cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Palmira
Yarımüstəqil Palmira ərazisi
thumb| [[Bel məbədi ]] thumb| Palmira amfiteatrı thumb| [[Palmira kollonadasının şərqində yerləşən monumental arka ]] B.e. 14-cü ilində Tiberinin hakimiyyətinin ilk dövrlərindən etibarən Roma imperiyasına xərac verməyə başlayan Palmira nəhəng imperiyanın bir hissəsinə çevrilir. Roma imperiyasının tərkibində olduğu dövrə çiçəklənən Palmira ölkənin ən inkişaf etmiş əraziləri ilə ticarət əlaqələri saxlasa da, daxili müstəqilliyini adətən saxlayırdı. Romalılar Palmira regionunun sərhədlərini müəyyənləşdirmişdilər; sərhəd damğavuranı kimi Roma qubernatoru Silanus təyin edilmişdi ki, o da, şəhərdən 75 kilometr məsafədə yerləşən Xirbət əl-Bilaas ərazisində məskunlaşmışdı. Digər damğavuran isə Palmiranın cənub-qərbində yerləşən Qəsr əl-heyr əl-Qərbi ərazisində aşkarlanmış, şərq sərhədləri isə Fərat vadisinə kimi genişləndirilmişdi.
Palmiranın Roma imperiyasının tərkibində olmasını sübut edən ilk kitabə b.e. 18-ci ilinə aid edilir ki, bu vaxt da, Germanik adlı Roma generalı Parfiya ilə dostluq əlaqələri qurmaq məqsədi ilə Aleksandr adlı palmiralını danışıqlar aparmaq üçün Parfiyanın vassalı olan Xarakena ərazisinə göndərmişdi. Bunun ardınca b.e. 19-cu ilində Legio X Fretensis əraziyə yürüş etmişdi. I əsrdə şəhərə Roma təsiri minimum idi, belə ki, Palmirada yalnız Roma vergiyığanları var idi və b.e. 75-ci ilində romalılar Palmiranı Sura ilə birləşdirən yol inşa edirdilər. Romalılar da Palmira əsgərlərindən istifadə etmişlər, lakin digər tipik Roma şəhərlərində olduğu kimi, Palmirada heç bir yerli magistr və ya perfektlərin olması haqqında məlumat yoxdur. I əsrdə şəhərdə intensiv quruculuq işlərinin aparılmasını şəhər qala divarlarının inşası və b.e. 32-ci ilində tamamlanmış Bel məbədi sübut edir. B.e. I əsrində Palmira səhrada yerləşən karvanlar üçün kiçik dayanacaq məntəqəsindən nəhəng ticarət mərkəzinə çevrilir, palmiralılar bir çox koloniyalar yaradır, mühüm ticarət mərkəzlərində üstünlük əldə edirlər.
II əsrdə Palmiranın ticarət əlaqələri ən geniş vəziyyətə çatır. Bu statusa çatmaqda Palmiraya iki faktor kömək edir: birincisi palmiralılar ticarət marşrutunu yaratmışdılar, mühüm məntəqələrdə yerləşdirdikləri qarnizonlar vasitəsiylə bu marşrutu müdafiə edirdilər ki, belə məntəqələrdən biri də 117-ci ildə ilk dəfə qeyd edilən Dura-Yevroposdur. İkinci faktor isə paytaxtı Petra şəhəri olan Nəbatilər dövlətinin 106-cı ildə Roma tərəfindən anneksiya edilməsi və beləliklə də, əvvəllər Nəbatilərin nəzarət etdiyi cənubi Ərəbistan ticarət yollarının Palmiranın nəzarətinə keçməsidir.
129-cu ildə "Adrian Palmira" adlandırılan Roma imperatoru Adrian şəhəri ziyarət etmiş və ona müstəqil şəhər titulu vermişdi. Bütün imperiya ərazisində ellinizm mədəniyyətini təbliğ edən Adrianın dövründə Palmiranın şəhər urbanizasiyası qədim yunan şəhərləri stilində qurulmuş, bu dövrdə Palmirada teatr, kollonada və Nabu məbədi də daxil olmaqla bir neçə mühüm memarlıq abidəsi inşa edilmişdi. 167-ci ildə Ala I Thracum Herculiana qarnizonunun şəhərə köçürülməsindən sonra Palmirada Roma təsiri daha da güclənmişdir.
III əsrdən etibarən Palmirada yunan şəhər-dövlət modeli monarxial sistemlə əvəzlənir və bina layihələri apogeya səviyyəsinə çatmış şəhərin urbanistika baxımından inkişafı zəifləyir. Romada Severan sülaləsinin imperiya taxtına keçməsi ilk dövrdə Palmiraya az təsir edir. Palmira yeni sülalənin sevimli şəhərlərindən biri olur və 206-cı ildə Cohors I Flavia Chalcidenorum qarnizonu şəhərdə yerləşdirilir. Palmira ordusu imperiyanın şərqi Suriya sərhədlərinin qorunmasında mühüm rol oynayır, imperator Karakalla 213–216-cı illərdə Palmiranı koloniyalar sırasına daxil etməsi ilə şəhərdə yaranan yeni konstitusional institutlar yunan idarəçilik institutlarını əvəzləyir. Severanların hakimiyyəti dövründə baş verən Roma-Parfiya müharibəsi 194–217-ci illəri əhatə edir və bölgənin təhlükəsizliyinə, həmçinin ticarətin inkişafına təsir edir. 199-cu ildən başlayaraq quldur dəstələri ticarət karvanlarına hücumlar təşkil edir, bu isə Palmiranın hərbi gücünü artırmasını tələb edir. Palmira ordusu ölkənin şərq sərhədlərinin qorunmasında daha ciddi rol oynamağa başlayır, tacirləri qoruyur 235-ci ildə vəfat etməzdən əvvəl imperator Aleksandr Severusun ziyarət etdiyi Palmira şəhərində təhlükəsizliyi təmin edir.
Palmira krallığı və Fars müharibələri
170px|thumbnail|left|Odenatın təsvir edildiyi ehtimal edilən büst, Palmira Arxeologiya Muzeyi Sasanilər sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi Palmiranın ticarət imkanlarına böyük zərbə vurdu. Roma imperiyası ilə müharibəyə başlayan Sasanilər, onların ərazisində yerləşən Palmira koloniyalarını dağıdılar. Təxminən 251-ci ildə oğlu Hairanla ekzarx və senator titullarını bölüşən Odenatın adı sənədlərdə çəkilməyə başlayır. Sasani şahı I Şapurla yaxınlaşan Odenat Sasani imperiyası ərazisində Palmiranın maraqlarının qorunmasını xahiş etsə də, onun bu istəyi rədd olunur, 260-cı ildə baş vermiş Edessa döyüşündə isə Odenat Sasanilərə qarşı döyüşür. Sasanilərin qələbəsi ilə nəticələnən döyüşdə Roma imperatoru Valerian əsir alınır, bundan sonra Böyük Markian oğlanları Kviet, Kiçik Markian və Balista ilə birlikdə Valerianın oğlu Qallieni taxtdan saldılar.
Odenat Qallienə sadiq qalsa da, özünü kral elan edərək, Şapura qarşı mübarizə apara bilmək üçün kəndilər və ərazidə qalmış roma əsgərlərindən Palmira ordusu formalaşdırdı. Avqust tarixinə görə Odenat döyüşdən qabaq özünü kral edir. 260-cı ildə Fərat çayı sahilində baş vermiş döyüşdə Palmira ordusu Sasani ordusu üzərində həlledici qələbə qazandı, geri çəkilərkən Sasanilər Nehardea adlı yəhudi şəhərini talan etdilər. 261-ci ildə Suriyada taxta çıxmış uzurpatorlara qarşı mübarizəyə başlayaraq Kviet və Balistanı öldürdü. Mükafat olaraq Suriya, Mesopotomiya və Arabiyanı idarə edən Qallien ona "Imperator Totius Orientis" (Şərqin Qubernatoru) titulu verdi. 262-ci ildə Odenat I Şapura qarşı yeni yürüşə başlayaraq Mesopotomiyanın iki ən mühüm şəhəri olan Nusaybin və Harran şəhərlərini ələ keçirdi, Sasanilərin paytaxtı Ktesifonu mühasirəyə aldı. Bu qələbələrdən sonra Palmira monarxı Krallar kralı titulunu götürdü.
263–264-cü illərdə Sasani ordusunun məğlub edilməsindən sonra Odenat oğlu Hairanı Antiox yaxınlığında krallar kralı titulu ilə taxta çıxardı, 264-cü ildə isə Palmira ordusu ikinci dəfə Ktesifonu mühasirəyə aldı. Sasanilərin paytaxtını tutmağa nail olmasa da, Odenat 252-ci ildən başlayan Şapur müharibələri nəticəsində Sasanilərin ələ keçirdiyi bütün Roma torpaqlarını geri qaytara bildi. Sasanilər Palmiraya qarşı yürüşə başlasalar da 266-cı ildə Ktesifon yaxınlığında yenidən Odenat tərəfindən məğlub edildilər. Daha sonra Palmira hökmdarı şimaldan Kiçik Asiyaya hücum edən qotların yürüşünə qarşı çıxmaq üçün şimala gedir, lakin burada oğlu Hairanla birlikdə öldürülür. "Avqustun tarixi" və "İohann Zonaras"da verilən məlumata görə Odenat, "Avqustun tarixi"ndə adı Meonius kimi qeyd edilən öz kuzeni (Zonarasa görə qardaşı oğlu) tərəfindən öldürülmüşdür. "Avqustun tarixi"ndə verilən məlumata görə Odenatın dul arvadı Zenobia tərəfindən edam etdirilməmişdən qısa müddət əvvəl Meonius qısa müddətlik də olsa özünü hökmdar elan etmişdi. Lakin, onun hakimiyyət sürməsi haqqında heç bir kitabə və ya digər tarixi sübut yoxdur və ehtimal ki, Odenatın ölümündən sonra o da öldürülmüşdür.
Odenatdan sonra hakimiyyətə onun oğlanları gəldi; on yaşlı Vaballat və atasının ölümündən qısa müddət sonra ölmüş azyaşlı Herod. Yeni kralların anası olan Zenobiya ölkənin əsl hökmdarı kimi hakimiyyət sürmüş, Vaballat isə onun güc mənbəyi olmuşdur. Qallien prefekti Pretorio Heraklianı farslara qarşı əməliyyatlara rəhbərlik etməsi üçün şərqə göndərsə də, Zenobia tərəfindən qəbul edilmədiyi üçün qərbə qayıtmağa məcbur olmuşdur. Lakin, kraliça Zenobia həyat toldaşından miras qalmış siyasəti izləməyə davam edərək Roma ilə münasibətləri gərginləşdirməməyə çalışır, Sasanilərlə sərhədlərdə təhlükəsizliyi təmin edir, Hauranda məskunlaşmış təhlükəli Tanuhid tayfasının sakitləşdiriləsi ilə məşğul olur. Sərhədlərin müdafiəsi üçün, Zenobia Fərat sahilində yerləşən bir neçə qalasnı, o cümlədən Halabiyə və Zalabiyə qalalarını möhkəmlədir. Təxminən 269-cu ildə Vaballat Persicus Maximus ("Persiyanın böyük qalibi") titulunu götürür.
Palmira imperiyası
230px|thumbnail|left|Herbert Skmalz — Kraliça Zenobianın Palmiraya son baxışı, Cənubi Avstraliya Sənət Qalereyası, [[Adelaida.]] Zenobia hərbi karyerasına 270-ci ilin yazından II Klavdinin hakimiyyəti dövründə başladı. Tanuxilərin hücumlarından sonra Zenobiya Roma Ərəbistanını anneksiya edir. Bundan sonra 270-ci ilin oktyabrında Misir işğal edildi və Zenobia Misir kraliçası elan edildi. 271-ci ildə Kiçik Asiyanı işğal edən Palmira ordusu Ankaraya kimi çatır və imperiyanın ərazisi tarixinin ən geniş sərhədlərinə çatır. 250px|thumbnail|right|Palmira imperiyası ərazisinin ən geniş olduğu dövrdə. Bütün bu hərbi əməliyyatları Zenobia Romanın vassalı kimi həyata keçirir, Zenobianın II Klavdidən sonra imperator kimi hakimiyyətə gələn Avrelinin adından kəsdirdiyi sikkələrdə Vaballat kral kimi təsvir olunur, Avreli isə Palmiraya sikkə zərb etməyə icazə verir və hökmdar titullarını tanıyır , çünki bu vaxt o, Avropa xalqları arasında baş vermiş çoxsaylı üsyanların yatırılması ilə məşğul idi. 271-ci ilin sonunda Vaballat anası ilə yanaşı Avqust titulunu qəbul etdi.
272-ci ildə Avreli Bosfor boğazını keçərək sürətlə Anadoluda irəliləməyə başladı. Misirə daxil olan Roma generalı Mark Avreli Prob yenidən həmin ərazini Roma imperiyasının tərkibinə qaytardı, bu zaman şimaldan irəliləyən Avrelian İss və Antioxu ələ keçirdikdən sonra, İmmae döyüşündə Zenobianı məğlub etdi. Emesa döyüşündə məğlub edilən Zenobia şəhərdə gizlənsə də, qısa müddət sonra gizlincə paytaxta qaçırıldı. Romalılar Palmira şəhərini mühasirəyə alaraq Zenobianın şəxsən imperatora təslim olmasından sonra danışıqlar aparmaq istədiklərini bildirdilər. Kraliça şəhərdən qaçaraq Sasanilərdən kömək almaq məqsədi ilə şərqə üz tutsa da qaçırıldı və bundan sonra Palmira romalılar tərəfindən işğal edildi.
Son Roma və Bizans dövrləri
300px|thumbnail|right| Diokletian kampı Avrelian şəhəri bağışladı və şəhərdə sülhün təmin edilməsi üçün Sandarionun rəhbərliyi ilə 600 nəfərlik bir silahlı dəstə yerləşdirdi. Lakin, 273-cü ildə Septimus Apsaiosun rəhbərliyi ilə Palmirada üsyan başladı və Zenobianın qohumu olduğu deyilən Antiox adlı bir nəfər Avqust elan edildi. İmperator Avrelian yenidən şəhəri ələ keçirdi və bu dəfə yerlə-yeksan etdi, ən qiymətli binaların dekorasiyaları Sol məbədinin inşası üçün imperator tərəfindən götürülmüş, şəhərdə olan digər binalar dağıdılmış, əhali müxtəlif ərazilərə köçürülmüş, Bel məbədi isə qarət edilmişdir.
Həmin dövrdən sonra Palmira heç bir hakimiyyəti olmayan kiçik bir kənd kimi mövcudiyyətini davam etdirmişdir. Avrelian Bel məbədini bərpa etdirmiş və Palmirada Legio I Illyricorumu yerləşdirmişdir. 303-cü ildən bir qədər əvvəl Palmiradan qərbdə kastrum, Diokletian kampı inşa edilmişdir. Kamp şəhər ətrafındakı ticarət yollarını qoruyan Legio I Illyricoruma kömək etmək məqsədi ilə inşa edilmişdir.
Ərəb xilafəti
634-cü ildə ordusunu 18 gün müddətində Mesopotamiyadan Suriya səhrası vasitəsiylə keçirməyi başaran Xalid ibn Vəlidin şəhəri ələ keçirməsindən sonra Palmira Rəşidun Xilafətinin tərkibinə qatıldı. Həmin dövrdən şəhərdə Diokletian kampının fəaliyyəti dayandırıldı. Şəhər Homs vilayətinin bir hissəsinə çevrildi.
Əməvilər və Abbasilər dövrü
Əməvilər xilafəti dövründə Palmira yenidən inkişaf etməyə başladı. Əməvilər qədim Bel məbədinin bir hissəsini cümə məscidi kimi istifadə etməyə başladılar, şəhər şərq və qərb arasında ticarət yolunun əsas dayanacaqlarından birinə çevrildi, şəhərdə böyük bazar (suk) inşa edildi və yaşayış səviyyəsi yüksəldildi. Əməvilərin hakimiyyəti dövründə Palmira nüfuzlu Bəni Kalb tayfasının tabeliyində idi.
Xilafət uğrunda vətəndaş müharibəsində məğlub olan Əməvilərin rəqibi Süleyman ibn Hişam Bəni-Kalb tayfasına sığınaraq 744-cü ildə xəlifə II Mərvana sadiqlik andı içsə də, 745-ci ildə Kalb lideri Əl-Əbrəş Əl-Kalbi tərəfindən ələ keçirilənə kimi Palmira müxalif mövqeyini saxladı. Həmin il II Mərvan şəhərin qala divarlarının sökülməsi əmrini verdi.
750-ci ildə yenicə əsası qoyulmuş Abbasilər sülaləsinə qarşı baş vermiş üsyana Məjza ibn əl-Kavtar başçılıq etmiş, Əməvilərin hakimiyyətə namizədi Əbu-Məhəmməd əl-Sufyani isə Suriya boyu gəzərək Palmira tayfalarından dəstək almışdır. Məğlub olan Əbu-Məhəmməd Palmirada gizlənmiş və şəhər uzun müddət təzyiqlərə davam gətirərək onun qaçmasına imkan yaratmışdır.
Sərbəst xilafət dövrü
955-ci ildə Palmira yaxınlığında köçərilərin yürüşünü dəf edən Həmdanilər sülaləsindən olan Hələb şahzadəsi Seyf əl-Dövlə Bizans imperatorları II Nikifor Foka və I İohann Tzimiskesin yürüşlərinin qarşısını almaq üçün kasba (qala divarı) inşa etdirdi. XI əsrdə Həmdanilər sülaləsinin süqutundan sonra Palmiranı Mirdasilər sülaləsi idarə etməyə başlamışdı. 1068 və 1089-cu illərdə baş vermiş zəlzələlərdən sonra şəhər xeyli boşalmışdı. XI əsrin ortalarında Malaib sülaləsindən şahzadə Xalaf şəhəri ələ keçirənə kimi Mirdasilər hakimiyyətdə qala bilmişdilər. Lakin, 1070-ci illərdə bütün Suriya ərazisi Səlcuqluların hakimiyyəti altına düşmüş, Sultan I Məlikşah Malaib sülaləsini dağıdaraq, 1090-cı ildə Xalafı həbsə salmışdır. Xalafın idarə etdiyi torpaqlar Sultan Məlikşahın qardaşı I Tutuşun hakimiyyətinə verilmiş, 1092-ci ildə qardaşının ölümündən sonra müstəqilliyini elan edən I Tutuş Suriyada Səlcuqluların yeni qolunun əsasını qoymuşdur. 240px|thumbnail|right| [[Fəxrəddin əl-Maani qəsri ]] XII əsrin əvvəllərində Palmira şəhəri Börilər sülaləsindən olan Dəməşq atabəyi Tuğtəkinin hakimiyyəti altına düşür, o isə, qardaşı oğlunu şəhər hakimi təyin edir. Lakin, şəhər hakiminin öldürülməsindən sonra 1126-cı ildə Tuğtəkin yenidən şəhərə hücum etmiş və onu öz nəzarətinə ala bilmişdir. Palmira Tuğtəkinin nəvəsi Şihabəddin Mahmuda verilmiş, atası Tacəlmülk Börinin taxta gəlməsindən sonra Dəməşqə qayıdan Şihabəddini şəhər hakimi vəzifəsində Yusif ibn Firuz əvəz edir. 1132-ci ildə Börilər Bel məbədini qəsrə çevirirlər, şəhər ətrafında isə qala divarları inşa etdirilir, bundan sonra 1135-ci ildə şəhəri Bin Qaraca sülaləsinə verərək Homsla dəyişirlər.
XII əsrin ortalarında Palmira Zəngilər sülaləsindən Nurəddin Mahmud Zənginin hakimiyyəti altına düşür. Şəhər, 1167-ci ildə Əyyubi generalı I Şirkuhun idarəsinə verilmiş, lakin 1169-cu ildə onun ölümündən sonra konfiskasiya edilmiş Homs vilayətinin tərkibinə qatılır. 1174-cü ildə Homs vilayəti Əyyubilər sultanlığının tərkibinə qatılır, 1175-ci ildə isə Səlahəddin Əyyubi şəhəri Nəsrəddin Məhəmməd ibn Şirkuhun hakimiyyətinə verir. Səlahəddin Əyyubinin ölümündən sonra onun yaratdığı dövlət bir neçə hisəyə parçalandı, Palmira isə Nəsrəddin Məhəmmədin oğlu Əl-Mücahid II Şirkuhun hakimiyyətinə verildi, o isə, 1230-cu ildə hazırda daha çox Fəxrəddin əl-Maani qəsri kimi tanınan Palmira qalasını inşa etdirdi. Lakin, hələ beş il əvvəl Suriya coğrafiyaçısı Yaqut Həməvi qeyd edirdi ki, Palmira əhalisi "daş divarlarla əhatə olunmuş qalada yaşayır."
Məmlüklər dövrü
Palmira II Şirkuhun nəvəsi Əl-Əşrəf Musa tərəfindən sığınacaq kimi istifadə olunmuş, o, Hülakü xanla ittifaqa girsə də, 1260-cı ildə baş vermiş Əyn Cəllud döyüşündə monqolların məğlub olmasından sonra qaçmağa məcbur olmuşdur. Bundan sonra Məmlük hökmdarı Seyfəddin Qotazdan üzr istəyən Əl-Əşrəf yenidən Palmira hakimi təyin edilmiş, lakin şəhər artıq Məmlüklərin hakimiyyəti altına keçmişdir.
Osmanlı və sonrakı dövr
1630-cu ildə şəhərdə başqa bir Livan şahzadəsi II Fəxrəddinin hakimiyyəti başlayır, o, II Şirkuhun hazırda Fəxrəddin Mani qəsri kimi tanınan qəsrini bərpa etdirir. 1663-cü ildə Osmanlıların etibarını itirən şahzadə Palmira üzərində nəzarətdən məhrum olur, bundan sonra 1857-ci ilə kimi Palmira Zor sancağının tərkibində sancaq kimi qalır. 1867-ci ilə kimi Palmira bədəvilərin nəzarətində Osmanlı qarnizonunun mərkəzi kimi saxlanılır.
XX əsrin əvvəllərinə kimi Palmira karvanların dayanacaq məntəqəsi kimi öz əhəmiyyətini saxlamış, nəqliyyat motorlu vasitələrinin kəşf olunmasından sonra isə bu əhəmiyyət daha da artmışdır. 1918-ci ildə Birinci Dünya müharibəsinin sona çatmasına yaxın Britaniya Hərbi Hava Qüvvələri Palmirada aerodrom yaratmış, 1918-ci ilin noyabrında isə Osmanlılar döyüşsüz Zor sancağından geri çəkilmişlər. 4 dekabr 1918-ci ildə Suriya əmirliyinin ordusu Zor ərazisinə daxil olmuş və sancaq Suriyanın tərkibinə qatılmışdır. Müharibədən sonra 1919-cu ildə planlaşdırılan Britaniya və Fransa mandatlarının sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi üçün danışıqlara başlanıldı. Antanta Ali Sovetində Britaniya təmsilçisi olan Henri Vilson Palmiranın Britaniya mandatına verilməsini xahiş etsə də, Britaniya generalı Edmund Alenbay höküməti bu plandan imtina üçün razı sala bildi , 24 iyul 1920-ci ildə Maysalun döyüşündə Suriya ordusunun məğlub edilməsindən sonra bütün suriya Suriya Palmira ilə birlikdə Fransa mandatının tərkibinə qatıldı.
Suriya Vətəndaş Müharibəsi
thumb|B.e. I əsrinə aid olan [[Allat şiri Allat məbədinin girişində yerləşirdi.]] Suriya vətəndaş müharibəsi nəticəsində Palmira geniş talanlara məruz qalmış, həmçinin tərəflər arasında baş verən hərbi əməliyyatlar zamanı ciddi zədələnmişdir. 2012-ci ildə Suriya əsgərlərinin qiymətli qəbirüstü abidələri daşıdığını göstərən videonun yayılmasından sonra Suriya muzeylərində və Palmirada talanlarla bağlı vəziyyət beynəlxalq ictimayətin diqqətini cəlb etmişdir. Lakin, "France 24" telekanalının 2012-ci ildə hazırladığı xəbərdə deyilir ki, "əldə edilmiş məlumatlardan talanların hansı səviyyədə olması və ya ümumiyyətlə olması haqqında dəqiq nəsə demək mümkün deyil." Növbəti il, top atəşləri nəticəsində Bel məbədinin fasadı ciddi zədələnmiş, Böyük kollonadanın sütunları isə qumbaraların partladılması nəticəsində dağılmışdır. Suriya Mədəniyyət Nazirliyinin Qədim dövr və Muzeylər şöbəsinin direktoru Maamun Əbdülkərim qeyd edir ki, Suriya ordusu bəzi qüvvələrini arxeoloji tədqiqat ərazisində yerləşdirib, qarşı tərəfin qüvvələri isə Palmira ətrafındakı qədim bağlarda məskən salıb.
13 may 2015-ci ildə İŞİD terrorist qruplaşması qədim şəhər ərazisni tutaraq məhv edəcəyi ilə bağlı xəbər yaydı. 21 may 2015-ci ildə Palmira muzeyində sərgilənən bəzi artefaktlar iki Suriya kuratorları tərəfindən iki maşınla Dəməşqə daşınmışdır. Palmira muzeyindən oğurlanmış müxtəlif Yunan-Roma heykəlləri, zinət əşyaları və digər dəyərli artefaktlar beynəlxalq bazarda satışa çıxarılmışdır. Həmin gün İŞİD hərbi birləşmələri Ümumdünya irsi ərazisinə daxil olmuşdur. Yerli sakinlərin verdiyi məlumata görə 13 iyun 2015-ci ildə Suriya Hərbi Hava Qüvvələrinin ərazini bombalaması nəticəsində Palmiranın şimal qala divarları və Baalşamin məbədi zədələnmişdir. 27 may 2015-ci ildən etibarən Palmira amfiteatrı İŞİD əlehdarlarının ictimai edam edilməsi üçün istifadə edilir. İŞİD-in yayımladığı videoda 20 əsirin gənc cəlladlar tərəfindən edam edilməsi və bunun yüzlərlə kişi tərəfindən izlənməsi göstərilmişdi. 18 avqust 2015-ci ildə Palmira ərazisində tarixi abidələrin mühafizəsi və təbliğinə nəzarət edən arxeoloq Xalid əl-Əsəd İŞİD tərəfindən başı kəsilməklə edam edilmişdi, Əl-Əsəd şəhər və abidələri haqqında işğalçılara heç bir məlumat verməmişdir.
İŞİD-in dağıdıcı fəaliyyəti
Şahidlərin verdiyi məlumata görə, 23 may 2015-ci ildə İŞİD hərbi qüvvələri Palmiranın məşhur şir tanrı heykəlini və şəhər ərazisində saxlanan çoxsaylı digər heykəlləri dağıtdı. Aktivistlərin verdiyi məlumata görə 23 avqust 2015-ci ildə İŞİD Baalşamin məbədini dağıdıb, lakin Suriya İnsan Haqqları Müdafiəçiləri məbədin bir ay əvvəldən dağıdıldığını qeyd edirlər. 30 avqust 2015-ci ildə İŞİD-in Bel məbədini dağıtması elan edildi; şahidlərin məlumatına görə, məbədin yalnız eksteryer divarları salamat qalıb. 31 avqust 2015-ci ildə BMT Bel məbədinin dağıdılmasını təsdiqləyib. 4 sentyabr 2015-ci ildə Elhabel türbəsi də dxil olmaqla, Palmiranın yaxşı saxlanmış üç türbəsinin də İŞİD tərəfindən dağıdılması məlum olub.
27 mart 2016-cı ildə Suriya Silahlı Qüvvələrinin İŞİD döyüşçülərinə qarşı keçirdiyi döyüşlərdən və Rusiyanın aviazərbələrə Suriyaya dəstək olmasından sonra şəhər yenidən Suriyanın nəzarətinə keçmişdir. İlkin məlumata görə abidələrə dəymiş zərər gözlənildiyindən daha az olub, bir çox abidələr toxunulmaz qalıb. Şəhərin ələ keçirilməsindən sonra Rusiya mütəxəssisləri İŞİD tərəfindən abidə ərazisində yerləşdirilmiş minaların təmizlənməsinə başlanılmışdır. Ağır döyüşlərdən sonra, 11 dekabr 2016-cı ildə İŞİD silahlı qüvvələri Palmira şəhərini yenidən ələ keçirmişdir.
Əhali, dil və cəmiyyət
220px|thumbnail|right| II əsrə aid Palmira dəfn portreti, [[Britaniya muzeyi ]] Ən yaxşı dövrlərində, kraliça Zenobianın hakimiyyətdə olduğu illərdə Palmirada 200.000-dən çox insan yaşayırdı. Bu ərazinin ilk məlum sakinləri e.ə. II minillikdə artıq adları Palmira sakinləri kimi qeyd edilən Amoritlər və e.ə. I minillikdə adları qeyd edilən Arameylərdir. E.ə. I minilliyin sonlarında ərəblər Palmira ərazisində məskunlaşmağa başlayırlar; e.ə. 217-ci ildə Rafia döyüşündə Selevkiləri məğlub edən Zabdibelin döyüşçülərinin ərəblər olması qeyd edilir. Yeni gələn tayfalar ərazinin ilkin sakinləri tərəfindən assimilyasiya edilərək onların dilində danışmağa başlayır və zadəgan təbəqəsinin mühüm hissəsini təşkil edirdilər. Şəhərdə həm də yəhudi icması yaşayırdı; Beyt Şeraim nekropolunda Palmira dilində yazılmış kitabədə burada bir neçə Palmira yəhudisinin olması qeyd edilir.
634-cü ildə Palmiranın Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatılmasından sonra şəhərdə xristian ərəblərin məskunlaşdırılmasına başlanmışdır. XII əsrdə yəhudi səyyahı Tudelalı Benyamin qeyd edirdi ki, şəhərdə 2000-dən çox yəhudi yaşayır, lakin, Əmir Teymurun yürüşündən sonra Palmira 30–40 ərəb ailəsinin yaşadığı kiçik ərəb kəndi idi və bu vəziyyət 1932-ci ildə əhalinin tamamilə köçürülməsinə kimi davam etmişdir. 200px|thumbnail|left|Palmira əlifbası ilə aramey dilində yazılmış mətn, [[Luvr muzeyi]] B.e. 272-ci ilinə kimi palmiralılar arami dilinin xüsusi ləhcəsində danışır və Palmira əlifbasından istifadə edirdilər. Şəhərin zəngin əhalisi ticarət və diplomatiya üçün yunan dilindən istifadə etsə də, latın dilinin istifadəsi minimal dərəcədə idi. Bizans imperiyası dövründə yunan dili dominant dilə çevrilir, ərəblərin hakimiyyəti dövründə isə onu ərəb dili əvəz edir və xüsusi Palmira ləhcəsi formalaşır.
B.e. 270-ci ilindən əvvəl Palmira cəmiyyəti Arami, Ərəb və Amorit adları daşıyan müxtəlif şəxslərdən təşkil olunmuşdu. Palmirada tayfa cəmiyyəti mövcud idi, lakin, bu cəmiyyətin xüsusiyyəti köçəri cəmiyyətlərindəki tayfa cəmiyyəti ilə eyni deyildi və Palmira tayfaları siyasi və varislik əjəmiyyəti daşımayıb, geniş ailə xüsusiyyətinə malik idi. Ümumilikdə on dörd tayfa qeydə alınmışdı ki, onlardan da beşi daya kiçik qollar olan filelərə (φυλή) bölünürdü. Neronun hakimiyyəti dövründə artıq Palmirada dörd tayfa yaşayırdı, onlar şəhərin dörd məhəlləsində məskunlaşmışdılar və hər məhəllə onların adını daşıyırdı. Həmin tayfalardan üçünün adının Komare, Mattabol və Mazin olması dəqiqləşdirilsə də, dördüncü tayfanın adının Mita olması ehtimal edilir. Vaxt keçdikcə bu tayfalar da qarışmış və tayfa bölgüsü əhəmiyyətini itirmişdir. Sonrakı dövrlərdə şəhər əhalisi azalmış, XX əsrin əvvəllərində şəhərdə yaşayan 6000-ə yaxın insan öz ləhcəsini saxlamışdır. Palmira ətrafında yaşayan bədəvilər şəhərdə təsərrüfat həyatının lazımi səviyyədə saxlanılmasına kömək etmişlər.
Mədəniyyət
250px|thumbnail|right| Palmira dəfn kolumbariumu [[İstanbul Arxeologiya Muzeyi ]] Palmira Yunan-Roma mədəniyyətinin ciddi təsirinə məruz qalmış özünəməxsus mədəniyyətə malik olmuşdur. Kənar təsirlər olmasına baxmayaraq, yerli semit ənənələri şəhər mədəniyyətinin özülünü təşkil etmişdir. Bəzi palmiralılar ya könüllü olaraq Roma-Yunan mənşəli adları ikinci ad kimi qəbul edirdilər. Palmira mədəniyyətinə geniş yunan təsiri isə müzakirə mövzusu olaraq qalmaqdadır; Yerli tədqiqqatçıların fikrinci yunan mədəniyyətinin təsiri yerli mədəniyyətin yalnız üst hissəsində hiss olunmuşdur. Palmira senatı bunun ən yaxşı nümunəsidir; belə ki, senatda mətnlər yunan əlifbası ilə bullalar üzərində yazılsa da, senatın tərkibi seçki vasitəsiylə deyil, şərq ənənəsi üzrə tayfa prinspinə əsasən seçilirdi. Tarixçi Ferqus Millar qeyd edir ki, Palmira mədəniyyəti yerli və Yunan-Roma mədəniyyətlərinin qarışmasının ən yaxşı nümunələrindəndir.
Qərb mədəniyyətindən başqa Palmira mədəniyyətində İran mədəniyyətinin də ciddi təsiri hiss olunur, bu xüsusilə özünü ova sevgi, incəsənət, hərbi taktika, geyimlər və saray mərasimlərində göstərir. Palmirada, Edessa və Antiox kimi digər şərq şəhərləri üçün xarakterik olan intellektual hərəkat çatışmamışdır, belə ki, bu şəhərdə hansısa böyük kitabxana və ya nəşriyyat fəaliyyət göstərmirdi. Zenobia təhsil mərkəzi açsa da, bu mərkəzin yeganə məşhur yetirməsi Kassius Longinus olmuşdur.
Şəhər geniş aqoraya malik olmuşdur. İctimai toplantılar və ictimai binalarının yerləşdiyi yunan aqoralarından fərqli olaraq, Palmira aqorası daha çox şərq ənənələrinə uyğun olaraq, daha çox karvansara və bazar məkanına uyğun olmuşdur. Palmiralılar ölüləri yaxşı həll edilmiş interyer xüsusiyyətlərinə malik ailə mavzoleylərində dəfn edirdilər. Ölən insanların təsvir edildiyi relyeflər interyerlərin bəzədilməsində istifadə olunmaqla, həm də başdaşı xüsusiyyəti daşımışdır. II əsrdən sonra sarkofaqlara da rast gəlinir. Bəzi türbələrdə bütün geyimləri və zinət əşyaları ilə birlikdə mumiyalar aşkarlanmışdır ki, onların da mumiyalanma üsulu Qədim Misirdə istifadə olunan üsulla oxşarlıq təşkil edir.
Sənət və memarlıq
Palmira incəsənəti Ellin incəsənətindən güclü təsirlənməyə malik olsa da, Fərat regionunun özünəməxsus xüsusiyyətlərinə əsaslanan yerli ənənələrə də malikdir, həmçinin Parfiya incəsənətinin də təsiri hiss olunmaqdadır. Palmira incəsənəti daha çox qəbirüstü memorial xüsusiyyəti daşıyan büst relyeflərinə görə məşhurdur. Təsvirlərdə geyim və cəvahiratın göstərilməsinə xüsusi diqqət yetirilmiş, həmçinin üzlərin dəqiq göstərilməsinə çalışılmışdır. Bu xüsusiyyətləri sonrakı dövr Bizans incəsənəti üçün əsas kimi də qəbul etmək olar. Maykl Rostovtsevə görə, Palmira incəsənəti Parfiya incəsənətinin təsiri altında olmuşdur. Palmira incəsənətinin yaranmasında Parfiya incəsənətinin təsiri məsələsi mübahisəli olsa da, bəzi tədqiqatçılar bu təsiri qəbul edirlər (məsələn Deniel Şlumberger), Maykl Avi-Yona isə Palmira mədəniyyətinin Parfiya mədəniyyətinin təsirinə məruz qalmış yerli incəsənət olduğunu bildirir. Böyük kollonadanın sütunlarını bəzəyən tunc heykəllərdən və rəsmlərdən heç biri bizim dövrümüzə çatmamışdır. Bel məbədinin zədələnmiş frizi və başqa heykəllər şəhər monumental heykəltəraşlığı haqqında təəssürat yaradır; onların bir çoxu Suriyada və başqa ölkələrdə muzey eksponatları kimi qorunur.
Palmira incəsənəti kimi, memarlığı da ciddi Yunan-Roma təsirinə məruz qalmasına baxmayaraq öz yerli xüsusiyyətlərini də qoruyub saxlamışdır. Palmira memarlığının ən gözəl nümunəsi Bel məbədi hesab olunur. Baxmayaraq ki, Bel məbədi, Qədim Roma memarlığına xas sütunlu divarlara malikdir, ümumi planlaşdırmasına görə o, semitik xüsusiyyət daşıyır. İkinci məbəd kimi, Bel məbədi də böyük daxili həyətə malikdir və əsas məbəd mərkəzdə yerləşir, bu məbəd, həm də Edla və Uqaritdə tapılan məbədlərin elementlərini daşıyır.
Hökumət
thumb|Kraliça [[Zenobianın atası strateq Yuli Avreli Zenobiusun şərəfinə yunan və arami dillərində yazılmış kitabə.]] Formalaşdığı ən qədim dövrlərdən b.e. I əsrinə kimi Palmira kiçik hökmdarlıq olmuş, sonradan onun identikliyi inkişaf etməyə başlamışdır. B.e. I əsrinin I yarısında şəhər yunan şəhər institutlarına (polis) uyğunlaşdırılmışdı. Vətəndaşlıq nəzəriyyəsi (demos) 10-cu ilə aid kitabədə təsvir edilir və palmiralılar icma adlandırılır. 74-cü ilə aid başqa bir kitabədə isə bul (senat) haqqında məlumat verilir. Tayfaların Palmira cəmiyyətində rolu isə mübahisə mövzusudur.
Palmira senatının yerli ailələr və ya tayfaların liderləri olan yerli zadəganlardan seçilən təxminən 600 üzvü var idi və onlar şəhərin dörd məhəlləsini təmsil edirdilər. representing the city's four quarters. Prezidentin rəhbərlik etdiyi bul vətəndaş vəzifələrinə nəzarət edir, ictimai işləri (məsələn ictimai binaların inşası və sair) həyata keçirir, xərcləri təsdiqləyir, vergiləri toplayır və ənənəvi olaraq iki arxon (lord) təyin edirdi. Palmira ordusuna bul tərəfindən təyin olunan strateqlər (generallar) rəhbərlik edirdi. Roma əyalət idarə sistemi və dövlət strukturu Palmirada da qurulmuşdu, lakin, mərkəzi hakimiyyətin yerli idarə orqanlarının işinə müdaxiləsi minimal həddə saxlanılırdı, çünki, Roma öz faydası üçün Palmirada ticarətin mümkün qədər inkişafını istəyirdi. Palmirada sərt idarə sisteminin formalaşdırılması, bütün imperiyanın şərq ölkələri, əsasən də Parfiya ilə ticarət əlaqələrinə zərbə cura bilərdi.
Yüksək koloniyalaşdırma siyasəti yürütdüyü dövrdə (213–216) Palmira Roma institutlarının təcrübəsindən istifadə etsə də, əsas yunan institutlarını saxlayırdı. Bul saxlanıldı, strateq adı isə ənənəvi olaraq seçilən magistratlarla əvəzləndi. Magistratlar yeni kollonial konstitusiyanı idarə edən duumviri təşkil edir və buna görə də arxonları əvəz edirdilər. 251-ci ildə Odenatın oğlu Hairan ilə birlikdə Palmiranın senatoru və exarxı (rəhbəri) kimi hakimiyyətə gəlməsindən sonra Palmiranın siyasi səhnəsində dəyişiklər baş verməyə başladı. Odenatın adının hərbi yoxsa dini anlam daşıması naməlumdur. Lakin ehtimal ki, bu hərbi titul olmuşdur. 257-ci ildə Odenata konsularis statusu verildi ki, bununla da o, Finikiya əyalətinin leqatusu oldu. 258-ci ildən başlayaraq nüfuzundan istifadə edən Odenat bölgədəki siyasi vəziyyəti nəzərə alaraq, uzun müddətdir ki, Roma imperiyasının şərq sərhədlərində müharibələr aparan Sasanilərə qarşı hərbi əməliyyatlara başladı, Edessa döyüşü ilə özünün ən yüksək nöqtəsinə çatan bu hərbi əməliyyatlar nəticəsində Palmira krallığa çevrildi.
Kral şuranı və əksər ictimai institutları saxladı, 264-cü ilə kimi isə magistratların seçilməsi saxlanıldı. Monarxın yoxluğu dövründə şəhəri onun əvəzləyicisi idarə edirdi. Odenatın hakimiyyəti dövründə Şərqi Roma əyalətlərinin hakimləri Romada təsdiqlənir, lakin, Palmira kralı əsas monarx kimi tanınırdı. Zenobianın hakimiyyəti dövründə isə hakimlər birbaşa kraliça tərəfindən təyin edilirdi.
Heç də bütün palmiralılar hakim ailənin hakimiyyətini qəbul etmirdi; belə ki, ən son Palmira kitabələrindən birində 273-cü il baş vermiş üsyanda Septimus Haddudan adlı senatorun Avrelinin ordusuna kömək etməsi haqqında məlumat verilir. Romalılar tərəfindən dağıdıldıqdan sonra Palmira dövlətçilik ənənəsini həmişəlik itirir və Romadan və sonrakı dövrlərdə onu əvəz edəm mərkəzi dövlətlər tərəfindən təyin edilən hakimlər tərəfindən idarə olunur.
Ordu
320px|thumbnail|right|Bel məbədinin relyeflərindən birində təsvir olunmuş Palmira döyüş tanrıları Tədqiqatçı İrfan Şahid Palmiranı "Şərq şəhərləri arasında Sparta" kimi təsvir edir; bəzi Palmira tanrıları isə tam döyüş geyimində təsvir edilirlər. Palmira ordusu şəhəri və onun iqtisadiyyatını müdafiə edir, şəhər divarlarından kənarda Palmira hakimiyyətinin möhkəmləndirilməsinə və yayılmasına kömək edir, səhrada karvan yollarını qoruyurdu. Şəhər daimi orduya malik idi, Zabdibel e.ə. III əsrdə 10.000-lik orduya başçılıq edirdi, Emesa döyüşündə isə Zenobia 70.000-lik ordunun başında durmuşdu. Əsgərlər şəhər əhalisindən, eləcə də, Palmiraya tabe olan Homs, Fərat vadisi ərazilərində yaşayan insanlardan toplanırdı. Palmira həm də, öz əhalisi olmayan kəslərin xidmətindən istifadə edirdi, Ana şəhərindəki Palmira hərbi birləşməsinin tərkibində 132 Nəbati tayfası nümayəndəsi qulluq edirdi. İşə götürülmə sistemi haqqında heç nə məlum deyil, lakin ehtimal edilir ki, bütün böyük şəhərlərdəki kimi, Palmirada da toplanmış əsgərlərə elə oradaca yerli ordu rəhbərləri (strateqlər) tərəfindən təlim keçirilirdi.
Strateqlər Romanın icazəsi ilə bullar tərəfindən təyin edilirdi, kral ordusuna monarx özü rəhbərlik edirdi , ordu Sasani stilində düzülür və Sasani texnikası istifadə olunurdu. Palmiralılar yaxşı oxçular kimi məşhur idilər, onlar həm də piyadalarda, əsas zərbəçi qüvvə kimi isə ağır süvarilərdən (katafrakt) istifadə edilirdi. Palmira piyadaları qılınc, nizə və kiçik qalxanla silahlanır, katafraktlar isə tam zirehlə təmin olunmaqla, at, 3.65 m uzunluğa malik ağır nizələr (kontos) istifadə edirdilər.
Roma ilə hərbi əlaqələr
Öz döyüş adətlərini geniş və az məskunlaşmış ərazilərdə yayan romalılar Roma İmperator Ordusunda xidmət üçün Palmira auksiliyasını yaratmışdılar. Vespasianın dövründə İudeyada 8000 Palmira oxçusu xismət edirdi, Trayan isə 116-cı ildə ilk Palmira auksiliyasının əsasını qoymusdu. Palmira birlikdləri bütün Roma imperiyası ərazisində xidmət edirdilər, sonradan Adrianın dövründə palmiralılar Dakiyada , Antonin Piyin hakimiyyəti dövründə isə həm də El Kantara, Numidiya və Myoziyada xidmət edirdilər. II əsrin sonlarında Dura-Yevroposda xidmət edən Chors XX Palmyrenorumun əsası qoyulmuşdu.
Ronqoronqo mətn I
right|450px Ronqoronqo mətn I — günümüzdə mövcud olan 24 Ronqoronqo mətnindən biridir.
Palmira
Hökmdarlar
thumb|Hairan [[Promptuarii Iconum Insigniorum toplusunda]] thumb|Maeonius Promptuarii Iconum Insigniorum toplusunda thumb|right|[[Zenobia Avqusta kimi Antoni dövrünün sikkəsində]] thumb|right|Vaballat Avqusta kimi Antoni dövrünün sikkəsində
Din
Palmira tanrıları daha çox şimal-qərbi semit panteonuna, qismən də Mesopotomiya və Ərəb panteonlarına aid idilər. Ellinizmdən əvvəlki dövrdə şəhərin əsas tanrısı şimal-qərbi semit panteonundan Baal adlı tanrının adının dəyişdirilmiş versiyası kimi Bol adlandırılan tanrı idi. Babilə məxsus Bel Marduk kultunun təsiri ilə Bol sonrakı dövrlərdə Bel adlandırılmağa başlayır. Lakin, bu dəyişiklik heç də Bola olan inancın Mesopotomiya tanrısına olan inancla əvəzlənməsi şəklində təzahür etməmiş, yalnız ad dəyişikliyi kimi tarixə keçmişdir.
Vacibliyinə görə əsas tanrıdan sonra Palmira tayfalarının itaət etdikləri altmışa yaxın bir-biri ilə qohum olan tanrılar gəlirdilər ki, bunların da arasında ədalət tanrısı və Efqanın keşikçisi Yaribol, günəş tanrısı Malakbel və ay tanrısı Aqlibol kimi unikal tanrılar da vardı. Əlavə olaraq, palmiralılar Levant tanrıları Astarte, Baal-hamon, Baalşamin və Atarqatisə, Babil tanrıları Nabu və Nerqala, Ərəb tanrıları Azizos, Arsu, Şəms və Əl-Lata inanırdılar.
Palmiralılar hər tanrıya ayrıca ibadət etsələr də, bəzən onların birləşdirilməsi halı da olurdu. Belin həyat yoldaşı Astarte-Belti idi, Aqlibol və Yaribolun müşayəti ilə triada şəklində o, günəş tanrısı kimi yad edilirdi. Malakbel bir çox birliklərdə təmsil olunur, Aqlibol və Qad Taimi ilə cütlük , Baalşamin və Aqlibol ilə isə triada təşkil edirdi. Hər il Nisan ayında Palmirada Akitu (yaz) festivalı keçirilirdi. Şəhərin dörd məhəlləsindən hər birində tanrıların saxlanması üçün ibadətgahlar var idi, Malakbel və Aqlibolun ibadətgahı isə Komare məhəlləsində idi. Baalşaminin ibadətgahı Mazin məhəlləsində, Mattabolun ibadətgahı isə Arsu məhəlləsində, Atarqatisin ibadətgahı isə dördüncü tayfanın məhəlləsində idi.
Roma imperiyası ərazisində xristianlığın yayılmasından sonra Palmiranın paqan dini də xristianlıqla əvəzləndi və 325-ci ildən etibarən şəhərdəm yepiskopluq fəaliyyətə başladı. Şəhərdəki qədim məbədlərin bir çoxu kilsəyə çevrildi, Əl-Lat məbədi isə 385-ci ildə Şərq pretorian prefekti Matern Kineqinin göstərişi ilə dağıdıldı. 634-cü ildə şəhərin Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatılmasından sonra, Xristianlıq tədricən İslamla əvəzləndi, şəhərin məlum olan son yepiskopu 818-ci ildə təyin edilmişdi.
İqtisadiyyat
thumb| Palmira Aqorasının xarabalıqları Roma hakimiyyətindən qabaq və Roma hakimiyyətinin başladığı dövrdə Palmira iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq, xırda ticarət, böyük səhradan keçən karvan yolu üstündə istirahət məntəqəsi rolunu oynaması üzərində qurulmuşdu. E.ə. I əsrin sonlarında Palmira iqtisadiyyatı kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq , vergi toplanması və ən vacibi karvan ticarətinə əsaslanırdı.
Vergi toplanması şəhər gəlirinin böyük bir hissəsini təşkil edirdi. Şəhər ərazisindən istifadə edən bütün karvan sahibləri 137-ci ilə aid vergi qanunun aşkarlandığı "Tarif binası"nda vergi ödəyirdilər. Qanun şəhərdə ticarətlə məşğul olan insanların və karvanların ödəməli olduqları vergilərlə bağlı vəziyyətə nəzarət edirdi. Şəhərin vergi topladığı ərazilərdən bir çoxu onun öz ərazisi olmayıb tabe edilmiş ərazilər idi. Oazis 1000 hektardan çox ərazini əhatə edir, həmçinin şəhər ətrafında kəndlilərin yaşadığı torpaqları birləşdirirdi. Lakin, əhalinin kənd təsərrüfatı özünü təmin edəcək qədər deyildi və kənardan qida məhsulları idxal edilirdi.
Ticarət
thumb| [[Böyük İpək Yolu ]] Palmiradan başlayan əsas ticarət yolu şərqdə Fərat sahillərinə istiqamətlənərək Böyük İpək Yoluna birləşirdi. Burada yol haçalanaraq cənuba doğru irəliləyir və Fars körfəzi sahilində palmiralıların Hindistanla əlaqə saxladıqları Çarax Spasinu limanına çatırdı. Tacirlər Hindistan, Çin və Mavəraünnəhr mallarını Emesa və ya Antioxiyaya gətirir buradan isə Aralıq dənizi limanlarına çatdırırdılar ki, buradan da mallar Roma imperiyasının bütün ərazisinə daşınırdı. Parfiya-Roma müharibələrinə görə bəzi Palmira tacirləri ənənəvi ticarət yollarından imtina edərək Qırmızı dəniz yolundan istifadə edirdilər. Bu yolla mallar dəniz limanlarından Nil limanlarından birinə daşınır, daha sonra Misirin Aralıq dənizi limanlarına gətirilir və daha sonra Roma ərazisinə daşınırdı. Palmiralıların Misirlə əlaqələrini sübut edən kitabələr hələ Adrianın hakimiyyətindən əvvəlki dövrə aiddir.
Karvan ticarəti sahibkarlar və tacirlərdən asılı idi, belə ki, sahibkarlar karvanlarda istifadə olunan heyvanların saxlandığı və yolların keçdiyi torpaqların sahibi idilər, tacirlər isə sahibkarların verdikləri vasitələrdən istifadə edərək ticarət aparan şəxslər idilər. Ticarət Palmiranı bölgənin ən zəngin şəhərlərindən birinə çevirmiş, tacirləri isə çox zənginləşdirmişdi. Belə ki, Male' Agrippa kimi bəzi tacirlər hətta bütöv bir karvanı özləri maliyyələşdirirdilər ; O, 129-cu ildə Adrianın şəhərə səfərini, 139-cu ildə isə Bel məbədinin bərpasını maliyyələşdirmişdi. Əsas gəlir gətirən məhsul şərqdən alınaraq qərbə daşınan ipək idi. Bundan başqa yeşim, muslin, ədviyyatlar, qara ağac, fil sümüyü və müxtəlif qiymətli daşlar da gəlir mənbəsi idi. Daxili ticarət üçün palmiralılar qul, fahişə, zeytun yağı, boyalı qablar, mirra və ətriyyat idxal edirdilər.
Ərazi
left|thumb|Palmiranın mühüm abidələrinin xəritəsi Palmiranın əsası Əl-Qubur vadisinin cənub sahilində Efqa bulağının yaxınlığında kiçik yaşayış məntəqəsi kimi qoyulmuşdur. Dörd məhəllədən ibarət bu yaşayış məntəqəsi b.e.-nın I əsrindən etibarən şimala doğru genişlənməyə başlamışdır. Şəhərin ilkin qala divarları hər iki sahildə yerləşən geniş əraziləri əhatə etsə də, Diokletianın dövründə yenidən inşa edilmə zamanı yalnız şimaldakı divarlara diqqət ayırılmışdır.
Şəhərin monumental layihələrinin bir çoxu vadinin şimal tərəfində inşa edilmişdir. Bel məbədi də vadinin şimalında, əvvəl təpə üzərində yerləşmiş qədim ellinist məbədinin yerində inşa edilmişdir. Lakin qazıntılar göstərmişdir ki, Bel məbədi vadinin cənubunda yerləşmiş, I–II əsrlərdə şəhərin genişlənməsindən sonra məbəd şəhərin şimalında qalmışdır.
Şərqdə yerləşən Bel məbədindən qərbdə yerləşən Dəfn məbədinə kimi uzanan 1,1 km uzunluqlu Böyük kollonadalı küçə də şimalda yerləşir. Kollonadanın şərq hissəsində monumental arka, mərkəzində isə tetrapilon yerləşir.
Kollonadanın sol tərəfində qədim kral sarayının yerində inşa edilmiş Diokletian hamamı yerləşir. Baalşamin məbədi, yaşayış binaları , 1500 yaşlı, Suriya ərazisindəki ən geniş Bizans kilsəsi də Kollonadanın sol trəfində yerləşir. 6 m hündürlüyə malik olmuş kilsə sütunlarının altlıqları 12–24 m aralıqlarda yerləşdirilmişdir. Kilsənin həyətində isə kiçik amfiteatr aşkarlanmışdır.
Qəbirsanlıqlar
Şəhər divarlarında kənarda qərb tərəfdə palmiralılar çoxsaylı qəbirüstü abidələr inşa etmişlər ki, bunlar da hazırda Məzarlar vadisi kimi tanınan 1 km uzunluqlu nekropoldur. Burada əlliyə yaxın abidə qeydə alınmışdır ki, onların da əksəri dörd mərtəbəli qüllələrdir. Şəhərin şimalı, cənub-qərbi və cənub-şərqində də qəbirsanlıqlar vardır ki, bu qəbirsanlıqda məzarlar əsasən hipogeum (yeraltı məzarlar) formasındadır.
Mühüm binalar
203 px|thumb| Diokletian hamamı
Digər binalar
thumb| Dəfn məbədi
Qazıntılar
1902-ci ildə şəhəri ziyarət edən Gertruda Bell çoxsaylı məktublar yazmışdı. Palmirada ilk arxeoloji tədqiqatlar 1902-ci ildə Otto Puxsteyn tərəfindən aparılmış, daha sonra isə 1917-ci ildə Teodor Vaiqand tədqiqatlara başlamışdır. 1929-cu ildə Suriya və Livanda qədim dövr üzrə general direktor olan fransız Henri Arnold Seyriq ərazidə geniş tədqiqatlara start vermiş, İkinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə bu tədqiqatlar yarımçıq dayandırılmış, lakin, müharibənin başa çatmasından sonra davam etdirilmişdir. Seyriq tədqiqatlara Bel məbədindən başlamışdı. 1934–1935-ci ildə şəhərin şimal-qərb hissəsində Devid Şlumberger tədqiqatlar aparmışdı. 1954–1956-cı illərdə UNESCO-nun təşkil etdiyi İsveç ekspedisiyası Baalşamin məbədində tədqiqatlar aparmışdır. 1958-ci ildən ərazidə Suriya Qədim dövr General-Direktoratlığının başçılığı ilə, daha sonra Kazimej Mizlovskinin (1980-ci ilə kimi) və Mixael Qavlikovskinin (2011-ci ilə kimi) rəhbərlik etdiyi Polşa ekspedisiya qazıntılar aparmışdır.
Polşa ekspedisiyası əsasən Diokletian kampı tərəfdə, Suriya Qədim dövr General-Direktoratlığı isə Nabu məbədi tərəfdə tədqiqatlar aparmışdır. Ərazinin böyük hissəsi Polşa və Suriya direktoratlığı tərəfindən tədqiqata cəlb edilmişdi, Efqa ərazisində isə Jan Starski və Cəfər əl-Həsəni araşdırmalar aparmışdı. Bel-hamon məbədi 1970-ci illərdə Robert du Mesnil du Bizon tərəfindən kəşf edilmişdi. Palmiranın irriqasiya sistemi 2008-ci ildə şəhərin ətrafını peyk görüntüləri əsasında tədqiq edən Jörgen Kristian Meyer tərəfindən kəşf edilmişdi. Palmiranın əksər abidə qalıqları, xüsusilə şimal və cənub ərazidəki yaşayış məhəllələri tamamilə tədqiq edilməmişdir, nekropollarda isə Direktoratlıq və Polşa ekspedisiyaları ciddi qazıntı işləri aparmışlar. 2011-ci ildə Suriya Vətəndaş Müharibəsinin başlamasından sonra tədqiqat qrupları Palmiranı tərk etmişlər.
1980-ci ildə, şəhər divarlarından kənarda yerləşən nekropollar da daxil olmaqla ərazi UNESCO tərəfindən Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir. 2010-cu ilin noyabrında Avstriya media meneceri Helmut Toma 1980-ci ildə Palmiradan oğurluq etməsini etiraf etmişdir, onun oğurladığı memarlıq elementləri hazırda yaşadığı evdə sərgilənir. Almaniya və Avstriya arxeoloqları bu oğurluq hadisəsinə qarşı çıxış etmişlər.
Haqverdiyevlər
Haqverdiyevlər — Azərbaycan xalqının soylarından biri.
Soyun yaranması
Mirzə Haqverdi bəy Qarabağın tanınmış mülkədarlarından biri idi. Şuşa şəhərində imarətin, çox sayda rəiyyətin, Kəbirli mahalında Mirzəhaqverdilər adlı оbanın, Mərzili, Avşar оbalarının bir hissəsinin, Vərəndə mahalında Ağbulaq adlı kəndin sahibi idi.
Оnun adı ilə bağlı Kəbirli mahalında "Mirzəhaqverdi kəhrizi" adlı yurd yeri var idi.Mirzə Haqverdi bəy 1806-cı ildə İbrahimxəlil xanla bərabər gülləbоran edildi. Mirzə Haqverdi bəyin nəslinin nümayəndələri Haqverdiyev sоyadını daşıyırlar.
Georgi lenti
thumb|Georgi lenti Georgi lenti — Rusiyanın imperiya simvollarından biri.
1769-cu ildə imperatriça II Yekaterina tərəfindən təsis olunub və Rusiya üçün qəhrəmancasına savaşan rus əsgərlərinə verilən mükafatlar onun üzərinə vurularaq, təqdim olunurdu. Həmin vaxtlardan başlayaraq, lentin standartı belədir: 3 qara, 2 narıncı xətt.
Hazırda isə "Georgi lenti" Rusiyanın şovinist, "velikorus" və neofaşist gənclər təşkilatının, bir sıra siyasi partiyaların simvolu kimi istifadə olunur.
Litva
Litvada da Latviyada kimi qadağa müzakirə olunurdu.
Üçtikan südləyən
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ronqoronqo mətn J
Ronqoronqo mətn J — günümüzdə mövcud olan 24 Ronqoronqo mətnindən biridir. Böyük reimiro olaraq da bilinir.
Haluk Levent
Haluk Levent, — Türk rok ifaçısı.
Həyatı
Adananın Yüreğir mahalındakı yamaclı məhəlləsində doğulmuşdur. Doqquz qardaşın səkkizincisi olan Haluk Levent, ailəsinin Nusayri olduğunu söyləmişdir.
Dilarə Seyidzadə
Dilarə Seyidzadə (d. 1939, Bakı şəhəri) — Azərbaycan Respublikası Prezidenti Katibliyin rəisi, 1-ci dərəcə dövlət müşaviri, tarix elmləri doktoru.
Həyatı
Dilarə Seyidzadə 1939-cu il oktyabrın 25-də Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirmişdir.
1961-1978-ci illərdə Azərbaycan EA-nın Tarix İnstitutunda Baş laborant, kiçik elmi işçi, 1978-1983-cü illərdə Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasnda Baş müəllim, 1983-1993-cü illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunda Baş elmi işçi, aparıcı elmi işçi, 1993-1997-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İcra Aparatının Humanitar siyasət şöbəsində Böyük məsləhətçi, 1997-1998-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin köməkçisi, 1998-1999-cu illərdə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Katibliyi rəisin müavini-Prezidentin köməkçisi vəzifələrində çalışmışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 noyabr 1999-cu il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Prezidenti Katibliyinin rəisi vəzifəsinə təyin edilib.
Dilarə Seyidzadə Dövlət qulluğunda xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 24 oktyabr 2009-cu il tarixli Sərəncamı ilə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilib. 24 oktyabr 2019-cu il tarixli Sərəncamı ilə "Şərəf" ordeni ilə təltif olunub.
Ernst Hekkel
thumb|right|Ernst Hekkel Ernst Hekkel  — alman alim və filosof, “ekologiya” termininin müəllifi.
Həyatı
Ernst Hekkel 1834-cü ildə Almaniyanın Potsdam şəhərində anadan olmuşdu.
Ernst Hekkel 1919-cu ildə Almaniyanın Yena şəhərində vəfat edib.
Fəaliyyəti
Ernst Hekkel 1868-ci ildə yazdığı “Təbii yaradılış tarixi” (Natürliche Schöpfungsgeschichte) adlı kitabında insan, meymun və it rüşeymlərindən istifadə edərək bəzi müqayisələr apardığını irəli sürdü. Çəkdiyi rəsmlər demək olar ki, hamısı eyni canlı rüşeymlərindən ibarət idi. Hekkel bu rəsmlərə əsaslanaraq sözügedən canlıların ortaq mənşədən gəldiklərini müdafiə etdi.
Məncə, müasir dərsliklərin əksəriyyətində olmasa da, böyük hissəsində bu rəsmlərin hələ də qoyulmasına icazə verən ağılsız geri qayıtma dövrünə görə həm təəccüblənməli, həm də utanmalıyıq.
Hekelin saxtakarlığı o qədər açıq və o qədər böyük idi ki, Hekel beş professor tərəfindən məsələ ilə bağlı saxtakarlıq etməsi ilə təqsirləndirildi və Cenadakı universitet məhkəməsi tərəfindən təqsirli elan edildi.
İngiltərə Təbiət Tarixi Muzeyindən Ser Qavin de Bier isə bu böyük elmi biabırçılığı bu sözlərlə ifadə edir:
Asan, nizamlı və inandırıcı, tənqidi tədqiqat aparılmadan geniş kütlələr tərəfindən qəbul edilmiş Hekelin “rekapitulyasiya nəzəriyyəsi” kimi bir çox nadir iddia elmə bu qədər böyük zərər vermişdir.
Hekelin bu saxta rəsmləri, əslində, darvinistlərin adına məqsədinə çatmışdır. Bu rəsmlərin elmi saxtakarlıq olduğu açıqlanmasına baxmayaraq, bəzi dairələr bu saxta rəsmləri həqiqi zənn edərək mənfi təsirlənmiş, elmi əsassızlığına baxmayaraq, təhsil müəssisələrində davam edən təhsil insanın canlılara ümumi baxışını mənfi istiqamətdə dəyişdirmişdir. Yaradılış Tədqiqat Cəmiyyəti (Creation Research Society) və Yaradılış Araşdırma İnstitutu (Institute of Creation Research) təşkilatlarının qurucusu Henri M. Morris bu vəziyyəti belə qiymətləndirmişdir:
Darvindən – və xüsusilə də Freyddən etibarən psixoloqlar insanın sadəcə təkamül keçirmiş bir heyvan olduğunu güman etmiş və davranış problemlərini heyvanı əsasdan dəyərləndirmişlər. İnsan problemləri ilə maraqlanarkən meymunlarla və digər heyvanlarla (hətta həşəratlarla) aparılan təcrübələr əsas götürülmüşdür.