cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
George Haci
"Qalatasaray"
Hacinin "Qalatasaray"a transferi Türkiyə mətbuatında tənqidlərlə qarşılandı. Onun yaşının əslində 31 yox, 35 olduğu iddia edildi. Qeyd edək ki, bu həm də onun transferində növbəti rekord qiymət idi.
Müqəddəs Pyotr bazilikası
Mikelancelo və Cakomo della Porta (1547–1585)
Mikelancelo özündən sonra bir çox çertyojlar, o cümlədən günbəzin ilkin çertyojları və detalların təsvirlərini qoymuşdu. Həmçinin, Stefan dü Perak 1569-cu ildə nəşr etdiyi ətraflı qravürlərin ustadın son qərarlarının nəticəsi olduğunu iddia edirdi. Özündən əvvəl fəaliyyət göstərmiş Sanqallo kimi, Mikelancelo da, böyük taxta model hazırlamışdı. Cakomo della Porta dizayna etdiyi dəyişikliklərə uyğun olaraq, həmin modelə bəzi kiçik dəyişikliklər etmişdi. Bu dəyişiklərin əksəri kosmetik xarakter daşıyırdı, məsələn, gümbəz barabanına Papa Sikstin şərəfinə şir maskası qabartmaları, fənərin yuxarı hissəsinə isə Sanqallonun layihəsində olduğu kimi dairələr əlavə edilmişdir. Della Porta və ya Mikelancolunun özü tərəfindən ölümündə əvvəl modelə edilmiş əsas dəyişiklik xarici gümbəzin daxili gümbəzdən daha yuxarı qaldırılması olmuşdur.
George Haci
"Qalatasaray"
Haci tənqidlərə meydanda qarşılıq verəcəyini deyərək, "Qalatasaray"dakı ilk üç çempionat matçında qələbə gətirən qolları vurur. Növbəti illərdə isə Haci komandanın lideri olur. Komandaya qazandırdığı kuboklarla yanaşı, oynadığı 132 matçda 59 qol vurdu və daha 51 dəfə isə qol vurdurur.
Müqəddəs Pyotr bazilikası
Mikelancelo və Cakomo della Porta (1547–1585)
Mikelancelonun əvvəlki çertyojları onun ilkin məqsədinin yarımsferik yox, yarımdairəvi qübbə inşa edilməsi olduğunu göstərir. Qalasso Alqisinin traktatında verilmiş qravürdə (1563) bazilikanın gümbəzi yumurtavari formada görünsə də, prespektivi birmənalı deyil. Stefan dü Perakın qravüründə (1569) isə yarımsferik günbəz göstərilsə də, bu müəllifin qeyri-dəqiqliyi ola bilər. Taxta modelin profili qravürlə müqayisədə daha çox, hazır tikili ilə müqayisədə isə daha az yumurtavari formaya malikdir. Belə bir fikir mövcuddur ki, Mikelancelo ölüm yatağında olarkən daha sərt formaya qayıtmışdır. Lakin, Liz-Milnin Della Portanın Papa Sikstə müraciətindən gətirilmiş sitatda deyilir ki, o, bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürür və Mikelancelo əslində nəyə qadir olduğunu anlamamışdır.
George Haci
"Qalatasaray"
"Qalatasaray"da oynadığı 5 mövsümdə UEFA Kuboku, Avropa Superkuboku, 4 Superliqa çempionluğu, 2 Türkiyə kuboku və 1 Cumhurbaşkanlığı Kubokunu qazanmışdır.
Onun bu klubdakı uğurları fanatlar tərəfindən "I love you Hagi" şüarını yaratmışdı. Türklərin inanılmaz "10 nömrə" adlandırdığı Haci sərt, dəqiq zərbələri və ecazkar cərimə zərbələriylə "Qalatasaray" azarkeşlərinin qəlbində taxt quraraq, unudulmazlar sırasına daxil olmuşdur.
Müqəddəs Pyotr bazilikası
Mikelancelo və Cakomo della Porta (1547–1585)
Helen Qardener ehtimal edir ki, Mikelancelo nəhəng orderlər pilyastrlarını əhatə edən dinamik vertikal elementlər və daha statik və sakit günbəz arasında balans yaratmaq üçün daha aşağı profilli yarımsferik günbəzə dəyişikliklər etmişdir. Qardener qeyd edir ki, "Memarlığın [Mikelancelo tərəfindən] yöntələnməsi, burada özünü baraban və gümbəzdən keçərək yerdən çardaq hekayələri səviyyəsinə kimi qaldırır və bütün binanı təməldən zirvəyə kimi bir vahid olaraq birləşdirir."
Dərin karniz tərəfindən binanın birləşdirilməsi, vahidləşdirilməsi və "heykəl kimi yonulması" ideyasına istinad edən Eneid Minyakka belə qeyd edir ki, gümbəzin yumurtavari profili Mikelancelonun ilk və son nəzəriyyəsinin ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Obrazlı desək, hekəltəraş/memar özündən əvvəlki bütün modelləri götürərək gil parçası kimi konturlarını birləşdirmişdir. Binanın künclərinin düzləşdirilməsi və sərt cizgilər açıq təzyiqedici forma yaratdığına görə gümbəzin yuxarı doğru istiqamətlənməsi vacib idi. Əgər bu cür izah düzdürsə, o zaman günbəzin profili Cakomo della Porta tərəfindən qəbul edildiyi kimi yalnız struktur həlli deyildi; bu, inteqrasiya olunmuş dizayner həllinin bir hissəsi olmaqla, vizual gərginlik və sıxılmanı aradan qaldırmağa hesablanmışdır. Bir tərəfdən Mikelancelonun günbəzi geriyə — Florensiya kafedralının günbəzinə boylanaraq İntibah klassisizmindən imtina olsa da, digər tərəfdən, o, barokko memarlığına, XVI əsrdə inşa edilmiş bütün binalardan daha çox təsir edir.
George Haci
Milli komanda karyerası
George Haci 1983–2000-ci illərdə 125 dəfə Rumıniya millisinin formasını geyinmiş və 35 qol vurmuşdur.
Müqəddəs Pyotr bazilikası
Mikelancelonun əlyazmaları
7 dekabr 2007-ci ildə Vatikan arxivində Mikelancelo tərəfindən qırmızı təbaşirlə çəkilmiş günbəzin bir hissəsinin təsviri tapılmışdır. Çertyojda günbəzin iki radial sütunu arasında antablementin yerləşdirilməsi dəqiqliklə göstərilmişdir. Məlumdur ki, ölümündən əvvəl minlərlə çertyoj və əlyazmalarını məhv etmişdir. Bu nadir çertyojun saxlanması isə ehtimal ki, onun fraqment xarakteri olması və mühüm riyazi hesablamaların məhv edilmiş yuxarı hissədə verilməsidir.
George Haci
Məşqçilik karyerası
Məşqçilik karyerasına Rumıniya milli komandasında başlayan George Haci, sonradan "Bursaspor", "Qalatasaray", "Politexnika", "Styaua" kimi klubları çalışdırmışdır.
Müqəddəs Pyotr bazilikası
Tamamlanması
V Sikstin hakimiyyətinin son ili olan 1590-cı ildə Cakomo della Porta və Domeniko Fontana gümbəz üzərində tamamlama işlərinə başladılar. Onun xələfi XIV Qreqori hakimiyyətə gəldikdə Fontana fənəri tamamlayaraq onun daxilində V Sikstin şərəfinə dairəvi yazı yerləşdirmişdi. Növbəti papa VIII Klementin dövründə gümbəz üzərində xaç ucaldılmış və bütün günü davam edən bu proses şəhərin bütün kilsələrində səsləndirilən kilsə zəngləri ilə müşayət edilmişdir. Xaçın qanadları daxilində iki mücrü yerləşdirilmişdir ki, onlardan da birinin daxilində Həvari Andreyin qalıqları və Əsl xaçın kiçik qalığı, digərində isə Müqəddəs quzunun medalyonları vardır.
George Haci
Məşqçilik karyerası
2014-cü ildən isə o, Rumıniya Liqa 1-ində çıxış edən "Viitorul" klubunun baş məşqçisidir.
Müqəddəs Pyotr bazilikası
Tamamlanması
XVIII əsrin ortalarında gümbəzdə kiçik çatlar əmələ gəlmiş, bundan sonra onun iki hissəsi arasında dörd polad zəncir quraşdırılmışdır ki, bu zəncirlər də çəlləyi dağılmaqdan qoruyan zəncirlər kimi gümbəzi parçalanmaqdan qoruyur. Ümumilikdə gümbəzdə, müxtəlif dövrlərdə, on zəncir quraşdırılmışdır ki, bunların da ən erkəni, ehtimal ki, Mikelancelonun özü tərəfindən, Brunelleskinin Florensiya kafedralının günbəzində etdiyi kimi ehtiyat xarakteri daşımışdır.
George Haci
Ləqəbi
Ona "Karpat Maradonası" ləqəbi verilib. Lakin bu ləqəbi özü heç vaxt bəyənməyib. Ölkəsində dostları onu "Qiça" ləqəbiylə çağırıb.
Müqəddəs Pyotr bazilikası
Tamamlanması
Gümbəzin daxilində dairəvi formada 2 m hündürlükdə yazı vardır:
Fənərin altındakı yazıda isə deyilir:
George Haci
Milli komanda statistikası
Mənbə:
Müqəddəs Pyotr bazilikası
Kilsə memarlığına təsiri
Müqəddəs Pyotr bazilikası və xüsusilə onun gümbəzi xristian memarlığının gələcək inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. Müqəddəs Pyotr bazilikasının inşası tamamlanmamış Cakomo della Porta Romada nəhəng gümbəzli Sant-Andrea-della-Valle kilsəsini dizayn etmiş və bundan sonra o, Maderno ilə birgə bazilikanın inasında iştiraka dəvət edilmişdir. Bunun ardınca Romada bazilika kilsəsinin təsiri ilə Müqəddəs Aqnes kilsəsi, San-Karli-ai-Katinari və başqa kilsələr inşa edilmişdir. Kristofer Renin Müqəddəs Pavel kafedralı üçün dizayn etdiyi günbəz (London, İngiltərə), Karlskirxe (Vyana, Avstriya), Müqəddəs Nikolay kilsəsi (Praqa, Çexiya) və Panteon (Paris, Fransa) günbəzləri birbaşa Müqəddəs Pyotr bazilikası günbəzinin təsiri altında inşa edilmişdir.
XIX əsrin sonları-XX əsrin əvvəllərində yaşanan memarlıq intibahı dövründə inşa edilmiş bir çox kilsələr bu və ya digər dərəcədə Müqəddəs Pyotr bazilikasının memarlıq elementlərinin imitasiyası əsasında yaradılmışdır. Müqəddəs mələklərin Məryəmi kilsəsi (Çikaqo, ABŞ), Müqəddəs İosafat kilsəsi (Miluoki, Viskonsin, ABŞ), Məryəmin ləkəsiz ürəyi kilsəsi (Pittsburq, Pensilvaniya, ABŞ), Dünya kraliçası Məryəm kafedralı (Monreal, Kvebek, Kanada) bir çox aspktdən Müqəddəs Pyotr bazilikasının memarlıq elementlərini daha kiçik ölçüdə təkrarlayır. Müqəddəs Tanrı anası bazilikası (Lixen Starı, Polşa) və Notr-Dam-de-la-Pe bazilikası (Yamuissoukro) kilsələri nümunəsində Müqəddəs Pyotr bazilikasının postmodern adaptasiyası gözrmək mümkündür.
Məzarlar və relikviyalar
Müqəddəs Pyotr bazilikasında təxminən 100-ə yazın məzar var ki, onların da əksəri bazilikanın altında yerləşir. Həmin məzarların arasında 91 Roma Papasının məzarı, həmçinin Antioxiyalı İqnati, Müqəddəs Roma imperiyasının imperatoru III Otto və bəstəkar Covanni Pyerluici da Palestrinanın da məzarları var. Papa XI Klimentdən sığınacaq almış Böyük Britaniya kral ailəsinin katolik üzvləri Ceyms Frensis Eduard Stüart və onun iki oğlu Çarlz Eduard Stüart və Henri Benedikt Stüart, həmçinin Faraskati yepiskopluğunun kardinalı bazilikada dəfn edilmişdir. Ceyms Frensis Eduard Stüartın həyat yoldaşı Mariya Klementina Sobieska, katolisizmi qəbull etmək üçün taxtdan imtina etmiş İsveç kraliçası Kristina, Qrafinya Toskanalı Matilda da bazilikada dəfn edilənlər arasındadırlar. Müqəddəs Pyotr bazilikasında sonuncu dəfn edilən Roma Papası II İohann Paveldir (8 aprel 2005). Arxeoloji tədqiqatlar zamanı kripta yaxınlığında IV əsrə aid Yulii məzarı aşkarlanmışdır.
Qüllələr və narteks
Fasadın hər iki tərəfində qüllələr üzərində saatlar yerləşir. Sol tərəfdəki saat 1931-ci ildən elektron sistemə keçirilmişdir. Bazilikanın ən qədim zəngi 1288-ci ilə aiddir. Bazilikanın əsas xəzinələrindən biri xarici qapı üzərində quraşdırılmış "Naviçella" mozaikasıdır. Cotto tərəfindən XIV əsrdə hazırlanmış mozaikada xristian kilsəsini təsvir edən gəmi göstərilib. Mozaikanın əksər hissələri Cottonun orijinal əsərinin XVII əsr kopyasıdır. Narteksin hər iki tərəfində atlı heykəllər yerləşir ki, onlardan da biri 1670-ci ildə Bernini tərəfindən hazırlanmış Böyük Konstantinin heykəli, digəri isə XVIII əsrdə Aqostino Kornaççini tərəfindən hazırlanmış Böyük Karlın heykəlidir.
Narteksdən interyerə aparan beş portaldan üçündə xüsusi qapılar vardır. Mərkəzi portalda Antonio Averulino tərədindən 1455-ci ildə hazırlanmış və yeni məkana uyğunlaşdırılmaq üşün genişləndirilmiş böyük tunc qapı vardır. Ölüm qapısı adlandırılan cənub qapısı XX əsr italyan heykəltaraşı Cakomo Manzu tərəfindən dizayn edilmişdir. Qapı üzərində Roma Papası XXIII İohann Müqəddəs Pyotrun çarmıxa çəkilmiş fiquru qarşısında diz çökmüş vəziyyətdə təsvir edilmişdir.
Müqəddəs qapı adlandırılan şimal qapısı adətən kərpiclə hörülmüş olur və Yubiley ili kimi xüsusi hadisələrlə əlaqədar təntənəli şəkildə Roma Papası tərəfindən açılır. Hazırkı Müqəddəs qapı Ciko Konsorti tərəfindən 1950-ci illərdə dizayn edilmiş və Florensiyadakı "Ferdinando Marinelli Artistic Foundry" tökmə zavodunda istehsal edilmişdir. Qapı üzərndəki kitabələrdə "PAVLVS V PONT MAX ANNO XIII" və "GREGORIVS XIII PONT MAX" yazıları qapıların açılışına həsr edilmişdir. Sonradan əlavə edilmiş kitabələrdə yazılır:
"VI Pavel, Pontifex Maximus, bu tariarxal Vatikan bazilikasının Müqəddəs qapısını 1975-ci ildə yubley ili ilə əlaqədar açmış və bağlamışdır." "II İohann Pavel, Pontifex Maximus tərəfindən açılmış və bağlanmış, insanlığın xilasının 1976-cı ilində, yəni 1983–1984-cü illərdə VI Pavel tərəfindən bağlanmış və hörülmüşdür." "II İohann Pavel, Pontifex Maximus, Rəbbin təcəssümünün 2000–2001-ci ilində, böyük yubiley ili zamanı Müqəddəs qapını yenidən açmış və bağlamışdır." "Frensis, II İohann Pavel tərəfindən 2000–2001-ci illər böyük yubileyi zamanı bağlanmış Müqəddəs qapını yenidən 2015–2016-cı illər yubileyi ili ilə əlaqədar açmış və bağlamışdır."
Nef
Nefin birinci dayaqları qarşsında Papa XIII Benediktin sifarişi ilə dizayner Aqostino Kornaççini və heykəltaraş Françesko Moderati tərəfindən hazırlanmış (1720-ci illərdə) 2 metr hündürlüyə malik qoşa keruvimlərin saxladığı iki Müqəddəs su hövzəsi dayanır. Girişdən başlayaraq döşəmə boyunca yerləşdirilmiş işarələrdə bazilikanın digər kilsələrlə müqayisəli ölçüləri göstərilmişdir. Nefin dayaqlarının dekorativ pilyastrlarında 38 papanın təsviri olan medalyonlar vardır. Pilyasterlər arasındakı nişlərdə isə 23 dini ordenin banisi olan müqəddəslərin heykəlləri vardır.
Şimal qanadı
Şimal qanadındakı ilk kapellada Mikelancelonun Pyetası yerləşir. Şimal qanadının ilk sütununda, 1654-cü ildə katolisizmi qəbul etmək üçün taxtdan imtina etmiş İsveç kraliçası Kristinanın abidəsi vardır. Müqəddəs Sebastyana həsr edilmiş ikinci kapelladan Roma Papaları XI və XII Piylərin heykəlləri vardır. Altar arasındakı boşluqda Papa XI İnnokenti dəfn edilsə də, onun qalıqları 8 aprel 2011-ci ildə Çevirilmə altarına köçürülmüşdür. Bu köçürülmə Papa II İohann Pavelin dəfni üçün yer açmaq məqsədi ilə edilmişdir. 2 may 2011-ci ildə II İohann Pavel orada dəfn edilmişdir.
Şimal qanadındakı ən böyük kapella Müqəddəs Rəbbani ayini kapellasıdır. Kapellada Pyetro da Kartona tərəfindən çəkilmiş "Müqəddəs üçlük" rəsmi qarşısında, Bernini tərəfindən 1664-cü ildə, Bramantenin San-Pyetri-in-Montorioda inşa etdiyi Tempietto məbədinin modeli əsasında hazırladığı və iki mələk tərəfindən saxlanan böyük ibadətgah dayanır. Yaxınlıqda "Bizim köməkçi Ledi" altarı və Papalar XIII və XIV Qreqorilərin Kamillio Ruskoni tərəfindən hazırlanmış heykəlləri yerləşir. Şimal qanadının sonunda Qverçino tərəfindən 1623-cü ildə işlənmiş Müqəddəs Petronillanın dəfni altarı və Müqəddəs Petronillanın relikviyaları yerləşir.
Cənub qanadı
Cənub qanadındakı ilk kapella Papa XII İnnokentinin sifarişi ilə Karlo Fontana (Domeniko Fontananın qohumu) tərəfindən dizayn edilmiş vəftizxanadır. Əvvəl üzbəüz kapellada olmuş qırmızı profir sarkofaqda IV əsrdə Roma prefekti olmuş Probs dəfn edilmişdir. Sarkofaqın qapağı vaxtilə imperator Adriana məxsus olmuş sarkofaqdan götürülmüşdür. Onun məzarının Vatikan qrottosundan çıxarılması zamanı sarkofaqın qapağı işçilər tərəfindən sındırılaraq 10 hissəyə bölünmüşdür. Sarkofaqı ustalıqlar bərpa etmiş Fontana, onun üzərində tuncdan hazırlanmış və qızıl suyuna çəkilmiş Tanrı quzusu fiquru yerləşdirmişdir.
Cənub qanadının birinci sütunu qarşısında "Kral Stüartları abidəsi" yerləşir. Abidə, Ceyms və onun oğlanları, Çarlz Eduard və York qrafı və kardinalı Henriyə həsr edilmişdir. Antonio Kanova tərəfindən 1819-cu ildə Neoklassik üslubda hazırlanmış abidənin qarşısında Ceyms Frensis Eduard Stüratın həyat yoldaşı Mariya Klementina Sobieskanın məzarı yerləşir.
"Bakirənin təqdimatı"na həsr edilmiş ikinci kapellada Roma Papaları XV Benedikt və XXIII İohanna həsr edilmiş memoriallar yerləşdirilmişdir. Kapelladakı dirəklərin arasında Roma papaları X Piy və VIII İnnokentinin məzarları yerləşir. Cənub qanadındakı ən böyük kapella Bakirəlik nəzəriyyəsi altarının yerləşdiyi Xor kapellasıdır. Cübbəxananın girişi yaxınlığıda Papa VIII Piyin məzarı yerləşir. Cənub transeptində Müqəddəs Tomas, Müqəddəs İosif və Müqəddəs Pyotrun çarmıxa çəkilməsi altarları yerləşir.
Bernini tərəfindən hazırlanmış və Liz-Miln tərəfindən "barokko dövrünün ən möhtəşəm məzarlarından biri" adlandırılmış Roma Papası VII Aleksandrın məzarı cənub qanadının sonunda yerləşir. Məzar çox əlaverişsiz mövqeyə malikdir. O, qapı üzərində kiçik nişdə yerləşsə də, Bernini qapını simvolik formada istifadə etmişdir. Papa Aleksandr üzü bayıra yerləşdirilmiş məzar üzərində diz çökmüşdür. Məzar qırmızı mərmərdən işlənmiş naxışlı kəfən tərəfindən dəstəklənir və yalnız ikisi görünən dörd qadın fiquru tərəfindən saxlanılır. Onlar xeyirxahlıq və həqiqəti simvolizə edirlər. Həqiqətin ayağı yer kürəsi üzərində dayanır və onun baş barmağına protestant İngiltərədən çıxan mıx batır. Sanki qədim məzardan çıxırmış kimi görünən ölümün skeletvari qanadlı fiquru kəfən altında görünməz olsa da, bir əlini bayıra çıxararaq qum saatını diz çökmüş Papanın fiquruna tərəf uzadır.
1053-cü ildən sonrkı protoiyereylər
Vatikan bazilikası protoiyereylərinin siyahısı:
Orqan
Müqəddəs Pyotr bazilikasının əsas orqanı 1953–1962-ci illər arasında Roma şəhərində və mühəndis Valkerin orqan nümunələri əsasında Tamburini adlı məşhur italyan şirkəti tərəfindən hazırlanmışdır. Xor sütunlarının arxasında yerləşən orqan iki hissəyə ayrılıb və 80 registrdən ibarətdir. Musiqi nöqteyi-nəzərindən orqan binanın ümumi həcminə uyğun gəlmirdi və bu səbəbdən də o, "Dünyanın ən möhtəşəm xor orqanı" tituluna layiq görülmüşdür. XIX və XX əsrin başlanğıcında bir çox ustaların təklif buyurduqları daha sadə, lakin öz proporsiyaları ilə xor hissəsinə ahəngdarlıq bəxş etmə qabiliyyətinə sahib olacaq orqan layihələrindən heç birisi reallaşdırılmamışdır.
Yuxarıda adı qeyd olunmuş korpusun qarşısındakı xor kapellalarında iki ədəd iki manuallı orqan quraşdırılmışdır. 1887-ci ildə hazırlanmış Morettini orqanı 18 registrə, Tamburini şirkətinə məxsus orqan isə 21 registrə malikdir. Almaniyalı siyasətçi və SPD partiyasının üzvü Helmut Şmidt tərəfindən Roma Papasına 1981-ci ildə hədiyyə edilmiş Valker orqanı özündə cəmi 11 registri birləşdirir.
1989-cu ildən etibarən, MPB-nın baş orqanisti vəzifəsini Ceyms Edvard Göttçe icra edir.
Kilsə zəngləri
Müqəddəs Pyotr bazilikasının altı zəngi saat kurantlarının arxasında, daha dəqiq desək əsas fasadı bəzəyən pəncərələrin sol tərəfində quraşdırılmışdır. Həmin zənglərdən ancaq üçü – Kampanone adlanan ən böyük zəng və diametri bir qədər kiçik olan daha iki zəng (Kampanella sekonda və Kampanella prima) baxış üçün uyğun yerdə asılmışdır. Daha kiçik ölçülü Kampanonçino, Kampana della Rota və Kampana della Predika zəngləri daha arxada, zahiri baxış üçün əlçatmaz yerdə yerləşirlər.
2000-ci ildə Vatikan bağlarında bazilikanın yubileyi şərəfinə keçirilən təntənəli bayram zamanı, Marinelli şirkəti tərəfindən bir il öncə hazırlanmış zəng ictimaiyyətə təqdim olunmuşdur (yubiley şərəfinə olduqca böyük həcmlərə malik olan zəng Qrande Kampana del Cubileo adlandırılmışdır). Çəkisi 5 ton, səs zərbəsi (şlaqton) isə g0-a bərabər olan zəng sərt və hərəkətsiz formada asılmış və daha çox visual baxış üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Achillea nana
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Svyatoslav Rixter
Svyatoslav Teofiloviç Rixter — Əslən ukraynalı olan pianoçu. SSRİ xalq artisti (1961).
Həyatı
1997-ci ilin 1 avqustunda ürəktutmasından dünyasını dəyişib.
Hümam Təbrizi
Hümam Təbrizi və ya Xacə Hümam Təbrizi (, Hümamüddin Təbrizi, Hümam ibn Məhəmməd Əla; ) — Elxanilər dövlətində yaşamış Azərbaycan və İran sufi şairi. O, şeiri, təlimi, təqvası, təsəvvüfə əsaslanan mənəviyyatına görə dövrünün ən seçilən simalarından biri idi.
Hümam ömrünün çox hissəsini Təbriz şəhərində keçirmiş və burada nüfuzlu şəxsiyyət olmuşdur. O, Cüveynilər ailəsinə yaxın olmuş, onlardan siyasi və mədəni himayə almış və onların dəstəyi ilə Təbrizdə xanəgah qurmuşdur. 1284-cü ildə Hümamın himayədarı Şəmsəddin Cüveyni edam edildikdən sonra o, Rəşidəddin Həmədani kimi digər siyasi xadimlər arasında dəstək tapmağı bacarmışdır. Hümam 78 yaşında vəfat etmiş və Təbrizin Sürxab mahalında dəfn olunmuşdur.
Onun poeziyasının əksəriyyəti qəzəl formasında yazılmış, müasiri Sədi Şirazinin üslub və ahənginə uyğun olmuşdur. O, həmçinin iki məsnəvi – "Söhbətnamə" və "Kitab-i mənəviyyat"ın müəllifi olmuşdur.
Həyatı
Hümamın erkən illəri və təhsili ilə bağlı təfərrüatlar, o cümlədən doğulduğu yer qaranlıq qalmışdır. Hümamın ölümündən dərhal sonra tərtib edilən "Divan"ına görə, o, 78 yaşında vəfat etmişdir. Bu, Hümamın 1238-ci və ya 1239-cu ildə anadan olduğunu, 1314-cü və ya 1315-ci ildə vəfat etdiyini göstərir. Digər, daha az qəbul edilən mənbələrdə onun 116 yaşında vəfat etdiyi və doğum tarixinin də 1198–1200-cü illərə təsadüf etdiyi bildirilmişdir. Hər halda, mənbələrdə Hümamın atasının adının Əla olduğu, onun arabir şeirlər yazdığı qeyd edilmişdir. Atası Hümamın təlim-tərbiyəsi ilə ciddi məşğul olmuş, xüsusilə ərəb, fars dillərini dərindən bilməsi üçün böyük səy göstərmişdir. Hümam ömrünün çox hissəsini Azərbaycanın Təbriz şəhərində yaşamışdır. Bu region 1265–1307-ci illərdə monqol Elxanilər dövlətinin paytaxt bölgəsi olmuşdur. O, vaxtaşırı başqa yerlərə getmiş, o cümlədən Bağdada səfər etmiş və Məkkəyə həcc ziyarətinə getmişdir.
Hümam, Raşidi xilafətinin dörd xəlifəsini mədh edən şeirindən göründüyü kimi, sünni müsəlman idi. Onun sufi Kübraviyyə təriqətinin iki ustadı Səadətdin Həməviyyə və sonuncunun oğlu Sədrəddin İbrahim Həməviyyə haqqında ərəbcə təriflər söyləməsi, Hümamın, ehtimal ki, təriqətlə əlaqəli olduğunu göstərir. Hafiz Hüseyn ibn Kərbəlayinin yazdığına görə, Hümamın sufi ustadı Həsən Bulqari olmuşdur. Buna baxmayaraq, XVIII əsrə aid "Təzkirə-yi suhuf-i İbrahim" mətnində Hümamın ustadının Səidəddin Fərqani olduğu iddia edilmişdir. Buna baxmaraq, Hümamın yazılarında həmin rəqəmlərin heç birindən bəhs edilməmişdir.
250px|thumb|Hümami Təbrizinin hər iki himayədarı olan [[Əhməd Təkudar xan|Təkudar xan və Şəmsəddin Cüveynini təsvir edən miniatür. XV əsr.]]
Hümam məhz Təbrizdə siyasi və ziyalı fiqurlar arasında özünü fərqləndirə bilmişdir. O, Cüveynilər ailəsinə yaxın olmuş, onlardan siyasi və mədəni himayə almışdır. Hümama Təbrizdə bir xanəgah tikdirməsi üçün Şərəfəddin Harun Cüveyni tərəfindən vəsait ayrılmışdır. O, müəllifi olduğu "Söhbətnamə"ni Şərəfəddin Harun Cüveyniyə həsr etmişdir. Onun atası, Elxanilər dövlətinin sədrəzəmi Şəmsəddin Cüveyni saray xəzinəsindən alınan 1,000 dinar illik gəlirlə xanəgahı təmin edirdi. O, Hümamı "bütün fanilər üçün nümunə, dövrünün ən yaxşısı … öz çağında bənzərsiz bir insan, bütün insan növünün ən mükəmməl insanı" kimi təsvir etmişdir.
Məhz bu xanəgah vasitəsilə Hümam farsdilli siyasi elitanın mənəvi və ədəbi dairəsinə daxil ola bilmişdir. O, Elxanilər dövlətinin hökmdarlarının islamlaşdığı bir dövrdə Təbrizin mədəni və siyasi mühitində mühüm rol oynamışdır. Hümam, xüsusilə Elxani hökmdarı Abaqa xanın (1265–1282-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) hakimiyyəti dövründə mövcud dini sinkretizmi haqqında mütəmadi olaraq qəzəllər yazmışdır. Hümama daha sonra Rum sultanlığının vəziri Müinəddin Pərvanənin müşaviri olaraq Anadoluya təyinat zamanı Şəmsəddin Cüveyni ilə birlikdə olmaq imkanı verilmişdir. Hümam Şəmsəddin Cüveynini dörd yüz çini qabda təqdim olunan ziyafətə dəvət edərək bu lütfün qarşılığını vermişdir.
Şəmsəddin Cüveyni maliyyə mənimsəmə ittihamı ilə 17 oktyabr 1284-cü ildə edam edilmişdir. O, edamından əvvəl vida məktubu yazmış, burada Təbriz din xadimlərinə müraciət edərkən Hümamın adının xüsusiilə qeyd etmişdir. Hümam Cüveynilər ailəsinə yaxın olsa da, Şəmsəddin Cüveyninin edam edilməsi onun karyerasına xələl gətirməmişdi. O, baş vəzir Sədəddin Savəci, sonra isə onun varisi Rəşidəddin Həmədani ilə yaxınlıq qurmağa nail olmuşdur. Hümam əsərlərinin çoxunu Həmədaniyə həsr etmişdir. Humam Elxani sultanları Təkudar (1282–1284-cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdur), Qazan (1295–1304-cü illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) və Olcaytu (1304–1316-cı illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) arasında da dəstək tapmışdır.
Hümam 1314 və ya 1315-ci ildə 78 yaşında vəfat etmiş, Təbrizin Sürxab mahalında yerləşən, özünün tikdirdiyi xanəgahda dəfn edilmişdir. Vəfatından az sonra Rəşidəddin Həmədan Hümamıni həm ərəb, həm də fars dillərində yazdığı şeirlərini özündə əks etdirən "Divan"ını tərtib etmişdir. Dövlətşahın məlumatına görə, Hümamın xanəgahı 1487-ci ildə də fəaliyyət göstərirdi.
Yaradıcılığı
Hümamın poeziyasında Sənai, Ənvəri, Sədi Şirazi kimi şairlərin təsiri olmuşdur.
1972-ci ildə tarixçi Rəşid Eyvəzi Hümamın "  Divan  "ının tənqidi nəşrini tərtib etmişdir. Bu nəşr 220 qəzəli və beləliklə, 165-i ərəb dilində olan 3944 məsnəvini əhatə edirdi. "Divan" beş qəzəl ilə başlayır, daha sonra bir qəsidə verilir, islam peyğəmbəri Məhəmmədi vəsf edən bir şeirl ilə davam edir, ardınca Şəmsəddin Cüveyni, Rəşidəddin Həmədani, Sultan Təkudar və Sultan Olcaytu kimi Elxani səltənətinin görkəmli siyasətçiləri və hökmdarları haqqında müxtəlif panegiriklər təqdim edilir. Hümam həmçinin, bir neçə sufi ustadının şərəfinə çoxlu qəsidələr yazmışdır.
Hümamın iki məsnəvi yazdığı məlumdur. Birincisi, 40 yaşının ortalarında tamamladığı, məhəbbət haqqında risalə olan, Nizaminin  Xosrov və Şirin  poeması vəznində yazılmış və  Sirlər xəzinəsi  poemasının ənənəsinə uyğun olaraq qələmə alınmış "Söhbətnamə" idi. İkincisi ömrünün son illərində tamamladığı, həcm baxımından daha böyük "Kitab-i məsnəviyyət" idi. Sonuncu, Sənainin təsirli "Hədiqətül-həqiqət" şeiri ilə eyni metrdə yazılmışdır.
Hümam Sədini romantik qəzəl janrının ən böyük yazıçısı hesab etmiş, onun üslubunu, ahəngini təqlid etmişdir. Sədi kimi Hümam da daha çox məhəbbət mövzusunda yazıb-yaratmışdır. O, "məcaz" (insanın romantik sevgisi) və xüsusən də "həqiqi"yə (ilahi eşq) diqqət yetirirdi. Hümam Sədinin qəzəl və qəsidələrinin əksəriyyətinə mənzum cavablar da yazmışdır. Buna görə də Hümam sonralar "Azərbaycan Sədisi" adlandırılmışdır.
Hümamın Azərbaycan dilində məlum yeganə şeiri  Cümə günü  adında rədifli bir mürəbbedir. Hümamın bir qəzəli iki dilin qarışığında yazılmışdır. İranşünas Ehsan Yarşaterin fikrinə görə, bu, fars və İran dilləri qrupuna daxil olan azəri dillərinin qarışığı idi.
İrsi və təhlili
ABŞ İranşünası Riçard N. Fray Hümamı Azərbaycanın yetişdirdiyi "ən yaxşı fars yazıçıları və klassik fars şairləri" sırasına daxil etmişdir. Leonard Lyuison onu poeziyası, təlimi, təqvası və sufi mənəviyyatına görə dövrünün ən görkəmli simalarından biri adlandırmışdır. Müasir tarixçi Zəbihullah Səfanın fikrinə görə, "Sədinin qəzəllərindən çox təsirlənməsinə baxmayaraq, Hümamın özünəməxsus orijinal və şirin üslubu var, onun tematik ixtiraçılığı füsunkar və təravətlidir, poetik sənətdə yüksək dərəcəyə malikdir".
Übeyd Zəkaninin "Üşşəqnamə" məsnəvisində Hümam ən böyük ustadlardan biri adlandırılır. Hafiz Şirazi və Kamal Xocəndi kimi digər şairlər də Hümamı misralarına istinad edərək tərifləmiş, Məhəmməd Şirin Məğribi Təbrizi isə yeddi qəzəlində onun üslubunu təqlid etmişdir. Əmir Xosrov Hümamı Sədi ilə bərabər "fars qəzəli janrının yeganə iki kamil ustadı" hesab etmişdir.
Qarağac yarpaqyeyəni
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Həyat tərzi
Böcəklər, yerə tökülmüş yarpaqların (xəzəllərin) və ağacların qabığı altında qışlayırlar. Onlar yazda qış yerlərindən çıxıb (aprelin axırı, may ayının əvvəlləri) qarağacın yenicə əmələ gəlmiş yarpaqları ilə qidalanaraq cütləşirlər və bir neçə gündən sonra (3-4 gündən) yumurta qoyurlar. Yumurtalar yarpaqların alt və bəzən üst tərəfinə 2-3 cərgədə, hər cərgədə 15-50 yumurta olmaqla qoyulur. Yumurta qoyma müddəti 15-20 gün davam edir. Hər bir dişi fərd inkişafı müddətində 600-700-ədək yumurta qoya bilir. Yumurtalardan çıxan sürfələr 3 yaş dövrü keçirməklə, 18-22 gün qidalanırlar, sonra isə torpağa düşərək onun yarıqlarında və yaxud da ağac gövdəsinin torpaqla birləşən hissəsində puplaşırlar. Zərərverici ildə 2-3 nəsil verir.
Yayılması
Azəbaycanda 28 növ parazit və yırtıcısı aşkar edilmişdir. Azərbaycanın Abşeron, Şamaxı, Quba, Şəki, Zaqatala, Gəncə, Naxçıvan və Lənkəran bölgələrində, Rusiyada, qafqazda, Qazaxıstandan, Orta Asiyada, Əlcəzairdə, Kiçik Asiyada, İran və Əfqanıstanda geniş yayılmışdır.
Suboyarçiçəklilər
—  şöbəsinin  sinfinə aid bitki sırası.
Saleh Hacıyev (dövlət xadimi)
Saleh Hilal oğlu Hacıyev — Azərbaycan inşaatçı-mühəndisi və dövlət xadimi, Azərbaycanın meliorasiya və su təsərrüfatı naziri (1988–1993), Azərbaycan SSR quraşdırma və xüsusi tikinti işləri nazirinin müavini (1983–1988), SSRİ Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Nazirliyinin Azərbaycan SSR üzrə Baş Meliorasiya Tikintisi İdarəsinin rəisi (1974–1983), Azərbaycan SSR kənd tikintisi naziri (1971–1974), Azərbaycan SSR əməkdar mühəndisi (1981).
Həyatı
Saleh Hilal oğlu Hacıyev 1932-ci il oktyabrın 25-də Bərdədə anadan olmuşdur. Atası Hilal Hacıyev 1932-ci ildə repressiyaya məruz qalmış və ailəsi ilə birlikdə Qırğızıstana sürgün edilmişdir.
Saleh Hacıyev əmək fəaliyyətinə 1950–1951-ci illərdə "KürArazsutikinti" Baş İdarəsinin "Qarabağsutikinti" trestinin 1 nömrəli tikinti idarəsində usta vəzifəsində işləməklə başlamışdır. İstehsalatdan ayrılmadan təhsil almış, buranı bitirdikdən sonra Azərbaycan Politexnik İnstitutunun Meliorasiya və su qurğuları tikintisi fakültəsinə qəbul olunmuşdur. Burada o, fakültə və institut komsomol komitəsinin katibi olmuşdur. 1957-ci ildə institutu bitirmişdir.
Saleh Hacıyev 1957–1960-cı illərdə Azərbaycan Politexnik İnstitutunun Komsomol Komitəsində və Azərbaycan LKGİ-nin Bakı Komitəsində katib, 1960–1961-ci illərdə "KürArazsutikinti" Baş İdarəsinin "Göyçaysutikinti" trestinin 3 nömrəli tikinti idarəsində baş iş icraçısı, 1961−1968-ci illərdə "KürArazsutikinti" Baş İdarəsinin 12 nömrəli tikinti idarəsində Kürdəmirdə Kür çayı üzərində dükerin tikintisində tikinti rəisi, Lənkəranda 8 nömrəli tikinti idarəsinin rəisi, "Lənkəransutikinti" trestinin müdiri, 1968–1971-ci illərdə "Azərmeliorasiyasutikinti" Baş İdarəsi rəisinin birinci müavini vəzifələrində işləmişdir.
Saleh Hacıyev 1971-ci ildə Azərbaycan SSR kənd tikinti naziri naziri təyin edilmiş və bu vəzifədə 1974-cü ilədək çalışmışdır. 1974-cü ildən 1983-cü ilədək SSRİ Meliorasiya və Su Təsərrüfatı Nazirliyinin Azərbaycan SSR üzrə Baş Meliorasiya Tikintisi İdarəsinin ("Azərbaşmeliotikinti") rəisi olmuşdur. 1983–1988-ci illərdə isə Azərbaycan SSR quraşdırma və xüsusi tikinti işləri nazirinin müavini, 1988–1993-cü illərdə isə Azərbaycan meliorasiya və su təsərrüfatı naziri vəzifələrində işləmişdir.
Sonrakı illərdə Saleh Hacıyev "Azqur" Səhmdar Cəmiyyəti sədrinin müavini olmuş, 1995–1998-ci illərdə Azərbaycan İnşaat Mühəndisləri Universitetində müəllim kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir.
Saleh Hacıyev 1959-cu ildə Sov.İKP üzvlüyünə qəbul edilmiş, eləcə də Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü olmuşdur. Üç çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir. Bir neçə orden və medallarla təltif edilmiş və ona "Əməkdar mühəndis" fəxri adı verilmişdir. 23 dekabr 2004-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür.
Saleh Hacıyev 2011-ci il yanvarın 7-də vəfat etmişdir.
II Eye
II Eye — Misir fironu.
Eduard Brenli
thumb|200px
Həyatı
Eduard Brenli 23 oktyabr 1844-cü ildə doğulmuşdu. Eduard Brenli 1940-cı ildə vəfat etdi. Onun cənazə mərasimi Parisin Notr-dam kilsəsində baş tutdu və Fransanın o zamanki prezidenti, Albert Lebrun da iştirak etdi.
thumbnail
O, Parisdə Pere Laçois Qəbiristanlığında (Père Lachaise Cemetery) dəfn edildi.
Dalğa reseptoru
Dalğa reseptoru radio kommunikasiyası üçün ilk geniş ölçüdə istifadə edilən detektor idi.
Mükafatları
Brenli düz üç dəfə Nobel mükafatı lauretı olmaq üçün namizədliyini irəli sürdü, lakin heç birində bu mükafatı ala bilmədi. 1911-ci ildə o,öz rəqibi Mariya Küriyə qalib gələrək Fransa Elmlər Akademiyasına seçildi. Hər ikisi Akademiyada rəqib idilər: o bir qadın və o bir dindar katolik, hansı ki, Parisin Katolik Universitetində bir kürsü üçün Sorbonneni tərk etmişdi. Brenli nəhayət iki səslə seçilərək qalib gəldi. 1936-cı ildə o, Papa Elmlər Akademiyasına seçildi.
Achillea nigrescens
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tofiq Gülməmmədov
Tofiq Ataxan oğlu Gülməmmədov — Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti, Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti, Sosial İnkişaf İdarəsinin "Neftçi" İdman-Sağlamlıq Mərkəzinin mətbuat xidmətinin rəhbəri.
Ailəsi
Ailəlidir, 1 övladı var.
Əmək fəaliyyəti
1987-ci ildə təyinatla C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında əmək fəaliyyətinə başlayıb.
1992-ci ildə Azərbaycan Televiziya və Radio Verlişləri Şirkətində rejissor vəzifəsinə, 1993-cü ildə "Hərbi Vətənpərvərlik və Səlnamə" redaksiyasının baş rejissoru, 1996-cı ildə idman redaksiyasının baş rejissoru vəzifəsinə təyin edilib və rejissor-reportyor funksiyasını yerinə yetirib.
2006-cı ildə Lənkəran TV-yə sədr təyin olunub.
Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti, Sosial İnkişaf İdarəsinin "Neftçi" İdman-Sağlamlıq Mərkəzinin mətbuat xidmətinə rəhbərlik edir.
Vəfatı
Tofiq Gülməmmədov 16 yanvar 2020-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.
Ussuriya tritonu
Ussuriya tritonları, və ya Ussuriya çaynaqlı triton , çaynaqlı triton (Onychodactylus fischeri) — Uzaqşərq tritonları cinsinə, Künçdişlilər fəsiləsinə aid triton növü.
Digər adları: ussuriya künçdiş, uzunquyruq çaynaqlı triton, çaynaqlı triton, Ussuriya безлёгочный triton.
Böyük ölçülərə malik tritondur. Uzunluğu 58–90 mm, ümumu uzunluğu isə 125–184 mm təşkil edir. Rəngi əsasən qonur və parlaq-qonur rəngdə olur. Boğaz və quyruq nahiyələrində tünd nöqtələr və ləkələr vardır. Dərisi hamardır. Quyruğu uzun olub, bədənindən adətən uzun olur. Silindrik formaya malikdir. Arxa ayaqlarında beş barmaq olur. Arxa və ön barmaqlarının önündə buynuza bənzərdır.
Ussuriya tritonu iynə yarmaqlı və sidr ağacı ilə zəngin olan qarışıq meşələrdə yaşaylr. Onlara əsasən Rusiyanın uzaq şərqində, Koreyanın şimal-qərbində və Çinin şimal-şərqində yayılmışdır. Onlara əsasən soyuq dağ bulaqlarının meşələrdən axan hissəsində yaşayırlar. Əsasən 10°—12 °C temperaturdan yüksək olmayan ərazilərdə yaşaya bilirlər. İstədiyi anda nəmli sahildə çıxa bilir. Dərisi quruduqda canlı həmən ölür. Onlarda ağçiyər olmadığından dəri ilə nəfəs alır. Əsasən gecə saatları aktiv olur. Təhlükə anında suyun dibinə lildə gizlənir. Əsasən molyusklar və cücülərlə qidalanır.
Papulyasiyası üçün əsas təhlükə onların yaşadığı ərazilərin insan tərəfindən çirkləndirilməsi və dağıdılmasıdır. Dünya və Rusiyanın Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir
Çavdar tatarları
Kökənləri
Kökənləri haqqında tarixi qaynaqlar mübahisəlidir. Adlarını Alınaq Noyanın oğlu Çavdar bəydən aldıqları iddia edilir. Bu versiyaya görə, Çavdar tatarları keraitdir. Bir digər iddia isə adlarını 24 Oğuz boyundan biri olan Çavuldurlardan aldıqları və özlərini türkmən olduqlarıdır.
Din
İlk dinləri bilinməyir. Osmanlı ilə ilk qarşılaşdıqları və Germiyanoğulları daxilində olduqları zaman islam dininə artıq keçmişdilər.
Tarixləri
Çavdar tatarları Anadoluya monqol işğalı ilə gəlmiş, Ankara və Əskişəhər arasında köçəri həyat sürmüşlərdir. Keçimlərini heyvandarlıq və yağma ilə təmin etmişdirlər. Elxanlı hakimiyyətinin Anadoluda zəifləməsiylə bəyliklərə muzdlu əsgərlik etməyə başlamışlardır. Tarixi məlumatlar Germiyanoğulları bəyliyinə bağlı olduqları dövrdə Ayzanoyidə cəmləşdiklərini göstərməkdədir. Burada Bizans bölgələrinə etdikləri yağmalar qarşılığında Gemriyanoğullarından ödəmə almaqda idilər. Bu yağmalardan biri də Qaraca Hisar bazarına edilmiş, bu da Osmanlı bəyliyinin qurucusu Osman Qazinin, oğlu Orxan Qazini Çavdarların üzərinə göndərməsinə səbəb olmuşdur. Edilən Oynaş Hisarı döyüşünü Osmanlı qazanmış, Çavdaroğlu əsir düşmüşdür. Ancaq Osmanlının qonşu bəyliklərlə olan sülh siyasətinə görə bağlılıq şərtiylə Çavdarların bəyi və digər əsirlər sərbəst buraxılmışdır. Bu bəyin kim olduğu bilinməməklə bərabər, bəzi qaynaqlarda Çavdar bəyin oğlu olduğu bildirilməkdədir. Bu müharibə Orxan Qazinin ilk idarə etdiyi müharibə olmasına görə də önəmlidir.
Ankara müharibəsinə qədər Çavdar tatarları Osmanlılarla qarşılaşmamışdırlar. Bu zaman ərzində köçəri yaşamlarına davam etmişdirlər, lkin başqa qaynağa görə isə, Murad Xudavəndigar dövründə Çavdar tatarları Osmanlı mülkünü yağmalamış və bundan sonra Osmanlı Ankaranı almışdır. 1402-ci ildə Teymur ordusu ilə birlikdə Ankarada İldırım Bəyazid ilə qarşılaşdığında digər türk bəylikləri və Qara tatarlar ilə birlikdə Osmnalı sıralarından Teymurun tərəfinə keçmiş və döyüşün gedişatında Osmanlı əleyhinə rol oynamışdırlar. Teymur digər Qara tatarlar ilə birlikdə Çavdar tatarlarının da böyük bir qismini yanında aparmışdır. Osmanlı dövründə bir qisim Çavdar tatarı isə Balkana köçürülmüşdür. Osmanlı Çirmən bölgəsi qeydiyyat dəftərində Çavdar tatarlarından "Karye-i Çavdar" olaraq bəhs edilmişdir.
Hal-hazırda
Hal-hazırda Çavdar tatarları bir topluluq olaraq mövcud deyildir. Ancaq Anadoludakı bir necə məskunlaşma yerinin onlara aid olduğu və bəzilərinin Çavdar tatarlarından gəldikləri düşünülməkdədir. Balkanlarda tez-tez rast gəlinən Çavdar soyadının köçürülmüş Çavdar tatarları ilə əlaqəsinin olduğu düşünülür.
Gödəkli (Qəmərli)
Gödəkli - İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd.
Tarixi
Kəndin digər adı erməni mənbələrində Göydağlı, Kiçik Dəlilər formasında göstərilir.
Rayon mərkəzindən 3 km məsafədə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Toponim qazaxlar türk tayfasına mənsub olan gödəkli etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Sadə quruluşlu toponimdir.
Erm. SSR AS RH-nin 20. VIII. 1945-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Mrqavet qoyulmuşdur.
Tartumaa
Tartuumaa — Estoniyanın vilayətidir. Vilayətin paytaxtı Tartudur. Sahəsi 2 993 km², əhalisi 148 847 min nəfərdir. 22 bələdiyyədən ibarətdir: 3 şəhər və 19 icmadan.
Əhali
Təbii artım Estoniyanın digər bölgələrindəki kimi çox aşağıdır. Estonlar bölgə əhalisinin çoxluğunu təşkil etsə də, burada həmçinin rusdilli azlıq da yaşamaqdadır. Ümumilikdə isə estonlar 82,7 % (mərkəz Tartu şəhərində 79,0 %), ruslar 13,8 %, ukraynalılar 1,0 %, finlər 1,0 %, və digərləri 4,2 % (beloruslar, almanlar, tatarlar, ermənilər və d.)
Coğrafiya
Tartumaa bölgəsindən Çud gölü ilə Vırtsyarv gölünü birləşdirən Emayıgi çayı keçir və bölgəni iki yerə bölür.
Yerli hakimiyyət və idarə orqanları
thumb|355px|right Tartumaa 22 bələdiyyədən ibarətdir:
Hypericum hartwegii
(Hypericum hartwegii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mudvayne
Mudvayne, 1996-cı ildə qurulan Amerika Metal qrupudur. Qrup; Peoria, Illionis'te kurulmuştur. Grubun qurucusu və ön-adamı Chad Gray, gitarist Greg Tribbett, basist Ryan Martinie və barabançı Matther McDonough'dur. Mudvayne Epic Records ilə birlikdə üç studiya albomu, iki yığma albom, iki DVD çıxarmışdır.
İlk demo albomları olan Kill I Oughtanın müvəffəqiyyətindən sonra Epic Recordsun diqqətini çəkərək onlarla müqavilə imzaladılar. Ardından 2000-ci ildə L. D. 50 adlı ilk albomlarını buraxdılar və Metallica, Korn, Limp Bizkit, Deftones, Linkin Park kimi qruplarla turlara çıxaraq məşhurlaşmağa başladılar.
Ekstrem səhnə kostyumları və makiyajları ilə böyük maraq oyadan qrup. 2002-ci ildə The End Of All Things To Come adlı ikinci albomları ilə platinim mükafatları qazanaraq ilk böyük müvəffəqiyyətlərini də əldə etdilər.
Qrupun üçüncü albomu Lost And Found Mudvaynenin artıq Metal aləmində artıq adından söz etdirməyə başladılar. Albom, fantastikadan, varlıqlardan, kosmosdan, və eləcə də şəxsi problemlərdən bəhs edirdi. Mudvayne-nin bu albomu onlar yarandıqları tarix ərzində ən yaxşı albomlarından biri hesab edilir.
Qrupun RIAA (Recording Industry Association of America) tərəfindən verilmiş 5 ədəd qızıl sertifikatı vardır.Ve albomları Amerikada təxminən olaraq iki milyon nüsxə satılmışdır.
Pətək
thumb|300 px|Pətək
Pətək – xırda gözcüklərdən ibarət taxtadan hazırlanmış arı ailəsi üçün yaşayış yeri, arı yuvası.
Pətəklərin tipi
Arılar üçün müasir pətəklər iki əsas tələbə cavab verməlidir: birincisi-arılar üçün yaxşı yaşayış yeri və ikincisi-arılara işləyən zaman rahat olmalıdır.
Ölkəmizdə aşağıdakı pətək tipləri vardır:
Çoxgövdəli pətəklərdə bütün çərçivələrin ölçüsü 435x230 mm-dir. Qalan 4 tip pətəklərdə yuva çərçivəsinin ölçüsü 435x300 mm, yarımgövdəli pətəklərdə isə çərçivələrin ölçüsü 435x145 mm olur. Bu və ya başqa pətək növündən istifadə etdikdə yerli iqlim və baltoplama şəraiti nəzərə alınmalıdır.
Köçəri arıçılıq rayonları yüngül və daşımaq üçün əlverişli olan çoxgövdəli pətəklərdən, qışı sərt keçən rayonlar isə yaxşı isti pətəklərdən istifadə edilməlidir.
Pətəklərin rəngi
Pətəyi hər hansı bir rəngdə boyamaq olar. Lakin arıların müəyyən rəngli görmə xüsusiyyətlərini nəzərə almaq lazımdır. Bəzi rəngləri arılar başqa rənglərə nisbətən daha yaxşı sevirlər. Bunlara ağ, mavi, narıncı və sarı rənglər aiddir. Qalan rəngləri isə yalnız boz rəngin çalarları kimi görürlər. Arıların və xüsusən cavan ananın azmaması üçün bir-birinə yaxın olan pətəklər müxtəlif rənglərdə olmalıdır.
Bal pətəyi
Bal və yumurtalarını saxlamaq üçün arıların mumdan hazırladığı yuvacıqlar.
Achillea obscura
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Valf
Valf — cihaz. Onunla (qazlar, mayelər, bərkilmiş mayelər, duru məhlullar) axını, yönünü bağlanıb açılmasınan tənzim və idarə etmək olar. Adətən, axıcı təzyiqinin mühüm əhəmiyyət kəsb etdiyi sistemlərdə təzyiqin yüksəlməsi halında sistemdən kənara axıcı azad edərək təzyiqi salan və ya təcili bir vəziyyətdə axıcı əlaqəni kəsən təhlükəsiz vasitədir. Hidravlik sistemlərdə xüsusən təyyarələrdə olduğu kimi tək bir hidravlik sistemlə müxtəlif nəzarətlər idarə edilən hidravlik sistemlerde- şərtə bağlı olaraq hidravlik təzyiqin hansı idarəyə çatdıracağı da valfler vasitəsilə müəyyən olunur.
Pətək
Bal pətəyi
Bal pətəyinin qəribə memarlığı tarix boyunca insanların marağına səbəb olmuşdur. Yan-yana altıbucaqlılardan təşkil olunan bu quruluş, son dərəcə dəqiq olub ortalama divar qalınlıqları 0.1 mm-dir. Bu ortalama dəyərdən azma isə, ən çox 0.002 mm-ə qədərdir. Pətəklərin inşasında riayət olunan həndəsə qaydalarının nə dərəcə ideal olduğunu anlaya bilmək üçün riyazi bir baxışa malik olmaq lazımdır.
Valf
Valf növləri
Hava Valfləri Hidravlik Valflər
Pətək
Bal pətəyi
Dairə, müəyyən bir sabit sahəni əhatə edən ən qısa kənar uzunluğuna malik həndəsi formadır. Məsələn, sahəsi 10 sm2 olan kvadrat və dairənin çevrə uzunluqları müqayisə edildikdə dairənin çevrəsinin daha qısa olduğunu görərik. Ancaq bal pətəyinin inşasında vəziyyət heç də belə deyil. Burada bal pətəyinin geniş çərçivəsi, bərabər və daha kiçik sahələrə bölünəcəkdir və bölmə əməliyyatında ən az çevrə uzunluğuna malik quruluş istifadə ediləcəkdir. Çərçivəni, bərabər sahələrə malik kiçik dairələr şəklindəki pətəklərə bölmək istəsək, yuxarıda ifadə edildiyi kimi ən qısa kənar xüsusiyyəti təmin edəcək, fəqət dairələrin kənarları arasında qalan boşluqlar üçün daha çox mum sərf edilmiş olacaqdır.
Halbuki bu məsələni ən qısa kənar uzunluğu və ən az material ilə (mum) həll etmək üçün həndəsə prinsiplərinə müraciət etdikdə, pətəklərin bölünməsində çoxbucaqlıların istifadə edilməsinin lazım olduğu məlum olacaqdır. Bucaq sayısı n olan eyni sahəyə malik çoxbucaqlılar fərz edək. Bunların içərisində ən qısa çevrə uzunluğuna sahib olanı düz n-bucaqlıdır. Düz dedikdə, bütün xarici və daxili bucaqları bərabər olan çoxbucaqlı nəzərdə tutulur. Belə bir çoxbucaqlı, hər zaman bir dairənin içinə çəkilə bilər və çoxbucaqlının kənarları çevrənin sahəsinin üstündədir. Belə bir quruluş ideal dairə formasına yaxın olduğu üçün çevrə uzunluğu ən az olmaqdadır. Məsələn, bərabər sahəli üçbucaqlılar arasında ən qısa çevrə uzunluğu bərabər üçbucaqlıda, dördbucaqlılar arasında ən qısa çevrə uzunluğu isə kvadratdadır. Bunun kimi beşbucaqlı və altıbucaqlılar arasında müqayisə aparılsa, ən qısa çevrə uzunluğu düz beşbucaqlı və altıbucaqlıda əldə olunur.
Çaldıran döyüşü (Fərman Kərimzadə)
Çaldıran döyüşü — Fərman Kərimzadənin Xudafərin körpüsü dilogiyasının ikinci hissəsi olan və 1988-ci ildə nəşr edilən tarixi romanı. Əsərin adı 1514-cü ildə Səfəvilərlə Osmanlılar arasında baş vermiş Çaldıran döyüşündən götürülmüşdür.
Məzmun
Roman görkəmli dövlət xadimi, sərkərdə və şair, ulu tariximizdə xüsusi yeri olan Şah İsmayıl Xətainin həyatından, çoxcəhətli ictimai fəaliyyətindən bəhs edən "Xudafərin körpüsü" dilogiyasının ikinci hissəsidir. Siyasət meydanına yenicə qədəm qoyan Şah İsmayılın vahid və qüdrətli Azərbaycan uğrunda apardığı gərgin mübarizələr, ağıllı dövlət xadiminin mədəniyyətin və sənətin yüksəlməsinə göstərdiyi qayğı, xalqımızın orta əsr məişət tərzi romanın əsas mövzusudur.
Nəşr və tərcümə
Roman 2016-cı ildə Bakı Kitab Klubunda 368 səhifədə, 100 tirajla çap olunmuşdur.
Döyüş Sambosu
Sambo — Silahlı qüvvələr (hərbçilər) üçün istifadə edilən və inkişaf etdirilən Döyüş Sambosu müasir qarışıq hərbi incəsənətlərə oxşayır, vurmağın və tutaşmağın geniş formaları daxil olmaqla Döyüş Sambosu zərbələrə imkan verir, təpiklər, dirsəklər, dizlərdən istifadə olunur. Rəqibləri qoruyucu jaketlər (üzlükləri) geyir,həmçinin baş,qasığ və əl zarbələri üçün əlcəklərdən istifadə olunur. MMA-da döyüş sambosundan güləş növü olaraq striking(zərbə) və grappling(tutaşmaq) istifadə olunur.
Achillea occulta
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kazım Məmmədov (milli qəhrəman)
Kazım Məmmədov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Qarabağ müharibəsi şəhidi.
Həyatı
1969-cu il 1 oktyabr Cəbrayıl rayonunun Böyük Mərcanlı kəndində anadan olmuşdur. 1976–1986-cı illərdə burada məktəbdə oxumuşdur. 1988-ci ildə ordu sıralarına çağırılmışdır. 1990-cı ildə Çelyabinsk şəhərində xidmətini başa vurub Gəncəyə dönür.
Ailəsi
Subay idi.
Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidenti Əbülfəz Elçibəyin 8 oktyabr 1992-ci il tarixli 264 saylı fərmanı ilə Məmmədov Kazım Ərşad oğluna ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.
Böyük Mərcanlı kəndində dəfn edilib.
Oxuduğu 1 saylı orta məktəb qəhrəmanımızın adını daşıyır.
Kazım Məmmədovun adına üç mükafat təsis edilib.
Şortəpə (Çaroymaq)
Şortəpə — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Çaroymaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 109 nəfər yaşayır (19 ailə).
Qafqaz çöl pişiyi
Qafqaz çöl pişiyi, və ya Qafqaz meşə pişiyi (Felis silvestris caucasica) — Çöl pişikləri növünə daxil olan yarımnöv. Əsasən Qafqaz və Türkiyə ərazilərində yayılmışdır.
Xüsusiyyətləri
Qafqaz çöl pişikləri xarici görünüş baxımından Ortaavropa çöl pişiklərinə bənzəyirlər. Kütlələri 4-11 kq arasında dəyişir. Erkəkləri iri olmaqla yanaşı daha ağır çəkiyə sahib ola bilirlər. Erkəklərdə uzunluq 63—75 sm, dişilərdə isə 52—63 sm təşkil edir. Bu yarımnöv çöl pişikləri arasında ən iriləridir. Yumru başa və böyük cəzbediçi gözə sahibdirlər. Dişiləri cəlb etmək məqsədi ilə aşağı tonlu səslər çıxarırlar. Qış zamanı tükləri quru və uzun olur. Baş hissəsindən quyruğuna qədər qara zolaqların keçdiyi aşkar şəkildə görünür.
Arealı və yayılma şəraiti
Qafqaz çöl pişiyi əsasən Qafqazın hündürlüyü 2500-3000 metr olan ərazilərində yayılmışlar. Enliyarpaq meşələrin sıx sahələrində tənha həyat sürür. Əsasən gəmiriçilər, kiçik quşlar ilə qidalanır. Bəzən onlar özlərindən həcmcə böyük olan fazan, dovşan hətta cavan dırnaqlı məməliləri ovlaya bilirlər. Onlar insanların yaşadığı ərazilərdə fərdi təsərrüfatlara hücum edir və quşları ovlayır. .
Pişiklər üzmək xüsusiyyətinə malik olsada, buna ehtiyac olmayınca suya girmirlər.
Çoxalması
Çütləşmə dövrü əsasən fevral-mart aylarına təsadüf edir. Boğazlıq dövrü 70 gün davam edir. Bir qayda olaraq üç bala verir. Dişi öz balalarını dörd ay müddətində südlə bəsləyir. Bununla belə öz balalarını daha tez ova alışdırır.
Qoruması
Qafqaz çöl pişiyi Rusiyanın Qırmızı kitabına daxil edilmişdir.