmişdir. . 1993-cü ildə İnzaqi Serie B klubuna Hellas Verona keçdi və 36 liqada 13 qol vurdu. Piacenza'ya qayıtdıqdan sonra komandasına Serie B'də qalib gəlməkdə kömək edən və maraqlı bir gənc bir perspektiv olduğunu sübut edən 37 oyunda 15 dəfə fərqləndi.
1995-ci ildə "Parma" ya keçəndə İnzaqi A Seriyasında debüt etdi, ancaq 15 liqa matçında cəmi iki dəfə fərqləndi. Bu iki qoldan biri keçmiş klublarından biri olan Piacenza qarşı gəldi, sanki "onu ağlatdı". O mövsüm Avropa yarışlarında daha iki qol vurdu. Növbəti mövsüm 24 qolla Kapocannoniere (Serie A-nın ən yaxşı oyunçusu) kimi başa vuraraq Atalantaya keçdi və liqadakı hər komandaya qol vurdu. Serie A İlin Gənc Futbolçusu adına layiq görüldü və mövsümün son oyununda komanda kapitanı olaraq xidmət etdi.
Juventus
Ancaq İnzaqi, tezliklə yeddi mövsümdə altıncı komandasına bir dəfə, bu dəfə 23 milyona Juventusa getdi. Alessandro Del Piero və Zinedine Zidane, dörd mövsüm davam edəcək bir sezon, menecerlər Marcello Lippi və sonradan Carlo Ancelotti ilə birlikdə bir anda bir komanda ilə ən uzun vuruşunu qeyd edərək nəhəng bir hücum ortaqlığı qurdu. Bianconeri ilə işlədiyi müddətdə Çempionlar Liqasının iki het-trikini vurdu — "Dinamo Kiyev" və "Hamburger SV" ə qarşı ilk oyunçu oldu
Klubla ilk mövsümündə "Yuventus" 1997-ci ildə Supercoppa Italiana "Vicenza" nı 3–0 məğlub etdiyi üçün İnzaghi iki qol vurdu. Juventus 1997–98 mövsümündə İnzaqinin Bolonya ilə oyunda həlledici, skudetto qazanan het-trik daxil olmaqla 18 qol vurduğu mövsümdə qalib gəldi. baxmayaraq ki, "Real" 1–0 məğlub oldu. "Yuventus" a Çempionlar Liqasının finalına çatmaqda kömək etmək üçün altı qol vurdu,
Milan
Bianconeri üçün 165 oyunda 89 qol vurduğuna baxmayaraq, İnzaghi tezliklə David Trezeguet-in lehinə satıldı və 2 iyul 2001-ci ildə Milan üçün 70 milyard pul üstəgəl Cristian Zenoni.(Sky Sports, 2001–2002) üçün Fatih Terimin başlatdığı kampaniya üçün daha az ümumi rəqəm, 17 milyon funt sterlinq olduğunu bildirdi. Juventus, İnzaghi'nin satılmasının kluba 31.1 milyon avro dəyərində bir gəlir qazandırdığını açıqladı və faktiki transfer haqqını bu rəqəmdən çox idi. Ancaq İnzaqi dizindən zədə aldı və mövsümün ilk yarısını qaçırdı. Qayıtdıqdan sonra Andriy Şevçenko ilə güclü qol vurma ortaqlığı qurmağı bacardı və qısa müddətdə yeni menecer Carlo Ancelotti rəhbərliyindəki Rossoneri ilə təsirli bir kubok sayını araladı, aralarında 2002–03 Çempionlar Liqası da (Milan əvvəlki oyunlarını məğlub etdi) komandası, Juventus, penaltilər finalında), 2002–03 Coppa Italia (ikinci matçda 2–2 hesablı heç-heçə), [27] 2003 UEFA Super Kuboku, 2004 Superkubok İtalya və 2003 –04 skudetto. [6] 2002–03 Çempionlar Liqası kampaniyasında, o, Çempionlar Liqasında qrup mərhələsində Deportivo de La Coruña'ya qarşı vurduğu rekordu və Ajax'a qarşı dörddəbir finalda həlledici bir qol vurdu. 2004-cü ilin noyabrında klubla müqavilə müddətini uzatdı.
İnzaqi iki il boyunca onu davamlı diz xəsarətlərindən tam şəkildə qurtara bildi ki, 2005–2006-cı illərdə A Seriyasında 22 matçda 12 qol vurdu və beş Çempionlar Liqasında 4 qol vuraraq yırtıcı qol vurma formasına qovuşdu. Dörddəbir finalda Olympique Lyonnais'a qarşı, ikisi isə ilk nokaut mərhələsində Bayern Münhenə qarşı. 2007-ci ilin dörddəbir finalında Bavariyalılara qarşı həlledici qol vuraraq, Milanın yarışın yarımfinalına çıxmasına kömək etdi. 23 may 2007-ci ildə Afinada 2007 Çempionlar Liqasının finalında 2005-ci ilin final matçında Liverpool-a 2–1 hesabı ilə qalib gələn Milanın hər iki qolunu vurdu. Oyundan sonra bəyan etdi: Bir uşaqlığımdan bəri finalda iki gol vurmağım bir xəyal idi və dünən axşam vurduğum şeylər həyatımda ən vacib an idi. Unudulmaz bir oyun idi. Həyatım boyu mənimlə qalacaq bir şey və finaldakı iki qolun özü danışır.
2007–08 mövsümünün əvvəlində, Afinada yola çıxdı və Milanda "Sevilya" ya 3–1 hesabı ilə qalib gələn Super Kubokda bərabərlik qolunu vurdu. 2007-ci il Dünya Kubokunun finalında İnzaqi iki qol vuraraq, Milanın 2003-cü ildə penaltilərdəki məğlubiyyətin qisasını almağa Boca Juniors-a 4–2 qalib gəlməsinə kömək etdi.
24 fevral 2008-ci ildə, İnzaqi Milan'ın Palermo'ya qazandığı 2–1 hesablı qələbə onu daha daha da cəsarətləndiridi. Bir il ərzində ilk Serie A qolunu qeyd etdi. Bunun ardından liqada daha 10 qol, Udineze qarşı son oldu. "Udineze" yə bu zərbə klub üçün rəsmi oyunlarda 100-cü qolu oldu. Ancaq inanılmaz formasına baxmayaraq, İtaliya milli komandasının meneceri Roberto Donadoni onu Avro-2008-ə çağırmaqdan imtina etdi. 2008-ci ilin noyabr ayında İnzaqi Milan ilə müqavilənin 2010-cu ilin iyununa qədər uzadılmasına razı oldu. [29]
8 mart 2009-cu ildə İnzaqi, komandasını San-Siroda 3–0 hesablı qələbə qazandıran Atalantaya qarşı Milan, mövsümdəki ilk het-trikini vurdu. Onun karyerasının 300-cü qolu Siena’nın evdən 5–1 məğlubiyyətində oldu. Sonra o, bu mövsüm ikinci peşəkar het-trik olan Torino-ya qarşı üç qol vurmağa davam etdi. Bu het-trikə imza atan "Super Pippo" — mediada onun ləqəbi — Serie A-də son 25 ildə ən çox het-trik edən oyunçu üçün rekord vurmağa imkan verdi. Serie A-da on het-triklə İnzaghi Cüzeppe Signori (9), Hernan Crespo (8), Roberto Baggio, Marko van Basten, Gabriel Batistuta, Abel Balbo, Vincenzo Montella (7), Antonio Di Natale və David Trezeguet'i qabaqlayır (6). İnzaghi Atalanta üçün 1, Juventus üçün dörd, Milan üçün beş qol vurdu. [30]
2009–10 mövsümündə menecer Leonardonun rəhbərliyi altında İnzaqi, 2010-cu ilin iyununda başa çatacaq müqaviləsi ilə ehtiyat oyunçu roluna keçdi. 21 may 2010-cu ildə ona 30 iyun tarixinə qədər davam edəcək yeni bir illik müqavilə təklif edildi.
3 noyabr 2010 tarixində, UEFA Çempionlar Liqasında 2010–11 Qrup Mərhələsi kampaniyasında, Milan Real-a 1–0 məğlub olaraq İnzaghi ikinci yarıda ehtiyat oyunçu skamyasından çıxdı və Milana 2–1 hesabı ilə qalib gəlmək üçün qol vurdu. Lakin Pedro Leon 94-cü dəqiqədə hesabı bərabərləşdirdi, son hesab 2–2 ilə başa çatdı. Bu münasibətlə, o, 70 qolla Avropanın bütün klub yarışlarının yeni ən yaxşı qolkiperi oldu. O, 37 yaş 85 gün olan Çempionlar Liqasında qol vuran ikinci yaşlı oyunçu oldu. İnzaqinin həmyerlisi Françesko Totti ilə yalnız "Mançester Yunayted" in oyunçusu Rayan Giqqs arxada qaldı. Bu iki qol ilə İnzaqi, bütün Marko van Basten'i 125 qol ilə bütün dövrlərin ən yaxşı qol vuran oyunçular siyahısında qabaqladı.
10 noyabr 2010-cu ildə, İnzaqi "Palermo" ya qarşı "Milan" da oynayarkən ciddi zədə aldı. Rəsmi Milan klubunun saytındakı bir şərh, İnzaghi'nin ön çarpaz ligament və sol dizin xarici menisküsündə bir lezyon olduğunu təsdiqlədi. Onun mövsümün qalan hissəsinə çıxacağı düşünülürdü. Yaşına görə bu zədə karyerasına son verə bilərdi. buna baxmayaraq İnzaghi çox nikbin idi. 7 may 2011-ci ildə, İnzaqi hələ də zədəsini sağalmadan Milana 2010–11 Serie A titulunu qazandırdı. Altı ay zədə ilə kənarlaşdırıldıqdan sonra, 14 Mayda zədəsindən bəri ilk dəfə "Milan" "Kalyari" ni 4–1 məğlub edərək ilk dəfə meydançadan çıxdı. Müqaviləsini 2011–12 mövsümü əvvəlində 2012-ci ilin iyun ayına qədər uzatdı.
2011-ci ildə Andrea Pirlo ilə olduğu kimi, Milan da mövsümün sonunda bir neçə veteran oyunçunun müqavilələrini yeniləməməyi qərara aldı və İnzaghi Gennaro Gattuso, Clarence Seedorf, Alessandro Nesta və Gianluca Zambrotta ilə birlikdə oldu. 13 may 2012-ci ildə Novara qarşı Milanda son oyununu keçirdi və qazanılan qolu vuraraq performansını azarkeşlərin sevincinə səbəb oldu. 24 iyul 2012 tarixində İnzaghi məşqçi karyerasına başlamaq üçün peşəkar futboldan ayrıldığını elan etdi.
Avropa rəqabət rekordları
70 qolla İnzaqi Avropa klubları yarışlarında yalnız Raúl, Cristiano Ronaldo və Lionel Messi'nin ardından dördüncü ən çox qol vuran birisidir. 13 sentyabr 2000-ci ildə Hamburger SV ilə 4–4 qrup mərhələsində heç-heçə edəndə "Yuventus" la oyunda iki dəfə Çempionlar Liqasının vurduğu ilk oyunçu oldu; birincisi, 1997–98 dörddəbir finalda Kiyev Dinamo üzərində 4–1 hesablı qələbə idi. İnzaqi 2002–03 mövsümündə "Deportivo de La Coruña" ya qarşı "Milan" da oynayarkən 4–0 hesablı qələbə ilə Çempionlar Liqasının 3-cü rekordu vurdu. Bu rekord daha sonra Liverpool üçün iki, Manchester United üçün üçüncü qol vuran Maykl Ouen tərəfindən bağlanacaq.
Milli Karyerası
1993–1996-cı illər arasında İnzaqi 21 yaşadək İtaliya yığması üçün 14 oyun keçirdi, üç qol vurdu; eyni zamanda 1994-cü ildə 21 yaşadək futbolçulardan ibarət Avropa çempionatında qalib gəlmiş 21 yaşadək İtaliya yığmasının üzvü idi. İnzaghi, 21 yaşındakı keçmiş meneceri Cesare Maldini altında 8 iyun 1997-ci ildə Braziliyaya qarşı keçirilən Tournoi de France-da İtaliya üçün ilk böyük qapağını qazandı. 18 noyabr 1998-ci ildə İtaliya üçün ilk qolunu İspaniya ilə 2–2 yoldaşlıq görüşündə vurdu. O vaxtdan bəri 57 oyundada 25 qol vurdu. 1998 FIFA Dünya Kuboku, Avro 2000, 2002 Dünya Kuboku və 2006 Dünya Kubokuna çağrıldı.
İnzaqi 1998-ci il Dünya Kuboku boyunca acınacaqlı getməsinə baxmayaraq, əsasən əvəzedici kimi çalışdığı üçün, İtaliyanın Avstriyaya qarşı son qrup matçında Roberto Baggio üçün qol vurmaq üçün 2–1 hesabı ilə başa çatdı və ehtiyat skamyadan çıxdı və İtaliyaya öz qruplarını üstələməyə icazə verdi; [37] İtaliya ev sahibi və son çempion Fransa olan komandalara verilən cəzalarla dörddəbir finalda məğlub edildi. Euro 2000-də o, yeni İtaliya meneceri Dino Zoffun rəhbərliyi altında İtaliyanın başlanğıc hücumçulardan biri idi. Turnir boyu iki qol vurdu; birincisi penaltidən gəldi, İtaliyanın 2–1 açılış qrupunda Türkiyə üzərində qazandığı qələbə, [39], matçın adamı adlandırıldığı, ikincisi dörddəbirdə Rumıniyaya 2–0 hesablı qələbə qazandırdı. o, həmçinin Stefano Fiore'nin turnirin ikinci qrup matçında Belçikaya qonaqlıq etdiyi 2–0 hesablı qələbəni də təyin etdi. Onun çıxışları İtaliyaya bir dəfə daha bir qızıl qol vuraraq Fransa tərəfindən məğlub olduqları finala yüksəlməyə kömək etdi. Francesco Totti ilə yanaşı, o, bütün turnir boyu İtaliyanın ən çox qol vuran oyunçusu idi.
Zoffun əvəzinə Giovanni Trapattoni, İnzaqi 2002-ci il Dünya Kuboku və Avro-2004-ün seçmə mərhələlərində İtaliyanın ən yaxşı qol vuran oyunçusu idi. 6 sentyabr 2003-cü ildə Uels üzərində 4–0 evdə qalib gəldikdə ilk və yeganə beynəlxalq het-trik etdi. , zədə səbəbindən sonuncu turniri qaçırsa da. O, 2002-ci il Dünya Kuboku boyunca puç oldu, iki oyun etdi, çünki İtaliya Cənubi Koreyaya ev sahibliyi etmək üçün 16-cı turda mübahisəli şəkildə aradan qaldırıldı.
Alessandro Del Piero, Francesco Totti və Luca Toni kimi digər top hücumçuların bolluğuna görə İnzaqi, yeganə qolunu — Alberto Gilardino ilə görüşərək 22 iyun 2006-cı ildə İtaliyanın Çex Respublikasına qarşı keçirdiyi final oyununda yeganə qolunu vurdu. Turnirdə qol, Petr Çex'i təkbətək bir qarşılaşmada yuvarlaqlaşdıran İtaliyanın ikinci qolunu vurdu, bu da onu Dünya Kubokunda İtaliya üçün vurduğu ən yaşlı oyunçu etdi, Daniele Massaro'dan sonra. İtaliya finalda penaltilərdə Fransanı məğlub edərək turnirin qalibi oldu.
İtaliyanın dördüncü Dünya Kuboku qələbəsindən sonra İnzaghi, İtaliyanın UEFA Avro 2008 seçmə kampaniyasında yeni menecer Roberto Donadoni altında altı oyuna çıxdı, üç qol vurdu, bunlardan ikisi 2007-ci il 2 iyun tarixində Farer adalarına 2–1 məğlub oldu. Final turnirinə çağırılmadı, bununla birlikdə İtaliyanın final çempionu İspaniya tərəfindən penaltilərdə dörddəbir finala çıxarıldı və o, İtaliya ilə son oyununu 8 sentyabr 2007-ci ildə Fransa ilə 0:0-da heç-heçə etdi.
Göyümtül böyürtkən
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Filippo İnzaqi
Milli Karyerası
İnzaghi hazırda İtaliya millisinin tarixində Adolfo Baloncieri və Alessandro Altobelli ilə birlikdə 25 qol vuraraq altıncı ən yüksək qol vuran oyunçudur.
Göyümtül böyürtkən
Təbii yayılması
Vətəni Şərqi Avrasi, Kiçik Asiya və İran hesab olunur.
Botaniki təsviri
Sildindirvari əksərən qövsvarı əyilmiş budaqlı, çox hündür olmayan koldur. Əksər budaqlar tüksüz ağımtıl, boz ləçəkli müxtəlif formalı kiçik tikanlı çox zaman tikansızdır. Yarpaqları enli lansetvaridir. Yarpaqları daim üç yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqcıqlar bir növ oturan hər iki tərəfdən yaşıl seyrək tüklü kənarı qeyri bərabər  kəsik dişli ucdakı rombvari yumurtaşəkilli yandaılar bir qədər enli çəp yumurtavçari qaidədən dilimlidir. Çiçək saplağı bir qədər uzun çiçək qrupu s eyrək azçiçəkli süpürgədir. Kasa yarpaqları xırda keçətuklu çox zaman vəzili və meyvəyə yapışıq kimidir. May iyun avqust aylarında çiçəkləyir.
Filippo İnzaqi
Milan
9 iyun 2014-cü ildə İnzaqi keçmiş Rossoneri komanda yoldaşı Klarens Seedorf vəzifəsindən kənarlaşdırıldıqdan sonra Milanın ilk komandasının meneceri seçildi.31 Avqust A Seriyasında menecer kimi İnzaqinin ilk matçında Milan San Siroda Lazio'yu 3–1 məğlub etdi. Bundan sonra İnzaqi "Milan" ın "Parma" ya 5: 4 hesablı qələbəsi ilə başa çatan maraqlı oyunda ardıcıl ikinci qələbəyə səbəb oldu.Bir menecer olaraq İnzaghi, sələfi Seedorfdan daha aqressiv bir strategiya qəbul etdi.
Göyümtül böyürtkən
Ekologiyası
Meşə kənarı, kolluqlar, arx və yol kənarları, çəmənliklər və bağlardır.
Filippo İnzaqi
Milan
4 iyun 2015 tarixində Milan'ın baş direktoru Adriano Galliani, İnzaghi'nin növbəti mövsüm üçün məşqçi olmayacağını bildirdi.
Veneziya
7 iyun 2016-cı ildə İnzaghi Lega Pro klubu Venesiyanın yeni məşqçisi təyin edildi. 19 aprel 2017-ci ildə Lega Pro-nu qazandı və nəticədə Serie B.-yə yüksəlmə haqqı qazandı.
Göyümtül böyürtkən
Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığınsa, Talış və Naxçıvan MR təbii halda rast gəlinir.
Filippo İnzaqi
Bologna
13 iyun 2018-ci ildə Roberto Donadonini ələ keçirərək Bolonya'nın yeni baş məşqçisi elan edildi. 26 dekabr 2018 tarixində Bolonya, kiçik qardaşı Simone tərəfindən idarə olunan Lazio ilə qarşılaşdı, nəticədə 0–2 məğlub oldu. Geniş bir sıra uğursuz nəticələrdən sonra 28 yanvar 2019-cu ildə vəzifəsindən azad edildi.
Göyümtül böyürtkən
İstifadəsi
Bozumtul böyürtkən bir çox botanika bağlarında becərilir. Bu, çox vaxt növlərlə hibridləşir.
Filippo İnzaqi
Benevento
22 iyun 2019-cu ildə İnzaqi Beneventonun meneceri təyin edildi.
I Kvarkvare
I Kvarkvare - Mesxetiyanın IV çarı. Kvarkvare hakimiyyətə gələndə Elxanilər dövləti zəifləyirdi. Buna görə də hakimiyyətə gələn kimi 1334-cü ildə V Georginin vassalı olmuşdu. 1361-ci ildə ölümündən sonra yerinə II Beka keçdi.
Midiya (bölgə)
Midiya (Qədim Fars dilində: Māda, Orta Farsca: Mad), Güney Azərbaycan ın (indiki iran da) orta və cənub bölgəsindəydi və Midiya Dövləti nin siyasi və mədəni mərkəzi olaraq tanınırdı. Əhəmənlər dövründə indiki Azərbaycan, Cənubi Azərbaycan ı, Urmiya və Rəşt, Sari, Simnan əhatə edirdi.Əhəmənlər hakimiyyəti altındakı Satrap olaraq, şimalda Dağıstan ın cənubuna qədər uzanan daha geniş bir bölgəni əhatə edərdi. Ancaq Böyük İsgəndər in müharibələrindən sonra şimal hissələr ayrıldı və Atropaten adlandırıldı, qalan bölgəsiysə Kiçik Midiya olaraq tanındı.
Madaylar     , mataylar , madalılar və ya midiyalılar (q. fars , , ,  Maday) – mannalardan sonra Azərbaycanda ikinci dövlət qurumunun əsasını qoymuş müasir Azərbaycan türklərinin etnogenezində mühüm rol oynamış tayfalardan biridir. Azərbaycan xalqının formalaşması prosesində madaylar başqa türk etnosları ilə qaynayıb qarışdı. Onların birbaşa varisləri Cənubi Azərbaycanda türk dilində danışan Madabad, Madi, Mahnabad, Mehni (fars dilinin təsiri ilə d səsi h səsinə keçmişdir) və başqa kəndlərdə yaşamaqdadır. Savalanda indi əhalisi türkdilli Madya kəndi vardır.
Etimologiyası
Madayların adı tarixi mənbələrdə ilk dəfə Mādāi – Mātāi şəklində Assur və Urartu mətnlərində xatırlanmışdır. Əksər iranşünaslar madayları irandilli xalq hesab edirlər. Prof. Q. Qeybullayev qeyd edir ki, bəzi müəlliflər isə midiyalı və maday anlayışlarını qarışdıraraq bütün midiyalıların İrandillilər olmasını yazmışlar. Hətta qədim fars dilində İrandilli tayfaların dialektlərinə mənsub olan, lakin o zamankı rəsmi fars dilindən fərqlənən dialekt sözlərini midizmlər adlandıraraq madayların İrandilli olmasını göstərən faktlar kimi göstərmişlər. Bununla da Maday etnosunu Azərbaycan türklərinin soykökündən ayırmış, nəticədə Midiya dövləti İran mənşəli etnosun dövləti kimi səciyyələndirilmişdir. Lakin Q. Qeybullayev qeyd edir ki, bu fikirdə dolaşıqlıq açıq – aşkar görünür: "Midiyalılar deyilərkən Midiya imperiyasında yaşayan əhali nəzərdə tutulursa, əlbəttə, orada İrandillilər – müasir farsların, kürdlərin, talışların, giləklərin, tatların və b. ulu əcdadları da vardı. Lakin bütün dövrlərdə türkmənşəli Midiya dövlətinin, farsmənşəli Əhəmənilər və Sasanilər dövlətlərinin ərazilərində heç vaxt İrandilli əhali əksəriyyət təşkil etməmişdir. Əgər İrandillilər mənasında ― Midiyalı dedikdə, Maday etnik adını daşıyanları nəzərdə tuturlarsa, bu doğru deyil və real tarixi faktlar qarşısında qondarma fikir kimi görsənir."
Madayların Azərbaycanda həm etnik, həm də mədəni cəhətdən mannaların varisi olmaları danılmazdır. Manna ərazisində bəzi türkmənşəli şəxs adlarının İran dilləri əsasında izah edilməsi nəticəsində belə nəticə çıxarmışlar ki, artıq er. əv. IX əsrdə Mannada İrandilli əhali də yaşayırdı. İqrar Əliyev Atropatenanın tarixinə dair əsərində E.A. Qrantovskiyə istinad edərək Mannada kifayət qədər İrandilli ünsürlərin olduğunu yazmışdır. Onun fikrincə Atropatenanın əhalisi əsasən İrandilli idi. Odur ki, S.Qasımova III – VII əsrlərdə Cənubi Azərbaycanda "qədim İran Midiya dialektləri" ifadəsini işlətmişdir. Cənubi Azərbaycan ərazisində əhalinin İrantipli azəri dilində danışması fikri də bununla bağlıdır.
Tarixi
thumb|250px|left|Eramızdan əvvəl VI-IV əsrlər [[Azərbaycan xəritəsində madayların yaşadığı ərzilər]] thumb|175px|right|XVIII əsrin xəritəsində. [[:en:Herman Moll]] Midiyalıların ölkəsi İranın şimal-qərbində,   indiki İran Azərbaycanı, Kürdistan və Kermanşahin bir hissəsində yerləşirdi. Assur mənbələrində Maday və Matay kimi bu etnosun adı ilk dəfə er. əv 843-cü ildə çəkilir. Maday və Matay müəyyən bir etnosun həqiqi və köklü adıdır. Alban tarixçisi Musa Kalankatlı da bu xalqın adını Maday kimi yazmışdır. . Er. əv. 519-cu ilə aid Bisütun qaya yazısının mixi əlifba ilə farsca mətnində Mada (sonda – y səsini ifadə edən mixi işarə yox idi) kimidir.
Qədim yunanlar bu xalqın adını Medo, latınlar Mido kimi tələffüz etdiklərinə və belə də yazdıqlarına görə, Maday etnosunun və onun adı ilə adlanmış Maday ölkəsinin adı tarixə təhrif olunmuş şəkildə – Midiya kimi daxil olmuşdur.
Maday, Matay etnosunun er. əv. IX əsrə (dəqiqi er. əv. 835-ci il) aid asur mənbələrində farslarla (Parsua, Parsumaş) eyni vaxtda çəkilməsi əsasən belə bir fikir yaranmışdır ki, onların hər ikisi Ari mənşəli idi və er. əv. II minilliyin sonlarında İran ərazisinə gəlmişlər.
İlk vaxtlarda əsasən Kizilbunda (Cənubi Azərbaycan ərazisində indiki Qızıl-Üzən) çayının hövzələrində yaşamış Maday tayfası Assuriya ilə bir neçə əsr qanlı toqquşmalardan sonra, er. əv. 673-cü ildə öz dövlətini yaratmışdır. Er. əv. 612-ci ildə çar Kiaksarın vaxtında Maday dövləti skiflərin köməyi ilə təcavüzkar Asur dövlətinə son qoymuş, ərazisini özünə qatmış və bu münasibətlə tarixdə ilk dəfə ikibaşlı qara qartal emblemini öz ağ bayrağı üzərində həkk etmişdir.
Paytaxtı Akbatan (indiki Həmədan ərazisində) adlanmış bu dövlət Yaxın Şərq ölkələrinin tarixində böyük rol oynamışdır: Maday dövləti er. əv. 624-cü ildə farsların ölkəsini tutmuş, qəsbkar Assuriya və Urartu dövlətlərinə də həmişəlik son qoymuş və imperiyaya çevrilmişdir. Eradan əvvəl 550-ci ildə yerli sülalə süqut etmiş və hakimiyyət farslara keçmişdir.
Tarixşünaslıqda əvvəllər hakim olmuş baxışa görə midiyalılar Ari mənşəli olmaqla er. əv. II minilliyin axırlarında ya Orta Asiya, ya Qafqaz tərəfdən İran yaylasına gəlib məskunlaşmışlar. Buna görə də Maday etnonimini və Midiya tayfalarının adlarını, Manna və Midiya ərazisində bəzi toponimləri və şəxs adlarının Avesta, qədim hind və qədim fars dilləri əsasında izahına təşəbbüs göstərilmişdir.
Maday etnik adını daşıyanların türkmənşəli olması fikrini təsdiqləyən faktlardan biri indiyədək Qazaxıstanda Matay, Atalıq-Matay, Kapçaqay Matay,Göncə-Matay, Tuvada hələ XIII əsrdə Madı (türk dillərində a-ы əvəzlənməsi səciyyəvi haldır), Madı-qoşun və Mat , Sibirdə və Altayda Maadı, Madar və Maxtar (Mada, Mata və türkmənşəli tayfaların, məsələn, avşar, avar, bolqar, qacar, kəngər, xəzər və b. adları üçün səciyyəvi ar,ər- kişi, igid, döyüşçü sözlərindən) tayfalarının mövcud olmasıdır.
Elam dilində bu etnonim və etnotoponim həm Matape (Matay etnonimindən və elamca cəm bildirən – pe şəkilçisindən), həm də Maktape (Maqtay adından və pe-şəkilçisindən) adlanmışdır və deməli, müvafiq olaraq bu adlar Mata (y)lar və Maktaylar, yaxud Maqtaylar deməkdir.
Mənbələrdə madaylar və farsların fərqləndirilməsi
Madayların mənşəyini subut edən başqa faktlar da vardır. Bu antik mənbələrdə Maday və Pars (fars) etnosları arasında etnik fərqlərə aid məlumatlardır.
Bir asur mənbəyində qüdrətli madaylar ifadəsi işlədilir və onlar arilərdən fərqləndirilir.
Herodotun əsərində və Bisütun qaya yazısında Maday və Pars etnosları qarşı-qarşıya qoyulur və bir-birinə düşmən etnoslar kimi göstərilir. Herodot yazır ki, Midiya çarı Deyokun oğlu Fraorta parsların üstünə getmiş və düşmənini özünə tabe etmişdir. Həmin məlumatda Herodot yazır ki, Midiya çarı Fraorta atası Deyokdan sonra təkcə midiyalılar üzərində hakimiyyətlə kifayətlənmədi və farsların üstünə hücum edərək onları tabe etdi. Bu iki xalqa (madaylar və farslar müstəqil xalqlar kimi qeyd olunur) yiyələndikdən sonra çar Asiyanın başqa xalqlarının üstünə getdi.
Midiya tayfalarından biri olan maqlar sonuncu Midiya çarı Astiaqa demişlər: Əgər o (yəni, Maday dövləti) bu fars oğluna (Persia əyalətinin hakimi Kir nəzərdə tutulur) keçsə biz midiyalılar da qul olacayıq, farslar bizə yadellilər kimi alçaq nəzərlə baxacaqlar.
Fars əyanlarından biri Qobriiy deyir: İndi farsların üzərində hökmdar midiyalı maqdır.
Herodot yazır ki, fars çarları öz bacılarına da evlənirlər. Məsələn, fars çarı I Kambiz bacıları Roksana və Atossa ilə evlənmişdi. Herodot oradaca qeyd edir ki, bu farsların dini əqidəsindən irəli gəlir. Lakin Manna və Maday çarlarında bu adətə meyl heç bir mənbədə qeyd olunmur. Ümumiyyətlə, türk xalqlarında qədimdən nikah ciddi ekzoqam idi. thumb|250px|right|Midiya əyanlarının sonradan farslar tərəfindən mənimsənilmiş paltar tipləri Herodot yazır ki, midiyalıların farslardan fərqli öz paltar formaları var və farslar da bu paltarı onlardan qəbul etmişlər.
Herodot Pars çarı Kserksin Afinaya hücumundan danışarkən yazır ki, ordunun silahı Midiya silahlarıdır, fars yox. Prof. Q. Qeybullayev isə vurğulayır ki, buradan aydın olur ki, farslar və midiyalılar silah növlərinə görə də fərqlənirdilər.
Herodot yazır ki, Əhəmənilər dövlətində farslar vergilərdən azaddır, lakin məsələn, X satraplığa aid akbatanlılar (midiyalılar) və saklar ildə 450 talant vergi verirlər.
Herodot qeyd edir ki, farslar ölüləri quşlara və heyvanlara qoyurlar. Bu adətin madaylarda olmaması onları arilərdən fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biridir.
Yunan müəllifi Ksenefont (er. əv. V əsr) yazır ki, farslar midiyalılardakı geyim, paltar və xalçalardan istifadə adirlər. Qeyd edilməlidir ki, xalça toxuculuğu mənşəcə qədim türklərə mənsubdur. Altayda xalça qalıqları er. əv. I minilliyə aid kurqanlardan aşkar edilmişdir. Cənubi Azərbaycanda Təbriz xalçaları İran xalçası adı ilə məşhurdur.
Strabon yazır: "Deyildiyinə görə, midiyalılar ermənilərin və elə ondan əvvəl fars hökmdarlarının və adətlərinin baniləridir". Başqa yerdə həmin müəllif qeyd edir ki, farsların işğalı (yəni Midiyada hakimiyyəti ələ almaları) nəticəsində farsların adətləri ilə midiyalıların adətləri eynidir. Daha sonra bu müəllif belə bir məlumat verir: "Ən cəsur adamın çar seçilməsi qədim Midiya adətidir" .Farslar və madaylar eyni etnosun hissələri olmamasını göstərən faktlardan biri də Strabonun farslarda dövləti idarə qaydalarının Midiya mənşəli olmasını qeyd etməsidir.
Alban tarixçisi Musa Kalankatlı Yafətin nəslinin şəcərəsini verdikdə Yafətin oğlanları içərisində Qomer (yəni kimmerlər, dəqiqi qamərlər), Maday (madaylar), Maqoq (işkuzlar), Yavan, Tubal, Meşek, Tiras və Het adlarını çəkir, lakin nə Ari, nə Pars adını göstərmir. Deyilənlərdən görünür ki, Maday etnik adını daşıyanlar Pars (Ari) etnik adını daşıyanlardan etnik mənsubiyyətcə fərqli idilər. Əlbəttə, ümumi mənada Midiya dövlətində yaşayan İranmənşəli hər bir adam, o cümlədən fars da midiyalı idi, çünki Midiya ərazisində yaşayırdı.
Toponimləri
Midiya toponimlərinin çoxu Qərbi Avropanın bir sıra iranşünaslarının, Azərbaycanda İ. H. Əliyevin, Gürcüstanda Q. A. Melikişvilinin, Rusiyada İ. M. Dyakonovun və E. A. Qrantovskinin əsərlərində İran dilləri əsasında şərh olunmuşdur. Lakin sonrakı dövrlərdə aparılan hərtərəfli elmi tədqiqatlardan sonra mannalar və onların birbaşa etnik və mədəni varisi olan madayların türk mənşəli olması fikri irəli sürülmüşdür. İlk dəfə Y. B. Yusifov tərəfindən söylənilmiş bu fikir daha sonra prof. Q. Qeybullayev tərəfindən  müdafiə olunmuşdur.
Manna və Midiyada er. əv. I minillikdə çəkilən toponimlərin bəziləri indiyədək az fonetik dəyişikliklərlə qalmaqdadır: Uşkaya – Üskiyə; Kullar – Kullar; Urimzan – Urmu; Kizilbunda – Qızılözən; Sanqi – Səhəng; Kundur – Qotur; Astabene – Üştibin, Uauş – Yaş və b.
Şəxs adları
thumb|300px|right|[[Təbriz xalçaçılıq məktəbinə məxsus "Azərbaycan" adlı xalçanın mərkəzində maday zadəganları təsvir edilmişdir]]
Manna və Midiya dövlətləri yaranmazdan əvvəl onların ərazilərində xırda çarlıqlar mövcud idi. Er. əvvəl IX əsrdən başlayaraq Assur çarlarının bu ölkələrə qarşı qarətçi hərbi səfərləri barədəki salnamələrində çoxlu şəxs adları qeyd olunmuşdur. Midiyalıların İrandilli olması konsepsiyasına uyğun olaraq bir sıra Qərbi Avropa və rus tarixçiləri bu adların əksəriyyətini İran dilləri vasitəsilə izah etməyə çalışmışlar. Lakin sonradan aparılan araşdırmalar Midiya adlarının əsasən türkmənşəli olduğunu göstərmişdir. Maraqlıdır ki, Manna və Midiya adlarının bir hissəsi Şumer dili əsasında izah olunur. Bu heç də həmin xalqların sonrakı şumerlər olduğu demək olmasa da bəzi şumer allahlarının adlarının mannalı və midiyalı şəxs adlarında iştirak etməsi də faktdır.
Q a u m a t a (er. əv. 519-cü il). Fars hakimiyyətinə qarşı üsyan qaldırılmış və çarlığı ələ almış midiyalı maqın adı. Bisutun qaya yazısının qədim farsca variatında Qaumata, babilcə variatında Qumata kimi qeyd olunmuşdur. Adın qədim farsca yazılışında həmin dilin qrammatik qanunlarına uyğun "u" səsi əlavə olunmalıdır. Məsələn, həmin qaya yazısında Midiya toponimləri olan Payşibat və Sakabat qalalarının adları Payşiyaubad və Sakayaubat kimi yazılmış və deməli, hər iki toponimdə "u" səsi artırılmışdır. Deməli, Qaumata kimi yazılmış ad əslində Qamata olmaqla türkcə qam – şaman, həkim, qabaqcadan xəbər verən, yozucu və ata – nəsildə və ailədə başçı sözlərindəndir. Ad şamanların başçısı, şaman ata mənasındadır.Adın bu etimologiyasını ilk dəfə prof. F.Cəlilov təklif etmişdir. V əsrin erməni tarixçisi Moisey Xorenli I əsr hadisələrindən danışarkən Ermənistanda Paskam (yazılışı ermənicədir) şəxs adını çəkir. Bu ad türkcədir, ona görə ki, həmin müəllif Paskamın nəslindən Türk (ermənicə yazılışda Tork) adlı şəxsi qeyd edir və onu kobud cizgili, hündür boylu, yöndəmsiz, yastı burunlu, batıq gözlü, dəhşətli baxışlı, nəhəng bədənli, və qüvvətli kimi xarakterizə edir. Bu da monqoloid irqə mənsub adamın xarici görünüşünün təsviridir. Ona görə Paskam türkcə Baş qam mənasını verir. Hunlarda Eşkam (Dost qam), Krımda Bospor çarlığında er.əv. III əsrdə üsyan qaldırmış skif Samvak (yazılışı qədim yununcadır, türkcə kam, qam – şaman və bak – bəy, tayfa başçısı sözlərindən; azərbaycanlılarda Qambay şəxs adı bu sıraya aid edilə bilməz, çünki mənşəcə himayəçi, hami, müdafiəçi mənalarında monqollarda Qombo şəxs adının fonetik formasıdır), Kitabi Dədə Qorqudda Qamxan, orta əsrlərdə Türkmənistanda sufi şeyx Seyid- Ata şəxs adları ilə muqayisə olunur.
Herodotun əsərində Midiya yer və şəxs adlarının hamısı təhrifə uğramış formalardadır. Herodot yazır ki, onun məlumatçıları (informantları) farslar olmuşlar. . Deməli, farsca olmayan adlar fars dilinə uyğunlaşdırılmış şəkildə tələffüz olunmalı, Herodot isə farsın tələffüzündə eşitdiyi adları yunan dilinə uyğun tərzdə yazmalı idi.
D e y o k (er. əv. VIII əsr) Asur mənbəyində Dayaukku. Asur dilində "k" səsi qoşalaşdırılmışdır. Əsl forması Dayauk olmuşdur. İ. M. Dyakonov bu adın qədim farsca dahuyi – ölkə, tayfa ittifaqi (fars dilində dəh – kənd sözünün qədim forması) və -k şəkilçisindən ibarət olduğunu yazmışdır, lakin düşünməmişdir ki, ölkə, tayfa ittifaqı sözü heç vaxt şəxs adına çevrilə bilməz. Ad şumercə da – (Allahın) qərarı ilə və uku – övlad, varis (qədim türkcədə də uk – varis, oğul, nəsil sözlərindən ibarətdir. Ad Allahın qərarı ilə doğulmuş övlad mənasındadır.
K i a k s a r Midiya çarı (er. əv. 625-584). Kiaksar Manna və Midiya ərazisinə arasıkəsilməz basqınlar və qarətçi – hərbi səfərlər keçirmiş təcavüzkar Assur çarlığına son qoymuş şəxsdir. Kiaksar şəxs adının əsl formasını bərpa etmək çətinlik yaratmışdır. Herodot fars məlumatçısından eşitdiyi adı qədim yunan dilinə uyğun surətdə yazmışdır. Er.əv. 519-cü ilə aid Bisutun qaya yazısında bu ad Huvaxştra Asur mənbələrində bir neçə midiyalının adında satar komponenti nəzərə çarpır: Satarpay, Satarpanu, Sataret və b. Ona görə də Kuvaksatar şəxs adındakı satar komponentinin türkcə şat – vəliəhd, şahzadə və ər – kişi, igid, döyüşçü sözlərindən ibarət olduğunu güman edilir. XVIII əsrdə Xivə xanlığının aid arxiv sənədlərində qaraqalpaqlarda 9 nəfər Sadır şəxs adı çəkilir. İ.M.Dyakonov və E.A.Qrantovski adlarda satar sözünü qədim fars mənşəli hşatra – hakimiyyət sözünün asurca yazılışı sayır və bunun əsasında Maday etnosunun Ari mənşəli (fars mənşəli) olduğunu yazırlar. Lakin yuxarıda deyilənlər bu fikrin yanlış olduğunu göstərmişdir. Orta Asiyada sak çarlarından biri Saksatar (bu adı er.əvvəl II əsr müəllifi Polien çəkir) şəxs adı məlumdur. Adın birinci komponenti Şərqi hun xaqanı Metenin oğlu Kiek (yazılışı çincədir, Kuyak, Kuvak kimi də oxuna bilər) və Çingiz xanın nəvəsi Quyuk xanın (1205- 1248) adlarında da vardır. Kiaksar (Huvaxştra) şəxs adının dəqiq mənasını müəyyən edilməmişdir. Əgər bu ad məhz Herodotun yazdığını kimi səslənmişsə, onu şumer dilində kiak – sevimli sözündən və Sar (Şar) – Aşur allahının adından ibarət olduğunu və (allahı) sevimlidir mənasını verdiyini ehtimal etmək olar. Belə halda Kiaksar Midiyada teofor adlardandır.
A s t i a q. Midiyanın axırıncı çarı Astiaq madayların tarixində qara səhifə açmış şəxslərdəndir. Onun öz sərkərdəsi Harpaqa (əslində Arpaq) qarşı ədalətsiz münasibəti (oğlunu öldürüb ətini atasına yedizdirməsi) Harpaqın Astiaqa qarşı vuruşan fars ordusunun tərəfinə keçməsinə və bununla da Herodotun rəşadətli kişilər adlandırdığı midiyalılardan hakimiyyətin farslara keçməsinə səbəb olmuşdur. Herodotun Astiaq kimi yazdığı ad er. əv. 519-cu ilə aid Bisütun qaya yazısının farsca versiyasında İştivequ, babilcə versiyasında İştimequ (bu dildə v səsi yox idi) formalarındadır. İ. H. Əliyev bu adı Elam mənşəli saymış və elamca İştu allahının adının əks etdirdiyini yazmışdır. Həqiqətən də Midiyada ondan əvvəl İşteluku və İştesuku şəxs adları məlumdur. Lakin o, adın ikinci hissəsini izah edə bilməmişdir. Qeyd edilməlidir ki, qaya yazısının farsca versiyasında da adın sonunda u səsinin yazılması göstərir ki, bu səs, adətən, asur dilində adların sonuna əlavə olunan u adlıq hal şəkilçisi deyil. Ehtimal ki, ad Elam mənşəli İştu allahının adından və şumercə be şəkilçisindən və gu – mənimdir sözlərindən ibarət olmaqla İştu (allahı) mənimdir mənasındadır. Bəlkə də Elam mənşəli İştu (yaxud hurritcə İştu parlaq) allahının adından, şumercə be – hökmdar, bəy, cənab və ku – mənimdir sözlərindən ibarətdir. Ad hökmdar İştu allahım mənasındadır.
H a r p a q Çar Astiaqın qohumu, Maday ordusunun komandanı. Adın əvvəlinə h səsi əlavə olunmuşdur. Şumercə ara, ərə – qul (məbəd təsərrüfatında işləri qul), ba – bağışlamaq və ku – qismət, pay sözlərindən ibarət teofor ad olub (Allah) qul payı bağışladı mənasındadır. Er. əv. 713-cü ilə aid asur mənbəyində çəkilən midiyalı Arbaku adının eynidir.
M a z a r e s Harpaqdan qabaq Midiya ordusunun komandanı olmuş Midiyalı şəxsin adı. Şumercə mez – ər, kişi, və ere – qul sözlərindən ibarət olmaqla (Allahın qulu, kişisi) mənasındadır. Sondakı s yunan dilində əlavə olunmuş şəkilçidir.
M a n d a n a Çar Kiaksarın qızının adı. Şumercə Man – mən, da – (Allahın) qərarı ilə və Ana (Göy allahı) sözlərindən ibarət teofor addır. Mən Göy allahının qərarı ilə mənasındadır.
A r t e m b e r. Midiyalı bir zadəganın adıdır. Əksər tədqiqatçılar art komponentinə görə, İranmənşəli ad sayırlar. Ehtimal ki, hürritcə ardi – pay, qismət, pay, şumercə am – bu, budur və par – parladı, işıqlandı sözlərindən ibarət olmaqla teofor addır. Təxminən Bu (yəni doğulmuş körpə allah tərəfindən verilmiş) paylayan paydır mənasındadır.
Manna və Midiyada şəxs adlarının çoxusu şumer mənşəlidir. Q.Qeybullayev qeyd edir ki, bunun səbəbini izah etmək çətindir. Müxtəlif mülahizələr irəli sürmək olar. Birincisi, çoxminillik qarşılıqlı əlaqələr nəticəsində şumerin teofor şəxs adları mannalara və madaylara da keçmişdir; Qeyd edilməlidir ki, bu adlar akkadlarda, elamlarda və urartulularda da bu və ya digər dərəcədə vardır. İkincisi, mannaların və madayların ulu əcdadları olan kutilər və lulubelər mənşəcə şumerlərlə eyni etnik kökə mənsubdur. Üçüncüsü, şumerlərin bir hissəsi mannaların və madayların əcdadlarına qarışmışdır. Ümumi nəticə budur ki, şumerlər, kutilər, lulubelər, nisbətən sonra gəlmiş kaslar və kaspilər türk mənşəli etnoslar idilər.
Bali boğazı
Bali boğazı - Malay arxipelaqına daxil olan Yava adasını Bali adasından ayırır. Sakit okeanına daxil olan Bali dənizini Hind okeanı ilə birləşdirir.
Coğrafiyası
Ən dar yeri 2,4 km, ən dərin yeri isə 60 metr təşkil edir. Boğaz təbii sərhəd olaraq Böyük Zond adalarını, Kiçik Zond adalarından (Flores, Timor, Sumba, Sumbava, Lombok) ayırır. Yava adası sahilində Banyuvanqi, Vonqsoredjo, Ketapanq, Bali adasında Qilimanuk, Melaya adlı yaşayış məntəqələri vardır. Hər iki ada arasında kiçik adalar və qayalıqlar vardır.
Təbiəti
Boğazın suyu Bali dənizinin suyunun xüsusiyyətlərinə uyğundur. Suyun temperaturu 27 - 28 S təşkil edir. Bura tökülən çaylar suyun duzluğuna az təsir göstərir. Suyun duzluğu 33,0 - 34,0‰ təşkil edir. Ekoloji vəziyyət ürək açandır. Sahil hissədə bir çox müəssisələr fəaliyyət göstərsə də onlar kiçik müəssisələrdir. Burada Qərbi Bali parkı vardır ki, onun sahəsi 34 km² təşkil edir.
Nəqliyyat əhəmiyyəti
Buada nəqliyyat aktiv olsa da iri tonnajlı gəmilərin üzməsi mümkünsüzdür. Bu səbəbdən Hind okeanından Bali dənizinə əsas keçid kimi Lombok boğazından faydalanılır. Bölgəyə turistik turlar təşkil edilir.
Layihələr
Bali boğazı üzərindən körpü tikintisi planlaşdırılır. 1990-cı illərin əvvəllərində bu layihənin işlənməsinə başlanılır. Körpü üç adanı birləşdirməli idi.
1990-ci illərin sonunda dünyada başlanan iqtisadi böhran səbəbindən layihə dayandırılır. Bununla belə layihənin digər qolu olan Madura boğazı üzərində Suramadi körpüsünün tikintisi başa çatdırılır.
Nikolay Piroqov
thumbnail|Anadan olmasının 150 illiyi ilə əlaqədər buraxılan poçt markası
Nikolay İvanoviç Piroqov — rus cərrah.
Həyatı
Nikolay Piroqov 13 noyabr 1810-cu ildə Moskva şəhərində hərbi xəzinadar, mayor İvan İvanoviç Piroqovun ailəsində doğulmuşdur. 14 yaşında Piroqov Moskva universitetinin tibb fakültəsinə qəbul olunur. Orada o, rus həkimləri və anatomlarının məktəbini yaratmış E.O.Muxinin (1766-1850) ən yaxşı tələbəsi olur. 18 yaşında Piroqov öz müəlliminin tövsiyəsi ilə Moskva universitetinin diplomunu alır və təhsilini davam etdirmək üçün Derptə (Tartu) professor institutuna göndərilir. O zaman bu universitet Rusiyada ən yaxşı universitet hesab olunurdu. Burada, cərrahiyyə klinikasında Piroqov beş il işləyir, iyirmi altı yaşında ikən müvəffəqiyyətlə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir və Derpt Universitetinin (indiki Tartu Universiteti) professoru seçilir.
“İnsanın dondurulmuş meyidinin üç istiqamətində kəsikləri ilə təsvir olunmuş Topoqrafik anatomiya” kitabının ilk (şəkil 2) və ikinci (şəkil 3) nəşri
Beləliklə, yeni tibbi fənn yarandı – topoqrafik anatomiya. Bir neçə ildən sonra Piroqov “İnsanın dondurulmuş meyidinin üç istiqamətində kəsikləri ilə təsvir olunmuş Topoqrafik anatomiya” ( (т. 1-4, 1851 -1854)) ilk anatomik atlasını nəşr etdirmişdir. Bu kitab cərrah-həkimlər üçün əvəzolunmaz dərslik olmuşdur (ş.2, 3). Bu andan etibarən cərrahlar xəstəyə minimum zədə vurmaqla əməliyyat etmək bacarıqlarını əldə etdilər. Bu atlas və Piroqovun metodikası operativ cərrahiyyənin sonrakı inkişafının əsasını təşkil etmişdir. Bu illərdə Piroqov eləcə də özünün klassik zəhməti olan “Arterial lülələrin və fassiyaların cərrahi anatomiyası” əsərini yazmışdır.
Piroqov deyirdi ki, cərrah antomiya ilə məşğul olmalıdır, belə ki, insan bədəninin anatomiyasını bilmədən cərrahiyyə inkişaf edə bilməz, lakin anatomiyanı bilmək cərrahi texnika ilə uyğunlaşmalıdır.
Özü anatomiyanı və cərrahiyyəni bilməklə cərrahiyyə texnikasının virtuozu – mahir ustası idi. Xəstəliklərin kiliniki təzahürlərini bilmək də cərrahiyyə üçün az önəmli deyildir.
Özünün “Cərrahi diaqnostikanın çətinlikləri və cərrah xoşbəxtliyi” əsərində N.İ.Piroqov qeyd etmişdir ki: “Qəza bizi həmişəki kimi izləyir, diaqnostikada əvvəlki kimi kifayət qədər səhvlər olur, bu isə biliklərin mükəmməl olmasından və ya təsadüfi səbəbdən, zəifləmiş diqqətdən irəli gəlir – qədərin nəticəsi isə üzdədir”. N.İ.Piroqov özü təkcə virtuoz cərrah deyildi, o həm də yaxşı diaqnost idi.
“İnsanın dondurulmuş meyidinin üç istiqamətində kəsikləri ilə təsvir olunmuş Topoqrafik anatomiya” atlasından nümunələr 2. N.İ.PİROQOVUN QANUNLARI: 1-Ətraflarda olan damar və sinirlər sıx lifli birləşdirici toxumadan əmələ gəlmiş fassial yatağın içərisində yerləşir.
2-Damar-sinir dəstəsinin yerləşdiyi yataq üçüzlü prizmanı xatırladır,yəni en kəsiyində üçbucaq formasındadır.
3-Üçüzlü prizmatik yatağın əsası yaxınlıqda yerləşən əzələ,yaxud yumşaq toxumalara,zirvəsi isə sümüküstlüyünə və ya oynaq kapsuluna birləşir.
3. N.İ.PİROQOVUN HƏRBİ-SƏHRA CƏRRAHİYYƏSİNDƏKİ ROLU, MƏRHƏLƏLİ MÜALİCƏ VƏ TİBBİ ÇEŞİDLƏMƏ N.İ.Piroqov ilk dəfə olaraq yaralıların müalicəvi təcridini təmin edən tibbi çeşidləməni aparmışdır. Müahibə dövründə yaralıların aldıqları zədənin ağırlıq dərəcəsinə görə çeşidləmənin vacibliyini dərk edən N.İ.Piroqov deyirdi: ”Müharibədə əsas olan tibb deyil, administrasiyadır”. N.İ.Piroqov təsis etdiyi sistemdə yaralıları 5 əsas kateqoriyaya bölürdü: 1-Ölümcül yaralılar;
2-Həyatı təhlükə altında olan və təxirə salınmaz köməyə ehtiyacı olan yaralılar;
3-Vəziyyəti ağır olan təxirəsalınmaz yaralılar;
4-Üzərində cərrahi əməliyyat aparılacaq yaralılar;
N.İ.Piroqov bu dövrdəki səriştələrini 20 bölmədə birləşdirərək “Mənim səhra cərrahiyəmin əsas başlanğıcı (1879)” adlı əsəri vasitəsilə özündən sonrakılara miras qoymuşdur.
N.İ.Piroqovun Hərbi-Səhra Cərrahiyyəsinə 4 böyük əsəri həsr olunmuşdur:
1-“Qafqaza səyahətin tibbi hesabatı”-1849;
2-“Ümumi Hərbi-Səhra Cərrahiyyəsinin başlanğıcı”-1865-1866;
3-“Almaniyada Cəbhə Sanitariya müəssisəsinin yoxlanılması”-1870;
4-“Cəbhə Həkim işi və Bolqarıstanda arxa cəbhə xüsusi kömək komandası”-1879. 4.İNHALYASİON EFİR NARKOZU