cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pyotr Kapitsa
Kapitsa və totalitar sovet rejimi
1945-ci ilin avqustunda Kapitsa akademik İqor Kurçatovla birlikdə SSRİ atom bombasının hazırlanması üzərində işləyən Xüsusi komitənin tərkibinə daxil olur. Onlara fövqəl etimad göstərildi. Komitədə yalnız 2 fizik — Kapitsa və Kurçatov təmsil olunurdu, komitəyə isə Lavrenti Beriya rəhbərlik edirdi. Bu isə tezliklə fəlakətə gətirib çıxardı. Kapitsa əmin oldu ki, belə bir adamın rəhbərliyi altında işləyə bilməyəcək, ona görə də Stalinə 2 məktub yazaraq Beriya haqda bütün narazılıqlarını əsaslandırdı. Məktublarında Kapitsa heç nəyi gizlətmədi. Bundan əlavə, məktubu Beriyanın özünə də göstərməyi xahiş edirdi! Məktubda isə qeyd olunurdu ki, Beriya atom layihəsinə rəhbərlik edir, lakin işlərin mahiyyətindən bixəbərdir. Kapitsa Beriyanı notu oxuya bilməyən dirijora bənzədirdi. Bütün bunlar rejimə boyun əyməyən akademikə qanlı divan tutmaq üçün kifayət idi. Məlumdur ki, Stalin onun haqqında — "bütün alimlərin dostu" ifadəsini işlətmişdi. "Mən onu işdən azad edirəm, lakin sən ona toxunma",-deyə Stalin Beriyaya Kapitsa barədə tapşırıq vermişdi. Kapitsanı gözdən saldılar, lakin o, Beriya ilə qarşıdurmadan sağ qaldı. Məşhur fiziki Xüsusi komitədən uzaqlaşdırdılar. Ev dustağı oldu. Yaratdığı institutdan kənarlaşdırıldı. 1949-cu ilin dekabrında bütün ölkə Stalinin 70 illiyini qeyd edəndə Kapitsa tədbirlərə qatılmadı. Buna görə də M. Lomonosov adına MDU-da professor vəzifəsindən də kənarlaşdırıldı. Lakin bütün bu təzyiqlər onun iradəsini sındırmadı. Yaratdığı laboratoriyadan, başına topladığı əməkdaşlarından məhrum olan Kapitsa bir neçə aydan sonra özünün bağ evində kiçik laboratoriya yaratdı. O, burada hidrodinamika ilə məşğul olmağa başladı. Məşhur akademiklə hər hansı əlaqədən qorxan keçmiş əməkdaşları gizlində ona kömək edirdilər. Yalnız Stalinin ölümündən 2 il sonra Kapitsa instituta qayıda bildi. 1955-ci ilin yanvarında Kapitsa Fiziki Problemlər İnstitutunun direktorluğuna bərpa olundu. O, ömrünün sonuna kimi instituta rəhbərlik etdi. Sonrakı illərdə Kapitsa plazma fizikası ilə məşğul oldu. 1965-ci ildə 30 illik fasilədən sonra Kapitsa Kembricə səfər etdi.
Gecikmiş mükafat
Nobel mükafatını Kapitsa çox gec, 1978-ci ildə 84 yaşında ikən aldı. 1978-ci ildə İsveç Nobel komitəsi P. Kapitsaya teleqram göndərərək ona aşağı temperaturlar fizikası sahəsində fundamental tədqiqatlarına görə Nobel mükafatına layiq görüldüyünü xəbər verdi. Demək olar ki, mükafat tam 40 il gecikmişdi. Alimin silahdaşları onun mükafatı çox gec almasını ədalətsiz qərar adlandırmışdılar. "Problemi görmək onu həll etməkdən çox çətindir. Birinci üçün təxəyyül, ikinci üçün isə yalnız bacarıq lazımdır", — deyən Kapitsaya görə, işgüzarlıq olmadan heç bir istedad nəticə verə bilməz. O bu prinsipə ömrü boyu əməl etmişdi.
Ceyranpınar
İqtisadiyyat
Ceyranpınar rayonunda Türkiyənin ən böyük dövlət istehsal ferması olan Kənd Təsərrüfatı Müəssisələri Ümumi Müdirliyi (KTMÜ) yerləşir. KTMÜ işçilərinin çoxu rayon xalqından təşkil olunmuşdur, ancaq nadir olsa da Türkiyənin qərbindən gələn məmurlar da var. Burada heyvandarlığa əlavə olaraq, buğda, pambıq, noxud, mərcimək, günəbaxan və qarğıdalı becərilir. Bu məhsullar daha çox Türkiyənin qərbinə göndərilərək orada emal olunur və rayona hər hansı bir iqtisadi xeyri yoxdur. KTMÜ daxilində təxminən 1.500 ceyran var.
Nəqliyyat
Ceyranpınar rayonunda yerli bələdiyyəyə aid avtobus firmaları və hər saat Şanlıurfaya hərəkət edən mikroavtobuslar xidmət göstərir. Rayon ərazisində dəmiryolu nəqliyyatı da mövcuddur.
Horadil dağı
Horadil- Şamaxı rayonu ərazisində dağ silsiləsi.
Toponimikası
Horadil Şamaxı rayonu ərazisində dağ silsiləsi. Qozluçay vəm Çigil çaylarının suayrıcındadır. Dağ silsiləsi oradakı eyniadlı zirvənin adı ilə adlandırılmışdır. Tədqiqatçıların fikrincə, oronimin əsli Ouratel olmalıdır. Bu coğrafi ad fars dilindəki oura (qala) və ərəb dilindəki tel (təpə) sözlərindən düzəlib, "qala təpəsi" mənasındadır.
Həmçinin bax
Acıdərə dağı
Xarici keçid
haqqinda.az/Tariximiz
Qərbi Çili qalxması
Uzunluğu 2000 km, eni 400–600 km təşkil edir. Dərinlik 3000–3500 m, minimal isə 2068 metrdir. Ümumi hündürlüyü isə 1500 metr təşkil edir. Burada dekresiya ərazilərinin dərinliyi çatır.
Akkumulyativ sahil tipi
Akkumulyativ sahil tipi — Bu tip sahillərin əmələ gəlməsi yalnız nisbətən dayaz şelf zonasında mümkündür. Bu da geomorfologiya və okeanoqrafiyadan məlum olan məşhur Kornalya-Zenkoviç qanunauyğunluğu ilə əlaqədardır.Bu qanunauyğunluğa əsasən dəniz və okean şəraitində nisbətən dərin sahədə suyun ayrı-ayrı hissəcikləri dairəvi orbit üzrə hərəkət edir. Dayazlıq artdıqca, yəni şelf sahəsinin sahilə yaxın ərazisində həmin orbit xeyli sıxılır və elliptik orbit ilə əvəz olunur. Dayazlığın daha da artması nisbətən yastı ellipsin əmələ gəlməsinə səbəb olur. Ona görə də həmin yastı ellips üzrə qüvvə vektorları dərinliyin azaldığı sahəyə doğru, yəni sahilə doğru yönəlmiş olur. Bu səbəbdən dayaz sahənin qum çöküntüləri sahilə doğru aparılır. Nəticədə əsasən qum çöküntülərindən ibarət olan akkumulyativ sahil tipi əmələ gəlir. Belə sahillərə misal olaraq Xəzər dənizinin sahil zonasının çox hissəsini Krım yarımadasının şimal-qərb hissəsini, Baltik dənizinin cənub sahillərinin çox hissəsini və s. göstərmək olar.
Federika Radiççi
Karyerası
Daha sonra Federika Radiççi, İtaliya yığmasının heyətində 2016-cı ildə Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Final görüşündə ABŞ yığmasına 5:12 hesabı ilə məğlub olan İtaliya yığması, Rio-de-Janeyro Olimpiadasının gümüş medalına sahib oldu.
Siyasi mədəniyyət
Siyasi mədəniyyət — mənəvi mədəniyyətin tərkib hissəsi olan siyasi mədəniyyət politologiya elminin mühüm anlayışlarından biridir. Siyasi mədəniyyət anlayışı iki mənada işlənir. Geniş mənada siyasi mədəniyyət bəşər cəmiyyətinin yaratmış olduğu ümumi mədəniyyətin bir hissəsi kimi işlənir. Yəni bu halda iqtisadi mədəniyyət, dini mədəniyyət, əxlaqi mədəniyyət və s. kimi hər bir cəmiyyətdə siyasi mədəniyyət də mövcuddur. Onlar bir-biri ilə sıx bağlıdır. Dar mənada siyasi mədəniyyət hər bir fərdin, sosial qrupun, sinfin və ya millətin siyasi davranış və fəaliyyət qaydalarının, onların siyasətdə, siyasi hakimiyyətə münasibətlərinin ifadəsi kimi başa düşülür.
Siyasi mədəniyyət bütövlükdə siyasi davranış siyasi biliklərə yiyələnmək, siyasi baxışları qiymətləndirmək, nəhayət, siyasi fəaliyyət mədəniyyətidir. Siyasi mədəniyyətin subyekti cəmiyyət, siniflər, sosial qruplar, siyasi partiyalar, təsisatlar, şəxslər və s. ola bilər.
Siyasi mədəniyyətin təsnifatından bəhs edərkən onu ümumiləşmiş halda iki qrupa bölmək olar.Bir siyasi hakimiyyətdə olanların siyasi mədəniyyəti, digəri isə geniş əhali təbəqələrinin siyasi mədəniyyəti. Başqa sözlə desək, idarə edənlərin və idarə olunanların siyasi mədəniyyəti. Bu hər bir siyasi rejimdə, hər bir cəmiyyətdə müxtəlif ola bilər. Siyasi mədəniyyətin təsnifatını eyni zamanda ictimai - iqtisadi formasiyalar üzrə, həmin formasiyalarda mövcud olan dövlətin tiplərinə görə vermək olar. Bu cür yanaşmada quldarlıq tipli, feodal və kapitalist tipli, habelə sosialist tipli siyasi mədəniyyətdən söhbət gedə bilər. Siyasi quruluş və siyasi rejimlərə görə isə demokratik, avtoritar, totalitar, mühafizəkar və s. siyasi mədəniyyət haqqında danışmaq olar. Cəmiyyətin sinfi strukturuna və hakimiyyətə münasibətlərinə görə hakim və məzlum, burjua və fəhlə, varlı və yoxsul və s. və i.a. siniflərin, sosial qrupların siyasi mədəniyyətləri fərqlidir. Milli etnik münasibətlərə görə beynəlmiləl, dünyəvi, milli, millətçi, şovinist, hegemon və s. kimi siyasi mədəniyyət diqqəti cəlb edir.
Ümummilli mədəniyyət bütövlükdə ictimai həyatın tamlığını və birliyini təmin etdiyi kimi, onun tərkib hissəsi olan siyasi mədəniyyət də özünün siyasi davranış prinsipləri, norma və idealları ilə cəmiyyətin siyasi həyatının, ümumiyyətlə, siyasi sferanın tamlığını, bütövlüyünü təmin edir. Siyasi mədəniyyəti siyasi birliyə daxil olan əhalinin böyük əksəriyyəti tərəfindən bəyənilən və qəbul edilən sərvət-normativ sistem kimi şərh etmək olar. Bura bir sıra siyasi sistemlərə aid olan inamlar məqsədlər, istiqamətlər, simvollar və siyasi təcrübəyə aid olan digər davranış və normalar daxildir. Burada isə əsas yeri siyasi sistemin formalaşmasına və bunun stabilliyinin təmin edilməsinə, qorunub saxlanılmasına kömək edən inam və məqsədlər tutur. Belə bir cəhəti də nəzərdən qaçırmaq olmaz ki, siyasi mədəniyyət heç də yalnız mövcud siyasi sistemin xeyrinə olan, onun möhkəmlənməsinə kömək edən müsbət amillərdən ibarət deyildir. Belə ki, həmin amillərin əhalinin əksəriyyəti tərəfindən qəbul edilməsini iddia etmək fikir və mövqe müxtəlifliyinin inkar edilməsi demək olardı. Əslində mövcud siyasi sistemdə əsas və müəyyənedici amil mövcud quruluşun qanuniliyinə olan inam və məqsəd birliyidir.
Beləliklə, siyasi mədəniyyət siyasi sistemdə, onun əməli fəaliyyətində qüvvədə olan normaların, davranışların, ictimai-siyasi təsisatların və s. qarşılıqlı münasibətlərinə aid olan ideyaları konsepsiyaları, inamları, nəsildən-nəslə keçib formalaşan siyasi ənənələri, insanların mövcud ictimai-siyasi sistemə, onun idarə və təsisatlarına olan münasibətlərini əhatə edir.
Siyasi mədəniyyət müəyyən funksiyalar yerinə yetirir. Bu funksiyalar - cəmiyyət həyatının demokratikləşdirilməsi; xalqın dövlətin idarə edilməsində iştirakının təmin edilməsi; siyasi baxışların dövrlə bağlı yeniləşməsi; baş verən siyasi hadisə və proseslərdə aşkarlığın olması; siyasi proseslərdə xalqın iştirakı və rolu; siyasi rəhbərlik və ideya rəhbərliyində iştirakı və s. Eləcə də inkişaf etmiş cəmiyyətlərdə ahəngdarlığın və dinamik inkişafın pozulmaması, siyasi stabilliyin saxlanılması, istehsalın durmadan artması və iqtisadiyyatın inkişafı, əhalinin durmadan artan maddi və mənəvi ehtiyaclarının dolğun ödənilməsi mənafeyi yüksək siyasi mədəniyyət zəminində bütün siyasi qüvvələrin, hətta onlar bir-birinə əks qütblərdə dayansalar belə, bir araya gəlməli, vətəndaş həmrəyliyi göstərməli, vahid siyasi və ideya xətti hazırlamaladır. Müasir dövrdə Azərbaycanın sosial-iqtisadi ictimai-siyasi vəziyyəti cəmiyyətimizdə mövcud olan siyasi qüvvələrin ölkənin siyasi sistemində iştirak edən və etməyən bütün siyasi partiya və qurumların respublikanın iqtisadi, sosial, mədəni inkişafı naminə təhrik edildiyimiz müharibədən xilas olmaq, itirilmiş torpaqlarımızı geri qaytarmaq naminə bir araya gəlməli, bu vəziyyətdən çıxmaq üçün vahid xətt işləyib hazırlamalı və beləliklə də yüksək siyasi mədəniyyət nümayiş etdirməlidirlər.
Qeyd etmək lazımdır ki, mənəvi mədəniyyətin tərkib hissəsi kimi siyasi mədəniyyət öz təsirini mənəvi paklıq, mənəvi təmizlik, sözlə işin uyğunluğu, doğruçuluq, prinsipiallıq və s. kimi keyfiyyətlər üzərində qurmalı, onu tikməli və ucaltmalıdır. Ona görə də siyasi mədəniyyətin funksiyalarından bəhs edərkən onun əsas funksiyalarından biri kimi məhz cəmiyyət üzvlərinin ehtiyac və tələblərinə diqqətlə, qayğı ilə yanaşmaqdan, onların ödənilməsi qeydinə qalmaqdan ibarətdir. Bu ehtiyac və tələblər isə insan həyatının bütün sahələrini əhatə edəcək qədər çoxtərəfli və əhatəlidir. Bu adi sosial-məişət problemlərindən tutmuş iqtisadi, siyasi, mənəvi ehtiyacları, maraq və mənafeləri nəzərə almağı, onun ödənilməsi ilə şərtlənir. Bu ehtiyac və tələblər ayrı-ayrı fərdlərdən tutmuş ailələrə, sosial qruplar, siniflər, bütövlükdə cəmiyyət və millət səviyyəsinə qədər geniş miqyaslıdır və cəmiyyətin bütün üzvləri onunla yaşayır. Bu ehtiyaclara etinasızlıq mədəniyyətsizlikdir. Bundan əlavə siyasi mədəniyyət sahəsində qazanılmış müsbət irsi, mütərəqqi cəhətləri, yüksək dəyərləri qoruyub saxlamaq, onları inkişaf etdirmək və geniş yaymaq, gələcək nəsillərə çatdırmaq, siyasi mədəniyyətin başlıca funksiyalarındandır. Siyasi mədəniyyət sahəsində əldə olunan mühüm yenilik və nailiyyətlərin, dəyərlərin, demokratik norma və davranışların bir dövlət, bir millət çərçivəsində məhdudlaşdırmaq deyil, onları millətlər və dövlətlər arasında yaymaq siyasi mədəniyyətin çox mühüm funksiyasıdır.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, siyasi mədəniyyətin yerinə yetirdiyi funksiyalar hər bir siyasi sistemdə, onların xarakterindən asılı olaraq müxtəlif ola bilir və siyasi quruluşuda baş verən dəyişikliklə əlaqədar olaraq dəyişilə bilir. Demokratik ölkələrdə, sivilizasiyalı cəmiyyətlərdə siyasi mədəniyyət yüksək səviyyədə olur və ölkədə aşkarlıq hökm sürür. İstər siyasi həyatda, istərsə də ictimai-iqtisadi həyatda baş verən hadisə və proseslər haqqında inkişaf və irəliləmələr nöqsan və durğunluq, geriləmə halları, onların səbəbləri haqqında düzgün izah və şərhlər verilir, açıqlamalar olur. Siyasi mədəniyyətin əsas funksiyalarından biri kimi cəmiyyətin demokratikləşməsi, xalqın ölkənin idarəedilməsində iştirak üçün şərait yaradılması, şəxsiyyətin öz imkan və bacarığını inkişaf etdirməsi, ondan cəmiyyətin xeyrinə istifadə edə bilməsi imkanlarının yaradılmasından ibarətdır. Siyasi mədəniyyət cəmiyyət üzvlərinin, ölkə vətəndaşlarının siyasi quruluşa münasibəti, siyasi biliklərə yiyələnmək səviyyəsi, siyasi fəaliyyətlərinin təcəssümüdür. Deməli, siyasi mədəniyyətin tərkibini təşkil edən komponentlər əsasən insanların siyasi sistemə olan inamları, siyasi fəaliyyətləri, siyasi biliklərinin səviyyəsidir və s.
Siyasi mədəniyyətin formalaşması və onun uzunömürlülüyünü təmin edən əsas amil mövcud siyasi sistemin legitimliyinə əhalinin, cəmiyyət üzvlərinin inamıdır, bu inamın səviyyəsidir. İnsanların siyasi davranış normaları, siyasi ideyalar, inamlar, siyasi biliklər - bir sözlə siyasi mədəniyyətin bütün hissələri mövcud cəmiyyətin siyasi birliyini, siyasi bütövlüyünü təmin edir. Siyasi mədəniyyət o vaxt daha yüksək səviyyəyə qalxa bilər və daha yüksək inkişaf pillələrinə ucala bilər ki, ölkədə, cəmiyyətdə insanların maraq və mənafelərinin lazımı səviyyədə ödənilməsi qeydinə qalınsın, insanların hüquqları, azadlıqları və bərabərlikləri təmin olunsun, mədəni səviyyəsi yüksək olan demokratik ölkələrin təcrübəsindən istifadə edilsin, ümumbəşəri dəyərlərdən bəhrələnilsin. Ümumiyyətlə götürdükdə insanın yaşadığı ictimai mühitin siyasi mədəniyyətin formalaşmasında çox böyük və müəyyənedici rolu vardır. Burada sağlam mühit: demokratik siyasi sistem, fikir plüralizmi, iqtisadiyyatın yüksək inkişafı, ədalətin hökmran olması, aşkarlıq həyatın bütün sahələrində inkişaf və yüksəlişin, habelə düzgünlük və geriliyin səbəbləri, onların düzgün və elmi şəkildə qərəzsiz izahı və şərhi, yüksək siyasi mədəniyyət, zəngin siyasi sərvətlərin siyasi nikbinliyin yaranması və formalaşması üçün başlıca şərtdir. Qeyri-sağlam mühit isə: totalitar, inzibati-amirlik rejimi, azadfikirliyə yol verilməməsi aşkarlığın olmaması, ölkədə baş verən hadisə və proseslərin üstüörtülü qalması, xalqın bu hadisə və proseslərdən xəbərsiz olması, onlar haqqında ya düzgün məlumat verilməməsi, ya da heç bir məlumat verilməməsi, iqtisadiyyatın, mədəniyyətin aşağı səviyyədə olması, sosial vəziyyətin pis olması, ümumiyyətlə, əhalinin ehtiyac və tələblərinin ödənilməməsi siyasi nikbinlik yarada bilməz və belə ölkələrdə siyasi mədəniyyət də aşağı səviyyədə olur.
Siyasi mədəniyyətin meydana gəlməsi və inkişafında tərbiyənin böyük rolu vardır. Tərbiyə işinin təşkili və onun istiqamətindən asılı olaraq siyasi mədəniyyət öz mahiyyətinə görə müxtəlif cür ola bilər. Tərbiyə işi isə ilk növbədə ailədən başlayır və onun miqyası getdikcə genişlənərək məktəblərdə, əmək kollektivlərində, sosial qruplarda, daha geniş miqyas alır və nəhayət dövlət və cəmiyyət səviyyəsinə yüksəlir, tamamlanır. Beləliklə də siyasi tərbiyə bu mərhələlərdən keçərək formalaşır. Hər bir insanın siyasi həyatda iştirakı, onun bu sahədə fəallığı həmin şəxsin siyasi mədəniyyətinin göstəricisidir. Siyasi mədəniyyət cəmiyyətin hər bir üzvünün çox mühüm əlaməti, şəxsiyyətin keyfiyyət göstəricisi olub, onun həyat tərzinin bütün tərəflərini, bütün cəhətlərini əhatə edir.
Siyasi mədəniyyətin tarixi praktikaya əsaslanan işlənib hazırlanmış, cəmiyyətin siyasi həyatında mövcud olan bir sıra modelləri vardır. Bu modellər əsasən bunlardır: demokratiya, mühafizəkarlıq, mürtəce, liberalizm, inqilabçılıq, millətçilik, milli dövlətçilik, dinçilik, diktatorluq və s. modellər. Bu modellərdən birinin hakimiyyətdə olması digərlərinin gələcək fəaliyyətini şərtləndirə bilər, yəni onları ya yaşada bilər, ya da aradan çıxarda bilər, ləğv edə bilər.
Demokratik cəmiyyətin siyasi mədəniyyəti bir qayda olaraq özünü müxtəlif modellərin rəngarəngliyində tapır. Çünki demokratiya özü cəmiyyət həyatının rəngarəngliyini qanunauyğun bir hal hesab edir. Diktatorluq isə tamamilə əksinə, belə rəngarəngliyi qəbul etmir, müxtəlif modelləri inkar edir və onları ləğv etməyə çalışır. Siyasi mədəniyyətlə siyasi sistemin qarşılıqlı əlaqələri və bir-birinə təsiri vardır. Bu əlaqə, bu vəhdət və təsir birdən-birə deyil, tarixi inkişaf nəticəsində meydana gəlib formalaşır. Burada isə əsas və müəyyənedici yeri yenə də siyasi sistem tutur. Belə ki, hər bir siyasi sistem özünə uyğun siyasi mədəniyyət yaradır. Lakin cəmiyyətin siyasi mədəniyyəti də passiv deyildir. O siyasi sistemə güclü təsir edib, onu dəyişdirə bilər. Belə ki, hər bir xalqın özünəməxsus milli xarakteri yəni mədəni, siyasi ənənələri, ictimai-siyasi həyatı, özünə məxsus norma və davranışları vardır və bu amillər siyasi mədəniyyətə təsir edir, onda öz əksini tapır.
Mənqəbə
Mənqəbə – Ərəb sözü olan mənqəbə kəlməsinin cəmi mənaqibdir. Bu kəlmə lüğətdə bir insanın fəzilət, məziyyət, hünər kimi öyüləcək vəsflərini ifadə edir. İstilahda isə tarixi şəxsiyyətlər, peyğəmbər, məzhəb imamları və sufilərin tərif ediləcək fəzilət və məziyyətlərini ehtiva edən rəvayətlərdir.
Mənqəbə təsəvvüf cərəyanı ilə birlikdə yaranıb yayılan məfhum olub, təsəvvüf tarixində "sufilərin göstərdikləri fövqəladə hadisə" demək olan kəramətləri nəql edən hekayələr mənasında IX əsrdən etibarən istifadə olunmuşdur. Bu şəkildə mənqəbələrin əsasını kəramətlər təşkil edir. Mənqəbələrin toplandığı əsərlərə Mənaqibnamələr adı verilmişdir.
Mənaqibnamələri araşdıran tarixçi A.Y.Ocaq bu məsələ ilə əlaqədar yazır: "Türk mədəniyyətinin, İslami dövrdə ortaya qoyduğu  əhəmiyyətli ədəbi məhsullardan biri olan övliya mənqəbələrinin, bu mədəniyyətin tarixi, psixoloji, sosioloji və folklor baxımından tədqiq edilməsində mənbə rolunu oynaması çox əhəmiyyətlidir. Ancaq övliya mənqəbələri təəsssüf  ki, indiyə qədər bu yöndən tədqiqə və təhlilə cəlb edilməmişdir.(A.Y.Ocak-Kültür tarihi kaynağı olan Menakıbnameler,Ankara,1992)
Təsəvvüf tarixçisi H.K.Yılmaz da "Bu rəvayətlər bəzən həddən artıq məhəbət və bağlılığın nəticəsi kimi çox qabarıq şəkildə yazılmış olsa da,onlarda çox vaxt etibarlı məlumatlar da görülür. Odur ki,təsəvvüfi şəxsiyyətlərin həyatları tədqiq edilərkən, kəramətlərlə bəzədilmiş ifadələrlə dolu olan bu əsərlərdən uzaq qalmaq mümkün deyildir" – deyir.(H.K.Yılmaz-Aziz Mahmud  Hüdayi,hayatı,eserleri ve tarikatı,İstanbul,1999)
Qara Div Murad Paşa
Qara Murad Paşa (d. 1596 - ö. Oktyabr 1655, İstanbul) — IV Mehmed dönəmində 2 dəfə - ümumilikdə 1 il 5 ay 24 gün müddətinə Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət adamıdır.
Həyatı
1596-cı ildə dünyaya gəlmişdir. Əslən alban olub, atasının adı Mustafadır. I Əhmədin dövründə yeniçəri ocağına alınaraq tərbiyə edilmişdir. 1638-ci ildə IV Muradın Bağdad səfərinə qatıldı. Bağdadın fəthindən sonra bir müddət burada qaldı.
1645-ci ildə kəndxudalığa gətirilən Murad ağa, uzun müddətdir unudulmuş, bəzi adət-ənənələri yenidən canlandırdı. Bu vəzifədə ikən yeniçərilərlə birlikdə Kritə getdi və venesiyalılarla vuruşdu. Burada bəzi qalaların alınmasında önəmli rol oynamışdır. Krit adasının şimal-qərbindəki Kisamo qalasının fəthini də təmin edən Murad ağa, Dəli Hüseyn Paşanın Krit sərdarlığı əsnasında bir müddət bu qalanın da mühafizəsi ilə vəzifələndirilmişdir.
İstanbula döndükdən sonra Sultan İbrahimin taxtdan endirilməsində iştirak etdi. Yeniçəri ocağında rəsmi bir vəzifəsi olmasa da, böyük nüfuza malik idi. Sədrəzəm Həzərparə Əhməd Paşadan narazı olan bütün yeniçərilər Murad ağanın ətrafında birləşmişdilər. Əhməd Paşa yeniçəri ağalarını toplu olaraq öldürmək üçün Murad ağanın evində ziyafət təşkil etmiş, ancaq planı aşkar olduqdan sonra Əhməd Paşanın qətlinə qərar verildi və üsyan hazırlıqlarına başlanıldı. Fateh məscidində toplanan üsyançılar əvvəlcə Əhməd Paşanı parça-parça edərək öldürdülər. Ardından Sultan İbrahimi taxtdan endirib, 7 yaşındakı oğlu IV Mehmedi taxta çıxardılar. Murad ağa, cülusun ardından 14 yanvar 1649 tarixində yeniçəri ağalığına gətirildi. Yeni sədrəzəm Sofu Mehmed Paşanın yeniçəri ağalarından kəndxuda Sarı Hüseyni qətlə yetirməsi və Kösəm Sultana qarşı mövqe tutmasının ardından Murad ağa məsələni Kösəm Sultana bildirdi və sədarətə gətirilməsi barədə söz aldı.
Çox keçmədən Osmanlı donanmasının venesiyalılara məğlub olması bəhanə edilərək Sofu Mehmed Paşa vəzifədən alındı və yerinə 21 may 1649 tarixində Murad ağa sədrəzəmliyə gətirildi. Sədarətinin ilk həftəsində Üsküdara qədər irəliləyən Cəlali üsyançısı Gürcü Nəbi üsyanı ilə məşğul oldu və onu məğlub edi.
Dövlət işlərini əvvəlcə yeniçəri ağaları ilə birlikdə yerinə yetirən Murad Paşa, daha sonra bu müdaxilələrdən narazı qalmağa başladı. Kösəm Sultan dəstəkləndiyi üçün onun ən güclü rəqibi olan Turhan Sultanın dövlət işlərinə müdaxiləsinə qarşı çıxırdı. Yeniçəri ocağı da ikiyə bölünmüşdü. Hərəmxanadan sədrəzəmə göndərilən təhqir dolu məktub və əmrlərdən cana gələn Murad Paşa 5 avqust 1650 tarixində sədarətdən çəkildi və öz istəyilə Budin bəylərbəyliyinə gətirildi. 3 il bu vəzifədə qaldıqdan sonra 26 noyabr 1653 tarixində kaptan-ı dərya oldu. Sədrəzəm Dərviş Mehmed Paşa ilə münasibətləri pis olduğundan xəzinədən tərsanə üçün ayrılan pul miqdarı gecikdirilirdi. Bu səbəbdən bir hissəsini öz hesabına inşa etdridiyi donanma ilə Gəliboluya irəlilədi. Bozca adada Misirdən gələn gəmilərlə də birləşən Osmanlı donanması Çanaqqala boğazını işğal edən venesiyalılara hücum etdi və 6 saat davam edən dəniz döyüşü Osmanlıların qələbəsi ilə başa çatdı. Bunun ardından Egey dənizinə gedən Osmanlı donanması burada qalan venesiyalıları da sıxışdırıb çıxardı. Murad Paşa isə bir neçə gəmiylə Kritə hücum etdi və 1654-cü ilin noyabrında 6 düşmən gəmisi və yüzlərlə əsirlə İstanbula döndü.
Bu əsnada iflic olan Dərviş Mehmed Paşa isə vəzifədən alınmış, yerinə Hələb bəylərbəyi İbşir Mustafa Paşa sədrəzəmliyə gətirilmişdi. Ancaq İbşir Mustafa Paşa Anadoludakı qarışıqlıqları aradan qaldırma bəhanəsi ilə paytaxta gəlməkdən imtina etmiş, bundan istifadə edən Dəftərdar Mustafa Paşa açıqca sədarətə gətirilməyi tələb etdi. İbşir Mustafa Paşaya rəqib olmasına baxmayaraq Qara Murad Paşa padşahın qəbuluna gedərək bu təyinatın böyük bir qarışıqlığa səbəb olacağını bildirmiş, beləliklə, bu təyinatı önləmişdir. Vəziyyəti İbşir Mustafa Paşaya məktubla bildirsə də, sədrəzəmin paytaxta gəlməməsi və saraydakı rəqiblərinin Dəftərdar Mustafa Paşanı yenidən namizəd olaraq irəli sürməsi ilə sarayda vəziyyət dəyişdi. Ancaq bu dəfə də Murad Paşanın müdaxiləsi ilə padşah fikrindən daşındı. Divan məclisinin sonunda saray ağalarının hücumuna məruz qalan Murad Paşa İbşir Mustafa Paşa paytaxta gələnədək bir daha divan məclislərinə qatılmadı.
Öldürülməkdən çəkinən və bu səbəblə İzmiti keçməyən İbşir Mustafa Paşa isə validə Turhan Sultanın yaxın adamı Reyhan ağanın gəlişi ilə razı salındı və paytaxta gətirildi. Gələn kimi paytaxtdakı ən böyük rəqibi Dəftərdar Mustafa Paşanı öldürtdü. Ona kömək etməsinə baxmayaraq Murad Paşanı da aradan qaldırmaq istəyirdi. Çünki, Murad Paşanın padşaha yaxınlığından çəkinirdi.
Venesiyalılara qarşı qazandığı dəniz döyüşləri ilə nüfuzu artan Murad Paşanın səylərinə baxmayaraq sədrəzəmlə münasibətləri düzəlmədi. Vaxtilə Kösəm Sultan tərəfindən dəstəkləndiyi üçün sarayda sadiq adamları var idi. Məqsədi böyük bir üsyan tərtibləmək və İbşir Mustafa Paşanı aradan götürmək idi. Əvvəlcə İbşir Mustafa Paşa ilə paytaxta gələn ancaq sonradan araları açılan üsyançı sipahiləri ələ aldı. Bunlardan ən nüfuzlusu olan Cəlali Kürd Mehmedi razı saldı və onun köməyilə digər sipahiləri də yanına çəkdi. Ertəsi gecə dövlətdən narazı olan və malları müsadirə edilmiş digər şəxslərlə də görüşdü. Bu əsnada Yeniçəri ocağında nüfuzu olan Qara Hüseyn ağanı da öz tərəfinə çəkmişdi. Yeniçərilərə vəzifələrini bildirərək guya səfər hazırlıqları görürmüş kimi donanma işləri ilə məşğul oldu.
Üsyan Üsküdarda başladı. Kəndxudanın ordu qışlağının qapılarını bağlatdırması isə vəziyyəti daha da ağırlaşdırdı. 8 may 1655 tarixində 500 sipahi Kürd Mehmed rəhbərliyində Atmeydanına gəldi. Üsyançı rəhbərinin nitqindən sonra yeniçərilər də üsyançılara qoşuldu. Şeyxülislam Əbu Səid Mehmed Əfəndini də razı salaraq öz cərgələrinə alan üsyançılar əsl hədəfləri olan sədrəzəm İbşir Mustafa Paşanı da aralarına dəvət etsələr də, aqibətini başa düşdüyü üçün sədrəzəm bu təklifi qəbul etmədi. Digər tərəfdən üsyanın əsas tərtibatçısı olan Qara Murad Paşa heç bir şeylə əlaqəsi olmamış kimi, donanma işləri ilə məşğul olurdu. Sədrəzəm sonunun yaxşı olmadığını başa düşərək Üsküdara qaçmaq istəsə də, bütün limanlar tutulmuşdu. Ardından İbşir Mustafa Paşa şeyxülislamla birlikdə saraya getdi. Bu əsnada sədrəzəmin və şeyxülislamın köşklərinə hücum edən üsyançılar, xüsusilə də Həsən Canın oğlu Xoca Sadəttin Əfəndinin nəslindən olan Əbu Səid Əfəndinin 150 illik əşyalarını və var-dövlətini ələ keçirdi. Sarayda keçirilən məclisdə artıq öldürüləcəyini başa düşən İbşir Mustafa Paşa sədarət möhürünü padşaha təslim etdi. Elə o andaca, möhür Qara Murad Paşaya verilərək sədarətə gətirildi.
Rəşad Əhmədov
Rəşad Əhmədov — Azərbaycanı təmsil edən taekvondoçu.
Karyerası
Rəşad Əhmədov 2001-ci ildə Niderlandda baş tutan hərbçilər arasında Dünya Çempionatında bütün rəqibləri üzərində qələbə qazanaraq turnirin qalibi oldu. Bir il sonra Birləşmiş Ştatlarda baş tutan hərbçilər arasında Dünya Çempionatında isə Rəşad Əhmədov bürünc medala sahib oldu.
2002-ci ilin mayında Rəşad Əhmədov birinci ciddi uğuruna imza atdı. Samsun şəhərində Avropa Çempionatının final görüşündə məğlub olaraq turniri gümüş medalla başa vurdu. Bir il sonra isə Rəşad Əhmədov Almaniyanın Qarmiş-Partenxirhen şəhərində Dünya Çempionatının bürünc medalına sahib oldu. Həmin il Fransanın Paris şəhərində Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirinin nəticələrinə əsasən olimpiya lisenziyasına sahib oldu. Bununla da Rəşad Əhmədov Azərbaycan idmanında bu idman növü üzrə olimpiya lisenziyasına sahib olan birinci azərbaycanlı olaraq tarixə düşdü.
Afina Olimpiadasından əvvəl Rəşad Əhmədov 2004-cü ilin mayında Norveçin Lillehammer şəhərində baş tutan Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu.
Rəşad Əhmədov 2004-cü ilin avqustunda Azərbaycanı Afina şəhərində (Yunanıstan) baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil elədi. Rəşad Əhmədovun 1/8 final mərhələsində rəqibi Trinidad və Tobaqo nümayəndəsi Çinedum Osuji oldu. Həmin görüşdə Rəşad Əhmədov rəqibinə 10:4 hesabı ilə qalib gəldi və turnirin 1/4 final mərhələsinə adladı. Bu mərhələdə onun rəqibi Fransa nümayəndəsi Xrisofe Negrel oldu. Rəşad Əhmədov həmin rəqibinə mayda Avropa Çempionatının yarım-final mərhələsində məğlub olmuşdu. Gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüşdə Rəşad Əhmədov rəqibi üzərində 24:18 hesabı ilə qələbə qazandı və olimpiadanın yarım-final mərhələsinə adladı. Finala gedən yolda onun rəqibi Dünya və Avropa Çempionatlarının qalibi Bahri Tanrıqulu oldu. Gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüş 6:6 hesabı ilə başa çatsa da, son xalı Bahri Tanrıqulu qazandığına görə görüşün qalibi oldu. Rəşad Əhmədov isə mübarizəni təsəlliverici qrupda davam elədi. Əvvəlcə onun rəqibi 2000-ci il Sidney Olimpiadasının bürünc medalçısı Victor Estrada oldu. Gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüş 9:9 hesabı ilə başa çatsa da, son xalı Rəşad Əhmədov qazandığına görə görüşün qalibi oldu və bürünc medal uğrunda görüşə vəsiqə qazandı. Həlledici görüşdə onun rəqibi Dünya və Asiya Çempionatlarının qalibi İran nümayəndəsi Yusif Kərimi oldu. Qələbə qazanacağı halda Rəşad Əhmədov bu idman növü üzrə olimpiya medalına sahib olan birinci Azərbaycan idmançısı olaraq tarixə düşə bilərdi. Amma gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüşdə Rəşad Əhmədov rəqibinə 8:10 hesabı ilə məğlub oldu və Afina Olimpiadasını dördüncü pillədə başa vurdu.
Olimpiadadan sonra Rəşad Əhmədov 2005-ci ildə Niderlandda Dutch Open beynəlxalq turnirinin qalibi oldu. Həmin il Rəşad Əhmədov həm də Latviyanın Riqa şəhərinin ev sahibliyində baş tutan Avropa Çempionatını bürünc medalla başa vurdu. 2006-cı ildə Rəşad Əhmədov üçün uğurlu oldu. German Open beynəlxalq turnirinin qalibi olan Rəşad Əhmədov mayda Almaniyanın Bonn şəhərində baş tutan Avropa Çempionatının final görüşündə məğlub olaraq növbəti dəfə turniri gümüş medalla başa vurdu.
2008-ci ildə İstanbul şəhərində Avropa Olimpiya Təsnifat Turnirinin nəticələrinə əsasən növbəti dəfə olimpiya lisenziyasına sahib olan Rəşad Əhmədov olimpiada da bu səfər medala iddialı idi. Rəşad Əhmədov Çində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında avqustun 22-də mübarizə apardı. Turnirin 1/8 final mərhələsində onun rəqibi Asiya Oyunlarının qalibi olan Qətər nümayəndəsi Abdulqədir Sərxan oldu. Həmin görüşdə Rəşad Əhmədov rəqibi üzərində 5:0 hesabı ilə qələbə qazandı və turnirin 1/4 final mərhələsinə adladı. Bu mərhələdə onun rəqibi son Dünya Çempionatının bürünc medalçısı olan Kanada nümayəndəsi Sebastien Miçaud oldu. Gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüş 0:0 hesabı ilə başa çatsa da, qızıl hissədə Rəşad Əhmədov rəqibinə qalib gəldi və olimpiadanın yarım-final mərhələsinə adladı. Finala gedən yolda onun rəqibi Asiya Oyunlarının, Dünya və Avropa Çempionatlarının qalibi, Afina Olimpiadasının çempionu olan İran nümayəndəsi Hadi Sayi. Gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüşdə Rəşad Əhmədov titullu rəqibinə 1:4 hesabı ilə məğlub oldu və mübarizəsini bürünc medal uğrunda görüşdə davam elədi. Həlledici görüşdə isə onun rəqibi daha bir titullu idmançı — dörd dəfə Dünya Çempionatlarının qalibi, Sidney və Afina olimpiadalarının çempionu Birləşmiş Ştatlar nümayəndəsi Steven Lopez oldu. Bu görüşdə gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutdu. Dörd il əvvəl olimpiada da medalın bir addımlığında çəğlub olan Rəşad Əhmədov bu səfər də eyni aqibətlə üzləşdi. Rəqibinə 4:5 hesabı ilə məğlub olan Rəşad Əhmədov olimpiadanı beşinci pillədə başa vurdu.
2009-cu ildə Kopenhagen şəhərinin ev sahibliyində baş tutan Dünya Çempionatının bürünc medalına sahib olduqdan sonra Rəşad Əhmədov idmanla vidalaşdı.
Mirzə Əli xan Əminəddövlə
Mirzə Əli xan Mirzə Məhəmməd xan oğlu Əminəddövlə — İranın baş naziri.
Həyatı
Əli xan Mirzə Məhəmməd xan oğlu 1843-cü ildə Tehran şəhərində anadan olmuşdu. Adi məmurluqdan baş nazir vəzifəsinədək ucalmışdı. Baş nazir Əminüssultan hakimiyyətdən götürüldü. Mütərəqqi qüvvələrə yaxın olan Əli xan Əminəddövlə 1897-ci il aprel ayında baş nazir vəzifəsinə təyin edildi. Ölkədə maarifi inkişaf etdirmək, yeni tipli məktəblər təsis etmək üçün Əminüddövlənin yardımı ilə "Maarif əncüməni" təşkil olundu.
Sarayın görkəmli qulluqçularından olan Əminüddövlə ölkədə qanuni hökumət yaratmaq uğrunda uzun illərdən bəri mübarizə aparan "Adəmiyyət cəmiyyəti" və "İttihade islam" təşkilatı ilə həmkarlıq edirdi. O, hər iki təşkilatın birgə fəaliyyəti və mübarizə dövründə Tehranda "Hövzeye bidaran"ın görkəmli üzvü və başçısı idi.
Onu gözdən salmaq istəyirdilər. Əminüddövlə hələ 1896-cı il may ayında saraydan uzaqlaşdırılaraq Azərbaycan valisi təyin edilmiş və Təbrizə göndərilmişdi.
Əminüddövlə baş nazirliyə keçdikdən sonra sarayın faydasız və hədər xərcləri üçün deyil, ölkə iqtisadiyyatını inkişaf etdirmək məqsədilə xaricdən 10–15 milyon borc almaq istəyirdi. Onun məqsədi daxili sərmayələri mərkəzləşdirərək, ölkədə fabrik, zavod sənayesi yaratmaqla İranı xarici dövlətlərin əmtəə bazarından xilas etmək idi.
Əminüddövlənin səyi nəticəsində 1889-cu ildə Şimranda kibrit fabriki, 1895-ci ildə Kəhrizəkdə qənd zavodu işə salınmış və bu yeni müəssisələrdə istehsal edilən malları bazara çıxartmaqla İran sərmayədarları içərisində müəyyən maraq və inam oyada bilmişdi.
Əminddövlə ölkənin bütün maliyyə gəlirini mərkəzləşdirmək, əhalidən alınan vergiləri nizama salmaq, hökumət məmurları tərəfindən onların mənimsənilməsinin qarşısını almaq üçün tədbirlər görməyə başladı. O, xarici dövlətlərin İrandakı mövqeyini məhdudlaşdırmaq məqsədilə xarici siyasət sahəsində də müəyyən tədbirə əl atmışdı. Əminüddövlə xarici ölkələrə imtiyaz verməkdən imtina etmək siyasəti yürüdürdü. Elə buna görə də o, ölkəyə lazım olan pul vəsatini əvvəlcə "bitərəf" bir dövlətdən — Belçika, Fransa və ya başqa bir dövlətdən almaq istəyirdi. Lakin borcun törədəcəyi fəlakətləri, onun saray məmurları tərəfindən mənimsəniləcəyini başa düşdükdə Əminüddövlə borc almaqdan imtina etdi. Nəhayət, 1898-ci ilin iyul ayından Əminüddövlə baş nazirlik vəzifəsindən kənar edildi. Bunun əsas səbəblərindən biri onun Ingiltərə və Rusiyadan borc almaq istəməməsi və sarayın pula olan ehtiyacını bu yolla ödəməməsi idi.
Əminüddövlənin baş nazirlikdən kənar edilməsində İngiltərə və çar Rusiyası hökumətləri və həmçinin mürtəce ruhanilər xüsusi rol oynamışdılar. Əminüddövlənin ölkədə həyata keçirmək istədiyi islahat tədbirləri müstəmləkəçilərin və daxili mürtəcelərin mənafeyinə uyğun deyildi. Tehranın mürtəce ruhaniləri vəqf işlərinə geniş müdaxilə etməyi hökumətdən tələb edərək, Əminüddövləyə qarşı Tehranın Xan Mərvi məscidində toplanmış tələblərinin rədd edildiyi təqdirdə İraqa mühacirət edəcəkləri ilə hökuməti təhdid etmişdilər. Əminüddövlə onların haqsız tələblərini rədd etmişdi.
Əminüddövlə özünün 15 aylıq baş nazirliyi dövründə nəzərdə tutduğu islahatın həyata keçirilməsində muvəqəyyət əldə edə bilmədi. Lakin maarif və mətbuatın yayılmasına, əhalinin oyanmasına şərait yaratmaqda bir sıra işlər gördü. O, həmçinin 1890-cı ildə hökumət işlərindən qovulmuş, Avropada sakin olmuş Mülkum xanı İtaliyaya səfir təyin etdi. Əminüddövlə 1896-cı ildə Təbrizdə olduğu zaman maarifpərvər ziyalıları öz himayəsinə alaraq, yeni tipli məktəblərin açıflmasında onlara yardım göstərmşdi. O, xüsusilə Iranda yeni tipli məktəbin banisi olan Mirzə Həsən Rüşdiyyəni və onun Təbrizdə açdığı Rüşdiyyə məktəbini mürtəce ruhanilərin fitnəkar hücumlarından qoruyaraq, ona hər cür maddi və mənəvi yardım etmişdi. Baş nazir təyin edildikdə o, Mirzə Həsəni də özü ilə birlikdə Tehrana apararaq, onun əlilə Tehranda da "Rüşdiyyə" adlı digər bir məktəb təsis etmişdi.
İranda maarifin yayılması və yeni məktəblər açılmasının əsas vasitəsi olan "Maarif əncüməni" 1897-ci il noyabr ayında Əminüddövlənin yardımı və bir sıra tərəqqipərvər ziyalıların təşəbbüsü ilə Tehranda təşkil edildi. "Maarif əncüməni"nin birinci iclası 1898-ci il yanvar ayında Rüşdiyyə məktəbi binasında Cəfərqulu xan Nəyirülmülk, Mahmud xan Muftahülmülk, Mahmud xa Ehtişamüssəltənə, Əli xan Nazimülülum, Mehdi xan Mümtəhənüddövlə, Mirzə Abbas mühəndisbaşı, Mirzə Yəhya Dövlətabadinin iştirakı ilə təşkil edildi. Bir həftədən sonra bu əncümənə "İran", "İttila" qəzetlərinin redaktoru Məhəmmədəli xan Mücirüddövlə, sonra Şeyx Mehdi Şəmsülüləma, Məhəmmədhüseyn xan Ədibüddövlə qəbul olundular. Əncümənin beşinci iclasında Məhəmmədbağır xan Etimadüssəltənə, altıncı iclasınla Hacı Məhəmmədhəsən Əminüzzərb və onun oğlu Məhəmmədhüseyn əncümən üzvlüyünə qəbul edildilər. Az müddətdən sonra M. Ələkbər xan Nazimülətibba, Mirzə Qiyasəddin Kaşani, Məhəmmədismayıl xan acudanbaşı, Hacı Mehdi Şərif Kaşaninin əncümən üzvlüyünə qəbul edilmələri ilə əncümən 16 nəfər üzvə malik olmuşdur.
"Maarif əncüməni" özünün fəal üzvlərinin təşəbbüsü və bir çox mütərəqqi və maarifpərvər ziyalıların yardımı ilə az müddət ərzində Rüşdiyyə, Elmiyyə, Müzəffəriyə, İftitahiyyə, Şərəf, Müsavat və başqa adlar altında bir neçə ibtiadi məktəb açır, mütərəqqi və mübariz ziyalılardan bu məktəblərə müdir və müəllimlər təyin etməyə nail olur. "Maarif əncüməni" Tehranın müxtəlif yerlərində yaşlılar üçün gecə məktəbləri təşkil edir, savadlıların istifadəsi üçün Milli kitabxana yaratmağa çalışırdı. Əncümən xarici dildə yazılmış bir sıra faydalı kitabları tərcümə və nəşr etmək məqsədilə tərcümə şöbəsi, dərslik hazırlamaq üçün müəlliflər şöbəsi, çapxana və nəşriyyat şirkəti yaratmağa başlamışdı. Əncümənin yaratdığı müəssisələrə və şöbələrə əncümənin üzvləri başçılıq edirdilər. O cumlədən nəşriyyat şirkətinin müdirliyi Məhəmmədhüseyn Füruği ilə onun oğlu Mirzə Məhəmmədəli Füruğiyə tapşırılmışdı.
"Maarif əncüməni" öz fəaliyyətində ölkədə qəzet və jurnal nəşrinə, qələm azadlığına çox əhəmiyyət verirdi. Mirzə Məmmədhüseyn Fruğinin redaktorluğu ilə həftəlik nəşr olan "Tərbiyyət" qəzeti gündəlik qəzetə çevrildi. Bu qəzetin yazılarının məzmununda da müəyyən dəyişiklik nəzərə çarpmağa başladı. Qəzet kütlələri oyatmaq, Milli şüuru yaymaq məqsədilə yazılmış məqalələrə daha çox fikir verirdi.
Daxili və xarici xəbərləri müntəzəm surətdə kütlələrə çatdırmaq məqsədilə mətbuat naziri Məhəmmədbağır xanın nəzarəti altında "Xülasətül-həvadis" (Hadisələrin xülasəsi) adlı başqa bir qəzet nəşr edilməyə başladı.
Bu dövrdə xaricdə təhsil almaq üçün iranlı tələbələrə müəyyən şərait yaradılmışdı. Müzəfərrəddin şah atasının əksinə olaraq, maarif və mədəniyyətin inkişafının qarşısını ala bilmədi. İ. İlyni 1908-ci il İran haqqında yazdığı məqaləsində belə qeyd etmişdir: "O, (Müzəfərrəddin şah) Qərb mədəniyyəti ilə barışmaz düşmən deyildi. O, iranlıların xarici ölkələrə getmələrinin qarşısını almırdı. Hətta öz uşaqlarını da təhsil almaq üçün Vyana şəhərinə göndərmişdi". Onun dövründə, aristokrat uşaqlarından olsa da, Avropa ölkələrinə təhsil almaq məqsədilə bir neçə dəfə tələbə göndərilmişdi. 1904-cü ildə Parisdə təşkil edilmiş Beynəlxalq səhiyyə konqresində İran nümayəndəsi doktor Əmirxan öz çıxışında İranın Avropa şəhərlərində təhsil alan tələbələrinə və xüsusilə tibb sahəsində təhsil alan tələbələrə işarə edərək, belə demişdir: "1900-cu ildə Tehran darülfununu tələbələrin içərisindən 20 nəfər hökumət xərci ilə təhsil almaq üçün Avropa şəhərlərinə göndərilmişdir. Bunlardan 1 nəfəri Peterburqa, 4 nəfəri Moskvaya, 3 nəfəri Berlinə, 4 nəfəri Vyanaya, 4 nəfəri Parisə, 2 nəfəri Londona, 2 nəfəri İstanbula göndərilmişdi. 1901-ci ildə yenə 5 nəfər Vyanaya, 1902-ci ildə 3 nəfər Parisə, 1 nəfər Berlinə, 4 nəfər Lion şəhərinə göndərilmişdi. Əlbəttə, bunlar hökumət xərci ilə Avropa şəhərlərində elmin müxtəlif sahələrində təhsil alan çoxlu iranlı tələbələr var idi ki, onlar varlı şəxslərin uşaqları idilər və bz şəxsi vəsaitləri hesabına təhsil alırdılar.
"Maarif əncüməni"nin qarşısında duran mühüm işlərdən biri də Tehranda geniş siyasi bir cəmiyyət yaratmaqdan, ən vətənpərvər və hazırlıqlı ziyalıları oraya toplamaqdan ibarət idi. Bu cəmiyyət ölkənin siyasi və iqtisadi məsələləri haqqında tam azad surətdə aydın və ardıcıl izahat işi aparmaqla geniş əhali kütləsinin oyanmasına, ölkə işlərində onların iştirak etmələrinə imkan və şərait yaratmalı idi. Lakin Əminddövlənin hakimiyyətdən kənar edilməsi "Maarif əncüməni" üzvlərinə siyasi cəmiyyət yaratmağa imkan vermədi, əncümənin özü də fəaliyyətini məhdudlaşdırmalı oldu.
Kənarmeşə
Kənarmeşə (əvvəlki adı: Kənarəmeşə) — Azərbaycan Respublikasının Lənkəran rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı ilə Lənkəran rayonunun Aşağı Nüvədi qəsəbə inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Kənarmeşə kəndi Kənarmeşə kəndi adlandırılmışdır.
Tarixi
Kəndin hazırkı inzibati-ərazi dairəsinin formalaşması XVIII əsrin ortalarına təsadüf edir.
XVIII əsrin ortalrında İranda Nadir şahın  ölümündən sonra onun siyasi təqibə məruz qalmış tərəfdarlarından olan, əslən  Ənzəli talışı olan şiə müsəlmanı və  Aqqaşi (və ya Ağası) adlı ruhani və onun ailəsi Xəzər dənizi vasitəsi ilə yaşadığı yerdən uzaqlaşaraq  kəndin Qərb hissəsidə məskən salmaqla bu yerlərin ilk sivil sakinlərindən olmuşdur. Daha sonra Ağasının ilk oğlunun adı olan Bağırın adından Bağırovlar kimi adlandırılmışdır. Bağırovlar ailəsi kənddə əkinçiliyin əsasını qoymuşdur. Kənd icmasının əsasını qoymuş ilk oturaq ailə də bu ailə olmuşdur.İlkin məskunlaşmadan sonra Qarabağdan,Ərdəbildən,Ənzəlidən və digər İran ərazilərindən müxtəlif insanlar kəndə köçmüşdür.Kəndə köçən əksər nəsillər talışlar olsada, Qarabağdan köçən insanlar sonradan talışlaşmışlar.
1943-cü ildə Tehran konfransına geden zaman İ.Stalin qatarla dəniz kənarından keçərkən dənizin gözəl olduğunu görür və burada meşə zolağı olduğu təqdirdə çox gözəl istirahət məkanı ola biləcəyini qeyd etmişdir və meşə zolağı Kənarmeşənin 2 hissəsində salınır. Burada 80-ci illərdə artıq məktəbli düşərgələri fəaliyyətdə olur. Artıq günümüzdə bu istirahət mərkəzinin bəzi qalıqları qalıb.
Coğrafiyası və iqlimi
Lənkəran ovalığının şərqində Xəzər dənizi sahilində yerləşən kənd digər Xəzərsahili Lənkəran kəndlərinə nisbətən Xəzərdən 7-10 metr hündürlükdə yerləşir. Kənarmeşə kəndi şimaldan Lənkəranın Şilim, qərbdən və cənub-qərbdən Seyidəkəran, cənubdan Vel, Xolmili kəndləri, şərqdən isə Xəzər dənizi ilə həmsərhəddir.
Kənd rütubətli subtropik ərazidə yerləşir.Yayda havalar isti keçsədə kənddə salınan süni meşələr kəndi yay aylarında dincəlmək üçün əlverişli edir.Kəndin Xəzərsahilindən dəmiryolu xətti keçir.
Kənd əkinə əlverişli tam düzənlik ərazidə yerləşir. Hazırda kəndin təbii meşə zolağı yoxdur. Yalnız dəniz sahilinə yaxın yerdə süni meşə zolağı salınmışdır. Kəndin iqlımi çox rütubətlidir. Kəndin qışı mülayim və yağmurlu keçir. Yayda havalar isti keçir.
Əhalisi
14 may — 17 dekabr 1886-cı ildə ailələr üzrə aparılmış siyahıyaalmaya əsasən Bakı quberniyası, Lənkəran qəzası, Lənkəran şöbəsi, Seyidəkəran kənd cəmiyyəti tərkibinə daxil olan Kənarəmeşə kəndində 25 evdə şiə etiqadlı müsəlman talışlardan ibarət 177 nəfər (93 nəfəri kişilər, 84 nəfəri qadınlar) əhali yaşayırdı.
1 yanvar 1914-cü il tarixinə olan məlumata əsasən Bakı quberniyasının Lənkəran qəzasının Kənarəmeşə kəndində əsasən etnik talışlardan ibarət hər iki cinsdən toplam 950 nəfər əhali yaşayırdı.
Hazırda kənd əhalisinin əksəriyyətini talışlar və onların törəmələri təşkil edir. Lakin kənd Cənub tərəfdən gələn tranzit yolun üstündə yerləşdiyi üçün vaxtaşırı olaraq Kənarmeşə kəndində müxtəlif xalqların nümayəndələri də məskən salmış və sonralar yerli talışlarla asimiliyasiya olmuşlar.
Kənddə aşağıdakı əsas soyadlar məskunlaşıb: Bağırovlar,Əkbərovlar,Həsənovlar,Hüseynovlar,İbrahimovlar,Qasımovlar,Qəmbərovlar,Babayevlər və digərləri
Din
Kəndin əhalisini əsasən şiə müsəlmanları təşkil edir.Kənddə məhərrəmlik ayı hər il mütəmadi qeyd olunsada kəndin əhalisi kəskin dindar deyil.Kənddə 2 məscid fəaliyyət göstərir.
Kənarmeşə məscidi - Kəndin əsas məscidi sayılır.Son 30 ildə yenidən inşaa edilib.
İqtisadiyyatı
Torpağı çox məhsuldardır. Qədimdə ərazinin əsasən kolluqlar,bataqlıqlar və ağaclıqlardan ibarət olması ilk vaxtlar bu yerlərin insanlarına geniş formada əkinçiliklə məşğul olmağa imkan vermirdi. Əksər kənd sakinləri Xəzər dənizinin balıq ehtiyatlarından istifadə etməklə və ovçuluqla  dolanırdı. Daha sonrakı dövrlərdə kənd əhalisi əsasən balıqçılıqla və çəltik becərməklə məşğul olmuşlar. Bundan əlavə, kənd camaatı bostançılıq və çöl quşlarının ovçuluğu ilə də məşğul olmuşlar. Sovet dövrünün ilk vaxtlarında da belə davam etmişdir. Lakin XX əsrin 60-cı illərinin sonunda kənd əhalisi məcburən tərəvəzçiliyə cəlb edilmişdir. Nəticədə isə çəltik sahələri məhv edilmişdir.
Hal-hazırda kəndin əhalisinin bir qismi müxtəlif dövlət idarələri və digər özəl şirkətlərində əmək fəaliyyəti ilə məşğuldurlar.Əsas hissə isə kənd təssərüfatı ilə məşğuldur. Burada başlıca sahə sitrus bitkilərinin yetişdirilməsidir(əsasən limon).Bundan əlavə kənddə xiyar və lobya yetişdirilməsi olduqca geniş yayılmışdır. Kənddə balıqçılıq tədricən yox olmağa meyillidir. Kəndin iqliminin uyğunluğu kənddə kivi yetişdirilməsinə də şərait yaradır,ancaq bu sahə kütləvi yox sadəcə istehlak məqsədilə mövcuddur.
Təhsil
Kənddə ilk məktəb 1933-cü ildə yaradılmış və yaradılan məktəb kənd əhalisinin öz səyi,büdcəsi və əmlakı hesabına tikilmişdir.1976-cı ildə Sovet hakimiyyəti tərəfindən məktəb tikilmiş  və istismara verilmişdir.Məktəbin tikintisindən hardasa yarım əsr keçməsinə baxmayaraq məktəb əsaslı təmir olunmadığına görə yararsız vəziyyətdədir.
Koriolis qüvvəsi
Yer Günəş ətrafında hərəkətlə yanaşı öz oxu ətrafında da fırlandığından, ona fırlanan sistem kimi baxa bilərik. Belə olduqda Yer üzərində hərəkət edən bütün cisimlərə Koriolis qüvvəsi təsir göstərməli və bu təsirlərin nəticəsi müşahidə edilmələdir. Müşahidələr göstəmişdir ki, həyatda Koriolis qüvvəsi təsir göstərir və bu təsirlərin nəticəsi müşahidə olunur. Çaylar cənub yarımkürəsində cənuba, şimal yarımkürəsində isə şimala axdığından çayın axını istiqamətində baxdıqda cənub yarımkürəsində sol , şimal yarımkürəsində isə sağ sahillərinin nisbətən çox yuyulub aparılması ( bu hadisə Bera qanunu adlanır ) Koriolis qüvvəsini təsiri ilə izah olunur. Qatarların hərəkət istiqamətində qütblərə doğru baxdıqda şimalda sağ, cənubda isə sol relslərin daha çox yeyilməsi də Koriolis qüvvəsinin təsiri ilə əlaqədardır.
Koriolis qüvvəsinin təsiri ilə şimal yarımkürəsində şərqə, cənub yarımkürəsində qərbə doğru meyl edir. Mərmi meridian üzrə cənuba doğru hərəkət etdikdə isə əksinə olacaq. Ekvator boyu qərbə doğru hərəkət edən mərmi Koriolis qüvvəsinin təsiri ilə Yerə sıxıldığı halda, şərqə doğru hərəkət zamanı Yerdən uzaqlaşır.
Rəqqasın rəqs müstəvisinə Koriolis qüvvəsini təsiri elm tarixində mühüm rol oynamışdır. Fransız alimi Fuko 1851-ci ildə uzunluğu 67 m olan riyazi rəqqasla təcrübə apararaq Koriolis qüvvəsinin təsirini nümayiş etdirməklə eyni zamanda Yerin öz oxu ətrafında fırlandığını praktik olaraq təsdiq etmişdir .Fuko, zaman keçdikcə rəqqasın rəqs müstəvisinin Yerin fırlanma istiqamətinin əksinə doğru döndüyünü müşahidə etmişdir .Fuko rəqqasına oxşar rəqqas Leninqrad şəhərində İsaaki kilsəsində saxlanılır. Uzunluğu 98 m olan bu rəqqas vasitəsilə qısa müddətdə rəqs müstəvisinin dönməsini müşahidə etmək olar. Bu məqsədlə rəqqası müəyyən bir müstəvi üzrə rəqsə gətirib, həmin müstəvidən bir qədər kənara taxta parçası qoyurlar. Müəyyən vaxt keçdikdən sonra rəqqasın rəqs müstəvisi dönür və yolunda olan taxta parçasına toxunaraq onu itələyir.
Polypterus palmas
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Yayın bir günündə (film, 1979)
Məzmun
Film dəcəl, sözə qulaq asmayan oğlan, onun təbiətə laqeyd münasibəti haqqındadır. Lakin burada göstərilir ki, nəhayət oğlan səhv iş gördüyünü başa düşür və dəyişilir.
Film haqqında
Kukla filmidir.
Gördəst xalçaları
Gördəst xalçaları — Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid Azərbaycan xalçaları.Təbriz xalçaçılıq məktəbi Azərbaycanın ən qədim və məşhur xalçaçılıq məktəbidir, Təbriz, Ərdəbil, Marağa, Mərənd, Maku, Xoy, Urmiya, Zəncan, Qərəcə, Heris, Sərab, Əhmədabad, Miriş, Əhər, Salmas, Görəvan, Sennə, Qaradağ və başqa xalça məntəqələrini əhatə edir. Bu ərazidə yaşamış türk dilli tayfalar hələ qədimdən xalçaçılığın yaranması və inkişafında mühüm rol oynamış, müxtəlif dövrlərdə Iran xalça sənətinin təşəkkülünə ciddi təsir göstərmişlər. Orta əsrlərdə Şərqin ən mühüm ticarət mərkəzlərindən və zəngin şəhərlərindən olan eləcə də Avropa ilə ticarət əlaqələri xalçaçılıq sənətinin sürətli inkişafına səbəb olmuşdur.
Təbriz xalçaçılıq sənəti
Təbrizdə “Dörd fəsil” ənənəvi təsvirli xalçalar istehsal olunurdu (Ilin dörd fəsli). Bu xalçalarda mövzu dəyişməz olaraq qalırdı, kompozisiya isə rəssasmın zövqü və baxışlarına uyğun dəyişirdi. Kompozisiyasına görə orta sahə hər biri ilin bir fəslini simvolizə edərək ənənəvi dörd yerə ayrılır. Xalçaların ən dəyərlisi onun ilmələrinin həm sayca, həm də çalarca zəngin olmasıdır ki, bu sahədə Təbriz xalçaları birinciliyini bu günə qədər qoruyub saxlayır.