cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kürən qaratoyuq
T. n. eunomus
Bədəbinin yuxarı hissəsi tünd qəhvəyi rəngdədir. Büzdüm hissəsi və qanadları qırmızı-qonur rəngdədir. Bədənin aşağı hissəsi ağdır. Sinəsində qara xalları olan enli zolaq var. Böyür tərəfləri də qara xalları var. Quyruğu qaraya çalır. Bu yarımnöv Mərkəzi və Şərqi Sibirin şimal hissəsində yuvalayır. Подвид гнездится на севере Центральной и Восточной Сибири. Bu quşlara da Mərkəzi və Qərbi Avropada nadir hallarda rast gəlinir.
Qidalanması
Cücülər, meyvə və toxumlarla qidalanır.
Çoxalması
Yuvalarını ağac və ya kollarda 1–4 m hündürlükdə qurur. 3-7 yumurta qoyur.
Qədim ibranilər
İbranilər - Sami dil ailəsinə məxsus qədim xalq.
Actinobole
— dəstəsinin  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Qədim ibranilər
Köç
thumbnail|alt=|Musa qövmünə [[Tövratı göstərir                                                                                                                                              |275x275px]] Sami dil ailəsinin üzvü olan ibranilər tarixin səhnələrində ilk dəfə Mesopotamiyada görünmüşdülər, Bibliyaya görə ibrani patriarxı İbrahimin ailəsi şumerli olmuşdur. Mənşə etibarilə ibranilər maldarlıqla məşğul olan köçəri xalq olmuşdular, təəccüblü deyil ki, məhz buna görə onların məskunlaşdıqları ərazini dəqiqliklə təyin etmək çətindir. Bunu demək kifayətdir ki, onlar təxminən e.ə. 1900 və 1500-cü illər arasında Mesopotamiyadan Cənubi Suriyaya (daha sonra həmin ərazi Xanaan yaxud Kənan adlandırılmışdı) və daha sonra isə Misirə köç etmişdilər. Həmin əsrlər ərzində İbrahimin nəvəsi Yaqubun soyundan gəldiyini iddia edən bir ibrani tayfası Yaqubun digər adının şərəfinə özünü “israilli” adlandırmağa başladı. Yaradılış kitabına görə Yaqub bütün gecəni bir mələklə güləşdikdən sonra “tanrının əsgəri” mənasına gələn “İsrail” adını almışdı. İbranilər təxminən 3 əsr ərzində Misirdə qaldıqdan sonra Misir imperiyası qurmağa çalışan və ev iqtisadiyyatını davam etdirmək üçün daha çox qula ehtiyac duyan Yeni Padışahlığın fironları tərəfindən qula çevrildilər. İbranilər təxminən e.ə. 1250-ci ildə onların Misir sərhədlərindən Sinay yarımadasına (Misir və Xanaan arasında yerləşən səhralıq ərazi) kütləvi qaçışına başçılıq edən qəhrəman Musanın simasında yeni lider tapdılar. Musa onları daha sonralar adı Yehova şəklində yazılan tanrı Yaxveyə sitayiş etməyə inandırmışdı. Həmçinin həmin dövrdə bütün ibranilər özlərini israillilər adlandırmağa başladılar, çünki Musa onları Yaxveyin İbrahim, Yuşa və Yaqubun tanrısı olduğuna inandırmışdı, beləliklə, İsrailin tanrısı artıq bütün ibranilərin sitayiş etdiyi tanrı idi.
Xanaana dönüş
Sinay səhralarında təxminən bir nəsil dolaşdıqdan sonra ibranilər daha zəngin Xanaan torpağına dönməyə qərar verdilər, bu torpaq, doğrudan da quraq Sinay çöllüklərindən daha zəngin idi, belə ki onlara “süd və bal axan” torpaq kimi görünürdü. Lakin ərazinin içərilərinə doğru asanlıqla hərəkət etmək və məskunlaşmaq mümkün deyildi, çünki Xanaan artıq xanaanilər (digər sami dilli xalq) tərəfindən tutulmuşdu və onlar öz torpaqlarını ibranilər ilə bölüşmək istəmirdilər. Beləliklə, ibranilər Xanaanın içərilərinə doğru yol boyu döyüşməli oldular, bu yavaş və çətin proses olmuşdu, lakin “Yuşa İyerixon döyüşündə qalib gəldi və divarlar dağıldı” məşhur cümləsi ilə təhrif olunmuşdu. Musanın davamçısı Yuşa Xanaanda bir qədər ərazi ələ keçirə bildi, lakin bu çox az idi, çünki maldar israillilərin yaxşı qorunan Xanaan şəhərlərini mühasirə ilə ələ keçirmək üçün kifayət qədər silahları yox idi. Bundan əlavə, Yuşanın ölümündən sonra israillilər daha da zəiflədilər, çünki onlar tayfa fərdiyyətçiliyinin dirçəlişi nəticəsində mütəşəkkil hərbi əməliyyatları yerinə yetirmək bacarıqlarını itirmişdilər. Beləliklə, onlar bir əsr davam edən döyüşlərdən sonra yalnız Xanaan təpələrinin bəzilərini və daha az məhsuldar vadilərdən bir neçəsini ələ keçirə bilmişdilər. Daha pisi isə, həmin dövr ərzində özlərini nəinki verdikləri itkilərin qisasını almaq istəyən xanaanilərdən, həmçinin güclü xarici basqından qorumağa məcbur oldular.
Fələstinlilərin basqını
Kiçik Asiyadan gələn qeyri-sami fələstinlilər basqınlar edirdilər, onlar e.ə. 1050-ci ildə asanlıqla Xanaanın çox hissəsini zəbt etdilər, buna görə də bu region alternativ olaraq Fələstin adlanmağa başladı. Yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşən ibranilər öz mübarizələrini gücləndirdilər. Onlar tayfa quruluşu formasını (hər tayfada münaqişələri həll etmək üçün müdrik kişilər (hakimlər) seçilirdi) qoruyub saxlamışdılar, aydındır ki, Fələstin problemini həll etmək üçün daha ciddi “milli” hökumət forması zəruri idi. Təxminən e.ə. 1025-ci ildə bütün İsrail tayfalarının sədaqətini qazanan, güclü şəxsiyyətə malik Samuel onların hamısı üçün yeganə hökmdar, Şaulu seçdi. O, ibraniləri vahid xalq kimi birləşdirəcəkdi.
Davudun dövrü
Şaulun ölümündən sonra Davud hökmdar oldu və ibranilərin siyasi tarixində - ən azından müasir dövrə qədər - ən möhtəşəm dövr başladı. Fələstinlilər üzərində qəti qələbə qazanaraq onları cənubda sahilboyu dar əraziyə doğru sıxışdırdı. O, xanaaniləri öz hakimiyyətini tanımağa məcbur etdi, növbəti bir neçə nəsil ərzində xanaanilər öz kimliklərini itirərək tamamilə ibrani xalqı ilə qarışdılar. Birləşmə prosesi davam etdikcə ibranilər maldarlığı bir kənara qoyaraq kənd təsərrüfatı və sənətkarlıqla məşğul olmağa başladılar. Davud mütləq monarx olaraq öz hakimiyyətini tamamilə möhkəmləndirdi, öz təbəələrindən məcburi əmək tələb etdi, vergilərin toplanması üçün siyahıyaalma təsis etdi və sonra vergiləri toplatmağa başladı. Onun əsas məqsədi Yerusəlimdə möhtəşəm paytaxt və dini mərkəz qurmaq idi. Lakin bu işdə bəzi irəliləyişlərə nail ola bilsə də, tikinti işləri onun ölümdən sonra tamamlandı.
Süleymanın dövrü
Davuddan sonra hakimiyyətə e.ə. 973-ci ildən 933-cü ilə qədər hakimiyyətdə qalan, vahid yəhudi padışahlığının 3 hökmdarından sonuncusu, oğlu Süleyman gəldi. Süleyman Yerusəlim şəhərinin tikintisində atasının başlatdığı işi tamamlağa qərarlı idi. Atasının şəhər tikmək niyyəti iki məqsəd güdürdü. Birincisi, əgər israillilər Qərbi Asiyanın qüdrətli xalqları arasında yer tutmaq istəyirdilərsə, öz qüdrətlərinin vizual təzahürü olaraq möhtəşəm şəhərə sahib olmalı idilər. İkincisi, milli dinlərini yenidən təsdiqləmək üçün möhtəşəm məbədə ehtiyac var idi. O vaxta qədər israillilər “Ətiq Mücrüsü”nü (Sina dağında Yaxveyin Musaya verdiyi güman edilən, içində daş lövhələr olan sandığın Bibliyadakı adı) öz səyahətləri boyunca portativ çadırda daşımışdılar. Köçəri xalq üçün müqəddəs məbədi çadırda yerləşdirmək kafi ola bilərdi, lakin qüdrətli xalqın oturaq əkinçilərinə yaraşmırdı. Bunun əvəzində, İsrailin Yaxve ilə xüsusi əlaqəsininin fiziki simvolu olan Mücrü qüdrətli paytaxtda saxlanılmalı və möhtəşəm məbədin ən dərin guşəsində qorunmalı idi. Bu səbəblərə görə Süleyman paytaxdakı tikinti işlərinə, xüsusilə də ibranilərin milli və dini həyatının mərkəzi abidəsi olacaq məbədin tikintisinin xərclərində səxavətli davrandı. Zaman-zaman bu siyasət ibranilərin bir xalq kimi varlıqlarını sürdürmələrinə əsaslı şəkildə kömək oldu, Süleyman, doğrudan da, möhtəşəm bir məbəd ucaltmağa nail oldu və sonralar “Süleyman məbədi” İsrail milli və mədəni cəhətdən yox olmaq təhlükəsi ilə üzləşdiyi zaman ilham qaynağı olmuşdu. Lakin qısa müddət sonra hökmdarın səxavətli tikinti layihələri çətinliklər törətməyə başladı, çünki Fələstin sadə tikinti materialları üçün gərəkli olan təbii sərvətlərlə zəngin deyildi, bu layihələri bəzəyən qızıl və qiymətli daşların çatışmazlığından isə danışmağa belə dəyməzdi. Getdikcə artan ağır vergilərə baxmayaraq, Süleyman tikinti borclarını ödəməkdə çətinlik çəkməyə başladı, o ilk öncə əsas təchizatçısı olan sərhəd qonşusu (şimaldan) Finikiyaya ərazi güzəştə getdi, daha sonra isə Finikiyanın meşələri və mədənlərində işləmək üçün ibraniləri zorla oraya göndərdi.
Vahid ibrani padışahlığının parçalanması
Təəccüblü deyil ki, bu cür zalım davranış Süleymanın təbəələri, xüsusilə də şimaldakı əhali arasında ona qarşı düşmənçiliyi qızışdırdı. Şimallılar öz oğullarının zorla Finikiyaya göndərilməsinə şahidlik etdilər, onlar ibrani padışahlığının cənubunda salınan Yerusəlimdə tikinti layihələrinə biganə idilər. Bundan əlavə, şimallılar cənublulara nisbətən Yaxveyə daha az sədaqət nümayiş etdirirdilər, onlar Ətiq Mücrüsünə qızıl gətirmək üçün şəxsi qurbanlar verməkdə daha az həvəsli idilər. Süleyman sağ olduğu müddətdə şimallı təbəələri ona itaət edirdilər, lakin onun ölümü açıq üsyan üçün işarə oldu. Şimallılar Süleymanın oğlu Rehavama vergi ödəməyi rədd edərək vahid ibrani dövlətindən ayrıldılar və öz padışahlıqlarını qurdular.
Şimal paytaxtı Samariya şəhəri olmaqla İsrail padışahlığı, Cənub isə paytaxtı Yerusəlim olmaqla İyudeya padışahlığı adlanmağa başladı. İbrani padışahlığı vahid dövlət halında olanda da o qədər güclü deyildi, lakin ikiyə bölünmüş halda daha zəif idi. İsrail padışahlığı öz gücündən daha çox qonşu dövlətlərin onlardan çəkinməsi və bəxt sayəsində iki əsr mövcud olmağı bacardı, lakin e.ə. 722-ci ildə assuriyalılar tərəfindən məhv edildi. Assuriyalılar işğal etdikləri ölkərdə bütün əhəmiyyətli tikililəri dağıdır və əhalini digər yerlərə köçürürdülər, buna görə də İsrail padışahlığının adı bir daha eşidilmədi. İyudeya padışahlığına gəldikdə isə o, qismən əhəmiyyətsiz olduğuna görə Assuriya təhlükəsindən yayına bildi, lakin e.ə. 586-cı ildə Nebuxadnezarın başçılıq etdiyi Babil ordusu tərəfindən işğal edildi. O, Yerusəlimi və məbədi qarət etdi və yandırdı, İyudeyanın görkəmli sakinlərini isə Babilə köçürdü. Bundan sonra yarım əsr ərzində iyudeyalılar – bundan sonra tarixçilər onları adətən yəhudi adlandırmağa başladılar (bu dövrə qədər ibrani adlanırdılar) – öz vətənlərini bir daha heç vaxt görməyəcəklərindən qorxaraq “Babil dustaqlığı”ndan əziyyət çəkmişdilər. Sonrakı hadisələrdən göründüyü kimi onlar yanılırdılar, e.ə. 539-cu ildə Babilistanı fəth edən Fars hökmdarı Kir yəhudilərə Fələstinə geri dönməyə və orada Farsların hakimiyyəti altında yarı-müstəqil padışahlıq qurmağa icazə verdi. Geri dönənlər vaxt itirmədən Yerusəlim məbədini yenidən inşa etdilər (e.ə 520 – 510-cı illər arasında tamamlandı).
Yunanların hakimiyyəti
Onların varisləri e.ə. 332-ci ildə Böyük İskəndərin başçılığı altında yunan ordusu Fələstini işğal edənə qədər farsların təsir dairəsində qaldılar. İskəndərin ölümdən az sonra Fələstin bir-birini əvəz edən yunan dilli hökmdarların hakimiyyəti altına keçdi. E.ə. 168-ci ildə onlardan biri, Antiox Epifanes məbədi təhqir edərək və yəhudi dininə sitayiş etməyi hər kəsə qadağan edərək yəhudi inancını məhv etməyə cəhd göstərdi, lakin bu zalımlıq döyüşçü İyuda Makkabeyin rəhbərlik etdiyi yəhudi üsyanının başlanması ilə nəticələndi. İyirmi il davam edən mübarizədən sonra Fələstin yəhudiləri nəhayət ki, yerli Makkabey sülaləsinin hakimiyyəti altında siyasi müstəqillik qazanmağa nail oldular, lakin bu vəziyyət yalnız e.ə. 63-cü ilə qədər davam etdi.
Romalıların hakimiyyəti
Roma generalı Pompey Fələstini Roma protektoratına qaytarmaq üçün sülalənin daxilində yaşanan düşmənçilikdən istifadə etdi. Roma hakimiyyətindən narazı olan yəhudilər bizim eranın 66-cı ilində üsyan başlatdılar, lakin bu Antiox üzərində çalınan qələbəni təkrarlamaq üçün atılan ümidsiz cəhd idi. Bu dəfə onlar qədim imperiyaların ən qüdrətlisi ilə üzləşmişdilər və sahib olduqları hər şeyi itirdilər. 70-ci ildə Roma imperatoru Tit yəhudi üsyanını rəhmsizliklə yatırdı və məbədi dağıtdı, o vaxtdan sonra məbəd bir daha yenidən tikilmədi. Bundan sonra Fələstin tamamilə Roma imperiyasına birləşdirildi və yəhudilər tədricən böyük Roma imperiyasının digər hissələrinə köçdülər. Diaspora yaxud yəhudilərin Fələstindən digər ölkələrə əsrlərlə davam edən miqrasiyası o vaxtdan 20-ci əsrə qədər yəhudilərin mövcudiyyətinin əsas səbəbi olmuşdu.
Din
Hətta hökmdar Davudun dövründə belə qədim ibranilər ikinci dərəcəli siyasi gücə malik idilər, Süleymanın hakiyyətindən sonra isə ikinci dərəcəli siyasi gücləri belə qalmadı. Bu gün yəhudilərin dini olan iudaizm inanc, adət-ənənə və liturqik qaydaların müntəzəm sistemidir, bunların hamısı ibrani Bibliyasının (xristianlara Əhdi-Ətiq olaraq məlumdur) səhifələrində qeyd edilir. İudaizm qəflətən peyda olmamışdı, o Musanın dövründən Makkabeyin dövrünə qədər davam edən uzun dəyişiklik prosesinin məhsuludur. Yəhudi dinin inkişafında 4 mərhələni qeyd etmək mümkündür.
Birinci mərhələ - Politeizm
Alimlərin sadəcə fərziyyələrlə gəldiyi qənaətə görə ilk mərhələdə ibranilər həməsrləri olan digər Qərbi Asiya xalqları kimi politeist (birdən çox tanrıya sitayiş edən) olmuşdular.
İkinci mərhələ - Monolatriya
Daha sonra təxminən e.ə. 1250-ci ildə Musanın başlatdığı və təxminən e.ə. 750-ci ilədək davam edən milli monolatriya mərhələsi gəlir. Monolatriya digər tanrıların varlığını təkzib etmədən bir tanrıya xüsusi sitayiş deməkdir. Musanın təsiri ilə İsrail xalqı adı “Yxv” şəklində yazılan və Yaxve olaraq tələffüz edilən tanrını milli tanrıları kimi qəbul etdi. İbranilər Yaxvedən başqa digər tanrılara sitayiş etməməyə razı oldular, çünki Musa “dinlə, ey İsrail, o, bizim yeganə tanrımızdır” deyə təkid etmişdi. Milli monolatriya dövründə Yaxve daha çox spesifik fiqur idi. O, daha çox antropomorfik hesab edilirdi. O, insan bədəni və emosional keyfiyyətlərinə sahib idi. Yaxve bəzi hallarda dəyişkən və bir qədər qəzəbli olurdu. O, bəzən həqiqi günahı olan şəxsləri deyil, istəmədən günah işləmiş insanları cəzalandırırdı. İllüstrasiyaya əsasən Yaxve Ətiq mücrüsü Yerusəlimə köçürüləndə yırğalanmasın deyə əlini onun üzərinə qoyan Uzzanı öldürmüşdü. Yaxve o qədər də qüdrətli deyildi, belə ki onun qüdrəti yalnız ibranilərin yaşadığı ərazi ilə məhdudlaşırdı. Buna baxmayaraq, Qərb düşüncəsinə ən əhəmiyyətli töhfələrdən bəziləri ilk dəfə həmin dövrdə verilmişdi. Bu dövrdə ibranilər inanmağa başladılar ki, tanrı təbiətin bir parçası deyil, əksinə təbiətdən tamamilə ayrıdır, insanların isə təbiətin bir hissəsi olduğu və ilahi güc sayəsində təbiətin hakiminə çevrildiyi fikrinə inanırdılar. Həmin “şəffaf” ilahiyyatda tanrı tədricən intellektual və abstrakt varlıq olaraq qəbul edilir və insanın təbiəti dəyişmək gücü olduğuna inanılırdı.
Monolatriya dövründə ibranilər mənəvi təlimlər, rituallar və tabular toplusuna əməl edərək Yaxveyə xidmət edir və sitayiş edirdilər. “On vəsiyyət”in dəqiq formasının “Babil dustaqlığı”ndan əvvəl mövcud olub-olmaması naməlumdur, çünki o, e.ə. 7-ci əsrdən sonra üzə çıxmışdı. Lakin yəhudilərin etik prinsiplərdən ibarət ilahi vəsiyyətlər toplusuna əməl etdikləri şübhəlidir. Burada qətl, zina, yalançı şahidlik və qonşunun malına paxıllıq kimi günahların cəzalandırlması qeyd edilir. Bundan əlavə, ibranilər bayramları qeyd etmək, qurbanlar vermək kimi ritual tələblərə, 7-ci gündə işləməmək və uşağı anasının südündə qaynatmaq kimi ritual qadağalara ciddi şəkildə əməl edirdilər. İbrani cəmiyyətində mənəvi standartlara ciddi şəkildə əməl edilməsinə baxmayaraq, yadlara qarşı bu standartlar yerinə yetirilmirdi. Assuriyalılar belə müharibədə günahsız insanları qətlə yetirməkdə ibranilərdən geri qalırdılar. Yuşa Xanaanı işğal etdiyi zaman İsrailin övladları “şəhərin xarabalıqlarından özlərinə qənimət götürdülər və hər kəsi qılıncdan keçirdilər... şəhəri dağıtdıqdan sonra orada nəfəs alan heç kim qalmamışdı”. Bu cür qəddar siyasətə şübhə etmək yerinə, israillilər inanırdılar ki, tanrı bundan zövq alır, çünki Yaxve özü xananiləri onlara müqavimət göstərməyə ruhlandırmışdı, bu da onları qətlə yetirmək üçün səbəb idi. ”Tanrı onların qəlbinə cəsarət vermişdi ki, döyüşdə İsrailə qarşı gəlsinlər, buna görə də onları tamamilə məhv edə bilərdilər”.
Üçüncü mərhələ - Peyğəmbərlik inqilabı
Bu sadə prinsiplər həmin peyğəmbərlərin təlimlərinin əsasını təşkil edir; (1) tam monoteizm – Yaxve kainatın hökmdarıdır; o hətta öz məqsədlərinə nail olmaq üçün ibranilərdən əlavə başqa xalqlardan da istifadə edir, başqa xalqların tanrıları saxta tanrılardır; (2) o, tamamilə ədalətin tanrısıdır. O sadəcə yaxşılıq edir, dünyada olan şər əməlləri isə o deyil, insanlar törədirlər; (2) Yaxve ədalətli olduğuna görə öz israilli övladlarından hər şeydən çox etik davranış tələb edir. O, möminlərdən ritual və qurbanlardan daha çox “ədalətli olmağı, zülm altında olan insanları azad etməyi, atasız uşaqları və dul qadınları qorumağı” istəyir. Xananilərlə qaynayıb qarışdıqdan və oturaq kənd təsərrüfatı ilə məşğul olduqdan sonra bəzi israillilər xananilərin məhsuldarlıq tanrılarına qurbanlar verməyə başladılar, onlar bununla ümid edirdilər ki, qurbanlar onlara bol məhsul gətirəcək. Digər israillilər isə əksinə, Yaxveyə tamamilə sadiq qaldılar, sədaqətlərinin göstəricisi kimi özlərini ritualizmə həmişəkindən daha çox həsr etmişdilər. Bu cür əməllərə qəti etirazını bildirmək üçün peyğəmbər Amos insanın mədəni inkişafındakı əhəmiyyətli anlardan birini qələmə aldı, o Yaxvenin xəbərdarlıqlarını çatdırdı:
Dördüncü mərhələ - Sürgündən sonrakı mərhələ
thumb|321x321px|İsa Məsih|alt= İudaizmin formalaşmasındakı son mərhələ yəhudilərin Babildən qayıdışından sonrakı 4 əsri əhatə edir. Buna görə də həmin dövr sürgündən sonrakı mərhələ adlanır. “Sonuncu məfhumlar” yaxud dünyanın sonunda baş verəcəklər haqqında yazılan esxatoloqik təlimlər toplusu din filosoflarının sürgündən sonrakı mərhələyə verdiyi əhəmiyyətli töhfədir. Farsların və yunanların bilvasitə və bilavasitə təsiri altında və Makkabey üsyanı dövründə yəhudi filosoflar öz kiçik və siyasi cəhətdən zəif xalqlarının dünyada oynadığı rol haqqında həmişəkindən daha çox düşünməyə başladılar. Başqa sözlə, onlar tanrının tezliklə onlara milli xilaskar yaxud “məsih” göndərəcəyinə inanmağa başladılar. O, yəhudiləri nəinki zirvələrə yüksəldəcək, həmçinin iudaizmi zamanın sonuna qədər davam edən sülh və ədalət minilliyi ərzində bütün dünyaya yayacaq. İlk öncə onlar minillik sülh padışahlığının dünyəvi olacağını düşünürdülər, belə ki, 3-cü İşayanın sözlərinə görə insanlar bunu görəcəklər və doya-doya yaşayacaqlar. Zaman ötdükcə, minillik padışahlığın öz-özünə yüksəlməsi ehtimalı daha uzaq görünməyə başladı, bundan fəqli olaraq, fövqəltəbii zəfər alternativi daha qaçılmaz görünürdü. Əhti-Ətiqdəki fövqəltəbii esxatologiya haqqında ən mükəmməl fikir Danielin kitabında qarşımıza çıxır. Kitab Nebuxadnezzarın dövründə yaşadığı ehtimal olunan Daniel tərəfindən deyil, Makabbey üsyanı dövründə Danielin adından istifadə edən başqa biri tərəfindən yazılmışdır. Müdrik görücü Məsihi “insan oğlu” adlandırmış, onun “cənnətin buludları” ilə gələcəyini və əbədi hakimiyyətə sahib olacağını bildirmişdi. “Digər dünya fikir”inə əsasən Məsih “sonuncu mühakimə”yə başçılıq edəcək, başqa sözlə, bütün ölülər dünyadakı əməllərinə görə Məsih qarşısında mühakimə edilmək üçün dirildiləcəklər, günahkar kişilər və qadınlar əbədi cəzaya məhkum ediləcəklər, “müqəddəslər” isə cənnətdəki padışahlığın cah-cəlalında ibadət edəcəklər.
Yəhudilərin Məsihə bəslənən ümidləri yəhudilər və sonralar xristian adlanan bütpərəstlər tərəfindən Məsih kimi qəbul edilən İsanın gəlişi ilə reallaşdı. İsanın Məsih olduğunu qəbul etməyən yəhudilər əsl Məsihin bir gün gələcəyinə inanmağa davam etdilər. Bəziləri Məsihin, Danielin dediyi kimi, buludlarla gələcəyini düşünürdülər, lakin əksər insanlar israil xalqının adını yüksəklərə qaldıracaq və məbədi yenidən inşa edəcək dünyəvi xilaskar gözləyirdilər. Məsihin möcüzəvi gəlişinə bəslənən ümidlər yəhudi xalqını hətta müqəddəs torpaqdan minlərlə mil uzaqda yaşamağa məcbur olduqları zaman belə bütün inancları və dini ənənələri mətanətlə qoruyub saxlamağa ruhlandırmışdı. Bu həqiqi yəhudi möcüzəsinin – bir çox sahədə əldə etdiyi nailiyyətlər sayəsində dünyanı zənginləşdirən bu kiçik xalqın yaşadığı dəhşətli fəlakətlərə baxmayaraq, günümüzə qədər var olma mətanəti - baş verməsinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdi.
İbrani hüquqşünaslığı və ədəbiyyatı
Qədim ibranilər görkəmli alim, memar yaxud sənətkar deyildilər. Hətta Süleyman məbədi belə ibranilərin uğuru deyildi. Çünki layihədə yer alan ən çətin inşaat işlərinə finikiyalı ustalar və sənətkarlar cəlb olunurdu. Yəhudi dini büt və ya cənnətdə, yerdə və suda var olan məfhumların bənzərinin yaradılmasını qadağan etdiyinə görə ibranilərə məxsus heç bir heykəl və rəsm əsəri mövcud deyil. Bunun əvəzində, qədim ibrani mədəniyyətinin ən diqqətəlayiq nümunələri özünə məhz hüquq və ədəbiyyatda yer tapmışdır.
Hüquqşünaslıq
İbrani hüquqşünaslığının əsas mənbəyi “Qanunun təkrarı” (İkinci qanun) kitabının əsasını təşkil edən “İkinci qanun” külliyyatıdır. Qismən qədim babillilərin hüquq anlayışı ilə əlaqəli qədim ənənələrə dayanmasına baxmayaraq, günümüzə qədər gəlib çatan “İkinci qanun” külliyyatının tarixi peyğəmbərlik inqilabına dayanır. Ümumilikdə, onun şərtləri qədim Babilin Hammurapi qanunlarında yer alan maddələrdən daha ədalətli və bitərəfdir. O nəinki kasıblara və yadlara qarşı səxavətli olmağı buyurur, həmçinin tələb edir ki, 6 il xidmət göstərmiş ibrani qul azad edilməli və öz həyatına başlaması üçün ona imkan yaradılmalıdır. O, hər 7 ildən bir bütün borc sahiblərinin borcdan azad edilməsini əmr edir. “Övladlar öz atalarının günahına görə məsuliyyət daşımamalıdırlar” və “hakimlər heç bir halda bəxşiş qəbul etməməlidirlər” kimi qanunlar bu külliyyatın daha ədalətli olduğunu göstərir. Hər şeydən öncə “İkinci qanun” külliyyatı “birlikdə ədalət” idealını dəstəkləyir və ibranilər yalnız “birlikdə ədalətli” şəkildə yaşamaqla özlərini vəd edilən torpaqların layiqli varisi hesab edirlər.
Ədəbiyyat
Bütövlükdə götürəndə, ibrani ədəbiyyatı bütün qədim Qərbi Asiya xalqlarının ədəbiyyatı arasında ən yaxşısıdır. Günümüzə qədər gəlib çatmış ədəbiyyat nümunələrinin hamısı Əhdi-ətiqdə və Apokrifa (Bibliyaya aid edilməyən qədim ibrani əsərləri) kitablarında toplanmışdı. Deboranın nəğməsi kimi bir neçə hissə istisna olmaqla, Əhdi-ətiq əslində düşünüldüyü qədər qədim deyil. Hal-hazırda alimlər belə hesab edirlər ki, o, köhnə və yeni hissələri birləşdirilmiş və ümumilikdə bir qədim müəllifə (məsələn Musaya) aid edilən külliyyat və təshihlər silsiləsindən yaradılmışdı. Lakin onların yaşı e.ə. 850-ci ildən qədimə getmir. Xronikalar istisna olmaqla, Əhdi-ətiq kitablarının əksəriyyəti sonrakı illərə aiddir. Zəburun böyük hissəsində hökmdar Davuddan bəhs edilir, lakin ən yaxşı hissələrində Babil məhbusluğu hadisələri yer alır. Zəburun toplanması bir neçə əsr davam etmişdir.
Nəğmələrin nəğməsi
Nəğmələrin nəğməsi dünyanın ən gözəl sevgi şeirləri arasındadır. Oxucuların onda simvolik dini məna tapmağa çalışmasına baxmayaraq, Nəğmələrin nəğməsi sırf dünyəvi toy şeirlərinin külliyyatı kimi təxminən e.ə. 5-ci əsrdə yaradılmışdı. Bir çox müasir tənqidçi bildirir ki, biz istədiyimiz mətndə istədiyimiz mənanı tapa bilərik. Bəy öz gəlinini “göyərçin” adlandırır, gəlin isə ona “hökmdarım” deyir. Onlar meyvə bağlarında və üzümlüklərdə bir-birinə nəvaziş göstərməkdən zövq alır və birlikdə keçirdikləri həyatı sevirlər: “Ayağa qalx, mənim sevgilim, mənim gözəlim və get. Seyr et, qış bitdi, yağış kəsdi və getdi; Yerdə çiçəklər açdı... Zərif üzümləri olan tənəklər gözəl ətir saçır... Bir bax, sən gözəlsən, sevgilim... Sənin göyərçin gözlərin... Mənim sevgilim öz bağçasında gəzişir, ədviyyat ləklərinə doğru irəliləyir, bağçasındakı meyvələrdən dadmaq üçün, zanbaqları dərmək üçün. Mən sevgilimə, sevgilim isə mənə məxsusdur”.
İyovun kitabı
E.ə. 500 və 300-cü illər arasında qələmə alınmış “İyovun kitabı” ibranilərin ədəbi nailiyyətlərinin tamamilə fərqli bir növüdür. Əsər insan və tale arasındakı faciəvi mübarizədən bəhs edən dramdır. Əsas mövzusu şər problemidir: necə ola bilər ki, şər kef çəkərkən, xeyir əziyyət çəkir. Bu qədim hekayədir, çox güman ki, eyni mövzulu Qədim Babil yazılarının adaptasiyasıdır. Lakin ibranilərin yaratdığı versiya fəlsəfi ehtimalların ən mükəmməl təcəssümüdür. Əsərin baş qəhrəmanı İyovun başına bir-birinin ardınca dəhşətli fəlakətlər gəlir. İyov ləyaqətli adamdır. O, var-dövlətini itirir, uşaqlarını qətlə yetirirlər, ağır xəstəliyə düçar olur. O, bunları ilk öncə soyuq qarşılayır; şər xeyirlə birlikdə qəbul edilməlidir. Lakin əzabları artdıqca, ümidsizliyə qapılır. Doğulduğu günü lənətləyir, ölümü tərifləyir, ölüm gəldiyində “şər pislik törətməyi dayandırır və yorğun istirahət edir”.
İyov daha sonra dostları ilə şər məfhumu haqqında uzun müzakirələr apararır. Dostlarının fikrincə, bütün əzablar günahın cəzasıdır, peşman olanlar bağışlanırlar və xarakterləri möhkəmlənir. Lakin İyov onların arqumentləri ilə razılaşmır. Ümid və ümidsizlik arasında əzab çəkən İyov problemə hər tərəfli yanaşmağa çalışır. O, hətta ölümün son olmaması ehtimalını da düşünür. Lakin ümidsizlik geri dönür, o qərara gəlir ki, tanrı hər şeyi mərhəmətsiz şəkildə məhv edən qüdrətli şeytandır. Nəhayət, əzablar içində tanrıya zahir olması və öz yolunu ona bəlli etməsi üçün müraciət edir. Tanrı ona qasırğanın içindən cavab verir. Öz əhəmiyyətsizliyinə və tanrının hədsiz qüdrətinə inanan İyov özünə nifrət edir və peşman olur. Sonda fərdi əzabların çarəsi tapılmır. Tanrı İyovun ümidsiz pessimizmini azaltmaq üçün heç bir cəhd göstərmir, itkilərinin əvəzini gələcək həyatında ödəmək barədə heç bir vəd vermir. İnsanlar yalnız onunla təskinlik tapmalıdırlar ki, kainat onlardan daha böyükdür və tanrının öz ali məqsədləri var. Bu məqsədlər insanların bərabərlik və xeyir standartları ilə məhdudlaşa bilməz.
Ekkleziasit kitabı
Nəğmələrin nəğməsi lirikliyi, İyovun kitabı faciəviliyi ilə bir-birindən fərqlənirdi, Ekkleziasit kitabı isə dünyəviliyi ilə hər ikisindən fərqli idi. Kitab Süleymana aid edilir, lakin tarixi e.ə. 300-cü əsrdən qədimə getmir. Kitabda Bibliyadakı ən mənalı və təsirli sitatların bəziləri yer alır. Lakin Ekkleziasit kitabında yer alan təlimlər yəhudi Bibliyasındakı yerdə qalan digər fərziyyələri təkzib edir, çünki Ekkleziasitin müəllifi skeptik və materialist idi. Onun müəllifinə görə insanlar heyvanlar kimi ölür, ölümdən sonra həyat yoxdur və bəşəriyyət sadəcə insan nəsillərinin bir-birini əvəz etməsi ilə davam edir. Hər şey dövr edir, əbədi nailiyyət əldə etmək mümkün deyil, çünki “Günəş də doğur və batır və o, doğduğu yerə tələsir... və Günəşin altında yeni heç bir şey yoxdur”. Bəşəriyyətin bütün bu məqsədsiz təkarlarından ən yüksəkdə ləyaqət deyil, kor tale hökmranlıq edir. Müəllif həyatı necə var o cür, heç bir izafilik olmadan yaşamağı təklif edir: “nə həddindən artıq ədalətli ol, nə də ki müdrik... nə artıq dərəcədə şər ol, nə də ki axmaq: nəyə görə vaxtından əvvəl öləsən?” Təəccüblüdür ki, o həmçinin xoşbəxt olmağı da məsləhət görür, çünki “günəşin altında yeməkdən, içməkdən və xoşbəxt olmaqdan daha yaxşı heç nə yoxdur”.
İbranilərin dünya xalqlarına təsiri
İbrani irsi ötən iki min il ərzində qismən ibranilərin fəaliyyəti, qismən də xristianlığa qədər iudaizmin dominantlığı sayəsində Qərb tarixinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir etmişdir. Faktiki olaraq, bu gün qərbdəki bütün dindarlar monoteistdirlər. Onlar Musa və digər ibrani peyğəmbərlərinə inananların davamçılarıdır. Bundan əlavə, ibranilərin “ali ilahiyyatları” qərblilərə əminlik hissi vermişdir. Onlar özlərini təbiətin hakimi hesab edirdilər, meşə və su tanrılarını qəzəbləndirməkdən qorxmadıqları üçün ağacları kəsməyə və çayların axınını dəyişməyə tərəddüd etmirdilər. Bu dünyagörüşü istər dini, istərsə də dünyəvilik cəhətdən Qərbin texnoloji nailiyyətlərinə əhəmiyyətli dərəcədə töhfələr vermişdi. İnsanların müasir dövrdə əməl etdikləri əxlaq qaydalarının kökündə yəhudi peyğəmbərlərin təlqin etdiyi əxlaq qaydaları dayanır: “Qonşunu özün kimi sev”. “Qurd quzu ilə birgə yaşayacaq, bəbir keçi ilə bərabər yatacaq” (İşaya 11:6). İşayada yer alan bu ideya dünyanın sülh içində bərqərar olmasını, dünyadakı bütün xalqların sülh içində yaşamasını ifadə edir.
Elektroforez
Elektroforez ("elektro" - elektrik cərəyan və "forez" - yunan dilində "daşınma", "köçürmə" deməkdir) — Elektroforez prosesi zamanı ionlar (elektrik yükü olan atomlar) elektrik sahədə hərəkət edir. Müxtəlf kimyəvi maddələr (dərmanlar) suda ionlara parçalanır və bu ionlar elektrik cərəyanı təsirindən hərəkət edərək insanın dərisindən, selikli qişalardan orqanizmin daxilinə keçir, daha sonra isə qana və limfaya sovrularaq orqanizmin müxtəlif sahələrinə çatdırılır və orqanizmə müalicəvi təsir edir.
Co Pantoliano
Cozef Piter "Co" Pantoliano (ingiliscə Joe Pantoliano 12 sentyabr 1951) — amerikan film və televiziya aktyoru. Emmi mükafatının sahibi. Əsasən Matriks və Suvenir filmlərindəki satqın rolları məharətlə canlandırdığına görə məşhurluq qazanmışdır. Yüzdən çox film və serialda çəkilib.
Bioqrafiya
Co Pantoliano 12 sentyabr 1951-ci ildə ABŞ-nin Hoboken şəhərində, italyan ailəsində anadan olub. Hal-hazırda keçmiş model xanımı Nensi Şepard və dörd övladı ilə birlikdə yaşayır.
Karyera
1987-ci ildə o, Stiven Spilberqin "Günəş imperiyası" filmində Frenk Demarast rolunda çəkilir. 1999-cu ildə məşhur Matriks üçlüyündən birinci hissəsində baş rollardan birini, Sayfer rolunu ifa edir.
2003-cü ildə Pantoliano Soprano ailəsi teleserialındakı Ralf Sifaretto roluna görə Emmi mükafatı ilə mükafatlandırılır.
2007-ci ilin oktyabrında Co ictimaiyyətə müraciət edərək deyir ki, "Canvas" filmi onu dərin depressiyaya salıb və o belə problemləri olan insanlara yardım üçün cəmiyyət yaratdığını elan edir. Xroniki disleksiyadan əziyyət çəkir (oxumaq qabiliyyəti olmayan).
Sosial dövlət
Sosial dövlət — vətəndaşların rifahını başlıca vəzifə qəbul edən dövlət anlayışı olub, onların iqtisadi və sosial əmin-amanlıqlarının qorunması və irəli çəkilməsində dövlətin əsas rol oynamasını təklif edir. Bu sistem sosial ədalət təmin olunmuş, maddi sərvətlər, nemətlər, istehsal resursları qanun daxilində hamıya əlçatan olan və hər bir vətəndaşın layiqli həyat şəraiti əldə etməsinə təminat verən hüquqi, demokratik, müasir ictimai-siyasi quruluşdur. Sosial dövlət anlayışı ilk dəfə 1850-ci ildə alman alimi Lorens fon Şteyn tərəfindən işlədilmişdir.
Ümumilikdə bir sosial dövlətin iki növ siyasi və sosial yanaşması ola bilər:
"Sosial dövlət" və "sosial cəmiyyət" ingiliscə müəyyən ölkələrdə (xüsusilə ABŞ) bəzi anlayış qarışıqlıqlarına səbəb olmuş və bu məsələ önəmli mübahisə mövzusu olmuş və olmaqdadır. ABŞ-də və bəzi digər ölkələrdə minimum rifah səviyyəsi mərkəzləşdirilmiş dövlət tərəfindən sığortalanıb birbaşa vahid mərkəzdən qorunmamaqdadır. Lakin hər bir vətəndaşın bu rifah səviyyəsinə çata bilməsi üçün dövlətə bağlı olmayan könüllü sosial qruplar, həm sosial məqsədli özəl qeyri-kommersiya təşkilatları, həm maksimum qazanc hədəfli özəl şirkətlər və az da olsa mərkəzi hökumət orqanları tərəfindən dəstəklənən sosial təşkilatlar bu məsələdə yardımlar göstərməkdədirlər. Bu anlayışa əks olan digər bir "sosial dövlət" anlayışı da mövcuddur. Burada "sosial dövlət" ictimai sektordan dolaylı yollarla subvensiya verilməli şəxslərə fond yardımıdır və həmin fondların əsas qaynağı bərabər, balanslı bölüşdürmə prinsiplərinə uyğun vergiləri verən özəl sektordur.
Məsələn, təhsil ödənişsizdir, xəstələri müalicə etmək dövlətin vəzifəsidir. Dövlət tərəfindən işsizlərə və ya az gəlirli şəxs və ya ailələrə gəlir subvensiyası verilə bilər. Buna uyğun olaraq dövlət öz evini ala bilməyəcək və ya özəl kirayə ev bazarındakı yüksək kirayə haqqını verə bilməyəcək qədər kasıb olanlara, ya subvensiya şəklində ev kirayəsi verə bilər, ya da ucuz xərc hesabına başa gələn evlər inşa etdirib, onları müəyyən qiymətlə kirayəlik verə bilər. Bunu etmək üçün yüksək vergilər təyin edilməsi zəruri ola bilər. Əgər vergi sistemi proqressivdirsə, adətən varlı insanlar daha çox vergi verənlər olurlar. Proqressiv vergi sistemində səviyyələr dəyişkən olur, səbəbi isə, gəliri az olanların bu vergini daha rahatlıqla verə bilməsini təmin etməkdir. Məsələn, Böyük Britaniyada yoxsul insanlar daha varlılara görə aylıq gəlirlərinin daha az hissəsini vergi olaraq verirlər.
Qərbi Göytürk xaqanlığı
Qərbi Göytürk xaqanlığı — Göytürk xaqanlığının parçalanmasından sonra yaranmış türk dövlətlərindən biri.
Tarixi
576-cı ildə İstəyi Yabqu ölüncə yerinə oğulu Tardu keçərək yabgu olmuş və atası kimi dövlətin qərbini idarə etməyə başlamışdır. Dövlətin qərbini idarə edən Tardu, şərq qisimin rəhbərliyini də ələ alıb Göytürk Xaqanlığının başına keçmək istəyincə Tapo Xaqan ilə toqquşmuşdur. Tapo Xaqan 581-ci ildə ölüncə yerinə qardaşı oğlu İşbara Xaqan keçmişdir. Beləcə Tardu ilə İşbara Xaqan arasında bütün dövlətin başında dayanmaq uğrunda mübarizə başlamışdır.
Ənənələrə görə şərq tərəfinin baş Xaqan olması lazım idi. Bu qarışıqlıqdan faydalanmaq istəyən Çin, Göytürk Xaqanlığındakı mövcud qarşıdurmanı daha da qızışdırmışdır. Çin İmperatoru qərbin yabgusu Tarduya elçi, hədiyyələr və qurd rəsmi olan bir bayraq göndərərək Tardunun hökmdarlığını tanıdığını bildirmişdir. Nəticədə Tardu, İşbaranın xaqanlığını tanımadığını bildirmişdir. Göytürk Xaqanlığı ikiyə ayrılmış, Tardu qərbin rəhbərliyini tamamilə ələ almışdır.
İşbara Xaqan ilə qarşıdurmalardan sonra müstəqil hərəkət etməyə başlayan Tardunun məqsədi şərq Göytürk xaqanını ortadan qaldıraraq ölkənin şərqində yaşayan Türk boylarını da özlərinə birləşdirmək idi. Qərb sərhədində müvəffəqiyyətlər qazanan Tardu, ölkəsini Tibetin qərbindən Krıma qədər genişlətmişdir. Tardu, Şərq Roma İmperatorluğu ilə etdiyi döyüşlərdən ötəri zəif düşən Sasani İmperatorluğuna təzyiq edirdi. 600-cü ildə Çinə səfərə çıxmışdır. Ancaq Çinlilərin Türk əsgərlərinin su içdiyi qaynaqlarını zəhərləmələri səbəbiylə Tardunun ordusu böyük itklər vermişdir. Çin səfərinin pis nəticələnməsiylə Töleste yaşayan Türk boyları dövlətə qarşı üsyan etmiş və 603-cü ildə Tardu öldürülmüşdür. Tardunun ölümündən sonra yerinə Çu-Lo keçmişdir. Çu-Lo Xaqan, Çin ilə əməkdaşlıq etmiş və Çində yaşamağa başlamışdır. Şərq Göytürk Xaqanı Şi-Pi Xaqan Çinlilərdən Çu-Lo Xaqanı təslim alaraq öldürmüşdür. Çu-Lo Xaqanın öldürülməsindən sonra Qərb Göytürklərin başına Şi-koei keçmişdir. Şi-koei Xaqan zamanında vəziyyət düzəlmişdir. Çu-Lo Xaqan və Şi-koei Xaqan Çin ilə yaxşı dolanılmağa çalışmışdır.
618-ci ildə Tardunun kiçik nəvəsi Tong Yabqu ölkənin başına keçmişdir. Onun adı köhnə türkcədə ümumiyyətlə "Örtül Yabgu" mənasındadır. Tong Yabgu dövründə Çində meydana gələn qarışıqlar səbəbiylə Qərb Göytürklər müstəqil hərəkət etməyi bacarmışlar və yenidən güclənmişdirlər. Bu dövrdə yeni bir ordu qurulmuşdur. Töles boylarının qiyamları yatırılmışdır. 619-cu ildə Sasani İmperatorluğu ilə edilən döyüşdə Qərb Göytürk Xaqanlığı məğrubiyyətə uğramışdır. Qar və On-ox boylarının üsyanı isə Qərb Göytürk Xaqanlığının çöküşünə şərait yaratmışdır. Tong Yabgu əmisi Sebu ilə etdiyi mübarizə nəticəsində 628-ci ildə ölmüşdür. Tong Yabgunun ölümündən sonra Qərb Göytürk Xaqanlığı ikiyə bölünmüşdür. Nuse-pi Boyu dövlətin qərb hissəsini, Tulu Boyu da dövlətin şərq hissəsini idarə etmişdir. Tong Yabgudan sonra yerinə Se-Yabgu Xaqan və Bağatur Sepi Xaqan keçmişdir və Bağatur Sepi Xaqan yalnız 1 il taxtda qalmışdır. Töleslerin qiyamı Qərb Göytürklərin Çinə bağlanmasında təsiri olmuşdur. Qərb Göytürk Xaqanı Uluğ İşbara, Türgişler və Qarların köməyiylə Çin ilə mübarizə etsə də məğlub olmuşdur. 658–659-cu illərdə Çinli general Su Dinqfang Göytürk Xaqanlığına son qoymuşdur.
Qərb Göytürklər 660-cı ildən 681-ci ilə qədər Çin təzyiqi altında yaşamışdır.
Yenidən qurulması
676–679-cu illərdə Çinə üsyan edən Aşina Cuçi qərb xaqanlığını bir ara yenidən qurmuşdu.
Turdus reevei
(Turdus reevei) — cinsinə aid heyvan növü.
Söyümbikə
Söyümbikə (Söyembikä, «Söyem» — Sevim, «Bikä» — xanım, tərcüməsi — Sevimli xanım) (1516 - 1557) — Qazan xanlığının hakimi.
Həyatı
Kazan xanlığında Noğay xanı Yusif mirzənin gözəl qızı Söyümbikə 1516-cı ildə anadan olmuşdu. Gənc yaşda mirzələr tərəfindən evləndirilmişdi. İlk həyat yoldaşı Can Əli xan rus tərəfdarı imiş. Kazanlılar onu heç sevməzmiş və üsyan edib onu öldürüblərmiş. Sonra gənc yaşda dul qalan gözəl qadın Söyümbikə xan ilə Krım xanı Səfa Giray xan evlənirlər. Səfa Giray xanın oğlu Krım xanlığının varisi Bole xandan sonra Söyümbikə xandan da ikinci oğlu Ödəmiş xan dünyaya gəlir. Səfa Giray xan neçə dəfə Kazana göz dikən rusları döyüşdə darmadağın etmişdi. Ölümündən sonra vəsiyyətinə görə taxtı oğlu Ödəmiş xana qalmışdır.
Oğlunun qəyyumu Söyümbikə xan qəhrəmancasına, tək başına ölkəsini rus çarı İvana qarşı müdafiə etmiş, 1550-ci ilin 13 fevralında qəhrəmancasına döyüşmüşdür. Bir il sonra yenidən Rusiyalı İvan onun ölkəsinə hücum etmiş və Söyümbikə xanın ordusu bu döyüşə hazırlıqsız olduğu üçün Osmanlılardan kömək istəmişdi. Bunun üçün Bikə xan elçi göndərmiş, ruslar isə yoldaca krımlı tatar elçilərini öldürmüşlər. Krımlılar da geri, ölkələrinə çəkilincə qazan tatarları tək qalmışdır. Son çarəni sülhdə görən Söyümbikə, İvanla sülh müqaviləsi bağlamağa qərar verir. Rus komandiri İvan isə sülh üçün şərt irəli sürür. Komandir İvanın şərti Söyümbikə xan oğlu Ödəmiş xan və digərlərini Moskvaya əsir götürməkmiş. Söyümbikə ölkəsinin viranə olmaması üçün özünü fəda etmişdir. Ölkəsindən ayrılmazdan əvvəl son olaraq ölən həyat yoldaşı Səfa Giray xanın məzarına getmiş. Başından qızıl tacını çıxarıb yerə qoymuş, Kazanda keçən o gözəl günlərini xatırlamışdı. Gözləri yaşlı, ağlayaraq, ürəyi sızlayaraq İdil (Volqa) çayında gözləyən rus gəmisinə doğru getmişdi. Kazan xalqı qəm içində onu təqib edirmiş. Söyümbikə bu sözlərlə Kazana vida etmişdir:
Közım saldım halkka, köbı yılap uzata, Kaysıları “Meskuv hanı rahimlı” dep yuvanta Şaar tamam gürldey, yılay-sıktay davısı, Mağa tüsken kaygılar mırzalardıng tavısı Oylap aldım, Kıyamet bolganma ale buğın dep, Tağı oylandım: yılayşılar mendey kımık tuvıl dep. Barıp yetkende deryağa, kırıttıler küymeğe. Azız tıllerım baylandı, bılmeymen ne söz demeğe. Kaysı aytadı:alveda, kaysı aytadı alfirak Halk haldı yığılıp, küşsız bolıp firak ta Küşlı ademler yuvıkta, Kalganları yırakta Volga ga şıkkanda, karadım men kalaga, Kaldı yılap kazanım, usap öksız balaga. Dedım: Mıskın Kazanım, tüstü tacıng basınnan, Kaldıng buğın davletsız, yasma ağar yasıngnan Kayda kaldı şatlığın, kayda senıng baylığın? Körer közğe belğılı, azır kul, yarlılığın. Bosap kaldı sarayıng, nurım kettı yüzımnen Süyımbike atım, Noğay zatım, kayda menım yas devletım, Han sarayda tuvgan edık, buğın kaldık yesır, yetım
(Noğay- Tatar Türk ləhcəsi)
Göz gezdirdim halka, çoğu ağlayarak uğurluyor, Bazıları “Moskova Hanı merhametlidir” diye avutuyor Şehir tamamen gurulduyor, ağlama-hıçkırma sesi, Bana düşen üzüntü mirzaların davası Düşündüm, kıyamet mi olmuş hele bugün diye, Daha düşündüm: ağlayışlar benim gibi gizli değil diye. Varıp ulaştığında denize, soktular kafese. Aziz dillerim bağlandı, bilmiyorum ne söz demeye. Bazısı diyor: elveda, birisi diyor güle güle Halk kaldı yığılıp, güçsüz olup ayrılık ta Güçlü insanlar yakında, gerisi uzakta Volga’ya çıkınca, baktım, ben kaleye Kaldı ağlayarak Kazan’ım, benzeyerek öksüz bebeğe. Dedim: Miskin Kazan’ım, düştü tacın başından, Kaldın bugün devletsiz, genç mi genç yaşın ile Nerde kaldı şaatlığın, nerde senin hükümranlığın? Görür göze belirgin, hazır millet, dostluğun. Boşalıp kaldı sarayın, nurum gitti yüzümden. Suyumbike adım, Noğay aslım, nerde benim genç devletim, Han sarayda doğmuş idik, bugün kaldık esir, yetim.
“Kazan … Ey, qanlı, şəhər, başından tacın düşdü, indi qul oldun, sənin böyüklüyün keçmişdə qaldı. Hər ölkə yaxşı bir padşah ilə idarə edilir və əsgər ilə saxlansa o məmləkəti səndən kim ala bilər? Sənin güclü xanın öldü. Bəylərin gücdən düşdü. Sənə kömək edə bilmədi. Hanı sənin sevincli günlərin? Hanı sənin oğlanların, bəylərin, mirzələrin, sənə bağlı olanlar, böyüklər? Hanı sənin yaxşı xanımların, gözəl qızların? Onların mahnıları harda? Hamısı yox oldu. Yalnız onların ağlaması və yalqızlığı qaldı. Səndə bal ağaclar, soyuq bulaqlar vardı. Onun yerinə indi qanlar və göz yaşları axır… ”
11 avqust 1551-ci ildə Kazandan ayrılan karvan, 5 sentyabrda Moskvaya çatır. İvan onu böyük bir hörmətlə qarşılayır. Ruslar fürsəti əldən verməyib Kazanı tuturlar. O igid, Kazan-tatar xanı Noğay Tatarı Söyümbikə xan ölkəsi üçün gözünü qırpmadan əsir düşməyə razı olaraq tarixə adını dastan olaraq yazdırdı…
Onun harada və hansı il öldüyü dəqiq olaraq bilinmir. 1557-ci ildən sonra vəfat etdiyi təxmin edilir.
Avstriya adaçayı
(Salvia austriaca) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yayılması və ekologiyası
Mərkəzi vəə Şərqi Avropada rast gəlinir. Çöllərdə, çəmənliklərdə, sahələrin kənarında bitir.
Botaniki təsviri
Bitkinin boyu 30-50 sm, gövdəsi sadə, düz olur.
Sübhi Əzəl
thumb
Sübhi Əzəli (1831-1912) - Bəhailik dinin peyğəmbəri olaraq qəbul edilən Bəhaullahın qardaşı, Əzəliyyə təriqətinin qurucusu.
Batır Zakirov
Batır Zakirov (Ботир Зокиров; ) — özbək sovet müğənnisi, yazıçı, şair, rəssam və aktyor. "Yalla" qrupunun üzvü. Respublikada estrada sənətinin banisi. Özbəkistan SSR xalq artisti (1965).
Əzəliyyə
thumb|right|300px|[[İranda yaşayan Əzəli icması XX əsrin əvvəllərində.]] Əzəliyyə — Bəhailik dinin peyğəmbəri olaraq qəbul edilən Bəhaullahın qardaşı Mirzə Yəhya Nurinin (Sübhi Əzəli) tərəfdarları olan dini icma. Babilik hərəkatından sonra inancın ardıcıları Mirzə Hüseyn Əli və Mirzə Yəhya Nurinin arasında iki hissəyə bölünmüşdür. Əksəriyyət Mirzə Hüseyn Əli tərəfindən təqdim edilən təlimin ardınca gedərək Bəhailik dinini qəbul etmiş, çox kiçik bir hissə isə Mirzə Yəhya Nurinin təlimlərində qalmışdılar. Əzəlilər bu gündə az sayda olmaqla İranda yaşayırlar.
Xertvisi
Xertvisi qalası (, xertvisis tsixe) — Gürcüstan Respublikası nın Samtsxe-Cavaxeti diyarı nda qədim dövrlərə aid qala. Bu, Gürcüstandakı ən qədim qalalardan biridir və Gürcüstandakı feodal dövrü boyunca istifadə edilmişdir. Xertvisi qalası Gürcüstan tarixində əsrlər boyu əhəmiyyətli bir rola malik olmuşdur. Qala 24 oktyabr 2007-ci il tarixindən bəri YUNESKO Ümumdünya irsi siyahısındadır.
Coğrafiyası
Xertvisi qalası Gürcüstan Respublikası nın Samtsxe-Cavaxeti diyarı nda, qədim Mesxetiya vilayəti ndə yerləşir. Qala Kür və Paravani çaylarının kəsişdiyi dar kanyon dakı yüksək qayalıq təpənin üzərində yerləşir.
Tərkibi
Qalanın daxilində tikilmiş bir neçə tikili mövcuddur. Qalanın daxilində bir kilsə, və bir neçə güclü qüllələr var. Qalanın su mənbəyi şimal-qərbindəki tuneldir.
NGC 1049
NGC 1049, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış kürəşəkilli ulduz topasıdir. Göy üzündə Soba bürcü istiqamətində yerləşir. GCL tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Xertvisi
Tarixi
Qala ilk dəfə e.ə. II əsrdə inşa edilmişdir. Qalanın daxilində yerləşən kilsə 985-ci ildə, mövcud sədd isə 1354-cü ildə inşa edilmişdir. Xertvisi qalası bir əfsanəyə görə, Böyük İsgəndər tərəfindən məhv edilir.
Actinoseris
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Xertvisi
Tarixi
Qala XXI əsrlərdə Mesxetiya vilayəti nin inzibati-mərkəzi idi. Bu qala XII əsrdə qəsəbəyə çevrilir, ancaq XIII əsrdə monqollar tərəfindən məhv edilir və XV əsrdə qədər öz gücunu itirir. Qalanın nəzarəti XV əsrdə Mesxetiya vilayətinin hökmdar sülaləsi olan Cakeli xanədanı tərəfindən ələ alınır. Osmanlı imperiyası XIV əsrdə Gürcüstanın cənub bölgələrinə soxulur və o əraziləri ələ keçirir. Qlanın nəzarətiö nvbəti 300 ildə Osmanlı imperiyasının əlində qalır.
Bilim çocuk (jurnal)
right|thumb|200px|Elm Uşağın Yanvar 2008də nəşr olunan 121. sayı Elm uşaq jurnalı - Türkiyə Elmi və Texniki Araşdırma Təşkilatı Yanvar 1998-ci ildən etibarən çıxarmağa başladığı və uşaqlara görə olan aylıq bir jurnaldır. Məqsədi uşaqlara elmi sevdirməkdir. 1999 ilə 2000 illərində müəyyən mövzularda fotoşəkil çəkər vermişdir. 2001-ci ildə Təbiət Kartları vermiş, 2002-ci ildən itələyibərənsə bunun yerini hər mövzuda kartlar götürmüşdür. Jurnal hal-hazırda 64 səhifədir. Ayrıca jurnalın köhnə ədədləri (1999-2005) cildlənərək TÜBİTAK Məşhur Elm Kitabları Satış Bürosunda satılmaqdadır. Bu jurnalın çıxmağa başlamasından 2 il əvvəl, 1996 və 1997 illərində Elm və Texniki jurnalıyla birlikdə əlavə olaraq 16 səhifəlik "Elm və Texniki Uşaq" verilirdi. Elm Uşaq TÜBİTAKin yeni logo 102. sayı(İyun 2006)ndan etibarən istifadə etməyə başlamışdır. 20 may 2008 tarixində Medyatava.com adlı saytın etdiyi araşdırmaya görə 83.730 tirajla Türkiyənin ən çox satılan jurnalı olmuşdur.
Xertvisi
Tarixi
XIX əsrin axırlarında gürcü və rus orduları itirilmiş əraziləri Osmanlı imperiyasından geri alır, Xertvisi isə Rusiya və Gürcüstan qoşunlarının hərbi bazasına çevrilir.
Bilim çocuk (jurnal)
Əlavələr
Elmlə Məşğul olaq: Elm Uşağın 99. ədəddən (Mart 2006) etibarən verməyə başladığı bir əlavədir. Elm Uşağın 2007dəki son ədədlərində o əkin adı mövzusuna bağlı olaraq dəyişməyə başlamışdır. 2006 və 2007 illərində jurnal içində verilən "Elmlə Məşğul olaq" əlavəsi 2006-cı ildə 4 səhifə idi. 2007dən bu ana qədər 8 səhifədir. 2008-ci ildədirsə bu əlavə jurnalın xaricində verilməyə başlandı.
Salvia austromelissodora
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Turdus maranonicus
(Turdus maranonicus) — cinsinə aid heyvan növü.
Bupivakain
Bupivakain, Karbostezin xiral amid tip yerli keyləşdirici preparat. Ləng təsir göstərən və uyun müddət təsirə malik olan yerli keyləşdirici. Təsir müddəti 12 saata qədər davam edə bilir.
Elnar Kərimov
Kərimov El­nar Ta­hir oğ­lu — Azərbaycan futbolçusu.
Bupivakain
Bupivakain adətən spinal və peridural anesteziyalarda geniş istifadə edilir. Onun uzunmüddətli təsirə malik olduğu üçün bir saatdan artıq davam edən cərrahi əməliyyatlar üçün aparılan regional anesteziyalarda daha məqsədəuyğun sayılır.
Elnar Kərimov
Həyatı
Elnar Kərimov 5 aprel 1985-ci ildə Mingəçevirdə anadan olmuşdur.
Bupivakain
Onun toksikliyi yüksək olduğu üçün təsadüfi vena daxili inyeksiyası, dozası artıq olduqda toxumadan intensiv qana rezorpsiyası baş verərsə kəskin ürək ritminin pozğunluğuna – bradikariyaya və urək durmasına səbəb ola bilir.
Bupivakain ya karbostezinin hiperbar (ağır), hipobar (yüngül) və izobar (normal) məhlul formasında tibbdə xüsusən də anesteziologiyada tətbiq edilir.
Rəfael Abbasov
Rəfael Abbas oğlu Abbasov — Azərbaycan rəssamı, Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü, Azərbaycan Respublikasının əməkdar rəssamı (2006).
Həyatı
Rafael Abas oğlu Abasov 28 noyabr 1943-cü il də Bakı şəhərində anadan olmuşdur. O, 1960-1965-ci illərdə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində, 1968-1974-cü illərdə M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunda təhsil almışdır. 1967-ci ildən başlayaraq respublika və beynəlxalq sərgilərin iştirakçısı olan Rafael Abasov realizm üslubunda portret, natürmort və mənzərə janrında əsərlər çəkmişdir. 1978-ci ildən Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü olmuşdur.
Əsərləri Almaniya, ABŞ, Meksika, Hollandiya, Avstriya, Rusiya, İngiltərə, Fransa, Türkiyə, Yaponiya, Koreya, Şri Lankada nümayiş etdirilib və Azərbaycan, Almaniya, ABŞ, Meksika, Koreya, Kanada, Koreya, Türkiyə, Özbəkistan, Latviya, Belarusiya, Rusiya qalereyasında və şəxsi kolleksiyalarda saxlanılır.
Giorgi Qaxariya
Giorgi Qaxariya (bəzi Azərbaycandilli mənbələrdə Giorgi Qaxaria; ; ) — gürcü siyasətçisidir. 13 noyabr 2017-ci ildən — Gürcüstan Baş Nazirinin müavini, Gürcüstan Daxili İşlər Naziri, 2019-cu ilin may ayında Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi təyin edildi. 3 sentyabr 2019-cu ildən 18 fevral 2021-ci ilədək Gürcüstanın Baş naziri vəzifəsini yerinə yetirib.
Təhsil
1992–1994-cü illərdə Qaxariya Tiflis İvane Cavaxişvili Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində oxumuşdur. 1994–1999-cu illərdə Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində oxuyub. Siyasi Elm Magistrıdır. 2002–2004-cü illərdə Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Ali Biznes Məktəbində (Biznes Menecmenti Magistri) təhsil almışdır. 2006–2009-cu illərdə Moskva Dövlət Universitetində Tətbiqi Biotexnologiya kafedrasının dəvət olunmuş müəllimi olmuşdur.
İş həyatı
Qaxariya 2004-cü ilin mayından 2008-ci ilin noyabrınadək SFK Qrupunun baş direktoru vəzifəsini tutdu. 2008-ci ilin noyabrından 2013-cü ilin fevral ayına qədər Şərqi Avropa, MDB ölkələri və Rusiya Federasiyasındakı Lufthansa Service Holding AG-də (LSG, Frankfurt am Main) Almaniyanın GR və Biznesin İnkişafı üzrə Direktor vəzifəsini tutdu.