Sürtkü_yağları
Yaranma tarixi
Müasir dövrdə hansı texnika olursa olsun, onun sürtkü materialsız işlənməsi qeyrimümkündür. İnsanlar sürtkü materiallarından hələ eramızdan xeyli əvvəl, qədim dövrlərdən istifadə etmişdirlər.Bürünc dövründə çoxsayda ixtiralar olub ki, bunlardan biri də araba təkərlərinin yaradılmasıdır. Alimlərin fikrincə sürtkü yağlarının istifadəsinə isə təkər əmələ gəldikdən sonra başlanılıb. Çünki təkəri yağlamaq lazım idi. İnsanlar lap qədim dövrdən başa düşüblər ki, hər hansı bir cismi maye ilə islatdıqda o, sürüşmə qabiliyyətinə malik olur. Sonra buxar maşınları meydana çıxdı. Bu texnologiyaları işlətmək üçün insanlar sürtkü yağları kimi bitki yağlarından istifadə ediblər. İlk sürtkü yağları əridilmiş mal ya donuz piyi və gənəgərçək yağı idi. Sonralar bu məqsədlə qoyun,balıq və bitki yağları – pambıq,soya,zeytun yağı və s. istifadə edilmişdir. Tədricən daxiliyanma mühərrikləri, avtomobillər yarandı. Artıq bitki yağları bunların işini keyfiyyətcə və miqdarca təmin etmək üçün kifayət deyildi. Ona görə də, o dövrdə sürtkü yağı kimi başqa mənbədən istifadə etməyə başlandı. Texnika inkişaf etdikcə sürtkü yağlarına olan təlabat da artdı. Xüsusən, maşın texnikasına keçid və onun sürətlə inkşafı XIX əsrdə bu problemi daha aktual etmişdir. İlk dəfə olaraq 1876-cı ildə D.İ. Mendeleyev sürtkü yağlarını ağır Qafqaz neftinin mazutundan alınması üsulunu təklif etdi. Neftin ilkin emalı nəticəsində alınan yağlar sürtkü yağlarının istehsalı üçün ən ucuz və etibarlı xammal hesab olunurdu. D.İ. Mendeleyev və V.V. Markovnikovun eyni zamanda və bir istiqamətdə apardıqları tədqiqatların neft yağları istehsalının inkşafina böyük təsiri olmuşdur. Əvvəllər neft yağları qara rəngi ilə alıcıları qorxudurdu, lakin bu yağlar açıq rəngli heyvan və bitki mənşəli yağlardan 3-4 dəfə ucuz idi. Rus alimi N.P.Petrovun və ingilis alimi Reynoldsun klassik işləri mineral (neft) yağlarının geniş yayılmasına səbəb oldu. Sonradan mineral yağların ucuz olmaqdan başqa digər üstünlükləri də müəyyən edilmişdir: saxlandıqda və işləndikdə onlar oksidləşməyə daha çox davamlıdır, yanğına qarşı az təhlükəlidir, metallara qarşı az təsirlidir. Ona görə də, 1930-cu ildə texnikada heyvan və bitki mənşəli yağlar mineral yağlarla tam əvəz edilmişdir. Beləliklə, D.İ. Mendeleyevin işlərinə əsasən neftdən alınan sürtkü yağlarının istehsalını və yağ sənayesinin müvəffəqiyyətlə inkişafını təmin edən elmi əsaslar yaradıldı. Maşın texnikasının inkişafı bitki və heyvan mənşəli yağların mineral yağlar ilə əvəz edilməsinin əsas faktorudur. Sürtkü yağlarının keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq sahəsində elmi-tədqiqat işləri 1920-ci ildə tanınmış rus alimi L.Q. Qurviçin rəhbərliyi ilə yağlar laboratoriyasında  Azneftin mərkəzi kimya laboratoriyasında aparılırdı. Azneftin mərkəzi kimya laboratoriyasında L.Q.Qurviçin rəhbərliyi ilə işləyən cavan istedadlı alimlər – N.İ.Çernojukov, K.P.Lixuşin, L.A.Quxman, İ.F.Qutt, M.L.Blaqovidov, V.L.Qurviç, Je.A.Dyaçkova və b. sonradan neft emalı və neft kimyası sahəsində görkəmli alimlər olmuşdurlar. Motor istehsalı inkişaf etdikcə detalların korroziyasının və sürtünməsinin azaldılması, əsasən geniş temperatur intervalında mühərriklərin normal işə düşməsi və işləməsini təmin etmək və s.kimi problemlər yarandı.Bu problemlər sürtkü yağlarının xassələrinə korroziya, oksidləşmə, yeyilmə, siyrilməyə qarşı, termiki stabilliyə və özlülük xassələrinə yeni tələblər qoyurdu. Tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, mineral yağlar nə qədər təmizlənsə də mühərriklərin normal işinı təmin edə bilmir. Belə olduqda, sürtkü yağlarının keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması üçün yeni istiqamət yarandı, bu onların tərkibinə müxtəlif funksional qrupları olan, yağlara lazımı xassələr verən üzvi birləşmələr əlavə edilməsidir. Belə əlavələr (qatqılar) “aşqarlar” adlandırıldı.Beləliklə, artıq aşqarlar dövrü gəlib çıxdı.