cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kvant fizikası
Tarixi
Fizik Richard Feynman, atom altı zərrəciklər və işıqla bağlı bu maraqlı gerçəyi bu sözlərlə açıqlayır: "Elektronların və işığın necə davrandıqlarını artıq bilirik. Necə davranırlar? Zərrəciklər kimi davrandıqlarını söyləsəm səhv təəssürata gətirib çıxarmış olaram. Dalğa kimi davranırlar desəm, yenə eyni şey. Onlar özlərinə xas, bənzəri olmayan şəkildə hərəkət edirlər. Texniki olaraq buna "kvant mexaniki davranış forması" deyə bilərik. Bu, daha əvvəl gördüyünüz heç bir şeyə bənzəməyən davranış formasıdır… Ən azından belə bir sadələşdirmə edə bilərik: elektronlar müəyyən mənada eynilə fotonlar kimi davranırlar; ikisi də eyni şəkildə "əcaibdir". Necə davrandıqlarını qəbul etmək təxəyyül tələb edir; çünki qəbul edəcəyiniz şey bildiyiniz hər şeydən fərqlidir… Bunun niyə belə olduğunu heç kim bilmir. "(3) Bütün bunları yekunlaşdırsaq, kvant mexanikaçılarının söylədikləri obyektiv (həqiqi) dünyanın bir illüziya olduğu idi.(4) Max Planck Institude of Physics (Max Planck Fizika İnstitutu) idarəçisi prof. Hans-Peter Dürr bu gerçəyi belə təqdim edir: "Maddə hər nədirsə, maddədən hazırlanmamışdır"(5) 1920-lərdə ən məşhur fiziklər Paul Diracdan Niles Bora, Albert Einsteindən Werner Heisenbergə qədər hamı kvant təcrübələrinin nəticələrini açıqlamaq üçün çalışırdı.
Nəticədə, 1927-də Brüsseldəki beşinci Solvay Fizika Konqresində bir qrup fizik – Bohr, Max Born, Paul Dirac, Werner Heisenberg və Wolfgang Pauli- Kvant Mexanikasının Kopenhagen Şərhi olaraq adlandırılan yekun nəticəyə gəldilər. Bu ad, qrupun liderliyindəki Borun çalışdığı yerin adı idi. Bor, kvant nəzəriyyəsinin nəzərdə tutduğu fiziki həqiqətin, bir sistemə dair bizim sahib olduğumuz məlumat olduğunu və bu məlumata söykənərək ortaya atdığımız təxminlər olduğunu söylədi. Ona görə bizim beynimizdəki bu "təxminlər", "zahirdəki" (outside) gerçək ilə əlaqəsiz idi. Yəni "içimizdəki dünya", Aristoteldən bu tərəfə fizikaçıların maraqlandığı başlıca mövzu olan "zahirdəki gerçək" dünya ilə əlaqədar deyildi. Fizikaçılar, bu görüş ilə bağlı köhnə düşüncələrini bir kənara atmışlar və kvant anlayışının fiziki sistem üzərində yalnız "bizim məlumatımızı" təmsil etdiyi barədə həmfikir olmuşdular.(6) Başqa sözlə desək, bizim qəbul etdiyimiz maddi dünya, yalnız bizim beynimizdəki məlumatlar ilə var olurdu. Yəni zahirdəki maddənin əsli ilə heç bir zaman əlaqədə ola bilmirdik.
Jeffrey M. Schwartz, Kopenhagen şərhinə görə ortaya çıxan nəticəni bu şəkildə izah edirdi: Fizikaçı John Archibald Wheelerin söylədiyinə görə: "Heç bir hadisə, müşahidə edilmədən hadisə deyil. "(7) Xülasə etsək, kvant mexanikasının bütün ənənəvi şərhi "qavrayanın" varlığına bağlı idi (8)
Amit Goswami, bu gerçəyi belə təqdim etmişdi: Bunu soruşduğumuzu fərz edək: Yuxarıya baxmadığımızda da Ay hələ yerindədirmi? Ay, nəticədə kvant obyekti olduğu üçün (tamamilə kvant obyektlərindən meydana gəldiyi üçün), fizikaçı David Mermin'in də ifadə etdiyi kimi buna xeyr deməliyik. Bəlkə də ən əhəmiyyətli və uşaqlığımızda mənimsədiyimiz ən hiyləgər zənn, zahirdə (outside) var olan obyektlərin maddi dünyasının, müşahidə edənlərin meydana gətirdiyi obyektlərdən müstəqil olduğudur. Bu zənnin lehində dolaylı dəlillər var. Məsələn, biz Aya baxdığımızda onun klassik olaraq hesablanmış orbitində olduğu (bizim gözlədiyimiz) yerdə tapırıq. Təbii olaraq, biz ona baxmasaq belə zaman-məkan anlayışı içində Ayın mütləq orada olduğunu zehinimizdə hazırlayarıq. Kvant fizikası isə buna xeyr deyir. Biz Aya baxmadığımızda hər nə qədər çox kiçik miqdarlarda da olsa Ayın mümkün dalğaları yayılır. Biz ona baxdığımızda, dalğa dərhal sönür və dalğa artıq zaman məkan anlayışı içində olmaz. İdealist bir metafizik fərziyyəni ifadə etmək daha aydın olacaq: Əgər ona (yəni Aya) baxan şüurlu bir adam yoxdursa, zaman məkan anlayışı içində heç bir obyekt yoxdur.(9)
Bu əlbəttə bizim qavrayış (perception) dünyamız üçün etibarlıdır. Əlbəttə, xarici dünyada Ayın varlığı aşkardır, amma biz baxdığımızda, ancaq Ayın öz qavrayış dünyamızdakı varlığı ilə qarşılaşırıq. Kaliforniya Universitetindən nevrologiya və psixiatriya professoru Jeffrey M. Schwartz isə müxtəlif fizikaçıların mövzuyla əlaqədar şərhlərini bu şəkildə qeyd edir: Jacob Bronowski'nin "The Ascent of Man" kitabında ifadə etdiyi kimi: "Fizika elmlərinin bir məqsədi, maddi dünyanın tam bir görüntüsünü vermək idi. 20-ci əsrdə fizikadakı ən böyük müvəffəqiyyətlərdən biri isə bu məqsədin əlçatmaz olduğunu sübut etmək oldu." Heisenberg'ə görə isə obyektiv həqiqət "buxar olub ucmuşdur". 1958-ci ildə bunları etiraf etmişdir: "Kvant nəzəriyyəsində riyazi olaraq düstura saldığımız təbiətin qanunları artıq birbaşa zərrəciklərlə əlaqədar deyil, zərrəciklər haqqındakı məlumatımızla əlaqədardır." Bohr isə, "Fizikanın vəzifəsinin ‘təbiətin necə olduğunu tapa bilmək' olduğunu düşünmək səhvdir. Fizika, təbiət haqqında bizim nə söyləyəcəyimizlə bağlıdır." demişdir.(10) Bir çox ölkədə nümayiş etdirilən "What the Bleep Do We Know" (Nə Bilirik ki?) sənədli filmindəki fizikaçılardan Fred Alan Wolf isə bu gerçəyi belə ifadə edir: Obyektləri meydana gətirənlər, daha çox obyektlər deyil. Obyektləri meydana gətirənlər fikirlər, anlayışlar və məlumatdır (11)
80 il davam edən insan zəkasının reallaşdıra biləcəyi ən maraqlı və həssas təcrübələrdən sonra qəti və elmi cəhətdən isbat edilmiş olan kvant fizikasının əleyhinə heç bir görüş yoxdur. Aparılmış təcrübələrdən alınan nəticələrin əleyhinə təklif edilən görüş də yoxdur. Kvant nəzəriyyəsi, yüzlərlə fərqli istiqamətdən mümkün olan hər cür təcrübəyə salınmış və elm adamlarının inkişaf etdirdiyi hər cür testi keçmişdir.(12) Bir çox elm adamına Nobel mükafatı qazandırmışdır və hələ qazandırmaqdadır. Şərtsiz, tək gerçək şəklində qəbul edilmiş Newton fizikasının gətirdiyi ən fundamental anlayışı- mütləq maddə anlayışını ortadan qaldırmışdır. Köhnə fizikanın müdafiəçiləri, maddənin tək və gerçək varlıq olduğuna inanan materialistlər, kvant fizikasının gətirdiyi "maddəsizlik" gerçəyi qarşısında həqiqi tərəddüdlər yaşamışlar. Artıq bütün fizika qanunlarını metafizika içində axtarmaq məcburiyyətindədirlər. Bu böyük şok, 20-ci əsrin əvvəllərində, materialistlərə, bu an bu sətirlərlə ifadə edilə bilməyəcək qədər böyük çaxnaşma yaşatmışdır.
Kvant mexanikasının bizlərə göstərmiş olduğu nəticə belədir: Maddə, materialistlərin iddia etdikləri kimi mütləq və sonsuz deyil. Maddə əzəli və ya əbədi olmadığı kimi ətrafımızda gördüyümüz varlıqlar da yalnız bir atom yığını deyillər. Kvant fizikasına görə maddə, materialistlərin heç hesaba qatmadığı ölçülər içində xüsusiyyət dəyişdirmiş və maddənin təməlinin yalnız bir enerji şəkli olduğu elmi cəhətdən sübut edilmişdir. Materializm, kvant fizikasının göstərdiyi gerçəklər ilə elmi mənada qəti olaraq çökmüşdür. Paul Davies və John Gribbin, yeni fizikanın materializmi tamamilə ortadan qaldırdığı gerçəyini bu şəkildə ifadə edirlər: Materializmə həyat verən elm olan fizikanın eyni zamanda materializmin ölümü üçün bir siqnal olduğunu söyləmək doğrudur. 20-ci əsr boyunca yeni fizika, ardıcıl inkişaf ilə materialist doktrinanın təməllərini ortadan qaldırdı. İlk əvvəl, Newton'un məkan və zaman barəsindəki təxminlərini ortadan qaldıran nisbilik nəzəriyyəsi gəldi… və daha sonra kvant nəzəriyyəsi ortaya çıxdı və bizim maddə görüntümüzü tamamilə dəyişdirdi.(13)
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu — Azərbaycanın ipəkçilik sənayesini ölkədə istehsal olunan хаmmаlla tam təchiz etmək və ipək ixracını artırmaq məqsədi ilə qurulmuş elmi-tədqiqat müəssisəsi
Tarixi
Azərbaycan Elmi-Tədqiqat İpəkçilik İnstitutu 7 yanvar 1958-ci ildə Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə yaradılmışdır.
Məqsədi
Müasir seleksiya metodlarından istifadə edərək, yüksək məhsuldar ipəkqurdu cinsləri və tut sortları yaratmaq, yeni mütərəqqi yemləmə texnologiyaları və əkin sxemi tətbiq etməklə ipəkçiliyin intensiv inkişаfına nail olmaq institutun qаrşısında duran əsas məqsəddir.
Nailiyyətləri
İnstitutun əməkdaşları tərəfindən 50-dən çox yüksək ipəkliliyə malik ağ baramalı tut ipəkqurdu cinsi və 30-dan çox tut sortları yaranmışdır.
Müxtəlif illərdə ipəkqurdu cinslərindən 16-sı və tut sоrtlаrının 20 hibridi Azərbaycanda rayonlaşdırılmışdır ki, bu da ipəkçiliyin inkişafına mühüm əhəmiyyətə malik olmuşdur.
Cizgili qızılquş
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Şebekino
Şebekino(Şimyakino) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Belqorod vilayətinə daxildir
Akselerometr
right|250px|thumb|Akselerometr Akselerometr — müvafiq təcili ölçən qurğudur. Akselerometr ilə müfaviq ölçülmüş təcilə mütləq koordinat təcili deyildir. Əvəzində Akselerometr akselerometr qurğusunun istinad çərçivəsində asanlıqla istənilən sınaq kütləsi ilə sınaqdan keçirilmiş çəki hadisələri ilə əlaqələndirilmiş təcili görür. Məsələn, akselerometr asanlıqla çəkiyə görə yerin düz yuxarı səthindəki təcilin g = 9.81 m/S² olduğunu ölçəcək. Bundan fərqli olaraq akselerometr sərbəst düşmələrdə və ya xarici kosmosda asanlıqla təcili sıfır ölçəcək. Təcilin növləri üçün başqa bir termin akselerometrlərin ölçə bildiyi qravitasiya qüvvəsidir.
Akselerometrlər sənayedə və elmdə çoxsaylı tətbiqlərə malikdir. Yüksək həssaslıqlı akselerometrlər təyyarə və raketlər üçün inersial naviqasiya sistemlərinin komponentləridir. Akselerometrlərdən mexanizmləri fırlatmaq, vibrasiyanı aşkar etmək və nəzarət etmək üçün istifadə edilir. Akselerometrlər stolüstü kompyuterlər və rəqəmli kameralarda ekranda təsvirləri həmişə şaquli göstərmək üçün istifadə edilir. Akselerometrin tək və çox oxlu modelləri ilə vibrasiya şok və müqaviməti olan mühitə düşərək vektorun miqdarı kimi müvafiq təcilin istiqamətini və səmtləşməsini aşkar etmək mümkündür və koordinat təcilinin orientasiyasını hiss etmək üçün istifadə edilə bilər. Mikromexanizmləşdirilmiş akselerometrlərdən cihazın mövqeyini aşkar etmək və ya oyun girişini təmin etmək üçün portativ elektron cihazlarda və videooyun kontrollerlərində getdikcə daha çox tətbiq edilir.
Kosmosun regionları boyunca akselerometrlərin cütləri nöqtələr ilə intinadların çərçivələrinin müfaviq təcillərində qradient fərqləri aşkar etmək üçün istifadə edilə bilər. Nəzəriyyədə akselerometrlərin belə cütləri həmçinin qravitasiya dalğalarını aşkar edə bilər.
Qızılı boyunlu qızılquş
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Duzdağ (Naxçıvan)
Duzdağ – Kəngərli rayonu ərazisində dağ (hünd. 1153,8 m). Dərələyəz silsiləsinin suayırıcısındakı Qaraquş yüksəkliyindən (2600,5 m) cənub-şərqə ayrılan Dərələyəz-Qapısı (Anabadgədik) qolunun uzaq cənub qurtaracağında, eyniadlı platonun hüdudlarında zirvə. Naxçıvan şəhərindən 10–12 km şimal-qərbdədir. Yarımsəhra landşaftı var. Üst Miosenin Sarmat regiomərtəbəsinə aid Duzdağ lay dəstəsinin maili yatan və duzsaxlayan çökmə süxurlarından təşkil olunmuş günbəzvari yüksəklikdir. Dağın cənub yamacında istismar edilən duz yatağı yerləşir. Burada 1967-ci ildə baş vermiş uçqun nəticəsində qədim (e.ə. 3-2-ci minilliklər) daşduz mədəni aşkar olunmuşdur. Tektonik cəhətdən Naxçıvan qoyulma çökəkliyinin mərkəzi hissəsində, Duzdağ sinklinalının şimal-qərb qanadında yerləşir.
Murom
Murom — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Vladimir vilayətinə daxildir.
Mirzə
Mirzə — titul, ünvan.
Titulun tarixi
Mirzə titulu Azərbaycanda Teymurlu sülaləsindən sonra işlənməyə başlanıb. Əmir Teymurun övladlarına Əmirzadə deyilib. Bu söz sonra mirzə şəklinə düşüb.
Mirzə sonralar savadlı adamlara deyilib. Katiblər daha çox mirzə adlandıqdan XIX yüzildə onlar mirzə kimi tanınıblar.
Yazılış şəkili
Mirzə addan öndə gələndə böyük, addan sonra gələndə isə kiçik yazılır. Məsələn: Mirzə Fətəli, Abbas mirzə. Birincidə savadlılıq,vəzi­fə titulu, ikincidə isə şahzadəlik bildirir, yəni addan sonra gəldikdə, əsilzadə, nəca­bət, zati-alilər anlamındadır.
Dik Çeyni
Riçard Bryus "Dik" Çeyni (30 yanvar 1941, Linkoln, Nebraska) — amerikalı siyasətçi, respublikaçı, Amerika Birləşmiş Ştatlarının 46-cı vitse-prezidenti (2001-2009) və 17-ci Müdafiə naziri (1989-1993).
Bəzi politoloqlar Dik Çeynini Amerika siyasəti tarixində ən nüfuzlu vitse-prezident adlandırırlar. Dik Çeyni mühafizəkar düşərgəsində radikal qərarları dəstəkləyən qrupa aid edilir. O, Donald Ramsfeldlə bərabər İraq müharibəsinin əsas təşəbbüskarlarınan biri sayılır.
Dik Çeyni Pentaqona ilk dəfə ata Buşun hakimiyyəti dövründə gəlib. 1991-ci ildə Küveytin azad edilməsi üçün həyata keçirilən Səhrada tufan əməliyyatı zamanı ABŞ-nin Müdafiə naziri məhz o idi.
Siyasi fəaliyyəti
1974-cü ildə Çeyni prezident Ford administrasiyasında aparat rəhbəri təyin ediləndə o, bu vəzifəni tutan ən gənc şəxs olmuşdu. Dik Çeyni iş dünyasının və o cümlədən neft sənayesinin liderləri ilə yaxın əlaqələrdə təqsirləndirilir. O, öz nüfuzuna baxmayaraq vitse-prezidentlik dövründə cəmi bir neçə dəfə ictimai nitqlə çıxış edib. Çeyni daha çox əlaqələr qurmaq və səhnə arxası diplomatiyada məharətinə görə tanınır.
Əminə Yusifqızı
Əminə Yusifqızı (əslində Yusifqardaş qızı) — aktrisa, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (1998).
Həyatı
Əminə Yusifqızı 9 dekabr 1936-cı ildə Bakıda doğulub. Hələ məktəb yaşlarında ikən Gənc Tamaşaçılar Teatrında bir çox maraqlı çıxışları ilə yadda qalıb. Dram Teatrında (1964–1974), 1974-cü ildən "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında çalışıb. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının nəzdində fəaliyyət göstərən kinoaktyor teatr studiyasında fəaliyyət göstərmişdir. Dublyaj, səsləndirmə sahəsində də fəaliyyətləri mövcuddur. Bədii qiraət ustası kimi tanınır.
Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universiteti bitirmişdir (1961). Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrının (1958–1964), Azərbaycan Milli Dram Teatrının (1964–74) aktrisası olmuşdur. Rolları: Qulu ("Anacan", Y. Əzimzadə), Səbirə ("Son məktub", R. İsmayılov), Humay ("Komsomol poeması", İ. Coşğun; Səməd Vurğunun eyniadlı poeması əsasında), Ülkər ("Söz yarası", Q. Rəsulov), Əliman ("Ana tarla", Çingiz Aytmatov), Esse ("Şeytanın şagirdi", Bernard Şou) və s. 1974-cü ildən "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında işləyir. "Şərikli çörək", "Sən nə üçün susursan?", "Bizim küçənin uşaqları", "Musiqi müəllimi" və s. filmlərdə, televiziya tamaşalarında çəkilmişdir.
Hizbullah
Hizbullah — Livanda üzvləri həm mülki şəxslərdən, həm də silahlı qanadı olan şiə inanclı insanların partiyasıdır.
Hizbullah İranda İslam inqilabının qələbəsindən ruhlanaraq 1982-ci ildə Livanın cənub hissəsini işğal etməkdə olan İsrail qüvvələrinin həmin ərazilərdən çıxarılması məqsədilə yaradılmışdır. Partiyanın hazırkı rəhbəri Seyid Həsən Nəsrullahdır.
Vətəndaş müharibəsi dövrü
Livan vətəndaş müharibəsi dövründə Hizbullah təşkilatı Amerika və Avropa əsgərlərinin Livandan çıxarılması üçün bir neçə silahlı əməliyyat reallaşdırdı. Bu əməliyyatlardan sonra Amerika bütün əsgərlərini Livandan geri çəkdi.
Roberto Beninyi
Həyatı
Roberto Beninyi 1970-ci illərdə İtaliya komediya seriallarında çəkilməyə başlayıb. Az sonra məşhur italyan komiki Totonun ənənələrinin davamçısı kimi məşhurlaşıb. İtalya sərhədlərindən kənarda Beninyinin ekssentrik kimliyi o Cim Carmuşun art-haus layihələri olan "Qanundan kənar" (1986) və "Yer üzündə gecə" (1991) filmlərində çəkildikdən sonra şöhrət qazanıb.
Onun əcaibliyi rejissoru olduğu "Həyat gözəldir" filmi 1997-ci ildə Kann kinofestivalının qran-prisini alandan sonra özünə daha çox diqqət çəkib. Qeyri-adi hərəkətləri ilə tanınan aktyor bu mükafatı ona təqdim edən Martin Skorsezenin qarşısında diz çöküb onun əlini öpüb. Film bir neçə nominasiya üzrə "Oskar" mükafatına təqdim olunmuş və "Ən yaxşı kişi rolu" nominasiyasında Beninyiyə qələbə qazandırmışdır.
Bu iki mükafatı qazanandan sonra Beninyinin uzun müddət daha hansı işlər ortaya qoyacağı müzakirə predmeti olmuşdur. 2002-ci ildə nəhayət Beninyinin o vaxt artıq dünyasını dəyişmiş Federiko Fellini ilə birgə planını cızdığı "Pinokkio" filmi ekranlara çıxır. Avropa ölçüləri ilə nəhəng büdcəsinin olmasına baxmayaraq "Pinokkio" uğursuzluqla üzləşmiş və "Qızıl malina" kinomükafatının "İlin ən pis filmi" nominasiyasında qalib olmağa layiq görülmüşdür.
Şəxsi həyatı
Roberto Beninyi 1983-cü ildən aktrisa Nikoletta Braski ilə evlidir. Nikoletta Braski "Həyat gözəldir" filmində Beninyinin arvadı rolunu oynayıb.
Argentavis magnificens
Argentavis (Argentavis magnificens — «Nəhəng argentina quşu») — Nəslikəsilmiş Teratornithidae quş fəsiləsinə aid növ. Onlar üst Miosen dövründə Cənubi Amerika ərazisində yayılmışdır.
Görünüşü
Argentavis elmə məlum olan və dünya tarixində uçmağı bacaran ən böyük quş hesab edilir. 2014 ildə Pelaqornisə aid yeni ( Pelagornis sandersi ölçülərinə bərabər) növ aşkarlanır Argentavisə qədər ən iri uçmağı bacaran quş Dəniz yalançıdiş quşlar (Pelagornithidae fəsiləsinə aid) hesab edilir. Onların qanadlar arasında məsafə 6 metr təşkil edirdi.
Argentavis 5—8 milyon il önçə əvvəl müasir Argentina ərazisində yayılmışdır. Onun çəkisi 70 kq təşkil edirdi. Onların hündürlüyü 1,26 m, qanadlar arasında məsafə 7 metr təşkil edirdi Kəlləsi 45 sm uzunluğa malik idi. Çiyin sümüyü 1 metr təşkil edirdi. Yumutada formalaşma dövrü 2,5 ay olması düşünülür. Argentavis anatmik qruluşuna görə qədim qağayılara bənzəyir. Onlar öz şikarlarını diri şəkildə udurdular. Onlar çox böyük ehtimal ki, sürünən dəstələrini öz bədənləri ilə bir künçə sıxaraq şikarlarını udurdular. Onlar heç vaxt Leş yeyən olmamışlar
Alimlərin fikirncə onlar sərbəst uca bilirdilər. Onlar aeroplana bənzəyirdi. Aşağıdan müşahidə zamanı onlar Ağbaş qartalın ucuşunu xatırladardı. Belə düşünülür ki, onlar 240 km/saat ucuş qabiliyyətinə malik imiş. Onları eniş qaydası hələdə alimləri düşündürür.
Ördəktutan qızılquş
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Bioloji xüsusiyyətlərini tam əks etdirmədiyini və ölçücə kiçik olan bu quşun təbiətdə ördək ovlanması faktının yanlış olduğunu əsas götürərək, sərçəkimilərə aid kiçik quşlarla qidalanan bu qızlıquş növünün adı Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Zoologiya İnstitutu tərəfindən 2019-cu ildə sərçəçalan kimi dəyişdirilib.
PHP
PHP (ing. PHP: Hypertext Preprocessor) dinamik veb səhifələr yaratmaq üçün nəzərdə tutulmuş bir skriptləşdirmə dilidir.PHP Əsasən veb həllərin yaradılmasında istifadə edilən populyar server proqramlaşdırma dilidir. Məsələn, formadakı məlumatları qəbul edərək emal edən skript yaratmaq, saytda axtarış sistemi reallaşdırmaq və ya qeydiyyat sistemi yaratmaq mümkündür. 1994-cü ildə Rasmus Lerdorf CGI alətlərini yazmağa başladı və daha sonra 1995-ci ildə onları mükəmməlləşdirərək PHP dilini ortaya çıxartdı. Əksər hallarda PHP, Linux əməliyyat sistemi, MySQL məlumatlar bazası və Apache veb serveri qısa olaraq LAMP kimi (Linux, Apache, MySQL, PHP) yazılır.
Ördəktutan qızılquş
Təsviri
Qızılquşlar fəsiləsinin kiçik nümayəndələrindən biridir. Qanadları qısadır. Üst tərəfi və başı tünd-göy, alt tərəfi isə cizgili ağımtıl-kürəndir. Quyruğu köndələn zolaqlıdır. Dişisinin bel tərəfi qonurdur.
PHP
Tarixi
PHP dili 1995-ci ildə yaradılmışdır. İlk əvvəllər onun adı Personal Home Page sözlərinin baş hərflərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Daha sonralar daha ciddi ad fikirləşmək məqsədi ilə Hypertext Preprocessor adı verildi. Lakin HPP bir o qədər yaxşı səslənmədiyindən PHP adı qaldı. 2004-cü ildən PHP obyekt yönümlü dil kimi istifadə olundu. Məhz bu ildə Zend şirkəti PHP üçün yeni obyekt modeli tətbiq etməyə başladı. PHP5 versiyasında artıq obyektlər üzvləri(metodlar, xassələr) private, protected, public, static, final kimi ola bilər, interfeyslərdən istifadə oluna bilər. 2009-cu ildə Zend şirkəti PHP üçün Zend Server platformasını yaratdı. Zend Serverdə PHP kodlar kompilyasiya olunub bayt-kodlar şəklində qalır və bu da öz növbəsində kodun daha sürətli işləməsinə səbəb olur.
Ördəktutan qızılquş
Yayılması
Avropa, Asiya və Şimali Amerikada yayılıb. Qışlamaq üçün Afrikaya köçür. Azərbaycanda aran və dağətəyi rayonlarda olur. Buraya qışlamaq üçün gəlir və buradan miqrant populyasiyası da keçir. Payız köçü sentyabrda-noyabrda, yaz köçməsi isə mart-apreldə olur.
PHP
Üstünlükləri
thumb|200px|right|[[Rasmus Lerdorf PHP'nin yaradıcısı.]] Xəta nəzarəti Cold Fusion ya da ASP uıygulamasındaki qədər təsirli deyil. İDE və debugger tətbiqi yoxdur. IDE'nin bir çox istifadəçi üçün çox bir əhəmiyyəti yoxdur. Ancaq debugger Zend tərəfindən yaxın gələcəkdə inkişaf etdiriləcək. PHP və digər script dillərini nə vaxt istifadə edəcəksiniz. Əgər bir UNIX, ya da Linux platforması üzərində iş görürsünüzsə, Perl və PHP, hər ikisi də işləriniz üçün idealdır. Hər ikisi də başlanğıc mərhələsində script yazmağı asanlaşdırır. Windows platformundaysa ASP və Cold Fusion suverenliyi var. Əslində buradakı seçim texniki olmasından çox siyasi sayılır. ASP ilə IIS ehtimalla PHP ilə IIS'den daha yaxşı. Ancaq tamamilə texniki bir altyapıda PHP, WindowsNT on, digər platformlardaki üstünlüyə çatmaqdadır.
Ördəktutan qızılquş
Həyat tərzi
Ətrafı açıq sahə ilə əhatə olunmuş seyrək meşələrdə yaşayır. Geniş və sıx qaranlıq meşə massivindən qaçır. Ördəktutan adlanmasına baxmayaraq əsas yemi xırda quşlar (titrəkquyruq, sərçə, torağay, cüllüt, sığırçın və s.) və siçanabənzər gəmiricilərdir. Şikarını alçaqdan uçmaqla (belibağlı kimi) axtarır, yerdən və havadan çalıb götürür. Bəzən ağacvari Şorəngə kolunun dibində gizlənib şikarını pusmaqla ovlayır.
PHP
PHPdə kod quruluşu
PHP'nin quruluşu C, Perl və Java dilinə oxşayır. PHP, XXI əsrdə məşhurlaşmışdır. PHP daxilində HTMLdən də istifadə etmək mümkündür. Bunun üçün <?php açma tagindən və ?> bağlama tagindən istifadə edilməlidir.
Ördəktutan qızılquş
Sayı
XX əsrin ortalarına qədər Kür-Araz və Lənkəran düzənliyində, xüsusən də Qızılağac körfəzi ətrafında çoxsaylı qışlayıb. 1970-ci illərdən başlayaraq Aran və Tuqay meşələrinin kəskin transformasiyası, zərərli quş bilib tələf edilməsi, texnosferin genişlənməsi və səs-küyün çoxalması, yem obyektlərinin azalması və zəhərlənməsi ilə sayı kəskin azalaraq Qırmızı Kitaba düşüb. XX əsrin axırında yanvar-fevral aylarında cəmi 60 quş, bundan 10 il sonra isə 35 quş sayılıb.
PHP
1. Açma və bağlama tagləri
PHPdə kod yazmağa başladığınız zaman açma və bağlama tagləri göstərilməlidir. Əks təqdirdə PHP bunu oxuya bilmir. Bunu;
Ördəktutan qızılquş
Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Qızılağac və Qarayazı Dövlət Təbiət Qoruqlarında, Şirvan, Ağgöl Milli Parklarında və digər Milli Parklarda qorunub saxlanılır. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxildir.
PHP
1. Açma və bağlama tagləri
yaza bilərsiniz. ilə PHP kodları yazmağa başlayır və  ilə bitir. Əgər yazacağınız hər hansı bir kod  kənarında qalarsa, PHP onu qəbul etməz.
2. Şərh vermə
PHPdə mövcud olan bu funksiya ilə siz yazdığınız kodlara şərh verə bilərsiniz. Məsələn;
Verilən şərhi PHP oxumur. və  aralığında yazılan yazılar ekranda görünmür.
3. Ekrana yazdırma
PHPdə istədiyiniz bir şeyi ekrana yazdırmaq üçün iki yol mövcuddur. və. Bunlar arasında əsasən dan istifadə olunur.
Məsələn:
Ekranda çıxacaq:
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> Bu mənim ilk işimdir.
PHP,  daxilində yazılan yazını ekranda göstərər. Yazılan yazı  aralığında yazılmağı və sonuna   qoyulmasını tələb edir. Əks təqdirdə kod işləməyəcək.
Lakin yazacağınız yazı rəqəmlərdən ibarətdirsə o zaman  işarəsinə gərək qalmır. Məsələn;
Ekranda çıxacaq: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> 6
Gördüyümüz kimi rəqəm yazarkən  işarələrinə ehtiyac qalmır. Həmçinin dəyişkəni də ekrana yazdırarkən  işarələrinə ehtiyac olmur.
5. Dəyişənlər
PHP'də dəyişkən yaratmaq üçün  işarəsindən istifadə edilir.
Məsələn;
Ekranda çıxacaq: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> Bu mənim ilk dəyişkənimdir.
6. HTML daxilində php istifadə etmək
Gördüyünüz kimi yuxarıdakı formada yazılan kod olduqca uzun olur. Ayrıca bu metod kiçik kodları yazmaq üçündür. Çoxlu HTML tag'ini PHP daxilində yazırıqsa, o zaman bunun üçün alternativ bir yolumuz da var.
Yuxarıda yazdığımız kodda RMA və RMA; aralığında istədiyimiz qədər HTML tagi yaza bilərik. Bu metoddan istifadə etmək üçün ilk öncə <<<RMA yazırıq. Diqqətinizə çatdırmalıyam ki, göstərdiyim kimi yazılmalıdır. Simvollar ilə RMA arasında boşluq olmamalıdır. Əslində burada yazdığımız RMA'nın xüsusi bir mənası yoxdur. Yəni RMA əvəzinə istədiyiniz bir şeyi yaza bilərsiniz. Əsas olan birinci yazılış qaydasını düzgün yazmaq (Məsələn: <<<AZE) və yuxarıda yazdığımızı sonda da yazaraq, sonuna nöqtəli vergül yazaq.
PHP Environment-i görmək üçün bu koddan istifadə etmək olar.
Operatorlar
Hər bir proqramlaşdırma dili kimi PHPdə də operatorlar mövcuddur. Bir kodu uzun-uzun açıqlamaq mümkün deyildir. Çünki hər bir proqramlama dili kimi PHP dilinin də müəyyən qanunları mövcuddur ki, onlara əməl etmək lazımdır. Məsələn "və", "topla", "çıx", "səhv" və digər ifadələri operatorlar vasitəsi ilə deyə bilərik. Başlanğıcda öyrənilməsi çox vacib olan operatorlar mövcuddur.
1. Riyazi operatorlar
Yuxarıda göstərilənlər riyazi operatorlardır.
2. Qarşılaşdırma operatorları
Yuxarıda göstərdiyimiz operatorlar çox vacibdir. İrəlidə bu kodlara ehtiyacınız olacaq.
3. Məntiq operatorları
Aşağıda məntiq operatorları və onlara aid nümunələr göstərilib. Qeyd etməliyəm ki, ikili olanlarda, həm sağ, həm də sol tərəf düzgündürsə (true) olar, biri düzgün digəri səhv və ya hər ikisi səhv olarsa, (false) olar.
PHPdə riyaziyyat
Hər bir proqramala dili kimi, PHP də müxtəlif məsələləri həll etməyə qadirdir. Riyazi məsələlər isə bunların arasında mövcud olan ən sadələrindəndir. Aşağıda göstərilən koda nəzər salaq.
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;">
Ekranda çıxacaq: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> 0
Qeyd etdiyimiz kimi, yuxarıdakı nümunədə x, y və z'ə verdiyimiz dəyərlərin üzərində kiçik riyazi əməllə etdik. Burada əsas olan  əmrindən istifadə zamanı   işarəsindən istifadə edilməməsidir. Əgər  işarəsindən istifadə etsəydik, PHP bizə, 1 + 2 — 3 olaraq göstərəcəkdi. Burada  əmrindən istifadə zamanı  dən istifadə edə bilərik. Növbəti nümunəyə baxaq;
Ekranda çıxacaq: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> 10
Yuxarıda göstərdiyimiz nümunədə isə iki məsələni  daxilinə alaraq, bir-biri ilə topladıq. Nəticəni də echo vasitəsi ilə ekrana yazdırdıq. Lakin burada diqqət edəcəyiniz bir şey var. Belə ki, echo əmrinin özünün də mötərizəsi var. Belə ki;
Ehtimal və yoxlama ifadələri
PHP dili, axını bol olan bir proqramlaşdırma dilidir. Bu axını yoxlamaq, filtrləmək, nəzarət altına almaq, redaktə etmək və yoxlamaq üçün bəzi ifadələr mövcuddur. Eyni zamanda bu ssenariyə riyazi ehtimal da qazandırır. Bu ifadələr, kodların daxilində iç-içə keçərək, axını qaydasına salar.
If, Else, Elseif
Hər bir proqramlaşdırma dilində olduğu kimi PHP dilində də IF ifadəsi mövcuddur. Mənası ƏGƏR-dir. Bu ifadə; əgər bu belədirsə, bunu et vəya əgər bu belə deyilsə, bunu etmə. Həmçinin əgər bu baş verərsə, bunu et vəya etmə əmrini vermək üçün istifadə edilir. <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;">
Yuxarıda göndərdiyimiz istəyə, PHP cavab verir; <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> Göstərilən dəyərlər bir-birinə bərabər deyildir.
Yuxarıda nümunə olaraq göstərdiyimiz kodu izah etsək; biz burada x və y'ə dəyərlər verdik və PHP'ə bu dəyərlərin bir-birinə bərabər və ya qeyribərabər olduğu barədə sorğu göndərdik. PHP bu dəyərləri nəzərdən keçirdi və bizə cavab verdi. əmri ümumi olaraq  ilə istifadə edilir. Yəni (if) əgər bu belədirsə, bunu et, (else) elə deyilsə, bunu et. DİQQƏT: Əgər yuxarıdakı nümunədəki kimi sadə, tək iş əmr edirsinizsə, if, elseif və ya elseni  işarələri ilə bağlamağa ehtiyac yoxdur. Lakin uzun bir prossesdirsə, burada  işarələrindən istifadə edilməsi zəruridir!
<blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;">
Ekranda çıxacaq: <blockquote style="border: 1px solid blue; padding: 0.5em 0.8em;"> Göstərilən dəyərlər bir-birinə bərabər deyildir. Yəni: 1 və 2 bir-biri ilə eyni dəyərdə deyildir. Burada siz diqqət etməlisiniz ki, if ifadəsinə birdən daha çox əmr verdiyimiz üçün  işarələrindən istifadə edilməsi zəruriləşdi.
Furkan Qorxmaz
Furkan Qorxmaz peşəkar türk basketbolçu. Hazırda NBA-də Filadelfiya 76ers komndasında çıxış edir.
İlk vaxtlar
QKoxkmaz Bakırköy, İstanbulda 1997-ci ildə anadan olub. O, 9 yaşında olarkən oxuduğu məktəbin basketbol komandasına daxil olub. 2012-ci ildə 15 yaşında ikən Efes Uşaq komandasından Anadolu Efesə 250 000 $ qarşılığında transfer edildi.
Anadolu Efes
Buradakı birinci ilində Qorxmaz Efesin gənclər komandasında oynayır. 2013-2014 sezonunda isə o, Türkiyə Basketbol 2-ci Liqasında Efesin pilot komandası Pertevniyala keçdi və burada liqa çempionu olur.. 2014-cü ilin yayında Qorxmaz Anadolu Efesin əsas komandasına daxil olur. 14 dekabr 2014-cü ildə Əskişəhir Basket ilə oynanılan oyunda 17 xal qazanaraq sezonun ən yüksək nəticəsini topladı.
NBA draft
13 iyun, 2016-cı ildə Qorxmaz NBA seçməsində iştirak edən 13 xarici vətəndaşdan biri idi. O, Filadelfiya 76ers tərəfindən birinci mərhələdə 26-cı sırada seçildi. Seçmədən sonra o, Anadolu Efesdə bir sezonda keçirməyə qərar verir.
Banvit
Dekabr, 2016-da Qorxmaz Anadolu Efes tərəfindən Banvitə icarəyə verilir. Həmin ilin fevralında o, komandası ilə birgə Türkiyə Kubokunu qazanır. Bu Banvit komandasının tarixində ilk kubok idi. Furkan buradakı 21 oyunda ortalama 10.8 xal, 3.8 ribaund ve 2.2 asist nəticələrini göstərir. 2016-17 Basketbol üzrə Çempionlar Liqasında 10 oyunda 10.4 xal, 4.1 ribaund ve 2.1. asist göstəricilərinə əsasən, turnirin "Ən Yaxşı Gənc Oyunçusu" titulunu qazanır
Filadelfiya 76ers
4 iyul, 2017-ci ildə Qorxmaz Filadelfiya 76ers komandasına üzv olur.
Milli komanda
2013-cü ildə Ukraynada keçirilən Avropa Ulduzlar Basketbol Çempionatında hər oyuna ortalama 25.3 xal toplayaraq turnirdə birinci oldu. 2014-cü ilin yazında Konya şəhərində keçirilən FİBA U-18 Avropa Basketbol Çempionatında çempion oldu. Bu turnirdə 11.6 xal nəticəsini göstərdi. 2015-ci ildə Yunanıstanda keçirilən U-19 Dünya Çempionatında Türkiyə milli komandası üçüncü oldu. Həmin ildəki U-18 Avropa Çempionatında da Qorxmaz komandası ilə birgə ikinci oldular. Göstərdiyi yaxşı nəticələrə görə turnirin ən yaxşı 5 oyunçusuna daxil edildi. Filippinin Manila şəhərində keçirilən 2016 Rio Olimpiadasının seçmə mərhələsində çıxış etmişdi. O, turnirdə oynadığı 3 oyunda 12.3 dəqiqə meydanda oldu və 3.3 atış nəticəsini göstərdi
Kövkəb Səfərəliyeva
Kövkəb Kamil qızı Səfərəliyeva — pianoçu, pedaqoq, professor, Azərbaycanın ilk pianoçu-pedaqoqu, metodist, publisist, maarifçi və təşkilatçı, Azərbaycan SSR xalq artisti (1972).
Həyatı
Kövkəb Kamil qızı Səfərəliyeva 1907-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1915-ci ildə səkkiz yaşlı Kövkəb Marinski adına ümumtəhsil məktəbinə daxil olur. Eyni vaxtda o həm də fortopiano sinfində musiqi dərsləri də alırdı. 1916-cı ildə isə təhsilini musiqi texnikumunda davam etdirir. 1917–18-ci illərdə artıq Azərbaycanda Demokratik Respublikasının yaradılması və bu yöndə baş verən siyasi olaylarla bağlı vəziyyət getdikcə dəyişməyə başlayır. 20-ci illərdə isə demokratik təbəqəyə qarşı kəskin repressiyalar başlayır. Bu repressiyaların təsiri Səfərəliyevlər ailəsindən də yan keçmir. Baş verən hadisələrlə bağlı keçirdiyi məşəqqətli əzablar nəticəsində Kövkəbin atası Kamil bəy Səfərəliyev 1920-ci il noyabr ayının 27-də ürək tutmasından 48 yaşında vəfat edir.
1926-cı ildə Kövkəb Səfərəliyeva Musiqi texnikumunu bitirir və çox gənc olmasına baxmayaraq onu Türk qadın seminariyasına işə dəvət edirlər. Burada o ilk pedaqoji fəaliyyətinə başlayır. Məhz bu seminariyada da möhtəşəm ikilinin — Üzeyir bəylə Kövkəb xanımın tanışlığı və birgə fəaliyyətləri başlayır.
Musiqi Texnikumundan sonra Səfərəliyeva dövlət konseravatoriyasının fortopiano şöbəsinə daxil olur. Öz dövrünün dəyərli mütəxəssislərindən dərs alır. Onlardan öyrəndiklərini isə o, illər sonra məhz elə bu musiqi ocağında yeni nəslə öyrədəcəkdi. Əvvəlcə təcrübəçi-pedaqoq sonra isə xüsusi fortopiano sinfinin pedaqoqu kimi.
Kövkəb Səfərəliyeva bəstəkar Asəf Zeynallının nişanlısı olub. Asəf Zeynallı 1932-ci ildə 23 yaşında vəfat etdikdən sonra Kövkəb xanım ondan sonra heç kimlə ailə həyatı qurmayıb.
Kövkəb Səfərəliyeva 1932-ci ildə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasını bitirmiş, həmin tədris müəssisəsinin professoru olmuşdur (1952).
Musiqi təhsilinin inkişafında böyük əməyi olan Kövkəb xanım 1937-ci ildə Konservatoriyanın nəzdində orta ixtisas musiqi məktəbinin (indiki Bülbül adına məktəb) direktoru olmuşdur (1937–1952).
Kövkəb Səfərəliyeva bir sıra elmi-metodik dərsliklərin, fortepiano üçün külliyatın tərtibçisi, musiqi haqqında məqalələrin müəllifidir.
Bakı şəhərində 16 nömrəli Uşaq Musiqi Məktəbi Kövkəb Səfərəliyevanın adını daşıyır. Bakı şəhərinin məkəzi hissəsində adına küçə vardır (küçə Üzeyir Hacibəyov küçəsi ilə kəsişir).
Yavər Kələntərli
Yavər Abbas qızı Kələntərli — Azərbaycan xanəndəsi, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1940).
Həyatı
Yavər Kələntərli 26 mart 1902-ci ildə Şamaxıda anadan olmuşdur. O, muğam, təsnif və Azərbaycan xalq mahnılarının mahir ifaçısıdır. 1932–1937-ci illərdə Azərbaycan radiosununun və 1937–1941, 1945–1951-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının solisti olmuşdur.
Leyli, Leylinin anası ("Leyli və Məcnun", Üzeyir Hacıbəyov), Əsli ("Əsli və Kərəm", Üzeyir Hacıbəyov), Ərəbzəngi ("Şah İsmayıl", Müslüm Maqomayev) və digər partiyaları ifa etmişdir.
Ailəsi
Yavər Kələntərlinin qızlıq soyadı Zamanova olmuşdur. Xudaverdi Kələntərli ilə evlənmişdir. Şair Abbas Səhhət Yavərin doğma bibisi oğlu idi.
Britaniya muzeyi
Britaniya muzeyi — Böyük Britaniyanın və dünyanın ən böyük muzeylərindən biri, ikinci ən çox ziyarət edilən sənət muzeyi.
Tarixi
Bu muzey 1753-cü ildə hazırlanmışdır, lakin açılışı 1759-cu ildə edilmişdir. Bina isə 1823 – 47-ci illərdə tikilmişdir, memarı R. Smyork olmuşdur. Oxu zalınının tikintisi 1854 – 57-ci illərdə başladılmış, həmin hissənin memarı isə S. Smyork hesab edilir.
XVII əsrdən etibarən İngiltərənin ən mühüm mərkəzlərindən birinə çevrildi. İlk muzey təsis edildiyi dövrdə Montaqyo (Montagu House) adlandırılan binada fəaliyyətə başlamışdır. Müasir zamanımızdakı binaya köçənə qədər bir çox korpuslarda yerləşdirilmişdir.
Bina ilk əvvəl Qədim Misir, Qədim Yunanıstan, Assuriya və bir çox digər ölkələrin müzakirə zalı kimi açılmışdı. Hazırkı dövrdə məhz bu muzeydə məşhur Rozetta daşı saxlanılır. Həmçinin muzeydə müxtəlif rəsmlər, qravür sənətinə aid olan məmulatlar, medal, qəpik və kitablar da vardır. Həmçinin müxtəlif epoxlara aid edilən mədəniyyət nümunələri, antik abidələr, orta əsr dövlərini əhatə edən, hətta İntibah dövrünün də nümunələrinə rast gəlmək mümkündür.
Britaniya muzeyinin kitabxanasında 7 milyondan artıq çap edilmiş kitab vardır, həmçinin 105 min əlyazma, təxminən 100 min xartiya (1. filol. papirus və ya perqamentdə qədim əlyazısı; 2. bu yazının yazıldığı material; 3. ictimai-siyasi cəhətdən əhəmiyyəti olan bəzi sənədlərin adı) və məktublar, 3 mindən çox isə papiruslar vardır.
Britaniya muzeyinə edilən girişlərin hamısı pulsuzdur. Qeyd edək ki, muzeyin siçanlardan qorunması üçün altı ədəd pişik saxlanılır. 1926-cı ildən etibarən Britaniya muzeyi "British Museum Quarterly" adlı jurnal dərc edir. Britaniya muzeyi Bloomsbury – da (London) 1753-cü ildən etibarən yaradılmış və üç kolleksiyanın əsasında fəaliyyətə başlamışdır. Bunlara britaniyalı məşhur həkim və naturalist olan Hensa Slouna (Sir Hans Sloane), dövlət adamlarından olan və qraf sayılan Robert Harli (Robert Harley), həmçinin kitabxanaçı antik həvəskarı sayılan Robert Kotton (Sir Robert Cotton) aid edilir. Muzey özündə 10 bölməni birləşdirir, bizim eradan əvvəl, misir, yunan, roma, britaniya, orta əsrlər, İntibah, şərq, numizmatika və Britaniya kitabxanasından təşkil edilmişdir.
Numizmatika bölməsi müxtəlif ölkələrin və epoxların qəpik və medallarından ibarətdir. Qədim Yunan, qədim Roma, qədim Fars və s. mədəniyyətlərin də kolleksioyasına burada rast gəlmək mümkündür. Hətta kral IV Georginin də kolleksiyasına burada rast gəlmək olar.
Muzeydə zooloji, botanika, coğrafiya və minerallaşma haqqında məlumatlara rast gəlmək olar, xüsusən 1881 – 82-ci illər dövründə Saut Kensinqtonda yerləşdirilmişdir. Britaniya muzeyindəki etnoqrafik kolleksiya bölməsində Afrika, Amerika, Okeaniya və bir çox xalqların mədəniyyətini özündə əks etdirən abidələrə rast gəlinir.
Britaniya muzeyi ümumilikdə 94 qalareyadan ibarətdir və uzunluğu 4 km – ə çatır. Verilən məlumatlara görə Hans Sloun qəpik və antik əşyalarla yanaşı çoxlu sayda heykləltaraşlıq nümunələri, müxtəlif heyvan, quş fiqurları, həmçinin herbari və dövlətə xas olan əşyaklar da saxlayırmış.
1753-cü ilin dekabr ayında binanın tikilməsi haqqında qanun qüvvəyə minir. İlk dəfə 15 yanvar 1759-cu ildə Blumbsberi adlanan rayonun Monteqya haus binasında açılış edilir. XIX əsrin əvvələrində kolleksiyalar daha da çoxalmağa başladı. 1802-ci ildə qədim Misirə aid edilən avadanlıqlar Aleksandr tərəfindən ingilis ordusunun Fransanı əldə etdiyi vaxt götürüldü. 1805-ci ildə antik mərmərlər əldə edildi. 1814-cü ildə Bassa (Pelopennes) ərazisində yerləşən Appallon məbədinin relyef frizləri də gətirildi. 1816-cı ildə Parfenona aid edilən heykəl, hansı ki, vaxtı ilə Türkiyəli lord Elqin tərəfindən Afinadan ingilis səfirlərinin köməyi vasitəsilə gətirilmişdir. Eyni zamanda kitabxana yaradıldı, xüsusən qrafika və numizimatika bölməsi fəaliyyətə başladı. XIX əsrin IV yarısında kolleksiyanın həcmi daha da genişləndirildi və meydana yeni ekspozisiyalar gətirildi.
Muzey binasının əhatə etdiyi sahə 6 hektardan çoxdur və Londonun mərkəz küçələrindən birində yerləşir. Həmişə kitab oxumaq üçün müraciət edənlərin sayından asılı olaraq 1854 – 1857-ci illərdə böyük həcmdə və dairəvi formaya malik olan oxu zalı tikildi. Burada həmçinin film saxlanılması adlanan yer də fəaliyyət göstərir. Zalın hündürlüyü 32,2 m, diametri isə 42,7 m hesablanmışdır.
1881 – 1883-cü illərdə bura daxil olan flora və fauna, geoloji və paleontoloji kolleksiyaların çoxluğu nəticəsində Təbiət Tarixi Muzey adlandırılan yeni spesefik bina ucaldıldı. II Dünya müharibəsi illərində muzeyin bütün eksponatları ərazidən evokasiya edilmişdi. Muzey binası hava uçuşlarlından çoxsaylı ziyan görmüşdü. Bir neçə zal, həmçinin oxu zalının da hissələri dağıdılmışdı. Uzun illər müdətində muzey özünün tikintisini və ekspozisiyalarını bəropa etməyi bacardı.
Muzeyin kolleksiyası
Qədim Misir kolleksiyası – dünyada ən nəhəng kolleksiyaya malik ölkələrdəndir. 66 min – dən artıq eksponatı vardır. Xronoli cəhətdən baxsaq bizim eradan əvvəl IV – III əsrləri əhatə edərək, bizim eranın VII əsrinəı qədər müxtəlif kolleksiya nümuinələri vardır. Ən mühüm sayılan parçalar Yeni çarlığın (bizim eradan əvvəl XVI – XI əsr) manumental heykəlidir. III Tutmesə aid edilən qranit baş, III Amenxotə aid edilən iki qara rəngli qranitydən olan fiqur,, onun heykəlinin nəhəng başı (təxminən bizim eradan əvvəl 1400-cü ildə), II Ramzesə aid edilən heykəl (təxminən bizim eradan əvvəl 1250-ci il), daşdan tabut, yonulmuş allahlar və s kimi əhəmiyyətli qədim mədəniyyətə aid edilən parçalar vardır.
Zallardan birinin girişində Rozetta daşı (təxminən bizim eradan əvvəl 196-cı il) qoyulmuşdur. Həmçinin V Ptolemeyin şərəfinə mətn də yazılmışdır. Qara rəngdə bazaltdan ibarət olan pilitə 1799-cu ildə fransız əsgəri Rozetta tərəfindən tapılmışdır. Əlyazmaların sayəsində iki dəfə başqa sistemlə yazılmış Misir mətninin yunan dilinə tərcüməsi mümkün olmuşdur. Jan Fransua Şampalyon (1790 – 1832) 1822-ci ildə Misir heroqliflərinin mənasını aydınlaşdırmışdır.
Misir kolleksiyasında 800 sənəddən ibarət olan papiruslar saxlanılır, bütün dünyanı ədəbiyyatın yaradıcıları ilə tanış edən yazılar vardır. Xüsusi dini ayinlər, regional himnlər, miflər, təbii traktatlar, tarixi faktlarla əlaqədar əlyazmalar, həmçinin işgüzar və şəxsi əhəmiyyət daşıyan yazılar, hüquqi dəyərə malik sənədlər də olduqca çoxdur. Muzeydə Ölülər kitabı adlandırılan magiya kimi vurğulanılan kitab da vardır. Həmin kitabda 180 – dən artıq baş qeydə alınmışdır. Ən yaxşı obrazlar miniatür, hadisə və şəxkillərlə göstərilmişdir.
Həmin bölmədə yerli insanların hazırladıqları alətlər, keramika, şüşə və vazalar, bəzək əşyaları, qəbir bəzəkləri və müxtəlif texnikaya bənzər alətlər də yer almışdır. Elə buradaca 100 ədədə yaxın qəbir daşları göstərilir, xüsusi mumiyalar qorunulur, həmçinin heyvanalra məxsus olan mumyalara da rast gəlmək olur. Bölmədə 31 ədəd portret də yer almışdır. Burada Artemidora və Fayumanın portretləri vardır, hətta Ər Rubaytdan olan II əsr nümunəsi sayılan gənc qadının portreti də yer almışdır. Havaradan olan II əsr parçası sayılan kişinin də portreti var.
Ön Asiyanın qədimliyi
Bura axın Şərq sivilizasiyalarının qədimliyi aid edilir. Xüsusən Şumer, Akkad, Vavilonya, Assuriya, Urartu, Fələstin, Finikya, Qədim İran və s. kimi yerlərin bizim eradan əvvəl VI – V əsrlərdə və bizim eranın VII əsrinə kimi aid edilən nümunələr. İngilis arxeoloqu Ostin Henri Leyyard (1817 – 1894) Nimrudda yerləşən və Aşşurbanipala aid edilən Cənub qərbi sarayı tapmışdır. Həmin saray bizim eradan əvvəl 883 – 879-cu illərdə bəzəkli relyeflər və heykəllərlə bəzədilmişdir.
Assuriyanın özünəməxsus olan manumental relyefləri ən gözəl mədəniyyət nümunələri sayılır. Bu heykəlin məşhurluğu eramızdan əvvəl IX – VII əsrlərdə də tanınırdı. Daşdan olan panellər Assurya çar sarayının bəzək nümunəsi kimi interyerində mühüm rol oynayır. Süjetlərdə çoxsaylı döyüşlər və hərəkət səhnələri vardır. Allahların şərəfinə olan ritual səhnələr də yetəriq qədər vardır. Qanadlı, şahin başı olan allah, qanadlı allah, ritual səhnələr bunların arasında ilkin yer alanlardır. Bu kimi ritual səhnələr II Aşşurbanipalın sarayında da vardır. Manumental ov səhnələri, çarın ovda öldürdüyü heyvanların rəsmləri, vurulmuş heyvanlar, öldürülmüş şir, vəhşi heyvanların ölüdürülməsi, qəfəsdən çıxan heyvan rəsmləri və s. buna əyani misaldır. Bunların hamısı II Aşşurbanipal sarayında yer alıb. Burada ümumilikdə 250 relyef vardır. Bu bölmə dünyada ən çox mətnlərdən ibarət olan kolleksiyanı özündə birləşdirir. Hətta eramızdan əvvəl III – I miniliiyə aid olan Mesopatamiyanın bütün həqiqətləri də bu muzeydə əks olunmuşdur. Ürək açıqlığı ilə demək olar ki, ilk yaradılmış çar Aşşurbanipala məxsus olan Nineviya kitabxanasında da 20 min yazılmış lövhə qorunur. Qədim yunan və roma mədəniyyəti.
Egey xalqına məxsus olan və bizim aradan əvvəl III – II minilliyə aid edilən abidələr bu muzeydə rast gəlmək mümkündür. Həmçinin Roma xalqının da müxtəlif nümunələri muzeydə sərgilənir. Yunan arxaiklərinə manumental heykəltaraşlıq nümunələri daxil edilmişdir. Xüsusən Apolon və Didimaksın heykələləri də əhəmiyyətlidir. Apollon Strenqford, relyeflərdən ibarət olan və çara aid edilən abidə, hansı ki, Ksanfanın qəbridir.
Xüsusən yunan klassikası yer almışdır. Hazırda muzeydə 15 kvadrat formasında olan öpanellər saxlanılır. 17 ədəd çox ziyan görmüş heykəllər və 75,3 m lentlər, içərinin perimetrinə uyğun gələn məbədlər də yerləşdirilmişdir. Ümumiyyətlə dünyanın bütün ölkələrindən müxtəlif mədəniyyət nümunələri buradadır. Sizin də tanış olmağınız məsləhət görülür.
Məhabad Cümhuriyyəti
Məhabad Cümhuriyyəti və ya Kürdüstan Milli Hökuməti — 1946–1947-ci illərdə mövcud olmuş kürd dövləti. Məhabad Cümhuriyyəti 1946-cı ilin 22 yanvarında SSRİ-nin dəstəyi nəticəsində yaradılmışdır. BMT tərəfindən tanınmayan Məhabad Cümhuriyyəti, 1947-ci ilin 30 mart tarixində dağılmışdır. Cümhuriyyət 13 nazirdən təşkil olunmuş komitə tərəfindən idarə olunurdu. Qazı Məhəmməd Məhabad Cümhuriyyətini ilk və tək dövlət başçısı olmuşdur. Məhabad Cümhuriyyətinin paytaxtı Məhabad şəhəri olmuşdur. Cümhuriyyətin adı da elə bu şəhərdən götürülmüşdür.
Dövlətin yaradılması və süqutu
1945-ci ilin noyabr ayında SSRİ-nin yardımı ilə İranda birinci Azərbaycan Demokrat Firqəsi yaradıldı. Bundan sonra İranda yaşayan kürdlərin silahlandırılması başlandı. 1.200 tüfəng və digər hərbi ləvazımatlar peşmərgə birliklərinə göndərildi. Məqsəd İranda yaşayan kürdləri siyasi baxımdan oyandırmaq və burada yeni bir kürd dövləti qurmaq idi. 22 yanvar, 1946-cı ildə Məhabad şəhərinin meydanında yeni cümhuriyyətin qurulduğu rəsmən elan edildi. Bu münasibətlə SSRİ Məhabad Cümhuriyyətinə 5.000 tüfəng göndərmişdir.
1947-ci ilin 9 mayında SSRİ-nin İrandan çıxmasından sonra, İran ordusu Məhabad Cümhuriyyətinin üzərinə hücum etdi. 31 mart 1947-ci ildə dövlət başçısı Qazı Məhəmməd, başnazir Şeyx Hacı Baba və müdafiə naziri Məhəmməd Hüseyn xan Məhabad şəhərinin mərkəzi meydanında asılaraq edam edilmişdir. Dövlətin digər məmurlarından olan Mustafa Bərzani isə gizli yolla Bakıya qaçmışdır.
Məhabad Cümhuriyyət ilə ADF arasında olan münasibətlər
3 may, 1946-cı ildə Məhabad Cümhuriyyət ilə Azərbaycan Demokrat Firqəsi arasında müqavilə imzalanmışdır. Müqaviləyə əsasən:
Paleontologiya tarixi
Paleontologiya tarixi canlı orqanizmlərin qalıqları əsasında Yer kürəsində həyatın yaranması şəraitini və onun inkişaf mərhələlərini öyrənir. Paleontologiya elminin əsas vəzifələrindən biri canlı orqanizmlərin inkişaf tarixinin öyrənilməsi ilə bağlı olduğundan onu biologiya elminin bir hissəsi hesab etmək olar, lakin Yer kürəsinin özünün tarixini tədqiq etdiyinə görə paleontologiya, həm də geologiya elmi ilə sıx əlaqədardır.
XVII əsrə qədər
Qədim dövrlərdə yunan mütəfəkkiri Ksenofan (e.ə.570-480) vaxtilə quruda yaşamış, sonralar su altında qalmış ərazilərdə aşkar edilmiş dəniz canlılarının (molyuskların) qalıqlarından yazmışdır.
Tanaat məbədi
Bölgədə xristianlığın ilk dövrlərinə (IV-V əsrlərə) aid olan məbəd yarımdağılmış vəziyyətdədir. Məbəd qırmızı daşdan inşa edildiyi üçün yerli azərbaycanlı əhali onu həm də Qızıl kilsə adlandırmışdır. Tədqiqatçıların fikrinə görə bölgədə xristianlığın yayılmasına qədər abidə atəşpərəstlik məbədi olmuşdur. "Sünik tarixi" əsərinin müəllifi Stepan Orbeliana (XIII yüzil) görə isə məbəd 491-ci ildə tikilmişdir.
Paleontologiya tarixi
XVII əsrə qədər
Yunan filosofu Aristotel (e.ə. 384-322) hesab edirdi ki, daşlaşmış canlı orqanizm qalıqları nəm və ilıq lildən əmələ gəlmişdir. O formanı isə onlara təbiətin plastik və forma əmələ gətirən qüvvələri vermişdir. Aristotelin nəzəriyyəsinə görə, həmin qalıqlar canlı və qeyri-canlı təbiət arasında keçid formalarıdır.
Tanaat məbədi
Tanaat məbədi Tatev monastırından sonra bölgədə ikinci ruhani mərkəzi olmuşdur. 1975-ci ildə məbəd ermənilər tərəfindən bərpa olunarkən köhnə məbəd xarabalıqları arasından Urartu çarı I Argiştiyə məxsus daş kitabənn tapılması haqqında xəbər yayılmışdır.