cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manqıtlar
Tarixi
Manqıtlardan böyük bir kütlə, Kalmıklar tərəfindən 1620-ci ildə sürülüncəyə qədər Volqa və Emba arasında yüz il daha qaldı. Böyük bir bölümü Şimali Qafqaza köçdü və burada sadəcə Nogay olarak anıldı. Bir başqa qrup da Xivə xanlığına köç ətti və Amu-dərya deltasına yerləşdi. Manqıtların və bunların içindəki diğər Türk qruplarının Xarəzmə köçü ehtimalən Əbulqazi Bahadır xanın səltənəti (1642–1663) sırasında oldu. Xarəzmdə Manqıt qəbiləsi Konqratlar ilə nüfuz mücadələsinə girdi. Bu mücadələdə Xarəzm Manqıtları Mavəraünnəhirdə öz qəbilə mənsubları tərəfindən dəstəklənirdi. Bəzi başarılardan sonra 1740-cı illərdə manqıtlar konqratlara yenildilər və Xarəzmdəkİ politik nüfuzlarını qeyb etdilər. Ancak Mavəraünnəhirdəki təsirləri daha uzun sürdü. Buxara xanlığında Canoğulları xanədanından sonra Manqıt xanədanı başa keçdi. Manqıt xanları sülaləsinin rəisi Atalık Məhəmməd Rəhim idi. Rəhim və oğlu Danyal (Daniyar) Buxarada vəzirlik etmişdilər. Canoğullarından son xan olan Əbulqazi, qızını Manqıtlardan Danyalin oğlu Mir Murad Məsum Şah ilə evləndirmişdi. Beləcə manqıtlar ilə Canoğulları arasında qohumluq bağı qurulmuştu. Sülalədən Mir Murad Məsum Şahdan sonra xələfləri əmir ünvanını işlətmişdilər. Danyal, Murad Məsum Şah, Heydər, Nəsrullah, Muzaffərüddin, Əbdüləhəd və Alim xan, Buxara xanlığını idarə edən Manqıt xanlarıdır. Manqıtların Buxara xanlığı içindəki yərləşim yərləri daha ziyadə Zərəfşan vadisiydi. 1868-ci ildə Qrebenkinin Karşıda topladığı bilgilərə görə manqıtlar öz mərkəzləri olarak Karşını görürdülər və sayıları 30.000 civarındaydı. Katta Kurqandaki mövcudları isə 2000 qədərdı. 1923-cü ildə Mavəraünnəhirdəki toplam sayı 100.000 idi. Bunun 44.000i Buxara yaxınlarında, 34.000i Karşi bölgəsində, 10.500 ü də Xarəzmdə vardı. Manqıtlar, Qazax və Özbək şəcərələrində bu ulusları oluşduran boy və uruqlar arasında zikr edilir.
Mogilyov
Mogilyov (Магілёў) — Belarusda şəhər, eyniadlı vilayətin və rayonun inzibati mərkəzi.
Bulbophyllum lingulatum
(Bulbophyllum lingulatum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Eupatorium burchellii
Eupatorium burchellii Eupatorium burchellii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Sarli dili
Sarli dili — şimal-qərbi yarımqrupa daxil olan İran dillərindən biri, İraqda danışılır.
Hüygens-Frenel prinsipi
Hüygens-Frenel prinsipi – dalğanın, əsasən də işığın yayılma mexanizmini təsvir və izah edən əsas dalğa nəzəriyyəsi postulatı.
Hüygens-Frenel prinsipi 1678-ci ildə Xristian Hüygens tərəfindən irəli sürülən prinsipin bir qədər də təkmilləşdirilmiş formasıdır. Hüygensə görə işıq dalğasının düşdüyü mühit səthi yeni işıq dalğasının ikinci(dərəcəli) mənbəyidir. Hüygens prinsipi həndəsi optika qanunlarına tabe olan dalğaların yayılmasını izah edir, lakin difraksiya hadisəsini izah edə bilmir. Oqüsten Jan Frenel 1815-ci ildə elementar dalğaların koherentlik və interferensiyası anlayışlarını daxil etməklə və Hüygens prinsipini tamamlayır və beləliklə Hüygens-Frenel prinsipi əsasında difraksiya hadisəsini izah etmək mümkün olur.
Hüygens-Frenel prinsipini belə ifadə etmək olar. Dalğa cəbhəsinin hər bir elementinə ikinci (dərəcəli) sferik dalğalar əmələ gətirən ikinci(dərəcəli) həyəcanlanma mənbəyi kimi baxmaq olar. Hər bir nöqtədə əmələ gələn işıq sahəsi isə bu dalğaların interferensiyası ilə təyin olunacaqdır.
Bir anlıq təsəvvür edək ki, iki qonşu otaq bir qapı arakəsməsi ilə ayrılır. Otaqlardan birinin uzaq küncündən səs buraxılır. O biri otaqdakı şəxs səsi eşitdikdə ona gələcəkdir ki səs qapı arakəsməsində yaranır. İkinci, yəni əslində səsin yarandığı otağa gəldikdə isə qapı arakəsməsində vibrasiya olunan hava səsin mənbəyi kimi çıxış edir. Q. Kristof özünün İnteqral Teoremi ilə Hüygens-Frenel prinsipinə ciddi riyazi təsvir verməklə müəyyən etdiyi metodun nəzəriyyəyə çox yaxın forma kimi təqdim edir.
Cahid Hilaloğlu
Cahid Hilaloğlu — rejissor. Sovet dövründə milli hərəkatçı, dissident.
1956-cı ildə Sovet hakimiyyətinə etiraz olaraq üçrəngli bayrağı Qız qalasının üzərində qaldırdığına görə, 4 il azadlıqdan məhrum edilmişdir. Aktrisa Naibə Allahverdiyeva nın ögey atasıdır.
Həyatı
Cahid Hilal oğlu Şirinov 1928-ci ildə Azərbaycan SSR-in Ağdam şəhərində anadan olmuşdur. Kiçik yaşlarında ailəsi ilə birlikdə Bakı şəhərinə köçmüşdür. Atası neft mədənlərində işləyir, Cahid isə 13 saylı məktəbdə oxuyurmuş. 1941-ci ilin avqustunda İranın Quzeyini işğal edən Sovet qoşun birləşmələrinə qoşulub valideynlərindən xəbərsiz Arazı keçən 13 yaşlı Cahid iki il Güney Azərbaycanda  qaldıqdan və müxtəlif məşəqqətlərlə rastlaşdıqdan sonra yenidən Bakıya qayıdır.
1947-ci ildə Bakıdakı 1 saylı orta məktəbi bitirib Azərbaycan Teatr İnstitutunun rejissorluq fakültəsinə qəbul olunan Cahid Azərbaycanın iki yerə bölünməsilə, illər boyu ananın oğul,bacının qardaş üzünə həsrət qalmasıyla barışmırdı. O, fikirlərini bölüşməyə həmdərd axtarırdı.Təhsil aldığı ali məktəbdə fikirdaşlarını tapır. Çingiz Mirzağa oğlu Abdullayev və başqa yaşıdları ilə kommunist diktaturasının doğurduğu eybəcərlikləri pisləyən vərəqələr yazıb divarlara vururlar. Əhalini Beynəlxalq təşkilatların nəzarəti altında demokratik seçkilər keçirməyə, Azərbaycanı SSRİ-nin tərkibindən çıxarıb müstəqil dövlət qurmağa çağırırlar. Vərəqələr xüsusi xidmət orqanlarının diqqətini cəlb edir. Nəticədə Çingizi ali məktəbdən qovub, “islah” olunmaq üçün 3 illiyə həbsxanaya yollayır, dəstənin başqa üzvlərini isə tənbeh ediblər. Lakin bu cəza onları yollarından döndərmir. Çingiz Bakıdan uzaqlarda olanda da daim Cahidlə əlaqə saxlayır.
C. Hilaloğlu 1952-ci ildə institutu bitirib M.F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrında işə başlayır. Burada işlədiyi müddətdə qurluşdan narazılığını müxtəlif vasitələrlə ifadə etsə də, hələlik ona qarşı sərt tədbirlər  görülmür.
1956-cı ildə quruluşun bütün nöqsanlarının Stalinin adı ilə bağlandığını, böyük və hay-küylü bir kampaniya başlandığını görən gənclər burada sərbəst fəaliyyət göstərməyin mümkünsüzlüyünə tam yəqin olaraq  xaricə  getməyi, mühacirətdə olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin liderləri ilə birgə fəaliyyət göstərməyi qərara alırlar. Bəs xaricə necə getməli? Rejim sərt, sərhədlər bağlı. Güney Azərbaycanda iki il yaşamış Cahid qaçmaq üçün ən münasib yer İranı sayır. Rayonlarda yüksək ixtisaslı kadrlara böyük ehtiyac olmasından istifadə edib Azərbaycan Mədəniyyət  Nazirliyinə ərizə yazaraq Lerik rayonunda işləməyə getmək istədiklərini bildirirlər. İstəklərinə də müsbət cavab alırlar.
1956-cı il martın 6-7-də Tbilisidə 200 min nəfərə yaxın insanın iştirak etdiyi mitinqin təsiri nəinki Gürcüstana, hətta onun sərhədindən uzaqlara da yayılır. C. Hilaloğlu və dostları Sovet ordusunun Tbilisi şəhərində onlarla qocanı, qadını, uşağı öldürməsini və həbsxanaya atmasını pisləyirlər. Bu hadisələrin üstündən heç 7-8 ay keçməmiş Sovet ordusu Macarıstanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparanları qan içində boğur. Cahidgil bu qanlı qırğını da pisləyirlər. 1957-ci ilin mayın 28-də Cahidgil Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaranmasının 39-cu ildönümü münasibəti ilə cümhuriyyətin üçrəngli bayrağını Qız qalasının  üzərinə sancmağı qərarlaşdırırlar. Bu qərarın icrası ilə bağlı xatirələrdə bir dolaşıqlıq, qeyri dəqiqlik var. Yekdil fikir odur ki,bayrağı Qız qalasının üzərinə qaldıran Cahid  Hilaloğlu olub. Bəs bu plan harada, kimlərin iştirakı ilə hazırlanıb, necə həyata keçirilib?- sualına xatirələr tam aydınlıq gətirmir.
Cahid Hilaloğlunun əməlləri  DTK (KQB) tərəfindən aşkarlanır. Onu ittiham edənlərə Cahid deyirmiş: ”Nədən Əfqanıstanda baş verənlər milli azadlıq hərəkatı, Macarıstandakı isə əksinqilabi qiyam adlandırılır?” Xüsusi xidmət orqanları isə daha bu gənclərin “nazı ilə oynamaqdan bezib” sərt tədbirlər planlaşdırır. Cahid Hilaloğlu oğurluqda təqsirləndirilərək  həbs edilir. Onu Aərbaycan SSR CM 21-63 maddəsilə və Azərbaycan SSR Ali Sovetin Rəyasət Heyətinin 4 iyun 1947-ci il fərmanıyla antisovet təbliğatı və təşviqatında  ittiham edirlər. İşinə Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsi baxır və 10 il azadlıqdan məhrumetmə, 3 il siyasi fəaliyyətdən və vətəndaşlıqdan məhrumetmə ilə cəzalandırır.
Onun teatr İnstitutunda işə girməsi və işdən çıxması Rahib Hüseynovun rektor işlədiyi dövrə təsadüf edir. O, dövrdə hər adam soyadının sonuna oğlu ifadəsini əlavə edə bilməzdi. Buna yuxarıların ya razılıq verməsi lazım gəlirdi, ya da uzun süründürməçilikdən, böyük dava-qalmaqaldan sonra mümkün olurdu. Belə soyadı həmin şəxsə millətçi damğası vurulması, cəmiyyətdən təcrid edilməsi üçün yetərliydi. Rahib müəllimin yaşıdı olan Cahid haqqında kifayət qədər bilgisi olması şübhəsizdir. Bütün bunlara baxmayaraq az sonra ona İnstitutunda rejissorluqdan dərs deməyə də icazə verir.
Cahid Hilaloğlu ilə Rahib Hüseyinov arasında bağlılığın hansı səviyyədə olduğunu aydınlaşdıra bilmədik. R. Hüseynov həbs olunan kimi C. Hilaloğlu ərizə yazıb işdən çıxır. Bu da R.Hüseynovun cinayətkar kimi həbs edilməsinə şübhə ilə yanaşmağa əsas verir. Çünki həmin dövürdə Azərbaycandakı ali məktəblərin rəhbərlərinin əksəriyyəti elə Rahib müəllim kimi işləyirdi.
1976-cı ilin aprelin 13-də öz ərizəsi ilə işdən gedən C. Hilaloğlu xeyli işsiz qaldıqdan sonra Ağdam şəhərində yeni açılmış dövlət dram teatrında fəaliyyətə başlayır.Ömrünün sonunadək orada çalışır.1991-ci il mayın 30-da nömrəsi bilinməyən bir “Volqa” avtomobili Cahidi vurur. Bu qəzasından həlak olan C. Hilaloğlunu Ağdam şəhərində dəfn edirlər.
(Xüsusi xidmət orqanlarının təşkil etdikləri avtomobil qəzaları, qəfil ölümlər haqqında o qədər faktlar aşkarlanıb ki, C. Hilaloğlunun ölümünə də təsadüfi avtomobil qəzası kimi baxmaq olmur.)
C. Hilaloğlu Azərbaycanın azad olacağı günün yaxınlaşdığını duyurdu. Çox təəssüf ki, həmişə arzusuyla yaşadığı günü görə bilmədi.
Xarici keçidlər
http://www.azadliq.org/content/article/24986098.html
http://www.youtube.com/watch?v=_ymx0CrFcdk
Vəlincik (Əcəbşir)
Vəlincik — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əcəbşir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 509 nəfər yaşayır (115 ailə).
Cercocarpus ledifolius
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Oita prefekturası
Oita prefekturası — Yaponiyanın Kyuşu adasında prefektura. Ərazisi 6 339 kvadrat kilometr, əhalisi 1 300 000 nəfərdir. Mərkəzi Oita şəhəridir.
MiQ-21
MiQ-21 (NATO kod adı: “Fishbed”) — SSRİ-də Mikoyan Guryeviç KB tərəfindən düzəldilən və istehsal olunan supersonik (səsdən sürətli) qırıcı təyyarədir. Təyyarənin məşhur rus telli musiqi alətinə oxşadığına görə pilotlar ona “balalayka” ləqəbi vermişdilər. İlk versiyaları ikinci nəsil qırıcı təyyarə olaraq bilinsə də sonrakı versiyaları üçüncü nəsil qırıcı təyyarələr kimi qəbul edildi. MiG-21 dörd qitədə əllidən çox ölkənin üzərindən uçmuşdur və ilk uçuşundan 50 ildən çox keçməsinə baxmayaraq hələ də bəzi ölkələrdə istifadə olunur. Bu döyüş təyyarəsi modern aviasiya tarixində ən çox istehsal olunan supersonik təyyarə, Koreya müharibəsindən bəri ən çox istehsal olunan döyüş təyyarəsi və 1959-cu ildən 1985-ci ilə kimi bütün versiyalarında ən çox istehsal olunan döyüş təyyarəsi rekordunu hələ də özündə saxlayır. MiG-21-in bütün versiyalarından təqribən 11.000 ədəd istehsal olunmuşdur.
İstifadəçilər
thumbnail|500px|Mikoyan-Gurevich MiG-21 təyyarələrinin istifadəsini hal-hazırda davam etdirən ölkələr mavi, keçmiş istifadəçiləri isə qırmızı rəngdə göstərilmişdir. Chengdu J-7 istifadəçiləri göstərilməmişdir.
thumbnail|sağ|Bir Bolqarıstan MiG-21 təyyarəsi. Graf Ignatievo adına aviabazada eniş edərkən. thumbnail|sağ|MiG-21 UMD (Xorvatiya Hava Qüvvələri). thumbnail|sağ|İkiadamlıq MiG-21UM '9292' (3-cü Taktiki Filo; Polşa Hava Qüvvələri). thumbnail|sağ|MiG-21bis [[qırıcı təyyarəsi. 'Quyruq N.17161' (101-ci Qırıcı Filosu; 204-cü Aviabaza; Serbiya Hava Qüvvələri).]]
Sivil istifadəçilər
Bəzi təyyarələr hal-hazırda bəzi kolleksiyaçılar tərəfindən satın alınaraq döyüş quşu (warbird) olaraq uçurulurlar. Hətta ABŞ-də bəzi idxalatçılar r və digər ölkələrdən MiG-21, MiG-15 ve MiG-17 təyyarələrini satın alaraq bunları mülki insanlara təxminən 45,000 dollara satırlar.
Şərm əş-Şeyx
thumb|right|250px|Şəraton Şərm otelindən Tiran adası və [[Qırmızı dənizin görünüşü]] Şərm əş-Şeyx (شرم الشيخ) — Misirin kurort şəhərdir.
Buranın gözəlliyi turistlərin simpatiyasını çoxdan qazanıb. Şərm əş-Şeyx nadir güllərin qeyri-adi, qəribə gözəlliyini, geniş çəmənliklərin yaşıllığını, hündür ağacların və palmaların bolluğunu özündə birləşdirir. Qızıl qumlu çimərliklər bütün il boyu Misirin qonaqlarını sevindirir. Hətta qışda belə dənizdə çimmək olar, belə ki suyun temperaturu +20-22 dərəcədən aşağı düşmür. Şərm əş-Şeyx qədim tarixə və çoxlu sayda abidələrə malik olan şəhərdir. Çoxlarında şəhərin adı ən maraqlı və çoxsaylı ekskursiyaların təşkil olunduğu Müqəddəs Yekaterina monastırı ilə bağlı assosiasiyalar oyadır. Şərm əş-Şeyx hərtərəfli istirahət üçün mükəmməl yerdir. Burada həm idmanla məşğul olmaq, həm dəniz faunasının gözəlliyinə tamaşa etmək, həm də məşhur mərcan parkı Ras-Məhəmməddə gəzintiyə çıxmaq olar.
Art və Xaos
Art və Xaos — Qaraqanın 2019-cu ildə nəşr olunan fəlsəfi əsəri.
Məzmun
O qədər də tanınmayan balaca bir ölkənin həddən artıq məşhur rok ifaçısı Eyden Nyu-Yorka köçür. Ulduz statusundan, konsertlərdən və milyonların sevgisindən bezib böyük bir meqapolisin beton küçələrində heç kim olmaq... Eyden uzun illər axtardığı azadlığı yalnız hər şeyini itirəndən sonra tapır. "Sıradan biri" olmaqdan ləzzət ala-ala yaşayan musiqiçi Art və Xaosla üzləşir. Nədir Art və Xaos? Amerikalı gənclər Nyu-Yorkdan iki saatlıq məsafədə yerləşən "Art və Xaos" adlı bu qəribə hostelə toplaşıb nə edir? Ən əsası Xloe kimdir? Amerikalı qızla Eydenin arasında baş verənlər incəsənətdir, yoxsa Xaos? Art və xaos... Bu, incəsənətin və həqiqətin, yalanın və doğrunun mübarizəsidir. Burada Nyu-York həyatının xırdalıqları, Nyu-York gənclərinin ruhu, arzuları, azad seksual həyatı "Draft Beer" kimi filtrdən keçmədən, təmizlənmədən təqdim olunub. "Mentalitet Nazirliyi" isə xəbərdarlıq edir: Eydenlə Xloe arasında olan hisslər "Nə deyərləriniz?"in sağlamlığına ziyandır.
Səlim Müəzzinzadə Ərdəbili
Səlim Müəzzinzadə Ərdəbili — Məşhur məddah, Əhli-Beyt (ə) şairi.
1936-cı ildə Ərdəbil şəhərində dünyaya gəlmişdir.
Növhələrinin çoxunu azərbaycan dilində yazıb. O, görkəmli müəzzin Rəhim Müəzzinzadə Ərdəbilinin qardaşıdır.
Atası Əbdülkərim Müəzzinzadə Ərdəbilidə İran radiosunun ilk müəzzini idi.
Ustad Səlim ərəb dilini və azərbaycan dilini tam mükəmməl bildirdi.
22 noyabr 2016-cı ildə Ərdəbildə vəfat etmişdir.
Mekonq çayı
Mekonq (Laosca: «Qanq sularının anası» vyetnamca. «On əjdaha çayı» ) — çay Çin, Laos, Tailand, Kamboca və Vyetnam ərazilərindən axır. Bir çox yerlərdə dövlət sərhədlərini təşkil edir. Hind-Çin yarımadasının ən böyük çayıdır. Uzunluğu 4500 km, hövzəsinin sahəsi isə 810,000 km² təşkil edir. thumb|Kamboca
Coğrafiyası
thumb|left|Mekonq çayının hövzəsi Çay öz mənbəyini Çinində yerləşən Tibet öndağlığından götürür. Yuxarı axarlada çinlilər çayı Dza-Çu, orta axarlarda (Çin ərazisində) Lansanszyan adlandırırlar. Çay öz suyunu Cənubi Çin dənizinə tökür və mənsəbdə delta əmələ gətirir. Əsas qolları: Mun, Tonlesap (sağdan) və San (soldan).
Çay yuxarı və orta axarlarda dərin dərələrlə axır. Mekonq ardıq Kamboca düzənliyindən mənsəbə qədər düzənliklərlə hərəkət edir. Mekonq düzənliyinə çıxa hissədə əsrasəngiz Kxon şəlaləsi yerləşir (21 m). Sonuncu şəlalə Kambocanın Kartex şəhəri yaxınlığındadır. Pnompen şərindən cənubda çay sahəsi 70000 km² olan delta əmələ gətirir. Deltada çay kiçik qollara ayrılır. Onlar xüsusi ilə iki böyükdür. Sağ hissədən axan iri qol Tonlet adlanır. Axının ¾ hissəsi bu qolla dənizə axır. Delda 600 km dənizin daxilinə irəliləyib. İl ərzində delta 80-100 metr dənizin daxilinə genişlənir. Deltada çayın kənarları manqrov meşələri ilə örtülüdür.
Çayın əsas qidalanma mənbəyi yağışlardır. Bununla belə yuxarı axarlarda qar və buzlaqlardan qidalanır. Suyun ən yüksək səviyəsi avqustda, orta səviyəsi oktyabrda, ən aşağı səviyə isə apreldə müşahidə edilir. Çay yatağının dərinliyi yuxarı axarlarda 10–15 m, deltada isə 10 m təşkil edir. Çayın su sərfiyyatı Vyetnamda 4.6 min m³/s, ən yüksək sərfiyyat deltada müşahidə edilir. Çayın ancaq yuxarı axarlarda donur. Buzlanma 1-2 ay müddətində davam edir.
Çayın axınına və səviyəsinə Tonlesap gölü təsir göstərir. Göldən eyni adlı çay Mekonqa tökülür. Çayın gürsulu dövrü iyundan noyabra, az sulu dövrü isə noyabrdan iyuna qədər dacam edir.
Mekonqun aşağı axarları boyun ərazilər əkinə cəlb edilib. Xüsusi ilə burada düyü əkilir. Çayın hidro enerjisi 75 milyon kvt olmasına baxmayaraq demək olar ki, istifadə edilmir.
Çay özünü balıqları ilə məşhurdur. Çayın sularında su quşları, Dəniz delfini və Timsahlara rast gəlinir. Mekonq çayı 700 km məsafədə gəmiçilik üçün yararlıdır (daşqınlar zamanı isə 1600 km). Çayın sahillərində Szinxun (Çin), Luanqpxabanq, Vyetnam, Pakse, Savannakxеt (Laos), Nonqxay, Mukdaxan (Tailand), Stınqtraenq, Kratex, Pnompen (Kamboca), Kantxo, Mitxo, Bençe (Vyetnam) kimi şəhərlər vardır.
Delta
Mekonqun deltası dünyada ən iri deltalardan hesab edilir. Vyetnam ərazisində yerləşir.
Deltada eyni adlı iqtisadi zona mövcuddur. Deltada yerləşən Kantxo regionun ən sıx məskunlaşılmış ərazisidir
Vyetnamın cənubunda yerləşən delta ölkənin mühüm hissəsini təşkil edir. Deltada 12 vilayət yerləşir. Bununla belə iqlim dəyişikləri səbəbindən deltanın su altında qalması ehtimalı vardır.
Tarixi
İlk yaşayış məntəqələri daqqında ilk məlumat b.e 2100 ilə aiddir. Çayın hövzəsində qurulan ilk dövlət Bapnom olmuşdur. Sonrda Kxmer imperiyası qurulur. Bölgəyə ayaq basan ilk avropalı portuqaliyalı Antonio de Faria (, 1540) olmuşdur. Avropalıların bölgəyə marağı sırf tiçari əhəmiyyat daşıyırdı. XIX əsrdə ərazi Fransızların maraq dairəsində idi. 1861-ci ildə Sayqon fransızlar tərəfindən işğal olunur. İki il sonra isə onlar Kamboca üzərində protektorat hüququ alırlar.
Çayla əlaqədar ilk araşdırmaları Ernest Dudar və Qarne Fransis aparmışdır. Onlar çayda olan astanalar və şəlalələr səbəbindən gəmiçilik üçün yararsızlığını müəyyən edirlər. 1890-cı illərdə fransızlar Laos üzərində nəzarəti ələ aldıqdan sonra Fransız Hind-Çini adlı müstəmləkəni qururlar. Hind-Çin müharibəsindən sonra regionda müstəqil dövlətlər meydana gəlir
Rafiq Feyzullayev
Rafiq Babaş oğlu Feyzullayev — Azərbaycan dövlət xadimi, Azərbaycanın xalq təhsili naziri (1989–1992), Azərbaycan Respublikası müdafiə nazirinin müavini (1992-ci ildən).
Həyatı
Feyzullayev Rafiq Babaş oğlu 1943-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur.
Bakı Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir (1965).
1965–1983‑cü illərdə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunda kiçik elmi işçi, elmi katib, elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifələrində çalışıb.
Xarkov Radiotexnika İnstitutunun aspiranturasında təhsil almışdır (1967–1970).
1976–1983‑cü illərdə SSRİ Ali Attestasiya Komissiyasında Azərbaycanın səlahiyyətli nümayəndəsi olub. 1980–1983‑cü illərdə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Xalq Nəzarəti Komissiyasının sədri kimi fəaliyyət göstərib.
Rafiq Feyzullayev 1988‑ci ildə Azərbaycan KP Bakı Şəhər Komitəsinin üzvü, Bakı Şəhər Sovetinin deputatı seçilib. SSRİ KP‑nın XXVIII qurultayında Mərkəzi Nəzarət Komissiyasının üzvü seçilib.
Azərbaycan SSR ali və orta ixtisas təhsili nazirinin müavini (1983–1988), xalq təhsili nazirinin müavini (1988–1989) və təhsil naziri (1989–1992), Respublika müdafiə nazirinin hərbi tədris müəssisələri və xarici ölkələrdə təhsil alanlar üzrə müavini (15 sentyabr 1992-ci ildən ), Elm və Texnika Komitəsinin sədr müavini (1992–1996) vəzifələrində işləmişdir.
1993–2001‑ci illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası prezidentinin müavini vəzifəsini icra edib.
Dələduzluq və dövlət vəsaitini israfetmə ittihamı ilə 2001-ci ildə 12 il müddətinə azadlıqdan məhrum edib. 2001-ci il iyunun 17-də Şüvəlan qasəbəsində yerləşən 3 saylı təcridxanada vəfat edib.
Rafiq Feyzullayev 70‑dən artıq elmi əsərin və tədris vəsaitinin müəllifi idi.
Nobel mükafatı laureatlarının siyahısı
right|thumb|Nobel mükafatı laureatları qızıl medal ilə yanaşı diplom (2012-ci ildən) və 8 milyon [[İsveç kronu|SEK (təxminən 1.2 milyon dollar, 0.93 milyon avro) alırlar.]] Nobel mükafatları — İsveç Kral Elmlər Akademiyası, İsveç Akademiyası, Karolinska İnstitutu və Norveç Nobel Komitəsi tərəfindən şəxslər və ya təşkilatlara fizika, kimya, ədəbiyyat, sülh və fiziologiya və ya tibb sahəsindəki fövqəladə uğurlarına görə verilir. Nobel mükafatı 27 noyabr 1895-ci ildə İsveç ixtiraçısı, alim Alfred Nobelin vəsiyyəti əsasında təsis edilmiş və ilk dəfə sahibinə 1901-ci ildə təqdim olunmuşdur. İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı 1968-ci ildə İsveçin mərkəzi bankı olan Sveriges Riksbank tərəfindən təsis edilib və 1969-cu ildən etibarən iqtisadiyyat elminə verilmiş töhfələrə görə təqdim edilir.
İsveç Kral Elmlər Akademiyası fizika, kimya və iqtisadiyyat sahəsindəki, Karolinska İnstitutu fiziologiya və ya tibb sahəsindəki, Norveç Nobel Komitəsi isə ədəbiyyat sahəsindəki mükafatları verir. Sülh sahəsindəki mükafat isə Norveç parlamentinin (Stortinqin) seçdiyi 5 nəfərdən ibarət komitə tərəfindən təqdim olunur. Nobel mükafatına sahib olan şəxs və ya təşkilat medal, diplom və illər ərzində dəyişən miqdarda pul mükafatı alır. 1901-ci ildə ilk Nobel mükafatı laureatlarına 150.782 İsveç kronu verilib. Bu mükafat 2007-ci ilin dekabrında 7.731.004 İsveç kronuna bərabər idi. 2008-ci ildə qaliblər 10 000 000 İsveç kronu məbləğində mükafat ilə təltif olunublar. Nobel mükafatı laureatlarının təltif olunma mərasimləri hər il dekabrın 10-da, Alfred Nobelin ölümünün ildönümündə Stokholmda keçirilir. Yalnız sülh mükafatı laureata Norveçin paytaxtı Osloda təqdim edilir.
2011-ci il etibarilə, 20 təşkilat və 69 iqtisadiyyat sahəsində mükafat alanlar da daxil olmaqla, cəmi 826 şəxs və təşkilata mükafat verilmişdir. Dörd Nobel mükafatı laureatına bu mükafatı əldə etməsinə hökumətləri tərəfindən icazə verilməyib. Almaniyada Adolf Hitler hökuməti Riçard Kun (kimya, 1938), Adolf Butenandt  (kimya, 1939) və Gerhard Domaqkın (fiziologiya və ya tibb, 1939) mükafat almasına icazə verməyib. 1958-ci ildə Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülən Boris Pasternak isə Sovet İttifaqının təzyiqi ilə mükafatı rədd etməyə məcbur olub. Fransız yazıçısı Jan Pol Sartr 1964-cü ildə ona verilən Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı da daxil olmaqla, həyatı boyu ona verilən bütün mükafatları rədd edib. 1973-cü ildə "Vyetnam münaqişəsinin həlli istiqamətində birgə fəaliyyətə görə" Şimali Vyetnamın siyasi xadimi Le Dık Tho və ABŞ-nin dövlət katibi Henri Kissincer Nobel sülh mükafatına layiq görüldülər. Lakin Le Dık Tho Vyetnamda əsl sülhün əldə olunmadığını əsas gətirərək, mükafatdan imtina etdi.
Bu günə qədər altı şəxs və ya təşkilat Nobel mükafatını bir dəfədən çox qazanmağa nail olmuşdur. Bunların içində Beynəlxalq Qırmızı Xaç və Qırmızı Aypara Hərəkatı üç Nobel sülh mükafatı ilə birinci yeri tutur. 826 Nobel mükafatı qazanandan 43-ü qadındır; 1903-cü ildə Fizika üzrə Nobel mükafatını, 1911-ci ildə isə Kimya üzrə Nobel mükafatını qazanan Mariya Küri, həm Nobel mükafatını qazanan ilk qadın, həm də iki müxtəlif elm sahələri üzrə Nobel mükafatını qazanan ilk şəxs olaraq tarixə düşüb. 1940 və 1942-ci illər aralığında qəfil İkinci dünya müharibəsinin başlanması səbəbindən Nobel mükafatlarının verilməsinə fasilə verilmişdir.
Fariz Mədətov
Fariz Əlövsət oğlu Mədətov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Qarabağ müharibəsi iştirakçısı.
Həyatı
18 aprel 1972-ci il Yevlax rayonunun Varvara kəndində anadan olmuşdur. 1979–1989-cu illərdə burada təhsil almışdır. 1990–1992-ci illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. O, xidmətini başa vurub qayıtdığı zaman Qarabağ müharibəsi artıq başlamışdı.
Döyüşlərdə iştirakı
Milli Ordu sıralarında döyüşlərə girir. İlk döyüşü Qubadlı rayonunun Başarat kəndində olur. Sonra onu Füzuli rayonuna göndərirlər. Yağlıvənd, Tuğ, Horadiz kəndlərində qaynar döyüşlərə atılır. Fariz bu döyüşlərdə əsl qəhrəmanlıq səhifələri yazdı. Daha sonra Kəlbəcər və Goranboy rayonlarında döyüşlərə girir. Fariz xeyli erməni yaraqlısını şəxsən özü məhv edir. 1994-cü il Tərtər rayonununda gedən döyüşlərdə yaralanır. Müalicə olunan kimi yenidən döyüşçü paltarını geyinir. 1996-cı il ordudan tərxis olunur və Yevlax rayon Polis İdarəsində çalışmağa başlayır. Fariz 1998–2003-cü illərdə Polis Akademiyasında təhsil alır. Hazırda Yevlax rayon Polis İdarəsində işləyir.
Ailəsi
Evlidir.
Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Mədətov Fariz Əlövsət oğlu "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.
Matuseviç körfəzi
Oktyabr İnqilabı adsının şimal-şərq hissəsində yerləşir. Ümumilikdə Oktyabr İnqilabı adasının ən böyük, bütünlüklə Şimal Torpağın arxipelaqının ən iri körfəzlərindən biridir.
Fiordun uzunluğu 60 kilometrdir, eni isə mərkəzi hissədə 12,5 kilometrdir. Dərinliyi Oktyabr adası sahillərində 10-20 metrdir. Şimal hissədə isə dərinlik 250 metr çatır. Fiordun mərkəzi hissəsindən ona şelf buzlağı daxil olur. Bununlada körfəz 3 hissətə bölünür. Körfəzin sahilləri hamar deyildir. Burada çoxlu sayda burun, körfəzlər vardır. Sahildə sıldırım qayaların hündürlüyü 590 metrə çatır. Cənuba dağru fiord iki buxtaya bölünür:Skazoçnaya və Krasnoya buxtaları. Şərqdən körfəzə bir sırax burunlar daxil olur: Fiqurnaya, Kotok, Fort. Fiordun mərkəzi hissəsində iki ada vardır: Trudnıy adası (diametri 1 km) və Preqrajdayuşiy adası (uzunluğu — 1,3 km). Sonuncuda geodeziya məntəqəsi yerləşir.
Matuseviç körfəzinə çoxlu sayda çay tökülür — Rovnaya, Lednikovaya, Yasnaya.
Körfəzdə ilk kartoqrafik işlər 1930-cu illərdə SSRİ araşdırmaçıları Qeorgi Alekseeviç Uşakov və Nikolay Nikolayeviç Urvansev tərəfindən aparılmışdır. 1950-ci illərdə isaə Aerofotododan istifadə etməklə daha dəqiq kartoqrafik işlər aparılmışdır. Fiordun ərazisi Böyük Arktik qoruğu ərazisinə aid olan «Şimal Torpağı» yasaqlığına daxildir. Bu isə qoruğa daxil olan 7 ərazidən biridir. Fiord öz növbəsində "Matuseviç fiordu" adlı ərazi kimi qoruğa daxildir. Burada qayalarının üzəri kuş koloniyaları ilə dolu olur. . Sahilində təmizçilər, qağayılar və adi şimal sərçəsi yumurta qoyurlar. Quşların koloniyalar şəklində toplanması əsasən qayalıqlar üzərində daha çox müşahidə edilir. .
Fiord Əməkdar elm vadimi, Arktika araşdırmaçısı, hidroqraf, geodeziyaçı Nikolay Nikolayeviç Matuseviçin şərəfinə adlandırılmışdır. O, mühəndis-vitse-admiral (22.02.1944), Hərbi-dəniz akademiyasının professoru, Ümumittifaq coğrafiya cəmiyyətinin vitse-prezidenti olmuşdur. Onunəsas xidmətlərindən biri Barens və Ağ dəniz sahillərinin araşdırılması və Ağ dəniz boğazına cərəyanların təsirini müəyyən etmək olmuşdur.
Kreyq Devid
Kreyq Devid (5 may 1981, Sauthempton, Böyük Britaniya) – ingilis musiqiçi və bəstəkar.
Karyerası
Kreyq Devid uşaqlıqdan musiqi ilə məşğul olub. İlk nailiyyəti Böyük Britaniyanın "I’m Ready" mahnı müsabiqəsində qalibiyyəti olub. Bundan sonra Kreyq Mark musiqiçi Mark Hill ilə tanış olur və onunla işləməyə başlayır. 2000-ci ildə Kreyq Devidin "Born To Do It" adlı ilk albomu işıq üzü görür. Albom Böyük Britaniyanın ən çox satılan albomları sırasında birinci yerə qalxır və 19 yaşlı Kreyq Devid bu nailiyyəti qazanmış ən gənc müğənni kimi tarixə düşür. Albomun sinqlları olan "Fill Me İn", "7 Days", "Walking Away", "Rendezvous" dünya çartlarının ilk pillələrini tutur və Kreyqi bütün dünyada tanıdır. 2002 və 2003 illərində Kreyq Devid "Ən yaxşı vokal çıxışı" nominasiyasında 2 dəfə Qremmi mükafatının adayı olur.
2002-ci ildə Kreyq Devid "Slicker Than Your Average" adlı ikinci albomunu hazırlayır. Bu albom ilk alboma nisbətən az uğur qazansa da Kreyq Devid yenə də bir sıra mükafatlar qazanır və populyarlığını qoruyur. 2003-cü ildə Kreyq Devid musiqiçi Stinq ilə birlikdə ona böyük uğur gətirən "Rise & Fall" mahnısını yazır. Mahnı Böyük Britaniyada ilin ən uğurlu mahnıları arasında ikinci yeri tutur. 2005-ci ildə Kreyq Devid "The Story Goes...", 2007-ci ildə "Trust Me", 2010-ci ildə isə "Signed, Sealed, Delivered" adlı albomlarını buraxır. Bundan başqa 2008-ci ildə Kreyq Devid ən yaxşı mahnılarının daxil olduğu "Greatest Hits" albomunu buraxır və bu albom üçün "İnsomnia" adlı yeni sinql yazır. 2012-ci ildə Kreyq Devid sayca 6-cı studiya albomunu buraxdı və 2013-cü ildə dünya turuna çıxdı.
Zəviyə (Əcəbşir)
Zəviyə — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əcəbşir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 299 nəfər yaşayır (68 ailə).
Xristian Hüygens
Xrisitian Hüygens (, d. 14 aprel 1629 – ö. 8 iyul 1695) — Niderland riyaziyyatçısı, fizik, mexanik və astronomu.
Rəqqaslı saatı kəşf edərək onun nəzəriyyəsini yaratmış, fiziki rəqqasın rəqs qanunlarını, işığın dalğa nəzəriyyəsini kəşf etmişdir
Həyatı
Hüygens 1629-cu ildə Haaqada anadan olmuşdur. Atası Konstantin Hüygens Oran şahzadələrinin katibi və ədib olmuşdur. Xristian Hüygens elmi fəaliyyətə 1651-ci ildə hiperbola, ellips və dairənin kvadraturasına dair elmi məqalə ilə başlamışdır. 1654-cü ildə isə evolyut və evolvent nəzəriyyəsini irəli sürür. 1655-ci ildə Saturnun peykini müəyyən edir. 1669-cü ildı isə Saturn planetinin sisteminin quruluşunu izah edir. 1655-ci ildə Kolberin dəvəti ilə Parisə gedir və burada Paris Elmlər Akademiyasına üzv seçilir. 1666-cı ildə isə elə həmin Kolberin təşəbüssü ilə Akademiyanın ilk prezidenti seçilir.
Çəki daşları vasitəsilə hərəkətə gətirilən çarxlı saatlar uzun illərdən bəri idi ki istifadədə idi, lakin buna oxşar saatların tənzimlənməsi qənaetbaxş hesab edilmirdi. Qalileydən qalma kəfkir isə qısa zaman fasilələrinin dəqiqi təyini üçün istifadə olunurdu. Bununla belə rəqs saylarını da hesablamaq lazım gəlirdi. 1657-ci ildə Hügens özünün ixtira etdiyi kəfkirli saatın mexanizminin təsvirini verir. Sonralar 1673-cü ildə dinamika üzrə mühüm kəşflərin şərhi verilmiş Parijdə nəşr olunan məşhur Horologium oscillatorium, sive de motu pendulorum an horologia aptato demonstrationes geometrica əsərinin birinci fəslində kəfkirin çəkisini artırmaqla onu sikloidal formaya salmıb rəqslərin rəqqasın amplitudasından asılı olmayan sabit zaman fasilələri ilə hərəkətini təmin edən daha mükəmməl saat mexanizminə dair təsvir də yer alır. Sikloidal kəfkirin bu xassəsini izah etmık üçün Hyugens kitabın ikinci hissəsini bu porobelin izahına həsr edir. Hüygens burada cisimlərin sərbəst, düz xəttin əyimi və nəhayət sikliod üzrə hərəkətinə dair qanun verir. Burada ilk dəfə olaraq ağırlıq qüvvəsi nəticəsindı yaranan bərabərtəcilli hərəkət və ətalət üzrə yaranan hərəkətlər arasında asılılığın olamaması qənaitinə gəlir. Hüygens cismin sabit qüvvə və istiqamət altında hərəkətinin cismin artıq əldə etdiyi sürətin qiymıti və istiqamətindən asılı olmaması müdddəasına əsaslanaraq sərbəst düşən cisimlərin bərabərtəcilli hərəkəti qanunu sübut edir. Düşmənin hündürlüyü və zamanın kvardartı arasındakı əlaqəni çıxaran Hüygens düşmə hündürlüyüyün cismin aldığı sürətin kvadratları kimi yazıla bilər. Daha sonra, yuxarı atılmış cismin sərbəstdüşmə hadisəsini müşahidə edən Hüygens cismin sürətinin qiymətinin azalaraq sıfra düşməsi ilə maksimum hündürlüyə qalxır və sonra yenidən geri qayıtmaqla sürətininı bərpa ediməsini müşahidı edir.
Qaliley düz xəttə nəzərən müxtəlif bucaq altında düşən cisimlərin eyni hündürlükdə düşdükdə sürətlərinin bərabər olması fikrini irəli sürmüş, lakin sübut etməmişdir. Hüygens bunu belə izah edir. İki müxtəlf mailli və bərabər hündürlüklü maili xəttləriin alt qurtaracaqlarını bir-birinə birləşdirir. Bunlardan birinin üst qurtaracağını buraxılmış cismin sürəti cismin o biri maili xəttdən buraxılmış sürətindən böyük olarsa, o zaman cismi birinci maili xəttin üst qurtaracağından altda elə bir nöqtədən buraxmaq olar ki, aşağıda alınan sürət cismin ikinci maili xətt üzrə üzü yuxarı bu xəttin üst sonluğuna qədər hərəkətinə kifayət etmiş olardı. Onda belə çıxır ki, cisim düşdüyü məsafə qədər hündürlüyə qalxmış olardı ki bu da mümkün deyil. Cismin maili xətt üzrə hərəkətinə baxdıqdan sonra Hyugens cisminlərin qırıq və əyri xəttlər üzrə hərəkətinə baxır. Və sübutr edir ki, əyridən hər hansı bir hündürlükdən düşən cisimin sürəti cismin eyni hündürlükdən şaquli xətt üzrə düşən sürətinə bərabədir və məhz bu qədər sürət həmin cismin şaquli xətt və həmçinin əyri üzrə elə həmin hündürlüyü qaldırılması üçün lazımdır. Daha sonra sikloidə keçən Hüygens sikloidin həndəsi xassəlrinə nəzər salaraq bərk nöqtənin sikloid üzrə hərəkətinin tautoxrinizmliyini sübuta yetirir. Əsərin üçüncü hissəsində evolyut və evolvent nəzəriyyəsi öz əksini tapır. Bu nəzəriyyədə müəllif sikloidin evolyutunun forma və vəziyyətini müəyyən edir. Dördüncü fəsildə fiziki rəqqas nəzəriyyəsi öz əksini tapır. Burada Hüygens ona qədərki riyaziyyatçıların həll edə bilmədiyi məsələni – rəqs mərkəzini təyin edir və bunu belə ifadə edir:
"Mürəkkb rəqqas ətalətdən çıxdıqda böyük yarımamplitudada rəqsinin müəyyən hissəsini yerinə yetirib və əgər onun bütün zərrəcikləri arasındakı əlaqə ləğv edilərsə o zaman bu zərrəciklərdən hər biri onların ümumi ağırlıq mərkəzinin ətalətə qədərki hündürlüyüə bərabər hündürlüyə qalxır."
Sonuncu beşinci fəsildə Hüygens mərkəzəqaçma qüvvəsinə dair on üç teorem irəli sürür və konusvarı rəqqasın fırlanma hərəkətinə baxır. Bu kitab ilk dəfə olaraq mərkəzəqaçma qüvvələrinin kəmiyyət ifadəsini verir və bu sonralar planetlərin hərəkətinin nəzəri tədqiqatında və ümudümya cazibə qanunun kəşfində mühüm rol oynayır.
Hüygens işıq nəzəriyyəsinə da əhəmiyyətli töhfələr vermişdir. 1690-cı ildı nəşr olunmuş əsərində o əksolunma və sınma nəzəriyyəsin irəli sürür və island şpatının ikiqat şüalndırmasını nümayiış etdirir. Bu təcrübə indi də fizika dərsliklərində verilir.
Hyugensin digər kəşf və ixtiraları, eləcə də elmə töhfələrindən özü tərəfindən quraşdırılmış onfutluq teleskopun köməkliyi ilə Saturn həlqələlirinin və planetin iki peykinin həqiqi təbiətinin tədqiqini, qardaşı ilə birgə optik güzgülərini hazırlanması və istehsalının təkmiləşdırlıməsi, Yerin nəzəri yolla ellipsoid formasının kəşfi və onun qütblərindən sıxılması, eləcə də mərkəzdənqaçma qüvvələrinin ağırlıq qüvvəsinin istiqamətinə və müxtəlif en dairələrində saniyə rəqqasının uzunluğuna təsiri, elastik cisimlərin Vallsi və Vrenlə qarşılıqlı təsiri məsələsini göstərmək olar. Hyugens ilk dəfə kəfkiri spiralla əvəz etməklə 1674-cü ildə fransız saatsazı Türe tərəfindənn Parijdə quraşdırlımış ilk spirallı saatın ixtiraçısı olur.
Hyugens özünün təkmilləşdirdiyi teleskopun köməkliyi ilə Saturmun həlqələrlə əhatə olunması və Titan adlı peykı malik olması ilə adını astronomiya elmi tarixinə də yazır. Bundan əlavə Orion bürcündəki ulduz dumanlığını müəyyən edir və Marsın öz oxu ətrafında fəırlanması vaxtını kifayət qədər dəqiqliklə təyin edir.
Məhz Blez Paskalın təhrikindən sonra Hyugens ehtimallar nəzəriyyəsinə dair əsər də yazır (1657).
1675-ci ildə cib saatınınn patentini əldə edir. Diaskopik proyektorun – "sehrli fonar"ın ixtiraçısıdır.
Bacabac (Heris)
Bacabac - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Heris şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Eupatorium camiguinense
— "" fəsiləsinin cinsinə aid biki növü.
Məhabad
thumb|Məhabad (1959) Məhabad və ya Sablagh - İranın Şimali Kürdüstan bölgəsində, Şərqi Kürdüstan nda şəhər.
Məhabad şəhəri Tehrandan 873 km aralı, Urmiyadan 100 km cənubdadır. Məhabadın iqlimi, dağlıq zonası olduğundan soyuqdur. Düzənlik və meşələrdə hava mülayimdir.
Pəhləvi hakimiyyətinə qədər bu şəhər kürdlərin yerli ləhcəsində Səbləgah adlanırdı, Pəhləvi hakimiyyəti dövründə isə Mahabad adlandırılıb.
Mahabad şəhərinin əhalisi Sorani Kürd dilində Makriani ləhcəsi ilə danışır.
Əhalisi
2006-cı ildə aparılmış siyahıya almanın açıqlanmış yekunlarına əsasən Məhabad şəhərinin 135,780 nəfər əhalisi vardır.
Simeon Bekbulatoviç
Simeon Bekbulatoviç (Sain-Bulat, ; ) — Qasım xanlığının xanlarından və Rusiyanın çarlarındandır.
Həyatı
Sayın Bulat... Rus tarixində bu ad tez-tez gözə çarpmaqdadır; hətta Moskva çarı kimi... Sayın Bulat Bek Bulat sultanın oğlu, Gəraylar sülaləsindəndir; Qızıl Orda xanı Əhməd xanın nəticəsidir. Dediyimiz kimi o, birbaşa Çingiz xanın özünün düz xətlə gələn nəslindəndir; atası Bek Bulat Əhməd (Axmat) xanın nəvəsi, Axmat xan da öz növbəsində Cucinin törəməsidir.
XVI əsrin 50-ci illərində şahzadə Bek Bulat İvan Qroznı ilə müttəfiq kimi fəaliyyətə keçmişdi. 1552-ci ildə Moskvaya səfir kimi gəldi və daha geri dönmədi. Həm də tezliklə çarla bacanaq olur; Kabarda xanı Temiryürəkin digər qızı Altıncanı alır. o Simeon Bekbulatoviçin anasıdır. (Qeyd: digər 3-cü bacını da Həştərxan hakimi İsmayılın oğlu Dinahmad almışdı; bu ailənin qızlarının hökmdarlara gəlin getməsi ilk hadisə deyildi, II Sultan Bəyazidin xatunu, Yavuz Sultan Səlimin anası Gülbahar xanım da bu ocaqdan çıxmışdı).
Rus çarı bərk güvəndiyi Bek Bulatı 1558-ci ildə Noqay Ordasının sərkarı təyin etmiş və Bek Bulatın 1563-cü ildə Smolenskin zəbt olunub rus torpaqlarına qatılması uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etməsi məlumdur. 1566-cı ildə Rusun həmişə öz "başını qatdığı" hərbi yürüşlərin birində öldürülür. Bu zaman Kasım xanı Şah Ali xan da öldüyündən Astarxan şahzadəsi adlanan Sayın Bulat Kasım xanları taxtına sahib olur. Atasına xatir İvan Qroznıya yaxınlaşır; Sayın Bulat onun İsveçlilərlə apardığı müharibədə iştirak edir. Hələ cavan olan İvan Qroznı özü qoşuna rəhbərlik edirdi; Sayın Bulat da daim onun yanında bulunurdu. 1567-ci ildə Kasım xanlığı taxtına əyləşir; 1573-cü ilədək xanlıq edir. Həmin ilin iyulunda şahzadə Sayın Bulat xristianlığı qəbul edib Simeon adını alır.1. Gənc Simeon Bekbulatoviç həmən knyaz Çerkasskinin dul qadını (bu xanım knyaz İvan Mstislavoviçin qızı Anastasiya idi) ilə evlənir. Indi artıq Sayın Bulatın, yeni Simeonun müsəlman Kasım xanlığına heç bir iddiası ola bilməzdi!
Qasım xanlığı 15 –ci əsrdə meydana gəlmişdi və mərkəzi də Oka çayı üzərində yerləşən Kasım şəhəri (müasir Kasimov) idi. Xanlığın birinci hakimi Qasım xan (1452-1469) olduğundan səltənət də, paytaxt da onun adıyla adlanırdı. Bu qədim şəhərin ilk adı Xan Kermen ("Xan şəhəri") olmuşdu. Lakin 1152-ci ildə Moskva knyazı Yuri Dolqoruki onu zəbt etdikdən sonra şəhər ta Kasimov olana qədər yerli xalqın adıyla - Mişer (mişer~mişar tatarlarının adıyla) adlanmağa başlayır.
Sayın Bulat – Simeon Rus taxt-tacına dəvət alarkən Xan Kermendə yaşayırdı. Onun Rus çarının yanında xidmətə başlaması ilə Kasım xanlığına Sibir xanları komandanından Kasım xanının nəvəsi Araslan xan keçir. O, Kuçumun ruslarla döyüşdə öldürülən oğlu Alinin oğludur. Kasımın sonuncu xanı Seyid Bürhan isə onun oğludur.
1575-ci ildə İvan Qroznı onu bütün Rusun Böyük Knyazı elan edir. Moskva çar taxtına əyləşdirir. Rus çarı təyin olunanadək həm də o, Boyar Dumasına rəhbərlik edirdi.
Əlbəttə, ruslar, rus tarixçiləri belə onun çarlığı haqqında susmağa üstünlük verirlər; tarix kitablarında bu barədə verilən məlumatlar isə bir maskaradın bəyanı təsiri bağışlayır. Təbii ki, rus hakim dinastiyasında da, hətta Rusiyanın adlı-sanlı məruf şəxsiyyətləri sırasında da onun adına heç bir yerdə rast gəlmək mümkün deyil. Bu faktın müəmmalı cəhəti odur ki, İvan Qroznının niyə belə etdiyinin əsil səbəbi də aşkar deyil və ya həmin səbəbi birbaşa açıqlayan "böyük səbəb" ortada yoxdur.
Lakin bu ad və bütün tarixi fakt tarixin özünün lal səhifələrindən birbaşa deyilməsə də həmin dövrün tarixi şəraiti bu barədə olan fikirləri müəyyən istiqamətə yönəldə bilir. Moskva Rusu (bu zaman o, Moskva dövləti-Moskva Rusu adlanırdı; Mərkəzi Rus dövləti hələ yaranmamışdı) Qızıl Orda imperiyasının xələfləri olan güclü xanlıqlar ilə mürəkkəb münasibətlər şəraitində yaşamaqda idi. Kazan və Astarxan xanlığı ləğv edilmişdisə də, Sibir və Kırım xanlıqları çox güclü idi. Moskva Rusu xüsusən Kırım xanlığından cəzana gəlmişdi. Bir az irəli gedək: İvan Qroznı özü və yaxın xələfləri əsrin sonunadək Sibir xanlığını itaətə gətirəcəkdilər; Kırım xanlığının isə işğalı və Rusiyaya isə düz 200 il sonra keçməsi işi II Yekaterina dövründə olacaqdı.
İvan Qroznı çox ehtimal ki, keçmiş Kazan xanlığı və qonşu Kasım xanlığı ilə yaxşı münasibətlərə əsaslanmaqla Kırımdan olan ardıcıl hücumlarını da bu hərəkətləri ilə önləmək istəyirdi. Cəsur və igid xan olan Dövlət Gəray Astarxan və Kazan xanlığının heyfini çıxmaq, daha doğrucu, onları geri almaq ümidi ilə Moskvaya olan tələbindən əl çəkmirdi. Nəzərə alaq ki, ələ keçirilən Kazan və Astarxan müsəlman ölkələri zorla xristianlığa gətirilməklə qanlı girdabda çırpınırdı. Dövlət Gəray hücum edib Moskvanı yandırdı. Qroznı həmin an canini zorla qurtarmışdi; xəzinəsini isə gah Novqorodda, gah Voloqdada gizlədirdi. Təhlükə böyük idi... Hər halda müasirlərinin fikrinsə, sehirbazlara, cadugərlərə bərk inanan çardan hər bir ağlasığmaz təşəbbüs və tədbirləri gözləmək mümkün idi. Onların nəhs falını öz üzərindən adlatdırmaq üçün hər halda "Yusif Sərrac" tapılmışdı. Qroznı hakimiyyətdən əl çəkir; onun heç bir işinə qarışmır. Bu fakt özlüyündə bir "oyun" olsa belə, hər halda İvan Qroznının gözündə Sayın Bulatın sədaqətli adam olması idi. Ivan Qroznı "şübhə azarında" çabalayaraq ən yaxınlarını edam etdirdiyi bir şəraitdə bu sədaqət bizim də gözümüzdə böyüyür, gözümüzü açmağa sövq edir.
Sayın Bulat ölkəni ədalətlə idarə edirdi. Deyirlər ki, o çarlığı nəhayət təhvil verib onun üçün udel verilmiş Tverə yola düşəndə xalq onu göz yaşları ilə yola salırdı; qarşılayan Tver əhalisi isə onun ədalətliliyini və rəhmdilliyini bildiyindən yeni hakimlərini sevinc və razılıq yaşları ilə qarşılayırdılar. Ardınca IV Ivan Simeon Bekbulatoviçə ayrıca Tver və Torjoku verməklə onun hakimiyyətini məhdudlaşdırırdı və ona "Tver böyük knyazı" titulu verir. 1584-cü ildə IV İvanın ölməsi ilə Sayın Bulatın çətin günləri başlanır. Hakimiyyətə keçmiş ayıq-sayıq adam olan Boris Qodunov çarlığa şərik kimi ondan ehtiyat edirdi. Buna görə də onun mal-mülkünü müsadirə etdirib, titullarından da məhrum etdirdi. Bu titul və şöhrəti, eləcə də torpaqlarını o Yalançı Dmitrinin vaxtında tamamilə itirir.
Rus əyanları yenə dinc oturmurdular. Onlar birdən-birə zühur edən, özünə İvan Qroznının uşaqkən faciəli şəkildə həlak olan oğlu Dmitrinin adını götürən bu "əldəqayırma" çardan yaxalarını qurtarmaq, rus taxtına əsil çar qanından olan nəfəri təyin etmək istəyirdilər. Onlar çar Simeon Bekbulatoviçi xatırladılar. Axı bu "xaçlanmış xan" bir vaxt İvan Qroznının öz iradəsincə Moskva taxtında oturdulmuşdu. Həm də Sayın Bulat da Yalançı Dmitrini bir çox adlı-sanlı rus əyanları kimi qanuni hökmdar hesab etmirdi. Xülasə, bu düşüncələr, örtülü planlar həyata keçmədən Yalançı Dmitriyə çatdırıldı. 25 mart 1606-cı ildə onu monaxlığa keçirdilər Monastıra sürgün etdirilən Simeon Bek Bulatoviçin gözləri tutulmuşdu. Yalançı Dmitri öldükdən sonra onun yerinə göz tikən Vasili Şuyski "köhnə padişah" Sayın Bulatı unutmamışdı; onu özünə rəqib görürdü. Rus tarixində ləkəli ad qoyub gedən Vasili Şuyski onun bir vaxtlar çar olduğundan bərk xofa düşmüşdü; odur ki, dərhal bu məhbəslər dustağını Solovkiyə göndərir, ailəsinə divan tutur. Sayın Bulatın altı uşağının altısını da (3 oğlan, 3 qız) öldürtdürür. Beləcə Çingiz xanın nəvəsi bədbəxt Sayın Bulatın 1616-cı iliin yanvarında ömrü başa çatır. Moskvadakı Simonov Monastırında dəfn olunur. Onun qəbrinin üstündə sadəcə "allah bəndəsi çar Simeon Bek Bulatoviç" yazılmışdır.
Bundan düz 25 il sonra həmin əsrin 40-cı illərində Simeon Bekbulatın sağ qalan nəvələri məhbəsdən azad olunur. Onlardan biri gələcək çar yeniyetmə Pyotrun müəllimi - komandiri olmuşdur. Onun rotası, şəxsən özü 1711-ci il Purut savaşında Pyotru və arvadı Yekaterinanı labüd olan biabırçı əsirlikdən azad etmişdi. Ivan Bulatov (Sayın Bulatın nəvələri rəsmən Bulatov soyadını götürmüşdülər; bulat "naxışlı qədim Asiya poladı"; polad qılınc, möhkəm, etibarlı; türk dillərində bulat, bolat, polad, pulat şəkillərində işlənilir (bax: Radlov 4. 1278, 1374) 1738-ci ildə feldmarşal Minixin komandanlığı altında Kırıma hərbi yürüş əsnasında ölmüşdür. Onun da oğlu Leonti 1741-ci ildəki Pyotrun qızı Yelizavetanının xeyrinə saray çevrilişində iştirak edir və sonra 7 illik müharibədə həlak olur. Onun oğlu Mixail isə dekabrist Bulatovun atasıdır. Məşhur dekabrist Bulatovla isə bu şəcərənin daha bir yeni və mənalı ömrü başlanır.
Çin cırlimonu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Rusiyanın Uzaq Şərqindən Çinin şimalı və Yaponiyanın mərkəzi hissələrinə qədər yayılmışdır.
Botaniki təsnifatı
Çin cır limonunun meyvələri becərilən əsil limon kimi xoş ətirli iyə malikdir. Min cır limonunun meyvələrindən, eləcə də toxumlarından müasir təbabətdə cövhər [tiktura], tablet və poroşok şəklində zəiflikdə və yorğunluqda sinir sisteminin tonusunu artıran və orqanizmin ümumi fəaliyyətini yaxşılaşdıran dərman kimi istifadə edirlər. Meyvələrinin lət hissəsindən duru ekstrakt da hazırlanır ki, onun quşüzümü ekstraktını əvəzedici kimi işlədirlər. Cır limonun meyvəsi qanazlığında, avitaminozda, fiziki və zehni yorğunluqda çox faydalıdır.
Deyilənləri nəzərə alaraq son illərdə Azərbaycanın subtropik rayonlarında bu qiymətli bitki müvəffəqiyyətlə becərilir.
Cercocarpus montanus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mirzə Həsən Tahirzadə
Tahirzadə Mirzə Həsən Mirzə Nəsir bəy oğlu — Qafqaz müsəlmanlarının IV Şeyxülislamı; Sankt-Peterburq Universitetinin müəllimi, İslam hüququ üzrə mütəxəsis.
Zeytun
Zeytun bitkisi — Zeytun fəsiləsindən bitki cinsi. Cənubi Avropa, Afrika, Cənubi Asiya və Avstraliyanın mülayim isti və tropik zonalarında yayılmışdır. 20-yə yaxın növü var. alt="Azərbaycanda yayılmış zeytun"|thumb|277x277px Zeytun həmişəyaşıl halda, 4-6, nadirən 10–12 m hündürlükdə ağac olub, müxtəlif çətir formasındadır. Çətirinin diametri 2 metrə qədər çata bilir. Yarpaqları bütöv,uzunluğu 3–8 sm,eni isə 1–5 sm – dir. Yarpaqlarının üst hissəsi tutqun yaşıl, alt hissəsi gümüşü – parlaq, kənarları burulmuş halda olur. Yarpaqlarının epidermis qatında qış dövründə ikinci dəfə nişasta toplanır. Yarpaqları 2–3 il tökülmədən ağacın üzərində qalır. Nəzəri o qədər də cəlb etməyən xırda ağ və ya yaşıltəhər rəngli çiçəkləri və yetişəndə qara-bənövşəyi rəngə boyanan meyvələri vardır. Meyvəsi birtoxumludur, lətli, yağlı yanlığı var, toxumları uzunsov, qonur rənglidir. Zeytun may-iyun aylarında çiçək açır, meyvələri oktyabr-noyabrda yetişir. Tarixi mənbələrdən aydın olur ki, zeytun 1500–2000 ilə qədər yaşayır. O, 150 ilə qədər məhsul vermə qabiliyyətinə malik olur. Hazırda Tunis dövləti ərazisində yaşı 2000-ə çatan diametri 4 m olan zeytun ağacı qorunub saxlanılır. Bu cür yaşlı zeytun ağaclarına Kipr və Əlcəzair dövlətlərinin ərazilərində də rast gəlmək olar. Zeytun meyvəsinin yetişməsi təkamül nəticəsində qazanılan rənglərinə görə təyin edilir.
Mirzə Həsən Tahirzadə
Həyatı
Mirzə Həsən Tahirzadə 1837-ci ilin 30 may tarixində Şuşa qəzasının Cavanşir sahəsinin Kəngərli obasında (müasir Tərtər rayonunun Kəngərli kəndi) anadan olmuşdu.
İbtidai təhsilini atası Mirzə Nasir bəy Tahirzadədən almışdır. Sonra Təbriz şəhərində "Talibiyyə" mədrəsəsində təhsilini davam etdirmişdi. Doğma yurduna dönəndən sonra 8 aprel 1859-cu ildə Qapanlı obasında molla kimi dini fəaliyyətə başlamışdı.