cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kinkan
Meyvəsi
Ölçüsünə görə sitrus meyvələrinin ən xırda meyvəlisidir. Portağala oxşayır, lakin diametri 2-3 sm, uzunluğu isə 2,5-4 sm-dir. Bir meyvənin kütləsi 12-15 qr olur. Forması yumru və ya ovaldır. Qabığı nazik, narıncı və ya qırmızı-narıncıdır. Ətirli, şirin və xoşagələn dadlıdır. Dadına görə portağalı xatırladır. Ən çox yayılmış sortlarından Naqami və Meiva göstərilə bilər.
thumb|240px|left|Kinkan meyvələri Tərkibində 14,5% karbohidrat, o cümlədən 10,8% şəkər, 0,7% zülal, 0,3% yağ, 2,7% üzvi turşu, 0,6% minerallı maddə (o cümlədən 188 mq% kalium, 0,6 mq% dəmir), 38 mq% C vitamini, 0,09 mq% B1, 0,08 mq% B2, 0,21 mq% β-karotin vardır. 100 qr-ı 65 kkal və ya 272 kCoul enerji verir.
Bulbophyllum subuliferum
(Bulbophyllum subuliferum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zanthoxylum heterophyllum
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dəniz lalələri
—  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.
Haqqında
Dəniz dibinə təhkim olunmuş çətir, gövdə və köklərdən ibarət olan heyvanlar. Bədənin əsas hissəsi bir-birinə bitişən, müxtəlif saylı lövhəciklərdən təşkil olunmuş fincan (teka) içərisində yerləşir. Teka üzərində, adətən, 5 budaqlanan qol vardır. Tekanın aşağı hissəsi fincan, üst hissəsi-qolların əsasını təşkil edən disk, yaxud qapaq adlanır. Ağız dəliyi diskin ortasında, anal dəliyi mərkəzdən bir qədər kənarda, bəzən xortum üzərində yerləşir. Fincanın əsasından başlayaraq içərisindən ox kanalı keçən kalsium-karbonatlı buğumlardan təşkil olunmuş və kök şaxələri ilə substrata təhkim olunan gövdə yerəlşir. Bəzi nümayəndələrində gövdə olmur. Müasir nümayəndələri böyük dərinliklərdə məskunlaşırlar. Fosil halında çox vaxt gövdənin buğumları, nadir hallarda bütov fincanlar tapılır. Ordovik-müasir. Sinonim: Krinoidealar.
Suzanbağıları (rəsm)
Suzanbağıları (Frː Les Nymphéas, Enː Water Lilies), Fransız impressionizm cərəyanının görkəmli rəssamlarından olan Klod Mone tərəfindən, həyatının son 30 ili ərzində hazırlanmış və 250-ə yaxın yağlıboya tablodan ibarət olan rəsm əsəri. Bu tablolar bir çiçək baxçasının, xüsusilə K. Monenin Parisdəki evinin baxçasındakı kiçik dərə və gölməçələrdə su içində yetişən suzanbağı çiçəklərinin rəsimləridir. K. Mone daha əvvəl Parisdəki Sen-Lazar vağzalı adlı stansiyanın gün ərzində fərqli işıq və hava şəraiti altında rəsmi çəkməsindən ibarət olan "Vağzal Sen-Lazar Seriyasının" və 1890–91-ci illərdə eyni baxış tərzi ilə "Saman Yığınları" seriyası hazırlamışdı. "Suzanbağıları" bu yanaşmanın daha geniş formasında olub, dəyişkən işıq və hava şəraitində suzanbağı çiçəklərinin necə dəyişkən formada çəkiləcəyini sınamaqdadır. Rəssam bu əsərləri hazırlamaqla məşğul olarkən gözlərində yaranan kataraktan əziyyət çəkirdi. Bu tablolar fərqli formalarda (kvadrat, düzbucaq, dairəvi, vb. formalı) və ölçüləri çox fərqli olaraq, (bəziləri bir neçə metr böyüklükdə) kətanlar üzərində hazırlanıb.
Tabloların xüsusi satışları
19 İyul 2007-ci ildə Monenin "suzanbağıları" tablo seriyasından yeganə bir tablo Londonda Sotheby şirkəti tərəfindən keçirilən açıq artırmalı satışda £18,5 milyona satılmışdır. 24 İyun 2008-ci ildə Londonda Christie şirkəti tərəfindən Monenin suzanbağı seriyasından "Le bassin aux nymphéas," adlı digər bir tablo keçirilən açıq artırmada £41 milyona satılmışdır. Bu qiymət, satış üçün təxmin edilən bədəl olan £18 milyon-£24 milyondan iki misli çoxdu.
2010-cu ilin may ayında Londondakı Christie şirkəti Monenin 2006-cı ildə hazırladığı "Nymphéas" adlı suzanbağı seriyasından digər bir lövhənin 2010-cu ilin iyun ayında hərrac vasitəsilə satılacağını elan etmişdir. Bu açıq artırma 23 İyunda keçirilmiş və təklif edilən qiymətlər £29 milyonu aşmamış və bu qiymətlər ehtiyat olunan proqnoz qiymətinin altında olduğu üçün tablo satılmamışdır.
Tatyana Omelçenko
Tatyana Omelçenko (d. 23 aprel 1994) — Ukrayna əsilli Azərbaycanlı güləşçi. Tatyana Omelçenko, 2017-ci ildə baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında qızıl medal qazanıb.
Karyerası
Tatyana Omelçenko, 2017-ci ildə Azərbaycan bayrağı altında IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. -60 kiloqram çəki dərəcəsində çıxış edən Tatyana Omelçenko, qrup mərhələsinin son görüşündə, Türkiyə nümayəndəsi Gamze Nur Adakanı 4:0 hesabı ilə məğlub etdi və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının qızıl medalına sahib oldu.
Danimarka şəhərləri
thumb|300px|Danimarkanın vilayətləri 1 = 20,000 və ya daha çox əhalisi olan şəhərləri
2 = Ölstükke-Stenlöse yeni şəhərdir, Ölstükke və Stenlöse şəhərlərinin birləşməsi nəticəsində yaranışdı
3 = Hörsholm şəhəri bir neçə bələdiyyələrin bir hissəsidir.
b = Olborq şəhər-rayonunun bir hissəsi
Xəlifə sultan əl-Hüseyni
Həyatı
Əsl adı Seyid Əlaəddin ibn Mir Rəfiəddin Məhəmməd bin Mir Şücaəddin Hüseynidir. Xəlifə sultan kimi tanınırdı. Xəlifə sultan Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Seyid əsillidir. Onlara Mərəşiyyə seyidləri deyirdilər. I Şah Abbas Səfəvinin anası tərəfdən qohumu idi.
I Şah Abbas Səfəvinin vaxtında vəzir idi. Şah Səfi hakimiyyətə gəldikdən sonra 1632-ci ildə onu həmin vəzifədən kənarlaşdırdı. Onun yerinə Mirzə Əbutalib xan Ordubadi təyin olundu.
I Şah Abbas Səfəvinin vaxtında adi vəzir olan Xəlifə sultan 1645-ci ildə, II Şah Abbas Səfəvi tərəfindən vəziri-əzəm vəzifəsinə yüksəldi. Gürcü müəllifi Parsadan Qorqicanidze yazır: "Qorçubaşı Canı xan etimadəddövlə Mirzə Tağını öldürdü. Onun ölümünün səkkizinci günündə etimadəddövlə vəzifəsini Xəlifə sultana verdilər. II Şah Abbas Səfəvinin hakimiyyətinin ilk illərindəki daxili çəkişmələr dövləti zəiflətmiş və onun fəal xarici siyasət aparmaq imkanlarını məhdudlaşdırmışdı.
Xəlifə sultan əl-Hüseyni 1653-cü ildə Mazandaranda vəfat etdi.
Çoxbuğumlu cuzqun
Ümumi yayılması
Cənubi Qafqaz, Balkan yarımadası, Kiçik Asiya, Ermənistan və İranda yayılmışdır.
Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan MR-də Vəlidağ düzündə və Ordubad rayonunun Kotam kəndi ərazisində rast gəlinir.
Bitdiyi yer
Səhra və yarımsəhralarda qumlugilli torpaqlarda rast gəlinir.
Təbii ehtiyatı
Azərbaycanda arealı geniş deyildir.
Bioloji xüsusiyyətləri
Hündürlüyü 1,5 m-dək, ağımtıl qabıqlı, şaxələnmiş budaqlı koldur. Yarpaqları ensiz, bizvaridir. Meyvəsinin uzunluğu 12–16 mm, yumurtavari olub cod tüklüdür. Qoca budaqları əyilmişdir. Cavan zoğları uzun olub, əyilmiş vəziyyətdədir. Zoğları yaşıl və ya bozumtul-yaşıl rəngli olub, buğumludur. Cavan zoğları yarpaqsızdır, payızda təxminən bütövlüklə məhv olan və tökülən, oduncağabənzər budaqların qoltuqlarından dəstələrlə çıxır. Nazik, birillik zoğlardan əlavə bu kolların çətirlərində artım zoğları formalaşır və 3-6 il ərzində yaşayır. Zoğların illik budaqlanması (yeni zoğlar keçən ilin zoğlarının aşağı, yan tumurcuqlarından çıxır) və çoxillik budaqların buğumlarında hər yeni zoğun illik məhv olması nəticəsində bəzi növlərdə özünəməxsus qalınlaşmalar əmələ gəlir. Bütövlükdə cuzğunların inkişafı çox tez baş verir və kol 5-6 yaşında lazımı ölçülərinə çatır. Təxminən bu yaşda birinci çiçəkləmə müşahidə edilir. Yarpaqları az bilinən, xətvari, iynəşəkilli və ya bizvari, uzunluğu 3–7 mm, bünövrəsində dərili yarpaqaltlığı borulu, tez töküləndir. Çiçəkləri qoltuqda, ikicinsli, ətirli, tək, düz, sadə, 5 hissəli çiçək yanlıqlı, yarpaqaltlığı boruların qoltuqlarında 1-3 (5-ə qədər) yerləşir. Çiçəkyanlığının yarpaqları ağ, çəh¬rayı, çəhrayı-bənövşəyi, yaşılımtıldır. Erkəkcikləri 12-18 ədəd, bünövrəsində erkəkcik saplaqları qısa tükcüklü dəstəlidir. Yumurtalığı yuxarı, 4 hissəli, ucunda 4 qısa sütuncuqlu və başcıq, dişicik ağızlıdır. Meyvəsi – düz və ya oxunda burulmuş, bərk meyvə yanlıqlı, qanadlı və ya tükcüklü qozadır. Tükcükləri bir neçə dəfə qozadan uzundur və meyvəyə şarşəkilli forma verir. Qanadlı toxumları küləklə asanlıqla yayılır. Oduncaqlı qabığı cücərməni zəiflədir və ona görə toxumların cücərməsi əsasən az olur. Bu səhra kollarının vegetasiyası martın axırları - aprelin əvvəlləri başlayır. Çiçəkləmə aprelin ortalarında və ya axırlarında, mey¬vəvermə və toxum əmələ gətirmə isə mayın axırları və ya iyunun əvvəlləri müşahidə edilir.
Bernar Dü Şafo
Bernar Dü Şafo — Fransanın Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2006-2007)
Çoxbuğumlu cuzqun
Çoxalması
Təbiətdə əsasən generativ və getativ yolla çoxalır.
Bernar Dü Şafo
Həyatı
17 noyabr 1942-ci ildə anadan olmuşdur.
Çoxbuğumlu cuzqun
Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.
Bernar Dü Şafo
Həyatı
Hüquqşünas dərəcəsi almışdır. Həmçinin Şərq dilləri Məktəbini rus, polyak dilləri üzrə bitirmişdir. Xarici İşlər Müşaviri (Şərq) yüksək dərəcəsini almışdır.
Çoxbuğumlu cuzqun
Becərilməsi
Mədəni halda botanika bağlarında becərilir.
Bernar Dü Şafo
Həyatı
1969-1970-ci illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur.
Çoxbuğumlu cuzqun
Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilmişdir.
Bernar Dü Şafo
Həyatı
1970-1971-ci illərdə Varşavada səfirlik attaşesi, 1972-ci ildə həmin səfirlikdə üçüncü katib, 1972-1975-ci illərdə Fransa Xarici İşlər Nazirliyinin Mərkəzi Aparatında iqtisadiyyat və maliyyə məsələləri üzrə işləmiş, 1975-1977-ci illərdə Vaşinqton Səfirliyində ikinci katib, 1977-1978-ci illərdə həmin səfirlikdə birinci katib, 1978-1980-cı illərdə Dövlət Katibi Kabinetində texniki məsələlər müşaviri çalışmışdır. 1980-1985-ci illərdə Elf Akiten dövlət şirkətinin Beynəlxalq əlaqələr şöbəsində fəaliyyət göstərmiş və 1986-1993-cü illərdə Beynəlxalq Əlaqələr şöbəsinin müdiri işləmişdir. 1993-1994-cü illərdə Fransa XİN Mərkəzi Aparatda idarə rəisi yanında missiya rəhbəri (Afrika və Madaqaskar işləri üzrə), 1994-1999-cu illərdə Qərbi Afrika İdarəsində direktor müavini, 1999-2003-cü illərdə Ranqunda fövqəladə və səlahiyyətli səfir, 2003-cü ilin sentyabrından Fransa XİN Mərkəzi Aparatda, 2003-cü ilin sentyabr-oktyabr aylarında Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasında fransız nümayəndə heyətinin Baş katibi, 2004-cü ildə Fransa XİN Şarm əl Şeyx aeroportundakı qəzanın araşdırılması üzrə koordinator, 2005-ci ilin yanvarından Fransa XİN Cənubi Asiyada sunamidən zərər çəkmiş dövlətlərə fransız yardımı üzrə nazirliklərarası missiyanın üzvü çalışmışdır.
Çoxbuğumlu cuzqun
Zəruri qoruma tədbirləri
Naxçıvan MR-də bitkinin populyasiyası çox olan yerlərdə mühafizə ocaqlarının yaradılması zəruridir.
Bernar Dü Şafo
Həyatı
2006-cı ildə Fransanın Azərbaycanda fövqəladə və səlahiyyətli səfiri təyin olunmuşdur. 1 il sonra – 2007-ci ildə bu vəzifədən ayrılmışdır.
Çoxbuğumlu cuzqun
Məlumat mənbələri
http://dendrologiya.az/?page_id=112
Bernar Dü Şafo
Həyatı
Xidmətlərinə görə Dövlət Ordeni Kavaleri fəxri mükafatı almışdır.
Alman, ingilis, polyak, rus dillərini bilir.
Kəmankeş Qara Əli Paşa
Kəmankeş Əli Paşa (ö. 3 aprel 1624) I. Mustafanın ikinci səltənətində və IV. Murad səltənətinin ilk dövrlərində 30 avqust 1623 – 3 aprel 1624 illərində 7 ay 4 gün sədrəzəmlik etmiş Osmanlı dövlət adamıdır.
Həyatı
Türk əsillidir. Təhsilini Əndərunda almışdır. Saraydan çıxdıqdan sonra vəzirlik rütbəsilə Bağdad Bəylərbəyliyinə təyin edildi. Bundan sonra Diyarbəkir hakimi və dördüncü vəzir olaraq divan heyətinə qatılmışdır.
1623 tarixində baş verən sipahi üsyanı və Sədrəzəm Mere Hüseyn Paşanın İstanbuldan qaçması ilə sədarətə gətirildi. Yeni sədrəzəm olaraq İstanbuldakı ayaqlanmaları yatırmaq üçün, ilk öncə dövlət işləri ilə maraqlanmayan I. Mustafanı devirməli idi. Bunun üçün divan vəzirləri və şeyxülislam Zəkəriyyazadə Yəhya Əfəndinin razılığını almışdır. Görülən hazırlıqlardan sonra 9 sentyabr 1623 tarixində I. Mustafa taxtdan endirildi. 10 sentyabrda devrilmiş sultan keçmiş qəfəs otağına geri qaytarıldı və anası Həlimə Sultan köhnə saraya göndərildi. Onun yerinə 7 yaşlı IV. Murad taxta oturduldu. Yeni sultanın taxta oturması səbəbi paylanmalı olan cülus bəxşişi Qara Əli Paşanın məsuliyyətinə verildi. 1617-ci ildən bəri 6 il ərzində 4 dəfə sultan cülusu paylanmışdı və xəzinə bomboş idi. Sədrəzəm Əli Paşa Ocaq ağaları ilə danışaraq əsgərlərə pul ödənməməsi ilə bağlı məlumat verdi və onların razılığı alındı.
Sədrəzəmin bu hərəkətləri onun özbaşınalığına gətirib çıxartdı. Özünə rəqib gördüyü keçmiş sədrəzəmlər Kürəkən Xəlil Paşa və Gürcü Hadım Mehmed Paşanı Anadoluda baş verən üsyanı dəstəklədikləri bəhanəsi ilə onları aradan qaldırmaq istəyirdi. Ancaq bu vaxt Bağdadda çıxan Bəkir Subaşı üsyanı ilə Səfəvilər Bağdadı işğal etdi. Ancaq bu hadisəni Sultan IV. Muradın səltənət naibəsi Kösəm Sultandan gizlətdi.
Qran-Kanariya
Qran-Kanariya (, ;, tərcüməsi Böyük İtlər adası deməkdir) — Kanar adaları arxipelağına aid olan 7 adadan biri. Arxipelaqda Tenerife adasından sonra ölçüsünə görə 2-ci yerdədir. Ancaq əhali sayına görə Qran-Kanariya arxipelaqda ilk yerdədir. Belə ki, ada qrupu əhalisinin 40%-i Qran-Kanariyada yaşayır.
Lyu Kvanq Çul
Lyu Kvanq Çul - Koreyanın Azərbaycan Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri.
Qran-Kanariya
Adanın mərkəzi Las-Palmas-de-Qran-Kanariya şəhəridir.
Lyu Kvanq Çul
Həyatı
Lyu Kvanq Çul 1954-cü il iyunun 10-da anadan olmuşdur. 1978-ci ilin fevralında Seul Milli Universitetini Alman dili və ədəbiyyatı ixtisası üzrə (Koreya, Seul), 1987-ci ilin mayında İndiana Universitetini (ABŞ, İndiana, Bluminqton) bitirmişdir. 1981-ci ilin mayında Ali Diplomatiya Xidməti üzrə imtahandan keçmişdir. 1981-ci ilin dekabr ayından Xarici İşlər Nazirliyində fəaliyyətə başlayıb. 1987-ci ilin dekabrından Koreyanın Keniya Respublikasındakı Səfirliyində ikinci katib, 1990-cı ilin iyun ayından Koreyanın Avstriya Respublikasındakı Səfirliyində və Koreyanın Vyanadakı Beynəlxalq Təşkilatlar üzrə Daimi Nümayəndəliyində birinci katib, 1995-ci ilin dekabrından Koreyanın Almaniya Federativ Respublikasındakı Səfirliyində məsləhətçi, 1999-cu ilin iyulundan Koreyanın İraq Respublikasındakı Səfirliyində məsləhətçi, 2001-ci ilin yanvarından Xarici İşlər və Ticarət Nazirliyinin Siyasi Planlaşdırma və Beynəlxalq Təşkilatlar İdarəsində Tərk-silah və atom enerjisi şöbəsində direktor, 2002-ci ilin dekabrından Koreyanın BMT-dəki Daimi Nümayəndəliyində (Nyu-York, ABŞ) nazir-məsləhətçi, 2006-cı ilin martından Koreyanın Azərbaycan Respublikasındakı Səfirliyində müvəqqəti işlər vəkili vəzifələrində çalışmışdır.
Qran-Kanariya
Etimologiya
Plini iddia edirdi ki, ada adadakı itlərlə əlaqədar belə adlandırılmışdır, onlardan ikisi Mavretaniya kralı Kubaya hədiyyə olaraq verilmişdir. Bu fikir mübahisəlidir, çünki avropalılar adaya gələndə itlər tapılmayıb. Başqa bir mənbə bildirib ki, yerlilər balığı köpək kimi yeyiblər və bu da onun adının çəkilməsinə səbəb olub. Digər fikir adaların adının Atlas dağ silsiləsi yaxınlığında yaşayan kanario və ya kanari xalqından gəlməsidir. Kanariyalar adanı Tamaran ("cəsurların torpağı") adlandırırdılar.
Lyu Kvanq Çul
Həyatı
2007-ci ilin yanvarından Koreyanın Azərbaycan Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiridir.
Qran-Kanariya
Yerli hakimiyyət
Qran-Kanariya adası 21 bələdiyyəyə bölünür.
Lyu Kvanq Çul
Həyatı
Ailəlidir, iki övladı var.
Rövşən Rzayev (kapitan)
Rövşən Rzayev — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Kapitan.
Həyatı
15 oktyabr 1969-cu ildə Bakı şəhərinin Sahil qəsəbəsində doğulmuşdur. 1986-cı ildə buradakı 253 saylı orta məktəbi bitirərək Vladiqafqaz Ali Hərbi Komandirlər Məktəbinə daxil olmuşdur. 1992-ci ildə Milli Orduya yazılan Rövşən tez-tez cəbhəyə getməyə başladı.
Döyüşlərdə iştirakı
O, "N" saylı bölüyün "N" saylı alayına komandir təyin edilmişdi. Rövşən Ağdamın Pircamal, Aranzəmin, Şelli, Naxçıvanlı, Papravənd kəndlərində ermənilərin xeyli canlı qüvvəsini məhv etmişdi. 1992-ci ildə Naxçıvanlı kəndində gedən döyüş zamanı ağır yara almasına baxmayaraq döyüşçü dostlarını tək qoymur, hətta neçə-neçə yaralı əsgəri də xilas etmişdi.
Müharibədən alnı açıq çıxan Rövşən müxtəlif vaxtlarda müxtəlif hərbi hissələrə komandirlik etmişdi. Son vaxtlarda isə Qobustan həbsxanasında mühafizə bölüyünün komandiri vəzifəsində çalışırdı. 8 yanvar 1999-cu il Qobustan təcridxanasında bir qrup məhbus qiyam edir. Onlar əsgərləri girov götürmüşdülər. Bu hadisəni eşidən Rövşən dərhal həbsxanaya yollanır. O, məhbuslarla belə razılığa gəlir ki, əsgərlər azad edilir əvəzində isə Rövşənin özü girov qalır. Bu təhlükəli şərti qəbul edən polis kapitanı Rövşən Rzayev xidməti vəzifəsini yerin yetirərkən məhbuslar tərəfindən qətlə yetirildi.
Ailəsi
Ailəli idi, iki övladı yadigar qalıb.
Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidetnin 12 yanvar 1999-cu il tarixli 73 saylı fərmanı ilə Rzayev Rövşən Abdulla oğlu ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.
Sahil qəsəbəsində dəfn edilib. Sahil qəsəbəsində Rövşən Rzayevin adına park var. Həmin parkda büstü qoyulub.
Riketts Dərəsi Ştat Parkının şəlalələri
ABŞ-nin Pensilvaniya ştatında yerləşən Riketts Dərəsi Ştat Parkında 24 adlandırılmış şəlalə yerləşir. Bu şəlalələr üç uçurumdan və ya dar dərədən tökülür. Şəlalələrin hündürlüyü 2,7 metrdən 29 metrə qədər (Qanoqa şəlaləsi) dəyişir. Riketts Dərəsi Ştat Parkı XIX əsrin sonlarında, XX əsrin əvvəllərində bu bölgədə 32.000 hektar əraziyə malik olan, lakin dərələrdə yerləşən qədim meşələri qırmaqdan imtina edən, ABŞ Vətəndaş müharibəsində polkovnik kimi xidmət vermiş Brüs Rikettsin adını daşıyır. 1944-cü ildə açılmış park Pensilvaniya Mühafizə və Təbii Ehtiyatlar Departamentinin (PMTED) Ştat Parkları Bürosu tərəfindən nəzarət olunur. Parkdakı bütün şəlalələrin demək olar ki, hamısını 1889–1893-cü illərdə Riketts tərəfindən tikilmiş, 1940-cı illərdə və 1990-cı illərin sonlarında ştat parkı tərəfindən yenidən tikilən Folz cığırından görmək mümkündür. Bu cığırda çıxılan gəzinti "ştatdakı ən möhtəşəm gəzinti" və ya "Şərqdə ən yaxşı gəzintilərdən biri" adlandırılır.
Üzərində 10 şəlalənin yerləşdiyi Kitçen çayı Alleqani yaylası ilə Silsilə və Dərə Appalaç bölgəsini bir-birindən ayıran Alleqani cəbhəsi boyunca üzüaşağı axır. Ştat parkındakı dərələr Devon və Daş kömür dövrlərində 370 milyon il əvvəl yaranmış Hantli dağ strukturunun və Ketskil strukturunun süxurlarından əmələ gəlmişdir. Şəlalələr sonuncu buzlaşma dövründə çay hövzəsinin buzlaqlar əriməsi səbəbilə su səviyyəsinin artması nəticəsində əmələ gəlmişdir.
Brüs Riketts hazırkı ştat parkı ərazisində yerləşən şəlalələrin 21-ni özü adlandırmış, adlandırma zamanı yerli Amerika qəbilələrinin adlarından və yer adlarından, eləcə də, ailə fərdlərinin və dostlarının adlarından istifadə etmişdir. Qanoqa dərəsində 10 adlandırılmış, Li dərəsində 8 adlandırılmış və Riketts dərəsində 4–6 adlandırılmış şəlalə var. PMTED 22 şəlaləni, ABŞ Geoloji Araşdırmalar Qurumunun Coğrafi Adlar İnformasiya Sistemi 23 şəlaləni, Skot Braun "Pensilvaniya şəlalələri: Turistlər və fotoqraflar üçün kitabça" adlı kitabında 24 şəlaləni adlandırır. Şəlalələr hər üç dərə üçün çayın yuxarı axını sırasına görə təsvir olunur.
Geologiya
thumb|thumbtime=1|right|Parkın ən hündür şəlaləsi olan Qanoqa şəlaləsinin (29 [[metr) qışda çəkilmiş videosu.]] Riketts Dərəsi Ştat Parkında yerləşən şəlalələr Alleqani yaylası ilə Silsilə və Dərə Appalaç arasında sərhəd rolunu oynayan Alleqani cəbhəsində yerləşir. Kitçen çayının mənbəyi yarıqlı yaylada yerləşir, çay bu yayladan 3,62 kilometrlik məsafədə təxminən 300 metr aşağı düşür və Alleqani cəbhəsinin yamacı boyunca üzüaşağı axır. Suyun düşüşü əsasən Kitçen çayının qolları tərəfindən əmələ gəlmiş iki dar dərədə — Li dərəsində və Qanoqa dərəsində baş verir. Sözügedən qollar Uoters Mit adlı yerdə görüşür. Li dərəsindəki qolun üzərində 8 adlandırılmış şəlalə yerləşir və qol suqovuşanun şimalındadır. Qanoqa dərəsindəki qolun üzərində isə 10 adlandırılmış şəlalə vardır və qol suqovuşanın şimal-qərbindədir. Riketts dərəsi suqovuşandan cənubda yerləşir və çay Uoters Mitdən üzüaşağı axır. Bundan sonra ərazisinin kələ-kötürlülüyü və şəlalələrin sayı azalır. PMTED-ə görə ümumilikdə bütün Kitçen çayı üçün Riketts dərəsində ancaq dörd adlandırılmış şəlalə var, ABŞ Geoloji Araşdırmalar Qurumunun Coğrafi Adlar İnformasiya Sistemi bu dörd şəlaləni və çaydakı bir şəlaləni daha adlandırır. Braun Pensilvaniyadakı şəlalələr haqqındakı kitabında isə Riketts dərəsində 6-cı şəlaləni göstərir.
Ştat parkındakı süxurlar 340–370 milyon il əvvəl formalaşmışdır. Həmin dövrdə bu ərazi hazırkı Şimali Amerika materikinin böyük hissəsini əhatə edən dayaz dənizin sahilinin bir hissəsini təşkil edirdi. Dənizin şərqindəki hündür dağlar tədricən eroziyaya uğramış və nəticədə, bölgədə gil, qum və çınqıl kimi çöküntülərin miqdarı artmışdır. Çöküntü məhsullarının üzərindəki böyük təzyiq hazırda Kitçen çayının hövzəsində yayılmış süxurların yaranmasına səbəb olmuşdur: qum daşı, şist, alevrolit və konqlomera.
thumb|left|200px|upright|Qanoqa dərəsində 14 [[metr hündürlükdən tökülən Eri şəlaləsi.]] Təxminən 250–300 milyon il əvvəl Alleqani orogenezində Alleqani yaylası, Alleqani cəbhəsi və Appalaç dağları formalaşmışdır. Bu hadisə çökmə süxurların parkda toplanmasından xeyli sonra — Qondvananın Afrikaya çevrilən hissəsinin indiki Şimali Amerika materiki olan quru parçası ilə toqquşaraq Pangeyanı əmələ gətirdiyi dövrdə baş vermişdir. O illərdən bu yana 1500 metrə qədər süxur iqlim şəraitinə və çayların təsirinə görə eroziyaya uğramışdır. Keçən 1 milyon il ərzində azı 3 buzlaşma dövrü parkın hazırkı ərazisinin formalaşmasında son və həlledici faktor olmuşdur.
Təxminən 20.000 il əvvəl buzlaqların şimal-şərqə doğru çəkilməsi nəticəsində buzlaq mənşəli göllər yaranmışdır. Əriyən buzlaqlar və göllər səbəbilə Bouman çayın mənbəyi Li dərəsi olmuşdur. Geri çəkilən buzlaqlar 6,1–9,1 metr qalınlığında çöküntünün qalmasına səbəb olmuşdur və yaranan təbii bənd suyun Böyük çaya boşalmasının qarşısını almışdır. Bunun əvəzinə Qanoqa gölündən və hazırda Cin gölü olan ərazidən gələn sular Kitçen çayına istiqamətlənmişdir. Baş verən dəyişikliklər nəticəsində, Kitçen çayının hövzəsi 18 km² artaraq (50 %-dən çox) 52 km² olmuşdur.
Yeni mənbələr sayəsində Kitçen çayının su səviyyəsi artmışdır. Kitçen çayı daha kiçik hövzəyə malik olduğu dövrdə meyilliyi Filips çayında olduğu kimi xeyli stabil idi. Hövzənin böyüməsi Kitçen çayının dərələrdən keçən hissəsinin daha sıldırımlı olmasına səbəb olmuşdur. Kitçen çayı Alleqani cəbhəsinə qədər süxurları aşındırdıqca çayın meyilliyi və uçurumların sayı getdikcə azalır. Gələcəkdə Kitçen çayının ətraf çayların hövzələrinə bənzər hövzəyə malik olacağı ehtimal edilir. Bu proses uzun müddət, hətta yeni buzlaşma dövrünə qədər çəkə bilər.
Strukturlar və şəlalələr
thumb|200px|Şəlalədən tökülən su özü ilə [[qum və çaydaşı gətirir və şəlalə gölünün aşınmasına səbəb olur.]] Parkda yerləşən şəlalələr Devon və Daş kömür dövrlərindən qalmış daş strukturları üzə çıxarır. Bunlardan ən yenisi və ən hündürü Devon dövrünə və Missisipi subdövrünə aid edilən Hantli dağ strukturudur. Bu struktur zeytun yaşılı rəngindən boz rəngə çalan qumdaşı və boz rəngdən qırmızı rəngə çalan şist qatlarından ibarətdir. Daha alçaq və qədim struktur Ketskill strukturudur. Bu struktur qırmızı şistdən və alevrolitdən təşkil olunmuşdur, yaşı 370 milyon ilə çatır. Hantli dağ quruluşu Alleqani cəbhəsini örtür və onu aşınmadan qorumuşdur. Alleqani cəbhəsinin parkda yerləşən iki hissəsi Şimal dağı və Qırmızı qaya dağı adlandırılmışdır. Qırmızı qaya adı PA 487 yolundan da görülə bilən, Hantli strukturunun qırmızı şistinin və qumdaşının üzə çıxdığı kəmərdən almışdır.
Geoloqlar ştat parkında yerləşən şəlalələri iki yerə bölürlər. Bir qrup şəlalələr kiçik pillələrlə aşağı töküldüyündən və toy tortlarını xatırladığından toy tortu şəlalələri adlandırılırlar. Parkdakı bu növ şəlalələr əsasən Hantli strukturunun incə qumdaşı qatlarının üzərindən tökülür. İkinci növ şəlalalər isə gəlinlik-duvaq şəlalələridir. Gəlinlik-duvaq şəlalələrində su çay yatağında yerləşən şəlalə gölünə çıxıntının üzərindən şaquli istiqamətdə tökülür. Ştat parkında bu növ şəlalələrə Ketskill strukturunun qayaları üzərindən və ya Hantli strukturunun qırmızı şist və qumdaşı süxurları üzərindən tökülərkən rast gəlinir. Parkdakı gəlinlik-duvaq şəlalələrinin yaranmasına səbəb olan çıxıntıları əmələ gətirən bərk süxurlar boz qumdaşıdır. Aşağıda yerləşən yumşaq qırmızı şist su, qum və çınqıl tərəfindən eroziyaya uğrayaraq şəlalə gölü əmələ gətirir.
Riketts Dərəsi Ştat Parkının rəsmi veb-saytında parkdakı şəlalələrin bölgüsündə həm toy tortu şəlalələri, həm də gəlinlik-duvaq şələləri verilib. Lakin Skot Braun "Pensilvaniya şəlalələri: Turistlər və fotoqraflar üçün kitabça" əsərində parkdakı şəlalələri 4 yerə bölmüşdür: şəlalə, kaskad, sürüşmə və uçurum. "Şəlalə" tipi gəlinlik-duvaq şəlalələrinə uyğun gəlir: bərk süxurdan əmələ gəlmiş süxurun üzərindən tökülür. Barun toy tortu şəlalələrini 3 yerə ayırmışdır: kaskad (terraslara malik şəlalələr), sürüşmə və uçurum.
Tarix
thumb|upright|175px|left|1890-cı ildə Kitçen çayının yaxınlığında tapılmış yerli amerikalılara məxsus dibçək. Riketts Dərəsi Ştat Parkı Suskuehanna çay hövzəsində yerləşir. Bu ərazilərdə məskunlaşmış ən qədim insanlar İrokez illərində danışan suskuehannoklar olmuşdurlar. Onların sayı xəstəliklərə və İrokezlərin Beş Dövləti ilə apardıqları müharibələrə görə azalmış və 1675-ci ilə qədər onlar məhv olmuş, buralardan köçmüş və ya digər qəbilələrə assimilyasiya olunmuşdurlar. Bundan sonra Suskuehanna dərəsinin torpaqları irokezlərin nəzarəti altına keçmişdir. Onlar şərqdən gəlmiş Şauni və Delavar kimi köçəri qəbilələrə burada yerləşdirmişdilər.
Riketts ailəsi 1851-ci ildə gələcəkdə ştat parkının tərkib hissəsi olacaq ərazilərə yiyələnməyə başlamışdır. Həmin il İliya Riketts və qardaşı Klemuel Şimal dağında hazırda Qonaqa gölü adlanan ərazinin ətrafında 5.000 ar (2.000 hektar) ərazi götürmüşdürlər. 1852-ci ildə onlar gölün sahilində daş ev tikmiş, oranı meyxana və otel kimi işlətmişdirlər. İliyanın oğlu Robert Brüs Riketts (ştat parkı onun şərəfinə adlandırılıb) ABŞ Vətəndaş müharibəsinə siravi əsgər kimi qatılmış, daha sonra polkovnik rütbəsinə qədər yüksəlmişdir. Müharibədən sonra R. B. Riketts Pensilvaniyaya qayıtmış və 1869-cu ildə gölün ətrafında olan əraziləri atasından satın almağa başlamışdır. Sonda onun əlinə dərələr və şəlalələrin də daxil olduğu 80.000 ar (32.000 hektar) ərazi keçmişdir.
Riketts və digər sakinlər təxminən 1865-ci ilə kimi buradakı dərələr və şəlalələr haqqında bixəbər olmuşdurlar. 1865-ci ildə Rikettsin balıqçılığa və Kitçen çayı boyunca gəzməyə gəlmiş iki qonağı tərəfindən dərələrin və şəlalələrin mövcudluğu aşkara çıxarılmışdır. 1872-ci ildə Riketts daş evi üçün üçmərtəbəli taxta ev tikdirmişdir. Taxta ev 1873-cü ildə Şimal Dağı Ev Oteli kimi açılmışdır və Rikettsin qardaşı Frank 1898-ci ilə kimi oteli işlətmişdir.
thumb|350px|Uoters Mit adlı yer. Burada Qanoqa dərəsi (solda, üzərində asma körpü olan) və Li dərəsi (sağda) birləşərək Qlen dərəsini əmələ gətirir. Riketts buradakı şəlalələrin 21-nə ad vermişdir. Bu adların bəziləri yerli Amerika adları, bəziləri isə yaxınlarının adları ilə bağlıdır. 1879-cu ildə Riketts Şimal Dağı Balıqçılıq Klubunu açmış və 1881-ci ildə Pensilvaniya senatı Çarlz Bukelaunun təklifi ilə Uzun gölməçənin adını dəyişdirib Qanoqa gölü qoymuşdur. Riketts ən hündür şəlalə və şəlalənin yerləşdiyi dərəni də Qanoqa adlandırmışdır. 1889-cu ildə Riketts Mett Hirlinqer və başqa 5 nəfərə Kitçen çayı boyunca cığırlar salmağı tapşırmışdır. Cığırların salınması və pillələrin tikilməsi 4 il çəkmişdir. Taxta ev 1897-ci ildə fəaliyyətsiz qalmış, 1903-cü ildə otel və balıqçılıq klubu bağlanmışdır. Daş ev Rikettsin yay evinə çevrilmişdir.
Riketts meşəqıran idi, lakin dərələr Riketts ailəsinin diqqəti sayəsində meşəqıran baltasından xilas edilmişdi. Riketts 1918-ci ildə vəfat etmişdir. 1920–1924-cü illərdə Pensilvaniya Ovçuluq Komissiyası Mərkəzi Pensilvaniya Meşə Materialları Şirkəti vasitəsilə Rikettsin mirasından 48.000 ar (19.000 hektar) torpaq almışdır. Bu alınmış ərazilər parkın Sullivan qraflığında yerləşən qərb hissəsinin böyük hissəsinə çevrilmişdir. Satışlar nəticəsində Riketts ailəsinin mirasından Qanoqa gölü, Li gölü və dərələri əhatə edən 12.000 ar (4.900 hektar) torpaq qalmışdır. 1930-cu illərdə əraziyə milli park statusunun verilməsi məsələsi gündəmə gətirilmiş və Milli Park Xidməti tərəfindən Mülki Mühafizə Korpusu düşərgəsinin salınması planlaşdırılmışdır. Lakin büdcə problemləri və İkinci dünya müharibəsinin başlaması bu planların həyata keçirilməsini əngəlləmişdir.
thumb|left|175px|Uoters Mit üzərində [[körpü. Şəklin sağındakı qayanın üzərində Milli Təbiət Abidəsi lövhəsi var.]] 1942-ci ildə Pensilvaniya ştatı 82.000 $ qarşılığında varislərdən dərələrin və şəlalələrin də daxil olduğu 1.261 ar (510 hektar) torpaq satın almışdır. Nəhayət, 1944-cü ildə Riketts Dərəsi Ştat Parkı açılmışdır. Pensilvaniya ştatı 1945 və 1950-ci illərdə varislərdən 68.000 $ qarşılığında ümumilikdə 10.000 ar (4.000 hektar) daha torpaq almışdır. Hazırda ştat parkının ərazisinin 10.000 arı (4.000 hektarı) Riketts ailəsindən alınmış, 3.000 arı (1.200 hektarı) isə başqalarından satın alınmış torpaqlar təşkil edir. 1947-ci ildə nəşr olunmuş bir qəzet məqaləsinə görə həmin il parkın 50.000 ziyarətçisi olmalı idi. Məqalədə həmçinin ştatın ərazini satın aldıqdan sonra həyata keçirdiyi işlər barədə də söz açılmışdı. Ştat parkındakı Folz cığırı yenidən salınmış, bütün daş pillələr yenidən yerləşdirilmiş və nişanlar əlavə olunmuşdur. Təhlükəsizliyi təmin etmək məqsədilə ağacdan hazırlanmış məhəccərli asma körpülər salınmış, təhlükədə yaradan qayalar yığışdırılmış və cığırın marşrutu şəlalələrə daha yaxın olacaq şəkildə yenidən təyin olunmuşdur. Adams şəlaləsi yaxınlığındakı Everqrin cığırı bu dövrdə salınmışdır.
1969-cu ildə Dərələr Təbiət Ərazisi Milli Təbiət Abidəsi statusu almış və 1993-cü ildə Pensilvaniya Ştat Parkı Təbiət Ərazisinə çevrilmişdir. 1996-cı ildə yağan güclü yağışlar Folz cığırındakı iki körpünü sıradan çıxarmışdır. Cığır vasitəsilə materialların daşınması çətin olduğundan 1997-ci ilin əvvəllərində ABŞ Ordu Milli Qvardiyasına məxsus bir vertolyot körpülərin yenidən tikilməsi üçün 11 metr uzunluğunda şalbanlar gətirmişdir. 1997-ci ilin qışında ilk dəfə ştat parkının Qanoqa dərəsi hissəsində buz dırmanışı idmanı ilə məşğul olmağa icazə verilmişdir. Həmin il yanğınsöndürmə qurumları soyuq şəraitdə parkda yaralanmış insanları xilas etmək üçün təlim keçirmişdir. 1998-ci ildə "Folz cığırını yenidən bərpa etmək və inkişaf etdirmək" üçün dördillik layihə başladılmışdır. Üç park işçisi cığırı stabilləşdirmək, aşınmanı azaltmaq və bəzi körpüləri bərpa etmək üçün ayaqüstə materiallar daşımışdır. 2001-ci ildə Adam Yanq "Pensilvaniya gəzintisi: Pensilvaniyanın ən böyük gəzinti macəralarının atlası" əsərində Folz cığırı haqqında yazır: "Bu sadəcə ştatdakı ən gözəl gəzinti deyil, Şərqin ən yaxşı gəzintilərindən biridir". "Backpacker" jurnalının oxucuları 2009-cu ildə Folz cığırını Pensilvaniyanın ən yaxşı gəzinti cığırı, 2010-cu ildə isə şimal-şərqi ABŞ-nin ən yaxşı gəzinti cığırlarından biri seçmişdirlər.
Ümumi baxış
thumb|350px|right|Dərə və şəlalələr əmələ gətirən Kitçen çayı. Kitçen çayı ştat parkından 3 dərə vasitəsilə axır: Riketts dərəsi, Li dərəsi və Qlen dərəsi. Şəlalələr hər dərədə ən cənubdan ən şimala qədər olmaqla Kitçen çayının yuxarı axınına görə sıralanır. Bu düzülüş həm də Folz cığırında gəzintiyə çıxmış turistin çayın şimalında sayahət edərkən şəlalələri görmə sırasıdır.
Folz cığırı 11,4 km uzunluğa malik halqaşəkilli cığırdır. PA 118 yolundan başlayan cığır çay boyunca şimala doğru 2,9 km uzanaraq Uoters Mitdə bölünür. Li dərəsini keçdikdən sonra şimala doğru uzanmağa davam edən cığırın Haylend dərəsinə qədər olan uzunluğu 1,9 km təşkil edir. Haylend cığırından sonra Qanoqa dərəsinə doğru 1,6 km uzanır. Cənub-şərqə dönən cığır Qanoqa dərəsinin içindən Uoters Mit qayıdır. Bu hissənin uzunluğu isə 2,1 km təşkil edir. Cığır Rikett dərəsindən keçərək PA 118 yolunda başa çatır.
Hər şəlalənin təsviri adı ilə başlayır. Pensilvaniya Mühafizə və Təbii Ehtiyatlar Departamentinin (PMTED) Ştat Parkları Bürosuna görə parkda 22 adlandırılmış şəlalə (Şinql Kebin və Kitçen şəlalələrini hesaba qatmır), ABŞ Geoloji Araşdırmalar Qurumunun Coğrafi Adlar İnformasiya Sisteminə görə parkda 23 adlandırılmış şəlalə (Şinql Kebin şəlaləsini hesaba qatmır), Skot Braunun "Pensilvaniya şəlalələri: Turistlər və fotoqraflar üçün kitabça" adlı kitabına görə isə parkda 24 adlandırılmış şəlalə var. Ştat parkında adlandırılmamış şəlalələr də mövcuddur ki, o zaman ümumilikdə ştat parkındakı şəlalələrin sayı 33–34-ə çatır. Şəlalələrin klassifikasiyası üçün Braunun klassifikasiyasından istifadə olunur: şəlalə, kaskad, sürüşmə və uçurum. Bəzi şəlalərin klassifikasiyası üçün bu tiplərin kombinasiyasından da istifadə olunmuşdur. Hər şəlalə üçün adının etimologiyası, Folz cığırındakı yeri haqqında məlumat və şəkillər verilmişdir.
Riketts dərəsi
thumb|350px|left|Murrey Reynolds şəlaləsi (solda), Kitçen çayı və Şinql Kebin şəlaləsi. Riketts dərəsi Kitçen dərəsinin cənubuna və Uoters Mitin aşağı axınına verilən addır. PA 118 yolu ilə Uoters Mit arasında yerləşmiş olub uzunluğu 2,9 km təşkil edir, bu isə onu ən uzun dərə edir. Dərənin cənub hissəsində baldırğanların üstünlük təşkil etdiyi qədim meşələr yerləşir. Riketts dərəsi tamamilə Ketskill strukturunda yerləşir və Kitçen çayının bu hissəsində yerləşən bütün şəlalələrin şəlalə gölləri var.
Riketts dərəsi yeganə dərədir ki, üzərindəki adlandırılmış şəlalələrin sayı mənbələrdən asılı olaraq müxtəlifdir. Təkcə Braunun kitabında Şinql Kebin adlı şəlalə göstərilir. Şinql Kebin şəlaləsi Kitçen çayının qolunda yerləşən yeganə adlandırılmış şəlalədir. Riketts dərəsinin cənub qurtaracağında — PA 118 yolunun yaxınlığında yerləşən şəlalələrin adları ən mübahisəli olanlardır. ABŞ Geoloji Araşdırmalar Qurumunun Coğrafi Adlar İnformasiya Sisteminə görə parkda Kitçen şəlaləsi (koordinatları PA 118 körpüsünə yaxındır) və Adams şəlaləsi (koordinatları PA 118 yolunun daha cənubundadır) adlı şəlalələr var. Braunun kitabında da bu iki şəlalə ayrı şəlalər kimi göstərilir və Kitçen şəlaləsinin hündürlüyünü 2,7 metr olduğu qeyd olunur. 1947-ci ilə aid bir qəzet məqaləsində avtomagistal körpüsünün altında adlandırılmamış şəlalə olduğunu və "Adams şəlaləsinin buradan elə də uzaq olmadığını" qeyd olunmuşdur. Rəsmi park xəritəsində ancaq Adams şəlaləsi və körpüdən qısa məsafədə yerləşdiyi göstərilir və hündürlüyünün 11 metr olduğu qeyd olunur. PMTED Pensilvaniya geologiya cığırı kitabçasına görə isə Kitçen şəlaləsi Adams şəlaləsinin digər adıdır.
Li dərəsi
thumb|left|245px|Folz cığırı ilə Kitçen çayının kəsişdiyi yer. Yaxınlıqda Li dərəsinin şəlalələrindən biri olan Ozon şəlaləsi yerləşir. Marsiya Bonta "Pensilvaniyada xarici səyahətlər: Fərdi və qrup gəzintiləri üçün təbiət yerləri kitabçası"nda "bütün cığırın ən sevimli hissəsi olan qayalı, sıldırımlı Li dərəsi"nin də adını çəkir. Bonta bildirmişdir ki, Li dərəsi bir tərəfdən qayalarla, bir tərəfdən isə dalğalanan su ilə əhatə olunan uzaq çölü xatırladır və bu dərədə parkın ən görməli şəlalələrindən bir neçəsi yerləşir.
Li dərəsi adını eyniadlı göldən almışdır. Bu göl isə R. B. Rikettsin ikinci qızı Frensis Linin (1881–1970) şərəfinə adlandırılmışdır. O, 1921-ci ildə hakim Uilyam Maklin ilə evlənmişdir. Li həm də R. B. Rikettsin anası Marqaret Li Lokart Rikettsin (1810–1891) orta adı olmuşdur. 1907-ci ildə R. B. Riketts Li gölündən hidroelektrik enerji əldə etmək ümidi ilə Kitçen çayının Li dərəsi bölməsində yerləşən şəlalələrin yuxarı axınında bənd tikdirmişdir. Lakin bənd yaxşı tikilmədiyindən funksiyasını yerinə yetirə bilməmişdir. Ştat bəndi yararsız hesab etmişdir və 1956-cı ildə göl qurumuşdur. Demək olar ki, bütün Li dərəsi Hantli dağ strukturunda yerləşir, amma cənub qurtacağındakı kiçik hissə (Uoters Mit daxil olmaqla) Ketskill strukturunun tərkibindədir.
Li dərəsində adlandırılmış səkkiz şəlalə yerləşir. PA 118 yolundan Uoters Mitə və Li dərəsinin cənubuna qədər məsafə 2,9 km təşkil edir. Şimaldan da dərəyə çatmaq mümkündür: Cin gölünün yaxınlığındakı avtomobil dayanacağından ən şimalda yerləşən Onondaqa şəlaləsinə qədər məsafə 1,67 km təşkil edir. Li dərəsinin şimal qurtaracağı ilə Qanoqa dərəsi arasında uzunluğu 1,9 km olan Haylend cığırı yerləşir. Bu cığır Onondaqa şəlaləsinin şimalında Folz cığırı ilə görüşür. Haylend cığırının həmçinin nisbətən cənubda yerləşən F. L. Riketss şəlaləsi ilə qısa əlaqəsi var. Folz cığırının ən şimalda yerləşən bu iki şəlalənin yaxınlığından keçən hissəsi 2000-ci illərin əvvəlində yenidən tikilməli idi.
Qanoqa dərəsi
1875-ci ilə qədər Riketts Kitçen çayı üzərindəki ən hündür şəlalə olan Qanoqa şəlaləsini adlandırmış, 1881-ci ildə Uzun gölməçənin adını dəyişib Qanoqa gölü qoymuşdur. "Qanoqa" adını Pensilvaniya senatoru Çarlz Bukelau təklif etmişdi. Belə ki, bu söz irokez sözü olub, Seneka dilində "dağda su" deməkdir. Lakin Donehoo "Pensilvaniyadakı hindu kənd və yer adlarının tarixi" kitabında qeyd etmişdir ki, bu söz əslində Kayuqa dilindədir və "axan yağ" deməkdir və Nyu-Yorkda yerləşən Kayuqa kəndinin adı ilə bağlıdır. Adının mənası nə olursa olsun, Qanoqa şəlaləsi Kitçen çayının Qanoqa dərəsindən keçən hissəsinin mənbəyidir və onun ən hündür şəlaləsidir.
1842-ci ildə Kitçen çayının Qanoqa dərəsi hissəsində şəlalələrin yuxarı axın tərəfində bir bənd tikilmişdir. Təxminən 1905-ci ildə Riketts hidroelektrik enerji əldə etmək məqsədilə bəndi gücləndirmiş və su hövzəsinin adını Roz gölü qoymuşdur (Roz Rikettsdə ailə adı idi). Lakin Roz gölü və Li gölü bəndləri yaxşı tikilmədiyindən hidroelektrik enerji əldə etmək mümkün olmamışdır. Ştat bəndi yararsız hesab etmiş və 1969-cu ildə Roz gölü qurumuşdur. Qanoqa dərəsi Li dərəsi kimi dik deyil. Hər iki dərəsinin böyük hissəsi Hantli dağ strukturunda yerləşir, sadəcə cənub qurtaracaqda yerləşən kiçik hissəsi (Uoters Mit də daxil olmaqla) Ketskil strukturunun tərkibindədir. Qanoqa dərəsində 10 adlandırılmış şəlalə yerləşir. PA 118 yolundan Uoters Mit və Qanoqa dərəsinin cənub qurtaracağına qədər məsafə 2,9 kilometr təşkil edir. Cin gölünün yaxınlığında yerləşən Roz gölü avtomobil dayanacağından ən şimalda yerləşən Mohok şəlaləsinə qədər məsafə 0,48 kilometrdir. Burada həmçinin 4,5 kilometr uzunluğunda olan Qanoqa Vyu cığırı yerləşir. Cığır Pensilvaniya 487 nömrəli yoldan qərbdə Qanoqa şəlaləsinə qədər uzanır. Mohok şəlaləsinin şimalında qısa məsafədə Folz cığırı ilə görüşən Haylend cığırı Qanoqa dərəsi ilə Li dərəsinin şimal qurtaracaqlarını birləşdirən 1,9 kilometrlik "konnektor"dur.
Ceff Mitçel "Sonsuz dağlarla yürümək: Pensilvaniyanın şimal-şərqindəki çöllükləri kəşf etmək" kitabında qeyd etmişdir ki, Qanoqa dərəsi parkdakı favorit yerdir.
Adi dəniz donuzu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Orta uzunluğu dişilərdə 160 sm, erkəklərdə 145 sm, çəkiləri isə 50–60 kq arasında dəyişir. Bədəninin üst hissəsi tünd-boz, yan nahiyələri parlaq, qarın nahiyəsi isə parlaq boz və ya ağ rəngdə olur. Alt çənədə 16–30, yuxarı hissədə isə 17–25 diş olur.
Növ üç yarımnövə bölünür:
Yapon kinkanı
(Fortunella japonica)
Təbii yayılması
Qədim zamanlardan Çinin cənub-şərq, Asiyanın cənub-şərq subtropik və tropik rayonlarında becərilir.
Ekologiyası
Kinkan limon, portağal və mandarin bitkilərinə nisbətən şaxtaya xeyli davamlıdır. Azərbaycanda yayılması: Lənkəran-Astara raoynlarında geniş sahələrdə becərilir.
İstifadəsi
Kal meyvələrindən mürəbbə və konserv hazırlanır. Kinkan kolları bəzək və otaq bitkisi kimi də becərilə bilər.
Anaxatır
thumb|right|380px|Anaxatır çayı xəritəsi thumb|right|380px|Xram çayı Anaxatır və ya Xram — Gürcüstan və Azərbaycanda çay. Kür çayının sağ qolu. Başlanğıcını Kiçik Qafqaz dağlarının Ərcivan dağ silsiləsinin Gürcüstan Respublikasının Samtsxe-Cavaxeti mxaresinin Borjomi bələdiyyəsi ərazisində yerləşən Tsxratskaro dağ keçidinin (2 454.3 m) ətəyindən, 2 422 m hündürlükdən götürür. Çayın illik orta su sərfi 1 km³/san-dir. Borjomi bələdiyyəsinin ərazisindən başlayan çay Aşağı Kartli mxaresinin Barmaqsız, Ağbulaq, Çörük Qəmərli və Sarvan bələdəyyələrindən axaraq Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun II Şıxlı kəndi yaxınlığında Kür çayına tökülür.
Anaxatır çayının uzunluğu 201 km, hövzəsinin sahəsi 8.340 km²-dir. Çayın hövzəsinin 4.378 km²—lik qismi Ermənistanın ərazisində yerləşir.
Bulbophyllum subtrilobatum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zanthoxylum holtzianum
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kirvə
Kirvə sözünün bir neçə mənası ola bilər :
Əl
thumb thumb|İnsan biləyinin skeleti
Əlin hissetmə qabiliyyəti çox yüksəkdir. Görmə qabiliyyətini itirmiş şəxslərin əllərindəki hissiyat daha güclü olur.
Anatomiya
Əldə 27 dənə sümük var. Bir əlin barmaqlarında isə 14 sümük var. Baş barmaqda 2, qalan barmaqların hərəsində 3 sümük var.
Gürcüstan Baş nazirlərinin siyahısı
thumb|[[Gürcüstan Demokratik Respublikasının nazirlər kabinetinin üzvləri.|left]] Gürcüstan Baş nazirlərinin siyahısı — 26 may 1918-ci ildən sonra ölkədə respublika quruluşu təyin edilmişdi, bu vaxtdan başlayaraq Gürcüstan Respublikasının Baş nazirləri bu siyahıda göstərilib. Bu siyahıda Gürcüstanda 1918-ci ildən 2015-ci ilədək Baş nazir və ya analoji vəzifəni tutan şəxslər təqdim olunub. Gürcüstanın ilk Baş naziri Noy Ramişvili idi, indiki isə Georgi Kvirikaşvilidi. Baş nazir vəzifəsi Gürcüstan Demokratik Respublikasının 1918-ci ildə müstəqillik elan etdikdən dərhal sonra yaradılıb. Gürcüstan Demokratik Respublikasının mövcud olduğu dövrdə vəzifə hökumət sədri (gürc. მთავრობის თავმჯდომარე) adlanırdı.
Əl
Əllər haqqında maraqlı faktlar
iz hər gün əllərimizdən istifadə edirik və həyatımızı onlarsız təsəvvür edə bilmirik. Bəs biz bədənimizin ən fəal hissələrindən biri haqqında nələri bilirik? Aşağıda əllərimiz haqında ən maraqlı faktlar verilmişdir:
Gürcüstan Baş nazirlərinin siyahısı
Sovet qoşunlarının Gürcüstan ərazisinə soxulduqdan sonra Baş nazir postu ləğv olundu, lakin onun əvəzinə Xalq Komissarları Sovetinin sədri (gürc. სახალხო კომისართა საბჭოს თავმჯდომარე), daha sonra isə Nazirlər Şurasının sədri (gürc. მინისტრთა კაბინეტის თავმჯდომარე) vəzifələri yaradılmışdı.
Müasir anlayışda Baş nazir postu 1991-ci ilin avqustunda bərpa edildi, lakin 1995-ci ilin dekabrında ləğv olundu. Baş nazir postu əvəzinə Dövlət naziri (gürc. სახელმწიფო მინისტრი) postu yaradıldı. 2004-cü il fevralın 6-da konstitusiya islahatları həyata keçirildi, nəticədə Nazirlər Kabinetinin institutu və Baş nazir postu bərpa edildi.
Mövcud qanunvericiliyə görə, prezident baş nazir vəzifəsinə namizədi parlamentə təqdim edir. Baş nazirin namizədliyi parlament tərəfindən qəbul edilərsə, Baş nazir prezidentin razılaşması ilə Nazirlər Kabinetini yaradır.
Gürcüstanın Baş nazirləri
Tarix boyu Gürcüstanda Baş nazir və analoji vəzifələrdə 36 nəfər çalışmışdır.
Gürcüstan SSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri
(30 dekabr 1922-ci ildən SSRİ-nin tərkibində; bundan əvvəl ZSFSR tərkibində)
Gürcüstan SSR Nazirlər Sovetinin sədri
(SSRİ tərkibində)
Paşa Təhməzov
Paşa Qurban oğlu Təhməzov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
Gürcüstan Baş nazirlərinin siyahısı
Gürcüstan Respublikasının Baş naziri
(1991-ci il aprelin 9-dan birtərəfli müstəqillik elan etdikdən sonra )
Paşa Təhməzov
Həyatı
Paşa Təhməzov 23 mart 1949-cu il Lənkəran şəhərində doğulmuşdur. 1964-cü ildə burada 6 saylı orta məktəbi bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə Əhaliyə Məişət Xidməti İstehsalat Kombinatında usta köməkçisi kimi başlamışdır. 1993-cü il 23 avqustda Azərbaycanın cənub bölgəsində vəziyyət gərginləşəndə P. Təhməzov silaha sarılaraq "Talış Muğan Respublikası" adı ilə baş qaldıran daxili çəkişmələrin qarşısını almağa yollanır. Paşa Təhməzov dövlətçiliyimizin qorunması uğrunda öz canını əsirgəmir. Cinayətkar dəstə ilə baş verən qarşıdurma nəticəsində P. Təhməzov qəhrəmancasına həlak olur.
Lənkəran şəhərinin Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilmişdir.
Lənkəran şəhərindəki küçələrdən biri onun adını daşıyır. Yaşadığı binanın önünə xatirə lövhəsi vurulmuş, "23 Avqust" meydanında büstü qoyulmuşdur.
Ailəsi
Ailəli idi, üç övladı qalıb.
Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 24 avqust 1993-cü il tarixli 740 saylı fərmanı ilə Təhməzov Paşa Qurban oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.
Lənkəran rayonunun Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.
Lənkəranda küçələrdən biri qəhrəmanımızın adını daşıyır.
Yaşadığı binanın önünə xatirə lövhəsi vurulub. "23-Avqust" meydanında büstü qoyulub.
Gürcüstan Baş nazirlərinin siyahısı
Gürcüstan Respublikasının Baş naziri
(1991-ci ilin dekabrından müstəqil dövlət)
Eytan Naeh
Eytan Naeh — İsrail diplomatı.
Həyatı
17 sentyabr 1963-cü ildə İsraildə anadan olmuşdur. 1982-1985-ci illərdə İsrail Müdafiə Qüvvələri sırasında hərbi xidmətdə olub. 1991-ci ildə Təl-Əviv Universitetinin Siyasi elmlər fakültəsini Yaxın Şərq ixtisası üzrə bitirib. 1991-1993-cü illərdə İsrail Xarici İşlər Nazirliyinin diplomatiya kursunu bitirmişdir.Elə həmin illərdə XİN baş direktorunun köməkçisi, 1993-1997-ci illərdə İsrail dövlətinin Türkiyədəki səfirliyində əvvəl ikinci, sonra isə birinci katib, 1997-1999-cu illərdə ABŞ-nin Çikaqo ştatında konsul, 1999-2000-ci illərdə Qərbi Avropa İdarəsində (Avropa II)-müşavir, Türkiyə-Yunanıstan şöbəsinin başçısı, 2001-ci ildən İsrail dövlətinin Azərbaycan Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiridir.
İngilis, ərəb, türk dillərini bilir.
Ailəlidir, iki övladı var.
Nəvə
Nəvə — oğlun və ya qızın uşağı.
Krabbe yarımadası
Krabbe yarımadası — Rusiya Federasiyasının Primorsk diyarı ərazisində yerləşən yarımada. Diyarın ən iri yarımadalarından biridir. Yarımada coğrafi baxımdan Primorsk diyarının cənub-şərq sahillərində yerləşir. Sahillərini Yapon dənizinin suları yuyur.
Təbiəti
Yarımada qədim vulkanik suxurlardan təşkil olunmuşdur. O qərbdən şərqə doğru uzanır. Materiklə ensiz qumdan təşkil olunmuş bərzəxlə birləşir. Bərzəxin ən ensiz hissədə eni 70 metrdir. Mərkəzi hissədə eni 4,5 kilometrə çatır. Bərzəxin sahili ilə Astafev burnuna qədər məsafə 13 km-dir. Yarımadanın sahəsi 30,8 km2-dir.
Yarımada boyunca su ayrıcı silsilə uzanır. onun mərkəzində hündürlüyü 179,5 metrə çatan zirvə vardır. Zirvə adsızdır. Yarımadanın şərq hissəsində Dereq dağı yerləşir (160,2 m).
Yarımadanın şimalını dayaz Novqorodskaya buxtası yuyur. Burada güçlü dalğalar olmur. Sahilləri akulmiyyativ, az parçalı və alçaqdır. Çimərlikləri olduqca ebsiz, lilli və bataqlıqlaşmışdır. Şimal sahillərinin uzunluğu 16,1 km kilometrdir. Yarımada cənub-qərbdən Reyd Pallada buxtası, cənubdan Poset buxtası, cənub-şərqdən Kitovıy körfəzi ilə əhatələnir. Sıldırımlı qayaların aşağısında uzunluğu 24,3 km olan qumlu və gilli çimərliklər vardır. Mərkəzi hissədə Minonosok buxtası yerləşir.
Krabbe yarımadasında 16 axar vardır. Onların uzunluğu 1 km-dən çoxdur. Ən uzun axarın 1,6 km məsafədə axır. Bəzi axarların mənsəbində estuarilər əmələ gəlmişdir. Yarımadada iri göllər yoxdur. Ancaq sahəsi 1 ha olan göllər yarımadanın şimal-qərbində yerləşir.