cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kobi Brayant
2003-cü ildə Brayant 19 yaşlı otel işçisi tərəfindən cinsi təcavüzdə ittiham edildi. İddiaçı məhkəmədə ifadə verməkdən imtina etdikdən və mülki iddia məhkəmədən kənarlaşdırıldıqdan sonra ittihamlar ləğv edildi. Brayant xalqdan üzr istədi və iddialar onun ictimai profilinə zərər vermiş hesab edildi. Leykers 2004-cü il NBA finalını uduzandən sonra Onil Mayami Hitə satıldı və Bryant Leykersin bünövrə daşı oldu. 2005–2006 və 2006–2007 mövsümlərində qazandığı xalların sayına görə NBA-nın lideri olmuşdur. 2006-cı ildə "Toronto Raptors"a qarşı oyunda karyerasındakı ən yüksək xalı — 81 xal topladı, 1962-ci ildə Uilt Çemberlenin 100 xal qazandığı oyundan sonra bu, liqa tarixində bir oyunda ən çox ikinci xal idi. Brayant 2008-ci ildə müntəzəm mövsümün ən dəyərli oyunçu mükafatına (MVP) layiq görülmüşdür. Leykersin 2008-ci ildə NBA finalında məğlub olunduqdan sonra, Brayant komandanı 2009 və 2010-cu illərdə iki dəfə ardıcıl iki çempionata apardı və hər iki halda da final MVP mükafatını qazandı. O, 2013-cü ilə qədər, 34 yaşında Axilles vətərinin yırtılmasına kimi liqanın ən yaxşı oyunçuları arasında olmağa davam etdi. O zədədən sağalsa da, sonrakı iki mövsümdə müvafiq olaraq diz və çiynində mövsümi yaralanmalar keçirdi. Fiziki geriləməsinə görə Brayant 2015–2016 mövsümündən sonra təqaüdə çıxdı.
34 il və 104 gün ilə Brayant karyerası ərzində 30.000 xala çatan liqa tarixinin ən gənc oyunçusu oldu. 1 fevral 2010-cu ildə Cerri Uesti üstələyərək Leykersin franşiza tarixində ən çox xal qazanan qolçu oldu. Liqadakı üçüncü ili ərzində Bryant All-Star oyununa başlamaq üçün seçildi və təqaüdə çıxana qədər ardıcıl 18 dəfə meydana çıxdığı oyuna başlamaq üçün seçildi. Onun dörd All-Star MVP mükafatı Bob Pettit ilə NBA tarixindəki ən çox mükafatdır. 2008 və 2012 Yay Olimpiya Oyunlarında ABŞ yığma komandasının üzvü olaraq iki qızıl medal qazandı. 2018-ci ildə "Əziz Basketbol/Dear Basketball" filminə görə Ən Yaxşı Animasiya Qısa Filmi üçün Akademiya Mükafatını qazandı.
Həyatı
Orta məktəbi bitirdikdən sonra Brayant universitetə getmədən birbaşa NBA Los-Anceles Leykersə addımladı və bütün karyerasını bu klubda davam etdirdi. Orta məktəb illərində Uild Çemberlenin 4 illik ümumi rekordunu qıran Kobi, 1996-cı ildə NBA yayımlarında Nyu-Orlean Pelikans tərəfindən tərtib edilmiş, lakin sonradan Leykers üçün mübadilə edilmişdir. 24 yaşında 3 dəfə NBA çempionu olan Kobi; ŞaKil Oneal ilə qazandığı 3 çempionatdan 7 il sonra, 2008–2009 mövsümündə 4-cü çempionluğuna çatdı və karyerasında bir çox uğur qazansa da, əvvəllər əldə edə bilmədiyi NBA finallarında ən dəyərli oyunçu seçildi. Bundan əlavə, Kobi karyerasının 5-ci halqasına nail olaraq 2009–2010 mövsümünü çempion kimi başa vurdu və ardıcıl ikinci dəfə finalın ən dəyərli oyunçusu oldu. Kobi Brayant artıq 34 yaşında olarkən NBA tarixindəki 30.000 bal həddini aşmağı bacaran ən gənc oyunçu idi. NBA tarixində "Filadelfiya 76 sessiya"nın bir maçında 100 xal toplayaraq Vilt Çemberlindən sonra 2005–2006 mövsümündə müntəzəm mövsümdə Toronto Raptorsa qarşı 81 xalla sahəsində ikinci sırada yer aldı.
Ölümü
Brayant 26 yanvar 2020-ci ildə Kaliforniyanın Kalabasas şəhərində vertolyot qəzasında öldü. Səkkiz nəfər, o cümlədən 13 yaşlı qızı Cianna Brayant da hadisə zamanı ölənlər arasında idi.
Arif Qədiməliyev
Arif Maasif oğlu Qədiməliyev – Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, Qarabağ müharibəsinin fəal  iştirakçısı.
Həyatı
13 iyul 1975-ci ildə Ağstafa rayonunun Dağ Kəsəmən kəndində anadan olmuşdur. 1992-ci ildə burada məktəbi bitirmiş və sovxozda işləmişdir. 1993-cü ildə Ağstafa rayonundan Milli Ordu sıralarına çağırılmışdır. 1994-cü ildə 18 yanvar tarixdə cəbhəyə göndərilmişdir.
Ailəsi
Subay idi.
Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il tarixli 307 saylı fərmanı ilə Qədiməliyev Arif Maasif oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.
Dağ Kəsəmən kəndində dəfn edilmişdir.
Ağstafa şəhərində büstü qoyulmuşdur, qəhrəmanımızın adına mədəniyyət evi var.
Biq-Horn (Vayominq)
Biq-Horn qraflığı ( – ) — Vayominq, ABŞ-də yerləşən qraflıq. ABŞ Siyahıyaalma Bürosunun verdiyi statistik məlumatlara görə 2000-ci ildə bu qraflığın əhalisi 11 461 nəfər olmuşdur.
Coğrafiyası
ABŞ Siyahıyaalma Bürosunu Biq-Horn qraflığı haqqında verdiyi məlumatına görə, qraflığın sahəsi 8182 km2, bunlardan 8125 km2 torpaq, 57 km2 isə su sahəsi tutur. qraflığın su resurslarının sahəsi onun bütün sahəsinin 0,7%-ni təşkil edir. Maraqlıdır ki, Biq-Horn həm də Nebraska ştatının qraflığı olan Biq-Hornla həmsərhəddir. ABŞ-də belə maraqlı cütlüklərin sayı cəmi 11-dir.
Demoqrafiya
2000-ci ildə Biq-Horn qraflıqunda əhalinin siyahıyaalınmasına görə 11 461 nəfər, 3 087 ailə yaşayırdı, 4 312 ev təsərrüfatı və 5 105 yaşayış evi var idi. Əhalinin orta sıxlığı bir kvadrat kilometrdə 1 nəfər təşkil edirdi. Siyahıyaalınması görə qraflıqun irqi tərkibi aşağıdakı kimi yayılmışdır:
İspan və Latın amerikalıları dairənin bütün sakinlərinin 6,17%-ni təşkil etdi.
Jurinea helenae
Jurinea helenae Jurinea helenae
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum brassii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum brassii növü Yeni Qvineya üçün endemik növdür.
Velki Krtiş
Velki Krtiş (Veľký Krtíš, Nagykürtös) — Slovakiyanın mərkəzində, Krupinska Planina dağ massivinin ətəklərində yerləşən kiçik bir Əhalisi 14 min nəfərə yaxındır.
Təhsil
Ana məktəblər:
İbtidai məktəblər:
Ermənicə Vikipediya
Ermənicə Vikipediya — Vikipediyanın erməni dilində olan bölməsi. məqalə yaradılıb.
Tarix
Ermənicə Vikipediya 2003-cü ilin 9 iyulunda fəaliyyətə başlayıb.
2010-cu il avqust ayının 3-də Ermənicə Vikipediyada məqalələrin sayı 10 000-i keçmiş və bununla da o Vikipediyanın +1 000 bölməsindən +10 000 bölməsinə adlamışdır.
2013-cu il dekabr ayının 3-də Ermənicə Vikipediyada məqalələrin sayı 100 000-i keçmiş və bununla da o Vikipediyanın +10 000 bölməsindən +100 000 bölməsinə adlamışdır.
Statistika
Ermənicə Vikipediyanın keyfiyyət göstəricisi 10 000-50 000 məqaləsi olan vikipediyalar arasında orta göstəricilərindən biridir.
Xarici keçidlər
thumb|right|200px|Ermənicə Vikipediyada 10 000-ci məqalənin yazılmasına həsr olunmuş loqotip
Mequmu Tamura
(d. 10 yanvar 1927) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Ameliya Erhart
Ameliya Erhart — ABŞ təyyarəçisi, ilk qadın pilot, Atlantik okeanı üzərindən uçan ilk qadın pilotdur. Həmçinin, orator kimi də tanınır. 2 iyul 1938-ci ildən etibarən "İtkin düşmüşlər" siyahısına daxildir. İtkin düşdüyü yer Sakit okean hesab edilir.
Mequmu Tamura
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 3 oyun keçirib.
Ameliya Erhart
İlk uçuş
1915-də Hyde Park High School dan məzun olanda dünya ölkələri ilk böyük savaşa girmişdi.Ameliya bu illərdə Kanadada bir hərbi xəstəxanada tibb bacısı olaraq işləyirdi.3 yanvar 1921-də aldığı ilk uçuş dərsindən sonra altı  ay  boyunca davamlı olaraq bu sahədə çalışıb  ilk təyyarəsini almağa nail   oldu. Ameliya,ikinci əl, sarı rəngli  və  iki  oturacaqlı  Kinner Airster inə Canary adını vermişdi.Bu təyyarə ilə 14 min fitə qədər yüksəlib qadınlar arasındakı  ilk  rekorduna imza atmışdı.
Telefon zəngi ilə həyatı dəyişdi
1928-ci ilin aprel ayı idi. Ameliya, gələn  telefon zəngini özünə  yönləndirmək istəyən katibəsinə  "indi  çox  məşğulam"  deyə qarşılıq vermişdi.Yenə  bir  zarafatla qarşılaşacağını düşünürdü. Katibəsi  vacib  zəng  olduğunu  bildirdikdən sonra  zəngi  qəbul  etmişdi. Telefonu  götürdükdən sonra "Atlantik okeanı keçən ilk  qadın olmaq istəyərsiniz mi?" sualı ilə qarşı-qarşıya qalmışdı.Bir anlıq  ağlına   təyyarədə  'artıq baqaj' olacağı düşüncəsi gəlsə də cavabı "Hə" oldu. Nyu Yorka gedən Ameliya layihənin memarları ilə və jurnalist Corc Putnam(gələcəkdə həyat yoldaşı olacaq şəxs) ilə tanışdı.Bütün məsələlərdə razılığa gəldilər.Ameliya pilot Wilmer "Bill" Stultz,köməkçi pilot və uçuş mühəndisi Luis E. "Slim" Gordon ilə 17 iyun 1928-də Newfoundland’daki Trepassey Harbor’dan,‘Dostluq’ (Friendship) adlı Fokker F7 ile havalandı.21 saatlıq səyahətdən sonra Burry Porta endilər.Nyu Yorka qayıdarkən rəsmi keçidlə qarşılandılar.Prezident Kalvin Kulic Ağ Evdə onları şərəfləndirdi.
Evliliyi
Klivlend Qadınlar Uçuş Derbisində üçüncü olmağının ardından Atlantik səyahəti əsnasında tanışıb dostluğunu gücləndirdiyi jurnalist Putnam ilə həyatını  birləşdirdi.Ən az Ameliya qədərə macəra düşkünü olan Putnam,həyat yoldaşının bu fərqli tutqusuna  ən böyük dəstəyi verənlərin başında gəlirdi.Ər və arvad gizli bir plan üzərində işləyirdi:Ameliya bu dəfə Atlantiki tək başına keçməyi düşünürdü.
Atlantiki tək başına keçən qadın
20 May 1932-də Newfoundland Harbor Grace-dən havalanan Ameliya,Parisə enmə hədəfiylə səmaya qalxdı.Güclü şimal küləkləri və mexaniki problemlərlə qarşılaşan Ameliya hədəfindən yayınmadı.Ameliya Paris yerinə İrlandiyanın Londonderry bölgəsində bir otluğa enməli oldu.Amma bunun heç bir əhəmiyyəti yox idi.Nəticədə Ameliya Erhart 35 yaşında Atlantiki tək başına keçən qadın olmuşdu.Bu dəfə Ağ Evdə başqa bir prezident Herbert Huverin qonağı olan Ameliya,National Geographic Society nin təqdim etdiyi qızıl medala layiq görülür.Eyni zamanda ABŞ konqresi ona The Distinguished Flying Cross nişanını da təqdim etmişdi
Rekorddan rekorda doğru
11 yanvar 1935-də Honoluludan Kaliforniya Oaklendə uçaraq,Sakit okeanının üzərindən tək başına uçan ilk şəxs oldu.Ameliya bununla kifayətlənmədi,1 il sonra bu dəfə Mexiko sitidən Neuarka uçdu.Aşağıda onu böyük bir topluluq gözləyirdi.
Ölüm səyahəti
Ameliya ve uçuş mühəndisi Fred Noonan, 1 iyun 1937-də dünya ətrafında səyahət etmək üçün Mayamidən havalandılar. 53708 km-lik uçuş başlamışdı.İlk dayanacaqları Puerto Riko San Juan idi.Buradan cənuba doğru Afrikaya və Qırmızı dənizə doğru gedəcəklərdi.Karaçi uçuşu ilə bir başqa ilkə imza atırdılar.Daha əvvəl heç kim Qırmızı dənizdən Hindistana dayanmadan uçmamışdı.Kəlküttədən havalanan Elektra Rangoon,Banqkok,Sinqapur,Bandoeng yolu ilə getdilər.Musson yağışlarına görə bir neçə günlük Bandoenqdə qalmalı olmuşdular.Bu Asiya tropiki Ameliyanı dizanteriyayla tanış etmişdi.İkili 27 iyunda Bandoenqdən havalanaraq Avstraliya Port Darvinə endilər.Paraşütləri və istiqamət tapıcıları paketləyərək Amerikaya göndərdilər,uzun Sakit okean səyahətində onlara lazım olmayacaqdı və beləliklə yanacağa daha çox yer qalırdı.29 iyunda Yeni Qvineyaya çatdılar,o vaxta qədər 40744 km məsafə qət etmişdilər.Önlərində hələ 7000 millik məsafə qalmışdı.Ameliya bu zaman son kəz qələmə aldığı səyahət bağlamasını Herald Tribune a yolladı.Şəkillərdə çox yorğun və xəstə görünürdü.Növbəti hədəf Houlend idi.Okeanın ortasında 2.5 km uzunluğunuda olan bu ada çox kiçik bir quru parçası idi.Və səyahətin ən çətin hissəsi başlayırdı.Təyyarədəki bütün əşyaları benzini səmərəli istifadə etmək üçün atmışdılar.Eyni zamanda Amerika ordusu onlara kömək üçün Houlenddə radio stansiyası qurub oranı tapmaq üçün Ameliya və Noonana kömək etmişdi.Houlendə gedərkən hava şəraiti pisləşmişdi və yağış yağırdı buna görədə Noonan istiqaməti tapa bilmirdi.Eyni zamanda parazitlərə görə gəmilə əlaqələridə kəsilmişdi.Səhər 7:42 də İtasca bu mesajı aldı:Üstünüzdə olmalıyıq,yanacağımız azalır və 300 metrdə uçuruq.8:45 də Ameliyada bu mesaj gəldi:Şimala və cənuba doğru gedirik.Bundan sonra ikilidən heç bir xəbər almaq  mümkün olmadı.İkilinin itkin düşməsi ilə əlaqədar prezident Franklin Ruzvelt indiyə qədər ki ən böyük axtarış komandasını göndərdi.Amma heç bir iz tapılmadı.1938-ci ildə Houlend adasında Ameliya Erhartın xatirəsinə bir mayak tikildi.
Şorəbil gölü
thumb|245x245px|Şorəbil gölü Şorəbil gölü — Ərdəbil şəhərinin cənubunda yerləşən gözəl bir gölün adı dır. Bu göl Ərdəbil universitəsinin qonşuluğunda yerləşibdir. Yanında bir park və əyləncə imkanları da vardır.
Tamaş Farkaş
Tamaş Farkaş ( 18 oktyabr 1995) — Serbiyalı üzgüçü. Tamaş Farkaş Serbiyanı 2019-cu ildə XVIII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında təmsil etdi.
Karyerası
Tamaş Farkaş birinci dəfə Dünya Çempionatına 2019-cu ildə qatıldı. O, Kvanjuda baş tutan XVIII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında kişilər 5 km məsafəyə açıq hovuz üzgüçülüyü yarışlarında iştirak etdi. 53:44.5 saniyəlik nəticə ilə 27-ci yeri tutdu və yarışı başa vurdu.
Əfqanıstan bayrağı
Əfqanıstan bayrağı — Əfqanıstanın dövlət rəmzi.
Sus (Laçın)
Sus — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonu Zabux kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Əfqanıstan bayrağı
İndiki Əfqanıstan bayrağının quruluşu 1997-2001-ci illərdəki Əfqanıstan İslam Əmirliyi bayrağı ilə eynidir Bayraqda ağ rəng üstündə qara rəngdə Kəlmeyi-Şəhadət  yazılıb (Mən şahidlik edirəm ki, Allahdan başqa tanrı yoxdur, və yenə şahidlik edirəm ki,  Məhəmməd Allahın elçisidir). Bayrağın eninin uzunluğuna nisbəti 7:10
Sus (Laçın)
Etimologiya
Oykonim "sulu yer" mənasındadır.
Tarixi
28 aprel 1920-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süquta uğramasından və bolşeviklərin işğalına məruz qalmasından sonra, 1923-cü ilin iyulunda Yelizavetpol quberniyasının Cavanşir və Zəngəzur qəzalarının bir hissəsindən Kürdüstan mahalı (sonradan qəza) təsis edilmişdir. Sus kəndi mahalın bir hissəsi olmuşdur. Kürdüstan qəzası ləğv edildikdən sonra Sus Laçın rayonunun tərkibinə daxil edilmişdir.
1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsidən sonra imzalanan 10 noyabr atəşkəs razılaşması ilə Rusiya sülhməramlılarının nəzarəti altına düşmüşdür. 2022-ci il avqustun 26-da Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir.
Coğrafiyası
Sus kəndi Həkəri çayının sağ və Zabux çayının sol sahilində, Qarabağ vulkanik yaylasında yerləşir.
İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq, bağçılıq və əkinçilik idi. Həkəri çayı boyunca yüzlərlə tut, alma, gilas ağacları var idi. Əvvəllər kənd sakinləri tütünçülük və baramaçılıqla da məşğul olurdular.
Əhalisi
1856-cı il "Qafqaz təqvimi"nə görə, əhalisi Azərbaycan dilində danışan şiə kürdlərdən ibarət olmuşdur.
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi
Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi, İstiqlaliyyət müharibəsi və ya Milli Mübarizə  — I Dünya Müharibəsindən məğlub olaraq ayrılan Osmanlı imperiyasının Antanta qüvvələri tərəfindən işğalı nəticəsində Misak-i Milli sərhədləri daxilində ölkənin bütövlüyü üçün başladılan çox cəbhəli siyasi və hərbi mübarizə.
Anadoluda türk milli mübarizəsi Mustafa Kamal Atatürk və yoldaşlarının Türkiyə Böyük Millət Məclisini qurması ilə özünün ən pik nöqtəsinə çatdı. ErmənistanTürkiyə, FransaTürkiyə, YunanıstanTürkiyə müharibələrindən sonra, bundan əvvəl I Dünya Müharibəsindən məğlub ayrılmış Osmanlı dövlətinin imzaladığı Sevr müqaviləsi qüvvədən düşdü. Əslində bu milli mübarizənin başlanmasının əsas səbəblərindən biri də Sevr müqaviləsi idi. Uğurlu hərbi əməliyyatlardan sonra Şərq cəbhəsindəki döyüşlərin nəticəsi kimi Qars müqaviləsi imzalandı (1921 oktyabr). 1922-ci il boyunca Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi altında aparılan hərbi əməliyyatlar tam uğurla yekunlaşdırıldı. Nəticədə 1923-cü ilin iyulunda Lozanna sülh müqaviləsi imzalandı. Antanta (Müttəfiqlər) Anadolunu və Şərqi Frakiyanı tamamilə tərk etdilər. Türkiyə Böyük Millət Məclisi 1923-cü ilin 29 oktyabrında Türkiyə Respublikasınının yaradıldığını elan etdi.
Osmanlı imperiyasının uzun illər durmadan torpaq itirməsi və zəifləməsi nəticəsində Anadoluda Antanta qüvvələrinin işğal rejimi qurması buradakı türklərin böyük milli mübarizəsinə səbəb oldu. Bu mübarizənin nəticəsində Antanta qüvvələri Anadoludan çıxarıldı, Osmanlı imperiyası süqut etdi və Atatürk islahatları nəticəsində yeni modern, sekulyar Türkiyə dövləti yaradılmağa başladıldı. 1924-cü ilin 3 martında rəsmi olaraq Xəlifəlik ləğv edildi və son xəlifə sürgün edildi. thumb|[[İtaliya Krallığı|İtaliya zirehli gəmisi "RN Roma" (İstanbul, 1918)]]
Birinci Dünya müharibəsindən sonra
I Dünya müharibəsinə Almaniya ilə birlikdə girən Osmanlı dövləti Çanaqqala döyüşündəki uğurlu müdafiəyə, İraqda Qut-ül Amarədə Britaniya ordusunu mühasirəyə alıb, təslimə məcbur etməsinə və müharibənin son aylarında Qafqaz cəbhəsindəki uğurlara baxmayaraq, müharibənin son günlərində Fələstin cəbhəsində Edmund Allenbi rəhbərliyindəki Böyük Britaniya ordusuna qarşı Nablus döyüşündə ağır məğlubiyyətə uğramışdı. "İldirim Orduları qrupu"nun 18 sentyabr 1918-ci ildəki bu məğlubiyyətindən sonra Liman fon Sanders komandanlıqdan istefa etmiş və yerinə Sultan tərəfindən özünün yavəri olan (Yavər-i Fəxri Həzrət-i Şəhriyari) Mustafa Kamal Paşa təyin edilmişdi. Bundan sonra 1 oktyabr 1918-ci ildə Dəməşq, 16 oktyabrda Hama və Hümüs, 25 oktyabr 1918-ci ildə isə Hələb ingilis orduları tərəfindən tutuldu.
Suriya cəbhəsinin çökməsindən sonra İttihad və Tərəqqi hökuməti 8 oktyabr 1918-ci ildə istefa etdi. Hökumətin rəhbərlərindən olan Tələt, Ənvər və Camal Paşalar xaricə qaçdılar. Ümumi əfv elan edilərək sürgün və həbsdəki müxaliflərin İstanbula gəlməsinə icazə verildi. 30 oktyabr 1918-ci ildə imzalanan Mudros müqaviləsi ilə Osmanlı hökuməti məğlubiyyəti qəbul etdi. Mudros müqaviləsinə görə, Antanta qüvvələrinin istədikləri yerləri tutmaq haqları var idi. 30 oktyabr 1918-ci ildə Mudros müqaviləsi imzalandığı zaman Mosul və ətrafı hələ də Əli İhsan Paşa komandanlığındakı türk qüvvələrinin əlində idi. Atəşkəs imzalandıqdan sonra britaniyalılar Mosul və Zaho bölgələrindəki xristianların toplu şəkildə qətl edildiklərini bəhanə edərək türk qüvvələrinin Mosulu tərk etməsini istədilər. Əli İhsan Paşa bu istəyi rədd etdi, lakin Suriya və Dəməşq cəbhəsində Mustafa Kamal Paşa komandanlığındakı İldırım Orduları qrupunun daha çox itki verməmək üçün Adanaya qədər geri çəkilməsi nəticəsində dəmiryolu təminat xətləri kəsilmişdi. İstanbul Hökumətinin də bu barədə əmr verməsindən sonra, Əli İhsan paşa Mosulu tərk edərək Nusaybinə geri çəkildi. Britaniya qüvvələri heç bir müqavimətlə qarşılaşmadan Mosula girdilər. İstanbuldan oxşar bir əmr Mustafa Kamal Paşaya Çukurova bölgəsini tərk etməsi üçün gəlsə də, Mustafa Kamal Paşa Adananı boşaltmamış və Hərbi Nəzarət İdarəsi ilə aralarında keçən teleqramlaşmada əmrin qanunsuz olduğuna görə onu yerinə yetirməkdən imtina etdiyini bildirmişdi. Hərbi Nəzarət İdarəsi onu vəzifəsindən kənarlaşdıraraq qərərgaha çağırdığında ordunun silahlarının bir hissəsini düşmən əlinə keçməməsi üçün xalqa paylamışdı. Bəzi silahlar isə Anadoluda istifadə edilmək üçün Təşkilat-i Məxsusa fədailəri tərəfindən daha təhlükəsiz olan Şərq Cəbhəsinə daşınmışdı. Mustafa Kamal Paşanın İstanbula dönməsindən sonra Əli Fuad Paşa, əmrindəki XX Ordu Korpusunu təchizatla birlikdə əvvəl Konyaya, sonrada Ankaraya gətirərək İstiqlal Müharibəsinin hazırlıqlarına başladı. Bu zaman Kazım Qarabəkir Paşa da əmrindəki XV Ordu Korpusunu buraxmamış və Ərzurumdakı döyüş üçün saxlamaqda idi.
İstanbulun işğalı
6 noyabrda İstanbul boğazları silahsızlaşdırıldı. 7 noyabrda işğal qüvvələri Çanaqqaladan keçdi. 13 noyabr 1918-ci ildə Antanta dövlətlərinin 61 ədəd hərbi gəmidən ibarət donanması İstanbul limanına yanaşdı. Bu donanmada 15 döyüş gəmisi, 29 kruvazyor, 29 daşıyıcı və 6 sualtı gəmi var idi. Eyni gün İstanbul boğazından 11 hərbi gəmi ilə yunan donanması da İstanbula yanaşdı. 13 noyabrda Antanta dövlətlərindən 2.616 Birləşmiş Krallıq, 540 fransız və 470 italyan əsgəri olmaqla, ümumi 3.626 əsgər İstanbula çıxarıldı. 23 noyabr 1918-ci ildə Əhmət İzzət Paşa yeni hökuməti qurdu. 9 fevralda "Hadisat" qəzetində Süleyman Nazif "Qara gün" başlıqlı yazı yazdı. Yazıda türk millətinin belə bir işğalı yaşamadığını və bunu həzm edə bilməyəcəyini bildirdi. Antanta dövlətləri türk xalqının təzyiqinə məruz qalmamaq və işğala haqq qazandırmaq üçün işğalın müvəqqəti olduğunu, məqsədinin Sultanlığı, Xilafəti və etnik azlıqları qorumaq olduğunu, Sultanlığın ləğv edilmədiyini və İstanbuldan verilən qərarların keçərli olacağını bildirdi. Əsası britaniyalılardan ibarət olan bir zabit və əsgər qrupu məclisə hücum edərək deputatları qovdu, məclis qapadıldı. Beləcə, TBMM açılana qədər də qapalı qaldı. Millətçi millət vəkilləri Maltaya sürgünə göndərildi. Bu vəkillərin bir qismi 1921-ci ildə, bir qismi də 19221923-cü illərdə Anadoluya geri döndülər.
Qüvayi-milliyə
İttihad və Tərəqqi rəhbərliyinin gizli bir təşkilatı olan Təşkilat-i Məxsusa vasitəsilə Anadolu və Rumelidə müharibə sonrası bir müqavimət hərəkatı təşkil etdiyi aydın oldu. Müqavimətin məqsədi şərq bölgəsini ermənilərə, Egey bölgəsini yunanlara və Adana ətrafını Fransa idarəçiliyindəki Suriyaya verilməsini özündə ehtiva edən şərtlərə qarşı mübarizə idi. Bundan əlavə, müharibə illərində müxtəlif vasitələrlə yüksək sərvətə və yerli iqtidara qovuşan İttihad və Tərəqqi tərəfdarı zümrənin mövqelərinin qorunması, müharibə dövründə sürgün edilən qeyri-müsəlman Osmanlı əhalisinin geri dönməsinin qarşısını almaq, buna görə də yarana biləcək toqquşmalarda güclü olan tərəf olmaq istəyi idi.
1919-cu ilin əvvəllərindən etibarən Qüvayi-milliyə (Milli qüvvələr) adı ilə silahlanan bəzi qruplar, Egey və Qara dəniz bölgəsində rumlara, cənub-şərqdə isə ermənilərə qarşı toqquşmalara girdilər. Bu qrupların çoxu 50–200 arasında nizamsız olmaqla Təşkilat-i Məxsusa tərəfindən idarə olunan dəstələr idi. 1919-cu ilin fevral ayında müttəfiq işğal qüvvələri komandanı Edmund Allenbi Anadoluda təhlükəsizliyi təmin etmək və hələ də təslim olmamış olan Əli Fuad Paşa komandanlığında Ankarada olan XX və Kazım Qarabəkir Paşa komandanlığında Ərzurumda yerləşən XV Ordu korpuslarını təslim almaq üçün Britaniya ordusunun Suriya cəbhəsində Türk ordusunu necə qısa bir müddətə məğlub etməsini yaxşı bilən, üst rütbəli türk komandanının xüsusi səlahiyyətlərlə Anadoluya göndərilməsini təklif etdi. 15 may 1919-cu ildə "Anafartalar qəhrəmanı" və "Yavər-i Fəxri Həzrət-i Şəhriyari" (Sultanın fəxri yavəri) Mirliva Musafa Kamal Paşa IX Ordu Komandanı və Anadolu Ümumi Müfəttişi adı ilə Sultan VI Mehmed Vəhdəddin tərəfindən Anadoluya göndərildi.
İzmirin işğalı
İzmirin işğalı düşüncəsi 1919-cu ilin fevral ayında Yunanıstan baş naziri Venizelosun təklifi ilə Birləşmiş Krallığın baş naziri Lloyd Corc tərəfindən ortaya atıldı. İzmirin işğalı I Dünya Müharibəsi sonrasında Parisdə toplanan beynəlxalq sülh konfransında müzakirəyə çıxarıldı. ABŞ prezidenti Vudro Vilson bu təklifə əvvəl qətiyyətlə qarşı çıxdı, ancaq 25 mart hadisələrindən sonra daha yumşaq münasibət göstərdi. 7 mayda Birləşmiş Krallıq, ABŞ və Fransa Yunanıstan donanmasının İzmirə göndərilməsinə razılıq verdilər. İzmirin işğalı qansız başladı. Hətta İzmirin işğalının bir gün öncədən bilindiyindən Osmanlı ordusuna müqavimət göstərməmə əmri verilmişdi. Ordu yunanlara təslim oldu. İşğal günü yunan ordusunun ən amansız birlikləri olan Evzon əsgərləri şəhərdə zəfər paradı keçirdilər. Bu zəfər turu əsnasında türk zabitlərini sahil boyunca düzdülər. Əziz Nesin bu hadisəni daha sonra kitabında bu şəkildə təsvir etmişdir: "Bir türk zabiti Evzon əsgərinin "Zito Venizelos (Yaşasın Venizelos) deyə bağırmasını istədiyi halda, etmədiyi üçün öldürüldü. Evzon əsgərləri şəhəri hər gəzdiklərində və geri döndüklərində həmin zabitin nəşini süngüləyirdilər. Bu türk zabiti 22 dəfə süngüləndi. Yunanlar elə ilk gün bir çox türk hərbçi və vətəndaşı öldürdü. Beləcə işğal daha ilk gündə 400 nəfərin canını aldı." İzmirin işğalı türk əhalisi tərəfindən hiddətlə qarşılandı. Buradakı bir çox Osmanlı zabitləri istefa verərək, müqavimət üçün Anadolunun iç bölgələrinə keçdilər. Şəhərin mülki əhalisinin böyük bir qismi də Anadoluya olan bu köçə qoşuldu.
İzmir şəhəri ilə birlikdə Ayvalıq, iki məntəqə arasındakı sahil xətti, Çeşmə yarımadası və Belkahveyə qədər torpaqlar işğal edilmişdi. 23 aprel 1920-ci ildə, Ankarada TBMM-nin açılmasından sonra yunan ordusu İzmirdən hərəkətə keçərək, Sevr müqaviləsi ilə italyan bölgəsi olaraq qəbul edilən Manisa, Uşak, Dənizli, Balıkesir, Bursa şəhərlərini də işğal etmişdir. Buna görə Yunanıstan ilə arasında soyuqlaşma olan İtaliya isə bu işğaldan sonra İstiqlaliyyət müharibəsi boyunca Ankara Hökumətini dəstəkləmişdir.
Təşkilatlanma dövrü
Parisdə toplanan beynəlxalq sülh konfransı o günlərdə açıqlanması gözlənilən türk sülh müqaviləsini 1919-cu il may ayında bilinməyən bir müddətə qədər ertələdi. 15 mayda Yunan qüvvələri Antanta dövlətlərinin qərarı ilə İzmiri işğal etdi. Milli fəlakət olaraq görülən bu hadisə Türkiyə miqyasında müdhiş bir milli çalxalantıya səbəb oldu. 23 mayda Fateh meydanında və Sultan Əhməd məscidində türk tarixinin o dövrə qədər ki ən böyük mitinqləri keçirildi. Müqavimət fikri İttihad və Tərəqqi yandaşlarının fikri olmaqdan çıxaraq bütün ölkəyə yayıldı. 21 iyunda Mustafa Kamal Paşa, Anadoludakı mühüm hərbi birliklərin komandanları olan Kazım Qarabəkir, Refet və Əli Fuad Paşalar və Egey bölgəsindəki asayışı təmin etməkdə məsuliyyət daşıyan Rauf bəy ilə Amasiyada görüşərək, Amasiya bəyannaməsini yayımladı. Bəyannamə, milli müstəqilliyin ancaq millətin "əzm və iradəsi" ilə təmin ediləcəyini vurğulayaraq ölkə çapında bir müqavimət hərəkatının işarətini verməkdə idi. Kazım Qarabəkir Paşa rəhbərliyində Ərzurumda toplanan Şərq bölgəsi Müdafaa-i Hüquq Cəmiyyəti konqresi hərbi vəzifələrdən istefa verən Mustafa Kamalı konqres başqanı seçdi. Konqres, şərq bölgəsinin Ermənistana verilməsi ehtimalına qarşı müqavimət qərarı alarkən Türkiyənin inkişafı üçün Amerikan mandatlığı fikrinə heç bir ehtimal buraxmamaqda idi. 4 sentyabr, 1919-cu ildə, Türkiyənin hər bir yerindən gələn nümayəndələrin iştirakı ilə Sivasda toplanan konqres ümumi seçkilər keçirilib, yeni Məbusan Məclisi quruluncaya qədər İstanbul Hökumətiylə bütün rəsmi əlaqələrin kəsilməsi qərarını aldı. Ölkə miqyasında yeni bir idarəçilik və siyasi təşkilatlanma qurmaq məqsədilə Heyet-i Təmsiliyyə quruldu. Noyabr ayında, Adana, Maraş, Antep və Urfanın fransızlar tərəfindən işğalından sonra, Heyet-i Təmsiliyyə tərəfindən idarə olunan müqavimət hərəkatı başladıldı. Müqavimət gözlənilməz uğura imza ataraq, 1920-ci ilin, may ayında fransızları atəşkəs imzalamağa məcbur etdi.
Osmanlı Məclisinin açılması və Misak-i Milli
Dekabr ayında keçirilən ümumi seçkilər nəticəsində son Osmanlı Məclis-i Məbusanı (1920, Məbuslar Məclisi) yaradıldı. Məclisə Anadoludan sadəcə Milli Mübarizə tərəfdarı millət vəkilləri seçildi. İki ayrı yerdən millət vəkili seçilən Mustafa Kamal Paşa haqqında çıxardılan həbs qərarı səbəbilə İstanbula getməməsinə görə, Sivas konqresi başqan vəkili olan Rauf Orbay Məclis üzvlüyünə seçildi. 28 yanvar 1920-ci ildə, Məbusan Məclisi daha sonra Misak-i Milli adı ilə anılan "Əhd-i Milli Bəyannaməsini" qəbul etdi. Bəyannamə Mudros müqaviləsinin sərhədləri içində tam müstəqillik təmin edilincəyə qədər mübarizəni davam etdirməyi nəzərdə tuturdu.
Osmanlı Məclisinin ləğvi
16 mart 1920-ci ildə Məclis-i Məbusan da daxil olmaqla, Babi-ali və bütün hökumət idarələriylə bərabər İstanbul ingilislər tərəfindən faktiki olaraq işğal edildi. Birləşmiş Krallıq qüvvələri İstanbulda olan, başda Rauf bəy olmaqla Milli Mübarizə tərəfdarı millət vəkillərini həbs etdilər. Bundan başqa teleqraf mərkəzləri də nəzarətə alınmış və rəsmi dairələr arasında əlaqə imkanı qalmamışdı. Bu vəziyyətə görə, Anadolu, İstanbul və rəsmi məqamlarla ortaq hərəkətdən məhrum qalmışdı. İstanbuldakı bu fövqəladə hal ortaya Osmanlı dövlətinin kimin idarəsi və hansı güclərin qanunlarının keçərli olduğu sualını ortaya çıxardı. Bu zaman Mustafa Kamal Paşa Təmsil Heyətinin rəhbəri olaraq bəyannamə yayımladı:Bu hərəkatın Anadoluda Osmanlı qanunlarının keçərliliyinə maneə olmayacağından və hər nə formada olursa olsun görüləcək tədbirlərə Osmanlı millətinin uyqarlıq bacarığı xüsusilə diqqət çəkici olduğundan qanundan kənar heç bir iş edilməməsi və bütün vəzifələrin xüsusi diqqətli şəkildə edilməsi həyatımızın reallığıdır. thumb|[[Yunanlar|Yunan qoşunlarının İzmirdəki zəfər paradı]]Bundan sonra Məclis 18 mart 1920-ci ildə toplanaraq özünü buraxdığını açıqladı. Məclisin özünü buraxdığını açıqlaması Sultanın 11 aprel 1920-ci ildə ikinci məşrutiyyənin sona çatdığını açıqlaması ilə bir başqa məclis yaratma ehtimalını da məhv etmişdi. Eyni gün Şeyxülislam Dürrizadə Abdullahın "Padişah və Xəlifə qüvvələri xaricindəki milli qüvvələri kafir elan edən və qətllərinin vacib olduğunu" bildirən fətvası "Təqvim-i Vekayi"də yayımlandı.
Hakimiyyətin bərpa edilməsi
Bu dövrdə Böyük Millət Məclisinin əsas məqsədi qarşı tərəflərə Anadolunun özünün imzalamadığı və ya onun müzakirəsində olmadığı heç bir sülhün keçərliliyinin olmadığını qəbul etdirməsi cəhdləri idi. Bir tərəfdən də beynəlxalq dəstək və yardım axtarışına başlayaraq, Batuminin geri verilməsi qarşılığında Sovetlərdən maliyyə yardımı aldı. Həmçinin Anadolunun müxtəlif yerlərindəki intizamsız müqavimət qruplarını təşkilatlandıraraq, nizami bir ordunun qurulması üçün addımlar atıldı.
Şərq cəbhəsi
I Dünya müharibəsinin sonunda şimal-şərq cəbhəsi Antanta dövlətlərinin tələbi ilə 1914-cü il sərhədlərinə çəkilmişdi. Bu sərhəd ArdaşenYusifeliBəyazit xəttindən keçirdi. Sərhədin digər tərəfində, 1918-ci ildə Ermənistan Demokratik Respublikası quruldu. Şərq cəbhəsindəki hadisələr Rusiya imperiyasında 1917-ci ildən sonra baş verən hadisələrlə çox yaxından əlaqəlidir. Fevral inqilabı ilə süqut edən çarlıq rejimi, Oktyabr inqilabı ilə birlikdə yerini Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasına buraxdı. Bu iqtidar dəyişikliyi həm Rusiya içində, həm də beynəlxalq güclər fonunda müqavimətlə qarşılanmışdır. Meydana çıxan və çox qanlı keçən Rusiya vətəndaş müharibəsi bu dövrdə baş vermişdir. 1920-ci ilin sentyabrında Türkiyə SSRİ razılaşmasının baş verməsindən sonra, 28 oktyabr 1920-ci ildə Qarabəkir Paşa komandanlığındakı ordu 10 gün davam edən bir hücum sonunda Ermənistanı mütləq məğlubiyyətə uğratdı. Bu hücumda türklər tərəfindən 6 əsgər, ermənilər tərəfindən isə 95 əsgər ölmüşdür. 1 dekabrda imzalanan Gümrü müqaviləsi ilə türk-erməni sərhədi, 1878-ci il əvvəlindəki Osmanlı-rus sərhəd xəttinə çəkildi. Bu sərhəd bu günki Türkiyə Ermənistan sərhədidir. 2 dekabrda Qızıl ordu Ermənistanı işğal edərək müstəqil Ermənistanın varlığına son verdi. Bundan sonra 16 mart 1921-ci ildə imzalanan Moskva müqaviləsi də iki ölkə arasında əhəmiyyət daşıyan sənədlərdəndir. Bu müqavilələr davam etməkdə olan Türk İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə, beynəlxalq ictimaiyyətdə hüquqi olaraq tanınan İstanbul hökumətinə rəğmən, Ankara Hökuməti tərəfindən beynəlxalq miqyasda imzalandığı üçün diplomatiya sahəsində mühüm yer tutur.
Əl-Cəzirə cəbhəsi
thumb|[[Yunanlar|Yunan ordusunun Bandırmaya daxil olması.]] Birləşmiş Krallıq atəşkəs imzalanmasından sonra ilk iş kimi Mosulu işğal etdi. Britaniyalıların bura gəlməsi Mosul vilayətində yaşayan insanları narahat etmişdi. İnsanların üsyan etməsi də özünü çox gözlətmədən başladı. 23 may 1919-cu ildə Zaho bölgəsində Şeyx Mahmud Bərzançının rəhbərliyi ilə üsyan başladı. İngiltərə bu üsyanı yatırsa da, bu ilk üsyanın ardından 1920-ci ildə Təlafərdə yeni üsyan başladı. Ancaq ehtiyat qüvvələrin gecikməsi nəticəsində bu üsyan ingilislər tərəfindən yatırıldı. Bu zaman dağlarda müqavimət davam edirdi. Müqavimət nəticəsində Rəvanduz azad edilmişdi. Özdəmir bəy komandanlığındakı Qüvayi-milliyə dəstəsi və kürd tayfaları ilə Mosul bölgəsinə hücuma keçmiş, ingilisləri Dərbənd döyüşündə məğlub etmişdi. Özdəmir bəyin qüvvələri arasında parçalanma yaratmaq üçün sürgündə olan Şeyx Mahmud Bərzançi Mosula gətirilərək azad edilmişdi, lakin o, Özdəmir bəy ilə razılaşaraq, ona qoşulmuşdu. Bundan sonra üsyançılar Süleymaniyyə şəhərini azad etmişdilər, lakin Boğazlar bölgəsində olan döyüş vəziyyəti səbəbiylə buradakı qüvvələrin çoxu o bölgəyə göndərilmiş və qalan qüvvələr ilə ingilislər arasında baş verən döyüşlər nəticəsində Özdəmir bəyin dəstəsi məğlub olmuş, Özdəmir bəy isə İrana çəkilmişdi.
Cənub cəbhəsi
Türkiyə Fransa cəbhəsi və ya Cənub cəbhəsi milli qüvvələrinin fransız legioner qüvvələrinə (fransız, əlcəzairli və ermənilərdən ibarət) qarşı mübarizəsindən ibarətdir.
İngiltərə Mosul, İskəndərun, Kilis, Antep, Maraş, Elbistan və Urfanı, Fransa isə Adana, Mersin və Osmaniyəni işğal etmişdi.
Molla Mehmed Karayılan 6400 nəfərlik dəstə ilə özündən dəfələrlə çox işğalçı qüvvələri Antepdə məğlub etdi. Fransızların Adananın bu gün qəsəbələri olan Haçin (Saimbəyli), Sis (Kozan) və Pozantıda xalqa verdikləri böyük zülmə görə onlara qarşı burada da üsyan qalxdı. Haçin qəsəbəsində fransızların qadınları qaynar suya salması xəbəri yayılandan sonra daha da şiddətlənən üsyan, 2 iyun 1920-ci ildə mərkəz olan Sis (Kozan) məntəqəsini azad edərək qələbə ilə yekunlaşdı.
Maraşda Südçü İmamın rəhbərliyini etdiyi mübarizə sonunda burada qala bilməyən fransız qoşunu şəhəri tərk etdi (12 fevral 1920).
Urfa şəhərində Əli Saip (Ursavaş) bəy tərəfindən təşkilatlandırılan türk müqaviməti də uğurla nəticələndi. Fransızlar 11 aprel, 1920-ci ildə şəhəri tərk etdi. Anteplilər 1 aprel 1920-ci ildə fransızlara qarşı üsyan etsələr də, 9 fevral 1921-ci ildə təslim oldular. TBMM, Fransa ilə Ankara müqaviləsini imzalayaraq cənub cəbhəsindən çəkildi.
Qərb cəbhəsinin yaradılması
20 sentyabr 1919-cu ildə, polkovnik-leytenant İsmayıl Haqqı, mayor İsmət, kapitan Süleyman və kapitan Mühazim bəylər Qüvayi-milliyə təşkilatı qurmaq üçün Kütahyada görüşərək, əhalidən 150 min lirə ianə topladılar. Təşkilatın rəhbəri olaraq polkovnik Nüzhət bəy təyin olundu.
Əvvəlcədən bu bölgədə saxlanılan silah-sursatın ingilislərin əlinə keçməməsi üçün gecə ilə şəhər kənarına daşınaraq gizlədildi.
Məscidlərdə xalq mübarizəsinə qarşı xütbələrin oxunduğu, əhalini silahı yerə buraxmasını üçün təbliğat aparıldığı üçün Qüvayi-milliyə təşkilatı bəyanat yayaraq mübarizələrini sona qədər aparacaqlarını bildirdilər. Nəticədə təkcə Kütahyada xeyli silah-sursat və pul toplanıldı.
thumb|[[Yunanıstan Silahlı Qüvvələri|Yunanıstan ordusu Ədirnəyə girərkən (1920-ci il).]]
Yunan hücumlarının xülasəsi
Bu dövrdə yunanlar 8 avqust, 1920-ci ildə Bursanı, 12 avqustda İzniki işğal etdi. Simav bölgəsində türk qoşunlarının vəziyyəti yaxşı deyildi. Yunanlar Dəmirçini tutmuş, Simava doğru irəliləməkdə idilər. 5 sentyabr, 1920-ci ildə, yunanlar Gedizi tutaraq Əfəndi körpüsünə çatdılar. Buradan Kütahyaya 6 saatlıq məsafə olduğundan əhali arasında həyəcanlar başladı. Bir çox məmurun ailələri Əskişəhər və Ankaraya getdi. Bu zaman Uşak da yunanlar tərəfindən ələ keçirildi.
Birinci İnönü döyüşü
Bu döyüşdən sonra Polkovnik İsmət bəyə General rütbəsi verilmişdir.
İkinci İnönü döyüşü
London Sülh Konfransında təklif edilən şərtlərin TBMM hökuməti tərəfindən rədd edilməsindən sonra Antanta qüvvələri istəklərinin məcburi olaraq qəbul edilməsi üçün yunanları yenidən hücuma keçməyə təşvik etdilər. Yunanlar Bursadan Əskişəhərə, Uşakdan Afyona doğru 23 mart 1921-ci ildə hücuma keçdilər. Türkiyə milli müdafiə ordusu ilə yunan ordusu arasında baş verən İkinci İnönü döyüşündə Türk ordusu ümumilikdə 40 min əsgər olmaqla, 235 ağır tüfəng, 55 yüngül tüfəng və 104 topa malik idi. Yunan ordusu isə 30 min əsgər olmaqla 720 ağır tüfəng, 3134 yüngül tüfəng və 220 topa malik idi. thumb|[[Kazım Qarabəkir Paşa Gümrü müqaviləsini imzalamağa gedərkən]]Birinci İnönü döyüşündə məğlub olan və Bursa bölgəsində olan Üçüncü Yunan Qvardiyası, Uşak bölgəsində olan Birinci Yunan Qvardiyası London Konfransına getmək üçün hazırlanan türk nümayəndələri hələ yolda ikən bütün qapıları bağlayaraq, Afyonqarahisar və Əskişəhər istiqamətlərindən hücuma keçdilər. General-mayor İsmət İnönü rəhbərliyindəki bölmələr qərargah Əskişəhər olmaqla cənubdan şimala doğru 11, 24 və 61-ci Piyada Divizyaları birinci xəttə, 3-cü Piyada Divizyası və 1-ci Süvari Briqadasını ehtiyatlı bir şəkildə İnönü mövqeyində müdafiə məqsədilə hərəkətə keçirdi. Yunan ordusu döyüşün ilk dörd günündə çox əhəmiyyətli qələbələr ələ keçirərək 24 martda Dumlupınarı, 27 martda Afyonqarahisarı ələ keçirdilər. Əskişəhər istiqamətində hərəkət edən Yunan ordusu isə Birinci İnönü döyüşündə istifadə edilən yolla irəliləməkdə davam edirdi. İnönü istiqamətində çatışma 27 martda başladı. Yunan qüvvələri ilk günlərdə əhəmiyyətli hücumlar etməsi nəticəsində türk qüvvələrinə dəstək məqsədilə Türkiyə Böyük Millət Məclisində alınan qərarla Məclis Mühafizə Briqadası ilə birikdə Milli Təhlükəsizlik Naziri Fevzi Çaxmaq cəbhə bölgəsinə yollandı. Mövqelərin mühafizəsində heç zəiflik göstərməyən və əmrləri son dərəcə mükəmməl yerinə yetirən Qərargah rəisi general-mayor İsmət İnönü keyfiyyətli hücumları nəticəsində yunan qüvvələri geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Yunan ordusunun geri çəkilməsi anında türk süvarilərinin onları təqib etməsi nəticəsində çoxlu sayda canlı qüvvə itirdilər. Ancaq cənub cəbhəsində Afyonqarahisarı işğal edən yunan qüvvələri Çay-Bolvaldin xəttinə qədər irəliləmişdi. Ancaq Yunan qüvvələri 30 martdaki ikinci hücumlarında da geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar və Afyonqarahisarı boşaltmağa məcbur qaldılar. Geri çəkilən Yunan ordusu türk süvariləri tərəfindən Yenişəhər düzənliyində ağır məğlubiyyətə uğradıldı. Yunanların məğlubiyyəti qərb cəbhəsi komandanı İsmət İnönü tərəfindən 1 aprel 1921-ci ildə TBMM sədri Mustafa Kamal Atatürk telegrafla bildirildi.
İkinci İnönü döyüşü türk qüvvələrinin qalibiyyəti ilə başa çatdı. Yunan ordusu İnönü mövqelərindən geri çəkilmək məcburiyyətində qaldılar. Bu döyüşdə türk ordusu 44 zabit və 637 əsgər itirdi. 102 zabit və 1720 əsgər yaralandı, 10 zabit və 1359 əsgər itkin və əsir götürüldü, 3 əsgər edam edildi. Yunan qüvvələri isə 53 zabit və 669 əsgər itirdi, 149 zabit və 2874 əsgər yaralandı, 9 zabit və 384 əsgər itkin və əsir götürüldü. Bu döyüş nəticəsində TBMM hökuməti varlığını Avropa dövlətlərinə rəsmi olmasa da, faktiki olaraq qəbul etdirdi, Türkiyənin daxilində və xaricində nüfuzu yüksəldi, Avropa ölkələrində, ingilis və yunan siyasətinə qarşı narazılıqlar başladı. Bu qələbədən sonra fransızlar Zolquldaqdan, italyanlar isə Cənubi Anadoludan tamamilə çıxdılar.
thumb|[[Əli Ehsan Paşa, Dadaylı Həmid və ingilis nümayəndələri (Şimali İraq, 1918-ci il]]
Kütahya–Əskişəhər döyüşləri
10 fevralda yunan hücumu İnönüƏşkişəhər, Afyon və Kütahya xəttində bir cəbhədə başladı. Bu vəziyyətdə Mustafa Kamal Paşa çox itki vermədən ordunun Sakarya çayının şərqinə çəkilməsinə qərar verdi. Yunanların bu hücumu nəticəsində türk qoşunları geri çəkilməyə məcbur oldu. Türk ordusu, Sakaryanın şərqində toplanmağa başladı. yunanlar da Sakarya çayının qərb sahilinə qədər irəlilədilər. Bu döyüş nəticəsində Ankara hökuməti Əskişəhər, Afyon və Kütahya Ankara Hökumətinin əlindən çıxdı. Yunanların irəliləməsinə mane olmaq üçün Ankaraya gedən bütün dəmir yolları partladıldı. Məclis tərəfindən Mustafa Kamal 5 avqust, 1921-ci ildə Baş Komandan seçildi. Mustafa Kamal bundan başqa 3 ay müddətinə TBMM-in orduya aid səlahiyyətlərinə də sahib oldu.
Sakarya meydan döyüşü
Bu döyüş türk ordusunun son müdafiə döyüşüdür. Döyüş türk ordusunun mütləq zəfəri ilə nəticələnir. Bu döyüşün nəticəsində yunan ordusunun hücum qüvvəsi tükədilmiş, türk torpaqlarını ələ keçirmə istək və ümidi yox olmuş, ordu müdafiəyəyə keçmişdir. Sovetlərlə Qars, fransızlarla Ankara müqaviləsi imzalanmışdır. TBMM Anadoluda mütləq güc vəziyyətinə çatmışdır. Yunan ordusu Afyon-Kütahya xəttinə qədər geri çəkilmişdir. Sakarya döyüşü türk ordusunun milli qurtuluş mübarizəsində son müdafiə döyüşüdür. Bu döyüşdən sonra Mustafa Kamala marşallıq rütbəsi və Qazi fəxri adı verilmişdir (19 sentyabr 1921).
Böyük hücum
thumb|[[Çərkəz Ethem, Mustafa Kamal Atatürk və Qüvvayi-səyyarə əsgərləri]]
Uzun bir hazırlıq dövründən sonra, 26 avqust 1922-ci ildə, Mustafa Kamalın baş komandanlığında Böyük Hücum başladı. 30 avqust 1922-ci ildə Dumlupınarda döyüş oldu.
Dumlupınar döyüşü
Türkiyənin hücumu 1922-ci ilin avqust ayının 25-dən 26-na keçən gecə V süvari korpusunun Kirkə aşırımı ilə yunan müdafiə xəttinin arxasına keçməyi nəticəsində başladı. Aşırım irəliləyən türk süvarilərinin asanlıqla məhv etdiyi bir qrup yunan əsgəri tərəfindən nəzarət altında saxlanılırdı. türk süvariləri yunanların teleqraf xətlərini və dəmiryol xəttini kəsməyə nail oldu (hər ikisi 26 avqustda saat 18:00-da baş vermişdir). Beləliklə, yunanların İzmir və Qara Hisar arasındakı əlaqələri ciddi formada kəsildi.
Avqustun 26-sı səhəri türk birinci və ikinci orduları eyni vaxtda hücuma keçdi. Güclü artilleriya atəşindən sonra İkinci Ordunun hücumu yunanları şoka saldı və türklər 5-ci yunan diviziyasının (Yunan I korpusunun) bəzi mövqelərini ələ keçirməyə nail oldu. Türklər tərəfindən yenidən başladılan hücumlar az uğur əldə etdi. Əlavə qüvvələrin gəlməsiylə yunan 5-ci diviziyası məhdud əks-hücumlar edərək öz cəbhəsini bərpa etdi. İkinci Ordu III korpusun mövqelərinə də hücum etmiş və nəticədə II korpusun kömək etməsinin qarşısını almışdı.
26 avqust, 1922-ci il sabahı başladılan Böyük hücumu Mustafa Kamal şəxsən özü Qocatəpədən idarə edirdi. Əsas zərbə qüvvəsi olmaqla I Ordu mərkəzdən, II Ordu şimaldan, III Ordu isə cənubdan hücuma keçdi. Uğurla başlayan əməliyyatda yunan mövqeləri ələ keçirildi. 27 avqustda, Afyon yunanlardan geri alındı. 30 avqustda yunan ordusunun böyük bir qismi mühasirəyə alındı. Bu qüvvələrin böyük bir qismi məhv edildi. Yunan ordusu baş komandanı General Trikopis əsir alındı. Kütahya yunanlardan təmizləndi. Bu döyüşə, Mustafa Kamalın şəxsən özü idarə etdiyi üçün, bəzən Başkomandanlıq meydan döyüşü də deyilir. İzmirə gedən yol açıldı.
İzmirin azad edilməsi
Baş Komandan Mustafa Kamal Paşa 1 sentyabr 1922-ci ildə türk ordusuna yeni bir əmr verdi, əmrin son başlığı belə idi: "Ordular, ilk hədəfiniz Aralıq dənizidir". 9 sentyabr günü 1-ci Korpus Kamalpaşaya, 2-ci Korpus Manisaya, 4-cü Korpus Turquta çatdı. Şimalda Kazancıbayırında yunanların yerləşən mövqelərinə hücum edən 3-cü korpus düşməni məğlub edərək Bursaya girdi. Türk süvariləri üç ildən çox müddətdə işğal altında olan İzmirə girdi. Süvarilər İzmirə daxil olarkən bir neçə yerdə yüngül atəş açılmasından başqa bir hadisə olmadı, Kordonboyundan keçərkən bir İngilis gəmisi tərəfindən salamlandı. Türk bayrağı hökumət binasına və Kadifeqalaya sancıldı. Birinci Süvari Diviziya komandiri Mürsəl Paşa bir Fransız hərbi gəmisindən əlaqə yaradaraq İzmirə girdiyini Ankaraya bildirdi. İzmirdə türk xalqının sevinci o qədər böyük idi ki, əsgərlər çiçək yağışı altında qaldı. Baş komandan İzmirin azad edilməsinə görə orduya bu tarixi məktubunu yazdı:
thumb|[[Mustafa Kamal Atatürk düşünərkən (Qocatəpə, 1922-ci il)]] İlk qarşıya qoyulan hədəfin, Aralıq dənizinə çatmaqda ordunun göstərdiyi səy və fədakarlığı hörmət və təqdirlə anıram. Əldə edilən böyük qələbəninin qurucusu olan qiymətli dostlarıma ən səmimi təşəkkür və təbriklərimi bildirirəm. Ordumuzun bundan sonrakı hədəflərin alınmasında da eyni fədakarlıq və yarışmanı göstərəcəyinə inamım tamdır.
Qərb cəbhəsinin ləğvi
thumb|Hal-hazırda muzey kimi istifadə olunan [[Sivas konqresinin keçirildiyi zal.]]
London Sülh konfransı
1921-ci ilin yazında London Sülh Konfransı ilə müttəfiqlər Sevr müqaviləsini Ankara Hökumətinə qəbul etdirmək istədilər. TBMM hökumətinin sərt münasibətindən sonra yunan ordusu bu dəfə Ankaranı ələ keçirmək üçün hərəkata keçdi. Sakarya meydan döyüşü bir güc göstərişi olaraq reallaşmalı idi. Sonrakı il, 1922-ci ilin ilk yarısıda baş tutmayan danışıqlarla keçdi. Ortaya bir qədər yumşaldılmış Sevr müqaviləsi atıldı. TBMM hakimiyyəti hamısını rədd etdi.
Mudanya barışığı
thumb|[[Yörük Əli Efe qrupu]]
Mudanya barışığı türk xalqının Аntanta dövlətlərinin təcavüzünə qarşı milli azadlıq müharibəsinin uğurla başa çatdığı və türk ordusunun İstanbulа və Frakiyaya həll edici hücuma hazırlaşdığı bir şəraitdə bağlanmışdı. İlk əvvəl danışıqların üç günə başa çatacağı gözlənilirdi, lakin Mudanyada aparılan danışıqlar oktyabrın 3-dən 10-dək davam etmiş, bəzən isə kəsilmək təhlükəsi qarşısında qalmışdı (hətta bir dəfə Antanta nümayəndələri Türkiyənin Frakiyanı bir ay ərzində boşaldaraq türklərə qaytarmaq tələbini öz hökumətləri ilə razılaşdırmaq üçün Mudanyanı tərk etmiş, İsmət paşa isə türk ordusuna İstanbul və Frakiya üzərinə irəliləmək əmri vermişdi). Mudanya barışığına görə yunan qoşunları Maritsa çayına qədər şərqi Frakiyanı (Ədirnə şəhəri də daxil olmaqla) boşaldıb türklərin ixtiyarına verməli, Maritsanın sağ sahili (Qaraağac da daxil olmaqla) isə sülh müqaviləsi bağlanana qədər müttəfiqlərin ixtiyarında qalmalı idi. Mudanya barışığında Türkiyə tərəfi güzəştə gedərək, "qarşıdakı sülh konfransının qəti qərarınadək İstanbul və Boğazlar zonasına" qoşun yeritməmək barədə öhdəlik götürmüşdü. Mudanya barışığı türk xalqının qazandığı qələbənin beynəlxalq səviyyədə ilkin olaraq tanınması və təsdiqi idi. Mudanya barışığını imzalamaqla Аntanta dövlətləri həm də TBMM hökumətini ölkənin yeganə qanuni hökuməti kimi tanıdılar.
Mudanya barışığı Lozanna sülh müqaviləsi (1923) bağlanana qədər qüvvədə olmuşdur.
Monarxiyanın ləğvi
Səltənətin ləğv edilməsinə yol açan hadisə İstiqlaliyyət müharibəsinin uğurla nəticələnməsindən sonra toplanması düşünülən konfransa Ankara və İstanbul hökumətlərinin birlikdə dəvət edilmələridir.
17 oktyabr tarixli teleqrafda sərdəzəm Tevfiq paşa sülh konfransında ortaq mövqe nümayiş etdirmək üçün Mustafa Kamala müraciət etmişdir. 20 oktyabr tarixli TBMM rəhbərliyinə ünvanlanmış ikinci teleqrafda Tevfiq paşa Babiali ilə TBMM arasında məqsəd baxımından tam birlik olduğunu, Sevr müqaviləsini ləğv etdirmək və işğalın nəticələrini ortadan qaldırmaq üçün bərabər şəkildə mübarizə aparıldığını bildirərək milli birliyin önəmini vurğulamış, vətən uğruna şəxsi ambisiyalardan əl çəkilməsinin lazım olduğunu bildirmişdir.
28 oktyabrda İsveçrənin Lozanna şəhərində keçiriləcək olan konfransa İstanbul və Ankara hökumətləri rəsmən dəvət edilmişdir. Bundan iki gün sonra toplanan TBMM İstanbul hökumətinin ləğvinə dair 82 imzalı qərarı müzakirə etmiş, lakin bir nəticəyə gələ bilməmişdir. 1 noyabrda Mustafa Kamalın müdaxilə etməsindən sonra səltənətin ləğvi barədə qərar qəbul edilmişdir. Eyni gündə alınan bir başqa qərarlarla 1 və 2 noyabr günləri milli bayram elan edilmişdir.
Mustafa Kamalın yazdıqlarına görə millət vəkillərinin bir çoxu səltənətin ləğvinə qarşı çıxmışdılar. Nazirlər kabinetinin rəhbəri Rauf Orbay əvvəldə buna qarşı çıxmış, lakin 20 oktyabrda Mustafa Kamalla görüşdükdən sonra fikrini dəyişdirmişdir. Buna qarşılıq, liberal fikirləri ilə tanınan Mersin nümayəndəsi Səlahətdin Köseoğlu sonuna qədər müxalif qalmışdır. Səsvermə zamanı səs-küylə açıq səsvermə və sayım istəyən millət vəkillərinə rəğmən sayım aparılmamış və qərarın səs birliyi ilə alındığı elan edilmişdir. Həm Rauf Orbay, həm də Səlahətdin Köşeoğlu sonradan qələmə aldıqları xatirələrində respublika quruluşuna prinsip baxımından qarşı olmadıqlarını, sadəcə səltənəti şəxsi diktatorluq cəhdlərinə qarşı maneə olaraq gördükləri üçün ləğvinə qarşı olduqlarını yazmışdır.