cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vyetnam musiqisi
Tarixi
thumb|Sông Đà (Mường Lay)|Sông Đà, [[Vyetnamdan nağara. Dong Sonun Mədəniyyəti II. Eramızdan əvvəl 1-ci minilliyin ortaları. Bürünc.]] Musiqi haqqında ən erkən etibarlı məlumat X əsrdə hakimiyyətdə olmuş Dinx sülaləsinə aiddir. O vaxta qədər ölkənin musiqisi haqqında çox az şey məlum idi. 10-cu əsrdən sonra Vyetnam musiqisinin inkişafına Çin və Hindistanın təsiri olmuşdur. Çampa işğalından sonra vyetnamlılar sənəti yüksək qiymətləndirilən Çam müğənnilərini əsir götürdülər. 990-cı ildə Çin səfiri İmperator Le Hoanın Vyetnamca mahnı ilə səfiri masaya necə dəvət etdiyini yazmışdı. Bu illərdə imperatorlar vaxtaşırı süni dağlar düzəldirdilər, onların üzərində musiqiçilər, müğənnilər və rəqqaslar çıxış edirdilər. Eyni zamanda saray musiqisi bir janr kimi hələ mövcud deyildi, xalq əsərləri hökmdarlar qarşısında ifa olunurdu. 15-ci əsrdən etibarən Hindistanın musiqiyə təsiri zəiflədi, əsas diqqət Çin Mingə yönəldi. 19-cu əsrin əvvəllərində Vyetnam musiqisi təcrid olundu, Avropa təsiri meydana çıxdı. 20-ci əsrin əvvəllərində "islah edilmiş" Kai Luong teatrı yaradıldı. Ölkənin cənubunda mandolin, klassik gitara və skripka populyarlıq qazandı. İkinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə Vyetnam musiqisinin inkişafında müasir dövr başladı. 1980-ci illərə qədər ənənəvi musiqi populyarlıq baxımından avropalı musiqidən aşağı idi, sonra avtoxton musiqi ənənəsi dəbi geri qayıtdı.
Çimpe qalası
Çimpe qalası — XIV əsrin ortalarında Osmanlı ordusu tərəfindən fəth edilən, Balkan torpaqlarının cənub-şərqində Gelibolu yarımadasında yerləşən bir qaladır. 1352-ci ildə Osmanlı ordusu tərəfindən fəth edilmişdir. XIV əsrin ortalarında Osmanlı türklərinin Çimpe qalasını alaraq Rumeliyə keçişi Balkanların tarixində olduqca əhəmiyyətli bir dönüş nöqtəsi olmuşdur. Sənədlərdə qalanın adı "Cinbi", "Çinpi" olaraq da keçir.
Qalanın Fəth
İmperator Kantakuzenosun tələbi ilə 1352-ci ildə Süleyman Paşa komandasındakı iyirmi min nəfərlik Türk qoşunu Rumeliyə keçmiş, mühasirəyə altındakı Ədirnə ilə burada əsir olan imperatorun oğlunu xilas etmişdir. Kantakuzenos, Orxan bəydən yardım qüvvəsi istəyərkən bunun müqabilində Gelibolu yarımadasında bir qala verməyi öhdəsinə götürdüyü üçün Süleyman Paşa ertəsi il Anadoluya qayıdarkən Gelibolu yaxınlığındakı Çimpe qalasına bir miqdar əsgər qoymuşdur. İki il sonra, böyük strateji əhəmiyyəti olan Gelibolunu işğal etmiş və beş il ərzində Frakiyanın cənub bölgəsini fəth edərək, Anadoludan əsgər və əhali gətirib yerləşdirmişdilər. Beləliklə, qısa zamanda Avropa yaxasında güclü bir köprü-başı qurmuşdular. Bu köprü-başı, Osmanlıların Avropada Vyana önlərinə qədər yayılan imperiyalarının başlanğıcıdır. 1329-1344-ci illərdə İzmirdən donanması ilə Frakiyaya dəniz yürüşləri edən Aydınoğlu Umur Bəy, Balkan qoşunlarını hazırlayan ilk böyük qazi bəydir. 1357-1359-ci illər ərzində Anadoludan Rumeli köçürmələr davam edəcərək, Rumeli ucu güclənəcəkdir. Orxan bəyin Süleyman üçün Bolayırda tikdiyi imarətə məxsus 1360-cı il tarixli vakfiyədə bu bölgədə türkcə adlar daşıyan bir çox kəndlərin qurulmuş olduğunu görürük.
Bəzi tarixçilər və tarix qaynaqları, Orxan bəyin oğlu Süleyman Paşanın Ədirnəni əhatə edən Bolqar və Serb qüvvələrini pozaraq Şərqi Romaya kömək etməsi nəticəsində qalanın hədiyyə edildiyi ifadə edilmişdir. Bu hadisə ilə Osmanlı dövləti ilk dəfə Rumeli yaxasında bir qala fəth etmişdir. Orxan Bəy Çimpe qalasını Balkanlarda hərbi baza kimi istifadə etmişdir.
Beynəlxalq müqavilə
Beynəlxalq müqavilə hüququ
Beynəlxalq müqavilələr hüququ beynəlxalq müqavilələrin bağlanması, icrası və xitam olunması qaydasını nizama salan beynəlxalq-hüquqi normaların məcmusuna deyilir.
Beynəlxalq müqavilələr hüququ uzun müddət ərzində beynəlxalq adət normalarına söykənmişdir. Müqavilələrin bağlanması, qüvvədə olması, təfsiri və xitam olunması ilə bağlı dövlətlərin dəfələrlə təkrar olunan və eyni cür praktikası nəticəsində müəyyən normalar təşəkkül tapmışdır. Bu normaların böyük əksəriyyəti bu gün də beynəlxalq hüquqi adətlər kimi qüvvədədir. Sonralar bu adət normaları bir yerə toplanmış və məcəllə şəklinə salınmışdır.
Beynəlxalq müqavilələr hüququ sahəsində hazırda iki başlıca akt mövcuddur: 1) Beynəlxalq müqavilələr hüququ haqqında 1969-cu il Vyana Konvensiyası və 2) dövlətlər ilə beynəlxalq təşkilatlar arasında və beynəlxalq təşkilatlar arasında müqavilələr hüququ haqqında 1986-cı il Vyana Konvensiyası.
Beynəlxalq müqavilə anlayışı
Hər iki Konvensiyanın 2-ci maddəsinə görə:
Beynəlxalq müqavilə- dövlətlər və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən yazılı formada bağlanılan və beynəlxalq hüquqla nizama salınan beynəlxalq razılaşmadır; bu razılaşmanın bir və ya iki yaxud daha çox bir-biri ilə bağlı aktlarda ehtiva olunması və nə cür adlandırılması əhəmiyyət kəsb etmir.
Beynəlxalq müqavilələrin təsnifatı
Beynəlxalq müqavilələri aşağıda göstərilmiş əsaslara görə ayrı-ayrı növlərə bölmək olar:
Beynəlxalq müqavilənin strukturu
Hər bir beynəlxalq müqavilənin mətni, bir qayda olaraq, aşağıdakı quruluşda tərtib olunur:
Beynəlxalq müqavilələrin bağlanması
Beynəlxalq müqavilənin bağlanması bir neçə ardıcıl mərhələdən ibarət olan bir prosesdir. Bu mərhələlər aşağıdakılardır:
Beynəlxalq müqavilənin qüvvədə olması
Yalnız qüvvəyə minmiş beynəlxalq müqavilə tərəflər üçün məcburi sayılır. Müqavilənin qüvvəyə mindiyi an, adətən, müqavilənin özündə göstərilir. Burada bir sıra qaydalar mövcuddur. Belə ki, ratifikasiya və ya təsdiq edilməli olmayan müqavilə aşağıdakı müddətdə qüvvəyə minir: a) imzalandığı andan etibarən; b) imzalandığı andan müəyyən müddət keçdikdən sonra və ya c) müqavilədə dəqiq göstərilmiş andan etibarən.
Beynəlxalq müqavilənin xitam olunması
Beynəlxalq müqavilənin xitam olunması onun tərəflər üçün öz məcburi qüvvəsini itirməsi deməkdir. Müqvilə aşağıdakı əsaslarla xitam oluna bilər:
Ramil (arxangel)
Ramil və ya Remil — apokrifik Enox kitabı nda düşmüş keşikçi və arxangel. Ramil ivrit dili ndəki ra'am (Şimşək) və El (Tanrı) elementlərindən əmələ gəlib, "Şimşək tanrısı" deməkdir.
Düşmüş keşikçi
Enox kitabında 20 rəhbər, yəni 1 enox var. Onların adını qeyd edən hissədə yazılmışdır:
1 enoxda izah edildiyi kimi, bunlar arvad alıb, insan qadınlar ilə cütləşib və onlara qadağan olunmuş biliyi öyrətdiklərinə görə düşmüş mələyə çevrilmiş 200 mələyin rəhbəridir. 20 rəhbərdir biri olan Ramilin adı altıncı yerdə qeyd olunmuşdur.
Mələk
Onun İkinci Barux kitabı nda da qeyd olunmuşdur. Burada yazılmışdır ki, o, "gerçək uzaqgörənliyə sədrlik edir" (55:3).
Ramil ümid mələyidir və o, iki tapşırığına görə bilinir. O, ilahi uzaqgörənliyin səbəbkarıdır və əqidə sahiblərinin ruhlarını Cənnət ə daşıyır. O, Ceremiel və ya Uriel də adlanır. O həmçinin, Assuriya hökmdarı Sennaxerib in ordularının məhvinin də səbəbkarı və yeddi mələk təlimatlarının daşıyıcısıdır.
Qəndəharın mühasirəsi (1605-1606)
Qəndəharın mühasirəsi (1605-1606) — 1605-ci ilin noyabrından 1606-cı ilin yanvarına qədər davam etmiş mühasirədir. Mühasirənin səbəbi Səfəvi ordusunun keçmişdə özünə aid olan Qəndəhar şəhərini Moğol imperiyasından geri almağa çalışması olmuşdur. İki aylıq mühasirədən sonra Səfəvi ordusu uğur qazana bilməmiş və geri çəkilməyə məcbur olmuşdur. Mühasirənin nəticəsi moğollar üçün qələbə ilə sonlanmışdır.
Arxa plan
1595-ci ildə moğol ordusu Qəndəhara yaxınlaşdı. Şəhərin Səfəvi hakimi Müzəffər Hüseyn Mirzə ilə aparılan danışıqlar nəticəsində şəhər moğol ordusuna təslim edildi. Şah I Abbas şəhərin təslim edilməsindən şoka düşsə də, özünün əsas düşməni kimi qərb sərhədlərindəki Osmanlı imperiyası nı gördüyünə görə hərbi toqquşmadan yayınmağı üsyün tutdu. Buna görə də, razılığa gəlmək üçün danışıqlara başlanıldı. I Abbasın məqsədi daxildə nizam-intizam qaydalarını təmin etdikdən, ordudakı islahatları həyata keçirdikdən sonra şəhəri geri qaytarmaq idi.
Döyüş
1605-ci ilin 27 oktyabrında Moğol imperiyası nın hökmdarı Əkbər şah vəfat etdikdən sonra imperiyanın daxilində vəziyyət pisləşdi. Bundan istifadə etmək qərarına gələn Səfəvilərin Herat hakimi Hüseyn xan Qəndəhara doğru yürüşə başladı. Qəndəharın moğol canişini Şah bəy Xan şəhərin müdafiəsinə başladı. Növbəti il isə, Əkbər şahdan sonra taxta çıxan Cahangir mühasirədəki qarnizon üçün kömək ordu göndərdi. Beləliklə də, qalanı geri almağa müvəffəq ola bilməyən Səfəvi ordusu mühasirəni ləğv edib geri çəkilməyə məcbur oldu.
Nəticə
I Abbas Cahangirə yazdığı məktubda Hüseyn xanın hərəkətlərini təstiqləmədiyini bildirdi və normal münasibətlər davam etdirildi. Lakin Qəndəhar məsələsi hər iki dövlətin arasında mübahisəli məsələ olaraq qalmağa davam etdi.
Naxçıvan Muxtar Respublikası tarixi
Naxçıvan Muxtar Respublikası tarixi — Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisinin tarixi.
Qəbir abidələri
Tunc dövrünün dəfn adətini incəliklərinə qədər öyrənməyə imkan verən qəbir abidəsi aşkar etmək çətindir. Bu arxeoloq üçün böyük bir kəşfə bərabərdir. Naxçıvan MR Ordubad rayonu ərazisində, Gilan çayın sol sahilində eyni adlı dağın yamacında yerləşən İkinci Plovdağ nekropolunda tədqiq olunmuş 6 və 18 saylı kurqanlar məhz belə unikal qəbir abidələridir.
6 saylı qəbir
left|thumb|6 saylı qəbir (tunc dövrü)
18 saylı qəbir
thumb|18 saylı qəbir (tunc dövrü) thumb|18 saylı qəbir (tunc dövrü)|left
Son Tunc Dövrü
Qazma, Kilit mağara düşərgələri, neolit, eneolit, tunc dövrü abidələri Naxçıvan torpağının daş dövründən məskunlaşdığını, burada daima intensiv həyatın davam etdiyini sübut edir. XIX əsrin sonlarından tədqiqinə başlanan Naxçıvan abidələri, təkcə Azərbaycan tarixinin deyil bütün Cənubi Qafqaz ölkələrinin qədim tarixinin tədqiqinə mühüm töhfələr vermişdir. Təsadüfi deyil ki, I Kültəpə hələ də ilk tunc dövrünün öyrənilməsində etalon abidə olaraq qalır. Ovçular təpəsi, II Kültəpə, Plovdağ nekropolları və yaşayış yeri lokal mədəni xüsusiyyətlərə malik abidələrdir. Müstəqillik illərində Naxçıvan tarixinin və mədəniyyətinin öyrənilməsi sahəsində xeyli iş görülsə də, Naxçıvan tədqiqatçıları qarşısında hələ çoxlu mühüm vəzifələr durmaqdadır. Naxçıvanın qədim tarixinin hər bir mərhələsi ətraflı tədqiq olunmalı və elmi dövriyyəyə çıxarılmalıdır.
E.ə. II minilliyin ikinci yarısı Naxçıvan tarixində mühüm mərhələlərdən biridir. Sinifli cəmiyyətin inkişafı, Arazboyu tayfaları birləşdirən bütün atributlara malik dövlətin yaranması sosial dəyişikliklərə, təsərrüfatın, sənətkarlığın, mədəniyyətin və ticarətin inkişafına güclü təsir etmişdi. (Yazılı mənbələrdə bu dövlətin adı keçməsə də, arxeoloji faktlar onun mövcudluğunu sübut edir.) Həm Gəmiqaya təsvirləri, həm də keramika üzərindəki təsvirlər yarımköçəri (yaylaq-qışlaq təsərrüfatı) maldarlığın inkişaf etdiyi bu dövrdə arabadan geniş istifadə olunduğunu təsdiq edir. Yaylaq təsərrüfatında xırda buynuzlu heyvandarlıq ön plana keçmiş, bu da xalçaçılığın inkişafına təkan vermişdi. Heç şübhəsiz ki, bu dövrdə Naxçıvanın tayfalar arası mübadiləyə çıxardığı məhsullar içərisində yundan toxunmuş xalçalar, parçalar, keçə və digər məmulatlar əsas yer tuturdu. II Plovdağ nekropolunda, e.ə. XV–XIII əsrlərə aid 18 saylı kurqanda aşkar edilmiş toxunma parça izləri, eyni adlı abidənin yaşayış yerində tapılmış toxuculuğa aid külli miqdarda daş və keramikadan hazırlanmış alətlərbunu bir daha sübut edir.
Oğlanqala
E.ə II minilliyin sonlarında Naxçıvan tayfalarının həyatında baş verən dəyişikliklərdən biri də onların siyasi birlik yaradaraq xarici təcavüzə qarşı müvəffəqiyyətlə mübarizə apara bilməsidir. Naxçıvanın bu dövr memarlığı siklopik tikililərlə, mükəmməl müdafiə sisteminə malik qala şəhərlərin yaranması ilə tanınır. Belə qala şəhərlərdən ən məşhuru Oğlan qaladır. 1936-cı ildə Ə. K. Ələkbərov tərəfindən qeydə alınan, Cənubi Qafqazın ən möhtəşəm siklopik tikilisi olan Oğlanqalanın ərazisi 40 hektara yaxındır.
Sumbatan dizə
Naxçıvanın ikinci qala şəhəri, ərazisi 50 hektardan artıq olan Sumbatan dizədir. 2008–2012-ci illərdə Xaraba Gilan arxeoloji ekspedisiyasının tədqiq etdiyi, üçqat müdafiə divarları ilə əhatə olunmuş beş yaşayış məhəlləsi olan bu qədim şəhər eyni adlı dağın üzərində yerləşir. Sumbatan dağı üzərində ilk tunc dövrünə aid mədəni təbəqə aşkar olunsa da arxeoloji tapıntılar şəhərin e.ə. XII əsrdə yarandığını, e.ə. IX əsrdən e.ə. VI əsrin ortalarına qədər sürətlə inkişaf etdiyini deməyə əsas verir.
Yeni qəbir tipləri
E.ə. II minilliyin ikinci yarısında baş verən dəyişikliklərdən biri də nekropollarda yeni qəbir tiplərinin yaranmasıdır. Bu qəbirlər təkcə tipinə görə deyil, həm də nekropolun ərazisində tutduğu mövqeyə görə də fərqlənirlər. Bir qayda olaraq bu qəbirlər nekropolların şimal tərəfində, əsas qəbirlərdən bir qədər aralı yerləşirlər. Belə qəbirlərə Plovdağın ikinci və üçüncü nekropollarında rast gəlinmişdir. Bu qəbirlərin torpaq və daş qutu qəbirlərdən bir neçə fərqi vardır:
Beləliklə, e.ə. II minilliyin sonundan başlayaraq Naxçıvan tayfalarının təsərrüfat həyatında, sənətkarlığında, siyasi həyatında iqtisadi və mədəni əlaqələrində əsaslı dönüş dövrü olmuşdur. Bu dönüşü xarakterizə edən ilk növbədə güclü müdafiə sisteminə malik şəhərlərin yaranması, sənətkarlığın intensiv inkişafı, xüsusi mülkiyyətin və hüquqi orqanların varlığını sübut edən silindrik möhürlərin çoxlu sayda tapılması və yeni qəbir tipləri ilə müşayiət olunan radikal konfessional dəyişikliklərin baş verməsidir.
I–VIII əsrlər
Eyni adlı paytaxt şəhəri olan Naxçıvan bölgəsinə bütün dövrlərdə Arazın orta axarı torpaqlarının siyasi-iqtisadi və mədəni mərkəzi kimi baxılmayıb. Bir çox tarixçilərin də qeyd etdiyi kimi, Yaxın və Orta Şərq şəhərlərini birləşdirən tranzit yolların kəsişməsində yerləşən Naxçıvan tez-tez işğala və dağıntıya məruz qalsa da qısa müddətdə bərpa olunub və inkişaf edib. Nə Roma-Parfiya, nə Sasani-Bizans, nə ərəb-Bizans müharibələri, nə monqolların, nə də Topal Teymurun dağıdıcı hücumları Naxçıvanı tarixin səhnəsindən silə bilmədi. Hər işğaldan və hər dağıntıdan sonra özünü toparlayıb, daha da inkişaf etdi.
Sasanilər dövründə
Eramızın IV əsrində sasani qoşunlarının ordugahına çevrilən Naxçıvan torpağı dağıntıya məruz qalmış, əhalisi sürgün olunmuşdu. Sasani hökmdarı II Şapurun (345–367-ci illər) qoşunlarına güclü müqavimət göstərən Naxçıvan əhalisinin bir çoxu qılıncdan keçirilmiş, 18 min ailə isə sürgün olunmuşdu. Naxçıvandan Təbrizə qədər şəhər və kəndlərin demək olar ki, hamısı dağıdılmışdı. İşğal və dağıntıdan sonra Naxçıvan bir qədər dirçəlmiş, hətta bir müddət sasani hakiminin (mərzbanın) iqamətgahına çevrilmişdi. Sasani hökmdarları Naxçıvanın strateji əhəmiyyətini nəzərə alaraq şəhərin möhkəmləndirilməsinə diqqəti artırmış bölgənin inzibati-siyasi və iqtisadi mərkəzinə çevirmişdilər. Bunu VI əsrin ortalarından VII əsrin əvvəllərinə qədər Naxçıvanda sasani zərbxanasının mövcud olması da sübut edir.
Arazın orta axarındakı tayfalar
Maraqlıdır ki, bu torpaqlar nəinki Xəzər türklərinin sasanilərlə mübarizəsi dövründə, hələ ondan bir neçə yüz il sonra da iskitlərin adı ilə adlanırdı. Xilafətin poçt rəisi və bir müddət xəlifənin vəziri olmuş, başqa müəlliflərə nisbətən daha dəqiq coğrafi məlumatlar verən İbn Xordadbeh (IX əsr) Xorasandan Qafqazlar və Xəzərin şimal sahilləri də daxil olmaqla bütün bu əraziləri Askutiya (İskitlər ölkəsi) adlandırır.
Ərəb Xilafəti dövrü
Ərəblər coğrafi bölgünü Bizansdan götürmüşdülər və bütün Cənubi Qafqazı bir neçə Ərməniyyəyə bölmüşdülər. I Ərməniyyəyə bir fərziyyəyə görə Arran, Sünik, Bərdə, Beyləqan, Qəbələ, Şirvan və Tiflis daxil idi. Bu ölkələr və cənubda Xorasan, şimalda isə Xəzərin sahilləri də daxil olan bütün bu ərazilərin IX əsrdə İskitlər ölkəsi adlandırılması bu ərazilərdə türk dilli tayfaların yaşadığını və kontakt dilinin (linqva Frankca) türk dili olduğunu göstərir. Yoxsa, İskit çarlığından sonra Əhəmənilər, Parfiya və sasani imperiyalarının tərkibində və təsiri altında olan bu torpaqlar niyə bu qədər zaman keçdikdən sonra İskitlər ölkəsi adlandırılsın? Belə görünür ki, Xəzər türkləri bu torpaqlarda hələ çox qədimdən yaşayan qohum tayfalarla rastlaşmış və ya onların burada yaşadıqlarını bilərək müdafiə etmişlər. Beləliklə, Xəzər türkləri min üç yüz-min iki yüz il özlərindən qabaq mövcud olmuş türk dövlətini bərpa etmişlər. Qeyd etmək lazımdır ki, bundan bir neçə əsr sonra da bu torpaqlarda yaşayan türklər Xəzərin şimalında yerləşən mərkəzi hakimiyyətə vergi ödəmişlər. Bu tarixi fakt haqqında Musa Kalankatlının "Alban tarixi" əsərində dəfələrlə məlumat verilir.
Bir müddət sasanilər Naxçıvan və ətraf torpaqlar üzərində öz nəzarətlərini gücləndirə bilsələr də, lakin türk tayfaları öz nisbi müstəqilliklərini və güclərini qoruyub saxlaya bilmişdilər. Belə ki, 623-cü ildə Bizans çarı İrakli birləşmiş qoşunlarla sasani İranı üzərinə hücum etdikdə türklər onlarla ittifaqda çıxış edirdilər. Müharibənin gedişində Bizans qoşunları Naxçıvan da daxil olmaqla Araz keçidlərinin ələ keçirdilər. Yazılı mənbələrin məlumatlarından aydın olur ki, türk tayfaları istər təklikdə, istərsə də hansı dövlətləsə də ittifaqda həmişə Sasani İranına qarşı mübarizə aparmışdır.
VII əsrdə Naxçıvan bir neçə dəfə dağıntıya məruz qalmışdır. Sasani-Bizans müharibələrinin dağıdıcı təsirindən qurtarmamış bölgə Ərəb-Bizans müharibələrinin arenasına daxil olur. Ərəblər Naxçıvanı bir neçə dəfə işğal etmişlər. İlk dəfə Xəlifə Osman ibn Əffanın (644–656-cı illər) dövründə Naxçıvan Həbib ibn Məsləmənin ordusuna daxil olan ərəb sərkərdəsi Salman ibn Rəbiyənin qoşunları tərəfindən işğal olunmuşdur. Ərəblərlə bağlanan müqavilə nəticəsində yerli əhali can vergisi və xərac verməyə məcbur oldu. Məlumdur ki, can vergisini müsəlmanlığı qəbul etməyənlər ödəməli idilər. Belə aydın olur ki, Naxçıvan əhalisi ərəblərin ilk hücumları zamanı müsəlmanlığı qəbul etməmişdi. İki əsr sonra bu torpaqlarda xürrəmilər hərəkatının yayılması yerli əhalinin hələ uzun zaman islam dininə o qədər də isti münasibət bəsləmədiyini göstərir.
Maraqlı faktlardan biri də odur ki, ərəblər Naxçıvan əhalisi ilə müqavilə bağlayan zaman onu bir tərəfdən Salman ibn Rəbiyə, qarşı tərəfdən isə Naxçıvanın atəşpərəst və yəhudi əhalisinin nümayəndələri imzalamışdır. Göründüyü kimi burada xristianlardan söhbət belə getmir. Yəhidilərə gəldikdə isə onlar Naxçıvanda qədimdən iudaizm dininin daşıyıcıları olmuşdur. Bunu Əshabi-Kəf ibadətgahı və bəzi ailələrdə indiyədək davam edən sırf yəhudi adlarının qoyulması ənənəsi də sübut edir. Yəhudiliyin Naxçvanda yaranması və nə vaxta qədər davam etməsi ayrıca bir tədqiqat mövzusudur və burada onun üzərində ətraflı dayanmağa ehtiyac yoxdur.
Ərəblərin hər yürüşü Azərbaycanın, o cümlədən Naxşınanın dağıdılması ilə nəticələnirdi. Vardapet Gevond "Xəlifələr tarixi" kitabında yazır ki, ismaililər (ərəblər) Persiya tərəfdən hücum edərək Midiya kəndlərini, Qoxtn vilayətini və bütün Naxçıvanı darmadağın edib boşaltdılar, kişilərin çoxunu öldürüb, qalanını qadınlar və uşaqlarla birlikdə əsir apardılar.
Tranzit yolların qovşağında və mühüm strateji mövqedə yerləşən Naxçıvana ərəb qoşunlarının yürüşləri ona dirçəlməyə imkan vermirdi. İstehsal olunan kənd təsərrüfatı məhsullarının demək olar ki, yarısı vergilərin ödənməsinə gedirdi. Bu da əhali arasında narazılıqlara və ərəblərin yerlərdəki hakimlərinə qarşı çıxışlara səbəb olurdu. Bu çıxışları yatırmağa gələn ərəb qoşunları isə daha çox dağıntılar törədirdilər. Belə yürüşlərdən ən dağıdıcıları ərəb sərkərdəsi Mərvan ibn Məhəmmədin başçılığı ilə hicri 121-ci (miladi 738/739-cu il) və 123-cü (miladi 741/742-ci il) illərdə olmuşdu. Onun yürüşləri zamanı Azərbaycanın Naxçıvan və Muğan bölgələrindəki şəhərləri daha çox dağıntıya məruz qalmışdı. Bu şəhərlər hər dəfə yenidən işğal olunur və müdafiə sistemləri dağıdılır, əhalisi ilə nəticələri daha ağır olan sülh müqaviləsi bağlanırdı.
Ayrı-ayrı şəhər və kəndlərdə vaxtaşırı baş verən bu narazılıqlar artıq VIII əsrin sonlarında Araz boyundakı bütün bölgələri əhatə edən xalq-azadlıq hərəkatına çevrilmişdi. Bu hərəkat Azərbaycan tarixində xürrəmilər hərəkatı adlanır ki, bu da xilafətə qarşı siyasi mübarizənin başlanğıcı idi. Xürrəmilər hərəkatı Babəkin rəhbərliyi ilə, o zaman dünyanı lərzəyə salan xilafət qoşunları üzərində mühüm qələbələr qazanmışdı. Məhz bu hərəkatdan sonra Azərbaycan tarixində yeni bir mərhələ — feodal dövlətlərin yaranması dövrü başlayır.
Kənd təsərrüfatı
XVI əsrdə Səfəvilər dövlətinin yaranması Azərbaycanın bir çox bölgələri ilə yanaşı Naxçıvanda da ictimai-iqtisadi həyatın əksər sahələrində, o cümlədən də kənd təsərrüfatının inkişafında mühüm rol oynamışdı. Səfəvilər dövründə Azərbaycanın digər bölgələrində olduğu kimi, Naxçıvanda da kənd təsərrüfatının əkinçilik sahəsi daha çox inkişaf etmişdi ;. Naxçıvanın iqtisadi həyatında ticarət və sənətkarlığın mühüm rol oynamasına baxmayaraq, əhalinin çox hissəsi əkinçiliklə məşğul olurdu. Bölgənin təbii-coğrafi şəraiti yarımoturaq və oturaq həyat tərzi keçirən əhalinin taxılçılıq, bağçılıq və bostançılıqla məşğul olmasına kömək edirdi. Səfəvilər dövlətinin iqtisadi həyatında aparıcı yerlərdən birini tutan Naxçıvan bölgəsi özünün yüksək əkinçilik mədəniyyəti, xüsusilə taxılçılıq buğda yetişdirilməsi ilə şöhrət qazanmışdı. Dağlıq, dağətəyi və düzən torpaq relyefinə malik olan bölgə ərazisində taxıl bitkiləri düzən torpaqlarda süni suvarma, dağlıq ərazilərdə isə dəmyə üsulu ilə yetişdirilirdi. XVII–XVIII əsrlərdə Naxçıvanda əkin sahələrinin suvarılması üçün Nəxşi-nərgiz, Bulqan, Həlqə, Tahunə, Kültəpə, Pərran, Qoşadizə, Çətsaz, Nəhcur və s. kimi su ehtiyatlanndan istifadə olunurdu. Təbii ki, bunlar bölgə ərazisinin az bir hissəsinin Naxçıvan və bir neçə qonşu nahiyənin suvarma mənbələri olmuşdur. Ümumilikdə bölgənin əkin sahələrinin suvarılmasında Araz, Arpaçay, Naxçıvançay, Gilançay və s. çayların suyundan istifadə edilmişdir. Bəhs edilən dövrdə Naxçıvanda arpa, buğda, dan və s. taxıl bitkilərinin əki- lib-becərilməsinə geniş yer verilmişdir. "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri"ndə verilmiş qeydlərdən də məlum olur ki, istər XVI əsrin sonlarında, istərsə də XVIII əsrin 20-ci illərində sancağın elə bir nahiyəsi olmamışdır ki, orada əhali taxılçılıqla məşğul olmasın. Həmçinin taxılla yanaşı, düyü, mərcimək, maş, noxud və % bitkilərin əkilib becərilməsinə də xüsusi filrir verilmişdir. Təsadüfi deyil ki, bu fakt o dövr səyyahlarının da diqqətindən kənarda qalmamışdır. Qarabağlar şəhəri-Naxçıvan şəhəri-Kəsık Günbəz kəndi-Qarabağ şəhəri istiqamətində keçib gedən türk səyyahı E. Çələbi Naxçıvandakı təsərrüfat həyatım və buradan əldə olunan məhsulları heyranlıqla təsvir etmişdir. O, qeyd etmişdir ki, Qarabağlar şəhərində bir bağda gəzərkən bağban Yəzdanqulu bizə 26 növ dadlı armud gətirdi ki, bunlann arasında "Mələcə", "Abbasi", "Ordubadi" adlı armudlan yeyənin dadı damağında qalır. Sonra səyyah şəhərətrafı bostanlarda lətafətli qovun, qarpız və s. məhsulların becərildiyini göstərmişdir. Bu dövrdə Naxçıvan bölgəsində meyvəçiliyin geniş yayıldığı yer Ordubad və onun kəndləri olmuşdur. Təbriz bazarlarında Ordubad meyvələri xüsusi şöhrət qazanmışdı. Belə ki, bu meyvələr arasında "Mələs" alçası və "Əbutalib" əriyinin qurusundan saraylarda və bütün mötəbər ziyafətlərdə verilən plov xuruşu üçün istifadə edilirdi. Bu onu göstərir ki, Naxçıvanda yetişdirilən müxtəlif meyvə növləri və onlardan hazırlanan meyvə qurusu nəinki bölgənin özündə, həm də Azərbaycanın digər bölgələrində də yüksək qiymətləndirilirdi.
Üzümçülük
Bəhs edilən dövrdə Naxçıvanın təsərrüfat həyatında üzümçülüyün inkişafına geniş yer verilmişdi. Burada gözəl üzüm növləri yetişdirilirdi. 1636–1638-ci illərdə Azərbaycanda olan, onun iqtisadi həyatını əyani şəkildə nəzərdən keçirən alman alimi Adam Oleari Səfəvi dövlətinin bütün vilayətlərində əla növ, iri salxımlı özüm yetişdirildiyinin şahidi olmuşdur. O, Təbriz və Taromla yanaşı, Ordubadda da gözəl "Kəsəyi", "Xələc", "Əli dərəsi" və s. üzüm növlərinin yetişdirildiyini qeyd etmişdir ; 86, s. 36]. "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri"ndə Azadciran nahiyəsinə tabe olan Ordubad qəsəbəsi, həmin nahiyənin Yuxan Əylis kəndi , Mülki-Arslan nahiyəsinin Cəhri kəndi və Naxçıvan sancağının bir sıra digər yerlərində üzümçülüyün geniş yayıldığını sübut edən çoxlu üzüm bağlarının olduğu göstərilmişdir.
Pambıqçılıq və tütünçülük
Bu zaman Naxçıvanda texniki bitkilərin becərilməsinə də üstünlük verilmişdir. Bunlardan pambıq, tütün, boyaq kökü və s. bitkilər bölgə ərazisində əkilib- becərilirdi. Naxçıvanda pambığın Şərurda və Araz çayı vadisindəki torpaqlarda becərildiyi göstərilmişdir. E. Çələbi göstərir ki, həmin vaxt Naxçıvanda 7 növ pambıq — zaği, munlayi, zəfərani, ləli, xas, bəyaz və s. hasil olunurdu. Bu zaman Azərbaycanın, demək olar ki, bütün bölgələrində pambıq yetişdirilirdi, lakin Naxçıvan, Qarabağ və Cənubi Azərbaycanın iqtisadi həyatında pambıqçılıq xususiiə mühüm rol oynayırdı və bu yerlərin əsas ixrac etdiyi mallardan biri də pambıq idi. "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri"ndən məlum olur ki, bölgə ərazisində pambıqla yanaşı, tütün də yetişdirilirdi. "Müfəssəl dəftəf’də Naxçıvanın bir çox kəndlərində tütünçülükdən toplanan vergi ilə bağlı qeydlər vardır.
İpəkçilik
Tədqiq olunan dövrdə Naxçıvan bölgəsində əhalinin məşğul olduğu kənd təsərrüfatı sahələrindən biri də ipəkçilik olmuşdur. Ümumiyyətlə, ipəkçilik və ipək parça, xüsusilə də, basma naxışlı parçalar Naxçıvan əhalisinin məişətində əsrlər boyu mövcud olmuşdur. Bölgə ərazisində təsərrüfatın bu sahəsinin geniş yayıldığı yer Ordubad olmuşdur. Buranın mülayim iqlim şəraiti ipəkqurdunun yetişdirilməsi üçün əlverişli olmuşdur. Digər tərəfdən bağçılığm geniş yayılması burada ipəkçiliyin inkişafına təkan vermişdir. Belə ki, barama qurdlarının bəslənməsi üçün lazım olan tut bağlan Ordubadda daha geniş yayılmışdır. İstehsal edilən məhsul xarici ölkələrə ixrac edilirdi. Ordubaddan Moskvaya, Nijniqorod bazanna xam və boyadılmış ipək apanlırdı. Bölgə ərazisində Ordubadla yanaşı, Culfa və Əylis də ipək ixracatında əsas mərkəzlərdən sayılırdı. Ümumiyyətlə, Naxçıvan bölgəsi tədqiq edilən dövrdə xam ipəyin — xamnanm istehsalına görə Azərbaycanın bir sıra qabaqcıl bölgələri ilə eyni sırada dururdu. Bu dövrdə Təbriz, Marağa, Gəncə və digər bölgələrlə yanaşı, Naxçıvan iqtisadiyyatında da xamnanın geniş istehsalı böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.
Heyvandarlıq
Səfəvilər dövründə bütün ölkə iqtisadiyyatında olduğu kimi Naxçıvanda da əkinçiliklə yanaşı, heyvandarlıq da mühüm yer tuturdu. Bu zaman Naxçıvan ərazisində də xırdabuynuzlu heyvanların bəslənilməsi təsərrüfatın bir sahəsini təşkil edirdi. Doğrudur tarixi sənədlərə əsasən, burada əkinçiliyin daha geniş yayıldığının şahidi olsaq da, yerli əhalinin müəyyən hissəsi tərəfindən qoyun, keçi və s. heyvanların saxlanıldığı da mənbələrdən məlum olur. "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri" XVIII əsrin əvvəllərində sancağın əksər kəndlərində qoyunçuluğun inkişaf etdiyini göstərir. Həmin sənəddən həm də məlum olur ki, yaylaq-qışlaq həyatı keçirən kəndlilər nəqd şəkildə "rüsumat" adlı vergi ödəyirdilər. Bu da həmin vaxt heyvandarlıq sahəsində çalışan əhalinin müəyyən hissəsinin yarım oturaq həyat tərzi keçirdiyini təsdiq edir. Bu zaman Qarabağ, Xoy, Urmiya, Ərdəbil, Təbrizlə yanaşı Naxçıvan əhalisinin bir hissəsini yanmköçəri heyvandarlıqla məşğul olan kəndlilər təşkil edirdi.
Torpaq mülkiyyətləri
Səfəvilər dövründə digər Azərbaycan bölgələrində olduğu kimi Naxçıvanda da iqtisadiyyatın əsasmı təşkil edən kənd təsərrüfatında əsas yerlərdən birini torpaq mülkiyyəti və ondan istifadə qaydaları tuturdu. Bu dövrdə Naxçıvan ölkəsində Səfəvilər dövləti ərazisində istifadə edilən bütün növ torpaq mülkiyyət[ formaları — "dövlət", "xassə", "mülk", vəqf, icma, tiyul və camaat torpaqları mövcud olmuşdur. Dövlət torpaqları — "divani"dən əldə olunan gəlirlər mərkəzi və yerli dövlət aparatının, ordunun saxlanılmasına sərf olunurdu. Bu dövrdə həmin kateqoriyadan olan torpaqlar mahal və vilayətlərin hakimləri tərəfindən idarə к olunurdu. Həmçinin xüsusi iqtisadi əhəmiyyət daşıyan geniş ərazilər bu torpaq I fondunun tərkibinə daxil idi. Əvvəlki yüzilliklərdə olduğu kimi yenə də i hərbi-siyasi, iqtisadi və mədəni cəhətdən regionda mühüm əhəmiyyət kəsb edən I Naxçıvan ölkəsi şahın təyin etdiyi yerli hakimlər tərəfindən idarə edilirdi. Deməli, buradakı dövlət torpaqlarının idarə olunması da həmin hakimlər tərəfindən həyata keçirilirdi. Bu sahədən əldə edilən gəlirlərin müəyyən hissəsi isə yerli özünüidarəetməyə xərclənirdi. Təbii ki, bütün kateqoriyadan olan torpaqlar dövlətin ixtiyarında olduğundan divani üçün seçilən Səfəvi lər dövründə ölkə ərazisindəki torpaqlann bir hissəsini də ‘mülk" təşkil edirdi. Feodallara məxsus belə xüsusi torpaq mülkiyyəti digər torpaq növlərindən iki əsas xüsusiyyəti ilə fərqlənirdi. Birincisi, sahibkarın bu toıpaqlan satmaq, almaq və irsən vermək hüququ var idi. İkincisi isə bu cür əmlak hər hansı dövlət xidməti müqabilində verilmirdi . Yəni əvvəlki iki kateqoriyaya daxil olan torpaqlardan fərqli olaraq bu sahədə fəaliyyət göstərən mülkiyyətçili dövlətdən tam şəkildə deyil, qismən asılı idilər. Bu dövrdə Naxçıvan bölgəsində varlı sahibkarların belə torpaq mülkləri var idi. Naxçıvanda şəhər feodallannın əsas torpaq sahələri mülk kateqoriyasına daxil idi. Həmçinin, bütöv kəndlər, ayrı- ayrı torpaq sahələri, suvarma mənbələri, dəyirmanlar, evlər, dükanlar və s. mülkə aid ola bilirdi. Yəni əksər daşınmaz əmlak növləri həmin kateqoriyadan olan torpaqlarla birlikdə götürülürdü. Mülk sahibləri, əsasən, varlı adamlardan olurdu. "Naxçıvan əlyazma sənədləri"ndə 1648-ci ilə aid alqı-satqı müqaviləsi ilə bağlı 24-eii sənəddə mülk sahibləri və onların mənsub olduğu tayfalar göstərilmişdir. Bu sənəddən məlum olur ki, həmin vaxt Naxçıvanda Kəngərlilərdən başqa digər tayfaların Beyləqani, Zikri, Məfruzi və başqalarının da nümayəndələrindən mülk sahibləri olmuşdur.
Şərti torpaq mülkiyyəti
Səfəvi hökmdarlarının mərkəzi hökumətin ölkə ərazisində sosial-iqtisadi dayaqlarını möhkəmləndirməkdən ötrü həyata keçirdiyi torpaq siyasətindən biri də şərti torpaq sahibliyindən istifadə etməsi idi. Bu kateqoriyadan olan "tiyul" və "soyurqal" adlı torpaqlar hərbi və ya mülki xidmət müqabilində verilirdi. Soyurqalın tiyuldan fərqi onda idi ki, o, sahibinə torpaq payı kimi verilir və irsən keçirdi. Tiyul isə irsi deyildi. Səfəvi tiyulları müəyyən bir ərazinin, yaxud da kəndin əhalisindən dövlət xəzinəsi üçün yığılan torpaq vergisinin və bəzən başqa bir verginin ayrı-ayrı qulluq adamlarına xidmətə görə güzəştə gedilən, bağışlanan hissəsi idi]. Deməli, tiyuldar konkret olaraq ona bağışlanan gəlirin sahibi idi. Bu isə dövlətin iqtisadi baxımdan xeyrinə idi. XV əsrdə soyurqalın geniş yayılmasına baxmayaraq, artıq XVI əsrdə Səfəvilər bu torpaq sahibliyini azaltdılar. Əvəzində tiyul torpaqlarım genişləndirməyə başladılar. Çünki o, irsi olmadığından renta xüsusiyyəti daşıyırdı. Bu dövrdə Naxçıvanda tiyul xüsusilə geniş yayılmışdı. Bunun səbəbi isə yerli məmurların dövlətə sədaqətini artırmaqla, burada mərkəzdənqaçan qüvvələrin qarşısını almaq idi. Mənbələrdən məlum olur ki, tiyul hərbçilərə və dövlət məmurlarına xüsusi xidmətlərinə görə paylanırdı. Bu haqda Qazi Əhməd göstərmişdi ki, II Şah İsmayıl Ordubad qəsəbəsini əvvəlcə İbrahim Mirzəyə, onu öldürtdükdən sonra, 1578-ci ildə döyüşdə fərqlənən Əbdülqəni bəyə tiyul olaraq verdi. Səfəvi hökmdarlan tərəfindən torpaqlann bu cür paylanması həm də məmurlann yüksək fəaliyyət göstərməsi üçün nəzərdə tutulurdu. Bu zaman Naxçıvanda tiyulla yanaşı soyurqal torpaqlan da olmuşdu. 1606-cı ildə I Şah Abbas Ordubad şəhərini soyurqal şəklində baş vəziri Hatəm bəy Ordubadiyə vermişdi.
Ticarət
XIII–XIV əsrlərdə Naxçıvan mühüm sənətkarlıq və ticarət mərkəzlərindən biri idi və qonşu ölkələrlə — İranın, Gürcüstanın, Kiçik Asiyanın, Beynəlnəhrin bir sıra şəhərləri, Qara dəniz limanları ilə olan ticarət əlaqələrində əhəmiyyətli yer tuturdu. XVI əsrin ikinci yarısından başlayaraq Ordubad və Culfa şəhərləri də böyük ipək ticarəti mərkəzi kimi tanınmışlar. Ordubad şəhəri Azərbaycanın ipək parça istehsal edən əsas mərkəzlərindən biri idi. Diyarın qonşu vilayətlər və ölkələrlə ticarətində Araz çayı üzərindəki Ziyaül-Mülk və Culfa körpülərinin rolu böyük idi (75, s. 47). Böyük İpək yolunu Azərbaycanla əlaqələndirən yol Həmədandan Təbrizə, Xəzər sahilindən isə Ərəş, Şirvan və Bərdəyə gedirdi. Şimal istiqamətində gedən Böyük İpək yolunun bir qolu Dərbəndə və Volqaya çıxırdı. Onun Bərdədən Tiflis və Batumi istiqamətində qərbə çıxan qolu da var idi. Bərdə və Ərəş mahallarından başlayan Böyük İpək yolunun mühüm bir istiqaməti Araz boyunca Naxçıvana və Culfaya qədər uzanırdı, oradan isə Təbrizə və yenə də Qərbə yönəlirdi. Culfada iri ipək anbarları yaradılmışdı və buraya Azərbaycanın hər yerindən xam ipək gətirilirdi. Bütün bu geniş şaxəli Böyük İpək yolunun köməyi və həmçinin əlverişli təbii şəraiti nəticəsində Azərbaycan uzun illər dünyanın iri ipək istehsalçısı və ticarəti mərkəzi rolunu oynamışdır.
Mühüm ticarət şəhərləri
XVI əsrdə Ordubad, Naxçıvan və Əylis kimi şəhərlərin mühüm ticarət əhəmiyyəti var idi. Əylis və Culfa kimi şəhərlər ipək və digər mallarla ticarətin mərkəzi hesab edilirdi. Həmin dövrdə Azərbaycan şəhərləri sənətkarlıq və ticarətin iqtisadi mərkəzləri idilər. Onlardan bəziləri (Təbriz, Gəncə, Ərəş, Ərdəbil, Culfa) bütün Səfəvilər dövləti, digərləri (Bərdə, Naxçıvan, Marağa, Dərbənd və s.) yerli vilayət miqyasında əhəmiyyət kəsb edirdilər. XVII əsrdə digər Azərbaycan bölgələrində olduğu kimi, Naxçıvandan da keçən karvan yolları öz əvvəlki əhəmiyyətini müəyyən qədər itirmişdi. Bu zaman əksər ticarət mallarının satışında olan zəifləmə ipək alverində də müşahidə olunmaqda idi, Amma bununla belə bu dövrdə başqa Azərbaycan bölgələri kimi, Naxçıvan da həm daxili və həm də xarici ticarətdə öz mövqeyini tamamilə itirməmişdi.
Ticarət məntəqələrinin istiqaməti
Bölgədən keçən ticarət yolları haqqında müfəssəl məlumat verən Əylisli Zəkəriyyə Əylis kəndindən İzmir şəhərinə getmək üçün Çuxur-Səd əyalətinə daxil olan Naxçıvan, Qarabağlar, Şərur, Sədərək, Vedi, Rəvan, Üçkilsə, Şaqriar məntəqələrindən keçmək lazım gəldiyini və bu marşrut üzərində beş gömrük məntəqəsinin fəaliyyət göstərdiyini bildirir. Bu ticarət yolu Tokat şəhəri ərazisində iki qola ayrılırdı. Onlardan biri İzmir limanı vasitəsilə Aralıq dənizi üzərindən keçməklə Avropaya, digəri isə İstanbul istiqamətinə uzanırdı. Rəvandan başlayaraq Ərzurum üzərindən keçən digər yolun bir qolu Qara dəniz sahilindəki Trabzon limanına, digəri isə Aralıq dənizi sahilinə, liman və ticarət şəhəri olan Smirnaya aparırdı. Ərzurum, Ağşəhər, Tokat, Qarahisar və Smirna bu yol üzərində yerləşən böyük şəhərlər idi. Tokat şəhərindən isə artıq qeyd etdiyimiz kimi, ölkənin paytaxtı İstanbula gedən qol ayrılırdı. Bundan başqa Əylisdən cənub istiqamətinə, Təbriz üzərindən keçməklə ölkənin mərkəzi vilayətlərinə — İsfahana aparan ticarət yolu mövcud idi. XVII əsrə aid Ordubad şəhərinin mərkəzində salınmış bazar müəyyən sənət sahələrinə aid qiymətli malların ayrıca satışının təşkil edildiyini göstərir ki, bu da ticarətin inkişafından xəbər verir.
Xarici səyyah tacirlər
Qədim zamanlardan dünya ticarət əlaqələrində özünəməxsus yer tutmuş Azərbaycana maraq böyük idi. Bu maraq, orta əsrlərdə dünyada baş vermiş dəyişikliklər Azərbaycana gələn tacirlərin sayını da artırmışdı. Həmin səyyahlar isə öz qeydlərində Azərbaycanın qədim iqtisadi əlaqələri haqqında qiymətli məlumatlar vermişlər. XVI əsrdən başlayaraq Avropa və Şərq ölkələrindən Vinsento Alessandri (Venetsiya, 1571), Nyupiri (İngiltərə, 1581), Tektander (Almaniya, 1603), Jan Batist Tavernye (Fransa, 1631–1668), Evliya Çələbi (Türkiyə, 1647), Katib Çələbi (Türkiyə, XVII əsr), Puley Lekuz (Fransa, XVII əsr), Jan Şarden (1673) və başqa səyyah tacirlər Azərbaycanda, xüsusilə də Naxçıvanda olmuşlar.
Arxeoloji tədqiqatlar
Naxçıvan MR ərazisində zəngin maddi mədəniyyət nümunələrinin aşkar olunması burada qədim daş dövründən başlayaraq ardıcıl yaşayış olduğunu, bu mədəniyyətlər arasında qırılmaz varislik əlaqələrinin olduğunu göstərir. Tədqiqatlar nəticəsində müəyyənləşdirilmişdir ki, Naxçıvanda insanlar 500–300 min il bundan əvvəl məskunlaşmışdır. 100 – 35 min il bundan əvvəl Mustye mədəniyyəti dövründə burada ibtidai insanların məskunlaşması davam etmişdir. Batabat yaylağında, Qazma mağarasında, Naxçıvançay və Əlincəçay vadilərində, Ordubad rayonu ərazisindəki Kilit mağarasında, İlandağın Cənub ətəyində və digər abidələrdə daş dövrü mədəniyyətinin izləri aşkar olunmuşdur. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində Qazma mağarasından, əsasən, çaxmaqdaşı və obsidiandan hazırlanmış Mustye dövrü əmək alətləri, ovlanmış heyvanların çapılıb doğranmış sümükləri aşkar olunmuşdur. I Kültəpə yaşayış yeri yaxınlığından Aşel mədəniyyəti dövründə hazırlanmış əl çapacağı qeydə alınmışdır.
Naxçıvan şəhərindən 8 km şimal-şərqdə, indiki Kültəpə və Sirab kəndlərinin ərazisində Neolit dövrü (e.ə. VII–VI minilliklər) yaşayış məskənləri yerləşir. Naxçıvanda Yeni Neolit abidələri Sədərək, Şorsu, Yeni yol və Uçan Ağılda aşkar olunmuşdur. Naxçıvanda Neolit mədəniyyəti əsasında mis metalın kəşf olunduğunu Eneolit dövrü mədəniyyəti (e.ə. VI–V minilliklər) inkişaf tapmışdır. I Kültəpənin ən qədim mədəni təbəqəsindən mis-mərgümüş qatışıqlı müxtəlif alətlər və bəzək nümunələri əldə edilmişdir. I Kültəpə yaşayış yerinin Eneolit təbəqəsinin alt qatlarında düzplanlı, orta qatda dairəvi və düzplanlı, son mərhələdə üst qatlarda isə yalnız düzplanlı tikinti qalıqlarına rast gəlinmişdir.
Eneolit dövrü oturaq əkinçi-maldar qəbilələr Naxçıvançay, Arpaçay vadilərində və digər ərazilərdə məskunlaşmışlar. Eneolit dövrü I Kültəpə, Ovçular təpəsi, Damlama, Xələc yaşayış yerlərində və Sədərəkdə tədqiq edilmişdir. Bu dövrdə Naxçıvanda əsas təsərrüfat sahələri kimi əkinçilik və maldarlıq, eləcə də mütalişləmə, dulusçuluq, daşişləmə, toxuculuq və sair sənət sahələri inkişaf tapmışdı. Arxeoloji materiallar göstərir ki, bütün Eneolit dövrü ərzində Azərbaycan, eləcə də qədim Naxçıvan əhalisi ilə Mesopotamiya arasında əlaqələr olmuşdur. 140px|thumb|left|[[Qafqaz albanları|Alban çarı Cavanşirin Naxçıvan şəhərindən tapılmış tunc heykəli. VII əsr (Orijinalı Sankt-Peterburqda Ermitajda, kopyası isə Bakıda Azərbaycan Tarix Muzeyində saxlanılır.)]] Tunc dövründə (e.ə. IV – II minilliklər) qədim Naxçıvan qəbilələrinin iqtisadi, ictimai və mədəni həyat tərzində böyük təkamül baş vermişdir. Naxçıvanda da etnik proseslər güclənmiş və iri tayfa ittifaqları yaranmışdır. I Kültəpə və II Kültəpə, Maxta, Ovçular təpəsi, Daşarx və sair Kür-Araz mədəniyyəti abidələrində aparılmış arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, e.ə. IV minilliyin II yarısı-III minillikdə Naxçıvan qəbilələrinin əkinçilik, maldarlıq mədəniyyəti yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoymuş, texniki tərəqqi yüksəlmiş, əmək alətlərinin çeşidi və keyfiyyəti daha da artmışdır. Bu dövrdə tuncun kəşfi mühüm rol oynamışdır.
Yaxın Şərq ölkələri ilə Azərbaycanı, eləcə də bütün Qafqazı əlaqələndirən əsas yolların kəsişdiyi əlverişli mövqedə yerləşən iri tayfa ittifaqları mərkəzləri iqtisadi, mədəni cəhətdən yüksəldi və nəticədə II minilliyin əvvəllərindən Naxçıvanda ilkin şəhər mərkəzləri yarandı. Belə şəhər mərkəzlərindən olan II Kültəpədə, Govurqalada, Qarabağlarda, Oğlanqalada, Plovtəpədə, Qazançıda arxeoloji tədqiqatlar aparılmışdır. Tunc dövründə Naxçıvan yüksək incəsənəti ilə Yaxın Şərq dünyasında tanınmışdır. Gəmiqaya təsviri sənət abidələri, bədii tərtibatlı boyalı qablar (Boyalı Qablar mədəniyyəti), tunc məmulatları və sair Naxçıvanın qədim tayfalarının həyat tərzini, dini – ideoloji və fəlsəfi estetik dünyagörüşünü əks etdirir.
E.ə. II minilliyin sonu – I minilliyin əvvəllərində Naxçıvan ərazisinin tarixi mürəkkəb ictimai – siyasi hadisələrlə zəngin olmuşdur. Bu dövrdə Azərbaycan ərazisində Xocalı – Gədəbəy arxeoloji mədəniyyətinin formalaşması prosesi getmişdir. Naxçıvan ərazisində bu mədəniyyətə aid abidələr I Kültəpə, Şahtaxtı, Kolanı, Sarıdərə, Haqqıxlıq, Bəyəhməd, Qarabulaq, Zeyvə və sairləri aşkar edilmişdir. Bu abidələrin tədqiqi Xocalı – Gədəbəy mədəniyyətini yaradan tayfaların qədim dövrdən bu ərazilərdə məskunlaşmış aborigenlərdən ibarət olduğunu göstərmişdir. Bu dövrdə Naxçıvan ərazisi üçün əsas təhlükə qonşuluqda olan Urartu dövləti tərəfindən yaranmışdır. Culfa rayonu ərazisindəki İlandağda e.ə. 820 – 810-cu illərə aid mixi yazılı kitabə aşkar olunmuşdur. Kitabədən məlum olur ki, Urartu çarları İşpuini və onun oğlu Minuanın dövləti birgə idarə etdikləri dövrdə bu əraziyə basqınlar edilmişdir. İşğalçılara qarşı mübarizə məqsədilə regionun qədim yaşayış yerlərində möhtəşəm müdafiə istehkamları (Oğlanqala, Qalacıq, Govurqala və sair) inşa edilmişdir.
E.ə. IX–VI əsrlərdə Naxçıvan ərazisi Azərbaycan ərazisində ilk mərkəzləşmiş dövlət olan Mannanın, daha sonra isə, onun tarixi və mədəni varisi olan Midiyanın tərkibində olmuşdur. Qazıntılar nəticəsində əldə olunmuş materiallar Naxçıvan ərazisinin, həmçinin, Manna mədəniyyətinin təsir dairəsinə daxil olduğunu sübut etmişdir. Midiyanın süqutundan sonra Əhəmənilərin hakimiyyəti altına düşən Naxçıvan, e.ə. IV əsrin sonlarından Atropatenanın, eramızın III əsrindən isə Sasanilər imperiyasının tərkibinə daxil olmuşdur.
Atropatena hökmdarlarının əsas iqamətgahı olan Qazaka şəhəri Naxçıvana yaxın ərazidə — Güney Azərbaycanın Marağa şəhəri yaxınlığında yerləşdiyindən Naxçıvan, Yaxın Şərqin bir sıra şəhərləri ilə iqtisadi və mədəni əlaqələri gücləndirmiş, antik dünya xalqları ilə sıx ticarət əlaqələri yaratmışdı. Bu barədə, qədim yunan, Roma, ərəb, erməni, Suriya müəlliflərinin əsərlərində məlumatlar vardır. Şərur rayonun Püsyan kəndi yaxınlığındakı yaşayış yeri və nekropoldan, Oğlanqala, Qoşatəpə, Babatəpə və s., Babək rayonu ərazisində Meydantəpə, Nurudərəsi abidələrindən antik dövr mədəniyyətinin izləri qeydə alınıb, ilkin tədqiqat işləri aparılmışdır. Naxçıvan nekropollarından əldə edilən saxsı məmulatı, metal, şüşə, bəzək əşyaları, qliptika nümunələri, Şahbuz rayonu ərazisindən tapılan Makedoniyalı İskəndərin adından kəsilmiş gümüş pullar (e.ə. IV əsr) bu bölgədə küp qəbirlərinin e.ə. IV əsrdən gec olmayaraq yayıldığını göstərir.
Naxçıvan bölgəsinin orta əsrlər dövrünün ayrı-ayrı mərhələlərinə aid abidələr öz zənginliyi ilə xüsusilə diqqəti cəlb edir. Əlincəçay vadisindəki Zoğallı abidəsindən tapılmış sütun altlıqları, tunc qrifon, Cavanşirin tunc heykəli (Naxçıvan şəhəri), Batabat yaxınlığındakı Fərhad evi, onun üzərindəki kitabə, yaxınlığından keçən qədim karvan yolu və bir çox abidələrdən aşkar olunmuş materialların müqayisəli təhlili göstərmişdir ki, Naxçıvan orta əsrlərdə Azərbaycanın əsas ticarət mərkəzlərindən biri olmuş, Yaxın Şərq və Qafqazla iqtisadi, mədəni əlaqələrin daha da genişlənməsində önəmli rol oynamışdır.
Siyasi tarix
right|200px|thumb|Naxçıvan ərazisi [[Urartu dövlətinin tərkibində]] right|200px|thumb|Naxçıvan ərazisi Midiya dövlətinin tərkibində
Antik dövr
Midiya dövləti dövründə E. ə. IX–VI əsrlərdə Naxçıvan tanınmış şəhərlərdən biri idi. E. ə. 633-cü ildə Naxçıvan skiflərin hücumuna məruz qalaraq xeyli zərər çəkmişdi. E. ə. VI əsrin ortalarından (e. ə. 550-cii ildə Midiya dövləti tənəzzülə uğradıqdan sonra) e.ə. IV əsrin 30-cu illərinədək Əhəmənilər dövlətinin hakimiyyəti altında olan Naxçıvan IV əsrin sonlarından e. ə. I əsrin 1-ci yarısınadək Atropatenanın (Kiçik Midiyanın) tərkibində olmuşdur. Eramızın əvvəllərində Naxçıvan Albaniyada (Qafqaz) şəhər və vilayət olmuşdur. Qafqaz Albaniyasının Araksena (Arazın orta və aşağı axarı boyunda yerləşirdi) vilayəti Naxçıvan ərazisini də əhatə edirdi. Naxçıvan MR ərazisinin cənub – qərb hissəsi Vaspurakan tarixi vilayətinə daxil edildi. Naxçıvan MR-in qalan ərazisi isə Sünik (mərkəzi müasir Naxçıvan şəhəri) və Qoğtən (mərkəzi müasir Ordubad ərazisi) vilayətlərinin tərkibinə daxil idi. Eyni zamanda Sünikin öz alban mənşəli yerli hakim sülaləsi və kilsəsi də olmuşdur. Naxçıvan IV əsrdən isə Sasanilər İmperiyasının tərkibində olmuşdur. Sasani hökmdarı II Şapur [309–379] yürüşü zamanı (364–367 illər) Naxçıvanı dağıtmış, şəhərdən 18 min ailə əsir aparmışdı. Bəzi vaxtlarda Albaniya Sasanilərin nüfuz dairəsində olduğuna görə Naxçıvan da Sasani canişinləri–mərzbanlar tərəfindən idarə edilmiş, Sasani mərzbanlarının iqamətgahı Dəbildən (Dvin) Naxçıvana köçürülmüşdür. VI əsrin 1-ci yarısından Naxçıvanda Sasanilərə məxsus zərbxana olmuşdur. Bu, Azərbaycanda ən qədim zərbxanalardan biri sayılır. Mehranilər sülaləsinin Qafqaz Albaniyasında yenidən dövlətçiliyi bərpa etməsindən sonra isə Naxçıvan və Qoğtən qəti şəkildə Albaniyanın tərkibinə qatılmışdır.
Orta əsrlər dövrü
right|200px|thumb|Naxçıvan ərazisi Sasani dövlətinin tərkibində left|200px|thumb|1554-cü ildə [[Səfəvi-Osmanlı müharibələri çərçivəsində Sultan Süleyman Qanuninin Naxçıvana yürüşü olmuşdur. Matrakçı Nasuhun "Süleymannamə"sindən Qanuninin Naxçıvan yürüşünü göstərən miniatür]] right|200px|thumb|Naxçıvan ərazisi [[Sünikin tərkibində]] left|thumb|200px|1578-ci ildə [[Naxçıvan zərbxanasında kəsilmiş gümüş sikkə (Azərbaycan Tarix Muzeyinin kolleksiyasl)]] right|200px|thumb|[[Naxçıvanşahlıq]] right|200px|thumb|[[Naxçıvan Azərbaycan Atabəylər dövlətinin paytaxtı olmuşdur]] right|200px|thumb|[[Naxçıvan Elxanilər dövlətinin tərkibində]] right|200px|thumb|[[Naxçıvan Qaraqoyunlular dövlətinin tərkibində]] VII əsrin II yarısından başlamış ərəb istilaları nəticəsində yaranan Xilafətin tərkibinə daxil edilmiş Vaspurakan ərəb mənbələrində Basfurcan adı ilə qeydə alınmışdır. Ərəb istilalarına xüsusi əsər həsr etmiş ərəb tarixçisi əl-Bəlazurinin (IX əsr) məlumatına görə Basfurcan ərəblərin Cənubi Qafqazda tutduqları yerləri özündə birləşdirən yeni ərəb inzibati bölgüsünə daxil edilir. Burada və digər ərəb mənbələrində Nəşavə (Naxçıvan) həmin bölgüyə əsasən, Arran vilayətinə daxil edilən Basfurcanın əsas şəhəri adlandırılır. Bu dövrdə Azərbaycanda yayılmış Xürrəmilər hərəkatı Naxçıvanı da əhatə etmiş, Naxçıvan ərazisi həm xürrəmilərin, həm də əsasən xristian dinli əhali arasında yayılmış Pavlikan hərəkatının əsas dayaq nöqtələrindən biri olmuşdur.
IX əsrdə Naxçıvan Sacilər dövlətinin tərkibinə daxil edilir və X əsrin 30-cu illərinədək bu sülalənin hakimiyyəti altında qalır. Sacilər xanədanı süquta uğradıqdan sonra (942) Naxçıvan bir müddət bu sülaləyə sadiq olan Deysəm ibn İbrahimin hakimiyyəti altında qalmışdır. 942–981-ci illərdə Naxçıvan Salarilər dövlətinin tərkibinə daxil olmuşdur. X əsrin sonundan XI əsrin 60-cı illərinə kimi Naxçıvan şəhəri əsasən müasir Naxçıvan MR və qisəmən də Ermənistan (Qərbi Azərbaycan) ərazisini əhatə edən və ərəb mənşəli Əbudüləfilər sülaləsi tərəfindən idarə olunan Naxçıvanşahlıq dövlətinin mərkəzi olmuşdur.
XI əsrin I yarısından Azərbaycan, eyni zamanda Naxçıvan bölgəsi Səlcuqluların başçılıq etdikləri oğuzlar və başqa türk tayfaları tərəfindən ələ keçirilir. 1018–1021-ci illərdə Araz çayını keçən oğuzlar cənub istiqamətindən Arran torpaqlarına yürüş edərək, Naxçıvan, daha sonra isə ermənilərin qədim paytaxt şəhərlərindən olan Dəbil şəhərini ələ keçirirlər.