cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Urker
Tarixi
Urker 1994-cü ildə yaranmışdır; aparıcı vokalist və mahnı yazarı Aydos Saqat, The Beatles’in nümunəsi ilə qrupu yaratmaqdan ilhamlandığını ifadə etmişdi.İlk albomlarını 1997-ci ildə qeyd etdilər; 2001-ci ildə onların "Novruz" mahnısı populyarlığa yüksəldiyini əks etdirən Qızıl Disk mükafatını qazandı. Onların musiqisi ənənəvi qazax xalq melodiyaları və müasir pop ritmlərini özündə cəmləşdirir. 2005-ci ilə qədər istehsal olunan on beş musiqi videosundan on dördü Qazaxıstanda lentə alındı; yalnız qalanı "Tuqan Elim" xaricdə, Özbəkistanın Daşkənd şəhərində qeydə alınıb. Onların 2007-ci ildə tatar musiqiçisi Rezeda Qalimova ilə birlikdə çəkilən "Arman" videosu Honq Konqda da qeydə alınıb. Saqat, vizual və kinematoqrafik texnikanın İngilis musiqiçisi Pitr Qabriyeldən yüksək səviyyədə təsirləndiyini bildirirdi. 2007-ci ilin aprel ayında Urker, Novruz bayramını qeyd etmək üçün Linkoln İfa Sənəti Mərkəzində canlı bir ifa üçün New York şəhərinə getdi; Qazaxıstana qayıtdıqdan sonra verdiyi bir reportajda Saqat, "Urker"in ilin sonunda yeni bir albom buraxacağını söylədi.
Sağlamlığın qorunması hüququ
İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Pakt
b) sənayedə ətraf mühitin və əməyin mühafizəsinin bütün aspektlərinin yaxşılaşdırılması;
c) epidemik, endemik, peşə və digər xəstəliklərin qarşısının alınması və müalicəsi və onlara qarşı mübarizə;
d) hər kəsə tibbi yardım və xəstəlik halında tibbi yardım göstərəcək şəraitin qurulması.
Ümumi şərh 14
2000-ci ildə İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar Komitəsi Ümumi Şərh 14-ü dərc edir. 14-cü Ümumi Şərhdə aydın olur ki, “Sağlamlıq hüququ sağlam olmaq hüququ kimi başa düşülməməlidir”. Ümumi Şərh 14-də İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar Komitəsi sağlamlıq hüququnun aşağıdakı elementlərini vurğulayır:
Sağlamlıq hüququ üzrə xüsusi məruzəçi
Sağlamlıq hüququ üzrə xüsusi məruzəçi BMT-nin xüsusi məruzəçilərindən biridir. Hər kəsin əldə edilə bilən ən yüksək fiziki və psixi sağlamlıq standartından istifadə hüququna dair xüsusi məruzəçinin mandatı 2002-ci ildə təsis edilmişdir.
Hazırda mandat sahibi Tlalenq Mofokenqdir. O, 2020-ci ildə xüsusi məruzəçi təyin edilib. Tlalenq Mofokenq “ümumbəşəri sağlamlıq xidmətinin, insanın immunçatışmazlığı virusunun müalicəsinin, gənclərə uyğun xidmətlərin və ailə planlaşdırılmasının təşviqində təcrübəsi olan bir həkimdir”.
Əbdülhəsən Astana-Əsl
Əbdülhəsən Astana-Əsl (d. 1947; Təbriz) — əslən azərbaycanlı İran-Amerikan elm xadimi, struktural mühəndisi və Berkli Kaliforniya Universitetinin professoru.
Həyatı
1947-ci ildə Pəhləvi İranında dünyaya gəlmişdir.
Təhsili
Bakalavr təhsilini mülki mühəndislik ixtisasi üzrə Tehran Politexnik İnistitutunda, magistr (1979) və doktorantura təhsilini (1982) Miçiqan Universitetində almışdır.
Elmi fəaliyyəti
Hal-hazırda Berkli Kaliforniya Universitetində professor olaraq çalışmaqdadır. O, 11 sentyabr terror hücumu zamanı Dünya Ticarət Mərkəzinin çöküşünü araşdıran dünyanın aparıcı struktural mühəndisləri arasında yer almışdır.
Elmi göstəriciləri
O, 1998-ci ildə Amerika Polad Konstruksiyası İnistitutunun Higgins Lectureship Mükafatını qazanmışdır. Bu mükafat Astana-Əslin araşdırdığı sahədə ən nüfuzlu mükafat hesab edilir. O, hal-hazırda Kaliforniyada mühəndislik fəaliyyəti ilə yanaşı, struktural və körpü mühəndisliyi sahəsində konsultasiyalarla, məhkəmələrdə öz sahəsinə dair ekspertliklərlə, həmçinin də elmi araşdırmalarla, nəşrlərlə məşğuldur. Onun araşdırma sahəsinə zəlzələ mühəndisliyi və mühəndislik etikasına da daxildir. Onun tədqiqat və araşdırmalarına polad, polad-beton, beton və taxta bina və körpülərin konstruktiv təhlili, layihələndirilməsi, zəlzələyə qarşı mühəndisliyi, binaların, körpülərin və digər konstruksiyaların nasazlıqların təhlili, konstruksiyaların partlayışdan mühafizəsi, binaların, körpülərin və terror hücumlarına qarşı digər strukturlar daxildir. O, 52 il ərzində binalar və körpülər, o cümlədən 73 mərtəbəli binalar və Qolden Qeyt körpüsü və Körfəz Körpüsü kimi uzun aşırımlı körpülər də daxil olmaqla müxtəlif layihələrdə çalışmışdır. Doktor Astana, Dünya Ticarət Mərkəzi Qüllələri də daxil olmaqla, bir neçə çökmüş strukturun uğursuzluq analizini aparıb. Doktor Astana ABŞ Konqresinin Nümayəndələr Palatasının Elm Komitəsi qarşısında Dünya Ticarət Mərkəzinin dağılmasının mühəndislik aspektləri ilə bağlı ifadə verib. O, həmçinin Loma Prieta zəlzələsi ilə bağlı Kaliforniya Qubernatorunun İstintaq Şurası qarşısında polad körpülərə, o cümlədən San-Fransisko Oklend Körfəz körpüsünə dəyən ziyanla bağlı ifadə verib. Doktor Astana altı əsas körpünün, o cümlədən I-35 körpüsünün (2007) və Mayami FL Piyada Körpüsünün (2018) faciəvi şəkildə çökməsinin təhqiqatında ekspert şahidi olmuşdur.
O, 300-dən çox məqalə, konferans materialları, texniki hesabatlar, kitab fəsilləri və yüzlərlə mətbuat müsahibələri vermişdir.
Eşallon
Eşallon  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — En. Şimali Oyonna kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Nantyua.
INSEE kodu — 01152.
Əhalisi
2010-ci ildə əhalinin sayı 772 nəfər təşkil edirdi.
Earendil
Earéndil ya da dənizçi Earendil (kv. Eärendil; | ) — C. R. R. Tolkinin legendariumunda personaj, bəşər övladının ən böyük dənizçisi. "Silmarillion" əsərində daha geniş təsvir edilir. "Üzüklərin hökmdarında" da adı çəkilir.
Earendil professor Tolkinin legendariumunda ilk peyda olan personajlardan biri olub. İlk dəfə 1916-cı ildə Tolkin tərəfindən "İtirilmiş Hekayələr Kitabının" "Qondolinin süqutu" bölməsində təsvir edilmişdir.
Bioqrafiyası
Earendil Birinci Dövrün 503-cü ilində Qondolində Hador nəslindən olan insan Tuorun və Turqonun qızı şahzadə elf İdril Kelebrindalin ailəsində anadan olub. Uşaqlıqda Earendil Qondolinin lordları Salqant və Ektelionla çox yaxşı münasibətdə olub. Earendil hələ on yaşında olanda Qondolinin kralı Turqonun bacısı Aredel Ar-Feiniel və Qara Elf Eolun oğlu Maeqlini Morqot əsir etdi. Morqot Qondolinin hakimliyini üstəlik həmişə sevdiyi İdrili ona vəd edərək əvəzinə Qondolinin yerini öyrəndi. Beləliklə Maeqlinin xəyanətinə görə Morqot Qondolinin yerini aşkarlayaraq şəhərə hücüm edir. Hücum zamanı Maeqlin uşağ Earendili öldürməyə və anasını yaxalamağa cəhd edir, lakin onun özü Tuor tərəfindən öldürülür. Earendil və valideynləri gizli keçid vasitəsilə məğlub olan Qondolindən qaçırlar. Onlar qaçaraq Sirion Limanlarında sığınacaq tapırlar, Earendil gələcək həyat yoldaşı Elvinqlə burada tanış olur.
Qaradərə-i Vusta (Kəleybər)
Qaradərə-i Vusta və ya Orta Qaradərə - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 28 nəfər yaşayır (7 ailə).
Elmar Bayramov
Elmar Bayramov — Azərbaycan kinorejissoru
Həyatı
Elmar Bayramov 28 dekabr 1986-cı ildə Lənkəran şəhərində Bayramovlar ailəsində doğulmuşdur. 1993–2004-cu illərdə orta təhsilini Lənkaranda 4 saylı Humanitar Təmayüllü Məktəb Liseydə almışdır. 2005–2010-cu illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Biblioqrafia ve informasiya fakültəsində ali təhsil almışdır.
2011-ci ildən sosial mövzularda ssenariler yazmağa başlayıb. İlk sosial video çarxı 2013-cü ildə "Ekoloji missiya" layihəsi idi.
2013-cu ildə Black Garden Company adlı video prodakşının təsisçilərindən biri olaraq 2018-cı ilə qədər müxtəlif commersiya videoları ve filmləri istehsal edir. "Oxu", "Mübarilik yolu", "Məryəm", "Avropa Oyunları", "Kəmər" Sosial filmlərin müəllifidir. Fərqli film layihələrində döyüş xoreoqrafı, dublyor, aktyor kimi fəaliyyət göstərib:
Qalib olduğu beynəlxalq film festivalları
Qalib gəldiyi nominasiya "Beynəlxalq qısa filmlər"
Qalib gəldiyi nominasiya "qısametrajlı film"
Qalib gəldiyi nominasiya "ən yaxşı rejissor" ve "ən yaxşı döyüş filmi"
Qalib gəldiyi nominasiya "ən yaxşı qısametrajli döyüş filmi"
Qalib gəldiyi nominasiya "döyüş filmi"
Qalib gəldiyi nominasiya "ən yaxşı ABŞ filmi"
Qalib gəldiyi nominasiya "ən yaxşı məkan görüntüsü" "ən yaxşı səs effektləri"
Qalib gəldiyi nominasiya "ən yaxşı qısametrajlı film"
Qalib gƏldiyi nominasiya "ən yaxşı döyüş qurluşu"
Qalib gəldiyi nominasiya "ən yaxşı beynəlxalq qısametrajlı film"
Fərqli nominasiyalarda iştirakçı olduğu beynəlxalq film festivallar:
Atmosfer tozu
Atmosfer tozu- xırda hissəciklər şəklində havada asılı halında olan bərk maddələrdir. Havaya torpaq səthindən, vulkan püskürmələrindən, kosmik fəzadan və s.-dən düşür.
Elmar Bayramov
Qalib olduğu beynəlxalq film festivalları
İştirak etdiyi nominasiya "Qısametrajlı film"
Atmosfer tozu
Ümumi məlumat
Yer səthində tozun konsentrasiyası sənaye mərkəzlərində xüsusilə çoxdur. Atmosfer tozu atmosferin şəffaflığını və uzaq görünüşü azaldır. Son onilliklərdə sənaye tozlarının konsentrasiyasının yalnız şəhərlərdə, sənaye mərkəzlərində deyil, onlardan daha uzaq rayonlarda da artması müşahidə olunur. Bütün dünyada şəhərlərdə hər il atmosferə 1 milyard ton antropogen mənşəli bərk hissəciklər atılır. Ona görə də şəhərin hava hövzəsinin tozluluq dərəcəsi kənd yerlərinə nisbətən 2-3 dəfə çox olur. Sənaye mənşəli toz hissəciklərinin payına orta hesabla 15% düşür və çoxlu miqdarda mürəkkəb kimyəvi tərkibli hissəciklər olur. Atmosferin tozluluğunun artmasına xam və dincə qoyulmuş torpaqların şum sahələrinin çoxalması və s. böyük təsir göstərir. Tozun konsentrasiyasının artması troposferin və Yer səthinin soyumasına səbəb olur.
Elmar Bayramov
Qalib olduğu beynəlxalq film festivalları
Yarım finalçı olduğu nominasiya "Qisametrajli film"
İştirak etdiyi nominasiya "Qisametrajlı film"
Atmosfer tozu
Həmçinin bax
Atmosfer
Ceyhun Nağı
Ceyhun Nağıyev (d. 1972 – ö. 2011) — Həftə içi qəzetinin sabiq redaktoru, əmək fəaliyyəti dövründə müxtəlif mətbuat orqanlarında çalışmış azərbaycanlı jurnalist.
Atmosfer tozu
Həmçinin bax
Toz
Elmar Bayramov
Qalib olduğu beynəlxalq film festivalları
Finalçı olduğu nominasiya "Ən yaxşı məcara/döyüş filmi"
Ceyhun Nağı
Həyatı və əmək fəaliyyəti
Ceyhun Aşır oğlu Nağıyev 1972-ci il 7 oktyabr tarixində Tovuz rayonunun Düz Cırdaxan kəndində anadan olub. 1982-ci ildə orta məktəb təhsilini davam etdirmək üçün Bozalqanlı orta məktəbində təhsil almış və 1989-cu ildə isə həmin məktəbi bitirmişdir. Ceyhun Nağıyev, 1988-ci ildə Neft Akademiyasının məktəblərarası keçirdiyi Kimya olimpiyadasında II yer, 1989-cu ildə isə I yer tutmuşdur. Orta məktəbdən məzun olduğu il ali məktəbə daxil ola bilməyən jurnalist 1991-ci ildə hərbi xidmətə yollanır. Ceyhun Nağının hərbi xidməti SSRİ imperiyasının dağılması illərinə təsadüf etdiyindən o, iki ölkənin ordusunda xidmət keçməli olur. thumb|300px|Ceyhun Nağı iş prosesi zamanı.|left Sovet ordusu tərkibində Krasnodar şəhərində hərbi xidmət keçdiyi müddət də imperiyanın dağılması səbəbindən Gəncə şəhərinə göndərilir və yerdə qalan xidmətini burada Azərbaycan ordusunun tərkibində tamamlayır. Hərbi xidmətdən sonra bir necə dəfə Azərbaycan Tibb Universitetinə sənəd versə də, qəbul ola bilmir. 1995-ci ildə həkim olmaq fikrindən daşınan Ceyhun Nağı həmin il Azərbaycan Dillər Universitetinə sənəd verir və hazırlıq bölməsinə qəbul olur.
Atmosfer tozu
Həmçinin bax
Ətraf mühitin çirklənməsi
Ceyhun Nağı
Həyatı və əmək fəaliyyəti
Bir il təhsil aldıqdan sonra isə universitetin Alman dili filologiyası fakültəsində təhsil almaq şansını qazanır. Azərbaycan Dillər Universitetində təhsil aldığı illər Ceyhun Nağının jurnalistika sahəsinə addım atdığı ilk illərdir. Bu dövrdən etibarən jurnalistika fəaliyyətini genişləndirməklə yanaşı Həftə içi, Alma və Bizim yol kimi qəzetlərlə əməkdaşlıq etməyə başlamışdır.
Elmar Bayramov
Qalib olduğu beynəlxalq film festivalları
İştirak etdiyi nominasiya "döyüş filmi"
Ceyhun Nağı
Həyatı və əmək fəaliyyəti
1998-ci ildə Ana Vətən Partiyasının mətbuat xidmətində çalışmağa başlayır. Fəaliyyətinin bu dövrü tələbə olduğu vaxta təsadüf etdiyindən həm dərsə getmək, həm də işləmək məcburiyyətində qalmışdır. Ceyhun Nağı 2001-ci ildə təhsil aldığı Azərbaycan Dillər Universitetini bitirmişdir.
Elmar Bayramov
Qalib olduğu beynəlxalq film festivalları
Yarım finalçı olduğu nominasiya "Qısametrajlı film"
İştirak etdiyi nominasiya "42 dəq.dən aşağı real hadisəli film"
Ceyhun Nağı
Həyatı və əmək fəaliyyəti
Aydınlıq qəzeti bağlandıqdan sonra işsiz qalan jurnalist gündəlik gəlirini təmin etmək üçün müxtəlif qəzetlərdə kiçik maaşla işləməyə məcbur olur. Alma, Azərbaycan naminə, Bizim Yol kimi mətbuat orqanları jurnalistin çalışdığı mətbuat orqanları sırasındadır. Jurnalistika fəaliyyətinin sonrakı dönəmində Gündəlik Azərbaycan qəzetində, ANS-PRESS Nəşriyyat Evinin təsisçisi olduğu Hesabat jurnalında və daha sonra isə ANS Pressdə çalışmışdır. Ceyhun Nağının son iş yeri redaktoru olduğu Həftə içi qəzeti olmuşdur.
Elmar Bayramov
Qalib olduğu beynəlxalq film festivalları
1.Finalçı olduğu nominasiya "Ən yaxşı döyüş filmi"
Ceyhun Nağı
Həyatı və əmək fəaliyyəti
Ceyhun Nağı əmək fəaliyyəti boyunca azərbaycanlı jurnalist, Söz Azadlığını Müdafiə Fondunun icraçı direktoru Məmməd Nazimoğludan örnək götürdüyünü və onun məktəbini keçdiyini bildirmişdir. 2002-ci ilin 18 oktyabr tarixində ailə həyat quran Ceyhun Nağı, 2011-ci ilin 10 avqust tarixində ürək tutmasından 39 yaşında vəfat etmişdir. Mərhum jurnalistin Zəhra adlı bir qız övladı yadigar qalıb.
Qurdon (rayon)
Qurdon  — Fransanın Cənubi Pireney regionun rayonlarından biri. Departamenti — Lo. Suprefektura — Qurdon. Rayon əhalisi 2006-cı ildə 42 872 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 29 nəf / km². Rayon ərazisi — 1487 km².
Ceyhun Nağı
Həyatı və əmək fəaliyyəti
Vəfatından bir necə gün öncə facebook sosial şəbəkəsindəki hesabından paylaşdığı şeir marağa səbəb olmuşdur:
Elmar Bayramov
Qalib olduğu beynəlxalq film festivalları
2020-ci ildə Elçin Agazadə ilə birlikdə istehsal etdiyi "Uğur böcəyi" (Ladybug) sosial çarxı Urban Mediamakers Festivalında iştirakçı, Tempus Film Festivalında yarimfilançı və 15 Minutes of Fame film festivalında isə "ən yaxşı soisal film" nominasiyasının qalibi olmuşdur.
Ceyhun Nağı
Həyatı və əmək fəaliyyəti
'''Mən öləndə yağış yernən, buludlar göynən ağlasın. dirimə ağlayan anam, ölümə eynən ağlasın.'''
Jurnalistin vəfatından sonra ədəbiyyat xadimi Salam Sarvan tərəfindən yazılmış Son itkim şeirindən:
Dərd verdinsə, çəkiləcək – buna şübhən olmasın – noolsun bir az ağırdı və noolsun ağrıdı. Yalandır ki, guya zaman hər yaranı sağaldır – zaman məlhəm deyil, qardaş, olsa-olsa sarğıdı.
Rakov Şkoçyan dərəsi
Rakov Şkoçyan — Sloveniyanın cənub-qərbindəki Daxili Karniola Regional Parkının bir hissəsi olan dərə və təbiət parkı. İnzibati olaraq Rakov Şkoçyan qəsəbəsinə aiddir. Bura 1949-cu ildən qorunur və Sloveniyadakı ən qədim təbiət parkıdır.
Coğrafiya
Rakov Şkoçyan dərəsi üzərində iki təbii körpü var: Kiçik təbii körpü və axının təxminən 2.5 km aşağısında Böyük təbbi körpü. Vadinin üstündə, Böyük Təbii Körpünün yaxınlığında 17-ci əsrin əvvəllərində qotik üslubunda inşa edilmiş Müqəddəs Kantianus Kilsəsinin xarabalıqları yerləşir. Bu ərazi həmçinin Dəmir dövrünə aid arxeoloji məkandır.
Etimologiyası
Rakov Škocjan ifadəsi hərfi mənada "Rak dərəsindəki Škocjan" deməkdir. Škocjan adı digər yer adlarında da olduğu kimi "yerli kilsənin himayədarı" mənasını verən  sözündən götürülmüşdür. Vadi öz adını Rakov Şkoçyan qəsəbəsi ilə bölüşür.
Rəşid Mahmudov (dövlət xadimi)
Rəşid İsmayıl oğlu Mahmudov — Zaqatala Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi, görkəmli publisist, naşir və ictimai xadim.
Həyatı
Rəşid Mahmudov 1929-cu il noyabrın 6-da İsmayıllı rayonunun Mican kəndində müəllim ailəsində anadan olub.
1973-cü il iyulun 4-də Rəşid müəllim Zaqatala rayonuna işləməyə göndərilir. O, yeddi ilə yaxın bir müddətdə bu rayonda işləyir.
Rəşid Mahmudov Zaqatala Rayon Partiya Komitəsinin birinci katibi vəzifəsində çalış, Rəşid Mahmudovun 1988–1991-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Mətbuat Komitəsinin sədri vəzifəsində çalışmışdır. "Quran"ın Azərbaycan dilinə tərcüməsi və nəşri görkəmli publisist, naşir və ictimai xadim etmişdir.
Qemma Makkou
Gemma McCaw— Yeni Zelandiyayın otüstü xokkeyçisi
Həyatı
Gemma McCaw Tauranqa'da doğulub. Mişel Flinnin ən kiçik övladı və yeganə qızıdır. Tauranqa Orta Məktəbində və Tauranqa Qızlar Kollecində oxuyub. Massey Universitetində idman elmini öyrənib.
Karyerası
Gemma McCaw 2008 Yay Olimpiya Oyunları və 2012 Yay Olimpiya Oyunları, 2010 və 2014-cü il Birlik Oyunları da daxil olmaqla, 2008-ci ildən Yeni Zelandiya Qadınlardan İbarət Otüstü Xokkey üzrə Milli komanda da mübarizə aparıb. 2009-cu ildə Qadınlararsı "İlin Gənc Oyunçusu" adına layiq görülüb. Həm 2012, həm də 2016-cı il Olimpiadalarında onun komandası Bürünc medal oyununda uduzub və dördüncü olub. 2016 Yay Olimpiya Oyunlarından sonra o, xokkeyə uzun müddət fasilə verib və daha sonra təqaüdə çıxmaq qərarına gəlib. 2019-cu ilin noyabrında təqaüdə çıxıb. Gemma McCaw 2020-ci ildə Tokioda keçiriləcək Yay Olimpiya Oyunlarında yenidən yarışmaq niyyətində olub. Covid-19 pandemiyası səbəbiylə oyun baş tutmayıb.
Şəxsi həyatı
2013-cü ildə Gemma McCaw "Bütün Qaralar" komandasının kapitanı Riçi Makkou ilə görüşdüyü bildirilib. 2016-cı ilin əvvəlində onunla nişanlanıb və 14 yanvar 2017-ci ildə onunla evlənib. Onların iki qızı var.
Bəxtiyar Mustafayev
Bəxtiyar Əli oğlu Mustafayev — Azərbaycan Ordusunun mayoru, Vətən müharibəsi veteranı.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun mayoru olan Bəxtiyar Mustafayev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Cəbrayılın, Füzulinin, Zəngilanın və Qubadlının azadlığı uğrunda gedən döyüşlər zamanı Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin canlı qüvvələrinin məhv edilməsində fərqlənib.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 09.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Bəxtiyar Mustafayev "Zəfər" ordeni ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun, Füzuli rayonunun, Zəngilan rayonunun və Qubadlı rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Bəxtiyar Mustafayev "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə, 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə, 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən "Zəngilanın azad olunmasına görə" medalı ilə, 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən isə "Qubadlının azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Abxaziyada müharibə (1992–1993)
Abxaziyada müharibə (1992—1993) — 1992-1993-cü illərdə Gürcüstan hökumət qüvvələri ilə Abxaziya separatçı qüvvələri, Rusiya hökumət silahlı qüvvələri və Şimali Qafqaz silahlıları arasında olan hərbi münaqişə. Müharibə zamanı Abxaziyada yaşayan etnik gürcülər əsasən Gürcüstan hökumət qüvvələrinin tərəfində çıxış etmişdilər. Abxazlar, erməni və ruslar isə müharibədə Abxaz separatçıları tərəfdə döyüşmüşdülər Müharibə zamanı separatçılar minlərlə Şimali Qafqaz və Kazak yaraqlılarından və Abxaziya sərhədində yerləşən Rusiya Federasiyası hərbi qüvvələrindən dəstək almışdılar.
Bu münaqişənin alovlanması Gürcüstanda vətəndaş müharibəsi (devrilmiş Gürcüstan prezidenti Zviad Qamsaxurdiya tərəfdarları arasında - 1991-1992-ci illərdə və dövlət çevrilişindən sonra Eduard Şevardnadzenin rəhbərliyi ilə) gedişində baş verdi və Abxaziyada gürcülərin vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı. Hələ üstəlik 1989-cu ildən bəri Cənubi Osetiya münaqişəsi də davam edirdi.
1993-cü il sentyabrın 27-də baş vermiş 2 saatlıq döyüşdən sonra Nazirlər Sovetinin binası ələ keçirilir. Nəticədə abxazlar tərəfindən Abxaziya hökumətinin ali idarə heyəti məhkəməsiz, ittihamsız güllələnir. Onların arasında Abxaziya Nazirlər Sovetinin sədri Jiuli Şartava, Dövlət müşaviri Vaxtanq Gegelaşvili, Nazirlər Şurasının əməkdaşı Sumbat Saakyan, Sənaye naziri Raul Eşba, Suxumi icra başçısı Quram Qabiskiriya, Mətbuat Şurasının rəhbəri Aleksandr Berulava və başqaları var idi. Bundan sonra isə mülki əhaliyə qarşı vəhşicəsinə hücum başlamış və nəticədə şəhərdə etnik təmizləmə aparılmışdır(Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının sənədlərinə görə). 1993-cü ilin oktyabr ayında BMT baş katibi tərəfindən göndərilən araşdırma missiyası həm abxazlar, həm də gürcülər tərəfindən törədilən çoxsaylı və ciddi insan haqları pozuntularını aşkar etmişdi.
Müharibə nəticəsində 13-20 min arası etnik gürcünün və təxminən 3 min abxazın öldürüldüyü, 250.000-dən çox gürcünün məcburi köçkün olduğu və ya qaçqın düşdüyü bildirilir. Həmçinin müharibə nəticəsində 2 min nəfərin itkin düşdüyü də göstərilir. Müharibənin nəticələri postsovet Gürcüstanına ciddi dərəcədə təsir göstərmiş, ona xeyli maddi, insani və psixoloji zərər vermişdir. Müharibədən sonra da bölgədə bir sıra döyüşlər və silahlı qarşıdurmalar baş vermişdir.
1994-cü il mayın 14-də Gürcüstan və Abxaziya tərəfi Moskvada BMT baş katibinin Xüsusi Elçisinin rəhbərliyi ilə münaqişənin həlli ilə bağlı Cenevrə danışıqları çərçivəsində hazırlanmış Atəşkəs və Qüvvələrin Ayrılması Sazişini imzaladılar. Bu sənəd və MDB Dövlət Başçıları Şurasının sonrakı qərarı əsasında, 1994-cü ilin iyun ayından etibarən vəzifəsi atəşin davam etdirilməməsini təmin etmək məqsədi ilə MDB-nin Kollektiv Sülhməramlı Qüvvələri (tam olaraq Rusiya hərbçiləri tərəfindən komplektləşdirilmiş) münaqişə zonasında yerləşdirilmişdir. Eyni zamanda, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Gürcüstandakı Müşahidə Missiyası Sazişin həyata keçirilməsini və 2009-cu il iyunun 15-nədək fəaliyyət göstərən Abxaziyadakı MDB sülhməramlı qüvvələrinin fəaliyyətini izləmək üçün yerləşdirilmişdir. .
Müharibə ərəfəsində
Abxaziya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasında siyasi vəziyyət, 1980-ci illərin sonlarından Sovet İttifaqından müstəqillik tələb edən bütün Gürcüstanda olduğu kimi gərgin idi və seperatçılıq getdikcə qızışırdı. 1989-cu ilin martında abxaz millətçiləri "Lıxnı Bəyannaməsi"ndə müstəqil Abxaziya Sovet Sosialist Respublikasının qurulmasını tələb edirdilər (onlar bu tələblərində 1925–1931-ci illərdə Gürcüstan SSR ilə konfederativ “Birlik müqaviləsi” bağlamış Abxaziya SSR-nin mövcudluğu presedentinə əsaslanırdılar). Bəyannaməni Abxaziya Dövlət Universitetinin rektoru imzalamışdı. Buna qarşı universitetin etnik gürcü tələbələri etiraza qalxdılar, lakin hərəkat Gürcüstan hökuməti tərəfindən qadağan edildi. Buna baxmayaraq, tələbələrin toplantısı etnik abxazların hücumuna məruz qaldı. Gürcüstan antisovet hərəkatı bu hadisədən hiddətləndi və tələbələrin Abxaziyanın ayrılmasına qarşı iddialarını Tiflisdəki bir neçə min gürcü nümayişçinin şüarlar siyahısına daxil etdi. Etirazlara cavab olaraq Sovet qoşunları Tiflisə yeridildi və nəticədə 9 aprel faciəsi baş verdi.
Gürcü və abxazlar arasında ilk qanlı qarşıdurma 1989-ci il iulun 16-17-si aralığında oldu. Qanlı toquşma universitet məsələsi üzərindən baş tutdu. Abxaziya Dövlət Universiteti 1978-ci ildə Abxaz separatçılarının tələblərinə qarşı güzəştlərin bir hissəsi olaraq yaradılmışdı və bu da öz növbəsində öz dilini və mədəniyyətini qorumaq üçün Gürcüstanda milli səfərbərliyi başlatdı. Universitetin üç bölməsi var idi – abxaz, gürcü və rus dili. Ancaq gürcü tələbələr dəfələrlə abxaz və rus müəllim və administrasiyasının ayrı-seçkiliyə yol verməsindən şikayət edirdilər. 9 aprel hadisələrindən sonra Abxaziya Dövlət Universitetində gürcü tələbələr aclıq aksiyasına başladılar və universitetin gürcü sektorunun Tbilisi Dövlət Universitetinin filialına çevrilməsini və filialın, faktiki olaraq, abxazlar deyil, gürcülər tərəfindən idarə olunmasını tələb etdilər. Subtropik Kənd Təsərrüfatı İnstitutun tələbə və müəllim heyətinin də qoşulduğu bu hərəkət Abxaziyada etnik gürcülərin daha böyük mədəni ayrılma və iki etnik qrup arasında daha aydın bölgü üçün başladılan kampaniyanın bir hissəsi idi. Abxaziyada iğtişaşlara səbəb olacağını bilən səlahiyyətlilər bu tələbi mayın 14-də təsdiq etdilər. Buna cavab olaraq abxazlar oturma aksiyası təşkil etdi. Moskvada SSRİ Ali Sovetin də Abxaziyanın Sovet siyasi təsir sahəsində olduğunu bildirərək, gürcülərin universitet qurmaq səlahiyyətinə sahib olmadığına qərar verən bir komissiya quruldu. Komissiya Abxaziya böyüklüyündə bir bölgənin iki universitetə ​​ehtiyacı olmadığı qənaətinə gəldi. Bundan əlavə, qurum gürcülərin mövcud dil sistemi altında ayrıseçkiliyə məruz qaldıqlarını iddia etmələrinə baxmayaraq, universitetə abxaz sektoruna nisbətən gürcülərin müraciətlərinin daha çox olduğunu bildirdi.
Bu, hər iki tərəfin bir neçə gün davam edən silahlı döyüşlərdə iştirak etməsi nəticəsində daha çox itki və dağıntıya səbəb olan hadisələr silsiləsini başlatdı. Həmin axşam abxaz və gürcülər bütün Abxaziya və qərbi Gürcüstan ərazilərinə səfərbər olmağa başladılar. Abxaziyanın şimal-şərqindən olan etnik gürcü alt qrupu olan svanlar və Abxaziyanın Tkvarçeli şəhərindən olan abxazlar bütün gecə davam edən və ardından bir neçə gün davam edən atışmada toqquşdu. Bu vaxt əsasən Abxaziyanın cənubundakı Qali rayonu və Qərbi Gürcüstandan olan 25.000-ə qədər gürcü Oçamçiranın yanına toplaşdı. Sovet Daxili İşlər Nazirliyinin qoşunları asayişi bərpa etmək üçün göndərildi və 17 iyul tarixin' qədər zorakılıqlar xeyli dərəcədə böyüdü. 250px|thumb|left|Abxaziya Dövlət Universitetinin binası. İyul hadisələri ən azı 18 ölü və 448 yaralanmaya səbəb oldu, onlardan rəsmi məlumatlara görə 302 nəfəri gürcülər idi. Gürcüstanda millətlər arası zorakılığın ilk hadisəsi də qeyd edildi; Abxaziyada meydana gələn əvvəlki etiraz və nümayişlərdə heç kim zərər çəkməmişdi. Daxili İşlər Nazirliyinin qoşunlarının davamlı iştirakı bölgədə əmin-amanlığı təmin etsə də, zorakılıq baş verdi və Sovet hökuməti millətlərarası problemlərin heç birini həll etmək üçün addım atmadı.
Abxaziyada gərginlik yüksək olaraq qalırdı. 1990-cı il avqustun 25-də Abxaziya Ali Soveti Gürcüstan qanunlarına məhəl qoymayaraq "Abxaziyanın Dövlət Suverenliyi haqqında Bəyannamə"ni qəbul etdilər. Elə həmin gün Ali Sovet Abxaziyanın Sovet İttifaqı daxilində tam bir ittifaq respublikası olduğunu elan etdi. Bu hərəkət gürcülərin abxazların bölgənin əsl sakinləri olmadığına dair ittihamları ilə qarşılandı. Bu 1950-ci illərdə gürcü alimləri tərəfindən ilk dəfə irəli sürülmüş, lakin heç bir ciddi akademik və ya tarixi əsası olmayan bir iddia idi. 1990-cı ilin oktyabrında millətçi koalisiyanın qələbəsi daha da böyük problemlərə səbəb oldu, çünki Gürcüstan Ali Sovetinin yeni seçilmiş sədri Zviad Qamsaxurdiya ölkədə qeyri-gürcü əhalisinin muxtariyyətini azaltmaq istəyidiyini açıq şəkildə bildirmişdi. Lakin bu məqamda Gürcüstan hakimiyyəti Abxaziyada effektiv bir şəkildə dayanmışdı: Abxaziya Gürcüstanın qalan hissəsinin boykot etdiyi 17 Mart 1991-ci ildə Sovet referendumunda iştirak etdi, bölgənin qeyri-gürcü əhalisi də (başqa bir muxtar bölgə – Cənubi Osetiya ilə birlikdə) öz növbəsində Gürcüstan) öz növbəsində, 9 aprel 1991-ci ildə müstəqillik referendumunu boykot etmişdi.
1991-ci ilin avqustunda seçki ərazilərini etnik cəhətdən bölüşdürən, 1991-ci il seçkilərinin də bu format altında keçirildiyi, çox uzun müddət davam etməyən güc bölgüsü sazişi qəbul edildi, lakin Gürcüstanda Qamsaxurida hökumətinin dağılması və Eduard Şevardnadzenin Qamsaxuridanınimzaladığı sazişlərə hörmətsizlik edərək onu delegitimləşdirmək səyləri və Abxazların davam edən Gürcüstan vətəndaş müharibəsindən istifadə etmək istəklərindən sonra bu dağıldı. Beləliklə, 23 iyul 1992-ci ildə Abxaziya Ali Soveti Gürcüstanla müqavilə birliyində olsa da, Abxaziyanı suveren dövlət adlandıran 1925-ci il konstitusiyasını yenidən qəbul etdi. Gürcüstan avqustun 14-də hərbi əməliyyata başladı. Yaranan müharibə 1993-cü ilin sentyabrına qədər davam etdi və indiyə qədər də yaşanan gürcü-abxaz münaqişəsinə səbəb oldu.
Gürcülərin Abxaziyaya müdaxiləsi
250px|thumb|right|1992-ci ilin avqust-oktyabr aylarında döyüş əməliyyatlarının xəritəsi 1992-ci ilin iyun ayında muxtariyyət ərazisində gərginlik Abxaz silahlılarının Suxumidəki hökumət binalarına hücum etməsi ilə kritik bir mərhələyə yaxınlaşdı. 1992-ci iyulun 23-də Abxaziya hökuməti bölgənin müstəqilliyini elan etdi. Amma respublika beynəlxalq səviyyədə tanınmadı. 1992-ci il avqustun 14-də Gürcüstan polisi və Milli Qvardiya bölmələri Abxaziya üzərində hökumətin nəzarətini bərpa etmək üçün respublika ərazisinə yeridildi. Bəzi məhkumlar Abxaziyada döyüşmək şərti ilə sərbəst buraxıldıqları üçün Gürcüstan qoşunlarının sıraları qismən "həbsxanaları boşaltmaqla" dolduruldu. Elə həmin gün aktiv döyüş əməliyyatları başladı. 1992-ci il avqustun 18-də separatçı hökumət Suxumidən Qudautaya qaçdı. Gürcüstan hökumət qüvvələri tez bir zamanda Abxaziyanın böyük bir hissəsinə nəzarəti bərpa etdi.
1992-ci il avqustun 22-də Qafqaz Dağ Xalqları Konfederasiyası, prezidenti Musa Şanibov və parlamentin sədri İyusup Soslanbekovun müraciətini nəşr edildi:
"Gürcü işğalçı ordusunu suveren Abxaziya ərazisindən çıxarmaq üçün başqa bir yol olmadığına görə və Qafqaz Dağ Xalqları Konfederasiyasının 10-cu iclasının qərarını həyata keçirmək üçün əmr edirik:
Avqustun 25-də Gürcüstan qüvvələrinin hərbi komandiri Giorgi Karkaraşvili televiziya ilə Gürcüstan qüvvələrinin əsir götürməyəcəyini bildirdi. Abxaziyanın mülki əhalisinə heç bir zərər verilməyəcəyini və sülh danışıqlarının aparılacağını vəd etdi. Separatçılara sülh danışıqları uğurlu olmayacağı təqdirdə və 100.000 gürcü öldürülərsə, Ardzinbanı dəstəkləyən qalan 97.000 etnik abxazın həlak olacağını xəbərdar etdi. İddialara görə, Karkaraşvili daha sonra Abxaz lideri Vladislav Ardzinbanı abxazları gələcək nəsillərsiz qoyacaq hərəkətlər etməməklə hədələdiyi və beləliklə gələcək ölümlərə görə məsuliyyəti şəxsən Ardzinbanın üzərinə qoyduğu deyilirdi. Daha sonra onun çıxışı separatçılar tərəfindən təbliğat və öz hərəkətlərinə haqq qazandırmaq üçün istifadə edildi. Later, his speech was used by the separatists as propaganda and to justify their own actions.
Hər iki tərəfdən vəhşiliklərlə müşayiət olunan əhəmiyyətli bir etnik təmizlənmə baş verdi abxazların Gürcüstanın nəzarətindəki ərazilərdən köçürülməsi və əksinə. Abxaziyanın hər yerində girov götürülmə və digər humanitar qanun pozuntuları ilə yanaşı bir çox insan haqları pozuntuları, əsasən talan, təcavüz və digər qanunsuz hərəkətlər edildi.
Avqustun 26-da Abxaziya uğrunda döyüşən silahlı çeçenlər Valeriya Maliuku gürcülərə qarşı mülayim davrandıqlarına görə Eşeradan qovuldular. Elə həmin gün gürcü yeniyetmələrə təcavüz edildi və abxaz silahlıları ilə birlikdə Ordjonikidze kəndində gürcü mülki şəxslərə qarşı vəhşiliklər törədildi.
Suxumini aldıqdan sonra gürcü qüvvələri (Mxedrioni hərbçiləri də daxil olmaqla) "amansız, etnik əsaslı qırğın, talan, hücum və qətllərlə" məşğul oldular. Talana əlavə olaraq Abxaz mədəniyyət, incəsənət, tarixi abidələri, bəzi məlumatlara görə qəsdən hədəf alınaraq məhv edildi. Universitet binaları ciddi zərər gördü, muzeylər və digər mədəniyyət kolleksiyaları qarət edilib dağıdıldı. Nadir fonda malik Abxaziya milli arxivləri Gürcüstan qoşunları tərəfindən yandırıldı, bildirildi ki, yerli yanğınsöndürənlər alovu söndürməyə çatmadılar və yaxud çalışmadılar. Suxumidən olan Abxaziyalı bir qaçqın ailəsi sərxoş gürcü əsgərlərinin avtomatik silahdan atəş altında mənzilə soxulduqlarını və "Suxumini gürcü şəhəri olduğuna görə oranı əbədi tərk etmələrini" tələb etdiklərini iddia etmişdilər. Ailənin dediyinə görə, gürcü əsgərləri bütün qiymətli zinət əşyalarını oğurlamış, evin kişisinə hücum çəkmiş və sonra bütün ailəni küçəyə atmışdılar. Eyni şahidlər döyüşlərin bir neçə gün əvvəl başa çatdığını bildirsə də, qadınlar və yaşlı insanlar da daxil olmaqla küçələrdə topa şəklində Abxaz mülki vətəndaşlarınının cəsədlərini gördüklərini bildirirdilər.
Atəşkəs və Qaqranın düşməsi
250px|thumb|right|1992-ci ilin oktyabrında - 1993-cü ilin avqustunda müharibə bölgəsinin xəritəsi 1992-ci il sentyabrın 3-də Rusiyanın vasitəçiliyi ilə Gürcüstan və abxaz separatçıları arasında, gürcü silahlı qüvvələrini Qaqra şəhərini boşaltmağa məcbur edən anlaşma imzalandı. Bu anlaşma Qudautada qrarlaşmış abxaz separatçılarının şəhərə hücumuna şərait yaratdı. Tezliklə Şavnabada, Avaza və Ağ qartal batalyonları (tanklar və ağır texnika ilə birgə) da daxil olmaqla gürcü silahlı qüvvələri şəhəri tərk etdi. Yalnız kiçik silahlı qüvvələr (Qaqradan olan gürcülərdən təşkil edilmiş könüllü dəstələri) şəhərdə qaldı. Lakin, 1 oktyabrda abxaz tərəfi anlaşmanı pozaraq Qaqra üzərinə geniş ölçülü hücum əməliyyatına başladı. Yaxşı təşkil edilmiş hücum əsasən çeçen (Şamil Basayevin rəhbərliyi altında) və Şimali Qafqaz silahlıları tərəfindən gerçəkləşdirilmişdir. Onlar T-72 tankları, BM-21 Qrad qurğuları, Su-25 qırıcı təyyarələri və helikopterlərlə təchiz edilmişdi. Kiçik gürcü hərbi birləşmələri əvvəlcə Qaqranın ətraf ərazilərinə (Leselidze və Kolxida) nəzarəti itirmiş, 1 oktyabrda isə şəhər mərkəzində tamamilə məhv edilmişdir. Abxaziya və Şimali Qafqaz qüvvələri oktyabrın 2-də olan hücumla Qaqranı tam ələ keçirdilər. Rusiya donanması Qaqra yaxınlığında dəniz limanını mühasirəyə almağa başladı. Mühasirədə dəniz gəmiləri: "SKP-Bezukoriznenniy", "KIL-25", "BTH-38", "BM-66", "Qolovin", "Landing 345", "Aviation 529" ("SU-25", "SU -27 ")," MI və Anti-Təyyarə 643" iştirak edirdi. Alaylara komandanlıq edən Rusiya Federasiyası Müdafiə nazirinin birinci müavini Q. Kolesnikov Qaqranın işğalında iştirak etmişdir. Rusiyanın "Don" tankeri separatçıların nəzarətindəki Qudautaya 420 ton yanacaq çatdırdı.
Minlərlə gürcü əsgəri və mülki şəxs Gürcüstan ərazisinə keçə bilmədi və məcbur qalaraq Rusiya ərazisinə adlayaraq şimaldan qaçdı. Şəhərin işğal edilməsindən sonra burada yaşayan gürcü əhali işğalçılar və onların tərəfdarlarının əklinə keçmişdir. İlk genişmiqyaslı qırğın və etnik təmizləmə məhz Qaqranın işğalı zamanı həyata keçirilmişdir. Bu işğal nəticəsində ümumilikdə 429 nəfər etnik gürcü öldürüldü.
Silahlılar tərəfindən ələ keçirilmiş qadınlar və qızlar təcavüz və işgəncələrə məruz qalmışlar. Oktyabr gücumu zamanı Qaqrada yaşamış yaşlı bir gürcü qadını qeyd edir: ''“Onlar kor kişi və həmişə onunla qalan qardaşını gətirərək süngü ilə döyməyə, “it” adlandırmağa başladılar. O, yerə yıxıldı. Mən çoxlu qan gördüm. Əsgərlərdən biri dedi ki, “Biz səni öldürmək istəmirik, de görək qızların hardadı?” Mən onlara dedim ki, onun qızı yoxdur.”''
Mənim həyat yoldaşın Serqonu sürüyərək ağaca bağladılar. Zoya Tsvizba adlı abxaz qadın nimçədə çoxlu duz gətirərək həyat yoldaşımın bədənində yaralar açmağa, daha sonra isə duzu həmin yaralara çəkməyə başladı. Onlar təxminən on dəqiqə bu şəkildə işgəncə verdilər. Daha sonra gənc gürcü oğlanı (daha sonra onu da öldürdülər) traktorla quyu qazmağa məcbur etdilər. Onlar mənim həyat yoldaşımı bu quyuya yerləşdirdilər və diri-diri basdırdılar. Yeganə xatırladığım odur ki, tamamilə torpağın altında qalmamışdan əvvəl o dedi ki, “Dali, uşaqların qeydinə qal!"
Qaqranın işğalından sonra, işğalçılar soyqunçuluğa, vaxtında şəhəri tərk edə bilməyən və əsir düşən insanlara qarşı təcavüz və işgəncələrə başladılar. 1 oktyabr 5:00 pm-də mülki əhali (təxminən 1000-1500 nəfər) həbs edilərək Qaqranın mərkəzindəki futbol stadionuna gətirildi. 6 oktyabrda 50 nəfər elektrik dirəklərindən asılmış vəziyyətdə tapıldı. Bundan sonra stadionda həbs edilmiş uşaqlar, yaşlılar qadınlar və kişilər güllələnərək yaxınlıqda qazılmış kütləvi məzarlıqlara atıldı. 2001-ci ildə Vladimir Putin çeçen yaraqlılarına qarşı mübarizədə Gürcüstanın kömək etməsindən danışarkən bu hadisəni xatırladıb: "Gürcüstan hakimiyyəti, çeçen terrorçularının Abxaziya böhranı dövründə gürcülərin başlarını futbol topu kimi istifadə etdiyini unutmuş kimi görünür. Bəli, təəssüf ki, bu bir həqiqətdir".
Bölgədəki rus hərbi qüvvələri tərəfindən böyük ölçüdə dəstəklənən Abxaziya silahlıları Qaqra, Qudauta (keçmiş rus hərbi bazasının yerləşdiyi yer) və Tkvarçeli üzərində nəzarəti ələ keçirdikdən sonra sürətlə Suxumiyə yaxınlaşmağa başladılar.
Abxazların Eşera, Tamişi, Kamani və Şromaya hücumu
Qumista çayı boyunca (Suxuminin şimalında və şərqində) etnik gürcülər tərəfindən sıx məskunlaşan Acadara, Kamani və Şroma kimi kəndlər strateji cəhətdən əhəmiyyətli mövqedə yerləşirdilər. Məhz bu kəndlərin ərazisindən hərbi texnikanın Abxaziyanın paytaxtı Suxumiyə daxil olması üçün ən əlverişli yol yerləşirdi. Qərbdən Suxumiyə uğursuz hücum cəhdindən sonra Abxaz birləşmələri və müttəfiqləri diqqətlərini Suxuminin şimal və şərq tərəflərinə yönəltdilər. Separatçılar əsas qüvvələrini şimal xətti boyunca yerləşdirdilər. İyulun 4-də Qafqaz Dağlı Xalqları Konfederasiyası, abxaz birlikləri və erməni Baqramyan batalyonu Rusiya hərbi-dəniz qüvvələrini Tkuarçal şəhərinə daşımaq adı ilə Suxuminin şimal rayonlarına basqına başladılar. Gürcü birləşmələri və yerli əhalidən toplanmış könüllülər (həmçinin Ukrayna millətçi təşkilatlarının (UNA-UNSO) üzvlərindən təşkil olunmuş könüllülər də gürcülərin tərəfində döyüşürdü) Şroma, Tamişi və Kamani kəndlərində gözlənilməz halla qarşılaşdılar.
5 iyulda intentiv döyüşlərdən sonra Gürcüstan ordusu bir neçə saat ərzində 500-dən çox insan itirdi. İyulun 9-da Kamani kəndi separatçılar və onların Şimali Qafqazdan olan müttəfiqlərinin əlinə keçdi. Kamani kəndində əsasən etnik svanlar (gürcülərin subetnik qrupu) və kəndin mərkəzində yerləşən Müqəddəs Georgi kilsəsində yaşayan ortosoks rahibələri yaşayırdılar. Kəndin ələ keçirilməsindən sonra separatçılar kənd sakinlərini (qadınlar və uşaqlar da daxil olmaqla) tamamilə məhv etmiş, Müqəddəs Georgi kilsəsini isə qan gölünə çevirmişlər. Ortodoks rahibləri Yuri Anua və Andrianın gözləri önündə rahibələr zorlanmış və öldürülmüşdür. Daha sonra hər iki rahib kilsədən çölə çıxarılaraq onlardan bütün separatçı qüvvələr qarşısında Abxaziyanın kimə məxsus olması soruşulmuşdur. Rahiblər Abxaziya torpağının nə gürcülərə, nə də abxazlara deyil, Tanrıya məxsus olduğunu dedikdən sonra öldürülmüşlər. Onlarla bir yerdə başqa bir rahib də öldürülmüşdür. Etnik mənşəcə abxaz olan bu rahib digər iki rahibi öldürməkdən imtina etdiyinə görə güllələnmişdi. Kamani qırğını zamanı təxminən 120 mülki şəxs qətlə yetirilmişdir.
Suxuminin bombardmanı və mühasirəsi
250px|thumb|left|Su-25 qırıcı təyyarələri 1992-ci ilin dekabrında Abxaz qoşunları Gürcüstan hökumətinin nəzarətində olan Suxumi şəhərini atəşə tutmağa başladılar. 1993-cü il martın 4-də Gürcüstan Dövlət Şurasının rəhbəri Eduard Şevardnadze şəhərdəki müdafiə əməliyyatlarına nəzarəti ələ almaq üçün bölgənin paytaxtına gəldi. İqtisadiyyat naziri Beslan Kobaxia Qoga Xaindrava ilə danışıqlar zamanı Suxumiyə gəldi. Kobaxiyaya görə, Şevardnadze də eyni şeyi edərsə, separatçıların lideri Ardzinba istefaya gedəcək. O, Qaqradakı vandalizmi dəstəkləmədiyini və Abxaziyanın heç bir zaman Gürcüstandan ayrılma niyyətini rəsmi olaraq qəbul etmıyıcıyini qeyd etdi. Gürcüstan Hərbi Qüvvələrinin baş komandanı olaraq Eduard Şevardnadze "Oçamçira və Suxumi bölgələrinin müdafiəsinə dair tədbirlər haqqında" əmr verdi: "Müxtəlif ölkələrin hərbi birləşmələri Qudauta və Qumista bölgəsində cəmləşir. Bizdə bu qüvvələrin Suxumini ələ keçirmək və bütün Gürcüstana xaos və qarışıqlıq gətirmək kimi ciddi hədəflərinin olduğu barədə məlumatlar var". Fevralın 10-da Şevardnadze Quram Qabiskirianı Suxuminin meri təyin etdi. Bu arada, Gürcüstan parlamenti Rusiyanı Gürcüstana təcavüzdə günahlandıran və bütün Rusiya hərbi qüvvələrinin Abxaziya ərazisindən çıxmasını tələb edən rəsmi bir bəyanat verdi.
1993-cü il martın 16-da səhər saat 6-da və 9-da Abxaziya və Qafqaz Dağlı Xalqları Konfederasiyası qüvvələri Suxumidə kütləvi qırğın və mülki şəxslər arasında ağır itki ilə nəticələnən genişmiqyaslı hücuma başladılar. Gecə saat 2-də Abxaziya tərəfi Qumista çayı və Suxumidə gürcü mövqelərini artilleriya bombardmanlarına başladı. Ertəsi günün səhəri və günün ikinci yarısında bir neçə Rusiya Su-25 qırıcı təyyarəsi Suxumiyə hücum etdi. Abxaziya döyüşçüləri və QDXK-nın könüllülərinin keçirdiyi əməliyyata Rusiya xüsusi dəstəsi rəhbərlik edirdi. Onlar Qumista çayını keçib Açadaranın bir hissəsini ələ keçirdilər, ancaq Gürcüstan qüvvələri onların irəliləyişini dayandırmağa müvəffəq oldular.
Mayın 14-də qısa müddətli atəşkəs imzalandı. İyulun 2-də Rusiya donanması gəmisi Tamişi kəndinə yaxın olan əraziyə 600 nəfər donanma "desant"ı çıxardı. Bölgədə gürcü qoşunları ilə şiddətli döyüşə başladı. Bu döyüşdə hər iki tərəfdən bir neçə yüz öldürülən və yaralanan olduğundan, müharibənin ən qanlı döyüşlərindən sayılır. İlkin uğursuzluqlara baxmayaraq, Gürcüstan qüvvələri mövqelərini geri almağa müvəffəq oldular. İyul ayında Rusiya qüvvələri, Abxaziya hərbi və QDXK könüllüləri Suxumi rayonunun Axalşeni, Quma və Şroma kəndlərini ələ keçirdilər. Ən şiddətli döyüşlər Gürcüstan Milli Qvardiyası və silahlı gürcü könüllülərindən ibarət batalyonlar tərəfindən müdafiə olunan Kamani kəndində oldu. Növbəti iki gün ərzində abxazlar Kamaninin mülki əhalisinə qarşı sistematik işgəncə, təcavüz və qətl aktları törətdilər.
Bundan sonra Abxaziya separatçıları demək olar ki, bütün strateji yüksəklikləri ələ keçirərək Suxumini mühasirəyə almağa başladılar. Qısa müddətdən sonra Abxaziya Gürcüstan Müdafiə Şurasının sədri Tamaz Nadareişvili səhhəti ilə əlaqədar istefa verdi və onun yerinə Gürcüstan Parlamentinin üzvü Ziuli Şartava keçdi.
1993-cü il avqustun 15-də Yunanıstan hökuməti müharibə şəraitində olan Abxaziyadan qaçmağa qərar verən 1015 yunanı evakuasiya edərək “Qızıl yun əməliyyatı” adlı bir humanitar əməliyyat həyata keçirdi.
Eynilə, 1992-ci ildə 170 nəfər Abxaziya estonları Estoniya hökuməti tərəfindən üç təyyarə reysi ilə respublikadan evakuasiya edildi (başqa bir məlumata görə, müharibə əsnasında 400-ə yaxın eston Estoniyaya qaçmışdı ).
Suxuminin işğalı
250px|thumb|right|Avqust 1993 - Oktyabr 1993 müharibə bölgəsinin xəritəsi. Rusiyanın vasitəçiliyi ilə 27 iyulun 27-də Soçidə daha bir atəşkəs razılaşması əldə edildi. Bu atəşkəs Abxaziya separatçıları müqaviləni pozduqları günə yəni, (Gürcüstanın müqavilənin şərtlərinə əməl etməməsini bəhanə gətirərək) Suxumiyə doğru genişmiqyaslı hücuma başladığı 16 sentyabr tarixinədək davam etdi. Hücum zamanı Rusiyaya məxsus MiQ-29 təyyarələri Suxumi və gürcü kəndləri daxil Qumista çayı boyunca yerləşən gürcü yaşayış məskənlərinə vakum bombaları yağdırdı. Rusiyalı jurnalist Dmitri Xolodov Suxuminin işğalından əvvəl şəhərdə idi. O, şəhərin dəfələrlə Rusiya qüvvələri tərəfindən ağır silahlarla atəşə tutulduğunu və bunun mülki itkilərə səbəb olduğunu bildirmişdi.
Rusiyanın iştirakı ilə atəşkəs və Gürcüstan-Abxaziya münaqişəsinin tənzimlənməsi haqqında prinsiplər imzalanmışdır. Razılaşmaya əsasən Gürcüstan tərəfi ağır artilleriyanı, tankları və canlı hərbi qüvvənin böyük hissəsini Suxumidən çıxarmağa başladı. Abxaz separatçıları müttəfiqləri ilə şəhərə hücum və ağır bombardmanın təşkili haqqında razılaşma əldə etmişdi. Öz növbəsində Gürcüstan tərəfi Rusiyaya bəyan etdi ki, əgər gürcülər Suxumidən ordu çıxarılmasını tamamilə başa çatdırsalar, bu zaman şəhərə hücum edilə və ya bombardman təşkil oluna bilməz. Gürcü hərbi qüvvələri tankları ilə birgə Rusiya hərbi gəmiləri vasitəsiylə Poti şəhərinə daşındı. Şəhər tamamilə hərbi baxımdan müdafiəsiz hala gətirildi. Mülki əhali isə şəhərdə yaşamağa davam edirdi, hətta sentyabrın 1-də bütün məktəblər yenidən fəaliyyətə başladı. Məcburi köçkünlərin böyük bir hissəsi yenidən öz evlərinə qayıtdılar və Suxumidə həyat öz axarına qayıtdı. Şevardnadzenin sözlərinə görə, o Yeltsinə və Rusiya qarantiyasına inanmış, buna görə də insanlardan evlərinə qayıtmağı xahiş etmişdi. Lakin, 16 sentyabr saat 8 am-də abxaz separatçıları Şimali Qafqaz könüllüləri, kazaklar və Rusiya xüsusi xidmət orqanı döyüşçüləri ilə birgə Suxumiyə hücuma başladılar.
12 günlük gülləbərandan əvvəl bir neçə gün mühasirə altında olan şəhərin ətrafında intensiv döyüşlər baş verdi və hər iki tərəf ciddi itkilər verdi. Şəhərdə qalan gürcülər ağır artilleriya silahları qarşısında yalnız tüfənglər və AK 47-lərlə müdafiə olunmağa məcbur idilər. Suxumidəki teatr aktyorları birliyi şəhərdə separatçılara qarşı mübarizə aparan digər vətəndaşlarla birlikdə döyüşlərə qoşulmuşdu. Şəhər Rusiya hərbi hava qüvvələri və separatçıların artilleriyası tərəfindən amansızcasına bombalanırdı. 27 sentyabrda şəhər separatçılar tərəfindən ələ keçirildi, Qafqaz Dağlı Xalqlaı Konfederasiyası və Rusiya birlikləri Abxaziya Hökumət Evini ələ keçirdilər. Müharibə zamanı mülki əhaliyə qarşı ən qorxunc qırğın Suxuminin işğalından sonra bu şəhərdə həyata keçirildi. Şəhərin işğalı zamanı abxaz separatçıları küçələrdə 1000-ə qədər adamı öldürmüşdülər. Şəhərdə tələyə salınmış mülki vətəndaşlar evlərindən, zirzəmilərindən və saxlanclarından çıxarılaraq əsir alınmışdır. İşğal ərəfəsində şəhəri tərk etməkdən imtina edən Abxaziya hökumətinin ali idarə heyəti məhkəməsiz ittiham edilərək güllələnirlər: Abxaziya Nazirlər Sovetinin sədri Jiuli Şartava, Dövlət müşaviri Vaxtanq Gegelaşvili, Nazirlər Şurasının əməkdaşı Sumbat Saakyan, Sənaye naziri Raul Eşba, Suxumi icra başçısı Quram Qabiskiriya, Mətbuat Şurasınəın rəhbəri Aleksandr Berulava və başqaları.
İşğaldan sonra Şevardnadze Suxuminin əhalisinə radio ilə müraciət etdi:
250px|thumb|left|Dağıntıya uğramış Suxumi. Arxa planda zərər görmüş Abxaziya Hökumət Evi. 2006 il 1994-cü ildə ABŞ Dövlət Departamentinin Ölkə Hesabatlarında insan haqlarının kütləvi şəkildə pozulması səhnələri də təsvir edilmişdir: