cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ARB TV
Tarixçə
4 may 2014-cü il tarixində isə "ATV Plus" kabel televiziyasının sosial paketinə əlavə edilərək pulsuz yayıma keçmişdir. Daha sonra isə "Azerspace-1" peykində şifrəsiz yayıma keçmişdir.
14 sentyabr 2015-ci il tarixində isə tamamilə 16:9 formatlı təsvir yayımına keçmişdir.
19 sentyabr 2016-cı il tarixində "Region TV" olan telekanalın adı dəyişdirələrək "ARB" olmuşdur.
5 aprel 2021-ci il tarixində Bakı və Abşeronda 31-ci yerüstü kanalda həm də HD formatda yayıma başladı.
Bağlanması
21 aprel 2020-ci ildə Milli Televiziya və Radio Şurasının qərarı ilə 6 saat müddətində yayımını dayandırıb. Məlumata görə, kanal saat 10:00-dan etibarən tamaşaçılarla müvəqqəti olaraq vidalaşıb. Telekanal saat 16:00-da fəaliyyətini bərpa edib.
Xatırladaq ki, kanalın yayımının dayandırılmasına səbəb 18 aprel tarixində "Elgizlə izlə" proqramına telefonla qoşulan Xalq artisti Afaq Bəşirqızının qeyri-etik ifadələrə yol verməsi olub.
9 may 2020-ci ildə "Bakıda küləklər əsir" bədii filmində tütün məmulatından istifadə səhnəsinin aşkar şəkildə yayımlanması ilə "Televiziya və radio yayımı haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun 40.2.2.-1-ci maddəsinin tələbləri pozulub. Milli Televiziya və Radio Şurası həmin Qanunun 23.1-ci maddəsini rəhbər tutaraq 13 may 2020-ci il tarixli 7/3 nömrəli qərarı ilə ARB-nin yayımı 18 may 2020-ci ildə saat 16:00-dən 17:00-dək 1 saatlıq dayandırılıb. Telekanal saat 17:00-da fəaliyyətini bərpa edib.
8 avqust 2020-ci ildə saat 09:00–10:00 arası müddətdə 16 dəqiqə 20 saniyə reklam yayınlanması ilə "Televiziya və radio yayımı haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun 35.7-ci maddəsinin tələbləri pozulmuşdur. Milli Televiziya və Radio Şurası həmin Qanunun 23.1-ci maddəsini rəhbər tutaraq 14 avqust 2020-ci il tarixli 11/1 nömrəli qərarı ilə ARB-nin yayımı 17 avqust 2020-ci ildə saat 08:00-dən 11:00-dək 3 saatlıq dayandırılıb. Telekanal saat 11:00-da fəaliyyətini bərpa edib.
3 may 2022-ci ildə saat 13:35–15:30 arası yayımlanan "Elgizlə izlə" proqramında zorakılığı və qəddarlığı təbliğ edən informasiyaya yol verildiyinə görə "Media haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun 14.1.15-ci maddəsinin tələbləri pozulmuşdur. "Media haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununun 41.1.1-ci və 41.5-ci maddələrinə əsasən Azərbaycan Respublikası Audiovizual Şurasının 5 may 2022-ci il tarixli 5/1 nömrəli qərarı ilə ARB-nin yayımı 8 may 2022-ci ildə saat 09:00-dən 12:00-dək 3 saatlıq dayandırılıb. Telekanal saat 12:00-da fəaliyyətini bərpa edib.
Typhlodromus brevimedius
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Mikania guaranitica
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Salix sieboldiana
(Salix sieboldiana) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Birinci Fəllucə döyüşü
thumb|Fəlluca, İraq (15 May, 2004) — ABŞ əsgərləri I Fəlluca döyüşündə ölən əsgərlərin cənazəsində. I Fəlluca Döyüşü, 2003-cü ildə İraqın işğalından sonra ABŞ Silahlı Qüvvələrinin 2004-cü ilin Aprel ayında İraq Müqavimətinin əlində tutulan Fəlluca şəhərini almağa çalışdığı uğursuz hərbi əməliyyatıdır. Bölgəyə ABŞ hərbi hərəkatının gerçəkləşdirilməsinə səbəb olaraq 31 Mart günü bölgədə ABŞ ordusu üçün vəzifəsini yerinə yetirən silahlı xüsusi təhlükəsizlik şirkəti "Bləkvater" mənsubu 4 ABŞ vətəndaşının müqavimətçilər tərəfindən öldürülməsi göstərilir. Döyüş vaxtı şiddətli qarşıdurmalar və ölü sayının artması, ABŞ-nin ölkəni ilk işğal etdiyi dövrdə işğalı müdafiə edən Səddam Hüseyn rejiminə müxalifləri belə ABŞ-yə qarşı müqavimətə qoşulmağa təhrik etdiyi deyilir.
Barrel (həcm vahidi)
Barrel ( — çəllək) — maye həcminin qədim ingilis ölçü vahidi. Qısaca: br.
Pivə barreli
Pivə və elin ölçülməsi üçün İngiltərədə qədimdən pivə barrelindən istifadə edirdilər:
1 pivə barreli = 2/3 xoqsxed = 2 kilderkin = 4 ferkin.
Müxtəlif əsrlərdə pivə barrelinin ölçüsü müxtəlif olurdu. Məsələn:
İngilis barreli
1 «ingilis» barreli = 4,5 buşel = 163,66 litr.
ABŞ barreli
1 ABŞ barreli = 31,5 amerika qallonu = 119,2 litr = 1/2 xoqsxed.
1 ABŞ pivə barreli = 31 amerika qallonu  (117,3 litr).
Çoxbudaqlı yulğun
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Balkanda, Kiçik Asiyada, İranda, Mоnqоlustanda, Yapоniyada, Çində, Оrta Asiyada, Qafqazda təbii halda bitir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 8 m-ə çatan, qırmızımtıl-pas rəngli və ya sarımtıl qabıqlı ağac və ya kоldur. Birillik zоğları bоzumtul-yaşıl rənglidir. Çiçəkləri 5 üzvlü, ləçəkləri çəhrayı, ağ və ya çəhrayı-bənövşəyi rənglidir. Sütuncuğu 3-dür. Hər qutucuqda çохlu tохum оlur. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Mеyvəsi iyulda yеtişir.
Ekologiyası
Çayların kənarlarında, şoranlıqlarda, qumluqlarda dəniz səviyyəsindən 600 m-dək hündürlüklərdə bitir. Torpağa tələbkar deyil, kölgəlikdə yaxşı bitmir. Soyuğa, duza davamlı, işıqsevən bitkidir.
Azərbaycanda yayılması
Samur-Dəvəçi, Kür-Araz, Alazan-Əyriçay, Lənkəran düzənliklərində, Tuqay mеşələrində, çay vadilərində, dəniz kənarı qumluqlarda, Abşеrоnda rast gəlinir.
İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada, dekorativ bağsalmada istifadə оlunur.
22 dekabr
1601–1900
thumb|[[III Mehmed]]
Balear dənizi
Balear dənizi mar Balear mar Balear -Avropanın cənubunda və Priney yarımadasının şərqində yerləşir. Aralıq dənizi akvatoriyasına daxildir. Sahəsi 86,000 km², orta dərinlik 762 m, maksimal dərinlik isə 2132 m təşkil edir. Su səthində temperatur fevral ayında 12 s, avqust ayında isə 25 s təşkil edir. Duzluğu 36 - 38 ‰ arasıdır. Dib suxurları əsasən qumlar və balıqqulağı ilə zəngindir. Bura əsasən Priney yarımadasından axan çaylardır:Ebro, Turia və Hukar və s. göstərmək olar. Sularında balıqçılıq yaxşı inkişaf etmişdir. Nisbətən iri limanları Barselona,Valensiya və Palmanı göstərmək olar. Priney yarımadası və Balear adaları sahillərində çoxlu kurort-turizm obyektləri vardır.
Typhlodromus brisbanensis
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Partizan BK
Partizan - (alban dilində:Basketboll Klub Partizani Tirana) - Tirana şəhərini təmsil edən basketbol klubu. Albaniyanın ən nüfuzlu komandası. Hazırda ölkə basketbol çempionatının I liqasında çıxış edir.
Tarixi
"Partizan" basketbol klubunun əsası 1946-cı ildə qoyulmuşdur. Klub Albaniyanın Müdafiə Nazirliyinin komandası kimi tanınırdı və ona görə klub digər komandalardan hərbi xidmətə oyunçu "çağırmaq" hüququna malikdir. "Partizan" 33 dəfə ölkə çempionatının qalibi olmuşdur, təkcə 1971/1972-ci il mövsümündən 1988/1989-cu il mövsümünədək ardıcıl olaraq 18 dəfə Albaniya çempionu olmuşdur. .
Klub bir çox beynəlxalq turnirlərin iştirakçısı olmuşdur, "Partizan" üçün ən uğurlu nailiyyət 1979/1980-cı il mövsümündə Avropa çempionlar kubokunun turniri olmuşdur. Qrupda albanlar Yuqoslaviyanın "Partizan" klubundan cəmi 1 xal geri qalaraq həmin mövsümdə Avropanın 12 ən yaxşı basketbol klublarından biri olmuşdur. .
Qoşa ulduz
Qarşılıqlı qravitasiya qüvvəsi ilə bir-birinə bağlı olan və ümumi kütlə mərkəzi ətrafında hərlənən iki ulduzun əmələ gətirdiyi sistem- qoşa ulduz adlanır. Sistem ikidən çox ulduzdan da ibarət ola bilər. 3-10 ulduzdan ibarət fiziki rabitədə olan sistemə misilli ulduzlar deyilir. Qarşılıqlı cazibə qüvvələri ilə bir-birinə bağlı olan və fəzada vahid obyekt kimi hərəkət edən 10-dan artıq ulduzdan ibarət qrup ulduz topaları və ulduz assosiasiyaları adlanır.
İkinci Fəllucə döyüşü
thumb|Döyüş vaxtı ABŞ topçuları Fəlluca şəhərini bombardman edir. II Fəlluca Döyüşü və ya hərəkatın kod adı ilə “Fantom Furi” yaxud “Əl-Fəcr” hərəkatı, I Fəlluca Döyüşünün uğursuz olmasından sonra ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Birləşmiş Krallıq əsgərlərinin dəstəyi ilə Fəllucadakı İraq Müqavimətinə hücum etdikləri qarşıdurmadır. 8-16 Noyabr 2004 tarixləri arasındakı döyüş vaxtı ABŞ tərəfindən dəstəklənən İraq Müvəqqəti Hökuməti də müqavimətçilərə qarşı gerçəkləşdirilən hərəkatı təsdiqləmişdir. Döyüş 1968-ci ildə Vyetnam Müharibəsindəki Hue Döyüşündən sonra ABŞ Silahlı Qüvvələrinin daxil olduğu ən qanlı qarşıdurma olaraq bilinməkdədir. Fəllucaya qarşı eyni ilin Aprel ayında gerçəkləşdirilən və I Fəlluca Döyüşü olaraq bilinən hərəkat “Skot Helvenston Hadisəsi”nin məsullarının tapılması üçün gerçəkləşdirilmiş, fəqət uğursuz olmuşdu. Bundan sonra şəhərdəki müqavimətçilər yaxınlaşan yeni hərəkat üçün hazırlıqlar etmiş və buna görə də şəhər güclü qarşıdurmalara səhnə olmuşdur.
Qoşa ulduz
Əlbəttə, göy sferasında bir-birinin yaxınlığında görünən ulduzların hamısı qoşa, misilli və ya topa hesab etmək olmaz. Ulduzlar əslində bir-birlərindən çox uzaq məsafələrdə ola bilərlər və onların yalnız göy sferasına proyeksiyaları yaxın görünə bilər. Bu cür qoşa, optik qoşa adlanır. Qoşa ulduzlar vizual, spektral və tutulan-qoşa olurlar.
Vizual qoşa ulduzlar
Ulduz fiziki qoşadırsa, yəni qravitasiya qüvvəsi ilə əlaqədar olan qoşa sistemdən ibarətdirsə, belə sistemin ulduzları ümumi kütlə mərkəzi ətrafında Kepler qanunları ilə hərəkət edirlər. Odur ki, Keplerin dəqiqləşdirilmiş üçüncü qanunu vasitəsilə qoşa sistemin ulduzlarının kütləsini tapmaq olur. Burada da məhdudiyyət vardır. Elə qoşa ulduzların kütləsini təyin etmək olur ki, sistemin ulduzlarını teleskopda ayrılıqda müşahidə etmək mümkündür. Belə ulduzlar vizual qoşa ulduzlar adlanır. Vizula-qoşa sistemi təşkil edən ulduzlar arasındakı bucaq məsafəsi ρ, on və ya bir neçə on saniyə olur. Belə ki, komponentlər arasında bucaq məsafəsi ən böyük olan Qunun β ulduzu ilə digər komponentlər arasındakı bucaq məsafəsi ρ=35′′-dir. İndiyədək 60000 vizual-qoşa ulduz qeydə alınmışdır. Bunlardan təqribən 2000-i üçün orbital hərəkət aşkar edilmişdir. Qoşa ulduzun komponentləri qoşa sistemin ümumi kütlə mərkəzi ətrafında elliptik orbitlər üzrə dolanırlar; yaxud qoşa sistemin kiçik kütləyə malik komponenti böyük kütləyə malik komponenti ətrafında elliptik orbit üzrə dolanır. Hər bir qoşa sistemin komponentləri Günəş dən və ya Yer dən eyni məsafədədirlər.
İkinci Fəllucə döyüşü
Nəticəsi
Döyüş Fəlluca şəhərini tamamilə məhv etmişdi. Binaların 65%-ı yıxılmış, geriyə qalanı isə istifadəyə yararsız vəziyyətdə idi. Şəhərdəki 120 məscidin yarısı ciddi şəkildə zərər görmüşdü. Şəhərin döyüşdən öncə 350 min nəfər olan əhalisi döyüşdən sonra 25-30 minə qədər düşmüşdü. Şəhərə qayıdan fəllucalılar girişdə ABŞ ordusu tərəfindən barmaq izi testlərinə məruz qalırdı. Şəhərdəki hər şey xarab olduğuna görə yerli əhali uzun bir müddət elektrik, qaz və təmiz su kimi əsas ehtiyaclarını tapa bilmirdi. Şəhərdə sağlam qalan tək xəstəxana isə xidmət göstərə bilmək üçün çox uzaqda idi. Əhalinin çoxu şəhərin kənar məhəllələrində qurulan çadırlarda həyatlarını davam etdirməyə çalışırdılar. Döyüşlərin nəticəsində 1200-dən çox iraqlı müqavimətçi şəhid olmuş, 64 ABŞ əsgəri öldürülmüşdü.
Qoşa ulduz
Spektral-qoşa ulduzlar
Qoşalığı yalnız spektral təhlil nəticəsində müəyyən edilən sistemə spektral-qoşa ulduzlar deyilir. Spektral-qoşa ulduzun komponentləri arasındakı bucaq məsafəsi 0′′,05-dən kiçik olduğundan ən böyük teleskopda belə onların qoşalığl görünmür. Qoşa ulduzun orbit müstəvisi baxış şüasına perpendikulyar olarsa, yəni orbit müstəvisi şəkil müstəvisində olarsa, sistemin qoşalığını spektral təhlildə aşkar etmək olmaz. Əgər orbit müstəvisi şəkil müstəvisi ilə müəyyən bucaq əmələ gətirirsə onda komponentlərin spektral xətləri laboratoriya xətlərinə nisbətən Dopler effekti nə əsasən sürüşməlidir.
Tutulan-qoşa və ya tutulan-dəyişən ulduzlar
Baxış şüası qoşa sistemin orbit müstəvisində olarsa müşahidəçi belə sistemin komponentlərinin bir-birini periodik olaraq örtməsini- bu komponentlərin növbə ilə tutulmasını görər. Belə sistemə tutulan-qoşa, yaxud tutulan-dəyişən ulduz deyilir.
Tutulan-qoşa ulduz sistemində böyük işıqlığa malik olan komponent baş ulduz, kiçik işıqlığa malik olan ulduz isə onun peyki adlanır. Peyk baş ulduzu bütünluklə örtəndə sistemin parlaqlığı ən kiçik olar (sistem ən böyük ulduz ölçüsünə malik olar); baş ulduz peyki tutanda parlaqlıq az-çox zəifləyər, bu zəifləmə peyklə baş ulduzun işıqlıqları nisbətindən asılıdır: peyk zəif olsa baş ulduz peyki örtəndə parlaqlıq çox az zəifləyər. Peykin parlaqlığı baş ulduzunkuna yaxın olduqca belə tutulmada sistemin parlaqlığı ən kiçik parlaqlığa yaxın olar.
Mənim universitetim (film, 1969)
Məzmun
Film S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) yaradılmasının 50 illiyinə həsr olunmuşdur.
Kinolentdə universitetin yarım əsrlik tarixinin ayrı-ayrı səhifələri öz əksini tapmışdır.
Matrostıe adaları
Matrostıe adaları — İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir. Şimal Torpağının bir hissəsini təşkil edir. Qrup iki adadan ibarətdir.
Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Komsomoles adasının cənub-şərq nöqtəsi olam Buxteev burnundan 2,5 km şərqdə yerləşir. İki elədə böyük olaman adadan ibarət olan qrupa daxil olan adaların uzunluğu 250 metri keçmir. Adada yüksəklik yoxdur. Sahildə dərinlik 20 metr təşkil edir.
Yarlovo nunatakı
thumb|Triniti yarımadasının yerləşməsi.
Yarlovo nunatakı (, ‘Yarlovski nunatak’ \'yar-lov-ski 'nu-na-tak\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən şimalda yerləşən, 744 m hündürlüklü qaya nunatakıdır. Broad dərəsindən şimalda yerləşmişdir.
Nunatak qərbi Bolqarıstanda yerləşən Yarlovo şəhərinin adını daşıyır.
Yerləşməsi
Yarlovo nunatakı -63.54778°N, -57.97139°W koordinatlarında yerləşmişdir. Marten qayasından 4.53 km şimal-qərbdə, Kanitz nunatakından 11.48 km cənub-qərbdə, Prilep təpəsindən 6.72 km cənubda yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.
Anthemis kermanica
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Mullakay (Arxangel)
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə başqırdlar (98 %) üstünlük təşkil edir.
MMO
MMO(massive multiplayer online) - 1. Eyni zamanda çoxlu sayda (əsasən, onlarla, çox zaman minlərlə, bəzən isə yüz minlərlə) oyunçunun oynadığı şəbəkə kompüter oyunu. MMO oyunlarının başqa standart şəbəkə kompüter oyunlarından başlıca fərqi iki amillə bağlıdır:
•	MMO yalnız İnternetdə fəaliyyət göstərir, standart multimedia oyunlarını isə İnternetlə yanaşı, lokal şəbəkədə də oynamaq olar.
•	MMO oyununda eyni zamanda bir neçə min insan iştirak edir, standart multimedia oyunlarında isə eyni zamanda iştirak edənlərin sayı təxminən bir neçə yüz nəfərə çatır, çox zaman isə oyun 64, 32 və ya 16 iştirakçı arasında keçirilir. 2. (“Mobile Module” – “mobil modul”). Intel şirkətinin notbuk kompüterləri üçün prosessor modulu.
Vitali Vernidub
Vitali Vernidub - (Ukraynaca: Віталій Юрійович Вернидуб; doğum tarixi 17 Oktyabr 1987, Zaparoje, Ukrainian SSR) Ukraynalı peşəkar futbolçu.Ukrayna milli futbol komandasının və Azərbaycanın Qəbələ
klubunda çıxış edir. Vernidubun 30 yaşı var
Salix subfragilis
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kob
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Ağcaqayın cinsinə aid növlər
Acer cinsinə aid 100-dən çox növ var.
Növləri və sinonimlər
thumb|[[Acer capillipes]] thumb|[[Acer ginnala]] thumb|[[Acer griseum]] thumb|[[Acer laevigatum toxumları]] thumb|[[Acer maximowiczianum]] thumb|[[Acer monspessulanum]] thumb|Acer davidii subsp. grosseri thumb|[[Acer japonicum]] thumb|[[Acer palmatum]] thumb|[[Acer tataricum]] thumb|[[Acer zoeschense]]
Yapon kameliyası
Yapon kameliyası
Təbii yayılması
Yapоniyada, Çində, Kоrеyada yayılmışdır.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 4 m оlan hamar gövdəyə malik həmişəyaşıl kоl və ya kiçik ağacdır. Budaqları açıq qəhvəyidir. Yarpaqları parlaq qalındır, növbəli yеrləşir, uzunluğu 8-10 sm-dir. Çiçəkləri tünd çəhrayı, yaхud ağ rənglidir, еrkən yazda əmələ gəlir. Mеyvəsi qutucuq оlub, bir, iri tохumludur. Çiçəklərinin fоrması, ölçüsü və rənginə görə bir-birindən fərqlənən çохlu sоrtu məlumdur. Tохum və qələmlə çохaldılır.
Ekologiyası
Kölgəyə davamlı, tоrpağa və rütubətə tələbkardır. Kamеliyanın çiçəkləməsi dövründə iqlim şəraitinin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişilməsi çiçək tumurcuqlarının tökülməsinə səbəb оlur. Abşеrоnun quru iqlim şəraitində bitkinin böyümə və inkişafı zəifləyir.
Azərbaycanda yayılması
Mədəni şəraitdə bəcərilir.
İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada tək-tək və ya qrup halında istifadə еdilir. Bоnsay üçün хırda yarpağlı sоrtlar daha yararlıdır.
Əbu Bəkr (Eldəniz)
Atabəy Nüsrədəddin Əbu Bəkr və ya I Əbu Bəkr – Eldənizlər dövlətinin hökmdarı.
Hökmranlığı
Əbu Bəkrin dövründə Cahan Pəhləvanın oğulları arasında hakimiyyət uğrunda gedən mübarizə feodal çəkişmələri nəticəsində Eldəgəzlər dövlətinin tənəzzülü başladı. Qutluq İnanc və Əmiran Ömərin hakim olduqları İraq Əcəm, İsfahan və Rey vilayətləri Eldəgəz dövlətindən ayrıldı. Eldəgəz dövlətində gedən feodal çəkişmələrdən Xarəzmşahlar, Abbasilər, Əyyubi sultanları, Şirvanşahlar, gürcü çarları istifadə etməyə çalışırdılar. 1192-ci ildə sultan Toğrul ona sadiq əmirlərin köməyi ilə həbsdən azad oldu və qısa müddətə Rey, İsfahan və Həmədanda hakimiyyəti ələ keçirdi. Qutluq İnanc Toğrula qarşı Xarəzmşah Təkəşdən (1172–1200) hərbi yardım istədi. 1194-cü ildə Təkəş hücum edərək Xorasan, Rey və Həmədan vilayətlərini tutdu. Martın 25-də Rey yaxınlığında Toğrul öldürüldü. Xarəzmşah işğal etdiyi vilayətlərin idarəsini Qutluq İnanca tapşırdı. Lakin, Qutluq İnancın müstəqil dövlət yaratmağa çalışması Təkəşin ona münasibətinin kəskin surətdə dəyişməsinə səbəb oldu. 1196-cı ildə Qutluq İnanc öldürüldü. 1197-ci ildə Həmədan uğrunda vuruşmada Xarəzmşah əmirini məğlub edən Əbu Bəkr qardaşı Özbəki oraya hakim təyyin etdi. Az sonra Təkəşin qoşunları Həmədanı yenidən ələkeçirdilər. Təkəşin (1200) ölümündən sonra Əbu Bəkr Həmədanı geri qaytara bildi. Lakin siyasi sabitliyin olmaması Əbu Bəkrin hakimiyyəti dövründə feodallar arasında çəkişməni dahada kəskinləşdirdi. 1205-ci ildə Marağa hakimi Əlaəddin Ağsonqur, İrbil hakimi Müzəffərəddin Kökburi ilə ittifaq bağlayaraq Təbrizə hücum etdi. Əbu Bəkr əmir Aytormuşla hücuma keçərək Marağanı mühasirəyə aldı. Əlaəddin sülh bağlamağa və tutduğu yerləri qaytarmağa məcbur oldu; əvəzində Urmiya şəhərini aldı. 1208-ci ildə Ağsunqurilərin kiçik yaşlı sonuncu hakimi öldükdə Əbu Bəkr Rəvandüz qalasından başqa, Marağa vilayətini Eldəgəzlər dövlətinə qatdı.
Habil Əliyev (əsgər, 1969)
Habil Mikayıl oğlu Əliyev - "Azərbaycan bayrağı" ordenli şəhid.
Həyatı
1969-cu ildə Basarkeçər rayonunun Zərkənd kəndində dünyaya gəlib.
1988-ci ilin məlum hadisələri ilə bağlı Naftalanda məskunlaşmışdılar. Habil ordudan tərxis olunandan sonra evlənmişdi, Samir adlı bir oğlu dünyaya gəlmişdi.
O, könüllü ordu sıralarına yazıldı. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Məhəmməd Həsənovun birinci batalyonunda hərbi xidmətə başladı.
Habil Ağdərə bölgəsi uğrunda gedən vuruşmalarda iştirak etdi. O Aşağı Ağcakənd, Xarxaput kəndləri uğrunda gedən döyüşlərdə iyirmi erməni quldurunu məhv edərək böyük qəhrəmanlıq göstərdi.
Habil Yuxarı Ağcakənd və Gülüstan kəndlərində düşmənin atəş nöqtələrini susdurdu. Bu igid döyüşçü, cəsur əsgər qeyri-adi cəsarətli adam kimi tanındı. O, Maqanz, Meteşen, Moxpataq, Talış kəndlərində baş verən vuruşmalarda da fərqləndi.
Habil Ağdərə bölgəsində, Dranbonda döyüşlərin birində qəhrəmanlıqla həlak oldu. İndi bu igid döyüşçünün qəbri Naftalan şəhərində, Şəhidlər Xiyabanındadır.
Qəhrəman döyüşçü ölümündən sonra "Azərbaycan bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.
2015 Avropa Oyunlarında avarçəkmə və kanoe yarışları
2015 Avropa Oyunlarında avarçəkmə və kanoe yarışları iyun ayının 15 və 16-da Azərbaycan Respublikasının Mingəçevir şəhərində yerləşən "Kür" Olimpiya Təlim və İdman Mərkəzində keçirildi. Yarış çərçivəsində 15 dəst medal oynanıldı.
Cordan Larson
Cordan Larson – 1986-cı ildə anadan olmuş Amerikalı qadın voleybolçu.
Karyerası
Hal-hazırkı komandası Əczacıbaşıdır. O, bu klubda hücumçu mövqeyində çıxış edir. Əczacıbaşı klubuna 2014-cü ildə Dinamo Kazan. Dinamo Kazanda 2013-14 sezonunda CEV Qadınlar Çempionlar Liqasını başı üzərinə qaldıran bacarıqlı voleybolçu mövsüm bitmədən türk klubu ilə anlaşmış, 2014-15 sezonunu başlamımışdan isə müqavilə imzalamışdı.
Buzluq (dəqiqləşdirmə)
Buzluq — buz qatı və ya təbəqəsi ilə örtülmüş ərazi.
Yuxarı Əskipara
Yuxarı Əskipara — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycanın Ermənistan ərazisindəki 3 eksklav ərazisindən biridir.
Toponimikası
Yuxarı Əskipara oyk., miir. Qazax r-nu- nun Əskipara i.ə.v.-də kənd Dağətəyi ərazidədir. Keçmiş adı Əskipara olmuşdur. Ondan yaranmış yeni məntəqə Aşağı Əskipara, əvvəlki kənd isə Yuxarı Əskipara adlandırılmışdır. Əskipara Azərbaycan dilindəki əski (köhnə, qədim) və para (hissə, yer, kənd) sözlərindən ibarət olub, “köhnə, qədim kənd” mənasındadır.
Din
Dini baxımdan, Yuxarı Əskipara əhalisinin bir hissəsi şiə, bir hissəsi isə sünni idi. Salahlı kəndindən vaxtilə buraya gələnlər sünni idi.
Dəyişən ulduz
Dəyişən ulduzlar
Döyünən dəyişənlər
Bu ulduzların parlaqlığının dəyişməsi onların radius və effektiv temperaturlarının müəyyən amplitud və periodla dəyişməsi ilə əlaqədardır.
Erruptiv- partlayış xarakterli dəyişən ulduzlar
Bu ulduzların parlaqlıqlarının dəyişməsi partlayış xarakterli enerji ayrılması ilə əlaqədardır.
Mikania periplocifolia
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Mikayıl Müşfiq (film, 1978)
Məzmun
Film tanınmış Azərbaycan şairi Mikayıl Müşfiqin həyat və yaradıcılığına, faciəli taleyinə həsr olunmuşdur.
Görkəmli şairin anadan olmasının 70 illiyi münasibətilə çəkilmiş kinolentdə Mikayıl Müşfiqin həyatına aid səciyyəvi epizodlar, fotoşəkillər, əlyazmaları, kitablar və təbiət mənzərələri canlanır, şairin misraları səslənir.
Vərəmum
Vərəmum – bitkilərin tumurcuglarının arılar tərəfindən toplanmış qatranabənzər müalicəvi məhsul.
Tumurcuqlar bitkilərin yenicə doğulmuş, ən zərif və ətraf mühitə qarşı ən həssas hissəsidir. Müdafiə təbəqəsi tumurcuqları ətraf mühitin dəyişkənliklərindən, müxtəlif ziyanvericilərindən, istisindən, soyuğundan qorumaq məqsədi daşıyır,tumurcuq zədələndikdə isə onun bərpasında mühüm rol oynayir. Arılar vərəmumu toplayıb oz yuvalarının dəliklərini tutur, yuvaya düşmüş və ya daxil olmuş yad cisimləri bürüyürlər.
Bu da vərəmumun xassələrini müəyyən edir: Çox güclü antibiotik, antivirus və antiseptik xassəyə malikdir. Çox güclü ağrıkəsicidir. Bu xassəsinə gorə vərəmum hatta kokaini üstələyir. Bərpaedici Büzücü antitokcik ümumi mohkəmləndirici iltihab əleyhinə ətirləndirici və c.xassələrə malikdir Bütün by xassələr bitkilərə tumurcuqlarını arılara isə özlərini və yuvalarınımüxtəlif xəstəliklərdən, zərərvericilərdən, ətraf mühitin əlverişsiz təsirlərindən qorumağa kömək edir.
Vərəmum müxtəlif rənglərdə -tünd qonur sarımtıl-qonur, qırmızımtıl, sarımtıl-yaşıl, sarı, bozumtul-yaşıl və s. Vərəmumun rəngi onun botaniki mənşəyindən, yəni toplandığı bitkinin növutündən asılıdır Aran zonasının vərəmumu qırmızımtıl, qonur, qonur- sarı rənglərdə olyr və daha yüngül və daha bərkdir. Dağlıq və dağlıq meşə zonasından yığımış vərəmum isə yaşılımtıl və ya tünd yaşıl rəngdə olur, daya yümşaq və daha iyli olur. Vaxt kecdikcə vərəmumun rəngi tündləşir və hatta qaralır, daha möhkəm olur və iyi azalır. Yümşaq vərəmum daha yüksək keyfiyyətli hesab edilir. Vərəmumun acı, azacıq yandıran və büzücü dadı var.Yandırdıqda və ya isitdikdə vərəmumdan aromatik qərtan maddələri ayrılır və atraf xoş iylə dolur. Vərəmum sudan ağirdır və suda batır. Aran zonasından yığılan vərəmum məsaməlıdır və ilk baxışda sudan yüngul görunur. Onu sıxıb yumurlamaq lazimdır ki,suda batsın. Vərəmum suda cox az həll olur cəmi 6-11%. Spirtdə(40-75%), efirdə, xloroformda, maye yağlarda və vazelində daha yaxşı həll olur.
Vərəmum çox mürəkkəb tərkibə malikdir. Onun tərkibində 3%-ə qədər şan- ali karbol turşularının və ali spirtlərin qarışığı , bitki qatranları, (50-55%) efir yağları, (8-10%) bitki mənşəli fenollar, büzücü maddələr, polisaxaridlər, amin turşuları, mineral düzlar, qlükozidlər, anyibiotiklər, makro- və mikroelementlər(Ca,Mg, P, K, Mn, Co, Zn, Cu) , vitaminlər(A, C, B1, B3,B6,PP, E, pantoten turşusu) və çoxlu sayda daha az miqdarda mürəkkəb üzvi birləşmələr var.
Bu birləşmələr birlikdə həm bitkilər, həm də arı ailəsi üçün çox güclü müdafiə fünksiyalarını yerinə yetirmək imkanina malikdir. Pətəyə daxil olmuş zərərvericilərı arılar öldurub bayira atmaga çalışırlar. Bunu edə bilmədıkdə zərərvericinin üstü butölüklə mumla örtulur. Belə vəziyyətdə zərərvericinin cəsədi parçalanmadadn iylənmədən illərlə qala bilir. Vərəmum yuvaya su keçməsini nqarşısını alır, yuvanın təmizliyini və sterilliyini təmin edir. Pətəkdə bakterisid atmosferüin yaranması üçün 20-30 gram vərəmum kifayətdir. Vərəmum xəstəliklərdən qoruyan çox cüclü bir vasitədir. Vərəmum arı ailəsini viruslardan, göbələklərdən, bakteriyalardan qoruyur, pətəkdə sağlam mikroklimat yaradır, və pətəyin divarlarını dağılmaqdan qoruyur. Propolislə təmasda olan arıların bədənində mikroorqanizmlər olmur.
Farmakoloji təsirləri
Propolisin antimikrob təsiri çox məşhurdur. Adi antibiotiklərdən fərqli olaraq propolisə qarşı mikroblarda öyrəncilik əmələ gəlmir. Bundan başqa propolisin iltihabəleyhinə, yaraları tez bərpa edən, büzücü, keyidici(analgetik), antitoksik, antioksidant, ümumi gücləndirici, immunostimulyator və s. təsirləri vardır.
Angina: Xəstəliyin istənilən mərhələsində ən səmərəli təsir göstərən vasitədir. Yalnız yüksək keyfiyyətli propolis tez təsir göstərir. Bunun üçün boğazı hər gündə 3-5 dəfə 20%-li propolis məhlulu ilə qarqara etmək (bunun üçün 10-15 damcı məhlulu yarım stəkan suya damızdırıb istifadə edilir), və ya təmiz propolis yeməkdən sonra dırnaq böyüklükdə götürülüb ağızda asta-asta çeynəmək lazımdır. Gün ərzində 5 qrama qədər yemək, gecə isə orada yapışdırmaq lazımdır. Xatırladaq ki, propolis keyidici təsirə malik olduğu üçün dili bir qədər keyidir.
Orta qulağın xroniki iltihabı: Propolis 30-40%-li spirtli məhlulunun bitki yağı ilə, yaxşı olar ki, zeytun və ya qarğıdalı yağı ilə qarışdırmaq (1:4) istifadə etməzdən əvvəl çalxalanmalıdır.Qulağa bu emulsiya ilə isladılmış tənzif borucuğu qoyurlar. Yaşı 5-dən çox olan uşaqlara hər gecə 10-12 saatlığa (10-14 prosedura), yaşlılarda günaşırı 36-38 saatlığa (10-12 prosedura) qoyulur.
Kəskin və xroniki kolit: Propolisin 20%li spirtdə məhlulundan gündə 3 dəfə hər dəfədə 40 damcı südə qatıb içmək. Pəhrizə əməl etmək lazımdır. Müalicə kursu 20-30 gündür.
Tumurcuqlar bitkilərin yenicə doğulmuş, ən zərif və ətraf mühitə qarşı ən həssas hissəsidir. Müdafiə təbəqəsi tumurcuqları ətraf mühitin dəyişkənliklərindən, müxtəlif ziyanvericilərindən, istisindən, soyuğundan qorumaq məqsədi daşıyır,tumurcuq zədələndikdə isə onun bərpasında mühüm rol oynayir. Arılar vərəmumu toplayıb oz yuvalarının dəliklərini tutur, yuvaya düşmüş və ya daxil olmuş yad cisimləri bürüyürlər.
Tərkibi 55%-ə qatran və balzamdan, 10%-ə qədər efir yağlarından, 30%-ə qədər mum, 5%-ə qədər güləm, habelə sink, maqnezium, alüminium, vanadium, dəmir, kalsium, stibium, stronsium, müxtəlif turşular, antibiotiklərdən ibarət olur. Güclü antimikrob, antimkotik (göbələk əleyhinə), antivirus, ağrıkəsici və soyuqdəymə əleyhinə təsirə malikdir.
Toxumların regenerasiyasını stimullaşdırır, orqanizmin immunoloji reaktivliyini yüksəldir. Arı kleyini hətta 3-4 il saxladıqda belə öz antimikrob aktivliyini itirmir. Arı kleyi müalicə olunan xəstəliklərin diapozonu çox genişdir. Bütün dəri xəstəlikləri, adi və uzun müddət sağalmayan yaralar, mədə xorası, onikibarmaq bağarsağın yaraları, soyuqdəymə xarakterli ginekoloji xəstəliklər, babasil, qripp, nevritlər, radikulitlər, ağ ciyərin vərəmi (4-10 ay ərzində müalicə edir). Ağrısızlaşdırıcı (anesteziyaedici) vasitə kimi kleyi kokaindən 3 dəfə, prokaindən 52 dəfə güclüdür. Müalicə praktikasında arı kleyi spirtdə və suda həll olunmuş şəkildə, duru və qatı maz, propolis yağı və aplikasyalar şəklində, təbii təmiz şəkildə istifadə olunur.
Kumata təpəsi
thumb|Triniti yarımadasının yerləşməsi.
Kumata təpəsi (, ‘Halm Kumata’ \'h&lm 'ku-mata\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən şərqdə yerləşən, 614 m hündürlüklü təpədir.
Təpə Bolqarıstanda yerləşən Vitoşa dağındakı Kumata ərazisinin adını daşıyır.
Yerləşməsi
Kumata təpəsi -63.55972°N, -57.825°W koordinatlarında yerləşmişdir. MakKolman zirvəsindən 6.9 km şimal-qərbdə, Marten qayasından 3.08 km şərqdə, Kanitz nunatakından 7.88 km cənub-qərbdə, Kain nunatakından 3.37 km cənub-qərbdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.
Ərzurum
Ərzurum (,, Karnukalaki) — Türkiyənin şimal-şərqində şəhər. Ən qədim şəhərdir. 1473-cü ildən Türkiyənin tərkibindədir. Əvvəllər Karin Feodosiopol adlanmış, VII əsrdə xilafətə qatılmış, XI əsrdə Ərzurum səlcuqlar tərəfindən tutulmuş və Ərzən-ər Rum adlanmışdır. Ərzurum adı da elə buradandır.
I Sebekhotep
I Sobekotep — qədim Misirin on üçüncü sülaləsinə (e.ə. 1735 ci il) aid firondur. O, on üçüncü sülalənin nisbətən az tanınan hökumdarlarından olub, adı Turin çar papirusunda VI sütun, XV qrafada yer almışdır. Burada onun adının altında bir oğula malik olması müəyyən olunur, lakin yazı cox pozuq olduğundan kimliyini müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdır. Bu firon öz sadə mənşəyə malik olması ilə fəxr edərmiş və bunu çar (firon) siyahısında qeyd etdirmişdir. Hakimiyyət müddəti məlum olmasa da onun uzun sürməməsi təxmin edilir.
Salix taraikensis
(Salix taraikensis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
23 dekabr
1901–cari
thumb|[[Helmut Şmidt]]
thumb|[[Xalidə Səfərova]]
1962 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
1962 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi — 7-ci Avroviziya Mahnı Müsabiqəsidir. Jan-Klod Paskalın ifa etdiyi Nous Les Amoureux mahnısı ilə 1961 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində qələbə qazanmasının ardınca 1962-ci ildə Lüksemburq müsabiqəyə ev sahibliyi etmək hüququ qazanmışdı. Müsabiqə ölkənin paytaxtı Lüksemburq şəhərində Villa Luvinyidə keçirilmişdir. Müsabiqə 1962-ci ilin 18 mart tarixində baş tutmuşdur. Fransanı müsabiqədə təmsil edən İzabel Obre ifa etdiyi "Un Premier Amour" adlı mahnı ilə müsabiqənin qalibi olmuşdur. Bu Fransanın Avroviziyada 7 ildə üçüncü qalibiyyəti idi.
Typhlodromus bullatus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Bayers adası
Bayers adası — Sakit okeanda Benjamin Morrelin 12 iyul 1825-ci ildə  28° 32' N; 177° 04' E koordinatda aşkarladığı kabus ada.
Morrel adanın təsvirini ‚A narrative of four voyages‘ ətraflı şəkildə verir.
Su keçisi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Su keçisinin hündürlüyü 70–130 sm, çəkisi 50–250 kq-ma qədər olur. Erkəklər dişilərdən çox böyük olur. Buynuzlar yalnız erkəklərdə olur. Bu heyvanlar yalnız Afrikada yaşayırlar. Su keçilərinin tükləri qısa, lakin boyun ətrafı tükləri uzun olur. Onlar suda yaxşı üzürlər. Su bitkiləri ilə qidalanırlar. Hətta düşməndən suda qorunmağa çalışırlar.
Sirrli və müəmmalı Dədə-Qorqud
Sirrli və müəmmalı Dədə-Qorqud — Bir çox alimlər Nüvə erası başladıqdan sonra Yer üzərində baş vermiş qlobal fəlakətlərin izlərini və onların müxtəlif xalqların eposlarındakı təsvirini öyrənərkən belə qənaətə gəlmişlər ki, uzaq zamanlarda Yerdə qlobal nüvə müharibəsi baş verib. Onlar belə hesab edirlər ki, nüvə silahına ya yerin yox olmuş sivilizasiyasının nümayındələri, ya da başqa planetlərdən gəlmələr sahib olmuşlar. İfrat güclü nüvə fəlakəti haqqında dəlillər bir çox qədim xalqların epos və əfsanələrində var. Bu kitabda məlumatların tədqiqatı aparılıb və belə nəticəyə gəlinib ki, müasir alim fiziklər üçün nüvə partlayışı ən aydın Azərbaycan xalqının qəhrəmanlıq eposu "Kitabi-Dədə Qorqud" un ("Mənim babam Qorqud") ikinci hissəsində təsvir edilib. Əldə olunmuş materialın təhlili belə nəticəyə gəlməyə əsas verir ki, "Mənim babam Qorqudun kitabı" eposunun və ya onun ayrı-ayrı mahnılarının yaranma tarixini yuxarıda gətirilən analoji hadisələrlə əlaqələndirərək, nüvə fəlakətlərini xatırladan fəlakətlərin baş vermə səbəblərinin dərinliklərinə vurmadan ən azı 2000 il əvvələ çəkmək lazımdır.
Başkənd
Digər
Mikania guilleminii
Mikania guilleminii Mikania guilleminii Mikania guilleminii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Məsləhət (film, 1988)
Məzmunu
Film zavodların havaya buraxdığı zəhərdən bəhs edir.
Film haqqında
"Mozalan" Satirik Kinojurnalı № 129, 2-ci süjet
Bafadar Muradov
Muradov Hacı Bafadar Sultanəli oğlu — Xızı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (1994-2001).
Həyatı və fəaliyyəti
Bafadar Muradov 1936-cı il yanvarın 20-də Xızı rayonunun Giləzi (indiki Giləzi qəsəbəsi) kəndində anadan olmuşdur. 1955-ci ildə Giləzi kənd orta məktəbini, 1971-ci ildə isə Bakı Dövlət Universitetini bitirmişdir. Əmək fəaliyyətinə Sumqayıt Sintetik Kauçuk Zavodunda fəhlə kimi başlamışdır. 1957-ci ildə Giləzi Kolxozunda mexanizator, tarlaçılıq briqadasında şöbə müdiri, quşçuluq fabrikində sex müdiri, zootexnik, Giləzi Qarışıq Yem Zavodunda direktor, 1980-cı ildən Abşeron Rayon Aqrokombinatında baş direktor, Qobustan qoyunçuluq sovxozunda direktor, 1986-cı ildən Abşeron rayonundakı Xırdalan südçülük sovxozunda baş zootexnik, 1989-cu ildən Altağac sovxozunda direktor, 1992-ci ildən Xızı rayon Aqrokombinatı baş direktorunun müavini, 1994-2001-ci illərdə Xızı Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifələrində çalışmışdır.
2007-ci ildə Xızıda vəfat etmişdir.
Banzare sahili
Banzare sahili  — Şərqi Antarktidanın Uilks Torpağında, 122°05' və 130°10' şərq uzunluğinda qəralaşır.
Buzlaq enişində bir sıra hündür buzlaq dağlar vardır. Materikin daxilinə doğru buzlaq Voeykov şelf buzlağı ilə birləşir. Şimal-şərq hissədə iri aysberqlər mövcuddur. Sahil ilk dəfə 1931-cü ildə Britaniya-avstraliya-yenizelandiya antarktik aeaşdlrmacı ekspedisiyası tərəfindən kəşf edilmişdir. Sahikin adı ekspedisiyanın baş əriflərindən götülülmüşdür ).
Qısaqulaq atlanqaç
— qısaqulaq atlanqaç cinsinə aid heyvan növü.
Typhlodromus cannabis
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Beynəlxalq İnkişaf
Beynəlxalq inkişaf — Beynəlxalq inkişaf və ya qlobal inkişaf cəmiyyətlərin və ölkələrin beynəlxalq miqyasda fərqli "inkişaf" səviyyələrinə sahib olduğu fikrini ifadə edən geniş bir anlayışdır. İnkişaf etmiş ölkə, inkişaf etməkdə olan ölkələr və az inkişaf etmiş ölkə kimi beynəlxalq təsnifat və müxtəlif yollarla beynəlxalq inkişaf prosesləri ilə əlaqəli təcrübə və tədqiqat sahələri üçün əsasdır. Bununla birlikdə, bir ölkənin "inkişafını" təşkil edən dəqiq xüsusiyyətlər olan bir çox düşüncə və konvensiya məktəbi var.
Tarixən beynəlxalq inkişaf tez-tez iqtisadi inkişafla sinonim tutulmuşdur. Son zamanlarda yazıçılar və alimlər, inkişafın insan inkişafının daha vahid və çox intizamlı mənada müzakirə edilməsinə başladılar. Digər əlaqəli anlayışlar, məsələn, rəqabət, həyat keyfiyyəti və ya subyektiv rifah. "Beynəlxalq inkişaf" sadə "inkişaf" anlayışından fərqlidir. Sonuncu, ən əsası, zamanla dəyişiklik ideyasını ifadə etsə də, beynəlxalq inkişaf praktikada, sənayedə və araşdırmada fərqli bir sahəyə istinad edilmişdir; universitet kurslarının və peşə kateqoriyalarının mövzusu. Bu, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra yaranan iqtisadi inkişafa, yoxsulluğun azaldılmasına və əvvəllər müstəmləkə edilmiş ölkələrdə yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılmasına yönəlmiş bir sıra qurumlar ilə, xüsusən Bretton Vuds İnstitutları ilə sıx bağlıdır. Beynəlxalq ictimaiyyət, məsələn, Minilliyin İnkişaf Məqsədləri və Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri kimi kodlaşdırılmış inkişaf məqsədi daşıyır.
Tarixi
Beynəlxalq münasibətlər və beynəlxalq ticarət min illərdir mövcud olsa da, yalnız ötən əsrdə beynəlxalq inkişaf nəzəriyyəsi ayrıca bir düşüncə orqanı olaraq ortaya çıxdı. Daha dəqiq desək, 'inkişaf nəzəriyyəsi və praktikasının təbii olaraq texnokratik olduğu və İkinci Dünya Müharibəsindən dərhal sonra mövcud olan yüksək modern düşüncəli dövrdə köklü qalması təklif edilmişdir. 20-ci əsrdə beynəlxalq inkişaf konsepsiyası ortaq bir sözə çevrilməmişdən əvvəl, fikri təsvir etmək üçün dörd cəhətdən istifadə edilmişdir:
İkinci Dünya müharibəsi
20-ci əsrin ikinci yarısı 'inkişaf dövrü' adlandırıldı. Bu dövrün əsası aşağıda qeyd edilənlərə əsasən təyin edilmişdi:
Bu dövrün 20 Yanvar 1949-cu ildə, Harri S. Trumen'ın açılış nitqi ilə başladığı iddia edilir.
“Elmi inkişafımızın və sənaye tərəqqimizin faydalarının inkişaf etməmiş sahələrin yaxşılaşdırılması və böyüməsi üçün mövcud olması üçün cəsarətli yeni bir proqrama başlamalıyıq. Köhnə imperializm - xarici mənfəət üçün istismar - planlarımızda yer yoxdur. Bizim nəzərdə tutduğumuz, demokratik ədalətli davranış konsepsiyasına əsaslanan inkişaf proqramıdır.”-H.Trumen Lakin bu tarixdən əvvəl, ABŞ 1944-cü ildə yaradılan Beynəlxalq Yenidənqurma və İnkişaf Bankının (hazırda Dünya Bankı Qrupunun bir hissəsi) və Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) və 1945-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının yaradılmasında aparıcı rol oynamışdı.
Marşal Planının işə salınması, beynəlxalq inkişaf üçün gündəmin qurulmasında, ABŞ-a müttəfiq olan Avropada siyasi və iqtisadi blokun yaradılması ilə humanitar hədəflərin birləşdirilməsində daha bir vacib addım idi. Bu gündəliyə 1950-ci illərdə Walt Rostow və digər Amerika iqtisadçılarının söylədiyi modernizasiya nəzəriyyəsi şəklində konseptual dəstək verildi. Beynəlxalq inkişafa "inkişaf etmiş" dünyanın yanaşmasında dəyişikliklər Qərbi Avropa imperiyalarının növbəti onilliklərdə tədricən dağılması ilə şərtləndi; indi müstəqil keçmiş müstəmləkələr tabeliyindəki rolları müqabilində dəstək almadılar.
1960-cı illərin sonlarında, Qərb və Üçüncü Dünya arasındakı inkişaf əlaqələrini təhlil edən müstəqillik nəzəriyyəsi ortaya çıxdı. 1970-1980-ci illərdə Dünya Bankı və BVF-nin modernistləri Milton Fridman və ya Béla Balassa kimi iqtisadçıların hansı ki,rəqibləri vətəndaş itaətsizliyi və tənqidi şüurdan tutmuş müvafiq texnologiyaya və sürətli kənd qiymətləndirilməsinə qədər müxtəlif  yuxarıdan  yanaşmaları təbliğ edərkən struktur tənzimləmə proqramları şəklində həyata keçirilən neoliberal fikirlərini qəbul etdilər. . Buna cavab olaraq, BMT sisteminin müxtəlif hissələri, əksinə, uzunmüddətli dövrdə müvəffəq olduğunu sübut edən bir hərəkata rəhbərlik etdi. Onları əvvəlcə Pol Streetenin təsiri altında olan Beynəlxalq Əmək Təşkilatı (BƏT), sonra isə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Uşaq Fondu idarə etdi. Sonra Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramı (BMTİP), bir mühafizəkar ABŞ respublikaçının rəhbərliyi altında olmasına baxmayaraq, Mahboub ul Haq və Amartya Sen sayəsində İnsan İnkişafı konsepsiyasını irəli sürdü və beləliklə inkişaf dialoqunun xarakterini insan ehtiyaclarına və qabiliyyətlərinə görə yönəltmək üçün dəyişdirdi. 90-cı illərə qədər inkişaf nəzəriyyəsinin iflasa uğradığı bəzi yazıçılar var idi və bəzi akademiklər "inkişafdan sonrakı dövrü təsəvvür edirdilər." Soyuq Müharibə başa çatdı, kapitalizm sosial təşkilatın hakim rejiminə çevrildi və BMT statistikası dünyada yaşayış səviyyələrinin 40 il ərzində yaxşılaşdığını göstərdi. Buna baxmayaraq, dünya əhalisinin böyük bir hissəsi hələ də yoxsulluq içində yaşayırdılar, hökumətləri borcdan iflas etmiş və qloballaşmanın ətraf mühitə təsiri ilə bağlı narahatlıqlar artmaqda idi. İflasa qarşılıq olaraq, inkişaf ritorikası yoxsulluq probleminə diqqət yetirməkdədir, modernləşmənin metanaratiyası Minilliyin İnkişaf Məqsədləri və İnsan İnkişafı yanaşması ilə təcəssüm edilən qısa müddətli missiya ilə əvəz olunur. Eyni zamanda, bəzi inkişaf agentlikləri dövlət-özəl tərəfdaşlıq imkanlarını araşdırır və beynəlxalq inkişafın iqtisadi qloballaşma prosesi ilə inteqrasiya məqsədi ilə Korporativ sosial məsuliyyət ideyasını təbliğ edir. Tənqidçilər bu inteqrasiyanın həmişə inkişafın əsas gündəminin bir hissəsi olduğunu irəli sürdülər. Yoxsulluğun gücsüzlüklə bərabərləşdirilə biləcəyini və yoxsulluğun aradan qaldırılmasının paternalist yardım proqramları və ya korporativ xeyriyyəçilik yox, emansipator sosial hərəkatlar və vətəndaş cəmiyyəti yolu ilə aparıldığını iddia edirlər.
Minilliyin İnkişaf Məqsədləri
2000-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, 2015-ci ilə qədər əldə ediləcək səkkiz Minilliyin İnkişaf Məqsədlərini özündə cəmləşdirən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Minillik Bəyannaməsini imzaladı. Bu bəyannamə ilk dəfə olaraq, tələb olunan inkişaf üçün ölçülən hədəflər və müəyyən edilmiş göstəricilərlə birlikdə tam strategiya təqdim edirdi. MİM qlobal birliyin əldə edəcəyi qlobal hədəf kimi qəbul edildiyi üçün onlar müstəqildir və fərdi milli maraqlarla heç bir əlaqəsi yoxdur. Məqsədlər, hər bir dövlətin dünya birliyi qarşısında qarşılanacaq bir sıra öhdəliklərinin olduğunu və bu hədəflərə çatan dövlətlərin digər dövlətlərə kömək etmək məcburiyyətində olduğunu göstərir. Beləliklə, onlar insan hüquqları konsepsiyasının genişlənməsini təmsil edə bilər. İlk yeddi Minilliyin İnkişaf Məqsədləri ölçülə bilən hədəfləri təqdim edir, səkkizinci isə bir sıra 'addım atma' məqsədlərini sadalayır - ilk yeddi hədəfə doğru irəliləməyin yolları. Hər bir məqsəd müvafiq sahələrdə təkmilləşmiş təşkilatlar tərəfindən toplanan və saxlanılan statistik silsilələrə əsaslanan göstəricilərdən istifadə edir (adətən BMT-nin məsul qurumu, eyni zamanda OECD, BVF və Dünya Bankı) MİM-lər, Minilliyin vədi kimi yeni təşəbbüslər də daxil olmaqla, əhəmiyyətli miqdarda fəaliyyət göstərməyə məcbur etdi. Lakin bu təşəbbüslərin əksəriyyəti MİM tələb etdiyi milyonlarla insana çatmayan kiçik miqyaslı müdaxilələrdə işləyir. Son hədəf olan inkişaf üçün Qlobal Tərəfdaşlıq yarada bilmədən ilk yeddi hədəfə çatmaq mümkün olmayacaqdır. Heç bir mövcud təşkilat inkişaf etməkdə olan dünyanın nəhəng problemlərini,təkbaşına xüsusən də artan kasıb əhalinin yaşadığı şəhərlərdə həll etməyə qadir deyil. Sərhədsiz İnşaat Mühəndisləri İnstitutu və onun tövsiyələri və ICE-nin 2009–2010-cu illərdəki prezidenti Paul Jowitt tərəfindən 2007-ci ildə edilən Brunel Mühazirəsi, İngiltərədəki bir dəyişikliyin nümayəndəsi kimi ən azı qərbdə mövcud olan böyük imkanları bir araya gətirmək üçün Hökumətlər, sənaye, akademiya və xeyriyyəçilik belə bir ortaqlığa çağırış edirdi.
Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri
MİM 8 hədəfdən bəzisində irəliləyiş əldə edərək beynəlxalq inkişaf səylərini istiqamətləndirmək üçün uğurlu bir çərçivə rolunu oynadı. Məsələn, 2015-ci ilə qədər ifrat yoxsulluq səviyyəsi yarıya endirilmişdi. Əldə edilən digər hədəflərə təhlükəsiz içməli su, malyariya və məktəbdə gender bərabərliyi imkanları daxil edilmişdir. Buna baxmayaraq bəzi alimlər MİM-lərdə yoxsulluğun azaldılması üçün tələb olunan kritik perspektivlərin olmadığını və bərabərsizliyin strukturlarının çoxsaylı digər məqsədə çatmasına yol açdıqlarını iddia etdilər. MİM dövrünün sona çatması ilə 2015-ci il Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının inkişaf üçün yeni gündəliyi qəbul etdiyi il oldu. BMT-nin keçmiş baş katibi Pan Gi Mun bunu "tarixdə müəyyən bir məqam" adlandıraraq, dövlətləri "həmrəylik içində hərəkət etməyə" çağırdı. MİM gündəliyinə əməl olunmaqla 169 göstərici ilə 17 Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri (SDGs) yaradıldı. 25 sentyabr 2015-ci ildə 2014-cü ildən bəri hərəkətdə olan 17 yeni hədəfi möhkəmləndirən "Dünyamızın Dəyişməsi: Dayanıqlı İnkişaf üçün 2030 Gündəmi "başlıqlı BMT-nin 70/1qətnaməsi qəbul edildi. Məqsədlər iqlim dəyişikliyi, iqtisadi bərabərsizlik, demokratiya, yoxsulluq və barışıq.sahələrinə diqqət yetirərək 2016-cı ilin yanvar ayında qüvvəyə mindi. DİM-lər MİM-lərin təməli üzərində qurulsa da, hər iki prosesdə bəzi əsas fərqlər var. Qəbul edilməzdən əvvəl, MİM-lərdən fərqli olaraq, DİM-lər aylardır vətəndaş cəmiyyəti aktyorlarının, QHT-lərin, həmçinin hökumətlərarası danışıqların iştirak etdiyi açılış sammitində müzakirə olunurdu. Yeni qlobal inkişaf gündəliyi məqsədlərin davamlılığını artırmaq üçün səylərini birləşdirərək kollektiv fəaliyyətə daha çox diqqət ayırdı. Davamlılığa bu səylər ətraf mühit, sosial, mədəni, siyasi və iqtisadi inkişaf sahələrində daha çox sektorlararası tərəfdaşlığa və beynəlxalq səylərin birləşdirilməsinə səbəb oldu.
Digər məqsədlər
Beynəlxalq inkişaf eyni zamanda inkişaf etməkdə olan ölkələrin ümumi hökumət siyasətlərini yaxşılaşdırmağı hədəfləyir. "Dövlət quruculuğu" uzunmüddətli iqtisadi, sosial və siyasi inkişafı dəstəkləmək üçün lazım olan regional institutların gücləndirilməsidir. Təhsil beynəlxalq inkişafın daha bir vacib tərəfidir. Bu gün diqqətin bu ölkələrdə davamlı inkişafa yönəldilməsinin yaxşı bir nümunəsidir; təhsil insanlara yoxsulluqdan uzaq olmaq üçün lazımi bacarıqlar verir.
Konsepsiyalar
Beynəlxalq inkişaf beynəlxalq yardım anlayışı ilə əlaqədardır, lakin fəlakət və humanitar yardımdan fərqlənir. Bu iki beynəlxalq dəstək forması inkişafın olmaması ilə əlaqəli bəzi problemlərin aradan qaldırılmasına çalışsa da, çox vaxt qısamüddətli düzəlişlərdir - bunlar mütləq uzunmüddətli həllər deyildir. Digər tərəfdən, beynəlxalq inkişaf, inkişaf etməkdə olan ölkələrə problemlərinin belə davamlı həllini təmin etmək üçün lazımi gücü yaratmağa kömək etməklə problemlərin uzunmüddətli həllini həyata keçirməyə çalışır. Həqiqi davamlı inkişaf layihəsi, maliyyə və ya digər şəkildə olmasına baxmayaraq, beynəlxalq əlaqəsi və dəstəyi olmadan müddətsiz davam edə biləcək bir layihədir.
Beynəlxalq inkişaf layihələri müəyyən bir problemi həll etmək üçün vahid, transformativ bir layihədən və ya cəmiyyətin bir neçə tərəfinə yönəlmiş bir sıra layihələrdən ibarət ola bilər. Təqdim olunan layihələr, bölgənin bənzərsiz mədəniyyətini, siyasətini, coğrafiyasını və iqtisadiyyatını əks etdirən problemi həll edən layihələrdir. Bu yaxınlarda bu sahədə diqqət qadınların səlahiyyətlərini artırmaq, yerli iqtisadiyyat qurmaq və ətraf mühitə qayğı göstərmək məqsədi daşıyan layihələrə yönəldilmişdir. İnsan inkişafı kontekstində ümumiyyətlə xarici yardım, idarəetmə, səhiyyə, təhsil, yoxsulluğun azaldılması, gender bərabərliyi, fəlakətlərə hazırlıq, infrastruktur, iqtisadiyyat, insan hüquqları, ətraf mühit və bunlarla əlaqəli məsələlər daxildir.
Yoxsulluq anlayışı kontekstdən asılı olaraq müxtəlif şərtlərə tətbiq edilə bilər. Yoxsulluq, insanın qida, sığınacaq və təhlükəsiz içməli su kimi təməl ehtiyaclarına iqtisadi imkanın olmaması şərtidir. Bəziləri yoxsulluğu ilk növbədə iqtisadi cəhətdən müəyyən etsə də, digərləri sosial və siyasi tənzimləmələri daxili hesab edirlər - əksər hallarda ləyaqətinin olmaması ilə özünü büruzə verir. thumb|249x249px|2019-ci ildə ölkələrə görə ÜDM 250px|thumb|right|Zənginlər qrupu tərəfindən qlobal sərvət payı, Credit Suisse, 2017
Qabiliyyət
Müasir yoxsulluğun azaldılması və inkişaf proqramları tez-tez mərkəzi bir mövzu olaraq ləyaqətə malikdir. Ləyaqət eyni zamanda ilk maddəsi ilə başlayan Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin əsas mövzusudur:
İştirak
İştirak anlayışı inkişaf layihələri və proqramlarının nəzərdə tutulan faydalanan şəxslərin həmin layihə və proqramların planlaşdırılması və icrasında iştirak etmələrinin təmin edilməsi ilə əlaqədardır. Bu inkişaf layihələrinin alıcılarına öz inkişaflarına təsir göstərməyə və idarə etməyə imkan verdiyindən vacib hesab olunur, bununla da hər hansı bir asılılıq mədəniyyətini aradan qaldırır. Bu, müasir inkişaf nəzəriyyəsində ən vacib anlayışlardan biri hesab olunur.
- Kənd İnkişafı və Qida Təhlükəsizliyi üzrə BMT Sistem Şəbəkəsi İnkişaf layihələrinin yerli iştirakçıları tez-tez ağız icmalarının məhsuludur. Bu, savadlı olmayan insanlar üçün əlçatan kənd qiymətləndirməsi kimi layihə planlaşdırması və təşkilati inkişaf metodlarını tərtib etmək səylərinə səbəb oldu.