cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pumori
Alpinizm və gəzintilər
2005-ci ilə qədər 42 nəfərin ölümü ilə nəticələnən 500-ə yaxın zirvə fəthi qeydə alındı. 2008-ci ildə dağın populyarlığı daha da artdı və bu dövrdə Pumorini gəzərkən və ya dırmaşarkən Tibet, Nepal və Everestə açılan mənzərələri təklif edən Nepaldakı Everest baza düşərgəsindən istifadə edilirdi. Bununla birlikdə dağda qar uçqunu böyük təhlükədir. 1989 və 2001-ci illərdə bəzi ispan alpinizm komandaları ağır itkilər verdi və 2015-ci ildə Pumori-Linqtren silsiləsində baş vermiş zəlzələdən qaynaqlanan qar uçqunu baş verdi.
1982-ci ildə Pumoriyə dırmaşan bir qrup Everest ətrafında xizək sürdü.
Meyvəyeyən
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Adi saqqallı suiti
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
2S7 Pion
thumb|306x306px|2S7 Pion 2S7 Pion (NATO kod adı: M-1975) — Sovet istehsalı özüyeriyən artilleriya sistemidir. Bu top ilk dəfə 1975-ci ildə Sovet ordusu üçün yaradılıb. T-80 tankının şassisi üzərində yaradılıb, əsas silahı üzərində qurulmuş 203 mm-lik 2A44 topudur. Heyəti 7 nəfərdən ibarətdir. Nüvə sursatı daşıya bilir. Adi mərmilər ilə maksimal atəş məsafəsi 37.5 km təşkil edir. Silahın maksimal atəş məsafəsi 47.5 km, minimal atəş məsafəsi isə 8.4 km təşkil edir. Silahın maksimal atəş məsafəsini 55.5 km-ə qədər artırmaq olar. Qülləsinin qalxma bucağı 0….60° olan bu özüyeriyən artilleriyanın yanacaq tutumu 1280 litrdir.
Bu çərçivədə artilleriya qarşısında düşmənin taktiki nüvə silahlarının daşıyıcılarının məhv edilməsi kimi yeni bir vəzifə formalaşırdı. Möhkəmləndirilən istehkam mövqelərinin və stasionar silahların məhv edilməsi vəzifəsi də aktual olaraq qalırdı.
Yeni artilleriyanın ilk layihələri 1960-cı illərin əvvəllərində görünməyə başladı. Lakin keçmiş SSRİ rəhbəri Nikita Xruşşov raketlərə diqqət yetirərək lüləli artilleriyaya şübhə ilə yanaşırdı. Yalnız 60-cı illərin ikinci yarısında yeni bir artilleriya qurğularının aktiv inkişafı başladı. Hərbçilərin yeni özüyeriyən silahlara qarşı irəli sürdüyü əsas tələb, 25 km məsafədəki hədəflərin məhv edilməsindən ibarət idi.
İstehsalçı
Əsas korpusu keçmiş SSRİ-nin Kirov zavodunda baş dizayner N.S. Popov tərəfindən, artilleriya hissəsi isə "Barrikada" zavodunun OKB-3 dizayn bürosunda baş dizayner Q.I.Alekseev tərəfindən hazırlanan 203 mm-lik 2S7 "Pion" özüyeriyən artilleriya qurğusunun istehsalına 1967-ci ildən başlanılıb.
QRAU-nun təlimatı ilə Kalinin adına Artilleriya Akademiyası qurğunun çapını seçmək üçün 210 mm-lik S-72 topunu, 180 mm-lik S-23 topunu və 180 mm-lik MU-1 sahil topunu nəzərdən keçirdi.
"Barrikada" zavodu artıq hazırlanan B-4 və B-4M silahları üçün istehsal etdiyi texnikalarının davamlılığını təmin etmək üçün topun çapını 210 mm-dən 203 mm-ə endirməyi təklif etdi. Təklif GRAU tərəfindən təsdiqləndi.
Gələcəkdə ağır özüyeriyən qurğularda istifadə üçün iki şassi variantı nəzərdən keçirildi:
Qurğuda zirehli və qapalı qüllə nəzərdə tutulmurdu. Topun açıq şəkildə qurulması lazım idi, lakin yüksək geri təpməyə (135 t) qarşı mövcud şassilərin müqavimət qüvvəsi ağır toplara uyğun gəlmirdi. Buna görə də SSRİ-də mövcud olan tanklar ilə maksimum uyğunlaşan, lakin yeni hərəkətli hissəyə malik platformanın hazırlanması qərara alındı.
Əldə edilən tədqiqatlar "Pion" (QRAU indeksi — 2C7) adı ilə dizayn fəaliyyətlərinin əsasını təşkil etdi. "Pion" qurğuları həmin dövrdə Ali Baş Komandanlığın ehtiyat artilleriya hissə və bölmərinin silahlanmasında mövcud olan 203 mm-lik yedəkli B-4 və B-4M haubitsalarını əvəz etmək üçün nəzərdə tutulurdu.
Rəsmi olaraq, 2S7 özüyeriyən silahların inkişafına Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin və SSRİ Nazirlər Sovetinin 1970-ci il 8 iyul tarixli 427–161 nömrəli qərarı ilə başlandı. Yeni özüyeriyən silahlara olan tələblər olduqca sərt idi. Qəlpəli fuqas üçün 8.5–35 km-lik məsafə rekord hesab edilirdi. Özüyeriyən qurğu həm də kifayət qədər sürətli olmalı idi. Ən əsası, sistem 3VB2 nüvə mərmilərindən atəş açmaq imkanına malik olmalı idi.
1973-cü ilə qədər davam edən fəaliyyətlər nəticəsində yeni silahın əsas texniki imkanları formalaşdırıldı:
Əslində 2S7 sabit topu əvvəllər, bir dəfə poliqonda 2 kiloton gücə malik 3B2 nüvə mərmisindən atəş açmışdı, lakin bu sınaqların stabil keçirilməsi barədə məlumatlara açıq mətbuatda rast gəlinmir.
2S7 "Pion" qurğularının seriyalı istehsalı Leninqradın Kirov zavodunda 1975–1985-ci illərdə həyata keçirildi. Bu qurğular 1975-ci ildən xüsusi gücə malik artilleriya briqadalarının silahlanmasına daxil olmağa başladı.
Quruluşu
Bu silahlar unikallığı ilə hətta bu sahə ilə əlaqəsi olmayan insanlar üçün də kifayət qədər maraqlıdır. "Pion" qurğusu qülləsiz və topun açıq şəkildə korpusun arxa hissəsinə birləşdirilən sxemə uyğun hazırlanıb.
Hərəkət zamanı bütün heyət üzvləri qurğunun korpusunda yerləşdirilir. Korpus dörd hissəyə bölünür. Ön tərəfdəki idarəetmə bölməsində komandir, sürücü-mexanik və ekipaj üzvlərindən biri yerləşir. İdarəetmə bölməsinin arxasında mühərrik transmissiya bölməsi, onun arxasında isə hesab bölməsi yerləşir. Burada tuşlayıcı və 3 nəfər (modernləşdirilən versiyada 2 nəfər) hesab üzvləri ilə bərabər mərmi yığını (ukladka) yerləşir. Arxa bölmədə isə qatlanan dayaq lövhəsi və özüyeriyən artilleriya qurğusunun topu yerləşir.
2C7-nin korpusu, xarici təbəqə qalınlığı 13 mm, daxili təbəqə qalınlığı isə 8 mm olan iki qatlı güllə keçirməz zirehdən hazırlanıb.
Özüyeriyən qurğunun daxilindəki ekipaj üzvləri (hesab da adlandırılır) kütləvi qırğın silahlarının istifadə edilməsinin nəticələrindən qorunur. Korpus nüfuz edən radiasiyanın təsirini üç dəfə zəiflədir.
Ağıllı dizayn
Ağıllı dizayn (intelligent design, ID) — canlı orqanizmlərin indiki (və ya indikinə yaxın) formada hansısa "ağıllı yaradıcı" tərəfindən yaradıldığını iddia edilən kreatsionizmin növlərindən biri olan qeyri-akademik konsepsiyadır.
2S7 Pion
Quruluşu
Özüyeriyən qurğunun əsas silahının yüklənməsi yerdən və ya yük maşını platformasına quraşdırılan xüsusi qaldırıcı mexanizmindən istifadə olunmaqla əsas silaha nisbətdə sağ tərəfdən həyata keçirilir. Doldurucu isə bu zaman silahın sol tərəfində yerləşir, idarəetmə panelindən istifadə edərək yükləmə prosesini idarə edir.
Ağıllı dizayn
Bu iddianı dəstəkləmək üçün "ağıllı dizayn" tərəfdarları bir sıra elməbənzər arqumentlər irəli sürür ki, bunlardan ən diqqətəlayiq olanı "sadələşdirilməyən mürəkkəblik" və "müəyyən mürəkkəblik" (və ya "xüsusi mürəkkəblik")-dir.
2S7 Pion
2A44 yivli topu
Ənənəyə görə, həmişə əsas silah olan 2A44 topuna xüsusi diqqət yetirilir. Bu yivli top "Barrikada" zavodunun OKB-3 dizayn bürosu tərəfindən hazırlanıb. Topun lüləsi, korpusa porşenli çaxmağa malik qurğu vasitəsilə birləşdirilən sərbəst borudur. Silahın lüləsi və geri təpmə əleyhinə qurğuları yellənən hissənin beşiyində yerləşdirilib. Yellənən hissə isə ox üzərində quraşdırılan və işarələnən yuxarı dəzgah üzərində sabit bərkidilib.
Ağıllı dizayn
"Ağıllı dizayn" anlayışının heç bir empirik əsaslandırması yoxdur və sınaqdan keçirilmiş və ya əsaslandırılmış fərziyyələr təklif etmir və buna görə də elmi ictimaiyyət tərəfindən qeyri-akademik kimi tanınır.
2S7 Pion
2A44 yivli topu
Geri təpmə əleyhinə qurğular hidravlik təpmə əyləcindən və lülə kanalına nisbətən simmetrik olaraq yerləşən iki pnevmatik qaytarıcıdan ibarətdir. Geri təpmə əleyhinə qurğularının belə bir sxemi, silahın geri çəkilən hissələrini həddindən artıq geri çəkilən vəziyyətdə, şaquli tuşlamanın hər hansı bucağında, atəş açılana qədər etibarlı bir şəkildə saxlamağa imkan verir. Atəş zamanı geri təpmə uzunluğu 1400 mm-ə çatır.
Sektor tipli qaldırma və dönmə mexanizmləri silahın şaquli olaraq 0 ilə + 60 ° arasında, üfiqi olaraq isə −15 ilə + 15 ° bucaq arasında tuşlanmasını təmin edir.
Ağıllı dizayn
Sadələşdirilməmiş mürəkkəblik
"Sadələşdirilməyən mürəkkəblik" termini biokimyaçı Maykl Behe (Michael J. Behe) ​​tərəfindən "Darvinin qara qutusu" (1996) kitabında təqdim edilmişdir, baxmayaraq ki, fenomenin özü 1993-cü ildə "Pandalar və insanlar haqqında" kitabının ikinci nəşrində təsvir edilmişdir. Behe "Sadələşdirilməyən mürəkkəbliyi" sistemin əsas funksiyasını yerinə yetirməyə kömək edəcək şəkildə bir neçə bir-birinə yaxşı uyğunlaşmış hissədən ibarət vahid sistem kimi təyin edir. Üstəlik, hissələrdən birinin olmaması sistemin fəaliyyətini dayandırmasına səbəb olur. Behe öz konsepsiyasını göstərmək üçün siçan tələsindən istifadə edir. Siçan tələsi bir neçə hissədən ibarətdir. Onlardan hər hansı birinin olmaması siçan tələsinin funksiasını pozacaq. Ağıllı dizayn konsepsiyasının tərəfdarları iddia edirlər ki, təbii seçmə sadələşdirilməyən mürəkkəb sistemlər yarada bilməz, çünki onlar yalnız bütün hissələri mövcud olduqda fəaliyyət göstərirlər.
Behe görə, belə sistemlər bağırsaq çöpünün bakteriyal qamçısı, qan laxtalanma şəlaləsi, kirpiklər və qazanılmış immunitet sistemidir.
2S7 Pion
2A44 yivli topu
Hesab üzvlərinin işini asanlaşdırmaq üçün, özüyeriyən qurğu mərmilərin doldurma xəttinə verilməsini və onların topun lülə kamerasına göndərilməsini təmin edən yükləmə mexanizmi ilə təchiz edilir.
Korpusun arxa hissəsində yerləşən qatlanan dayaq lövhəsi sursatın atəş gücünü torpağa ötürür və özüyeriyən qurğuların daha çox sabitliyini təmin edir. 3 nömrəli barıt yükləri ilə "Pion" dayaq lövhəsini quraşdırmadan birbaşa atəş aça bilər.
"Pion" özüyeriyən topunun daşınan sursat dəsti 4 mərmidən (modernləşdirilən versiyada 8 mərmidən) ibarətdir. Qurğuya əlavə verilən nəqliyyat vasitəsində isə 40 mərmidən ibarət ehtiyat döyüş dəsti daşınır.
SSRİ hərbi dəniz donanması üçün 2A44 topunun sursatsız 65–70 ton kütləyə malik xüsusi variantı da hazırlandı, lakin 75 ədədlik daha geniş sursat dəstinə malik iri çaplı top layihəsinin HDD rəhbərliyi tərəfindən "batırılaraq" həyata keçirilməsi əngəlləndi.
2A7 "Pion" qurğusunun əsas Taktiki-Texniki Xüsusiyyətləri
Bu silahların ən geniş istifadəçisi Rusiya hesab edilr. Hazırda rusların 327 ədəd "Pion" və "Malka" özüyeriyən artilleriya silahları mövcuddur, lakin onların 300-ə qədəri saxlanma bazalarında (anbarlarda) passiv istifadədir.
Təşkilati quruluşu
2S7 özüyeriyən qurğuları SSRİ Ali Baş Komandanlığının artilleriya ehtiyatına aid olan artilleriya briqadalarının əlahiddə özüyeriyən artilleriya divizionlarının silahlanması üçün hazırlanıb.
Standart divizionun hər birində 4 ədəd 2S7 özüyeriyən artilleriya qurğusu olan 3 batareydan (cəmi 12 özüyeriyən qurğudan) ibarət idi. Hər bir briqada isə 2 özüyeriyən 2S7 divizionundan və 2 özüyeriyən 2S4 minaatan divizionundan ibarət idi. Lakin 2S4 divizionları 2S7 ilə əvəz edilə bilərdi.
Hazırda Ali Baş Komandanlığın ehtiyat qüvvələr strukturu dəyişdirilib. Rusiya Silahlı Qüvvələrində 2S7 qurğuları ordu tabeliyindəki artilleriya briqadalarının hər birində bir divizion (hər biri 12 ədəd) və dairə komandanlığının tabeliyindəki 45-ci artilleriya briqadasında bir divizion (16 ədəd 2S7) olmağla saxlanılıb. Qalan qurğular isə saxlanma bazalarında yerləşdirilib.
Nüvə sursatlarından istifadə
Bütün taktiki nüvə silahları Ali komandanlıq tərəfindən birlik və daha yüksək hərbi qurumlara ədədlə göndərilərək təhvil verilir və onların istifadəsi üçün konkret və sərt şərtlər qoyulur. Onu istifadə etməyə qərar verəcək komandan səviyyəsi də əvvəlcədən əmrlə təyin edilir.
Nüvə sursatları böyük hədəflərə və düşmən qüvvələrinin cəmləşmə rayonlarına taktiki nüvə zərbəsi endirmək üçün nəzərdə tutulur. Onlar artilleriya üçün ən təsirli və dağıdıcı vasitə hesab edilir. Terminologiyada onları xüsusi sursat da adlandırırlar. Burada xüsusi sursatları, düşmənin birbaşa məhv edilməsi üçün nəzərdə tutulmayan xüsusi təyinatlı sursatlarla (işıqlandırma, tüstü, təbliğat və s.mərmiləri ilə) qarışdırmaq olmaz.
""Pion"lar üçün nəzərdə tutulan 3VB2 xüsusi nüvə sursatları adətən ordu komandanlarına və birlik komandirlərinə verilir, lakin taktiki zərurət yarandıqda briqada və diviziya səviyyəsi də bu sursatlarla təmin edilə bilər.
Onlar birbaşa hissə və birliklərdə saxlanılmır. Yuxarı komandanlıq ehtiyac yarandığı şəraitdə nüvə sursatlarını məxfi istifadə təlimatı (əmri) ilə birlikdə onu tətbiq edəcək birlik komandirinə göndərir.
Analoqları
2S7 özüyeriyən silahların kütləvi istehsalına başlayan zaman ABŞ artıq 203 mm M110 özüyeriyən qurğulara malik idi. 2S7 özüyeriyən qurğuya 7 nəfər, M110-a isə 5 nəfərlik heyət xidmət edirdi. ABŞ onları 1977 və 1978-ci illərdə M110A1 və M110A2 səviyyəsində modernləşdirdi.
2S7-yə bənzər sistemlər yaratmaq cəhdləri İraqda da baş tutub. 1980-ci illərin ortalarında 210 mm AL FAO özüyeriyən qurğusunun inkişafına başlanılıb.
Silah İranın M107 qurğusuna cavab olaraq yaradılırdı, əlavə olaraq yeni qurğu hər parametrə görə İran silahını xeyli üstələməli idi. Nəticədə, AL AL FAO prototipi 1989-cu ilin mayında nümayiş etdirildi.
1990-cı illərin ortalarında Çin şirkəti NORINCO M110 bazasında 203 mm-lik özüyeriyən bir prototip hazırladı. Bunun əsas səbəbi M110 özüyeriyən silahlarının qeyri-qənaətbəxş atəş diapazonu ola bilərdi. Yeni artilleriya qurğusunun qəlpəli fuqas mərmilərlə maksimum atəş məsafəsini 40 km-ə, aktiv reaktiv mərmilərlə isə 50 km-ə qədər artırmaq mümkün oldu. Bundan əlavə, özüyeriyən Çin qurğuları idarəolunan, nüvə, mina düzən kasset tipli mərmilərlə də atəş aça bilirdi.
Modernləşməsi
Hər bir sistem kimi, "Pion" özüyeriyən artilleriya qurğuları da daim modernləşdirilir. Yeni texniki həllərin, yeni istehsal texnologiyalarının, yeni materialların peyda olması ümumilikdə silahların, o cümlədən özüyeriyən silahların təkmilləşdirilməsinə səbəb olur.
1980-ci illərin ortalarında artilleriya qurğusunun modernləşdirilməsi ilə bağlı sual ortaya çıxdı. Özüyeriyən 2S7 "Pion" özüyeriyən qurğusunun davamı 2S7M "Malka" oldu. Bu başqa bir silah sistemi deyil, məhz "Pion"un modernləşməsidir. Yeni maşın dizel, benzin və kerosin ilə çalışa bilən və daha güclü V-84B mühərriki əldə etdi. Digər dəyişikliklər xidmət müddətini 8–10 min km-ə qədər artıran şassiyə də təsir etdi.Mühərrik və şassidə dəyişiklik edildi. Sınaqlar 1985-ci ilin fevral ayında başladı və həmin il başa çatdı.
Komandir və tuşlayıcının yerləri əlavə indikatorlar ilə təchiz edildi, bu da ərazidə yerləşdirmə müddətini azaltdı. Ekipaj 7 nəfərdən 6 nəfərə endirildi, sursat dəsti isə səkkiz mərmiyə qədər artdı. Yeni 2S7M özüyeriyən artilleriya sistemi 1986-cı ildə istehsal olunmağa başladı və "Malka" adlandırıldı. Sənədlərdə "Pion-M" kimi də göstərilir.
2019-cu ilin sonuna qədər "Uraltransmaş" zavodu "Pion" qurğularının sürət qutuları, paylama mexanizmləri və enerji təchizatı sistemi yeniləri ilə əvəz olunması, daxili rabitə avadanlıqlarının, radiostansiyanın, nüvə əleyhinə müdafiə cihazlarının və müşahidə avadanlıqlarının əsaslı təmir olunması, məlumatların qəbulu və emalı üçün avadanlıqların tam modernləşdirilməsini başa çatdırmalı idi, lakin bu fəaliyyətlərin nəticəsi hələlik məlum deyil.
Müsbət və mənfi cəhətləri
Nüvə sursatından istifadə imkanı, uzaq mənzilli atəş məsafəsi, qısa müddətdə ərazidə yerləşməsi və ya oranı tərk etməsi "Pion" qurğusunun əsas üstünlüklərinə aiddir. Belə bir uzaq məsafədən düşmənin əks batareya atəşi aparması faktiki olaraq qeyri-mümkündür. Yəni 2S7 atəş açan anda hərəkət etməyə başlasa, mərmi hədəfə çatana qədər qurğu atəş mövqeyini tərk etmiş olacaq. Manevr və sürət göstəriciləri də qənaətbəxşdir. Dayaqların 800 mm yerə nüfuz etməsi sabitliyə müsbət təsir edə bilər.
Hazırkı vəziyyətə görə, 2S7 qurğusunun əsas çatışmazlıqlarına isə topun açıq quraşdırılması, ekipajın qəlpə və mərmilərdən mühafizə edilməməsi, daşınan sursat dəstinin azlığı, aşağı atəş tempi və s. aid edilir.
Bu qurğuların müasir döyüşlərdə səmərəli istifadəsi çox da inandırıcı görünmür, bunun üçün ən azından "Pion" qurğularının mütləq şəkildə idarəolunan sursatlar dəsti hazırlanmalıdır. Bundan əvvəl isə özüyeriyən qurğuların bütün sistem və avadanlıqlarının döyüş hazırlığı, onların resurları yoxlanılmalıdır.
Variantları
thumb|right|2S7 Pion Texnika Muzeyində, Arxangelsk, Moskva vilayəti
Döyüş tarixçəsi
2014-cü ilin sonlarından etibarən Ukrayna ordusu tərəfindən Donbass müharibəsi ndə istifadə olunmağa başlamışdır.
Sovet Ordusunda istifadəsi zamanı "Pion" özüyeriyən silahlardan heç bir silahlı qarşıdurmada istifadə edilməyib. Avropada Adi Silahlı Qüvvələr haqqında Müqavilənin imzalanmasından sonra SSRİ-nin bütün özüyeriyən "Pion" və "Malka" qurğuları Avropadan çıxarılaraq Sibir və Uzaq Şərq hərbi dairələrinə köçürüldü.
2S7 özüyeriyən qurğulardan döyüş istifadəsinin yeganə məlum epizodu 5 günlük Rusiya-Gürcüstan müharibəsidir. Gürcüstan ordusu 6 ədəd 2S7 özüyeriyən qurğuya malik artilleriya batareyasından Qori uğrunda döyüşlərdə istifadə etdi. Rusiya tərəfinin "İskəndər" operativ taktiki raketindən Qori şəhərinin televiziya qülləsinin yaxınlığındakı "Pion" özüyeriyən artilleriya batareyasının mövqelərinə endirdiyi zərbə isə nəticə vermədi, çünki zərbə anında batareya mövqelərini dəyişmişdi və buna görə də raket boş bir ərazidə yerə düşdü. Lakin sonradan Rusiya ordusu digər vasitələrlə bu qurğuların 5 ədədini məhv etdi, sonuncusu isə qənimət kimi ələ keçirildi.
Ukraynanın şərqindəki əməliyyatlarda Silahlı Qüvvələr tərəfindən "Pion" qurğuların yerləşdirilməsinə dair bəzi görüntülər mövcuddur, lakin tətbiqi ilə bağlı etibarlı məlumatlar yoxdur.
İstifadəçiləri
Rusiyadan başqa "Pion" qurğuları hazırda Azərbaycan, Anqola, Gürcüstan, Özbəkistan və Ukraynanın silahlanmasında yer alır. Belarus, Bolqarıstan, Polşa və Çexoslovakiya (hazırda Çexiya və Slovakiya) bu silahları silahlanmasından çıxarıb.
Azərbaycan Belarusun malik olduğu 36 ədəd 203 mm çaplı 2S7 "Pion" özüyeriyən artilleriya qurğusundan 12 ədədini əldə edib. Onlardan 3 ədədi 2008, 9 ədədi isə 2009-cu ildə çatdırılıb. 12 ədəd "Pion" bir artilleriya divizionunun tam təchiz edilməsi üçün yetərlidir.
Arşakilər
Arşakilər sülaləsi — Bizim eradan əvvəl 250-ci ildən eranın 224-cü ilinədək Parfiyada iqtidarda olmuş, Parna əsilli xanədan.
Tarixi
E.ə. 53-cü ildə Roma sərkərdəsinin Azərbaycana uğursuz yürüşündən sonra Artaşeslər öz hakimiyyətini qısa müddətə bərpa edirlər, lakin E.ə. 36-cı ildə Mark Antoni Azərbaycandan keçib, onu dağıdaraq İrana hücum etdi. Antoni II Artavazdı öldürtdürdü.
63 il ərzində Azərbaycanı ələ keçirmək üçün Roma ilə İran ara-sında müharibələr getmiş və nəhayət, qarşılıqlı sazişə görə hər iki dövlət Ermənistanı öz nüfuz dairəsində saxlamışdı. Azərbaycan Romanın tərkibində qalmış, lakin oranı Parfiya Arşakilər sülaləsinin nümayəndələri idarə etməyə başlamışdı. Sülalənin başcısı İran hökmdarı Vologezin qardaşı Tiridat olmuşdur. 224-cü ildə İranda yeni Sasanilər sülaləsi hakimiyyəti ələ keçirir, lakin Arşakilər sülaləsi Azərbaycanda hakimiyyəti Sasanilərə vermək istəməyərək müharibəyə başlayır. Nəhayət, 297-ci ildə Roma imperiyasının köməyi ilə Arşakilər qələbə qazanır.
Genealogiya
Arşakilər öz başlanığıclarını mifik Kavi Arşandan götürür. . Арриан упоминает также о том, что парфяне возводили свой род к ахеменидскому царю II Artakserks.
Şablon:
right|thumb|The Parthian Empire at its greatest extent
Xarici keçidlər
أشكانيون Аршакиди (Партско царство) Arsàcides Arsakovci Arsakiden Arzakidoj Arsacides Պարթև Արշակունիներ Arsacidae Aršakidų dinastija Arsaciden Arsacydzi Arsakovci Đế quốc Parthia
Şəhriyar Məmmədov (leytenant, 1999)
Şəhriyar Müzəffər oğlu Məmmədov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin leytenantı, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Şəhriyar Məmmədov 1999-cu il fevralın 22-də Naxçıvan şəhərində anadan olub. 2016 - 2020-ci illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində (AAHM) ali hərbi təhsil alıb.
Hərbi xidməti
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Şəhriyar Məmmədov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Şəhriyar Məmmədov ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək igidlik və mərdlik göstərmiş, hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirərək şəhid olmuş Şəhriyar Məmmədov ölümündən sonra Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edildi.
Nəcəfzadə
Nəcəfzadə — soyad.
Meyvə güvəsi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
La-Roşel (rayon)
La-Roşel  — Fransanın Puatu-Şaranta regionun rayonlarından biri. Departamenti — Dənizkənarı Şaranta. Suprefektura — La-Roşel. Rayon əhalisi 2006-cı ildə 197 940 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 242 nəf / km². Rayon ərazisi — 818 km².
Sadiq
Sadiq — ad.
Humaşah Sultan (III Mehmedın qızı)
Qəmərşah Sultan (d. 1584 - ö.?) — Osmanlı sultanı III Mehmed ın qızı.
Haworthia retusa
Təbiətdə yayılması
Haworthia retusa, Cənubi Afrikadakı Western Cape Əyalətindəki Riversdale regionunda çok kiçik bir ərazidə endemik olan Asphodelaceae fəsiləsinin Haworthia cinsinin çiçəkli bitkilərinin bir növüdür. 10 sm (3,9 inç) uzunluğa və genişliyə qədər böyüyən, qalın üçbucaq formalı yarpaqları və 50 sm (20 inç) uzunluğundakı salxımlarda düzülmüş kiçik ağ boru formalı çiçəkləri olan, çok illik bir sukulentdir. Təbii yaşam arealı alçaq təpəliklər və daha düz ərazilərdir. Yaxın qohumu olan Haworthia turgida, şimaldakı daha dik, daha qayalıq və daha dağlıq ərazidə yaşayır. Digər xüsusiyyətlərinə görə bu iki növ bir-birlərinə oxşar olduqlarından H.turgida növünə H.retusa'nın dağlıq ərazidə yetişən forması demək olar.
Adlandırılması
Haworthia cinsi adı İngilis botanik Adrian Hardy Haworthun(1767–1833) şərəfinə adlandırımışdır. Növün adı Latıncadan "yenidən istifadə olunmuş" yarpaq forması mənasındadır.
Morfologiyası
Əsas fərqləndirici xüsusiyyəti yarpaq sonluqlarının şəffaf və üçbucaq formada olmasıdır. Bu yarpaq quruluşu deltoid adlanır. Bu növ digərlərindən şəffaflığın yalnız uc hissədə olması ilə ayırd edilir. Yarpaqlar sututardır, lətli yarpaqdır. Bitki rozet formadadır. Öz təbii areallarında bir rozet əmələ gətirirlər. Yetişdiricilikdə isə bir neçə rozet əmələ gətirə bilər. Köklər qalınlaşmışdır. Çiçəkləri sütun boyu düzülmüşdür. Çiçəkləri cəlbedici deyil. Xırda və görkəmsizdir. Öz-özünə mayalanma gedir və nəsil verə bilir.
Otaq bitkisi kimi yetişdirilməs
Bu cins Aloe ailəsindəndir. Ona görə də qulluq qaydaları demək olar ki, Aloe ilə eynidir. Aydıqlıq-yarı kölgəli yeri sevir, səhər günəşi inkişafına yaxşı təsir edir. Amma gün boyu günəş altına və qızmar günəşə məruz qoymaq olmaz. Əgər yarpaqlarında qızarma, qonurlaşma olursa, deməli günəş işığına çox məruz qalıb. Suya orta tələbkardır. Torpağı quruduqca və bütün torpağı islanacaq şəkildə sulanmalıdı. Soyuğa və istiyə davamlıdır. −1 °C temperatura qədər dözə bilər. Amma otaq temperaturunda daha yaxşı inkişaf edir. Çiçəklənməsi üçün qışda dincəlmə dövrünə salınmalıdır. Dincəlmə dövründə temperaturu 10 °C-yə qədər endirmək (daha artıq endirmək olmaz) olar. Çiçəkləri çiçək saplağında sıra ilə düzülür. Görkəmsiz çiçəklərə sahibdirlər. Özü özünə tozlanma baş tutur və toxum əmələ gəlir. Bu toxumlarla bitkini çoxaltmaq olar. Ancaq toxumla çoxaltmaq uzun müddət alır. Buna görə də bitkini əsasən yeni körpə rozetlərlə çoxaldırlar. Bitkiyə yaxşı qulluq edilərsə, bir müddət sonra bitkinin dibində körpə rozetlər inkişaf edir. Əkərkən münbit torpağa bir az qum, daş-çınqıl, kərpic qırıntıları qarışdırmaq olar. Bu, bitkini öz təbii şəraitində hiss etdirəcək. Bu da onun daha yaxşı böyüməsinə və köklərinin daha yaxşı inkişafına səbəb olacaq.
Ankara Medipol Universiteti
Ankara Medipol Universiteti — Türkiyə təhsil, sağlamlıq, elm və araşdırma vəqfi tərəfindən 2018-ci ildə Ankarada qurulan vəqf universiteti.
2021-22-ci tədris ilində 1577 tələbə hazırlığa, 2974 bakalavr, 55 aspirant və 20 doktorant olmaqla ümumilikdə 4626 tələbə universitetə qəbul olunub. 2022-ci ilə kimi universitetdə 23 professor, 14 dosent, 144 doktor, 72 müəllim və 33 elmi işçi olmaqla cəmi 286 akademik heyət çalışırdı.
Böyük Rusiya Ensiklopediyası
"Böyük Rusiya Ensiklopediyası, BRE"  — rus dilində çap olunan universal ensiklopediya. Nəşr 35 nömrəli cilddən və “Rusiya” cildindən ibarətdir həmçinin 80 mindən çox məqalədən ibarətdir. Ensiklopediya 2004-2017-ci illərdə “Böyük Rusiya Ensiklopediyası” elmi nəşriyyatı tərəfindən nəşr edilmişdir.
İnkar
İnkar (inversiya,  — çevriliş sözündən, məntiqi "YOX") məntiqdə — hökmlər üzərində vahid bir əməliyyat, nəticəsi orijinala "əks" olan bir qərar (müəyyən mənada). Qərarın qarşısında ¬ işarə və ya — ilə göstərilir.
Böyük Rusiya Ensiklopediyası
1 aprel 2016-cı il tarixindən etibarən ensiklopediyanın elektron versiyası mövcuddur, onun buraxılışı Rusiya Federasiyasının Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən dəstəklənir.
İnkar
Həm klassik, həm də intuisistik məntiqdə "ikiqat inkar" \neg \neg A qərarın nəticəsidir A, yəni bir teatoloji var:.
Böyük Rusiya Ensiklopediyası
Arxa fon (1995-ci ilə qədər)
1979-cu ildə Böyük Sovet Ensiklopediyasının (BSE) üçüncü nəşrinin sonuncu, 30-cu cildi işıq üzü gördü. 1990-cı ilə qədər, o cümlədən, "Sovet Ensiklopediyası" nəşriyyatı hər il BSE-nin məqalələri üçün yenilənmiş məlumatları dərc edən "Böyük Sovet Ensiklopediyasının İlliyi"-ni nəşr etdirirdi. 1991-ci ildə "Sovet Ensiklopediyası" nəşriyyatı "Böyük Rusiya Ensiklopediyası" Elmi Nəşriyyatı adlandırıldı, baxmayaraq ki, bu adda ensiklopediya hələ mövcud deyildi. 1994-cü ildə Aleksandr Qorkin “Böyük Rus Ensiklopediyası” nəşriyyatının direktoru və baş redaktoru oldu, o, ölkə rəhbərliyinin diqqətini o zaman ağır maliyyə vəziyyətində olan nəşriyyatın problemlərinə yönəltməyə çalışdı.
İnkar
Əks ifadəsi klassik məntiqdə doğrudur (ikiqat inkar qanunu), lakin intuisistik cəhətdən tutmur. Yəni, istədikləri ifadənin rədd edilməsi, klassik məntiqdən fərqli olaraq, intuisistik bir sübut kimi xidmət edə bilməz. İki məntiqi sistem arasındakı bu fərq ümumiyyətlə əsas hesab olunur.
Böyük Rusiya Ensiklopediyası
Rusiya haqqında ensiklopediya (1995-2001)
1995-ci il yanvarın 13-də Rusiya Prezidenti B.N.Yeltsin hökumətə 1996-2001-ci illərdə Böyük Rus Ensiklopediyasının Rusiyada Federal Kitab Nəşriyyatı Proqramında prezident proqramı kimi nəşrini təmin etməyi tapşırdı. 2 may 1996-cı ildə B. N. Yeltsin “Böyük Rus Ensiklopediyasının nəşri haqqında” 647 nömrəli prezident fərmanı imzaladı. Bu fərmana əsasən, 1969-1978-ci illərdə nəşr olunan Böyük Sovet Ensiklopediyasının üçüncü nəşrinin baş redaktoru olmuş Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki, fizika üzrə Nobel mükafatı laureatı A.M.Proxorov jurnalın redaktoru təyin edilib. Böyük Rus Ensiklopediyası Nəşriyyatına binaların kirayəsi üçün imtiyazlar verildi və 1997-ci ilin federal büdcəsinə ensiklopediyanın birinci cildinin redaksiya və nəşrinin hazırlanması üçün maliyyə vəsaiti daxil edildi. Coğrafiya elmləri doktoru A.P.Qorkin yeni ensiklopediyanın məsul redaktoru oldu.
Typhlodromips mistassini
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Kult film
Kult kino (ingiliscə: Cult film) sədaqətli, ehtiraslı, lakin nisbətən az fanat kütləsi olan filmlər üçün nəzərdə tutulmuş termindir. Kult sözü (ingiliscə: Cult, fransızca: Culte, almanca: Kult) qərb dillərindəki ibadət, sitayiş etmək mənasında olan, Latın mənşəli cultus sözündən götürülmüşdür. Bu söz Azərbaycan dilində də qərb dillərində olduğu kimi aludəçisi olmaq, ilahiləşdirmə, həddindən artıq ehtiram mənasını verir.
Kult kinolar, ümumiyyətlə, ilk buraxılış tarixlərində əhəmiyyətli kommersiya müvəffəqiyyətləri əldə etməyən, eyni zamanda film tənqidçilərindən müsbət rəylər əldə edə bilməyən aşağı büdcəli müstəqil filmlərdirlər. Bu filmlər ilk vaxtlarda çoxluq təşkil edən adi kino tamaşaçısının diqqətini cəlb etməmişdirsə də, zaman keçdikcə özlərinə kiçik, lakin ehtiraslı və hətta obsesif bir tamaşaçı kütləsi yaratmışdırlar. Bu filmlərin fanatik pərəstişkarları (və ya izləyiciləri) kult kino hesab etdikləri kinoya təkrar-təkrar baxırlar, replikaları, dialoqları əzbərləyirlər, film haqqında ən xırda detalları belə öyrənirlər, filmin müxtəlif versiyalarını əldə edirlər və hətta filmlə bağlı efemera materiallardan ibarət kolleksiyalar yığırlar.
Kult kinoların həmişə kiçik bir fanat kütləsinin olması lazım deyildir. Bunun bir çox istisnaları mövcuddur. Məsələn, Taxi Driver (1976), Pulp Fiction (1994) və ya Döyüş Klubu (1999) kimi filmləri geniş auditoriya kütlələrinə çatmış məşhur kult kinolara misal kimi göstərmək mümkündür.
Kult anlayışı subyektivdir. Biri üçün kult olan kino başqası üçün kult olmaya da bilər. Həm də kult kinonun yaxşı film olması heç də şərt deyildir. Kino tarixi baxımından heç bir dəyəri olmayan filmlərin də xüsusi fanat kütləsi ola bilər. Buna misal olaraq "Dünyanı xilas edən adam" adlı türk elmi-fantastika filmini göstərmək mümkündür. Klassik kinolar arasında çoxlu kult kinoları olduğu kimi (Məsələn: M — Şəhər qatili axtarır), hər klassik kino da kult kino deyildir.
Qorxu və elmi fantastika kimi bəzi kino janrları kult kinolar yaratmağa daha çox meyllidirlər və kult kinolar özlərindən sonrakı kinolara ilham mənbəyi olduğu kimi, bir çox kinolar da özlərindən əvvəl çəkilmiş belə kult filmlərə istinad edilərək çəkilirlər. Qorxu və elmi fantastika janrında çəkilmiş olan filmlərdən əlavə olaraq, "Musiqinin Səsi" kimi muzikallardan Conni Gitar kimi vesternlərə, Shaft kimi zorakılıq və istismarı özündə ehtiva edən filmlərdən Animal House kimi yeniyetmə filmlərinə, hətta Cənnət Qapıları kimi sənədli filmlərdən Deep Throat kimi porno klassiklərinə qədər demək olar ki, bütün kino janrlarında kult kinolara rast gəlmək mümkündür.
Bəzi kinoların kult kino olmasına onların musiqisi təsir göstərmişdirsə (məsələn: The Blues Brothers), bəzi filmlərdə fetiş obyekti (məsələn, Çirkli Adam filmindəki məşhur tapança və ya Vanishing Point (Ölüm nöqtəsi) filmindəki dözümlü avtomobil) və ya bir şəxs (Böyük Lebowski filmində Jeffrey "The Dude" Lebowski personajı) həmin filmi kult statusuna yüksəldən amillərdəndir.
Həmçinin də bəzi rejissorların daha çox sayda kult kinolar olaraq qəbul edilmiş kinoları olduğuna görə onlar da kult rejissor kimi qəbul edilirlər. David Lynch, Quentin Tarantino, Stanley Kubrick, Tim Burton və Con qardaşları (Coen Brothers) kimi rejissorlar belə kult rejissorlara nümunədirlər.
Dmitri Vasilyev (türkoloq)
Dmitri Dmitriyeviç Vasilyev — görkəmli rus türkoloqu və şərqşünası,  tarix elmləri namizədi, Rusiya İctimai Elmlər Universitetinin professoru, Rusiya EA Şərqşünaslar Cəmiyyətinin vitse-prezidenti, Rusiya EA-nın müxbir üzvü, Tıva Respublikasının Əməkdar Elm xadimi, Atatürk  Dil -Tarix Qurumunun fəxri üzvü
Bioqrafiya
Dmitri Dmitriyeviç Vasilyev 11 oktyabr 1946-cı ildə anadan olmuşdur. M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Şərq dilləri fakültəsini bitirmişdir.
1983-cü ildə “Asiya bölgəsinin türk runik yazısı abidələrinin paleoqrafik sistemləşdirilməsi” («Палеографическая систематизация памятников тюркской рунической письменности азиатского ареала») mövzusunda  dissertasiya müdafiə edərək tarix elmləri namizədi adını almışdır.
O, uzun müddət Rusiya Elmlər Akademiyasının Şərqşünaslıq İnstitutunda Şərq tarixi bölümünün başqanı kimi fəaliyyət göstərmişdir.
1995-ci ildə YUNESKO Beynəlxalq İnstitutu Elmi Şurasının Orta Asiyanın öyrənilməsi üzrə həmsədri seçilmişdir.
1996-cı ildə Rusiya-Türkiyə Tarixçiləri Komissiyasının məsul katibi seçilmişdir.
O, həmçinin Rusiya İctimai Elmlər Universitetində professoru kimi fəaliyyət göstərmiş, burada Rus-Türk Təhsil və Araşdırma Mərkəzinin müdiri olmuşdur.
Dmitri Vasilyev 18 yanvar 2021-ci ildə Moskvada koronavirus xəstəliyindən vəfat etmişdir.
Yaradıcılığı
Tarixçi-türkoloq kimi fəaliyyət göstərən Dmitri Vasilyev Türk runik abidələrinin paleoqrafik sistemləşdirilməsi sahəsində apardığı sistemli araşdırmalarla diqqəti çəkir. Onun tədqiqatlarında həmçinin Rusiyanın arxiv və kitabxanalarında Osmanlı tarixinə dair bəlgələrin araşdırılması önəmli yer tutur.
Bütövlükdə müəllifin araşdırmalarının ümumi sayı 150-dən artıqdır.
Alimin çoxsaylı elmi araşdırmaları dünyanın müxtəlif ölkələrində fəaliyyət göstərən nüfuzlu beynəlxalq qurumlar tərəfindən yüksək dəyərləndirilmişdir.
O, Rusiyada və digər ölkələrdə yayınlanan bir çox elmi dərgilərin redaksiya heyətinin üzvü seçilmişdir.
Boru
thumb|Dairəvi boru Boru - uzun, içiboş, çox vaxt en kəsiyi sabit dairəvi olan sənaye məmulu olub, maye, məhlul, qaz, buxar və s. məhsulların nəqlində istifadə olunur.
Borular sənaye üsullarının tətbiqi ilə metal və xəlitələrdən, üzvi materiallardan (plastmas, qatran), beton, keramika, şüşə, odun və onların kominasiyasından hazırlanırlar.
Tarixi haqqında
Qədimdə su təchizatı ağırlıq qüvvəsinin tətbiqi ilə həyata keçirilirdi. Su axını təşkil etmək üçün borulardan (qalay, aöac, bambuk) və ya kanallardan (gil, daş) istifadə olunurdu. İçi ovulmuş, üst hissəi metala bürünmüş ağaclar santexnika borusu kimi su təchizatının tərkib hissəsi sayılırdı: İngiltərədə 500 il öncə, ABŞ-də 1700-1800-cü illərdə ovulmuş ağac borular geniş yayılmışdır. Müasir santexnika boruları polad, mis və ya plastikdən, kanalizasiya boruları isə beton,polad, mis, plastik və ya çuqundan hazırlayırlar.
Təsnifatı
En kəsiyinə görə boruları dairəvi və profil olaraq iki qrupa bölürlər. Profil boruların kvadrat, düzbucaqlı, oval və s. növləri vardır.
Polad borular hazırlanma texnologiyasına görə fərqlənirlr:
Su və qaz nəqlində tətbiq olunan borularda korroziyanının qarşısnı almaq üçün borular daxildən və xaricdən sinklə örtülür.
Bundan əlavə şlanq - çevik borular mövcuddur. Çevik borular adi və gücləndirilmiş olurlar.
Əsas parametrləri
Boruların ölçüləri standartlaşdırlmışdır. Xarici diamteri əsas götürülərək borunun ölçüləri arasındakı nisbət cədvəl şəklində verilir. Borunun tətbiq sahəsindən asılı olaraq müxtəlif standartlar fəaliyyədədir. Aşağıda İSO standartına uyğun bir misal göstərilmişdir.
Vüqar Niftəliyev
Vüqar Cavanşir oğlu Niftəliyev — Ağdam və Füzuli uğrunda gedən döyüşlərdə erməni işğalçılarına qarşı vuruşan döyüşçü.
Həyatı
1988-ci ildə baş verən hadisələr gənclərin dünyagörüşünə güclü təsir göstərirdi. Onların SSRİ-yə bəslədikləri inam puça çıxırdı.
Ermənistanla sərhəd kəndlərdə azərbaycanlıların tez-tez qətlə yetirilməsi xalqın qəzəbini coşdururdu. Çox təəssüf ki, SSRİ-nin dağılmasının mümkünsüzlüyü haqqında aparılan təbliğat əhali arasında çaşqınlıq yaratmışdı.
Respublikada hökm sürən xaos, hakimiyyətsizlik nəticəsində 1992-ci il may ayının 17-18-də Laçın rayonu da erməni qəsbkarları tərəfindən işğal olundu. Vüqar Niftəliyev ailə üzvləri ilə birlikdə doğma yurdu tərk etmək məcburiyyətində qaldı, Cəbrayıl rayonunda məskunlaşdı. Bir müddətdən sonra Cəbrayıl rayonu da zəbt edildi. İkinci dəfə qaçqın düşən ailə Qobustan rayonunun Şıxzərli kəndində sığınacaq tapdı.
Torpaqlarımız işğal altında ola-ola asudə gəzməyi özünə təhqir sayan Vüqar 1993-cü ildə könüllü olaraq cəbhəyə getdi.
Ağdam və Füzuli uğrunda gedən döyüşlərdə ermənilərə qarşı vuruşan Vüqar Niftəliyev 1994-cü ildə Ağburun istiqamətindəki döyüşlərdə həlak oldu. Subay idi. Nə qədər arzuları yarımçıq qaldı. Amma Vətən uğrunda şəhid olanlar heç vaxt unudulmur.
Bir vaxtlar təhsil aldığı, hal-hazırda H.Z.Tağıyev qəsəbəsində fəaliyyət göstərən İmanlar kənd orta məktəbi şəhidin adını daşıyır. Vüqarın və bütün şəhidlərimizin xatirəsi qəlbimizdə daim yaşayacaqdır.
Videotelefon
thumb|A 1969 AT&T Picturephone, the result of decades long R&D at a cost of over US$500M 1876-cı ildən başlayaraq bizim günlərə qədər, telefon ən populyar əlaqə vasitələrindən biri olaraq qalır. Çünki digər texniki alternativ əlaqə vasitəsi uzaq məsafədə olan həmsöhbətilə bilavasitə əlaqə effektini verə bilməz.
Videotelefon — dünyada ilk dəfə 1936-cı ildə almaniyalı mütəxəssis Georq Şubert (George Schubert) tərəfindən yaradılmışdır. Videozəng xidməti Almaniyada keçiriləcək olimpiadanın açılışı ilə əlaqədar təşkil edilmişdi. Cihazın ekranının ölçüsü 8 düym idi, abonentin təsvirinin yazılması üçün isə 40000 piksel dolğunluğa malik fotoelementdən istifadə edilirdi. 1940-cı ildə başlayan müharibə təcrübələrin davam etdirilməsinə imkan vermədi. 60-cı illərin sonunda ABŞ-nin məşhur "AT&T Bell Labs" şirkəti videotelefonların kütləfi istehsalına başladı. 1968-cı ildə zəngin bir dəqiqəsinin qiyməti 16 ABŞ dolları idi. Telefon vasitəsilə yalnız mənadaşıyıcı məlumatı deyil, həmçinin səsin, əhval-ruhiyyənin çalarlarını çatdırmaq mümkündür. Lakin videotelefonlar yaranandan sonra ünsiyyət imkanları xeyli çoxaldı. Yaranan gündən sürətlə içtimai həyatın əsas hissəsinə çevrilmiş adi telefondan fərqli olaraq, videotelefon, texniki göstəricilərinin üstünlüklərinə baxmayaraq, böyük aidutoriyaya çatdırılmayıb.
Videotelefonların kütləvi istehsalına və populyarlığına telefon yarımstansiyaları mane olurdu. Yarımstansiyalar yalnız analoq siqnalını ötürə bilir. Siqnalın həcmi isə yalnız akustik siqnalın elektromaqnit təkanlarını ötürə bilirdi. Bu isə — təsvirin deyil, səsin ötürülməsi deməkdir. Videotəsviri uzaq məsafəyə ötürmək isə — ötürmə xəttlərinin ötürmə imkanlarının və xəttlərin davamlığının bir neçə dəfə çoxaldılması deməkdir. Bunun üçün ilk növbədə telefon stansiyasının modernizasiyası vacibdir. Bir qədər sonra bir neçə qərb ölkəsində analoq telefon xəttlərini rəqəmsal xəttlərlə əvəz etdilər və yeni texnologiyalar sayəsində məlumatların sürətli ötürülməsi təmin edildi.
2004-cü ildən İtaliyada dünyada ilk dəfə olaraq adi telefon xəttinə qoşulmaqla videotelefonlardan istifadə etmək mümkün olub. Yeni aparat 10-santimetrlik videoekranla və ekranın üstündə quraşdırılmış miniatyur videokamera ilə təchiz edilib. Videocihaz yüksək keyfiyyətli təsviri saniyədə 15-kadr tezliyi ilə ötürür (mobil telefonda tezlik saniyədə 7–8 kadr təşkil edir).
Azərbaycanda videotelefonlardan yalnız yüksəksürətli İnternetə qoşulduqdan sonra istifadə etmək mümkündür, çünki mövcud telefon xəttləri videotelefondan istifadə etməyə imkan vermir. Yerli mobil operatorları 3G texnologiyasını tətbiq etdikdən sonra, gələcəkdə mobil videotelefondan istifadə etmək mümkün olacaq.
Edvard Albert Feygenbaum
Edvard Albert Feygenbaum — hesablama sistemləri nəzəriyyəsi sahəsində ixtisaslaşmış amerikalı alim.
Edvard Albert Feygenbaum 20 yanvar 1936-cı ildə anadan olmuşdur. 1994-cü ildə o, Rac Reddi (Raj Reddy) ilə birgə süni intellekt sahəsində, xüsusilə ekspert sistemləri ilə bağlı apardığı tədqiqatlarda əldə etdiyi nailiyyətlərə görə, Türinq mükafatına layiq görülmüşdür.
Ədəbiyyat
Əliquliyev R. M., Salmanova P. M. İnformasiya cəmiyyəti: maraqlı xronoloji faktlar. Bakı: "İnformasiya Texnologiyaları" nəşriyyatı, 2013, 169 səh.
Ümmügülsüm Sultan (III Mehmedın qızı)
Ümmügülsüm Sultan (d. 1596 - ö. ?) — Osmanlı sultanı III Mehmed ın qızı. Ümmügülsüm Sultan III Mehmedin və Handanın qızı idi. 1622-ci ildə onun subay olduğu və yaşı iyirmidən çox olduğu qeyd edildiyi kimi, o, artıq bir dəfə evlənmiş olmalıdır; ilk evliliyi Buda valisi Kadızadə Əli Paşa (vəfatı 1616) ilə olmuşdur. Səfirlər Paşanın təxminən 50 yaşında olduğunu və Sultan Əhmədin özündən kiçik olan öz bacısı ilə evli olduğunu qeyd ediblər. Sultan İbrahimın dövründə 1648-ci ilin ortalarında vəfat edən Murad Paşa Herceqoviç ilə evləndi. 1649-cu ilin fevralından etibarən hərəm dəftərlərində onun artıq müəyyən bir Xəlil paşa ilə yenidən evləndiyi qeyd olunur. 1650-cı illərdə öldü.
Anadangəlmə yod çatışmazlığı sindromu
Anadangəlmə yod çatışmazlığı sindromu — hamiləlik zamanı tez-tez qida ilə kifayət qədər yod qəbul edilməməsi nəticəsində yaranan, tiroid hormonunun çatışmazlığı (hipotireoz) nəticəsində doğuş zamanı yaranan fiziki və əqli inkişafın pozulması ilə müşahidə olunan xəstəlikdir. Bu, anadangəlmə hipotiroidizm adlanan və tarixən kretinizm (köhnəlmiş) olaraq adlandırılan, doğuş zamanı qeyri-aktiv tiroid funksiyasının səbəblərindən biridir. Müalicə edilməzsə, həm fiziki, həm də zehni inkişafın pozulması ilə nəticələnir. Simptomlara guatr, körpələrdə zəif boy artımı, böyüklərin boyunun azalması, dərinin qalınlaşması, saç tökülməsi, genişlənmiş dil, çıxıntılı qarın; uşaqlarda sümüklərin böyüməsinin gecikməsi ; və zehni geriləmə, nevroloji pozğunluqlar,ovulyasiyada problemlər, böyüklərdə sonsuzluq görülür.
İnkişaf etmiş ölkələrdə yenidoğulmuşlarda qalxanabənzər vəzinin funksiyasının yoxlanılması təmin etmişdir ki, təsirlənənlərdə tiroid hormonu olan tiroksinlə müalicəyə dərhal başlanılır. Bu müayinə və müalicə faktiki olaraq xəstəliyin nəticələrini aradan qaldırıb.
Əlamətlər və simptomlar
Yod çatışmazlığı guatr adlanan qalxanabənzər vəzinin tədricən genişlənməsinə səbəb olur. Zəif boy artımı həyatın ilk ilində görünür. Müalicəsiz yetkin boy 100 to 160 cm arasında dəyişir şiddətindən, cinsindən və digər genetik faktorlardan asılı olaraq. Digər əlamətlərə dərinin qalınlaşması, saç tökülməsi, dilin böyüməsi və qarın çıxması daxildir. Uşaqlarda sümüklərin yetişməsi və yetkinlik dövrü ciddi şəkildə ləngiyir. Yetkinlərdə yumurtlama mane olur və sonsuzluq tez-tez olur.
Psixi pozğunluq adi haldır. Nevroloji pozğunluq yüngül ola bilər, əzələ tonusu və koordinasiyası azalır və ya o qədər ağır ola bilər ki, insan dayana və yeriyə bilməz. Düşüncə və reflekslər daha yavaşdır.
Səbəb
Yod, tiroid hormonlarının sintezi üçün zəruri olan vacib bir iz elementidir. Yod çatışmazlığı bütün dünyada neonatal və uşaqlıqda beyin zədələnməsinin ən çox görülən qarşısı alına bilən səbəbidir. Yod bir çox qidalarda olsa da, bütün torpaqlarda adekvat miqdarda yoxdur. İodiin şəklində olan yodun çox hissəsi okeanlardadır, burada yodid ionları elementar yoda qədər azalır, daha sonra atmosferə daxil olur və yağışda yerə düşür və yodu torpaqlara ötürür. Yod çatışmazlığı olan torpaq daha çox daxili ərazilərdə, dağlıq ərazilərdə və tez-tez daşqın olan ərazilərdə olur. Xəstəlik həmçinin yodun buzlaşma, eləcə də qar, su və leysan yağışlarla yuyulması nəticəsində torpaqdan çıxarıla biləcəyi sahil bölgələrində müşahidə edilə bilər. Yod çatışmazlığı olan torpaqlarda yetişən bitki və heyvanlar Yod müvafiq olaraq əskikdir. Kənar qida mənbələri olmayan həmin ərazilərdə yaşayan əhali yod çatışmazlığı xəstəliklərinə ən çox məruz görülür.
Qarşısının alınması
Bir çox ölkələrdə yod qəbulunu əhatə edən ictimai sağlamlıq kampaniyaları var. 2019-cu ilin dekabr ayına olan məlumata görə, 122 ölkədə məcburi yodlu qida zənginləşdirmə proqramları var.
Müalicə
İnkişaf etmiş ölkələrdə qidaya yod əlavə edilməsi və qalxanabənzər vəzin funksiyası üçün qan testindən istifadə etməklə yeni doğulmuş uşaqların skrininqi vasitəsilə anadangəlmə yod çatışmazlığı demək olar ki, aradan qaldırılıb.
Tarix
thumb| Kretinizm ( [[Ştiriya (əyalət)|Ştiriya ), mis oyma, 1815]] Zob insan orqanizmində yodun birbaşa və ya dolayı qeyri-kafi qəbulunun ən spesifik klinik əlamətidir. Çin, Misir və Roma qədim tibb mətnlərində guatr və onun yodla zəngin yosunlar və yandırılmış süngərlərlə müalicəsinə dair sübutlar var. 1848-ci ildə Sardiniya kralı Karlo Alberto tez-tez rast gəlindiyi Savoyanın şimalında anadangəlmə yod çatışmazlığı sindromunun ilk epidemioloji tədqiqatını tapşırdı. Keçən əsrlərdə, pəhriz və kənd təsərrüfatı monokulturalarının səbəb olduğu yoxsul sosial təbəqələr və fermerlər arasında geniş yayılmış sosial xəstəliklər bunlardır: pellagra, raxit, beriberi, uzunmüddətli dənizçilərdə sinqa və yod çatışmazlığından qaynaqlanan endemik zob. Lakin bu xəstəlikdən tibb kitablarında daha az bəhs edilirdi, çünki səhvən kliniki bir xəstəlik deyil, estetik bir xəstəlik hesab olunurdu.
Anadangəlmə yod çatışmazlığı sindromu xüsusilə Cənubi Avropanın Alp dağları ətrafındakı ərazilərində geniş yayılmışdı və tez-tez qədim Roma yazıçıları tərəfindən təsvir edilmiş və rəssamlar tərəfindən təsvir edilmişdir. Ən erkən Alp alpinistləri bəzən onun təsirinə məruz qalan bütün kəndlərə rast gəlirdilər. Vəziyyətin yayılması 18-ci əsrin sonu və 19-cu əsrin əvvəllərində bir neçə səyahətçi və həkim tərəfindən tibbi baxımdan təsvir edilmişdir. O zamanlar səbəbi bilinmirdi və çox vaxt dağ dərələrindəki "durğun hava" və ya "pis su" ilə əlaqələndirilirdi. Təsirə məruz qalan insanların nisbəti bütün Cənubi Avropada və hətta çox kiçik ərazilərdə nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişdi, bu, bir vadidə ümumi ola bilər, digərində deyil. Şiddətli təsirə məruz qalanların sayı həmişə azlıq təşkil edirdi və insanların əksəriyyəti yalnız guatr və müəyyən dərəcədə azalmış idrak və böyümə dərəcəsinə qədər təsirlənmişdir. Belə halların əksəriyyəti hələ də onların pastoral kəndlərinə bağlı idi.
19-cu əsrdə Avropa və Şimali Amerikanın daha yüngül təsirlənmiş əraziləri "guatr kəmərləri" adlanırdı. Yod çatışmazlığının dərəcəsi daha zəif idi və ağır zehni və fiziki pozğunluqdan daha çox, ilk növbədə qalxanabənzər vəzin böyüməsi kimi özünü göstərirdi. Məsələn, torpaqda çox miqdarda yod olmayan İsveçrədə anadangəlmə yod çatışmazlığı sindromu halları çox idi və hətta genetik səbəb hesab edildi. Avropa və Şimali Amerikada qida mənbələrinin müxtəlifliyi kəskin şəkildə artdıqca və əhali yerli olaraq yetişdirilən qidadan daha az asılı olduqca, endemik zobun yayılması azaldı. Bu, ÜST-nin 1979-cu il nəşri ilə dəstəklənir və nəticədə "ərzaq ehtiyatlarının mənşəyindəki dəyişikliklər son 50 il ərzində bir sıra yerlərdə endemik zobun başqa cür izah olunmayan yoxa çıxmasına səbəb ola bilər".
20-ci əsrin əvvəllərində yod çatışmazlığı səbəbindən nevroloji pozğunluqların hipotiroidizmlə əlaqəsi kəşf edildi. Hər ikisi inkişaf etmiş dünyada böyük ölçüdə aradan qaldırılıb.
Terminologiya
Kretin termini əvvəlcə bu vəziyyətdən təsirlənən bir insanı təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir, lakin spastik və dəli kimi sözlərdə olduğu kimi, aşağılamaya məruz qalmış və indi alçaldıcı və yersiz hesab olunur. Kretin 18-ci əsrdə tibbi terminə çevrildi. Oksitan və Alp fransızca ifadəsi belə bir xəstəlikdən əziyyət çəkən insanların xüsusilə tez-tez rast gəlindiyi bölgədə geniş yayılmışdır (aşağıya bax); 19-cu və 20-ci əsrin əvvəllərində geniş tibbi istifadə gördü və İngiltərədə Viktoriya dövrünə aid siyahıyaalma formalarında "qeyd qutusu" kateqoriyası idi. Bu termin, axmaq davranan bir insan üçün nəzərəçarpacaq dərəcədə aşağılayıcı bir termin kimi məşhur ingilis dilində daha geniş yayılmışdır. Populyar nitqdəki alçaldıcı konnotasiyalara görə, səhiyyə işçiləri arasında mövcud istifadə bir insana istinad edən "kretin" isimindən imtina etdi. Vəziyyətə istinad edən isim kretinizmi hələ də tibbi ədəbiyyatda və dərsliklərdə rast gəlinir, lakin onun istifadəsi getdikcə azalır.