cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aziyadé
Aziyadé - fransız yazıçı Pyer Lotinin 1879-cu ildə nəşr olunan yarı-avtobioqrafik romanı.
27 yaşındakı bir ingilis zabitinin 1876-cı ildə Selanik və İstanbulda vəzifədə olduğu bir zamanda Aziyade adlı 18 yaşlı bir Çərkəz qızı ilə yaşadığı gizli eşq hekayəsidir. Roman qəhrəmanı zabitin, dostları Plum-kett və Vilyam Brouna, və Yorkşirdə Brightbury qəsəbəsində yaşayan (adı qeyd edilməyən) bacısına xatirələrini yazdığı məktublar şəklində qələmə alınmışdır.
Dövrün siyasi hadisələri, romantik İstanbul siması, gündəlik həyata aid çoxlu məsələləri özündə əks etdirən roman, yazıçının bir fransız dəniz zabiti kimi Osmanlı Dövlətində işlədiyi bir vaxtda tutduğu gündəliyinə isnad edir. Romanda təsvir olunan eşqin həqiqətən yaşanıb-yaşanmadığı və roman qəhrəmanı Aziyadenin xəyali bir xarakter olub-olmadığı hələ də müzakirə məsələsidir. Aziyade, yazıçının ilk romanıdır. Roman beş fəsildən ibarətdir: Salonique (Selanik); Solitude (Yalnızlıq); Eyoub à deux (İkimiz Əyyubda); Mané, Thécel, Pharès (Sayıldı, Ölçüldü, Bölündü); Azraël (Əzrail).
Əsər, 1909-cu ildə İstanbulda Musavver Eşref dərgisinin dörd nömrəsində, hər fəsil ayrılıqda çap edildi. Aziyade, türk dilinə ilk dəfə kitab şəklində 1923-cü ildə Xandan Lütfi tərəfindən tərcümə olundu və İstanbulda İqbal Kitabxanası tərəfindən Azadə adı altında yayımlandı. Mahmud Bəy Mətbəəsində çapa verilən kitab, köhnə əlifba ilə 230 səhifə idi. Romanı latın əlifbasıyla ilk türkcə tərcüməsi Nahid Sırrı Örik tərəfindən edildi və 1940-cı ildə İstanbulda Hilmi Kitabevi yayınları arasında yer aldı. Kitab 1967-ci ildə eyni tərcüməçinin imzasıyla yenidən nəşr olundu. Kitabın son tərcüməsi də 1997-cil ildə İlxan Arda tərəfindən edilib.
Yeni Kərki
Yeni Kərki — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Kəngərli rayonunda kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 8 fevral 2000-ci il tarixli, 809-IQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Yeni Kərki kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir. Yeni Kərki kəndi mərkəz olmaqla Yeni Kərki kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.
Toponimikası
Oykonim kərki tayfasının adı ilə bağlıdır. Mənbələrdə kərkilərin Azərbaycana erkən orta əsrlərdə qıpçaqların tərkibində gəldiyi göstərilir. XIX əsrin əvvəllərində qazaxlı tayfasının tərkibində kərkibaşlı adlı tirənin olması haqqında məlumat verilir. Türkmənlərin ersarı tayfasının bir qolu da kərki adlanırdı. Kərki tayfaları Türkiyə, Özbəkistan ərazisində də qeydə alınmışdır. Türkmənistan ərazisində Kərki adlı şəhər, rayon, qəsəbə və Kərkidağ adlı dağ mövcuddur.
Tarixi
Kənddə Ermənistan tərəfindən işğal olunan Kərki kəndinin sakinləri məskunlaşmışlar. Burada məcburi köçkün ailələri üçün mənzillər və xidmət mərkəzləri tikilmişdir.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Arpaçayın sahilində, düzənlikdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalisi 400 nəfərdir.
Təhsil
Kənddə məktəb fəaliyyət göstərir.
Hörmüz döyüşü (1622)
Hörmüz döyüşü — 1622-ci ildə baş vermişdir. 10 həftəlik mühasirədən sonra İngiltərə-Səfəvi dövlətlərinin müttəfiq qoşunları qaladakı portuqal qarnizonunu məğlub etməyi bacarırlar. Bununla da Fars körfəzində İngiltərə ilə Səfəvi dövlətinin ticarət yolu açılmış olur. Hörmüzün Səfəvilər tərəfindən geri qaytarılmasından əvvəl Portuqaliya təxminən bir əsr idi ki, buranı özünə tabe etmişdi. Hörmüz 1507-ci ildən Portuqaliyaya tabe idi, buranı portuqal sərkərdə Alfonso de Albuerque tabe etmişdi. Bu yer vasitəsilə portuqallar Hindistan ilə Avropa arasındakı bütün ticarəti öz nəzarətlərinə keçirmişdilər.
İngiltərə-Səfəvi ittifaqı
İngiltərə tərəfi müharibədə Ost-Hind şirkəti tərəfindən təmin edilən 5 döyüş gəmisi və 4 kiçik gəmi ilə təmsil olunurdu. Səfəvilər isə ingilislərlə ittifaq qurulana qədər artıq müharibəyə başlamışdılar. I Şah Abbasın qoşunu portuqalları Qeşm adasındakı qalada mühasirəyə almışdı. I Şah Abbas ümid edirdi ki, ingilislər onlara yardım edəcək. Onun əmri ilə Allahverdi xanın oğlu İmamqulu xan ingilislərlə danışığa başladı və onların dəstəyini əldə etməyi bacardı. Qarşılığıda isə Səfəvi dövləti İngiltərətə ipək ticarətində güzəştlər verməli idi. Bundan əlavə tərəflər Hörmüzün gömrük gəlirlərinin və toplanılacaq qənimətin paylaşılması, əsirlərin öz inanclarına uyğun olaraq ölkələrinə verilməsi və döyüşdə iştirak edən İngiltərə donanmasının xərcinin yarısının Səfəvilər tərəfindən çəkilməsi məsələlərində də razılığa gəldilər.
Əməliyyatlar
Qələbədən iki həftə sonra - 10 fevral tarixində böyük qızılbaş ordus Hörmüzə çıxarıldı, bölgə tez bir zamanda ələ keçirildi sürətlə şəhəri ələ keçirdi və İskəndər bəy Münşi tərəfindən "qala tikmək sənətində frankların məharətinin görkəmli nümunəsi" kimi təsvir edilən qalanı mühasirəyə aldı. Dənizdən qalanı bombardman edən ingilislər təkcə qalanı deyil, həm də qala divarlarının yanına sığınan portuqal gəmilərini də bombardman etdilər. Qişmdə olduğu kimi ingilis toplarından quruda batareya təşkil edilmişdi. Bu dəfə portuqallar inadlı müqavimət göstərdilər. 17 martda qala divarlarından birinin dağıdılmasından sonra qızılbaşlar hücum keçsələr də, qalanı ələ keçirə bilmədilər. Portuqal qarnizonu bu qədər şiddətli müqavimət göstərməkdə yaxın müddətdə Qoadan yardım gələcəyinə ümid edirdilər. Belə bir yardım gəlsə də, çox az döyüşçüdən ibarət olmaqla birlikdə, döyüşə çox gec qatıla bildi. 23 aprel 1622-ci ildə iki aylıq şiddətli müqavimətdən sonra qızılbaşların qalanı ələ keçirəcəyi zaman qırğın həyata keçirəcəyindən çəkinən portuqallar təslim oldular.
Şuranı xüsusən də ingilislər kimi bacarıqlı bir millət tərəfindən dəstəklənən belə bir qüdrətli Krala Şah Abbasa qarşı müharibə etmək və ona öz ölkəsində hücum etmək kimi axmaq bir işə kimin məcbur etdiyini söyləməyə cəsarət etməyəcəyəm...Hindistanda kiçik qüvvələrin mövcudluğuna rəğmən, hər şeydən əvvəl bu qala və Hörmüz bölgəsi açıq-aşkar qaçılmaz məğlubiyyətə və ilk hücum edən tərəfin mərhəmətinə buraxılmışdır.
Qızılbaşlar xüsusilə ələ keçirdikləri portuqal toplarınnı gücündən təsirlənmişdilər. Bu toplar İsfahana aparıldı və şah sarayının qarşısında sərgiləndi. İsgəndər bəy Münşi bu topları "hər biri Frank top düzəldənlərin sənətlərinin şah əsəri idi" deyə təsvir etməkdədir. Daha sonra ingilislər qızılbaşların qənimət paylarından çoxunu götürdüklərindən şikayətləndilər. Onlar həmçinin qızılbaşların qalanın mühasirəsi üçün daimi olaraq iki gəmi buraxmadıqları halda qalanın işğalında iştirak edə bilməyəcəkləri ilə bağlı tələblərindən də narahatlıq duydular və buna görə də, Hörmüzdən sonra qızılbaşların birlikdə Məskətdəki portuqallara hücum etmək təklifini rədd etdilər. Həmçinin ingilislərin qələbə nəticəsində ələ keçirdikləri qənimət qızılbaşlar tərəfindən ucuz qiymətə satın alındı.
Hörmüz ələ keçirildikdən sonra oranın Abbas üçün artıq elə bir əhəmiyyəti qalmamışdı. O, bütün ticarət dövriyyəsini daha yaxşı qoruya bildiyi, əvvəllər Gembrun, bundan sonra isə şahın adına Bəndər-Abbas adlandırılan limana köçürdü. Bu bölgə sürətlə böyüdü və ingilis ticarət gəmilərinin giriş bölgəsi olan Caskın funksiyalarını da öz üzərinə götürdü. Qısa müddət sonra buraya Holland Şərqi Hindistan Ticarət Şirkəti də ingilislərin əvvəlcə müttəfiqi, daha sonra isə rəqibi kimi müdaxil olmağa başladı. Portuqaliyalılar bölgədəki torpaqlarını itirdikdən sonra bir neçə dəfə buraları geri qaytarmaq üçün cəhdlər etdilər. 1625-ci ilin 11 fevralında Hörmüzdə portuqal gəmiləri ilə ingilis-holland gəmiləri arasında döyüş baş tutdu. Sahildən seyr edən Səfəvi ordusunun od və tüstü çıxaran gəmiləri görəndə heyrətləndikləri deyilir. Döyüş heç bir tərəf üçün mütləq qələbə ilə nəticlənməsə də, Hörmüz üçün portuqallar bundan sonra heç bir təhlükə törədə bilmədilər. Həmin il portuqallar, avropalılar arasında rəqabətin yalnız onun xeyrinə ola biləcəyini görən Abbasın yanına gəldi və onlara bir fabrik qurmağa və Konqda sahildə qala tikməyə icazə verdi. Portuqallar həmçinin Bəsrənin Osmanlı paşası olan hakimi ilə də yaxşı münasibətlərini davam etdirdilər. Bəsrə hakimi İstanbuldan əldə etdiyi daxili müstəqilliyin qorunması üçün portuqallarla yaxşı münasibətləri əhəmiyyətli hesab edirdi.
Hörmüz ələ keçirildikdən sonra iki dövlətində monarxiyası birləşdiyi üçün ispan kralı ingilis hökümətinə hərbi müdaxilə üçün etiraz edib izahat tələb etdi. İzahat olaraq bildirildi ki, şirkət Səfəvi imperiyasının məcbur etməsi ilə döyüşə daxil olmuşdur. İngilis kralı I Ceyms və onun sevimlisi Bukinqem hersoqu portuqal etirazları üçün narahat deyildilər və əldə edilmiş qənimətdən pay almaq fikrində idilər. Bukinqem hersoqu, Ali Lord Admiral olaraq, Şərqi Hindistan şirkətinin gəmilərinin son illərdə həm Portuqaliyadan, həm də Hörmüzdən ələ keçirdiyi qənimətin onda birini almaq hüququna malik olduğunu iddia etdi. Bu, 100.000 funt sterlinq olaraq təxmin edilirdi. O, şirkəti Admiralty Məhkəməsinə şikayət edəcəyi və gəmilərini limanlarda durduracağı ilə hədələdikdən sonra 10.000 funt-sterlinqini əldə etdi. Kral da eyni məbləğin həm də ona veriləcəyini açıq şəkildə bildirərək "mən səni ispanların şikayətindən qurtardımmı? və sən mənə heç nə qaytarmırsan?" dedikdən sonra 10.000 funt-sterlinq də ona verildi.
thumb|[[Hörmüz adası, 1622-ci il]]
Nəticə
Portuqaliya və İspaniyanın 1580-ci ildən 1640-cı ilə qədər eyni sülalə tərəfindən idarə edilməsinə baxmayaraq, İngiltərə və Portuqaliya müharibə vəziyyətində deyildi. Bukingem hersoqu Corc Villiers Səfəvilərə yardım edən şirkəti təhdid etməyə başladı. Lakin Səfəvi ilə razılaşmada nəzərdə tutulan 10.000 funtu aldıqdan sonra bunu sonlandırdı. Kral I Ceymsin Corc Villiersə "mən səni ispanlarından şikayətlərindən qurtardım, sən isə mənə heç nə qaytarmırsan?" sözündən sonra krala da 10.000 funt verildi.
Qramon
Qramon  — Fransada kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Barakvil-Sovter kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Rodez.
INSEE kodu — 12303.
Kommuna təxminən Parisdən 510 km cənubda, Tuluza şəhərindən 105 km şimal-şərqdə, Rodezdən isə 20 km cənub-şərqdə yerləşir.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 385 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 183 nəfər (15–64 yaş arasında) arasında 145 nəfər iqtisadi fəal, 38 nəfər fəaliyyətsiz (fəaliyyət göstərici 79,2%, 1999-cu ildə 66,0%) olmuşdur. Aktiv olan 145 nəfərdən 141 nəfər (79 kişi və 62 qadın) işləyir, 4 nəfər işsizdir (3 kişi və 1 qadın). 38 hərəkətsiz 13 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 10 nəfər — təqaüdçü, 15 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Eugenia valvata
(Eugenia valvata) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ayon adası
Ayon adası — Şərqi Sibir dənizində Çaun körfəzində yerləşir.
İnzibati cəhətdən Rusiya Çukot Muxtar Dairəsinin Çaun rayonu ərazisində yerləşir.
Coğrafiyası
Ayon Çaun körfəzinin qərbində, Kolıma körfəzinin şərqində yerləşir. Adanın ətrafında Çenkul, Riyanranot və digər adalar yerləşir. Adanın uzunluğu 63 km, eni 38 km təşkil edir. Ada ərazisi demək olar ki, düzənlikdən ibarətdir. Ən hündür nöqtəsi 64 metrdir. Adada çoxlu sayds göl vardır. Güçlü şəkildə bataqlaşmışdır. Ada ərazisi Tundradır. Materikdən Kiçik Çaunski boğazı ilə ayrılır. Biğaz olduqca dayaz və ensizdir.
Adada iki kiçik yaşayış məntəqəsi vardır: Elvuney (Hazırda tərk edilib) və Ayon kəndi hansı ki adanın şimal-qərbində yerləşir.
İqlimi
Orta illik temeratur −11,4°С təşkil edir. Mütləq maksimum temperatur 1975-ci ildə iyul ayında qeydə alınmışdır. 1978-ci ilin fevralında isə −51,3°С olmuşdur.
Tarixi məlumat
Ada haqqında ilk məlumat İsaya İqnatyevə məxsusdur. 1646-cı ildə o, yerli əhali ilə ticarət əlaqələri qurmuşdur. 1761-ci ildə Ayon adasında məşhur tacir Nikita Şalaurov olmuşdur. Bir əsrdən sonra Ferdinant Petroviç Vrangel adada olmuş və onu Sabadey olaraq adlandırılır.
1933 ildə ada ərazisi kollektivləşdirilmişdir. 1950-ci ildə burada kolxoz yaradılmışdır. Çukot ərazisində uzun zaman aparıcı kolxoz olmuşdur. 1968-ci ildə kolxozun balansında sovxoz yaradılmışdır.
SSRİ dağıldıqdan sonra tundrada vəziyyət heçdə yaxşı deyildi. Təsərrüfat dağılmış və əhali isə azalmışdı.
Adada ekoloji problemlər vardır.
Elmi araşdırma
21 mart 1942-ci ildən adada Vasili Semyonoviç Sidorovun adına hidrometroloji MQ-2 stansiyası fəaliyyət göstərir.
Pentacalia tropicalis
Pentacalia tropicalis Pentacalia tropicalis Pentacalia tropicalis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Psychotria dasyophthalma
(Psychotria dasyophthalma) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Litva tarixi
Litva tarixi — Litvanın tarixi.
''“Tarixdə bir hadisə o birisinin ardınca gəlir, bir yerdə onlar bütöv bir zəncir təşkil edirlər. Keçmişin səhvləri gələcək nəsillərə təsir edir. Əgər dövlət müstəqilliyini itirirsə, sonralar o ya bərpa olunur, ya da birdəfəlik dünya xəritəsindən silinir, xalq isə məhv olur.”'' Bunu Litvanın İntibah dövrünün tətqiqatçılarından biri, fəlsəfə doktoru, professor Bronoslav Qenzelis belə təsdiq edir.
Uşaqlardan hərbidə istifadə edilməsi
thumb|right|250px|10 yaşlı [[Çinli əsgər. (1944, may)]] Uşaqlardan hərbidə istifadə edilməsi — Uşaqlardan hərbidə istifadə edilməsi halı əsasən bir neçə formada müşahidə edilir: Uşaqların bir başa hərbi əməliyyatlarda iştirak etməsi, uşaqlardan müşahidəçi, xəbərçi və kəşfiyyat məqəsədləri ilə istifadə edilməsi.
Litva tarixi
Ordenlə mübarizə
Zəbt olunmuş torpaqlarda cəngavərlər qalalar tikir və zəbtlərini qonşu əyalətlərdə davam etdirirdilər. Öz növbəsində papa və orden maqistrları kəndliləri və sənətkarları yeni ərazilərə köçməyə sövq edirdilər. Gələnlər torpaqla təmin olunurdu, lakin vergi ödəməli və qismən hərbi mükəlləfiyyətli idilər. Cəngavərlər yürüşlərini davam etdirirdilər. Jemaytlar və litvalılar müqavimətə hazırlaşırdılar. 1236-cı ilin sentyabrın 22-ində, Şyaulyay(Saule) yaxınlığında, tərəfində 3 min döyüşçü olan Orden ilk dəfə məğlub oldu. Qoşunun ancaq ondan bir hissəsi qaldı, imperatorun özü belə öldürüldü. Bu uğursuzluqdan sonra qılınclılar və xaçlılar ordenləri birləşdi. Bu Litva üçün daha böyük təhlükə idi. Lakin prusslar və litvalılar öz torpaqlarını qorumaqda təkid edirdilər. Əksəriyyət monarx Mindauqasın tərəfində idilər. Lakin onu siysətini bəyənməyənlər və ondan narazı olanlar da var idi. Məsələn, Litvadan qovulub, xristianlığı qəbul edən və, Polotskda qərarlaşan Tatvilas torpaqlarını qaytarmaq üçün Livoniyadan yardım gözləyirdi. Onu Jemaytiyanın ən nüfüzlu knyazlarından olan Vikantas dəstəkləyirdi. Orden üçün belə durum sərfəli idi. Və Litva knyazlarının yardımı ilə Livonia ordeni Litvaya hucum edib Mindauqası Voruta qalasında mühasirəyə aldı. Ordenin maqistrı Mindauqasa xristianlığı qəbul etmək şərti qoydu. Koalisiyaya qarşı hərbi dəstək müqabilində Mindauqas xristianlığı qəbul edəndən sonra, ordenə Jemaytiyanın yarısını boyun oldu. Tam hakimiyyətin onun əlində olması üçün o bir siyasi addım da atdı. Roma papasından onun və onun dövlətinin müqəddəs Pyotrun mülkiyətində olmaq hüququ təmin edən məktub  verildi. Bu isə o demək idi ki, Litva papanın mülkiyətində və ondan asılı qalır. 1253-c cü ildə, xristianlığı qəbul edəndən iki il sonra, Mindauqas Litvanın kralı elan edildi. Litva xristian ölkəsi kimi qəbul olunurdu, ancaq bunun üçün yepiskopluq yaradılmalı idi. Bununla bağlı isə problemlər yarandı, çünki jemaytlar yepiskopu onların torpağının yeni ağası kimi qəbul etmək istəmirdilər. Papa Mindauqası yepiskopluğu bütpərəstlərdən qorumağa sövq edirdi. Bu arada Litvada başqa yepiskopda peyda oldu, bu bütpərəstlərin ərazilərinin mübahisəsi ilə əlaqədar idi. Bu polyak dominikançısı Vitt idi. Ancaq heç bir yepiskopa Litvada təsdiq olunmaq müyəssər olmadı. 1256-cı ildə papa IV Aleksandr səlib yürüşü elan etdi. Bütpərəstlərlə müqəddəs savaşa gedən bütün iştirakçılara papa bol ənamlar, günahkar və cinayətkarlara günahlarını bağışlanmasını vəd etdi. Jemaytiyaya hucum edən qoşun onu 9 gün ərzində dağıtdı... Bir yürüş o birisi ilə əvəzlənirdi. Jemaytlar papadan sülh istəməyə məcbur oldular. Sülh qəbul olundu. Lakin iki il keçməmiş papa yeni səlib yürüşü elan etdi. Bu il monqol-tatarlar artıq Litvaya aid rus torpaqlarına və  Polşaya yürüş etmişdilər. Baltikada bütpərəst xalqlardan, tabe olunmamış, yalnız litvalılar qalmışdır. Bunlar barədə, tatarlar haqqında olduğu kimi qorxulu şeylər danışırdılar.
Uşaqlardan hərbidə istifadə edilməsi
Tarix boyunca baş vermiş bir çox müharibələr zamanı uşaqlardan hərbi əməliyyatların gedişində fəal şəkildə istifadə edilmişdir. Bir çox dini və mənəvi dəyərlərdə uşaqlardan bu məqsədlərlə istifadə edilməsi qadağan edilsədə, 1970-ci ildən bəri yaşanan müharibələrdə uşaq əməyindən istifadə hallarının artması müşahidə edilir. 1970-ci illərdə qəbul edilmiş  Uşaqlardan hərbidə istifadə edilməsinin dayandılması barədə Konvensiyasının qəbul edilməsinə baxmayaraq belə halların sayı azalmamışdır. 1989-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı tərəfindən qəbul edilən Uşaq Hüquqları Konvensiyasına əsasən müharibə aparan tərəflər 15 yaşından aşağı uşaqların hərbi əməliyyatlardan kənar tutulması ilə bağlı öhdəlik daşıyırlar.
Litva tarixi
Ordenlə mübarizə
Və yenə də böyük qüvvələr cəlb olundu, bu dəfə ordenin döyüşçülərindən başqa yürüşdə şahzadə Karlın başçılıqı ilə isveçli və danimarkalılar iştirak edirdi. Qüvvələri Klaypedada birləşdirmək qərara alındı. Lakin bu dəfə də, bütpərəst tanrılar özününkülərinə tərəf oldu. 1261-ci il Durbe yaxınlığında baş verən döyüş səlibçilərin görünməmiş və sarsıdıcı məğlubiyəti ilə qurtardı. Jemaytlar xaçlıların zərbəsinin istiqamətini dəyişdilər  və onları bataqlıqda məğlub etməyə nail oldular. Döyüşdə şahzadə Karl da, Livoniya ordenini maqistri Burqxard da, alman ordeninin marşalı Henrix də öldürüldülər. Duysbur ordeninin salnaməçisi, Durbe döyüşündə dörd bütpərəstin yüz xaçlını öldürdüyünü  yazmaqdan belə çəkinmədi. Tarisdə Durbe döyüşü hərbi möcüzə kimi qiymətləndirilir. Ehtimal olunur ki, jemaytları qələbəyə knyaz Treniota aparırdı.
Bu qələbədən sonra prusslardan estonlara qədər bütün baltikyanılılar mübarizə yolunu seçdilər. Lakin...Cəngavərlərin Durbedəki qəzasından sonra Mindauqas xristianlıqdan imtina etdi.1263-cü ildə Mindauqasın keçmiş müttəfiqi Treniota və Nalşanın knyazı Daumantis Mindauqası öldürdülər. Onunla birlikdə onun iki oğlu da öldürüldü. Volın salnaməsində Mindauqasın yalandan xristianlığı qəbul etdiyinə, gizlində yenə də öz tanrılarına ibadət etdiyinə, onlara qurban gətirdiyinə və kraliça Morta öləndən sonra onun bacısı və Daumantasın arvadını qaçırdığına görə onun tərəfindən öldürüldüyü bildirilir. Onun öldürülməsindən sonra onun pravoslav qaydalarla xristianlığı qəbul edən oğlu və Qara Rusiyanı idarə edən Vayşelqaya, rus salnamələrində ehtiram bildirilir. Atasının öldürülməsindən sonra Vayşelqa rus boyarlarının və knyazlarının köməyi ilə Litvaya qayıdıb taxtı özünə qaytarır və atasının qatillərinin qisasın alır. Düşmənləri ilə bacarandan sonra o monastra qayıdır lakin buna baxmayaraq burada öldürülür.
Belə vəziyyətdə Litvada bütpərəst Tryaydanis irəli çıxır (1270-1282)
Böyük Litva knyazı və onu yeddi oğlu
XIV –cü əsr Böyük Litva knyazlığı üçün həmdə ona görə əhəmiyyətli idi ki, Böyük Moskva knyazlıqı rus torpaqlarının birləşdirən mərkəzə çevrilirdi. Knyazlıq İsveç, Orden və Litvaya getdikcə daha uğurlu müqavimət göstərirdi. Alqirdas, rus torpaqlarının birləşdirilməsinin mərkəzi olmaq uğrunda, Moskva ilə Tver arasında olan ziddiyətdən istifadə edib buna mane olmağa çalışırdı. Lakin Litva zadəganlarının Rusiyanın şimal-qərb torpaqlarını zəbt etmək cəhdləri uğursuz idi. Bu həm də xaçlılara müqaviməti zəiflədirdi.
XIV –cü əsrdə Qızıl Orda ilə döyüşlər davam edirdi. Bu əsrdə Ordunu daxili çəkişmələr əldən salırdı, Alqirdas bundan istifadə edə bildi. Alqirdasın qoşunları Şərqi Avropanın əhəmiyyətli iqtisadi və siyasi mərkəzi olan Kiyevi tutdu. Onun oğlu Vladimir bura hakim təyin olundu, sonralar Vladimir Podola tatar knyazlarının qardaşlarının üstünə bir yürüş təşkil etdi. 1363-cü ildə Siniye Vodı yaxınlığında xanların qoşunu darmadağın olundu, knyazlığın əraziləri Qara dənizə qədər uzandı. Tarixçilər bildirir ki, Alqirdasın ölümündən sonra Litvada siyasi krizis baş verdi. Böyük knyaz kimi Alqirdasın ikinci arvadı, Tver knyaqinası Yulionadan olan Yoqaylo təsdiq olundu. Baxmayaraq ki, Kastutisi boyarla dəstəkləyirdi, Ordenlə mübarizədə nailiyyətləri vardı, təcrübəli doyüşçü idi və yaşça da böyük idi, o elə Trakay və Jemayçunun hakimi olaraq qaldı.
Kastutis Yoqaylonun hakimiyyətini tanıdı, lakin həmişə olduğu kimi çəkişmələr başladı, bu isə mərkəzi hakimiyyəti zəiflədirdi və müstəqilliyi itirmək təhlükəsi yaradırdı. Böyük Litva knyazlıqının siyasətində ziddiyətlə əmələ gəldi. Eyni vaxtı Ordenlə mübarizə aparmaq və rus torpaqlarını zəbt etmək mümkün deyildir. Müharibələrin ağır nəticələri Böyük Litva knyazlıqının şəhərlilərinin  çiyninə böyük yük kimi   düşürdü. Onda Yoqayla Ordenlə 10 illik müqavilə bağladı. Kastutis bunu təqdir etdi. Lakin 1380-ci, tarixi xəyanət adlandırılan ildə Yoqayla Livoniya Orden ilə gizli saziş bağladı. Bu sazişə görə Yoqayla ordenin hucumu zamanı Kastutisə kömək etməməyi boyun oldu və Jemaytiya, Trakaya və Qardin barədə Alman ordeni ilə saziş bağladı. Bir ildən sonra Kastutis Yoqaylanın xəyanəti barədə xəbər tutub, onun hakimiyyətdən güclə məhrum edib, Vitebska hakimlik etməyə göndərdi. Yoqayla sonralar da almanlarla gizli sövdələrdən çəkinmirdi, onu qardaşları Skirqayla və Kaributas dəstəkləyirdi. Kastutis Kaributaya qarşı çıxanda Vilnüsda Yoqaylanın xeyrinə çevriliş baş verdi. Yoqayla xaçlıların köməyi ilə Trakaya daxil oldular. Kastutis və onun oğlu Vitautas hiylə ilə ələ keçirilib Kreves qalasının qazamatına göndərildi. Kastutis boğularaq öldürüldü, Vitautas isə arvadının köməyi ilə qaçdı.
Vitautas
İstedadlı sərkərdə və siyasətçi olan Vitautasın xasiyyəti çox qəliz şəraitdə formalaşırdı. Onun nüfuzlu müəllimləri olub, ölkənin müdafiəsinə başçılıq edən atası Kastutis, Böyük Litva knyazlıqının hüdudlarını uzağa  şərqə genişləndirən  əmisi Algirdas. Bildiyiniz kimi 1368-ci ildə atası ilə Moskvaya yürüş vaxtı Trostnı yaxınlığındaki döyüşdə Vitautas öz hərbi xeyir-duasını alır. O taxt uğrunda dramatik bir mübarizənin  şahidi və iştirakçısı olmuşdur. Əmisi oğlu Yaqaylanın xəyanətinin qurbanı olmuşdur. Onun atası xaincəsinə öldürülmüş, özü az qala həyatını itirəcəydi. Litva taxtına yiyələnmək məqsədi ilə o iki dəfə zalım düşmən olan Ordenlə qarşılaşıb, onu aldatmalı və Yaqayla ilə saziş bağlamalı idı. Vitautasın həyat yolu çox çətin və keşməkeşli idi. O manipulyasiya etməyə, vəziyyətə uyğunlaşmağa, məqsədinə çatmaq üçün istənilən imkandan istifadə etməyi yaxşı öyrənmişdi. Onun həyatında qələbələr və məğlubiyyətlər olub. Ən böyük məğlubiyyəti, Vorskla çayında tatarlara yenilməsi idi. Lakin Vitautas məğlubiyyətlərindən də dərs çıxarırdı. Və bu onu bir müddət sonra məğlubedilməz sərkərdə və diplomat etdi. Ən əsası isə o idi ki, onun maraqları Litvanın maraqları ilə üst-üstə düşürdü. Onun həyatının məqsədi Litvanı alman ordenlərindən qurtarmaq idi. O həmişə Yaqaylaya üstünlük görüntüsü yaradıb onu istiqamətləndirməyə çalışırdı. Polşa ilə birlikdən məharətlə yararlanan Vitautas bu şansdan Litvanın möhkəmləndirilməsi üçün istifadə etdi. O Polşanın üstünlüyünü sözdə qəbul edib, hətta Yaqaylanın Litvada canişini olmağı da özünə sıxışdırırdı. Bunun nəticəsində Litvanı möhkəmləndirdi. Müasirləri onu qücünə və nüfuzuna görə imperatorla müqayisə edirdilər.
Litvanın xristianlığı qəbul etməsi
Bu mövzu ancaq tək bir adlardan, tarixlərdən və faktlardan ibarət deyil. Bu daha artıq bir şeydir. 2009-cu il iyulun 17-də Niddəki Tommas Mann festivalında fransiskanlı rahib Yulius Sasnauskas demişdir: "Avropanın son bütpərəstləri olaraq, bizi xaç suyuna salmağa gəlmişlərlə qəddar rəftarın nəticəsində, deyəsən zərbə bizim öz başımıza dəyib, o vaxtdan bəri biz ənləyaqətli katoliklik ilə ən qatı bütpərəstlik arasında dövrə vururuq. Biz bəzən indi də xurafata, mövhumata və müasir dünyanın bizə hazırladığı başqa şeylərə də aludə oluruq, eynilə o vaxt bizi dinə gəlmək istəmədiyimiz kimi. İndi Brunonun faciyəvi yürüşünü yad edərək, ümid edirik ki, haradsa ağacların və dünlərin altında hələ də onların və bizim müqəddəs qanımız axır. O bizi qoruyur və bizə allahla əlaqə yaratmaq imkanı verir." 1387-ci ildə Polşa kralı polşa ruhanilərinin əhatəsində Litvaya gələndə hələ uzun müddət bütpərəst məbədləri yanırdı və qızdırırdı, insanların isə qanı axıdılırdı. Zadəganlar fərdi qaydada xristianlığı qəbul edirdilər. Kəndliləri isə kralın, öz əlindən, köynəklə şirnikləndirirdilər. Deyirlər ki, insanlar topa-topa gəlirdilər bəzilə bir neçə dəfə. Beləliklə gələnlərin sayı xeyli artdı. Onları dəstə dəstə çaya tərəf aparırdılar. Xaç suyuna salandan sonra onlara xristian adı verirdilər. Bir qrup Pyatris, Yonas, Yokubs. Qadınlar isə Marqarita, Katrina, Dorata.
Bəzi tarixçilər iddia edirlər ki Yanoş Dluqoş Krakov kanoniki olduğu üçün bütpərəstləri sevmirdi, onların acgözlüyünü qeyd edir və köynəyə görə xristian olduğunu deyirdi. Lakin o biri tərəfdən, bütün bunlar xristianlığa qəbulu formal bir şey olduğunu da ortaya çıxarır. Yan Dluqoş öz yazılarında məhz hansı dini Yaqayla və onu müşayiət edən yepiskoplar tərəfindən məhv edildiyi də qeyd edilir. "Bu bütpərəstlər müqəddəs meşələrdə alov yandırır ona sitayiş edirdilər, ilnlar ilahiləşdirilirdi. Kahinlər daim alovun keşiyini çəkirdi". Beləliklə Yaqayla Vilnüsda yanan Jiniça adlanan müqəddəs alovu söndürməyi əmr etdi. Müqəddəs ormanları və meşələri məhv etdi, ilanları öldürdü. Bu dəfə heç kim kralın əmrindən boyun qaçıra bilməzdi. Litvada yeni dinin mövqelərinin möhkəmləndirilməsi üçün Yaqayla Vilnüsda Müqəddəs Üçlük kilsəsi tikdirir, və onu Stanislava, məşhur polyak övliyasına həsr etdi. Bu o demək idi ki, indi artıq litvalıların da, polyakların da himayəçisi bir adamdı. Bu litvalılara polyaklarla daim ittifaqda olmalarını, və onların litvalıları qaranlıq bütpərəstlikən xilas etdiklərini xatırlatmalı idi.
Bütün bu məlumatlrın hansının doğru, hansının yalan olduğu bilinmir. Və Yaqaylanın tikdirdiyi kafedralın yerində əvvəl müqəddəs ocağın yandığı da indi dəqiq məlum deyil. Arxeoloqlar təsdiq edirlər ki burada meşə olmayıb. Amma bilmək olmaz, bilmək olmaz...
Ancaq bir neçə ailəyə ümumi ocaq və evdə ilan saxlamağı qadağan etmək inanclarda ciddi çevrilişə səbəb olmadı. Xristianığın qəbulu ilə əlaqədar Yaqaylanın elan etdiyi üç hüquqi akt bunlardan daha əhəmiyyətli idi. Xristianlığın qəbulu ilə bağlı əsas akt Vilnüs yepiskopuna imtiyazların verilməsi barədə idi. Bu kilsə torpaq mülkiyətinin təsis olunması idi. Yepiskop Vilnüs şəhərinin bir hissəsini ətrafı ilə birlikdə Tauraqnay qalasını, Labanorase və Moletayda mülklər. İkinci imtiyaz Vilnüs şəhərinin özünüidarəsi ilə əlaqədar idi, bu onlara zadəganlardan ayrı məhkəmə hüququ verirdi. Amma şəhərlər hərbi mükələfiyyətdən, töyçü və vergidən azad olunmurdu. Üçüncü imtiyaz xristianlığı qəbul etmiş zadəganlarla bağlı idi, onların mülkiyətində olan torpaq və onun üstündə yaşayan insanlar onların xüsusi mülkiyəti elan edilirdi və nəsildən nəsilə ötürülürdü və onunla istədiyi kimi rəftar edirdi.
Zadəganlar yalnız hərbi mükələfiyyət yerinə yetirirdilər və hərbi yürüşlərdə iştirak etməli idilər. Bu üç aktla, Litva dövlətində təbəqələrin qanuniləşdirilməsinin başlanğıcı idi.
Litva kəndlilərini də xristianlığa qəbul etdilər, amma onlara heç kim imtiyaz vermədi. Atalarından onlara çatan və üzərində işlədikləri torpaq onlara verilmədi. Yaqaylanın sonraki qanunlarında o kəndlilərin üzərinə daha da ağır vergilər qoydu. Prixodların təşkil olunması haqda kralı fərmanı elan olunandan sonra, kəndlilər ksenzlar üçün 6 qrivna tökmə,onda bir və bir boçka bal verməli idilər. İki mehtər təyin olunmalı idi. Kilsəyə aid göldən kəndlilər istifadə edə bilməzdilər. Kilsəyə isə bir korçma açıb orada pivə satmaq icazə verilirdi. 1392-ci ildə fərman verdi ki, gələn yepiskopu kəndlilər qalmağa evlə, yeməklə özünü və atla itini və sairə təmin etməlidirlər. Jemaytlar Ordenin tərkibində olduqlarına görə onlar xaç suyuna salınmadılar. Orden onlardan xristianlıqdan başqa itaətkarlığı da tələb edirdilər. Jemaytlar müqavimət göstərirdilər. Onlar ən islah olunmaz bütpərəst hesab olunurdular.
Bu arada Orden Litvanın xaç atası olmasının öz nailiyyəti kimi qəbul edirdi. Böyük maqistr papaya sübut etmək istəyirdi ki, Yaqayla ilə Vitautas əsl xristian deyillər. O Mindauqasun 8 il xristian olub sonradan dindən döndüyünü və xristianlara hucum etdiyini, və indikilərində onun kimi olduğunu sübut etməyə çalışırdı. Amma papa artıq səlib yürüşü elan etmədi.
Polşa krallığı ilə ittifaqa doğru addımlar
Vitautas zindandan qaçandan sonra yaxınlarının dəstəyini  almadı. Hətta öz bacısının əri Mazura knyazı Yanuş ona dəstək olmadı. Onda Vitautas, sonralar onun adı Böyük Vitautas oldu, Ordenin himayəsinə qayıdır və ona gələcək hərbi yardımın müqabilində  bütün şərtlərini qəbul edir, hətta onun vassalı olmağa  belə boyun olur. Xristianlığı qəbul edir və Viqandas adını alır.
Böyük Litva knyazlıqını, atasından qalan örnəyə görə, Yoqayla qardaşı Skirqayla ilə birgə idarə edirdi. Onlar heç bir şərtlə, hətta Ordenin zəmanəti ilə, Vitautası Böyük Litva knyazlıqına buraxmağa razı deyidilər. Jemayça isə onların kimin tərəfindən satılmasından, əmanət qoyulmasından və peşkəş edilməsindən asılı olmayaraq Ordeni ölkəyə buraxmırdılar. Orden Jemayça ilə bacara bilmirdi, buna görə Vitautasın köməyinə ehtiyacı vardı, o hətta Jemayçanı Vitautasa len (iqta) kimi verməyə razı idi. Lakin buna Yoqayla razılaşmırdı. Jemayça yalnız Skirqaylanı özlərinə hakim kimi tanıyırdılar, lakin bundan o yana heç nə qəbul etmirdilər. Vitautasa atasından qalan mirasdan savayı heç nə düşmürdü. Orden onun bu haqqını tanıdı. 1383-cü ildə Vitautas böyük olmayan ordu ilə Tarkaya daxil oldu və Vinüsə hucum etdi. Lakin müqavimətlə qarşılaşıb buradan, ona həvalə olunmuş Yeni Mariyenburq qalasına çəkilməli oldu. Burad Vitautas gizli olaraq qardaşı Yoqayla ilə danışıqlara başladı. O Yaqaylanın hakimiyyətini tanımağa o şərtlə boyun oldu ki, Yaqayla Kastutisə aid Böyük Litva knyazlarının  torpaqlarını ona qaytarsın. Yaqayla onu hələlik, qardaşı Skirqayladan Trakayanı almaq imkanı olana  qədər, Brest və Qardinlə kifayətlənməyə razı saldı. Bu sövdələşmədən sonra Vitautas bir para, o cümlədən ona həvalə olunan, xaçlı qalasını yandırıb Litvaya qayıtdı.
Polşa ilə ittifaq
Polşa krallığının ən böyük qayəsi, alman aqressiyasını dəf etmək idi. Polşa və macar sülalə əlaqələrinin qırılmasından sonra, feodalların əksəriyyəti Mazur knyazı Zemovitin tərəfdarları idi. Onun seçilməsi Mazuriyanın Polşaya birləşdirilməsi demək idi, bu isə Ordenə müqaviməti gücləndirirdi. Lakin “kiçik polyaklar” (Kiçik Polşa ölkənin cənub-şərqinə verilən addır) adlandırılanlar qalib gəldi. Onlar isə Litva ilə ittifaqın tərəfdarları idi. Onlar taxtın varisi kimi, Lyüdviqin qızı Yadviqanı seçmək istəyirdilər. Avstriyanın şahzadəsi Qabsburqlu Vilqelm ilə nişanlanan Yadviqa az qaldı Polşa dövlətinin müstəqilliyinin itirilməsinin baiskarı olsun. Litva boyarları və şəhərliləri isə Polşa ilə ittifaqın tərəfdarları idi, xüsusən ticari əlaqələrin genişlənməsinin. Onda Polşa feodalları Litva ilə uniya ideyasını ortaya atdılar ki, bu da Litvanın Polşa ilə birləşməsi anlamına gəlirdi. Lakin bununla Litva feodalları razılaşa bilməzdilər. Yaqayla Böyük Moskva knyazı Dimitrinin qızı Sofiya ilə evlənməli və Litvada pravoslavlığı qəbul etdirməli idi. Lakin Dimitrinin onu “kiçik knyaz” olaraq qəbul etməsi niyyəti, onu Polyakların təklifini qəbul etməyə və Yadviqa ilə evlənmək qərarına sövq etdi. 1385-ci ildə Yaqayla Krevos qalasında xristian olmağı, Yadviqanın nişanlısına 200min florin güzəşt bahası ödəməyi, bütün xristian əsirlərin buraxmağı və Litvanın Polşaya birləşdirilməsinə boyun oldu. Bir ildən sonra Yaqayla Krakovda xaç suyuna salındı, Yadviqa ilə evləndi, Vladislav adını qəbul etdi və taxta çıxarılıb kral elan olundu. Litvada isə öz yerinə Skirqaylanı canişin qoydu.
Avropada dalğa kimi şaiyələr və söz-söhbət yayıldı. Bir qism deyirdi ki, litvalılar əslində danışıldığı kimi vəhşi barbar deyil. O biriləri Polşa feodallarını, Yadviqa üçün kral kimi Yaqaylanın seçilməsində, günahlandırırdılar. Üçüncülər isə Yadviqanın anasının gizli olaraq hamama casus göndərdiyini deyirdilər, çünki elə bilirdilər ki, litvalılar ayıların ölkəsində yaşadıqlarından orada, insanlar tüklü olur. Bu evlilikdən sonra Polşa salnaməçiləri bütpərəstlər haqqında bu fikirləri təkzib etmək qərarına gəldilər. O vaxtın ən məşhur polyak tarixçisi Yan Dluqoş, sülh müqaviləsinin bağlanmasını nəzərdə tutaraq, 1325-ci ildə bağlanan sazişin şərtlərinə görə Qediminas tərəfindən buraxılan əsirlərin çoxusu “evlərinə sağ salamat qayıtmasını” xüsusi vurğulayır. Bununla o alman salnaməçisi Dusburqun bütpərəstlərin guya xristianları öz tanrılarına qurban gətirilməsi barədə yazdıqlarının yanlış olduğunu bildirir. Kral Yaqayla polyak hərbi qüdrətinə arxalanmağa başladı bu isə Litva boyarlarının xoşuna gəlmirdi. Bu qarmaqarışıqlıqdan istifadə edən Vitautas paytaxt Vilnüsu tutmaq qərarına gəlir. Lakin 1389-cu ildə qəsdin üstü açılır və Vitautas yenə Ordenə müraciət etməli olur. Amma bu dəfə Orden ondan zəmanət kimi, arvadı Onanı,qardaşı Jiqimuntası, bacısı Rinqaylen, oğlu Mikolası və 100 boyar tələb edir. Ordenin maqistrı ona Kaunas yaxınlığında Ritsverder qalasını verir. Burada Yaqaylo və Skirqaydaya qarşı yürüşə hazırlıq gedir. Rus torpaqlarının Litva üçün əhəmiyyətini anlayaraq Vitautas Moskva knyazı I Vasili ilə saziş bağlayır və qızı Sofiyanı ona ərə verir. Ancaq həm Yaqayla, həm Vitautas ayrı-ayrılıqda heç birinin Litvada hakimiyyəti öz əllərində saxlaya bilməyəcəklərini anlayırlar. 1392-ci ilin yayında Vitautas Litvaya qayıdır. Astrava qalasında bağlanan sazişə əsasən o atası Kastutistan ona qalan mirası Trakayı özünə qaytarır. Polşa feodalları onu Böyük Litva knyazı adlandırırlar o isə Yaqaylanın süzerenliyini qəbul edir. Bu o demək idi ki, Vitautasın ölümündən sonra onun bütün mülkləri Polşaya qalır. Böyük knyaz olandan sonra o qətiyyətlə öz hakimiyyətini möhkəmləndirməyə başlayır. Dövlətdə hakimiyyəti öz əlində saxlamaq üçün o knyazları orduya komandanlıqdan uzaqlaşdırır, onların yerinə voyevodalar(ordu başı)təyin edir. Vitautasın hakimiyyətinin möhkəmlənməsi Polşa feodallarını narahat etməyə başlayır. Onların təhriki ilə Yadviqa ondan xərac istəyəndə o xərac verməkdən imtina edir və bununla Litvanın tam müstəqil olduğunu bildirmək istəyir.
Ordenlə o tam başqa siyasət aparırdı. 1398-ci ildə Kaunas yaxınlığındaki Salində, maqistrla müqaviləyə əsasən, o Jemaytiyanı Nevejisə qədər Ordenə güzəştə getdi. Müqavilədə həm də hər iki tərəfin rus torpaqlarında möhkəmlənməsində qarşılıqlı yardım məsələsi də öz əksini tapıb. Sazişin bağlanmasında Polşa nümayəndələri iştirak etmirdilər. Sazişin bağlanması münasibəti ilə,maqistrın təşkil etdiyi ziyafətdə boyarlar Vitautası kral elan etdilər. Bu elan eləcə də masa arxasında səslənən niyyət kimi qaldı. Hərbi yürüşlər isə şərqə də olmasa cənuba doğru davam edirdi. Vitautas Qara dəniz sahilində möhkəmlənməyə çalışırdı. XIV –ci əsrin əvvəlində Qızıl Orduda hərc-mərclik başladı, Qutluq İnanc Toxtamışı devirdi. O da Ryazan vasitəsi ilə Litvaya Vitautasın yanına qaçdı. Vitautas onu qəbul edib, Qara dənizə böyük yürüş təşkil etdi. Cənubi Rusiyaya həmlə etdi. Geriyə dönərkən o bir çox Toxtamış tərəfdarı olan tatar və qaraimləri özü ilə aparıb onları Vilnüs və Trakay ətrafında yerləşdirdi (tatar və qaraimlər indi də bu torpaqlarda öz adətlərini qoruyaraq yaşayırlar). Lakin Vitautas və Yaqaylanın ümumi yürüşü tam və sarsıdıcı məğlubiyyətlə bitdi. Birləşmiş qoşunun az qala üçdən biri məhv oldu 20 knyaz öldü. Vorskla yaxınlığında ki məğlubiyyət göstərdi ki, Litva knyazlıqı Moskva ilə münasibətləri dəyişməlidir. Tezliklə Nauqardukasla yeni saziş bağlandı. Polşa zadəganları iki ölkə arasında daha sıx ittifaq tələb etdilər. Özündən sonra varis qoymayan kraliça Yadviqanın ölümündən sonra, Yaqaylanın kral kimi qalmasında şübhələr yarandı. Litva və Belarus boyarlarının qurultayından sonra Vitautas yazılı formada təsdiq etdi ki, onun ölümündən sonra bütün Böyük Litva knyazlıqının torpaqları və bütün hakimiyyət Polşa taxtı-tacının varislərinə keçəcək.
Riftiya
Riftiya və ya nəhəng borucuqlu qurdlar ? (Riftia pachyptila) — poqonoforlar fəsiləsindən heyvan.
Bərdəskən
Bərdəskən— İranın Rəzəvi Xorasan ostanınında şəhər, Bərdəskən şəhristanının mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 23,142 nəfər və ya 5,960 ailədən ibarət idi. Əhalisinin əksəriyyəti Bəluclardan və Xanzayi və Tahiri oymaqlarından ibarətdir.
Çeçilia Bartoli
Çeçilia Bartoli ( — italyan mezzo–sopranoçu opera müğənnisi.
Bioqrafiyası
4 iyun 1966 cı ildə Romada peşəkar opera müğənniləri Ancelo Bartoli və Silvana Baççoninin ailəsində dünyaya gələn Çeçilia 9 yaşında ikən Toska operasında çıxış etmişdir. Roma — Müqəddəs Çeçilia Milli Akademiyasında oxuyan Çeçilia Bartoli trombon üzrə ixtisaslaşır. Valideynləri ayrıldıqdan sonra atası Riminidə tenor kimi karyerasını davam etdirir. Anası isə qızının talantına və qabiliyyətinə inanaraq onun vokal üzrə ilk və yeganə pedaqoqu olur. İlk şöhrəti ona 1986 cı ildəki televiziya şousundakı, Coakkino Rossininin Sevilya bərbəri operasından Leo Nuççi ilə ifa etdiyi duet qazandırmışdır. Şounu izləyən Rikardo Muti onu dərhal La Skala teatrına dinlənilməsi üçün dəvət etmişdir. 20 ildən artıqdır ki, səsyazma firması Decca Records ilə əməkdaşlıq edir. Bu müddət ərzində 16 sola albom buraxmışdır. İlk əvvəl Mosart və Rossini əsərlərini ifa edən Çeçilia 1999 cu ildən başlayaraq repertuarında XVII–XIX əsr bəstəkarlarının (Vivaldi, Alessandro skarlatti, Kaldar, Salyeri, Malibran və s.) əsərlərinə geniş yer vermışdir. Mosartın, Rossininin, Bellininin, Puççininin opera səsyazmalarında iştirak etmişdir.
2007–2009 cu illərdə əfsanəvi opera müğənnisi mzzo-sopranoçu Mariya Malibranın 200 illik yubileyi münasibəti ilə bir sıra silsilə konsertlərdə iştirak edir. "Mariya" layihəsi çərçivəsində Çeçilianın iştirakı ilə Bellininin "Sonnambul" ("Yuxulugəzənlər") operasının Barselonada qoyulmuş tamaşasının eyniadlı CD, DVD albom səsyazısı buraxılmışdır. 2008 ci ildə Jak fromantal Halevinin "Klari" operasında Bartoli əsas partiyanı ifa edir. 2010 cu ildə isə həmin operanın DVD albomu buraxılır.
Pitaya
thumb|Əjdaha meyvəsi Pitaya və ya Pitahaya — Kaktus növü olub, ekzotik meyvəsi (Əjdaha meyvəsi) var. Meyvəsi tropik superqida hesab edilir.
Çay xərçəngləri
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Pitaya
Adlandırılması
Kaktus meyvəsi kimi tanınan bu meyvənin müxtəlif adları vardır. Bu meyvə türkcə “ejder meyvesi”, ingilis dilində “draqun fruit” adlandırılır. Əslində isə bu sözlər şərq ölkələrindəki mənalarından yaranmışdır. Belə ki, onu görünüşünə görə Çin dilində “od əjdahası meyvəsi” və “əjdaha ləl-cəvahiratı meyvəsi”, Vyetnam dilində “yaşıl əjdaha”, İndoneziyada isə “əjdaha meyvəsi” olaraq adlandırılır.
Çay xərçəngləri
Ümumi məlumat
Bu fəsiləyə xərçəngkimilər sinfinin daha yüksək quruluşa malik olan nümayəndələri daxildir. Çay xərçənglərinin bədəni silindrik formalıdır, armudvari, karapaks adlanan zirehlə örtülü baş-döşdən və onun altına əyilməyən, yaxşı inkişaf etmiş, 6 buğumdan və telsondan ibarət olan qarıncıqdan ibarətdir. Xitin maddəsindən ibarət olan zireh xərçənglərin yumşaq hissələrini qoruyan xarici skelet rolunu oynayır. Eyni zamanda əzələlərin ucları onun daxili səthinə birləşir. Bədən örtüyü yaşılımtıl–qonur rəngdədir.
Pitaya
Növləri
Əsasən üç növ Əjdaha meyvəsi vardır:
Çay xərçəngləri
Ümumi məlumat
Baş-döş bir-biri ilə aypara şəkilli şırımla hərəkətsiz birləşmiş iki hissədən ibarətdir. Baş şöbəsi ön tərəfdən iti uclu çıxıntıya malikdir. Bu çıxıntının hər iki tərəfindəki çuxurda, saplaqlar üzərində hərəkətli gözlər yerləşmişdir. Gözlərdən öndə bir cütü digərindən uzun olan, lamisə və qoxu bilmə funksiyalarını yerinə yetirən iki cüt nazik bığlar şaxələnmişdir. Şəklini dəyişmiş ətraflar ağız orqanlarını – aşağı və yuxarı çənəni əmələ gətirmişlər. Döş hissə 8 buğumludur və 8 cüt ətrafa malikdir. Birinci 3 cüt ətraflar çənəayaqlar adlanır, onlar qidanın tutulmasına və ağıza aparılmasına xidmət edir. Sonra gələn 5 cüt döş ətraflarından birinci cütü daha güclü inkişaf edərək özünü müdafiə etmək, hücum etmək və qidanı (ovu) tutmaq üçün şəklini dəyişib qısqaclara çevrilmişlər. Qalan dörd cüt ətraflar gəzməyə xidmət edir. Sonuncu cüt ətraflar yastı üzmə lövhələrinə çevrilərək son qarın buğumu ilə birlikdə üzmə aparatını-telsonu təşkil etmişlər. Ümumiyyətlə, çay xərçənglərinin şəklini və funksiyasını dəyişmiş ətraflarının sayı 19 cütə çatır. Çay xərçənglərinin həzm sistemi yemək borusu və mədədən ibarət olan ön bağırsaqdan, orta və arxa bağırsaqlardan ibarətdir. İki paydan ibarət olan və "qara ciyər" adlanan mükəmməl həzm vəzisi çay xərçəngləri üçün daha səciyyəvidir. Qan-damar və tənəffüs sistemi yaxşı inkişaf etmişdir. Bədənin arxa hissəsində yerləşən kisə şəkilli ürəkdən çıxan, sərbəst olaraq bədən boşluğuna açılan yeddi arterial damarlardakı qan orqanları və toxumaları oksigen, qida maddələri ilə təchiz edir. Sonra həmin qan qəlsəmələrdə oksigenlə yenidən zənginləşib bədən boşluqları ilə ürəkətrafı kisəyə və deşiklərdən yenidən ürəyə daxil olur. Tənəffüs orqanı qəlsəmələrdir, onlar qəlsəmə boşluğunda yerləşib zirehin kənar hissələri ilə örtülmüşdür. Çay xərçənglərində ifrazat orqanları bir cüt vəzi (metanefridilər) olub, baş hissədə yerləşmişlər, onların axacağı bığcıqların dibinə açılır. Sinir sistemi yaxşı təşəkkül tapmışdır, quruluşuna görə həlqəvi qurdların sinir sisteminə yaxındır. Bu sistem başlıca olaraq qarın sinir zənciri ilə təmsil olunmuşdur. Yemək borusundan öndə iri udlaqüstü düyün – "beyin", ondan arxada udlaqarxası düyün yerləşmişdir. Onlar sinir telləri ilə bir-biri ilə birləşmişdir və həm də bu kələfdən orqanizmin hər yerinə sinir telləri ayrılır. Bu orqanizmlər mükəmməl görmə, lamisə, qoxubilmə və müvazinət orqanlarına malikdir. Çay xərçəngləri ayrı cinslidir. Onlar üçün kəskin cinsi dimorfizm səciyyəvidir.
Bu fəsilənin nümayəndələri Şimal yarımkürəsinin bütün şirin və şor sularında geniş yayılmışdır. Xəzər dənizində 4, Azərbaycanın şirin sularında isə bir cinsdən olan 5 çay xərçəngi növünə rast gəlinir.
Pitaya
İstehlakı
Sanki sərt dırnaqlara malik olan qabıq hissəsi qətiyyən yeyilmir. Qabığından sənayedə rəng maddəsi kimi istifadə edirlər. Meyvələri müxtəlif rəngdə olur. Bu fərqlər, əsasən, meyvə kəsildiyi zaman ortaya çıxan iç rəngindən bilinir. Onu həm də sıxaraq suyunu içmək olar. İçərisi təxminən kivi meyvəsində olduğu kimidir. Belə ki, əjdaha meyvəsinin içərisində kivi çəyirdəyinə bənzəyən çox kiçik qara tumları var. Dadı da çox vaxt kivinin dadına bənzəyir. Şəkərli, lakin azacıq turştəhər dadı var. Sərinləşdirici effektə malik və nahardan və ya yüngül şam yeməyindən sonra bu meyvə desert kimi süfrəyə verilir.
Əjdaha meyvəsinin əsas üstünlüklərindən biri də onun əkilib-becərilməsi ilə bağlıdır. Əjdaha meyvəsinin bitdiyi pitaya ağacı kaktuskimilərdən olub yetişdirilməsi zəhmət və diqqət tələb edir. Tələbatdan asılı olaraq, qiyməti kifayət qədər yüksək olan bu meyvə o qədər də çox gübrə istəmir, suya da çox ehtiyacı yoxdur. Demək olar ki, heç bir xəstəliyə yoluxmur. Lakin isti hava şəraitini çox sevdiyi üçün temperaturun mənfi 2 dərəcədən aşağı düşməsi və ya çoxlu yağıntıya məruz qalması onun üçün ziyanlıdır. Adətən may ayından noyabrın sonuna qədər ildə 5 dəfə pitayadan məhsul götürmək olur. Ev şəraitində dibçəkdə də yetişdirilməsi mümkündür.
Əjdaha meyvəsini xroniki xəstəlikləri olanların və hamilə qadınların mütləq həkim məsləhəti ilə istehlak etmələri tövsiyə olunur.
İtiləmə (film, 2009)
"İtiləmə" — 2009-cu ilin, cavan britaniyalı rejissor Saymon Pirsin gənclər arasında zorakılıq və homoseksuallıq haqqında film.
Süjet
Kel adlı 18 yaşlı oğlan gənc bandanın üzvüdür. Özünün boş həyatında narkotik, seks, günahsız insanlara zorakılıqdan başqa heç nə bilmir. Amma onun balaca bir gizli sirri var. Bu sirri banda üzvlərindən ehtiyatla gizlətmək lazımdır: o gizli gay'dir və onun kişilərdən xoşu gəlir. O gizli olaraq bandanın başçısı Connoya aşiqdir, filmin gedişi ilə bilinir ki, o da Kelə biganə deyil. Ancaq açıq şəkildə bu hissləri etiraf etməkdən söhbət belə gedə bilməz: bandada homofobiyaya pərəstiş edilir, elə yaxınlıqda yaşayanlar da «mavisayağı» göründükləri üçün döyülürlər. Başqa bir hücumun qurbanı Olivye adlı fransalı tələbə olur.
Hadisələr elə cərəyan edir ki, Keli onun əvvəlki "banda-dostları" izləməyə başlayır və o Olivyenin evində özünə sığınacaq tapır. Oğlanlar arasında romantik əlaqələr sevgiyə çevrilir. Skott, Olivyenin müəllimi, hansı ki əvvəllər Kel tərəfindən hücuma məruz qalmışdı, Olivyeyə xəbərdarlıq etmək istəyir ki, iki gəncin bu əlaqələri yaxşı bitməyəcək.
Nessa, bandanın qeyri-formal rəhbəri, Connonu oğlanlara zorakılıq etməyə məcbur edir. Kel və Olivye zorakılığın qurbanı olurlar; gizli şəkildə Keli Olivyeyə qısqanan Conno onu zorlayır. Bütün bu dəhşətlərdən yalnız Kel və Olivyenin sevgisi xilas edir. Filmin sonunda Kel öz mobil telefonunu atır — bu onun keçmiş həyatını təcəssüm edən yeganə bir şeydir...
Tənqidlər
Film ümumilikdə tənqidçilərin 60%-lik Fresh reytinq qazanmışdır (Rotten Tomatoes saytında).
Şas-sür-Ron
Şas-syur-Ron  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Vyen-1 kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vyen.
INSEE kodu — 38087. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 5500 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 405 ilə 700 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 410 km cənub-şərqdə, Lion dan 21 km cənub, Qrenobldan 85 km şimal-qərbdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Emilia irregularibracteata
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Orpyer
Orpyer (, Aurpèira) — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Alplar. Kommunanın dairəsi — Qap. Orpyer kantonuna daxildir.
INSEE kodu — 05097.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 324 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 187 yaşda olan (15-64 yaş arasında) 122 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 65 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 65,2%, 1999-cu ildə 70.1%). Fəal olan 122 nəfərdən 115 nəfər (62 kişi və 53 qadın), 7 nəfər işsiz (3 kişi və 4 qadın) idi. Aktiv olmayan 9 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 32 nəfər təqaüdçü, 24 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Ordubad hamamı
Ordubad hamamı — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad şəhərində XVIII-XIX əsrlərə aid Şərq memarlıq üslubunda inşa olunmuş memarlıq abidəsi.
Hamamın ümumi sahəsi 483 m², divarların qalınlığı 1 metrdir.
Hamam düzbucaqlı strukturu ilə digər orta əsr Şərq hamamlarından fərqlənir. Hamam əsasən geniş vestübül, çayxana, soyunma və yuyunma zallarından ibarətdir. Zallara açılan otaqlardan digər otaqlara və ocaqxanaya giriş var. Hamama vestibülünə eni 1 metr olan çatma tağ formalı dəhlizdən daxil olunur. Soyunma zalı kəsik küncləri olan kvadrat, mərkəzi salon isə səkkizbucaqlı formadadır. Zalın divarlarında hamama gələnlərin əşyalarını qoymaq üçün 4 ədəd dərin (2,8 x 1,3 m, 2,8 x 2,8 m) taxça var. Taxçalar hamamın səthindən 60 sm hündürlükdədir. Vestibülün mərkəzində kiçik çərhovuz (2 x 2 metr) var. Diametri 6,35 metr olan günbəz səkkizbucaqlı zalın künclərindəki sütunlara stalaktidlərlə keçir. Soyunma zalının hün dürlüyü 7,4 metrdir, yuxarısı dairəvi günbəzlə qapanır. Yuyunma zalı digər orta əsr hamamlarından mürəkkəb quruluşuna görə fərqlənir.