cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İtalyan irredentizmi
Dalmatiyada italyan irredentizmi
Dalmatiyadakı italyan mövcudiyyəti üçün ühüm şəhəri Zara (indiki Zadar) şəhəri idi. 1910-cu ildə aparılmış Avstriya-Macarıstan hesablamalarına görə, şəhərdə 13.438 insan yaşamaqda idi. Onlardan 9.318-i, yəni 69.3 faizi italyan idi. 1921-ci ildə bölgə əhalisinin sayı 17.075-ə böyüdü, bu zaman isə italyanlar 12.075 nəfər ilə 70.8 faizi təşkil etdilər. 1941-ci ildə, yəni İkinci Dünya müharibəsi zamanı Yuqoslaviya İtaliya və Almaniya tərəfindən ələ keçirildi. Dalmatiya İtaliya tərəfindən Dalmatiya qubernatorluğuna və Müstəqil Xorvatiya Dövlətinə bölündü. Buraya Dubrovnik və Morlaçiyada ilhaq edilmişdi. 1943-cü ilin 8 sentyabrında italyanların təslim olmasından sonra Müstəqil Xorvatiya Döləti Dalmatiya qubernatorluğunu ilhaq etdi. Buraya müharibədən əvvəl İtaliyanın olan bölgələr daxil edilmədi. Buna misal olaraq Zara şəhərini göstərmək olar.
1943-cü ildə İosip Broz Tito müttəfiq dövlətləri məlumatlandırdı ki, Zara Yuqoslaviyadakı alman qüvvələri üçün əsas loggistika mərkəzi idi. Əhəmiyyətini həddən artıq ifadə etməklə, o, onların hərbi əhəmiyyətinə inandırırdı. İtaliyanın təslim olmasından sonra 2 noyabr 1943 ilə 31 oktyabr 1944-cü il arasında müttəqif qüvvələri Zara şəhərini 54 dəfə bombardman etdi. Bombardman zamanı 2 min insan həyatını itirdi, 1-12 min insan Triesteyə qaçdı və cəmi min nəfər Apuliaya çat bildi. Titonun partizanları 31 oktyabr 1944-cü ildə şəhərə daxil oldular və 138 nəfər onlar tərəfindən öldürüldü. 1947-ci ildə imzalanmış sülh müqaviləsindən sonra Dalmatiyada və İstriyada yaşamağa davam edən italyanların köçü başladı. Hal-hazırda Zara (Zadar) şəhərində cəmi 100 italyan yaşamaqdadır.
İstriyada italyan irredentizmi
I Napoleon 1797-ci ildə Venesiyanı məğlub etdikdən sonra aşkar oldu ki, İstriyanın sahil və daxildəki əsas şəhərləri italyanlar tərəfindən məskunlaşdırılarkən, daxili bölgələr slavyanlar olan xorvatlar və slovenlər tərəfindən məskunlaşdırılmışdır. I Napoleonun dövrünün bitməsindən sonra bölgənin ikili etnik mənsubiyyət sistemi düşmənliyin artmasına və millətçilik dövründə problemlərə səbəb oldu. 1815-ci ildən etibarən İstriya Avstriya monarxiyasının mülki oldu və xorvatlar, slovenlər, italyanlar bir-biriləri ilə millətçilik mübarizəsinə başladılar.
Beləliklə, İstriya XIX və XX əsr boyunca bu etnoslar arasında qanlı mübarizələrə, müharibələrə ev sahibliyi etdi. İtalyan irredentizmi İstriyada bir çox italyan tərəfindən hərarətlə müdafiə edilirdi. Bunlara misal olaraq italyanların qəhrəmanı hesab edilən kapodistriyalı Nazario Sauronu göstərmək olar.
1918-ci ildən 1947-ci ilə qədər İstriya İtaliya krallığının bir hissəsi oldu, müharibədən sonra isə Yuqoslaviyanın. Bundan başqa, müharibədən sonra İstriyanın şimal-qərbində yerləşən Trieste Azad Bölgəsi yaradıldı. Bölgənin İtaliya və Yuqoslaviya arasında bölüşdürülməsindən sonra 40 min italyan Yuqoslaviyaya məxsus olan B bölgəsindən ya A bölgəsinə, ya da İtaliyaya köçdü. Bunun müxtəlif səbəbləri var idi. Bəziləri köçmək üçün məcbur edilərkən, bəziləri sadəcə İosip Broz Titonun Yuqoslaviyasında yaşamaq istəməməsinə köç etməyi seçirdi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra İstriyada italyan millətçiliyi yoxa çıxdı. Bunun əsas səbəbi İstriya-Dalmatiya italyanlarının köçü nəticəsində bölgədən əsasən italyanların köç etməsi idi. Hal-hazırda bölgədə əsasən slavyan xalqları yaşamaqdadır. Lakin Xorvatiya, Sloveniya və İtaliya arasında paylaşdırılmış bölgədə ümumilikdə 50 min italyan da yaşamaqdadır.
Napoleonun ideyası olan bütün italyanları bir dövlətdə birləşdirmə istəyi ondan sonra istriyalı Karlo Kombi kimi ziyalılar tərəfindən inkişaf etdirildi. Nəticədə italyan irredentizmi 1861-ci ildən sonra İtaliya krallığına daxil olmayan - məsələn İstriya kimi - bölgələrin krallığa birləşdirilməsi istiqamətində inkişaf etdi:
"1861-ci ildə İtaliya krallığının yaradılmasından sonra italyan millətçiliyi daha da gücləndi. Bu hərəkatın tarixşünaslıqdakı əsas nümayəndələri Pasifiko Valussi, istriyalı Karlo Kombi, Tommaso Lusiani, Siqismondo Bonfiqlio idi. By hərəkatın slavyanlarla bağlı düşüncələri bir mənalı deyildi. Slavyanlar dövlət qurmağa qadir olmayan kəndlilər kimi görülürdü, daha sonra isə onlar italyan kimliyi içində assimiliyasiya olmalıdırlar fikri hakim oldu. Və onlar artıq İtaliyanın Şərq Alplarına və Arsaya, bəziləri hətta Fiume/Riyekaya qədər uzanan sərhədlərini nəzərdə tuturdular."
Albonalı Tomaso Lusiani kimi İstriya italyanları İtaliyanın Risorcimento hərəkatını tam dəstəkləməkdə idi. Buna görə də, avstriyalılar italyanları rəqib kimi görür və bölgədəki slavyanları onlara qarşı dəstəkləyirdilər. 12 noyabr 1866-cı ildə imperiyanın Nazirlər Şurasının toplantısında da bu məsələyə toxunmuşdu.
I Dünya müharibəsindən əvvəl bu, bir çox italyanın İstriyadan İtaliyaya köç etməsinə səbəb oldu. Bu. italyanların yarımadada saylarının azalmasına səbəb oldu. Beləki, orada əsrlərlə italyanların sayı 50 faiz olsa da, lakin 19-cu əsrin sonunda onlar bəzi hesablamalara görə cəmi beşdə ikiyə qədər azaldılar.
Əslində 1910-cu ildə etnik və linqivistik tərkib xeyli qarışıq idi. İtalyalar Avstriyanın İstriya əyalətində azlıq halına düşmüşdülər. Avsttriyanın apardığı hesablamaya görə, İstriyada yaşayanların ümumi sayı 404.309 nəfər idi. Onların 168.116 (41.6 faiz) nəfəri xorvatca, 147.416 (36.5 faiz) nəfəri italyanca, 55.365 (13.7 nəfəri) slovencə, 13.729 (3.3 faizi) almanca, 882 nəfəri (0.2 faizi) rumınca, 2.116 (0.5 faizi) isə digər dillərdə danışmaqda idi. 17.135 nəfər (4.2 faiz) isə qeyri-vətəndaşlar idi və onlardan hansı dildə danışdıqları soruşulmamışdı. Lakin Matteo Bartoli kimi alimlər şikayətlənirlər ki, bu hesablamalara İstriyaya daxil olmayan, lakin əsasən xorvatların yaşadığı bölgələr daxil edilmişdir. Onun fikrincə Birinci Dünya müharibəsi zamanı da italyanların bölgədə əksəriyyəti təşkil etməkdə idilər. İtalyanlar sahil boyunca yaşadıqları halda, xorvatlar və slovenlər daxili bölgələrdə yaşamaqda idilər.
"Slavyan keşişlər etnik münaqişədə mühüm rola sahib idilər...adların rəsmi kilsə qeydiyyatına nəzarət edən onlar bir çox sui-istifadə etdilər (bir çox italyan soyadlarını slav olaraq dəyişdirdilər). 1877-ci ildə Vyana parlamentinin italyan deputatı Françesko Sbisa italyan adlarının və soyadlarının slavyanlaşdırılmasını pislədi.... 1897-ci ildə Roviqnodan olan dilçi Matteo Bartoli bu saxtakarlıqla 20.000 adın, əsasən də Şərqi Istriyada, hətta bəzi Dalmatiya adalarında da dəyişdirildiyini qeyd etdi. və hətta bəzi Dalmatiya adalarında."
İstriyada italyan irredentizmininn mərkəzini Kapodistriya şəhəri təşkil edirdi. Bu şəhərdə italyanların əsas təşkilatı olan "Comitato istriano" (İtaliyaya Birlik üçün İstriya Komitəsi) təşkilatı yerləşirdi. Bu təşkilatın qərərgahında Karlo Kombi və Antonio Madonizza kimi məşhur irredentistlərin toplantıları keçirilirdi. 1848-ci ildə bir çox istriyalı və dalmatiyalı italyan Venesiya uğrunda Avstriyaya qarşı döyüşlərə qatılmış və İstriano-Dalmata taborunu təşkil etmişdi. 1866-cı ildən, yəni Venesiya şəhərinin və bölgəsinin İtaliyaya birləşdirilməsindən sonra bütün İstriya Risorcimentonu dəstəkləməyə başladı. İstriyanın İtaliyaya birləşdirilməsini təşviq edən əsas şəxslər Tino Gavardo, Pio Riego Gambini, Nazario Sauro kimi şəxslər idi. İstriyadan bir çox şəxs Birinci Dünya müharibəsi zamanı Avstriya imperiyasına qarşı döyüşmək üçün italyan ordusuna könüllü yazılmışdı. Bəziləri avstriyalılar tərəfindən ələ keçirildilər və asıldılar. Bunlara misal olaraq italyanların milli qəhrəmanı olan və 1916-cı ilin avqustunda asılan Nazario Saurou göstərmək olar.
1913-cü ildə Pio Riego Gambini, Luigi Bilucaqlia və Piero Almerigoggna "Fascio Giovanile Istriano" təşkilatını yaratdı. 1915-ci ildə avstriylılar təxminən 100 min italyanı düşərgələrə toplamışdılar.
İtaliyanın Birinci Dünya müharibəsində qələbə qazanmasından və İstriyanın İtaliyaya birləşdirilməsindən sonra bəzi istriyalı italyan millətçiləri dövlətin daxilində yüksək vəzifələrə yiyələndilər. Buna misal olaraq daxili işlər naziri təyin edilmiş general Vittorio İtaliko Zupellini göstərmək olar. İkinci Dünya müharibəsindən sonra bölgədə yaşayan italyanların İtaliyaya doğru böyük köçləri yaşandı. Hal-hazırda başqda İtaliya olmaqla, bəzi Avropa ölkələrində bu prosesi soyqırım və ya etnik təmizləmə kimi tanınması fikri mövcuddur.
Birinci Dünya müharibəsi
İtaliya krallığı 1915-ci ildə özünün milli birliyini tamamlamaq üçün Birinci Dünya müharibəsinə qatıldı. Həmçinin mühaibəyə İtaliyanın daxil olması həmçinin Dördüncü İtalyan İstiqlaliyyət müharibəsi adlandırılmaqdadır. Tarixi perespektivdən bu sonuncu müharibə İtaliyanın birləşdirilməsinin tamamlanması kimi dəyərləndirilir. İtaliyanın birləşdirilməsi üçün hərbi əməliyyatlar 1848-ci ildə Birinci İtalyan İstiqlaliyyət müharibəsi ilə başlamışdı.
İtaliya Birinci Dünya müharibəsinə qəbul olmamışdan əvvəl Antanta qüvvələri ilə London paktını imzaladı. Paktın imzalanmasında məqsəd irredentistlər tərəfindən yad hakimiyyəti altında olduğu qəbul edilən torpaqların İtaliyaya birləşdiriləcəyini qəbul etdirmək idi. Beləliklə, İtaliya Üçlər İttifaqını tərk etdi və Antanta qüvvələrinə qatıldı. Bundan başqa, bir aydan sonra İtaliya Avstriya-Macarıstan və Almaniya imperatorluqlarına müharibə elan etdi. Müharibə elanı 23 may 1915-ci ildə rəsmi şəkildə dərc edildi. İtaliyanın Avstriya-Macarıstanla ən qanlı toqquşması İsonzo və Piave cəbhələrində yaşandı. Bunun qarşılığında müharibənin sonunda İtaliya bəzi bölgələri ələ keçirdi. 1918-ci ilin aprelində Amerika ictimaiyyətini bilgiləndirmək üçün İtaliya hərbi dəniz qüvvələrinin komandanı Paolo Thaon di Revel tərəfindən qəzetlərdə yayımlanmış bəyannamədə o, ABŞ-ni İtaliyanın Trento, Trieste, İstriya, Dalmatiya və Adriatik bölgəsindəki tələblərini dəstəkləməyə dəvət edirdi. Di Revel bildirirdi ki, onların istəyi "sadəcə evlərinə girmiş çağırılmamış qonaqları qovmaqdır".
Birinci Dünya müharibəsinin nəticəsi və Sen-Jermen sülh müqaviləsinin şərtləri əsasında italyan irredentistlərinin tələblərinin hamısı olmasa da, bir çoxu qarşılandı. Serb, Xorvat və Sloven Krallığı (daha sonra Yuqoslaviya krallığı) ilə İtaliya krallığı arasında müharibədən sonra 12 noyabr 1920-ci ildə Rapallo müqaviləsi imzalandı. Müqavilə ilə İtaliya Dalmatiyadan Zadar və bir neçə kiçik adaları, Trieste ilə birlikdə demək olar ki, bütün İstriyanı, Krk adasını, Kastavın bir hissəsini ələ keçirdi. 1924-cü ildə imzalanmış Roma müqaviləsi ilə Fiume Azad Dövləti İtaliya ilə Yuqoslaviya arasında paylaşdırıldı.
İtaliya Triesteni, Qoriziyanı, İstriyanı, Dalmatiyanın Zara şəhərini ələ keçirdi. London paktına əsasən İtaliya Dalmatiyanı tamamilə ələ keçirməli olduğu halda, ABŞ prezidenti Vudro Vilsonun müdaxiləsi ilə yalnız italyanların əksəriyyəti təşkil etdiyi Zara şəhərini, Kres, Lussino, Lastovo kimi bəzi adaları ələ keçirə bildi. Yerdə qalanlarda isə Vudro Vilson Yuqoslaviyanın istəklərini dəstəklədi. Buna görə də, italyanlar bu müharibə sonunda əldə edilmiş qələbəni "alçaldılmış qələbə" adlandırdılar. "Alçaldılmış qələbə" ritorikası Benito Mussolini tərəfindən mənimsənildi və italyn faşizminin yüksəlməsinə yol açıb Faşist İtaliyanın əsas propaqanda vasitəsinə çevrildi. Tarixçilər "alçaldılmış qələbə" ritorikasını faşistlər tərəfindən italyan imperializmini alovlandırmaq və müharibədən sonrakı liberal İtaliyanın uğurlarını alçaltmaq üçün icad edilmiş "siyasi mif" adlandırırlar.
Kvarner bölgəsindəki Fiume və Riyeka şəhəri arqument və əks-arqumentlərə məruz qalmışdı, çünki şəhər italyan çoxluğa sahib olsa da, oranın London paktında İtaliyaya veriləcəyi nəzərdə tutulmamışdı, lakin 1924-cü ildə bölgə İtaliyanın oldu (Karnaronun İtalyan himayədarlığı, Rapollo müqaviləsi, Roma müqaviləsi vasitəsiylə). Qabriele D'Annunzionun Fiumenin hakimi olarkən tədbiq etdiyi, millətçi dirçəliş kimi dəyərləndiriən və onun qısamüddətli də olsa italyan dövləti ilə münasibətlərinin pozulmasına yol açan korperativizm sistemi indi bir çoxları tərəfindən dövlət korrupsiyası kimi qiymətləndirilir. Bu sistemdən Ciovanni Ciolittinin hökumətində də istifadə edilmişdir. D'Annunzio həmçinin özünün hakim olduğu Karnaro himayədarlığına Krk (Veqliya), Rab (Arbe) adalarını da birləşdirmişdi. Bu adalarda xeyli italyan icması yaşamaqda idi.
Faşizm və II Dünya müharibəsi
Faşist İtaliyası Birinci Dünya müharibəsində göstərilən qəhrəmanlığın layiqli mükafatının verilməməsi düşüncəsinin və "xəyanətə uğramış İtaliya"nın nəticəsi idi. Belə bir mühitdə irredentist iddialar Faşist İtaliyasında tez-tez istifadə edilirdi və bütün Aralıq dənizi hövzəsində hakim olmaq arzusu üçün istifadə edilirdi.
İtaliyanın şərqində faşistlər iddia edirdilər ki, Dalmatiya italyan mədəniyyətinin ölkəsi olub, italyanlar, o cümlədən italyanlaşmış Cənubi Slavyan mənşəlilər Dalmatiyadan qovulub İtaliyaya sürgün edilib və Dalmatiya irsinə malik italyanların geri qayıtmasını dəstəkləmək lazımdır. Mussolini Dalmatiyanın Roma imperiyası, Venesiya Respublikası vasitəsiylə dərin italyan mədəni köklərinə sahib olduğunu bildirirdi. Faşistlər xüsusən Dalmatiyanın Venesiya Respublikası dövrünə xüsusi vurğu edirdilər. Onlar Venesiya hakimiyyətində olmanın Dalmatiyaya xeyli mənfəət verdiyini və bu hakimiyyətin bütün dalmatiyalılar tərəfindən yaxşı qarşılandığını bildirirdilər. Birinci Dünya müharibəsindən sonra Dalmatiyanın İtaliyaya verilməsini nəzərdə tutan 1915-ci il London paktının müvafiq maddəsinin 1919-cu ildə İtaliya və Antanta dövlətləri tərəf indən qarşılıqlı şəkildə ləğv edilməsi faşistlərdə xüsusi qəzəbə səbəb olmuşdu.
İtaliyanın qərbinə gəldikdə isə faşistlər iddia edirdilər ki, Korsika, Nitsa və Savoyya Fransanın əlində olmalarına baxmayaraq italyan torpağıdırlar. Faşistlər Korsikanın italianità olduğunu iddia edən ədəbiyyat dərc etdirirdilər. Həmçinin Nitsa ilə də bağlı eyni siyasət izlənilir, buranın tarixi, etnik və linqivistik olaraq italyan torpağı olduğu bildirilirdi. Faşistlər orta əsrlərdə yaşamış italyan olan Françesko Petrarkanın bu sözlərini sitat olaraq gətirirdilər:
"İtaliyanın sərhədi Vardır; deməli, Nitsa İtaliyanın bir hissəsidir"
Həmçinin özü də nitsalı olan italyan milli qəhrəmanı Cüzeppe Haribaldinin sözləri təkrarlanırdı:
"Korsika və Nitsa Fransaya aid olmamalıdır; bir gün gələcək ki, öz həqiqi dəyərini anlayan İtaliya xarici hökmranlıq altında belə biabırçı şəkildə bərbad vəziyyətdə olan əyalətlərini geri alacaq."
1923-cü ildə Mussolini müvəqqəti olaraq Korfunu ələ keçirdi. Bu ələ keçirmənin əsası irredentizmə dayanırdı və korfulu italyan azlıq hücum üçün əsas kimi göstərilirdi. O, eyni taktikanı italyanların yaşadığı Maltaya və Kordikaya qarşı da istifadə edilə biləcəyini düşünürdü. Bu siyasətin əsasında Mare Nostrum (Bizim Dəniz) adlanan, yəni Aralıq dənizini italyan dənizinə çevirmək istəyi dururdu.
1930-cu illərdə Mussolini Albaniyanın hamısını ələ keçirmək üçün Durresdəki italyan azlığının irredentist istəklərini dəstəklədi. Durres orta əsrlər boyunca, yəni əsrlərlə italyan dövlətlərinin (Neapol, Siciliya və Venesiya dövlətləri) hakimiyyəti altında olmuş və bir çox italyan orada məskunlaşmışdı. 1938-ci ildə Durresdə uzaq və ya yaxın italyan köklərə sahib sakinlər tərəfindən Faşist Partiyasının yerli qolu yaradıldı. 1939-cu ildə bütün Albaniya ələ keçirildi və İtaliya krallığına birləşdirildi. 1939-cu ildə 11 mindən çox italyan Albaniyada yerləşdirildi və 1940-cı ildə onlara torpaq paylandı. Beləliklə, Albaniya tədricən İtaliyaya inteqrasiya edilməsinə başlanıldı. Albaniyanın italyanlaşdırılması Mussolinin əsas planlarından biri idi.
II Dünya müharibəsi zamanı Dalmatiyanın bir çox hissəsi İtaliyaya ilhaq edildi və 1941-1943-cü illər aralığında Dalmatiya qubernatorluğu tərəfindən idarə edildi. Korsika və Nitsada 1942-ci ilin noyabrında inzibati baxımdan İtaliyaya birləşdirildi. Malta ağır bombardman edildi, lakin Ervin Rommelin adanın işğalı üçün hazırlanmış qüvvələri Şimali Afrikaya yönləndirmək tələbinə görə işğal baş tutmadı.
Nitsa
Nitsa bölgəsində yaşayan italyanların köçü 1861-ci ildə şəhər və ətrafındakı ərazilərin Sardiniya krallığından ayrılıb Fransaya birləşdirilməsindən sonra başladı. Sardiniya krallığı və Fransa imperatoru III Napoleon arasında Turin razılaşmasının 1860-cı ildə imzalanmasından sonra Nitsa qraflığı İkinci İtalyan İstiqlaliyyət müharibəsində Fransanın göstəriyi yardım qarşılığında Fransaya verilirdi. Bu müharibə Avstriyaya qarşı olmuş və nəticədə Lombardiya vilayəti Sardiniyaya birləşdirilmişdi. II Viktor Emanuel yayımladığı müraciətdə vətənin birliyi üçün nitsalılardan qərarı qəbul etmələrini istəyirdi.
İtalyanpərəst irredentist hərəkat bölgədə 1860-cı ildən sonra mövcud oldu. Fransa hökuməti bölgəni ələ keçirdikdən dərhal sonra fransızlaşdırma siyasəti başlatdı. Tdəris müəssisələrində məcburi şəkildə fransız dilindən istifadə etdirildi, bir çox insanın soyadı fransızlaşdırıldı. Bütün bu digər təzyiqlər nəticəsində Nitsada yaşayan italyanlar bölgəni tərk etməyə başladı. Əvvəlcə əsərlərində italyancadan istifadə edən ziyalılar, həmçinin öz qəzetlərini italyan dilində nəşr etdirən jurnalistlər Nitsanı tərk edib İtaliya krallığına köçdülər.
Bölgənin italyan ordusu tərəfindən ələ keçirildiyi 1942-1943-cü illərdə irredentist qəzetlərin Nitsa yayımlanmasına başlanıldı. Bunlardan ən məşhuru olan Il Nizzardo ("Nitsalı") öz yayımını yenidən bərpa etdi. Bu qəzetə Cüzeppe Haribaldinin nəvəsi Ezio Haribaldi rəhbərlik edirdi. Həmçinin Nitstanın ilhaq edilməsindən sonra İtaliyada yaşayan nitsalıların ən böyük səsi olan Fert qəzeti Nitsada da yayımlanmağa başladı. Lakin müharibədə İtaliyanın məğlub olmasından sonra bu prosesə son verildi. 1860-cı ildən başlayan proses nəticəsində minlərlə italyan Nitsanı tərk edib İtaliyaya köçdü. Hal-hazırda Nitsada demək olar ki, italyan yaşamamaqdadır. Lakin adət-ənənədə, mədəniyyətdə italyan xarakterlərinin istifadəsi davam etməkdədir.
İstriya-Dalmatiya
İtalyandilli əhali İstriyada Roma imperiyası dönəmindən mövcud idi. Roma imperiyası dövründə İstriya tamamilə latınlaşdırıldı. Xüsusən sahildə yerləşən şəhərlər italyanlar tərəfindən məskunlaşdırılmışdı. Daxildəki bölgələrdə isə başda xorvatlar olmaqla, digər slavyan xalqları məskunlaşdırılmışdı.
İstriya italyanları bölgənin əhalisinin uzun müddət tam yarısını təşkil etmişdir. 1900-cü ildə ildə isə bu göstərici 1/3-ə düşdü. 1910-cu ildə isə bu göstərici 36.5 faizə gerilədi. Beləliklə, Birinci Dünya müharibəsindən əvvəl bölgədə italyanların sayı 36.5 faiz idi. 1803-cü ildə Dalmatiyadakı italyanlar isə ümumi 92.500 olmaqla 33 faizi təşkil etməkdə idi. Hal-hazırda isə orada cəmi 300 nəfər italyan yaşamaqdadır. R. J. Rummel kimi alimlər italyanların bu dərəcədə ortadan yox olmasını etnik təmizləmə adlandırmaqdadər.
31 dekabr 1910-cu ildən 1921-ci il 1 dekabr tarixinə qədər İstriya öz əhalisinin 15.1 faizini itirdi. Avstriya-Macarıstan hakimiyyəti altında aparılmış son statistikaya görə, bölgədə 404.309 sakin yaşamaqda idi. Müharibədən sonra italyanlar tərəfindən aparılmış siyahda isə bölgədə 343.401 nəfərin yaşadığı müəyyən olur.Bu azalmanın səbəbləri arasına müharibə, siyasi idarəetmədəki dəyişikliklərlə yanaşı, miqrasiya da daxil idi. Müharibədən sonra bölgədə güclü köç başlamışdı. Bunun əsas səbəbi iqtisadi idi. Məsələn Avstriya-Macarıstan bürökratiyasının və 20 minlik ordusunun cəmləşdiyi Pulada müharibədən sonra bu orqanların getməsinə görə iqtisadi çətinliklər meydana çıxdı. İtaliyanın digər yerlərinə də yayılmış iqtisadi çətinliklərə görə xeyli sayda xorvat Yuqoslaviyaya köç etdi.
Etibarlı statistikanın aparılmadığına görə həmin dövrdə İstriyadan olan köçün miqyasını dəqiq müəyyən etmək çətindir. Müxtəlif qaynaqlardan fərqli metodlarla aparılmış araşdırmaların nəticəsinə görə 1918-1921-ci illər ərzində 30 min istriyalı köç etməyə məcbur olmuşdur. Onların çoxunun Avstriya-Macarıstan imperiyası üçün çalışan avstriyalılar, macarlar və slavyanlar olduğu ehtimal edilir.
Birinci Dünya müharibəsindən sonra bölgənin İtaliya krallığına birləşdirilməsindən sonra yeni italyan ailələrinin məskunlaşması başladı. Bu ailələr bölgəyə xas olan venesiyadilli istriyalı italyanlar deyildilər. 1943-cü ilə qədər davam edən proses zamanı Primorska, İstriya, Riyeka, Dalmatiyanın bir hissəsi, Kres, Lastovo, Palaqruza adaları İtaliyanın bir hissəsi hesab edilirdi. 1936-cı ildə İtaliya krallığı tərəfindən hal-hazırda Xorvatiya və Sloveniya ərazisində yerləşən, lakin o zaman İtaliya krallığına daxil olan bölgələrdə aparılan siyahıyaalmaya görə ümumilikdə 230.000 italyandilli əhali yaşamaqda idi. Bu rəqəmin 194 mini indiki Xorvatiya, 36 mini Sloveniya bölgəsində yaşamaqda idi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra 1953-cü ilə qədər, müxtəlif məlumatlara görə 250-350 min italyan bu bölgələrdən köç etmişdir. Müharibədən əvvəl bölgədəki italyanların sayı 225 min (150 min İstriyada, yerdə qalanları  Fiume/Riyeka və Dalmatiya) olduğundan yerdə qalanlarının xorvatlar və slovenlər olduğunu zənn edə bilərik. Matjaz Klemençiçə görə, 225 minlə 350 min arasında fərq kommunist hakimiyyəti qəbul etmək istəməyən xorvat və slovenlərin hesabına doldurulmuşdur, lakin bu mübahisəlidir. Üçdə ikisi yerli etnik italyanlar, 10 iyun 1940-cı ildə bu bölgədə daimi yaşayan və İtaliya vətəndaşlığını almaq və İtaliyaya mühacirət etmək istədiklərini bildirən mühacirlər idi. Yuqoslaviyada onları optanti adlandırırdılar, İtaliyada isə esuli (sürgün edilmişlər) adlandırılırdılar. İtalyan köçü bölgədəki əhalinin sayını azaltdı və bölgənin etnik strukturunu azaltdı.
1953-cü ildə Yuqoslaviyada özünü italyan adlandıran 36 min insan yaşamaqda idi. Bu İkinci Dünya müharibəsindən əvvəl bölgədə yaşayan 225 min italyanın cəmi 16 faizi idi.
1943-cü ildə İtaliyada faşist rejimin süqutundan sonra bölgədə italyan faşistlərini dəstəkləyənlərə qarşı cəzalandırmalar başladı. Yüzlərlə italyan Yosip Broz Titonun partizanları tərəfindən 1953-cü ilin sentyabrında qətlə yetirildi. Öldürülənlər içərisində faşist və ya faşistlərlə əlaqəsi olanlar olsa da, xeyli sayda italyan sadəcə şəxsi münasibətlər zəminində və ya düşmən ola bilmə ehtimalı ilə qətlə yetirildi.
1943-1947-ci illər aralığında baş verən qırğınlarla bölgədəki italyanların köçü daha da sürətləndi. Bu hadisələr daha çox Foibe qətliamları deyə bilinməkdədir. Qətliamlar əsasən OZNA (Xalqı Qoruma Bölməsi) və yuqoslaviyalı partizanlar tərəfindən həyata keçirilmişdi. Qətliamlar nəticəsində həm Dalmatiya, həm də İstriya italyanları qırğınlara məruz qalmış, hətta xorvat və sloven anti-kommunistlər də bu qırğınlardan yayına bilməmişdilər. Xüsusən faşizmlə, nasizmlə və Berlin-Roma ilə əməkdaşlıq edən xorvat və slovenlər öldürülmüşdü. Öldürülənlər sırasın Titonun öz hakimiyyətinə təhlükə kimi dəyərləndirdiyi şəxslər də var idi. Bu hadisələr dövlət terrorizmi, repressiv öldürülmələr və italyanların etnik təmizlənməsi kimi dəyərləndirilir.
1993-2000-ci illərdə fəaliyyət göstərmiş və italyan-slovenlərdən qarışıq təşkil edilmiş İtalyan-Sloven Komissiyası 1945-ci il hadisələrini belə təsvir etmişdir:
"XIV. Bu hadisələrə faşistlərlə hesablaşma mühiti səbəb oldu; lakin, göründüyü kimi, onlar əsasən bir neçə tendensiyanı özündə birləşdirən ilkin plandan çıxış edirdilər: faşizmlə, nasist üstünlüyü ilə bu və ya digər şəkildə əlaqəsi olan (şəxsi məsuliyyətdən asılı olmayaraq) şəxsləri ortadan qaldırmaq cəhdləri, onlar İtaliya dövləti ilə və kommunist rejiminin real, potensial və ya yalnız iddia edilən əleyhdarlarının profilaktik təmizlənməsini və Julian Marşının yeni SFR Yuqoslaviyaya ilhaqını həyata keçirməyə çalışırdılar. İlkin təkan siyasi rejimə çevrilən və partizanlar arasında milli və ideoloji dözümsüzlük ittihamını milli səviyyədə zorakılığa çevirən inqilabi hərəkat tərəfindən təhrik edilmişdi."
Yuqoslav partizanlar mümkün olduğu qədər onlara müxalif olan şəxsləri, yəni gələcəkdə italyan ərazilərinin ilhaqına potensial qarşı çıxa biləcək şəxsləri ortadan qaldırmaq istəyirdilər. Bu insanlar siyahısına etnik italyanlardan başqa, anti-kommunist slavyanlar da daxil idi. Yuqoslav partizanlar həmçinin yerli anti-faşist muxtariyyətçiləri - buraya italyan anti-faşist partizan təşkilatının rəhbərliyi və Fiume Muxtariyyətçi Partiyaslnın liderləri də daxildir - də heç bir mühakimə olmadan qətlə yetirmişdilər. Buraya Mario Blasiç və Nevio Skull kimi həm İtaliyadan, həm də Yuqoslaviyadan ayrı qalmağın tərəfdarı olan şəxslər də daxil idi. Fiume (Zadar) şəhərinə daxil olan partizanlar heç bir məhkəmə olmadan qısa müddət ərzində 650 nəfəri öldürmüşdülər.
Qətliamlara foibas adı verilmişdir. Daha geniş mənada alimlər bu ifadədən hadisələr zamanı bölgədən yoxa çıxan italyanların hamısı üçün istifadə edirlər. Daha geniş məna deyərkən italyanların bölgədən məcburi köçü zamanı həyatını itirənlər və ya mübahisəli bölgələrdən qaçmaq istəyərkən həyatını itirənlər nəzərdə tutulur. Hadisələr ölənlərin sayı mübahisəlidir və yüzlərlədən minlərlə qədər dəyişir. Bəzi mənbələrə görə ölələrin sayı 11 min nəfər ikən, digərlərin də 20 min nəfərdir. İtalyan tarixçi Raoul Pupo hesab edir ki, ümumilikdə 1943-1945-ci illərdə ümumilikdə 3-4 min insan ölmüş, ilkin hədəf faşist rejimin tərəfdarları və ya rejimlə əməkdaşlıq edən individuallar olmuşdur. Bu qırğınlardan sonra İstriya-Dalmatiya köçü başlamışdır.
Sülh müqavilələrinin şərtlərinə görə, sürgün edilənlərə İtaliya dövləti tərəfindən əmlak itkisinə görə kompensasiya və digər təzminat verilməli idi, lakin sonda heç nə verilmədi. Yardım vədləri ilə İtaliya Respublikasına gələn qaçqınlar heç nə əldə edə bilmədilər, bir çoxu qaçqın düşərgələrində qalmağa məcbur oldu və xeylisi həbsxanaya düşdü. Həmçinin italyanlar gələn qaçqın italyanlara işlərini və evlərini əlindən alan şəxslər kimi baxırdılar. İtalyanların köçündən sonra o bölgədə yuqoslaviyalı insanlar məskunlaşdılar. 1954-cü ildə vəzifəsindən azad edilməsinə baxmayaraq, 1946-cı ildə Dilas yüksək rütbəli məmur idi. O, Yuqoslav Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin üzvü olmaqla birlikdə, təbliğat şöbəsinin də rəhbəri idi.
1946 və 1947-ci illərdə bölgəyə əks istiqamətdə də köç var idi. Beləki, internasional kommunisy həmrəyliyi əsasında bir sıra italyan kommunistlər Monfalkone və Trieste şəhərindən Yuqoslaviyaya köç etmiş, xüsusən Riyeka şəhərindəki tərsanələrdəki keçmiş italyanların işlərini görməyə başlamışdılar. Onlar Titonun Yuqoslaviyasını sosialist quruculuğunun mümkün olduğu yeganə yer kimi dəyərləndirirdilər. Lakin qısa müddət sonra onlar bu fikirdə yanıldıqlarının fərqinə vardılar. Onlar dönəklikdə ittiham edildilər və bir çox düşərgələrə yerləşdirildi.
1947-ci ilin 2 iyulunda italyan Poreç və Pulanın katolik yepiskopu Raffaele Radossi sloven Mihovil Toroş ilə əvəzləndi. 1946-cı ilin sentyabrında yepiskop Radossi Žbandajda olarkən yerli fəallar onu partizanlar təhvil aldılar.
Yepiskop Radossi nəticədə yepiskopluğu Poreçdən Pulaya köçürdü, çünki bu zaman orada Birləşmiş Krallıqla ABŞ idarəetməsi mövcud idi. O, son dini çıxışını 1946-cı ilin oktyabrında etdi və bu çıxışı zamanı bir qrup quldurun hücumundan güclə canını xilas edə bildi. Riyeka yepiskopu Ugo Kamazzo da 3 avqust 1947-ci ildə öz vəzifəsini tərk edib İtaliyaya geri döndü.
Sind Mədəniyyəti günü
Sind Mədəniyyəti günü (Sind dilindəː سنڌي ثقافتي ڏينھن, Urduca: سندھی ثقافتی دن), «Aekta jo ddihaarro» kimi də tanınır. Bütün Sind əyalətində və dünyada mövcud sind diasporları tərəfindən qeyd edilir. Bu gün Sind mədəniyyəti qeyd olunur və nümayiş olunur. Sind mədəniyyətinin zənginliyinə diqqəti çəkmək üçün keçirilir. Bu əlamətdar gündə Sindin bütün iri şəhərlərində müxtəlif mədəni tədbirlər keçirilir, müxtəlif ictimai məkanlarda yığıncaqlar təşkil edilir. Bu günlərdə Мах Kaçexri (yerdə dairə formasında əyləşilir və mərkəzdə ocaq qalanır), musiqili konsertlər, seminarlar, mühazirə proqramları və görüşlər olur.
İtalyan irredentizmi
Köçün mərhələləri
Köç 1943-cü ildən 1960-cı ilə qədər davam etdi. Lakin əsas insan köçünün yaşandığı illər bunlar idi:
Sind Mədəniyyəti günü
Haqqında
Hər il sindlilər dekabrın ilk həftəsi - ilk bazar günü bütün dünyada Sind mədəniyyəti günləri keçirirlər. Tədbirlər zamanı insanlar Əjrək və ənənəvi baş geyimi olan Sind Topisi geyinirlər. Sind əyalətinin bir çox şəhərlərində bu gün xüsusi musiqili proqramlar ilə qeyd olunur. Sindin mədəni dəyərini nümayiş etdirmək üçün şəhər və qəsəbələr sind Əcrəki ilə bəzənir. Sinddə insanlar müxtəlif mərasimlər keçirərək Əcrək və topiləri bir-birinə hədiyyə edirlər. Hətta qadın və uşaqlar da Əcrək geyir, məşhur Sind musiqiçilərinin Sindin sülh və sevgi çağırışını bəyan edən sind dilində mahnılar ifa etdiyi böyük məclislərdə toplanırlar. Musiqiçilərin musiqili çıxışları iştirakçıları sind musiqisinin və milli musiqi olan «Cey Sind Ci-Sind Vara Cin» musiqisinin sədaları altında rəqs etməyə həvəsləndirir. alt=Sind Mədəniyyəti günü - 2016-cı il|left|450x450px|Sind Mədəniyyəti günü - 2016-cı il|thumb|border Hər il bayram vaxtı Sind mədəniyyət departamenti ilə yanaşı Sindin bütün siyasi, ictimai və dini təşkilatları, müxtəlif məktəb, kollec və universitetlərin rəhbərliyi müxtəlif tədbirlər, seminarlar, debatlar, xalq musiqisi proqramları, teatr nümayişləri, ədəbi məclislər keçirirlər. Tədbirlərdə sind mədəniyyəti, tarixi və mədəni irsi təbliğ olunur.
İtalyan irredentizmi
Köçün mərhələləri
1944-cü ilin oktyabr ayının sonlarından alman ordusu və italyan mülki administrasiyasının bir çox üzvü şəhəri tərk etdi. 31 oktyabr 1944-cü ildə partizanlar şəhəri ələ keçirdilər. Müharibə başlayan zaman 24 min əhalisi olan Zadarda 1944-cü ilin sonunda cəmi 6 min insan yaşamaqda idi. Rəsmi olaraq şəhər 15 sentyabr 1947-ci ilə qədər italyan hakimiyyəti altında qaldı, lakin Paris müqavilələrinin imzalanmasından sonra şəhərdən italyan köçü həlledici səviyyəyə çatdı.
Sind Mədəniyyəti günü
Tarixi
Mədəniyyət günü sind dilində danışan kütlələr arasında həmrəylik nümayiş etdirilir. Bu gün həm Sinddə, həm də sindlilərin yayıldığı bütün dünyada qeyd olunur. Mədəniyyət və irs günü ilk dəfə 6 dekabr 2009-cu il tarixində Sind Topisi günü kimi qeyd edilmişdir. Günün qeyd edilməsi prezident asif Əli Zərdarini xarici səfər zamanı sind baş geyimi geyməsinə görə tənqid edən Doktor Şahid Məsuda etiraz əlaməti olaraq keçirilmişdir. Sind əyalətində yaşayan insanlar onun davranışına artan etirazları son nəticədə Sind Topi gününün eyd edilməsi ilə nəticələndi. Həmin gündən bəri Sind Mədəniyyəti günü də qeyd olunmağa başlandı. Sind dilli Televiziya kanalları - KTN, Sindh TV, Awaz TV və Mehran TV birbaşa efir vasitəsilə bu tədbirləri yayımladılar və Sind mədəniyyəti haqqında xüsusi proqramlarla yanaşı KİV vasitəsilə ayrıca böyük musiqili tədbirlər keçirilir ki, bu da öz növbəsində hər il mədəniyyət gününün bayram edilməsi üçün geniş auditoriyanı özünə cəlb edir.
İtalyan irredentizmi
Köçün mərhələləri
Köçün ikinci dalğası müharibəsinin sonlarından və bitməsindən sonra kütləvi qətliamlar nəticəsində başladı. Həmçinin yeni formalaşdırılmış Yuqoslaviya hakimiyyətinin dətəzyiqləri bu prosesdə həlledici rol oynamışdır.
2-3 may 1945-ci ildə Riyeka yuqoslaviyalı döyüşçülər tərəfindən ələ keçirildi. 500-dən çox faşistlərlə əməkdaşlıq edən şəxs, italyan hərbi nümayəndələri və mülki qulluqçuları qətlə yetirildi. Həmçinin yerli Muxtariyyət Partiyasının rəhbərləri - Mario Blasiç və Nevio Skull da öldürüldü. 1946-cı ilinin yanvarına qədər 20 mindən çox italyan bölgəni tərk etdi.
Sind Mədəniyyəti günü
2009
Sind Mədəniyyəti günü ilk dəfə 2009-cu il 6 dekabr tarixində qeyd edilid. Ali Kazi mədəniyyət günü elan etdi və bütün sindlilər qərarı qəbul etdilər.
İtalyan irredentizmi
Köçün mərhələləri
Köçlərin üçüncü dalğası Paris sülh müqaviləsindən sonra başladı. Bu müqaviləyə görə, İstriya Yuqoslaviyaya birləşdirildi, şimal-qərbdə kiçik bölgə olan Trieste isə Azad Trieste Bölgəsi elan edildi. Sahil məntəqəsi olan Pulada da əksəryyəti təşkil edən italyanların kütləvi köçü yaşandı. 1946 dekabr - 1947 sentyabr arasında Pulanın demək olar ki, bütün sakinləri şəhəri tərk etdilər və italyan vətəndaşlığına keçdilər. 31 minlik şəhər əhalisinin 28 mini şəhəri tərk etdi. Sakinlərin təxliyyəsi İtaliyanın mülki və müttəfiq hərbi orqanları tərəfindən 1947-ci ilin sentyabrına planlaşdırılan şəhərin İşğal olunmuş Ərazilər üzrə Müttəfiq Hərbi Hökumətinin nəzarətindən Yuqoslaviya hakimiyyətinə keçməsi ərəfəsində 1947-ci ilin martında təşkil edilmişdir.
Dördüncü mərhələ Londonda Uzlaşma Memorandumunun imzalanmasından sonra reallaşdı. Bu razılaşmaya görə, A bölgəsində (Trieste ilə birlikdə) mülki idarəetmə İtaliyaya, B bölgəsində isə Yuqoslaviyaya verildi. Nəhayət, 1975-ci ildə Osimo müqaviləsi ilə keçmiş Trieste Azad Bölgəsi rəsmi olaraq bu iki respublika arasında iki yerə bölündü.
Sind Mədəniyyəti günü
2010
Sind Mədəniyyəti günü 2010-cu ilin dekabrında qeyd edildi. Əyalət höküməti və Sind əyalətinin baş naziri Syed Qaim Əli Şah bu bayramı ictimai bayram elan etdi.
2011
Sind Mədəniyyəti günü 2011-cu ilin dekabrında qeyd edildi. Sind höküməti KİV ilə əməkdaşlıq şəraitində bu tədbirə sponsorluq etdi.
2012
Sind Mədəniyyəti günü 2012-cu ilin dekabrında qeyd edildi. Əsas toplantı Kəraçi mətbu klubu ətrafında oldu.
2013
Sind Mədəniyyəti günü 2013-cü ilin dekabrında qeyd edildi. Kəraçidə Qavali proqramı təşkil edildi.
2014
Sind Mədəniyyəti günü 2014-cü ilin dekabrında qeyd edildi. Əsas tədbir Kəraçi mətbu klubu tərəfindən keçirildi.
2015
Sind Mədəniyyəti günü 2015-ci ilin dekabrında qeyd edildi. Baş konsulluğun binasında musiqili proqram keçirildi.
2016
Bu ildə bütün Sind mətbuatı - KTN və Sind TV daxil olmaqla Sind Mədəniyyəti gününü dekabrın 4-də qeyd etdi.
2017
Sind Mədəniyyəti günü 2017-ci ilin dekabrının ilk həftəsində Sind ətrafı və ölkə hüdudlarından kənarda qeyd edildi.
2018
Sind Mədəniyyəti günü 2018-ci ilin dekabrının 2-də, bazar günü qeyd edildi. Bu ilin mövzusu Aekta (birlik) idi. Əsas tədbir Heydərabadda Sind Muzeyində keçirildi.
İtalyan irredentizmi
II Dünya müharibəsindən sonra
İstriya Roma imperiyası dövründən etibarən İtaliyanın şərq bölgələrindən biri hesab edilirdi. Bura romalılaşdırılmış, Roma imperiyasının çöküşündən sonra isə Venesiya Respublikası (orta əsrlərdə) ilə əlaqəli şəkildə formalaşmışdır. İstriyanın şimal-şərq bölgəsi Frank imperatoru Karlın hakimiyyəti dövründə slavyanlar tərəfindən məskunlaşdırılmışdır. Bölgənin türklər tərəfindən ələ keçirilməsindən sonra slavyanların sayı daha da artmışdır. Onların çoxu buraya qaçqın kimi gəlmişdi. 1947-ci ildə İtaliya və Müttəfiqlər arasında imzalanmış Paris sülh müqaviləsi ilə Yulian Marchın çox hissəsi, Dalmatiyanın Zara şəhəri Yuqoslaviya tərəfinə verildi. Bu İstriya-Dalmatiya köçünə səbəb oldu ki, təxminən 230-350 min etnik italtyan bu bölgələri tərk edərək İtaliyaya köç etdilər. Digərləri olan etnik slovenlər, xorvatlar, istro-rumınlar italyan vətəndaşlıqlarını davam etdirdilər.
Müharibədən sonra faşistlərin məğlub olması və Savoyya sülaləsinin hakimiyyətdən yola salınması ilə italyan irredentizmi də çox zəiflədi. Paris və Osimo (1975) müqavilələrindən sonra bütün ərazi tələbləri İtaliya Respublikası tərəfindən geri çəkildi. Hal-hazırda İtaliya, Fransa, Malta, Yunanıstan, Xorvatiya və Sloveniya Avropa İttifaqının üzvüdürlər, Çernoqoriya və Albaniya isə ittifaqa üzv olmaq üçün namizəddirlər.
Tez-tez italyan siyasətçi, deputat olan Cianfranko Fininin 2004-cü ildə Slobodna Dalmacija qəzetinə verdiyi müsahibə gündəmə gətirilir. İkinci Dünya müharibəsindən sonra Yuqoslaviyanın italyanlar tərəfindən tərk edilməsinin 51-ci ildönümü üçün keçirilən tədbirə qatılan Finini bunları demişdi:
"Fiumedən olan bir italyan oğlundan öyrənmişəm ki, o bölgələr keçmişdə də, indi də italyan torpağıdır, ona görə yox ki, hansısa xüsusi tarixi anda bizim ordumuz oraya italyanları yerləşdirmişdir. Bu ölkə [əvəvl] venesiyalı idi və sonra da roman idi."
Bu müsahibədən sonra Fininin sözlərinə hər hansısa təkzib verilməmiş, əksinə. o zaman Silvio Berluskoni hökumətində parlament məsələləri üzrə nazir olan Karlo Ciovanardi bu məsələyə Fininin "doğru danışdığını" bildirərək cavab vermişdir.
Xorvat qəzeti olan Večernji list bildirir ki, növbəti il, yəni eyni cəmiyyətin 52-ci il toplantısında Karlo Ciavanardi "İtaliya və Dalmatiya - bugün və sabah" mövzusunda çıxışı zamanı İtaliyanın gələcəkdə Dalmatiyanın italyanlılığını yenidən bərpa etmək üçün mədəni, iqtisadi və turistik "işğala" başlamalı olduğunu bildirmişdir. Daha sonra Ciovanardi elan etdi ki, o, səhv başa düşülmüşdür. Həmçinin o, Xorvatiyanın XİN idarəsinə rəsmi məktub göndərərək millətçiliyi və etnik münaqişələri qınadığını bildirdi.
Həmçinin bildirilir ki, italyan mühafizəkar partiyası olan Alleanza Nazionale neo-faşist italyan partiyası olan İtalyan Social Hərəkat partiyasından törəmişdir. 1994-cü ildə İSH-ın, daha sonra da AN-ın üzvü olan Mirko Tremaqlia Riyeka, İstriya və Dalmatiyadan bəhs edərkən oraların "tarixən İtaliya" olduğunu bildirmiş, həmçinin həmin bölgələri "işğal edilmiş" ərazilər adlandırmışdır. Onun fikrinə görə, İtaliya Yuqoslaviya ilə imzalanmış 1975-ci il Osimo müqaviləsini tərk etməli, Xorvatiya və Sloveniyanın italyan azlıqların hüquqlarına hörmət edilənə qədər Avropa İttifaqına girişlərini blok etməlidir.
2001-ci ildə italyan prezidenti Karlo Azeqlio Kiampi II Dünya müharibəsi zamanı haba bombardmanlarına dözdüyünə görə Zara şəhərinin sonuncu italyan rəhbərinə qızıl medal vermişdir. Həmin şəxs özünün Qonfalonu və "Mühacir Azad Zara Bələdiyyəsi" adlı təşkilata da sahibdir.
12 dekabr 2007-ci ildə İtaliya poçt idarəsi marka istehsal etmiş, markanın üzərində hal-hazırda xorvat şəhəri olan Riyekanın da (italyanca Fiume) şəkli var idi. Markanın üzərinə "Fiume - bir vaxtlar İtaliyanın bir hissəsi olan şərq ərazisi" (italyanca:Fiume-terra orientale già italiana) sözləri də yazılmışdı. Bəzi xorvat qaynaqları bildirir ki, "già italiana" həmçinin "həmişə italyan" mənası da verə bilir, lakin italyan dilinin sintaksisinə görə bu nümunədə yalnız bu ifadə yalnız "əvvəllər italyan" mənasını verir. Bu poçt markasından 3.5 milyon ədəd istehsal edilsə də, italyan poçt idarəsi bu markaları Xorvatiya və Sloveniya ilə diplomatik böhrana səbəb ola biləcəyinə görə tədavülə buraxmadı. Buna baxmayaraq, markaların bəziləri sızdırılıb rəsmi istifadəyə verildi və geniş şəkildə tanındı.
Kamran Hacıyev
Kamran Füzuli oğlu Hacıyev (16 yanvar 1994, Şüvəlan – 21 oktyabr 2020, Xocavənd rayonu) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin çavuşu, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Kamran Hacıyev 1994-cü il yanvarın 16-da Xəzər rayonunun Şüvəlan qəsəbəsində anadan olub.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun çavuşu olan Kamran Hacıyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Füzulinin və Hadrut qəsəbəsinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Kamran Hacıyev oktyabrın 21-də Hadrut döyüşləri zamanı şəhid olub. Xəzər rayonunun Şüvəlan qəsəbəsində dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Kamran Hacıyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Kamran Hacıyev ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Kamran Hacıyev "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
İrina (Bizans imperatriçası)
Həyatı
Afina lı əsilzadə ailələrindən birinə mənsub olan İrina uşaq yaşlarında valideynlərini itirməsi səbəbilə əmisi və Balkanlar dakı əyalət birliklərindən birinə rəhbərlik edən Konstantin Srantapekin himayəsində böyüdü. 1 noyabr 769-cu ildə Konstantinopol a göndərildi və həmin ilin 17 dekabr tarixində imperator V Konstantin in oğlu Leo yla evləndirildi. Cütlüyün bu evlilikdən gələcəkdə taxta çıxacaq yeganə oğlu Konstantin dünyaya gəlir.
Qaynatasının ölümündən sonra 775-ci ildə əri IV Leo adıyla taxta çıxdı. Bu qısa müddət ərzində ərinin ikonomaxiya cərəyanı nı şiddətlə dəstəkləməsinə baxmayaraq Afinalı İrina sarayda bu siyasəti yumşaltmağa çalışdı. Rəvayətə görə, sırf bu məsələ səbəbilə imperator xanımıyla yataqlarını ayırmışdır. Aralarındakı soyuq münasibətə baxmayaraq ərinin ölümünün ardından 780-ci ildə taxta çıxan azyaşlı oğlu Konstantin ə naibə olaraq xidmət etdi.
VI Konstantin səltənətinin ilk 10 ilində taxta naibəsi ünvanıyla imperiyanı idarə edən Afinalı İrina ilk öncə ərinin ögey qardaşlarının üsyanını yatırdı. Daha öncə üsyan edən və sürgün olunan qaynı Nikefor bu dəfə ələ keçirilərək monastıra həbs olunur. Taxt iddiasını gücləndirmək üçün oğlu VI Konstantin i 782-ci ildə Frank kralı Karl ın qızı Rotrudla nişanlansa da, siyasi səbəblərlə 788-ci ildə nişan ləğv edildi.
Ardından Siciliya valisi tərəfindən çıxan üsyanı amansızlıqla yatıran Afinalı İrina valinin paytaxtdakı ailə üzvlərinə ağır işgəncələr verdi. Siciliya ya nəhəng donanma göndərərək bölgədəki Bizans nüfuzunu gücləndirdi. Qaçan vali ərəblər ə sığınmışdır.
VI Konstantin atası kimi ikonomaxiya tərəfdarı olsa da, taxt naibəsi olan anası İrina tam bir ikonopərəst idi. Bu səbəblə bir çox ikonomaxist saray əyanı və ordu mənsublarını vəzifədən aldı. Bu isə ana-oğul arasındakı taxt mübarizəsini alovlandırırdı. Nəhayət 790-cı ildə Afinalı İrinanın naibəliyinə son qoyuldu və VI Konstantin hakimiyyəti təkbaşına ələ aldı. Anasının apardığı intriqalar və saray əyanlarının müxalifəti səbəbilə 2 il sonra - 792-ci ildə anasını imperatriça olaraq ortaq monarx elan etməyə məcbur oldu. Ancaq Afinalı İrina bununla da kifayətlənmədi və 797-ci ildə baş tutan saray çevrilişiylə oğlunu taxtdan endirdi. Gözlərinə mil çəkilən VI Konstantin bir neçə gün sonra vəfat etdi. Afinalı İrina isə səltənəti təkbaşına idarə etməyə davam etdi.
Ancaq bir qadının imperatriça olmasını nə saray əyanları, nə də Roma papası təsdiqlədi. Ona qarşı tərtiblənən saray çevrilişiylə paytaxtda olmamasından istifadə edərək saray əyanları səltənətə son qoydu. Taxt-tac güclü saray əyanlarından olan Nikefor tərəfindən ələ keçirildi. Paytaxta gətirilən Afinalı İrina öncə Böyükada da bir kilsəyə həbs edilsə də, daha sonra Midilli adası na sürgün olundu və 9 avqust 803-cü ildə burada vəfat etdi. Cənazəsi Konstantinopol a gətirildi və mərasimin ardından Böyükada da həbs olunduğu kilsəyə dəfn olundu.
Bulanje
Ceorci Ernest Bulanje — XIX əsrdə Fransada siması parlayan şəxsiyyətlərdən biri, bulanjizm hərəkatın banisi
Fransada Bulanjist hərəkatı
1873-1875-1877-1886-cı illərdə ən müxtəlif səbəblərdən ötrü Almaniya və Fransa dövlətləri müharibə həddinə belə gəlib çatmışdılar. Bismark mətbuatdan çox məharətlə istifadə edərək ən müxtəli yollarla Fransada həyəcanın baş qaldırmasına nail ola bilirdi. Bu vəziyyət isə bir növ Fransanın təhqir edilməsi demək idi və Fransa cəmiyyətinin bir sıra üzvləri hökumətin davranışları ilə razı deyildilər. Belə insanlardan biri də general Bulanje idi.
Bulanje gənc yaşlarından hərbçi idi və Afrikada, Hind-Çində, İtaliyada 1859–1870-1871-ci illərdə hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişdi. 1871-ci ildə 12 minlik bir qüvvəyə rəhbərlik etməsinə baxmayaraq öz ordusunun almanlar tərəfindən mühasirəyə alınmasına və tərksilah olunmasına imkan yaratmamışdı. Bir sözlə Bulanje Fransada kifayət qədər tanınmış bir sima idi və onun hökumətə qarşı olan çıxışları da ona şöhrət qazandırıdı. O, dövlət xadimlərini Fransa xalqının maraqlarına hörmətlə yanaşmamaqda ittiham edirdi. Bulanje bir müddət hökumətdə hərbi nazir postunu da tutmuş və bu zaman ordunun yenidən silahlandırılması, maddi, texniki təminatın yaxşılaşdırıması ilə yaxından məşğul olmuşdu. Orduda yeni islahatlar keçirən, aşağı rütbəli zabitlərin sosial qayğıları ilə maraqlanan və nüfuzu gündən-günə daha da artan Bulanje hərbi xadimdən daha çox siyasi xadimə çevrilir və bununla da tezliklə monarxistlərin diqqətini özünə cəlb edir.
Monarxistlər onun xalqı arxasıyca apara biləcək nüfuzunun olmasını nəzərə alıb belə düşünürdülər ki, Bulanje Fransada respublika quruluşunu devirib yenidən monarxiya quruluşunu bərəqərar edəcək bir şəxsdir. Bununla da monarxistlər onun bütün Fransa ərazisində tanınması istiqamətində hərəkata keçdilər. Bulanjenin braşuraları, elanları, portretləri Fransanın hər yerinə yayılmışdı. Hətta radikalların bəzi hissələri də onunla yaxınlaşmağa başladılar. Çünki artıq Bulanjenın arxasında çox böyük xalq kütlələri dayanmışdı, Bulanje ümumfransa miqyasında çox güclü bir siyasi qüvvəyə malik siyasi xadimə çevrilmişdi. Bulanjenin bu nüfuzu sözsüz ki, respublikaçıları narahat etməyə bilməzdi.
Beləliklə hökumət onu Parisdən uzaq bir yerə korpus komandanı təyin etdi, daha sonra 1888-ci ildə isə Bulanje ümumiyyətlə ordudan uzaqlaşdırıldı. Lakin buna baxmayaraq Bulanje 1888-ci il seçkilərində 24 departamentdən deputat seçildi. Bu isə artıq onun ümumfransa miqyasında siyasi bir lider olmasını sübuta yetirirdi.
1889-cu ildə Daxili İşlər Naziri Bulanjenin həbs olunması və Ali məhkəmə qarşısında mühakimə olunmasının mümkünlüyü ilə bağlı bir şayə yaydı.bulanje isə mövcud vəziyyətdə Fransanı tərk etmək qərarına gəlir. 1889-cu ilin mart ayının 14-də Bulanjedən bir xəbər yox idi. Lakin Belçikaya getmək istəyərkən tərəfdarları onu vağzalda tanıdılar. Aprel ayının 1-də isə Bulanje gizli şəkildə Fransanı tərk etdi. Onun budəfəki istiqaməti Brüsselə idi. 1891-ci ildə isə intihar etmişdir.
Marksist tarixçilər Boulangist hərəkatını bir proto-faşist sağçı hərəkat kimi qiymətləndirdilər. Digər tərəfdən, son dövrlərdə bir sıra alimlər bulanjeizmi faşizmin öndərliyi kimi təqdim etdilər. Lakin Fransa hüququ köhnə aristokrata əsaslanırdı, amma bu yeni hərəkət, sinif bazarı deyil, milli səviyyədə olan kütləvi duyğuya əsaslanırdı. Nére'n Jacques in dediyi kimi, "Boulangism Solun parçalanmış qüvvələrinin birləşməsi kimi daha yaxşı başa düşülür".