Azad_bir_quşdum_(mahnı)
Mahnın yaranması haqqında mübahisələr
2001-ci ildə C.Cabbarlının Ev Muzeyinin layihəsinə əsasən (layihənin müəllifi dramaturqun nəvəsi, muzeyin direktoru Qəmər Seyfəddinqızıdır) yazıçının bəstələdiyi mahnılardan ibarət “Azad bir quşdum” adlı disk hazırlanmışdır. Alboma C.Cabbarlının əsərlərinə özünün bəstələdiyi 5 mahnı (7 aranjimanda) daxil edilib. Musiqi parçaları dramaturqun “Almas”, “1905-ci ildə”, “Od gəlini”, “Sevil” və “Yaşar” əsərlərindəndir. Bu mahnıları bəstəkar, Əməkdar artist Vüqar Camalzadə aranjiman etmişdir. Onları tanınmış sənətkarlar, Xalq artistləri – Ağaxan Abdullayev (1950-2016), Nisə Qasımova, Mələkxanım Əyyubova və estrada müğənnisi Rəşad İlyasov oxumuşlar. Sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktoru, Əməkdar incəsənət xadimi İbrahim Quliyev göstərdiyimiz bu tutarlı faktlara məhəl qoymadan problemi oxucuya birtərəfli təqdim etmişdir. O, yazır: ''Təəssüflər olsun ki, bəzən mətbuat səhifələrində naşı insanların belə şəxsiyyətlərlə bağlı umulmaz yazıları, məntiqsiz fərziyyələri, qeybət və şayiə səviyyəli bəyanatları işıq üzü görür ki, hər belə hal qəlb incidir. Meydan və qələm naşı əllərə düşəndə kobud səhvlər, islahı qəliz qüsurlar ortaya çıxır ki, sonra bir dəlinin quyuya atdığı bircə daşı çıxartmaqçün yüz ağıllının zəhmət sərf etməsi ehtiyacı yaranır. Bu cür xoşagəlməz hadisələrdən biri də iki dost, iki məsləkdaş, iki böyük sənətkar – Cəfər Cabbarlı və Əfrasiyab Bədəlbəyli ilə əlaqədar törədilmişdir”''( Quliyev İ. Maestro. B.: CBS, 2008, s. 26). Möhtərəm oxucu, İ.Quliyev etikaya sığmayan bu sözləri (naşı, məntiqsiz fərziyyələr, qeybət, şayiə və s.) yazarkən kimi nəzərdə tuturmuş? Onun yazdıqlarından bəlli olur ki, bu şəxs XX əsrin əvvəllərində nəşr edilən dövrü mətbuatı dərindən araşdırmayıb. Cəfərin bəstələdiyi mahnılar haqqında tanınmış şəxsiyyətlərin XX əsrdə – həm onun sağlığında, həm də ölümündən sonra öz fikirlərini mətbuat səhifələrində söyləmişlər. Görünür, İ.Quliyev bütün bunlardan ya xəbərsizmiş, ya da özünü görməməzliyə, bilməməzliyə qoyub. Yoxsa, bu məsələ ilə bağlı fikirlərin “XXI əsrin əvvəllərində” ortaya çıxdığını yazmazdı. İ.Quliyev daha sonra yazır: “İddia edilmişdir ki, ənənəvi olaraq Cəfər Cabbarlının sözlərinə Əfrasiyab Bədəlbəylinin bəstələdiyi kimi təqdim olunan bir sıra mah¬nıların musiqisinin müəllifi də elə Cəfər özü olmuşdur. Bu əsassız müddəanın isbatı üçün məntiqi zəif və qondarma, inanılası sübutu olmayan şayiəvari izahlar verilmişdir. Guya Cəfər Cabbarlı kiməsə deyibmiş ki, filan musiqi özümündür, ya kiməsə o musiqilərdən hansınısa zümzümə edibmiş. Ortada isə nə canlı şahid, nə əyani sübut, nə qaldırılıb baxılası bir yazılı qaynaq, sənəd. Gətirilən ən tutarlı dəlillərdən biri budur ki, Cabbarlı tar çalırmış və ona görə də musiqi də bəstələyə bilərmiş”. Deməli, Cəfər Cabbarlının həyat yoldaşı Sonaxanım, ictimai-siyasi xadim, yazıçı, dramaturq, ədəbiyyatşünas, publisist Mirzəbala Məhəmmədzadə (1898-1959), görkəmli rus aktyoru, rejissor və teatrşünas Aleksandr Aleksandroviç Tuqanov (1871-1960), cəfərşünas alim Məmməd Ari f, görkəmli aktyor Süleyman Tağızadə, yazıçı, dramaturq Şəmsəddin Abbasov (1906-1975), tanınmış bəstəkar Rauf Hacıyev, sevilən Xalq yazıçısı Anar, Cəfərin qardaşı qızı, peşəkar tar ifaçısı Mələkxanım Abbasova (1912-2003), M.Əliyev adına Teatr İnstitutunun (indiki ADİMU) müəllimi, rejissor, əməkdar incəsənət xadimi Ağaəli Dadaşov (1906-1973), dramaturq, aktyor Məcid Şamxalov, Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrı nın dirijoru olmuş musiqişünas, əməkdar incəsənət xadimi Əbdüləhəd İsrafilzadə (1914-2014) və başqa informatorların dahi Cəfər Cabbarlının bəstələdiyi mahnılar haqqında söylədikləri və yazdıqları fikirləri İ.Quliyev “məntiqi zəif və qondarma, inanılası sübutu olmayan şayiəvari izahlar” kimi qavrayır. “Ortada isə nə canlı şahid, nə əyani sübut, nə qaldırılıb baxılası bir yazılı qaynaq, sənəd” olmadığını bildirən bu alim “canlı şahid” dedikdə düşünmür ki, onların əksəriyyəti Cəfərin müasirləri, yaxınları və dostları idi, bu fikirləri söyləyərkən məhz həmin hadisələrin canlı şahidi olmuşlar. Yazdıqları da əyani sübut, qaldırılıb baxılası qaynaqlardır. İ.Quliyevin çox işlətdiyi “naşılar” dedikdə konkret kimləri nəzərdə tutduğu məlum deyil (1930-cu illlərdə, repressiya illərində olduğu kimi). Lakin bu şəxsi da¬ha çox Cəfər Cabbarlının melodiyalarından ibarət diskə adını çəkdiyimiz tanınmış sənətkarların ifa etdikləri mahnıların daxil olunması əsəbləşdirmişdir: “Tarixi ədaləti bərpa etdiklərini söyləyən bu şəxslər təşəbbüslərində bir az da irəli getmiş, ayrıca disk buraxaraq orada Əfrasiyab Bədəlbəylinin Cəfər Cabbarlının sözlərinə bəstələdiyi melodiyaları elə Cəfər Cabbarlının öz halal musiqisi kimi qələmə vermişlər” (Quliyev İ. Maestro. B.: CBS, 2008, s. 27). Əsərdə “1905-ci ildə” pyesində “Sonanın mahnısı”nın (“Azad bir quşdum”) Ə.Bədəlbəyliyə məxsus olduğunu sübut etmək üçün not yazısının kserosurəti verilir. Bu mahnını 1931-ci il mayın 7-də Ə.Bədəlbəyli notlaşdırıb. Həmin pyesə, eləcə də C.Cabbarlının digər əsərlərinə başqa bəstəkarlar da musiqi tərtibatı vermiş və müəyyən melodiyalar bəstələmişlər. Lakin onlar Cəfərin öz qəhrəmanları üçün yazdığı mahnıları olduğu kimi saxlamışlar. Belə çıxır ki, bu gün də Cəfərin hansısa tamaşasına kimsə musiqi tərtibatı verərsə, afişalarda səslənəcək bütün melodiyaların müəllifi kimi həmin bəstəkarın adı yazılmalıdır? Bu məntiqlə yanaşsaq, 5-10 ildən sonra bu və ya digər bəstəkar afişalarda adının yazıldığını əsas tutaraq və həmin mahnıların notlarını sübut kimi göstərərək bütün melodiyaların müəllifi olduğunu iddia edə bilər? Əslində qəhrəmanlar üçün Cəfər tərəfindən bəstələnmiş bəlli mahnılar istisna olunmaqla digər melodiyalar tamaşanın musiqi tərtibatçısına aid edilir. Bu baxımdan İ.Quliyevin göstərdiyi “dəlillər” əsassızdır.