cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dəkkə
Memarlığı
Şəhərin köhnə hissəsində (Burhi-Qanq çayının sol sahilində Qədim Dəkkə adlanan yerdə) moğol memarlığına aid çox saylı abidələr saxlanılmışdır: Bara-Katra sarayı (1644–46), düzbucaqlı planlı Pəri-Bibi mavzoleyi (1684) ilə birgə Lalbağ fortu (tikintisi 1678 ildə başlamış, sona çatdırılmamışdır), Hüseyni Dalan türbəsi, Sat (işıqlı) günbəz məscidi (1680-ci illər), “Ulduzlu məscid” (XVIII əsr) və s. Şəhərdə Dəkeşvari hinduist məbədi (XII əsr), Ostin-Frayers kilsəsi (1666) də var. Dəkkədə 700-dən çox məscid fəaliyyət göstərir: Şahbaz xan məscidi (1680), Xan Məhəmməd Mirzə məscidi (1706), Lalbağ Şahi məscidi (18 əsrin əvvəlləri) və s. İngilis neoklassizmi üslubunda bank binası, anqlikan kilsəsi, baş katolik kilsəsi 19 əsrin sonlarında inşa edilmişdir. Yeni Dəkkə adlanan rayonun tikililəri arasında (şəhərin köhnə hissəsindən şimal tərəfdə yerləşir, 1950-ci illərdə tikilməyə başlamışdır) Beyt ül-mükərrəm (1950–60-cı illər) məscidi, Konstitusiya məhkəməsinin binası, inzibati və mədəni mərkəzin binası (1964–84, memar L. Kan), “Şəhidlər” abidəsi (1957–63, heykəltaraş X. Rəhman) və s. var. 1980-ci illərdən şəhərin müxtəlif hissələrində, xüsusilə yeni Dəkkənin bir sıra rayonlarında müasir və qədim hind -benqal memarlıq üslublarını birləşdirən çox mərtəbəli yaşayış və ofis binaları tikilir.
Təsərrüfatı
İqtisadiyyatın aparıcı sektoru xidmət sferasıdır. Dəkkə Banqladeş kommersiya fəaliyyətinin əsas mərkəzidir. Dəkkə fond birjası, ölkənin əsas maliyyə təşkilatlarının, o cümlədən Bangladesh Bank (ölkə nin mərkəzi bankı), Sonali Bank, “American Life Insurance Company”nin mənzil-qərargahları, Banqladeşin bir çox qeyri-hökumət təşki latlarının (“Associa tion for Social Advan -cement”, Grameen Bank və s.-nin) əsas ofisləri burada yerləşir. İri ticarət mərkəzləri tədricən ənənəvi dükan bazarları əvəz edir.
Dəkkə şəhərətrafı ilə birgə Banqladeşin mühüm sənaye rayonununu təşkil edir. Şəhərdə və ətrafında bir neçə sənaye zonası (onlardan ən əsası Dəkkənin şimal hissəsində, Tecqaon rayonundadır) yaradılmışdır. Ölkədə pambıq parçadan geyim istehsal edən üç mindən çox müəssisənin (Banqladeşin ixrac yönlü tikiş sənayesi hazır tekstil məmulatlarının istehsalı üzrə dünya bazarında aparıcı mövqeyə malikdir; ən iri şirkətləri – “New Age Garments Ltd”, “Softex Ltd”, “A-One Bangladesh”, “Youngone Group”) təqr. 80%-i Dəkkədə cəmləşmişdir. Dəkkə cut (“Bangladesh Ju te Mills Corporation”), pambıq parça (“Bangladesh Textiles Mills Corporation”) və pambıq ipliyi istehsalı üzrə ölkənin ən iri mərkəzidir. Digər istehsal sahələri: plastik kütlə, dərman preparatları, dəri məmulatları və ayaqqabı istehsalı. Elektrotexnika (güc transformatorları, elektrik paylayıcı qurğular, avtomatik gərginlik tənzimləyicisi və s.) və elektron sənayenin, metallurgiyanın təkrar emalı müəssisələri və s. fəaliyyət göstərir. Yeyinti sənayesində meyvə konservlərinin istehsalı inkişaf etmişdir. Ənənəvi sənətkarlıq və kustar istehsalı saxlanılmışdır – əl toxuculuğu (pambıq parçalar, o cüm lə dən muslin), zərgərlik məmulatlarının hazırlanması və s.
Galatella
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (* [[SS 2 (*
Salix aurita
(Salix aurita) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Galeana
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Salix atrocinerea
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
NGC 3051
NGC 3051, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Nasos bürcü istiqamətində yerləşir. E/SB0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Əshabi-Kəhf (ziyarətgah)
Əshabi-Kəhf – Culfa rayonunda ziyarətgahdır.
Haqqında
Əshab-i Kəhf dağın (1665 m) və pirin adıdır. Naxçıvan əhalisinin müqəddəs sandığı yer – Əshab-i Kəhf mağarası dağlar arasında yerləşir. "Əshab" yeniyetmə cavan oğlanlar, "kəhf" isə mağara, sığınacaq yeri deməkdir. Deməli, Əshab-i Kəhf yeniyetmə cavanların sığınacaq yeri – mağara mənasındadır. İslam rəvayətlərinə görə, mağaradakılar Dəqyanus adlı padşahın zülmündən qaçıb burada gizlənərək, 300 il yuxuya getdikdən sonra ayılaraq behiştə düşmüş altı yeniyetmə cavan oğlandan və onların yanında olan Qitmir adlı itdən ibarət olmuşdur. Digər rəvayətə görə, Dəqyanus padşah olduğu vaxt əhalini bütpərəstliyə məcbur edirdi. Təkallahlığa inanan yeniyetmə cavan oğlanlar şahın zülm və təqiblərindən yaxa qurtarmaq üçün şəhərdən qaçıb mağarada özləri üçün sığınacaq tapmışlar. Çələbi, Beyzavinin təfsiri haşiyəsində yazır ki, Rəqim ayəsi lövhəyə yazılıb, həmin mağaranın qapısında təfsir olunmuşdur. O, dağm və ya kəndin adı ilə daşa həkk olunmuş yazıda şərh edilmişdir.
Galeomma
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Arktika söyüdü
(Salix arctica) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Aleksotas funikulyoru
Aleksotas funikulyoru (Aleksoto funikulierius) — Kaunasın Aleksotas rayonunda, Nemanın sağ sahilində yerləşən Litvanın üç funikulyorundan biri. 6 dekabr 1935-ci ildə rəsmi olaraq açılmışdır. Litva tarixində Jalyakalnis açıldıqdan sonra ikinci funikulyor olmuşdur.
Tarixi
Kaunas tarixində funikulyorun marşrutu dəyişməyib: yol Böyük Vitovt körpüsüdən başlayaraq Köhnə şəhəri birləşdirir. Alexotas dağının üstü ilə Köhnə şəhərin mənzərələri açılır. Bu funikulyarda müharibələr arası dövründə ortaya çıxan orijinal vaqonlardan, dayanacaq üçün taxta oturacaqlardan və platformalardan istifadə edilmişdir. Xəttin ortasında o iki yerə ayrılır. Bu vaqonların tərs hərəkətini təmin etmək üçün edilmişdir. Vaqonlarda əyləclər quraşdırılıb, bu da kabel zədələndiyi təqdirdə vaqonların sürüşməsinə imkan vermir. Bundan əlavə dağın zirvəsinə aparan pilləkən də var. Funikulyorun uzunluğu 132.9 ilə 142 m-ə (istinad nöqtəsindən asılı olaraq), gradient 18 ilə 29.5% arasında dəyişir. İdarəetmə sistemi Aleksotas dağının başında yerləşir.
Sovet dövründə Aleksotas və Valyakalnisin funikulyorları Kaunas Trolleybus Parkı tərəfindən idarə olunurdu. Gediş haqqı 1 qəpik idi. Hal-hazırda funikulyor Kauno autobusai törəməsi olan Autrolis tərəfindən idarə olunur. Giriş iş günləri 7-dən 16 saata qədər açıqdır.
Tanıma
16 oktyabr 2004-cü ildə Litva Aleksotas funikulyorunu əks etdirən iki poçt markasını buraxır: nominal dəyəri 1 lit və 1 lit 30 qəpik olan 600 min nüsxə buraxılır.
2015-ci ildə Kaunasın Avropa İrs Markasına layiq görülən 44 obyektindən biri olur.
1C: Müəssisə
thumb
1C: Müəssisə — Rusiyanın "1C" şirkəti tərəfindən yaradılmış proqram məhsuludur. Müəssisənin fəaliyyətini avtomatlaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş proqram müxtəlif fəaliyyət təyinatlı və istənilən sahibkar forması olan müəssisə və təşkilatların uçot prosesinin avtomatlaşdırılmasında geniş imkanlar verir.
Məmmədəli Məhzun
Məmmədəli Məhzun (1899, Gədəbəy - 1986, Tehran) — Azərbaycan şairi. Məhzun təxəllüsü ilə yaradıb. Əsli Zunuzun Dərəq kəndi(Dərə Kəndi)ndən idi və Şeyx Fəxrəddin Dərəlinin nəvələrindən idi. Məhəmmədəli Fəxrəddini azərbaycan dilində şeirlər yazıb. "Hicran xəstəsi" şeir toplumu Tehranda çap olunub.
Yaradıcılığı
Gənc yaşlarından yazdığı kiçik şeirləri ilə Məmmədəli Məhzun oxucuların diqqətini cəlb edir. Sonralar o, yaradıcılığında daha çox qəzəl janrına üstünlük vermiş və bütün Azərbaycanda şöhrət qazanmışdır. Şairin ilk kitabı da 1945-ci ildə "Qəzəllər" adı ilə çap olunmuşdur.Şairin ``Hicran Xəstəsi`` kitabı isə 1979-cu ildə çap olunmuşdur.Bakıda çap olunan "Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı antologiyası" kitablarının üçüncü və dördüncü cildlərində Məmmədəli Məhzunun əsərlərindən nümunələr verilmişdir.
Nigerin daxili deltası
thumb|220px|Niger çayı yağışlar mövsümündə (Mali, 2001.)
Nigerin daxili delta — Mali ərazisində, Niger çayının orta axarında yerləşən daxili delta. Bəzən Masina adı ilə tanınır.
Təsviri
Delta 425 uzunluğa və 87 km enə malikdir. Nigerin əsas qollarınfdan biri olan Bani çayının yatağında vaxtı ilə axarsız bir göl olmüşdür. Hazırda bu ərazidə yalnız yağıçlar mövsümündə göl əməllə gəlir. Bu sulu ərazidə çoxlu sayda canlıları müşahidə etmək mümkündür. Dörd ay müddətində(iyuldan oktyabra qədər) ddeltanın sahəsi 3,9 mın. km²-dən 20 min. km² qədər artır.
Əhali
Daxili deltanın yerləşdiyi ərazidə olan şəhərlər: Ke-Masina, Tombuktu, Ponti, Serave və Cenne.
Tarixi
Nigerin daxili deltası qədimdə Afrika xalqları tərəfindən istifadə edilmişdir. XV əsrə qədər ərazi Mali imperiyasına məxsus olmuşdur. Sonradan bölgə Sonqay imperiyasının tərkibinə qatılmışdır. XIX əsrə qədər isə Massina dövlətinin tərkibinə daxil olmuşdur. Öklənin paytaxtı Hamdullahi 1820-ci ildə inşa edilmişdir. Bu paytaxt 1862-ci ildə Ticanii Ömər əl-Həca tərəfindən ələ keçirilmişdir. Bir müddət sonra bölgəni fransizlar işğal etmişdir. Region Mali dövlətinə 1960-cı ildə onun müstəqillik etməsindən sonra dövr edilmişdir.
Ekologiya
Mövsümü bataqlıq və daxili deltanın gölü Ramsar konvensiyasıçərcivəsində qorunur. 1987-ci ildə qorunmaya üç obyekt salınmışdır:Xoro və Debo gölləri, Seri kompleksi. Qorunan ərazilərin ümümi sahəsi 1620 km² -dir. Sahel bölgəyə yaxınlığı və bu ərazinin artması, üstəlik daxili deltada ilbəil yağıntının azalması Masinaüçün böyük təhlükədir.
Feldtseyxmeyster
thumb|Avstriya-Macarıstan feldtseyxmeysterin rəsmi nişanı Feldtseyxmeyster (Feldzeugmeister, qısaca FZM) — Müqəddəs Roma, Avstriya və Avstriya-Macarıstan ordularında artilleriya və ordu generallarına verilən hərbi rütbə.
Tarixi
Sonradan feldtseyxmeyster hərbi hissələrin komandanlığını aldı və ardınca piyada və artilleriya komandirlərinin general rütbəsi (artilleriya generalı) səviyyəsinə çatdırıldı. Beləliklə o, süvari general rütbəsi ilə eyni səviyyədə, feldmarşal-leytenantdan üstün və feldmarşaldan aşağı oldu.
İnfanteriya generalı rütbəsi verilməyə başlandıqdan sonra (1908-ci il) feldtseyxmeyster rütbəsi yalnız artilleriyaçılara verildi.
Salix amygdaloides
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Gerbera
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
[[SS 3 (* Gerbera aberdarica
Dırmıxşəkilli akasiya
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Hündürlüyü 2 m-ə çatan koldur. Yarpaqlarının uzunluğu 0,2-0,6 sm, eni 1-2 mm olur. Avqust-oktyabr aylarında çiçəkləyir. Təbii arealı Qərbi Avstraliya, Cənubi Avstraliya və Viktoriyadır.
NGC 2090
NGC 2090, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Göyərçin bürcü istiqamətində yerləşir. Sc tipli. tərəfindən ildə 22.86 sm (9 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Acacia acinacea
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Fayalit
Fayalit — mineral, olivin Fe2[SiO4], forsterit (Fo) - Fayalit tam izomorf seriyanın sonuncu üzvü. 0-10% Fo daşıyır. Fe bəzən Mn və Ca-la əvəz olunur. Xüsusi çəkisi 4,39. Turş, bəzən dərinlik qələvi və effuziv süxurlarda; regional və termiki metamorfikləşmiş dəmirli çöküntülər­də; qranit və diabaz peqmatitlərində. Növ­ləri: talasskit (ferrifayalit), manqanfayalit.
NGC 234
NGC 234 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balıqlar bürcü istiqamətində yerləşir. SBc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Lernu!
right|thumb|150px|Saytın loqosu Lernu! (və ya lernu.net) — esperanto dilini öyrənmək üçün beynəlxalq, pulsuz sayt. Saytda esperanto dili uzrə informasiya, çoxlu sayda kitab və dərsliklər var. Bundan başqa interaktiv təlimlər və imtahanlar, fleş-oyunlar, esperanto dilində hekayələr, qısa filmlərlə tanış olmaq, forumda müzakirələrə qoşulmaq olar.
"Lernu" sözu esperanto dilindən "öyrən" kimi tərcümə olunur.
Saytın Azərbaycan dilində versiyası da fəaliyyət göstərir.
Geropogon
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Lernu!
Xarici keçidlər
(ru) Lernu!
Saytın Azərbaycan dilində versiyası
Acacia acuminata
Arealı
Avstraliya üçün endemik növdür.
Yarımnövləri
SS 2 (**)
Rəfiq Həriri
Həyatı
Rəfiq Həriri 1944-cü ildə Livanın cənubundakı Sayda şəhərində doğulmuşdu. Gəncliyində təhsil almağa pulu olmadığından universiteti yarımçıq tullayıb iş dalınca Səudiyyə Ərəbistanı na yollanan Həriri cəmi 15 ilə milyardçı olur. O, ilk milyardını tikinti biznesində toplayır.
Beynəlxalq Məhkəmə Livanın sabiq baş naziri Rəfiq Həririnin qətli ilə bağlı rəsmi araşdırma prosesinə start verib. Güman edilir ki, işin bütün məqamlarını əhatə etmək üçün Haaqa məhkəməsinə 5 il vaxt tələb oluna bilər. Məhkəmə mərhələsindən əvvəl BMT-nin xüsusi komissiyası Həririnin qətli ilə əlaqəli 4 il ərzində təhqiqat aparıb. BMT-nin son hesabatında qətlin cinayət qruplaşma tərəfindən təşkil olunduğu bildirilir. 2005-ci ildə Beyrut mərkəzində baş verən partlayış nəticəsində Rəfiq Həriri ilə yanaşı daha 22 nəfər öldürülmüşdür. Suriya Rəfiq Həririnin qətlilə əlaqəli olduğu barədə Amerika tərəfindən səslənən iddiaları rədd edir. Rəfiq Həririn qətlindən sonra yaranmış Suriya əleyhinə əhvali-ruhiyyə şəraitində Dəməşq öz qüvvələrini Livan ərazisindən geri çəkdi.
Acacia alata
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Gilberta
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Adilə Əliyeva
Adilə Əliyeva — Fransada yaşayan Azərbaycan əsilli pianoçu.
Həyatı
Adilə  Əliyeva Bakı şəhərində anadan olub. İlk çıxışı 7 yaşında Leo Qinzburqun dirijorluğu altında keçib. Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbini bitirəndən sonra  P.İ. Çaykovski adına Moskva Dövlət Konservatoriyasına daxil olub, oranı qırmızı diplomla bitirib və aspiranturaya daxil olub. 1980-86-cı illərdə Bakının indiki Yasamal rayonunun deputatı olub.
Fəaliyyəti
25 ilə yaxındır ki, Fransanın Annamesse şəhərində yaşayır. O, 50-dən çox ölkənin konsert salonlarında çıxış edib. Dünyanın bir sıra məşhur səsyazma studiyalarında  30-dan artıq kompakt-diski yazılıb, eləcə də 200-dən çox müxtəlif radio və TV-lərdə haqqında mütəmadi xəbərlər, xüsusi verilişlər çəkilib. Bu ölkələrə İngiltərə, Almaniya, Belçika, İsveçrə və s. daxildir. Azərbaycanlı bəstəkarlardan Qara Qarayev, Cövdət Hacıyev, Tofiq Quliyev, Oqtay Rəcəbov, Vaqif Mustafazadə, Arif Məlikov və başqalarının əsərlərini ifa edir.
Adilya Əliyeva Moskva Konservatoriyasından olan professor və solistləri bir araya gətirən "Rusiya ulduzları" nın lideri idi. Adilə Əliyeva Cenevrədə və Annesidə fortepiano professorudur. Yaradıcılıq fəaliyyətində Moskvada Raxmaninov konsertlərinin ən yaxşı ifaçısı müsabiqənin laureatı, Beynəlxalq VILLA-LOBOS müsabiqəsinin laureatı və Zaqafqaziya müsabiqəsinin laureatı olmuşdur.
Azərbaycan musiqisinin dünyada tanınması istiqamətində fəaliyyəti
Bütün Avropa və Amerika ölkələrində konsertləri olub. Vatikanda konsertləri təşkil edilib. Haqqında "Musiqidə yaşamaq" adlı bir sənədli film çəkilib. O, bir müddət İsveçrədə də yaşayıb. Həmin dövr ərzində bir çox konsertlərdə ifa edib və Frank Martin kimi helvetik bəstəkarların əsərlərinin səsyazmasında iştirak edib. 30-dan çox kompakt-diskin müəllifidir. İfa etdiyi bəstələrin əksəriyyəti onun üçün bəstələnmişdir.
2001-ci ildən Fransa Beynəlxalq  Musiqi Akademiyasının direktoru kimi faəliyyət göstərir, eyni zamanda orada pianinodan dərs deyir. Burada 100-ə yaxın tələbə dərs alır. 1996-cı ildən Fransada hər iki ildən bir adına beynəlxalq müsabiqə keçirilir. Müsabiqə belə adlanır: "Adilə Əliyeva adına pianoçuların beynəlxalq müsabiqəsi". Hər dəfə 255 nəfərə yaxın musiqiçi bu müsabiqədə iştirak edir. Qaliblərin ümumi mükafat fondu 26 min avrodur. Bunun bütün xərcini Fransa dövləti ödəyir.
II İslam Gəray
II İslam Gəray — 1584–1588-ci illər arasında hakimiyyətdə olan Krım xanı. Uzun müddət Osmanlıda qalması, ilahiyyat təhsili alması, bəlkə də yaşı onun güclü hökmdar olmasına mane olmuşdur. Döyüşlərin çoxunu qardaşı Alp Gəray aparmışdır. Hakimiyyətdə olduğu vaxtın əsas hissəsini qardaşı oğlu ilə münəqişədə keçirmişdir.
Həyatı
Doğulduğu il bilinmir. Atası Dövlət I Gəray 1551-ci ildə taxta çıxdıqdan sonra İslam Sultan sarayına girov olaraq göndərilmişdir. Ömrünün 30 ildən çoxunu Osmanlıda keçirmişdir. Sultan məhkəməsindən ayrılaraq ilahiyyat təhsili almaq və Sufilərin mövləvilik nişanı üçün Konyaya getmişdir.
1584-cü ildə böyük qardaşı II Məhəmməd Gəray xan Osmanlının krımlalıları Səfəvilərin üzərinə göndərmək əmrindən imtina etdi. Sultan III Murad İslamı Krıma göndərdi və onu yeni Krım xanı olaraq təyin etdi. Sultanın bu seçiminə İslamın uzun müddət Osmanlıda yaşaması və hərbi təcrübəsinin olmamasına görə onu etibarlı vassal hesab etməsi təsir göstərmişdir.
Səadətin üsyanı
Məhəmməd öldükdə oğlanları II Səadət Gəray, Murad və Səfa idi. İslamın təyin olunmasından 3 ay sonra Məhəmmədin oğlanları atalarının qisasını almaq üçün Səadətin rəhbərliyi ilə 15000 noqay, 230 don kazakı və Mansur bəylə birlikdə cənuba tərəf istiqamətləndi. Müdafiə ordusu yox idi, çünki bəylərin və mirzələrin çoxu Bağçasarayda yeni xan üçün təşkil edilən mərasimdə idilər.
Yeddi gün boyunca paytaxt mühasirədə qalddı. İslam Gəray Kaffaya (Feodosiya) qaçdı. Xanlığın əzinəsini ələ keçirən Səadət Gəray şərqə doğru irəlilədi. Qələbə qazanması və xəzinəni ələ keçirməsinə görə bir çox bəylər ona qoşuldu. Keçmiş paytaxt olan Starıy Krımda bəylər onu xan elan etdi.
Səadət Gəray cənuba doğru irəlilədi və Kaffanı (Feodosiya) mühasirəyə aldı. Səadət qalanı tuta bilmədi və II İslam Gəray Osmanlını köməyə çağırdı. 4000 yeniçəri qalaya gəldi. Starıy Krım yaxınlığındakı döyüşdə Səadət Gəray məğlub oldu və qaçdı.
1585-ci ilin yazında Səadət yenidən üsyan qaldırdı. Lakin Perekopa (Or Qapı) çatmamış Alp Gəray tərəfindən məğlub edildi. Səadet və kiçik qardaşı Səfa şərqə doğru qaçdılar.
Səhətindəki problemlərə səbəbindən 15-ci ildə ölən II İslam Gəray bu gün Ukrayna sərhədləri daxilində olan Bucak bölgəsində, Qara dəniz sahilindəki Akkerman qalası (Belqorod-Dnestrov qalası) yaxınlığındakı məscidin həyətində dəfn edildi.
İslamın yanında olan bəylər Alp Gərayı yeni xan seçdi. Təsdiq üçün İstanbula göndərdilər, lakin sultan II Qazi Gərayı xan seçdi.
Azadlıq döyüşü: Horadiz əməliyyatı (film, 2013)
Azadlıq döyüşü: Horadiz əməliyyatı qısametrajlı sənədli televiziya filmi 2013-cü ildə Azərbaycan televiziyası nda istehsal edilmişdir. Film 1993-cü ilin dekabrından başlamış 6 yanvar tarixinə kimi davam edən, Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun Horadiz qəsəbəsi üzrə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri və Ermənistan Silahlı Qüvvələri arasında baş verən azadlıq döyüşü olan Horadiz əməliyyatından bəhs edir.
Məzmun
Film 1993-cü ilin dekabrından başlamış 6 yanvar tarixinə kimi davam edən, Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun Horadiz qəsəbəsi üzrə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri və Ermənistan Silahlı Qüvvələri arasında baş verən azadlıq döyüşü olan Horadiz əməliyyatından bəhs edir.
Nəticədə, Horadiz qəsəbəsi, Füzuli rayonunun 20 kəndi və Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndi Azərbaycanın nəzarətinə keçdi.
Horadiz əməliyyatı Azərbaycan Ordusunun 1994-cü ilin qış kampaniyasında keçirdiyi ən uğurlu əməliyyat olub. Əməliyyatda misilsiz qəhrəmanlıq nümunələri göstərdiklərinə görə 8 nəfər Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 2013-cü ilin Azərbaycan filmləri 2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
NGC 5009
NGC 5009, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Tazılar bürcü istiqamətində yerləşir. SBb tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Gilruthia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Acacia alpina
Arealı
Avstraliya üçün endemik növdür.
Mirkamil Rəhimov
Həyatı
18 iyun 1956-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1970-ci ildən başlayaraq idmanın sərbəst güləş növü ilə yaxından məşqul olub və idman ustalığına namizəd normasını yerinə yetirib. 1973-cü ildə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutunun pedaqoji fakultəsinə daxil olub.
1977-ci ildə institutu müvəfəqiyyətlə bitirdikdən sonra, Rusiyanın Xabarovsk vilayətinin Svobodnı şəhərində bir il hərbi xidmət keçib. Hələ tələbəlik illərində Azərbaycan SSR Avtomobil Nazirliyinin 2708 nömrəli avtomobil dəstəsində istehsalat gimnastikası üzrə təlimatçı vəzifəsində əmək fəaliyyətinə başlayıb. Ordu sıralarında xidmətini bitirdikdən sonra yenidən öz iş yerinə qayıdıb.
“Bədən tərbiyəsi və idman əlaçısı” adına layiq görülən M.Rəhimov 1987-ci ildə Həmkarlar ittifaqları idman cəmiyyətinin Bakı şəhər Şurasında baş təlimatçı vəzifəsinə təyin olunub. 1992-ci ildə Azərbaycan Respublikası Dövlət İdman Komitəsində Kütləvi Bədən Tərbiyəsi və Sağlamlıq İdarəsinin rəisi, sonralar isə, Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin İdman Şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışıb.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 25 yanvar 2006-cı il tarixli Sərəncamı ilə "Əməkdar bədən tərbiyəsi və idman xadimi" fəxri adına layiq görülüb. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 25 oktyabr 2007-ci il tarixli Sərəncamı ilə “Tərəqqi” medalı, 02 mart 2015-ci il tarixli Sərəncamı ilə 3-cü dərəcəli “Vətənə xidmətə görə” ordeni ilə təltif edilib.
Mirkamil Rəhimov Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin İdman Şöbəsinin müdiri, Azərbaycan Uşaq-Gənclər Futbolu Federasiyasının prezidenti idi. Uzun sürən xəstəlikdən sonra, 30 mart 2016-cı il tarixdə ömrünün 60-cı ilində vəfat etmişdir.
Pyoxayarv gölü
Pyoxayarv gölü (Pühajärv) — Estoniyanın cənub-şərq hissəsində, Valqamaa qəzasının Otepya volostu ərazisində yerləşən bir göl. Tartudan cənub-qərbdəki Otepya şəhəri yaxınlığında Pyoxayarv kurort bölgəsində yerləşir. Ölkənin ən gözəl göllərindən biri hesab olunur.
Adı
Pühajärv (Pyoxayarv) adı iki hissədən ibarətdir: püha (pyuha) - “müqəddəs; bayram” və järv (yarv) - “göl”; yəni eston dilindən "müqəddəs göl" kimi tərcümə edilə bilər.
Coğrafiyası
Göl Otepya Təbiət Parkının ərazisində, Otepya dağının təpəli relyefi arasında, dəniz səviyyəsindən 115 metr yüksəklikdədir..
Uzunluğu 3.54 km və maksimum eni 1.65 km olan göl meridional yönümlü uzadılmış formaya malikdir. Gölün ümumi sahəsi 300,9 hektardır: su sahəsi 293,3 hektar təşkil edir. Göldə dörd ada vardır ki, onların ümumi sahəsi 7,6 hektardır. Sahil xətti 16.332 km-dir. Gölün orta dərinliyi 4,3 m, maksimal dərinliyi isə 15,8 m təşkil edir. Bu dərinlik gölün qərb sahilinə yaxın mərkəzi hissəsinə yerləşir.
Qarışıq və iynəyarpaqlı meşələr ilə yanaşı bəzi kanallar vasitəsilə Pyoxayarvə axan bir çox kiçik göllər ilə əhatə olunmuşdur. Gölün tutma sahəsi 44 km²-dir. Cənub tərəfdən Vyayke-Emayıqi Pyoxayarv gölünə axır və oonu Vırtsyarv gölünün hövzəsi ilə birləşdirir.
Göl sahəsindəki iqlim əlverişlidir və dəniz sahillərindən kifayət qədər məsafəyə görə daha da diqqətəlayiqdir. Yaz mülayim isti və rütubətli keçir, günəşli günlər çoxdur. İyulun orta temperaturu 16 ° C-dir. Qışlar isti-mülayim, çox rütubətli keçir. Tez-tez duman olur. Fevralda orta temperatur −6 ° C, qar örtüyü təxminən 110 gün davam edir. Payız isti, nəm və uzun müddətlidir. Yaz soyuq, nisbətən qurudur. İl ərzində təxminən 700 mm yağıntı düşür. İllik günəş işığının ümumi müddəti təxminən 1700 saatdır.
Heyvanlar aləmi
Göldə çox sayda balıq vardır: çapaq, lilbalıq, qızılüzgəc, adi durnabalığı, rutilus, xanı balığı], [[adi sıf, lota lota, qızılı daban balığı və adi ilanbalığı. 19-cu əsrdə göldə çoxlu xərçəng var idi. Ancaq xərçəngin vəba epizootikası zamanı tamamilə nəsili kəsildi.
Acacia anastema
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Avstraliya üçün endemik növdür.
Çömçəxatun
Çömçəxatun (Çümçe gelin) — Azərbaycan və Anadolu türklərində mifoloji qəhrəman. Bu qəhrəmanla bağlı olaraq Azərbaycanda ən çox yağış yağmayanda, bayramqabağı günlərdə, eləcə də digər vaxtlarda əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim mərasim tipli oyun vardır.
Əfsanəsi
Gözəl və mömin bir qız olan Çömçəxatunun hörməti Allah qatında hamıdan üstün idi. Ona qut verilmişdi və Allahdan nə istəsə gerçək olurdu.
Adətlər
Bu oyunda çömçəgəzdirən gənclər arasından seçilir. O, tanınmamaq üçün köhnə paltar geyinir, xurcununa yaşıl ot və güllərlə bəzədilmiş taxta çömçə qoyur və ata minir. Bütün kəndi gəzib evlərdən pay istəyir. Getdiyi evlərdə hamı onun çömçəsinə su tökür, çantasına düyü-buğda qoyur. Evlərdən yığılan su ağacların altına tökülür, düyü kasıblara verilir, buğda isə quşlara səpilir. Mərasim bitdikdən sonra bolluq və bərəkət rəmzi olan barlı ağaca çömçə asılır.
Bu oyun Azərbaycanın bölgələrində, xüsusən Naxçıvan və Lənkəran əkinçiləri tərəfindən "çömçəxatun gəzdirmək" adı ilə icra olunardı. Naxçıvanın Ordubad bölgəsində yağış çağırmaq üçün çömçəni yaşlı qadınlardan biri gəzdirərdi.
Yağış dayandırma
Azərbaycanda yağışın qarşısını almaq üçün Çömçəxatun oyuncağı hazırlanır və uşaqlar onu qapı-qapı gəzdirir, ancaq xatunun geyindiyi paltarlar qırmızıdır və üzərinə su əvəzinə kül atılır.
Analizi
Çömçəxatun mifində verilən verilən qız qurban, onun dua etdiyi Allah isə yağış tanrısıdır. Tanrı yağış yağdırır, qız isə ona qurban gedir.
NGC 1130
NGC 1130 - Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Persey bürcü istiqamətində yerləşir. C tipli. tərəfindən ildə 182.88 sm (72 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Sultan İbrahim Hüseynzadə
Sultan İbrahim İsmayıl bəy oğlu  Hüseynzadə  — Cümhuriyyət dövründə Milli Ordunun zabiti və "Müsavat"ın Təbriz qanadının lideri.
Həyatı
Sultan  İbrahim  Hüseynzadə 1897-ci il yanvarın 13-də Salyan şəhərində anadan olmuşdur. Əli bəy Hüseynzadə nin qardaşı İsmayıl bəyin dörd oğlundan ən böyüyüdür.
"Aprel çevrilişindən sonra taleyi məlum olmayan"  Sultan  Hüseynzadə Sovet  ÇK-sının nəzarətə götürdüyü Azərbaycan Milli Ordusunun 141 zabitindən biriydi.Azərbaycanda Şura hökuməti  qurulduqdan sonra sovet təhlükəsizlik orqanı tərəfindən  "meşşan,türk,azərbaycanlı,realnı məktəbi bitirmiş,1915-ci ildə könüllü hərbi məktəbə daxil olmuş,Müsavit ordusunun poruçiki, Dünya  müharibəsində iştirak etmiş,hərbi ordenləri olan" Sultan  Hüseynzadə də təqibə məruz qalmışdı.Təqiblərdən qurtulub İrana mühacirət edən Sultan Hüseynzadə Musavat partiyasının Təbriz qanadının öncüllərindən biri olub.
Əli bəy Hüseynzadə nin 1921-ci ilin 3 iyulunda Almaniyaya qardaşı oğlu Bəhrəm Hüseynzadəyə yazdığı məktubda Sultanın İstanbulda Əli bəygildə qonaq olduğu bildirilir.1924-cü ilin noyabrında isə Bəhram Almaniyadan Türkiyəyə əmisi Əli bəy Hüseynzadəyə yazdığı bir məktubda Sultanın Muğanda pambıq yığımında iştirak etdiyini bildirirdi.1925-ci ildə İsmayıl bəy Hüseynzadənin Əli bəyə yazdığı məktubdan isə məlum olur ki,həmin ilin yanvar ayında Sultan Hüseynzadə Şimali Qafqazda xidmət edib.
Müsavat Partiyasının xüsusi tapşırığı ilə 1931-ci ildə Azərbaycana yerləşməli olan Sultan Hüseynzadənin Muğana gəlişi Sovet QPU-su tərəfindən əngəllənmiş hətta siyasi idarə Sultan Hüseynzadənin öldürülməsini planlaşdırmışdı. 1920-ci illərdə siyasi dairələrdə fəaliyyəti dönə-dönə hallandırılan Hüseynzadənin adına bir də 1937-ci il repressiyası zamanı müxtəlif istintaq materiallarında rast gəlirik.Sultan bəy Bakıda indiki Murtuza Muxtarov küçəsində (keçmiş Poluxin)Mirzə Fətəli döngəsindəki 16 saylı evdə yaşayırdı. Sultan bəy ailə  qurmayıb.Qohumlarının bildirdiyinə görə ,Sultan bəy həm də ticarətlə məşğul  olub.Məmməd Sadiq o dönəmdə Sultan Hüseynzadə ilə birgə Müsavat Partiyası Təbriz qanadının liderlərindən biri idi və  Sultan  Hüseynzadə,eləcə də Təbrizdə yaşayan  salyanlı müsavatçı Fətulla bəy kimi onun  da fəaliyyəti Sovet dövləti  tərəfindən diqqətlə izlənirdi.Sonuncu  dəfə  1962-ci ildə İstanbulda  dayısı Əzizin  arvadı  Səlma ilə görüşən Sultan özünün  bütün  varidatını dayısı arvadına miras buraxıb.Məzarı  Təbrizdədir.
Noy Avaliani
Noy İvanoviç Avaliani — Sovet baleti, kino aktyoru, xoreoqraf, rejissor, RSFSR Xalq Artisti (1991).
Həyatı
Nuy Avaliani 13 fevral 1922-ci ildə dünyaya gəlib. 1957-ci ildə Moskva balet məktəbini bitirmişdir.
21 fevral 2010-cu ildə Moskvada ömrünün 88-ci ilində vəfat etmişdir.
Xaçın xətri üçün
Beyrutda yaşayan Erməni jurnalist David Yeriyan adlı erməni jurnalist vaxtilə Dağlıq Qarabağ döyüşlərində iştirak etmiş və şahidi olduğu hadisələr barədə "Xaçın xətri üçün" ("For the sake of cross") kitabında yazıb. AzərTAc-ın məlumatına görə, ingilis dilində çap edilmiş kitabda ermənilərin azərbaycanlılara qarşı törətdikləri vəhşiliklərdən söhbət açılır. Əsərdən hissələr:
"...bəzən öldürülmüş azərbaycanlıların meyitləri üzərindən keçməyə məcbur olurduq. Yaxşı xatırlayıram, Daşbulaq deyilən yerin yaxınlığındakı bir bataqlıqdan keçmək üçün ölü bədənlərdən özümüzə körpü düzəltmişdik. Mən bu cansız insan bədənlərinin üzərindən keçməkdən imtina etdikdə, Ohanyan adlı mayor mənə qorxmamağı əmr etdi. Rütbəcə böyük komandirin əmrinə əməl etmək hərbi qanunlardan biri olduğu üçün mən ona tabe oldum. 9-10 yaşlarında yaralı bir qızın döş qəfəsinə ayaq basmağa məcbur oldum və bataqlıqdan keçdim. Ayaqqabılarım və fotoaparatım tamamilə qan içində idi".
Kitabın 63-cü səhifəsində təsvir olunmuş hadisə ermənilərin qətiyyən insanlığa yaraşmayan hərəkətlərindən, qəddarlığından və amansızlığından xəbər verir: "...Ölüləri yandırmaqla məşğul olan "Gaflan" adlı qrup martın 2-də Xocalıdan bir kilometr qərbdə 100-dən artıq türkün (azərbaycanlının) cəsədini bir yerə toplayaraq yandırırdılar. Meyitləri daşıyan sonuncu maşında başından və əllərindən yaralanmış 10 yaşında bir qız uşağı gördüm. Qızın sifəti tamamilə göyərmişdi. Aclığa, soyuğa və yaralarına baxmayaraq diri qalmışdı. Çətinliklə nəfəs alırdı. Balaca qızın gözlərindəki ölüm qorxusunu hələ də unuda bilmirəm. Tiqranyan adlı bir əsgər qızı götürərək yandırılmağa hazırlanan cəsədlərin üzərinə atdı. Mənə elə gəlirdi ki, yanan ölü bədənlər arasında kimlərsə qışqırır, imdad diləyir və ağlayırdı. Mən bunlara artıq dözə bilmirdim. Həm də Şuşanı görmək istəyirdim. Ona görə də ön cəbhəni tərk edib geri qayıtdım. Cəbhədəkilər isə Xaç müharibəsini davam etdirirdilər..."
Neva deltası
thumb|250px|Neva deltası 1705-ci ilin planında
Neva deltası — Neva çayının mənsəbində yerləşə delta. Sankt-Peterburq şəhərinin tarixi hissəsi burada yerləşir. Artıq XX əsrin əvvəllərinə kimi bütünlüklə inşa edilən bölgədir.
Tarixi
Deltada şəhər salınmasına qədər ərazi bütünlüklə qollarla parçalanmış, bataqlıqlaşmış ərazidən ibərət idi. Deltada bir çox xalqlar məskun olmuşdur. Burada finlərə məxsus Kalininka kəndi vardı. Ətrafında isə Avtovo (fin), Niençans (isveç) kəndləri mövcud idi.
Burada şəhərin inşa edilməsinə 1703-cü ildə başlanılmışdır. Bir çox adalar bu zaman adlandırılır və bütünlüklə tikinti ərazisinə çevrilir. İri adalarda əsasən saraylar inşa edilirdi (Dovşan, Yeni Hollandiya). Ən iri adalarda sənaye müəssisələri, yaşayış binaları inşa edilirdi.
Şəhərə adalar lazım olduqda ərazilərdən kanallar çəkilirdi.
thumb|250px|Neva deltası 1903-cü il planında XIX əsrin birinci yarısında Neva deltası süni şəkildə kanallar vastəsi ilə böyüdülürdü. I Pyotr şəhəri bir dəniz şəhəri olaraq görürdü. Tikinti işləri buna uyğun aparılırdı. Kanallar şəhərin həm də mümkün yanğınlardan qorunmasına xidmət edə bilərdi. Məsələn, 1736–1737-ci illər yanğını zamanı şəhər bütünlüklə yana bilərdi. Bataqlıqları melorasiyaya cəlbinə imkan verirdi.
Adaların bir qismi (Kamennı adası və Kirov adaları) XXI əsrin əvvəllərində rekreasiya zonasına verilmişdir.
Deltanın xüsusiyyətləri
1980-ci illərin məlumatına görə Leninqraddan 86 çay qolu və ümumi uzunluğu 300 km olan kanallar axır. Neva deltasının ümumi sahəsi 83 km² yaxındır.
Arazın o tayında (vokal-simfonik poema)
Arazın o tayında — bəstəkar Cahangir Cahangirov tərəfindən 1949-cu ildə yazılmış vokal-simfonik poema. Əsərdə 1940-cı illərdə Cənubi Azərbaycanda baş verən hadisələr təsvir olunmuşdur. Bəstəkarın bu əsəri azadlıq mübarizəsi mövzusunda yazılmışdır.
Neva deltası
Deltanın xüsusiyyətləri
Sankt-Peterburq şəhərində suyun səviyəsi həmişə dəyişkəndir. Ancaq bu yaz gursululuğu ilə əlaqədar olaraq baş vermir. Buna səbəb Ladoqa gölünün təbii tənzimləyici olmasıdır. Şəhərdə suyun qalxmsına səbəb Fin körfəzində baş verən fırtına qabarmalarıdır. Bu hadisə sayəsində qum çay mənsəbinə çökdürülür.
Arazın o tayında (vokal-simfonik poema)
Bəstəkar Cahangir Cahangirovun "Arazın o tayında" vokal-simfonik poeması ona şöhrət gətirən ilk genişmiqyaslı əsərlərindən biridir. Xor, solist və simfonik orkestr üçün bəstələnən vokal-simfonik poema Cənubi Azərbaycandan olan şairlər – Mədinə Gülgün və Əli Tudənin sözlərinə yazılmışdır. Bəstəkarın əsas yaradıcılıq istiqamətini müəyyənləşdirən və inkişaf etdirən cəhətlər bu əsərdə ilk dəfə özünü büruzə vermişdir.
Cahangir Cahangirov musiqisinə xas olan epik-nəqledicilik xüsusiyyəti, poemanın əvvəlində və köməkçi partiyada hiss olunur. Poemanın proqramlı fikri ardıcıllıqla sonata formasında verilir. Poemada forma ənənəvi deyil, o, musiqi obrazlarının təşəkkülü prosesində meydana gəlir və üzvi olaraq simfonik inkişafda həyata keçirilir.
"Arazın o tayında" vokal-simfonik poeması ilk dəfə 1949-cu ilin oktyabr ayında, Bakıda Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılıq baxışında dirijor, SSRİ Xalq Artisti Niyazi Tağızadə-Hacıbəyovun quruluşu və rəhbərliyi altında Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestri ilə Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında ifa edilmişdir.
Tarixi
thumb|200px| "Arazın o tayında" vokal-simfonik poemasının müəllifi [[Cahangir Cahangirov. Bu əsər bəstəkarın yaradıcılığında xüsusi mərhələ təşkil edir. ]]
Bəstəkar Cahangir Cahangirov öz yaradıcılığında vokal-instrumental musiqiyə, kütləvi mahnı janrına daha çox meyl göstərmişdir. Buna görə də, bəstəkarın yaradıcılığı Azərbaycan xor musiqisinin və kütləvi mahnılarının inkişafında böyük rol oynamışdır. Onun bəstələdiyi kantatalar, oratoriyalar, süitalar, operalar, konsertlər və vokal-simfonik əsərlər geniş dinləyici kütləsinin rəğbətini qazanmışdır.
Vokal musiqi bəstəkarın yaradıcılığında xüsusi mərhələdir. 1946-cı ildə Bakıya qayıdan bəstəkar öz musiqi təhsilini davam etdirməyə başlayır və yeni musiqi əsərləri üzərində işləməyə davam edir. 1947-ci ildə şair Nizami Gəncəvinin 800 illik yubileyi ilə əlaqədar olaraq "Gül camalın" və xor üçün "Qəzəl" adlı iki vokal əsəri yaradır.
1948-ci ildə isə Aleksandr Puşkinin 150 illik yubileyi münasibəti ilə "Soruşma" adlı xor musiqisini, xalq çalğı alətləri orkestr üçün rəqs, violin və fortepiano üçün sonatina bəstələyir. Həmin ildə xor üçün yazılmış "Soruşma" əsəri respublika müsabiqəsində mükafata layiq görülür. Bəstəkarın yaradıcılıq fəaliyyətinə 1949-cu il əlamətdar tarix kimi daxil olur.
Bəstəkar Cahangir Cahangirovun "Arazın o tayında" vokal-simfonik poeması ona şöhrət gətirən ilk genişmiqyaslı əsərlərindən biridir. Xor, solist və simfonik orkestr üçün bəstələnən vokal-simfonik poema əslən Cənubi Azərbaycandan olan şairlər — Mədinə Gülgün və Əli Tudənin sözlərinə yazılmışdır. Bəstəkarın əsas yaradıcılıq istiqamətini müəyyənləşdirən və inkişaf etdirən cəhətlər həmin əsərdə ilk dəfə özünü büruzə vermişdir.
Bəstəkarın azadlıq mübarizəsi mövzusuna müraciət etməsi təsadüfi deyildi. 1940-cı illərdə bu mövzu keçmiş SSRİ və Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılığında da səslənmişdi. Belə ki, bu illərdə azadlıq mübarizəsi mövzusunda Fikrət Əmirovun döyüş yoldaşına həsr etdiyi "Böyük Vətən Müharibəsi qəhrəmanlarının xatirəsinə" əsəri, Əşrəf Abbasovun Mirzə İbrahimovun eyniadlı romanı əsasında yazdığı "Gələcək gün" əsəri və digər bu kimi əsərlər yazılmışdır.
Poemanın son işləri 1949-cu ilin əvvələrində tamamlanmışdır. Poemanı işləyərkən Cahangir Cahangirov 27 yaşında idi. O, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının üçüncü kursunda təhsilini davam etdirirdi. "Arazın o tayında" vokal-simfonik poeması Azərbaycan musiqisində özündə simfonik və kantata-oratoriya cizgilərini birləşdirən yeni janrda yazılmış əsər oldu. Bu əsərdə Cahangir Cahangirov yaradıcılığına xas olan musiqi dilinin milli koloriti, emosional ifadələrin səmimiliyi çox qabarıq və aydın eşidilir.
Giriş hissə
Cahangir Cahangirov musiqisinə xas olan epik-nəqledicilik xüsusiyyəti, poemanın əvvəlində və köməkçi partiyada hiss olunur. Qeyd edilməlidir ki, epik tendensiyalar poemada müasirlik hisləri ilə uyğun gəlir. Poemanın dinləyiciləri daim hiss edirlər ki, burada əsas mövzu uzaq keçmiş deyil, yaxın, müasir dövrdə vaqe olan hadisələrdən bəhs edilir.
Ekspozisiya yerli və xarici hökumətin rəhbərlik etdiyi ölkədə hüququ olmayan məzlum xalqın təsvirini təmsil edən çox ciddi, dolğun giriş mövzusu ilə başlayır. Faqotun bəmdə səslənməsi kədərli musiqiyə bir qədər həyəcanlı xarakter verir. Hümayun ladının dövriyəsi, asta temp, aşağı registr girişin nəqlediciliyini vurğulayır.
Həyəcanlı, kədərli musiqi girişin ikinci yarısında daha da artır. Gedərək dissonanslaşan septakkordlar zənciri, orqan punktu, dominantada qeyd olunan basların boğuq zərbələri girişin ümumi ruhunu daha da gücləndirir.
Tədricən girişin sonuna yaxın melodiya donur və yalnız basların vurduqları zərb səsləri qalır — şərti olaraq "xalqın qüssəsi" adlandırılan bu mövzu poemada dəfələrlə eşidilir. Sanki xalqın kədərini yada salır, xalqı mübarizəyə təşkil edir. Bu mövzu əsasən köməkçi partiyada, işlənmədə daha çox nəzərə çarpır. Beləliklə, mövzunun təkrarı özünəməxsus şəkildə leytmotiv kimi başa düşülür.
Əsas partiyanın daha çox fərdiliyi ilə seçilən ikinci yarısına II, IV, VII əksildilmiş pillə intonasiyaları üzərində qurulmuş melodiyalar daxil olur. Əsas partiyanın mövzusu tədricən xromatizm və köməkçi səslərlə zənginləşərək daha da dinamikləşir. Diatonik melodiyaya uzun müddət sadə harmoniya da — əsas pillənin üçsəsliliyi uyğun gəlir. Harmonik dil, orkestrləşdirmə, faktura mürəkkəbləşdirilir. Alətlərin yeni dəstəsi əlavə olunur. Simlilərə ağac və mis nəfəs alətləri qoşulur. Bəstəkar lad-tonal planı qarşılaşdırma ilə zənginləşdirir — As-dur-cis-moll, D-dur-h-moll, g-moll-As-dur. Bütün bunlar mübarizəyə qalxan xalq obrazını simvolu halına çevirən əsas partiyanın ikinci bölməsində güclü inkişafa səbəb olur. İnkişafın dinamikası əsas partiyanın reprizasında da zəiflənir.
Köməkçi partiya xoşbəxtliyə, keçmişin qaranlığını dəyişərək sevincli günlərə çatan xalq obrazıdır. Əvvəlki tonallıq işıqlı As-dura keçid verir.
Xalqın həyata keçirdiyi arzularından bəhs edən rəvan melodiyanı bariton səsli solist ifa edir. Qeyd edilməlidir ki, Cahangir Cahangirovun xora olan məhəbbəti burada da özünü göstərir, solist tez-tez xora qoşulur.
Köməkçi partiya üç bölmədən ibarətdir. Müəyyən ritm, ibarənin, motivlərin arabir təkrarı köməkçi partiyada lirika ilə nəqlediciliyi birləşdirir. Bəstəkar burada xalq mahnıları elementlərini, xarakterik sekvensiya ardıcıllığını, variantlı inkişafı fərdi yaradıcılıqla istifadə edir. Eyni zamanda şəffaf orkestrləşdirmə, emosiyalı gərginlik musiqiyə mahnıvarilik verir.
Bəstəkar tərəfindən xorda "tembr uyğunluğu" çox orijinal və maraqlı tətbiq olunur. Müəllif müxtəlif nüanslara ağzı yumulmuş halda oxuma tərzindən istifadə edir.
Köməkçi partiyanın orta hissəsində mövcud olan giriş mövzusu imitasiyalı səslənərək bir daha keçmişin qaranlıq tərəflərini yada salır. Bu tematik elementlər əks-səda kimi keçir, ona görə bəstəkar solistin ifasını dayandırmır və tezliklə dinləyicinin ifasını əvvələ qaytarır.
İşlənmə bölməsi
İşlənmə bölməsi özünəməxsus sərt, kəskin ritmli mövzu ilə başlayır. Do bemolda mövcud olan orqan punktu qəddar, namərdcəsinə xalq hakimiyyətinə hücum edən qüvvələrin obrazını bir fon kimi canlandırır.
İşlənmə bölməsinin üç hissəsi ardıcılıq olaraq vuruşma əzabını, mərdliyi, mübarizə əzmini və digər xüsusiyyətləri əks etdirir. Əksildilmiş kvarta intonasiyası mövzuya bir qədər sərtlik verir və işlənmə bölməsinin üç hissəsini bütünlüklə təbəqələşdirir. Bu intonasiya xüsusilə bölmənin birinci hissəsində nəzərə çarpır. Mövzusu kanonsayağı inkişaf edən marşvari epizod da diqqəti özünə cəlb edir. Onu xalqın məğlubiyyətinin qəmli təsviri əvəz edir. Hər tərəfdən öz oğullarının yasını tutan ananın fəryadı eşidilir. Xor poemanın girişindəki qəmli mövzunu bir qədər dəyişilmiş və genişləndirilmiş halda sözsüz ifa edir. Beləliklə, düşmənlərin, əvvəlki ağır həyatın gəlişini yada salan mövzu yenidən eşidilir.
Repriza əsərin əsas ideyasını — xalqın iradəsini və qalibiyyət əzmini təsdiqləyir. Burada köməkçi mövzu yoxdur, bunu da proqramlı fikirlə izah etmək olar, lakin Cahangir Cahangirov poemanın qəhrəmani obrazlarını koda da ümumiləşdirilmiş halda xorun ifasında do majorda səsləndirir və poemanı tamamlayır.
Poemanın musiqi forması əsas materialın düzgün bölünməsi və məntiqli inkişafı ilə diqqəti cəlb edir. Həmçinin vokal-simfonik poemada hərtərəfli inkişafa giriş meyil olunur. İlk növbədə materialın intonasiya, ritm və harmonik yaxınlığını qeyd etmək lazımdır. Məsələn, əsas mövzu dəyişilmiş halda kodada gedir, onun ritmi işlənmə bölməsində istifadə olunur. Girişin mövzusu dəfələrlə əsər boyu leytmotiv kimi gedir, tez-tez ikinci əksildilmiş pillə harmoniyası eşidilir.
Xalq musiqisindən istifadə
Cahangir Cahangirov tərəfindən muğam elementlərindən geniş surətdə istifadə olunur. Məsələn, girişdə "Hümayun", işlənmə bölməsində "Şahnaz" muğamının dövriyyəsi, köməkçi partiyada "Rast" muğamına yaxınlıq var. Azərbaycan xalq musiqisinin təsirini orqan punktunun geniş surətdə tətbiqində, melizmlərdən, sekventli ardıcıllıqdan istifadədə, melodik əsasın variantlı inkişafında — köməkçi partiyada, kvintalı dayağın olmasında — əsas partiyada və digərlərində görmək mümkündür.
Cahangir Cahangirovun xalq-mahnı əsasından çəkilməməsi, doğma Azərbaycan musiqisinin ritmləri və ənənəvi çalarlarından istifadə etməsi barədə "Sovetskaya muzika" jurnalında məlumat verilmişdi.
"Sovetskaya muzika" jurnalında qeyd olunurdu ki, "Bəstəkar Cahangir Cahangirovun "Arazın o tayında" vokal-simfonik poeması gözəl çalarlarla zəngindir. Bu əsərində bəstəkar tərəfindən muğam elementləri geniş surətdə istifadə olunmuşdur. O, "Hümayun", "Şahnaz" muğam dövriyyələrinə, "Rast" muğamına öz vokal-simfonik poemasında yer vermişdir. O, öz doğma Azərbaycan musiqisinin ritmləri və ənənəvi çalarlarından məharətlə istifadə etmişdir. Digər "Gül camalın", "Qəzəl" əsərlərində olduğu kimi, bu əsərində də Cahangir Cahangirov xalq-mahnı əsasından çəkilməmişdir. Poemanın partiturasına heyran olmamaq çətindir."
Poemadan bəhs edən bəstəkar Qara Qarayev bildirir ki, "Arazın o tayında vokal-simfonik poeması mövzu və onun işlənməsi cəhətindən tam və diqqətəlayiq bir əsərdir. Bu vokal-simfonik poema bir teatr tamaşası qədər qüvvətlidir."
Qəbulu və ifaları
Bəstəkar Cahangir Cahangirov "Arazın o tayında" vokal-simfonik poemasının son işlərini 1949-cu ilin əvvələrində tamamlamışdır. Bəstəkar əsəri həmin ilin oktyabr ayında ictimaiyyətə təqdim etmişdir. Poema üçün Cahangir Cahangirov 1950-ci ildə partitura işləyib nəşr etdirmişdir.
"Arazın o tayında" vokal-simfonik poeması ilk dəfə 1949-cu ilin oktyabr ayında, Bakıda Azərbaycan bəstəkarlarının yaradıcılıq baxışında dirijor, SSRİ Xalq Artisti Niyazi Tağızadə-Hacıbəyovun quruluşu və rəhbərliyi altında Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestri ilə Müslüm Maqomayev adına Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında ifa edilmişdir. Bu ifanın solisti İdris Ağalarov olmuşdur. Bu səslənməni Azərbaycan bəstəkarları çox yüksək qiymətləndirmişdilər. Bəstəkar Dmitri Şostakoviç xüsusi olaraq bu əsəri dinləmək üçün Bakıya gəlmişdir.
Daha sonra poema Sovet İttifaqının bir çox respublika və şəhərlərində fərqli dirijorlar tərəfindən səsləndirilmişdir. Bir il sonra əsər Moskvanın ifa proqramına daxil edilmişdir.
1950-ci ildə poema Radiokomitənin, dirijor Kuvıkinin rəhbərlik etdiyi xorunun və dirijor Niyazinin bədii rəhbərliyi ilə Ümumittifaq Radiosunun Simfonik Orkestrinin ifasında Moskvada İttifaqlar Evinin Sütunlü Salonunda səsləndirilmişdir. Sütunlu Salonda bir çox xarici bəstəkarlarla yanaşı, Azərbaycan bəstəkarları da iştirak etmişdi. Bu ifadan sonra əsər SSRİ-də, xüsusən paytaxt Moskvada "qocaman düşüncələr poeması" kimi qarşılanmış, "ucqar şedevr" obrazı ilə qiymətləndirilmişdi.
Həmin ildə "Arazın o tayında" vokal-simfonik poeması və bəstəkarın hələ konservatoriyada təhsil alarkən bəstələdiyi "Bayram" suitası dirijor Nikolay Rabinoviçin rəhbərliyi altında Leninqradda — indiki Sankt-Peterburqda ifa edilmişdir. 1950-ci ildə SSRİ Ümumittifaq Radiosu bu əsəri "Qızıl Fond" üçün lentə almağı sifariş etmişdir. Əsər uğurla lentə alınmış, surəti Azərbaycan Dövlət Radiosunun fonduna təqdim olunmuşdur.
Qısa müddətdən sonra Cahangir Cahangirovun "Arazın o tayında" vokal-simfonik poeması qadağan olunmuş, əsər SSRİ məkanında repertuarlardan çıxarılmışdır. Poemanı Cənubi Azərbaycanın milli azadlıq hərəkatına həsr etdiyinə görə bəstəkar təqib və məhrumiyyətlərə məruz qalmışdır. 2005-ci ilə qədər bu əsər Azərbaycan Dövlət Radiosunun fonotekasında qorunmuşdur. Hal-hazırda isə əsərin video-lent yazısı mövcuddur.
Suur-Munamyaqi
Suur-Munamyaqi (Suur Munamägi) — Estoniyada və bütövlükdə Baltikyanı ölkələrdə ən yüksək zirvədir. Hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 318 metrdir. Estoniyanın cənub-şərq hissəsindəki Haanya təpəli yüksəkliyində yerləşir. Haanja kəndi ərazisinə daxildir.
Arazın o tayında (vokal-simfonik poema)
Qəbulu və ifaları
C. Cahangirov poemanın Moskva və Leninqraddakı ifalarından təsirlənərək bildirmişdir ki, "1949-cu ildə böyük zəhmət və əziyyətlə tamamladığım xor, solist və böyük simfonik orkestr üçün "Arazın o tayında" vokal-simfonik poeması həqiqətən, mənə çox sevinc gətirdi. Əsərin orkestrovkası sözün əsl mənasında zəngin idi və mən bu əsərimin Leninqradda, xüsusən böyük paytaxt Moskvada ifasından böyük bir ləzzət aldım, sevinc duydum. Nikolay Semyonoviç Rabinoviçin dirijorluğu bir sözlə, — ustalıq işidir. Poemanın partiturasını dəqiq, nəfis və zərif bir şəkildə yazmışdım. Əsərimin Leninqrad ifasında özünəməxsus melodik ifadələrinin və sezilməz intonasiyalarının bir daha şahidi oldum. Bu poemanın bu cür gözəl ifası mənim fikrimcə, böyük bir sənət uğurudur."
Suur-Munamyaqi
Qüllələrin tarixi
Müxtəlif dövrlərdə dağın üstündə 5 qüllə tikilmişdir. Birincisi 1812-ci ildə inşa edildi və yerli əfsanəyə görə, hündürlüyü "gəmiləri utandırdığı" üçün dağıdılmışdır.
İkinci qüllə 1870-ci ildə yerli bir restoran sahibi sayəsində ortaya çıxdı. 8 metr hündürlüyü olan qüllə əsasən meyxanaya görə yerli sakinlər arasında populyarlaşdı.