cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hüseynbala Mirələmov
Elmi fəaliyyəti
Alimin müəllifi və həmmüəllifi olduğu "Nanotexnaologiya və nanokimyanin əsasları", "Neftin və qazın boru kəmərləri ilə nəqli" , "İnşaat istilik fizikası" , "Qaz emalı zavodlarında təhlükəsizlik qaydaları", "Boru kəmərləri və konsturuksiyaların qaynağı" və digər elimi nəşirlər də hazırda ali məktəblərdə dərs vəsaiti kimi istifadə olunan kitablardandır.
Hüseynbala Mirələmov Azərbaycan Mühəndislər Akademiyasının müxbir üzvü, Beynəlxalq mühəndislər, Rusiya Mədən Akademiyasının üzvüdür. Azərbaycan, Qırğızıstan, Asiya və Afrika Ölkələri Yazıçılar birliklərinin üzvüdür. Texnika elimləri doktoru, professorudur.
Mirələmov Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin Qaz Neft Mühəndisliyi fakültəsinin "Neftin, qazın nəqli və saxlanması" kafedrasının müdiri olmuş, 22 aprel 2021-ci ildə vəzifəsindən azad edilmişdir.
Ambiancé
Ambiancé isveçli rejissor Anders Veberqin eksperimental filmi. Filmin 720 saat (və ya 30 gün) uzunluğunda olacağı və ilkin olaraq 31 dekabr 2020-ci ildə göstəriləcəyi proqnozlaşdırılırdı. Filmin ilkin nümayişi başa çatdıqdan sonra, filmin yeganə mövcud nüsxəsi məhv ediləcək.
David Musxeleşvili
David Musxeleşvili — gürcü tarixçisi, tarix elmləri doktoru, akademik. 1956-1960-cı illərdə Gürcüstan Tarix İnstitutunda kiçik elmi işçi, 1960-cı ildən indiyə qədər böyük elmi işçi. 1967-ci ildən institutun tarixi coğrafiya şöbəsində işləyir. 1999 - 2006-cı illərdə o Tarix və Etnologiya institunun direktoru olub. 2001-ci ildən Xristian pravoslav kilsəsi tədqiqat idarəsinin rəhbəri. 2006-cı ildən Tarix, etnologiya və dini tədqiqat və təbliğat mərkəzinin rəhbəri. 2007-cil ildən Milli Tarix, Arxeologiya və Etnologiya Akademiyasının rəhbəri.
Djyuqas FK
Džiugo futbolo klubas – Litvanın Telšiai şəhərini təmsil edən futbol klubu. Litvanın "A liqası"nda çıxış edir.
Heyəti
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" | (--> SJK) (--> FK Žalgiris)
Skalyar hasil
Skalyar hasil (bəzən daxili hasil adlanır) — nəticəsi skalar olan, yəni koordinat sisteminin seçimindən asılı olmayan bir rəqəm olan iki vektor üzərində əməliyyat.
1^{0}. İki \bar{a} və \bar{b} vektorunun skalyar hasili-ya deyilir. Burada və  \bar{a} və \bar{b} vektorlarının uzunluqları, \alpha-bu vektorlar arasındakı bucaqdır. Skalyar hasil "" yaxud "" kimi işarə olunur.Əgər \bar{a} və \bar{b} vektorları düzbucaqlı Dekart koordinat sistemində koordinatlarına malikdirsə, onda skalyar hasil belə ifadə olunur:
Analoji düstur üç və daha çox ölçüsü olan fəza üçün də doğrudur. Skalyar hasil aşağıdakı xassələri var:
yaxud 2^0. Kompleks ədədin həndəsi tərifi vektor olduğu üçün bəzən iki kompleks ədədin skalyar hasilinə baxılır. z_1= a+bi, z_2=c+di kompleks ədədlərinin skalyar hasili
cəminə deyilir. İki vektorun skalyar hasilinin bütün xassələri iki kompleks ədədin skalyar hasili üçün də saxlanır.
Zərnəq
Zərnəq və ya Zərnə — İranın Şərqi Azərbaycan ostanı nın Heris şəhristanı nın Mərkəzi bəxşində yerləşən bir şəhərdir. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 4,766 nəfər və 1,132 ailədən ibarət idi .Əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılar dan ibarətdir və azərbaycan dili ndə danışırlar.
Clethraceae
—  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.
Daraqlı timsah
Daraqlı timsah və ya Duzlu su timsahı — əsl timsahlar sinfinə daxil olan, çağdaş dövrdə yaşayan ən böyük sürünən.
Öz dəstəsinin ən böyük nümayəndəsi, eləcə də ən böyük quru və ya sahil yırtıcısı. Bu növün erkəkləri təxminən iki ton kütləsi ilə yeddi metr uzunluğa çata bilir. 5.2 metr uzunluğa müntəzəm böyüyən yeganə müasir timsah növüdür. Digər tərəfdən, dişi daraqlı timsahlar erkəklərə nisbətən daha kiçikdir.
Daraqlı timsah duzlu suda yaşaya bilən, lakin ümumiyyətlə manqrov bataqlıqlarında, deltalarda, laqunlarda və çayların aşağı axarlarında yaşaması ilə seçilirlər. Digər çağdaş timsah növlərindən daha geniş ərazidə yayılmışdır. Arealı Hindistanın şərq sahillərindən başlayaraq, Cənub-Şərqi Asiyanın əksəriyyət ərazilərindən Cənubi Avstraliyaya qədər uzanır. Keçmişdə bu nöçün nümayəndələri Afrikanın şərq sahillərində və Yaponiyanın cənub sahillərində belə yayılmışdı.
Geniş yaşayış mühiti boyunca qida zəncirində ən yüksək yeri tutur. Timsahlarının digər yırtıcı heyvanlara — köpək balığı və böyük pişiklərə hücum hücumları məlumdur. Gənc fərdlər və dişilər əsasən kiçik heyvanlarla qidalanır. Yetkin erkəklər isə böyük heyvanları ovlamağa üstünlük verirlər. Daraqlı timsahların bəzən insanlara hücum etməsi belə məlumdur. Baxmayaraq ki bu hücumların, ölüm sayı çox şişirdilir.
Daraqlı timsahların həm erkəkləri, həm də dişiləri əraziyə bağlı olmaları ilə seçilirlər. Erkəklər çoxalma dövründə bir-birlərinə qarşı dözümsüzdürlər və aralarında tez-tez şiddətli (çox vaxt ölümcül) döyüşlər baş verir.
Adı
Daraqlı timsah adı isə ona başının arxasından az qala ön üçdə bir hissəsinə qədər uzanan güclü silsilərə görə verilmişdir. Bəzən istifadə olunan digər adlar onun həyat tərzinin xüsusiyyətlərini əks etdirir: "duzlu su timsahı", "insanyeyən timsah", "sualtı timsah", "mənsəb timsahı" və ya "Hind-Sakit okean timsahı".
Mümkün yarımnövlər və növ kompleksinin vəziyyəti
Hal hazırda əksər mənbələr daraqlı timsahların yarımnöv əmələ gətirmədiyini iddia edir. Bununla belə əsasən morfoloji dəyişkənliyə güvənən bəzi elm adamları, C. porosusun təkcə yarımnövlərinin deyil, əslində daraqlı timsahın fərqli növlərin bir kompleksi olduğu qənaətinə gəlirlər. 1844-cü ildə S. Müller və Q. Şleqel Yava və Kalimantanda yaşayan timsahları Crocodylus raninus adlandıraraq yeni bir növ kimi təsvir etməyə çalışdılar. C. raninus daha sonra qeyri-rəsmi "İndoneziya timsahı" və ya "Borneo timsahı" adını aldı. Rossa (1992) görə Crocodylus raninus, Siam və Daraqlı timsahlardan ventral pulcuqların sayına və kəllə arxasında ümumiyyətlə daraqlı timsahlarda olmayan dörd qalxancığın olması ilə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Hal-hazırda bu növün vəziyyəti qaranlıq olaraq qalır. Vells və Vellinqton (1985) böyük, kütləli və nisbətən böyük iri timsahların müşahidələrinə əsaslanaraq bu dəfə Avstraliyadan yeni bir növ aşkar etdiklərini bildirir. 1979-cu ildə tutulma zamanı artıq dozada yuxu dərmanı aldığına görə boğulan "Sweetheart" ləqəbli timsah, bu "növün" tipik bir nümunəsi idi. Daha sonra Crocodylus pethericki adlanan bu "növ", ontogenetik dəyişikliklərə məruz qalan adi tam yetkin erkək, Daraqlı timsah olaraq qəbul edilməyə başlanılır. Bununla belə Vells və Vellinqton Avstraliya duzlu su timsahlarının yarımnöv statusunu təmin etmək üçün onalrın Asiya timsahlarından tamamilə fərqli ola biləcəyini iddia etməkdə doğru idilər.
Arealı
Daraqlı timsahı çağdaş timsahlar arasında ən böyük areala sabibdirlər. Bu da çox vaxt dəniz yolu ilə xeyli məsafələr qət etmə qabiliyyəti ilə izah olunur. Heyvanın arealı Şri-Lanka və şərqi Hindistan, o cümlədən Cənub-şərqi Asiyanın sahilləri, Vyetnamın mərkəzi bölgələrinə qədər uzanır (lakin indi nadirdir). Şimali Avstraliyadan Cənubi Avstraliyaya qədər yayıldığı bilinir, lakin Cənubi Avstraliyanın quru iqlimi və aşağı orta illik temperaturu olan ərazilərində timsahlara rast gəlinmir, baxmayaraq ki bəzən fərdi şəkildə olsada timsahları tapma halları mövcuddur.
Əvvəllər Seyşel adalarında (indi məhv edildikləri) yabanı timsahlara rast gəlinirdi. Tarixi dövrlərdə hətta Qara Qitənin şərq sahillərində yaşayırdılar. Bəzi fərdlər adi yaşayış yerlərindən xeyli aralıda — məsələn: Yaponiyanın cənub sahillərində tapılmışdır.
Daraqlı timsah Hindistanda yayılan üç timsah növündən biridir. Digər ikisi qitədə daha çox yayılmışdır: Bataqlıq timsahı və hind qavialı.
Qidalanması
Əksər timsahlar kimi duzlu su timsahları da yemək seçimində fasfası deyil və yavaş gedən maddələr mübadiləsi səbəbindən uzun müddət qida olmadan yaşamağı bacarırlar. Böyük bir areal, ölçüyə görə güclü dəyişkənlik və ontogenetik dəyişikliklər sayəsində müxtəlif çeşidli heyvanlar timsahların rasionuna daxildir. Yetkinlər ekosistemlərində ən yüksəkdə duran yırtıcılardır və eyni anda bir neçə qida zəncirini tamamlayır.
Körpə və yeniyetmə timsahlarının pəhrizi, yetkinlərin pəhrizindən daha ətraflı tədqiq edilmişdir. Böyük timsahların aqressiv davranışı, yaşayış yerlərinin əlçatmazlığı və sürətli immobilizasiya üçün trankvilizatorlardan istifadənin təsirsizliyi, daraqlı timsahların insanlar tərəfindən öyrənilməsini çox çətinləşdirir. Böyük fərdlərin pəhrizi əsasən etibarlı şahidlərin və təbiətdəki elmi müşahidəçilərin ifadələrinə əsaslanır, mədələrin tərkibinin ətraflı öyrənilməsinə əsaslanmır.
Duzlu su timsahı bir qayda olaraq, alaqaranlıqda ov edir. İstifadə etdiyi ov üsulları dəyişkəndir və digər timsahlarınkından fərqlənə bilir. Məsələn: bataqlıq və hətta Nil timsahlarından fərqli olaraq duzlu sy timsahları ümumiyyətlə quruda ov etmirlər. Benqal meymunlarını ovlayarkən quyruqlarından istifadə edərək meymunları suya salmağa çalışdıqları görülmüşdür. Timsahlar nisbətən kiçik yırtıcıları bütöv və ya bir neçə böyük parçada udurlar. Əksər timsahlar kimi daraqlı timsahlar klassik tərz olaraq böyük quru heyvanları suyun altından izləyir. Şikar yırtıcı heyvana yaxınlaşdıqda hücum edirlər. Onu tutub suyun dərinliklərinə sürüyürlər. Orada şikarın müqavimət göstərməsi daha çətindir. Ancaq böyük bir balığı suda tutur, əksinə olaraq mümkün qədər sahilə sürüyürlər. Timsah tutulan heyvanı çənələrin sıxılma qüvvəsi, başın güclü hərəkətləri ilə barçalayır. Bu hərəkətlər "ölüm fırlanması" deyilən, öz oxu ətrafında güclü bir fırlanmadır. Nəticədə timsahın gücü və bədən ağırlığının birləşməsi ilə şikarın bədəni parçalara ayrılaraq öldürülür. Daraqlı timsahın gücü elədir ki, camışın kəlləsini çənələri ilə sındıra və ya dəniz tısbağasının şanağını əzişdirə bilir. Qurban öldükdə timsah uyğun parçaları qoparıb udur. Qida yeməkdən tam doymuş tiksah tərəfindən gizlədilə bilər. Baxmayaraq ki, qida qalıqları tez-tez şirin su tısbağaları və kərtənkələlər kimi kiçik yırtıcıları özünə cəlb edə bilər.
Çoxalması
left|thumb|267x267px|Gənc daraqlı timsahlar. Dişilər 2,2–2,5 m uzunluğa çatdıqdan sonra 10–12 yaşında cinsi olaraq yetkinləşirlər; erkəklər 16 yaşdan tez olmayaraq 3.2 m uzunluğa çatdıqdan sonra yetkinləşir. Çütləşmə yağış mövsümdə, noyabr-mart aylarında, şirin su hövzələrində baş tutur. Dişi yuvada 25-dən 90-a qədər (əsasən 40–60) yumurta qoyur və sonra yumurtaları quçla örtür. Yumurta qoyuluşu yağış mövsümdə baş verdiyi üçün yuva su axınları ilə yuyulmayacaq yüksək bir yer olaraq seçilir. Yuva dibi 7 m diametrə qədər və hündürlüyü 1 m-ə qədər olan yarpaq və çırpıdan ibarət bir yerdir. Çürüyən yarpaqlar nəmi özünə çəkir və yuvada sabit bir temperaturu (təxminən 32 °C-də) saxlayır. Dişi yuva qurmaq üçün hər il eyni yeri seçir. Dişi nəm palçıqla örtülü halda yuvanı qoruyur. Bu tədbirlərə baxmayaraq, yumurtalar bir çox yırtıcıların — böyük kərtənkələlərin, Avstraliyalı qarğaların, yabanı donuzların (Avstraliyada), itlərin və insanların qurbanına çevrilir. İnkubasiya 90 gün davam edir. Yumurtadan çıxma müddəti yuvadakı temperaturdan asılıdır, eyni amil balaların cinsini təyin edir. Əgər temperatur 31,6 °C civarında olsa bu zaman yumurtadan dişidən daha çox erkək çıxacaqdır.
Bala timsahların səsini eşidən dişi, yığını dağıdır və onların çıxmalarına kömək edir. Üstəlik balalarını ağıza yığaraq qoruya biləcəyi su ərazisinə aparır və onları orada 5–7 ay qoruyur. Yumurtadan çıxan timsahların1 %-dən azı cinsi yetkinliyə çatır. Qalanları şirin su tısbağaları, Avstraliya qarğaları, yırtıcı quşlar, vəhşi köpəklər, pişikkimilər, balıqlar, monitor kərtənkələləri, vağlar və digər timsahlar da daxil olmaqla yırtıcılar tərəfindən yeyilir.
Populyasiyanın statusu
thumb|244x244px|Düyü ilə timsah əti. Daraqlı timsah yüksək ticarət dəyərinə malik (dərisi qiymətlidir), timsah təsərrüfatlarında yetişdirmə obyekti olan növ sayılır. Bu növ timsahlar insanlara hücum etmək istəklərinə görə də öldürülür. 1945-ci ildən 1970-ci ilədək daraqlı timsah nizamsız ovçuluğun ısas hədəflərindən birinə çevrilir, üstəlik yaşayış yerlərinin insan tərəfindən mənimsənilməsi növün sayını xeyli azaldır. Taylandda tamamilə məhv edildiyi; Cənubi Vyetnamda sayı 100 başa endiyi bilinir. Hindistan və Myanmada yumurtalarının toplanması və fermalarda gənc timsahların yetişdirilməsi də daxil olmaqla, növ üçün qoruma proqramları mövcuddur. Timsah ovlamaq qadağan edildikdən sonra balaların yetkinlik yaşına qədər yaşamaları faizinin aşağı olmasına baxmayaraq sayıə getdikcə artır. Avstraliya bu növün ən böyük populyasiyasının Qərbi Avstraliya, Kvinslend və Şimali ərazisi ərazilərində yaşadığı timsahların qorunmasında lider sayılır — təxminən 100.000–200.000 fərd.
Daraqlı timsah, azaldılmış risk kateqoriyası altında Qırmızı Kitaba daxil edilmişdir.
Daraqlı timsahlar çox vaxt zooparklarda və ya ixtisaslaşmış təsərrüfatlarda saxlanılır. Bununla birlikdə, son illərdə qapalı şəraitdə saxlanılan timsahlarda anormal davranışın və səbəbi açıqlanmayan böyümə geriliyi kimi müxtəlif fiziki pozğunluqların tez-tez olduğu təsdiqlənmişdir. Qapalı vəziyyətdə timsahların ömrü 57 ildən çox deyil, bəzi məlumatlara görə vəhşi təbiətdə onların ömrü bundan iki dəfə uzun ola bilir.
Mustafa Kandıralı
Həyatı
İyirmi ilə yaxındır ki, TRT-dəki proqramları ilə şən bayram səhərlərinin simvoluna çevrilib. Safiyə Ayla, Müzəyyən Senar və Zəki Mürən kimi dəyərli şərhçiləri müşayiət etdi.
İstedadı, çalışqanlığı, yumoristik davranışı, tamaşaçı və həmkarlarına hörməti ilə musiqi aləmində bir məktəb yaratdı. Sadəcə Türkiyədə və xaricdə klarnet oyunçusu olmadığını sübut etmək üçün pərəstişkarları qazandı.
Louis Armstrong ilə oynadı. Dünyadakı konsertlərdə və resitallarda iştirak etdi. Təlim aldığı ən yaxşı klarnet ustalarından biri də qardaşı oğlu Türkan Kandıralıdır.
Ölüm
Cənazəsi Zəncirliquyu qəbiristanlığında dəfn edildi.
Astronomik vahid
Astronomik vahid (AU və ya UA) — uzunluq ölçüsü. Yer kürəsi ilə Günəş mərkəzi arasındakı orta məsafə vahid olaraq seçilərsə, bu uzaqlığa astronomik vahidi (AV) deyilir.
1 Astronomik Vahidi (AV) = 149 597 870 km
İşıq ili (İİ) = 63240 AV = 9.5x10 ^ 15 m
Parsek (PC) = 206265 AV = 3.1x10 ^ 16 m = 3.26 İİ
Astronomiyada digər qəbul olunan uzunluq ölçüləri Parsek və İşıq ili ilə bərabər Astronomik vahidindən də istifadə olunur.
7 №-li Qayıdış qəsəbəsi
7 №-li Qayıdış qəsəbəsi — Füzuli rayonunun eyniadlı inzibati ərazi dairəsi tərkibində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 sentyabr 2004-cü il tarixli, 727-IIQ saylı Qərarı ilə Füzuli rayon inzibati ərazi vahidi tərkibində faktik mövcud olan Haramı sahəsində yeni salınmış 7 №-li Qayıdış qəsəbəsi rayonun ərazi vahidləri siyahısına daxil edilmişdir. Mərkəzi 6 №-li Qayıdış qəsəbəsi olmaqla, 6 №-li Qayıdış, 7 №-li Qayıdış, 8 №-li Qayıdış, 9 №-li Qayıdış, 10 №-li Qayıdış və 11 №-li Qayıdış qəsəbələrindən ibarət İkinci Haramı qəsəbə inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 19 iyun 2009-cu il tarixli, 837-IIIQ saylı Qərarı ilə Füzuli rayonunun 7 №-li Qayıdış qəsəbəsi İkinci Haramı qəsəbə inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu qəsəbə mərkəz olmaqla, 7 №-li Qayıdış qəsəbə inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
Əhalisi
Qəsəbədə Birinci Qarabağ müharibəsi zamanı evlərini tərk etmiş məcburi köçkünlər məskunlaşdırılıb. 2019-cu ilin oktyabr ayına olan məlumata görə 7 saylı Qayıdış qəsəbəsinin ümumi əhalisi 830 nəfərdir. Qəsəbədə 4 şəhid ailəsi, 6 Qarabağ müharibəsi əlili var.
Təhsil
7 saylı Qayıdış qəsəbəsində 198 şagird yerlik məktəb binası tikilib istifadəyə verilmişdir.
Qəsəbədə "Qayıdış qəsəbə 6 № li tam orta məktəb" fəaliyyət göstərir.
Sosial infrastruktur
Qəsəbənin işıq, su, qaz, yol ilə bağlı sosial qayğıları tam həll olunub, əhali məcburi köçkünlər üçün nəzərdə tutulan bütün imtiyazlardan istifadə edirlər.
Banankimilər
—  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.
Baudi Bakuyev
Baudi Bakuyev — Çeçen İçkeriya Respublikası milli ordusunun briqada generalı, hər iki Çeçenistan müharibəsinin fəal iştirakçısı, çeçen hərbi birləşmələrinin ən "barışmaz" səhra komandirlərindən biri, əsir götürülmüş rus əsgərlərinə xarşı xüssusilə amansızlığı ilə seçilən şəxs. Baudi Bakuyev ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Şimal-Qərb Cəbhəsinə və İçkeriyanın Cənub Cəbhəsinə komandanlıq etmişdir. 2000-ci ildə Çeçenistan Respublikasının Şatoy rayonunda öldürülmüşdür.
Bioqrafiya
1966-cı ildə anadan olmuşdur. Hər iki Çeçenistan müharibəsində iştirak etmişdir. Müharibələr arası dövrdə Valentin Vlasov və Gennadi Şpiqun da daxil olmaqla çox sayda insanın qaçırılmasının fəal təşkilatçısı olur. ÇİR Daxili İşlər Nazirinin müavini vəzifəsini tutur. Bu müddətdə Məkkəyə həcc ziyarətinə gedir.
İkinci Çeçenistan müharibəsi zamanı Çeçen İçkeriya Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Şimal-Qərb Cəbhəsinə, daha sonra Qroznının Staropromıslovski rayonunun müdafiəsinə komandanlıq etmişdir. Fəal döyüşlərin sona çatması ilə Aslan Masxadov ona dağlıq İtum-Kali və Şatoy rayonlarında ÇİR Silahlı Qüvvələrinin Cənub Cəbhəsinə rəhbərlik etməyi tapşırır. Bakuyev silahlıların informasiya dəstəyində də fəal iştirak edir və separatçıların əsas ideoloqu Movladi Uduqova yaxınlaşır. Baudi Bakuyevin müxtəlif mövzulardakı çıxışları tez-tez Qafqaz xəbər saytında yer alır. O, respublikanın ən varlı adamlarından biri hesab olunurdu.
10 oktyabr 2000-ci ildə Şaro-Arqun (Çeçenistanın Şatoy rayonu) kəndinin yaxınlığında keçirilən xüsusi əməliyyat zamanı öldürülür.
Ailəsi
Bakuevlər Qroznıdan 18 kilometr şərqdə yerləşən İlyinovskaya kəndində yaşayırdılar. Müharibədən əvvəl burada çeçenlər və ruslar birlikdə yaşayırdı. 2000-ci ildə Baudinin ölümündən sonra qardaşları Aslan və İdris, eləcə də Zareta adlı bacısının əri öldürülür. Tezliklə Zareta özü infarktdan ölür. Baudinin kiçik qardaşı, 15 yaşlı Daud, Qroznı şəhərinin şimal kənarında mina qurarkən federal qüvvələr və Çeçenistan çevik qüvvət polisi tərəfindən öldürülür. Daudun cəsədi yaxınlarına təhvil verilmir və üstəlik müsəlman adətlərinə görə də dəfn edilir. 2002-ci ildə, bir qrup yaraqlı ilə Bakuevin bacısı Luiza (media nəşrlərində ona Aişat və ya Elina da deyilirdi)Moskvanın Dubrovka teatr mərkəzinə hücum zamanı Federal Təhlükəsizlik Qüvvələrinin xüsusi təyinatlıları tərəfindən güllələnir.
Media nəşrlərində 2003–2004-ci illərdə 1968-ci il təvəllüdlü Luiza Alavdinovnanın adının Dubrovkada törədilmiş terror aktının araşdırılması ilə bağlı cinayət işində tez-tez hallandırılır.
Ksani qalası
Ksani qalası, yaxud başqa adı ilə Mtkvari qalası (, mt'k'vris tsikhe ) — Şərqi Gürcüstanın Msxeta-Mtianeti bölgəsində yerləşən qaladır. Strateji olaraq Ksani və Mtkvari (Kür) çaylarının kəsişməsinə baxan təpənin üzərində yerləşir. 1512-ci ildə Muxrani knyazı I Baqrat tərəfindən inşa edilmiş və 1746-cı ildə yenidən tikilmişdir. Qala Gürcüstanın Milli Əhəmiyyətli Daşınmaz Mədəniyyət Abidələri siyahısına əlavə edilmişdir.
Yeri və planı
Ksani qalası Msxeta-Mtianeti bölgəsindəki Msxeta bələdiyyəsinə tabe olan Tsihisdziri kəndində yerləşir. Qala Ksani çayının sol sahilində, 600 metr hündürlüyündəki Sarkineti dağının zirvəsində yerləşir. Abidə strateji cəhətdən Ksani və Kür çaylarının kəsişmə nöqtələrində inşa edilmişdir. Qalaya yalnız cənub-qərbdən daxil olmaq mümkündür. Həmçinin qaladan hər iki çay vadisinin mənzərəsi görünür. Bölgədəki hakim mövqeyi sayəsində Gürcüstanın şərq-qərb magistral yolundan qalanı görmək mümkündür.
Qala çoxbucaqlı şəklində inşa edilmişdir. Binanın tikintisində çay daşından istifadə edilmişdir. XVIII əsrdəki yenidənqurma zamanı daş və kərpicdən də istifadə edilmişdir. Divarlar müxtəlif ölçülü və formalı bürc və qüllələr ilə möhkəmləndirilmişdir. Həmçinin silindrli pəncərələr və dəyirmi rəflər də əlavə edilmişdir. Həyətdə hovuz və şərab anbarı yerləşir. Su qalaya dağ silsiləsi boyunca bir neçə kilometr uzanan tağlı su yolu ilə çatdırılır.
Tarixi
Qala erkən tarixi qeydlərdə Mtkvari və ya Mtveri kimi tanınır, lakin "Ksani" adı daha məşhurdur və geniş istifadə olunur. Qala knyaz Baqrat tərəfindən inşa edilmişdir. Baqrat Muxrani bölgəsini qardaşı çar X Daviddən aldı və burada öz knyazlığını qurdu. Bu dövrdə qalaya Kaxeti çarı II Georgi tərəfindən yürüş təşkil edildi. II Georgi qalanı 3 ay mühasirədə saxlasa da, bu mühasirə heçbir nəticə vermədi. 1513-cü ildə II Georgi Baqrat tərəfindən əsir alındı və həbs edildi. Qala bundan sonrakı dövrlərdə Muxrani sülaləsinin iqamətgahı olmuşdur. 1746-cı ildə Muxrani knyazı III Konstantin trəfindən yenidən inşa etdirilmişdir.
Valeri Belenki
Valeri Vladimiroviç Belenki (Валерий Владимирович Беленький; ) — SSRİ, Azərbaycan və Almaniyanı təmsil etmiş keçmiş gimnast. XXV Yay Olimpiya Oyunlarının qızıl və bürünc mükafatçısı, dördqat dünya çempionu. Valeri Belenkinin adı 2013-cü ildə Beynəlxalq Yəhudi İdman Şöhrət Zalına, 2015-ci ildə isə Beynəlxalq Gimnastika Şöhrət Zalına daxil edilib.
İdmançı karyerası
14 yaşında olarkən SSRİ yığmasına dəvət edilib. 1989-cu ildə SSRİ yığmasının tərkibində dünya çempionu adını qazanıb. Bir il sonra ABŞ-nin Sietl şəhərində keçirilmiş Xoş Məramlı Oyunlarda qollarda və halqalarda qızıl, at üzərində və sərbəst hərəkətlərdə gümüş, dayaqlı tullanmada isə bürünc medala sahib çıxıb. 1991-ci il dünya çempionatında SSRİ yığmasının tərkibində komanda hesabında və at üzərində hərəkətlərdə qızıl medal qazanıb. 1992-ci ildə İspaniyanın Barselona şəhərində baş tutmuş XXV Yay Olimpiya Oyunlarında Birləşmiş Komandanın tərkibində komanda hesabında qızıl, çoxnövçülük üzrə hərəkətlərdə isə bürünc medal qazanıb.
Keçəldağ çayı
Keçəldağ çayı — Kəlbəcər rayonu ərazisində çay.
Valeri Belenki
Məşqçi karyerası
Belenki idmançı karyerasını bitirdikdən sonra Almaniyada qalıb və məşqçi kimi fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Onun yetirmələrindən olan gimnast Marsel Nquen, 2012 London Yay Olimpiya Oyunlarınında paralel qollarda və çoxnövçülük üzrə hərəkətlərdə gümüş medal qazanıb.
Keçəldağ çayı
Ümumi məlumat
Keçəldağ çayı Qaraxac çayının sağ qoludur. Mənbəyini Keçəldağın yamacından (3080 m. yüksəklikdən) alan bu çay tipik dağ çayı olub, dar dərələrdən axır. Çay eyniadlı dağın adı ilə adlandırılmışdır. Keçəlçay kimi də qeydə alınmışdır.
Valeri Belenki
Məşqçi karyerası
2020-ci ildə Almaniya millisinin baş məşqçisi olub.
Şop salatı
Şop salatı — Şərqi Avropa mətbəxi. Bolqarıstan, Makedoniya, Serbiya,Çernoqoriya, Albaniya, Çexiyanın məşhur soyuq qəlyanaltı yeməkləridir. Xüsusəndə Qərbi Bolqarıstanının (bolqarların etnik qrupuna aiddir) milli yeməyi olduğu üçün tez-tez hazırlanır.
Emin Hüseynov (əsgər, 1992)
Emin Zakir oğlu Hüseynov (22 noyabr 1992; Mollaisalar, Bərdə, Azərbaycan — 29 sentyabr 2020; Tapqaraqoyunlu, Goranboy, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin MAXE əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Emin Hüseynov 22 noyabr 1992-ci ildə Bərdə rayonunda dünyaya gəlib. Bərdə rayonu, Yalçın Yusubov adına Mollaisalar kənd tam orta məktəbi. 2017-ci ildə hərbi xidmətə çağırılıb. Daha sonra yenidən müddətdən artıq hərbi vəzifəli kimi davam edib.
Hərbi xidmətləri
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı verilmiş tapşırıqları şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Emin Hüseynov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Suqovuşan qəsəbəsinin işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Emin Hüseynov ölümündən sonra "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Heydər Əliyev parkı (Kiyev)
Heydər Əliyev parkı — Azərbaycanın Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin şərəfinə Ukraynanın Kiyev şəhərində salınmış park.
Ümumi məlumat
Heydər Əliyev parkı 2013-cü il aprelin 25-də Ümummilli Lider Heydər Əliyevin 90 illik yubileyi ərəfəsində açılıb. Prezident İlham Əliyev Ukraynaya səfəri zamanı ümummilli Heydər Əliyev parkında olaraq, Heydər Əliyevin burada ucaldılan abidəsini ziyarət edərək önünə gül dəstəsi qoyub.
Parkda Azərbaycanın tarixini və mədəniyyətini əks etdirən kompozisiya elementləri yüksək peşəkarlıqla işlənib. Burada işıqlandırmadan tutmuş nadir "Şeyx Səfi" xalısının surətinədək hər şey fərdi sifariş əsasında Ukrayna, İtaliya, Almaniya və Azərbaycanda hazırlanıb. Parkın inşaat kompozisiyası Azərbaycanın qədim rəmzləri olan Bakının Qala divarları, Şirvanşahlar dövlətinin gerbi, "Şeyx Səfi" xalısının maketləri əsasında qurulub. Parkın landşaft kompozisiyası isə dövlətimizin coğrafi şəraitinin və florasının müxtəlif elementləri ilə tamamlanır.
Parkda aparılan yaşıllaşdırma işləri zamanı əsasən Azərbaycan florasına məxsus nadir ağaclara və bitkilərə üstünlük verilmişdir. Bu da parkın özünəməxsusluğunu artıran amillərdəndir.
İlxıçı (Şərqi Azərbaycan)
İlxıçı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Üskü şəhristanının İlxıçı bəxşində yerləşən şəhər.
2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 13,927 nəfər və ya 4,014 ailədən ibarət idi.
Əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və Azərbaycan dilində danışırlar.
Bu şəhərin əhalisinin məzhəbi Əhli Haqqdır.
Providenski rayonu
Providenski rayonu (Урэлӄуйым район) — Rusiya Federasiyası, Çukotka muxtar dairəsi tərkibindəki inzibati ərazi vahidi. Rayonun daxilində Providenski şəhər dairəsi yerləşir. İnzibati mərkəzi Provideniya şəhər tipli qəsəbəsidir.
Coğrafiya
Providenski rayonu Çukotka Muxtar Vilayətinin şərqində, əksər hissəsi Çukot yarımadasının cənub hissəsində yerləşir. Şimalda Çukot, qərbdə İultinski rayonu ilə həmsərhəddir. Sahillərini şərqdən Sakit Okeanın Berinq dənizinin, cənubdan isə Anadır Körfəzi suları ilə yuyur. Rayon ərazisindəki sahil zolağının uzunluğu 850 km-dir. Əksər hissəsi qayalı, dərin körfəzlər və fyordlar ilə kəsilib. Providenski rayonu sahildən materikin daxilinə doğru getdikcə dəniz subarktikdən kontinental subarktikə dəyişir. Qışda orta temperatur −16°С; yayda isə + 9°С təşkil edir.
Cırlimonkimilər
—  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.
Providenski rayonu
Coğrafiya
Küləyin maksimum sürəti 40 m/s və daha çox olunur. Fırtına fəallığının kəskin artması payızda baş verir və noyabr-dekabr aylarında maksimuma çatır.
Cırlimonkimilər
Cinsləri
Illicioideae yarımfəsiləsinə bir cins daxildir: Schisandroideae yarımfəsiləsinə 2 cins daxildir:
Providenski rayonu
Coğrafiya
Günəşli saatların illik müddəti yarımadanın şimal-şərqində 1500-1800 saat təşkil edir.
Ərazinin müəyyən coğrafi mövqeyinə görə burada tez-tez dumanlar olur. Ümumilikdə bir il ərzində sahildə orta hesabla dumanlı günlərin sayı yarımadanın cənub-şərq hissəsində 30 ilə 50 gün arasında dəyişir. Rayonun daxili hissəsində isə xeyli azalır (10-15 günə qədər). Bəzi illərdə dumanlı günlərin sayı 100-120 günə qədər ola nilir.
İllik yağıntı ərazi baxımından çox dəyişkəndir. Çukot yarımadasının şərq sahilinə təxminən 250-350 mm yağıntı düşür. Sahildən aralandıqca yağıntıların miqdarında azalma müşahidə edilir. Ümumilikdə ildə 110-150 gün yağıntı müşahidə olunur. Bunun 55-60 % qarlı günlərin, 30-35% yağışlı günlərin, 6-10 % isə qarışıq yağıntının payına düşür.
Tarixi
Providenski rayonu 1957-ci ildə qurulmuşdur. Əvvəllər rayonun ərazisi müasir Çukot və İultinski rayonunun bir hissəsi təşkil edirdi..
İqtisadiyyat
Rayondakı əsas sənaye fəaliyyəti elektrik və istilik enerjisinin, suyun istehsalı və paylanması üzərində qurulub.
Qasımkəndi (Germi)
Qasımkəndi — İranın Ərdəbil ostanının Germi şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Providenski rayonu
İqtisadiyyat
Providenski rayonu külçə və çöküntü qızıl, külcə gümüş, qalay, mis, civə və uran yataqları aşkar edilmişdir. Lakin hələdə heç bir sənaye əhəmiyyətli hasilat həyata keçirilmir. Yalnız 1967-1968-ci illərdə az miqdarda qızıl çıxarılmışdır.
Əhali
Şəhər şəraitində (Provideniya qəsəbəsi) rayon əhalisinin 58,45 % yaşayır.
Qasımkəndi (Germi)
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 660 nəfər yaşayır (140 ailə).
Providenski rayonu
Əhali
Siyahıya alınmanın nəticələri.
Çukçalar rayon əhalisinin 36,7% təşkil edir.
Asteroid qurşağı
İlk asteroid Serera 1801-ci ildə kəşf edilmişdir. O həm də asteroidlərin ən böyüyüdür. Ən parlaq asteroid Vestadır. Qurşaqdakı asteroidlərin diametrləri 800 m — 1 km arasında dəyişir.
Asteroid kəşfi, planetlərin riyazi bir seriala görə sıralandığını nəzərdə tutan (lakin Neptunun kəşfi etibarlılığını itirən) Titius-Bode qanunu sayəsində başlamışdır. Bu düstur J. D. Titius tərəfindən 1766-cı ildə, J. E. Bode tərəfindən isə 1778-ci ildə ifadə edilmişdir. Düstura görə, Mars ilə Yupiter arasında kəşf edilməmiş bir planet olmalıdır. 1801də, düsturun nəzərdə tutduğu uzaqlıqda Giuseppe Piazzi tərəfindən Ceres aşkar edilir, və başlanğıcda yeni bir planet olaraq qəbul edilir, lakin zamanla bənzər orbitlərdə başqa göy cisimləri də aşkar edilir. 1802də İngilis elm adamı Sir William Herschel tərəfindən 1 Ceres və 2 Pallas'ı təsvir etmək üçün ortaya atılan anlayış, sonradan Mars və Yupiter orbitləri arasında kəşf edilən çox sayda kiçik gökcismini içinə almış, sonra Marsda daha içdə və hətta Yupiter orbitindən daha xaricdə iştirak edən cisimləri də əhatə edəcək şəkildə genişləndirilmişdir. Asteroid sözü Yunan asteroeidēs (ulduz kimi, ulduz şəkilli) sözündən gəlir.
20. əsr ortalarından etibarən Günəş Sisteminin xarici sərhədlərində hələ müəyyən oluna bilməmiş çox sayda göy cisminin tapıla biləcəyi qarşıya qoyulmuş və ola biləcək orbit xüsusiyyətlərinə görə bu cisimləri içinə alacaq nəzəri Kuiper qurşağı və Oort buludu terminləri təyin olunmuşdur. 1992-ci ildə Kuiper qurşağı tərifinə uyğun gələn ilk cisim (1992 QB1) kəşf edilmiş, 2012-ci ilə qədər kəşf edilən Kuiper qurşağı cisimləri sayı 1000-ə aşmışdır. Praktik səbəblərlə Kuiper və Oort buludu cisimlərinin Neptun sonrası cisimlər tərifi altında toplanmaqdadır. Beləcə Günəş ətrafında dönən cisimlər ümumi olaraq "planetlər", "cırtdan planetlər", "quyruqluulduzlar", "planet" və "Neptun sonrası cisimlər" olaraq gruplandırılmaktadır.
İngilis göy elm terminologiyasında yaxın tarixlərdə yaşanan yeni bir inkişaf, uzun müddətdir məşhur istifadədən qalxmış olan minor planets anlayışının yenə praktik səbəblərlə yenidən canlandırılmağa çalışılmasıdır. Günəş sistemi üzvlərinin daha tutarlı bir sinifləməsini etmək məqsədi ilə atılan bu addım, planetlər və meteorlar xaricində qalan bütün cisimləri tək bir dam altında toplamağa əsaslanır. . Minor planets tərifi, "asteroid" sözcüyünün sinonimi olan "kiçik planet" anlayışı ilə üEst-üstə düşür.
Ən böyük asteroidlər
Asteroid qurşağının ən böyük göy cismi, ilk olan asteroid olan, eyni zamanda bir cücə planet olaraq da təsnif Ceres'tir. 952 kilometrlik ölçüsü ilə Ceres, tək başına bütün asteroid qurşağının kütlece üçdə birini təşkil edir. Ikinci və üçüncü böyük planet olan Pallas və Vesta'nın da diametrləri 500 kilometri keçər. Asteroid qurşağının dördüncü ən böyük göy cismi olan 10 Hygiea isə ilk asteroidin kəşfindən 48 il sonra, 1849da kəşf edilmişdir. Bu göy cisimlərinin heç birinin kütləsi bir atmosferi tuta biləcək ölçülərə çata bilməz; bir çoxu bir neçə kilometrlik, hətta bir neçə yüz metrlik kütlələrdir və ən böyük bir neçəsi xaric kürə şəklini alacaq qədər kÇütleçekimi yoxdur.
Çoxluqlar və boşluqlar
Asteroid qurşağındakı göy cisimləri çoxluqlara meyli göstərir və bəzi bölgələrdə olmazlar. Yupiterin dolanım müddətinin bir kəsiri qədər müddətlərdə dolanımını tamamlayacaq uzaqlıqda iştirak edən (xüsusilə 1: 2, 1: 3, 1: 5 nisbətlərində) bir asteroid orbiti, Yupiterin ümumi çəkilişi səbəbiylə qərarsızlaşırk. Bu qurşaqdakı boşluqlara Kirkwood Boşlukları adı verilir. Bəzi asteroid orbiti çox əyik (Pallas'ın əyriliyi 34º), və indiyə qədər, geri dönmə hərəkəti edən bir planet rast gəlinməmişdir.
Toqquşmalar
Asteroid kəmərinin yüksək əhalisi, asteroid arasındakı toqquşmaların sıxlıqla (astronomik zaman şkalasında) ortaya çıxdığı çox aktiv bir ətraf etməyə imkan verir. Orta radiusu 10 km olan ana kəmər gövdələri arasındakı toqquşmaların təxminən 10 milyon ildə bir reallaşması gözlənilir. Bir toqquşma bir asteroidin saysız daha kiçik parçaya bölünməsinə səbəb ola bilər (yeni bir asteroid ailəsinin meydana gəlməsinə səbəb olur). Əksinə, aşağı nisbi sürətlərdə meydana gələn vuruşmalar iki asteroitten də təsirlənə bilər. 4 milyondan çox bu müddətdən sonra, asteroid qurşağının üzvləri artıq orijinal əhaliyə çox az bənzəyir.
Asteroid gövdələri ilə birlikdə, asteroid kəmər, eyni zamanda bir neçə yüz mikrometreye qədər hissəcik radiuslu toz lentlər daxildir. Bu incə vəsait, ən azından qismən, asteroid arasındakı vuruşmalardan və mikrometeoritlerin planet üzərindəki təsirindən ötəri istehsal edilir. Poynting-Robertson təsirindən ötəri, günəş radiasiyasının təzyiqi bu toza yavaşca Günəşə doğru spirallaşmağa səbəb olur.
Bu incə asteroid tozunun yanında çıxan cometary materialın kombinasiyası Zodyak işığı istehsal edir. Bu zəif Auroral işıltı, günəş cəhətdən ekliptik müstəvisi boyunca uzanan gecə görülür. Görünür Zodyak işığı çıxaran asteroid parçacıqları orta radiusu 40 μm-dir. Ana kəmərli Zodyak buludu parçacıqlarının tipik ömürləri təxminən 700.000 ildir. Beləcə, toz bandlarını qorumaq üçün, yeni parçacıqlar, asteroid nəslin içində davamlı olaraq mövcud edilməlidir. Bir zamanlar asteroid toqquşmalarının Zodyak işığının əhəmiyyətli bir hissəsinə meydana gətirdiyini düşünürdü.
Qeyri adi orbitlər
Eros Asteroidi'nin NEAR Shoemaker kosmos vasitəsindən götürülmüş və cüt görünüşdən üç ölçülü bir görüntü əldə etmək üçün əməliyyatdan keçirilmiş birləşmiş bir görüntüsü ən maraqlı planet, ana klaster ayrılanlardır. Bəzi planetlər Dünyaya çox yaxınlaşarlar: Formatı nizamsız, ən uzun diametri təxminən 24,8 km olan Eros, 1931 və 1975-ci illərdə Dünyaya 24 milyon kilometr uzaqlıqdan keçmişdir; diametri 1,6 km olan Hermes, 1937-ci ildə Dünyaya 776.000 km-ə qədər yaxınlaşmışdır. Dünyaya 6,4 milyon kilometrə qədər yaxınlaşan Icarus, Günəşə Merkuridən daha çox yaxınlaşar. Orbiti çox yastı olan Hidalgo, günöte nöqtəsində Saturnun orbitinin yaxınlarından keçər. Trojan asteroid Jüpiterlə eyni yolu izlər; amma Jüpiterlə eyni sürətdə və ondan 60º bucaq uzaqlıqda dolanması səbəbiylə bir çarpışma olmaz.
Eros Asteroidi'nin NEAR çəkməçi kosmos vasitəsindən götürülmüş və cüt görünüşdən üç ölçülü bir görüntü əldə etmək üçün əməliyyatdan keçirilmiş birləşmiş bir görüntüsü
Ən maraqlı planet, ana klaster ayrılanlardır. Bəzi planet Dünyaya çox yaxınlaşarlar: Formatı nizamsız, ən uzun diametri təxminən 24,8 km olan Eros, 1931 və 1975-ci illərdə Dünyaya 24 milyon kilometr uzaqlıqdan keçmişdir; diametri 1,6 km olan Hermes, 1937-ci ildə Dünyaya 776.000 km-ə qədər yaxınlaşmışdır. Dünyaya 6,4 milyon kilometrə qədər yaxınlaşa Icarus, Günəşə Merkuridən daha çox yaxınlaşar. Orbiti çox yastı olan Hidalgo, günöte nöqtəsində Saturnun orbitinin yaxınlarından keçər. Trojan asteroid Jüpiterlə eyni yolu izlər; amma Jüpiterlə eyni sürətdə və ondan 60º bucaq uzaqlıqda dolanması səbəbiylə bir vuruşma söz mövzusu deyil.
Tərkibi
Mövcud qurşaq əvvəlcə üç kateqoriyada Asteroiddən ibarətdir: C-tipli və ya karbonlu planet, S-tipli və ya silikat planet və M-tipli və ya metalik planet.
Karbonlu planet, adından da aydın olacağı üzrə karbon baxımından zəngindir. Asteroid qurşağının xarici bölgələrinə hakim olurlar.. Digər planet daha rəng çalarları daha qırmızıdırlar və çox aşağı bir albuğa sahibdirlər. Səth tərkibi, karbonlu kondrite meteoritlerle bənzərdir. Kimyəvi olaraq, spektrlərinin, erkən Günəş Sisteminin primitiv birləşməsindən eyniəşir, yalnız daha yüngül elementlər və uçucular çıxarılır. thumb S-tipli (silikat baxımından zəngin) planet, günəşin 2,5 AU'ında qurşağın daxili bölgəsinə doğru daha məşhurdur. Səthlərinin spektrlərinin, silikat və bəzi metalların varlığını ortaya çıxarmaqdadır. Ancaq əhəmiyyətli karbonlu birləşmələrin ehtiva etməməkdədir. Bu, vəsaitlərinin ehtimalla ərimə və Reformasyon yolu ilə primitiv birləşməsindən əhəmiyyətli ölçüdə dəyişdirildiyini göstərir. Olduqca yüksək bir albedo'su vardır və ümumi asteroid populyasiyasının təxminən 17%-ini meydana gətirərlər.
M-tipli (metal baxımından zəngin) planet ümumi popülasyonun təxminən 10% -ni təşkil edir; Spektrlərinin dəmir-nikelinkine bənzəməkdədir. Bəzilərinin, çarpışmalarla pozulan ayırd edilmiş qabaqcıl cisimcikler metalik nüvələrindən meydana gəldiyi düşünülməkdədir. Bununla birlikdə, bənzər bir görünüş meydana gətirə bəzi silikat birləşmələri də vardır. Məsələn, böyük M tipli asteroid 22 Kalliope, prioritetli olaraq metaldan meydana gəlmiş kimi görünməməkdədir. Meteorit qurşağı içərisində, M-tipli planet sayı dağılımı, təxminən 2.7 AU yarı-ana oxunda zirvə etməkdədir. Bütün M-növünün oxşar olub-olmadığı və ya ana C və S siniflərinə düzgün şəkildə sığmayan müxtəlif çeşid üçün bir etiket olub olmadığı hələ dəqiq deyil.
Asteroid qurşağının sirri, V-növünün və ya bazaltik asteroid rölatif nadir olmasıdır. Asteroid meydana gəlmə nəzəriyyələri, Vesta ya da daha böyük ölçüdəki cisimlərin, əksəriyyətlə bazaltik kayaçlardan meydana gələcək qabıq və geyimlər meydana gətirməsi və bu asteroid yarısından çoxunun bazalt ya da olivinden meydana gəldiyini nəzərdə tutur. Bununla birlikdə, müşahidələr təxmin edilən bazaltik materialın yüzdə 99'-nun yox olduğunu ortaya qoymaqdadır. 2001-ci ilə qədər, asteroid qurşağında kəşf edilən bazaltik cisimlərin çoxunun asteroid Vesta'dan (səbəbindən adlarının V tipli olduğu) qaynaqlandığı düşünülürdü. Bununla birlikdə, 1459 Magnya asteroidinin kəşf edilməsi, o zamana qədər kəşf edilən digər bazaltik Asteroid bir az fərqli kimyəvi tərkib ortaya çıxardı və fərqli bir mənşə olduğunu düşündürdü. Bu hipotez, Vesta'dan kaynaklanamayan fərqli bazaltik kompozisyona sahib, 7472 Kumakiri və (10537) 1991 RY16 xarici kəmərindəki iki asteroidin 2007-ci ildə kəşf edilməsiylə möhkəmləndirilmişdir. Bu son iki indiki vaxtda xarici kəmərdə kəşf edilən tək V-tipli astroidlərdir.
İkinci məbəd
Herod məbədi və ya İkinci məbəd (: Beyt HaMikdaş HaŞeni) — Yerusəlim şəhərindəki Məbəd dağında olmuş yəhudi müqəddəs məbədinə verilən ad. Məbəd dağında eyni yerdə iki yəhudi məbədi olmuş və onlar təxminən e.ə. 516-cı ildən b.e. 70-ci ilinə kimi fasiləsiz və ardıcıl olaraq ibadətçilərə xidmət etmişlər. Yəhudi tarixinin İkinci məbəd dövrünün adı bu məbədlə əlaqəlidir.
Yəhudi Bibliyasına görə İkinci məbəd e.ə. 586-cı ildə Yeni Babil imperiyasının Yerusəlimi işğal edib, İudey krallığının əhalisinin bir hissəsini əsir alması zamanı dağıdılmış Solomon məbədinin (Birinci məbəd) yerində inşa edilmişdir.
Bibliyaya görə, İkinci məbəd əvvəlcə Əhəmənilərin hakimiyyəti dövründə Babildən Lenavta qayıtmış bir qrup yəhudi tərəfindən Zarovavelin rəhbərliyi ilə inşa edilmiş kiçik tikili olmuşdur. Lakin, I Böyük Herodun hakimiyyəti dövründə ilkin sadə tikili əsaslı təmir edilərək genişləndirilmiş, onun ətrafında daha tanınan fasadlara malik, dəbdəbəli iri məbəd kompleksi qurulmuşdur. Babillilərin Birinci məbədi dağıtdıqları kimi, romalılar da b.e.-nın 70-ci ilində baş verən Yəhudi üsyanına görə İkinci məbədi və Yerusəlim şəhərini dağıtmışlar. İkinci məbəd ümumilikdə 585 il (e.ə. 516-cı ildən b.e.-nın 70-ci ilinə kimi) fəaliyyət göstərmişdir.
Yəhudi esxatalogiyasına aid olan inama görə gələcəkdə İkinci məbədin yerində Üçüncü məbəd inşa ediləcəkdir.
Bibliya məlumatları
Bütün bu hadisələr Yəhudi Bibliyasının son fəsilində təsvir edilmişdir.
Nehemiyanın kitabının özəyi, ilkin memuar hissəsi təxm. e.ə. 400-cü illərdə Ezranın kitabının özəyi ilə birlşdirilmişdir. Sonradan, Ellinizim dövründə kitabın redaktəsi ehtimal ki, davam etdirilmişdir.
Kitabda Suzda hökmdar sarayında olan Nehemiyanın Yerusəlim şəhərinin divarlarının olmaması barədə öyrənməsi və divarları bərpa etdirmək qərarı olması xəbər verilir. Hökmdar onu Yəhud Medinata əyalətinə qubernator təyin edir və Nehemiya Yerusəlimə səfər edir. Burada o, İsrail düşmənlərinin etirazına baxmayaraq Yerusəlim divarlarını bərpa etdirir və Moşenin qanunları əsasında ictimai dəyişikliklər həyata keçirir. 12 ildən sonra o, Suza qayıdır, lakin, sonradan bir daha Yerusəlimi ziyarət edir. O, görür ki, israillilər qanunu pozaraq qeyri-yəhudi qadınlarla evlənirlər və qanuna riayət edilməsini təmin etmək üçün Yerusəlimdə qalır.
Yeddi il sonra yəhudilərin vətənə qayıdaraq məbədi bərpa etmələrinə icazə vermiş Böyük Kir vəfat edir və hakimiyyətə onun oğlu Kambiz gəlir. Onun ölümündən sonra Bardiya özünü hökmdar elan edərək yeddi və ya səkkiz ay müddətinə taxtı zəbt edir. Daha sonra isə I Dara hökmdar olur (e.ə. 522). Onun hakimiyyətinin ikinci ilində məbədin inşasına yenidən başlanılır və peyğəmbərlər Haqqai və Zaxariyanın səmimi məsləhətləri və göstərişləri ilə işlər tamamlanır. E.ə. 516-cı ildə, yəhudilərin qayıdışından iyirmi il sonra məbəd ithafa hazır olur. Böyük Daranın hakimiyyətinin altıncı ilində xalqın böyük sevinci ilə, Adar ayının üçüncü günündə məbədin inşası tamamlanır, lakin, yəhudilər artıq müstəqil yox vassal xalq idilər. Haqqainin kitabında deyilir ki, İkinci məbədin məşhurluğu, Birinci məbəddən daha çox olacaq.
Solomon məbədinin 586-cı ildə dağıdılmasından sonra, məbəddə olmuş bir sıra orijinal artefaktlar mənbələrdə xatırlanmır və itirilmiş hesab edilirlər.
İkinci məbəddə aşağıdakı müqəddəs artefaktlar çatışmırdı: İkinci məbəddə Kodeş Hakodaşim (Müqəddəslərin müqəddəsi) Birinci məbəddə olduğu kimi divarla yox, pərdə ilə ayrılmışdı. Buna baxmayaraq Tabernakl kimi ikinci məbəddə də aşağıdakı artefaktlar var idi:
Mişnaya görə, Təməl daşı vaxtilə Əhd sandığının dayandığı yerdədi və həmin yerdə Ali Kahin büxurdanı Yom-Küpürdə qoymuşdur.
İkinci məbəddə də babillilər tərəfindən talan edilmiş və Böyük Kir tərəfindən qaytarılmış çoxsaylı qızıl qablar vardı. Lakin, Babil Talmuduna görə, Birinci məbəddə olmuş Şxina və Ruax HaKodeş İkinci məbəddə çatışmırdı.
Ravvin ədəbiyyatında
Ənənəvi ravvin ədəbiyyatı İkinci məbədin 420 il fəaliyyət göstərdiyini qeyd edir və II əsrə aid "Seder Olam Rabba" salnaməsinə istinadən məbədin inşasını e.ə. 350-ci ilə (Anno Mundi təqvimi ilə 3408-ci il), Miladi təqvimdən 166 il gecə aid edilir, dağıdılması isə b.e. 70-ci ilinə (Anno Mundi təqvimi ilə 3829) aid edilir.
Makkaveylər tərəfindən yenidən ithaf edilməsi
İudeyanın Makedoniyalı İskəndər tərəfindən fəth edilməsindən sonra ərazi Misir Ptolomey krallığının tərkibinə qatılır və e.ə. 200-cü ildə firon V Ptolomey Epifanın Selevkilərdən III Antiox tərəfindən Panium döyüşündə məğlub edilməsinə kimi krallığın tabeliyində qalmışdır. Bundan sonra İudeya Selevkilər imperiyasının tərkibinə qatılır. İkinci məbədin talan edilib, dini ibadətin dayandırılmasından sonra imperiya ərazisində İudaizm faktiki olaraq qanunsuz elan edilir.
E.ə. 167-ci ildə IV Antiox Epifan Məbəddə Zevs altarının inşasını əmr edir. O, həmçinin sünnəti qadağan edir və Məbəd altarında donuzların qurban kəsilməsini buyurur.
Makkaveylərin Selevkilər imperiyasına qarşı üsyan qaldırmasından sonra İkinci məbəd kafirlərdən təmizlənir və yenidən ithaf edilmə mərasimi keçirilir. Bundan sonra məbəd yəhudi Haşmonaim krallığının dini mərkəzinə çevrilir və mədəni baxımdan yəhudi bayramı olan Hanukka ilə əlaqələndirilir.
Haşmonaim sülaləsi və Roma imperiyasının qələbəsi
Arxeoloji tədqiqatlar göstərmişdir ki, Haşmonaim sülaləsinin hakimiyyəti dövründə Məbədin strukturunda və ətraflarında dəyişikliklər edilmişdir. Haşmonaim krallığının kraliçası Salomeya Aleksandra böyük oğlu II Hirkanı İudeyanın Ali Kahini elan edir. Onun kiçik oğlu II Aristobul hakimiyyətə gəlmək üçün hazırlaşırdı və anasının vəfatından sonra taxtda onun yerini tutur. Anasını taxtda əvəz etməli olan Hirkan Ali Kahin vəzifəsi ilə kifayətlənməli olur. İdumeya hakimi Antipatr Hirkana çağırış edərək, hüququndan imtina etməməli olduğunu bildirir. Nəticədə Nəbati kralı III Areta Filellinin yanına qaçan Hirkan, taxtı ələ keçirmək üçün böyük bir ordu ilə qayıdır. O, II Aristobulu məğlub edərək Yerusəlimi mühasirəyə alır.
Herodun məbədi
275px|thumb|right|[[Ceyms Tisso tərəfindən çəkilmiş Herodun məbədinin bərpa edilmiş ümumi görünüşünü təsvir edən rəsm əsəri, 1886–1894, Bruklin muzeyi]] Böyük Herodun hakimiyyəti dövründə məbədin yenidən qurulması işlərinə Məbəd dağının genişmiqyaslı genişləndirilmə işləri ilə başlanılmışdır. Herodun məbəddə yenidənqurma işlərini aparması adətən e.ə. 20/19-cu ildən 12/11-ci ilə kimi olan dövrə aid edilir. Tədqiqatçı Bike Mahye Məbəd ətrafında işlərin aparılmasını e.ə. 25-ci ilə, Məbəd binasının özündə inşaat işlərinin aparılmasını e.ə. 19-cu ilə, hər ikisinin ithaf edilməsini isə e.ə. 18-ci ilə aid edir. İnşaat işləri zamanı Məbəddə ibadət və ayinlər davam etdirilmişdir. Roma imperatoru Kaliqula Məbəddə öz heykəlini yerləşdirmək istədikdə, Herodun nəvəsi I Aqrippa onu fikrindən döndərə bilmişdir.
İnşası
Herodun məbədi e.ə. I əsrin ən iri inşaat layihələrindən biridir. İosif Flavi qeyd edir ki, Herod inşaat işləri vasitəsiylə adını əbədiləşdirmək istəyirdi, onun həyata keçirdiyi bütün inşaat işləri genişliyi və yüksək ödənişləri ilə seçilirdi, lakin, Herodun şah əsəri Yerusəlim məbədi idi.
Meydan
270px|thumb|right|[[Məbəd dağı ərazisinin ümumi görünüşü, 2007]] Moriya dağının şimal qurtaracağında meydança, cənubunda isə yamac yerləşirdi. Herodun planına görə dağın üstü böyük bir meydana çevrilməli idi. İlkin plana görə Məbəd dağı 488 metr uzunluğa və 275 metr enə malik olmalı, hündürlüyü doqquz mərtəbəyə, divarların qalınlığı 5 metrə çatmalı idi; lakin, bu plan yarımçık qalır. Planın həyata keçirilməsi üçün böyük xəndəklər qazılır və böyük "kərpic"lərlə doldurulur. Onlardan bəzilərinin çəkisi 100 tona qədər çatır, ən böyük daş isə 13.4 m uzunluğa, 3.3 metr enə, 4.8 metr hündürlüyə və təxminən 567–628 ton çəkiyə malikdir ; lakin həmin daşlar əsasən 0.6x0.9 metr ölçüyə və təxminən 28 ton çəkiyə malikdir. Kral Herod Yunanıstan, Roma və Misirdən gəlmiş memarlara inaatın planlaşdırılmasını həvalə edir. Ehtimal ki, bloklar kanal qazılması üçün istifadə edilən alətlərlə kəsilmişdir. Daha sonra daş blokların altına ağac şalbanlar qoyulmuş və su axıdılaraq bir-birinə sıxılmışdır. Daha sonra kəsilərək kvadrat formasına salınmış və hansı ardıcıllıqla yerləşəcəyi aydın olması üçün nömrələnmişdir. Son yonma və cilalama işləri daha sərt daşdan hazırlanmış alətlər vasitəsiylə həyata keçirilmişdir. Daşların daşınması üçün öküzlər və xüsusi arabalardan istifadə edilirdi. Karxana Məbəd dağından hündürdə yerləşdiyinə görə cazibə qüvvəsi onların tərəfində idi, lakin, enişə nəzarət edilməsi üçün ehtiyyatlı olmaq lazım idi. Son yekunlaşdırma şkiv və ya kranların istifadəsi ilə həyata keçirilmişdir. Roma şkivləri və kranları daşı qaldırmaq üçün kifayət qədər güclü olmadığından bir neçə qurğunun bir daşın qaldırılmasında istifadə edilmiş olması ehtimal olunur. Yamacın hörgü vasitəsiylə meydan səviyyəsinə qaldırılmasından sonra, qərb tərəfi vertikal divara uyğun kəsilmiş və divarın virtual davamı yaradılması üçün şimal tərəfin yer səthinə qaldırılmasına kimi davam etdirilmişdir. Moriya dağından şimalda yerlşən Antoni təpəsinin bir hissəsi də kompleksə birləşdirilmiş, onlar arasındakı boşluq hissə isə inşaat tullantıları ilə doldurulmuşdur.