cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Demokratiyalar İcması
İdarə Heyətinin üzvləri
Cənubi Afrika Kanada Cape Green Çili Cənubi Koreya Kosta Rika El Salvador Amerika Birləşmiş Ştatları Finlandiya Macarıstan Hindistan İtaliya Yaponiya Litva Mali Mərakeş Meksika Monqolustan Nigeriya Filippin Polşa Portuqaliya Rumıniya İsveç Uruqvay
İstinadlar
https://community-democracies.org/
Litva Milli Muzeyi
Litva Milli Muzeyi (Lietuvos liaudies buities muziejus) — Avropadakı ən böyük (195 ha) açıq hava etnoqrafik muzeylərindən biridir. 1966-cı ildə Vilnüsdən 24 km məsafədə, Kaunas su anbarının sahilindəki Rumşişkes kəndində qurulmuşdur.
Qurulma tarixi
1965-ci ildə Litva SSR Nazirlər Soveti Litva SSR Milli Həyat Muzeyini qurmaq qərarına gəlir və 1966-cı ildə onun dizaynı, təşkili üzərində iş başlayır. Muzey 1974-cü ildə ziyarətçilər üçün açılır.
1980-ci illərin ortalarında muzeyin sahəsi 176 hektar idi - 168 otaq (2130 m²). Litvanın dörd etnoqrafik bölgəsinin 14 mülkü - Cuki, Aukştayti, Suduva və Zemaiti - yol kənarındakı mehmanxana və digər tikililər, habelə daş və taxta heykəllərin eksponatları ekspozisiyanın obyektləri olur. Muzeyin kolleksiyasına 38 mindən çox muzey obyekti daxil idi ki, bunların arasında memarlıq kolleksiyası, məişət və məişət əşyaları, sənətkarların və kəndli texnikası, təsviri sənət əsərləri və xalq heykəltəraşlığı var. Muzeyi hər il 150 min nəfərə qədər insan ziyarət edir.
Çağdaş dövr
Bu gün Litva Milli Muzeyi Avropadakı ən böyük etnoqrafik açıq muzeylərdən biridir. 195 hektar ərazidə, 183 bina yerləşir. Muzey kolleksiyasına 86 min muzey eksponatı daxildir.
Hazırda muzey Litvanın 18-ci əsrin sonu - 20-ci əsrin birinci yarısındakı etnoqrafik bölgələrini təqdim edir: Cuki, Aukştaytiy, Suduva, Zemaiti və kiçik Litva. Bu bölgələrə xas olan binalarda o dövrün həyatı əks olunur, kənd təsərrüfatı texnikası sərgilənir, sənətkarlıq və incəsənət nümunələri nümayiş olunur.
Muzeyin şimal-qərb kənarında 18-ci əsrə aid Aristavel sarayı yerləşir. Litvanın taxta malikanə memarlığının nümunəsidir. 1987-ci ildə sökülərək Kedaynyay bölgəsindən muzeyə aparılmışdır. İnteryerində dominant klassik üsluba baxmayaraq, divar və tavan rəsmlərində XV Lüdovik üslubunda motivlər, eləcə də xalq motivləri yer alır.
Muzeyin ayrı bir bölməsi XX əsrdə Litva xalqının sürgün və müqavimət dövrünü əks etdirən bina və xatirələrdən ibarətdir. Burada Yakut yurtları (Qazma ev), sürgün üçün vaqon, gizlənən yerlər (bunker) nümayiş olunur. 30 may 2019-cu ildə Litva və Arktikada Çurapça sakinlərinin xatirəsinə 1942-ci ildə Yaqut oyma taxta sütununun ("Serqe") açılış mərasimi keçirildi.
Muzey mütəmadi olaraq müxtəlif festivallara ev sahibliyi edir.
Sten
Sten — yarımavtomatik silah növü.
Tarix
Bu silahı ingilislərin yaratmışdır. Yaxın məsafəli döyüşlər üçün məqbul sayılıb. İkinci dünya müharibəsi dövründə ingilislər Polşada müqavimət hərəkatının partizanlarını bu silahlarla təchiz edib. Bu silah 1994-cü ilədək partizan hərəkatlarında istifadə olunub.
Əbülbərəkat
Əbülbərəkat — Əbülbərəkat Əvhədüz — zaman Hibətullah ibn Əli ibn Məlkaəl Bağdadi – filosof, fizik, psixoloq və təbib. İvrit dilində Natanel adı ilə əsər yazmışdır.
Fəlsəfi görüşləri
Başda Platon və Aristotel olmaqla İbn Sina, Yəhya ən-Nəvi və Əbu Bəkr ər-Razinin fikirlərindən faydalanmışdır.
Əbülbərəkatın sifətlərlə (ilahi atributlar) bağlı görüşlərində əşərilərin, xüsusilə Cüveyni və Qəzzalinin təsiri hiss olunur. İslam tarixində özünəməxsus yeri olan Əbülbərəkatın fəlsəfi sistemindən başda Fəxrəddin Razi olmaqla, Nəsirəddin Tusi, Şeyx Şərif Cürcani, Cəlaləddin Dəvvani və b. faydalanmışlar.
Əbülbərəkat psixologiyaya dair məsələlərdə İbn Sinada olduğu kimi, can mövzusunu "Təbiyyat" bölməsində araşdıraraq, Platonun nəbati, heyvani və düşünən can təsnifini qəbul etmişdir. O, can haqqında həm Aristotelin "bədənin bir funksiyası", həm də Platonun "bədəni hərəkət etdirən sadə bir cövhər" tərifini natamam hesab etmişdir. Filosofun fikrincə, bu təriflər canı "mən"dən ayrı, sırf maddi, yaxud mücərrəd varlıq kimi göstərir. Can bədənə daxil olan potensiya olub, qeyri-maddidir; bu potensiya bədəndə müxtəlif davranış və hərəkətləri yaradır. Can öz-özlüyündə ayrı-ayrı potensial qüvvələrə malik deyil; tək, tam və bölünməz olan can və onun "idrak alətləri" vardır. Can qeyri-cismani ağıldır və o, bədənlə birlikdə mövcuddur. Bütün planetlərin və ulduzların səmavi canları mövcuddur. Əbülbərəkat "Əl-Kitabül-mötəbər"in "İlahiyyat" hissəsinin əvvəlində öz epistemologiyasını və bu baxımdan məşşailərlə başlıca fikir ayrılıqlarını ortaya qoyur. Ona görə, idrak və bilginin meydana gəlməsi subyekt və obyekt arasındakı münasibətin nəticə sində reallaşır. Farabidə olduğu kimi, Əbülbərəkat da bilgilərin təsnifini maddi varlıqlar haqqında, məhfumlar haqqında, sözlər və mənalar haqqında bilgilər ("elmül-əlfaz vəl-kinayat") şəklində verir. Əbülbərəkata görə, varlıq idrakdan öncə gəlir. Bəzi şeylərin insanların bir qismi, yaxud əksəriyyəti tərəfindən dərk edilməməsi onların yoxluğuna dəlalət etmir. Çünki "idrak varlığın şərti deyil, varlıq idrakın şərtidir". Bununla bərabər, filosof konseptualist bir yanaşma ilə zehni varlıqların (məhfumlar və formalar) idrak edənlər tərəfindən fərqli şəkildə qəbul olun duğunu da göstərmişdir. "Vücud" və "mövcud" anlayışlarını fərqli mənalarda işlətmiş, zehnin heç bir xarici təcrübədən asılı olmadan açıq-aydın qavradığı mütləq varlığa vücud, duyğularla dərk edilən xarici varlığa isə mövcud adını vermişdir. İbn Sina, Sührəvərdi və Dekart kimi Əbülbərəkat da insanın varlığı dərk etməsinin çıxış nöqtəsi kimi öz "mən"ini qavramağı ön plana çəkirdi. Şeylərin öz mövcudiyyətlərini Tanrının varlığından aldıqları üçün ərəz və məcazi varlıq olduqlarını bildirməklə vəhdəti-vücud fəlsəfəsinə yaxınlaşırdı.
"Əl-Kitabül-mötəbər fil-hikmət" əsəri
Əbülbərəkat öz fikirlərini ən məşhur əsəri olan də "Əl-Kitabül-mötəbər fil-hikmət" əsəri ["Hikmətə dair mötəbər (yaxud düşün cələrdən ibarət) kitab"] sistemləşdirmişdir. Əsər üç hissədən ibarətdir: 1) məntiq; 2) təbiyyat və psixologiya; 3) ilahiyyat. Əbülbərəkat kitabın quruluşunu İbn Sinanın "əş-Şəfa" əsərindən götürmüşdür. Müəllif əsərdə "varlıq kitabı" ("səhifətül-vücud"), yaxud həqiqətin əsl mənbəyi hesab etdiyi və "varlıq nüsxəsi" ("nüsxətül-vücud") adlandırdığı "nəsnələr dünyası"nı incələdiyini bildirir. Filosofa görə, varlıq içində nöqsan olmayan bir kitab, Allahın varlıq haqqındakı elmi isə "ümmül-kitab"dır ("kitabın anası"). Varlıq kitabını yazan Allahdır və bu kitabı oxumaq "bəsirət sahibləri" üçün hər hansı bir filosofun kitabını oxumaqdan daha sadə və faydalıdır. Əbülbərəkat məntiq sahəsində məşşai ənənəyə sadiq qalmış, məntiqin yalnız istilahları ("ləfzlər") deyil, anlayışları öyrəndiyini bildirməklə məşşai ənənəsindən ayrılmışdır . İnsanın bilgi əldə etməsində ilkin bilgilərin (təriflərin) rolunu xüsusi vurğulamış, Aristotel və müsəlman məntiqçilərindən fərqli bir yanaşma ilə tərifin növlərini bilginin dəyəri baxımından hədd, rəsm və təmsil olaraq sıralandırmışdır. Hədd bilinməsi istənilən şeyi özünə aid (zati) xüsusiyyətləri ilə ifadə edən tərifdir. Rəsmdə isə keçici xüsu siyyətlər əks olunur. Bu baxımdan insanı "düşünən canlı" kimi tanıdan tərif hədd, "oxuyub-yazan canlı" kimi tanıdan tərif isə rəsmdir. Təmsil (analogiya) bir şeyi öz bənzərləri, bir bütövü ayrı-ayrı hissələri, yaxud bir mücərrəd məfhumu konkret şeylərlə tanıtma metodudur. Təmsil epistemoloji dəyəri baxımından digər iki növdən sonra gəlsə də, xüsusilə təhsildə faydalı metodlardan biridir. Əbülbərəkat öz naturfəlsəfəsində cismin ən başlıca xüsusiyyətinin hərəkət olması üzərində təmərküzləşən aristotelçi görüşləri qəbul etmiş, hərəkətin növləri mövzusunda məşşailərin izi ilə getsə də, məkan və zaman anlayışlarında onlardan ayrılmışdır. Məşşailərin "hərəkət olmadığı halda zaman da yoxdur" ideyasını rədd edən Əbülbərəkat zamanın hərəkətdən öncə gəldiyini bildirərək, aristotelçilərin öz görüşlərini isbatlamaq üçün "Əshabi-kəhf " hadisəsini dəlil gətirmələrinə qarşı çıxmış, mağarada yatanların yuxu vəziyyətində hərəkətsiz olduğu üçün zamanı yaşamadığını deyil, zamanın onların şüurunda olmadığını göstərmişdir. Filosof İbn Sinanın zamanı cismin bir ərəzi (aksidensiyası) kimi qiymətləndirməsini yanlış hesab etmişdir. Belə ki, insan zehni zamanı cisimdə, yaxud varlıqda deyil, varlığı zamanda qavrayır. Əbülbərəkata görə, mütləq zaman anlayışına sahib ola bilən insan keçmişin, indinin və gələcəyin şüuruna yiyələnir. Bu halda zamanı həm zehni, həm də ontoloji bir gerçəklik kimi göstərən Əbülbərəkatın fikrincə, zaman hərəkətin deyil, varlığın ölçüsüdür və buna görə, var olan hər şey zamana tabedir. Hətta Tanrı da zamandan xaric deyil. Bu səbəbdən də zamanın başlanğıcı olmadığı kimi, sonu da yoxdur.
Kipr ədəbiyyatı
Qədim və Orta əsrlər dövrü
Antik dövrün ədəbi əsərlərinə, ehtimal ki, e.ə.VII əsrin sonlarında yazılmış Stasinusa aid edilən epik poema Kipria daxildir. Kipr Kitiyalı Zenon Stoa fəlsəfi məktəbinin yaradıcısı oldu, onun ardınca isə dostu və tələbəsi Kitiyalı Persey gəldi.
Kipr, həmçinin Həvarilər Varnava və Pavelin adada təbliğ etdiyi Müqəddəs Həvarilərin əməlləri kimi erkən xristian ədəbiyyatında da yer alır. Bizans/Orta əsr Kipr yazıçıları arasında Neapolisli Leontiy, Alteides və Konstantinopol Patriarxı II Qriqori də olub. Bizans epik poeziyası, xüsusən də “tənqidi nəğmələr” orta əsrlər dövründə çiçəkləndi.
Son Orta əsrlər və İntibah dövrü
Orta əsrlərdə Qüds Ağır Cəza Məhkəmələri kimi tanınan Kipr krallığının qanunvericiliyi, dövrün yerli ləhcəsi ilə yanaşı fransızca da yazılmışdır. Ağır Cəza Məhkəmələri 1531-ci ildə italyan dilinə tərcümə edildi və orta əsr qanunlarının günümüzə qədər gəlib çatan ən böyük toplusu olaraq saxlanılır.
Tarixşünaslığa gəlincə, ən mühüm orta əsr salnamələri Frankların hakimiyyəti altında olan dövrdə (1191-1489) fransız dilinin təsiri ilə yerli xalq ləhcəsində yazılmış Leonti Maxera və Georgios Boustroniosun salnamələridir.
Kipr Kanzoneresi, Kiprin Venesiya Respublikasının hakimiyyəti altında olduğu dövrdə XVI əsrə aid olan Françesko Petrarka və Poèmes d'amour üslubunda orta əsr yunan dilində yazılmış böyük sonetlər toplusudur. Bunlardan bəziləri Petrarka, Bembo, Ludoviko Ariosto və Cakop Sannazzaro tərəfindən yazılmış şeirlərin hərfi tərcümələridir. Vilyam Şekspirin Otello tamaşasının böyük bir hissəsi Kipr Venesiyasında cərəyan edir.
Müasir dövr
Kiprdən yunan, türk və ingilis dillərində yazan müasir ədəbi şəxsiyyətlər haqqında geniş araşdırmaya Bahriyə Kamalın "Kipr yazısı: Postkolonial və bölünmüş Yer və Məkan Ədəbiyyatları" kitabında rast gəlmək olar.
Kiprdən olan müasir yunan ədəbiyyat xadimləri arasında şair və yazıçı Kostas Montis, şair Kiriakos Haralambid, roman yazarı Panos İoannides, şair Mixalis Pasiardis, şair/tərcüməçi Stefanos Stefanides, yazıçı Nikos Nikolaydes, qorxu romanı yazarı Fivos Kiprianouktes və Stivos Kiprianouktes, Stivos Kiprianukitas, Vasilis Mixailides və Pavlos Liasides daha çox kipr-yunan ləhcəsində şeirlər yazan xalq şairləridir. Yerli dialekt ənənəvi olaraq τσιαττιστά (müharibə poeziyası, Onlarla ifa formaları) və ποιητάρηες (ozanlar) ənənəsi də daxil olmaqla xalq mahnıları və poeziya üçün istifadə edilmişdir.
Kiprdən türkcə yazan müasir ədəbiyyat adamları arasında Osman Türkay, Özkər Yaşın, Nəşə Yaşın, Nəriman Cahit, Mehmet Yaşın kimi şairlər vardır. Nəşə Yaşın tanınmış Kipr türk şairi və yazıçısıdır, nəsr əsərlərinin xeyli hissəsi yunan və ingilis dillərinə tərcümə olunsa da, əsasən türkcə yazır. Onun “Kədər qızlarının gizli tarixi” adlı romanı 2002-ci ildə KKTC və Türkiyədə qadağan edilmiş və türk millətçilərindən xeyli təhdidlərə məruz qalmışdır. Sevgül Uludağ minlərlə itkin düşmüş kiprli haqqında məlumatların üzə çıxarılmasında mühüm rol oynamış və bir sıra kitabların müəllifi olan araşdırmaçı reportyordur. Urkiyə Minə Balman müxtəlif janrlarda yazıb, lakin əsərləri daha çox romantik şeirlərdir, şeirlərində sıxlıqla tənha kənd qızını və ya kənd həyatını, uzaq məsafəli sevgiləri təsvir edir. Balmanın əsərləri Türkiyədə “Yaşıl ada”, “Türk dili” və “Türkə doğru” ədəbi dərgilərində dərc olunub.
Həm müvəqqəti, həm də daimi olaraq mühacirət etmiş Kipr yazıçıları ilə yanaşı, xaricdə doğulmuş və ya böyümüş, çox vaxt ingilis dilində yazan ikinci və üçüncü nəsil Kipr yazıçılarının əsərləri dünya ədəbiyyatında getdikcə daha çox yer alır. Bu müəlliflər arasında Andreas Koumi, Miranda Hoplaros, Stefen Lauton, Khristi Lefteri, Eve Makis, Maykl Paraskos, Stel Pavlou və Stefanos Stefanides var. Arxiyepiskop III Makariosun tarixçisi Pol Stenninq Pafosda yaşayır.
Digər
Kipr həmçinin XX əsr boyunca yerli olmayan yazıçılar üçün ilham və ədəbi yaradıcılıq yeri olmuşdur.
Lorens Darrell 1952-ci ildən 26 avqust 1956-cı ilə qədər Kiprdə yaşayıb və orada keçirdiyi müddət ərzində Acı Limonlar kitabını yazıb və bu kitab ona 1957-ci ildə ikinci Daff Kuper mükafatını qazandırıb.
Nobel mükafatı laureatı yunan Yorqos Seferis Kiprdən çox təsirlənmişdi. O, ən məşhur əsərlərindən birini adada Yunanıstanın diplomatik nümayəndəliyində işləyərkən yazıb. İngilis yazıçısı Pol Stüart əvvəllər Kiprdə çalışıb və ada həm də Viktoriya Hislopun 2015-ci ildə yazdığı “Günəşin doğuşu” romanının yazıldığı yer olub.
I Təhmasibin yürüşü (1552)
I Təhmasibin yürüşü (1552) — Səfəvi imperiyasının ikinci hökmdarı Şah Təhmasibin Sultan Süleymanın Səfəvi torpaqlarına edilən yürüşlərinə cavab olaraq həyata keçirilmiş yürüşü nəzərdə tutulur. Yürüşün məqsədi yağma həyata keçirmək, əsirlər əldə etmək və Osmanlı imperiyasının arxa cəbhəsini dağıtmaqla sülhə məcbur etmək olmuşdur. thumb|I Təhmasib dağlarda. [[Fərrux bəy tərəfindən çəkilmişdir.]]
Arxa plan
Osmanlı hökmdarı Sultan Süleyman Təhmasibin bu yürüşünə qədər Səfəvi torpaqlarına 3 yürüş (1534, 1535, 1548) həyata keçirmişdi. Bu yürüşlər zamanı çox saylı Osmanlı ordusuna qarşı açıq meydan savaşına çıxmaqdan yayınmaq üçün Təhmasib fərqli taktika izləmiş və nəticədə hər dəfə Osmanlı yürüşlərinin böyük xərclər çəkilməsinə baxmayaraq, uğursuzluqla nəticələnməsinə nail olmuşdur. Bu yürüşlər nəticəsində Osmanlı imperiyası yalnız Bağdadı əlində saxlaya bilmiş və hər dəfə ələ keçirdiyi yerdə qalan torpaqları tərk etməyə məcbur olmuşdur. Sultan Süleymanın 1548-ci il yürüşündən sonra Şah Təhmasib Osmanlı ərazilərinə yürüş təşkil etdi və bu yürüşdə ona oğlu İsmayıl Mirzə yaxından yardım etdi.
Yürüş
1552-ci ildə I Təhmasib Osmanlı ərazilərinə yürüşə başladı. Ərzurum hakimi İsgəndər paşanın Xoy ərazisinə yürüşü buna bəhanə oldu. 1552-ci ilin yayında Şah Təhmasibin əmri ilə qoşunların toplanmasına başlandı. Onlar 4 hissəyə bölündülər və dörd istiqamətə göndərildilər: 1) Ərciş və Bərkiyyə — (Məsum bəy Səfəvi, Allahqulu bəy Aycək oğlu, Əli Sultan Təkəli, Şəmsəddin xan Bidlisi, Xəlifəyi Ənsar, Həmzə bəy Talış, Uluqxan bəy Səədli və b.). 2) Pasinə (Şahverdi Sultan Ziyad oğlu və və Ədhəm bəy Rumlu). 3) Ərəb İraqına (İbrahim xan Zülqədər, Şahqulu xan Əfşar, Çıraq Sultan). 4) Dəvilə (Bayram bəy Qacar, Toygün bəy Qacar və gürcü hökmdarı Səfəvilərin vassalı olan Keyxosrov). Bu yürüşdə I Təhmasib şəxsən iştirak etməklə birlikdə, əməliyyat planı da onun tərəfindən hazırlanmışdı. Yürüş nəticəsində Əhlət ərazisində 30 min qoyun, 10 min qaramal, 3 min at ələ keçirilmişdi. Ahlat qalası yerlə yeksan edildi. Van ərazisində evlər və əkinlər məhv edildi. Bidlis, Vostan, Adilcəvaz, Ərciş, Muş, Pasin bölgələri qılıncdan keçirildi.
Şah Təhmasib yürüşü uğurla idarə edərkən Ərzurumun Osmanlı hakimi İsgəndər paşanı cəzalandırmaq qərarına gəldi və bunu oğlu İsmayıl Mirzəyə tapşırdı. Qarabağ hakimi Şahverdi Sultan Ziyad oğlu, Bədr xan Ustaclı, Çuxursəəd hakimi Şahqulu Sultan Ustaclı, Məhəmməd xan Mosullu Türkman kimi adlı-sanlı əmirlər, "min Tehran və altı yüz Naxçıvan qorçisi" bu yürüşdə iştirak edirdi. Öz qüvvələrinin sayca üstünlüyünə arxayın olan (Ərzincan, Tərcan, Bayburt, Kemax, Mərəş, Trabzon, Kürdüstan və Gürcüstandan türklər və kürdlər) İsgəndər paşa qaladan çıxaraq İsmayıl Mirzə ilə döyüşə girmək qərarına gəldi. Bu bəhs edilən Ərzurum döyüşündə qızılbaşların sol və sağ cinahlarda güclənən təzyiqini müşahidə edən İskəndər paşa irəli atıldı, lakin mühasirəyə alınacağından ehtiyat edərək geriyə dönməyə məcbur oldu. Bu vaxt İsmayıl Mirzə döyüş meydanına yaxın olan təpənin üstündə durmuşdu. Osmanlılar qızılbaşların hücumuna davam gətirməyib vahimə içərisində qala tərəfə qaçmağa başladılar. Onlardan bir çoxu Ərzurum qalasının dövrəsindəki xəndəyə düşdü. Xəndək adamlarla və atlarla dolmuşdu. Çaxnaşmada Osmanlı qapıları bağlamağı yaddan çıxardılar və üç qızılbaş qalaya girı bildi. Xəndəyə düşüb ölənlərdən başqa 2576 türk öldürüldü. Görkəmli Osmanlı əyanları Trabzon hakimi Mustafa bəy, Mərəş hakimi Kəbir İsa, Sultanın qullarağası Məhəmməd bəy, İskəndər paşanın qardaşı Ramazan bəy, Malatya hakimi Xeyrəddin bəy və bir çox başqaları əsir alındılar.
Sonra İsmayıl Mirzə Ərciş yaxınlığındakı şah düşərgəsinə gəldi. Qaladakı hərbi hissənin döyüşçüləri qalabəyini öldürdülər və qalanı qızılbaşlara təslim etdiər. Şahın əmri ilə qala istehkamı dağıdıldı. Sonra Bərgiri qalası tutuldu. İsmayıl Kürdüstana yola düşdü. Bu yürüşdə qızılbaşlar böyük qənimətlər (əsirlər, mallar, atlar, qatırlar və qaramal) ələ keçirdilər. Şah 1553-cü ilin mart-aprelində Naxçıvan yürüşündən qayıtdı. Həmin ildə Təhmasib sülh danışıqları aparmaq üçün əmir Şəmsəddin Dilcanini sultanın yanına göndərdi. Lakin Həsən bəy Rumlunun yazdığına görə, geri qayıdan elçinin gətirdiyi məktubda sultan "Şərqin və Qərbin" padşahına (yəni I Təhmasibə) kifayət qədər ehtiram bildirməmişdi. Buna cavab olaraq şah oğlu İsmayılı yenidən qoşunla Kürdüstana göndərmişdi. Onlar Van, Vostan, Ərciş və Adilcəvazı xarabazara döndərərək qənimətlə Naxçıvana şah qərargahına qayıtdılar.
Nəticə
Bu yürüş nəticəsində Şərqi Anadolu bölgəsindəki Osmanlı torpaqlarına böyük ziyan vurulmuş, onsuzda Səfəvi torpaqlarına edilən yürüşlər zamanı maddi-texniki təminat problemləri yaşayan Osmanlı ordusunun bu problemləri daha da artmışdır. Bu yürüşdən sonra edilən 1554-ci il Osmanlı yürüşünün də uğursuzluqla nəticələnməsindən sonra Süleyman sülh barədə danışıqlara başlamışdır. Nəticədə iki imperiya arasında 1514-cü ildən rəsmi şəkildə davam edən müharibə 1555-ci ildə Amasya sülh müqaviləsi ilə sonlandırılmışdır.
Şəlvə sövməəsi
Şəlvə sovməəsi — Laçın rayonunun Şəlvə kəndinin ərazisində, Şəlvə kəndinin mərkəzində yerləşən və XV əsrdə tikildiyi güman edilən məbəd. Məbəd sovməə tipli alban məbədləri sırasına daxildir. Sovməə binası yerli bazalt daşlardan və əhəng-gəc qatışığından inşa edilib. Məbəd hal-hazırda Azərbaycanın 27 sentyabrdan etibarən keçirdiyi uğurlu əməliyyat nəticəsində 10 noyabr 2020-ci il tarixində imzalanmış müqaviləyə əsasən 1 dekabr 2020-ci iltarixindən etibarən Azərbaycan Respublikasının nəzarətinə keçmiş qədim Alban məbədidir
Haqqında
Şəlvə sövməəsi Laçın rayonunun Şəlvə kəndində XV əsrə aid edilən sövməə tipli alban məbədləri sırasına daxildir. Sövməə binası yerli bazalt daşlardan və əhəng-gəc qatışığından inşa edilib. Tikintinin inşa strukturu ətraf ərazilərdə olan mərkəz tipli bazilikası olan digər sovməələrlə səsləşir, memarlıq quruluşuna görə onlara daha çox bənzərliyi diqqəti cəlb edir. Onlar arasında əhəmiyyətli fərq yalnız qurbangahın qapısının hər iki tərəfində keşiş cübbələrinin və kilsə avadanlığının saxlandığı yerlərin mövcud olmasıdır. Sövməədə işıqlandırma məsələsi pəncərələrlə həyata keçirilir. Dörd pəncərənin üçü sövməənin şərq divarında, biri isə qərb divarındadır. Sövməəyə giriş tikilinin qərb tərəfindəndir. Yonulmamış yerli, eləcə də qəbirüstü abidə daşlarından və əhəng-qum qarışığından inşa edilən sövməə içəridən yaxşıca suvanmışdı. Şimal divarında yuxarıda ənənəvi qaydaya uyğun olaraq tarixçə yazılsada onu oxumaq mümkün deyil. Yerli şəraitə və materiallara uyğun olaraq divarlar yetərincə qalın şəkildə hörülmüşdür. Hətta qərb tərəfdə hörgünün qalınlığı bəzən 1,4 m-ə çatır. Sövməənin bir çox yerində oxunması mümkün olmayan yazılar aşkar edilmişdir. Sövməənin xaricdən uzunluğu 13,5, eni isə 8,5 metrdir. Sövmənin yenidən tikintisi üçün yerli təbii daşlarla yanaşı əvvəllər onun ətrafında salınmış qədim qəbiristanlıqda olan məzar daşlarından da tikinti materalı kimi istifadə edilməsi açıq aydın görünür.
Memarlıq quruluşu
Kəndin ərazisində XV əsrdə inşa edilməsi təxmin edilən Şəlvə sovməəsi daha çox diqqəti cəlb edir. Tikintinin inşa strukturu ətraf ərazilərdə olan bir nefli, mərkəz tipli bazilikası olan digər sovməələrlə səsləşir, memarlıq qruluşuna görə onlara daha çox bənzərliyi diqqəti cəlb edir. Onlar arasında əhəmiyyətli fərq yalnız qurbangahın apsisinin hər iki tərəfində keşiş cübbələrinin və kilsə avadanlığının saxlandığı yerlərin mövcud olmasıdır. Sovməədə işıqlandırma məsələsi pəncərələrlə həyata keçirilir. 4 pəncərənin üçü sovməənin şərq divarında, biri isə qərb divarındadır. Sovməəyə giriş tikilinin qərb tərəfindəndir. Yonulmamış yerli, eləcə də qəbirüstü abidə daşlarından və əhəng-qum qarışığından inşa edilən sovməə içəridən yaxşıca suvanmışdı. Şimal divarınıda yuxarıda ənənəvi qaydaya uyğun olaraq tarixçə yazılsada onu oxumaq mümkün deyil. Yerli şəraitə və materiallara uyğun olaraq divarlar yetərincə qalın şəkildə hörülmüşdür. Hətta qərb tərəfdə hörgünün qalınlığı bəzən 1,4 m-ə çatır. Sövməənin giriş qapısının üzərində timpanının üzərində olan yazı isə yoxdur. Daha doğrusu eroziyaya düçar olaraq müəyyən dəyişikliklərə uğramış və oxunmaz hala düşmüşdür. Həmçinin sövməənin şərq divarında, orta pəncərənin alt hissəsinə hörülmüş qəbirüstü daş üzərində də oxunması mümkün olmayan bir neçə yazı aşkar edilmişdir. Sövməənin xaricdən uzunluğu 13,5, eni isə 8,5 metrdir. Sövmənin yenidən tikintisi üçün yerli təbbi daşlarla yanaşı əvvəllər onun ətrafında salınmış qədim qəbiristanlıqda olan məzar daşlarından da tikinti materalı kimi istifadə edilməsi açıq aydın görünür. Bu ərazidə olan abidələrin əksəriyyəti Qafqaz Albaniyası dövrünün yadigarı hesab edilsə də, əslində bu tikililərin ilk inşa tarixi bizim eranın xristianlıqdan xeyli əvvəlki dövrünə aid olan uçub-dağılmış (uçurulmuş) hər hansı bir tikilinin təməli üzərində yenidən inşa edilməsi ilə nəticələnmişdir. Sovet hakimiyyəti illərində sovməədən müxtəlif vaxtlarda kolxoz və ya sovxoz üçün anbar kimi istifadə edilmişdir. Bu tarixi əhəmiyyətli sövməə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli 132 nömrəli Qərarı ilə təsdiq edilmiş siyahıya əsasən dövlət tərəfindən 4741 №-li invetar kimi qeydiyyata alınmışdır. Dünya əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına adı əlavə edilmiş Şəlvə sövməəsinin XV əsrdə inşa edilməsi qeyd edilir. Yetərincə dəyərli memarlıq abidələri sırasına daxil olan sovməənin ərazisində təəssüf ki, heç bir vaxt hansısa xırdaca bir arxeoloji qazıntı işləri aparılmamışdır.
Tarixi məlumatlar
Şəlvə sövməəsi və ona yaxın ərazilərdə inşa edilmiş bu tip digər sövmələrin nədən hər hansı yaşayış məskəninin ərazisində deyil, məhz qədim qəbristanlıqların ərazisində, həmçinin hər hansı qədim bir tikilinin özülü üzərində inşa edilməsi daha çox düşündürür. BU sövməələrin bu ərazilərdə tikilməsinin əsas səbəbi bu yerlərə çox da yaxın olmayan ərazilərdə baş verən amansız müharibələrdən canını qurtaran xristianların uca dağların əlçatmaz yamaclarının keçilməz sıx meşəlik hissəsinə sığınaraq türklərlə birgə yaşamaları oldu. Getdikcə sayı artan xristian əhali qədimdən qalma irili-xırdalı bütün qeyri-xristian məbəd və tikililəri xristianlaşdırdılar. Türk əhali isə həm yaylağa və arana edilən köçlər, həm də tez-tez baş verən müharibələr səbəbindən nə bu prosesə qarşı çıxırdı, nə də onlara maneəçilik törətmirdilər. Bu proses zamanı qəbristanlıqların ərazisinin seçilməsi isə tikintinin asan və ucuz başa gəlməsi ilə yanaşı din pərdəsi altında apaılan tikinti işlərinə haqq, bəraət qazandırmaq olmuşdur. Tikinti işlərində təkcə tikinti qalıqları deyil, ərazidə ki, məzar daşlarından da istifadə edilirdi. Bu cür tikinti işləri XVI əsrin sonu XVII əsrin əvvəllərində son həddə çatdı. Uzun sürən müharibə və qarətlərdən təngə gəlmiş yerli türklərin bir çoxu artıq qışı yaylaqda qalır, qışlağa dönmürdü. Bu səbəbdən də xristian əhali yavaş-yavaş bu əraziləri tərk etməyə başladı. XVIII əsrin ortalarında Qarabağ xanlığının yaranması bu ərazilərdə yaşayan xristian əhalinin (etnik mənşəcə albanlar) dağları tərk etməsi işini bir azda sürətləndirdi. Xanlığın tam möhkəmlənməsi və vergilərin toplanmasına başladıqdan sonra bu proses demək olar ki, başa çatdı. Və bundan sonra yerli türklərin islam dininə qulluq etməsindən məharətlə istifadə edən haylar bu sahibsiz qalmış kilsələri özününküləşdirərək, özləri üçün saxta tarix yaratmağa üstünlük verdilər. XVIII əsrin ortalarından başlayaraq Rusiyanın himayəsi altında ermənilərin İran və Türkiyədən Rusiyanın işğal etdiyi Azərbaycan torpaqlarına köçürülməsinə başlandı. Bu köçürmələrdən qaynaqlanan erməni dövlətinin yaradılması heç də təsadüfi hadisə deyildir. Əsrlərlə davam edən bu siyasət hal-hazırda da davam edir. 18 may 1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş Laçın rayonu, o cümlədən Şəlvə kənd ərazisində hayların qeyri-qanuni məskunlaşdırılması bu günkü yerli hay mətbuatında yetərincə etiraf edilir. Belə ki, Ermənistan KİV-nin verdiyi məlumata əsasən kənd ərazisinə yeni məskunlaşan hayların sayı həm köçürülmə, həm də doğum nəticəsində durmadan artır.
Ramil Qasımov (ictimai xadim)
Qasımov Ramil Adıgözəl oğlu – "Mədəniyyət" kanalının Baş direktoru (2015–2020), Azərbaycan opera müğənnisi, Heydər Əliyev Sarayının direktoru (2020–2022), Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyətində musiqi kollektivlərinin bədii rəhbəri və Səsyazma Evinin keçmiş direktoru, Akademik opera və Balet teatrının solisti, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (2015).
Həyatı
Ramil Adıgözəl oğlu Qasımov 10 dekabr 1984-cü ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Ramil Qasımov peşəkar səhnə fəaliyyətinə 1999-cu ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Musiqili teatrında teatrın aparıcı solisti kimi başlamışdır. 2011-ci ilə qədər onlarla tamaşada baş rollarda çıxış etmişdir. Paralel olaraq, 2004-cü ildən Azərbaycan Televiziya və Radio verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin Cahangir Cahangirov adına xorun solisti kimi fəaliyyətə başlamışdır. Ramil Qasımov ali təhsilini Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetini opera və kamera ifaçısı, musiqişünaslıq ixtisası üzrə bitirdikdən sonra Gürcüstan Respublikasında Musiqi Akademiyasını vokal ixtisası üzrə magistr pilləsində təhsilini davam etdirmişdir. Eyni zamanda, ikinci təhsil olaraq Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının Politologiya fakültəsinin Siyasi idarəetmə ixtisasını bitirmişdir.
Ramil Qasımov ilk opera tamaşasında iştirakı, 2010-cu ildə Firəngiz Əlizadə və Nərgiz Paşayevanın "İntizar" operası ilə olmuşdur. O, 2011-ci ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında tamaşaya qoyulmuş Üzeyir Hacıbəyovun "Koroğlu" əsərində baş qəhrəman olan "Koroğlu" rolu ilə debüt etmişdir. Ramil Qasımov dünyanın bir çox ölkələrində keçirilən beynəlxalq musiqi festivallarında, müsabiqələrdə Azərbaycanı təmsil etmiş və beynəlxalq müsabiqələr laureatı olmuşdur. İfaçının repertuarında xalq mahnıları, romanslar, bəstəkar mahnıları ilə yanaşı Azərbaycan, italyan, ispan, fransız, ingilis, türk və rus klassiklərinin əsərləri yer alır. Ramil Qasımov eyni zamanda dirijor olaraq də fəaliyyət göstərmişdir. O, dirijor kimi 2017-ci ildə keçirilən Üzeyir Hacıbəyli Beynalxalq musiqi festivalında dünya və Azərbaycan klassik nümunələrini orkestrin müşayiəti ilə dirijorluq etmişdir.
Ramil Qasımov 2011-ci ildə Azərbaycan Televiziyasının Musiqi kollektivlərinin bədii rəhbəri, 2012-ci ildə Səsyazma Evinin direktoru vəzifəsində çalışmışdır. 4 noyabr 2015-ci il tarixində isə Azərbaycan Televiziyası "Mədəniyyət" kanalının direktoru vəzifəsinə təyin edilmişdir. "Mədəniyyət" kanalında fəaliyyətə başladığı müddətdən ölkədə bir çox irimiqyaslı layihə, festival və telemüsabiqələri təşkil etmiş, "Əbədi Musiqi", "Ötən illərin nəğmələri", "Bakı gecələri", "Mən də əsgərəm", "Bura vətəndir", "Romans axşamı", "Bizi birləşdirən mədəniyyət" kimi verilişlərin ideya müəllifi olmuşdur. Onun təşəbbüsü və rəhbərliyi Azərbaycan bəstəkarlarının "Romans müsabiqəsi", "Xalq mahnıları" festivalı, Beynəlxalq "Orqan musiqisi" festivalı, "Azərbaycan vokalçıları", "Milli nəfəs alətləri" festivalları həyata keçirilmişdir. Ramil Qasımov eyni zamanda Mədəniyyət kanalının təşkilatçılığı ilə keçirilən müxtəlif yaradıcılıq gecələri, tele-musiqili tamaşaları, "Məhsəti" operası, Milli qəhrəman Mübariz İbrahimova həsr olunan "Mübariz" musiqili tamaşasının təşəbbüskarı və ideya müəllifidir. O, Azərbaycanın milli mədəniyyətinin, xalq sənətinin, klassik irsinin inkişafı üçün bir sıra layihələrə imza atmışdır.
Ramil Qasımov 18 dekabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası mədəniyyət nazirinin birinci müavini, mədəniyyət nazirinin vəzifələrini müvəqqəti icra edən Anar Kərimovun müvafiq əmri ilə Heydər Əliyev Sarayının direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur. O, 2022-ci ilədək bu vəzifədə çalışmışdır.
Həmçinin bu dövrdə Nizami Gəncəvinin 650 illik yubileyi ilə əlaqədar olaraq Əfrasiyab Bədəlbəylinin “Nizami” operasını bərpa etdirmiş, layihənin ideya müəllifi və təşəbbüskarı olmuşdur.
Ramil Qasımovun müəllifi olduğu “Arzu medalyonu” uşaqlar üçün fantastik musiqili nağıl olaraq böyük rəğbətlə qarşılanmışdır. 2023-cü ildən etibarən, Mədəniyyət telekanalında yayımlanacaq “Davamçı” layihəsi də Ramil Qasımovun adı ilə bağlıdır. Layihədə gənc istedadların ustadlarının və özlərinin tanıdılması nəzərdə tutulub.
Ramil Qasımovun yaradıcılığının bir qolu isə onun ilk dəfə olaraq çayla rəsm əsərləri çəkməsi təşkil edir. Müəllifin çayla çəkilmiş xeyli sayda portret əsərləri var.
Ramil Qasımov 14 sentyabr 2015-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti" fəxri adına layiq görülmüşdür.
6 may 2016-cı ildə və 1 may 2017-ci il tarixlərində Prezident mükafatına layiq görülmüşdür.
Cənubi Koreyada hava çirkliliyi
Cənubi Koreyada havanın çirklənməsi insanlar və ətraf mühit üçün artan təhlükə halına gəlib. Hava çirkliliyi həm yerli, həm də beynəlxalq bir çox mənbədən qaynaqlanır. Cənubi Koreyada, xüsusilə Seulda və digər şəhərlərdə sürətli sənayeləşmədən sonra bir çox çirklənmə forması artmışdır. Milli Havaçılıq və Kosmos İdarəsinin (NASA) məlumatına görə, Seul dünyanın ən pis hava çirkliliyi olan şəhərlərindən biridir. 2010-cu ildə Seul Metropolitan Bölgəsində ölümlərin yüzdə 16-sını hava keyfiyyətinin təşkil etdiyi də təxmin edilir. Bu, sağlamlıq və ekoloji problemlərlə nəticələnmişdir. Koreyalılar daha təmiz havadan nəfəs almaq üçün maskalar və hava təmizləyicilər alır və ölkədəki tullantıları azaltmaq üçün çalışırlar.
Cənubi Koreyada hava çirkliliyinin səbəbləri
Cənubi Koreyanın hava çirkliliyi dünyanın ən zəngin 35 ölkəsi arasında ən pis hava keyfiyyətinə sahibdir. Cənubi Koreyadakı çirklənmə II Dünya Müharibəsindən sonra artmağa başladı. 1960-cı ildə Koreya hələ inkişaf etməkdə olan bir ölkə idi və xarici yardımdan çox asılı idi. Müharibədən sonra, Amerika Birləşmiş Ştatları(ABŞ) Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Koreya Yenidənqurma Agentliyinin (UNKRA) himayəsi altında Cənubi Koreyaya əhəmiyyətli yardımlar ayırdı. Vaxtilə yeni yaranmış bir sənaye ölkəsi olan Cənubi Koreyanın iqtisadiyyatı 1980 və 1990-cı illərdə hər il 10% böyüdü. 2014-cü ildən 2016-cı ilə qədər Cənubi Koreyanın Hava Çirkliliyinə Nəzarət Sənayesində 1.139 milyon dollarlıq bir kəsim oldu. Lakin, o vaxtdan bəri, Koreya Ətraf Mühit Nazirliyi, təhlükəli olaraq təsnif edilən 11 hava çirkləndiricisini və 32 digər hava maddəsini tənzimlədi. Koreya, 2025-ci ilə qədər işləyən 61 kömür elektrik stansiyasından 10-u bağlamağı planlaşdırır. Bu sürətli böyümə ilə Cənubi Koreya özü ölkədə dizel mühərrikli nəqliyyat vasitələri, inşaat avadanlığı, istilik və kondisioner və elektrik stansiyaları daxil olmaqla havanın əsas çirklənməsi mənbəyinə çevrildi.
Çin
Bir çox Cənubi Koreyalı, nəhəng fabriklər və kömürlə işləyən elektrik stansiyaları tərəfindən istehsal olunan sarı tozların yayılması səbəbi ilə hava çirkliliyində Çini günahlandırır. Çin normal günlərdə Cənubi Koreyada PM2.5-in yüzdə 30–50-nə, ən pis günlərdə isə yüzdə 60–80-ə səbəb olur. Bununla yanaşı, bir çox mütəxəssis Koreyanın kömürlə işləyən elektrik stansiyaları və dizel yanacağından yüksək dərəcədə asılılığının da problemin əsas səbəbi olduğunu söyləyirlər.Yerli hava çirkləndiriciləri ilə yanaşı, Çindən gələn təmiz toz hissəcikləri də Koreya havasındakı hava çirkləndirici konsentrasiyalarının sürətlə artmasına kömək edir. Milli Ətraf Mühit Elmləri Akademiyası 2016-cı il hesabatında bu hadisənin soyuq aylarda hava axınının azalması ilə daha da pisləşdiyini söylədi. Soyuq aylarda Çinə qarşı şayiələr və narazılıqlar artır. Çinin qərbindəki səhradan əsən incə toz Koreyadakı bir çox insanın zehni əziyyət çəkməsinə və tənəffüs yolları xəstəliklərinə tutulmasına səbəb olur. Cənubi Koreyada havanın çirklənməsinə səbəb olan toz hissəciklərinin Çinin cənub-qərbindən, xüsusən Şanxaydan gəldiyi təsbit edildi. Cənubi Koreyadakı incə hissəcik tozunun böyük bir hissəsi Çindən və digər xarici bölgələrdən qaynaqlanır. Araşdırmalar yalnız bəzi çirklənmələrin Çindən gəldiyini göstərir. Analitiklər və aktivistlər Cənubi Koreyanın çirklənməsinin əksəriyyətinin yerli olduğunu söyləyirlər.
Trafik
Müasir Cənubi Koreyada fosil yanacaq yanması havanın çirklənməsinə ən böyük töhfə verir. Koreya minimal fosil yanacaq ehtiyatlarına malikdir və kömür tədarükünün 1%-dən başqa hamısını idxal edir. Böyüyən iqtisadiyyatı və enerji mənbələrinə olan ehtiyacı səbəbi ilə ölkə əsaslı olaraq fosil enerjisinə güvənir, əsas enerji təminatının 38%-i neft, 29% -i kömür, 15% -i qazdır. Trafik, fabriklər və elektrik stansiyaları hamısı çirklənməyə səbəb olur. Adi elektrik stansiyaları fosil yanacaqları yanaraq enerji istehsal edir və oksidlər və azot, karbon monoksit, hissəciklər və karbohidrogenlər kimi təhlükəli qazları havaya atırlar. Yolda avtomobillərin sayı artır. Cənubi Koreya kimi sürətlə böyüyən bir iqtisadiyyatda idxal və ixracatın artması fosil yanacağının yanmasını artıra bilər. Xüsusilə Seul kimi böyük şəhərlərdə artan çirklənmə sakinlər üçün daha çox problemə səbəb olur.
Asiya toz fırtınası
Hər bir Şərqi Asiya ölkələri: Cənubi Koreya və Yaponiya şiddətli toz fırtınalarının qurbanlarıdır. Toz fırtınaları Çinin qərbindəki və Daxili Monqolustandakı quru səhra bölgələrindən qaynaqlanır. Bu toz fırtınaları ilk dəfə 2000 il əvvəl Cənubi Koreya və Çində qeydə alınıb. Asiya Toz Fırtınalarının təsiri tənəffüs xəstəlikləri, ürək-damar xəstəliklərinin yaranmasına və görmə qabiliyyətinin pozulmasına səbəb olur. Nəticədə, 2002-ci ildə tənəffüs və ürək-damar xəstəlikləri daxilində ölüm nisbəti və sağlamlıq problemləri artmağa başladı. Bu fırtınalar, zərərlərin 2002-ci ildə 15,5 milyard dollar olduğu təxmin edilən iqtisadi problemlərə də səbəb oldu.
Hakim küləklər
Bu hakim küləklər il boyu 30 dərəcə ilə 60 dərəcə arasında olan orta enliklərdə qərbdən şərqə doğru baş verir. Çində və Daxili Monqolustanda yaz aylarında səhraların yaratdığı quru qum fırtınaları bu qərb küləkləri ilə uzun məsafələrə gedərək qum fırtınalarına səbəb olur.
Sosial-iqtisadi təsirlər
Fərqli cinslərdən, sağlamlıq davranışlarından və sosial-iqtisadi səviyyədən olan insanlar da havanın çirklənməsindən fərqli şəkildə təsirlənirlər. Daha çox şəhər ərazilərində fabrikləri olanlar, yeddi böyük şəhərdən birində yaşayan vətəndaşlar kimi havanın çirklənməsinin əks təsirlərinə qarşı həssasdırlar. Seulda 44.000 qadın üzvü olan Dust Out adlı bir etiraz qrupu, əksəriyyəti analar hökumətdən uşaqlarının və gələcək nəsillərinin sağlamlıq vəziyyətini ciddi şəkildə düşünməsini xahiş edirlər. Yerli araşdırmalar, havanın çirklənməsinin, əsasən istehsalın itməsi səbəbindən verdiyi iqtisadi ziyanı ildə təxminən 9 milyard dollar olaraq qiymətləndirdi və bunun 2060-cı ilə qədər ikiqat olacağını proqnozlaşdırdı.
Maska istifadəsi
Hava çirkliliyindən qorunmaq üçün populyar, əlverişli bir metod maskalarının istifadəsidir. Koreyalılar tez-tez maska taxırlar, lakin bəzən maska taxmaq narahat olduğu üçün şikayətlənirlər. Ucuz maskalar bir gün və ya bir neçə həftə istifadə etmək mümkündür. Bahalı olan maskaların istifadəsi bir neçə ay davam edə bilər. Buna görə də maskaların istifadəsi ekoloji cəhətdən təmiz bir həll yolu deyildir, çünki atıldıqda tullantı əmələ gətirir. Həm də uzun müddət istifadə Koreya vətəndaşlarının əksəriyyəti üçün bahadır. 3.2	Uzun müddətli həllər Uzunmüddətli həll yolu evlər və ya avtomobillər üçün bahalı bir hava təmizləyicisi almaqdır. Digər bir həll yolu, yüksək çirklənmə olduğu zaman açıq hava fəaliyyətlərindən qaçınmaq üçün vətəndaşları smartfon tətbiqləri və mətn mesajı xəbərdarlıqları ilə mövcud hava keyfiyyəti barədə məlumatlandırmaqdır.
Dövlət qaydaları
2016-cı ildə Paris Sazişini imzaladıqdan sonra Koreya öz havasını təmizləməyə borcludur. 2022-ci ilədək, prezident Moon Jae-in köhnə kömür zavodlarını bağlayacağına dair söz verdiyindən yerli emissiyaların 30%-i azaldılması planlaşdırılır. Koreya Hökuməti dövlət müəssisələri və məktəblər üçün hava təmizləyici sistemlər təmin etməyi planlaşdırır. Yüksək çirklənmə günlərində hökumət ağır avtomobillərə və köhnə, dizel yanacaqla işləyən avtomobillərə qadağa qoyur. 2018-ci ildə Seulda yüksək səviyyədə çirklənmə müşahidə olunan üç gün ərzində ictimai nəqliyyat pulsuz idi. Məqsəd şəhərdə avtomobillərin istifadəsini azaltmaq idi. Lakin tədbir çox fərq etmədiyi üçün uğursuz oldu. Hökumət, 2003-cü ilin dekabr ayında Seul Metropolitanında Hava keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına dair Xüsusi Qanunu tətbiq edərək Seul Paytaxt bölgəsində hava keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması üçün hərəkətə keçdi. Hava idarəetmə planının ilk mərhələsi təxminən on il (2005–2014) 2005-ci ildə həyata keçirildi. Pilotsuz uçuş aparatlarının istifadəsi Cənubi Koreyanın Ətraf Mühit Nazirliyinin elan etdiyi pilot proqramın bir hissəsidir. Məqsəd Seulun daha böyük metropol ərazisindəki fabrik tullantılarını yoxlamaqdır. Hökumət rəsmiləri çirkləndiricilər, incə tozlar və karbon dioksid istehsal edən qanunsuz yandırma yerlərini təsbit etməyi planlaşdırırlar.
Istinadlar
1.http://eng.me.go.kr/eng/web/main.do
2.https://www.iqair.com/us/south-korea
4.https://www.unescap.org/sites/default/files/Session%201.1.%20Youngsook%20Yoo_ROK.pdf
5.
6.https://www.environmentalleader.com/2012/01/how-traffic-jams-affect-air-quality/
7.https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6926254/
8.https://ephtracking.cdc.gov/showAirHIA.action
9.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1878029615001929?via%3Dihub
10.https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1878029615001929?via%3Dihub
11.https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0013935120311877
12.https://www.mdpi.com/2071-1050/11/10/2894
13.http://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_international/880407.html
14.https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2019/03/371_264993.html
15.https://www.usnews.com/news/world/articles/2018-08-08/seoul-turns-to-technology-to-battle-air-pollution
Kurikulum (jurnal)
"Kurikulum" elmi-metodik jurnalı — Azərbaycan Respublikasının Təhsil Nazirliyi tərəfindən 2007-ci ildə təsis olunmuş mətbu orqanı.
Kəffarə romanı (Atonement)
İkinci hissə
İkinci Dünya Müharibəsi başlayanda Robbi bir neçə il həbsdə yatdı. O və Sesiliya bir neçə ildir ki, məktub aparır, bir-birlərinə olan sevgilərini qoruyurlar. Robbi orduya getməsi şərti ilə həbsdən buraxılır. Bu vaxt, Sesiliya tibb bacısı kimi təhsili başa vurdu və ailəsi Robbi ilə bütün əlaqəsini kəsdirdi. Robbi Fransaya göndərilməzdən bir müddət əvvəl onlar bir dəfə, Sesiliyanın nahar fasiləsi zamanı, yarım saat görüşürlər. Onların yenidən birləşməsi yöndəmsiz başlayır. Fransada müharibə pis gedir və ordu Dunkerkə çəkilir. Yaralı Robbi oraya yollanarkən o, Sesiliyaya olan sevgisini və Brionya olan nifrətini düşünür. Bununla belə, o, nəticədə Brioninin tamamilə günahlandırıla bilməyəcək qədər gənc olduğu qənaətinə gəlir və Sesiliyanı ailəsi ilə yenidən əlaqə saxlamağa təşviq edən məktub yazır. Onun vəziyyəti bölmənin gedişində pisləşir. Robbi evakuasiya başlamazdan bir gün əvvəl Dunkerkdə yuxuya gedir.
Üçüncü hissə
İndi on səkkiz yaşında olan peşman olan Brioni Kembricdəki yerindən imtina etdi və əvəzində Londonda stajyer tibb bacısı işləməyə başladı. O, səhvini başa düşdü və bunun Lolanı zorladığını gördüyü Leonun dostu Pol Marşal olduğuna qərar verdi. Briony hələ də əsasən Robbi və Sesiliyanın münasibətlərindən ilhamlanaraq bədii ədəbiyyat yazır, baxmayaraq ki, o, bir sıra ədəbi nəşrlər tərəfindən rədd edilib. Briony Paul Marshall və onun əmisi oğlu Lolanın toyunda iştirak etmək üçün səyahətə çıxır və Lolanın təcavüzkarı ilə evləndiyini bilir. Briony toy zamanı danışmağı düşünür, amma etmir. Daha sonra o, soyuqqanlı, lakin buna baxmayaraq Brioni dəvət edən Sesiliyaya baş çəkir. Briony Sesiliyadan üzr istəyərkən, Robbi gözlənilmədən yataq otağından görünür. O, ordudan məzuniyyətdə olduğu müddətdə Sesiliya ilə yaşayır. Robbi Brioniyə qəzəbini ifadə edir. Sesiliya və Robbi hər ikisi Brioni bağışlamaqdan imtina edirlər, lakin o, onlara hər şeyi yoluna qoymağa çalışacağını söyləyir. O, Robbiyə bəraət qazandırmaq üçün lazım olan hüquqi prosedurlara başlayacağını vəd edir, baxmayaraq ki, Paul Marshall Lola ilə evliliyinə görə heç vaxt cinayətinə görə məsuliyyət daşımayacaq. Brioni Sesiliyadan ayrılarkən, Robbinin bəraət qazanmasında oynadığı rola nikbin baxır, bunun "yeni bir layihə, kəffarə" olacağını və başlamağa hazır olduğunu düşünür.
Əsas personajlar
• Brioni Tallis – Leon və Sesiliya Tallis'in kiçik bacısı, Brioni həvəsli yazıçıdır. O, romanın əvvəlində on üç yaşındadır və Robbi Törnerin Lolaya hücum etdiyini yalandan iddia edərkən onu həbsxanaya göndərməkdə iştirak edir. Brioni qismən dastançı, qismən personajdır və roman irəlilədikcə onun uşaqdan qadına çevrildiyini görürük. Romanın sonunda Brioni "uşaq" kimi etdiyi səhvi başa düşür və kəffarə tapmaq üçün romanı yazmağa qərar verir.
• Cecilia Tallis – Tallis ailəsinin orta övladı olan Sesiliya uşaqlıq yoldaşı Robbi Turnerə aşiq olub. Fəvvarənin yanındakı gərgin görüşdən sonra o və Robbi rəsmi şam yeməyindən əvvəl görüşənə qədər bir daha danışmırlar. Qısa müddət sonra Robbi yalandan zorlamada ittiham edildikdə, Sesiliya həbsxanaya və müharibəyə olan sevgisini itirir və ailəsinin heç bir üzvü ilə bir daha əlaqə saxlamamağı qərara alır.
•Leon Tallis – Tallis ailəsinin ən böyük uşağı olan Leon evə baş çəkməyə qayıdır. O, dostu Pol Marşalla evə gedəndə özü ilə birlikdə gətirir.
• Emili Tallis – Emili Brioni, Selisiya və Leonun anasıdır. Romanın çox hissəsində Emili ağır miqrenlərdən əziyyət çəkən yataq xəstəsidir.
• Cek Tallis – Cek Brioni, Sesiliya və Leonun atasıdır. Cek tez-tez gecələr işləyir və romanda onun bir əlaqəsi olduğu bildirilir.
• Robbi Turner – Robbi Tallis evinin ərazisində yaşayan Qreys Turnerin oğludur. Leon, Briony və Cecilia ilə böyüdükdən sonra ailəni yaxşı tanıyır. Kembric Universitetində Selisiya ilə birlikdə oxudu və məzun olduqdan sonra evə gələndə bir-birlərinə aşiq oldular. Brioni onu Lolanı zorlamaqda yalandan ittiham edəndə Robbi üç il yarımlıq həbsxanaya göndərilir.
• Qreys Turner – Robbi Törnerin anası, ona Cek Tallis tərəfindən ərazidə yaşamaq icazəsi verilib. O, ailənin qulluqçusu olub və Tallislər üçün qulluq edir. Oğlu Lolanı zorlamaqda yalandan ittiham edildikdə, yalnız o və Sesiliya onun günahsız olduğuna inanır və Qreys Tallis ailəsini tərk etməyi seçir.
Aleksandr Xanjonkovun abidəsi (Rostov-na-Donu)
Aleksandr Xanjonkovun abidəsi — Rostov-na-Donu şəhərində yerləşən monumental abidələrdən biri. Abidə rus kinomatoqrafı Aleksandr Alekseyeviç Xanjonkovun şərəfinə ucaldılmışdır. Abidə 24 avqust 2016-cı ildə quraşdırılmışdır. Abidə Rostov-na-Donu şəhərinin Budyonnovski prospektində yerləşir. Sergey Oleşnya isə heykəlin müəllifidir. Bu abidənin açılışında məşhur rus sktyorlar və teleaparıcılar iştirak etmişdir.
Kəffarə romanı (Atonement)
Əsas personajlar
• Cekson və Pierrot Quincey – Lolanın kiçik əkiz qardaşları və Briony, Sesiliya və Leonun əmioğluları. Valideynləri boşandıqdan sonra onlar bacıları ilə birlikdə Tallislərin yanında qalmağa gəlirlər.
Aleksandr Xanjonkovun abidəsi (Rostov-na-Donu)
Tarixi
Aleksandr Alekseyeviç Xanjonkovun şərəfinə abidənin ucaldılması ideası jurnalist Lyubov Surkova məxsusdur. O, bu idea ilə şəhər rəhbərliyinə müraciət etmişdir. Bu müraciət müsbət qarşılanmışdır. Bundan sonra eskizlər üzərində işlər aparılmışdır. Heykəltəraş isə Sergey Oleşnya olmuşdur. Üstəlik işə Yuri Yakovleviç Dvornikov və bir necə arxitektor və heykəltaraş da işə qoşulmuşdur.
Kəffarə romanı (Atonement)
Əsas personajlar
• Denni Hardman – Tallis ailəsinin ustası. Robbi və Sesiliya, Brioni onlara başqa cür deməyincə, onun Lolanın zorlanmasına görə məsuliyyət daşıdığından şübhələnir və Robbi ona üzr istəməli olduqlarını söyləməyə vadar edir.
Aleksandr Xanjonkovun abidəsi (Rostov-na-Donu)
Tarixi
Abidənin qoyulma yeri əbəs yerə seçilməmişdir. Belə ki, abidə Alekseyeviç gimnaziyaziyasının qarşı tərəfində quraşdırılmışdır. Rejisor və senarist Xanjonkov bu gimnaziyada oxumuşdur. Üstəlik yaxınlığında kinoteatr yerləşir. Rejisor üçün iki memorial lövhə qoyulmuşası planlaşdırılır: biri onun oxuduğu gimnaziyada ikincisi isə onun ilk dəfə kino ilə tanış olduğu yer.
Aleksandr Xanjonkovun abidəsi bürüncdən hazırlanmışdır. Onun hündürlüyü 2,5 metrdir. Abidənin açılışı beynəlxal motivasiya kinosu festivalı zamanı gerçəkləşdirilmişdir. Abidənin açılışında aktrisalar İrina Bezrukov və İrina Babenko, teleaparıcı Dmitri Dıbrov, produser Alan Dekarde iştirak etmişdir.
Kəffarə romanı (Atonement)
Əsas personajlar
• Paul Marshall – Leonun dostu. O, hava qaraldıqdan sonra Tallis evinin qarşısında Lolaya təcavüz edir. Brioni isə Robbini Lolanın zorlanmasında ittiham edir və uzun illər sonra Lola və Pol evlənir. Paul Marshall, həmçinin "Amo" çubuqları istehsal edən şokolad fabrikinin sahibidir — ordu qoşunlarına tədarük edilən saxta enerji şokolad çubuqları ona xeyli sərvət qazandırır.
• Onbaşı Gicitkən – Gicitkən Dunkerk evakuasiyası zamanı Robbinin iki yoldaşından biridir. Romanın dördüncü və son hissəsində yaşlı Brioni "qoca mister gicitkən"ə işarə edir, ondan "onlarla uzun məktublar" almışdır, lakin onun eyni şəxs olub-olmadığı dəqiq şəkildə açıqlanmır.
• Onbaşı Mace – Mace Dunkerk evakuasiyası zamanı Robbinin iki yoldaşından ikincisidir. O, sonuncu dəfə RAF adamını "qanlı dənizdə" boğaraq zərər vermək adı altında bəzi piyadalar tərəfindən mümkün linçdən xilas edərkən görülüb.
• Betti – Tallis ailəsinin nökəri, şəxsiyyət olaraq "yazıq" kimi təsvir edilir.
Hür (Nəmin)
Hür — İranın Ərdəbil ostanının Nəmin şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 3,141 nəfər yaşayır (644 ailə).