cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü
Tarixi
1940-cı il yanvarın 1-dən kiril qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçmək haqqında qərar qəbul olundu. Sonralar kiril qrafikasının Azərbaycan dilinin fonetik səs sisteminə uyğunlaşdırılması üçün Azərbaycan kiril qrafikasında müəyyən dəyişikliklər aparıldı. Yarım əsrdən çox bir müddət ərzində kiril qrafikası ilə Azərbaycan elmi və mədəniyyətinin qiymətli nümunələri yaradıldı.
Müstəqillik illərində
1990-ci ildən Azərbaycanda yenidən latın qrafikalı əlifbaya keçidlə bağlı təşəbbüslər irəli sürülməyə başlanılmışdır. Yeni müstəqil əlifbaya keçməyin zəruriliyini elmi faktlarla əsaslandıran ilk alim Afad Qurbanov olmuşdur. 1 avqust 1990-cı il tarixində onun təşəbbüsü ilə Azərbaycan Əlifba Komissiyası yaradılmış və əlifba mütəxəssisi kimi bilik və bacarığı nəzərə alınaraq o, komissiyanın sədri təyin edilmişdir. Məhz Azərbaycan Əlifba Komissiyasının tərtib etdiyi yeni əlifba 1992-ci ildə təsdiq edilmiş və tətbiq edilməyə başlanılmışdır.
Azərbaycan Respublikasında dilin qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində ardıcıl tədbirlər həyata keçirilir. Azərbaycan dilinin qloballaşma dövrünün mənfi təsirlərindən qorunması və inkişaf etdirilməsi istiqamətində mühüm işlər görüldü. Heydər Əliyevin 2001-ci il iyulun 18-də imzaladığı “Dövlət dilinin tətbiqi işinin təkmilləşdirilməsi haqqında” fərman Azərbaycan dilinin qorunması və inkişafı baxımından göstərdiyi mühüm addım oldu. 2003-cü il yanvarın 2-də isə Heydər Əliyevin Fərmanı ilə "Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanunu qüvvəyə mindi. Qanunda dövlətin ana dilinə qayğısı istiqamətində əsas vəzifələr dəqiq göstərilib.
Bayramın qeyd olunması
Nəticədə 1992-ci ildə latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasının tətbiqi barədə Qanun qəbul olundu. 2001-ci ildə isə latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasına keçid başa çatdırıldı. Latın qrafikalı əlifbanın tətbiqinin Azərbaycan Respublikasının siyasi həyatında, yazı mədəniyyətimizin tarixində mühüm hadisə olduğunu nəzərə alaraq Azərbaycan Prezidenti Heydər Əliyev 2001-ci il avqustun 9-da fərman imzalamışdır. Bu fərmanla avqustun 1-i Azərbaycan Respublikasında Azərbaycan Əlifbası və Azərbaycan Dili Günü kimi qeyd olunur.
Aramızda qalsın (teleserial, 2011)
Rollarda
Şahanə İsmayılova — Ceyla
Ramal Hüseynov — Kənan
Murad İsayev — Vüsal
Rüfət Nəzərov — Salman
Aysel İbrahimova—Sevinc
Naibə Allahverdiyeva — Məlahət
Əjdər Həmidov — Sabir
Könül Nağıyeva — Ayan
Tural Ağayev — Şahin
Hüsniyyə Mürvətova — Gülnarə
Natiq Fərzəliyev — Böyükkişi
Rəvanə Məmmədrzayeva — Güləndam
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 2011-ci ilin Azərbaycan filmləri 2010-cu illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Ageratina cruzii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kristina Siliç
Kristina Siliç (15 may 1990-cı ildə anadan olub) — Belarusu təmsil edən qadın badmintonçu.
BWF International Challenge/Series
Qadınlar cütlük
Qarışıq cütlük
Toşihiko Okimune
(d. 7 sentyabr 1959) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 2 oyun keçirib.
Azərbaycanda kitabxanalar
Azərbaycan kitabxanaların siyahısı — Azərbaycan Respublikasındakı kitabxanaların ümumi siyahısı. Siyahı əlifba sırası ilə verilmişdir.
Bulbophyllum comosum
Arealı
Bulbophyllum comosum növü Myanmadan Taylanda qədər yayılmışdır.
Satoşi Yamaquçi
(d. 1 avqust 1959) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 1 oyun keçirib.
Yanis Varufakis
Yanis Varoufakis — Yunanıstan iqtisadçısı, ictimai xadim və keçmiş Yunanıstan Maliyyə naziri. 2015-ci il yanvarda parlament seçkilerdə, SYRIZA partiyasını təmsil edərək Yunan parlamentinə seçildi ve iki gün sonra siyasi iqtisadçı ve yazıçı olaraq 27 Yanvar 2015 tarixinde Aleksis Tsiprasın yeni hökümetinde işə başladı.
II Pyotr (Bolqarıstan çarı)
II Pyotr — Bulqar əyanlarının 1040-cı ildə Bizansa qarşı başladığı üsyanın lideri, Qavril Radomirin oğlu olduğunu iddia etmişdir.
Üsyan
1040-cı ildə Bizansdan narazı olan əyanların başladığı üsyan tezliklə genişlənmiş, üsyançılar Belqrad şəhərini tezliklə ələ keçirmişdi. Pyotr burada çar elan edildi və tacqoyma mərasimi keçirildi. Pyotr imperatora birbaşa hücum etsə də Saloniki tərəfdə məğlub oldu və geri çəkildi. Şimali Yunanıstan, Makedoniya və Albaniyanı idarə edirdi. Daha sonra İvan Vladislavın oğlu Alusiandan kömək alan Pyotr, sonuncunun xəyanətinə məruz qaldı. 1041-ci ildə Pyotru kor edən Alusian özünü bir günlük çar elan etsə də tezliklə Bizansa qaçdı. Pyotr özü 1041-ci ildə bir döyüşdə, o zamanlar Varyaq Qvardiyası üzvü olan və gələcəkdə Norveç kralı olacaq Harald Hardrada tərəfindən öldürüldü və üsyan bitdi.
Raşomon (hekayə)
– yapon yazıçısı Ryunosuke Akutaqavanin 1915-ci ildə yazdığı hekayə.
Süjeti
Son 2-3 il ərzində baş vermiş müxtəlif fəlakətlər: zəlzələ, qasırğa, yanğın, aclıq və epidemiya səbəbindən Kioto şəhərinin inkişafında dayanma müşahidə olunmuşdur. Şəhər həyatının nizamlanmasına heç bir nəzarət olmadığından şəhər getdikcə boşalmağa başlamış, küçələrdə soyğunçu və quldurların sayı artmışdır. Belə ki oğrular Budda heykəllərini, müqəddəs əşyaları sındıraraq onları oduncaq kimi satırdılar. Baxımsız qalan Rasyomon darvazası ilə də heç kim maraqlanmır və darvaza bura atılmış cəsədlərin məskəninə çevrilmişdir.
Bir gün sahibi tərəfindən qovularaq evsiz qalan bir qulluqçu bərk yağış yağdığından Raşomonun altında gözləmək qərarına gəlir. Onu daima bir fikir düşündürür: yaşaması üçün nə etməlidir? O ya acından ölməli, ya da oğurluqla məşğul olmağa başlamalıdır. Bu zaman artıq qaranlıq düşmüş, güclü külək əsirdi. O, qızınmaq üçün yerin olmasını axtararkən qırmızı boya ilə rənglənmiş qülləyə uzanan iri bir pilləkan görür. Qüllədə işığı yandığını görən qulluqçu ora qalxmaq qərarına gəlir.
Ləkit Kötüklü
Ləkit Kötüklü – Azərbaycan Respublikasının Qax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən kənddə 76 təsərrüfatda hər iki cinsdən toplam 276 nəfər əhali yaşayır.
Toponimikası
Ləkit Kötüklü oyk., mür. Qax r-nunun Ləkit i.ə.v.-də kənd. Dağətəyi ərazidədir. Kəndi r-nun ərazisində mövcud olan Ingi- loy Kötüklü və Gözü Kötüklü kəndlərindən fərqləndirmək məqsədilə, Ləkit i.ə.v.-nə aid olduğu üçün belə adlandırmışlar.
Daniel Uray
Daniel Uray — Fici Həmkarlar İttifaqları Konqresinin rəhbəri.
Rostral sütun (Sankt-Peterburq)
Rostral sütun – Sankt-Peterburqun mərkəzində, Vasilevski adasında yerləşən memarlıq abidəsi. XIX əsr də Rusiya nın şimal paytaxtının liman mayakı kimi istifadə olunmuşdur.
Tarixi
Rostral sütunlar 1810-cu ildən etibarən, sütunları gəmi rostrları ilə bəzəyən fransız memar Jan Toma de Tomonun layihələri əsasında inşa edilməyə başlanmışdır. Bu cür dizayn ölkənin donanmasının gücünü göstərməklə yanaşı, həm də sütunları məhv edilmiş düşmən gəmilərinin rostrları (lat. Rostra, cəm şəklində lat. Rostrum, gəminin burnu) ilə bəzəmək kimi Qədim Roma adətinə əsaslanır.
Sütunun layihəsi üzərində həm dəVoloqod quberniyasında kasıb kəndli ailəsindən çıxmış məşhur bənna Samson Suxanov işləmişdir. Sütun altlığındakı heykəllər İ. Jamberlen və J. Tibo tərəfindən işlənmişdir. Sütunun açılışı 1815-ci ildə baş tutmuş və mayak 1885-ci ilə kimi gecələr və dumanlı havalarda yandırılmışdır.
İnşaat
Cənub mayakı Böyük Nevaya (59.94306°N, 30.30694°W), şimal mayakı isə Kiçik Nevaya (59.94472°N, 30.305°W) doğru yol göstərir. Sütunların aşağısında iki kişi, iki qadın heykəlləri vardır ki, geniş yayılmış mülahizəyə görə bu heykəllər Rusiyanın dörd böyük çayını təmsil edir: şimaldakılar Volqa və Dnepri, cənubdakılar Neva və Volxov. Lakin, bu nəzəriyyənin heç bir əsası yoxdur, Toma de Tomson özü bu haqqda yazır: “sütunların hər birinin altlıqları dəniz və ticarət tanrılarını simvolizə edən böyük fiqurlarla bəzədilmişdir." Heykəllər, memarın seçimi əsasında fransız heykəltəraşları İ. Jamberlen və J. Tibo tərəfindən hazırlanmışdır. Heykəllərin materialı kimi əvvəlcə bürünc seçilsə də, sonradan onun işlənməsinin çətinliyi nəzərə alınaraq, Qatçina rayonun Pudost qəsəbəsindən gətirilən Pudost daşına üstünlük verilmişdir. Kemberlen şimal sütunundakı kişi heykəlini işləmişdir, digər üç heykəl isə J. Tibo tərəfindən işlənmişdir.
Sütunların daxilində qıvrılmış pilləkən vardır, bu pilləkənlər sütunun zirvəsindəki baxış meydançasına aparır, meydançanın ortasında isə dəmir dəstək tərəfindən saxlanan metal kasa – fənər vardır. Kasanın içinə çətənə yağı tökürdülər ki, yandırıldığı zaman bu yağ böyük alov sütunu əmələ gətirərək qaranlıq gecələrdə və dumanlı günlərdə gəmiçilərə yol göstərsin. 1896-cı ildən etibarən mayaklar elektrik enerjisi ilə işıqlandırılmağa başlandı, 1957-ci ildən etibarən isə qazdan istifadə olundu.
Müasir dövrdə mayakları yalnız xüsusi günlərdə yandırırlar.
Hadisələr
2011-ci ilin 7 noyabr gecəsində naməlum şəxslər rufinq məqsədi ilə Rostral sütunu açmışlar, lakin abidəyə ziyan dəyməmişdir.
23 avqust 2011-ci ildə naməlum kişi sütunlardan birinin içinə daxil olaraq qaz ötürücüsnü açmış və alov yandırmışdır. Hüquq-mühafizə orqanlarına xəbər verilməsindən sonra yanğınsöndürmə xidməti nümayəndələri gələrək, qazı kəsmiş və alovu söndürmüşlər. Hadisə nəticəsində heç kim ziyan çəkməmişdir.
Ageratina cuencana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum comorianum
(Bulbophyllum comorianum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Naoci İto
Naoci İto — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Bulbophyllum comorianum
Arealı
Bulbophyllum comorianum növü Komor adaları üçün endemik növdür.
Naoci İto
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 1 oyun keçirib.
Gilançay
Ümumi məlumat
Uzunluğu 53 km, hövzəsinin sahəsi 426 km²-dir. Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb yamacından (2700 m) başlayır. Boğazyurd və Qaranlıqdərə çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Yerli əhali çayı (Sağarsu qolu qovuşana qədər) Əyriçay adlandırır. Sululuğuna görə Naxçıvan Muxtar Respublikasının üçüncü çayı hesab edilir. Başlıca qolları, soldan Sağarsu, Naservançay, Para-ğaçay (hövzəsində dəmir filizi çıxarılır), sağdan Arxadərə çaylarıdır. Çayın illik axımının 48%-i qar, 12%-i yağış, 40%-i isə yeraltı sularından əmələ gəlir. Yaz-yay aylarında qar suları hesabına daşqınlar olur. Daşqın zamanı illik axımının 60-70%-ə qədəri axır. Orta illik su sərfi 3,10 kub m/san-dir. Bunun 60-70%-i yaz-yay, 15-20 %-i isə payız-qış fəsillərində axır. İntensiv suvarma dövründə (iyul, avqust aylarında) illik axımının 10-15%-i keçir. Orta illik asılı gətirmələr sərfi 0,44 kq/san, orta lillənməsi isə 141 q/kub m-dir. Suyu hidrokarbonatlı-kalsiumlu, orta minerallaşması 300-500 mq/l-dir. Çayda tez-tez dəhşətli sel hadisələri müşahidə olunur.
Gilançaydan suvarma işlərində geniş istifadə edilir.
Nüsrətiyə məscidi
Nüsrətiyə məscidi — İstanbulda XIX əsrə aid məscid. Əsas adı Topxana məscidi olan bu bina İstanbul boğazının Rumeli sahilində, Bəyoğlunda yerləşir.
Moskva Cümə Məscidi
Moskva Cümə Məscidi — Rusiyanın Moskva şəhərindəki ən böyük və əzəmətli məscidi.
Yenidənqurma və bərpa işləri
2015-ci il sentyabrın 23-də məscidin yenidənqurma və bərpa işlərindən sonra açılışı olub. Açılış mərasimində Rusiya prezidenti Vladimir Putin, Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Fələstin Dövlət Başçısı Mahmud Abbas da iştirak edib. Tədbirə Tatarıstan prezidenti, Çeçenistan, Dağıstan, eləcə də Rusiyanın digər subyekt başçıları, Azərbaycanın Rusiyadakı səfiri Polad Bülbüloğlu, Moskva meri Sergey Sobyanin, Ümumrusiya azərbaycanlılar Konqresinin, Azərbaycandakı əfqan icmasının və tatar diasporunun nümayəndələri və digərləri də qatılıb.
Tikinti xüsusiyyətləri
Məscidin sahəsi bərpadan sonra 20 dəfə artırılaraq 19 min kvadratmetrə çatdırılıb. Bərpadan sonra məsciddə eyni vaxtda 10 min möminin namaz qıla biləcək. Altı mərtəbəli məsciddə 7 lift var. Məscidin günbəzi 46 metr, diametri 27 metrdir.
Məscidin minarələrində quraşdırılmış eyvanlardan bütün Moskva şəhərini seyr etmək mümkündür. Məscidin tikintisinə 170 milyon dollar xərclənib.
Fici Həmkarlar İttifaqları Konqresi
Fici Həmkarlar İttifaqları Konqresi və ya qısaca FHİK ( - FTUC) — Ficinin ən irimiqyaslı və nüfuzlu həmkarlar ittifaqı təşkilatı. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının üzvüdür.
Tarixi
Təşkilat 1952-ci ildə yaranmışdır. İlk illərdə Fici Sənaye İşçilərinin Konqresi adlanırdı. 1973-cü ildə qurumun adı dəyişdirilir və həmin vaxtdan Fici Həmkarlar İttifaqları Konqresi adlanır.
Tərkibi
Konqresin tabeçiliyində 26 həmkarlar ittifaqı təşkilatı fəaliyyət göstərir. 33 min üzvü var.
Konqres Okeaniya ölkələrinin işçilərini müdafiə edən üçüncü ən böyük qurumdur.
Rəhbərləri
Hazırda Konqresə Daniel Uray başçılıq edir.
Məqsədi
Konqres beynəlxalq münasibətlərə də çox geniş yer verir. Digər ölkələrin həmkarlar ittifaqları ilə sıx əməkdaşlıq aparır, ölkələrarası layihələr hazırlayır.
Təşkilatın əsas məqsədlərindən biri də odur ki, ölkə iqtisadiyyatına düzgün müdaxilə etsin. Qurum bu yolla Ficidə tam məşğulluğu təmin etmək və işsizliyi aradan qaldırmağı məqsədəuyğun sayır.
FHİK qadın problemlərini də hər zaman diqqətdə saxlayır. Baxmayaraq ki, Ficini inkişaf etmiş və ya inkişaf edən ölkələrin sırasına daxil etmək olmaz; lakin burada qadın və kişinin bərabər hüquqlara sahib olması öndəgedən məsələlərdən biridir. Bu mövzuya ən çox diqqəti isə məhz FHİK ayırır. Konqres hər zaman bildirir ki, istər ictimaiyyətdə, istər iş yerlərində, istərsə də ailədə hər iki cinsin nümayəndəsi bərabərdir. Təşkilatda artıq uzun müddətdir ki, Qadın Komitəsi yaradılmışdır. Bununla yanaşı, Konqres gənclərin məşğulluğu məsələsinə də geniş yer ayırır, gənclərlə bağlı çoxsaylı proqramlar hazırlayır. Tabeçiliyində olan bütün təşkilatlarda Gənclər Şurası yaradılmışdır.
İsmayıl Yüzbaşov
Yüzbaşov İsmayıl Qafur oğlu (1.01.1892-?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına və özünün xalq maarifı nazirinə müraciətinə əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilməsi nəzərdə tutulmuş tələbələrdən biri.
Həyatı
Xarkov Texnologiya institutunun mexanika şöbəsində 12 semestr oxumuş, lakin maddi çətinlik üzündən təhsilini yarımçıq buraxmağa məc-bur olmuşdu. 1919-cu il oktyabrın 25-də Xalq Maarifi Nazirliyi ona təhsilini baĢa vurmaq üçün Xarkova qədər 3 min rubl yol pulu və 12000 aylıq xərclik ayırmıĢdı. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarı ilə adı Rusiyaya göndəriləcək tələbələrin siyahısına salınmıĢdı. Lakin Vətəndaş müharibəsi ilə əlaqədar yaranmıĢ mürəkkəb vəziyyətdə oraya tələbə göndərmək baş tutmamışdır.
Ləkit Malax
Ləkit Malax — Azərbaycan Respublikasının Qax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Ləkit Malax oyk., mür. Qax r-nunun Ləkit i.e.v.-də kənd. Baş Qafqaz dağlannm ətəyindədir. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin 20-ci illərində Cənubi Dağıstanın Saxur mahalın¬dan köçüb gəlmiş saxurlann Malax adlı yerdə məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Ləkit i.e.v.-nin tərkibində olduğuna və Aşağı Malax kəndindən fərqləndirmək məqsədilə kənd belə adlandırılmışdır.
Ageratina cuicatlana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Steroidlər
125px|thumb|right|steroidlər Steroidlər – bitki və heyvanlar aləmində çox yayılmış olan və fizioloji cəhətdən olduqca əhəmiyyətli maddələrdir. Onlar həyati proseslədə çox böyük rol oynayır və dərman kimi işlədilir.
Sinifləri
Steroidlər-sterinlər, cinsi hormonlar, öd turşuları, ürək qlikozidləri və başqa siniflərə ayrılır.
Kimyəvi quruluşları
Kimyəvi quruluş etibarı ilə Steroidlər bir-birinə yaxın birləşmələrdir. Üç altıtaqımlı halqa ilə bir beştaqımlı halqanın aşağıda göstərilən bitişmə məhsulu və ya 1,2-tsiklopentenhidrofenantren, Steroid birləşmələri molekullarının əsasını təşkil edir. Steroidlərin çoxünda 3-cü karbona hidroksil, 10-13-cü karbonlara iki metil qrupu, 17-ci karbona isə başqa alkil qrupu və ya oksigenli yaxud azotlu radikal birləşmiş olur. Bundan əlavə, Steroidlərdə bir və ya bir neçə ikiqat rabitənin varlığı, habelə optik izomerlik və müxtəlif sis, trans formalar, onların cürbəcür izomerlər şəklində olmasını təmin edir. thumb|right|250px|Steroidlər
Sterinlər
Steroid siniflərindən biri sterinlərdir. Sterinlər öz mənşələrininə görə zoosterin (heyvan orqanizmlərində), fotosterin (bitkilərdə), mikosterin (kiflərdə) olmaqla üç yerə bölünür. Zoosterinlərin əhəmiyyətli nümayəndəsi xolesterindir. Xolesterin beyində, əsəblərdə, böyrəkdə, dəri piyində, habelə qanda, yumurta sarısında və başqa heyvan orqanizmi hüceyrələrində olur. bəzi xəstəliklər nəticəsində öd kissəsi və öd borularında toplanan öd daşlarında xolesterinin miqdarı 90%-ə çata bilər. Arteriskleroz xəstəliyi zamanı da bədəndə xolesterinin miqdarı xeyli artır. Xolesterin süd və yumurta sarısında orqanizmə daxil olur. Bundan başqa xolesterin heyvan orqanizminin özündə daha sadə maddələrdən sintez oluna bilər. Xolesterin doymamış biratomlu tsiklik spirtdir. 8 asimmetrikkarbon atomu olduğu üçün onun çoxlu stereoizomer formaları vardır. Mikosterinlərdən balatıda, kiflərdə və pensillin istehsalı qalıqlarında olan erqosterini göstərmək olar. Erqosterin bərk birləşmədir, 1650C-də əriyir, günəş işığının və ya ultrabənövşəyi işığın təsirindən vitamin D2-yə çevrilir. Bina görə də provitamin D2 də adlanır. Erqosterin hormonlar istehsalında işlədilir.
Ageratina cumbensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Gilgilçay
Gilgilçay — Quba, Şabran və Siyəzən rayonları ərazisindən axaraq Xəzər dənizinə tökülən çay.
Ümumi məlumat
Uzunluğu 72 km, hövzəsinin sahəsi 800 km²-dir. Başlanğıcını Gülumdostu dağın yamacından (1880 m) alır. Axımı əsasən yağış (51 %), qismən isə qar (27%) və yeraltı (22%) sulardan əmələ gəlir. Yaz və yayın əvvəlində yağışlar çayda qısa muddətli və yüksək səviyyəli daşqınlar əmələ gətirir. Bu zaman illik su həcminin 60–65%-i axır. Çayın orta illik su sərfi 0,80 kub m/san-dir. Bunun 50%-i yazda, 16%-i yayda, 20%-i payızda, 14%-i isə qaşda keçir. Suyu sulfatlı-natriumlu olmaqla orta minerallaşması 900 mq/l-dir. Hövzəsində isti və soyuq mineral bulaqları var. Gilgilçaydan suvarma işlərində istifadə edilir.
Lezbiyanın gündəliyi (film, 2009)
Lezbiyanın gündəliyi (kat: Eloïse) — İspaniya rejissoru Xesus Gerayın 2009-cu ildə çəkdiyi katalan dilli filmdir.
Məzmunu
Dramda gənc qız olan Asiyanın Eloiza adlı rəssam qısa vurulmasından bəhs edilir. Qızlar bir yerdə təhsil alırlar, Asiya Eloisa üçün model kimi xidmət edir. Bir dəfə Eloiza Asiyaya çılpaq poza verməyi təklif edir və Asiya razılaşır. Bundan sonra onların münasibətləri dostluq çərçivəsini keçir və qızlar bir-birlərinə qarşı dostluqdan daha güclü bir hiss yaşatdıqlarını başa düşürlər. Lakin, onların münasibətlərinin qeyri-ənənəvi xüsusiyyəti Asiyanı narahat edir.
Nəhayət ki, Asiya oğlan sevgilisi Nataniellə münasibətlərini tamamilə kəsmək qərarına gəlir. Anası Asiyanın lezbiyanla görüşdüyünü başa düşür və buna mane olmağa çalışır. O, münasibətlərinin ildönümü münasibəti ilə Nataniel və Asiyanın görüşünü təşkil edir. Həmin müddətdə isə Eloizaya zəng edərək onlara gəlməsini xahiş edir. Eloiza gəlir və onların arasında qarşıdurma baş verir. Bu atada Asiya evdə qalmış çantasını götürmək üçün evə qayıdır. O, başa düşür ki, Eloiza az öncə burda olub və onun arxasınca gedir. İşıqforun qırmızı işığını görmədiyindən avtomobilin təkərləri altına düşür və daha sonra xəstəxanada vəfat edir.
Çəkiliş yerləri
Katalan dilində olan film Kataloniyanın Barselona, Badalon, Kuqat-del-Vales, Terrasse və Tiane şəhərlərində çəkilib. .
Kürdüstan Vətən İttifaqı
Kürd Vətən İttifaqı — İraqın siyasi partiyası. Səddam Hüseyndən sonra gələn 3 prezident: Bərham Saleh, Fuad Məsum və Cəlal Talabani məhz bu partiyanın üzvü olub və Partiyanı ölkənin rəsmi partiyasına çeviribdir. Ən böyük rəqibləri BƏƏS dövründə İraq, Türkiyə, PKK, YPG, İŞİD-dir. Ən böyük müttəfiqi isə Qəddafist Liviyadır (1983). Mərkəzi Süleymaniyədə Yerləşir. Cənubi İraqda partiyanı "terror anbarı" kimi tanıyırlar. 2014–2018 ci illər arasında aktiv fəaliyyət göstərir.
Tarixi
Ancaq İranda ilk günlərdən etibarən İbrahim Əhmədin solçu siyasəti, "intellekt" və Qazi Məhəmmədin dəstəyi onu Mustafa Bərzaniyə sadiq olan KDP fraksiyasına və ənənəvi-mühafizəkar qəbilə dəstək bazasına zidd etdi. "Milliyyətçi dairələrdə yaxşı bilinirdi ki, iki kişi Mustafa və Qazi arasındakı münasibətlər asan deyildi." Bu yaxınlarda İbrahim Əhmədə müasir düşüncəli və sosialist Cəlal Talabani qatıldı. Bərzani ilə Əhmədin bir-birlərini bəyənmədikləri bilinirdi. Hər biri KDP-də başqalarının təsirini azaltmaq istəsə də, hər biri başqalarının müvafiq dəstək bazalarını təmin etmək üçün əvəzsiz olduğunu bilirdi.
Əbdül Salam Arifin başçılıq etdiyi çevrilişdə ilk Baas Partiyası hökuməti devrildikdə Mustafa Ariflə yaxın bir münasibət qurdu. Mulla Mustafa Arif ilə KDP prezidenti olmaq əvəzinə, şəxsi imkanlarında müqavilə imzaladı. Bu, Əhməd və Cəlal Talabanini, muxtariyyətdən vaz keçmədən, özünü idarəetmə sazişinə çevrildi. Arif Mustafanın hər hansı bir kürd əleyhdarına qarşı güc tətbiq edərək hədələdi, Mustafa Bağdada qarşı hər hansı bir müqavimətin özünə və Barzanilərə qarşı müharibə elan edəcəyini bildirdi.
İbrahim Əhməd və Cəlal Talabani bu çətinliyi qəbul etdilər və gördükləri kimi Bağdada təslim oldular. Molla Mustafa mühafizəkarlar və qəbilə başçılarını öz tərəfinə çəkdi. Şiddətli müzakirələr və təşviqat ardından Əhməd və Talabaninin arqumentləri Mulla Mustafa'nın kürd xalqının məşhur siması mövqeyindən çıxara bilmədi. Mulla Mustafa heç bir fikir ayrılığını qəbul etməzdi və həyatlarından qorxaraq, Əhməd və davamçıları gecə Mulla Mustafa ilə qızğın müzakirədən uzaqlaşdılar və İraqın Mawat bölgəsindəki qalalarına geri çəkildilər.
1964-cü ilin iyul ayında KDP-nin 6-cı partiya qurultayında Əhməd-Talabani fraksiyasının nümayəndələri dərhal həbs edildi. Bir neçə gündən sonra Mulla Mustafa oğlu, İdris Bərzanini böyük bir qüvvə ilə Əhməd, Talabani və 4000 və ya daha çox davamçısını İrana sürgün etmək üçün göndərdi. Bununla Mulla Mustafa nəhayət KDP-nin mübahisəsiz idarəetməsinə nail oldu. Kürdlərin 1974–1975-ci illər qiyamında məğlubiyyətindən sonra 22 may 1975-ci ildə Talabani, Fligad Mausm, Adel Murad və Abdul Razaq Faily ilə Dəməşqdə, Aum Rmana şəhərində Gligla adlı bir qəhvəxanada görüşdü. 22 may 1975-ci ildə PUK Suriya və Livan mediası vasitəsi ilə yaradıldığını elan etdi. Ertəsi gün Talabani, Qərbi Almaniyada Berlinə gəldi və digər üç təsisçi Nawshirwan Mustafa, Ömər Shexmus və Kamal Fwad və bir sıra digər fəallarla görüşdü. 1 iyun 1975-ci ildə PUK yenidən Berlində elan edildi və beləliklə qərara alındı ​​ki, 1 iyun Kürdüstan Vətənpərvərlər Birliyinin (PUK) quruluşunun ildönümü günüdür.
PUK ən azı beş ayrı siyasi qurumun koalisiyası idi. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi Talabani və ən yaxın davamçıları Nawshirwan Mustafa'nın gizli Marksist-Leninist qrupu Komala və Kürdüstan Sosialist Hərəkatı (KSM), Aylul İnqilabının kadrları içərisində bir sıra görüşlər nəticəsində meydana gəldi. 1975-ci ildə İranda, Omer Dababa, Ali Askari, Doktor Xalid, Ali Hazar, Kardo Galali, İbrahim Əhməd, Camal ağa, Rəsul Mamand, Mala Nasih, Abdul-Rahman Gomeshini, Milazm Tahir, Ali Wali və Kamal Mihedeen. PUK, İraqdakı kürd siyasi hərəkatı daxilindəki müxtəlif cərəyanları birləşdirən bir çətir təşkilatı rolunu oynadı.
1992-ci ildə PUK daxilindəki təsisat qrupları sosial-demokratik kimliyini və mənsubiyyətini təsdiqləyən vahid siyasi hərəkata birləşdi. Onların komiketi qiyamın süqutunu "feodalist, tayfaçı, burjua sağçı və kapitulyasiyaçı kürd rəhbərliyinin bacarıqsızlığı" ilə əlaqələndirdi.
PUK yarandığı gündən etibarən İraq Kürdüstanının şəhər intellektual siniflərindən dəstək aldı, qismən 7 təsisçi üzvünün 5-i doktorluq və alim olduqları üçün. 1980-ci illərin əvvəllərində PUK inkişaf etdi və kürd cəmiyyətinin bütün təbəqələrinə, xüsusən də kənd siniflərinə müraciətini genişləndirdi. Regional Kürd Məclisi seçkiləri, PUK-nın dəstəyinin əsasən İraq Kürdüstanının cənub bölgəsində olduğunu söylədi.
Birinci Körfəz Müharibəsindən bəri PUK Kürdüstan Bölgəsini Kürdüstan Demokratik Partiyası (KDP) ilə birlikdə idarə etdi. Ancaq 1994-cü ildə tərəflər İraq Kürd Vətəndaş Döyüşü olaraq bilinən üç illik bir münaqişə ilə məşğul oldular. Münaqişə ABŞ-nin vasitəçiliyi ilə başa çatdı və nəticədə barışıq əldə edildi.
2006-cı ildə PUK, Sosialist İnternational üzvü oldu və Talabani təşkilatın vitse-prezidentidir. Sonuncu partiya qurultayı 2010-cu ilin iyununda keçirildi, burada yeni bir politburo və rəhbərlik şurası seçildi.
Bulbophyllum commissibulbum
(Bulbophyllum commissibulbum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum commissibulbum növü Yeni Qvineya üçün endemik növdür.
Ekstremal ütüləmə
thumb|Britaniyada [[Rivelin qayasında ekstremal ütüləmə ilə məşğul olan şəxs.]] Ekstremal ütüləmə və ya qısaca EÜ – insanların ekstremal yerlərdə paltar ütüləməyə çalışdıqları ekstremal idman növü. Ekstremal Ütüləmə Bürosuna görə bu idman növü dünyada ən təhlükəli idman növlərindən biridir.
Medianın ekstremal ütüləməyə olan marağının səbəblərindən biri də ekstremal ütüləmənin həqiqətən idman növü olub-olmadığı məsələsidir.
Ekstremal ütüləmə dağlıq ərazilərdə, meşədə, heykəllərin üstündə, küçənin ortasında, magistral yolda, suyun dibində, donmuş gölün buz təbəqəsinin altında kimi yerlərdə yerinə yetirilə bilər. Hətta paraşütlə tullanaraq və xizək sürərək ekstremal ütüləmə edən şəxslər də var.
Tarix
Ekstremal ütüləmə Tom Hayam tərəfindən 1980-ci ildə İngiltərədə yerləşən Yorkşir Deyls Milli Parkında ixtira edilmişdir. O, bacanağı Con Sleyterin düşərgə çadırında ütüləməyə davam etməsindən ilhamlanmışdır. 1990-cı ilə kimi Toni ütü və ütü stolunu özü ilə daşıyaraq qəribə yerlərdə ütüləmə ilə məşğul olmuşdur. İdman növü ilə məşğul olanların çoxu isə hesab edir ki, ekstremal ütüləmə ilk dəfə 1997-ci ildə İngiltərənin Lester şəhərində Fil Şou tərəfindən başladılmışdır. Şou həmin dövrdə Lesterdə bir fabrikdə işləyirdi və ev işlərinə vaxt ayırmaqda çətinlik çəkirdi. Bir gün alpinizmlə məşğul olmağa gedən Şounun ağlına bu iki fəaliyyəti birləşdirmək gəlmiş və yeni idman növü yaratmışdır. 1999-cu ildə o, beynəlxalq səfər çıxaraq yeni idman növünü tanıtmışdır. Bu səfər zamanı ABŞ, Fici, Yeni Zelandiya, Avstraliya və CAR-ı ziyarət etmişdir. Yeni Zelandiyada alman turistlərlə qarşılaşması Beynəlxalq Ekstremal Ütüləmə və Alman Ekstremal Ütüləmə Şöbəsi təşkilatlarının yaranmasına səbəb olmuşdur. 2003-cü ildə Britaniyanın Channel 4 kanalı tərəfindən "Ekstremal ütüləmə: Zəfər üçün basmaq" adlı sənədli film yayımlanmışdır.
28 mart 2011-ci ildə Hollandiyanın Oss şəhərində 173 dalğıc eyni anda sualtında ütüləyərək yeni rekord qırmışdırlar.
2018-ci ildə dalğıc Roland Pikkoli İtaliyada dünyanın ən dərin hovuzunun 42 metr dibində köynək ütüləmişdir.
Ləkit
Ləkit — Azərbaycan Respublikasının Qax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Ləkit kəndi qədim tarixə malikdir. Onun yaşının ən azı 2000 il olması sübut olunmuş fakt hesab oluna bilər. Belə ki, Ləkit kəndinin adı qonşu Qum kəndi ilə birlikdə qədim yunan tarixçilərinin əsərlərində çəkilir. Bu kəndlərdə mövcud olan, qədim albanlara aid edilən məbədlərinin qalıqları da bunu sübut edir. Ləkit sözünün də qədimdə həmin ərazidə yaşamiş "lək" ("leq") tayfalarının adından götürüldüyü güman edilir. Tarixin müxtəlif zamanlarında iri yaşayış məskəninə çevrilən kənddə bəzi vaxtlarda 1000-ə qədər ev olduğu bildirilir.
Toponimikası
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir. Kəndin ərazisində VI əsrdə tikildiyi müəyyən edilən və hal-hazırda dağınıq halda olan, Qafqaz Albaniyasına aid xristian məbədi - Ləkit məbədi yerləşir. Bəzi tədqiqatçılar bu coğrafi adı Böyük Qafqaz dağlannm cənub ətəklərində (əsasən, Samurçay hövzəsində, o cümlədən Qafqaz Albaniyasında) yaşamış qəd. leqllək tayfasının adı ilə əlaqələndirirlər. Leqlər haqqında ilk məlumatı hələ qədim zamanlardan Strabon, Feofan Qrek, Plutarx və b. antik müəllifələr vermişdilər. Orta əsr mənbələrində leg, legi, ləgz variantlarında qeydə alınmış bu tayfa bəzi tədqiqatçılara görə, müasir ləzgilərin əcdadları olmuşdur. Onların fikrincə, oykonim leq etnonimindən və bəzi Dağıstan xalqlarının dillərində məkan bildirən -it/-id şəkilçisindən ibarət olub, “leqlərin məskəni” mənasındadır. Azərbaycanda lək komponentli toponimlərin yayılma arealı çox genişdir. Lək etnosu Cənubi Azərbaycan, Türkiyə, Ermənistan ərazisində də yayılmışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Qax-Zaqatala yolunun (Qax şəhərindən təx. 7–8 km) sağ tərəfində, Böyük Qafqaz sıra dağlarının cənub hissəsində yerləşir. Üç tərədən dağlarla əhatə olunub, cənub hissəsi isə Qanıq-Əyriçay (Alazan-Həftaran)vadisinə baxır. İqlimi mülayim-kontinentaldır. Qış aylarında havanın temperaturu əsasən müsbət 0-10 arası olmaqla nadir hallarda 0 dərəcədən aşağı düşür. Yay aylarında 30-35, bəzən 40 dərəcədən artıq isti olur. Son illər yayın daha isti keçməsi tendensiyası müşahidə olunur. Ləkit şəlaləsi bütün Azərbaycanda öz mənzərəsinə görə məşhurdur.
Əhalisi
1872-ci ildə dərc olunmuş və 1869-cu il əhalinin kameral siyahıyaalınması nəticələrini əks etdirən Tiflis quberniyasının və Zaqatala dairəsinin hərbi icmalına əsasən Zaqatala dairəsinin İlisu naibliyinə daxil olan Ləkit kəndində milli tərkibi ləzgilərdən və muğallardan ibarət 106 ailə yaşayırdı. Müvafiq icmalda dairəni təşkil edən yaşayış məntəqələrinin əhalisinin milli tərkibinə dair məlumatlarda etnik türklər muğallar, Dağıstanlı xalqların nümayəndələri isə ümumi adla ləzgilər olaraq göstərilmişdirlər.
1 yanvar 1914-cü il tarixinə olan məlumata əsasən kənddə əsasən etnik muğallardan ibarət hər iki cinsdən toplam 492 nəfər əhali yaşayırdı.
Ləkit kəndinin təx. 1500-2000 nəfər olan əhalisi milli tərkibi etibarilə azərbaycanlılar və saxurlulardan ibarətdir. qeyd edilməlidir ki,bu tamamilə nisbi bir bölgüdür. Əslində isə bu camaat o qədər qaynayıb-qarışıb ki, kimdə hansı millətin qanının üstünlük təşkil etdiyini müəyyən etmək qeyri-mümkündür. Adət-ənənə, dini dünyagörüşü baxımından tamamilə identik olan bu insanlar əsrlərlə bir torpaqda yaşamış və tarix boyu heç vaxt milli-etnik ayrı-seçkilik etməmişlər. Son dövrlərdə bəzi qonşu dövlətlərdə planlaşdırılıb həyata keçirilməsinə cəhd olunan milli zəmində dözümsüzlüyü yaratmağa yönəlmiş proyektlər bütün regionda olduğu kimi, Ləkit kəndində də heç bir əks-səda doğurmamış, dəstək almamışdır. Hətta faizlə götürülərsə, saxur əhalisi işərisində ali təhsillilərin, dövlər qulluqçularının, hərbçi və hüquq-mühafizə qurumlarında yüksək vəziflərdə olan insanlarının payının daha yüksək olduğu görünər.
1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən kənddə 476 təsərrüfatda hər iki cinsdən toplam 1510 nəfər əhali yaşamaqdadır.
İqtisadiyyatı
Ləkit əhalisi əsas etibarilə əkinçilik və oturaq heyvandarlıqla məşğul olur. 1950-ci illərə qədər Ləkit düyüsü bütün Qafqazda məşhur olub. Daha sonra kənd tütünçülük üzrə ixtisaslaşıb. Sovet dövründə həm də baramaçılıq, qarğıdalı və digər taxıl bitkilərinin yetişdirilməsi inkişaf etdirilib. Meyvələrdən əsas etibarilə fındıq, qoz, armud kimi meyvələr yetişdirilir. Ləkit ənciri isə bütün rayonda məşhurdur.
Ryoyçi Kavakatsu
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 13 oyun keçirib.
Ponyo (anime)
— Studio Ghibli-də Hayao Miyazakinin ssenarisi və rejissorluğu ilə 2008-ci ildə çəkilmiş tammetrajlı anime-film. Bu, onun Ghibli-də səkkizinci, ümumilikdə isə onuncu filmidir.
Məzmun
Hekayə iki beşyaşlı uşaq, Soske adında oğlan və Ponyo balığı haqdadır. Soske və anası sıldırım qayanın üstəndə dəniz mənzərəsi olan evdə yaşayırlar. Soskenın atası balıqtutan gəminin kapitanıdır və evdə nadir hallarda olur. Ponyo çoxsaylı bacıları ilə okeanın dibində dəniz cadugarının evində yaşayır. Bir gün Ponyo insanlara baxmaq üçün evdən gedir və şüşə bankaya düşür. Bu halda onu sahildə Soske tapır. Ponyo Soskeya vurulur və insan olmaq arzusuna gəlir.
Ağrı vadisi
Ağrı vadisi — Şərqi Anadolu ilə Kiçik Qafqaz dağlarının arasında yerləşən düzən vadi. Vadi şərqdən Göyçə gölü, şimaldan Alagöz dağı, cənubdan Ağrı dağı ilə sərhədlənir. Düzənlik Araz çayı tərəfindən iki hissəyə bölünmüşdür: şimali (böyük), cənubi (kiçik). Şimali hissə hazırkı Ermənistan ərazisində yerləşir. Cənubi hissə isə Türkiyə ərazisidir. Vadinin orta hündürlüyü 800–1000 metr təşkil edir. Uzunluğu isə 90 kilometrdir. Vadinin dəniz və okeanlardan uzaqlığı onun iqliminə böyük təsir göstərir. Bu səbəbdən iqlimi kontinenraldır. Rütubətli isti yaya malikdir. Ağrı vadisi Ermənistanın ümumi ərazisinin 4% təşkil edir. Bununla belə Ermənistanın təsərrüfatı istehsalının 40% verir. Vadinin Ermənistan hissəsi əkinçiliyə cəlb edilmişdir. Vadi əsasən Araz və onun sol qolları (Metsamor, Abaransu, Zəngiçay və digər) ilə suvarılır. Bölgə üzüm, meyvə becərilməsi üçün əlverişlidir.
Ağrı vadisi və Göyçə gölü ətrafı ərazilər Ermənistanın ən günəşli ərazilərindəndir. Burada il ərzində günəşli saatların miqdarı 2700 saatdır. Seyrək meşə sahələrində isə günəşli saatların miqdarı 2000 saatdır. İyundan oktyabr aylarına qədər buludlu günlər ya olmur ya da az müşahidə edilir. Yanvar ayının orta temperaturu −6 °C °, iyun ayının orta temperaturu isə 26,5 °C təşkil edir. Maksimal temperaturu 42 °C, minimal temperaturu isə 33 °C təşkil edir. Qışı mülayim soyuq, buludlu, küləksiz keçir. İllik yağıntının miqdarı isə 200–300 mm arasında dəyişir. Bəzi ərazilər şoranlıqlar və bataqlıqlardan ibarətdir. Yabanı halda səhra və şoranlığa davamlı bitkilər bitir.
Tarixi
Bölgəyə aid ilk insan məskənləri daha çox neolit və ya erkən eneolit dövrlərinə aiddir.
Bənayim (Məlikan)
Bənayim — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Məlikan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 309 nəfər yaşayır (81 ailə).
Ageratina cutervensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Dünya saqqal və bığ çempionatı
thumb|2007-ci ildəki yarışın qaliblərindən biri. Dünya saqqal və bığ çempionatı — qeyri-adi yarış növü. İştirakçılar bığ və saqqallarının uzunluğu, eləcə də, stili ilə yarışırlar.
Penrouz pilləkənləri
thumb|Penrouz pilləkənləri Penrouz pilləkənləri və ya Penrouz nərdivanı, həmçinin mümkün olmayan nərdivan — Lionel Penrouz və oğlu Roqer Penrouz tərəfindən yaradılmış mümkün olmayan obyekt.
Dünya saqqal və bığ çempionatı
Tarixi
Birinci yarış 1990-cı ildə Almaniyanın Höfen-an-der-Ents qəsəbəsində baş tutmuşdur. 2025-ci ildəki yarış İngiltərənin Bristol şəhərində baş tutacaq.
Penrouz pilləkənləri
Penrouz üçbucağı üzərindəki versiya, pilləkənlərin qalxarkən və ya enərkən, yenə də təkrar dövrə yaratdıqları üçün pilləkənlərin 90 dərəcə fırlana bilməsini təmin edən pilləkənin 2D formasıdır, beləcə bir insan bu pilləkənlə sonsuza qədər qalxa bilər. Amma bu 3D formasında mümkün deyil.
Dünya saqqal və bığ çempionatı
Kateqoriyalar
Yarışın bığ, tam saqqal, yarım saqqal kimi kateqoriyaları var.
Aleksandr Vasilkin
BWF International Challenge/Series
Qarışıq cütlük
Danimarka milli futbol komandası
Danimarka milli futbol komandası - Danimarkanı beynəlxalq futbol turnirlərində təmsil edən milli futbol komandası.
Hemofiliya
Hemofiliya – qanın laxtalanma xüsusiyyətinin pozulması ilə xarakterizə olunan irsi xəstəlik. Xəstəlik zamanı oynaqlara, əzələlərə və daxili orqanlarda öz-özünə zədə və ya cərrahi müdaxilə nəticəsində qanaxma baş verir. Hətta xırda zədələr nəticəsində hemofiliyalı xəstələrin beyninə və ya digər həyati əhəmiyyətli orqanlarına qan axmasının ölümlə nəticələnməsi ehtimalı yüksəkdir. Beyinə qan axması halı daha çox insanlarda rast gəlinir. Hemofiliyanın ağır formasından əziyyət çəkən xəstələr oynaqlara (hemartroz) və əzələlərə (hematoma) tez-tez qan axması nəticəsində əlil halına düşürlər. Hemofiliya hemostazın plazma həlqəsinin pozulmasından irəli gələn hemorraqik diatezlərə (koaqulopatiya) aid edilir.
Hemofiliya X xromosomunda bir genin dəyişilməsi nəticəsində yaranır. Xəstəliyin üç tipi fərqləndirilir (A, B, C).
Adətən xəstəlikdən kişilər əziyyət çəkirlər, qadınlar isə hemofiliyanın daşıyıcısı kimi çıxış edirlər və xəstəliyə tutulsalar belə, çox yaşamırlar. Hemofiliya xəstəliyi ilə doğulan qız uşağı əksər hallarda ölü doğulur, yaşasa da bu sadəcə cinsi yetişkənlik dövrünə qədər mümkün olur.
Daşıyıcı qadınlar xəstə oğlan uşaqları və ya daşıyıcı qız uşaqları dünyaya gətirə bilərlər.
Hemofiliyanın tipləri və səbəbi
Hemofiliyanın səbəbi, qanın laxtalanmasını təmin edən faktorların əskik olmasıdır. İki tip hemofiliya vardır: Hemofiliya A və Hemofiliya B.
Bu adlandırma qanda əskik olan zülala görə edilər. Hemofiliya A-da faktor 8 zülalı əskikdir. Hemofiliya B-ə nisbətən daha geniş yayılmışdır. Hemofiliya xəstələrinin 80 faizi bu qrupdadır. Bu faktor 8 zülal qanda olması lazım olan miqdarın yarısından az olduğuna görə hemofiliya yaranır. Qanda zülalın miqdarı nə qədər azdırsa, xəstəlik o qədər şiddətlidir. Hemofiliya B isə faktor 9 zülalın əskikliyindən qaynaqlanır. Xəstəliyin kliniki əlamətləri hemofiliya A-dan seçilmir. Simptomlar müşahidə edilmədən irəliləyə bildiyindən qandakı faktor səviyyəsinin təyin olunmasıyla diaqnoz qoyular.
Diaqnoz
Hemofiliya diaqnozu həyatın hər dövründə təyin edilə bilər. Yeni doğulan uşaqda da bu xəstəlik təsbit edilir. Həkim müayinəsinə getdiyinizdə, sizdən ailədə belə bir xəstəliyin daha əvvəl olub olmadığı soruşulacaq. Xəstəliyin yaranmasında anadan gələn genlər əhəmiyyətli olduğundan, ananın qardaşlarında və qardaşlarının uşaqlarında hemofiliya xəstəsi olub olmadığı araşdırılır. Bundan əlavə, aparılan qan təhlilləriylə qan laxtalanmasına baxılır. Qəti diaqnoz bu testlərdən sonra qoyulur. Hemofiliyanın müalicəsi uzun sürür və bundan sonra xəstəni və ailəsini ciddi və uzun bir müddət gözləyir.
Qanda faktor 8 və faktor 9 adlı iki zülal olur. Hemofiliya vəziyyətində bunlar qanda əskikdir. Bu iki zülalın qanda olmaması, miqdarının azalması ya da funksiyasının pozulması vəziyyətində qan laxtalanmır və qanaxmaya səbəb olur. İlk dəfə 1920-ci ildə təyin olunan hemofiliya irsi faktorlarla əlaqli inkişaf edən ciddi qanamalara yol açan bir xəstəlikdir. Lakin təxminən 30% hemofiliya xəstəsinin ailəsində hemofiliya yoxdur. Çünki bu xəstəlik genlərdə meydana gələn mutasiyalardan qaynaqlanır. Hemofiliyada problem qanamada deyil, qanama müddətinin uzanmasında, yəni, qanın daha geç laxtalanmasındadır. Cəmiyyətdə hemofiliya xəstəliyinə tez-tez rast gəlinir. Hər 4 min insandan birində müşahidə edilir. Kişilərdə yaranma sıxlığı qadınlara nisbətən daha çoxdur. Qadınlarda görülməsi çox nadir bir vəziyyətdir.
Hemofiliyanın müalicəsi
Hemofiliyanın müalicəsi ömür boyu sürür. Çünki bu xəstəlik genetik bir xəstəlikdir və hələ müalicələr bu mərhələyə gəlməmişdir. Orqanizmdə əskik olan faktorlar (zülallar) iynə vasitəsilə bədənə vurulur. Bu şəkildə xəstədə qanama baş verdiyində laxtalanmanın meydana gəlməsi təmin edilər. Lakin bu qalıcı bir müalicə şəkli deyil. Davamlı və nizamlı bir şəkildə tətbiq olunması lazımdır. Bir müddət sonra xəstədə bu qalıcı faktorlar yenə azalacaq və köhnə səviyyəsinə enəcək. Xəstəliyin diaqnozu erkən qoyulduğunda, bu üsulla xəstə gündəlik həyatını digər insanlardan fərqsiz bir şəkildə davam etdirə bilir. Bu xəstəliyin müalicəsi üçün aparılan araşdırmalar davam etməkdədir. Xüsusilə, Amerikada 40 könüllü xəstə üzərində gen müalicəsi tətbiq olunmaqdadır. Xəstələrə zəiflədilmiş [virus] verilir və bu virus qaraciyərə yerləşərək, faktor 8 ifraz edir. Çox miqdarda verilmədiyinə görə hələ yan təsiri görülməmişdir. Məqsəd xəstəliyi tamamilə ortadan qaldırmaqdır. Bundan əlavə, sağlam bir həyat sürməsi üçün xəstənin idman etməsi və əzələlərini gücləndirməsi lazımlıdır. Üzgüçülük, stolüstü tennis hemofiliya xəstələri üçün faydalıdır. Yalnız irəli dərəcədə hemofiliya xəstəsi olan şəxslərin həkimin təklif etdiyi məşq proqramına riayət etməsi daha faydalıdır. Bəzi idman növləri bu xəstələr üçün risk meydana gətirə bilər.
Hemofiliya Avropa kral ailələrində
Hemofiliya xəstəliyi İngiltərə kral ailəsində də müşahidə olunmuş və onun nəsildən-nəslə keçməsi yaxşı öyrənilmişdir. Hemofiliya xəstəliyi övladların dörddə birində, o da oğlan övladında baş verə bilər. Belə hesab edilir ki, hemofiliya ilk dəfə mutasiya yolu ilə kraliça Viktoriyanın X xromosomunda aşkar edilmişdir. Kraliça bu cəhətdən heteroziqot imiş, yəni hemofiliyanın daşıyıcısı olmuşdur və xəstəliyi irsən ötürmüşdür. Viktoriyadan qabaq kral ailəsində bu xəstəlik müşahidə edilməmişdir.
Rus çarı II Nikolay kraliça Viktoriyanın hemofiliyanı daşıyan nəvəsi Aleksandra ilə evlənmiş və onların övladları şahzadə Aleksey hemofiliya xəstəsi olmuşdur.
Hemofiliya Azərbaycanda
Hemofiliyalı xəstələrin 50-55 faizini məktəbəqədər, məktəbyaşlı uşaqlar və gənclər təşkil edir. Səhiyyə Nazirliyinin Elmi-Praktiki Hemofiliya Mərkəzində (EPHM) 1281 hemofiliyalı xəstə rəsmi qeydiyyatdadır. Xəstələr müxtəlif yaş qruplarında olurlar. Onların arasında 6 aylıq uşaqdan 70 yaşlı ahıla qədər xəstə var.
Hemofiliya xəstəliyinin ağırlıq dərəcəsi faizlə ölçülür. Belə ki, 1-2 faiz ağır, 5 faizə qədər orta ağır, 10 faizə qədər yüngül, 20 faizdən yuxarı gizlin hemofiliya sayılır.
Hemofiliya və talassemiya irsi qan xəstəliklərinə düçar olmuş şəxslərə dövlət qayğısı haqqında
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ QANUNU
Bu Qanun Azərbaycan Respublikasında hemofiliya və talassemiya irsi qan xəstəliklərinə düçar olmuş şəxslərə dövlət qayğısının təşkilati-hüquqi əsaslarını müəyyən edir, bu xəstəliklərin müalicəsi və profilaktikası sahəsində yaranan münasibətləri tənzimləyir.
1.0. Bu Qanunda istifadə olunan əsas anlayışlar aşağıdakı mənaları ifadə edir:
1.0.1. irsi qan xəstəlikləri - nəsildən-nəslə irsən keçən qan sisteminin müxtəlif xəstəlikləri;
1.0.2. hemofiliya - qanın laxtalanma sistemində olan VIII və (və ya) IX faktorların çatışmaması ilə xarakterizə olunan irsi qan xəstəliyi;
1.0.3. talassemiya - genetik defekt nəticəsində hemoqlobinin sintezinin pozulması və xroniki anemiya ilə xarakterizə olunan irsi qan xəstəliyi;
1.0.4. daşıyıcı - xəstəliyin genetik defektini özündə daşıyan və xəstəliyin klinik əlamətləri olmayan şəxs;
1.0.5. ötürücü - xəstəliyin genetik defektini özündə daşıyan və sonrakı nəslə ötürə bilən şəxs;
Maddə 2. Hemofiliya və talassemiya irsi qan xəstəliklərinə düçar olmuş şəxslərə dövlət qayğısı haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi
Hemofiliya və talassemiya irsi qan xəstəliklərinə düçar olmuş şəxslərə (bundan sonra - irsi qan xəstəliyi olan şəxslər) dövlət qayğısı haqqında Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasından, “Əhalinin sağlamlığının qorunması haqqında” Azərbaycan Respublikasının Qanunundan, bu Qanundan, digər normativ hüquqi aktlardan və Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrdən ibarətdir.
Maddə 3. İrsi qan xəstəliyi olan şəxslərə dövlət qayğısı sahəsində dövlətin vəzifələri
3.0. İrsi qan xəstəliyi olan şəxslərə dövlət qayğısı sahəsində dövlətin vəzifələri aşağıdakılardır:
3.0.1. irsi qan xəstəlikləri üzrə Dövlət proqramının qəbul edilməsi və həyata keçirilməsi;
3.0.2. irsi qan xəstəliyi olan şəxslərə ambulator və stasionar şəraitində göstəriləcək tibbi yardımın həcmi və keyfiyyət standartlarının (beynəlxalq tələblərə uyğun) təsdiq edilməsi;
Ağstafa Dəmiryol Stansiyası
Ağstafa Dəmiryol Stansiyası — Ağstafa şəhərindən keçən Bakı–Tbilisi dəmiryolu xətti üzərində vağzal tipli dəmiryol stansiyası.
Hemofiliya
Hemofiliya Azərbaycanda
3.0.3. irsi qan xəstəliyi olan şəxslərin registrinin yaradılması və aparılması;
3.0.5. irsi qan xəstəliklərinin müalicəsi üzrə tibb mütəxəssislərinin hazırlanması və ixtisaslarının artırılması;
3.0.6. irsi qan xəstəliklərinin profilaktikası məqsədilə əhalinin maarifləndirilməsi;
3.0.7. talassemiya geninin daşıyıcılarını və hemofiliya xəstəliyinin ötürücülərini aşkar etmək məqsədilə hər il geniş skrininq proqramının əhali arasında həyata keçirilməsi;
3.0.8. talassemiya xəstəliyinin profilaktikası məqsədilə prenatal diaqnostika üsulunun tətbiqinin təmin edilməsi;
3.0.9. irsi qan xəstəlikləri üzrə elmi tədqiqatların aparılması, bu sahədə fiziki və hüquqi şəxslərin fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi və metodiki tədbirlərin həyata keçirilməsi;
3.0.10. xəstəliyin ağır formalarına tutulmuş və sosial əlaqələrini itirmiş şəxsləri tam dövlət təminatında saxlamaq üçün onların tibbi-sosial müəssisələrdə yerləşdirilməsi;
3.0.11. irsi qan xəstəliklərinin profilaktikası və müalicəsi sahəsində beynəlxalq əməkdaşlığa şərait yaradılması.
İrsi qan xəstəliyi olan şəxslərin registri bu şəxslərin qeydiyyatının aparılmasını təmin etmək, xəstələrin sağlamlığı, ağırlaşmalar, əlillik və ölüm halları, habelə müalicə-profilaktika tədbirlərinin səmərəliliyi barədə məlumat almaq məqsədilə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən yaradılır. Registrdə xəstənin şəxsiyyəti, xəstəliyi barədə məlumat və tibbi yardım haqqında göstərişlər qeyd olunur, hər bir xəstə üçün xüsusi kart doldurulur və bu kart məlumat bankına daxil edilir.
Maddə 5. İrsi qan xəstəliyi olan şəxslərə tibbi yardım
5.3. İrsi qan xəstəliyi olan şəxslər tibb müəssisələrinin göndərişi əsasında sanatoriya-kurort müalicəsi ilə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən olunmuş qaydada təmin edilirlər.
Maddə 6. İrsi qan xəstəliyi olan şəxslərin müayinəsi və müalicəsi üzrə tədbirlərin maliyyələşdirilməsi
6.1. İrsi qan xəstəliyi olan şəxslərin dövlət tibb müəssisələrində müayinə və müalicəsi dövlət büdcəsi vəsaiti hesabına maliyyələşdirilir.
6.2. İrsi qan xəstəliyi olan şəxslərin müayinəsi və müalicəsi ilə bağlı tədbirlər bələdiyyələrin vəsaitləri, məcburi tibbi sığorta haqları, hüquqi və fiziki şəxslərin ianələri, eləcə də qanunvericiliklə qadağan olunmayan digər vəsaitlər hesabına həyata keçirilə bilər.
Maddə 7. İrsi qan xəstəliyi olan şəxslərin hüquqları
Oopaga
Oophaga - Ağacadırmananlar (Dendrobatidae) fəsiləsinin dırmanan qurbağalar yarımfəsiləsinə aid cins.
Hemofiliya
Hemofiliya Azərbaycanda
7.0. İrsi qan xəstəliyi olan şəxslərin aşağıdakı hüquqları vardır: