Sürtkü_yağları
Sürtkü yağlarına əlavə edilən qatqılar
Aşqarlar çoxsaylı müxtəlif elementlər və aktiv qruplar saxlayan üzvü birləşmələrdir. Müxtəlif konfranslarda və elmi-texniki jurnalların səhifə¬lərində yağların istismar xassələrinin yaxşılaşdırılması haqda ciddi müzakirələr keçirilirdi.Çoxsaylı amerika mütəxəssisləri hesab edirdilər ki, sürtkü yağlarının keyfiyyətini yaxşılaşdırmağın yeganə üsulu aşqarların istifadəsidir. Sovet alimləri isə hesab edirdilər ki, yağın keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün aparıcı rolu aşqar oynasa da, xammalın rolu da az deyil.Aşqarların təsirliliyini dəqiq müəyyənləşdirmək üçün onları təmiz (zərərli komponentlərdən təmizlənmiş) baza yağlarında tədqiq etmək lazımdır. Sürtkü yağlarına aşqarların sintezi, inkişafda olan kapitalist ölkələrində 1930-cu illərin əvvəllərindən, keçmiş SSRİ-də, o cümlədən Azərbaycanda1930-cu illərin axırlarındanV.V. Kuybişev adına Azərbaycan Neft Emalı Üzrə Elmi-Tədqiqat İnstitutunda (Аз НИИНП им. В.В. Куйбышева) başlanmışdır.Bu işlər əsasən depressator (donma temperaturunu aşağı salan aşqarlar) və yağların özlülüyünü yaxşılaşdıran aşqarların alınmasına yönəlmişdir. İkinci dünya müharibəsi ərəfəsində motor istehsalının inkişafı böyük templə irəliləyirdi. Bu, ilk növbədə güclü, yüksək sürətli təyyarə və tank mühərriklərinin inkişafına aid idi. Bizim ölkə xaricdən aşqarlar, xüsusən depressator aşqarları alırdı.Bir sıra Amerika şirkətləri depressor aşqarlarının istehsalını mənimsəmişdi və bu sahədə onların rəqibləri yox idi. Təsadüfi deyil ki, bu “soyuq müharibənin” ilk addimlarından biri Sovet birliyi ölkələrinə aşqarların ixracının imtinası və bu addımla sənayenin ürəyi olan mühərriklərə zərbə endirmək ehtimal olunurdu. Beləliklə, yerli tədqiqatçıların qarşısında iki istiqamət var idi. Birinci istiqamət şirkətin sirlərini açmaq, xaricdən alınmış məşhur xarici aşqarların tərkibini və texnologiyasını tapmaq cəhdi. Bu yol qısa və sadə idi, lakin çox az şey vəd edirdi, ən yaxşı halda sadəcə bir müəyyən sahədə Amerika tədqiqatçılarına çatmaq mümkün olardı. İkinci istiqamət daha çətin idi, çünki sürtkü yağlarına yerli aşqarların istehsalını yaratmaq lazım idi. Məhz bu yolu da Sovet və Azərbaycan alimləri seçdilər. Müharibədən sonra da motor istehsalı böyük templə davam edirdi. Əgər müharibədən əvvəl avtomobillərin orta mühərrik gücü 70-75 at gücü (51-55kvt) 2000-2500 dövriyyə civarında dəyişibsə, 1950-ci ildə avtomobillərin orta mühərrik gücü artıq 100-140 at gücü (74-103 kvt), 2800-3600 dövriyyə arasında artdı.Belə növ mühərriklər yeni, daha təkmilləşdirilmiş yağların istehsalını tələb edirdi. Yağların keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması problemini və tədqiqatların genişləndirilməsinin zəruriliyini nəzərə alaraq, bu sahədə 1945-ci ildə V.V. Kuybişev adına Azərbaycan Neft Emalı Üzrə Elmi-Tədqiqat İnstitutunda A.M. Quliyevin rəhbərliyi ilə “Yağlar və aşqarlar” laboratoriyası yaradıldı.Bu aşqarlarla mükəmməl məşğul olan ilk elmi mərkəz idi. Əli Quliyevin aşqarlar kimyası ilə məşğul olması Azərbaycanın görkəmli alimi Yusif Məmmədəliyevin məsləhəti ilə olmuşdur. Kollektivin birinci işləri depressatorların və yuyucu sulfonat aşqarlarının sintezi və tədqiqinə aid idi. 1945-ci ildən keçmiş Sovetlər Birliyində Azərbaycanda aşqarlar kimyası sahəsində aparılan tədqiqatlarla yanaşı, Ümumittifaq Neft Emalı Üzrə Elmi-Tədqiqat İnstitutu (ВНИИНП), İ.M.Qubkin adına Moskva Neft və Qaz İnstitutu (МИНГ) və s. institutlarda da belə tədqiqatlar aparılırdı. Qeyd edildiyi kimi, sürtkü yağlarına aşqarların sintezi sahəsində işlər keçmiş Sovetlər Birliyində 1930-1932-ci illərdə başlanmış, lakin bu sahədə tədqiqatların sistemləşməsi və məqsədyönlü aparılması ikinci dünya müharibəsindən sonra başlamışdır. Müxtəlif alkilaromatik birləşmələrin – depressatorların sintezi üzrə geniş tədqiqatlar aparılır və sintez edilmiş birləşmələrin quruluşu ilə yağların donma temperaturunun asılılığı öyrənilirdi. Məqsədyönlü tədqiqatlara əsasən ilk depressator АзНИИ aşqarı Azərbaycanda sintez edilmiş və 1947-ci ildə isə sənayedə alınmışdır. Bu aşqar Ə.M.Quliyevin rəhbərliyi ilə Az. SSR EA Neft Kimyası Prosesləri İnstitutunda (Az. SSR EA NKPİ)(keçmiş АзНИИНП) aşqarların sintezi laboratoriyası kollektivinin işlərinə əsasən yaradılmışdır. Depressator – АзНИИ yağların donma temperaturunu aşağı salmaq üçün istifadə olunur, o əsasən dialkilnaftalindən ibarətdir. İşin yüksək əhəmiyyətinə görə müəllif heyəti – Ə.M.Quliyev, O.A.Qeyman və s. 1948-ci ildə Dövlət müka¬fatına layiq görülmüşdürlər. Sovetlər birliyində ilk sulfonat aşqarı da Azərbaycanda alınmışdır. Bu АзНИИ-4 aşqarı idi. Onun istehsalı isə 1949-cu ildə başladı. Bu aşqar yuyucu və korroziyaya qarşı xassəli iki komponentdən ibarətdir.АзНИИ-4 aşqarı dizel və avtotraktor yağlarının keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq üçün istifadə olunurdu. Sulfonat tipli aşqarların sonrakı tədqiqatları sulfonatların yuyucu xassələrinin kimyəvi quruluşu ilə asılılığının öyrənilməsinə həsr edilmişdi. Bu tədqiqatlara əsasən sulfonat aşqarlarının alınması üçün xammalın seçilməsinin elmi əsasları öyrənilmişdir, xüsusilə АзНИИ-5, CБ-3, СК-3 aşqarlarının alınmasını və sənayedə alınma texnologiyasını Ə.M.Quliyev, K.İ.Sadıxov, D.A.Əhmədzadə, İ.M.Orucova, M.Ə.Məmmədov, V.E.Başayev, İ.İ.Elyoviç işləmişlər. Yuxarıda adları sadalanan elmi kollektivin tədqiqatları əsasında ölkədə yeni sənaye sahəsi−sürtkü yağlarına aşqarların istehsalı yaradılmışdır. İlk sənaye aşqarları sürtkü yağlarının bir xassəsini yaxşılaşdırmaqla kifayətlənirdi – yağların donma temperaturunu aşağı salırdı, ya yuyucu xassələrini yüksəldirdi. Sonralar sürtkü yağlarının eyni zamanda bir neçə istismar xassəsini yaxşılaşdıran çoxfunksiyalı aşqarlar yaradıldı. Bu sahədə alkilfenol tipli aşqarların sintezinə xüsusi diqqət verilirdi. Müxtəlif radikallı bisfenollar, alkilfenolların sulfid və disulfidləri sintez olunmuşdur. Bu tədqiqatlar alkilfenol aşqarlarının effektivliyinin tərkib və quruluşundan asılılığını aşkar etməyə imkan verdi. İlk çoxfunksiyalı АзНИИ-ЦИАТИМ-1 aşqarları da Azərbaycanda işlənilmiş və 1950-ci ildə Ə.M.Quliyev və S.E. Kreyn tərəfindən sənayedə tətbiq edilmişdir [3.s 200]. Aşqar yağı, donma temperaturunu aşağı salmaqla yanaşı, yağın yuyucu və korroziyaya qarşı xassələrini də yaxşılaşdırırdı. Beləliklə, Az. SSR EA Neft Kimya Prosesləri İnstitutunun aşqarların sintezi laboratoriyasının kollektivinin işlərinə əsasən, “ilk vətən aşqarları” Azərbaycanda yaradılmışdır. 1960-cı ildə alimlər – Ə.M.Quliyev, G. Ə.Zeynalova, İ.M. Orucova, A.M. Lyovşina və V.E. Başayev tərəfindən alkilfenol aşqarlarının sintezi sahəsində aparılan dərin elmi axtarışların nəticəsində müasir dizellərin tələblərini ödəyən və yüksək keyfiyyətli dizel yağlarının istehsalını təmin edən АзНИИ-7 aşqarının sənayedə tətbiqi həyata keçirildi. Bu işlərlə yanaşı, tərkibində azot, kükürd, fosfor, xlor və s. elementlər saxlayan üzvi birləşmələrin sintezi və tədqiqatları aparılırdı. Bunlara müxtəlif ditiofosfor turşularının efirləri, karba¬mid və tiokarbamid törəmələri, uretanlar, alkilfenolların, xlor¬fenolların və aromatik merkaptanların amin törəmələri, sulfidlər, ksantogenatlar, polimer birləşmələri və s. birləşmələr aiddir.Bu birləşmələr oksidləşmə, korroziya, yeyilməyə qarşı, özlülük və s. aşqarlar kimi tətbiq edilmişdir. Ə.M. Quliyevin rəhbərliyi ilə laboratoriya kollektivi aşqarların sintezi və istehsalatda alınma texnologiyasının işlənib hazırlanması sahəsində bir çox tədqiqatlar aparmışdır. Tərkibində yüksək ixtisaslı alimlər olan kollektivin aşqarlar kimyası sahəsində nailiyyətlərini nəzərə alan SSRİ Elmlər Akademiyasının təklifi ilə 1965-ci ildə Sovetlər birliyində bu sahədə yeganə ixtisaslaşmış institut olan Az. SSR Elmlər Akademiyası Aşqarlar Kimyası İnstitutu yaradıldı. Akademik Ə.M.Quliyev institutun təməlini qoymuş, onun təşkilatçısı və 1987-ci ilədək fasiləsiz rəhbəri olmuşdur, hazırda institut onun adını daşıyr. 1987-ci ildən instituta onun yetişdirmələrindən biri, kimya elmləri doktoru, AMEA-nın müxbir üzvü (indi akademik) V.M. Fərzəliyev rəhbərlik edir. İnstitutun nəzdində 12 laboratoriya açıldı. Bu laboratoriyalarda aşqarların alınma texnologiyasının işlənilməsi, yağlara, yanacaqlara, polimer materiallara yüksək effektli aşqarların tətbiq edilməsi və aşqarların nəzəri əsasları istiqamətində təsir mexanizminin hazırlanması kimi hərtərəfli tədqiqatlar aparılırdı. Respublika alimlərinin bu sahədə apardığı tədqiqatlar və əldə etdikləri nailiyyətlər deməyə imkan verir ki, Azərbaycanda sürtkü yağlarına aşqarlar kimyası sahəsində Ə.M. Quliyev tərəfindən elmi məktəb  “Aşqarlar kimyası məktəbi”yaradılmışdır. Yeni növ maşın və mexanizmlərin yaradılması zamanı sürtkü yağlarının istifadəsində bir çox problemlər qarşıya çıxırdı. Bu problemin həlli sürtkü yağlarına aşqarlar kimyasının müstəqil elm kimi yaranmasına və inkişafına səbəb olmuşdur. Aşqarlar kimyası nisbətən cavan elmdir. Aşqarlar kimyası öz tədqiqatlarında neft kimyasının, üzvi və qeyri-üzvi kimyanın, kolloid, fiziki-kimyanın və s. elmlərin nailiyyətlərindən istifadə edir. Beləliklə, aşqarlar kimyası üzvi maddələrin sintezi,onların quruluşunun öyrənilməsi, təsir mexanizminin müəyənedilməsi və tətbiq sahələri haqqında elmdir. Məlum olduğu kimi, yerüstü texnikada, dəniz gəmiçiliyində, aviasiyada və s. xalq təsərrüfatı sahələrində sürtkü yağ¬ları istifadə edilir. Aşqarların motor yağlarında istifadəsi ölkədə dizel istehsalının inkişafının sürətlənməsinə imkan verir, bu da xalq təsərrüfatında əhəmiyyətli qənaəti təmin edir. Texnika inkişaf etdikcə, motor yağları üçün kəmiyyət və keyfiyyət nöqteyi-nəzərdən müxtəlif təsirli və çoxlu çeşiddə aşqarlar işlənib hazırlanmışdır: alkilfenolyatlar, sulfonatlar, ditiofosfatlar, depressatorlar və s. Texnika nə qədər inkişaf etsədə, onun işləməsi sürtkü materialsız mümkün deyildir. Ona görə də, sürtkü materiallarının keyfiyyətlərini yaxşılaşdıran aşqarların alınması vacib hesab olunur.