Yaroslav_Heyrovski
Həyatı və işi
Yaroslav Heyrovski 20 dekabr 1890-cı ildə Praqada (Karl Universitetinin Roma hüququ professoru olan Leopold Heyrovski (ata) və onun həyat yoldaşı Klara(ana)) anadan olub .<refL. R. Sherman (December 1990). "Jaroslav Heyrovský (1890—1967)". Chemistry in Britain: 1165—1167.> Yaroslav Heyrovski ibtidai məktəbdə oxuduqdan sonra 1901-ci ildən səkkiz il Akademik Gimnaziya adlanan orta məktəbdə oxudu. Burada təbiət elmləri ilə maraqlanmağa başladı. Buraxılış imtahanını verərək, qəbul sertifikatı aldıqdan sonra Heyrovski Praqadakı Çex Universitetinin fəlsəfə fakültəsinə daxil olur. Təhsilinin birinci ilində o, kimya, fizika və riyaziyyat kurslarında iştirak etmiş, ən çoxda onu B. Braunerin qeyri-üzvi kimya üzrə mühazirələri, həmçinin F. Zavişka və B. Kuceranın fizikadan mühazirələri heyran etmişdir. O, Britaniya alimlərinin işlərilə, xüsusilə Villiam Ramseyin son nailiyyətləri ilə maraqlanırdı. Buna görə də Yaroslav Londonda təhsilini davam etdirməyə icazə verən sərt atasına (o vaxt atası Universitetin rektoru və tələbələrin sərt imtahançı kimi çox qorxduğu biri) çox minnətdar idi. 1910-cu ildə Heyrovski London Universitet Kollecinə daxil olur. Orada o, ümumi və fiziki kimya üzrə V. Ramsey və Vilyam Lyuisin, fizika üzrə F. T. Troutonun və A. Porterin, riyaziyyat üzrə L. N. Q. Filonun mühazirələrini böyük maraqla dinlədi. 1913-cü ildə London Universitetində bakalavr diplomu almışdır. Elə həmin il V. Ramsey təqaüdə çıxdı və onun yerinə professor Frederik Corc Donnan gəldi. Məhz bu görkəmli fiziki kimyaçının sayəsində Yaroslav Heyrovski elektrokimya ilə maraqlanmağa başladı. O, 1913–1914-cü ildə dosent vəzifəsinə təyin edilir və professor Donnanın rəhbərliyi ilə elmi-tədqiqat işlərinə başlayır və o, gənc alimə onun sonrakı karyerasını müəyyən edəcək mövzu təklif edir. Heyrovskinin vəzifəsi alüminiumun elektrod potensialını təyin etmək idi. Alüminium metalın səthində oksidləşmə və digər passivasiya təsirləri bu işi olduqca çətinləşdirdi. Bundan əlavə, hidrogenin sərbəst buraxılması potensial dalğalanmalara səbəb oldu. Buna görə də professor Donnan Heyrovskiyə maye alüminium amalqamdan istifadə etməyi məsləhət gördü və ona bu amalgamın şüşə kapilyardan sərbəst damcılamasını təklif etdi. Beləliklə, səthin daimi yenilənməsi passivasiyanın təsirindən qaçınacaqdır. Əldə edilən qurğu Donnanın membran tarazlığının tədqiqatları üçün istifadə etdiyi quruluşa bənzəyirdi. Bu tədqiqatlarda professor qalın divarlı kapilyardan yavaş-yavaş axan maye natrium amalgamından istifadə edərək natrium ionlarının aktivliyini müəyyən etmişdir. Heyrovski tədqiqatlarını həyata keçirərkən maye metal elektrodların, xüsusən də daim yenilənən səthin üstünlüklərini dərk etdi və kapilyar elektrodlardan istifadə etməyi öyrəndi. Bu təcrübə onun sonrakı tədqiqatlarına böyük təsir göstərmişdir. Birinci Dünya Müharibəsi illərində Heyrovski hərbi xəstəxanada (dərmanların hazırlanması və yazılması) və rentgenoloq kimi işləyib. Bu, onun təhsilinə müsbət təsir etdi, çünki xəstəxanada işləməsi ona eksperimental materialı emal etmək və dissertasiya yazmaq üçün kifayət qədər vaxt verdi. O, onu Praqadakı Çexiya Universitetinin fəlsəfə fakültəsində "Alüminiumun elektronmənfiliyi" adı altında təqdim edib və burada da imtahan verib. 1918-ci il sentyabrın 26-da Heyrovskiyə elmlər namizədi elmi dərəcəsi verilir. Heyrovskinin elmi karyerasına böyük təsir edən başqa bir hadisə fizikadan imtahan oldu. Onun mühazirəçisi, eksperimental fizika professoru B. Kuçera ona civənin elektrokapilyarlığı haqqında sual verdi. O zaman gənc Heyrovski artıq kifayət qədər təcrübəli idi və bilirdi ki, imtahan verənlər tez-tez elmi fəaliyyətləri ilə bağlı suallar verirlər. O, bilirdi ki, professor Kuçera elektrokapilyar əyrilərin qurulması üçün yeni eksperimental texnika işləyib hazırlayıb, yəni civə elektrodundan düşən civə damcılarını çəkin. Bundan əvvəl kapilyar elektrometrdən istifadə edilmişdir. Heyrovski və imtahan verən arasında mübahisə yarandı, bu zaman professor Kuçera imtahan verənə son nəticələrindən bəziləri haqqında danışdı. Atmosfer oksigeninin mövcudluğunda, yeni üsulla götürülmüş bəzi əyrilərdə kapilyar elektrometrdən istifadə etməklə eyni məhlullardan götürülmüş əyrilərdə müşahidə olunmayan zirvələr var idi. Professor Kuçera bu fərqlərin ancaq fiziki kimyaçı tərəfindən izah oluna biləcəyi fikrini bildirdi və təəccüblənən Heyrovskiyə gərginliyin tətbiq olunduğu civə elektrodunda səthi gərilmə tədqiqatlarını davam etdirməyi təklif etdi. Professor Kuçera ertəsi gün Heyrovskini öz yanına dəvət etdi və ona civə çəninə birləşdirilmiş şüşə kapilyardan istifadə edərək civə damcı elektrodunu necə hazırlamağı göstərdi ki, kapilyar çıxışdan bir neçə saniyədən bir civə damcıları düşsün. O, həmçinin Heyrovskiyə beten işlərinin nüsxələrini verdi və ona civə damcılarının çəkilməsinə dair işində doktor R. Şimuneklə əməkdaşlıq etməyi tövsiyə etdi. R. Şimunek o zaman eksperimental fizika üzrə müəllim idi. Təxminən iki il ərzində gənc alimlər bütün asudə vaxtlarını müxtəlif gərginliklərdə olan civə damcılarını toplamaq, onları diqqətlə çəkmək və tətbiq olunan gərginliyə qarşı damcıların çəkisini çəkməklə məşğul olublar. 1919-cu ildə Yaroslav Heyrovski qeyri-üzvi və analitik kimya kafedrasına müəllim təyin edildiyi üçün işi yavaş-yavaş irəliləyirdi. Bu kafedranın müdiri D. İ. Mendeleyevin və R. Abeqin keçmiş yaxın dostu professor B. Brauner Yaroslav Heyrovskinin diqqətini kimyəvi yaxınlıq və valentlik probleminə cəlb etdi. Professor B. Braunerin laboratoriyasında Y. Heyrovski alüminium turşusu, alüminatların quruluşu və amfoterlik üzərində işləyirdi. Bu işi dissertasiya kimi nəşr edilmişdir. Bu işin əsasında 1920-ci il avqustun 2-də Yaroslav Heyrovski daha sonra Praqadakı Çarlz Universiteti adlandırılan Çex Universitetinin fiziki kimya kafedrasının dosenti vəzifəsinə təyin edilir. 1914-cü ildə Y. Heyrovski Londonda Kimya Cəmiyyətinə üzv olmağa çalışdı, lakin Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə əlaqədar onlarla əlaqəsi kəsildi. 1919-cu ildə o, buna baxmayaraq Cəmiyyətin üzvlüyünü qəbul etdi və 130–132-ci cildlərdə "Kimya Cəmiyyətinin Əməliyyatları" jurnalında ("Transactions of the Chemical Society") alüminiumla bağlı işi nəşr etdi. O, həmçinin London Universitetində doktorluq dissertasiyası ilə əlaqəli üç məqaləsini də dərc etmişdir. 1921-ci ildə Y. Heyrovski elmlər doktoru alimlik dərəcəsi aldı.