İran–İsrail_münasibətləri
İsrail dövləti yarananadək olan tarixi münasibətlər
Sasanilərin dövrü yəhudilər üçün əvvəlki dövrlər tək gözəl olmadı. Belə ki, mədəni-dini və hüquqi muxtariyyəti olan yəhudilər Sasanilərin dövründə bundan məhrum oldu. Sasanilər yəhudilərin rituallarını qadağan etdi, digərlərinə öz dinlərini tərk edib yəhudiliyi qəbul etməsini qadağan etdi və bu xüsusən də atəşpərəstlərə aid oldu. Yəhudilər bütün bu mənfi yeniliklərə qarşı gedə bilmədilər, çünki həmin dövrlərdə Roma imperiyasından qovulan yəhudilər ən çox Sasanilər imperiyasında himayə tapırdılar. Sasanilərin vaxtında yəhudi mədəniyyəti öz üzərində atəşpərəstliyin təsirini hiss etmiş oldu və atəşpərəstlikdən bəzi yeni anlayışlar götürdü. Bu yenilik atəşpərəstlikdə dualizm anlayışı ilə bağlı oldu və yəhudilikdə də müsbət və mənfi ruhlar anlayışı yarandı. Hətta yəhudilərin dini kitabları olan “Danielin kitabı”nda və “Babil Talmud”-unda da bu təsir hiss olunmaqdadır .Yəhudi cəmiyyəti və onun dini elitası İranda yaşadığı dövrdə digər dini cəmiyyətlərə qarşı çox ciddi şəkildə dözüm nümayiş etdirirdilər. Belə ki, həmin dövrlərə aid olan dövlət sənədlərində və tarixi qeydlərdə heç bir halda yəhudilərlə digər dini quruplar arasında toqquşma olduğu qeyd olunmayıb. Sasanilər imperiyasına ərəblər tərəfindən son qoyulduqdan sonra yəhudilərə münasibət bütün digər müsəlman dünyasında olduğu kimi zimmi qaydaları çərçivəsində müəyyən olundu. Böyük həcmdə tədbiq olunan torpaq vergisi onunla nəticələndi ki, yəhudilər əkinçilikdən uzaqlaşıb ticarət və sənətkarlıqla məşğul olmağa başladılar. X əsrdən başlayaraq yəhudi pulunun (əvvəl ticarət pulu sonra isə Bank pulu) Abbasilərin xilafətində rolu artdı. Bu proses əvvəl İranda başladı sonra isə bütün Ərəb xilafətinə yayıldı və yəhudilər xəlifələrin şəxsi bankirlərinə və xəzinədarlarına çevrildilər. Daha sonra isə Ərəb xilafətini məğlub edən Hülakilərin (elxanilərin) dövrü başladı və bu dövrdə müsəlmanlarla digər dinə mənsub olanlar eyni hüquqlara sahib oldular. Yəhudi-fars mədəniyyəti yenidən qalxdı və yəhudilər yenidən yüksək vəzifələrə yiyələnməyə başladılar. Səfəvilərin zamanında isə yəhudilərin vəziyyəti yenidən pisləşdi. Belə ki, səfəvilərin hakimiyyəti illərində yəhudilər demək olar ki, bütün sahələrdə təqib və ayrı-seçkiliyə məruz qalırdılar, yəhudilər xüsusi baş örtüyündən istifadə etməli idilər, yəhudi dini ədəbiyyatının öyrənilməsi və təbliği qadağan idi, sinaqoqlar bağlanmışdı. II Şah Abbasın vaxtında isə İran yəhudilərinin zorla müsəlmanlaşdırılması başlandı. Elektron yəhudi ensiklopediyası yazır ki, “İranda heç bir digər sülalə yəhudilərə qarşı belə amansız olmamışdır” .Səfəvilərin dövründə yəhudilər Misirə, Mərkəzi Asiyaya, Qafqaza və Hindistana miqrasiya edərək canlarını qurtarırdılar. XVII və XVIII əsrlərin bəzi dönəmlərində yəhudilərin təqibi dayandırılırdı, amma Qacarların zamanında daha da kəskinləşmişdi və 1839-cu ildə qacarlar Məşhəddə yaşayan bütün yəhudiləri silah gücünə müsəlmanlaşdırdı. Şiəliyin ifrat qolu hesab edirdi ki, yəhudilik Allahın sözündən bilərəkdən uzaqlaşmaqdır və yəhudilərin bu vəziyyətə düşmələrində günah ravvinlərdədir. Səfəvilərin və Qacarların zamanında yəhudilərin digər din sahiblərindən daha da kəskin ayrı-seçkiliyə məruz qalması onların İsfahan, Tehran, Məşhəd, Şiraz kimi şəhərlərdə kiçik məhlələrdə toplaşıb yaşamaları ilə nəticələndi. O dövrün tarixi sənədləri göstərir ki, yəhudilər zaman-zaman kütləvi hücumlara mərzu qalır, onları müxtəlif dini rituallarda insan qanından istifadə etmədə günahlandırırlar və onların dini ayrı-seçkiliyə qarşı çıxmasını dövlətə qarşı çıxması kimi qeyd edirdilər. Bu dönəmlərə təkcə müsəlman-şiələr deyil həm də digər etnosların da yəhudilərə münasibəti mənfi idi və buna baxmayaraq yəhudi və İslam mədəniyyətləri bir-biri ilə qarşılıqlı şəkildə əlaqəli idi və inkişaf edirdi. Belə ki, həmin dönəmdə 10-larla kitab ivrit dilində yazılmış amma fars xəttatlığından istifadə olunmuşdu. Farsların “Yusif və Züleyxa”, “Şahinə və İmran”, “Şahnamə” kimi əsərləri yəhudilərin ədəbiyyatına birbaşa təsir göstərmişdir. Yəhudilər də farsların instrumental musiqi mədəniyyətinə dərin izlər qoymuşdur. Həmin dövrdə Şiə-Müsəlman qrupu musiqi sənətinə yiyələnməni qadağan etmişdi və musiqi sənətinə ancaq yəhudilər və digər dinlərin nümayəndələri yiyələnə bilərdilər və bu da yəhudi musiqi sənətinin İranda inkişafına təkan vermiş oldu və hətta edam mərasimlərində də yəhudi musiqi ansamblı ifa edirdi.