Uzun_Həsən_məscidi
Memarlıq xüsusiyyətləri
Övliya Çələbi Təbrizə səfəri zamanı Uzun Həsən məscidini görmüş və bu barədə aşağıdakıları yazmışdır: Bu, Təbrizdə xiffətdən canını verib bu came yaxınlığında dəfn olunmuş Uzun Həsən camesidir ki, başdan-ayağa içi-bayırı, dörd bir tərəfi və qübbələri cümlə Kaşi çinisi ilə döşənmiş misilsiz bir camedir. Həqiqətən, Həsən hüsnü-nəzəri ilə elə bir müstəhsən (gözəl, məqbul) came inşa etdirmişdir ki, san­ki Misirdəki Sultan Həsən camesidir. Minbəri və mehrabı, müəzzin guşəsi üzrə olan incə işlər və min bir sənət, minlərlə mahir mərmər ustası bir yerə cəm olsa o mehrab və minbərə bir tişə və ərrə, yəni dəstərə [mişar] vurmağa qadir deyildir. Camenin içində dörd bir tərəfində pəncərələrində olan dəmirçilik işi, büllur, nəcəf, moran şüşələrindəki sənətkar fəndləri heç bir camedə yoxdur. Qiblə qapısının dörd bir tərəfində olan cürbəcür zihlər, muqarnəs, islimilər və kitabələr, turuncalar, girişmələr, naxışlı rumilər var ki, hər biri aşkar bir sehrlə ustad qələmkarın qızıl əlinin məharətini əyan və bəyan edər. Və cümlə darvaza və pəncərələr üzərində Yaquti-Müstəsimi xətti ilə gözəl yazılar yazılmışdır. Və mehrabın hər iki tərəfində sarı rəngli yərəqani daşı vardır ki, hər biri bir İran-Turan xəracına dəyər, sanki kəhrəbadır. Bu sütunların bənzəri Misir, Şam, İraqi-Ərəb və Əcəmdə yoxdur. Yalnız bu Həsən camesindədir.left|thumb|292x292px|Təbrizdəki Uzun Həsən məscidi, bannai bəzəkli pəncərə çərçivəsiGünümüzdə məscidin böyük günbəzli zalının yalnız bir hissəsi qalmaqdadır. Onun şərq hissəsi tamamilə dağılsa da sonralar Səfəvi və Qacar dövründə yenidən barpa edilib. Qərb hissədə 2 sadə, 2 künc sütunu üzərində 3 original niş qorunub saxlanılıb. Şimal və cənub tərəfdə yalnız 2 nişin qalıqları qalıb. Bu dörd tərəf birlikdə uzunluğu təqribən 20 metr olan dördkünc günbəz yuvasını əhatə edirdi. Günbəz hər tərəfdən 4 sütunla çevrələnmişdi (2 sadə, 2 kütləvi). Hal-hazırda günbəz dağılmışdır. Sadəcə 3 metrəlik hissəsi günümüzə qədər gəlib çıxıb. Güman ki, əvvəllər bu hissə ibadət üçün istifadə olunub. Buna səbəb mehrabın bəzi hissələrinin hələ də qalmasıdır. Məscidin məkan quruluşu Təbriz dəki Göy Məscid və Sahibüləmr məscidi ilə oxşardır. Buna səbəb hər iki məscidin günbəzlərlə örtülməsidir. Məscid İran memarlıq ənənələrindən daha çox Osmanlı modellərinə yaxın olan memarlıq elementləri daşıyır. Məscidin kənarında XIX əsrdə bərpa edilən mədrəsənin qalıqlarına rast gəlmək mümkündür. Bundan başqa Uzun Həsən məscidinin dağıntıları arasında çoxlu sayda keramika örtükləri aşkar edilmişdir. Onların bəziləri bərpa olunaraq sütunlar üzərinə yerləşdirisə də, böyük bir qismi anbarda saxlanılır. Onların texniki və üslub xüsusiyyətləri Aqqoyunlu dövrünə aiddir. left|thumb|260x260px|Təbrizdəki Uzun Həsən məscidi, kərpic panellərə çevrilmiş mavi-ağ dördbucaq piltələr thumb|301x301px|Təbrizdəki Uzun Həsən məscidi, alebastr mehrabının üstündə zərli kobalt piltəli qiblə divarı Məscidin şimal divarının çöl hissəsi kobalt və firuzəyi rəngli bannai kərpiclərlə bəzədilib. Bu haşiyə firuzəyi zəmində kobalt nöqtələrindən ibarətdir. Bənnai kərpiclərdən əsasən xarici dekorasiyada istifadə olunurdu. Məscidin xarabalıqlarında kobalt fonunda qara konturlu ağ dördbucaqlı naxışla boyanmış kiçik kvadrat formada şirli plitələr də aşkar edilmişdir. Bu cür mavi-ağ rəngli piltələr görünür ki, Bənnai dekorasiyasının bir hissəsi idi. Bu dekorasiyaya Göy Məscidin xarici örtüyündə də rast gəlindiyi üçün hər iki abidənin eyni heyət tərəfindən tikildiyi düşünülür. Təbrizdəki bu türkmən abidələrinin hər ikisi arasında möhkəm əlaqəni Uzun Həsən məscidinin daxili interyerində də görmək mümkündür. Keramik piltələr sütunlar və nişlər boyunca qalır. Hər künc üzəri müqərnəsli daş sütunlarla ön plana çıxır. Sütunların üst hissısi əsasən mozaik plitələrdən panellərlə örtülüb. Mehrabın özü kirəmitlə deyil, əksinə, sadə heykəltəraşlıq tağı ilə bəzədilmiş düzbucaqlı alebastr plitəsi ilə bəzədilib. Mehrab ın üstündəki panel dördkünc kobalt və zərli kaşı ilə örtülmüşdür ki, bu texnika dövrü üçün belə nadir bir hal idi.