cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naxçıvan xanlığı
Gülüstan müqaviləsinə qədər olan dövr
1806-cı ilin sonunda Rusiya-Osmanlı müharibəsi başladıqdan sonra rus komandanlığı ordunun bir hissəsini türk cəbhəsinə göndərdi. Bundan istifadə edən Fətəli şah Naxçıvan xanlığını ələ keçirmək planını fəallaşdırdı. Şah Naxçıvanın işğalını şahzadə Abbas mirzəyə həvalə etdi. Lakin, sərbazların səyinə baxmayaraq, Naxçıvanı ələ keçirmək cəhdləri baş tutmadı. Bunu görən Abbas mirzə Kəlbəli xanın qohumu irəvanlı Hüseynqulu xana bildirdi ki, qonaq kimi Kəlbəli xanı İrəvana dəvət etsin və burada onu həbs etdirib Tehrana göndərsin. Kəlbəli xan əsir edilsə də, şahzadə Abbas mirzə Naxçıvan üzərinə hücum edə bilmədi. Çünki Naxçıvan qoşunları şahzadəni qalaya buraxmayacaqdı. Bu səbəbdən, Hüseynqulu xanın Naxçıvana getməsi məsləhət edildi və Naxçıvana gedən xanın üzünə qala qapıları açıldı. O, Naxçıvana gətirdiyi 200 atlıdan və 300 piyadadan ibarət olan qoşunu ilə qalanı ələ keçirdi.
200px|thumb|left| [[Hüseynqulu xan Sərdar|Hüseynqulu xan ]]
Bununla da, Naxçıvan qalası ələ keçirildi. Naxçıvan taxtında Rusiyadan kömək almağa cəhd edən Abbasqulu xan hakimiyyətə gəldi. İran komandanlığı Kəlbəli xanı həbs edərək ailəsi ilə birlikdə İrana göndərdi. Bu hadisədən bir müddət əvvəl Kəlbəli xanın oğlanlarından biri Şıxəli bəy öz adamları ilə birlikdə 1805-ci ildə Rusiya dövlətinin tərkibinə daxil olmuş Qarabağ xanlığına gedə bilmiş, Qacarlardan xilas olmaq məqsədi ilə Rusiya hakimiyyət orqanlarına müraciətlə "Ümumrusiya imperiyasının təbəəliyinə" qəbul olunması barədə xahiş etmişdi. Qarabağda olan rus ordusunun komandanı polkovnik Aseyev Şıxəli bəyi hörmətlə qəbul etdi. Rus komandanlığı Qarabağ xanı Mehdiqulu xana Şıxəli bəyə yaşamaq üçün kənd ayırması və ona kömək etməsi tapşırıldı. Bu dövrdə çar Rusiyası həm Qacar İranı, həm də Osmanlı Türkiyəsi ilə müharibə apardığı üçün Abbas mirzə ümumi düşmənlə – Rusiyaya qarşı Ərzurum paşasının qoşunu ilə birləşməyə cəhd edirdi.
Osmanlı İmperiyası ilə müəyyən mənalı barışıqlıqdan sonra Rusiya yenidən öz siyasətini Qacarlara tərəf çevirdi. Tərəflər arasında diplomatik münasibətlərin aparılmasına baxmayaraq, hər iki dövlət hərbi əməliyyatların başlanmasına hazırlıq görürdü. Qacarlar İrəvan və Naxçıvanda gücləndi, Rusiya dövləti isə öz qüvvələrini Gürcüstan və Qarabağın sərhəddində cəmləşdirdi. 1808-ci ilin payızında rus qoşunları İrəvan xanlığına daxil oldular və paytaxt İrəvan şəhərinə doğru irəlilədilər. Bir müddət sonra qraf İvan Qudoviçin 240 zabit və 7.506 nəfərlik aşağı rütbəli dəstəsi Eçmiədzinə yaxınlaşdı və burada erməni ruhaniləri tərəfindən təntənəli şəkildə qarşılandı. Daha sonra rus qoşunları artıq İrəvana daxil oldular. Qala mühasirəyə alındı və planlı şəkildə mühasirə başladıldı. Qalaya topların atəşi üçün iki batareya quruldu. Bu vaxt general-mayor Nebolsinin 9 hərbi sursat, 78 zabit, 3.052 aşağı rütbəlidən ibarət olan dəstəsi Qarabağdan Naxçıvana doğru hərəkətə keçdi. Kəlbəli xanın oğlu Şıxəli bəy dağ yollarında rus qoşunlarına rəhbərlik edirdi.
Rusiyanın İrəvan xanlığına hücumu barədə məlumat alan Abbas mirzə qoşunları toplayaraq dərhal hərəkətə keçdi. Təbrizdə piyada olaraq döyüşən 7 min sakin könüllü olaraq orduya çağırıldı – onlardan 2 min nəfəri İrəvan, min nəfəri Naxçıvana göndərildi. Qacar şahzadəsi rus qoşunlarının Naxçıvana yaxınlaşdığını öyrənəndə özü 4 min nəfərlik qoşunu ilə şəhərə tərəf hərəkətə başladı.
Heç bir yerdə müqavimətə rast gəlməyən general-mayor Portnyagin Araz çayının sol sahilinə keçərək Şadlı kəndində düşərgə saldı. Burada general-mayor Portnyaginə xəbər gəldi ki, generalmayor Nebolsinin komandanlığı altında olan rus qoşunu artıq Naxçıvan xanlığının ərazisinə hücuma başlamışdı. Bu xəbəri eşidən Abbas mirzə 12 top, 60 falkonetə malik 3 min nəfərlik piyada və 10 min nəfərlik süvari dəstədən ibarət qoşunla oraya tələsdi. 1808-ci ilin payızında Naxçıvandan 18 verst aralıda yerləşən Qarababa kəndində polkovniklər Lisaneviçin və Kotlyarevskinin komandanlığı altında olan rus qoşununun ön dəstəsi ilə şahzadənin qoşunu arasında döyüş baş verdi. Bu döyüşdə şah qoşunu məğlubiyyətə uğrayaraq geri çəkildi. Bir müddət sonra Naxçıvan hakiminin oğlu Şıxəli bəyin köməkliyi ilə rus qoşunu Naxçıvanı döyüşsüz işğal etdi. Beləliklə, qraf Qudoviçin planının birinci hissəsi həyata keçdi.
Bu vaxt isə Naxçıvanda hakimiyyəti qısa müddətlik Kəlbəli xanın qardaşı oğlu Kərim xan ələ keçirdi. 1809-cu ildə Lənkəran xanlığı rus qoşunları tərəfindən işğal edildikdən sonra ingilislər İranda daha da fəallaşdılar. Həmin il Qacarlarla bağlanmış müqaviləyə əsasən Qacar İranının Rusiya ilə müharibə apardığı dövrdə İngiltərə silah, hərbi sursat verməklə yanaşı, Qacar ordusunu hərbçi mütəxəssislərlə təmin etməyi, 200 min tümən yardım göstərməyi öz üzərinə götürdü. Bu müqavilədən sonrü Abbas mirzə Rusiyaya qarşı yenidən hərbi əməliyyata başlamağı qərara aldı. O, 1809-cu ildə öz ordusunu Naxçıvana gətirdi. Rus ordusu İrəvan qalasını tutmaq üçün Naxçıvanı tərk etdiyi zaman, Kərim xanı hakimiyyətdən uzaqlaşdıran Abbasqulu xan yenidən taxta çıxdı.
Abbas mirzə öz qoşunlarını Naxçıvanda topladı və 1810-cu ilin yayında ordusunu üç dəstəyə ayıraraq Qarabağ, Gəncə və Pəmbək istiqamətində döyüşə göndərdi. Lakin Cənubi Qafqazda sərbazların müvəffəqiyyətsizliyindən sonra İranın hakim dairələri Azərbaycan və Gürcüstan üzərinə yeni yürüş üçün daha ciddi hazırlaşmağa başladı. İngiltərədən üç il müddətində 60 min tümən yardım alan və ingilis təlimatçılarının köməyi ilə ordunu yenidən təşkil edən Qacar şahı hərbi əməliyyata başlamaq haqqında şahzadə Abbas mirzəyə sərəncam verdi. Abbas mirzə bu əməliyyatla əlaqədar Naxçıvanı yenə də özü üçün dayaq məntəqəsi seçdi. Abbas mirzə 1811-ci ilin payızında 50 mindən artıq döyüşçü ilə Naxçıvan tərəfdən Qarabağa daxil oldu ki, Qafan, Bərgüşad, Tatev, Gorus mahallarında məskunlaşan əhalini, həmçinin köçəri kürdləri İrana köçürsün. Abbas mirzənin yaxınlaşması ilə əlaqədar olaraq yerli əhali arasında canlanma yaranırdı, bəziləri isə şahzadəyə tabe olmağa hazırlaşırdılar. Lakin rus ordusunun general–mayoru Xotumsevin iki batalyonu və Mehdiqulu xanın başçılıq etdiyi 500 Qarabağ süvarisi Qacar ordusunu geri dönməyə məcbur etdi. General-mayor Dmitri Lisaneviçin dəstəsi tərəfindən təqib olunan İran sərbazları Naxçıvan qalasında sığınacaq tapdılar. Hava şəraitinin getdikcə pisləşməsi ilə əlaqədar olaraq rus qoşunları düşməni təbiq etməkdən çəkindilər.
1812-ci ilin əvvəllərində hərbi əməliyyatlarda da şah ordusu uğur qazandı. Abbas mirzənin ordusu Qarabağda – Sultanbud yaxınlığında rus qoşununu məğlubiyyətə uğratdı. Sultanbud döyüşü şah əsgərlərinin döyüş ruhunu yüksəltdi. Həmin ilin payızında birinci Rusiya-İran müharibəsinin sonuncu döyüşlərindən biri baş verdi. Səhər saatlarında general Pyotr Kotlyarevskinin rəhbərliyi altında 1500 piyada, 500 kazak və 6 silahdan ibarət dəstə Araz çayı üzərindən keçdi və 70 verst yürüşdən sonra gözlənilmədən şah ordusunun düşərgəsinə hücum etdi. Şah ordusu bütün əşyalarını və 36 hərbi sursatını orada qoyub, Aslandüz ərazisində yerləşən qalalardan birinə doğru hərəkət etdilər. Həmin günün gecəsi qala generalın hücumuna məruz qaldı. Rus qoşunları üçün uğurlu davam edən döyüşdə ümumilikdə 9 minə yaxın Qacar hərbçisi məhv edildi. Aslandüz döyüşündə 537 sərbaz həbs edildi. Bu döyüş Kotlyarevskini Lənkəran xanlığını işğal etmək üçün həvəsləndirdi.
1813-cü ilin əvvəlində ruslar Araz çayını keçib Muğan istiqamətində irəlilədilər. Lənkəran xanlığı ərazisinə daxil olan rus qoşunları ciddi müqavimətə rast gəldilər. Lənkəran qalası mühasirəyə alındı. Qala toplardan fasiləsiz atəşə tutuldu, lakin qalanın müdafiəçiləri Qacar ordusunun sərkərdəsi Sadıq xanın başçılığı ilə müqavimət göstərdilər. Rus ordusunun komandanı general Kotlyarevski ölümcül yaralandı. Buna baxmayaraq, 1813-cü ildə Lənkəran xanlığı işğal edildi.
Bu işğallardan sonra Fətəli şah 1813-cü ildə sülh istəmək məcburiyyətində qaldı. Beləliklə, 1813-cü il oktyabrın 12-də Qarabağın Gülüstan kəndində müharibə aparan iki tərəf arasında sülh müqaviləsi imzalandı. Müqaviləni Qacarlar tərəfdən şahın vəkili Mirzə Əbdülhəsən xan, Rusiya tərəfdən isə Ratişev imzaladı. Gülüstan müqaviləsinin şərtinə uyğun olaraq Qacarlar Azərbaycanın şimal xanlıqları, Gürcüstanın şərq hissəsi və Dağıstan haqqında iddialarından əl çəkdi. Bununla belə, müqavilənin şərtlərinə görə İrəvan, Naxçıvan və Cənubi Azərbaycan xanlıqları üzərində Qacar İranının hakimiyyəti bərpa olundu.
Türkmənçay müqaviləsinə qədər olan dövr
Müharibədə məğlub olmasına baxmayaraq, Qacar hökuməti çox keçmədən Gülüstan müqaviləsinin bəzi maddələrinə yenidən baxılmasını tələb etdi. Beləki, şah hökuməti 1814-cü il qışında İngiltərə ilə yeni saziş bağladı. Sazişə görə Qacarlar bu ölkədən maddi və hərbi kömək alaraq, həmçinin ingilis mütəxəssislərinin köməyi ilə ordularını yenidən təşkil etməyə başladılar.
Böyük nüfuza malik Kəlbəli xanı hakimiyyətə gətirməklə şah Naxçıvan diyarında öz nüfuzunu artırmağa cəhd edirdi. Lakin Kəlbəli xana olan bu münasibətlə İranın hakim dairələri ciddi səhvə yol verirdilər. Kəlbəli xan şah hökumətinə qarşı nifrət bəsləyir, Rusiyanın himayəsi altında olmağı daha üstün tuturdu. Rus ordusunun düşmən üzərində qələbəsi Cənubi Qafqaz xalqlarının, o cümlədən Naxçıvan əhalisinin də sevincinə səbəb olmuşdu. İran şahından asılı vəziyyətə düşən Kəlbəli xan Rusiyanın təbəəsi olmaq fikrindən daşınmamışdı.
1816-cı ildə Naxçıvan-Tiflis münasibətlərinə nəzarət üçün Gürcüstanda baş rəhbər vəzifəsinə gətirilən general Aleksey Yermolovun baş komandan təyin edilməsi ilə Cənubi Qafqazda əhəmiyyətli dərəcədə dəyişiklik baş verməmişdi. Aleksey Yermolov "dövlət sərhədləri müdafiəsinin yeganə yolunu" "Araz çayının sol sahilində yerləşən, İran şahına tabe olan xanlıqların əldə edilməsində" görsə də baş komandan imperator I Aleksandra yeni müharibəyə başlamasını təklif etməyə cəsarət etmədi. Halbuki komandanın tabeliyi altında 43 mindən çox əsgər, 11 min qazax, həmçinin güclü süvari alayı mövcud idi. 1816-cı ilin yazında Yermolov İrana səfərə getmiş və yolüstü Naxçıvan ərazisində olmuşdur. Aleksey Yermolovun görüşünə Şərur kəndinin sahibi çıxmış, rus nümayəndə heyətinin Naxçıvana gəldiyini eşidən Kəlbəli xan baş komandanı Naxçıvan yaxınlığında özü qarşılamışdı.
Şah hökuməti ilə danışıqlar aparmaq üçün Tehrana yola düşən baş komandan Aleksey Yermolov 1817-ci ilin yayında şahın qəbulunda oldu. Lakin tərəflər arasında bu məsələdə heç bir razılıq əldə olunmadı. 1823 və 1825-ci illərdəki sərhəd xəttinin müəyyənləşdirilməsi üçün olan tədbirlər də heç bir nəticə vermədi. Bundan əlavə, 1826-cı ilin yazında iki piyada rus alayı Mirək kəndinə hücum edərək onu işğal etdi və burada hərbi istehkam xətti qurmağa başladı. Bu hadisə tərəflər arasında münasibətləri daha da gərginləşdirdi. Hər iki dövlət arasında mübahisəli torpaq məsələsini həll etmək üçün Rusiya Qacar sarayına knyaz Aleksandr Menşikovun başçılığı ilə xüsusi heyət göndərmişdi. Lakin Menşikovun missiyası da heç bir nəticə vermədi.
General Yermolov İrandan getdikdən sonra İngiltərənin təzyiqi ilə Qacar şahı Rusiyaya qarşı müharibəyə hazırlaşmağa başladı. Bu səbəbdən, ən əsası ordunun yenidən təşkil edilməsinə başlandı. Bu sahədə İngiltərədən gəlmiş təlimatçılar xüsusilə fəallıq göstərirdilər. Yeni təlimatçılar birinci Rusiya-İran müharibəsi dövründə fransızlar tərəfindən təşkil edilmiş qaydaları ləğv etdilər. İlk növbədə vəziyyətin əksinə olaraq, Qacar ordusunda İngiltərə tərəfindən yeni qaydalar tətbiq edildi. Beləliklə, ingilis zabitlərinin rəhbərliyi altında İran ordusu yeni döyüşlərə hazırlaşdı.
Qacar komandanlığı köhnə qalaların gücləndirilməsinə və yeni dayaq məntəqələrinin yaradılmasına diqqəti artırdı. Bu qalalardan biri də Naxçıvan yaxınlığında inşa edilən Abbasabad qalası idi. Qacar şahzadəsi Abbas mirzənin şərəfinə tikilən qala fransızlar tərəfindən yeni üsulda inşa edilmişdi. Qala Abbas mirzənin zövqünə uyğun – avropasayağı tikilmişdi. Bu qala Rusiya sərhədində Qacarların dayaq məntəqəsi hesab olunurdu. Qalanın xarici görünüşü düzgün tikilmiş beş bucaqdan ibarət idi. Ehtimal ki, Abbasabad qalası birinci Rusiya-İran müharibəsi dövründə inşa edilmişdi.
Bununla belə Kəlbəli xan Qacar dövlətinin bu cür tədbirlərinə baxmayaraq, öz oğlanlarının köməyi ilə xanlıqda daxili işləri qaydaya salmağa çalışırdı. Onun Qacar şahı qarşısında əsas vəzifəsitopladığı vergilərin müəyyən hissəsini xəzinəyə göndərməkdən ibarət idi. 1820-ci illərdə Kəlbəli xan Məkkəyə getmiş, ziyarətdən Təbriz vasitəsilə geri qayıdarkən vəfat etdi. Kəlbəli xanın ölümündən sonra Naxçıvan xanlığında xanın qardaşı oğlu Kərim xan hakimiyyəti öz əlinə keçirdi. Lakin Kərim xan da hakimiyyətdə 2 ildən artıq qala bilmədi. 1822-ci ildə Hüseyn Mirzə Naxçıvan xanlığının hakimi oldu. Bir il sonra – 1823-cü ildə Kərim xan yenidən hakimiyyətə qayıtdı. Kərim xan xanlığın işğalına qədər hakimiyyəti öz əlində saxlaya bildi.
1826-cı ildə Abbas mirzə Rusiya imperiyasının Qacarların əlindən aldığı torpaqları geri qaytarmaq qərarına gəldi. Son vaxtlarda ingilis təlimatçılarının köməyi ilə Qacar ordusu yenidən təşkil edildi, silah zavodları, yeni qalaların inşa edildi, daha sonra isə şah ordusu qoşunlarını Osmanlı İmperiyası ilə müharibədə müvəffəqiyyətlə sınaqdan keçirdi və nəhayət, əsas rəqibinə hücum etməyi qərara aldı. Şah ordusu Abbas mirzənin rəhbərliyi altında Xudafərin körpüsündən Araz çayı üzərinə keçib Qarabağ xanlığına daxil oldular. 1 ay yarım müddətində Şuşa qalası mühasirəyə alındı. Rus ordusunun baş komandanı general Yermolov uzun müddət fəaliyyət göstərmədi. Bu da şah ordusuna Gəncə xanlığını yenidən ələ keçirməyə və Gürcüstan sərhədinə doğru irəliləməyə imkan verdi. Eyni zamanda Lənkəran və Şamaxı xanlıqlarında ruslara qarşı xalq üsyanları geniş vüsət aldı.
Qacar ordusunun sürətli uğurları və Yermolovun fəaliyyətinin zəifliyi yeni taxta çıxmış I Nikolayı qəzəbləndirdi. Çar Moskvada tacqoyma münasibətilə keçirilən təntənəli mərasimdən sonra general İvan Paskeviçi Cənubi Qafqazda komandan təyin etdi. İvan Paskeviçin Tiflisə gəlişi və onun Gəncəyə qarşı hərəkət edən Qacar ordusunun qarşısını alan qoşun üzərində rəhbərlik etməsi ilə ruslar üçün vəziyyət yaxşılığa doğru dəyişməyə başladı. Bir-birinin ardınca eyniadlı ərazilərdə qazanılmış Şamxor və Gəncə döyüşlərindən sonra Paskeviç Abbas mirzənin irəliləməsinə mane ola bildi. 1826-cı ilin sonuna qədər Rusiya sərhəd döyüşlərində şah ordusunu sıxışdırdı.
Naxçıvan və İrəvan xanlıqları uğrunda baş verən döyüşlərin ilk mərhələsi rus ordusu üçün uğursuzluqla nəticələndi. Abbas mirzənin İrəvan qalasında saxladığı qarnizon daha güclü müqavimət göstərirdi. İrəvan xanlığı uğrunda gedən döyüşlərin ilk mərhələsində İvan Paskeviç uğur qazana bilmədi.
General-adyutant Paskeviç İrəvan qalasının mühasirəsindən müvəqqəti olaraq əl çəkdi və əsas gücünü səfərbər edərək Naxçıvan istiqamətində hücuma keçdi. İrəvan xanlığı ilə Osmanlılar arasında əlaqəni kəsmək üçün Paskeviç general-leytenant Krassovskinin hissəsini burada saxladı. Krassovski həmçinin Qacar ordusunun İrəvan qalasında, Sərdarabad qalasında və Eçmiədzin monastırı ətrafında hərəkətini izləməli idi. Beləliklə, Krassovski həm də Araz çayı sahillərinə nəzarət etməli idi. Krassovskinin sərəncamında 3 min əsgər var idi. Onlar xüsusi Qafqaz korpusunun 20-ci diviziyasına məxsus idilər. Bu əsgərlər Rusiyadan yenicə gətirilmişdilər, lazımi döyüş təcrübəsinə malik deyildilər. Bu səbəbdən Krassovskinin sərəncamında qalmış əsgərlər qarşıda duran vəzifənin öhdəsindən gələ bilmədilər. General-adyutant İvan Paskeviç əsas qüvvələrlə Naxçıvan istiqamətində hərəkət etdikdən sonra İrəvan qalasındakı Qacar qarnizonu hücuma keçərək Krassovskinin qoşununa güclü zərbə endirdi. Bu hadisədən xəbər tutan Paskeviç öz qüvvələrinin bir hissəsini Krassovskiyə köməyə göndərməyə məcbur oldu. Naxçıvan istiqamətində əməliyyatı general-leytenant knyaz Georgi Eristovun komandanlığı altında rus qoşunları davam etdirirdi. Eristovun komandanlığı altında rus döyüşçüləri Araz çayı üzərindəki keçidi tutmalı, Abbas mirzənin qüvvələrini Naxçıvana və ya Abbasabad qalasına buraxmamalı idilər.
Rus ordusunun yeni qüvvələrinin yaxınlaşması ilə İrəvan qarnizonu qalaya çəkilməyə məcbur oldu. İrəvan qalası yenidən mühasirəyə alındı. Paskeviçin komandanlığı altında olan hissələr isə qısa fasilədən sonra Naxçıvan istiqamətində hərəkət etməyə başladı. Yayın isti keçməsinə, ərzaq və yemin çatışmamasına baxmayaraq, general-adyutant Paskeviçin komandanlığı altında olan rus qoşunları 6 gün ərzində Naxçıvana çatdı. Qoşunlar Naxçıvan qalası yaxınlığında Həsən xanın və Nağı xanın komandanlığı altında olan Qacar süvariləri ilə rastlaşdılar. Knyaz Eristovun komandanlığı ilə rus döyüşçüləri hücuma keçərək süvariləri məğlub etdilər. Qacar süvariləri qalada gizlənə bilməyib Naxçıvan sərhədini tərk etdilər. 1827-ci ilin yayında rus ordusu Naxçıvana daxil oldu.
Rus qoşunları qalanı tutduqdan sonra Abbas mirzə danışıqlar aparmaq məqsədi ilə Nəcəf Əli Soltan Əşrəfi general-adyutant Paskeviçin yanına göndərdi. Danışıqlar zamanı Nəcəf Əli Soltan Əşrəfi bildirdi ki, Gülüstan müqaviləsinin şərtlərinə əsasən keçmiş Lənkəran və Başaparan kəndini Rusiyaya güzəştə getməyə hazırdır. Lakin Paskeviçin qərarına əsasən barışıq haqqında danışıqlar baş tutmadı və müharibə davam etdi. Paskeviç qoşunlarının müəyyən hissəsini Naxçıvanda saxlayaraq əsas qüvvələri Abbasabad qalası üzərinə yetirdi. Abbasabad qalası Naxçıvanın cənub-qərbinin 10 km məsafəsində yerləşirdi, həmçinin Araz çayı üzərində keçidin qorunmasını təmin etməklə yanaşı, həm də Cənubi Azərbaycana gedən yolu bağlayırdı. Qalaya rus qoşunlarının rəhbəri Paskeviçi dəvət edən komandan Ehsan xan olmuşdur. O, məktubunda qeyd edirdi: "Knyaza xəbər verin ki, bizə doğru hərəkət etsin. O gələn kimi qalanı ona təslim edəcəyəm."
1827-ci ilin yayında Araz çayı sahilində qanlı döyüş baş verdi. Sayca az olmasına baxmayaraq, hərbi texnikası güclü olan rus qoşunu sayca daha çox olan şah qoşunlarını üstələdi. "Cavan bulağı" yaxınlığında baş verən döyüşdə Abbas mirzənin qoşunları məğlub olaraq geri çəkildi. Rus qoşunları düşmənin 2 min nəfər canlı qüvvəsini əsir aldı, çoxlu sayda qənimət və bayraq ələ keçirdi. Ali baş komandan şahzadə Abbas mirzənin özü də əsir düşəcəkdi. Döyüşlərin gedişində Abbasabad qalasının qarnizonu İran sərbazlarına kömək etmək məqsədi ilə qaladan çıxmağa cəhd etsə də qalanın ətrafında saxlanılan rus qoşunlarının müqavmətinə rast gələrək geri çəkilməyə məcbur oldu. "Cavan bulağı" yaxınlığında baş verən döyüşdən sonra Abbasabad qalasının qarnizonuna İvan Paskeviç təslim olmaq tələbi verdi. Qaladakı qoşunların komandanı Məhəmmədəmin xan rus ordusunun düşərgəsinə iki nəfərdən ibarət nümayəndə göndərdi. Onlar qalanın təslim olması haqqında Paskeviçə məlumat verdilər.
Bir müddət sonra general-adyutant Paskeviç qərargah üzvlərinin müşayiəti ilə toplar düzülmüş meydana gəldi. Düşmən qarnizonunun döyüşçüləri silahlarını meydanda qoyaraq bayraqlarını rus ordusuna təhvil verdilər. Qalanın baş komandanı Məhəmmədəmin xan şəhərin açarını gətirdi. Qənimətlər içərisində 18 top və külli miqdarda hərbi sursat mövcud idi. Abbasabad qalasının alınmasında iştirakına və döyüşlərdə fərqlənmə səbəbi ilə bir çox döyüşçülər xüsusi rütbə ilə mükafatlandırılmış və ordenə layiq görülmüşdülər.
Daha sonra general-mayor Dmitri Osten-Saken Naxçıvan bölgəsinin komendantı və rəhbəri təyin edildi. General-mayor Baron Dmitrinin əlində bütün hərbi və ali inzibati proseslər cəmləşmişdi. Mülki işlər və əhalinin idarəçiliyi müvəqqəti olaraq Ehsan xan və qardaşı Şıxəli bəyə tapşırıldı.
Paskeviç Abbas mirzəyə məktubunda müharibəni dayandırmağa hazır olduğunu bildirdi. Lakin şah hökümətinə bir şərt verildi: "Çar Rusiyası Qacar dövlətinə qarşı hücum əməliyyatını dayandırmağa hazırdır, bir şərtlə ki, Qacarlarla Rusiya arasında sərhəd Araz çayı üzrə müəyyənləşdirilsin və Qacar dövləti Rusiyaya təzminat versin." Qacar höküməti təklif olunmuş şərtə razılıq vermədiyi üçün, tərəflər arasında danışıqlar müvəqqəti olaraq kəsildi. Lakin həmin dövrdə Osmanlılarla münasibətlər kəskinləşdiyi üçün mərkəzdən Paskeviçə göstəriş verildi: "Müəyyən müvəffəqiyyət qazandıqdan sonra düşmənlə müqavilə bağlamağa çalışsın." Qacarlarla sülh müqaviləsi bağlamaq üçün Peterburqa hazırlanmış şərtlərlə əlaqədar məsələləri həll etməyi Paskeviç Aleksandr Qriboyedova həvalə etdi. Tərəflər uzunmüddətli danışıqlar apardıqdan sonra müqavilənin şərtlri ilə bağlı məsələlərə toxundular. Abbas mirzə rusların Qarabağa, özünün Təbrizə doğru geri çəkilməsini təklif etdi. Naxçıvan vilayətinin Abbasabad qalasını çıxmaq şərtilə bitərəf elan olunmasını şahzadə irəli sürdü. Abbasabad qalasının qarnizonunu ərzaqla təchiz edilməsini Abbas mirzə öz üzərinə götürdü. Qriboyedov Abbas mirzənin qərargahına üz tutdu. Lakin qərargahda tərəflər arasında mübahisə yaşandı və Qriboyedov oranı hədə ilə tərk etdi. Beləliklə, danışıqlar uzandı.
1827-ci ilin payızında knyaz Eristov qrenader rotası və piyada polkları ilə birlikdə rəqibini qarşılayaraq məğlub etdi və Abbasabad qalasının 30 verstliyinə qədər izlədi. Abbas mirzənin 4–5 minə yaxın olan sərbazı Araz çayını keçərək Xok yoluna daxil oldular. Bir neçə gündən sonra Eristov öz qoşunlarını polkovnik Eristov öz qoşunlarını polkovnik Vısoskinin komandanlığı altında müharibədən əvvəl Şıxəli bəyin hakim təyin olunduğu Ordubada göndərdi. Müharibədən əvvəl Fətəli şah Naxçıvan diyarında nüfuzlu Kəlbəli xanın oğlanları – Ehsan xan və Şıxəli bəy strateji cəhətdən əhəmiyyətli olan Abbasabad və Ordubad şəhərlərinə hakim təyin etməklə Naxçıvan feodallarının etimadını qazanmağa çalışırdı. Lakin Şıxəli bəy şah sarayının etimadını doğrultmadı, o, rus ordusunu müqavimətsiz olaraq şəhərə buraxdı.
Bununla yanaşı, Paskeviç Ehsan xan və Şıxəli bəyin rus qoşunlarına etdiyi köməyi komendant Dmitri Osten-Sakendən bir qədər fərqli qiymətləndirdi. 1827-ci ildə rus qoşunlarının apardığı yürüşlərdə göstərilən xidmətlərə görə Ehsan xana polkovnik, Şıxəli bəyə isə mayor rütbəsi təqdim edildi. Bir müddət sonra isə Paskeviç Ehsan xanı II dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni ilə təltif etdi.
Paskeviçin komandanlığı altında olan rus ordusu buğda və digər ərzaq ehtiyatı çox olanSərdarabad qalasını mühasirəyə aldı. Müasir Ermənistanın ərazisində rus ordusu ilə Qacar ordusunun sərbazları arasında ilk döyüş 1827-ci ilin yayın sonlarına ya Aştarak və Uşaqan kəndləriyaxınlığında baş verdi. Bu döyüşdə rus qoşunları düşmən üzərində erməni və gürcü könüllülərindən ibarət dəstənin köməyi ilə qələbə qazandılar.
Ehsan xandan fərqli olaraq Kərim xan bir qrup tərəfdarları ilə birlikdə rus qoşunlarına qarşı istiqamətləndirilmiş inadkar mübarizə apardı. Ehsan xanın Ordubaddan gedişini görən Kərim xan orada məskunlaşdı. Lakin Paskeviçin dəstələri getdikcə vəziyyəti nəzarəti altına başladılar. Aştarak yaxınlığındakı döyüş Sərdarabad qalasının işğalı üçün şərait yaratdı. Sərdarabad qalası həmin ilin payızında təslim oldu. Daha sonra rus qoşunları İrəvan qalasını mühasirəyə aldılar. Altı gün müqavimət göstərdikdən sonra yerli əhalinin ağır təzyiqləri başladı. Vəziyyəti görən qala əhli təslim oldu. İrəvan qalasının işğalı zamanı 3 min nəfər Qacar sərbazı əsir alındı, qalanın komendantı Sübhanqulu xan, 46 top və 4 bayraq rus qoşunlarının əlinə keçdi. Bu zaman şahzadə Knyaz Eristovun dəstəsinin Araz çayını keçib Təbrizə gəldiyi zaman Naxçıvanın keçmiş qubernatorunu əsir alan Kərim xan və onun tərəfdarları qubernatoru tərk edərək rusların tərəfinə keçdilər.
Naxçıvan xanlığının ərazisində məskunlaşan Kərim xanın bütün əmlakı Rusiya xəzinəsinə müsadirə edildi. Abbas mirzə Kərim xan və onun bir qrup Kəngərli sülaləsindən olan tərəfdarlarına məskunlaşmaq və idarə etmək üçün Marağa xanlığının bir neçə kəndini verdi. İrəvanın işğalından sonra rus qoşunu cənub istiqamətində yürüşə başlayaraq, Xoy, Mərənd, Səlmas, Marağa və digər yerlər də daxil olmaqla Təbrizə qədər əraziləri işğal etdi. Rus qoşununu paytaxta yürüş edəcəyindən qorxan Qacar hökuməti danışıqlara başlamağa məcbur oldu. Uzun danışıqlardan sonra 1828-ci il fevralın 10-da Təbriz yaxınlığında Türkmənçay kəndində Rusiya ilə Qacar dövləti arasında 16 maddədən ibarət müqavilə imzalandı. Orijinal imzalanmış müqaviləyı qraf İvan Paskeviç və Aleksandr Obreskov qol çəkmişdilər. Bü müqavilə imzalandıqda rus toplarının yaylım atəşi açıldı. Müqavilə 16 maddədən ibarət idi. Bu müqavilənin üçüncü bəndinə əsasən, Azərbaycanın Naxçıvan və İrəvan xanlıqları Rusiyanın ixtiyarına keçdi.
Memarlıq
Naxçıvan xanlığı Zəngəzur kəndindən başlamış Araz çayı vadisinə qədər uzanan geniş ərazidə yerləşən Naxçıvan xanlığı, Qərbi Azərbaycanın böyük bir hissəsini əhatə edirdi. Dağlar xanlığı qala kimi əhatə edirdi. Şimal-qərbdən Dərələyəz dağları, cənub-şərqdən İlanlıdağ, şimal-şərqdən Böyük və Kiçik Ağrı dağları xanlığın sərhədləri boyu uzanırdı. Naxçıvan xanlığı İrəvan, Qarabağ, Xoy və Maku xanlıqları ilə həmsərhəd idi. Naxçıvan xanlığı ərazisindən çox da Nüsnüs hamamıböyük olmayan üç çay axırdı: Naxçıvançay, Əlincəçay və Gilançay. Bunlardan başqa dörd kiçik çay vardı: Urusçay, Nükədiçay, Ordubadçay və Vərəndəçay. Bu çaylar ətrafında yaşayan əhali su cəhətdəən korluq çəkmirdi. Qarababaçay adı ilə məşhur olan çay öz mənbəyini Zəngəzur sərhədindəki Salvartı dağından götürür. Naxçıvan düzənliyi ilə uzanıb Naxçıvan şəhəri yaxınlığından axdığından Naxçıvançay adlanır və Araz çayına tökülürdü. XIX əsrin əvvəllərində Abbasabad qalası bu çayın töküldüyü yerdə inşa edilmişdi. Xanlığın ən etibarlı qalalarından biri Abbasabad qalası idi. Abbasabad qalası haqqında N. Nefedyev yazır:
Naxçıvan xanlığı memarlığında əsas yer tutan qalalardan biri də Yezidabad qalası idi. Bu qala təkcə müdafiə məqsədi daşımamışdır. Bu qala eyni zamanda, bu ərazidə formalaşmış ilkin şəhər mədəniyyətinin ayrılmaz elementinə çevrilmişdir. 1827-ci ilə aid planda qala iki hissədən – kiçikqala, yəni Narınqala və Böyük qaladan ibarət olmuşdur. Daş qatışığı olan möhrədən tikilən qala divarları yarımdairəvi bürclərlə möhkəmləndirilmişdir. Yaşayış binaları, əsasən, qala divarları boyunca salınmış, onların damından döyüşçülərin və qala keşikçilərinin hərəkət etməsi üçün istifadə olunmuşdur. Qalanın əsas xüsusiyyətlərindən biri də onun altından kəhrizlərin keçməsidir. Bu fakt həm dinc, həm də mühasirə və müharibə dövrlərində qala sakinlərinin su ilə təminatına və ərzaq məhsullarının saxlanmasına şərait yaratmışdır.
Naxçıvan xanlarının məskunlaşdığı Naxçıvan xan sarayını 1790-ci illərdə Kəlbəli xan inşa etdirmişdir. Xan sarayı 3600 m2 sahəsi olan saray kompleksinin qərbində, xan dikinin relyefinə uyğun olaraq üzü günçıxana tərəf inşa edilmişdir. Vaxtilə saray iki ayrı-ayrı bölmədən ibarət olub.Xan sarayının ümumi sahəsi 382 m2, divarlarının qalınlığı 60 sm-dən 1,1 m arasında dəyişir. Bina 20x20x5 sm ölçüdə bişmiş kərpiclə tikilmişdir. Pəncərələrdə şəbəkə üslubundan və bütün otaqlarda Naxçıvan yaşayış evlərinə xas olan müxtəlif ölçülü taxçalardan istifadə olunmuşdur. 1 mərtəbədə 3 otaq, 2 mərtəbədə 8 otaq və otaq kimi istifadə olunan vestübüllərin üzərində 2 mansar yerləşir. Hər iki mansardan dəhlizlərin üstündəki açıq balkonlara çıxış var. Mansarlara vestübüllərdən açılmış kərpic pilləkənlərlə qalxılır. Xan Sarayının cənub zalı daha dəbdəbəlidir. Qonaq qəbulu üçün nəzərdə tutulmuş zalın qərbində döşəmədən 40 sm hündürlükdə səhnə tipli taxt yaradılmışdır. Taxtlı güşənin açılan pəncərələri yerdən tavana qədər şəbəkələrlə, tavanı isə kiçik güzgü parçaları ilə nəfis bəzədilmişdir. Zalın digər divarları taxçalar, nəbati və süjetli rəsmlərlə işlənmişdir. Sonralar aparılan çoxsaylı təmir və bərpa işləri zamanı rəsmlər pozulmuş və ya üzəriləri suvaqla örtülmüşdür. Zalın əzamətini cənub divardakı, ətrafı həndəsi formalar və güzgü parçaları ilə bəzədilmiş buxarı daha da artırır. Bina divarlara yerləşdirilmiş iki buxarı vasitəsilə isidilirdi. Tədqiqatçı K. Nikitin Naxçıvan şəhərinin xarici görünüşü və Naxçıvan xanlarının sarayı ilə əlaqədar obrazlı şəkildə qeyd edirdi:
Naxçıvan xanlığı ərazisində çoxlu hamamlar mövcud idi. Bu hamamların bir çoxu eyni növ üzərində inşa edilmişdi. Xanlıq memarlığında əsas yer tutan hamamlar bunlar idi: Ordubad hamamı. Nüsnüs hamamı. Düylün hamamı və İsmayıl xan hamamı. Bu hamamlardan ən məşhuru İsmayıl xan hamamı idi. Şərq memarlıq üslubunda inşa edilən bu hamam giriş, xidmət zalı, çarhovuzlu çimərlik, xəzinə və ocaqxanadan ibarətdir. Ümumi sahəsi 526 m2-dir. Hamam planda düzbucaqlı formadadır. Bina 20 x 20 x 5 sm ölçüdə bişmiş kərpiclə inşa edilmişdir. Hamama giriş çatmatağlı portaldandır. Portalın eksteryeri kaşılarla bəzədilmişdir. Zalın divarları boyunca 6 ədəd dərin taxça yerləş dirilmişdir. Yuyunma zalının iki keçidi var. Keçidlərdən biri digər otağa açılır. Zalın mərkəzində 2 x 2 metr ölçüdə çərhovuz inşa edilmişdir. 108 m2 sahəsi olan zalın tavanı sferik gümbəzlə örtülmüşdür. Hamam zalların divarlarına yerləşdirilmiş kiçik pəncərələr və kümbəzin üstündəki bacalarla işıqlandırılır.
Naxçıvan xanlığında bir çox məscidlər də mövcud idi: Ordubad Cümə məscidi, Zəviyyə məscidi, Şahab məscidi, Əlixan məscidi, Burçunlu məscidi, Sərşəhər məscidi, Yuxarı Anbaras məscidi və Dırnıs məscidi. Ordubadın özündə isə 6 məscid var idi. Xanlıq memarlığında əsas yer tutan Ordubad mədrəsəsi və İmamzadə türbəsi idi. Ordubad mədrəsəsi binalarının planı onların təyinatına əsasən həyata keçirilirdi. Qapalı dördbucaqlı həyətin hər tərəfində hücrələr yerləşdirilmişdir. Həyətin yeganə girişi əsas – şimal fasadında yerləşir. Mədrəsənin həmin dövr üçün ənənəvi olan memarlıq təfsiri kifayıt qədər güclü təsir bağışlayır. Binanın fasadında ard-arda düzülmüş oxvari tağlar bir-birindən qabarıq çıxıntılarla ayrılmışdır. Fasadın mərkəzində sadə dizaynlı böyük portal yerləşir. İmamzadə türbəsi bir-biri ilə yanaşı yerləşən üç türbə binasından ibarətdir. Kompleks, 3 binadan ibarətdir. Abidənin cənub tərəfində yerdən dördbucaqlı formada yuxarısı silindir şəkilli inşa edilən türbə onun əsas hissəsini təşkil edir. Planda kvadrat formasına malik olan türbənin günbəzə keçid hissəsi stalaktitlər şəklində həyta keçirilmişdir. Xaricdən kubik təməl hissə üzərində səkkizguşəli bina həcmi ucalır, onun üzərində isə dartılmış formaya malik baraban və dəbilqəvari günbəz yerləşir.
Xanlıq ərazisində bir neçə körpü olsa da, bunlardan yalnız iksi məlumdur. Bu körpülərdən biri Naxçıvan xanlığının yaradıcısı Heydərqulu xan tərəfindən 1750-ci illərdə inşa edilən Şəkərabad körpüsü idi. Digəri isə Aza kəndi ilə Darkəndi birləşdirən Aza körpüsü idi. Bu körpünün eni 3,5 m, uzunluğu 46 paqonometrdir. Beş aşırımlıdır. Qırmızımtıl rəngli yonulmuş yerli dağ daşından inşa edilmişdir. Körpü inşa edilərkən yerləşdiyi ərazi nəzərə alınmış, tağlar arasındakı məsafə müxtəlif ölçülərdə qoyulmuşdur. Tağların dördündə dalğakəsən vardır.
Səfəvilər İmperiyası dövründə inşa edilən Ordubad zorxanası XVIII əsrə kimi mövcud olmuşdur. Bu zorxananın fəaliyyətinin bir dövrü Naxçıvan xanlığına təsadüf edir. Bu abidə Ordubad şəhərinin mərkəzi bazar meydanında yerləşirdi. Zorxananın ümumi sahəsi 540 m2-dir. Böyük bir günbəzdən və ona bitişik 16 kiçik qübbədən ibarətdir. Abidə 10 x 10 m2 olan mərkəzi səkkizbucaqlı zaldan və onun üzərini örtən dairəvi günbəzdən, günbəzi künclərdə saxlayan mürəkkəb quruluşlu dörd ədəd dayaqdan və dayaqlarla kənar divar taxçaları arasında yerləşən keçidlərdən ibarətdir. Abidə bişmiş kərpicdən inşa olunmuşdur. Divarının qalınlığı isə 80 sm-dir. Abidənin mərkəzi, günbəzi də daxil olmaqla ümumi hündürlüyü 8,5 m-dir. Zorxananın pəncərələri şəbəkə metodu ilə hazırlanmışdır.
Sənətkarlıq
Naxçıvan xanlığının bütün ərazilərində sənətkarlıqla məşğul olunurdu. Lakin kəndlərdə sənətkarlıq müəyyən qədər inkişaf etsə də, bu əsasən daha çox şəhərlərdə, xüsusilə Naxçıvan xanlığının siyasi və iqtisadi mərkəzi olan Naxçıvan şəhərində mərkəzləşmişdi. XVIII əsrdə Azərbaycan şəhərlərində, o cümıədən Naxçıvanda bu sənət sahələri mövcud idi: dərzi, papaqçı, başmaqçı, zərgər, sərrac, dəmirçi, misgər, toxucu, boyaqçı, qəssab, çörəkçi, bənna, xarrat, dülgər, şüşəsaz, keçəçi, palançı, dabbaq, bəzzad, kababçı və digər sahələr. Sənətkarlıqda primitiv texnikadan istifadə edildiyindən hər bir sənətkardan yüksək ustalıq tələb olunurdu.
İstər xanlıq dövründə, istərsə də Rusiya tərkibində Naxçıvan bölgəsində əsas sənətkarlıq mərkəzləri Naxçıvan və Ordubad şəhərləri idi. Bu şəhərlərdə Rusiya işğalı ərəfəsi və işğaldan sonrakı ilk dövrlərdə sənətkarlığın vəziyyəti orta dərəcədə idi. Naxçıvanda ticarət və sənətkarlıqla məşğul olanlar 715 nəfər idi. Onlardan 400 nəfərdən çoxu bilavasitə sənətkarlıqla məşğul olurdu. Naxçıvanda 50-dək sənət sahəsi var idi. Onların içərisində 126 nəfər toxucu, 56 nəfər başmaqçı, 35 nəfər papaqçı və başqaları üstünlük təşkil edirdi. Ordubad şəhərində də eyni sənətkarlıq sahələri üstünlük təşkil edirdi. Burada 177 nəfər toxucu, 29 nəfər həllac, 19 nəfər boyaqçı və başqaları sayca üstün idi. Sənətkar evlərdə işləməklə bərabər emalatxanalarda da birləşirdi. Sənətkarlıq emalatxanaları, əsasən karvansara və bazarlarda yerləşirdi. Naxçıvan şəhərindəki 279 sənətkar emalatxanasından 31-i karvansaralarda, 248-i isə bazarda yerləşmişdi. Emalatxanalardan 3-ü boyaqçılara, 2-i dabbaqlara, 40-ı isə pambıq parça toxuyanlara və xalçaçılara aid idi. Naxçıvan sənətkarlarının 97 nəfəri Əlixan məhəlləsində, 91 nəfəri Şahab məhəlləsində, 56 nəfəri isə Sarvanlar məhəlləsində yaşayırdılar. Ordubadda fəaliyyət göstərən 12 dabbqaxana isə Ordubadçay üzərində, həm də şəhərin mərkəzində inşa edilmişdi.
Naxçıvan xanlığında toxuculuq da geniş yayılmışdı. Demək olar ki, hər bir kəndli ailəsinin əyirici və toxucu dəzgahı var idi. Hər ailənin öz dəzgahı var idi ki, bu dəzgahda qadınlar iplərdən bez toxuyur və pambıq parça hazırlıyırdılar. Toxuculuq məhsulları əsasən ailənin öz tələbatını ödəyirdi. Gəbə, palaz, cecim, məfrac evi bəzəmək üçün, yun və pambıq parça üst paltarları tikmək üçün, xurcun, çuval yola çıxanlar üçün, dəridən çarıq, palan və yəhərləri hazırlamaq üçün istifadə olunurdu. Təkcə Naxçıvan şəhərində 40 ailədə bez parça toxunurdu. Toxuculuq məhsulları əsasən ilk növbədə hər ailənin öz təsərrüfat və məişət tələbatını ödəyirdi. Naxçıvanda boyaqçılığın inkişafına da diqqət yetirilirdi. Yunun və müxtəlif ev əşyalarının boyanılmasında təbii bitkilərdən istifadə olunurdu.
180px|thumb|left| [[Naxçıvan xalçaları|Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinə xas olan "Gördəst" xalçası ]]
Toxuculuq onunla sıx bağlı olan boyaqçılığın inkişafına şərait yaradırdı. Rusiya işğalı ərəfəsində Naxçıvan şəhərində 4 boyaqxana – 3-ü Naxçıvanda, 1-i Ordubadda mövcud idi. Digər xanlıqlarda olduğu kimi Naxçıvan xanlığında da boyaqçılıqla bağlı olan vergi maddəsi icarəyə verilirdi. Müəyyən edilmiş qaydalara görə şəhərlərdə mövcud olan müstəqil boyaqxanalarda, eləcə də boyamanın ev şəraitində aparıldığı kənd yerlərində uzunluğu 10 arşın olan pambıq parçanı boyamaq üçün icarədara 32 qəpik, ipək və yun ipləri boyamaq üçün isə 20 qəpik məbləğində pul ödəmək tələb olunurdu.
Naxçıvanda əhalinin maldarlıqla məşğul olması burada gön dəri emalının təşəkkülünə. dabbaqçılıq sənətinin və onunla bağlı digər sənət sahələrinin inkişafına səbəb olmuşdu. Buna əsasən, Ordubadda bir neçə dabbaqxana fəaliyyət göstərirdi. Naxçıvanda sənətkarlıq sahələrinin strukturunda düz istehsalının da xüsusi yer var idi. Naxçıvan Abşeron ilə birlikdə Azərbaycan duz istehsalı mərkəzlərindən biri idi. Kəlbəli xanın hakimiyyətinə qədər Naxçıvanda duz istehsalı ilə istinasız olaraq Cəhri kəndinin sakinləri məşğul olurdular. Lakin Kəlbəli xanın hakimiyyəti vaxtında cəhrililər bu işdən kənarlaşdırılmış, düz çıxarılması hüququ Şıxmahmud kəndinin sakinlərinə verilmişdi. Bu dövrdə duz çıxarılması kəndlilərin məcburi əməyinə əsaslanırdı.
Naxçıvan xanlığında əhali digər sənətkarlıq sahələri ilə birgə metal emalı və metalişləmə, inşaat materialları istehsalı və tikinti sənətləri, ağac məmulatı istehszlı, dulusçuluq və başqa sənət sahələri ilə də məşğul olurdu. Naxçıvan xanlığında şüşə istehsalı da mövcud olmuşdur. Burada adi şüşələrlə yanaşı, şəbəkələrin quraşdırılmasında istifadə edilən rəngli şüşələr də hazırlanırdı. İrəvan xanlığının hakimi Hüseynəli xan naxçıvanlı Kəlbəli xandan İrəvan şəhərində tikdirdiyi hamamın pəncərə – şəbəkəsi üçün 400 ədəd müxtəlif rəngli şüşə göndərməsini xahiş etmişdi. Xanlıqda istehsal edilən şüşələrin digər xanlıqlara göndərilməsi Naxçıvanda şüşə istehsalının yüksək səviyyədə olduğunu göstərir.
170px|thumb|right| [[Naxçıvan xalçaları|Naxçıvan xalçaçılıq məktəbinə xas olan "Zili" xalçası ]]
Sənətkar emalatxanaları – dükanlar əsasən bazar meydanlarında mərkəzləşirdi. Xarici, tranzit və yerli ticarət də əsasən bazarlarda aparılırdı. Naxçıvan xanlığı bazarında kiçik-böyük 138 dükan mövcud idi. Bu dükanlardan 7-i papaqçı, 11-i çəkməçi, 2-i zərgər, 5-i yəhər hazırlayan, 1-i qalayçı və digər sənətkara məxsus idi. Naxçıvan bazarında dükansız fəaliyyət göstərən peşə sahibləri də var idi ki, onları peşələri üzrə bu və ya digər yerlərdə işləmək üçün dəvət edirdilər. Həmin peşə sahiblərinə daşyonan, bənna, xarrat, dülgər və başqaları daxil idilər. Tacir və sənətkar dükanlarından başqa bazarda ərzaq dükanları da var idi.
Naxçıvan xanlığında əhəmiyyətinə görə ikinci şəhər sayılan Ordubadda da sənətkarlıq inkişaf etmişdi. Lakin Naxçıvan şəhərinə görə, Ordubad sənətkarlarının fəaliyyəti müəyyən qədər məhdud idi. Ordubadda boyaqçılıq, dəri aşılama və dulusçuluq başqa sənət sahələrinə nisbətən daha geniş yayılmışdı. Burada 8 dəri aşılayan dükan, 2 keçəçi dükanı, 1 boyaqxana və dulusçu dükanı fəaliyyət göstərirdi. Ümumiyyətlə, Ordubad şəhərində otuz sənətkar dükanı var idi ki, onlardan da digər sənətlərdən başqa, dərzilər, çəkməçilər, dəmirçilər, dəlləklər öz peşələri ilə məşğul olurdular. Ordubadda, Naxçıvandan fərqli olaraq, qadınlar ev şəraitində ipək parça toxuyur və ipək saplar hazırlayırdılar. Toxuculuq sənətində Ordubadın xalçaçıları və bez parça hazırlayanları Naxçıvan sənətkarlarından ustalıq baxımından geri qalmırdılar. Ordubad və ümumiyyyətlə, Naxçıvan xanlığında toxunan parçalara xarici bazarda da böyük ehtiyac duyulurdu.
Naxçıvan xanlığında toxunan və xarici bazarda ən çox satılan parça – qırmızı rəngli bez parça olmuşdur. Bez parça çox zaman daha artıq ehtiyac duyulanQarabağ və İrəvan xanlıqlarına satışa aparılırdı. Naxçıvanda toxunmuş pambıq parçaları yerli tacirlər Osmanlı İmperiyası şəhərlərinə, o cümlədən Qarsa, Bəyazidə, habelə Gürcüstana aparırdılar. Bir ildə Osmanlıların Qars və Bəyazid şəhərlərinə, Naxçıvan xanlığından 15 min puda qədər pambıq parça aparılırdı. Ordubad şəhərində pambıq parçalarla yanaşı, xarici bazara ən çox ehtiyac duyulan ipək parçalar da ixrac edilirdi.
Elm və təhsil
Dərs müddəti, adətən, gündə 6–8 saat davam edirdi. Dərs vəsaiti çox məhdud idi. Şagirdlər əlifbanı öyrəndikdən sonra Quranın "Cüzəmmə" adlı kiçik bir hissəsini, sonra isə Quranı oxuyub başa çatdırır, habelə Sədi Şirazinin "Gülüstan" kitabını və digər kitabları oxuyurdular. Məktəbdə təhsil müddəti qeyri-məhdud idi, konkret hər bir şagirdin təhsilini başa vurması haqqında müəllimin nə vaxt vəsiqə verməsindən asılı idi. Məktəblərlə yanaşı fərdi təhsil növü də mövcud idi. Xanın və əyanların, tacirlərin uşaqları ilə onların evində ayrılıqda bir müəllim məşğul olurdu. Bu üsula "sərxana" deyirdilər. Bir çox yoxsullar imkanları olmadığından uşaqlarını məktəbə göndərmirdilər.
Bir növ ali tədris müəssisələri olan mədrəsələrdə ixtisaslı ruhani kadrları yetişdirilirdi. Mədrəsələr, adətən, böyük məscidlərin; xüsusilə cümə məscidlərinin nəzdində yerləşirdi. Mədrəsə binasında qismən geniş bir dərs otağı və tələbələrin yaşadıqları kiçik otaqlar – hücrələr olurdu. Mədrəsədə təlim edən şəxs müdərris, təhsil alan şəxs isə tələbə adlanırdı. Tələbə mədrəsədə əlifbanı, Quranı öyrənməklə yanaşı, islam fəlsəfəsi, islam qanunları, ərəb-fars dillərini də öyrənirdi. Mədrəsələrdə müəyyən dərəcədə ədəbiyyat, riyaziyyat, astronomiya elmləri də tədris olunurdu.
Mədrəsələrin saxlanılmasına çəkilən xərc və ərzaq məscidə, mədrəsələrə vəqf edilmiş torpaqlardan alınırdı. İstər məktəblərdə, istərsə də mədrəsələrdə təhsil müddəti məhdud deyildi. Məktəb və mədrəsələrdə şagirdlərə və tələbələrə qarşı çox ağır cəza növü – ayağını falaqqaya salınıb döyülməsi tətbiq olunurdu. Məktəb və mədrəsələrdən başqa fərdi tədris növü də mövcud idi. Xan, bir sıra varlı bəy və tacir uşaqları ilə onların evində ayrılıqda bir müəllim məşğul olurdu. "Sərxana" müəllimi adlanan bu şəxslərin maddi təminatı şagirdin valideyni hesabına olurdu.
Pul istehsalı
220px|thumb|right| [[Kəlbəli xan Kəngərli|Kəlbəli xana məxsus gümüş abbası ]]
Şuşa şəhəri salındıqdan sonra Qarabağ xanı Pənahəli xanın əmri ilə 15 qəpik dəyərində olan "pənahabad" sikkəsi zərb olunmuş, həm Qarabağ xanlığının daxilində, həm də digər xanlıqlarının ərazisində işlənmişdir. Ağa Məhəmməd şahın öldürülməsindən sonra Qacarlarla münasibəti nizamlamaq məqsədi ilə İbrahimxəlil xanın göstərişinə əsasən, Fətəli şahın adından dəyəri 35 qəpik olan "sahibqıran" adlı pul vahidi kəsdirildi. Bu barədə Əhməd bəy Cavanşir yazırdı: "Ağa Məhəmməd şah Şuşada öldürüldükdən sonra İbrahimxəlil xan, Tehranda hakimiyyətə keçmiş Ftəli şaha itaətkarlıq göstərmək əlaməti olaraq, onun adına 35 qəpik dəyərində pul kəsilməsi üçün göstəriş vermişdir." Hər iki pul Naxçıvan xanlığının numizmatikasında əsas yer tuturdu.
Naxçıvan xanlığında xan sikkələri ilə yanaşı, Qacar şahlarının pulları – tümən və rial, Təbriz, Xorasan, İsfahan və digər yerlərin abbasıları və nadiri adlı pul vahidləri tədavüldə idi. Türk abbasıları, rus rublları da geniş işlənirdi. Xan abbasılarında 4,5-dən 2,25 qrama qədər gümüş, nadiridə 11,5 qram gümüş, Qacar abbasısında 5,30 qrama qədər gümüş var idi. Xan sikkələrinin çəkisi və əyarı tez-tez dəyişirdi ki, bu da pul tədavülünü və xanlıqlar arasında ticarəti çətinləşdirirdi. Pulların qəlp olub-olmadığını və dəyərini müəyyənləşdirmək məqsədi ilə bazarda "sərraflar" işləyirdi.
Ticarət
Ticarət, xüsusilə yerli ticarət, sənətkarlıqla birlikdə şəhərin iqtisadi həyatının əsasını təşkil edirdi. Ticarət əsasən iki cür aparılırdı: topdansatış və pərakəndə. Bazarda ticarətin bütün növləri üzərinə ağır vergilər – gömrük haqqı qoyulmuşdu. Xanlığın hər bir hissəsində – qala qapısı da daxil olmaqla çayların keçidlərinə qədər, dini ocaqlara gedən yolların hamısında xanın adamları – rəhdarlar və bacdarlar durub, gedib-gələnlərdən ağır vergilər alırdılar. Rəhdarlar və bacdarların vəzifəsi demək olar ki, eyni idi. Onların hamsı vergi toplayırdı. Lakin buna baxmayaraq, onların fəaliyyətində müəyyən fərq var idi. Bacdarlar gələn tacir və səyyahlardan bir növ torpaqbasdı adlanan gömrük alırdılar. Rəhdarlar isə yalnız xanlığın daxilində gömrük toplayırdılar.
Naxçıvan xanlığının son dövründə baş verən siyasi hadisələr və II Rusiya-İran müharibəsi xanlığın ticarət həyatına mənfi təsir göstərmişdi. Daxili ticarətdən fərqli olaraq Naxçıvan xanlığında gəlmə tacirlərin hesabına xarici ticarətdə nisbətən canlanma hiss olunurdu. Xarici ölkələrdən, xüsusilə Rusiyadan buraya gələn tacirlər öz ölkələrinə Naxçıvan ustalarının hazırladıqları nəfis ipək parçalar aparırdılar. Moskva və Nijni Novqorodda mövcud olan yarmarkalarda Naxçıvan və Ordubadda istehsal edilmiş ipək parçalara və müxtəlif rənglərə boyanmış ipək saplara təsadüf olunurdu. Xanlıq ərazisində bir sıra xarici bazarlara qırmızı və ağ parçalar, düyü, şərab və digər məhsullar aparılırdı. Bez əsasən Qarabağ və İrəvan xanlıqlarına, düyü Mərənd, Xoy və Təbriz xanlıqlarına, pambıq parça Bəyazid, Qars, Tiflis, Şuşa və digər şəhərlərə ixrac edilirdi.
Xanlıqlar dövründə rəhdari gömrüyü xanların ən böyük gəlir mənbəyi hesab olunurdu. İrəvanlı Hüseynqulu xanın məktublarının məcmuəsində xanın gəlirinin əksəriyyətini rəhdari gömrüyünün təşkil etdiyini göstərirdi. Ehtimal edilir ki, bütün xanlıqlarda vəziyyət bu cür idi. Naxçıvan xanlığında rəhdari gömrüyü toplamaq hüququ, başqa sahələrdə olduğu kimi icarəyə verilirdi. Xandan böyük məbləğdə həmin vəzifəni almış icarədarın bazara gətirilən bütün malları toplamaq hüququ olurdu. Məsələn, at və dəvə ilə gətirilmiş hər ipək, boyaq, pambıq və sap yükü üçün sahibkar icarədara 420 qəpik və ya 250 qəpik verməli idi.
Ticarətin zəif inkişaf etməsinə baxmayaraq, Naxçıvan xanları xəzinəni əsasən ticarətdən yığılan vergilər hesabına doldururdular. Ona görə də xanlar ticarət vergilərinin toplanmasına ciddi fikir verir, bu işi ən yaxın adamlarına etibar edirdilər. Naxçıvan xanlığının ticarətində ən çox gəlir rəhdari gömrüyündən əldə edilirdi. Demək olar ki, bazara gətirilən bütün mal və məhsullardan – növündən, sayından və cinsindən asılı olmayaraq rəhdari adlanan gömrük alınırdı.
Şəkər, dəmir məmulatı, həna, yağ, bal, tütün, mal piyi və s. satan tacir 212 qəpik rəhdari gömrüyü verməli idi. Boyaqçılara vacib olan marena bitkisi, həmçinin İrandan gətirilmiş müxtəlif məhsullar üçün tacirdə 160 qəpik miqdarında rəhdari gömrüyü alınırdı. Xurma və saxsı qablar üçün də satıcı 25 qəpik gömrük verməli idi. Məhsulun satılıb-satılmamasından asılı olmayaraq, satıcı geri dönərkən rəhdari verməli idi. İrandan gətirilən toxunma parçalara görə 240 qəpik həcmində gömrük alınırdı. Naxçıvan xanlığında aparılan üzüm, nar, noxud və düyü üçün gümüş pulla 62 qəpik, bu məhsulların şəhər bazarına gətirilməsi üçün isə daha artıq gömrük alınırdı. Çörək və dənli bitkilər satmaq hüququ da 50 tümən həcmində icarəyə verilirdi. Bu hüququ almış şəxs – icarədar satılan hər batman buğda, arpa, darı üçün gümüş pulla 2 qəpik, düyüyə görə isə 4 qəpik gömrük alırdı.
Sabun satışından gömrük toplamaq hüququnu almış icarədar xəzinəyə hər il 60 tümən verməli idi. O, xanlıqda sabunun bişirilməsi və satılması üzərində nəzarət edir və haqqını alırdı. Naxçıvan yaxınlığında icarədarın icazəsi olmadan heç kəs sabunu nə bişirə, nə də sata bilərdi. Başqa xanlıqda sabun istehsal edənlər Naxçıvanda öz mallarını yalnız icarədara sata bilərdilər. İcarədar isə həmin sabunu istədiyi qiymətə verirdi. Tütün satışından gömrük toplamaq hüququ da ildə 15 tümənə icarəyə verilirdi. Şəhərdə yalnız icarədarın tütün satmağa ixtiyarı var idi. Lakin xanlıqdan kənara tütün aparmaq qadağan edilmirdi və bunun üçün də vergi-gömrük alınmırdı. Ən əlverişli gəliri icarədar duz mədənlərindən əldə edirdi. O, duz satışından ildə min tümən qazanırdı. İcarədar hər batman duz üçün 8 qəpik, duzun daşınması üçün də bir o qədər gömrük alırdı.