Qarabağ_atı
Qarabağ atlarının Sovet hakimiyyəti dövründə vəziyyəti
XIX yüzilliyin sonlarında Azərbaycanda feodal sosial-iqtisadi münasibətlərin süquta uğraması, ölkənin çar Rusiyasının tərkib hissəsinə çevrilməsi, həmin dövrlərdə Rusiya, İngiltərə, İran və digər dövlətlərə çoxlu sayda atların, xüsusilə madyanların satılması nəticəsində Qarabağ atlarının zəifləməsi, XX əsrin əvvəllərində baş vermiş bir sıra tarixi hadisələrin bu prosesə təkan verməsi, bütövlükdə bu cinsə yeni yanaşmanı, daha doğrusu, reabilitasiyasını ön plana çəkmişdir. Bunun üçün ilk növbədə ölkədə Qarabağ atlarının resurslarını müəyən etmək lazım idi. Bu məqsədlə 1926-cı ildə professor İ. İ. Kaluqinin rəhbərliyi ilə ekspedisiya yaradılmaqla respublikanın bölgələrində tədqiqat aparıldı. Ekspedisiya tədqiqatın nəticəsi üzrə belə nəticəyə gəldi ki, guya həmin dövrdə əsl Qarabağ atına rast gələ bilməmişlər. Bu bir sıra digər sovet tədqiqatçılarının da həmin fikri söyləməyə, hətta Qarabağ atının nəslinin tamamilə kəsilməsi barədə mülahizələr irəli sürmələrinə əsas vermişdi. Lakin bu heç bir elmi məntiqə uyğun olmayan, sadəcə yeni sovet ideologiyasının tələb etdiyi kimi, oktyabr inqilabından əvvəl mövcud olmuş xan və bəy zümrələrindən olan zavodçuların, əslində isə, xalqın tarixinə və onun əsrlər boyu yaratmış olduğu maddi-mənəvi sərvətlərə paxıllıq və ikrah hissi ilə yanaşaraq onu heçə endirməkdən başqa bir şey deyildi. Sadə məntiq bunu deyməyə əsas verir ki, həmin ekspedisiyadan cəmi 10–12 il əvvəl Qarabağ bölgəsi başda olmaqla Azərbaycanın müxtəlif yerlərində cins atlardan təşkil olunmuş çoxlu sayda zavod və ilxılarda minlərlə Qarabağ atları cəmləşmişdi. Bu qədər cins Qarabağ atları at ətinin yeyilmədiyi və atın namus, kişilik rəmzi kimi qəbul edildiyi ölkədə bu qısa zaman kəsiyində yox ola bilməzdi. Aparılan tədqiqatın nəticəsinin müasir təhlili belə fikir söyləməyə əsas verir ki, sadəcə olaraq, tədqiqatı aparmış ekspedisiyaya Qarabağ atlarını görmək sanki lazım deyildi. Əgər belə olmasaydı, həmin tədqiqatdan 20 il sonra (1946) Qarabağ at zavodunun təşkili məqsədilə cəmi bir neçə rayondan 60-dan artıq tipik Qarabağ atının tapılması mümkün olmazdı. Professor R. X. Səttarzadə və A. A. Ağabəyli də İ. İ. Kaluqinin və onun nəticələri ilə razılaşan alimlərin fikirlərini əsassız sayaraq hesab edirdilər ki, hər hansı bir cinsin üzərində aparılan seleksiya işinin səviyyəsindən və istiqamətindən asılı olaraq pisləşməsi və ya arzu edilən əlamətlərin gizli formaya keçməsi, heç də cinsin tamamilə sıradan çıxması demək deyildir. Bütün bunlarla yanaşı daha konkret fakt olaraq qeyd etmək lazımdır ki, XIX əsrdə mövcud olmuş xan zavodları dağılmış olsa da, XX əsrin əvvəllərində bir çox yerlərdə həmin zavodlarda yetişdirilmiş atların törəmələrindən istənilən qədər tapmaq mümkün idi. Məsələn, 20-ci illərdə xan zavodlarının qalıqlarından Şəki rayonundakı "Daşsüz" at zavodunda Bala Maymun, həmin zavodda 1935–1943-cü illərdə Nadir və onun törəmələrindən olan Nadir II, Şuşa ətrafında Şamılçıq adlı və s. ayğırların və çoxlu sayda madyanların mövcudluğu və onlardan pərakəndə halda olsa da istifadə edilməsi, cinsin genofondunun qorunmasına xidmət etməyə bilməzdi. Bununla belə 1921-ci ildə 20 törədici ayğırdan ibarət mərkəzi cütləşdirmə məntəqəsi təşkil edildi. Dövlət at tövləsi ("DAT" yaxud rusca "QZK") adlandırılan həmin məntəqədən yaz aylarında (cütdləşdirmə dövründə) hər birinə 2 baş olmaqla Şəki, Şamaxı, Ağdaş, Qazax, Göyçay və Şuşadakı məntəqələrə ayğırlar paylanır, kompaniya başa çatdıqdan sonra isə yenidən mərkəzi məntəqəyə yığılırdı. Həmin ayğırların adları məlum olmasa da, arxiv materiallarından görünür ki, onlardan 12 başı Qarabağ cinsindən olmuşdur. Bu tədbirlərin də sözsüz ki, yerli atların cins keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasında xeyli rolu olmuşdur. Bundan sonra, 1933-cü ildə Laçın rayonunda, 1934-cü ildə Şəkidə 71 saylı (indiki "Daşsüz" DDKTIM-si) və 75 saylı Hil (Qusar rayonunda) Dövlət At tövlələri yaradıldı. Həmin təsərrüfatlarda xüsusilə, Laçındakı DAT-da xeyli Qarabağ atı cəmləşmişdi. Lakin XX əsrdə Qarabağ cinsinin tarixində ən önəmli hadisə kimi ixtisaslaşmış "Qarabağ" at zavodunun (indiki Ağdam at zavodunun) yaradılmasının əvəzsiz rolu qeyd olunmalıdır. Zavod rəsmi olaraq SSRİ Nazirlər Sovetinin 8 oktyabr 1948-ci il tarixli, 1681 saylı, Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin isə 27 may 1949-cu il tarixli, 583 saylı qərarları əsasında yaradılmışdır. Zavodun komplektləşdirilməsi üçün əvvəlcədən hazırlıq işləri görülərək hələ 1946-cı ildə Xalq Torpaq Komissasrlığının xüsusi komissiyası (N. Əfəndiyev, S. Cəfərov və S. Aquşeviç) Qarabağ atlarının keçmişdə geniş yayıldığı Ağdam, Şuşa, Xocavənd, Bərdə, Yevlax, Tovuz rayonlarını gəzmiş və cinsin xarakterik əlamətlərini özündə saxlamış 60 baş Qarabağ atı, o cümlədən 59 baş madyan və 1 baş ayğır seçmişdilər. 1947-ci ilin payızında seçilmiş həmin atlar Azərbaycan SSR Sovxozlar və Kənd Təsərrüfatı Nazirliklərinin mütəxəssisləri (U. Əlibəyov, S. Həsənov, İ. Əfəndiyev və S. Aquşeviç) tərəfindən bir daha baxışdan keçirilərək onlardan 27 baş madyan daha tipik Qarabağ atı kimi müəyyən edildi və 1948-ci ilin yazında həmin madyanlar balaları ilə birlikdə Xaldan quşçuluq sovxozuna gətirildi və beləliklə zavodun əsası qoyulmuşdur. Sovxozlar Nazirliyinin xüsusi komissiyası (R. Səttarzadə, S. Zülfüqarov, A. Zaxoyev və S. Həsənov) tərəfindən həmin atlar bonitirə edilərək damğalanmış, onlara ad verilmiş, eksteryeri təsvir edilmişdir. Lakin yeni yaradılan at zavodu üçün Xaldan quşçuluq sovxozunun ərazisi əlverişli deyildi. Buranın yay ayları həddən artıq isti, torpaq və bitki örtüyü Qarabağınkından xeyli fərqli idi. Bütün bunlar əsas gətirilərək zavod 1949-cu ilin sentyabr ayında Ağdamın yaxınlığındakı Göytəpə adlanan yerə, vaxtilə Xan zavodlarına məxsus atların məskunlaşdığı yerlərdən birinə köçürüldü. Qarabağ atçılıq zavodu yaradıldığı zamandan etibarən uğurla fəaliyyətə başladı. 1952-ci ildə 6 baş tipik Qarabağ atı seçilərək Ümumittifaq kənd təsərrüfatı sərgisində iştirak etmək üçün Moskvaya göndərildi.