cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Geniş bağlanmış gözlərlə (film, 1999)
Layihə üzərində ilkin iş
thumb|left|Artur Şnislerin "Yuxular haqqında novella" povestinin üz qabığı. 1968-ci ildə Stenli Kubrik Artur Şnislerin 1925-ci ildə yazılmış "Yuxular haqqında novella" erotik povesti ilə maraqlanır. Əsər ər-arvad sədaqəti problemini qaldırırdı. Baş qəhrəmanlar — Vyanada yaşayan yəhudi həkim Fridolin və onun evdar xanımı Albertina idi. Yataqda gedən uzun-uzadı söhbət zamanı cütlük bir-birinə xəyanət motivli gizli seksual istəklərini dilə gətirirlər. Söhbət başa çatandan sonra Fridolin gecənin qalan hissəsini şəhəri gəzməklə keçirir və müəyyən seksual tovlamalarla qarşılaşır. Hadisələrin axarı baş qəhrəmanı gizli kef məclisinə gətirib çıxarır. Şnislerin bu dekadent əsərində reallıq, təxəyyül və yuxugörmə arasındakı sərhədlər dağınıq verilmişdi.
Buna baxmayaraq, Kubrik layihənin reallaşdırılmasını təxirə salır və gücünü başqa filmlərin çəkilişinə ayırır. 1987-ci ildə "Tammetal qabıq" filminin ekranlara çıxmasından sonra rejissorun fəaliyyətində boşluq müşahidə edilir. 1990-cı illərdə Stenli qapalı həyat tərzi keçirməyə başlayır və ictimaiyyət arasında görünmür. Belə bir vəziyyətdə hətta özünü Kubrik kimi təqdim edən fırıldaqçılar da meydana çıxır. Bütün bu zaman ərzində Kubrik iki ssenari üzərində işləyirdi: "Süni zəka" və "Ari sənədləri". Bütün çatışmazlıqları görən və "Warner" studiyasının yeni layihələrə şübhəli münasibətini anlayan rejissor onları reallaşdırmaqdan daşınır. Nəticədə o, yenidən "Yuxular haqqında novella"nı xatırlayaraq əvvəlki ideyasına qayıdır.
Əvvəlcə Kubrik ekranlaşdırmanı Dublində çəkməyi planlaşdırırdı. Əsas fikir Stiv Martinin baş rol ifaçılığı ilə qara komediya çəkmək idi. Lakin yüksək kassa gəliri əldə etmək istəyən "Warner" studiyasının prodüseri hər iki baş rol ifaçısını "ulduzun" ifa etməyində israrlı idi. Kubrik razılaşır. Məhz elə bu zaman kinoşünaslar tərəfindən "ABŞ-nin ən tanınmış ailə cütlüyü" adlandırılan Tom Kruz və Nikol Kidman – hər ikisi İngiltərədə çəkilişlərdə iştirak edirdilər: Kruz "Çətin tapşırıq", həyat yoldaşı isə Henri Ceymsin əsəri əsasında ekranlaşdırılan "Qadın portreti" filmində çəkilirdi. Kubrik aktyorlarla tanış olaraq, onları öz filminə dəvət edir. Onların hər ikisi nüfuzlu rejissorla əməkdaşlıq etməyi ürəkdən arzulayırdılar. Buna görə də Kubrikin çətin xarakteri və birmənalı olmayan iş üslubu barədə gəzən söz-söhbətlərə baxmayaraq, təklifi qəbul edirlər. Kruz və Kidmanın çəkilişlərə qədər ssenarini yalnız bircə dəfə vərəqlədikləri haqqında məlumat Londonun tanınmış "Tayms" qəzetində öz təsdiqini tapır. Hər iki aktyor film üzərində Kubrik bu işi başa çatdırana qədər işləməyə razılıq verdiklərilə bağlı açıq müqaviləyə imza atır. "Time" jurnalına verdiyi müsahibədə Nikol Kidman etiraf edir ki, hətta Kubrik ona ssenarini təqdim etməsəydi belə çəkilişlərə razılıq verəcəkdi: "Mənə ssenarini oxumaq lazım deyildi. Mən Stenli ilə işləmək istəyirdim".
Əsas rollara Hollivud aktyorlarını dəvət edən rejissor əsərin fabulasının müasir kontekstdə uğurlu alınacağı qənaətinə gəldikdən sonra hadisələrin baş verdiyi məkanı doxsanıncı illərin Manhetteninə dəyişir.
Kubrik özünün həmmüəllifi kimi Frederik Rafaeli seçmişdi. Çox məhsuldar ssenarist olmaqla yanaşı, onun işləri arasında Stenli Donenin "İki nəfər yolda" filminin ssenarisi də var idi. Rafael bir neçə dəfə Kubrikin evində olmuşdu, lakin iş ətrafında əsas müzakirələr telefonla aparılırdı. Ssenarist yazılmış hissələri rejissora faks vasitəsilə göndərirdi. Kubrik bu hissələrə öz düzəlişlərini edirdi.
Rejissorun düşündüyü "Geniş bağlanmış gözlərlə" adı Rafaelin xoşuna gəlmirdi. İşçi sərlövhəsi kimi "Rapsodiya" sözü götürülmüşdü. Bundan başqa, Rafael baş qəhrəmanların yəhudi əsilli olmasını göstərən işarələri saxlamağı təklif edirdi. Belə olan təqdirdə, təcavüzkar şirkətin baş qəhrəmana antisemit hücumunu əks etdirən epizodun mənasını saxlamaq mümkün olurdu. Kubriksə ər-arvadın tam mənada amerikalı olmaqlarını istəyirdi. Mümkün səbəblərdən biri də rejissorun Kruz və Kidmanı əsas aktyorlar qismində saxlamaq istəyi idi. Nəticədə rejissor qəhrəmanların adını Bill və Elis Harfordlara dəyişməli olur. Qəhrəmanların soyadı aktyor Harrison Forda göndərmə idi. Bu məqamdan başlayaraq, ssenaridə edilmiş düzəlişlərə əsasən, bir qrup dələduzun Billin ünvanına etdiyi təhqir artıq antisemitik yox, homofob xarakteri alır. Yəhudi mövzusundan birdəfəlik yaxa qurtarmaq istəyən Kubrik hadisələrin baş verdiyi zamanı Kəffarə günü ərəfəsindən Milad ərəfəsinə keçirir. Yəhudi mənsubiyyəti yalnız Rafaelin əlavə etdiyi Ziqler personajında — Billin varlı və yüngülxasiyyət pasiyentində qalır. Rafael Billin keçmişini, onun gənclik və tələbəlik illərini göstərməyi planlaşdırırdı. Kubrik həmmüəllifinin bu təklifini qəbul etmir. Qəhrəmanı kənardan göstərmək və Kruzun üz ifadəsinə əhəmiyyətli dərəcədə əsaslanmaq arzusunda olan rejissor Billin ssenaridə yazılmış kadrarxası şərhini layihədən kənarlaşdırır.
Rejissor yaradıcılığının əvvəlki dönəmlərində Vladimir Nabokov, Entoni Börcess, Uilyam Tekkerey kimi dil incəliyi olan yazıçıların əsərlərinə müraciət etmişdi. Lakin bu dəfə Kubrik Rafaeldən qəhrəmanların dialoqlarını mümkün qədər daha çox sadələşdirməyi və təmtəraqlı cümlələrdən, kəskinlikdən imtina etməyi xahiş edir. Nəticədə qəhrəmanların replikaları bir sıra istisna monoloq və dialoqları çıxmaq şərtilə (macarın qadınlarla nikaha daxil olmağın mənası haqqında düşüncələri, Elisin ayılması, Ziqlerin sonluqdakı hekayəsi), sadə və primitiv xarakter alır.
Çəkilişlər
thumb|Gizli kef məclisinin çəkildiyi Mentmor qəsri|248x248px "Geniş bağlanmış gözlərlə" filminin çəkilişləri 5 noyabr 1996-cı ildə başladı. Kubrikin təyyarəyə minmək qorxusu var idi, ona görə də filmi İngiltərədə çəkmək qərarına gəlir. Nyu-Yorkun küçələri Londonun "Paynvud Studios" şirkəsinin ərazisində qurulmuşdu. Digər çəkiliş yerlərini isə Çelsi və Vestminster hospitalları, "Hemlis" oyuncaq mağazası, "Madam Co Coz" kabaresi, Haykler qəsri, Breknelldəki təhqiqat mərkəzi və Mentmor Tauers təşkil edirdi. Filmin yaradılması prosesində Tom Kruz və Nikol Kidman övladlığa götürdükləri iki uşaqla birlikdə "Paynvud Studios" şirkətinin yaxınlığında yerləşən evdə məskunlaşmışdılar. Cütlük bir-birilə mümkün qədər çox zaman keçirmək istəyirdi. Lakin Kubrik bu cür addımlar atmağa imkan vermir və aktyorları ayrı-ayrılıqda çəkməyə çalışırdı. Kidmanın qəhrəmanının dəniz zabiti ilə birgə gecə keçirməsi səhnəsi qapalı çəkiliş meydançasında lentə alınmışdı. Kruz bu çəkilişdə iştirak etmirdi.
Bir perfeksionist kimi Kubrik istirahət günü keçirmədən işləyirdi və bütün çəkiliş müddəti ərzində ssenaridə dəyişikliklər aparırdı. Edilmiş düzəlişlər haqqında aktyorlara faks vasitəsilə səhər saat dörddə məlumat verirdi. Rejissor hər səhnə üzərində xüsusi səylə çalışır, onları yenidən yazır, məşqlər keçirir, həmçinin aktyorların da fikrini öyrənirdi. Nikol Kidmanın sözlərinə görə, "Stenli hər anın üzərində işləmək istəyirdi". Ssenaridə Elisin milad gecəsindəki sərxoşluğu barədə heç bir qeydə rast gəlinmirdi. Lakin uzun keçən məşqlərdən sonra hər şey Kidman üçün cansıxıcı görünür və o, şampan içməyə qərar verir. Çəkiliş meydançasında aktrisanın hərəkətlərini müşahidə edən Stenli Kidmanın qəhrəmanını "kefləndirmək" qərarına gəlir.
Çəkilişlər getdiyi vaxt filmi iki aktyor tərk etmişdi. Əvvəlcə Viktor Ziqler rolunda Harvi Keytel çəkilirdi. Kubrik aktyoru onunla münaqişədən sonra layihədən kənarlaşdırır. Keytel 2016-cı ildə verdiyi televiziya müsahibəsində etiraf edirdi ki, rejissor çəkiliş meydançasında onunla kobud rəftar edirdi. Cennifer Ceyson Li də öz rolundan imtina etmişdi. Aktrisa atasını itirmiş qadını ifa edirdi. İmtinanın səbəbi Linin yüklənmiş iş cədvəli idi: o, eyni zamanda "Ekzistensiya" filmində çəkilirdi. Bu ifaçıların yerinə isə Kubrik Sidni Pollakla Meri Riçardsonu seçir.
Çəkilişlər 1998-ci ilin iyununa qədər davam etdi. Kubrik işini ayrılmış 65 milyon dollarlıq büdcə çərçivəsində görməyi bacardı. Bu, rejissorun kiçik texniki qrupla işləmək təcrübəsi ilə bağlı idi. Çəkilişlərin ağır və uzunsürən olmasına baxmayaraq, Nikol Kidman sonralar etiraf edirdi ki, Stenli Kubriklə bərabər işləmək onun üçün faydalı təcrübəyə çevrildi. Aktrisanın sözlərinə görə, hər dublda özü üçün yeni nəsə kəşf edirmiş.
Tənqidçilərin fikirləri
Kubrikin son filmi onun başqa filmləri kimi Amerika kino tənqidçilərini müxtəlif fikirlərə saldı. Onlardan biri burada baş qəhrəmanın freydist daxili mənasında dəbdən düşmüş qarabasmasını görürdü. Başqasını isə Kubrikin ər-arvadın bir-birindən bezməsi problemini araşdırmasının bədii cəsarəti valeh etmişdi. Filmdəki hadisələrin çox gec inkişafı və Nyu-York küçə səhnələrinin gah Londonda, gah da studiyada çəkilməsi tənqid edilmişdi. Filmdə Nyu-Yorkda baş verən hadisələrdə real olmayan hisslər yerli kino tənqidçilərini Kubrikin işinə qarşı çıxarmışdı. "Demək olar ki, 35 il olmadığın şəhər haqqında film çəkmək çətindir" – deyə kinotənqidçi Hoberman istehza edirdi.
Forgotten Worlds
Forgotten Worlds, Yaponiyada  — "Capcom" tərəfindən yayımlanan, ilk dəfə 1988-ci ildə arkada oyunu kimi buraxılmış sayd-skroller atıcı videooyunu seriyası. Bu, "Capcom" tərəfindən "CP System" arkada oyun avadanlıqları üçün yayımlanan ilk buraxılış olması ilə diqqət çəkir.
Süjet
XXIX əsrdə Bios kimi tanınan şər tanrısı Yer kürəsinin çox hissəsini məhv edərək onu Toz dünyası kimi tanınan kimsəsiz çöllərə çevirmişdir. Bios və ona xidmət edən səkkiz şər tanrısını məğlub etmək üçün insanlar tərəfindən iki adsız super əsgər yaradılmışdır.
Mirəli Axundov
Axundov Mirəli Abdulla oğlu — BDU-nun biologiya fakültəsinin ilk məzunlarından, biologiya elmləri doktoru, professor, Əməkdar elm xadimi.
Həyatı
Mirəli Axundov 1937-ci ildə Respublikamızda ilk dəfə olaraq genetika kafedrası təşkil etmiş və ömrünün son illərinədək həmin kafedraya rəhbərlik etmişdir. Respublikamızda biologiya elmi biliklərinin yayılmasında Mirəli Axundovun xidmətləri əvəzsizdir. O, Respublikamızda yeganə olan təkamül-təlimi tədris muzeyinin yaradıcısıdır. Onun təşəbbüskarlığı ilə yaradılan muzeyin əsas məqsədi – üzvi aləmin təkamülünün real bir proses olduğunu nümayiş etdirməkdir. Muzeydə təkamülü sübut edən embrioloji və paleontoloji dəlillərə, müqayisəli-anatomiya dəlilərinə və digər materiallara istinad edilir.
İqlulik adası
İqlulik adası (Igloolik, ᐃᒡᓗᓕᒃ) — Kanadanın şimalındakı Nunavut ərazisinin Kikiktani bölgəsindəki Foxs körfəzi yerləşən kiçik bir ada. Kanada Arktik arxipelaqının bir hissəsidir. Melvill yarımadasının bilavasitə yaxınlığında yerləşdiyi üçün ada çox vaxt onun bir hissəsi hesab olunur.
Tarix
"İqlulik" (inuktik dilində: "indi burada ev yerləşir") sözü "iqloo" sözündəndir, inuktik dilindən tərcümədə "ev", "tikinti" qazıntısı deməkdir. İnuitlər və onların əcdadları eramızdan əvvəl 2000-ci illərdə adada məskunlaşmışlar. Eramızın 1000-ci illərinə aid olan doqquz iqlulik arxeoloji sahəsi 1978-ci ildə Kanadanın Milli Tarixi Abidəsi elan edilmişdir.
İçərişəhər
"İçərişəhər", xalq arasında həm də "Qala" və ya sadəcə "Qədim şəhər" kimi tanınan tarixi məhəllə Bakının ən qədim hissəsi həmçinin tarixi-memarlıq qoruğudur. Bakının ən qədim hissəsi olan İçərişəhər, yaxşı qorunmuş qala divarları ilə əhatə olunub. 221 000 m² sahəyə malik olan qoruq ərazisində 1300-dən çox ailə yaşayır.
İçərişəhərdə yerləşən məşhur memarlıq abidələri Qız qalası və Şirvanşah Azərbaycan memarlığının inciləri hesab edilirlər. Bunlardan başqa qoruq ərazisində onlarla tarixi-memarlıq abidələri – məscidlər, karvansaralar, hamamlar, yaşayış evləri – yerləşir, bir neçə muzey, səfirlik, otel, ticarət obyektləri, kafe və restoranlar fəaliyyət göstərir.
1977-ci ildə İçərişəhər tarix-memarlıq qoruğu elan edilib, 2000-ci ildə isə, Qız qalası və Şirvanşahlar saray kompleksi ilə birlikdə UNESCO Ümumdünya irsi Siyahndan Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil edilmiş ilk obyektdir.
Yerləşməsi
thumb|250px İçərişəhər tarix-memarlıq qoruğu Bakı şəhərinin Səbail rayonu ərazisində, Xəzər dənizi sahilindəki kiçik təpə üzərində yerləşir. Qoruq hündürlüyü 8–10 metr, eni 3,5 metr olan qala divarları ilə əhatə olunmuşdur. İçərişəhərin cənub-şərqindən İstiqlaliyyət küçəsi, şimal-qərbindən isə Neftçilər prospekti keçir, şərqində eyniadlı metro stansiyası yerləşir. İçərişəhərin şərqindən Əziz Əliyev küçəsi keçir, cənub-qərbində isə Vahid parkı yerləşir.
Qədim dövr
Bakı, qala divarları və xəndəklərlə əhatə olunmuş qədim tarixi mərkəz ətrafında formalaşmış şəhərlərdəndir. Arxeoloji baxımdan zəif öyrənildiyinə görə, Bakının yaşayış məntəqəsi və şəhər kimi formalaşma tarixi dəqiq bilinmir. Belə hesab edilir ki, insanları bu əraziyə təbii neft və duz ehtiyatı, həmçinin ərazinin dəniz sahilində əlverişli mövqedə yerləşməsi cəlb etmişdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı Şirvanşahlar sarayının həyətindən tapılmış e.ə. III–I əsrlərə aid küpə, e.ə. IV–I əsrlərə aid saxsı qab qırıqları, Məhəmməd məscidi ərazisində arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış dəmir ox ucluqları, Dəmir dövrünə aid gil qadın fiquru və antik dövrə aid sütun altlıqları İçərişəhərin şəhər kimi formalaşma dövrünü ən geci antik dövrlə eyniləşdirməyə imkan verir. B.e. I əsrində Bakı artıq kiçik liman şəhəri kimi mövcud idi.
Erkən Orta əsrlər
Sasanilər sülaləsinin hakimiyyəti dövründə mərkəzi Bakı şəhəri olan Abşeron ərazisi Şirvan vilayətinin tərkibində imperiyanın xüsusi vilayətini təşkil edirdi. Ərazinin ərəblər tərəfindən işğal edilməsindən sonra Bakıdan başqa tərkibinə Şamaxı, Dərbənd və başqa şəhərlərin də daxil olduğu Şirvan vilayətinin hakimləri Şirvanşahlar adlandırılmağa başlayırlar. Əl-Bəlazuri, Əl-Məsudi və bir neçə başqa ərəb tarixçiləri məlumat verirlər ki, Xosrov Ənuşirəvan hakimiyyəti dövründə ərazi hakimlərini çağıraraq onlara titullar verdi, titul almış hökmdarlar arasında Şirvanşah adlandırılan Şirvan hakimləri də vardı. Bakının VII–X əsrlər tarixi haqqında yalnız qısa məlumatlar vardır. Məlumdur ki, şəhər şimaldan hücum edən türklərin və rusların hücumlarına məruz qalmışdır. 914-cü ildə Bakı limanına rusların hücumu baş tutmuşdur. Məsudinin verdiyi məlumatda bildirilir ki, ruslar Şirvanşahlar ərazisində neftlə zəngin Bakı ərazisinə gəlmişdilər. Xəzərdə hərbi donanmaya malik olmayan Şirvanşah Əli ibn Heysam ticari və yükdaşıma gəmilərində əsgərləri mübarizəyə göndərməyə məcbur olmuşdu. Məsudinin məlumatına görə rusların bu hücumu nəticəsində minlərlə müsəlman ölmüş və dənizdə batırılmışdır. Bakı və Abşeron sahillərinə yürüşlər sonrakı dövrlərdə də bir neçə dəfə təkrarlanmışdı.
X əsrdə Əl-Müqəddəsi Bakını "bölgənin yeganə limanı" kimi təsvir etsə də, məlumdur ki, VIII–IX əsrlərdə Bakı məşhur dəniz limanı olmamış və ölkənin böyük ticarət mərkəzləri arasında bu şəhərin adı çəkilməmişdir. Bakının digər şəhərlərlə ticarət əlaqələri haqında arxeoloji tədqiqatlar zamanı şəhər ərazisindən aşkarlanmış Sasanilər (V–VII əsrlər), Abbasilər və Şirvanşahlar dövrlərinə aid çoxsaylı sikkələr xəbər verir. X əsrin sonlarında yaşamış müəlliflər şəhəri artıq məşhur liman kimi qeyd edirlər. Çox da hündür olmayan təpə üzərində yerləşmiş şəhər qala divarları ilə əhatə olunmuşdu. Şirvanşahlar sarayının cənub-şərq fasadı tərəfdə aşkarlanmış orta əsrlər təbəqəsi VIII əsrə aid edilir. İçərişəhərin müxtəlif ərazilərində aşkarlanmış küp qablarda dəfn adəti isə ərazinin hələ VII əsrdən əvvəl artıq yaşayış məntəqəsi olduğunu göstərir. Lakin şəhərin erkən dövrlərinə aid memarlıq abidələri dövrümüzə çatmamışdır.
Şirvanşahların hakimiyyəti
XI əsrin 40-cı illərində türk-oğuzların Qafqaza yürüşlərini nəzərə alan Şirvanşahlar şəhərlərin qorunmasını təmin etmək üçün müdafiə sisteminin təkmilləşdirilməsinə başladılar. Məhz həmin dövrdə mənbələr oğuzların ilk həmlələri haqqında məlumat verirlər. XI əsrdə güclü imperiya quran oğuz tayfası Səlcuqlular Ön Asiya ölkələrini təhdid etməyə başlayırlar. 1066-cı ildə Qara Təkinin rəhbərlik etdiyi oğuzlar Şirvan və Bakıya hücum edirlər. Qara Təkindən sonra, Şirvana Qaymas və Alp Arslan kimi sərkərdələrin rəhbərliyi ilə oğuzlar daha bir neçə dəfə hücum edirlər. Lakin, Şirvanşahlar həmin dövrdə müstəqilliklərini qoruya bilirlər. Yalnız İraqi-Əcəm və İraqi-Ərəb hakimi Sau-Teginin hakimiyyətə gəlməsindən sonra Şirvanşah Fəribürz səlcuqlulardan vassal asılılığını qəbul etməli olur. XII əsrin II yarısında Atabəy Şəmsəddin Eldəniz Bakı da daxil olmaqla bütün Şirvanı fəth edir. XII əsrin sonlarında Şirvanşahlar müstəqil olsalar da, faktiki olaraq Eldənizlərin təsiri altına düşürlər. 280px|thumbnail|right|[[Engelbert Kempfer — Bakı, qravür, 1683, İohann Baptist Homannın atlası]] 1191-ci ildə baş vermiş güclü zəlzələ nəticəsində Şamaxı şəhərinin dağılmasından sonra Şirvanşah I Axsitan iqamətgahını Bakıya köçürür. Şirvanşahların hakimiyyəti dövründə Bakıda çoxlu inşaat işləri həyata keçirilmiş və şəhər inkişaf etdirilmişdir. XII əsrdə qala divarları inşa edilmiş və şəhərin müdəfiə sistemi gücləndirilmişdir. Şəhərin müdafiə sisteminə daxil olan tikililərdən biri də Qız qalası idi. Məlumdur ki, səlcuqlularla mübarizə dövründə Şirvanşahlar Gürcüstan kralları ilə ittifaq yaratmışlar. Gürcü mənbələrində verilən məlumata görə, 1222-ci ildə nikah mərasimində iştirak etmək üçün Böyük Tamaranın oğlu gürcü çarı IV Georgi Laşa Bakıya gəlmişdi. Şirvanın ən zəngin şəhərlərindən biri və Xəzər dənizindəki ən mühüm liman şəhəri kimi Bakı şəhərinin əhəmiyyəti həmin dövrdən etibarən artmağa başlayır. Şirvanşah Axsitan ibn Mənuçöhrə həsr etdiyi qəsidəsində Bakıdan bəhs edən Xaqani Şirvani şəhərin alınmaz qala olduğunu bildirir və onu Xorasanın güclü qala divarları ilə əhatə olunmuş Bəstam şəhəri ilə müqayisə edir. 240px|thumbnail|left|[[Qriqori Qaqarin — Bakıda xan sarayı, 1847]] 1220-ci ildə Sərab və Beyləqanı işğal edən monqollar Şamaxını qarət edərək Dərbənd keçidi vasitəsiylə Azərbaycanı tərk edirlər. 1231-ci ildə monqolların ikinci yürüşü baş verir və bu yürüşdən sonra Gəncə, Bərdə, Beyləqan, Şabran kimi böyük şəhərlər uzun müddət əvvəlki gücünü bərpa edə bilmirlər. XV əsr Azərbaycan coğrafiyaçısı Bakuvi bildirir ki, monqollar uzun müddət güclü müdafiə olunan Bakını ələ keçirə bilmirlər və şəhər əhalisinin müqaviməti ilə üzləşirlər. Yalnız bütün ölkənin işğalından sonra Bakı təslim olmağa məcbur olur.
1258-ci ildə Çingiz xanın nəvəsi Hülakü xan Bağdadı işğal edərək Abbasilər xilafətinə son qoyur və Hülakülər sülaləsini yaradır. Cucilərin Cənubi Qafqazda hakimiyyətini tanımayan Elxanilər bu əraziləri fəth edirlər və məhz Cənubi Qafqaz uğrunda Elxanilər və Cucilərin hakimiyyətdə olduğu Qızıl Orda dövləti arasında yüz ilə yaxın davam edən müharibələr başlayır. Həmin illərdə iki dövlət arasında sərhədlər gah Dərbənd, gah Bakı yaxınlığından keçmişdir. Şirvanşahlar həmin dövrdə ölkəni monqolların vassalı kimi idarə etmiş və elxanilərin yürüşlərində iştirak etmişlər. Elxanilərin hakimiyyəti dövründə Bakı monqol hökmdarlarının qışlama yeri olmuşdur. 1297-ci ildə qışlama məqsədi ilə şəhərə Qazan xan gəlmişdi. Odoriko Pordenone Qazan xan haqqında yazır: "Burada (Sultaniyyədə) yay vaxtını keçirən xan, qışda Bakux (Vasis) adlanan başqa bir şəhərə köçür."
XIV əsrin əvvəllərində monqol sülalələrinin süqutundan sonra Şirvanşahlar Elxanilərin ərazilərini ələ keçirməyə çalışan Çobanilər və Cəlairilərlə mübarizə aparmışlar. Şəhərin onların əlinə keçməsini, Bakıda aşkarlanmış 1360-cı ilə aid Sultan Şeyx Üveysin adından kəsilmiş sikkə sübut edir. XIV əsrin sonlarında Toxtamış və Əmir Teymurun adından kəsilmiş sikkələr Şirvanın da onların yürüşlərinə məruz qaldığını göstərir. Şirvanşah I İbrahim Osmanlı sultanı İldırım Bəyazidə qarşı döyüşdə Əmir Teymurun tərəfində iştirak etmiş, 1400-cü ildə Teymurun Suriya yürüşü zamanı onu müşayət etmiş və Hələbə daxil olmuşdur. Əmir Teymurun ölümündən sonra Şirvan yenidən müstəqilliyini əldə edir. Bütün ölkənin Qara Yusifin hakimiyyəti altında birləşdirilməsi zamanı, Şirvanşah Qaraqoyunlulardan vassal asılılığını qəbul edir, lakin, I İbrahim faktiki olaraq, Şəkidən Dərbəndə kimi geniş Şirvan ərazilərini müstəqil idarə edir.
XV əsrin əvvəlindən XVI əsrin əvvəlinə kimi ölkə xarici qüvvələrin yürüşlərindən azad olur və yüz il ərzində Şirvan tam müstəqil dövlət kimi mövcudluğunu davam etdirir. 1465-ci ildən ölkəni idarə edən I Xəlilullah Qaraqoyunlularla mübarizə aparan Teymuriləri dəstəkləmişdir. Xəlilullah Şahruxla Qarabağda görüşdükdə, Şahrux onunla qohum olmaq istədiyini bildirmiş və Teymurun nəvəsi ilə Xəlilullahı evləndirmişdir. I Xəlilullah Şirvan şəhərlərində, xüsusilə həmin dövrdə paytaxt olan Bakıda böyük quruculuq və inşaat işləri aparmışdır. Məhz onun hakimiyyəti dövründə Şirvanşahlar saray kompleksinin, bir neçə karvansara və körpülərin inşasına başlanmışdır.
Arxeoloji tədqiqatlar
thumb|200px|left|İçərişəhərdə arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkarlanmış [[Bazar meydanı (İçərişəhər)|Tağlı ibadətgah.]] 1970-ci ildə İçərişəhərin şimal tərəfində (Kiçik qala küçəsi) uçurulmuş evin yerində 80 m² sahədə aparılan arxeoloji qazıntı işləri zamanı 2 metr dərinlikdə qədim Bakının XII–XIII əsrlərə aid bir neçə təsərrüfat tikilisindən və kiçik həyətin daş divarlarından ibarət yaşayış evinin qalıqları üzə çıxarılmışdır. Həyətdə təndirlər, ətrafında daş döşənmiş quyular, bir neçə saxsı borudan ibarət novdan aşkar edilmişdir. Mədəni təbəqədə şirsiz və şirli keramika, saxsı qab qırıqlarına, taxta darvazaları bəzəyən, yastı mis çax-çax parçalarına, mavi saxsı muncuqlara, Şirvanşahların kəsdirdiyi mis sikkə dəfinələrinə rast gəlinir. Bundan başqa Şirvanşahlar sarayının şərq tərəfındə 16×8 m sahədə də arxeoloji qazıntılar aparılmışdır. thumb|right|İçərişəhərdə kilsə qalıqları
Düzbucaqlı bina divarlarının bünövrələri ilə yanaşı, su, təsərrüfat və zibil quyuları, təndirlər və s.aşkar edilmişdir. Çoxlu miqdarda şirli və şirsiz qablar və onların qırıntıları, mis və dəmir əşyalar, şüşə və saxsı məmulatlar tapılmışdır. Üst təbəqədən tapılmış şirli keramikada anqob və manqanla bəzədilmiş polixrom qablar üstünlük təşkil edir. Kasaların bəzilərinin dibinə qabarıq möhürlər vurulmuşdur. Çoxlu dəyirman daşı, habelə Şirvanşahların kəsdirdiyi mis pullar tapılmışdır.
Şirvanşahlar sarayının şərq tərəfində 16×8 m sahədə aparılan qazıntılar torpaqaltı təbəqəyə qədər (təqribən 6 m dərinlikdə) çatdırılmışdır. Düzbucaqlı bina divarlarının bünövrələri ilə yanaşı, su və təsərrüfat quyuları, təndirlər üzə çıxarılmışdır. Çoxlu miqdarda adi və şirli qablar və onların qırıntıları tapılmışdır. Üst təbəqədən tapılmış şirli keramikada anqob və manqanla işlənmiş naxışlarla, oymalarla və müxtəlif rəsmlərlə bəzədilmiş polixrom qablar üstünlük təşkil edir. Alt təbəqədəki keramikada isə monoxrom naxışlı qablar çoxdur. Tapılmış qablar arasında cam, kasa, boşqab, bardaq var. Kasaların dibinə, qabarıq möhürlər vurulmuşdur. Adi saxsı qablar dar və genboğaz bardaqlardan, qazanlardan, kasa və çıraqlardan ibarətdir. Çoxlu daş kirkirə aşkara çıxarılmışdır. Şirvanşah adından zərb edilmiş mis sikkələr, mis və dəmir əşyalar, şüşə və fayans məmulatları və s. tapılmışdır.
1971-ci ildə Bakı yüksəkliyinin cənub-şərq yamacında qazıntı işləri aparılmağa başladı. 168 m² sahədə aparılan qazıntı işləri torpaqaltı qata – sal qayaya qədər çatdırıldı. İki metrə yaxın alt mədəni təbəqə VIII–XIII əsrlərə aiddir. Yaşayış kompleksləri qazıntı sahəsinin cənub-şərq hissəsini tutur. Alt təbəqədə təsərrüfat və su quyuları, təndirlər, otlaqlar aşkar edilmişdir. Çoxlu miqdarda keramika məmulatı, fayans, metal və şüşə əşyalar, mis sikkələr tapılmışdır.
Nəbati və həndəsi səciyyəli qabarıq basmaqəlib naxış vurulmuş sarı gil qablar seçilir. IX–X əsrlərə aid şirli qablar – anqob və manqanla işlənmiş və yaşıl rəngli şir çəkilmiş monoxrom kasalar aşkar edilmişdir; bəzilərinə dulusçu ustaların möhürü basılmışdır.
Alt təbəqələrdə naxışla bəzədilmiş al-qrmızı rəngli, nazik divarlı zərif qablar tapılmışdır. Mis, dəmir, bürünc və şüşə məmulatlarının aşkar edilməsi orta əsrlər Bakısında metal və şüşə emalının, zərgərlik və digər sənətlərin inkişaf etdiyini göstərir. Tapılmış gümüş və mis sikkələr IX–X əsrlərə aid olub, Abbasi xəlifələri və Şirvanşahlar adından kəsilmişdir. Onlar Bakının Azərbaycanın başqa şəhərləri və qonşu ölkələrlə geniş ticarət əlaqələri olduğunu təsdiq edir.
Aşkara çıxarılmış yaşayış evlərinin qalıqları qazıntı sahəsinin cənub-şərq tərəfindədir. Divar bünövrələrinin alt hissəsi azacıq yonulmuş daşdan hörülmüş, arası isə çapıq daşlarla doldurulmuşdur. XI–XIII əsrlərə aid təbəqələrdə təsərrüfat və su quyuları, təndirlər, ocaqlar və s. aşkar edilmişdir. Tapıntıların əksəriyyəti keramika məmulatlarından, fayans, metal, şüşə əşyalardan və mis sikkələrdən ibarət idi. Gil məmulatlar küplər, qulplu səhənglər, boşqablar, kasalar, çıraqlar və müxtəlif tipli qazanlarla təmsil olunmuşdur. Sarı gildən qabarıq basma nəbati və həndəsi naxışlı qablar xüsusilə seçilir. XI–XIII əsrlərə məxsus şirli qablar polixrom olub, oyma naxışlarla bəzədilmişdir. Şirli kasaların bəzilərinin dibində dulusçu ustanın qabarıq möhürü olmuşdur. Tapılmış mis, dəmir, bürünc və şüşə məmulatları orta əsrlər Bakısında metal emalı, şüşəüfürmə, zərgərlik və digər sənətlərin inkişaf etdiyini göstərir. Şirvanşahlara, Eldəgizlərə və Cəlairilərə məxsus mis sikkələrin tapılması Bakının Azərbaycanın digər şəhərləri və qonşu ölkələrlə geniş ticarət əlaqələri saxladığını təsdiq edir. 300px|thumbnail|left| [[Baba Kuhi Bakuvi məscidinin qalıqları ]] 1973-cü ildə qazıntı işləri şəhərin qala hissəsinin şimal tərəfində qövsşəkilli bürcləri olan şəhər divarlarının yaxınlığında aparılmışdır. Arxeoloji tədqiqatlar göstərdi ki, köhnə Bakının sənətkarlıq emalatxanalarının əksəriyyəti burada olmuşdur. Şəhərin bu hissəsində tikili qalıqlarına az təsadüf edilir. Keramika tapıntıları alt təbəqənin IX–X əsrlərə aidliyini göstərir. Şirli qablar (adi bardaqlar və çömçələr) anqob və manqanla işlənmişdir. Alt təbəqədə, həmçinin, çoxlu miqdarda şüşə qablar – nazik divarlı rəngli kiçik qab qırıqları, qara və yaşıl qolbaqlar, müxtəlif formalı muncuqlar aşkar edilmişdir. Metal məişət əşyaları və sikkələr tapılmışdır.
Qazıntı işləri Bakı yüksəkliyinin üstündə, Şirvanşahlar sarayının yaxınlığında, ehtimal ki, saray xidmətçilərinin yaşadıqları sahədə də aparılmışdır. 1,5 m qalınlığında olan alt təbəqə bilavasitə torpaqaltı qatın üstündədir. O, şəhərin erkən dövr həyatını əks etdirir. Burada üzə çıxarılmış bina bünövrələri qalınlığı ilə (1 m-dək) seçilir. 4,8 m dərinlikdə içərisi ev heyvanlarının sümükləri və keramika qırıqları ilə doldurulmuş 2 təsərrüfat quyusu aşkar edilmişdir. Orada, həmçinin, böyük gil çıraq, əl dəyirmanının alt daşı, şirsiz və şirli qab parçaları, eləcə də hər iki tərəfdən açıq mavi rəngli şir çəkilmiş və üzərində ərəb əlifbası ilə sahibinə xoşbəxtlik arzusu bildirən qabarıq kitabə olan kasa tapılmışdır. <div class="floatright" style="background-color:#EEEEEE;border:1px; font-size:90%; solid #C8C8C8;padding:1em;text-align:center"> 230px Minalı mis qazan, XIII–XV əsrlər, Şirvanşahlar sarayında aparılan arxeoloji tədqiqatlar zamanı aşkarlanmışdır. Azərbaycan Tarix Muzeyində saxlanılır.
158px 128px Şirvanşahlar sarayında saxlanan bədii təsvirli mis şərabdan (solda) və Azərbaycan Tarix Muzeyində saxlanan şirli kuzə (sağda). Başqa bir fayans kasanın dibində şəffaf şirin altında bitki və quş rəsmlərindən ibarət naxış vardır. Bu sahədə 24 mis sikkə tapılmışdır. Aparılmış qazıntılar nəticəsində VIII–XI əsrlərdə İçərişəhər ərazisində böyük əhali sıxlığı olduğu, Bakıdan sənətkarlığın və ticarətin inkişaf etdiyi sübuta yetirilmişdir. 1975-ci ildə qazıntı işləri qövsşəkilli bürcləri olan şimal qala divarlarının yaxınlığında 64 m² sahədə davam etdirilmişdir.
Torpaqaltı qata söykənən və şəhərin erkən tarixini əks etdirən alt mədəni təbəqədə, təqribən 7 m uzunluğunda divar bünövrəsi, habelə, digər divar qalıqları aşkara çıxarılmışdır. Bu təbəqədə təsərrüfat quyuları, habelə, müxtəlif diametrli doqquz təndir, müxtəlif keramika məmulatı, saxsı şlakı, şüşə və fayans qab qırıntıları, dəmir əşyalar, ağ gildən düzəldilmiş və üstünə yaşıl şir çəkilmiş miniatür at fiquru, iki dəmir ox ucluğu və s.tapılmışdır. Alt təbəqə təqribən IX–XIII əsrlərə aid edilir.
Evlərin bir-birinə sıxlığı və tapıntıların çoxluğu tədqiq olunan dövrdə şəhərdə qızğın həyat getdiyini göstərir. İçərişəhər ərazisində tapılmış gümüş və mis sikkələr VIII əsrin birinci yarısı – XI əsrin əvvəllərinə aid olub, Əməvi və Abbasi xəlifələri, eləcə də, Şirvan Şirvanşahları adından Yaxın Şərq, Azərbaycan və Arran şəhərlərində kəsilmişdir. Bakıda dəniz sahilində suda tapılmış qızıl sikkələr içərisində h.207 (822)-ci ilə aid əqləbi dinarını qeyd etmək olar.
Gətirilən arxeoloji və numizmatik məlumatlar orta əsrlər Bakısında intensiv şəhər həyatı getdiyini, IX–XI əsrlərdə burada sənətkarlığın inkişaf etdiyini, Azərbaycanın və qonşu şərq ölkələrinin bir çox şəhərləri ilə ticarət əlaqələri saxlandığını təsdiqləyir.
Şimal-şərq tərəfdən demək olar ki, Şirvanşahlar sarayına bitişik sahədə qazıntı işləri binaların və bir-birinə çox yaxın tikildiyini göstərir. Bu, İçərişəhər ərazisinin sıx məskunlaşdığını və XI–XIII əsrin əvvəllərində Bakıda şəhər həyatının intensivliyini təsdiq edir. Bu sahədən əldə edilmiş tapıntılar içərisində dairəvi altlıqlı iki saxsı kasa maraq doğurur. Onlardan biri açıq mavi şirlə örtülmüşdür. Üzərində ərəb əlifbası ilə qabarıq kitabə vardır. Digər kasanın dibində isə nəbati naxışlar və quş təsvir olunmuşdur. 24 mis sikkə də tapılmışdır.
Qövsşəkilli bürcləri olan şimal qala divarlarının yaxınlığında 64 m² sahədə aparılan qazıntılar zamanı XI–XIII əsrlərə aid təbəqədə təsərrüfat və zibil quyuları, müxtəlif diametrli doqquz təndir aşkar edilmişdir. Müxtəlif keramika məmulatı, saxsı şlakı, şüşə və saxsı qab qırıqları, dəmir əşyalar tapılmışdır.
1976-cı ildə Bakı yüksəkliyinin orta əsrlər Bakısının qələbəlik və əhalisi sıx olan rayonlarından olan cənub yamaclarında qazıntı işləri aparılmışdır. 64 m² sahədə irihəcmli, yonulmuş daşdan hörülmüş bina divarlarının bünövrələri aşkar olunmuşdur. İçərisində daş altlıq üstündə qoyulmuş beş iri təsərrüfat küpü olan böyük anbar binası üzə çıxarılmışdır. Adi və şirli keramika məmulatı, Rey və Kaşan tipli saxsı qablar, şüşə qab və dəmir əşya qırıqları tapılmışdır.
Müasir dövr
300px|thumbnail|left|[[Mart soyqırımı|1918-ci il 31 mart soyqırımı zamanı Şah məscidinin ermənilərin atdığı top mərmiləri tərəfindən zədələnmiş minarəsi]] 1952–1957-ci illərdə İçəri Şəhərin qala divarları bərpa edilmişdir. 1977-ci ildə İçəri şəhərə tarix-memarlıq qoruğu statusu verilmiş, 1985-ci ildə isə o Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu elan edilmişdir.
17 fevral 2003-cü ildə Prezident Heydər Əliyev "Bakı şəhərində İçərişəhər Tarix-Memarlıq Qoruğunun mühafizəsi və bərpası ilə bağlı bəzi tədbirlər haqqında" sərəncam imzaladı. Sərəncamdan sonra burada tikinti işləri dayandırıldı və şəhərin tarixi simasının qorunması istiqamətində məqsədyönlü tədbirlər həyata keçirilməyə başlandı.
10 fevral 2005-ci ildə Prezident İlham Əliyev "Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti yanında "İçərişəhər" Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsinin yaradılması haqqında" sərəncam imzaladı. Sərəncama əsasən İçərişəhər Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu İdarəsi yaradıldı. 17 dekabr 2009-cu ildə ""İçərişəhər" Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğunun inkişaf tədbirləri haqqında" prezident sərəncamına əsasən, İçəri Şəhərin ərazisində uçmuş və uçmaq təhlükəsi olan, tarixi-memarlıq əhəmiyyətinə malik olmayan tikililərin yerində, ənənəvi küçə şəbəkələri olduğu kimi saxlanılmaqla turizm infrastrukturu obyektlərinin qurulması, yaşayış binalarının təmiri və mühəndis kommunikasiyalarının dəyişdirilməsi, ərazidə abadlaşdırma işlərinin aparılması üçün vəsait ayrılmışdır.
İçəri Şəhərdəki Məhəmməd məscidi (memar-Məhəmməd ibn Əbubəkr) Almaniyanın Remmers və Avstriyanın Atelier Erich Pummer GmbH şirkətlərinin mütəxəssisləri tərəfindən bərpa edilir.
2011-ci ilin fevral ayında İçəri Şəhərdəki Asəf Zeynallı küçəsindəki 20 saylı bina təmir edilmiş, onun bünövrələri bərkidilmiş, yeni texnologiyaların köməyi ilə binanın fasadına tarixi görünüşü bərpa edilmişdir. Bina 1890-cı ildə inşa edilmişdi. Bərpa işləri Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin " Bakı şəhərinin mərkəzinin konservasiyasına dair müfəssəl plan"a əsasən yerinə yetirilmişdir.
Tarixi-memarlıq abidələri
240px|thumbnail|right|[[Bakı qalasının giriş qapılarından biri]] 240px|thumbnail|right|Müqəddəs Nikolay kilsəsinin Qoşa qala qapısından görünüşü, XIX əsrin sonları.
İçərişəhərin küçələri
Orta əsrlərdə olduğu kimi, müasir dövrdə də İçərişəhərin üç əsas küçəsi var: Böyük Qala, Kiçik Qala (xalq arasında Saray yolu) və Asəf Zeynallı (xalq arasında Minarəli və ya Krvan yolu). Böyük Qala küçəsi başlanğıcını digər tərəfində Şamaxı darvazası (Qoşa qala qapıları) yerləşən Qala meydanından götürür. Orta əsrlərdə bu meydanda müxtəlif el bayramları, şənliklər və yarmarkalar keçirilirdi.
Əsas hərəkət və karvan yolu (hazırda Qüllə, A. Zeynallı və V. Məmmədova küçələri) İpək yolu üzərində yerləşir və İçəri şəhəri aşağı və yuxarı hissələr olmaqla iki hissəyə bölürdü. Əsas ictimai binalar aşağı hissədə yerləşirdi. Aşağı hissədə yerləşən küçələrdə həmişə insanlar qaynayır, burada zəngin ticari mühit hökm sürürdü. Sahilə yaxın yerləşməsinə görə bu hissədə balıqçılar, qayıqçılar və gəmiçilər yaşayırdılar. Yuxarı hissədə yerləşən Şirvanşahlar sarayının ətrafındakı yuxarı məhlələrdə isə zəngin şəhər sakinləri yaşayırdılar.
Asəf Zeynallı küçəsi Multani və Buxara karvansaralarının yanından başlayır, Böyük və Kiçik karvansaraların qabağından keçir. Bu küçədə əvvəllər çoxsaylı ticarət obyektləri yerləşirdi. Qız qalası, Məktəb məscidi, Aşur məscidi, Cümə məscidi, Şeyx İbrahim məscidi, Müqəddəs Varfolomey kilsəsi, Bazar meydanı və bir çox tarixi-memarlıq abidələri bu küçədə yerləşir.
Bu üç böyük küçədən başqa İçərişəhərdə çoxsaylı kiçik küçə, döngə və dalanlar yerləşir.
Muzeylər
Qız qalası 1964-cü ildən muzey kimi fəaliyyət göstərir. Hazırda qalanın üç mərtəbəsində arxeoloji tədqiqatlar zamanı su quyularından aşkarlanmış artefaktlar sərgilənir. Dördüncü mərtəbədə orta əsrlərdə istifadə olunmuş soyuq silahlar göstərilir. Burada dəmirdən hazırlanmış hilal formalı balta başlığı, qalxanlar, xəncərlər, dəbilqə və qılınclar görmək mümkündür. Sərgilənən bütün silahlar, Azərbaycan Tarix Muzeyində saxlanan orijinal silahların replikalarıdır.
Şirvanşahlar saray kompleksi də muzey kimi fəaliyyət göstərir. XII əsrdə əsası qoyulan saray kompleksinin inşası XV əsrdə tamamlanmışdır. Kompleks üç müxtəlif hündürlükdə yerləşən üç daxili həyətə bölünür. Şirvanşahların yaşayış binası, Şirvanşah I Fərrux Yasarın türbəsi və Divanxana yuxarı həyətdə yerləşir. Aşağı həyətdə Şah məscidi və Şirvanşahların türbəsi yerləşir. Türbə Şirvanşah I Xəlilullahın sifarişi ilə anası və oğlu üçün inşa edilmişdir. Bir qədər aşağıda isə hamam və ovdan yerləşir. Hər üç həyət vahid kompleks təşkil etməklə qala divarları ilə əhatə olunub. Sarayın orta həyətində "Bayıl daşları" adı ilə tanınan və arxeoloji tədqiqatlar zamanı Xəzər dənizi suları altında qalmış Bayıl qalasından çıxarılmış XIII əsrə aid kitabələr və relyefli daşlar sərgilənir.
Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyində eramızdan əvvəlki dövrdən orta əsrlərə kimi müxtəlif dövrləri əhatə edən eksponatlar sərgilənir. Burada Quruçay mədəniyyəti dövründən başlayaraq Azərbaycan ərazisində yayılmış müxtəlif arxeoloji mədəniyyətlərə aid artefaktları görmək mümkündür. Bunlardan başqa muzeydə Azərbaycan xalqının maddi mədəniyyəti və adətlərini əks etdirən eksponatlarla da tanış olmaq olar. Muzey tacir Hacı Məhəmməd Hüseynin "Zəncirli bina" adı ilə tanınan evində yerləşir.
Miniatür kitab muzeyinin əsası 27 il ərzində 6000-dən çox eksponat toplamağa nail olmuş Zərifə Salahova tərəfindən qoyulmuşdur. Muzeyin açılışı 23 aprel 2002-ci ildə baş tutmuşdur. Hazırda muzeyin ekspozisiyasında 63 ölkədə müxtəlif dövrlərdə nəşr edilmiş 4350 miniatür kitab sərgilənir.
Caz musiqisi bəstəkarı və pianist Vaqif Mustafazadənin (1940–1979) Ev-Muzeyi 1989-cu ildə yaradılmış və burada 1200 eksponat toplanmışdır. Bunlar sənət əsərləri, bəstəkarın şəxsi əşyaları, fotolar, afişalar, qramplastinkalar və sənətkara aid tarixi sənədlərdir.
Xalq rəssamı və ustad xalçaçaı Kamil Əliyevin (1921–2005) Ev-Muzeyi dörd mərtəbəli tarixi binada yerləşir. Kamil Əliyev xalça üzərində tanınmış şəxslərin portretlərinin işlənməsinə başlamış ilk rəssamlardan biridir. Muzeyin yerləşdiryi binada rəssam cəmi on bir ay yaşamış və 83 yaşında vəfat etmişdir. Ev-muzeyində 127 müəllif xalçası sərgilənir. Həmçinin rəssamın yarımçıq qalmış işlərini də bu muzeydə görmək mümkündür.
Xalq rəssamı Tahir Salahovun (1928) Ev-Muzeyi 2012-ci ildə, vaxtilə məşhur rəssamın yaşadığı evdə fəaliyyətə başlayıb. Muzeydə 735 eksponat saxlanılır ki, onların arasında rəssamın özünün rəsm əsərləri, şəxsi əşyaları, xalça kolleksiyası və fotoarxiv vardır.
İçərişəhər mədəniyyətdə
240px|thumb|Azərbaycan Respublikası 10 manatlıq pul əsginasının üz tərəfində İçəri Şəhərin sxematik təsviri İçəri Şəhər kompleksinin fraqmentlərinə digər mədəniyyət və incəsənət nümunələrində daima rast gəlinir. Kompleksin cizgilərindən xalçalarda, rəsm və incəsənət əsərlərində geniş istifadə edilir. Kompleks beynəlxalq aləmdə Azərbaycanın tanınma nişanlarından birinə çevrilmişdir.
İçəri Şəhərin təsvirləri tarix boyu ərazidə mövcud olmuş dövlətlərin sikkələrində daim təsvir olunmuşdur. Kompleksə daxil olan Qız qalası 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi bərpa edildikdən sonra onun ilk kağız pullarının üzərində öz əksini tapmışdır.
İçəri Şəhərin sxematik təsviri Azərbaycan Respublikasında 2005-ci il pul islahatından sonra yeni 10 manatlıq əsginasda təsvir edilmişdir.
Kinomatoqrafiyada
thumb|280px|"[[Brilyant əl (film, 1968)|Brilyant əl" filmindən səhnə. Yuri Nikulin və Andrey Mironov İçərişəhər Cümə məscidinin fonunda.]] Məşhur Azərbaycan və SSRİ filmlərinin bəzi səhnələri İçərişəhərdə çəkilmişdir. Həmin filmlər arasında "Brilyant əl", "Amfibiya adam", "Aybolit-66", "Tehran-43", "Qorxma mən səninləyəm" və sair filmlərin adını çəkmək olar.
Təsviri sənətdə
İçərişəhər bir çox tanınmış rəssamın əsərində təsvir edilmişdir. Qədim şəhərin abidələri və küçələrini Engelbert Kempfer, Aleksey Boqolyubov, Qriqori Qaqarin, Vasili Vereşşagin, Aleksandr Kuprin, Əzim Əzimzadə, Tahir Salahov və başqa məşhur rəssamların əsərlərində görmək mümkündür.
Ədəbiyyatda
İlk dəfə 1937-ci ildə, Vyanada alman dilində nəşr edilmiş Qurban Səidin "Əli və Nino" romanında əsərin əsas qəhrəmanı Əli xan Şirvanşirin yaşadığı İçərişəhər ətraflı təsviri verilir:
"'Bu kitabları bağlayıb evin hamar damına çıxdım. Oradan baxanda öz dünyamı lap açıq görə bilirdim: İçərişəhər qalasının qala divarları ilə bayır qapısının girişində Ərəbcə yazılar olan sarayın xarabalıqlarını gözdən keçirtdim… Qıvrım ərəb saçlarına bənzər küçələrlə dəvələr gedirdi. Dəvələrin ayaq biləkləri o qədər incə idi ki, adam onları tumarlamaq istəyirdi. Ön tərəfdə də əfsanəvi Qız qalasının ətrafında turistlər dolaşırdı. Qalanın arxasında baxışları tamamən dönük qurğuşun rəngli, anlaşılmaz Xəzər dənizi yerləşirdi. Onun da arxasında kəskin qayalıqlarla kolluqlar uzanıb gedirdi. Bu mənzərə dünyanın ən gözəl mənzərəsi idi.'"
"İçəri şəhərdəki qala divarlarının içində isə küçələr söyüd ağacının yarpağı və şərq qılıncı kimi dar və əyri idilər. Məscidlərin yumşaq buludları dələn minarələri Nobel firmasının qurduğu neft qüllələrindən tamamilə fərqlənirdi. İçəri şəhərin şərq divarlarından "Qız qalası" ucalırdı. Bakı hökmdarı Məmməd Yusif xan bu qalanı qızının şərəfinə tikdirmişdi. Şəhərimizin küçələrində yüz illər boyunca qan sel kimi axmışdı. Bizə güc və cəsarət verən də elə bu axıdılmış qandı. Düz evimizin qarşısında knyaz Sisianaşvili darvazası ucalırdı."
Filateliyada
İçərişəhərdə yerləşən tarixi-memarlıq abidələri bir çox poçt markasında təsvir edilmişdir.
Nephila clavata
Nephila clavata  həmçinin coro hörümçəyi (ジョロウグモ（女郎蜘蛛、上臈蜘蛛）Coro-qomo olaraq da bilinir, qızıl orb-tor hörümçəyi cinsinin bir növüdür. Bu hörümçəyə Yaponiyada, Hokkaydo istisna olmaqala, Koreyada Tayvan və Çində rast gəlinir. Dişi Nephilanın böyük ölçüsü, həmçinin əlvan rəngi və parlaqlığı səbəbi ilə Yaponiyada "lütüfkar" olaraq qəbul olunur. Son vaxtlar elm adamları Şimali Amerikada N.clavatanın bilinən ilk meydana çıxışını doğruladılar.
Xüsusiyyətlər
thumb|240x240px|Dişi Nephila Nephilalar  qışı yumurtada keçirir yayda isə yumurtadan çıxıb səpələnməyə başlarlar. Dişisinin bədəninin ölçüsü 17-25 mm, erkəyininki isə 7-10 mm-dir. Dişi Nephilanın torunun genişliyi bir metrə çata bilir; sarı ip parçası günəş şuaları səbəbi ilə qızıl rəngində görünür. Torun eninə kəsiyindən görünən hissəsinin strukturu orb toruna görə qeyri-adidir; onun 3 təbəqəsi var: mərkəzi orb və iki nizamsız qat, orbun önü və arxa tərəfində. Yetgin dişi fərdlərin qarnının arxasına doğru sarı, tünd göy və qırmızı çizgiləri vardır. Payızda  dişinin torunda cütləşəmk üçün erkək(lər) görülə bilir. Cütləşmədən sonra dişi ağaca bir yumurta torbası hörər və bu torbaya 400-1500 yumurta buraxar. Həyat skli payızın sonu və ya qışın əvvəlində bitir.
Keşiş qızı
Keşiş qızı — ingilis yazıçı Corc Oruellin 1935-ci ildə yazdığı romandır. Bu, keşişin titulu qızı Dorothy Hare'nin hekayəsindən bəhs edir, onun amneziya tutması ilə həyatı alt-üst olur. Bu, Oruellin ən rəsmi eksperimental romanıdır, tamamilə dramatik formada yazılmış bir fəsildən ibarətdir, lakin o, heç vaxt bununla kifayətlənməyib və ölümündən sonra onun yenidən çap edilməməsi barədə göstərişlər verib. Bu göstərişlərə baxmayaraq, Orwell ölümündən sonra "varislərimə bir neçə funt qazandıra biləcək hər hansı kitabın" ucuz nəşrlərinin çapına razılıq verdi.
Fon
Oruell 1929-cu ilin dekabrında Parisdən qayıtdıqdan sonra növbəti beş il ərzində Southwolddakı valideynlərinin evindən istifadə etdi. Southwold şərq Suffolk sahilində kiçik bir əyalət şəhəridir. Ailə yerli icmada yaxşı qurulmuşdu və bir çox yerli insanlarla tanış oldu. Onun bacısı Avril şəhərdə çayxana işlədirdi. Sent Feliks Məktəbində idman zalı müəllimi və bir din xadiminin qızı olan Brenda Salkeld onun evlilik təklifini rədd etsə də, uzun illər onun işi ilə bağlı dost və daimi müxbir olaraq qalmalı idi.
Rana Balaj Oruelldən repetitorluq edirdi, Orwell isə Southwold-da yazılar yazırdı və Londonda və onun ətrafında bir serseri kimi gizli ekspedisiyalarını davam etdirirdi. 1931-ci ilin avqust və sentyabr aylarında o, Kentdə adi bir Şərq End ənənəsi olan şerbetçiotu toplamaq üçün iki ay təsadüfi işdə keçirdi. Bu müddət ərzində o, digər toplayanlar kimi bir daxmada yaşayırdı və "Zəncəfil" və "Deafie"nin təsvir olunduğu jurnal saxlayırdı. Bu jurnalın çox hissəsi "Ruhani qızı" kitabında öz yolunu tapdı.
1932-ci ilin əvvəlində Oruell Qərbi Londonun Hayes şəhərindəki istehsalat sahəsində kiçik bir özəl məktəbdə müəllimlik işinə başladı. Bu məktəb yerli qrammofon fabrikinin müdirinə məxsus idi və yerli tacirlər və dükançıların oğulları olan cəmi 20 oğlandan ibarət idi. Orwell yerli kuratla dost oldu və yerli kilsə ilə məşğul oldu. Dörd məktəb dövründən sonra o, Londonun şimal-qərb kənarındakı Middlesex şəhərətrafı Uxbridgedə 200 şagirdi olan daha böyük məktəbə köçdü. Ancaq bir müddətdən sonra o, pnevmoniya ilə xəstəxanaya yerləşdirildi və 1934-cü ilin yanvarında sağalmaq üçün Southwold'a qayıtdı. Bir daha müəllimliyə qayıtmadı.
Oruell 1934-cü il yanvarın ortalarında “Ruhinin qızı” əsərini yazmağa başladı və onu 3 oktyabr 1934-cü ildə bitirdi. Əsəri agenti Leonard Mura göndərdikdən sonra o, Hampsteaddakı kitab mağazasında part-time işləmək üçün Southwold-u tərk etdi. Böhtan qorxusundan son dəqiqələrdə edilən müxtəlif dəyişikliklərdən sonra Qollanc 11 mart 1935-ci ildə “Ruhinin qızı” kitabını nəşr etdi.
Personajlar
●Dorothy Hare – iyirmi yaşının sonlarında (əvvəlcə 28) əyirici, öz həyatını idarə etmək qabiliyyətinə malik deyil və hər vəziyyətdə tələyə düşmüş qurban kimi başa çatır. O, ardıcıl olaraq ev üçün atasından, yaşamaq və istiqamətləndirmək üçün müvəqqəti yoldaşdan (Nobbi), hop tarlalarında yemək toplayan yoldaşlarından, iş tapmaq üçün atasının əmisi oğlundan, məktəbi görünən xanım Krividən asılıdır. ona mövcud olan yeganə işi təklif etmək və nəhayət, cənab Warburton-a onu evə gətirmək.
●Keşiş Çarlz Hare – Dorotinin atası, o, mənəviyyat və xeyriyyəçiliyi yalnız formal olaraq mövcud olan eqoist bir ruhanidir. O, biznesmenlərin və fəhlə sinfinin ondan aşağı olduğuna inanır və onlara maaş verməkdən imtina edir. Onun səhmlərində azalmaqda olsa da, pulu var və nəhəng borcları var.
●Cənab Uorburton – qırxıncı yaşlarında asan və mehriban bir bakalavr. Onun ispan məşuqəsi Doloresdən üç qeyri-qanuni övladı var (bunları "pislər" adlandırır). O, çox əxlaqsız görünür.
●Xanım Evelina Semprill – Knype Hill-in bəd niyyətli dedi-qoduçusu, o, böhtana görə məhkəməyə verildiyi zaman rüsumunu alır.
●Nobby – dilənçilik, təsadüfi iş və xırda cinayətlə yaşayan avara. Nəhayət, hop tarlalarında işləyərkən oğurluğa görə həbs edilir.
●Ser Thomas Hare, "yaxşı ürəkli, gülən başlı" baronet - karikatura Wodehousian aristokratı.
●Xanım Krivi - kiçik bir məktəbin orta sahibkarı - o, yumruqlarını sıxır və başqalarının hesabına kiçik qələbələrdən həzz alır.
Əsas Mövzular
Doroti çox işləmək üçün iqtisadi cəhətdən sıxılır. Onun aşağı qazancı, bütün hallarda onun qaçmasını və asılı vəziyyətini davam etdirmək funksiyasını məhdudlaşdırır. Oruell hər bir şəraitdə bağlı qulluğu qoruyan sistematik qüvvələrin şəklini çəkir. O, müəyyən qurumları tənqid etmək üçün Dorotinin uydurma cəhdlərindən istifadə edir. Şerbetçiotu məhsulu vəziyyətində, Orwell mövsüm irəlilədikcə maaşların sistematik olaraq aşağı salınma üsulunu və maaşların niyə bu qədər aşağı olduğunu tənqid edir. O, əl işçisinin həyatını təsvir edirVəziyyəti şübhə altına almaq potensialını birtəhər aradan qaldıran daimi tükənmə vəziyyətinə qədər. Oruell eyni zamanda uzun, monoton bir iş günündən əldə edilən qəribə eyforik xoşbəxtlik hissini də çəkir. Gələn il geri qayıtmayacağına söz verən, amma birtəhər çətinliyini unudub, mövsümdənkənar vaxtlarda yalnız müsbət tərəflərini xatırlayan və istər-istəməz geri qayıdan mövsümi işçinin münasibətini təsvir edir.
Oruellin dövründə İngiltərədəki özəl məktəb sisteminə gəldikdə, o, kapitalist maraqların məktəb sistemini necə yararsız və absurd etdiyinə dair iki səhifəlik tənqidi çıxış edir. Onun kommersiya imperativinə hücumu xanım Creevy-nin əsas diqqət mərkəzində çatdırılır: "Mənim ardınca getdiyim ödənişlərdir" deyir, "uşaqların zehnini inkişaf etdirmir". Bu, onun “yaxşı ödəyicilərin” uşaqlarına açıq-aşkar rəğbətində və “pis ödəyənlərin” uşaqlarına qarşı tam hörmətsizliyində özünü göstərir: o, “yaxşı ödəyicilərin” uşaqları üçün daha yaxşı ət kəsimini idarə edir, daha yağlı tikələrə qənaət edir. "orta ödəyicilər" və "pis ödəyənlər" uşaqları məktəb otağında qəhvəyi çanta nahar yeməyini qınayaraq,