cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arşın mal alan (operetta)
Operettada musiqi
Komediyanın hadisəsi dinamik inkişaf edir. Komediyada fon, şərh nömrələri yoxdur. Milli ruhu isə yalnız II aktdakı qızların xoru yaradır. Elmira Abasovanın fikrincə buna səbəb, Hacıbəylinin ilk növbədə lirik xətti önə çəkmək istəyi idi. Hətta klavirdə toy səhnəsi tək rəqs epizodu ilə təqdim edilib və üvertura onun materialı üzərində qurulur.
"Arşın mal alan" operettasının musiqisinin milli folklorla mühüm və dərin bağları var. Dahi bəstəkar çox incə tərzdə Azərbaycan milli rəqslərinin və musiqilərinin intonasiyalarını əsərində canlandırır. Məsələn, "Qalanın dibində" xalq mahnısı II aktında qız xoru tərəfindən ifa edilir, "Canlar içində canım ay" mahnısı – Sultanbəyin bəndlərində səslənir, "Tərəkəmə"rəqsinin intonasiyası Asyanın rəqsində sezilir, üvertüranın əsas mövzusunda isə "Boynunda var sarılıq" mahnısının intonasiyaları canlandırılır. Musiqisi muğam üslubunun əsasında yaranan "Canlar içindəki canım ay" mahnısı Hacıbəylinin tam olaraq istifadə etdiyi yeganə xalq musiqisi sayılır.
Musiqişünas Zemfira Səfərovanın fikrinə görə, "Arşın mal alan" komdeiyasında bəstəkarımız peşəkar şəkildə milli musiqinin ruhunu canlandırır. Əsəri komik opera adlandıran musiqişünas Abram Qozenpud yazırdı:
Hacıbəylinin operasında orqanik olaraq milli melos, lirika,canlı və tipik xarakterlərin canlandırılmasında janr rəngləri uyuşur. Musiqi xalq mənbəsindən çıxdığı üçün, onun melodiyaları da milliləşir. Bəstəkar-dramaturq həqiqətə uyğun şəkildə köhnə Bakının özünəməxsusluğunu ifadə etməyi bacarıb. Və, janra əsasən hər şeyin yaxşı qurtarmasına baxmayaraq, müəllif göstərir ki, əks halda qəhrəmanların aqibəti bu qədər də ürəkaçan olmaya bilərdi. "Arşın mal alan"-ın melodiyaları konsert transkripsiyalarının yaranmasına da töhfə verir və onların içində ən yaxşısı Nina Karnitskyanın "Skripka və fortepiano üçün fantaziya" əsəri sayılır.
Hüseynbala Nemətzadə
Hüseynbala Nemətzadə — SSRİ Jurnalistlər İttifaqının üzvü, Qızıl qələm mükafatı laureatı, jurnalist-publisist.
Arşın mal alan (operetta)
Qəhrəmanların xarakterləri
Komediyada mənfi qəhrəman yoxdur. "Arşın mal alan" operettasının qəhrəmanları cütlüklərə ayrılıb. Bu cütlüklərdən hər biri cəmiyyətin müəyyən təbəqəsini təmsil edir. Onlar bir-birindən bir çox xüsusiyyətə görə fərqlənirlər.
Bununla birgə, musiqişünas Elmira Abasovanın fikrinə əsasən, onların hamısı evlilik və ailə probleminin çözülməsində iştirak edirlər, fəal olaraq və ya altdan bilikli olaraq dinin ənənələrinə qarşı çıxırlar. "Arşın mal alan"-ı "O olmasın, bu olsun" və "Ər və arvad" əsərlərindən fərqləndirən ideya budur. 177px|thumb|left|Bülbül Əsgər rolunda, 1938
Hüseynbala Nemətzadə
Həyatı və fəaliyyəti
Hüseynbala Nəsir oğlu Nemətzadə 1920-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. O eyni zamanda Azərbaycan SSR Jurnalistlər birliyinin üzvü olmuş qabaqcıl maarif xadimi fəxri adına layiq görülmüş, medalla təltif edilmişdir.
Arşın mal alan (operetta)
Əsgər və Gülçöhrə
Önə əsərin baş qəhrəmanları olan Əsgər və Gülçöhrə çəkilir. Onların aqibəti və sevgisi operettanın süjet kanvasında baş xəttin əsasını təşkil edir. İncəsənətşünas Fərəh Əliyeva iddia edir ki, Əsgər və Gülçöhrə iradəli şəkildə qarışılıqlı sevgi haqlarını müdafiə edirlər: Onlar ilhamlanıblar, romantikdirlər, zümrə mövhumatlarından uzaqdırlar. Öz sevgiləri yolunda hər şeyə hazırdırlar.
Əsgərin yeniləşmənin tərəfdarı kimi qələmə verilməsini yanlışlıq sayan Üzeyir Hacıbəyli 11 aprel 1938-ci il tarixində "Kommunist" qəzetində çap edilmiş "Arşın mal alan" haqda qeydlər" məqaləsində yazırdı:
Hüseynbala Nemətzadə
Həyatı və fəaliyyəti
Azərbaycan Dövlət Universitetinin dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirmişdir. Bir müddət pedaqoji fəaliyyət göstərən Nemətzadə 1961-ci ildən ömrünün sonuna qədər "Azərbaycan müəllimi", "Bakı", "Баку" qəzetləri və "Kirpi" jurnalının redaksiyalarında çalışmışdır.
Arşın mal alan (operetta)
Əsgər və Gülçöhrə
Bu əsərdə öz hərəkətlərinin ifşa olunmasını sezən cəmiyyətin başında duran burjuaziya, zərbəni özündən uzaqlaşdırmaq üçün, camaata "Arşın mal alan"-ın ideyasının tamamilə əksini izah etməyə başlayır. Bəziləri Əsgəri aydın müasirləşmə tərəfdarı kimi qələmə verərək ideallaşdırırdı. Amma bu tamamilə yanlış izahdır. Əsgər hər şeyə tacir gözü ilə yanaşan bir adamdır. Əgər o evlənmək istəyrisə, yalnız xanımı görəndən sonra bunu edir və bu yenilikçi olduğuna görə yox, məsələyə tacir kimi yanaşdığından irəli gəlir. O, satdığı parçası kimi alacağı qızı qiymətləndirir: parça yaxşı və ya zay olduğu kimi, qız da kor, topal, ona yaraşmayan ola bilər. Məhz buna görə, tacir "malı" gördükdən sonra onu almaq fikirnə düşür. Bundan əlavə, qız gərək müvafiq ailədən ola.
Əsgər rolunu oynamış Rəşid Behbudovun fikrinə görə tacir Əsgər öz dönəminin minlərcə arşın malçısının tipik obrazıdır. Görkəmli müğənni əsəri hətta "o dönəmin ensiklopediyası" adlandırırdı.
Hüseynbala Nemətzadə
Həyatı və fəaliyyəti
Hüseynbala Nemətzadə 1995-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir. Hüseynbala Nemətzadə fəlsəfə tarixçisi, pedaqoq, fəlsəfə doktoru Səbirə Nemətzadənin, şərqşünas alim, əlyazmaşünas, ilahiyyat üzrə fəlsəfə doktoru Səbinə Nemətzadənin əmisidir.
Arşın mal alan (operetta)
Əsgər və Gülçöhrə
Musiqişünas Elmira Abasova yazır ki, dərin və vəfalı sevgi yaşayan Asgər və Gülçöhrə öz xoşbəxtlikləri uğrunda mübarizə aparır. Onun fikrincə, Əsgər və Gülçöhrə Sərvər və Gülnazın ("O olmasın, bu olsun") fəal "varisləridir". Əsgər, Sərvər kimi qəti və qorxmazdır, lakin daha daha xəyalpərəstdir, öz zəngin evində darıxır. E.Abasovanın sözlərinə görü, onun həyatındakı boşluğu yalnız əsl, böyük sevgi doldura bilər. Əsgər şikayət edir: Biz çətinliksiz böyüdük, Allaha şükür, varlıyıq, lakin ürək sakitləşmir: daha nə isə istəyir. 150px|thumb|right|Sona Mustafayeva Gülçöhrə rolunda
Gülçöhrəni isə dərin sıxıntı, ata evində bağlı qapılar arxasında davam edən həyatdan məmnun olmamaq fərqləndirir. Abasovanın fikrincə, incə və poetik Gülçöhrə özündə oturuşmuş zümrə mövhümatına qarşı mübarizə aparmağa böyük, qarşısıalınmayan bir güc tapıır. O kasıb və əsilsiz arşın-malçıya qarşı sevgisini gizlətmir. Qız ölümü məcburi evlilikdən üstün tutur.
Vəli və Telli
150px|thumb|right|Həqiqət Rzayeva Telli rolunda Fərəh Əliyeva, digərləri kimi sevgi və xoşbəxtlik arzusunda olan Vəli və Telli obrazlarını, ağıllı, şən, gözüaçıq və tədbirli qulluqçu kimi alqılayır. Telli obrazının kəşfinə müəyyən töhfəni aktrisa Həqiqət Rzayeva verib. Qubad Qasımov onun elçilik və toy haqda hekayəsini, həmçinin nişanlısı üçün darıxan qızın darıxması haqda gülməli vokal ifasını spektaklın ən maraqlı səhnələrindən biri sayır.
Elmira Abasova qeyd edir ki, Vəli və Telli fərasətli, ürəyiaçıq və gülərüzlü qulluqçulardır. Onun sözlərinə inansaq, dahi bəstəkarımız bu obrazları janr dəqiqliyi və bədii koloritlə kəşf edib. Obrazlarında mahiranə və özünəməxsus şəkildə sezilən xalqımızın fərdlərinin xüsusiyyətləri onları publikanın sevimlilərinə çevirir. Bu cütlük komediyanın məğzinə daha dərin məna əlavə edir: üçüncü zümrənin insanların da sevgi və azad hisslər yaşamaq haqqı var. Məsələn, bəstəkarımızın ilk iki musiqili komediyasında qulluqçular Gülpəri və Sənəm özlərini qurban verərək uğursuz evliliyə razılaşırdılar.
Sultanbəy və Cahan
Fərəh Əliyeva Cahan və Sultanbəy obrazını "köhnə dönəmin" nümayəndələri kimi önə çəkir. Onlar uzun əsrlər boyu sürən həyat tərzinin dəyişməsi mümkünlüyün belə ağlından keçirmirlər. Amma, bununla birgə, onlar da ailə sədəti və rahat bir yuva arzulayırlar. Bunu Sultanbəyin 3 manat pul, bir molla və bir kəllə qənd, vəssalam cümləsi təsdiq edir. Qubad Qasımov Cahan xalanı feodal həyat tərzinin təcəssümü kimi qəbul edir. Hacıbəylinin, Sultanbəyi, müəllimlərə, həkimlərə, mühəndislərə yuxarıdan aşağı baxan konservativ və ən adi zadəgan bir obraz kimi yaratmağına baxmayaraq, bu rolu ifa edən artistlər bu obrazı gülünc obyekti etməyə çalışmır, mənfi cəhətlərlə birgə əsl bəyə xas olan müsbət xüsusiyyətləri də əks etdirirdilər. Üzeyir Hacıbəyli "Arşın mal alan" haqda qeydlər" adlı məqaləsində yazırdı: 150px|thumb|left|Ələkbər Hüseynzadə Sultanbəy rolunda Sıravi Qarabağ zadəganının konservatizmi o həddə çatır ki, o müəllimlərə, həkimlərə, mühəndislərə yuxarıdan aşağı baxır. Bu insanların yüksək dairələrdə olmalarına baxmayaraq, nəcib olmaya bilərdilər. Məhz buna görə Sultanbəy onlardan uzaq durur və vaxtını ətirçi Mirzə Hüseynin dükanında keçirir. Onun Hacı Mürsəl kimi tacirlər daha xoşdur. 1919-cu il yanvarın 10-da Üzeyir Hacıbəyli "Azərbaycan" qəzetində Mizrab təxəllüsü altında Ələkbər Hüseynzadənin Sultanbəy rolunu ifa etməsi haqda yazırdı: Artistik istedadı danılmaz olan cənab Hüseynzadə, Azərbaycan bəylərin əksər hissəsinin xüsusiyyətini əks etdirən Sultanbəy obrazını elə canlandırdı ki, müəllif tərəfindən şərh edilən "tip" tamamilə yox oldu.
Əzazil, şıltaq, dardüşüncəli Sultanbəyi və Cahan xalanı Elmira Abasova da köhnə dövrə bağlı olan bir obrazlar kimi qəbul edir. Cahan Əsgərin kədərini anlamır. Lakin onun fəndcil hoqqası Cahanın xoşuna gəlir. Sultanbəyi gördükdə isə, Cahan xala tələb olunan qaydalara zidd olaraq öz üzünü açıb ona göstərir. Abasova bu səhnəni komediyanın ideyasının açılmasında mərkəz səhnələrdən bir sayır, çünki o barışmaz satirik gülüşlə doludur.
İlk ekranlaşdırılmalar
180px|thumb|right|Hüseynqulu Sarabski (Əsgər) və Mirzə Ağa Əliyev (Sultanbəy). Məhz bu aktyorlar 1916-cı ildə çəkilmiş ilk filmdə başq qəhrəmanları canlandırmışdılar "Arşın mal alan" operettasını 4 dəfə ekranlaşdırıblar. Birinci ekranlaşdırma 1916-cı ildə Rusiyada Piron qardaşlarının "Film" adlı səhmdar cəmiyyətinin studiyasında həyata keçirirlib. Rejissoru Boris Svetlovun olduğu bu filmdə Hüseynqulu Sarabski (Əsgər), Əhmədağa Ağdamski (Gülçöhrə), Mirzə Ağa Əliyev (Süleyman), Ələkbər Hüseynzadə (Sultanbəy), Y.Nərimanova (Cahan xala) və s. çəkiliblər. Film səssiz olub, səhnənin arxasında müğənillər və Azərbaycan musiqi alətləri ansamblı yerləşdirilmişdi. Cabbar Qaryağdıoğlu və digər məşhur müğənnilər pyes gedişatında mahnılar ifa edirlər.
1918-ci ildə "Xanjonkov və KO" firması operettanı çəkmək istəyir, lakin Üzeyir Hacıbəyli buna razılıq vermədiyi üçün bu təşəbbüs baş tutmur. Azərbaycan Xalq Cumhuriyyətinin dönəmində "Pate qardaşları" fransız firması İstanbul vasitəsi ilə Azərbaycanın incəsənət xadimlərinə yol taparaq "Arşın mal alan" operettasını ekranlaşdırmağı təklif edirlər. Lakin Sovet istlası səbəbindən bu birgə layihə uğursuzluğa düçar olur.
1945-ci il ekranlaşdırılması
1945-ci ildə Stalinin göstərişi ilə Azərbaycanda əsər ekranlaşdırılır. Filmin ssenarisini Sabit Rəhman yazır, quruluşçu-rejissor vəzifələrinə isə Rza Təhmasib və Nikolay Leşenko təyin olunur. Bu işə cavabdehlik Mircəfər Bağırova həvalə edilir. Baş rollara artistlərin axtarışı başlayır. Bu zaman Rəşid Behbudov Bakıya qastrol səfəri ilə gəlir. Üzeyir Hacıbəyli, Rza Təhmasib və Nikolay Leşenko onun konsertində olurlar. R.Behbudov öz konsert repertuarına "Arşın mal alan"-dan iki musiqi nömrəsi — etmişdi – Əsgər və Vəlinin ifa etdikləri mahnıları daxil etmişdi. Əsgərin ariyasını Rəşidin ifasında qulaq asandan sonra (müğənni başına atasının qarakül papağını taxaraq ifa edərdi) onlar müğənnini kinoda çəkmək qərarına gəlirlər. Konsertdən sonra ona yaxınlaşan yaradıcı qrupun iştirakçıları, sevinərək "Axır ki tapdır…qarşımızda əsl tacir Əsgər durur!" deyirlər.
Gülçöhrə roluna Leyla Cavanşirova dəvət edilir. Lakin ilk öncə 20 yaşlı rəqqasə çəkiliş qrupunun xoşuna gəlmir. Lakin Leyla filmdə çəkilməyi çox istəyirdi və bu səbəbdən Üzeyir Hacıbəylinin yanına gələrək, gözünün yaşını tökür, Gülçöhrə rolunda çəkilməyi arzuladığını və bunun üçün hər bir çətinliyə qatlanmağa, gecə-gündüz işləməyə hazır olduğunu bildirir. Bəstəkar isə rejissorlardan qızı təkrar "baxmağı" xahiş edir.
Filmin ssenarisi 1944-cü ilin martın 22-də Moskvada təsdiq olunur. Film Bakı kinostudiyası tərəfindən türk və rus dillərində çəkilməyə başlayır. Filmin çəkilişləri Mərdəkanda aparılmışdı. Rəşid Behbudonun sözlərinə görə, Bakı camaatı film çəkildiyini eşitdikdə sandıqlraından ailə relikviyalarını –bəy interyeinə layiq olan qab-qacaqları, paltarları çıxararaq çəkiliş meydançasına gətirirdilər. Buna görə də, bütün rekvizitlər – qızıl portsiqar, dəbdəbəli paltarlar, bəzək əşyaları, mebel, qab-qacaq hamısı doğurçu idi. Sonralar Behbudov yadına salırdı:
Mən bu şən komediyada böyük həvəslə çəkilməyə başladım. Məni həddindən artıq öhdəlikli iş gözləyirdi…öz rolumu iki dildə ifa etməyə məcbur idim. Elə günlər olurdu ki, mən çəkilişlərdə iştirak etmirdim, lakin çəkiliş meydançasına gələrək bacardığım köməyi etməyə çalışırdım. Amma əsas məqsədim bu deyildi: mən özümü Əsgərin düşdüyü vəziyyətdə hiss etmək istəyridim. Atam deyərdi: "Oğul, mən balaca olarkən, atam məni parça satmağa göndərərdi…". Təsadüfə baxın, atam uşaqlıqda əsl arşın malçı olmuşdu, mən isə ekranda…
Asya roluna Gənc tamaşaçılar teatrının cavan aktrisası Rahilə Məlikova təyin olunur. Filmdə qalan rolları Lütfəli İmanov (Vəli), İsmayıl Əfəndiyev (Süleyman), Fatma Mehrəliyeva (Telli), Münəvvər Kələntərli (Cahan) və Ələkbər Hüseynzadə (Sultanbəy) ifa edirlər.
"O olmasın, bu olsun" filmində isə Məşədi İbad rolunu Mirzə Ağa Əliyev ifa edir. İlk olaraq film sovet senzurası tərəfindən bəyənilməmişdi və onun nümayişinə qadağa qoyulmuşdu. 1945-ci ilin iyulun 5-də filmin yoxlanması zamanı Moskva komissiyasının üzvləri arasında münaqişə yaranır. Üzvlərdən biri filmi tənqid edərək yaradıcı qrupu Sibirə sürgünlə hədələyir. Toplantıda "bu bəy-xan həyat tərzini ideallaşdırılmasıdır", "çəkiliş rəklama bənzəyir", "bu filmi çəkməklə nə məqsəd güdürdünüz?", "demək istəyrisiniz ki inqilabdan öncə həyat bu qədər gözəl idi?" kimi ifadələr səslənirdi. Lakin, bəddi şuranın fikri ilə razı olmayan və filmin dünya miqyasında məşhur olacağını hesa b edən Sergey Eyzenşteyn, filmn Stalinə nümayiş etdirilməsinə nail olur və o, filmi bəyənir. Stalin bəyəndikdən sonra film SSRİ səviyyəsində nümayiş etdirilməyə başlayır və əsərin yaradıcı kollektivi Stalin premiyası ilə mükafatlandırılır.
Böyük Camiyə (Mərənd)
Böyük Camiyə - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Mərənd şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Arşın mal alan (operetta)
1945-ci il ekranlaşdırılması
Bu film 136 ölkədə nümayiş olunur və 86 dilə dublyaj edilir. Təkcə SSRİ-də filmə 16 milyondan çox tamaşaçı baxır. Filmin büdcəsi 5 milyon 807 min rubl təşkil etdiyi halda, gəliri 5 milyard rublu aşır. Amerikalı tarixçi Maykl Smit öz "Sovet şərqinin" kinematoqrafı" məqaləsində yazırdı:
Film Mao Tszedunun da xoşuna gəlir və o Çində filmin "Yorğan altında sevgi" (çinlilər çadranı yorğan adlandırırdılar) adlı öz versiyasını çəkməyi əmr edir. Film 1952-ci ildə çəkilir. Rəşid Behbudov Çinə qastrol səfərinə gələrək çin dilində oxuduqdan sonra Mao o qədər təsirlənir ki, müğənnidən qastrollarını daha 3 ay ərzində uzatmağı xahiş edir. O zaman konsertlərə 8 milyondan çox insan gəlir.
1965-ci il ekranlaşdırılması
1965-ci ildə SSRİ-nin "Soyuzeksportkino" təşkilatı, Rəşid Behbudovun da çəkildiyi 1945-ci ilin "Arşın mal alan" filminin böyük gəlir gətirdiyini nəzərə alaraq, Bakı kinostudiyasına filmin yeni, rəngli variantını sifariş edir. Beləliklə, əsər rejissor Tofiq Tağızadə tərəfindən Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında bir daha ekranlaşdırılır. Bu film öncəki versiyası qədər rəğbət qazanmır, lakin texniki təminat baxımından daha mükəmməl olur. Bu filmdə baş rolları Həsən Məmmədov (Əsgər), Leyla Şıxlinskaya (Gülçöhrə), Hacımurad Yagizarov (Süleyman), Ağadadaş Qurbanov (Sultanbəy), Nəcibə Məlikova (Cahan), Tələt Rəhmanov (Vəli), Mövsün Sənani və başqaları ifa edirlər. Filmin musiqi redaktoru Fikrət Əmirov olur.
Atletik Bilbao FK
Atletik Bilbao (Athletic Kluba) — İspaniyanın Baskoniya bölgəsinin Bilbao şəhərini təmsil edən futbol klubu.
Klub Real Madrid və Barselona ilə birlikdə La Liqada heç vaxt aşağı diviziyona düşməyən üç klubdan biridir. La Liqada səkkiz dəfə çempion olmuşdur ki, bu da ispan klubları arasında 4-cü ən yaxşı nəticədir. Atletik İspaniya Kral Kuboku nu 24 dəfə (İspaniya Futbol Federasiyası 23 qələbəni qəbul edir) qazanmışdır ki, bu nəticə ilə onlar yalnız Barselona klubundan geridə qalır.
Atletikin əsas iki rəqibi vardır. Bunlardan biri Real Sosyedad, digəri isə həm idman, həm də siyasi cəhətdən bir-birinə rəqib olan Real Madriddir.
Tarixi
Atletik Bilbao, İspaniyanın Bask bölgəsinin futbol komandasıdır. 1928-ci ildə bəri La Liqada mübarizə edən üç klub Real Madrid və Barselona ilə birlikdə La Liqadan heç düşməmiş üç komandadan biridir. Athleic Bilbao 8 dəfə La Liqanın, 24 dəfə də İspaniya Kubokunu qazanmağı bacarmışdır.
Bask bölgəsinin digər komandalarından fərqli olan Atletik Bilbao bölgə xaricində heç bir oyunçunu komandasında oynatmaz. Komanda bu ənənəsini illərdir davam etdirməkdədir. Formasına heç bir zaman reklam almayan Bilbao nümayəndəsi 110 il sonra bu ənənəyə son verərək 2008-ci il başlanğıc olmaq üzrə, 2011-ci ilə qədər Bask mənşəli bir neft şirkətinin forma reklamını almışdır. Tarixi boyunca heyətində apardığı tək xarici futbolçu Bixente Lizarazu olub, bu futbolçu da Fransa nın Bask Bölgəsindəndir.
Atletik Bilbao klubuna ev sahibliyi edən San Mames stadionu 1913-ci ildə inşa edilib və La Liqanın ən köhə stadionudur.
Valeriya Novodvorskaya
Valeriya Novodvorskaya - rusiyalı liberal aktivist, dissident və qərb dəyərlərinin aktiv təbliğatçısı.
Həyatı
17 may 1950-ci ildə Belarusun Baranoviçi şəhərində anadan olub. 1969-cu ildə antisovet təbliğatına görə həbs edilib. 1970-72-ci illərdə dəlixanaya salınıb. 1977 - 1978-ci illərdə gizli antikommunist təşkilatı yaratmağa çalışıb.
O, 1978, 1985, 1986-ci illərdə dissident fəaliyyətinə görə mühakimə olunub. 1987-ci ildən 1991-ci ilə kimi 17 dəfə tutulub.
Amblyseius sparsus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Tanacetum larvatum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Timoti Fosu-Mensah
Evans Timoti Fosu Fosu-Mensah — Mançester Yunayted klubundan icarə əsasında İngiltərə Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Fulhem klubunda mərkəz müdafiəçisi, müdafiəyə meyilli yarımmüdafiəçi və cinah müdafiəçisi kimi çıxış edən peşəkar Niderland futbolçusudur.
Mançester Yunayted
Fosu Mensah Amsterdamda anadan olmuşdur. Valideynləri isə Qana vətəndaşlarıdır. O, futbolçu karyerasına Ayaks klubunda start vermişdir. 2014-cü ildə isə İngiltərəyə gəlmişdir. Fosu Mensah Mançester Yunayted klubunun gənclərdən ibarət komandasında müxtəlif mövqelərdə — mərkəz müdafiəçisi, sol cinah müdafiəçisi və mərkəz yarımmüdafiəçisi mövqelərində çıxış etmişdir. O, peşəkar karyerasında debütünü 28 fevral 2016-cı ildə Arsenal klubuna qarşı oyunda etmişdir. Fosu-Mensah görüşün 55-ci dəqiqəsində Markos Roxonu əvəz etmiş və görüşü sol cinah müdafiəçisi kimi davam etdirmişdir. Premyer liqa görüşündə Yunayted rəqibinə 3-2 hesabı ilə qalib gəlmişdir.
19 oktyabr 2016-cı ildə o, Mançester Yunayted klubu ilə daha bir il uzadılması şərtilə 2020-ci ilə kimi uzunmüddətli müqavilə imzalamışdır.
Kristal Palas (icarə)
10 avqust 2017-ci ildə Fosu-Mensah keçmiş Ayaks futbolçusu Frank de Bur baş məşqçi təyin olunduqdan sonra Kristal Palas klubuna mövsüm sonuna qədər icarəyə verilmişdir. O, Palas klubu ilə debütünü iki gün sonra 12 avqust 2017-ci ildə Haddersfild Taun klubuna qarşı oyunda etmiş və komandası rəqibinə 3-0 hesabı ilə məğlub olmuşdur. Məğlubiyyətə baxmayaraq, Fosu-Mensah son dəqiqələrdə Stiv Munyenin het-trik etməsinin qarşısını uğurla ala bilmişdir.
Fulhem (icarə)
9 avqust 2018-ci ildə Fosu-Mensah İngiltərə Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Fulhem klubuna mövsüm sonuna qədər icarəyə verilmişdir.
Milli karyerası
Fosu-Mensah Niderland millisinin U-15, U-16, U-17 və U-19 yığmalarında çıxış etmişdir. Mançester Yunayted klubunda uğurlu çıxış etdikdən sonra Fosu-Mensah İrlandiya, Polşa və Avstriya milliləri ilə keçiriləcək yoldaşlıq oyunu üçün əsas milliyə dəvət almışdır. O, həmçinin valideynləri Qana vətəndaşları olduğu üçün bu millidə də çıxış edə bilər. O, 28 avqust 2017-ci ildə Kenni Tete zədələndikdən sonra Fransa və Bolqarıstan millilərinə qarşı 2018 FİFA Dünya Kubokunun təsnifat mərhələsi oyunlarında iştirak etmək üçün əsas milliyə çağırılmışdır. Fosu-Mensah milli ilə debütünü 31 avqust 2017-ci ildə Fransa millisinə qarşı oyunda etmiş və millisi rəqibinə 0-4 hesabı ilə məğlub olmuşdur.
Şəxsi həyatı
Fosu-Mensah peşəkar futbolçu Alfons Fosu-Mensahın kiçik qardaşıdır.
İslam Dünyası Cəmiyyəti
İslam Dünyası Cəmiyyəti (qısaca İDC) (ərəbcə - Rabitət əl-aləm əl-islami) - 1962-ci ildə Məkkədə yaradılmışdır. İDC-nin rəhbər orqanı şuradır. Şuraya baş katib başçılıq edir. Cəmiyyət öz əməli fəaliyyətini məhəlli əlaqələndirmə şuraları (Asiya, Afrika, Şimali və Cənubi Amerika üçün) vasitəsilə həyata keçirir. Bu şuraların əsas diqqəti islam dininin təbliğinə, məscidlər tikilməsinə yardım göstərilməsinə, Məkkəyə ziyarətlərin təşkilinə cəlb edilmişdir. İslam Dünyası Cəmiyyəti öz fəaliyyətini İslam Şurası Konfransı ilə əlaqələndirir.
Rayo Valyekano FK
Rayo Vallekano (Madrid) — İspaniyanın futbol klubu.
Trillium catesbaei
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Müqəddəs Georgi boğazı (Papua-Yeni Qvineya)
Müqqəddəs Georgi boğazı. Boğaz Bismar arxipelaqına aid olan (qərbdə) Yeni Britaniya ,(şərqdə) Yeni İrlandiya adalarını ayırır. Bismark dənizi ilə Solomon dənizini birləşdirir. Boğaz İrlandiya və Böyük Britaniya arasında yerləşən boğazın şərəfinə adlandırılmışdır. Boğazın uzunluğu 130 km,eni isə ən dar yerdə 8 km təşkil edir.
Daş saat (film, 1975)
Məzmun
Elmi-kütləvi film Azərbaycan xalq təsviri sənətinə həsr olunmuşdur. Filmdə el sənətkarlarının qədim zamanlardan bəri davam edən yaradıcılıq ənənələrindən danışılır.
Etibar Əhmədov (dirijor)
Etibar Əhmədov (, ; d. 6 iyun, 1959. Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Rusiya Federasiyasının əməkdar artisti. Novosibirsk Musiqili Komediya Teatrının quruluşçu dirĳoru.
Həyatı
Əhmədov Etibar Əhmədağa oğlu 1959-cu il iyunun 6-da Bakıda anadan olub. 1974-cü ildə Bakıda Asəf Zeynallı adına musiqi məktəbinin xor dirijorluğu şöbəsinə pedaqoq Q.Gimpileviçin sinfinə qəbul edilib və 1978-ci ildə oranı bitirib. Azərbaycan Dövlət Opera və Balet Teatrının baş xormeysteri N.Məlikovun rəhbərlik etdiyi dövlət imtahan komissiyasının tövsiyəsi ilə Ü.Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının (indiki Ü.Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyası) xor dirijorluğu fakültəsinə - kafedranın dosenti L.Atakişiyevanın sinfinə daxil olub. Təhsil illərində E.Əhmədov kamera xorunda xor artisti kimi çalışıb, Sovet İttifaqının şəhərlərində (Sevastopol, Simferopol, Tbilisi, İrəvan, Kişinyov) qastrol səfərlərində olub. 1983-cü ilin fevralında konservatoriyanı bitirən E.Əhmədov Ş.Qurbanov adına Bakı Musiqili Komediya Teatrına dirijor vəzifəsinə dəvət edilib. Onun Bakı Musiqili Komediya Teatrında dirijorluq etdiyi ilk tamaşa İ.Kalmanın “Hollandiyalı qadın” operettası olub.
1990-cı ildə E.Əhmədova Novosibirsk Musiqili Komediya Teatrında baş dirijor vəzifəsi təklif olunub. Novosibirskdə onun yaradıcılıq bioqrafiyasının yeni mərhələsi başlanıb. 1994-1996-cı illərdə E.Əhmədov M.Qlinka adına Novosibirsk Dövlət Konservatoriyasında SSRİ xalq artisti, professor А.Каtsın sinfində təcrübə keçib. 2000-ci ildə M.Qlinka adına Novosibirsk Dövlət Konservatoriyasının aspiranturasını bitirib. Novosibirsk Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrında E.Əhmədov “Sehrli fleyta” (V.A.Motsart), “Yevgeni Onegin” (P.İ.Çaykovski), “Traviata” (C.Verdi) kimi tamaşalara dirijorluq edib. 2002-2008-ci illərdə Başqırdıstan Opera Teatrının dirijoru olub, Yekaterinburq Opera Teatrının Barnaul və Tomsk simfonik orkestrləri ilə əməkdaşlıq edib, orada ikinci dirijor kimi C.Verdinin “Traviata” əsərini (quruluşçu rejissor A.Stepanyuk) tamaşaya qoyub. E.Əhmədov 2007-ci ildə bu teatrla Portuqaliyaya qastrol səfərinə çıxıb. E.Əhmədov 50-dən çox tamaşanın quruluşçu dirijoru olub. Buraya İ.Ştrausun “Yarasa” (Novosibirsk teatrında onun səhnəyə qoyduğu ilk tamaşa), “Vals kralı” İ.Kalmanın “Skripkaçılar kralı”, “Cənab İks”, “Silva”, “Hollandiyalı qadın”, “Bayadera”, F.Leqarın “Qraf Lüksemburq”, “Şən dul qadın” operettaları, K.Porterin “Kankan”, F.Lounun “Mənim gözəl xanımım”, A.Jurbinin “Arabaçı və kral” müziklləri, O.Feltsmanın “Çarleya xala”, L.Solinin “Xanımlar və qusar” musiqili komediyaları, V.Domoratskinin “Aylı gün” müzikli, bəstəkar C.Rossininin “Sevilya bərbəri” operasının motivləri əsasında “Fiqaro burada!” musiqili komediyası, V.Pleşakın “Peterburqlu inkoqnito”, M.Samoylovun “Don Juan. İlk məhəbbət” müziklləri, V.Baskinin “İsveç kibriti”, G,Kançelinin “Xanuma”, A.Kolkerin “Gürzə” musiqili komediyaları, “Məhəbbət şeypurları”, “Mavi işıq” konsert proqramları və s. daxildir. Hazırda E.Əhmədov Novosibirsk Musiqili Komediya Teatrında quruluşçu dirijor işləyir.
Təltif və mükafatları
2005-ci ildə E.Əhmədova incəsənət sahəsindəki xidmətlərinə görə Rusiya Federasiyasının əməkdar artisti fəxri adı verilib. 2001-ci ildə F.Leqarın “Qraf Lüksemburq” tamaşası ilə, 2008-ci ildə İ.Kalmanın “Silva” operettasına, 2009-cu ildə isə A.Kolkerin “Gürzə” müziklinə görə “Ən yaxşı musiqili teatr dirijoru” nominasiyasında “Qızıl maska” Rusiya milli teatr mükafatına namizəd olub. Sonuncu tamaşa ona layiqli mükafatı qazandırıb.
Həmçinin bax
Konstantin Krimets
CoMix Wave Films
— Yaponiya animasiya studiyası. Studiya şirkətinin baş qərargahı Yaponiyanın Tokio prefekturasının Çiyoda şəhərində yerləşir. Studiya anime serialları ilə, qısametrajlı filmləri və xüsusilədə direktoru Makoto Şinkayın iştirakı ilə çəkilmiş televiziya reklam çarxları ilə məşhurdur. Studiya 2007-ci ilin mart ayında 1998-ci ildə yaradılmış Itochu Corporation, ASATSU (indi ADK) və digər kompaniyaların birləşməsindən yaranmışdır.
Qapılıq (Mərənd)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 548 nəfər yaşayır (120 ailə).
Şamaxı zəlzələsi (1902)
Şamaxı zəlzələsi — Şamaxının sonuncu ən dəhşətli zəlzələsi 1902-ci il yanvar ayının 31-də baş vermişdir.
Zəlzələ öncəsi
Şamaxı şəhəri və ətraf regionlar həmişə seysmoaktiv zona hesab olunub. Təkcə 1806–1902-ci illər ərzində şəhərdə 9 güclü zəlzələ baş verib ki, bunların ən güclüsü 1859-cu ildə baş vermiş Şamaxı zəlzələsi olub. Bu zəlzələ nəticəsində şəhər tamamilə dağılmış, çoxlu sayda insan həlak olmuş, Şamaxı quberniyasının mərkəzi Şamaxı şəhərindən Bakıya köçürülmüş və quberniyanın adı uyğun olaraq dəyişdirilmişdi. Bu zəlzələdən bir il sonra, 1860-cı ildə Şamaxıda tədqiqatlar aparan alman geoloqu və professoru German Abix Şamaxıda daha bir güclü və dağıdıcı zəlzələnin baş verə biləcəyi proqnozunu vermişdi. Buna baxmayaraq imperiya rəhbərli bu xəbərdarlıqları qulaqardına vuraraq Şamaxı şəhərində tikinti işlərini genişləndirərək burada əhalinin sayının artmasına şərait yaradırdı. 1902-ci il zəlzələsi baş verən ana qədər şəhərdə 22.000 sakin yaşayırdı.
Zəlzələ və sonrakı hadisələr
300px|thumbnail 1902-ci il yanvar ayının 31-də gündüz saat 12 radələrində, baş vermiş sonuncu təbii fəlakət zamanı bu antik şəhər tamamilə dağılıb, maddi mədəniyyətimizin sonuncu ən unikal nümunələri də yerlə yeksan olmuş, torpağın dərin qatlarına gömülüb. Təsadüfi deyil ki o zamanın bir sıra mətbuat nümunələri bu təbii fəlakəti "Qiyamət günü" ilə müqayisə edərək onun dəhşətləri barədə məlumatlar dərc ediblər. Məlumatlara görə 1902-ci ildəki zəlzələ zamanı şəhərin 2.000 nəfərdən artıq sakini həlak olub, minlərlə insan yaralanıb, 20.000 nəfərədək əhali evsiz-eşiksiz qalıb, 4 min yaşayış evi, 8 qədim məscid, iki kəlisa, 10-dan artıq mədrəsə, 40 qədim şərq hamamı, onlarla ticarət obyekti, bazar-dükan dağılaraq yerlə yeksan olub. Şəhərdə zəlzələ sonrası böyük panika yaşanıb, əhali qorxu içərisində qaçışmağa başlayıb. Zəlzələ nəticəsində şəhərdəki 5.000 evdən 4.000-ni tamamilə dağılmış, həmçinin Şamaxı qəzasında yerləşən 126 kənddə 3.000-dən çox ev, 40 məscid və çoxlu təsərrüfat tikililəri dağılmışdı. Zəlzələdən sonra hökumət rəsmiləri və Qırmızı Xaç Komitəsi əhaliyə yardım etmək üçün əraziyə gəlib. Bütün bu faktlar ötən əsrin əvvəllərində Sankt-Peterburq şəhərində çap olunan "Niva" adlı dərginin 97-ci sayında rəsmən öz təsdiqini tapıb. Hal-hazırda həmin dərginin zəlzələ ilə bağlı səhifələri Şamaxı Diyarşünaslıq Muzeyində saxlanmaqdadır.
Araşdırma
Şamaxı zəlzələsinin, onun səbəblərinin və nəticələrin öyrənilməsi artıq 1902-ci ildə başlandı. Birinci hadisə yerinə Qafqaz dağlıq idarəsinin tapşırığı üzrə mədən mühəndisi Şahqulu Mirzə gəldi. Onun apardığı araşdırmaların nəticələrinə əsasən Şamaxı zəlzələsinə aid ilk yazılar 1902-ci ildə nəşr olundu, 1903-cü ildə zəlzələ haqqında yazılan kitab işıq üzü gördü. Artıq 1902-ci ilin fevralında alimlər zəlzələ nəticəsində baş verən böyük dağıntıların və qurbanların iki səbəbi təyin etdilər. Birinci səbəb Şamaxının çox hissəsinin zəif qruntlar üzərində, yəni yumşaq, su ilə təmin edilmiş torpaqlarda yerləşməsi idi. İkinci səbəb şəhərdəki tikinti işlərinin pis aparılmasından ibarət idi. Əhali zəif gil məhlulundan hazırlanmış yerli daşdan evlər tikirdi, evlərin damı ağır və yastı olurdu. Onlar şəhərin digər hissəsində tikilmiş taxta evlərlə müqayisədə daha asan dağılırdılar.
Akaki Sereteli
Akaki Rostomoviç Sereteli — gürcü şairi, yazıçı, ictimai xadim.
Həyatı
Firudin bəy Köçərli yazır:
"Akaki Sereteli məşhur İmeret knyazlarının nəslindəndir. Onun babaları sabiqdə İmeret padşahlarına müqərrib olub, vətənlərinə və millətlərinə böyük xidmətlər göstərmişlər. Knyaz Akaki anadan olubdur Kutais quberniyasının Şorapel uyezdində özünə mütəəlliq Saçxeri adlanan məhəldə, miladın 1840-cı sənəsində iyunun 9-da. Akakinin valideyni Qafqazın knyaz və nücəbaları arasında qədimdən işlənən adətə görə öz körpə balalarını tərbiyə üçün bir rəiyyət evində süd anasına tapşırıblar".
Ümumdünya İslam Konqresi
Ümumdünya İslam Konqresi (qısaca ÜİK) (ərəbcə - Mütamər əl-aləm əl-islami - hərfi mənada İslam Dünyası Konqresi) - beynəlxalq islam təşkilatlarının ən qocamanıdır. ÜİK 1926-cı ildə Səudiyyə Ərəbistanı kralının təşəbbüsü ilə yaradılmışdır, lakin geniş fəaliyyətə ancaq 1949-cu ildə Kəraçidə keçirilən konfransdan sonra başlamışdır. 36 dövlətin nümayəndələrini birləşdirir. Konqresin fəaliyyətinə hər il müsəlmanların Məkkə ziyarəti başa çatdıqdan sonra toplaşan ali şura rəhbərlik edir. ÜİK bir sıra tədqiqat mərkəzləri vasitəsilə islam tarixi, müsəlman ehkamçılığı, fəlsəfə sahəsində tədqiqatlara rəhbərlik edir. İslam mövzusunda nəşrlər (o cümlədən Müsəlman aləmi jurnalını) buraxır. İslamın səsi verilişlərini təşkil edir.
Baccharis torricoi
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Beynəlxalq İslam Bankları Cəmiyyəti
Beynəlxalq İslam Bankları Cəmiyyəti — Şahzadə Məhəmməd əl-Feysəl əs-Səudun (Səudiyyə Ərəbistanı) təşəbbüsü ilə 1978-ci ildə Ciddədə yaradılmışdır. Cəmiyyətin məqsədi İslam prinsiplərinin bank işinə şamil edilməsinə və milli islam banklarına texniki yardım göstərilməsinə nail olmaqdır. Beynəlxalq islam bankları cəmiyyətinə Sudanın, Əbu-Zəbinin, Bəhreynin, İordaniyanın, İranın islam bankları, Feysəl İslam Bankı (Misir), Küveyt Maliyyə Evi (Küveyt) daxildir.
Amblyseius spiculatus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Qaraca-i Feyzullah (Mərənd)
Qaraca-i Feyzullah - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Mərənd şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,851 nəfər yaşayır (449 ailə).
Yoldaş (Uçalı)
Yoldaş — Başqırdıstan Respublikasının Uçalı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Kunakbay kənd şurasının tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Spektral cihazlar
Spektral cihazlar-müxtəlif uzunluqlu dalğaları yaxşı ayırd edən,spektrin ayrı-ayrı hissələrinin bir-birini örtməsinə imkan verməyən (sanki) cihazlardır.İş prinsipi işığın dispersiya hadisəsinə (prizmalı spektroskoplar) və difraksiyası hadisəsinə(difraksiya qəfəsli spektrometrlər) əsaslanır.
Spektrlər bütöv,xətti və zolaqlı olmaqla üç yerə bölünür.
Trillium cernuum
(Trillium cernuum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xəzər dənizinin neft və təbii qaz ehtiyatları
Tarixi
Xəzərdə neft hasilatının tarixi çox keçmiş dövrə gedib çıxır. Təxminən 2600 il əvvəl Xəzər sahilində yaşayan insanlar dənizə yaxın yerlərdən çıxan "yanan mayedən" kütləvi şəkildə istifadə edirdilər. Eramızdan əvvəl 331-ci ildə Makedoniyalı İsgəndərin İrana hücumu zamanı Xəzər sahilində yaşayan insanlar onun qoşunlarının yerləşdiyi yerə hücum edərək əsgərlərin çadırlarını alışan maye ilə dolu qablarla oda qərq edirdilər. Bundan başqa, qaynar neft qalalarda müdafiə məqsədilə də istifadə olunur, hücum edən düşmən əsgərlərinin üstünə tökürdülər. Yazılı mənbələrdə Xəzərdə neft olması haqqında ilk məlumatı təxminən 7 və 8-ci əsrlərə təsadüf edir. Asiyaya səyahəti zamanı Marko Polo Bakıda insanların neftdən tibbi və dini məqsədlər üçün istifadə etdiyini yazırdı. Neft artıq 14-cü əsardə Bakıdan Yaxın Şərqin digər ölkələrinə ixrac olunurdu. Lakin 19-cu əsrə qədər Xəzər sahillərində neftin kütləvi hasilatı baş verməmişdir.
Sənaye Dövrü
Xəzərdə neft çıxarılmasına ilk dəfə onunla həmsərhəd olan ölkələrin torpaqlarında başlanmışdır. Xəzər neftini daşıyan ilk neft kəməri isə 1908-ci ildə tikilmişdir. Bu kəmər ilə Bakı nefti Gürcüstanın Batumi limanına daşınır, oradan isə xarici ölkələrə satılırdı. Lakin 2-ci Dünya Müharibəsindən sonra Xəzərətrafı ölkələrin qurudan çıxardığı neftin miqdarı azalırdı. Qurudakı neft artıq öz erasını başa vurmaqda idi. Mütəxəssislər isə daha çətin və daha bahalı yolla dənizin özündən neft çıxarılmasını təklif etdilər. İlk dəfə Xəzər dənizinin özündən neftin çıxarılmasının layihəsini mühəndislər 1930-cu illərdə hazırlayıb təklif irəli sürmüşdülər. 1948-ci ildə Pirallahı və Neft Daşları sahələrində dənizdə ilk estakadalar qurulmağa başlandı. Xəzər dənizinin özündə ilk neft quyusu 1949-cu ildə açılıb. Neft daşlarında qurulan estakadalar olan ərazidə ilk neftin çıxarılmasına 24 avqust 1949-cu ildə başlandı. Dünyada dənizdən ilk dəfə neftin çıxarılması dünya tarixində əlamətdar hadisə sayılır. 1950-ci ildən sonra dənizdən neft hasilatı kütləvi müstəviyə keçdi. 1953-cü ildən etibarən neft mədənlərin təzyiqi yüksək saxlamaq üçün rezervuarlara su vurulmağa başlandı.
"Moskvanın 800 illik xatirəsinə" medalı
thumb|gif|Moskvanın 800 illik xatirəsinə medalının arayışı
Tanacetum leptophyllum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Daş yaddaş (film, 1986)
Məzmun
Filmdə Azərbaycanın qədim tikililəri, mədəniyyət abidələri, qalaları və digər daş yadigarları barədə söhbət açılır.
Tampere Yunayted FK
Tampere Yunayted — Finlandiyada futbol klubu. Finlandiyanın Yüksək Futbol Liqası — Veikkausliiga-da çıxış edir. Klub Tampere şəhərində yerləşir. 2011-ci ilin aprelində müqavilə matçlarında iştirakına görə peşəkar lisenziyadan məhrum edilib.
Tarixçəsi
Klub 1998-ci ilin iyul ayında təsis edilib. Əvvəlcə yerli "İlves" klublarını və TPV-ni bütöv bir komandada birləşdirmək planlaşdırılırdı. Tezliklə, "İlves" maliyyə problemləri səbəbiylə dağıldı və "Tampere Yunayted" komanda yarandı.
Sistem
Sistem (, "təşkil edilmiş") — vahidliyə doğru çox sayda bir-biri ilə bağlı obyekt və resursların birliyi. Bu birlik digər birliklərə qarşı da yönəlmiş ola bilir. Sistem mühitin daxilində obyekt və subyektlərin müəyyən zamana və müəyyən məqsədə doğru nisbi müstəqil birliyidir. Sistem — təşkil edilmiş, vahid olan, daxilində fərdilik qorunub saxlanan və bir–biri ilə sıx bağlı olan obyektlər birliyidir.
Amblyseius stramenti
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Qaraca-i Məhəmməd (Mərənd)
Qaraca-i Məhəmməd - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Mərənd şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,396 nəfər yaşayır (343 ailə).
Qırxlar (Mərənd)
Qırxlar - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Mərənd şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 44 nəfər yaşayır (13 ailə).
Maltusçuluq
Maltusçuluq - əhalinin məskunlaşması nəzəriyyəsi; müəllifinin - ingilis iqtisadçısı və ruhanisi Maltusun adı ilə belə adlandırılmışdır. Sənaye çevrilişi və "çəpərləmələr"lə əlaqədar olaraq işsizliyin artması dövründə meydana gəlmişdir. Maltus sübut etməyə çalışırdı ki, zəhmətkeşlərin yoxsulluğu iqtisadiyyatla deyil, təbii şəraitlə bağlıdır. Onun çıxardığı qanuna görə, guya, əhali həndəsi silsilə ilə, dolanışıq vasitələrinin miqdarı isə ədədi silsilə ilə artır və nəticədə "əhalinin mütləq artımı" meydana çıxır.
Tunduşi
Şanyü Tunduşi — 31-ci hun imperatorudur. Tunduşi əvvəllər sərkərdə idi. Şimal hunlarına qarşı müvəffəqiyyətli səfərlərdə başçılıq etmişdi. Hakimiyyətə gələndən sonra Tuntuhenin tərəfdaşları, Şimal hunlarının dəstəyi ilə onun oğlu Fenhunu şanyü elan etmişdilər. Fenhunun tərəfdarları dağlarda vuruşduğu üçün çətinliklə qalibiyyətlər əldə edilirdi. Xalq daha sonra Fenhudan ayrılmağa başladı, çünki aclıqdan əziyyət çəkirdilər. Hakimiyyəti dövrüncə Fenhu ilə mübarizə aparan şanyü 98-ci ildə öldü.
Lusiya gəvəni
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Böyük Qafqaz sıra dağlarının aşağı və orta dağ qurşaqlarında, Kiçik Qafqazda, Naxçıvanda kolluqlarda yayılmışdır.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 25-70 sm-ə çatan kolcuqdur. Zoğları ağ, sıx tüklüdür. Yarpaqları 5-6 (8) ədəd, cüt, ensiz-xətvari, ellipsvari, yaxud uzun, neştərvari olub, 2 sm uzunluğunda, 4 mm enində, ağ tüklüdür. Çiçək oxu yarpaqdan azca uzun, xırda, sıx, qara tüklüdür. Paxlası qısa, düz yönəlmiş, neştərvari, uzunsov, 2 sm uzunluqda və 4 mm enində, ağ tüklü, iki yuvalıdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvəsi iyulda yetişir. Təbiətdə toxum vasitəsilə çoxalır.
Ekologiyası
Gilli, qumsal torpaqlarda, daşlı yamaclarda, quru sahələrdə bitir.
Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan dağlarının yuxarı dağ qurşağında, Oxçaçay ərazisində, Quba-Şabran rayonunda dağlıq ərazilərdə təsvir edilmişdir. Arealı az olduğu üçün "Qırmızı kitab"a salınması tövsiyə edilir.
Məlumat mənbəsi
Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. T.S.Məmmədov
Huk qanunu
Huk qanunu – cismin deformasiyası zamanı yaranan elastiklik qüvvəsi, bu deformasiyanın ölçüsü ilə düz mütənasibdir. Huk qanunu 1660-cl ildə ingilis alimi Robert Huk tərəfindən kəşf olunmuşdur. F= -kx
Huk qanunu ancaq kiçik deformasiyalarda doğrudur mütənasiblik həddini aşdıqda, gərginliklə deformasiya arasındakı asılılıq qeyri xətti olur. Bir sıra materiallar üçün hətta kiçik deformasiyalarda Huk qanunu doğru olmur.Huk qanunu
Nazik çubuqlar üçün Huk qanunu
Nazik çubuğun dartılmasında Hüq qanunu aşağıdakı kimi yazılır: Burada F — qüvvə, \Delta l — mütləq uzanma я, а k — elastiki modul.
Elastikiyyət əmsalı materialın xassəsindən və ölçülərindən asılıdır. Aşkar şəkildə çubuğun ölçülərini istifadə edərək elastikiyyət əmsalını aşağıdakı kimi yazmaq olar. (kəsiyinin en sahəsi S və uzunluq L) E birinci növ elastiklik modulu və ya Yunq modulu və materialın mexaniki xarakterikdir.
Bu forma materialın hər kiçik hissəsində doğrudur.
Ümumiləşdirilmiş Huk qanunu
Ümumi halda gərginlik deformasiya üç ölçükü fəzada 2 ranqlı tenzorla istifadə olunur. (9 komponentə malikdir.) Onları əlaqələndirən tenzoru 4 ranqlı tenzor olmaqla C_{ijkl} 81 sabit təşkil edir. Tenzor C_{ijkl}, simmetrik olduğu halda gətginlik və deformasiya tenzorunda yalnız 21 sabitdən asılı olurlar. Bu zaman Hük qanununu aşağıdakı kimi yazmaq olar:
burada \sigma_{ij} — gərginlik tenzoru,  — deformasiya tenzoru. İzatrop materialın tenzoru C_{ijkl}.
gərginlik və deformasiya tenzorlarının simmetrik olması şərtindən istifadə edərək Hük qanununu aşağıdakı kimi hallarda yazmaq olar.
Xətti elastik cisim üçün:
burada E — Yunq modulu, \mu — Puasson əmsalı, — yerdəyişmə modulu.
Aleç buzlağı
250px|thumb
Aleç buzlağı ( və ya ) - İsveçrədə Alp dağlarında ən uzun (26,8 km) və sahəsi ən böyük (169 km²-ə yaxın) buzlaq. Rona çayı dərəsinə doğru 1450 m yüksəkliyə qədər enir.
Aksum krallığı
Aksum krallığı və ya Aksum padşahlığı — Efiopiyanın şimalında qədim dövlət. İndiki Sudan ərazisi də Aksum krallığına aid olmuşdur. Adı Aksum şəhərindən götürülmüşdür. Aksum krallığı haqqında ilk məlumat II əsrə aiddir. Əsasən II-XI əsrlərdə aid olmuşdur. Hindistandan və Şərqi Afrikadan Aralıq dənizinə gedən ticarət yollarının Aksum krallığından keçməsi onun iqtisadi inkişafına yardım etmişdir.
Tarixi
Bir qrup alimlər Aksum krallığını quldar, digərləri isə feodal dövlət hesab edirlər. Aksum mədəniyyəti Cənubi Ərəbistan mədəniyyəti ilə sıx əlaqədə olmuşdur. IV əsrdə Aksum krallığında xristianlıq yayılmağa başlamışdır. Bunun sayəsində krallıq Bizans hakimiyyəti altında olan xaçpərəst Misirlə həm siyasi, həm də dini baxımdan yaxın əlaqələr qurmuşdur. Təxminən bu dövrdə Aksu krallığı öz ərazisini Cənubi Ərəbistana qədər genişlətmişdir və IV-VI əsrlərdə Cənubi Ərəbistanda ağalıq uğrunda Himyəri dövləti ilə gərgin mübarizə aparmışdır. Bu mübarizə nəticəsində VI əsrdə Yəmən də Aksu krallığına tabe olmuşdur.
Şirvanşahlar türbəsi
Şirvanşahların türbəsi — Şirvanşahlar saray kompleksinin aşağı həyəti ərazisində yerləşən üç tikilidən (digər iki tikili Şah məscidi və Saray hamamıdır) biri. Türbəyə yuxarıdan baxdıqda kəsmə ulduzlarla bəzədilmiş və altıbucaqlı günbəzlə tamamlanmış düzbucaqlı olması görünür. Orta əsrlərdə günbəz üzərindəki ulduz şəkilli yarıqlara mavi rəngli kaşı yerləşdirilmişdi.
Tarixi
thumb|270px|left| Türbənin daxilindəki məzarlar Giriş üzərindəki kitabə bu tikilinin inşa tarixi və memarı haqqında məlumat verir. Orada yazılmışdır: "Dinin müdafiəçisi, peyğəmbərin adamı, böyük sultan Şirvanşah Xəlilullah, Allah onun şahlığını və hakimiyyətini daimi etsin, bu işıqlı türbəni öz anası və yeddi yaşlı oğlu üçün, Allah onlara rəhmət eləsin, tikdirməyi əmr etdi, 839-cu il"
1954-cü ildə şərqşünas alim Ə.Ələsgərzadə portal üzərindki bu yazıları oxumuşdur. Digər yazılar Quran surələrindən götürülmüşdür. Portalı bəzəyən medalyonda yalnız güzgü vasitəsilə oxunan yazı ilə memarın adı yazılmışdır: "Allah, memar Məhəmməd Əli". Məlumdur ki, memarlara tikililər üzərində öz adlarını yazmaq qadağan olunmuşdu. Ona görə də sənətkar öz adını bu yolla şriftləşdirmişdir. Bu isə memarlıq əqlinin kəskinliyini və ziddiyyətdən çıxış yolu tapma məharətini və işini layiqincə yerinə yetirdiyini göstərir.
M. Nemət isə belə qərara gəlmişdir ki, türbənin giriş portalı üzərindəki medalyonda memarın adı yazılmayıb. O, medalyondakı yazını belə oxuyur: "Əlhəmdülillahi və əla həəma’ihi" (Allaha və onun nemətlərinə həmd olsun).
Türbə binasının sonradan mədrəsə kimi istifadə edilməsi, həmin qəbirlərin pis vəziyyətə salınması ilə nəticələnmişdir. 1947-ci ildə türbə təmir edilərkən aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı döşəmənin səthindən xeyli dərində 6 qəbir meydana çıxarılmışdır.
Dəfnlər
Giriş üzərindəki yazılara əsasən məlumdur ki, türbə Şirvanşah Xəlilullahın anası və oğlu üçün tikilmişdir. Buna baxmayaraq orada Şirvanşahlar ailəsinin digər üzvləri də dəfn edilmişdir. Qazıntılar zamanı sökülmüş döşəmənin altından daş lövhələr tapılmışdır. Bu daş lövhələrdən yeddi ədəd qəbrin örtüyü olduğu məlum olmuş, yalnız beş qəbirdə sümük qalıqları tapılmış, iki qəbirin isə boş olması müəyyənləşdirilmişdir.
XV əsrdə tarixçi Xondəmir "Xəbisus-as-Siyar" adlı əsərində yazır ki, Səfəvi şahı I İsmayıl ata və babasının qisasını almaq üçün söz vermişdir ki, Şirvanşahların sümüklərini bifrət odunda yandıraraq külünü göyə sovurub, onları təhqir edəcəkdir. Görünür, 1501-ci ildə Bakının Səfəvilər tərəfindən ələ keçirilməsi zamanı, iki qəbir açılmış və oradakı sümüklər məhv edilmişdir. Digər beş qəbirə isə toxunulmamışdır.
Şirvanşahların saray şairi olmuş Bədr Şirvani qəsidə, mədh və qəzəllərində burada dəfn edilənlərin adları ayırd edilmiş və dəqiqləşdirilmişdir. Bədr Şirvani XIV əsrin sonu-XV əsrin sonlarında Şirvanın ən məşhur şairlərindən biri olmuşdur. Onun 12473 beytdən ibarət külliyatı Şirvan hakimlərinə, vəzirlərinə, məhkəmə işçilərinə həsr etdiyi mədhlər ayrı-ayrı tarixi şəxslərin xüsusiyyətləri, Şirvanın dövlət və ictimai quruluşunu öyrənmək baxımından çox əhəmiyyətlidir. Bu külliyatına daxil olan əsərlərində Bədr türbədə dəfn edilmiş şah nəsli nümayəndələrinin adlarını və anadan olduğu illəri göstərmişdir.
Birinci qəbirdə Şirvanşahın 6–7 yaşlı oğlu Fərrux Yəmin dəfn edilmişdir. Kəllə sümüyündə və döş qövsündə tüklər qalmışdır. Sümükləri təmizlənərkən kəfən qalıqlarının olması müəyyənləşdirilmişdi. Mədhlərdən birində qeyd olunur ki, Şirvnşahın bu oğlu (1435–1442) 7 yaşında vəfat etmişdir.
İkinci qəbir qoca qadına məxsusdur. Bunu onun dişləri və sümüklərinin nazikliyi də sübut edir. Mədhlərin birində Mədhlərin birində Şirvanşahın anasının adının Bikə olması və çox hörmətli qadın kimi tanınmasını, hicri təqvimi ilə 839-cu ildə (1435–1436) vəfat etməsi qeyd olunur. Üçüncü qəbirdə Şirvanşah Şahruxun həyat yoldaşı olan Xanikə xanım dəfn edilmişdir. Bədr Şirvani öz mədhlərində Xanikə adını yada salaraq onun sultanlara layiq gözəlliyindən danışır. Xanikə xanım Qara Yusifin əsiri olub, onun ölümündən sonra Şirvanşah Şahruxun yanına gətirilmiş və zəngin toy mərasimindən sonra ərə getmişdir.
Dördüncü qəbirdə Şirvanşahın Şeyx Salah adlı iki yaşlı oğlu dəfn edilmişdir. O, hicri tarixi ilə 847–849-cu illərdə (1443–1445) yaşamışdır. Bu qəbirdən şirli keramika və çilçıraq hissələri aşkarlanmışdır.
Beşinci qəbir 19 yaşlı II İbrahimin (1432) qəbridir. Bu qəbirdən ipək parçanın qalıqları, mavi muncuq, iynəsinin uzunluğu 36 sm olan qızıl sancaq aşkar olunmuşdur. Sancaq üzərində bir firuzə və altı yaqut qaş yerləşdirilmişdir.
Girişin əks tərəfində iri bədənli, hündürlüyü 2.10 metr olan skelet aşkar edilmişdir. Bu məzarın I Xəlilullahın özünə aid olması ehtimal edilir. Buradan daraq və qızıl sırğa tapılmışdır.
Ümumi planlaşdırma və inşaat
250px|thumb|left| Binanın yan kəsimi Türbənin yeganə girişi əsas fasadda yerləşən təmtəraqlı portaldadır. Portaldan dəhlizə keçilir. Dəhlizin sağ və sol tərəflərində iki balaca otaq vardır. Bu otaqların hər birindən dəhlizə bir qapı açılır. Bu otaqlarının din xadimlərinə aid olması ehtimal edilir. Ziyarətçilər dəhlizdən əsas salona – sərdabaya daxil olur. Planda xaçvari şəkil alan bu salonun orta hissəsi daş günbəzlə örtülmüşdür. Həmin günbəz sferik yelkənlər sistemi vasitəsilə xaçın qollarındakı tağtavanlara və daş divarlara söykənmişdir.
Qapının müqabil tərəfində, xaçın qolları arasında qalan hissədə, qalın daş divarların içində iki balaca otaq vardır. Bunlardan hücrə və ya türbə əşyalarının saxlandığı anbar kimi istifadə olunması güman edilir. Salonun orta hissəsinin üstünü örtən günbəzin xarici üzü vaxtilə firuzə rəngli kaşı ilə örtülmüşdü. Lakin, həmin kaşılar dövrümüzə çatmamışdır.
Stalaktit günbəzindəki timpanların ornamentinin yuxarısında dini xarakterli kitabələrdən ibarət bir qurşaq, timpanların özündə isə hər iki tərəfdə içi yazılı medalyonlar vardır. Bu yazıların hərfləri elə miqyasda götürülmüş və elə stilləşdirilmişdir ki, ilk nəzərdə ətrafdakı ornamentdən çox az fərqlənir. Portalın giriş qapısının üstündəki kitabə türbənin hicri 839-cu (miladi 1435/1436) ildə Şirvanşah I Xəlilullah tərəfindən öz anası və oğlu üçün tikildiyini xəbər verir.