Azərbaycanlıların_Ermənistandan_deportasiyası_(1948–1953)
Köçürülmədəki problemlər və etirazlar
Deportasiya prosesi idarəetmə çatışmazlığını, zəif koordinasiyanı, kifayət qədər maliyyələşmənin olmamasını və Sovet bürokratiyasında geniş yayılmış digər problemləri nümayiş etdirdi. Köçürülmənin əvvəlində Teymur Quliyev bildirmişdi ki, yaşayış yeri və müvafiq torpaq sahələri çatışmazlığı səbəbindən, xüsusən də Ermənistanın dağlıq rayonlarından olan köçkünlərin iqlim şəraitinin uyğunsuzluğu ilə bağlı təkidli müraciətləri səbəbindən bəzi köçkünlər Azərbaycanın digər rayonlarına yönləndirilmişdir. Bu, Moskvanın Kür-Araz ovalığına köçürmə ilə bağlı əvvəlki göstərişlərinə zidd olaraq həyata keçirilmişdir. Quliyev həmçinin şikayət edirdi ki, Ermənistan kolxozları köçkünlərə iş günləri üçün yekun ödəniş vermir, köçkünlərin əmlakının müvafiq kompensasiyasının Azərbaycandakı kolxozlara verilməsi üçün hesablanması da aparmırdı. Quliyev azərbaycanlıların icazəsiz hərəkətini önləmək üçün önləmlərin alınması məsələsində narahat idi. Burada Azərbaycan rəhbərliyinin narahatlığı iki ölçülü idi: siyasi və dövlət nəzarəti ilə əlaqəli. İlk növbədə, narahatlıq SSRİ ərazisində insanların lazımi icazə və nəzarətdən kənar hərəkətinin qarşısının alınması ilə bağlı idi. Stalin dönəmi Sovet İttifaqında kolxoz sakini olan şəxslər daxili pasportlardan məhrum edilmişdilər və bir yerdən digərinə yalnız xüsusi icazələrlə hərəkət edə bilərdilər. Şəhər sakinlərinin də Sovet İttifaqı daxilində hərəkət edə bilməsi üçün müəyyən məhdudiyyətlər nəzərdə tutulmuşdu, lakin bu məhdudiyyətlər daha yumşaq id, onlar yaşayış icazəsi (propiska) almaq üçün yaşayış yerlərində qeydiyyatdan keçməli idilər. Hətta köçürülmə rəsmi şəkildə başlamamışdan əvvəl bəzi azərbaycanlı ailələri rəsmi icazəsiz Azərbaycana köçməyə başladılar. 1948-ci ilin martında Azərbaycan hakim dairələri (Bağırov və Quliyev) yerli hakimiyyət nümayəndələrinə gizli direktiv göndərərək belə məskunlaşmanı qadağan etdi. İlleqal köç edən azərbaycanlı ailələrinin çoxu Ermənistanla sərhəd bölgələrinə köç edirdilər. Məsələn, 1948-ci ilin martında Qazaxdakı yerli hakimiyyət nümayəndəsi oraya 8 ailənin köçdüyünü bildirmişdir. Həmçinin verilən digər məlumata görə, Gəncə, Qazax, Şəmkir, Ağstafa, Gədəbəy kimi Ermənistan sərhədinə yaxın bölgələrə 200 illegal köç edən azərbaycanlı ailəsi gəlmişdir. Gəncədəyə gələnlər birbaşa İrəvandan gəlmişdilər. Azərbaycanda köçürülmə işinə nəzarət edən idarənin rəhbəri olan N. Brutents bunu Ermənistanla Azərbaycan arasında deportasiya işi barədə informasiya qıtlığından qaynaqlandığını müşahidə etmişdir. Ermənistandakı azərbaycanlıların bir hissəsi Azərbaycana köç edərək şayiə olaraq dolaşan yardımlardan yararlanmaq istəyirdilər. Həmçinin onlar öz qardaşlarının respublikasında yaşamağa üstünlük verirdilər, burada karyera yüksəlişi və ana dillərindən istifadə baxımından daha çox üstünlüklərə malik olacağına ümid edirdilər. Bəzi azərbaycanlılar Ermənistanda zülmə məruz qaldıqlarından narazılıqlarını bildirir, Azərbaycanda daha yaxşı yaşamağa ümid edirdilər. Quliyevin Malenkova yuxarıda bəhs edilən məktubunda qeyd olunan icazəsiz köçkünlər məsələsi ilə bağlı problemin ikinci ölçüsü də burada idi. Azərbaycan hakimiyyəti tərəfindən açıq şəkildə dilə gətirilməsə də, Quliyevin ittifaq hakimiyyətinin diqqətini köçürmə ilə bağlı yaranan siyasi problemlərə cəlb etməyə çalışdığı hiss edilir. Arxiv sənədlərində olan məlumatlara görə, deportasiya edilənlərdə bu qərara qarşı güclü narazılıq hissi mövcud olmuşdur. Məsələn, Cəvaxir Nəzərova 11 aprel 1948-ci il tarixli Stalinə yazdığı məktubunda məcburi köçürülmədən gileylənmişdir. O, kəndlərində yaayn hər kəsin azərbaycanlı olduğunu, ərinin II Dünya müharibəsində ölməsindən sonra tək başına 4 övlad böyütdüyünü, onların gələcəkdə ona kömək edəcəklərini planladığı bildirmiş, indi isə bütün kəndin məcburi köçürülməyə məruz qaldığını yazmışdır. O, əlavə etmişdir ki, kənddədi heç kim öz doğma kəndini tərk etmək istəmir: Bu əmr nəyə əsaslanır?...Mən başa düşürəm ki, Sovet İttifaqının təməl qanunu olan bizim konstitutsiyasımıza ziddir. Mən Sovet İttifaqının bərabər hüquqlu vətəndaşıyam. Mən öz evimdə qalmaq və ehtiyyac duyduğum yerdə öz erməni qardaşlarımla işləmək istəyirəm.