cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Andrey Lunin
Dnepr
2016-cı ilin yayında gənclər idman məktəbini bitirdikdən sonra Dneprin eyniadlı klubunun ehtiyat komandasında oynadı. İlk dəfə əsas komandanın heyətində Lunin 17 yaşında start heyət oyunçusu olaraq 16 oktyabr 2016-cı il tarixində Ukrayna Premyer Liqasında Lvovun Karpatı klubu ilə matçda çıxdı. Mövsümün qalan hissəsində klubun liqada və klub yarışlarında cəmi 25 matçda oynamasına baxmayaraq ilk seçim qapıçısı idi, lakin mövsümün sonunda maliyyə pozuntuları səbəbindən Dnepr birbaşa Ukrayna İkinci liqasına (futbolun üçüncü səviyyəsi) düşdü və Luninin də daxil olduğu bir çox oyunçunun klubdan ayrılmasına icazə verildi.
Polygon (veb-sayt)
Polygon — xəbərlər, gözdən keçirmələr və videolar paylaşan videooyunlar üzrə ixtisaslaşmış ABŞ saytı. 2012-ci ildə "Vox Media" şirkətinin üçüncü mülkiyyəti olaraq fəaliyyətə başlayan "Polygon" oyunlar haqda yox, oyunları hazırlayanlar haqda məqalələr paylaşaraq rəqiblərindən fərqlənməyə çalışırdı. Onlar həmçinin içərisində video məzmunu olan lonqrid jurnalabənzər bədii məqalələr hazırlayırdılar və oyun yeniləndikcə rəylərini dəyişdirirdilər.
Saytın istehsal prosesi 10 ay davam etmişdir və onun 16 nəfərli işçi heyətində "Joystiq", "Kotaku" və "The Escapist" saytlarının baş redaktorlarını da ehtiva edirdi. Saytın dizaynı HTML5 adaptiv standartlarla hazırlanmışdı və çəhrayı rəng çertyojuna malik idi. Saytın reklamları müəyyən məzmunlu qurumların birbaşa sponsorluqlarına əsaslanırdı. "Vox Media" şirkəti saytın hazırlanması barədə bir sənədli film seriyası istehsal etmişdir.
Tarix
Videooyun mədəniyyəti üzrə ixtisaslaşmış "Polygon" bloqu 24 oktyabr 2012-ci ildə "Vox Media" şirkətinin üçüncü mülkiyyəti olaraq fəaliyyətə başlamışdır. Saytı texnologiya üzrə ixtisaslaşmış və 2011-ci ildə "SB Nation" idman bloqunun bir genişləməsi olaraq fəaliyyətə başlamış "The Verge" bloqunun əsasında yaradılmışdır. 2011-ci ilin əvvəllərində "Vox Media" şirkətinin baş icraçı direktoru Cim Bankoff videooyunlar üzrə ixtisaslaşmış bir sayt qurmaq barədə danışmq üçün "Joystiq" videooyun bloqunun baş redaktoru Kristofer Qrant ilə əlaqə qurmuşdur. Bankoff videooyunların "Vox Media" şirkətinə uyğun bir bazar hesab edirdi, çünki "Vox Media" saytları 18–49 yaş demoqrafikinin üzvlərini cəlb edirdi. O, mobil və sosial şəbəkə oyunları kateqoriyalarını nəzərdən keçirərək videooyunları genişlənən bir bazar olaraq görmüşdür. "Forbes" jurnalı Bankoffun təklifini məzmun fermaları və yox olan çap publikasiyalarının dövründə “onlayn jurnalistikaya ciddi təəhhüd” kimi təsvir etmişdir, ancaq Qrant Bankoffa güvənməmiş və onun təklifini rədd etmişdir. "Vox Media" şirkətinin "The Verge" saytının inkişafında göstərdiyi səyləri, onların verilənlər bazasının idarəetmə sistemini, eləcə də onların paylaşdıqları məzmunların və əldə edikləri sponsorluqları gördükdən sonra Qrant fikrini dəyişmiş və Bankoffla danışıqları davam etdirmişdir. Qrant yeni qurulacaq saytın "GameSpot" və "IGN" kimi videooyun mədəniyyəti üzrə ixtisaslaşmış ən böyük saytlarla rəqabət aparmasını, ancaq hələ də lonqrid "jurnalabənzər jurnalistika"ya rəhbərlik etməyi arzulayırdı. Saytın “videooyun jurnalistikasını yenidən xarakterizə etmək” cəhdinin bir parçası olaraq "Vox Media" saytın təsis edilməsi barədə "Sıfırlamağa basın" adlı 13 hissəli bir sənədli film seriyası hazırlamışdır.
"Forbes" jurnalı "Polygon" saytının orijinal 16 nəfərlik işçi heyətini üç fərqli rəqib videooyun bloqlarının baş redaktorlarını ehtiva etdiyinə görə “ulduzlarla örtülmüş” kimi təsvir etmişdir. 2012-ci ilin yanvar ayında Qrant "Joystiq" saytını tərk etmiş və diqqətini tamamilə "Polygon" saytına cəmləşdirmişdir. O, özü ilə birlikdə "Kotaku" saytının və "The Escapist" jurnalının baş redaktorlarını Brayn Kresente və Russ Pittsi gətirmişdir. Digər heyət üzvlərinə "Joystiq" saytının idarəedici redaktoru Castin MakElroy, eləcə də həftəsonu redaktoru Qriffin MakElroy və "UGO", "IGN", "MTV", "VideoGamer.com" və "1UP.com" saytlarının redaktorları daxil idi. Ben Kuçera 2013-cü ilin noyabr ayında "The Penny Arcade Report" veb-komiks layihəsi ləğv edildikdən sonra "Polygon" saytının redaktor heyətinə qoşulmuşdur. "Vox Media" şirkətinin baş qərargahları Nyu-York və Vaşinqton şəhərlərində yerləşməsinə baxmayaraq, "Polygon" komandası Filadelfiya, Qərbi Virciniya, San-Fransisko, Sidney, London və Ostin kimi bir-birlərində ayrı yerlərdə fəaliyyət göstərir. Saytın hazırlanma prosesi 10 ay davam etmişdir. Bu dövrdə qurucu heyət saytın adını, paylaşacaqları məzmunu və gözdən keçirmə balının şkalasını müəyyən etmişdir. "Polygon" heyəti ilkin fəaliyyətlərinə 2012-ci ilin fevral "The Verge" saytında "Vox Games" adı altında başlamışdır. Bu vəziyyət həmin ilin oktyabr ayına qədər davam etmişdir. Saytın adı 2012-ci ilin aprel ayında "PAX East" tədbirindəki panellərində bəyan edilmişdir. Saytın adı poliqonlara “videooyunların başlıca təməlqoyma bloku”na istinad edir.
2013-cü ilin axırlarında gerçəkləşən maliyyələşdirmənin ikinci turunda yetərli pul əldə etdikdən sonra "Vox Media" şirkəti saytın “jurnal nəşri qədər televiziya proqramı” hiss verməsi üçün video məhsuluna daha çox pul yatıracaqlarını açıqlamışdır. "Polygon" 2014-cü ilin iyun ayında daha az funksiyanın fəaliyyət göstərəcəyini açıqlamışdır. Buna səbəb saytın video rejissoru və video dizayneri olan Russ Pittsin saytı tərk etməsi idi. 2015-ci ildə "Polygon" saytı "The Mary Sue" təsisçisi Suzanna Polonu işə almışdır. Bundan sonra sayt videooyunlardan başqa populyar mədəniyyət və əyləncə sektorunu əhatə etməyə başlamışdır. "GamesIndustry" saytı bu hadisəni “Gamergate qalmaqalı zamanı videooyun və texnologiya sahəsində tərəqqipərvər, feminist prinsipləri qəbul etmək istiqamətində dəyişən mədəni həssaslıq yaratmışdır” deyə qiymətləndirmişdir.
"Vox Media" şirkəti daha sonra müəyyən videooyunlara özəl bir neçə sayt yaratmışdır. Bu saytların redaktor heyəti "Polygon" və "SB Nation" saytlarından gəlirdi. 2016-cı ilin mart ayında "League of Legends" kiberidmanı üçün nəzərdə tutulmuş "The Rift Herald" və "Dota 2" kiberidmanı üçün nəzərdə tutulmuş "The Flying Courier", 2017-ci ilin iyun ayında isə "Overwatch" kiberidmanı "Heroes Never Die" saytı fəaliyyətə başlamışdır. 2017-ci ilin iyul ayında Brayn Kresente "Rolling Stone" saytı olan "Glixel" üçün "Polygon" saytını tərk etmiş, Kris Plante isə onun yerini almışdır. 2017-ci ilin avqust ayında "Polygon" saytının video prodüseri Nik Robinson barəsindəki münasib olmayan onlayn seksual təxərrüş iddialarının gərgin vəziyyət yaratmasından sonra o, saytı tərk etməli olmuşdur.
Məzmun
"Polygon" saytı videooyunlar barədə xəbərlər, gözdən keçirmələr və videolar paylaşır. "Polygon" oyunlar haqda yox, oyunları hazırlayanlar haqda məqalələr paylaşaraq rəqiblərindən fərqlənməyə çalışırdı. "Polygon" hər həftə lonqrid formasında hazırlanmış məqalələr paylaşmağı planlaşdırırdı. Onlar həmçinin müəyyən bir oyun yeniləndikcə ona verdikləri rəyləri dəyişdirmək qərarına gəlmişdilər. Sayt "The Last of Us" videooyununa verdiyi aşağı gözdən keçirmə xalına görə tənqid olunmuşdur. Buna baxmayaraq, "Polygon" oyunun yenidən işlənmiş buraxılışına yüksək gözdən keçirmə xalı vermişdir. Oyunların satışa çıxarılmazdan əvvəlki və sonrakı keyfiyyətini nəzərə alan sayt buraxılış-əvvəli gözdın keçirmələri “müvəqqəti” kateqoriyası altında paylaşır. 2018-ci ilin sentyabr ayından başlayaraq sayt təqnidçilərinə daha çox azadlıq vermək üçün gözdən keçirmələrdəki xal sistemini ləğv etmiş, onun yerinə “Polygon tövsiyə edir” sistemini gətirmişdir. Tövsiyə edilən bu videooyunlar saytın “Polygon əsasları” adlı siyahısıma yerləşdirilir. Bu siyahıda saytın hər kəsin oynamalı olduğunu düşündüyü videooyunlar mövcud olur.
"Polygon" saytının videooyun istehsalına ayırdığı diqqəti 2013-cü ilin axırlarında daha da genişlənmiş, 2014-cü ilin ortalarında isə video heyətinin itirilməsi və redaktor heyətinin daha az "jurnalabənzər" məqalələr hazırlamağa son qoymaq barədə aldığı qərar ilə zəifləmişdir. 2015-ci ildən etibarən sayt sadəcə videooyunları yox, populyar mədəniyyəti də əhatə etməyə başlamışdır. "Polygon" saytının "Minimap" podkastı iTunes mediapleyerində 2015-ci ilin ən yaxşılarından biri olmuş, "New York" jurnalı isə saytın "Car Boys"  vebserialını tərifləmişdir.
Saytın flaqman podkastı olan "The Polygon Show" 2017-ci ildə fəaliyyətə başlamışdır. Podkastda videooyunlar və videooyun mədəniyyəti barədə müzakirələr aparılır. 2018-ci ildə podkast "The Daily Dot" saytının tərtib etdiyi “hər bir videooyun əbləhinin bilməli olduğu 10 videooyun podkastı” siyahısına daxil edilmişdir. 2018-ci ilin may ayında "Polygon" "YouTube" saytında "Brand Slam" adlı bir seriyaya başlamışdır. Burada marka talismanları bir-birləriylə vuruşurlar.
Dizayn
Sayt çəhrayı rəng çertyojundan istifadə edir və dizaynı "The Verge" jurnalının dizaynına bənzəyir. Sayt HTML5 standartlarından istifadə etmək üçün proqramlaşdırılmışdır və kompüter, planşet, eləcə də smartfon ekranlarına uyğunlaşmağı üçün adaptiv dizayna malikdir. Bu, ayrı bir mobil versiyaya ehtiyac duymamaq üçün edilmişdi. Saytın lonqrid jurnalistikası mobil platformalar üçün optimallaşdırılmışdı.
Biznes
Sayt onlayn reklamçılığın “birbaşa məzmun sponsorluğu” modelindən istifadə edir. "Forbes" jurnalı "Vox Media" şirkətinin məzmun fermalarından və xəbər toplayıcısı taktikalarından qaçınmasının, həmçinin icmalar qurmağa göstərdiyi marağın dövründə “jurnal reklamçıları” üçün arzuolunan olduğunu yazmışdır. Sayt özünün lonqrid formasındakı jurnalistikası yüksək keyfiyyətli məzmun hazırladığı sübut etmək üçün reklamçılara nümayiş etdirirdi. Saytın maliyyələşdirici sponsorlarına "Geico", "Sony" və "Unilever" daxildir.
2014-cü ilin iyun ayında "Comscore" tərəfindən verilən məlumata görə "Polygon" ən çox ziyarət edilən dördüncü videooyun saytıdır.
Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı
Milli Suverenlik və Uşaq Bayramı — Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 23 aprel 1920 tarixindəki açılışının il dönümündə Türkiyə və Şimali Kipr Türk Respublikasında qeyd olunan rəsmi milli bayram.
Türkiyə Respublikasının ilk milli bayramıdır.
NGC 6629
NGC 6629, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış planetar dumanlıqdır. Göy üzündə Oxatan bürcü istiqamətində yerləşir. PN tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
İdilliya
İdilliya ( – «kiçik şəkil», – «şəkil» sözünün kiçiltməsi) — ilk növbədə qədim Romada kənd həyatı mövzusunda kiçik şeir. Sonralar Bizansda εἰδύλλιον sözü sxoliastlar tərəfindən istifadə edilmiş və onlar Teokritin yazılarından bəzi hissələri şərh etmişlər.
Tarixi və ədəbi baxımdan "idilliya" termininin mənası əsasən "pastoral" və "bukolika" ilə kəsişir. Buradakı fərq "idilliya"nın çoban həyatı ilə məhdudlaşmayan, pastoral janrın ayrıca poetik əsəri adlandırılmasında özünü göstərir. Müasir dövrdə bu dar məna bulanıqlaşır və bir-birini sevən cütlüyün dinc həyatından (Qoqolun "Qədim torpaq sahibləri" əsəri) və ya ümumiyyətlə kəndli deyil, dinc patriarxal həyatından bəhs edən əsərlər çox vaxt idilliya adlanır.
Sergey Platonov
Sergey Platonov  — rus və sovet tarixçisi, müəllim. 1909-cu il dekabrın 5-dən Sankt-Peterburq Elmlər Akademiyasının Tarix-filologiya şöbəsində müxbir üzvü, 3 aprel 1920-ci ildən Rusiya Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü.
Uşaqlıq və gənclik illəri
S. F Platonov 16 (28) iyun 1860-cı ildə Çerniqovda anadan olub. O, Çerniqov quberniya mətbəəsinin rəhbəri Fyodor Platonoviç Platonov və həyat yoldaşı Kleopatra Aleksandrovnanın (qızlıq soyadı Xrisanfova) ailəsində yeganə uşaq idi. 1869-cu ildə valideynlər — doğma moskvalılar Sankt-Peterburqa köçdülər, burada gələcək tarixçinin atası Daxili İşlər Nazirliyinin mətbəəsinin müdiri vəzifəsinə qədər yüksəldi və zadəgan titulu aldı. Sankt-Peterburqda Sergey Platonov F. F Bıçkovun şəxsi gimnaziyasında təhsil alırdı. Gənc məktəbli tətilini Sankt-Peterburqun kənarındakı Moskva qohumlarının evində keçirib. Ömrünün on yeddinci ilində uzun müddət tif xəstəliyindən ağır xəstə idi. Gənc Platonovun demək olar ki, ilk oxuduğu kitab atasının ona hədiyyə etdiyi N. M. Karamzinin "Rusiya dövlətinin tarixi" kitabı olub.
Universitet illəri
18 yaşında Platonov Sankt-Peterburq Universitetinə daxil olur. Tarix-filologiya fakültəsində oxuyarkən müəllimlər K. N Bestujev-Ryumin, V. İ Sergeeviç və V. Q Vasilevskinin mühazirələri onu valeh etdi. Bu, gələcək alimin fəaliyyət sahəsinin son seçimini müəyyənləşdirdi. Bestujev-Ryuminin himayəsi altında S. Platonov universiteti bitirdikdən sonra 1882-ci ildə dissertasiyasının müdafiəsinə hazırlaşmaq üçün kafedrada qalıb. Tədqiqat obyekti kimi o, Ruriklər sülaləsindən olan padşahların hakimiyyətinin kəsildiyi, ölkənin çətin iqtisadi vəziyyətə düşdüyü Çətinliklər Zamanını (1598–1613) seçmək qərarına gəldi. Gələcək tarixçi Platonov vicdanla işləmişdir: namizədlik dissertasiyasını hazırlamaq üçün qədim rus ədəbiyyatının 60-dan çox əsərindən istifadə etmişdir və tədqiqatın ümumi müddəti 8 il olmuşdur. Lazımi sənədləri öyrənmək üçün o, Moskva, Sankt-Peterburq, Kiyev, Kazan şəhərlərində 21 arxivə baş çəkmiş, 4 monastırın və Trinity-Sergius Lavranın sərvətlərinə baxış keçirmişdir. 1888-ci ildə o, magistr dərəcəsini uğurla müdafiə etdi, bu da Sergey Fedoroviçə Privatdozent, bir il sonra isə universitetin professoru vəzifəsini almağa imkan verdi. Onun magistratura monoqrafiyası çap olunduqdan sonra Rusiya Elmlər Akademiyasının Rusiya tarixinə dair görkəmli işlərinə görə verilən Uvarov mükafatına layiq görülüb.
Tədris fəaliyyəti və tədqiqat işi
Universiteti bitirdikdən sonra tarixçi Sergey Platonov 40 ildən çox davam edən pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmağa başladı. Əvvəlcə orta məktəb müəllimi idi. 1909-cu ildə Platonov tarix üzrə məktəb dərsliyi nəşr etdi. 23 yaşında alim Bestujev kurslarında mühazirə oxumağa başladı. Bu, Rusiyada qadınlar üçün ilk ali təhsil müəssisələrindən biri idi. Sergey Fedoroviç də Puşkin adına liseydə çalışıb, 1890-cı ildən Peterburq Universitetinin professoru, 1901–1905-ci illərdə. — onun dekanı. Onun hazırladığı tarix kursları digər təhsil müəssisələrində oxunurdu. 1903-cü ildən Ali Pedaqoji Qadınlar İnstitutunda dərs deyir. Sonradan Sergey Fedoroviç onun direktoru oldu. Onun rəhbərliyi altında bu müəssisə uşaq bağçası, gimnaziya, hazırlıq sinfi və 2 fakültədən ibarət institutdan ibarət bütöv bir kompleksə çevrildi. Sergey Fedoroviç pedaqoji fəaliyyətlə bərabər elmi-tədqiqat işləri də aparırdı. Doktorluq dissertasiyasının bir hissəsi olan ilk nəşrində o, Çətinliklər dövründə vətəndaş qarşıdurmalarının səbəblərini və onların aradan qaldırılması üsullarını axtarırdı. Rus tarixçisi Platonovun məziyyəti ondan ibarətdir ki, o, nəinki arxiv materiallarını hərtərəfli öyrənib, həm də bir çox qiymətli ilkin mənbələri nəşr etdirib. 1894-cü ildə Sergey Fedoroviç Arxeoqrafiya Komissiyasının üzvlərindən biri oldu, daha sonra Ümumrusiya Arxeoloji Konqreslərində iştirak etdi. Tarixçi Platonovun əsərləri ona bu illərdə tədris və elmi dairələrdə geniş şöhrət qazandırdı. Müxtəlif şəhərlərdə fəaliyyət göstərən elmi və tarixi cəmiyyətlərə üzv seçilir. Onun elmi fəaliyyətinin ən böyük fəaliyyəti XX əsrin 20-ci illərinə təsadüf edir. 1920-ci ildə Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki, 1925-ci ildə Elmlər Akademiyası Kitabxanasının direktoru, 1929-cu ildə isə SSRİ Elmlər Akademiyasının humanitar elmlər bölməsinin katibi vəzifəsinə təyin edilib. Bundan əlavə, o, Rusiya Arxeologiya Cəmiyyətində rus və slavyan arxeologiyası şöbəsinin müdiri və çoxsaylı cəmiyyətlərin (Köhnə Peterburq, Puşkin guşəsi, qədim yazı həvəskarları və s.) sədri vəzifələrində çalışmışdır. 1920-ci illərdə o, nəinki çox işləyir, həm də səyahət edirdi. Sergey Fedoroviç Paris və Berlinə səfər etdi, burada elmi həmkarları ilə söhbət etdi. Bu zaman o, bir sıra tarixi portretlərdən ("Keçmişin şəkilləri") bir neçə kitab nəşr etdirir: "Boris Godunov". "İvan Dəhşətli". "Böyük Pyotr" və s. Rusiyanın şimalına səfərindən sonra Platonov bu regionun keçmişi və inkişafı haqqında bir sıra məqalələr, habelə XVI–XVII əsrlərdə ölkənin Qərbi Avropa dövlətləri, Moskva və Qərblə ilk əlaqələrindən bəhs edən kitab nəşr etdirmişdir. Bu illərdə Sergey Fyodoroviç də 2 hissədən ibarət "Rusiyanın tarixi" əsəri üzərində işə başlamış, lakin siyasi təqiblərə görə onu başa çatdıra bilməmişdir.
Həbs, həbsxana, sürgün
1930-cu il yanvarın 12-nə keçən gecə S. F Platonov kiçik qızı Mariya ilə birlikdə çekist A. A Moseviç tərəfindən "aktiv antisovet fəaliyyətində və əksinqilabi təşkilatda iştirakda" şübhəli bilinərək həbs edildi. Mənzildən xaricdə istehsal olunmuş revolver, həmçinin Böyük Hersoq Konstantin Konstantinoviç və P. N Milyukovun ona ünvanlanmış məktubları aşkar edilib. Tarixçi SSRİ-də sovet hakimiyyətini sarsıtmaq və devirmək və monarxiyanı bərpa etmək məqsədi daşıdığı iddia edilən "Azad Rusiyanın Dirçəlişi Uğrunda Ümumxalq Mübarizə Birliyi" adlı yeraltı antisovet monarxist təşkilatı yaratmaqda ittiham olunurdu. Platonovla eyni vaxtda onun qızlarından biri Mariya da həbs olundu; 1930-cu ilin martında başqa bir qızı Nina həbs edildi. A. A Moseviçin gərgin psixoloji təsiri nəticəsində (o qeyd etdi ki, doğru ifadə hər şey aydın olan müstəntiqə deyil, tarixə lazımdır) Platonov istintaq üçün lazım olan sübutları verməyə başladı. O, xüsusilə qeyd edib:
Siyasi əqidələrimə gəldikdə, etiraf etməliyəm ki, mən monarxistəm. O, sülaləni tanıdı və saray dəstəsi b.-nin süqutuna töhfə verəndə ürəyi qırıldı. Romanovların hökmranlıq evi. İstintaq zamanı Platonov etiraf etdi ki, konstitusiya monarxiyasının başında Böyük Hersoq Andrey Vladimiroviçi görüb; Platonovun özü, müstəntiqlərin fikrincə, sui-qəsdçilər Rusiya Nazirlər Şurasının sədri vəzifəsini təyin etdilər. Platonovun həbsindən sonra bir sıra digər həbslər də baş verdi. NQÇİ-nin Leninqrad şöbəsinin uydurduğu "Azad Rusiyanın Dirçəlişi Uğrunda Ümumxalq Mübarizə Birliyinin" işinə ümumilikdə 115 nəfər cəlb edilib. Hələ Platonov həbsdə olarkən, istintaq davam edərkən SSRİ Elmlər Akademiyasından olan həmkarları 1931-ci il fevralın 2-də keçirilən növbədənkənar ümumi yığıncaqda onu SSRİ Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvləri sırasından xaric etdilər. Elmlər Akademiyasının yeni əvəzolunmaz katibi, akademik V. P Volqin akademiklər Platonov, E. V Tarle, N. P Lixaçev və M. K Lyubavskinin əksinqilabi sui-qəsddə və M. K Lyubavskinin iştirakı faktının müəyyən edildiyini elan etdi. Onların faktiki üzvlərinin tərkibindən çıxarılmasını təklif etdi. Bundan sonra Elmlər Akademiyasının prezidenti A. P Karpinski söz aldı. Onun çıxışının stenoqramı saxlanmayıb, lakin "Krasnaya qazeta" Platonov və onun həmkarlarının Akademiyadan qovulmasını isteğe bağlı adlandırdığı iddia edilən alimin "əks-inqilabi səfəri" haqqında məlumat yayıb. Yanvar/fevralın əvvəlində Leninqradda Platonov və Tarlenin məhkəməsi baş tutdu, bu məhkəmədə Platonovun azadlıqda qalan gənc həmkarları və tələbələri , bəlkə də, taleyindən qorxaraq ondan imtina etdilər. OGPU İdarə Heyətinin 8 avqust 1931-ci il tarixli qərarı ilə Platonov, 19 aydan sonra küçədəki İlkin Həbsxanada qaldı. Voinov (keçmiş Şpalernaya) və bədnam Leninqrad "Xaçları" Samarada üç il inzibati sürgünə məhkum edildi. Sürgün yerinə təkbaşına getməyi əmr etdi; həbs edilmiş və onunla eyni işdə iştirak edən qızlarına atalarını müşayiət etməyə icazə verildi. 8 avqust 1931-ci ildə qızları Mariya və Ninanın müşayiəti ilə şəhərə gəldi. Platonov qızları ilə Samara kənarındakı evdə məskunlaşıb. [Krasinskaya küçəsi, ev 21, ev qorunub saxlanmayıb]. 1933-cü il yanvarın 10-da kəskin ürək çatışmazlığından xəstəxanada vəfat etdi. Şəhər qəbiristanlığında dəfn olunub.
Tarixi konsepsiya
Platonovun fikrincə, Rusiya tarixinin gələcək əsrlər boyu xüsusiyyətlərini müəyyən edən başlanğıc nöqtəsi XV əsrin sonlarında yaranmış Moskva dövlətinin "hərbi xarakteri"dir. Hücum edən düşmənlər tərəfindən demək olar ki, eyni vaxtda üç tərəfdən mühasirəyə alınan Böyük Rus tayfası sırf hərbi təşkilatı qəbul etməyə və daim üç cəbhədə vuruşmağa məcbur oldu. Moskva dövlətinin sırf hərbi təşkilatlanması, uzun əsrlər boyu ölkənin daxili inkişafını, o cümlədən 17-ci əsrin əvvəllərinin məşhur "Problemlərini" əvvəlcədən təyin edən mülklərin əsarət altına alınması ilə nəticələndi. Mülklərin "azadlığı" 1785-ci il tarixli "Zadəganlara Nizamnamə"də son dizaynını almış zadəganların "azadlığı" ilə başladı. Mülklərin "azad edilməsi"nin son aktı 1861-ci il kəndli islahatı idi. Bununla belə, şəxsi və iqtisadi azadlıqlar əldə edən "azad edilmiş" mülklər siyasi azadlıqları gözləmirdilər ki, bu da öz ifadəsini " radikal siyasi xarakterli psixi qıcqırma"da tapıb və nəticədə " Narodnaya Volya "nın terroru ilə nəticələnib. 20-ci əsrin əvvəllərindəki inqilabi sarsıntılar.
Gəzəz
Gəzəz — İranın Ərdəbil ostanının Xalxal şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 357 nəfər yaşayır.
Gamus (Maku)
Gamus — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Maku şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 49 nəfər yaşayır (10 ailə).
Yaşamaq uğrunda mübarizə
Tarixi inkişaf
Varlıq üçün mübarizə anlayışı qədimlərə gedib çıxır: Efesli Heraklit, mübarizənin hər şeyin atası olduğunu yazdı və Aristotel "Heyvanlar Tarixi" əsərində eyni mühitlərdə məskunlaşan heyvanlar arasında rəqabət var. Yaşamaq imkanları qısalsa, oxşar növlər birlikdə mübarizə aparacaqlar. Tərcümələrdən, 9-cu əsrdə ərəb alimi Əl-Cahiz, açıq-aşkar heyvanların qidasız mövcud ola bilməyəcəyi, nə də ov heyvanının öz növbəsində ovlanması buna bənzərdir. Tanrı bəzi insanları başqaları üçün həyat səbəbi olaraq yaratdı və eyni şəkildə ikincisini də birincinin ölüm səbəbi olaraq yaratdı.
Növdaxili mübarizə
Növdaxili mübarizədə fərdlər eyni həyat şəraitinə möhtac olurlar. Bu səbəbdən də növdaxili mübarizə digər mübarizə formaları ilə müqayisədə daha kəskin gedir. Buna misal kimi şam ağaclarının işıq uğrunda mübarizəsini göstərmək olar.
Növlərarası mübarizə
Növlərarası mübarizə ayrı-ayrı növlər arasında gedir. Növlərarası mübarizəyə yırtıcı ilə şikar arasındakı münasibətləri misal göstərmək olar. Yırtıcılarda hücum üçün kəskin hücum vasitələri – iri və iti dişlər, caynaqlar, sürətli hərəkət, qoruyucu davranış formaları, şikarda isə kəskin müdafiə formaları, qoruyucu rəng, qorunmanı nümayişetdirmə və s. xüsusiyyətlər olur.
Əlverişsiz mühitlə mübarizə
Əlverişsiz mühitlə mübarizə – yaşamaq uğrunda mübarizənin üçüncü formasıdır. Orqanizmlər daim mühitin quraqlıq, nəmişlik, soyuqluq və bu kimi əlverişsiz təsirlərinə məruz qalırlar. Bu səbəbdən əlverişsiz mühitin təsirinə qarşı onlarda müxtəlif uyğunlaşmalar yaranır; məsələn, quraqlıq bitkilərində su qıtlığının qarşısının alınması üçün bəzən kök daha dərinə gedir, yarpaqlar pulcuğa və ya tikana çevrilir. Bəzi bitkilər (məsələn: sukkulentlər) isə gövdə və ya yarpaqlarına su toplayır . Ağ ayıda soyuğa uyğunlaşma ilə əlaqədar iri bədən, qalın xəz dəri və piy təbəqəsi mövcuddur. Yaşamaq uğrunda mübarizənin bütün formaları bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədardır.
Muşaşaiyyah
Muşaşaiyyah (ərəb: المشعشعية) Xuzistanın Hoveyzeh şəhərində 1435-ci ildən 1924-cü ilə qədər hökmranlıq edən şiə ərəb sülaləsi idi. İlkin başlanğıcda tayfa konfederasiyası, sonra isə tədricən qüdrətli Şiə İsmaili sülaləsinə çevrildilər. Muşaşaiyyahın müstəqilliyinə 1508-ci ildə Səfəvi şahı I İsmayıl (h. 1501-1524) tərəfindən son qoyuldu. Şah İsmayıl yeganə qanuni şiə hökmdarı olduğunu iddia etdi. Bundan sonra Muşaşaiyyah bir qayda olaraq əsrlər boyu İran hökmdarlığı altında vassal olaraq qaldı.
Elmira Axundova (siyasətçi)
Elmira Hüseyn qızı Axundova — Azərbaycan Respublikasının Xalq yazıçısı (2018), nasir, publisist, tərcüməçi, ədəbiyyatşünas, 1983-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, filologiya elmləri namizədi (1984), Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin III (2005), IV (2010) və V çağırış (2015) deputatı, Azərbaycan Respublikasının Ukraynada fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2020–2023).
Həyatı
Elmira Axundova1953-cü il mayın 26-da Moskva vilayətinin Ramensk rayonunda anadan olmuşdur. Bakı xoreoqrafiya məktəbi yanında ümumtəhsil məktəbini bitirdikdən sonra şəhər 3 saylı texniki məktəbində stenoqrafiya ixtisasına yiyələnmişdir. Sonra ADU-nun filologiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir (1976). İlk bədii tərcüməsini — Hüseyn İbrahimovun "Nəcibənin ürəyi" hekayəsini 1978-ci ildə, ilk elmi məqaləsini isə 1979-cu ildə "Literaturnıy Azerbaydjan" jurnalında çap etdirmişdir. Əmək fəaliyyətinə stenoqrafçı kimi başlamışdır (1971), sonra Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində kiçik redaktor (1977–1980) olmuşdur. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında referent, məsləhətçi işləmişdir (1980–1988). Azərbaycan EA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutunun Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsində böyük elmi işçi olmuşdur (1988–1991). "Literaturnaya qazeta"nın (1990–1998), "Azadlıq" radiostansiyasının (Münhen) Azərbaycan üzrə müxbiri (1993–2000), "Türk dünyası" jurnalının publisistika şöbəsinin müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi katibliyi heyətinə (informasiya məsələləri üzrə katib) seçilmişdir (1991). Azərbaycan Prezidenti yanında əfv komissiyasının üzvüdür (1995-ci ildən).
Hazırda Bakı Slavyan Universitetinin tərcümə nəzəriyyəsi və təcrübəsi kafedrasının dosentidir (2002-ci ildən). Onun tərtib və tərcümə etdiyi "Azərbaycanın gənc nəsri" antologiyası 1984-cü ildə "Yazıçı" nəşriyyatında kütləvi tirajla buraxılmışdır. Burada gənc Azərbaycan nasirlərinin seçmə hekayələri toplanmışdır. Son illər bədii publisistika janrında məhsuldar yaradıcılığı ilə seçilir: Rus dilində "Fərmanla əfv edilmişdir…" (2000), "Poliqrafçının ölümü" (2001), "Həqiqət anı" (2003), "Əlövsət Quliyev: o tarix yaradırdı" (2003, şərikli), "Bu bizik" (2003), "Yaşamaq əyyamı" (2003) kitabları kütləvi tirajla buraxılmışdır. Moskvada 1984-cü ilin mayında keçirilən gənc yazıçıların 8-ci Ümumittifaq müşavirəsində olmuş, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının bir sıra ədəbi tədbirlərinin təşkilati hazırlığında və keçirilməsində bilavasitə iştirak etmişdir. Xarici və rus mətbuatında müntəzəm çıxış edir.
2005, 2010 və 2015-ci illərdə Azərbaycan Milli Məclisinin üzvü seçilmişdir.
12 mart 2020-ci il Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə Elmira Hüseyn qızı Axundova Azərbaycan Respublikasının Ukraynada fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin olunub. 23 may 2023-cü il Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının Ukraynada fövqəladə və səlahiyyətli səfiri, eyni zamanda Azərbaycan Respublikasının Demokratiya və İqtisadi İnkişaf Uğrunda Təşkilat – GUAM yanında daimi nümayəndəsi vəzifələrindən geri çağırılıb.
Fəxri adları və mükafatları
Xidmətlərinə görə H. Zərdabi adına mükafata layiq görülmüş, "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir (2003).
30 oktyabr 2011-ci il tarixində "İslahatçı Gənclər" İctimai Birliyi Elmira Axundovanı hər il ənənəvi olaraq təqdim etdiyi "Xəzər" Milli Mükafatının növbəti qaliblərindən biri elan etmişdir.
25 may 2018-ci ildə Elmira Axundovaya Azərbaycan ədəbiyyatının inkişafında xidmətlərinə görə Azərbaycanın xalq yazıçısı fəxri adı verilib.
25 may 2023-cü il Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə Elmira Axundova Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi və mədəni həyatında uzunmüddətli səmərəli fəaliyyətinə görə 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilib.
Ailəsi
Ramiz Axundovun həyat yoldaşı idi.
Qiyas Məcidov
Qiyas Məcidov — Ləzgi yazıçı və dramaturqu. Dağıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Xalq yazıçısı. 1957-ci ildən SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü. .
Bioqrafiya
Qiyas Məcidov 22 mart 1911-ci ildə Axtı (indiki Dağıstanın Axtın rayonu) kəndində əməkçi miqrant ailəsində anadan olmuşdur. Kənd məktəbində təhsil almış, 1927-ci ildə komsomola daxil olmuşdur. 1929-cu ildə doqquzuncu sinfi bitirİR, sonra altı aylıq kurs keçir və ibtidai sinif müəllimi ixtisasına yiyələnir. Azərbaycan SSR Şirvan bölgəsinə işləməyə göndərilir. Sonra bir ildən çox müəllim işlədiyi Dağıstanın Gürah kəndinə gedir.
1929–1931-ci illərdə Qiyas Məcidov Mahaçqala Sənaye Texnikumunda təhsil alır. Məzun olduqdan sonra rus və ana dilləri haqqında biliklərini artırmaq üçün tərcüməçi Əlibey Fətahovun tələbəsi olaraq Daqkniqoizdatda işə düzəlir. Sonrakı illərdə Daqradioda diktor, Ləzgi proqramlarının redaktoru, daha sonra isə yarı zamanlı olaraq hərbi prokurorluğun əməkdaşı olur.
1939–1941-ci illərdə Ədəbiyyat İnstitutunda qiyabi təhsil alır. Müharibə başlayanda təhsilini yarımçıq saxlayır. 1942-ci ildə Qiyas Məcidov altı aylıq prokurorluq kursuna oxumağa göndərilir, sonra Qasımkənddə prokuror köməkçisi, sonra Qürah, Xiv və Axtı rayonlarında prokuror olaraq çalışır. 1944-cü ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvü olur.
1954-cü ildə sağlamlıq səbəbiylə şair təqaüdə çıxır və özünü tamamilə yazmağa həsr edir.
Yaradıcılığı
Məcidov 1929-cu ildə ilk əsərlərini yazmağa başlayır, ancaq ona şöhrət yalnız iyirmi il sonra, "Dağlarda", "Qardaşlar", "Dağlar hərəkət edir" hekayələr toplusu və "Aşıq Səid" dramı gətirir. Mecidovun ən böyük əsərləri, 19-cu əsrin sonu 20-ci əsrin əvvəllərində Dağıstanda işləyən bir rus həkimi haqqında olan "Dağlarda Sol Ürək" və Böyük Vətən müharibəsində prokurororun həyatından əks etdirən "Prokuror Əli Şahovun taleyi" romanı olur.
Əsərlərində dağlıların həyatını düzgün çatdırmaq üçün ləzgi kəndlərinə çox səyahət etmişdir.
Yəşəmi qablar
Bir neçə il davam edən təcrübələrdən sonra 1770-ci illərdə "Wedgwood" yəşəmi qabları əvvəlcə kiçik elementlər şəklində, 1780-ci illərdən etibarən isə həm də böyük güldanlar kimi satışa çıxarır. Satışa çıxdığı vaxtdan etibarən yəşəmi qablar çox məşhurlaşır və bir neçə il sonra digər dülgərlər də yəşəmi qabların yeni versiyalarını təqdim etməyə başlayırlar. XXI əsrdə "Wedgwood" yəşəmi qabların istehsalını davam etdirir. Dekor zamanı əsasən dəbli neoklassik üslub istifadə edilsə də, bəzi hallarda başqa tərzlərə də rast gəlinir. Dizayn üçün "Wedgwood" ənənəvi Staffordşir keramikası sərhədlərindən kənara çıxaraq, digər sənətkarlara da müraciət edir. Kağızdan kəsilmiş siluet portretlərinin məşhurluğu dövründə, məşhur şəxslərin yüksək keyfiyyətli portretləri ən çox tələb edilən məhsullar arasında idi. Bu müddətdə yəşəmi qablar geniş çeşiddə istehsal edilsə də, ənənəvi çay və ya yemək dəsti kimi istehsal edilmirdi. Üç ölçülü fiqurlar yalnız daha böyük qabların dekoru kimi və adətən ağ rəngdə istehsal edilir. Çay və yemək üçün nəzərdə tutulmuş ayrı-ayrı qablar içəridən şirlə örtülür.
Yəşəmi qabların orijinal reseptində gil və digər məmulatlar boya əlavə edilməklə rəngləndirilir (mənbələrdə tez-tez "boyanmış" adlandırılır); sonrakı dövrdə hazırlanmış, lakin bişirilməmiş əşyanın səthi quru anqob ilə örtülürdü və bu əşyalar yalnız yaxın baxış zamanı rəngli görünürdü. Bu qablar "düz rəngli" və ya "daldırılmış" (və ya "Daldırılmış Yəşəmi") adlandırılır. Rənglənməmiş qablar bişirmə zamanı ağ və ya sarımtıl tonlu ağ rəng alır, ağ qalması lazım olan elementlərə həm də kobalt əlavə olunur.
Yəşəmi qabların tərkibi və rəngləri
Yəşəmi qabların bişirilmiş həcmi ağ rəngdə olsa da, əsasən metallik oksid boyalarla rənglənir; onun ən yayğın rəngi solğun mavi olsa da, eyni zamanda tünd göy, yasəməni, adaçayı yaşılı (Vedcvud tərəfindən dəniz yaşılı kimi təsvir olunur), qara və sarı rənglər də istifadə olunur. Ehtimal ki, yaşıl rəng üçün xrom oksid, mavi və göy rəng üçün kobalt oksid, yasəməni rəng üçün manqan oksid, sarı rəng üçün stibium sulfat, qara rəng üçün isə dəmir oksidi istifadə edilir. Bəzən əsas hissəsi digər rənglərdə, eyni zamanda, ağ rəngdə hazırlanmış və üzəri rəngli naxışlarla bəzədilmiş yəşəmi qablara da rast gəlinir. Ən nadir rast gəlinən rəng sarı rəngdir. İri güldanlar kimi bəzi əşyaların istehsalında bir neçə rəngdən istifadə edilməsi hallarına da rast gəlinir.
Yəşəmi qabların ən erkən nümunələri tam rənglənmiş qablar olsa da, qısa müddət sonra yalnız xarici hissəsi rənglənmiş qablar daha çox istehsal edilməyə başlayır və bu qablar “daldırılmış” kimi təqdim edilir. Boyaya daldırılma texnikası ilk dəfə 1777-ci ildə tətbiq olunur, həmin ildə Vedcvud yazır ki, “kobaltın bir funtunun dəyəri 36 şillinqdir və qabın hər yerinin boyanması üçün bu çox baha qiymətə olan materialdır”. 1829-cu ildə yəşəmi qabların istehsalı demək olar ki, dayandırılır, lakin, 1844-cü ildə istehsalata yenidən start verilir. Buna baxmayaraq, 1860-cı ilə kimi sərt yəşəmi qablar istehsal edilmir. Tünd göy rəngli yəşəmi qabların ən erkən nümunələri əvvəldən mavi hazırlanmış qabların təkrar rəngə daldırılması yolu ilə əldə edilirdi. Erkən istehsalın ən gözəl sənət nümunələrində relyef işlərinin hazırlanmasında dövrün ən məşhur lapidariya ustaları birbaşa iştirak etmişlər.
Azərbaycanda qəza məktəbləri
Qəza məktəbləri — 1829-cu il nizamnaməsinə əsasən XIX əsrin 30-cu illərində Azərbaycanda ilk dünyəvi təhsil verən məktəblər.
Tarixi
Zaqafqaziyanın baş hakimi general A.P.Yermolov XMN-nə yazırdı ki, hal-hazırda Cənubi Qafqaz daxilindəki Azərbaycan xalqları ilə, həmçinin xarici qonşu hökumətlərlə saysız-hesabsız əlaqələr Azərbaycan dilini bilən bacarıqlı adamlar, təcrüməçilər olmadan mümkün deyil. Məhz bunun nəticəsi idi ki, hələ XIX əsrin əvvəllərində Tiflis Nücəba Məktəbində Azərbaycan dili də tədris edilməyə başlandı.
Admiral Mordvinovun 1816-cı il iyunun 19-da mərkəzi hökumətə müraciəti bu cəhətdən xarakterikdir. O yazırdı:
Cənubi Qafqazı gəzən general-adyutant Sipyagin yazırd:
Tiflis hərbi qubernatoru, general-adyutant Sipyagin 1827-ci ildə Cənubi Qafqazın bir sıra şəhərlərində, o cümlədən, Nuxada (indiki Şəkidə), Qazax distansiyasında, Şamaxı, Şuşa, Bakı və Qubada qəza məktəbləri açmaq fikrini irəli sürdü. Sonralar həmçinin Naxçıvan və Ordubadda da belə məktəblər açmaq zərurəti meydana çıxdı. Bu məktəblərdə yerli dillərin tədrisi, həmçinin kənd təsərrüfatı kursu və bağçılıq peşəsi öyrədilməsi də lazım bilinirdi. Məktəblərin hər birinə 2 müəllim təyin edilməsi, bunlardan baş müəllimə ildə gümüş pulla 300 manat, kiçik müəllimə isə 250 manat maaş təyin edilməsi məsləhət görülürdü.
Rusiya xalq maarif naziri Sişkov 1825-ci ilin aprelində general Yermolova göndərdiyi xüsusi məktubunda onu əmin edirdi ki, maarif və məktəb vasitəsilə yerli əhalidə Rusiyaya rəğbət oyatmaq üçün ondan asılı olan hər şeyi edəcəkdir. O, həmçinin Yermolovun məktəb üçün pul vəsaiti tələbini ödəməyi öhdəsinə götürürdü.
Bununla da, 1830-cu illərdə xalq maarifi sahəsində irəliyə doğru daha bir addım atıldı. Belə ki, 13 yanvar 1828-ci ildə Tiflis Nücəba Məktəbi gimnaziyaya çevrildi. Hərbi qulluqçular hazırlamaq məqsədi ilə 150 nəfərin təhsil alacağı kadet korpusu təsis etmək qərara alındı (gimnaziyanı bitirənlər bura daxil ola bilərdilər). Sonralar burada rus və gürcülərlə bərabər, tək-tək azərbacanlılar da oxuyurdular.
XIX əsrin 30-cu illərinə qədər xüsusi imtiyazlı məktəblərdən başqa Azərbycanda dövlət tərəfindən açılmış heç bir kütləvi xalq məktəbi yox idi. Yalnız Şuşada Bazel missionerləri tərəfindən 1827-ci ildə açılmış bir məktəb mövcud idi ki, burada əsasən alman dili tədris edilirdi. L.Modzalevski yazırdı ki, Şuşada Bazel missionerləri rus hökuməti nümayəndələrindən əvvəl özlərinin məktəblərini açmışdılar ki, burada hətta bir çox müsəlman uşaqları böyük həvəslə alman dilini öyrənirdilər.
Hökumətin məktəb açmaq niyyətini bilən yerli əhali məktəbə maddi vəsaitlə kömək etməyə hazır olduğunu bildirirdi. Hələ 1828-ci ildə şamaxılılar açılacaq məktəb üçün bina tikməyə 60 çervon və gümüş pulla 1125 manat vəsait toplamış, Cənubi Qafqazın baş hakiminə ərizə göndərərək məktəbin açılmasını sürətləndirməyi xahiş etmişdilər.
Beləliklə də, 30-cu illərin ərəfəsində Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda Avropa Rusiyasındakı məhəllə məktəbləri tipində qəza məktəbləri adı ilə tədris müəssisələri açmağın ilkin layihəsi meydana gəldi. Qafqaz Komitəsi tərəfindən tərtib edilən nizamnamə layihəsini nəzərdən keçirən Sipyagin ölkənin ehtiyaclarını nəzərə alaraq məhəllə məktəbləri deyil, birbaşa qəza məktəbi təsis etməyi lazım bildi. Bütün bunlar onunla nəticələndi ki, mərkəzi hökumət 1829-cu il avqustun 2-də Cənubi Qafqaz məktəblərinin ilk nizamnaməsini təsdiq etdi. Demək olar ki, Azərbaycanda xalq maarifı sisteminin tarixi bu nizamnamə ilə başlayır. Belə ki, bu vaxta qədər Azərbaycanda nə maarif nizamnaməsi, nə xalq maarifinin ümumi sistemi, nə müəyyən büdcəsi və nə də müvafıq orqanı vardı.
Cənubi Qafqaz məktəbləri barədə 1829-cu il nizamnaməsi mahiyyət etibarilə Rusiya gimnaziyalarının 1828-ci il 8 dekabr tarixli nizamnaməsinə uyğun idi. Cənubi Qafqaz məktəblərinin 1829-cu il nizamnaməsi ilə Azərbaycanda qəza məktəbləri adı altında ilk dövlət məktəblərinin – təhsilin əsasən rus dilində verildiyi dünyəvi təhsil müəssisələrinin əsası qoyuldu. Nizamnaməyə görə, bu məktəblərin Gəncə, Şuşa, Nuxa (Şəki), Şamaxı, Quba, Bakı, Naxçıvan və Ordubad şəhərlərində, Qazax distansiyasında açılması təsdiq edildi. Qəza məktəblərinə hər cür azad ailəyə mənsub olanların uşaqları daxil ola bilərdilər. Bu məktəblərin məqsədi yerlərdə ibtidai savadı və rus dilini yaymaq idi. İki sinifdən ibarət olan qəza məktəblərinin tədris planına şəriət, qiraət, hüsnxət, hesab, rus dili və yerli dil — Azərbaycan dili daxil idi. Qəza məktəblərinin hər birinin illik xərci əskinas ilə 380 manat olub xəzinədən ödənilirdi. İkisinifli qəza məktəblərinın hər birinə iki müəllim nəzərdə tutulmuşdu. Bunlardan biri Zaqafqaziya məktəbləri direktorunun təyinatı ilə, həm də məktəbin nəzarətçisi (müdiri) vəzifəsini yerinə yetirirdi. Digəri şəriət və Azərbaycan dili müəllimi idi.
Bakı
17 yanvar 1832-cü ildə yaradılmış, daha sonra Bakı Qəza Məktəbi şəhər məktəbinə çevrildi.
Gəncə
1833-cü il fevralın 18-də Gəncə şəhərində ilk dövlət məktəbinin əsası qoyuldu. Məktəbin tədris planına şəriət, qiraət, hüsnxətt, hesabdan ilk dörd əməliyyat, rus və Azərbaycan dilləri daxil idi. Məktəbə daxil olanlardan heç bir təxmini bilik və ya savad tələb edilmirdi. Məktəb öz hüququna görə Rusiyadakı müvafiq təhsil müəssisələrinə bərabər idi, Gəncə Qəza Məktəbi ilk dəfə 38 şagird ilə işə başlamışdı. Şagirdlərin milli tərkibi beynəlmiləl idi. Burada azərbaycanlılarla yanaşı, ruslar və digər millətlərin uşaqları da təhsil alırdılar.
Yerli əhali məktəbə rəğbət bəsləyir, maddi vəsaitlə ona kömək edirdi. 1836-cı ildə məktəbə yardım üçün gümüş pulla 991 manat, əskinas ilə 165 manat 91 qəpik vəsait toplanmışdır. 1839-cu ildə isə məktəb ianədən və qənaətdən toplanmış gümüş pulla 1.398 manat 35 qəpik, əskinas ilə 226 manat 30 qəpik fonda malik idi. Bu vəsaitin miqdarına görə Gəncə Qəza Məktəbi digər məktəblərdən irəlidə idi.
Gəncə Qəza Məktəbinin digər məktəblərdən bir fərqi və üstünlüyü də onun dövlət binasında yerləşməsi idi. 1836-cı ildə Gəncə Qəza Məktəbi üçün dövlət xəzinəsi hesabına xüsusi bina tikilməsi qərara alınmış və bu məqsədlə 7.434 manat 35 qəpik pul ayrılmışdır. Şəhərin mərkəzindəki açıqlıqda məktəb binası üçün müvafiq yer seçilmiş və 1840-cı il avqustun 20-də bina istifadəyə verilmişdir. Gəncə Qəza Məktəbi Azərbaycanda dövlət tərəfindən tikilib istifadəyə verilən ilk maarif müəssisəsi idi. Qəza rəisi məktəbin fəxri nəzarətçisi təsdiq edilmişdir. Məktəbin nəzdində kiçik kitabxana da var idi.
Azərbaycan dili və şəriət müəllimi yerli ruhanilərdən olan Molla Abdulla molla Əliməmməd oğlu idi. O, 13 il həmin məktəbdə çalışmışdı. XIX əsrin ortalarında isə Gəncə Qəza Məktəbinin Azərbaycan dili və şəriət müəllimi vəzifəsində titulyar müşavir Mirzə Ələkbər Nəzərov işləmişdir. Gəncə Qəza Məktəbinin müəllimləri içərisində M.Ş.Vazeh xüsusilə fərqlənirdi.
1835-ci ildə Zaqafqaziya məktəblərinin yeni nizamnaməsinin təsdiqindən sonra Gəncə qəza məktəbi üç sinifli olmuş, burada Azərbaycan, rus dilləri, şəriət, hesab, hüsnxətt, tarix, ədəbiyyat, coğrafiya və həndəsə fənləri tədris edilmişdir. XIX əsrin ortalarında məktəbin tədris planı müəyyən dərəcədə dəyişildi, plana bəzi yeni fənlər əlavə edildi. Məktəblərdə əməli əhəmiyyəti olan bəzi peşə, o cümlədən, hesabdarlıq, məhkəmə qaydaları, dəftərxana işləri öyrədilirdi. Məktəbin ştatı və vəsaiti də artmışdı. Gəncə Qəza Məktəbində oxuyanların sayı get-gedə artırdı. 1843-cü ildə şagirdlərin ümumi sayı 95 nəfərə, 1844-cü ildə isə 109 nəfərə çatmışdı. 1869-cu ildə bütün Zaqafqaziyada mövcud olan 13 qəza məktəbini bitirənlərin ümumi sayı 44 nəfər idi ki, bunun da 18 nəfəri Gəncə Qəza Məktəbinin payına düşürdü.
Gəncə Qəza Məktəbi 38 il fəaliyyət göstərdi. Gəncə quberniyasının təşkili və Gəncənin quberniya mərkəzi onması ilə əlaqədar Gəncə Qəza Məktəbi 1871-ci ildə gimnaziyanın təşkilinə də əsas verdi. 31 may 1872-ci il tarixli xüsusi nizamnamə ilə qəza məktəbləri şəhər məktəbi adlanan yeni tip məktəbə çevrildi. Nizamnaməyə görə, şəhər məktəbləri bir, iki, üç və dörd sinifdən ibarət ola bilərdi. Dərəcəsindən asılı olaraq, ayrı-ayrı siniflərdə təhsil müddəti müxtəlif idi. Şəhər məktəblərinin tədris planına şəriət, oxu, yazı, rus dili, hesab, təcrübi həndəsə, coğrafiya, tarix, təbiət tarixindən məlumat, fizika, rəsm, fransız dili, musiqi tədris edilir, kənd təsərrüfatı və sənət şöbələri təşkil olunurdu.
XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində təkcə Gəncə quberniyasında dünyəvi təhsil verən 159 məktəb fəaliyyət göstərirdi ki, burada 12878 şagird, o cümlədən, 2225 qız təhsil alırdı. 356 ənənəvi milli məktəbdə isə 3813 şagird təhsil alırdı.
Naxçıvan
Naxçıvan qəza məktəbi 25 mart 1837-ci ildə açılmışdır. Naxçıvan qəza məktəbi 1879-cu ilin 1 iyulundan Naxçıvan şəhər məktəbinə çevrilmişdir. Məktəbinin adı sonralar dəyişdirilmiş "Rüşdiyyə" məktəbi adlandırılmışdı. Məktəbin direktoru Xəlil ağa Hacılarov, müəllimləri Hüseyn Cavid və onun qardaşları Şeyx Məhəmməd Rasizadə və Əlirza Rasizadə, Əbdüləzim Rüstəmov, Həsən Səfərli, Ə.Qəmküsar və başqaları idilər ki, onlar da mənə "Rüşdiyyə"də dərs demişlər.
Müdiri A. Sergeyev olmuşdur. Məzunları sırasında Mirzə Əlməmməd Xəlilov (1862–1896), Mirzə Ələkbər Süleymanov (1862–1921), Ələsgər Şeyxhəsənov kimi şəxslər olmuşdur.
Nuxa
Şəki şəhərində yerləşən 5 nömrəli tam orta məktəb 1831-ci il dekabrın 30-da Şəkidə (Nuxada) rus-tatar qəza məktəbi kimi açılmış və həmin ildən fəaliyyətə başlamışdır. Yerli əhali məktəb üçün müvafiq bina ayırmış və hətta bina kirayəsi üçün vəsait toplamışdı. Nuxa (Şəki) qəza məktəbi iki sinifdən ibarət idi və burada ilk vaxtlar üç müəllim işləyirdi. Onlardan biri məktəbin müdiri, ikincisi fənn müəllimi idi, digəri isə Azərbaycan dili və şəriəti tədris edirdi. Azərbaycan dili və şəriətdən başqa digər fənləri əsasən Rusiya universitetləri və ali pedaqoji institutlarının məzunları tədris edirdilər.
1835-ci ildə Zaqafqaziya məktəblərinin yeni nizamnaməsi təsdiq edildi. Bu nizamnamə ikisinifli mövcud qəza məktəblərini üçsinifli məktəbə çevirməyi nəzərdə tuturdu. Tədris edilən fənlərin dairəsi genişləndirilirdi, Zaqafqaziyada ən çox işlədilən Azərbycan dilinin tədrisinə xüsusi diqqət verilirdi. Müəllim heyətinin tərkibi artıq beş nəfər təsdiq edilmişdi. Onlardan üçü elmi fənn müəllimləri hesab olunurdu ki, həmin müəllimlərdən biri iki yuxarı sinifdə rus dili, coğrafiya və tarix, digəri isə hesab, hüsnxət, rəsm və rəsmxət fənlərini tədris etməli, üçüncüsü isə birinci sinifdə oxu və yazı, hesabdan ilk dörd əməli öyrətməli, iki müəllim isə şəriət və dilləri tədris etməli idi. Şəki qəza məktəbində ilk məktəb kitabxanası da yaradılmışdır. Kitabxanada (1845-ci ilin məlumatına görə) 360 adda kitab və tədris vəsaiti var idi. Bu o dövr üçün çox böyük rəqəm sayılırdı.
1867-ci ildə Qafqaz və Zaqafqaziya məktəblərinin yeni nizamnaməsi qəbul edildi. Bu nizamnamə ilə qəza məktəbləri yenidən təşkil edildi. Üç əsas sinifdən əlavə hazırlıq sinifləri açıldı. İlk dəfə olaraq təhsil haqqı tətbiq olundu. Tədris planına yeni fənlər, latın və Avropa dilləri daxil edildi. Bununla da Şəki qəza məktəbinin tədris planına fransız dili əlavə olunur və digər fənlərlə yanaşı müvəffəqiyyətlə tədris edilirdi.
1833-cü ildə Nuxa (Şəki) qəza məktəbində oxuyan şagirdlərin sayı 29 (21-i tacir uşaqları), 1844-cü ildə 70 (I sinifdə 40 şagird, II sinifdə 20, III sinifdə 10 şagird), 1890-cı ildə 136, 1895-ci ildə 167 şagird təhsil alırdı. 1890-cı ilədək məktəbin cəmi 12 buraxılışı olmuşdur ki, bu müddət ərzində məktəbi 125 nəfər bitirmişdir. 1890-cı ildə 16, 1895-ci ildə isə 23 nəfər şagird məktəbdə təhsilini başa vurmuşdur.
1925–1928-ci illərdə Şəki şəhər məktəbi 5 sinifli məktəbə çevrildi. 1933-cü ildən burada şagirdlər 7 illik, 1939-cu ildən isə 8 illik təhsil almağa başladılar. 1945-ci ildən məktəb 10 illik məktəbə çevrildi. O vaxt oğlanlarla qızların təhsili ayrı- ayrılıqda həyata keçirildiyindən məktəb qız məktəbi kimi fəaliyyətini davam etdirir. Məktəbin məzunu Minayə Səmədova direktor təyin edilir. 1946–1947-ci dərs ilində qızlar məktəbi kimi fəaliyyət göstərən tədris ocağının birinci buraxılışı oldu. 17 nəfər gənc qız attestat alaraq ali məktəblərdə təhsillərini davam etdirdilər.
2011–2012-ci dərs ilində məktəbdə əsaslı təmir və tikinti işləri aparılmış, həyətində 320 şagird yerlik müasir tələblərə cavab verən idman zalı, fizika, kimya, informatika və xarici dil fənləri üçün kabinetləri olan yeni üçmərtəbəli tədris korpusu tikilmişdir.
Məzunları sırasında Mirzə Fətəli Axundzadə, Rəşid bəy Əfəndiyev, Heydər Əfəndiyev, Cəlil Hüseynov, Sabit Rəhman, Əbdüləzəl Dəmirçizadə, Əliövsət Sadıqov, Şirməmməd Hüseynov, Salman Mümtaz kimi şəxslər olmuşdur.
Şamaxı
12 may 1837-cü ildə yaranmışdır. Şamaxı Qəza Məktəbi 1874-cü ildə şəhər məktəbinə çevrildi. Məzunları sırasında Qasım bəy Hacıbababəyov da olmuşdur.
Şuşa
Məktəb Zaqafqaziya məktəblərinin 1829-cu il 2 avqust tarixli Nizanaməsinə əsasən, 1830-cu il dekabrın 30-da fəaliyyətə başlamışdı. Şuşa qəza məktəbi dövlət idarələri üçün qulluqçular, ilk növbədə isə Azərbaycan və rus dillərinə tərcüməçilər hazırlamaq məqsədilə açılmışdı. Burda təhsil alanların böyük əksəriyyəti bəy və tacir balaları idi. Məktəb Şuşada olan Bazel alman missionerlərinin Yevageli cəmiyyəti tərəfindən pulsuz olaraq bir il müddətinə verilmiş binada yerləşirdi. İki sinif otağından əlavə, burda iki müəllimin yaşaması üçün də yaxşı şərait yaradılmışdı. Məktəbin illik xərci əskinas ilə 3800 manat idi və xəzinədən ödənilirdi. Yeni bina tikmək üçün yerli əhali gümüş pulla 5235 manat 16 qəpik pul toplamışdı.
Şuşa qəza məktəbinin birinci sinfinə birinci il 19 şagird qəbul olunmuşdu. Lakin ildən-ilə şagirdlərin sayı artaraq 1833-cü ildə 27, 1834-cü ildə 44 nəfərə çatmış və ikinci sinif də açılmışdı. Rusiyadan Zaqafqaziya Məktəblər Direktorluğunun sərəncamına göndərilmiş titulyar müşavir Nikolay Mixaylovski məktəbin ilk müəllimi və ştat üzrə nəzarətçisi təyin edilmişdi. Tədris planına şəriət, qiraət, hüsnxətt, hesab, rus dili və Azərbaycan dili daxil idi. Bu fənlərlə yanaşı, kənd təsərrüfatı kursu keçilir və bağçılıq öyrədilməsi də nəzərdə tutulurdu. Açılış münasibətilə məktəbə ilk oxu üçün bəzi kitablar ianə edilmiş, bundan əlavə, Zaqafqaziya Məktəblər Direktoru Tiflis gimnaziyasından pulsuz olaraq bir sıra dərslik və tədris vəsaiti göndərmişdi. Məzunları Azərbaycan maarifinin, məktəb və mədəniyyətinin inkişafında mühüm və böyük rol oynamış Şuşa qəza məktəbi 1874-cü ilə qədər öz fəaliyyətini davam etdirmiş, yerini Şuşa şəhər məktəbinə vermişdir. Şuşa qəza məktəbində kitabxana yaradılmışdı. 1845-ci ilin məlumatına görə, məktəbin kitabxanasında 301 adda ədəbiyyat və digər tədris vəsaiti var idi. Direktoru Nikolay Mixaylovski (1930-) olmuşdur. Həsənəli xan Qaradaği bu məktəbin məzunudur.