Totemizm
Qurd totemi ilə əlaqəli mifoloji toponimlər
Qurd,  börü, yalquzaq – bunların hamısı eyni xarakterli, eyni görünüşlü eyni xüsusiyyətə malik olan vəhşi heyvanlardır. Ərazi və dövrlə bağlı olaraq onları yuxarıda gördüyümüz kimi adlandırmışlar. Canavar da qurd qrupuna daxil olan vəhşidir. Lakin o cəsurluğu,güclülüyü, sürü halında gəzməsi, boyunun kiçikliyi ilə qurddan tamam fərqlənir. Qurd, boz qurd, börü, yalquzaq adı ilə tanınan bu heyvan böyüklüyünə, qüvvətliliyinə, boynu göy, qalan yerləri boz olduğuna, nəsil artırmasına, yaşayış tərzinə, tək gəzməsinə, bir ovla kifayətlənməsinə, ölüm qaydasına, təmizlik xüsusiyyətlərinə görə canavar tipli heyvandan tam şəkildə seçilir. Qurd türk mifologiyasının ən mühüm totemlərindən biri, bəlkə də birincisidir. «Ərgənəkon» dastanında göstərilir ki, türklərin ulu babaları dişi qurdla oğlan uşağından törəmişdir. Törəniş dastanında isə qurd ata kimi təsvir olunur. Qədim türklər qurda «kök böri», yəni göy qurd demişlər və bunun da səbəbi var. Kök, yəni göy, göyün rəngi olan mavilik idi. Əslində, türklər göyə kök tegri, yəni mavi göy deyirdilər. Göy rəng müqəddəs göyün olduğu qədər tanrının da simvolu idi. Bir şeyi göy rənginə büründürmək və ya göy sözü ilə bərabər demək, o şeyi müqəddəs saymaq və ya aralarında tanrı ilə əlaqədar bir rabitə yaratmaq istəyindən irəli gəlməli idi. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında Qazan xanın dilindən qurdun totem olmasına bir neçə dəfə eyham vurulur: «Qurd üzü mübarəkdir, qurddan bir xəbərləşəyin», «Ayvaz qurd əniyi erkəgində bir köküm var», «Qara başım qurban olsun qurdum, sana» və s. Göstərilən həmin ifadələrdən də aydınlaşır ki, qurd qədim türklərdə ilk çağlarda totem olmuşdur. Mənbələrin verdiyi məlumata görə kəngərli tayfasının tirələrindən biri qurd adlanmışdır. Naxçıvan MR ərazisində Ordubad rayonunda Düylün və Vənənd çaylarının suayrıcında yerləşən Qurd adlı dağ və Ağdam, Bərdə rayonlarında yerləşən Qurdlar yaşayış məntəqələri Gədəbəydə Qurdlar kəndi məhz həmin tayfanın adı ilə bağlıdır ki, bu da özlüyündə qurd totemi ilə əlaqədardır. A.Bayramov və İ.Bayramov Qərbi Azərbaycanın türk mənşəlı toponimlərindən danışarkən, Qurd qulu, Qurd çulu, Qurdqulaq Qurd kənd və s. qurd totemi ilə əlaqədar yer-yurd adlarının indiki Ermənistan ərazisində də olduğunu qeyd edirlər. T.Xalisbəyli də Azərbaycan və Orta Asiya respublikalarında qeydə alınan qurd sözü ilə bağlı həm şəxs adlarının, həm də yer-yurd adlarının «qurd» totemi ilə bağlılığını göstərir. Biz də yuxarıda deyilən fikirlərlə razıyıq. Ancaq burada bir məsələ var ki, qurd sözü ilə bağlı bütün yer adlarını totemik ad hesab etmək olmaz. Çünki onların bir hissəsi sırf təsviri mahiyyət kəsb edir Məs: Şəki rayonu ərazisində Qurddağ oronimi və Bakı şəhəri ərazi vahidliyində Qurdyalı dağı, Qurd qapısı məhz həmin yerlərdə qurdun (canavarın) tez-tez və ya hərdən görünməsi ilə adlandırılmışdır. M.Adilov qurdla bağlı totemlərdən bəhs edərkən yazır: «Türk xalqlarında totem hesab olunan qurd gah ilk ata, gah da ana kimi təsvir və təsəvvür edilir». Əksər mənbələrdə türk xalqlarında totem hesab olunan boz qurdun ilk ana kimi formalaşdığını həqiqətə daha uyğun hesab edirlər. Biz də öz növbəmizdə müəllifin həmin fikri ilə razıyıq. Türklərin yaradılış dastanların¬dan olan «Ərgənəkon»da qurd ilk ana kimi təsvir olunur. Maraqlıdır ki, qədim romalıların da ilk əcdadı – anası dişi qurd hesab edilir. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında qurd totemizmi hiss olunacaq dərəcədədir. Məsələn, Qazan xanın dilindən qurd totemi dəfələrlə səslənir: «Qurd üzü mübarəkdir, qurddan bir xəbərləşin», «Ayvan qurd əniyi erkəgində bu köküm var», «Qara başım qurban olsun qurdum sana» və s. A.Bayramov «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında işlənmiş toponimlərin Qafqaz arealından danışarkən qeyd edir ki, «qurdun müqəddəs, xilaskar, mübarək, zoomorfik heyvan olması digər türk dastanlarında da əks olunmuşdur. Bu inanış qurdun adının zaman-zaman şəxs, tayfa və qəbilə adına, daha sonra isə toponimiyaya keçməsinə səbəb olmuşdur». M.Adilov türk xalqlarında qurd sözünün bir forması olan «börü» ilə bağlı çoxlu toponimlər olduğunu qeyd edir və onlara misal olaraq Bııri, Buriboy, Burioy, Bure, Qurt, Bori, Byori və s. sözləri göstərir. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında rast gəlinən Baybura şəxs adı da heç şübhəsiz qurdla əlaqədar toponimlərdəndir. Bunları deməkdə məqsədimiz odur ki, həm abidələrin, həm də müasir səviyyədə mövcud olan toponimlər bir daha sübut edir ki, qurd, totemi ilə bağlı meydana çıxan toponimlər məhz həmin totem əsasında formalaşan etnonimlərdən yaranmışdır. Qurd sözü ilə əlaqədar Azərbaycanda qeydə alınan toponim formalaşma yollarına görə iki növə ayırmaq olar: 1.  Qurd sözü ilə bağlı meydana çıxan toponimlərin bir qrupu sırf təsviri mahiyyət daşıyır və onların «qurd» totemizmi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Məsələn, Naxçıvan MR, Ordubad rayonu ərazisində yerləşən «Qurq» dağı, Abşeron rayonunda «Qurd keçidi» adlı keçid, Ağsu rayonu ərazisində «Qurdqobu» hidronimi, Bakı şəhərində «Qurdyalı» adlı oronim və digər bu tipli toponimlər həmin ərazidə qurdun ya çox olması və ya onun tez-tez görünməsi ilə əlaqədar olaraq adlandırılmışdır ki, bunların da mifotoponimlərlə əlaqəsi yoxdur. 2.  Ancaq «qurd» adı ilə əlaqədar meydana çıxan digər bir qrup toponimlər də vardır ki, onlar təsviri mahiyyət daşımır, qədim türklərin mifik dünyagörüşü – totemik inamları ilə bağlıdır. Bizim üçün məhz həmin qrup toponimlər maraqlıdır. Qurdlar – Bərdə, Ağdam rayonları ərazisində kənd. Mənbələrin verdiyi məlumatlara görə, hər iki kəndin adı kəngərlilərin «qurd» adlı tirəsi ilə bağlı meydana çıxmışdır. Ordubad, Gəncə, Şamaxı və Şuşa şəhərlərində «Qurdlar» məhəlləsi də totemizmlə əlaqədar meydana çıxmışdır. Gürcüstan (Borçalı) və Ermənistan (Qərbi Azərbaycan) ərazilərində də eyni adlı toponimlər mövcud olmuşdur. Mənbələrə nəzər saldıqda görürük ki, Anadoluda və Cənubi Azərbaycan ərazisində də «Qurdlar//Kurtlar» adlı kəndlər mövcuddur. Qələybuğart – Şamaxı rayonunda qədim kəndlərdən birinin adıdır. T.Xalisbəyli «Qələybuğart» toponiminin etimologiyasını araşdırararq qeyd edir ki, «Qələybuğart» tarixi mənbələrdə Bəy qurd adı ilə yazıya alınmış, zaman keçdikcə təhrif edilərək bu şəklə düşmüşdür. Tarixən Şamaxının üç ağaclıq şimalında yerləşən, çətin keçirilən yerdə Bey qurd qalası ən möhkəm qayalardan olmuşdur. Bu da indi təhrif olunaraq Bəy qurd əvəzinə, heç bir mənası olmayan Buğart qalası kimi tanınır. Biz də müəllifin fikri ilə razıyıq və elə hesab edirik ki, Qeleybuğart toponimi tarixən qurda olan inamla əlaqədar formalaşan toponim olmuş və sonradan etnonim və toponim istiqamətində dəyişmişdir. Qeleybuğart toponimi mürəkkəb quruluşludur, bəy və qurd sözlərinin birləşməsi nəticəsində əmələ gəlmişdir. Qurd totemi ilə əlaqədar Azərbaycan ərazisində qeydə alınan mifoloji toponimləri araşdırdıqca məlum olur ki, həmin adların arealı kifayət qədər genişdir. Ancaq burada «qurdla» əlaqədar təsviri toponimlər, mifoloji köklərlə bağlı olan toponimləri qarışdırmaq olmaz. Məlum olduğu kimi, mifologiyanın əsas bölgülərindən biri də totemlə əlaqədar yaranan ilkin xalq təsəvvürüdür. Hər bir xalqın həyat tərzindən, adət-ənənəsindən, coğrafi şəraitindən asılı olaraq ayrı-ayrı canlılar totem (onqon) kimi çıxış edir. Türkdilli xalqların qədim dastanlarında, qurd və ya Boz qurd xilaskar, türkdilli tayfaların hamisi və onların əcdadı kimi təqdim olunur. Dastanların bəzilərində Boz qurd göylərin iradəsini həyata keçirir. Məsələn, «Törəyiş» əfsanəsi və «Köç» dastanında bu mənzərə daha aydın təsvir olunur: «Qədim hun hökmdarlarından birinin iki gözəl qızı var imiş. Sanki bu qızlar allahlar üçün yaranmışlar. Ataları bu qızları insanlardan kənarda tikdirdiyi möhtəşəm bir qalada saxlayırdı. Tanrı Boz qurd cildində gəlib qızlarla evlənir. Doğulan uşaqlar Boz qurd ruhunda böyüyürlər». Beləliklə, məlum olur ki, qədim türklərin yaranış dastanlarında Boz qurdun totem olması açıq-aydın təsvir olunur, bundan sonra yaranan dastan və nağıllarda qurda totem (onqon) kimi müraciət olunmaqla, bir çox qəhrəmanların adı, davranışı, xarakteri qurd kimi verilir. Qorqud, Bəybura kimi obrazların adının da «Boz qurd» olduğu mülahizələri türkdilli xalqların filologiyasında özünə yer etməkdədir. At totemi ilə əlaqədar toponimlər. Qədim türklərin mifologiyasında bir neçə heyvan və bitki totem (onqon) kimi təsvir olunur. Ancaq elə canlılar da vardır ki, onlar qədim insanların, bəşəriyyətin keçdiyi çətin inkişaf yollarında əvəzsiz xidmət göstərmiş, sözün əsil mənasında insanlara dayaq olmuşlar. Həmin canlılardan biri, bəlkə də birincisi atdır. At haqqında əfsanə və rəvayətlərdə, hətta sehirli nağıllarda mövcud epizodlar təsdiq edir ki, vaxtilə atla bağlı inanışlar olmuşdur. Tədqiqatlar göstərir ki, sonrakı dövrlərdə mifoloji elementlər nağıl və dastanlara səpələnmiş və həmin nümunələrin ana xəttini təşkil etmişdir. V.Vəliyev Azərbaycan mifologiyasında atın yerindən, mifoloji simvolikasından danışarkən yazır: «Türkdilli xalqların əfsanə və rəvayətlərində ölməz atlar vardır. Guya Xızır atı özü kimi «Abi-həyat»dan içmiş, o da ölməzlər sırasına keçmişdir. Koroğlu haqqında olan əlavə rəvayətlərin birində deyilir ki, guya Koroğlu öləndən sonra Qırat göyə uçmuşdur». Türk xalqlarının dastan yaradıcılığında yarımmifoloji, yarıməfsanəvi atlar da vardır. «Manas» dastanında Ak Kunyas, «Kitabi-Dədə Qorqud»da Beyrəyin Boz atı, «Şah İsmayıl» dastanında Qəmərday, Dürat və s. «Şamanlığı qəbul edən türklərlə monqolların inamına görə at göydən enmişdir. Yakutlara görə qəhrəmanların atları günəş aləmindən gəlmişdir. Guya qanadlı və kürəkli atlar da vardır ki, onlar həm uçur, həm də üzürlər. Bu atlar Qaf dağının ətəklərində «Süd gölü» ətrafında durmuşlar. Xızır ölümünə çarə axtararkən bu atları görmüş, lakin tuta bilməmiş, odur ki, «süd gölü»nə şərab töküb, onları kefləndirdikdən sonra bir cütünü tutub qanadlarını kəsib, beləliklə də at nəslini çoxaltmışdır. Xızırın özünün ağ atı da qanadlı imiş. Ömrü at üstündə, atla bərabər keçən, hər işini onunla görən bir millətin atı sevməsi, ona hörmət göstərməsi, hətta onu uğurlu sayması təbiidir. Bəzi dövrlərdə, bəzi türk boyları ata heykəl, ata məzar yapmışlar. Hələ də yapırlar. Türklər bütün heyvanlar arasında ən çox ata üstünlük veriblər. Qəbirlərindən də görünür ki, onu ilahiləşdiriblər. Türkə görə, yer üzündə atdan təmiz varlıq yoxdur, ondan ulu heç nə yoxdur. Təkcə onun qoxusu Türk-qıpçaq üçün abi-həyatdan (dirilik suyundan) qiymətli olub. Atın yalnız rəngini göstərmək üçün türkcədə qırx təyin sayıblar. At bütünlüklə qıpçağın canına-qanına daxil olub. At da öz xidməti ilə qıpçağın borcundan çıxır: onu çölə çıxarıb, bu çölün heyrətli genişliklərini onun qarşısında açıb. Hər halda ən azı Hun dövründən bütün həyatı at belində və ya atla keçib. «Atlı həyat tərzi» üçün qıpçaqlar özlərinə xüsusi paltarlar fikirləşiblər. «Şalvar» kişi geyimi, dünyada ilk uzunboğaz çəkmə (sapoq) at üstündə oturmaq üçün düşünülüb. At türklər arasında misilsiz hörmət və məhəbbətə layiq olmuşdur. Təsadüfi deyildir ki, «Qan tarixi»ndə Çində atlar¬dan tam asılılıq açıq şəkildə elan olunmuşdu. Atın qədim türklərdə, həm də qıpçaq türklərində totem olduğunu sübut edən kifayət qədər dəlillər vardır. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında belə bir ifadə vardır: «Qazan bəyin tayısı At ağızlı Uruz Qoca çapar yetdi». Dastanın məzmunundan məlumdur ki, «At ağızlı» ləqəbi igidlik, mərdlik rəmzidir. Deməli, bu ifadə təsadüfi işlənməyib, atın qədim türklərdə ilahi gücə, qüvvəyə malik olmasından xəbər verir ki, bu da «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanlarında ötəri də olsa mühafizə olunmuşdur. «Koroğlu» dastanında da Koroğlunun gücünün bir qaynağı Qıratdır. Dastanda Qıratın adi bir at olmadığı, onun möcüzəli bir şəkildə törədiyi və bir növ mifoloji simvolikası ştrixlərlə göstərilmişdir. Ancaq M.Seyidov öz araşdırmalarında birmənalı şəkildə sübut etmişdir ki, Koroğlunun qılıncı, nərəsi, adı və digər atributları kimi atı da qədim türklərin totemistik dünyagörüşü ilə əlaqədardır. Qeyd etmək lazımdır ki, at kultu ilə bağlı mifik-totemistik baxışlar sistemi əksər sivilizasiyalı xalqlarda da mövcud olmuşdur. Eyni zamanda aparılan arxeoloji qazıntılar bir daha sübut edir ki, atın totem hesab olunması qədim türklərdə təbii və qanunauyğun bir haldır. Hal-hazırda təzə inşa edilmiş evlərin qapısından və pəncərəsindən at nalının asılması, «at muraddır» deyimi, məhsulu bol olan bağ və bostanlardan at kəlləsinin asılması və s. bu kimi xüsusiyyətlər bu heyvanın türk xalqlarında, o cümlədən azərbaycanlılarda müqəddəs, ilahi qüvvəyə malik heyvan hesab edilməsindən xəbər verir. Atın qədim türklərdə totem olmasını faktlaşdıran məsələlərdən biri də bu heyvanla bağlı yer-yurd adlarının ölkəmizdə və digər türk xalqlarında geniş yayılmışlar: Atyaldağ, Atbulaq, Atcıl, Atağzı, Atlı, Atdaşı, Qıratın naldaşı, Ayğırgöl və s. bu kimi yer-yurd adlarının həm Azərbaycanda, həm də digər türk xalqlarında yayılma arealı genişdir və bu toponimlər qədim türklərin ata olan inamı, mifik dünyagörüşü ilə bağlıdır.