cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mavi göl (Gürcüstan)
Yaranması haqqında əfsanələr
Qədim əfsanələrin birində deyilir: «O yerdə ki, Mavi göl mövcuddur orada qədim zamanlarda mağara olmuşdur. Bu mağarada yaşlı bir qoca yaşayırdı. Ağ saqqalı az qaya yerlə sürünürdü. Onun mavi gözlərindən isə nuranilik və xeyrxaqlıq yayılırdı. Bu böyük həyat təcrübəsinə malik insan əvvələr ovçu olmuşdur. Yaşlaşdıqca o insanlardan uzaqlaşaraq təbiətə yaxınlaşmaq məqsədi ilə mağaraya yerləşir. Yerli ovcular tez-tez onun yanına məsləhətə gəlirdilər. Onun biliyindən yararlanaraq yırtıcıların hərəkəti və onların ovlanmasını öyrənirdilər. Onun lazımı məsləhətlərini özləri üçün borc hesab edərək hər ovdan qayıtdıqda ona bir şikarın dərisini və ətin bir hissəsini verirdilər. Bir dəfə əlverşli olmayan havada yerli olmayanlar ondan mağarada qalmağı xaiş edirlər. Qoca onları qonapərvərliklə qarşılayır. Gəlmələr çoxlu sayda ayı, maral, zubr və digər heyvanların dərilərini gördükdən sonra onlara sabib çıxmaq istəyirlər. Sahibi öldürdükdən sonla onlar tələm-tələsik dəriləri kisələrə yığırlar. Bütün dərilər demək olar ki, tam yığdıqları zaman dağdan güçlü su axını gələrək mağaraya dolur. Bununlada gəlmələr çıxılmaz vəziyyətə düşür və göl əmələ gəlir. Bu göl mağarada yaşayan qocanın gözlərinin rənginə uyğun olaraq, Mavi göl adlandırılır.
Digər əfsanədə deyilir: «Gözəl Dzıdzlan — sul ilahəsi. O suyun dərinliklərində yaşayır. Onun gözəl qızılı saçları dalğa kimi öndən dalğalanır. Dzıdzlanın böyük güzgüsü vardır. Burada dünyada olan hər şey əks olunur. Bununlada gözəl hər şeydən xəbərdar olur və görür! Bu gözəlliyi ilə o baxımlı kişilıri özünə cəlb edirdi. Dünyada isə bir tənbəl çoban vardı. Üstəlik o olduqca tənbəl idi. O, Mamdzışxa dağının ətəklərində duraraq tənbəllərin sohbətinə qulaq asırdı. O, bu ərazilərdə bir Dzıdzlan adlı gözəlin olmasını eşidir. O qızı görmək istəyir ki, qız onu sevsin. O, Bzıb çayınln yaxınlığına burada yatırdı. Dzıdzlanpn onun yanına gələcəyini düşünürdü. Bir dəfə qız marağa görə yatmış çobanın yanına gəlir. Birdən onun çirkinliyini gördükdə yatmış çobanı zərblə yerə çırpır. Nəticədə mağanın önündə müvvəqəti göl əmələ gəlir.
Viktoriya Qranetska
Yaradıcılığı
“Edam edilən intibahın dirilişi” layihəsi ilə başlayan “Sözün Taclandırılması” müsabiqəsinə “Yuri Yanovskinin gəmisi” adlı ədəbi oçerklə qatılmışdır. I Beynəlxalq Qisa Hekayələr Festivalında “İntermezzo” (Vinnitsa) hekayəsi ilə iştirak etmiş və bununla da kiçik həcmli nəsr yazmağa başlamışdır. 2015-ci ilin sentyabrında yazıçının “Mühacir” hekayəsinin Ukrayna və ingilis dilindəki versiyaları ikidilli oçerklər toplusu kimi və Lvov Qadın Ədəbiyyat Klubunda (“Apriori” nəşriyyatı) “Ukrayna mənim içimdə” (“Ukraine within me”) hekayələri yayınlanmışdır.
2015-ci ildə yazıçının ukraynalı qız və azərbaycanlı müsəlman oğlandan bəhs edən real hadisələr əsasında yazdığı “Xoşbəxt” adlı üçüncü romanı işıq üzü görmüşdür. Roman “Böyük romanlar” kateqoriyasında “Sözün Taclandırılması” müsabiqəsinin xüsusi mükafatına layiq görülmüş və Kiyevin “Nora-Druk” nəşriyyatı tərəfindən nəşr edilmişdir. Kitabın Ukraynanın müxtəlif şəhərlərində, o cümlədən Kiyev İslam Mədəniyyət Mərkəzində təqdimatı keçirilmişdir.
Yazıçının yaradıcılığında önəmli yer tutan "Xoşbəxt (roman)" əsəri 2021-ci ildə Qumru Şəhriyar tərəfindən Azərbaycan türkcəsinə çevrilərək “Nurlar” nəşriyyatında yayınlanmışdır. Kitaba “Sevgi – xoşbəxtliyin açarı” adlı ön söz yazmış yazıçı Vaqif Sultanlı romanla bağlı düşüncələrini belə ifadə edir: “Yazıçı öz qəhrəmanlarını sadəcə təsvir etməklə kifayətlənmir, onları sosial və mənəvi-əxlaqi qarşıdurmaların kəsişməsində canlandırır, içəri dünyasının qaranlıqlarından keçirərək işığa, aydınlığa səsləyir. Öz qəhrəmanlarına belə bir baxış bucağından yanaşması əsərin gizli, görünməz laylarının aşkarlanmasını, ideya-estetik mahiyyətin yazıçı təhkiyəsindən deyil, hadisələrin dramatizmindən doğuşunu şərtləndirir”.
Viktoriya Qranetska 2019-cu ildə “Reality Show / Magic Show” hekayələr toplusu üçün M.Kotsyubinski adına Ümumukrayna Ədəbi Mükafatı almışdır.
Azərbaycan dilində yayınlanan kitabları
Xoşbəxt (Real hadisələr əsasında). Ukrayna dilindən çevirəni: Qumru Şəhriyar, Bakı: “Nurlar” nəşriyyatı, 2021, 272 s.
Məhəmməd Əli Kamil
Məhəmməd Əli Kamil — Cibutinin Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2016-cı ildən)
NGC 4168
NGC 4168, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. E2 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
HD 191939
HD 191939 – əsas adını Henry Draper Kataloq təyinatından götürən, Drako bürcündən təxminən 175 işıq ili uzaqlıqda yerləşən tək sarı (G tipli) əsas ardıcıllıq ulduzu.
Xüsusiyyətlər
HD 191939 Günəşə bənzəyən G tipli əsas ardıcıllıq ulduzudur, ehtimal ki, Günəşdən daha yaşlıdır və metalları nisbətən tükənmişdir.
Planet sistemi
2020-ci ildə TESS layihəsinin astronomu Mariona Badenas-Aqustinin rəhbərlik etdiyi astronomlar qrupu tərəfindən aparılan təhlil HD 191939 ətrafında orbitdə Neptundan daha kiçik olan üç qaz nəhənginin mövcudluğunu təsdiqlədi. Başqa bir qeyri-tranzit qaz HD 191939 e olaraq təyin edilmiş nəhəng planet 2021-ci ildə 9–46 illik orbitdə çox qeyri-müəyyən bir ulduzaltı obyektlə birlikdə aşkar edilmişdir.
Göytürklərin tarixinin xronologiyası
thumb|400px|[[Türk xaqanlığı ]] Bu, Göytürklərin Türk xaqanlığının yaranmasından İkinci Göytürk xaqanlığının sonuna qədər olan tarixinin xronologiyasıdır.
Ərəb (Laçın)
Ərəb — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonu Fətəlipəyə kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Tarixi
Kənd dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsinin Bağırbəyli tayfasına mənsub ailələr Ərəbdüzü adlanan yerdə salmışlar. Yaşayış məntəqəsi özündə ərəb etnonimini əks etdirir. VII əsrdən ərəb işğallarının başlaması ilə əlaqədar Xilafətin tərkibinə daxil olan ərazilərə, o cümlədən Azərbaycana xeyli ərəb tayfası köçürülmüşdü. Mənbələrin məlumatına görə, təkcə xəzər-ərəb müharibələri dövründə Hişam ibn Mərvan 731-ci ildə Şimal sərhədlərini qorumaq üçün Azərbaycanda Şamdan (Suriya) gəlmiş 40 min ərəb ailəsi yerləşdirmışdi. Ərəblərin Azərbaycana köçürülməsi sonralar kütləvi hal almışdı. Gələn ərəblərin əksəriyyəti İam, Mosul, Diar, Rəbiə, Yəmən, Xeybər, Xillə, Kufə, Bəsrə və s. dairələrdən idi. XIX əsrə aid məlumata görə, Zaqafqaziyada ərəb komponentli kənd adlarının 29-undan 19-u Bakı quberniyasında idi.
1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi sonunda imzalanmış atəşkəs bəyanatına əsasən 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub. Kənd 2022-ci ilin avqustunda Laçın dəhlizini əvəz edən Rusiya sülhməramlılarının nəzarətində olan Ermənistan və Dağlıq Qarabağ arasında yeni dəhlizdə yerləşir.
Əhalisi
2006-cı ilin statstikasına görə kəndin əhali sayı 30 nəfər olmuşdur.
NGC 5100
NGC 5100, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış təkrarlanmış NGC cismidir. Göy üzündə Qızbürcü istiqamətində yerləşir. S tipli. tərəfindən ildə 121.92 sm (48 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Gərdərəş (Qoşaçay)
Gərdərəş — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,344 nəfər yaşayır (323 ailə).
Librin buzlağı
Librin buzlağı (Leighbreen) — Şpitsbergen arxipelaqına daxil olan Şimal-Şərq Torpağı adasında yerləşən buzlaq. Buzlaq adanın şimal-şərqində yerləşir. Onun sahəsi 925 km² təşkil edir. Buzlaq ingilis səyyahı Benjamın Li Smitin şərəfinə adlandırılmışdır (1828–1913). O, adanı 1870–1880-ci bir neçə dəfə ziyarət etmişdir.
Rahim Əliyev (hərbçi)
Rahim Əhməd oğlu Əliyev - 1967-ci ildə Lənkəran şəhərində anadan olmuşdur. Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi lisey i bitirmişdir. Hərbi liseyi bitirdikdən sonra Ukrayna Ali Hərbi Akademiyasında təhsilini davam etdirmişdir. Ali Hərbi Akademiyanı bitirdikdən sonra, bir müddət Almaniyada təhsilini davam etdirir. Qarabağ müharibəsi zamanı könüllü şəkildə ordu sıralarına qoşulur və Ağdamın Cəvahir kəndində istehkamçılar üçün təlim yeri yaradır. Uzun müddət Azərbaycan Silahlı Qüvvələri nin tərkibində fəaliyyət göstərib. Polkovnik Rahim Əliyev Azərbaycanın ilk mühəndis-istehkamçılarından olub.1992-ci ildə Fred Asif in yaratdığı 859 saylı hərbi hissədə erməni işğalçılarına qarşı döyüşlərdə iştirak edib. Ağdərə dən tutmuş Füzuli yə qədər neçə-neçə əməliyyatda iştirak edib. Rahim Əliyev Fred Asif lə bağlı verdiyi müsahibə bildirirdi: Mən bu insanda kiminsə xoşuna gəlməyəcək, kiminsə xətrinə dəyəcək bir hərəkət görməmişəm. Haqq insanı idi. Rahim Əliyevin müstəqil Azərbaycanın ordu quruculuğunda çox böyük fəaliyyəti olmuşdur. Polkovnik Rahim Əliyev Aprel döyüşləri zamanı Lələtəpə nin işğaldan azad olunmasında fəal iştirak etmişdir. Fred Asif in qardaşı Ədalət Məhərrəmov aprel döyüşləri ndən danışarkən Rahim Əliyevi belə xatırlayır: Aprel döyüşlərində Rahim Füzulidə idi, səngərdə görüşdük. O günlərdə bir saat belə yatmadı. Əsgərlərlə çiyin-çiyinə döyüşürdü... Rahim akademiya idi. Aprel döyüşləri ndə fəal iştirakına görə Prezident İlham Əliyev tərəfindən "Vətən Uğrunda" medalı ilə təltif edilmişdir. O, həmçinin sağlığında "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilmişdir. Qarabağ qazisi Rey Kərimoğlu onun haqqında bildirirdi: Batalyonun ən savadlı və ən etibarlı zabitlərindən idi...Ağdərədən tutmuş Füzuliyə qədər neçə-neçə əməliyyatda iştirak edib, ölümün pəncəsindən sağ çıxmışdı.
Vəfatı
Rahim Əliyev 2018-ci il 20 Yanvar tarixində ordumuz tərəfindən hazırlanan yeni qurğuların istifadə olunduğu döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman, silah yoldaşlarına özünü sipər edərək minaya düşmüş və Şəhid olmuşdur. Polkovnik Rahim Əliyev Bakı da, "Qurd Qapısı" deyilən ərazidə — hərbçilərin qəbiristanlığında torpağa tapşırılıb. Dəfndə müdafiə nazirinin müavini general- leytenant Kərim Vəliyev, general-mayor Rasim Əliyev, polkovnik Abdulla Qurbani, nazirliyin mətbuat xidmətinin rəhbəri polkovnik Vaqif Dərgahlı iştirak ediblər.
NGC 4945
NGC 4945, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Sentavr bürcü istiqamətində yerləşir. SBc tipli. tərəfindən ildə 22.86 sm (9 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Şimali Koreya himni
"Əqukka" — Şimal Koreya himninin rəsmi adı. KXDR himni ikidənə kuplettən ibarətdir. Equkka 1947-ci ildə təsdiq olunub və dövlət himni kimi indiya can istfadə olunur. Bəstəkarı Kim Von Qyun olub, sözləri yazan Pak Se Yun.
Boris Barnet
Həyatı
Boris Barnet 18 iyun 1902-ci ildə Moskvada anadan olub. MXT-nin studiyasında butaforçu olaraq çalışmağa başlayıb. 1925-ci ildən müxtəlif studiyalarda filmlər çəkib və aktyor kimi çəkilib. Azərbaycan kinosunda fəaliyyət göstərib. Rusiyanın əməkdar artisti (1935), SSRİ dövlət mükafatı laureatı (1948), Ukraynanın əməkdar incəsənət xadimi (1951) Boris Barnet 8 yanvar 1965-ci ildə vəfat edib.
III Murad
'''III. Murad''' , 12-ci Osmanlı padşahı və 91-ci İslam xəlifəsidir. Səltənəti zamanında Osmanlı dövlətinin sahəsi 19.902.000 km²-ə qədər yüksəlmişdir. 21 il hakimiyyətdə qalan III. Murad dönəmində 11 sədrəzəm, 7 şeyxülislam dəyişmişdir. Dövrün tarixi qaynaqlarında qərarsız, dinə və şeiriyyata düşkün olaraq təsvir olunan III. Muradın ətrafında həmişə rəmmal və münəccimlərin olduğu qeyd olunur.
Şahzadəliyi
4 iyul 1546 tarixində atası II Səlimin Manisa sancaqbəyliyi dövründə Manisanın Bozdağ yaylağında dünyaya gəlmişdir. Əsl adı Cecilia Baffo olan Venesiya əsilli Nurbanu Sultanın oğludur. İlk təhsilini Manisa sarayında aldı və 1557-ci ilin aprelində sünnət mərasimi burada keçirildi. Atasının 1558-ci ildə Qaraman əyalətinə göndərilməsi ilə onunla birlikdə getdi və babası Qanuni Sultan Süleymanın xeyir-duası ilə Akşehir sancaqbəyi seçildi. Burada ikən atası ilə əmisi Şahzadə Bəyazid arasında gedən Konya döyüşü əsnasında Konya qalasının mühafizəsi ilə vəzifələndirildi. Babası Sultan Süleymanın onu görmək istəməsi səbəbilə qısa müddətliyinə İstanbula gəldi. Onun mərkəzə çağırılması qardaşlar arasında gedən taxt mübarizəsində Sultan Süleymanın böyük oğlu Şahzadə Səlimə tərəfdar olması kimi başa düşülür. Belə ki, taxt mübarizəsinin sonunda atası Şahzadə Səlim Kütahya sancaqbəyi, özü isə 1562-ci ilin martında Manisa sancaqbəyi təyin olundu və taxta çıxanadək bu vəzifədə qaldı. 12 il davam edən bu vəzifəsi əsnasında əvvəlcə Fərrux bəy, ardından isə Cəfər bəy ona lələ olaraq təyin olundu. Uzun müddət bağlı olacağı hasəkisi alban əsilli Safiyə Sultan ilə burada tanış oldu və ondan dünyaya gələn oğlu Şahzadə Mehmed 1566-cı ildə burada dünyaya gəldi. Bundan başqa digər oğlu Mahmud və qızları Ayşə və Fatma Sultan da Manisada dünyaya gəlmişdir. Manisadakı şahzadəliyi dövründə müəllimi Xoca Sadəttin Əfəndi, dəftərdarı Qara Üveys Çələbi və hərəmini idarə edən Raziyə kalfanın təsirində qalmışdı. Xüsusilə də Raziyə kalfa padşahlığı dövründə də öz nüfuzunu qoruyub saxlamışdır. Şahzadəlik dövründə dövlət işlərinə çox qarışmadı və taxtın yeganə varisi olaraq rahat bir həyat yaşadı. Bu əsnada şəhərdə Muradiyə məscidinin inşasına başladı. Jacopo Ragozzoninin 1571 tarixli qeydinə görə, Şahzadə Murad bacarıqlı, yaxşı təhsil almış, dinə son dərəcə bağlı, atası və digər dövlət adamları tərəfindən çox sevilən bir şahzadə idi.
Taxta çıxışı
Atasının vəfatı xəbərini sədrəzəm Sokollu Mehmed Paşa və anası Nurbanu Sultan tərəfindən göndərilən Həsən çavuşdan alan və böyük oğul olaraq taxta dəvət edilən Şahzadə Murad dərhal yola çıxaraq Mudanya limanına gəldi. Burada onu gözləməli olan kaptan-ı dərya Qılınc Əli Paşanı tapmadı və çıxan fırtınaya baxmayaraq sahildə Firidun Əhməd bəyə aid olan kiçik gəmiyə minib dərhal İstanbula yola düşdü. Sarayburnu sahilində sədrəzəm Sokollu Mehmed Paşa ilə görüşüb gecə yarısı saraya girdi. Ertəsi gün 22 dekabr 1574 tarixində II Səlimin ölümü və III Muradın taxta çıxdığı rəsmi şəkildə elan olundu. Saraya gəldiyi gecə boğdurduğu 5 qardaşı və atasının cənazə mərasimi eyni gündə keçirildi. Atasının cənazə namazına qatılan Sultan Murad ardından 25 dekabrda əsgərə cülus bəxşişi paylatdırdı və ilk iş olaraq Kəbənin divarlarının təmir edilməsini əmr etdi. İlk cümə namazını böyük bir mərasimlə Aya Sofya məscidində qılan Sultan Murad 5 yanvar 1575 tarixində əvvəlcə Əyyub Sultan məscidinə gedərək burada qılınc qurşandı, ardından Ədirnəqapı səmtindən şəhərə daxil olaraq sırayla Yavuz Sultan Səlim, Fateh Sultan Mehmed, Şahzadə Mehmed, Sultan Süleyman, II Bəyazid və atasının məzarlarını ziyarət etdi.
Osmanlı-Səfəvi müharibəsi (1578–1590)
Səltənətinin ilk illərində uzun müddətdir sədarətdə olan Sokollu Mehmed Paşanın əleyhdarlarının təsirində qalır və babaları kimi hakimiyyəti ələ alması üçün təşviq edilirdi. Xüsusilə də, Şəmsi Əhməd Paşa və Darüssəadə ağası Qəzənfər ağa ona bu yolda təsir edirdilər. Buna baxmayaraq Sokollu Mehmed Paşanı vəzifədə saxlayaraq təcrübəsindən istifadə etdi ancaq zaman keçdikcə gücünü zəiflədərək sədrəzəmi təsirsiz hala saldı. left|thumb|404x404px|Sultan Muradın əmri ilə 1586-cı ildə [[Şirvanda inşa olunan darvaza]] Sultan Muradın taxta çıxması ilə müxtəlif dövlətlər İstanbulda olan vəya bu münasibətlə göndərdikləri elçiləri vasitəsilə əvvəlcə padşahı təbrik etdi, ardından əvvəlki müqavilələri yenilədilər. Məsələn Venesiya elçisi Soranza Venesiya başhersoqunun təbrikləriylə birlikdə divana 50 min qızıl, Xorvat hakimi 12 min qızıl və gümüş qab-qacaq hədiyyə etmişdir. Bu elçilər arasında Səfəvi elçisi Məhəmməd xan Ustaclı həm gətirdiyi hədiyyələr, həm də elçi heyətinin çox olması ilə digərlərindən fərqlənirdi. Ancaq hələ elçi İstanbulda ikən Səfəvi taxtında qarışıqlıqlar baş vermiş, Şah Təhmasibin vəfatı və gedən taxt mübarizəsi tərtib olunan yeni səfərin istiqamətini müəyyənləşdirdi. II İsmayılın Anadoludakı siyasi və dini fəaliyyətini artırması və sərhəd zonasındakı bəylərin çatışmaları bu səfərə bəhanə göstərildi. II İsmayılın anidən öldürülməsi ilə çıxan qarışıqlığı da nəzərə alsaq, sədrəzəm Sokollu Mehmed Paşanın etirazlarına baxmayaraq yeni bir səfərə çıxılmasına dəqiq qərar verildi. Ancaq bu səfərə kimin rəhbərlik edəcəyi haqda mərkəzdə güclü rəqabət başlamışdı. Yaz aylarında Ərzurum sərhəddinə göndəriləcək olan orduya Lələ Mustafa Paşanın, Bağdada göndəriləək olan orduya isə Qoca Sənan Paşanın rəhbərlik etməsi qərarlaşdırılsa da, bu iki vəzir arasında güclü rəqabət gedirdi. Nəhayət, padşahın müdaxiləsi ilə Lələ Mustafa Paşa Gürcüstan istiqamətində Şirvanın fəthi ilə vəzifələndirildi və Qoca Sənan Paşa vəzifədən azad olundu. Sultan Murad isə Səfəvilər üzərinə hazırlanan bu mükəmməl planı diqqətlə izləyirdi. Osmanlı ordusu Çıldır gölü yaxınlığında Səfəviləri məğlub edərək Gürcüstana daxil oldu, ardından Qanıx çayı sahilində Səfəvilərin geridə qalan qüvvələrini məğlub edərək Şirvan zonasındakı qalaları bir-bir ələ keçirməyə başladı. Lələ Mustafa Paşanın ikinci hücumu 1579-cu ildə baş tutdu və bu hücumla Osmanlı ordusu ələ keçirilən torpaqlarda möhkəmləndi. Lələ Mustafa Paşanın qışlamaq üçün Ərzuruma geri döndüyü əsnada paytaxtdan gələn xəbərlə Sokollu Mehmed Paşanın sui-qəsdlə öldürüldüyü öyrənildi.
Sokollu Mehmed Paşanın məruz qaldığı bu sui-qəsddə Lələ Mustafa Paşanın saraydakı tərəfdarlarının rolu olduğu və şəxsən padşahdan dəstək aldıqları iddia edilirdi. İbrahim Peçəviyə görə, Sultan Murad sədrəzəmin təqdim etdiyi sənədləri belə təsdiq etmirdi. Sokollu Mehmed Paşanın ölümündən sonra yerinə qarşı tərəfdən padşahın himayəsindəki Şəmsi Əhməd Paşa sədarətə gətirildi. Qazandığı qələbələrin ardından sədarətə gətiriləcəyini ümid edən Lələ Mustafa Paşa sərdarlıqdan alınaraq paytaxta çağırıldı və yerinə əzəli rəqibi olan Qoca Sənan Paşa göndərildi. Şəmsi Əhməd Paşanın vəfatından sonra sədarət üçün ümidlənən Lələ Mustafa Paşa Qoca Sənan Paşa ilə girişdiyi mübarizədə uduzdu. Sədarət möhürü səngərdə vuruşan Qoca Sənan Paşaya göndərildi, Lələ Mustafa Paşa isə sədarət naibi olaraq paytaxtda saxlanıldı. Sultan Murad isə dövlət işlərindəki ikibaşlılıqdan narazı idi və bu narazılığı Lələ Mustafa Paşanın ani vəfatı ilə başa çatdı (7 avqust 1580).
Sənan Paşa cəbhəyə gəldikdən sonra Səfəvi heyətilə sülh müzakirələrinə başladı və heyətlə birlikdə İstanbula doğru yola düşdü. Sədrəzəmin paytaxta gəlişindən dərhal sonra isə Sultan Murad oğlu Şahzadə Mehmed üçün böyük bir sünnət mərasimi keçirdi. 29 may 1582-ci il tarixində başlayıb 55 gün davam edən möhtəşəm mərasimdə sarayın bütün şan-şöhrəti nümayiş olundu. Ardından çıxdığı səfərdə heç bir nailiyyət qazanmadığı bəhanə edilərək Sənan Paşa sədarətdən alındı. Rəvayətə görə, Sənan Paşa səfərə şəxsən padşahın çıxmasını məsləhət görmüş, padşah üzərindəki nüfuzlarının azalmasından çəkinən saraydakı qadınlar isə bu qərara qarşı çıxaraq padşahı paytaxtda qalmağa və Sənan Paşanı vəzifədən almağa razı saldılar. Sultan Murad Sənan Paşanın yerinə bacısı Fatma Sultanın əri Siyavuş Paşanı sədarətə (24 dekabr 1582), Səfəvi cəbhəsinin sərdarlığına isə Fərhad Paşanı gətirdi. Bu əsnada Səfəvi cəbhəsində Osmanlı ordusunun mövqeyi zəifləmiş, Şirvanda qalan Özdəmiroğlu Osman Paşa isə Dərbəndə çəkilmişdi. Çıxılan yeni səfərdə əsas məqsəd Şirvanın tamamilə işğal edilməsi idi. Gələn əlavə qüvvə ilə yola çıxan Özdəmiroğlu Osman Paşa Şirvanda sabitliyi təmin edərək Kəfəyə yola çıxdı. Əvvəlcə İslam Gərayı Krım xanı təyin etdi, ardından paytaxta qayıdaraq ikinci vəzirliyə gətirildi. Qazandığı qələbələr səbəbilə 28 iyul 1584 tarixində sədrəzəm təyin olunan Özdəmiroğlu Osman Paşa rəvayətə görə, paytaxta gəldikdən dərhal sonra padşahın qəbulunda olmuş, 4 saat boyunca padşahla söhbət etdikdən sonra Sultan Murad tərəfindən hədiyyələr almışdır.
Bu əsnada Sultan Murad üzərində güclü nüfuza malik olan anası Nurbanu Sultanın vəfat etməsi (7 dekabr 1583) saraydakı tarazlığı pozdu. Artıq saraydakı əsas güc Sultan Muradın hasəkisi Safiyə Sultan və hərəmxana kəndxudası Canfəda Xatun idi. Nurbanu Sultan oğlunun Safiyə Sultana olan sevgisini azaltmaq üçün oğluna müxtəlif kənizlər təqdim etsə də, Safiyə Sultanın saraydakı gücünü azalda bilməmişdi. Çünki Şahzadə Mahmudun 1581-ci ildə vəfatı səbəbilə taxtın yeganə varisi olaraq Safiyə Sultanın oğlu Şahzadə Mehmed qalmışdı. Ardından Sultan Murad taxt varisi olan oğlu Şahzadə Mehmedi Manisa sancaqbəyi təyin etdi (17 dekabr 1583). Venesiya elçisinin qeydlərinə görə, Sultan Murad əhalinin oğluna olan sevgisindən çəkinirdi. Hətta padşahın paytaxt küçələrinə çıxmamasının da səbəbi olaraq bu qorxunu göstərir.
Yeni sədrəzəm Osman Paşa 9 aprel 1585 tarixində Təbrizin işğalı və mühafizəsi ilə vəzifələndirildi. Nəticədə Təbriz ələ keçirildi və 27 sentyabrda burada Sultan Murad adına xütbə oxundu. Ancaq şəhərin idarəedilməsi çətin idi və Osman Paşa bu əsnada xəstələnərək vəfat etmişdi (29–30 oktyabr gecəsi). Təbrizi 11 ay boyunca mühasirədə saxlayan Səfəvi qüvvələri Sərdar Fərhad Paşanın şəhərə yaxınlaşdığını öyrəndikdən sonra geri çəkildi.
Fərhad Paşanın 1588-ci ildə Gəncəyə hücumu və 1 sentyabrda şəhərə girişi, bu əsnada taxta çıxan Şah Abbasın çətin vəziyyətdə olması yeni bir sülhün bağlanması məsələsini gündəmə gətirdi. Şah Abbas Heydər Mirzəni böyük bir heyətlə İstanbula göndərdi (18 yanvar 1590) və ələ keçirilən torpaqların Osmanlılarda qalması şərtilə sülh bağlandı. Beləliklə, 1578-ci ildə başlayan bu uzun və yorucu müharibə başa çatdı. Müharibənin maliyyəyə vurduğu zərbə iqtisadiyyatı zəiflətmişdi. Əyarı aşağı salınmış sikkə səbəbilə qapıqulu əsgəri İstanbulda ayaqlanmış, saraya gedərək təqsirkarların cəzalandırılmasını tələb etmişdir. Bəylərbəyi hadisəsi adlanan bu ixtişaşlarda üsyançıların tələb etdiyi Anadolu bəylərbəyi Mehmed Paşa və başdəftərdar Mahmud Əfəndini təslim etmək istəməyən Sultan Murad dövlət adamlarının müdaxiləsi ilə yola gətirildi və üsyançıların tələb etdiyi şəxslər edam olundu (2 aprel 1589). Hadisənin ardından sədrəzəm Siyavuş Paşa və şeyxülislam Əbdülqədir Əfəndi təqsirkar hesab edilərək vəzifədən alındı.
Xarici siyasət
Sultan Murad dövründə Osmanlı-Səfəvi müharibələrindən başqa ölkənin uzaq sərhədlərində də siyasi dəyişikliklər baş vermişdi. Səfəvilərlə gedən müharibənin ilk illərində Şeybani xanı Abdullah xanla ittifaq qurulmuşdu. Rusların Qafqaza və Sibirə qədər irəliləməsi iki dövlət arasındakı münasibətləri korlamışdı. 1587-ci ilin avqustunda İstanbula gələn özbək və noqay elçiləri Astraxandakı rus təzyiqini bildirərək ittifaq təklif etmişdi. Rusların Krım xanlığı üzərindəki planları səbəbilə yeni bir Astraxan səfəri gündəmə gəlsə də, qərb dünyasında baş verən proseslər bu səfəri təxirə saldı. Bu illərdə Osmanlı siyasəti daha çox Lehistana yönəlmişdi. III Henrinin Fransa taxtına çıxması ilə boş qalan Lehistan krallığına ruslaın və avstriyalıların müdaxiləsinin qarşısı alındı. Sultan Murad dövründə xüsusilə İngiltərə ilə münasibətlər yaxşılaşdı. Əvvəlcə 1579-cu ilin martında ingilis bir tacirə ticarət imtiyazı verildi. Ardından 1580-ci ilin martında bu imtiyaz bütün ingilis tacirlərinə verildi. Münasibətlərin qurulmasında Xoca Sadəttin Əfəndinin rolu önəmlidir. Sultan Murad və kraliça I Elizabeta arasında rəsmi yazışmalar oldu. Xüsusilə də, İspaniyaya qarşı müttəfiq siyasət yeridildi. Mərakeşdə ispan və portuqallarla mübarizə aparan Osmanlı ordusu 1578-ci ildə onları məğlub etdi. Gedən döyüşdə portuqaliya kralı həlak oldu. thumb|377x377px|[[Sultan Murad türbəsi]] Sultan Murad dövrünün ikinci böyük cəbhəsi qərbdə Habsburqlara qarşı açıldı. Bu müharibə Osmanlı tarixində ictimai, siyasi və iqtisadi dəyişikliklərə səbəb oldu. Müharibə Bosniya sərhədlərində baş verən kiçik çatışmalarla başladı. 20 iyun 1593 tarixində Bosniya və Macarıstan bəylərbəyliyinin orduları Kulpa çayı sahilində Avstriya orduları tərəfindən hücuma məruz qaldı. Sisak döyüşü adlanan bu döyüşdə Bosniya bəylərbəyi Telli Həsən Paşa, sancaqbəylərindən Sultanzadə Mehmed bəy (Aişə Hümaşah Sultanın oğlu, Mihrimah Sultanın nəvəsi) və digər bəzi dövlət adamları şəhid edildi. Bu hücumun ardından ikinci vəzir Fərhad Paşa və şeyxülislamın etirazlarına baxmayaraq, xüsusilə də Sənan Paşanın təkidilə Sultan Murad Avstriyaya qarşı səfər elan etdi. Sənan Paşa idarəsindəki Osmanlı ordusu bir neçə qələbə qazansa da, Avstriyalıların əks-hücuma keçməsi ilə bəzi qalalar itirildi. Mərkəzdən gələn əmrlə irəliləyən Sənan Paşa dərhal hücuma keçdi və 27 sentyabr 1594 tarixində Yanıqqalanı ələ keçirərək Komorn qalasını mühasirəyə aldı. Sənan Paşa ordunun bir qismini sərhəddə qoyub Belqrada gedərkən, Transilvaniya, Valaxiya və Boğdan hakimlərinin Osmanlı əleyhinə qurulan müqəddəs ittifaqa daxil olduğu xəbərini eşitdi. 1595-ci ilin yanvarında ələ keçirilən İbrail qalası Valaxiya ordusu tərəfindən yandırıldı və Silistrəyə irəlilədi. Bu əsnada Sultan Murad vəfat etdi (17 yanvar 1595) və Aya Sofiya məscidinin həyətindəki türbəsinə dəfn olundu.
Şəxsiyyəti
Mənbələrin dediyinə görə, Sultan Murad ölümündən 20 gün əvvəl soyuq dəymədən xəstələnmişdi. Dövrün tarixçisi Selaniki, padşahın ifrazat orqanlarının işləmədiyini və xəstəliyi səbəbilə şəhərdə şayələrin gəzdiyini, yanvarın əvvəllərində isə vəziyyətin gərginləşdiyini və padşahın səhhətinin guya düzəlməsi xəbərinin şəhərdə elan olunduğunu qeyd edir. Sultan Muradın ani vəfatı saray əhalisini də heyrətləndirmişdi. Ölüm xəbəri gizli saxlanılmış, dövlət işləri davam etdirilmiş və bu əsnada Şahzadə Mehmedə xəbər göndərilmişdi.
Cülusunun ardından 5–6 il boyunca Safiyə Sultana bağlı olan Sultan Murad anası Nurbanu Sultan və bacısı Əsməhan Sultanın təşviqilə digər kənizlərə də rəğbət bəsləmişdir. Tarixçi Schweigger onun 1579-cu ildə xristian bir kənizdən oğlu olduğunu yazır. Ümumiyyətlə, Sultan Muradın hasəkiləri, kənizləri və övladlarının sayında mübaliğə edilir. Bu şayələr görə, padşahın vəfat etdiyi əsnada 49 övladı və 7 hamilə kənizi var idi. Tarixi mənbələrə görə, qumral və orta boylu olan Sultan Murad cəngavərlikdə və at minməkdə bacarıqlı idi. Schweigger isə onu soluq üzlü, uzun burunlu və nasaz səhhətli olaraq təsvir edir. Əyləncəyə maraqlı olduğu, daima musiqiçiləri, şairləri himayə etdiyi bilinir.
Oğlan uşaqları
''Qeyd. Oğlan uşaqlarının sayının 25 olduğu bilinir.''
Calka cümə məscidi
Sultan Delimxanov adına Calka cümə məscidi  — Çeçenistan Respublikası Qudermes rayonu, Calka kəndində yerləşən Qafqaz magistral yolunun yaxınlığında tikilmiş, kəndin ən böyük Cümə məscidi. Məscid Dövlət Dumasının deputatı Adam Delimxanovun atası Sultan Delimxanovun adını daşıyır.
Tarixi
Sultan Saytarbiyeviç Delimxanov adına kafedral məscidi, Dövlət Dumasının deputatı A.S.Delimxanovun atasının şərəfinə adlandırılmışdır. Məscidin inşasına 2009-cu ildə başlanılıb. Bu layihə Əhməd-Hacı Kadırov adına Regional İctimai Fond tərəfindən maliyyələşdirilmişdir. Tikintisi iki il çəkən məscidin açılışı Çeçenistan Respublikasının Prezidenti Əhməd-Hacı Kadırovun 60 illik yubileyinə təsadüf etmişdir. 23 avqust 2011-ci ildə məscidin təntənəli açılışı oldu, burada yerli sakinlər və Çeçenistan Respublikasının rəhbərliyi iştirak edirdi: Rusiya Federasiyası Dövlət Dumasının deputatı Adam Delimxanov, Çeçenistan Respublikası Hökumətinin sədri Odes Baysultanov, Parlamentin sədri Dukuvaxa Abdurahmanov, hökumət üzvləri, şəhər və rayonların rəhbərləri. Mərasimin fəxri qonaqları həmən günü Qroznıda keçirilən "İslamda təsəvvüfün yeri və rolu" Beynəlxalq İslam Konfransının iştirakçıları idi.
Memarlığı
Məscidin xarici və daxili divarları mərmər — travertenlə, məbədin içi isə Mərmərə dənizindəki Mərmərə adasında (Türkiyənin Balıkəsir vilayəti) çıxarılan ağ mərmərlə bol-bol bəzədilmişdir.
Məscidin ümumi sahəsi 2000 kvadratmetr, tutumu 5 min nəfərdir. Məscid hündürlüyü iyirmi metrdən çox və diametri 15,5 m olan böyük bir günbəzlə taclanır. Mərkəzi günbəzin altında "Swarovski" daşları ilə bəzədilmiş 6 metrlik qızıl örtüklü çilçıraq var. Şimal tərəfdən məscidə bitişik yay qalereyası mövcuddur. Məscid azan oxumaq üçün iki eyvanı olan 47 metrlik dörd minarə ilə əhatə olunmuşdur. Məscidin yaxınlığında kiçik park yerləşir.
II Kültəpə yaşayış yeri (Maxta, Şərur)
II Kültəpə (və ya II Maxta Kültəpəsi) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Maxta kəndinin şərqində İlk Tunc dövrünə (e.ə. IV minilliyin II yarısı – e.ə. III minilliyə) aid yaşayış yeridir. Yerli əhali arasında bu abidə Qortçulu yeri adlanır.
Tədqiqatlar nəticəsində abidədən çəhrayı və boz rəngli gil qab sınıqları, ocaq qurğularının hissələri və dən daşlarından ibarət yerüstü materiallar toplanmışdır. Aşkar edilmiş maddi mədəniyyət nümunələri Kür-Araz mədəniyyəti üçün səciyyəvi olub I Maxta Kültəpəsi ilə eyniyyət təşkil edir. II Kültəpədə yalnız kəşfiyyat xarakterli tədqiqat aparılmışdır.
Tədqiqatlar nəticəsində abidədən çəhrayı və boz rəngli qab sınıqları, ocaq qurğularının hissələri toplanmışdır.
I Kültəpə yaşayış yeri (Maxta, Şərur)
I Kültəpə (və ya I Maxta Kültəpəsi) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Maxta kəndi ərazisində Erkən Tunc dövrünə aid yaşayış yeri. Abidə 1985-ci ildə qeydə alınmışdır. Yer səthindən 2 m hündürlükdəki təpədən ibarət olub əkin sahələri, qərb tərəfdən isə kanalla məhdudlaşmışdır. 1988-1989-cu illərdə V.H.Əliyev və S.H.Aşurovun rəhbərliyi ilə aparılan arxeoloji qazıntılar (100 m² sahədə) nəticəsində daş və çiy kərpicdən hörülmüş tikinti qalıqları, boz rəngli qab nümunələri, dən daşları həvəng və dəstələr, obsidian və çaxmaqdaşıdan hazırlanmış oraq dişləri, obsidian ox ucluqları, sürtgəclər, ocaq qurğusunun qalıqları və sair maddi mədəniyyət nümunələri aşkar olunmuşdur.
2008-ci ildən isə abidədə AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun "Maxta arxeoloji ekspedisiyası" S.H.Aşurovun rəhbərliyi ilə 300 kv.m. sahədə qazıntıları davam etdirir.
İlk dəfə I Kültəpədən əldə olunmuş konusvari və dairəvi gil əşyalar (tokins) hələ e.ə.IV minilliyin sonlarından Azərbaycan ərazisində inzibati idarəetmənin və dövlətçilik ənənələrinin mövcudluğunu təsdiq edir. Tapıntılara əsasən abidə e.ə. IV minilliyin II yarısı – e.ə. III minilliyə aid edilir.
Anastasiya Qolovina
Anastasiya Qolovina — rus əsilli bolqar qadın həkim, psixiatr ; Bolqarıstanda ali təhsilli ilk qadın həkim və Varnada ilk uşaq mərkəzinin qurucusu. Aleksandr Qolovinin həyat yoldaşı.
Bioqrafiyası
1850-ci il oktyabrın 17-də Kişinyovda bolqar ailəsində anadan olmuşdur. Ata - Angel Petroviç Nikolaou, Kişinyov meri. Ana babası - Kirill Minkov, Kaloferdən olan Kişinyov taciri olmuşdur. O, doğma şəhərində fransız məktəbini bitirib, sonra stenoqraf işləyib. Atasının ölümündən sonra Sürixə köçüb, orada universitetə daxil olaraq tibb təhsili alıb. O, Rusiya tələbə inqilabi hərəkatının üzvü olub, bundam ötrü universitetdən qovulmuş və Parisdə təhsilini davam etdirmişdir. O, 1878-ci ildə Paris Universitetini bitirib, Sorbonnada "Damar divarlarının histoloji tədqiqi" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək psixiatr Jan Martin Şarkonu heyran edib və məzun olan ilk bolqar qadın olub.
Sonradan Anastasiya Bolqarıstana köçür və burada müxtəlif təşkilatlarda psixiatr kimi çalışır: Tırnovo icmasının səhiyyə xidmətinin əməkdaşı, qızlar üçün 1-ci Sofiya gimnaziyasının həkimi və Aleksandr Xəstəxanasında. 1888-ci ildə Plovdivdə işləmiş, sonra Varnaya qayıtmış, 1889-1893-cü illərdə burada çalışmışdır. Həm Balkan müharibələrində, həm də Birinci Dünya müharibəsində iştirak etmişdir. Varna Arxeoloji Cəmiyyətinin və "Mərhəmət" Qadın Xeyriyyə Cəmiyyətinin üzvü olmuşdur. 1922-ci ildə Bolqarıstan Qırmızı Xaç Cəmiyyətinin fəxri nişanı ilə təltif edilmişdir.
Tədqiqat fəaliyyəti
Qolovina müxtəlif psixi pozğunluqların fonu və simptomları ilə maraqlanır, axmaqlıq, meqalomaniya, demensiya, Huntington xəstəliyi və s. kimi xəstəlikləri təsvir edir. Onun yeniliklərindən Bolqarıstanda məhkəmə-tibb ekspertləri ölüm səbəblərini açmaq və aydınlaşdırmaq zamanı istifadə ediblər. Qolovina tibb sahəsində bolqar və xarici nəşrlərdə dərc edilmiş bir çox elmi və elmi-populyar əsərlərin müəllifidir.
Xeyriyyə
Qolovina ictimai və xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə məşğul olub. 1915-ci ildə “Mərhəmət” Qadınlar Xeyriyyə Cəmiyyətinin sədri kimi Varnada uşaq evinin açılmasına dəstək verir. 1919-cu ildə həyat yoldaşı Aleksandr Fedoroviç Qolovinin xatirəsinə I Ferdinand Varna Kişi Gimnaziyasının kasıb və istedadlı şagirdlərinə dəstək olmaq üçün ianə edir. 1919-cu il mayın 27-də onun səyləri ilə xeyriyyə fondu açılır. O, gimnaziyanın müəllimlər şurasına rəhbərlik etmiş, onun fondu “Vəsiyyətnamələr və donorlar” fonduna daxil edilmişdir. 1944-cü ilə qədər fondda 13350 bolqar levası var idi. Fond 1940-cı ilə qədər Varna kişi gimnaziyasının yoxsul şagirdlərinə kömək üçün hər il 380-780 leva məbləğində yardım ayırırdı: Todor Stoiçkov, Georgi Tripçev, Yanaki Vatev, İvan Dobrev və başqaları yardım alanlar sırasında idilər. 1948-ci ildə fond bağlanılır.
NGC 7103
NGC 7103, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Oğlaq bürcü istiqamətində yerləşir. E1 tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Uçkeken
Tərkibində yeganə yaşayış məntəqəsi olan inzibati ərazi vahidliyinə aiddir.
Coğrafiyası
Uçkeken kəndi Podkumok çayının sağ sahilində və Eşkakon çayının hər iki sahilində yerləşir. Kənd Çerkessk şəhərindən 45-46 km cənub-şərqdə, Kislovodskdan 14 km qərbdə qərarlaşır. Uçkeken ətrafındakı iqlim soyuq və əhəmiyyətli dərəcədə yağıntılıdır. Qışda havanın orta temperaturu −1,2 ° C-dən 3,5 ° C-ə, yayda + 15.9 ° C-dən + 18.6 ° C-ə qədər dəyişir. Ən soyuq ay yanvar, ən isti ay iyuldur. Bununlada orta illik temperatur + 7,6 ° C təşkil edir. Orta illik yağıntının miqdarı 697 mm-dir. Ən quraq ayı fevral (21 mm yağıntı), ən çox yağıntı düşən ay isə iyundur (117 mm yağıntı).
Tarixi
Kənd 1922-ci ildə dağlardan köçənlər tərəfindən qurulmuşdur. 1924-cü ildə burada ibtidai məktəb açılır və bir klub inşa edilir. 1925-ci ildə kənddə telefon xətti çəkilir. 1928-ci ildə doğum xəstəxanası olan bir tibb mərkəzi təşkil olunur. 1926-cı il siyahıyaalınmasına görə 574 ev təsərrüfatında 3109 nəfər yaşayırdı.
Əhali
2002-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir :
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir :
Uçkeken Zelençuk kəndindən sonra respublikada ikinci ən böyük kənd tipli qəsəbə, Rusiyanın isə ən böyük kənd yaşayış məntəqələrindən biridir. Qaraçaylıların kompakt yaşadığı ən böyük kənd icmasına sahibdir.
Təhsil
«İlyaçin» uşaq bağçası
«Çolpan» uşaq bağçası A. M. İjayev adına 1 nömrəli orta məktəb
2 nömrəli orta məktəb
B.D.Uzdenov adına 7 nömrəli orta məktəb (əvvəllər səkkiz illik internat məktəbi)
N.Ş.Semenov adına 11 nömrəli əsas orta məktəb (əvvəllər - ibtidai məktəb, uşaq evi, orta, natamam orta) Pyatiqorsk Dövlət Dilçilik Universitetinin Qaraçay-Çərkəz filialı.
Cənubi Federal Universitetinin filialı Respublika mədrəsə-internat məktəbi (Qaraçay-Çərkəz Respublikasında bu tip yeganə təhsil müəssisəsi)
Avtomatik layihələndirmə sistemləri
''Kompüter texnikasının meydana gəldiyi vaxtdan onlar layihələndirmə işlərinədə tətbiq edilmişlər. İlk zamanlar əsasən hesablama işlərinin yerinə yetirilməsində, sonralar isə həm hesablama işlərində, həm də layihə sənədlərinin alınmasında istifadə edilir. Layihələndirmənin avtomatlaşdırılması həm layihələndirmə prosesinin sürətləndirilməsinə, həm də alınan layihənin keyfiyyətinin yüksəldilməsinə səbəb olur.Layihənin keyfiyyətinin yüksəldilməsi əsasən aparılan hesabatların dəqiqliyinin yüksəldilməsi və çoxvariantlı layihələrdən ən yaxşısının seçilməsi hesabına əldə olunur. Əl ilə layihələndirmə zamanı yalnız bir layihə variantı hazırlanır və təbbi ki, yeganə variant optimal ola bilməz.''
Təsnifatı
ALS müxtəlif əlamətlərə görə təsnifata bölünür: Layihələndirmə obyektinin tipinə görə ALS-lər 9 növ olur:
Layihələndirmənin mərhələləri
Layihələndirmə prosesi ideyadan başlayaraq, həmin ideyanın praktikada həyata keçirilməsinə qədər bir neçə mərhələlərdən ibarət yaradıcı prosesdir. Bu mərhələlər aşağıdakılardır:
Texniki tapşırıq
Texniki tapşırıq (TT) layihələndirilən obyektin bütün xüsusiyyətlərini, layihələndirmə xərclərini və s. bu kimi bir çox şərtləri əks etdirən sənəddir. Texniki tapşırıq sifarişçi ilə layihəçi arasında bir neçə danışıqlar və görüşlər nəticəsində hasil olur. Son nəticədə layihəçi tərəfindən hazırlanır, sifarişçi tərəfindən təsdiqlənir.
Eskiz layihələndirmə
Eskiz layihələndirmə mərhələsində daha ciddi işlər görülür. Layihələndirilən obyektin ümumi quruluşu, elementləri və onlar arasındakı əlaqələr müəyyənləşdirilir. Zəruri olan texniki vəsaitlər seçilir. Həll olunan məsələlərin alqoritmləri və onların proqramları işlənir. Müxtəlif təcrübələr aparılır və mərhələnin nəticəsi kimi eskiz layihəsi və layihələndirilən obyektin bir ədəd nümunəsi hazırlanır. Eskiz layihə mərhələsi başa çatdıqdan sonra xüsusi dəvət edilmiş ekspertlərin iştirakı ilə sifarişçi qarşısında o, layihəçi tərəfindən müdafiə edilir və müdafiəyə görə eskiz layihəsinə rəy verilir. Rəy müsbət olduqda layihələndirmənin növbəti mərhələləri yerinə yetirilir. Rəy mənfi olduqda isə əvvəlki istənilən mərhələlərin birindən başlayaraq təkrar yerinə yetirilə bilər. Bu zaman TT-da düzəlişlər də aparıla bilər və növbəti mərhələlər yalnız eskiz layihəsinin təkrar müdafiəsinə müsbət rəy aldıqdan sonra yerinə yetirilir. Bəzi hallarda isə mənfi rəyin nəticəsinə görə layihələndirmə prosesi dayandırıla bilər.
Texniki - işçi layihə
Texniki - işçi layihə (TİL) təsdiq olunmuş TT və müsbət rəy almış eskiz layihəsi əsasında yerinə yetirilir. TİL layihələndirilən obyektin hazırlanması və istismarı ücün material və məlumatları əks etdirən sənəddir. Burada hazır alınacaq detalların spesifikasiyası, hazırlanacaq detalların isə cizgiləri, hazırlanma texnologiyası, prinsipial sxemlər, quraşdırma sxemləri, elektrik sxemləri, alqoritmlər, proqramların mətnləri və istismar üçün təlimatlar verilir.
Seriyalı istehsal
Seriyalı istehsal mərhələsində layihələndirilən obyekt müəyyən sayda istehsal edilir və bu mərhələdə layihəyə müəyyən düzəlişlər edilə bilər.
Sənaye istismarı
Sənaye istismarı mərhələsində layihələndirilən obyekt layihəçi və sifarişçinin iştirakı ilə sənaye şəraitində tətbiq edilir və bu zaman yenə də bu və ya digər layihə düzəlişləri aparıla bilər. Yalnız müəyyən edilmiş müddət ərzində uğurlu sənaye sınağından keçdikdən sonra həmin obyekt kütləvi şəkildə istehsal olunur və tətbiq edilir.
Əhali iqtisadiyyatı
Əhali iqtisadiyyatı — demoqrafik proseslərin iqtisadiyyata təsirini araşdıran demoqrafiyanın bir qolu. İqtisadi demoqrafiya əvvəlcə həm sosial-iqtisadi şəraitin demoqrafik proseslərə təsirini, həm də demoqrafik amilin sosial-iqtisadi dinamikaya təsirini nəzərə alırdı. Hələ 1970-ci illərdə iqtisadi demoqrafiya, istehsal və istehlak prosesi ilə əlaqədar olaraq əhalinin yaş-cins quruluşunu araşdıran demoqrafik elmin bir hissəsi kimi başa düşülürdü. Bununla birlikdə, tədricən ilk istiqamət (tez-tez birbaşa təsir adlanır) "təmiz" demoqrafiyanın tədqiqat obyektinə çevrildi, iqtisadi demoqrafiyanın üstünlüyü isə demoqrafik proseslərin iqtisadi qiymətləndirilməsi (əks təsir) oldu.
Tarixi
İqtisadi demoqrafiya “demoqrafiya” termininin yalnız XIX əsrdə tətbiq olunduğunu nəzərə alsaq, nisbətən gənc bir elmdir. 1940-cı illərdə xarici elm adamları (əvvəlcə Amerikalı demoqraf S. Volfbayn) tərəfindən aparılan tədqiqatlar, sözdə iş dövrü cədvəllərinin və ya əhalinin iqtisadi fəaliyyət cədvəllərinin ortaya çıxmasına səbəb oldu. Fransız sosioloq Alfred Sovi ("üçüncü dünya" konsepsiyasının müəllifi) 1960-cı illərdə. çox ibtidai metodlarla da olsa nəslin "gəlirliliyini" tədqiq etdi. 1960-cı illərin əvvəllərində. Macar alimi E. Valkoviç iqtisadi yaş piramidalarının çox qiymətli metodu inkişaf etdirdi. SSRİ-də iqtisadi demoqrafiya sahəsində A.Boyarski, A. G. Vişnevski, B. Ts. Urlanis və S. Q. Strumilin kimi böyük statistika-demoqrafları qeyd edildi. 1960-80-ci illərdə baş verən demo-iqtisadi problemlərə böyük maraq. SSRİ-də, indi praktik olaraq yox oldu. Qərbdə (ilk növbədə ABŞ-də) çoxsaylı, lakin o qədər də səmərəli olmayan ekonometrik tədqiqat metodlarına vurğu edilir. Günümüzdə iqtisadi demoqrafiya, demoqrafların və iqtisadçıların diqqətindən az korlanan tipik bir "ortaq" intizam olmağa davam edir.
Qliz 357
GJ 357 (həmçinin təyin olunmuş Gliese 357) qeyri-adi dərəcədə aşağı ulduz ləkəsi aktivliyinə malik M tipli əsas ardıcıllıq ulduzudur. O, Günəş sistemindən 31 işıq ili uzaqlıqda yerləşir.
Planet sistemi
Ulduzun orbitində üç təsdiqlənmiş ekzoplanet var, bunlardan biri, GJ 357 d ulduz ətrafı yaşayış zonası daxilində "super-Yer" sayılır. Sistem Hidra bürcünün bir hissəsidir. b və c planetləri 3:7 orta hərəkət rezonansına yaxındır. Rezonans zəncirinin boşluqdan ən kənar və soyuq super yer kürəsinə keçdiyini və rezonansların sadə olduğunu fərz etsək, GJ 357, təqribən, həyat üçün daha uyğun planetə sahib ola bilər.
Maxta nekropolu
Maxta nekropolu — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Maxta kəndinin şimal-şərqində, Naxçıvan-Sədərək avtomobil yolunun sol tərəfində yerləşən antik dövrə aid arxeoloji abidə.
Nekropola aid küp qəbirlər 1988-ci ildə su hovuzunun yerləşdiyi təpədə aşkar edilmişdir. Küp qəbirlərdən əldə edilən qablardan yalnız birinin (qum qarışığı olmayan gildən hazırlanaraq boz rəngli, hər iki üzdən çəhrayı boya ilə örtülmüş küpə tipli qab) sınığı saxlanmışdır. Abidənin II – III əsrlərə aid olması ehtimalı irəli sürülsə də, hələ ki, ətraflı tədqiq edilməmişdir.
Lomonosovfonna buzlağı
Lomonosovfonna — Şpitsbergen arxipelaqına daxil olan Qərbi Şpisbergen adasında yerləşən buzlaq. Buzlaq adanın mərkəzində, Billefiorddan şimal-şərqdə, V Olav buzlağından qərbdə yerləşir. Onun sahəsi 800 km² təşkil edir. Buzlaq rus alimi Mixail Lomonosovun şərəfinə adlandırılmışdır (1711—1765).
Jitvatorok müqaviləsi
Jitvatorok müqaviləsi 11 noyabr 1606-cı ildə Osmanlı imperiyası ilə Avstriya hersoqluğu arasında 1593-1606-cı illər Osmanlı-Avstriya müharibəsinə son qoyan sülh müqaviləsidir.
thumb|sağ|Jitvatorok xatirə abidəsi([[Slovakiya)]]
Osmanlı imperiyası və Avstriya hersoqluğu 15 il davam edən uzun müharibədən sonra yorulmuşdular. Bundan əlavə, Osmanlı imperiyasında Cəlalı üsyanları başlamışdı. Danışıqlara Dərviş Paşa rəhbərlik edirdi. I Əhməd Avstriya kralının ona bərabər tutulmasını əvvəldən qəbul etməmişdi. Ancaq Cəlali üsyanları və bu şərtin yalnız kağız üzərində qalacağını düşündüyü üçün bu şərti qəbul etmişdi. Sultan I Əhməd və Avstriya adından hersoq II Rudolf tərəfindən, Esterqon və Komorin arasındakı Zsitva çayının Dunay çayına töküldüyü yerdə imzalanmışdır.
Müqaviləyə əsasən:
Zitvatorok müqaviləsi üzdə Osmanlı imperiyasının xeyrinə kimi görünsə də, bu müqavilə Osmanlı imperiyasının artıq əvvəlki qüdrətində olmadığını göstərirdi. Bu müqavilə ilə Osmanlı imperiyasının Mərkəzi Avropadakı üstünlüyünə son qoyuldu. 1533-cü il İstanbul müqaviləsi ilə əldə edilən protokol və hüquq sahəsindəki üstünlük Osmanlı imperiyası üçün sona çatmış və bu iki dövlət və onların hökmdarları hüquq və protokol baxımından bir-birinə bərabər sayılmışdırlar.
Bu müqavilədən sonra Osmanlı imperiyası Avropada əhəmiyyətli bir torpaq sahəsi əldə edə bilməmişdir. Hətta, XVII əsrin sonundan etibarən torpaq itirməyə başlamışdır. Osmanlı diplomatiyası baxımından dönüş nöqtəsidir. Durğunluq dövrünü diplomatiyadakı əksi bu müqavilə ilədir.
Məhbubə Hacıyeva
Məhbubə Hacıyeva — yazıçı.
Həyatı
Hacıyeva Məhbubə Cəfər qızı 1958-ci il iyul ayının 17-də Bakının Bülbülə qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1975-ci ildə Suraxanı rayonundakı 226 saylı orta məktəbi bitirmiş, elə həmin il SSRİ-nin 50 illiyi adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dillər Universiteti) fransız dili fakültəsinə qəbul olmuşdur. 1984 – 2008-ci illərdə Bakının 79 saylı orta məktəbində fransız dili müəllimi, sonra təlim-tərbiyə işləri üzrə direktor müavini və dərs hissə müdiri vəzifələrində işləmişdir. 1998 – 2001- ci illərdə Belçikanın “Sərhədsiz Həkimlər” beynəlxalq humanitar təşkilatında çalışmışdır. Məktəb illərində tanınmış şair-publisist Teyyub Qurbanın təşkil etdiyi “Nonparel” – Gənc jurnalistlər dərnəyində fəal iştirak etmişdir. “Ədəbiyyat və İncəsənət” qəzetində müntəzəm hekayə və publisistik məqalələri dərc olunmuş, bundan əlavə Azərbaycan Dövlət Radio və Televiziya verilişlərinin “İncəsənət” redaksiyasının ştatdankənar müxbiri kimi çalışmışdır. Radionun məşhur “Bulaq” verilişində dəfələrlə bayatıları səsləndirilib və radionun “Qızıl fond”unda indiyədək qorunub saxlanılır. Ailəlidir, iki övladı var.
Yaradıcılığı
Məhbubə Hacıyeva “Lahıc nağıllı dünyam” etnoqrafik kitabın, “Fələklər yandı ahimdən”, “Məhəmməd bəy Kavaler”, “Qızılgül ətri”, ““Səadət”dən qopan qorxu”, “Taclı Bəyim”, “9 Sevdalı”, “Tay sırğa”, “Son mükafat”, "Zöhrə ulduzum" və 3 cildlik "Dövlətin açarı" romanlarının müəllifidir.
“Lahıc nağıllı dünyam” kitabı İsmayıllı rayonunda yerləşən qədim tarixə və mədəniyyətə malik Lahıc qəsəbəsinin etnoqrafiyasından bəhs edir. Kitabda qəsəbənin tarixi, coğrafiyası, dili, sənətkarlığı, zəngin təbiəti, flora, faunası, folkloru və müxtəlif sahələrdə öz sözünü demiş görkəmli adamları haqqında danışılır. VI əsrdən başlayaraq bu günə kimi qəsəbənin inkişaf tarixi işıqlandırılır.
“Fələklər yandı ahimdən” romanı xalq rəssamı, əməkdar incəsənət xadimi, Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı görkəmli rəssam Səttar Bəhlulzadənin maraqlı, yalnız çətin, keşməkeşli həyatından bəhs edir. Romanda Səttarın rənglər dünyası, onun iç dünyası, nakam sevgisi, ətraf mühitin ona olan qısqanclığı ilə bərabər doğulduğu Əmircan kəndinin tarixi, o dövrün mühiti və tanınmış ziyalıları haqqında məlumatlar, rəssamın sənət dostları ilə də bağlı maraqlı faktlar verilmişdir.
“Qızılgül ətri” romanında Lahıcda bir bəy ailəsinin başına gələn hadisələrdən danışılır, bu ailənin timsalında Azərbaycan xalqının gördüyü müsibətlər, bir-birinin ardınca dəyişən siyasi quruluşun altında əzilənlər əks olunur. Romanda bütün bu çirkinliklərlə yanaşı, əxlaqi dəyərlərimiz və mənəvi zənginliyimiz olan adət-ənənələrimiz və ülvi sevgi öz yerini tutur. Romanda eləcə də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin öndəri Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin və onun məsləkdaşı Abbasqulu Kazımzadənin Lahıcda olduğu dövr, onların bolşeviklər tərəfindən həbsi ətraflı işıqlandırılır.
““Səadətdən qopan qorxu” romanı iri neft sahibkarı və mesenat Murtuza Muxtarovun həyatından, dillərə dastan olmuş sevgisindən bəhs edir. XIX yüzilliyin Bakısı, milli milyonçuların fəaliyyəti, onların tariximizdə və yaddaşımızda buraxdıqları izlər, H.Z.Tağıyev, M.Nağıyev, Ş.Əsədullayevin məzəli söhbətləri, xeyriyyə işləri və həyat hekayələri oxucuya çatdırılır. Həmçinin Əmircan kəndinin etnoqrafiyasından da söhbət açılır, orada yaşamış görkəmli şəxsiyyətlər haqqında məlumatlar verilir.
“Taclı Bəyim” romanı XVI əsrin fatehi, Səfəvilər dövlətinin banisi Şah İsmayıl Xətainin həyat və döyüş yolundan, sevimli ömür-gün yoldaşı Taclı Bəyimin fədakarlığından bəhs edir. Əsər bir çox qaranlıq məsələlərə aydınlıq gətirmək və şayiələrə son qoymaq, eləcə də xalqımızın igid və qəhrəman kişilərilə yanaşı, cəsarətli qadınlarımızı da tanıtdırmaq məqsədilə yazılmışdır.
“9 Sevdalı” romanı Qarabağ savaşında Aprel döyüşləri kimi yaddaşımıza həkk olunan dövrdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Xüsusi Təyinatlı doqquz igidinin erməni işğalçılarına qarşı apardığı mübarizəsindən bəhs edir. Bir çox həqiqətləri əks etdirən kitab döyüş, macəra janrında yazılmışdır.