cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Jiraffatitan
Ayrı cinsə 1991-ci ildə Olşevski tərəfindən daxil edilsədə bu geniş elmi tərəfdar toplamamışdır. Əsasən Brahiozavr cinsinə aid edilir.
Bu cins əsasən kəllə quruluşu və sklet fərqləri seçilir. Braxiozavrdan əsas fərqi onun iri olmasına baxmayaraq çəkisinin nisbətən az olmasıdır. Uzunluğu 25 metr, cəkisi isə 15–30 ton arası olmuşdur. Hündürlükləri 15 metri keçə bilərdi. Amerika braxiozavrdan fərqli olaraq müxtəlif ölçülərə malik olmuşlar. Onlar sürü halında yaşamışlar. Çox böyük ehtimal ki, ağac yarpaqları ilə qidalanırmışlar. ,
thumb|left|Jiraffatitan
Kalium xlorat
Kalium xlorat — (Bertol duzu, kalium perklorat) — perklor turşusunun kalium duzu.
Tarixi
Əvvəlcə Klod Lui Bertolle ( Bertol duzu buradan adlanır) tərəfindən 1786-cı ildə xlorun kalium hidroksidinin isti bir konsentrasiyalı məhlulu ilə keçməsi zamanı əldə edildi:
Alınması
Ümumiyyətlə xloratın sənaye istehsalı (və xüsusən kalium xloratı) hipokloritlərin nisbi reaksiyasına əsaslanır və bu da öz növbəsində xlorun qələvi məhlulu ilə qarşılıqlı təsiri nəticəsində əldə edilir:
Prosesin texnoloji dizaynı fərqli ola bilər: ən yüksək tonnajlı məhsul kalsium hipoklorit olduğundan (ağartmanın bir hissəsidir), ən çox yayılmış proses nisbətən az həllolma qabiliyyətinə görə ana liköründən kristallaşan kalsium xlorat (istilik yolu ilə kalsium hipokloritdən əldə edilir) ilə kalium xlorid arasındakı mübadilə reaksiyasındadır.
Kalium xloratı, kalium xloridinin diafraqma olmayan elektrolizi vəziyyətində dəyişdirilmiş Bertoll üsulu ilə alınır, elektroliz zamanı əmələ gələn xlor kalium hipokloritini yaratmaq üçün kalium hidroksidi ilə yerində (təcrid olunmuş anda "yerində") qarşılıqlı təsir göstərir,bu da kalium xlorat və orijinal kalium xlorid nisbətini artırır. Qrafit anodlarından istifadə edərkən daha əlverişli bir üsul, natrium xloratın çıxarılması üçün sodium xloridin elektrolizi və kalium xloru ilə mübadilə reaksiyasıdır. Bu, anod çamurundan natrium xloratın bir həllini təmizləməyinizə imkan verir, bu, kalium xloratından qat-qat çox həllolma qabiliyyətinə malikdir və beləliklə süzülmək üçün daha əlverişlidir.
Tətbiqi
Kalium xlorat katalizator iştrakı ilə qızdırıldıqda maddənin bir qismi parçalanır. Bu zaman normal şəraitə hesablanmaqla 6,72 litr qaz və 16 q bərk qalıq əmələ gəlir. Qalığa 170 q 30%-li gümüş nitrat məhlulu əlavə olunur. Son məhlulda gümüş nitratın kütlə payını hesablayın.
Nəzərə alın ki, kalium xlorat KClO3və gümüş xlorat AgClO3 suda həll olur.
Partlayıcı maddələr
Kalium xloratın azaldıcı maddələrlə qarışıqları (fosfor, kükürd, alüminium, üzvi birləşmələr) partlayıcı və sürtünmə və şoka həssasdır,bromatlar və ammonium duzlarının iştirakı ilə həssaslıq artır.
Bertol tuzu ilə birləşmələrin yüksək həssaslığı səbəbindən sənaye və hərbi partlayıcı maddələrin istehsalı üçün praktik olaraq istifadə edilmir.
Tibbdə
Bir müddət kalium xlorat məhlulları zəif antiseptik, qarqara üçün xarici dərman kimi istifadə edilmişdir.
Oksigenin alınmasında
XX əsrin əvvəllərində laboratoriyada oksigen istehsalı üçün istifadə edilmişdir.Lakin az olması səbəbindən istifadə etməyi dayandırdılar.
thumb|KClO3 + C, −2.5mb
Xlor qazının alınmasında
Laboratoriya şəraitində xlor qazının çıxarılması üçün kükürd turşusu əlavə edildikdə kalium xloratın oksalik turşu ilə azaldılması reaksiyasından istifadə olunur:
Kalium xloratı sulfat turşusunun iştirakı olmadan oksalik turşu ilə reaksiya göstərə bilər, lakin bu reaksiya xlor dioksidinin hazırlanması üçün istifadə edilmir:
Zəhərliliyi
Zəhərlidir. Kalium xloratın öldürücü dozası 1 q / kq təşkil edir.
Tofiq Mütəllibov
Tofiq Mütəllim oğlu Mütəllibov — şair, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1989).
Həyatı
Tofiq Mütəllim oğlu Mütəllibov 1929-cu il aprel ayının 13-də Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. 1958–1963-cü illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetində (indiki BDU) təhsil almışdır.
Onun 1946-cı ildə "Zəfər" adlı ilk şeiri "Azərbaycan pioneri" qəzetində çap olunmuşdur. O, "Pioner" jurnalında məsul katib, Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində redaktor, böyük redaktor, "Azərbaycan pioneri" qəzetində şöbə müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Sonra isə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində işə başlayan Tofiq Mütəllibov ömrünün sonuna kimi burada işləmişdir. XX əsrin 50-ci illərindən şair kimi diqqət çəkən T.Mütəllibov 30-a yaxın kitabın müəllifidir.
"Görüş", "Şeirlər", "Bəxtiyar balalar", "Gözəllikdən doymur ürək", "Sənin xətrinə", "Danışan çiçəklər", "Mənim əzizlərim", "Görüş yerimiz" və başqa kitabları ilə oxucu rəğbəti qazanan Tofiq Mütəllibovun pərəstişkarlarına son töhfəsi ölümündən bir qədər əvvəl çap edilən "Sevənlərin ürəyi" adlanır. Azərbaycanın məşhur bəstəkarlarının əksəriyyəti şairin yaradıcılığına müraciət etmiş, onun sözlərinə bəstələnən mahnılar seviləsevilə dinlənilmişdir. Tofiq Mütəllibov bəstəkar Qənbər Hüseynli ilə birlikdə Azərbaycan musiqisinə "Cücələrim" mahnısını bəxş etmişdir. "Cücələrim"in 60-dan çox yaşı var. Mahnının mətni bir çox xalqların dillərinə tərcümə olunaraq ifa edilmişdir. Tofiq Mütəllibov uşaqların psixologiyasını çox yaxşı bildiyinə görə qələmindən çıxan şeirlər dillər əzbərinə çevrilmişdir.
Əsərləri bir sıra teatrlarda səhnələşdirilmişdir. 1981-ci ildə Abdulla Şaiq adına Azərbaycan Dövlət Kukla Teatrında "Meşə nağılı" (1982), "Danışan qayalar" pyesləri, 1984-cü ildə Azərbaycan Dövlət Gənc Tamaşaçılar Teatrında isə "Cücələrim" alleqorik pyesi tamaşaya qoyulmuşdur. 1968-1990-cı illərdə SSRİ Yazıçılar İttifaqının Uşaq və Gənclər ədəbiyyatı şurasının üzvü olmuşdur. 1970-ci ildə SSRİ-Çexoslovakiya Dostluğu Cəmiyyəti Azərbaycan şöbəsi İdarə Heyətinin üzvü seçilmişdir. 1955-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olmuşdur. 1986-cı ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı Təftiş Komissiyasının üzvü seçilmişdir. 1988-ci ildə “Ədəbiyyat və incəsənət” qəzeti redaksiya heyətinin üzvü seçilmişdir. 1989-cu ildə Azərbaycan SSR-nin Əməkdar incəsənət xadimi fəxri adına layiq görülmüş, bir neçə dəfə Azərbaycan SSR-nin Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı ilə təltif edilmişdir.
Görkəmli şair Tofiq Mütəllibov 1992-ci il oktyabr ayının 30-da vəfat etmişdir.
Echinops transcaspicus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Qlazqo Universiteti
Qlazqo Universiteti — Şotlandiyanın Qlazqo şəhərində yerləşən, Böyük Britaniyanın ən qədim və nüfuzlu tədqiqat universitetlərindən biri.
Əsası Şotland kralı II. Ceymsin müraciətindən sonra, 1451-ci ildə Papa V. Nikolayın Qlazqoda bir universitet qurulması üçün verdiyi rəsmi razılıq ilə qoyulmuşdur. Beləliklə, Qlazqo Universiteti Şotlandiya krallığında qurulmuş ikinci, Britaniya İmperiyasının isə hüdudları daxilində fəaliyyətə başlayan dördüncü ən qədim ali təhsil müəssisəsi olmuşdur. Universitet tarixən Şotlandiya maarifçiliyinin intellektual potensialını təmin edən əsas institutlardan biri kimi ön plana çıxmışdır. Hazırda, 9 institut və 4 kollec başda olmaqla, ümumən 3 kampusda yerləşən 33 elmi vahiddə dünyanın 140 ölkəsindən bakalavr, magistr və doktorantura səviyyələrində təhsil alan 30.805 tələbəsi vardır. Ümumi büdcəsi 1 milyard ABŞ dollarını aşan Qlazqo Universiteti, Böyük Britaniya iqtisadiyyatına 4.4 milyard funt sterlinq həcmində töhfə verir.
Qlazqo Universiteti Times Higher Education jurnalı tərəfindən müxtəlif göstəricilər üzrə 2020-ci ilin ən mütərəqqi ali təhsil ocağı seçilmiş, 2022-ci ildə isə yaratdığı elmi təsirə görə dünyanın ilk 20 universiteti arasında göstərilmişdir. The Times qəzetinin sıralamasına görə isə Şotlandiya üzrə 2022-ci ilin universiteti seçilmişdir. Mütəmadi olaraq dünyanın ən nüfuzlu 100 universiteti arasında olan Qlazqo Universiteti, CWTS Leiden Ranking-in 2020-ci il sıralamasına görə qlobal miqyasda 53-cü yerdə, QS World University Rankings-in eyni il üçün təqdim etdiyi dünya sıralamasında isə 60-cı yerdə qərarlaşmışdır. Bundan əlavə, Böyük Britaniya üzrə milli ali təhsil müəssisələri reytinqində ilk onluqda yerləşir.
Qlazqo Universiteti Böyük Britaniyadakı ən nüfuzlu və aparıcı tədqiqat universitetlərinin təmərküzləşdiyi Rassell qrupunun, o cümlədən qabaqcıl universitetlərin beynəlxalq elmi-tədqiqat assosiasiyası olan Universitas 21-in qurucu üzvüdür. Universitet nəzdnindəki tədqiqat prosesi "Tədqiqat Mükəmməlliyi Çərçivəsi"nin müəyyənləşdirdiyi xüsusi standartlara əsasən təşkil olunur və aparılan tədqiqatların 81%-i "Dünya miqyaslı" kateqoriyasında səciyyələndirilir. Qlazqo Universiteti tələbə qəbulu prosesində kifayət qədər tələbkar bir ali təhsil müəssisəsi kimi xarakterizə olunur və qəbul şərtlərinin çətinliyinə görə Birləşmiş Krallıqda 4-cü sırada yerləşir.
Müxətlif sahələrdə görkəmli şəxsiyyətlər yetirən universitet, 6 baş nazirlə yanaşı, yüzlərlə nazir, millət vəkili, bürokrat və diplomat yetişdirmişdir. Məzunları sırasında Amerika Birləşmiş Ştatlarının qurucularından olan Ceyms Vilson, kapitalizmin banisi Adam Smit, Kelvin temperatur şkalası nın yaradıcısı Lord Kelvin, müasir antropologiyanın banilərindən biri olan Ceyms Corc Freyzer, Sənaye inqilabına böyük töhfələr vermiş Ceyms Vatt, Aberdin Univeristetinin qurucusu Vilyam Elfinston, Stratklayd Universitetinin qurucusu filosof Con Anderson, MakQill Universitetinin qurucusu Ceyms MakQill, maqnezium elementini kəşf etmiş və karbon qazı anlayışını elmə gətirmiş kimyagər Cozef Blek, dünyanın ilk ali təhsilli afroamerikalı həkimi Ceyms Makkyun və dünyanın ilk qaradərili futbolçusu Endryu Vatson da vardır. Bundan əlavə, Qlazqo Universitetinin 8 məzunu Nobel mükafatı laureatıdır.
Erkən tarixi
right|150px|thumb|Qlazqo Universiteti Hay küçəsində, 1650. XV əsrin əvvəllərində Şotland kralı II. Ceyms Şotlandiyada Sent-Endryus Universitetindən sonra daha bir ali təhsil müəssisəsi yaratmaq üçün Papa V. Nikolaya müraciət etdi. Beləliklə, 1451-ci ildə Papa V. Nikolayın Qlazqoda bir universitet qurulması üçün verdiyi rəsmi razılıq ilə Qlazqo Universitetinin əsası qoyulmuşdur. Ardınca, Papa dövləti Yepiskop Vilyam Törnbula sözügedən universiteti şəhər kafedralında qeydiyyatdan keçirmək üçün səlahiyyət vermiş və bununla da, Qlazqo Universiteti bir qurum kimi fəaliyyətə başlamışdır.
Universitetdə tədris prosesi ilk zamanlar Qlazqo kafedralının nəzdnindəki tikilidə həyata keçirilmişdir. Sonrakı dövrlərdə müvəqqəti olaraq Rotenrou küçəsindəki binaya köçən Qlazqo Universiteti, 1563-cü ildə Şotlandiya şahzadəsi Meri tərəfindən edilmiş ianələr hesabına Hay küçəsində bir neçə binadan və bir saat qülləsindən ibarət kiçik bir kampus yaratmağa müyəssər oldu.
Feodal era
right|thumb|150 px|Endryu Melvil Şotlandiyada islahatların geniş vüsət alaraq elm sahəsinə də sirayət etməsi, bu sferada irimiqyaslı dəyişikliklərə səbəb oldu. Orta əsrlərdə daha çox ruhani profilə sahib Şotlandiyada universitetləri sözügedən aktdan sonra dünyəviləşərək, faktiki olaraq dinamik elmi-düşüncə mərkəzlərinə çevrildilər. Qlazqo Universitetində bu proses şotlandiyalı alim Endryu Melvilin idarəçi vəzifəsinə təyinatından sonra başladı. 1574-cü ildə Cenevrədən Qlazqoya dəvət olunan Melvil, Parisdə təhsil almış görkəmli filoloq, filosof və teoloq kimi tanınırdı. Onun təyinatı ilə həm tədris proqramında, həm də pedoqoji heyətin tərkibində ciddi dəyişikliklər baş verdi. Dərslərin konkret bir zaman kəsiyində (semestr, yaxud bütöv il) öyrədilməsi, o cümlədən müəyyənləşdirilmiş bir tədris dövrü boyunca bir müəllimin prosesi aparması, nəticələrin ölçülməsi kimi mütərəqqi addımlar məhz onun adı ilə bağlıdır. Eyni zamanda, bu dövrdə xalqın universitet qurumunu daha yaxından tanıması və mənimsəməsi üçün tarix, fəlsəfə və din mövzularında ictimai mühazirələr də oxunmuşdur. Bütün bunların fonunda, ali təhsil anlayışına yanaşmanın nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişməsi özünü tələbə müraciətləri sayındakı təqribən ikiqat artımla büruzə vermişdir.
Endryu Melvilin rəhblərliyi dövründə metafizikanın tədrisindən imtina edilmiş, Yunan, Arami, İvrit və Süryani dillərinin öyrədilməsi icbariləşdirilmişdir. Qədim dillərin tədqiqində bərqərar olan yeni yanaşma sayəsində, Qlazqo Universitetinə Avropanın müxtəlif yerlərindəki alimlərin marağı artmış və zaman-zaman kütləvi halda ali təhsil ocağında çalışmaq üçün müraciətlər edilmişdir. Melvilin Qlazqo Universitetində başlatdığı köklü restrukturizasiya hərəkatı Şotlandiyada yerləşən digər ali təhsil ocaqlarına da yayılaraq yeni bir ənənənin əsasını qoymuşdur. Bu qəbildən olan meyllər Şotlandiyada durğunluq içərisində olan elmin inkişafına təkan vermiş və burada yerləşən universitetlərə Avropanın digər qədim ali təhsil ocaqları ilə rəqabət qabiliyyəti aşılamışdır.
Sənayə inqilabı və maarifçilik dövrü
left|thumb|250 px|Qlazqo Universitetinin Qilmorhil kampusu, 1890-cı illərdə. XVIII–XIX əsrləri əhatə edən Şotlandiya maarifçiliyi mahiyyət etibarilə universitetlərin intellektual resursu tərəfindən idarə olunmuş, zaman-zaman yönləndirilmişdir. Vaxt ötdükcə, maarifçilik hərəkatı sırf universitetlərdən təsirlənən bir proses olmaqdan çıxaraq, əvvəldə onu istiqamətləndirən quruluşlara əhəmiyyətli ölçüdə təsir etməyə başladı. Cərəyan edən hadisələrin fonunda, Qlazqo Universitetində də, humanist və rasionalist fundamentə söykənən yeni ali təhsil sisteminin bərqərar olması hərəkatın məntiqi nəticəsi kimi meydana çıxdı. Bu dövr ərzində, sözügedən ali təhsil qurumu bir elm mərkəzi kimi çoxsaylı alim və mütəfəkkirlərə ev sahibliyi etmişdir. Buna nümunə kimi müasir iqtisad elminə böyük töhfələr vermiş Adam Smitin Qlazqo Universitetində əvvəlcə dekan, ardınca rektor (1787–1789) kimi fəaliyyəti göstərilə bilər.
İngilitərədə başlayan Sənaye inqilabı, nisbətən kiçik Qlazqo şəhərinə zənginlik və rifah gətirərək, onu Britaniya İmperiyasındakı sənayeləşmə prosesinin hərəkətverici qüvvələrindən birinə çevirdi. XVIII əsrin ortalarında transformasiya prosesi daha geniş vüsət aldıqca, mütənasib olaraq şəhərin iqtisadi imkanları da maksimallaşaraq daha çox istehsal müəssisənin təşəkkül tapmasına rəvac verirdi. Belə olan halda, rəqabət üstünlüyü əldə etmək niyyətində olan müəssisələr effektivliyi artıracaq ən müxtəlif elmi-texniki metodları istehsal prosesinə inteqrasiya etməyə çalışırdılar. Sözügedən dövr ərzində, Ceyms Vatt kimi Qlazqo Universitetinin müəllim heyətinin tanınmış simalarının ixtiraları və irəli sürdükləri nəzəriyyələr məhz Sənaye inqilabını dəstəkləmiş, hətta zaman-zaman istiqamətləndirmişdir.
Sənaye inqilabının ardınca gələn dövrdə Qlazqo Universiteti qanunla tənzimlənən bir sıra struktur islahatları keçirdi. Məsələn, 1858-ci ildə və Şotlandiyada qəbul olunmuş "Universitetlər haqqında Qanun"a əsasən universitetdaxili inzibati idarəetmə ayrı-ayrı orqanlara həvalə olunmuş, 1889-cu ildə qəbul olunmuş düzəlişlərlə isə struktur təkmilləşdirilmişdir. Bununla yanaşı, dövr ərzində Qlazqo Universiteti bir tədqiqat universiteti kimi elmi və ictimai sferada çoxsaylı ilklərə imza atmışdır. Məsələn, 1840-cı ildə Britaniya İmperiyasında ilk dəfə Qlazqo Universitetində mühəndislik üzrə professor təyin olunmuşdur. Şotlandiyanın ilk peşəkar qadın həkimləri isə 1894-cü ildə Qlazqo Universitetinin tibb məktəbindən məzun olmuşlar.
Müasir dövr
thumb|right|200 px|Hal-hazırda Qlazqo Universiteti
XX əsrin əvvəllərində
1922, 1932 və 1966-cı illərdə parlament tərəfindən Şotlandiyada fəaliyyət göstərən universitetlərin fəaliyyət prinsiplərini tənzimləmək üçün qəbul edilən bir sıra qanunlar Qlazqo Universitetinin müasir strukturunun formalaşmasına gətirib çıxardı.
İkinci Dünya müharibəsindən günümüzə
Dünyada ilk dəfə ana bətnindəki fetusun ultrasəs müayinəsi ilə görüntülənməsi prosesi də, məhz Qlazqo Universitetinin professoru Yan Donaldın rəhbərliyi altında aparılmışdır.
Qlazqo Universiteti 2021-ci ildə Qlazqo şəhərində keçirilən BMT-nin COP26 İqlim Konfransının bir sıra elmi müzakirələrinə ev sahibliyi etmişdir.
Təşkilati strukturu
200px|right|thumb|Tarixi binadakı sütunlar Şotlandiyanın digər qədim universitetlərində olduğu kimi Qlazqo Universitetinin də nizamnaməsi əsası orta əsrlərdə qoyulmuş ilkin universitet qanunlarına söykənir. Qeyd olunan qanuna əsasən Qlazqo Universitetinin təşkilati strukturu 3 qurumdan, Universitet palatasından (icraedici orqan), Elmi senatdan (elmi işlər üzrə orqan) və Ümumi şuradan (məsləhət-məşvərət orqanı) ibarətdir. Universitetə rəhbərliyi isə rektor, kansler, vitse-kansler və onun müavinləri həyata keçirir. Bütün bu qurumların və məsul şəxslərin əsas məqsədi icraedici mexanizmlərlə elmi idarəetmənin ahəngdar formada fəaliyyətini təmin etməkdir.
Universitet palatası
Rektorunun rəhbərlik etdiyi palata universitetin əsas idarəedici orqanıdır. Başqa sözlə, müqavilə məsələlərinə, işçilərin işə götürülməsinə və maliyyə və idarəçiliklə bağlı bütün digər işlərə cavabdeh olan səlahiyyətli qurum Universitet palatasıdır. Sözügedən palata universitetin strateji planlarını hazırlamaqla yanaşı, resursların səmərəli bölüşdürülməsi ilə bağlı qərarlar qəbul edir.
Universitet palatasına inzibati rəhbərlik Universitet Katibliyi tərəfindən həyata keçirilir. Bununla yanaşı, sözegedən katiblik Universitet Xidmətləri altında cəmlənən müxtəlif qurumların fəaliyyətini koordinasiya etməklə məsuldur və Vitse-kanslerə gündəlik idarəetmədə kömək edir. Hazırda Universitet katibi vəzifəsini Devid Dunkan daşıyır.
Elmi senat
Elmi senat akademik işlərin idarə edilməsindən məsul olan orqandır və kansler tərəfindən dərəcələrin verilməsini tövsiyə edir. Senat üzvlüyünə universitetin bütün professorları, həmçinin seçilmiş akademik üzvləri, Tələbə Nümayəndə Məclisinin nümayəndələri, Ümumi şuranın katibi və universitet xidmətlərinin direktorları (Məs: Kitabxana xidməti) daxildir. Senatın sədri vitse-kanslerdir.
Elmi senatın aparatanın tərkib hissələrindən biri də müdir köməkçisi statusuna bərabər katib vəzifəsidir. Bu vəzifəni daşıyan şəxslər ali idarətmənin üzvü olmaqla yanaşı, plagiatla mübarizə və imtahanların tələblərə uyğun aparılması kimi universitetin akademik siyasətinin tənzimlənməsindən məsuldur. Senatın tanınmış katibləri arasında Stratklayd Universitetinin qurucusu filosof Con Anderson, maqnezium elementini kəşf etmiş və karbon qazı anlayışını elmə gətirmiş kimyagər Cozef Blek vardır.
Ümumi şura
Ümumi şuranın təşəkkülü 19-cu əsrin ardıcıl təhsil islahatlarına söykənir. 1858-ci ildə Şotlandiyada qəbul olunmuş "Universitetlər haqqında Qanun", sözügedən ölkədəki universitetlərdə məzunların və akademiklərin təmsil olunacağı korporativ və seçkili bir məşvərət orqanın formalaşdırılmasını icbariləşdirdi. Mahiyyət etibarilə bu təşkilat universitetlərdə çevik inzibatçılığı, o cümlədən elmi tədqiqatları stimullaşdırmaq məqsədi daşıyırdı.
Çağdaş dövrdə, fəal məzunlardan və elm xadimlərindən ibarət ümumi şuranın üzvləri yanvar və iyun aylarında baş tutan iclaslarda iştirak etmək hüququna malikdirlər. Struktur olaraq isə Ümumi şura, İşgüzar komitə adlanan daimi komitə vasitəsi ilə vəzifələrini icra edir. Qeyd olunan komitə, Universitet palatası və ya Elmi senat tərəfindən verilən tapşırıqlar da daxil olmaqla, səlahiyyəti daxilində olan bütün məsələlərdə Ümumi şura adından çıxış edir. İşgüzar komitə, adətən palataya fərman və qətnamələr üzrə təqdimatlar təqdim edir.
Rektor
Universitetə rəhbərliyi seçkili orqan olan rektorluq institutu və onun aparatı həyata keçirir. Tələbələrin də 1690-cı ildə əldə etidiyi hüquqla seçkilərdə iştirak edərək seçdiyi rektor, üç il müddətinə vəzifə tutan və Universitet palatasına sədrlik edən şəxsdir. XVII əsrə kimi rektorlar əsasən din xadimləri, XVIII əsrdən başlayaraq yerli nüfuzlu şəxslər sırasından seçilmişdir. XIX və XX əsrlərdə isə bu vəzifə əsasən fəxri və simvolik xarakter daşıdığından əsasən ictimai-siyasi xadimlərin bu vəzifəyə namizədlikləri irəli sürülürdü. Bu tarixə qədər rektor kimi fəaliyyət göstərmiş iki tanınmış şəxsin, müasir kapitalizmin banisi Adam Smitin və Britaniya mühafizəkarlığının banisi Edmund Börkün adı çəkilə bilər.
XX əsrdə daha çox siyasi sferada aktiv olmuş şəxslər rektor vəzifəsinə namizədlər arasından ön plana çıxaraq seçildiyi müşahidə olunur. 1974-cü ilə kimi artıq 11 sabiq baş nazir sözügedən vəzifəyə seçilmişdi. XX əsrin birinci yarısında seçilmiş rektorlar sırasında Fransada əvvəlcə baş nazir ardınca prezident olmuş Raymon Puankare, Böyük Britaniyanın sabiq baş nazirləri Bonar Lov və Stenli Boldvin də vardır.
2004-cü ildə isə universitet tarixində ilk dəfə rektor vəzifəsinə namizəd olmaması səbəbindən universitet qısamüddətlik rektorsuz fəaliyyət göstərmişdir. 2020-ci ildə keçirilməsi planlaşdırılan seçkilər COVİD-19 koronavirus pandemiyası səbəbindən təxirə salınmışdır. 21 aprel 2021-ci ildə Ledi Rita Ra elektron olaraq keçirilən seçkinin nəticəsinə görə Qlazqo Universitetinin rektoru seçilərək sabiq rektor Amer Ənvərdən vəzifəni təhvil almışdır.
Kansler və vitse-kansler
1451-ci ildə Universitetin qurulmasından etibarən bir qayda olaraq kansler ofisinə kilsədə fəaliyyət göstərən bir arxiyepiskop seçilirdi. Bu tendensiya 1642-ci ildə Hamilton hersoqunun kansler təyin edilməsi ilə sona çatdı. Mövcud universitet qanunlarına görə kansler, Qlazqo Universitetinin vəzifədə ömürlük qalması nəzərdə tutulan rəhbər şəxslərindən biridir və Ümumi şura tərəfindən seçilərək həmin qurumun prezidenti vəzifəsini icra edir. Bunlarla yanaşı, Elmi senat tərəfindən onlara təqdim edilən tələbələrə dərəcələr vermək, habelə vitse-kansler vəzifəsinə təyinat aparmaq səlahiyyətlərini özündə saxlayır.
Elmi vahidləri
Orta əsrlərdə universitetdə 4 fakültə fəaliyyət göstərmişdir. Sonralar isə elmi strukturda aparılan islahatlar nəticəsində fakültələri kolleclər, kafedraları isə məktəblər əvəz etdi. Hər məktəb daxilində isə müvafiq sahə ilə əlaqədar elmi kürsülər fəaliyyət göstərir. Müasir dövrdə Qlazqo Universitetində 4 kollec və onların nəzdnində çoxsaylı məktəblər mövcuddur. Elmi vahidlərin siyahısı aşağıdakı kimidir:
İncəsənət kolleci
• 2
Tibb, veterinarlıq və biologiya kolleci
• 2
Elm və mühəndislik kolleci
• 2
İctimai elmlər kolleci
• 2
Qilmorhil kampusu
thumb|left|250 px|Qilmorhil kampusundakı inzibati binalar 1563-cü ildə Şotlandiya şahzadəsi Meri tərəfindən edilmiş ianələr hesabına Hay küçəsində bir neçə binadan və bir saat qülləsindən ibarət kiçik bir kampus yaratmağa müyəssər olan Qlazqo Universiteti, 1870-ci ildə əvvəlki yerindən 5 kilometr məsafədə, Qlazqo şəhərinin qərbində yerləşən Qilmorhil adlı düzənlikdə, Kelvin çayının sahilində tikilmiş yeni kampusuna köçdü. Buradakı təmtəraqlı binalar kompleksi Sir Corc Qilbert Skot tərəfindən qotika memarlıq üslubunda dizayn edilmişdir. Hay küçəsindəki inzibati bina isə "Qlazqo Dəmir Yolları Həmkarlar İttifaqı"na satıldı.
Ötən əsrin 30-cu illərindən etibarən artan tələbə sayı səbəbindən Qilmorhil kampusu ətrafında yeni tikililər inşa edilməyə başlandı. Buna misal olaraq, memarlıq mükafatı almış dairəvi "Makmillan mütaliə zalı"nı göstərmək olar. Bununla yanaşı, Hilhed küçəsində çoxsaylı Viktoria dövründən qalma binalar satın alınaraq, bəzi fakültələr burada yerləşdirildi. Hazırda, Tarix, İncəsənət və Kompüter elmləri məktəbləri sözügedən inzibati binalarda yerləşir. Ümumən, universitetin əksər elmi vahidləri tarixi Qilmorhil kampusunda və onun ətrafında inşa edilmiş tikililərdə fəaliyyət göstərir.
Qarskab kampusu
thumb|230 px|Qlazqo Universitetinin [[Kapella (memarlıq)|kapellası]] Qlazqo şəhərinin şimal-qərb hissəsində yerləşən 200 hektarlıq Qarskab kampusu Qilmorhil kampusuna 6 kilometrlik məsafədə yerləşir. Bu kampus Veterinarlıq məktəbinə ev sahibliyi etməklə yanaşı, Volfson yataqxanasını, bir neçə futbol meydançasını, habelə idman zalını ehtiva edir.
Damfris kampusu
Universitetin idarə heyəti ötən əsrin 80-ci illərində artan tələbata müvafiq olaraq tədris infrastrukturunun şaxələndirilməsi məqsədilə Damfris şəhərində yeni bir kampusun salınmasına dair qərar qəbul etdi. Kampus yerləşdiyi region nöqteyi-nəzərindən böyük şəhərlərdən uzaq bir məntəqədə fəaliyyət göstərir. Hazırda, Qlazqo Universitetinin tələbələrinin ali təhsil ehtiyaclarını ödəməklə yanaşı, bəzi infrastruktur predmetləri üzrə Qərbi Şotlandiya Universitetinin və Açıq Universitetin də istifadəsinə açıqdır. Kampusda bir sıra bakalavr proqramları və fənlərarası magistr proqramları tədris olunur.
Kitabxanası
XVII əsrin ortalarından etibarən mütəşəkkil formada fəaliyyət göstərən kitabxananın ilk binası 1744-cü ildə Hay küçəsində açılmış, 1870–1968-ci illərdə Qilmorhil kampusundakı əsas binada fəaliyyətinə davam etmişdir. Vilyam Vaytfild tərəfindən dizayn edilmiş Hilhed küçəsində yerləşən 12 mərtəbəli kitabxana isə 1968-ci ildə inşa edilmiş, 1980 və 1990-cı illərdə genişləndirilmişdir. Tikili dövrün memarlıq modasına uyğun olaraq brutalizm cərəyanının elementlərini özündə əks etdirir.
Hazırda ilin 361 günü aktiv fəaliyyətdə olan kitabxana, istifadəçilərə ödənişsiz Wi-fi xidməti, 800-dən çox kompüter və 2500-dən çox çalışma sahəsi təmin edir. 2009-cu ildə bina daxilində yeni bir kafenin, sosial öyrənmə sahəsinin və sərgilər üçün ayrılmış xüsusi otağın açılışı olmuşdur. Əsas kitabxana ilə birgə, kampus ətrafında Tibb, Kimya, Diş Həkimi, Baytarlıq, Təhsil, Hüquq, Sənət tarixi və Sosial Elmlər kimi spesifik elmi vahidlər nəzdnində yerləşən filial kitabxanalar da fəaliyyət göstərir. Bütövlükdə 4 milyondan çox elektron və fiziki materiala ev sahibliyi edən kitabxana sistetiminin (əsas və filiallar) verilənlər bazasında 50.000-dən artıq jurnalın elektron versiyası mövcuddur.
Muzeyi
Hazırda, Hanter muzeyinə bağlı bir neçə təsisat fəaliyyət göstərir. Bunlar Zoologiya muzeyi, Hanter İncəsənət Qalereyası və "Makintoş evi"dir. 2011-ci ildən etibarən muzeyin əsas zalında romalıların Şotlandiyadakı fəaliyyətini əks etdirən eksponatlar sərgilənir.
Qəbul və tələbə profili
Qlazqo Universiteti tələbə qəbulu prosesində kifayət qədər tələbkar bir ali təhsil müəssisəsi kimi xarakterizə olunur və qəbul şərtlərinin çətinliyinə görə Birləşmiş Krallıqda 4-cü sırada yerləşir. Bu faktor şübhəsiz ki, tələbə profilinin formalaşmasında müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Hazırda universitetdə dünyanın 140 ölkəsindən bakalavr, magistr və doktorantura səviyyələrində təhsil alan 30.805 tələbəsi vardır. Yerli tələbələr isə ümumi tələbə sayının 40%-ni formalaşdırır.
Qeyri-tədris infrastrukturu
Qlazqo Universitetinin tələbə həyatı hərəkətli hesab olunur. Müxtəlif kampuslarda tələbələrin istifadəsi üçün nəzərdə tutulmuş çoxsaylı qeyri-tədris yönümlü obyektlər vardır. Buna misal olaraq bir sıra idman zallarını özündə cəmləşdirən Qilmorhil kampusunun Stivenson idman mərkəzini göstərmək olar. Burada fitnes, yüngül atletika və yoqa idman növləri ilə məşğul olmaq istəyən tələbələr üçün peşəkar dərslər təklif olunur. Eyni zamanda, mərkəzdə olimpik üzgüçülük hovuzu da tələbələrin istifadəsinə verilmişdir.
Universitetin balansında olan digər bir idman kompleksi Qarskab kampusunda yerləşir. Geniş əraziyə malik idman kompleksinin daxilində 2 çoxməqsədli sintetik meydança, 6 çoxməqsədli təbii meydança, habelə 3 tennis kortu aktiv fəaliyyətdədir.
Tələbə təşkilatları
Yuxarıda qeyd olunan iki tələbə ittifaqı 19-cu əsrin sonlarında tələbələrin sosiallaşma ehtiyaclarını ödəyəcəyi bir platforma kimi meydana çıxmışdır. Sonralar əlavə funksiyaları da özünün fəaliyyət çərçivəsinə əlavə edən təşkilatlar hazırda, tələbələr arasındakı sosyo-mədəni əlaqələri tənzimləyən institutlar kimi fəaliyyətlərini davam etdirirlər. Tələbə ittifaqları Qlazqo Universitetinin tələbələrinə bir sıra könüllü fəaliyyətlərdə, habelə sosial işlərdə iştirak imkanları, əyləncə, iaşə və səyahət xidmətləri təqdim edirlər.
Tələbə təşkilatlarına üzvlük üçün heç bir ödəniş tələb olunmur. Məzunlar isə "ömürlük üzvlər" kimi qeydiyyatdan keçə bilərlər.
İdman klubları
İdman fəaliyyəti, İdman və İstirahət Xidməti ilə sıx əməkdaşlıq edən Qlazqo Universitetinin İdman Dərnəyi tərəfindən tənzimlənir. Dərnək nəzdnində Skvoş, Kelt futbolu, Basketbol, Velosiped, Futbol, Xokkey, Netbol, Qarışıq döyüş sənətləri və Avarçəkmə klubları da daxil olmaqla 52 idman klubu mövcuddur.
İrqçiliklə mübarizə
thumb|right|150px|Qlazqo Universitetinin məzunu və dünyanın ilk ali təhsilli [[Afroamerikalılar|afroamerikalı həkimi Ceyms Makkyun]] Qlazqo Universiteti XIX əsrdən başlamaqla multikultural elmi mühitə malik olmuşdur. Dünyada müstəmləkəçiliyin fonunda geniş vüsət alan quldarlığa rəğmən qaradərili tələbələr Qlazqo Universitetində ali təhsil almaq imkanlarına malik olmuşlar. Belə ki, dünyanın ilk ali təhsilli afroamerikalı həkimi Ceyms Makkyun 1837-ci ildə, dünyanın ilk qaradərili futbolçusu Endryu Vatson isə 1875-ci ildə Qlazqo Universitetindən məzun olmuşdur. Ceyms Makkyun ABŞ-da XIX əsrdə abolisionizm ictimai hərəkatının öndərlərindən birinə çevrilmiş, hətta Frederik Duqlas üzərində ciddi təsir yaratmışdır. 2021-ci ildə açılışı həyata keçirilən və 90.6 milyon funt sterlinqə başa gələn universitetin yeni tədqiqat mərkəzi də məhz Ceyms Makkyunun adını daşıyır.
Tələbə protestləri
thumb|left|150px|"Heterinqton evi" tələbə etirazları zamanı
Reytinq
Qlazqo Universiteti Times Higher Education jurnalı tərəfindən müxtəlif göstəricilər üzrə 2020-ci ilin ən mütərəqqi ali təhsil olacağı seçilmişdir. Mütəmadi olaraq dünyanın ən nüfuzlu 100 universiteti arasında olan Qlazqo Universiteti, CWTS Leiden Ranking-in 2020-ci il sıralamasına görə qlobal miqyasda 53-cü yerdə, QS World University Rankings-in eyni il üçün təqdim etdiyi dünya sıralamasında isə 60-cı yerdə qərarlaşmışdır. Bundan əlavə, Böyük Britaniya üzrə milli ali təhsil müəssisələri reytinqində ilk onluqda yerləşir.
Akkreditasiyalar və beynəlxalq üzvlüklər
Qlazqo Universiteti Böyük Britaniyadakı ən nüfuzlu və aparıcı tədqiqat universitetlərinin təmərküzləşdiyi Rassell qrupunun, o cümlədən qabaqcıl universitetlərin beynəlxalq elmi-tədqiqat assosiasiyası olan Universitas 21-in qurucu üzvüdür. Universitet nəzdnindəki tədqiqat prosesi "Tədqiqat Mükəmməlliyi Çərçivəsi"nin müəyyənləşdirdiyi xüsusi standartlara əsasən təşkil olunur və aparılan tədqiqatların 81%-i "Dünya miqyaslı" kateqoriyasında səciyyələndirilir.
Tələbə mübadiləsi və ikili proqramlar
Ali təhsil müəssisəsi tələbə mübadiləsini ehtiva edən Erasmus və Erasmus+ proqramlarının uzunmüddətli üzvlərindəndir. Bununla yanaşı, Qlazqo Universitetinin Kanadanın Şahzadə və Alberta Universitetləri, ABŞ-nin Mayami və Florida Universitetləri,  habelə Yaponiyanın Kyoto Universiteti ilə xüsusi ixtisaslar üzrə tələbə mübadilə müqavilələri mövcuddur.
Məzunları
Son göstəricilərə görə Qlazqo Universitetinin yetirmələrinin 95.9%-i məzun olduqdan sonrakı ilk 6 ay ərzində özünə əmək bazarında, yaxud akademiyada yer tapır.
Dövlət başçıları
• 2
Siyasətçilər, diplomatlar və dövlət xadimləri
• 2
Elm, incəsənət, ədəbiyyat və idman xadimləri
• 2
Nobel mükafatı laureatları
• 2
Belarus Metallurgiya Zavodu
Belarus metallurgiya zavodu (БМЗ) — Belarusun Jlobim şəhərində yerləşən qara metallurgiya zavodu. Müəssisədə ümumilikdə 11 min insan işləyir. Avropada öz təyinatına görə ən böyük müəssisə sayılır. "Belarus metallurgiya şirkəti" holdinqinin idarəedici şirkətidir.
Təşkilatlanma tarixi
Metallurgiya zavodu "Voestalpine" (Avstriya) və "Danieli" (İtaliya) və digər şirkətlərin dəstəyi ilə təşkil edilmişdir. Zavodun ilk istehsal gücü illik 700 min ton polad təşkil edirdi. Müəssisə ilk istehsalını 15 oktyabr 1984-cü ildə gerçəkləşdirmişdir. Belarus Metallurgiya Zavodunun ilk direktoru Derojant Levonoviç Akopov olmuşdur.
Müasir vəziyyət
Belarus Metallurgiya Zavodu Avropa səviyyəli mini zavodlardan təşkil edilmiş Belarusun unikal metallurgiya müəssisəsidir. Artıq üç on illik ərzində uğurla fəaliyyətini davam etdirir. BMZ dövlətin milli sərvəti hesab edilir və yüksək texnoloji istehsalat müəssisələrinin reyestrinə daxil edilmişdir.
Dünya təcrübəsinə arxalanmaq və müasir texnologiyaların tətbiqi Jlobin şəhərində unikal bir istehsalat müəssisəsinin meydana gəlməsinə səbəb olmuşdur.
Məhsulların ixracı
BMZ – ölkənin iqtisadi təhlükəsizliyinin təminatçısı rolunu oynayır. İstehsal olunan məhsulların 85%-dən çoxu ixrac olunur. Burada istehsal edilən məhsullar dünyanın 50 ölkəsinə ixrac edilir. Burada müxtəlif təyinatlı armatur, boru, fiber və prokat məhsullar istehsal edilir.
2006-cı il islahatı
Belarus prezidentinin 60 saylı qərarına əsasən müstəqil müəssisə olan "Belarus Metallurgiya Zavodu" respublika unitar müəssisəsi "Belarus Metallurgiya Zavodu" İstehsalat Birliyinin tərkibinə daxil edilmişdir.
2012-ci il islahatı
24 avust 2012-ci ildən "BMZ" ASC "Belarus metallurgiya şirkəti" holdinqinin idarəedici şirkətidir.
Asako İdeue
Asako İdeue — Yaponiya qadın futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 1 oyun keçirib.
Mahın
Mahın iranın Qəzvin ostanının Qəzvin şəhristanının Aşağı Tarım bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 340 nəfər yaşayır (124 ailə).
Katolikos Samuel
Katolikos Samuel - Albanların XXXVI katolikosu.
Katolikosluğu
Katolikos I Yovsepdən sonra kürsüyə qalxmış və on yeddi il kürsüdə oturmuşdur. Katolikos Samuel də sələfi kimi Böyük Kolmank yepiskopluğundan seçilmişdir. Moisey Kalankatlı qeyd edir: "O, katolikosluğu özü mənimsəmişdi, sonra erməni katolikosu Qeorqinin (Katolikos II Georgi) köməyi ilə devrilmiş, sonra isə Dvində yenidən təyin edilmişdi." Onun dövründə erməni Katolikos II Georgi Məhəmməd ibn Əbil-Sac tərəfindən həbs olunmuş və Paytakaranda buraxılmışdı.
QONQO
QONQO  — ingilis dilində "Dövlətin təşkil etdiyi qeyri-hökumət təşkilatı" ifadəsindən yaranmışdır. Nominal olaraq müstəqil, əslində isə dövlətin göstərişi, təşəbbüsü və/və ya iştirakı ilə yaradılmış və ölkə daxilində və xaricdə dövlətin mənafeləri üçün işləyən qeyri-hökumət təşkilatlarını işarələmək üçün istifadə olunan abbreviaturadır.
Belə yalançı qeyri-hökumət təşkilatları adətən qeyri-demokratik hökumətlər tərəfindən yaradılır və maliyyələşdirilirlər və mövcud iqtidarın mövcudluğuna və hərəkətlərinə haqq qazandıran vətəndaş cəmiyyəti təmsilçiləri kimi istifadə olunurlar. .
Yalançı qeyri-hökumət təşkilatları başqa dövlətlərin daxili siyasətlərinə müdaxiləyə haqq qazandırmaq üçün də istifadə oluna bilərlər.
Koyot
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Yarımnövləri
19 yarımnövə ayrılır: :
Özlem Yılmaz
Əslən Rizəli olan Özlem Yılmaz İstanbulda doğulub və böyüyüb.
Özlem Yılmaz ilk təhsilini "Kartaltepe İlköğretim Okulu"nda keçirib və ilk təhsildən sonra kollecdə oxumağa başlayıb.
Aktyor "Kültür Kolleci"ndə təhsilini davam etdirmişdir.
Echinops transcaucasicus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Torpaqkörpü
Torpaqkörpü — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Torpaqkörpü oyk., miir. Qusar r-nunun Şirvanovka i.ə.v.-də kənd. Qusar maili düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsinin adı onun coğrafi mövqeyi ilə əlaqədardır. Kənd təbii suların torpağı yuyub, özünə yol açaraq körpü əmələ gətirdiyi yerdə salındığı üçün belə adlandırılmışdır.
Sarıköynəklə Valehin nağılı (film, 1980)
"Sarıköynəklə Valehin nağılı" — Lütfi Məmmədbəyli tərəfindən 1980-ci ildə çəkilən Televiziya tamaşası.Televizya tamaşasıƏli İsmayılov səhnələşdirmişdi Azərbaycan Televiziyası tərəfindən çəkilmişdir.
Məzmun
Televizizya tamaşası uşaqlıqdan bir-birilərini sevən və ailə quran Sarıköynəklə Zemfira Nərimanbəyova Valehin İlham Əsgərov acı taleyi haqqındadır. Lakin onların bir-birinə olan məhəbbəti hər bir çətinliyə qalib gəlir və onların xoşbəxtliyinə heç bir qüvvə mane ola bilmir.
Televiziya tamaşası haqqında
Televiziya tamaşası yazıçı İlyas Əfəndiyevin eyniadlı romanı əsasında çəkilmişdir. Televiziya tamaşasında "Gün keçdi", "Alma almaya bənzər", "Həyat bizi sınayır" və. s filmlərin musiqisindən istifadə edilmişdir. Televiziya tamaşasında kinokamera ilə çəkilən səhnələr də vardı.
Urvaoba
Urvaoba — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı ilə Qusar rayonunun Urva kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki yaşayış məntəqəsi Urvaoba kəndi adlandırılmış və rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir.
Sarıköynəklə Valehin nağılı (film, 1980)
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Urvaoba
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 278 nəfər əhali yaşayır.
Sasanilər imperiyası
Sasanilər İmperiyası ( Ērānšahr) — 226-cı ildən 651-ci ilə qədər zaman-zaman müasir İran, İraq, Əfqanıstan, Pakistan, Türkmənistan və Azərbaycan ərazilərini əhatə etmiş tarixi dövlət. Fars mənşəli Sasanilər sülaləsinin əsasını 226-cı ildə I Ərdəşir (Ərdəşir Babəkan) Parfiyanın sonuncu şahı olan V Artaban məğlub etdikdən sonra qoymuşdur. Bununla da Parfiyada Arşakilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoymuş Sasanilər dövləti yaranmışdı
Tarixi
224-cü ildə İranın cənubunda yerləşən Pars vilayətinin Sasan nəslindən olan hökmdarı I Ərdəşir Papakan Parfiya hökmdarı V Artabanı məğlubiyyətə uğratdı. Bununla da Arşakilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu. 226-cı ildə I Ərdəşir (226–241) özünü Ktesifon şəhərində İran şahənşahı elan etdi. Hakimiyyət Sasanilər sülaləsinin əlinə keçdiyindən bu dövlət də Sasanilər dövləti adlandırılmağa başlandı. Ktesifon şəhəri Mədain adlandırıldı və yenə də paytaxt şəhər oldu. Sasanilər Roma imperiyasına qarşı münasibətlərdə keçmiş Parfiya dövlətinin siyasətini davam etdirirdilər. I Ərdəşir Ermənistan və Azərbaycan torpaqlarından başqa keçmiş Əhəməni torpaqlarını da birləşdirmişdi. Zəifləmiş Kuşan dövlətinin torpaqları hesabına öz ərazisini şərqə tərəf daha da genişləndirmişdi. Roma ilə şahənşah I Şapur (241–272) arasında Mesopotomiya və Ermənistan uğrunda şiddətli mübarizə Romanın məğlubiyyəti ilə bitmişdi. I Şapur Qafqazda, Şərqdə, Orta Asiyada öz mövqelərini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirə bilmişdi. Lakin Şapurdan sonra artan daxili mübarizələr Sasanilər dövlətini xeyli zəiflətdi. Bunun nəticəsində Roma imperatoru Kar ilə mübarizədə məğlub olaraq 283-cü ildə müqavilə bağlandı. Erməni çarlığı Sasanilərin təsirindən çıxdı. IV əsrdə Qafqaz Albaniyası, Mesopotomiya, Ermənistanın yarısı Sasani imperiyasının tərkibinə daxil edildi.
İnzibati bölmələri
right|350px|thumb|Azərbaycan sərhədləri Sasanılər dövründə Sasanilər zamanı Azərbaycanda önəmli dəyişikliklər üz verir. Xosrov Ənuşirəvan (səltənət 531–578 M.S) (bəzi qaynaqlarda Qubad şahın zamanından ) İranı dörd yerə bölüb, dörd "sepəhbod"a tapşırır. Bu bölümlər "Kust" adlanırlar. İranın kostları bunlardan ibarətidilər:
1) kust ī xwarāsān "quzey doğu kustu (Xorasan) kustu" 2)xwarwarān "güney batı kustu" 3)kust ī nēmrōz "güney doğu kustu" 4)kust ī ādūrbādagān "quzey batı kostu"
Şirvan və Aran hər ikisi ādūrbādagān kustunda yerləşirdilər və bunların şahları ādūrbādagān sepəhboduna tabidirlər. ādūrbādagān sepəhbodu iranın ən güclü sepəhboduidi. Hər üç sepəhbod təkcə gümüş bir təxtdə oturmağa icazələri varidi vəli ādūrbādagān sepəhbodu qızıl təxtdə əyləşirdi.
Adūrbādagān kustunun şəhristanları (pəhləvi dilində şəhristan=şəhər) İranın şəhristanları kitabında belədir:
> Azərbaycan kustu< 56- Azərbaycan şəhristanın Azərbaycanın sepəhbodu İran goşnəsb tikibdir.
57- Van şəhristanı Van Goləxş (Bəlaş) ın qızı ki Jeyqobqdnan izdivac edib tikib, nə Tur bəradərvəş kərəb sehrlə oranı Ərvəndəsb (Ərcasb) deji kimi əvəzləyib, öz canın qorumaq üçün.
58- Azərbaycan kustunda Gəncə (Gənzək-Şiz) şəhristanın Turanlı Əfrasyab (Alpərtunqa) tikib.
59- Amvi şəhristanın (Amol) Zəndiq-e por mərg (Ölü dolumlu zəndiq) tikib.
60- Rey şəhristanı ….. və Zərdüşt sepitaman oölu bu şəhristandan idi.
61- Bəğdad şəhristanın Əbu cəfər ki ona əbu dəvaniq (kafirlərin dədəsi) deyirlər tikdi.
Azərbaycan Sasanilər dövründə
300px|thumb|[[Azərbaycan sərhədləri Sasanilər dövründə ]] Albaniya 262-ci ildə Sasanilərdən asılı vəziyyətə düşdü. Atropatena isə 227-ci ildə onun vilayəti oldu. 510-cu ildə Albaniya dövlətində Arşakilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu. I Xosrov Ənurşirəvanın dövründə Albaniya, Atropatena və İberiya sasani dövlətinin Şimal mərzbanlığına daxil edildi. Erkən orta əsrlərdə Albaniyada, Çola, Şəki, Uti, Arsax, Paytakaran və s. vilayətlər var idi. Uti vilayətində Bərdə şəhəri, Şəki və Çola arasında Qəbələ şəhəri yerləşirdi. Həmin dövrdə Dərbənd Hun qapıları və ya Dəmir qapı adlanırdı. Paytakaran Mil-Muğanı, Dağlıq Qarabağ isə Qarabağın dağlıq hissəsini əhatə edirdi. Arsaxın əhalisini türklər təşkil edirdi.
III–V əsrlərdə Sasanilər Roma ilə müharibə edirdi. Sasani şahı I Şapur 260-cı ildə Roma imperatoru Vallerianı məğlub edərək əsir aldı. 359-cu ildə Sasanilər Amid döyüşündə Albaniyanın köməkliyi ilə Romanı yenə də məğlubiyyətə uğratdılar. 371-ci ildə Roma ilə Sasanilər arasında Dzirav döyüşü baş verdi. Bu döyüşdə alban hökmdarı Urnayr Sasanilər tərəfindən vuruşurdu. Bu döyüşdə Roma və erməni qüvvələri qalib gəldi.
Süqutu
Sasani hökmdarı III Yəzdigərd İsfahandan imperiyanın hər tərəfinə məktublar göndərərək xalqını qurtuluş savaşına çağırırdı. İmperiyanın müxtəlif bölgələrində artıq hərbi birləşmələr yaradılırdı. Bu xəbərləri eşidən Xəlifə Ömər ibn Xəttab Sasanilərlə vuruşmaq üçün böyük bir ordu topladı və bu ordunun başına Neman ibn Muqərrini təyin etdi. Sasani ordusuna isə məşhur sərkərdə Mərdanşah Hörmüz başçılıq edirdi.
Xilafət ordusu baş komandan Neman ibn Muqərrin də başda olmaqla 20 minədək şəhid vermişdi. 30 minədək Sasani döyüşçüsü məhv edilmişdi.
Numani yazır ki, Nəhavənddəki məğlubiyyətdən sonra Sasani ordusu bir daha özünə gələ bilmədi və nəhəng imperiya sürətlə yıxılmağa başladı. Arranlılar qalalara qapanaraq müqavimət göstərməyə başladılar.
Zərrinkubun yazdığına görə, xilafət tarixində Nəhavənd döyüşü "zəfərlər zəfəri" adlandırılmışdı. Belə ki, bu döyüşdən sonra ərəblər qədim və zəngin imperiyanı zəbt etmişdilər. Ömər ibn Xəttab III Yəzdigərdin müqavimət göstərmək üçün yenidən qoşun toplamasının qarşısını almaq üçün ərəb ordusuna Arranın müxtəlif əyalətlərinə yürüşlər təşkil edərək əhalini itaət altına almaq və Yəzdigərdə kömək etməkdən çəkindirməyi əmr etmişdi.
Nəhavənd döyüşündən sonra Ömər ibn Xəttab sərkərdə Huzeyfə ibn-ul-Yəmana Azərbaycan üzərinə hərbi yürüşə çıxmağı əmr etdi. Nəhavənddən hərbi yürüşə başlayan Huzeyfə ibn-ul-Yəman Azərbaycanın cənub-şərqində yerləşən Ərdəbil şəhəri ətrafına gəldi. O dövrdə Ərdəbil Cənubi Azərbaycanın əsas mərkəzi idi. Belə ki, Sasani canişini bu şəhərdə yaşayırdı. Canişin Bacərvan, Şiz, Miyanəc və s. şəhərlərdən topladığı ordu ilə Huzeyfə ibn-ul-Yəmanın ordusunu qarşıladı. Ərdəbil yaxınlığında baş vermiş müharibə müsəlmanların qələbəsi ilə başa çatdı.
Tezliklə xilafət ordusu İsfahana yaxınlaşdı. İsfahan hakimi Fədusfan xalqı qırğına verməmək üçün qaladan çıxıb ərəb komandanı Abdullah ibn Abdullah əl-Ənsari ilə saziş bağlayaraq İsfahanı düşmənə təslim etdi. Sazişə görə şəhər əhalisindən kim istəsə köçüb gedəcək, istəməyən isə şəhərdə qalacaqdı. Köçüb gedənlərin daşınmaz əmlakı isə müsəlmanlara veriləcəkdi.
Həmədan şəhərinin əhalisi az sonra üsyan qaldırdılar. Xəlifə Ömər Nueym ibn Muqərrinə məktub yazaraq öz ordusu ilə Həmədana getməyi əmr etdi. Nueym 12 minlik ordu ilə Həmədana yürüş etdi. Yenidən sülh müqaviləsi bağlandı.
643-cü ildə Vaci Ruz adlı yerdə türk və ərəb orduları qarşılaşdılar. Şiddətli vuruşma baş verdi və döyüş xilafət ordusunun qələbəsi ilə bitdi. Vaci Ruz döyüşündən sonra Ömər ibn Xəttabın əmri ilə Nueym ibn Muqərrin Rey şəhərini mühasirəyə alaraq zəbt etdi.
III Yəzdigərdi təqib etməyə çalışan ərəblər onun yerləşdiyi şəhərləri zəbt etməyə cəhd edirdilər. Həmədan və Reyin işğalından sonra Sasani şahının şimala gedərək Xəzər xaqanının yanında sığınacaq tapma ehtimalı da aradan qalxmışdı.
642–644-cü illərdə İsfahan, Təbəristan, Fars, Kirman, Sistan və Xorasan əyalətlərinin işğalı ilə qədim və zəngin Arran ölkəsi demək olar ki, tamamilə xəlifənin əlinə keçmiş, beləcə möhtəşəm Sasani imperiyası da tarix səhnəsindən silinib getmişdi (mənbə- Kitapçı).
Nənsi Əcrəm
Nensi Nabil Ajram (16 may 1983-cü il, Əşrəfiyə) — Livan müğənnisi.
Sasanilər imperiyası
Süqutu
Ümumiyyətlə, Ömər ibn Xəttabın xəlifəlik müddəti xilafət tarixinin ən çox istilalarla yadda qalan dövrüdür. Belə ki, İraq, Suriya, İordaniya, Misir, Gürcüstan, Arran və Azərbaycan, həmçinin Şimali Afrikadakı məmləkətlər məhz onun dövründə işğal edilərək ərəb dövlətinin ərazisinə daxil edildi.
Nənsi Əcrəm
İndiyə qədər 2-si uşaqlar üçün olmaqla, ümumilikdə 12 studiya albomu çıxaran sənətçi karyerası boyunca çox sayda mötəbər ərəb festivallarına qatılıb, həmçinin çox sayda mükafata layiq görülüb. Onlardan biri də Ən Yaxşı Yaxın Şərq Sənətçisi olaraq, 2008-ci ildə qazandığı World Music Awards mükafatıdır. Bununla da o, o zamana qədər həmin mükafatı almış ən gənc ərəb sənətçisi olmuşdur. Ardınca, 2012 və 2014-cü illərdə də World Music Awards mükafatına layiq görülmüşdür.
Sasanilər imperiyası
Süqutu
639-cu ildə xəlifə Ömərin əmri ilə Utbə ibn Fərqəd Fərat çayı boyunca şimal istiqamətində hərəkətə keçərək çayın qərb və şərq sahillərini və Mosul şəhərini ələ keçirmişdi. Oradan şimal-şərqə istiqamət alan Utbə ibn Fərqəd Azərbaycanın daha iç ərazilərinə daxil olmuş və Urmiya şəhərini zəbt etmişdi. Urmiya gölünün qərb sahili ilə şimala irəliləyən İslam ordusu Səlmas və Xoy şəhərlərini də ələ keçirmişdi.
Nənsi Əcrəm
Nensi Ajram Coca-Cola şirkətinin Yaxın Şərqdə olan ilk və yeganə qadın sözçüsü olmuşdur. O, həm də UNICEF-in Yaxın Şərq üzrə ilk qadın xoşməramlı səfiridir. Bundan əlavə, sənətçi Tiffany&Co markasının da Yaxın Şərqdə ilk ərəb təmsilçisi olmuşdur. Nensi həmçinin sosial şəbəkələrdə ən çox izləyiciyə malik ərəb sənətçisidir. Bir çoxları tərəfindən onilliyin ərəb musiqi simvolu hesab edilən Nensi Oprah Winfrey Show-da Yaxın Şərqin ən nüfuzlu şəxsiyyətlərindən biri kimi təsvir edilmişdir. Nensi "Cosmopolitan" jurnalı tərəfindən 2023-cü ildə "Yaxın Şərqdə tanımalı olduğunuz ən ilhamverici 14 qadın" siyahısında 4-cü, həmin siyahıda sənətçilər arasında isə 1-ci yeri tutub
Sasanilər imperiyası
Süqutu
Hələ 639-cu ildə Ömər ibn Xəttab Sasani əsgərlərinin harada olursa olsun təqib olunması və qətlə yetirilməsi haqqında ərəb sərkərdələrinə fərmanlar göndərmişdi. Bu əmrlərə əsasən Kufə və ətrafında yerləşən ordu hissələri İsfahan və Rey istiqamətində hücuma keçmişdilər.
Hökmdarları
Sasani hökmdarları özlərini şahanşah (yəni şahların şahı) adlandırırdılar. 651-ci ildə şahanşah III Yezdəgirdin Ərəb xilafətinə məğlub olması nəticəsində Sasani İmperiyasına son qoyulmuşdur.thumb|Sasani imperiyası ən geniş dövründə
Nənsi Əcrəm
Nensi Ajramın Dubay və İstanbulda olan Madame Tussauds muzeyində mumdan heykəli qoyulmuşdur.