cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monitorinq
Təhsildə Monitorinqin məzmunu
- ikinci, əsasən, tədris prosesinin nəticəsi öyrənilir. Bu halda tədris prosesinin özü, yəni bilik, bacarıq və vərdişlərin formalaşdırılması yoxlayıcıların diqqətindən kənarda qalır;
- üçüncü, bü növ yoxlamaların nəticələri yetərincə şəffaf aparılmır, nəticələr təhlil olunduqda balla qiymətləndirmədən istifadə edilir, bu isə şagirdlər tərəfindən tədris kursunun mənimsənilməsi səviyyəsini araşdırmağa imkan vermir.
Aparılmış araşdırmalar zamanı müəyyən edilmişdir ki, ümumtəhsil məktəblərində sistemli, məqsədyönlü, elmi-pedaqoji cəhətdən əsaslandırılmış qiymətləndirmə sistemindən istifadə təmin edilmədiyindən məktəbdə təlim - tərbiyə prosesinin keyfiyyət göstəriciləri getdikcə aşağı düşmüşdür. Bu baxımdan ümumtəhsil məktəblərində keyfiyyətin daha dəqiq, obyektiv ölçülməsi, bütövlükdə müəssisənin fəaliyyətinin monitorinqi və qiymətləndirilməsi üçün elmi cəhətdən əsaslandırılmış yeni, etibarlı bir mexanizmin yaradılması zərurətə çevrilmişdir.
- şagirdlərin təlim nailiyyətlərinin qiymətləndirilməsində obyektivliyin, şəffaflığın və müstəqilliyin təmin olunmaması;
- şagirdlərin təlim nailiyyətlərinin qiymətləndirilməsində biliyin keyfiyyətini qiymətləndirmə meyarlarının olmaması;
- təlim prosesində şagirdlərdə formalaşdırılacaq keyfiyyətlərin (ümuminsani, milli-mənəvi və s.) məzmununun olmaması;
- didaktik sistemlərin, pedaqoji texnologiyaların keyfiyyətinin qiymətləndirmə meyarlarının olmaması;
- müəllimin tədrisə hazırlığının keyfiyyətinin müəyyənləşdirilməsi üçün meyarlar sisteminin olmaması;
- müəllimin tədris nailiyyətlərinin qiymətləndirilməsi üçün meyarların olmaması;
- məktəb rəhbərlərinin mövcud nöqsanları aradan qaldırması üçün təlim-tərbiyə prosesinin keyfiyyətinin yüksəlməsinə yönələn təlim nəticələrinin müntəzəm qiymətləndirilməsi sisteminin olmaması;
- məktəbin tədris fəaliyyətinin qiymətləndirilməsinin vaxtaşırı monitorinqinin aparılması üçün meyarların olmaması.
Müasir anlamda ümumtəhsil məktəblərində monitorinq və qiymətləndirmənin başlıca məqsədi təhsil müəssisəsi rəhbərlərinə, müəllimlərə, həm də şagirdlərə məktəbdə təlim-tərbiyə prosesinin vəziyyəti haqqında obyektiv məlumat vermək və təhsilin keyfiyyətini daha da yüksəltmək imkanı yaratmaqdır.
Ümumtəhsil məktəblərində pedaqoji prosesin səmərəliliyini və inkişafını müəyyənləşdirmək, ilk növbədə, pedaqoji prosesin əsas iştirakçılarının fəaliyyətinin məqsədəmüvafiqliyi üçün məlumatların toplanması prosesidir. Bu zaman ekspertlərin qiymətləndirməni aşağıdakı prinsiplərə əsasən aparması məktəbin təlim-tərbiyə prosesinin keyfiyyəti haqqında tam, müfəssəl təsəvvür əldə etməyə şərait yaradar:
- monitorinq nəticəsində əldə olunmuş materiallar təhlil olunduqdan sonra təhsilin keyfiyyətini qiymətləndirərkən kəmiyyət ölçmələrindən istifadənin dəqiq aparılması;
- bunun üçün əvvəlcədən xüsusi normativ-hüquqi sənədlərin hazırlanması;
- monitorinq müşahidələri ilə qiymətləndirmə zamanı şəffaflığın təmin olunması məqsədilə nəticələr barədə, həm də qiymətləndirmənin yerinə yetirilməsi haqqında ictimaiyyətin və rəsmi orqanların mütəmadi məlumatlandırılması;
- təhsilin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsinin beynəlxalq standartlara uyğun aparılması.
Ümumtəhsil məktəblərində real vəziyyətin obyektiv və şəffaf təsvir olunması, müvafiq korreksiya işlərinin aparılması, idarəetmə qərarlarının verilməsi üçün sadalananların dəqiq müəyyənləşdirilməsivacib hesab edilir.
Ümumtəhsil məktəblərində təhsilin dinamik inkişafı üçün hər dərs ilinin sonunda onun müvafiq göstəricilər əsasında monitorinqinin və qiymətləndirilməsinin aparılması müəssisənin gələcək fəaliyyət istiqamətini düzgün müəyyənləşdirməyə imkan yaradır. Bu halda aşağıdakı bir sıra vacib məsələlərin həlli ön plana çəkilir:
- təhsilin keyfiyyətini müəyyən etmək üçün dövlət təhsil standartlarının (parametrlərin, meyarların) işlənib hazırlanması;
- ümumtəhsil məktəblərində şagirdlərin hazırlığının keyfiyyəti barədə mütəmadi obyektiv məlumatın toplanması;
- təhsilin keyfiyyətinin ictimai ekspertizası (monitorinqi) üçün şəraitin yaradılması;
- təhsilin keyfiyyətinin monitorinqi və qiymətləndirilməsi məsələləri üzrə idarəetmə qərarlarının qəbulu zamanı subyektivliyin minimuma endirilməsi;
- məlumatların toplanılmasında dəqiqliyin, etibarlılığın və nəticələrin şərh edilməsində şəffaflığın təmin edilməsi;
- təhsilin keyfiyyətinə dair monitorinq və qiymətləndirmənin nəticələrinin respublika səviyyəsində vaxtında işıqlandırılması.
Müasir dövrdə təhsilin keyfiyyətinin idarə olunması, inkişaf dinamikasının izlənilməsi və proqnozlaşdırılması üçün real vəziyyətin öyrənilməsi vacib hesab edilir. Bu işdə isə qiymətləndirmə mühümpedaqoji vasitə kimi qəbul edilir. Qiymətləndirmə təlim-tərbiyə prosesini təkmilləşdirməyə, təlim prosesinin səmərəliliyini yüksəltməyə, şagirdlərin nəyi mənimsədiklərini, nələri öyrəndiklərini, hansı bacarıqlara malik olduqlarını və onlarda hansı keyfiyyət dəyişikliklərinin formalaşdığını müəyyənləşdirməyə obyektiv şərait yaradır.
Məhz qiymətləndirmə vasitəsilə təhsil müəssisəsi rəhbərləri müəssisədə təlim-tərbiyə işinin səviyyəsi, müəllim və şagirdlərin fəaliyyəti haqqında lazımi informasiya toplayır və bunun əsasında işinyaxşılaşdırılması üçün müvafiq qabaqlayıcı tədbirlər həyata keçirirlər. Fikrimizcə, hazırda təhsilin keyfiyyətinin müəyyənləşdirilməsi üçün tətbiq olunan qiymətləndirmənin məqsədi aşağıdakı məsələlər haqqında tam aydın təsəvvür əldə etməyə geniş imkanlar yaradar:
- məktəb kurikulumu üzrə şagirdlərin müvəffəqiyyət göstəricilərinin güclü və zəif cəhətlərinin araşdırılması;
- fənn materiallarının çətinlik səviyyəsinin şagirdlərin fiziki və anlaq səviyyəsinə uyğunluğunun müəyyənləşdirilməsi;
- kurikulumun necə yerinə yetirilməsinə, əhalinin təhsilə olan tələbat səviyyəsinin öyrənilməsi;
- şagirdlərin təlim göstəricilərinin fənlər üzrə toplanmış nəticələr əsasında fənn kurikulumunun dəyişilməsinə ehtiyacın olub-olmamasının aydınlaşdırılması üçün müvafiq təkliflərin hazırlanması;
- müxtəlif şəhər, rayon və kənd məktəblərində fənlər üzrə şagirdlərin təlim nailiyyətlərinin müqayisəli təhlilinin aparılması və milli təhsil sistemindəki vəziyyəti əks etdirən rəsmi hesabatların hazırlanması;
- müəllimlər tərəfindən istifadə edilən didaktik vasitələrin, pedaqoji texnologiyaların, təlim strategiyalarının təkmilləşdirilməsi;
- müəllimlərin elmi-pedaqoji hazırlıq səviyyəsinin müəyyənləşdirilməsi və təkmilləşdirilməsi üçün müvafiq tədbirlərin görülməsi;
- təhsil xidmətlərinin keyfiyyət dinamikasının öyrənilməsi;
- təhsilin keyfiyyətli idarə olunmasının səmərəliliyinin müəyyənləşdirilməsi.
Göründüyü kimi, təhsildə qiymətləndirmə sistemi təhsil işçisinin səmərəli fəaliyyətinin üzə çıxarılması və pedaqoji prosesin təkmilləşdirilməsi üçün vaxtında tələb olunan tədbirlərin görülməsi məqsədini daşımalıdır. Çünki qiymətləndirmə pedaqoji prosesi tənzimləməyə, keyfiyyətini yüksəltməyə, həm də mövcud çatışmazlıqlar barədə təhsili idarə edənlərin və valideynlərin məlumatlandırılmasına xidmət edən yeganə pedaqoji vasitə olduğundan, qiymətləndirmənin düzgün təşkili və qiymətləndirmə aparılarkən məqsədin aydın olması təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsində mühüm rol oynayır. Onagörə də ümumtəhsil məktəblərində elmi, pedaqoji və psixoloji cəhətdən əsaslandırılmış monitorinq və qiymətləndirmənin aparılması təhsil prosesinin keyfiyyətinin yüksəldilməsinin ən mühüm şərtlərindən biridır.
Təlim-tərbiyə prosesinin keyfiyyətinin, şagirdlərin təlim nəticələrinin mütəmadi monitorinqi təhsilin məzmununun yeniləşməsi, təhsil standartlarının tətbiqi, dərs yükünün normallaşdırılması, təhsilalanların  sağlamlığının qorunması və möhkəmləndirilməsi  mənəvi tərbiyə problemlərinin kəskinləşdiyi şəraitdə də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. İndi məktəbin qarşısında duran əsas məsələlərdən biriümumtəhsil məktəbində monitorinq və qiymətləndirmə sisteminin yaradılmasıdır..
Yanacaqdan çəkmələrin yoxlanılması GPS monitorinq proqramında aparılır. Proqramda istənilən müddət üzrə yanacaq səviyyəsinin dəyişməsi tarixini nəzərdən keçirmək olur. Sistem məlumatı qrafiklər formatında təqdim edir. Qrafikdə istənilən nöqtəyə klik ilə nəqliyyat vasitəsinin olduğu ərazi və çəndə yanacağın həcmi müşahidə edilir.
Monitorinqin predmeti
·       monitorinq obyektlərinin sosial-mədəni, kadr, maliyyə və iqtisadi vəziyyəti;
·       monitorinq obyektləri fondlarının vəziyyəti; dövlət və təşkilatın həyat fəaliyyətinə qabaqcıl sosial-mədəni, istehsal və informasiya texnologiyalarının daxil edilməsi;
·       monitorinq obyektlərinin investisiya fəaliyyəti;
·       ətraf mühitin mühafizəsi və təbiət resurslarından səmərəli istifadə;
·       işçilərin sosial-mədəni və əmək hüquqlarının mühafizəsi;
·       hüquqi məsələlər;
Monitorinqin iştirakçıları aşağıdakılardır:
·       səlahiyyətli dövlət orqanı;
·       mərkəzi və yerli icra orqanları;
·       qeyri-hökumət orqanları;
·       müayinə edilən layihə, proqram təşkilat rəhbərləri;
Vətəndaş cəmiyyətində ictimai monitorinq –
hökumətin öz üzərinə götürdüyü kursun qanuniliyi və həyata keçirilməsinə nəzarət prosesi, eləcə də mərkəzi və yerli hökumət orqanlarının öz üzərinə götürdüyü sosial və siyasi öhdəliklərin adekvatlığı haqqında ictimaiyyətin məlumatlandırılmasıdır.
Pentacalia greenmaniana
Pentacalia greenmaniana Pentacalia greenmaniana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Danio
—  fəsiləsinə aid balıq cinsi.
Mədəni landşaft
Mədəni landşaft- insan fəaliyyəti sayəsində müəyyən bir ehtiyacı ödəmək üçün yaradılmış landşaft. thumb|right|mədəni landşaft
Mədəni landşaft
İnsanın təsərrüfat fəaliyyətinin təsirini görməmiş təbii landşaftdan fərqli olaraq Mədəni landşaft daima insanın təsiri və nəzarəti altında olur. Səhra içərisində vahə, çöl zonasında zəmi, bağ, üzümlük, tropik meşələr arasında çay kolu, banan plantasiyaları, qırılmış meşə yerində örüş və tarla, quraqlıq yerdə süni salınmış meşə və s. mədəni landşafta aiddir. thumb|right|Meşələr arasında çay kolları
Landşaft planlaşdırılması
Landşaft planlaşdırması  adətən  digər  planlaşdırma  vasitələrindən  əvvəl və  yaxud  onlarla  kompleks  istifadə  olunur  və  aşağıdakı  şəkildə  təbii  ehtiyatların  mühafizəsi  və  onlardan davamlı istifadəyə kömək edir:
Aleksandr Jidkov
Aleksandr Jidkov — Azərbaycan futbolçusu.
Futbolçu kimi Rusiyada Anji və Tom klublarında forma geyinmiş Jidkovun məşqçilik karyerası da Rusiya ilə bağlıdır. O, indiyədək Torpedo-Metallurq (2004-cü il), Oryol (2005-ci il), Tom (2006-cı il, 2008-ci il) və Volqada (Tver, 2009-cu il) qapıçılarla işləyən məşqçi olub. Azərbaycan milli futbol komandasında 21 oyun keçirmiş (1994-98-ci illərdə) Aleksandr 1987-ci ildə SSRİ idman ustası adını alıb.
M47 Patton
M47 Patton, Patton orta səviyyəli seriyasının ikinci və son orta tank növüdür. Bu tank 90 mm-lik bir tank silahı və yeni hazırlanmış bir qüllə ilə təchiz olunmuş M46 Patton tankının daha da inkişaf etdirilmiş versiyasıdır. 1950-1980-ci illər arasında Amerika Ordusunun standart orta tankı idi. Digər Patton seriyası tankları kimi, adını da Amerikan General Corc Pattondan almışdır. M46 Patton tankının baza modeli əsasında hazırlanmışdır. Hərəkət mənzili 130 km təşkil edir. Transmissiyası General Motors CD-850-4 modelidir. Asqı sistemi burulma çubuğudur.
thumbnail|M47 Patton II tanklarının, CD-850-4 modelli [[sürətlər qutusu]]
Tarixi
M47 tankı M48 Patton tankı istismara verildiyi müddətə qədər ABŞ ordusu və ABŞ dəniz piyadaları korpusu tərəfindən istifadə edilən əsas tank sinifi idi. M47 Patton əvvəllər Amerika ordusunda xidmət edən M4 Sherman və M46 Patton tanklarını əvəz etmişdir. M47 tankı, o dövrdə tank gücünü yenidən quran Avropadakı NATO və Asiyadakı SEATO ölkələri tərəfindən çox sayda istifadə edilmişdir.
Dizaynı
Koreya müharibəsindən sonra mövcud tank əleyhinə silahların Sovet tanklarına qarşı çox şansının olmadığı müşahidə edildi. Bundan sonra Amerika Müdafiə Nazirliyi əvvəllər hazırlanmış M46 Patton tankını hazırlamağa başladı.
Versiyaları
M46E1, M47 tankının dizayn edildiyi prototip modelidir. T42 prototip tankından alınan bir qüllə və 90 mm-lik bir tank əleyhinə topla təchiz olunmuşdur.
M47 orijinal istehsal modelidir.
M47M Bu inkişaf proqramı 1960-cı illərin sonlarında başlamışdır. M47M versiyalarına M60A1 tanklarından mühərrik və yanğına nəzarət hissələri əlavə edilmişdir. ABŞ istifadə etmədiyi halda, İran və Pakistan üçün 800 ədəd istehsal edilmişdir. 90 mm tank topunun döyüş sursatı üçün əlavə yer təmin etmək üçün köməkçi sürücü yeri aradan qaldırılmışdır.
M47E
Türkiyə ordusu və M47 Patton tankları
M47 tankları uzun illərdir ki, Türkiyə Ordusu tərəfindən istifadə olunur və Kiprdəki Kipr əməliyyatında uğurla istifadə edilmişdir. 1980-ci illərin əvvəllərindən bu tanklar xidmətdən çıxardılmağa başlanmışdır.
İstifadəçilər
thumb|300px|Aktiv istifadəçilər mavi, keçmiş istifadəçilər isə qırmızı rəngdə göstərilib.
Keçmiş istifadəçilər
240px|sağ|thumb|Müzeydə nümayiş etdirilən M47 Patton tankı. [[Drezden, Almanya]]
Mikroelektronika
Mikroelektronikanın meydana gəlməsi — Yeni tipli tranzistorların yaranması və onların impuls və rəqəm texnikasında tətbiqi, eləcə də kiçik ölçülü hesablama maşınlarının yaradılması, yeni‐yeni kiçik həcmli yarımkeçirici cihazlarının birləşdirilərək elektron qurğularının yaradılmasında istifadə edilməsi elektronikanın yeni sahəsinin – mikroelektronikanın meydana gəlməsinə zəmin yaratdı. Sahə tranzistorlarının ixtira edilməsi kiçik həcmli elektron hesablama maşınlarının (EHM) yaranmasına imkan yaratdı. Onların əsasında aviasiya və kosmos texnikasında idarəetmə kabinəsində elektron qurğuları tətbiq edildi. Həmin qurğularda minlərlə müxtəlif növ radio elementləri istifadə olunurdu və onların sayı günbəgün artırdı. Radio elementlərinin sayının artması praktiki çətinliklər törədirdi. Hətta çoxlu sayda olan elementlərin normal işləməsi sual altında idi. Çünki ən təcrübəli ustalar belə, hər 1000 lehimdə bir‐neçə səhv buraxırdılar və buraxılan səhvlər hesabına sxemlərdə elektrik boşalmaları baş verir, sxemlər sıradan çıxırdı. Qüsurların aradan qaldırılması böyük vaxt və zəhmət tələb edirdi. Radioqurğuların etibarlılığı və işə dözümlülüyü problem olaraq qalırdı. Uzun müddətli araşdırmalardan sonra bu problemlərin həlli üçün sxemlərin hissə-hissə hazırlanaraq birləşdirilməsi təklifi meydana çıxdı. Bununla da mikroelektronikanın təməli qoyuldu.
İnkişaf texnologiyası
Mikroelektronikanın inkişafı mikrotexnologiyanın səviyyəsi ilə müəyyən edilir. Mikrotexnologiyanın əsas sahələrindən biri planar texnologiyadır. Planar texnologiyanın vəzifəsi – müxtəlif elektrik xarakteristikalı materiallardan hazırlanacaq elektron sxemləri üçün nazik təbəqələrin şəklini yaratmaqdır. Planar texnologiya qrup şəkilli xarakterə malikdir. Yəni bir texnoloji prosesdə müstəvi səthdə bir‐neçə yarımkeçirici sxem almaq mümkündür. Nazik təbəqələrin alınmasının texnoloji prosesləri Epitaksiya baş verir. Mikrosxemlərin formalaşması müxtəlif proseslərin həyata keçirilməsi nəticəsində baş verir. Belə proseslərdən biri də mikrosxemlərin topologiyasının alınması üçün litoqrafiya proseslərinin tətbiqidir. Litoqrafiya prosesinin tətbiq tapmış dörd növü mövcuddur: foto, elektron‐şüa, rentgen və ion‐şüa litoqrafiya.
İnkişaf mərhələləri
İnteqral sxemlərdə elementlərin sıxlığı o dərəcədə artdı ki, artıq onlara bütöv bir sistem, yəni mikroelektron qurğu kimi baxmağa başladılar. Funksiyalar artdıqca, inteqral mikrosxemlər daha da mürəkkəb quruluşa malik olur. Çünki onlarda inteqrasiya dərəcəsi yüksəlir. İnteqral mikrosxemlərin inkişafını inteqrasiya dərəcəsinə görə aşağıdakı mərhələlərə bölmək olar:
2) 1969‐1975‐ci illər. Bu mərhələdə üzərində 103 tranzistor yerləşən orta inteqrasiya dərəcəli inteqral sxemlər (OİS) istehsal olunurdu;
3) 1975‐1980‐cı illər. Bu mərhələdə üzərində 104 tranzistor yerləşən böyük inteqrasiya dərəcəli inteqral sxemlər (BİS) istehsal olunurdu;
4) 1980‐1985‐ci illər. Bu mərhələdə üzərində 105 tranzistor yerləşən ifrat böyük inteqrasiya dərəcəli inteqral sxemlər (İBS) istehsal olunurdu;
5) 1985‐ci ildən sonra. Bu mərhələdə üzərində 107 tranzistor yerləşən ultra böyük inteqrasiya dərəcəli sxemlər (UBİS) istehsal olunur.
Göründüyü kimi, KİS‐dən UBİS‐ə qədər keçid üçün dörddə bir əsr vaxt keçmişdir. İnteqral mikrosxemlərin inkişaf prosesini təsvir edən əsas parametrlərdən biri, sxemin üzərində n sayda elementlərin ildən‐ilə dəyişməsidir. Bu say inteqrasiya dərəcəsini xarakterizə edir. Mur qanununa görə hər üç ildən bir inteqral sxemdə olan elementlərin sayı 4 dəfə artır. İntel və Motorolla firmasının yüksək sıxlıqlı loqik kristalları – mikroprosessorları bu baxımdan geniş yayılmışdır.
1981‐1982‐ci illərdə UBİS inteqral mikrosxemlərin inkişafı və istehsalı litoqrafiya texnologiyası (elektron‐şüa, rentgen və eksimer lazer əsasında uzaq ultrabənövşəyi şüalarla litoqrafiya) hesabına stimullaşdırıldı. 1983‐cü ildə Mur Beynəlxalq konfransda qeyd etmişdir ki, mikroelektronikanın inkişaf və istehsal sürətini ABŞ‐da olduğu kimi Asiya ölkələrində də bazar münasibətləri müəyyən edir. Murun bu fikri özünü həyatda doğrultdu. 1985‐1987‐ci illərdə ABŞ sənayesinin 80%‐ni Yaponiya mikrosxemləri təmin edirdi. Çünki Yaponiya bu uğuru mikrosxemlərin texnologiyasında qazandığı yeniliklər hesabına əldə edərək, mikrosxemləri aşağı qiymətlərlə satırdı.
Tripitaka
Tripitaka - Buddizmin müqəddəs kitabıdır. Qədim buddist mətnlərinin külliyatı olan bu əsərin iki variantı mövcuddur. Hər iki nümunənin yığılma tarixi və yeri tədqiqatçılar arasında mübahisə doğurur.
Tarixi
Buddistlər arasında anlaşılmazlığı qaldırmaq, onlar üçün vahid dini kitab hazırlamaq məqsədilə 1871-ci ildə Myanmanın Mandalay şəhərində buddist məclisi çağırılmışdır. İki min dörd yüz rahibdən ibarət həmin dini yığıncaqda bu kitabın bütün nüsxələri nəzərdən keçirilmiş, onun fərqli variant və tərcümələri müqayisə edilmiş, nəticədə vahid Tripitaka mətni yaradılmışdır. Əksər buddistlər tərəfindən qəbul edilmiş Tripitakanın bu mətni 729 mərmər plitədə həkk olunmuş və hər plitə üçün ayrı kiçik məbəd tikilmişdir. Beləliklə, məşhur Kuto-do Paya məbəd kompleksi yaranmışdır.
Mövzusu
Tripitaka sanskrit dilində "üç səbət" mənasına gəlir, bu, kitabın üç bölmədən (Vinaya-pitaka, Sutta-pitaka və Abxidxarma-pitaka) ibarət olmasına işarədir. Rəvayətə görə, palma yarpaqaları üzərindəki Tripitaka mətnləri üç səbətdə mühafizə olunduqlarından kitab belə adlandırılmışdır. Kitabın birinci bölümü olan Vinaya-pitaka (İntizam səbəti) Buddist rahib icmasının həyat tərzini tənzimləyən mətnləri ehtiva edir. Buraya kişi və qadın rahiblərin gündəlik həyatlarına yol göstərən beş yüz qayda, həmçinin monastırda nizam-intizamın saxlanılmasına yönəldilmiş qanunlar daxildir. Tripitakanın ilk bölümü sadə qanun məcəlləsi deyil. Burada hər qaydanın tarixindən bəhs edilir, ona uyğun rəvayətlər nümunə gətirilir, Budda Qautamanın icmada yaranmış problemlərin necə həll etdiyi göstərilir. Tripitakanın ikinci bölümü sayılan Sutta-pitakada (Moizə səbəti) on mindən artıq sutradan (qədim hind ədəbiyyatında ifadə və kəlamlar toplusu) ibarətdir. Buddistlərə görə, həmin ibrətamiz sözlərin müəllifi bilavasitə Budda və onun yaxın tələbələridir. Lakin din tarixçiləri hesab edirlər ki, Tripitakanın bu bölümündə Buddadan daha qədim zamanlara aid mətnlər də yer almışdır. Tripitakanın üçüncü bölümü sayılan Abxidxarma-pitaka (Fəlsəfi və ruhani şərhlər səbəti) Dxarma təliminin (hind dini ənənəsində insanın mənəvi vəzifələri haqqında təlim) elmi-nəzəri şərhini ehtiva edir və fəlsəfi traktatlar toplusu səciyyəsi daşıyır. Digər bölümlərdən fərqli olaraq Abxidxarma-pitakada Buddizmin təlimi praktiki cəhətdən deyil, nəzəri baxımdan sadə dindarlara açıqlanır, onun əsaslılığına şübhə edənlərə sübut edilir. Tarixçilərin fikrincə, Tripitakanın bu bölümü Buddadan sonra çar Aşoka dövründə meydana gəlmişdir.
Əhəmiyyəti
Tripitakanın mətnlərində qədim Hindistanın mədəni, iqtisadi və sosial həyatına dair xeyli məlumat var. Məhz bu amil Qərb şərşünaslarının diqqətini bu kitaba cəlb etmiş və dini əsər müxtəlif Avropa dillərinə tərcümə edilmişdir. Tripitaka mətnlərinin əsrlər boyu dəyişməyə və deformasiyaya məruz qalmasına baxmayaraq, erkən Buddizmin öyrənilməsində də onun böyük əhəmiyyəti var.
Carex azuayae
(Carex azuayae) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qastroenterologiya
Qastroenterologiya – tibbin həzm sisteminin quruluşunu və funksiyalarını, həmçinin xəstəliklərini və onların müalicə və profilaktikasını öyrənən bölməsidir.
Kliniki qastroenterologiya
Həzm sisteminin müxtəlif şöbələrinin xəstəliklərini, müalicə və profilaktikasını əhatə edir. Bu sistemə qida borusu, mədə, onikibarmaq bağırsaq və nazik bağırsağın digər şöbələri, yoğun bağırsaqlar, həmçinin hepatologiya bölməsində birləşdirilən – qaraciyər, öd kisə və ödçıxarıcı yollar, mədəaltı vəzi daxildir.
Qastrohepatologiya
Həzm sisteminin müxtəlif orqanlarının xərçənginin, öd kisə və ödçıxarıcı yollarda daş və şişlərin, bağırsağın qurd xəstəliklərinin, qaraciyərin infeksion xəstəliklərinin aşkarlanması və pasiyentin lazımi mütəxəssisə yönləndirilməsi istiqamətində də diaqnostik əhəmiyyət daşıyır.
Qida borusu xəstəlikləri
axalaziya, reflüks və ya başqa səbəbdən yaranan ezofagit, Barret qida borusu, diaqfraqmanın qida borusu dəliyinin yırtığı.
Mədə xəstəlikləri
qastrit, xora xəstəliyi, müxtəlif dispepsiya halları (ürəkbulanma, qıcqırma və gəyirmə kimi əlamətlərlə gediş alan xəstəliklər), mədə sallanması, motorika pozuntuları. Mədənin isti xəstələlikləri susuzluq və soyuq içkilər içdikdə yüngüllük yaranması ilə xarakterizə olunur. Mədədə ağırlıq hissi yarandıqda əvvəlcə iskəncəbi ilə isti su içib qusmaq lazımdır. Sonra heyva iskəncəbini vermək. Belə xəstəyə nar və limon şirəsi, ravənd kökünün şirəsi, turş sitron şirəsi və səndəl ağacı meyvələrinin şirəsi faydalıdır. Əgər zərərli maddələr mədənin dərinliyinə nüfuz etsə və qusmaq çətin olsa, onu mirobalan, əzvay və acı iyarac həlimindən ibarət tərkib ilə təmizləmək lazımdır. Həmçinin nar şirəsi ilə soyumuş söyüd şirəsi faydalıdır. Mədənin soyuq xəstəliklərinin əlamətləri daimi aclıq hissi, turş gəyirmə, köpmə, çox qaz əmələgəlmə və güclü susuzluqdur. Əgər mədədə ağırlıq yaranarsa, hər şəydən əvvəl şüyüd həlimi və ya digər oxşar vasitələrlə qusdurmaq sonra acı iyarac  içirtmək lazımdır. Əgər daha dərin təmizləməyə ehtiyac yaranarsa, xəstəyə istamqixun vermək lazımdır. Təmizklədikdən sonra şəkərlənmiş zirə və zəncəfil, muskus, Mitridad balzamı və böyük teryaq verilir. Belə xəstələrə 9,36 qram qızılgül ləçəkləri, 3,12 qram əzvay 3,12 qram saqqız ağacı gitrəsi 3,12 qram nar çiçəyi, 3,12 qram ətirli cığ, 3,12 qram acı yovşan, 3,12 qram seylon darçınından cuvarış və zirə həlimi faydalıdır. Bundan sonra razyana toxumu həlimi içilir. İştahasını itirmiş və zəiflik hiss edən adam sakit həyat tərzi keçirməlidir, özünü izafi yükləməməlidir, müntəzəm olaraq hamamda yuyunmalı və bədəninə yağ sürtməlidir. Düyü, zəncəfil və bal qarışığı, sirkədə arpa iştahanı bərpa edə bilər. Qızardılmış ətin iyi və təzə bişirilmiş çörəyin iyi iştahanı yaxşılaşdıra bilər.
İstinadlar
1. Зейнаддин ибн Абу Ибрагим Исмаил ал – Джурджани. КРАТКИЙ МЕДИЦИНСКИЙ СПРАВОЧНИК ДРЕВНОСТИ, Баку. 2019. C.174. 2. NKPİ.az saytı 2020-11-01
Onikibarmaq bağırsaq xəstəlikləri
duodenit, xora xəstəliyi, spazmlar.
Nazik bağırsaq xəstəlikləri
müxtəlif fermentativ çatışmazlıqlar zamanı rast gəlinən xəstəlikləri (məs., seliakiya), sorulma pozuntuları, divertikulları,
Ağkənd (Zəngilan)
Ağkənd — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Canbar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Qastroenterologiya
Yoğun bağırsaq xəstəlikləri
kolit, qıcıqlanmış bağırsaq sindromu, qeyri-spesifik xoralı kolit, Kron xəstəliyi, bağırsaq disbakteriozu, ishal və qəbizliklə gediş alan xəstəliklər,
Ağkənd (Zəngilan)
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir.
22 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Qastroenterologiya
Öd kisə və ödçıxarıcı yolların xəstəlikləri
xolesistit, xolangit, “öd durğunluğu” ilə müşayiət olunan irsi və qazanılmış xəstəliklər,
Ağkənd (Zəngilan)
Tarixi
Ağkənd kəndi dağətəyi ərazidədir. Kənd XIX əsrdə sarallı tayfasının aldavudlu, qəzənfərli, ismayıllı, hacıaxundlu nəsillərinə məxsus binə yerində salınmışdır. Oykonim ağ (burada varlı, dövlətli, yaşayış səviyyəsi yüksək olan) və kənd (əhalisi əksəriyyətlə kənd təsərrüfatında çalışan yaşayış məntəqəsi) sözlərindən düzəlib, "varlı kənd" deməkdir.
Viktor Rozov
Viktor Sergeyeviç Rozov (3 sentyabr 1913-28 sentyabr 2004). rus sovet dramaturqu. SSRİ dövlət mükafatı laureatı (1967).
Həyatı
Viktor Rozov 1913-cü ildə Yaroslavlda anadan olub. 1923-cü ildən ailəsi ilə Kostroma köçmüş və burada təhsil almışdır. 1929-cu ildə Timirzayev kənd təsərrüfatı akademiyasına qəbul olmuş və sonra Kostrom tekstil fabrikində işləməyə başlamışdır. 1932-ci ildə Kostrom Sənaye Texnikomunu bitirir. Müharibə başladıqda Rozov 1941-ci ildə cəbhəyə yollanır və 8-ci diviziyada vuruşur. 1957-ci ildə Viktor Rozovun əsərinə Mixail Kalatozov Durnalar uçur filmini çəkir. Viktor Rozov 2004-cü ildə 91 yaşında Moskvada vəfat etmişdir.
Ruhun fenomenologiyası
thumb|Ruhun fenomenologiyası, 1807 "Ruhun feonomenologiyası"  — Alman filosofu Hegelin ən böyük əsərlərindən birincisi.
Ruh sözün geniş mənasında ideal olanla, şüurla maddi başlanğıcdan fərqli olaraq qeyri-cismani başlanğıcla eyniyyət təşkil edən anlayış; sözün dar mənasında təfəkkür anlayışı ilə eyni mənalıdır. Fəlsəfənin müxtəlif cərəyanlarının nümayəndələri mütləqləşdirilməsi subyektiv-idealizmə gətirib çıxarır, obyektiv ruhun (subyekt, şəxsiyyət,fərd) və birinciliyinin qəbul edilməsi obyektiv idealizmə gətirib çıxaran obyektiv Ruhun (insandan ayrılmış və müstəqil qüvvə kimi mistikləşdirilmiş şüur) olduğunu göstərirlər.
Antik fəlsəfə ruhu nəzəri fəaliyyət hesab etmişdir (Məs; Aristotel üçün ruhun fəaliyyətinin ən yüksək forması təfəkkür haqqında təfəkkürdür, nəzəriyyədən həzz almaqdır). Lakin ruh bilavasitə, intuitiv (Platon) dərk olunan fövqəlağıllı başlanğıc kimi də başa düşülmüşdür.Belə nöqteyi-nəzər zahirən dini idealogiyaya bənzəyir. Həmin idealogiyaya görə ruh allahdır, yalnız dini etiqadın bir hissəsi kimi olacaq fövqəltəbii mahiyyətdir. Alman klassik fəlsəfi idealizmin nümayəndələri ruhun fəallığını xüsusilə qeyd etmiş, onu hər şeydən əvvəl mənlik şüurunun fəaliyyəti baxımından nəzərdən keçirmişlər.Məs; Hegel ruhu mənlik şüurunun və şüurun zəkada həyata keçirilən vəhdəti. əməli və nəzəri fəaliyyətin vəhdəti kimi başa düşmüşdür. Ruhun varlığı onun əməlidir, lakin bu əməl idrak kimi başa düşülür. Hegelə ruh təbii, hissi olanı aradan qaldırır, öz-özünü dərketmə prosesində öz-özünə qədər yüksəlir. Materialist fəlsəfə ruhu təbiətə münasibətdə ikinci hesab edir. Antik materialistlər üçün ruh canın bütün bədənə yayılıb səpələnmiş daha düşüncəli hissəsidir. 17–18 ci əsrlərin materialistləri (Hobbs, Lokk, Lametri)ruhu duyğuların yalnız kombinasiyası və ya ümumi hiss bütövlükdə hissi idrakın çalarlarından biri kimi başa düşmüşlər. Dialektik materializm ruhu mənəvi olanı duyğuların adi məcmusuna müncər etmir, onun materiyadan asılı olmadan mövcud olması haqqında təsəvvür etmək qanunu rədd edir. Ruh mənəvi olan yüksək dərəcədə təşəkkül tapmış materiyanın funksiyasıdır.
Yeni Taular (Şaran)
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (61%), tatarlar (38%) üstünlük təşkil edir.
Motsarteum
Əvvəlcə 1841-ci ildə Konstansiyanın iştirakı ilə "Kafedral Musiqi Cəmiyyəti və Mozarteum" adı ilə quruldu ; yeni qurumun vəzifələrinə həm musiqiçilərin təhsili (həm də kilsə musiqisinə xüsusi diqqət) və Motsartın yaradıcı irsinin toplanması və öyrənilməsi daxildir. 1881-ci ildə Motsarteum Beynəlxalq Motsarteum Fondu ilə birləşdi. 1914-cü ildə konservatoriya statusu aldı. Sonradan Motsarteumun rəsmi adı bir neçə dəfə dəyişdirildi; 1998-ci ildən bu yana Zalsburq Motsarteum Universiteti (Universität Mozarteum Salzburg) adlandırılmışdır.
Dalmatəpə yaşayış yeri
Ümumi məlumat
Həsənlidən 5 km cənubda yerləşən Dalmatəpənin IV-V tikinti təbəqələrində yaşayış binalarının qalıqlarına rastlanmışdır. Dalmatəpənin yaşayış evləri həyətlərin ətrafında yerləşdirilən düzbucaqlı otaqlardan ibarət olmuşdur. Həyətlərdə ocaq, anbar və qab-qacaq olurdu. Binaların divarları gips, yaxud gillə suvanırdı. Tədqiqat zamanı çaxmaqdaşı və obsidiandan hazırlanmış əmək alətləri, iy başlıqları və keramika məmulatı aşkar edilmişdir. Evlərin döşəməsinin altında 14 qəbir aşkar olunmuşdur.
Keramika
Dalmatəpə yaşayış yerində özünəməxsus boyalı keramika ilə fərqlənən yeni mədəniyyət aşkar olunmuşdur. Bu mədəniyyətin meydana çıxması indiydək aydınlaşdırılmamışdır. Dalmatəpənin keramikası iki qrupa bölünür. Birinci qrupa arxitektura qalıqları ilə birlikdə aşkar olunan boyalı keramika aiddir. Qabların bütün səthini örtən naxışlar sınıq xətlərdən, bir-biri içərisinə çəkilmiş kvadratlardan, üçbucaq və torlu naxışlardan ibarətdir. Naxışların üzəri qara-bənövşəyi rənglə örtülmüşdür. Dalmatəpənin qonşuluğunda, Мərkəzi Zaqrosun cənubunda və Мərkəzi İranda da bənzər boyalı keramikaya rastlanmışdır. Bəzi bənzər nümunələrə Yarımtəpə (II-VII təbəqələr) və Yanıqtəpədə rast gəlinmişdir.
Dalmatəpənin ikinci qrup keramikası basma və kəsmə naxışlı qablardan ibarətdir. Bu tip keramikaya Cənubi Azərbaycan, İran və Ön Asiyada aşkar olunmuşdur. C.Мellart bu keramikanı Xassuna və Balkan yarımadasının, R.Dayson isə Yunanıstan və Qara dənizin cənub rayonlarının keramikası ilə müqayisə etmişdir. R.М.Мunçayev Dalmatəpə keramikasının Azərbaycanın eneolit keramikası ilə bənzər olduğunu qeyd etmişdir. Lakin Dalmatəpənin ən yaxın bənzərləri İlanlıtəpədən məlumdur. Bu, Dalmatəpə keramikasının yerli inkişafın məhsulu olduğunu göstərir. Azərbaycanın eneolit abidələrinin bir qrupunda yayılan bu mədəniyyət Dalmatəpə mədəniyyəti də adlandırılır.
Erix Fromm
Erix Zeliqmann Fromm  — alman sosioloq, filosof, sosial psixoloq, psixoanalitik, Frankfurt məktəbinin nümayəndəsi, neofreydizmin və freydomarksizmin yaradıcılarından biri.
Həyatı
Erix Fromm Heydelberq və Münhen universitetlərində təhsil almışdır. 1922-ci ildə Heydelberq Universitetində doktoranturanı bitirmişdir. Münhendə psixoloq kimi tədqiqatlar apardıqdan sonra Berlin Psixoanaliz İnstitutunda təhsilini davam etdirmiş və 1931-ci ildə buradan məzun olmuşdur. XX əsrin 30-cu illərinin əvvəllərində Almaniyada nasist hərəkatı gücləndiyinə görə İsveçrənin Cenevrə şəhərinə köçmüşdür. 1933-cü ildə Çikaqo İnstitutunun dəvəti ilə ABŞ-yə getmişdir. 1934-ci ildə, 1938-ci ilə qədər heyətində bir mütəxəssis olaraq vəzifə aldığı Frankfurt İctimai Araşdırma İnstitutu ilə birlikdə Nyu-Yorka köçür. Şəxsi çalışmalarını davam etdirərək, Columbia Universitetində təhsil işçisi olaraq çalışıb.
1946-cı ildə Vilyam Alonso White Ruh Həkimliyi, Ruh Təhlil və Ruh Elm İnstitutunun qurucuları arasında iştirak edir. Yel Universiteti, Nyu York Universiteti Bennington Kolleci, Miçiqan Əyalət Universitetində təhsil işçisi olaraq çalışır.
1949-cu ildə Meksika Milli Muxtar Universitetindən gələn bir professorluq təklifini qəbul edir və tibb fakültəsi magistr bölümündə ruh təhlil etmə şöbəsini qurur, 1965-ci ildə təqaüdçü olana qədər orada çalışır.
Təqaüdçülük illərini keçirdiyi 1980ci ildə İsveçrədə vəfat edib.
Marksist və sosialist, humanist dünya görüşünü mənimsəyən Fromm, qərb kapitalizmi və SSRİ kommunizmini rədd edirdi.
Erix Frommun çalışmaları bir çox dilə tərcümə edilib.
Pentacalia guadalupe
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Cəlilkənd
Cəlilkənd — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikası nın Şərur rayonu nda kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 mart 2003-cü il tarixli, 423-IIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Cəlilkənd kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Cəlilkənd kəndi Cəlilkənd, Cəlilkənd kənd inzibati ərazi dairəsi Cəlilkənd inzibati ərazi dairəsi adlandırılmışdır.
Tarixi
Kəndin adı memorial toponimdir. Cəlilkəndə 1961-ci ildə görkəmli mütəfəkkir Cəlil Məmmədquluzadənin şərəfinə Cəlilkənd adı verilmişdir.
“Noraşen” sözü haqqında
Şərur ərazisindəki Noraşen adlı kəndin adı müxtəlif variantlarda izah edilmişdir. Noraşen sözü haqqında qiymətli və dəqiq təhlil f.e.namizədi (1990), BDU-nun müəllimi C.Cəfərova məxsusdur. O, “Noraşen sözünün etimologiyası” məqaləsində yazır ki, “aydın olur ki, Noras/i/on, Norasun, Noraşin, nəhayət Noraşen e.ə. II minilliklərdə bütün dünyada məşhur olan “ərason” (onuncu as ərlər) türk tayfa adının müxtəlif variantlarının (oroson, oroçon, arasun, araşen, orşen) önünə n samitinin artırılması ilə yaranmış sırf türk mənşəli sözdür və erməni dili ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Deməli, qəti söyləmək olar ki, Noraşen etnotoponimi sakların yaşadığı ən qədim yaşayış məskənidir” Qədim türk yurdu olan Noraşen yaşayış məntəqəsinin qədim sakinləri olan türklər tərəfindən türk dilində adlandırılması ağlabatan və inandırıcıdır. XVII əsr fransız səyyahı Şarden “Parisdən İsfahana səyahət” əsərinin 303-cü səhifəsində Noraşeni şəhər adlandırır və 10 aprel 1673-cü ildə bu şəhərin yaxınlığındakı karvansarada gecələdiklərini yazır. Digər bir əcnəbi müəllif-milliyətcə rus olan Sokolovun 1816-1817-ci illərə aid yazdığı gündəliyində bir neçə dəfə Noraşen sözünə rast gəlirik.
Cəlilkənd inzibati mərkəz kimi
Yaşlı kənd sakinlərinin söylədikləri məlumatlar belə deməyə əsas verir ki, əvvəllər kəndin ərazisində poçt (indiki rabitə), bank, klub, xəstəxana, yol istismar idarəsi (idarənin rəisinin Osipov soyadlı eynəkli şəxs olduğu söylənilir), hətta həbsxana da var idi. Yəni Cəlilkənd bir növ Şərur-Dərələyəz qəzasının inzibati mərkəzi hesab edilirdi. Tarixən alverçilərin və əkinçilərin yaşadığı Baş-Noraşendə xeyli məmur var idi. XX əsrin əvvəllərində dəmiryolunun çəkilişi, müəyyən xidmət və iaşə müəssisələrinin köçürülməsi və yenilərinin tikilməsindən sonra Şərur artıq rayon mərkəzinə çevrilmişdi. I Dünya müharibəsi illərində Noraşen kəndinin sakinləri pambıqçılıqla məşğul olurdular. Bu illərdə, xüsusilə 1915-1917-ci illərdə Şərurun bütün düzənlik kəndlərinin, o cümlədən Başnoraşen kəndinin iqtisadiyyatı da pambıq maraqları ətrafında fırlanırdı. Ulya Noraşen (indiki Oğlanqala), Yengicə və Xanlıqlar kənd cəmiyyətləri ilə yanaşı, Başnoraşen kənd cəmiyyəti də xüsusilə fərqlənirdi.
Coğrafiyası və iqlimi
Cəlilkənd Şərur düzündə yerləşir.
Əhalisi
Əhalisi 1927 nəfərdir Tarixə ekskurs etdikdə aydın olur ki, Şərur bölgəsinin müxtəlif ərazilərində, o cümlədən Cəlilkənddə yaşayan əhali içərisində müxtəlif sosial təbəqələrin və zümrələrin nümayəndələri  olmuşdur. Bunların içərisisndə bəy, hacı, məşədi və digər sosial qrupları təmsil edən insanlar var idi. Kəndin bəylərindən Samoş bəyin, Teymur bəyin, Fərzah bəyin, Əkbər bəy Səfiyevin və b. adlarını çəkmək olar. Məşədi İbrahim, Məşədi Həsən, Məşədi Ruqiyyə və digərləri də müxtəlif illərdə kənddə yaşayan sakinlər olmuşlar. Kənddə məskunlaşaraq yaşayan tayfalar-Musayevlər, Nadirovlar, Əsgərovlar, Rəhimovlar, Həsənovlar, Məmmədovlar və b. xüsusi çəkiyə və hörmətə malik olmuş, onların içərisində tanınmış (təkcə Şəruruda deyil, bütün respublikada) yüksək vəzifəli şəxslər, elm və sənət adamları, hərbçilər, hüquq-mühafizə orqanlarının məsul işçiləri və b. sahələrdə çalışan dövlət qulluqçuları olmuşdur və hazırda da vardır. Mənbə və sənədlərdə Sovet hakimiyyətinin qələbəsinə qədər ümumi torpaq sahəsi 508.208 desyatinə (desyatin=1,0925 ha) bərabər olan Naxçıvanda torpaqların milliləşdirilməsi barədə məlumatlar verilir. Belə ki, Naxçıvan İnqilab Komitəsi 1921-ci ilin noyabrından Naxçıvanda mülkədar, xan, bəy və xəzinə torpaqlarının müsadirə edilib zəhmətkeş kəndlilərə paylanması haqqında dekret vermişdi. Sənədin müddəaları Cəlilkənd bəylərinin də bir neçəsinin torpaq sahələrinə şamil edilmiş və bu torpaqlar müsadirə edilmişdir. Həmin dekretə əsasən kəndin iri torpaq sahiblərindən Səfiyevlərin 5.543 desyatin torpaq sahələri müsadirə edilib milliləşdirilmişdi.
Təhsil
Kənddə orta məktəb fəaliyyət göstərir. Məktəbin əsası 20 sentyabr 1885-ci ildə qoyulmuşdur. XX əsrin əvvəllərində Cəlilkənd məktəbi beşsinifli rus-tatar məktəbinə, 1920-ci ildə yeddisinifli natamam orta tədris ocağına çevrilmişdir. Orta məktəb kimi fəaliyyətə isə 1944-cü ildə başlamışdır. 4 mart 1957-ci ildə Naxçıvan MSSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə məktəbə Cəlil Məmmədquluzadənin adı verilmişdir. 2006-ci ilin sentyabr ayında bu məktəbinin 120 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisi Sədrinin Sərəncam vermişdir.
Cəlilkənd buzxanası
Tarixdən məlum olduğu kimi, orta əsrlərdə soyuducular olmadığı üçün Azərbaycanın müxtəlif ərazilərində buzxanalar tikilirdi. Xüsusilə yay aylarında yeyinti məhsullarının qorunub saxlanılmasında buzxanalar mühüm rol oynayırdı. Həmin dövrdə Naxçıvan şəhərində, Ordubadda və Cəlilkənd kəndində də buzxanalar tikilmişdi. Cəlilkənd buzxanası XIX əsrə aid tikilidir. Bu buzxanadan uzun zaman istifadə olunub. Kəndin girəcəyindədir, onun girişi cənubdandır. Dördkünc şəkildə inşa olunan tikili tağabənzər formada tamamlanıb. Ölkə əhəmiyyətli memarlıq abidələri sırasındadır. Əhali uzun zaman Cəlilkənd buzxanasından istifadə edib. Buzxana sonralar sıradan çıxsa da, kənddə aparılan kompleks quruculuq tədbirləri nəticəsində yenidən qurulub. Yenidənqurmadan sonra Cəlilkənd buzxanasında milli yeməklər hazırlanaraq təqdim olunmuş, qısa bir müddət sonra isə Naxçıvandakı qədim sənətlərdən olan xalçaçılıq sənətinin davam etdirilməsinə həvəsləndirmək və qədim xalça növlərinin nümayiş olunması üçün "Xalq yaradıcılıq emalatxanası" adı altında öz fəaliyyətini davam etdirmişdir.
Kənd qəbiristanlığı
Cəlilkənddə el arasında “qalaça” deyilən xeyli siklop tikililəri var. İnşa üsulu və texnikasına görə bu “qalaçalar” e.ə. II minilliyin əvvəllərinə aid edilir. Şərurun arxeoloji abidələrindən danışarkən AMEA-nın müxbir üzvü V.Baxşəliyev Cəlilkənd qəbiristanlığının da adını çəkir və onun eyniadlı kəndin yaxınlığında Naxçıvan-Sədərək asfalt yolunun sağ tərəfində yerləşdiyini vurğulayır. O yazır: “qəbiristanlıq ətraf yerlərə nisbətən hündür təpənin üzərində yerləşir. Orta əsrlərə aid olan qəbirlər başlıca olaraq qəbiristanlığın cənub və qərb tərəflərindədir. Başdaşılarının bir qismi torpağın aşınması nəticəsində yerə düşmüşdür. Başdaşıları çəhrayı və boz rəngli daşlardan dördkünc formada hazırlanmışdır. Onların mərkəzi hissəsi taxça şəklində oyulmuş və ərəb əlifbası ilə kitabələr yazılmışdır. Tarixlər hicri təqvimi ilə verilmişdir. Başdaşılarında hicri 1210, 1310, 1334 və s. tarixlərə rastlanır. Araşdırmalar göstərir ki, qəbiristanlığın ərazisindən uzun müddət istifadə edilmişdir. Arxeoloji və epiqrafik materiallara əsaslanaraq qəbiristanlığı XVIII-XX əsrlərə aid etmək olar”.
Çəmənli (Şərur)
Çəmənli (əvvəlki adı: Keştaz) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 mart 2003-cü il tarixli, 423-IIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Dərvişlər kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Keştaz kəndi Çəmənli kəndi adlandırılmışdır.
Təhsil
Kənddə orta məktəb binası 1980-ci ildə tikilmişdir. 2017-ci il Fevralın 1-də Çəmənli kənd tam orta məktəbinin yeni binası istifadəyə verilib. 3 mərtəbəli və 380 şagird yerlik binada 3-ü elektron lövhəli olmaqla 20 sinif otağı, kimya, biologiya və fizika laboratoriyaları, hərbi kabinə, 2 kompüter otağı, şahmat otağı, müəllimlər otağı, kitabxana, bufet, idman zalı və həyətdə açıq idman qurğuları vardır. Məktəbdə kitabxana işinin təşkili diqqətdə saxlanılır. Hazırda kitabxananın fondunda 4514 kitab vardır.
Kənd mərkəzi
2017-ci il fevralın 1-də Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov Çəmənli kənd mərkəzinin açılışını edib. Mərkəz binasının birinci mərtəbəsində rabitə evi, polis sahə məntəqəsi, baytarlıq məntəqəsi, kitabxana və feldşer-mama məntəqəsi yerləşir. İkinci mərtəbədə isə inzibati ərazi dairəsi üzrə nümayəndəlik, bələdiyyə, Yeni Azərbaycan Partiyası ərazi ilk təşkilatı və statistika işçisi üçün otaqlar ayrılıb.
Kənd kitabxanası
Kənd kitabxanasında 325 oxucu qeydiyyatdadır. Fondda 8 mindən artıq ədəbiyyat vardır.
Feldşer-mama məntəqəsi
4 otaqdan ibarətdir. Kənd Mərkəzinin binasında yerləşir
Carex barbarae
(Carex barbarae) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Albaniya 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində
Albaniyanı 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Yuliana Paşa "Nuk mundem pa ty" (Mən sənsiz yaşaya bilmirəm) təmsil edəcək.
Şüşəli çimərlik
Şüşəli çimərlik — Fort-Breqq şəhəri yaxınlığında, Makkerrixer Milli parkının  cənubunda ərazisində yerləşən çimərlikdir. Çimərlik öz adını sahilində mövcud olan hamar rəngli şüşələrdən almışdır. Yerli əhali düşünür ki, bura tullantı yeridir. 1967-ci ildə çimərlik dəfələrlə təmiz bağlanmışdır. Bununla belə kiçik şüşə parçaları dalğalarla bütün çimərliyə yayılmışdır. Artıq 1980-ci illərdən şüşəli çimərlik turistlər arasında məşhurdur. Bu dövlət parkında şüşə yığmaq qanunsuzdur.
2002-ci ildə keçmiş tullantı ərazisi milli park ərazisi elan edilir. Bundan sonra isə çimərliyin təmizliyi ilə insanlar özləri maraqlı olurlar. Sahil dəfələrlə təmizlənmişdirdir.
Yevgeni Primakov
Yevgeni Maksimoviç Primakov — sovet-rus siyasi və dövlət xadimi, iqtisadçı. Sovet İttifaqının son illərində bu dövlətin rəhbərlərindən biri olmuşdur, sonralar Rusiyanın Xarici Kəşfiyyat Xidmətinin direktoru (1991–1996), xarici işlər naziri (1996–1998), baş nazir (1998–2000) işləyib. Sənaye Ticarət Palatasının prezidenti postunda 2001-ci ilin dekabr ayından 2011-ci ilin fevral ayına kimi olub.
Primakov Azərbaycanın paytaxtı Bakıda sovet qoşunlarının 1990-cı il, 20 yanvarda törətdiyi 20 Yanvarın əsas təşkilatçılarından biri olmuşdur.
Yam adaları
Yam adaları — Oxot dənizində, Şelixov körfəzində yerləşən elə də böyük olmayan arxipelaq. Pyaqin yarımadasından şərqdə qərarlaşır. İnzibati cəhətdən Rusiya Federasiyası Maqadan vilayəti ərazisinə daxildir
Yam arxipelaqına aşağıdakı adalar daxildir: Matıkil adası - Yam adaları qrupuna daxil olan ön böyük ada. Sahəsi 8,7 km², hündürlüyü 697 m təşkil edir. Adada dəniz şirlərinin (Eumetopias jubatus) yatağı vardır. Üstəlik adada bir çox dəniz quşları yuva qurur. Flora baxımından örtüyü zəngin deyildir.
Atıkan adası - arxipelaqın cənub-şərqində yerləşir. Sahəsinə görə Yam adalarının ikinci böyük adasıdır.
Baran adası - arxipelaqın cənub-qrbində yerləşir. Sahəsinə görə Yam arxipelaqının üçüncu böyük adasıdır.
Pentacalia guambiana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Yam adaları
Katemalyo adası,
Yam adalarının sahilləri bütün Pyaqin yarımadası ətrafı ərazilərə xas formaya malikdir. Sahilləri sıldırımlıdır. Bəzi hissələrdə gilli çimərliklər vardır. Onların çoxu qabarma zamanı suyun altında qalır. Qabarma və çəkilmələr güçlü axınlarla müşahidə edilir. Burada axının sürəti 10 km/s çatır. Hətta zəif küləklər zamanı belə dalğaların hündürlüyü 5—6 metrə çatır. Qabarma və çəkilmə amplitudu 6—8 metrdir. Bu baxımdan bölgə suları gəmiçilik üçün olduqca təhlükəlidir. Ən əsas isə kiçik gəmilərin hərəkəti mümkünsüzdür. Bura il ərzində 450 mm yağıntı düşür.
Bitki örtüyü baxımdan əsasən ot bitkiləri yayılmışdır. Burada onlarla ot növü müəyyən edilmişdir. Arxipelaqin ən böyük adsı ilan Matlkil adasında maksimal hündürlük 700 metrə qədərdir. Bu adada dağ tundra bitkiləri yayılmışdır.
Arxipelaqda Şimali Sakit okeanın ən böyük dəniz quşları koloniyası yerləşir. Onların ümumi sayı 10 milyon başı keçir. Burada Təmizçilər (Uria aalge, Uria lomvia, Aethia cristatella, Aethia pusilla, Aethia psittacula, eynəəkli təmizçi, Fratercula cirrhata, Sakit okean kütdimdiyinə aid iki növ), qağayılar (Sakıtokean dəniz qağayısı və Rissa tridactyla), həmçinin Berinq qarabatdağı və Fulmarius glacialis kimi növlər yayılmışdır. Bura Ağılsızlara aid 1 milyonluq koloniya yaşayır. Matıkil adasında dəniz şirlərinin yatağı yerləşir. Bu Oxot dənizində yerləşən ən şimal yataqdır.
Arxipelaqın yerləşdiyi bölgədər Pyaqin cərəyanı keçir. Pyaqin yarımadası və Koni yarımadası sahilləridə, həmçinin Yam adları sahillərində əsl suitilərə aid 3 (ləkəli suiti, halqaşəkilli suiti, adi saqqallı suiti) və qulaqlı suitilərə aid olan bir növ yayılmışdır. Balinakimilərə aid 3 növü müşahidə etmək mümkündür.
Yam adaları və ətrafı Maqadan qoruğu ərazisinə daxildir.
TCG
TCG, Türk Dəniz Qüvvələrinə məxsus olan gəmilərin ön adları. “Türkiyə Cümhuriyyəti Gəmisi” sözünün qısaltmasıdır. Krallıq donanması və ya Almaniya İmperatorluq Donanmasında tətbiq edilən qaydaların əksinə olaraq, Türk Dəniz Qüvvələrində istifadə edilən gəmilərin növlərinə və ya siniflərinə baxılmadan gəmilərə TCG ön adı verilir.
Reologiya
Reologiya yunan (rheos – axım və loqos – söz, nəzəriyyə) sözündən yaranan, maddənin axımı və deformasiya haqqında elmdir. Reologiyanın M.Reynerin nəzəriylə fizika elminə, daha çox mexanika elminə aid etmək olar.
Reologiyanın yaranma tarixi
Rəsmi olaraq “reologiya” termini amerikalı Yudjin Binqam tərəfindən 3-cü plastik mövzusuna aid olan simpoziumda (1929-cu il ABŞ) irəli sürülüb, lakin reologiyanın ayrı-ayrı mövqeləri bir qədər əvvəl də məlum idi. İ.Nyutonun qatı mayelərin hərəkətinə müqavimət qanunu, Novye-Stoksun sıxılmayan mayelərin hərəkətinin düsturu, Dj-Maksvell Tomsonun və başqalarının işləri təşkil edir. Bu sahədə rus alimlərinin – D.İ.Mendeleyev, N.P.Petrov, N.Ş.Vedov və sovet alimləri P.A.Rebinder, M.P.Volaroviç, Q.V.Vinoqradovun da əməkləri böyükdür.
Reologiyanın bölmələri
Reologiya bir neçə bölmələrə ayrılır: Reologiya sürtkülərə və sürtkü yağlarına tətbiq olunaraq, onların xüsusən aşağı temperaturlarda mexaniki xassələrini öyrənir. Yağların və sürtkülərin reologiyasını xarakterizə edən özlülükdür. Reologiyada viskozimetriya üsulundan geniş istifadə olunur.