cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aygün Əliyeva
Əmək fəaliyyəti
23 noyabr 2021-ci il tarixində Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin İcraçı direktoru təyin edilib.
Monqol Altayı
Monqol Altayı (, Mongol Altaïn nourouou; ) — Altay dağlarının cənub-şərqində yerləşən dağ sistemi. Monqol Altayı Çin və Monqolustanın sərhəddində yerləşir. Monqolustanın ən yüksək dağ silsiləsi. Dərələrlə parçalanmış bir-neçə silsilələrdən ibarət olan Monqol Altayı cənub-şərqdən şimal-qərbə doğru 1000 km məsafədə uzanır. Eni 150 km-dən 300 km arasında dəyişir. Ən yüksək zirvəsi Munx -Xayrxan -Ula dağıdır (4362 m). Əsas dağ sisteminin hündürlüyü 3000-4000 metr arasında dəyişir. Mərkəsi Asiyanın ən sərt və az tədqiq olunmuş ərazisidir.
Dağ silsilələrinin zirvələri yastan formalı olub buzlaqlarla örtülüdür. Buzlaqların ümumi sahəsi 830 km²-dir. Buzlaqların əsas hissəsi Tavan-Boqda-Ula massivində yerləşir. Sistemin ən böyük buzlağı - Potanina da bu ərazidə yerləşir. Digər böyük buzlaqları - Prejevalski və Qranedir. Monqol Altay dağları əsasən kristallik şistlərdən, porfirdən, porfiritlərdən və qranitdən təşkil olunub. Rütubətli cənub-qərb yamaclarında meşə və çəmənliklər formalaşıb. Daha quru şimal-şərq yamaclarında isə çöl və yarımsəhralar üstünlük təşkil edir.
Monqol Altayı dağ sistemi şimaldan Altay Respublikasının yüksək dağları ilə həmsərhəddir. Saylyuqem dağ silsiləsinin davamı kimi formalaşan Monqol Altayının qərb və cənubda isə yarımsəhra və səhra Cunqariya və Qobi yerləşir. Şimal-şərqdən isə dağ sistemini Böyük Göllər Çökəkliyi əhatə edir. Bu ərazidə beş əsas böyük göl yerləşir. Monqol Altayının şərqində Alaq-Nursk çökəkliyi yerləşir. Bu çökəklik dağ sistemini daha alçaq Qobi Altayından (hündürlük 3900 m) ayırır. Şimal-qərb qurtaracağında Kanas gölü yerləşir. Monqol Altayı silsiləsi üzrə böyük suayrıcı xətt keçir. Silsilənin cənub-qərbindən İrtış çayı öz başlanğıcını götürür və Şimal Buzlu Okean hövzəsinə aiddir. Silsilənin əks tərəfindən isə Kobdo çayı formalaşır və öz suyunu Mərkəzi Asiyanın axarsız hövzəsinə aparır.
Monqol Altayının yüksək bölgələrindən orta əsrlərdə karvan yolları keçmiş və yol əsasən Ulan-Daba aşırımından keçərək Altay dağları ərazisinə keçmiş.
Geologiyası
Monqol Altayının geoloji quruluşunda əsasən mika, porfir və qranitlər üstünlük təşkil edir.
Flora və faunası
Monqol Altayının cənub-qərb yamacları meşə və çəmənliklərdən ibarətdir. Dağ sisteminin şimal-şərq yamacları daha sərt və quraq iqlimə malikdir. Bu bölgədə nadir çöl bitkiləri üstünlük təşkil edir. Əksər rayonlar yarımsəhralaşmış.
Elcan
Elcan — kişi adı.
NGC 1327
NGC 1327, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Soba bürcü istiqamətində yerləşir. SBb tipli. tərəfindən ildə 66.04 sm (26 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Aleksandr Xaxanov
Aleksandr Solomonoviç (Xaxanaşvili) Xaxanov (1864-1912) — rus və gürcü alimi, filoloq, tarixçi, etnoqrafı.
Həyatı
Xaxanov 3 yanvar (15) 1864-cü ildə Qoridə anadan olub; Qori rayon məktəbində Tanrı Qanunu və gürcü dilini öyrədən keşişin oğlu olub. İlk təhsilini atasının dərs verdiyi rayon məktəbində almışdır (1872-1877). Təhsilini 1884-cü ildə qızıl medalla bitirdiyi Birinci Tiflis Kişi Gimnaziyasında davam etdirir. Təhsilini Moskva Universitetinin Tarix və Filologiya fakültəsində davam etdirir. 1888-ci ildə "Biznes Cəmiyyəti və Komninlər dövründə Yunan Kilsəsi" tezisinə görə gümüş medala layiq görüldü və professorluğa hazırlaşmaq üçün fakültədən ayrıldı.
Yaradıcılığı
1889-cu ildə ömrünün sonuna qədər çalışdığı Lazarev Şərq Dilləri İnstitutuna gürcü dilindən dərs deməyə dəvət edilir; 1894-cü ilin dekabrından dosent vəzifəsində çalışıb. Eyni zamanda, 1900-cü ildən Moskva Universitetində gürcü tarixi və ədəbiyyatı ixtisası üzrə dosent kimi mühazirələr verir.
Xaxanovun əsas əsəri - "Gürcü ədəbiyyatı tarixinə dair oçerklər" (4 sayı, Moskva, 1895, 1897, 1902, 1906) qədim dövrlərdən XVIII əsrin sonlarına qədər şifahi və yazılı ədəbiyyat abidələrini öyrənir. Jurnallarda ("Rus düşüncəsi", "Həyat", "Qafqaz bülleteni" və s.) XIX əsrin gürcü yazıçılarına, A.S.Xaxanova həsr olunmuş məqalələr "Oçerklər" in 4-cü sayını təşkil edirdi.
Xaxanovun gürcü dilində yazdığı ilk çap əsərləri, "Gürcü salnaməsindəki xalq şeirinin izləri" və "Rusiyaya birləşdirilməzdən əvvəl Gürcüstanda təhkimçilik" (Tiflis, 1890) onun Moskva Universitetinin professorları P.G.Vinogradov, V.O.Klyuçevski və Vsevolod Millerin tələbəsi olduğunu göstərirdi. 1886-cı ildə Moskva Arxeologiya Cəmiyyətinin birinci Qafqaz ekspedisiyası tərəfindən toplanmış qədim gürcü yazılarının nəşrindən sonra arxeoloji işlə maraqlandı. Xaxanov qatı tarixi-tənqidi metodu "Gürcüstanda xristianlığın tətbiqi ilə bağlı mənbələr"in hazırlanmasında və "Kiçik Asiyada gürcülərin məskunlaşmasının qədim sərhədləri" monoqrafiyasında (Moskva, 1890 və 1892) tətbiq etmişdir. 1892, 1893 və 1895-ci illərdə müstəqil ekspedisiyalar zamanı "Qafqaza arxeoloji ekskursiya"da (Moskva, 1897) əks olunan VII cild "Qafqaz tarixinə dair materiallar" üçün geniş material toplamışdır.
A.Xaxanovun sayı səksənə çatan digər əsərləri arasında gürcü dilində mətnlə birlikdə olan "Kalilə və Dimna" və "Balvara və İodasafa" (M.1898, 1902) nəşrlərini qeyd etmək olar. Gürcü katolikosu Antoninin metafizikası və fəlsəfəsi (Moskva, 1902), gürcü zadəgan aktları (Moskva, 1894), kilsə aktları və ya gucarlar (Kutaisi, 1893), İpan Postnikin qanunları və VI Ekumenik Şuranın qaydaları (Moskva, 1902), "Bəbirin dərisi", XII Rustavelinin əlyazması olan şeiri (M., 1898) kitabları da qiymətli elmi əsərlərdir.
A.S.Xaxanov fransız dilində "Φυσιολογος en traduction géorg" (II., 1898); "Histoire de Géorgie" (II., 1900); "La situation des arméniens dans le royaume de Géorgie» (Journ. Asiat., 1898, mart-aprel); alman dilində: Ueber den gegenwärtigen Stand der grusinischen Philologie» и «Grusisches Bruchstück der Kalilag u. Dimnag» («Wiener Zeitschr. f. d. Kunde d. Morgenl.», VII və XIV cildlər) nəşr etdirmişdir.
Xaxanov demək olar ki, Qafqazın bütün nəşrlərində (rus və gürcü) çap olunurdu. O cümlədən "Russkie vedomosti", "Rus düşüncəsi", "Etnoqrafik baxış", "Vestnik Evropı", "Hər kəs üçün jurnal", "Həyat", "Hüquq Bülleteni", "Dünya Tarixi Bülleteni" və s. onun daima məqalələrini nəşr edirdi..
Aleksandr Xaxanov 25 iyulda (7 avqust) 1912-ci ildə, Samara yaxınlığında vərəm xəstəliyinin kəskin pisləşməsi nəticəsində vəfat etmişdir. Tbilisidə, Gürcüstan yazıçılarının və ictimai xadimlərinin panteonu olan Mtatsminda da dəfn edilmişdir.
Bakinets (qəzet)
Bakinets — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakıda rus dilində nəşr edilmiş həftəlik ictimai, siyasi və ədəbi qəzet. Qəzetin birinci nömrəsi 3 sentyabr 1907-ci il tarixində, sonuncu nömrəsi isə 26 aprel 1920-ci il tarixində çıxmışdır. 1918-ci ildə Bakı şəhərində baş vermiş Mart soyqırımından sonra bolşeviklər "Baku", "Kaspi", "Naş qolos" və digər qəzet və jurnallarla birlikdə "Bakinets" qəzetini də bağlamışdılar.
Rüfət Elçiyev
Rüfət Vaqif oğlu Elçiyev (d. 28 sentyabr 1983. Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — "ABAD" publik hüquqi şəxs-in direktoru.
Həyatı
Rüfət Elçiyev 1983-ci il sentyabr ın 28-də Bakı şəhər ində anadan olub. Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Beynəlxalq iqtisadi münasibətlər fakültəsinin bakalavr və magistr dərəcələri üzrə məzunudur.
Fəaliyyəti
Azərbaycan Respublikası Dövlət Gömrük Komitəsində böyük inspektor, şöbə rəisi və Baş idarə rəisinin müavini vəzifələrində çalışıb. 2016-cı ilin noyabr ayından etibarən ABAD publik hüquqi şəxsin direktorudur.
İngilis, rus dillərini bilir.
Ailəsi
Ailəlidir, 2 övladı var.
NGC 3256A
NGC 3256A - Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Yelkən bürcü istiqamətində yerləşir. SBm tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
İsmayıl Haqqı bəy
İsmayıl Haqqı bəy Osmanlı imperiyası dövrünün bəstəkarı və musiqiçisi.
Ən məşhur mahnılarından biri "Fikrimin incə gülü" mahnısıdır.
Hünərli 2 (film, 2022)
Hünərli 2 (Rom: Heropanti 2) 2022-ci ildə Əhməd Xanın rejissoru olduğu, Rajat Arora tərəfindən süjet xətti yazılmış və Nadiadwala Grandson Entertainment şirkətinin rəhbərliyində Sajid Nadiadwala tərəfindən istehsal olunmuş hind dilində olan döyüş filmidir. Film 2014-cü ildə çəkilmiş olan Heropanti filminin davamı kimi çəkilmişdir. Filmin baş rollarında Tiger Shroff, Nawazuddin Siddiqui və Tara Sutaria çəkilmişdirlər. Film 29 aprel 2022-ci ildə buraxılmışdır.
Yaşıl sionizm
Yaşıl sionizm — Sionizmin ilk növbədə İsrailin ətraf mühit problemləri ilə maraqlanan növü. Yaşıl sionizm İsrailə məxsus ətraf mühit problemləri ilə İsrailin yəhudi dövləti olaraq mövcud olmasını dəstəkləyir. Termin Dünya Sionist Konqresində, Dünya Sionist Təşkilatında və onun tərkibində olan təşkilatlarda iştirak etmiş ilk ekoloji qurum olan Aytsim partiyası üçün ticarət nişanıdır.
Çeju
Çeju - Cənubi Koreyada Çejudo adası vilayətinin paytaxtı və ən böyük şəhəri. Şəhərə Çeju Beynəlxalq Hava Limanı (BHNA kodu CJU) xidmət edir.
Koreya yarımadasının kənarında olan bir adada yerləşən Çeju, ilin çox hissəsində yumşaq, isti hava şəraitinə malikdir. Şəhər nüfuzlu mehmanxanaları və ictimai kazino obyektləri olan tanınmış bir kurortdur. 2011-ci ildə Seul və Çeju şəhərləri arasında 9,9 milyon sərnişin uçub, bu da Qimpo-Çeju marşrutunu dünyanın ən işlək sərnişin hava marşrutu edib. Çeju hər il materik Koreya, Yaponiya və Çindən on milyondan çox qonağa ev sahibliyi edir.
Tarixi
Şəhərin ərazisi yazılı tarixdən əvvəl Çejudoda mərkəzi rol oynamışdır.
Şəhər 1970-ci illərdən bəri çox sürətlə böyüdü. Şin Çeju (신제주) və ya "Yeni Çeju", bir neçə on il əvvəl, hava limanından yuxarıdakı təpədə qurulmuşdur və burada bir çox hökumət binaları tikilmişdir. 1970-ci illərə qədər şəhərdə yayılmış olan qamış damlı binalar tədricən yoxa çıxdı.
Şəhər 1955-ci ildə Pukçedju vilayətindən ayrıldı.
Nəqliyyat
Çeju şəhəri Çejudo vilayətinin əsas nəqaliyyat mərkəzidir. Adanın yeganə hava limanı olan Çeju Beynəlxalq Hava Limanına ev sahibliyi edir və Çeju-Seul marşrutu dünyanın ən işlək marşrutudur.
Əlavə olaraq, şəhər limanı adada ən böyükdür və adaya gələn sərnişin və yük gəmilərinin əksəriyyətinə xidmət edir. O, həmçinin adanın yol şəbəkəsinin mərkəzində yerləşir.
Qazi köşkü
Qazi köşkü və ya Seman köşkü — Türkiyənin Diyarbəkir ilində yerləşən Ağqoyunlu abidəsi, I Dünya müharibəsində Atatürkün qərargah olaraq istifadə etdiyi köşk.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Qazi köşkü iki mərtəbəli planda tikilib. Binanın birinci mərtəbəsi çöldən 7.20 m.x11.00 m ölçüdə şərq-qərb istiqamətində düzbucaqlı planlıdır. Üst mərtəbə isə 7.20 m.x11.50m ölçüsündə dördbucaqlı planlı, şərq-qərb istiqamətindədir. Binanın birinci mərtəbəsində "çay otağı" adlanan otaq var. Çeşməli eyvan, mətbəx və ara bölmələr birinci mərtəbədəki digər memarlıq vahidləridir. 'Çay otağı' Dəclə çayını görmək üçün tikilib və düzbucaqlı quruluşa malikdir. Otağın cənub divarlarında yuxarıda uclu tağları olan iki səma pəncərəsi və aşağıda isə düz tağlı iki aşağı mərtəbə pəncərəsi var. Otağın qərb tərəfində alçaq tağlı qoşaqanadlı enli pəncərələrdən istifadə olunub. Şimal fasadında isə sivri tağlı iki tavan pəncərəsi, aşağı tərəfdə iki aşağı mərtəbə pəncərəsi var. Bu pəncərə kənarlıqları sonradan ağacdan hazırlanmışdır. İnteryerdə rəvan kəsilmiş bazalt daşından istifadə edilib. Otağın aşağı hissəsi bazalt, yuxarı hissəsi isə gips suvaqdan dəmir-betondur. Bu otağa sivri və alçaq tağlı qapı vasitəsilə daxil olunur. Qapı taxta materialdan hazırlanıb.
Binadakı daş çeşmənin yerləşdiyi eyvanın üst örtüyü tağlıdır. Eyvanın cənub divarında üç dairəvi tağlı pəncərə, alt hissədə iki yastı tağlı pəncərə boşluğu var. Dairəvi kəmərli çeşmənin döşəməsi mərmərdəndir. Buradan axan su düzbucaqlı hovuza, oradan isə qapalı kanalla həyətdəki böyük hovuza tökülür. Eyvanın kənarları "V" formalı çərçivələrlə haşiyələnib. Şimala istiqamətlənmiş eyvanın sivri uclu tağlı qapısı var. Birinci mərtəbədəki aralıq bölməyə giriş eyvandan bu qapı ilə təmin edilir. Aralıq hissədə iki qapılı düz tağlı pəncərələr var. Bu hissədən mətbəx bölməsinə də çıxış var. Mətbəxdən yuxarı mərtəbəyə isə pilləkən çıxır.
Deyilənə görə, düzbucaqlı tikilinin ikinci mərtəbəsində əvvəllər eyvan və iki otaq olub. İndi bu hissədə dəmir-beton dirək və Marsel kirəmitli dam örtüyü ilə örtülmüş terras yerləşir. Aşağı mərtəbədəki mətbəxdən yuxarı mərtəbənin mərkəzinə, oradan isə otağa keçid var. Yuxarı otaqda hamam otağı da yerləşir. Bu otaqda bayıra açılan üç pəncərə vardır ki, bu pəncərələr qoşa qanadlı və dəmir torludur. Otağın iki pəncərəsi terrasa açılır.
Binanın bağçasında böyük hovuz da yerləşir. Mərmər fəvvarəli hovuzun döşəmə örtükləri kafeldir. Binanın şimal fasadında çoxlu pəncərələrdən istifadə olunub. Bu pəncərələr yastı daş lentli və sivri uclu tağlara malikdir. Binanın fasadında ardıcıl olaraq hamar bazalt daşı və əhəng daşından istifadə edilmişdir. Cənub fasadı dəmir-betondandır və suvaqla suvanmışdır. Binanın fasadında heç bir ornament elementi yoxdur. İnteryerdə taxçalar birinci mərtəbədəki "Çay otağında" yerləşir. Birinci mərtəbədə çeşməli eyvanın divarlarında taxçalar var. Bağçadakı böyük hovuza mərmər fontan yerləşdirilib.
Binanın şimal fasadı bir sıra ağ əhəngdaşı və bir sıra bazalt daşlarından istifadə edilərək tikilmişdir. Sivri uclu tağlı eyvanın tağı da bu sıra daşlarla düzəldilib. İnteryerdə yenidən bazalt daşından istifadə olunub. Binanın döşəməsi də bazalt daşındandır. Həyətin və eyvanın döşəməsində də həmçinin bazaltdan istifadə edilib. Binanın digər hissələri taxta tirli yastı dam örtüyü ilə örtülüb. Əvvəllər köşkün üzlüyü torpaq olsa da, indi dəmir-betondur.
Bina yaxşı qorunub və Atatürkün əşyaları ilə təchiz olunub. Günümüzdə ictimaiyyətə açıqdır və Atatürkün əşyalarının sərgiləndiyi bir növ Atatürk Muzeyi kimi istifadə edilir.
Qafqaz təqvimi
thumb|right|200px|"Qafqaz təqvimi" kitab seriyasının üz qabığı Qafqaz təqvimi  — Rusiya imperiyasının 1845–1916-cı illərdə Tiflisdə nəşr olunan illik kitab seriyası nəşri. Bu, Qafqazda nəşr olunan ilk kitab seriyası idi.
Tarixi
Qafqaz Təqvimi Qafqaz haqqında ilk seriyalı məlumat kitabçası idi. Kitabça Tiflisdə nəşr edilmişdir. İlk sayı 1845-ci ildə Zaqafqaziya Ərazisi Baş İdarəsinin mətbəəsində nəşr edilmişdir. Kitabça ildə bir dəfə nəşr olunurdu (mövbəti il).
"Qafqaz təqvimin"də çoxlu sayda etnoqrafik və tarixi materiallar dərc olunurdu. Xalq təhsili, kənd təsərrüfatı bitkiləri məsələləri ilə bağlı yazılara yer verilirdi. Kitbçada o cümlədən Qafqaz xalqlarının adətləri, dinləri və daha bir çox şey haqqında məlumatlar nəşr edilirdi. Bundan əlavə, kitabçanın qədim zamanlardan Qafqaz tarixinin əlamətdar tarixlərinin xronoloji siyahısını özündə əks etdirən "Xronoloji göstəriş" adlanan bölməsi də var idi. Dağıstan, Kuban və Terek bölgələri, habelə Qara dəniz və Stavropol əyalətləri də daxil olmaqla Qafqaz bölgəsi haqqında statistik (bölgənin əhalisi haqqında məlumatlar da daxil olmaqla) statistik məlumatlara və istinadlı məlumatlara əhəmiyyətli yer verilirdi.
"Qafqaz təqvimi" kitabçası əhali arasında çox böyük maraqla qarşılandı. "Qafqaz" qəzeti müxbirinin qeyd etdiyi kimi, insanlar hər il növbəti dəfə işıq üzü görəcək "Qafqaz təqvimi" kitabçasını səbirsizliklə gözləyirdi. Kitabça səyahətçilər, tədqiqatçılar və Qafqaza göndərilən müxtəlif ixtisas sahibi insanlar tərəfindən də bələdçi və lazımlı kitab kimi istifadə edilmişdir. .
"Qafqaz Təqviminin" sonuncu sayı 1916-cı ildə nəşr olunmuşdur.
Redaktorları
"Qafqaz təqvimi" kitab seriyasının müxtəlif vaxtlarda müxtəlif redaktorları: K. A. Zadolinni (1867–1868), Qafqaz Statistika Komitəsinin baş redaktoru N. K. Zeidlitz (1869), P. N. Roborovski (1870–1878), Dövlət müşaviri Şavrov (1879–1881), statistika komitəsində statistika şöbəsinin baş redaktoru, kollegial (1891-ci ildən-dövlət) məsləhətçisi E. İ. Kondratenko (1885–1904), Statistika şöbəsinin baş redaktoru D. D. Paqirev (1905–1907), direktor kansleri V. V. Stratonov (1908–1909), A. A. Elzenqer (1912–1914), N. P. Stelmaşçuk (1912–1916) olmuşlar.
Bahadırzadə Arabaçı Əli Paşa
Bahadırzadə Arabaçı Əli Paşa (d. 1620 - ö. 1693) — II Əhməd dövründə ümumilikdə 7 ay Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət adamıdır.
Həyatı
1620-ci ildə Ohri də dünyaya gəlmişdir. Mədrəsə təhsilindən sonra bəzi dövlət adamlarına imamlıq, bəzi əyalətlərdə isə qazı və naib oldu. Daha sonra Körpülü Fazil Mustafa Paşa nın himayəsinə girərək əvvəlcə sədarət kəndxudası, 1690-cı ildə yeniçəri ağası, ardından vəzir və riqabdar ağa oldu. Şeyxülislam Əbusəidzadə Feyzullah Əfəndi və başqazı Yəhya Əfəndinin himayəsi və dəstəyi ilə 1691-ci ildə Fazil Mustafa Paşa nın yerinə sədarətə gətirildi. O əsnada davam edən Osmanlı-Avstriya müharibəsində ordunun başında cəbhəyə getmək əvəzinə, mərkəzdə qalaraq özünə rəqib gördüyü bəzi dövlət adamlarını müxtəlif bəhanələrlə edam və ya sürgün etməyə başladı. Belqrad istiqamətindəki ordu isə bərbad vəziyyətdə idi. Ölkənin daxili problemləri də dərinləşmiş, siyasi vəziyyət gərginləşmişdi. Nəhayət, Əli Paşanın bu hərəkətləri padşah a şikayət edildi və 1692-ci ilin mart ayında Əli Paşa vəzifədən alınaraq əvvəlcə Gəlibolu ya, ardından Rodos adasına sürgün edildi. Çox keçmədən yenidən sədrəzəm olacağı barədə mərkəzdə yayılan şayələr səbəbilə orada qətlə yetirildi (1693), İstanbul və Ədirnə dəki əşya və malları isə dövlət xəzinəsinə alındı.
Əli Paşa ölümə və ya sürgünə məhkum etdiyi şəxsləri əvvəlcə öz hüzuruna çağırar, daha sonra sarayı önünə araba gətirtərək həmin şəxsi arabaya mindirib gedəcəyi yerə göndərərdi. Eyni şəkildə düşməni olan Darüssəadə ağası Uzun İsmayıl ağanı da padşahın hüzurunda danlayaraq sürgünə göndərmək üçün sarayın önünə araba gətirtməsi Sultan Əhməd i qəzəbləndirmiş, bu səbəblə Əli Paşa vəzifədən alınaraq həmin arabaya mindirildi və Rodos a sürgün edildi. 27 mart 1692-ci ildə baş tutan bu hadisədən sonra “arabaçı” ləqəbini alan Əli Paşa tarixi ədəbiyyatlarda fitnəkar, qərəzli və yalançı biri olaraq anılır.
Dilək İmamoğlu
Dilək İmamoğlu — Əkrəm İmamoğlunun həyat yoldaşı.
Həyatı
Dilək İmamoğlu 18 noyabr 1974-cü ildə Trabzonda, 10 uşaqlı bir ailədə anadan olmuşdur. Orta təhsilini Trabzonda aldıqdan sonra ali təhsilini İstanbul Universitetinin Turizm fakültəsində davam etdirmişdir. Bakalavr təhsilini bitirdikdən sonra dövlət idarəetmə sahəsində magistr dərəcəsini bitirmişdir. İmamoğlu Şüşə tavan sindromu sahəsində tezis yazmışdır və doktorluq işini davam etdirir.
18 noyabr 1995-ci ildə Ekrem İmamoğlu ilə evlənən Dilek İmamoğlunun 1997-ci il təvəllüdlü Mehmet Səlim, 2005-ci il təvəllüdlü Semih və 2011 təvəllüdlü Beren adında üç övladı var.
Dilek İmamoğlu "əlillər yaşadıqları çətinlikləri hiss etmək və fərqindəlik yaratmaq üçün" Türkiyə Onurğa İliyi İfliclərinin Dərnəyinin vitse-prezidenti Səmra Çətinkaya ilə birlikdə əlil arabası ilə bir gün müddətində İstanbulda gəzmişdir. İmamoğluna 2014-ci ildə "fiziki məhdudiyyətli fərdlər üçün etdiyi maarifləndirmə fəaliyyəti" səbəbi ilə Türkiyə Onurğa İliyi İfliclərinin Dərnəyi tərəfindən Şükrü Sürmən Mükafatı verilmişdir.
2019-cu ilin oktyabr ayında İmamoğlunun şəkli "Madame Figaro" jurnalının qapağında "İstanbulun birinci xanımı" başlığı altında yerləşdirilmişdir.
2020-ci ilin yanvar ayında Dilək İmamoğlu Cümhuriyyət Xalq Partiyasının sədri Kamal Kılıçdaroğlunun xanımı Səlvi Kılıçdaroğlu ilə birlikdə Xalqların Demokratik Partiyasının keçmiş həmsədri Selahattin Demirtaşın yazdığı "Dövran" adlı kitabın teatr sərgisində iştirak etmişdir. Bu görüş Ədalət və İnkişaf Partiyası sədri və Türkiyə prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, o cümlədən Milliyyətçi Hərəkət Partiyasının sədri Dövlət Baxçalı tərəfindən tənqid olunmuşdur.
Ay
Ay — Yerin yeganə daimi təbii peykidir. Ay insanların Yerdən kənarda ayaq basdığı yeganə kosmik cisimdir. Ay Günəş sistemində yerləşən peyklər arasında ölçüsünə görə beşinci, ətrafında döndüyü planetin ölçülərinə nəzərən isə birincidir. Ay sıxlığına görə Günəş sistemində sıxlığı məlum olan peyklər arasında İodan sonra ikincidir.
Ayın təqribən 4,5 milyard il bundan əvvəl formalaşdığı ehtimal olunur. Ayın formalaşması ilə bağlı bir sıra fərziyyələr olsa da, ən geniş yayılmış fərziyyəyə görə Yer təqribən Mars böyüklüyündə olan Teya adlı planetlə toqquşmuş və toqquşma nəticəsində boşluğa saçılan maddələr Yerin cazibə qüvvəsi ətrafında hərəkət edərək tədricən Ayı formalaşdırmışdır.
Ay Yerlə sinxronizə olunmuş şəkildə hərəkət edir. Bu səbəbdən də Yerdən baxan müşahidəçi Ayın həmişə eyni tərəfini görür. Ayın Yerdən görünən tərəfində maqma ilə örtülmüş tutqun Ay dənizləri, qədim parlaq kristal yaylaqları və zərbə kraterləri vardır. Ay
Günəşdən sonra Yerdən görünən ən parlaq ikinci kosmik cismdir. Yerdən parlaq ağ rəngdə görünməsinə baxmayaraq Ayın səthi əslində tutqundur. Ayın Günəş işıqlarını əks etdirməsi sadəcə aşınmış asfaltın göstəricisindən bir az çoxdur. Göydə qabarıq şəkildə görünməsi və fazalarının nizamlı şəkildə təkrarlanması səbəbindən Ay qədim dövrlərdən bəri mədəniyyətlərə önəmli şəkildə təsir göstərmiş, müxtəlif xalqların təqvimində, incəsənətində və mifologiyasında mühüm yer tutmuşdur.
Ayın cazibə qüvvəsinin təsirindən Yerdə qabarma və çəkilmə hadisəsi baş verir və günün uzunluğu cüzi də olsa artır. Ay ölçülərinə görə Günəşdən çox kiçik olsa da, Yerlə müqayisədə hər iki cismin uzaqlıq fərqi səbəbindən Günəş tutulması adlanan Ay diskinin Günəş diskini tam örtməsi hadisəsi baş verir. Ay tədricən Yerdən uzaqlaşdığı üçün uzaq gələcəkdə Yerdən görünən ölçüsü kiçiləcək və tam Günəş tutulması baş verməyəcəkdir.
Ayı öyrənmək üçün kosmosa buraxılan ilk kosmik gəmi, SSRİ-nin Luna proqramı çərçivəsində 1959-cu ildə Aya göndərilən Luna 1 kosmik gəmisidir. ABŞ tərəfindən Ayı öyrənmək üçün Apollon proqramı çərçivəsində 1968-ci ildə Apollon 8 kosmik gəmisi Aya göndərilmişdir. 1969–1972-ci illərdə Apollon proqramı çərçivəsində daha altı kosmik gəmi Aya göndərilmişdir. Aya uğurlu eniş həyata keçirən ilk insanlı kosmik gəmi Apollon 11 olmuşdur. Bu missiyalar nəticəsində Yerə Ay süxurlarından 380 kq nümunə gətirilmişdir. Bu nümunələr nəticəsində Ayın mənşəyi, daxili strukturunun quruluşu və geoloji inkişafı haqqında mühüm məlumatlar əldə olunmuşdur. 1972-ci ildə göndərilən Apollon 17 kosmik gəmisindən sonra Aya yalnız insansız kosmik gəmilər göndərilmişdir….
Etimologiyası
Ay sözünün mənşəyi qədim türk dilinə qədər dayanır. Hal hazırda da türk dillərində peykin adını bildirmək üçün Ay sözü işlədilir. Bu sözə Orxon abidələrində də rast gəlmək mümkündür. Yerin təbii peykini bildirmək üçün ingiliscə Moon sözündən istifadə olunur. Bu söz 1380-ci illərdə Mone sözünün inkişaf etməsi nəticəsində Moone şəklində yazılmağa başlanmışdı. Bu sözlər qədim ingiliscədə olan mōna sözündən qaynaqlanır ki, qədim ingiliscəyə qədim germancadakı mǣnōn sözündən keçmişdir. German dillərinə daxil olan ölkələrdə Ayı ifadə etmək üçün bu sözə yaxın yazılış formalarından istifadə olunur. Bədii ədəbiyyatda və elmi fantastika janrında Ayı ifadə etmək üçün ingiliscədə Luna sözündən də istifadə olunur.
Bəzi dillərdə Ayın adını ifadə etmək üçün də işlənən Luna sözü latın mənşəlidir. Ayla bağlı bəzi terminləri ifadə etmək üçün işlədilən sözlərdən biri də Selena sözüdür. Selena sözünün işlənmə yerlərinə misal olaraq Selenoqrafiya (Ay xəritəçiliyi) və Selenafobiya (Aydan qorxu) sözlərini göstərmək olar. Selena sözü qədim yunanca Ay mənasında işlənən Selene sözündən qaynaqlanır. Selena yunan mifologiyasında Ay ilahəsi hesab olunurdu.
Formalaşması
thumb|thumbtime=44|upright=1.5|350px|Ay səthinin formalaşmasını göstərən video. Müxtəlif yanaşmalara görə Ay Günəş sisteminin formalaşmasından 30–50 milyon il sonra, bundan təqribən 4,527 ± 0,010 milyard il əvvəl formalaşmışdır. Rik Karlson apardığı tədqiqatlar nəticəsində Ayın 4,4–4,45 milyard il aralığında nisbətən daha az yaşa sahib olduğunu qeyd etmişdir. Ayın formalaşması ilə bağlı bir sıra fərziyyələr vardır. Bölünmə fərziyyəsinə görə Ay mərkəzəqaçma təcili nəticəsində Yer qabığından qoparaq ayrılmışdır. Belə olduğu halda Yerin başlanğıc sürətinin çox böyük göstəriciyə sahib olması lazımdır. Əgər bölünmə fərziyyəsi düzgün olarsa, Yerin ekvator müstəvisi ekliptikin müstəvisinə uyğun olmalı idi, ancaq bu belə deyil. Ayın Yerin cazibə qüvvəsi tərəfindən sonradan tutulması fərziyyəsinə görə Ay fərqli yerdə meydana gəlmişdir və Yerin yaxınlığından keçərkən onun cazibə qüvvəsi tərəfindən tutulmuşdur. Buna baxmayaraq aparılan tədqiqatlar nəticəsində bu fərziyyənin doğru olması üçün tələb olunan şərtlərin ödənmədiyi məlum olmuşdur. Birlikdə formalaşma fərziyyəsinə görə isə Yer və Ay Günəş sistemi formalaşarkən molekulyar buluddan eyni vaxtda və yerdə formalaşmışdır. Buna baxmayaraq aparılan tədqiqatlar nəticəsində Ayda metal maddələrinin həddən artıq az olması səbəbindən Yer və Ayın birlikdə formalaşması fərziyyəsinin doğru olması ehtimalı azdır. Bu fərziyyələrin əsas çatışmazlığı Yer və Aydakı çox yüksək impuls momentini asanlıqla izah edə bilməmələridir. 250px|thumb|left|Ayın formalaşmasının ilkin dövrlərində mövcud olduğuna inanılan antik rift vadilərinin təmsili görünüşü. Hal hazırda Ayın formalaşması ilə bağlı ən geniş yayılmış fərziyyə Böyük toqquşma fərziyyəsidir. Bu fərziyyəyə görə Yer formalaşmasının ilkin dövrlərində təqribən Mars böyüklüyündə olan Teya planeti ilə toqquşmuşdur. Bu toqquşma nəticəsində Teya planeti parçalanmış, Yerin qabıq və mantiyasından bir hissə qoparaq Yer ətrafı orbitə saçılmışdır. Vaxt keçdikcə Yer ətrafı orbitə saçılan maddələr Yerin cazibə qüvvəsinin təsiri ilə birləşərək Ayı meydana gətirmişdir.
Böyük toqquşma fərziyyəsi mükəmməl olmasa da, Ayın formalaşması ilə bağlı məsələləri ən yaxşı şəkildə izah edir. Böyük toqquşma nəzəriyyəsi Bill Hertman, Rocer Filips və Cef Teylor tərəfindən ortaya atılmışdır. Ayın formalaşması fərziyyəsində olduğu kimi böyük toqquşmaların Günəş sisteminin formalaşmasının ilkin dövrlərində digər Günəş sistemi planetlərinə də təsir etdiyi düşünülür. Bu toqquşmanın kompüterdə hazırlanmış simulyasiya modelləri həm Yer, həm də Ayın çox yüksək impuls momentini və Ayın nüvəsinin kiçikliyini izah edə bilir. Bu simulyasiya modelləri Ayın əsasən parçalanan Teyanın qalıqlarından meydana gəldiyini göstərir. Buna baxmayaraq aparılan son tədqiqatlar nəticəsində Ayın formalaşmasında daha çox Yerdən qopan hissələrin iştirak etməsi aşkarlanmışdır. Meteoritlərin tədqiq olunması nəticəsində məlum olmuşdur ki, daxili Günəş sisteminin digər kosmik cismlərindən olan Mars və Vestanın Yerdən fərqli Oksigen və Volfram izotop tərkibləri vardır. Buna baxmayaraq Yer və Ayın izotop tərkibləri təqribən eynidir. Mübahisəli olmasına baxmayaraq, baş vermiş böyük toqquşmadan sonra Yer və Ay arasındakı buxarlanmış şəkildə olan materialların qarışması nəticəsində hər iki kosmik cismdə də oxşar izotop tərkiblərinin formalaşdığı ehtimal olunur. thumb|200px|[[Apollon 17 missiyası çərçivəsində Yerə gətirilən Ay daşı.]] Həm böyük toqquşma, həmdə toqquşmadan sonra ayrılan maddələrin Yerin orbitində toplanması nəticəsində çox böyük miqdarda enerji ortaya çıxdığı üçün Ayın formalaşmasının ilkin dövrlərində ərimiş formada olduğu düşünülür. O dövrdə mövcud olmuş olan Ayın səthinə Maqma okeanı adı verilmişdir. Ayın maqma okeanının dərinliyinin 500 kilometrdən Ayın radiusuna (1737 km) qədər ola biləcəyi təxmin edilir. Maqma okeanı soyuduqca qismən kristallaşdı və qatlara ayrılaraq geokimyəvi baxımdan ayrı olan Ay mantiyası və qabığını formalaşdırdı. Mantiyanın olivin, klinopiroksen və ortopiroksen minerallarının çökməsi nəticəsində meydana gəldiyi düşünülür. Maqma okeanının kristallaşmasının ¾-ü tamamlandıqdan sonra aşağı sıxlığı səbəbindən anortit mineralı çökməyərək səthə çıxmış və Ayın qabığını formalaşdırmışdır.
Daxili quruluşu
thumb|left|250px|Ayın daxili quruluşu. Ay geokimyəvi baxımdan bir-birindən fərqlənən qabıq, mantiya və nüvə kimi təbəqələrdən ibarətdir. Ayın mərkəzində radiusu 240 km olan dəmirlə zəngin bərk daxili nüvə vardır. Bərk dəmir nüvə radiusu 300 km olan ərimiş dəmirdən ibarət xarici nüvə ilə əhatələnmişdir. Bütünlükdə nüvə 500 km radiusa sahib olan qismən ərimiş keçid təbəqəsi ilə əhatələnmişdir. Bu strukturun təqribən 4,5 milyard il bundan əvvəl, Ayın formalaşmasından dərhal sonra maqma okeanının mərhələli şəkildə kristallaşması nəticəsində meydana gəldiyi düşünülür. Maqma okeanı kristallaşarkən sıxlığı daha çox olan olivin, klinopiroksen və ortopiroksen kimi mineralların çökməsi nəticəsində Ayın mantiyası meydana gəlmişdir. Maqma okeanının kristallaşmasının ¾-ü tamamlandıqdan sonra daha aşağı sıxlığa sahib olan minerallar çökməyərək Ayın qabığını formalaşdırdılar. Maqma okeanının kristallaşan son maye hissəsi Ay mantiyası ilə qabığı arasında sıxışmış istilik yayan bir-birinə zidd elementlərdən təşkil olmuşdur. Bu səbəbdən də Ayın geokimyəvi xəritəsində baxdıqda səthin əsasən anortit kimi maddələrdən təşkil olduğunu görmək mümkündür. Ayın keçmiş lava axınları olan bölgələrindən gətirilmiş süxur nümunələri mantiyanın ərimiş maddələrinin Ay səthinə çıxdığını göstərir. Geofiziki metodlardan istifadə olunaraq Ay qabığının təqribən 50 km qalınlığa sahib olduğu aşkarlanmışdır.
Ay Günəş sistemində sıxlığına görə İodan sonra ikinci peykdir. Buna baxmayaraq Ayın nüvəsi kiçikdir və radiusunun təqribən 20%-ni əhatə edir. Ayın nüvəsinin az miqdarda Kükürd və Nikel qarışıqlarından da ibarət olan Dəmir tərkibli olduğu düşünülür.
Səth geologiyası
thumb|200px|Ayın topoqrafiyası. Ayın topoqrafiyası lazer alimetri və stereo görünüş analizi metodlarından əldə edilən məlumatlar əsasında tədqiq olunmuşdur. Ayın topoqrafiyasındakı ən diqqətçəkən xüsusiyyət Ayın Yerdən görünməyən üzündə yerləşən Cənub qütbü-Eytken hövzəsidir. Eytken hövzəsinin diametri 2240 kilometrdir və bu hövzə böyüklüyünə görə Günəş sistemində ən böyük ikinci zərbə krateridir. Bu hövzə 13 kilometrə çatan dərinliyi ilə Ay səthində ən dərin yerdir. Ay səthindəki ən yüksək yerlər peykin şimal-şərqində yerləşir. Bu yüksək profilin Ayın cənub qütbündə yerləşən Eytken hövzəsini yaradan zərbənin səbəb olduğu əks təsir nəticəsində formalaşdığı düşünülür. Yağış dənizi, Sükunət dənizi, Böhran dənizi, Smit dənizi və Şərq dənizi kimi zərbə hövzələri də bu kimi yüksəkliklərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Ayın Yerdən görünməyən tərəfinin orta yüksəkliyi Yerdən görünən tərəfinin orta yüksəkliyindən təqribən 1,9&nbspref>Shearer, C.; et al. (2006). "Thermal and magmatic evolution of the Moon". Reviews in Mineralogy and Geochemistry 60: 365–518.;km çoxdur.
Ay tədqiqat kosmik gəmisi tərəfindən kəşf olunan dik yamanclı uçurumların müşahidəsi göstərdi ki, son milyard il ərzində onlar daralmışdır. Oxşar büzülmə xüsusiyyətləri Merkuridə də müşahidə olunmuşdur.
Vulkanik xüsusiyyətləri
thumb|150px|Sükunət dənizi. Aya adi gözlə baxıldığı zaman görünən tünd rəngli yerlərə Ay dənizləri deyilir. Ay dənizləri deyilməsinin səbəbi qədim astronomların bu bölgələrin su ilə dolu olduğuna inanmasıdır. Bu bölgələr qədim dövrlərdə bazalt lavasının qatılaşması nəticəsində formalaşmışdır. Yerdəki bazalta oxşasa da, Ay bazaltının tərkibində dəmir daha çoxdur və su ilə təmas etmir. Bu lavaların əksəriyyəti Aydakı zərbələrlə püskürmələrin təsirindən yaranmış və zərbə hövzələrinin səthini doldurmuşdur. Ay dənizlərinin yaxınlığında qalxanvari və günbəzvari vulkanlar aşkar edilmişdir. thumb|left|150px|İna krateri. Demək olar ki, Ay dənizlərinin əksəriyyəti Ayın Yerdən görünən üzündə yerləşir. Ayın Yerdən görünən üzünün 31%-i Ay dənizləri ilə örtülmüşdür. Bu göstərici Ayın Yerdən görünməyən üzündə 2%-ə bərabərdir. Bunun Ayın Yerdən görünən üzündə qabığın altında olan istilik yayan elementlərin konsentrasiyası ilə bağlı olduğu düşünülür. Bu Ay tədqiqat kosmik gəmisinin qamma sprektrometri əsasında tərtib olunan geokimyəvi xəritədə də göründü. Ay bazalt dənizlərinin böyük hissəsi 3–3,5 milyard il bundan əvvəl, İmbriyan dövründə meydana gəlmişdir. Buna baxmayaraq bəzi radiometrik tədqiqatlar Ay dənizlərinin yaşının 4,2 milyard il əvvələ qədər dayana biləcəyini göstərir. Son dövrlərdə aparılan tədqiqatlar gənc kraterlərin yaşının 1,2 milyard il olduğunu göstərdi. 2006-cı ildə aparılan tədqiqatlar nəticəsində Xoşbəxtlik gölündə yerləşən tozsuz və hamar səthə sahib olan İna kraterinin 2 milyon illik olduğu məlum oldu. Ay zəlzələləri və səthdən qaz ayrılması Ayda hələ də davam edən bəzi aktivliklərin olduğunu gösərir. 2014-cü ildə NASA tərəfindən Ayda gənc vulkanizmin sübutlarının əldə olunduğu bildirildi. Belə ki, Ay tədqiqat kosmik gəmisi tərəfindən 70 nizamsız Ay dənizi kəşf olunmuşdur ki, bunların yaşı 50 milyon ildən daha azdır. Ayın Yerdən görünən üzündə qabığın altında yerləşən radioaktiv maddələrin konsentrasiyası nəticəsində buradakı mantiyada istiliyin düşünüləndən daha çox olduğu ehtimal olunur. Bunun sübutu kimi Ayın Yerdən görünən və görünməyən üzlərinin sərhəddində yerləşən Şərq dənizindəki Louel krateri içində tapılmış 2–10 milyon yaşındakı bazalt vulkanizmi göstərilir.
Ayda açıq rənglə görünən bölgələrə terra ya da yaylaqlar deyilir, çünki bu bölgələrin çoxu Ay dənizlərindən daha yüksəkdir. Aparılan radiometrik analizlər nəticəsində onların yaşının 4,4 milyard il olduğu məlum olmuşdur. Bu dövrlər maqma okeanında sıxlığı az olan maddələrin səthə çıxaraq qabığı formalaşdırması dövrü ilə üst-üstə düşür. Yerdən fərqli olaraq Aydakı dağların tektonik proseslər nəticəsində yaranmadığı düşünülür. Ayın Yerdən görünən üzündəki Ay dənizlərini formalaşdıran konsentrasiyaların Ayın Yerdən görünməyən üzündəki dağların formalaşmasına təsir göstərdiyi düşünülür.
Zərbə kraterləri
140px|thumb|right|Ayın [[Yerdən görünməyən üzündə yerləşən Dedalus krateri.]] Ayın səthinin geoloji inkişafında iştirak edən önəmli ünsürlərdən biri də zərbə kraterləridir. Zərbə kraterləri asteroid və kometaların Ay səthi ilə toqquşması nəticəsində yaranmışdır. Təkcə Ayın Yerdən görünən üzündə diametri 1 kilometrdən böyük olan 300 mindən çox kraterin olduğu təxmin edilir. Bu kraterlərdən bəzilərinə elmi işçilər, alimlər, rəssamlar və tədqiqatçıların adları verilmişdir. Ayın geoloji inkişaf dövründə Ay dənizləri ilə yanaşı zərbə kraterlərinin də xüsusi yeri vardır. Bu strukturlar çoxhalqalı üzükvari relyef formaları ilə xarakterizə olunur və onların diametri yüzlərlə kilometrdən minlərlə kilometrə çatır. Ay atmosferinin çox cüzi olması səbəbindən burada hava şəraiti dəyişmir. Bu səbəbdən də kraterlərin ilkin forması çox yaxşı qorunmuşdur. Yalnız bir neçə çoxhalqalı hövzələrin dəqiq yaşının təyin olunmasına baxmayaraq, bunlar nisbi yaşı müəyyən etmək üçün çox faydalıdır. Çünki zərbə kraterləri sabit nisbətdə toplaşır və hər əraziyə düşən kraterlərin sayını hesablamaq səthin yaşını təxmin etməkdə istifadə olunur. Apollon proqramı çərçivəsində Aydan gətirilmiş zərbə nəticəsində ərimiş süxur nümunələrinin radiometrik analizləri onların yaşının 3,8–4,1 milyard il aralığında dəyişdiyini göstərmişdir. Bu analizlər nəticəsində əldə olunan məlumatlar Son dövr ağır toqquşmaları dövrünün ortaya atılmasında istifadə olunmuşdur.
Ayın səthi zərbə prosesləri nəticəsində yaranmış yüksək səviyyədə narın olan reqolit qatı ilə örtülmüşdür. Quruluşu qara bənzəyən incə reqolit qatı Silisium dioksid tərkiblidir və yanmış barıtın qoxusuna bənzər qoxuya sahibdir. Reqolit qatı qədim səth bölgələrində cavan səth bölgələrinə nəzərən daha qalındır (dağlıq ərazilərdə 10–20 km, Ay dənizlərində 3–5 km). Narın reqolit qatının altında daha iri hissəcikləri olan reqolit qatı vardır və bu qat iri çatları olan kilometrlərlə qalınlığa sahib əsas qayanın üzərindədir.
Ay burulğanları
200px|thumb|Ay tədqiqat kosmik gəmisi tərəfindən çəkilmiş Ay burulğanı. Ayın səthində qeyri-adi xüsusiyyətlərə sahib olan burulğanlar müşahidə olunmuşdur. Burulğanlar nisbətən gənc reqolit qatı üzərində görünür və əsasən qıvrım formaya sahibdir. Onlar adətən aşağı albedolu bölgələrdə parlaq burulğanlar olaraq diqqəti cəlb edir. Ay burulğanları həm Ay dənizləri, həm də yaylaqlarda müşahidə olunmuşdur. Ay dənizlərində müşahidə olunan burulğanlar yüksək albedo göstəricisi, qıvrım və qarışıq quruluşu ilə xarakterizə olunur. Ay yaylaqlarında görülən burulğanlar isə daha sadə quruluşu ilə diqqət çəkir.
Suyun varlığı
thumb|left|thumbtime=44|upright=1.5|Ayın cənub qütbündə, daima kölgə olan bölgələrdə suyun buz şəklində qalması üçün uyğun ərazilər. video. Ay səthində maye şəkildə suyun olması mümkün deyildir. Su Günəş radiasiyasına məruz qalaraq fotoliz edir və ayrılan su molekulları kosmik boşluğa yayılır. Buna baxmayaraq 1960-cı illərdən bu yana alimlər Ayda buz şəklində su ola biləcəyini iddia etməyə başladılar. Onlar düşünürdü ki, suyun mənbəyi Ayla toqquşan kometalar ya da Ay süxurlarındakı Oksigenin Günəş küləyi vasitəsi ilə gələn Hidrogenlə reaksiyaya girməsi ola bilər. Bu yolla formalaşan su Ayın qütblərindəki zərbə kraterlərinin Günəş işığı düşməyən kölgəlik bölgələrində daimi olaraq buz şəklində qala bilərdi. Kompüter simulyasiyalarına görə Aydakı həmişə kölgə olan 14000 km2 sahəsi olan bölgədə su buzu mövcud ola bilər. Ayda istifadə oluna biləcək miqdarda su tapılması Ayı koloniyalaşdırmaq üçün önəmli faktordur, çünki Yerdən su daşımaq bahalı prosesdir. thumb|Ayda suyun varlığı ilə bağlı tədqiqatlar aparan LCROSS kosmik gəmisinin təmsili şəkli. Alimlər tərəfindən Ay səthində su olması iddialarının ortaya atılmasından bu yana suyun mövcudluğuna dair izlər əldə edilmişdir. 1994-cü ildə Klementayn kosmik gəmisinin apardığı bistatik radar təcrübəsi nəticəsində Ay səthinə yaxın donmuş şəkildə kiçik su mənbələri ola biləcəyi ortaya atıldı. Buna baxmayaraq Aresibo radio teleskopu tərəfindən aparılan müşahidələr nəticəsində bu tapıntının gənc kraterlərdəki ecekta olması ehtimalının daha çox olduğu bildirildi. 1998-ci ildə Ay kəşfiyyatçısı kosmik gəmisində olan neytron spektrometri ilə aparılan tədqiqatlar nəticəsində Ayın qütblərindəki reqolit qatının bir metr dərinliyinə qədər yüksək Hidrogen konsentrasiyalarının olduğu aşkarlandı. 2008-ci ildə Apollon 15 missiyası çərçivəsində Yerə gətirilən vulkanik Ay süxurlarının tərkibində az miqdarda su aşkarlandı.
2008-ci ildə Çandrayan 1 kosmik gəmisi tərəfindən Ayın səthində buz şəklində su olduğu təsdiqləndi. Spektrometr tərəfindən Hidroksilin udulma xətləri müşahidə olundu ki, bu bölgələrdə Günəş işığı əks olunurdu. Bu da suyun ola biləcəyini təsdiq etdi. Kosmik gəminin apardığı tədqiqatlar bu bölgədə konsentrasiyaların 1000 ppm kimi yüksək göstərici ola biləcəyini göstərdi. 2009-cu ildə LCROOS kosmik gəmisi tərəfindən Ayın daima kölgə olan yerlərində ecekta ilə örtülmüş səthin altında 100 kq su buzu tapıldı. LCROOS tərəfindən aparılan başqa bir tədqiqat nəticəsində suyun miqdarının 155 ± 12 kq ola biləcəyi məlum oldu.
Qravitasiya sahəsi
thumb|250px|Ayın qravitasiya sahəsinin xəritəsi. Ayın qravitasiya sahəsi peykin orbitindəki kosmik gəmilərin yaydığı radio dalğaların müşahidə olunması nəticəsində öyrənilmişdir. Bu zaman istifadə olunan prinsip Dopler effekti ilə bağlıdır. Kosmik gəminin baxış bucağı istiqamətindəki təcili radio dalğaların istiqamətini az-az dəyişdirərək və kosmik gəmidən Yerdəki sabit nöqtəyə olan uzaqlıqdan istifadə olunaraq müəyyən olunur. Buna baxmayaraq Ayın Yerlə sinxronizə olunmuş şəkildə dönməsi səbəbindən kosmik gəmi Ayın Yerdən görünməyən üzündə müşahidə oluna bilmədiyi üçün bu tərəfin qravitasiya sahəsi yaxşı öyrənilə bilməmişdir. Ayın qraviyasiya sahəsinin ən diqqətəlayiq xüsusiyyətlərindən biri böyük zərbə hövzələri ilə bağlı olan pozitiv qravitasiya anomaliyalarının varlığıdır. Bu anomaliyalar kosmik gəmilərin orbitlərinə ciddi şəkildə təsir göstərir. Bu səbəbdən də insanlı və insansız uçuşların planlanmasında Ayın düzgün qravitasiya modeli lazımdır. Qravitasiya anomaliyaları Ay dənizlərini dolduran bazalt lavası axışları ilə bağlıdır. Buna baxmayaraq bazalt lavası axışları qravitasiya anomaliyaları hadisəsinin tək səbəbi kimi çıxış edə bilməz. Ay qabığı ilə mantiyası arasında baş verən qarşılıqlı reaksiyaların da buna təsiri ola biləcəyi düşünülür. Ay kəşfiyyatçısı kosmik gəmisinin apardığı müşahidələr nəticəsində bəzi yerlərdə səbəbi bazalt lavaları olmayan qravitasiya anomaliyaları aşkarlanmışdır. Ayın Fırtınalar okeanı olaraq adlandırılan yerində nəhəng vulkanların səbəb olduğu bazalt aşkar olunsa da, qravitasiya anomaliyası müşahidə olunmamışdır.
Atmosferi
thumb|[[Apollon 17 kosmonavtlarının Ay atmosferi ilə bağlı çəkdikləri eskiz.]] Ayın atmosferi həddən artıq nazikdir. Atmosferin ümumi kütləsi 104 kiloqramdır. Ay atmosferinin mənbələrindən biri qabıqda və mantiyada olan radioaktivlik səbəbindən meydana çıxan Radon qazıdır. Digər önəmli mənbələrə isə mikro meteoritlər, Günəş küləyi ionları, elektronlar və Günəş işığının təsirindən yaranan püskürmələrdir. Səthdən püskürmə yolu ilə ayrılan qazlar ya yenidən reqolit qatı tərəfindən udulur ya da Günəşin radiasiya təzyiqi və ionlaşma səbəbindən Günəş küləyinin maqnit sahəsinin təsiri ilə kosmik boşluğa yayılırlar. Yerdən aparılan spektr müşahidələri nəticəsində Ay atmosferində Natrium və Kalium elementləri aşkar edilmişdir. Radon-222 (222Rn) və Polonium-210 (210Po) elementrləri Ay kəşfiyyatçısı kosmik gəmisinin apardığı spektr müşahidələri nəticəsində aşkarlanmışdır. Arqon-40 (40Ar), Helium-4 (4He), Oksigen (O2), Metan (CH4), Azot (N2), Karbon monoksid (CO) və Karbon dioksid (CO2) kimi maddələr Apollon proqramı çərçivəsində kosmonavtlar tərəfindən Ayda yerləşdirilən cihazlarla müəyyən olunmuşdur. Çandrayan 1 kosmik gəmisi tərəfindən Ay səthinin 60–70° enliklərinə qədər olan yerlərində su buxarı aşkarlanmışdır. Bunun reqolit qatındakı buzun Günəş radiasiyasının təsirindən buxarlanması səbəbindən ola biləcəyi düşünülür.
Toz
Ay atmosferində kometaların kiçik hissəciklərindən qaynaqlanan asimmetrik toz buludu vardır. Ehtimal olunur ki, gün ərzində 5 ton kiçik kometa hissəcikləri Ay səthi ilə toqquşur. Ay səthi ilə toqquşan bu hissəciklər atmosferə toz qaldırır. Toz təxminən 10 dəqiqə atmosferdə qalır (5 dəqiqəyə yüksəlir və 5 dəqiqəyə səthə çökür). Orta hesabla Ayda səthdən 100 kilometrlərlə yüksələn 120 kiloqram tozun olduğu ehtimal olunur. LADEE kosmik gəmisi tərəfindən altı ay aparılan müşahidələr nəticəsində Ay səthindən 20–100 km yüksəklikdə toz miqdarı ölçülmüşdür. LADEE tərəfindən bir dəqiqə ərzində orta hesabla 0,3 mikrometr toz müşahidə olunmuşdur. Müşahidə zaman tozların miqdar göstəricisi Yer və Ay kometaların qalıqlarından keçərkən ən yüksək həddinə çatdı. Ay atmosferindəki toz buludu asimmetrik olaraq yayılmışdır və peykin qaranlıq və aydınlıq üzlərinin sərhəddinə yaxın ərazilərdə daha sıxdır.
Fəsillər
thumb|150px|Hermayt krateri. Ay ekliptiklə sadəcə 1,5424° bucaq əmələ gətirir ki, bu da Yerin ekliptiklə əmələ gətirdiyi bucaqdan 23,44° dərəcə azdır. Bu səbəbdən də Ayın fəsillər ərzində Günəş tərəfindən aydınlanma göstəricisi çox az fərqlənir. Ayın topoqrafik xüsusiyyətləri Ay iqliminə fəsil dəyişikliklərindən daha çox təsir edir. 1994-cü ildə Klementayn kosmik gəmisi tərəfindən çəkilən şəkillər nəticəsində Ayın şimal qütbündə yerləşən Peri kraterinin ətrafındakı dörd dağlıq bölgənin zirvələrinin işıq sərhəddini keçdiyindən daimi olaraq aydınlandığı və bu bölgədə həmişə gündüz olduğu məlum oldu. Belə bölgələr Ayın cənub qütbündə də vardır. Ayın daimi kölgə olan dərin qütb kraterlərinin istiliyi çox aşağı göstəriciyə sahibdir. Ay tədqiqat kosmik gəmisi tərəfindən aparılan müşahidələr nəticəsində Ayın şimal qütbündə yerləşən Hermayt kraterində yay fəslinin ən aşağı istilik göstəricisi olan −238 °C qeydə alınmışdır ki, bu göstərici qışda −247 °C-yə qədər aşağı düşür. Bu göstərici kosmik gəmi tərəfindən Günəş sistemində qeydə alınan ən soyuq göstəricidir. Hətta Plutonun səthindən belə daha soyuqdur. Ayda gündüz orta istilik 107 °C, gecə isə −153 °C-yə bərabər olur. Ayın səth xüsusiyyətlərindən asılı olaraq istilik göstəriciləri arasında kəskin fərqlər ola bilər.
Orbit
Ay sabit ulduzlara nəzərən Yerin ətrafında 27,3 günə (siderik dövr) dövr edir. Yer eyni zamanda Günəş ətrafında hərəkət edir və bu səbəbdən də Ayın Yerdən görünən sinodik dövr müddəti 29,5 günə bərabərdir. Digər planetlərin peyklərindən fərqli olaraq Ay Yerin ekvator müstəvisinə yox, ekliptikin müstəvisinə uyğun olan orbitdə dövr edir. Ay həm öz oxu ətrafında, həm Yerin ətrafında, həm də Yerlə birlikdə Günəşin ətrafında hərəkət edir. Ay Yerdən orta hesabla 384399 km (0,00257 AV) məsafədə yerləşir. Ayın Yerdən ən uzaq məsafəsi 405400 km, Yerdən ən yaxın məsafəsi isə 362600 km-ə bərabərdir. Ayın Yer ətrafındakı orbital sürəti 1022 km/saniyəyə bərabərdir.) Ayın orbitində ekliptiklə şərti kəsişmə nöqtələri vardır. Bu nöqtələr Ay düyünləri adlanır və Ayın bu düyünlər ətrafında dövr etməsi 27 gün 5 saat 5 dəqiqəyə başa gəlir. Düyünlər arasında şərti xətt çəkilsə, Ayın tədricən hərəkət istiqamətinə tərəf dönməsi müşahidə oluna bilər. 18,6 il ərzində Ay düyünləri tam dövr edir. thumb|center|600px|İşıq [[Yer və Ay arasında olan orta məsafəni 1,255 saniyəyə qət edir. İşıq bu məsafəni Yerlə Günəş arasında 8,28 dəqiqəyə qət edir.]]
Nisbi ölçüsü
300px|thumb|right|DSCOVR kosmik gəmisi tərəfindən müşahidə olunan Ayın [[Yerin önündən keçməsi.]] Yer və Ay sistemi arasındakı əlaqə bəzi astronomlar tərəfindən planet-peyk olaraq yox, ikili planet sistemi şəklində qiymətləndirilir. Bunun səbəbi Ayın ətrafında ətrafında döndüyü planetin ölçülərinə nəzərən Günəş sistemində ən böyük peyk olmasıdır. Ayın diametri Yerin diametrinin 1/4-i, kütləsi isə Yerin kütləsinin 1/81-i qədərdir. Ayın səthinin sahəsi Yerin ümumi səthinin sahəsinin təqribən 1/10-u, quru səthinin sahəsinin isə təqribən 1/4-ü qədərdir. Buna baxmayaraq sistemin orta kütlə mərkəzi 1700 kilometrdən, yəni Yerin radiusunun 1/4-dən daha az göstəriciyə sahib olduğu üçün bu yanaşma bəzi astronomlar tərəfindən təndiq olunmuşdur.
Yerdən görünüşü
250px|thumb|left|Buludlu səmada Ayın görünüşü. Ay sinxronizə olunmuş şəkildə hərəkət edir, yəni öz oxu ətrafında dönmə müddəti ilə Yer ətrafında dönmə müddəti bir-birinə bərabərdir. Bu səbəbdən də Yerdən baxan müşahidəçi Ayın həmişə eyni üzünü görür. Ay formalaşmasının ilkin dövrlərində daha sürətlə hərəkət edirdi. Zamanla bu sürət yavaşladı və Yerlə sinxronizə olacaq nisbətdə sabitləşdi. Bu sinxronizə olunmuş hərəkət səbəbindən Ayın Yerdən görünən üzü və Yerdən görünməyən üzü anlayışları formalaşmışdır. Ayın Yerdən görünməyən üzü adətən qaranlıq üz olaraq da adlandırılır. Buna baxmayaraq Ayın Yerdən görünməyən üzü də Günəş tərəfindən işıqlandırılır. Yeni Ay fazasında olarkən Ayın Yerdən görünən üzü tamamilə qaranlıq olur. 2016-cı ildə astronomlar Ay kəşfiyyatçısı kosmik gəmisinin daha əvvəllər apardığı tədqiqatlarda topladığı məlumatlar əsasında Ayın Yerdən görünməyən üzündə iki Hidrogenlə zəngin bölgə aşkarladı. Bunun su buzu nəticəsində formalaşdığı düşünülür. Ehtimal olunur ki, bu yerlər qütblərdə milyardla il əvvəl, Ay hələ sinxronizə olunmamışdan əvvəl formalaşmışdır. 250px|thumb|right|Gündüz səmasında görünən Ay. Ayın albedo göstəricisi zəifdir. Belə ki, Ay üzərinə düşən Günəş işığını sadəcə aşınmış asfaltdan bir az çox göstərici ilə əks etdirir. Buna baxmayaraq Yer səmasında parlaqlığına görə Günəşdən sonra ikincidir. Ayın görünmə böyüklüyünün göstəricisi −12.74-yə bərabərdir. Ayın digər fazalarındakı parlaqlığı bədirlənmiş fazasının 1/10-u qədərdir. Bunun səbəbi Ayın mükəmməl Lambert əks etdiricisi olmamasıdır. Bədirlənmiş fazada olarkən Ay işığı əks etdirməsi səbəbindən parlaq görünür. Digər fazalarda isə Ay səthinə düşən kölgələr səbəbindən əks etdirmə göstəricisi azalır.