cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Badali
Toponim
Yerli tələffüz şəkli Bədili. XIX əsrdə Şimali Qafqazda Ter əyalətinin Xasavyurt dairəsində Bada-Yurt (kənd adı), həmin əyalətin Kızılyar dairəsində Bata-Yort (kənd adı) Azərbaycanda Yelizavetpol quberniyasında Badakənd, Badaçay, Badasu, Cavad qəzasında Badibad, Naxçıvanda Batabat, Talış-Lənkəran bölgəsində Badalan toponimləri ilə mənaca eynidir. XIX əsrdə Qazax qəzasında Bayta (qışlaq adı), Borçalı qəzasında Baytalı (qışlaq adı) toponimləri də bu sıraya aid edilə bilər. Musa Kalankatlının 'Alban tarixində V əsrə aid hadisə ilə əlaqədar olaraq Albaniyada Saz-Baday (saz qamışlıq deməkdir) kənd adı çəkilmişdir. (Alban tarixi, I kitab, 33-cü fəsil).
Tuqay Kərimoğlu
Tuqay Kərimoğlu (tür. Tugay Kerimoğlu, ) — yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən türkiyəli keçmiş peşəkar futbolçu. O, karyerasının böyük hissəsini "Qalatasaray" və "Blekbörn Rovers"-də keçirib. O, "Mançester Siti"-də Mark Hyuz ilə qısa müddətdə işlədikdən sonra "Qalatasaray" gənclər akademiyasının koordinatoru olub. O, 2013–14 mövsümündə "Qalatasaray"da Roberto Mançininin köməkçi məşqçisi olub.
Futbol Karyerası
Tuqay ümumiyyətlə yarımmüdafiədə ya müdafiə meyilli, ya da oyun qurucu olaraq oynamaqdadır. İki ayağını da çox yaxşı istifadə edə bilən Tuqay uzun ötürmələri və uzaqdan atdığı məqsədəuyğun qapıya zərbələri ilə tanınar. Tuqayın bu enerjisi son iki mövsümdür müqaviləsinin yenilənməsiylə mükafatlandırılmışdır.
Blekberndəki ilk qolunu Blekbernin Vest Ham Yunaytedi 7–1 məğlub etdiyi matçda uzaqdan bir zərbə ilə atan Tuqay, ilk matçını da Sauzhampton F.C. qarşısında oynadı.
Tuqay Blekbern Rovers tərəfdarlarının ən bəyəndiyi futbolçulardan biridir, nəhayət ilk mövsümündə liqa kubokunu qazanılmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. 2006-07 UEFA Kubokunda Bazel qarşısındakı 3–0 lıq qalibiyyətdə uzaqdan atdığı qol ilə diqqətləri çəkən Tuqay, bir neçə matç sonra Tottenham qarşısında da bənzəri bir qol vurmuş və qarşılaşmada qırmızı kart görmüşdür.
Blekbernin müəllimi Mark Huqes Tuqayın qabiliyyətlərinə heyran olduğunu ifadə etmiş və 2007–08 mövsümündə də Tuqayı komandasındə istədiyini çatdırmışdır. Tuqay Lukas Neilin 2007-ci ilin əvvəllərində Vest Ham Yunaytedə transfer olmasıyla Blekbernin birinci kapitanı olmuşdur. Ümumiyyətlə medianın əlaqəsinə cavab verməz, olduqca yaxşı bir İngiliscəsi və zarafat qabiliyyəti olmasına baxmayaraq, nadir hallarda danışıqlar edər.
2007–2008 mövsümünün ardından müqaviləsi 1 il daha uzadılmışdır. Oyun stili Fransızların köhnə ulduz Deskampsa bənzəməkdədir.
Tuqay Kərimoğlu 24 may 2009-cu ildə Blekbern Roversin Vest Bromviç Albion ilə oynadığı mövsümün son qarşılaşmasında peşəkar futbol həyatına nöqtə qoydu. Blekbern Rovers klubunun öz qaydalarına görə 10 ildən az formasını geyən futbolçuya yubiley etməməsi səbəbiylə mövsüm sonunda peşəkar futbolu buraxma qərarı alan Tuqay Kərimoğlunun oynadığı son matç, 32 min şəxsiyyət Evud Park Stadionunu dolduran futbolsevərlərin coşğun sevgi nümayişləri nəticəsində sanki bir yubileyə çevrildi.
Blekbern Rovers Kulubu rəhbərliyi tərəfindən, qarşılaşmadan əvvəl stadiondakı tamaşaçılara, kağızdan edilmiş Tuqay maskaları paylandı. Qarşılaşmanı izləməyə çoxu Türk bayraqlarıyla gələn Blekbern Rovers tərəfdarları, 8 ildir komandalarındə oynanan Tuqaya, matç bitənədək Türk bayraqları və Tuqay maskalarını yelləyərək vidalaşdılar. 21.10.2010 tarixində Qalatasaray İdman Klubunda, Hacinin köməkçisi olaraq işə başlamışdır.
Etibar Cəbrayıloğlu
İsmayılov Etibar Cəbrayıl oğlu — Azərbaycanın tanınmış jurnalisti və köşə yazarı.
Jurnalist fəaliyyəti
1991-ci ildən mətbuat sahəsində fəaliyyət göstərir. Qeyri-leqal çap olunan "Çeşmə" qəzeti ilə fəal əməkdaşlıq edib. "Elin səsi" qəzetində müxbir, "Lənkəran" qəzetində redaktor müavini olub.1996-ci ildən Bakıya köçdükdən sonra "Press-fakt" qəzetində müxbir, şöbə müdiri, "Bu gün" qəzetində baş redaktor müavini, "Yeni Müsavat" qəzetində informasiya şöbəsinin müdiri, "Yeni Yüzil" və "Cümhuriyyət" qəzetlərində baş redaktor müavini, "Politika" qəzetində baş redaktor, "Üç nöqtə" qəzetində şöbə redaktoru, "Hesabat" jurnalında koordinator, "Gün səhər" qəzetində şöbə redaktoru, baş redaktor müavini, "Biz+" jurnalında baş redaktor müavini, "Haqqın nuru" qəzetində baş redaktor müavini vəzifələrində çalışıb.Vaxtilə 1990-cı illərdə "Yasamaldan məktublar" adlı silsilə köşə yazıları ilə oxucuların rəğbətini qazanmışdır.
2010-cu ildən Qafqaz Müsəlmanları İdarəsində çalışır.O, hazırda QMİ-nin sektor müdiri vəzifəsində işləyir
2011-ci ildə Amerika-Azərbaycan Təhsil Şurasının proqramı ilə ABŞ-da təcrübə keçib.
Azərbaycan mətbuatında səmərəli fəaliyyəti və publisistik yazılarına görə "Həsən bəy Zərdabi", "Qızıl Media açarı"(II-ci dərəcə) mükafatlarına layiq görülüb.
Hazırda "Hetrik-news","Ədalət", qəzetləri, Modern.az,"Reytinq.az","Bakıvaxtı.az","Aztoday.az" və "Qol.az" saytları ilə sıx əməkdaşlıq edir.
2013-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin "Azərbaycan mətbuat işçilərinin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsinə dair əlavə tədbirlər haqqında" 2013-cü il 22 iyul tarixli, 3011 saylı Sərəncamı əsasında KİV əməkdaşları üçün inşa edilmiş binada mənzillə təmin olunub.
Ailəsi
Ailəlidir, 1 oğlu,1 qızı və 1 nəvəsi var
İdman jurnalisti Hüseyn Cəbrayıloğlunun qardaşıdır.
Google Chrome
Google Chrome — Chromiumun və Blink mühərriki əsasında Google tərəfindən hazırlanmış bir brauzerdir (2013-cü ilin aprel ayına qədər Vebkit adından istifadə edilmişdir). İlk ictimai beta versiyası 2 sentyabr 2008-ci ildə, ilk sabit — 11 dekabr 2008-ci ildə buraxıldı. StatCounter-ın məlumatına görə, 300 milyon istifadəçisi olan Chrome Dünyanın ən məşhur brauzeridir — 2018-ci ilin sentyabr ayının bazar payı 60,6% təşkil edir.
Tarixi
Rəsmi çıxış tarixi 3 sentyabr 2008-ci il olan bu yeni brauzerin xüsusiyyətlərini və yaradılma səbəbini açıqlayan, Scott McCloud tərəfindən yaradılan karikatura jurnalistlərə və bloqlara göndərilmişdir. 4 Avropa üçün hazırlanan kopyalar Philipp Lenssennin Google Blogoscopedda verilmişdir. 38 səhifəlik karikatura 1 sentyabr 2008-ci ildən etibarən səhifələrində yer almaqdadır. Dərhal ardından Google, Google Books adıyla karikaturaları öz saytında yayımlamağa başladı və rəsmi bloqunda bundan bəhs etdi.
Dizayn
Öncə dizayn məqsədləri, mövcud olan brauzerlərin arasında təhlükəsizliyi inkişaf etdirmək, sürət və dayanıqlılığı təmin etmək. Bunlarla yanaşı, geniş bir istifadəçi interfeysi dəyişməsi edilmişdir.Chrome, Google və Netscape kimi digər üçüncü tərəf proqramlardan ibarət olan 26 fərqli kod kitabxanasında yaradılmışdır.
Təhlükəsizlik
Chrome periodik olaraq iki ədəd qara listəni (phishing və malware) yeniləməkdədir.Və istifadəçilər zərərli saytları ziyarət etməyi yoxlayanda onları xəbərdar edər. Bu xidmət digər istifadəçilər tərəfindən, "Google Safe Browsing API" adıyla xatırlanan cəmiyyətə açıq sahə vasitəsiylə istifadə edilir.
Qiymətləndirmə
"The Daily Telegraph yazarı Matthew Moore, proqramı ilk yoxlayanlardan biri olaraq bu qiymətləndirməyi etmişdir:" Google Chrome göz oxşayan, sürətli və təsirli yeni xüsusiyyətlərə malik lakin hələ Microsoftu təhdid edən bir rəqib deyil. "
Microsoft'dan edilən şərh: "Chrome tərəfindən gələn hədəni ciddiyə almırıq" və "bir çox insanın İnternet Explorer 8-i seçəcəyini təxmin edirik." Opera Software: "Chrome, ən böyük tətbiq platforması olaraq İnternetdə güclənəcəkdir." Mozilla isə Chrome-un veb brauzer bazarına girməsinin sürpriz olmadığını və Chrome-un Firefox-un rəqibi olma kimi bir hədəfi olmadığını bildirib.
Təbii birliklər
Ekoloji sistem
Təbii birliklər və onları əhatə edən mühit vahid sistem – ekoloji sistem adlanır. İstənilən ekoloji sistemdə əsas yeri üzvi maddə “istehsalçıları” olan yaşıl bitkilər tutur. Ekoloji sistemlərdə bir orqanizm digəri ilə qidalandığı üçün bunlar arasında müəyyən əlaqə – qida zənciri yaranır.
Sadə qida zəncirləri
Sadə qida zəncirləri, adətən, bir-biri ilə birləşərək mürəkkəb şəbəkə əmələ gətirir. Təbii birlikləri təşkil edən canlılar arasında birgə yaşamağı təmin edən müxtəlif münasibətlər formalaşır: Rəqabət münasibətləri. Oxşar həyat tərzi keçirən eyni və ya müxtəlif növə mənsub olan fərdlər arasında gedən mübarizə rəqabət adlanır. Rəqabətə dözə bilməyənlər isə məhv olurlar.
Yırtıcı–şikar münasibətləri
Təbii birliklərdə yırtıcı–şikar münasibətlərinə də rast gəlinir. Əlverişli şəraitdə (məsələn: qida bol olduqda) şikarların sayı artarsa, buna müvafiq yırtıcıların da miqdarı artır. Yırtıcılar həm də sanitar rolunu oynayaraq xəstə heyvanları tutub yeyir və bununla xəstəliklərin yayılmasının qarşısını alırlar.
Parazit – sahib münasibətləri
Təbii birliklərdə bəzən bir orqanizm digər orqanizmdən yaşayış məskəni kimi istifadə edir və onun hesabına qidalanır. Belə orqanizm – parazit, parazitin yaşadığı orqanizm isə sahib adlanır.
Əlverişli qarşılıqlı münasibətlər
Təbii birliklərdə birgə yaşamaqla əlaqədar bitkilər və heyvanlar, bitkilər və mikroorqanizmlər, bir heyvan növü ilə digəri arasında əlverişli qarşılıqlı münasibətlər formalaşır. Məsələn, kəpənəklər çiçəklərin tozlanmasında iştirak edir, özləri isə nektarla qidalanırlar.
Perüi
Perüi  — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azür regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Provans Alpları. Perüi kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Forkalkye.
INSEE kodu — 04149.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 2542 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 1521 nəfər əmək qabiliyyətli insan (15-64 yaş arasında) arasında 1080 nəfər iqtisadi fəal, 441 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 71.0%, 1999-cu ildə 67.0%). Aktiv fəaliyyət göstərən 938 nəfərdən (546 kişi və 392 qadın), 142 nəfər işsiz (50 kişi və 92 qadın) idi. Fəal olmayan 441 nəfər arasında 117 nəfər şagird və ya tələbə, 135 nəfər təqaüdçü, 189 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. .
Anemone virginiana
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mincivan Dəmiryol Stansiyası
Mincivan Dəmiryol Stansiyası — Azərbaycanın Zəngilan rayonu ərazisindəki eyniadlı şəhər tipli qəsəbədə vağzal tipli dəmiryol stansiyası. Stansiyadan Culfa—Horadiz—Sarıcalar—Osmanlı-Yeni dəmiryol xətti keçir.
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən Zəngilan rayonu işğal edildikdən sonra faliyyəti dayandırılmışdır. 21 oktyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Tameo İde
(27 noyabr 1908 - ?) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Gürcüstan yunanları
thumb|right|300px|XX əsrin əvvəllərində [[Gürcüstanın Batumi şəhərində yerli yunan icması tərəfindən çəkilmiş xatirə şəkili. Batumi ölkədə yaşayan yunan icmasının ən aktiv olduğu əsas mərkəzlərdən biri olmuşdur.]]
1991-ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının dağılmasından və Gürcüstanın təkrar müstəqillik qazanmasından sonra Gürcüstanda yaşayan etnik yunanlar müxtəlif səbəblərdən ölkəni tərk etməyə başlamışdır. Yunanıstanın, etnik yunan olan şəxsləri öz ölkəsinə dəvət etməsi ölkədəki yunan icmasının azalmasının əsas səbəbi kimi göstərilə bilər. 1991-ci ildən sonra icmanın əhəmiyyətli dərəcədə böyük bir hissəsi isə Rusiyanın Stavropol diyarında məskunlaşmışdır.
Günümüzdə Tbilisi şəhərində Yunan birliyi adlı diaspora təşkilatı və mədəniyyət mərkəzi fəaliyyət göstərməkdədir. Bunlarla yanaşı Gürcüstanda, yunan icmasına xitab edən və yunan dilində nəşr olunan qəzetdə mövcuddur.
Cillər yaşayış yeri
Cillər yаşаyış yеri — Muğаnlı kəndindən şimаl-şərqdə, düzənlik sаhədə yеrləşir. Yаşаyış yеrinin bir qismi su kаnаlı çəkilərkən dаğıdılmışdır. Аbidənin ərаzisi şumlаnıb əkildiyindən оnun yеrüstü əlаmətləri tаmаmilə itmişdir. Tədqiqаt zаmаnı yаşаyış yеrindən Оrtа əsrlərə аid kеrаmikа pаrçаlаrı аşkаr оlunmuşdur. Tаpıntılаrın аz bir qismi şirli qаblаrdаn ibаrətdir. Аbidənin bəzi qismlərində kül yığınlаrı və bаd qırıqlаrınа rаstlаnmışdır. Аşkаr оlunаn аrхеоlоji mаtеriаllаrа əsаsən yаşаyış yеrini XVI-XVIII əsrlərə аid еtmək оlаr.
Azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası (1948–1953)
Azərbaycanlıların Ermənistandan deportasiyası (1948–1953) — SSRİ Nazirlər Sovetinin 1947-ci il 23 dekabr tarixli 4083 saylı fərmanına uyğun olaraq 1947–1950-ci illərdə Ermənistan SSR-in azərbaycanlı əhalisinin köçürülməsi. Proses Azərbaycanda azərbaycanlıların Ermənistan SSR ərazisindəki tarixi-etnik torpaqlarından məcburi köçürülməsi və etnik təmizləməsi olaraq qiymətləndirilir.
Deportasiya üçün lazımı vəsaitin və maddi-texniki yardımın ayrılması sənəd üzərində nəzərdə tutulsa da, bu həyata keçirilməmiş və ya çox zəif şəkildə həyata keçirilmişdir. Deportasiyaya məruz qalanların əksəriyyəti bundan şikayətçi olmuşdur. Həmçinin deportasiya edilənlərin heç olmasa, öz yaşadıqları yerin iqliminə bənzər regiona köçürülmə istəkləri də rədd edilmişdir. Sənəd üzərində könüllülük əsasında həyata keçirilməsi nəzərdə tutulsa da, dövlətin gücü istifadə edilməklə bəzən zorakılıqla həyata keçirilmişdir, çünki deportasiya edilənlərin əksəriyyəti köçmək fikrində olmamışdır.
Deportasiyaya məruz qalanların dəqiq sayı bəlli deyil. Onların sayının 50 mindən çox olması güman edilir. Deportasiya Sovet İttifaqının mütləq rəhbəri olan İosif Stalinin ölümündən sonra yavaşlamış, 1956-cı ildə isə tamamilə dayandırılmışdır.
Zəmin
300px|thumbnail|Tanınmış İrəvan azərbaycanlıları: 1. [[Makinskilər|Abdulla xan Makinski (Xanbaba xan Sərdar İrəvaninin oğlu) 2. Şükür xan Makinski 3 Abbasqulu xan İrəvanski, Pana xan Makinski 5. Ağamalı ağa Məlik-Ağamalıyev 6. Mirzə Cabbar bəy Qazıyev 7. Georgi Yegizarov 8. Bala bəy Alıxanov Ordubadi 9. Mirzə ismayıl 10. Hacı bəy Bağırbəyov 11. Şükür bəyin mühafizəçisi Əsəd bəy 12. Bala Sultan Şadlınski (Vedi).]]
Ermənilərin bölgəyə köçürülməsi
300px|thumbnail|İndiki Ermənistan ərazilərində 1886–1890-cı illərdə azərbaycanlıların yaşadığı ərazilər. 1829-cu ildə İrəvana gələrək bölgəni öyrənməyə başlayan İvan Şopen sonra dövlət üçün bu araşdırmalarını yayınlamışdır. Kameral'noe Opisanie ("İnzibati siyahıyaalma") adlanan bu kitab həmin dövrdə bu bölgədəki etnik və demoqrafik göstəriciləri öyrənə bilmək üçün yeganə mənbədir. Bu kitaba görə rus işğalından qısa müddət sonra bölgədə yaşayan (bölgə dedikdə keçmiş Naxçıvan, İrəvan xanlıqlarının və Ordubad ərazisi nəzərdə tutulur) müsəlmanların sayı ermənilərin sayından dəfələrlə çox olmuşdur, lakin bu siyahıya rus işğalı zamanı öldürülən döyüşçülərin özləri daxil edilməmişdir. Həmçinin bu da məlumdur ki, rus işğalı başa çatdıqdan sonra bölgənin elit təbəqəsi, bürokratları, sağ qalmış bölgə sakini olan döyüşçüləri regionu tərk edərək Qacar imperiyasının digər bölgələrinə köçmüşdürlər. Əslən İran ermənisi olan Corc Burnutyan bunları nəzərə alaraq rus işğalından sonra bölgəni tərk edənlərin sayı olaraq 20 min rəqəmini səsləndirməkdədir. Siyahı isə belədir:
'''1826-cı ilə aid göstəricilər: '''
Göründüyü kimi, Rusiya imperiyasının bölgənin işğalını tam başa çatdırdığı və bunu Qacar imperiyasına qəbul etdirdiyi 1828-ci ildə Türkmənçay sülh müqaviləsinə qədər bölgədə yaşayan müsəlmanların sayı ermənilərin sayından təxminən 5 dəfə çox olmuşdur, lakin rus işğalından sonra bölgədən xeyli sayda müsəlman da köç etməyə məcbur oldu. Rəqəmlər rus işğalından sonra bölgəyə kütləvi şəkildə qonşu Osmanlı və Qacar imperiyalarından ermənilərin köçürülməsi ilə də dramatik şəkildə dəyişdi:
'''1832-ci ilə aid göstəricilər: '''
Rəqəmlərdən də göründüyü kimi cəmi 6 il kimi qısa müddət ərzində müsəlmanların sayında təxminən 35 min azalma olduğu halda, ermənilərin sayında təxminən 57 minlik artım olmuşdur. Bu qonşu iki imperiyadan gələnlərin hesabına idi. İki imperiyadan bölgəyə köçürülən və yerli ermənilərin sayı belə idi:
Burada Rusiya hakimiyyəti tərəfindən Erməni vilayəti yaradıldıqdan sonra da erməni köçləri daha da artdı. Edmund Herzig və Marina Kurkçiyan yazdıqları əsərlərində Qacar imperiyasından 45 min erməninin, Osmanlı imperiyasından isə 100.000 erməninin Rusiya hakimiyyəti altındakı bu vilayətə köçdüyünü bildirməkdədir. Simon Payasliyan isə yazdığı kitabında hələ təkcə 1829-cu ilin oktyabrında 7.668 ailənin bu bölgəyə köç etdiyini, sonda isə 14.047 ailənin (ailə fərdlərinin sayı olaraq 90–100 min sayınmı göstərir) bölgəyə köçdüyünü bildirmişdir.
Bölgədə yaşayan türklərin bir hissəsi oturaq, bir hissəsi yarım köçəri, digər hissəsi isə tam köçəri həyat tərzi sürürdü. Bölgədə yaşayan kürdlərin həyat tərzi də türklərinkinə bənzəməkdə idi. Burada yaşayan əsas türk tayfaları Qarapapaqlar, Ayrımlılar, Kəngərlilər, Qazaxlar, Qacarlar, Bayatlar, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Çobankərə, Seyidli, Səədli, Sədərəkli (Qacar qrupu), Muğanlı və s. tayfalar idi. Rusiyanın ermənilərin Qacar imperiyasından köçürülməsinin hüquqi əsasını Türkmənçay müqaviləsi təşkil edərkən, Osmanlıdan köçürülməsinin hüquqi əsasını Ədirnə müqaviləsi təşkil etmişdi. Göründüyü kimi Rusiyanın bölgənin işğalını başa çatdırmasından sonrakı bir neçə illər ərzində belə ermənilər bölgədə əksəriyyəti təşkil edə bilməmişdilər, halbuki bu zaman təxminən 57 min erməni qonşu imperiyalardan bölgəyə köç etmişdi. Ermənilərin bölgədəki üstünlüyü ələ keçirmələri yalnız Krım və 1877–1878-ci illər Rus-Osmanlı müharibələrindən sonra oldu. Hətta bundan sonra belə İrəvan şəhərinin sakinlərinin əskəriyyətini müsəlmanlar təşkil etməkdə idi. Bu XX əsrin əvvəllərinə qədər belə də davam etdi. İngilis səyyah və siyasətçisi H. F. B. Lynchin bildirdiyinə görə, 1890-cı illərdə şəhərdə ermənilər çoxluqda deyildilər. thumb|left|300px|İrəvandakı "Tatar" (yəni azərbaycanlı) meyvə satıcıları. İrəvanda nəşr edilən azərbaycandilli Lək-Lək jurnalının birinci səhifəsi (22 fevral 1914, İrəvan).
Bu dönəm ərzində əvvəllər Azərbaycan türklərinin yaşadıqları ərazilər bir çox ərazilər dağıdılmışdı. Burada daşnaklar "ölkəni xaricilərdən təmizləmə" təmizləmə siyasəti yürüdürdülər və onların birinci dərəcəli hədəfləri müsəlmanlar idi. Bu proses əsasən Yeni Bəyazit, İrəvan, Üçmüədzin və Şərur-Dərələyəz bölgəsində gedirdi. Baberovski misal olaraq Yeni Bəyazit bölgəsini göstərir. Onun sözlərinə görə, buradakı sistemli təmizləmə nəticəsində demək olar ki, 100-dən çox müsəlman kəndi tamamilə dağıdılmış və 1919-cu ilin mayında artıq bu qəza müsəlmanlardan tamamilə "təmizlənmişdir". left|thumb|300x300px|İrəvan şəhərinin görünüşü. Rəssam Q. Serqeviç (1796)
Xarici ölkələrdən gələn 30 erməni ailəsi Basarkeçər rayonunun Qırxbulaq, Gödəkli, bir neçə erməni ailəsi Vedi rayonunun Böyük Vedi, Şirazlı, Qaralar, Taytan, Afşar kəndlərində, böyük əksəriyyəti isə İrəvan ətrafında salınmış Zeytun, NorAreş, Kilikiya, Malatya, Kirza qəsəbələrində və həmçinin Leninakan, Kirovakan, Oktomberyan şəhərlərində yerləşdilər.
Deportasiyanın səbəbləri və Türkiyə münasibətlərin təsiri
Türkiyə Respublikasının qurulmasına yol açan Türk İstiqlaliyyət Müharibəsi dövründən etibarən Türkiyənin Sovet Rusiyası ilə yaxşı münasibətləri qurulmuşdu. Bu münasibətlər II Dünya müharibəsi ərəfəsinə belə davam etdi. Lakin həm 1939-cu ildəki rəsmi təmaslar, həm də müharibə boyunca davam etmiş diplomatik görüşmələrdən Sovet İttifaqının xüsusən Türkiyənin İstanbul boğazları üzərində mütləq hakimiyyətinin qurulmasından narahatlıq duyduğu idi. Müharibənin sonu yaxın ikən Sovet İttifaqı rəsmiləri Türkiyəyə 1925-ci il tarixli iki dövlət arasındakı müqavilənin eyni şərtlərlə yeniləməyəcəyini bildirdi. Bu zaman türk tərəfi yeni müqavilənin imzalanması üçün hansı şərtlərin irəli sürüləcəyini gözləməyə başladı. Nəhayət iyun 1945-ci ildə baş tutmuş görüşdə Sovet İttifaqının xarici işlər üzrə naziri Vyaçeslav Molotov müqavilənin yenilənməsi üçün bu şərtləri irəli sürdü:
Molotov birinci şərti açıqlarkən bu müqavilənin, yəni Moskva müqaviləsinin sovetlərin zəif zamanında imzalandığını bildirmiş və bildirdiyi dəyişikliklə Qars və Ərdahanın sovetlərə verilməsini nəzərdə tutumuşdur. İkinci şərti əsaslandırmaq üçün isə, möövcud boğazlar sisteminin 200 milyon Sovet İttifaqı vətəndaşını Türkiyənin ümidinə buraxdığını bildirmişdir. Üçüncü şərtlə bağlı isə, Türkiyənin Montrönün ona verdiyi imkanlar əsasında boğazları tərəfsiz şəkildə qoruya bilmək üçün yetərsiz imkana sahib olmasını əsas gətirmişdir. Qısası, Sovet İttifaqı Almaniyanın təslim olduğu, Sovet İttifaqı ordusunun Türkiyənin Balkan qapılarına qədər gəldiyi, strateji vəziyyətin onun lehinə olmasından yararlanaraq istəklərini qısa zaman ərzində həyata keçirmək istəmişdir. Lakin bu istəklər Türkiyənin qəti etirazları ilə qarşılanmış, ABŞ və ümumiyyətlə Qərb dünyası onu bu iddialarda dəstəkləmiş, nəticədə Sovet İttifaqı ilə Türkiyənin münasibətləri pozulmuşdur. Türkiyənin Soyuq Müharibənin başlamasından sonra Qərblə yaxınlaşması, ondan maliyyə və hərbi yardım alması, bir qədər sonra NATO-ya girməsi onu Sovet İttifaqının gözündə düşmən dövlət olaraq görülməsinə səbəb olmuşdur. Münasibətlərin bu şəkildə pozulması Cənubi Qafqazdakı türk və müsəlmanlara da təsirsiz ötüşmədi.
1953-cü ilə qədər bu iddianı dəstəkləmək üçün Stalinin əmri ilə mühüm addımlar adıldı. Bu addımların bir parçası kimi xaricdə yaşayan ermənilərin Sovet Ermənistanına köçürülməsi proqramına başlanıldı. SSRİ-nin Türkiyəni öz təsir dairəsinə salma istəyində Türkiyə ilə sərhədi olan Sovet Ermənistanı mühüm yer tuturdu. Sovet rəhbərliyinə görə, bu zaman Ermənistanda yaşayan azərbaycanlılar Türkiyə gözlənilən münaqişədə potensial "beşinci kolonna" rolunu oynaya bilərdilər. Vladislav Zuboka görə, Stalinin azərbaycanlıları Ermənistandan köçürmək barədə qərar verməsində bu amil həlledici rol oynamışdır.
Stalinin Gürcüstan və Ermənistana vəd etdiyi "əcdadların torpaqlarının geri qaytarılması" baş tutmadıqdan sonra Vladislav Zuboka görə bu iki respublika Azırbaycana qarşı planlar qurmağa başladılar. Ermənistan Dağlıq Qarabağ və Naxçıvan, Gürcüstan isə Qax bölgəsinə iddia irəli sürməyə başladı. Sovet Ermənistanının Stalin dövründə qonşu respublikaya qarşı torpaq iddiası irəli sürməsi böyük cəsarət tələb edirdi. Fərid Şəfiyevin yazdığına görə, belə bir çıxış irəli sürmək üçün əvvəldən yuxarı hakim dairələrlə məsləhətləşmək lazım gəlmişdir. Beləki, 6 iyun 1945-ci ildə Ermənistan Kommunist Partiyasının baş katibi Qriqori Arutunov İosif Stalin tərəfindən qəbul edilmiş, Türkiyə ərazisindəki "erməni torpaqları" məsələsindən bəhs edilərkən Arutunov Qarabağ və Naxçıvan məsəəsini qaldırmışdır. Stalin isə bu məsələni Azərbaycan Kommunist Partiyasının baş katibi Mir Cəfər Bağırovla müzakirə edilməsi gərəkdiyini bildirmişdir. O dövrdə Azərbaycanda çalışan yüksək rütbəli şəxslərdən biri olan Həsən Seyidovun da verdiyi məlumata əsasən 1945-ci ilin payız aylarında erməni olan Anastas Mikoyanla, gürcü olan Lavrenti Beriya Bağırovla görüşmüş, görüş zamanı ona yaxın zamanda İran Azərbaycanının Azərbaycan SSR-a birləşdirələcəyini bildirərək, Qarabağın Ermənistana, bəzi şimal bölgələrinin isə Gürcüstana birləşdirilməsi zarafatla müzakirə edilmişdir. Müzakirə zamanı Bağırov belə məsələlərin müzakirəsi üçün hələ erkən olduğunu demişdir.
II Dünya müharibəsinin tamamilə bitməsindən iki ay sonra Arutunov yenidən Stalinə Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Ermənistana birləşdirilməsi məsələsi barədə məktub göndərmişdir. Məktubda Arutunov bölgənin Ermənistanla güclü etnik, iqtisadi və ümumi dil əlaqələrinə sahib olduğunu bildirmiş və bu əlaqələr nəzərə alınaraq oranın Ermənistana birləşdirilməsini istəmişdir. O, bu birləşmənin həyata keçirilməsi ilə yerli əhalinin daha yaxşı təhsil və erməni dilində xidmətlə təmin ediləcəyini vurğulamışdı. Çox zaman öz iradəsi ilə qərar verən Stalin bu həssas məsələ barədə rəy verməkdən çəkinmiş, məktubu Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin katibi Malenkova, o isə, öz növbəsində Bağırova göndərərək cavab verməsini istəmişdir Bağırov yazdığı cavabda bu addımın atılacağı halda, qarşılıq olaraq da Ermənistan və Gürcüstanda olan və azərbaycanlıların üstünlük təşkil etdiyi bölgələrin də Azərbaycana birləşdirilməsini təklif edir. Bu iddiaların da uğursuzluqla nəticələnməsindən sonra Ermənistan rəhbərliyi Qarabağ məsələsini 1960-cı illərə qədər bir daha gündəmə gətirmirlər. Bu məsələdə Stalinin də, Malenkovun da çəkingən davranmasının səbəbi onların hər ikisinin Cənubi Qafqazdakı etnik qarşıdurma potensialının nə qədər yüksək olduğundan, həmçinin də Sovet İttifaqı daxilində hər hansısa sərhədin yenidən müəyyən edilməsinin bu tendensiyanın digər müttəfiq respublikalara da yayıla bilmə təhlükəsindən xəbərdar olmaları idi.
Deportasiyanın əsas səbəbləri kimi göstərilən Türkiyə ilə münasibətlərin pozulması fonunda mümkün müharibə zamanı türkpərəst azərbaycanlıların sərhəd bölgələrindən uzaqlaşdırılması, Tüürkiyədən alınan torpaqla mükafatlandırılması mümkün olmayan erməni hakim dairələrini oranı azərbaycanlılardan "təmizləyərək" mükafatlandırılması və ya xaricdən gələcək ermənilərə yer açılması səbəblərindən başqa bir digər səbəb rus tarixçi T. Y. Krasovitskaya tərəfindən dilə gətirilmişdir. O, ümumiyyətlə Sovet İttifaqındakı deportasiyaların əsas səbəbi kimi deportasiyaların əsas səbəbi kimi Sovet İttifaqında "yekcins dil mühiti"nin yaradılması zərurəti ilə izah edir və nümunə olaraq deportasiyaya məruz qalmış xalqlar sırasında türkdilli xalqların çoxluq təşkil etdiyini əsaslandırmağa çalışır. V. M. Alpatov "Voprosı İstorii" jurnalınin redaksiyasına göndərdiyi "K istorii Sovetskoqo yazıkoznaniya: Marr i Stalin" adlı məktub məqaləsində T. Y. Krasovitskayanın mülahizələrini dəqiq olmayan, əsaslandırılmamış səhv fikir olduğunu vurğulayır və alternativ mülahizə ilə çıxış edir. O, belə hesab edir ki, xalqların deportasiya olunmasında Stalinin hələ Qafqazda olarkən burada yaşayan xalqlara olan simpatiyası və antipatiyası müəyyən rol oynamışdır. Tədqiqatçı N. F. Buqay isə V. M. Alpatovun bu mülahizəsinin həqiqətə daha çox yaxın olduğunu bildirir. Onun yazdığına görə, 1930 və 1940-cı illərdə Sovet İttifaqında həyata keçirilmiş bütün deportasiyaların iki motivi olmuşdur: cəzalandırma (bu çox zaman işğal zamanı həmin millətin şəxslərinə və ya ayrı-ayrı qruplarına görə tədbiq edilirdi) və mümkün olan xəyanətə görə preventiv (qabaqlayıcı) tədbir kimi. Buqay son iddiasını Stalinin ola biləcək müharibələrdə həmin millətlərin xaricdə yaşayan soydaşları ilə bağını nəzərə alması ilə açıqlamışdır. Lətifə Həsənova isə sovet deportasiyasının həm ümumi, həm də konkret hal üçün xüsusi səbəbləri olduğunu bildirir və azərbaycanlıların deportasiyasını ümumi deportasiya fəaliyyətinin məntiqi ardıcıllığıa hesab edir. Ataxan Paşayev məcburi köçürülmənin əsas səbəbini Kremlin siyasi dairələrində özlərinə kök salmış erməni lobbisinin fəaliyyəti ilə əlaqələndirir. Tarix elmləri doktoru Bəxtiyar Nəcəfov Azərbaycan türklərinin deportasiyasının "Daşnakstyun" partiyasının xüsusi ssenarisi əsasında və onun birbaşa Kremlə göstərişi əsasında həyata keçirildiyini qeyd edir. lakin Nəcəfovun iddiası ilə tarixçi Əsəd Qurbanlı razılaşmamaqdadır. Tarixçi C. Həsənli isə azərbaycanlıların tarixi torpaqlarından köçürülməsi səbəbini xaricdən Ermənistan SSR-ə köçürülüb gətirilmiş erməni-repatriantların sosial – məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması ilə bağlayır.
Erməni tarixşünaslığının məsələyə yanaşması fərqlidir. Onların əksəriyyəti Ermənistandan azərbaycanlıların deportasiyasına səbəb kimi Mir Cəfər Bağırovla Ermənistan Kommunist Partiyasının katibi Q. Arutunyanın birlikdə Stalinə müraciət etməsi ilə əlaqələndirirlər. Onların iddiasına görə, bu məsələnin səbəbi sadəcə Azərbaycanın Kür-Araz ovalığında inkişaf etməkdə olan pambıqçılıq təsərrüfatının yeni işçi qüvvəsinə ehtiyac duyması olmuşdur.
Xaricdə yaşayan ermənilərin Ermənistana köçürülməsi (1946–1948)
1920-ci ildən 1929-cu ilə qədər təxminən 28 min erməni Sovet hökumətinin dəvəti ilə Ermənistanda məskunlaşmışdı. Bu yeni gələnlər əsasən Yunanıstandan, İraqdan, Türkiyədən, Fransadan və Amerika Birləşmiş Ştatlarından idilər. Edmund Herzig və Marina Kürkçiyan bu hadisə qarşısında Millət Liqasının dilemmasını belə təsvir edirlər:
"Norveçli tədqiqatçı və humanisti Frityof Nansen Millətlər Liqasının Qaçqınlar üzə ali komissarı kimi səylə çalışaraq Liqanı ermənilərin Sovet Ermənistanına repatriasiyalarını maliyyələşdirməyə inandırmağa çalışırdı. O, 'fakt odur ki, nəhayətində bu kiçik respublika ermənilər üçün milli evdir və mən Assambleyanın üzvlərindən soruşuram ki, onlar səmimi və ciddi şəkildə inanırlarmı ki, başqa hər hansısa evə ümid edilə bilərmi? İnanıram ki, onların vicdanlarının verəcəyi cavabı bilirəm və Assambleyaya müraciət edirəm ki, erməni millətinə milli vətənlə bağlı keçmişdə verilmiş bütün vədləri yerinə yetirmək üçün bu tək səyi təsdiq etsin' deyərək mübahisə edirdi. Sonda bu kredit verilmədi, lakin 1929-cu ildən 1937-ci ilə qədər 16 mindən çox qaçqın Ermənistana gəldi. Onların çoxu Avropadan gəlmiş və Sovet hökuməti tərəfindən maliyyələşdirilmişdi.'"Qarabağ üzərinə olan iddiaların həyata keçməməsindən sonra Ermənistan rəhbərliyi bir başqa məsələ üçün bir daha Stalinə müraciət ünvanladı. Bu müraciətdə xaricdən ermənilərin Ermənistana köçürülməsi ilə bağlı bəzi problemlərin ortadan qaldırılması nəzərdə tutulmuşdu. Arutunov xaricdən gəlməsi planlanan ermənilər fonunda Ermənistanda torpaq və infrastruktur qıtlığının olduğu vurğulanırdı və həll kimi də Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların Azərbaycana köçürülməsi təklif edilirdi. Bu zaman azərbaycanlıların tərk etdikləri torpaqları və mülkləri yeni gələn ermənilərə verilməli idi. Sovet rəhbərliyi bu planı guya Azərbaycanın Kür-Araz ovalığındakı pambıq təsərrüfatlarında işçi gücünə ehtiyacının olması ilə əsaslandırmaqda idi (Resolution of the Council of Ministers of the USSR No. 4083, Shafiyev, 2019, 184).
Hələ 1943-cü il noyabrın 28-dən dekabrın 1-dək SSRİ, ABŞ və İngiltərənin iştirakı ilə keçirilən Tehran konfransında Sovet-İran münasibətləri müzakirə edilərkən, gələcəkdə "Böyük Ermənistan" dövləti yaratmaq xülyasında olan ermənilər əlverişli şəraitdən istifadə edərək, SSRİ xarici işlər naziri V. Molotova müraciət edib, İranda yaşayan ermənilərin SSRİ-yə köçürülməsinə icazə istəmişdilər. V. Molotov məsələ ilə bağlı İ.Stalinlə danışdıqdan sonra onların Ermənistan SSR ərazisinə köçürülməsinə razılıq vermişdi. 1946-cı il oktyabrın 19-da SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti xarici ölkələrdə yaşayan ermənilərin Ermənistan SSR ərazisinə köçürülməsi ilə bağlı Fərman verdi. Ermənilərin Ermənistan SSR-ə repartasiyası "Daşnaksutyun" partiyasının 1947-ci ilin iyununda keçirilmiş XIV konqresinin qəbul etdiyi qərarlarla bilavasitə bağlı idi. Bu qərarlarda isə deportasiyanın "azərbaycanlıların yaşadıqları torpaqların boşaldılması və Ermənistan sərhədlərinin genişləndirilməsi" şəraitində baş verdiyi iddia edilirdi. Bu işə Qriqorian kilsəsi də xeyir-duasını vermişdi.
Xaricdən ermənilərin köçürülməsi prosesi zaman 1946-cı ildən 1948-ci ilə qədərki dövrdə Ermənistana 90 min insan köçmüşdür. Ümumilikdə, 1946–1975-ci illər ərzində xaricdən SSRİ-ə köçən ermənilərin sayı təxminən 150 min nəfər olmuşdur və onların demək olar ki, hamısı Ermənistan ərazisində yerləşdirilmişdir. Tarixçilər Barbara A. Anderson və Brian D. Silver ümumiyyətlə SSRİ dönəmində ölkədə yaşayan ermənilərin sayının durmadan artmasını xaricdən köçürülən ermənilərlə izah etmişdirlər.
Sovet dövründə Ermənistanda azərbaycanlılar
Ermənistanın sovetləşdirilməsindən sonra əvvəlki dövrdəki qətliamlardan qaçan azərbaycanlıların az bir hissəsi geri döndü. 1926-cı il siyahıyaalınmalarına görə, orada yalnız 76 mindən birqədər artıq azərbaycanlı yaşamaqda idi. Bu say 1939-cu ildə 131 minə qədər yüksəldi. Bu müddət ərzində ölkənin sovet rəhbərliyi Kommunist Partiyasının rəsmi mətbu orqanı kimi azərbaycanca da qəzet yayımlamaqda və İrəvanda onlar üçün klub fəaliyyət göstərməkdə idi. 1928-ci ildə İrəvanda fəaliyyətə başlayan İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrı Ermənistanda fəaliyyətə başlayan ilk qeyri-erməni teatr mərkəzi idi. Məktəblərin sayında da artım olmuşdu. Ölkədə azərbaycanca təhsil verən məktəb sayısı 1922-ci ildə 32 ikən, 1923/1924-cü illərdə bu sayı 104-ə yüksəlmişdi.
Tarixçi Əsəd Qurbanlının hesablamalarına görə, köçürülməyə qədər Ermənistanda 170 minə qədər azərbaycanlı yaşamış və "Əzizbəyov, Vedi, Qarabağlar, Qukasyan, Basarkeçər, Qafan və s. başqa rayonlarda əhalinin böyük əksəriyyətini onlar təşkil edirdilər". Ermənistanın ümumilikdə 24 rayonunun 220 kolxozunda yalnız azərbaycanlılar yaşayarkən, 63 kolxozda da həm ermənilər, həm də azərbaycanlılar qarışıq şəkildə yaşamışdırlar.
Deportasiya
thumb|right| "Kolxozçuların və başqa azərbaycanlı əhalinin Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-nin Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında" 1947-ci il 23 dekabr tarixli 4083 saylı fərman.
Beləliklə, SSRİ Nazirlər Sovetinin "Kolxozçuların və başqa azərbaycanlı əhalinin Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-nin Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında" 1947-ci il 23 dekabr tarixli 4083 saylı fərmanına uyğun olaraq 1947–1950-ci illərdə Ermənistan SSR-in azərbaycanlı əhalisinin kütləvi şəkildə köçürülməsinə başlanıldı. Bu plana əsasən 1948-ci ildə 10 min nəfərin, 1949-cu ildə 40 min nəfərin, 1950-ci ildə isə 50 min azərbaycanlının köçürülməsi nəzərdə tutulurdu. Beləliklə, 100 min azərbaycanlı Ermənistandan köçürülməli idi.
Bu qərarın bəndlərindən birində deyilir: Ermənistan SSR Nazirlər Sovetinə icazə verilsin ki, azərbaycanlı əhalinin Azərbaycan SSR-in Kür-Araz ovalığına köçürülməsi ilə əlaqədar boşaldılmış bina və yaşayış binalarından Ermənistan SSR-ə gələn xarici ermənilərin məskunlaşdırılması üçün istifadə etsin.Deportasiyanın təfərrüatları SSRİ Nazirlər Şurasının 754 saylı qərarı ilə müəyyən edilmişdi. Bu qərara əsasən deportasiya edilənlər yaşadıqları kolxozun onların payına düşən daşınabilən əmkalını özləri ilə apara bilərdilər. Bu yüklərin yeni yaşayış yerinə daşınmasını dövlət pulsuz təmin etməli idi. Ermənistan ərazisində qalan daşınar əmlakın dəyəri azərbaycanlıların yeni məskunlaşdıqları yerdəki kolxozlara ödənilməli idi. Miqrantlara bəzi müavinətlər, həmçinin ailə başçısı üçün 1000 rubl, ailənin hər bir üzvü üçün isə 300 rubl məbləğində geri qaytarılmayan pul müavinətləri verilib. Ermənistan SSR Nazirlər Soveti köçkünlərin çıxış yerlərindəki evlərinin satılmasında onlara kömək etməyi öhdəsinə götürürdü.
Ermənistandan köçürülən azərbaycanlı əhaliyə bir sıra "güzəştlər" nəzərdə tutulur, "Kənd təssərüfatında köçürmə işləri üzrə güzəştlər haqqında "SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi və SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin 1937-ci il 17 noyabr tarixli qərarı Kür-Araz ovalığına köçürülən azərbaycanlı əhaliyə də şamil edilirdi. Maraqlıdır ki, bu qərar məhz 1937-ci ildə Sibir, Qazaxıstan və Uzaq Şərqə köçürülənlərə aid idi. Həmin qərara əsasən Ermənistandan köçürülən azərbaycanlı əhaliyə, hər bir köçkünün köçürmə bileti ilə təmin edilməsi nəzərdə tutulmuş, bu məqsədlə 5000 nüsxə köçürmə billeti hazırlanaraq Ermənistana SSR-ə göndərilmişdi.
Tarixçi Vladislav Martınoviç Zubokun fikrincə, məhz Ermənistan SSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi Qriqori Arutyunovun təklifi ilə Stalin Ermənistan SSR-in azərbaycanlı əhalisinin Azərbaycana deportasiya edilməsi barədə əmr verib. Qriqori Arutyunov bu təklifini sayı 400 min nəfər olacağı təxmin edilən erməni repatriatlarına yer açmaqla əsaslandırırdı, lakin xaricdən gələn ermənilərin sayı gözlənilən qədər olmadı. Zubokun bildirdiyinə görə, xaricdən Sovet Ermənistanına cəmi 90 min erməni gəldi. Azərbaycanlılar isə pambıqçılığın əsas kənd təsərrüfatı sahəsi olduğu Kür-Araz ovalığına deportasiya edildilər və onların evləri xaricdən gələn ermənilər tərəfindən mənimsənildi. Kür-Araz ovalığında 3 mərhələdə 100 min insanın məskunlaşdırılması nəzərdə tutulmuşdu. Plana görə, 1948-ci ildə 10 min, 1949-cu ildə 40 min və 1950-ci ildə 50 min insan məskunlaşdırılmalı idi, lakin Azərbaycan SSR ərazisində tikinti işlərinə kifayət qədər maliyyə ayrılmasının mümkün olmadığına görə bu plan belə qısa müddətdə həyata keçirilə bilmədi. Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin müraciəti əsasında köçürmə proqramına düzəlişlər edilərək 1954-cü ilə qədər uzadıldı.
Rəsmi şəkildə köçürülmələrə 1948-ci ildə başlansa da, bu prosesin rəsmi başlamasından bir qədər əvvəl, 1947-ci ilin sonlarında artıq azərbaycanlılar icazəsiz şəkildə köç etməyə başlamışdılar. Azərbaycan SSR Nazirlər Şurası yanında Köçürmə İdarəsinin rəisi N. A. Brutensin Nazirlər Şurasının sədri T. Quliyeva 15 mart 1948-ci il tarixli arayışında bu məsələyə də toxunulmuşdur. Onun arayışında 200-ə qədər ailənin Gəncəyə gəldiyi və Azərbaycanın qərb bölgələrində məskunlaşmaq istədiyi bildirilmişdir. İcazəsiz köçmənin əsas səbəbi dağlıq və dağətəyi bölgədə yaşayan azərbaycanlıların Azərbaycana köçürüləcəkləri zaman düzənlik ərazidə məskunlaşdırılacaqları qorxusu idi. Çünki 1939-cu il siyahıya alınmasına görə, Ermənistan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin 1948-ci ilin məlumatı üzrə orada yaşayan azərbaycanlıların 25 min ailəsindən yalnız 9 min ailə düzənlik bölgədə yaşamaqda idi. Beləliklə, Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti yanında Köçürmə idarəsinin tam olmayan məlumatına görə 1949-cu ildə özbaşına olaraq 4.396 nəfəri özündə birləşdirən 856 ailə Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-ə köçüb gəlmişdi.
2 fevral 1948-ci il tarixində Azərbaycan SSR Nazirlər Şurası qərar qəbul eədərk yerli rayon idarəetmə orqanlarını Ermənistandan köçürüləcək şəxslərin qəbul edilməsinə hazırlaşmalarını tələb etdi. Həmçinin Dövlət Planlama Komitəsinə, Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinə, Sovxoz idarələrinə proses barədə məlumat verildi. Əsas məsələ deportasiya edilənlərin torpaqla və evlə təmin edilməsini qaydasına salmaq idi, lakin deportasiya başladıqdan sonra dövlət idarələrinin buna hazır olmadığı meydana çıxdı. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin 19 mart 1948-ci ildə həyata keçirdiyi müzakirələr zamanı alınan qərara əsasən partiyanın yüksək rütbəli şəxslərindən olan Teymur Quliyev və Həsən Seyidov Ermənistana göndərildilər. Onların tapşırığı deportasiya prosesini həyata keçirmək üçün iki respublikanın gördüyü işlərin kordinasiyasını təmin etmək idi. Həmçinin Mürsəl Məmmədov da Azərbaycan hakimiyyət orqanlarını Ermənistanda təmsil etmək üçün İrəvana göndərildi. Məsələ ilə əlaqədar 14 aprel və 13 may 1948-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Şurası iki yeni qərar daha qəbul etdi. Həmçinin köçürüləcək şəxslər arasında izah işləri aparılması üçün də qərar qəbul edildi. Teymur Quliyev və Həsən Seyidov Zəngəzur başda olmaqla, Ermənistandakı azərbaycanlı yaşayış məntəqələrini ziyarət edərək köçürülmənin "üstünlükləri" barədə əhali ilə görüşmələr həyata keçirdi. 5 iyul 1948-ci ildə Quliyev Moskvaya yazaraq deportasiya ediləcəklərinin mühüm bir hissəsinin belə Kür-Araz vadisində yerləşdirilməsinin qeyri-mümkün olduğunu bildirdi və bu insanların Azərbaycanın başqa yerlərinə də köçürülə bilinməsi üçün icazə istədi. Quliyev bildirirdi ki, Kür-Araz vadisindəki irriqasiya sistemi tam qurulmayıb, həmçinin bölgədəki pambıqçılıq təsərrüfatı da inkişaf etməyib. O, Sovet İttifaqı Kənd Təsərrüfatı Nazirliyini bölgənin inkişaf etdirilməsi üçün lazımı vəsaiti ayırmamaqda qınayırdı. O, dağlıq bölgədə yaşayan insanları Bakı ətrafı bölgələr də daxil olmaqla, Azərbaycanın Kür-Araz vadisindən başqa bölgələrində də yerləşdirilməsinə icazə istəyirdi. Fikrini ümumiləşdirərək bildirirdi ki, köçürüləcək insanlar üçün yeni yaşayış yeri seçilərkən onun Ermənistandakı yaşayış iqlimi nəzərə alınmalıdır. Onun planına əsasən 1948-ci ildə 5303, 1949-cu ildə 20 min azərbaycanlı Kür-Araz vadisində yerləşdirilərkən, 1948-ci ildə 4697-i, 1949-cu ildə 20 mini başqa yerlərə yerləşdirilməli idi, lakin onun təklifi qəbul edilmədi və Moskvadan verilən qərarda əvvəlki plana əsasən hərəkət edilməsi gərəkdiyi bildirildi. 13 may 1948-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Şurası 10.945 nəfər insanı Kür-Araz vadisində yerləşdirmək barədə qərar qəbul etdi. Həmçinin büdcədən irriqasiya sistemini və yeni köçürülənlərin ehtiyaclarını qarşılamaq üçün müəyyən məbləğdə vəsait ayrıldı. thumb|left|300px|Azərbaycanlı Abbas Əli oğlu Mustafayevin Ermənistan SSR [[Zəngibasar rayonundan Azərbaycan SSR-in Ağcabədi rayonuna köçürülmə vəsiqəsi. 1948-ci il iyulun 10-da buraxılmışdır.]]
1948-ci ilin iyununda Ermənistandan deportasiya edilən azərbaycanlıların 44 nəfərdən ibarət ilk qrupu Jdanov (indiki Beyləqan rayonu) rayonuna gəldilər. Bu yeni gələnlər lazımı şeylərlə təmin edildilər. Bununla Sovet hakimiyyət orqanları digər köçürülməsi planlanan insanlara onların Azərbaycana gəldikdən sonra lazımı hər şeylə təmin ediləcəklərini göstərmək istəyirdilər. Çox zaman deportasiya edilənləri qarşılamaq üçün Kommunist partiyası tərəfindən rəsmi mərasimlər təşkil edilirdi. 1 noyabr 1948-ci ildə Teymur Quliyev Sovet İttifaqı Nazirlər Şurasının sədrinin müavini Georgi Malenkova 7747 azərbaycanlının Azərbaycana gəldiyini bildirmişdi. Həmçinin 2834 nəfər insan da Ermənistandan Azərbaycana icazəsiz hərəkət edərək köçmüşdü. Ermənistan SSR Nazirlər Şurasının hazırladığı ilkin köçürmə planından aydın olur ki, onlar ilkin mərhələdə 53 yaşayış məntəqəsindən 2.378 təsərrüfatı köçürməyi planlayırdılar. Bu isə, ümumilikdə 11.244 nəfər demək idi, lakin problem onda idi ki, bu rəqəm SSRİ-nin hazırladığı planın ilkin mərhələsində köçürülmə sayı ilə bağlı nəzərdə tutduğu rəqəmlərdən çox idi. Bu Ermənistanın mümkün olduğu qədər çox azərbaycanlını köçürmə istəyi ilə izah edilir.
Deportasiya zamanı Ermənistanın hüquq mühafizə orqanları Azərbaycanı əhalinin köçürülməsi məqsədilə onlara qarşı inzibati qaydada hədə-qorxu gəlir, onları köçməyə məcbur edirdilər. Zəngibasar rayonunun Sarıcalar kəndinin azərbaycanlı əhalisi, Əzizbəyov rayonunun Cul, Gomur, Safoylu kəndlərində belə faktlar qeydə alınmışdır. Ermənilər tərəfindən hədələnib bu kəndlərdən köçməyə məcbur edilən 35 ailə Zar-Zəylik (Kəlbəcər rayonu) kəndi yaxınlığında qara düşmüş, 16 nəfər kişi, qadın və uşaq həlak olmuşdur.
1949-cu ilin iyul ayında SSRİ Əsas Köçürmə İdarəsini yaratdı. Bu idarə SSRİ Nazirlər Şurasına tabe idi. İdarə yaradılsa da, onun nizamnaməsi yalnız noyabr ayında hazır oldu. Aşkar şəkildə Ermənistanda həyata keçirilən azərbaycanlı deportasiyasındakı zəif hazırlıqlar və problemlər bu idarənin yenidən təşkil edilməsinə səbəb olmuşdu. 17 dekabr 1949-cu oıdə SSRİ Nazirlər Şurası daha 3500 ailənin Ermənistandan Azərbaycana köçürülməsi barədə qərar verdi. Bu köçürülmə 1950-ci ildə olmalı idi. 6 sentyabr 1950-ci ildə verilən yeni bir qərara əsasən daha 15 min ailənin Ermənistandan Azərbaycana köçürülməsinə qərar verildi. Bunlar 1951-ci ildən 1955-ci ilə qədər yeni məskunlaşma məntəqələrinə köçürülməli idilər. Bu qərar verdildiyi zaman azərbaycanlıların deportasiyasının başladılmasına səbəb kimi göstərilən xaricdən Ermənistana köçürüləcək ermənilərin gətirilməsinə artıq 2 ildən artıq müddət idi ki ara verilmişdi. Lakin Moskva hələ də azərbaycanlıları Ermənistandan deportasiya etməyo əhəmiyyətli hesab edirdi. Bununla eyni zamanda Moskvadakı hakim dairələri Bakını 1948–1949-cu illər planında nəzərdə tutulduğundan daha az insanın köçürülməsinə görə tənqid edirdilər. SSRİ NS-nin "Kolxozçuların və başqa azərbaycanlı əhalinin Ermənistan SSR-dən Azərbaycan SSR-nin Kür-Araz ovalığına köçürülməsi haqqında" 23 dekabr 1947-ci il tarixli qərarının yeddinci bəndində Nəqliyyat Nazirliyinə bir vəzifə olaraq tapşırılırdı ki, Ermənistan SSR Nazirlər Sovetinin sifarişləri əsasında, azərbaycanlı əhalinin, onların əmlakı və mal-qarasının təchiz və dezinfiksiya edilmiş vaqonlarda xüsusi təşkil edilmiş eşalonlarla Azərbaycan SSR-ə daşınmasını təmin etsin". Bu qərardan irəli gələrək Vedi, Qarabağlar, Eçmiəzzin, Zəngibasar, Qəmərli, Əzizbəyov rayonlarından köçürülən əhalinin köçləri İrəvan, Qəmərli, Şirazlı, Dəvəli stansiyalarına, Basarkeçər, Nor-Bayazet, Axtadan köçürülənlər isə Uluxanlı, (Zəngibasar) stansiyalarından ev əşyaları, mal-qaraları ilə birlikdə yük vaqonlarına doldurulub İrəvan-Naxçıvan-Mincivan-Horadiz-Saatlı istiqamətində yola salınırdı. Köçürülmənin gedişinə mənfi təsir göstərməsin deyə qatarların hərəkəti dəmiryolu stansiyalarından gecələr keçir, köçkün əhali kütləvi surətdə Kür-Araz ovalığındakı Ucar, Zərdab, Əli-Bayramlı (indiki Şirvan), Salyan, Saatlı, Sabirabad, Yevlax, Kürdəmir, Mirbəşir (indiki Tərtər) rayonlarına köçürülürdü. Köçürülən ərazilərdə yaşayış evlərinin, ictimai binaların, içməli su sistemləri çox az idi və yerli hakimiyyət orqanlarının bunları təmin etmə imkanları çox məhdud idi. Məsələn, 1950-ci ildə Qaradonludan alınmış teleqramda bildirilirdi ki, 3-cü sutkadır ki, 11 köçkün vaqonu boşalmır, Zərdab rayonuna köçürülmək üçün Ucar stansiyasına gəlmiş 52 ailə isə bir aydan çoxdur ki, stansiyalarda gecələyirlər. Baş Köçürmə İdarəsinin 31 yanvar 1951-ci il tarixində bildirdiyi məlumata əsasən, 1948–1950-ci illərdə köçürülmüş 8.110 ailədən 4.787-si yaşayış evləri ilə təmin olunmamışdır.
Basarkeçər rayonu azərbaycanlıların sıx şəkildə yaşadıqları bölgələrdən biri idi. Rayonun rəhbəri Talıb Musayevin rəhbərliyi altında yerli əhali məcburi köçürülməyə qarşı müqavimət təşkil etmişdi. Erməni rəhbərləri buradan 600 ailənin köçməsini tələb edirdilər və bunun üçün rayona yük maşınları ilə birlikdə komissiya göndərmişdilər. Sonda əhalinin etirazlarının təşkilatçısı olan Talıb Musayevə töhmət verilərək işdən qovulmuşdu.