cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mərvə Kavakcı
Siyasi fəaliyyəti
ABŞ-dan Türkiyəyə qayıtdıqdan sonra 1994-cü ildə Rifah Partiyasına üzv olub və qadın təşkilatında çalışıb. Rifah Partiyası bağlandıqdan sonra 1999-cu ildə Fəzilət Partiyasının İstanbul millət vəkili olaraq seçkilərə qatılıb, İstanbuldan millət vəkili seçilib. 2 may 1999-cu ildə Ali Seçki Qurumundan mandat alan Kavakcı, 21-ci Dövr 1-ci Qanunvericilik ilinin ilk iclasına qatılarkən DSP millət vəkilləri tərəfindən etiraz edildi. And içme törenini yapamadan meclis salonundan çıkartıldı. O, andiçmə mərasimini tamamlamadan məclis salonundan qovuldu. Türkiyənin Hyustondakı Baş Konsulluğunun ABŞ Dallas İmmiqrasiya və Vətəndaşlıq İdarəsindən təqdim etdiyi sənədlərə əsasən, 1992-ci il mayın 2-də “Green card” hüququ qazandığını və 5 mart 1999-cu ildə and içdiyini İsmail Cem tərəfindən açıqlandı. Kavakcı vətəndaşlıqdan çıxarılması qərarından sonra hüquqlarını bərpa etmək üçün Danıştaya müraciət edib. 1999-cu ilin avqustunda Dövlət Təhlükəsizlik Məhkəməsinin Baş Prokuroru Nuh Mete Yüksel deputat toxunulmazlığının götürülməsi üçün Türkiyə Böyük Millət Məclisinin Ədliyyə Nazirliyinə hesabat göndərdi. Onun toxunulmazlığının götürülməsi Baş Nazirlik və Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən qəbul edilib. Bununla yanaşı, vətəndaş olmayan şəxsin də toxunulmazlığının olmayacağı ilə bağlı müzakirələr gedirdi. 13 oktyabr 1999-cu ildə ona səyahət qadağası qoyuldu və Ankara Dövlət Təhlükəsizlik Məhkəməsi Baş Prokurorluğu 1999-cu il oktyabrın 18-nə keçən gecə Kavakcının evində axtarış apardı. Yüksel, bu axtarışın və aparılmasının qanunsuz olmasını tənqid etdi və bunun qarşılığında xəbərdarlıq aldı.
Fəzilət Partiyasının ləğvi
Fəzilət Partiyasının bağlanması ilə bağlı Ali Apellyasiya Məhkəməsi Baş Prokurorluğunun 4 iyun 1999-cu ildə Konstitusiya Məhkəməsinə təqdim etdiyi iş üzrə ittiham aktında bildirilir ki, Fəzilət Partiyasının bütün direktorları, o cümlədən Recai Kutan Kavakcının hicablı parlamentdə and içə, həm də işlərində iştirak edə biləcəyi ilə bağlı təbliğat apardığı deyilirdi. Nazlı Ilıcakın müxtəlif televiziya proqramlarına verdiyi müsahibələrində, onun bunun üçün xüsusi seçildiyini dediyi də iddia edilir.
Əlavə ittihamnamədə 26 dekabr 1997-ci ildə ABŞ-da yerləşən Fələstin İslam Birliyinin (İAP) ABŞ-ın Çikaqo şəhərində təşkil etdiyi konfransda etdiyi çıxışın Anadolu Agentliyinin bülletenindən götürülmüş nitqindən bir hissəsi vardır. Bu çıxışında: ''...Bizim nümunəvi araşdırmamızda kişilərin modelinə paralel yuxarıdan aşağıya iyerarxik model qurduq. Hər bir şəhər mərkəzdəki kimi quruluşa malikdir. Seçim üçün bir şəxs məsuliyyət daşıyır. Başqası təhsildən, ictimaiyyətlə əlaqələrdən və maliyyədən məsuldur. Hər şəhərdə 11 şöbə var. Və cihad etmək üçün hər şəhərdə, məhəllələrdə, qəsəbələrdə Hizb-i Rəfah mövqeləri var. Və hər məhəllədə küçə və mənzil nümayəndələri var, ona görə də Hizbi-Rifah qadınları mənzildən binaya işləməklə insanları mübarizəyə çağırırlar... Hörmətli İAP üzvləri, XXI əsrə qədəm qoyarkən mən istərdim son olaraq deyim ki, dünya müsəlmanları olaraq məqsədimiz əsrlər əvvəl olduğu kimidir, Quranda deyildiyi kimi olmalıdır....''-dediyi iddia edilir.
Əlavə ittihamnamədə bu çıxışla yanaşı, onun 1996-cı ildə Şimali Amerika İslam Birliyi konqresində etdiyi çıxışın bir hissəsi də var. Bu çıxışda o; ''....Bu, ibadət və cihad deməkdir. Hizb-i Rifah Qadınlar komissiyası olaraq biz öz işimizdə yuxarıdan aşağıya iyerarxik sistemdən istifadə etdik. Bizim də kişilər kimi qərargahımız vardır. Biz onlarla paralel işləyirdik. Şübhəsiz ki, biz hər zaman Baş nazirimiz Nəcməddin Ərbakanın əmrində olmuşuq. Qapı-qapı təbliğat işində qərargahdan hesabatlar alırdıq. Rifahı qəbul edənin İslamı da qəbul etdiyi bildirilir....''
Gerçəkləşdirilməsi istənilən hədəflər baxımından Kavakcının çıxışlarının Fəzilət Partiyasının Rifah Partiyasının davamı olduğunu iddialarına qarşılıq partiyanın müdafiəsi: ''Fəzilət Partiyası Millət vəkili Mərvə Kavakcının da bağlanılan Rifah Partiyasının üzvü olması bu iki partiya arasında nə konstitusiya, nə də hüquqi mənada davamlılıq əlaqəsinin olduğunu göstərir. Hansı hallarda partiyanın ləğv edilmiş partiyanın davamı sayıla biləcəyini yuxarıda izah etdik. Mərvə Kavakcı da partiyamızın nə sözçüsü, nə də səlahiyyətli orqan nümayəndəsi deyil. Ona görə də onun bu və ya digər iclasda söylədiklərinin bizim partiyamıza aid ediləcəyi düşünülə bilməzdi.'' Bu iddialar və müdafiələr nəticəsində Mərvə Kavakcı hadisəsi və digər iddialar dəyərləndirilib, Fəzilət Partiyası, Türkiyə Respublikası Konstitusiyasının 68-ci maddəsinin dördüncü bəndində göstərilən dünyəvi respublika prinsipini pozduğu və partiyanın iddia edilən fəaliyyətlərə heç bir reaksiya vermədiyi və Konstitusiyanın 69-cu maddəsinə əsasən qəbul etdiyi qənaətinə gəlinərək Konstitusiyanın, Siyasi Partiyalar qanununun 101 və 103-cü maddələri əsasında partiya bağlandı. Bununla yanaşı Mərvə Kavakcı və bəzi millət vəkilləri 5 il müddətinə başqa partiyanın təsisçisi, üzvü, idarəçisi və auditoru seçilə bilməzdilər.
Tənqidlər
Mərvə Kavakcının atası Yusuf Ziya Kavakcı “Yeni Akit” qəzetində “Fətullah Gülən olsaydım” başlıqlı məqaləsində Gülənlə bağlı: “O, Türkiyəyə qayıdıb hökumətlə yaxşı münasibət quranda əminəm ki, müalicə alacaq və yaxşılaşacaq"- deyə yazıb. Yazı əks reaksiyalardan sonra silinib.
Mərvə Kavakcının yaxınlarının dövlət qurumlarına yerləşdirilməsi tənqidlərə səbəb olub.
Panama kanalı
Panama kanalı — Panamada, Şimali və Cənubi Amerikanı ayıran, Atlantik okeanı və Sakit okean arasında əhəmiyyətli dəniz yolunu təşkil edən kanalthumb|Panama kanalının bir günüİnşaatı ABŞ tərəfindən tamamlanmış və kanal 15 avqust 1914-cü il açılmışdır. Sarı qızdırma, malyariya, torpaq sürüşməsi və s. səbəblərdən 27500-ə yaxın işçi inşaatda həyatını itirmişdir.
Bu gün Nyu-York dan San Fransisko ya gedən bir gəmi Horn Burnunu dolaşdığı təqdirdə isə 22500 km yol qət etməli olurdu. Lakin Panama kanalı vasitəsilə 9500 km üzür.
Eltun Əliyev
Eltun Elnur oğlu Əliyev (29 avqust 2001; Sumqayıt, Azərbaycan — 16 oktyabr 2020; Suqovuşan, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələri'nin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Panama kanalı
Panama kanalı boyu səyahət təqribən 9 saat çəkir. Həmçinin kanalda quraşdırılmış xüsusi qaldırıcı qurğular vasitəsilə gəmilər keçilməsi çətin olan yerlərdən asanlıqla keçə bilir.thumb|Panama kanalıPanama kanalı dünyanın ən bahalı kanalıdır. Kanal bölgəsinin sosial vəziyyəti inkişaf etmişdir. Panama kanalının sayəsində Panama əhalisinin rifahı yüksəlmişdir. Kanal ölkənin inkişafında önəmli yer tutur.
Eltun Əliyev
Həyatı
Eltun Əliyev 2001-ci il avqustun 29-da Sumqayıt şəhərində anadan olub. 2019-cu ildə Sumqayıt şəhəri 24 saylı orta məktəbi bitirdikdən sonra həqiqi hərbi xidmətə yola düşüb.
Panama kanalı
Kanal dəniz səviyyəsindən 26 m (85 ft) yüksəklikdədir. Panama kanalının eni isə 34 m (110 ft) olaraq hesablanmışdır. Birləşmiş qablarda olduğu kimi mayelərin tarazlığı və Arximed qanunlarından istifadə edərək suyun səviyyəsini dəyişməklə gəmilər yavaş-yavaş qaldırılır və endirilir.
Quruluşu
Panama kanalı üçün ilk cəhd 1 yanvar 1881-ci ildə olmuşdur. Layihə Süveyş kanalının inşaatını gerçəkləşdirən Ferdinand de Lesseps in öndərliyində hazırlanmışdır. Onun planlaşdırmalarında kanal dəniz səviyyəsində göstərilmişdi.
Kanalın tikintisinin ilk illərində təşkilat əksiklikləri və qazıntı nəticəsində yaranan tullantıları nəql etməyə vasitə tapıla bilməməsi ilk ciddi problemləri yaratmağa başlamışdı. Bunlardan əlavə, həmçinin ortaya çıxan torpaq sürüşmələri ilə də qarşılaşılırdı. Torpaq sürüşmələrinin dayandırılması üçün kanalın müəyyən bölgələrində qazarkən dərinlik azaldılmaq məcburiyyətində qalınırdı.
Təkrar inşaat üçün bağlanan Panama kanalı genişlədildikdən sonra 26 iyun 2016-cı il tarixində yenidən fəaliyyətə başlamışdı.
Eltun Əliyev
Hərbi xidmətləri
Eltun cəbhənin Tərtər istiqamətində yerləşən N saylı hərbi hissədə – ön xətdə baş atıcı olaraq xidmət edib.
2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Eltun Əliyev Talış Suqovuşan döyüşlərində savaşıb. 19 oktyabr 2020-ci il tarixində düşmən gülləsindən şəhid olub. Sumqayıt Şəhidlər Xiyabanı'nda dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı verilmiş tapşırıqları şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Eltun Əliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Eltun Əliyev ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Suqovuşan qəsəbəsinin işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Eltun Əliyev ölümündən sonra "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
NGC 1310
NGC 1310, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Soba bürcü istiqamətində yerləşir. SBc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Köçtəpə (Xudabəndə)
Köçtəpə - İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,044 nəfər yaşayır (228 ailə).
Larisa Heniyuş
Larisa Antonova Heniyuş (Ларыса Антонаўна Геніюш; 9 avqust 1910-7 aprel 1983) — Belarus şairəsi, yazıçısı və ictimai xadimi.
Həyatı
Larisa Antonova 1910-cu il avqustun 9-da çoxuşaqlı bir ailədə anadan olmuşdur. Polşa məktəbində təhsil almışdır. 1928-ci ildə Polşa gimnaiyasını bitirir. Elə bu illərdə polşa, skandinav, ingilis-klassik kimi dünya ədəbiyyatı ilə tanış olur və şeirlər yazmağa başlayır. 1935-ci il fevralın 3-də Praqada Karlova Universitetində tibb təhsili alan tələbə İvan Qeniyuşla ailə qurur. Oğlu Yuriy dünyaya gəldikdən sonra Praqaya köçür. Şairə ilk şeirlərini 1939-cu ildə berlin qəzetində nəşr etdirir. 1942-ci ildə ilk dəfə onun əsərlərinin yığma kitabı «Ад родных ніў» adı altında işıq üzü görür. 1939-cu ildə Qırmızı ordu qərbi Belarusiyaya daxil olan zaman larisanın atası güllələnir, anası və iki bacısı Qazaxıstana sürgün olunurlar. Çexoslavakiya alman əsarətindən azad edildikdən sonra Larisa həyat yoldaşı və oğlu ilə birgə Praqa yaxınlığında yerləşən Vimperk şəhərciyində yaşayırdı. 1948-ci il martın 5-də DTX Larisa və İvanı həbs edir. İkisi də Çexoslavakiya-Lvov şəhərindəki həbsxanaya yerləşdirilirlər.1948-ci ilin oktyabrından isə Minsk həbsxanasına köçürülürlər. 1949-cu il fevralın 7-də Larisa və İvan Heniyuşların 25il azadlıqdan məhrum edilməsi ilə bağlı qərar qəbul edilir. Onlar 1956-cı ildə həbsdən azad olunurlar. Azad olduqdan sonra Larisa ömrünün sonuna qədər ərinin vətəni olan Qrodnen əyaləti Zelvə qəsəbəsində yaşayır. Qalan həyatları boyu Heniyuşlar sovet vətəndaşlığından imtina edirlər. Zelvədə keçən 27 il MTN-in nəzarəti altında olmuşdur. İvan Heniyuşa Xəstəxanada işləmək üçün icazə verilmişdi. Ərinin ölümündən sonra Larisaya kiçik təqaüd ayrıldı. Larisaya həm də sovet-polşa sərhəddinin digər tərəfində yaşayan oğluyla görüşmək qadağan olunmuşdu. Azad olunduqdan sonra keçən 10 il ərzində şairənin yaradıcılığı böyük auditoriya tərəfindən tanınmırdı. Onun şeirləri ilk dəfə belarus qəzetində 1963-cü ildə nəşr olundu. Larisa Heniyuş 1983-cü ildə Zelvədə vəfat etmişdir.
Xaçın knyaz sarayı
Xaçın knyaz sarayı — Kəlbəcər rayonunun Vəngli kəndində yerləşən XIII əsrə aid tarix-memarlıq abidəsi. Saray, Xanabert qalasından şimalda, Gəncəsər monastırı yaxınlığında yerləşir. Saray, Həsən-Cəlalyanlar sülaləsindən olan Aşağı Xaçın knyazlarının iqamətgahı olmuşdur.
Tarixi
XIII əsrdə inşa edilmiş Xaçın knyaz sarayı dövrümüzə yarıdağınıq vəziyyətdə çatmışdır. Vaxtilə yaxşı müdafiə olunmuş qəsr tipli saraydan qalan hissələr dörd ədəd yarımdairəvi künc qüllələri, giriş qapısı, divarların binə hissəsinin qalıqları, iki zalın divarları və saray otaqlarının əsas divarlarıdır.
Xalq memarlığı ənənələrindən istifadə ilə yaradılmış Xaçın sarayı, sonrakı dövrlərdə yaxın ərazilərdə inşa edilən digər knyaz və məlik saraylarının memarlığına ciddi təsir etmişdir.
Memarlıq xüsusiyyətləri
180px|thumb|left|Saray xarabalıqlarının müasir görünüşü Sarayın qismən yaxşı qorunmuş künc qüllələrinin inşasında qonulmamış kvars daşlarından istifadə olunmuşdur. Divarların qalınlığı 1.6-1.8 metrdir. Hazırda dağılıq vəziyyətinə görə qüllələrin neçə mərtbəli olduğunu demək çətin olsa da, daha kiçik ölçülü qüllənin daha qədim olduğu dəqiqdir.
Sarayı qismən daha yaxşı vəziyyətdə görmüş M. Barxudaryants yazır ki, ''“...çoxlu sayda otaqlardan təşkil olunmuş sadə tikili, əhəng məhlulu ilə tikilmiş qala divarları ilə əhatə olunub. Həsən Cəlalın sarayının ən cəzbedici hissəsi qəbul otağı və dövrün memarlıq xüsusiyyətlərini qoruyub saxlamış otaqlardan biridir. Otaqlar etibarlı və hündür divarlara malik olmaqla, tağtavanla örtülmüşdür. Yaxşı yonulmuş daşlardan hörülmüş daşıyıcı tağlar, zərif və incə işləmiş kapitellərə söykənir. Otaqlarda nadir hallarda dar pəncərələrə rast gəlinir. Sarayda ümumilikdə neçə otağın olduğunu müəyyən etmək mümkün deyil, çünki bütün tikili sıx ağaclar və moruq kolları arasında qalmışdır. Bitkiləri təmizləməmiş tədqiqatı davam etdirmək mümkünsüzdür.”''
Ş. Mkrtçyan qeyd edir ki, tikili qalıqlarına əsasən tağların yaxşı yonulmuş iri kvars bloklarından inşa edildiyini söyləmək mümkündür. Tağtavan dörd dəstək tağı ilə dörd hissəyə bölünürdü. Qərb tağı iki qatlı qalın divara söykənir, digər üç tağ isə zalı və nişdə yerləşən kiçik otağı bərabər hissələrə bölür. Daşıyıcı tağlar iki-üç sıra monolit və bərabər ölçülü daşlardan inşa edilməklə, kəməri bölən silindrik təmələ söykənir. A. Qulyan qeyd edir ki, əsas zalın daşıyıcı tağlarını inşa edərkən Gəncəsər monastırının günbəzini saxlayan iki mərkəzli tağ prinsipindən istifadə olunmuşdur.
Böyük zal dar dəhliz vasitəsiylə tağtavana malik, kvadrat formalı kiçik otaqla əlaqələndirilmişdir.Bu otaqda divarlarda ev əşyalarının yığılması üçün nişlər və buxarı vardır. Otağın bu cür tərtibi onun daha çox məişət xarakteri daşıdığını göstərir.
Medafiə divarlarının cənub tərəfində digər tikililərin də qalıqları aşkarlanmışdır. Kompleksin şimal tərəfində yerləşən daxili həyətə geniş yer ayrılmışdır. Həyət kompleksi müdafiə edən qala divarları arasındakı hissənin demək olar ki, yarısını tutur.
Rasif Məmmədov
Rasif Salman oğlu Məmmədov (d. 30 noyabr 1967; Xocalı, Azərbaycan – ö. 26 fevral 1992; Xocalı, Azərbaycan) — Xocalı soyqırımı şəhidi.
Həyatı və hərbi xidməti
Rasif Məmmədov 30 noyabr 1967-ci ildə Xocalıda dünyaya göz açmışdır. Qarabağ müharibəsi illərində könüllü olaraq Milli Ordu sıralarına yazılmışdır. 26 fevral 1992-ci ildə Xocalı soyqırımı zamanı ermənilər tərəfindən vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdir. Ağdam rayonunun Uzundərə kəndində torpağa tapşırılmışdır.
İgidlik və şücaətlərinə görə Azərbaycan Prezidentinin Sərəncamına əsasən Rasif Məmmədov ölümündən sonra "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilmişdir.
Kusəcabad (Xudabəndə)
Kusəcabad - İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 427 nəfər yaşayır (82 ailə).
Dum metal qruplarının siyahısı
Dum metal — olduqca ağır riflər və melodik vokal Heavy metalın 1980-cı ildə yaranan növü olan janr. Bu janr eyni ildə yaranan Speed metal-a qarşı cavab kimi yaranıb da demək olar. Mövzusu əsasən eşqə, hüznə, ölümə, din, duyğular, melanxoliya və həyata yönəlməkdədir.
Əlisa Əliyev
Əlisa Arif oğlu Əliyev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Hərbi xidməti
Əlisa Əliyev 2018-ci ildə həqiqi hərbi xidmətə yollanmış, «N» saylı hərbi hissədə həqiqi hərbi xidmətini başa vurmuşdur.Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Əlisa Əliyev 2020-ci il sentyabrın 27-dən Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Cəbrayılın, Xocavəndin və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Əlisa Əliyev Şuşa döyüşlərinin gedişatında 6 noyabr 2020-ci ildə Xocalı rayonunun Şuşakənd kəndi istiqamətində döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən minaatan mərmisinin dəyməsi nəticəsində həlak olmuşdur. Əlisa Əliyev Qızılağac kənd qəbiristanlığında torpağa tapşırılmışdır.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əlisa Əliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əlisa Əliyev ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yerinə yetirən zaman mərdliyin və igidliyin göstərilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əlisa Əliyev ölümündən sonra "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əlisa Əliyev ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əlisa Əliyev ​ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək igidlik və mərdlik göstərmiş, hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirərək şəhid olmuş Əlisa Əliyev Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2022-ci il tarixli Sərəncamına əsasən ölümündən sonra 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilmişdir.
Beliz
Beliz — Mərkəzi Amerikanın şimal-şərqində dövlətdir. Qərbdə və cənubda Qvatemala ilə (sərhəddin uzunluğu 266 km), şimal-qərbdə - Meksika ilə (250 km) sərhədlənir. Sərhədlərin ümumi uzunluğu 516 km-dir. Ölkənin ərazisi Yukatan yarımadası nın şərq hissəsində, Karib dənizi nin sahilindədir. Sahəsi – 23 min km², əhalisi - 0,3 mln nəfər (2008-ci il). Paytaxt – Belmopan şəhəridir, rəsmi dili ingiliscədir.
Adın etimologiyası
1973-cü ilə qədər Britaniya Hondurası adlanan ölkə 1981-ci ildə müstəqillik qazanmışdır. Beliz bayrağında insan rəsmi olan dünyanın yeganə ölkəsidir.
Coğrafiya
Dövlətin çox hissəsi düzənliklərdən ibarətdir. Bəzi yerlərdə bataqlıqlar, çoxlu göllərdən və laqunlarından, cənubda isə hündürlüyü 1122 m-ə çatan Mayya dağlarından ibarətdir. Kiçik bir ölkə olan Beliz fiziki quruluşca iki hissəyə ayrılır: Şimalda ovalıq bölgə və cənubda dağlıq və meşələrlə bağlı bir bölgə vardır. Şərqini əhatə edən Karib dənizinin sahil seqmentləri mərcan adacıqları ilə çevrilidir. Ölkənin ən böyük çayları - Rio-Ondo və Belizdir. Onlar gəmiçilik üçün (kiçik) aşağı axarlarında yararlıdırlar. Şimaldakı məhsuldar allüvial düzənlikləri, məmləkətin ən böyük və əhəmiyyətli axar suyu olan Beliz çayı və qolları olan kiçik dərəciklər tərəfindən sulanır. Əhəmiyyətli bir gölə sahib olmayan ölkədə hər hansı bir yayla mövcud deyil.
İqlimi tropik passatdır. Orta aylıq temperaturu 25-27 o C-dir. Şimali-şərqi passat çoxlu yağıntılar gətirir. Onların miqdarı şimaldan cənuba artaraq ildə 1300 mm-dən 3500 mm-ə çatır. İlin ən isti ayları fevral və mart aylarıdır.
Təbii qaynaqlar baxımından zəngin deyil. Sahil boyu manqr kolluqları uzanır. Ərazinin 44%-i rütubətli tropik meşələrlə örtülüdür. Xüsusilə cənubdakı dağlıq seqment gur meşələrlə örtülüdür. Meşələrdə qiymətli ağac növləri bitir, bunlardan təsərrüfat əhəmiyyətli makaqoni və şam ağaclarıdır.
Belizin heyvanat aləmi müxtəlifdir. Burada enliburun puma, meymunlar, yaquarlar, zirehlilər, timsah, böyük kərtənkələ - iquanlar və b. heyvanlar yaşayır. Çoxlu quşlar, o cümlədən tutuquşular və balaca kalıbrilər vardır. Ölkənin sahillərində dəniz suları balıq, xərçənglər və tısbağalar ilə zəngindir.
Tarixi
Belizdə XVI əsrin əvvəllərinədək hindu tayfaları yaşayırdı. XVI əsrdə İspaniya Mərkəzi Amerikanı işğal edəndən sonra Belizin şimal hissəsi «Yeni İspaniyanın» (Meksika), cənub hissəsi isə Qvatemala general-kapitanlığının tərkibinə daxil oldu. 1638-ci ildən Beliz çayı sahillərində ingilis məskənləri meydana gəldi. XVII- XVIII əsrlərdə ingilis müstəmləkəçiləri ilə İspaniya işğal orqanları arasında bir sıra münaqişə baş verdi. 1798-ci ildə ispanların ingilis məskənlərini ləğv etmək cəhdləri məğlubiyyətlə qurtardı. 1840-cı ildən ingilislər Belizi Britaniya Hondurası adlandırmağa başladılar. 1862-ci ildən isə Beliz rəsmən İngiltərənin müstəmləkəsi elan edildi və İngiltərənin əlavə aqrar-xammal bazasına çevrildi. XX əsrin əvvəllərindən Belizə ABŞ inhisarları soxuldu. Xüsusən 30-cu illərdən Beliz xalqının müstəmləkə zülmünə qarşı güclənən mübarizəsi Böyük Britaniya 1961-ci ildə Belizə daxili özünüidarə hüququ verməyə məcbur etdi. 1981-ci ildə Beliz müstəqil dövlət elan olunmuşdur.
İqtisadiyyat
Beliz zəif inkişaf etmiş aqrar ölkədir. İqtisadi cəhətdən İngiltərə və Amerika kapitalından asılıdır. Təqribən xarici kapital qoyuluşunun 3/4-ü kənd təsərrüfatında təmərküzləşmişdir. 50 min ha torpaq sahəsi becərilir ki, bunun da çoxu xarici şirkətlərindir. İqtisadiyyat əsasən kənd təsərrüfatına əsaslanır və kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı, ticarət, turizm inkişaf edir. Əhalinin əksəriyyəti kənd təsərrüfatı, oduncaq tədarükü, meşə məhsulları istehsalı və balıqçılıqla məşğuldur.
Daxili tələbat üçün qarğıdalı, lobya, çəltik və tərəvəz yetişdirilir. Ölkənin cənub-dağlıq hissəsində buynuzlu mal-qara yetişdirilir.
Meşə resursları dövlətin vacib gəlir mənbəyi kimi qalmaqdadır. Sahil sularında balıq, krevet, xərçənglər və tısbağa ovlanır.
Belizin sənayesi zəif inkişaf edir və meşə materialları və kənd təsərrüfatı xammalı emalına əsaslanır. Şəkər istehsalı, sitrus bitkilərdən şirə və konservlər istehsal olunur. Sənaye və tikinti ümumi məhsulun 27%-ni verir. Əsas sənaye mərkəzi Beliz şəhəridir ki, burada bir neçə yeyinti və ağac emalı sənayesi vardır. Şimalda Korasal və Orınc-Uolk şəhərləri yaxınlığında iki şəkər zavodları yerləşir, Sann-Krik şəhərində isə sitrus meyvələri emal edən fabrik yerləşir. Beliz şəhəri yaxınlığında SES işləyir (Beliz çayı üzərində qurulmuşdur). Ölkədə turizm inkişaf edir.
2011-cu ildə ölkədə 52 milyon kvt-saat elektrik enerjisi istehsal edilmişdir.
Dəmir yolları yoxdur. Avtomobil yollarının ümumi uzunluğu 2710 km-dir (500 km-i bərk örtüklüdür). Əsas dəniz portu Beliz-Siti şəhəridir. Aeroportu var.
Ölkə şəkər, şəkər xammalı, dəniz məhsulları, sitrus meyvələri, meyvə konservi, qiymətli ağac və s. ixrac edir. İdxalatı: maşınlar və nəqliyyat avadanlığı, ərzaq, sənaye malları, yanacaq, kimya məhsulları, əczaçılıq (dərmanlar) məhsullarıdır. Pul vahidi – Beliz dollandır.
Rəşidi tarixi (kitab)
Rəşidi-tarixi—Mirzə Heydər Duqlatın əsəri.
Rəşidi tarixi fars dilində
Rəşidi tarixi ( Tarixi Rəşidi) Türkistan ərazisinin 1347-1545 illərindəki tarixi, Çığatay xanları və Qaşqar əmirləri haqqında farsca kitabdır.Bu kitabın yazıçısı Mirzə Məhəmmədheydər Duqlatdır.Müəllif bu kitabın təlifi üçün bu mənbələrdən istifadə edib:Fəzlullah Rəşidəddinin Came ət-təvarix kitabı, Cəhangüşaye Cüveyni tarixi kitabı, Həmdulla Müstofinin Seçilmiş tarixi(Tarixi qozide) kitabı, Şərəfəddin Əli Yəzdinin Zəfərnamə kitabı, Əbdürrəzzaqın Nəzmə çəkilmiş(Tarixi Mənzum) kitabı, Mirzə Uluqbəyin Ulusi Ərbəə kitabı.
Rəşidi tarixi rus dilində
Bu kitab bir neçə dəfə dus dilində çap olunub. 1996-cı ildə Daşkənd şəhərində 2 cildliyi "Fan" nəşriyyatında işıq üzü görüb.
2011-ci ildə Moskva şəhərində "Direkt-Media" nəşriyyatında 198 səhifədən inarət buraxılıb. Bu nəşrdə yalnız Qazax xanlığına aid olan məlumat var.
Məhəmmədqulu xan Şamlı
Məhəmmədqulu xan Şamlı — Şamlı tayfasından olan bir türkmən zadəgan, bir müddət Səfəvi şahı Sultan Hüseyninin (1694-1722) 1721-ci ildən 1722-ci ilədək baş vəziri vəzifəsini icra etdi. Onu Fətəli xan Qacar əvəz etdi.
Birinci İngilis-Birma müharibəsi (1824-1826)
Birinci İngiltərə-Birma müharibəsi (1824-1826) - Ölkənin şimalında Assam, Kaçar, Manipur əyalətləri, habelə ən mühüm dəniz sahili əyalətləri olan Arakan və Tenasserim Birmadan alınması ilə nəticələn müharibə; Bu müharibə Birma dövlətinə zorla qəbul etdirilən ilk qeyri-bərabərhüquqlu və qarətkar müqavilə ilə başa çatdı.
Müharibə ərəfəsində vəziyyət
XVIII əsrin axırı və XIX əsrin əvvəllərində Birmada ingilislərin təcavüzkarlığı daha da gücləndi. İngilis hökumət orqanları Birmaya qonşu olan hind feodal knyazlıqları ilə Birma əleyhinə "müdafiə və hücum sazişləri" bağlayaraq, onları silahla təchiz edir, Birmaya qarşı basqın etməyə qaldırırdılar. İngilislər eyni zamanda Birmaya əsarətli sazişlər qəbul etdirmək yolu ilə burada öz mövqelərini möhkəmlətmək istəyirdilər. Lakin Birma hökumətinin göstərdiyi müqavimət nəticəsində, Birmaya göndərilən bütün diplomatik nümayəndəliklərin səyləri uğursuzluqla nəticələndi və ingilis təxribatları baş tutmadı.
XIX əsrin 20-ci illərinin əvvəllərində İngiltərənin daimi müttəfiqi ABŞ Birmaya soxulmağa səy edirdi. Amerika hökuməti dini baptist cəmiyyətinin missionerləri vasitəsilə Birma kralından müxtəlif güzəştlər, o cümlədən öz tacirləri üçün müxtəlif imtiyazları almaq, Birmada amerikalıların yaşaması üçün orada torpaq satın almaq hüququ və bu kimi güzəştlər əldə etməyə çalışırdı. Bir sıra cəhdlərə baxmayaraq Birma hökumətinə qeyri-bərabər saziş qəbul etdirmək mümkün olmadı. Milli qüvvələr haqlı olaraq xariciləri ölkəyə buraxmadılar. Nəhayət ki, ABŞ-nin təcavüz cəhdləri ingilis burjuaziyasının Birmaya qarşı işğalçılıq müharibəsinə başlamaq niyyətinə təkan verdi. Bu zaman İngiltərə üçün əlverişli vəziyyət yaranmışdı. İngilislərin bütün qüvvələrinin Hindistanı əsarət altına almağa yönəltməsi nəticəsində, XIX əsrin 20-ci illərinə yaxın Hindistan əsasən istila edilmişdi. Hindistanda olan ingilis hökumət orqanları növbəti sərhəd münaqişəsi salaraq 1824-cü ilin martında Birmaya müharibə elan etdilər. Həm də ingilislər Birmaya qarşı bu xaincəsinə hücumu özlərinin müstəmləkəsi olan Hindistan torpaqlarını guya Birmanın təcavüzündən müdafiə etmək kimi qələmə verirdilər.
Müharibənin başlanması və gedişi
Ost-Hind kompaniyası tərəfindən aparılan birinci ingilis-Birma müharibəsi Hindistanın maddi və insan ehtiyat qüvvələri hesabına aparılırdı. Ost-Hind kompaniyası ordusunun böyük bir hissəsini muzdlu hind əsgərləri olan sipahilər təşkil edirdi ki, onların sayı 200 mindən çox idi. İngilis-hind ordusunun hissələri birmalıların şiddətli müqavimətini qıraraq tədricən ölkənin cənubundakı sahil rayonlarını işğal etdilər. 1825-ci ilin əvvəllərində isə Birmanın şimal-şərq rayonları işğal edildi. Bu rayonlar İngiltərənin Hindistandakı müstəmləkə torpaqları ilə həmsərhəd olduğuna görə ingilislər işğal prosesində o qədər də çətinlik çəkmədilər. ABŞ və İngiltərənin hərbi koalisiya qüvvələri tərəfindən Birmanın işğalı ərəfəsində dövlətin ordu quruculuğu olduqca ləng aparılırdı. Bu onunla əlaqədar idi ki, Avropa dövlətləri, o cümlədən qonşu dövlətlər Birmanın hərbi-iqtisadi cəhətdən güclənməsini istəmirdilər və buna ciddi maneələr törədilirdi. Birma qoşunlarının yalnız yarısı odlu silahla, qalanı isə nizə və qılıncla silahlanmışdı. Buna baxmayaraq Birma əsgərləri öz vətənini qəhrəmanlıqla müdafiə edərək düşmənə qarşı inamla vuruşurdular.
Beləliklə, Birma ərazisinə soxulan ingilis işğalçıları yalnız Birma ordusunun deyil, həmçinin öz istiqlaliyyətini müdafiə etməyə qalxmış olan bütün xalqın müqavimətinə rast gəldilər. Bu müharibə ingilislərlə Birma xalqının müharibəsi xarakterini aldı. Düşmən yaxınlaşdıqca əhali öz yaşayış yerlərini tərk edərək digər rayonlara qaçır və ya cəngəlliklərdə gizlənirdi. Qaçan əhali əvvəlcədən bütün ərzağı, nəqliyyat vasitələrini və işğalçıların azacıq da olsa istifadə edə biləcəyi hər şeyi məhv edirdi. Onlar ingilislərin yükdaşıyan arabalarına hücum edir, düşmən qoşunlarının ayrı-ayrı hissələri arasında rabitəni kəsirdilər. Bu müharibəyə bütün xalq qoşulmuşdu. Hamı əsgər, hamı döyüşçü, hamı partizan, hamı fədakar vətənpərvər idi. Beləliklə, bu xalq müharibəsi ingilis müstəmləkəçilərinin tez və tam qələbə əldə etmək ümidlərini puça çıxardı. Ərzağın çatışmaması və əlverişli iqlim şəraitinin olmaması Britaniya qoşunlarında yoluxucu xəstəliklərin geniş yayılmasına və bunun nəticəsində kütləvi tələfatlara səbəb oldu. Bütün bu xüsusiyyətlərə baxmayaraq ingilis işğalçıları çox böyük qurbanlar bahasına müvəffəqiyyət qazanmalı olurdular. Ost-Hind kompaniyasının qüvvələrinin Birmaya qarşı müharibəni yarımçıq dayandırmasının ən başlıca səbəb xalq müqavimət hərəkatı idi. Bundan başqa, birmalılara qarşı ədalətsiz müharibəyə yabançı olan hind hərbi hissələri içərisində ingilis komandanlığına tabe olmamaq halları da artıq baş verirdi. Məhz bu hal müharibənin müvəffəqiyyətlə qurtara biləcəyinə ingilis komandanlığında böyük şübhə oyadır və onları narahat edirdi. Odur ki, qismən hərbi uğurlarla kifayətlənən ingilislər belə şəraitdə müharibənin davamını əhəmiyyətsiz bilib 1826-cı ilin fevralında paytaxt Avanın yaxınlığında olan İandabo qəsəbəsində sülh müqaviləsi imzaladı.
Müharibənin nəticəsi
İandabo müqaviləsinə görə ölkənin şimalında Assam, Kaçar, Manipur əyalətləri, habelə ən mühüm dəniz sahili əyalətləri olan Arakan və Tenasserim Birmadan alındı. Birma 1 milyon funt sterlinq məbləğində təzminat verməli oldu. Bu müqavilə, Birma dövlətinə zorla qəbul etdirilən ilk qeyri-bərabərhüquqlu və qarətkar müqavilə idi. Beləliklə 1824-1826-cı illəri əhatə edən 1-ci Birma-İngiltərə müharibəsi nəticəsində Birma İngiltərənin xeyrinə bir sıra güzəştlərə getməyə məcbur oldu. Birma, bu müharibədə geri çəkilsə də ingilislər bununla kifayətlənmədi.
Osmanlı–Portuqaliya münaqişələri (1538–1557)
Osmanlı-Portuqaliya müharibəsi (1538-1557) — 1538-1557-ci illərdə Portuqaliya Krallığı ilə Osmanlı imperiyası arasında silahlı qarşıdurma. Müharibə ərzində döyüş əməliyyatları Hind okeanı, Qırmızı dəniz, Şərqi Afrika, Hindistanda aparılmışdır. Müharibə hər iki tərəfin fərqli üstünlüyü ilə keçmişdir. Müharibə tərəflərin ciddi uğuru olmadan bitmişdir.
Tarixi
XV əsrin sonlarındakı böyük coğrafi kəşflər, Portuqaliya zadəganlarının və ticarət elitassının güclü fəaliyyəti nəticəsində Portuqaliya dəniz imperiyasına çevrildi. İnfant Gəmiçi Henrinin himayəsi altında Portuqaliyalı dənizçilər, Afrika ətrafında dəniz yolu ilə Hindistana çatmaq istəyən yeni torpaqlar kəşf etməyə başladılar. 1497-1499-cu illərdə, Afrika sahilini dolanan Vasko da Qama komandanlığında dörd gəmidən ibarət bir donnanma Hindistan sahillərinə çatdı. Portuqallar onun sahilində bir neçə ticarət məntəqəsi qurdular. Hind okeanında portuqallar Misir Məmlüklərinin maraqları ilə toqquşdular. Bu da Portuqaliya-Misir müharibəsinə gətirib çıxardı. 1505-ci ildə Məmluk donanması Sultan Qansu Ğavriin əmri ilə Portuqaliyaya qarşı kampaniyaya başladı. Donanmanın yaradılmasına dəstək ağac və silah tədarük edən Osmanlı imperiyası tərəfindən təmin edildi.
1506-cı ildə Afonso d'Albukerkunun komandanlığı altında Portuqaliya donanması Ərəbistan yarımadası sahillərinə yaxınlaşdı. 1507-ci ildə d'Albukerku Maskatı bombaladı. Portuqaliyalılar, Hind Okeanının şimal-qərb hissəsini ələ keçirmək məqsədi ilə şəhəri işğal edib, onu öz forpostuna çevirdilər. Portuqallar 1510-cu ildə Hindistan sahillərində Qoanı işğal etdilər. Bundan sonra Portuqaliyalıların yolu Ərəb dənizi və Fars körfəzinə düşdü. 1514-1516-cı illərdə Osmanlı imperiyası, Portuqaliyaya qarşı mübarizədə Məmluk Sultanlığı ilə fəal şəkildə əməkdaşlıq edirdi. Məmlüklərə kömək üçün Osmanlı admiralı Salman Rəis Misirə göndərildi.
Osmanlı-Məmlük müharibəsi zamanı Məmluk Sultanlığının süqutundan sonra, Osmanlı imperiyası Hind Okeanında Portuqaliyalılarla mübarizə vəzifəsini öz üzərinə götürdü. 1525-ci ildə Salman Rəisin komandanlığı altında 18 gəmidən ibarət Osmanlı donanması Ədəni ələ keçirməklə Portuqaliyanın bu bölgədəki mövqelərinə ciddi zərbə vurdu. Lakin 1535-ci ildə Diu Portuqaliyalılar tərəfindən tutuldu.
Müharibənin gedişi
İkinci Portuqal-türk müharibəsi, daha əvvəl Şərqi Afrikada Osmanlı tərəfindən dəstəklənən yerli müsəlman sultanlıqlar və xristian Efiopiya arasında başlayan Adal-Efiopiya müharibəsi fonunda davam edirdi. 1529-cu ildə müsəlman qoşunlarının Efiopiyaya hücumundan sonra Adal Sultanı Əhməd ibn İbrahim əl-Qazinin orduları tərəfindən Efiopiyanın praktiki işğalı və Efiopiya İmperatoru II Davidin qaçışından sonra Portuqaliya müdaxilə etmək qərarına gəldi. 10 fevral 1541-ci ildə Efiopiyada İmperator Klaudiusun hakimiyyəti dövründə, Eritreyada Massava limanına dənizçi Vasko da Qamanın oğlu Estevan da Qamanın komandanlığı altında bir portuqal dəstəsi çıxdı. Onun dəstəsinə 400 arkebuz, Portuqaliyalı süvari dəstəsi, həmçinin topçu, hərbi mühəndis və sapyorlar daxil idi. Eyni zamanda, Adal sultanlığının tərəfində 2.000 tüfəngli ərəb dəstəsi, 900 türk nizəçi, odlu silahla silahlanmış 1000 Türk piyada tüfəngçisi, həmçinin Albaniya tüfəngçiləri və Osmanlı süvari dəstələri döyüşürdü. Afrikada hərbi əməliyyatların başlanğıcında qüvvələr nisbəti belə idi.
Afikada döyüş əməliyyatları
Portuqal-türk müharibəsi 1838-ci ildə başladı. Belə ki, Osmanlı Sultanı I Süleyman Qanuni 1538-ci ildə Diuyu ələ keçirmək üçün Admiral Hüseyni Paşanın komandanlığı altında 54 gəmidən ibarət Osmanlı donanmasının göndərilməsi ilə bağlı əmr verdi. Bunu öyrənən portuqallar 31 dekabr 1540-cı ildə Estevan da Qamanın komandanlığı altında Portuqaliya donanmasını Osmanlı gəmilərini qarşılamaq üçün Qoadanyola tərəf yola çıxdı. 27 yanvar 1541-ci ildə Portuqaliya donanması Ədəni, sonra Massavanı işğal etdi. 12 fevralda isə o, Şimala Süveyşə türklərin gəmilərinə doğru üzdü. Bu vaxta qədər Osmanlı eskadrilyasına düşmənin yaxınlaşması barədə məlumat verildi, müdafiəyə hazırlandı və sürpriz hücumla Portuqaliya gəmilərini dayanacaqda yandırmağa çalışdı. Estevan da Qama, Sinay yarımadasındakı El Tor limanına hücum edərək osmanlılara belə cavab verdi. Lakin daha sonra Massavaya qayıtmaq məcburiyyətində qaldı.
Afrika əməliyyatlar teatrı Estevan da Qama üçün əvvəlcə uğurlu oldu. 1542-ci ilin fevralında Portuqaliyalılar Bassent döyüşündə Adal və osmanlıların birləşmiş ordusunu məğlub etdilər. Daha sonra onlar Jart döyüşündə də qələbə qazandılar. Bununla belə Vofladaki sonrakı döyüşdə da Qama dəstəsindən üstün olan müsəlman ordusu zəfər qazandı. Estevan da Qama əsir düşdü. Əsirlikdə o, İslamı qəbul etməkdən imtina edərək işgəncə altında öldürüldü.
Bu döyüşdə sağ qalan Portuqaliyalılar (təxminən 170 nəfər) Efiopiya İmperatoru Klaudius ordusu ilə birləşərək Vaina Dağ döyüşündə qələbəyə mühüm töhfə verdilər. Döyüşdə Sultan Əhməd Qranı öldürüldü. Komandirlərinin ölümündən sonra müsəlman dəstələri dağılışdı və Adalo-Efiopiya müharibəsi demək olaraq sona çatdı.
Hind Okeanında döyüş əməliyyatları
Donanmanı yenidən təşkil edən və çatışmazlıqları aradan qaldıran Piri Rəis 29 oktyabr 1547-ci ildə müxtəlif ölçülü 60 gəmidən ibarət donanması ilə Süveyşdən yola düşdü. Yəmənin Muha limanına çatdıqda, Yəmən valisi Ferhad Paşadan əlavə beş gəmi alaraq donanmasına əlavə etdi və Ədənə doğru yola çıxdı. Sancaqbəyi Kasım bəyin komandanlığı altında bir Osmanlı bölüyü Ədəni quru yolu ilə mühasirəyə aldı.
Donanma 15 Noyabr 1547-ci ildə Ədən yaxınlığına çatdıqda, portuqalların mütəfiqi yerli Şeyx Əli bin Süleyman əl-Tavlaki təxminən 3.000 nəfərlik bir qüvvə ilə Osmanlı qoşunlarına hücum etdi. Onun bunda məqsədi donanma gəlməmişdən əvvəl mühasirəni qaldırmaq idi. Ancaq Əli bin Süleyman əl-Tavlaki ağır itkilər verdi və özüdə döyüş meydanında öldü. Məğlub olan ərəb qüvvələri qalaya geri çəkildikdə, Əli bin Süleymanın oğlu Məhəmməd komandanlığı öz üzərinə götürdü. 1948-ci il yanvarın 19-da köməyə gələn Portuqaliya donanması, Osmanlı donanmasını Ədən kənarında gördü və geri döndü. Təqib olunan gəmilər, Somali sahilindəki Osmanlı imperiyasının limanı olan Zeyla sahillərində yaxalandı və 120 Portuqaliya dənizçisi əsir düşdü. Gəmilər də yandırıldı.
Piri Rəisin komandanlığı altında olan Osmanlı donanması 1548-ci il yanvarın sonunda Ədən qalası divarları qarşısında görünəndə Portuqaliyalı zadəgan Paju-de-Naronya şəhərin müdafiəsinə rəhbərliyi üzərinə götürdü. Tərflərin qüvvələri bərabər deyildi. Di Noronyanın sərəncamında Hörmuzdən gələn yalnız iki qaleradan ibarət bir komanda var idi. Piri Rəis şəhər istehkamlarının kütləvi bombardmanına rəhbərlik edərkən, di Noronya hərəkətsiz qalaraq, Qoadan kömək gəlməsini gözləyirdi.
Nəhayət, 1548-ci il fevralın 26-da türklər şəhər divarını dağıdaraq şəhərə daxil oldular. Osmanlılar Ədən şəhərini ələ keçirərək mühasirəyə son verdilər. Portuqaliya donanması Hindistandan Qırmızı dənizə böyük bir gecikmə ilə, yalnız mart ayında gəldi. Donanmanın komandiri Alvaros di Kastro (Hindistanın portulaq IV vitse kralı don Juanın oğlu) Ədənin süqutundan xəbər tutaraq, şəhərə yaxınlaşmağa qərar vermədi və Qoaya döndü.
Ədən alınandan sonra növbəti hədəflər Bəndər Abbas və Maskat oldu. Maskat, Hind Okeanının şimal-qərbində Portuqaliyalılar üçün strateji baxımdan əhəmiyyətli məntəqə sayılırdı. Türklər əvvəllər də bir neçə dəfə şəhəri ələ keçirməyə cəhd göstərmişdilər. Ancaq bu cəhdlər zamanı onlar liman-şəhərə sahib çıxmağı bacarmamışdılar. 1552-ci ilin avqustunda Piri Rəis və Seydi Əli Rəisin rəhbərlik etdiyi Osmanlı donanması Köhnə Maskata hücum etdi. Osmanlıların məqsədi Portuqaliyanın Fars körfəzinə girişini əngəlləmək və beləliklə Hind Okeanındakı ticarətə Osmanlı nəzarətini bərpa etmək üçün Muskatı, ardından Hörmuz və Bəhreyn adalarını tutmaq idi. Osmanlı donanması, müxtəlif mənbələrə görə, 4 qalleon, 25 qaler və 850 əsgərdən ibarət idi və ya Dioqo do Kutoya görə, Osmanlılar 15 qaler və 1200 əsgərə malik olmuşdular. Portuqaliya qarnizonu 60 əsgərdən ibarət idi.
Portuqaliyalılar tərəfindən yenicə tikilən Admiral qalası 18 gün mühasirəyə alındı. Belə ki, Osmanlı topçuları dağın təpəsində yerləşən qala istehkamlarını dağıqmaq imkanına malik deyildi. Ərzaq və su çatışmadığı üçün qala qarnizonu və komandiri Juoano-de-Lisboa təslim olmağa razı oldular. Maskat fəth edildi və divarları dağıdıldı.
Piri Rəis daha da şərqə doğru irəliləyərək, Hörmüz boğazındakı Hormuz adasını ələ keçirdi. Bu da Osmanlıların Fars körfəzinə girişini idarə etməsinə imkan verdi. Bununla belə, türklərin Portuqaliyanı Bəhreyndən qovma cəhdləri uğursuzluğa düçar oldu. Bunun da əsas səbəbi təbii fəlakət oldu. Belə ki, 1556-cı ildə Qucarat sahillərində güclü bir fırtına nəticəsində Osmanlı donanması məhv oldu.
1557-ci ildə Osmanlı imperiyası Qırmızı dənizin Afrika sahilində Efiopiya üçün əhəmiyyətli olan Massava dəniz limanını da əhatə edəcək yeni vilayətinin (əyalət) Habeşin yaradılmasını elan etdi. Bundan sonra isə Efiopiya-türk müharibəsi başladı.
Nəticəsi
1538-1557-ci illər Portuqal-türk müharibəsi nəticəsində status dəyişməsə də, Osmanlılar bu müharibədə mühüm nəticələr əldə etdilər. Düzdür Osmanlı imperiyası qarşısına qoyduğu əsas məqsədə Portuqaliyanı Hind Okeanından qovmaq istəyinə nail ola bilmədi. Ancaq bu qələbənin nəticəsi olaraq türklər Yəmən, Ədən, Ərəbistan sahillərini və Bəsrəyə qədər olan əraziləri tutaraq idarə etməyə başladılar. Bu da Hindistanla ticarət əlaqələrini xeyli asanlaşdırdı və Portuqalların Ərəbistanın daha da içərilərinə irəliləməsinə mane oldu. Osmanlıların Omana sonrakı hücumları fərqli müvəffəqiyyətlə davam etdi. Lakin rəsmi İstanbul Maskatı öz əlində saxlaya bilmədi. 1556-cı ildə okeanda fırtına zamanı Osmanlı ordusu Hind okeanı donanmasını itirdi. Bu itki şəhəri əldə saxlamağa mane törətdi. Üç Osmanlı qalerası 1581-ci ildə yenidən Maskatı ələ keçirdi. Lakin 1588-ci ildə şəhər yenidən Portuqaliyalılar tərəfindən tutuldu. . Müharibənin həm də əsas nəticələrindən bir Portuqalların Şərqi Afrikada dayaq yaratmaq planları puça çıxmış oldu.
Vüsal Həsənov (əsgər, 1986)
Vüsal Bayram oğlu Həsənov (17 mart 1986; Xanlar rayonu, Azərbaycan SSR — 8 noyabr 2020; Xankəndi, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsinin şəhidi.
Həyatı
Vüsal Həsənov 17 mart 1986-cı ildə Göygöl rayonunda anadan olmuşdur. Atası — Həsənov Bayram Aloş oğlu Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin zabiti, Birinci Qarabağ müharibəsi şəhididir. 1992-2001-ci illərdə Göygöl şəhər 6 saylı tam orta məktəbdə təhsil almışdır. Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra mülki fəaliyyətinə davam etmişdir. Ailəli idi, 2 övladı yadigar qaldı.
Hərbi xidməti
2020-ci ilin sentyabrında Vətən müharibəsində iştirak üçün Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin Göygöl rayon Hərbi Komissarlığında qeydiyyatdan keçmiş və könüllü olaraq hərbi xidmətə çağırılmışdır.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Vüsal Həsənov 2020-ci il sentyabrın 27-dən Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsində könüllü olaraq iştirak etmişdir. Xocavəndin və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Vüsal Həsənov 8 noyabr 2020-ci ildə Şuşa döyüşləri gedişatında Xankəndi şəhəri istiqamətində döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı həlak olmuşdur. 16 noyabr 2020-ci ildə Göygöl şəhərinin Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vüsal Həsənov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vüsal Həsənov ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
Cənubi Koreya–Ermənistan münasibətləri
Cənubi Koreya—Ermənistan münasibətləri — Cənubi Koreya və Ermənistan arasında iki tərəfli diplomatik münasibətlər. Hər iki ölkə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının üzvüdür.
Vüsal Həsənov (əsgər, 1986)
Hərbi xidməti
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vüsal Həsənov ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Cənubi Koreya–Ermənistan münasibətləri
Ermənistan və Cənubi Koreya arasında diplomatik münasibətlər Sovet İttifaqının dağılmasından və Ermənistan Respublikasının qurulmasından sonra 21 fevral 1992-ci ildə qurulur.
Ümumi məlumat
2014-cü ilin martından Hrant Poqosyan Ermənistanın Cənubi Koreya Respublikasındakı səfiridir (rezidensiyası Tokioda yerləşir.);
2012-ci ilin mart ayından etibarən Koreya Respublikasının Ermənistan Respublikasındakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri V.N. Son Lak (rezidensiyası Moskvada yerləşir.);
26 fevral 2014-cü ildə Kim Dao Kyunq Ermənistanın Koreyadakı Fəxri Konsulu təyin edilir;
2002-ci ilin iyun ayından etibarən İrəvanda Koreya Respublikasının Fəxri Konsulluğu fəaliyyət göstərir;
2004-cü ilin iyulundan bu yana Ermənistan Respublikasının Koreya Respublikasındakı Baş Konsulu Armen Abramyandır.
Rəsmi səfərlər
Ermənistan: Avqust 1994 - Ermənistan Baş nazirinin müavini Vigen Çiteçyan;
Sentyabr 1999 - Ermənistan Xarici İşlər Naziri Vartan Oskanyan;
Dekabr 2009 - Ermənistan Milli Məclisinin sədri Ovik Abraamyan;
Fevral 2012 - Ermənistan Xarici İşlər Naziri Edvard Nalbandyan.
Cənubi Koreya May 2012 - Parlament Assambleyasının vitse-spikeri Xun Cje Xun.
İmzalanmış sənədlər
Protokollar 21 fevral 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası ilə Koreya Respublikası arasında diplomatik münasibətlərin qurulmasına dair Protokol.
Razılaşmalar 23 aprel 2012-ci il tarixində Ermənistan Respublikası Hökuməti və Cənubi Koreya Respublikası Hökuməti arasında diplomatik və xidməti pasportlara sahib olanlar üçün viza tələblərinin ləğvi üçün müqavilələr imzalanmışdır.
2014-cü ildə Ermənistan və Cənubi Koreya arasında mədəniyyət, idman və təhsil sahələrində əməkdaşlıq müqaviləsi imzalanmışdır.
Ticarət
Cənubi Koreyanın əsas ixrac məhsulları:Avtomobillər, dərmanlar, ağır texnika, Ermənistanın əsas ixrac məhsulları:Geyimlər, ətirlər, optik alətlərin hissələri.
Böyük qara ləkə
thumb|Böyük Qara Ləkənin Voyacer 2 kosmik roketi vasitəsilə alınan təsviri Böyük Qara Ləkə və ya GDS-89 — Yupiterin böyük qırmızı ləkəsinə bənzər Neptunun qaranlıq ləkələrindən biridir.
Voyager ən son planet – Neptunla qarşılaşarkən bir neçə maraqlı faktlar ortaya çıxdı. Neptunun üzərində Yupiterdəkinə bənzəyən bir neçə qara ləkələr müşahidə olundu. Bu ləkələrdən Yupiterin Böyük Qırmızı Ləkəyə bənzəyən Böyük Qara Ləkə Yer Kürəsi böyüklükdədir. Neptunun peyklərindən Tritonun üzərində isə qeyzerlər müşahidə edildi. Bu qeyzerlər yerdəkindən fərqli olaraq azot püskürürlər.