cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gəncə qalasının işğalı
Hücum
Səhər saat 5-ə qədər polkovnik Karyagin ona tapşırılan iki batalyonu Qafar bəy bürcünə qarşı təyin olunmuş yerə çox böyük sakitliklə gətirdi və onlara Tiflis qapısına bitişik bağların qırağında gizlətdi. Karyaginin əmrində 43 unter-ofiser, 17 voltornist və təbilçalan, 524 sıravi yeger, 7 feldşer və dəllək və divarın sındırılması üçün çəkicləri və lingləri ilə 4 dəmirçi var idi. (20 ofiserlə birlikdə cəmi 615 adam var idi) Şef batalyonunda 21 unter-ofiser, 4 voltornist, 7 təbilçalan, 263 yeger, 2 dəllək, 3 dəmirçi var idi. (cəmi 300 nəfər) Lisaneviçin batalyonunda 22 unter-ofiser, 6 təbilçalan, 261 yeger, 1 feldşer, 4 dəllək, 1 dəmirçi var idi. (cəmi 295 adam) Bundan başqa birinci batalyonda 11, ikincidə 6 denşik var idi. Mühasirə zamanı hər iki batalyonda hücumda iştirak etməyən 32 qeyri-sıravi aşağı rütbəli məmur var idi: 3 katib, 2 lazaret qulluqçusu, 10 dülgər, 1 silah ustası, 1 din xadimi, 17 furleyt. İki batalyonda cəmi 644 aşağı rütbəli məmur var idi. Belavinin batalyonunda xəstələrdən başqa 280 ofiser və aşağı rütbəli məmur var idi. Beləliklə, Gəncəyə hücümdan əvvəl bütün 17-ci yeger polku 920-ə qədər adamdan təşkil oluna bilərdi.
Gecənin qaranlığından istifadə edərək şəhər divarına nərdivanları söykəmək üçün səhər altının yarısı dəstənin hücum üçün hərəkəti başladı. left|thumb|250px|Gəncə xanlığının hücum zamanı ələ keçirilmiş bayrağı, [[Azərbaycan Tarix Muzeyi, Bakı]] Öz atəşlərilə düşmənin atəşini özlərinə cəlb etməli və hücumçuların yuxarı qalxmasını asanlaşdırmalı olan poruçik Nikşiç və Equlovla yeger komandasını yalançı hücum üçün təyin edərək Karyagin dispozisiyaya uyğun olaraq öz dəstəsini torpaq tikiliyə doğru apardı. Onların yaxınlaşması bağlar və hasarlara görə bəlli olmadı. Onlar torpaq tikiliyə 15 sajından az məsafədə olanda xan ordusu rus ordusunun hərəkətini gördü və top və tüfəng atəşini başlatdı. Sonra hücumçuların üzərinə daş və oxlar, daş divara çatanların üzərinə isə neftlə isladılmış bükülü burkalar atıldı.
Karyagin qarşı tərəfdən Portnaginin dəstəsinin səddə qalxmasını gözləmədən və oradan gələn təbil səslərini eşitmədən nərdivan üçün tələsdi və divara çatdı, burada kapitan Saxarov ayağından yaralandı. Eyni zamanda Saxarovun bölüyü ilə torpaq sədd ilə hərəkət edildi və nərdivana dırmaşıldı, bir hissə divara, bir hissə bürcün mağzalına, divara kapitan Kalivski, Dyaçkov və Tereşkeviç, ştabs-kapitan  Parfyonov, Xrustalevski öz bölükləri ilə təhkim edildi. Karyaginin bölüyündə 1-ci vzvoda komandanlıq edən poruçik Trunov xəndək və torpaq səddi tez keçdi, Qafar bəy bürcünə yaxınlaşdı və mağzala nərdivanı söykədi, öz yegerləri ilə birlikdə bürcə dırmaşdı.
Qafar bəy bürcünün alınmasından sonra mayor Lisaneviç ona tapşırılan batalyon bölükləri ilə Karyaginin əmrinə uyğun olaraq Qafar bəy bürcünün sağ tərəfinə, Yuxarıqala bürcünə hərəkət etdi, onu ələ keçirdi və qapıları açdı. Daha sonra Lisaneviç Karyagin tərəfindən göndərilmiş ştabs-kapitan Parfyonovun bölüyünü qapıların yanında qoyaraq üçüncü bürc olan Qacı xanı işğal etmək üçün hərəkət etdi. Bu əvvəl Karyagin tərəfindən kapitan Dyaçkov və bölüyünə tapşırılmışdı. Burada kapitan Kalovski öldürüldü. Cavad xanın özü qalada yerləşən ən böyük topun yanında at üstündə otururdu və öldürülənə qədər qılınc əlində qalanı müdafiə etdi. Beləliklə, hücumun başlanğıcında səddə dırmaşan zaman uğursuzluğa düçar olan Portnaginin dəstəsindən fərqli olaraq 17-ci yeger polkunun əlində artıq qala səddinin yarısı və üç bürc var idi. Öz raportunda Sisianov yazırdı: right|thumb|150px|left|Cavad xanın buncuğu (hakimiyyətin rəmzi). [[Azərbaycan Tarix Muzeyi (Bakı)]] Altı bürc alındıqdan sonra əsgərlər 12 arşınlıq (8.5 m) daş divarın üzərindən şəhərə endirilməyə başlandı. 14 arşınlıq nərdivanları divarın xarici hissəsindən keçirmək və şəhərə düşmək zəruri idi. (bürcdən çıxış dar idi və səkkiz metrlik divardan şəhərə enmək mümkünsüz idi, bundan başqa aşağıda intensiv atışma gedirdi.) Şəhərdə panika var idi. Azərbaycanlı dəstələr piyada və atlı şəkildə boş yerə xan buncuğunu axtarırdılar. Qadınlar meydana axışır və bayır onların səsi ilə dolurdu. Rus ordusunun əsgərləri şəhər küçələrini düşməndən təmizlədi. Günortaya yaxın artıq sakitçilik idi. Şəhər cəsədlərlə dolu idi. Əsgərlər atlarla qızıl zinət əşyalarını götürürdülər.
Beləliklə, 1.5 saat ərzində Sisianovun ordusu qalanı almağa nail oldu. Ancaq nə kişilərin sədaqətinin sübutu kimi xan tərəfindən kənddən şəhərə aparılan təqribi 8600 qadından biri, nə də bir uşaq həlak olmadı. Sisianov 3 yanvar və 10 yanvar 1804-cü il tarixli öz məruzələrində bu barədə yazırdı: “Hücum ərzində insanpərvərliyin və mənim əmrlərimə itaətin indiyə kimi misli görünməmişdir.” left|thumb|200px|[[Şah Abbas məscidi (Gəncə)|Şah Abbas məscidi və ya digər adı ilə Cümə məscidi (Gəncə)]] Bütün xan ordusu 1500 adam adam itirdi. (Zubova görə ölənlərin sayı 1750-ə çatırdı) 17224 adam (8585 kişi və 8639 qadın) əsir götürülmüşdü. Rus ordusunun itkiləri 3 ofiser və 35 aşağı rütbəli adam ölü, 12 ştab və ober-ofiser və 192 aşağı rütbəli adam yaralı idi. 17-ci yeger polkunda kapitan Kolovski və 8 yeger ölü, kapitan Saxarov (ağır yaralı) və Dyaçkov, ştabs-kapitan Xrustalevski, poruçiklər — Patrijiçki (polk adyutantı) və Nikitiç, podporuçiklər — Verbiçki və Tumanov, 3 unter-ofiser və 57 sıravi yaralı idi.
Hücum ərzində atası ilə birlikdə Cavad xanın ortancıl oğlu Hüseynqulu xan da öldü. Cavad xanın böyük oğlu Uğurlu xan və kiçik oğlu Əliqulu xan qaçmağa nail oldular və Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın yanında sığınacaq tapdılar. (Sisianov əvvəl fikirləşdi ki, onlar Gəncədən asılı olan Samux hakimi Şərim bəyin yanına qaçıblar.)
Rus ordusunun soyğunçuluğuna görə çoxlu insan Cümə məscidində gizlənmişdi. Sisianovun məruzəsinə görə, “500-ə qədər tatar bəlkə də qaliblərə təslim olmaq üçün məscidə yığışmışdı. Ancaq bir erməni bizim əsgərlərə dedi ki, onların arasında bir neçə dağıstanlı ləzgi var. Bir dəfə ləzgi adının çəkilməsi məsciddəki hər kəsin öldürülməsi üçün siqnal oldu.” Hələ Gürcüstan ərazisində tez-tez rusların üzərinə basqın edən ləzgilər qan düşməni hesab edilirdilər. Bunun nəticəsi olaraq Cümə məscidinə sığınan, sayı 500-dən çox olan dinc əhalinin hamısı öldürüldü.
Bu dövrdə yaşamış gürcü şahzadəsi XII David Gəncənin viran qoyulması ilə bağlı yazırdı ki, gürcülər sakinlərə qəzəbli olduqlarına görə Sisianov onların kişi sakinlərin böyük hissəsinin məğlub edildiyi, qadınların əsir alındığı və xanın özünün öldürüldüyü şəhəri talan etməsinə və dağıtmasına mane ola bilmədi.
4 yanvar tarixində şəhərin əsas məscidi artıq kilsəyə çevrilmişdi.
Nəticəsi və təsirləri
Gəncə sakinlərini rus ordusunun əvvəl etdiyi kimi qalanı tərk etməyəcəyinə inandırmaq və bütün ərazinin Rusiyanın tərkibində qalacağını göstərmək üçün Sisianov Gəncənin adını imperatriçə Yelizavet Alekseyevnanın şərəfinə Yelizavetpol olaraq dəyişdirdi. Xanlığın özü isə ləğv edildi. Köhnə Gəncə xanlığının ərazisi Yelizavetpol dairəsi adı ilə Rusiya imperiyasına birləşdirildi. Gəncənin ələ keçirilməsi xəbərini aldıqdan sonra I Aleksandr 4 fevral 1804-cü ildə Sisianovu infanteriya generalı elan etdi.
Həsən xan Qacar
Həsən xan Əmir Məhəmməd xan oğlu Qovanlı-Qacar — Rusiya-İran savaşlarının qəhrəmanlarından biri, sərkərdə.
Həyatı
Həsən xan Əmir Məhəmməd xan oğlu 1785-cı ildə Qəzvin şəhərində doğulmuşdu. Ailə təlim-tərbiyəsi almışdı. Fətəli şah Qovanlı-Qacarın Qulami-Xas qvardiyasında xidmətə başlamışdı. Rusiya-İran savaşlarında iştirak etmişdi. Sarı Aslan ləqəbi qazanmışdı.
Həsən xan İran ordusunda şərəflə xidmət edib, igidlik göstərdiyinə görə Əmir Teymurun şəxsi qılıncı ilə təltif edilmişdi. Qardaşı Sərdar Hüseynqulu xan Qacar – Qəzvini İranın fəxri sayılırdı. Hər iki qardaş 1828-ci il fevralın 10-da Türkmənçayda bağlanmış mənhus sülh müqaviləsinin on ikinci maddəsinə əsasən rus çarı I Nikolayın əmrilə bütün əmlak və var dövlətdən məhrum edilib. Bu maddəyə əsasən İrəvanın sabiq sərdarı Hüseyn xan, onun qardaşı Həsən xanın və Naxçıvanın sabiq hakimi Kərim xanın Arazın hər iki kənarındakı yerləri, var – dövləti Rusiya imperiyasının ixtiyarına keçdi. 1804-cü ildə ruslar İrəvanı istila etmək fikrinə düşərkən Cəfərqulu xan Dünbüli də onlara qoşuldu. On min piyada və süvarini İran ordusu ilə birləşdirdi. O vaxt yüzbaşı olan Həsən xan ordusunu yüksəklikdə yerləşdirib, böyük şücaətlər göstərərək rus ordusunu geriyə qovdu və təqib etdi. 1806-cı ildə ruslar İrəvana yenidən hücuma hazırlaşarkən Hüseynqulu xan Qacar İrəvan sərdarı təyin olundu. 1807-ci ildə Həsən xan qardaşının yerinə Fətəli şahın qullar ağasıbaşı (rəisi-qulaman) idi. 1808-ci ildə ruslar İrəvan üzərinə yenidən yürüş etdilər. Həsən xan İranın digər sərkərdələri ilə birləşərək şəhəri qoruyurdu. Möhkəm vuruşma oldu. Sentyabr və dekabr aylarında olan hərbi əməliyatlarda feldmarşal İ.B.Qudoviçin qoşunları darmadağın edildi. Rusların on üç minlik qoşunu pərən-pərən düşdü. Həmin il noyabrın 17-də olan döyüşdə isə rus qoşunlarından 289 nəfər qılıncdan keçirildi, 574 nəfər ağır, 285 nəfər yüngül yaralandı. Yeddi nəfər yüksək rütbəli rus zabitindən biri öldürüldü, dörd nəfəri isə ağır yaralandı. Rus çarı bu rüsvayçı məğlubiyyətdən sonra feldmarşal İ.B.Qudoviçi hörmətsiz vəziyyətdə geri çağırıb, istefaya göndərdi. İrəvan döyüşlərində heç bir müvəffəqiyyət əldə edə bilməyən rus qoşunu Gürcüstana qayıtdı.
1820-ci ildə Həsən xan İranda Çehriçini tutmaq istəyən osmanlı hakimlərinə qarşı vuruşa getdi və osmanlıların bir neçə şəhərini tutdu, onlara böyük tələfat verdi. Bir ildən sonra, 1821-cı ildə türklər alınmış şəhər və kəndləri geri qaytarmaq üçün 70 min ordu ilə İran sərhədinə yeridilər. Azərbaycan valisi şahzadə Abbas Mirzə Naibüssəltənə ordunu təşkil edib hücuma keçdi və bu döyüşdə İran ordusu qələbə qazandı. Sərdar Həsən xan Qacar İranın ən yaxşı sərkərdəsi kimi özünü göstərdi və Sarı Aslan ləqəbini aldı.
1825-ci ildə ruslar Balıqlı – Güney və İrəvan hüdudunda olan Göyçə dəryasının guya onların zəbt etdikləri yerlər olduğunu iddia edirdilər. Hər iki dövlət arasında bu məsələ müzakirə olundu və sərdar Sarı Aslan Həsən xanı İrəvandan çağırdılar ki, həqiqəti aşkar etsin. O, bu danışıqlarda Rusiyanın iddiasına qarşı kəskin çıxış edib, onların bəhanələrini rədd etdi. Lakin ruslar müzakirənin nəticələrini gözləmədilər, həmin yerlərə yiyələndilər. Həsən xan Rusiya – İran müharibəsində (1826–1828) o sərdarlardan idi ki, öz əsgəri vəzifəsinə əməl etdi, son saata qədər ruslarla vuruşdu və düşmənə təslim olmadı. 1826-cı ilin yay hücum əməliyyatında general Həsən xan Qacar Pənbək və Şoragöl ərazisini tutdu, rus qoşunlarına hücum edib, onları məğlubiyyətə uğratdı. İyun ayında müharibə başlananda qoşun başçısı kimi əsgərlərin qarşısında qısa nitq söyləyən sərdar Sarı Aslan Həsən xan and içmişdi ki, Qafqazda yaşayan din və dil qardaşlarını kafir ruslardan təmizləyəcəkdir. O, Rusiyaya qarşı bu savaşı qəzavat ("müqəddəs müharibə") adlandırmışdı.
1827-ci ildə Sarı Aslan Həsən xan Mustafa xan Şirvani və şəkili Hüseyn xanla birlikdə Tiflisin yaxınlığınadək rus qoşununu məhv etmək üçün hücuma keçdilər. Bu cəbhədə güclü müqavimətə rast gələrək ruslarla vuruşdular və ağır döyüşlərdən sonra geri çəkilməyə məcbur oldular. Rus qoşun başçılarından general Doyq 1827-ci ildə Rusiya–İran müharibəsində Sərdarabadı tutmaq üçün İrəvana hücum etdi və Həsən xanın güclü müqaviməti ilə rastlaşdı, çarəsiz qalıb, İrəvanın otuz altı kilometrliyində olan Talinə qayıtdı. Bir az sonra ruslar Üçkilsədən Həsən xanın ordusuna hücum etdilər. Bu döyüşdə xeyli rus döyüşçüsü qırıldı və əsir düşdü. Bu dəfə də Sərdar Həsən xanın qəhrəmanlığı və şücaəti onların öz məqsədlərinə çatmasına mane oldu. Onlar İrəvanın mühasirəsindən əl çəkib, Naxçıvana getməyə məcbur oldular. 1828-ci ilin sentyabrında Naibüssəltənə Abbas Mirzə Həsən xanı İrəvana Sərdarabad qalasının mühafizəsi üçün göndərdi. General İ.V.Paskeviç onu mühasirəyə aldı və qala şərq tərəfdən süquta uğradı. Həsən xan düşmənə əsir olmamaq üçün qala divarlarından kənara çıxıb, İrəvana hücum edib, düşməni qovdu. General İ.V.Paskeviç Sərdarabadı zəbt etdikdən sonra İrəvana tələsdi, on iki gün gecə – gündüz aramsız döyüşdən sonra İrəvanı tutdu. Yenilməz sərkərdə Sarı Aslan Həsən xan bu dəfə əsir düşdü. General İ.V.Paskeviç Qasım xanı, Fətəli xanı, Sübhanqulu xanı, Sarı Aslanı, Mirzə Mahmud Maqsudlu Astarabadı və Həmzə xan Əzanini özü ilə Tiflisə gətirdi. Feldmarşal İ.V.Paskeviç onlarla əsir kimi yox, sərkərdələrə layiq hörmət və ehtiramla davrandı. 1828-ci il fevralın 10-da Türkmənçay müqaviləsi bağlandı və onun on üçüncü maddəsinə əsasən hər iki tərəfdən olan əsirlər öz ölkələrinə qaytarıldı. O cümlədən Sərdar Həsən xan Sarı Aslan azad edildi. Sərdar Həsən xan İrana gəlib, mühüm işlərlə məşğul olmağa başladı.
1828-ci ildə Fətəli şah Qacar Sərdar Həsən xanı Xorasanda baş vermiş ixtişaşları yatırmaq üçün göndərdi. Əyalətdə ciddi nizam – intizam yaradan Sərdar Həsən xan 1830-cu ilədək orada hökuməti idarə etdi. Sonra Fətəli şah general Həsən xanı Tehrana çağırdı. Yolda Həsən xan müqəddəs yerlər olan Ətabata getdi. Bir müddət sonra o, Tehrana gəldi. Həsən xan 1848-ci ildən Yəzd, Kerman və Bəlucistanda hakim olur. Rusların qənimi, məşhur Azərbaycan sərkərdəsi Həsən xan Qovanlı-Qacar 1856-ci ildə Kermanda ürək xəstəliyindən vəfat edib. Müqəddəs Nəcəf şəhərində dəfn olunub.
Həsən xanın Yusif xan adlı oğlu vardı.
Gəncə qalasının işğalı
Nəticəsi və təsirləri
Pavel Baberovski hücumun nəticələri haqqında yazırdı:
Gəncəyə hücum zamanı əsir alınanlar arasında Cavad xanın ailəsi də var idi. Hərbi əlavə büdcədən onlara dərhal 900 rubl verildi. Ailə şəhərətrafı evə götürüldü, hücumçulardan gürcü əlavə büdcəsi hesabına xalça, ədyallar və başqa şeylər alındı və onlara çörək ehtiyatı kimi buğda və darı verildi. Cavad xanın birinci arvadı Şəki xanı Məhəmmədhəsən xanın doğmaca bacısı Bəyim (Məliknisə bəyim) Sisianovdan onu və qızı Şirin bəyimi qardaşının yanına göndərməsini istədi. Məhəmmədhəsən xan da bu haqda xahiş etdi. Sisianov bununla rus hakimiyyətinin mülayimliyinə və mərhəmətinə bağlılığa həvəsləndirəcəyinə inanaraq razılaşdım Eyni zamanda Sisianov xanın əsir alınan digər bütün ailə üzvlərinə təqaüd verilməsini istədi.
Qənimət kimi ruslar 9 mis silah, 3 çuqun, 6 falkonet və 8 bayraq (yazılarla), 55 pud barıt və böyük çörək ehtiyatı əldə etdilər.
Polkovnik Karyagin və mayor Lisaneviç IV dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni ilə təltif edildi. Bundan başqa Sisiaonov parlaq hücumun əsas "müqəssiri" saydığı Karyagini mükafatlandırmaq istəyirdi. O, əlahəzrətə məktub yazıb xahiş etdi ki, Karyaginin "səylərinə və cəhdlərinə mükafat olaraq" onun köhnə II dərəcəli Müqəddəs Anna ordeninə almaz bəzəklə mükafatlandırılsın. Ona "cəsarətinə görə" yazısı ilə qızıl qılınc bağışlandı. On beş fərqlənmiş məmur III dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni ilə təltif edildi.
İmperator I Aleksandrın əmriylə hücum iştirakçılarının mükafatlandırılması üçün gümüş medal təsis edildi. Medalın qabaq tərəfində imperatorun monoqramının təsviri, arxa tərəfində isə bu yazı var: “3 yanvar 1804-cü ildə Gəncənin alınmasında zəhmətinə və cəsurluğuna görə”. Cəmi 3700 medal zərb edildi.
9 yanvar 1804-cü ildə knyaz Sisianov 17-ci yeger polkunu və 145 kazakı Karyaginə tapşıraraq ondan təzə ələ keçirilmiş qalanı və Gəncə və ətrafını, həmçinin Şəmsəddil nahiyəsini qorumağı əmr etdi. Pavl Bobrovskiyə görə bu vaxtdan etibarən 17-ci yeger polku “bir neçə il müddətində bizim hərbi tarixi qəhrəmanlıq salnamələrimizi, hansı ki, müasirlərini və gələcəkdə bu haqda öyrənənləri təəcübləndirəcək, artıraraq İran sərhədindən Gürcüstan üçün qalxan və İran müharibəsində qabaqcıl döyüşçü olur”.
Cavad xanın oğullarının Gəncədən asılı olan Samux hakimi Şərim bəyin yanına qaçdıqlarını fikirləşən Sisianov ondan təslim olmasını belə istədi: “dedim ki, Gəncəni alacam və aldım.” Məktub öz işini gördü. Gəncənin alınmasından dərhal sonra sayca 400-dən çox olmayan evə sahib Samux hakimi onu rus təbəəliyinə götürmək təklifi ilə Sisianovun yanına gəldi. Samux hakimi ildə 1000 çervon vergi verməli idi.
Gəncənin süqutu Gürcüstanın qonşularını sarsıtdı. Xanların böyük hissəsi mülayimlik və təvazökarlıq ifadəsiylə və rus hakimiyyətinin arzularını həyata keçirməyə hazır görünürərək Sisianova elçi göndərdi. Qarabağ və Şəki xanları rus təbəəliyinə girməyə hazır olduqlarını bildirdilər. Gəncənin alınmasına görə çaşıb qalmış İmereti çarı II Solomon qələbə münasibətilə Sisianovu təbrik etdi və knyazın tələblərinə tabe oldu. 4 iyun 1804-cü ildə İmeretiya Rusiya təbəəliyinə qəbul edildi. Əvvəllər ondan asılı olan Minqreliya və Quriyanın da Rusiya təbəəliyinə girməsi elan edildi. Abxaziya hakimi Kəliş bəy Rusiyanın tərəfinə keçdi və himayədarlıq istədi.
Gəncənin işğalının Zaqafqaziya üzərində sarsıdıcı şəkildə təsir etdiyini görərək 1804-cü ilin yazında Sisianov Naxçıvan xanlığını birləşdirməyə çalışdı. 5 may tarixində Sisianov Rusiya hakimiyyətinə keçidin şərtlərini oranın hakimi Kəlbəli xana bildirdi; xanlığa gizlənən erməni “psevdo-patriax” Davidi göndərmək, Danieli patriarx elan etmək, Naxçıvan qalasındakı qarnizonu buraxmaq və hər il 80 min vergi ödəməyə razı olmaq. Əvəzində Kəlbəli xan və onun varisləri tamhüquqlu hakim olaraq tanındılar, sadəcə ölüm hökmü vermək hüquqlarını itirdilər. Rusiya Naxçıvanı xaricdən gələ biləcək qəsdlərdən qorumağı və farsların əlində olan xan ailəsini girovluqdan xilas etmək üçün hər şeyi etməyi öhdəsinə götürürdü. Sisianovun məktubu aşağıdakı sözlərlə bitirdi:
İran Gəncənin alınmasını sadəcə müharibə səbəbi olaraq yox, həmçinin onun həqiqi başlanğıcı olaraq görürdü. Gəncənin süqutu Tehrana çox təsir etdi və Baba xan müharibəyə hazırlanmağa başladı. 1804-cü ilin başlanğıcından İranın şimal əyalətlərində İran ordusu toplanmağa başladı. Sisianov Gəncənin istilasından və İmeretiya və Quriyanın Rusiyaya birləşməsindən sonra ancaq İrəvanın alınması haqqında yox, həmçinin Arazı Rusiya və İran arasında təbii sərhəd edərək Qara dəniz və Xəzər dənizi arasında Rusiyanın hakimiyyətini bərqərar etmək haqqında fikirləşirdi.
Xatirəsi
Müasir Azərbaycanda Cavad xan “müstəqillik uğrunda mübariz”, “əfsanəvi gəncəli” və “mərdik simvolu”, təhlükə zamanı öz vətəni üçün həyatını və öz uşaqlarının həyatını qurban verməyə hazır “fədakar qəhrəman” hesab edilir. Azərbaycan tarixçisi, Gəncə Dövlət Universiteti tarix kafedrasının müdiri, tarix elmləri doktoru Həsənbala Sadıqov Cavad xanı xarici işğalçılara qarşı öz xalqının müstəqilliyi üçün mübarizə aparan, "böyük hökmdar" adlandırır.
Cavad xan Cümə məscidinin (Şah Abbas məscidi) həyətində (bir zamanlar Gəncə xan sarayının yerləşdiyi yer) dəfn edilib (keçmişdə adlı-sanlı adamları yaşayış yerinə yaxın yerdə basdırmaq hörmət əlaməti hesab edilirdi). Hətta sovet dövründə onun qalıqlarının yığışdırılması tapşırılmışdı. Bunun səbəbi o idi ki, birincisi, rəsmi versiyaya görə "öz xoşu ilə Azərbaycanın Rusiyaya birləşməsi"nə müqavimət göstərən "Azərbaycanın maraqlarına xəyanət və satqınlıq edən" hesab edilirdi (məsələn, Azərbaycanda Rusiya maraqlarının müttəfiqi və bələdçisi olan Qubalı Fətəli xan dərsliklərdə və monoqrafiyalarda qəhrəman kimi göstərilirdi, onun haqqında həmçinin 1947-ci ildə bədii film çəkilmişdi). İkincisi, düşmən sinfinə məxsus olan həlak olmuş, əsilzadə və cəngavər xanın şöhrətləndirilməsi SSRİ ideologiyasına zidd idi.
İlk respublika olan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin devrilməsindən on illər keçdi və SSRİ-in süqutuna qədər Azərbaycanda milli müstəqillik ideyası bir daha dirçəlməyə başladı. Xəyanətkar və cəhalətpərəst hesab edilən Cavad xan bir daha milli qəhrəman hesab edilməyə başladı. Cavad xanın qalıqlarının yenidən basdırıldığı yerdən tapıldı. Onun meyidi yenidən əvvəlki yerində, Cümə məscidi yaxınlığında basdırıldı. Heydər Əliyev Cavad xanı "Azərbaycan xalqının qəhrəmanı" adlandırdı.
2005-ci ildə Cavad xanın məzarı üzərinə Heydər Əliyev fondunun verdiyi vəsaitlə türbə tikildi. Bu gün bu yer bütün gəncəlilər üçün fəxr hesab edilir. Respublikanın müstəqillik əldə etməsindən sonra, hər 4 yanvar (Cavad xanın öldürüldüyü gün) şəhər əhalisi onun türbəsinə yürüş təşkil edir və şəhid hesab edilən, xanlığın son hökmdarının qəbrinə çiçək qoyur. thumb|left|220px|N. Babayev - [[Cavad xanın portreti, Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi.]] 2008-ci ildə rejissorlar — Ramiz Fətəliyev və Dilşad Fatxulin Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın həyatından bəhs edən Hökmdarın taleyi adlı bədii film çəkdilər (baş rolda Fəxrəddin Manafov). Bu filmdə Zaqafqaziyada baş verən bir çox hadisələrlə birlikdə Gəncəyə hücum da nümayiş edilir. Bu filmdə Cavad xan rolunu Vidadi Həsənov (2012-ci ildə — Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti), Sisianov rolunu Rusiya Federasiyasının xalq artisti Aleksandr Qalibin, General Portnyagin rolunu Azərbaycan Respublikasının xalq artisti Yuri Baliyev ifa edirdi.
2009-cu ildə azərbaycanlı rejissor Rövşən Almuradlı Azərbaycanın xalq şairi Sabir Rüstəmxanlının ssenarisi əsasında Cavad xan haqqında tarixi bədii film çəkdi. Cavad xan rolunu Azərbaycanın xalq artisti Nurəddin Mehdixanlı, Sisianov rolunu Azərbaycan xalq artisti Ramiz Novruzov ifa edirdi. Kinonun son epizodunda Gəncəyə hücum səhnəsi və Cavad xanın həlak olması göstərilir.
2010-cu ilin yanvarında Gəncədə Cavad xanın ölümünün 206-cı ildönümü münasibətilə tədbir keçirildi. Burada, türbə yaxınlığında şəhər qalasına hücum və Cavad xanın qoşunu tərəfindən onun müdafiəsini göstərən səhnələşdirilmiş tamaşa təşkil edildi.
2011-ci ildə "müstəqillik uğrunda mübariz" kimi Cavad xanın atlı heykəlinin qoyulması planlaşdırıldı.
Eupatorium angustilobum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Məryəm Əlibəyli
Həyatı
Məryəm Əli Əkbər Qızı Əlibəyli 1 oktyabr 1968-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. 1976-1987-ci illərdə Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbində "fortepiano və tarixi nəzəriyyə" ixtisası üzrə təhsil almış, 8-ci sinifdən hekayə, şeir və mahnılar yazmağa başlamışdır. 1987-1991-ci illərdə Bakı Musiqi Akademiyasının "tarixi nəzəriyyə və musiqişünaslıq" fakültəsində təhsil alaraq musiqişünas ixtisasına yiyələnmişdir.
Yaradıcılığı
1993-2000-ci illərdə xalq artisti, bəstəkar Aqşin Əlizadənin tövsiyəsi ilə Azərbaycan Dövlət Teleradio şirkətində - televiziyada musiqi redaksiyasında, radioda "Xarici ölkələrə verilişlər" şöbəsində musiqi redaktoru vəzifələrində çalışmışdır. "Durna teli", "Ailələr və talelər", "Xəyalə və dostları", "Çərək, çərək, gəl görüşək", "Uşaqların şəhəri" adlı televiziya proqramlarının musiqi və ssenari müəllifi, musiqi redaktoru olmuşdur. 1990-cı ildə Xəyalə Manaflını 5 yaşında estrada janrında oxuyan ilk uşaq müğənni kimi səhnəyə gətirmiş, musiqi prodüseri kimi onun formalaşmasında əmək sahibi olmuşdur. 2000-ci ildə bəstəkar Natiq Qəzənfəroğlu ilə birlikdə gənclərdən ibarət "NM" pop qrupunun, 2004-cü ildə isə Azərbaycanda ilk uşaq pop qrupu olan "Can Bala" qrupunu yaratmış və bədii rəhbəri olmuşdur. 2005-2015-ci illərdə "Noğullar", "Gülən Notlar","Kəpənəklər", "Dostlar" kimi uşaq estrada qruplarının yaradıcısı və musiqi rəhbəri olmuşdur. 2004-2012-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Uşaq Filarmoniyası,Heydər Əliyev adına Müasir Təhsil Məktəbində, 2011-2013-cü illərdə Xətai rayon mədəniyyət evində, 132-134 saylı məktəb-bağça təhsil kompleksində musiqi kollektivlərinin bədii rəhbəri kimi çalışmışdır.
Bəstələdiyi musiqilər
200-dən çox nəğmələrə, o cümlədən 70-dan artıq uşaq mahnılarına şeir yazmış və musiqi bəstələmişdir. "Ailələr və talelər", "Uşaqların şəhəri", "Xəyalə və dostları" kimi verilişlərə, Gənc Tamaşaçılar Teatrında "Biri vardı, biri yoxdu", "Qoğal" nağıl tamaşalarına, "Möcüzələr aləminə səyahət" adlı uşaq fiminə, "Son addım" teleserialına ,"Ortastatistik Rasim "filminə musiqi bəstələmişdir. Bir neçə estrada pyesinin müəllifidir.
Məqalələr və şeirlər
Üzeyir Hacıbəyov, Aqşin Əlizadə, Nazim Əliverdibəyov haqqında, Azərbaycan estrada musiqisi barədə bir çox məqalələrin və şeirlərin müəllifidir.
Nyukta
Nikta, Niks ( gecə) — qədim Yunan mifologiyasına görə gecə ilahəsinin şəxsləşdirilmiş adıdır. Homerə görə tanrı Zevs özü də Niktadan qorxarmış.
Niks Tartarda yaşayır.
Aşer
Aşer (Tam adı: Usher Raymond; ) — ABŞ-lı 8 Grammy mükafatçısı R&B musiqiçisi. Ən çox Grammy qazanan qaradərili musiqiçilərdən biridir. Bütün dünyada 65 milyon albomu satılmışdır. Billboard Hot 100-də 9 dəfə bir nömrə, 16 dəfə top 10-da qalib olmuş mahnıları var. Billboard Hot 100 tarixinin ən uğurlu 16-cı sənətçisi, 21-ci əsrin ən uğurlu 2-ci sənətçisi və 21-ci əsrin Billboard Hot 100 siyahısının ən uğurlu sənətçisi olmuşdur.
Sənətçi haqqında
1994-cü ildə tanıtım albomu olan "Usher" ilə peşəkar karyerasına başlamışdır. Bu albomuyla çox yaxşı satış qrafiki əldə etməsə də diqqətləri özünə çəkən Aşer 1997-ci ildə orta məktəbdən məzun olduqdan sonra, ikinci albomu "My Way"i yayımlamışdır. Albom 10 milyon nüsxə satılaraq böyük uğur qazanmışdır. Rəqsi və səsi ilə bir anda maraq dairəsinə girən Azəer 2001-ci ildə "8701" adlı albomunu satışa çıxarmış və uğurlu satış göstəriciləri əldə etmişdir. 2004-cü ilin mart ayında "Confessions" albomu işıq üzü görmüşdür. Albom ilk həftə 1.1 milyon nüsxə satılaraq rekord qırmışdır. Albom həm ABŞ, həm də bir çox digər dünya ölkələrinin musiqi siyahılarında 1-ci yerdə qərarlaşmışdır.
Bu albom təkcə ABŞ-də 10 milyon nüsxə satılaraq almas sertifikatı almış və bütün dünyada 20 milyon nüsxə satılmışdır. "Burn", "My Boo" və "Yeah" mahnılarıyla həftələrlə hit-paradların 1-ci pilləsində qərarlaşan musiqiçi 2004-cü ilin "Ən yaxşı sinq tirajı"nı əldə edərək yeni bir rekorda imza atmışdır. Confessions albomu ilə tam on həftə Billboard albom siyahısında 1-ci yerdə qərarlaşan Aşer, "The Beatles" və "Bee Gees"'dən sonra eyni anda üç sinql ilə Billboard sinql siyahısının ilk onluğunda yer alan birinci musiqiçi olmuşdur. R&B musiqiçisi Aşerin "Confessions" albomu ABŞ-də yayımlandığı həftə 2 milyon nüsxədən çox satılan ikinci albomdur.
Albomları
Aşerin ilk studyo albomu. 30 avqust 1994-cü ildə "LaFace Records" və "Arista Records" etiketiylə yayımlanmışdır. Albom Billboard 200 siyahısında 67-ci pilləyə qədər yüksəlmişdir. Albom 50 000 nüsxə satılaraq Aşerin karyerasında ən az satılan albomu olmuşdur.
Usher (1994) — albom siyahısı
Aşerin ikinci studyo albomu. 16 sentyabr 1999-cu ildə "LaFace Records" ve "Arista Records" etiketiylə yayımlanmışdır. Albomda yer alan "You Make Me Wanna", "My Way" və "Nice and Slow" sinqlları məşhur olmuşdur. Albom, ABŞ-də 6 milyon və dünyada 8 milyon nüsxə satılmışdır. ABŞ-də 4, Kanadada 13, İngiltərədə hitparadlarda 16-cı yerdə qərarlaşmışdır.
Suriya funtu
Suriya funtu və ya Suriya lirəsi ( al-līra as-sūriyya; ; simvol: LS və ya £S; code: SYP) - Suriya respublikasının pul vahidi. Suriya Mərkəzi Bankı tərəfindən buraxılır. 1 funt 100 quruşa bölünür, baxmayaraq ki, artıq quruş tədavülə çıxardılmır.
1958-ci ilə qədər əsginasların ön tərəfi ərəb, arxa tərəfi isə fransız dilində buraxılırdı. Müstəqilliyə qədər sikkələrdə ərəb və fars dillərindən istifadə olunurdu, daha sonra isə yalnız ərəb dili istifadə edildi.
Tarixi
400 il davam edən Osmanlı İmperiyası dövründə Suriyada əsas mübadilə vahidi Osmanlı lirəsi idi. Osmanlı İmperiyasının süqutundan sonra Fransa işğalına məruz qalan Suriya mandat olmuş, Livan, Transiordaniya və Fələstinin daxil olduğu Fransız və İngilis mandatı altında olan ərazilərdə Misir funtu istifadə edilmişdi. Livan və Suriyanı ayrı bir mandat altında alan Fransız hökuməti Misir valyutasını əvəz etməyə çalışdı və yeni mandatı altındakı ölkələrdə pul buraxılması üçün Banque de Syrie (Osmanlı Bankının Fransız filialı) ticarət bankını qurdu.
Sikkələr
1921-ci ildə mis-nikeldən hazırlanmış 1⁄2 quruş sikkələr buraxıldı, bunu 1926-cı ildə alüminium bürünc 2 və 5 quruş izlədi. 1929-cu ildə dılikli nikel-bürünc 1 quruş və gümüş 10, 25 və 50 quruş təqdim edildi. 1935-ci ildə nikel-bürünc 1⁄2 quruş 1935-ci ildə, 1940-cı ildə isə sink 1 quruş və alüminium-bürünc 2 1⁄2 quruş buraxıldı. İkinci dünya müharibəsi zamanı bürünc 1 quruş və alüminium 2 1⁄2 quruş fövqəladə sikkələr buraxıldı.
Əsginaslar
1919-cu ildə Banque de Syrie 5, 25 və 50 quruş, 1 və 5 livr üçün əsginaslar təqdim etdi. 1920-ci ildə bunu 1 quruş və 10, 25, 50 və 100 livr üçün əsginaslar izlədi. 1925-ci ildə Banque de Syrie et du Grand-Liban əsginaslar buraxmağa başladı və 25 quruşdan aşağı olan nominasiyaların istehsalını dayandırdı. 1930-cu ildən 1 quruşdan az olan əsginaslar buraxılmadı. 1939-cu ildə əsginasları buraxan orqan adını yenidən Banque de Syrie et du Liban olaraq dəyişdirdi.
1942-1944-cü illərdə hökumət 5, 10, 25 və 50 quruşluq əskinaslar buraxdı. 1950-ci illərin əvvəllərində Institut d'Emission de Syrie 1, 5, 10, 25, 50 və 100 livr tarixi göstərilməyən əsginaslar buraxıldı, bunu 1955-ci il tarixli 10 və 25 livr əsginaslar izlədi.
Xanalı (Şuşa)
Xanalı — Azərbaycan Respublikasının Şuşa rayonunun Xanalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur.
Toponimikası
Kəndin əsl adı Xanalılar olmuşdur. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini Araz çayı sahilində yerləşən Xələfli kəndindən köçüb gəlmiş xanalılar nəslinə mənsub ailələr salmışlar.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qarabağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.
Bulbophyllum leproglossum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Elçin İbrahimov (türkoloq)
Elçin İbrahimov (Elçin Əli oğlu İbrahimov; ) — türkoloq alim, filologiya elmləri doktoru, "Türk dünyasına xidmət", "Lev Tolstoy", "Dyula Nemet-130" medalları təltifçisi, "İlin gənc alimi" mükafatçısı, Türk Dil Qurumunun müxbir üzvü (2018), Türk Ədəbiyyatı Fondunun fəxri üzvüdür (2020).
Həyatı
Elçin İbrahimov 15 mart 1985-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası Babək rayonu Nehrəm kəndində anadan olmuşdur. BDU-nun Şərqşünaslıq fakültəsində bakalavriatura (2002–06), Qafqaz Universiteti Filologiya fakültəsində (Türk dili və ədəbiyyatı üzrə) magistratura (2006–09) təhsili almışdır. 2006–2016-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Fövqəladə Hallar Nazirliyinin Tikintidə Təhlükəsizliyə Nəzarət Dövlət Agentliyində baş məsləhətçi vəzifəsində çalışmışdır. 10 illik dövlət qulluğu stajına malikdir. 1 dərəcə dövlət qulluqçusudur. Qüsursuz fəaliyyət və nailiyyətlərinə görə dəfələrlə təşəkkürnamə və fəxri fərmanlarla təltif edilmişdir.
2016-2021-ci illərdə AMEA rəyasət heyətinin təsisçisi olduğu "Türkologiya" jurnalının məsul katibi vəzifəsində çalışmışdır. . 2017-ci ildə "Türklər" arasında ortaq imla və əlifba problemləri" adlı filologiya üzrə fəlsəfə doktorluğu dissertasiyası müdafiə etmişdir.
2018-2022-ci illərdə AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu Türk dilləri şöbəsinin müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Elçin İbrahimov tərcümə və redaktə fəaliyyəti ilə də məşğul olur. 2019-cu ildə Nazirlər Kabineti yanında Tərcümə Mərkəzinin təşkil etdiyi dil və tərcümə işinin təkmilləşdirilməsi, peşəkar mütəxəssislərin müəyyən edilməsi və sertifikatlaşdırılması üzrə seçim turlarında iştirak etmiş və seçim turlarını uğurla keçərək "Azərbaycan dilindən türk dilinə, Türk dilindən Azərbaycan dilinə" ictimai-siyasi sahələr üzrə tərcüməçi sertifikatı almışdır. 2016-2021-ci illərdə AMEA rəyasət heyətinin təsisçisi olduğu "Türkologiya" jurnalının məsul katibi vəzifəsində çalışmışdır.
2018-2022-ci illərdə AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun türk dilləri şöbəsinin müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.
10 may 2022-ci ildə "Müstəqil türk dövlətlərində dil siyasəti" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının 10.02.2023-cü il tarixli qərarı ilə filologiya elmləri doktoru elmi dərəcəsi almışdır.
2022-ci ildən Azərbaycan Dillər Universiteti Türk Dünyası Araşdırmaları Mərkəzinin müdiri kimi çalışır.
Elçin İbrahimovun redaktəsində və tərcüməsində bir çox kitab işıq üzü görmüşdür.
NOT elementi
thumbnail|Cədvəl 1 thumb|128px|right|Ənənəvi NOT elementi (çevirici) simvolu frame|right|[[Beynəlxalq Elektrotexniki Komissiya NOT elementi (çevirici) simvolu]]
Rəqəmli məntiqdə, çevirici və ya NOT elementi məntiqi inkarı yerinə yetirən məntiq elementidir (Cədvəl 1).
Musiqi aləti
thumb|Musiqi alətlərinin qədim emalatxanası
Musiqi alətləri (Çalğı alətləri) - müəyyən tembrli musiqi səsləri əldə etmək üçün xüsusi qurğu. Musiqi alətlərinin quruluşunu, texniki xüsusiyyətlərini və ifaçılıq imkanlarını öyrənən elmə alətşünaslıq deyilir.
Növləri
Musiqi alətləri səsçıxarma imkanlarına və quruluş xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir.
1) Səsçıxarma imkanlarına görə
2) Alətlərin səslənmə registrinə görə növləri: bas alətlər, soprano alətlər, tenor alətlər.
3) Alətlərin quruluşuna görə növləri: natural alətlər, transpozisiyalı alətlər.
Tatar
Kəndlər
Digər
Yenotlar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Təsnifatı
Yenotlar fəsiləsinə 14 növü birləşdirən 6 müasir cins daxildir:
Kür
Kür (, Mtkvari;,  Kur; ,  Kiros; ,  Kuruş  ) — Qafqazda çay. Uzunluğu 1515 km olub üç ölkənin, Azərbaycan, Türkiyə və Gürcüstanın ərazisindən axır. Kür öz başlanğıcını Türkiyənin şimal-şərqindəki buzlaqlardan götürür, Türkiyə və Gürcüstandan keçərək Azərbaycan ərazisinə daxil olur. Burada Kür özünün ən böyük qolu olan Araz çayı ilə Sabirabad şəhəri yaxınlığında birləşir və Neftçala rayonu ərazisində Xəzər dənizinə tökülür.
Kürün Qafqaz ərazisindən axdığı yerlərdə insanlar bir neçə min il əvvəldən məskunlaşıblar. Kürün vadisində kənd təsərrüfatı işlərinin hesablamalara görə təxminən 4 500 il tarixi vardır. Kür vadisində yaşayan xalqlar böyük və inkişaf etmiş mədəniyyət yaratmağa müvəffəq olmuşlar. Lakin, eramızdan təxminən 1200 il əvvəl bu xalqların yaşadıqları ərazilərdəki yaşayış mədəniyyətlərinin bir çoxu ya təbii fəlakətlər nəticəsində dağılmış, ya da köçəri tayfaların basqınları nəticəsində məhv edilmişdir. XX əsrdə Kürdə daşqınların sayı daha da çoxalmağa başladı. Buna görə həmin əsrin 50-ci illərindən başlayaraq Kürdə çox sayda su anbarları və orada kanallar inşa edilməyə başlandı. Əvvəllər Xəzər dənizindən Kür çayı vasitəsilə Tiflis şəhərinə qədər gəmi vasitəsilə üzərək getmək mümkün idisə, hazırda bu yol çay üzərində su elektrik stansiyalarının inşasından sonra mümkün deyildir.
Etimologiyası
Kürün adı, Əhəmənilər İmperiyasının imperatoru olmuş II Kirin adı ilə bağlıdır. Bu hidronimin adını Kür formasında ilk dəfə Strabon (I əsr) çəkmişdir (Strabon, XI, 2). Lakin e.ə. VIII əsrə aid Urartu mənbəsində Kuriaini adlı ölkənin adı çəkilir. Tədqiqatçılar bu ölkəni Türkiyə ərazisindəki Çaldıran gölünün hövzəsində, Kür çayının yuxarı axınında lokalizə edir və onun Kür çayının adını əks etdirdiyini yazırlar. Əgər bu fikir həqiqəti əks etdirirsə, onda belə qənaətə gəlmək olar ki, Kür hidronimi e.ə. VIII əsrdə aiddir.
Kür çayının gürcü dilindəki adı olan Mt'k'vari (qədim gürcü dilində Mt'k'uari) sözü gürcü dilindəki "yaxşı su" yaxud meqrel dilinin gürcüləşmiş variantı tkvar-ua, yəni "dağları yarıb keçən çay" mənasını verir. Kür yaxud Kura adı ilk dəfə ruslar və daha sonra avropalılar tərəfindən istifadə olunmağa başlandı. Avropa sərhədlərinin bəzi təyinatlarında Kür çayı Avropa ilə Asiyanın sərhədi kimi göstərilir.
Axını
Kür çayı Türkiyə ərazisindəki Allahuekber dağının şimal-şərq yamacından, 2740 m hündürlükdən başlanır. Sonra qərbə doğru, Ardahandan şimala və şərqə axır və Gürcüstana keçir. Şimal-qərbdə, daha sonra Akhaltsikhe yaxınlığında bir kanyona yayılır, buradan başlayaraq şimal-şərqə təxminən 75 km məsafədə Xaşuri yaxınlığında dağlarda dərəyə axır. Daha sonra şərqə doğru axır və təxminən 120 kilometr məsafədə şərq-cənub-şərqdən axmağa başlayır, Qorini keçir və sonra Mtsxeta yaxınlığında, qısa bir kanyondan cənuba və regiondakı ən böyük şəhər olan Tiflisin qərb tərəfi boyunca axır. Çay dərin axınlarla cənub-şərqdən Rustaviyə axır və Xrami çayı ilə qovuşmasından sonra şərqə doğru dönür, Gürcüstan-Azərbaycan xəttini keçərək otlaq sahələri arasında Şəmkir su anbarına və sonra Yenikənd su anbarına axır.
Daha sonra Kür Azərbaycanda ən böyük su hövzəsi olan Mingəçevir su anbarına axır. İori (Qabırrıçay kimi də tanınır) və Alazan çayları əvvəllər Kürə tökülürdülər, lakin onların sonları indi gölə axır. Barajdan ayrıldıqdan sonra çay axını cənub-şərqə qədər uzanır və Bərdə rayonunda özünün ən böyük qolu olan Tərtərçayı qarşılayır və bir neçə yüz kilometr boyunca geniş bir suvarılan düzənliyə doğru davam edir, Sarısu gölünün yaxınlığında şərqə dönür və bir qədər sonra Sabirabad şəhərində Suqovuşan adlanan yerdə ən böyük qolu olan Arazı ilə birləşir. Sonra cənuba doğru 60 km axan çay Neftçala ərazisində Xəzər dənizinə tökülür.
Hövzəsi
right|350px|thumb|Kür çayı hövzəsi Kür Gürcüstanın ərazisindən keçərək Azərbaycan ərazisinə daxil olur. Kür-Araz ovalığı ilə axaraq Xəzər dənizinə tökülür. Töküldüyü yerdə delta əmələ gətirir. Dənizə töküldüyü hissədə çay iki qola ayrılır: Ana kür və Bala kür. Ana Kür suyunu kiçik körfəz olan Qoltuq körfəzinə axıdır. Kür çayının ümumi uzunluğu 1515 km-dir. Onun 906 km-i Azərbaycan Respublikası ərazisindən keçir. Hövzəsinin sahəsi 188 min km²-dir.
Azərbaycan ərazisindəki Qanıxçay, Qabırrıçay, Türyançay, Ağstafaçay, Tovuzçay, Zəyəmçay, Şəmkirçay, Tərtərçay, Xaçınçay və s. çaylar Kür hövzəsinin çaylardır.
İqtisadi əhəmiyyət
Kür çayı sahilində yerləşən şəhərlər: Borjomi, Qori, Mtsxeta, Tiflis, Rustavi, Mingəçevir, Yevlax, Zərdab, Sabirabad, Şirvan, Salyan Neftçala. Çayın deltasında uzunburun, ağ balıq, nərə, ilanbalığı və başqa balıqlar ovlanır. Sovet vaxtında çayın Tiflisə qədər olan hissəsi yuxarı ərazilərdən meşə materiallarının axıntı boyunca daşınmasında istifadə olunurdu. Çay Yevlaxdan Xəzər dənizinə qədər 480 kilometr boyunca gəmiçilik fəaliyyəti üçün yararlıdır. Kür çayı üzərində Mingəçevir, Şəmkir və Yenikənd su bəndləri və hidroelektrik stansiyaları inşa edilmiş, nəhəng su anbarları yaradılmışdır. Bundan başqa, Azərbaycan ərazisində Kürün suyu suvarma üçün intensiv şəkildə istifadə olunur. İntensiv suvarma Kürün səviyyəsinin aşağı düşməsinə səbəb olur.
Nitritlər
Nitrittər — nitrit turşusunun duzları. Məsələn, natrium-nitrit bu qrupa aiddir.
Nitritlər rəngsiz kristal maddələrdir. Qızdırıldıqda nitratlara nisbətən tez parçalanır. AgNO2 müstəsna olmaqla hamısı suda yaxşı həll olur. Onlar həm oksidləşdirici, həm də reduksiyaedici kimi təsir göstərə bilir. Əsasən azoboyalar istehsalında işlədilir.
Hündür mərəvcə
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Avropa, Kiçik Asiya və İranda təbii halda bitir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 15-20 m-ə, diametri 10-15 mm-ə çatan lianadır. Zoğları şirəli, lətli, qırmızıtəhər və çılpaqdır. Gövdələrinin uzunluğu 4-8 mm, iti iynələrlə örtülmüş, elastik, möhkəm, yaşılımtıl-boz rəngdədir. Yarpaqlari parlaq həmişəyaşıl, növbəlidir, dəyirmi və ya üçbucaq-yumurtavari, ucları sivriləşmiş, qaidə hissələri ürək şəklindədir. Yarpaq saplaqları tikanlı, qisadır. Çiçəkləri bircinsli, ikievli olub, yarımçətir şəklində, yaşilimtıl və ya yaşıl-qonur rəngdədir, uzunluğu 15-20 sm-dir. Salxım formalı qoltuq çiçəklərin uzunluuğu 4-10 mm, çiçək saplağının uzunluğu isə 5-7 mm-dir. Çiçəkyanlığı 6 yarpaqlı, ləçəkvari formadadır, uzunluğu 4-5 mm-dir. Çiçəklərdə 6 erkəkcik olur və onlar çiçəkyanlığının qaidəsinə yapışmışdır. Yumurtalığı 1-dir; dişicik ağzı 3-dür. May-iyun aylarında çiçək açır. Meyvəsi endospermalıdır, qırmızı, kürəvi, eni 5-10 mm-dir, oktyabr-noyabr aylarında yetişir. Toxumları qonur, yarımşəffaf, diametri 4-5 mm-ddir. Toxum və ya kökümsov gövdələrlə çoxalır.
Ekologiyası
Bataqlıq meşələrdən əhəngdaşlı qayalıqlaradək yayılmışdır. Nəmişli torpaqları, kölgəli və ya zəif kölgəli yerləri sevir.
Azərbaycanda yayılması
Şamaxıda, Şabranda, Qubada, Kür-Araz ovalığında, Alazan-Ağrıçay vadilərində, Lənkəranda təbii halda bitir.
İstifadəsi
Cavan zoğlarını yumurta ilə bişirib yeyirlər.Giləmeyvələrində C vitamini vardır. Yaşillaşdırmada çəpərlərin salınmasında, həyət və bağçalarda çardaq düzəltmək və s. məqsədlər üçün istifadə oluna bilər.
Vlatko Lozanoski
Vlatko Lozanoski Esma Recepova ilə birlikdə 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Makedoniyanı "Pred Da Se Razdeni" mahnısı ilə təmsil edib. Onlar 2-ci yarımfinalda—16 may 2013-cü il tarixində 3-cü nömrə altında çıxış etdilər və 28 xalla ən sonuncu—16-cı yerdə qərarlaşaraq finala keçə bilməyiblər. Bu da Makedoniyanın Avroviziya tarixində ən pis nəticəsi oldu.
İmamqulular
İmamqulular — Azərbaycan Respublikasının Şuşa rayonunun Xanalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Sarı Baba dağının ətəyində, zirvəyə ən yaxın bir yerdə yerləşir. Mineral sularla və bol sulu bulaqları ilə tanınır.
Eupatorium areniscophilum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Adrian Lulqyuray
Adrian Lulqyuray (Monteneqroca: Adrijan Ljuljđuraj, Адријан Љуљђурај) — Monteneqro-Alban əsilli müğənni.
Adrian Lulqyuray Bledar Seyko ilə birlikdə 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Albaniyanı "Identitet" mahnısı ilə təmsil edib.
Bulbophyllum lohokii
(Bulbophyllum lohokii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əmillər
Əmillər — Azərbaycan Respublikasının Şuşa rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur.
Qrin kard
Qrin kart — ABŞ-də bir kəsə daimi yaşamağa və işləməyə icazə verən sənəd.thumb|Green card – 2008 thumb|Green card – 1946
Haqqında
ABŞ hazırda illik viza lotereyasını keçirir. Bu lotereya ölkəyə 1995-ci ildən bəri yarım milyon immiqrantın gəlməsi ilə nəticələnib. Ancaq prosesin gələcəyi şübhəlidir. Həm ABŞ Nümayəndələr Palatası, həm də Senat proqrama maliyyə vəsaiti ayrılmasının aradan qaldırılması haqda qərar qəbul edib. Amerika Birləşmiş Ştatlarında yaşamaq istəyən əcnəbi millətlər 2009-cu il Mühacir Viza proqramında iştirak etmək üçün onlayn üsulla müraciət ediblər. Ərizələrin doldurulmasının son tarixi dekabrın 2-si olub. Hər il Dövlət Departamenti proqramı "Green card" lotereyası adlanan 50 min daimi sakinlik vizası verir.
1990-cı ildə yaranan lotereya Birləşmiş Ştatlarda immiqrantlarının sayının az olan dövlətlərdən insanları ölkəyə gətirməyi nəzərdə tutur. ABŞ-də ziddiyyətlərə səbəb olan lotereya dünyada son dərəcə böyük populyarlığa malikdir. Keçən il çoxu Asiya və Afrikadan olmaqla müraciət edənlərin sayı 6,4 milyondan çox olub. Viza xidmətinin şöbəsinin rəhbərinin yardımçısı Toni Edson: "Konqres bu proqramı yaratmaqla ABŞ-də mühacir əhalinin tərkibini genişləndirməyə çalışıb. Proqram ABŞ-də mühacirlərinin sayı az olan ölkələrdən immiqrasiyalara icazə verməyi nəzərdə tutur."
Lotereya vizası üçün müraciət edənlərdən orta məktəb atestatı ya da kı 2 illik iş təcrübəsi tələb olunur. Ancaq müstəqil araşdırmalar institutu İmmiqrasiya Araşdırmaları Mərkəzindən Brian Qrifis bunun tutarlı tələb olmadığını deyir: "Tələb olunan sənədlər onların cəmiyyət üçün yaxşı şeylər etməsinə təminat vermir. Ölkədə bu yaşlarda yaxşı rəqabət olması üçün məktəb səviyyəsindən bir qədər yuxarı səviyyə tələb olunmalıdır." 2003-cü ildə Dövlət Departamentinin baş müfəttişi terrorizmi dəstəkləyən dövlətlərin əhalisinin bu lotereyada iştirakından narahatlığını bildirmişdi.
Proqram çərçivəsində 9800-ə yaxın insan Birləşmiş Ştatlara gəlib. Vaşinqton şəhər immiqrasiya vəkili Qlen Vasersteyn lotereya ilə gələn mühacirlərlə iş aparır. Onun sözlərinə görə, lotereyanın kömək etdiyi immiqrantlar kriminal və ya terrorçu deyil, onlar arzularla yaşayan adi insanlardır. Ancaq onlar bu şansları uzun müddət əldə edə bilməyəcək.
Nümayəndələr Palatası proqrama pul ayrılmasının ləğvini nəzərdə tutan qanun layihəsini qəbul etmişdi. Sentyabrda isə bu, Senatda da öz təsdiqini tapdı. İndi layihə nümayəndələr və senatorların komitə konfransında fikir ayrılıqlarının aradan qaldırılmasına hazırlaşır. Lotereya vizanı udanlar ölkəyə gələn immiqrantların kiçik bir hissəsidir. Daxili Təhlükəsizlik Nazirliyi bildirir ki, keçən il "Green Card" əldə etmiş 1.2 milyon mühacirin yalnız 3.5 faizi vizanı lotereyadan əldə edib. Mühacirlərin çoxu Birləşmiş Ştatlara ailə əlaqələri, iş sponsorluğu və ya qaçqın statusu ilə gəlirlər.
Başqırd qoruğu
Başqırd Dövlət Təbiət Qoruğu Başqırdıstan Respublikasının Cənubi Ural dağları razisində yerləşir.
Tarixi
Qoruq 11 iyul 1930-ci ildə təşkil edilmişdir. Qoruğun ərazisi 49 609 hektardır.
1951-ci ildə Başqırdıstan MSSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə qoruq ləğv edilir. Qoruğun ərazisi Lesxozlara verilir. Ərazisində meşə tədarük edilir.
1958-ci ilin noyabrında Başqırd qoruğu yenidən bərpa edilir. 1986-cı ilə qədər qoruq 3 hissədən ibarət olmuşdur: Ural-Tau, Cənubi Kraka və Pribel. 1986-ci ildə qoruğun bir hissəsində müstəqil Şulqan-Taş qoruğu təşkil edir.
2006-cı ildə Lomonosov adına Universitetin əməkdaşları və tələbələr tərəfindən qoruğun xəritəsi tərtib edilir
Coğrafiyası
Qoruq Başqırd Uralının mərkəzi hissəsində yerləşir. İnxibati cəhətdən Başqırdıstanın Burzyan, Abzelilov və Belores rayonları ərazisində yerləşir. Qoruğun şimal sərhədi Kaqa çayı, şərqdə Uraltu dağları, cənubda Uzyan, qərbdə isə Kraka dağının şərq ətəkləridir.
Qoruğun ərazisi ümumilikdə dağlıqdır. Ərazisi demək olar ki, meşə ilə örtülüdür. İqlimi atlantik kontinentaldır. Qış ayları bəzən -45 °C şaxtalar müşahidə edilir. Yayda yüksəkliklərdə bəzən şaxtalar müşahidə edilir. İllik yağıntının miqdarı 500 mm-dir. Yağıntı əsasən yay-payız aylarına təsadüf edir.
Flora və Fauna
Qoruğun ərazisində ümumilikdə 700 növ ot, kol və ağac növü yetişir. Burada 51 növ məməli, 155 növ quş, 27 növ balıq, 4 növ suda-quruda yaşayan və 6 növ sürünən yaşayır.
Eupatorium argentinum
Eupatorium argentinum Eupatorium argentinum Eupatorium argentinum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Ayna Sultanova
Ayna Mahmud qızı Sultanova — ictimai-siyasi xadim, Azərbaycan SSR-nin Maarif Xalq Komissarı, "Şərq qadını" jurnalının redaktoru, Azərbaycan tarixinin ilk qadın naziri, Xalq Ədliyyə Komissarı və Ali Məhkəmə sədri. Siyasi fəaliyyətinin böyük bir qismi Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsi olmuşdur.
Müəyyən müddətdən sonra yeni qurulmuş rejimin onun uğrunda çalışdığı rejim olmadığını görmüş, Stalinlə görüşüb şikayətlərini bildirmək üçün Moskvaya getmiş, elə vağzalda da həbs olunmuşdur. Xüsusi mühafizə dəstəsinin müşayiəti ilə Bakıya gətirilmiş və SSRİ Ali Məhkəməsi Hərbi Kollegiyası Səyyar Sessiyasının 1938-ci il 3 iyul tarixli hökmü ilə ən yüksək cəzaya — güllələnməyə məhkum edilmişdir. Ayna Sultanova istintaq zamanı çox alçaldılmışdır.
Həyatı
Ayna Sultanova 1895-ci ildə indiki Şabran (keçmiş adı Dəvəçi) rayonunun Pirəbədil kəndində doğulmuşdur. 1912-ci ildə Bakıda "Müqəddəs Nina" gimnaziyasını bitirib və həmin məktəbdə dərs deyib. 1917–1918-ci illərdə bolşeviklərlə sıx əməkdaşlıq edib, 1918-ci il Mart soyqırımı zamanı bolşevik mövqeyini dəstəkləmişdir. thumbnail|left|Ayna Sultanova heykəli, Bakı Ayna Sultanova və həyat yoldaşı Həmid Sultanov mart qırğınından az sonra Stepan Şaumyanın rəhbərliyi ilə yaradılmış kommuna ilə sıx əməkdaşlıq edib və Azərbaycanda sovet rejimi qurmaq uğrunda çalışmışlar.