cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jan Valjan
Romanın planı
Bir məhkum olaraq Valjana ciddi məhdudiyyətlər altında yaşamağa məcbur ediləcəyi Pontarlierə getmək üçün sarı "feuille de route" verilmişdi. Onu hər kəsə keçmiş məhkum kimi tanıdan və Valjanı hara gedirdisə dərhal səfil kimi damğalayan bu sənəd tez-tez "passeport jaune" (sarı vəsiqə) adlandırılırdı. Dinyenin baş yepiskopu Miriel Valjanın onun dəyərli gümüş əşyalarını oğurlamasına baxmayaraq, polisə bu xəzinəni Valjana onun özünün verdiyini bildirir. Bu qarşılaşmadan sonra Valjan tövbə edərək şərəfli və ləyaqətli bir insana çevrilir. O qarşılaşdığı her kəslə mehriban davranan biri, öz anası Fantinanı itirən qıza sədaqətli ata əvəzi və ehtiyacı olanlar üçün xeyriyyəçi idi. Cinayətkar və səfil kimi tanınmasına baxmayaraq, Valjan hələ də ən gözəl insanlıq nümunələri göstərməyə davam edirdi. Valjan qanunun yanlış tərəfində, ancaq insanın kəramət və etikasının düzgün tərəfində yer alır.
Onun əksi bacarıqlı polis müfəttişi Javer cəmiyyətdə şərəfin tərəfində yer alır. Valjan və Javerin munasibətləri qanun və sevgi arasındakı qarşılıqlı münasibətdir. Javer Valjanı insanlığın xeyriyyəçisindən daha çox əvvəllər olduğu kimi məhbus olaraq görür.
Birinci hissə: Fantina
Çaşmış və yepiskopun danışdıqlarını tam olaraq anlamayan Jan Valjan yaxınlıqdakı dağlara tərəf yol alır və Petit Gervis adlı gənc bir işçi ilə rastlaşır. Valjan ayağını Petit Gervisin düşürdüyü qəpiyin üzərinə qoyur. Gervisin etirazlarına baxmayaraq, Valjan onu geri qaytarmaqdan imtina edir və onu döyməklə hədələyir. Oğlan hadisə yerindən getdikdən sonra Valjan yepiskopun ona dediklərini xatırlayaraq təsirlənir. O etdiyi hərəkətdən utanır və boş-boşuna oğlanı axtarır.
Sonradan Javer fahişəyə çevrilən Fantinanı onu ələ salan və paltarından içəriyə qar atan Bamatabois adlı burjuaya tüpürüb onu vurmaq istəyəndə görərək tutur. Valjan bütüb hadisəni görür və bilir ki, tutulmalı olan şəxs Bamataboisdir və Fantinanı sərbəst buraxmağı təklif edir. Javer yalnız öz gördüyünü bilir və Polisin işinə qarışdığı üçün Valjana qarşı qəzəb hissi duyur. Valjan Javerə onun heyəti qarşısında getməyi təklif edəndə Javer gedir və Parisin baş məmuruna Madelienin Valjan olmasından şübhələndiyini bildirir. Javerə əsl Jan Valjanın indicə tapıldığından dolayı onun yanlış olduğu deyilir.
Valjan Fantinanı yerli xəstəxanaya aparır (hansı ki merin evinin bir hissəsi idi) və onun qayğısına qalır. O Fantinanın qızı Kozetta haqqında öyrənir və Tenardyelərə (Kozettadan sui-istifadə edən şəxslər) pul ödəməyə çalışır.
Sonradan Javer Madeliendən üzr istəyərək bildirir ki, əsl Jan Valjan tapılıb və növbəti gün məhkəməyə çıxarılacaq. Javer həmçinin yanlışlıqla qisas almaq istədiyi üçün rüsvay olduğunu, başqalarına qarşı sərt davranıb özünə qarşı sərt davrana bilməyəcəyini deyərək işindən azad olduğunu bildirir, lakin Valjan dəfələrlə bunu rədd etdikdən sonra Javer onu əvəz edə biləcək birisi tapılana qədər polis vəzifəsini davam etdirəcəyini bildirir.
Yalnız burada roman nəhayət Madelienin Valjan olduğunu açıqlayır.
thumb|Fantinanın ölümü. Valjan onun gözlərini örtür
O gecə Valjan özü ilə gərgin mübarizə yaşadı, ancaq sonda məhkəməyə getməyi və onun əvəzinə həbs olunacaq şəxsi xilas etmək üçün öz kimliyini bildirməyi qərara alır. O öz sübutlarını irəli sürür və özünün həqiqi Jan Valjan olduğunu təsdiqləyir, ancaq heç kəs onu tutmaq istəmir və beləliklə Valjan onu harada tapa biləcəklərini bildirir və Montreul-sur-Merə geri qayıdır. Baxmayaraq ki, məhkəmənin hakimi Monsenior Madelienin işinə və şöhrətinə kifayət qədər heyran idi, onun Valjan olmasını eşitdikdə şokda idi. Növbəti gün Valjan Fantinanın otağında olarkən Javer onu tutmağa gəlir. Valjan Javerden Monfermeylə gedib Kozettanı Fantinaya gətirmək üçün 3 gün möhlət istəyir, ancaq Javer bunun Valjan üçün asan qaçış yolu olacağını deyərək rədd edir. Fantina (həkimlər tərəfindən ona Valjanın Kozettanı gətirdiyi deyilmişdi) qızının orda olmadığını və onun xilaskarının həbs olunduğunu bildikdə şoka düşdü və şokdan vəfat etdi. (artıq onun bədəni onun kasıb yaşayışından və uzun müddətdir əziyyət çəkdiyi xəstəlikdən zəifləmiş, çox güman ki vərəm olmuşdu)
Valjan Javerə onu tutmağa icazə verir, ancaq cəld aradan çıxır. Sonradan Valjan palarlarını yığmaq üçün evinə qayıdır və Javer onu axtarmağa gələndə qapının arxasında gizlənir. Xəstəxana baxıcılarından biri olan Simplis bacı həyatı boyu yalan danışmamaqda şöhrətə sahib olmasına baxmayaraq, Javerə Valjanı qorumaq üçün evdə heç kimin olmaması haqda 2 dəfə yalan dedi. Javer ona inandı və Valjana şəhərdə gizlənmək üçün şans verərək getdi.
İkinci hissə: Kozetta
Qısa bir fəsil əsasən oxucunu Jan Valjanın Monfermeylə gedən zaman (söz verdiyi kimi Fantinanın 8 yaşlı qızını gətirməyə gedərkən) yenidən tutulmasından xəbərdar edən iki qəzet yazısından ibarətdir. 1823-cü ilin iyul ayında o oğurluq və Montreul-sur-Merdə həbsdən qaçdığı üçün ölümə məhkum edildi. Onun cəzası kral tərəfindən azaldılaraq ölüm cəzası yox ömürlük həbs cəzası oldu. O saxlanmamışdan əvvəl Jan Valjan artıq Monfermeylə səyahət etmiş və Monsenior Madelien olaraq yığdığı bütün pulu orada basdırmışdı — fəsil Monfermeyldə keçmiş Toulon məhbusu olan bir işçidən danışır, kim ki yerli bir nağıla görə meşədə öz xəzinəsini basdıran şeytanı gördüyünü iddia edir. Bizə nəyə görə Valjanın öz xəzinəsini Monfermeyldə basdıraraq, Parisə geri qayıdıb sonra Monfermeylə geri qayıtmağa cəhd göstərməsi barədə heç bir açıqlama verilmir.
Valjana yeni 9430 nömrəsi təyin olunur, ancaq 1823-cü il 16 noyabrda yalnız bir neçə ay həbsdə qaldıqdan sonra gəminin takelajında təhlükəli vəziyyətdə ilişib qalmış gəmiçini xilas etdikdən sonra bilərəkdən dənizə yıxılaraq yelkənli gəmidən qaçır. Bundan sonra o rəsmi olaraq ölü hesab edildi.
thumbnail|left|Kozetta
1823-cü ildə Jan Valjan Monfermeylə gedir və Milad axşamı Kozettanı meşədə yalnız görür. Onunla birlikdə geri qayıdırlar və Valjan o axşam Tenardyelərin onunla necə pis rəftar etmələrinin şahidi olur. O, həmçinin Tenardyelərin qızları Eponina və Azelmanın da onunla kobud rəftar etdiyini, onların atılmış gəlinciyi ilə oynamağa çalışdıqda analarına şikayət etdiklərini də gördü. Bunu gördükdən sonra Valjan oranı tərk edir və bir müddət sonra Kozettanın məmnuniyyətlə qəbul etdiyi yeni, gözəl gəlinciklə geri qayıdır. Bu Madam Tenardyedə Valjana qarşı əsəb hissi yaradır və bunu onun qızlarına yox Kozettaya etməyi özünə təhqir hesab edir. M. Tenardye ona deyir ki, Valjan onlara pul ödədiyi müddətdə istədiyi hər şeyi edə bilər. O axşam Mme. Tenardye Kozettanın növbəti gün küçəyə atılmasını təkid edir.
Növbəti səhər Milad bayramı günü Valjan Kozettanı özü ilə aparmağı təklif edir. Mme. Tenardye dərhal qəbul edir, ancaq M. Tenardye kompensasiya üçün qiymətləşir və sonda 1500 frank əldə edir. Valjan Kozettanı özü ilə aparır. Yalnız indi kitab Kozettanın qarşılaşdığı müəmmalı şəxsin Jan Valjan olduğunu bildirir. M. Tenardye tezliklə Kozettanı çox ucuza satdığından təəssüflənir və onların arxasınca qaçır. M. Tenardye daha çox pul tələb etdikdə Valjan qeydi daşıyan şəxsin Kozettanı götürməyə səlahiyyəti olduğunu deyərək, ona Fantinanın ölümündən əvvəl yazdığı qeydi verir. M. Tenardye Valjanı izləməyə davam etmək istəyir, ancaq tez bir zamanda qorxaraq geri qayıdır.
Valjan Kozettanı Parisə aparır. Onlar 1824-cü ilin yazınadək sakit yaşaya bilmirlər. Çünki Javer Paris polislərinə onların yaşadıqları evi tapmağı tapşırmışdı. o Monfermeyldən uşaq qaçırmaq barədə eşitmişdi və Valjanın ondan istədiyi 3 günlük icazəni xatırlayırdı. O həmçinin Monfermeyldən gəlmiş qız nəvəsi olan kasıb geyinmiş, başqa kasıb insanlara pul verən, "sədəqə verən dilənçi" haqda da eşitmişdi. Javer bu şəxsin Valjan olduğu bilir və onu tutmaq üçün planlar hazırlayır.
Valjan Javeri tanıyır və Kozettanı götürərək evdən çıxıb gedir. Valjan güclə ona onu başqa cinayətkarların yanına aparacağını düşünərək evdən qaçmağa fürsət verən Javerdən qaça bilir. Valjan küçə işıqlarının birindən kəndiri oğurlayır və divarla qadın monastıına dırmanaraq Kozettanı da özü ilə dartmağa nail olur. Sonra onlar damdan bağçaya endilər. Sonrada məlum oldu ki, bu Valjanın yaxşılığının əvəzini vermək və bu dəfə Valjanın həyatını xilas etmək istəyən Foşlevantın çalışdığı qadın monastırıdır. Demək olar ki, Valjanı sonradan açıq yolla monastıra daxil ola bilsin deyə canlı olaraq basdırdıqdan sonra Foşlevant öz "qardaşı" Ultimas Foşlevantı içəri keçirə bildi. Kozetta isə monastır məktəbinə götürülmüşdü.
Üçüncü hissə: Marius
thumbnail|right|Mariusun Kozetta ilə qarşılaşdığı gündəlik gəzintilərindən biri Bütün bu hissə ərzində Marius Ponmersinin baxışından Valjan və Kozetta adsızdırlar. Onlar yalnız Mariusun Jardin du Lüksemburqdakı gündəlik gəzintilərində gördüyü ata və qız kimi təsvir edilir. İlk növbədə onları önəmsəməsə də, sonradan o və Kozetta bir-birilərini sevirlər. Marius onları Valjan bunu hiss edib ue d'Assasdakı evlərindən köçənə kimi izləyirdi.
Dördüncü hissə: Müqəddəs Denis
Biz yalnız indi Valjan və Kozettanın son illər ərzində yaşayışları barədə öyrənirik. Onlar Foşlevant vəfat edənə kimi monastırda qaldılar və 1829-cu ildə Kozetta 14 yaşında olarkən oranı tərk etdilər. Valjan 3 ev alır (çünki həmişə qaçıb gizlənməli olur). Biri Rue D'Assasda, obiri Rue Plumetdə (indiki adı Rue Oudinot) və digəri Rue de Arşivdə. Daha çox Rue Plumetdə qalırdılar.
Valjan Kozettanın da Mariusu sevdiyini bilmirdi və başa düşə bilmirdi ki, nəyə görə Kozetta öz babası ilə əvvəlkindən daha az əlaqədə olurdu. O Kozettanın onun aldığı yaraya görə özünü piss etməsini və onun qayğısına qalmasını gördükdə xoşbəxt olurdu. Onlar gəzintilərindən birində onlar Parisin cənubundan gətirilmiş zəncirlənmiş bir dəstənin keçidinin şahidi olurlar. Bu hadisə Kozettaya dərin təsir edir və Valjanı qızının onun keçmişi barədə öyrənməsini dayandırmaq lazım gərəkdiyinə daha çox inandırır.
Marius Eponinanın vasitəçiliyi ilə Kozettanı tapır, onun evini izləyir, onun tapması üçün özünün gündəlik sevgi jurnalını oraya qoyur və bir gecə darvazadan aşaraq həyətdə onu təəccübləndirir. Onlar hər axşam bir-birilərinin gözlərinə baxmaq üçün görüşməyə başlayırlar. Ancaq Eponina qısqanclıq hissi keçirir və Valjana köçməsi lazım olduğunu bildirən bir not buraxır. Valjan həyətdə kiminsə gizləndiyinə inanaraq İngiltərəyə köçməyi qərara alır. o Kozettanı Rue de Armedəki evə aparır. Bu hadisə 1832-ci ilin iyun ayının ilk günlərində baş verir.
Yalnız orada Valjan yeniyetmə bir oğlan (Qavroş) Mariusdan Kozettaya Mariusun barrikada olması və heç bir adres qoymadan getdiyindən bəri ona söz verdiyi kimi barrikadada öləcəyini bildirən bir məktub çatdırarkən Kozettanın Mariusa olan məhəbbəti haqda öyrənir. Valjanın öz daxilində ikinci bir mubarizəsi baş tutur. Əvvəl Mariusun ölməsi gərəkdiyi haqda qəti qərar verir, ancaq sonra öz əvvəlki hissi barədə günahkarlıq hiss edir. O özünün sonrakı hərəkətləri barədə heç bir qəti qərar vermədən qiyama qoşulur.
Beşinci hissə: Jan Valjan
thumbnail|right|Valjan Mariusu xilas edərkən
Valjan üsyanda öz üzərinə düşəni edir və mükəmməl bir atəşlə özünü isbat edir. Ona təşəkkür olaraq barrikadanın lideri Anjolras ona istədiyi bir şeyi etməyi təklif edir. Valjan ona casus olaraq ələ keçirilmiş Javeri öldürməyə icazə verilməsini istəyir. İstək qəbul olunur və Valjan Javeri öldürmək üçün gözdən uzaq bir yerə aparır, ancaq onu öldürmək əvəzinə sərbəst buraxır, baxmayaraq ki Javer hələ də Valjanı tutmağa çalışacağını bildirir. Valjan razılaşır və Javerə öz adresini verir. Valjan Javeri buraxdıqdan sonra barrikadadakı Mariusdan başqa bütün döyüşçülər vuruşma zamanı öldürülürlər. Marius isə Valjanın sayəsində sağ qalır və Valjan onu Parisin kanalizasiya yolları ilə sağ-salamat daşıyır. Valjan kanalizasiyanın Grand-Kalou çıxışının bağlı olduğunu görür. Tenardye orda idi və onun açarı var idi. Tenardye Valjanın Mariusu onun puluna görə öldürdüyünə inanaraq açar qarşılığında ondan pul istədi. Valjan özünün olan bir neçə sounu Tenardyeyə verir və kanalizasiyanın qapısını açır və Javerlə üz-üzə gəlir. İndi o Tenardyenin təqibində idi. Valjan Mariusu salamat evə çatdırmaq üçün Javerdən kömək istəyir və Javer öz faytonunu çağırır. Valjan evə qayıdıb Kozetta ilə vidalaşmaq üçün Javerdən icazə istəyir və Javer evin qarşısında onu gözləyəcəyini bildirərək razılaşır. O pilləkənlə qalxan zaman pəncərədən çölə nəzər yetirir və görür ki Javer gedib. Javer özünün həyatı boyu göstərdiyindən fərqli olaraq, ədalət hissini nümayiş etdirən bir caninin axtarışında olan həyatı ilə üzləşir. O bunu qəbul edə bilmir və özünə qəsd edir.
Marius zədələri sağaldıqdan sonra babasından Kozetta ilə evlənmək üçün icazə alır və onlar evlənirlər. Toydan sonrakı gün Valjan Mariusa keçmiş məhbus olduğunu bildirir. Marius dəhşətə gəlir, onda Valjan haqda çox mənfi fikirlər meydana gəlir və onu Kozettanın həyatından uzaqlaşdırmağa çalışır. Bundan sonra Valjanın Kozetta ilə Mariusun babasının evindəki ənənəvi görüşləri o ölümü yaxınlaşaraq yataq xəstəsi olduğu üçün görüşməyi tamamilə dayandırana kimi getdikcə daha da qısalır. O görüşü dayandırdıqdan bir müddət sonra Tenardye Mariusu ziyarət edir və Valjanın cinayətkar olduğunu Mariusa bir neçə qəzet məqaləsi göstərərək bildirir. Tenardye Mariusa onun bilmədiyi bir şeyi göstərəcəyini bildirir. Tenardye M. Madelien ilə Jan Valjanın eyni insan olduğunu və Javerin özünə qəsd etdiyini sübut edən qəzet parçaları göstərir. O həmçinin Valjanın 6 iyun tarixində Mariusun qohumlarından birini öldürərək onun bədənini kanalizasiyanın içi ilə daşıyan şəxs olduğunuda bildirir. Marius Tenardyenin Valjanın onu xilas etməsini gördüyünü başa düşür və Kozetta ilə Valjanın evinə tələsir. Təəssüflər olsun ki onlar çox gecikmişdilər və Valjanın ölmək üzrə olduğunu gördülər. Valjan aralarında xoş münasibət olmayan Mariusla arasını düzəldir və Kozettaya anasının adının Fantina olduğunu bildirir. O məmnun şəkildə vəfat edir və ölümündən sonra vəsiyyət etdiyi kimi heç bir nişan olmayan bir qəbirdə basdırılır.
Qurdqala
Qurdqala, Petrovka — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Kalinino rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 11 km məsafədə yerləşir. Rayon təşkil edilənədək Cəlaloğlu (Stepanavan) rayonunun tərkibində olmuşdur.
Toponim türk mənşəli qurd etnoniminə qala sözünün birləşməsindən əmələ gəlib "qurd tayfasına mənsub qala yanında salınan kənd" mənasını bildirir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Kəndin adı XIX əsrin 60-cı illərində dəyişdirilib Petrovka qoyulmuşdur.
Qızılkilsə (Loru)
Qızılkilsə, Dağ Qarakilsə, Qızıldaş — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Kalinino rayonunda kənd.
Tarixi
1930 - cu ildə Stepanavan (Cəlaloğlu) rayonunun tabeliyində olmuşdur. Rayon mərkəzindən 14 km şimal-şərqdə, Dəmirçilər kəndinin yaxınlığında yerləşir.
«İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Kəndin bir adı da Dağ Qarakilsə olmuşdur.
Toponim qırmızı mənasında işlənən qızıl sözü ilə kilsə sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Erm. SSR AS RH-nin 3.l.1935-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Qızıldaş, Ermənistan prezidentinin 19.IV.1991-ci fərmanı ilə yenidən dəyişdirilib Aruni qoyulmuşdur.
Antidesma platyphyllum
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qızılkilsə (Loru)
Əhalisi
Kənddə 1886-cı ildə 106 nəfər, 1897-ci ildə 202 nəfər,1908-ci ildə 215 nəfər, 1916-cı ildə 490 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
1918-ci ildə kəndin sakinləri soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti quruladan sonra sağ qalan kənd sakinləri öz kəndlərinə dönmüşdür. Burada 1922-ci ildə 373 nəfər, 1926-cı ildə 408 nəfər, 1931-ci ildə 437 nəfər, 1987-ci ildə 1500 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
1988-ci ildə azərbaycanlılar tamamilə Ermənistan dövləti tərəfindən tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuşdur.İndi burada ermənilər yaşayır.
Kampimoseiulella altusus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Ali bitkilər
Ali bitkilər və ya embriofitlər —  yarımaləminə aid qrup.
Təsnifatı
Hazırda ali bitkilərin 300 min növü məlumdur. Xəzərdə onların 5 növü qeyd edilmişdir. Bunların hamısı çiçəkli bitkilərə aiddir: dənizotu (Zostera nolti), daraqşəkilli suçiçəyi (Potamogeton pectinatus), 2 növ ruppiya (Ruppia spiralis, R.maritima), najas (Najas marina). Dənizotu qum və qumbalıqqulağı torpaqlarda inkişaf edir. Suçiçəyinə dənizin sahil zonasında, nayas bitkisinə isə körfəzlərdə rast gəlinir. Ruppiyaların hər iki növü körfəzlərdə yaşayır. Ali bitkilərlə həm balıqlar, həm də su quşları gidalanır. Bir çox balıqlar (çəki, çapaq, külmə) öz kürülərini onların üzərinə tökürlər.
Ali bitkilərin inkişaf fazası
Ali bitkilərdə toxumalara və vegetativ orqanlara (kök, gövdə, yarpaq) diferensiasiya, həmçinin inlişaf tsiklində nəslin növbələşməsi xasdır. Bitki bir-birini əvəz edən iki inkişaf fazasından (qametofit və sporofit) ibarətdir.
Qametofit
Qametofit- cinsi nəsildir. Üzərində cinsi orqanlar (anteridi və arxeqoni) əmələ gəlir. Bunların cinsi orqanları çoxhüceyrəlidir.
Anteridi
Anteridi - xarici divarı bir və ya bir neçə qatdan ibarət dölsüz hüceyrələrlə örtülən ovalşəkilli və ya dairəvi cisimlərdir. Anteridilərdən spermagen hüceyrələr, onlardan da erkək qametlər - hərəkətli spermatozoidlər - inkişaf edir. Onlar ancaq suda hərəkət edir.
Arxeqoni
Arxeqoni - aşağısı genişlənmiş qarıncıqdan, yuxarısı isə ensiz boyuncuqdan ibarət olan kolbavari cisimdir. Arxeqonini qurumadan qoruyan dölsüz hüceyrələr onu xaricdən əhatə edir. Qarıncıq hissəsində hərəkətsiz dişi qamet - yumurta - hüceyrə - yerləşir. Yumurta - hüceyrədən yuxarıda boğaz kanal hüceyrəsi yerləşir. Yumurta - hüceyrə yetişdikdə kanal hüceyrələri seliklə örtülür və arxeqoni təpə tərəfdən açılır. Spermatozoid selik maddələri ilə arxeqoninin qarıncığına keçir və orada yumurta-hüceyrə ilə qovuşur; mayalanma baş verir. Örtülütoxumlu və bəzi çılpaqtoxumlu bitkilər istisna olmaqla, digər ali bitkilərdə arxeqonilər vardır.
Sporofit
Sporofit - üzərində qeyri-cinsi çoxalma orqanları (sporangillər) formalaşan qeyri-cinsi nəsildir. Sporangilərdə sporlar əmələ gəlir. Sporofit diploiddir. Ali bitkilərin reduksion bölünməsi sporların sporangilərdə əmələ gəlməsi zaman baş verir. Spor haploiddir, ondan qametofit inkişaf edir. Qametofit də haploiddir. Mayalanma zamanı haploid diploid vəziyyətinə keçir. Ziqot diploiddir, ondan sporofit inkişaf edir. Ali bitkilərin yaşıl yosunlardan əmələ gəldiyi ehtimal edilir. Bunu aşağıdakı müddəalar sübut edir:
Ali bitkilərin quruya çıxması ilə xüsusi su təminatına, cinsiyyət orqanlarının qurumaqdan müdafiəsinə uyğunlaşmalar, cinsi prosesin həyata keçməsi üçün - çoxhüceyrəli cinsiyyət orqanları, sporofitin morfoloji diferensiyası və çoxhüceyrəli spor qutucugu və ya sporangi, toxumaların mexaniki və ötürücü sistemləri, dəricik, ağızcıqlar və s. kimi xüsusi uyğnnlaşmalar yaranmışdır.
Ali bitkilərin qrupları
Adətən, ali bitkiləri 4 əsas qrupa - mamırkimilərə, qıjıkimilərə, çılpaqtoxumlulara və örtülütoxumlulara bölürlər. Lakin hal-hazırda onları 9 şöbəyə - rinofitlər, zoosterofillofitlər, mamırkimilər, plaunkimilər, psilotkimilər, qatırquyruğukimilər, qıjılar, çılpaq- və örtülütoxumlu bitkilərə bölürlər. Birinci iki şöbə nəsli kəsilmiş bitkilərin qazıntı halında olan formalaridir.
Rhus microphylla
(Rhus microphylla) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xalq artisti
Xalq artisti — SSRİ-də, hal-hazırda isə bir çox keçmiş sovet respublikalarında, o cümlədən Azərbaycan Respublikasında mədəniyyət sahəsində xüsusi xidmətlərə, yüksək peşə ustalığına və ictimai həyatda fəal iştiraka görə verilən fəxri ad.
"Xalq artisti" fəxri adı müstəsna dərəcədə dərin ideyalı və bədii cəhətdən yüksək ustalığa, görkəmli bədii obrazlar, tamaşalar, kinofilmlər və musiqi əsərləri yaratmağa, incəsənətin inkişafında kadrlar hazırlamaqda və tərbiyə etməkdə böyük xidmətlərinə görə əvvəllər "əməkdar artist" və ya "əməkdar incəsənət xadimi" adına layiq görülmüş teatr, filarmoniya, kino, estrada, sirk, ansambl, kapella artistlərinə, rejissorlarına, orkestr və xor dirijorlarına, baletmeysterlərə, musiqi, xor, rəqs və digər kollektivlərin bədii rəhbərlərinə, musiqiçilərə, televiziya və radio verilişləri diktorlarına verilir.
Muxtar dövlətlər
Digər
Eyvaz Zeynalov
Eyvaz Zeynalov (tam adı: Zeynalov Eyvaz Mahmud oğlu; ) — Azərbaycan yazıçısı.
Həyatı
18 yanvar 1950-ci ildə Ağdam rayonunda anadan olub. Ağdam şəhər 1 nömrəli məktəbi, 1973-cü ildə V.İ.Lenin adına APİ-nin dil-ədəbiyyat fakültəsini bitirib.
“Qəlibə sal” adlı ilk hekayəsi hələ orta məktəbin 9-cu sinfində oxuyarkən “Lenin yolu” qəzetində çap olunub. 2007-ci ildə “Avropa Nəşr Mətbu Evi”nin keçirdiyi müsabiqədə “Ən yaxşı vətənpərvər yazıçı” Beynəlxalq Qızıl mükafatına layiq görülüb, 2008-ci ildə Mahmud Kaşğari adına Beynəlxalq hekayə müsabiqəsinin qaliblərindən biri olub.
2010-cu ildə Azadlıq radiosunun “Ədəbi azadlıq” kiçik hekayə müsabiqəsinin qalibi olub və 1-ci yeri tutub.
1990-cı ildə “Yazıçı” nəşriyyatında “Rəngsiz yuxu” (povest, hekayələr) adlı ilk kitabı çapdan çıxmıb. 1999-cu ildə “Bahalı şokolad qutusu”, 2007-ci ildə “Qırmızı almalar” (uşaqlar üçün) kitabları, 2006-cı və 2009-cu illərdə “Qarabağ hekayələri” (təkmilləşdirilmiş, artırılmış iki nəşr), 2007-ci ildə “Hekayələr”, 2008-ci ildə “Qış günəşi” (povestlər, hekayələr), 2013/14-cü ildə “Bələdçi” (iki roman: “Bələdçi” və “Qisas”) kitabı, 2014-cü ildə “Tələ” romanı, 2015-ci ildə “Alın yazısı” romanı, “Ömrə atılan daş” romanı çap edilib.
2010-cu ildə Tiflisdə iki dildə - azərbaycan və gürcü dilində “Uşaq hekayələri və nağıllar” adlı kitabı çap olunub.
2011-ci ildə Türkiyədə, Ankarada Türkiyə türkcəsində “Kara(b)ağlayan Hikayeler” kitabı çıxıb.
2012-ci ildə Amerikada ingiliscə çap olunan “Müasir Azərbaycan nəsr antologiyası” kitabında 4 hekayəsi gedib.
2015-ci ildə Almaniyada alman dilində “Bələdçi” romanı;
2015-ci ildə İstanbulda türk dilində “Əski bisilklet” hekayələr kitabı çap edilib.
Orta məktəblərin Azərbaycan dili və Ədəbiyyat kitablarında hekayələri tədris olunur. 2019-cu ildən Eyvaz Zeynalovun əsəri Ədəbiyyatdan qəbul proqramına (imtahan testi) salınıb.
Müsədin Namazov
Müsədin Əhməd oğlu Namazov — Azərbaycan Respublikasının əməkdar memarı, "Azərdövlətlayihə" Dövlət Baş Layihə İnstitutunun direktoru.
Həyatı
Müsədin Namazov 4 avqust 1963-cü ildə Gürcüstan Respublikasının Saqareco bələdiyyəsinin Düzəyrəm kəndində anadan olub. 1970–1980-ci illərdə Düzəyrəm kənd məktəbində orta təhsil alıb.
O, 1981-ci ildə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri İnstitutunun memarlıq fakültəsinin əyani şöbəsinə qəbul olunmuş və 1986-cı ildə həmin institutu fərqlənmə diplomu ilə memar ixtisası üzrə bitirmişdir.
M. Ə. Namazov ali təhsilini tamamladıqdan sonra "Azərdövlətlayhə" İnstitutunun 1 nömrəli Emalatxanasında memar kimi öz ixtisası üzrə ilk əmək fəaliyətinə başlamışdır.
Eyvaz Zeynalov
Həyatı
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Avrasiya Yazarlar Birliyinin, Gürcüstan Yazıçılar Milli Akademiyasının üzvüdü.
Müsədin Namazov
Həyatı
O, 1986-cı ildə ordu sıralarına çağrılmış və 1988-ci ilə kimi SSRİ Silahlı Qüvvələri sırasında əvvəlcə sıravi əsgər, sonra isə manqa komandiri olmuşdur.
Eyvaz Zeynalov
Əsərləri
1.“Rəngsiz yuxu” (povest, hekayələr)-(Yazıçı, 1990)
Müsədin Namazov
Həyatı
Müsədin Namazov ordudan tərxis olunduqdan sonra yenidən "Azərdövlətlayihə" İnstitutuna qayıtmış, əvvəlcə 1 nömrəli Emalatxanada memar (1988–1990), aparıcı memar (1990), qrup rəhbəri (1990–1993), layihənin baş memarı (1993–2007), 2 nömrəli Emalatxananın rəisi (2007–2009), sonra isə 2 nömrəli Memarlıq Planlaşdırma şöbəsinin müdiri (2009–2011) olmuşdur.
Eyvaz Zeynalov
Əsərləri
2.“Bahalı şokolad qutusu” (1999)
Müsədin Namazov
Həyatı
M. Ə. Namazov 2011-ci ilin dekabrından 2012-ci ilin sentyabrına kimi Fövqəladə Hallar Nazirliyi Tikintidə Təhlükəsizliyə Nəzarət Dövlət Agentliyinin "Azərdövləttikintilayihə" DLİ İnstitutunun baş memarı vəzifəsində çalışmışdır.
Eyvaz Zeynalov
Əsərləri
3.“Qırmızı almalar” (2007)
Müsədin Namazov
Həyatı
O, 10 oktyabr 2012-ci ildən Fövqəladə Hallar Nazirliyi Tikintidə Təhlükəsizliyə Nəzarət Dövlət Agentliyinin "Azərdövləttikintilayihə" DLİ-nin direktoru təyin olunmuşdur.
Eyvaz Zeynalov
Əsərləri
4.“Qarabağ hekayələri” (2009)
Müsədin Namazov
Həyatı
Müsədin Namazov 27 may 2014-cü ildə fövqəladə hallar nazirinin əmri ilə "Azərdövlətlayihə" Dövlət Baş Layihə İnstitutunun direktoru vəzifəsinə təyin olunub.
Eyvaz Zeynalov
Əsərləri
5.“Qış günəşi” (povestlər, hekayələr) - (2008)
Müsədin Namazov
Ailəsi
Ailəlidir, bir qızı və bir oğlu var.
Musa xan (Elxani)
Sultan Musa xan (? - ö. 1337) — Elxanilər dövlətinin 11-ci hökmdarı (1336-1337).
Eyvaz Zeynalov
Əsərləri
6. “Bələdçi” (iki roman: “Bələdçi” və “Qisas”) - (Qanun, 2013)
Musa xan (Elxani)
Həyatı
Sultan Musa xan atası Baydu xanın oğlu Qıpçaqoğul idi.
Eyvaz Zeynalov
Əsərləri
7.“Tələ” romanı   (2014)
Musa xan (Elxani)
Hakimiyyəti
1335-ci ildə Əmir Əli Padşah Oyrot Ucana gəldi və Arpa xanı devirərək Musa xanı padşah elan etdi. Musa xanın hakimiyyət dövrü də uzun sürmədi. O, cəmi bir neçə ay hakimiyyət başında oldu. Musa xanın hakimiyyətdə yalnız adı var idi. Dövlətin bütün işləri əmir Əli padşahın əlində cəmlənmişdi. O, dövlət işlərinə heç kimin qarışmasına yol vermirdi. Buna görə də əmirlər ona nifrət edirdilər. İlk günlərdən ölkənin müxtəlif yerlərində narazılıq baş verirdi. Çox keçmədən Diyarbəkirdə əmir Hacı Toğay Sutaylı Oyrat tayfasına və Əmir Əli padşaha qarşı çıxır. 1336-ci ilin iyul ayında Marağa vilayətində əmir Şeyx Həsən noyon Cəlayır ilə xorasanlılar və onlarla ittifaq bağlamış Musa xan arasında vuruşma olur. Şeyx Həsən qalib gəlir, Musa xan isə öldürülür. Yerinə Məhəmməd xan gətirilir.
Eyvaz Zeynalov
Əsərləri
8. “Alın yazısı”  romanı  (2015)
9. “Uşaq hekayələri və nağıllar” (azərbaycan və gürcü dillərində) 2010 Tiflis
10. “Kara ağlayan hikayeler” (türkcə) 2011  Ankara
11. “Bələdçi” romanı 2015   Almaniya
12. “Əski bisiklet”  (türk dilində) 2015   İstanbul
13. "Kəşfiyyatçılar"
Antidesma tomentosum
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Spartak: İntiqam (teleserial, 2012)
Spartak: İntiqam  — Starz kanalının Spartak: Qan və Qum serialının davamı və Spartak serialının ikinci sezonu.
Mövzusu
Spartak: Qan və Qum-da Spartak rolunu canladıran aktyor Andy Whitfield-in xərçəng xəstəliyindən ölümündən sonra,bu rola Liam McIntyre dəvət edilir.İntiqam sezonun da artıq Spartak öz dəstəsini qurur və Romaya qarşı vuruşur.Və bundan narahat olan Roma hakimiyyəti Spartak və onun döyüşçülərini yox etmək üçün Romanın komandiri Qay Klavdiy Qlaberi Spartak və onun döyüşçüləri ilə vuruşmaq üçün Kapuaya gəlir.
Respublika (Rusiya)
Rusiya konstitusiyasına görə, Rusiya Federasiyası 85 bərabərhüquqlu subyektdən ibarətdir ki, bunun da 22-si respublikadır.
Respublikalar Rusiyanın faktiki ərazisinin 28,55% -ni əhatə edir və ölkə əhalisinin 17,95% -i onlarda yaşayır. Respublika, diyarlardan və vilayətlərdən fərqli olaraq, onlar milli-dövlət formasiyalarıdır, yəni Rusiya daxilində bu və ya digər xalqın (xalqların) dövlətçilik formasıdır. Rusiya Federasiyasının digər subyektlərindən fərqli olaraq respublikalar öz konstitusiyalarını qəbul etmək və öz dövlət dillərini qurmaq hüququna malikdirlər və həmçinin onların paytaxtları vardır.
Respublikaların Rusiya Federasiyasının ərazi bütövlüyünü pozmaq, onun tərkibindən ayrılmaq hüququ və suverenliyi yoxdur.
Sovet dövründə müasir respublikaların əksəriyyəti muxtar sovet sosialist respublikası (MSSR) statusuna malik idi, bəziləri muxtar vilayətlər idi. RSFSR çərçivəsində, ərazilər və bölgələrdən - inzibati-ərazi vahidlərindən fərqli olaraq, onlar milli-dövlət birləşmələri olan federasiya subyektləri hesab olunurdular.
Rusiya Federasiyasının respublikalarının siyahısı
600px
Rhus ovata
(Rhus ovata) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kampimoseiulella reburrus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Podqoritsa
Tarixi
Müasir Podqoritsa ərazisində ilk yaşayış məskənləri Daş dövründə olub. Eramıza qədərki dövrdə burada İlliryalılar yaşayıb, daha sonra isə bu ərazini Roma imperiyası ələ keçirib. Onlar Birziminium adlı yaşayış məskəninin təməlini qoyublar. Podqoritsadan 3 km məsafədə digər Roma şəhəri Diokleinin xarabalıqları yerləşir. Hesab edilir ki, Roma imperatoru Diokletian bu ərazilərdə doğulub. Daha sonra bura köçən slavyanlar şəhərin adını Duklya qoyublar. Sonradan bütün ərazilər belə adlanmağa başlayıb. Əsasının qoyulduğu dövrdən etibarən şəhər vacib ticarət yollarının qovşağı olub, Skadar gölü və Adriatik dənizi sahilinə yaxın yerləşən münbit vadidə yerləşib. V əsrdə bura slavyan qəbilələri köçərək məskunlaşıblar. Onlar öz dövlətlərini qurdular, daim Bizans ilə müharibələr aparırdılar, yeni qurduqları şəhərin adını isə sahilində olduqları çayın adına uyğun olaraq Ribnitsa qoydular. İlk dəfə Podqoritsa adı 1326-cı ildə məhkəmə kağızlarında qeyd olunub. Şəhər çox zəngin idi, çünki o, Serbiya və Dubrovnik arasında gedən ticarət yolunun üzərində idi. 1474-cü ildə Osmanlı türklərinin Podqoritsanı tutması onun inkişafını dayandırdı. Türklər burada böyük qala tikərək, onu serb klanlarına qarşı müharibədə əsas istehkama çevirdilər. Möhkəmləndirilmiş müdafiə qurğularına malik qala hesabına türklər çoxsaylı qaradağlı hücumlarına qarşı tab gətirə bildilər. 1864-cü ildə Podqoritsa Boqurtlen adı ilə İşkodra vilayətinin mərkəzi oldu. Şəhər həmçinin alban adı olan Burquriça kimi də tanınırdı. 1878-ci ildə Berlin konqresinin qərarı ilə Monteneqro müstəqil knyazlıq elan olundu və Podqoritsa onun idarəsinə verildi.
XX əsrdə şəhər sürətlə inkişaf etdi. 1904-cü ildə burada ilk Monteneqro bankı açıldı. Yaxınlıqdakı yaşayış məntəqələrinə yollar tikildi, 1902-ci ildə isə ilk ticari müəssisə olan tütün plantasiyası açıldı. Dünya müharibələri arasındakı dövrdə şəhərin əhalisi 13.000 nəfərə çatmışdı. İkinci Dünya müharibəsi zamanı şəhər 70 dəfədən çox bombardmana məruz qaldı və tamamilə dağıdıldı. Nəticədə 4.100 nəfər mülki insan həlak oldu. 19 dekabr 1944-cü ildə şəhər alman işğalından azad edildi. 13 iyul 1946-cı ildə şəhər Titoqrad adı altında Çernoqoriya Sosialist Republikasının paytaxtı elan edildi. Bundan sonra şəhər yenidən quruldu. Burada müasir yollar və aeroport tikildi. 2 Aprel 1992-ci ildə şəhərin tarixi adı olan Podqoritsa özünə qaytarıldı.
Əhali
Podqoritsa Monteneqronun ən böyük şəhəridir. Burada ölkə əhalisinin dörddə biri yaşayır. 2003-cü il əhalinin siyahıyalınmasına görə Podqoritsada ətraf qəsəbələrlə birlikdə 169.132 nəfər əhali yaşayır. Şəhərin öz əhalisi 136.473 nəfərdir.
İqtisadiyyatı
Podqoritsa ölkənin əsas işgüzar paytaxtıdır. Monteneqronun əsas maliyyə, sənaye və kommersiya təşkilatları burada yerləşir. Birinci Dünya müharibəsi ərəfəsində şəhər iqtisadiyyatı kiçik həcmli sənayedən vəticarətdən ibarət idi, bunlar əsasən Osmanlı idarəsi dövründən qalma təsərrüfatlar idi. İkinci Dünya müharibəsindən sonra şəhərin inkişafında əsas diqqət urbanizasiyaya və sənayeləşməyə yönəldildi. Şəhərin ətrafında bir çox alüminium, toxuculuq, tütün və digər sənaye növlərinə aid müəssisələr açıldı. Yuqoslaviyanın dağılması dövründə baş verən müharibələr Monteneqrodan yan keçsələr də, müharibə nəticəsində Podqoritsanın zavodlarının sifarişləri dayandığına görə istehsal 90-cı illərin sonuna kimi tamamilə dayandı. Bir çox müəssisələr bağlandı, bəziləri isə aşağı tempdə işləməyə davam etdi.
Şəhərin işgüzar həyatı yeni minilliyin əvvəlində canlanmağa başladı. Mövcud olan zavodlar özəlləşdirildi və hal-hazırda mövcud şəraitə uyğunlaşıblar. Podqoritsanın, həmçinin bütün Monteneqronun ən böyük zavodu Podqoritsa Aliminium Kombinatı Rusiyanın ROSAL şirkətinə məxsusdur. Şəhərin iqtisadiyyatı daha çox maliyyə və xidmət sektoruna doğru yönəlməyə başladı. Podqoritsada iki birja fəaliyyət göstərir (Monteneqro birjası və NEX). İndi biznesin inkişaf aksenti ağır sənayedən telekommunikasiyaya, tikintiyə və bank sektoruna doğru istiqamətlənir. Şəhərdə bir çox xarici şirkətlərin nümayəndəlikləri açılıb.
Sürətli inkişafın əks təsiri özünü daşınmaz əmlakın qiymətinin sürətlə artmasında göstərdi. Hal-hazırda şəhər sürətlə böyüyür, mərkəzdən daha da uzaqda yeni rayonlar salınır. 2009-cu ildə şəhərdə ilk böyük alış-veriş mərkəzi Delta City açıldı. Burada şəhərdə yeganə kinoteatr, həmçinin Avropanın brend geyimləri satılan mağazalar yerləşir.
Gözdə Kırdar
Gözde Kırdar – türk qadın voleybolçu. Türkiyə milli voleybol komandasının ən təcrübəli oyunçularından biri. Milli komandanın digər bir üzvü Özge Kırdar Çembercinin əkiz bacısıdır.
Nişat Mehdiyev
Nişat Əhməd oğlu Mehdiyev — "Qanunun hədəfində" qəzetinin təsisçisi və baş redaktoru (avqust 2008-dən), Azərbaycan Təhsil İşçiləri Hüquqlarının Müdafiəsi İctimai Birliyinin sədri (2003-dən).
Gözdə Kırdar
Karyerası
Voleybola 1999-cu ildə Günəş Sığortanın B komandasında başlayan voleybolçu bu komandanın Vakıfbankla birləşməsindən sonra karyerasına Vakıfbank Günəş Sığortada davam etmişdir.
2003-cü ildə ilk dəfə Türkiyə millisinə çağrılan voleybolçu ilk vaxtlar milli komanda da istədiyi oyunu göstər bilmir. Ancaq illər ötdükcə təcrübəsi də artan Gözde yavaş-yavaş milli komandanın əsas oyunçusuna çevrilməyə başlayır.
Nişat Mehdiyev
Həyatı
Nişat Əhməd oğlu Mehdiyev 31 yanvar 1963-cü ildə Ağstafa şəhərində anadan olmuşdur.
Gözdə Kırdar
Karyerası
Vakıfbankda da özünü yaxşı cəhətdən göstərən voleybolçu 2012-ci ilə qədər komandası ilə birlikdə sırası ilə CEV Çağırış Kuboku, Top Komandalar Kuboku, Çempionlar Liqası və Kulublar arası Dünya Çempionatının qızıl medallarını qazanmışdır. Türkiyədə də, kubok və superkubok qalibiyyətlərinin yanında ölkə çempionluğu da yaşayır.
2012-ci ildə voleybolçu üçün iki əlamətdar hadisə baş verir. Bunlardan biri milli komanda ilə Dünya Qranpirisində yaşanan üçüncülük olur, digəri isə təbii ki, 2012 Yay Olimpiya Oyunlarıdır. Bu turnirdə də doqquzunculuq əldə edən voleybolçunun Türkiyə milli komandasının heyətində əkiz bacısı ilə birlikdə əsas heyətdə oynaması bütün xarici mətbuatı onların üzərinə çəkir. Onlar həmçinin Olimpiya oyunlarında da iştirak edən 18-ci əkiz idmançılar olurlar.
Nişat Mehdiyev
Həyatı
1970-ci ildə Bakı şəhəri 13 nömrəli orta məktəbin birinci sinfinə getmiş, 1980-cı ildə həmin məktəbi bitirmişdir. 1983-cü ildə V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun tarix fakültəsinə daxil olmuş və 1988-cu ildə həmin institutu tarix və ictimaiyyət müəllimi ixtisası alaraq bitirmişdir.
1981-cü ilin may ayından 1983-ci ilin aprelinədək Sovet Ordusu sıralarında hərbi xidmətdə olmuşdur.
1991-ci ilin oktyabrından 1995-ci iln fevralınadək (fasilələrlə) Azərbaycan Milli Ordusu sıralarında erməni hərbi qüvvələrinə qarşı döyüşlərdə iştirak etmişdir. Dəfələrlə yaralanmağına baxmayaraq, müalicələlərini aldıqdan sonra yenidən öz döyüş dostlarının yanına qayıtmış və mübarizəsini davam etdirmişdir.
Fəaliyyəti
Əmək fəaliyyətinə 1980-cı ildən fəhləlikdən başlamışdır.
1996-cı ildən təhsil sistemində - 20, 286 №-li məktəblərdə tarix fənnini tədris etmiş, 2005-ci ildən isə Yasamal Rayon Təhsil Şöbəsində, 2007-ci ildən isə Bakı Şəhəri üzrə Təhsil İdarəsinin Metod Mərkəzində metodist vəzifəsində çalışır.
Yaradıcılığı
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Tarix və Etnoqrafiya İnstitunun dissertantı olmuşdur. "Xınalıq" haqqında tarixi-etnoqrafiq elmi məqalələrin müəllifi olmuşdur. Bir çox qəzet və jurnallarda 200-ə yaxın məqalələri vardır.
Aralıq dənizi iqlimi
thumb|Aralıq dənizi iqlim tipinin yayıldığı regionlar
Aralıq dəniz iqlimi — subtropik qurşaqda yerləşib ilboyu rütubətliyin qeyri barəbər olmasilə (əsasən qış yağıntısı) səciyyələnir. Bitki örtüyü həmişəyaşıl meşələr və kserofit kolluqlardan ibarətdir Bu iqlim tipi Aralıq dənizi sahili ölkələrdə, Kaliforniya yarımadası ətrafında, Avstraliyanın cənub və qərb hissələrində və Cənubi Amerikada Çili sahillərində yayılmışdır. Belə ki, materiklərin qərb sahillərində 30–35 dərəcəlik enliklər arasında formalaşır.
Yağıntıları
right|300px|thumb|Yay aylarında Liviya sahillərinin havası right|300px|thumb|Malta sahillərində payız havası Yay aylarında bu iqlim tipi yayılan ərazilərdə yüksək təzyiq zonası daxilində demək olar ki, yağıntı düşmür. Qış aylarında isə demək olar ki, bu prosesin əksi müşahidə edilir. Bu zaman əraziyə düşən yağıntının miqdarı artır, hətta dağlıq ərazilərə qar belə yağır. Belə ki, ərazilər il ərzində 700–800 mm yağıntı alır ki, bu da yay aylarında düşməyən yağıntıların yerini doldurur. Məs.San Fransiskoya aprel-noyabr aylarında 448 mm yağıntı düşür, ancaq digər aylarda bu rəqəm 52 mm olur. İyul və avqust aylarında isə demək olar ki, yağıntı düşmür.
Temperaturu
left|300px|thumb|Sardiniya sahillərində yay ayları left|300px|thumb|Tutqun hava şəraiti Aralıq dənizi iqlimi Aralıq dənizi iqlim tipi yayılan bölgələrdə qış nisbətən yumşaqdır. Nadir hallarda bəzi ərazilərdə qısamüddətli soyuqlar müşahidə edilir ki, bu da uzun müddət çəkmir. Yüksək yay temperaturunun müşahidə edilməsi ilə də aydın hava daima izlənilir. Yunanıstanın paytaxtı Afinada həddindən artıq yüksək yay temperaturu daima müşahidə edilir. Həmçinin bu iqlim tipinin yayıldığı ərazilərin çoxu iri su hövzələrinin sahillərində yerləşir. Bunun da tempeatura təsiri çox yüksəkdir. Demək olar ki, Aralıq dənizi ölkələrində qış aylarında temperatur 0 dərəcədən aşağı çox nadir hallarda olur.
Manu Bennett
Manu Bennet Yeni Zelandiyada doğulmuşdur. Spartak serialının Blood and Sand, Gods Of Arena və Vengeance sezonların da Kriks rolunda oynamışdır. Bundan başqa Hobbit: Gözlənilməyən səyahət filmin də Azoq rolunda yer almışdır.
Sinniqes-Arı (Yakutiya)
Sinniqes-Arı — Anabar çayınin yatağında yerləşən elədə böyük olmayan ada. İnzibati cəhətdən Yakutiya ərazisində yerləşir.
Dermatoveneroloq
Dermatoveneroloq — dəri və zöhrəvi xəstəlikləri sahəsində ixtisaslaşmış həkim.
Qısa məlumat
Dermatoveneroloq ixtisasına sahib olan həkimlər dəri və zöhrəvi, yəni dəri xəstəlikləri və cinsi yolla yoluxan xəstəlikləri müalicə edirlər. Dermatoveneroloq sözü dermatoloq və veneroloq sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Dermatoloq dedikdə dəri həkimi veneroloq dedikdə isə zöhrəvi xəstəlikləri həkimi nəzərdə tutulur. Adətən dermatoloq və veneroloq eyni həkim olduğu üçün onlara dermatoveneroloq deyə müraciət edirlər. Azərbaycan və Türkiyədə 4 illik rezidentura təhsilindən sonra dəri və zöhrəvi xəstəlikləri sahəsində ixtisaslaşan həkimlərə Dermatoveneroloq ixtisası verilir.
Diatom yosunlar
Diatom yosunlar (lat. Bacillariophyta). Bu tipə tək, nadir hallarda qonur rəngli (piqmenti — fukoksantin) mikroskopik (0,75 mkm – 2 mm) kolonial orqanizmlər daxildir. Diatom yosunlar planktonda geniş, daha az miqdarda dəniz və şorsu hövzələrinin bentosunda, bəziləri torpaqda məskunlaşırlar; müasir diatom yosunlar qütb dairəsinə yaxın və əsasən arktik hövzələrdə yayılmışdır. Hüceyrə ikitaylı silisium qabıq içərisində yerləşir, qabıq iki elementdən ibarətdir; bunlardan kiçiyi qapaq kimi həmişə digər tayı örtür. Sonuncunun içərisində dairəvi lövhə (tayın özülü) və kəmərcik (yan tərəflər) ayrılır.
Fransa qəhrəmanı (film, 1975)
Məzmun
Film Azərbaycan xalqının igid oğlu, Fransa müqavimət hərəkatının iştirakçısı, Fransa qəhrəmanı Əhmədiyyə Cəbrayılova həsr olunmuşdur.
Diatom yosunlar
Diatom yosunlar 300-ə qədər cinsi və 1200-dən çox müasir və fossil növləri məlumdur. Cinsi və qeyri-cinsi yolla artırlar. Süxur əmələgətirən orqanizmlərdir; bitkilər məhv olduqdan sonra dibə çökərək (çox vaxt bir-birindən ayrılmış tayalar şəklində) silisium lillərini, qazıntı halında isə silisium süxurlarını (diatomitlər, trepellər, opokalar və b.) əmələ gətirirlər. Diatom yosunlar — sentriklər təbaşirdə (yura tapıntıları haqqında məlumatlar mübahisəlidir), pennatlar isə paleogendə meydana gəlmişdir; orta paleogenin şirinsu hövzələrində yaşamağa uyğunlaşmışdır, buna qədər isə təmamilə dənizlərdə məskunlaşmışlar. Cavan çöküntülərin (neogendən başlayaraq) zonal bölgülərinin əsaslandırılmasında diatom yosunlar böyük əhəmiyyəti vardır. Fatsiya göstəricisi (göl, çay və b.) kimi diatom yosunlar olduqca əhəmiyyətlidir. Təbaşir — müasir.
Fransa qəhrəmanı (film, 1975)
Məzmun
Şəki bölgəsində doğulub boya-başa çatmış, müharibəni Fransada, partizan dəstəsində keçirən Ə.Cəbrayılov Fransanın ən yüksək orden və medallarına layiq görülmüşdür. Filmdə qəhrəmanın yenidən Fransa torpağında döyüş yoldaşları, silahdaşları ilə görüşdüyü anlar da öz əksini tapmışdır.
Diatom yosunlar
Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Birinci Dünya müharibəsində Orta Şərq cəbhəsi
Hərbi əməliyyatlar 1914-cü ilin noyabrında başlayır. Coğrafi və siyasi şərtlər üzündən Yaxın Şərqdə hərbi əməliyyatlar bir-birindən asılı olmayaraq ümumilikdə aparılan bir neçə ayrı-ayrı əməliyyatlara və döyüşlərə bölünür. Bunlardan ən mühümü Şərqi Anadoluda Rus-Osmanlı (Qafqaz) cəbhəsi, İrandakı rus qoşunlarının hərəkətləri, Çanaqqala əməliyyatı, Britaniya qoşunlarının ərəbistan yarımadasındakı, Süveyş kanalı ərazisində, Fələstin, Suriya və Mesopotamiyada həyata keçirdiyi əməliyyatlardır.
Xarici siyasətdəki vəziyyət və Osmanlı İmperiyasının daxili vəziyyəti
thumb|left|Türkiyənin müharibəyə girişi ilə bağlı Rus afişası 1914-cü ilin avqustunda Antanta ilə İttifaq dövlətləri arasında Birinci Dünya müharibəsi Müharibənin ilk günlərindən etibarən hər iki müharibə koalisiyası Osmanlı imperiyasını öz tərəflərində müharibəyə cəlb etməyə çalışırdı. Osmanlı imperiyasının müstəsna coğrafi mövqeyi və yaranmış geosiyasi vəziyyət onun müharibədə iştirakını faktiki olaraq məcbur etmişdir. Bütün Rusiya ixracının və idxalının yarısının keçdiyi Qara dəniz boğazları Rusiya üçün çox böyük əhəmiyyət daşıyırdı, Osmanlı sərhədləri yaxınlığında Süveyş kanalı, onun çoxsaylı müsəlman əhalisi yerləşirdi. Osmanlı ərazisində Bağdad dəmir yolunun tikintisi gedirdi və o, Mesopotamiyanın neftlə zəngin olan rayonlarını sürətli quru yolu ilə Avropa ilə bağlamaq üçün nəzərdə tutulmuşdur və buna görə də strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Eyni zamanda, Antanta rəhbərliyi Türkiyə ilə hərbi bir ittifaqın mümkünsüz olduğunu, ilk növbədə, Rusiyanın, Türkiyənin ənənəvi düşməninin mövqeyinə görə, ehtimalının az olduğunu düşünürdü. Belə bir vəziyyətdə Antanta ölkələrini Türkiyənin uzunmüddətli dostluq neytrallığı ssenarisi daha çox qane edirdi. Alman İmperiyası, Türkiyənin Orta Qüvvələr tərəfindəki münaqişəyə erkən girməsindən faydalandı.
Yaxın Şərqdəki hərbi əməliyyatlar Antantanın əhəmiyyətli qüvvələrini birləşdirmək və Mərkəzi güclər üçün əsas olan Avropa hərbi fəaliyyət teatrında təzyiqləri azaltmaq idi. Beləliklə, Osmanlı İmperiyasının bu və ya digər koalisiyanın tərəfindəki müharibədə iştirakı onların hər biri üçün mühüm əhəmiyyət kəsb edərdi.
Osmanlı İmperiyasının özü, Gənc Türk İnqilabından 5 il sonra, "İttihad və Tərəqqi" partiyasının hakimiyyətə gəlməsi ilə ciddi iqtisadi və daxili siyasi böhran içində idi. 22 milyon əhalisi olan dövlət 85%-ə qədər kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmuşdur. Bütün imperiyaya bir artilleriya zavodu və mərmi fabriki fəaliyyət göstərir, kimya sənayesi müəssisələri isə ümumiyyətlə yox idi.
Dəmir yollarının ümumi uzunluğu 5759 km idi, Fransada 51 000 km - ə, Almaniyada isə 64 000 km-ə çatırdı. Mövcud olan yollar şəhərlərin ticarət mərkəzləri arasında əlaqəni təmin etmək üçün təşkil edilmişdi.
Ölkənin iqtisadi və siyasi müstəqilliyini məhdudlaşdıran əlavə bir amil təslim rejimi - xarici şirkətlərə verilən üstünlüklər idi.
İtaliya-Osmanlı müharibəsi ndə son hərbi məğlubiyyətlər bir sıra böyük ərazi itkilərinə gətirib çıxardı. İtaliya Tripolitaniyanı, Kirenaikanı və Dodekanesi ələ keçirdi, Egey dənizinin adalarını, Salonik vilayətini və Krit Yunanıstana qayıtdı, Bolqarıstan müstəqillik qazandı, Kipr üzərində Britaniya nəzarəti bərqərar oldu, Misir xedifatı isə Osmanlı imperiyasının tərkibində yalnız nominal olaraq qaldı.
Türkiyə ordusu
Alman-Türkiyə müqaviləsinin imzalanması ilə eyni vaxtda Türkiyədə ümumi bir səfərbərlik elan edildi. Lakin Türkiyə hələ müharibədə iştirak etməyə hazır deyildi, buna görə də avqustun 3-də Türkiyə öz bitərəfliyini elan etdi. 280px|thumb|left|Türkiyə hökuməti [[Antanta müharibəsi elan edir.]] Birinci Balkan müharibəsi və İtaliya-Osmanlı müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra türk ordusu ağır vəziyyətdə idi. Orduda ən zəruri olan silah — sursat, geyim, ayaqqabı çatışmırdı. Türk Dəniz Qüvvələri Qara dənizdə Rusiya donanması ilə rəqabət apara bilmirdi.
Türk ordusu hərbi mükəlləfiyyət əsasında quruldu, kişilər 20 yaşına çatdıqdan sonra xidmətə çağrıldı. Ümumilikdə, sülh dövründə qoşunlarda 200 min əsgər və 8 min zabit müvcud idi. Ehtiyat qüvəlləri 1 milyona çatmışdı, onlardan yalnız üçdə birinə təlim keçirildi. Türkiyə piyadası 7,65 mm-lik 1890 və 1903-cü il tipli Mauser tüfəngi ilə silahlandırılmışdı.
Türkiyə ordusu, general Otto Liman fon Sandersin başçılıq etdiyi alman hərbi missiyasının nəzarəti altında idi. Türk ordusunun təlimi Alman nizamnamələrinə uyğun olaraq həyata keçirildi və Alman zabitləri Türkiyə Baş Qərargahında əsas vəzifələr tutdular.
Müharibənin başlamasından və Antantanın Marna döyüşü və Qalisiya döyüşündəki qələbələrindən sonra, Türkiyə hökumətinin bir çox üzvləri müharibədə iştirakdan imtina etdiyini söylədilər. Almaniya Türkiyənin müharibəyə qoşulmasını dəstəklədi.
Hərbi planlar və qoşunların yerləşdirilməsi
Alman komandiri Ənvər Paşanın planına əsasən türk ordusu iki cəbhədə: Qafqazda Rusiyaya qarşı, Süveyş kanalında və Misirdə İngiltərəyə qarşı müharibə aparmalı idi. thumb|left|Türk qoşunları. [[1914-cü il]] Döyüş planına görə, Türkiyə ordusu Qafqazda rus ordusunun əhəmiyyətli qüvvələrini toplamalı və mümkün qədər çox sayda rus-alman cəbhəsindən qoşun çıxarmalı və və Avstriya-Almanların uğurlu hərəkətləri ilə Odessa yaxınlığına eniş planlaşdırıldı. İstanbul və Qara dəniz boğazlarını qorumaq, İngilis qoşunlarının İraq, Suriya və Fələstinə hücumunun qarşısını almaq, İngilislərin şərq koloniyaları ilə əlaqələrini kəsmək üçün Süveyş kanalını ələ keçirmək də planlaşdırıldı ..