cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nəzərəli xan Mərəndi
Öldürülməsi
Artıq rusların qarşısında duracaq bir alay qalmamışdır. Azərbaycan ordusunun gəlişindən ümidlənən Gəncə əhalisi yavaş-yavaş ümidsizliyə düşməkdə idilər. Şəhərin bir çox məhəllələrindən və kəndlərdən insanlar dəstə-dəstə nalə və fəryad edərək Araz çayına doğru, Azərbaycan ordusunun bulunduğu zənn edilən yerlərə qaçırdılar. Nəzərəli Xanın bu xəyanəti Abbas Mirzəni çilədən çıxarmışdı. Bu üzdən də dərhal Nəzərəli Xanın onun hüzuruna gətirilməsini əmr etdi. Şahzadə onun rütbələrini alaraq arxası üstə çullu bir eşşəyin üstünə bağlanmasını istədi. Nəzərəli Mirzəni hər yerdə, xüsusən başçısı olduğu öz alayının içində dolaşdırıb və aşağılayırdılar. Eşşəyin başını çəkən adam məsxərə ilə “Şah gəldi” deyə bağırırdı. Sonra da Abbas Mirzə, Nəzərəli xanı Mərəndə göndərdi. Mərəndə bir məktub yazaraq Nəzərəli Xanın öldürülməsini əmr etdi. Nəzərəli xan Mərənddə cəlladlar tərəfindən boğulub öldürüldü. Sonradan böyük sınaqda Nəzərəli xanın oğulları intiqam hissi ilə bəzi işlər görəcəklərdi. Nəzərəli xan gecəyarısına kimi əsgərlərlə Gəncə qalasında qaldı. Nəzərəli xan o yerdən ki məğlub olmağı təxmin etməmiş ordusu üçün qıda mühasirə zamanına hazırlamamışdı, mühasirənin sıxılmasını gördüyü zaman əli altındakı orduya qalanın oda çəkilmə və boşaldılması əmrini verdi. rus ordusuda şəhəri ələ keçirdilər. yolda Məhəmməd Mirzənin qoşununa qoşuldu. Məhəmməd mirzə bütün baş vermiş hadisəni Abbas Mirzəyə yazdı və Abbas Mirzə çarəsiz qalıb Şuşa qalasını tutmaqdan əl çəkdi, oradan əliboş köçüb qoşunu ilə Gəncə tərəfə yola düşdü. Abbas Mirzə əmr etdi ki, mərəndli Nəzərəli xanın saqqalını qırxıb eşşəyə mindirsinlər və qoşunun içində gəzdirsinlər, ona görə ki, Abbas Mirzənin əmrinə əməl etməmiş, nə qalanı mühafizə etmiş, nə də Məhəmməd Mirzənin əmrinə əməl etmiş, həmçinin onun sərbazları da Məhəmməd Mirzəyə kömək etməmişdilər. Şahzadə Abbas Mirzə qaçandan sonra bir gün içərisində Arazdan keçib, mərəndli Nəzərəli xanın boğazına ip saldırıb asdırdı. Özü isə Şam torpağında olan Fətəli şahın yanına getdi. Bu məğlubiyyəti və qaçmağın təqsirini Əmir xan və Nəzərəli xanın boynuna qoyub dedi:
Yalnız onlar süstlük və xəyanət edib, İranın belini sındırdılar. Fətəli şah oradan köçüb İraq tərəfə yollandı. Abbas Mirzə isə Təbriz şəhərinə yola düşdü.
Təbrizin alınması
Cahangir Mirzənin yazdığına görə Nəzərəli xanın edamından sonra Mərənd xanları Şahzadəyə qarşı düşmənlik duyğusu bəsləməyə başlamışdılar. Bu xanlar intiqam üçün fürsət axtarırdılar. Ona görə də bu xanlar Naxcıvanda General Aristova varıb və Təbrizin xaotik durumunu anlatmış, Təbriz baş ruhanisi Mir Fəttahın mövqeyini ona bildirmişlər. Generala demişdilər: “Təbrizdə az əhali var. Təbriz əhlisi sizin gəlişinizdən yanadır. Mir Fəttah da belə düşünür. Əgər siz Abbasabad qalasında min nəfər qoyub və üç min nəfərlik orduyla Mərənd istiqamətindən Təbrizə hücum etsəniz, şəhəri təslim ala bilərsiniz. Siz Təbrizə yaxınlaşdığınızda əhali üsyan edib və sizə yardımçı olacaq.” Sonra da rus ordusunun hansı yollarla Təbrizə gəlməsi üçün bələdçilik də etmişlər. General Aristov 3.000 piyadə, 1.000 qazaq və on topla Təbrizə yola düşmüşdü. Rus ordusu Təbrizin altı ağaclığında olan Sofyana çatdığında şəhərin əhalisində təslimiyyət duyğusu yaranmağa başlamışdı. Çünkü Şahzadənin başkəndinin burnunun ucunda olan rus ordusu heç bir dirənişə rastlanmadan buraya qədər gəlmişsə, Təbrizə də girəcəkdir demək idi. Şahzadə Abbas Mirzə Təbrizin bir milliyinə yetişən kimi xəbər gəldi ki, knyaz Eristov sərdar Paskeviçin əmrinə görə mərəndli Nəzərəli xanın oğlanlarının bələdçiliyi ilə Təbrizə daxil olmuşdur.
Bu məsələnin şərhi belədir: Knyaz Eristov sərdar Paskeviçin əmri ilə qoşun götürüb, Arazdan keçərək Təbrizə getməli olur. Öz ixtiyarında olan qoşunu Arazdan keçirib Mərəndə gəlir. Mərəndli Nəzərəli xanın oğlanları Abbas Mirzə onların atalarını boğduqdan sonra ondan uzaqlaşmışdılar. Onlar həmişə knyazın yanına gəlib ona öz itaət, qulluq və sədaqətini bildirmək üçün fürsət axtarırdılar. Vaxtdan istifadə edən knyaz onları ümid elədi ki, bir neçə gündən sonra Təbrizə gedəcəklər. Nəzərəli xanın oğlanlarının bələdçiliyi ilə on dəstə Mərəndi keçib Təbrizə getdi. Rus qoşunu Təbriz həvalisinə yetişən kimi, Təbriz əmirləri darvazaları açıb əyan-əşrəflə bəylərbəyi Fətəli xan və müctəhid Mir Fəttah darvazaların açarını götürüb itaət simvolu olan duz-çörəklə knyazı qarşılamaq üçün şəhərin kənarına gəldilər. Knyazın qarşısına çıxmazdan əvvəl darvazalardan top atdılar. Knyaz davanın başlandığını zənn etdi. Sonra bunun salam atəşi olduğunu başa saldılar. Hamı knyazın hüzuruna gəlib onu ehtiram və izzətlə şəhərə apardılar. Abbas Mirzə ürəksıxıcı hadisəni eşitdikdən sonra o gecə qızılbaş əmirləri və xanları ilə iclas və məsləhət etdi: “Bundan sonra gedib atama və qardaşıma dəxil düşmək, onların vilayətlərinə göz dikmək mənə ölümdən betərdir. Rus imperatoruna boyun əymək daha yaxşıdır, o, böyük və rəhmli padşahdır. Onun ixtiyarında mənim kimi şahlar və şahzadələr çoxdur, əlbəttə, məni də bir oğul, bir general kimi hesab edər, bir parça çörək verər ki, asudəliklə öz həyatımı keçirim”.
Ailəsi
Nəzərəli xanın Məhəmməd xan, Mir Bağır xan, Mir Zeynalabdin xan, Əli xan, Mir Cəfərqulu xan, Məhəmmədhəşim bəy adlı oğlanları vardı.
Keçiqışlaqhacıməhəmmədli (Germi)
Keçiqışlaqhacıməhəmmədli — İranın Ərdəbil ostanının Germi şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 50 nəfər yaşayır (10 ailə).
Malik Ramazanzadə
Malik Heydər oğlu Ramazanzadə — texnika elmləri doktoru (1968), professor (1969), Azərbaycan SSR EA-nın müxbir üzvü (1976), Azərbaycan SSR əməkdar elm və texnika xadimi (1970), “Şərəf nişanı”ordenli
Ramazanzadə Malik Heydər oğlu 21 mart 1912-ci ildə Bakı şəhərinin Əmircan kəndində anadan olmuşdur. 1927-ci ildə Azərbaycan (indiki Bakı) Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakultəsinə daxil olmuşdur. 1931-ci ildə universiteti bitirdikdən sonra o Azərbaycan Sənaye İnstitutunun (indiki ADNSU) fizika kafedrasında əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Həmin kafedrada fasiləsiz olaraq baş laborant, assisent, dosent vəzifəsində, 1948-ci ildən ömrünün axırına qədər isə kafedra müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Onun rəhbərliyi ilə kafedra texniki institutlar arasında ən geniş və müasir avadanlıqlarla təchiz olunmuş, və yüksək tələblərə uyğun olan laboratoriyalar yaradılmışdır. 1941-ci ildə Malik Ramazanzadə müvəffəqiyyətlə namizədlik və 1968-ci ildə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1969-cu ildə professor adına layiq görülmüşdür. 21 aprel 1976-cı ildə Malik müəllim Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir.
Tanınmış maarfçi Malik Ramazanzadə Respublikada ilk dəfə olaraq ali texniki məktəblər üçün azərbaycan dilində “Ümumi Fizika” adlı dərslik yazmışdır. Həmin dərslik dəfələrlə “Uçpedqiz”, “Azərnəşr” və “Maarif” nəşriyyatlarında çap olunub. O, tələbələr üçün fizikadan laboratoriya işləri üzrə dərsliklər də hazırlamışdır. Bu dərsliklərin və dərs vəsaitlərinin yazılması üçün M.H.Ramazanzadə tərəfindən xüsusi fizika-texniki terminologiyasının yaradılması üzrə böyük işlər görülmüşdür.
Malik Ramazanzadənin özünə məxsus dərs demək üsulu var idi. O, çox aram, aydın diksiya ilə məruzə edərdi. Diqqəti cəlbedici materiallarda səsinin intonasiyasını dəyişdirərək auditoriyada oturanların diqqətini məruzənin əsas yerinə yönəldirdi. Pedaqoji fəaliyyəti ilə yanaşı o, geniş elmi-tədqiqat işlərinə rəhbərlik edirdi. Neft üzrə aparılan elmi-tədqiqat işlərində o ilk sıralarda olmuşdur. Malik Ramazanzadə tərıfindən işlənmiş enerji üsulu elmə neftin mütləq yaşı haqqında anlayış daxil olundu və mütəxəssislər tərəfindən razılıqla qarşılandı. Bu elmi istiqamətdən əlavə o, yarımkeçiricilər fizikası istiqamətində də geniş işlər aparıb. Selen yarımkeçiricisində ilk dəfə selenin modifikasiyasından asılı olaraq istilikkeçirmənin iki dəfə dəyişməsini o göstərmişdir.
M.H.Ramazanzadənin məhsuldar elmi-tədqiqat və elmi-pedaqoji fəaliyyəti yüksək dövlət mükafatlarına layiq görülmüş və o “Şərəf nişanı”ordeni, “Qafqazın müdafiəsinə görə”, “1941-1945-ci illərdəki Böyük Vətən müharibəsində şərəfli əməyə görə” medalları və Azərbaycan SSR-nin Ali Sovetinin Fəxri Fərmanları ilə təltif olunmuşdur. 1970-ci ildə “Əməkdar elm xadimi” fəxri adına layiq görülmüşdür.
Malik müəllim gözəl və tələbkar ailə başçısı idi. Böyük qızı Ramazanzadə Zemfira kimya üzrə elmlər namizədi, dosentdir və ADNSU-da müəllim vəzifəsində çalışır. Oğlu, Ramazanzadə Arif atasının yolu ilə gedərək fizika ixtisası üzrə fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, dosentdir. Milli Aviasiya Akademiyasında şöbə müdiri vəzifəsində çalışır. Kiçik qızı Ramazanzadə Mehin Banu xanım kimya üzrə elmlər namizədi, dosentdir.
Azərbaycan Respublikasının tanınmış alimi, istedadlı müəllim, görkəmli təhsil təşkilatçısı Malik Ramazanzadə 1987-ci il iyul ayının 22-də dünyasını dəyişmişdir.
Şehu Abdullahi
Şehu Abdullahi (12 mart 1993-cü ildə anadan olub) — Türkiyə Super Liqası təmsilçilərindən olan Bursaspor klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Nigeriyalı futbolçudur.
Qadsiya
2014-cü ilin iyul ayında Abdullahi $480,000 qarşılığında Kano Pillars klubundan Küveyt Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Qadsiya klubuna transfer olmuşdur. Transferdən Abdullahi $330,000, Kano Pillars isə $150,000 gəlir əldə etmişdir.
Yuniao da Madeyra
6 iyun 2015-ci ildə Şehu Primeyra liqa təmsilçilərindən olan Yuniao da Madeyra klubu ilə iki illik müqavilə imzalamışdır.
Anortosis Famaqusta
2 sentyabr 2016-cı ildə Şehu Kipr təmsilçilərindən olan Anortosis Famaqusta klubu ilə iki illik müqavilə imzalamışdır. Transfer qiymətinin 20%-i digər Avropa ölkəsinə ödənmişdir.
Milli karyerası
2014-cü ilin yanvar ayında komandanın baş məşqçisi Stefen Keşi Şehunu 2014 Afrika Millətlər Çempionatında iştirak etmək üçün Nigeriya milli futbol komandasına dəvət etmişdir. O, Zimbabve millisi ilə üçüncü yer uğrunda qarşılaşmada komandasının qələbə qolunu vurmuşdur.
Şehu 2016 Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak etmək üçün Nigeriya millisinin 35 nəfərlik heyətinə daxil edilmişdir.
İsmayıl Qabilov
İsmayıl Əli oğlu Qabilov (15 iyul 1983; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan SSR — 27 sentyabr 2020; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin çavuşu, Vətən müharibəsi şəhidi.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun çavuşu olan İsmayıl Qabilov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Murovdağ istiqamətində gedən döyüşlərdə savaşıb. İsmayıl Qabilov sentyabrın 27-də Murovdağ döyüşləri zamanı şəhid olub. Uzun müddət nəşi tapıla bilməyib. 05.12.2020-ci il tarixində dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən İsmayıl Qabilov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən İsmayıl Qabilov ​ölümündən sonra "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Kelbaş
Kelbaş Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında dağ adı.
Əsgər Orucov
Əsgər Qasım oğlu Orucov — Azərbaycan-sovet alimi və dövlət xadimi, kənd təsərrüfatı elmləri doktoru, professor, Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini (1962–1965) və müavini (1960–1962, 1965–1970), Azərbaycan SSR kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalı və tədarükü naziri (1962–1965).
Kelbaş
Toponimkası
Kelbaş- Kutaisi quberniyasının Leçxum qəzasında dağ adı. Ərəbcə kela - "məbəd" və azərbaycanca baş "zirvə" sözlərindən ibarətdir. Azərbaycanda Kələki (Ordubad rayonu), Kellahi (Quba rayonunun Zıxır kəndində qala adı, "Əxilər kelyəsi" deməkdir) və Şamaxı rayonunda Gələşıxi ("Şeyxlərin kelyəsi" mənasında), Şamaxı rayonunda Kelaxana və b. toponimlərlə eynidir.
Həmçinin bax
Kutaisi quberniyası
Əsgər Orucov
Həyatı
Əsgər Orucov 1948–1959-cu illərdə Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pambıqçılıq İnstitutunun direktoru, Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı Elmləri Akademiyasının baş elmi katibi işləmişdir. 1960-cı ildən Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini, 1962-ci ildən birinci müavini və paralel olaraq Azərbaycan SSR kənd təsərrüfatı məhsulları istehsalı və tədarükü naziri olmuşdur. 1965-ci ildə isə yenidən Azərbaycan SSR Nazirlər Soveti sədrinin müavini təyin edilmişdir.
Əsgər Orucov 1941-ci ildən ÜİK(b)P (Sov. İKP) üzvü olmuş, Azərbaycan SSR Ali Sovetinə (5–7-ci çağırış) deputat seçilmişdir. 1960-cı ildən Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin və 1963–1964-cü illərdə paralel olaraq Mərkəzi Komitənin kənd təsərrüfatı bürosunun üzvü olmuşdur. "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir (1966).
Asim
Asim — Azərbaycan adı.
Mixail Popkov
Mixail Daniloviç Popkov — sovet hərbi xadimi, General-polkovnik (1979). 1943-cü ildən Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının üzvü; Sovet İttifaqının Kommunist Partiyasının MK-nin üzvlüyünə namizəd (1981-1990). Naxçıvan MSSR-dən SSRİ Ali sovetinin Millətlər sovetinin 11-ci çağırışdan deputatı (1984—1989).
Ailəsi
Atası - Daniil Filippoviç də Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısı olub. 1941-ci ilin iyulun sonunda Yelneydə gedən döyüşdə ağır yara alır, 1943-cü ilin yazında isə Volxovski cəbhəsində Mqa stansiyasında gedən döyüşlərdə həlak olur.
Mükafatları
Doqquz ordenlə təltif olunub: Lenin ordeni, Oktyabr inqilabı, iki dəfə “Qırmızı Döyüş Bayrağı”, iki dəfə Vətən Müharibəsi, 2 dəfə Qırmızı Ulduz ordenləri, 35 medalla, o cümlədən də "Şücaətə görə" medalı" (1943) ilə təltif olunub. Kaluqa vilayətinin Yuxnov şəhərinin fəxri vətəndaşıdır.
Siqor
Siqor, həmçinin Soar və ya Soara ( ‎ “kiçik”; , ) — Əhdi-ətiqdə Sodom pentapolunun beş şəhərindən biri. Əksər tərcüməçilərə görə, şəhər Ölü dənizin cənub-şərq ucunda, Kerek vadisində, Moav dövləti ilə sərhəddə yerləşir. Şəhər İosif Flavi, Ptolemey, Yevsevi və İyeronim tərəfindən xatırlanır. Şəhər Lut və qızları üçün sığınacaq olması və məqsədilə Sodom və Qomorranı məhv edən faciədən xilas edilmişdir.
Şəhər əvvəllər Bela kimi də tanınırdı və kiçik bir dövlətin paytaxtı idi. Səlibçilər şəhəri "villa palmarum" adlandırırdılar. Siqorun dəqiq yeri müəyyən edilməmişdir.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Haqqında
Orta əsrlər dövrü Azərbaycanın bir sıra bölgələrində olduğu kimi Naxçıvan bölgəsində də bir çox sənət sahələri inkişaf etmiş və burada müxtəlif sənətkarların cəm olduğu sənətkarlıq mərkəzləri yaradılmışdır. Naxçıvan ustalarının hazırladıqları sənətkarlıq məmulatları demək olar ki, Yaxın Şərqdə özünəməxsus yer tutmuş və şöhrət tapmışdır. Bunlar içərisində dulusçuluq, daşişləmə, ağacişləmə, toxuculuq, misgərlik, zərgərlik, boyaqçılıq, ipəkçilik, və s. sənətkarlıq mərkəzlərini nümunə göstərmək olar. Mənbələrin verdiyi məlumata görə mərkəzləşmiş sənətkarlıq sahələrinin inkişafı o dövrdə ölkənin iqtisadiyyatında, məişətində, ticarət əlaqələrinin genişlənməsində böyük əhəmiyyətə malik olmuşdur. Həmçinin orta əsr Azərbaycan şəhərlərində sənətkarlıq təşkilatları sənət və peşə sahələrinin tənzimlənməsində mühüm rol oynamışdır (1, s. 313). T. Dostiyev yazır ki, IX–X əsrləri Azərbaycan şəhərlərinin kiçik qala-şəhərlərdən iri siyasi-inzibati, sənətkarlıq-ticarət və mədəni-dini mərkəzlərə çevrilməsi dövrü hesab etmək mümkünsə, XI–XII əsrləri şəhər həyatının yüksəlişi, çiçəklənməsi dövrü adlandırmaq olar. İctimai əmək bölgüsü baxımından şəhər kəndin əksi olaraq, sənət istehsalı, ticarətlə bağlı əməyin və zehni əmək fəaliyyətinin cəmləşdiyi məkan idi. Orta əsrlərdə Azərbaycan şəhərlərinin inkişafının iqtisadi əsasını sənət istehsalı və ticarət təşkil edirdi (2).
Sənətkarlar
Orta əsrlərdə Azərbaycanda şəhər əhalisinin əsas hissəsini sənətkarlar təşkil edirdi. Sənətkarlar əsasən üç qrupa bölünürdü:
Sənətkarlar evlərdə işləməklə bərabər emalatxanalarda da birləşirdi. Sənətkarlıq emalatxanaları, əsasən karvansara və bazarlarda yerləşirdi. Azərbaycanın qədim diyarı olan Naxçıvan bölgəsi də o dövrdə sənətkarlıq mərkəzlərinin inkişaf etdiyi ərazilərdən biri idi. Naxçıvanda sənətkarlıq mərkəzlərindən danışdıqda hələ ən qədim dövrlərdən meydana gələn daşyonma sənətini xüsusi qeyd etmək lazımdır. Bu sənətin yüksək səviyyədə inkişafı orta əsrlərdə bölgədə bir çox daşyonma mərkəzlərinin yaranmasına səbəb olmuşdu. Bunu bölgədə uzun müddət fəaliyyət göstərmiş daşyonma, daş üzərində işləmə mərkəzləri təsdiq edir. Naxçıvanda əhalisinin təlabatını təmin edən daşyonma mərkəzləri uzun müddət öz fəaliyyət dairələrini genişləndirmiş və qoruyub saxlamışdır. Həmin mərkəzlərin əhəmiyyətli mövqeyi ölkəyə gələn səyyah və tarixçilərin də diqqətini cəlb etmiş və onlar bu barədə zəngin, maraqlı məlumatlar vermişlər.
Dulusçuluq
Ən qədim sənət növlərindən biri də dulusçuluq sənəti idi. Qədim sənətkarlığın mühüm sahəsi olan dulusçuluq Naxçıvan ərazisində e.ə. VII–VI minilliklərdə yaranmışdır. Arxeoloji materiallar göstərir ki, Eneolit və Tunc dövrlərinə aid gil qablar dulus çarxlarında hazırlanmış və xüsusi kürələrdə bişirilmişdir. Dulus kürələrinin ən qədim qalıqları I Kültəpə yaşayış yerində aşkar olunmuşdur. Keramika məmulatı istehsalı Azərbaycan sənətkarlığının uzunmüddətli və sabit ənənələrini yaşadan əhalinin müxtəlif təlabatlarını ödəyən mühüm sahəsi olmuşdur. Orta əsrlər dövrü dulusçuluq istehsalı yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdı. Naxçıvan diyarı müxtəlif gillərlə zəngindir. Burada əhalinin gil qablara ehtiyacını ödəyən və yerli gildən istifadə edən kustar dulusçuluq emalatxanaları fəaliyyət göstərmişdir. C. Mustafayev aparılan araşdırmalara əsasən yazır ki, Naxçıvan xanlığının Rusiya tərəfindən işğalı dövründə Naxçıvan və Ordubad şəhərlərinin hər birində 12 nəfər dulusçu çalışırdı. Həmin dövrdə Ordubaddakı dulusçu emalatxanalarından biri yararsız hala düşmüş karvansarada yerləşirdi. Xanlığın Təzəkənd adlı yaşayış məntəqəsində Naxçıvan hakimi Ehcan xana məxsus saxsı səhəng istehsal edən emalatxananın fəaliyyət göstərməsi haqqında da məlumat var (10). XVIII əsrin sonu–XIX əsrin əvvəllərində bir çox sənət sahələrinin inkişaf etdiyi Ordubadda dulusçuluq nisbətən daha geniş yayılmışdı. Arxeoloji qazıntılar zamanı əldə olunan maddi mədəniyyət nümunələri və orta əsr qaynaqları təsdiq edirlər ki, Azərbaycanda qədim zamanlardan bəri inkişaf etmiş sənətkarlıq sahələrindən biri də metalişləmə sənəti idi. Orta əsrlər dövrü Naxçıvan eyni zamanda dünyanın qədim metal işləmə ocaqlarından biri idi. Metal emalının əsas sahələri misgərlik və dəmirçilik idi. Naxçıvanda ən qədim mis əşyalar Kültəpə yaşayış yerindən aşkar edilmişdir. I Kültəpə qədim yaşayış məskənindən tapılmış sancaq, bıçaq, biz, muncuq, nizə ucluğu kimi mis alətlər misgərliyin Naxçıvanda hələ ən qədim zamanlardan mövcud oldugunu göstərir. Azərbaycan ərazisi mis yataqları ilə zəngindir. Bu cür mədənlərin hələ orta əsrlər dövründən qədim diyarımızda olduğunu təsdiqləyən bir çox məlumatlar vardır. Tədqiqatçılar verdiyi məlumata görə Azərbaycanda mis məmulatının hazırlanması üçün zəruri olan xam metal Qafan və Naxçıvan bölgələrində hasil edilirdi. . Təbii ki, Naxçıvanda bu sənətin inkişagı üçün yerli xammalın olması da əsas şərtlərdən biri idi. Həmdüllah Qəzvini "Nuzhət əl-qulub" əsərində göstərir ki, Naxçıvanda Əncan adlı yer vardır ki, bura Karxana da deyirlər, onun yaxınlığında mis mədənləri yerləşir. Müəllifin qeydlərindən aydın olur ki, bu mədənlərdən əldə edilən xammalın emal olunması və ondan müxtəlif sənətkarlıq məhsullarının hazırlanması üçün onun yaxınlığında emalatxanalar (o dövrdə karxanalar adlandırılırdı) fəaliyyət göstərirmişdir. Misgərliyin bir sənət kimi təşəkkülü artıq orta əsrlərdə bir sıra böyük şəhərlərin misgərlik mərkəzinə çevrilməsinə gətirib çıxarmışdı.
Xalçaçılıq
Toxuculuğun inkişafında mühüm yerlərdən birini tutan xalçaçılıq sənəti orta əsrlər zamanı Azərbaycanın əksər bölgələrində – Ərdəbil, Təbirz, Qarabağ, Gəncə, Quba və s. yerlərdə geniş yayılmışdır. Həmin dövrdə Naxçıvanda da xalçaçılıq sənəti yüksək səviyyədə inkişaf etmişdir. M. Heydərov əsərində əhəmiyyətli toxuculuq mərkəzləri sayılan Azərbaycan şəhərləri sırasında Naxçıvan və Ordubadın adlarını qeyd edir. O, göstərir ki, I Şah Abbas Ordubadı vergilərdən azad etdikdən sonra şəhər mühüm ticarət və sənətkarlıq mərkəzinə çevrildi (15, s. 55). Xanlıqlar dövründə xalça istehsalı daha da genişlənmiş, hətta hər xanlığın özünün xalçaçılıq karxanası olmuşdur. Eyni zamanda xalçaçılıq sənətinin inkişafı gələcəkdə xalçaçılıq məktəblərinin adının yaranmasına zəmin yaratmışdı. Orta əsrlər dövrü Naxçıvanda geniş şəkildə fəaliyyət göstərmiş sənətkarlıq mərkəzlərindən biri də pambıqçılıq sahəsi idi. Naxçıvanda pambıq, yun və barama istehsalı burada müvafiq parça toxuculuğuna şərait yaradırdı (4, s. 83). Azərbaycanda pambıqçılıq əsasən kənar rayonlarda mərkəzləşdirilirdi. Bu sənətlə məşğul olanlar baçlıca olaraq Təbriz, Naxçıvan, Gəncə, Şamaxı, Mərənd, Marağa şəhərlərində toplanırdılar. Toxuculuqda əsasən qoyun və dəvə yunundan istifadə olunurdu. XVII əsrdə Azərbaycan şəhərləri arasında müəyyən dərəcədə ixtisaslaşma var idi. Təbriz əsasən qızılı və gümüşü saplarla işlənmiş məxmər, atlas, nazik ipək parçalar, qumaş çalmalar, ipək və pambıq örtüklər, Ərdəbil tafta, sadə pampıq parçalar, ipək və yun qurşaqlar, Bakı qumaş parçalar, Naxçıvan isə rəsmli parçalar (qələmkar), süfrəlik parçalar və s. istehsalı sahəsində ixtisaslaşmışdı. Toxuculuğun inkişafı ilə birgə bilavasitə Azərbaycan şəhərlərində boyaqçılıq işləri də inkişaf etməkdə idi. XVII əsr mənbələrində Azərbaycanın şəhərlərində boyakarlıq işinin vəziyyəti haqda məlumatlar çox azdır, lakin məlumatlardan görünür ki, boyaqçılıq işi məhz əhəmiyyətli toxuculuq mərkəzlərində — Təbrizdə, Ərdəbildə, Şamaxıda, Gəncədə, Naxçıvanda, Marağada və başqa şəhərlərdə bir çox inkişafa nail olmuşdur. Bu sənət uzun müddət davam etmiş və boyaqçılıqla məşğul olan xüsusi sənətkarlar yetişmişdi. Boyaqçılıq işi təkcə toxuculuq işinin təlabatına görə deyil, bir neçə başqa sahələrdə də inkişaf etmişdi.
Keçəçilik
Azərbaycanın bir çox bölgəsində olduğu kimi Naxçıvanda da keçəçilik sənəti ilə məşğul olan sənətkarlar olmuşdur. Keçəçilik, Azərbaycanda ən qədim zamanlardan məlum olan ev peşəsi sahələrindən biri idi. Keçə istehsalı yerli xarakter daşımış, əsasən keçə və yapıncı istehsalından ibarət olmuşdur. Azərbaycanda, o cümlədəndə Naxçıvan bölgəsində maldarlığın, xüsusən də qoyunçuluğun geniş yayılması keçəçiliyin bu ərazidə də təşəkkülünə zəmin yaratmışdır. Azərbaycanda keçənin saya və bəzəkli (nəməd) növləri yayılmışdır. Keçə istehsalı (həllaclıq) maldarlıq təsərrüfatı ilə bağlı olmuşdur. Alaçıq tipli evlərin üstünü örtmək üçün işlənən keçədən eyni zamanda, geyim (yapıncı, papaq) və döçənəcək kimi də istifadə olunmuşdur. Keçə həmçinin sərraclıq və alançılıq peşələrində də işlənmişdir. Yaz fəslində yunları qırxılmayan qoyunların nəm yerlərdə yatarkən yunlarının bir-birinə keçərək qəlib şəklinə düşdüyünü görən ilk çobanlar sonralar yunu isladaraq bükməyə, döyəcləməyə başlamış və beləliklə keçə əldə etmişlər. Daha sonralar isə yunu torpaq və ya başqa maddələrlə boyayaraq rəngli keçələr düzəltmişlər. Keçənin hazırlanması üçün, qoyunların xüsusi gölməçələrdə bir neçə gün yuyulması və qırxılması prosesi gedir. Qırxılmış yun daha sonra didilir. Didilmiş yun bir neçə nəfər tərəfindən döyülür. Yunun üzərinə ilıq su əlavə edib, üzərində addımlayırlar. Sonra yun tapdalanır, buna yunun təpilməsi deyilir. Qəliblər üzərində də davam edən təpmə, yun hazır olub, keçə əmələ gələnə qədər davam etdirilir. Keçə hazırlanarkən yerinin hamarlığı, genişliyi və rahatlığı da eyni zamanda nəzərə alınmalıdır.
Nümunələr
Naxçıvanda orta əsrlər dövrünə aid olan çoxlu sayda keçəçilik sənəti nümunələri vardır. Babək rayonunun Kərimbəyli kənd sakini Ələsgərov Həsən Abbəsəli oglunun (1926-cı ildə anadan olmuş və keçəçilik sənəti ilə məşğul olduğuna görə el arasında atıcı Həsən adı ilə tanınır) verdiyi məlumata görə, keçənin bir çox növləri olmuşdur. Bunlar arasında qəbil keçə, baş keçə, rəngli keçə, naxışlı keçə və s. kimi müxtəlif formalı keçələr hazırlanmışdır. Xalq arasında keçə hazırlayan ustalar keçəçi, həllac, və ya atıcı adlanırlar. Bu sənət Azərbaycanda qədim zamanlardan inkişaf edib, hörmə, tikmə, toxumadan fərqli olaraq basma üsulu ilə ixtisaslaşmış ustalar tərəfindən aparılırdı. Onlar güzəm yunundan keçə qəlibləri və nəməd basırdılar. İnsanlar yəhər, dolaq, namazlıq, qundaq, kürk, yapıncı adı ilə tanınan keçədən hazırlanmış ləvazımatlardan istifadə etmişlər. Çox böyük əziyyətlə başa gələn keçədən həm yatacaq, həm bürünəcək kimi, həm də alaçıqların istiliyini təmin etmək üçün istifadə edirdilər. Alaçığın üstünü örtmək üçün bir neçə qəlibi bir-birinə tikirdilər. Alaçığın baş hissəsini tutmaq üçün baş qəlibdən, yanlarını örtmək üçün yan qəlibdən, qabağını örtmək üçün isə qənşər qəlibdən istifadə edirdilər. Məlumatlara görə, hansı alaçığa keçə çəkilirdisə, o qışda isti, yayda sərin olardı.
Teymur Bəxtiyari
Teymur Bəxtiyari (, Teymur Baxtiyâr, ) — SAVAK-ın 1-ci direktoru (oktyabr 1957 — iyun 1961) — İran dövlət xadimi, SAVAK şah xidmətinin aşpazı. İran Silahlı Qüvvələrinin General-leytenantı (Sepahbod)
Həyatı
Teymur Bəxtiyari 1914-cü ildə İsfahanda, bəxtiyarilər sülaləsinin liderlərindən Sərdar Moazzam Bəxtiyarinin ailəsində anadan olub. Bəxtiyarilər İrandakı şah rejiminin son onilliklərində xüsusi nüfuz qazanmışdılar (bu ailədən Məhəmmədrza Şah Pəhləvinin ikinci həyat yoldaşı - Soray Esfandiyari Bəxtiyar, həmçinin doktor Şapur Bəxtiyar - Şah hökumətinin son baş naziri cıxmışdır).
Bəxtiyar Beyrutda bir fransız məktəbini bitirib (1928-1933), Fransada Sen-Sir Hərbi Akademiyasında təhsil alır (1936-cı ilə qədər). Sonra təhsilini Samyur süvarilər məktəbində davam etdirir. 1936-cı ildə gənc Teymur Bəxtiyar artıq quru qoşunlarında 2-ci dərəcəli leytenant rütbəsini almışdı. İrana qayıtdıqdan sonra Bəxtiyar Şahın Daxili İşlər Nazirliyinin idarəsində işləməyə başladı; tezliklə bir vəzifə aldı və baş leytenant oldu.
1946-cı ildə Şah hökümətindən müvafiq əmr aldıqdan sonra Xəmsə bölgəsinin sakitləşdirilməsində iştirak etdi. Xəmsədaki köçəri tayfaların silahlı müqavimətini yatıraraq hökumət onu Zahidana (İran şəhəri, Sistan və Bəlucistan bölgəsinin inzibati mərkəzi) göndərdi.
1953-cü il avqust çevrilişi
1953-cü ildə Kermanşah bölgəsinin zirehli briqadasının komandiri olaraq Teymur Bəxtiyar Baş nazir Məhəmməd Müsəddiqə qarşı general Fəzlulla Zahidini dəstəklədi.
1953-cü il hökumət böhranından sonra Bəxtiyar general Fəzlulla Zahidinin yaxın tərəfdaşı oldu. Dekabr ayında Tehranın hərbi qubernatoru təyin edildi. Yeni vəzifədə Teymur Bəxtiyar son dərəcə fəal və qətiyyətli hərəkət etdi. General Bəxtiyar keçmiş Xarici İşlər Nazirini Müsəddiq hökumətində — yeni İran hökumətinə, general Zahidiyə silahlı müqavimət təşkil etməyə çalışan Hüseyni Fatemini, izləməyi və ələ keçirməyi bacardı. Sentyabr-Noyabr aylarında Bəxtiyar İran Tudə Partiyasından olan İran kommunistlərinə qarşı geniş bir repressiya kampaniyası apardı və 24 partiya liderini həbs etdi; eyni zamanda ölkənin keçmiş baş naziri Hacı Əli Razmara-Xəlil Təhmasibinin qatilini tutdu. Peşəsi dülgər olan Xəlil Təhmasib yeraltı İslam terror təşkilatı "Fədayini İslami"nin üzvü idi. 7 mart 1951-ci ildə bir neçə gün əvvəl (3 mart) milliləşmə ideyasını rədd edən neft mövzusunda bir hesabat yayan baş nazir general Hacı Əli Razmarı öldürdü. Doktor Məhəmməd Müsəddiqinin gəlişi ilə Məclis Xəlil Təhmasibiyə "Milli Qəhrəman" və "İslam Döyüşçü" fəxri adlarını verdi və o, sərbəst buraxıldı. 1953-cü ilin avqustundakı monarxist çevrilişdən sonra yenidən həbs edildi və edam edildi.
19 oktyabr 1954-cü ildə İran Tudə Partiyasının ilk qrup zabitlərinin ölüm hökmü icra edildi. 30 oktyabrda 6 nəfərdən ibarət Tudə zabitlərinin ikinci qrupunu, 8 noyabrda 5 nəfərlik üçüncü qrupunu güllədilər. Noyabrın 10-da hərbi tribunalın hökmü ilə Hüseyin Fatemi edam edildi. Edamdan qabaq amansız işgəncələrə məruz qaldı.
Şah məhkəməsinin və Qərbin hərtərəfli dəstəyi ilə yeni hökumət, anti-monarxist görüşləri ilə tanınan fədakar və solçu təşkilatların üzvlərinə qarşı qəddar repressiyalara son verdi. 1953-cü il ərzində müxalifət nümayəndələrinin hərbi hökumətə qarşı kiçik səpələnmiş silahlı etirazları davam etdi. 1954-cü ilin yazında Ayətullah Kaşani, publisist Hüseyn Makki və digər sağçı millətçilər liderləri Zahidi hökumətinə qarşı kütləvi etiraz aksiyaları təşkil etməyə cəhd göstərdilər. Ancaq onların çağırışı ilə başlayan nümayişlər mövcud vəziyyətin dəyişməsinə səbəb olmadı. Məhkəmə və hökumət o dövrdə ordu, polis və jandarma üzərində tam nəzarəti quraraq artıq vəziyyətin ustası olmuşdular.
1953-cü ilin avqustundan 1954-cü ilin payızına qədər, devrilmiş baş nazirin ən qızğın tərəfdarlarından təxminən 660 nəfəri həbs olundu. Bunlardan 130-u Abadandakı neft müəssisələrinin keçmiş işçiləri idilər. Həbs olunan məmurların əhəmiyyətli hissəsi İran Tudə Partiyasının üzvləri idi.Edamdan qaçanların hamısı müxtəlif illərdə azadlıqdan məhrum edildi.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Daşyonma mərkəzləri
Bu sahə ilə məşğul olan tədqiqatçılar öz araşdırmalarında Azərbaycanda, o cümlədən qədim Naxçıvan bölgəsində daşyonma sənətinin tarixi, keçdiyi inkişaf yolu haqqında maraqlı məlumatlar vermişlər. Orta əsrlər zamanı Naxçıvan ərazisində daşyonma sənətinin inkişaf etməsi və daha da təkmilləşməsi bölgədə bir sıra daş karxanalarının, daşyonma mərkəzlərinin, sənətkar sexlərinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu mərkəzlərdə Naxçıvan ərazisinin zəngin daş yataqlarından olan bir çox daş növündən istifadə edilmişdir. Xüsusən çay daşı, dağ daşı, tuf, mərmər və sair ki-mi möhkəmliyi və görkəmi ilə fərqlənən, həmçinin memarlıq üçün böyük əhəmiyyət daşıyan daşlardan peşəkar sənət adamları sənət əsərləri yaratmışlar.
Teymur Bəxtiyari
1953-cü il avqust çevrilişi
1953-cü il Avqust İnqilabı İrandakı ictimai-siyasi vəziyyətin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişməsinə səbəb oldu: bir növ ikili hakimiyyət dövrü başa çatdı, əsas xüsusiyyətlərindən biri qızğın rəqabət idi və bəzən şah məhkəməsi ilə hökumət arasında qarşıdurma baş verdi; Şahın tam avtoritar hakimiyyətinin bərpası və hakim təbəqənin ənənəvi statusu başladı.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Daşyonma mərkəzləri
Daşyonma mərkəzləri Naxçıvanın bir çox yaşayış məskənlərində fəaliyyət göstərmişdir. Bu mərkəzlərin çoxluq təşkil etdiyi ərazilər, əsasən, indiki Ordubad və Culfa rayonları olmuşdur. Bu isə həmin bölgələrdə müxtəlif daş növlərinin zənginliyindən irəli gəlmişdir. Ordubad rayonunun Biləv kəndinin yaxınlığında, Yalquzaq deyilən yerdə,"Gümüş ağılı","Mahmud ağılı" adı ilə tanınan ərazidə daşyonma mərkəzləri fəaliyyət göstərmişdir. Həmçinin bu ərazidəki "Qarovulxana","Arpaçuxuru","Südyolu" adlandırılan yerlərdə də daşyonma mərkəzlərinin fəaliyyət göstərməsi haqqında məlumatlar vardır.
Teymur Bəxtiyari
Teymur Bəxtiyari SAVAK başında (1957-1961-ci illər)
Şahın gizli polisinin yaradılması Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi və Mossad təlimatçılarının intensiv köməyi ilə baş verdi. 1954-cü ildə Teymur Bəxtiyari xidmətinə görə növbəti dərəcəyə — şah tərəfindən üç ulduzlu general rütbəsinə layiq görüldü.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Daşyonma mərkəzləri
Daşyonma mərkəzlərinin indiki Culfa şəhəri və ona yaxın kəndlərdə fəaliyyəti haqqında maraqlı məlumatlar mövcuddur. Aparılan araşdırmalar göstərir ki, indiki Culfa rayonunun şimal-şərqində "Darıdağ" mineral su mənbəyinin yaxınlığında, təqribən,2 kilometr aralı, yolun sağ tərəfində daşyonma mərkəzi fəaliyyət göstərmişdir. Ərazidə olan böyük daş ehtiyatları burada qədim zamanlardan daşyonma sənətinin inkişafı üçün zəmin yaratmışdır. Həmin ünvanda iş prosesində sıradan çıxmış və yaxud keyfiyyətli ustanı təmin etmədiyindən işi yarımçıq qalmış çoxlu dəyirman daşları, sənduqətipli qəbirüstü xatirə abidələri vardır.
Teymur Bəxtiyari
Teymur Bəxtiyari SAVAK başında (1957-1961-ci illər)
1957-ci ilin oktyabrında Məhəmmədrza şah Pəhləvi onu yeni yaradılan İran təhlükəsizlik xidmətinin rəhbəri - SAVAK təyin etdi (Bəxtiyari bu vaxta qədər briqada generalı idi). General Bəxtiyari kommunist təşkilatlardan başlayaraq sol islamçı təşkilatlara və qruplara qədər şah rejiminə qarşı hər cür müxalifətə qarşı amansızcasına vuruşdu. Bütün müxalifət partiyaları və qrupları dağıdıldı ya da qovuldu.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Arxeoloji tapıntılar
Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonundakı Şahbuzkənddə təsərrüfat işləri aparılarkən torpağın altından bir ədəd sənduqə tipli qəbirüstü xatirə abidəsi aşkar edilmişdir.
Teymur Bəxtiyari
Teymur Bəxtiyari SAVAK başında (1957-1961-ci illər)
General Bəxtiyarinin komandanlığı ilə SAVAK Pəhləvilər sülaləsinin monarxik rejiminin düşmənləri ilə mübarizə aparmaq üçün effektiv gizli daxili təhlükəsizlik agentliyinə çevrildi.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Arxeoloji tapıntılar
Qaramtıl rəngli dağ daşından hazırlanmış bu abidə orta əsr bədii daşyonma sənətinin təkrarolunmaz, gözəl bir nümunəsidir. Abidənin yan tərəfində ərəb dilində, iki sətirdə dəfn olunan mərhumun xatirəsinə həsr edilmiş kitabə var. Əvvəli "Allah, Məhəmməd,Əli" kəlamları ilə başlayan kitabənin mətnindən aydın olur ki, qəbrin sahibi hicri-qəməri təqvimi ilə 965-ci ilin rəbiüləvvəl ayında (miladi ilə 1558-ci ilin yanvar ayında) vəfat etmiş Məlik Vəlxandır. Xatirə abidəsi də onun üçün hazırlanıb. Kitabədə mərhum Vəlxan "Məlik" titulu ilə təqdim olunub. İslamın müqəddəs kita-bı Qurani-Kərimdə "Məlik" hökmdar mənasında, eyni zamanda, Allahın adlarından biri kimi işlənir. Xarəzmşah Anuştəkinin dövlətində isə bu titul bölmə komandirlərinə verilirdi. XIII əsrdən etibarən Azərbaycanda işlənməyə başlayan, orta əsrlər zamanı müxtəlif məna tutumuna malik olan "Məlik" titulu Səfəvilər və xanlıqlar dövründə, əsasən, iki mənada işlənirdi. Bu titulla, ilk növbədə,şah hakimiyyətinə tabe olan yerli hakimlərin xələflərinə — kiçik feodallara müraciət edilirdi. İkinci mənada isə bu titul kənd və ya kənd qruplarının başçılarına verilirdi. Bu mənada işlənən "Məlik" titulu kəndxuda termini ilə təxminən eynilik təşkil edir.
Teymur Bəxtiyari
Teymur Bəxtiyari SAVAK başında (1957-1961-ci illər)
6 may 1961-ci ildə ABŞ siyasi dairələrinin nümayəndələri ilə və şəxsən prezident Con Kennedi ilə əlaqələr qurmaqda böyük rol oynayan, Bəxtiyari və silahdaşlarına qarşı şahı yönləndirən doktor Əli Amini yeni baş naziri oldu. Şah Bəxtiyariyə inanmamağa başladı (Şah Bəxtiyarinin dövlət çevrilişi hazırladığına dair əsassız şübhələri var idi) və 1961-ci ilin iyununda işdən çıxarıldı. Çox qəribədir, Əli Aminin özü Con Kennedinin “adamı” idi,nəticədə Şahın güclü təzyiqi ilə istefasının əsas səbəblərindən biri bu oldu (19 iyul 1962-ci il). Şah bu düzəlişləri xüsusi xidmət orqanlarında Con Kennediyə artan inamsızlıq səbəbiylə həyata keçirdi. SAVAK-ın yeni lideri general Həsən Pakrəvan oldu.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Arxeoloji tapıntılar
Qəbirüstü xatirə abidəsinin digər yanında isə maraqlı ov səhnəsi həkk edilib. Təsvirin sol tərəfində öküzün üzərinə hücum edən bəbir təsviri vardır. Təsvirdə öküz özünü müdafiə etmək üçün başını aşağı əyərək buynuzlarını qabağa verib quyruğunu belinə dayananadək qaldırmış bəbirə müqavimət göstərir. Təsvirin sağ tərəfində at üzərində oturmuş və sol əlində şahin quşu olan ovçu əlindəki nizə ilə öküzü bəbirdən müdafiə edir. Bəbirin öküzə hücum vəziyyətində təsvirinə Şahbuzkəndlə qonşu olan kəndlərdəki abidələrdə də rast gəlinir. Şahbuzkənddən 3–4 kilometr cənub-qərb tərəfdə yerləşən Külüs kənd qəbiristanlığında tədqiq olunan qırmızımtıl rəngli daşdan hazırlanmış trapesiya formalı sənduqə tipli qəbirüstü abidə üzərində də belə bir səhnəyə rast gəlinir.
Teymur Bəxtiyari
General Bəxtiyarinin Şah əleyhinə fəaliyyəti
1962-ci ilin yanvarında Bəxtiyari ölkəni tərk etdi və əvvəlcə Fransada yaşadı və tezliklə Cenevrədə (İsveçrəyə, sonra Livana köçdü) yerləşdi, burada Avropa, İraq və Livanda səpələnmiş İran müxalifləri; Ayətullah Xomeynidən Tudə partiyasının rəhbərlərinə (Rza Radmaneş - Tudə partiyasının baş katibi) və Güney Azərbaycandan İrandan ayrılmaq uğrunda mübarizə aparan separatçılara ( separatçı hərəkatın "Müharibə naziri" lideri Mahmud Pənahiyan) ilə əlaqə qurmağa başladı.
Tudə partiyasından qovulan general (Doktor) Mahmud Pənahiyan, 1970-ci ilin may ayında İraq hökumət nümayəndələrinin dəvəti ilə Bağdada gəldi. İraqda doktor Mahmud Pənahiyan bir çox iranlı müxaliflərlə, İran müxalifətinin liderləri ilə, yəni əsas olanlar, doktor Morad Əziz Razməvar və general Teymur Bəxtiyari ilə səmərəli söhbətlər etdi.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Xətt nümunələri
XIV əsrin I yarısına qədər epiqrafik abidələr kufi xətii ilə yazılaraq müxtəlif həndəsi formalara malik olmuşlar. Kufi xəttinin formalaşmasının ilk dövründə — IX–XI əsrlərdə mətnlər sadə daşcızma üsulu ilə yazılırdı. Sonrakı dövrdə(XI–XIV əsrin bi-rinci yarısı)kitabələr çiçək xətti ilə yazılırdı. Bu kitabələr müəyyən bədii tərtibata malik idilər. İslamdan sonrakı dövr kitabələrə diqqət etdikdə görürük ki, vertikal yazılan hərflər abidələrin friz, haşiyə və s.memarlıq bəzəklərində həndəsi elementlərlə tərtib edilmişdir. Dekorativ motivlərdə kufi xətti ustalar tərəfindən həddindən artıq şərtiləşdirilirdi ki, bu da kitabələrin oxunmasını çətinləşdirirdi. Sonralar xəttatlar daha aydın yazı növü olan nəsx xəttinə keçdilər, lakin buna baxmayaraq kufi xətti elementləri də keçid dövrünü əks etdirən epiqrafik abidələrdə bir müddət işlənmişdir. Epiqrafikada bədii cəhətdən inkişaf etmiş daha sonrakı mərhələ süls xəttinə üstünlük verilməsi ilə səciyyələnir. Nəsx xətti yazını aydınlaşdırırdısa, sülh xətti ayrı-ayrı hərflərə elastiklik verməklə onun bədii-estetik əhəmiyyətini artırırdı. XVIII–XIX əsr inşaat və xatirə kitabələrində, əsasən daha sərbəst ifadə tərzinə malik olan nəstəliq xətti tərtib edilmişdir. Bu xəttlə yazılmış kitabələrdə hərflərin və hecaların düzülüşü arsdıcıl olmayıb, kitabənin bədii xüsusiyyətindəki ifadə formasına görə simmetriyaya tabe edilirdi. Bu isə kitabələrin oxunmasını çox çətinləşdirirdi.
Teymur Bəxtiyari
General Bəxtiyarinin Şah əleyhinə fəaliyyəti
Növbəti bir neçə ay ərzində doktor Mahmud Pənahiyan özü yaratdığı (İraq hakimiyyətinin köməyi ilə) İran rejiminə açıq düşmən olan insanları tələsik işə çağırdı. Şah əleyhinə məzmunlu verilişlər təşkil etdi, anti-monarxist materiallar dərc etdi. Elə həmin dövrdə Bakıda başlayan əsas əsərini: "İran Millətinin Coğrafi Lüğəti" nəşr etdi.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Memarlıq abidələrində
Yuxarıda sadaladığımız xəttatlıq nümunələri Naxçıvan daşyonma sənətinin tətbiq edildiyi kitabələrə də aid edilir. Əcəminin şah əsəri hesab olunan Möminəxatın türbəsinin frizində, tərəflərinin haşiyələrində, səthlərində, stalaktitli taxçaların üstündə al-əlvan kaşılardan düzülmüş həndəsi ornamentlərə bənzər kitabələr və onların aralıqlarını dolduran, döymə üsulu ilə işlənmiş krujeva naxışlı nəbati ornamentlər tikiliyə əsrarəngiz görkəm verir.
Teymur Bəxtiyari
General Bəxtiyarinin Şah əleyhinə fəaliyyəti
Bəxtiyarinin qətlindən bir müddət əvvəl Mahmud Pənahiyan generaldan planlaşdırılan ova yoldaşlıq etməsi və ovçuluq məclisində iştirak etmək üçün şəxsi dəvət aldı, ancaq doktor Pənahiyan işi bəhanə edərək bu təklifi məmnuniyyətlə rədd etdi.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Memarlıq abidələrində
XIV əsrdən etibarən abidələrin silindrvari gövdələrinin səthlərində, günbəz ör-tüklərində ornamentlər bir və ya bir neçə söz qrupunun çoxlu təkrarından alınırdı. Naxçıvan memqarlıq məktəbinin qiymətli əsərlərindən olan Qarabağlar və Bərdə türbələrinin, Ərdəbildəki Şeyx Səfi türbəsinin silindrvari gövdəsini çox sayda təkrar olunmuş "Allah" sözü əhatə edir.
Teymur Bəxtiyari
General Bəxtiyarinin Şah əleyhinə fəaliyyəti
General Bəxtiyari SAVAK-ın 4 illik rəhbərliyi dövründə qurduğu təmaslardan məharətlə istifadə etdi. Şahın əleyhinə olan bütün tədbirlərdə fəal iştirak etdi.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Memarlıq abidələrində
Gəmiqaya arxeoloji abidəsində də Naxçıvan daşyonma məktəbinin nümunələri ilə rastlaşırıq. Hələ yazının əmələ gəlmədiyi bir dövrdə buradakı daş parçaları üzərində qayaüstü təsvirlər öz əksini tapıb. Bu da həmin ərazilərin qədim yaşayış məskənlərindən biri olduğunu xəbər verir.
Teymur Bəxtiyari
General Bəxtiyarinin öldürülməsi
General Bəxtiyarinin fəaliyyəti Şahın məhkəməsində böyük narahatlıq doğurdu. İran hökuməti Bəxtiyarini beynəlxalq axtarışa vermişdi, bundan sonra o, İraqa köçdü,o,əmin idi ki,İraq hökuməti onu heç bir halda İrana təhvil verməyəcək. İraqda məskunlaşan general Bəxtiyari Səddam Hüseynlə şah əleyhinə ittifaq qurdu. Burada o, anti-Şah mərkəzi yaratdı, fəaliyyətlərində, xüsusən də Tudə partiyasının nümayəndələri iştirak etdi.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Memarlıq abidələrində
On üç əsr bundan əvvələ aid edilən daş türbə də diqqəti çəkir. Səkkizguşəli mahir daşyonma əsəri orta əsrlərdə məşhur olan Naxçıvan memarlıq məktəbinin incilərini xatırladır. Ümumiyyətlə,2,5 hektara yaxın ərazini əhatə edən Açıq səma altında muzeydə nümayiş etdirilən eksponatların hamısını bir cəhət birləşdirir. Müxtəlif növdə və rəngli daşlardan hazırlanmış və yonulmuş sənət nümunələridir. Üzərlərində müxtəlif kitabə və bədii təsvirlər həkk edilən abidələr isə daha qiymətli mənbələr hesab edilib. Çünki, bu yazı və təsvirlərdə xalqımızın dünyagörüşü, qədim inancları da öz əksini tapıb. Bununla yanaşı, orta əsrlərdə Naxçıvanda bədii daşyonma sənətinin hansı səviyyədə inkişaf etməsini də bu eksponatların sayəsində öyrənmək olar.
Teymur Bəxtiyari
General Bəxtiyarinin öldürülməsi
Şah SAVAK-ın yeni direktoru general Nassiriyə nəyin bahasına olursa olsun "xain" Bəxtiyarini aradan qaldırmaq üçün sərt tapşırıqlar verdi. Bəxtiyarinin özü tərəfindən yaradılan, General Nassiri tərəfindən modernləşdirilmiş və mükəmməlləşdirilən SAVAK gizli xidməti ona qarşı işləməyə başladı. İraqdakı Bəxtiyarinin axtarışı üçün kompleks və çox istiqamətli bir əməliyyat keçirildi: bir neçə SAVAK xüsusi agenti İran sərnişin təyyarəsini Bağdada enməyə məcbur edərək ələ keçirildi. Beləliklə, onlar İraq hakimiyyətinə İran şah rejiminə qarşı mübarizə aparan tərəf olduqlarını sübut etdilər və bu hiylə sayəsində Bəxtiyari ilə görüşə bildilər.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Müasir dövrdə
Epiqrafik abidələrimiz mənfur qonşular tərəfindən mənimsənilməyə çalışılsa da tarix onların bu əməllərini ifşa edir. Belə ki, bu abidələrin üzərində ərəb və fars dillərində "Ya Allah, Məhəmməd, Əli" sözləri nəqş edilmiş,"Qurani-Kərim"dən müxtəlif abidələr öz əksini tapmışdır.
Teymur Bəxtiyari
General Bəxtiyarinin öldürülməsi
SAVAK agentləri Bəxtiyarinin və özünün ətrafındakıların tam etibarını qazandıqdan sonra savakivitlər tərəfindən kompleks bir hərəkət mexanizmi qüvvəyə mindi, şübhə kölgəsi tamamilə Bəxtiyarinin silahdaşlarının üzərinə düşəcək şəkildə  Bəxtiyarini aradan qaldırmaq idi.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Toxuculuq
Azərbaycan ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılar hələ b.e. əvvəl II minillikdə burada kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq və sənətkarlığın çox yaxşı inkişaf etdiyini sübüt edir. Azərbaycanın ərazisində Kültəpə qazıntıları zamanı bizim eradan əvvəl IV–III yüzillikdə toxuculuqda işlədilən alətlər, boyaq maddələrinin izləri aşkara çıxmışdır. Ümumiyyətlə Naxçıvanda toxuculuq sənətinin izləri çox qədim tarixə malikdir. Kültəpə qədim yaşayış məskənindən tapılmış sümükdən hazırlanmış iy ucları və s. kimi arxeoloji materiallar da fikrimizi bir daha təsdiqləyir. Qaynaqların verdiyi məlumata görə, hələ Azərbaycanda e.ə. III–I əsrlərdə yun parçalar hazırlanırmış. Feodal münasibətlərinin yenicə inkişafı dövründə, yəni III–V əsrlərdə bədii sənət əşyalaranın istehsalı, o cümlədən də parça toxunması xeyli inkişaf etmişdi.
Teymur Bəxtiyari
General Bəxtiyarinin öldürülməsi
SAVAK agentləri Bəxtiyari tərəfindən belə bir etimad səviyyəsinə çatdılar ki, hətta Bağdaddakı generalın malikanəsində yerləşmələri istənildi. Hər ehtimala qarşı SAVAK-dan olan qatillər general Bəxtiyari, övladları və həyat yoldaşı ilə birlikdə öz evində, daha əvvəl də aradan qaldıra bilərdilər. Ancaq Teymur Bəxtiyari İraq hökuməti üçün çox vacib bir insan olduğundan və İraq məxfi xidmətlərinin daim keşiyində olduğu üçün qaçma imkanları az idi. Bəxtiyari İraq cangüdənləri tərəfindən daim mühafizə olunurdu. Buna görə xüsusi bir əməliyyat ssenarisi seçildi, ona görə SAVAK-dan olan qatil tək hərəkət etməli idi.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Toxuculuq
Naxçıvan orta əsrlər dövründən inkişaf etmiş sənətkarlıq istehsalına malik bir bölgə idi. Şəhərdə müxtəlif sənət sahələrini təmsil edən çoxlu mahir ustalar- toxucular, bənnalar, çini qab və ağac emaletmə ustaları, zərgərlər və b. çalışırdılar. Şəhərin sənətkarlıq istehsalında toxuculuq və onunla bağlı olan sahələr — zərif örtük, xətai parçası, xalça, keçə, çuxalıq yun parça, hamam fitələri üçün nazik şal və pambıq parça istehsalı mühüm rol oynayırdı. XV–XVI əsrlərdə Naxçıvan ölkənin mühüm toxuculuq mərkəzlərindən biri hesab olunurdu. Bu da şübhəsiz ki, şəhər ətrafında müxtəlif pambıq növlərinin becərilməsi ilə bilavasitə əlaqədar idi.
Teymur Bəxtiyari
General Bəxtiyarinin öldürülməsi
Cinayətdən sonra SAVAK agenti tez bir zamanda İran sərhədinə doğru yola çıxaraq cinayət yerini tərk etdi. Xüsusi silah və sursat çatışmazlığı, habelə belə bir vəziyyətdə yaşamaq təcrübəsi olmayan qatil, İraq çölünün yay yüksək temperaturunu pis qiymətləndirdi, amma yenə də İran sərhədinə qədər uzun bir yolu keçməyə müvəffəq oldu. Nəzərdə tutulan məqsədə çata bilmədi və o, İran sərhədindən bir neçə kilometr aralıda İraq sərhəd xidməti tərəfindən tutuldu. O, Bağdada diri gətirildi və bu adamın taleyi hələ bilinmir.
Naxçıvanda sənətkarlıq
Toxuculuq
İnsanların geyim və bir çox ev avadanlıqlarına olan tələbatını ödəyən toxuculuq sənəti Səfəvilər dövründə sənətkarlığın əsas növlərindən biri idi. Pambıq, yun, ipək və s. təbii materiallardan müxtəlif növ geyimlər, xalça, palaz, kilim, pərdə, süfrəlik və digər əşyalar hazırlanırdı. Əvvəldə də qeyd etdiyimiz kimi bu zaman Naxçıvanda pambıqçılıq inkişaf etdiyindən pambıq parçaların toxunmasına geniş yer verilirdi. Bu fikri M. Heydərov da təsdiqləyir. 1636–1638-ci illərdə Səfəvi torpaqlarını gəzmiş alman alimi Adam Oleari bu haqda qeyd etmişdir ki, Səfəvilərin daha çox pambıq parça istehsal edən əyalətlərindən dördü Azərbaycanın payına düşür ki, onlardan biri də Naxçıvandır. A. Oleari ilə eyni əsrdə Azərbaycanda olmuş türk səyyahı E. Çələbi onun fikirlərini təsdiqləyərək yazırdı ki, Naxçıvanın sənət adamları bacarıqlı ustalardır. Onların toxuduqları "qələmkari", "bəhramquri" parçaları və əllə işlədikləri çit örtüklər bütün dünyaya bəllidir. Səyyahın burada gözəl sənətkarların olduğunu diqqətə çatdırması həmin vaxt bölgədə sənətkarlığın inkişaf etdiyini göstərir. Evliya Çələbi tərəfindən adı çəkilən qələmkar parça pambıqdan toxunmuş və üzəri basma naxışlarla bəzədilmiş fərdi əl işlərindən ibarət idi. Buraya taxça-camaxatan və yük yeri pərdələri, süfrələr, boxçalar, qab örtükləri daxil idi. Bunların naxışları əsas etibarilə bitki ornamentlərindən ibarət olurdu. Qələmkar adlanan belə parçalar orta əsrlərdə Azərbaycanda geniş intişar taparaq yerli əhalinin məişətində mühüm yer tuturdu.
Teymur Bəxtiyari
General Bəxtiyarinin öldürülməsi
Qatilin kiçik silahlara sahib olması və harada öldürüldüyü tapançanın bu modelini haradan aldığı da bilinmir. General Bəxtiyari dərhal çox sayda güllə yarası alaraq Bağdadın mərkəzi xəstəxanasına aparıldı, orada əməliyyat edildi, lakin Bəxtiyari daxili qanaxmadan öldü.