Kanada_iqtisadiyyatı
Gerçək adam başına düşən gəlir qeydi
Müharibənin Kanada iqtisadiyyatı üzərindəki təsirinin qiymətləndirilməsində yaxşı bir başlanğıc nöqtəsi, adam başı ÜDM-un gerçəkdə nə olduğunu qeyd edir. İqtisadiyyatın hamısı maddi varlıq ilə əlaqədardır .Adam başına düşən ÜDM, sahib olduğumuz ən yaxşı göstəricidir. Əvvəlki yazarlar bu dəlillərə sistematik olaraq baxmamışdır. Ən təəccüblü xüsusiyyət, Kanadanın müharibə əvvəli səviyyəsinə geri dönməsindəki uzun zaman müddətidir.1925-ci ilə qədər Kanada iqtisadiyyatı 1913-cü ildəki yerinə geri döndü.Kanadada gəlir səviyyəsi 1913-cü ildə  ABŞ səviyyəsində 84%-ə yüksəldi. Bu təəccüblü bir qazanc oldu.Çünki bu ABŞ-nin sənayeləşmə və böyüməsindəki dünya liderlərindən biri olduğu bir dövrdə meydana gəldi. 1925-ci ildə Kanada gəliri,1870-ci illə müqayisədə 70%-ə qədər gerilədi. Birinci Dünya müharibəsindən sonra Kanada, ABŞ-də qazandığı bütün qazanclarını itirmişdi. İngiltərəylə müqayisədə 1913-cü ilə qədər Kanadada adam başına düşən gəlir, İngiltərə səviyyəsinin 90%-ə çatdı. 1925-ci ildə 84% gerilədi. Adam başına düşən gəlirin əslində nə olduğuna və müharibə əvvəli səviyyəyə geri dönmək üçün nə qədər zaman itirdiyinə baxıldığında, I Dünya Müharibəsi və ondan sonra Kanadanın başlıca ölkələrin hər hansı birinə nisbətən başda olduğu görülür.Fransa və Belçika 1922-ci ilə qədər 1913-cü il səviyyələrini aşdı. Avstraliya 1923-ci ilə qədər müharibədən əvvəlki səviyyəsinə geri döndü. Adam başına düşən gəlir 1918 və 1919-cu ildə 1913-cü il səviyyəsinin 107%-nə yüksəldi və 1913 səviyyəsinə geri döndü.İngiltərə, 1924-cü ildə yalnız 1913-cü il səviyyəsinə geri döndü ancaq Kanadadakı gəlir bu qədər aşağı deyildi. Müharibənin dəyişdirdiyi şərtlərin çətinləşməsi, onun birbaşa inkişafı idi. Bir çox yazarın qəbul etdiyi kimi, yalnız dünya iqtisadiyyatının dəyişmiş olması deyil, daxili olaraq, Kanadanın müharibəyə verdiyi cavab, çətin illərin təməlini qoydu və müharibədən əvvəlki səviyyəyə yavaş bir şəkildə geri döndü. Müharibə, bu ölkə üçün çox bahalı idi. Kanada 1914-cü ildə iqtisadi olaraq böhranlı vəziyyətdə müharibəyə girmişdi. Adam başına düşən gəlir 1913-cü ildə 9%-ə düşdü (ABŞ-də olduğu kimi). Bundan sonra Kanada, müharibə səylərinin güclü tələblərinə cavab verdiyində, gəlir artaraq 1917-ci ildə 1913-cü səviyyəsinin 108%-nə çatdı. Bu gəlir artımının böyük bir qismi, buğda və buğda unu ixracatındakı böyük artımla və həmçinin mal əti, donuz əti və pendir və s. hesabına oldu. 1915-ci ildə bu ixracat artımının tək başına ÜDM artımından bir az daha çox olduğu görülür. Müharibə illəri ərzində iqtisadiyyatın digər hissələri genişləndikcə bu nisbət azaldı, ancaq 1917-ci ildə ixracatın artım sürəti hələ də ÜDM-dakı artımın 59%-ni meydana gətirdi və az sayda göstərilən ümumi ixracatdakı artım mallarının artım nisbəti hələ də 72% olaraq reallaşdı. Bu səbəbdən, Kanadanın gəliri, müharibənin ilk üç ilində yüksəldi, çünki Kanadalılar bir neçə məhsulun ixracatını artıra bilmişdilər.Kanada İngiltərəni təmin edirdi.İngilislərə müharibə öncəsi yemək tədarükü üzrə mal ixrac edirdi.Danimarka və Hollandiya kimi vuruşmayan ölkələr Almaniyanı təmin edirdilər. İxracat milli gəlirə müsbət töhfəsini verdi.Bəs idxalata nə oldu? 1915-ci ildən sonra idxal təkrar yüksəldi və 1917-ci ildə 1913-cü il səviyyəsinin üzərinə çıxaraq yalnız bir sonrakı il təkrar düşdü. Müharibə illərindəki idxaldakı artım, böyük nisbətdə kömür, qalay, xam neft, xam pambıq və sadəcə "hərbi məhsullar" (1917-ci ildə 13,6%-nə yüksəldi) olaraq təyin olunan bir kateqoriyasından ibarət idi.Kanada üçün, 1917-ci ildə adam başına düşən gəlir 1918-ə qədər gerilədi və ondan sonra bu eniş aşağı olaraq  qaldı. Kanada müharibədən sonra, müharibə və onun istehsal şərtlərindən xilas olub, problemli olduğu ortaya çıxan sülh zaman şərtlərinə geri döndü. O zaman Kanada çox zəif inkişaf etdi. 1921-ci ildə, müharibədən sonra  inflyasiyanın bir neçə ilini özündə əks etdirən əhəmiyyətli bir böhran yaşandı. Kanada, 1913-ci ildəki səviyyəsini 1925-ci ildə qazandı və 1925-ci ilə gəlindiyində ABŞ, 1913-cü ildə olduğu yerindən nisbətlə 19% daha çox bir nisbətdə yüksəldi. Fransa, 1921-ci ildə eniş yaşadı, ancaq ertəsi il göstəricisi 1913-cü ildəki səviyyəsindən yüksəldi.Belçika 1918-ci ildə düşən aşağı səviyyədən yüksəlişə keçdi. Avstraliyada adam başına düşən gəlir müharibə ərzində və 1920 ci ilə qədər düşmüşdü, ancaq geri dönüş 1922-ci ildə başladı və 1923-cü ilə gəlindiyində Avstraliya 1913-cü il səviyyəsinə geri döndü və 1925-cü ilə qədər iqtisadiyyatı 8% artdı. İngiltərə savaşında istehsal, adam başına düşən gəliri müharibə ərzində yüksəltdi. 1919-cu ildə sülh, gəlir enişi gətirdi və İngiltərədə yavaş yaxşılaşma oldu. Yalnız 1924-cü ildə 1913 səviyyəsini geri qazandı, ancaq 1925-ci ilə gəlindiyində bu 5% daha yüksək idi. Sual oluna bilər,1918-ci ildə, müharibəyə girən Avropa ölkələri üçün xüsusilə pis bir şey idi ancaq gəlir ABŞ-də və ya İngiltərədə düşmədi. O halda niyə müharibə sonundan əvvəl gəlir Kanadada düşdü? 1918-ci ilə gəlindiyində, Kanada sənayesi onsuz sursat istehsalını geri çəkirdi. İnşaat fəaliyyətlərində də bir eniş var idi. Müharibəylə əlaqədar layihələrin yaradılması, müharibənin həqiqətən sona çatmasından bir neçə ay əvvəl sönürdü. Ayrıca, nəqliyyat sektorunda ÜDM–da diqqətə çarpan bir eniş yaşandı.Ancaq böyük dəyişmə əkinçilik üzrə idi. Buğda ixracatı 1918-ci ildə azaldı. Bunun kiçik bir qismi, un ixracatı isə yüksək qaldı .İkisi birlikdə buğda və buğda unu ixracatı 57% düşdü.Bu milli iqtisadiyyatda böyük bir rəqəm idi. Buğda və un ixracatı dəyərindəki eniş, ÜDM-dakıi ümumi enişdən 27% daha çox olmuşdur. Bununla birlikdə, buğda ixracatındaki düşmə və 1918-ci ildəki ÜDM-nın düşməsi, müharibə təcrübəsindən miras qalan problemlərlə başa çıxmağa başlamasıyla birlikdə,həmçinin Kanada iqtisadiyyatının önümüzdəki illərdəki mübarizələrinin başlanğıcı idi.1913-1925 dövrü ərzində Kanada iqtisadiyyatında meydana gələn dəyişiklikləri daha ətraflı bir şəkildə qiymətləndirmək üçün, Kanada ÜDM-dakı dəyişmə qaynaqlarının araşdırılmasına keçirik. Üç dövrdən hər birində iqtisadiyyatın genişlənən və azalan sektorlarını təsbit edirik. Periodik dövr, adam başına düşən ÜDM dəyişmə modelinə əsaslanır. 1913-cü ildən 1917-cü ilə, daha sonra1917-ci ildən 1921-ci ilə və 1921-ci ildən 1925-ci ilə qədər olan dövrdə yaşanan geri dönüşə baxırıq. Bu, əsasən Urquhartın milli gəlir məlumatlarının komponentlərində edilən bir işdir. Daha əvvəl heç edilməmişdir və Kanada iqtisadiyyatına nələr olduğunu göstərməkdə kömək etməlidir.