cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan əlifbası
Latın qrafikalı əlifbaya keçid
Yeni əlifbanın tətbiqi kəndlilərin etirazına tuş gəldi. 1928-1929-cu illərdə və yenidən 1931-1932-ci illərdə bütün Azərbaycanda kəndlərə yeni əlifba əsasında oxumaq və yazmağı öyrətmək üçün gələn müəllimlərə, komsomolçulara və qadınlar şöbəsinin fəallarına qarşı kəndlilər tərəfindən zorakılıq halları mövcud idi.
Kirilləşdirmə
1939-cu ilin mayında Azərbaycan əlifbasının kiril qrafikasına keçirilməsi ilə bağlı müzakirələr başladı. Bir çox fərqli layihə irəli sürüldü və dərc olundu. İlk layihə belə idi: Аа, Бб, Вв, Гг, Ƣƣ, Дд, Ее, Әә, Жж, Зз, Ии, Йй, Кк, Ққ, Лл, Мм, Нн, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Ўў, Фф, Хх, Һһ, Чч, Ҷҷ, Шш, Ыы, ’ (apostrof). 1939-cu ilin avqustunda təklif olunan başqa bir layihə: Аа, Бб, Вв, Гг, Gg, Һһ, Ƣƣ, Дд, Ее, Әә, Жж, Зз, Ии, Јј, Кк, Лл, Мм, Нн, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Үү, Фф, Хх, Чч, Шш, Ыы, ’ (apostrof). Nəticədə, 15 noyabr 1939-cu ildə Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Soveti yanında əlifba komissiyası tərəfindən hazırlanmış yeni bir kiril qrafikalı əlifba layihəsi rəsmi olaraq təsdiq edildi. 1939-cu ilin rəsmi təsdiqli əlifbası: Аа, Бб, Вв, Гг, Ғғ, Дд, Ее, Ёё, Әә, Жж, Зз, Ии, Йй, Кк, Ҝҝ, Лл, Мм, Нн, Оо, Өө, Пп, Рр, Сс, Тт, Уу, Үү, Фф, Хх, Һһ, Цц, Чч, Ҹҹ, Шш, Щщ, Ъъ, Ыы, Ьь, Ээ, Юю, Яя, ’ (apostrof)
Nümunə
300px|right|thumb|Bir rəsmi sənəddə eyni vaxtda latın və kiril əlifbalarının işlənməsi. ([[Bəhmənyar Azərbaycaninin anadan olmasının 1000 illik yubileyinin keçirilməsi barədə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı (Bakı, 5 noyabr, 1992))]]
Saitlər
Saitlər ağız boşluğunda sərbəst və maneəsiz tələffüz olunur. Buna görə də onlar aydın şəkildə və avazla səslənir. Saitlərin daha bir xüsusiyyəti heca əmələ gətirməsidir.
Dilimizdə 9 sait var: [a], [e], [ə], [i], [ı], [o], [ö], [u], [ü]. Yaranma vəziyyətinə görə saitlərin aşağıdakı üç bölgüsü var:
Dilin arxa və ön hissəsində deyilməsinə (dilin üfüqü vəziyyətinə) görə:
Dilin üst damağa doğru yuxarı qalxması və nisbətən aşağı enməsi vəziyyətinə (dilin şaquli vəziyyətinə) görə:
Samitlər
Dilimizdə 23 hərflə ifadə olunan 25 samit səs var. Əlifbamızda komandir, tank, klub sözlərində [k'] səsini, ipək, çiçək, məktəb sözlərindəki [x'] səsini ifadə etmək üçün xüsusi hərf yoxdur. Bu iki səs əlifbamızda kənd, tük, şəkil sözlərindəki [k] səsini ifadə edən "k" hərfi ilə göstərilir.
Dilimizdə cingiltili və kar samitlərin çoxu cütlük təşkil edir:
Kopenhagen təfsiri
200px|thumbnail|right|Nils Bor Kopenhagen təfsiri — Nils Bor və Verner Heyzenberq tərəfindən 1927-ci ildə Kopenhagendə birgə fəaliyyət zamanı kvant mexanikası ilə əlaqədar etdikləri təfsirlərin nəticəsidir. Bor və Heyzenberq Kvant mexanikası ilə əlaqədar müxtəlif suallara cavab verməyə çalışmışdılar.
Kvant mexanikasının başlıca problemlərindən biri, nəticənin müşahidəçi tərəfindən öyrənilməsindən sonramı, yoxsa cihaz tərəfindən qeydə alınmasından sonramı ölçməyin tamamlanmış qəbul ediləcəyidir. Daha sonra da görüldüyü kimi, kvant mexanikasının Kopenhagen təfsirinə görə, ölçmənin edilməsinin bilinməsi, müşahidəçinin ölçmədən əvvəl var olan məlumatlılıq halında dəyişiklik edir. Yəni, məlumat azalmasına səbəb olur. Müşahidəçinin məlumatlılıq halını, müşahidəçinin ölçmə müddətinin sonunda qavradığı təcrübəyə əsaslanan məlumatı müəyyənləşdirir. Bu məlumat halları, müşahidəçinin məlumatlılıq halına (subyektiv) bağlıdır. Bəhs edilən əlaqədən dolayı, fiziki reallıqda reallaşmış bir hal ilə reallaşacağı irəli sürülən hal arasına "subyektiv müşahidəçi" faktoru yerləşdirilir. Bu subyektivlikdən qurtulmaq mümkün deyil. Dünya iki hissəyə ayrılır: kvant varlıqları (ehtimal dalğaları) və klassik ölçmə vasitələri olan real nəsnələr (obyektlər). Real nəsnələrlə, sadəcə bir ölçmə nəticəsi olanlar real qəbul edilə bilər. Bunun xaricində real olan haqqında heç bir şey deyilə bilməz. Əlimizə təcrübə etmək üçün bir atom aldığımızda və bir müddət sonra təcrübəni etmiş olsaq, atomun hazırlanmasıyla təcrübənin edilməsi arasında keçən müddətdə, atom haqqında, o ya da bu doğrudur demək mümkün deyil. Sadəcə atomu birbaşa müşahidə etdiyimiz/ölçdüyümüz vaxt anında sistemdə "çökmə" baş verdiyindən, ancaq o vəziyyətdən sonra reallıqdan danışa bilərik.
Kopenhagen təfsiri, mikrokainat kvant sistemləri və makrokainat ölçmə alətlərini ayırır. Başlanğıcdakı hadisə və ya cisim (elektronun yarıqdan keçişi, foton və ya atom) klassik qeyd alətləriylə ölçmə reallaşan zəncirləmə reaksiyalarla nəticə sabitlənir, yəni dalğa funksiyası geri dönüşümsüz olarak çökür. Müşahidəylə ya da ölçməylə görülən şey təsadüfi seçimlərin nəticəsidir. Olacaq şeylərin seçimi olmaz. Ehtimallar və ona bağlı müəyyənsizliklər təbiyətin özünü təşkil edir. Kvant genlikləri fərqli nəticələrin ehtimallarını verir və nə olacağı müşahidə edildiyi anda sabitlənir. Gələcək, keçmişdəki bəlli, "müəyyən edilən" qaydalar tərəfindən təyin edilməz.
Ölçmə ifadəsindən yola çıxılaraq, reallaşacağı iddia edilən fiziki halın nəzəri bilgisi Ölçmə(t)(t+T) ilə simvollaşdırıla bilər. Ancaq bu nəzəri bilgi, "müşahidəçinin məlumatlılıq halından" asılıdır. Məlumatlılıq hal subyektiv bir anlayışdır. Reallaşacağı iddia edilən halın müşahidəçinin ölçmə ilə qavradığı təcrübəyə əsaslanan məlumata dayandırılmasının səbəbi ilə müəyyənləşdirmə müddətinin "müşahidəçi məlumat halından" qaynaqlanan subyektiv bir tərəfi vardır. Bu səbəblə, kvant mexanikasının Kopenhagen təfsiri edilərkən, ancaq "Müşahidəçi dəqiq bir subyektiv müşahidə etmişdir" ifadəsi keçərli ola bilər. Kopenhagen təfsirində subyektivliyin dozası biraz artmışdır. Çünki müşahidəçi ölçmə etdikdən sonra, sistemin halını ψM yerinə ψMx kimi müəyyənləşdirər. Bu hal düşürülən ölçmə fəaliyyətidir və "müşahidəçinin məlumatlılıq halındakı dəyişiklik" olarak da adlandırıla bilər.
Bir kvant hadisəsini, "ölçmə aləti", "ölçülən dənəcik" və ikisi arasındaki "təsir" müddətini istifadə etmədən tərif etmək mümkün deyil. Ölçmə müddətində "ölçən" və "ölçülən" şeylərin missiyalarını ayrı-ayrı müəyyənləşdirmək mümkün olmadığından, Kopenhagen təfsirinə görə nəyin ölçən, nəyin ölçülən olduğunu ayırmaq imkansızdır. Bir nəsnə/obyekt (ölçülən) – subyekt (ölçən) qarışıqlığını meydana gətirir. Bu bir mənada, xüsusiyyətləri öyrənilən şey (ölçülən-nəsnə) ilə bu dinamik xüsusiyyətləri öyrənən şeyin (ölçən-subyekt) bir-birinə qarışmasıdır. Bu vəziyyət Berkeleyin idealizminin modern yansıması kimidir.
Alimlər arasında yayılması
1997-ci ildə UMBCdə keçirilmiş qeyri-rəsmi sorğuya görə yarıdan çox iştirakçı Kopenhagen təfsirini dəstəkləyir. Səslər cədvəldəki şəkildə paylanıb:
Prinsipləri
Aşağıdakı prinsiplər Kopenhagen təfsirinin ifadə etdiklərindəndir.
I Prinsip
Makroskopik sistemlər, klassik fizika nəzəriyyələri (izafiyyət, dinamika v.s.) ilə, mikroskopik sistemlər kvant mexanikasının prinsipləri istifadə edilərək araşdırılır. Burada Bor, mikroskopik və makroskopik sistemlər olaraq halları dəqiq bir şəkildə ikiyə ayırır. Ancaq yenə Bora görə bir kvant vəziyyətində hökm sürən kvant sayları böyüdükcə, kvant davranışlar klassik fizikaya get-gedə daha çox uyğunluq təmin edir.
II Prinsip
Bir mikroskopik sistemin fiziki vəziyyətlərini (vəziyyəti, pozisiyası və momentumu kimi) təşkil edən bir dalğa funksiyası Ψ vardır. Bu funksiyaya, Hilbert Fəzasındakı bir vektor deyilə bilər. Ancaq bu vektor iki ölçülü, (x,y) olaraq ifadə edilən bir vektor deyil.
III Prinsip
P=Ψ*(x,y,z)Ψ(x,y,z) ifadəsi, hər hansı bir parçacığın bir (x,y,z) nöqtəsində olma (pozisiya) ehtimalıyla düz mütənasibdir. Hesab bu prinsipə görə edilməlidir: Qeyd etdiyimiz parçacıq nəticədə fəzada hər hansı bir yerdədir. Yəni Ρ bütün fəzanı əhatə edəcək şəkildə hesablandığında nəticə 1 çıxmalıdır. Bu parçacıq mütləq şəkildə fəzadadır. Bu fəaliyyət dalğa funksiyasını normallaşdırmaqdır.
IV Prinsip
Klassik fizikadakı dəyişkənlər kvant fizikasında, 2. Prinsipdə ifadə edilen sonsuz fəzadakı sonsuz ölçülü vektorların üzərində təsirləri olan matrislərə çevrilirlər. Təcrübələr, bu matrislərin öz dəyərlərini ölçərlər. Özdəyərlər müşahidə edilirlər; bunlar təcrübə kəşflərini təşkil edirlər.
V Prinsip
A, fiziki bir dəyişkəni ifadə edən sonsuz bir matrisi, Ψ(n) bir qatqısız dalğa funksiyasını, a(n) isə A xüsusiyyətinin kvant sistemi Ψ(n) vəziyyətindəki özdəyərini (müşahidə edilən dəyərini) təmsil etsin.
Dalğa funksiyasını süperpoza etsək;
Ψ=c(1)Ψ(1)+c(2)Ψ(2)+... c(n)Ψ(n)
şəklində yeni bir dalğa funksiyası meydana gəlir. c(n) kompleks əlavə sayları. Əgər Ψ normalizə edilmişsə, sistem bu vəziyyətdəykən A'nın dəyəri ölçüləndə a(n) (özdəyəri) dəyərinin tapılması ehtimalı c*c(n)'dır.
VI Prinsip (Müşahidənin rolu)
5. Prinsipdə dediyimiz ölçmə əgər a(n) özdəyərini verərsə, dalğa funksiyası Ψ(n) halına keçər. Yəni bundan sonrakı bütün ölçmələr a(n) dəyərini verəcəkdir. Yəni müşahidə ya da şüur, dalğa funksiyasını çökdürmüşdür.
Bu hal klassik fizikadakı saat kimi işləyən kainat modelini yıxmışdır.
Ümid qaz yatağı
"Ümid" dəniz strukturu — Bakıdan 75 kilometr cənuba, qurudan isə 40 kilometr məsafədə Xəzər dənizində qaz yatağı
"Ümid" yatağı 1953-cü ildə geoloji kəşfiyyat işləri zamanı müəyyən edilib.
O, Bakıdan 75 kilometr cənuba, qurudan isə 40 kilometr məsafədə yerləşir ("Bulla-dəniz" yatağının 15 kilometrliyində). 1972-ci ildə bu strukturda bir qədər təkmilləşdirilmiş geofiziki işlər aparılıb.
1977–1992-ci illər ərzində burada 9 kəşfiyyat quyusu qazılsa da, bunların heç biri məhsuldar layları üzə çıxarda bilməyib.
2009-cu ilin iyununda "Ümid" dəniz strukturunda işlərin görülməsi üçün SOCAR "Ümid" MMC (formal nizamnamə kapitalı 1000 manat) yaradıb. Onun 80% pay iştirakı SOCAR-a, 20%-i "Nobel Oil Exploration & Production" (bu offşor şirkət Karib hövzəsindəki Sent-Kitts adasında qeydiyyatdan keçib) şirkətinə məxsusdur.
2009-cu ilin avqustunda "Sahil" qazma işləri idarəsi (SOCAR-ın strukturu) "Ümid"də kəşfiyyat quyusu qazmağa başladı. Qazma işləri dənizin 58 metr dərinliyində quraşdırılan "Ümid-1" stasionar platformasından həyata keçirilirdi. Bu cür qazmanın əhəmiyyəti ondadır ki, sonradan bu platformadan daha 6 quyu qazmaq imkanı var, bu isə çəkilən xərcləri 2–3 dəfə azaldır.
2010-cu il noyabrın 24-də Azərbaycanın ilk neft naziri, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Süleyman Vəzirovun 100 illik yubileyi Bakıda təntənə ilə qeyd edilirdi. Bu zaman SOCAR-ın prezidenti Rövnəq Abdullayev tədbirdə iştirakçı olan bir-neçə jurnalistə "özəl" bir xəbər verir: "2009-cu ilin avqustundan bəri "Ümid" dəniz strukturunda davam edən kəşfiyyat qazması nəticəsində 6500 metrdən artıq bir dərinlikdə qaz yatağı aşkar edilib".
Bu, bir sensasiya idi, çünki "Şah-dəniz" yatağının açılmasından sonra Xəzərdə hələ yeni qaz laylarının kəşf edilməsi olmamışdı.
SOCAR rəhbərliyi ilə görüşünün yekun nitqində Prezident "Ümid"in əhəmiyyətini belə səciyyələndirmişdir: "Mən çox şadam ki, "Ümid" yatağı müstəqillik dövründə açıldı. Əgər 1950-ci, yaxud da 1970-ci illərdə açılsaydı, bəlkə də orada artıq qaz çoxdan çıxarılmışdı. Bu da tarixi ədalətdir. Bu yataqların toxunulmaz qalması bizə Allahdan verilən böyük hədiyyədir. Bu gün bu yataqlar müstəqil Azərbaycana xidmət göstərir və onilliklər bundan sonra da ölkəmizi gücləndirəcəkdir".
Sent-Trüden
Sent-Trüden - Belçika şəhəri.
İrəvan
İrəvan — Ermənistanın paytaxtı və ən böyük şəhəri. Ermənistan və dünyanın ən qədim davamlı məskunlaşan şəhərlərindən biridir. Razdan çayı boyunca yerləşən İrəvan ölkənin inzibati, mədəni və sənaye mərkəzidir. 1918-ci ildən Ermənistan tarixində on dördüncü və Ararat düzənliyində və ya onun ətrafında yerləşən yeddinci paytaxtdır. Şəhər həm də Erməni Apostol Kilsəsinin ən böyük yeparxiyası və dünyanın ən qədim yeparxiyalarından biri olan Araratian Papa Yeparxiyasının iqamətgahı kimi xidmət edir.
İrəvanın tarixi eramızdan əvvəl 8-ci əsrə, eramızdan əvvəl 782-ci ildə Urartu kralı I Argişti tərəfindən Ararat düzənliyinin qərb kənarında Erebuni qalasının əsasının qoyulması ilə başlayır. Erebuni "böyük bir inzibati və dini mərkəz, tam kral paytaxtı kimi nəzərdə tutulmuşdu". Mərhum qədim Erməni Krallığı dövründə yeni paytaxt şəhərlər yaradıldı və İrəvanın əhəmiyyəti azaldı. İran və Rusiyanın hakimiyyəti altında 1736–1828-ci illərdə İrəvan xanlığının və 1850–1917-ci illərdə İrəvan Qubernatorluğunun mərkəzi olmuşdur. Şəhər 20-ci əsrdə Ermənistan Sovet İttifaqının tərkibində olarkən sürətlə genişləndi. Bir neçə onillikdə İrəvan Rusiya İmperiyasının tərkibindəki quberniya şəhərciyindən Ermənistanın əsas mədəniyyət, incəsənət və sənaye mərkəzinə çevrilməklə yanaşı, milli hökumətin mərkəzinə çevrildi.
Ermənistan iqtisadiyyatının böyüməsi ilə İrəvan böyük transformasiyaya məruz qalıb. 2000-ci illərin əvvəllərindən bu yana şəhərin hər yerində çoxlu tikinti işləri aparılıb və sovet dövründə nadir olan restoranlar, mağazalar və küçə kafeləri kimi pərakəndə satış məntəqələri çoxalıb. 2011-ci ilə olan məlumata görə, İrəvanın əhalisi 1.060.138 nəfər olub, Ermənistanın ümumi əhalisinin 35%-dən bir qədər çoxunu təşkil edir. 2022-ci ilin rəsmi hesablamalarına görə, şəhərin hazırda əhalisi 1.092.800 nəfərdir. İrəvan UNESCO tərəfindən 2012-ci ilin Dünya Kitab Paytaxtı elan edilmişdir. Yerevan Eurocities-in assosiativ üzvüdür.
İrəvanın diqqətəlayiq yerlərindən Erebuni qalası şəhərin doğulduğu yer hesab olunur, Katoghike Tsiranavor kilsəsi İrəvanın sağ qalmış ən qədim kilsəsidir və Müqəddəs Qriqori Kafedralı dünyada ən böyük erməni kilsəsidir, Tsitsernakaberd kilsəsinin rəsmi abidəsidir. erməni soyqırımının qurbanları. Şəhərdə bir sıra opera teatrları, teatrlar, muzeylər, kitabxanalar və digər mədəniyyət müəssisələri yerləşir. İrəvan Opera Teatrı Ermənistan paytaxtının əsas tamaşa zalı, Ermənistanın Milli Qalereyası Ermənistanın ən böyük incəsənət muzeyidir və Ermənistanın Tarix Muzeyi ilə eyni binadadır, Matenadaran anbarında isə qədim kitabların ən böyük saxlanma yerlərindən biri və dünyada əlyazmalar.
İrəvan sözünün mənasına türk və digər xalqların mənbələrində də rast gəlmək olur. Görkəmli türk səyyahı Övliya Çələbi İrəvan şəhərinin əsasının XV əsrdə, Əmir Teymurun tacirlərindən biri olan Хаcə xan Ləhicani Rəvan torpağına qədəm qoymaqla çox münbit, məhsuldar torpaq görür və ailə üzvlərilə burada məskən salır.
İrəvan şəhəri, 26.05.1918-ci ildə Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikası dağıldıqdan sonra, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tərkinibində qalmış, daha sonra Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin Milli Şurasının 29.05.1918-ci il tarixli qərarı ilə Ermənistana güzəştə verilmişdir. Bununla da, Ermənistan ölkəsi özünə paytaxt olaraq qədim Azərbaycan şəhəri olan İrəvanı özünə paytaxt edə bilmişdir.
Etimologiya
İrəvanın adının mənşəyi ilə bağlı nəzəriyyələrdən biri də şəhərin erməni kralı, Orontidlər sülaləsindən olan Ermənistanın sonuncu hökmdarı və Yervandaşat şəhərinin banisi IV Yervandın (Orontes) şərəfinə adlandırılmasıdır. Bununla belə, çox güman ki, şəhərin adı müasir İrəvan ərazisində Erebuni (Էրեբունի) adlı Urartu hərbi qalasından eramızdan əvvəl 782-ci ildə I Argişti tərəfindən salınmışdır. "Erebuni" Urartuca "almaq" və ya "tutmaq" sözündən yarana bilər, yəni qalanın adı "tutma", "fəth" və ya "qələbə" kimi şərh edilə bilər. Urartu elementləri kimi. Erməni dili ilə qarışan bu ad sonda İrəvana çevrildi (Erebuni = Erevani = Yerevan = İrəvan). Alim Marqarit İsraelyan Erebunidə iki mixi lövhədə tapılan yazıları müqayisə edərkən bu dəyişiklikləri qeyd edir:
Erkən xristian erməni salnaməçiləri şəhərin adının mənşəyini Nuhun gəmisi əfsanəsi ilə əlaqələndirirdilər. Gəmi Ağrı dağına endikdən və sel suları çəkildikdən sonra Nuh İrəvan istiqamətinə baxarkən "Yerevatlar!" (ermənicə "peyda oldu!") dediyi deyilir, İrəvan adı ondan yaranmışdır.
İrəvanın türklərin, daha sonra isə farsların hakimiyyəti altında olduğu son orta əsrlərdə və erkən müasir dövrlərdə şəhər farsca İrəvan kimi tanınırdı. Şəhər 19-cu və 20-ci əsrin əvvəllərində Rusiyanın hakimiyyəti altında rəsmi olaraq Erivan kimi tanınırdı. 1936-cı ildə şəhərin adı yenidən Yerevan (İrəvan) adlandırıldı. 1970-ci illərin ortalarına qədər şəhərin adı ingilis mənbələrində Yerevandan daha çox İrəvan kimi yazılırdı.
Coğrafiyası
İrəvanın orta hündürlüyü 990 m (3,248,03 fut), cənub-qərb və şimal-şərq hissələrində müvafiq olaraq, dəniz səviyyəsindən minimum 865 m (2,837,93 fut) və maksimum 1,390 m (4,560,37 fut) yüksəkdir. 1 milyondan çox əhalisi olan dünyanın ən yüksək əlli şəhəri arasındadır.
İrəvan Ararat düzənliyinin şimal-şərq hissəsində yerləşir.
Şəhər Erməni dağının mərkəzində yerləşir. Tarixən İrəvan tarixi Ermənistan mayorunun Ayrarat vilayətinin Kotayk kantonunda (erməni: Կոտայք գավառ Kotayk gavar, indiki Kotayk vilayəti ilə qarışdırılmamalıdır) yerləşirdi.
Ermənistanın hazırkı inzibati bölgüsünə görə, İrəvan heç bir marzın ("vilayət") tərkibinə daxil deyil və ölkənin paytaxtı kimi xüsusi inzibati statusa malikdir. Şimaldan və şərqdən Kotayk vilayəti, cənubdan və cənub-qərbdən Ararat əyaləti, qərbdən Armavir əyaləti və şimal-qərbdən Araqatsotn əyaləti ilə həmsərhəddir.
1981-ci ildə yaradılmış Erebuni Dövlət Qoruğu şəhər mərkəzindən təxminən 8 km cənub-şərqdə, şəhərin Erebuni rayonunda yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 1300–1450 metr hündürlükdə olan qoruq əsasən yarımsəhra dağ-çöllərdən ibarət olmaqla 120 hektar ərazini tutur.
İrəvanda kontinental təsirli çöl iqlimi (Köppen iqlim təsnifatı: BSk və ya "soyuq yarı quraq iqlim"), uzun, isti, quraq yayı və qısa, lakin soyuq və qarlı qışı var. Bu, İrəvanın dağlarla əhatə olunmuş düzənlikdə olması və dənizdən uzaqlığı və təsirləri ilə əlaqələndirilir. Yaylar adətən çox isti olur, avqustda temperatur 40 °C-ə (104 °F) çatır və qışda qar yağışı və donma temperaturu olur, yanvar ayı isə tez-tez −15 °C (5 °F) və daha aşağı olur. Yağıntının miqdarı kiçikdir, hər il təxminən 318 millimetr (12,5 düym) təşkil edir. İrəvan ildə orta hesabla 2700 saat günəş işığı keçirir. 12 iyul 2018-ci ildə İrəvanda 43,7 °C (110,7 °F) temperatur qeydə alınıb ki, bu da Ermənistanda indiyədək qeydə alınmış ən yüksək temperaturdur.
İrəvan Teleqülləsi şəhərin ən hündür tikilisi və Cənubi Qafqazın ən hündür tikililərindən biridir.
Respublika Meydanı, İrəvan Opera Teatrı və İrəvan Kaskadı İrəvanın mərkəzində memar Aleksandr Tamanyanın orijinal layihəsi və memar Cim Torosyanın yenidən işlənmiş planı əsasında hazırlanmış əsas görməli yerlər sırasındadır.
2000-ci ildən İrəvanda əsaslı yenidənqurma prosesinə başlanılıb. Nəticədə bir çox tarixi tikililər sökülərək yeni binalarla əvəz olunub. Layihələr Rusiya İmperiyası dövrünə aid tarixi binaları dağıdıb, tez-tez sakinləri evsiz qoyduğundan, bu şəhərsalma planı bəzi sakinlərin etirazı və tənqidi ilə qarşılanıb. Şəhərin mərkəzində çox kiçik hesab edilən evlər getdikcə daha çox sökülür və onların yerinə çoxmərtəbəli binalar tikilir.
Müqəddəs Qriqori Katedrali, İrəvan Şəhər Şurasının yeni binası, Matenadaran İnstitutunun yeni bölməsi, Zvartnots Beynəlxalq Hava Limanının yeni terminalı, Kaskaddakı Kafesjian İncəsənət Mərkəzi, Şimal prospekti və nazirliklərin yeni hökumət kompleksi. 21-ci əsrin ilk iki onilliyi ərzində həyata keçirilən əsas tikinti layihələri arasında.
Köhnə İrəvanın Aram küçəsi və yeni salınmış Şimal prospekti İrəvanın ənənəvi və müasir memarlıq xüsusiyyətlərini əks etdirən görkəmli nümunələr sırasındadır.
2017-ci ilin may ayına olan məlumata görə, İrəvanda 4883 yaşayış binası var və ümumi uzunluğu 1514 km olan 39799 küçə işıq dirəyində 65199 küçə lampası quraşdırılıb. Şəhərin ümumi uzunluğu 750 km olan 1080 küçəsi var.
İrəvan sıx tikilmiş şəhərdir, lakin hələ də rayonlarında orta ölçülü yaşıl bağlarla bəzədilmiş bir neçə ictimai park təklif edir. Erebuni rayonunun ictimai parkı süni gölü ilə birlikdə şəhərin ən qədim bağıdır. 17 hektar ərazini tutan parkın və süni gölün yaranması eramızdan əvvəl VIII əsrdə Urartu kralı I Argiştinin dövrünə təsadüf edir. 2011-ci ildə bağ tamamilə yenidən quruldu və Lion və İrəvan şəhərləri arasında tərəfdaşlığın simvolu olmaq üçün Lyon Parkı adlandırıldı.
Marşal Baqramyan prospektində yerləşən Aşiqlər parkı və şəhərin mərkəzindəki 18-ci və 19-cu əsrlərə aid İngilis parkı İrəvanın ən məşhur parkları sırasındadır. İrəvan Nəbatat Bağı (1935-ci ildə açılıb), Qələbə Parkı (1950-ci illərdə açılıb) və Dairəvi Park şəhərin ən böyük yaşıllıq ərazilərindəndir.
1960-cı illərdə açılan İrəvan Opera Teatrı Parkı süni "Qu gölü" ilə də şəhərin sevimli yaşıllıqları sırasındadır. Qış aylarında parkın göl ərazisində ictimai buz konkisürmə arenası fəaliyyət göstərir.
İrəvan gölü 1967-ci ildə şəhər mərkəzinin cənubunda, Hrazdan çayının yatağında açılmış, səthi 0,65 km² (0,25 kv mi) olan süni su anbarıdır.
İrəvanın hər bir inzibati rayonunun Ajapnyakdakı Buenos-Ayres Parkı və Tumanyan Parkı, Şenqavitdəki Komitas Parkı, Malatiya-Sebastiyadakı Vahan Zatikyan Parkı, Kanaker-Zeytundakı David Anhaght Parkı, Avandakı Ailə Parkı kimi ictimai parkı var. və Nor Norkdakı Fridtjof Nansen Parkı.
Antik İrəvan
Menua oğlu Argişti Allah Xaldinin əzəməti ilə bu qüdrətli qala tikdi və Biainili [Urartu] şöhrəti üçün və padşahın düşmənləri arasında qorxu salmaq üçün onu Erebuni elan etdi. Argişti deyir: "Orada gördüyüm böyük işlərdən əvvəl bu ölkə səhra idi. Menua oğlu Argişti Xaldinin böyüklüyünə görə qüdrətli bir padşah, Biainili padşahı və Tuşpa hökmdarıdır.".
Urartu hakimiyyətinin yüksəlişi dövründə Erebuni və onun ətraf ərazilərində suvarma kanalları və süni su anbarları tikilmişdir.
lakin eramızdan əvvəl 550-ci ildə Midiya imperiyası Böyük Kir tərəfindən fəth edildi və Erebuni Əhəmənilər imperiyasının bir hissəsi oldu. 522-ci ildən eramızdan əvvəl 331-ci ilə qədər Erebuni Əhəmənilər İmperiyasının satraplıqlarından biri kimi Orontidlər sülaləsinin nəzarətində olan Ermənistan satraplığının əsas mərkəzlərindən biri idi. Ermənistan satrapiyası iki hissəyə bölündü: şimal və cənub hissəsi, mərkəzləri müvafiq olaraq Erebuni (İrəvan) və Tuşpa (Van) şəhərləri idi.
Erebuni qalasında tapılan bir çox başqa əşyalarla birlikdə eramızdan əvvəl 478-ci ildə buraxılmış sikkələr Əhəmənilər dövründə Erebuni şəhərinin əsas ticarət mərkəzi kimi əhəmiyyətini ortaya qoyur.
Eramızdan əvvəl 189-cu ildə hakimiyyəti ələ keçirən Ermənistanın Artaksiad sülaləsinin yüksəlişi ilə Ermənistan Krallığı Kiçik Asiya, Atropatena, İberiya, Finikiya və Suriyanın əsas ərazilərini əhatə edəcək dərəcədə genişləndi. Artaksiyalılar Erebuni və Tuşpanı fars irsinin şəhərləri hesab edirdilər. Nəticədə padşahlar I Artaksiya, I Artavasdes və Böyük Tiqran tərəfindən yeni şəhərlər və ticarət mərkəzləri tikildi. Beləliklə, Artaxata və Tigranocerta kimi şəhərlərin hökmranlığı ilə Erebuni mərkəzi şəhər kimi əhəmiyyətini xeyli itirmişdi.
Ermənistanın Arşakilər sülaləsinin hakimiyyəti altında (54–428-ci illər) Erebuni ətrafında bir çox başqa şəhərlər, o cümlədən Vaqarşapat və Dvin çiçəkləndi. Nəticədə Erebuni Ermənistanın iqtisadi və strateji mərkəzi rolunu itirərək tamamilə zərərsizləşdirildi. Arsacid padşahları dövründə Erebuni yalnız III əsrə aid bir manixey mətnində qeyd edilmişdir, burada Mani peyğəmbərin şagirdlərindən birinin Erebunidə xristian icması yaxınlığında bir manixey icması qurduğu qeyd olunur.
Ashkharatsuyts-a görə, Erebuni Ermənistan mayorunun tərkibindəki Ayrarat əyalətinin Kotayk kantonunun (Կոտայք գավառ, Kotayk gavar, indiki Kotayk vilayəti ilə qarışdırılmamalıdır) bir hissəsi idi.
San-Sebastyanın mühasirəsi (1813)
San Sebastian mühasirəsi — San Sebastianın San Telmo muzeyində saxlanılan rəsm əsəridir. Rəsm əsəri 19-cu əsrdə naməlum müəllif tərəfindən yaradılmışdır.
İrəvan
Antik İrəvan
Ermənistan 4-cü əsrin əvvəllərində, Arsak kralı III Tiridatın hakimiyyəti dövründə xristian xalqına çevrildi.
San-Sebastyanın mühasirəsi (1813)
Tarixi
Rəsm əsərində 1813-cü ildə San Sebastianın mühasirəsi təsvir edilmişdir. San Sebastianın mühasirəsi Fransa ordusu tərəfindən 1813-cü ildə 7 iyuldan 8 sentybara qədər davam etmişdir. Bu mühasirə tarixə Yarımada müharibəsi kimi düşmüşdür. Mühasirəyə alınma bütün şəhərin dağıdılması və yandırılması ilə başa çatmışdır.
İrəvan
Antik İrəvan
387 və 428-ci illərdə Ermənistanın Bizans və Sasani imperiyaları tərəfindən parçalanmasından sonra Erebuni və Şərqi Ermənistanın bütün ərazisi Sasani farslarının hakimiyyəti altına keçdi. Erməni əraziləri Sasani imperiyasının tərkibində Fars Ermənistanı vilayətini təşkil edirdi.
Erebuni rolunun azalması, eləcə də lazımi tarixi məlumatların olmaması səbəbindən şəhərin Sasanilərin hakimiyyəti altında tarixinin çox hissəsi məlum deyil.
587-ci ildə imperator Maurisin dövründə Romalılar Blarathon döyüşündə Sasani Fars İmperiyasını məğlub etdikdən sonra İrəvan və Ermənistanın böyük hissəsi Roma rəhbərliyinə keçdi. Tezliklə Avandakı Katoghike Tsiranavor kilsəsi 595–602-ci illər arasında tikildi. 1679-cu il zəlzələsi zamanı qismən zədələnməsinə baxmayaraq, bu, müasir İrəvan şəhəri daxilində sağ qalmış ən qədim kilsədir.
Fars Ermənistanı (həmçinin Farsmeniya kimi tanınır) əyaləti 646-cı ilə qədər, əyalət müsəlmanların Farsları fəthi ilə ləğv edilənə qədər davam etdi.
Eramızın 658-ci ildə ərəb islam basqınlarının ən qızğın vaxtında Erebuni-İrəvan müsəlmanların Farsları zəbt etməsi zamanı fəth edildi, çünki o, farsların idarə etdiyi Ermənistanın bir hissəsi idi. Şəhər Əməvilər xilafətinə tabe olan Ermənistan əmirliyinin tərkibinə daxil oldu. Dvin şəhəri yeni yaradılmış əmirliyin mərkəzi idi. Bu dövrdən başlayaraq ərəblərlə inkişaf edən ticarət fəaliyyəti nəticəsində Ermənistan əraziləri ərəblərin nəzarətində olan Ermənistanın Ararat düzənliyindən Avropa ilə Hindistan arasında keçən ərəb karvan yollarının kəsişmə nöqtəsi kimi strateji əhəmiyyətə malik olmuşdur. Çox güman ki, "Erebuni" ən azı eramızın VII əsrindən etibarən "İrəvan" kimi tanınmağa başlayıb.
Ermənistan üzərində 2 əsrlik İslam hökmranlığından sonra Ermənistanın Baqrati şahzadəsi I Aşot Abbasi xilafətinə qarşı inqilaba rəhbərlik edib. I Aşot 850-ci ildə İrəvanı azad etdi və 862-ci ildə Abbasi xəlifəsi əl-Mustain tərəfindən Ermənistan şahzadələrinin şahzadəsi kimi tanındı. Aşot daha sonra 885-ci ildə xəlifə əl-Mötəmidin razılığı ilə Ermənistan kralı oldu. 885–1045-ci illər arasında Ermənistanın Baqratuni sülaləsinin hakimiyyəti dövründə İrəvan Bizanslıların əlinə keçməzdən əvvəl Krallığın nisbətən təhlükəsiz hissəsi idi,
İrəvan şəhərinin Azərbaycanla bağlılığı
1045–1064-cü illər arasında Bizansın Ermənistan üzərində qısa bir hökmranlığından sonra, Toğrul bəy və daha sonra onun varisi sultan Alp Arslanın başçılıq etdiyi Səlcuqlar İrəvan da daxil olmaqla bütün bölgəyə hakim oldular. İrəvan şəhərinin də daxil olduğu Qərbi Azərbaycan 1136-cı ildə qurulan Azərbaycan Atabəylər dövlətinin tərkibində olmuşdur. Xarəzmşahlar dövlətinin sonuncu hökmdarı Cəlaləddin Mənguberdinin sonuncu Atabəylər hömdarı Özbəyi məğlub edib, Atabərlər dövlətinə 1225-ci ildə son qoyduqdan sonra, İrəvan şəhəri Xarəzmşahlar dövlətinin tərkibinə qatılır. Monqol hökmdarı Çingiz xanın Mərkəzi Asiyaya hücumu nəticəsində Xarəzmşahlar dövlət süquta uğrayır və Monqolların Azərbaycana yürüşləri nəticəsində Azərbaycan şəhərləri, İrəvan şəhəri də daxil olmaqla Monqol hücumlarına məruz qalır.
XIV əsrin son rübündə Ağqoyunlu türk tayfası Azərbaycanı, o cümlədən İrəvanı ələ keçirdi. 1400-cü ildə Teymur Azərbaycana yürüş etdi..
1410-cu ildə Azərbaycan Qaraqoyunlu türk tayfasının nəzarəti altına keçdi. Erməni tarixçisi Metsoflu Metsofin yazdığına görə, Qaraqoyunlular ermənilərə qarşı ağır vergilər tutsalar da, onların hakimiyyətinin ilk illəri nisbətən sakit keçib və şəhərlərdə müəyyən qədər yenidənqurma işləri aparılıb.[49] Qaraqoyunlular İrəvanı yeni yaradılmış Çuxur Səad inzibati ərazisinin mərkəzinə çevirdilər. Ərazi Əmir Səad kimi tanınan türk liderinin adını daşıyırdı,
1375-ci ildə Kilikiya Erməni Krallığının süqutundan sonra erməni kilsəsinin yeri 1441-ci ildə Sisdən yenidən İrəvan yaxınlığındakı Vaqarşapata köçürüldü. Beləliklə, İrəvan Ermənistanın əsas iqtisadi, mədəni və inzibati mərkəzinə çevrildi.
1501–02-ci illərdə İrəvan da daxil olmaqla Şərqi Ermənistan ərazilərinin çoxu I Şah İsmayılın başçılıq etdiyi İranın yeni yaranan Səfəvilər sülaləsi tərəfindən sürətlə fəth edildi. Tezliklə 1502-ci ildə İrəvan Səfəvilər tərəfindən yaradılmış İranın yeni inzibati ərazisi olan İrəvan vilayətinin mərkəzinə çevrildi. Sonrakı 3 əsr ərzində qısa fasilələrlə İran hakimiyyəti altında qaldı. Strateji əhəmiyyətinə görə İrəvan əvvəlcə tez-tez döyüşürdü və Səfəvilərin daimi nəzarətinə keçənə qədər rəqib İran və Osmanlı İmperiyasının hökmranlığı arasında irəli-geri keçdi. 1555-ci ildə İran Amasiya müqaviləsi ilə Osmanlılarla İrəvan üzərində qanuni mülkiyyətini təmin etmişdi.
1582–1583-cü illərdə Sərdar Fərhad Paşanın başçılığı ilə Osmanlılar İrəvan üzərində qısa müddətə nəzarəti ələ keçirdilər. Fərhad Paşa İrəvan qalasını min illik qədim erməni qalasının xarabalıqları üzərində, Hrazdan çayının sahilində tikməyə nail oldu, lakin 1604-cü ildə birinci Osmanlı-Səfəvi müharibəsi nəticəsində farsların İrəvanı geri alması ilə Osmanlı nəzarəti sona çatdı.
1587–1629-cu illərdə hökmranlıq edən Səfəvi şahı I Abbas yüz minlərlə erməninin, o cümlədən vətəndaşların İrəvandan materik İrana sürgün edilməsi haqqında əmr verdi. Nəticədə İrəvan 20%-ə qədər azalmış erməni əhalisini əhəmiyyətli dərəcədə itirdi, farslar, türklər, kürdlər və tatarlar da daxil olmaqla müsəlmanlar şəhər əhalisinin təxminən 80%-i ilə üstünlük təşkil etdi. Müsəlmanlar ya oturaq, ya yarıoturaq, ya da köçəri idilər. Ermənilər əsasən İrəvanın Kond məhəlləsini və şəhərətrafı kənd ərazilərini işğal ediblər, lakin ermənilər bu ərazidə müxtəlif peşə və ticarət üzərində üstünlük təşkil edirdilər və fars idarəsi üçün böyük iqtisadi əhəmiyyət kəsb edirdilər.
İkinci Osmanlı-Səfəvi müharibəsi zamanı Sultan IV Muradın komandanlığı altında Osmanlı qoşunları 8 avqust 1635-ci ildə şəhəri fəth etdi. Zəfərlə İstanbula qayıdan o, 1636-cı ildə Topqapı sarayında "İrəvan köşkü"nü (Revan Köşkü) açdı. Şah Səfinin komandanlığı ilə Səfəvi qoşunları 1 aprel 1636-cı ildə İrəvanı geri aldı. 1639-cu ildə Zühab müqaviləsi nəticəsində Səfəvilər Şərqi Ermənistan, o cümlədən İrəvan üzərində öz nəzarətlərini yenidən təsdiqlədilər. 7 iyun 1679-cu ildə dağıdıcı zəlzələ şəhəri yerlə-yeksan etdi.
1724-cü ildə İrəvan qalası Osmanlı ordusu tərəfindən mühasirəyə alındı. Bir müddət müqavimət göstərdikdən sonra qala türklərin əlinə keçdi. Osmanlı istilası nəticəsində Səfəvilərin İrəvan vilayəti ləğv edildi.
1724–1736-cı illər arasında Osmanlının Şərqi Ermənistan üzərində qısamüddətli hökmranlığından sonra və 1736-cı ildə Səfəvilər sülaləsinin süqutu nəticəsində İrəvan ona bitişik ərazilərlə birlikdə Əfşarlar sülaləsi altında yeni yaradılmış İrəvan xanlığının inzibati ərazisinə daxil oldu. 15.000 kvadrat kilometr (5.800 kvadrat mil) ərazini əhatə edən İran. Əfşaridlər 1730-cu illərin ortalarından 1790-cı illərə qədər Şərqi Ermənistana nəzarət edirdilər. Əfşaridlərin süqutundan sonra türk Qacarlar sülaləsi 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsi ilə nəticələnən Qacarlar üzərində qələbədən sonra bölgə Rusiya imperiyası tərəfindən zəbt edilənə qədər 1828-ci ilə qədər Şərqi Ermənistanda nəzarəti ələ keçirdi.
19-cu əsrin ikinci Rus-Qacar müharibəsi, 1826–28-ci illər Rus-Qacar müharibəsi zamanı İrəvan 1 oktyabr 1827-ci ildə general İvan Paskeviçin başçılığı altında rus qoşunları tərəfindən tutuldu. Türkmənçay müqaviləsindən sonra 1828-ci ildə rəsmi olaraq Qacarlar tərəfindən verilmişdir. 3 əsrlik İran işğalından sonra İrəven "Erməni vilayəti" kimi təyin olunan Şərqi Ermənistanın qalan hissəsi ilə birlikdə Rusiya İmperiyasının tərkibinə daxil oldu və bu dövr 1917-ci ildə imperiyanın dağılmasına qədər davam edəcək. Köçürülmə prosesinə ruslar sponsorluq etdi. İran və Türkiyədən gələn erməni əhalisi. Köçürülmə ilə əlaqədar İrəvanın erməni əhalisinin faizi 28 faizdən 53,8 faizə yüksəldi. Köçürmə Yaxın Şərqdə Rusiyanın güc körpüsü yaratmaq məqsədi daşıyırdı. 1829-cu ildə farsdan olan erməni repatriantları şəhərə köçürüldü və yeni məhəllə tikildi.
İrəvan 1828–1840-cı illərdə yeni yaradılmış Erməni vilayətinin mərkəzi olub. 1837-ci ildə I Nikolayın səfəri zamanı İrəvan uezd ("qraflıq") olmuşdu. 1840-cı ildə Erməni vilayəti ləğv edildi və onun ərazisi yeni daha böyük əyalətə birləşdirildi; Gürcüstan-İmeretiya Qubernatorluğu. 1850-ci ildə keçmiş vilayətin ərazisi 28.000 kvadrat kilometr (11.000 kvadrat mil) ərazini əhatə edən İrəvan Qubernatorluğuna çevrildi. İrəvan yeni yaradılmış qubernatorluğun mərkəzi idi.
O dövrdə İrəvan dar yolları və xiyabanları olan kiçik bir şəhər idi, o cümlədən Şəhərin mərkəzi məhəlləsi, Qantar ticarət mərkəzi və Kond, Dzoragyugh, Nork və Shentagh yaşayış məhəllələri. 1840–1850-ci illərdə şəhərdə çoxlu məktəblər açıldı. Bununla belə, İrəvanın ilk böyük planı 1856-cı ildə qəbul edildi, bu plan zamanı Müqəddəs Xripsime və Saint Gayane qadın kollecləri yaradıldı və İngilis Parkı açıldı. 1863-cü ildə Astafyan küçəsi yenidən quruldu və istifadəyə verildi. 1874-cü ildə Zaxariya Gevorkyan İrəvanın ilk mətbəəsini, ilk teatr isə 1879-cu ildə qapılarını açıb.
1 oktyabr 1879-cu ildə Rusiya hökmdarı II Aleksandrın fərmanı ilə İrəvana şəhər statusu verildi. 1881-ci ildə İrəvan Müəllimlər Seminariyası və İrəvan Pivə zavodu, ardınca 1887-ci ildə Tayryanın şərab və brendi zavodu açıldı. 1890-cı illərdə spirtli içkilər və mineral su istehsalı üçün başqa zavodlar açıldı. İşıqlandırıcı Müqəddəs Qriqorinin monumental kilsəsi 1900-cü ildə açılmışdır. Şəhərə müvafiq olaraq 1907 və 1913-cü illərdə elektrik və telefon xətləri çəkilmişdir. İngilis səyyahı H. F. B. Linç 1893–1894-cü illərdə İrəvanda olarkən onu Şərq şəhəri hesab edirdi, lakin bu, 20-ci əsrin birinci onilliyində, İmperator Rusiya hakimiyyətinin son onilliyində, şəhərin böyüdüyü və kəskin şəkildə dəyişdiyi zaman dəyişməyə başladı. Ümumiyyətlə, İrəvan Rusiyanın hakimiyyəti altında həm iqtisadi, həm də siyasi cəhətdən sürətlə böyüdü. Köhnə binalar sökülüb, yeni Avropa üslubunda tikililər ucaldılıb.
20-ci əsrin əvvəllərində İrəvan şəhərinin əhalisi 29.000 nəfərdən çox idi. 1902-ci ildə İrəvanı Aleksandropol, Tiflis və Culfa ilə dəmir yolu xətti birləşdirdi. Elə həmin il İrəvanın ilk kütləvi kitabxanası açıldı. 1905-ci ildə I Napoleonun nəvəsi; şahzadə Lui Cozef Jerom Napoleon (1864–1932) İrəvan quberniyasının qubernatoru təyin edildi. 1913-cü ildə şəhərdə ilk dəfə olaraq səksən abonenti olan telefon xətti işə düşdü.
İrəvan 1917-ci ilə, Rusiya İmperiyasının dağılması ilə İrəvan qubernatorluğu ləğv edilənə qədər qubernatorluğun mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmişdir.
20-ci əsrin əvvəllərində İrəvan 30.000 əhalisi olan kiçik bir şəhər idi.[64] 1917-ci ildə Oktyabr inqilabı ilə Rusiya imperiyası başa çatdı. Bundan sonra Zaqafqaziyanın erməni, gürcü və müsəlman rəhbərləri birləşərək Zaqafqaziya Federasiyasını yaratdılar və Zaqafqaziyanın ayrıldığını elan etdilər.
Ancaq Federasiya qısa ömür sürdü. Türk ordusu Aleksandropol üzərində nəzarəti ələ keçirdikdən sonra İrəvanda yerləşən erməni müqavimət mərkəzini aradan qaldırmaq üçün cənub və şərqə doğru irəliləyirdi. 1918-ci il mayın 21-də türklər Sərdarabad vasitəsilə İrəvana doğru irəliləməyə başladılar. Katolikos V Gevorq bütün təbəqələrdən olan ermənilərin — kəndlilərin, şairlərin, dəmirçilərin və hətta din xadimlərinin mütəşəkkil hərbi birləşmələr yaratmaq üçün toplaşdığı bir vaxtda kilsə zənglərinin 6 gün çalınmasını əmr etdi.] İrəvandan "Öküz, camış və inəklərin çəkdiyi arabalar yolları tıxayaraq ərzaq, azuqə, döyüş sursatı və könüllülərin ətrafdan gətirdiyi" kimi, uşaqlar da daxil olmaqla, mülki əhali də bu səylərə kömək etdi.
1918-ci il may ayının sonlarında ermənilər Sərdarabad, Abaran və Karakilisə döyüşlərində türk ordusunu darmadağın edə bildilər. Beləliklə, 1918-ci il mayın 28-də daşnak lideri Aram Manukyan Ermənistanın müstəqilliyini elan etdi. Sonradan İrəvan yeni yaradılmış Ermənistan Respublikasına AXC tərəfindən güzəştə gedildi və paytaxtı və mərkəzi oldu, baxmayaraq ki, Erməni Milli Şurasının üzvləri həmin ilin yayında hökuməti formalaşdırmaq üçün İrəvana gələnə qədər hələ Tiflisdə qalmalı idilər. Ermənistan dörd inzibati bölgüyə malik parlament respublikasına çevrildi. Paytaxt İrəvan Ararat vilayətinin tərkibində idi. Həmin vaxt İrəvan Qərbi Ermənistandan yalançı "erməni soyqırımı" zamanı Osmanlı türklərinin törətdiyi qırğınlardan xilas olmuş 75 mindən çox qaçqını qəbul edib.
1919-cu il mayın 26-da hökumət İrəvanın əsas Astafyan (indiki Abovyan) küçəsində yerləşən İrəvan Dövlət Universitetinin açılması haqqında qanun qəbul etdi.
1920-ci ildə Sevr müqaviləsinin imzalanmasından sonra Ermənistana rəsmi beynəlxalq tanınma hüququ verildi. ABŞ, eləcə də bir çox Cənubi Amerika ölkələri müstəqil Ermənistan hökuməti ilə rəsmi olaraq diplomatik kanallar açıb. İrəvan həmçinin Böyük Britaniya, İtaliya, Almaniya, Serbiya, Yunanıstan, İran və Yaponiyada nümayəndəliklər açmışdı,
lakin qısa müddət ərzində müstəqillik əldə etdikdən sonra İrəvan bolşeviklərin əlinə keçdi və Ermənistan 1920-ci il dekabrın 2-də Sovet Rusiyasının tərkibinə daxil edildi. 1921-ci ilin fevralında millətçi qüvvələr şəhəri geri ala bilsələr də, həbsdə olan bütün siyasi və hərbi xadimləri uğurla azad etdilər. 1921-ci il aprelin 2-də şəhərin millətçi elitası sovet qoşunları tərəfindən növbəti dəfə məğlub edildi.
Qızıl Sovet Ordusu 1920-ci il noyabrın 29-da şimal-şərqdən Ermənistanı işğal etdi. 2 dekabr 1920-ci ildə İrəvan Ermənistan Respublikasının digər əraziləri ilə birlikdə Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası kimi tanınan Sovet Rusiyasının tərkibinə daxil oldu, lakin Ermənistan SSR 1922–1936-cı illər arasında Gürcüstan SSR və Azərbaycan SSR ilə birlikdə Zaqafqaziya SFSR-ni (TSFSR) yaratdı.
Tamanian milli ənənələri müasir şəhərsalma ilə birləşdirdi. Onun dizaynı mövcud şəhəri örtən və onun mövcud küçə planının çox hissəsini özündə birləşdirən radial-dairəvi quruluş təqdim etdi. Nəticədə bir çox tarixi binalar, o cümlədən kilsələr, məscidlər, İrəvan qalası, hamamlar, bazarlar və karvansaraylar dağıdılıb. İrəvanın mərkəzi ətrafındakı rayonların bir çoxu erməni soyqırımı zamanı Osmanlı türkləri tərəfindən dağıdılmış keçmiş erməni icmalarının adı ilə adlandırılıb. Məsələn, Arabkir, Malatya-Sebastia və Nork Maraş rayonları müvafiq olaraq Arabkir, Malatya, Sebastia və Maraş şəhərlərinin adını daşıyırdı. İkinci Dünya Müharibəsi başa çatdıqdan sonra Kiyev körpüsü kimi yeni bina və tikililərin tikintisinə kömək etmək üçün alman əsirlərindən istifadə edildi.
Bu illər ərzində mərkəzi Kentron rayonu İrəvanın ən inkişaf etmiş ərazisinə çevrildi ki, bu da şəhərin digər rayonları ilə müqayisədə əhəmiyyətli boşluq yaratdı. Təhsil, mədəniyyət və elm müəssisələrinin əksəriyyəti Kentron rayonunda mərkəzləşmişdi.
1965-ci ildə Erməni Soyqırımının 50-ci ildönümünün qeyd edilməsi zamanı İrəvan Sovet İttifaqında soyqırımın Sovet hakimiyyəti tərəfindən tanınmasını tələb edən ilk belə nümayişin keçirildiyi yer idi. 1968-ci ildə şəhərin 2750 illik yubileyi qeyd olundu.
İrəvan 1980-ci illərdə Qorbaçov dövründə yaranmış erməni milli demokratik hərəkatında əsas rol oynayıb. "Qlasnost" və "Yenidənqurma" islahatları Dağlıq Qarabağın statusu, ətraf mühit, ruslaşdırma, korrupsiya, demokratiya və nəhayət, müstəqillik kimi məsələlərlə bağlı suallar açdı. 1988-ci ilin əvvəlində Ermənistanın bir sıra rayonlarından bir milyona yaxın erməni şəhərin Teatr Meydanında (indiki Azadlıq Meydanı) mərkəzləşmiş bu mövzularla bağlı nümayişlərdə iştirak edirdi.
Sovet İttifaqının dağılmasından sonra İrəvan 21 sentyabr 1991-ci ildə Ermənistanın paytaxtı oldu. Qaz və elektrik enerjisini saxlamaq çətin idi; 1996-cı ilə qədər bazar iqtisadiyyatına pis şəkildə qızışdırılmış və planlaşdırılmış keçidin xaosu şəraitində daimi elektrik enerjisi bərpa edilməmişdir.
Yenidən qurulan İrəvanın mərkəzi şəhərin ticarət və biznes mərkəzidir.
2000-ci ildən bəri İrəvanın mərkəzi geniş tikinti meydançasına çevrilib, bütün Kentron rayonunda kranlar quraşdırılıb. Rəsmi olaraq, çoxmərtəbəli binaların sayı böyük şəhərsalma layihələrinin bir hissəsidir. Milli Statistika Xidmətinin məlumatına görə, 2006-cı ildə belə tikintiyə təxminən 1,8 milyard dollar xərclənib. 21-ci əsrin ilk onilliyi ərzində şəhərin mərkəzində mənzillərin qiymətləri təxminən on dəfə artıb. Argişti küçəsi, İtaliya küçəsi, Saralanc prospekti, Monte Melkonyan prospekti, Şimal prospekti kimi bir çox yeni küçə və prospektlər açıldı,
lakin bu tikinti bumu nəticəsində mərkəzi Aram küçəsində yerləşən tarixi binaların əksəriyyəti ya tamamilə dağıdılıb, ya da əlavə mərtəbələrin tikintisi ilə müasir yaşayış binalarına çevrilib. Əsasən Abovyan küçəsi ilə Maştots prospekti arasında uzanan hissədə yalnız bir neçə tikili qorunub saxlanılmışdır.
Müstəqillikdən sonra İrəvanda ilk böyük etiraz aksiyası 1996-cı ilin sentyabrında, hazırkı prezident Levon Ter-Petrosyanın prezident seçkilərində qalib gəldiyi elan edildikdən sonra keçirilib. Keçmiş Qarabağ Komitəsinin üzvü və keçmiş baş nazir Vazgen Manukyanın ətrafında birləşən dövrün əsas müxalifət partiyaları Ter-Petrosyanın seçki saxtakarlığını iddia edərək, sentyabrın 23-dən 25-dək kütləvi nümayişlər təşkil etdilər. Təxminən 200.000 adam seçkinin nəticələrinə etiraz etmək üçün Azadlıq Meydanına toplaşdı. Sentyabrın 25-də Parlament binası ətrafında bir sıra iğtişaşlar və zorakı etirazlardan sonra hökumət ertəsi gün mitinq və nümayişlərə qadağa qoyulmasını həyata keçirmək üçün İrəvana tank və qoşun göndərdi. Baş nazir Vazgen Sarkisyan və milli təhlükəsizlik naziri Serj Sarkisyan Ermənistanın İctimai Televiziyasının efirində bəyan ediblər ki, onların müvafiq qurumları dövlət çevrilişinə cəhdin qarşısını alıblar.
İrəvanın mərkəzində erməni millətçisi və faşist Almaniyası casusu Qaregin Njdenin heykəli var.
2008-ci ilin fevralında Ermənistanda 2008-ci ildə keçirilən prezident seçkilərindən sonra hakimiyyətlə müxalifətin eks-prezidenti Levon Ter-Petrosyanın rəhbərlik etdiyi nümayişçilər arasında paytaxtda iğtişaşlar baş verdi. Hadisələr 10 nəfərin ölümü ilə nəticələndi və bundan sonra prezident Robert Köçəryan tərəfindən 20 günlük fövqəladə vəziyyət elan edildi.
2016-cı ilin iyulunda özlərini Sasun Daredevilləri (erməni. Սասնա Ծռեր Sasna Tsrrer) adlandıran bir qrup silahlı şəxs İrəvanın Erebuni rayonunda polis bölməsinə basqın edərək bir neçə nəfəri girov götürərək müxalifət liderinin azad edilməsini və prezident Jirair Sefilation-ın istefasını tələb ediblər. Serj Sarkisyan. Hücum nəticəsində 3 polis həlak olub. Bir çox hökumət əleyhinə etirazçılar silahlılarla həmrəylik nümayişi keçirdilər, lakin 2 həftəlik danışıqlardan sonra böhran başa çatıb və silahlılar təslim olublar.
İqtisadiyyatı
2013-cü ilə olan məlumata görə, Ermənistanın illik ümumi sənaye məhsulunda İrəvanın payı 41% təşkil edir. İrəvan sənayesi kifayət qədər şaxələnmişdir, o cümlədən kimya, ilkin metallar və polad məmulatları, maşınqayırma, rezin məmulatları, plastik məmulatlar, kilim və xalçalar, tekstil, geyim və ayaqqabı, zərgərlik, ağac məmulatları və mebel, tikinti materialları və daş emalı, spirtli içkilər, mineral su, süd məhsulları və emal olunmuş qidalar. 90-cı illərin iqtisadi böhranı ölkə sənayesini məhv etsə də, bir neçə fabrik, xüsusən də neft-kimya və alüminium sektorlarında daim xidmətdədir.
Erməni içkiləri, xüsusən də erməni konyakı və pivəsi dünya miqyasında şöhrətə malikdir. Beləliklə, İrəvanda Ermənistanın və Qafqazın spirtli içkilər istehsalı üzrə bir çox aparıcı müəssisələri, məsələn, Yerevan Ararat brendi zavodu, Yerevan brendi şirkəti, Yerevan şampan şərabları zavodu, "İrəvan pivəsi" (Kilikia pivəsi), Armco pivə zavodu yerləşir. Konyak fabriki, Proşyan brendi fabriki və Astafian şərab-konyak fabriki. İrəvanda 2 tütün istehsalçısı "Cigaronne" və "Grand Tabak" şirkətləridir.
Ermənistanda xalça sənayesi qədim ənənələrə malik köklü bir tarixə malikdir, buna görə də İrəvanda xalça istehsalı daha çox inkişaf etdirilmiş və üç böyük fabrik var ki, onlar da əl istehsalı kilimlər istehsal edir.[165] "Megerian Carpet" fabriki bu sektorda liderdir.
Şəhərdəki digər iri zavodlara "Nairit" kimya və kauçuk zavodu, Rusal Armenal alüminium folqa zavodu, "Grand Candy" Ermənistan-Kanada qənnadı istehsalçıları, "Arcolad" şokolad fabriki, "Marianna" süd məhsulları fabriki, "Talgrig Group" daxildir. buğda və un məmulatları üzrə, "Şant" dondurma zavodu, boyalar üzrə "Crown Chemicals", "ATMC" travertin mədən müəssisəsi, "AWI saatları" İrəvan saat zavodu, İrəvan zərgərlik zavodu, "Arzni"nin mineral su zavodları, " Sil", və "Dilijan Frolova".
Ərzaq məhsullarına emal olunmuş ət, bütün növ konserv zavodları, buğda və un, şirniyyat və şokolad, quru meyvələr, sərinləşdirici içkilər və içkilər daxildir. Tikinti materiallarına əsasən travertin, çınqıl, asfalt və asfalt-beton daxildir.
Qərbi Avropa, Rusiya və Amerika transmilli şirkətləri üçün cəlbedici autsorsinq yeri kimi İrəvanda bir çox beynəlxalq şirkətlər yerləşir. Bu, Ermənistanın Mərkəzi Bankının, Ermənistan Fond Birjasının (NASDAQ OMX Ermənistan), eləcə də ölkənin ən böyük kommersiya banklarının əksəriyyətinin yerləşdiyi Ermənistanın maliyyə mərkəzidir. 2013-cü ilə olan məlumata görə, şəhər Ermənistanda illik ümumi xidmətlərin 85%-dən, eləcə də illik ümumi pərakəndə ticarətin 84%-dən çoxunda üstünlük təşkil edir.
İrəvanda Rusiyanın xidmət şirkətləri və banklarının bir çox törəmə müəssisələri, o cümlədən "Qazprom", "İnqo Ermənistan", "Rosqosstrax" və "Bank VTB" fəaliyyət göstərir. ACBA-Credit Agricole Fransa Crédit Agricole-nin törəmə şirkətidir, HSBC Bank Armenia isə İrəvanda fəaliyyət göstərir.
Tikinti sektoru 21-ci əsrin 1-ci onilliyi ərzində əhəmiyyətli artım yaşadı. 2000-ci ildən başlayaraq İrəvan, əsasən Rusiya və ABŞ-dən olan erməni milyonerləri tərəfindən maliyyələşdirilən, 18-ci və 19-cu əsrlərə aid bir çox binaların sökülərək yeni binalarla əvəz olunduğu geniş və mübahisəli yenidənqurma prosesi ilə kütləvi tikinti bumunun şahidi oldu. Bu artım daşınmaz əmlak qiymətlərinin əhəmiyyətli dərəcədə artması ilə birləşdi.