cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nürnberq
Tarixi
Nasional sosialstlərin hakimiyyətə gəldikləri vaxt Nürnberq onların özəklərinin yerləşdiyi mərkəzə çevrilir və propaanda aparılmaısnda böyük rol oynayır.İkinci dünya müharibəsi ərəfəsində elə bu səbəbdən Nürnberq güclü hava hücumlarına məruz qalır. Müharibədən sonra şəhərin 90%-dən çoxu uçmuş hesab edilirdi. Ona görə də, hətta şəhəri qoyub başqa yerdə şəhər salmaq ideyaları da ortaya gəlir. Müharibədən sonra bu şəhərdə tarixdə məşhur olan "Nürberq prosessləri" keçirilərək İİ dünya müharibəsində günahı olanlar hakim olunurlar.
Müharibədən sonra şəhər təmizlənərək demək olar ki, yenidən salınır. Bu zaman arxitektorlar əvəlki şəhər strukturuna əsas götürərək qədim və orta əsr abidələri müəyyən qədər bərpa olunur.
Əhali artımı
1870 ilə qədər olan rəqəmlər təxmini rəqəmlərdir. Ondan sonrakılar şəhərin rəsmi orqanları tərəfindən aparılmış siyahı əsasında tərtib olunmuşdur.
¹ Əhalinin yenidən siyahıya alınmasının nəticələri
Xüsusiyyətləri
Nürnberqi özünəməxsus görkəmi vardır. O həm Almaniyada, həm də bütün dünyada məşhur olan əlamətlərlə fərqlənir. İlk dəmir yolu, burada yaşamış Albreht Dürer kimi insanlar, muzeylər şəhərə şöhrət gətirmişdir. Nürberq orta əsrlərdə oyunçaq istehsalı üzrə dünyada məşhur olmuşdur. Bu tarixi əlamətlərdən başqa şəhərdə Adolf Hitlerin fəaliyyəti də şəhərin tarixinə düşmüşdür. Burada çoxlu sayda paradlar keçirilmişdir.
Müasir Nürnberqi məşhur edən orada hər il keçirilən xristian bayramındakı bazardır (Christkindlmarkt). Şəhərin mərkəzi meydanı çoxlu sayda kiçik çadır satıcı piştaxtaları ilə dolur. Meydanda yarmarkalar, oyuncaqlar quraşdırılır. Bu yarmarka 2-3 həftə davam edir. Hər il Nürnberq yarmarkasına 2 milyona qədər turist gəlir.
Lauri Törni
Lauri Törni — müxtəlif vaxtlarda 3 ölkənin (Finlandiya, Almaniya, ABŞ) hərbi qulluqçusu olmuş fin hərbçi, Finlandiyanın ali hərbi ordeni sayılan Mannerheym nişanının sahibi.
Lauri Törni Finlandiya SSRİ-nin hücumlarından müdafiə olunmaq üçün almanlar ilə ittifaq qurduqdan sonra, 7 həftəlik waffen-ss təlimləri keçmək üçün Avstriyanın Vyana şəhərinə getmişdir. İyul ayında həm fin zabiti, həm də Alman waffen-ss kiçik leytenantı kimi Finlandiyaya qayıtmışdır.
1941-1944-cü illərdəki Finlandiya Sovet müharibəsində hərbi etimadının böyük bir hissəsini qazandı. Qərb mənbələrində bu müharibəyə Davam müharibəsi deyilir. Öz birliyi ilə düşmən xətlərinin dərinliklərinə girərdi. Ruslara çoxlu itki verdirmişdir. Bu səbəbdəndə Sovetlər başına 3 milyon Fin markası (təxminən 650.000 dollar) mükafat təyin etmişdilər.
Sovetlər və Finlandiya arasında imzalanan sülh sazişindən çox da məmnun qalmamış, sabotaj hazırlığı üçün Almaniyaya getmişdir. Müharibənin gedişatına görə təhsili yarımçıq qalmış və Finlandiyaya etibarlı şəkilə qayıda bilməmişdir. Bu vəziyyətdə sovetlərə qarşı vuruşan Alman qoşunlarına qoşularaq mübarizəsini davam etdirmişdir. Müharibənin sonlarında Amerika və İngilis qoşunlarına təslim olmuşdur. 1945-ci ildə Almaniyadakı Lübek ingilis hərbi əsir düşərgəsindən qaçmış və Finlandiyaya qayıtmışdır.
Finlandiya polisi tərəfindən 1946-cı ilin aprelində dövlətə xəyanət ittihamı ilə tutuldu və 6 il müddətinə azadlıqdan məhrum edildi. İyun ayında həbsxanadan qaçdı.
1949-cu ildə Venesuelaya köçdü. Burada bir yük gəmisində özünə iş tapdı, yük gəmisi Meksika körfəzində olarkən, gəmidən atılaraq Alabamaya, ABŞ-yə kimi üzmüş və Amerikada siyasi mühacir olaraq qalmışdır.
1954-cü ildə Larri Torne (Larry Thorne) adı altında Amerika ordusuna qoşuldu. Amerika ordusundakı fin-amerikalı əsgərlərin dəstəyi ilə xüsusi təyinatlı dəstələrə qoşulmuşdur. Xüsusi qüvvələrdə sağ qalma, alpinizm, xizək və partizan taktikaları üzrə təlim keçmişdir.
1963-cü ildə Vyetnam müharibəsi dövründə Vyetnama göndərildi. 1965-ci ildə gizli bir əməliyyat zamanı onun olduğu helikopter dağa çırpılmışdır.
Sümükləri 1999-cu ildə bir qrup finlandiyalı araştırmaçı tərəfindən aşkarlanmış, 26 iyun 2003-cü ildə Arlinqton Milli Qəbiristanlığında 60-cı bölgə, 8136 nömrəli məzarda dəfn edilmişdir.
thumb|Lauri Törninin məzarı
Piroxroit
Piroxroit — mineral.
Haqqında
Piroxroit - Mn(OH)2. Mn qismən  Mg, Fe2+ və Zn-lə əvəz olunur. Triqonal. Kristalları lövhəvari, daha az romboedrik və ya prizmatik. Ayrılması {0001} üzrə mükəmməl. Aqreqatı vərəqvari. Rəngi ağ, yaşılımtıl; işıqda qaralır. Parıltısı sədəfi. Sərtliyi 2,5. Xüsusi çəkisi 3,25. Hidrotermal və Mn skarn yataqlarında, qausmanit, rodoxrozit, franklinitlə və başqa assosiasiyalarda.
Gəray bəy Vəkilov
Gəray bəy Vəkilov (1884) - (1952, Bakı ş.) — 1918-ci ildə yeni yaranan süvari rotalarının təşkilatçısı, Gəncədə I süvari alayının komandiri, 1920-ci ilin əvvəllərində isə Bakıdakı I kadet korpusunda hərbi təhsil idarəsinin rəisi, polkovnik. Birinci süvari alayının komandiri kimi Gəncə, Tərtər və Bakıda xidmət edib. Abbasqulu bəy Vəkilovun oğludur. “Müqəddəs Georgi” ordeninin üçüncü dərəcəsilə təltif olunub.
Həyatı
Polkovnik Gəray bəy 1884-cü ildə Abbasqulu bəy Məmmədhəsən oğlu Vəkilovun ailəsində anadan olub. Tiflisdəki kadet korpusunu bitirib. Rus-Yapon və I Cahan savaşlarında döyüşən orduda iştirak edib. Döyüş xidmətlərinə görə “Müqəddəs Georgi” ordeninin üçüncü dərəcəsilə təltif olunub. Iyirminci ildən sonra Şəkidə yerləşən ikinci qırmızı kadet korpusunda xidmət edib.
Tərtər və Bakıda xidmət edib.
Polkovnik Gəray bəy Vəkilovun üç oğlu son illərə kimi sağ idi: Böyükağa (1914-1995), Rüstəm (1916-1998). Fərrux (1921-1998).
1924-cü ildə ordudan tərxis olunan Gəray bəy ömrünün axırınadək Respublika Maliyyə Nazirliyində işləyib. 1952-ci il martın 14 də Bakıda vəfat edib.
Erigeron mairei
Erigeron mairei Erigeron mairei
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Puli Alam
Puli alam — Əfqanıstanın Lövgər vilayətində şəhər. Məşhur əfqan kriketçilər Məhəmməd Nəbi və Gülbəddin Nayib burada anadan olub.
Emil Andres
Emil Andres — amerikalı idmançı, avtoidman yarışlarının iştirakçısı, xüsusən 30–40-cı illərdə İndianapolisdə 500 mil yarışında iştirak etməsi ilə tanınmışdır.
Bioqrafiya
İllinoys əyalətindən olan Emil, 1930-cu illərdə Birləşmiş Ştatlarda müxtəlif yarışlarda bir araya gələn avtomobil yarışçı qrupuna üzv idi. Qrup ʻʻChicago Gangʼʼ adlanır və Tony Bettenhausen, Cowboy O'Rourke, Paul Rousseau, Jimmy Snyder və Wally Zeil kimi üzvləri var idi.
Əsas ölkə çempionatına AAA Championship Car drivers qatılaraq, ilk olaraq 1935-ci ildə İndianapolisin 500 mil iştirak etməyə cəhd göstərdi. O, bu cəhddə müvəffəqiyyətli olmadı, amma Springfield şəhərində keçirilən torpaq ovalı yarışında, üçüncü oldu. Növbəti il, cəhd daha yaxşı idi — sonuncu olaraq başlayıb, 18-ci sırada qərarlaşdı.
1940-cı il keçirilən yarışda, Andres 12-ci yeri əldə etməsinə baxmayaraq, düşən yağış səbəbiylə oyun dayandırıldı. 1941-ci ildə o, xüsusilə keyfiyyətli oyun nümayiş edərək 15-ci yeri qazandı.
İkinci Dünya müharibəsi nəticəsində yaranan bir aradan sonra, 1946-cı ildə Emil, yenidən məşhur yarışa başlamışdı və karyerasında ən yaxşı nəticə əldə etdi. Belə ki, 200 dairəni heç bir hadisə baş vermədən dördüncü olmaqla bitirmişdi. 1949-cu ildə karyerasının son yarışını doqquzuncu olaraq başa vurdu.
Nəhayət, 1950-ci ildə, İndianapolisin 500 mil yarışı yeni formalaşan Formula 1 dünya çempionatının sınağına daxil olduqda, o, kifayət qədər sürət olmadığından başlanğıc götürə bilmədi. Karyerasının sonunda bu yarışa qatılaraq, Emil, Formula 1 yarışçısı olub 1 Qran-pri və sıfır hesab başlanğıcı olan iştirakçı olur.
1999-cu ildə, evdə uğursuz düşməsi ölümünə səbəb oldu.
Erigeron compactus
(Erigeron compactus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Cinema 4D
Cinema 4D – kompüter proqramı.
MAXON
MAXON Computer GmbH 1986-ilində indiki CEO- ları Harald Egel, Harald Schneider və Uwe Bärtels tərəfindən qurulmuşdur. Şirkət müdürü Frakfurt-un şimalında Friedrichsdrof-Almaniya-dadır. Daha sonra sırasıyla 1998-ilində U.S yan qurulşu MAXON Inc-2001 ilində MAXON məhsullarının dünya çapında 70% in dən çox ölkədə 40-dan çox distribütör tərəfindən satış olunmaqda idi. 2000-ilinin başlarında, mərkəzi Münih-Almanya olan Nemetschek AG (www.nemetschek.de) MAXON-un 70% hissəsini əldə etmiş ancaq qalan 30% hissesini şirkət qurucularında qalmişdir. MAXON Computer, bazardakı 3 Boyutlu Grafika bazarında öncü proqram yüksəldiciləri arasında yerini almaqda idi. MAXON işə ticari digital jurnal çap yayıncılıqı, avadanlıq və yazılım yuksəldici olaraq başladı. İllər sonra, MAXON-un nəzər nöqtəsi 3D yazılım paketləri yüksəltmə sahəsinə yönəldi. MAXON-un ilk məhsulu, Medya yayımları içərisində öndə gələn animasiya proqramlarindan CİNEMA 4D etrafında birləşdi və Bodypaint o da öncül rəngləndirmə paketi oldu. Bu softlar sürətlərinə, güvənirliyinə ve mövqelərinə görə kateqoriyalara bölündülər.
MAXON Computer-in müştəriləri siyahısında BMW AG, Henkel KgaA, mobilcom AG, Siemens VDO, Sony Pictures Imageworks, Vitra və bir çox dünyada məşhur olan firma və markalar yer almaqdadır.
MAXON CİNEMA 4D dünyanın öndə geden 3D programlarınan biridir. Cinema 4D bir sıra digər öndə gedən programlar(Maya, After effect, 3ds Max, NUKE Arshicad, Autocad, ALpha və.s.) ilə inteqrasiya özəllikləri vardır. Windows ve Mac OS’da 64-bit dəstəkləyir. {| class="wikitable" ! İllər !! Adlar və Hadisələr
MAXON CİNEMA 4D dünyanın öndə geden 3D programlarınan biridir.Cinema 4D bir sıra diger önde geden programlar(Maya,After effect,3ds Max,NUKE ve.s.) ilə inteqrasiya özelikləri vardir. Windows ve Mac OS’da 64-bit dəstəkləyir.
Təkamül
Təkamül — bioloji populyasiyaların ardıcıl nəsillər boyunca irsi xarakteristikalarındakı dəyişiklik.
Təkamül nəzəriyyəsi
Antropologiya elmi istiqamətində zaman baxımından ilkin yaranan nəzəri görüşlər özündə tərəqqi ideyalarını ehtiva edən təkamülçülük görüşləri ilə bağlıdır. Ümumiyyətlə, XVIII əsrin sonu — XIX əsrin əvvəllərində istər təbiət elmləri, istərsə də ictimai elmlər sahəsində əldə olunan biliklər təkamülçülük ideyalarının formalaşmasına səbəb olmuşdur. Təbiət elmlərində əsas iki amil bu ideyaların inkişafına rəvac vermişdir:
XIX əsrin II yarısı — XX əsrin əvvəllərində antropologiya elminin müəyyən sturukturları formalaşmağa başlayır və antropoloji fikir öz inkişafını davam etdirir. Faktiki olaraq XIX əsrin ortalarında antropologiyanın formalaşması təkamül təliminin yaranması ilə eyni vaxta düşür. Məhz sosial-mədəni antropologiya tarixində ilk nəzəriyyə təkamül təlimidir. Təkamülçülük ilk əvvəl biologiyada formalaşmışdır. Bu təlimin ilkin versiyası hələ XIX əsrin əvvəllərində Lamark və Erazm Darvin tərəfindən irəli sürülmüşdür. Onların irəli sürdüyü əsas müddəa Yer kürəsində mövcud olan canlı formaların iqlimin və relyefin dəyişməsinə uyğun olaraq dəyişməsi olsa da bu ideyanın mexanizmlərini elmi cəhətdən əsaslandıra bilmədilər. Faktiki olaraq təbiətşünaslıqda təkamül təliminin formalaşması, özünə yer tapması Çarlz Robert Darvinin adı ilə bağlıdır. Biologiyada təkamül ideyalarının formalaşması zamanla ictimai elmlərə də öz təsirini göstərir. Məhz bu ideyaların təsiri altında antropologiyada, sosiologiyada, psixologiya və digər ictimai elmlərdə xüsusi bir paradiqma — təkamül təlimi ortaya çıxır. Təkamül təliminin ən mühüm müddəalarından biri də müasir dövrdə primitiv cəmiyyətlərin öyrənilməsi vasitəsilə bəşər tarixinin bərpa edilməsi mümkündür olmasıdır. Yəni təkamülçülər müasir cəmiyyətlərdə müşahidə olunan mədəni qalıqların mahiyyətinin araşdırılması vasitəsilə bəşər tarixinin ilkin mərhələlərinin əsas xüsusiyyətlərinin dərk olunmasına inanırdılar. Ümumiyyətlə, təkamülçülər insan fəaliyyətinin nəticəsi kimi mədəniyyətin çox sadə elementlərdən mürəkkəb strukturlara qədər inkişafını müxtəlif istiqamətlərdə tədqiq etməyə çalışırdılar.
Təkamülün əsas prinsipləri
Təkamülçülərin əsas ideya və prinsiplərini bu şəkildə qeyd etmək olar:
Nümayəndələri
Təkamül təlimi müxtəlif ölkələrdə geniş yayılmışdır. Əsas nümayəndələri Böyük Britaniyada Con Ferquson Mak-Lennan, Con Lebbok, Eduard Taylor, Ceyms Freyzer; Almaniyada Adolf Bastian, İohan Yakob Baxofen; ABŞ-də Lüis Henri Morqan və başqalarıdır.
1861-ci ildə Sürixdə İohan Baxofen in "Ana hüququ" əsərinin nəşr olunması ilə rus etnoqrafı Alekseyeviç Tokaryev məhz bu əsərlə antropologiyada təkamül təliminin əsasının qoyulduğunu bildirirdi. Baxofenə qədər insan ailəsinin tarixi bir problem kimi qoyulmurdu. Çünki, fikirləşirdilər ki, bəşəriyyət mövcud olduğu vaxtdan ailə, nikah da mövcud olmuşdur. Baxofen ilk dəfə olaraq həmin əsərində göstərirdi ki, insan cəmiyyəti yarandığı gündən ailə mövcud olmamış və istər insan ailəsi, istərsə də nikah formaları zaman keçdikcə dəyişmişdir. Bununla da Baxofen insan ailəsinin formalaşmasında bir neçə mərhələ müəyyənləşdirirdi. Təqribən Baxofenlə eyni vaxtlarda bu ideyaları Adolf Bastian irəli sürməyə başlayır.
Bastianın ideyaları Teodor Vayts tərəfindən "Təbii xalqların antropologiyası" əsərində inkişaf etdirilmişdir. Marburq universitetinin professoru olan Vayts Bastiandan fərqli olaraq kabinet alimi idi. Teodor Vayts 6 cildlik "İnsanlığın mədəni tarixi" əsərində göstərirdi ki, antropologiya bir elm kimi insanlara dair bütün təsəvvürləri özündə ehtiva etməlidir və onu da iki yerə bölürdü. Belə ki, psixologiya, insanın fiziologiyası, anatomiyası və s. antropologiyanın bir bölməsini təşkil edir. Digər bölməyə isə insanların fəaliyyətinin nəticələri, insan mədəniyyəti, insanların birgəyaşayış qaydaları, insanlararası münasibətlər və s. daxildir. Vayts eyni zamanda antropologiyanın tərkibində xüsusi bir sahə — etnologiyanı da ayırırdı. Etnologiya antropologiyanın tərkib hissəsi kimi ayrı-ayrı xalqların, qəbilələrin inkişafını, onlar arasındakı qohumluğu və onların müasir səviyyəsini öyrənməlidir. Vayts ümumiyyətlə xalqların, irqlərin qeyri əqli bərabərliyi haqqında olan ideyaları rədd edirdi. O, insanlığın, bəşəriyyətin bütün tərkib hissələrinin əqli və psixoloji xüsusiyyətlərinə görə fərqlənmədiklərini, mədəniyyətdə fərqlərin yaranmasını isə tarixi inkişaf və təbii şəraitin təsirinin nəticəsi olduğunu əsaslandırırdı. Vayts tədqiqatlarında fiziki antropoloji xüsusiyyətlərin öyrənilməsinə daha çox diqqət yetirir.
Təkamül təliminin digər nümayəndəsi Yulis Lippertin tədqiqatları da bu alimlərin tədqiqatlarından bir o qədər də fərqlənmirdi. Onun "Bəşəriyyətin mədəniyyəti", "İnsanlığın mədəni tarixi" və digər əsərlərində faktiki olaraq eyni ideyaları irəli sürürdü. Ümumiyyətlə Almaniyada əsas diqqət yetirilən problemlər bilavasitə mədəni inkişaf, xüsusən də maddi mədəniyyətin inkişafı problemi və insanların psixoloji xüsusiyyətlərin fərqliliklərinin araşdırılması məsələsi olmuşdur.
Təkamül cərəyanının əsas inkişaf etdiyi ölkələr isə Böyük Britaniya və ABŞ olmuşdur. Böyük Britaniyada təkamül cərəyanının banilərindən biri Mak Lennandır. 1865-ci ildə o, "İbtidai nikah" əsərində ailə-nikah münasibətlərini mədəniyyət müstəvisində tədqiq etməyə çalışmışdır. Əgər ki, Baxofen bilavasitə nikahın bağlanma formalarını və onlardan doğan münasibətləri tədqiq edirdisə, Mak Lennan ailəni və nikahı insan cəmiyyətinin doğurduğu fenomenlər kimi tədqiq edirdi. O göstərirdi ki, heç də bəşər tarixində həmişə ailə və nikah olmamışdır. Müəyyən bir tarixi dövr olmuşdur ki, bəşər tarixində ümumiyyətlə nikah olmamışdır. Həmin dövrü o, heterizm dövrü adlandırırdı. Daha sonrakı dövrlərdə nikahın müxtəlif formaları mövcud olmuşdur. Ümumiyyətlə, Mak Lennan insan ailəsinin və nikah münasibətlərinin müxtəlif formalara malik olduğunu əsaslandırmış, və onların tarixi inkişaf prosesində bütün etnik birliklərə xas olduğunu göstərmişdir. O, "İbtidai nikah" əsərində ilk dəfə olaraq ailə-nikah münasibətləri sistemində müxtəlif nikah formalarını tədqiq etmiş, qrup nikahı, ekzoqamiya, endoqamiya, poliqamiya kimi terminləri antropologiyaya gətirmişdir. Mak Lennan ekzoqamiya və endoqamiyanın yaranmasını ibtidai cəmiyyətlərdə mövcud tarixi gerçəkliklərlə əlaqələndirmişdir. O göstərirdi ki, bəşər tarixinin ilkin pillələrində ekzoqamiya insanlararası münasibətlərin yoluna qoyulmasında daha mühüm rol oynamış və universal xarakter daşımışdır. Həmin dövrdə kifayət qədər məlumat olmadığı üçün Mak Lennan ekzoqamiyanın yaranma səbəblərini düzgün səciyyələndirə bilməmişdir. Belə ki, o, ekzoqamiyanın yaranmasını qadınların azlığı ilə, qadınların azlığını isə ibtidai dövrdə təzə doğulan qız uşaqlarının öldürülməsi ilə bağlayırdı. Eyni zamanda həmin dövrdə nəslin qadın xətti ilə hesablanmasını, qadınların üstün mövqeyə malik olmasını da qeyd edirdi. Bu isə təzad yaradırdı. Mak Lennan həm də ilk dəfə olaraq avankulat kimi adətləri tədqiq etmişdir. Bu adətə görə nəslin hesablanmasında əsas mövqe dayıya məxsus idi. Mak Lennan ailə-nikah münasibətləri ilə yanaşı antropologiyada ilkin dini inamların tədqiq olunması sahəsində ilk fikirləri söyləmişdir. Onun "Heyvanlara və bitkilərə etiqad" (1880) adlı əsəri ibtidai dini inam formalarının öyrənilməsinə təkan verən mühüm əsərlərdən hesab olunur. Əsərdə göstərilir ki, müasir dövrdə mövcud olan dini inam formalarının kökündə məhz heyvanlarla, bitkilərlə bağlı olan inamlar dayanır.
Eduard Taylor
Antropologiyada təkamül cərəyanının banilərindən və əsas nümayəndələrindən biri kimi ingilis antropoloqu Eduard Taylor götürülür. Çox zaman onu birinci professional antropoloq adlandırırlar. Çünki, o, antropologiyanı tədris vasitəsinə çevirmişdi. Məhz ilk antropologiya kafedrasını da Taylor yaratmışdır. Baxmayaraq ki, onun bu sahədə təhsili yox idi. 1855-ci ildə Amerikaya müalicə olunmaq üçün gedən Taylor burada yaşayan hinduların həyatı ilə maraqlanmış və sonrakı həyatını antropologiyaya həsr etmişdir. Vətənə qayıtdıqdan sonra 1865-ci ildə "Bəşəriyyətin qədim tarixi sahəsində tədqiqatlar" əsərini nəşr etdirmiş və burada özünün ilkin təkamül ideyalarını ifadə etmişdir. Onun əsas əsərləri 1871-ci ildə nəşr etdirdiyi "İbtidai mədəniyyət", 1881-ci ildə "Antropologiya" və 1888-ci ildə "Təsisatların inkişafının tədqiqi metodları haqqında" əsərləridir. Taylor 1886-cı ildə Oxfordda açılan antropologiya kafedrasına başçılıq etmiş, 2 dəfə London Kral Antropologiya İnstitutunun prezidenti seçilmişdir. Əsas əsəri olan "İbtidai mədəniyyət" əsərində Taylor bəşər mədəniyyətinin tərəqqi yolu ilə inkişafı ideyasını əsaslandırmağa çalışmışdır. Taylor həmin dövrdən müəyyən dini krelikal dairələr tərəfindən irəli sürülən bəşəriyyətin deqredasiyası (inkişafın ləngiməsi) fikirlərinə qarşı çıxaraq onları kəskin tənqid edirdi. O qeyd edirdi ki, bəşər tarixində yalnız tərəqqi yox, müəyyən eniş dövrləri də olub, lakin insanlığın inkişafının əsas xətti tərəqqidir. Deqredasiya yalnız müəyyən tarixi və təbii amillərlə bağlı olan ikinci dərəcəli prosesdir. Bioloji və ictimai inkişaf qanunlarının oxşarlığına əsaslanan Taylor hesab edirdi ki, insan mədəniyyətinin maddi ünsürləri, adətlər, ənənələr, inamlar canlı aləmin, yəni heyvanların, bitkilərin növləri kimi yaranıb, inkişaf edib, məhv olurlar. Antropoloq bioloq kimi mədəni elementlərin yaranması və təkamülü xətlərini sistemləşdirməyi bacarmalıdır. Onun fikrinə görə insan mədəniyyətinin hər bir elementi ən sadə formalardan müasir dövrdə mövcud olan mürəkkəb formalara qədər inkişaf yolu keçmişdir. O, yazırdı ki, hətta ən vəhşi qəbilələrin müasir mədəni xalqlarla müqayisəsi zamanı biz görürük ki, mədəni cəhətdən geri qalan xalqların mədəniyyəti addım-addım müasir inkişaf etmiş səviyyəyə yüksəlməyə qadirdir.
Taylor irqi ayrı-seçkiliyə də qarşı çıxırdı və ümumiyyətlə irqçiliyin müxtəlif formalarını qəbul etmirdi. Taylorun nəzəri irsində əsas istifadə etdiyi metod elmi-təbii metoddur. Onun fikrinə görə bu metod sayəsində insan mədəniyyətində mövcud olan istənilən elementin ibtidai formalarını aşkar edib, inkişaf xəttini müəyyənləşdirmək mümkündür. Taylor insan mədəniyyətini əmək alətləri, silah, müxtəlif texniki vasitələr, ayinlər, adətlər və inamların məcmusu kimi qəbul edirdi. Bu elementlərin hər birinin təkamülünü digərlərindən təcrid olunmuş şəkildə götürürdü. Bu onun metodunun ən zəif cəhətlərindən idi.
Taylorun ideyaları içərisində ən mühüm yeri tutan fikirlərdən biri də "ictimai tərəqqi" ideyasıdır. O bildirirdi ki, biz ictimai tərəqqidən bəhs edərkən yalnız inkişafı nəzərdə tutmamalıyıq. İnkişaf və tərəqqi tamamilə fərqli anlayışlardır. İnkişafın əsas göstəricisi artımdır, lakin tərəqqi artımsız da baş verə bilər. Məsələn, o göstərirdi ki, Fransa burjua inqilabı mövcud qayda qanunları məhv etdi və cəmiyyətdə bir xaos yaratdı, lakin son nəticəsdə bu inqilab inkişafa gətirib çıxardı. Bir sözlə tərəqqi o demək deyil ki, həmişə inkişaf getməlidir. Tərəqqi ümumiyyətlə insanların həyat səviyyəsinin, insanların maddi durumunun, əxlaqi keyfiyyətlərinin və insanların əldə etdikləri mədəni dəyərlərin dəyişməsi prosesidir, lakin bu dəyişmənin özü inkişaf formasında yoxsa, qeyri-inkişaf formasında getməsi önəmli deyil.
Taylorun antropologiya tarixində irəli sürdüyü iki mühüm nəzəriyyə daim mübahisə doğurmuşdur: "mədəni qalıqlar" və "animizm". Taylor göstərirdi ki, mədəniyyət tarixində bu və ya digər formalaşmış hər hansı bir ünsür dəyişmədən qalmır. Zaman keçdikcə onlar dəyişir, yox olur və yaxud qala bilirlər. Mədəniyyət daim inkişaf edir və bunun sayəsində də müxtəlif dəyişikliklər özünü göstərir. Taylor qeyd edirdi ki, müasir ən inkişaf etmiş xalqların həyatında belə onların inkişafının keçmiş mərhələlərinin izləri qalır. Bu elementləri o,"mədəni qalıqlar" adlandırırdı. Taylora görə insanların mədəni elementləri sistemində mövcud olan bu qalıqlar keçmişin canlı şahidləridir. Taylor müasir avropa xalqlarının həyatında mövcud olan çoxlu belə mədəni qalığı misal gətirirdi. Məsələn, evin bünövrəsinin qoyulması zamanı qurban kəsilməsi, pulun atılması, suda boğulanların dirilməsinə qarşı insanlarda olan qorxu və s. Bunlarla yanaşı insanların asqırarkən "sağlam ol" deməsini misal gətirə bilərik. Müasir dövrdə asqırmaqla həmin "sağlam ol" arasında heç bir əlaqə yoxdur, lakin bu yarandığı vaxtlarda insanlar düşünürdülər ki, insanların bədənindəki ruh asqırılan vaxt bədəndən çıxır. Ona görə də tez "sağlam ol" deyərdilər ki, ruh bədənə qayıtsın. Hazırda isə həmin məna itmişdir.
Taylorun elmi yaradıcılığında əsas diqqət etdiyi mövzulardan biri mənəvi mədəniyyət, xüsusən də dini inamlar və onlarla bağlı olan ayinlərdir. O, belə hesab edirdi ki, ibtidai icma dövründə mövcud olmuş inanclar, dini inamlar özünəməxsus ardıcıllığa və məntiqə malikdir. Belə ki, dini inam formalarının yaranmasını Taylor qədim insanlar tərəfindən yuxu, yuxu görmə, ölüm, huşunu itirmə və s. kimi təbii proseslərin mahiyyətini dərk etmə, qavrama səylərində görürdü. Bunun nəticəsində onun fikrinə görə qeyri maddi substansiya olan və insanların bədəni ilə bağlılığı olmayan ruh haqqında təsəvvürlər yarandı. Bu təsəvvürləri Taylor animizm məhvumu ilə ifadə etdi. O, göstərirdi ki, ibtidai qəbilə və tayfalar ruhun bədənlə bağlı olmadığını, bədən daxilində və xaricində mövcud ola biləcәyini qəbul edirlər. Ruhla bağlı inamlarla insanlar ölüm, müxtəlif xəstəliklər kimi xüsusiyyətləri izah etməyi bacarırlar. Ona görə də bu inam forması ilkin inanc formasıdır. Taylorun animizm nəzəriyyəsi adını almış bu baxışlarına görə hətta təbiət hadisələri, qeyri-canlı və canlı aləmin müxtəlif tərkib hissləri də ruhlara malikdir. Taylor göstərirdi ki, ruhlara inam axirət dünyasına inamın formalaşmasına, o da öz növbəsində fövqəl-təbii qüvvələrə inam və son nəticədə ali varlığa inama gətirib çıxarmışdır. Animizmi o, dinin minimumu hesab edirdi və göstərirdi ki, istənilən dini görüşlər sistemində animizmin izləri var. Taylorun animist nəzəriyyəsi faktiki olaraq XVIII əsrin sonları və XIX əsrin birinci yarısında mövcud olan dinin yaranmasının mifoloji nəzəriyyəsini elm səhnəsindən çıxardı, lakin XIX əsrin sonlarında etnoqrafiyada toplanmış materiallar Taylorun animizm nəzəriyyəsində müəyyən məntiqi səhvlərin və çatışmazlıqların olduğunu göstərdi. Belə ki, bir çox qəbilələrdə dini inamların elə dərin izləri aşkar olunmuşdu ki, onları animizmlə birbaşa əlaqələndirmək mümkün deyildi. Onlar hətta animizdən də əvvəl yaranmışdı. Bunları ifadə etmək üçün ingilis dinşünası Maret "preanimizm" terminini elmə gətirdi. 1899-cu ildə o, yazdığı "Preanimistik din" əsərində göstərirdi ki, dinin ilkin formaları inanclarla deyil, ayinlərlə və hərəkətlərlə bağlı yaranmışdır. Ən qədim insanlar mövcud gerçəkliyi intellektual yaxud şüurlu şəkildə deyil, müəyyən təhtəlşüur impulsların təsiri ilə, həyata keçirdiyi hərəkətlər vasitəsilə dərk etməyə çalışırdı. Beləliklə, ən qədim dini inam formaları qeyri-iradi hərəkətlər, təhtəlşüur davranış kimi çıxış edir. Məsələn, ən qədim insanın şüurunda nədənsə mahiyyətini başa düşmədiyi, təhlükəli bir amildən qorxu hissi yaranırdısa, o həmin hissin təsiri ilə hərəkət edirdi. Bunun sayəsində onu əhatə edən təbiətdə müyyən dərkolunmaz mistik qüvvələrin olması haqqında təsəvvürlər yaranırdı. İbtidai dini təfəkkürün belə özünü ifadəsini Maret "animatizm" adlandırırdı. Yalnız, bu təsəvvürlərin fərdiləşdirilməsi nəticəsində ruhlar, müəyyən obrazlar haqqında inamlar formalaşır.
Taylorun animizm nəzəriyyəsinə qarşı Vilhelm Vunt, Prayz və başqaları da çıxış etdilər. Animizm nəzəriyyəsinin ən böyük tənqidçilərindən biri Taylorun tələbəsi Ceyms Corc Frezer olmuşdur. Onun ən məşhur əsəri 12 cildlik "Qızıl budaq" əsəridir. "Təbiətə inam", "İbtidai dinlərdə qorxu hissi" və s. əsərlərində Frezer müxtəlif tayfaların miflərini, əfsanələrini, ayin-adətlərini, mərasimlərini və s. izah etməyə səy etmişdir və ilk dəfə olaraq "Əhdi əqiq"də mifoloji sujetlərinin müqayisəli tarixi təhlilini həyata keçirmişdir. Frezer bəşəriyyətin mənəvi tarixini 3 böyük dövrə bölürdü: mifoloji dövr; dini dövr; elmi dövr. Birinci dövrdə insanın özünün fövqəl-təbii keyfiyyətlərinə inamı böyükdür. Yəni, insan bilavasitə müəyyən ayinlər, hərəkətlər vasitəsilə ətrafa təsir edib onu dəyişdirə biləcәyinə inanır. Frezer göstərir ki, bunun izlərini biz hər yerdə görürük. İkinci mərhələdə müəyyən səbəblərdən insanlar özünün fövqəl-təbii təbiətinə inamı itirdi və belə fövqəl-təbii qüvvələri kənarda axtarmağa başladılar. Beləliklə, ruhlar, ilahələr, allahlar haqqında inam formalaşdı və din yarandı. İnsanlar bu qüvvələrə dualarla, qurbanlarla və s. müraciət etməyə başladılar. Üçüncü mərhələdə isə insanların həyatlarında allahların yerini müəyyənləşdirilmiş təbiət qanunauyğunluqları tutmağa başladı. Frezer göstərirdi ki, müasir tarixi mərhələdə hər üç halı izləmək mümkündür. Afrikada, Amerikada, Okeaniyada hələ də mifik düşüncəli tayfalara və qəbilələrə rast gəlmək mümkündür. İslam dünyasında, bir çox katolik ölkələrində dinin insanların ictimai həyatına təsiri çox güclüdür. Müasir sənaye cəmiyyətlərində insanların əsas inandıqları isə elm, elmi biliklərdir. Hətta, ən inkişaf etmiş bir cəmiyyətdə belə bunların hamısının izlərini sezmək, izləmək mümkündür. Taylorun xüsusən "İbtidai mədəniyyət" və "Antropologiya" əsərlərində qoyduğu bir çox məsələlər sonrakı dövrlərdə antropologiyada böyük bölmələrin və mübahisələrin yaranmasına səbəb olmuşdur. Məsələn, o insan dilinin maddi həyat və davranış qaydaları ilə bağlı olan təbii-elmi metodologiya əsasında öyrənilməsinin vacibliyini qeyd etmişdir. Onun bu fikirləri əsasında etnolinqvistika formalaşıb. "Antropologiya" əsərində Taylor ibtidai insanların düşüncə tərzinin müasir insanların düçüncə tərzindən fərqləndiyini qeyd edirdi. Sonrakı dövrlərdə onun bu fikirləri ibtidai təfəkkür yaxud da qeyri-məntiqi təfəkkür haqqında mübahisələrin formalaşmasına səbəb olmuşdur. Ümumiyyətlə Taylorun təkamül konsepsiyası sosial-mədəni antropologiyanın sonrakı inkişafına böyük təsir göstərmişdir.
Henri Luis Morqan
Təkamül cərəyanının ən mühüm nümayəndələrindən biri də amerikan etnoqrafı Luis Henri Morqandır. Morqan təhsilinə görə hüquqşünas, vəkil olmuş və uzun müddət böyük göllər ətrafında yaşayan hindu tayfalarının (irokez) hüquqlarını müdafiə etmişdir. O, 1840-cı ildə Eri Parkerlə birlikdə "İrokezlərin böyük ordeni" adlı ictimai təşkilat yaratmışdır. Həmin cəmiyyətin qarşısında duran əsas məsələlər qırmızı dərililərə ehtiramla yanaşılması, onların problemlərinin həll olunması və Amerika hökumətinin irokezlərə dəstək olması və s. idi. İrokezlərlə bağlı tədqiqatlara başlayan Morqanın ilk böyük tədqiqatı 1851-ci ildə nəşr etdirdiyi "İrokezlər ordeniı" əsəridir. Bir çox amerika tədqiqatçıları bu əsərin nəşr olunma ilini Amerikada Sosial-mədəni antropologiyanın yaranması ili kimi qəbul edirlər. Sonrakı dövrlərdə o, tədqiqatlarını davam etdirmiş və 1871-ci ildə "İnsan ailəsində qohumluq və qudalıq", 1877-ci ildə "Qədim cəmiyyət", 1883-cü ildə isə "Amerika aborigenlərinin evləri və ev məişətləri" adlı əsərlərini nəşr elətdirmişdir. Morqan özünün antropoloji ideyalarını sistematik şəkildə "Qədim cəmiyyət" əsərində toplamışdır. Üzərində 40 il işlədiyi bu əsərində Morqan qarşısına qoyduğu əsas suallar bunlar idi:
2. İnsanlar arasında ailə-nikah münasibətlərinin inkişaf dinamikası
3. Bəşər tarixində sosial, iqtisadi, mədəni dövrlərin müəyyənləşdirilməsi
Morqanın bəşər tarixini öyrənmək üçün əsas istifadə etdiyi materiallar irokezlərlə bağlı idi və o bu materiallarda öz həyatı ilə bağlı gerçəklikləri də görürdü. İrokezlərin ictimai quruluşunun təhlili nəticəsində Morqan belə bir qənaətə gəlmişdir ki, ibtidai icma quruluşunda cəmiyyətin ilkin ictimai qurumu kimi nəsil çıxış edir və ibtidai icma quruluşunu, ümumiyyətlə bütün bəşər tarixini iki böyük dövrə ayıra bilərik: birinci dövr nəsli qəbilə münasibətlərinin mövcud olduğu dövr; ikinci dövr isə xüsusi mülkiyyət və ərazi bölgüsünə əsaslanan siyasi cəmiyyətlər dövrüdür. Nəsli qəbilə dövrü erkən və son nəsli qəbilələr olmaqla iki böyük dövrə bölünür. Nəsli qəbilə, qan qohumluğuna əsaslanan nəsil bəşər tarixində sosial sturukturun formalaşmasının əsas meyyarı kimi çıxış etmişdir. Ona görə də, Morqan nəsli quruluşun izlərini bütün cəmiyyətlərdə axtarıb izləməyə səy edirdi. İrokezlərdə nəsil ana xətti ilə bağlı olduğuna görə bəşər tarixinin ilkin pilləsi ana xətti ilə bağlı olan nəsillərdir. Bildiyimiz kimi bu ideyanı Avropada öncə Baxofen irəli sürmüşdür. Onun fikrincə nəsli quruluş elə bir sosial mexanizmdir ki, onun sayəsində bəşəriyyətdə hal-hazırda mövcud olan sosial-mədəni strukturlar formalaşır. İstər Avropa, istər Afrika, istərsə də Avstraliyada mövcud olan ənənəvi və ibtidai cəmiyyətləri götürəndə görəcəyik ki, hər yerdə ilkin rüşeym kimi nəsil çıxış edir. İnsanlar bu və ya digər nəslin nümayəndələridir, bu və ya digər ailənin yox. Nəslin ilkin birləşdirici həlqə olması ilk dəfə Morqan tərəfindən müəyyənləşdirilmişdir. Avropada hər kəs ailədən yazırdı, amma Morqan göstərirdi ki, ibtidai icma quruluşunda ailə nəsilin içərisində əriyir və biz onun xüsusiyyətlərini hətta müasir cəmiyyətimizdə də görürük. Məsələn, kəndlərdəki məhəllələr. Morqan göstərirdi ki, nəsli quruluşun özünün inkişafıda müəyyən mərhələlərdən keçmişdir. Nəsli quruluşun tipik ən yüksək mərhələsini də biz irokezlərdə görürürk. Ondan sonra nəsli quruluş dağılmağa doğru gedir. O göstərirdi ki, bəzi irokez cəmiyyətlərində (irokezlər 6 tayfadan ibarətdir, ittifaqdır) nəsli cəmiyyətin dağılması prosesi baş verir. Morqan nəsli quruluşu qədim roma və yunanlarda da aşkar etmişdi. Romalılarda patrisilər triblərə bölünmüşdü və həmin nəslin xüsusiyyətlərini özündə ehtiva edirdi. Yunanıstanda arxilər vardı və onlarda nəslin izlərini aşkara çıxarmışdır. Ata xətti ilə qohumluğun formalaşması və ata nəslinin yaranması isə Morqanın fikrinə görə xüsusi mülkiyyətin yaranması və nəsildən-nəsilə ötürülməsi ilə əlaqədar olmuşdur.
Morqan "Qədim cəmiyyət" və "İnsan ailəsində qohumluq və qudalıq" əsərində ailə-nikah münasibətlərinin yaranması və inkişafını da dərindən təhlil etmiş və qohumluq münasibətlərində ilk dəfə olaraq qohumluğun ifadə olunmasının iki sistemi olmasını göstərirdi: təsnifedici sistem və təsviredici sistem. Morqan ənənəvi və arxaik cəmiyyətlərdə qohumluğun ictimai funksiyalarının yalnız qan qohumluğu ilə bitmədiyini əsaslandırırdı. Morqan belə hesab edirdi ki, bəşəriyyətin ilkin tarixində ailə və nikah olmayıb. Ailə və nikah müəyyən inkişaf dövründə yaranmağa başlayıb və həmin o ailə və nikahın yaranması ekzoqamiyanın yaranması ilə bağlıdır. Ekzoqamiyanın yaranması ilə əlaqədər olaraq müəyyən şəxslər arasında nikah qadağan olunur və bunun nəticəsində tədricən bizim müasir dövrdə gördüyümüz ailə formaları formalaşır. Onun fikrinə görə qohumluğun xüsusən də qohumluq terminlərinin tədqiqi sayəsində ailənin tarixi formalarını müəyyənləşdirmək mümkündür. O, "İnsan ailəsində qohumluq və qudalıq" əsərində ailənin 9 tarixi formasını müəyyənləşdirirdisə, "Qədim cəmiyyət" əsərində ailənin inkişafında aşağıdakı 6 formanın olduğunu göstərirdi:
2. Qan qohumluğu ailəsi
3. Punalua ailə forması yaxud qohum olanların, amma qan qohumu olmayanaların ailəsi
5. Patriarxal
6. Monoqam
Qeyd olunmalıdır ki, XIX əsrin ortalarında etnoqrafik ədəbiyyatda mövcud olan qeyri-dəqiq materiallara əsaslandığına görə Morqanın bu sxemində çoxlu səhvlər mövcuddur. Belə ki, hal-hazırda etologiyada əsaslandırılır ki, insanabənzər meymunlarda belə promuskiutet deyilən mərhələ yoxdur. Yaxud punalua ailəsi deyilən bir ailə yoxdur. O, göstərirdi ki, qan qohumluğu ailəsində yalnız yaxın qohumları çıxmaqla digərləri arasında nikahın bağlanmasına icazə verilirdi, amma ibtidai icma cəmiyyətində qohumlar arasında evlənmə qadağan (ekzoqamiya) idi.
Morqanın ailə-nikah münasibətlərində irəli sürdüyü bu fikirlər əsas deyil, əsas olan qohumluğun mexanizmlərinin aydınlaşdırılmasıdır. Morqana qədər ibtidai icma cəmiyyətindəki insanların ailə-nikah münasibətlərini və qohumluq əlaqələrini başa düşmək çətin idi. Məhz Morqan ilk dəfə bunun mexanizmlərini açıb ortalığa qoya bilmişdir. Morqan göstərirdi ki, ibtidai insan üçün və bizim üçün qohumluq ayrı-ayrı şeylərdir. Müasir insanın qohumluğu yalnız bir formada — qan qohumluğu formasındadır. İbtidai icma dövründə isə qohumluq yalnız qan qohumluğu formasında deyil, 2 formada mövcuddur:
Genioloji qohumluq — mənşə qohumluğu (bir ailənin övladları, bacılar, qardaşlar, onların övladları və s.)
Təsnifedici qohumluq
İbtidai icma dövründə insanlar arasındakı münasibətlərin özləri də qohumluq hesab olunur. Bunun sayəsində də nəsil daxilində münasibətlər tənzimlənir. İbtidai icma cəmiyyətində nəsil özü seqmentlərə bölünür. Seqmentlərin içərisində olan insanların özləri ayrılmırlar, bunlar eyni hesab olunurlar. Bu səbəbdən də onların qohumluq əlaqələri eyni hesab olunur. Müxtəlif nikah sinifləri vardır ki, həmin bir qrup sinifə daxil olan qadınlar həmin sinifə daxil olan kişilərlə nikahlanır. Həmin nikahlardan doğulan uşaqların hamısı kimin uşağı olmasından asılı olmayaraq bacı-qardaş hesab olunurlar.
Morqan bəşər tarixinin dövrləşməsini verməyə çalışmışdır. Özündən əvvəlkilərdən fərqli olaraq bu dövrləşmədə bəşər tarixini insanların həyatında baş verən çox mühüm dəyişikliklərlə əlaqələndirirdi. Bu dəyişikliklər ictimai həyat, təsərrüfat sahələri, texniki yeniliklər və s. ilə bağlı idi. Morqan bəşər tarixini 3 dövrə bölürdü: vəhşilik, barbarlıq və sivilizasiya. Vəhşilik, barbarlıq və sivilizasiya dövrləri XVIII əsrin sonlarında şotland ictimai xadimi Mak Lennan tərəfindən irəli sürülmüşdür. Bu "İbtidai nikah" əsərinin müəllifi, yəni Con Ferqüsyon Mak Lennan deyil, başqa Mak Lennandır. O, "Bəşər cəmiyyətinin tərəqqisinə dair" bir neçə cildlik əsərində göstərirdi ki, insanlıq tarixi 3 mərhələdən keçmişdir: vəhşilik, barbarlıq və sivilizasiya. Morqanın xidməti ondan ibarətdir ki, o, bu dövrlərin — barbarlığın, vəhşiliyin özünü də müəyyən dövrlərə bölmüşdür və həmin bu dövrləri bəşər tarixində baş verən çox mühüm ictimai-iqtisadi dəyişiklərlə əlaqələndirdi. Məsələn, Morqan vəhşiliyin özündə 3 mərhələ müəyyənləşdirmişdi: aşağı pillə, orta pillə, yuxarı pillə. Həmçinin barbarlıqda da 3 mərhələ müəyyənləşdirmişdi: aşağı, orta və yuxarı. O, belə hesab edirdi ki, insanın formalaşması ilə vəhşiliyin aşağı pilləsi, odun əldə olunması ilə vəhşiliyin orta pilləsi formalaşır. Sonrakı tədqiqatlarda müəyyənləşdi ki, Morqanın irəli sürdüyü bir çox xüsusiyyətlər ya onun dediyindən əvvəl olub, ya da onun dediyi dövrdən çox sonra olmuşdur, amma Morqanın xidməti ondan ibarətdir ki, o, bəşər tarixini sərtləşdirməyə, xüsusən də ən çətin ibtidai icma dövrünün müəyyən pillələrini müəyyənləşdirməyə çalışmışdır. Eyni zamanda bu pillələrin əsas xüsusiyyətlərini aydınlaşdırmağa da səy göstərmişdir. Hal-hazırda həmin dövrləşmədən istifadə olunmur, çünki orda müəyyən şeylər var ki, ya arxaya çəkilmişdir, ya da qabağa. Marks yazırdı ki, Morqan materialistdir, amma şüurlu materialist deyil. Morqan yazdığı əsərlərində irəli sürdüyü ideyaları xaostik materialistdir, dialektikanı ortaya atandır. Amerikada Morqandan sonra Con Uesli Pauel və Austis Meyson onun ideyalarını davam etdirmişdilər.
Amerikada Frans Boas Morqanın ideyalarına qarşı çıxmışdır. Bu dövrdə onlar təkamülçülüyə qarşı idi. Uzun müddət təkamülçülük təlimi bəşər tarixində baş verən hadisələri düzgün izah etməyən bir təlim kimi qəbul olunmuşdur. İkinci dünya müharibəsindən sonra təkamülçülüyə yenidən maraq artdı. İctimai elmlərdə təkamülçülüyün inkişafı bilavasitə təbiət elmləri ilə bağlıdır. XIX əsrdə təkamülçülüyün yaranması birbaşa Darvinin əsərləri ilə, XX əsrin ikinci yarısında biologiyada baş verən kəşflərlə bağlı olmuşdur. Bioloji kəşflər, xüsusən də genetik və molikulyar biologiya sahəsində olan kəşflərlə bağlı olaraq yenidən təkamülə qayıdış baş verdi və bu yeni təkamülçülük adlanır. Yeni təkamülçülük XX əsrin 40–60-cı illərini əhatə edir. 60-cı illərdə isə təkamülçülük yenidən tənqid olunmağa başlandı. XX əsrin sonu XXI əsrin əvvəllərində təkamülçülüyün üçüncü mərhələsi başlayır. Bu üçüncü mərhələ hələki davam edir və yenə də biologiyada baş verən dəyişikliklərlə bağlıdır, lakin bu dəfə söhbət genetikadan getmir, söhbət genomların oxunması, onların arasındakı əlaqələrin araşdırılması və s. ilə bağlıdır.
Qazıntı sübutları
Avstraliya qayalarında aşkar olunan qədim çöküntülərdə canlı izlərinin yaşı təxminən 3.5 milyard ilə bərabərdir. Bunlar indi Yer kürəsində müxtəlif cür canlı formalarının tədriclə mürəkkəbləşərək, sadə canlılardan yarandığı tarixi göstərir. Əksər qədim canlı həyat sadə bir hüceyrəlilərdən ibarət olub. Təxminən 800 milyon il qabaq çoxhüceyrəli həyat formaları yaranıb. Onların bədəni yumşaq oldugu üçün onlardan demək olar ki, iz qalmayıb, lakin son onilliklərdə alimlər tapılmış çöküntü qalıqlarındakı izlər əsasında onların bu dövrdə yaşadığını gördülər. Təxminən 550 milyon il qabaq bərk örtüklər və skeletlər meydana cıxdı, bu vaxtdan başlayaraq əsl qazıntı qalıqları tapıldı. İlk onurğalı canlılar — balıqlar 300 milyon il qabaq yarandı, dinozavrlar 65 milyon il qabaq ölməyə başladılar və 4 milyon il bundan əvvələ aid Afrikada insan qalıqları tapıldı. Bu hadisələr barədə qazıntı qalıqları yazılarında oxumaq olar.
Biokimyəvi sübutlar
Yerdəki bütün canlı orqanizmlərdə eyni genetik kod var biz hamımız universal DNT dilində yazılmış müxtəlif informasiya toplusundan ibarətik. Əgər həyat yuxarıda göstərilmiş ssenari əsasında inkişaf edibsə, onda müasir canlı orqanizmlərdə DNT-nin üst-üstə düşməsi ardıcıllığı ümumi əcdadın nə qədər əvvəl yaşamasından asılı müxtəlifliyə malik olmalıdır. Məsələn, insan və şimpanzedəki eyni DNT ardıcıllığı insan və balıq arasındakından daha çox olmalıdır, çünki insan və şimpanze əcdadları 6 milyon il qabaq, balıq və insan əcdadları isə 100 milyon il qabaq yaşamışdır. Həqiqətən də canlı orqanizmlərin DNT-sini təhlil etməklə bu gümanın təsdiqini görürük. İki orqanizmdə təkamül ağacı nə qədər uzaqdadırsa DNT-də o qədər də az oxşarlıq tapılır. Bu ona görə təmamilə aydındır ki, çox vaxt keçdikcə daha cox fərq toplanıb. DNT-nin analizindən istifadə etməklə molekulyar saat adlanan metod bizim gözümüzü təkamülün kecmişinə doğru açır. İnsanın DNT-sinin şimpanzeninkinə yaxın olması təkamül nəzəriyyəsinin inandırıcı sübutu sayıla bilər,
lakin bu fikirlərin heç biri tam sübuta yetirilməyib. Heyvanlara, İnsanlara aid fosil qalıqlar tapılsa da keçid varlıqlar haqqında heç bir qalıq tapılmayıb.
Təkamül relikti
Təkamül relikti-keçmiş geoloji dövrlər üçün səciyyəvi olan yaxın növlərin böyük hissəsi məhv olduqdan sonra qalan olduqca qədim forması (növ və ya sistematik vahid), o cümlədən "canlı qazıntı", məsələn, latımeriya, qatteriya və b. Təkamül relikti bəzən geniş areala malik olur, məsələn, Talışda şabalıdyarpaq palıd, dəmirağac meşələri; buzlaq təkamül relikti — cırtdan tozağacı (tundrada).
Təkamülün arasıkəsilən və kəsilməyən pirinspi
Təkamülün arasıkəsilən və kəsilməyən pirinspi — orqanizmlərin təkamül dəyişməsi prosesi keçid formaları (paleontoloji) olmadan qanunauyğun qızğın sürətli inkişaf və məhvolma fazaları ilə (arası) kəsilir. Fasilələr sistemlərə edilən xarici qüvvənin və daxili inkişaf faktorlarının təsiri ilə yaranan fəlakətli təkan (zərbə) prinsipi təsirinin gücü ilə baş verir. Bu prinsipi uzaq keçmişdə təbiətə ehtimal olunan antropogen təsirin təhlili zamanı nəzərə almaq lazımdır.
Təkamülün dönməzlik qanunu (L. Dollo)
Təkamülün dönməzlik qanunu- təkamül dönməzdir; orqanizm (populyasiya, növ) öz əcdadı sıralarına, əvvəlki vəziyyətinə qayıda bilməz.
Təkamülün istiqamətlənən qanunu
Təkamülün istiqamətlənən qanunu-təkamülün ümumi gedişi həmişə geoxronoloji dəyişən yaşayış şəraitinə uyğunlaşmağa doğru istiqamətlənir və onunla məhdudlaşır.
İtaliya milli futbol komandası
İtaliya milli futbol komandası — İtaliyanı beynəlxalq futbol turnirlərində təmsil edən milli futbol komandası.
=Tarixi = İtaliya milli futbol komandası 1898-ci ildə yaradılmışdır. 1934-cü ildə Futbol üzrə Dünya Çempionatında ilk dəfə iştirak etmiş və çempianatın birincisi olmuşdur. bundan sonra 1938, 1982 və 2006-cı illərdə də dünyanın ən güclü komandası adını qazanmışdır. 1970 və 1994-cü illərdə finalda Braziliyaya məğlub olmuş və ikinciliklə kifayətlənmişlər. 1990-cı ildə İtaliyada keçirilən çempionatda dünya üçüncüsü olmuşlar. 1968-ci ildə Avropa Çempionatının birincisi, 2000-ci ildə isə Fransaya, 2012-ci ildə İspaniyaya məğlub olaraq ikincisi olmuşlar. Dünya futboluna Roberto Baggio, Dino Zoff, Paolo Rossi, Franco Baresi, Gianluca Vialli kimi ulduz futbolçular qazandırmışlar. İtaliya Milli Komandasının formasını ən çox Canluici Buffon (167 dəfə) geymişdir. Ən çox qolu isə Luigi Riva (35 qol) vurmuşdur.
Fərəculla xan Ağevli
Fərəculla xan Əmənulla xan oğlu Ağevli — İran hərbçisi, İran Əncümən-e Ətər-e Millinin (ƏƏM), (The National Monuments Council of Iran) direktoru.
Həyatı
Fərəculla xan Əmənulla xan oğlu 1887-ci ildə İsfahan şəhərində anadan olmuşdu. Əsədulla xanın nəvəsidir. O, hərbi məktəb bitirmişdi. Qardaşı kolonel Fəzlullah xanın himayəsində hərbi işə qatılmışdı. Jandarmeriyada xidmət etmişdi.
Fərəculla xan Ağevli 1921-ci ildə polkovnik rütbəsi almışdı.1925-ci ildə briqadir-general rütbəsinə layiq görülmüşdü. Xuzistan əyalətinə vali göndərilmişdi.
Fərəculla xan Ağevli Məhəmmədrza şah Pəhləvinin hakimiyyəti dönəmində Şahənşah ordusunun komandanı olmuşdu.
Fərəculla xan Ağevli 1974-cü ildə vəfat etmişdi.
Partizani Tirana FK
"Tirana"nın əsas rəqibidir, qarşılaşmaları əbədi derbi adlandırırlar.
Avropa Kuboklarında nəticələri
17 İyul 2019 tarixinə olan məlumat
Melisa P. (film, 2005)
Melissa P.- Luca Guadagnino tərəfindən 2005-ci ildə çəkilmiş erotik drama filmidir. Melissa Panarello "Yatmazdan əvvəl saça 100 fırça zərbəsi" romanı əsasında çəkilmiş filmin baş rollarında Luka Guadanino, Mariya Valverde, Leticia Tsiampy və Geraldine Çaplin çəkilmişdir.
Məzmun
Melisa (Valverde) ailəsindən getdikcə uzaqlaşan 15 yaşındakı utancaq bir bakirə qızdır. Onun atası xarici neft qurğusu üzərində işləyir, anası isə onu başa düşməyən bir qadındır. Melisanı başa düşən yalnız nənəsi Elviradır. Lakin Elvira qocalar evinə getdiyi vaxt o tamamilə tək qalır. Melisa ilk dəfə yaraşıqlı və varlı Daniyel ilə hovuzun arxasında baş verən alçaldıcı bir oral seksdən sonraki görüşdə bakirəliyini itirir. Daha sonra cinsi gücünü hiss edir və Daniyel və onun dostu Arnaldo ilə üçlü seks həyatı başlayır.
Film haqqında
Qıvrım başlığı altında "Yatmazdan əvvəl saça 100 fırça zərbəsi"(başqa adı ilə "Yüz toxunuş") romanı bir neçə il əvvəl İtaliya nəşr edilmişdir. Melissa Panarello — köhnə ad olmasına, güclü reklam olunmamasına və üz qabığında heç bir məşhurun adının olmamasına baxmayaraq milli bestseller oldu. Yazar öz intim gündəliklərini kitabın mövzusu olaraq götürdü. Zərif, təsirli, ehtiraslı, qalmaqallı və Avropada ilk erotik və ilk cinsi təcrübə haqqında olan kitab Lolita XXI əsrdə Avropada sensasiya yaratmışdır. Və indi bu valehedici kitab tammetrajlı kino formatında yeni həyat qazanır.
Maraş döyüşü
Maraş döyüşü və ya Maraşın müdafiəsi  — Birinci Dünya Müharibəsində məğlub olduğuna görə, Osmanlı İmperiyası ilə 1918-ci ilin oktyabr ayının 30-da imzalanan Mudros müqaviləsi çərçivəsində Anadolunun çox hissəsi kimi Maraşın da işğal edilməsi ilə işğalçı qüvvələrə qarşı 1920-ci ilin Yanvar ayının 21-də başlayan və 1920-ci ilin fevral ayının 12-də tarixində işğalın ortadan qalxması ilə nəticələnən döyüş.
Südçü İmam Hadisəsi
Döyüşün ilk qığılcımı 1919-cu ilin Oktyabr ayının 31-də Südçü İmam Hadisəni idi. Erməni və fransız legionu əsgərləri Uzunoluq Hamamından çıxan örtüklü türk qadınlarına əl uzatmaları nəticəsində qiyam qaldıran türklər, ermənilərə və fransızlara hücum etməyə çalışsalar da erməni və fransız əsgərləri, hadisəyə müdaxilə etmək istəyən Çaxmaqçı Səidi yaraladılar. Südçü İmamın cavabı, erməni və fransız əsgərlərinə atəş açmaq idi. Bu hadisədən qısa müddət sonra bir dava reallaşdı.
Bayraq Hadisəsi
1919-cu ilin Noyabr ayının 27-də Aqop Hırlakyan adlı bir erməninin evində fransız komandir üçün bir rəqs tərtib edilmişdir. Komandirin rəqsə dəvət etdiyi erməni qızın "Sizinlə rəqs edə bilmərəm. Çünki özümü əsarətdə hiss edirəm. Qalada türk Bayrağı dalğalandığı müddətcə, sizinlə rəqs edə bilmərəm" deyərək təklifini qəbul etməmişdir. Bu hadisədən sonra qaladakı türk bayrağı endirilmişdir. Maraş döyüşü fransızların şəhərin qalasındakı türk bayrağını endirmələri, günahsız insanları öldürmələri və həbs etmələri narahatçılığı artırdı. Ulu Məscid İmamı Rıdvan Müəllimin "Qalasında bayrağı dalğalanmayan ölkədə cümə namazı qılınmaz!" cümləsi, əhalidəki fransızlara və erməni işğalçılarına qarşı olan nifrəti oyandırdı və üsyana çağırdı. Qalaya hücum edən Maraş əhalisi, içəridəki fransız əsgərlərini təsirsiz hala gətirib türk bayrağını yenidən qaldırdılar. Bundan sonra 72 gün ərzində şəhərin hər yanında qarşıdurmalar baş verdi. Döyüş əsnasında yaşanan ən böyük toqquşma Türkoğlu Müdafiəsi idi. Afşin və Əlbistandan da əhəmiyyətli dərəcədə kömək göndərilmişdir. Daha sonra fransızlar 1920-ci ilin Fevral ayının 11-də şəhəri tərk etdilər. Fransızlar İslahiyə yolunda Kuva-yi Milliyə (Milli Qüvvələr) hücumlarına məruz qaldı. Bu hücumlarda Fransa əsgərləri 200-ə yaxın itki verdi.
Ludilər sülaləsi
thumbnail|Hindistan 1525-ci il