SCADA
Telemetriya və informasiyalı SCADA sistemləri
Enerjiyə qənaət problemlərinin həllində əsas vacib istiqamətlərdən biri də, istifadə olunan enerjinin hesabatının avtomatik aparılmasına və dövrələrin rejimlərinin avtomatik tənzimlənməsinə imkan verən vahid informasiya sisteminin yaradılmasıdır. Enerji ehtiyatlarına qoyulan tariflərin daim artdığı bir şəraitdə, istifadəçilər istiliyin, buxarın, elektrik enerjisinin alınan real həcminə nəzarət etmək haqqında daim düşünməli olurlar. Adətən enerji ehtiyatları təchizatçısı bir qayda olaraq öz itgilərini istifadəçinin ünvanına yazır. Buna görə də nəyin ki, təkcə istifadəçi həm də tədarükçü də itginin analizi ilə məşğul olmalıdır. Enerji ehtiyatlarının texnoloji hesabatı onlar üçün öz təsərrüfatlarını yeniləşdirmək (müasirləşdirmək), qaydalara əməl etmək və sonda bazarda rəqabət qabiliyyətini artırmaq deməkdir. Son illər enerji ehtiyatlarının problemlərinin həlli gətirib o yerə çıxartmışdır ki, komunal təsərrüfatlarda enerji ehtiyatlarının hesabatını aparan müasir cihazların quraşdırılması üzrə müxtəlif proqramlar işlənib hazırlanmış və tətbiq edilmişdir (istilik təchizatı sistemlərində, su təchizatı, çirkab sularının yığılması və təmizlənməsi, elektrik təchizatı və s.). Bütün bu məsələlərin, eləcə də dispetçerləşdirmə problemlərinin uyğun həlli üçün SCADA sistemləri intensiv olaraq tətbiq edilməkdədir. SCADA (Supervizory Control And Data Acquisition) sistemləri isə səpələnmiş kənar obyektlərdən informasiyaları toplayan, onları real vaxtda işləyən, analiz edən və sonda kənarlaşdırılmış obyektləri idarə edə biləcək prosesləri həyata keçirən sistemlərdir. Hazırkı vaxtda müxtəlif firmaların müxtəlif açıq SCADA sistemləri geniş yayılmışdır və bazara çıxarılmaqdadır. Bu sistemlər bir – birindən strukturuna, funksional və texniki imkanlarına, eləcə də qiymətlərinə görə fərqlənirlər. Ən yaxşı nəticələrə o vaxt nail olmaq olar ki, qeyd olunan bütün məsələlər kompleks şəkildə həll edilsin. Bu planda kommunal təsərrüfat xidmətlərinə qoyulmuş cihaz və proqram kompleksləri aşağıdakıları həll etməyə imkan verir: Xüsusi proqram avadanlıqları, operativ olduğu kimi həm də uzun müddətli ölçülən proseslərin (xüsusi halda istiliyə, enerji daşıyıcılarına sərf olunan materialların itgisi) dinamiki analizinin həyata keçirilməsinə. Eyni zamanda yuxarı eşalonda olanlara və hesablama şöbələrinə hesabatların hazırlanmasına imkan verilir. Bununla rəhbər işçi, baş mühəndis və ya dispetçer şəxsi kompüterlərin monitorunda əyani olaraq nəzarət olunan obyektin vəziyyətinin, ölçülən bütün parametrlərin qiymətlərinin əksini görür. Belə obyektlər isə sistemdə minə kimi ola bilər. İndi artıq kürsüdən qalxmadan obyektləri idarə etmək, işçi personalın prosesə operativ qarışması nəticəsində nəyin və necə dəyişməsini izləmək olar. 24 saat ərzində cihazların bütün göstərişlərinin, növbətçi personalın onlara reaksiyasının yazılışı aparılır. Nəzarət olunan parametrlərin cizgilərini qurmaq və çap etmək olur. Lazım gəldikdə, bütün bu verilənləri işçi personalın işinin analiz etmək üçün xidməti rəhbər üçün də çap etmək olar. Artıq praktiki olaraq istismarın birinci mərhələsində telemetriya sistemlərinin aparılmasının və kommunal təsərrüfat obyektlərin dispetçer xidmətlərinin informasiyalaşdırılmasının üstünlükləri aydınlaşır: Bu zaman informasiyaların və idarə əmrlərinin tam həcm-də ötürülməsi bütünlüklə bir cüt naqillər ya da radiokanalla baş verir. Bundan əlavə hazırkı vaxtda SCADA sistemləri üçün (məsələn: motorolla firmasının RİX sistemi) işlənib hazırlanmış cihaz – avadanlıqları, standart ensiz zolaqlı UQD – radio-kanalla videotəsvirlərin ötürülməsinin həyata keçirilməsinə imkan verir. Bu gün SCADA sistemləri müxtəlif mürəkkəbli və məqsədli olmaqla müxtəlif avadanlıqlarda quraşdırılan, eləcə də müxtəlif qiymət göstəriciləri olan (sifarışcının bütün arzu-larını nəzərə almaqla) teleölçmə və teleidarə sistemlərini reallaşdırmağa imkan verir. Belə sistemlərə misal olaraq radiokanalla informasiyanın və idarəetmə siqnallarının yığılmasını, eləcə də ötürülməsini həyata keçirən istilik məntəqələrinin avtomatlaşdırılması və dispetçerləşdirilməsi sistemini göstərə bilərik. Avtomatlaşdırma və dispetçerləşdirmə məsələlərinin həlli nəinki istilik təchizatı təşkilatlarına enerji ehtiyatlarından maksimum effektiv və qənaətlə istifadə etməyə, eləcə də qısa müddətdə qazan avadanlıqlarının işi zamanı meydana çıxan istənilən növbədən kənar situasiyalara reaksiya vermək imkanı verir. SCADA sistemi informasiyanı real vaxt şəraitlərində təqdim edir və bu da yaranmış problemli situasiyaları vaxdında dərk etməyə, eləcə də onların aradan qaldırılması üçün uyğun tədbirlərin görülməsinə imkan verir.