Kipr_böhranı
Müqavilənin əsas şərtləri
1968-ci ilin iyununda başlayan və Kiprə yeni bir nizam gətirmə məqsədini daşıyan toplumlararası görüşlər, altı il davam etməsinə baxmayaraq, 1974-ci ilədək ən kiçik bir məsafə dahi alınmış deyildi. Çünki, Yunanların məqsədi, türklərə 1960-cı il konstitusiyasındakı haqqları dahi verməmək və türk cəmiyyətini bir azlıq statusu içində tutmaq idi. Belə bir məqsədin irəlisi isə, şübhəsiz Enosis idi. Buna qarşılıq Türk cəmiyyəti və Türkiyə isə, keçmiş təcrübələrin işığında, Kiprdəki türk varlığının qoruna bilməsini, ancaq 1960 Konstitusiyasındakından daha çox haqqlar və səlahiyyətlərdə görməkdə idilər. Bu siyasət, başlanğıcdan etibarən federal bir sistem olaraq görülmüşdü. Kipr dövlətinin, türk və Yunan iki ayrı federal dövlətə dayanması Türk cəmiyyəti üçün ən möhkəm təminat dərk edilmişdi. Lakin 1968-də başlayan toplumlararası görüşmələr irəlilədikcə, türk hökuməti, federal dövlət siyasətində dəyişikliklər etdi. Bu yeni siyasətin adı, bölgə muxtariyyəti əsasına dayanan Unitar dövlət idi. Bu bir növ kanton sistemi idi. Kiprdə tək bir dövlət olacaq lakin bir neçə bölgədə toplanmış olan türklər, öz bölgələrinin idarələrində muxtariyyətə sahib olacaqlar, öz işlərini özləri görəcəkdilər. Bölgələrin daxili işlərə Yunanlar müdaxilə edə bilməyəcəkdi. Türkiyədə Oktyabr 1973 seçkilərindən sonra, Bülent Ecevit başçılığında qurulan Respublika Xalq partiyası-Milli Salamatlıq Partiyası koalisiya hökuməti isə, funksional federatif sistem tezisini mənimsəmişdir. Bu sistemdə torpaqların paylaşılması söz mövzusu deyil. Tək bir dövlət içində, vəzifə və səlahiyyətlərin iki cəmiyyət arasında paylaşılması söz mövzusudur. Görülür ki, hansı söz mövzusu olursa olsun, türk görüşlərinin Yunan fikirləriylə uyğunlaşması mümkün deyildi. Bundan ötəri 1974 ili gəldiyində, Türkiyədəki yeni CHP-MSP. koalisiyasından da ümid tapa bilməyən yunan lideri Makarios, səbirsizlənməyə başladı. 1974-cü ildə Türkiyə ilə Yunanıstan arasında yeni bir anlaşılmazlıq inkişaf etdi. Türkiyənin Çandarlı adlı araşdırma gəmisinin, 1974 Mayında, Egey Dənizinin beynəlxalq sularında və Türkiyəyə görə də Türkiyənin qitə sahənliyi içində, neft araşdırmalarına başlaması üzərinə, Yunanıstan bu suların, özünün qitə sahənliyi içində olduğu iddiası ilə ortaya çıxdı. Qitə sahənliyi anlaşılmazlığı İyun və İyul aylarında davam edərkən, Kipr yunan icması, içində çekişmələr və Makariosun da Atina ilə arası açılmağa başladı. Toplumlararası görüşmələrin uzanması, nə olursa olsun Enosisi reallaşdıraraq yunan xalqının dəstəyini qazanmaq istəyən yunan cuntasını hirsləndirmişdi. Yunan hökuməti, namizədi Yunanıstana ilhak zamanının gəldiyinə inanır, lakin Makariosu da bu ilhak üçün mane olaraq görürdü. Bu səbəblə Atina, adadakı yunan zabitləri vasitəsiylə, Makarios əleyhinə bir sıra fəaliyyətlərə girərək, onu iqtidardan salmağa qərar verdi. Sərtlik tərəfdarı Kipr yunanlarını Makariosa qarşı çıxmağa sövq etdirdi. Makarios 2 iyulda, Yunanıstan prezidenti Fedon Kizikisə yazdığı məktubda Afinanın bu fəaliyyətlərini etiraz etdi və özünün təyin edilmiş bir qubernator deyil, seçilmiş bir lider olduğunu bildirərək, özünə buna görə rəftar edilməsini istədi. Afinanın bu məktuba cavabı sərt oldu. 15 İyul 1974 günü köhnə EOKA təftişçilərindən və cinayətləri ilə məşhur Nikos Sampson, Yunan Milli Gözətçi təşkilatını da yanına alaraq, etdiyi bir zərbə ilə Makariosu saldı və Kipr Ələnil Respublikasını elan etdi. Makarios qaçmağı bacardı və həyatını qurtardı. Sampson zərbəsi isə, Enosis, yəni adanın həqiqətən Yunanıstana ilhakından başqa bir şey deyildi. Hadisə eyni zamanda Yunanıstanın Kiprə açıq bir müdaxiləsi idi. 1974 Kipr böhranı belə başladı. Sampson zərbəsini Türkiyə, konstitusiya nizamının yıxılması, qeyri qanuni bir idarənin qurulması və Kipr mövzusundakı andlaşmaların pozuntusunu saymış və yeni idarəni tanımadığını bildirmişdir. Həmçinin İngiltərə sərt bir şəkildə, yeni hökuməti tanımadığını elan etmişdir. Amerika da, daha yumşaq tonda etdiyi bir şərh ilə hadisəni təsdiq etmədiyini və tanımadığını bildirmişdir. Türkiyə, Zəmanət Andlaşmasının dördüncü maddəsinin verdiyi səlahiyyətə dayanaraq, İngiltərə ilə birgə Kiprə müdaxilə etməyə qərar verdi və Baş nazir Bülent Ecevit, İngiltərə hökuməti ilə təmas etmək üzrə 17 İyulda Londona getdi. Londonda Baş nazir Wilson və Xarici işlər Naziri Callaghan ilə etdiyi görüşmələrdən ümid etdiyini tapa bilmədi. İngiltərə müdaxiləyə yanaşmadı. İngiltərəyə görə, bu hadisə kiçik bir hadisə deyildi və Birləşmiş Millətlər ilə NATO-da ələ alınmalı idi. Baş nazir Ecevidin, Türkiyənin tək başına müdaxiləsindən danışmasına baxmayaraq, İngilislər buna ehtimal verməmişlər. Kənar yandan, Amerikanın Atina üzərindəki təzyiqlərinə baxmayaraq, Yunan xuntası Kiprdəki yunan zabitlərinin və təftişçi Sampsonun geri çəkilməsini qəbul etmədi. NATO-da edilən müzakirələrdə eyni şəkildə hərəkət etdilər. Hətta Türkiyənin müdaxiləsi halında özlərinin də Kiprə qüvvət göndərəcəklərini söylədilər. Yunan xuntası da, Türkiyənin müdaxiləsinə ehtimal vermirdi. Baş nazir Ecevid 19 İyul axşamı Londondan döndü və 20 İyul 1974 səhəri, Türk silahlı qüvvətləri, Türk reaktivlərinin havadan himayəsində, Girne bölgəsindən Kiprə ayaq basmağa başladı. 20 İyul səhəri erkən saatlarda türk əsgəri, hava qüvvələrinin himayəsində Girne plajlarına çıxarkən, eyni zamanda da, Lefkoşa-Girne yolu üzərində və Lefkoşa yaxınlarındakı Gönyeliye də havadan endirmə edildi. Kipr və Yunan qüvvətlərinin sərt müqaviməti səbəbindən şiddətli vuruşmalar oldu. 22 İyul axşamı atəşkəs qüvvəyə girdiyində türk qüvvətləri Girne-Lefkoşa yolunu idarə altına almışlar və Girne sahillərində də bir genişləmə etmişlər idi. Vəziyyətin əsgəri baxımdan təhlükəli və qeyri-kafi olduğu da bir gerçək idi. Bu səbəblə 22 İyuldakı atəş-kəs ilə 1-inçi Kipr Hərəkatı sona çatdıqdan sonra, Türkiyə 40.000 şəxsiyyət bir qüvvət yığmağa və 300 tank göndərməyə müvəffəq olmuşdur. 15 İyuldakı Sampson zərbəsi üzərinə Təhlükəsizlik Şurasını hərəkətə keçirən Türkiyə olmuşdur. Yunanıstanın müdaxiləsi mövzusunda çox bir şey edə bilməyən Təhlükəsizlik Şurasını, Türkiyənin Kiprə çıxarma etməyə başlaması üzərinə birdən-birə hərəkətlənmişdir. Bunda, Türkiyənin adaya müdaxiləsi ilə birlikdə Türk-Yunan münasibətlərinin birdən-birə gərginləşməsi və iki ölkə arasında tam bir döyüş atmosferi içinə girməsi hərhalda mühüm rol oynamışdır. Çünki, Türkiyə və Yunanıstan hər an bir döyüşə girmək üzrə idilər. Yunan cuntasının qüvvətli adamlarından General Yoanides (loannides) Qərb Trakyadakı yunan qüvvətlərini Türkiyəyə qarşı hücuma keçirmək istəmişsə də, bu təşəbbüs cuntanın digər üzvləri tərəfindən önlənmişdir. Təhlükəsizlik Şurasını, Kipr hərəkatının daha ilk günü, 20 İyulda, aldığı 353 saylı qərarla, tərəfləri atəş-kisə və adadakı bütün xarici qüvvətləri adadan çəkilməyə və bütün ölkələri Kiprin suverenlik, müstəqillik və torpaq bütünlüyünə hörmətə dəvət etdi. Gərək Amerikanın Türkiyə və Yunanıstan lehindəki fəaliyyətləri nəticəsi, gərək Kiprdəki çıxarmanın əsgəri vəziyyəti səbəbindən, Türkiyə, Təhlükəsizlik Şurasının 353 saylı qərarını qəbul edərək 22 İyul 1974 saat 17.00-dən etibarən atəş kəsdi. 23 İyul günü isə Yunan hökuməti istefa verdi və Respublika başçısı Kizikis, köhnə baş nazirlərdən və Fransada yaşamaqda olan Constantin Karamanlisi milli birlik hökumətini qurmaq üzrə Atinaya dəvət etmişdir. Kiprdə də Sampsonun yerini Glafkos Klerides almışdır. 353 saylı qərarın 5-inçi maddəsi, Kiprdə konstitusiya nizamının yenidən qurulması məqsədi ilə, Türkiyə, Yunanıstan və İngiltərə hökumətlərinin dərhal görüşmələrə başlamasını istəyirdi. Bu səbəblə, üç dövlətin xarici işlər nazirləri 25 İyulda Cenevrədə toplandılar və altı gündəlik bir işdən sonra 30 İyul 1974-də Cenevre Bəyannaməsi deyilən sənədi imzalayaraq nəşr etdilər. Bu Bəyannaməyə görə: