Təsəvvüf
Təsəvvüf insan həyatında xüsusi rola malikdir.Onun yaranması, ideyaları haqqında ən böyük abidə ədəbiyyatdır. Təsəvvüf ədəbiyyatı öz fəlsəfəsinə, çatdırdığı fikrə görə fərqlənir. "Bəs bu ədəbiyyatın yaranması nə ilə bağlı idi?"-sualı ətrafında düşünərkən ilk öncə İslam dini," Sufizm"dini cərəyanı yadımıza düşür. İslam dini yarandığı gündən öz qayda-qanunları ilə insanları doğru yola, xeyirxahlığa səsləyir. Bəs insan bu qanunlara necə əməl edir, bu çağırışları eşidirmi? Əlbəttə, bəziləri,əməl etsə, zaman-zaman aldansa da, hamısı belə deyildi.İslam dini öz möhkəm təməlini atdıqdan sonra onun qayda-qanunlarının həyata keçirilməsini ciddi şəkildə dəstəkləyən şəriət də yaranmışdı. Şəriət dini, onun qanunlarını qəbul edir,onun hər əmrinə əməl edirdi. Lakin bir çox hallarda ifrata varır, dini düzgün şəkildə yaşamırdılar. Həmin vaxt belə "müsəlman" lara dini doğru şəkildə yaşamağı, Allahı sevməyi göstərmək istəyən sufilər meydana gəlmişdi. Sufilər Allah xofunu qəbul etmir, cənnət və cəhənnəmi düşünmürdülər, onlar Allahı sevir, onun sevgisini qazanmağı düşünür,əməllərində xeyirxah olmağa çalışırdılar. Sufizmin dərinləşməsi, sufi ideyaları nəticəsində təsəvvüf ədəbiyyatı yaranır, inkişaf edir. Belə ideyalara malik olan insanlar üçün başlarına nə gələcəyi önəmli deyil,onlar nə gəlirsə, gəlsin Yaradanın onun yanında olduğunu düşünür, heç bir çətinlikdən qorxmur,xeyirin də, pisin də Allahın əmri ilə gəldiyini, pis görünənin əslində bizim xeyrimizə olduğunu düşünürlər. Bir rəvayətə nəzər salaq: "Bir gün bir şəhərdə Vali yığıncaq keçirmək üçün qərar qəbul edir.Şəhərin abadlaşdırılması işi başa çatmışdı, bunu qeyd etmək üçün əməyi olan hər kəs dəvət edilərək mükafatlandırılmalı idi. Şəhərətrafı kəndlərin birində yaşayan memar da bura dəvət olunmuşdu. Bir həftə öncədən hazırlığını görən memar artıq yola çıxacaqdı.Onu aparmaq üçün gələn fayton gecikmişdi, bir müddət sonra məlum olur ki, quldurlar faytonçu ağır yaralamış, özünü isə soyublar. Biçarə memar çox düşünür,qısa yolla gedə bilməz, quldurlar faytonçunu o yolda yaralayıb, nəhayət, qərara alır ki,o biri yol uzun və narahat olduğunda indi çıxsa da, vaxtında çata bilməyəcək, yaxşısı budur ki, Valiyə məktub yazıb üzrxahlığını bildirsin. Məktubu həmin gün yola salır, bir neçə gün kəndə xəbər çatır ki, məktubu aparan uçurumdan düşərək ölüb, cəsədini çobanlar, uçurumun dibindən tapıblar. Bu xəbəri eşidən memar Yaradana şükrlər edir, ona yardımçı olduğu üçün minnətdarlığını bildirir. " Sufiyanə fikirlərə malik olmayan insan faytonçu geçikəndə əsəbləşər, şeytana lənət oxuyardı, bəlkə də, məktub göndərmək əvəzinə özü gedərdi ki, mükafatı alsın, hətta məktubu göndərmiş olsa belə, onun çatmadığına təəssüflənərdi,lakin sufi baxışlı biri hər ziyanda bir xeyir görməyi, hər pislikdə bir yaxşılıq olduğunu bilir.Özünü Yaradanın öhdəsinə buraxır, bu o demək deyil ki, səhv iş görüb Allahın icazəsi olduğunu düşünür, əksinə o, doğru ilə, yanlışı ayırmağı bacarır. Bu cürgörüşlərə sahib biri dini vəzifələrini yerinə yetirməklə yanaşı, Allahı sevməyi, qəlbən bağlamağı, mənən ona çatmağı təbliğ edirdilər. Təsəvvüfdə insan yalnız dini bilmək, ona əməl etməklə Allaha qovuşa bilməz, o, müəyyən mərhələlərdən keçməli, əzab-əziyyətlərə dözməli, sınaqlardan keçməlidir, ancaq bundan sonra Yaradana qovuşa bilər. Bu isə mərhələlərlə olur, həmin mərhələləri başa vurmağa bəzən insan ömrü yetmir. Həmin insanlar öz borclarını yerinə yetirmək üçün yenidən dünyaya qaytarılır və bu mərhələlərdən keçməyə çalışır. Buna görə də ruhları üç yerə ayırmaq olar:ilahı, şeytani və bunların arasında yer tutan insani ruhlar. İlahi ruhlar bütün mərhələləri keçməyi bacarır, sonda Yaradana qovuşur. Şeytani ruhlar isə ilahi ruhların yoluna əngəllər qoyur, onu Allahdan uzaqlaşdırmağa çalışır, belə ruhlara sahib insanlar həmişə özlərinin haqlı olması ilə öyünürlər. İnsani ruhlar isə ikisinin arasında qalır, bəzən birinciyə, bəzən ikinciyə meyl edir. Allaha çatmaq üçün mərhələləri keçmək onların seçimlərindən asılıdır. İlahi ruhlar sufilər məxsusdur ki, onlar bütün mərhələləri keçərək Allaha qovuşa bilir, onları haqsızlıqla ittiham edən şeytani ruhlara məğlub olmur, özlərinin, yollarının doğru olduğunu bilir, çünki yeriyərkən ayağına daş dəyməsi yolun səhv olduğunu göstərməz, əksinə yerimək üçün ayağının olduğunu göstərər. İnsani ruhlar isə öz daxillərində həmişə çəkişmədədirlər, doğrunu bildikləri halda qəbul edə bilmirlər,şeytani ruhlar onlara təsir etməyə çalışsa da, ilahı ruhların da səsini eşidirlər. Təsəvvüf ədəbiyyatında da daha çox belə fikirlər təbliğ olunur, insanlara çatdırılır, sanki bu ədəbiyyatın nümayəndələri ilahi ruhların vəzifəsini yerinə yetirir. Bunu isə sözlə-insanın həyatına daxil olan ən əhəmiyyətli vasitə ilə yerinə yetirir. Sözün təsiri ilə doğrunu göstərir, əməl etməyi isə insanların öhdəsinə buraxır.