cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Züvüc
Coğrafiyası və infrastrukturu
Qalalar barədə çoxdan bəri dildə-ağızda gəzib dolaşan maraqlı əfsanə danışırlar. İki sevişən gənc qız və oğlan öz məmləkətlərini qoruyan igid sərkərdələr olublar. Onlar qabaqcadan mərcləşib qalalar tikdirir, özlərinin qüvvətli və cəsur olmalarını qalaların möhkəmliyində sınayırlar. Kim kəmənd atıb əks tərəfdəki qalanın bürcünü uçura bilsə, o, yarışda qalib sayılmalı idi. Püşk atılır, birincilik oğlana düşür. O, Qız qalasına kəmənd atır, bürcü dağıda bilmir. Sonra növbə qıza yetişir. O, kəmənd ataraq Oğlan qalasının bürcünü qoparıb yerə salır. Oğlan mərcdə uduzur. Qız oğlana xəcalət verməmək və izi azdırmaq üçün atını tərsinə nallatdırıb oradan gecə ikən cənub tərəfə çapır. Bir müddət keçir, oğlana məktub yazır: "Ərdəyəm, bil". Deyirlər, Ərdəbil sözü də o vaxtdan beləcə yaranmışdır. Biz yuxarıda "Pornayım" bölgəsinin təsadüfi olaraq "bolluq diyarı", "bərəkətli yer" olduğunu qeyd etməmişdik. Lerikin bir sıra ərazilərində yerin təkindən müalicə suları çıxır. Amma Bülüdül kəndinin yaxınlığındakı bulağın özgə hüsnü var. Onun suyu narzan tiplidir. Min dərdə dərman sayılan və hələ ovaxtkı sovetlər məkanında 72 məşhur şəfaverici ceşmə içərisində müstəsna keyfiyyətləri ilə seçilən, dünyada məşhur Karlovı-Varı suyundan müalicə əhəmiyyətinə görə heç də geri qalmayan (bu barədə respublikanın geologiya-mineralogiya ixtisaslı alimlərin sənədli rəyi var – R.S.) bu çeşmə barəsində maraqlı əfsanə söyləyirlər. Deyilənə görə, qədim zamanlarda bu sudan içilməz, keyfiyyətsiz bulaq hesab edilərmiş. Bir dəfə dağlarda qoyun otaran bir çoban görür ki, ilan ağzında ölmüş başqa bir ilanı gətirib həmin bulağın içərisinə atır. Bir qədər vaxt keçəndən sonra ölmüş ilan dirilib gedir. Bu hikmətli əhvalatdan sonra şəfa suyutək ondan müntəzəm istifadə etməyə başlayırlar. Həmin mineral su mədə-bağırsaq, ürək-damar, əsəb xəstəliklərinin dərmanıdır. Təəssüf ki, bu sudan sənaye üsulu ilə istifadə olunmur, milyonlarla dəyəri olan sərvət havayı yerə axıb gedir.
Peştəsər silsiləsinin ətəyində, ərazinin Yardımlı ilə sərhədində yerləşən Xanəgah kəndində bir mədəniyyət abidəsi vardır. XII və ya XIV əsrin nişanəsi Seyid Xoca türbəsi (türbədə XII və XIV əsrlərin qəliblərinə uyğun gələn kərpiclər var. Ehtimal olunur ki, XII əsrdə tikilən türbə XIV əsrdə yenidən bərpa olunub) Yardımlı rayonundakı Abidərdə türbəsi ilə eyni tarixə və eyni memarlıq üslubuna malik olan mədəniyyət nişanəsidir. Bineyi-qədimdən müqəddəs ziyarətgah sayılmış bu abidənin divarları XII əsrin arxitekturasına uyğun gələn kərpic və gəc materialları ilə hörülmüş, günbəz hissəsi mahir sənətkarlar tərəfindən milli ornamentlərə uyğun tikilmişdir. Seyid Xoca türbəsinin içərisində üç məzardan birinin naməlum bir şahzadənin qəbri olduğu güman edilir. Qəbirləri IX əsrə aid edənlər də var. Buradakı məzarlar yerüstü sərdabələrlə götürülmüşdür. Seyid Xocanı Şah İsmayıl Xətainin yaxın qohumu hesab edənlər də var. Türbənin divarları nə vaxtsa zəlzələdən partlamış, bir neçə yerdə çatlar əmələ gəlmişdir. Abidənin bərpasından ötrü 1980-ci illərin ikinci yarısında dəfələrlə Mədəniyyət Nazirliyinə müraciət edilmişdir. Lakin bərpa üçün heç bir vəsait ayrılmamışdır. Hələ bu azmış kimi 1990–1992-ci illərdə bir sıra adamların xəyanəti ilə sərdabələr dağıdılmışdır. Deyilənə görə, quldur xislətli şəxslər burada qızıl və gümüş axtarırmışlar. Şayiələr gəzir ki, İran tərəfindən sərhədi gizlicə adlayıb keçənlər özlərində xəritələr gəzdirir və guya harada qızıl olduğunu bilirmişlər. Ona görə də kəndin bir sıra tamahkar şəxsləri ilə əlbir olub bu xəyanəti törətmişlər. Çox təəccüblüdür ki, həmin adamlar qəbiristanlıqlarda daş heykəllərlə çox maraqlanır, hətta gecə vaxtlarında heykəllərin baş hissəsini sındırıb aparırmışlar.
Kəndin sakini Ağasuvar İbrahim oğlu öz dövrünün çox gözəl həkimi olub. O, vaxtilə İranda tibbi təhsil almışdı. Təbabət elminin bilicisi kimi vətənə qayıdıb adamlara xidmət göstərmiş, öz sevimli həkimlik peşəsini oğlu Alışa və nəvəsi Ağabalaya da öyrətmişdir. Onlar uzun illər təkcə Züvüç kəndinin əhalisinə deyil, ərazinin digər yaxın və uzaq yerlərindən şəfa tapmaq üçün gələn xəstələri müalicə etmişlər. İndiki nəsil Ağabala kişini əsl loğmantək xatırlayır, xatirəsini daim yad edir, ona rəhmət oxuyur. Molla İbad, Molla Ruşan, Molla Əkbər, Molla Pişan, Məşədi Cavad, Kərbalayı Cəfərqulu, Kərbalayı Mikayıl, Məşədi Feyzi zəmanəsinin əli qələm tuta bilən və ərazinin hörmətli şəxsləri və ağsaqqalları sayılmışlar. Molla Pişan Abış oğlu Züvüç kəndinin ağsaqqalı, elm və təhsili daim təbliğ edən ruhanisi, xalqın maariflənməsi yolunda şəxsi xidmətlər göstərən ziyalısı olmuşdur. Adlarını iftixarla cəkdiyimiz şəxslərin hər birinin həyatın müxtəlif sahələrində şöhrət qazanmış övladları vardır. Təsadüfi deyil ki, atalarımız demişlər: "Ot kökü üstə bitər".
Musiqi sənətkarlığı, dəmirçilik, toxuculuq Züvüç kəndində erkən vaxtlardan yaranıb və inkişaf etməyə başlayıb.
Yaşlı adamlar qədim məzhəkəli oyunlardan və mahir oyunçulardan, camaatı payız və qış gecələrində əyləndirən maraqlı tamaşalardan indi də tez-tez söhbət açırlar. Belə sənətkarlardan biri Nəbi Qubad oğlu olub. Nəbi uşaqlıqdan şikəst olsa da, fitri istedada və xüsusi qabiliyyətə malik idi. O, folklor ədəbiyyatının: nağıl, dastan və əfsanələrin bilicisi, nəfəs alətlərinin ifaçısı, əyalətin hörmətli, bacarıqlı bərbəri idi. Kəndlərdə toy şənliklərini layiqincə aparar və oğlan uşaqlarını sünnət edərdi. Nəbi kişini camaat fəxri olaraq özlərinə "xan" seçmişdilər. Kənd adamları hər gün növbə ilə birinin evinə yığışar və qış gecələrində müxtəlif oyunlar keçirərmişlər.
"Xan-xan" xalq oyununda xan-hakim və prokuror seçilər, oğru düşənləri coşqun gülüş doğuran üsullarla cəzalandırarmışlar. Qərarları "xan" qəbul edərmiş. Nəbi kişi oyunda güzəşt nə olduğunu bilməzmiş. Deyilənə görə, Xan oğru düşmüş kəndin bir hörmətli qocasına "sürgün" cəzasını kəsir. Kəndin ucqar evlərindən birinə "sürgün" edilən qoca xəstə olduğunu bəhanə gətirib uzağa gedə bilməyəcəyini söyləyir. "Xan" çox deyir, qoca az eşidir və əvvəlki sözündə israrla dayanır: "Xəstəyəm, gedə bilmərəm", – cavabını verir. Ağsaqqalların qocanı azad etmək üçün acizanə xahişlərinə o, məhəl qoymur: "Xalq oyunlarında güzəşt olmaz", – deyir, "həkim" çağırtdırır və xəstəyə "dərman" verməyi əmr edir. Qocaya tənbəki qarasından hazırlanmış dərman içirdirlər. Kişi bərk xəstələnir və az qalır ölsün. Bəzən belə də olurmuş: oyun zamanı oğru düşənlərin ayaqlarını falaqqaya qoyurlarmış. Belə cəzalara çoxları tab gətirə bilməz və fəryad qopararmış.
Deyirlər, kənddən çıxıb kənar yerlərə gedənlər və ya kənddən ötüb keçmək istəyənlər "xan"dan icazə almalı imişlər. Bu, bir qayda olaraq belə qəbul olunmuşdu. Amma qaydanı bəzən pozanlar da olurdu. Ona görə də "xan" onlara cəza verərdi. Bir dəfə qonşu kəndin hörmətli bir aşığı kəndi ötüb digər kəndə toya gedərkən yarı yoldan qaytarılıb kəndə gətirilir. Onu tüstü doldurulmuş dəhlizə salıb cəzalandırmaq istərkən aşıq "xan"ın şəninə saz çalıb-oxuyur, "səhv"ini səmimiyyətlə boynuna alır, üzrxahlıq edir və cəzadan canını qurtarır. Kənd adamları belə məzəli, zarafat və yumor doğuran xalq tamaşalarından bezikib imtina etməz, əksinə, belə oyunları yüksək alqışlarla qarşılar, komik səhnəciklərə baxmaqdan doymazdılar. Bu cür oyunlarla bağlı maraqlı bir əhvalat da danışırlar: Nəbi "xan" özünə Züvüç kəndinin aşağısında, dağ çayının üzərində hündür bir yerdə taxt qurdurub, yayın qızmar vaxtlarında burada hər gün istirahət edərmiş və yanında növbə ilə mühafizəçilər saxlayarmış. Onun atası Qubad kişi xalqı "incidən" bu adamı biryolluq aradan götürmək məqsədi ilə bir gün həmin yerə gəlir, Nəbinin taxt-rəvanda yatdığını və mühafizəçinin olmadığını güman edib taxtı odlayır. Xoşbəxtlikdən Nəbi "xan" yuxudan ayılıb tez özünü çaya atır və xilas olur.
El və ağız ədəbiyyatının hədsiz həvəskarı, xalq dastanlarını və nağılları əzbərdən söyləyən, "Koroğlu"nun qollarını sinədəftər danışan, qoşmalarını zövqlə ifa edən, toy məclislərində gözəl rəqsləri ilə hamını heyran qoyan şəxslərdən biri də Allahverən Teyyub oğlu olub.
Lerik rayonu, o cümlədən Züvüç kəndi uzunömürlüləri ilə məşhur olmuşdur. Burada yaşı yüzü ötmüş çoxlu qoca var imiş. Bu kənddə fiziki cəhətdən güclü, qüvvətli ər kişilər olub. Abdul, Əmirəli, Vəliş, Yunsur, Rəzzaq kəndin seçilən cavanları imişlər. Ocaqqulu babamız pəhləvan cüssəli insan olub. 110 il ömür sürüb. Yaşlı adamlar deyərdilər ki, bir gün sıx meşəliklərlə əhatə olunmuş kəndin ətrafında Ocaqqulu baba pələnglə üz-üzə gəlir. Silahsız olduğuna görə o, nəhəng yırtıcı ilə ölüm-dirim savaşına girir. Pələng ağzını geniş açdıqca Ocaqqulu baba qəzildən toxunmuş çuxasını qoluna dolaq edib onun ağzına yeridir və pələngi boğur. Dərisini soyub çiyinlərinə salır, evə gəlir. Sonralar namaz qılmaq üçün dəstəmaz alarkən qolunda pələngin dişləri ilə qoparmış olduğu yer su ilə dolarmış.
Xatirə. İranlı Nəcəfqulu xan kəndlərə tez-tez hücum cəkib xalqın var-yoxunu talan edərmiş. Bir dəfə qonşu kəndin adamları kəndə od vurulacağını və mal-qaranın zorla aparılacağını qabaqcadan duyub pusqu qururlar. Kəndin naxırı, qoyun-quzusu xəlvət yerlərdə gizlədilir. Yenicə doğmuş bir camış naxırdan çıxıb kəndə, balasının yanına qaçarkən, Nəcəfqulu xanın adamlarından biri aynalı tüfənglə nişan alıb camışı öldürür. Camışı öldürən mühasirəyə düşür, qətlə yetirilir, onu kənd qəbiristanlığında dəfn edirlər. Nəcəfqulu xan növbəti səfərində yenə kəndləri odlayıb, adamlara məxsus var-dövləti aparırmış. Qonşu kəndləri yandırıb Zövnə kəndinə hücum çəkir. Kəndin cəsarətli cavanları döyüşə atılırlar. Bu zaman əhalinin qabağında duruş gətirə bilməyən qəsbkarlar qaçmağa üz qoyurlar. Bir nəfər güllədən həlak olur və meyiti dərədə qalır. Nəcəfqulu xanın papağı başından düşür. Xana layiq qiymətli çal papağı ələ keçirirlər. Bu hadisəni eşidən kimi qonşu kənddə yaşayan yerli bəylərdən biri gəlib papağı istəyir: – Bəy papağını yalnız bəy geyə bilər! – deyir. Papağı verməkdən imtina edəni mübahisə zəminində güllə ilə vurub yaralasa da, əliboş geri qayıdır.
XX əsrin əvvəllərində çar Rusiyasının apardığı mənfur müstəmləkəçilik siyasəti nəticəsində ucqarlar, xüsusən Azərbaycanın dağ kəndləri yoxsulluq və səfalət girdabında batıb qalmışdı. Belə olan təqdirdə təhsil də bir növ unudulmuşdu.
Vərgədüz-Zuvand qəzasına daxil olan kəndlərin icma başçılığı o vaxt Lənkəranda progimnaziya təhsili almış Səməd Bağır oğlu Quliyevə tapşırılmışdı.
Səməd Quliyevlə bağlı xatirələr indi də el arasında danışılır. Bəziləri onu uzaqgörən, hazırcavab, istedadlı idarəçi, at minməkdə və igidlik göstərməkdə ayrıca şakəri olan bir şəxs hesab edirlər. Elələri isə onu rəhmsiz bir məmur kimi qələmə verir.
Tarixçi alim Firudin Əsədzadənin arxiv materialları əsasında yazdığı tədqiqat əsərində göstərilir ki, Lənkəran qəzasının pristavı İbadulla bəy Nurullabəyovun nəzərində Səməd Quliyev görkəmli şəxsiyyət olub. O dövrün mürəkkəb və ziddiyyətli şəraitində əyalətin idarə edilməsində əgər despotik hərəkətlərə yol verilmişsə də, bunlar bir növ başadüşüləndir.
Yeri gəlmişkən, deyək ki, Səməd Quliyev uzun müddət Vərgədüz nahiyəsi üzrə kəndlərin icma başçısı, sonrakı illərdə Vərgədüz fəhlə komitəsində işləmişdir.
Onu da danmaq olmaz ki, bu dövrdə əyalət bəyləri özbaşınalıq edir, istədikləri vaxt güllə ilə adam öldürürdülər. Bəylərdən biri qonşu kənddə gözəl bir gəlini inək sağan zaman beşatılan tüfənglə nişan alıb öldürmüşdü. Deyilənə görə, dul qalmış gəlinə qısqanan qayınana onun ölmünə fitva vermiş və əvəzində bəyə buzovlu inək bağışlamışdır.
1930-cu illər hər yerdə olduğu kimi, Züvüç kəndinin də həyatında yeni mərhələnin başlanğıcı idi. Bir tərəfdən torpaqlar kəndlilərin əlindən alınır, qızğın kollektivləşmə gedir, kəndliyə ağır zərbələr vurulurdusa, digər tərəfdən şəxsi evlərdə kurslar açılır, savadsızlıq tədricən aradan qaldırılırdı. Latın qrafikasını hamı asanlıqla başa düşür, dinləyicilər onu mənimsəməyə çalışırdılar. Geri qalmış bir kənddə bu tədbirlər mədəni inqilab təsiri bağışlayırdı.
1930-cu illərdə Lənkəranda ilk dəfə partiya təhsili alıb Lerik rayonunun mərkəzinə rəhbər işə gəlmiş adamlar arasında Züvüç kəndinin sakinləri də vardı. Bunların biri Rzaxan Sücaəddin oğlu Abdullayev idi. Nağı Tehmar oğlu Aslanov həmin illərdə sovet sədri işləyirdi. Mirzəhüseyn Hüseynov, Rzaxan Abdullayev, Curuq Hüseynov kollektivləşmə dövründə əhalinin ərzaqla təminatında səylə çalışırdılar. Züvüç kəndinin bu ilk ziyalıları repressiyanın tuthatut vaxtlarında həmvətənlərini hər cür təqib və işgəncələrdən qorumuş, qıtlıq, aclıq və səfalətin qarşısına sipər çəkməkdə əsl qeyrət və əzmkarlıq göstərə bilmişlər.
O illəri xatırlayanlar deyirlər ki, kolxozçuların əmək gününə nəinki taxıl, hətta bostan-tərəvəz məhsulları bölünürdü. Şamlıqlarda dağ çayının saf, büllurtək suyu ilə becərilən qovun-qarpız evlərə daşınar, şirinliyi, ətir saçan qoxusu yeyənləri məst edərdi.
Müharibə başlanan kimi Nağı Aslanov kənd sovetinin, Rzaxan Abdullayev kolxozun möhürünü könüllü təhvil verib cəbhəyə getmişdir. Onlar başqalarına örnək olmaq üçün məhz belə etmişlər.
İkinci Dünya müharibəsi illəri Züvüç kəndi, habelə qonşu kəndlər üçün çətin, məşəqqətli və ağır illər idi. Qonşu Zövnə və Şivlə kəndlərinin hər birindən 30-a yaxın, Züvüç kəndindən 18 nəfər, sovetlikdən 150 nəfərdən çox adam müharibəyə gedib qayıtmadı. Amma bu kəndlərdə adamlar hər çətinliyə dözüb birlikdə çalışdılar, gecə-gündüz yorulmadan işlədilər, aclığın dəhşətli girdabından qurtula bildilər.
Vətən, torpaq, millət qeyrəti çəkən namuslu adamlarla yanaşı, cəbhəyə getmək, arxada qalıb vicdanla işləmək əvəzinə, öz doğma el-obasında kasıb-kusubun mal-qarasını oğurlayıb, qaçaqçılıq edərək şərəfsiz işlərlə məşğul olanlar da vardı. Bunlar da həmişə nifrətlə yad edilir.
1930-cu ildə ilk dəfə on iki kənddən yalnız birində – Züvüç kəndində yeddiillik məktəb açılmış və ətraf kəndlərin uşaqları burada təhsilə cəlb olunmuşdu. Ayrıca məktəb binası olmadığına görə siniflər şəxsi evlərdə təşkil olunurdu. Və bu məktəbdə işləyən müəllimlər bəsit biliyə malik, orta və natamam məktəblərin məzunları idilər. Onların içərisində bir nəfər də olsun, yerli ziyalıya rast gəlmək olmazdı. 1952-ci ilədək iyirmi illik bir müddətdə Züvüç kəndi ali təhsilli pedaqoji ixtisaslı müəllimlərə həsrət qalmışdı. Hazırda isə Züvüç kəndinin yüzdən çox ali təhsillisi var. Onlardan 4-ü elmlər namizədi, bir nəfəri elmlər doktorudur.
Bu kənd Qarabağ torpaqları uğrunda döyüşlərdə üç şəhid verib. Onların xatirəsi unudulmur.
Bu kənddə 220 yerlik orta məktəb, mədəniyyət evi, kitabxana, rabitə şöbəsi fəaliyyət göstərir. Züvüç kəndi 4 kəndi birləşdirən inzibati ərazinin və kənd bələdiyyəsinin mərkəzidir. Qədim dərziçilik, dəmirçilik, xalçaçılıq, toxuculuq sənəti indi də bu kənddə yaşamaqdadır.Keçmişdən bu kənddə musiqiçilər, xüsusən nəfəs alətləri ustaları, həvəskar və peşəkar özfəaliyyət kollektivləri olmuş və indi də onlar fəaliyyət göstərir. Ərazidə "Qəqə Musa", "Pirə Movla", "Mukon", adlı müqəddəs pirlər vardır. Canbulaq, Semaqonu yaylaqları və digər yurd yerləri indi də qalır. Möhtəşəm Qız və Oğlan qalaları və onların yerləşdiyi ərazilər bu bölgəyə daxildir.
Züvüç kəndinin hazırda yüzlərcə ali təhsillisi, 4 fəlsəfə doktoru, 1 elmlər doktoru var.
Əhalisi
İlk dəfə 1856-cı ildə ərazidə əhalinin siyahıyaalınması aparılmışdır. Züvüç kəndinin Lənkəran şəhərindən 84 km aralıda qərb tərəfdə yerləşdiyi, burada milliyyətcə talışların məskunlaşması, 9 evin mövcudluğu, 87 nəfər əhalidən 46-sının kişi və 41 nəfərinin qadın olması, adamlarının İslam dininə və şiə təriqətinə mənsub olmaları qeyd edilmişdir. Arxiv materiallarındakı qeydlərdə ikinci dəfə – 1904-cü ildə aparılmış siyahıyaalınmanın nəticələri də bu tərzdə sadalanır. Burada 26 ev və 371 nəfər əhalinin olması göstərilir. Hazırda isə kənd əhalisinin sayı 1196 nəfərdir.
İqtisadiyyatı
Əhalinin məşğuliyyəti əkinçilik və heyvandarlıqdır. İqtisadiyyatın əsasını taxılçılıq və kartofçuluq təşkil edir.
Din
Kənddə Züvüç kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Artur Makdonald
Artur Makdonald — Kanadalı astrofizik. Makdonald Sadbari Neytrin Rəsədxana İnstitutu direktoru və Kinqstonda, Ontarioda olan Queen Universitetində parçacıq astrofizika sahəsində Gordon və Patricia Gray Kürsüsü başçısıdır. Yapon fizikaçı Takaaki Kacita ilə ortaq şəkildə 2015-ci ildə Nobel Fizika Mükafatına layiq görülmüşdür.
Həyatı
Makdonald 29 avqust 1943-cü ildə Sidneydə, Nova Skotiyada anadan olmuşdur. 1956-cı ildə Dalhaus Universitetinin fizika fakültəsini bitirib. 1969-cu ildə Kaliforniya Texnologiya İnstitutunda doktorluq dissertasiyasını tamamlamışdır.
Akademik karyerası
Makdonald Ottavanın şimal-qərbindəki Chalk River Nüvə laboratoriyasında 1970-ci ildən 1982-ci ildə qədər araşdırma vəzifəlisi olaraq çalışmışdır. 1982–1989 illəri arasında Prinston Universitetində professorluq etmişdir. Buradan ayrılıb Queens Universitetində Perimeter Institute for Theoretical Physics hissəsində idarə heyəti üzvü oldu və günümüzdə də işə davam etməkdədir.
Araşdırmaları
Fiziklər neytrinlərin kütləsinin olub-olmadığını bir müddətdir ki, araşdırmaqdadırlar. 1960-cı illərin sonlarında edilən təcrübələrdə neytinlərin kütləsinin ola bilməsi fikrinə gəldilər. Günəşin nəzəri modeli neytinlərin çaşdırıcı sayda olması lazım olduğunu göstərirdi. Dünya üzərindəki neytrin detektorları gözlənilən ədədin altında ölçmələr edirdi. Çünki neytronlar üç şəkildə gəlirdi (elektron, muon və tau netrinlər) və günəş neytrin detektorları yalnız elektron neytrinlərinə qarşı həssas idi. İllərcə seçilən şərh, "itkin" neytrinlərin detektor vasitəsilə titrəyişini göstərdi. Əgər bir neytrin titrəyirsə, kvant mexanikası qaydalarına görə kütləyə sahib olmaları lazım idi.
2001-ci ilin avqustunda Makdonald liderliyində Sadbari Neytrin Rəsədxanası ilə edilən işdə Günəşdən gələn neytrinlərin titrəşərək muon və tau neytonlara çevrildiyini müşahidə etdilər. SNG bu hesabatı 13 avqust 2001-ci ildə nəşr etdi. Hesabat çox əhəmiyyətli bir nəticə olaraq görüldü. 2007-ci ildə Benjamin Franklin medalına layiq görüldü. 2015-ci ildə neytinlərin titrəşdiyi kəşfi və kütlələri olduğunun isbatına görə Nobel fizika mükafatını qazanmışdır.
İli çayı
İli çayı — Çay başlanğıcını Çin ərazisindən götürərək (Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunun İli-Qazax Muxtar dairəsi) Qazaxıstanın Almatı vilayəti ərazisindən keçərək Balxaş gölünə tökülür. Vilayətin və ölkənin iri çaylarındandır.
Coğrafiyası
thumb|left Çay başlanğıcını Çində Tyan-Şan dağlarından 3 540 m yüksəklikdən götürür. İlenin uzunluğu 1439 km təşkil edir. Bunun 815 km (56,6%) Qazaxıstan ərazisindən axır. Ölkənin iri çaylarından hesab edilir. Çay qərbə istiqamətlənərək Balxaş gölünə tökülür. Çay gölün hidrologiyasına böyük təsir göstərir. Belə ki, gölə İle çayının töküldüyü hissə şirin sulu olduğu halda qərb hissənin suyu şordur. İlenin axdığı dərənin yaxınlığında Çin ərazisində hündürlüyü 6350 m olan dağ vardır.
Deltası
Çay Balxaş gölünə töküldüyü yerdə iri delta əmələ gətirir. Deltada çay kiçik qollara ayrılır. Qollar arasında ən irisi Janatasdır. Deltada Kuyqan yaşayış məntəqəsi yerləşitşir. Balxaş gölü kimi delata düzənlik ərazisindədir.
Qolları
thumb|left İlenin nisbətən iri qolları: Qurtı, Qaskelen, Talğar, Türgen, Şelek, Şarın, Qorğas, Qaş, Kyunes, Köksu, Aqiaz, Muzart, Bayanköl. Çay və bulaqların böyük əksəriyyəti Cunqar Alatausundan başlanğıcını götürür.
Yaşayış məntəqələri
Sahillərində Baqanas, Qapşağay, Qulca, Qukyore, Tamukun, Salakun, Dadou, Kalatuox, Kuolakun, Aşağı Tekes, Tuobi Erkun, Yuxarı Tekes və Dubin kimi yaşayış məntəqələri vardır.
Tarixi
Çay XX əsrin əvvələrinə qədər Çinə gedən karvanlar üçün əhəmiyyətli yol hesab edilirdi. Səhra və quru çöllərin ortası ilə axan çay insanlar üçün böyük əhəmiyyətə malik olmusdur və bu gündə aktuallığını itirmir. Hazırda isə çay ətrafına gələnlərin böyük əhsəriyyəti turistərdir ki, onlarda İledən Balxaşa təşkil oluna turistik maşrutlar üzrə tərəkət edirlər. Cənub hissədən İleyə Çarım çayı tölülür. Çarım özünün kanyonu ilə məşhurdur. Çarımın İle töküldüyü yerdən bir qədər aralıda məşhur Oxuyan barxan və çay üzərində yerləşən Qapşağay səddi yerləşir. İlenin çay sahilində Altın-Emel milli parkı vardır. Parkda Qulan və Prjevalski atı yayılmışdır. Mahmud Kaşğari 1072–74-cü illərdə yazdığı Divani Lüğət əl-Türk əsərində çay haqqında məlumat verərək onun türk məşəlli olmasını bildirmişdir
İle çayında 1729-cu ildə kazaxlarla cunqarlarla döyüş baş vermişdir.
İqtisadi əhəmiyyəti
Çayın əsasən dərin dərələrlə axması onun suyunun əkinçiliyinə cəlb olunmasına imkan vermir. Çayın suyundan istifadə etmək məqsədi ilə 1965–1970-ci illərdə İle şəhəri yaxınlığında, Almatı Taldıqorğan avtomagistralı boyunca Qapşağay SES inşa edilmişdir (Almatıda 70 km aralıda). Burada Qapşağay şəhərçiyi salınır. 2004-cü ildə Qapşağay SES yaxınlığında Köçəri filmi çəkilmişdir.
Hazırda Çin ərazisində İle çayından Tarim çökəkliyinin qərbinə su kanalının tikintisi planlaşdırılır].
Pogogyne serpylloides
(Pogogyne serpylloides) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bəydili (Salyan)
Bəydili — Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun Sarvan inzibati ərazi vahidində kənd.
Bala Kur çayının sahilindədir.
Tam adı Puta Bəydili ("Puta adlanan ərazidə yaşayan bəydillilər") olmuşdur. Cox vaxt Bəydilli variantında da yazıya alınmışdır.
Mədət Quliyev
Mədət Qəzənfər oğlu Quliyev – Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhramanı, general-polkovnik; Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Sənayesi naziri (2019-cu ildən), Azərbaycan Respublikası Dövlət Təhlükəsizliyi Xidmətinin rəisi (2015–2019), Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik nazirinin birinci müavini, nazir vəzifəsini icra edən (oktyabr-dekabr 2015), Azərbaycan Respublikası Ədliyyə nazirinin müavini və Penitensiar xidmətin rəisi (2011–2015), Azərbaycan Respublikasında İnterpolun Milli Mərkəzi Bürosunun rəisi (2004–2006), Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin Baş Mühafizə İdarəsinin rəisi (2006–2011), Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin Narkotiklə Mübarizə İdarəsinin rəisi (2002–2004), Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin Mütəşəkkil Cinayətkarlıqla Mübarizə İdarəsinin rəisi (2001–2002).
Həyatı
Mədət Quliyev 1958-ci il sentyabrın 27-də Gəncə şəhərində mühəndis Qəzənfər və müəllimə Zambaq Quliyevlərin ailəsində anadan olub. 1965-ci ildə Gəncə şəhərinin 1 nömrəli tam orta məktəbin birinci sinfinə getmiş, 1975-ci ildə isə 8 nömrəli tam orta məktəbini bitirmişdir.
1975–1980-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutunda təhsil aldıqdan sonra, 1980–1982-ci illərdə həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur.
1997-ci ildə Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin Polis Akademiyasını "Hüquqşunas" ixtisası üzrə bitirmişdir.
Sambo üzrə idman ustası. Triatlon idman növü ilə məşğuldur.
Rus, ingilis, alman və türk dillərini bilir.
Ailəsi
Ailəlidir, 4 övladı var.
Xortlaq
Azərbaycanın və Türkiyənin bəzi bölgələrində dəfn olunduğu gün məzarla­rın­dan çıxaraq insanları qorxudan "xortdan" və "xortlaq" adlı varlıqların mövcud­lu­ğuna inanılır. Deyilənə görə yaşadığı vaxt pisliklər edən, ara vuran və dedi-qodu ilə məşğul olan insanlar öldükdən sonra dirilirlər. Fərz edilir ki, bir insanın xortla­ma­sı xoşagəlməz bir hadisədir. Çünki xırtlayan insanın axirətdən qovulduğuna inanılır. Guya ki, gecələr məzarından çıxan, kəfənlə ortalıqda dolaşan hər iki məxluq onları əsəbləşdirən insanlara sataşa, sürətlə qaça, ata minə, silahdan istifa­də edə, istədiyi insanı döyə, sevdiyi insanı qaçıra, evlərə hücum edə, yol kəsə bilər.
Etimologiya
(Xort/Hort) kökündən törəmişdir. Məzardan çıxmaq mənası daşıyır. Söz kökündə bir yerdən fırlama, çölə çıxmaq, kiçikdən doğulmaq kimi mənalar vardır.
Mir Fəttah Musəvi
Mir Fəttah Mir Əli ağa oğlu Musəvi — Azərbaycan Demokratik respublikası  parlamentin üzvü. Hümmət təşkilatının fəalı. Bakıda 1-ci Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.
Həyatı
Mir Fəttah Mir Əli ağa oğlu 1891-ci ildə Şuşa şəhərində doğulmuşdu. İbtidai təhsilini Ağdamda alaraq Aşqabada qohumlarının yanına köçmüşdü. Musəvi burada gimnaziya təhsili almaqla yanaşı siyasi fəaliyyətə qoşulmuş, müsəlman gənclərinin dərnəyini təşkil etmişdi. 1917-ci ildə Şuşaya qayıdaraq inqilabi fəaliyyətini davam etdirən Musəvi 1918-ci ildə Bakıya gələrək "Hümmət" təşkilatına daxil olur. AXC parlamentində "Hümmət" fraksiyasını təmsil edən Musəvi tez-tez alovlu nitqlər söyləyir, mitinq və tətillərdə əhalini əksinqilabçı Denikinə qarşı mübarizəyə səsləyirdi.
S.M. Kirov V.İ. Leninə 1919-cu ilin 27 sentyabrında yazırdı: "Denikinçilər həyasız bir surətdə özləri üçün Azərbaycana yol açırlar. Bu günlərdə onlar burada böyük bir qəsd düzəltmişdilər... Parlament üzvü, hümmətçi Musəvi həmin qəsdin üstünü açdı... Denikinçi Seyidbəyov sentyabrın beşində Musəvi və Aşumovu (Haşım Əliyevi) pusub... tapança ilə onları öldürmüşdü".
Haşım Əliyev, Mir Fəttah Musəvi və Qoqoberidze əvvəlcə kommunist yoldaşları vağzaldan Tiflisə yola salırlar, sonra onlar Həştərxana benzin aparacaq barkası dəniz yoluyla göndərdikdən sonra üçlükdə "Novı Svet" meyxanasına gəlirlər. Yemək əsnasında qonşu masada əyləşib şampan şərabı içən Hacı bəy Seyidbəyovla onların aralarında mübahisə düşür. Hacı bəy Seyidbəyov dəmiryol teleqrafının rəisi işləyirdi və qubernatorla qohumluğu çatdığından bir sözünü iki etmirdilər. H. Seyidbəyov tapançayla Haşım Əliyevi və Mir Fəttah Musəvini qətlə yetirir, Qoqoberidze isə ayağından yaralanır.
1919-cu il sentyabrın 7-si Qurban bayramı günü müsavatçı Seyidbəyov tərəfindən qətlə yetirilmiş Haşım Əliyev və Mirfəttah Musəvinin dəfn mərasimi keçirilir. Onların cənazəsi izdihamın müşayətiylə parlament binasının önünə gətirilir. Əliheydər Qarayev parlament eyvanından mərasimi izləyən müsavatçı nazirlərə əlini uzadaraq "Bu qurbanlar sizə baha tamam olacaq" deyə qışqırdı. Hökumət M. Musəvinin qatilini tutacağına söz vermişdi.
Ostrava
Tarixi
Arxeoloji qazıntılar təsdiq etdilər ki, Ostrava ərazisində insanlar hələ 25 000 il əvvəl yaşamışlar. Orta əsrlərdə buradan Kəhrəba yolu keçirdi. Şəhərin əsası 1267-ci ildə qoyulmuşdu. Vaxt keçdikcə şəhərin iqtisadi əhəmiyyəti enməyə başladı və XVIII əsrə Ostrava 1000 nəfər əhalisi olan, xırda bir provinsial şəhərə çevrildi. 1763-cü ildə şəhər yaxınlığında böyük kömür ehtiyatı aşkar edilmişdi. Bu, bölgənin industrializasiyasına və şəhərə intensiv işçi qüvvəsi kimi, miqrant axınının əsas səbəbi oldu. 1830-cu ildə şəhərdə metalurgiya zavodu inşa edildi, 1847-ci ildə isə Vyana ilə bağlayan dəmir yolu tikildi. XX əsrdə Morav Sileziyası ilə Silez Ostravası birləşdi. İkinci dünya müharibəsi zamanı şəhər güclü dağıntıya məruz qaldı. Müharibədən sonra, Ostravanın köhnə hissəsi tamamilə bərpa olundu. 1989-cu il Məxmər İnqilabı zamanı Ostrava depressiya və restrukturizasiya keçirdi.
Əhalisi
Tarixi olaraq Ostravada çexlərdən başqa çoxlu sayda polyaklar, almanlar və yəhudilər yaşayırdı. Buna baxmayaraq İkinci dünya müharibəsi şəhərdə yaşayan bütün yəhudilər öldürülüb və ya konsntrasiya lagerlərinə aparılmışlar. Müharibədən sonra bütün almanlar Beneş dekretinə əsasən şəhərdən deportasiya olunmuş, və olnarın yerinə bura slovaklar gəlməyə başladılar. Beləliklə, şəhrin əsas əhalisi çexlər (90%) və slovaklar (3.4%) təşkil etdilər. thumb|Ostrava muzeyi və Köhnə ratuşa binası Şəhərdə Çex dilinin əsasən Şərq dialektində danışırlar.
Pogogyne zizyphoroides
(Pogogyne zizyphoroides) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kiçik Zirə
Kiçik Zirə — Xəzər dənizinin Bakı körfəzində eyni adlı arxipelaqa aid olan adadır. Bəzən onu Qum adası da adlandırırlar. Qum adası 3.21 km uzunluğa,maksimal eni isə 0.27 km təşkil edir.
Bulbophyllum odontoglossum
(Bulbophyllum odontoglossum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qaratəpə yaşayış yeri (Kürdəmir)
Qaratəpə arxeoloji abidəsi - Kürdəmir rayonunun Sığırlı kəndində yerləşən arxeoloji abidə.
Ümumi məlumat
Kürdəmirin Sığırlı kəndindən 3 km şimalda yerləşən Qaratəpə yaşayış yeri və qəbiristanlıq tarixi abidəsi 2001-ci ildə AMEA-nın göstərişi ilə ölkə əhəmiyyətli abidə kimi aşkar edilərək qeydiyyata götürülüb . Abidənin ümumi ərazisi 5 hektardır. Ərazidə yalnız bir təpə var ki, onun da yerdən hündürlüyü 5-6 metrə qədərdir. Ərazinin ilkin tədqiqinə əsasən bura qədim yaşayış yeri olub. Hazırda qəbiristanlıqda 100-ə yaxın qədim qəbir vardır. Qəbirlərin üzəri müxtəlif məişət əşyaları və heyvan fiqurları ilə bəzədilib. Bəzilərində naxışlara rast gəlinmişdir. İlk orta əsr dövrünə aid edilən qəbiristanlıqda daş qəbirlərlə yanaşı torpaq qəbirlər də vardır.
Kəlbəcər-Laçın iqtisadi rayonu
Kəlbəcər-Laçın iqtisadi rayonu — Azərbaycanın Kəlbəcər, Laçın, Zəngilan və Qubadlı rayonlarını əhatə edən iqtisadi rayon. Kəlbəcər-Laçın iqtisadi rayonunun ən inkişaf etmiş və önəmli şəhəri Laçındır. Azərbaycan ərazisinin 7,5%-i, əhalisinin isə 2%-dən bir qədər çoxu bu rayonun payına düşür. Ümumi ərazisi 6398 km² (yuvarlaq 6,4 min km²), ümumi əhalisi 231,3 min nəfər (1 yanvar 2011-ci il), 1 km²-ə düşən əhali sıxlığı isə 36 nəfərdir.
Kəlbəcər inzibati rayonu
08.08.1930-cu ildə təşkil edilmişdir. Rayon Kiçik Qafqazın mərkəzində, Tərtər çayının hövzəsində yerləşir, qərbdən Ermənistan Respubilkası ilə həmsərhəddir. Sahəsi 3054 km², əhalisinin sayı 83,9 min nəfər, o cümlədən şəhər əhalisi 11,5 min nəfər,kənd əhalisi 72.4 min nəfərdir(01.01.2012). Mərkəzi Kəlbəcər şəhəridir. Rayonda 1 şəhər, 1 qəsəbə, 53 kənd ərazisi,145 kənd yaşayış məntəqəsi vardır. Rayon 02 aprel 1993-cü ildə Ermənistan tərəfindən işğal edilmişdir. Relyefi dağlıqdır. Burada Murovdağ (böyük Hinaldad d. 3367 m), Şərqi Göyçə, Mıxtökən, Qarabağ silsilələrinin və Qarabağ yaylasının bir hissəsi yerləşir. Ən yüksək zirvələri Gamış dağı ( 3724 m) və Dəlidağdır (3616m). Yura, Təbaşir, Paleogen,Neogen və Antropogenin çökmə, vulkanogen-çökmə və vulkan mənşəli süxuları yayılır. Faydalı qazıntılara civə ( Şorbulaq və Ağyataq), qızıl, polimetal, tikinti materialları, perlit aiddir. Mineral sular ( İstisu) Laçın (Minkənd) böyük müalicə əhəmiyyətinə malikdir. Ərazisinin yüksək dağlıq sahələrdə qışı quraq keçən soyuq və dağ tundra iqlimi üstünlük təşkil edir. Yanvarın orta temperaturu −30 °C-dən-100 °C-yə qədər, iyulda isə 50 °C-dən 200 °C-yə qədərdir. İl ərzində 700–900 mm yanğıntı düşür. Tərtər ölkənin ən böyük çaylarınından biridir. Onun yuxarı axınıvə qolları ( Levçay, Tutqun-çay), Bazarçay və Xaçınçay rayon ərazisindən başlanır. Böyük və Kiçik Alagöllər,Zalxagöl Sərsəng su anbarı rayon ərazisindədir. Çimli dağ-çəmən.qəhvəyi və qonur dağ – meşə torpaqları yaranır. Rayonun mərkəzi və şərq hissələrində enliyarpaqlı meşələr (palıq,fıstıq,vələs), meşə-çöl bitkiləri, yüksək və qismən orta dağlıqda isə alp və sublap çəməklikləri yayılmışdır. Dağ keçisi, cüyür, qonur ayı, çöl donuzu, daşlıq dələsi,ular, toğlugötürən, qartal əsas heyvan və quş növləridir. Rayonun tarixi və memalıq abidələrinə İstisu ətrafında Tunc dövrünə aid yaşayış yeri, Yayıcı (672), Çormanlı (X əsr), Çıldıran(XII əsr), Qozlu (Xatırvank məbədi, 1204), Bzarkənd (1251), Həsənriz (1283) kəndlərində olan Alban Məbədləri aiddir. Müqəddəs Yaqub kilsəsi (635); Gəncəsər monastrı (1238); Kilsə (1668);Uluxan qalası da ( XVII əsr) mühüm tarixi abidələrdir. 250 px|thumb
Laçın inzibati rayonu
08.08.1930-cu ildə təşkil edilmişdir. İnzibati rayon Respublikanın cənub-qərbində, Kiçik Qafqaza aid olan Qarabağ silsiləsinin su ayrıcı ilə Qarabağ yaylası arasında yerləşir, qərbdən Ermənistan Respublikası ilə həmsərhətdir. Sahəsi 1835 km² əhalisinin sayı 71.2 min nəfər, o cümlədən şəhər əhalisi 12,0 min nəfər, kənd əhalisi 59.2 min nəfərdir (01.01.2012). Mərkəzi Laçın şəhəridir. Rayonda bir şəhər, bir qəsəbə, 47 kənd ərazi dairəsi, 125 kənd yaşayış məntəqəsi vardır. Rayon 18 may 1992-ci ildə Ermənistan tərəfindən işğal edilmişdir. Rayonun reylefində də dağlar və dağlıq yaylalar üstünlük təşkil edir. Onun şərq hissəsi Qarabağ silsiləsinin qərb yamacında, şimalı Mıxdökən silsiləsinin cənun yamaclarında ( Dəlidağ d., 3616 m), qərbi Qarabağ vulkanik yaylasında yerləşir( Qızılboğaz d., 3594 m, Böyük İşıqlı d.,3550 m). Dağlarda Yura- antropogen yaşlı çüküntülər səthə çıxır. Civə, polimetal filizi, tikinti materiyalları faydalı qazıntılardır. Nazlan tipli mineral bulaqlar vardır( Minkənd). Rayonun çox yerində qışı quraq keçən mülaim-isti soyuq iqlim tipi, qarabağ yaylasında dağ-tundura iqlimi yaranır. Orta temeratur yanvarda –10 °C –dən 0 °C-yədək, iyulda 10–220 °C-dir. İlk yağıntılar 600–900 mm-dir. Həkəri çayı qolları ilə birlikdə rayonun ərazisindən keçir. Çimli və torflu dağ- çəmən, qəhvəyi və qonur dağ-meşə torpaqları yayılmışdr. Bitki örtüyü kolluq və seyrək meşəlləri olan çəmənliklərdən, enliyarpaqlı ağaclardan ibarət dağ meşələrindən, subalp və alp çəmənliklərdən ibarətdir. Heyvanlar aləminə dağ keçisi, cüyür, çöl donuzu, sincab, süleysin, şöl siçanı aiddir. Rayon ərazisində, Qaragöl ətrafında Qaragöl Dövlət qoruğu və Laçın yasaqlığı( dağ keçisi, cüyür, çöl donuzu qorunurdu) təşkil edilmişdir. Laçın rayonunda Hoçaz kəndində mağara- məbəd( V əsr) və məbəd( XVII əsr); Mirik(XV əsr) və Pirçənis kəndlərində( XVII əsr), Güləbird kəndində Sarı Aşıq kümbəzi, Cicimlidə Malik-Əjdər türbələ məbədlər; Həmzə Soltan sarayı( 1761); Quşçu kəndində bulaq; XIX əsrə aid körpülər; Soltan Əhməd və Soltan Baba tübələri mühüm memarlıq abidələridir.
Erməni silahlı qüvvələrinin işğalı altında
Kəlbəcər-Laçın iqtisadi rayonunun ərazisinə daxil olan bütün inzibati rayonlar 1 dekabr 2020-ci ilə qədər erməni işğalı altında idi. Laçın İşğal olunmuşdur 1992-ci il 18 may Azad olunmuşdur 2020-ci il 1 dekabr Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış və yandırılmış: Kəlbəcər İşğal olunmuşdur 1993-cü il 2 aprel Azad olunmuşdur 2020-ci il 25 noyabr Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış və yandırılmış: Qubadlı İşğal olunmuşdur 1993-cü il 31 avqust Azad olunmuşdur 2020-ci il 25 oktyabr Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış və yandırılmış: Zəngilan İşğal olunmuşdur 1993-cü il 29 oktyabr Azad olunmuşdur 2020-ci il 20 oktyabr Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış və yandırılmış:
İqtisadiyyatı
Rayonun iqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı, xüsusilə də heyvandarlıq təşkil etmişdir. Qoyunçuluq, maldarlıq, arıçılıq, tütünçülük, üzümçülük, meyvəçilik, taxılçılıq kənd təsərrüfatının inkişaf etmiş sahələrindən olmuşdur. Zənqilan, Qubadlı inzibatı rayonlarında və çayların subasarlarında əkinçilik üçün əlverişli şərait vardır. Sənaye müəssisələri bu xammal növlərinin emalına əsaslanmışdır. İqtisadi rayonda ət-süd məhsulları emal edilirdi, xalça toxunurdu.
İqtisadi rayon ərazisində qızıl, civə, xromit, mərmər, üzlük tikinti daşları koral, perlit və s. faydalı qazıntı ehtiyatları vardır. Burada İstisu, Minkənd, Tutqunçay kimi mineral bulaqlar, iqlim-balneoloji şərait, dağ meşələri kurort-rekreasiya məqsədləri üçün istifadə edilə bilər.
Nəqliyyat şəbəkəsi
Murovdağ silsiləsi və ona paralel istiqamətdə uzanan digər dağ silsilələri Kəlbəcər-Laçının Gəncə-Qazax iqtisadi-coğrafi rayon u ilə nəqliyyat-iqtisadi əlaqələr qurmasına çox mane olur. Şərq istiqamətdə isə çay dərə ləri boyu çətin relyef şəraitində çəkilən şose və torpaq yolları Qarabağ və Kür-Araz ovalığı ndakı rayonlarla əlaqə saxlamağa imkan verir. Cənub da dəmir və avtomobil yol ları vasitəsilə Aran iqtisadi-coğrafi rayonu ilə əlaqə yaradılmışdır.
Kəlbəcər-Laçını digər iqtisadi-coğrafi rayonlarla birləşdirən nəqliyyat yolları Kəlbəcər – Bərdə – Yevlax, Kəlbəcər – Murov keçidi – Gəncə, Laçın – Şuşa – Yevlax avtomobil yolları, Mincivan – Bakı dəmir yolu xəttidir [Azərbaycanın nəqliyyatı, 2013].
Turizm ehtiyatları
ümumi ehtiyatının 33%-i Kəlbəcər-Laçın iqtisadi rayonunun payına düşür. Mineral su mənbələrinin iri yataqları olan Yuxarı və Aşağı İstisu, Turxun, Keşdək, Qoturlu (Kəlbəcər), Minkənd soyuq su tipli mineral bulağı (Laçın) və s. müalicəvi əhəmiyyətə malikdir. Bu bulaqların potensial ehtiyatı, yerləşdiyi ərazinin təbiətinin cəlbediciliyi kurort-müalicə kompleksinin yaradılması üçün əlverişli təbii amillərdir.
İqtisadi rayonun landşaftında alp və subalp çəmənlikləri, meşələr üstünlük təşkil edir. Nadir ağacları olan meşələrin sahəsi 92 min hektardır (respublika meşələrinin 9%-i). Bunun 72%-i Kəlbəcər və Laçın inzibati rayonlarında yerlşən turizm-rekreasiya əhəmiyyətli dağ meşələridir.
Kəlbəcər-Laçın bölgəsi tarixi-mədəni abidələrlə zəngindir. Dünya əhəmiyyətli memarlıq abidələrinə Kəlbəcər rayonunda Gəncəbasar monastrı (XIII əsr), Tərtər çayının sahilində Xudavəng monastrı (XIII-XV1I əsrlər) aid edilir. Bölgədə ölkə əhəmiyyətli tarix və mədəniyyət abidələrinə Kəlbəcərin Çıldıran, Qarnakar, Qocaqot kəndlərində alban məbədləri, ilk və orta tunc dövrünə aid yaşayış yerləri, Qubadlı rayonunun Əliquluuşağı kəndində Göy qala (V əsr), mağara məbədi, Balalıəsənli kəndində sığınacaqlar (IV əsr); Laçın rayonunda Cicimli kəndində türbələr (XIV və XVIII əsrlər), kurqanlar (dəmir dövrü), Qoçaz kəndində mağara məbədi (V əsr) Zəngilan rayonunun Əmirxanlı kəndində Qız qalası (XII əsr), Məmmədbəyli kəndində səkkizguşəli türbə (XIV əsr) aid edilir. Kəlbəcər-Laçın bölgəsində həmçinin yerli əhəmiyyətli tarixi-mədəni abidələr də çoxdur (məscid, məqbərə, qədim yaşayış yeri və s.).
Cümə məscidi (Dərbənd)
Cümə məscidi — Rusiya Federasiyasının Dağıstan Respublikasının Dərbənd şəhərində yerləşən məscid. Bu, müsəlmanların ibadəti üçün tikilmiş ən qədim məscid olmaqla yanaşı, həm də İslam aləmində ən qədim məscidlərdən biridir.
Memarlığı
Geniş bir meydanda Şərqdən Qərbə doğru istiqamətlənərək düzbucaqlı daş hasarla (67x17m) əhatə olunmuş Cümə məscidinin plan strukturu sütun düzülüşü ilə kvadrat formalı 3 nefə ayrılıb. Məscid şimaldan cənuba doğru istiqamətlənmiş mərkəz xəttin oxvarı daş günbəzlə örtülmüş kvadrat formalı zalla tamamlanır. Plan strukturu baxımından məscidin birbaşa analoqu olmayan daxili hissəsi eni istiqamətində çoxsaylı hissələrə bölünərək nəhəng memarlıq orqanizminə dinamik xarakter verir. Burada interyer boyunca meşəsayağı düzülmüş daş sütunlar və onların sonluğunu tamamlayan oxvari taxtabanlar dini tikilinin monumental obrazını bir az da artırır. Məscidin daxili fəza həllinin çoxsaylı neflərə bölünməsi və mərkəzdəkinin geniş formada olub hakim mövqeyə durması interyer kompozisiyasının memarlıq qanunauyğunluğunu qabardır. Simmetrik sistemə malik olan ibadət zalı fasadı və portalı boyunca ornament və Quran ayələri ilə bəzədilmiş təbəqəli mərkəzi zal ilə tamamlanır. Zal ikinci təbəqədən kvadrat formalı əsas üzərinə oturdulan və incə xətli stalaktitli haşiyələrlə əhatələnmiş 14 tilli oxvarı tactavanla tamamlanır. İkitəbəqəli zalın möhkəm, üfüqi dayaqları üzərindən yuxarıya doğru istiqamətlənmiş oxvari taxtabanlar sakitlik və möhtəşəmlik yaradır. Cümə məscidinin fasadı sadə divar fonunda iki təbəqəli giriş həllinə malik olan və oxvarı taxtabanla tamamlanan gərilmiş proporsiyalı portalla ciddi və monumental görünür. Bütün məscid günbəzlərinin üzəri gözəl rəsmlərlə bəzədilmişdir. Təbii zəlzələ nəticəsində ciddi zədələnmiş məscid hicri tarixi ilə 770-ci ildə (1368-1369) bakılı memar Tacəddin Musa oğlu tərəfindən hakim Afriburzun zamanında əsaslı təmir olunmuşdur.
Tarixi
Maraqlıdır ki, ilk ərəb məscidlərini nəzərə almasaq, Dərbənd Cümə məscidi müsəlman dünyasının ən qədim məscidlərindən biridir:İlk məscid 608-ci ildə Məkkədə, Kəbədə; 707-ci ildə Məhəmməd peyğəmbərin evinin yerində; 632-ci ildə Canadiyada; VII əsrin 70-ci illərində Sapedə Əl-Cami, Əl-Kəbir adlı məscidi, 687-691-ci illərdə Qüds ətrafında Kubbat əz Səhra, yenə Qüdsdə VIII əsrin əvvəllərində inşa edilmiş əl-Əksa məscidi, 708-ci il Dəməşqdə Validə məscidini və 641-ci ildə Qahirədəki Əmir məscidini qeyd etmək olar. İranda birinci məscid 775-ci ildə Damqanda, Orta Asiyada isə X əsrdə inşa edilib. İslamın Dağıstanda və bütün Qafqazda yayılmasında Dərbənd şəhərinin müstəsna rolu olmuşdur. Ərəblər bu şəhəri Bab ül-Əbvab, yəni qapılar qapısı adlandırmışlar.
Məhz bu qapılar vasitəsi ilə təxminən hicrinin 20(642) ilində islam ilk dəfə Dağıstan ərazisinə daxil olmuşdur. Sonralar Dərbənd Azərbaycan və Dağıstan tarixində xüsusi yer tutacaqdı.
Bu şəhər iri inzibati -siyasi, mədəni və ideoloji mərkəz idi.
IX əsrdə Dərbənddə 20 min ərəb döyüşçüsü yerləşdirilmişdi və şəhər 4 məhəlləyə bölünürdü: Dəməşq, Kufə, Həmas və Cəzair məhəllələrinə. X-XI əsrlərdə şəhərdə yerli türk və iranlı əhalidən başqa, ərəblər, ləzgilər, avarlar və başqa xalqlar da yaşayırdı.
733 ildə Dərbənddə hər məhəllədə olan 7 kiçik məsçiddən başqa Cümə məsçidi də inşa edilmişdir. Sonralar məsçidlərin sayı getdikcə çoxaldı. Onlar əsasən xəlifə Harun ər-Rəşidin və şirvanşah I İbrahiminin vaxtında tikilmişlər. 796 ildə şəhərdə artıq 15 məsçid vardı.
Məsçid Şəhərin köhnə hissəsinin mərkəzində yerləşir və məsçid, mədrəsə və ruhanilər üçün yaşayış otaqları kompleksindən ibarətdir.
Məsçidin inşası 733-743 illərə aid edilir. O vaxt bu şəhərdə ən böyük tikili idi.
Tarixi boyu məsçid Cümə məsçidi dəfələrlə rekonstruksiyaya məruz qalır. Məsələn girişi üzərində, onun zəlzələdən sonra, 1368-1369 illərdə Bakıdan olan Tacəddin tərəfindən bərpa edildiyi barədə yazı var.
Məsçid yanındakı mədrəsənin inşası ancaq 1474-1475 illərdə başlandı. Lakin onun genişləndirilməsi və bütün kompleksin formalaşdırılması 1815 ildə bitirilmişdir.
Məsçidin 1930 ildə bağlanması, ölkədəki ateist təbliğatı kampaniyası ilə bağlı idi.
1938-1943 illərdə o NKVD nin sərəncamında idi və şəhər həbsxanası funksiyasını yerinə yetirirdi.
Ancaq müharibə ilə əlaqədar Sovet hökumətinin o vaxtki siyasətinə uyğun olaraq məsçid şəhərin dini təşkilatına, onun birbaşa təyinatı üzrə istifadəsi üçün qaytarılır.
Onun yenidən bərpası və ibadət yeri kimi istifadəyə verilməsi könüllü vəsaitlər hesabına başa gəlir.
Sonralar məsçidin nizamnaməsi hazırlanır və 20 nəfərlik idarə heyəti seçilir. İdarə heyətinin birinci sədri Məşədi Əli-Hüseyn seçilir, (sünnü icmasından) - imam Əbd ül-Qəni Əfəndi və şiə icmasından axund Bala Əli Mir Əhməd məsul olurlar.
Sovet illərində Cümə məsçid Şimali Qafqazda ən böyük camə sayılırdı. Son illərə qədər o bütün Cənubi Dağıstanda yeganə məsçid idi. Bura bütün ətraf rayinlardan ibadətə yığışırdılar.
Yaşına baxmayaraq məsçid yaxşı qalmışdır. Bu yaxınlarda UNESCO nun ümumdünya irsinə dail edilmişdir.
İndi kompleksdə bərpa-təmir işləri aparılır. Məsçiddən başqa mədrəsənin binasının genişləndirilməsi və rekonstruksiyası nəzərdə tutulub.
Bakı trolleybusu
Bakı trolleybusu — Bakı şəhərində mövcud olmuş elektrikli ictimai nəqliyyat. Trolleybus ilk dəfə 1941-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Xətlərin maksimal uzunluğu 300 km idi. 2004-ci ildə isə tamamən ləğv edilmişdir.
Tarixi
Trolleybus Bakıda ilk dəfə 1941-ci ildə peyda olur. Şəhərdə trolleybus sistemi 60-70 illərdə tam təkmilləşir. 1980-ci illərdə isə xətlərin uzunluğu 300 kilometrə çatırdı. Burada 32 marşrut mövcud olmuşdur.
Şəbəkə həmçinin Bakı ətrafı bir necə qəsəbəni də əhatə edirdi. Burada iki depo mövcud olmuşdur. 90-cı illərə qədər inkişaf yüksək olmasına baxmayaraq xalq arasında məşhurluğu olduqca zəif olmuşdur. Hətta tramvaydan belə geri qalırdı. 32 marşrutdan cəmi 6-sı rentabelli idi. Bu səbəbdən 2004-cü ildə tamamən ləğv edilmişdir. (son işləyən marşrut № 16).
Arsenalı
İlk istifadə edilən trolleybus modelləri haqqında məlumat yoxdur. İlk məşhur model isə MTB-82-dir. 60-cı illərdə Bakıda BTL-62 markalı trolleybuslar buraxılmağa başlanılır. 60-cı illərdə Şkoda 9Tr, 79-cu ildə Şkoda 9TrN, 1982-ci ildə Şkoda 14Tr, 80-ci ildə ZİU-9 modelləri istifadəyə verilir.
BTL-62
BTL-62 trolleybus modeli Bakıda buraxılırdı. Bu model LAZ-695B markalı avtobusun balansında yığılmışdır.
Xidmət trolleybusu NBNZ
80-ci illərdə işçiləri Neftayırma zavodu ilə fəhlələrin yaşayış məntəqələri arasında trolleybus xətti işləyirdi. Bu məqsədlə №18 və №13 maşrutlar ayrılmışdı. Bu istiqamətdə əsasən Şkoda 14Tr markalı trolleybuslardan istifadə edilirdi.
Pogostemon stellatus
(Pogostemon stellatus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yüngül atletika 2015 Avropa Oyunlarında
Yüngül atletika 2015 Avropa Oyunlarında — 21, 22 iyun tarixlərində Bakı nın Olimpiya Stadionu nda keçirildi. Yarışlarda idmançılar 1 dəst medal uğrunda yarışdılar.
Yarışlarda çıxış edən idmançılar qarışıq komanda növündə mübarizə apardılar. Ümumi olaraq Azərbaycan paytaxtına - atlet gəlmişdir. Onlar Avropanın 13 ölkəsini təmsil edirdilər.
İştirakçı atletlər arasında ən məşhuru Azərbaycan ı təmsil edən Hayle İbrahimov dur.
Yüngül atletika yarışları 2015 Avropa Oyunları çərçivəsində Bakı da yeni inşa olunan Bakı Olimpiya Stadionu nda keçirildi. Bu arena 2015-ci ildə istifadəyə verilmişdir. Arena 68 700 nəfər üçün nəzərdə tutulub.
Yarışların qalibi adını Slovakiya nı təmsil edən atletlər yiyələndilər. Gümüş medalı Avstriya atletləri qazandılar. Bürünc medalı isə İsrail atletləri qazandılar.
Birəli
Birəli — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Vedi (Ararat) rayonunda kənd.
Toponimi
Birəli toponimi Pirilər toponiminin dəyişdirilmiş formasıdır. Kəndin qədim, ilkin adlarına (Pirilər, Pirli) istinad edib bu qənaətə gəlirik ki, toponim pirilər//pirli etnonimi əsasında forlmalaşmışdır. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 3. VII.1968-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Lancar qoyulmuşdur. XIX əsrdə Batum əyalətinin Artvin dairəsində Brili, həmin əyalətin Batum dairəsində Brili, Tiflis quberniyasının Qori qəzasında Brili, Kutais quberniyasının Raçin qəzasında Brili, Şimali Qafqazda Vladiqafqaz əyalətində Bira-Jenq, Baki quberniyasının Cavad qəzasında Bir-Alambek, Ter əyalətində Bir Ağqan, Zəngəzur qəzasında Birulu toponimləri ilə mənşəcə eynidir. Bu toponimlərin bə'ziləri Altay-türk dilərində birə "kiçik çay" sözündəndir. Məsələn, Amur çayının Böyük Birə və Kiçik Birə qolları vardır (yenə orada). Naxçıvanda (Şərur rayonunda) bir çay Birəliçay adlanır, lakin XIX əsrdə İrəvan quberniyasında Aşağı Pirili və Yuxarı Pirili, hazırda Azərbaycanda Böyük Pirəli və Kiçik Pirəli (Qəbələ rayonu) kənd adları, ehtimal ki, tayfa adından ibarətdir. 1593-cü ilə aid mənbədə "Gəncə sancağının Ahiştabad aranında" (yə'ni qışlağında) Peyrəlu tayfasının yaşaması qeyd olunmuşdur
Əhalisi
1948-ci ildə kəndin əhalisi Azərbaycana köçürülmüş və ermənilər yerləşdirilmişdir.
Birinci Varlı
Birinci Varlı — Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı ilə Salyan rayonunun Varlı kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Varlı qəsəbəsi Varlı kəndi hesab edilmiş, Varlı kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Varlı kəndi Birinci Varlı kəndi adlandırılmışdır. Varlı kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Birinci Varlı kəndinin bir hissəsi İkinci Varlı kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir.