cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hunlar
Attiladan sonra
453-cü ildə Attilanın ölümündən sonra Hun imperiyası öz daxilində qarşıdurmalarla boğuşmağa başladı. İmperiyanın idarəedicisi olan hun yuxarı təbəqəsi ilə onların vassalları olan germanlar arasında toqquşma gedirdi. Attilanın sevimlisi olan oğlu və Akasirlərin hakimi Ellakın rəhbərliyi altında gepidlərin hakimi Arkarik Nedao döyüşündə qarşı-qarşıya gəldilər. Döyüşdə hun ordusu onlara qarşı çıxan german ordularının ittifaqı ilə qarşılaşmışdı. Döyüşdə germanlar qələbə qazandılar. Bir müddət sonra Amali qotları da Valamirin rəhbərliyi altında üsyan qaldırdılar və hunları məğlub etdilər. Hər bir halda, bu məğlubiyyətlər Hun imperiyasının tamamilə çökməsi ilə nəticələnməsi, hunlar Karpat hövzəsində hələ də güclərini qoruyurdular, lakin onlar özlərinin german vassallarının bir çoxunu itirdilər. Eyni zamanda hunlar bölgəyə şərqdən yeni axınlar edən Oqur türkləri ilə məşğul olmalı idilər. Yeni türk axınlarına Onogurlar, Saraqurlar, Onoqurlar və Sabirlər daxil idilər. 463-cü ildə Saraqurlar Akasirləri və ya Akasir hunlarını məğlub etdilər və Pont bölgəsində üstünlük iddiasına başladılar.
Qərb hunlar Attilanın bir digər oğlu Dengizikin komandanlığı altında 461-ci ildə çətinliklərlə üzləşdilər və keçmişdə hunların vassalı olan sadaqelərlə döyüşdə Valamir tərəfindən məğlub edildilər. Həmçinin Dengizikin yürüşü Attilanın üçüncü oğlu və Akasirlərin hakimi Ernak tərəfindən narazılıqla qarşılandı, çünki Ernak yeni-yeni gələn Oqurlarla mübarizəyə köklənməyi üstün tuturdu. Beləliklə, Dengizik Ernakın yardımı olmadan 467-ci ildə romalılar üzərinə hücuma keçdi. O və ordusu romalılar tərəfindən mühasirəyə alındı. Dengizik təslim olma şərtləri kimi ona torpaq və insanlarına ərzaq verilməsini tələb etdi. Danışıqlar zamanı Romalılara xidmət edən Çelçel adlı hun düşmən qotlarını hun ağalarına hücum etməyə razı saldı. General Asparın və onun bucellariisinin komandanlığı altında bir-biri ilə döyüşən hunlarla qotların üzərinə hücum edən romalılar onları məğlub etdilər. Dengizik 469-cu ildə Frakiyada məğlub edildi və öldürüldü.
Dengizikin ölümündən sonra hunların bulqarlar kimi digər etnoslar arasında əridiyi düşünülür. Hər bir halda, tarixçi Kim iddia edir ki, hunlar öz mövcudiyyətlərini Ernakın komandanlığı altında davam etdirmiş, Kutriqurlar və Utriqur hun-bulqarlarına çevrilmişdirlər. Bu iddia bəzi mübahisələrə səbəb olmuşdur. Bəzi alimlər həmçinin qədim mənbələrdə hunlar kimi qeyd edilən başqa bir qrupun, Şimali Qafqaz hunlarının əsl hun olduğunu iddia edirlər. Post-hun dövründə xeyli sayda bozqır xalqı hakimiyyətini legitimləşdirmək üçün Attila soyundan gəldiklərini iddia etmişdirlər və IV əsrdən etibarən Qərb, Bizans qaynaqlarında bir çox bozqır xalqı "hunlar" deyə adlandırılmışdır.
Qərbdə Hun hakimiyyətinin sonlanması
453-cü ildə Attila Şərqi Roma imperiyasını xərac verməyə savam etdirmək üçün yürüşə çıxmağı planlayırdı. Hər bir halda, o, gözlənilmədən vəfat etdi. O, həmçinin Sasani imperiyasını da ələ keçirməyi planlayırdı. Martin Schottky deyir ki, "Attilanın 453-cü ildə vəfat etməsi Sasaniləri bu zaman özlərinin hərbi qüdrətini yaşayan Hunlarla qarşıdurmadan xilas etdi". Peter Heather isə Attilanın həqiqətən Sasani imperiyasına hücum etməyinə şübhə ilə yanaşır.
Jordanesə görə, Attilanın ölümü ilə onun oğlanları arasında hakimiyyət mübarizəsi başladı. Onun ümumilikdə nə qədər oğlunun olması bəlli deyil, lakin qədim qaynaqlara onların üçünün adı məlumdur - Ellak, Dengizik və Ernak. Qardaşların bir-biri ilə müharibə etməsindən yararlanan Ardarikin rəhbərliyində gepitlər üsyana başladılar. Ellakının komandanlığında hunlar gepitlərlə döyüşsələr də, məğlub oldular, Ellak isə öldürüldü. Jordanesə görə, bu hadisənin 454-cü ildəki Nedao döyüşündə baş verdiyini bildirsə də, Heather daha çox döyüşün baş vermiş ola biləcəyini yazır. Bu döyüşdə bəzi tayfalar, məsələn skirilər hunların tərəfində döyüşürdülər. O, həmçinin 454-cü ilin həlledici il olmasını qeyd etməsinə baxmayaraq, bunun hunların hakimiyyətinin sona çatması demək olmadığını, onların bir çox vassalları üzərində hələ də hakim olduqlarını yazır. Heather də bunu prinsipdə qəbul edir və deyir ki, Hun hakimiyyətinin çöküşü ani olmaqdan çox, tədricən baş vermişdir.
Attilannı oğlanları olan Dengizikin və Ernakın tabeliyində hunlar öz mövcudiyyətlərini davam etdirməkdə idilər. Kim iddia edir ki, Dengizik 464-cü ildə uğurlu bir şəkildə Hun hakimiyyətini bərpa etmişdir. 466-cı ildə o, Bizansdan illik vergini verməyi davam etdirməyi tələb etdi və romalılarla ticarət əlaqələrini bərpa etdi. Romalıların bu tələbi rədd etməsindən sonra Dengizik onların üzərinə yürüşə başladı və qardaşı Ernak başı başqa müharibəyə qarışdığı üçün onun təklifini geri çevirdi. Kim düşünür ki, Ernak sarıqurların və onoqurların işğalları ilə məşğul idi, çünki onlar 463-cü ildə Akatziriləri məğlub etmişdilər. Qardaşı olmadan yürüşə başlayan Dengizik yeni tabe etdirilmiş ostroqotlara və "güvənilməz" bittiqur tayfasına arxalanmalı idi. Onun ordusuna Hun tayfaları olan ultzinzurelər, anqiskireslər və bardoreslər də daxil idi. Romalıların təhriklərindən sonra Hun ordusundakı qotlar üsyan qaldırdılar və Dengizik geri çəkilməyə məcbur oldular. O, 469-cu ildə vəfat etdi. Kim onun öldürülməsinə və başının romalılara göndərilməsinə inanır. Attila tərəfindən öldürülmüş Arneqisklusun oğlu Anaqastes başını Konstantinopola gətirtdi və onu Hipodromda dirəyə taxmadan əvvəl onu küçələrdə gəzdirdi. Bununla da, qərbdə Hun hakimiyyəti sona çatdı.
Qərbdə Hun imperiyasının varisi kimi German tayfaları
Kim iddia edir ki, Attilanın ölümündən sonra başlayan üsyan əslində Ardarikin rəhbərliyi ilə imperiyasının qərb hissəsinin şərq hissəsinə qarşı üsyanı idi. İmperiyanın şərq hissəsinə Akatziri hunlarının rəhbəri Ellak komandanlıq edirdi. Bundan başqa o, bildirir ki, gepitlərin digər rəhbərləri ilə müqayisədə Ardarik mənşə etibarilə Hun idi, German yox. Kim əlavə edir ki, o dövrə aid tapılmış gepit əsilzadələrinin qalıntılarında tez-tez asiatik xüsusiyyətlərə rast gəlinir. O, qeyd edir ki, Karpat hövzəsindəki Gepit hakimiyyəti hunların buradakı hakimiyyətindən çox az şəkildə fərqlənir. Həmçinin Ardarikin nəvəsi Mundo qaynaqlarda həm Hun, həm d Gepit kimi təsvir edilir. Kim, Ardarikin imperiyası ona görə Hun deyil də, Gepit imperiyası xarakterizə olunmasını keçmiş Hun imperiyasının qərb hissəsində yaşayanların demək olar ki, hamısının German olması ilə izah edir.
Skiri də Attilanın imperiyasından potensial Hun kralı ilə formalaşmışdır: Edekoya qaynaqlarda ilk dəfə Attilanın elçisi kimi rast gəlinir, fərqli-fərqli qaynaqlarda onun Hun və ya türingiyalı anaya sahib olduğu iddia edilir. Heather türingiyalı olması ehtimalını üstün tutarkən, Kim iddia edir ki, faktiki olaraq Edeko Hundur, qaynaqlarda turingiyalı kimi görünən şey isə əslində Torcilingidir. Uyğun olaraq, onun oğlanlarının adı da Hunoulph ("Hun-wolf") və Odoakrdır. Onlar İtaliyaya hücum etmiş və antik dönəmi sonlandıraraq Qərbi Roma imperiyasına son qoymuşdurlar. Onlar şəxsən etnik anlamda Hun olsalar da, orduları əsasən german idi. Odoakr, adətən Tacitusun Germaniasində görülən Rugii ilə eyniləşdirilən, lakin Kimin Hun kralı Ruqanın adını daşıyan yeni yaranmış qəbilə olma ehtimalı daha yüksək olan Rogii də fəth edəcəkdi.
Qotlar Amali sülaləsindən olan kral Valamirin rəhbərliyi altında 454-cü ildən bir qədər keçdikdən sonra müstəqil oldular. Bu dövlət qotların hamısını əhatə etmirdi, çünki 468-ci ildə bəzi Qot tayfalarının hunlarla birlikdə döyüşdükləri məlumdur. Kim hətta Amalilər tərəfindən rəhbərlik edilən qotların belə hunlara 459-cü ilə qədər sadiq qaldıqlarını, Valamirin qardaşının oğlu Teoderikin həmin ildə (bəzi qaynaqlarda 461-ci il qeyd edilir) Bizansa girov kimi göndərilməsindən sonra onunla ittifaqa başladığı qeyd edilir. Heather iddia edir ki, Amali Atillanın ölümündən bir müddət sonra müxtəlif qot qruplarını birləşdirdi, baxmayaraq ki, Jordanes bunu Atilla hələ sağ olarkən etdiyini iddia edir. Ardarik və Ediko üçün olduğu kimi, Kim ilk dəfə Atillanın sirdaşı kimi təsdiqlənən Valamirin əslində Hun olduğunu iddia edir. Təxminən 464-cü ildə Valamirin qotları skirilər ilə vuruşdu, nəticədə Valamir öldü - bu da öz növbəsində qotların Sciriləri faktiki olaraq məhv etməsinə səbəb oldu. Kimin fərziyyəsinə görə skirilərin ona müdaxilə üçün müraciət etməsindən sonra Dengizik onların yardımına yetişdi və onlar qotları məğlub etdilər. Bu döyüşün tarixi kimi Jordanes 465-ci ili göstərir, Kim isə 465-470 (Dengizikin öldüyü tarix) aralığında baş verdiyini bildirir. Skirilərin rəhbərlik etdiyi və suebilərin, rogiilərin, gepitlərin, sarmatların daxil olduğu ittifaq qotlarla baş vermiş Bolia döyüşündə məğlub edildi. Qot qələbəsi ilə Avropada Hun hakimiyyətinə son qoyuldu.
Beləliklə, Qərbi Hun İmperiyasının dağılmasına baxmayaraq, Kim iddia edir ki, Atilladan sonra Avropanın ən mühüm barbar liderləri hamısı hunlar idi və ya Atillanın imperiyası ilə sıx bağlı idilər.
Şərqdə Hun hakimiyyətinin potensial davamı
Attilanın oğlu olan Ernakın başına nə gəldiyi məlum deyil. Heather bildirir ki, o, bir qrup Hun ilə Romadan icazə alaraq Dobrucada yerləşmişdir. Maenchen-Helfen bildirir ki, Ernakın Dengizikin Şərqi Roma imperiyasına yürüş etməsindən əvvəl bölgəni tərk etmişdir. Türk və köçəri olan Bulqar hökmdarları ilk dəfə 480-ci ildə qaynaqlarda görülməyə başlayırlar. Onlar Ernakın soyundan gəldiklərinə iddia edə bilərdilər. Belə bir iddia Bulqar xanlarının Nominaliası əsərində səsləndirilir. Kim və Denis iddia edir ki, Ernak hunların yerdə qalan qismini toplayaraq şərqdən gəlnə türklərlə birləşmiş və bulqarları yaratmışdır. Kim həmçinin bildirir ki, kutriqurlar və utriqurlar tez-tez ayrı-ayrı xalqlar hesab edilsələr də, əslində sadəcə hun-bulqar dövlətidir. Bir çox alimlər Dengizikin vəfatından sonra insanlara hun kimi istinad edən orta əsr mənbələrini rədd etsələr də, Kim iddia edir ki, bu təyinatlar ən azı VI əsrdə sözügedən insanların kimliyini dəqiq təsvir edir.
Qədim qaynaqlardan bütün hunların Ernakın dövlətinə qatılmasını təstiqləmədiyi bəlli olur. VI əsrdə belə hunların ya romalıların, ya da sasanilərin muzdlu döyüşçüləri olaraq qaynaqlarda adları keçir. Hun tayfası olan Altziaqiri tayfası Xerson yaxınlığında yaşamağa davam edirdi. Jordanes Dengizik hunlarından törəmiş iki tayfanın adını çəkir. Fossatisii və Sakromantisi adlanan bu tayfalar Roma ərazisində yaşamaqda imişlər. Kim, lakin Dengizikin ölümündən sonra hunların yalnız dörd böyük tayfa qrupunu ayırd edə biləcəyimizi müdafiə edir; o iddia edir ki, bunların hamısı çox güman ki, Atilla sülaləsinin üzvləri tərəfindən idarə olunurdu. Bu qruplar tez-tez bir-biri ilə savaşırdı və Kimin bildirdiyinə görə, bu da avarlara onları ələ keçirməyə, keçmiş Hun imperiyasını bərpa etməyə imkan vermişdir. O, iddia edir ki, avarlar özləri də hun kökənli olsalar da, Avropa hunları deyildilər.
Sabir tayfaları Bizans qaynaqlarında tez-tez hunlarla eyniləşdirilir və Denis Sinor iddia edir ki, ola bilsin ki, Sabir tayfalarında Hun elementləri də olmuşdur. Kim isə onları Syanbilər ilə eyniləşdirir.
Son sağ qalmış Hun qrupu çox güman ki, Qafqaz hunlarıdırlar. Onlar indiki Dağıstanda və bir-sıra Azərbaycan ərazisində yaşamaqda idilər. Bu hunların nə vaxtsa Attilanın hakimiyyəti altında olub-olmaması bəlli deyil. Kim iddia edir ki, bu hunlar əsas Hun konfederasiyasından araya girmiş sabirlərə görə ayrı düşmüşdürlər. Onlar Bizans üzərinə 505 və 515-ci ildə hücumla etmiş, Ermənistanı, Kappadokiya və Likaoniyanı yağmalamışdılar. Romalılar bu qrupdan olan döyüşçüləri muzdlu kimi xidmətə götürürdü. Belə muzdlulardan biri olmuş və Bizans imperiyasında lox yüksək vəzifələrə sahib olmuş şəxslərdən biri də Askum idi. Eyni dönəmdə, Qafqaz hunlarının dövləti Xəzər xaqanlığının vassalı oldular. Onların 681-ci ildə xristianlığa keçdiyi qeyd edilmişdir. Qafqaz hunlarının ayrıca sonralar qaynaqlarda keçməsə də, Kim onların Xəzər imperiyası içərisində mövcud olduqlarını bildirir.
Köçəri heyvandarlıq
Hunlar ənənəvi olaraq köçəri heyvandar tayfalar olaraq təsvir edilirlər. Yazılanlara görə onlar müxtəlif yerlərə durmadan köç etmiş və heyvanlarını otarmışdırlar. Hyun Jin Kim isə "köçəri" ifadəsini aldadıcı hesab edir:
2018 FİFA Dünya Kuboku B qrupu
thumb|2018-də Rusiyada istifadəyə verilmiş [[2018 FİFA Dünya Kubokunda B qrupunu təsvir edən poçt markası.]] 2018 FİFA Dünya Kuboku B qrupu nda oyunlar 15-25 iyun 2018 tarixlər arasında oynanıldı.Qrupdakı komandalar Portuqaliya, İspaniya, Mərakeş və İran millilərindən ibarətdir.Qrupda ilk iki yeri tutan İspaniya və Portuqaliya milliləri 1/8 final mərhələsinə yüksəldi.
Hunlar
Köçəri heyvandarlıq
"'Köçəri' ifadəsi aydın ərazi anlayışı olmayan sərgərdan bir qrup insanı ifadə edərsə, hunlara ucdantutma tətbiq edilə bilməz. Avrasiya bozqırı tarixinin 'köçəri' adlandırılan bütün xalqları ərazisi/əraziləri adətən aydın bir şəkildə müəyyən olmuşdur, [onlar] köçəri kim otlaq axtarışına çıxmışdırlar, lakin bu [axtarış] müəyyənedilmiş ərazi daxilində olmuşdur."
2018 FİFA Dünya Kuboku B qrupu
Turnir cədvəli
1/8 Final mərhələsində:
Hunlar
Köçəri heyvandarlıq
Maenchen-Helfen qeyd edir ki, köçəri heyvandarlar (və ya yarımköçərilər) tipik olaraq adətən yay otlaqları və qışlaqlar arasında növbələşirlər: yaylaqlar dəyişə bilərkən, qışlaqlar həmişə eyni qalmışdır. Əslində bunu Jordanes hun tayfası olan Altziaqirilər barədə də yazmaqdadır
2018 FİFA Dünya Kuboku B qrupu
Oyunlar
Məqalədəki bütün oyunların vaxtı Rusiya vaxtı ilə verilib.
Hunlar
Köçəri heyvandarlıq
"Onlar Krımdakı Xerson yaxınlığında yaylayırlar və daha sonra qışlamaq üçün şimala kedirlər."
2018 FİFA Dünya Kuboku B qrupu
İntizam
Fair play xalları:
Hunlar
Köçəri heyvandarlıq
Bu yerə təklif olaraq Maenchen-Helfen Sivaş körfəzini təklif edir. Qədim qaynaqlarda qeyd edilmişdir ki, hun sürülərində müxtəlif heyvanlar olmuşdur. Buraya atlar, keçilər, mal-qaralar daxil idi. Bu qaynaqlarda qoyunlar qeyd edilməsə də, " onlar bozqır köçərisinə atlardan da daha çox əhəmiyyətli idi" və yəqinki onların sürülərinin böyük bir hissəsini təşkil etmişdir. Buna əlavə olaraq, Maenchen-Helfen iddia edir ki, hunlar çox güman ki, Baktriya dəvələri də saxlamışdırlar. O, bu dəvələrin saxlanma yeri kimi isə müasir Rumıniya və Ukrayna ərazilərini göstərir. Burada dəvə saxlanma sarmatlara da aid edilmişdir.
2018 FİFA Dünya Kuboku B qrupu
İntizam
Yuxarıdakı qaydalar komandada oynayan hər oyunçuya tətbiq olunur
Hunlar
Köçəri heyvandarlıq
Ammian Marsellin dediklərinə görə hunların gündəlik olaraq yedikləri ərzaqların əksəriyyəti bu heyvanlardan alınmaqda idi. Maenchen-Helfen, digər çöl köçəriləri haqqında məlum olanlara əsaslanaraq, onların çox güman ki, qoyun pendiri və südü ilə birlikdə qoyun əti yediklərini iddia edir. Bundan başqa, onlar at əti yeyir, atların südünü içir, bu süddən pendir və qımız hazırlayırdılar. Aclıq vaxtlarında isə hunlar atlarının qanını qaynadaraq ərzaq hazırlanmasında istifadə edirdilər.
Qədim qaynaqlar hunların heç bir şəkildə əkinçiliklə məşğul olmadığını iddia edir. Thompson isə bildirir ki, əkinçiliyin yardımı olmadan onlar bozqırda yaşaya bilməzdilər. Ona görə, hunlar günlük ərzaq ehtiyyaclarının bir hissəsini də ovçuluq və yığıcılıqdan qarşılamışdırlar. Maenchen-Helfen qeyd edir ki, üzə çıxarılmış arxeoloji qaynaqlara əsasən bildirmək mümkündür ki, bəzi köçəri bozqır xalqları ən azından müəyyən qədər taxıl əkmişdirlər. Çünki Xarəzmdə Ob çayı sahilində yerləşən Kunya Uaz məntəqəsində qədim əkinçilik izləri aşkarlanmışdır. Həmçinin buradan süni beyin deformasiyası olan insan qalığının tapılması onun hun olmasını sübut edir. Kim eyni şəkildə bütün bozqır imperiyalarının həm heyvandar, həm də oturaq əhaliyə malik olduğunu iddia edərək, hunları "aqro-heyvandar" kimi təsnif edir.
Atlar və nəqliyyat
Köçəri xalq kimi hunlar vaxtlarının böyük bir hissəsini at üzərində keçirirdilər. Ammianus iddia edir ki, "az qala atlarına yapışmışdılar", Zosimus hunların "atlarının üzərində yaşadıqlarını və yatdıqlarını", Sidonius "at onu kürəyinə götürəndə anasının köməyi olmadan ayaq üstə durmağı öyrənən körpəat onu kürəyinə götürəndə anasının köməyi olmadan ayaq üstə durmağı öyrənən körpələr" olduğunu bildirir. Görünür, onlar at sürməyə o qədər çox vaxt sərf etmişlər ki, digər köçəri qruplarda da müşahidə olunan şey olan yöndəmsiz yerimə onlarda da olmuşdur. Roma qaynaqları hun atlarını eybəcər kimi təsvir edir. Yaxşı hazırlanmış Roma qaynaqlarının olmasına baxmayaraq, hunların hansı cinsdən olan atlardan yararlandığını təxmin etmək çətindir. Sinor inanır ki, hunların atları monqol atları cinsindən olmuşdur. Hər bir halda hun məzarı olaraq müəyyən edilmiş bütün tapıntılarda at qalıqları mövcud deyil. Digər köçəri atların antropoloji təsvirlərinə və arxeoloji tapıntılara əsaslanaraq, Maenchen-Helfen hesab edir ki, onlar daha çox axtalanmış at sürmüşdürlər.
Roma ilə iqtisadi əlaqələr
Hunlar romalılardan hər il külli miqdard qızıl əldə edirdilər. Bu qızıllar onlara ya Roma ordularında muzdlu döyüşçü kimi çıxış etmək müqabilində və ya qənimət kimi verilirdi. Həmçinin Roma mülklərinə hücumlar və yağmalar etmək də hunların qiymətli metallar baxımından varlanmasına səbəb olmuşdu. Denis Sinor iddia edir ki, Attilanın zamanında bütün hun iqtisadiyyatı Roma əyalətlərinin yağmalanmasından və ya imperiyadan alınan qənimətlərdən asılı halda olmuşdur.
Roma imperiyasından ələ keçirilmiş əsirlər ya müəyyən məbləğ qarşılığında geri göndərilir, ya da qul kimi romalı qul tacirlərinə satılırdı. Maenchen-Helfenin bildirdiyinə görə, hunlar özlərinin köçəri həyat tərzinə görə qullardan istifadə etmirdilər. Lakin son araşdırmalar göstərir ki, köçərilər əsasən oturaq yaşayanlardan daha çox qul əməyindən yararlanmşdırlar. Hunlar qul əməyindən öz mal-qara sürülərinin otarılmasında istifadə edirdilər. Priskus yazır ki, hun məişətində qullardan xidmətçi kimi yararlanmaqla yanaşı, savadlı qullardan inzibati idarəetmədə də istifadə edilmişdir. Hətta bəzi qullardan döyüşçü kimi də istifadə edilmişdir.
Yağma və yürüşlərdən başqa, hunlar romalılarla ticarət də edirdilər. Thompsonun bildirdiyinə görə, bu ticarət geniş həcmli olmuşdur. Hunlar romalılara atlar, xəz dərilər, ət və qullar satarkən, onlardan silahlar, taxıl, kətan, lüks əşyalar və s. alırdılar. Maenchen-Helfen, hunların atları ilə "qızılı çox əhəmiyyətli bir gəlir mənbəyi" hesab etdiyi şey üçün alqı-satqı etdiyini etiraf etsə də, Tompsonun arqumentinə şübhə ilə yanaşır. O, qeyd edir ki, romalılar barbarlarla çox ciddi qaydalar fonunda ticarət edirdilər və Priskusun yazdığına görə, bu ticarət ildə bir dəfə təşkil edilən yarmarkada olurdu. O, qaçaqmalçılığın olduğunu qəbul etsə də, həm qanuni, həm də qeyri-qanuni ticarətin çox da yüksək olduğunu düşünmədiyini bildirir. O qeyd edir ki, şərab və ipək Hun İmperiyasına böyük miqdarda gətirilmişdir. Görünür, Roma qızıl sikkələri bütün Hun imperiyası daxilində pul vahidi kimi dövriyyədə olub.
Hökumət
Hun idarəetmə sistemi uzun müddət müzakirə edilmişdir. Peter Heather iddia edir ki, hunlar liderlərin tamamilə müstəqil hərəkət etdiyi və nəticədə german cəmiyyətləri kimi bir sıralama iyerarxiyası quran qeyri-mütəşəkkil bir konfederasiya idi. Denis Sinor oxşar şəkildə qeyd edir ki, tarixən qeyri-müəyyən olan Balamir istisna olmaqla, mənbələrdə Uldızaƒ qədər heç bir Hun liderlərinin adı çəkilmir ki, bu da onların nisbi əhəmiyyətsizliyini göstərir. Tompson iddia edir ki, daimi padşahlıq yalnız Hunların Avropaya hücumu və ondan sonra baş verən davamlı müharibə ilə inkişaf etmişdir. Attila dövründə hunların təşkilatlanması barədə yazarkən Peter Golden bildirir:
"çətin ki, onu dövlət adlandırmaq mümkün olsun, daha çox imperiya adlandırmaq olar."
Golden daha çox Hun konfederasiyasından danışmağın yerinə düşəcəyini bildirir. Kim, bununla belə, hunların Xiongnu dövlətinin təşkilində müəyyən əsaslarla daha mütəşəkkil və mərkəzləşdiyini iddia edir. Valter Pohl Hun hökumətinin digər çöl imperiyaları ilə yazışmalarını qeyd edir, lakin buna baxmayaraq, hunların Avropaya gəldikləri zaman vahid bir qrup olmamış kimi göründüyünü müdafiə edir.
Ammianus yazır ki, onun zamanında yaşayan hunların kralı olmamışdır, lakin hər bir hun qrupunun daxilində müharibə zamanı onlara rəhbərlik edəcək şəxslər var imiş. Thompson fərz edir ki, hətta müharibədə belə lider olan şəxsin real hakimiyyəti az olmuşdur. Həmçinin o, düçünür ki, bu liderlik vəzifəsi də hunlarda irsi keçməmişdir. Heather isə iddia edir ki, Ammianus sadəcə hunların tək bir hökmdarının olmadığını nəzərdə tuturdu; o qeyd edir ki, Olimpiodor hunlarının bir neçə padşahı olduğunu qeyd edilmiş və onlardan biri də "padşahların birincisi" kimi irəli sürülmüşdür. Ammianus hunların ümumi qərarları toplanmış şurada, at üzərində oturaraq müzakirə edib verdiyini yazmışdır. O, hunların tayfalar şəklində təşkil olunduğunu qeyd etmir, lakin Prisk və başqa yazıçılar bəzilərinin adını çəkirlər.
Adı bəlli olan ilk hun hökmdarı Uldızdır. Uldızın adı onun hərbi məğlubiyyətindən sonra bir daha qaynaqlarda keçmir. Thompson bunu bu dövrdə hunların idarəetməsinin davamlı inistitutdan daha çox "demokratik" olmasının işarəsi kimi dəyərləndirir. Kim Uldızın əslində hökmdar adı yox, titul olduğunu və qaynaqlarda keçən Uldızın sadəcə kralın köməkçilərindən biri olduğunu bildirir. Priskus Attilanı "kral" və ya "imperator" (βασιλέυς) adlandırır, lakin bu titulun qarşılığının hunlar arasında necə adlandırıldığını qeyd etmir. Attilanın tək hakimiyyətli dövrü istisna olmaqla, hunlar tez-tez iki hökmdar tərəfindən idarə edilmişdirlər. Attilanın özü də sonradan oğlu Ellakı özü ilə birlikdə kral elan etmişdi. Hunlara tabe olan xalqlar isə öz kralları tərəfindən idarə edilirdilər.
Priskus həmçinin Attilanın hakimiyyəti altındakı "seçilmiş şəxslər"dən və ya loqadeslərdən də (λογάδες) bəhs edir. O, onlardan beşinin adını çəkir. Belə aydın olur ki, bu seçilmiş şəxslərin bəziləri irsi yolla, digərləri isə hansısa fərqlənməyə görə bu qrupa daxil edilmişdirlər. Tompson iddia edirdi ki, bu "seçilmiş adamlar" "Hun imperiyasının bütün idarəçiliyinin üz tutduğu təməl bazadır". o, onların Uldız hökumətində mövcud olduğunu və hər birinin Hun ordusunun dəstələrinə komandanlıq etdiyini və Hun imperiyasının müəyyən hissələrini idarə etdiyini və burada xərac və tədarüklərin toplanmasına cavabdeh olduqlarını iddia edir. Maenchen-Helfen isə iddia edir ki, loqades sözü sadəcə görkəmli şəxsləri ifadə etmək üçün istifadə edilmiş, hansısa rütbəni və ya müəyyən edilmiş öhdəliyi ehtiva etməmişdir. Kim, Hun administrasiyası üçün loqadeslərin əhəmiyyətini təsdiqləyir, lakin onlar arasında rütbə fərqlərinin olduğunu qeyd edir və ehtimal edir ki, vergi və xərac toplayan daha aşağı rütbəli məmurlar idi. O, hun tərəf keçmiş bir çox romalının imperial bürpkratiyada işləyə bilmə ehtimalının olduğunu yazır.
Erkən tarixi
Saka-Hun incəsənətinin erkən nümunələri Balxaş gölünün yaxınlığında yerləşən Qanaddaşda tapılmışdır. Balxaş gölü Avropa hunlarının vətəni olan indiki Qazaxıstanın şərqində yerləşməkdədir. Buradan tapılmış nümunələrə bənzərləri Macarıstan və Ukraynadan da tapılmışdır. Bu əşyalar həm də ona görə önəmlidir ki, hunların qərbə doğru köçünü əksr etdirməkdədir.
Hun sənəti hunların alman xalqları arasında təqdim etdiyi boyunbağı və bilərzik kimi qazan, qab və zərgərlik formalarında ifadə olunurdu. Hun sənətinin tipik xüsusiyyətlərinə qızıl, qranat və qranulyasiyadan istifadə daxildir. Hun qadınlarının məzarlarında xeyli sayda qızıl diademlər tapılmışdır.
Hun incəsənət nümunələrinin motivləri sırasına həndəsi fiqurlar, ağaçlar, at, maral, quş kimi heyvanlar daxildir. Milli Macarıstan Muzeyində narlarla bəzədilmiş cır-cıramalı qızıl fibulanın gözəl nümunəsi ilə birlikdə, gümüşdən hazırlanmış başqa belə əşyalar var, digərləri isə hələ də tamamilə qızıldan hazırlanır.
Hunlar Avropada uzun müddət siyası hakimiyyətə sahib olduqlarına görə oranın digər xalqları ilə əlaqədə olmuşdurlar. Bunlara misal olaraq vesqotları və gepidləri göstərmək mümkündür. Nəticədə hunlara məxsus olan bürünc güzgülər bütün Avropa boyunca yayılmışdır. Burqundiyalılar və franklar da hun incəsənətini imitasiya etməyə başlamış və hunların ali təbəqəsi kimi geyinməyə başlamışdır. Xüsusən hun silahlarının alemanlar və digər german xalqları üzərində xüsusi təsiri olmuşdur. Beləliklə, hunların Orta Asiyadan gətirdiyi incəsənətin orta əsrlər germanik incəsənətinə böyük təsiri oluşdur. Musset iddia edir ki, ilk öncə hun, daha sonra isə germanik işğalları Avropa incəsənətində yeni dönəm açmış, onda oriental təsirlər hiss edilmiş, yunan-roma modelinin yerini hun modeli almışdır.
Qazanlar
Qazanlar hunların varlığının arxeoloji göstəricisidir. Onlar Xionqnu (hunların Çin qaynaqlarında keçən adları və ya Orta Asiya Hunları) qazanlarının gəlmiş olduğu son qazanlardır. Təkcə Xiongnu qazanları və Hunların qazanları praktiki olaraq eyni deyil, həm də oxşar yerlərdə (məsələn, çayların sahillərində) tapılmışdır ki, bu da ritualların davamlılığını sübut edir. Baxmayaraq ki, bəzi tarixçilər Xionqnu və yeni hun qazanları arasında bəzi fərqlər mövcuddur, ən azından arxeoloji tapıntılar sübut edir ki, hunların bir hissəsi Altay dağlarının ətəklərində uzun müddət yaşamış, daha sonra qərbə köç etmişdir. Bu haqda məlumat Vey Şu əsərində də V əsrdə bəzi Xionqnuların hələ də bu bölgədə yaşaması barədə məlumat verilmişdir. thumb|Hunların at tələləri dəsti Hunlar və ya Xionqnular bu qazanlardan yemək bişirmək üçün və ya ritual yerinə yetirmək üçün icra etmişdirlər. Hun qazanları zəng formasındadır, əsasən kvadrat formada tutacaqları və göbələk kimi bəzəkləri var. İddia edilmişdir ki, bu qazanlar son hun incəsənətinin erkən xüsusiyyətləri olmaqdan çox Avropadan yenidən Sincana gətirilmişdir.
Arxeoloji tapıntılar içində qazanlar xüsusi yer tutur. 1896-cı ildə Paul Reynecke müəyyənləşdirmişdir ki, bu qazanlar Hunlar tərəfindən hazırlanmışdır. Çox zaman bu qazanların "bürünc qazanlar" deyə tərif edilməsinə baxmayaraq, tez-tez misdən də belə qazanlar hazırlanmışdır və əsasən keyfiyyət baxımından pis olmuşdurlar. Maenchen-Helfen ümumilikdə Mərkəzi Asiyadan, Qərbi Sibirdən və Şərqi Avropadan tapılan 19 qazan müəyyənləşdirmişdir. O, tunc tökmələrin vəziyyətindən əsas götürür ki, hunlar o qədər də yaxşı metal ustası olmayıblar və çox güman ki, qazanlar tapıldıqları yerlərdə tökülüblər. Tapılan qazanlar əsasən müxtəlif formada olurlar. Maenchen-Helfen iddia edir ki, bu qazanlaran ət qaynatmaq üçün istifadə edilmidir, lakin bir çoxunun suyun yaxınlığında tapılması və ümumiyyətlə fərdlərlə birlikdə basdırılmaması sakral istifadəni də göstərə bilər. Qazanların Xiongnu tərəfindən istifadə edilənlərdən qaynaqlandığı görünür.
Hun qazanları şərqdən qərbə doğru hun köçünü izləmək üçün istifadə edilir. Belə numünələrdən ən qərbdə tapılanı Almaniya və Fransadan, ən şərqdən tapılanları isə Qızıl-Adırdam, Lipnyaqovadan, Sincandan tapılmışdır. Urumçi qazanı Soka və Verxniy Konetsdəki düzbucaqlı qulplu nümunələrə bənzəyən, yan tərəflərdəki tipik Hun üçbucaqlı motivləri ilə xarakterizə edilir. Bununla belə, onun ən yaxşı analoqları əyri tutacaqlı nümunələrdir (Don bölgəsində, Aşağı Dunay bölgəsində rast gəlinir), habelə Karpatiya hövzəsində kloizona bənzər hücrələr işlənən halqalara da rast gəlmək mümkündür. Onun alternativləri düzbucaqlı və üçbucaqlı hücrələri halqadan aşağıda olanlardır. Hun incəsənət nümunələrinin bir digər xüsusiyyəti tutacaqları göbələyə bənzər bəzəkləri olan nümunələrdir. Həm düzbucaq tutacaqlı, həm də dairəvi tutacaqlı qazanlara bənzərliyi ilə birlikdə Urumçi qazanı bu iki tip arasında axıcılığın olduğunu da göstərməkdədir. Bu qazan Urumçinin Nanşan bölgəsindən tapılmışdır. Qızıl-Adır qazanı isə misdən düzəldilmiş və Sarmat və Hun dövrləri arasındakı göbələyə bənzər tutacaqlı nümunələr arasında keçid mərhələni təmsil etməkdədir.
Qabları göbələyə bənzər fiqurlarla bəzəmək xüsusən rituallar üçün istifadə edilirdi və Şan sülaləsi dövründən etibarən Çin incəsənətinin xarakterik xüsusiyyətlərindən biri idi. Hun qazanlarının bir digər xüsusiyyəti də "kəfgir" motiflərindən istifadə idi. Asma qotazları və ya haşiyələri təqlid edən bu motivlərin əksər tarixçilər toxuculuqdan və ya bəlkə də dəri işlərindən əldə edildiyini düşünürlər. Belə kulonlar Çinin bürünc qablarında da görünür. Daha spesifik olaraq onlar Çinin neolitik dövrünə uyğun hesab edilir və Zoltan Takats bildirir ki, bu nümunələr birbaşa elə oradan götürülmüşdür. İştvan Bonaya görə, Hun qazanları Çin və İç Asiyanın bürünc dövrü incəsənət nümunələrinin birbaşa təmsilçisidir. Beləliklə, İştvan Hun qazan işləmə sənətinin birbaşa Çindən alındığını iddia etməkdədir, lakin bəzi alimlər bunu qəbul etmirlər. Onlar hesab edirlər ki, Hun incəsənəti Sarmat və Skit incəsənətinin davamıdır. Bonanın iddiası Macarıstan tədqiqatı tərəfindən dəstəklənir və bu, bu məsələdə ən mötəbər hesab olunur. Hun qazanlarına ən yaxşı bənzətmələr açıq iş ayağı olan Monqol və Şimali Çin qazanlarıdır. thumb|Şərqi [[Han sülaləsi nə aid Hun qazanı.]] Göbələyə bənzər incəsənət nümunələri Hun dövrünün son mərhələsinə aid edilir. Bu dövrdə Hunlar və ya digər adları ilə Xionqnular Avropaya doğru hərəkət etməyə başlamışdılar. Aşağı Amudəryada, Eftalitlər ölkəsində iki "aydın Hun" keramika nümunəsi ilə birlikdə göbələk təsviri olan Hun qazanının tunc parçası tapılmışdır ki, bu da Çin mənbələrinin onların torpaqlarının Hun (yəni Xiongnu) olduğunu iddia etdiyini təsdiqləyir.
Hun incəsənət nümunələrinin intehsal edilməsini araşdıran bir neçə qısa məqalədən başqa bu sahəni ətraflı tədqiq edən yoxdur. Bona inanır ki, qazanlar bir neçə hissəyə tökülürdü, daha sonra qazana pərçimlənmiş ayaqla birlikdə lehimlənirdi. O, həmçinin bu iş prinsipində də Çin təsirinin olduğunu bildirmişdir. Qazanlar tez-tez qəsdən zədələnir və ya parçalanırdı, Bóna bunu Çin və Daxili Asiya adətləri ilə əlaqələndirirdi.
Yenisey regionundakı mağara rəsmlərində dini rutuallarda qazanlardan istifadə edilməsi əks etdirilmişdir. Bu petroqliflərin tarixlərini müəyyənləşdirmək çox çətindir, amma rəsmlərdəki qazanların Hun qazanları olması iddia edilir. Rəsmdə göstərilən ritualın dəfn mərasimi olmağı istisna edilmir. Takats Çin qaynaqlarına istinad edərək bildirir ki, rəsmlərdəki mərasimlər qanlı heyvan qurbanı mərasimidir.
Turul və ya Toğrul
IV və V əsrlərə aid bir çox maddi mədəniyyət nümunələrində vəhşi quşların, məsələn qartalın, şahinin, qarğanın rəsmləri olan Hun məzarları tapılmışdır. Verner bunların qartal başları olduğunu bildirərkən, Otto J. Maenchen-Helfen onları "dimdik başları" adlandırmağı daha üstün tutur. O, bununla bildirək istəyir ki, bu quş başları hər hansısa bir quşun rəmzi ola bilər, mütləq qartal başı olmaya da bilər. Bundan əlavə, Turul və ya Toğrul quşu yırtıcı quş olmaqla birlikdə, tez-tez Atilla və ya bütün Hunlarla əlaqələndirilməkdədir, çünki bir çox əfsanələrdə onun Hunların simvolu olduğu bildirilməkdədir. Macar xronikalarında Toğrul macar kralları olan ARpad sülaləsinin əcdadı hesab edilməkdədir. Kezalı Simona görə, Attillanın bayrağında Toğrul simvolu olmuşdur. Türk və Uqorlar inanırdılar ki, qartal-tanrı kainatın yaradıcısıdır, amma bu inancın Hunlarda olub-olmaması bəlli deyil.
Toğrul quşunun Hun incəsənətində dini motif hesab edilməsi də mümkündür. Hər bir halda, Maenchen-Helfen bunun onların ən yüksək tanrısının təsviri ola biləcəyini istisna edir, çünki bunların göründüyü Hun əşyaları arasında at dişləri var və Helfənə görə baş tanrının təsvirinin bu qədər təvazökar bir yerə qoyulması mümkün deyil. Bir digər tərəfdən, atlar Hunların həyatında xüsusi yerə malikdirlər. Maenchen-Helfen həmçinin qeyd etmişdir ki, "dimdik başları"n istifadəsi Hunlardan əvvəl Skitlər arasında yayılmışdı və Çindən Balkanlara qədər bir sıra mədəniyyətlərdə buynuz kimi bəzi əşyaların künclərini "dimdik başları"na çevirmək ənənəsi var idi.
Maenchen-Helfen, "dimdik başları"nın və ya "dimdik başlıqları"nın və maskaların Atilla və ya onun varisləri dövründə yeganə təsviri motivlər olması faktını belə bir dövrdə Hun sənətinin yoxsullaşmasının əlaməti hesab edir.
Bəzək əşyaları
Arxeoloji tapıntılar göstərir ki, hunlar paltarlarına bəzək kimi qızıl lövhələr, habelə xaricdən gətirilən şüşə muncuqlar taxırdılar. Ammianus xəbər verir ki, onlar kətandan və ya marmot xəzindən tikilmiş paltarlar və keçi dərisindən geyimlər geyinirdilər.
Ammianus bildirir ki, Hunların binaları olmamışdır, lakin onların hərəkəti barədə qeydlərində Hunların çadır və vaqona bənzər obyektlərə sahib olduğunu yazır. Maenchen-Helfen hesab edir ki, hunların "keçə və qoyun dərisindən çadırları" var idi:
"Priskus bir dəfə Attilanın çadırı barədə yazır və Jordanes məruzə edir ki, Atilla ipək çadırda oturur. Hər bir halda, V əsrin ortasından etibarən Hunlar daimi odundan hazırlanmış evlərə sahib idilər."
Maenchen-Helfen bu evlərin qotik üslubda tikildiyini bildirir.
Süni kəllə deformasiyası
Müxtəlif arxeoloqlar hunların və ya onların yuxarı təbəqəsinin uşaqların kəllə sümüklərinin bağlanması yolu ilə onun süni şəkildə uzadılmasını həyata keçirdiklərini iddia etmişdirlər. Süni kəllə deformasiyası adlandırılan bu prosesin hunların təsiri altında olan german tayfalarına da keçdiyi ehtimal edilir. Bunu həyata keçirməkdə əsas məqsədin "yuxarı təbəqə ilə adi insanlar arasında aşkar fiziki fərqi göstərmək" olduğu qeyd edilir. Erik Krubezy bu praktikanın hunlar tərəfindən yayılmasını qəbul etməyərkən, alimlərin əksəriyyəti bu adətin Avropada hunların təsiri ilə yayıldığını bildirməkdədirlər. Bu təcrübə Avropaya əvvəlcə hunlar tərəfindən deyil, daha çox hunların yaxından əlaqəli olduğu alanlar və sarmatlar tərəfindən tətbiq edilmişdir. Bu adət Asiyada hun adlanan başqa xalqlar tərəfindən də işlədilmişdir.
Dillər
Hun imperiyası daxilində xeyli sayda dillərdən istifadə edilirdi. Priskus hun dilinin Attilanın sarayında danışılan başqa dillərdən fərqləndiyini qeyd etmişdir. O, Attillanı sarayda əyləndirən şəxs olan Zerkonun qonaqları "hun və qot dilləri ilə qarışmış latin dilində sözlər" istifadə etməsindən bəhs edir. Priskus deyirdi ki, Attilanın "skif" təbəələri "öz barbar dillərindən başqa, ya hun, ya qot, ya da bir çoxunun Qərbi Romalılarla əlaqə vasitəsi olan Latın dilində danışırlar; lakin Frakiya və İlliriya sərhəd bölgələrindən gələn əsirlər istisna olmaqla, onlardan heç biri asanlıla yunanca danışa bilmirlər". Bəzi alimlər qot dilinin imperiya daxilində lingua franca olduğunu iddia edir. Hyun Jin Kim isə güman edir ki, hunlar dörd dili - hun, qot, latın və sarmat dillərini - hökumətin müxtəlif səviyyələrində istifadə etmişlər və bu dillərdən heç biri dominant olmamışdır.
Dövrümüzə çatmış sözlər
"Kəndlərdə bizə ərzaq - qarğıdalı əvəzinə darı və yerlilərin dediyi kimi medos verilirdi. Bizi müşayət edən iştirakçılar darı və buğdadan hazırlanmış içki - hansıki barbarlar kamos adlandırır - aldılar."
"Hunlar Attilanı belə mərsiyyələrlə - onlar bunu strava adlandırır - ağlaşma qurmaqla, onun məbədi üzərində böyük ehtişamla qeyd edirdilər."
Bu medos bal şərabı kimi bir içkidir, kamos buğda içkiçi, strava dəfn mərasimidir. Maenchen-Helfen iddia etmişdir ki, strava slavyan dilində danışan bir məlumatçıdan gəlmiş ola bilər.
Hun dili barədə digər bütün məlumatlar onların tayfaları və şəxs adları ilə bağlıdır.
Türk dili olması barədə
Ümumi olaraq ölü dil olan Hun dili əksər tarixçilər tərəfindən Türk dili kimi izah edilir.
Karl Henrix Menges və Omelian Pritsak kimi bir çox tarixçilər düşünürlər ki, hunlara aid olan xüsusi sözlər ancaq Türk dili və ya Altay dil ailəsi ilə əlaqələndirilə bilər. Menges dil dəlillərinə arxalansa da, hunlara münasibəti "onları türk və ya türklərə yaxın hesab etməyin etnoloji səbəbləri var" deyir. Bundan başqa, Menges hunların monqolca və ya tunqus dillərindən birində və ya türkcə ilə monqolcanın arasındakı hansısa dildə danışa biləcəyi ehtimalını da bildirir. Bizim dövrümüzə gəlib çatan 33 Hun şəxs adlarını araşdıran Pritsak deyir:
"O [Hun dili], Türk dili deyildi, güman ki, türkcə ilə monqolca arasında bir dil idi və türkcəyə monqolcadan daha yaxın idi. Bu dilin bulqar dili və müasir çuvaşca ilə çox güclü əlaqələri var, lakin, xüsusən leksiki və morfoloji anlamda Osmanlı türkcəsi və Yakut dilləri ilə də bəzi vacib əlaqələrə sahibdir."
Macar türkoloq Gyula Nemeth Hunlar hansı dildə danışırdı ? adlı məqaləsində Avropa hunları barədə bu açıqlamanı etməkdədir:
"...Bütün bunlardan yola çıxaraq Avropa hunlarının hakim təbəqəsinin və əlbəttə Hun xalqının da Türk dilində danışdığını, daha doğrusu bir xalq olaraq türki olduğunu deyə bilərik..."
"...Amma hakim olan Attila xalqının və boyunun Türk olduğu reallığı danılmazdır. Burada çox sayıda Türk kökənli ad sübut olaraq göstərildiyi kimi, Attilanın ölümündən sonra hakim olan hakim sülalənin kişi üzvlərinin hakimiyyətində yaradılan alt imperiyalar tamamən saf Türk xalqlarını əhatə etməkdə idi...Var olanlardan çıxarıla bilinəcək nəticə hər iki bölgədə də əsasən türki danışan br xalqla qarşı-qarşıya olmağımızdır..."
Peter Vaczy isə Avropada hunlar adlı məqaləsində bunları yazmaqdadır:
"...Antropologiya Latın müəllifləri dəstəkləyir, hunlar türk idilər. Amma Türk olan sadəcə xarici görünüşləri deyildi, dilləri də türk idi..."
Evlilik və qadının rolu
Hun cəmiyyətinin yuxarı təbəqəsində poliqamiya var ikən, adi şəxslər monoqom nikah şəraitində yaşayırdılar. Ammianus Marsellinus hun qadınlarının təcrid edilmiş şəkildə yaşadıqlarını yazsa da, hun cəmiyyətini birbaşa özü görmüş Priskus bunun əksini yazır. Onun məlumatına görə, hun qadınları sərbəst şəkildə hərəkət edir və kişilərin arasına qarışırdılar. Priskus Atillanın kəndə girdiyi zaman onun ətrafında cəmləşən hun qadınlarını, həmçinin Attilanın vəziri Onegesiusun həyat yoldaşının xidmətçiləri ilə birlikdə krala yemək və içki təklif etməsini təsvir edir. Həmçinin Priskus Attilanın əsas arvadı olan Herekanın çadırına heç bir çətinlik çəkmədən daxil olmuşdur.
Priscus həmçinin təsdiq edir ki, Atillanın qardaşı Bledanın dul arvadı Roma səfirlərinin keçdiyi kəndə rəhbərlik edirdi. Bildirilir ki, gümanki onun nəzarət etdiyi ərazi həmin kənddən daha böyük ərazini əhatə etməkdə idi. Thompson utriqurlar və sabirlər kimi digər bozqır xalqlarında qadın tayfa başçılarının olduğunu bildirir və iddia edir ki, hunlar gümnaki dul qadınlara böyük hörmət edirmişlər. Hun yaşam tərzinin köçəriliyə və heyvandarlığa əsaslandığına görə ehtimal edilir ki, qadınların ev işlərində yüksək muxtariyyətləri olmuşdur.
Din
Hunların dinləri barədə demək olar ki, heçnə bəlli deyil. Romalı müəllif Ammianus Marsellinus hunların heç bir dinə sahib olmadıqlarını iddia edir, V əsr xristian müəllifi Salvian isə onları paqanlar kimi təsvir edir. Jordanes özünün Getica əsərində hunların "Mars qılıncına" pərəstiş etdiklərini, bu qılıncın Attilanın bütün dünya üzərindəki hakimiyyətini legitimləşdirilməsinin simvolu olduğunu bildirir. Maenchen-Helfen bozqır xalqlarında qılınc nümunəsində müharibə ilahına pərəstişin geniş yayıldığını, eyni şeyin xionqnular arasında olduğunu yazır. Denis Sinor isə hunlar arasında qılıca sitayişin uydurma olduğunu düşünür. Maenchen-Helfen həmçinin iddia edir ki, hunların özləri Atillanı ilahi hesab etməsələr də, onun tabeliyində olan bəzi insanlar açıq-aşkar onu ilahi mənşəli hesab edirdilər. Öncədəngörməyə və falçılığa meyillilik hunlar arasında da olmuşdur. Maenchen-Helfen iddia edir ki, bu falçılıq və bu kimi mərasimlərdəki hərəkətləri icra edənlər, ehtimal ki, şamanlar idi. Sinor da bu iddianın hələlik qəti şəkildə sübut edilməmiş olmasına baxmayaraq, şamanların olduğunu ehtimal edir. Maenchen-Helfen o nəticəyə gəlir ki, su ruhlarına inam adəti Ammianusun yazılarında. da öz əkşini tapmışdır. O, daha sonra hunların kiçik metal, taxta və ya daş bütlər düzəltmiş ola biləcəyini, bunun digər çöl tayfaları arasında təsdiqini tapdığını və VI əsrdə Krımda olan hunlar üçün Bizans mənbəsinin təsdiqlədiyini yazır. O, həmçinin hunların su qaynaqlarının yaxınlığında və ya axar suda basdırılmış tunc qazanlarının arxeoloji tapıntılarını hunların yazda həyata keçirdikləri mümkün rituallarla əlaqələndirir.
Con Man Attila dövründə hunların göyə və bozqır ilahı olan Tanrıya sitayiş etdiklərini, eyni şeyə xionqnular tərəfindən də ibadət edildiyini iddia etməkdədir. Maenchen-Helfen də hunların Tanrıya sitayiş etmələrini mümkün ola biləcəyini bildirir, lakin qeyd edir ki, Tanrı IX əsrə qədər Avropa qeydlərində təsdiqlənməmişdir. VII əsrə aid erməni qaynağı olan və Movses Dasxurancı tərəfindən yazılmış əsərdə Qafqaz hunlarının Tanqri Xan adlanan bir ilaha sitayi etdiklərini yazılmışdır. Movses həmçinin Qafqaz hunlarının ağaclara sitayiş etdiyin, Tengri üçün atlarını qurban etdiklərini, ümumiyyətlə, "od və suya, bəzi yol tanrılarına, aya və onların nəzərində hansısa şəkildə diqqətəlayiq hesab edilən bütün canlılara qurbanlar verdilər". Həmçinin Aropa hunları arasında insandan qurban vermə nümunələrinin də olduğu məlumdur. Maenchen-Helfen Jordanesə istinad edərək Attilanın dəfnində insan qurban verildiyini bildirir və bu Jordanes tərəfindən strava adlandırılır. Priskus iddia edir ki, hunlar öz məhbuslarını Skifiyaya daxil olduqdan sonra "qələbəyə" qurban verdilər, lakin bu, hunların adəti kimi təsdiqlənmir və uydurma ola bilər.
Bu paqan inanclarına əlavələ olaraq, hunların xristianlığı qəbul etmələri və onların arasında xristian missionerlərin fəaliyyət görtərməsi barədə xeyli məlumat vardır. Görünür bu missionerlik fəaliyyətləri müəyyən qədər uğurlu olmuşdur ki, Alp İltəbər adlı hun şahzadəsi xristianlığı qəbul etmişdir. Görünür ki, Attila həm Nicene, həm də arianlıq xristianlığına tolerant yanaşmışdır. Hər bir halda, Roma papası I Leo tərəfindən Aquileia kilsəsinə yazılmış məktubda hunlar tərəfindən əsir alınmış xristian əsirlərin hun dini mərasimlərində iştirak etməyə məcbur edildiyi yazılmışdır.
Strategiya və taktika
Bir bütün olaraq hunların hərbi sistemi yaxşı araşdırılmamışdır. Hunların hərb sistemi barədə əsas məlumat verən qaynaq Ammianus Marcellinusdur. O, hunlar müharibəd metodologiyası barədə bu məlumatları vermişdir: "Onlar da bəzən qıcıqlananda döyüşürlər, sonra paz şəkilli kütlələr halında tərtib edilmiş döyüşə girirlər, səslərinin qarışığı vəhşi hay-küy salır. Sürətli hərəkət və gözlənilməz hücum üçün yüngül təchiz olunduqları üçün qəsdən səpələnmiş dəstələrə bölünürlər və hücuma keçirlər, ora-bura nizamsızlıqla hərəkət edir, dəhşətli qırğınlar törədirlər; və qeyri-adi hərəkət sürətlərinə görə heç vaxt qalaya hücum etmək və ya düşmən düşərgəsini qarət etmək müşahidə edilmir. Və bu səbəbdən siz onları bütün döyüşçülərin ən dəhşətlisi adlandırmaqdan çəkinməzdiniz, çünki onlar uzaqdan adi ucları əvəzinə oxlarına gözəl məharətlə qoşulmuş iti sümüklü başlıqlar ilə döyüşürlər; sonra onlar boşluqlara dörd nala çaparaq daxil olur və öz həyatları barədə düşünmədən belə qılınclarla əlbəyaxa döyüşürlər; və Düşmən qılınc zərbələrindən yaranan yaralardan qorunarkən, onlar öz rəqiblərinin üzərinə kəməndlərə hörülmüş parça zolaqlarını atıb onları elə dolayırlar ki, əl-qolunu bağlayır və onları minmək və ya yeriməkdən məhrum edirlər."
Amianusun təsvirinə əsaslanaraq Maenchen-Helfen iddia edir ki, hunların döyüş taktikası digər süvari və köçəri oxçularınkından elə də fərqlənməməkdədir. O, iddia edir ki, Ammianusun qeyd etdiyi "paz şəkilli kütlələr" (cunei) çox güman ki, başçıları cune adlandırılan qəbilə qəbilələri və ailələri tərəfindən təşkil edilmiş bölmələrdir. Bu titul sonra irsi keçir və klana miras olaraq ötürülürdü. Ammianus kimi bir digər VI əsr tarixçisi Zosimus da hunların atlı oxçu qüvvələrdən aktiv istifadə etdiyini, həddindən artıq sürətli və mobil olduqlarını yazır. Bu keyfiyyətləri baxımından hunlar o dövr Avropanın digər köçərilərindən fərqlənməkdədirlər. Məsələn, sarmatlar nizələrlə silahlanmış ağır zirehli katafraktlara arxalanırdılar. Hunların döyüşlərdə dəhşət saçan sığırtılardan istifadə etməsi də qaynaqlarda öz əksinin tapmışdır. Hər bir halda, Ammianusun bir neçə iddiası müasir tarixçilər tərəfindən mübahisəli dəyərləndirilmişdir. Xüsusən, Ammianus metalişləmə bağlı heç bir şey bilmədiklərini iddia etməsinə baxmayaraq, Maenchen-Helfen metalişləməni bilməyəcək qədər primitiv bir xalqın romalılara qarşı müharibədə bu qədər uğurlu ola bilməsini qeyri-mümkün hesab edir.
Hun orduları özlərinin yüksək mobillik bacarıqlarına və hücum et-geri çəkil taktikalarına güvənməkdə idilər. Hunların istifadə etdiyi mühüm strategiya saxta bir geri çəkilmə idi - qaçmış kimi görünmək və sonra dönərək nizamsız düşmənə hücum etmək idi. Bu Zosimus və Aqafiy tərəfindən qeyd edilmişdir. Bununla belə, onlar meydan döyüşlərində həmişə təsirli deyildilər, 439-cu ildə Tuluzada məğlubiyyətə uğradılar, 447-ci ildə Utus döyüşündə çətinliklə qalib gəldilər, ehtimal ki, 451-ci ildə Katalaun düzləri döyüşündə uduzdular və ya dalana dirəndilər, həmçinin Nedao döyüşündə məğlub edildilər. Xristofer Kelli Attilanın Roma imperiyası ilə ümumi miqyaslı müharibədən yayınmağa çalışdığını iddia edir. Müharibə və müharibə təhlükəsi Romanı qəsb etmək üçün tez-tez istifadə olunan alətlər idi; hunlar itkilərdən qaçmaq üçün çox vaxt yerli xainlərə arxalanırdılar. Hun döyüşləri barədə qeydlərdə bildirilir ki, hunlar orduları ilə düşərgə salarkən onun ətrafını ya çəpərləyir, ya da arabalar ilə əhatələyirdilər.
Hunların köçəri həyat tərzi onlardan bəzi xüsusiyyətlər üzrə daha yaxşı olmağı tələb edirdi. Məsələn, onlar mükəmməl at miniciləri olmaqla bərabər, öz döyüş hazırlıqlarının təlimini də tez-tez çıxdıqları ovlarda alırdılar. Bir çox alim iddia edir ki, hunlar Macarıstan düzənliklərində oturaq həyata keçdikdən sonra əvvəlki səviyyədə döyüş və at minmə təlimi ala bilmədilər, bu da tez bir zamanda onların hərbi bacarıq baxımından geriləməsinə yol açdı.
Hunlar demək olar ki, həmişə qeyri-hunlarla - german və s. - tayfalarla yan-yana savaşmış, onları özünə tabe etmişdir. Heatherin bildirdiyi kimi, "Hunların hərbi maşını mərkəzi və şərqi Avropanın getdikcə daha çox sayda almanlarını birləşdirərək çox sürətlə artdı". Jordanes Katalaun döyüşündə Attilanın özünün qeyri-hun təbəələrini cinahlarda, hun döyüşçülərini isə mərkəzdə yerləşdirdiyini yazmışdır.
Hun dövrünün bozqır döyüş strategiyaları barədə əsas məlumat VI əsrdə yazılmış Strategikon əsərindən götürülməkdədir. Əsərdə "skitlərlə, yəni avarlar, türklər və həyat tərzi hun xalqlarına bənzəyən başqaları ilə rəftar etmək" üçün hərb sənətini təsvir edir. Strategikon əsərində hunlar və avarlar çox hiyləgər və hərbi məsələlərdə çox təcrübəli xalqlar kimi təsvir edilir. Onların öz rəqiblərini hiylə ilə, gözlənilməz hücumlarla və onların maddi-texniki təminat yollarını kəsməklə məğlub etməyi sevdikləri yazılır. Hunlar özləri ilə birlikdə atları yorulduğu zaman onları dəyişdirmək üçün ehtiyyat atlar götürürmüşlər və bununla da, çox böyük bir ordu təəssüratı yaradırmışlar. Verilən məlumata görə, hunlar döyüşdən əvvəl möhkəmləndirilmiş düşərgə qurmur, klanlar üzrə otlaq sahələrinə yayılır, səhərə qədər özlərinin əsas atlarını qorumağa çalışır, səhər tezdən isə döyüş düzülüşünü alırdılar. Strategikon, hunların gözlənilməz hücumların qarşısını almaq üçün əhəmiyyətli məsafələrdə və bir-birləri ilə daimi təmasda olan keşikçiləri də yerləşdirdiyini bildirir.