cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Susəpən bayramı
Tədqiqi tarixindən
“Susəpən” mərasimi haqqında ilk məlumat elmi ədəbiyyata AMEA-nın müxbir üzvü H.Q.Qədirzadə tərəfindən daxil edilmişdir. Hacı Qadir Qədirzadə araşdırmalarında yazır ki, vaxtilə Ordubad rayonunda Gilançayın sahilindəki yaşayış məntəqələrinin sakinləri yayda Gəmiqaya istiqamətinə üz tutaraq bir-birini sulayarmışlar. AMEA Naxçıvan Bölməsi İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutu folklorşünaslıq şöbəsinin müdiri, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Rafiq Babayevin fikrincə, Susəpən mərasimi Nuh peyğəmbərlə əlaqədar olub və Novruz bayramı günlərində qeyd edilib. O, ədəbiyyatşünas, tanınmış maarif xadimi Lətif Hüseynzadənin (1903-2008) arxivində araşdırma apararkən bu mərasim haqqında maraqlı məlumatlara rast gəldiyini deyir: “Mənbədə qeyd olunur ki, Susəpən ayini başlamazdan əvvəl Əlincəqaladan “Nuhdaban” adlı daş Naxçıvan şəhərinə, Nuhun məqbərəsinə gətirilər, sonra Novruz mərasimlərinə start verilərmiş. Bayram tədbirləri yekunlaşandan sonra həmin daş yenidən Əlincəyə, əzəli məkanına qaytarılarmış. Bu ayin 1920-ci illərə qədər yüksək şövqlə qeyd edilib”.
Çapal
Çapal — Gürcüstanda, Aşağı Kartli mxaresində çay, Anaxatır  çayının sağ qolu.
Maşavera çayı öz mənbəyini Qaraağac silsiləsində dəniz səviyyəsindən 2125 metr yüksəklikdən (41.31112°N, 44.14288°W) götürür və Bolnisi rayonunun Arıxlı kəndi yaxınlığında (41.44399°N, 44.71449°W) 383 metr hündürlükdə Anaxatır çayına qovuşur. Uzunluğu 66 km, hövzəsinin sahəsi 1390 km², düşməsi 1740 metr, meylliyi 1.5°-dir. Ən bolsulu vaxtı mart-aprel, ən azsulu vaxtı dekabr-yanvar aylarında olur. Orta sululuğu 7.78 m³/san. təşkil edir. Əsas qolları Xaçınlıçay və Dələver çaylarıdır.
Suvarma əkinçiliyi məqsədləri üçün çayın suyundan geniş istifadə olunur. Çaydan öz mənbəyini götürən çoxsaylı arxlar mövcuddur.
Ligularia tongolensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Verticordia brevifolia
(Verticordia brevifolia) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zeytunkimilər
—  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.
Fəsiləyə 30 ağac və kol cinsini özündə birləşdirən bitki fəsiləsi. Göyrüş, zeytun, yasəmən, jasmin fəsiləyə daxil olan ən tanınmış cinslərdir. Fəsiləyə daxil olan növlər demək olar ki, dünyanın hər yerinə yayılmışdır.
Təsnifatı
Cinsləri:
Protea eximia
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Adsız su (film, 1985)
Adsız su qısametrajlı sənədli süjeti rejissor Davud İmanov tərəfindən 1985-ci ildə çəkilmişdir. "Azərbaycanfilm" kinostudiyası nda istehsal edilmişdir. Film "Yeni Əhmədli" yaşayış massivinin bir sıra problemlərindən bəhs edir.
Məzmun
Film "Yeni Əhmədli" yaşayış massivinin bir sıra problemlərindən bəhs edir.
Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Vaqif Nəsib Rejissor: Davud İmanov Operator: Vaqif Muradov Mətni oxuyan: Şahmar Ələkbərov
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1985-ci ilin Azərbaycan filmləri 1980-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Ligularia transversifolia
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Donald Petri
Donald Petri — Yeni Zelandiya botaniki.
Elmi fəaliyyəti
Donald Petri toxumlu bitkilər üzrə ixtisaslaşmışdır.
Beybutabad
Beybutabad - İrəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı.
Toponim
Beybutabad - İrəvan xanlığının Zəngibasar mahalında kənd adı. XIX əsrin ortalarından sonra kəndin adı mənbələrdə çəkilmir. Beybut şəxs adından və abad «kənd» sözündən ibarətdir.
Şəmmədli
Şəmmədli — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Ligularia trichocephala
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Qaratikanlı (dağ)
Qaratikanlı — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun ərazisində dağ.
Toponimikası
XIX əsrdə Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında Qaratikan, Dədə-Qorqudda Qaratikan Qıpçaqların Tikan tayfasının adından (Şaqiyazov, Qeybullayev, Az-a s. 66). Qaraq (el, camaat) və tikan. İrəvan əyalətində Tilkanlı, Qars əyalətində Tikanlı, Dağlıq Şirvanda Tikanlı-Yurd və b. adlarla mənşəcə eynidir.
Protea gaguedi
(Protea gaguedi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Verticordia carinata
(Verticordia carinata) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Jasmin
(Jasminum) — sırasının  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Təbii yayılması
Hər iki yarımkürənin subtropik zonalar da daxil olmaqla isti qurşaqlarında 200-dən çox növü var.
Botaniki təsviri
Həmişəyaşıl koldur.
Jan Leon Jerom Ferris
Jan Leon Jerom Ferris (18 avqust 1863 – 18 mart 1930 ) - amerikalı rəssam. ABŞ tarixi haqqında 78 səhnədən ibarət bir rəssam tərəfindən çəkilmiş ABŞ tarixi rəsmləri seriyası olan Bir millətin təqdimatı ilə tanınır.
Həyat və karyerası
O, Jan-Leon Jeromun (onun adı verilib) tərəfdarı və Maria Fortuninin pərəstişkarı olan portret rəssamı Stefen Ceyms Ferrisin ailəsində Pensilvaniya ştatının Filadelfiya şəhərində anadan olmuşdu. O incəsənətin ətrafında böyümüşdü, atası ona təhsil verib və iki məşhur rəssam Eduard Moran və Tomas Moran onun dayıları idi.
Ferris 1879-cu ildə Pensilvaniya İncəsənət Akademiyasında təhsil almış və 1883-cü ildə Jülian Akademiyasında Vilyam Buqronun rəhbərliyində təhsilini davam etdirmişdi. O, həmçinin özünün Amerika tarixindən səhnələr çəkmək qərarını böyük təsir göstərən adını daşıdığı Jan-Leon Jerom ilə tanış olmuşdu.
Azərbaycan Peşəkar Futbol Liqası
Azərbaycan Peşəkar Futbol Liqası və ya qısaldılmış adı ilə AzPFL — AFFA nəzdində fəaliyyət göstərib, Futbol üzrə Azərbaycan çempionatı, Azərbaycan Kuboku, Azərbaycan Birinci Liqası na nəzarət edən dövlət qurumu.
Tarixi
Qurum 13 iyun 2008-ci ildə AFFA-nın inzibati binasında keçirilmiş iclas zamanı AFFA prezidenti Rövnəq Abdullayev tərəfindən yaradılmış və o zaman Neftçinin vitse-prezidenti olan Ramin Musayev isə quruma prezident təyin olunmuşdur. Ramin Musayev 29 iyul 2022-ci ildə vəzifəsindən istefa vermişdir. Həmin gün keçirilən iclasda Elxan Səmədov növbəti dövr üçün qurumun prezidenti seçilmişdir.
Ligularia tsangchanensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Çalı (Marağa)
Çalı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd.
Coğrafi yerləşməsi
Marağa şəhristanının Mərkəzi bölgəsində, Qavdul kəndistanında, Marağa şəhərindən 15 km çənub-şərqdədir.
Volter Oliver
Volter Oliver — Yeni Zelandiya botaniki.
Ədən körfəzi
ƏdƏsn körfəzi Ərəb dənizində yerləşən və Hind okeanına aid olan körfəz. Körfəzinin şimal sahilində Ərəbistan yarımadası və orda olan Yəmən ölkəsi məskunlaşıb, şərq və qərbdə isə Afrika kontinenti ilə Somali və Cibuti. Həmdə qərbdə Tacura körfəzinidə qeyd etmək olar. Şərq sərhədi Qvardafuy burnunun meridianı sayılır (51°16’E).
Körfəz Babülməndəb boğazı vasitəsilə Qırmızı dənizlə birləşir. Körfəzin iqtisadi əhəmiyyəti ondadıki, o, Fars körfəzindən Avropaya neftin nəqli üçün su yolu kimi istifadə edilir.
XXI əsrdən başlayaraq burada dəniz quldurluğu problemi ortaya çıxmışdı.
Əsas limanları: Əl Mukəlla (Yəmən), Ədən (Yəmən), Cibuti (Cibuti), Berabera (Somali)
Etimologiyası
Körfəz Öz adını Yəmənin əvvəlki paytaxtı və ən böyük şəhəri olan Ədən şəhərindən alıb.Liman-şəhər olan Ədən bu körfəzin ismini daşıyır.
Azərbaycanın Təbriz Baş Konsulluğu
Azərbaycanın Təbriz Baş Konsulluğu — Azərbaycan Respublikasının İranın Təbriz şəhərindəki siyasi və diplomatik nümayəndəliyi.
Tarixi
Azərbaycanın Təbriz Baş Konsulluğunun yaranma tarixi 1992-ci il avqustun 19-dan başlayır. Həmin gün Azərbaycan Respublikası ilə İran İslam Respublikası arasında diplomatik əlaqələrə əsaslanaraq, iki dövlət arasında Təbriz və Naxçıvan şəhərlərində Baş konsulluqların təsis edilməsi haqqında protokol imzalanmışdır.
Baş konsul
Əli Fikrət oğlu Əlizadə İran İslam Respublikasının Təbriz şəhərində Azərbaycan Respublikasının baş konsulu təyin olunmuşdur.
Yeri
Konsulluğun binası Təbriz şəhərindəki Arif xiyabanında yerləşir.
Kommelina
(Commelina) - fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (*
Göyrüş
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Verticordia citrella
(Verticordia citrella) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Natan Leyder
Natan Leyder (14 aprel 1997-ci ildə Namurda anadan olub) — Eerste Diviziya təmsilçilərindən olan Yonq Ayaks klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Belçikalı futbolçudur.
Yonq Ayaks
Leyder Ayaks akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Leyder öz peşəkar karyerasında debütünü 21 aprel 2017-ci ildə Helmond Sport klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 89-cu dəqiqədə Karel Eytinqi əvəz etmişdir. Həmin görüşdə Yonq Ayaks liqa görüşündə rəqibinə 2-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.
Klub
1 UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir. 2 Niderland Superkuboku görüşləri daxildir.
Veyisli
Veyisli (əvvəlki adı: Çalaberti) — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Veyisli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 3 iyul 1998-ci il tarixli, 518-IQ saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun Çalaberti kəndi Veyisli kəndi, Çalaberti kənd inzibati ərazi vahidi Veyisli kənd inzibati ərazi vahidi adlandırılmışdır.
Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Veyisli tarixi Çiləbörd mahalının adıyla bağlıdır. Oykonim "çala" (çuxur, dərə) və "bert" (ər. "qala") sözlərindən düzəlib ("-i" mənsubiyyət şəkilçisi), "dərə qalası" deməkdir. 1998-ci ildən kənd Veyisli adı ilə rəsmiləşdirilmişdir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1555 nəfər əhali yaşayır.
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı — əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.
Böyük Sarıyal
Böyük Sarıyal — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 22 km məsafədə yerləşir. 1937-ci ilə kimi Leninakan rayonunun tərkibinə daxil idi. Kəndin başqa adı Saral olmuşdur.
Toponimi
Toponim fərqləndirici əlamət bildirən "böyük" sözü ilə qədim türk dilində "düzənlik, düz, çöl, sahə" mənasında işlənən sara və "dağın döşü, dağın yamacı", "dağ keçidi, təpə", müasir Azərbaycan ədəbi dilində "hündür bir yerin təpəsi", "dikdir", "yoxuşun başı" mənasında işlənən yal sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Orotoponimdir. Mürəkkəb quruluşlu toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 2. III.1940-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Medz Sariar (Böyük Sarıyal) qoyulmuşdur. Azərbaycan dilində rəng bildirən sarı və yal (dağın yalı) sözlərindən ibarətdir.
Hipatiya
İskəndəriyyəli Hipatiya (yun, Ὑπᾰτία ἡ Ἀλεξάνδρεῖα; d. 370 – ö. 415) — yunan soylu filosof, riyaziyyatçı və astronom. İskəndəriyyə kitabxanasında fəlsəfə, riyaziyyat və astronomiya üzərinə dərslər vermişdir. Yeni-platonçuluğun İskəndəriyyə məktəbinin ardıcılı idi.
Həyatı və elmi
Hipatiyanın atası Teon (yun. Θέων, 335 – 405) məşhur İskəndəriyyə kitabxanasının sonuncu başçısı olmuşdur. Onun zamanında bu kitabxananın fəaliyyətinə imperator fərmanı ilə son qoyulmuşdur. Teon Evklidin "Başlanğıclarını" redaktə edib dərc etmiş və Ptolemeyin "Almagets" əsərinə şərhlər yazmışdır.
Hipatiya riyaziyyatçı, astronom və filosof idi. O, alimliyi ilə tanınmış və müəllimlik etmişdir. Çox ağıllı və bilikli, hamı üçün ünsiyyətə açıq və sadə qadın olmuşdur. Fəlsəfəni öyrənmək istəyənlər onun dərslərinə gəlirdilər.
O dövrdə Xristianlıq Romada hakim dinə çevrilmişdir. Dini fanatizm bütün imperiyanı bürümüş, xristianlar bütpərəst saydıqları antik mədəniyyəti və elmi darmadağın edir, alimləri və filosofları təqiblərə məruz qoyurdular. Antik mədəniyyətin mərkəzlərindən biri olan İskəndəriyyədə də bu proseslər gedirdi. Xristian fanatları Museyona hücum çəkmiş, onu dağıtmış və qədim kitabxananı yandırmışdılar.
Hipatiya isə o zaman dini fanatizmə qarşı çıxış etmişdir. O, İskəndəriyyənin siyasi həyatına fəal qatıldığına və şəhər başçısı Orestə yaxın olduğuna görə yerli xristian icmasının ona qarşı nifrəti ilə üzləşmişdir. Xristianlar onu bütpərəstlik, dinsizlik və əxlaqsızlıqda günahlandırmışdırlar. Hipatiyanın alimliyi, dini ehkamlara şübhələrlə yanaşması, dini fanatizmə qarşı çıxması, sərbəst davranışı xristianları qıcıqlandırırdı. Buna görə İskəndəriyyə yepiskopu, sonralar kilsə müqəddəsi elan olunmuş Kiril ona qarşı çıxış etmiş, onu çoxlu günahlarda ittiham etmişdir.
Sonda Kirilin fanatik tərəfdarları Hipatiyaya hücum çəkmiş, onu kilsəyə gətirərək orada diri-diri parçalayaraq edam etmişdilər. Güman edilir ki, bunu edənlər "parabalani" təriqətinin ardıcılları olmuşdurlar. Bununla da Hipatiya sonralar formalaşan Avropa ictimai fikrində dini fanatizmin qurbanı və dini mövhumat və elmsizliyə qarşı mübarizənin simvoluna çevrilmişdir. Kirili təmizə çıxarmaq üçün kilsə xadimləri onun bu cinayətdə əli olmadığını iddia edirlər. Ancaq, o özü edamda iştirak etməsə belə, qatillərə mənəvi dəstək vermişdir.
Hipatiyanın ölümü haqqında antik yazar Sokrat Sxolastikus xəbər vermişdir. "Historia Ecclesiastica" adlı əsərində o belə yazmışdır :thumb|left|"Hipatiyanın qətli". Rəssam Louis Figuier, 1866 il|352x352px ... Hipatiyanın tez-tez prefekt Orest ilə görüşməsi Xristianların xoşuna gəlmirdi. Onlar Hipatiyanı Orestlə yepiskop Kirilin arasını pozmağa cəhd etdiyini zənn edirdilər. Belə düşünən bir qrup fanatik, Peter adındakı şəbəkə liderləri ilə birlikdə Hipatiyanın evinin qarşısında pusqu quraraq onu gözləməyə başladılar. Hipatiya evə gələn kimi isə onu qaçırıb Sezareum adındakı bir kilsəyə apardıqdan, orada sonra tamamilə soyundurdular. Ardından onu daş-qalaq edərək öldürdülər. Daha sonra Hypatia'nın parçalanmış bədənini götürüb Kinaron adındakı bir yerdə yandırdılar.'' Bu da Kirilə və İskəndəriyyə kilsəsinə çox rüsvayçılıq gətirdi, çünki bu əməl İsanın ruhundan ilhamlananlar üçün yolverilməzdir. Bu olay Kirilin yepiskopluğunun dördüncü ilində baş vermişdir. Hipatiyadan sonra neoplatonizmin İskəndəriyyə məktəbi xristian ilahiyyatı mərkəzinə çevrilərək fəaliyyətini davam etdirmişdir.
Hipatiya düşüncənin, elmin və məntiqin dindən üstün olmasını iddia etmişdir. Hesab olunur ki, o areometr və astrolabiya (astronomik baxış keçirmək üçün cihazdır) cihazlarını daha da təkmilləşdirmişdir. Bəzi tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Hipatiyanın müəllifliyi ilə tanınan əsərlərini o əslində atası Teonla birlikdə yazmışdır.
Qaradağ xanlığı
Qaradağ xanlığı — 1747-ci ildə yaranmış və Cənubi Azərbaycanda (indiki İran ərazisində) feodal dövlət olmuşdur. Mərkəzi Əhər şəhəri idi. Qərbdən Xoy xanlığı, şərqdən Talış xanlığı, şimaldan Naxçıvan xanlığı, Qarabağ xanlığı, Cavad xanlığı, cənubdan isə Təbriz və Ərdəbil xanlıqları ilə həmsərhəd idi.
Hipatiya
Əsərləri
Güman edilir ki, Hipatiyanın adına yazılar əsərlərin çoxusunu o atası Teonla birlikdə yazmışdır. Onlar bizim zamanımıza gəlib çatmamışdır. Bu əsərlərin bəziləri:
Xatirəsi
thumb|left|200px|Aktrisa (ola bilsin Marry Anderson) Hipatiya rolunda. 1900 il
Qaradağ xanlığı
Tarixi
Qaradağlı tayfası Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsində fəaliyyət göstərdiyindən I Şah İsmayıldan başlayaraq Qaradağ vilayətinin idarəsinə nail ola bilmişdi. XVI əsrdən XIX əsrin əvvəllərinədək Qaradağ vilayətinin idarəsi irsi olaraq müəyyən nəsil üzrə olmuşdu. Onlar həm də ruhani səlahiyyətlərinə malik idi. XVIII yüzilin əvvəllərində Səfəvi sülaləsi zəiflədiyindən hakim Kazım xan mərkəzi hakimiyyətə tabeçilikdən çıxmış, şah Sultan Hüseynin ehtiramına layiq görülən rus A.Volınskini Əhərə qoymamışdı. Nadir mərkəzi hakimiyyətə tabe olmayan xanın gözlərini çıxartdırmışdı. Nadirin ölümündən sonra Qaradağ xanlığı müstəqilləşmiş, Kazım xan Qaradağ xanı olmuşdu.
Kazım xan XVIII yüzilin ortalarında Qarabağ, Gəncə və Naxçıvan xanları ilə birlikdə Şəki xanlığına qarşı ittifaqa qoşulmuşdu. Bu ittifaq məqsədinə nail ola bilməmişdi. Qaradağ xanı Qarabağ xanlığına, Kərim xan Zəndə (1761), sonra isə Ağa Məhəmməd Qacara (1791) tabe olmuşdu.
Qaradağ xanı Abbasqulu xan XIX yüzilin əvvəllərində Pavel Sisianova məktub yazaraq Rusiyaya sadiq qalacağını bildirmiş, lakin 1804-1813-cü illər rus-İran müharibəsində Rusiyaya qarşı çıxmışdı.
Hakimləri
Xanlığın hakim ailəsi Ustaclı türkmanlarının Toxmaqlı oymağına mənsub idi. I Şah Təhmasib tərəfindən Qaradağın irsi hakimləri kimi tanıdıqları Qızılbaş iyerarxiyasında 8-ci yeri tutdular, onların ən qədim tanınmış əcdadı Sivasda anadan olmuş İlyas Xəlifə idi.
Fitch Ratings
Fitch Ratings — reytinq agentliyi kimi tanınan beynəlxalq korporasiya.
Əsas fəaliyyəti dünya kredit bazarlarına kredit qabiliyyətinin qiymətləndirilməsinə görə analitik tədqiqatların nəticələrini və məlumatları hazırlamaqdır.
Fitch
Fitch qrupunun tərkibinə aşağıdakılar daxildir:
Mülkiyyətçilər və rəhbərlik
Fitch qrupunun səhmlərinin majoritar zərfi Fimalac S.A. şirkətinə məxsusdur (qərargahı Parisdədir).
Tarixi
Fitch Ratings Nyu-Yorkda Con Noulz Fitç tərəfindən 24 dekabr 1913-cü ildə  Fitch Publishing Company nəşriyyatı kimi yaradılıb.
2000-ci ilin aprelində Fitch  qərargahı Çikaqoda olan Duff & Phelps Credit Rating Co-nı aldı. Fitch həmin il Thomson BankWatch şirkətini aldı.
Afrika görüşləri (film, 1961)
Məzmun
Kinooçerk Azərbaycan Dövlət Mahnı və Rəqs Ansamblının Afrika ölkələrinə qastrol səfərlərindən bəhs edir.
Protea laetans
(Protea laetans) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ligularia veitchiana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Əhd sandığı
thumb|300 px|[[Musa və Cəbrayıl Əhd sandığının önündə əyilmiş vəziyyətdə. (Rəssam: Ceyms Tissot, 1900-cü illər)]]
Əhd sandığı. Onun başqa bir adı “Tabutu-Səkinə”dir. Bu barədə Müqəddəs Kitabımız Qurani-Kərimdə də ayə var. Bu günə qədər Əhd Sandığı barədə saysız araşdırmalar aparılıb, müxtəlif məqalələr yazılıb, bir çox iddialar, versiyalar irəli sürülüb. Bu məqalədə bəzi alimlərin fikirlərinə yer verməyə çalışacağıq.
Sandıq miladdan öncə 587-ci ildə Babil qoşunlarının Qüdsü işğalından sonra yoxa çıxır. O gündən bəri qeybə çəkilən bu əşya bir çox əfsanəyə səbəb olub. Tarix boyu krallar, hakimlər, alimlər, din xadimləri tərəfindən araşdırılan sandıq günümüzdə hətta xüsusi xidmət orqanları tərəfindən də axtarılır. Hətta deyilənlərə görə, CİA və MOSSAD-ın onu tapmaq vəzifəsi daşıyan şöbələri də var. Hətta Hitlerin də Əhd Sandığını tapmaq üçün ekspedisiya təşkil etdiyi iddia edilir. Hər üç Müqəddəs Kitabda adı çəkilən sandığı niyə hər kəs axtarır? Səbəblər çoxdur. Məsələn, dini mənbələrə görə, axirətdə bu sandıq Həzrəti İsa və ya Həzrəti Mehdi tərəfindən tapılacaq. Bu sandığa sahib olan şəxs bütün dünyaya hakim olacaq. Bəzi iddialara görə sandıq İstanbulda gizlədilib.
Alpaqut (termin)
Tarixcə
"Alpaqut" (Alpagut, Alpağut, Alpaq, Alpat və s.) kəlməsinin tarixdəki ilk Türk Dövləti olan Hunlardan bu tərəfə istifadə edildiyi təsbit olunmuşdur. Uyğurlarda "Döyüşçü" mənasında istifadə olunurdu. Hunlarda isə Ordu Komandiri, indiki Hərbi General mənasında işlədilirdi. Sonunda; "Alpaqut" kəlməsi əsgərliklə bağlı olmuş, "cəsur", "igid" və "döyüşçü" mənasını verir. Daha sonrakı illərdə bu kəlməyə Türk tayfalarının adlarıı olaraq Anadoluda Alpaqut Türkləri kimi rastlanmışdır.
Verticordia cooloomia
(Verticordia cooloomia) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əhd sandığı
Tanrı və Musa Peyğəmbər haqqında bağlanan əhdə əsasən, İsrail oğulları Tanrı tərəfindən göndərilən ilahi qaydalara, Tövrata əməl edəcək, əvəzində isə mükafatlandırılacaqlar. Əhd sandığı da bu əhdlərin nişanlarının, sənədlərinin saxlandığı bir sandıqdır. Tövrata görə, Musa Peyğəmbər Allahın əmri ilə, Onun dediyi ölçülər çərçivəsində akasiya ağacından bir sandıq düzəldir. Sandığın qulpları var və qulplara ağac keçirərək onu öndə iki, arxada iki nəfər tərəfindən daşımaq mümkündür. Sandığa Tövratdan bir nüsxə, Musanın 40 il səhrada qövmü ilə gəzərkən yediyi qüdrət halvasından bir kasa, Harun Peyğəmbər və Musa Peyğəmbərin möcüzələr yaratdığı sehirli əsa, Sina dağında Musaya Allah tərəfindən verilən, yəhudi inancına görə, bilavasitə elə Tanrı tərəfindən qələmə alınan 10 qanunun yer aldığı 2 daş lövhə qoyulub. Yəhudi inancına görə, Peyğəmbər bu sandıq vasitəsilə Allahla ünsiyyət qururmuş və sandıq xüsusi bir çadırda, xüsusi bir yerdə qorunurmuş (burada söhbət Musanın qövmü ilə 40 il səhrada gəzməyindən gedir). Sandığa ancaq seçilmiş insan yaxınlaşa bilər. Bu zaman o, təmiz və xüsusi geyimdə olmalı idi. İddiaya görə, sandığa toxunan insan dünyasını dəyişir. Hətta Davud Peyğəmbər Qüdsü ələ keçirdikdən sonra sandığı oraya apartdırır. Bu əşya heyvanların dartdığı arabada olur və ona nəzarət edən şəxsin ayağı səndələyir və yıxılır. Bu zaman əli sandığa toxunan nəzarətçi dünyasını dəyişir.
Başqa bir alim Ahmet Tanın fikrinə görə isə, sandıq barədə Quranın Bəqərə surəsində məlumat verilir. Sandıq bir güc mənbəyidir. İsrail oğulları ona sahib olduğu müddətcə çox güclüdürlər və bütün qövmlərə qalib gəlirlər. Musa peyğəmbərin ölümündən sonra yəhudilərə Yeşu peyğəmbər başçılıq etdi. Yeşudan sonra hakim adlanan idarəçilər qövmü idarə etdi. İsrail oğulları bir müddət sonra Samuel adlı peyğəmbərlərinə deyirlər ki, bizə bir kral ver. Çünki savaşdığımız qövmlərin hamısının kralı var. Bizim də krala ehtiyacımız var. Bu isə Tanrı ilə olan əhdi pozmaqdır. Çünki yəhudi inancına görə, onların kralı Tanrıdır. Tanrı isə Samuelə “onlara bir kral seç” əmrini verdi. Samuel isə, Quranda adı Talut kimi qeyd edilən Saulü kral seçdi. Amma xalq Talutu qəbul etmək istəmədi. Bu zaman Samuel Talutun kral ola biləcəyini, bunu sübut üçün isə düşmən əlinə keçən Sandığı geri qaytaracağını bildirdi.
İlk məbəd eradan əvvəl 587-ci ildə dağıdıldı. Bu məbəd Süleyman Peyğəmbər tərəfindən inşa edilib və Süleyman məbədi adlanır. Babillilər Qüdsə hücum edəndə bu məbədi dağıtdılar. Sandıq da bu hadisədən sonra yoxa çıxdı. İsrail oğulları Babilistana aparıldı. 50 il orada qaldıqdan sonra, farslar Babilistanı dağıdanda azadlıqlarına qovuşdular. Yenidən Qüdsə qayıdan yəhudilər eradan əvvəl 515-ci ildə ikinci məbədi inşa etdilər. Bu məbəd də dağıdılmış məbədin yerində tikildi. Eradan əvvəl 200-ci ildə bu regiona yunanlar hakim oldu. Onların kralı IV Antiyakus Epifanus yunan tanrılarının heykəllərini Süleyman məbədinə toplayır və yəhudilərə bu tanrılara sitayiş etməyi əmr edir. Bu səbəbdən, eramızdan əvvəl 167-ci ildə yəhudilər üsyana qalxırlar. Üsyanlar 142-ci ildə yəhudilərin müstəqillik əldə etməsi ilə nəticələnir. Amma bu müstəqillik də uzun sürmür. Eramızdan əvvəl 62-ci ildə Roma imperiyası bu bölgənin tək hakiminə çevrilir. Miladdan öncə 20-ci ildə kral Hirotes Süleyman məbədini genişləndirir. Sonra isə məbədin ətrafına müdafiə qalası inşa etdirir. Bu gün bu qalanın qərb hissəsi yəhudilərin “Ağlama divarı” dediyi qala divarıdır. Divarın Süleyman peyğəmbərə heç bir aidiyyatı yoxdur.
Azərbaycanda yayılmış sürünənlərin siyahısı
Azərbaycanda yayılmış sürünənlərin siyahısı
Əhd sandığı
Eramızın 68-ci ilində yəhudilər Romaya qarşı üsyana qalxır. Amma 70-ci ildə üsyan çox qanlı formada yatırılır. Bu zaman Qüds yenə də dağıntıya məruz qalır və Süleyman məbədi məhv edilir. Yəhudilər ərazidən qovulurlar.
Alpaqut (termin)
Tarixcə
"Alpaqut Türkmənlərinin" əsl yerləşdiyi məkan Azərbaycanın Şirvan bölgəsidir. Lakin, zaman keçdikcə, özəlliklə Osmanlı Dövləti Azərbaycanı itirəndən sonra Alpaqut Türkmənlərinin bəzi qrupları köç edərək Anadoluya, hətta Balkanlara qədər yerləşmişdilər. Yerləşdikləri bir çox yerlərə isə öz adlarını verməyə başlamışdılar. Elazığ, Çorum, Bolu, Kastamonu, Bursa, Ankara, Kütahya, Çanqırı, Çanaqqala, Bilecik ve Kırklarelide "Alpaqut" adıyla olan bir çox məkanlar vardır. Bugün kənd və qəsəbə adları xaricində bəzi ailələrin soyadları olaraq da rastlanmağı təsadüfi deyildir. Bu vəziyyət başqa-başqa zamanlarda Alpaqut Türkmənlərinin Anadoluya gedərək yerləşdiklərini göstərir. Hətta Balkanlarda da "Alpaqut" adlarına rast gəlinməsi Osmanlı Dövlətinin qurtuluş illərində də "Alpaqut Türkmənlərinin" Anadoluda ola biləcəyi ehtimalını qüvvətləndirməkdədir. Elazığ kəndi əski Türklərdən qalmadır. Kəndə daha sonra Ermənilərin yerləşdiyi bilinməkdədir və burada hələ də Erməni məzarlığı vardır. Bəzən Erməni turistlər də buraya baş çəkirlər. Bu gün kənddə Rumın tərəkəmələri, yerli kənd əhalisi yaşayırlar.
Azərbaycanda yayılmış sürünənlərin siyahısı
Azərbaycan ərazisində 3 növ Tısbağa, 29 növ və 3 yarımnöv Kərtənkələ, 30 növ ilan vardır, Timsahların və Dimdikbaşlar nümayəndələrinə rast gəlinmir.
Alpaqut (termin)
Tarixcə
Mahmud Qaşqarlı bu kəlməni "Düşmənə tək başına hücum edən və heç bir tərəfən tələyə düşməyən igid (Türkiyə türkcəsində: Tek başına düşmana saldıran, hiç bir yandan yakalanmayan yigit – I, 144; III 422)" anlamında izah edirdi.
Xəzəryurd dağı
Xəzəryurd dağı — Azərbaycanın Ordubad rayonu ərazisində dağ (hünd. 3173,8 m). Zəngəzur silsiləsinin cənub-qərb hissəsində yerləşir. Nəsirvaz kəndindən 4,5 km. şərqdədir. Sıldırım yamaclıdır. Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Qapıcıq yüksəkliyindən (hünd. 3905,2 m) cənub-qərbə ayrılan eyniadlı qolun suayrıcısında yerləşir. Nəsirvaz və Parağa çayları arasında, Tiviçayın mənbəyindədir. Alt Eosenin İpr mərtəbəsinə aid Kələki lay dəstəsinin vulkanogen-çökmə suxurlarını yarıb çıxan andezit-dasit tərkibə malik Orta Eosen yaşlı  eyniadlı   subvulkanik intruziyanın əmələ gətirdiyi massivin ən yüksək nöqtəsi olan günbəzvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Zəngəzur qalxım zonasını  Ordubad qarılma zonasının  Paradaş seqmentindən ayıran Şərqi Ordubad dərinlik qırılma zonasında yerləşir. Zirvə hissəsindən submeridional istiqamətli fay-yerdəyişməsi keçir.
Əhd sandığı
Süleyman məbədi ilə sandığın nə əlaqəsi var? Sandıq uzun müddət bu məbəddə qorunub. O, məbəddə “Müqəddəslər müqəddəsi” adlı xüsusi yerdə saxlanılıb və rəvayətə görə burada da açılıb. Xüsusi ayinlər və dualardan sonra açılan sandığın içindən yalnız iki ədəd gil lövhə çıxıb. Yuxarıda sadalanan əşyaların heç biri sandıqda olmayıb.
Bir versiyaya görə, Əhd Sandığı İstanbuldadır. Tarixçilərin, xüsusən də Ahme Tanın fikrinə görə, İstanbul şəhərinin qurulması əsnasında kral Konstantin Qüdsdən Yuşa Peyğəmbərin sümüklərini və Əhd sandığını gətirdirir və müasir İstanbulda bu gün Yuşa təpəsi kimi tanınan yerdə gizlədir.
Müqəddəs kitablara görə, Əhd Sandığı birinci məbədin dağıdılmasından sonra yoxa çıxıb və bu günə qədər də tapılmayıb.
Maraqlı faktlardan biri də Osmanlı imperiyası dövründə, Sultan Süleyman Qanuninin zamanında yaşanıb. Bilindiyi kimi, Sultan Süleymanın Yəhya Əfəndi adlı süd qardaşı olub. Yuşa Peyğəmbər üç dəfə Yəhyanın yuxusuna girir və “mənim qəbrimi tap” deyir və məkanı da ona bildirir. Yəhya iki dəfə yuxunu ciddi qəbul etmir. Amma eyni yuxu üçüncü dəfə təkrar olanda dərvişlərini də götürərək o zaman Div Dağı adlanan təpəyə yollanır. Təpədə onları qoyun otaran bir çoban qarşılayır. Söhbətdən sonra çoban təpənin bir hissəsində yaxşı ot olsa da, qoyunların ora yaxın getmədiyini, ancaq ətrafdakı otları yediyini bildirir. Yəhya yerə diqqətlə baxır və buranın yuxuda ona bildirilən məkan olduğunu anlayır. Həmin ərazi qazılır və bu zaman üzərində Davud Peyğəmbərin möhürü olan bir mərmər lövhə tapılır. Lövhənin altından tapılan əşyalar haqqında isə heç bir tarixi məlumat yoxdur. Amma yuxu və qazıntı işləri barədə tarixi sənədlər Osmanlı sarayında mövcuddur. Sonra isə buraya 17 metr uzunluğu, 2.5 metr eni olan bir qəbir düzəldilir, yanında isə məscid inşa edilir. Məscidin kitabəsində də maraqlı məqamlar var. Bu kitabədə İsrailin quruluşu, yüksəlişi və sonu haqqında məlumatlar yazılıb.
Başqa bir versiyaya görə, Səlib yürüşləri zamanı “məbəd cəngavərləri” adı verilən döyüşçülər Qüdsdə bu sandığı axtarıblar. Uzun müddət qazıntı aparan cəngavərlərin sandığı tapıb-tapmadığı barədə dəqiq məlumat yoxdur. Amma Süleyman məbədinin altında uzun müddət qazıntı aparıldığı barədə bu gün də faktlar mövcuddur.
Başqa tarixi mənbələrə müraciət etdikdə sandıq barədə maraqlı məqamlara rast gəlmək mümkündür. Eramızdan əvvəl 587-ci ildə Babil İmperatoru Buhtunnesar (Babilistanda Asma bağları inşa etdirən kral) Qüdsü işğal etdi. 500 il boyunca sandıqdan bir xəbər çıxmadı. Məlumata görə, Əhd sandığı levililər qəbiləsi tərəfindən qorundu və məbədin altındakı gizli bir bölmədə gizlədildi. Eramızın 70-ci ilində Roma valisi Titus Qüdsü işğal etdikdən sonra yeraltı otağı tapdı və məbədin müqəddəs əşyaları ilə birlikdə sandığı da Romaya apardı.
Sandığın gizlədildiyi məkanlardan biri də Antakya ola bilər. Roma basqınlarından qaçan yəhudi qəbilələrinin bir qismi İordaniya yaxınlığında və Lut gölü sahilində yerləşən Kumran şəhərinə sığındılar. Bir qismi isə Antakya ətrafına yerləşdi. Bir versiyaya görə, Antakya ətrafına yerləşən Essenilər yanlarında Əhd sandığını da gətirmişdilər. Bu qəbilə sandığı gizlətmək üçün ən uyğun məkanın Antakya olduğunu düşünürdü. Onlar bütün həyatlarını sandığın mühafizəsinə həsr etmişlər.
Bəzi ərəb tarixçiləri isə sandığın Ərəbistana aparıldığını, orada gizlədildiyini yazırlar.
Bəzi tarixçilər isə sandığın Misir Fironu Şişakın Kənan ölkəsinə daxil olanda ələ keçirdiyini düşünürlər. Yaxın zamanlarda ortaya atılan iddialardan birinə görə, Romalıların 70-ci ildə ikinci məbədi dağıtdıqları zaman sandığın yeraltı tunellər vasitəsilə 30 kilometr kənarda yerləşən Kumran şəhərinə aparıldığı və orada gizlədildiyi bildirilir. Başqa bir əfsanəyə görə isə, sandıq məbədə yerləşdirildikdən sonra oğurlanıb, Kral Süleyman və Seba Kraliçasının oğlu Menelek tərəfindən Həbəşistana aparılıb.
1090-cı ildə Sion Məbədi qurulur. Onun məqsədi İsa Peyğəmbərin soyunu qorumaq və Tanrının Dünyadakı güc simvolu olan Müqəddəs Qədəhi mühafizə etməkdir. Amma əslində, bu məbədin məqsədi Əhd Sandığını ələ keçirməkdir. Amma bu məqsəd dövründə heç kəs tərəfindən bilinməyib. Sion Məbədi qurulduqdan 9 il sonra Birinci Səlib Yürüşü başladı və məbəd cəngavərləri məşhurlaşdılar. 1099-cu ildə ilk Xaç Yürüşü zamanı səfərə qatılan xristianlar və cəngavərlər Qüdsü ələ keçirirlər. Savaşa qatılan əsgərlərin bir çoxu geri qayıtdı. Amma məbəd cəngavərləri Qüdsdə qalmağı üstün tutdular. Onlar Süleyman Məbədində qazıntılara başladılar. Onların sandığı tapmadığı dəqiqdir. Çünki axtarışlar XIX əsrə qədər davam edib və bu barədə bir çox faktlar var.
Məqalədən görüldüyü kimi, sandığın yeri barədə çox müxtəlif iddialar, rəvayətlər dolaşır. Amma bilinən bir gerçək var ki, Əhd Sandığı bu gün də axtarılır və hələ tapılmayıb.
Düzəldilməsi
Sandığın uzunluğu 2,5 qulac, eni 1,5 qulac, hündürlüyü 1,5 qulac idi (111 x 67 x 67 sm; 44 x 26 x 26). Sandıq akasiya ağacından düzəldilmişdi. Ona həm içəridən, həm də çöldən xalis qızıl çəkilmişdi. Kənarlarına qızıldan naxışlı haşiyə vurulmuşdu. Sandığın qapağı xalis qızıldan idi. Qapağın hər iki qırağında döymə qızıldan kərrub düzəldilib qoyulmuşdu. Kərrubların qanadları yuxarıya tərəf açılıb, qapağın üstünü örtürdü. Onlar qarşı-qarşıya qoyulmuşdu, üzləri isə qapağa baxırdı. Qızıldan dörd ədəd tökmə halqa düzəldib, sandığın dörd ayağının üstünə bərkidilmişdi. Akasiya ağacından şüvüllər düzəldilib üstü qızılla örtülmüşdü. Sandığı daşımaq üçün şüvüllər sandığın yan tərəflərindəki halqalardan keçirilmişdi.
Düzəldilməsində məqsəd
Əhd sandığında israillilərə Allahın Sina dağında onlarla bağladığı əhdi xatırladan əşyalar saxlanılırdı. Sandıq həmçinin Kəffarə günü böyük rol oynayırdı
İçindəkilər
Əvvəlcə sandığın içinə On əmr yazılmış daş lövhələr qoyulmuşdu. Sonra isə oraya içərisində manna olan qızıl qab və «Harunun tumurcuqlamış əsası» qoyuldu. Əhd sandığı sonralar məbədə gətiriləndə qab və əsa artıq orada yox idi.
Ridaniyə döyüşü
Ridaniyə döyüşü — Məmlük sultanlığı na son qoyan və Misir in işğalını tamamlayan Qahirə yaxınlığındakı son döyüş.
Əhd sandığı
Daşınması
Lavililər Allahın sandığını akasiya ağacından düzəldilmiş şüvüllərdən tutub çiyinlərində daşıyırdılar. Lavililər heç bir vəchlə Əhd sandığına toxunmamalı idilər, ona görə də şüvüllər həmişə halqalarda qalırdı. Yola çıxanda Əhd sandığının üstünü Müqəddəs yerlə Ən müqəddəs yeri ayıran arakəsmə pərdəsi ilə örtürdülər.
Ridaniyə döyüşü
Döyüş öncəsi vəziyyət
Mərcidabık döyüşü ndən sağ çıxan Məmlük əmirləri Kansu Qavri nin ölümünün ardından onun döyüşdən əvvəl naib seçdiyi Tomanbayı Məmlük sultanı seçərək ətrafında toplandılar. Yeni sultan Tomanbay Sultan Səlim in Qahirə yə hücum etmə ehtimalına qarşı əsgər toplamağa və şəhərin ətrafında müdafiə tədbirləri görməyə başladı. Əlavə olaraq Canbərdi Qəzai rəhbərliyindəki 5 min nəfərlik dəstəni Osmanlı ordusu haqqında məlumat toplamaq üçün Qəzzə bölgəsinə yolladı. Burada Xan-Yunis yaxınlığında Sədrəzəm Sinan Paşa nın dəstələri ilə toqquşan Canbərdi Qəzai məğlub olub geri çəkildi (21 dekabr 1516). Sultan Səlim də Məmlük müqavimətinin sındığına inanıb irəliləməyə başladı. Ancaq bəzi dövlət adamları Qəzzə dən sonrakı Misir torpaqlarının olduqca təhlükəli olduğuna və Sinay çölü nün qısa müddətdə keçilməsinin çətin olduğuna inansalar da, o əsnada yağan şiddətli yağışlar ordunun 13 gün ərzində çölü keçməsinə kömək oldu. Osmanlı ordusu irəliləyərkən Qahirə yə də elçilər göndərilmiş, Misir taxtını sülh ilə təslim etməsi şərtilə Tomanbayın oradakı Osmanlı hakimi olacağı bildirilmişdi. Ancaq Məmlük əmirləri bu şərti qəbul etməmiş, göndərilən elçiləri qətlə yetirmişdi.
Robert Frensis Ross Maknab
Robert Frensis Ross Maknab — Yeni Zelandiya botaniki.
Ridaniyə döyüşü
Döyüşün gedişi
Məmlüklər in qurduğu döyüş strategiyasını ələ keçirilən əsirlərdən və Məmlüklər in keçmiş Hələb naib i Xeyir bəydən öyrənən Osmanlılar səhrada qumların altına basdırılan döyüş topları ndan və qazılan xəndəklərdən xəbər tutdu. Buna görə də Osmanlı ordusu birbaşa irəliləməyərək çölün ətrafında fırlanaraq Məmlüklər in planını pozdular. Anadolu bəylərbəyi Mustafa Paşa sağ cinahda, Rumeli bəylərbəyi Kiçik Sinan Paşa sol cinahda, Sultan Səlim və qapıqulu əsgərləri isə mərkəzdə yer aldı. Sədrəzəm Sinan Paşa sultan qüvvələrinin sağında, yeniçəri ağası Ayaz ağa isə solunda yer aldı. 22 yanvar günü səhər saatlarında Osmanlı ordusu hücuma başladı. Məmlüklər əvvəlcə süvari birlikləri ilə hücuma keçib Osmanlıları topların basdırıldığı əraziyə çəkmək istədilər. Ancaq bu tərtibatdan xəbərdar olan Osmanlı piyada dəstələri topların ətrafından fırlanaraq qısa zamanda təsirsiz hala saldı.
Məmlük ordusu nun sol cinahı bu səbəbdən dağıdıldı. Ardından Tomanbay və yanındakı əmirlər Osmanlı ordusu nun sağ cinahına hücum edərək padşahın dəstələrini hədəf aldı. Bu hücumlar əsnasında Sədrəzəm Sinan Paşa ağır yaralandı və çadırına aparılarkən vəfat etdi.
Döyüşün nəticəsi
Səhər saatlarında başlayıb fasilələrlə 7-8 saat davam edən döyüşün sonunda Məmlüklər tamamilə məhv edildi. Çarəsiz qalan Tomanbay yanında qalan 10 Məmlük əmiri ilə geri çəkildi. Ardından döyüş meydanından çəkilən 7 min əsgər Tomanbayın ətrafında toplaşaraq müqaviməti davam etdirdi. Döyüşün ertəsi günü Sultan Səlim in orduları Qahirə yə daxil oldu. Sultan Səlim isə şəhərə daxil olmamış, şəhər divarları yaxınlığında ordugahda qalmışdır. Ancaq 27 yanvar da şəhərə gələn Tomanbay və dəstəsi ayaqlanma başlatdı. Qahirə küçələrində 3 gün davam edən qanlı toqquşmalar nəticəsində məğlub olan Tomanbay şəhərdən qaçdı. Şəhərdə sülh təmin edildikdən sonra Sultan Səlim 15 fevral da Qahirə yə daxil oldu. Qaçan sultan Tomanbay isə ələ keçirildi və edam olunaraq cəsədi qala divarlarından asıldı. Burada Osmanlı hakimiyyətinə tabe olan Misir əyaləti quruldu və Sədrəzəm Yunus Paşa ilk Misir bəylərbəyi seçildi (10 aprel). 13 aprel 1517 tarixində burada tamamilə Osmanlı hakimiyyəti quruldu.
Robert Frensis Ross Maknab
Elmi fəaliyyəti
Robert Frensis Ross Maknab bitkilər üzrə ixtisaslaşmışdır.
Əhd sandığı
Nəyi təmsil etməsi
Əhd sandığı Allahın Öz xalqı ilə olmasının nişanı idi. Misal üçün, Ən müqəddəs yerdə olan Əhd sandığının və israillilərin düşərgələrinin üstündə duran bulud Yehovanın onlarla olduğunu və onlara bərəkət verdiyini göstərirdi. Həmçinin Müqəddəs Kitabda deyilir ki, Yehova «kərrublar üzərində taxt» qurub. Buna görə də sandığın üstündə iki kərrub təsviri var idi. Beləcə, bu kərrublar Yehovanın arabasını təmsil edirdi. Sandığın mənasını başa düşdüyü üçün Davud padşah yazmışdı ki, sandıq Siona gətiriləndən sonra Yehova orada yaşayır.
Adları
Müqəddəs Kitabda bu müqəddəs sandıq «Şəhadət sandığı», «Əhd sandığı», «Yehovanın sandığı» və «Yehovanın qüdrətinə dəlalət edən sandıq» adlanır.
Sandığın qapağı «Kəffarə otağı» adlanır. Bu ifadə həmin sandığın Kəffarə günündə oynadığı xüsusi rolu bildirir. O gün baş kahin qurban gətirilən heyvanın qanını Əhd sandığının qarşısında damcıladırdı. Belə etməklə baş kahin «özü və evi üçün, eləcə də bütün İsrail icması üçün» günahları kəffarə edir və ya örtürdü
Saxlanıldığı yer
Sandıq Hüzur çadırında Ən müqəddəs yerdə saxlanılırdı. İbadət üçün olan bu çadır Əhd sandığı ilə eyni vaxtda düzəldilmişdi. Ən müqəddəs yer kahinlər və xalq görməsin deyə pərdə ilə örtülmüşdü. Ora yalnız baş kahin girə bilərdi, o da ildə bir dəfə Kəffarə günü girə və Əhd sandığını görə bilərdi. Sonralar Əhd sandığı Süleymanın məbədinin Ən müqəddəs yerinə qoyuldu.
Etimadsızlıq səsverməsi
Etimadsızlıq səsverməsi və ya Etibar səsi, bir qrup insanın bir hökumətə və ya liderə güvənib səs verməməsidir. Əslində, hökumətdə və ya idarədə olan bir insanın artıq bu vəzifəyə gələ bilməyəcəyini təyin edən bir bəyannamə və ya səsvermədir.
Eyvazlılar (Goranboy)
Eyvazlılar — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Boluslu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Toponimikası
Eyvazalılar kəndi Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Bəzi ədəbiyyatlarda səhvən Eyvazlılar variantında qeydə alınmışdır. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini XIX əsrin axırlarında indiki Qazax rayonunun ərazisindən gəlmiş Eyvazalı adlı şəxs saldığına görə belə adlandırılmışdır. Lakin qazax tayfalarının bir qolu olan eyvazalılar (yerli tələffüz formasında ayvazalılar) Qazax rayonunun Xanlıqlar kəndində bu gün də yaşamaqdadır. Oykonim etnotoponim olub, eyvazalılar nəslinin adını əks etdirir. 1933-cü ildə Qaradonlu (İmişli) r-nu ərazisində də Eyvazallar adlı kənd qeydə alınmışdır.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 125 nəfər əhali yaşayır.
Tatyana Samoylova
Tatyana Samoylova (d. 4 may 1934, Leninqrad, RSFSR, SSRİ – 4 may 2014, Moskva, Rusiya) — Rusiyanın Xalq artisti (1992)
Həyatı və fəaliyyəti
Tatyana Samoylova 4 may 1934-cü ildə Leninqrad şəhərində anadan olmuşdur.
1955-ci ilin yayında Tatyana “Meksikalı” filmində Mariya roluna dəvət alır. Çəkilişlər Odessada aparılır. Həmin dövrdə tələbələrə təhsil ala-ala kinoya çəkilmək qadağan idi. Qadağanı pozanların diplom işi qəbul olunmurdu. Tatyana məktəb rəhbərliyinin qəzəbinə tuş gəlir və 1956-cı ildə təhsil ocağını tərk edir.
Şöhrət tacı ilə Moskvaya qayıdan Tatyana Dövlət Teatr Sənəti İnstitutuna (QİTİS) qəbul olunur, Mayakovski və Vaxtanqov teatrlarında işləməyə başlayır. Bundan sonra bir neçə filmdə (“Göndərilməyən məktub”da Tanya (1959), “Luis Qarros dost axtarır”da Nataşa (1960) və s.) çəkilir. 1967-ci ildə “Anna Karenina” filmində baş rolu ilə yenidən diqqət mərkəzinə gəlir. Sonralar müəyyən fasilələrlə daha 10-dan çox filmdə rol alır.
Sənət həyatı uğurlu olsa da, şəxsi həyatı barədə bunu demək mümkün deyil. 1958-ci ildə o, Vasilidən ayrılır. Tatyana bu ayrılığı Vasilinin həddindən çox işləməsi, evdə az-az olması ilə izah edir. Anası Tatyanaya məsləhət verir ki, ailəsini qorumaq istəyirsə, bir müddət ayrı yaşasınlar. Cütlük də özlərini sınamağa qərar verir, amma nəticəsi olmur və evlilik sona çatır.
Məşhur aktrisa bundan sonra daha üç dəfə ərə gedib. 1959-cu ildə Parisdə “Luis Qarros dost axtarır” adlı sovet-fransız filmində Nataşa roluna çəkilir və Fransaya ikinci həyat yoldaşı, yazıçı Valeri Osipovla gedir. Onlar birgə 10 il ömür sürürlər.
Sonra Tatyana işlədiyi teatr studiyasında inzibatçı çalışan Eduard Moşkoviçlə ailə qurur. 1969-cu ildə Dmitri adlı oğulları dünyaya gəlir. Beş il yaşadıqdan sonra ayrılırlar. Aktrisa sonuncu dəfə jurnalist və rejissor Solomon Şulmanla ailə həyatı qurub, lakin bu evlilik də cəmi dörd il davam edib.
Rusiyada tibb təhsili aldıqdan sonra ABŞ-a işləməyə gedən və orada evlənən oğlu Dmitridən bir nəvəsi var.
Mükafatları
Bir çox mükafatlara, Rusiyanın xalq artisti adına (1992) layiq görülmüşdür.
Həbəş kommiforası
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qəribli
Qəribli — Azərbaycanda daha çox işlədilən soyad.
Bu soyadı olan tanınmış insanlar
Kəndlər
Ligularia vellerea
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Verticordia capillaris
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kaspiysk
Kaspiysk — Dağıstan Respublikasında şəhər. Xəzər dənizi ilə Qafqaz sıra dağları arasında yerləşir. Kaspiysk şəhəri eyni adlı rayonun inzibati mərkəzidir. Mahaçqala şəhərindən cənub–şərq istiqamətində 14 km uzaqlıqda yerləşir.
Protea lanceolata
(Protea lanceolata) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əbdul Baqi Bakuvi
Əbdul Baqi Bakuvi (tam adı: Əbdul Baqi Bakuvi) — XV əsr Azərbaycan rəssamı.
Həyatı
Rəsim əsəri Türkiyənin Topkapı muzeyində saxlanır. Əbdul Baqi Bakuvi (İstambul, Topxana) miniatür sənətində mühüm yer tuturdu. Tәk vә ikifiqurlu portretlәrdәn ibarәt miniatürlәr çәkmişdir. Əbdul Baqi Bakuvinin әsәrlәri üçün kompozisiya vә fiqurların monumental sәpkidә hәlli, surәtlәrin canlılığı vә ifadәliliyi, tәsvir obyektlәrinin reallığı sәciyyәvidir. “İki әmir” vә “Mehtәr” miniatürlәri orta әsr Azәrbaycan miniatür sәnәtinin nadir nümunәlәrindәndir.
Afrika kommiforası
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kulyuçi (Askın)
Kulyuçi — Başqırdıstan Respublikası nın Askın rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Kulyuçi kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə ruslar (50%), tatarlar (29%)
Kürcan (Təbriz)
Kürcan — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Təbriz şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 602 nəfər yaşayır (141 ailə).
Qrünvald gölü
Qrünvald gölü (Grunewaldsee) — Almaniyanın paytaxtı Berlin şəhərinin Şarlottanburq-Vilmersdorf rayonunun qərbində yerləşən kiçik göl. Sahəsi cəmi 175.000 m2-dir.
Haqqında
Göl 20.000 il əvvəl buzlaqların əriməsi ilə yaranmışdır və Şarlottanburq-Vilmersdorfun ən böyük gölüdür. Qrünvald gölü Berlində təbiət qoruma bölgəsinin bir hissəsidir. Gölün kənarında 1542-ci ildən qalma Caqdşloss Qrünvald adında kiçik köşk yerləşir, bu köşk Berlinin erkən intibah dövründən qalma yeganə memarlıq abidədir.
Gölün səviyyəsi son dövrlərdə düşməyə başlamışdır, 1800-cü ildə gölün səviyyəsi indikindən 2 metr yüksək idi. Bunun səbəni Berlin əhalisinin və su təlabatının artmasıdır.
Cəlal Ale-Əhməd
Cəlal Ale-Əhməd (2 dekabr, 1923 – 9 sentyabr, 1969) — İran yazıçısı.
Həyatı
Cəlal Ale-Əhməd 1923-cü ildə Tehran şəhərində anadan olmuşdur. Onun aktiv siyasi fəaliyyətə başladığı XX əsrin 40-cı illərindən etibarən İranın ictimai-siyasi və ədəbi həyatında ciddi hadisələr baş verirdi. 1924-cü ildən etibarən ingilislər tərəfindən hakimiyyətə gətirilmiş Pəhləvilər tamamilə yeni siyasi xətt götürdülər. Təbii ki, şah da onların diktəsi ilə hərəkət edir, ölkədə İngiltərənin siyasi marağını qoruyurdu.
Cəlal Ale-Əhməd XX əsr İran ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindəndir. Gənc yaşlarından yaradıcılığa başlayan yazıçının bədii irsi özünün realizmi ilə diqqəti cəlb edir. Onun tədqiqatçıları yazıçının ədəbi irsini XX əsr İran həyatının “ədəbi güzgüsü” hesab edirlər. Belə ki, onun əsərləri dövrünün siyasi xarakteristikasını doğru-düzgün anlamağa kömək edir. Yazıçının İran Tudə partiyasında siyasi fəaliyyəti və mübarizəsi ilə bağlı yazdığı bədii-publisistik əsərlər uzun illər dünya şərqşünaslığının diqqət mərkəzində olmuşdur. İranda siyasi fikrin formalaşmasında və inkişafında Tudə partiyasının böyük xidmətləri olmuşdur. Fəal tudəçi olan Cəlal Ale-Əhmədin ədəbi yaradıcılığı həmin partiyanın fəaliyyəti ilə bağlı bir çox tarixi-siyasi məsələlərə aydınlıq gətirir. Cəlal Ale-Əhməd partiyanın siyasi fəaliyyəti, onun üzvlərinin əməli işləri barədə sanballı yazılar yazmış və əsərlərində həmin partiyanın öz dövrü üçün qabaqcıl ideyalarını tərənnüm etmişdir.
Yazıçı həm də İran maarifçi-realist ədəbi cərəyanının görkəmli nümayəndələrindəndir. Onun yaradıcılığında həm İran maarifçilik hərəkatının dinamikası, həm də realizmi aydın şəkildə nəzərə çarpır.
Yazıçının qələmindən çıxan hekayələr onun nəşr etdirdiyi aşağıdakı kitablarda toplanmışdır: “Görüş”, “Çəkdiyimiz əziyyət”, “Üç tar”, “Çoxarvadlılıq”, “Pətəklərin sərgüzəşti”, “Məktəb direktoru ”, “Nun vəlqələm”, “Lənətlənmiş torpaq”. Bu kitablar öz ədəbi dəyəri ilə XX əsr İran nəsrinin parlaq nümunələri hesab edilir.
Cəlal Ale-Əhməd məhz bu kitablarında toplayıb nəşr etdirdiyi hekayələri ilə İran nəsrində yeni bədii üslubun əsasını qoymuşdur. Yəni mövzuların seçimi, tənqid hədəflərinin ünvanı, yazılı nitqdə işlənən cümlələri yeni formada qurmaq və s. çoxəsrlik İran ədəbiyyatı tarixində tamamilə yeni idi. İran nəsrində cümlələrin natamam yazılması, fikrin poetik ifadəsi və oxucuya eyhamla çatdırılması üçün sözün yerinə nöqtələr qoyulması, mövzu seçiminə dinin, xurafatın, mövhumatın, geriliyin, savadsızlığın daxil edilməsi və həmin problemlərlə bağlı antipodların kökündən baltalanması, ölkənin siyasi həyatını ədəbiyyata gətirmək və hadisələrə, dövlət idarəçiliyinə tənqidi yanaşmaq, əhalidən siyasi fəallıq tələb etmək, ziyalıları milli məsuliyyətə cəlb etmək və s. bu kimi aktual məsələlər məhz onun bədii yaradıcılığında ilk dəfə öz əksini tapmışdır.
Cəlal Ale-Əhməd həm də ictimai xadim idi və tez-tez xarici ölkələrə gedir və həmin ölkələrin qabaqcıl ziyalıları, yazıçıları ilə tanış olub onlarla elmi, siyasi və ədəbi mövzularda fikir mübadiləsi edirdi. Yazıçı həm də Sovet İttifaqına gəlmiş, Bakıda olmuş və xoş xatirələrlə qayıdıb səfəri ilə bağlı gözəl əsər yazmışdır.
Çallıbadyanlı (Marağa)
Çallıbadyanlı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd.
Coğrafi yerləşməsi
Marağa şəhristanının Qaraağac bölgəsində, Quruçay kəndistanında, Qaraağac qəsəbəsindən 39 km simal-qərbdədir.
Keçəldağ (Şahbuz)
Keçəldağ — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində dağ. Zəngəzur silsiləsinin ətəyində yerləşir. Yerli əhalinin yaylaq yeridir. Alp yamacları var. Mərkəzində vulkan püskürmələri olur. Günbəzvari formadadır (hünd. 3118,9 m). Dərələyəz silsiləsinin şimal-şərq qurtaracağının suayırıcısında zirvə. Naxçıvançay və Küküçayın mənbə hissəsində, Qanlıgöldən 3 km şimal-şərqdədir. Qanlıgöl kalderasının şimal-şərq kənarında erkən pliosen maqmatizminin törəmələri olan andezit, andezit-dasit və dasitlərdən ibarət subvulkanik kütləyə uyğun gələn, cənub-qərb yamacı sıldırımlı konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqmentinin şimal-şərq cinahına aid Batabat-Qanlıgöl əyilməsinin hüdudlarında yerləşir.
Şamil Qazıyev
Şamil bəy Həsən oğlu Qazıyev  — rəssam, əməkdar incəsənət xadimi.
Sərgiləri
Müxtəlif illərdə təsviri incəsənət sərgilərinin iştirakçısı olan Şamil Qazıyevin "Çoban" adlı əsəri bəyənilərək Tretyakov qalereyasına aparılmışdır. 1979-cu ildə Naxçıvan şəhərində Şamil Qazıyevin fərdi sərgisi açılmışdır. Sərgidə rəssamın çoxsaylı əsərləri nümayiş etdirilmişdir. Həm mövzu, həm də janr etibarilə diqqət çəkən bu rənglər dünyası seyrçilər tərəfindən maraqla qarşılanmışdı. Həmin əsərlərin əhəmiyyətli cəhəti haqqında o dövrün mətbuatı belə yazırdı: "Bu təsvirlərdə Azərbaycanın ən qədim guşəsi olan Naxçıvanın keçmiş tarixinə, etnoqrafiyasına, adətlərinə aid təsəvvürlər öz əksini tapmışdır".
Əsərləri
Rəssamın "Biçinçilər", "Xırman", "Molla məktəbi", "Qalayçılar", "Su dəyirmanı", "Çörək bişirən qadınlar", "Köhnə Naxçıvan", "Qaçqınlar", "Çarıqçılar", "Beş qardaş", "Sıldırımlı dağ", "Dağların simfoniyası" və digər əsərləri mədəniyyət tariximiz üçün olduqca qiymətlidir.
Qaraçinar
Qaraçinar — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Qaraçinar kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Toponimikası
Kənd Qaraçayın sahilində, Murovdağ silsiləsinin ətəyindədir. Keçmiş adı Ağcaqaladır. Bu da kəndin yaxmlığında divarları ağımtıl rəngə çalan qala xarabalıqlarımn olması ilə bağlıdır. Kəndin indiki adı orada mövcud olmuş çinar ağacı ilə əlaqadar yaranmışdır. Qaraçinar isə çinar bitkisinin növlərindən birinin adıdır.