cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan mədəniyyəti
Simvollar
"Heydər Əliyev" ordeni 28 aprel 2005-ci il tarixindən Azərbaycan Respublikasının ən yüksək dövlət təltifidir. Təsis edildiyi vaxt "Heydər Əliyev" ordeni ulduzdan, orden zəncirindən və nişandan ibarət olmuşdur. 3 fevral 2014-cü il tarixli dəyişikliklərdən sonra ordenə döş nişanı da əlavə edilmişdir. Ordenin döşə taxılmaq üçün nəzərdə tutulan ulduzu səkkizguşəli olub gümüşdən hazırlanmışdır. Ulduzun guşələri gül ləçəkləri şəklində işlənmişdir. Qılınclı ulduzun guşələrindən dördünün üzərindən keçən iki qılınc gümüşdən hazırlanıb qızıl suyuna çəkilmişdir. Qılıncların hər birinin dəstəyinə brilyant daş bərkidilmişdir. Dalğavari çevrəli lövhənin ortasında dairəvi medalyondakı cilalanmış lövhə üzərində Heydər Əliyevin barelyefı verilmişdir. "Heydər Əliyev" ordeni Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına Azərbaycanın tərəqqisinə, əzəmətinin və şöhrətinin artmasına töhfə verən müstəsna xidmətlərinə görə və vətənin müdafiəsində, Azərbaycanın dövlət mənafelərinin qorunmasında göstərilmiş mərdlik və şücaətə görə, Azərbaycan Respublikasının Prezidentinə onun statusuna görə, əcnəbilərə isə Azərbaycan Respublikası qarşısında görkəmli xidmətlərinə görə, Azərbaycançılıq ideyasının həyata keçirilməsində, dünya azərbaycanlılarının həmrəyliyinin möhkəmləndirilməsində və Azərbaycan Respublikası ilə digər dövlətlər arasında siyasi, iqtisadi, elmi və mədəni əlaqələrin qurulmasında və inkişaf etdirilməsində xüsusi xidmətlərinə görə verilir.
"Şah İsmayıl" ordeni Azərbaycan Respublikasının ali hərbi ordenidir, 6 dekabr 1993-cü ildə təsis edilmişdir. Orden düzgün səkkizguşəli ulduz şəklindədir, gümüşdəndir. Ulduzun mərkəzində, üzü qızıl suyuna çəkilmiş və minalanmış, səkkiz bərabər küncü olan lövhə fonunda Şah İsmayılın əksi profildən təsvir edilmişdir. "Şah İsmayıl" ordeni Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin təşkilində və möhkəmləndirilməsində xüsusi xidmətlərə, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün və təhlükəsizliyinin təmin edilməsində xüsusi xidmətlərə, görkəmli sərkərdəlik fəaliyyətinə, respublikada fövqəladə halların nəticələrinin araddan qaldırılmasında xüsusi xidmətlərə görə verilir.
Türk tayfaları
200px|thumb|right|Mirzə Məhəmmədhəsən bəy Hacı. Yıva boyunun Baharlı tayfasının nümayəndəsi
Azərbaycan ellərində daxili bölgü bir düstura əsaslanırdı: eldən-evə. Bu düstura görə el oymaqlara, oymaq tayfalara, tayfa tirələrə, tirə törəklərə, törək evlərə bölünürdü. Azərbaycan tarixində Qaraqoyunlu tayfaları və qızılbaşlar (rumlu, zülqədər, türkmən Varsaq, Qaramanlı, Ərəşli, Qazaxlı və s.) önəmli rol oynamışdır. Azərbaycanda hal-hazırda yaşayan, assimilyasiyaya uğrayıb azərbaycanlılaşan və ya toponimlərdə adları qalan qruplar aşağıdakılardır:
Yerli xalqlar
200px|thumb|right|Avar folklor ansamblı. Xarı Bülbül festivalı XVII–XVII əslərdə axvaxlar hal-hazırkı Zaqatala rayonunda yerləşmişdilər. Azərbaycandakı axvaxlar şimal axvax ləhcəsi ilə danışırlar. Avar dili ilə birlikdə, rus, azərbaycan və qumuq dilləri də danışılır, yazıda isə avar dili istifadə edilir.
Avarlar öz dillərindən başqa azərbaycan dilini də doğma dil səviyyəsində danışırlar. Bakıdakı Avar mədəniyyət mərkəzi avar və azərbaycan dillərində "Avar" qəzetini çap edir. Məşhur Azərbaycan avarlarına Əli Ansuxski və Rəsul Çunayev misal göstərilə bilər.
Dağıstan və ya Azərbaycanda yaşamasından asılı olmayaraq saxurlar öz dillərindən başqa azərbaycan dilini də bilirlər. Azərbaycanlıların mədəniyyəti saxurların musiqi mədəniyyətinə təsir edib. Hal-hazırda Zaqatalada Saxur Mədəniyyət Mərkəzi fəaliyyət göstərir. Saxurların ən məşhur nümayəndələri arasında Abdulla Muxtarov, Abdulla Qarayev, Əhməd İsayev və digərlərinin adları vardır.
İngiloylar gürcü dilinin xüsusi dialektini danışırlar. Əlibəyli kəndində Qax Dövlət Gürcü Dram Teatrı fəaliyyət göstərir. Həmçinin gürcü dilində "Şəlalə" qəzeti nəşr edilir. Məşhur nümayəndələri rus və sovet ordusunda xidmət etmiş Anatoli Muradov və Mose Canaşvilidir.
Azərbaycan kürdləri üçün kurmanc dilinin şimal-qərbi ləhcəsi spesifikdir, ancaq ailə içində belə azərbaycan dilində danışırdılar. Azərbaycanlı qadın ilə evlənən kişilər kürd dilini unudur və uşaqlar da həmişə bu dili öyrənə bilmirdi. Azərbaycanda kürdlərə məxsus məscidlər olmadığından azərbaycanlılara aid məscidlər istifadə edilirdi. 1930-cu illərdə Ağcakənd kəndində kukla xalq teatrı (kilim arası) fəaliyyət göstərirdi. Hal-hazırda Azərbaycanda "Ronahi" Kürd Mədəniyyət Mərkəzi və "Kürdün səsi" qəzeti fəaliyyət göstərir. Məşhur Azərbaycan kürdlərinə Müseyib Axundov və Şamil Əsgərov misal göstərilə bilər.
Azərbaycan qaraçıları XIX əsr rus tədqiqatçısı Kerovbe Patkanovun verdiyi məlumatlara görə öz dilləri ilə birlikdə azərbaycan və tat dillərini də danışırdılar. Əsas fəaliyyətləri kişilər tərəfindən düzəldilən və qadınlar tərəfindən satılan səbət, ələk və saqqızdır. Həmçinin Patkanov digər gəlir yerləri olaraq fala baxma və mal-qara oğurluğunu göstərir. Keçmişdə qaraçılar heyvanlarının əhliləşdirilməsi və onlarla birlikdə kütlə qarşısında çıxış etməklə məşğul olurdular. Hal-hazırda onlar rəqs və musiqi fəaliyyətlərini davam etdirirlər.
Azərbaycan ləzgiləri ləzgi dilinin Quba ləhcəsini danışırlar. Azərbaycanda Ləzgi dili və mədəniyyətinin inkişafının əlaqələndirilməsi üçün "Samur" Ləzgi Milli Mərkəzi yaradılıb. Sovet dövründə "Qızıl Qusar" qəzetinin yalnız bir səhifəsi ləzgi dilində çıxarılsa da, indiki dövrdə ləzgi dilində bir neçə qəzet fəaliyyət göstərir. 1998-ci ildə Qusar Dövlət Ləzgi Dram Teatrı yaradılıb. Ləzgilərin etnoqrafik həyatı Azərbaycan mühitinin təsirinə məruz qalıb. Ləzgilər müəyyən dərəcəyə qədər Azərbaycan milli geyimlərini və Azərbaycan mətbəxinə aid yeməkləri mənimsəyiblər. Azərbaycanda ləzgi ədəbiyyatının nümayəndələrinə Ləzgi Nemət, Müzəffər Məlikməmmədov, Sədaqət Kərimova misal göstərilə bilər.
Rutullar öz dilləri də daxil olmaqla iki dil danışırlar. Rutulların çoxu üç və ya daha çox dil bilir. Bunların arasında azərbaycan dili xüsusilə qeyd edilməlidir.
Şahdağ xalqları öz dilləri ilə yanaşı azərbaycan dilini də danışırlar. Hal-hazırda Azərbaycanda Buduq Mədəni Mərkəzi və Xınalıq Mədəni Mərkəzi fəaliyyət göstərir.
thumb|right|"[[Nənələr" ansamblı]]
Talışlar öz dilləri ilə birlikdə azərbaycan dilini də danışırlar. Azərbaycanda talış dilinin Lənkəran, Astara, Lerik və Masallı dialektləri mövcuddur. Talışların mədəniyyəti və məişət həyatı azərbaycanlılara çox yaxındır. Sovet dövründə azərbaycan və talış dillərində "Qırmızı Talış", indi isə "Talışın səsi" çıxarılır. 1970-ci illərdən fəaliyyət göstərən "Nənələr" ansamblı azərbaycan və talış dillərindən 70-ə yaxın xalq mahnısı və bayatı ifaçısıdır. 1990-cı ildə yaradılan Respublika Talış Mədəniyyət Mərkəzinin məqsədi talış tarixi, mədəniyyəti, adət və ənənələrinin tədqiqi, inkişafı və intibahına töhfə verməkdir. Məşhur Azərbaycan talışları 168 il yaşadığı iddia edilən Şirəli Müslümov və Zülfüqar Əhmədzadədir.
Tatlar öz dillərindən başqa azərbaycan və rus dillərini də bilirlər. Tarixən bir yerdə yaşayan tatların və azərbaycanlıların mədəniyyətində, təsərrüfat və mədəniyyət həyatında bir çox oxşar cəhətlər nəzərə çarpır.
Udinlər öz dillərindən başqa azərbaycan, rus və gürcü dillərini də bilirlər. Udin dilinin Nic və Oğuz (Vartaşen) dialektləri mövcuddur. Azərbaycanda məşhur udinlər Voroşil Qukasyan, azərbaycan yazıçısı Georgi Avetisoviç Keçari və sovet ordusunda xidmət etmiş Nikolay Paçkovdur.
XIX əsrin sonlarında Bakı Rusiya imperiyasında sionizmin mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi. Azərbaycan yəhudilərinin sionizm və ya mədəniyyətlə bağlı fəaliyyətlərinə AXC dövründə icazə verilsə də, sovet dövründə qadağan edildi. Hal-hazırda Azərbaycanda yeddi sinaqoq və bir yəhudi məktəbi fəaliyyət göstərir.
Etnik azlıqlar
thumb|120px|left|[[Xilaskar kilsəsi (Bakı)|Xilaskar kilsəsi]]
Azərbaycanda almanların 8 koloniyası mövcud olmuşdur: Yelenendorf, Annenfeld, Georqsfeld, Qrünfeld, Ayxenfeld, Traubenfeld və Yelizavetinka. Yelenendorf səkkiz koloniyanın mənəvi mərkəzi idi. Almanlar Azərbaycanda fəal və yaxşı integrasiya olunmuş cəmiyyət idi. Alman cəmiyyətinin bütü üzvləri azərbaycan dilində səlis danışırdılar. Dolma yeməyi Qafqaz almanları üçün ənənəvi yeməyə çevrilmişdi. Sovet dövründə almanlar da deportasiya siyasəti ilə üzləşdilər. Hal-hazırda Azərbaycanda Almanların Milli-mədəni Cəmiyyəti fəaliyyət göstərir. Məşhur Azərbaycan almanlarına Lorens Kun və Rixard Zorgeni misal göstərmək olar.
Azərbaycanda erməni dilində nəşrlərə "Erməni dünyası" və "Sosial-Demokrat" jurnallarını, "Şəfəqdə" antologiyasını misal göstərmək olar. 1863–1864-cü illərdə Bakıda Erməni Xeyriyyə Cəmiyyəti fəaliyyətə başlamışdır. Məşhur Azərbaycan erməniləri Aleksandr Şirvanzadə, Ovanes Abelyan, Savmel Qriqoryandır.
Azərbaycan rusları öz dillərində fonetika, vurğulu və vurğusuz, uzun və qısa hecaların tələffüz üsulu və leksika baxımından azərbaycan dilinin təsirlərini daşıyırlar. Orta Asiya respublikalarından fərqli olaraq Azərbaycan rusları azərbaycan dilinin öyrənilməsində daha çox maraqlıdır. Bakıda Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrı və Rusiya İnformasiya-Mədəniyyət Mərkəzi fəaliyyət göstərir.
Azərbaycanda hələ inqilabdan əvvəl tatar dilində qəzet və jurnallar çap edilirdi. Hal-hazırda isə "Tuqan tel" Respublika Tatar Mədəniyyəti Cəmiyyəti fəaliyyət göstərir. Məşhur Azərbaycan tatarlarına misal olaraq Xədicə Qayıbova, Mərziyyə Davudova, Zemfira Meftahətdinovanı göstərmək olar.
Azərbaycan ukraynalılarının yalnız kiçik bir hissəsi ukrayna dili, ənənələri və milli kimliyinə sahib çıxır. 1907-ci ildə T. Şevçenko adına "Prasvita" Ukrayna cəmiyyəti yaradılıb. Cəmiyyət Azərbaycanda Ukrayna ədəbiyyatı və musiqinin yayılmasında böyük rol oynamışdır. Hal-hazırda isə Azərbaycanda T. Şevçenko adına Ukrayna cəmiyyəti və Azərbaycan Ukrayna Konqresi fəaliyyət göstərir.
Azərbaycan yunanları XIX əsrdə tikinti sahəsində, xüsusilə kilsə tikintisində aktiv idilər. Sovet dövründə Bakıda yunan filantrop cəmiyyətinin səyləri nəticəsində yunan teatrı, kilsəsi, kitabxanası və məktəbi açılmışdı, həmçinin "Embros" futbol klubu fəaliyyət göstərirdi. Ancaq sovet siyasətinin dəyişməsi nəticəsində məşhur aktrisa Panfiliya Tanailidinin də daxil olduğu yunanların böyük bir hissəsi həbs, güllələnmə və sürgünə məruz qalıb. 1994-cü ildə açılan Yunan mədəniyyət mərkəzi yunan dili, musiqi və rəqs kursları, Yunanıstan haqqında səs yazıları arxivi və kitabxana, yunan radio və televiziya verilişlərinin təşkili kimi işlərlər məşğuldur. Azərbaycan yunanlarının böyük bir hissəsi pont dilini unudub.
Din
thumb|right|Müqəddəs Varfolomeyin nəşinin qalıqlarının saxlandığı sənduqə. [[Müqəddəs Mürdaşıyan Zənənlər Kafedralı]]
Azərbaycan ərazisində zərdüştlük eramızdan əvvəl birinci minillikdə yayılmağa başlamışdır. Hal-hazırda zərdüştlük dini, mədəniyyəti və ənənələri Azərbaycanda hörmətlə qarşılanır. Azərbaycanda zərdüşlüyün izlərinə Azərbaycanın adını, Novruz bayramının qeyd edilməsini və tarixən Qafqazda zərdüştlüyün mərkəzi olmuş Atəşgah məbədini misal göstərmək olar.
Yerli xristian əhalisinə görə Həvari Varfolomey Bakı şəhərində, Qız qalası yaxınlığında yerləşən ərazidə b.e. 71-ci ildə çarmıxa çəkilmişdir. V əsrdən 1830-cu ilə qədər Cənubi Qafqaz ərazisində Alban Həvari Kilsəsi mövcud olmuşdur, hal-hazırda isə alban-udin xristian icması mövcuddur. Sasanilər dövründən başlayaraq Azərbaycan ərazisində Nestorian kilsəsinin Arran, Beyləqan və Azərbaycan yepiskopluqları fəaliyyət göstərmişdir. Atropatena ərazisində Süryani Pravoslav Kilsəsinin Azərbaycan yepiskopluğu da mövcud olmuşdur. Səfəvilər dövründən başlayaraq Naxçıvanda Roma-Katolik Kilsəsinin arxiyepiskopluğu var idi, indi isə Bakıda Azərbaycan Həvari Prefekti fəaliyyət göstərir. Azərbaycanda protestantlığın yayılması XIX əsrdə alman koloniyalarının yaranması ilə başlamışdır. Hal-hazırda Azərbaycandakı xristianların böyük bir hissəsi rus ortodoks (Bakı yeparxiyası), gürcü ortodoks (Qax və Kürmük yeparxiyası) və erməni qriqoriandır (Qarabağ yeparxiyası).
thumb|left|İmam [[Musa əl-Kazımın qızı Həkimə xanımın basdırıldığı Bibiheybət məscidi]]
Arxeoloji qazıntılar nəticəsində Bakı yaxınlığında tapılmış yaşayış məskəni iudaizmin hələ VII əsrdən Azərbaycanda yayıldığını göstərir. Hülakülərin dövründə güclənən dini tolerantlıq nəticəsində Azərbaycan yəhudilərin köçməsi üçün cəzbedici yerə çevrilmişdi. 1896-cı ildə Bakıda ilk sinaqoq təşkil edilmişdir. Hal-hazırda Bakıda Aşkenazi yəhudilərinin sinaqoqu və Dağ yəhudilərinin sinaqoqları fəaliyyət göstərir.
VII–VIII əsrlərdə Azərbaycanda İslamın yayılmasıyla İslam mədəniyyəti inkişaf edir, məscidlər, mədrəsələr, türbələr tikilir. Bunlara misal olaraq Qafqazda ən qədim məscidlərdən biri olan Şamaxı cümə məscidini və yeddinci şiə imamı Musa əl-Kazımın qızı Həkimə xanımın məzarı üzərində tikilmiş Bibiheybət məscidi misal göstərilə bilər. XVI əsrdə Səfəvilər hakimiyyətə gəlməsi ilə Azərbaycan əhalisinin böyük bir hissəsi sünnilikdən şiəliyə keçməyə məcbur edilir. XIX əsrin əvvəllərində Zaqafqaziyanın Rusiya imperiyasına qatılmasından sonra bölgədəki şiələrə başçılıq etmək üçün şeyxülislam vəzifəsi təsis edilmişdir. Hal-hazırda Qafqaz Müsəlmanları İdarəsinin səlahiyyət dairəsi Azərbaycan, Gürcüstan və Rusiya Federasiyasının Şimali Qafqazdakı bəzi subyektlərinin ərazilərini əhatə edir.
Babizm tərəfdarları hələ 1850-ci ildən əvvəl Naxçıvanda formalaşmağa başlamışdır. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda mərkəzi Bakı olan bəhailiyin tərəfdarları getdikcə artmış, bir neçə Bəhai Yerli Ruhani Şuraları yaradılmışdır. Musa Nağıyev kimi bir çox tanınmış azərbaycanlı bu icmanın üzv olmuşdur. Naxçıvani ailəsi, xüsusilə Əli Əkbər Naxçıvani bəhailiyin Azərbaycanda yayılmasında böyük rol oynamışdır.
Sovet dövründə müxtəlif dinin nümayəndələri bu və ya digər şəkildə təzyiqlərə məruz qalmışdır. Dini etiqad azadlığı haqqında Azərbaycan Respublikasının qanununa görə hər kəsin öz dinini seçmək və ona etiqad etmək hüququ var. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına görə din dövlətdən ayrıdır. Azərbaycan ən az dindar olan ölkələr arasında 13-cü yerdədir.
Tarixi titullar
thumb|Qarabağ bəyi. Rəssam [[Qriqori Qaqarin]] İranda uzun müddət azərbaycandilli sülalələrin hakimiyyətdə olması fars dilinə idarəçilik, titul adları və hərbi terminologiyada bir çox azərbaycanizmlərin daxil olmasına gətirib çıxarmışdır. İdarəçilik sahəsində Azərbaycan mənşəli sözlərə yüzbaşı, minbaşı, bəylərbəyi misal göstərilə bilər.
Xaricdə Azərbaycan mədəniyyəti
İranda azərbaycanlılar farslardan sonra ikinci ən böyük etnik qrupdur. XVI əsrdən azərbaycanlılar İranın siyasi həyatında, XX əsrin əvvəllərində isə İran milliyətçiliyinin formalaşmasında vacib rol oynayıblar. Məşrutə inqilabı dövründə İran azərbaycanlıları öz doğma dillərinin və mədəniyyətlərinin inkişafı üçün mübarizə aparacaq səviyyəyə qalxır, İranda konstitusiyanın qəbulu üçün mübarizə aparırdı. Pəhləvi dövründə isə azərbaycanlılar digər xalqlar kimi mədəni dikriminasiyaya məruz qaldılar. Məhəmməd Rza Pəhləvinin dövründə çıxarılan "Azərbaycan" qəzeti sayəsində ümumi dil, hislər, ənənələr və əraziyə malik xalq kimi İran azərbaycanlıları, onların müstəqillik və milli hərəkat istəyi ifadə edilmişdir. 1995-ci ildə Güney Azərbaycan Milli Oyanış Hərəkatı yaradılmışdır. İran Azərbaycanından Təbriz miniatür məktəbi və Təbriz xalçaçılıq məktəbi çıxmışdır. Təbrizdə yerləşən Şüəra məqbərəsində Şirvanşahların və İran Azərbaycanının görkəmli xadimlərinin məzarları yerləşir.
Türkiyə ərazisində azərbaycanlılar böyük ehtimalla Səfəvilər dövründə yayılıblar. Türkiyənin tarixi "Qaragöz və Xacivat" oyunlarında Əcəm obrazı — Azeri aksenti ilə danışan iranlı xarakteri mövcuddur. Anadolu türkcəsinin Ərzurum dialekti, həmçinin Elazığ ili və Ərciş ilçəsindəki türk dialektləri azərbaycan dilinin təsirinə məruz qalıb. XIX əsrin əvvəllərində Şirvandan Amasyaya köçmüş azərbaycanlılar hələ də Azərbaycan mədəni kimliyini və mədəniyyətini saxlayırlar. Azərbaycanlıların həm şimaldan, həm cənubdan Türkiyəyə axını XX əsrdə də davam edib. Azərbaycanlılar mədəniyyət və linqvistik cəhətdən yaxınlığa görə türk cəmiyyətinə yaxşı adaptasiya olsalar da, din, dialekt, tarixi yaddaş və milli şüur baxımından özünüdərk məsələlərinə görə fərqlər hələ də qalır.
XV əsrin axırlarında artıq Dağıstanın Dərbənd şəhərində Azərbaycan əhalisi formalaşmışdır. Tarixən, Cənubi Dağıstanın əhalisi Azərbaycanın mədəni və davranış normalarına yönlənib, Azərbaycan linqvistik və mədəni mühiti ilə əhatələnib. Dağıstan antropoloqu Maqomedxan Maqomedxanovun fikrincə Azərbaycan dili bölgənin insanlarına maddi qazanc, mədəni ehtiyacların ödənilməsi, həmçinin kreativ və mənəvi ilham verib. Ləzgi, tabasaran, rutul, and ağul şairləri artıq XVII əsrdə azərbaycan dilindən ədəbiyyatda istifadə edirdilər. Tabasaran aşıqları Azərbaycan dastanlarını həm azərbaycan, həm də tabasaran dilində ifa edirdilər. Bundan başqa Azərbaycan musiqisi Cənubi Dağıstan xalqlarının mədəni inteqrasiyasında böyük rol oynayıb. Musiqi Azərbaycan musiqi alətləri, tar və kamança vasitəsilə ifa edilirdi və muğam Cənubi Dağıstan xalqları arasında məşhurlaşmışdı. Hal-hazırda Dağıstanın dövlət dillərindən biri olan Azərbaycan dilində jurnal və qəzetlər çap edilir, televiziya və radio yayımı aparılır. Dərbənddə Dərbənd azərbaycanlılarının milli-mədəni muxtariyyəti və Azərbaycan Dövlət Dram Teatrı fəaliyyət göstərir.
XVI əsrdə qızılbaş tayfaları (ustaclı, alpavut, bayat), I Abbasın dövründə qacar, İrəvan xanı Hüseynqulu xan Sərdarın dövründə qarapapaq tayfası Ermənistanda yerləşmişdir. 1921-ci ildə Zəngəzuru işğal edən daşnak Qaregin Njde buradan azərbaycanlıları çıxararaq erməni müəllifi Mutafyanın sözlərinə görə ərazinin yenidən erməniləşməsinə nail olmuşdur. Dağlıq Qarabağ münaqişəsi nəticəsində azərbaycanlılar Ermənistandan köçməyə məcbur edilmişdir. Azərbaycan Folklor İnstitutu tərəfindən Göyçə, Qaraqoyunlu, Ağbaba, İrəvan, Zəngəzur, Loru, Pəmbək folklarları araşdırılmışdır. Hal-hazırda Bakıda İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrı fəaliyyət göstərir.
Macar linqvisti L. Ligeti 1936–1937-ci illərdə Əfqanıstanda Kabul şəhəri yaxınlığında yaşayan əfşarların dilinin xüsusiyyətlərini tədqiq etmiş və bu dili Azərbaycan dialektlərindən biri adlandırmışdır. Alman türkoloqu G. Dörferə görə, Kabul əfşarlarının dili mütləq şəkildə olmasa da Azərbaycan (və ya "azəroid") dialekti sayıla bilər. Əfqanıstan əfşarları özünü türk və ya azəri adlandırır.
Mədəni irsin qorunması
Azərbaycanda hal-hazırda 29 tarixi qoruq var. Bunlara tarixi-mədəniyyət, tarixi-memarlıq, tarixi-etnoqrafiya və s. tipli qoruqlar daxildir. Azərbaycandakı tarixi-memarlıq, arxeoloji, bağ-park, monumental, xatirə abidələri və dekorativ-tətbiqi sənət nümunələri dünya, ölkə və yerli əhəmiyyətli olmaqla klassifikasiya edilir. 2000-ci ildə Şirvanşahlar sarayı və Qız qalası ilə birlikdə İçərişəhər, 2007-ci ildə Qobustan qayaüstü rəsmləri, 2019-cu ildə Xan Sarayı ilə birlikdə Şəkinin tarixi mərkəzi Ümumdünya irsi olmuşdur. Müstəqillik qazandıqdan sonra Azərbaycan bir çox tarixi abidələrin restavrasiyanı həyata keçirmiş, həm "Daşnaksütyun" tərəfindən dağıdılmış Şamaxı Cümə məscidi, həm sovet hakimiyyəti tərəfindən dağıdılmış Bibiheybət məscidi bərpa edilmişdir. Bununla birlikdə dağıntılar da olmuş (Cuğa nekropolu, Sovetski və s.), sovet dövrünə aid heykəllər götürülmüşdür. 2020-ci ildən etibarən Birinci və İkinci Qarabağ müharibələri zamanı dağıdılmış tarix-memarlıq abidələrinin bərpası başlanmışdır. Ermənistanda isə əvvəllər azərbaycanlıların yaşadığı yerlərdəki türk və islam abidələrinin çoxu (İrəvan qalası, Sərdar sarayı, Abbas Mirzə məscidi və s.) dağıdılmış, Göy məscid və Pir Hüseyin türbəsi günümüzə qədər gəlib çatmışdır.
Hazırda Azərbaycanda 201 muzey və 30-dan çox rəsm qalereyası fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda Milli Elmlər Akademiyası sistemində, digər nazirlik və təşkilatların nəzdində müxtəlif profilli və şəxsi muzeylər fəaliyyət göstərir. Azərbaycana aid tarixi eksponatların ölkədən çıxarılması faktları mövcuddur. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra Sisərnəvəng monastırı və Həmzə Sultan sarayı kimi abidələrdən bədii tərtibatlı və oyma naxışlı qəbir daşları, Xudavəng monastırında saxlanılan xaçkarlar (xaç daşları) və xristian incəsənət nümunələri, ellinizm dövrü Tiqranakert şəhərinin bəzi eksponatları Ermənistana aparılmışdır.
Əsas kitabxanalara misal olaraq Azərbaycan Milli Kitabxanası, AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxana, Prezident Kitabxanası, arxivlərə isə Dövlət Arxivi, Ədəbiyyat və İncəsənət Arxivi, Səs Yazıları Arxivi, Kino-Foto Sənədləri Arxivi göstərilə bilər. Müasir dövrdə köhnə Azərbaycan filmlərinin tapılması (Əvəz-əvəzə, Vulkan üzərində ev və s.) və bərpası (Əzablı yollar, Gümüşgöl əfsanəsi və s.) işi həyata keçirilir.
Ərəb, fars və müxtəlif türk dillərində əlyazmaların qorunduğu AMEA Əlyazmalar İnstitutunda Azərbaycan mədəniyyət və elm xadimlərinin əlyazmaları, Səfəvi və Qacar şahlarının fərmanları, Nizami Gəncəvinin "Xəmsə"sinin 20-dən çox əlyazması saxlanılır. Ən qədim əlyazma 861-ci ilə aid Quran, azərbaycan dilində ən qədim əlyazmalardan biri isə XIV əsrə aid "Vərqa və Gülşa" nümunəsidir. İnstitutda saxlanılan təbabət və əczaçılıq işi üzrə orta əsr əlyazmaları 2005-ci ildə, Füzulinin Azərbaycan dilində divanı isə 2017-ci ildə UNESCO-un Dünya Sənəd İrsi "Dünyanın yaddaşı" siyahısına daxil edilib. Hal-hazırda AMEA Əlyazmalar İnstitutu tərəfindən dünyanın bir çox muzey və kitabxanalarından Azərbaycan əlyazmalarının nüsxələrinin alınması ilə bağlı işlər aparılır. Azərbaycan əlyazmalarının qorunması ilə bir yerdə məhv edilməsi ilə bağlı da faktlar vardır. 1937-ci ildə bir çox Azərbaycan ədəbiyyat əlyazmalarını ("Kitabi-Dədə Qorqud" eposu, Məhəmməd Füzulinin əsərləri, Şah İsmayıl Xətainin "Dəhnamə" və "Nəsihətnamə"si və s.) elmə qazandıran Salman Mümtazın kitabxanası Azərbaycan SSR NKVD tərəfindən yandırılmışdır. 250px|thumb|left|[[İrəvan quberniyasının türk toponimləri ilə zəngin şərq hissəsi. 1896-cı il]] Azərbaycanda toponim adları dəyişdirilərək tarixi adların bərpasına (Gəncə (1989), Şabran (2010)) və ya adların türkləşdirilməsinə (Oğuz (1991), Suqovuşan (2020)) nail olunmuşdur. Əks proses isə işğal edilmiş Dağlıq Qarabağ, Ermənistan, Gürcüstan və İranda baş vermişdir. Dağlıq Qarabağ hökümətinin 2009-cu ildə açıqladığı məlumata görə 151 yer adından 84-ü yenidən adlandırılmışdır. XX–XXI əsrlərdə Ermənistan hökuməti Ermənistandakı türk toponimlərini dəyişdirmə siyasəti aparmışdır. Bunun sübutu da XX əsrin əvvəllərində Ermənistanda 2310 coğrafi addan 2000-inin türk mənşəli olmasıdır. Həmçinin XX–XXI əsrlərdə Ermənistanda 107 hidronimdən 71-i, 315 oronimdən 164-ü adını dəyişib. Azərbaycan tərəfi Ermənistanda türk toponimlərinin dəyişdirilməsini "mədəniyyət terorizmi" və "linqvistik soyqırım" adlandırır. Gürcüstanda isə ilk olaraq azərbaycan mənşəli rayon mərkəzlərinin adları dəyişdirilmiş, 1989–1992-ci illərdə isə əsasən Bolnisi rayonunu əhatə edən kənd, dağ və çay adları gürcüləşdirilmişdir. İrandakı hallara nümunə olaraq Qoşaçay şəhərinin Miyandoab, şəhərin arasında yerləşdiyi Zarrinehçay və Tatavu çaylarının Zərrinərud və Siminərud, XVII əsr azərbaycanlı aşıq Abbas Tufarqanlının vətəninin Azərşəhr adlandırılması göstərilə bilər.
Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən yaradılmış "Azərbaycan qeyri-maddi mədəni irs nümunələrinin Dövlət Reyestri"ndə nümunələr diyarşünaslıq (adət-ənənə, bayram-mərasim, rəmz-bilik), folklor (musiqi-rəqs, oyun-tamaşa, şifahi xalq yaradıcılığı) və sənətkarlıq (dekorativ, təsviri və tətbiqi sənət) olmaqla üç kateqoriyada toplanır. UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına isə Azərbaycandan 19 nümunə salınmışdır, bunlardan ikisi (çovqan və Naxçıvanın qrup rəqsləri olan yallı, köçəri və tənzərə) təcili qorunmağa ehtiyacı olan qeyri-maddi mədəni irs nümunələri sayılır. Buna əlavə olaraq, UNESCO-nun yaradıcı şəhərlərinə 3 Azərbaycan şəhəri — Şəki ("Sənətkarlıq və Xalq yaradıcılığı" şəhəri), Bakı ("Dizayn" şəhəri) və Lənkəran ("Mətbəx mədəniyyəti" şəhəri) daxil edilmişdir.
Azərbaycanın bir çox siyasi və mədəni xadiminin qəbirləri Azərbaycandan kənarda (Şüəra məqbərəsi, Görkəmli Azərbaycanlılar panteonu və s.) yerləşir. Onların bəzilərinin Azərbaycana gətirilməsi üçün təkliflər edilmişdir. Azərbaycan höküməti bir çox mədəni xadimin yubileylərinin UNESCO səviyyəsində keçirilməsinə nail olmuşdur. Türkiyə Azərbaycanla birlikdə əxi təşkilatının qurucusu Əxi Evrənin ilinin UNESCO səviyyəsində keçirilməsi üçün müraciət etmişdir.
Azərbaycan müstəqil olduqdan sonra soyadların azərbaycan dilinə uyğunlaşdırılması siyasəti irəli sürülmüşdür. 1993-cü ildə Milli Məclisin qəbul etdiyi qərara görə "-ov" "-yev", sonluqlu soyadlarını "-lı" (sözün kökündən asılı olaraq "-li", "-lu", "-lü"), "-zadə", "-oğlu", "-qızı" sonluqlu və ya sonluqsuz ifadə formaları ilə əvəz edə bilərlər. Gürcüstanın azərbaycanlı aktivistləri də rus soyadlarından imtina etmək üçün kampaniya başlatmışdır.
YUNESCO-nun təhlükə altındakı dillər atlasında qeyd edilən Azərbaycan dilləri ləzgi, talış, cuhuri, rutul, saxur, buduq, xınalıq, qrız, tat, udin, kilitdir. Talış dilinə yaxın kilit dili Ordubadın Kilit kəndində 1950-ci illərdə ikinci dil olaraq istifadə edilsə də, artıq ölü dildir.
Mənbələr
Şərhlər
Qeydlər
İstinadlar Ədəbiyyat
Araz Türk Cümhuriyyəti
Zəmin
1826–1828-ci illərdə Rusiya imperiyası ilə Qacarlar arasında gedən müharibə Türkmənçay müqaviləsi ilə başa çatdı. İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Rusiya tərəfindən işğal edilir. 1828-ci ilin martın 21-də Azərbaycanın İrəvan və Naxçıvan xanlıqları ləğv edildi və bu xanlıqların ərazisində Qacar dövləti və Osmanlıdan köçürülməkdə olan ermənilər üçün qondarma "Erməni vilayəti" yaradıldı. Bu müqavilənin 15-ci bəndi əsas gətirilərək Qacarlar dövlətindən 10652 nəfər erməni köçürülür. 1830-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən bölgədə 13369 erməni vardı, halbuki bölgənin müsəlman əhalisi 17.138 nəfər təşkil edirdi. 1840-cı ildə Erməni vilayəti ləğv edilir. Əvəzində təşkil edilən İrəvan qəzası Gürcü-İmereti quberniyasının tərkibinə daxil edilir.
1849-cu ildə İrəvan, Aleksandropol, Naxçıvan, Ordubad və Yeni Bayazid qəzalarından ibarət İrəvan quberniyası təşkil edilir və 1917-ci ilə qədər bu struktur dəyişməz qalmışdır.
1918-ci ildə İrəvan quberniyası Azərbaycanın bir hissəsi olsa da, Andranik Ozanyan 1918-ci il 4 iyun Batum müqaviləsini tanımır və bölgənin istilasına çalışır. Zəngəzurun işğalı burda yaşayan Azərbaycanlıların qırğını ilə nəticələnir. İyulda daşnaklar Naxçıvanın Yaycı kəndini talan edirlər.
Quruluşu
Cümhuriyyətin qurulmasının iki başlıca səbəbi var idi:
3 noyabr 1918-ci il tarixində Əmir bəy rhbərliyində Nazirlər Şurası təşkil olundu.
Cənub-Qərbi Qafqaz
5 noyabrda isə Kağızmanlı Əli Rza bəy, Qarslı Sarı Xəliloğlu Nuhlis, Orenburqlu Tevhiddin bəy Mamlıoğlu, Emin ağa Acalov və Fəxrəddin bəy Piroğlu rəhbərliyində Qars İslam Şurası qurulmuşdur.
14 noyabr 1918-ci ildə Qarsda, indiki Atatürk prospektində yerləşən bələdiyyə binasının altındakı keçmiş Səhiyyə İdarəsinin binasında Birinci Qars Konqresi toplandı. Konqresdə Fəxrəddin bəy Piroğlu başçılığında 8 nəfərlik Müvəqəti Heyət, Emin ağa Acalovun rəhbərliyində isə Milli İslam Şurası Ümumi Mərkəzi qurulmuşdur. Şuranın rəhbər müavinliyinə Fəxrəddin bəy təyin olndu.
30 noyabr 1918-ci ildə Qarsda keçirilən İkinci Qars Qurultayında Qars, Ərdəhan, Batumdan 60 nəfər təmsilçi iştirak etmişdir. Daha sonra müxtəlif bölgələrdən 10 nəfər daha iştirakçı qatılmışdır. Konqresdə Milli İslam Şurası Hökuməti quruldu. Hökumətin başçısı İbrahim bəy Cahangirzadə seçilmişdir. Emin ağa Acalov isə başçının müavini seçilmişdir. Konqresdə Qars, Oltu, Kağızman, Iğdır, Sarıqamış, Ardahan, Axalkələk, Axısqa Batum kimi şəhərlərdə yerli xalq təşkilatlanmışdır. Konqresdə Milli Şura hökumətinə Axısqa Müvəqqəti Hökuməti, Araz Türk Cümhuriyyəti, Batum Milli Şurası da qatılmışdır. Konqres 2 dekabradək davam etmişdir.
7 yanvar 1919-cu ildə isə İkinci Ardahan Konqresi keçirilmişdir. Bu konqresi keçmiş konqresin 8 nəfərlik heyəti ilə yanaşı Milli Şura Hökumətinin 12 təmsilçi nümayəndəsi — Axalkələkdən Mehmed Əli bəy, Çıldıdan Doktor Əsəd bəy, Qarsdan İbrahim bəy Cahangirzadə və Həsən bəy Cahangirov, Oltudan Yusif Ziya bəy, Əhməd bəy Şakiroğlu, Mehmet Ramiz bəy, Olurdan Rüstəm bəy Hamşioğlu, Kağızmandan Əli Rza, Şörəyeldən Ağbabalı Hacıabbasoğlu və Kərbəlayi Məmməd bəy də qatılmışdır. Konqresdə Cənub-Qərbi Qafqaz Müvəqqəti Milli Hökumətini qurmaq üçün büyük konqres təşkil etmək, erməni-gürcü birləşmələrinə qarşı vuruşma, Batumda yayımlanan "Səda-yi Millət", Trabzondakı "İstiqbal", Ərzurumdakı "Albayraq" qəzetləri vasitəsilə məlumatlandırma və bir neə başqa qərar alınmışdır.
17 yanvar 1919-cu il tarixində 131 nümayəndənin iştirakı ilə Böyük Qars Konqresi təşkil olundu. Konqres Doktor Əsəd bəyin rəhbərliyində topanmışdır. Konqresə Qars, Ərdəhan, Batum, Naxçıvan, Ordubad, Culfa, Axısqa, Axalkələkdən nümayəndələr gəlmişdir. Konqresdə Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyəti elan olunmuşdur. 18 yanvar tarixində Batumdan gələn Uçaksa vəkilləri də hökumətə birləşmişdir. 25 mart 1919 tarixində hökumətin adı Cənub-Qərbi Qafqaz Cümhuriyyəti adını almışdır Həmin vaxtdan Cümhuriyyətin Parlamenti olan "Şura" işə başlamışdır. 27 mart tarixində parlament hökuməti təsdiq etmiş, hökumətin başçısı İbrahim bəy Cahangirzadə seçilmişdir. 10 nazirlik və 4 idarə təşkil olunmuşdur.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə əlaqələr
Araz Türk Cümhuriyyəti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə sıx əlaqələr yaratmağa çalışmış və ona qatılmaq üçün yollar aramışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti tərəfindən də müvafıq işlər görülmüşdü. "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin təsisi haqqında qanun"da Azərbaycan Parlamentinə Naxçıvan, Şərur və Ordubaddan üç nəfər üzvün seçilməsi nəzərdə tutulmuşdu.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 7 dekabr 1918-ci il tarixli təntənəli iclasında Araz Türk Cümhuriyyətinin rəsmi nümayəndəsi Paşa Əliyev də iştirak etmişdi. O, diplomatik nümayəndələrin lojasında polkovnik Kokerel, Bakıdakı Qacar hökumətinin general-konsulu M. Səüdəl-Vəzara, maliyyə agenti Vəkil-əl-Mülk, Dağlı hökumətinin nümayəndəsi Tapa Çermoyev, Dağlılar Respublikasının diplomatik nümayəndəsi Əlixan Qantəmir və Gürcüstan Demokratik Respublikasının diplomatik nümayəndəsi İ. N. Karsivadze ilə yanaşı oturmuşdu.
Araz-Türk Cümhuriyyətinin əhalisi Azərbaycan Parlamentinin açılışı haqqında xəbəri böyük ruh yüksəkliyi ilə qarşıladı. O günlərdə özlərinin səlahiyyətli müvəkkili A. Hacıyevin imzası ilə Ordubad rayonunun əhalisi Azərbaycan Parlamentinə təbrik teleqramı göndərmiş, qarşıdakı çətin işdə ona müvəfəqiyyət arzulamış, onun "Qafqaz müsəlmanlarının arzularını doğruldacağına, öz fəaliyyəti ilə bizim də müstəqil yaşamağa layiq və öz taleyimizi həll etmək və hüquqlarımızı müdafiə etmək iqtidarında olduğumuzu bütün dünyaya sübut edəcəyinə" əmin olduqlarını bildirirdilər. Diqqətəlayiqdir ki, ordubadlılar bu Parlamenti "öz parlamenti" adlandırır və məlumat verirdilər ki, "onun yaradıcı işinə hər cür yardım etməyə hazırdırlar".
Araz Türk Cümhuriyyəti Bakıda fəaliyyət göstərən bir sıra ictimai siyasi qurumlarla da sıx əlaqələrə malik olmuşdur. Onun nümayəndəsi P. Bayrambəyov İrəvan quberniyası ictimai xadimlərinin 1919-cu il yanvarın 2-də keçirilən müşavirəsində iştirak və çıxış etmişdir. P. Bayrambəyov öz çıxışında keçmiş İrəvan mahalı müsəlmanlarının faciəli durumu və Araz Cümhuriyyətinin yaranması tarixi barədə ətraflı məlumat vermişdi. Həmin müşavirənin qərarında Ermənistan Respublikasında türk-müsəlman əhaliyə qarşı yeridilən soyqırımı siyasətinə son qoyulması üçün tədbirlər görülməsi, bu məqsədlə də bölgəyə qarışıq tərkibli komissiya göndərilməsi, Bakıdakı ingilis general-qubernatoru Tomsonla müzakirələr aparılması, müvafıq qurumlara memorandumlar verilməsi və s. nəzərdə tutulurdu.
Keçmiş İrəvan quberniyası müsəlmanlarının yenicə yaradılan "Həmyerlilər" cəmiyyətinin toplantısında (1919-cu il, 6 yanvar) isə Mirabbas Mirbağırovun xüsusi səlahiyyətlərlə bölgəyə ezam olunması və P. Bayrambəyovun Azərbaycan Cümhuriyyəti Nazirlər Şurasının sədri Fətəli xan Xoyski ilə görüşünün keçirilməsi razılaşdırıldı. Qaçqınlara ayrılan bir milyon manat vəsaitdən 900000 manat Naxçıvana aparılmaq üçün P. Bayrambəyova verilmişdi.
Araz Türk Cümhuriyyətinin geniş səlahiyyətlərə malik olan və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinə ezam edilən xüsusi nümayəndə heyəti 1919-cu il martın 8-də Naxçıvandan Bakıya gəlmişdi. Tərkibinə şair və dramaturq Hüseyn Cavidin də daxil olduğu həmin nümayəndə heyəti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti rəhbərliyi ilə müəyyən məsləhətləşmələr aparmışdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti 1919-cu ilə aid dövlət büdcəsində yalnız Ələt-Culfa dəmiryolunun tikintisinə 100.026.000 çervon vəsait ayırmışdı.
Ərazisi
Araz Türk Cumhuriyyətinin ərazisi 8696 km² təşkil edirdi. Cumhuriyyətin mərkəzi bəzi mənbələrə görə Iğdır şəhəri, bəzi mənbələrə görə isə Qəmərli qəsəbədi olmuşdur, lakin hər iki yerdə nəzarətin itirilməsi səbəbi ilə mərkəz Naxçıvan şəhərinə kömürülmüşdür.
Cümhuriyyətin ərazisində Naxçıvan, Şərur – Dərələyəz və Ordubad mahallarını, Sərdarabad, Uluxanlı, Vedibasar, Qəmərli, Mehri və s. bölgələr daxil idi.
Nazirlər Şurası
Nazirlər Şurasına həmçinin Mirzə Hüseyn Mirzə Həsənzadə və Müfti Xoca Ekit Əfəndi daxil idilər. Aşirət rəisi və fəxri üzv olaraq isə general Əli Əşrəf bəy hökumətə seçilmişdi.
Parlament
Parlament yaradılsa da fəaliyyət göstərə bilməmişdir. Əkbər ağa Şeyxülislamov, Teymur bəy Makinski və Məhəmməd Məhərrəmov məlum olan üzvlərdəndir.
Ordusu
Araz Türk Cümhuriyyətinin hərbi naziri İbrahim bəy Cahangirzadənin rəhbərliyi ilə qısa müddətdə silahlı qüvvələr yaradılmışdı. Bu hərbi hissələr — könüllü xalq dəstələri 20 tabordan (batalyondan) ibarət idi. Həmin taborlardan 4-ü Naxçıvanda, 3-ü Şərur-Dərələyəzdə, digərləri isə Ordubad, Vedibasar, Qəmərli və s. ərazilərdə yerləşdirilmişdi. Tabor komandirlərindən Kəblə Muxtar (Nehrəm), Kəblə Kərim (Cəhri), İbrahimxəlil Axundov (Ordubad), Həsən Şahverdioğlu (Şərur-Dərələyəz) və b. Araz Türk Cümhuriyyəti ərazilərinin erməni quldur dəstələrinin silahlı basqınlarından müdafiəsində xüsusilə fərqlənmişdilər. Araz Türk Cümhuriyyətinin hərbi hissələrinin yaradılmasında və onların fəaliyyətinin təşkilində Osmanlı dövlətinin 9-cu ordusunun komandanı Yaqub Şevqi paşa və 9-cu diviziya komandiri polkovnik Rüştü bəyin böyük əməyi olmuşdu.
Rafael Martos Sançes
Rafael Martos Sançes (isp. Miguel Rafael Martos Sánchez) — dünya şöhrətli ispan müğənnisi.
Mamadış
Mamadış — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Tatarıstan Respublikasına daxildir.
Rafael Martos Sançes
Həyatı
Rafael Migel Martos Sançes 5 may 1943-cü ildə Linaresdə anadan olmuşdur. Hələ Rafael 9 aylıq olanda valideynləri Madridə köçür. Bir müddət sonra onun qarşısında sənət seçmək kimi ciddi vəzifə dururdu. Ailəsinin maddi vəziyyətinə görə Rafael dərzi şagirdi kimi işləməyə başlayır.
Tezliklə Rafael vokal səs imkanları ilə çox adamın diqqətini özünə cəlb etdi. Hələ 4 yaşı olarkən məktəb xorunda oxumuşdu. 9 yaşında isə Rafael Avstriyada özünün ilk mükafatını – Avropanın ən yaxşı uşaq səsi mükafatını qazanır. Daha sonra o, təhsilini davam etdirərək vokalçılığın texnikalarını öyrənir və bir neçə məktəbdə öz məharətini göstərir. Onun vokalçı kimi fəaliyyəti 14 yaşından başlayır. 1962-ci ildə Rafael Benidorm festivalının mükafatını qazanır. Bu hadisədən sonra onun şöhrəti daha da artır.
"Linaresdən olan gənc" təxəllüsü ilə tanınan Rafaelin karyerasında ən uğurlu günlərdən biri 1965-ci ilin 3 noyabr günü olur. Həmin gün tək Rafael üçün yox, bütün şou-biznes üçün əlamətdan hadisə idi. O zaman Rafael solo konsert vermişdi və həmin konsertdə 27 mahnı ifa etmişdi. Elə həmin ilin sonlarında onun diski işıq üzü görür. 1966-cı və 1967-ci illərdə Rafael Avroviziyada (Eurovision) iştirak edir və müvafiq olaraq 7-ci və 6-cı yerləri qazanır.
Həmin dövrlərdə Rafael artıq aktyor kimi müxtəlif filmlərə çəkilməyə dəvət alır. 10-a yaxın musiqili filmdə çəkilən Rafaelin ən uğurlu rolu 1968-ci ildə çəkilən "Qoy danışsınlar" ("Digan lo que digan") filmindəki Rafael rolu olur.
Rafael Martos Sançes 1968-ci ildə Latın Amerikası ölkələrinə uzunmüddətli turneyə çıxır və böyük rəğbətlə qarşılanır. Daha sonra isə Londonda, Nyu-Yorkda, San-Fransiskoda ardıcıl olaraq uğurlu solo konsertlər verir.
14 avqust 1974-cü ildə saysız-hesabsız qadın pərəstişkarı olan Rafael Venesiyada yazıçı Natali Fiqeroa ilə ailə həyatı qurur. Bu nikahdan 1973-cü ildə Hakobo, 1974-cü ildə Aleksandra, 1978-ci ildə isə Manuel adlı övladları anadan olur.
1987-ci ildə Rafael yaradıcılığının 25 illiyi münasibətilə Madridin "Santiyaqo-Bernabeu" stadionunda unudulmaz bir solo konsert verir. Bu konsertdə stadion tribunalarını 114 min tamaşaçı tutmuşdu...
Bütün səhnə fəaliyyəti boyu o, ispan dilində 56 disk yazdırmışdı. Bundan başqa digər dillərdə də mahnıları işıq üzü görmüşdü. Hesaba əsasən, Rafaelin 326 qızıl, 49 platin, 1 uran diski və 50 milyon satılmış diski var idi.
Cıdır oyunu
Cıdır - Azərbaycanda əsasən yaz və payız fəsillərində uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlardan biridir.
Rafael Martos Sançes
Həyatı
2003-cü ilin aprelində Rafael qaraciyər transplantasiyası kimi ağır əməliyyat keçirməsinə baxmayaraq, payızda növbəti diski və Madridin Sarsuela teatrında verdiyi 4 konserti ilə bir daha tamaşaçıların görüşünə gəldi. Dünya şöhrətli müğənninin səhnəyə qayıtdığı bu gün üçün məhz həmin zalın seçilməsi də təsadüfi deyildi. Hələ uzaq 1965-ci ildə Rafael məhz burada debütünü etmişdi. Madrid konsertlərindən sonra Rafael Latın Amerikası ölkələrinə və ABŞ-yə turneyə çıxdı. Bu turneydən qayıtdıqdan sonra bir sıra digər ispan şəhərlərində də konsert verdi.
Cıdır oyunu
Oyunun qaydaları
Oyunda üçdən artıq adam iştirak edir. Hər oyunçunun papağı, xüsusi hazırlanmış 1m 40sm uzunluğunda dəyənəyi olmalıdır. Oyunu keçirmək üçün dəyirmi dirək, ağac kötüyü, saplı balta və düz yer seçirlər. Oyunçular əvvəl bir-bir əllərindəki dəyənəyi dirəyə və ya balta sapına vurub sürüşdürərək uzağa atmağa çalışırlar. Dəyənəyi ən geridə qalan oyunçu papağını dirəyin üstünə qoyur və ya balta sapından asır. Ən uzağa düşən dəyənəyin qaldığı yerdə bir cızıq çəkilir və həmin cızıqdan oyunçular dəyənəklərini papağa atırlar. Əvvəlcə papaq sahibi dəyənəyi atır. Əgər oyunçu öz papağını vurarsa, papağını geriyə götürür və oyun əvvəlki qayda ilə yenidən başlanır. Başqa oyunçular papağı vura bilməyəndə oyundan çıxırlar. Cıdırı ayaq üstə, yəni dəyənəyi heç bir yerə vurmadan da oynayırlar. Belə halda hər dəfə yenidən cızıq çəkilir. Çünki dəyənəyi belə atanda çox uzağa gedir və papağı vurmaq çətinləşir. Cıdır oyunu nizə atmaq, ov vurmaq və vuruş məşqini xatırladır.
Kazan
Kazan — Rusiya Federasiyasında şəhər, Tatarıstan Respublikasının paytaxtı, Volqa çayının sağ sahilində yerləşir. Rusiyanın iri iqtisadi, siyasi, elmi, mədəni və idman şəhərlərindən biridir. . Şəhər Rusiyanın "üçüncü paytaxtı" hesab edilir. Qeyri - rəsmi şəkildə dünya tatarlarının paytaxtı da hesab edilir.
1983 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
1983 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi — sayca 28-ci Avroviziya Mahnı Müsabiqəsidir. Nikolun ifa etdiyi "Ein Bißchen Frieden" mahnı ilə 1982 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində qələbə qazanmasının ardınca 1983-cü ildə Almaniya ilk dəfə Avroviziyaya ev sahibliyi etmək hüququ qazanmışdı. Müsabiqə Almaniyanın üçüncü ən böyük şəhəri olan Münhendə, Rudi-Sedlmayer-Halle sarayında keçirilmişdir. Müsabiqə 1983-cü ilin 23 aprel tarixində baş tutmuşdur.
1983-cü ildə İtaliya iki illik, Fransa və Yunanıstan isə bir illik fasilədən sonra müsabiqəyə geri dönmüşdür. İrlandiyanın dövlət kanalı RTÉ-nin işçilərinin başlatdığı tətil səbəbindən ölkənin Avroviziya 1983-də iştirakı baş tutmamışdır. 2015-ci ildə Avroviziya ailəsinə qoşulan Avstraliya ilk dəfə müsabiqəni məhz 1983-cü ildə canlı olaraq SBS kanalında yayımlamışdır. Ümumilikdə 20 ölkənin iştirak etdiyi müsabiqədə Lüksemburq təmsilçisi Korinn Erme ifa etdiyi "Si la vie est cadeau" adlı mahnı ilə qalib gəlmişdir. Lüksemburqun müsabiqədəki beşinci qalibiyyəti Fransanın 1977-ci ildəki rekordunu yeniləmişdir.
Nalçik şəhər dairəsi
Nalçik şəhər dairəsi (Налшык къалэ округ, Нальчик шахар округ) - Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibinə daxil olan şəhər dairəsi və inzibati ərazi vahidlərindən biri. İnzibati mərkəzi Nalçik şəhəridir.
Coğrafiya
Nalçik şəhər dairəsi respublikanın şimal hissəsində, Nalçik çayının hər iki sahilində yerləşir. Şəhər dairəsinin iqlim rütubətli, mülayimdir. Yayı isti və sərin, qışı isə az qarlıdır. Baş Qafqaz silsiləsinə yaxınlığı şəhər dairəsinin iqliminə nəzərə çarpacaq dərəcədə təsir göstərir. İqlimin formalaşmasında soyuq havanın birbaşa müdaxiləsindən qorunmaq mühüm rol oynayır.
Havanın orta temperaturu iyulda + 25 ° ... + 28 ° C, yanvarda −3 ° ... -5 ° C arasında dəyişir. Ən yüksək tempreratur iyulun sonu - avqustun əvvəlində, ən aşağı isə yanvar ayının sonu - fevralın əvvəlində müşahidə olunur.
Orta illik yağıntının miqdarı təxminən 700 mm-dir. Ən çox qeydə alınan yağıntının miqdarı 982 mm, gündəlik maksimum rekord isə 105 mm-dir.
Nisbi rütubət qeyri-sabitdir. Orta illik rütubət 78 % -dir. Qışda maksimum 85-86 %, yayda isə minimum 68-69 % olur. İl boyu üstünlük təşkil edən külək istiqamətləri: cənub-qərb, şərq və şimal-şərq.
Tarixi
1992-ci ildə iki şəhərdaxili rayondan - Leninsky və Oktyabrski ibarət olan Nalçik Şəhər Şurası ləğv edilərək Nalçik şəhər dairəsinə çevrilir.
Nalçik şəhər rayonu 2005-ci ildə dağılmış Nalçik şəhər şurasının bazasında təşkil olunur. Buraya Nalçik şəhəri, həmçinin ləğv edilmiş şəhər şurasına aid olan yaşayış məntəqələri - Adiyux qəsəbəsi (kənd statusu ilə) və Belaya Reçka, Kenje və Xasanya kəndləri daxil idi.
Bleyk Bləkbörn
Bleyk Bləkbörn (3 avqust 1992) — Avstraliyalı atıcı. Bleyk Bləkbörn Avstraliyanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Nalçik şəhər dairəsi
Əhali
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə dairənin milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir :
Bleyk Bləkbörn
Karyerası
Bleyk Bləkbörn birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 10 m məsafəyə hava tapançası yarışında iştirak etdi. Ümumilikdə 570 xal toplayaraq 36-cı yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Nalçik şəhər dairəsi
Əhali
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat : Kişilər — 119 553 yaş. (44,9 %). Qadınlar — 146 480 nəf (55,1 %).
Əhalinin orta yaşı — 36,5   Kişilərin orta yaşı — 34,4 yaş. Qadınların orta yaşı — 38,1 yaş.
Papaqaldıqaç
Papaqaldıqaç — Azərbaycanda əsasən yazqabağı, bayramqabağı günlərdə uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan ən qədim oyunlardan biri. Bəzən oyuna "Ağ-qırmızı"da adlandırırlar.
Oyunun qaydaları
Hər iki tərəfin oyunçuları papağı (bayrağı) qaçırmaq üçün əks tərəfə hücum etməyə fürsət axtarırlar. Futbolda olduğu kimi, burda da rəqib tərəfin müdafiəçisini ötmək gərəkdir. Cızığı keçən tərəfin oyunçusuna əl dəyirsə, o "vurulmuş", "əsir" düşmüş hesab olunur. Yoldaşları isə cəld, sürətlə rəqib tərəfə qaçıb bayrağı götürməyə can atmaqla bərabər, "əsiri" azad etməyə, yəni yaxınlaşıb ona əl vurmağa çalışırlar. Ola bilər oyunçu bayrağa yaxın yerdə "əsir" düşsün və xilas olunan kimi çevik bir hərəkətlə rəqiblərin bayrağını götürüb öz tərəfinə qaçırtsın.
Hücuma keçmək, "əsir" düşmək və "əsiri" azad etmək hər iki tərəfdə baş verir və oyun get-gedə gərgin vəziyyət alır. Hər hansı tərəfin papağa (bayrağa) keşik çəkən oyunçudan başqa bütün oyunçuları "əsir" düşərsə, rəqib dəstədən hamı gəlib onun həndəvərinə toplaşır. Papağı (bayrağı) qaçırmaq istəyirlər. O, isə çalışır ki, papağı (bayrağı) verməsin, mümkün qədər onları vurub "əsir" etsin. Ancaq rəqiblər çox olduğundan bir-birini "əsirlik"dən azad edirlər. Axırda rəqib dəstənin oyunçuları papağın yanında tək qalan oyunçunun ətrafında dövrə qururlar, aradan cızıq çəkilir. Rəqib dəstə xorla deyir:
Ay hürmüzü, hürmüzü, Papağının içi qırmızı, Sən gəl incitmə bizi, Papağı götür, Üç dəfə dolan vur bizi.
Tək qalan oyunçu belə də edir. Papaq oyunçulardan birinə dəysə, onda oyun heç-heçə qurtarmış olur, dəyməsə oyunçu öz dəstəsini xilas etmək üçün tez papağı (bayrağı) atıb sürətlə əks-hücuma keçir, yoldaşlarını əsirlikdən qurtarmağa, oyunda deyildiyi kimi "açmağa" çalışır. Hər iki dəstrənin oyunçuları papağı (bayrağı) da götürüb öz tərəflərinə qaçmağa çalışırlar.
Dəstələrin biri papağı götürməyənail olduqda oyuntəzədən başlanır. Qaçırılan papaqların sayına görə də oyunda hansı tərəfin üstün gəldiyi müəyyən edilir.
Bu oyun çox güman ki, qədim döyüş təlimi məşqinin qalığıdır.
Eşşək beli sındırdı
thumb|200px
Eşşək beli sındırdı - Azərbaycanda əsasən yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə yayılan ən qədim oyunlardan biri. Bu oyun müəyyən mənada ənzəliyə bənzəyir, onun davamı kimidir.
Oyunun qaydaları
Oyunu keçirmək üçün iki dəstəyə ayrılmaq gərəkdir. Dəstələr halay getmək yolu ilə ayrılır. Püşk ilə uduzan dəstə bir-birinin arxasından yapışaraq əyilir, o biri dəstə isə onların belinə tullanıb otururlar. Əgər bu arada dəstədən biri yıxılırsa, dəstələr yerlərini dəyişdirir.
Mendeleyevsk
Mendeleyev və ya Mendeleyevsk — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Tatarıstan Respublikasına daxildir.
Samuil Donkov
Samuil Donkov (20 iyun 1983) — Bolqarıstanlı atıcı. Samuil Donkov Bolqarıstanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Samuil Donkov birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 10 m məsafəyə hava tapançası yarışında iştirak etdi. Ümumilikdə 572 xal toplayaraq 34-cü yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Hacılar (Laçın)
Hacılar — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonu Hacıxanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.