cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pörl-Harbora hücum
Yapon hazırlıqları
Bundan əlavə, bəzi yapon strateqləri 1932-ci il hərbi dəniz təlimləri (Havayın işğalı mövzusu) zamanı ABŞ admiralı Harri Yarnellin əməliyyatlarından təsirlənmişdi. Yarnell, hücum edən donanmanın komandiri idi, təyyarə daşıyıcılarını sərt dənizdə Ohau'nun şimal-qərbinə çəkdi və "hücum" təyyarələrini 7 fevral 1932-ci ilin səhəri havalandırdı. Əməliyyatı izləyən müfəttişlər Yarnellin hücum donanmasının hücumdan 24 saat ərzində donanmanı yerləşdirə bilməyən müdafiə hissələrinə ciddi zərbə vuracaqlarını bildirdi. Dövrün ABŞ şərti hərbi dəniz doktrinası (və digər donanma ideyaları) Yernellin strategiyasını gerçək dünyada icra edilə bilməyəcəyini bildirdi və Pörl-Harbordakı donanma tərəfindən hər hansı bir hücumun aradan qaldırıla biləcəyinə inanırdı. 150px|thumb|right|Admiral Isoroku Yamamoto (Birləşmiş Dəniz Qüvvələrinin baş komandanı)
1941-ci ilin əvvəlində Yamamato Hull Nota ilə təltif edildikdə, Hərbi Dəniz Qərargahındakı təzyiqlə (istefa və qovulma təhlükəsi ilə birlikdə) ABŞ-yə qarşı vuruşacağını düşünərək rəsmi planlar və təlimlərə başlamağa icazə verərək, əvvəlcədən edilən bir hücum haqqında xəbərdarlıq etdi. Yuxarıda göründüyü kimi, yayda baş verən hadisələr nəticəsində imperator konfransında (imperatorun iştirakı ilə) ilkin təsdiq alındı ​​və növbəti hücumun təsdiqi noyabr ayında İmperator konfransında oldu.
"Nii Taka Yama Nobore"
26 Noyabr 1941-ci ildə Admiral Juichi Nagumo komandanlığı altında altı təyyarə daşıyıcı gəmi radio səssizliyi əmri ilə Kuril adalarındakı Hitokappu körfəzini tərk etdi. 2 dekabr 17: 30-da Birləşmiş Donanmanın flaqmanı Nagato döyüş gəmisindən 676-10 nömrəli təcili və gizli şifrəli əmr göndərildi: "Nii Taka Yama Nobore Hito Futa Maru Haçi" (ニイタカヤマノボレ )". Bu 'müharibə 8 dekabr saat 00:00-da başlayacaq' deməkdi.
Hücum edən aviadaşıyıcılar: "Akagi", "Kaga", "Söryü", "Hiryu", "Şakaku" və "Zuikaku". İki sürətli döyüş gəmisi, iki ağır kreyser, bir yüngül kreyser və üç sualtı qayıq əməliyyat qrupunu müşayiət etdi. Təyyarə daşıyıcıları ümumilikdə 423 Mitsubişi Type 0 "Zero" qırıcı təyyarəsi, Nakajima Type 97 "Kate" torpedo bombardmançı və Achi Type 99 "Val" pike bombardmançısını daşıyıblar. Yaponiyanın əməliyyat qrupu təyyarə gəmisi bazasında hücum edən hava qüvvələri baxımından əvvəlki qüvvələrdən daha böyük idi. Donanmanı yanacaqdoldurmaq üçün səkkiz tanker müşayiət edirdi. Bundan əlavə, "irəli qüvvə" 20 sualtı qayıq və 5 iki nəfərlik Ko-hyoteki tipli sualtı qayıqla kəşfiyyat toplamaq və hücum zamanı qaça biləcək hər hansı bir ABŞ gəmisini batırmaq üçün vəzifələndirilmişdir. 200px|thumb|right|Yapon donanması Pörl-Harbora bu marşrutla girdi
Havay əməliyyatına qatılan Səfərbərlik bölüyü:
Amerika Birləşmiş Ştatları Hazırlıqları
200px|thumb|left|Admiral E. Kimmel, Amerika Sakit Okean Donanması 150px|thumb|right|General-leytenant Valter C. Şort, Pörl-Harbordakı Ordu stansiyasının komandiri. 1924-cü ildə general Billi Mitçell 324 səhifəlik Pörl-Harbora mümkün hava hücumu ilə əlaqədar Yaponiyanın müharibə xəbərdarlığını bazalarına, komandanlığına təqdim etdi. Amerika Birləşmiş Ştatları mülki və hərbi kəşfiyyat qüvvələri, yay boyunca ənənəvi yapon hücumu haqqında məlumat topladılar və bu əlaqə hücumdan əvvəl dağıldı. Onların heç biri Pörl-Harbora hücumu xüsusi olaraq təsvir etmədi. Yerli mətbuat, o cümlədən Havay qəzetləri, yaz və payız aylarında bunu Sakit okean bölgəsində yaymışdır. Noyabr boyu Havayadakı ordu və donanma üçün bütün Sakit okean əmrləri, yaponlarla son müharibə barədə açıq xəbərdarlıq etdi. Hücum günü General Marşall, xüsusilə Pörl-Harbora bir hücumdan çox tez qorxduğu barədə bir mesaj göndərdi. Havayda yaxınlaşan hücumun bəzi əlamətləri var idi, lakin heç biri yerli müdafiə hazırlığına səbəb olmadı. Hər hansı bir həyəcan vəziyyəti yaratsaydı, hücum daha böyük müqavimət və bəlkə də daha az ölüm və zərər səbəb olardı. Əslində hücum Pörl-Harboru hazırlıqsız tutdu. Zenit silahları doldurulmamışdı, silah-sursat kilidlənmişdi, sualtı qayıqlara qarşı mexanizmlər (məsələn, sualtı şəbəkələr) yerləşdirilməmişdi, müşahidə təyyarələri ilk atəşdə havada deyildi.
ABŞ-nin hərbi radio kəşfiyyatı və donanma kəşfiyyat idarələrinin OP-20-G radio kəşfiyyat bölməsi yapon diplomatik trafikinə daxil olmuş və Yaponiyanın bir çox strateji və taktiki qeyri-hərbi məlumat kodlarını ələ keçirmişdi. Bu kəşfiyyat məlumatının yayılması olduqca nizamsız və çaşdırıcı idi və heç bir yapon hərbi hərəkəti haqqında məlumat vermədi. Mükəmməl olaraq, məlumatlar parçalanmış, ziddiyyətli və ya kifayət qədər dağınıq idi. Xəbərdarlıqlar 1941-ci il noyabrın sonlarında müharibə gözləntisi daxil olan Sakit okeandakı Amerika komandirlərinə göndərildi. Yeni Yapon hücumlarına işarə edən məlumatların inkişafına baxmayaraq, xüsusilə Pörl-Harbor haqqında heç bir məlumat yox idi.
Amerikalı komandirlərə hava-su torpedoları üzərində aparılan sınaqlar və tədqiqatlar barədə xəbərdarlıq edilmişdi, lakin məsul şəxslərdən heç biri yeni təhlükələri sezmədilər. Pörl-Harborun torpedo hücumuna qarşı dayaz su kimi təbii müdafiəyə sahib olduğunu düşünən Hərbi Dəniz Qüvvələri adi əməliyyatlar və aşağı prioritetlər etdi və torpedo torları maneə yaratmadı. Uzun mənzilli, itkin düşmüş, uzun mənzilli təyyarələrə, uzun kəşfiyyat patrullarına (donanmanın dəniz təyyarələri və ordu hava bombardmançılarının rəhbərliyi ilə) tələb düzgün müdafiə üçün lazımi şəkildə təyin edilməmişdir və sonradan bunun mümkün olduğu görüldü. Hücum zamanı Pörl-Harborunu qorumaq üçün məsul olan ordu hər hansı həyəcan vəziyyətindən daha çox təlim rejimində idi, portativ zenit silahları anbarlara yerləşdirilmişdi, silahlar müxtəlif arsenallarda kilidlənmişdi. Şəxsi torpaq mülkiyyətçilərinin narahatlığından qorxan məmurlar silahları Pörl-Harbor ətrafındakı xüsusi ərazilərdə paylamamışdılar.
Danışıqların kəsilməsi
200px|thumb|left|[[ABŞ|ABŞ-nin Tokiodakı səfiri Cozef Qrev]] 200px|thumb|right|Son müzakirə; sağdan sola: Kichisaburo Nomura, Kordell Hull, Saburo Kurusu (7 dekabr 1941) Yaponların hücumu ABŞ-la danışıqlar kəsildikdən 30 dəqiqə sonra başlamalı idi. Yaz aylarında Vaşinqtondakı Yapon Səfirliyinin diplomatları, Yapon Səfiri Admiral Nomura Kisisaburo və xüsusi nümayəndəsi Saburo Kurusu tərəfindən qurulmuş və ABŞ-nin Yaponiyanın Hind-Çinə qarşı hərəkətinə reaksiya verməsi ilə bağlı hökumət bölmələri ilə danışıqlar aparmışlar.
19 Noyabr 1941-ci ildə Yaponiyanın beynəlxalq əlaqələri pozulmuş və rabitə təmin olunmadığı təqdirdə xarici nümayəndələr "Külək mesajı"nın girişinə qərar verildi. Üç növ "Külək Kodları" var və İngiltərə və Hollandiyaya qarşı qaçılmaz bir müharibə vəziyyətində "Nishi no kaze hare"(Qərb küləyi açıq havada), ABŞ-yə qarşı "Higaşi no kaze ame" (Şərq küləyi) və SSRİ-yə qarşı isə "Kitano kaze kumori"(Şimal külək buludu). 28 Noyabr 1941-ci ildə ABŞ bu koddan xəbərdar oldu. 7 dekabr 1941-ci ildə nəşr olunan Külək Kodu nədənsə "Qərb küləyi açıq havada" idi. Hücumdan bir neçə gün əvvəl Tokiodakı Xarici İşlər İdarəsindən səfirliyə planlaşdırıldığı kimi Vaşinqton vaxtı və günorta saat birdə sonra Dövlət Katibi Cordell Hulla verilmək üçün mesajlar göndərildi. Mesajın son hissəsi hücumdan qısa bir müddət əvvəl gəldi, lakin deşifrə və yazma gecikmələri səbəbindən səfirlik əməkdaşları mesajı təyin olunmuş vaxtda çatdıra bilmədilər. Son hissə, danışıqların kəsilməsi Dövlət Katibi Cordell Hulla hücumdan bir neçə saat sonra təslim edildi.
Açıqcası xəbərdarlıq hücumun bitməsindən bir neçə saat sonra gənc yapon-amerikalı gənc tərəfindən Pörl-Harborda General Valter Şorta çatdırıldı. Gecikmənin səbəbi deşifrə edildikdən və tərcümə edildikdən sonra General Corc Marşalla çatdırılmasının hərbçilərin rabitə sahəsində hərbi imkanlardan istifadədə bacarıqsızlığından irəli gəlirdi. Hücumla bağlı qurultaydakı çıxışları sübut olaraq qəbul edən Yaponiya hökumətinin Pörl-Harbora edilən hücumun müvəffəqiyyətini eşitmədən müharibə elan etmədiyini göstərir. İkitərəfli müharibə elanı hücumdan 10 saat sonra ABŞ-nin Tokiodakı səfiri Cozef Qrevə çatdırıldı.
8 dekabr 1941-ci ildə səhər saat 7-də Yaponiyanın NHK radiosu müharibənin başladığını bildirdi:
Hücum üçün yapon taktikası
200px|thumb|right|İmperator Dəniz Qüvvələri iki fərqli istiqamətdə həyata keçirdiyi və ABŞ radarları tərəfindən 218 km uzaqdan xəbərdar olduğunu göstərən xəritə Vitse-admiral Çuiçi Nagumo hücumu iki dalğa şəklində icra etmək qərarına gəldi. Üçüncü dalğa pilotlar tərəfindən təklif olunsa da, Nagumo bundan imtina etdi. Birinci dalğa, 49 bombardmançı, 40 torpedo, 43 döyüş təyyarəsi ibarət idi və Oahunun şimalından başladı və komandanlıq podpolkovnik Mitsuo Fucida idi. İkinci dalğa 54 bombardmançı, 78 pique bombardmançı və 35 qırıcı təyyarədən (cəmi 167 təyyarədən) ibarət idi və demək olar ki, eyni ərazidən başladı. Bundan əlavə limandan qaçmağa çalışan gəmiləri vuracaq sualtı qayıqlar tərəfindən dəstəklənirdi. Hücum edən qüvvənin yeri, Şərqi Sakit okeana qayıtmaq üçün köçməyincəyə qədər məlum deyildi və Oahudan cənubda bir sıra araşdırmalar aparıldı. Hava zərbəsi üçün cəmi 350 təyyarə təşkil edildi, qalan 91-i isə hücum zamanı aviadaşıyıcıların qorunması üçün ayrıldı. Hücumu həyata keçirən təyyarələr eyni vaxtda müxtəlif yerlərdən hədəflərinə çatırdı. İlk hücumda ən asan zərər görən torpedo bombardmançıları, ardınca pike və tarla bombardmançıları iştirak etdilər.
Sualtı qayıq hücumu
150px|thumb|right| Amerika ordusunun əlinə keçmiş sualtı qayıq(Pörl-Harbor, Navy Yard) İkinci Dünya müharibəsində ilk amerikan atəşi və ilk ölümlər Havay vaxtı ilə saat 6:37-də USS Vard (DD-139) liman girişində bir patrul qayığı ilə sualtı qayığa hücum edərkən baş verdi. Hücum başladıqdan sonra beş Kohyoteki sinifli sualtı qayığa Amerika gəmilərini batırmaq tapşırıldı və onlardan heç biri, sonradan tapılan dördü də daxil olmaqla geri qayıtmadı. Sualtı qayıqlarını tərk edən 10 dənizçidən doqquzu öldü və onlardan yalnız biri Kazuo Sakamaki İkinci Dünya müharibəsində ilk yapon döyüş əsiri olaraq tutuldu. 1999-cu ildə ABŞ Hərbi-Dəniz Qüvvələri İnstitutunun foto təhlili göstərdi ki, sualtı qayıqlardan biri limana uğurla daxil olub. Bu sualtı qayığın son yeri məlum deyil.
Hava hücumu
150px|thumb|left|"Akaqi"dən qalxan Mitsubişi Type 0 "Sıfır" qırıcı təyyarəsi Hücumların ilk dalğası İmperator Dəniz Qüvvələri Hərbi Hava Qüvvələrinin Polkovnik-leytenantı Mitsuo Fuchida tərəfindən əmr edildi. Hücumun səhəri, hələ rəsmi olaraq müəyyənləşdirilməmiş uzun müddətdir fəaliyyət göstərən Ordu Opana Nöqtəsi radar stansiyası yapon təyyarələrini aşkarladı, ancaq xəbərdarlıq yalnız qismən aktiv olan kəşfiyyat mərkəzindəki təcrübəsiz məmur tərəfindən qarışdırıldı. Əməliyyatçılar əvvəllər heç görmədiyi qədər böyük bir siqnal aldıqlarını bildirsələr də, müşahidə məmuru müşahidəyə çıxan altı B-17-nin bazaya gəldiyini düşündü. Bundan əlavə, bəzi ticarət gəmilərinin əvvəlki günlərdə qeyri-müəyyən radio trafikinə dair məlumatları ola bilərdi.
Hava hücumu adaya yaxınlaşanda ABŞ-nin bir neçə təyyarəsi vuruldu və nəhayət biri xəbərdarlıq siqnalı göndərdi. Atəş başlayanda digər xəbərdarlıqlar hələ də davam edir və ya təsdiqini gözləyirdi. Bu erkən xəbərdarlıqların vaxtında mükəmməl qəbul olunmasına baxmayaraq təsirli olacağı müəyyən deyildi. Ordu Hərbi Hava Qüvvələri Yaponların Pörl-Harbora hücumundan 10 saat keçməsinə baxmayaraq, Filippində Yaponların nəticələri Pörl-Harbor ilə demək olar ki, eyni idi.
Tora! Tora! Tora!
150px|thumb|left|Nakajima Type 97 təyyarəsi Hickam aviabazası üzərində uçur 150px|thumb|right|Viheller hava bazası 150px|thumb|right| Polkovnik-leytenant Mitsuo Fuçida Yapon təyyarələri iki istiqamətdən hücum etdi və 353 təyyarə Oahuya çatdı. Havay vaxtı ilə saat 7:19-da (Yaponiya vaxtı ilə 3:49-da) Polkovnik-leytenant Mitsuo Fuçida, bütün növ təyyarələrə "Ümumi hücum" mənasını verən "To To To" əmrini verdi və saat 7:53-də biz sürpriz hücum etməyə başladıq mənasını verən "Tora Tora Tora" şifrəsini bildirdi. Səhər 7:55-də Viheller Hava bazasına 250 kq-lıq bombanın atılmasıyla hücum başladı. Ən böyük və əsas qırıcı bazası olan "Hickam" hava bazasına bombardmançılar hücum etdi. 170 təyyarə ikinci istiqamət üzrə "Bellovs" bazasına və Ford adasına hücum etdi. Qaynaqlarda keçən tək müqavimət bir neçə P-36 Şahin və P-40 Varhavkın və donanmanın zenit atəşi idi.
Müharibə gəmilərinin düzülüşü
Hücum başlayandan 90 dəqiqə sonra başa çatdı. 2403 amerikalı öldürüldü (onlardan altmış səkkizi mülki vətəndaşlar idi) və 1178 nəfər yaralanmışdı. Beşi zirehli olmaqla on səkkiz gəmi batmışdı. Amerika itkilərinin təxminən yarısı, 1.102 nəfər "Arizona"da baş verən partlayış və batma səbəb olmuşdu. Bir bombardmançı tərəfindən buraxılan 40 sm-lik top "Arizona"nın iki zirehli göyərtəsini dəlib keçmiş, öndəki əsas topun cəbhəxanasını partlatmış və onun batmasına səbəb olmuşdu. Nevada limanı tərk etməyə çalış, ancaq liman girişini bağlamaq ehtimalı olduğuna görə sahilə yönəldilmişdi. Onsuz da gəmi bombardımançı tərəfindən zədələnmişdi və yolda bir çox yapon qırıcısının hədəfinə çevirilmişdi.
Yaponlar döyüş gəmilərinə (oradakı ən böyük gəmilərə) diqqət etsələr də, digər hədəfləri göz ardı etmədilər. Yüngül kreyser "Helena" vuruldu və partlayışın təsiri ilə yanındakı mina gəmisi "Oqlala" da partladı. Quru hovuzlardakı iki eskadrilya yanacaq çənlərinə dəyən bomba ilə məhv edildi. Sızan yanacaq okeanın səthinə yayıldı və alovlandı. Nəticədə ətrafdakı gəmilər də yanmağa başladı. Yüngül kreyser "Honolulu" zərər gördü, lakin vəzifəsini davam etdirdi. "USS Cassin" qəzaya uğradı və "Downes" ciddi şəkildə zərər gördü. Təmir gəmisi "Vestal" "Arizona"nı sahilə çəkildiyi zaman "Arizona"nın partlaması nəticəsində ağır zədələndi.
Demək olar ki, 188 Amerika təyyarəsi havada məhv edilmiş və 155 təyyarə yerdə olarkən vurulmuşdu, təxribatdan asan qorunmaq üçün qanad qanadında park edilmişdilər və bu onların məhvini sürətləndirmişdir. Əlli beş yapon pilotu və doqquz sualtı qayıqçı hücum zamanı öldü. 441 yapon təyyarəsindən (hücumda 350-si iştirak etmişdi) 29-u (ilk dalğada doqquz, ikinci dalğada iyirmi) itkin düşdü, yetmiş dördü də pulemyot və artilleriya zərbələri aldı, iyirmidən çox təyyarə zədələnmədən qayıtmışdı.
Naqumonun iki dalğadan sonra geri çəkilmə qərarı
Bəzi yüksək rütbəli zabitlər və pilotlar yanacaq tankerlərinə hücum etmək üçün Naqumonu təhrik etdilər. Birləşmiş Ştatlar müharibədən əvvəl yanacaq çənlərinin zəifliyini nəzərdən keçirdi və Yaponların hücumundan əvvəl gizli şəkildə bombaya davamlı Red Hill yanacaq anbarının tikintisinə başlamışdı. Bu binaların sökülməsi Amerika Qərbi Dəniz Qüvvələrinə böyük çətinlik törətdi. Bəzi hərbi tarixçilər bu yanacaq anbarlarının və təmir sexlərinin sökülməsinin bir neçə döyüş gəmisindən daha çox Amerika Birləşmiş Ştatları Donanmasına daha çox ziyan vuracağına inanırlar. Nagumo nədənsə üçüncü dalğadan imtina etdi:
Sonrakı hücumlar
Hücumun ardından Pörl-Harbora daha bir neçə kiçik miqyaslı hücumlar edildi. 24 fevral 1942-ci ildə Nişino Kozonun komandanlığı altında I-17 sualtı qayığı Kaliforniyanın Santa Barbara yaxınlığındakı "Ellwood" emal zavodunu top atəşinə tutmuşdur. 1942-ci ilin mart ayında "Midway" axınına hazırlaşmaq üçün Marşall adalarında iki Yapon Kawanishi Type 2 "Emily"  dəniz təyyarəsinə "Ten-ten" təmir göyərtələrini bombalamaq əmri verilmişdir. Pis görmə şəraiti əməliyyata pis təsir etdi və bombalar bir neçə mil kənara düşdü və hədəfi vura bilmədi.
Amerikanın reaksiyası
Hücum başlamazdan 90 dəqiqə əvvəl (8 dekabr 1941-ci il) Yaponiya İngilis Malayziyasını işğal etdi. Bunun ardınca Honkonqun yeni bölgələrində, Filippində, Tayland və Uels Şahzadəsi adalarında gəmilər hava hücumu ilə batırıldı. 8 dekabr 1941-ci ildə ABŞ Konqresi Montanlı Respublikaçı Jeannette Rankinin əleyhinə səs verməsinə baxmayaraq Yaponiyaya müharibə elan etdi. Birləşmiş Ştatlarla əlaqələrin kəsilməsi, baş verən hadisələrin xaincəsinə təşkil olunması, notanın gec verilməsi ABŞ-yə qarşı təhqir hesab olunur.
Ruzvelt həmin gün müharibə bəyannaməsini imzaladı və əvvəlki günün "rüsvayçılıq günü" olduğunu söyləyərək konqresin hisslərinə xitab etdi. Hərbi səfərbərliyə diqqət yetirməyə davam edən Amerika hökuməti müharibə iqtisadiyyatı yaratmağa başladı. Pörl-Harbora edilən hücum bölünmüş milləti birləşdirdi. İctimai rəy 1941-ci ildə müharibəni dəstəkləsə də, əhəmiyyətli dərəcədə çox insan müharibə əleyhinə idi, lakin hücum bütün amerikalıları yaponlara qarşı birləşdirdi, çünki müttəfiq qüvvələr Kasablanka konfransında "Berlin-Roma-Tokio oxu"nun qeyd-şərtsiz təslim edilməsinə qədər müharibəni davam etdirməyə qərar verdilər. Bəzi tarixçilər hesab edir ki, yanacaq anbarları və gəmiqayırma zavodları məhv edilsə də ABŞ-ni yuxudan oyatdı. ABŞ iqtisadiyyatı və hərbi imkanları həm Sakit, həm də Atlantik cəbhələrinə yönləndirildi.
Hücumun müharibə elan etmədən vəhşicəsinə olaraq qəbul edilməsi, ABŞ-dəki yapon əsilli amerikalılar da daxil olmaqla Birləşmiş Ştatların qərbinə köçən yaponların təxribat və casusluq etdiyi iddiaları meydana gəldi. 1942-ci ilin fevralında Ruzvelt Amerika Birləşmiş Ştatlarının 9066-cı il inzibati sərəncamını imzaladı, bu da amerikalı yaponların hamısının həbsi və tutulması idi.
Əzizxan Tanrıverdi
Əzizxan Tanrıverdi — Azərbaycan dilçisi, professor, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti nin Azərbaycan dili və onun tədrisi metodikası kafedrasının müdiri, filologiya elmləri doktoru.
Pörl-Harbora hücum
Yapon görüşləri
Yaponiya cəmiyyətini Amerika ilə müharibəyə hazırlamaq üçün imperiya hökumətinin təbliğatına baxmayaraq, bir çox yaponların Amerikaya və müttəfiq dövlətlərin müharibəyə girməsi xəbəri Yaponiya ictimaiyyətində təəccüb və qorxu effekti yaratdı. Buna baxmayaraq, yapon xalqı, hökumətlərinin 1945-ci ildə təslim olana qədər hücum qərarını qəbul etdi və dəstəklədi. Yamamato üçüncü hücum dalğasını başlatmadığına, aviadaşıyıcıları və yanacaq anbarlarını məhv etmədiyinə görə Naqumoya qəzəbləndi.
Əzizxan Tanrıverdi
Tərcümeyi-halı
Əzizxan Vəli oğlu Tanrıverdiyev 1959-cu il yanvarın 1-də Gürcüstan Respublikası nın Başkeçid rayonunun Aşağı Qarabulaq kəndində anadan olub. 1973-cü ildə Aşağı Qarabulaq kənd səkkizillik, 1975-ci ildə isə Kirovisi kənd orta məktəbini əla qiymətlərlə bitirib.
Pörl-Harbora hücum
Yapon görüşləri
Dövrün yapon milli liderləri, Yaponiyanın Çinə hücumu ilə Yapon-Amerika münasibətlərinin pozulduğuna və ABŞ ilə müharibənin qaçılmaz olduğuna inanırdılar. 1942-ci ildə Saburo Kurusu "Böyük Şərqi Asiyada qaçılmaz müharibə tarixi" ndə ABŞ-dəki rəsmi səfirə müraciət etdi. Döyüşün səbəbinin Vaşinqtonun Yaponiyaya qarşı uzun müddətli düşmənçiliyi olduğunu söylədi. Pörl-Harbora hücum Amerika Birləşmiş Ştatlarının verdiyi ultimatum "Hull Nota"sı səbəbindən oldu və sürpriz hücum xəyanətkar deyildi, çünki Yaponiya-Amerika münasibətləri pozulduqdan bəri gözlənilməli idi. Müharibənin qaçılmaz fərqinə baxmayaraq, bir çox yapon Pörl-Harbor hücumunun ABŞ-nin taktiki müvəffəqiyyətinə baxmayaraq ABŞ-nin qarşısını almağa yönəlmiş bir strategiya olduğunu düşünürlər. Bir köşə yazarı hücuma tərif olaraq:
Əzizxan Tanrıverdi
Tərcümeyi-halı
1977-ci ildə V.İ.Lenin adına APİ-nin (indiki ADPU) filologiya fakültəsinə qəbul olunub, tələbəlik illərində "C.Cabbarlı" adına təqaüdlə oxuyub, 1981-ci ildə həmin ali məktəbi fərqlənmə diplomu ilə bitirib.
Pörl-Harbora hücum
Yapon görüşləri
İkinci Dünya müharibəsi illərində ilk baş nazir olan Hideki Tojo yazır:
Dəniz Qüvvələri Komandiri Isoroku Yamamoto, müharibə ehtimalları əsnasında:
Əzizxan Tanrıverdi
Tərcümeyi-halı
1985-ci ildə V.İ.Lenin adına APİ-nin (indiki ADPU) əyani aspiranturasına (Azərbaycan dilçiliyi kafedrası üzrə) qəbul olunub. 1987-ci ildə aspiranturanı vaxtından 1 il 6 ay əvvəl qurtararaq "XVII-XIX əsr Azərbaycan antroponimləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə edib. "Türk mənşəli Azərbaycan antroponimlərinin tarixi-linqvistik tədqiqi" adlı doktorluq dissertasiyasını isə 1998-ci ildə müdafiə etmişdir.
Pörl-Harbora hücum
Tarixi əhəmiyyəti
150px|thumb|left|Hickam Hərbi Hava Qüvvələri Qərargah binasında güllə dəliklərini bu gün görmək mümkündür. 150px|thumb|right Hücumun məqsədi ABŞ donanmasından gələn potensial təhlükəni aradan qaldırmaq və Yaponiya ordusuna bölgədə Böyük Britaniya və Niderlanda qarşı əməliyyatlarda fəaliyyət sərbəstliyi qazandırmaq idi. Əməliyyat yapon vitse-admiralı Tuiti Naqumonun rəhbərliyi altında, 6 aviadaşıyıcı gəmidən qalxan 353 təyyarə vasitəsilə iki ayrı dalğa şəklində həyata keçirildi.
Bu döyüşün tarixi dəyişdirən təsirləri oldu. Yaponiya Donanmasının ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrində aviadaşıyıcılarını batıra bilməməsi zərbənin hərbi ölçüsünü əhəmiyyətsiz etdi. Üstəlik, aviadaşıyıcıları batırmış olsalar da, bu, Yaponiyaya çox da kömək etməyəcəkdi. Hücum Birləşmiş Ştatları və onun nəhəng sənaye iqtisadiyyatını İkinci Dünya müharibəsinə istiqamətləndirdi və ABŞ müttəfiqlərinə Almaniya, İtaliya və Yaponiyanı məğlub etmək üçün çoxlu silah və sursatla kömək edərək 1945-ci ildə qəti məğlubiyyətə təsir etdi. Böyük Britaniyanın baş naziri Vinston Çörçill, Pörl-Harbor hücumunun ABŞ-ni müharibəyə daxil etdiyini eşitdikdən sonra yazdı:
Əzizxan Tanrıverdi
Tərcümeyi-halı
31 kitab, 8 proqram, 250-dan artıq tezis və məqalənin müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə üç nəfər namizədlik dissertasiyası (fəlsəfə doktoru proqramı üzrə) müdafiə edib. 4 doktorluq, 19 namizədlik dissertasiyasına (fəlsəfə doktoru proqramı üzrə) opponentlik etmişdir. 90-dan artıq dərslik və monoqrafiyanın rəyçisi və redaktoru olub.
Pörl-Harbora hücum
Tarixi əhəmiyyəti
Müttəfiqlərin müharibədə qalib gəlməsi və ABŞ-nin dünyada dominant bir gücə çevrilməsi beynəlxalq siyasəti dəyişdirdi və bu gün də təsir göstərməkdədir. Hərbi tarix baxımından Pörl-Harbor aviadaşıyıcıların dəniz döyüşündə əhəmiyyətini ortaya qoydu və bu gəmilər donanmanın ən vacib hissəsinə çevirildi. Ancaq bu məsələ müharibələrdən (Coral Dəniz müharibəsi və Midway müharibəsi) sonra dünya dəniz qüvvələrinə aydın oldu.
Mədəni təsiri
Pörl-Harbora edilən hücum və sonrakı Sakit okean müharibəsi, yaponlara, yapon-amerikalılara və oxşar fiziki asiyalılara qarşı şübhə, ədavət və nifrət oyandırdı. Hücum əlaltdan edilmiş kimi görünməklə bərabər "xain" və "məkrli hücum" kimi qəbul edildi.
Əzizxan Tanrıverdi
Tərcümeyi-halı
1989-cu ildə Özbəkistan onomastikası konfransında iştirak edib. 7–10 oktyabr 2014-cü ildə Türksoy xətti ilə Qazaxıstan Respublikasının Kızılorda şəhərində "Dədə Qorqud türk xalqlarının sələfidir" mövzusunda keçirilmiş beynəlxalq konfransda "Kitabi-Dədə Qorqud" türk xalqlarının ortaq abidəsi kimi" adlı məruzə ilə çıxış edib. Həmin çıxışına görə "Türk Dünyasının Ulu Atası Korkut" medalı ilə təltif olunub.
Pörl-Harbora hücum
Mədəni təsiri
Hücum eyni zamanda Amerika-Yapon film Tora! Tora! Tora! (1970) və Amerika filmi Pörl-Harbor (2001) və bir neçə yapon istehsalı filmin istehsalına səbəb oldu.
Əzizxan Tanrıverdi
Tərcümeyi-halı
2003–2005-ci illərdə Ali Attestasiya Komissiyasının filologiya elmləri üzrə eksperti kimi fəaliyyət göstərmişdir. 2007–2009-cu illərdə isə pedaqoji elmlər üzrə Azərbaycan Respublikası Təhsil Problemləri İnstitutunda № 02.191 dissertasiya şurasının üzvü olmuşdur. 2011–2018-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində fəaliyyət göstərən № 02.191 pedaqoji elmlər üzrə dissertasiya şurasının üzvü olub. 2015-ci ilin fevralından Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olub. Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvü olub.
Əsərləri azərbaycan, rus, ingilis, türk, qazax və s. dillərdə çap olunub.
Pörl-Harbora hücum
Xarici keçidlər
Pörl-Harbor anma komitəsi
Pörl-Harbordan çıxarılan dərs
Əzizxan Tanrıverdi
Tərcümeyi-halı
Görkəmli dilçi alim, professor Əzizxan Tanrıverdi 19 iyul 2018-ci ildə dünyasını dəyişib.
Pörl-Harbora hücum
Xarici keçidlər
pearlharbor.org
Döyüş əmri
Əzizxan Tanrıverdi
Elmi fəaliyyəti
Türk mənşəli Azərbaycan şəxs adlarını ilk dəfə olaraq tarixi-linqvistik müstəvidə tədqiq etmişdir.
Pörl-Harbora hücum
Xarici keçidlər
Pörl-Harbor hücumu
Pörl-Harbor hücum xəbərləri
Əzizxan Tanrıverdi
Elmi fəaliyyəti
“Kitabi-Dədə Qorqud” da şəxs adları, dağ kultu, at kultu, obrazlar sistemi, assonans və alliterasiya kimi məsələləri ilk dəfə olaraq kompleks və sistemli şəkildə araşdırmışdır.
“Dəli Kür” romanının poetik dilini tarixiliklə müasirliyin sintezində təhlil etmişdir.
31 kitab, 8 proqram, 250-dan artıq tezis və məqalənin müəllifidir.
Onun rəhbərliyi ilə üç nəfər namizədlik dissertasiyası (fəlsəfə doktoru proqramı üzrə) müdafiə edib.
90-dan artıq dərslik və monoqrafiyanın rəyçisi və redaktoru olub.
Dil tarixi, onomastika, ədəbi tənqid sahəsində elmi-tədqiqat işi aparmışdır.
ADPU-da Azərbaycan dili, Linqivistik təhlil, Azərbaycan dilinin tarixi qrammatikası və digər fənlərdən dərs keçmişdir.
Əmək fəaliyyəti
Əmək fəaliyyətinə 1975-ci ildə Eqrisi sovxozunda fəhlə kimi başlamışdır.
Sonradan isə Şabran rayonunda müəllim işləmişdir.
1985–1987-ci illərdə Azərbaycan dili ixtisası üzrə əyani aspirant olmuşdur.
Həmçinin ADPU-da baş laborant kimi çalışmışdır.
1990–1995-ci illərdə ADPU-da müəllim kimi çalışmışdır.
1995–1998-ci illərdə isə ADPU-da dosent olmuşdur.
1999-cu ildə isə professor olmuşdur.
Kristof Villibald Qlyuk
Kristof Villibald fon Qlyuk — əsasən opera bəstələyən Avstriya lı bəstəkar, musiqi klassisizmi nin ən böyük nümayəndələrindən biri. XVIII əsrin ikinci yarısında italyan opera seriya sında və franssız lirik faciəsində baş verən islahatlar Qlyukun adı ilə bağlıdır. Qlyukun bəstələdiyi əsərlər daima populyar olmasa da, onun ideyaları opera teatrının gələcək inkişafını müəyyən etdi.
İlk illəri
Kristof Qlyukun erkən illəri haqqında məlumatlar çox azdı, və əvvəlki bioqrafların tapdığı bilgilərlə daha sonrakılar razı olmurdular. Məlumdur ki o, Yuxarı Pfaltsın Erasbah şəhərində (indiki Berxinq şəhərinin rayonu) anadan olub. Atası Aleksandr Qlyuk meşəbəyi olub, anasının adı Mariya Valpurqa olmuşdur. 1717-ci ildə ailəsi ilə Bohemia ya köçmüşdür. Uşaqlıqdan musiqiylə maraqlanıridi və görünən odur ki, evdə musiqi təhsili almışdır, bu isə həmin dövrdə Bohemiyada yaşayanlar üçün adi hal idi. Güman edilir ki, Qlyuk altı il ərzində Komotau şəhərində yezuit gimnaziyasında təhsil alıb. Atası böyük oğlunun musiqiçi kimi görmək istəmədyindən, Qlyuk evdən getdi. 1731-ci ildə Praqa da qalırdı və bir müddət Praqa universiteti ndə oxuyurdu, orada məntiq və riyaziyyat üzrə mühazirələr dinləyirdi, çörək pulunu isə musiqi çalaraq qazanırdı. Skripka və violonçel ifaçısı, həm də yaxşı vokal göstəriciləri olan Qlyuk müqqədəs Yakub kilsəsinin xorunda oxuyurdu və böyük çex bəstəkarı və musiqi nəzəriyyəçisi Boquslav Çernoqorskiy in rəhbərliyi altında orkestrda oynayırdı, bəzən Praqanın ətraf yerlərinə gedirdi, orada kəndlilər və əsnafların qarşısında çıxış edirdi.
Qlyuk knyaz Filip fon Lobkovitsin diqqətini cəlb etdi və 1735-ci ildə bəstəkar kimi Vyana evinə dəvət aldı, və yəqin ki, Lobkovitsin evində onu İtaliyalı aristokrat A. Meltsi eşitdi və öz şəxsi kapella sına dəvət etdi, beləcə 1736-cı və ya 1737-ci ildə Qlyuk Milan a gəldi. Qlyuk operanın vətəni olan İtaliyada bu janrın böyük sənətkarlarının yaradıcılığı ilə tanış olmaq imkanını əldə etdi; kompozisiyanı Covanni Sammartini nin rəhbərliyi altında öyrənirdi, Sammartini operadan çox simfonik bəstəkar idi, amma Rıtsarev yazır ki, Qlyuk məhz onun rəhbərliyi altında "sadə, amma inamlı homofon yazısını" əldə etdi, hansı ki italyan operasında artıq tamamilə bərqərar olmuşdu, halbuki eyni zamanda Vyanada polifoniya ənənəsi hələ də hökm sürürdü.
1741-ci ilin dekabrında Milanda Qlyukun ilk operası olan "Artakserks" opera seriya nın premyerası baş tutdu, librettonun müəllifi Pyetro Metastazio idi. Qlyukin erkən operalarında olduğu kimi "Artakserks"də də Sammartinin işlərinə bənzətmələr görünürdü, bununla belə o, uğur qazandı, və ardınca İtaliyanın müxtəlif şəhərlərindən operanın təqdimatı üçün sifarişlər gəlməyə başladı. Növbəti dörd il ərzində müvəffəqiyyəti az olmayan "Demetriy", "Por", "Demofont", "Hipermnestra" və s. kimi opera seriyalar yaradıldı.
1745-ci ilin payızında Qlyuk Londona yola düşdü, orada o, iki opera sifarişi aldı, lakin artıq gələn ilin yazında İngiltərənin paytaxtını tərk etdi və Minqotti qardaşlarının italyan opera truppasına ikinci dirijor kimi qatıldı, onlarla beş il ərzində Avropada qastrol səfərlərində oldu. O, 1751-ci ildə Praqada Covanni Lokatelli nin truppasında kapelmeyster olmaq üçün, Minqottiləri tərk etdi, 1752-ci ilin dekabrında isə Vyanada məskunlaşdı. Şahzadə İosif Saksen Hildburqqauzenin orkestrində kapelmeyster olan Qlyuk onun həftəlik "akademiya" konsertlərinə rəhbərlik edirdi, orada o, həm başqalarının, həm də öz əsərlərini ifa edirdi. Qlyukun həyatını araşdıran müasir tədqiqatçıların fikirlərinə əsasən, Kristof Villibald Qlyuk görkəmli opera drijoru idi və balet sənətinin xüsusiyyətlərini yaxşı bilirdi.
Musiqi dramının axtarışında
left|thumb|246x246px|F. E. Fellerin litoqrafiyasından K. V. Qlyukun şəkili Vyana teatrlarının idarəedicisi qraf C. Duratsonun təklifi ilə 1754-cü ildə Qlyuk Saray operası nın drijor və bəstəkarı təyin olundu. Vyanada Qlyuk italyan opera seriyanın ənənəvi növü olan "opera ariya"ya görə məyusluq hissini keçirtdi, çünki orada musiqi və ifanın gözəlliyi müstəqil xarakteri alırdı, bəstəkarlar isə primadonnaların nazını çəkməyə məcbur olurdular. Bu səbəblərə görə də o, yaradıcılığını fransız komik operasıyla (fr. "L’île de Merlin", "La fausse esclave", "L’ivrogne corrigé", "Le cadi dupe" və s. kimi operalar) və hətta balet ilə davam etdirdi. Xoreoqraf Qasparo Ancolini ilə birlikdə Molyer in pyesasına əsaslanan "Don Juan" adlı balet-pantomimini yaratdı. Əsl xoreoqrafik dramı olan bu balet Qlyukun opera səhnəsini dramatik etmək arzusunun ilk təcəssümü idi.
Qlyuka axtarişlarda dəstək verənlər operanın baş intendantı qraf Duratso və onun həmyerlisi "Don Juan" üçün libretto yazan şair və dramaturq Ranyeri de Kaltsabici idilər. Musiqili dram istiqamətində növbəti addım onların yeni birgə işi — "Orfey və Evridika" operası oldu, hansının ki ilk redaksiyası 1762-ci il oktyabrın 5-də Vyanada göstərildi. Kaltsabicinin qələmi altında qədim yunan mifi o dövrün maraqlarına tam uyğun olan antik dramına çevrildi; lakin nə Vyanada, nə də Avropanın digər şəhərlərində opera tamaşaçılar tərəfindən helə də çox bəyənilmədi.
S.Rıtsarev yazır ki, opera seriyada islahatların aparılması zəruriliyi onun böhrana getməsinin obyektiv əlamətləri ilə diktə olunurdu. Həmçinin, operada poeziya və musiqinin funksiyaları ayrı-ayrı hissələr kimi göstərilirdi və bu "bir əsrlik və inanılmaz dərəcədə güclü ənənəni" pozmaq çətin işlərdən biri idi. Bundan başqa, opera seriyaya xas olan cəhətlərdən biri də statika dramaturgiyası idi ki, onu "affekt nəzəriyyəsi" ilə əsaslandırırdılar, hansı ki hər bir emosional vəziyyət üçün (kədər, sevinc, qəzəb və s.) nəzəriyyəçilərin müəyyən etdiyi musiqi ifadəliliyinin hər hansı vasitələrdən istifadəsini nəzərdə tuturdu və emosiaların individualizasiyasına imkan vermirdi. Eyniliyin dəyərli meyara çevrilməsi XVIII əsrin birinci yarısında bir tərəfdən sonsuz sayda operaların yaranmasına gətirdi, digər tərəfdən də onların səhnə ömrünü orta hesabla 3-5 tamaşadan ibarət edərək, xeyli sayda azaltdı.
S.Rıtsarev yazır ki, Qlyuk öz islahatçı operalarında musiqini dramaya "işləməyə" məcbur etdi, amma bunu öz dövrünün operalarında adi hala çevrilən tamaşanın ayrı-ayrı məqamlarında deyil, bütöv nümayişi zamanı etdi. Orkestr vəsaitləri kəsərlik, gizli məna aldılar, səhnədə canlanan hadisələrə kontrapunkt luq etməyə başladılar. Ariya, reçitativ, balet və xor epizodların çevik, dinamik dəyişməsi süjetdə bilavasitə emosional hisslər yaradan və musiqili olan hadisələr sayını artırdı.
Bu istiqamətdə axtarışları digər bəstəkarlar da aparırdılar, o cümlədən italya və franssız tipli komik opera janrında: bu yeni janr öz yerini hələ möhkəmləşdirməmişdir və onun sağlam təmayüllərini daxildən inkişaf etdirmək daha asan idi, nəinki opera seriyada. Sarayın sifarişi ilə Qlyuk bütövlükdə komik operaya üstünlük verərək, operaları ənənəvi üslubda yazmağa davam edirdi. Onun musiqi dramı arzusunun yeni və daha mükəmməl təcəssümü Kaltsabici ilə birlikdə 1767-ci ildə yazdığı "Alsesta" adlı qəhrəmanlıq operası oldu, hansının ki ilk redaksiyası həmin ildə dekabrın 26-da Vyanada göstərildi. Operanı böyük Toskana hersoqu və gələcək imperator olan II Leopold a həsr edən Qlyuk "Alsesta"nın ön sözündə yazır:
Musiqinin bədii mətnə belə prinsipial tabesi o dövr üçün inqilabi idi; o vaxtkı opera seryiaya xas olan nömrə strukturunu dəf etmək üçün Qlyuk opera epizodlarını vahid dramatik inkişafa malik olan böyük səhnələrlə birləşdirməkdən başqa, o, opera süjetinə uvertüra da əlavə edirdi, hansı ki o vaxt ayrıca konsert nömrəsindən ibarət idi; daha böyük ifadəlik və dramatizmə nail olmaq üçün o, xor və orkestrin rolunu artırdı. Nə "Alsesta", nə də Kaltsabicinin librettosuna yazılmış "Paris və Elena" (1770) üçüncü islahatçı operası nə Vyana, nə də İtaliya tamaşaçıların ürəyincə oldu.
Saray bəstəkarı Qlyukun vəzifələrindən biri də gələcəkdə Fransa kraliçası olan gənc Mariya Antuanetta ya musiqi dərsləri vermək idi; 1770-ci ilin aprelində Fransa krallığının varisi ilə evlənən Mariya Antuanetta Qlyuku da Parisə dəvət etdi. Lakin bəstəkarın fəaliyyətini Fransa paytaxtında dava etdirmək qərarına daha çox digər amillər təsir etdilər.
Paris həyatı
O dövrdə Parisdə hələ 50-ci illərdə başlayan italyan ("buffonçular") və fransız ("antibuffonçular") opera tərəfdarları arasında mübarizə davam edirdi. Bu qarşıdurma hətta tacdar ailəyə də toxunmuşdur, belə ki Fransa kralı XVI Lüdovik italiya operasına üstünlük verirdi, halbuki onun Avstriyalı həyat yoldaşı Mariya Antuanetta milli fransızı dəstəkləyirdi. Mübahisə hətta məşhur "Ensiklopediya"ya da təsir etmişdir, onun redaktoru Jan Leron Dalamber "italyan partiyası"nın liderlərindən biri idi, Volter və Russo başda olmaqla digər müəlliflərin çoxu isə fransız operasının fəal dəstəkçilərindən idilər. Əcnəbi həyatı yaşayan Qlyuk tezliklə "fransız partiyası"nın rəmzi oldu, və 1776-cı ilin sonunda Parisdə italyan truppasına həmin illərin məşhur və populyar bəstəkarı Nikkolo Piççinni rəhbərlik etməyə başladığından, ictimai musiqi münaqişəsinin bu dövrü "qlyukçular" və "piççinnistlər"in mübarizəsi kimi tarixə düşdü. İlk baxışdan mübahisənin sanki üslublar üstündə olması görünsə də, əslində isə əsas məsələ opera tamaşasının nə cür olması ilə bağlı idi — sadəcə gözəl vokal və musiqiyə sahib təmtəraqlı tamaşa yoxsa əhəmiyyətli dərəcədə daha böyük nəsə: ensiklopedistlər inqilabqabağı dövrə uyğun yeni sosial məzmunu gözləyirdilər. 200 il sonra artıq möhtəşəm səhnələşdirilmiş tamaşa kimi görünən "qlyukçular"ın "piççinnistlər"lə davasına Rıtsarevin sözlərinə görə, "aristokratik və demokratik sənətinin güclü mədəni təbəqə"si qatılmışdır, bu cür hal eyni ilə "buffonların davası"nda da baş vermişdir. thumb|230x230px|[[Qarnye Sarayı|Qrand Opera da K. V. Qlyukun heykəli]] 70-ci illərin əvvəllərində Qlyukun islahatçı operaları haqqında heç kəsin xəbəri yox idi; 1772-ci ilin avqustunda Fransanın Vyanadaki səfirliyinin attaşesi Fransua le Blank dü Rulle əsərlər haqqında "Mercure de France" adlı paris jurnalında məlumat yerləşdirərək, tamaşaçıların onlara diqqətini cəlb etdi. Qlyukun Kaltsabici ilə yolları ayrılandan sonra, onun yeni əsas librettoçusu dü Rulle oldu. Onunla birlikdə Qlyuk fransız tamaşaçıları üçün "İfiqeniya Avlidada" operasını (Rasin in faciə si əsasında) yazdı, hansı ki, 1774-cü il aprelin 19-da Parisdə nümaiş etdirildi. "Orfey və Evridika" operasının yeni fransız redaksiyası həm Qlyukun uğurlu tamaşalarını davam etdirdi, həm də qızğın mübahisələrə səbəb oldu.
Onun Parisdə məşhurlaşması Vyanadakiların diqqətini cəlb etdi; belə ki, Mariya Antuanetta "İfiqeniya" və "Orfey"ə görə Qlyuka 20 000 livr vermişdisə, Mariya Tereza 1774-cü il oktyabrın 18-də Qlyuka "imperator və kral sarayının həqiqi bəstəkarı" adını vermişdi və illik 2000 qulden məvacibini təyin etmişdir. Qlyuk göstərilən ehtirama görə təşəkkür edərək, Vyanada az müddətdə qaldıqdan sonra Fransaya qayıtdı, 1775-ci ilin əvvəlində orada onun hələ 1759-cu ildə yazdığı "L’arbre enchanté, ou Le tuteur dupé" ("Valeh edilmiş ağac, və ya Aldanmış qəyyum") adlı komik operasının yeni redaksiyasının təqdimatı keçirildi, Kral Musiqi Akademiyası nda isə aprel ayında "Alsesta"nın yeni redaksiyası göstərildi.
Musiqi tarixçiləri Paris dövrünü Qlyukun yaradıcılığında ən əhəmiyyətli hesab edirlər. Qaçılmaz olaraq bəstəkarların şəxsi rəqabətinə (əslində bu onların qarşılıqlı münasibətlərinə təsir etmirdi) dönən "qlyukçular" və "piççinnistlər"in mübarizəsi helə də uğurlu getmirdi; 70-cı illərin ortalarında "fransız partiyası" da bölünməyə başlandı, həm ənənəvi fransız operasının (Jan-Batist Lülli və Jan-Filipp Ramo), həm də Qlyukun yeni fransız operasının tərəfdarları peydə olmağa başladılar. "Armida" qəhrəmanlıq operasında Filipp Kino nun Lüllinin eyni adlı operası üçün (Torkvato Tasso nun "Azad olunmuş Qüds" poeması əsasında) yazdığı librettosunu istifadə edərək, Qlyuk istər-istəməz ənənəçilərə meydan oxudu. Premyerası 1777-ci il sentyabrın 23-də Kral Musiqi Akademiyasında baş tutan "Armida", görünür, müxtəlif "partiya"ların nümayəndələri tərəfindən o qədər fərqli qəbul olundu ki, 200 il sonra da bəziləri onun "böyük uğuru" haqqında danışırdı, bəziləri də "uğursuzluğu" barədə.
Buna baxmayaraq, bu mübarizə Qlyukun qələbəsi ilə başa çatdı ki, 18 may 1779-cu ildə Kral Musiqi Akademiyasında onun "İfiqeniya Tavridada" operası (N. Qniyar və L. dü Rullenin librettosu və Evripid in faciəsi əsasında) təqdim olundu, bu əsəri çoxları indi də bəstəkarın ən yaxşı operası hesab edirlər. Nikkolo Piççinninin özü də Qlyukun musiqidə inqilab etdiyini etiraf etdi. Daha əvvəl Jan-Antuan Qudon bəstəkarın ağ mərmərdən büstünü düzəltdi və latınca "Musas praeposuit sirenis" ("o, muzaları sirenalardan üstün tutdu") yazısını əlavə etdi, 1778-ci ildə bu büst Kral Musiqi Akademiyasının foyesində, Lülli və Ramonun büstlərinin yanında qoyuldu.
Son illəri
thumb|211x211px|K. V. Qlyukun Vyanadaki heykəli 1779-cu il sentyabrın 24-də Parisdə Qlyukun "Echo et Narcisse" ("Exo və Nərgiz") adlı sonuncu operasının premyerası baş tutdu; lakin daha əvvəl, iyul ayında bəstəkar insult keçirtdi, və bu onu qismən iflic vəziyyətinə saldı. Həmin ilin payızında Qlyuk Vyanaya yollandı və bir daha oranı tərk etmədi; 1781-ci ilin iyununda xəstəliyi yenidən özünü büruzə verdi.
Bu dövrdə bəstəkar hələ 1773-cü ildə başladığı Fridrix Qotlib Klopştok un şeirlərinə fortepiano və səs üçün oda lar və mahnılar üzərində işini davam etdirirdi (almanca Klopstocks Oden und Lieder beim Clavier zu singen in Musik gesetzt), həmçinin o, Klopştokun "Armininin döyüşü" əsərinin süjeti əsasında Almaniya milli operasının yaradılmasını xəyal edirdi, amma bu planların həyata keçirilməsi qismət olmadı. Tezliklə vəfat edəcəyini hiss edən Qlyuk təxminən 1782-ci ildə «De profundis» adlı 129-cu psalomun mətni üzərində dördsəsli orkestr və xor üçün kiçik əsəri yazdı, hansı ki, 1787-ci ilin noyabrın 17-də onun şagirdi və davamçısı Antonio Salyeri tərəfindən bəstəkarın dəfn mərasimində ifa olundu. Noyabrın 14 və 15-də Qlyuku daha üç apopleksiya zərbəsi vurdu; o, 15 noyabr 1787-ci il də vəfat etdi və əvvəlcə Matslaynsdorf şəhərətrafı qəsəbəsinin kilsə qəbiristanlığında dəfn edildi; 1890-cı ildə onun külünu Vyana Mərkəzi Qəbiristanlığı na apardılar
Yaradıcılığı
left|thumb|224x224px|K. V. Qlyukun Münxendəki heykəli Kristof Villibald Qlyuk əsasən opera bəstəkarı idi, amma dəqiq ona məxsus operaların sayı məlum deyil, çünki bir tərəfdən hansısa əsərləri itirildi, digər tərəfdən Qlyuk dəfələrlə operalarında dəyişikliklər edirdi. "Musiqi ensiklopediyası"nda əsərlərin sayı 107 göstərilir və onların yalnız 46-sı operadı.
1930-cu ildə Yevgeni Braudo təəssüflənirdi ki, Qlyukun "əsl şedevr"lərindən olan iki "İfiqeniya" əsərləri indi artıq tamamilə teatr repertuarından yox olub, lakin XX əsrin ortalarında bəstəkarın yaradıcılığına maraq dirçəldi. Neçə ildir onun "Orfey və Evridika", "Alsesta", "İfiqeniya Tavridada", "İfiqeniya Avlidada" kimi operaları daima səhnələşdirilir, və onlar geniş diskoqrafiyaya malikdilər. Onun operalarının simfonik parçaları daha da çox populyarlıq qazanıb, və onlar konsert estradasında çoxdan müstəqil həyatı əldə ediblər. Bəstəkarın yaradıcılığının öyrənilməsi və təbliği üçün 1987-ci ildə Vyanada Beynəlxalq Qlyuk Cəmiyyəti yaradıldı.
Vəfat etmədən öncə Qlyuk söyləyirdi ki, "yalnız əcnəbi Salyeri" onun xasiyyətinə xas davranırdı, "çünki heç bir Almaniyalı o xasiyyəti öyrənmək istəmirdi", bununla belə, onun müxtəlif ölkələrdən çoxlu davamçıları peydə olunurdu, onlardan hər biri onun prinsiplərini öz yaradıcılığında özünəməxsus şəkildə tətbiq edirdi. Antonio Salyeri dən başqa onun davamçıları ilk növbədə Luici Kerubini, Qaspare Spontini, Lüdviq van Bethoven və Qlyuku "musiqinin Esxil i" adlandıran Hektor Berlioz idilər; bəstəkarın təsiri davamçılarında bəzən opera yaradıcılığından kənarda da görünürdü, bunlar əsasən onun dövrünə yaxın illərdə yaşayan Bethoven, Berlioz və Frans Şubert də müşahidə olunurdular. Qlyukun yaradıcılıq ideyaları isə opera teatrının gələcək inkişafını müəyyən etdilər, XIX əsrdə bu ideyaların təsirində az və ya çox dərəcədə qalmayan böyük opera bəstəkarı yox idi; Qlyukun ideyalarını başqa opera islahatçısı Rixard Vaqner də istifadə etmişdir, hansı ki, yarım əsr sonra opera səhnəsində Qlyukun bəyənmədiyi "kostyumlu konsert"lə rastlaşdı.
Həmçinin, Qlyuk orkestr üçün bir sıra əsərlər yazmışdır, onlar simfoniya və ya uvertüra (bəstəkarın gənclik dövründə bu janrlar arasında sərhəd lazımı qədər aydın deyil idi), fleyta və orkestr üçün konsertlər (G-dur), hələ 40-cı illərdə yazılan 2 skripka və ümumi bas üçün 6 trio sonata dan ibarətdilər. "Don Juan"dan başqa Qlyuk Qasparo Ancolini ilə birlikdə daha üç balet yaratdı: "Aleksandr" (1765), eləcə də Volterin faciələrinin əsasında "Semiramida" (1765) və "Çinli yetim".
Lobelia siphilitica
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Echinops giganteus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Boeing E-6 Mercury
Boeing E-6 Mercury — Amerikanın Boinq(Boeing) şirkəti tərəfindən mülki Boeing 707-320 təyyarəsi əsasında təkmilləşdirilən idarə və rabitə təyyarəsi. ABŞ Hərbi dəniz Qüvvələrinin (HDQ) ballistik raketli nüvə sualtı qayıqlarının(BRNSAQ) rezerv rabitə sistemini təmin etmək, eləcə də ABŞ HQ -nin strateji birləşmiş komandanlığının(USSTRATCOM)  hava komanda məntəqəsi  üçün nəzərdə tutulub. E-6 ABŞ HDQ-ndə ES-130 təyyarəsini əvəz edib.
Plastik Salyan FK
Plastik futbol klubu 1971-ci ildə Salyanda yaranmışdır. 1 dəfə futbol üzrə Azərbaycan çempionatında iştirak etmişdir.
Hobart
Hobart — Avstraliyanın Tasmaniya adasının ən böyük şəhəri və paytaxtı. Dervent çayının və Vellinqton dağının (1270 m) yaxınlığındadır.
Tarixi
Hobart şəhərində ilk yaşayış məntəqəsi Risdon körfəzində qurulmuşdur. YYaşayış məntəqəsi daim fransızlarla ingilislər arasında mübahisə yaratmışdır. 20 fevral 1804-cü ildə yaşayış məntəqələri daha uyğun olan Sullivan körfəzinə köçürülmüşdür. Yaşayış məntəqəsi uzun müddət buranı idarə edən Lord Hobartın adı ilə Hobart Taun və Hobarton adlandırılmışdır. Buranın əsl sakinləri yerli Mouhenener qəbiləsi olmuşdur. Uzun müharibələrdən sonra aboregenlərin sayı kəskin azalmışdır. Çarlz Darvin 1836-cı ilin fevralında bu şəhərdə olmuşdur.
Coğrafiya
Hobar Darvent çayının yaxınlığında yerləşir. Şəhər mərkəzi Sullivan körfəzində yerləşir. Şəhər üç inzibati bölgəyə ayrılır: "Hobart, Qlenorçi və Klarens. Şəhərin daha kasıb hissəsi dağlıq bölgələrdə yaşayır.
Şəhərin idarə orqanları Hobart rayonunda yerləşir.
Yuka Miyazaki
Yuka Miyazaki (d. 13 oktyabr 1983) — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 18 oyun keçirib, 2 qol vurub.
Çələbilər (Cəbrayıl)
Çələbilər — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Çələbilər kəndi Dağ Tumas kənd Sovetinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmişdir. 1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 25 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Toponimikası
Kənd 1933-cü ildə qeydə alınmışdır. İranda Çələbi, Krımda Çələbilər (Plodova), Rusiyada Çelyaba (Çelyabinsk) adlı yaşayış məntəqələrinin olduğu da məlumdur.
Tarixi abidələri
Cəbrayılın Çələbilər kəndi ərazisində tikintisi XVI əsrə aid olan əzəmətli bir məscid-mədrəsə də var. Məhəmməd İbn Hacı Qaraman Əhmədli tərəfindən hicri 1088, miladi 1678-ci ildə tikilib. Dini və dünyəvi elmlərin tədris edildiyi bu məscid-mədrəsədə ən böyük din xadimləri alimlər dərs deyiblər. XVIII əsr məşhur Azərbaycan klassik şairi Molla Vəli Vidadi də bu mədrəsədə dərs deyib. Məscid kompleksi ərazisində xüsusi otaqlar, hücrələr olub ki, bu hücrələrdə şagirdlərə dərs verilib. Dağlıq Qarabağ hadisələri başlamamış bu məscid-mədrəsə kompleksi yüksək səviyyədə bərpa olunub, ilkin formasına gətirilib.
İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edib.
Ordovik dövrü
Tektonika və paleocoğrafiya.
Ordovik dövründə, kembri dövrünün sonunda mövcud olan platformalar və geosinklinal qurşaqlar saxlanılmışdı. Geosinklinal qurşaqlar intensiv dağılmaya məruz qalmışdılar; geosinklinal çökəklərdə əyilmə sürətlə gedirdi. Buna görə də bu çökəklərdə, böyük qalınlığa malik (bir çox km-lər) terrigen dəniz çöküntüləri və effuzivlər toplanırdı. Hersin tektogenezinin bəzi geosinklinal çökəkləri yaranmağa başlamışdı. Ordovik dövrünün sonuna yaxın bəzi geosinklinal çökəklərdə məxsusi geosinklinal prosesi səngiməyə başladı və orogen mərhələsi ilə əvəz olundu. Bu zaman ərzində Şimali Tyan-Şanda və Ural-Monqol geosinklinal qurşağının digər strukturlarında, Atlantik geosinklinal qurşağının Appalaç və Qrampian geosinklinal əyalətlərində (birinci qurşağın cənub-qərbində, ikinci isə şimal hissəsində yerləşirlər) və digər sahələrdə bir sıra dağlıq-qırışıqlıq sistemlərinin qalxması baş verir. Ordovik dövründə platformalarda sinklizlər dərinləşməkdə davam edirdilər, yeni çökəklər yaranırdı. Şərqi Avropa platformasının cənub-qərb kənarında və Baltikyanı ərazilərdə qarılmalar daha geniş baş verirdi. Kembrinin sonunda başlayan dəniz reqressiyası, ordovik dövründə ümumi transqressiya ilə əvəz olundu.