cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qırğız xanlığı
Xan titulu
Ormonun XIX əsrdə monarxiya titulunu qazanması mənasını verəcək xan elan edilməsi ümumiyyətlə qəbul olunsa da, Ormon xarici əlaqələrdə heç vaxt xan rütbəsindən istifadə etməmiş və qonşu dövlətlər tərəfindən tanınmayan hər hansı bir monarxiyaya iddia etməmişdir. Belə ki, Rusiya məmurları ilə yazışmalarda Ormon özünü ən çox "baş Manap Kara Qırğızlı Urman Niyazbekov" kimi təqdim etmişdir. Öz növbəsində, Rusiya məmurları onu yalnız "hörmətli Manap Urman Niyazbekov" adlandırırdılar. Eyni zamanda Rusiya məmurları məktublarda rəsmi təqdimat hissəni qəsdən boş buraxırdılar. Çünki, bu Ormonun “Kara Qırğızların Manapları"na rəhbərlik etmək iddialarına işarə edə bilərdi.
Qırğızların Kokanda tabe edilməsi
Kokand xanlığı Ömər xanın (1817-1821) dövründə Cənubi Qırğızıstanın fəthinə başlamış və Məhəmmədəli xanın (1822-1842) dövründə bütün Qırğızıstanın fəthini tamamilə tamamlamışdır.Məhəmmədəli xan qoşunlarının rəhbəri minbaşı Hakkulanın 1830-cu illərdə Daşkənd kuşbegi üzərində yürütdüyü kampaniyalarla bütün Şimali qırğız tayfalarının birlikdə Kokand xanının hakimiyyətinin bərqərar olmasına gətirib çıxardı. Qırğızların Kokand hakimiyyətinə qarşı silahlı müqavimətinin sonu, Atantay və Tailak (Sayak qəbiləsinin başçıları) başçılıq etdiyi Sayak qəbiləsinin 1831-ci ildə Narının yuxarı axınındakı döyüşdə məğlubiyyəti ilə gəldi. Tarixçilər hesab edir ki, qırğızların asanlıqla Kokana tabe olma səbəbi, yerli tayfalar arasındakı daxili çəkişmələr olmuşdur. 1840-cı illərin əvvəllərində bütün qırğız tayfaları bu və ya digər dərəcədə Kokand xanlığının hakimiyyətini tanıyırdılar. Kokandlar öz hakimiyyətini qorumaq üçün qırğızların köçəri düşərgələrində qalalar tikdilər: Pişpək, Tokmak, Merke - Çu çayı üzərində, Aulie-Ata - Talas çayı üzərində, Kurtka vəToquz-Toro - Narın çayı üzərində, Ketmen-Tube və Jumgal - Jumgal çayı üzərində, Bustan -terek və Taşkurqan - Pamirdə.
Blank adaları
Relyef
Blank adalarına Böyük ada və Kiçik ada daxildir. Böyük ada tamamilə sıx iynəyarpaqlı meşə ilə örtülmüşdür. Adanın mərkəzində kiçik bataqlıq və gölməçə (bataqlıq sahəsi - 1,5 hektar; gölməçə sahəsi - 0,3 hektar) vardır. Dadan ibarət olan təpəliyə sahibdir. Təpələrin hündürlüyü qırx metrə qədərdir. Adada maral və canavar vardır. Ayılarında bura üzməsi məlumdur. Ada adını 1925-ci ildə almışdır. Çəkilmə zamanı Böyük ada Kiçik ada ilə bərzəxlə bağlanır.
Qırğız xanlığı
Qırğızların Kokanda tabe edilməsi
Kokanda tabelik dərəcəsi müxtəlif qırğız tayfaları arasında fərqlənirdi: şimal qırğız tayfaları Kokanda çox zəif tabe idilər və bunu yalnız zəkat vergisinin ödənilməsi şəklində ifadə edirdilər və daxili idarəçiliyi baxımından demək olar ki, müstəqil qalmışdılar. Onlar sərbəst qəbilələrarası və hətta tez-tez xarici əlaqələrə də malik idilər. Pişpək qalası ətrafında yaşayan Solto qəbiləsi, Aulie-Ata qalasının cənub-şərqindəki Talasdakı Saruu və Kuşçu tayfaları daha çox asılı vəziyyətdə idilər. Ümumiyyətlə Cənubi Qırğızıstan tayfaları Kokanda tamamilə tabe olmuşdular. Cənubi Qırğızıstan qəbilələrinin feodal başçıları Kokand xanlığının dövlət və siyasi quruluşuna tam inteqrasiya edilmişdilər. Onlar Kokand xanlığının bütün işlərində əhəmiyyətli rol oynayır və bəzən onların taxta çıxmasında həlledici səsə malik olurdular. .
Blank adaları
Relyef
Kiçik ada: eni - 200 metr, uzunluğu - 850 metr, sahəsi - 15 hektar. Tamamilə sıx meşə ilə örtülmüşdür. Bu adanın sahilində uzunluğu 40 metr olan meşəlikdən ibarət qumlu sahil vardır.
Rusiyanın Yaponiya ekspedisiyası (1792)
330px|thumb|"Ekaterina" gəmisinin [[Katsuraqava Hoşu tərəfindən çəkilmiş təsviri (1794).]]
Blank adaları
Relyef
Adalarda sıx mülayim iynəyarpaqlı meşə (şam, sidr) vardır. Meşənin alp təbəqəsi hündürlüyü bir metrə çatan salal kollarından ibarətdir. Cır qaragilə və adi moruq böyüyür. Adaların ən hissəsi 25 metr yüksəklikdədir. Adalarda bir neçə mərmər daşlı yarımtəpə massivləri vardır. Onlardan ən böyüyü təxminən iki hektar əraziyə malikdir, hündürlüyü 30 metrə qədərdir. Sahə baxımından ən böyük massiv təxminən 12,5 hektar ərazisi olan "Şimal silsiləsi"dir. Adalar həm turistlərin, həm də yerli əhalinin sevimli gəzinti və istirahət yeridir. Adada qum əvəzinə boz və qara incə çınqıllı bir neçə çimərlik vardır.
Qırğız xanlığı
Qırğız üsyanı
1841-ci ildə şimali qırğız tayfaları Kokand xanlığına qarşı üsyana qalxdılar. Ormon xan üsyanın lideri seçildi. Qısa müddətdə Ormon xan bir neçə Kokand qalasını ələ keçirməyə müvəffəq oldu. 1844-cü ildə isə Ormon xanın başçılığı ilə qırğız üsyançıları Kokandın əsas qalalarından olan Pişpeki tutdular.
Blank adaları
Adanın ekologiyası
Adada çoxlu sayda bitki vardır. Meşədə hündürlüyü 60 metrə qədər olan iynəyarpaqlı ağaclar bitir (Suqa şamından tutmuş sidr ağaclarına qədər). Meşənin alt təbəqəsi salal kollarından, cır mərcindən, enliyarpaqlı ağaclardan və kollardan ibarətdir, nadir moruq kollarına rast gəlinir.
Rusiyanın Yaponiya ekspedisiyası (1792)
"Ekaterina" gəmisinin heyətindən ibarət olan ekspedisiya səyahət boyunca Nemuro, Hakodate və Matsumae şəhərlərində olmuşdur. Ekspedisiyada Laksmanla yanaşı, naviqator Vasili Lovtsov, Oxot komendantının oğlu Vasili Kox, tərçüməçi Yeqor Tuqolukov, serjant İvan Trapeznikov, tacirlər Vlas Babikov və İvan Polnomoşnyi kimi şəxslər iştirak etmişdir. Yaponiya hökuməti ruslara qarşı qonaqpərvərliklə davransa da, diplomatik əlaqələr qurmaqdan və ticarət etməkdən imtina etmişdirlər. Laksman Naqasaki limanına daxil olmaq üçün icazə sənədi alsa da, bu sənəddən istifadə etmədən Yaponiyaya qayıtmış və ekspedisiya öz məqsədinə çatmamışdır.
Qırğız xanlığı
Kenesarı xanın Qırğız torpaqlarına soxulması
Rusiya imperiyası ilə müharibə aparan Qazax xanı Kenesarı xan 1844-cü ildə ruslar tərəfindən sıxışdırılırdı.Rusiya böyük qüvvə toplayaraq Kenesarı xanın üzərinə hücuma hazırlaşan zaman o, onunla ittifaqa girməyən, hər tərəfdən Ruslara yardım göstərə biləcək Kokant xanını cəzalandırmaq üçün 1845-ci ildə yürüşə başlayır. Bundan xəbər tutan ruslar şimaldan Baykal gölü tərəfdən qəfil Qazax xanlığına hücuma keçir. Ruslarla Kokand xanlığının hərbi qüvvələri arasında mühasirədə qalan Kenesarı 1846-cı ildə qırğız torpaqlarına soxulmaq məcburiyyətində qalır. Kensarı Çu və İli çayı vadisindəki Yeddisu ərazisinə çəkilməyə məcbur olur. Burada Kenesarıxan qırğız tayfalarının başçısı Ormon xan ilə Rusiya və Kokanda qarşı birgə ittifaq bağlamağa çalışdı. Lakin Ormon xanın başçılıq etdiyi qırğızlar onun təklifini rədd etdilər. Qırğızlara qəzəblənən Kenesarı xan, Çu çayı yaxınlığında qırğız tayfalarının düşərgəsinə hücum etməyə başladı. Qırğızlara qarşı ilk hücum 1846-cı ildə baş verdi. Kenesarı xanın qırğızlara edilən hücumunu onların sərhəddəki Solto, Saruu və Kuşçu qəbilələri dəf etdi. Kenesarı xanın ikinci hücumu 1847-ci ilin fevralında baş verdi. 20 minlik qoşunla Kenesarı xan qırğız torpaqlarına soxuldu. Maitob qəsəbəsində Ormon xanın başçılıq etdiyi qırğız ordusu onu qarşıladı. Qeyd edək ki, Kenesarı xanın qırğızlarla müttəfiq ola bilməməsinin səbəbi rusların kəşfiyyat fəaliyyəti idi. Belə ki, Rusiya imperiyası qırğızları inandırmışdı ki, Kenesarı xan Çinlə ittifaqa girib. Kokand xanlığını özünə tabe etdikdən sonra qırğızların üzərinə yürüş təşkil edəcək. Düşmənin bu hiyləsinə inanan qırğızlar Kenesarı xana kömək etməməklə həm qazaxların həm də özlərinin Rusiya işğalı altına düşməsinə şərait yaratmış oldular. Beləliklə Maytob döyüşündə Rüstəm sultan və Sabatay sultanın qoşunun əhəmiyyətli hissəsini geri çəkməsi nəticəsində Kensarı xan ağır məğlubiyyətə uğrayır. Kenesarı xanın qalan qoşunları darmadağın olduqdan sonra, onun özü əsir alınaraq edam edilir.
Blank adaları
Adanın ekologiyası
Adada bəzən maral və canavarlara, çox nadir hallarda isə ayılara rast gəlinir. Quşlar adaya uçaraq çoxlu həşəratlar, həmçinin ilbizlərlə qidalanır.
Rusiyanın Yaponiya ekspedisiyası (1792)
Nikolay Rezanovun Naqasaki limanına daxil olmaq üçün cəhd göstərdiyi 1804-cü ilə qədər başqa bir rus ekspedisiyası baş tutmamışdır.
Qırğız xanlığı
Kenesarı xanın Qırğız torpaqlarına soxulması
Kenesarı xanın ordusunun məğlub olması, Ormon xanın onu edam etməsi həm Rusiyada, həm də Kokandda məqbul kimi qəbul edildi. Rusiya hökuməti, Kenesarının məğlubiyyətindən məmnun qaldı və Ormon xanla Jantaı qızıl medallarla təltif edərək, onlara üzəri qızılla toxunmuş xalat hədiyyə etdi. Kenesarı xan və silahdaşları Dairbek, Kalça və Aksakalı tutmağı bacaran 13 əsgərə də qızıl medallar verildi..
Rusiyanın Yaponiya ekspedisiyası (1792)
Nemuro
thumb|left|[[Adam Laksmanın naməlum bir yapon müəllif tərəfindən çəkilmiş təsviri (1793).]] Həmin dövrdə Yaponiyanın izolyasiya şəraitində olmasına baxmayaraq, Adam Laksman və başçılıq etdiyi "Ekaterina" gəmisinin heyəti 9 oktyabr 1792-ci ildə Hokkaydonun Nemuro limanında qonaqpərvərliklə qarşılanmış, qışı burada keçirmişdirlər. Rusların gəlişi Nemuro, Matsumae və Edodakı rəsmilər arasında qızğın müzakirələrə səbəb olsa da, onları təəccübləndirməmişdi. Çünki aynular rusların mümkün gəlişi haqqında danışırdılar və şimal torpaqlarını tədqiq edən Tokunay Moqami 1791-ci ildə bakufuya rusların gəlişi haqqında xəbər vermişdi.
Qırğız xanlığı
Xanlığın süqutu
1854-cü ildə Ormon xan və buqu qəbiləsinin ali manapı (başçısı) Borombay bəy arasında müharibə başladı. Nəticədə Ormon xan İssık-Kulda Borombay bəyə hücum etdi. Lakin məğlub olaraq əsir düşdü. Ormon xan əsir düşməsindən sonra bir müddət fəxri əsir kimi saxlanılırdı. Borombay bəy Ormon xanı müəyyən bir şərtlə sərbəst buraxmaq fikrində idi. Əsas şərt isə onun torpaqlarına bir də hücum edilməyəcəyi şərti olmalıydı. Ancaq Buqin qəbiləsinin başçılarından olan Omon xanın çoxdanki, düşməni Balbay-batır bunu öyrənincə Ormon xanı edam etdi.
Ormon xanın qətli Qara-qırğız xanlığının tamamilə dağılmasına gətirib çıxardı. Bundan sonra onun əraziləri Rusiya imperiyası tərəfindən işğal olundu.
Rusiyanın Yaponiya ekspedisiyası (1792)
Nemuro
Rusların Nemuroya gəlişi barədə ilk hesabat bakufuya 1792-ci ilin noyabr-dekabr aylarında göndərilmişdir. Hesabatın müəllifi daymyo Miçihiro Matsumaenin oğlu Yunosuke Matsumae idi. Hesabatda ruslar tərəfindən gətirilmiş Daykokuya Kodayu və digər yapon dənizçilərin hekayəsi barədə məlumat verilmiş, onların artıq Matsumae klanı tərəfindən sorğu-sual edildikləri bildirilmişdir. Yunosuke Matsumaenin növbəti hesabatında qeyd olunurdu ki, ruslar yapon dənizçiləri, məktubları və hədiyyələri Edoya aparmaq istəyirlər, lakin artıq neçə müddətdir ki, Nemuroda gözləyirlər və növbəti ilin aprel-mayına qədər cavab gəlməzsə özləri Edoya getmək istəyirlər. Yunosuke Matsumae adamlarını göndərərək məsələnin razılaşma yolu ilə həll olunmasını istəmişdir.
Edoda oturan bakufu Yunosukenin hesabatına bu cavabı vermişdir: "Yapon dənizçiləri Edoya gətir, rusları Nemuroda saxla, onlara düyü və sake ver, nəzakətli ol, onlara qayğı və diqqətlə davran. Yapon dənizçiləri götürmək üçün mən [Matsudayra Sadanobu] Rokuemon İşikava və Dayqaku Murakamini göndərəcəm".
Edo rəsmiləri Yasuzo Tanabe və Denciro Takusaqava, eləcə də, onlara yoldaşlıq edən həkim Qenyan İmay Nemuroya səyahət edərkən narahatçılıq keçirmişdilər. Hətta Nemuroya səyahət edən digər rəsmi Kumazo Suzuki Tuqolukova demişdi ki, səyahətə çıxmazdan öncə özünü "ümidsiz" hiss edirdi. Buna səbəb hollandların rusların amansızlıqları barədə danışdıqları hekayələr idi. Lakin ekspedisiya ilə tanış olduqdan sonra Yasuzo Tanabe və Denciro Takusaqava ruslar haqqında hökumətə müsbət məktub yazmışdırlar.
Laksman müşahidə etmişdir ki, Edo şəhərindən rəsmilərin göndərilməsindən sonra matsumaelilər onları ziyarət etməyi dayandırmışdırlar, çünki mərkəzi hökumət tərəfindən xaricilərlə qanunsuz ünsiyyətlə ittiham edilməkdən narahat idilər. Laksman Matsumae şahzadəsinə təşəkkür etmək və hədiyyə vermək üçün görüşmək istəsə də, təklifi qəbul edilməmişdir. Hədiyyələri rəsmi bir şəxs vasitəsilə verilmişdir.
Hakodate
Rus ekpedisiyası bakufu tərəfindən göndərilmiş rəsmilərlə görüşmək üçün Hakodate limanına gəlmiş və Matsumae şəhərinə çatmaq üçün burada quruya çıxmışdır. Əvvəlcə rusların Hakodate əvəzinə Hokkaydonun cənub-şərqində yerləşən Edomo limanında lövbər atması planlaşdırılmışdı. Lakin yaponlar rusların razılaşmanı pozacaqlarından narahat olduqları üçün Ekaterina heyətinin bir yapon gəmisinə minməsini təklif etmişdi. Laksman bundan qəzəblənərək təklifi rədd etmişdir. Əvvəlcə duman, daha sonra əks tərəfdən əsən külək onların Edomo körfəzinə yaxınlaşmasına mane olmuşdur.
thumb|[[Vasili Lovtsovun naməlum bir yapon müəllif tərəfindən çəkilmiş təsviri (1793).]] "Ekaterina" gəmisi Hakodate limanına yola düşərkən top atəşi açaraq bu barədə yaponlara xəbər vermişdir. Matsumae rəsmilərindən biri hökumətə rusların top atəşi açması ilə bağlı narahatçılığını bildirmişdir. Ruslar buna bir neçə izahat gətirsələr də, bir neçə gün sonra Laksman iki yapon gəmisinin onları səyahət boyunca izlədiyini müşahidə etmişdir.
Ruslar Hakodatedə yerli daykan tərəfindən qarşılanmışdırlar. Laksman, yoldaşları və altı rəsmi şəxs yerli bir tacirin evinə yollanmışdılar. Ruslar burada təmizlənmiş və dəniz məhsullarına qonaq edildikdən sonra gəmiyə qayıtmışdırlar. Axşam yeməyində Laksmana gümüş, digər heyət üzvlərinə isə laklı hədiyyələr təklif olunmuşdur.
Matsumae
Ruslar görüş yerinə Edo və Matsumae şəhərlərindən olan 16 rəsminin müşayiəti altında gəlmişdirlər; müşayiətçilərin ümumi sayı 450 nəfər idi. Laksman, naviqator Vasili Lovtsov və Oxot komendantının oğlu Vasili Kox norimono vasitəsilə, tərçüməçi Yeqor Tuqolukov, serjant İvan Trapeznikov, tacirlər Vlas Babikov və İvan Polnomoşnyi, eləcə də, daha beş rus isə at belində səyahət etmişdirlər. Səyahət boyunca onlar bir neçə dəfə dayanmış və gecəni yerli sakinlərin evlərində keçirmişdirlər. Rusların qaldıqları evlərə "rus evi" lövhəsi vurulmuşdu. Missiya Matsumae şəhərində çatanda yerli sakinlər ruslara böyük maraq göstərirdilər.
Yaponlar rusların rahat hiss etməsini təmin etmək üçün qaldıqları evi Avropa üslubunda bəzəmişdilər. Hətta yapon rəsmilərlə görüşlərin birində Laksman qeyd etmişdi ki, "stullar bizim üçün xüsusi olaraq hazırlanmışdı". Rus qonaqları üçün təşkil edilən Matsuamedəki evin stolları, skamyaları, yataqları olsa da, döşəmə matı yox idi. Görüşlər zamanı yaponlar ruslara demişdilər ki, ayaqqabılarını çıxarmalı və dizi üstə oturmalıdırlar. Lakin Laksman buna qarşı çıxmış, tərəflərin öz ənənələrinə uyğun şəkildə oturmalı olduqlarını qeyd etmişdi. Buna görə də yaponlar bununla bağlı ruslara təzyiq etməmiş, hətta bəzi yaponlar görüşlərin birinci günündə rusların ənənəsinə uyğun şəkildə tatami əvəzinə stulda əyləşmişdirlər. Görüşlərin ikinci günündə metsukelər Laksmana yaxınlaşaraq İvan Alferyeviç Pilin adından verilən hədiyyələrə görə ona təşəkkürlərini bildirmişdirlər. Görüşlərin birinci günündə ruslarla yaponlar arasında 8,5 metr məsafə var idi.
Məhdudiyyətlər
thumb|Ruslar tərəfindən Yaponiyaya qaytarılan iki yapon: [[Daykokuya Kodayu və İsokiçi (1792).]] Ruslar Yaponiyada səyahət edərkən hökumət tərəfindən onlara bir sıra qadağalar və məhdudiyyətlər tətbiq olunmuşdu. Rusların yerli sakinlərlə görüşmələri qadağan idi. Laksmanın sözlərinə görə bir çox yapon qayıqlarla "Ekaterina" gəmisinə yaxınlaşaraq göyərtəyə çıxmaq istəyir, lakin yapon rəsmilər dəmir çubuqlar, taxtalar ilə onları döyərək uzaqlaşdırırdılar.
Matsumaedə yerli sakinlərlə ruslar arasında ünsiyyətin qarşısını almaq üçün qaldıqları evin ətrafı çəpərlənmiş, darvazasına isə 60 nəfərdən ibarət mühafizə dəstəsi qoyulmuşdu. Ekspedisiya üzvləri Hakodatedə sərbəst şəkildə hərəkət edə bilmirdilər. Sadəcə Laksman bir rəsminin müşayiəti altında Hameda qəsəbəsinin yaxınlığındakı şimal sahilini görə bilmişdi. Ruslara sahildə paltar yumağa belə icazə yox idi.
Ruslar gətirdikləri malları nümayiş etdirmək və ticarət müzakirəsi başlatmaq cəhdləri də uğursuzluqla nəticələnmişdir. Yaponlar onlara bildirmişdilər ki, ticarət üçün bakufunun xüsusi icazəsi lazım idi və öhdəlikdə edəcəkləri hər hansı səhv həyatları bahasına başa çata bilərdi.
1789-cu ildə Kunaşir adasında baş verən aynu üsyanı səbəbilə matsumaelilər narahat idilər ki, ruslar aynularla yaxınlaşa bilərlər. Yapon rəsmilər bunun qarşısını almaq üçün qışı Nemuroda keçirmişdirlər. Ruslarla aynular arasında mümkün ünsiyyəti araşdırmaq 1792-ci ilin dekabrında Matsumaeyə gəlmiş Kumazo Suzuki və həkim Kenqo Katonun işi idi.
Nəticələr
Matsumaedə baş tutan danışıqlardan sonra yaponlar ruslara iki sənəd təqdim etmişdirlər. Birinci sənəd bir rus gəmisinin Naqasaki limanına daxil olmasına icazə verən sənəd idi. İkincisi isə rus dilində "Yaponiya dövlətini ziyarət edən xarici gəmilər haqqında əlahəzrət Tenzin-Kubo tərəfindən imzalanmış siyahı" adlanan "formal xəbərdarlıq" idi. Bu sənəddə qeyd olunurdu ki, Yaponiya qanunlarına görə xarici gəmilər Naqasaki limanından başqa bir yerdə lövbər ata bilməzlər, bunun üçün əvvəlcə xüsusi icazə almalıdırlar. Həmçinin qeyd olunur ki, iki dövlət bir-birini yaxşı tanımadığı üçün diplomatik əlaqələr qura bilməzlər; əgər ruslar bu qaydalara əmək etməsələr yaponlar problemi şiddət yolu ilə həll edəcəklər.
1791-ci ildə qəbul edilmiş qanuna görə Yaponiya ilə diplomatik əlaqəsi olmayan ölkələrin gəmisi Yaponiya sahillərinə yaxınlaşarsa hökumət bu gəmiyə əl qoymalı idi. Lakin qəzaya uğramıç yapon dənizçiləri gətirdiklərini nəzərə alan yaponlar ruslara güzəşt etmək qərarına gəlmiş, lakin bir daha ölkəyə buraxmayacaqlarını bildirmişdilər.
Dərbənd (Sulduz)
Dərbənd - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Sulduz şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Rusiyanın Yaponiya ekspedisiyası (1792)
Nəticələr
Laksman icazə sənədindən istifadə etməsə də, özü ilə Rusiyaya aparmış, növbəti illərdə Naqasakiyə səyahət edərək bu icazəni sınaqdan keçirməyi planlaşdırmışdı. Lakin atası Erik Laksman, İmperatriça Yekaterina, eləcə də, Yaponiya ekspedisiyasını maliyyələşdirən səyyah Qriqori Şelixovun ölümü Naqasaki icazəsinin sınaqdan keçirilməsini təxirə salmışdır. Şelixovun kürəkəni olan Nikolay Rezanovun Naqasakiyə daxil olmaq üçün cəhd göstərdiyi 1804-cü ilə qədər başqa heç bir rus Yaponiyaya səyahət etməmişdir.
Dərbənd (Sulduz)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 208 nəfər yaşayır (44 ailə).
Anatoli Avdiyevski
Anatoli Timofeyeviç Avdiyevski — SSRİ və Ukrayna xor dirijoru, bəstəkar və pedaqoqu. Ukrayna Qəhrəmanı (2003), SSRİ xalq artisti (1983), SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1978).
Sinplus
İsveçrəni Avroviziya 2012-də "Sinplus" qrupu təmsil etdi. Qrupun yaradıcıları İvan və Qabriel qardaşlarıdır. Qardaşların Bakı səhnəsində "Unbreakable" mahnısı ilə çıxış edəcəyi açıqlanıb.
Anatoli Avdiyevski
Həyatı
Anatoli Timofeyeviç Avdiyevski 16 avqust 1933-cü ildə Fyedvar (indiki Ukraynanın Kirovoqrad vilayəti, Kropivnitski rayonu, Podlesnoye kəndi) kəndində anadan olmuşdur. 1953-cü ildə Odessa Musiqi Texnikumunun (indiki Konstantin Dankeviç adına Odessa İncəsənət və Mədəniyyət Məktəbi), 1958-ci ildə Antonin Nejdanova adına Odessa Konservatoriyasının (indiki Antonin Nejdanova adına Odessa Dövlət Musiqi Akademiyası) dirijor və xor şöbəsini bitirmiş, Dmitri Zaqretski və Konstantin Piqrov ilə oxumuşdur. 1951–1958-ci illərdə 58 saylı orta məktəbdə musiqi və xanəndəlik müəllimi, Odessada xor dərnəyinin rəhbəri olmuşdur. 1958–1963-cü illərdə Lenok Polesye Mahnı və Rəqs Ansamblının (Jitomir) yaradıcısı, bədii rəhbəri və baş dirijoru olmuşdur. Viktor Kosenko adına Jitomir Musiqi Kollecində xor dirijorluğundan dərs demişdir. 1963–1966-cı illərdə Çerkası xalq xorunun bədii rəhbəri və baş dirijoru olmuşdur. 1966-cı ildən Qriqori Veryovka adına Milli Əməkdar Akademik Ukrayna Xalq Xorunun bədii rəhbəri, baş dirijoru, baş direktoru. O, xor kollektivi ilə SSRİ şəhərlərində və xaricdə (50-dən çox ölkədə) qastrol səfərində olmmuşdur. Ukraynanın Müğənni Sahələrinin, birləşmiş xorların baş dirijor-prodüseri. 1966-cı ildən Sov. İKP üzvüdür.
Anatoli Timofeyeviç Avdiyevski 24 mart 2016-cı ildə Kiyevdə vəfat etmişdir. O, Baykovo qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Gülüstan Əliyeva
Gülüstan Həsən qızı Əliyeva — Azərbaycanın opera müğənnisi, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti
Ailəsi
Həyat yoldaşı — Əhmədov Zahid Fərrux oğlu (1960, Cəbrayıl) Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir (1988). Təyinatını DİN zabiti olaraq, Cəbrayıl rayon RDŞ-ya almışdır. 1990–1991-ci illərdə torpağlarımızın ermənilərdən təmizlənməsində fəal iştirakına görə DİN-nin "polis əlaçısı" nişanı, igidliyə görə medalı ilə təltif olmuşdur.1991-ci ildə Cəbrayıl rayonunda (Zanzur kəndi) xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən şəhid olmuşdur. Bir oğlu var — Əhmədli Rüfət Zahid oğlu. Atasının yolunu şərəflə davam edir. Evlidir. İki övladı var.
Pedagoji Fəaliyyət
1992-ci ildə Beylaqan royonu Günəşli qəs. h'yat yoldaşının adını daşıyan məktəbdə musiqi müəllimi kimi fəaliyyətə başlamışdır. 1993-cü ildə Cəbrayıl rayonu işğal olunduqdan sonra məcburi köçkün kimi Bakiya qəlmişdir. 1994-cü ildə Sabunçu rayonunun 170 saylı orta məktəbdə müəllim kimi işləmişdir. 1994–1995 illərdə eyni zamanda Muğam Teatrında işləmişdir. 1995-ci ild'n isə Opera müğənnisi kimi Opera və Balet Teatrında işə başlamışdır və bu günə qədər Opera və Balet Teatrında yüksək dərəcəli solist kimi çalışır. 2003-cÜ ildən Azərbaycan Milli Konservatoriyanın muğam kafedrasının müəllimi, 2015-ci ildən baş müəllimi, 2017-ci ildən kafedranın dosenti, 2022-ci ildən isə sənətşünaslıq üzrə fəlsəfə doktorudur. Dissertasiya "Azərbaycan Bəstəkarların Opera Yaradıcılıqında Qadın Obrazlarının Musiqili Drammaturji Həlli"
Opera və Balet Teatrı
1995-ci ildən Akademik Opera və Balet teatrının solistidir. İlk dəfə "Leyli və Məcnun" operasında Məcnunun anası rolunu oynayıb. "Leyli və Məcnun"da Leyli, "Aşıq Qərib"də Şahsənəm, "Şah İsmayıl"da Ərəbzəngi, "Gəlin qayası"nda Sənəm, "Arşın mal alan"da Cahan, "O olmasın, bu olsun"da Sənəm, "Natəvan"da xanəndə qız obrazlarını yaradıb.
Konsert Fəaliyyəti
Gülüstan Əliyeva konsert fəaliyyəti ilə də məşğul olur. Müxtəlif televiziya kanallarında xalq və bətəkar mahnılarını, muğamları böyük ustalığla ifa edir. Müğənni həmçinin dövlət konsertlərində tədbirlərdə də müvəffəqiyyətlə çıxış edərək ona göstərilən etimadı daim doğruldur. Azərbaycan Milli musiqisini və muğam sənətini dünyanın bir sıra ölkələrində — Türkiyə, İran, Moldova, Rusiya, Avstriya, İsveç və s. ləyaqətlə təmsil etmişdir. 1997-ci ildə Ulu Öndər Heydər Əliyev rəhbərlik etdiyi Neft Konsorsiumu çərçivəsində keçirilən tədbirdə iştirak etmişdir. 1994-cü ildə Fizuli İli ilə əlaqədar Beynəlxalq simpoziumda iştirak etmişdir. 14 may 2016-cı ildə Gülüstan Əliyeva "Ey Vətən" adlı Solo Konseri ilə tamaşaçıların garşısına çıxıb. Qeyd edək ki, G. Əliyeva mayın 14-də Heydər Əliyev Sarayında konsert verəcəyini bildirmişdi. Konsertin biletləri satılsa da, aprel döyüşlərində həlak olan şəhidlərin ruhuna hörmət əlaməti olaraq, sənətçi tədbirini təxirə salmışdı. 28 oktyabr Gülüstan Əliyeva Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının səhnəsində "Payız Sevgisi" solo-konserti ilə çıxış edib. Konsert Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə təşkil olunub və Gülüstan Əliyevanın 20 illik opera səhnəsində yaradıcılığına həsr olunub. Konsert proqramı Xalq Çalğı Alətləri Ansamblı (bədii rəhbəri əməkdar artist Ələkbər Ələkbərov) və Estrada orkestrinin (bədii rəhbəri əməkdar artist Vüqar Camalzadə) müşayiəti ilə məşhur və yeni kompozisiyaları, xalq mahnıları, muğam və klassik əsərləri nümayiş olunub. 2010-cu 31 may ilin tarixində Beynəlxalq Muğam Mərkəzində Azərbaycanın əməkdar artisti Gülüstan Əliyeva konsert proqramı ilə çıxış edib. Konsert proqramında milli xalq mahnılarımız və muğam əsərləri səslənib. Konsertdə müşaiət edib — Milli İnstrumental Ansambl Azrbaycanın Xalq Artisti Ağacəbrail Abbasəliyevin rəhbərliyi altında. 2018-ci ildə Türkiyənin TRT Telekanalının təşkilatçılığı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə həsr olunmuş konsertində iştirak etmişdir.
Mükafatlar
2005-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti fəxri adına layiq görülmüşdür. 1 may 2017-ci ildə, 9 may 2018-ci ildə və 10 may 2019-cu ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür. 2021-ci ildə Xarı Bülbül Best Awards mükafatına layıq görülüb. 2022-ci ildə İlin Adamı mükafatına layiq görüldü.
Mütəşəkkil Cinayətkarlıq və Korrupsiya Hesabatı Layihəsi
Mütəşəkkil Cinayətkarlıq və Korrupsiya Hesabatı Layihəsi (OCCRP) — 2006-cı ildə qurulan və Şərqi Avropa, Qafqaz, Mərkəzi Asiya və Mərkəzi Amerikada fəaliyyət göstərən araşdırma mərkəzləri, media və jurnalistlərin konsorsiumudur.
Azərbaycanda blok olunub.
Bəlx xanlığı
Bəlx xanlığı (Balx xonligi / Балх хонлиги / بلخ خانلیگی) — 1850-1702-ci illərdə Cənubi Türkistan ərazisində mövcud olan özbək dövləti. Bəlx Buxara xanlığının (1526-1702) ən böyük inzibati vahidi olmuşdur. 1590-cı ildən başlayaraq, Bəlx valisi Buxara hökmdarının varisi olmuş və xan rütbəsi alaraq müstəqiliyini elan etmişdir. 1850-ci ildə Əfqanıstan Əmirliyi tərəfindən işğal edilmişdir. İlk xan Kistin Qara Sultan xan, son xan isə Rüstəş xan olmuşdur.
Bəlx xanlığının ən yüksək inkişaf dövrü Həştərxanilər sülaləsi nümayəndələri, xüsusilə Nadir Məhəmməd xan və Subxankuli xan zamanında olmuşdur.
Bəlx xanlığının paytaxtı eyniadlı şəhər - Həştərxanilərin hakimiyyəti altındakı ikinci siyasi mərkəz olan Bəlx idi.
Çoğrafiyası
Bəlx xanlığı Hissar vilayəti ilə Hindukuş dağları arasında, qərbdən şərqə Murqab çayı və Bədəxşan arasında şimaldan cənuba uzanan geniş bir ərazini tuturdu.
Bəlx xanlığının ərazisi arxeoloqlar tərəfindən kifayət qədər araşdırılmamışdır, bizə gəlmiş yazılı mənbələrin məlumatları isə çox azdır. Tarixi məlumatları Bəlxin əsas şəhərlərini və böyük yaşayış məntəqələrini lokallaşdırmağa, ərazisini və sərhədlərini təyin etməyə imkan verən yeganə yazılı mənbə Mahmud ibn Vəlinin - "Bəhr əl-əsrar" əsəridir. O, əsərində Bəlx xanlığının böyük bir ərazini, təxminən Yunan-Baktriya padşahlığı və Kuşan imperiyası ilə eyni ərazini əhatə etdiyini söyləyir.
XVII əsrdə Balx xanlığı Bamyan, Toxaristan, Bədəxşan, Çağaniyan, Xuttalyan və Bəlx kimi böyük vilayətlərdən ibarət idi.
Bəlx xanlığına bu iri şəhərlər daxil idi: Bəlx, Akça, Şəhbərgan, Andxud, Məymanə, Fəryab, Çeçektu, Katnam, Parvard, Derzab.
Tarixi
Şeybanilər və Həştərxanilərin dövründə Buxara xanlığından nominal asılılıqda olan yarı müstəqil Balx vilayəti, bir zamanlar Balx xanlığı, Bəlx krallığı, Bəlx dövləti kimi tanınmış və Mərkəzi Asiyanın tarixində nəzərəçarpacaq izlə yanaşı, həm də Şərqin qonşu ölkələri - İran, Əfqanıstan və Hindistanın tarixində mühüm təsir göstərmişdir.
Bəlx vilayəti XVI əsrin əvvəllərində
300px|thumb|right|[[Sultan Hüseyn Bayqara tərəfindən Məzari-Şərifdə tikilmiş "Göy məscid"]] XVI əsrin əvvəllərində Bəlx Teymurilər Xorasanının tərkibində idi. Bəlx valisi, Teymurilər sülaləsindən olan şahzadə - Bədi əl-Zaman Mirzə (1497-1506), köçəri özbəklərə qarşə uğursuz ittifaq yaratmaq cəhdindən sonra başqa yerlərə qoşun toplamaq bəhanəsi ilə aradan çıxdı. Gedərkən o, şəhərin müdafiəsini məsləhətçilərini və ən sadiq əmirlərini tabeliyinə verdiyi oğullarından birinə tapşırdı.
1503-cü ilin payızında Şeybani xan Bəlxi üç ay mühasirədə saxlasa da onu ala bilmədi. Nəhayət Şeybani xan ikinci cəhdindən və dörd aylıq mühasirədən sonra şəhər fəth edildi. Bəlx 1506-cı ildə Şeybanilər dövlətinə bitişik torpaqlarla birləşdirildi. Özbək xanı Bəlx vilayətini kiçik oğlu Xürrəmşah-sultana verdi. Lakin vilayət əvvəlllər mərkəzləşdirilməmişdi və hissələrə bölünürdü.
Mərv döyüşündə Səfəvilər özbək qoşunlarını məğlub etməsindən sonra, 1511-ci ildə Bəlxdə Səfəvilərin müvəqqəti hakimiyyəti quruldu. Lakin 1513-cü ildə Ubeydullah xanın rəhbərlik etdiyi Şeybani qoşunlarının Qızılbaşları ağır məğlubiyyətə uğratdığı Gicduvan döyüşündə səfəvilərin Bəlx valisi öldürüldü.
Məsələni sülh yolu ilə həll etmək üçün bir neçə dəfə cəhd etdikdən və bir neçə toqquşmadan sonra Məhəmməd Zaman və Orda-Şeyx 1517-ci il martın 25-də görüşüb barışıq əldə etməyi bacardılar. Lakin həmin gün Orda-Şeyx Məhəmməd Zaman tərəfindən xəyanətdə günahlandırıldı. Sonuncunun əmri ilə Orda-Şeyxin başı kəsildi və tərəfdaşları qətl edildi. Bəlxdə qalan Orda-Şeyxin qardaşı Kavam bəy, baş verənləri öyrənərək, ordu ilə yenicə gəlmiş Baburun sərkərdəsi Zəfər bəyə şəhərin açarlarını təhvil verdi. Bu vəziyyətdə Məhəmməd Zaman itaət məktubu ilə adamını Babura göndərdi və başqa yerə getməyə məcbur oldu. Bir neçə gündən sonra Babur dörd minlik ordu ilə Kabildən Bəlxə yola düşdü və Məhəmməd Zamana məktub göndərdi. Babur Bəlxdakı hadisənin dövlətin mənafeyi ilə əlaqəli olduğunu yazmış və Bəlxi və ona tabe olan torpaqları təslim edildikdən dərhal sonra Məhəmməd Zamana qaytaracağını vəd etmişdi. Məhəmməd Zaman dərhal cavab məktubunu Babura göndərdi, burada yazılmışdı ki, indiki vaxtda əlahəzrətin hüzuruna gələ bilməyəcək və ona Bəlxi verib Kəbilə yola düşən kimi mütləq gələcəyəm. Məhəmməd Zaman, Orda-Şeyxin əmisi oğlu İmin bəylə ittifaq bağlamaq üçün uğursuz cəhddən sonra Qarçistana yola düşdü. Uzun müddət orada və digər dağlıq ərazilərdə gəzdi, lakin uğursuz şəkildə Bəlxə sahib çıxmağa çalışdı. Sonra Şiberqanda İmin bəy və İbrahim Çapukanın birləşmiş qüvvələri tərəfindən məğlub edildi. Onlara əsir düşdü və Kabula göndərildi. Xondəmirin yazdığına görə, Babur onun bütün pis əməllərini bağışladı, ətrafında ona yer verdi və iki ay sonra Bəlxə göndərdi. Məhəmməd Zaman burada 1523-cü ilin sentyabrına qədər Babura, sonra da I Şah İsmayılla tabe olaraq hökmranlıq etdi.
Buxara xanlığının tərkibində Bəlx xanlığının əsasının qoyulması
250px|thumb|right|Səfəvi imperiyasının və Buxara xanlığının əraziləri Bəlx xanlığının əsası 2 iyul 1526-cı ildə Şeybani Kistin Kara-Sultan (1526-1544) tərəfindən qoyuldu. O zamandan bəri Bəlx əvvəlcə Şeybanilər, sonra isə onları əvəz edən Həştərxanilər dövlətinin bir hissəsi oldu. Zamanla Bəlx xanlığı əvvəlcə Toxaristan və Bədəxşanı, sonra isə indiki Mərkəzi Əfqanıstanın dağlıq bölgələri və Kaşkadarya vadisi və Qulyabı ələ keçirdi.
1526-cı ildə köçəri özbəklər qərbdəki Murqab çayından, şərqdə Kokça çayının mənsəbinə qədər və cənubda Əfqan Türkistanının bütün sahil Amudərya bölgələri üzərində nəzarəti qurmağı bacardılar. Kistin Kara-Sultanın mülkləri təxminən Surxab çayının orta axarı boyunca uzanırdı. O dövrdə Künduz və Talkan bölgələri hələ də Baburdan asılı idilər və onlarə nəzarət, Qəndəhar və Bədəxşan kimi, böyük vəsait və səylər hesabına həyata keçirilirdi. Babur bu barədə belə yazırdı:
Kistin Kara-Sultanın hakimiyyətinin ilk illəri, o zaman Baburun Kabil mülkiyyətində olan Humayun və Bədəxşanın hakimi Süleyman Şahla mübarizədə keçdi. Humayunun sərhəd bəyləri tez-tez silahlı toqquşmalara səbəb olan Bəlx bölgələrini qarət edirdilər. 1529-cu ilin martında Humayun Amudəryanın sağ sahilini işğal etdi. Termiz hökmdarı Tursun Məhəmməd-Sultanla birləşərək Şeybanilər və Baburlar dövlətləri arasında müharibəyə səbəb ola biləcək Kubadianı tutdular.
Süleyman şah Bəlxi xüsusilə ciddi narahat edirdi. 1536-cı ilin avqust ayının ortalarında Bəlx torpaqlarını işğal etdi və eyni il 5 sentyabrda Bəlxin özünə sahib oldu. Kistin Kara-Sultan Amudəryanın sağ sahilinə çıxarıldı. Ancaq Süleyman Şah uzun müddət Bəlxdə qala bilmədi və iki-üç aydan sonra Kistin Kara-Sultan Ubeydulla xanın böyük köməkliyi ilə onu oradan qovdu. Acı bir dərs alan Kistin Kara-Sultan, Bəlx şəhər istehkamlarını bərpa etməyə başladı. O, 1539-1540-cı illərdə şəhərin daxili qalasını bərpa etdi. Tezliklə Kistin Kara-Sultanın mövqeyi o qədər güclü oldu ki, 1541-ci ilin yayında, Buxara xanı Ubeydulla xanın (17 mart 1540) ölümündən sonra Mavərənəhrdə yaranan siyasi qarışıqlıqdan istifadə edərək, hətta Burxan-Sultandan Buxaranı alır. Lakin məsələ barışıqla bitdi və Moğul xanımı özünə arvad götürərək Kistin Kara-Sultan torpaqlarına qayıdır.
Mənbələrə görə, Kistin Kara-Sultan dövründə Bəlxin özündə əhali və qoşunlar arasında iğtişaşlar baş verdi. Bu hadisə 1543-1544-cü illərdə baş vermişdir.
1544-cü il oktyabrın 8-də Kistin Kara-Sultanın ölümündən sonra, Bəlx torpaqlarında hakimiyyət kiçik oğlu və xələfi Qılınç Kara-Sultanın əlinə keçdi. O, təqribən iki il hakimiyyətdə oldu. Onun rəhbərliyində Süleyman şah 14 fevral 1545-ci ildə yenidən Bəlxi ələ keçirdi, lakin tezliklə oradan qovuldu. 250px|thumb|left|[[II Abdulla xan Şeybani|II Abdulla xan, Kəmaləddin Behzad, XVI əsr]] 13 aprel 1546-cı ildə Pirməhəmməd xan (1546-1567) Bəlxdə hakimiyyətə gəldi. Onun rəhbərliyi altında güclənən Şeybanidlər Bəlx xanlığı, Mavırrınıhr və Bədəxşanın siyasi həyatında belə böyük rol oynayırdı. Üstəlik, Bəlx xanlığı onun hakimiyyəti altında tam müstəqillik qazandı. Buxara xanı Əbdüləziz xan (1540-1550) onun müstəqilliyinə son qoymağa çalışaraq, Bəlxə qarşı böyük bir kampaniya hazırlamağa başladı. Lakin Bəlxə planlaşdırılan kampaniya həyata keçirilmədi və çox keçmədən Əbdüləziz xanın özü öldü (16 may 1550-ci il). Bacarıqsız və zəif iradəli Şeybani xanın nəvəsi Məhəmməd Yar-sultan Buxarada taxta oturdu. Elə həmin günlərdə Pirməhəmməd xan, Əbdüləziz xanın ölümü ilə əlaqədar başsağlığı vermək bəhanəsi ilə Buxaraya gəldi və 1550-ci il avqustun 18-də müxtəlif hiylələrlə ali hakimiyyəti ələ keçirdi.
Zadəganların çoxu və müsəlman ruhanilərin başçısı Pirməhəmməd xana dəstək vermədi. O, həm də hörmətli Xoca Məhəmməd İslamın dəstəyini də ala bilmədi. Pirməhəmməd xan daha sonra Buxara taxtına öz adamını - Şeybani Rüstəm Sultanın oğlu Özbək xanı kimi daha çox tanınan Umarqazi Sultanı oturtmağa çalışdı. Nüfuzlu əmirlər Özbək xanı taxta oturtmaq üçün Xoca Məhəmməd İslamdan Çingiz xanın Yasasına istinad edərək icazə istəyəndə o, onlara belə cavab verdi: "Dərvişlər Çingiz xanın qanunlarına tabe olmurlar, ancaq Allahın iradəsinə tabedirlər." İşan əmirlərinə Pirməhəmməd xanın Özbək xanı başqalarından daha böyük, qətiyyətli və cəsur olduğu üçün dəstəklədiyini xatırlatmaq üçün Xoca Məhəmməd İslam qəti şəkildə cavab verdi: "Əgər Özbək Sultanı Pirməhəmməd xan tərəfindən ucaldılırsa, Abdalla xan Allah tərəfindən ucaldılır."
Pirməhəmməd xan, təxminən bir il ali hökmdar olaraq Buxarada qaldı, lakin əmirlərin və işan Xoca Məhəmməd İslamın köməyini və dəstəyini almadı. 1551-ci ilin iyun-iyul aylarında hakimiyyəti yenidən Səmərqənddən geri çağırılan Məhəmməd Yar-sultana qaytararaq Buxaranı tərk etmək məcburiyyətində qaldı.
Mavərənnəhrdə (1551-1556) kəskin daxili qarşıdurma illərində Şeybani sultanlarının öz aralarında ali hakimiyyət uğrunda inadla mübarizə apardıqları zaman, Pirməhəmməd xan yaxın qohumlarını - Mavərənnəhrin ayrı bölgələrini idarə edən Canıbəy Sultanın oğul və nəvələrini güclü şəkildə dəstəklədi. Onların arasında ən aktiv və inadkarı gənc Abdulla xan və Özbək xanı idi. Pirməhəmməd xan yenə də ikincisini dəstəkləyirdi. Kaşan yaxınlığında II Abdulla xan ilə Burhan Sultan arasında qanlı döyüş başladıqda və Pirməhəmməd xan, II Abdulla xanın ordusunun üstün olduğu zaman Bəlx ordusunun başında ora gəldi. Burhan Sultan məğlub olaraq Buxaraya doğru çəkildi və II Abdulla xan ilə Pirməhəmməd xan bir araya gələrək Şeybanid Novruz Əhməd xan tərəfindən mühasirəyə alınan Keşə yürüş etdilər. Bundan xəbər tutan Novruz Əhməd xan mühasirəni qaldıraraq torpaqlarına çəkildi. Sonra Pirməhəmməd xanda Bəlxə getdi.
Növbəti 1556-cı ilin baharına qədər II Abdulla xan Çeçektuda və Pirməhəmməd xanın ona ayırdığı Məymendə idi. Hafiz-i Tanış Buxarinin yazdığına görə Pirməhəmməd xan qardaşı oğluna diqqət göstərdi, silah və lazımlı hər şeylə kömək etdi.
24 sentyabr 1556-cı il axşamında Novruz Əhməd xan vəfat etdi. Bundan istifadə edən II Abdulla xan, Pirməhəmməd xanın, Buxara əmirlərinin və hər şeyə qadir olan Cübar Xocaların köməyi ilə bu dəfə nəhayət Buxaraya sahib çıxa bildi. 13 iyun 1557-ci il ikinci cümə günü Buxara cümə məscidində Pirməhəmməd xanın adına xütbə oxundu. 17-18 aprel 1561-ci ilin əvvəlinə qədər bütün özbəklərin ali xanı olaraq qaldı. Pirməhəmməd xanın adına xütbə oxunub sikkə zərb edilsə də, onun hakimiyyəti tamamilə formal idi. Bədəxşan hökmdarı Süleyman Şahın Bəlx torpaqları və daxili sərhədləri içərisində fəallaşması, oğlu Dinməhəmməd Sultan və Əmir Xudaydadın Şiberqanda üsyan etməsi səbəbiylə, əslində, 1557-ci ildən bəri burada hökmranlıq edən II Abdulla Bəlxdən ayrılıb Buxaraya köçə bilmədi.
Bəlx tarixçisinin məlumatına görə 1560-cı ilin iyul-avqust aylarında Pirməhəmməd xan, nəhəng ordu ilə Bəlxi işğal edən Süleyman şahla mübarizə aparmaq məcburiyyətində qaldı. Pirməhəmməd xan xahişlə Buxaraya qasid göndərdi. II Abdulla xan dərhal əmisinin köməyinə gəldi. Bu vaxt Süleyman şah, Bəlxin ətraf bölgələrini yaxşıca qarət edərək Saripul Şibirqanda möhkəmləndi.
1561-ci ildə Pirməhəməd xan ilə II Abdulla xan arasında son dəfə yollar ayrıldı. Onları aralarında nüfuz bölgələrinin bölünməsi barədə razılaşma olsa da, bu müqavilə qüvvəyə minmədi. Tədqicən güclənən II Abdulla əmisi Pirməhəməd xanı sıradan çıxardı. II Abdulla xan, Mavərənnəhrin birləşməsi uğrunda mübarizə ilə məşğul olmasına baxmayaraq, Bəlxin müstəqilliyini aradan qaldırmaq üçün bir plan hazırladı. Beləliklə, 1567-ci ilin payızında Mərvi ələ keçirmək məqsədi ilə ora döğru yola çıxdı. Mərv mühasirəyə alındı ​​və qanlı döyüşlər bir neçə gün davam etdi. Lakin Buxara qoşunları xanın əmri ilə Murqab çayı üzərindəki Sultan Bənd bəndinin dağıdılmasından sonra da şəhəri ala bilmədilər.
1570-ci ildə II Abdulla xan Özbək xanın da iştirak etdiyi Andxud və Şibirqana qarşı yürüşə başladı. Şəhər hökmdarı nayman Şahmuhəmməd sultan və atalik Candövlət bəy onlara inadla müqavimət göstərdilər. Ancaq düşmənin üstün qüvvələrinə müqavimət göstərə bilmədilər və zadəganlarla razılaşaraq Özbək xana qalanı təslim etdilər. Şeberqana getmək məcburiyyətində qalan II Abdullanı Özbək xanı şəhərə buraxmadı. Bununla belə Özbək xan onunla münasibətləri tamamilə korlamaq istəmədi, Andxudda etibarlı adamını qoyaraq oranı tərk etdi. Özü isə Şiberqan kəndindi Xoca Dukkada II Abdulla xana yetişdi. II Abdulla xan onu soyuq qarşıladı. Canından qorxaraq Özbək xan gecə ilə Bəlxə doğru hərəkət etdi və Dinmuhammad xanla birləşdi. Padşah Məhəmməd Sultan və ətrafı istehkamların gücünə ümid edərək müqavimət göstərməyə qərar verdiklərinə baxmayaraq, Şiberqan müqavimət göstərmədən II Abdulla xana təslim oldu. Şiberqan tutulduqdan sonra Buxara qoşunları Bəlxə doğru yola çıxdılar. Ancaq məsələ döyüşlə bitmədi və hər iki tərəf barışıq imzaladı. Barışıq imzalamağı II Abdulla xana Bəlx ruhanilərinin başçıları: Mola Məhəmməd Əmin Zahid və Seyid Mirim Şah inandırdılar.
Beləlikllə, 1573-cü ildə öz əmisi oğlu Din Məhəmmədin idarə etdiyi Bəlxi tabe edərək oğlu Əbdülmömini Bəlxin canişini təyin etdi. Bundan sonra II Abdulla xan 1574- cü ildə Şəhrisəbzi, Karşi və Hisarı, 1576-cı ildə isə Səmərqənd və Daşkəndi ələ keçirərək Şeybanilər dövlətinin əvvəlki əzəmət və qüdrətini bərpa etməyə nail oldu. Bəlxin ələ keçirilməsi Abdulla xanın Xorasan uğrunda mübarizəsində mühüm əhəmiyyətə malik dayaq məntəqəsi rolunu oynamağa şərait yaratdı. Şeybanilərdövətinin gücləndiyi ərəfədə Səfəvilər dövlətinin daxili çəkişmələr nəticəsində zəifləməsi də özbəklərin Xorasan uğrunda mübarizəyə yenidən başlamasına təkan verən səbəblərdən biri oldu.Abdulla xan 1598-ci ildə Səmərqənddə vəfat etdi. .
Şeybanilər sülaləsindən olan aşağıdakı nümayəndələr, Buxara xanlığının Bəlx mülklərinin sultanı və ya valisi olaraq təyin edildilər: Xürrəmşah Sultan (1506-1511), Kistin Kara-Sultan (1526-1544), Kılıç Kara-Sultan (1544-1545), Pirməhəmməd xan (1546-1566), Din Məhəmməd Sultan (1566-1573), Əbdülmömin xan Şeybani (1582—1590).
Buxara xanının varisi üçün Bəlx xanlığının yaranması
1599-cu ildə Şeybanilər hakimiyyətinin süqutundan sonra, Mavərənnəhrdə qeyri-sabit bir siyasi vəziyyət meydana gəldi. Səfəvi hökmdarı Böyük I Şah Abbas bundan istifadə etməyə qərar verdi. Bəlxdə şahın köməyi ilə qısa müddət ərzində onun müttəfiqi Şeybani Məhəmməd İbrahim hökmdar oldu. 1602-ci ilin aprelində qoşunların başında Amudəryanın cənubundakı Buxara xanlığına aid bölgələri fəth etmək üçün hərəkətə keçdi. Şah Həştərxanilər qoşunlarını məğlub edib Bəlxi ala bilmədi. İyun ayında baş verən Bəlx döyüşü Səfəvi qoşunlarının geri çəkilməsi ilə sona çatdı.
Həştərxanilər sülaləsinin hakimiyyəti altında Buxara xanlığının ərazisində iki siyasi mərkəz yaradıldı: Buxara və Bəlx. Ümumiyyətlə, Bəlx vilayətindəki Buxara xanının valisi, xan titulu alaraq onun varisi olurdu. Çox vaxt varis çox gənc olurdu və bu vəziyyətdə əyalətdə ən yüksək Atalıq rütbəsi almış bir hörmətli adam ona regent (lələ) rolunda təyin edilirdi.
XVIII əsrin əvvəllərində Bəlx atalıqları əyalətlərdə bütün hakimiyyəti ələ keçirərək, Buxara xanının ciddi şəkildə hesablaşmalı və müxtəlif güzəştlər və imtiyazlar verməli olduğu güclü feodallara çevrildi. "Tarix-i Mukim-xani"də buna aid bir sıra nümunələr verilmişdir. XVIII əsrin əvvəllərində, Bəlx vilayəti, inzibati cəhətdən yalnız Herat əyalətindən Bədəxşana qədər olan Əfqan Türkistanının bölgələrini deyil, həm də Amudəryanın sağ sahili boyunca Hisara qədər olan bölgələr də tabe etdi.
Həştərxanilər sülaləsi xüsusən də Şərqdə yarı müstəqil Bədəxşanla, cənubda Böyük Moğol imperiyasına həmsərhəd olan, ən böyük inzibati, hərbi və ticarət mərkəzi kimi Bəlx vilayətinə xüsusi diqqət yetirirdilər.
1645-ci ildə Bəlx Moğol imperiyasının padşahı Cahan şah tərəfindən tutuldu və 1645-1647-ci illərdə onun nəzarəti altında qaldı. Burada Baburilər fəth edilmiş ölkədəki kimi davranırdılar. Əhali burdan qaçmağa başladı, ailə şəklində Amudəryanı keçib Mavərənnəhrə gedirdilər. Yalnız 1647-ci ildə Buxara xanı Əbdüləziz xan (1645-1681) işğalçıları bu ərazidən qovdu.
XVII əsrdən başlayaraq, Xanlıq Rusiya, Hindistan və Səfəvi dövlətləri ilə birbaşa ticarət və siyasi əlaqələrə sahib idi. 1676-cı ilin dekabrında Bəlx xanı Sübhanqulu xan, Rusiya çarı Fyodor Alekseyeviç Romanova məktub göndərmişdi. Bu məktubda xanlığa aid bölgələr göstərilirdi. Sübhanqulu xan (1681-1702) 1681-ci ildə Buxara xanı seçildi. Hakimiyyətinin son illəri ümumi dağıntılarla yadda qaldı. Bəlx ərazisində ayrı-ayrı özbək tayfaları arasında şiddətli mübarizə gedirdi və Bəlx bölgəsi tamamilə anarxiya ilə əhatə olunmuşdu.
Müstəqil Bəlx xanlığının yaranması
Sübhanqulu xanın ölümündən sonra, 1702-ci ildə nəvəsi Məhəmməd Mukim xan özünü müstəqil xan elan etdi. Nə Məhəmməd Mukim xanın sağlığında, nə də ölümündən sonra Buxaranın Həştərxaniləri Bəlxi özünə tabe edə bilmədi. Bəlx mülkiyyəti nəhayət Buxara xanlığından uzaqlaşdı.
1742 və 1745-ci illərdə Bəlxdə Nadir şah qoşunları tərəfindən vəhşicəsinə yatırılan şah hakimiyyətinə qarşı kütləvi üsyan baş verdi.
Dürrani və Buxara xanlığı hökmdarlarının Bəlx xanlığı uğrunda mübarizəsi
250px|thumb|right|Buxara və Əfqan əmirlərinin mülkləri, 1850-1899-cu illər Əhməd xan Abdali Dürrani dövründə Dürrani imperiyası (1747-1772) Orta Şərqin ən böyük dövləti idi. 1750-1752-ci illərdə Hindu Kuşun şimalındakı kiçik Özbək xanlıqları Əhməd Şah Durraniyə tabe idi: Bəlx, Şibirxan, Andxoy, Künduz, Meymene. Onların əksəriyyətində yerli sülalələrdən olan hökmdarlar vassal olaraq saxlanıldı, ancaq bir Əfqan valisi Bəlxə göndərildi. Əhməd şahın Amudəryanın sol sahilindəki Özbək xanlıqları üzərində hakimiyyəti güclü dayağa malik deyildi. Bu, xüsusilə 1755-ci ildə bu bölgələrə güclü bir Əfqan ordusunun göndərilməsindən aydın olur.
1790-cı ildə Əfqan Şahı Teymur Şah Dürrani (1772-1793) Bəlxə yürüş təşkil etdi. 1790-1791-ci illərdə Buxara əmiri Şahmurad, Amudəryanın sol sahilindəki keçmiş Buxara mülkləri üzərində Teymur Şah Dürrani ilə müharibə apardı. Amudəryanın sol sahilindəki Özbək xanlıqlarında Əfqan şahının gücü faktiki olaraq heçə endirildi. Bu torpaqlardan onların xəzinəsinə heç bir rupi belə gəlmədi. Timur Şah Dürrani hakimiyyəti dövründə şahın müxaliflərinin lağ mövzusuna çevrilən vali olmağa razı olacaq bir adam belə tapa bilmədi. Şimala edilmiş böyük yürüş ona yeni ərazi əldə etməyə imkan vermədi və Amudəryanın sol sahilindəki həqiqi gücünü gücləndirmədi. Baxmayaraq ki, rəsmi olaraq Buxara əmiri Şahmuradla bağlanan sülh müqaviləsinə əsasən Amudərya çayı yenə də Durani dövləti ilə Buxara əmirliyi arasında sərhəd olaraq tanındı.
XIX əsrin əvvəllərində Əfqan valisinin Bəlxdəki gücü şişirdilmişdi. Bəlx xanlığı və Cənubi Türkistanın digər kiçik özbək xanlıqları Əfqan hökmdarlarının hakimiyyətindən çıxdı və tamamilə müstəqil oldu.
İngilislər Hindukuşun şimalından Bamiyandan keçmək cəhdində uğursuz oldular. Belə ki, burada Amudəryanın sol sahilində özbəklər və taciklərin güclü müqavimətinə məruz qaldılar.
Əfqanıstan tərəfindən Bəlx xanlığının fəthi
250px|thumb|left|Dost Məhəmməd xan kiçik oğlu ilə Şərqdə və cənub-şərqdə uğurlu nəticələrin mümkünlüyünə ümidini itirən Dost Məhəmməd xan şimalda aktiv siyasətə keçdi. "Kiçik Türkistan"ı fəth etmək üçün ora böyük bir hərbi ekspedisiya göndərdi. 1850-ci ildə ingilislərin tam dəstəyi ilə Dost Məhəmməd xan Bəlxi özünə tabe etdi. Beləliklə, uzun illərdən sonra Əfqan əmirlərinin qoşunları tərəfindən Amudəryanın sol sahilinin fəthi başladı.
XIX əsrin ortalarında bütün Cənubi Türkistan Gündüz xanlığı da daxil olmaqla Buxara əmirliyinin nəzarəti altında idi. Lakin daimi daxili müharibələr və xarici müdaxilələr xanlığın məhvinə gətirib çıxarırdı. Xanlıqda əsas mübarizə yerli sakinlər ilə əfqan tayfaları arasında gedirdi. Əfqanlar bu əraziləri Şimali Əfqanıstan hesab etdiklərindən, buraya sahib olmağa çalışırdılar. Yerli əfqan deodalları Buxara xanlığı tərəfindən dəstəklənirdi. Əfqanlar isə britaniyalılardan kömək alırdı. Yerli əhalinin güclü müqavimətinə baxmayaraq, Dost Məhəmməd xan əraziləri bir-bir tuturdu. Əfqanıstanda mərkəzləşmiş dövlət yaratmağa çalışan Dost Məhəmmədin rəhbərliyi ilə əfqanlar 1850-ci ildə Bəlx və Taşqurqanı, 1855-ci il Akça daxil olmaqla daha dörd qərb xanlığını əla keçirdilər. Bununla əfqanlar Günduzə təhlükə yaratmağa başladılar. 1859-cu ildə Dost Məhəmməd xan tərəfindən Günduz fəth edildi.
Əfqan əmirlərinin şimaldakı hökmranlığının uzun müddət əsas qalası Bəlx, Məzari-Şərif, Akça, Taş-Kurqan qarnizonları idi. Daxili idarəetmə yerli özbək və tacik feodallarının əlində qaldı. Bir çox hallarda onların Əfqan əmirlərinin ali gücünü tanıması üçün vassal asılılığına salındı. XIX əsrin 50-ci illərində artıq Dost Məhəmməd xanın mülkiyyətinə yeni bir vilayət artıq daxil edilmişdi. Bu vilayət Əfqan Türkistanı adını almışdı. O, böyük oğlu Məhəmməd Əfzal xanı bura vali təyin etmışdi.