cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
I Mitridat (Parfiya çarı)
Həyatı
Bu dövrdə Qədim İranın bir çox bölgələri – Midiya, Persiya, Kərman və Areya Parfiya şahlarının hakimiyyətinə tabe idi. Həmin ərazilərdə bir neçə əsr ərzində Əhəmənilərin imperiya planı uğurla həyata keçirilmişdi. Ona görə bu bölgənin əhalisi Əhəmənilərdən böyük dövlətçilik və hakimiyyət ənənələrini öyrənib davam etdirirdilər. Parfiya səltənətinin ərazisində sami dilinə mənsub və ellinizmin şəhər mədəniyyətinə aid olan əhali ayrıca anklav şəklində yerləşmişdi. On illər boyunca Yunanıstan-Makedoniya tərəfindən Şərqə qarşı yeridilən müstəmləkəçilik siyasəti bölgədə çoxlu iqtisadi və siyasi imtiyazlara malik böyük və ya kiçik yunan-makedoniya zolaqlarının yaranmasına səbəb olmuşdu. Roma imperiyası bir qayda olaraq Şərqə və xüsusilə İran dövlətlərinə qarşı ekspansiya və işğalçılıq siyasəti yeridirdi. Ellinizm müstəmləkəçiləri yunan-makedoniya rejimlərinin iflasını narahatlıqla qəbul etdilər, onlar sonralar ellinizm hökmranlığını Şərqdə bərpa etmək məqsədilə Sələvkilərin və Roma imperiyası qoşunlarının bölgəyə hücümuna havadarlıq edirdilər. Belə bir şəraitdə I Mitridatın canişinləri Parfiya səltənətini genişləndirmək ideologiyasını həyata keçirməyə başladılar. Bu baxımdan çoxsaylı və müxtəlif xalqlardan təşkil edilmiş imperiyanı effektli surətdə idarə etmək üçün daha yetərli dövlət aparatı qurmaq lazım gəlirdi. Parfiya padşahları müxtəlif qəbilələrdən təşkil olunmuş şəhər və kənd icmalarını idarə etməkdən ötəri yeni dövlət aparatında daxili siyasət sistemini sinkretik təcrübi bazaya uyğun qurmalı oldular, belə ki, müxtəlif doktrin və təcrübələrdən, hətta geosiyasi baxımdan özlərinə düşmən saydıqları ellinizm mədəniyyətindən faydalanaraq, mürəkkəb bir idarəçilik düzəni qurdular. Arşakilər (Əşkanilər) tədricən öz hakimiyyətini İranın bütün tarixi torpaqlarında təsbitləşdirərək, bölgənin idarə edilməsində sınanmış modellərə üz tutdular və bir növ Əhəmənilərin böyük dövlətçilik planını yenidən dirçəltməyə cəhd göstərdilər. Qeyd edək ki, burada söhbət heç də qədim fars dövlətinin hərfi mənada bərpasından getmir. Arşakilərin nəzərincə, qədim dövlətçilik ənənələrindən alınan çoxlu uğurlu elementlər ölkəni həm hərbi-siyasi və həm də sosial-iqtisadi cəhətdən birləşdirmək üçün önəmli sayılırdı. Bu mənada parfiyalıların məhdud bir müstəvidə iqtibas yolu ilə irəli sürdükləri yeni idarəetmə modeli həm Əhəmənilər ənənəsini rəsmi adət şəklinə salmaq cəhdindən, həm də Sasanilərin seçdiyi təqlid metodundan ciddi şəkildə fərqlənirdi.
Parfiya padşahı inanc baxımından hələ həyatda olarkən ilahiləşirdi. Rəsmi ilahiləşdirmə mərasimi adətən tacqoyma zamanı həyata keçirilirdi və həmin vaxt Asaak (Astauen) şəhərində əbədi od yandırılırdı. Arşak dövlətinin banisi ilk dəfə burada tacqoyma mərasimi keçirmişdi. Dini baxımdan Parfiya padşahı ilahi Fafna səltənətinin, ilahi substansiya və xarizmanın daşıyıcısı sayılırdı. Onun səltənəti xoşbəxtlik, güc, İranşəhri və bütün dünyanı idarə etməyə gizli mənəvi haqq verirdi. Pliniyin məlumatına görə, Parfiya dövləti inzibati planda 18 “səltənətdən” ibarət idi. Onlardan bir qismi yarımüstəqil hakimlər tərəfindən idarə olunurdu, hansılar ki, hətta öz sikkələrini belə buraxırdı. Midiya kimi mühüm və böyük bölgələr isə padşahın qohumları və qardaşları tərəfindən idarə edilirdi.
Karsibur adası
Adı
Karsibur qədim pomor sözüdür. Pomor dialektində "karś" və ya "karśniawy" sözləri "sol" mənasını verir. Tərcümədə "Sol tərəfdə yerləşən bor" kimi səslənir.
Meydana gəlməsi
Ada 1874–1880-ci illərdə Pyastov kanalının inşası ilə əlaqədar meydana gəlmişdir. Sahəsi 14 km² təşkil edir.
Qücərat
thumbnail
Qücərat  — Hindistanın qərbində ştat. Mərkəzi — Qandinigar şəhəridir, Böyük şəhəri — Əhmədabad. 2011-ci il məlumatlarına görə əhalisi 60 383 628 nəfər (ştatların arasında 10-cu yer.).
Tarixi
Qücəratın Solanki sülaləsi 960-cı ildən 1243-cü ilədək bu ştatı idarə etmişdi.
Sultan Mahmud Qəznəvi 1002-1026-cı illərdə 17 dəfə Hindistana hücum etmişdi. Onun şimal və şimal-şərq torpaqlarını, yəni Kəşmir, Pəncab, Qücərat əyalətlərini Qəznəvilər dövlətinə qatmış, Hindistandan çoxlu qənimət əldə etmişdi.
Xələclər sülaləsindən Sultan Cəlaləddin Firuz şah 1290–cı ildən sonra Hindistanın əksər əyalətlərini ələ keçirməyə başladı. O, bütün iqtanın feodallara nəsildən-nəslə miras kimi keçməsi ba­rədə fərman verdi. Qoşuna çəkilən xərcləri azaltmaqla maliyyə böhranına son qoyuldu. Camna və Sətləc çayları arasında böyük suvarma kanalının çəkilməsi Dehli ətafında təsərrüfatın dirçəlişinə səbəb oldu. Sultan Firuzşah Xələc vəfat etdikdən sonra Tuğlaqilər arasında hakmiyyət uğrunda mübarizə başlandı. Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsindən istifadə edən Malva, Qücərat və Xandəş əyalətləri sultanlıqdan ayrıldı.
Senecio semiamplexifolius
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Əsgər ağa Gorani
Əsgər ağa Gorani (Əsgər ağa Haqvеrdi bəy oğlu Gorani; ) — yazıçı, aktyor, tеatrşünas, tərcüməçi və jurnalistdir.
Həyatı
Əsgər ağa Haqvеrdi bəy oğlu 3 may 1857-ci ildə Goran-Boyəhmədli kəndində anadan olmuşdur. Tarixçi Mirzə Adıgözəl bəy Qarabaği bəyin nəvəsidir. Bakı şəhər gimnaziyasını qızıl mеdalla bitirib. Sonra Moskvada Pеtrovski-Razumovski adına Kənd Təsərrüfat Akadеmiyasına daxil olub. Akadеmiyanı bitirəndən sonra vətənə dönüb. Qubеrniya katibi, kollеc asеssoru, mülkü müşavir kimi mülki çinlər daşıyıb. Yеlizavеtpol (Gəncə) qubеrniyası qəza hakiminin köməkçisi, Tiflis dairə məhkəməsinin prokuror nəzarət orqanlarında prokuror yoldaşı, bеş il ərzində Gəncə bələdiyyə idarəsinin rəisi, Yеlizavеtpolda (Gəncədə) Mixaylovsk məktəbinin fəxri nəzarətçisi vəzifələrində işləyib. Gəncədə öz hеsabına qız məktəbi açıb.
Ailəsi
Əsgər ağa Əzət xanım Tağıbəyova ilə ailə həyatı qurub. Əzət xanımın vəfatından sonra isə Əşrəf ağa Ziyadoğlu-Qacarın nəticəsi, Əbülfət ağanın qızı Bəyim xanımla еvlənib. Bu еvlənmədən yеddi uşaq dünyaya gəlib. Üçü azyaşlı tələf olsa da, dördü ərsəyə çatıb. Sağ qalan övladları:
Aktyor kimi
Gənclərdə səhnəyə, teatra, ədəbiyyata həvəs oyadan Həsən bəy Zərdabinin təklifi ilə hələ teatr, səhnə, kütləvi gülüş yığıncağı nədir bilməyən gənclər sevimli müəllimlərinin məsləhətinə əməl edib Mirzə Fətəli Axundovun göndərdiyi əsərləri maraqla oxudular. Hamısının fikri üst-üstə düşdü ki, hər iki əsəri oynasınlar. Beləliklə, milli teatrımızın şərəfli tarixi ilk dəfə 1873-cü il martın 10-da "Lənkəran xanının vəziri", bir ay sonra isə "Hacı Qara" əsəri ilə başlanıb. Hər iki əsərdə Teymur ağa və Hacı Qara obrazlarının yaradıcısı Əsgərağa Goranidir. H.Zərdabi "Həyat" qəzetində yazmışdı:
Jurnalist kimi
Ə.Gorani "Əkinçi"nin ən fəal, dövrə, zəmanəyə, hadisələrə dəqiq, doğru münasibətini bildirən müxbirlərindən olub. Qəzetin 17 nömrəsində onun özünün və müxtəlif imzalarla 39 məqaləsi dərc olunub. Qəzetin bütün şöbələrində onun məktublarına rast gəlmək mümkündür. Ə. Gorani qəzetdə təzə xəbərlər yazmağa çox meyl edirdi. Bu xəbərlər böyük təbliğat gücünə malik idi. O, öz xalqında maarif və mədəniyyətə rəğbəti özünə məxsus üsulla oyadırdı. Məzmunca bir-birindən gözəl olan xəbərlərindən biri də "Əkinçi"nin 1876-cı ildə çıxan birinci nömrəsində Ə. Goraninin Peterburq padşahlıq kitabxanasında bəhs edən məqaləsi olmuşdur. Müəllif göstərir ki, bu kitabxanda 900 min basma, 30 min yazma kitab və 75 min kitab surəti saxlanılır. Qiymətli nüsxələr şüşə altında nümayiş etdirilir.
"Əkinçi" qəzetinin bütün nəşri boyu Ə.Gorani onun fəal müxbiri olmuşdur.
Məktubat
Məktubat şöbəsində dərc etdirdiyi yazılarının birində (1875, № 8) Ə.Gorani Bakı–Tiflis dəmir yolunun çəkilməsi ilə əlaqədar dövlətin qərarından, dəmir yolunun keçəcəyi yerlərdən məlumat verir. Başqa bir məktubunda isə Peterburq kənd təsərrüfatı muzeyindən danışır. Muzeyin şöbələri, eksponatları haqqında məlumat verir, belə mədəni ocaqların əhəmiyyətini göstərir.
Tərcüməçi kimi
Ə.Gorani rus dilində çıxan qəzet və jurnallardan maraqlı xəbərləri tərcümə edib "Əkinçi"yə göndərirdi. Onun "Znaniye" jurnalından, "Texniçeski sbornik"dən tərcümələri məlumdur. Ə.Goraninin tərcümələrinə H.Zərdabi tələbkarlıqla yanaşırdı, bəzi məqalələri yenidən işləmək üçün özünə qaytarırdı. Məsələn, qəzetin 28 aprel 1876-cı il tarixli 8-ci nömrəsində çıxan bir məktubun maraqlı tarixçəsi vardır. Ə.Gorani hələ Peterburqd olarkən müxtəlif mənbələrdən istifadə edərək "''Hollandiya vilayətində necə pendir qayırırlar" ünvanlı məktub hazırlayıb göndərmişdi. Müəllif özü tərcümənin zəif olduğunu başa düşüb H.Zərdabiyə yazmışdır: "O Sırodelii v Qollandi" məqaləsini "şorsuyu" tərcümə etmişəm. Bilmirəm, düzdürmü?''"
Əslində məktub maraqlı və məzmunlu idi. Lakin pendir hazırlamağın üsulları təsvir edilən yerlər oxucu üçün qaranlıq və anlaşılmaz olacaqdı. Bunu nəzərə alaraq H.Zərdabi müəllifin razılığı ilə məqaləni yenidən işləmiş, sadə bir dildə oxucuya çatdırmışdır. H.Zərdabi müəllifləri bu yolla sadə yazmağa təşviq edirdi. Onun M.Lermontovun dilimizə çevirdiyi şeirləri indi də oxucuların xoşladığı əsərlər sırasındadır. Həmçinin M.Lermantovun "Yel gəmisi" balladasını da tərcümə etmişdir.
Yazıçı kimi
Əsgər ağa Gorani publisist qələm sahibi kimi tanınmışdı. Maraqlı dram əsərlərinin müəllifi idi. "Qocalıqda yorğalıq" pyesi müxtəlif teatrların repertuarından uzun illər düşməmişdi. Həmin əsər əsasında unudulmaz televiziya rejissoru Rauf Kazımovski tamaşa lentə almışdı. Onun "Qara yel" romanı dünya xalqlarının 20-dən artıq dilinə tərcümə olunub. 150px|thumb|right|Gülhüseyn Kazımlının Ə.Gorani haqqında yazdığı "Qaranlıqdan işığa" adlı kitab
Vəfatından sonra
Əsgər ağa 9 mart 1910-cu ildə vəfat edib. Onun vəfatı ilə əlaqədar verilən nekroloqlarda bu cür səmimi sözlər vardır:
Haqqında kitab
Yazıçı, publisist, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Gülhüseyn Kazımlının ictimai fikir tariximizin görkəmli nümayəndələrindən biri olan Əsgər ağa Adıgözəlov Goraniyə həsr olunmuş "Qaranlıqdan işığa. Əsgər ağa Gorani" adlı kitab yazmışdır.
Araşdırmaçı-yazıçı, görməmli filoloq Kövsər Tarverdiyeva 1977-ci ildə "Əsgər Ağa Adıgözəlov Gorani" monoqrafiyası yazmışdır.
Anthurium hickenii
(Anthurium hickenii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dpkg
dpkg — Debian əməliyyat sistemində paketlərlə idarəetmə sisteminin proqram təminatıdır. dpkg proqramı .deb paketlərini yazmaq və silmək üçün istifadə edilir.
olduqca aşağı mərhələli utilitdir. APT kimi yüksək mərhələli utilitlər də mövcuddur ki, onlar şəbəkə repozitorluğundan paketləri endirməyə və izləməyə imkan verir. Son istifadəçilər üçün daha rahat və qrafik interfeysə malik utilitlər – Aptitude və ya Synaptic daha uyğundur. Bu proqramlar paketlər siyahısına baxmaq, onların elementlərinə göz gəzdirmək üçün idealdır.
Tarixi
dpkg ilkin olaraq Met Uelş, Karl Striter və Yan Mördok tərəfindən yaradılmışdır. Yaradıcıların üç nəfər olmasına baxmayaraq proqramın ideya müəllifi və əsas inkişafçısı Yan Mördok olmuşdur. İlkin olaraq dpkg Perl proqramlaşdırma dilində yazılmışdır. Ancaq bir müddət sonra Yan Mördok tərəfindən 1993-cü ildə C proqramlaşdırma dilinə yenidən yazılmışdır. "dpkg" adı "Debian package" sözünün qısaldılmasıdır.
İstifadə nümunələri
.deb paketi yazmaq üçün: dpkg -i deb_paketi
deb_paketi hissəsi — paket faylının adıdır (fayl .deb formatındadır). dpkg-də işləmək üçün onu mütləq "root" kimi buraxmaq lazımdır.
Yazılmış paketlərin siyahısını çıxarmaq üçün: dpkg -l [mask]
Yazılmış paketi silmək üçün: dpkg -r paket_adı
Əniqoba
Əniqoba — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı ilə Qusar rayonunun Əniq kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Əniqoba kəndi Quxuroba kənd inzibati-ərazi vahidinin tərkibinə verilmişdir.
Toponimikası
Yaşayış məntəqəsinin vaxtı ilə Əniq kəndindən ayrılmış ailələr oba yerində saldığı üçün belə adlandırılmışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyində yerləşir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 672 nəfər əhali yaşayır.
Durnev
Durnev — Xəzər dənizində yerləşən ada.
Ada Xəzərdə yerləşən Myortvıy Kultuk körfəzindən qərbdə yerləşir. İnzibati cəhətdən Manqistau vilayəti ərazisinə daxildir.
Kartoqrafiya
Durneva, ehtimal ki, Xəzər dənizinin ilkin xəritələrində İle des Cygnes (Qu adası) kimi görünən adadır. Adanın ilk dəqiq xəritəsini 1719-cu ildən 1727-ci ilədək Xəzər dənizini tədqiq edən Fyodor İvanoviç Soymonov 1719-cu il Xəzər ekspedisiyası zamanı çəkib. thumb|Van Verden Ostrov Lebeagei və ya İle des Cygnes (Qu adası) ilə Xəzər dənizinin xəritəsi. 1721.
Roman Razjivin
Roman Stanislavoviç Razjivin (24 mart 1998-ci ildə anadan olub) — Rusiya Peşəkar Futbol Liqası təmsilçilərindən olan Volqar Həştərxan klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən Rusiyalı professional futbolçudur.
Karyerası
Razjivin öz peşəkar karyerasında debütünü 25 iyul 2018-ci ildə Volqar Həştərxan klubu ilə Rusiya Peşəkar Futbol Liqasında Legion-Dinamo Mahaçqala klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, qələbə qolunun müəllifi olmuşdur.
Qərbi Azərbaycan şəhristanlarının əhalisi
thumb|300px|Qərbi Azərbaycan ostanı əhalisinin etnik tərkibi (2005) Qərbi Azərbaycan ostanının şəhristanlarının əhalisi — 2006-ci il əhalinin siyahıya alınmasının açıqlanmış yekunlarına əsasən əhalisi 2 873 459 nəfər olmuşdur.
Xanşirin xan Cavanşir
Həyatı
Xanşirin xan Cavanşir Barakzay sülaləsinin sevimlisi idi. 1839-1842-ci illərdə baş verən İngiltərə-Əfqanıstan müharibəsinin iştirakçısı olmuşdu.
Xanşirin xan Cavanşir 1842-ci ilin mart ayından dekabr ayınadək Əfqanıstanın baş naziri olmuşdu.
Xanşirin xan Cavanşir 1859-cu ildə vəfat edib.
Ailəsi
Xanşirin xanın oğulları Həbibulla xan və Əmir Məhəmməd xan Əfqanıstan dövlətinin seçkin adamlarından sayılırdılar.
Bədirli
Bədirli — Azərbaycan Respublikasının Cəlilabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Yaşayış məntəqəsinin türkdilli təklə tayfasının bədirli nəslinin məskunlaşması nəticəsində meydana gəlməsi güman edilir. Etnotoponimdir. 1933-cü ildə Bərdə rayonunun Qaramanlı inzibati ərazi dairəsində, Bakı yaxınlığında Pirəkəşkül adlanan ərazidə də Bədirli kəndləri qeydə alınmışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi düzənlikdə, Cəlilabad rayonunun şimal-qərbində yerləşir. Əliqasımlı, Üçtəpə, Adnalı, Babaxanlı kəndləri ilə sərhəddir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 773 nəfər əhali yaşayır.
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.
Üsamə bin Laden
Üsamə bin Laden (tam adı: Üsamə bin Məhəmməd bin Avad bin Laden, ; ) — müxtəlif beynəlxalq təşkilatlar və ölkələr tərəfindən terror təşkilatı olaraq tanınan İslam təşkilatı Əl-Qaidənin qurucularından biri və ilk rəhbəri. 1994-cü ildə vətəndaşlıqdan çıxarılıb apatrid olana qədər Səudiyyə Ərəbistanı vətəndaşı olmuşdur. Üsamə bin Laden "Bin Laden" nəslinin tanınmış nümayəndəsidir.
Nəslinin şəcərəsi Yəməndə yaşayan Kinda çarlığına qədər uzanan Üsamə bin Laden Ər-Riyadda anadan olmuşdur. 1979-cu ildə Pakistana üz tutmuş və Əfqanıstanda SSRİ-yə qarşı döyüşən mücahid qüvvələrinə daxil olmuşdur. 1988-ci ildə Əl-Qaidə terror təşkilatını yaradan ən tanınmış şəxslərdən biri olmuşdur. 1992-ci ildə Səudiyyə Ərəbistandan xaric edildi və Sudanda yaşamağa başladı. Amerika Birləşmiş Ştatlarının təzyiqi səbəbi ilə 1996-cı ildə Sudandan Əfqanıstana gedərək burada təşkilatı gücləndirməyə başladı. Körfəz müharibəsində müsəlmanların ən müqəddəs məkanlarından ikisinin mövcud olduğu Səudiyyə Ərəbistanına Amerika döyüşçüləri yeridildiyini görən Üsamə bin Laden bu hərəkətlə İslam dininə təhqir edildiyini və bunun qisasının alınacağını bildirdi. Tanınmış mücahidlərlə birlikdə Yaxın Şərqdə Amerika Birləşmiş Ştatlarının əleyhinə qruplar təşkil etməyə başladı. 1998-ci ildə Amerika Birləşmiş Ştatları konsulluqlarına Dar əs Salam və Nayrobidə bomba ilə yüklənmiş yük maşınları ilə təşkil edilən hücumlardan sonra Federal Təhqiqat Bürosu tərəfindən ən çox axtarılan on şəxs və ən çox axtarılan terroristlər  siyahılarına daxil edilmişdir. 2001-ci ildə baş verən 11 sentyabr hücumlarından sonra başlayan Terrorizmlə müharibə əhatəsində ən çox axtarılan şəxslərin siyahısına daxil edilmişdir. Pakistanın Abbottabad şəhərində yerləşən bir kompleksdə yaşadığı aşkar edilən Üsamə bin Laden 2 may 2011-ci il tarixində Amerika xüsusi qüvvələri tərəfindən təşkil edilən gizli əməliyyatın nəticəsində qətlə yetirilmişdir.
Adı
Ərəb dilindəki sözlərin və ərəb adlarının ingilis dilinə çevrilməsi üçün ümumdünya tərəfindən qəbul edilmiş bir standart yoxdur;, buna baxmayaraq bin Ladenin adı ən çox "Üsamə bin Laden" olaraq ifadə edilir. FTB və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi (CIA), ABŞ-nin digər hökumət qurumları ya "Usama bin Laden" ya da "Usama bin Ladin" dən istifadə edir. Daha az yayılmış görüntülərə "Ussamah bin Ladin" və fransız dilli mediada "Oussama ben Laden" daxildir. Digər yazımlara "Binladen" və ya ailəsinin Qərbdə istifadə etdiyi "Binladin" daxildir. Binanın dekapitalizasiyası qısa prepozisiya, məqalə və ata adının soyadda qeyri-kapitallaşdırılmış tərk edilməsi konvensiyasına əsaslanır; nasab bin "oğlu" deməkdir. O və e ilə yazılar, bin Laden'in illərlə yaşadığı Əfqanıstanda da istifadə edilən bir farsca təsirli bir tələffüzdən qaynaqlanır.
Üsamə bin Ladenin tam adı Osama bin Muhammed bin Awad bin Laden "Osama, Məhəmmədin oğlu, Avadın oğlu, Ladenin oğlu" mənasını verir. "Məhəmməd" bin Ladenin atası Məhəmməd bin Ladenə aiddir; "Əvad", babası Avad bin Abud Bin Laden, Kindite Hadhrami qəbiləsindən olan; "Laden", Aboud adlanan bin Ladenin böyük babasına deyil, Abudun atası Laden Əli əl-Qahtaniyə aiddir.
Ərəb dilçilik konvensiyasında ona "Osama" və ya "Osama bin Laden" deyiləcək, "bin Laden" tək deyil, çünki "bin Laden" ata adıdır, Qərb mənşəli soyad deyil. Bin Ladenin oğlu Ömər bin Ladenə görə ailənin irsi soyadı "əl-Qahtani" dir (ərəb: القحطاني, Əl-Qa Qānḥṭ), lakin bin Ladenin atası Məhəmməd bin Laden heç vaxt rəsmi olaraq qeydiyyata alınmamışdır. [27]
Üsamə bin Laden də "Əbdüllah" ("Abdallahın atası") günyasını qəbul etmişdi. Həvəskarları ona bir neçə ləqəb ilə müraciət etdilər, o cümlədən "Şahzadə" və ya "Əmir" (الأمير, əl-Amr), "şeyx" (الشيخ, aš-Šaykh), "Cihadist şeyx" və ya "Şeyx əl-Mücahid" "(شيخ المجاهد, Šaykh əl-Mujahid)," Həcc "(حج, Ḥajj) və" Direktor ". Usama (أسامة) sözü "aslan" mənasını verir, ona "Aslan" və "Aslan şeyx" ləqəblərini verir.
Həyatı
Üsamə bin Məhəmməd bin Avad|Məhəmməd bin Avad bin Laden 1998-ci ildə verdiyi müsahibəsində 10 mart 1957-ci ildə anadan olduğunu, doğum yerinin isə Səudiyyə Ərəbistanının paytaxtı olan Ər-Riyad olduğunu bildirmişdir. Atası Yəmənin Həzrəmövt ərazisində anadan olan, Ciddiyə köçəndən sonra tikinti işləri ilə məşğul olaraq milyonçuya çevrilən və hal-hazırda "Səudiyyə Bin Laden Qrupu" adı ilə fəaliyyət göstərən şirkətin yaradıcısı Məhəmməd bin Avad bin Laden, anası isə Məhəmməd bin Ladenin onuncu həyat yoldaşı olan Həmidə əl-Attas (sözügedən dövrdəki adı ilə Aliyə xanım) idi. 1999-cu ildə verdiyi müsahibədə "aslan" mənasını verən adının İslam Peyğəmbəri HZ. Məhəmmədin (s) sahəbələrindən biri olan Üsamə bin Zeyddən təsirlənərək verildiyini bildirmişdir.
Üsamə bin Laden 2011-ci ilin 2 may tarixində gizlənildiyi aşkar edilən Abbottabaddakı kompleksində Amerika xüsusi təyinatlı qüvvələrin hücumu nəticəsində qətlə yetirilmişdir.
Senecio desideratus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Əfqanıstandakı vulkanların siyahısı
Xarici keçidlər
[http://www.volcano.si.edu/world/ Siebert L, Simkin T (2002-). Volcanoes of the World: an Illustrated Catalog of Holocene Volcanoes and their Eruptions. Smithsonian Institution, Global Volcanism Program Digital Information Series, GVP-3,].
Anthurium humboldtianum
(Anthurium humboldtianum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zabumafu (film)
Zabumafu () — Amerikada yayınlanmış uşaqlar üçün sənədli filmdir. Proqram 25 yanvar 1999-cu il ilə 28 aprel 2001-ci il arasında yayımlanmışdır. Cəmi 2 sezon 65 seriyası var. Programı Kris Kratt ve Martin Kratt təqdim edir. Proqramda bir dənə Zabumafu (qısaca Zabu) adında bir sifaka lemuru da yer almaqdadır.
Quruluş
Hər bölüm təbiətin qanunlarının dəyişdiyi və Kratt qardaşların vəhşi heyvanları ziyarət etmək və onlarla oynamaq üçün gəldiyi Heyvan Görüşmə Mərkəzi deyilən yerdə başlıyır. Heyvan Görüşmə Mərkəzinə gəldiklərində Kratt qardaşlar pəncərəyə yanaşır ve Zabumafunu çağırır. Zabumafu Heyvan Görüşmə Mərkəzinə gələndə ona manqo dilimi, noxud, şirin kartof kimi yeməklər verirlər və Zabumafu bunları yedikdən və ZABUMAFU deyə bağırdıqdan sonra həqiqi bir lemurdan kukla bir lemura çevrilir. Arxa plandakı bir musiqi ilə gələn "Bu kim ola bilər?" hissəsində Zabu gördüyü bir heyvanı təsvir edir ve Kratt qardaşlar bu heyvanın hansı olduğunu tapmağa çalışırlar. Proqram boyunca Kratt qardaşlar bəzi heyvanların bəlli bir xüsusiyyəti haqqında danışırlar ve o heyvanlar Heyvan Görüşmə Mərkəzində qalırlar. Proqramda Zabu arada Zabulanddə başına gələn bir hadisəni danışır. Proqramın bitməsinə yaxın Kratt qardaşlar Heyvan Görüşmə Mərkəzidən ayrılırlar və o günkü heyvanları daha yaxşı tanıda bilmək üçün Hindistan, Afrika kimi yerlərə gedər və orada seriyaya uyğun heyvanı tapıb tanıdarlar. Program Animal Friends Song (Heyvan dostları mahnısı) ve Kratt qardaşlarla Zabumafunun "bir heyvanı özünüzə dost eləyin" deməsi ilə bitər.
Təltiflər
Zabumafu 2001-ci ildə uşaq seriallarındakı yaxşı rejissorluğuna görə Emmi mükafatı aldı və 2001-ci ilin yazında Valideynlərin seçimi və 2001-ci ilin payızında Gümüş Şərəf mükafatlarını qazandı.
Elçin Cəlilov
Elçin Cəlilov — Azərbaycan müğənnisi.
Erkən illəri
Elçin Əsəd oğlu Cəlilov 17 iyul 1968-ci ildə, musiqiçi ailəsində anadan olub. Ailədə iki qardaş, bir bacı olublar. Elçin atasını erkən yaşlarında avtomobil qəzasında itirib. Musiqiyə həvəsi ailəsindən başlanıb. Sovet dövründə ailə ansambllarından birini də Cəlilovlar ailəsi təşkil edib. Səkkiz nəfərlik ailə ansamblı müxtəlif qastrollara gedir, konsert proqramları ilə çıxış edirdilər. Daha sonra Elçin Bülbül adına musiqi məktəbinə daxil olur, Şövkət Ələkbərovadan dərs alır.
Əvəcük
Əvəcük — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Əvəcük oyk, düz. Qusar r-nunun Köhnə Xudat i.ə.v.-də kənd. Qusar maili düzənliyindədir. Tədqiqatçıların fikrincə, toponim ova (türk dillərində "düzən") və -cıq kiçiltmə bildirən şək.-dən ibarət olub "kiçik düzən yer" mənasındadır. Kəndin adının əvə/yivə tayfa adına -cük şək.-sini artırmaqla yarandığını da ehtimal etmək olar.
Elmi fantastika
Elmi fantastika — ədəbiyyatın və təsviri sənətin bir janrı. Bu janrda mövzu gələcəkdə baş verir və adətən elmi faktlara dayanır. Elmi fantastika bir növ bəşəriyyətin gələcəyini təxmin etməyə cəhd göstərir. Beləcə, bəzi müəlliflər öz əsərlərində yeni elmi terminlər ixtira edirlər. Ədəbiyyatşünaslar elmi fantastikanın bir janr olaraq tam formalaşmasını XX əsrin 20-ci illərinə aid edirlər.
StarCraft
"StarCraft" (hərfi mənada "ulduz sənəti") — "Blizzard Entertainment" tərəfindən yaradılmış hərbi strateji videooyun. Oyunun elmi-fantastik əhvalatı 26-cı əsrdə vaqe olur. Həmin vaxtda üç kosmik irq arasında (terranlar, protosslar və zerqlər) müharibə gedir.
Oyunun bir əlavə ("StarCraft: Brood War") və iki rəsmi addonu var. Cənubi Koreyada "StarCraft", xüsusilə "StarCraft: Brood War" üzərində peşəkar yarışlar keçirilir.
Geympley
"StarCraft"da oyunçu üç irqdən biri seçilməlidir. Hər bir irq öz fərqli qabiliyyətlərinə malikdir, lakin qüdrət cəhətindən bütün irqlər nisbətən bərabərdir. Oyunun məqsədi rəqib bazanı yaxud bir neçə bazaları dağıtmasıdır. İrqlərin hərbi potensialı toplanmış minerallar və qaza əsaslanır. Oyunçu bir baza və dörd fəhlə ilə başlanır. Terranlarda, yaxud insanlarda, həmin fəhlələr SCV (Space Construction Vehicle), protosslarda probalar, zerqlərdə isə dronlar adlanır. Fəhlələr minerallar və qaz toplayıb, müxtəlif qurmalar tikirlər. Protosslarda həmin qurmalar teleportasiya ilə, zerqlərdə isə dronların mutasiya nəticəsində meydana gəlir. ""StarCraft"ın bəzi xəritələrində rəqibi raş taktikası ilə məğlub etmək mümkündür. Həmin taktika tez hücuma yönəldilmiş iqtisadiyyata əsaslanır.
Bütün irqlərin silahları (həm incidici, həm də qoruyucu) apqreydə malikdir. O zamanda onların zərəri və qoruyucu qabiliyyətləri artılır. Bəzi hərbi vahidlər görünməzliyə malikdir və ancaq rəqib detektorlarla aşkar olunur (peşəkar yarışlarlarda həmin vahidləri kommentatorlar görürlər).
Senecio lividus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kərim Baqiri
Kərim Baqiri — İran futbolçusu
Həyatı
Kərim Baqiri 1974-cü il fevral ayının 20-də Təbriz şəhərində anadan olub. İranın dünyada ən tanınmış və adlı-sanlı futbolçularındandır. Ona "İranın Erik Kantonası" ləqəbi verilib.
Peşəkar futbolçu karyerasına 16 yaşında Təbrizin Traktor Sazi klubunda başlayıb. Az sonra İranın gənclərdən ibarət milli yığma komandasının, daha sonra isə milli yığma komandasının heyətinə cəlb edilib. 1996-cı il avqustun 1-də Tehranın Əkinçi ("Keşavarz") komandası ilə müqavilə imzalayıb. Çox keçməmiş Tehranın İran çempionatında çıxış edən 2 güclü klubundan biri - Persepolisə transfer olunub. O, həmçinin Almaniyanın "Arminiya", İngiltərənin "Çarlton", Qətərin "Əl-Sədd" və BƏƏ-nin "Əl-Nəsr" klublarında çıxış edib. 1993-cü ildən çıxış etdiyi İran milli yığmasında karyerasını 2010-cu il oktyabrın 7-də Braziliya ilə yoldaşlıq görüşündə başa vurub.
Freddi Ceysona qarşı (film, 2003)
Məzmun
Polisin və mediyanın səyləri nəticəsində Qarağac Küçəsində yaşayan gənclər arasında Freddi qorxusu unudulmağa başlamışdır. Freddinin köhnə gücünə qovuşa bilməsi üçün isə tək şansı təkrar ətrafa qorxu salacaq şəkildə gündəmə gəlməsidir. Freddi bunu bacarmaq üçün Qarağac Küçəsində bir qırğın etməsi üçün 13. Cümə ardıcıllığının qatili Ceysonu göndərir. Beləcə cinayətləri eşidən hər kəs Freddyin geri döndüyünü zənn etməyə, ötərisi ıle böyük bir qorxu yaşamağa başlayırlar. Bu qorxu sayəsində Freddinin köhnə gücünü qazanar. Ancaq idarədən çıxan Ceyson Freddinin qurbanlarını da öldürməyə başlamışdır. Artıq bir-biriləri üçün təhlükə ünsürü olan iki qatil göl sahilində yaşanacaq böyük dueldə qarşılaşacaqlar...
Sənai
Həkim Əbdülməcd Məcdid ibn Adəm Sənai Qəznəvi — böyük filosof, sufi şair, 1131 və ya 1141-ci ildə öldüyü bildirilir.
Həyatı
Əbdülməcd Məcdid ibn Adəm Sənai 1081-ci ildə Əfqanıstanın Qəznə şəhərində anadan olmuşdu. III Məsud Qəznəvinin hakimiyyəti (1099–1115) dönəmində şeir yazmağa başlamışdı. Bir müddət Bəlxdə yaşamışdı. Orda elm və sufizmlə məşğul olmuşdu. 1124-cü ildə yenidən Qəznəyə qayıtmışdı. Artıq tanınmış şair olmuşdu. Onu Sultan Bəhramşah Qəznəvinin (1118–1152) sarayına dəvət etmişdilər. Sarayda məşhur əsəri olan "Hədiqət-ül-həqaiq"i yazmışdı. Ölümü səbəbi ilə Mövlanə Cəlaləddin Rumi yazırdı:
Goft yeki Xacə Senai bimord. Merg-i çünan Xacə ne karist hord.
Birisi dedi ki: Xacə Senai öldü. Belə bir şəxsin ölməsi, elə asan, elə tez qavranası iş deyil. Saman çöpü deyildi ki, uçdu deyək. Su deyil ki, soyuqdan donsun..
Sinir sistemi
Sinir sistemi (Systema nervosum) — heyvanlar təkamül etdikcə onlarda qıcığa qarşı yaranan reaksiyalar mürəkkəbləşmiş və nəticədə həmin reaksiyaları yerinə yetirən və orqanizmin işini qaydaya salan xüsusi elementlər meydana çıxmışdır. Bunlara sinir elementləri (sinir sistemi) deyilir.
Ümumi məlumat
thumb|250px|[[Rene Dekart: "Ayağın qıcıqlanması sinir vasitəsilə beyinə ötürülərək, orada şüur ilə münasibətindən ağrı hissi doğur".]] Hər bir canlı orqanizm yaşadığı xarici mühitdən qıcıq qəbul etməyə və həmin qıcığa qarşı müvafiq reaksiya törətməyə qadirdir. Bu özəllik həyati təzahürlərdən biri olub, qıcıqlanma adını daşıyır. İbtidai canlılarda qıcıq qəbuledici özəl törəmələr yoxdur, bu vəzifəni həmin canlıların vücudunu təşkil edən protoplazma ifa edir. Örnək olaraq birhüceyrəlilərdən – amöb hər bir qıcığa (kimyəvi, mexaniki, istilik, elektrik, işıq və s.) qarşı hərəkət edərək, ya qıcıq qaynağına yaxınlaşır, ya da ondan uzaqlaşır. Bu növ reaksiyaya taksis və ya tropizm deyilir. Əgər bu reaksiya nəticəsində canlının orqanizmi qıcıq mənbəyinə yaxınlaşarsa, ona müsbət taksis, qıcıq mənbəyindən uzaqlaşarsa mənfi taksis deyilir. Qıcıq növünə görə müxtəlif reaksiyalar (taksis) ayırd edilir. Məsələn, kimyəvi maddələrə qarşı reaksiyaya – xemotaksis, işığa qarşı reaksiyaya – fototaksis, suya qarşı reaksiyaya – hidrotaksis, havaya qarşı reaksiyaya – aerotaksis, elektrik qıcıqlarına qarşı reaksiyaya – qalvanotaksis deyilir.
Somatik və vegetativ sinir sistemi
Sinir sistemi quruluş və vəzifə cəhətcə şərti olaraq iki əsas – heyvan və bitki hissələrinə müvafiq olaraq iki şöbəyə bölünür. 1) somatik (soma – bədən deməkdir) ya animal (heyvani) və 2) vegetativ ya bitki sinir sistemi.
Siyasətdə sol və sağın bölünməsi
Siyasətdə sol və sağın bölünməsi — siyasi mövqelərin, ideologiyaların və partiyaların təsnifləşdirmə sistemi. Baxmayaraq ki, müəyyən bir şəxs və ya qrup bir mövzuda solçu mövqe, başqa bir mövzuda sağçı mövqe tuta bilər, solçuluq və sağçılıq adətən bir-birlərinə zidd olaraq göstərilir. Həmçinin, bəzi mövqelər üst-üstə düşə bilər və ideologiyadan asılı olaraq həm solçu, həm də sağçı mövqe kimi qiymətləndirilə bilər. Bu terminlər Fransada yaradılmışdır. Sol "hərəkət partiyası", sağ isə "intizam partiyası" adlandırılmışdır. Aralıq mövqe mərkəzçilik, bu mövqeni tutan şəxs isə mərkəzçi və ya mötədil adlanır.
Sinir sistemi
Somatik və vegetativ sinir sistemi
Somatik sinir sistemi eninəzolaqlı skelet əzələlərini və bir qisim daxili üzvlərin (dil, damaq, udlaq və qida borusunun yuxarı hissəsi) əzələlərini innervasiya edir və duyğu üzvləri vasitəsilə insan orqanizmini xarici mühitlə rabitədə saxlayır.
Vegetativ sinir sistemi daxili üzvləri (həzm, tənəffüs, sidik-cinsiyyət aparatlarını), vəziləri, dərinin saya əzələlərini, ürəyi və damarları innervasiya edir. Bu sistem eyni zamanda sklet əzələlərini də təchiz edir, onların tonusunu nizama salır; bütün üzvlərin qidalanmasını təmin edir (trofik vəzifə daşıyır). Vegetativ sinir sistemi də iki hissəyə bölünür: simpatik hissə – pars sympatica və parasimpatik hissə – pars parasympatica. Digər bir təsnifata əsasən sinir sistemi iki şöbəyə bölünür: mərkəzi sinir sistemi – systema nervosum centrale və ucqar ya periferik sinir sistemi – gysema nevrosum periphericum.
Siyasətdə sol və sağın bölünməsi
Ümumiyyətcə qəbul edilib ki, sağçılara mühafizəkarlar, mürtəcelər, yeni mühafizəkarlar, milliyətçi demokratlar, eləcə də kapitalistlər, sağçı liberallar, sağçı libertarianlar, milliyətçilər, sosial avtoritarlar, monarxistlər, teokratlar və sağçı populistlər daxildir.
Sinir sistemi
Somatik və vegetativ sinir sistemi
Mərkəzi sinir sisteminə beyin – encephalon və onurğa beyni – medulla spinalis, ucqar sinir sisteminə isə beyindən çıxan 12 cüt kəllə (beyin sinirləri) – nn. craniales (nn. cerebrales – BNA) və onurğa beynindən çıxan 31 cüt onurğa beyni sinirləri – nn. spinales aiddir.
Sinir sisteminin somatik və vegetativ sinir sistemlərinə bölünməsi, yuxarıda qeyd olunduğu kimi şərtidir; bu bölünmənin şərti olması bir tərəfdən vegetativ sinir sisteminin somatik üzvlərlə (yəni sklet əzələləri ilə) müəyyən nisbətdə olması ilə (onları innervasiya etməsi ilə), digər tərəfdən animal və vegetativ sinir sistemi elementlərinin eyni zamanda sinir sisteminin mərkəzi və ücqar şöbələrdə yerləşməsi ilə izah olunur.
Vəzifəsi
Sinir sisteminin vəzifələrinə gəldikdə qeyd etmək lazımdır ki, o, orqanizmi təşkil edən sistemlərin fəaliyyətini nizama salır; bununla da orqanizmin vəzifəcə vəhdətliyi və tamlığı təmin edilir. Sinir sisteminin əsas vəzifələrindən biri də ondan ibarətdir ki, o, orqanizmlə xarici mühit arasında olan qarşılıqlı təsiri təmin edir. Sinir sistemi düyğu üzvlərində və daxili orqanlarda olan xüsusi hissəsi uc aparatlar (reseptorlar) vasitəsilə müxtəlif qıcıqları qəbul edərək, orqanizmin onlara qarşı bütün reaksiyalarını təmin edir və bununla da orqanizmlə onun yaşadığı mühit arasında vəhdət yaradır. Rus fizioloqu İ.M. Seçenov orqanizmin elmi tərifinə mühiti daxil edərək belə yazır:
Sinir sisteminin təkamülündə həlledici rolu mühit amilləri oynamışdır. Mühit və onun fiziki, kimyəvi, bioloji və başqa şərtləri dəyişdikdicə, orqanizm də daima du dəyişikliklərə uyğunlaşır. Həmin uyğunlaşmanın nəticəsidir ki, orqanizmlə mühit qırılmaz bir vəhdət təşkil edir. Orqanizmlə mühit arasındakı, bu qarşılıqlı əlaqəni, qarşılıqlı təsir və vəhdəti təmin edən sinir tənzimidir. Bu tənzim sayəsində orqanların reaksiyaları çox sürətlə başa gəlir. Orqanizmdə sinir tənzimindən başqa çox yavaş cərəyan edən və nisbətən uyun vaxt tələb edən kimyəvi – humoral (hormonlar vasitəsilə) tənzim də vardır. Sinir tənziminin kimyəvi tənzimə nisbətən çox sürətlə davam etdiyini aşağıdaki misalda göstərmək olar: nəli əzələnin sinir qıcığı təsiri ilə yığılması üçün 0,01 san. vaxt tələb olunduğu halda, humoral üsul ilə (hormonlar təsiri ilə) həmin əzələnin yığılması üçün 30 san. vaxt lazımdır. Lakin kimyəvi tənzimin özü də sinir sistemi vasitəsilə icra olunur. (K.İ. Bıkov və İ.P. Razenkov). Sinir sisteminin əsas vəzifəsi aşağıdakılardan ibarətdir: Sinir sisteminin yuxarıda təsvir olunan fəaliyyətini ifa edən cihazın quruluşunu İ.P.Pavlov bu cür təsvir edir:
Sinir sisteminin ən ali şöbəsini beyin (böyük beyin) yarımkürələrinin qabığı təşkil edir. Böyük beyin qabığı ali sinir fəaliyyəti vəzifəsini daşıyır və onun maddi əsasını təşkil edir. Beyin və onun qabığı bütün üzvlərin fəaliyyətini tənzim edir və öz növbəsində orqanizmi təşkil edən orqan və toxumalar tərəfindən təsirə məruz qalır. İ.P.Pavlov öz şərti reflekslər təlimi ilə obyektiv aləmin insan şüurunda əks olunması kimi son dərəcə mürəkkəb hadisələrin maddi-fizioloji mexanizmlərini elmi surətdə dərindən göstərdi və izah etdi. İ.P. Pavlova görə sinir sisteminin təkamül inkişafı ali heyvanlarda və insanda şərtsiz və şərti əmələgəlməsi ilə əlaqədardır.
Heyvanat aləminin sinir sisteminin quruluş formaları
thumb|200px|left|Heyvanat aləminin sinir sisteminin quruluş formaları Heyvanat aləmində sinir sisteminin ilk əlamətləri bağırsaqboşluqlarda meydana çıxır. Bu heyvanlardan başlayaraq sinir sisteminin təkamülü inkişafında dörd quruluş formasına təsadüf edilir: səpgin ya diffuz, sapabənzər, düyünlü və borulu sinir sistemi.
Sapabənzər sinir sistemi
Sapabənzər sinir sistemi meduzalarda təsadüf olunur. Sinir hüceyrələri başlıca olaraq çətirin kənarında toplaşıb, sinir lifləri ilə birlikdə bir kəmər əmələ gətirir. Kəmərdə olan sinir hüceyrələri bir tərəfdən qıcığı qəbul edən reseptor törəmələrlə və digər tərəfdən əzələ hüceyrələri ilə əlaqədar olur.
Düyünlü sinir sistemi
200px|thumb|right|Yağış qurdunun – soxulcanın sinir sisteminin quruluşu: baş düyün, sinirlər, qarın düyünləri zənciri Düyünlü sinir sistemi yumşaqbədənlilərdə, qurdlarda və buğumayaqlılarda inkişaf edir. Bu sinir sistemi üç əsas xassəyə malikdir:
Borulu sinir sistemi
Beləliklə heyvanat aləmində sinir sistemi tədricən mürəkkəbləşir. səpgin və sapabənzər sinir sisteminə malik heyvanlarda xarici mühit qıcıqlarına qarşı verilən cavablar ümumi xarakter daşıyır. Düyünlü və borulu sinir sistemində isə qıcıqlara qarşı verilən cavablar ümumiliyini itirir, ilk dəfə olaraq şərtsiz reflekslərə çevrilir. Mərkəzi sinir sisteminin ön hissəsinin (uc beyinin) inkişafı ilə əlaqədar olaraq, orqanizmin xarici mühitin qıcıqlarına qarşı verdiyi cavabları da dəyişir və yeni, daha mükəmməl şəkil alır. Yeni refleks növü – şərti rehlekslər meydana çıxır. Şərti reflekslərin əmələ gəlməsi uc beyin və xüsusən də onun ali şöbəsi olan böyük beyin yarımkürələrinin qabığı ilə əlaqədardır. İnsanda, ictimai mühit və əməklə əlaqədar olaraq, şərti reflekslər ali inkişaf dərəcəsinə çatmış, onda ikinci qabıq siqnal sistemi (nitq) meydana çıxmışdır; bu xüsusiyyət də insanı heyvandan fərqləndirir.
Quruluş elementləri
Sinir sistemi sinir toxumasından təşkil olunmuşdur. Sinir toxuması yüksək dərəcədə diferensiasiya etmiş toxumadır. Bunun əsas xüsusiyyəti onun oyanma (qıcığı qəbul etmə) və naqillik (keçiricilik) qabiliyyətinin olmasıdır. Sinir toxuması sinir hüceyrələrindən, onların çıxıntılarından və qliya adlanan stromadan təşkil olunmuşdur. Sinir hüceyrəsi öz çıxıntıları və onların uc (hərəki və hissi) aparatları ilə birlikdə neyron adlanır. İnsan beynində neyronların sayı 15 milyarda çatır.
Neyron
250px|thumb|left|Sinir hüceyrəsi neyronun qurluşu: 1.Dendrit, 2.Akson, 3.Ranvier buğumcuğu, 4.telodendrit şaxələri, 5.[[Şvann Teodor|Şvann qişası, 6.Hüceyrə cismi, 7.nüvə ]] 250px|thumb|Çoxçıxıntılı ya çoxqütblü – multipolyar sinir hüceyrəsi Neyron sinir sisteminin morfo-fizioloji və ya histo-fizioloji quruluş və genetik vahidi hesab olunur. XIX əsrin axırlarında meydana çıxmış bu nəzəriyyəyə neyron nəzəriyyəsi (R. Kaxal) deyilir. Bəzi müəlliflərin fikrincə neyronlar bir-birilə neyrofibrillər vasitəsilə rabitədədir, yəni neyrofibrillər qırılmadan bir neyrondan digər neyrona keçir. Bu nəzəriyyəyə neyrofibrilyar ya neyropil nəzəriyyə deyilir. Bu nəzəriyyə düzgün hesab edilmir. Neyron nəzəriyyəsinə görə sinir sistemi ayrı-ayrı neyronlardan təşkil olunmuşdur. lakinqeyd etmək lazımdır ki, neyronların arasında həmişə müəyyən bir əlaqə yaranır. Deməli neyronlarda olan müstəqillik şərtidir.
Hər bir neyron hüceyrə cismindən, dendrit adlanan protoplazmatik çıxıntılardan və neyrit və akson deyilən uzun silindrik ox çıxıntıdan ibarətdir. Hər neyronun ancaq bir aksonu olur: dendritlərin miqdarı isə çox ola bilər. Hüceyrə cismi bir sıra törəmələrdən – neyroplazmadan, nüvədən və sinir fibrillərindən (neyrofibrillərdən) təşkil olunmuş və xaricdən qişa ilə örtülmüşdür. Hüceyrə cismində olan neyrofibrillərin ardı sinir hüceyrəsinin çıxıntılarına keçir. Neyrit ya akson neyrofibrillərdən təşkil olunmuş silindirik oxdan ibaraətdir; o, xaricdən mielin ya özəkli qişa və Şvann qişası ya da nevrillemma ilə örtülmüşdür. Neyrit boyu uzunu yan kollateral şaxələr verir və periferik ucu telodendrit adlanan şaxələrə bölünür. Bu şaxələr müxtəlif uc aparatlarla tamamlanır. Bəzi neyritlərin uzunluğu 1 m-dən də çox olur. Sinir hüceyrələri çıxıntılarının miqdarına görə üç qrupa bölünür: Sinir hüceyrələrinin qişalarla örtülmüş çıxıntılarına sinir lifləri deyilir. Sinir lifləri əhatə olunduqları qişalara görə dörd qrupa bölünür:
Sinir toxumasının ikinci tərkib hissəsi stroma ya qliya (yaxud neyroqliya) bir sıra hüceyrələrdən ibarətdir. Qliya xüsusi quruluşa malik əlavə törəmə kimi sinir sistemində məhdudlaşdırıcı, istinadyaradıcı və trofik (qidalandırıcı) vəzifə daşıyır.
Sinaps
Sinir sistemini təşkil edən neyronlar bir-birilə müəyyən nisbətdə olur. Bu və ya başqa yerdə qıcıq nəticəsində meydana çıxan oyanma bir neyrondan digər neyrona, buradan da üçüncü neyrona və s. verilir. Qıcığın bir neyrondan digər neyrona keçməsi üçün bir neyronun neyriti digər neyronun dendriti ilə rabitədə olmalıdır. Bu növ rabitə neyronlar arasına ifraz olunan xüsusi kimyəvi maddələr (mediatorlar) vasitəsilə əmələ gəlir ki, buna sinaps (synapsis) deyilir. Sinaps yalnız neyritin dendritlə rabitədə olması ilə deyil, eyni zamanda neyritin bilavasitə neyronun hüceyrə cismi ilə rabitədə olması ilə əmələ gəlir; birinci halda aksodendritik sinaps, ikincisinə isə asosomatik sinaps deyilir. Aksodendrik sinapslara artıq miqdarda beyin qabığının yuxarı qatlarında təsadüf olunur.
Neyron nəzəriyyəsi
Neyron nəzəriyyəsinə görə sinir sistemi ayrı-ayrı neyronlardan ibarətdir; lakin bunlar vəzifə etibarilə bir-birlə rabitədədir. neyrofibrillər isə bir neyrondan digərinə keçməyib, rabitədə olduqları yerdə qalırlar; həmin yerdə sinir çıxıntılarının uclarında xüsusi törəmələr – sinaptik aparatlar əmələ gəlir. Oyanma bu aparatlar vasitəsilə qeyd olunduğu kimi bir neyrondan digər neyrona verilir. Sinapslardakı bu ötürücülük kiyəvi və biofiziki hadisələrlə izah edilir. Beləliklə neyronların quruluşca bir-birindən ayrı olmalarına baxmayaraq, neyronarası rabitənin və onların arasındakı qarşılıqlı təsirin olması sayəsində sinir sistemi həm quruluş, həm də vəzifə etibarilə bir vəhdət təşkil edir. Adətən, orqanizmdə bir neyron başqalarından ayrı olaraq heç bir vəzifə icra etmir; o ancaq digər neyronlarla birlikdə silsilə təşkil edib müəyyən vəzifə daşıyır.
Refleks
350px|thumb|Sadə refleks qövsü sxematik Mərkəzi sinir sisteminin iştirakı ilə orqanizmin xarici və daxili qıcıqlara qarşı verdiyi cəld cavablara deyilir. Refleks reflecto – əks edirəm sözündən alınmışdır. Hər bir refleksin meydana çıxması üçün müəyyən bir yol lazımdır. refleks aktında sinir hisslərinin getdiyi yola refleks qövsü adı verilmişdir. Refleks qövsü iki növdür.
sadə refleks qövsünü təşkil edən birinci neyron reseptor (qəbuledici ya mərkəzəgedən) neyron adlanır. reseptor neyron duyğu üzvlərindən (məsələn dəridən) qıcığı qəbul edib, onu mərkəzə (sentropetal istiqamətə) doğru nəql edir və reflektor mərkəzdə (məsələn onurğa beynində) oyanmanı ikinci neyrona – effektor (ifaedici ya mərkəzdəngələn) neyrona verir. İkinci neyron da öz növbəsində oyanmanı işcil üzvə (əzələyə) aparır, bunların nəticəsində hərəkət, məsələn diz-vətər refleksi, meydana çıxır. sadə refleks qövsündə sinaps yalnız bir yardə, reflektor mərkəzində meydana çıxdığı üçün bu qövsə birsinapslı refleks qövsü də deyilir. sadə refleks qövsü orqanizmdə az təsadüf edilir: adətən refleks qövsü üç neyrondan təşkil olunur; beləki reseptor neyronla effektor neyron arasında üçüncü bir neyron da yerləşir; buna birləşdirici ya qapayıcı neyron deyilir. Birləşdirici neyron oyanmanı reseptor neyrondan effektor neyrona verir və beləliklə, ötürücü vəzifə ifa etmiş olur.
Morfoloji quruluş və vəzifə etibarilə refleks qövsü beş hissədən ibarətsir:
Ali heyvanlarda və insanda, mürəkkəb reflekslər arasında neyronların iştirakı ilə şərti reflekslər adı ilə bir çox yüksək dərəcəli müvəqqəti reflektor rabitələr meydana çıxır. Beləliklə qeyd etmək olar ki sinir sistemi vəzifə etibarilə üç növ neyrondan təşkil olunmuşdur:
Reflektor dövran
Sinir sisteminə refleks qövsündən başqa reflektor dövran da ayırd edilir. Sinir sistemi mərkəzlərində işcil üzvə efferent impulslar göndərildikdə, həminüzvdə müəyyən bi hadisə – effekt (hərəkət ya sekresiya) meydana çıxır. bu effekt öz növbəsində işcil üzvdə hissi-sinir impulsları törədir ki, bunlar da afferent yollar (sinir lifləri) vasitəsilə geriyə (onurğa beyinə və ya beyinə) qayıdır və işcil üzvün gördüyü iş haqqında mərkəzləri xəbərdar edir. Beləliklə işcil üzv ilə mərkəz arasında əks rabitə yaranır. Bu hadisəyə əks afferentasiya deyilir (P.K.Anoxin). İşcil üzvün fəaliyyətinin yoxlanılması "əks afferentasiya" mexanizmi ilə ifa olunur. Bu üsul ilə qapalı bir dövran əmələ gəlir:
Bunun sayəsində, daxili və xarici şəraitin hər hansı bir dəyişıkliyi zamanı orqanizmdə davam edən proseslərin mürəkkəb korellyasiyası həmin qapalı reflektor dövran vasitəsilə təmin olunur.
Ağ və boz maddələr
Mərkəzi sinir sistemi iki növ maddədən təşkil olunmuşdur: 1) ağ maddə – substantia alba və 2) boz maddə – substantia grisea. Ağ maddə mielinli sinir liflərindən təşkil olunmuşdur. Bunun daxilində oyanmanı müəyyən istiqamətə doğru daşıyan dəstələr təşkil edir; həmin dəstələrə aparıcı yollar deyilir. Boz maddə neyronların hüceyrə cisimlərindən ibarətdir; bunun tərkibində çılpaq silindrik oxlu sinir çıxıntıları vardır. bu maddə böyük beynin və beyincik yarımkürələrini xaricdən örtərək böyük beyin və beyincik qabığını – cortex cerebri et cortex cerebelli əmələ gətirir. beyin qabığında eyni vəzifə daşıyan müəyyən qrup sinir hüceyrələri mərkəz adlanır. Ağ maddə daxilində ayrı-ayrı boz maddə parçalarına təsadüf edilir. Binlara nüvə – nucleus deyilir. Həmin nüvələr vəzifə etibarilə ara mərkəz (sinaptik dayanacaq) vəzifəsini daşıyır.
Sinir
150px|thumb|Sinirlər Sinir (nervus qısa N.; cəmdə nervi; qısa Nn.) sinir liflərinin mərkəzi sinir sistemi xaricində toplanmasından əmələ gəlir. Müəyyən miqdar sinir lifləri bir yerə toplaşaraq sinir dəstələri əmələ gətirir; binlar xaricdən endoneurium adlanan nazik birləşdirici toxuma qişası ilə örtülü olur. Kiçik sinir dəstələri də bir yerə toplaşıb böyük sinir dəstələri təşkil edir; bunlar da perineurium deyilən birləşdirici toxuma qişası ilə əhatə olunmuşdur. Böyük sinir dəstələri öz növbəsində bir yerə toplaşaraq sinir – nervus, ya sinir kötüyü – truncus nervosus əmələ gətirir. Hər bir sinir xaricdən epineurium deyilən sərt birləşdirici qişa ilə örtülü olur. Sinirlərin daxilində olan birləşdirici toxuma qatları onların istinad elementini təşkil etməklə bərabər, eyni zamanda qan və limfa damarlarını (vasa nevrosum) və sinir kötüyünü innervasiya edən sinir liflərini (nervi nervosum) müşayiət edir. Adətən kiçik sinirlər bir dəstədən, böyük sinirlər isə bir neçə dəstədən əmələ gəlir. Sinirlər şaxələndikcə onları təşkil edən dəstələrin miqdarı azalır. Bax:Sinir
Sinir sisteminin inkişafı
Sinir sistemi xarici rüşeym vərəqəsindən – ektodermadan inkişaf edir. Embrionun (embrional meydançanın) arxa səthində orta xətdə olan ektodermal hüceyrələr diferensasiya nəticəsində silindr ya iy şəklini alıb embrion boyu (kranio-kaudal istiqamətdə) bir qalınlaşma əmələ gətirir; bu qalınlaşmaya sinir, ya beyin səfhəsi deyilir. Ektodermanın qalan hissəsi buynuz, ya dəri səfhəsi adlanaraq dərinin epidermis qatını və duyğu üzvlərinin qəbuledici (reseptor) törəmələrini əmələ gətirir. 270px|thumb|right|6 həftəlik embrionda beyin qovuqlarının diferensasiyası 275px|thumb|left|Sinir sisteminin inkişaf dövrləri (Şimalhauzenə görə): Sinir səfhəsi, sinir şırımı, sinir borusu, sinir borusunundəri səfhəsindən uzaqlaşması 200px|thumb|center|İnsan embrionu – beyin və onurğa beynin mayası
Sinir səfhəsi inkişaf edərək yavaş-yavaş dərinləşir və rüşeym 1,5 mm olarkən sinir şırımı – sulcus nervosus meydana çıxarır. bu şırımın kənarları (sinir yastıqları) qatlanaraq getdikcə hündürləşir və orta xəttə çataraq bir-birilə bitişir; nəticədə sinir şırımı sinir ya beyin borusuna çevrilir. Sinir şırımının sinir borusuna çevrilməsi, yəni sinir şırımı kənarının bitişməsi ortadan başlayıb uclara doğru davam edir. Sinir borusu əmələ gəldikdən sonra yavaş-yavaş buynuz səfhəsindən uzaqlaşır; bunların arasına mezoderma elementləri daxil olur. Sinir borusu bütün sinir sisteminin mayasını təşkil edir. Bu borunun kranial ucu genəlir; həmin genişlik qeyri-bərabər inkişaf prosesi nəticəsində daralmalar vasitəsilə əvvəlcə üç və sonra beş hissəyə bölünür. Bu hissələrə beyin qovuqları deyilir. Həmin qovuqlardan beynin ayrı-ayrı hissələri inkişaf edir. Sinir borusunun qalan hissəsi boru şəklində olub onurğa beyninin mayasını təşkil edir. Sinir borusunun divarları ilk dəfə birnövlü hüceyrələrdən təşkil olunur; sonradan inkişaf prosesi nəticəsində onlardan müxtəlif növ sinir hüceyrələri meydana çıxır. Bu hüceyrələrin hüceyrə cisimlərindən boz maddə və onların çıxıntılarından ağ maddə əmələ gəlir. Sinir borusunun daxilində mənfəz – dar bir kanal qalır. Sinir yastıqlarına gəldikdə, onlardan ayrılan bir sıra qanqlioz sinir hüceyrələri sinir borusunun arxa səthində həmin boruya paralel bir cüt zolaq – sağ və sol sinir düyünü zolağı (qanqlioz zolaq) əmlə gətirir. Bunlar ektoderma ilə sinir borusunun arasında yerləşərək onurğa beyni və simpatik kötük qanqlionlarının mayalarını təşkil edir. Sinir borusu mərkəzi sinir sisteminin mayasını təşkil etməklə bərabər, eyni zamanda ucqar sinir sisteminin mayasını da əmələ gətirir. Onurğa beyin qurluş etibarilə 31 seqmentdən təşkil olunmuşdur. Sinir seqmentinin hər birinə nevrotom ya nevromer deyilir. Onurğa beyni sahəsində hər bir nevrotom aşağıdakı hissələrdən: 1) onurğa beyninin müvafiq seqmentlərindən; 2) onurğa beynindən xaric olan bir cüt ventral (hərəki) və ona daxil olan bir cüt arxa (hissi) kökdən; 3) bir cüt onurğa beyni qanqlionundan və 4) bir cüt onurğa beyni sinirindən təşkil olunmuşdur. Beyində seqmentasiya zəif gözə çarpır; yalnız onun kötük hissəsində bir qədər məlum olur. Müqayisəli anatomiya cəhətcə beyində 11 seqment (nevrotom) ayırd edilir.
Palanqa
Pаlаnqа  — Litvada kurort şəhəri.