cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yujnaya Qlubokaya buxtası
Açılışı
1955-ci ildə Novoolyutarski balıqkombinatı Korf qəsəbəsinə köçürülmüşdür. 1975-ci ildə bu balıqların ovuna qoyulan qadağadan sonra qəsəbə tərk edilmişdir. Bu tip baza və qəsəbələrin sayı onlarladır.
Kerç-Yenikale kanalı
Kerç-Yenikale kanalı (KEK) (Керч-Єнікальський канал) — Kerç boğazında olan gəmiçilik kanalı. Azov dənizini Qara dənizlə birləşdirir. Kanal həm də Krım yarımadasını Taman yarımadasından ayırır.
Tarixi
Az müddət sonra kanal dərinliyinin 8,5 metrə qədər dərinləşdirilməsi layihəsi işlənildi və uzunluğu 35 km qədər çatdırılması nəzərdə tutuldu. Bu layihə 17 aprel 1912-ci ildə verilmiş fərmanla maliyələşdirilməli idi.
Birinci Dünya müharibəsi, eləcə də vətəndaş müharibəsi bu layihənin həyata keçirilməsini əngəllədi. İkinci Dünya müharibəsi illərində yetərincə dağıntıya məruz qalmış və kanal yatağı batmış gəmilərlə və digər partlayıcı qurğularla doldurulmuşdur.
Kanalda bərpa işləri əsasən 1945-1966-cı illərdə həyata keçirilmiş və kanal dərinliyi yenidən 7,3 metrə çatdırılmışdır. Batırılmış gəmilər və digər əşyalar kanaldan çıxarıldı.
1965-1966-ci illərdə Kerç-Yenikale kanalının dərinliyi Qara dəniz tərəfdən dərinləşdirildi, kanalın giriş hissəsi genişləndirildi. 1969-1970-ci illərdə kanalın eni 120 metrə, dərinliyi isə 9-9,75 metrə çatdırıldı. 1970-ci ildə kanalın giriş hissəsinin dərinliyi 8 metr oldu. Bu dərinlik artıq o dövrün ən nəhəng «Zaporoje» tipli gəmilərinin kanaldan keçməsinə imkan verirdi.
2004-cü ildən sonra kanalda heç bir təmir və ya yenidənqurma işləri aparılmır.
Ədəbiyyat
Керчь-Еникальский пролив // Военная энциклопедия : [в 18 т.] / под ред. В. Ф. Новицкого … [и др.]. — СПб. ; [ М. ] : Тип. т-ва И. Д. Сытина, 1911—1915.
Marina Vyazovskaya
Marina Vyazovskaya (Мари́на Сергі́ївна Вязо́вська) — ukraynalı riyaziyyatçı. Fizika-riyaziyyat elmləri namizədi (Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Riyaziyyat İnstitutu, 2010), təbiət elmləri doktoru (Bonn Universiteti, 2013). O, səkkiz ölçülü fəzada topların qablaşdırılması məsələsinin həllinin müəllifidir. Salem Beynəlxalq Mükafatı (2016), SASTRA Ramanujan Mükafatı (2017), Kley Riyaziyyat İnstitutu Mükafatı (2017), Riyaziyyat üzrə Yeni Üfüqlər Mükafatı (2018), Filds Mükafatı (2022) laureatı.
Bioqrafiya
O, Kiyevdə böyüyüb, 145 saylı Kiyev Təbiət Elmləri Liseyində oxuyub, riyaziyyat olimpiadalarında iştirak edib. Taras Şevçenko adına Kiyev Milli Universitetinin Mexanika və Riyaziyyat fakültəsində təhsil alıb. 2002-2005-ci illərdə, müvafiq olaraq hər il Riyaziyyat üzrə Beynəlxalq Tələbə Olimpiadasında mükafatlar qazanmışır. Bundan sonra Almaniyada təhsilini davam etdirmiş və 2007-ci ildə Kayzerslauterndə magistr dərəcəsi almışdır.
2010-cu ilin may ayında Ukrayna Milli Elmlər Akademiyasının Riyaziyyat İnstitutunda “Çoxhədlilər və rasional funksiyalar üçün bərabərsizliklər və sferada kvadratura düsturları” mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. 2013-cü ildə o, Bonn Universitetində doktorluq dərəcəsini alıb. Onun modul funksiyalar və xüsusi dövrlər doktorluq dissertasiyası Don Zagierin rəhbərliyi altında yazılmışdır və analitik ədədlər nəzəriyyəsi ilə bağlıdır.
O, Berlin Riyaziyyat Məktəbində və Berlin Humboldt Universitetində doktoranturadan sonrakı tədqiqatçı idi.
Hal-hazırda (2020) İsveçrənin Lozanna Federal Politexnik Məktəbində vəzifəli professordur.
Britaniya Yayım Korporasiyası BBC tərəfindən 2022-ci ilin Ən İlhamverici və Nüfuzlu 100 Qadınından biri seçilir.
Topun qablaşdırılması problemi
2016-cı ildə Vyazovskaya 8 ölçülü məkanda və həmmüəlliflikdə 24 ölçülü məkanda top qablaşdırma problemini həll edir. Əvvəllər topun qablaşdırılması problemi yalnız üç və ya daha az ölçüsü olan boşluqlar üçün həll edilirdi və üçölçülü vəziyyətin həlli (Kepler hipotezi) 50.000 sətir proqram kodundan istifadə edərək 300 səhifəlik mətndə təqdim olunurdu. Eyni zamanda, Vyazovskayanın səkkiz ölçülü işin həlli cəmi 23 səhifəni əhatə edir və “heyrətləndirici dərəcədə sadədir”. Vyazovskaya bu problemi öyrənmək üçün Kiyevli riyaziyyatçı Andrey Bondarenkodan ilham alıb. O, Berlində iki il həll üzərində çalışıb. Topların qablaşdırılması problemini həll etdiyinə görə Marina Vyazovskaya 2016-cı ildə nüfuzlu Salem mükafatına, 2022-ci ildə isə Filds mükafatına layiq görülüb, eyni zamanda tarixdə bu medala layiq görülən ikinci qadın olub.
Şəxsi həyat
Onun əri fizik Daniil Evtuşinskidir. Bir oğlu və bir qızı var.
Ruslan
Ruslan — Kişi adı.
Xerson İncəsənət Muzeyi
Aleksey Şovkunenko adına Xerson İncəsənət Muzeyi — Ukraynanın Xerson şəhərində yerləşən muzey. Rəssam Aleksey Alekseyeviç Şovkunenkonun adını daşıyır.
XIX XX əsrlərdə
Muzey binası 1897-ci ildə odessalı memar Adolf Minkusun (1870–1948) layihəsinə əsasən Xerson Şəhər Şurası üçün tikilmişdir. Tarixi boyu bu bina Xerson şəhərinin əsas simvollarından biri olaraq qalmışdır. XX əsrin əvvəllərində şəhər idarəsi, meriya, şəhər yetimxanası və şəhər ictimai bankı burada yerləşirdi. Şəhər Dumasının iclasları da bu binada keçirilirdi. Bu binada bir neçə memarlıq üslubunun birləşməsi müşahidə olunur.
1920–1930-cu illərdə muzeyin incəsənət kolleksiyası Rusiya və Qərbi Avropa rəngkarlıq, qrafika, dekorativ-tətbiqi sənət əsərləri ilə əhəmiyyətli dərəcədə tamamlanmışdır. İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsində fondlarda 700-ə yaxın eksponat var idi. Nasist işğalı illərində muzey qiymətlilərinin əksəriyyəti, o cümlədən sənət əsərləri kolleksiyası Xersondan Almaniya və Rumıniyaya aparılmışdır. 27 may 1978-ci ildə binada Aleksey Alekseyeviç Şovkunenko adına Xerson İncəsənət Muzeyinin ekspozisiyası açılmışdır. 1981-ci ildə muzeyə Xersondan olan, SSRİ xalq rəssamı Aleksey Şovkunenkonun həyat yoldaşı A. V. Şovkunenkonun hədiyyə etdiyi yüzdən çox əsər daxil olmuşdur. Bu, rəssamın əsərlərinin monoqrafik sərgisini yaratmağa imkan vermişdir.
Muzeyin sənət kolleksiyasında 10 mindən çox eksponat var və Ukraynanın ən maraqlı muzey kolleksiyalarından biri hesab edilir. Ekspozisiyada XVII əsr rus ikona rəssamlığı nümunələrindən başlayaraq müasir Xerson rəssamlarının əsərlərinə qədər yerli və xarici rəngkarlıq, qrafika, heykəltəraşlıq, dekorativ-tətbiqi incəsənət əsərləri nümayiş etdirilir. Muzeyin daimi sərgisində var:
Rusiya işğalı dövründə
2022-ci ildə, Rusiya–Ukrayna müharibəsi zamanı Xersonun Rusiya Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğalı müddətində ruslar muzeydən 10,000 eksponatı (14,500 eksponatdan) ixrac etmişdilər. Bunlara Piter Leli, Avqust Bayer, İvan Ayvazovskinin əsərləri, XVII əsrdən XX əsrin əvvəllərinə qədərki dövrə aid ikonalar, XIX əsrin ikinci yarısından XX əsrin əvvəllərinə qədərki dövrə aid olan Ukrayna incəsənətinin nümunələri və müasir rəssamların əsərləri aiddir. Bu eksponatlar Rusiya qoşunları şəhərdən çəkilməzdən əvvəl – oktyabrın 31-dən noyabrın 4-dək olan müddətdə avtobuslar və yük maşınları ilə çıxarılmışdır. Muzeyə o zamanlar Rusiya administrasiyası ilə kollaborasionizmə razı olmayan və şəhəri tərk edən qanuni direktorun yerinə işğalçı hakimiyyət tərəfindən təyin edilmiş kafe müğənnisi rəhbərlik edirdi. Eksponatlar anbarda gizlədilmişdir, lakin işçilər arasından olan əməkdaşlar onların tapılmasına kömək etmişdilər. Ümumilikdə, Xerson vilayətinin mədəniyyət müəssisələrindən 15 minə yaxın eksponat, o cümlədən xüsusi, kompüter və məişət texnikası, həmçinin santexnika aparılmışdır.
Səmid Əliyev
Səmid Xoşbəxt oğlu Əliyev (5 iyun 1998; Corat, Sumqayıt, Azərbaycan — 1 oktyabr 2020; Füzuli, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələri'nin əsgər'i, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Səmid Əliyev 2001-ci il iyul ayının 5-də Coratda anadan olub. 3 bacının bir qardaşı idi. 3 bacının bir qardaşı idi. Corat qəsəbəsində 7 nömrəli tam orta məktəbi bitirdikdən sonra hərbi xidmətə yollanıb. Daha sonra Beyləqan rayonunda rabitəçi kimi qulluq edib. Nişanlı idi.
Hərbi xidmətləri
2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Səmid Əliyev Füzuli döyüşlərində savaşıb. Elsevər Əliyev 1 oktyabrda Füzuli rayonunu uğrunda döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən şəhid olub. Sumqayıt Şəhidlər Xiyabanında dəfn edilib.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı verilmiş tapşırıqları şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Səmid Əliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Səmid Əliyev ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Qinkaku məbədi
və ya rəsmi adı ilə – Yaponiyanın Kioto şəhərinin Sakyo rayonunda yerləşən buddist məbədi. Zen buddizminin Rinzay sektasının Şokokuci qoluna aiddir. Tərk edilmiş Tenday monastırı olan Codo məbədinin ərazisində yerləşir. Məbəd Hiqaşiyama mədəniyyətinə aid edilir.
Tarix
thumb|left|Toqudo zalı.|180px Səkkizinci Muromaçi şoqunu olan Aşikaqa Yoşimasa 1465-ci ildə özü üçün iqamətgah tikdirməyə qərar vermiş və ən keyfiyyətli materialları tapmaq üçün bütün əyalətlərdə axtarış əmri vermişdir. İqamətgahın tikintisi 1483-cü ildə tamamlanandan sonra Yoşimasa buraya köçmüşdür. 1485-ci ildə Şokoku məbədinin keşişi olmuş və 1490-cı ildə öldükdən sonra vəsiyyəti əsasında iqamətgah məbədə çevrilmişdir. Yoşimasanın ölümündən sonrakı dini titulu Cişoin olduğu üçün məbədə Çişo adı verilmişdir.
Məbəd qeydlərinə görə Qinkaku məbədi əslində 12 tikilidən ibarət olmuşdur. 1397-ci ildə tikilmiş Kinkaku məbədindən təsirlənən Yoşimasa məbədin Kannon zalına gümüş üzlük çəkdirmək istəmiş, lakin öldüyü üçün bunu edə bilməmişdir. Gümüş üzlüyün heç vaxt çəkilməməsinə baxmayaraq Kannon zalı "Gümüş pavilyon" (Qinkaku) adı ilə tanınmış və bu ad məbədin adına çevrilmişdir. Tenbun erasında baş vermiş böyük yanğın məbədi məhv etmiş, orijinal tikililərdən ancaq Qinkaku zalı və Toqudo zalı salamat qalmışdır. Meyci dövründə məbəd yararsız hala düşmüş, lakin ianələr və hökumət dəstəyi sayəsində bərpa olunmuşdur.
Quruluşu
Qinkaku binası ikimərtəbəli strukturdur. Birinci mərtəbə şoin üslubundadır. Yoşimasanın meditasiya ilə məşğul olduğu otaq bu mərtəbədə yerləşir. İkinci mərtəbə qızılla bəzədilmiş Kannon təsvirinə ev sahibliyi edir. Yoşimasanın yaşadığı və özəl ibadətgahı olan Toqudo zalında budda Amidaya və Yoşimasaya həsr olunmuş səcdəgahlar, eləcə də, Aşikaqa şoqunlarının xatirə lövhələri yerləşir. Binanın şimal-şərq küncündə Yoşimasa tərəfindən dizayn edilmiş çaşitsu mövcuddur. Bu çay otağı Yaponiyadakı ən qədim çaşitsu hesab olunur.
Toqudo və Qinkaku zalları arasında bağ yerləşir. Bu bağ Sayho məbədinin bağı əsasında təşkil olunsa da, Kaney erasında yenidən təşkil olunmuşdur.
Qaratəpə (Osmaniyyə)
Qaratəpə ― Türkiyənin cənubundakı Osmaniyyə ilində keçmiş Hett qalası və açıq hava muzeyi. Obyekt Ceyhan çayının sağ sahilindəki Tavr dağlarında yerləşir. Ərazi Qaratəpə-Aslandaş Milli Parkı daxilindədir.
Tarix
Bura Şərqi Anadoludan şimali Suriya düzənliyinə qədərki keçidi idarə edən qədim Kilikiya şəhəri idi. Şəhər ramızdan əvvəl 12-ci əsrin sonlarında Hett imperiyasının süqutundan sonra mühüm Neo-Hett mərkəzi olmuşdur. Ərazidə aşkarlanan tapıtılar arasında nəhəng tarixi lövhələr, heykəllər, ovçuluq və döyüş səhnələri təsvir olunmuş relyefi olan iki abidə qapısı və avarlı qayıq var.
Qaratəpə yazısı
thumb|KaratepeNVl6-8 Finikiya və Luvi dilində yazılmış e.ə. səkkizinci əsrə aid iki dilli kitabədə Adana krallarının Luvi dilində mu-ka-sa- (tez-tez "Moxos" olaraq göstərilmişdir), finikiya dilində isə mpš - Mopsos olaraq qeyd edilmiş "Mopsos evi"ndəki fəaliyyətləri əks olunmuşdur. Kitabə əvvəlcə finikiya dilində yazılmış, daha sonra isə luvi hiyeroqlifinə tərcümə edilmişdir. Rozetta daşı kimi bu yazı da arxeoloqlara müvafiq qliflərin şifrəsini açmaq üçün köməklik etmişdir.
Yazıda qeyd olunana görə, onun müəllifi həm də şəhərin hökmdarı olan Azativadadır (və ya Azativata). O, özünün qədim Kue krallığı olan Adanava (Adana) kralı Avarikuna tabe olduğunu etiraf edirdi. Kitabəyə görə, Azativanın Adanavanın sərhəd qəsəbələrindən biri olduğu görünür.
Troya nəzəriyyəsi
Yazıçı və tərcüməçi Raul Skrott Qaratəpədəki qala və ətrafındadakı mənzərənin Homerin İliadasındakı Troya təsvirlərinə əhəmiyyətli dərəcədə bənzədiyini qeyd etmişdir.
Arxeologiya
1946-cı ildə kəşf edilmiş Qaratəpədə 1947-1957-ci illərdə Helmut Teodor Bossertin (1889-1961) rəhbərlik etdiyi bir qrup tərəfindən qazıntı işləri aparılmış və kral Azativatasın istehkam şəhərinin dağıntıları aşkarlanmışdır. Sonrakı bərpa işləri uzun illər boyu davam etmişdir. 1990-cı illərin sonlarında ərazidəki sarayda Halet Çambelin (1916–2014) rəhbə
rliyi ilə arxeoloji işlər aparılmışdır.
Azativatas hökmranlığının tarixləri eramızdan əvvəl 8-ci əsrin əvvəllərindən 7-ci əsrin əvvəllərinə qədər dəyişir.
Əşyalar bu gün Qaratepe-Aslandaş Milli Parkının bir hissəsi olan Qaratepe-Aslandaş Açıq Hava Muzeyində sərgilənir.
Mikolas Yosef
Mikolas Yosef ( 4 oktyabr 1995, Praqa, Çexiya) — Çexiya müğənnisi, bəstəkarı və keçmiş modeli. O, ifa etdiyi "Lie to Me" mahnısı ilə Çexiyanı Portuqaliyanın paytaxtı Lissabonda keçirilən 2018 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdir.
Erkən illəri və modellik
Mikolas Yosef 4 oktyabr 1995-ci ildə Çexiyanın paytaxtı Praqada musiqiçi ailəsində anadan olmuşdur. Onun hər iki valideyni ingilis dili müəllimi olaraq çalışırlar və Mikolas da ingilis dilli məktəbdə təhsil almışdır. Onun Pyotr adlı gitarist qardaşı da var. Mikolas London Musiqi və Dramatik incəsənət akademiyasında təhsil almışdır.
17 yaşında ikən Mikolas model olaraq fəaliyyət göstərmiş və Diesel və Prada kimi geyim brendləri üçün təşkil edilmiş moda şoularında iştirak etmişdir. Lakin daha sonra o, çalışdığı sahədə dürüstlüyün və düzgünlüyün olmadığını bildirərək, modellik fəaliyyətini dayandırmışdır.
2015-hal-hazırda: Musiqi karyerası
Modellik karyerasını bitirdikdən sonra Mikolas Yosef peşəkar şəkildə musiqi ilə məşğul olmağa qərar vermişdir. O, bir müddət Oslo, Sürix, Hamburq və Vyana kimi müxtəlif Avropa şəhərlərində küçə ifaçısı kimi fəaliyyət göstərmişdir. 2015-ci ildə Mikolasın debüt sinqlı "Hands Bloody" ifaçının öz əməyi nəticəsində ərsəyə gəlmişdir. Növbəti ildə onun "Free" adlı yeni sinqlı buraxılmış və həmin mahnı Çexiya hit paradlarında top 20-də yer ala bilmişdir. Eyni ildə ifaçının "Believe (Hey Hey)" sinqlı da təqdim olunmuşdur.
2017-ci ildə Çexiyanı Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmək üçün Mikolas Yosefə müraciət olunsa da, ifaçı müsabiqədə iştirakdan imtina etmişdir. 2017-ci ilin sonunda Mikolasın "Lie to Me" adlı yeni sinqlı təqdim olunmuşdur. Daha sonra ifaçı həmin mahnı ilə Çexiyanın 2018 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi üçün təşkil etdiyi milli seçim turunda iştirak etdiyini təsdiqləmişdir. 2018-ci ilin yanvar ayında Çex telekanalı Mikolasın milli seçim turunda qələbə qazandığını və ölkəni Portuqaliyanın paytaxtı Lissabonda keçirilən Avroviziya 2018-də təmsil edəcəyini elan etmişdir.
Müsabiqə üçün uzun sürən hazırlıqlardan sonra Mikolas 8 may tarixində baş tutan müsabiqənin birinci yarımfinal mərhələsində 5-ci səhnə almışdır. Nəticədə ifaçı 232 xalla yarımfinalda 3-cü yeri tutmuş və ölkəsini Avroviziya finalına yüksəltməyə nail olmuşdur. Finalda mahnısını bir daha ifa edən Mikolas ümumi nəticədə 281 xal toplayaraq, 6-cı yerdə qərarlaşmışdır.
XVII Lüdoviq
XVII Lüdoviq Normandiya hersoqu Luis Çarlz (Louis-Charles) və ya vəliəhd Louis Charles (1789–1793) (Fransızca Louis Charles, Duc de Normandie ya da Louis Charles de France) olaraq da tanınır — Kral XVI Lüdovik və Kraliça Mariya Antuanettanın ikinci oğlu. XVI Lüdoviq edam edildikdən sonra, kral tərəfdarları tərəfindən taxtın varisi elan edildi və 1793-cü ildən ölənə qədər Fransa kralı olmuşdur.
Louis-Charles adı altında vəftiz edildi. Qardaşı Lui-Cozef inqilabın başlamasından dərhal sonra 1789-cu ilin iyununda öldükdən sonra vəliəhd kimi Normandiya hersoqu titulu almışdır. 10 avqust 1792-ci ildə baş verən xalq üsyanı nəticəsində Fransadakı monarxiya rejiminin süqutundan sonra, kral ailəsinin digər üzvləri ilə birlikdə Parisdəki Le Temple həbsxanasında həbs edilmişdir. Atası 21 yanvar 1793-cü ildə edam edildikdən dərhal sonra sürgün edilmiş fransız zadəganları (émirgés) tərəfindən dərhal Fransa kralı elan edilmişdir.
Bu vaxt, Avstriya və Prussiya ilə müharibə vəziyyətində olan inqilabi hökumətin düşmənləri ilə bazarlığında dəyərli bir girov halına gələn Lüdoviq, 1793-cü il 3 iyulda anasından alındı ​​və Antuan Simon adlı bir satıcıya verildi. Mariya Antuanetta 16 oktyabr 1793-cü ildə gilyotinlə edam edildi. Lüdoviq 1794-cü ilin yanvarında yenidən Le Temple həbsxanasında həbs edildi. Həbsxanadakı pis şərait səbəbiylə səhhəti sürətlə pisləşən Lüdoviqin ölümü yenidən mühüm bir siyasi qüvvəyə çevrilən monarxiya tərəfdarları üçün ağır bir zərbə oldu. Araşdırma nəticəsində Lüdoviqin limfa düyünləri vərəmindən öldüyü aydın oldu.
Lüdoviqin həyatının son dövrü haqqında məhdud məlumatlar müxtəlif şayiələrə səbəb olmuşdur. Bəziləri vəliəhdin əslində ölmədiyini və həbsxanadan qaçdığını, bəziləri isə zəhərləndiyini iddia etdi. Bu iddialar sonrakı illərdə otuzdan çox insanın XVII Lüdoviq olduqları iddiası ilə meydana çıxmasına səbəb oldu.
Tağı Tağızadə
Tağı Ələkbər oğlu Tağızadə — Azərbaycanlı epidemioloq, tibb elmləri doktoru, professor, Azərbaycan SSR əməkdar elm xadimi (1981).
Həyatı
T. Ə. Tağızadə 1942-ci ildə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun müalicə-profilaktika fakültəsini bitirmişdir. O, əmək fəaliyyətinə 1942-ci ildə Kəlbəcər rayonunda əvvəl epidemioloq və parazitoloq, sonra isə rayon səhiyyə şöbəsinin müdiri, 1943–1944-cü illərdə Yevlax rayonunda sanitar-epidemioloji stansiyanın və eyni zamanda tropik stansiyanın rəisi, 1944–1945-ci illərdə Quba rayon dövlət sanitariya müfəttişi vəzifələrində çalışmışdır.
1945-ci ildə N. Nərimanov adına ADTİ epidemiologiya kafedrasına assistant vəzifəsinə seçilmişdir. 1956–1962-ci illərdə müalicə-profilaktika fakültəsinin dekan müavini, 1966–1968-ci illərdə sanitariya-gigiyena fakültəsinin dekanı olmuşdur. 1962–1966, 1981–1988-ci illərdə Elmi-Tədqiqat Tibbi Parazitologiya və Tropik Təbabət İnstitutunun, 1988–1992-ci illərdə isə Elmi tədqiqat Epidemiologiya, gigiyena və peşə xəstəlikləri institutunun direktoru vəzifəsində işləmişdir.
1964-cü ildən 1992-ci ilə qədər ATU-nun epidemiologiya kafedrasının müdiri, 1992–1998-ci illərdə kafedranın professoru olmuşdur.
1968–1975-ci illərdə Səhiyyə Nazirliyinin baş epidemioloqu, 1984–1992-ci illərdə isə baş parazitoloqu olmuşdur.
1974-cü ildən 1992-ci illər ərzində Azərbaycan epidemioloqları, mikrobioloqları və parazitoloqlarının elmi cəmiyyətinin, Səhiyyə Nazirliyinin problem komissiyasının, ATU-nun nəzdindəki İxtisaslaşdırılmış şuranın, profil həkimlərinin attestasiya Komissiyasının sədri, "Azərbaycan Tibb", "Tibbi parazitologiya və parazitar xəstəliklər" (Moskva) jurnallarının redaksiya heyətinin, keçmiş SSRİ-də bir çox cəmiyyət və elmi şuraların üzvü olmuşdur.
Geniş erudisiyalı və hərtərəfli biliyə malik olan professor T. Ə. Tağızadə öz elmi-pedaqoji fəaliyyətinin 55 ili ərzində infeksion və parazitar xəstəliklərin öyrənilməsi və onlarla mübarizənin təşkili sahəsində elm və praktikanı qiymətli məlumatlarla zənginləşdirən çoxsaylı tədqiqat işləri aparmışdır.
Tədqiqatları, əsasən, leptospiroz, malyariya, helmintozlar və salmonelyoz xəstəliklərinin epidemiologiyasına həsr olunmuşdur. 1 dərslik, 4 monoqrafiya, 7 dərs vəsaiti, 18 elmi-kütləvi kitabça, 300-ə qədər elmi məqalə nəşr etdirmişdir. Onun rəhbərliyi ilə 11 doktorluq və 26 namizədlik dissertasiyası müdafiə olunmuşdur.
Professor T. Ə. Tağızadənin xidmətləri hökumət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. O, Səhiyyə əlaçısı (1954), Şərəf nişanı ordeni (1971), bir sıra medallar, SSSR-i və Azərbaycan SSR Səhiyyə nazirliklərinin, Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət heyətinin fəxri fərmanları ilə təltif olunmuşdur. 1981-ci ildə ona Azərbaycanın əməkdar elm xadimi fəxri adı verilmişdir.
III Böyük Mənuçöhr
III Mənuçöhr və ya Böyük Mənuçöhr — Şirvanşahlar dövlətinin on doqquzuncu hökmdarı, Şirvanşah I Əfridunun oğlu. III Mənuçöhr atası I Əfridunnin 1120-ci ildə vəfat etməsindən sonra taxta çıxmışdır. 40 il hakimiyyətdə olmuş III Mənuçöhr 1160-cı ildə anadan olduğu Şamaxı şəhərində vəfat etmişdir.
Adı
thumb|left|300px|III Böyük Mənuçöhrün adının çəkildiyi [[Bakı qalası kitabəsi]] Hadi Həsən şairlərdən Əbülüla Gəncəvi, Xaqani və Fələkinin əsərlərinə əsasən III Mənuçöhrün tam adını və titulunu müəyyənləşdirmişdir: Əbül Hüca Fəxrəddin əl-Məlik Mənuçöhr ibn Əfridun, Şirvanşah, xaqan-i Bozorg, Kəbir, yaxud Əkbər. Bu titullar yalnız onun özünə deyil, oğlu I Axsitana da aid idi. Lakin Əbül Müzəffər və Cəlaləddin titulları ancaq Axsitana məxsus olduğu kimi, Əbül Hüca və Fəxrəddin titulları da yalnız III Mənuçöhrə məxsus idi. Bakı qalasının şimal divarının uçması nəticəsində tapılmış böyük daş üzərində kufi xətlə yazılmış üçsətirlik natamam kitabədə köhnə Bakın qala divarlarının Şirvanşah III Mənuçöhr tərəfindən tikildiyi xəbər verilir. XII əsrin birinci yarısında III Mənuçöhr tərəfindən şəhər divarının çəkilməsinə dair kitabənin verdiyi məlumat Şirvan dövlətinin güclənməsilə əlaqədar şəhərlərdə böyük istehkam işləri aparıldığını göstərir. Sikkələr Mənuçöhrün atasının adını müəyyənləşdirir. Saray şairi Fələkinin "Divan"ında onun atasının adının "ibn Əfridun" kimi çəkilməsi isə onu Kəsranın oğlu hesab edən Dornun səhvini düzəldir. Kəsra sözündən olan Kəsran Xosrov sözünün ərəbləşdirilmiş forması olub, Sasani nəslinə süni mənsubluq bildirən soyadıdır.
Ailəsi
Onlar Mənuçöhrün ölümündən sonra numizmatik məlumatlardan bəlli olan Axsitan, Fərruxzad, Şahənşah, Fəridundur. Baqilani bəndi tikilən ildə Mənuçöhrün qızı Alçiçək və oğlu Fəribürz xəstələnib ölmüşlər. Mənuçöhrün h.555 (1160)-ci ildə qəfil ölümü ölkədə 168 gün davam etmiş kəskin siyasi böhrana və təfriqəyə səbəb oldu. Sarayda hakimiyyət uğrunda mübarizə şiddətləndi. Mənuçöhrün yerini tutmuş şir ürəkli Fəridün şahzadə pusqudan atılan oxla öldürüldü. Nəticədə hakimiyyət Axsitanın əlinə keçdi. Ehtimal ki, Fəridün Şirvanşah Mənuçöhrün valiəhdi olmuşdur. Fələki Şirvaninin aşağıdakı misraları da buna işarə edir: ''Sənin iltifatının köməyilə iblis torpağı Şirvan ("şər" sözündən) Fəzilət torpağı Xervana ("xeyir" sözündən) çevrildi. Bu aşkar gerçəklik bu şübhələri aradan qaldırdı.'' Bu misralar Mənuçöhrün ölümünə az qalmış Şirvanda "iğtişaş dövrü" yarandığını göstərir. Xaqaninin əsərlərindən məlum olur ki, Şirvandakı ixtilaflar Şirvanın özünün daxili ziddiyətləri, sosial və siyasi vəziyyəti dövlət başçısı Şirvanşahın feodallar və əyanlarla qarşılıqlı münasibətləri ilə bağlı idi. O. L. Vilçevskiyə görə Mənuçöhrün ölümündən sonra onun dul qalmış arvadı Tamar kiçik oğlu ilə birlikdə qıpçaqlara arxalanaraq Şirvan və Gürcüstanı birləşdirməyə çalışırdı. "Lakin Mənuçöhrün atabəy Eldəgizin qoşunu ilə Şirvana gələn böyük oğlu Axsitan ögey anasını Gürcüstana, tərbiyə edib böyütdüyü qardaşı oğlu – gürcü hökmdarı III Georginin yanına qaçmağa məcbur etdi. Tamar burada ömrünü monastırda başa vurdu". Çox ola bilər ki, Xaqaninin Mənuçöhrün ölümü münasibətilə yazdığı mərsiyənin (Xanıkov onu səhvən Axsitana aid edir) aşağıdakı misralarında həmin hadisələrə eyham edilir: "Ah! Sevinc Kəbəsi indi qəm yuvası oldu, çünki böyük Mənuçöhrün bütün şöhrəti onun öz günlərini başa vurmasına mane olmadı. Lakin böyük (kiliyə) öz xasiyyətləri ilə hər səhər sanki deyirdi: "Bizim şərəfimizi alçaldan adamın adı qoy dünyadan silinsin". Mənuçöhrün Tamardan başqa arvadının olub-olmadığı və onun Xaqani və Fələki tərəfındən adları çəkilən oğullarının hamısının bir anadan olduqları məlum deyil. Ehtimal ki, Mənuçöhrün başqa arvadları və onlardan övladları olmuşdur.
Hakimiyyət dövrü
Müasir gürcü tarixşünaslığında belə bir versiya meydana gəlmişdir ki, Əfridun 1120-ci ildə öldükdən sonra III Mənuçöhr qədər Şirvanşahlar taxtına adı mənbələrdə çəkilməyən bir hökmdar çıxmışdır. Belə bir müddəanın ortaya çıxmasına səbəb saray şairi Xaqaninin III Mənuçöhrün ölümü münasibətilə yazdığı qəsidədə Şirvanşahın otuz il hökmranlıq etməsini xatırlaması olmuşdur. Bu halda onun hökmranlığının sonu 1149/50-ci ilə düşür. Eləcə də, Fələkinin gürcü hökmdarı I Demetrinin ölümü münasibətilə yazdığı qəsidədən məlumdur ki, Şirvanşah III Mənuçöhr 1156-cı ildə hələ sağ idi. Mənuçöhrün dövrümüzədək gəlib çatmış sikkələri 1136–1160-cı illərə aiddir. Onun oğlu Axsitanın ilk sikkəsi də 1160-cı ilə aiddir. "Kartlis tsxovreba"dan məlumdur ki, Mənuçöhrün arvadı Tamar əri öldükdən sonra Şirvanı tərk edərək Tiqvidə monastır təsis etmiş və burada rahibə kimi ölmüşdür. 1161-ci ildə o, hələ sağ idi. Deməli, sikkə məlumatlarına və "Kartlis tsxovreba"ya görə, Mənuçöhrün hökmranlığının sonu h.555 (1160)-cı ilə, yəni onun ölüm ilinə düşür.
III Mənuçöhrə qədər on il ərzində hakimiyyət sürmüş başqa bir Şirvanşahın adına heç bir mənbədə, nə XII əsr şairlərinin əsərlərində, nə də numizmatika məlumatlarında təsadüf olunmur. Xaqaninin otuz illik hökmranlıq haqqında sözləri qeyri-dəqiq, təqribi ola bilər. Belə ki, o, başqa şeirlərində bəzi hadisələrə dair yuvarlaq rəqəmlər gətirir. Belə qeyri-dəqiqliyə poetik əsərlərdə yol verilir, buna görə onlara çox da inanmaq olmaz.
Səlcuqlulardan asılılıq
250px|thumb|right|III Mənuçöhr bir müddət [[Səlcuqlular|Böyük Səlcuqlu imperatoru Məlik şahdan vassal asılılığında olmuşdur]] Şirvanşah III Mənuçöhrün İraq səlcuqlarından asılılığını mənbələrdən və sikkə məlumatlarından görünür. Mənuçöhrün təqribən 1111-ci ildə gürcü şahzadəsinə, IV Davidin qızına evlənməsi o vaxtlar çox təcavüzkar olan gürcü hökmdarlarına Şirvanın işlərinə qarışmağa bəhanə vermişdir. XII əsrin birinci rübündə Gürcüstanı, bir tərəfdən, Qafqaz düzənliyinin xeyli hissəsini tutmuş güclü köçəri döyüşçülər – türk-qıpçaqlar, digər tərəfdən isə, artıq XI əsrin ikinci yarısından tədriclə Zaqafqaziya ölkələrini istila edən türk-səlcuqlar təhdid edirdilər.
Səlcuqlar artıq XI əsrin birinci yarısının axırlarında İranı, İraqı, Suriyanı, Cənubi Azərbaycanı, Ermənistanı, Gürcüstanı və digər ölkələri zəbt etmişdilər. XI əsrin son rübündə türk-səlcuqlar nəinki Zaqafqaziyada, həm də, bütün Yaxın Şərqdə başlıca və hakim qüvvəyə çevrildilər. Gürcü hökmdarı IV David Qurucu qızı Tamarı Şirvanşahın oğlu Mənuçöhrə ərə verməklə Şirvanşahların simasında səlcuqlara qarşı mübarizədə müttəfıq qazanırdı. Digər tərəfdən, IV Davidin özünün möhtəşəm qıpçaq məliki Şəraqənin oğlu Ətrəkin qızı Quranduxtla evlənməsi və sonra 40 000 qıpçağı ailəsi ilə birlikdə Gürcüstana köçürməsi ona səlcuqlarla və öz qonşuları ilə müharibə aparmaq üçün güclü ordu yaratmağa və qıpçaqlar tərəfindən ola biləcək təhlükəni aradan qaldırmağa imkan verdi. Şirvanşah Əfridun IV Davidin qızı Taman oğluna almaqla səlcuqların hücum təhlükəsi qarşısında gürcü hökmdar evi ilə qohumluq münasibətləri yaratmaq kimi siyasi məqsədlər güdürdü. Bu nikahla, göründüyü kimi, Əfridun eləcə də hərbi cəhətdən çox güclü olan və Şirvanın özü üçün Gürcüstandan az təhlükə doğurmayan qıpçaqları neytrallaşdırmaq və öz tərəfinə çəkmək istəyirdi.
Lakin sonralar Əfridun qüvvələr nisbətini və səlcuqların daha təhlükəli olduğunu görüb, Gürcüstanla ittifaqı pozdu və Şirvanşahların hələ I Fəribürz dövründən bəri sonralar da yeritdikləri ənənəvi siyasət daha güclü düşmənə meyl göstərmək və təhlükə qarşısında gözləmə siyasəti – aparmağa başladı. IV Davidin 1117-ci ildə Mənuçöhrün evlənməsindən bir az keçmiş təcavüzkar hərəkətlərini – oğlu Demetrinin Şirvana hücum edib Kaladzor qalasını tutmasını və sonralar, 1120-ci ildə IV Davidin özünün Şirvana iki dəfə hücum çəkərək, Qəbələni və digər şəhərləri alması bununla izah edilir.
Əfridunun ölümündən sonra onun oğlu III Mənuçöhrün hakimiyyəti dövründə vəziyyət dəyişdi. Səlcuq sultanının koalision qoşunu 1121-ci ildə Trialetidəki Didqoru vuruşmasında məğlub edildikdən və IV David 1122-ci ildə Tiflisi və Dmanisini tutduqdan sonra Mənuçöhr sultandan uzaqlaşdı və həmin vaxtlar çox güclənmiş Gürcüstanın tərəfinə keçdi. Şirvanşah Mənuçöhrün siyasətinin dəyişməsində, səlcuq sultanının vassalı və müttəfiqi olmaqdan imtina etməsində, görünür, Şirvanşahın arvadı – əri üzərində güclü nüfuza malik olan gürcü şahzadəsi Tamar və onun əhatəsi az rol oynamamışdır. "Türklər və digər müsəlman hökmdarları Gürcüstana qarşı uğursuz mübarizə apardıqları bir vaxtda yeni Şirvanşah artıq Gürcüstanın tərəfində idi. Bu səbəbdən qisas məqsədilə Gürcüstana gələn sultan Mahmud öncə Şirvanşahı cəzalandırmaq üçün Şirvana soxuldu".
"Kartlis tsxovreba"da deyildiyinə görə, h.517 (1123)-ci ildə ''"sultan Şirvana gəldi, Şirvanşahı tutub, Şəmaxiyyə şəhərini ələ keçirdi və qasid vasitəsilə hökmdara aşağıdakı məzmunda məktub göndərdi. "Sən meşələrin şahısan və heç vaxt düzə enmirsən. Mən Şirvanşahı tutmuşam və ondan xərac tələb edirəm. İstəyirsənsə, mənə layiq hədiyyələr göndər, əgər bunu etmək istəmirsənsə, onda təcili qabağıma çıx". Buna cavab olaraq, IV David qoşun yığdı, qıpçaqların döyüş hazırlığını yoxladı və 50 minlik qoşunla Şirvana gəldi. Vuruşmada hökmdarın döyüşçüləri Arranın atabəyi Aqsuntuların (Ağsunqur və Əhmədili) başçılığı ilə sultanın köməyinə gələn 4000 nəfəri qırdı, atabəyin özü isə güclə xilas oldu. Sultan divarları arxasında gizləndiyi Şemaxiyyədən qaçaraq, başqa yolla öz ölkəsinə qayıtdı. David isə Gürcüstana döndü".'' "Erməni salnaməsi" Ağsunqurun qoşununun sayını 4000-dən 3000 nəfərə endirməklə gürcü mənbəyində deyilənləri təkrar edir. Birinci versiya fars və ərəb müəlliflərinin məlumatlarına zidd gəlir. XII əsr anonim fars mənbəyinə görə sultan Mahmud ibn Məhəmməd (1118–1131) h.516 (1122/3)-ci ildə Təbrizdən "Şamaxıya və Şirvana yollandı. O, abxazları (gürcüləri) qovdu, Şirvanşahı isə qaladan endirib geri qayıtdı. Azərbaycanda Şəms əl-Mülkü yaxaladı və onu öldürüb başını Xorasana göndərməyi əmr etdi". İmad əd-Din əl-İsfəhaninin versiyasına görə sultan Mahmud h.517 (1123)-ci ildə Şirvan əmirlərinin xüsusi dəvətilə Şirvana səfərə çıxdı və məşhur Şirvanşahı həbs etməsi iğtişaş və çaxnaşmaya səbəb oldu. Bundan sonra sərhəd boyunca yaşayan "kafirlər" (yəni gürcülər) hərisləşdilər və 30 min süvari qoşunla sultanın ordugahının 2 fərsəxliyində düşərgə saldılar. Ancaq Allah islamın köməyinə gəldi və qarətkarları darmadağın etdi… bütün bu hadisələr nəticəsində ölkə dağılıb viran qaldı. Əl-İsfəhani bunu Şirvanın "təxrib"i kimi təsvir edir. İşlərin qarmaqarışıq olduğunu görən Sultanın vəziri Şəms əl-Mülk Usman ibn Nizam əl-Mülkə qəzəbi tutdu və onun edam olunmasını əmr etdi. Bu, h.517 (1123/4)-ci il rəbiüləvvəl ayının axırlarında Beyləqanda baş verdi.
İbn əl-Əsir bu hadisələri bir qədər başqa cür işıqlandırır: ''"Həmin h.517 (1123)-ci ildə gürcülərin islam ölkəsində cinayətləri artdı. Adamlar, xüsusilə Dərbənd və Şirvan əhalisi buna çətinliklə dözürdü. Buna görə də, onların bir çox nümayəndəsi (gürcülərin) onların başına gətirdiklərindən şikayət etmək üçün sultanın yanına gəldi. Onlar sultana gücsüzlüklərindən, öz ölkələrini qoruyub saxlamaq iqtidarında olmadıqlarından danışdılar. Onda sultan Şamaxıya gəlib çatmış gürcülərə doğru hərəkət etdi və oradakı bir bağda dayandı. Gürcülər sultanın üstünə yeridi. Sultanın qoşunu onlardan bərk qorxdu və vəzir şəms əl-mülk Usman ibn Nizam əl-Mülk sultana geri qayıtmağı məsləhət gördü. Bunu eşidən Şirvanlılar sultanın yanına gedərək dedilər: "Nə qədər ki, sən bizimləsən, biz vuruşacağıq. Əgər sən bizi qoyub getsən, müsəlmanlar ruhdan düşər və məhv olarlar". Sultan onlarla razılaşdı və yerindən tərpənmədi. Qoşunlar qarşıdakı döyüş haqqında düşünüb, gecəni çox həyəcanla keçirdilər. Lakin Allah gözlənilmədən onların işini asanlaşdırdı: o, gürcülərlə qıpçaqlar arasında nifaq və düşmənçilik saldı, onlar həmin gecə öz aralarında vuruşdular. Səhər isə fərari kimi qaçıb getdilər. Beləliklə, Allah möminləri bu vuruşmadan qurtardı. Sultan bir xeyli Şirvanda qaldı, sonra Həmədana yola düşdü və cəmadiyü-ləvvəl (iyul) ayında ora gəlib çatdı."''
Göstərilən mənbələrdən aydın olur ki, III Mənuçöhr sultan xəzinəsinə hər il verməli olduğu 40 000 dinar xəracı ödəməkdən imtina edərək, sultana vassal asılılığından çıxmışdı. Şirvanşahın gürcü hökmdarına üz tutması sultanın onu cəzalandırmaq və qoyulmuş xəracı yığmaq üçün Şirvana yürüş etməsinə səbəb oldu. Lakin ölkənin qıpçaqlar və gürcü qoşunları tərəfindən dağıdılıb talan edilməsi, habelə səlcuqların Şirvan ərazisində apardıqları hərbi əməliyyatlar əhalidə vergi vermək iqtidarı qoymamışdı. Sultan bunun günahını öz vəziri Şəms əl-Mülkdə görərək, onun edam olunmasını əmr etdi. İbn əl-Əsir və əl-İsfəhaninin verdikləri məlumatlar daha etibarlıdır. Nə sultanın əsir aldığı Şirvanşahın taleyi, nə də onun göstərilən mənbələrdə çəkilməyən adı bizə bəlli deyil.
Gürcü Baqrati xanədanı ilə münasibətlər
right|thumb|180px|Şirvanşah III Mənuçöhr [[Gürcüstan kralı IV Qurucu Davidin qızı, şahzadə Tamarla evlənmişdi, buna rəğmən David Şirvan və Arran ərazisinə dağıdıcı və talançı yürüşlər etmişdir]] 1123-cü il yürüşündən və sultanın Şirvandan getməsindən azacıq sonra IV David səlcuq qoşunlarının burada olmamasından və yerli hakimiyyətinin özünümüdafiə zəifliyindən istifadə edərək, Şirvana qarşı təcavüzkar siyasətini davam etdirirdi. Həmin ilin iyununda havaların şiddətli isti keçməsinə baxmayaraq, David yenidən Şirvana soxulub, Şirvanşahların baş iqamətgahı olan Gülüstan qalasını tutdu və qoşunları ilə birlikdə böyük qənimətlə Kartliyə qayıtdı. 1124-cü ilin əvvəlində o, yenidən Şirvana yürüş etdi. O, əvvəlcə Şəbərəna növbəti basqın edərək, burada Dərbənd qoşun rəisinin başçılığı altında olan kürdləri, ləzgiləri və qıpçaqları qırdı. Həmin ilin avqustunda David sonuncu dəfə hücum etdi. Şirvanı ilhaq etməyə cəhd göstərərək Şəmaxiyyə şəhərini, Buğurt qalasını və onun ətrafındakı yerləri rutdu. Gürcü və erməni salnamələrinin verdiyi məlumata görə, IV David Şirvanın şəhər və qalalarında Xereti və Kaxet əsgərlərindən təşkil olunmuş güclü qarnizonlar saxladı, ölkədə işlərin idarə olunmasına nəzarət etməyi özünün baş katibi olan arxiyepiskop Simon Çkondideliyə tapşırdı. Şirvanın işğalı 5 aya qədər davam etdi. Ehtimal ki, IV David elə bu vaxt öz titullarına sonralar ənənəvi olaraq varislərinin də daşıdıqları Şirvanşah titulunu əlavə etmişdi. Kartliyə qayıtdıqdan sonra o, geniş hərbi ekspansiya layihələri hazırlamaq fikrinə düşdü. Lakin onları həyata keçirmək ona nəsib olmadı. Belə ki, David 1125-ci il yanvarın 25-də öldü. Həmin vaxtdan XII əsrin 70-ci illərinə qədər mənbələrdə gürcülərin Şirvana yürüşləri barədə heç nə deyilmir. IV Davidin oğlu, 30 il Gürcüstanda hakimiyyət sürmüş I Demetrinin hökmdar evi ilə dinclik və dostluq münasibətləri dövrü başlandı. Davidin ölümündən sonra Mənuçöhr, ehtimal ki, elə həmin il Şirvanda hakimiyyətə qayıtmışdır. Lakin Şəki vilayəti I Demetrinin əlində qalmışdı. Şirvanın öz müstəqilliyini bərpa etdiyi III Mənuçöhrün hakimiyyəti zamanı Şirvanşahlar dövlətinin güclənmə və tərəqqi dövrü ohıb, səlcuq imperiyasının tənəzzülü ilə bir vaxta düşmüşdür.
Qıpçaqların üsyanı
Mənuçöhrün bu dövr fəaliyyətini işıqlandıran mənbələr Şirvanşahın saray şairləri Xaqani və Fələkinin əsərləridir. Xaqaninin III Mənuçöhrə ithaf olunmuş qəsidələrinin birində Şirvanşahın qıpçaqların (ehtimal ki, IV Davidin Gürcüstanda məskunlaşdırdığı) üsyanını yatırmasından danışılır. Qıpçaqlar üzərindəki bu qələbədən Fələki də bəhs edir. "Qızılla işlənib, Çin ipəyi kimi parıldayan hind qılıncınla tökülmüş qıpçaq qanını hesablayarkən torpağın yaradıcı qüvvəsinin bitki əvəzinə qıpçaq başı yetirdiyinə təəccüblənməməlisən". Fələkinin sözlərinə görə, Mənuçöhr dikbaş qıpçaqları İraq səlcuqlarının köməyi olmadan əzmişdir. Mənuçöhr güclü hökmdar olmuş və ölkəsində sərt qayda-qanunlar qoymuşdur. Xaqani onun qonşu Arran dövləti üzərində zəfər çaldığını göstərir: "O, Arranı fəth etməklə adını bütün dünyada şöhrətləndirdi, İraqı və Suriyanı zəbt etmək üçün başqa vaxt təyin etdi". Mənuçöhr qırx il ərzində öz dövlətini xeyli möhkəmləndirmiş və ehtimal ki, Şirvanın sərhədlərini genişləndirmək məqsədilə qonşu ölkələrə yürüşlər etmişdir. Fələki Şirvani Mənuçöhrün zamanındakı tərəqqini, ehtimal ki, 1123–1125-ci illərdəki müharibələrlə bağlı hadisələri nəzərdə tutaraq, keçmişdə hökm sürən hərc-mərcliklə müqayisə edirdi: "O, iblisin fıtnəfəsad və qalmaqal yuvası olan Şirvanı gülüzlü türk və türkmən qızları ilə bəzədi". Şirvanın və Arranın səlcuqlar tərəfindən istila olunması türk tayfalarının bu ölkələrə axınını artırdı. Həmin ölkələrdə türk qul və kənizləri ucuz qiymətə satılırdı.
Bəndi-Baqilan hadisəsi
Şirvanda Mənuçöhrün hakimiyyəti dövründə olmuş mühüm hadisələr arasında h.532 (1137/8)-ci ildə Kür çayı üzərindəki Baqilani bəndinin (Bəndi-Baqilani) yuyulub dağılması nəticəsində baş vermiş daşqını da qeyd etmək lazımdır. Fələki və Xaqani bu hadisəyə şeir həsr etmişlər. III Mənuçöhr Baqilani bəndini daşqın təkrar baş verməsin deyə, köhnə yerində yox, çayın bir qədər yuxarısında yenidən tikdirmişdi.
Hakimiyyətinin sonu
Mənuçöhrün hakimiyyətinin son illəri Xaqaninin məktublarında əksini tapmışdır. Onlarda Şirvanda vəziyyətin pisləşdiyindən danışılır. Mənuçöhrə qarşı qəsdin üstü açıldı.
Dövlət çevrilişinə hazırlaşan müxalifət qrupu 60 ən tanınmış dövlət xadimini öldürməyi, 300 yüksək vəzifəli şəxsin evini dağıtmağı nəzərdə tuturdu. O cümlədən şair Xaqanini, Şirvanın siyasi həyatında böyük nüfuzu olan əmir Əsəd əd-Din Xulbaşini öldürməyə hazırlaşırdılar. Mənuçöhr dövlət çevrilişi təhlükəsini aradan qaldırdı. Bir çoxları vəzifədən götürüldü,  həbs və sürgün edildi. Mənuçöhr h.555 (1160)-ci ilin sonunda qəflətən öldü.
Hakimiyyət dövrünün xarakteristikası
thumb|right|250px|[[Şirvanşah III Mənuçöhrdən miras qalmış Bakı qalası]] Mənuçöhr ölkədə böyük tikinti işləri aparır, şəhərləri möhkəmləndirir, yeni şəhərlər saldırırdı. Fələki və Xaqaninin Mənuçöhrə həsr olunmuş əsərlərində XII əsr feodal cəmiyyətinin, Şirvanşah sarayının həyatı əksini tapmış, dövlət xadimlərinin, o cümlədən baş vəzir Seyid əl-Vüzəra Camal əd- Din Əbül Nəsr Məlik Misər ibn Abdullanın adı çəkilmişdir. Fələki onun fəaliyyətini yüksək qiymətləndirmişdir. Mənuçöhrün digər vəziri Əmin əd-Din Məhəmməd ibn Əbd-əl Cəlil-i-Əxrasi fılosof, həkim, astroloq, şair və ənənəçilərə hamilik edirdi. Əmir sipəhsalar – Şirvan qoşunlarının baş komandanı – Hüsam əd-Dövlə və d-Din Əbu-Yəqub Yusif idi. Onun adı Bakı qalasındakı Cümə məscidinin bünövrəsinə qoyulmuş kufı kitabədə çəkilir.
Mənuçöhrün sarayında o dövrün bütün Yaxın Şərqdə şöhrət tapmış, Azərbaycan şeir məktəibni yaratmış görkəmli şairlər, məlik üş-şüəra – "şairlər şahı" adlandırılan Əbül-üla Gəncəvi, Xaqani, Fələki Şirvani, Mücirəddin Beyləqani toplaşmışdı. Mənuçöhr filosof, şair və alimlərə hamilik edirdi. Xaqani Mənuçöhrdən saysız-hesabsız mükafatlar, hədiyyələrdən başqa hər il 30 min dirhəm məvacib alırdı. Onun malikanəsi də var idi. Mənuçöhr Şirvan dövlətinin ən mühüm vəzifələrindən birini – Şirvanşahın xüsusi katibi vəzifəsini Xaqaniyə həvalə etmişdi. Lakin saray çəkişmələri nəticəsində Əbülüla, Fələki Şirvani və Xaqani vətənə xəyanətdə və Mənuçöhrə qarşı qəsddə təqsirləndirilərək həbs olundular. Xaqani də digər iki şair kimi bir neçə aydan sonra azad edildi.
NGC 4195
NGC 4195, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Böyük Ayı bürcü istiqamətində yerləşir. SBc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Milli Birlik Cəbhəsi (İraq)
Milli Birlik Cəbhəsi (, Cəbhət əl-İttihad əl-Vətəni) — ilk dəfə 1954-cü ildə qurulan və 1956-cı ildə BƏƏS Partiyası, İraq Kommunist Partiyası, İraq İstiqlal Partiyası, Milli Demokrat Partiyası və daha sonra Kürdüstan Demokrat Partiyası koalisiyası olaraq yenidən qurulan bir İraq milliyətçi siyasi ittifaqı. İttifaq Misir və Suriyadakı hökumətləri, Əlcəzair azadlıq hərəkatı kimi dünyadakı müxtəlif ərəb milliyətçisi və azadlıqpərvər hərəkatları dəstəkləmişdir. Partiya ərəb milliyətçiləri ilə İraq kommunistləri arasında yaşanan bölünmədən sonra Əbdülkərim Qasımın rəhbərlik etdiyi 1958-ci il İraq inqilabından sonra parçalanmış və ləğv edilmişdir.
Najmudin Samurski
Najmudin Samurski — Dağıstanın dövlət və ictimai xadimi, Ümumittifaq Kommunist Partiyası Dağıstan Regional Komitəsinin birinci katibi vəzifəsini tutan ilk məmur. SSRİ NKVD xüsusi üçlüyünün üzvü, Tarix elmləri namizədi (1933). Doktorluq dissertasiyasının mövzusu : "Türkiyə yarı koloniyadan milli müstəqilliyə doğru". Dağıstan MSSR-də ilk elmlər namizədi və DMSSR-də ilk tarix elmləri namizədi olan şəxsdir.
Bioqrafiyası
Najmutdin Əfəndiyev 1891-ci ildə Dağıstan vilayətinin Quruş kəndində bir ləzgi ailəsində anadan olmuşdur. 1913-cü ildə İrkutsk Mədənçilik Məktəbini bitirmişdir. Onun haqqında yeni arxiv sənədlərinin yoxlanılmasınmda sonra əslində İrkutskdakı texniki məktəbi bitirdiyi barədə verilən məlumatların və partiya üzvlüyünə dair məlumatların həqiqətə uyğun olmadığı müəyyən edilir. 1937-ci ildə S. Qabiyevin tələbi ilə onun işini araşdıran Mərkəzi Nəzarət Komissiyasına (Minkov- Scheboldaev) etiraf etdiyi saxtakarlıqdır. 1928-ci ildə Mədəniyyət Sarayının genişləndirilmiş Plenumunun qərarı ilə müxtəlif səbəblərdən əvvəl vəzifəsindən uzaqlaşdırılmışdır. 1937-ci ildə tutulur və 1 avqust 1938-ci ildə ölük hökmünə məhkum edilir. Eyni gündə güllələnir. 2 iyun 1956-cı ildə ölümündən sonra bütün hüququlqrı bərpa edilir.
Mükafatları
Qırmızı Bayraq ordeni:
SSRİ İnqilabçı Hərbi Şurasının 335 nömrəli əmri ilə "1920-ci ildə Dağıstanın Krupa kəndi yaxınlığındakı dağlarda və Qunib qalasındakı döyüşdə fərqlənməyə görə, Dağıstanın bütün partizan qüvvələrinin başçısı, Xunzax hərbi qarnizonunun komissarı Najmudin Samurski Qırmızı Bayraq ordeni ilə təltif edilir.
SSRİ İnqilabi Hərbi Şurasının 31 oktyabr 1930-cu il tarixli 865 nömrəli əmri ilə "1921-ci ildə Xunzax qalası ərazisindəki döyüşdə fərqləndiyinə görə, Xunzax qarnizonunun hərbi komissarı Najmudin Samurski ikinci dəfə Döyüş Bayraq ordeni ilə təltif edilir.
Xatirəsi
Samurkənt kəndinin adı dəyişdirilərək Stalskoe kəndi adlandırılmışdır.
Dağıstanın müxtəlif yaşayış məntəqələrindəki Samurski küçəsi adlı onlarla küçə vardır.
Vertolyot rotoru
thumb|220px|Sikorsky S-92 vertolyotunun ana rotorunun görünüşü.
Vertolyotun rotor sistemi və ya vertolyot rotoru bir vertolyotu havaya qaldırmaq üçün tələb olunan aerodinamik qalxma qüvvəsi yaradan rotor sistemidir. Tək rotorlu vertolyotlarda əsas rotor gövdənin yuxarı hissəsinin ortasında yerləşir. Quyruq hissəsinin sonunda isə bir quyruq rotoru mövcuddur.
Jır
Jır (җыр, жыр, ыр, ыр) — qazax, qaraqalpaq, qırğız və başqa türk xalqlarının folklorunda xalq şeir şəkli.
Tatar və başqırdlar bu kəlməni “yır” şəklində, qırğızlar “ır” şəklində işlədir. Daha çox musiqi altında ifa edilir. Qopuz və dombradan jırların oxunuşunda istifadə edilir. Jırlar deklamasiya kimi də deyilir. Jırları ifa edənlər jırçılardır.
Bondaj
thumb|240px|Bağlanmış bir [[qadın]]
Jır
Jırların ayrıca poetik qəlibi və konkret bənd forması yoxdur. İrihəcmli epik əsərlərdə qafiyəli dördlük və yeddiliklərdən istifadə olunur. Jırlarda kiçikhəcmli formalar qafiyələrdən daha çox məzmun vasitəsilə birbirinə bağlanır. Şeir daha çox birnəfəsə oxunur.
Kürdü (aşıq havası)
Kürdü — aşıq havası. Lirik xarakterlidir. Poetik mətni ayaqlı qoşma olan Kürdü yarıreçitativ şəkildə oxunur. Kürdünün melodiyası şur məqamındadır. Sazda qaraçı kökündə ifa olunur.
Bondaj
Bondaj (Azərbaycan dilində Əsarət) cinsi partnyorun razılığına əsasən estetik, erotik və/yaxud duyğusal məqsədlər üçün bağlanmasından və/və yaxud da məhdudlaşdırılmasından ibarət olan BDSM növüdür. Bir partnyor digərini simlər, qandallar, göz bağları, yaxalıqlar, yapışqan lentlər, tıxaclar, pranqalar və digər fiziki məhdudlaşdırıcılardan istifadə edərək bağlayır.
Jır
Qazax və qırğız folklorunda, el sənətkarlarının yaradıcılığında (Cambul Cabayev, Məhəmbet Utemisovun və başqalarının) geniş yer tutur. Qırğız eposu “Manas”da da jırdan bir forma kimi kifayət qədər bəhrələnilmişdir.
Müasir ədəbiyyatda da jır bir forma kimi işləkdir. Abay yaradıcılığında, eləcə də qazax poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Sultanmahmud Torayqırovun yaradıcılığında mühüm bir hissəni jırlar tutur.
Bondaj
Əsarət əsasən, lakin hər zaman yox, cinsi tətbiqdir. Bu, sadomazoxizm və ya dominantlıq və tabelik kimi digər BDSM tətbiqləri ilə əlaqəli ola və ya olmaya bilər.
Aktiv partnyorun öz partnyorunu bağlamasının müştərək səbəbi hərəkətləri məhdudlaşdırılmış partnyorun tabe olma vəziyyətindən asılı olaraq nəzarət hissinin və gücün müvəqqəti ötürülməsi yolu ilə həzz almağa çalışmasıdır. Sadomazoxist insanlar üçün bondaj əsasən bağlanan tərəfdaşın digər sadomazoxist davranışlar üçün daha əlçatan olan bir məqsəd üçün bir vasitə kimi istifadə olunur. Bununla belə, bondaj təkbaşına da istifadə edilə bilər, burada hərəkətləri məhdudlaşdırılmış partnyor özünü çarəsiz və hərəkətsiz hiss edərək bundan Cinsi həzz alır, aktiv partnyor isə bağlı partnyorunu qarşısında görməkdən məmnunluq və vizual həzz alır.
Quyruq rotoru
thumb|220px|[[Aérospatiale SA 330 Pumanın quyruq rotorunun görünüşü.]]
Kayl Larson
Kyle Miyata Larson — NASCAR Kuboku Seriyasında karyerası olan bir Amerikalı peşəkar yarışçıdır.
Larson, 2014 mövsümündən 2020 mövsümünün əvvəlinə qədər 42 nömrəli avtomobil ilə Chip Ganassi Racing komandasına qatıldı. Bu komandada 9 yarış qələbəsi qazandı. O NASCAR rəsmiləri tərəfindən dayandırılıb və sonra səbəbiylə virtual yarış irqçi sözləri bir hadisə aprel 2020 Ganassi komandasının qovuldu.
NASCAR, Larson'un statusunu 2020-ci ilin oktyabrında bərpa etdi. 2021 mövsümündən başlayaraq 5 nömrəli avtomobil ilə Hendrick Motorsports komandasında yarışdı.
Baron Münxhauzen
Baron Münxhauzen — Alman yazıçısı Rudolf Erich Raspenin 1785-ci ildə nəşr edilmiş "Baron Münxhauzenin Rusiyada Möhtəşəm Səyahətləri və Mübarizələri" adlı kitabında yaratdığı uydurma Almaniya zadəganıdır. Personaj sərbəst şəkildə əsl barona əsaslanır və onun əsl adı Hieronymus Karl Friedrich, Freiherr von Münchhausen (1720–1797, Almanca tələffüz). 200px|thumb|left|Qustav Dorenin baron Munchauzenin portreti Brunsvik-Lüneburqun Bodenverder şəhərində anadan olan Münxhauzen 1735–1739-cu illər Osmanlı-Rusiya-Avstriya müharibəsində Rusiya imperiyasının tərəfində vuruşmuşdur. 1760-cı ildə təqaüdə çıxdıqdan sonra, hərbi karyerasına əsaslanaraq yalanlar və uzun nağıllar danışaraq Alman aristokratik dairələrində az şöhrət qazandı. 1760-cı ildə təqaüdə çıxdıqdan sonra o, hərbi karyerasına əsaslanaraq çılğın hündür nağıllar danışaraq Alman aristokratik dairələrində az şöhrət qazandı. Münchhauzenin bəzi hekayələrini eşitdikdən sonra Raspe onları 1785-ci ildə Oksfordda Smit adlı bir kitab satıcısı tərəfindən köhnə alman jurnallarında alman və daha sonra ingilis dilində anonim olaraq nəşr etdirdi. Kitab bu yaxınlarda digər Avropa dillərinə, o cümlədən şair Qotfrid Avqust Bürger tərəfindən genişləndirilmiş alman versiyasına tərcümə edilmişdir.
Real həyatda olan Münchhausen, öz adını daşıyan uydurma personajın inkişafından çox üzüldü və kitabın nəşriyyatını qanuni tədbirlər görəcəyi ilə hədələdi. Ola bilsin ki, böhtan xarakterli məhkəmədən qorxan Raspe ölümündən sonra əsərin müəllifliyini təkbaşına qəbul etməkdən imtina edib.