cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uşaq nikahı
Afrika
CAR qanunları yaranmış nikah ənənələrinə hörmət edir və nikaha daxil olmanın minimal yaşını qızlar üçün 12, oğlanlar üçün 14 yaş təyin edir. 2016-cı ildə Tanzaniya Ali Məhkəməsi "Msichana Initiative"-in iddiası üzrə - qızların təhsil hüququnu dəstəkləyən qrup, uşaq nikahlarının qadağan olunması haqqında qərar qəbul etdi və ondan sonra Tanzaniyada heç bir şəxs 18 yaşından əvvəl qanuni nikaha daxil ola bilməz. 2015-ci ildə Human Rights Watcha görə, Zimbabvedə 20 yaşdan 49 yaşadək olan evli qadınların üçdə biri 18 yaşından əvvəl evlənib. 2016-cı ilin yanvar ayında iki belə qadın nikah yaşının dəyişdirilməsi ilə bağlı Konstitusuya Məhkəməsində iddia qaldırdı və məhkəmə qərara aldı ki, həm qadınlar, həm də kişilər üçün nikaha daxil olmanın minimal yaş həddi 18 yaş olmalıdır (bundan əvvəl qızlar üçün 16, oğlanlar üçün 18 yaş idi). Məhkəmənin qərarı dərhal qüvvəyə minmiş və qadın hüquq müdafiəçiləri, hüquqşünaslar və tibb işçiləri tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanmışdır.
Ümumavropa normaları
Avropa dövlətlərinin hər biri nikah və ailə haqqında qanunlarını müstəqil şəkildə qəbul edir; Avropa İttifaqı və Avropa Şurası qərar verdi ki, nikaha daxil olmanın minimal yaş məsələsi ayrı-ayrı dövlət üzvlərinin yuridiksiyasındadır. Ümumavropa səviyyəsində, həmçinin İstanbul Konvensiyası adlanan - Qadınlara qarşı zorakılıq və məişət zorakılığının qarşısının alınması və ona qarşı mübarizə haqqında Avropa Şurasının Konvensiyası da qüvvədədir. Ancaq bu konvensiyada uşaq nikahlarının adı çəkilmir.
Skandinaviya
2016-cı ilin aprelində "Reyter" agentliyinin məlumatına görə, Şimali Avropada sığınacaq axtaran şəxslərin saxlanma mərkəzlərində qanunvericilikdə qadağan olunmasına baxmayaraq, azyaşlı qızlarla nikahlara bəzən dözümlü yanaşırlar. Məsələn, İsveçdə 18 yaşından kiçik minimum 70 qız, Danimarkada onlarla bu cür və Norveçdə bəzi 16 yaşından kiçik qızlar belə mərkəzlərdə və qaçqın düşərgələrində kişilərlə nikahsız yaşayırlar. Danimarkanın İmmiqrasiya, İnteqrasiya və Yaşayış üzrə naziri İnger Stoybergə (дат. Inger Støjberg) müraciət olunmuşdu ki, saxlanma mərkəzlərinə azyaşlı qızları qəbul etməsin.
Belçika
Vaşinqton Postu 2016-cı ilin aprel ayında bildirdi ki, 2015-ci ildə 17 azyaşlı qız Belçikaya daxil oldu, 2016-cı ilin əvvəlindən isə 7 daha; Bundan başqa, 2010-cu ildən 2013-cü ilədək Belçika polisi məcburi nikahlar haqqında ən azı 56 müraciət qeydə aldı.
Niderland
Dövlət "İnsan alveri və uşaqlara qarşı cinsi zorakılıq məsələləri üzrə milli məruzəçi" bildirdi ki, 2015-ci ilin sentyabrından 2016-cı ilin yanvar ayına qədər Niderlanda təxminən 60 azyaşlı qız daxil olub. Onların arasında ən azı bir nəfər 14 yaşındaydı. "Vaşinqton Post" qəzetinin məlumatına görə, Niderlandda sığınacaq axtaran şəxslərin saxlanma mərkəzlərində, 2015-ci ildə 13-15 yaşlarında 20 nişanlı qız və qadın yaşayıb.
Rusiya
Rusiya Ailə Məcəlləsinə görə ümumi nikah yaşı 18 yaş təşkil edir. 16 yaşdan 18 yaşa qədər olan şəxslərin nikahına yalnız üzrlü səbəblər olduqda və yerli hökumət orqanının razılığı ilə icazə verilir, 16 yaşadək isə - təkcə bu, RF-nın subyektinin qanunu ilə istisnalar şəklində və xüsusi hallarda müəyyən edilirsə. 2016-cı ildəki vəziyyətə görə xüsusi hallarda nikaha daxil olmaq üçün icazə almağın minimum yaşı 14 yaş (Adıge Respublikası, Tatarıstan Respublikası, Voloqda vilayəti, Kaluqa vilayəti, Maqadan vilayəti, Moskva vilayəti, Nijeqorod vilayəti, Novqorod vilayəti, Orlov vilayəti, Saxalin vilayəti, Tambov vilayəti, Tula vilayəti, Tümen vilayəti, Yəhudi muxtar vilayəti, Xantı-Mansi muxtar dairəsi, Çukotka Muxtar Dairəsi ) və ya 15 yaş (Murmansk vilayəti, Ryazan vilayəti, Tver vilayəti, Çelyabinsk vilayətləri, Kabardin-Balkar və Qaraçay-Çərkəz respublikalarının qanunları) müəyyənləşdirilmişdir. Oxşar qanunlar RF-nın digər subyektlərində qəbul edilə bilər. RF-nın subyektlərinin bəzilərində bu cür qanunlar hələ qəbul edilməyib və istisna hallarda nikaha daxil olmanın minimal yaşı hələ müəyyən olunmayıb; «Голуба» Xeyriyyə İctimai Təşkilatının rəhbəri Marianna Vronskayanın fikrinə görə, bu, valideynlərin və qəyyumluq orqanlarının razılığı ilə istənilən yaşda qızı ərə vermək imkanı yaradır.
Federasiyanın bəzi subyektlərinin qanunlarına əsasən 14 yaşdan 16 yaşadək RF-sı vətəndaşına evlənməyə: hamiləliyin son dövrünün olması (Adıgey Respublikasının qanunu ), hamiləliyin 22 həftə və daha çox olması, hamiləliyin sonlandırılmasının tibbi komissiya tərəfindən qadağan edilməsi və ya hər iki tərəfin uşağı saxlama arzusuna görə icazə verilər bilər (Murmansk vilayətinin qanunu).
Çeçenistan Respublikasının Nojay-Yurtovsk rayonunun Baytarka kəndindən olan 17 yaşlı Luiza (Xedı) Qaylabiyeva həmin rayonun Daxili işlər şöbəsinin rəisi 57 yaşlı Najuda Quçiqov ilə evlənməsi böyük ictimai rezonans doğurdu və Qaylabiyeva onun 2-ci arvadı oldu. Bu barədə «Новая газета» məlumat verdi. Əvvəlcə bəy bu qazetə telefonla müsahibə verərkən hər şeyi inkar etdi, çoxdan evləndiyini, respublika rəhbəri Ramzan Kadırovun erkən nikahlar və gəlin qaçırtma ilə bağlı qadağasını pozmağa cəsarət etməyəcəyini və ümumiyyətlə, heç bir Xedanı tanimadığını söylədi. Amma yarım ay keçəndən sonra məlum oldu ki, 2015-ci ilin mayın 16-da Quçiqov və Qaylabiyevanın toyları baş tutub. Ramzan Kadırov həmin qəzetin nəşrindən sonra bildirdi ki, Quçiqov və Qaylabiyevanın evliliyi məcburiyyət olmadan baş tutub və çeçen jurnalistlərin işini kəskin tənqid etdi, respublikanın Mətbuat naziri Şaida Jamaldayevanı vəzifədən azad etdi. RF Prezidenti yanında Uşaq Hüquqları üzrə Müvəkkilin Mətbuat Xidmətinin rəhbəri Pavel Astaxov bildirdi ki, nə Qaylabiyevadan, nə də qohumlarından müvəkkilə müraciət daxil olmayıb, Rusiyada isə heç kim "zorla müdafiə olunmur" və nikahlar könüllü bağlanır. Pavel Astaxov daha sonra təkidlə deyirdi ki, 18 yaşından əvvəl nikaha daxil olma normaldır, xüsusilə bu yerlərdə, harada ki, onun fikrincə, qadınlar erkən cinsi yetkinliyə daha tez çatır və sürətlə qocalırlar, həm də dedi ki, erkən nikah yaşı ən aşağı regional hakimiyyətlərin səlahiyyətindədir və Rusiyanın bəzi regionlarında, ümumiyyətlə, təyin edilməmişdir. Bu fikirlər qadın siyasətçilərin, o cümlədən Yekaterina Laxova və Valentin Petrenkonun hiddətinə səbəb oldu. Bir gün sonra Astaxov üzr istədi və dedi ki, onu düz başa düşməyiblər. Lyudmila Alekseyeva və Mixail Fedotov bildirdilər ki, belə toy qanun pozuntusudur, Mixail Fedotov həm də bu işdə prokurorluğun ölçü götürməyini əsas gördü, çünki Rusiyada guya ikiarvadlılıq cinayət sayılır.
Birləşmiş Krallıq
Şimali İrlandiya, İngiltərə və Uelsdə 16-17 yaşlarında valideynlərin razılığı ilə, Şotlandiyada isə, hətta valideynlərin razılığı olmadan nikaha daxil olmaq mümükündür. Lakin İngiltərədə 16 yaşından əvvəl nikaha daxil olma 1973-cü ildə Matrimonial Causes Act-a əsasən etibarsız sayılır. ABŞ-da olduğu kimi İngiltərədə də yetkinlik yaşına çatmayan qızlar və qadınların yaşlı kişilərlə nikahsız yaşamağı müşahidə olunur. 2005-ci ilin araşdırmasına görə, İngiltərədə yaşayan 15-19 yaşlı bütün qadınların 4,1%-i nikahsız yaşayırlar (həm də UNICEF-in tərifinə görə bu, uşaq nikahıdır ), bu qrupun 8,9%-i isə belə nikahsız yaşamağı 18 yaşınadək yol verilən hesab edir. İngiltərədə yetkinlik yaşına çatmamış qadınların 4%-dən çoxu azyaşlı analar olmuşdular.
The Guardian-a görə, İngiltərənin müsəlman icmalarında məcburi ərə vermək məqsədilə 12 yaşınadək qızların oğurluq halları olurdu. Qaçmağa cəhd göstərənlər isə həm öz ailələrini, həm də ərinin ailəsini biabr etmiş olurdular, ölümcül təhlükəyə məruz qalırdılar, həm də "namus cinayəti" nin qurbanı olurdular. 2014-cü ilin iyul ayında İngiltərədə qadın sünnətinin, uşaq, erkən, məcburi nikahların yerli-dibli kəsilməsi məqsədilə ilk qlobal Qadın Sammiti keçirildi.
Digər Avropa dövlətləri
2015-ci ildə İspan hökuməti minimal nikah yaşını 14 yaşdan 16 yaşadək artırdı.
2017-ci ilin martında Bundestaqa nəzərdən keçirilməsi üçün qanun layihəsi təqdim edildi. Bu layihəyə əsasən tərəfdaşlardan biri 16 yaşından kiçik olarsa Almaniya həmin nikahları etibarsız sayacaq (o cümlədən digər ölkələrdə qeydiyyata alınmış və bağlanmış nikahlar) və 16 -17 yaşındakı nikahların tanınması məsələləri isə xüsusi komissiya tərəfindən fərdi qaydada nəzərdən keçiriləcək.
Latın Amerikası
Uşaq nikahları Latın Amerikası və Karib hövzəsi ölkələrində tamamilə adi bir hal idi; Orada təqribən 29% qız 18 yaşından əvvəl evlənir. Uşaq nikahlarının nisbəti ölkələrə görə dəyişir: ən çox Dominikan Respublikası, Honduras, Braziliya, Qvatemala, Nikaraqua, Haiti və Ekvador kimi ölkələrin payına düşür. Boliviya və Qvineyada 2012-ci ildən başlayaraq tədricən azalır. Braziliya dünyada 15 yaşından kiçik qızların nikahda olan və ya qeyri-rəsmi şəkildə kişilərlə yaşamağın mütləq sayına görə 4-cü pillədə yerləşir. Meksikada valideynlərin razılığı ilə 18 yaşından əvvəl, yəni qızlar üçün 14, oğlanlar üçün 16 yaşdan nikaha daxil olmağa icazə verilir.
Kanada
Kanada da 2015-ci ildən nikaha daxil olmanın minimal yaş həddi 16 yaş təşkil edir, bu zaman yetkinlik yaşı ayrı-ayrı əyalətlərin və Kanada ərazilərinin orqanları tərəfindən müəyyən edilir və müxtəlif əyalətlərində isə 18 və yaş 19 yaş təşkil edir.
Yetkinlik dövründən əvvəl nikaha daxil olmaq məhkəmənin qərarını və ya valideynlərin razılığını tələb edir. Ər-arvadlardan ən azı biri 16 yaşına çatmayıbsa, nikah qeydə alınmayacaq və ya Kanada hökuməti tərəfindən tanınmayacaqdır; "Vətəndaş nikahı haqqında qanunun" 2.2-ci bəndinə əsasən 16 yaşına çatmamış bir şəxs evlənə bilməz.
Kanadanın Cinayət Məcəlləsinin 293.2-ci maddəsinə əsasən 16 yaşına çatmamış hər hansı qeyri-dövlət və ya dini mərasimin keçirilməsi cinayət sayılır; evlənən şəxslərdən birinin 16 yaşına çatmadığını bilən, nikah mərasimi keçirdən və ya iştirak edən, və yaxud onu təbliğ edən hər kəs həmin cinayətin baş verməsində günahkardır və 5 ilə qədər azadlıqdan məhrum olma ilə cəzalandırılır.
ABŞ
Rəsmi və ya qeyri-rəsmi şəkildə yaşayan kişi və ya qadından ən az biri- adətən qadın 18 yaşından kiçikdirsə, UNICEF artıq bunu uşaq nikahı sayır və ABŞ-da da bu mənada uşaq nikahlarına rast gəlinir. ABŞ-da qeyri-rəsmi uşaq nikahına daha tez-tez rast gəlinir və rəsmi adı "nikahsız yaşama" adlanır. 2010-cu ildə ABŞ hökumətinin agentliklərindən birinin - Milli Tibbi Statistika Mərkəzinin məlumatına görə, 15-17 yaş arası bütün qızlar uşaq nikahlarının 2,1%-ni təşkil edir, əgər qadın və qızların cinsi yaş qrupunu 19 yaşdan 15 yaşadək götürsək, kişilərlə rəsmi və ya qeyri-rəsmi birlik 7,6% təşkil edir. Ayrı-ayrı ştat və etnik qruplarda uşaq nikahlarının payı ABŞ ortalamasından əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Beləliklə, İspan dilli amerikalı qızların 6,6%-i 15-17 yaşlarında, 13%-i isə 15-19 yaşlarında ərə getdi. ABŞ-da hər il 350 000-dən çox uşağı yetkinlik yaşına çatmayan analar dünyaya gətirir və həmin uşaqların 50 000-dən çoxu azyaşlı ananın ilk uşağı olmur.
Uşaq nikahları ilə əlaqəli qanunlar ABŞ-nin müxtəlif ştatlarında fərqlənir. Əsasən 16 yaşında ancaq valideynlərin razılığı ilə evlənmək olar.18 yaşından sonra isə valideynlərin razılığı olmadan (iki ştat istisna olmaqla). ABŞ-da 16 yaşından kiçik şəxslər nikah qeydiyyatına daxil ola bilər, amma bunun üçün adətən valideyn razılığı, eyni zamanda, məhkəmənin qərarı tələb olunur.
Uşaq nikahlarının nəticələri
thumb|490px|15-19 yaş aralığında olan hər 1.000 qadına düşən Uşaq nikahının sayı. Evlilik və erkən cinsi həyatın başlaması qadın üçün uzun müddətli nəticələrə gətirib çıxarır, bunlardan bəziləri yetkinlik yaşında da qalır. Uşaqlıq və yeniyetməlik dövründə ərə gedən qadının vaxtından əvvəl hamilə olması və sonrakı hamiləlikləri arasında fasilənin az olması səbəbindən səhhətində tez-tez müxtəlif problemlər olur. Yeniyetməlik yaşında evlilik və hamiləlik tez-tez qadınların sosial təcrid olmasına gətirib çıxardır, erkən doğuş zamanı isə ağırlaşma ehtimalı böyükdür. Yoxsul ölkələrdə azyaşlı qadın və ana adətən məktəbdən çıxır və təhsilini dayandırır, gələcəkdə onun təhsil və peşə imkanları əhəmiyyətli dərəcədə azalır və ya yox olur. Nəticədə, belə bir qadın iqtisadi cəhətdən ərindən və ya qohumlarından asılı olur, müstəqil yaşayış üçün vəsait əldə edə bilmir və nikahdan başqa seçimi olmur. Azyaşlı qadınlar yetkinlərə nisbətən daha çox məişət zorakılığının, cinsi istismarın və ər zorakılığının qurbanı olurlar.
Xəstəliklər, ana və uşaq ölümü
Erkən nikah qadının sağlamlığı və həyatı üçün təhlükəli ola bilər. Hamiləlik və doğuş fəsadları inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 15-19 yaş arasında olan qadın ölümünün ən əsas səbəbidir. Bu yaşda 20-30 yaşa nisbətən doğuş zamanı ölüm ehtimalı 2 dəfə, 15 yaşından əvvəl isə 5-7 dəfə yüksəkdir. Əsas səbəbi : gənc qadının fizioloji yetişməməsi, çanaq sümüyü və doğuş kanalının hələ kifayət qədər inkişaf etməməsidir. Bu doğuşu çox çətinləşdirir və 88%-ə qədər 15 yaşından kiçik zahılarda müxtəlif xəstəliklərin inkişaf riskini artırır. Lazimı müalicə aparılmadıqda (bir qayda olaraq cərrahi) bu problemlər qalıcı əlilliyə, sidik və nəcisi saxlaya bilməməyə, müxtəlif yoluxucu xəstəliklərə yoluxmaya gətirib çıxardır və belə nəticələr bir qadının həyatının sonuna kimi qalır. Bir sıra ənənəvi icmalarda bu cür xəstəliklərdən əziyyət çəkən qadın təkcə tibbi deyil, həm də sosial problemlər alır: belə xəstəliklər "eyib" və "murdar" sayılır və əgər ətrafdakılar bu barədə bilirlərsə, belə bir qadınlar ünsiyyətdən qaçmağa başlayırlar. Həmçinin azyaşlı qadınların subay qızlara və 20 yaşından sonra evlənəcək qızlara nisbətən cinsi və malyariya infeksiyasına yoluxma riski, uşaqlıq boynu xərçənginin inkişaf riski əhəmiyyətli dərəcədə yüksəkdir. Uşaq nikahı təkcə ananın deyil həm də uşağın sağlamlığını təhlükə altında qoyur.
18 yaşıdan kiçik anaların 35-55% yarımçıq uşaqlar və ya kifayət qədər çəkisi olmayan uşaqlar dünyaya gətirmə riski 19 yaşlı gənc anaya nisbətən daha yüksəkdir. Uşaq ölümləri isə 60% yüksəkdir. Azyaşlı anaların uşaqlarında tez-tez immunitet çatışmazlığı olur, onlar tez-tez yanlış və ya az qidalanmadan əziyyət çəkirlər.
Savadsızlıq və yoxsulluq
Qadınlar üçün erkən nikaha daxil olmaq tez-tez təhsilin dayandırılmasına gətirib çıxardır, xüsusilə uşaq nikahlarının geniş yayıldığı yoxsul ölkələrdə. Digər tərəfdən təhsilsiz qızlar və qadınlar gənc yaşda ərə gedirlər; heç bir təhsili olmayan qızlar orta təhsilli qızlara nisbətən 18 yaşına qədər iki dəfə daha çox ərə gedirlər. Həyat yoldaşı və ana olduqdan sonra qız çox vaxt keyfiyyətli təhsil almaq imkanlarını itirir və bəzən isə uşaqlarına və ev işlərinə daha çox diqqət yetirmək üçün, ümumiyyətlə, məktəbdən çıxırlar. Belə olur ki, mühaizəkar valideynlər yaxşı qadın və ana olmaq üçün təhsilə ehtiyac olmadığını düşünərək, qızlarını ərə getməmişdən hələ bir neçə il əvvəl məktəbdən çıxarırlar.
Təhsilsiz qadının kifayət qədər ödənişli işdə işləmək imkanı olmur və ya hansısa başqa yolla özünə və uşaqlarına müstəqil yaşayış üçün vəsait və iqtisadi müstəqillik əldə etmək imkanı olmur. Nəticədə, o, ərindən və qohumlarından tam asılıdır, ərin ölümü və ya ondan ayrılmaqla yoxsulluğa məhkum ola bilər. Bundan başqa əgər ər gənc yoldaşından xeyli böyükdürsə (belə tez-tez olur), erkən dul qalma ehtimalı olur və sonra həyatının çox böyük hissəsində ciddi iqtisadi və sosial problemlər keçirir, yetkinlik yaşında ərə gedən qadınlara nisbətən.
Dünya Bankının və ICRW-nin hesablamalarına görə, hər bir əlavə il üçün 18 yaşından əvvəl ərə getmə ehtimalı 5% azalır.
Məişət zorakılığı
Azyaşlı və aztəhsilli xanımlar yetkinlik dövründə evlənən xanımlara nisbətən sosial təcrid və məişət zorakılığı riskinə məruz qalırlar. Çox vaxt toydan sonra gənc qadın ərinin yanına başqa bir yerə köçür, nəticədə, valideynlərindən, dostlarından və məktəbindən ayrılır və evlənənə qədər valideynlərindən sosial dəstək alırdı, evlənəndən sonra isə həmin sosial dəstəyi artıq ala bilmir; bir çox kişilər həyat yoldaşlarını xüsusi ehtiyac olmadan evdən buraxmamağa meyillidirlər. Bundan başqa, əri ailədə gənc qadına qarşı qızın öz valideynlərindən daha yüksək çox şey tələb edə bilər, amma eyni zamanda, hesab edirdilər ki, o, cinsi və yaşına görə müstəqil, məsuliyyətli qərarlar qəbul etməyə qadir deyil və ərinə sözsüz tabe olmalıdır. Bu cür təcrid olma depressiya daxil olmaqla ciddi psixoloji problemlərə gətrib çıxara bilər.
Əri ilə böyük yaş fərqi məişət zorakılığını, o cümlədən şiddətin baş verməsini asanlaşdırır. Erkən ərə getmiş qadınlar daha çox bu cür zorakılığın, o cümlədən həyat və sağlamlıq üçün təhlükəli olan zorakılığın qurbanı olurlar. Gənc üçün, kifayət qədər inkişaf etməmiş qadınlar üçün mütəmadi məişət zorakılığı həyatın qalan hissəsi üçün ciddi dağıdıcı psixoloji nəticələrə, o cümlədən ağır depressiya və intihar cəhdinə gətirib çıxara bilər.
Qadın hüquqlarının pozulması
BMT-nin bir neçə konvensiyasında uşaq nikahı və ya onunla bağlı hadisələr insan hüquqlarının pozulması kimi qiymətləndirirlir. Belə beynəlxalq sənədlərin arasında: Ümumdünya insan hüquqları bəyənnaməsi, qadınlara münasibətdə ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi, uşaq hüquqları üzrə BMT Komitəsinn qərarı daxildir. Erkən nikah bir neçə bir-biri ilə əlaqəli olan qadın hüquqlarının pozulmasına gətirib çıxardır: cinsiyyət və yaşdan asılı olmayaraq hüquq və vəzifələrin bərabərliyi, ən keyfiyyətli, əlverişli tibbi yardım almaq hüququ, təhsil hüququ, hərəkət azadlığı, köləlikdən azadlıq, reproduktiv hüquq və azadlıqlar, azad, qarşılıqlı razılıq əsasında evlənmək hüququ.
İqtisadi inkişafa təsiri
Uşaq nikahlarının yüksək nisbəti ölkənin iqtisadi inkişafına mənfi təsir göstərə bilər. Çünki azyaşlı qadınlar keyfiyyətli peşə təhsili almırlar və əmək bazarında iştirak etmirlər. Bəzi tədqiqatçılar və ictimai fəallar hesab edirlər ki, uşaq nikahları minilliyin 8 məqsədinə nail olmağa və yoxsulluğun aradan qaldırılmasına mane olur. UNICEF Nepalda bu mövzuda sosial iqtisadi araşdırma apardı və belə nəticəyə gəldi ki, uşaq nikahları əhalinin sağlamlığının pisləşməsinə, yoxsulluğa, əmək məhsuldarlığının azalmasına səbəb olur və əgər bütün qızlar 20 yaşından tez evlənməyəcəksə, ümumi gəlir həcmi artacaq və ölkənin ÜDM 3,87%-ə bərabər olacaq. Dünya Bankının və ICRW-nin birgə məruzəsinə görə, erkən nikahlar inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 2030-cu ilədək bir neçə trilyon dollar ümumi iqtisadiyyata ziyan vuracaq. On üç yaşında ərə getmiş qız 18 yaşından sonra evli olanlara nisbətən orta hesabla 26% daha çox uşaq dünyaya gətirir. Məruzə müəlliflərinin fikrincə, 15 inkişaf etməkdə olan ölkədə erkən nikahdan imtina edilməsi doğum normalarını orta hesabla 11% azaltmağa imkan verir, bu isə onların iqtisadiyyatının ümumi gəlirini 500 milyard ABŞ dolları artıracaq.
Uşaq nikahlarının qarşısının alınması
1962-ci ildə BMT Baş Assambleyası "Nikah qeydiyyatı, nikah yaşı və nikaha daxil olma razılığı barədə konvensiya" qəbul etdi və onu imzalamaq üçün açıq elan etdi. Konvensiya qanuni olaraq minimal nikah yaşı təyin eləməyi və bu yaşdan əvvəl nikaha icazə verməməyi, çox ciddi səbəblər olmadan və nikaha girənlərin maraqları baxımından da məcburi nikahlara icazə verməməyi konvensiyaya qoşulmuş ölkələrin öhdəsinə qoyurdu. 2011-ci ilin dekabrında BMT Baş Assambleyasında A/RES/66/170 nömrəli qətnamə qəbul olundu və hər il 11 oktyabrda qəbul olunan "Beynəlxalq Qızlar Günü" təyin olundu.
2014-cü ildə BMT Komissiyası qadınların vəziyyətinə dair sənəd dərc etdi, bundam başqa, uşaq nikahlarını aradan qaldırılması zəruriliyini vurğulamışdır.
Uşaq nikahlarının qarşısının alınmasına dair proqramlarda müxtəlif yanaşmalardan istifadə olunur: qızların real hüquqlarını genişləndirmək, valideynlərinə erkən nikahın riskləri barədə məlumat vermək, yerli cəmiyyətdə informasiyanın artırılması, qızların təhsilinə dəstək, qızlar və onların ailələri üçün iqtisadi imkanların genişləndirilməsi, hansı ki iqtisadi problemlərin başqa həll yolunu tapmağa imkan yaradır. Araşdırmalar göstərir ki, ən effektiv tədbirlər maddi dəstək, qadınları təhsil və işlə təmin etməklə birgə həyata keçirilən dəstəkdir.
İdris Süleymanov
İdris Süleymanov (tam adı: Süleymanov İdris Həsən oğlu) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
Həyatı
İdris Süleymanov 12 fevral 1915-ci ildə Goranboy rayonunun Goran qəsəbəsində anadan olmuşdur.
1939-cu ildə Goranboy RHK-dan orduya çağırılmışdır. Leytenant İdris Süleymanov Qafqaz uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmişdir. 1942-ci il noyabrın əvvəllərində kiçik leytenant rütbəsində olarkən Mozdok yaxınlığında 43-cü əlahiddə atıcı briqadanın birinci əlahiddə atıcı batalyonunun birinci taqımının komandiri olmuşdur.
Şimali Osetiya Respublikasının Mozdok rayonunun İşşersk məntəqəsinin alınmasında qəhrəmanlıq göstərmişdir. Vuruşmanın ən qaynar anında gözündən və ayağından yaralanmağına baxmayaraq, döyüşçüləri səsləyərək, düşmənə əks-həmlə etmişdir. Bundan sonra düşmən öz mövqelərini qoyub geriyə doğru çəkilməyə məcbur olmuşdur.
1942-ci ilin 13 dekabrında kiçik leytenant İdris Süleymanova SSRİ Ali Sovetinin əmri ilə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilmişdir. 1943-cü ildə yaralandığına görə ön cəbhədən arxa cəbhəyə keçirilmişdir.
"Lenin" ordeni, Qırmızı Ulduz medalı və I dərəcəli Böyük Vətən müharibəsi ordeni ilə təltif edilmişdir. Müharibədən sonra Goranboy rayonunda sosial təminat şöbəsinin müdiri işləmişdir.
29 iyul 1986-cı ildə vəfat etmişdir.
Moskva metrosu
Tarixi
15 may 1935-ci ildən fəaliyyətdədir. Moskva metropolitenində 185 stansiya vardır.
Terror aktları
Moskva metrosunda ilk silahlı terror aksiyalarını ermənilər həyata keçirib.
SSRİ Dövlət Təhlükəsizlik Komitəsinin uzun illər açıqlanmamış arxivindən əldə edilmiş məlumatlara görə, 1977-ci il yanvarın 8-də Stepan Zatikyan adlı erməninin İrəvandan idarə etdiyi millətçi qrup Dağlıq Qarabağ və Naxçıvanın Ermənistanın tərkibinə verilməsi iddiası ilə Moskva Metropoliteninin İzmaylovskaya və Pervomayskaya stansiyaları arasında partlayış törədib. Terror aksiyasında ölənlər barədə o vaxt ictimaiyyətə məlumatlar açıqlanmasa da, qəzetin yazdığına görə, hadisə nəticəsində 7 nəfər ölüb, 37 nəfər isə yaralanıb. Ölənlər arasında uşaqlar da olub.
Qəzalar
2014-cü il iyulun 15-də Moskva metrosunda qatarın bir neçə vaqonunun relsdən çıxması nəticəsində qəza baş verib. Qəza nəticəsində 22 nəfər ölüb, 160 nəfər xəsarət alıb.
Rəhbərlik
Rəhbərlik — nadir idarə etmək keyfiyyətidir. Rəhbər ilk növbədə kadrların seçilməsi və hazırlanması qayğısına qalmalıdır, icraçılar nə qədər çox səylə işləsələr, hər hansı iş bir o qədər yaxşı yerinə yetirilə bilər. Buna görə rəhbər daim kadr məsələləri ilə məşğul olmalı, icraçıların düzgün seçilməsinə diqqət yetirməli, onlardan ötrü lazım gələn istehsal və məişət şəraitinin yaradılması qayğısına qalmalı, onların peşə cəhətdən yüklənməsinə kömək etməli zəruri maddi və mənəvi həvəsləndirmə sistemini təmin etməlidir.
Rəhbərin əsas vəzifələri haqqında
Rəhbər özünün rəhbərlik etdiyi bütün istehsal sahələrinin zəruri, maddi-texniki ehtiyatlarla təmin edilməsi qayğısına qalmalıdır. O istehsalı yaxşı bilməli və həmişə mütərəqqi texnologiyaya əsaslanmalıdır.
Rəhbər işində öz xarakterinə görə müxtəlif olan daimi və ya müvəqqəti təşkilat sistemləri yaradılması məsələləri əməkçi kollektivlərinin yaradılması, aqreqatların kompleksləşdirilməsi, icraçıların və texnikanın iş yerləri üzrə bölüşdürülməsi xüsusi yer tutur. Bu rəhbərin bütün təşkilat işinin çox mühüm və vacib hissəsidir. Bu işdə bu və ya digər formada daim məşğul olmaq lazım gəlir, çünki mövsümi xarakter daşıyır.
Sadiq Məhəmməd Əl-Ezdi
Sadiq Məhəmməd Əl-Ezdi — İraq mətbuatı nümayəndəsi.
Rəhbərlik
Rəhbərin əsas vəzifələri haqqında
Rəhbərin gördüyü işin müvəffəqiyyəti bir çox cəhətdən idarə etdiyi istehsalın bütün sahələrində işlərin vəziyyəti haqqında dolğun və dürüst məlumatı olmasından asılıdır. İstehsalın müxtəlif cəhətlərinin vəziyyəti haqqında mükəmməl məlumat olmadan səmərəli idarəetmə ola bilməz. Buna görə də rəhbər daim elə bir informasiya təminatı sistemi yaratmalıdır ki, bu sistem ona, onun bütün köməkçilərindən və icraçılarından vaxtında zəruri informasiyasını almaq imkanını versin.
Sadiq Məhəmməd Əl-Ezdi
Həyat və fəaliyyəti
Sadiq Məhəmməd Əl-Ezdi jurnalistikaya erkən yaşlarında məqalə yazmaqla başlamışdır. On beş yaşında ikən yazdığı məqalələrini poçtla “Əl Naqid”in sahibi Mixail Titsiyə göndərirdi. Cəmil Ruhinin “Əl Yovm” qəzetində 1937-ci ildə müxbir kimi işləmişdi. Daha sonra Sərkis Soraninin “Əl Difa” nəşrində fəaliyyətini davam etdirib. Bir neçə həftə “Nədim” və “Kəşkül” kimi satirik dərgilərdə də işləyib. 1940-cı ildə “Əl Əxbar”da müxbir və korrektor, 1942-ci ildə Yusif Hörmüz Cəmmonun “Saut Əl Şaib” nəşrinin müxbiri olub. Sadiq Məhəmməd Əl-Ezdi “Sahaba” nəşrinin təsisçisi (1954), “Difa”nın (1936) yazarı, “Əl Nədim”in (1939) yazarı olub. 1947-ci ildə “Havadis” və “Əxbarul Mesa” nəşrlərinin baş redaktoru və həftəlik “Menar”ın katibi kimi fəaliyyət göstərib. O, 1959-cu ildə satirik məqalələrinə son verib. Son iş yeri “Cümhuriyyət” qəzeti olub və elə həmin nəşrdən də təqaüdə çıxıb. 1997-ci il 11 avqustda vəfat etmişdir.
Rəhbərlik
Rəhbərin əsas vəzifələri haqqında
Rəhbər daim bütün istehsal sahələrində işlərin vəziyyətini təhlil, nəzarət etməlidir. Bu zaman onu təkcə təşkilat məsələləri deyil, həmçinin iqtisadi texniki-texnoloji və başqa məsələlər də maraqlandırmalıdır. Hər hansı bir sahədə istehsalın gedişi məqsəddən kənarlaşdıqda, o müvafiq təşkilat tədbirləri görməli və ya həmin sahənin gələcək fəaliyyəti proqramında zəruri düzəlişlər etməlidir. Rəhbər təkbaşına rəhbərlik prinsipləri arasında kollektivə rəhbərlik edərkən icraçıları təkcə inzibati hakimiyyət gücü ilə deyil, həmçinin öz nüfuzu ilə adamlara fərdi yanaşma bacarığı ilə də təsir göstərməyi bacarmalıdır.
Rəhbərin iş yeri təkcə onun kabinetindən ibarət deyildir. O, müntəzəm sürətdə bilavasitə əmək proseslərinin icra edildiyi obyektlərə getməli, bölmələrin rəhbərləri ilə, ayrı-ayrı icraçılarla görüşüb istehsal məsələlərini müzakirə etməlidir. Rəhbərin əmək dairəsi onun rəhbərlik etdiyi kollektiv çərçivəsindən kənara çıxır. Rəhbərin vasitəsi ilə təsərrüfat və ya bölmənin xarici mühitlə və yuxarı idarəetmə orqanları ilə əlaqəsi təmin olunur.
Təşkilatçılıq qabiliyyəti haqqında
Rəhbər hər şeydən əvvəl yüksək təşkilatçılıq qabiliyyətinə malik olmalıdır. O, kollektiv yaratmağı bacarmalı, işdə zəruri şərait yaratmalı, vəzifələri dəqiq bölüşdürməli və göstərişlərin yerinə yetirilməsinə müntəzəm olaraq nəzarət etməlidir. Rəhbər qarşıya qoyulan məqsədə çatmaq üçün əzmkarlıq göstərməli və zəruri resursları lazımı istiqamətdə cəmləşdirməyi bacarmalıdır.
Müasir şəraitdə istehsal rəhbərləri texniki, iqtisadi, hüquqi və digər cəhətdən savadlı olmalı və müəyyən peşə hazırlığı səviyyəsinə malik olmalıdır. Rəhbərlik etmək üçün səlahiyyətli olmaq, bütün istehsal şəraitini tam və dəqiq bilmək, bu istehsalın texnikasını müasir biliklər səviyyəsində mənimsəmək və müasir elmi bilikləri səviyyəsində olmaq lazımdır. Məsələn: bilavasitə texnoloji proseslərin idarə edilməsi ilə məşğul olan rəhbərlər, baş mühəndislər, istehsal, istehsalat və texniki şöbənin rəisləri, iş icraçıları və ustalar, nəinki yalnız istehsalın incəliklərini mükəmməl bilməli, həm də müntəzəm olaraq öz texniki səviyyələrini yüksəltməli, öz sahəsindəki bütün ən yeni nailiyyətlər  haqqında təsəvvürə malik olmalı və bu nailiyyətlərdən səmərəli şəkildə istifadə etməyi də bacarmalıdır. Rəhbər istehsalın idarəedilməsinin nəzəriyyəsi və təşkili, iqtisadiyyat, hüquqi, sosiaologiya v psixologiya da daxil olmaqla zəruri elmi fənlər kompleksi ilə bərabər bir sıra texniki biliklərə yiyələnməlidir. Bundan başqa onun idarə etməyə elmi cəhətdən kompleks yanaşması və əldə etdiyi bütün bilikləri rəhbərlikdə birləşdirməsi də son dərəcə vacibdir.
Rəhbərin mühüm keyfiyyətlərindən biri təşəbbüskarlıq və müstəqil qərar qəbul etmək qabiliyyətidir. O, riskə getməyi, konstruktiv düşünməyi bacarmalı və öz tabeçiliyində olanların orijinal düşünməsini stimullaşdırılmalıdır.Rəhbər tabeçiliyində olan şəxslərə qarşı diqqətli olmalı, onların şəxsi tələbatlarını dərindən başa düşməli və hər bir şəxsə fərdi yanaşmağı bacarmalıdır. Rəhbər dözümlü, nəzakətli olmaqla bərabər tündməcaz olmamalıdır.
Rəhbərlərin özlərinə və tabeçilikdə olanlara qarşı yüksək tələbkarlığa psixoloji faktla sağlam sinirlə və istənilən şəraitə uyğunlaşmaq bacarığı ilə əlaqələndirməlidir. Rəhbərin ən başlıca mənəvi-psixoloji keyfiyyətlərindən biri düzlük və alicənablıqdır. Bu keyfiyyətlər həmişə və hər yerdə istehsalda, insanlara münasibətdə və ailədə özünü göstərməlidir.
Hamı özünü rəhbərə bərabər tutmağa çalışır və onu etalon kimi qəbul edir. Buna görə də onlar, yəni rəhbərlər həmişə və hər yerdə öz davranışlarına fikir verməlidir. Xarici görünüş onun vizit kartoçkasıdır. Bununla insan haqqında ilkin mülahizələr yürüdülür. Burada belə bir atalar sözünü xatırlamaq yerinə düşür ki, geyimlə qarşılayır, ağılla yola salırlar.
Rəhbər göründüyü öhdəliklərə ciddi əməl etməlidir və öz emosiyalarını idarəetməyi bacarmalıdır. Davranışda humanist olmaq və ətrafdakılara hörmət hissi bəsləmək müasir rəhbərlər üçün son dərəcə vacibdir. Rəhbər üçün son dərəcə zəruri olan keyfiyyətlərdən biri də daimi işin element kimi müntəzəm və zəhlətökməyən nəzarəti təşkil etmək bacarığıdır.
Rəhbərlik üslubu hər bir rəhbərə xas olan metodlar və fəndlər sistemidir. Bunların köməyi ilə onlar idarəetmə üzrə öz funksiyalarını reallaşdırırlar.
Konkret istehsal şəraitində kollektiv rəhbərlik üslubu bir sıra əsas amillərdən təşkil olunur. Mühüm amillərdən biri istehsalın xarakteri, onun təşkili və texnoloji xüsusiyyətləridir. İstehsalın xarakterinin təsiri yalnız bir mənalı deyildir, həm də ziddiyyətlidir. O, eyni zamanda müxtəlif istiqamətlərdə fəaliyyət göstərir: bir tərəfdən təşkiletmə və idarəetməni mürəkkəbləşdirir, digər tərəfdən isə idarəetmə heyətinin və bütövlükdə bütün kollektivin fəaliyyətini stimullaşdırır. İdarəetmə üslubunun formalaşmasında yalnız rəhbərlər deyil, həm də kollektiv mühüm rol oynayır. Bununla əlaqədar olaraq kollektiv nə qədər uzun müddətə mövcud olarsa bir o qədər sabit olar, onun rolu mühüm olar və rəhbərin idarəçilik üslubunun formalaşmasına bir o qədər təsir göstərər.
Möhkəm (sarsılmaz ) ənənələri olan kollektivlər öz tərkibi və quruluşu ilə təşəkkül tapmış qarşılıqlı münasibətləri ilə psixoloji mühiti ilə rəhbərlik üslubuna təsir göstərir. Kollektivin yaş və cins üzrə ixtisas səviyyəsi və ümumi təhsil hazırlığı üzrə siyahıların xüsusi çəkisi üzrə tərkibi rəhbərlik üslubunun işlənib hazırlanmasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Formalaşmaqda olan kollektivlər idarəetmə üslubuna öz qeyri-müəyyənliyi ilə tələbatın qeyri-sabitliyi ilə və dəqiq ifadə edilməmiş sosial qeyri-sabitliklə təsir edir.Rəhbərin şəxsiyyəti, onun temperamenti, əsas xarakterik əlaqələri, siyasi və əxlaqi dünyagörüşü (kredosu), peşə biliklərinin səviyyəsi idarəetmə üslubunun formalaşmasının əsas amilidir.
Rəhbərlik üslubunun təsnifatı haqqında
Direktiv idarəetmə üslubu şəraitində qərarlar rəhbər tərəfindən təkbaşına qəbul edilir; demokratik üslub şəraitdə rəhbər qərarların işlənib hazırlanmasına məsul şəxslərin icraçılara, ictimai təşkilatları və kollektivləri cəlb edir. Liberal üslubda isə qərarlar rəhbərlərin susmaqla razılaşdığı bir şəraitdə tabeçilikdə olanlar tərəfindən qəbul edilir. Direktiv idarəetmə üslubu şəraitində rəhbər səlahiyyət və hüquqları öz əlində cəmləşdirir, vəzifələri isə tabeçilikdə olanlar arasında bölüşdürür, demokratik üslub şəraitində rəhbər səlahiyyət və hüquqları tabeçiliyində olanlarla bölüşür, liberal üslub şəraitində isə hüquq və vəzifələr nisbətən az dəqiqliklə rəhbərlər və tabeçilikdə olanlar arasında bölüşdürülür. Liberal rəhbər çalışır ki, məsuliyyəti öz üzərinə götürsün. Demokratik idarəetmə üslubu şəraitində isə rəhbərlər məsuliyyəti tabeçiliyində olanlarla bölüşdürür. Direktivdə isə məsuliyyəti tabeçilikdə olanlar daşıyır.
Ümumdünya İrsi
Dünya Mədəniyyət Mirasları siyahısı – UNESCO-nun Dünya mirasları Komitəsi tərəfindən təyin olunmuş və yerləşdikləri ölkənin dövlət orqanları tərəfindən qorunması zəmanət edilmiş, bütün dünya üçün əhəmiyyətli bir dəyər daşıdığı qəbul edilən təbii və mədəni abidələrin siyahısıdır.
Dünya Mədəniyyət Mirasları siyahısının yaradılmasında məqsəd, bütün insanlara məxsus olan dəyərlərin qorunmasında beynəlxalq əməkdaşlığı həyata keçirməkdir. Nizamlı olaraq yenilənən siyahıya 2004 ildən etibarilə 134 ölkəyə aid 788 abidə daxil edilmişdir. Bunların 617-si mədəni, 154-ü təbii, 23-ü isə mədəni və təbii abidələrdir. 1972-ci ildə UNESCO 38 maddədən ibarət qətnaməni qəbul etdi.Qətnamədə hamı tərəfindən ümumdünya irsinin bir nəfər kimi qorumalı olduğu qeyd edilirdi. Qətnaməyə 175 dövlət qoşulmuşdur.Bunlardan 21 dövlət Ümumdünya irsinin idarə heyətinin üzvüdür.
Ümumdünya irsinin loqosu
Ümumdünya irsi dünyada olan nadir abidə və təbii qoruqların qorunması ilə məşğul olur. Bu idea Ümumdünya irsinin rəsmi loqosundada əks olunmuşdur. Bu loqo, Belçikalı Karikatura ustası Michel Olyff tərəfindən yaradılmış və 1998-ci ildən etibarən, rəsmi loqo olaraq istifadə edilir .Loqonun icərsində olan kvadrat insanın həyatda nələrə nail ola biləcəyni, onun ətrafında olan dairə isə təbiətin insana verdiyi gözəlliyi ifadə edir. Loqonun dairəvi formada olması, həm də bütün dünyada olan irsin qorunması deməkdir. Loqonun ətrafında 3 dildə ingiliscə, fransızca və almanca ümumdünya irsi sözləri yazılmışdır.
Şərtlər
Ümumdünya irsinə aid olunan şərtlər daim yenilənir. Ancaq aşağıda göstərilən şərtlərin birinə tarixi abidələr mütləq cavab verməlidir. Ən önəmli şərt isə mütləq predmetin tarixi önəmə sahib olmasıdır.
Tarixi abidələr üçün tələb olunan şərtlər
I – möhtəşəm sənətkarlıq nümunəsi hesab edilməlidir. Dövrünə görə insan tərəfindən yaradılan ən muasir abidə olmalıdır.
III – Yer üzündən silinmiş qədim xalqların birinə aid olan abidələr. Bu kriteriya əsasən Latın Amerikası ərazilərində olan tarixi ərazilərə verilir.
IV – bu kriteriya bir neçə sivilizasiyaya keçmiş tarixi abidələrə verilir. Əsasən belə tarixi abidələr Hindistanda olan dini məbədlərdir.
V – müxtəlif mədəniyyətlərin bir yerdə cəmlənməsi nəticəsində beynəlmi mədəniyyət formalaşır. Burada tələb olunan şərtlərdən biri də insanların dövrünə görə yeni texniki kəşflərə imza atmasıdır. Bu kriteriya Peru və Hindistan başda olmaqla digər ölkələrdə olan qədim sivilizasiyalara verilir.
VI – Digər abidələrdən köklü şəkildə fərqlənən, dünya mədəniyyəti üçün əvəzolunmaz tarixi və mədəni önəm daşıyan abidələrə verilən kriteriya.
Təbiətdə olan təbii miraslara tələb olunan şərtlər
VII – Gözəl təbiət mənzərələrinə verilir.Əsas kriteriya kimi, digər təbiət mənzərələrindən fərqlənməsidir.
VIII – Bir zamanlar yaşamış heyvanların qalıqları olduğu ərazilər.Geologiya baxımından böyük önəmə sahib olmalıdır.Nəsli kəsilmiş heyvanların öyrənilməsi üçün əvəzsiz hesab olunan təbii mağaralar.
IX – Ekologiya baxmından təmiz və heç bir zərərə məruz qalmayan ərazilər.Şirin su qaynaqlarının çox olduğu və dünyada yalnız həmin əraziyə məxsus heyvan və bitki aləmi olan ərazilər.
X – Təhlükə qarşısında olan və elmi baxımdan böyük önəmə sahib olan ərazilərə verilən kriteriya.
left|200px
Abidələrin qorunması
1954-cü ildə Misir Asuan su anbarının tikilməsi səbəbi ilə Əbu Simbel məbədini qorumaq məqsədi ilə abidənin hissə-hissə sökülərək, daha yüksək yerdə yerləşdirilməsi üçün böyük bir layihəyə başladı. Bu məqsədlə 80 milyon dollar pulun 40 milyon dolları Avropa ölkələri tərəfindən ödənildi.Bu gün Venesiya, Mohencodaro və Borobu abidələrinin uçma təhlükələri var.Bu abidələrin qorunması məqsədi ilə böyük layihələr hazırlanır.Bu işlə UNESCO məşğul olur.
Ümumdünya irsi komitəsi
Ümumdünya irsi komitəsinə 21 ölkə daxildir. Hər il komitəyə bir dövlət rəhbərlik edir. İldə bir dəfə iclas keçirilir. İclasa həmin il komitəyə rəhbərlik etmiş, ölkə başçılıq edir. Komitənin əsas işi yeni namizədlər arasında seçim aparmaq və siyahıda olan irslərin vəziyyətini dəyərləndirməkdir. Ümumdünya irsi komitəsi, həm də Ümumdünya Mədəniyyət fondunu idarə edir.
thumb|250px|Ümumdünya irsinin nümunələrinin yerləşdiyi ölkələr. (2007) thumb|250px|Mədəni irsin yerləşdiyi ölkələr. (2007) thumb|250px|Təbiətdə olan təbii mirasların yerləşdiyi ölkələr. (2007) thumb|250px|Ümumdünya irsinə daxil olan dini abidə və məbədlərin yerləşdiyi ölkələr. (2007)
Ümumdünya irsi komitəsinə daxil olan 21 ölkənin siyahısı.
Statistika
Ümumdünya irsinin siyahısında 2009-cu il aprel ayına olan məlumata görə dünyada 186 ölkədə 689 mədəni, 176 təbii, 25 dini olmaqla, Ümumdünya irsi tərəfindən qorunan 890 abidə var. Yeni abidələrin siyahıya əlavə olunması, onun durmadan genişlənməsinə səbəb olmuşdur.Hal-hazırda 186 ölkədən 166 dünya irsi, siyahıya əlavə edilməsi üçün sənədlər toplanır və abidələrdə araşdırmalar aparılır. Ən çox Ümumdünya mirası İtaliyada yerləşir (43 ədəd).Ən çox mədəni miras da İtaliyada yerləşir (40 ədəd).Ən çox təbii miras Avstraliyada (11 ədəd), dini miras isə Çin və Avstraliyadadır (hər birində 4 ədəd)
Bu siyahıda dünyada Ümumdünya irsinə daxil olan abidələr yerləşdiyi ölkələrə görə göstərilmişdir. Abidələrin yanında olan il, həmin abidənin Ümumdünya irsinə nə zaman əlavə olunduğnu göstərir. (T) işarəsi olan abidələr isə təhlükə qarşısında olan abidələrdir.
Afrika
thumb|150px|Virunqa Milli Parkı, [[Konqo Demokratik Respublikası]] thumb|150px|Aksum, [[Efiopiya]] thumb|150px|Simen Dağları, [[Efiopiya]] thumb|150px|[[Ümid burnuda olan mühafizə mərkəzləri CAR]] thumb|150px|Kenya Dağı, [[Keniya]] thumb|150px|Tsingy de Bemeraha Milli Parkı, [[Madaqaskar]] thumb|150px|Malavi Gölü, [[Malavi]] thumb|150px|Timbuktu, [[Mali]] thumb|150px|Air Dağları, [[Niger]] thumb|150px|Niokolo-Koba Milli Parkı, [[Seneqal]] thumb|150px|Aldabra adası, [[Seyşel adaları]] thumb|150px|Gebel Barkal, [[Sudan]] thumb|150px|[[Kilimancaro dağı, Tanzaniya]] thumb|150px|Zənzibarda yerləşən antik daş şəhər, [[Tanzaniya]] thumb|150px|[[Viktoriya şəlaləsi, Zambiya və Zimbabve]]
🇧🇯
🇧🇼
🇧🇫
🇪🇹
🇨🇮
🇨🇩
🇬🇦
🇬🇲
🇬🇭 🇬🇳
🇿🇦 🇨🇲
🇰🇪
🇲🇬
undefined
🇲🇿
🇳🇦
🇳🇪
🇳🇬
🇨🇫
🇸🇳
🇸🇨
🇹🇿
🇺🇬
🇨🇻
🇿🇲
🇿🇼
Ərəb ölkələri
thumb|150px|Ghadames, [[Libiya]] thumb|150px|Baalbek, [[Livan]] thumb|150px|[[Əbu Simbel, Misir]] thumb|150px|Qiza piramidaları, [[Misir]] thumb|150px|[[Şam, Suriya]] right|150px|thumb|Kartaca, [[Tunis]] thumb|150px|[[Petra, İordaniya]]
🇧🇭
🇩🇿
🇲🇦
🇮🇶
🇱🇾
🇱🇧
🇪🇬
🇸🇩
🇸🇾
🇸🇦
🇹🇳
🇴🇲
🇯🇴
🇾🇪
Asiya və Okeaniya
right|150px|thumb|Bamyan Buda heykəlləri, [[Əfqanıstan]] right|thumb|150px|Büyük Resifi, [[Avstraliya]] right|thumb|150px|[[Sidney Opera Evi, Avstraliya]] right|thumb|150px|Uluru, [[Avstraliya]] right|thumb|150px|[[Sundarban, Banqladeş]] right|thumb|150px|[[Böyük Çin səddi, Çin]] right|150px|thumb|[[Borobudur məbədi, İndoneziya]] right|150px|thumb|Komodo Milli Parkı, [[İndoneziya]] right|150px|thumb|Sumatra yağış meşələri, [[İndoneziya]] right|thumb|150px|Ujung Kulon Milli Parkı, [[İndoneziya]] right|150px|thumb|Qarğıdalı terasları, [[Filippinlər]] right|thumb|150px|[[Hümayun türbəsi Hindistan]] right|thumb|150px|Nanda Devi Milli Parkı [[Hindistan]] right|thumb|150px|[[Tac Mahal, Hindistan]] right|150px|thumb|Persepolis, [[İran]] right|thumb|150px|[[Xirosima qardaşlıq heykəli, Yaponiya]] right|thumb|150px|İtsukuşima məbədi, [[Yaponiya]] right|150px|thumb|Yakaşima, [[Yaponiya]] right|150px|thumb|Angkor Vat, [[Kamboca]] right|150px|thumb|Sagamartha Milli Parkı, [[Nepal]] right|150px|thumb|Orxan yenisey abidələri [[Monqolustan]] right|150px|thumb|[[Səmərqənd, Özbəkistan]] right|150px|thumb|[[Lahor, Pakistan]] right|150px|thumb|Sigirya, [[Şri-Lanka]] right|150px|thumb|Qədim Ürgenç [[Türkmənistan]]
🇦🇫
🇧🇩
🇨🇳
🇮🇩
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1514–1555)
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1514–1555) — 1514–1555-ci illərdə Səfəvilər və Osmanlı imperiyaları arasında baş vermiş müharibə.
Ümumdünya İrsi
Asiya və Okeaniya
🇮🇳
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1514–1555)
XV əsrin sonlarında qızılbaş şiə təriqəti Şərqi Anadoluda güclənməyə başladı. 1499-cu ildə daha fəallaşdılar, Şirvanşahlar dövlətini məğlub edib, qısa müddətə Bakı və Şamaxını tutdular. 1503-cü ildə Şah İsmayıl Ağqoyunlu dövlətini məğlub etdi və müasir İran və İraq ərazilərini fəth edərək Səfəvilər dövlətini yaratdı və özü də bu dövlətin hökmdarı oldu.
Ümumdünya İrsi
Asiya və Okeaniya
🇮🇷
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1514–1555)
Qızılbaşların Osmanlılarla münasibətləri elə əvvəldən gərgin idi. Bu münasibətlər 1501-ci ildə şiə adətlərinə görə ilk üç xəlifənin lənətini özündə cəmləşdirən İsmayılın adından fərman verildikdən sonra daha da gərginləşdi. Bir neçə il ərzində iki dövlət arasında qeyri-diplomatik məktublaşmalar mübadiləsi getmişdir. 1512-ci ildə II Bəyazid taxtdan imtina etdikdən sonra bu münasibətlər daha da pisləşdi. Xüsusən yeni Osmanlı hökmdarı sultan I Səlim Yavuz atasından fərqli olaraq, yeni yaranmış Səfəvi dövlətinə qarşı daha sərt mövqe sərgiləməyə başladı.
Ümumdünya İrsi
Asiya və Okeaniya
🇮🇱
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1514–1555)
Dəvam edən 200 illik müharibələrə səbəb oldu. Bu müharibələrdən ən birincisi qısa fasilələrlə 1514–1555-ci illər arası davam edən Amasiya sülhü ilə bitən Səfəvi-Osmanlı müharibəsi idi.
Ümumdünya İrsi
Asiya və Okeaniya
🇯🇵
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1514–1555)
Bu müharibə iki Osmanlı sultanı və iki Səfəvi şahının hakimiyyət illərinə təsadüf edir. 1514-cü ildə 200 minlik ordu ilə qızılbaşların üzərinə yeriyən I Səlim Çaldıran döyüşündə I Şah İsmayılı məğlub etsə də, tam istədiyinə nail olmadı. Səfəvi dövlətinin varlığına son qoya bilmədi, əksinə onun varlığı ilə hesablaşdı. I Şah İsmayıl vəfat etdikdən sonra hakimiyyətə gələn I Şah Təhmasib də atasının siyasətini davam etdirərək, osmanlılara heç bir güzəştə getmədi. Osmanlı sultanı I Süleyman Qanuni ilə 30 ildən artıq müharibə apardı. I Süleyman dörd dəfə Azərbaycana yürüş etsə də, qızılbaşların müqavimətini qıra bilmədi. Əvvəlki illərdə osmanlılara qarşı "yandırılmış torpaq" siyasəti yürüdən I Təhmasib bu müharibə ərzində bir neçə dəfə Osmanlı ərazisinə uğurlu yürüşlər də etmişdi.
1555-ci il mayın 29-da imzalanmış Amasya sülh müqaviləsi ilə müharibəyə son verildi. Bu müqavilə Osmanlı dövləti ilə Səfəvi xanədanı arasında bağlanmış ilk rəsmi sülh müqaviləsi oldu. Amasya sülh müqaviləsinə görə, Qərbi Gürcüstan vilayətləri (İmereti çarlığı, Menqreliya, Quriya) Osmanlının təsir dairəsinə, Şərqi Gürcüstan vilayətləri (Mesxiya, Kartli, Kaxetiya) isə Səfəvilərin hakimiyyəti altına düşürdü. Şərqi Anadoluda olduğu kimi Ərzurum, Şəhrizor və Vanda da bir neçə bufer zonası quruldu. Qars neytral elan edildi və mövcud qalası dağıdıldı.
Ümumdünya İrsi
Asiya və Okeaniya
🇰🇿
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1514–1555)
Tarixi
Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin banisi I Şah İsmayılın müxtəlif xalqları birləşdirən geniş vahid dövlətin əsaslarını möhkəmləndirmək sahəsindəki fəaliyyəti onu ən dövlət xadimi kimi səciyyələndirir. Azərbaycan (qızılbaş) əyanları mühitində tərbiyə almış, bu mühitlə ayrılmaz tellərlə bağlı olan I Şah İsmayıl mülki və dini rəhbər kimi şəksiz nüfuzundan istifadə edirdi. Qızılbaş əmirlərinin itaətsizliyinin ən xırda əlamətlərinin qarşısını amansızlıqla alan I Şah İsmayılın ağıllı siyasəti sayəsində əsrin ilk rübündə mərkəzi hökumətin nüfuzu kifayət qədər yüksək idi. İsmayılın ölümündən sonra taxta onun oğlu Təhmasib keçir. Təhmasibin hakimiyyət illərində Osmanlı ilə münasibətlər daha da kəskinləşir. Sultan Süleyman dəfələrlə Azərbaycana hücum edir. Bu hücumlar sonradan iki dövlət arasında sülh müqaviləsinin imzalanması ilə nəticələnir.
Müharibə Səfəvilər və Osmanlı imperiyaları arasında Çaldıran döyüşü ilə başlayıb 29 mart 1555-ci ildə Amasya sülh müqaviləsi ilə bitmişdir. Osmanlı sultanı I Süleyman və Səfəvi şahı I Təhmasib arasında əldə olunan sülh uzun sürmədi və 1578-ci ildə yeni müharibə (1590-cı il İstanbul sülhünədək) başlandı.
Ümumdünya İrsi
Asiya və Okeaniya
🇰🇵
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1514–1555)
Başlanma səbəbləri
Səfəvi şeyxləri siyasi mübarizəyə başlayana kimi Osmanlı sultanları ilə xoş münasibətdə idilər. Ankara döyüşündən sonra Səfəvi şeyxi Xacə Əlinin xahişi ilə Əmir Teymur Anadoludan apardığı əsirləri sərbəst buraxdırmış və onlar Ərdəbil şəhəri ətrafında məskunlaşdırılmışdılar.
Ümumdünya İrsi
Asiya və Okeaniya
🇱🇦
🇲🇾
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1514–1555)
Başlanma səbəbləri
Bu hadisə Şərqi Anadoluda yaşayan türk boyları ilə əlaqələri daha da yaxınlaşdırmışdı. XV əsrin II yarısından başlayaraq Osmanlı sultanlarının Anadoluda yaşayan türk tayfalarına ölkənin idarəetmə sistemində yer verməməsi bu yarımköçəri türk tayfalarını türk dövlətindən narazı salmış və Şərqi Anadoluda Qızılbaş müridlərinin çoxalmasına səbəb olmuşdu. II Bəyazid Şərqi Anadoluda yaşayan Ərdəbil sufilərinə qarşı sərt tədbirlər həyata keçirsə də sonradan I Şah İsmayılla münasibətlərini kəskinləşdirməmək üçün mövqeyini dəyişdi. Hətta Şərur döyüşündən sonra Əlvənd Mirzəyə göndərdiyi məktubda Ağqoyunlu şahzadələrinə öz aralarında baş vermiş çəkişmələrə son qoymalarını və qızılbaşlara qarşı birləşmələrini tövsiyə edirdi. Bütün bunlara baxmayaraq I Şah İsmayıl II Bəyazidlə ehtiyatlı davranır və ona yazdığı məktublarda "ata" deyərək müraciət edirdi. 1503-cü ildə qızılbaşların Sultan Murad üzərində qələbəsindən sonra yeni siyasi vəziyyətin yarandığını görən II Bəyazid Səfəvi dövlətinə qarşı siyasətini dəyişdi.
Ümumdünya İrsi
Asiya və Okeaniya
🇲🇳
Səfəvi-Osmanlı müharibəsi (1514–1555)
Başlanma səbəbləri
II Bəyazid isə məktubunda I Şah İsmayıla "I Şah İsmayıl" ünvanı ilə müraciət edir, I Şah İsmayılın əcdadlarını "Allahın dostları" kimi adlandırırdı. II Bəyazid 1504-cü ilin qışında I Şah İsmayılın Əcəm İraqı və Farsı ələ keçirməsini təbrik etmək, hakimiyyətini rəsmən tanımaq üçün öz elçisini göndərdi. O,27 məktubunda I Şah İsmayıla "möhtərəm oğul", "ali məqamlı övlad" deyə xitab edirdı. Ümumiyyətlə II Sultan Bəyazidin hakimiyyəti dövründə Səfəvi-Osmanlı münasibətlərində sülh şəraiti hökm sürmüşdür. Hər iki hökmdar münasibətlərində yaranmış ziddiyyətləri müharibə həddinə çatdırmamışlar.
Ümumdünya İrsi
Asiya və Okeaniya
🇳🇵