cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
The Crescent Development Project
Layihə
The Crescent Development Project qismən Xəzər dənizində və qismən Bakının sahillərində yerləşəcəkdir. Layihənin dəniz hissəsindəki "Crescent Hotel" ("Crescent Hotel") hoteli, podiumun sahildən dənizə qədər olan məsafədə (təxminən 100 m) olacaq. Otelin arxasında, sahildə bir iş mərkəzi (Crescent City, Crescent City), yaşayış binası və bir podyum (Crescent Place, Crescent Place) olacaq.
Layihənin dəyəri təxminən 1,5 milyard ABŞ dolları təşkil edir.
The Crescent Hotel
Hotel "Crescent" bir ay kimi görünür və Xəzər dənizinin su sahəsindəki "boynuzları" üzərində dayanır. Yəqin ki, ayın tematik görünüşü bayraq üzərində təsvir edilmiş Azərbaycan simvollarından birinə göndərilir. Göydələnin qövslü konfiqurasiyası binanın daxili hissəsinə təsir göstərməyəcəkdir. Çünki hər iki tərəfə çoxmərtəbəli qüllələrdə dayanır və əlavə həcm yaratır və bütün otelin əsasını təşkil edir. Qüllələr Şərq və Qərb adlandırılmışdır. Binada 33 mərtəbə olması planlaşdırılır. Digər məlumatlara görə — 36 mərtəbə olacaq. Otelin hündürlüyü 166 metr olacaq. İstismara verildikdən sonra otaqlarının sayı 360 olacaq. Ümumi sahəsi 141,455 m², 601 avtomobil üçün park yeri mövcud olacaq. Otelin binası bir körpü vasitəsilə "The Crescent Development Project" nin sahil və digər obyektlərinə qoşulacaq. Bu otel 7 ulduzlu olmalıdır.
The Crescent City
"Crescent City" biznes mərkəzi 203 metr hündürlüyü olan 43 mərtəbəli bir ofis qülləsidir. Sahil xəttindəki "Crescent" hotelinin arxasında, Bakı dəniz limanı və Mariott Bakı otelinin arxasında yerləşir. Binanın fasadı silindrikdir, şimal-cənub istiqamətində yüngül düzəldilmişdir. Baza dar, sonra yuxarı hissədə genişlənir və yuxarıdan birdən içəri çarpma ilə kəsilir. Şəkildə bir məşələ bənzəyir.
The Crescent Place
"Crescent Place"-ə 35 mərtəbəli bir yaşayış qülləsi və "Crescent City" qülləsinin yanında, sahildə 8 mərtəbəli bir podyum daxildir. 170 metr hündürlükdə olan yaşayış binası 168 mənzillən ibarət olacaq.
The Crescent Park
Otelin (Crescent Hotel) və layihənin sahil hissəsi arasında olan ərazidə dəniz səviyyəsindən aşağıda üç səviyyəli park mövcuddur.
İnşaatı
İdarəetmə şirkətinin nəşr olunan hesabatına əsasən, 2013-cü ilin noyabrına qədər layihənin demək olar ki, bütün qazıntı işləri tamamlanmışdır. Bütün layihənin tikinti işləri 9%, layihənin sahil hissəsinin tikintisi isə 10% başa çatdırılmışdır.
The Crescent Hotel ərazisi
"Crescent Hotel" ərazisi dənizdə olacaq. 2012-ci ilin may ayının əvvəlində, Xəzər dənizinin ərazisində, binanın tikintisinə nəzərdə tutulmuş, taxta təbəqələrin yığılması otelin gələcək yerinin ətrafındakı iki sıra ilə başlamışdır. Beləliklə, Xəzər dənizinin sahil hissəsi cüt metal hasar ilə məhdudlaşdırılıb. Çıxıldıqdan dərhal sonra, binanın təməlini yaratmaq üçün qum bu sahəyə dökülmüşdü. Çardağın içərisində qalan suyun çox hissəsi qumla yer dəyişdi, digəri isə buxarlanırdı. Plana görə, otel tikildikdən sonra hasar çıxarılacaq və Xəzər dənizindən gələn su yenidən bu sahəyə qayıdacaq. Qərb və Şərq qüllələri üçün 1500–2000 mm diametri, 76.1 metr uzunluğunda qatlar quraşdırılmışdır. 2013-cü ilin sonuna qədər 464 gövdə qurulması planlaşdırıldı. Bu ölçülü qatlar Azərbaycanda ən böyüklərdir. 2015-ci ilin əvvəlində hər iki qüllənin ilk mərtəbələri görünməyə başladı.
Place və City zonaları
2013-cü ildə tikintinin növbəti mərhələsinin başlanğıcı – metal konstruksiyaların quraşdırılması planlaşdırılıb. 2013-cü ilin noyabr ayına qədər Place meydanında 4 kran quraşdırılıb, podiumun birinci mərtəbələri aşağıdan yuxarı qalxmağa başlamış, qüllə-yaşayış Crescent Place-nin tikintisinə başlanmışdır. 2015-ci ilin əvvəlində, 35-ci mərtəbə tamamlandı.
2014-cü ilin mart ayına qədər, Crescent City qülləsinə təməl qurmağa yer hazır idi. 2014-cü ilin iyun ayında, göydələnin ilk mərtəbələri tikinti sahəsinin çarxı üstündə görünməyə başladı. 2015-ci ilin əvvəlinə 16–17 mərtəbəli səviyyədə Külent Şəhərinin qülləsinin aktiv tikintisi aparılmışdır. 2015-ci ilin avqustunda binanın əsas hissəsi 30-cu mərtəbəyə çatdı. 2015-ci ilin dekabrına qədər beton əsasının 43-cü səviyyəsinin tikintisi başa çatıb.
Erigeron porsildii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Aeonium nobile
(Aeonium nobile) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
2000 Yay Olimpiya Oyunlarının medal sıralanması
2000 Yay Olimpiya Oyunlarında medal sıralanması thumb thumb|220x220px
Ənam surəsi
Ənam surəsi
Qurani -Kərimin 6-cı surəsi
Əl-Ənamavar) surəsi (Məkkədə nazil olmuşdur, 165 ayədir). Surə adını 136, 138, və 139-cu ayələrdə işlənən və davar mənasına gələn ənam sözündən almışdır.
Xəkəndaz
thumb
Xəkəndaz — zibil, kül və s. götürmək üçün tutacağı olan alət.
Asteroidlərin siyahısı: 4001–5000
Bu siyahıda asteroidlərin 4001-dən 5000-ə qədər siyahısı verilmişdir. Bu siyahıda asteroidlərin xarakteristikası ilə tanış ola bilərsiniz.
Əraf surəsi
7-ci surə
Taqalak adası
Taqalak adası — Aleut adaları qrupuna, Andreyanov adalarına daxil olan ada. İnzibati baxımından Alyaska ştatı, Qərbi Aleut adaları rayonuna daxildir. Adada daimi yaşayış yoxdur.
Coğrafiya
İqitkin adasından cənub-şərqdə, Çuqul adasından isə şərqdə yerləşir. Maksimal hündürlüyü 249 metrdir. Uzunluğu 6.5 km-dir.
Karkarodontozavr
Karkarodontozavr (yunanca"Köpək balığı dişli kərtənkələ") - 95 milyon il əvvəl yaşamış nəhəng yırtıcı dinozavr. Məşhur Tironazavr Reksdən belə böyük idi. Əsasən Şimali Afrikada yaşamışdır. Karkarodontozavrın kəllə sümüyü|thumbnail|right
Kəşfi
İlk Karkarodontozavr qalıqları 1996-cı ildə Şimali Afrikada, Mərakeşdə tapılmışdır.
Haqqında
Karkarodontozavr Allozavr ilə qohum olan bir dinozavr növü idi, amma ondan daha 4 qat daha böyük idi. Dişlərinin hər birinin uzunluğu 16 sm idi və köpəkbalığı qədər iti idi(adını da bundan alıb.) Kəllə sümüyünün ölçüsü isə 1.75 metrə çatırdı. Boyu 13 metr, kütləsi 7 ton idi. yetişkin bir Karkarodontozavr 500.000 m² əraziyə ehtiyacı vardı. Və buna görə Karkarodontozavr arasında açıq davalar olurdu. 2000-ci ildə Çində tapılmış 160 milyon illik bir qalıqda bir yırtıcı Karkarodontozavrın kəllə sümüyündə bir digər Karkarodontozavr tərəfindən edilən yaralar tapıldı. Karkarodontozavrlar əsasən Uronazavrları (yunanca "Ördək burunlu kərtənkələ") ovlayırdılar. Həyatda qalmaları üçün gündə 60 kq ət yeməli idilər. 2008-ci ildə aparılan analizdə onların ovlarına qarşı əsas üstünlükləri olan quşlara bənzər hava kisələrinə malik olduqları ortaya çıxdı. Bu hava kisələri onlar daha az enerji xərcləyərək qaçmalarını təmin edirdi. Karkarodontozavrların zəif tərəfləri də vardı. Kəllə sümükləri çox zəif idi. Buna görə onlar çırpınan qurbanlarından bərk yapışmırdılar. Dişləri iti olsa da, çox incə idi və sümükləri qıra bilməzdi. thumbnail
Dərəlik bulağı
Dərəlik bulağı — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonu ərazisində, Culfa-Naxçıvan avtomobil yolundan 2 km. aralıda yerləşir. Əlincəçayın sol sahilindədir. Suyun tərkibində natrium, hidrokarbon, kalsiumli-maqneziumludur.
Ələhi suyunun tərkibi
Suyun tərkibi karbon qazı ilə boldur. Həmçinin suda natrium, kalsium, maqnezium vardır. Kimyəvi tərkibi Şimali Qafqazda yerləşən "Pyatiqorck" suyuna yaxındır. Yerli əhali tərəfindən müalicəvi su hesab edilir. Mineral bulağın suyu ürək-damar və dəri xəstəliklərində müalicəvi vasitə kimi tanınır.
Məhəmməd bəy Aşiq
Həyatı
Məhəmməd bəy Aşiq 1800-cü ildə Şuşa şəhərində dünyaya göz açmışdı. Mükəmməl mədrəsə təhsili almışdı. Dövrünün bir çox ziyalıları kimi şərq dillərini bilirdi. Məhəmməd bəy Vərəndə, Kəbirli mahallarindakı oba və kəndlərini qardaşı Böyük bəyə buraxıb Zəngilan kəndinə köçmüşdü. Onun Zəngilan həyatı keşməkeşli keçmişdi. Qayınları ilə savaşmış, məhkəməyə düşmüşdü.
Məhəmməd bəy 1861-ci ildə vəfat edib.
Məhəmməd bəy Ehsan xan Kəngərlinin qızı Sona bəyim ilə ailə qurmuşdu. Əbdüssəməd bəy, Behbud bəy, Teymur bəy adlı oğulları vardı.
Baba bəy Şakir
Baba bəy Şakir (tam adı: Baba bəy Məhəmmədəli bəy oğlu Sarıcalı-Cavanşir; ) — şair.
Həyatı
Baba bəy Şakir Qarqar çayının sahilində, qədim Mehriban kəndində dünyaya gəlib. Araşdırmalarda, xüsusilə də Mir Möhsün Nəvvabın təzkirələrində, Firidun bəy Köçərlinin əsərlərində o, "Mehribanlı Baba bəy" kimi təqdim edilir. Baba bəy Şakirin həyatı və yaradıcılığı ilə bağlı məlumat olduqca azdır. Bəzi mənbələrdə onun 1780-ci ildə doğulduğu qeyd olunub. Akademik Feyzulla Qasımzadə onun 1769-cu ildə anadan olduğunu qeyd edib. Rus tədqiqatçıları Baba bəy Şakirin təvəllüd tarixini qeyri-müəyyən tarixlə yazıblar. Firidun bəy Köçərli isə Baba bəy Şakiri müasirləri ilə müqayisə edərək 1772-ci ildə anadan olduğunu göstərib.
Baba bəy Şakir mükəmməl mədrəsə təhsili alıb. Ana dili ilə yanaşı bir neçə şərq dilini də bilib. Şakir təxəllüsü ilə şeirlər yazıb. Baba bəy Pənahəli xanın böyük qardaşı Fəzləli bəyin nəvəsi olub. O, şeirlərinin birində öz şəcərəsi ilə bağlı yazır: Mən özüm övladi Pənah aliyəm, Keçən qəziyyədən yeksər haliyəm. Tamam aləm bilir Sarıcalıyam, Mən türkəm, nə kürdəm, nə ləzgi, nə tat. Baba bəy Şakir xan nəslinə mənsub olmasına baxmayaraq, çox çətin güzəran keçirib, ancaq taleyindən heç vaxt şikayətlənməyib. Yalnız Mehdiqulu xandan incikliyini dilə gətirib. Dostu və yaxın qohumu, şair Qasım bəy Zakirə yazdığı bir mənzum məktubunda deyib: Külli Qarabağa olub mehriban Götürdükcə dövlət elədi ehsan. Bizlərə düşəndə xani-alişan, İşıqlı dünyanı elədi zülmət. Qasım bəy Zakir həmişə Baba bəyi özünə müəllim hesab edib. Poetik ləqəbini də Baba bəy Şakirin təxəllüsünə uyğun götürüb. Onun istedadının səsi-sorağı Qarabağın hüdudlarını aşaraq İrəvandan, Ordubaddan, Gəncədən eşidilib. Tədqiqatçı alim Salman Mümtaz araşdırmalarında yazır: "Baba bəy Şakir o vaxtkı ədəbiyyatımızı gözəlləşdirən, məzlumların imdadına çatan cəsur bir şair olub". S. Mümtaz daha sonra qeyd edir ki, XIX əsr Azərbaycan satirik şeirinin geniş intişar tapmasında onun böyük xidmətləri olub. Poeziyanın ictimai mübarizə silahına çevrilməsində çox zəhmətlər çəkib. Onun yaradıcılığında "Ay mədəd" və "Yetmədi" rədifli qoşmaları, "Gəlməz" gəraylısı diqqət çəkir.
Bundan başqa Baba bəy Şakirin yaradıcılığında həcvlər xüsusi yer tutur. Onun bu janra daha çox diqqət yetirməsi ilə bağlı Firidun bəy Köçərli yazır ki, şair müasirlərinin əxlaqını həcvlə islah etmək istəyib. Ədəbiyyatşünas ona da təəssüflənib ki, Baba bəy incə ruhlu, istedadlı şair olsa da, ömrünü əsasən həcvlər yazmağa sərf edib. Şair saatlarla bədahətən qoşma, gəraylı söyləyib.
Baba bəy Şakir dövrünün haqsızlıqlarını, yadellilərin doğma vətəndə at oynatmasını qəbul etməyib. O, Qasım bəy Zakirə yazdığı bir məktubunda belə deyir: Vilayətdə urus olub ixtiyar, Eyləyib bir bina yoxdu görən kar. Tamam işlər olub cahilə bazar, Heyf bu vilayət, heyhatü heyhat! Qarabağın çar Rusiyası tərəfindən işğal olunmasına qarşı çıxan Baba bəy Şakir bu mövqeyini öz şeirlərində də əks etdirib. Məsələn, divanbəyinə yazdığı bir məktubda şair deyir: …Ya bizləri tamam tutsun naçalnik, Ya eləsin dərdə çarə, ərz elə… Nə oğru, nə xain, nə hiyləgərik, Habelə vətənin tərkin edərik. Elliklə baş götürüb gedərik, Hər birimiz bir diyara, ərz elə. Baba bəy Şakir qoşma və həcvlərlə yanaşı ritmik lirik şeirlər də yazıb.
Baba bəy Şakirin şeirləri ilk dəfə tanınmış tədqiqatçı Salman Mümtaz tərəfindən toplanaraq oxuculara təqdim olunub. 1927-ci ildə ərəb əlifbası nəşr edilən kitab həmin dövrdə başlanan əlifba islahatı (latın qrafikalı əlifbaya keçid) səbəbindən geniş oxucu auditoriyası arasında uğur qazana bilmir. 1985-ci ildə isə Fərhad Yəhyayevin tərtibatında Baba bəy Şakirin "Seçilmiş əsərləri" işıq üzü görür. Ancaq şairin ədəbi irsi burada olduğu kimi yox, müəyyən redaktələrlə, ixtisarlarla verilib.
Baba bəy Şakir 1844-cü ildə vəfat edib.
Futbol üzrə Amerika Kuboku 2019
Amerika Kuboku 2019 — CONMEBOL tərəfindən təşkil olunmuş sayca 46-cı mövsümünü keçirən Amerika-nın aparıcı futbol turniridir.Amerika Kuboku 2019 futbol turniri 14 iyun-7 iyul 2019-cu il tarixləri arasında Braziliya-nın 5 şəhərinin 6 stadionunda keçirilmişdir.
Turnirə qatılan Amerika Kuboku 2015-2016-nın qalibi,iki qat dünya çempionu olan Çili millisi yarımfinalda Peru millisinə məğlub olmuşdur.Üçüncü yer uğrunda mübarizədə isə Argentina millisinə uduzan Çili millisi dördüncü yerdə qərarlaşmışdır.
Final oyununda Braziliya millisi Peru millisinə  3–1 hesabı ilə qalib gələrək turnirin qalibi oldu. Argentina millisi 2–1 hesab ilə Çili millisinə qalib gələrək üçüncü yerdə qərarlaşdı.
Təşkilatçı ölkə
Amerika Kuboku 2019 12 komandanın daxil olduğu futbol turniridir.Turnir 2020-ci ildə UEFA Avropa Çempionatı ilə üst-üstə düşəcək.
Məkanlar
14 İyun 2018-ci ildə BFK-nın Vitse-prezidenti Fernando Sarney Amerika Kuboku 2019 turnirinin Braziliyanın beş şəhərində ( San-Paulu,Rio-de-Janeyro,Salvador,Belo Horizonte və Porto Alegre) təşkil ediləcəyini elan etdi.17 sentyabr 2018-ci ildə oyunların keçiriləcəyi stadionların siyahısı elan edildi. Açılış oyunu San-Paulu-da Morumbi stadionunda,yarımfinal oyunları isə Porto Alegre-nin Arena do Qremio  və Belo Horizonte-nin Mineyrao stadionlarında, final oyunu isə Rio-de-Janeyro-nun Marakanastadionunda keçirildi. 23 Noyabr 2018-ci ildə, CONMEBOL San-Paulu-nun Arena Korintians stadionunu ikinci alternativ stadion kimielan etdi.
Komandalar
CONMEBOL turnirdə iştirak etmək hüququ qazanan 10 komandadan əlavə 6 qaonaq komanda dəvət eməklə 16 komandalı futbol turniri keçirməyi planlaşdırırdı.16 mart 2018-ci ildə CONMEBOL CONCACAF və AFC-nin (Asiya Futbol Konfederasiyası) hərəsindən 3 komandanın Amerika Kuboku 2019-a dəvət ediləcəyini elan etdi. CONMEBOL 12 aprel 2018-ci ildə FİFA 2022 Dünya Kuboku turnirinə ev sahibliyi edən Qətər-in turnirdə iştirak etmək dəvətini qəbul etdiyi açıqlandı. 4 May 2018-ci ildə CONMEBOL, turnirin 1993-cü ildən bəri keçirilən əvvəlki qaydalar üzrə  10 komanda (2016-cı ildə təşkil edilən Copa América Centenario'dan başqa) və iki qonaq komandanın AFC'dən Qətər və Yaponiya olacağını açıqladı. Qətər BƏƏ-də keçirilən  Asiya Kuboku 2019-un finalına çıxmağı bacarmışdır.
Qətər, Amerika Kubokunda debüt edən və turnirdə iştirak edən ilk ərəb millisi oldu.Yaponiya isə 1999-cu ildən bəri ilk dəfə idi ki, meydana çıxırdı.CONCACAF-dan heç bir komandanın iştirak etmədiyi ilk turnir idi.Xüsusən də 1993-cü ildən bəri dəvət olunan on dəfə yarışda iştirak edən Meksika komandası bu turnirdə iştirak etməmişdir.
Püşkatma
Turnirin püşkü 24 yanvar 2019-cu il, saat 20:30 BRST (UTC−2)-da Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərindəki Cidade das Artes-də baş tutdu. Püşk atmada iştirak edən 12 komamdanın hərəsi 3 olmaqla 4 səbətdə yer almışdırlar.
23 Noyabr 2018 ci il tarixində keçirilən CONMEBOL Şurasının iclasında komandaların səbətlərə paylanması FİFA reytinqinə əsasən müəyyən olunması qərara alındı.Bu qərar Amerika kubokunun gələcək turnirləri üçün də etibarlı olacaqdır.
Püşkatma üçün komandalar FİFA-nın 2018-ci ilin Dekabr ayınadək olan Dünya Reytinqinə əsasən dörd səbətə ayrıldı (mötərizədə göstərilmişdir). 1-ci səbətə ev sahibi olan Braziliya avtomatik olaraq düşür. Fərqli səbətlərə düşən iki qonaq komanda - Yaponiya və Qətər eyni qrupda yer ala bilmədi.
Hakimlər briqadası
21 mart 2019-cu ildə turnir üçün cəmi 23 hakim və 23 köməkçi hakim təyin edildi.
Heyyətlər
Hər komanda 23 oyunçunun siyahısını təqdim etməli idi (3-ü qapıçı olmalıdır).
Qrup mərhələsi
Oyunlarının təqvimi 18 Dekabr 2018-ci ildə elan edilib. İlkin mərhələdə (qrup mərhələsi) 12 komanda hərəsində 4 komanda olmaqla 3 qrupa bölünür. Hər qrupda 6 oyun keçirilir, hər komanda isə 3 oyun oynayır. Qrup mərhələsində ilk iki yeri tutan komanda və 3-cü yeri tutan komandalar arasında ən yaxşı nəticə göstərmiş 2 komanda ¼ final mərhələsinə adlayır. Bütün vaxtlar yerli, BRT (UTC−3)-dir.
Sıralama kriteriyaları
Qrup mərhələsindəki komandaların sıralama kriteriyaları  aşağıdakı kimi müəyyən edildi:
Sarı vərəqə: −1 xal; Dolayı qırmızı vərəqə (ikinci sarı vərəqə): −3 xal; Birbaşa qırmızı vərəqə: 4 xal; Sarı vərəqə və birbaşa qırmızı vərəqə: −5 xal;
8 Püşkatma.
A qrupu
Mənbə: CONMEBOL
B qrupu
Mənbə: CONMEBOL
C qrupu
Mənbə: CONMEBOL
3-cü yeri tutmuş komandaların nəticələri
Mənbə: CONMEBOL
Təsnifat qaydaları: 1) Xallar; 2) Toplar;n fərqi; 3) Vurulan qollar; 4) Püşkatma.
Pley-off Mərhələsi
Pley-off mərhələsində, 90 dəqiqədən sonra hesab açılmasa aşağıdakı qaydalat tətbiq olunur:
Bombardirlər
26 oyunda 60 qol vuruldu,hər oyun üçün ortalama 2.31 qol.
3 qol
1 qol
Avtoqol
Mükafatlar
Turnirin sonunda aşağıdakı mükafatlar verildi.
Əbül Rəbbuh Mənsur Əl Hadi
Əbül Rəbbuh Mənsur ㅡ Yəmənin 2-ci prezidenti. Hadi 1994-2012 ci illər ərzində vitse prezident olub. Həmçinin indi siyasətçi və Yəmən Hərbi İttifaqının Feldmarşalıdır.
Futbol üzrə Amerika Kuboku 2019
Turnirin komandası
Texniki Tədqiqat Qrupu turnirin Ən Yaxşı XI heyətini açıqlayıb.
Əbül Rəbbuh Mənsur Əl Hadi
Həyatı
Hadi 1945-ci ildə Yəmənin Əbyan mühafəzəsinin cənubundakı Tükayin şəhərində anadan olmuşdur. 1966-cı ildə Cənubi Ərəbistan Federasiyasındakı hərbi akademiyanı bitirib. 1966-cı ildə İngiltərədə təhsil almaq üçün hərbi təqaüd aldıqdan sonra məzun oldu, lakin İngilis dilində danışmadığı üçün iştirak edə bilmədi.
Futbol üzrə Amerika Kuboku 2019
Talisman
thumb|right|130px|Zizito, Futbol üzrə Amerika Kuboku 2019-un talismanı.
Əbül Rəbbuh Mənsur Əl Hadi
Həyatı
1970-ci ildə Misirdəki tankları öyrənmək üçün başqa bir hərbi təqaüd aldı. Hadi sonrakı dörd ili Sovet İttifaqında hərbi rəhbərliyi öyrənməyə sərf etdi. 1986-cı ildəki hakim Yəmən Sosialist Partiyasının Ali Nasir fraksiyasından sonra Cənubi Yəmənin prezidenti Əli Nasir Məhəmmədlə birlikdə Şimali Yəmənə qaçdıqdan sonra Cənubi Yəmən ordusunda bir neçə hərbi vəzifə tutdu.
Karyera
Hadi Ədən Təcili Yardım zamanı aşağı bir rol oynadı. Cənubi Yəmən müstəqillik qazandıqdan sonra general-mayor rütbəsinə çatmaqla yeni hərbi qüvvədə yüksəldi.
Cənubi Yəmən Vətəndaş Müharibəsi əsnasında Prezident Əli Nasir Məhəmmədə sadiq qaldı və qonşu Şimali Yəməndə sürgün edildi. 1994-cü ildə Yəməndəki vətəndaş müharibəsi zamanı Hadi prezident Əli Abdullah Salehin Yəmən hökumətinə tərəf getdi və müdafiə naziri təyin edildi. Bu rolda Yəmən Demokratik Respublikasına qarşı hərbi kampaniyaya rəhbərlik etdi. Müharibədən sonra 3 Oktyabr 1994-cü ildə istefa vermiş və vətəndaş müharibəsi dövründə hökumətə qarşı mübarizə aparan Əli Səlim Əl-Beyid'in yerinə Vitse Prezident vəzifəsinə gətirildi.
Prezidentlik
21 fevral 2012-ci ildə keçirilmiş prezident seçkilərində Hadi yeganə namizəd idi. Onun namizədliyini hakim partiya, eləcə də parlament müxalifəti dəstəklədi. Seçki Komissiyası Yəməndə qeydə alınmış seçicilərin 65 faizinin seçki zamanı səs verdiyini bildirdi. Hadi 100% səs ilə qalib gəldi və 25 Fevral 2012-ci ildə Yəmən parlamentində and içdi. Saleh, 27 Fevral 2012-ci ildə, Saleh prezidentlikdən istefa edərkən və Hadi'ye rəsmi olaraq səlahiyyət verildiyi zaman rəsmi olaraq Yəmən prezidenti seçildi. 2013-cü ilin mart ayında Milli Dialoq Konfransı, keçid prosesinin əsas hissəsi kimi quruldu və kritik problemləri həll etmək üçün Yəmənin müxtəlif siyasi və demoqrafik qruplarını bir araya gətirmək üçün nəzərdə tutuldu. 2014-cü ilin yanvar ayında Hadi, konfransdakı nümayəndələri əsas məsələlərdə çətinliyi aradan qaldırmağa və danışıqları gecikmiş bir vəziyyətə gətirməyə məcbur etdi. İştirakçılar nəhayət son bir neçə məqamı razılaşdırdıqda, populyarlığının bir sıçrayışına səbəb olan həvəssiz bir nitqə başladı. Gələcəkdə Yəmənin federal hökumət modelinə keçəcəyi, Hadi tərəfindən irəli sürülən və zorla dəstəkləndiyinə razılıq verildi. Xüsusilə Yəmənin şimal-qərbindəki bir çox Yəmənli üçün bu mərkəzsizləşdirmə daha az cəlbedici oldu. Bu dağlıq bölgə Yəmənin ən kasıb bölgəsidir və mərkəzsizləşdirmə onun mərkəzi hökumətdən daha az pul alacağı deməkdir. Buraya aid olan budur ki, Yəmən əhalisinin böyük əksəriyyəti uzun illər bu ərazidə məskunlaşmışdır.Həqiqətən, Səudiyyə Ərəbistanının tətbiq etdiyi Hadi rejimi tərəfindən təklif olunan xətlər boyunca Yəmənin 'mərkəzləşdirilməməsi' Yəmənin uzunmüddətli iqtisadi və siyasi müstəqilliyini təhdid etdi; alim İsa Blumi: "Hər hansı bir rasional müşahidəçiyə görə, Yəmənin böyük muxtariyyətə sahib olan altı qeyri-mütənasib bölgələrə çevrilməsi fikri xarici mənafelərdən faydalanmaq və üsyankar əhalini yoxsulluq və inzibati qarışıqlıq yolu ilə ələ keçirmək üçün açıq-aşkar bir səy idi." Həqiqətən, əgər Səudiyyə-Amerika mərkəzsizləşdirmə 'barışığa yol xəritəsi' həyata keçirilir, Yəmənin neft sərvətləri, demək olar ki, Yəmənin ən az məskunlaşdığı iki əyalət olan Hədrəmavt və Saba əyalətləri ilə məhdudlaşacaqdır. Blumi, "Bu, Yəmənin oğurlanmasına ümid edənlər üçün böyük bir külək yaratmaqla, neft gəlirlərinin kiçik bir hissəsini (artıq mərkəzi dövlətə axmayacaq) asanlıqla" minlərlə sakin "sakinlərinə rüşvət verməyə kömək edər" dedi. "Yeni regional sərhədlərin onları dənizə girməkdən məhrum etmələrini də istəmirdilər.
Cümə məscidi (Ağdam)
Cümə məscidi — Azərbaycanın Ağdam rayonunun inzibati mərkəzində yerləşən tarixi-memarlıq abidəsi.
Tarixi
Cümə məscidi erməni işğalından sonra qismən dağıdılmışdır. Associated Press qeyd edir ki, məscid Ağdam şəhərində tam dağıdılmayan tək tikilidir, burada mal-qara və donuzlar saxlanmışdır və divarı qraffiti ilə vandalizasiya edilmişdir. Məscidin interyeri baxımsız və dağıdılmış vəziyyətdədir.
Memarlıq quruluşu
Ağdam Cümə məscidinin ibadət salonunun planının əsasını ortasında dörd sütun olan ənənəvi kvadrat forma təşkil edir. Kvadratın şərq və qərb tərəflərinin hər birində qurulmuş üç dərin taxça sırası salonun sahəsini genişləndirib ona düzbucaqlı forma vermişdir. İbadət salonunun cənub divarının ortasında uca mehrab tağçası quraşdırılıb. Yan tağçaların üstü interyerə yönələn eyvan şəklində olub qadınların ibadəti üçün nəzərdə tutulmuşdur. İbadət salonu yan eyvanların ortalarında və mehrab tağçasının yanlarında olan pəncərələrdən işıqlanır.
İnteryeri
İbadət salonunun interyer tərtibatı çox ciddi olub kamil tektonik quruluşun bədii effekti ilə diqqəti cəlb edir. Sadə bəzəkli mehrab tağçasının üzərindəki kitabədə dekor ustasının adı (mərhum Kərbəlayi Nəqqaş Təbrizinin oğlu ustad Məhəmməd Nəqqaş Təbrizi) və təmir tarixi (hicri 1331, miladi 1913-cü il) yazılmışdır. Məscidin şimal tərəfindəki giriş qapısı dərin eyvan-bastağ içərisində verilmiş, açıq eyvanın yanlarında isə iki mərtəbəli otaqlar yerləşdirilmişdir. Şimal fasadın künclərində qurulan minarələr məscidin simmetrik plan quruluşunu tamamlamaqla ona bütövlükdə kvadrat forma vermişdir. Məscidin klassik sadəliyi, həndəsi forma təmizliyi ilə seçilən və funksional tələblərə mükəmməl cavab verən planı var. İç yerləşgələri günbəz, tağ və tağbəndlərlə örtülü olan məscidin daşdan tikilmiş kubik tutumu Qarabağ zonası üçün ənənəvi olan dördenişli bütöv çardaqla örtülmüşdür. Çardağın şimal fasada çıxan uclarından kərpic minarələr yüksəlir. Minarələrin incə silindrik tutumları üfüqi kəmərlərlə hissələrə bölünmüş və hər hissənin səthi kərpic hörgüsündən yaranmış sadə naxışlarla üzlənmişdir.
Abidənin statusu
thumb|right|250px|[[Azərbaycan poçt markası (2014)]] Abidə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 02 avqust 2001-ci il tarixli 132 №-li qərarı ilə Ölkə əhəmiyyətli daşınmaz Tarix və Mədəniyyət abidələrinin siyahısına daxil edilmişdir.
Abidə 1993-cü il iyul ayının 23-dən etibarən Ermənistanın Respublikasının Hərbi Qüvvələrinin işğalı altındadır. Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən 1992–1994-cü illərdə Azərbaycan ərazisinin 20%-i işğal etdildikdən sonra Ağdam Cümə məscidi də dağıdılmışdır.
Erməni işğalından sonra Ağdam Cümə məscidi aşağıdakı dəyişikliklərə məruz qalmışdır:
Zika virusu
thumbnail
Zika virusu — 1947-ci ildə müəyyən edilib. Onun daşıyıcısı "Aedes aegypti" adlı ağcaqanad növləridir.
Təhlükəsi
Hamilə qadınlar üçün daha ciddi təhlükə yaratdığı deyilən bu virus, hələ doğulmamış körpənin beynində kiçilmə və fəsadlara, hətta ölümə belə yol aça bilər.
Əlamətləri
Əlamətləri sırasına yüksək qızdırma, baş ağrısı, gözlərdə qızarma, qusma, səpmə, əzələ və oynaq ağrıları daxildir.
2016-cı ildə
Hazırda dünyanın 21 ölkəsində bu virusun qeydə alındığı bildirilir. Latın Amerikası ölkələrinin hökumətləri virusun yayılmasının qarşısını almaq üçün mübarizəyə başlayıb.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı hesab edir ki, virus qərb yarımkürəsində sürətlə yayılacaq.
Erigeron potosinus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Aeonium tabuliforme
(Aeonium tabuliforme) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ənfal surəsi
8-ci surə
əl-Ənfal (Qənimət) surəsi (Mədinədə nazil olmuşdur, 75 ayədir. 30-36-cı ayələr Məkkədə nazil edilmişdir)
Ətək (şəhər)
Ətək ㅡ Yəməndə şəhər. Şəbva mühafəzəsinin inzibati mərkəzi. Səna şəhərindən 458 km uzaqlıqda yerləşir.
Erigeron primulifolium
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Aeonium urbicum
(Aeonium urbicum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Gülabba Xəlilov
Gülabba Ağaşirin oğlu Xəlilov — Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IX çağırış deputat.
Gülabba Xəlilov 1941–1944-cü illərdə Böyük Vətən Müharibəsində iştirak edib, 1944–1955-ci illərdə isə əmanət kassasında müdir, müfəttiş, rayon icraiyyə komitəsinin katibi və maşın-traktor stansiyasının (MTS) aqronomu işləyib. 1955-ci ildən Sabirabad rayon Jdanov adına kolxoza sədrlik edib.
SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 10 mart 1982-ci il tarixli fərmanı ilə əməkdə göstərdiyi nailiyyətlərə və qəhrəmanlığa görə Gülabba Ağaşirin oğlu Xəlilov Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb, eyni zamanda Lenin Ordeni və "Oraq və Çəkic" qızıl medalı alıb.
Sovet Azərbaycanının miqyasında G.Xəlilovu görkəmli insan hesab edilir.
Bayat qalası
Bayat qalası — Qarabağ xanlığına inzibati mərkəz kimi tikilmiş qala.
Qarabağın Kəbirli mahalında 1748-ci ildə inşa edilmiş qalanın memarı bəlli deyil. Pənahəli xan onun yerinin düzgün olmadıgını fikirləşərək xanlığın mərkəzini Şahbulaq qalasına dəyişir.
Mirzə Camal Cavanşir yazır: "Xan bütün ailəsini, qohumlarının və el böyüklərinin əhli-əyalını oraya topladı. Ətrafda olan camaat, hətta Pənah xanın tərəqqisini, onun rəftar və məhəbbətini eşidən Təbriz və Ərdəbil vilayətlərinin bir çox əhalisi və sənətkarları ailələri ilə birlikdə gəlib Bayat qalasında yerləşdirdilər."
Pənahəli xanın Qarabağın hakimi kimi tanınmasında Şəki xanı Hacı Çələbi xanın Qarabağ üzərinə uğursuz yürüşü mühüm rol oynayır. Tarixçi-salnaməçi Mirzə Adıgözəl bəyin yazdığına görə, "Qarabağ məlikləri Hacı Çələbiyə məktub yazaraq bildiriblər ki, Pənahəli xan burada taxta çıxmış, qala və səngər tikdirmişdir. Əgər bir xəta edilərsə, sonra onun qarşısında durmaq mümkün olmayacaq." Nəticədə Hacı Çələbi xan Qarabağa hücum edir, Bayat qalasını mühasirəyə alır. Lakin bir aylıq mühasirə heç bir nəticə vermir. Tarixçi-salnaməçi Əhməd bəy Cavanşir yazır: "Bu qalibiyyətdən sonra Pənahəli xanın igidliyi haqqında dillərə düşən dastan o zaman Qarabağda yaşayan bütün müsəlman tayfalarını müharibəsiz olaraq onun təbəəliyinə tabe etdirdi… Bayat savaşı eyni zamanda bu qalanın gələcək tarixi sınaqlara davam gətirə bilməyəcəyini də üzə çıxardı."
1748-ci ilin sonunda Şamaxı xanı Hacı Məhəmmədəli xanla birləşərək Pənahəli xanı aradan götürmək üçün Bayat qalasına hücum edən Hacı Çələbi xan qala mühasirəyə alsa da, bir ay mühasirədə qalan qala təslim olmamışdı. Pənahəli xan düşmənə qəfil həmlələr edirdi. Nəticəsiz mübarizədən sonra, Hacı Çələbi xan müttəfiqi ilə geri çəkildi. Məqsədinə nail ola bilməyən və mübarizədə məğlub edilən Hacı Çələbi geri dönərkən "Pənahəli xan bu vaxtacan bir sikkəsiz gümüş idi, biz gəldik, ona sikkə vurduq və qayıtdıq" deyə vurğuladı.
Bayat döyüşündən sonra Pənahəli xan fikirləşdi ki, xanlığa daha etibarlı qala lazımdır. Çünki Bayat qalasının strateji mövqeyi zəif, iqlimi isti olduğundan, orada uzun müddət böyük hərbi qüvvə saxlamaq mümkün deyildi. Buna görə də Pənahəli xan Ağdamın 5–6 kilometrliyində yerləşən Şahbulaq adlanan yerdə inşaat işlərinə başlanıldı və kiçik qala-şəhər halına salındı. Pənahəli xanın iqamətgahını Bayat qalasından Şahbulaq qalasına köçürtməsini Mirzə Adıgözəl bəy belə təsvir edir: "Bundan sonra Pənah xam düşündü ki, mən təzəbinə bir adamam, Cavanşir və Otuziki elatı, Xəmsə məliklikləri mənə düşməndir. Mən gərək möhkəm bir yerdə məskən və mənzil salam. Düşməni dəf etməkdən kahallıq və fəsad əhli ilə mübarizədə səhlənkarlıq etməyəm. Buna görə Bayat şəhərini dağıtdı və gəlib bir təpənin ətəyində Şah bulağı adı ilə məşhur olan bir qala bina etdi."
Mirzə Adıgözəl bəyin yazdığına görə Pənahəli xan bu işləri 1751–1752-ci illərdə (hicri 1165-ci il) bitirərək oranı özünə iqamətgah etdi. Əhməd bəy Cavanşirin yazdığına görə Şahbulaq qalası 20 noyabr 1751-ci il — 7 noyabr 1752-ci il tarixləri arasında inşa edilmişdir. Əhməd bəy Cavanşir Pənahəli xanın öz iqamətgahını Bayat qalasından Şahbulaq qalasına 1752-ci ildə köçürdüyünü yazır.
Mirzə Camal Şahbulaq qalasının 1751–1752-ci illərdə (1165-ci hicri ilində) inşa olunduğunu yazaraq Pənahəli xanın üç dörd il orada yaşadığını qeyd edir. Mir Mehdi Xəzani isə yanlış olaraq Şahbulaq qalasının 1761–1762-ci ildə inşa olunduğunu yazır. Mir Mehdi Xəzanı Pənahəli xanın ilk iqamətgahının köçürülməsinin səbəbini daha dəqiq izah edərək yazır ki, "Bayat qalası aranda yerləşdiyinə görə yay fəslində elatlar o ətrafda dayanmayıb yaylağa köçdüyünə görə zərurət olanda onlara əl yetişmirdi." Abbasqulu ağa Bakıxanov yazır ki, "Şahbulaq adlı yerdə vaxtilə Səfəvi şahı I Şah Abbas qışlamışdı."
Rzaqulu bəy yazır: "Pənah xan, Xaçın əhalisinin fitnə-fəsadından xatircəm və asudə olub, onlara ayrıca məliklər təyin və hamısını özünə tabe etdikdən sonra Şahbulaq adlanan Tərnəküt qalasını tikdirməyi lazım bildi. Ona görə də Bayat qalasını buraxıb, Şahbulaqda bir təpənin üstündə, böyük bir bulağın yanında qala tikdirdi. Bu qalanın ətrafına, uca bir yerdə, geniş hasar çəkdirdi. Bazar, meydan, hamam və məscid tikdirib, hicri 1165 (1751/52)-ci ildə bütün ellərin ailəsini və böyüklərin evlərini, sənətkarlan, özünün yaxın adamlarını və qulluqçularını Şahbulaq qalasında yerləşdirdi."
Azərbaycanda məməlilərin siyahısı
Azərbaycan Respublikası ərazisində 109 məməli növü məlumdur.
Aşağıdakı qısaltmalar IUCN dəyərləndirmələrinə əsasən növün nəslinin kəsilmə təhlükəsinin ifadə edir
Soqne-fyord
Soqne-fiord — fiord, Norveç ərazisində yerləşən və Avropanın uzunluğuna görə birinci, dünyada isə ikinci fiorddur. Uzunluğu-204 km,dərinliyi isə 1308 m-dir. Norveçdə onu "Fiordların kralı" adlandırılır.
Formalaşması
Soqne-fiord 2,7 milyon il bundan əvvəl formalaşıb. Buzlaşma və erroziya nəticəsində çay sistemi tədricən fiorda çevrilmişdir.
Tərkibi
Maraqlı bir məqamda var ki,Soqne-fiordun tərkibində 35 yaxın kiçik fiord var. Bunları çox vaxt "fiordun qızları" adlandırlar.
Şəhdad
Şəhdad — İranın Kirman ostanının Kirman şəhristanının Şəhdad bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 4,097 nəfər və 1,010 ailədən ibarət idi.
Dumanlı Təbriz (roman)
Dumanlı Təbriz—Məmməd Səid Ordubadinin romanı.
Mövzu
M.S.Ordubadinin Cənubi Azərbaycandakı inqilabı təsvir edən "Dumanlı Təbriz" romanı Səttar xan və Bağır xanın qəhrəmanlığından, eyni zamanda Cənubi Azərbaycan inqilabçılarının öz ölkələrini İran mürtəceləri və xarici imperialistlərinin zülmündən qurtarmaq üçün apardıqları mübarizədən bəhs edir.
Əsərin əsas movzusu Məşrutə hərəkatı dır. Məşrutə hərəkatı 20-ci əsrdə baş vermiş azadlıq və demokratik inqilablar üçün ilk cığır açmışdı. Bu mənada Məşrutə hərəkatı nı Yaxın və Orta Şərq ölkələrində keçən yüzillikdəki milli azadlıq və demokratik hərəkatların "pioneri" adlandırmaq olar. 1905-1911-ci illərdə baş vermiş Məşrutə hərəkatının məqsəd və məramı yolunda canlarını qurban verənlərin sayı çoxdur. Əslində bu hərəkata pak vicdanla qoşulanlar, onu uğurlu qələbəyə çatdırmaq istəyənlərin hamısı qəhrəmandır, tariximizdə və yaddaşımızda həmişəyaşar insanlardır.
Romanın obrazlar qalereyası əlvan və zəngindir: Milli azadlıq hərəkatının rəhbərləri Səttar xan və Bağır xan, Əmir Heşmət Nisari, Hacı Əli Davafuruş, mücahidlər Tütünçüoğlu, Həsən ağa, Cavad ağa, maraqlı cizgiləri ilə seçilən azərbaycanlı qadınlar Mahru xanım, Nabat, Təhminə xanım, Zeynəb, Rusiya və ABŞ səfirliklərinin əməkdaşları Nina və Miss Hanna, inandırıcı və yaddaqalan xüsusiyyətləri ilə verilmiş Hacı Səməd xan, Sərdar Rəşid, Şümşad xanım, Məşədi Kazım ağa, rus zabiti Smirnov, Şeyx Əbdüləzəl və b. Obrazlar bitkindir və müəllif onları yalnız ayrı-ayrı epizodların iştirakçısına çevirməklə kifayətlənməyərək talelərini axıra qədər izləyir. Qədim Azərbaycan şəhəri Təbriz əsərdə bütün çalarları, koloriti ilə, daxili həyatı və beynəlxalq aləmdə yeri ilə görünür.
Ədalət Partiyası (Azərbaycan, 1993)
Ədalət Paryiyası — 1993-cü ildə İlyas İsmayılov tərəfindən yaradılan sol təmayüllü siyasi partiya.
Tarixi
Ədalət Partiyası 1993-cü ildə yaradılıb, 1996-cı ildə Azərbaycan Demokrat Partiyasına (ADP) birləşib. 2000-ci ildə "Ədalət"çilər ADP-dən ayrılaraq partiyanın fəaliyyətini bərpa ediblər. 2001-ci ildən indiyədək Ədalət Partiyasına İlyas İsmayılov sədrlik edir. İ. İsmayılov 1992, 2003 və 2013-cü illərdə Azərbaycanda keçirilmiş prezident seçkilərində prezidentliyə namizəd və Milli Məclisin deputatı olub.
2007-ci ildı Ədalət Partiyasının sədri İlyas İsmayılov və Azadlıq Partiyasının sədri Əhməd Oruc arasında partiyaların birləşməsi təklifi üzərinə müzakirələr başlamış, lakin birləşmə gerçəkləşməmişdir.
2008-ci ildə Ədalət Partiyasının mətbuat xidmətinin rəhbəri Elxan Şükürlü Ədalət Partiyası və Böyük Quruluş Partiyasının vahid partiyada birləşməsini, yeni yaranacaq partiyanın liderinin İlyas İsmayılov, sədrinin isə Fazil Mustafa olmasını təklif etmişdir, lakin Fazil Mustafa bu təklifi qəbul etməmişdir. Birləşmə əvəzinə o, əməkdaşlığı üstün tutmuşdur.
Partiya qərargahı
Əvvəllər Ceyhun Hacıbəyli 2 ünvanında yerləşən ofisdə fəaliyyət göstərən Ədalət Partiyası hazırda Nizami rayonunda Neftçilər metrosunun yaxınlığında Əzim Əzimzadə küçəsindəki binada yerləşir. Bina partiyaya dövlət tərəfindən icarə müqaviləsi ilə verilib. Ədalət Partiyası ilə bərabər sözügedən binada Böyük Quruluş və Azərbaycan Liberal Demokrat partiyaları da yerləşir. Özünə görə hər üç partiyanın qərargahını normal hesab etmək olar.
Aeonium
(Aeonium) — dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Ponte Serrada
Ponte Serrada (Ponte Serrada) — Braziliyanın Cənub regionunun Santa Katarina ştatında yerləşən bələdiyyədir. 2006-cı il məlumatlarına əsasən bələdiyyənin əhalisi 10561 nəfərdir. Ərazisi 570 кm²-dir. Əhalinin sıxlığı 20,7 nəfər/кm²-dir. Bələdiyyə 14 iyun 1958-ci ildə yaradılmışdır. Bələdiyyə ad gününü 7 iyulda qeyd edir.
Estoniya tarixi
Estoniya tarixi — estonların yaşadığı Baltik dənizinin şərq sahillərindən başlayır. Estonlar tarixən Tevton ordeni ilə yaxından əməkdaşlıq etmiş Livoniya ordeni və Hanza ittifaqı kimi birliklərin fəaliyyətində yaxından iştirak etmişlər.
Ponte Serrada
Bələdiyyənin ərazisi daxilində Araukarias Milli Parkı yerləşmişdir. 2005-ci ildən 12841 hektarlıq (31730 akrlıq) ərazi mühafizə altına alınmışdır.
Estoniya tarixi
Orta əsrlər
thumb|right|200px|Qədim Estoniya adı verilən [[Estonların yaşadığı ərazilərin xəritəsi.]] Estonlar eradan əvvəl Ural dağının ətəklərindən başlayaraq, indiki yaşadıqları ərazilərə doğru hərəkət etməyə başlamışdılar. Estonlar tarixi baxımdan Macarlar və Finlərlə yaxın münasibətlərdə olmuşlar. Estoniya sözünün dünya dillərində bu gündə işlədilən Eastern sözündən yarandığı ehtimal edilir. Şərq mənasını bildirən bu söz Eston xalqının Baltik dənizinin şərqində yaşadığını göstərirdi. Estonlar Baltik dənizinin şərqində yerləşən limanlarda XV əsrdən etibarən yaşamağa başlamışdılar. Estonlar Avropada Xristianlıq dinini ən geç qəbul etmiş xalqlardandır. XII əsrdə Baltik dənizinin şərq sahillərində ticarət fəaliyyəti ilə məşğul olmuş Almanların qədim nəsilləri yerli xalqı Xristianlıq dininə dəvət etmişdilər. Estonların yeni dinə maraq göstərmədiklərini və dini qəbul etməkdən imtina etdiklərini gördükdə, Roma Papası vəziyyət barədə məlumatlandırılmışdır. Roma Papası Estonlar üzərinə hərbi qoşun göndərmişdir. Bu şəkildə estonların xristianlıqı qəbul etməməyə qarşı olan müqavimətləri qırılmışdır. XII əsrdə Tevton ordeninin nümayəndələri Estoniya və Latviya ərazilərində Livoniya ordeni adlı orden yaratmışdılar. XIV əsrin əvvələrində Tallin şəhəri başda olmaqla bir sıra Estoniya şəhərləri Hanza ittifaqına qatılmışdılar. Estoniya XVI əsrin ortalarına qədər əslən Alman olan ailələr tərəfindən idarə edilmişdir.
XV və XVI əsrlər
thumb|left|140px|İsveç imperiyasının genişlənməsi, [[1560–1660]] 1517-ci ildə Avropada başlayan Protestantlıq hərəkatının təsir etdiyi ölkələrdən biridə Estoniya olmuşdur. 1524-cü ildə Estonların böyük bir qismi Protestantlıq məzhəbini qəbul etmişdilər. 1558 və 1582-ci illəri əhatə etmiş Livoniya müharibəsi Estoniya tarixində dərin iz bıraxmışdır. Müharibədə Rusiya imperiyasının məğlub olması nəticəsində Estoniyanın şimal hissəsi İsveç imperiyasının nəzarəti altına keçmişdir. Estoniya müharibə nəticəsində cənub ərazilərində böyük hissəsini itirmişdir. Cənub ərazilərdə Reç Pospolita dövləti tərəfindən işğal edilmişdir. 1625-ci ildən etibarən Estoniya tam olaraq İsveçin himayəsinə keçmişdir. Şimal müharibəsi (1700-1721) döyüşünün başlanma səbəbi I Pyotrun Baltik dənizində Rusiya imperiyasının mövqeyini gücləndirmək məqsədi ilə İsveçlə olan anlaşılmazlıqlar səbəb olmuşdur. Rus çarı I Pyotr Polşa kralı və Saksoniya çarı II Avqust və Danimarka kralı IV Fridrix arasında Şimal ittifaqı adlanan birlik yaradılmışdır.
Müharibənin gedişində Rusiya ilə Danimarka arasında 1699-cu ildə müqavilə imzalanır. İsveç kralı XII Karl Rusiya ilə 1709-cu ildə Poltava döyüşündə məğlub olması müharibənin gedişini dəyişmişdir. XII Karl Osmanlı İmperiyasına sığınmağa məcbur olmuşdur. Müharibənin gedişində Osmanlı İmperiyası İsveçi dəstəkləyirdi. İsveç kralını təqib etmək adı altında I Pyotr Boqdan istiqamətində hərəkət etməyə başladı. Pyotrun əsas hədəfi Osmanlı İmperiyası ərazilərinin bir qisminin işğal etmək və bu şəkildə İsveçi dəstəkləyən dövlətə zərəbə vurmaq idi. I Pyotr gözlənilmədən 1711-ci ildə Prut yaxınlığında mühasirəyə düşür. Daha sonra tərəflər arasında bəzi ərazilərin qaytarılması haqqında bir sıra müqavilələr imzalanır. Əsas qaytarılması nəzərdə tutulanlardan biridə ruslar tərəfindən işğal edilmiş Osmanlı İmperiyasına məxsus qalalar idi. Müqavilənin imzalanmasından 10 il sonra 1721-ci ildə Finlandiyanın Nişdat şəhərində eyni adlı yekun müqavilə imzalanır. Müqaviləyə görə İsveç bir çox əraziləri kimi Estoniya üzərində də olan hüquqlarını itirir və Estoniya Rusiya imperiyasının himayəsi altına keçir.
XIX və XX əsrlər
thumb|100px|right|[[Estoniya İstiqlaliyyət Bəyannaməsi (24 fevral 1918)]] XVII vı XVIII əsrlərdə Estoniya 200 il müddətində Rusiya imperiyasının tərkibində qalmışdır. Oktyabr inqilabı nəticəsində Rusiya imperiyası dağıldı. Yaradılmış inqilabi əhval rühiyyədən istifadə edən Estonlar 24 fevral 1918-ci ildə İstiqlaliyyət Bəyannaməsi qəbul edirlər. Estonlar tərəfindən yaradılan dövlət 22 il fəaliyyət göstərə bilir. 1940-cı ilin iyun ayında Estoniya Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı tərəfindən işğal edilir. Estoniyada yeni sovet dövləti Estoniya Sovet Sosialist Respublikası yaradılır. 1941 və 1944-cü illərdə Estoniya Üçüncü Reyx tərəfindən işğal edilir. Estonların tarixən Alman xalqı ilə yaxın dostluq münasibətlərinin olması İkinci dünya müharibəsi zamanı özünü göstərmişdir. Estonlar könüllü formada nasist təşkilatlara qatılır və sovet qoşunlarına qarşı döyüşürdülər. Müharibə zamanı Estonların 45% könüllü olaraq Almanlar tərəfindən döyüşmüşdür.
1944-cü ildə Estoniya Sovet Sosialist Respublikası yenidən bərpa edildi. Sovet rəhbərliyində müharibə zamanı Estonların yarsının Almanlar tərəfindən döyüşməsi və sovet əsgərlərinə qarşı aparılmış hərbi əməliyyatlarda fəal iştirak etməsi, İosif Stalin qəzəbləndirmişdir. Müharibənin sonunda Estoniyada olan Almanpərəst Estonların böyük bir qismi güllələnmişdir. Estoniya Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqına ən gec daxil olan və ən tez çıxan dövlətdir. 20 avqust 1991-ci ildə Estoniya Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqından ayrıldığını bəyan etdi.
31 avqust 1994-ci ildə rus ordusunun Estoniyadan geri çəkilməsi ilə ölkənin Qərbi Avropa ilə münasibətləri güclənmiş və Estoniya tam olaraq müstəqil dövlətə çevrilmişdir. 29 mart 2004-cü ildə Estoniya NATO-ya daxil oldu. Estoniya Avropa İttifaqına 1 may 2004-cü ildə daxil olmuşdur.
Sfalerit
thumb|Sfalerit thumb|Sfalerit, Gədəbəy yatağı, Gədəbəy rayonu Sfalerit – ZnS - Kubik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: hər yerdə rast gələn.
Xassələri
Rəng – açıq-qəhvəyidən qaraya qədər, hərdənbir – sarı, yaşıl, qırmızı, narıncı, bəzən rəngsiz; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ, sarı, boz; Parıltı – yarımmetal, almaz, qatran; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf, hərdənbir yarımşəffaf, bəzən şəffaf; Sıxlıq – 3,9-4,1; Sərtlik – 3,5-4; Kövrəkdir; Ayrılma – {110} rombododekaedr üzrə altı istiqamətdə tam mükəmməl; Sınıqlar – pilləvari: Lüminessensiya – sürtüldükdə və ya sındırıldıqda bəzən fosforessensiya müşahidə olunur; Başqa xassələr – piroelektrik xassəsi ilə səciyyələnir; Morfologiya – kristallar: tetraedrik, hərdənbir rombododekaedrik; İkiləşmə: {111} üzrə tez-tez qeyd olunur; Mineral aqreqatları: dənəvər və sıx kütlələr, ara-sıra kollomorf-zonal, böyrəkvari, qlobulyar aqreqatlar, qabıqlar, stalaktitlər.
Mənşəyi və yayılması
Adətən hidrotermal yataqlarda, bəzən skarnlar içərisində yerləşən qurğuşun - sink yataqlarında qeyd olunur. Sfalerit fumarollar ilə də əlaqədar olaraq yaranır. İri bütöv filiz cisimləri və püruzları çökmə süxurlar içərisində yerləşən stratiform tipli yataqlarda qeyd olunur. Bəzən fosforit, pirit və siderit konkresiyalarının tərkibində iştirak edir. Ay süxurlarında və bəzi meteoritlərdə tapılmışdır. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: qalenit, xalkopirit, pirit, pirrotin, tetraedrit, tennantit, kvars, barit, kalsit. Mineralın tapıldığı yerlər: Broken-Xill (Avstraliya); Sumeb (Namibiya); Prşibram, Kölerqrund (Çexiya); Olkuş (Polşa); Madan (Bolqarıstan); Uralın bir sıra kolçedan-polimetal obyektləri, Dalneqorski yatağı (Rusiya), Jayrem (Qazaxıstan); Sullivan (Kanada); «Missisipi vadisi tipli» çoxsaylı başqa yataqlar (ABŞ) və b. Azərbaycanda filizlərinin sənaye əhəmiyyətli əsas minerallarından biri sfalerit olan bir sıra kolçedan və polimetal yataqları (Filizçay, Katex, Katsdağ, Mehmana, Gümüşlük, Ağdərə və s.) məlumdur. Sfaleritə həmçinin bəzi digər filiz obyektlərində də rast gəlinir.
Tətbiqi
Sink almaq üçün ən mühüm xammaldır. Sfaleritin izomorf qarışıqlarının – kadmium, indium, germanium, qallium, selen və tellurun mənbəyidir.
Qızılburun yaşayış yeri
Qızılburun – Naxçıvan şəhərindən 18 km cənubda, Təzəkənd yaxınlığında e.ə. II – I miniliklərə aid yaşayış yeri.
Tədqiqi
Coğrafi cəhətdən əlverişli mövqedə, Araz çayının sol sahilində, Zəngəzur silsiləsinin Araz vadisinə enən burnunda salınmış abidə 1926 – cı ildə qeydə alınmışdır. 1969-cu ildə Qızılburun yaşayış yerində 100 m² sahədə arxeoloji tədqiqatlar aparılmışdır. Mədəni təbəqənin qalınlığı 2 m olub, kül qarışıq torpaq laylarından ibarətdir. Burada tikinti qalıqları, keramika, davar sümükləri, həmçinin gildən hazırlanmış ocaq yeri, daş məmulatı (çaxmaqdaşıdan oraq dişləri, obsidiandan ox ucluqları, sürtgəclər və s.) aşkar edilmişdir.
Əldə olunmuş çəhrayı, bəzən isə boz və qara rəngli keramika məmulatı (küpə, çaydan, vaza və sair), ornamentlərinin rəngarəng süjetli olmaları ilə diqqəti cəlb edən bir sıra polixrom boyalı qablar öz bədii tərtibatına görə nəinki Azərbaycanın, eləcə də qədim dünyanın ən nadir incəsənət nümunələrindən sayılır.
Abidədən əldə edilmiş maraqlı tapıntılardan biri də gildən hazırlanmış kişi fiqurudur. Fiqurun başında şiş papaq, əynində arxalıq vardır. Üzəri qırmızı və qara rənglərlə naxışlanmışdır.
Qızılburun nekropolu
Qızılburun yaşayış yerinin yaxınlığında yerləşən Qızılburun nekropolu Tunc və İlk Dəmir dövrlərinə aid arxeoloji abidədir. Abidənin bir hissəsi Naxçıvan – Culfa dəmir yolu xəttinin çəkilişi zamanı dağıdılmışdır. Şərqdə dağ silsiləsi, şimalda dərin xəndək, qərbdə yaşayış məskəni və Araz çayı ilə hüdudlanan nekropol 1895 – ci ildə aşkar olunmuşdur. Açılmış qəbirlərdə qızıl əşyaların olduğunu görən Güney Azərbaycandan gəlmiş erməni keşişləri məzarlıqdakı bütün qəbirləri qarət etmişlər. Lakin sərhəd gözətçi məntəqəsinin qarətin qarşısını qismən ala bilmiş və əldə olunmuş materialların bir hissəsi toplanılaraq Moskvaya, İmperator Arxeoloji Komissiyasına göndərilmişdir.
1896 – cı ildə arxeoloji komissiyanın göstərişi ilə qəbiristanlıqda qazıntı işləri aparılmış, tapıntılar isə Moskva Dövlət Tarix Muzeyinə göndərilmişdir. Muzeyə göndərilmiş maddi mədəniyyət nümunələri 1909 – cu ildə tədqiq edilərək nəşr olunmuşdur.
Tunc dövrünün qırmızı rəngli qabları qara və qəhvəyi, yaxud, qara və qırmızı boyalarla çəkilmiş həndəsi naxışlarla, bəzən də insan və heyvan təsvirləri ilə bəzədilmişdir. İlk Dəmir dövrünə aid qablar qırmızı boya ilə, nisbətən enli xəttlərlə naxışlanmışdır. Qızılvəng boyalı qabları Boyalı Qablar mədəniyyətinə aiddir. Q Bu mədəniyyətin sahibləri patriarxal – icma quruluşunda yaşamış, əkinçilik və maldarlıqla məşğul olmuşlar.
Qızılvəng boyalı qabları ilə oxşar keramika nümunələri Türkiyədə (Boğazköy, Əlişarhöyük), Güney Azərbaycanda (Təpə Sialk, Göytəpə, Təpəhissar), Ermənistanda (Təzəkənd) aşkar edilmişdir. Nekropol ərazisində həmçinin sonrakı tarixi dövrdə inşa edilmiş Qızılvəng monastırı da vardır.
Qızılvəng monastırı
Qızılburun nekropolu ərazisində yerləşən Qızılvəng monastırı orta əsrlərə aid xristian məbədidir. Məbəd yaxşı yonulmuş qırmızı tuf daşı və bişmiş kərpicdən inşa edilmişdir. Salamat qalmış əsas kilsə binasının daxilində on səkkiz freskla vardır. Bunlardan səkkizi böyük dördkünc sütunlar üzərində, onu isə günbəzdə çəkilmişdir.
Zəngənə eli
Zəngənə eli — Kürd ya kürd qəbiləsi.
Tarixi
Zəngənə eli əsasən Azərbaycanda və Kirmanşahda köç-düşlə məşğul olurdu.
Kökənləri haqda fərziyyələr
M.H.Vəliyevə görə zəngənə tayfası XIII əsrin ortalarında Elxanilər (Hülakülər) tərəfindən Türkmənistandan köçürülmüş türk tayfalarındandır.
Erigeron pringlei
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.