cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Say
Kəsr sayları
Kəsr sayları ya tamın (bütövün) hissəsini, ya da tam və hissəsini bildirir və "nə qədər?", "neçə hissə?" suallarına cavab verir. Kəsr sayları müəyyən miqdar sayları və -da² şəkilçisinin köməyi ilə yaranır. Məsələn: beşdə üç (3/5), iki tam onda beş (2,5) və s. Kəsr sayları quruluşca həmişə mürəkkəb (tərkibi) olur.
Sıra sayları
Sıra sayları əşyanın sırasını bildirir və "neçənci?" sualına cavab verir. Sıra sayları müəyyən miqdar saylarına -ıncı4 şəkilçisini artırmaqla düzəlir: altmışıncı, səksəninci, doqquzuncu, dördüncü.
Kökü saitlə bitən saylara qoşulduqda bu şəkilçinin ilk saiti düşür: altıncı, ikinci və s. Əvvəl, axır, filan, son sözləri də -ıncı4 şəkilçisi ilə işləndikdə sıra sayı məzmununu bildirir: əvvəlinci (sıra), axırıncı (dərs), sonuncu (zəng), filanıncı (il) və s.
Sıra sayları bəzən "hansı?" sualına da cavab verir. Məsələn, birinci (hansı?) mərtəbə, axırıncı (hansı?) cərgə və s.
Sıra sayları başqa saylara nisbətən daha çox isimsiz işlənə bilir, yəni isimləşir. Məsələn: Onuncular irəlidədirlər. Birincilərə mükafat verdilər. və s.
Sıra sayları üç cür yazılır:
Sayın isim kimi işlənə bilməsi
Say da sifət kimi ismi əvəz edə bilir. İsmi əvəz edən say isimsiz işlənir, yəni özü isimləşir. İsimləşmiş say ismə məxsus hal, cəm və mənsubiyyət şəkilçilərini qəbul edir, ismin sualına cavab olur və cümlədə mübtəda, tamamlıq və bəzən də xəbər vəzifəsində işlənir: Məsələn: Beşincilər (kim?) yarışda qalib gəldirlər. Beşlərimdən (nədən?) xoşum gəlir. Beş (nə?) üçdən (nədən?) çoxdur. Gələn onunculardır (kimdir?).
Bəzi sayların yazılışı və deyilişi
Azərbaycan dilində bəzi sayların yazılışı və tələffüzü fərqlənir. Bu cür saylar, əsasən aşağıdakılardır: dörd — [dört], səkkiz — [səkgiz], doqquz — [dokquz], altmış — [atmış], əlli altı — [əllaltı], səksən – [səysən] s. Dörd sayı -üncü şəkilçisini qəbul etdikdə isə kökdəki sonuncu samit sait səsdən əvvəl gəldiyi üçün cingiltili tələffüz olunur: [dordüncü].
Sayın təhlil qaydası
Say aşağıdakı qaydada təhlil olunur:
Məsələn: Birinci sinif şagirdi dərslərindən beş qiymət alır.
Birinci — əşyanın sırasını bildirir, neçənci? sualına cavab olur. Sinif isimi ilə bağlıdır, quruluşca düzəltmədir. Sıra sayıdır, cümlədə təyindir. Beş — əşyanın miqdarını bildirir, neçə? sualına cavab olur. Qiymət ismi ilə bağlıdır, quruluşca sadədir. Müəyyən miqdar sayıdır, cümlədə təyindir.
Syzygium guehoi
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Müşfiqabad
Müşfiqabad — Azərbaycan Respublikasında qəsəbə, Abşeron yarımadasında, Bakı şəhərinin Qaradağ rayonununda yerləşir.
Tarixi
Müşfiqabad qəsəbəsi Yeni Baki Broyler fabrikinin tikintisi ilə əlaqədar 1980-cı illərdə salınmışıdr. 1984-cü ildə qəsəbədə fabrikin ilk iki yataqxanası istifadəyə verilmiş, 1985-1987-ci illərdə yeni doqquzmərtəbəli yaşayış binaları tikilmiş və 1988-ci il 20 apreldən Azərbaycan Respublikası Ali sovetinin 1096-XI saylı fərmanı ilə yeni şəhər tipli qəsəbə yaradılmış və xalq şairi Mikayıl Müşfiqin şərəfinə Müşfiqabad qəsəbəsi adlandırılmışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Müşfiqabad qəsəbəsini əhatə edən Müşfiqabad bələdiyyəsinin ərazisi 58.878 km²-dir.
Əhalisi
1 yanvar 2019-cu il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən qəsəbə əhalisinin sayı 9.6 min nəfərdir.
Mədəniyyət
Qəsəbədə 1987–ci ildə inşa edilmiş "Müşfiqabad Qəsəbə Mədəniyyət Evi" fəaliyyət göstərir. Ümumi sahəsi 2850 kvadratmetr olan binanın birinci mərtəbəsində 224 nəfərlik tamaşa zalı, işıqlandırma və idarəetmə sistemi, yaradıcılıq üçün ayrılmış müxtəlif otaqlar, həmçinin Qaradağ Rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin 1 nömrəli filialı (Müşfiqabad qəsəbə kütləvi kitabxanası) fəaliyyət göstərir. Hazırda bu kitabxana 13302 nüsxə kitab fonduna, 1488 nəfər oxucu sayına, 11990 nüsxə kitab saxlancına malikdir. Binanın ikinci mərtəbəsində isə 110 nəfərlik konfrans zalı və texniki avadanlıqlar, internet şəbəkəsi üçün ayrılmış bir sıra başqa otaqlar yerləşir.
Din
Qəsəbədə Müşfiqabad qəsəbə məscidi dini icması Sigist dir fəaliyyət göstərir.
Səs
İnsanın şifahi danışığı fonetik, danışıq və fonemdən ibarətdir. Musiqi səslərindən isə musiqi yaranır.
Səsin sürəti
Səsin sürəti orta dalğasının ötdüyü materiyanın əsas xassəsindən asılıdır. Səsin sürəti elastiklik modulunun (λ) sıxlığa (ρ) olan nisbətinin kvadrat kökü ilə tərs mütənasibdir. Bu fiziki xassələr və səsin surəti ətraf şəraitdən aslı olaraq dəyişir. Misal üçün, qazdan ötən səsin surəti onun temperaturundan asılı olaraq dəyişir. Dəniz səviyyəsində 20 °C temperatur havada səsin surəti ortalama olaraq 343 m/san-yə (1,230 km/saat) bərabərdir və bu düstur tətbiq olunur "v = (331 + 0.6 T) m/san". Həmçinin 20 °C temperaturlu qatqısız təmiz suda səsin surəti təqribən 1,482 m/san-dir (5,335 km/saat). Metalda isə bu rəqəm 5,960 m/san-dir (21,460 km/saat)
Rudbar
Rudbar — İranın Gilan ostanında yerləşən şəhər. Rudbarın əhalisinin əksəriyətini tatlar təşkil edir.
Göstərmələr
—  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.
Ümumi məlumat
Göstərmələrin çox nazik, uzunsov, bəzən də enli yarpaqşəkilli bədəni vardır. Baş hissəsi iri deyildir və proqnatik tipdədir. Bığcıqları sapşəkilli və ya qılşəkillidir, bəzən də çoxbuğumlu olur. Ağız orqanları gəmiricidir. Ayaqları eyni ölçüdədir, pəncələri demək olar ki, 5 buğumludur. Qanadları adətən olmur, olanda da ön qanadlar arxa qanadlara nisbətən qısa olur. Qarın hissəssi 10 buğumludur, qurtaracağında bir buğumlu serqi və dişilərdə isə yumurtaqoyan vardır. Göstərmələr bitki ilə qidalanırlar. Ən çox otluq sahələrdə, həmçinin kolluqlarda rast gəlinir və yavaş hərəkət edirlər. Yaşadıqları bitkilərin rənginə uyğun olaraq, yaşıl, qonur və ya boz rəngdə olurlar. Rəng və quruluşlarına görə bitkilərin müəyyən hissələrinə oxşayırlar ki, bununla da öz döşmənlərindən mühafizə olunurlar. Həmçinin kateleptik vəziyyətinə düşərək hərəkətsiz olmaq xüsusiyyətinə də malikdirlər.
Sceptrophasma bituberculatum (Redtenbacher, 1889) Azərbaycanda yayılmış yeganə növdür. Rəngi bozdur. Şoranotu, yovşan kollarında tez-tez nəzərə çarpır, ətraf bitkilərin fonuna tamamilə uyğun gəlir. Uzunluğu 50–80 mm-ə çatır.
Pavetta monticola
(Pavetta monticola) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ligularia lydiae
Ligularia lydiae Ligularia lydiae
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Heybət (Qaradağ)
Heybət — Azərbaycanın Qaradağ rayonunda Şubanı qəsəbə inzibati ərazi vahidində qəsəbə. Yaşayış məntəqəsi adını ərazidəki Bibiheybət məscidinin adından almışdır.
Təmmuz
Etimologiya
(Təm/Tam/Dam) kökündən törəmişdir. Şumerlerde Dumuzı və ya Damuzı olaraq iştirak edər və mənası etibarlı və ya oğul deməkdir. Türkcə də Dam/Tam yəni ahır ilə əlaqəli bir məna qazanmışdır.
Ralf Teyt
Ralf Teyt — Böyük Britaniya və Avstraliya botaniki və geoloqu.
Elmi fəaliyyəti
Ralf Teyt toxumlu bitkilər üzrə ixtisaslaşmışdır. .
Karina Kapur
Karina Kapur - Hindistan kino aktrisası.
Həyatı
Karina Kapur 21 sentyabr 1980-ci ildə Hindistanın Mumbay şəhərində məşhur hind aktyoru Rac Kapurun oğlu aktyor Randhir Kapur və aktrisa Babitanın ailəsində dünyaya gəlmişdir. Karinanın böyük bacısı Karişma Kapur da məşhur hind aktrisasıdır.
Fəzlabad (Komican)
Fəzlabad — İranda, Mərkəzi ostanında, Komican şəhristanının Mərkəz bəxşinin Vəfs dehestanında kənd. Ərak şəhərindən 100 km şimal–qərbdə, Komican şəhərindən isə 5 km şərqdə, dəniz səviyyəsindən təqribən 1828–1833 metr hündürlükdə yerləşir.
İran ordusu Qərargahının Coğrafiya İdarəsi tərəfindən toplanmış məlumatlar əsasında general–leytenant Hüseyn Əli Razmaranın  redaktorluğu ilə 1949–1953–cü illərdə 10 cild şəklində nəşr edilmiş "İranın coğrafiya lüğəti"ndə ( Fərhəng-i cuğrafiya-yi İran)  verilən rəsmi məlumata əsasən Birinci ostanda, Ərak şəhristanının Vəfs bəxşinin Bozçəllu dehestanına daxil olan Fəzlabad kəndinin türkcə – farsca danışan və şiə olan əhalisi 408 nəfərdən ibarət idi. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 181 ailədə 295 nəfəri kişilər və 295 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 590 nəfərdir. Türkcə danışırlar və şiə müsəlmandılar.
Gürcü Milli Şurası
Gürcü Milli Şurası - Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə (1918-1920) Bakıda fəaliyyət göstərən milli şuralardan biri.
Haqqında
1918-ci ilin aprelində gürcü icması tərəfindən yaradılmışdı. Şura Bakıda yaşayan gürcülər arasında geniş mədəni-maarif işi aparmış, o cümlədən gürcü məktəbi açmış, öz soydaşlarına himayədarlıq etmiş, imkan daxilində hər cür yardım göstərmişdi. Şuranın sədri Konstantin Dimitriyeviç Mikeladze idi. Sayca az olmalarına baxmayaraq, ölkədə yaşayan gürcülərin mənafeyini təmsil etdiyi üçün Gürcü Milli Şurasından Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin tərkibinə 1 nəfər deputat (Tsxokaya Qriqori İvanoviç) daxil edilmişdi. Erməni Milli Şurasında fərqli olaraq, Gürcü Milli Şurası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə qarşı pozuculuq fəaliyyətində iştirak etməmişdir.
Orxan Səfərov
Orxan Səfərov 29 iyun 2015-ci ildə 2015 Avropa Oyunlarında qazanılmış yüksək nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanının inkişafında böyük xidmətlərinə görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilib.
Həyatı
Orxan Səfərov 11 avqust 1991-ci ildə anadan olub. Orxan Səfərov cüdo idman növündə ilk uğurlarını 2009-cu ildə qazandı. O, gənclər arasında Azərbaycan Çempionatında gümüş medal qazandı. Ümumi olaraq Orxan Səfərov cüdo karyerası ərzində World Masters və Qran-Pri yarışlarında 4 qızıl, 2 gümüş və 4 bürünc medal qazanıb. Şəxsi məşqçisi Fərhad Məmmədovdur.
Karyerası
2013 Dünya Çempionatı
2013-cü ildə Orxan Səfərov ilk ciddi uğurunu qazandı. O, Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində Dünya Çempionatında ardıcıl olaraq Rusiyalı Beslan Mudranov, Amerika Birləşmiş Ştatlarının cüdoçusu Nikolas Kossora və İsrailli Tommi Arşanski üzərində qələbə qazandı və 1/4 final mərhələsinə adladı. Orxan Səfərov bu mərhələdə Cənubi Koreya cüdoçusuna məğlub oldu. Bu məğlubiyyətə baxmayaraq o, medal qazana bildi. Orxan Səfərov Qazaxıstanlı Yeldos Smetov və Gürcüstanlı Amiran Papinaşvili üzərində qələbə qazandı və bürünc medala layiq görüldü.
I Avropa Oyunları
Orxan Səfərov növbəti böyük uğurunu 2015 Avropa Oyunlarında qazandı. O, finala gədər Belarus, İsveçrə və İspaniya cüdoçularını məğlub etdi. Finalda isə Orxan Səfərov Rusiya cüdoçusu ilə üz-üzə gəldi. Güclü rəqibi qarşısına zədə ilə çıxan Orxan Səfərov tatamini məğlub tərk etdi və I Avropa Oyunlarının gümüş medalını qazandı. Həmin uğurdan sonra o, "Tərəqqi" medalına layiq görüldü. I Avropa Oyunlarından sonra Orxan Səfərov növbəti ciddi yarışına 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında qatıldı.
Rio-de-Janeyro Olimpiadası
Rio-de-Janeyro Olimpiadasında Orxan Səfərov mübarizəyə 6 avqust tarixində qoşuldu. O, 1/16 final mərhələsində 27 yaşlı Peru idmançısı Xuan Postigos üzərində asan qələbə qazandı və növbəti mərhələyə vəsiqə qazandı. Orxan Səfərov bu mərhələdə Qırğızıstan nümayəndərsi Otar Bestayev ilə üz-üzə gəldi və əzmkar qələbə qazandı. O, görüşün əvvəlində, iki şido cərəmi xalının olmasına baxmayaraq, sona 16 saniyə qalmış möhtəşəm ippon fəndi ilə təmiz qələbə qazandı və növbəti mərhələyə vəsiqə qazandı. İnamla finala doğru addımlayan Orxan Səfərov 1/4 final mərhələsində güclü Braziliya cüdoçusu, London Olimpiadasının bürünc medalçısı Felipe Kitadai ilə qarşılaşdı. O, gərgin idman mübarizəsi şəraətində keçən görüşdə sona, 2 dəqiqə 6 saniyə qalmış möhtəşəm ippon fəndi ilə güclü rəqibini məğlub etdi və yarım-finala adladı. Onun bu mərhələdə rəqibi titullu Qazaxıstan cüdoçusu, Dünya çempionu Yeldos Smetov oldu. Orxan Səfərov yaxşı mübarizə aparmasına baxmayaraq sona 20 saniyə qalmış, Yeldos Smetov qüvvətli fəndlə, va-zari xalı ilə hesabda önə çıxdı. Son 15 saniyədə isə Yeldos Smetov Orxan Səfərovun təzyiqindən yaxa qurtarmaq üçün vaxtdı uzatdı. Hakimin Qazaxıstan cüdoçusuna üç şido cərimə xalı verməsi heçnəyi dəyişmədi və Orxan Səfərov məğlub olaraq mübarizəni bürünc medal uğrunda görüşdə davam etdi. Orxan Səfərov bürünc medal uğrunda görüşdə Yaponiya cüdoçusu, 2013-cü ilin Dünya çempionu, Naohisa Takato ilə üz-üzə gəldi. Görüşdə hesab açılmasada, Orxan Səfərovun aktivində iki şido cərimə xalı olduğu üçün Yaponiya cüdoçusu qalib oldu. Hərçənd görüşün sonlarında Orxan Səfərov hakim qərəzliyi ilə üzləşdi. Onun, fənd tətbiq etməsinə baxmayaraq Meksikalı referi həmin fəndi qiymətləndirmədi və Orxan Səfərov məğlub olaraq XXX Yay Olimpiya Oyunlarını 5-ci yerdə başa vurdu.
Başqırdıstan (Askın)
Başqırdıstan — Başqırdıstan Respublikası nın Askın rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Kazansı kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə başqırdlar (71 %), tatarlar (29 %) üstünlük təşkil edir.
Ailə və qohumluq sistemləri
Ailə insanların bir – biri ilə qurduğu münasibətlərin ən qədim və unikal formalarından biridir. Ailənin unikallığı və özəlliyi ondan ibarətdir ki, bir neçə insan onillərlə ölçülən uzun zaman kəsiyində, öz ömürlərinin böyük əksəriyyətini, təxminən 30 – 40 ilini bir-birləri ilə sıx qarşılıqlı münasibətdə keçirirlər. Psixoloqların məlumatlarına görə Azərbaycanda 100 ildən çox birgə xoşbəxt ömür-gün sürmüş insanlar olmuşdur. İndiyədək məhəbbət qədər çox əsər yazılan ikinci mövzu yoxdur. Məhəbbət Fərhadı dağı yarmağa, Şeyx Sənanı məscidi atıb donuz otarmağa sövq etmiş, insanlar onun yolunda dini – etiqadını dəyişmiş, Leyli, Məcnun, Əsli və Kərəm və onların müasir təcəssümü olan Fərizə məhəbbəti ən şirin nemət olan həyatdan yüksək qiymətləndirərək ondan imtina etmişlər. Hətta Adəm peyğəmbər məhəbbəti cənnətdən üstün tutmuş, Allahın iradəsinə asi olmuşdur. Dahi Nizami bu barədə belə deyir:
Məhəbbət odur ki, üzü dönməsin,
İnsan qocaldıqca odu sönməsin,
Həqiqi məhəbbət saf məhəbbətdir.
İlki də, sonu da əbədiyyətdir…
Babil hökmdarı II Navuxodonosor (m.ə.605–562-ci illər) sevimli xanımı Semiramida darıxmasın deyə onun şərəfinə “Asma Bağlar” salır. Dünyanın Yeddi Möcüzəsindən biri sayılan “Semiramidanın asma bağları” bəşər tarixinin ilk introduksiya parklarındandır.
Görkəmli psixoloq, əməkdar elm xadimi Ə.Bayramov əsl ailə məhəbbəti nümunəsi kimi məşhur bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovdan bir əhvalat yazır: “Xalqımızın dahi bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyovla bir yerdə işləmiş, onunla yoldaşlıq etmiş ədəbiyyat və incəsənət xadimləri yazır ki, o, məşqlərə tək gəlməzdi, həyat yoldaşı Məleykə xanımı da özü ilə gətirərdi. Məleykə xanım onun bütün yaradıcılığını izləyir, ərinin sevinci ilə yaşayırdı”.
Təbiidir ki, ailə ən azı iki insanın birliyi olduğundan burada fərqli baxışların mövcudluğu labüddür. Çünki, həyatın və birgəyaşayışın bütün sferalarının məcmusunda tam eyni yanaşma və baxışlar praktiki mümkün deyil. Bu baxış və yanaşmalardakı fərqlər son nəticədə konfliktlərə səbəb olur. Konfliktlərin obyektivliyini göstərən dolayı faktlardan biri də odur ki, istər dahi osun, istərsə də adi insan, öz intellekt və səlahiyyətlərindən asılı olmayaraq bütün şüurlu varlıqlar bu və ya digər formada ailə konfliktlərinin təsirinə məruz qalır. Dini əfsanələr göstərirki, ailə konfliktləri hətta peyğəmbərlərdən belə yan keçməmişdir. Ailə konfliktləri bu və ya digər şəkildə demək olar ki, bütün peyğəmbərlərin həyatında təzahür edir.
İbrahim peyğəmbərin arvadları – Həcər ilə Sara arasında ədavət olmuşdur. Həcəri çirkin etmək məqsədi ilə Sara onun qulaqlarını deşdirmişdi (rəvayətə görə qadınların qulaqlarına sırğa taxması buradan yaranmışdı). Peyğəmbərin Həcərdən olan oğlu İsmayıl (ərəblərin cəddi) ilə Saradan olan oğlu İsaak (yəhudilərin cəddi) həmişə dalaşırmışlar. Sonda İbrahim Saranın təkidi ilə Həcəri 3 yaşlı İsmayıl ilə birlikdə evdən qovaraq quru və susuz səhrada tənha qoyur. Lot (Lut) peyğəmbərin həyat yoldaşı və qızları ilə münaqişələri, fərqli baxışları olur. Yusif peyğəmbərin atasının ona olan xüsusi məhəbbətindən qısqanan qardaşları onu öldürmək qərarına gəlir, son məqamda onu quyuya atırlar.
Syzygium australe
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ailə və qohumluq sistemləri
İsa peyğəmbər və onun anası (Məryəm, Asiyə, Xədicə və Fatimə ilə birlikdə mövcud olan və olacaq qadınların ən yaxşısı, Cənnət qadınlarının birincisi sayılırlar) Məryəm ilə həyat yoldaşı İosif arasında münaqişə yaranır. Onlar cəmiyyət tərəfindən də birmənalı qarşılanmır, təhqir və təhdidlərə məruz qalırdı (“Qurani-Kərim” 19:23, 19:27-28). Sonralar İosif həyat yoldaşına və İsaya xüsusi diqqət və nəvaziş göstərmişdir (“Əhdi-Cədid” Matfeydən, 18-25). Peyğəmbərliyi ilə bərabər öz reallığı və yüksək keyfiyyətləri ilə digərlərindən fərqlənən Məhəmməd Peyğəmbər də ailə problemlərinin təsirini hiss etmişdir. ''Digər sivilizasiya nümayəndələri də İslamın yaradıcısı olan Məhəmməd peyğəmbərin yüksək şəxsi məziyyətlərini xüsusi qeyd edirlər. Onlar bu faktı belə qeyd edir: “Məhəmmədi uşaqlığından tanıyan, şəxsiyyət kimi formalaşmasının şahidi olanların hamısı hələ Allah tərəfindən vəhy gəlməmişdən öncə onun yüksək insani keyfiyyətlərə malik olduğunu qeyd etmişlər. O, çox zəhmətkeş, təvazökar və ədəbli, vicdanlı və səmimi, istənilən işdə etibarlı, dostluqda sədaqətli, iti zəkası və geniş təxəyyüllü insan olmuşdur. O, həmişə başqalarına yardım etməyə, əlində olanı insanlarla bölməyə hazır olmuşdur. Gənc vaxtlarında özünün nümunəvi davranışı, imanı ilə fərqlənmiş, içki içməmiş, tütün qəbul etməmiş, eşqbazlığa aludə olmamışdır. Ailə qurarkən o, nümunəvi ər və nümunəvi ata olmuşdur. Peyğəmbər olduqdan sonra öz əxlaqi keyfiyyətlərini daha da artırmış, ölümündən qabaq əmlakını kasıblara paylamış, sağlığında ədalət və humanistcəsinə davrandığı qul və kənizlərini azad etmişdir” (Soldatov A.V., 2004). Bununla bərbər “Qurani-Kərimin” bəzi ayələrindən aydın olur ki, peyğəmbərin də ailə zəminində bəzi problemləri olmuş o, bunu müxtəlif yollarla məharətlə həll etmişdir (24:11-13; 24:26; 33:28-32; 33:37-38; 33:40; 33:50-51).
Vaqif Abdullayev (riyaziyyatçı)
Vaqif Maarif oğlu Abdullayev — riyaziyyat elmlər doktoru, professor, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti-nin "Ümumi və tətbiqi riyaziyyat" kafedrasının professoru, AMEA İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun "Tanıma, identifikasiya və optimal qərar qəbuletmə üsulları" laboratoriyasının aparıcı elmi işçisi.
Ailə və qohumluq sistemləri
Ailənin fəaliyyət mexanizmi kiçik sosial qrupu xatırladır. Təbii ki, istənilən sosial qrupda obyektiv münaqişələr möv-cuddur. Başqa sözlə desək, belə intensiv qarşılıqlı münasibətlər zəminində mübahisələr, münaqişələr, krizis və konfliktlər labüddür. Buradakı ziddiyyətlərin təzahür və həlli formaları olan konflikt ailə üzvlərinin qarşılıqlı əlaqələrində və ünsiyyətlərində öz əksini tapır. İlk öncə ailə, onun əsas mahiyyəti, yaranması və inkişaf mərhələləri və spesifik terminologiyaları haqqında bəzi əlavə məlumatları diqqətə çatdırmaq faydalı olardı.
Vaqif Abdullayev (riyaziyyatçı)
Həyatı
Vaqif Maarif oğlu Abdullayev 1973-cü il 18 avqustda Lerik rayonunun Şinəbənd kəndində anadan olmuşdur. Bakı Dövlət Universitetinin "Tətbiqi riyaziyyat və Kibernetika" fakültəsini bitirmişdir.
Pedaqoji fəaliyyəti
2005-ci ildən Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində dərs deyir. Hal-hazırda Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin "Ümumi və Tətbiqi riyaziyyat" kafedrasının professorudur.
Ailə və qohumluq sistemləri
Ailə – nikah, yaxud qan qohumluğuna əsaslanan kiçik sosial qrupdur. Ailə üzvləri bir-birinə məişət birliyi, mənəvi cavabdehlik və qarşılıqlı köməklə bağlıdır. Nikah və ailədə cinslər və cinsi tələbatdakı fərqdən irəli gələn münasibətlər əxlaqi-psixoloji münasibətlər formasında özünü göstərir. Ailə bir ictimai forma kimi cəmiyyətin inkişafından asılı olaraq dəyişilir. İbtidai cəmiyyətdəki ailədən danışarkən aralarında cinsi əlaqəyə icazə verilən şəxslər nəzərdə tutulur. Bu mənada ailə şərti olaraq qan qohumluğu ailəsi, qrup nikah, endoqamiya, ekzoqamiya, qoşa nikah formalarına ayrılır.
Ailə tərbiyəsi – ailənin böyük üzvlərinin və ailə həyat tərzinin uşağa müntəzəm, məqsədəuyğun təsiridir. Ailə tərbiyəsinin əsas və ümumi vəzifəsi uşaqları mövcud ictimai şəraitdə həyata hazırlamaq, daha məhdud və konkret vəzifəsi isə onlara ailə şəraitində şəxsiyyətin normal şəkildə formalaşması üçün zəruri olan bilik, bacarıq və vərdişlər aşılamaqdır. Ailə tərbiyəsinin məqsəd və vasitələri ictimai-iqtisadi quruluşdan, mədəniyyətin inkişaf səviyyəsindən asılıdır. Ailə tərbiyəsi ailənin mənsub olduğu ictimai təbəqənin ideologiyası, əxlaqı və qarşılıqlı münasibətlər sistemi üzərində qurulur. O, böyüklərin özünütərbiyəsi, onların xarakterində uşaqlara səmərəli pedaqoji təsir göstərə bilən keyfiyyətlərin formalaşması ilə sıx bağlıdır.
Ailə, nikah və nikahın təkamül formaları. Ailə və nikah bir-biri ilə sıx qarşılıqlı əlaqədə olan, kişi ilə qadın arasındakı münasibətləri, onların nəsil və övladlara olan münasibətlərini tənzimləyən sosial institutdur. Nikah adətən əks cinslər arasında insanların nəsil davametdirmək üzrə təbii tələbatlarını reallaşdıran ictimai ittifaq formasıdır. Lakin, son dövrlərdə bir sıra inkişaf etmiş ölkələrdə eyni cinsli insanların da nikaha girməsi və bu nikahın hüquqi qeydiyyatı halları mövcuddur. Ailə isə bu ittifaqa əsaslanan və onun iqtisadi cəhətdən təmin edən ictimai özək formasıdır.
Müasir elm etnoqrafiya, arxeologiya və müxtəlif qarışıq elmlərə əsaslanaraq ailə və nikahın yaranması və formaları haqqında müxtəlif hipotezlər irəli sürür. Bu hipotezlər, əsasən, iki qrupa ayrılır: Birinci qrupa görə qədim dövrlərdə hələ formalaşmamış cəmiyyətlərdə cinslərin nizamsız münasibətləri mövcud olmuş, ailə və nikah olmamışdır. Hesab edilir ki, nikahın ilkin forması qrup nikahıdır. Sonradan bir-birlərini müxtəlif cinslərlə təmin edən dual təşkilatlar yaranmış. Sonda isə cütlüyə əsaslanmış ailə və nikah meydana gəlmişdir.
Digər nəzəriyyəyə görə bəşəriyyət ilkin formada cütlüyə əsaslanmış ailə tipinə malik olmuşdur. Qrup nikahı isə onu tamamlayan əlavə element kimi yaranmış və sonradan silinmişdir.
Antik yunan tarixçisi Strabon Qafqaz Albaniyası haqqında digər maraqlı məlumatlarla yanaşı albanlarda mövcud olmuş qrup nikahı haqqında da yarı mifik şəkildə çox maraqlı məlumatlar verir: “Deyilənə görə Albaniyanın dağlıq ərazilərində amazonlar (qadınlar, müəll.) yaşayır…Skiflər, gellər və leqlər (leqlər müasir ləzgilərin əcdadı sayılır, müəll.) amazonlar ilə albanların arasında yaşayır, bu tayfaları amazonlardan Mermadalida çayı ayırır. Digər mənbələr amazonların Qafqazın şimal yamaclarında yaşadıqlarını, qarqarlarla qonşu olduqlarını yazır…Gündəlik işlərə, xüsusilə nizə atmağa mane olmamaq üçün hələ uşaq ikən onların sağ döşləri yandırılır. Onlarda ox, balta və yüngül qalxan geniş yayılmışdır. Onlar heyvan dərisindən dəbilqə, libas və kəmər hazırlayırlar. Yazın iki müəyyən ayında onlar qarqarlarla sərhəddə yerləşən qonşu dağa çıxırlar. Qarqarlar da öz qədim adətlərinə görə həmin dağa çıxır. Amazon qadınlarla öz ayinlərini icra etdikdən sonra uşaq dünyaya gətirmək üçün bir-birləri ilə yaşayırlar. Amazonlar dünyaya gəlmiş qızları özlərində saxlayır, kişi cinsindən olanları isə gətirib qarqarlara verirlər. Hər bir qarqar istənilən gətirilmiş körpəni öz övladı kimi qəbul edir”.
Qan qohumluğu ailəsi – L.Morqanın ehtimal etdiyi qrup ailəsinin ən qədim forması hesab edilir. Alimin fikrincə bu ailədə müxtəlif nəsildən olan qohumlar arasında nikah qadağan olub, yalnız eyni nəsildən olan qohumlar evlənə bilərdi.
Qrup nikahı – ən qədim nikah formasıdır. Bir fratriyanın, qəbilənin, yaxud qəbilədaxili qrupun bütün kişiləri ilə digər belə bir qrupun bütün qadınları arasında nikah əlaqəsidir. Cinslər arasında heç bir məhdudiyyət qoyulmayan bu nikah tipi öz sonrakı inkişafında qoşa nikahla əvəz olunmuşdur. Qrup nikahının bir sıra qalıqları yaxın keçmişə qədər mövcud olmuşdur. Onlardan biri levirat və sororatdır. Levirat sözü latınca “levir”-qayın, ərin qardaşı sözündəndir. Bu nikah adəti dul qadının ölmüş ərinin qardaşına məcburi və ya könüllü getməsidir. Levirat qrup nikahının qalıqları kimi qəbilə quruluşu dövründə bir çox xalqlarda yayılmış, son dövrlərə qədər Qafqaz və Orta Asiya xalqları, yəhudilər, o cümlədən Azərbaycanın bəzi rayonlarında qalmışdı. Sororat (latınca "soror" bacı deməkdir) kişinin bir neçə bacı və ya əmi qızı ilə nikaha girmə adətidir. Amerika, Asiya, Okeaniya və Afrikanın bir çox xalqları arasında yayılmışdır. Bu da qrup nikahının qalığı hesab olunur. Uzun müddət mövcud olmuş sororat sonralar kişinin, arvadının ölümündən sonra baldızı ilə evlənməsi adətinə çevrildi. Bu adət də azərbaycanlılar arasında da mövcuddur. Adətin əsas səbəbi kimi birinci nikahdan olan uşaqların qeydinə əminin və ya xalanın daha yaxşı qalacağı gətirilsə də əsas motiv əmlakın tayfada qalması uğrundakı səylərdir.
Ekzoqamiya – müəyyən kollektiv və ya qohum üzvləri arasında nikah münasibətlərini qadağan edən adət. Bu adət yalnız kənar qəbilə üzvləri ilə nikah bağlamağa icazə verirdi. Məsələn, ərəblər islamaqədərki dövrlərdə doğulmuş qız uşaqlarını diri-diri basdırır, başqa qəbilədən qızqaçırma adəti ilə nikaha girirdilər. İbtidai icma quruluşunda ekzoqamiya daha geniş yayılmışdı. L.Morqan ekzoqamiyanın mənbəyini qan qohumluğunun zərərli nəticələrini aradan qaldırmaq, L.Teylor ictimai əlaqələri genişləndirmək, başqa kollektivlərlə əlaqə yaratmaq, S.P.Tolstov isə kollektivdə ictimai sülh yaratmaq məqsədi daşıdığını bildirirdi. Misal olaraq “Qurani-Kərim”in “Ən-Nisa” (“Qadınlar”) surəsinin 23-cü ayəsinə nəzər salaq: “Sizə analarınız, qızlarınız, bacılarınız, bibiləriniz, xalalarınız, qardaş və bacılarınızın qızları, süd analarınız, süd bacılarınız, arvadlarınızın anaları və yaxınlıq etdiyiniz qadınlarınızın himayəsində olan qızları (ögey qızlarınız) ilə evlənmək haram edildi… Öz belinizdən gələn oğullarınızın arvadları ilə evlənmək və iki bacını birlikdə almaq da sizə haramdır”.
Kuzen nikahı ( — əmioğlu, xalaoğlu, dayıoğlu, bibioğlu) — ilkin sinifli cəmiyyətlərin nikah formasıdır. İki əsas tipə bölünür: Kroskuzen nikahı tayfa quruluşu ailələrinə xasdır. Çünki o, iki ekzoqam tayfanın qarşılıqlı nikahına şərait yaradır. Tayfa münasibətləri dağıldıqdan sonra bu qalıq adəti kimi bu gün də mövcuddur. Xalaqızına nisbətən (tuareqlər), əmiqızı ilə olan ortokuzen nikahlar da tez-tez yaranır (ərəblər, malaqasilər, bantular, Dağıstan və Orta Asiya xalqları). Çünki o, əmlakı böyük ailə və ya patronomiya daxilində saxlamağa imkan yaradır. Azərbaycanda da belə hallara rast gəlinir.
Qoşa nikah – ibtidai icma quruluşunda mövcud olmuş təknikahlıq formasıdır. Bəzi mütəxəssislər hesab edir ki, bu nikah formasında mövcud olan nikahaqədər və nikahdan sonrakı əlaqələr, “əsas” arvad və ərlə yanaşı “əlavə” arvad və ərin də olması qoşa nikahın qrup nikahını əvəz etməsini göstərir.
Nikah haqqı (başlıq, süd pulu) – gəlin köçürülərkən oğlan evindən qız evinə verilən pul və ya mal. Sovet Azərbaycanı dövründə başlıq keçmişin qalığı kimi ictimai təhlükəli hal sayılır və sovet qanunvericiliyinə görə cinayət hesab edilirdi. Buna baxmayaraq bu adət ölkəmizin bəzi ərazilərində bu gün də mövcuddur. Əslində başlıq sadəcə gəlinin bir sıra əmək və uşaqdoğma funksiyalarının ödənişidir. Gəlin kişinin təsərrüfatını saxlayır, ona qulluq edir (xörək bişirir, paltarını yuyur, yaşayış yerini səhmana salır), təsərrüfata rəhbərlik edərək kişinin kənardan sərvət toplamasına şərait yaradır, onun üçün dünyaya varis gətirir. Sanki kişi bu funksiyaları qabaqcadan birdəfəlik ödəyir. Boşandıqda isə əksinə. Əgər subaylığın dəyərini itirəcəyi dəyərlərin summar cəmindən yüksək qiymətləndirirsə boşanır.
Nikah haqqı ana nəslindən ata nəslinə keçid dövrünə uyğun gələrək son ibtidai icma və sinifli cəmiyyətlərdə mövcud olmuşdur. O, slavyanlarda veno, türklərdə kalım, ərəblərdə mehr və s. adlanır.
Avunkulat – latınca tərcüməsi "ananın qardaşı" olub insanla onun anasının qardaşı arasındakı xüsusi yaxınlığı nəzərdə tutan ailə və ictimai qaydalar məcmusudur. Bacı oğlu dayının evinə köçür (uşaqkən və ya evləndikdən sonra), onun yeganə varisi və ya həmvarisi olur, onun himayəsində və məsləhətləri əsasında yaşayır. Avunkulat ana xəttinə əsaslanan tayfalarda, başçı kişi funksiyası ərə yox arvadın qardaşına mənsub olduğu hallarda mövcud olmuşdur. Cəmiyyət inkişaf etdikcə bu adət yox olaraq qalıqları qalmışdır. Azərbaycanda “yaxşı igid dayısına oxşar” ifadəsi də görünür cəmiyyətin keçmiş münasibətlərinin relikti kimi bu günə bu ifadə ilə gəlib çatmışdır.
Qohumluq sistemləri. Qohumluq terminologiyalarının tədqiqi ilə ilk dəfə L.Morqan məşğul olmuşdur. Etnoqrafiya elmində ata və ananın əsas və ikinci dərəcəli qohumluq xətləri əsasında 4 qohumluq sistemi (ailə tipi) qeyd edilir. Bunlar irokez, havay, ərəb və ingilis qohumluq sistemləridir.
1.   İrokez qohumluq sistemi. Burada ata və ana xətləri qohumları bir-birlərindən ayrılır. Yəni “Bioloji Ata” və “Atanın qardaşı” bir terminlə (“Ata”), “Ananın qardaşı” isə başqa cür adlandırılır.
3.   Ərəb qohumluq sistemi. Bu qohumluq sistemində hər iki fərqləndirici əlamətlər bir-birindən ayrılır. Başqa sözlə ata xətti, ana xəttindən ayrılır. Burada “Ata”, “Atanın qardaşı” və “Ananın qardaşı” – hər üçü müxtəlif cür adlandırılır. Göründüyü kimi Azərbaycanlılar ərəb qohumluq sisteminə aiddirlər. Biz atanın qardaşını (əmi), ananın qardaşından (dayı) ayıraraq onlara müxtəlif adlar veririk. Növbəti bənddə görəcəyik ki, avropa ailələrində bu təsnifat müxtəlifdir.
4.   İngilis qohumluq sistemi. Bu qohumluq sistemində bilavasitə və kollateral xətlər bir-birinə qarşı qoyulur, ata və ana xətləri fərqləndirilməyərək eyni terminlə adlandırılır. Həqiqətən bizlərdə əmi və dayı ruslarda birləşdirilərək “dyadya”, ingilislərdə “uncle”, bizlərdə bibi və xala, ruslarda ümumi halda “tyotya”, ingilislərdə “aunt” adlandırılır. Bizlər “qardaş qızı (oğlu)”, “bacıqızı (oğlu)”, “əmi qızı (oğlu)”, “dayı qızı (oğlu)”, “bibi qızı (oğlu)” ruslarda “plemyan(nitsa)nik”, ingilislərdə isə cinsi cəhətdən də fərqləndirilməyərək “cousin” adlandırılır.
Çernobıl (miniserial, 2019)
Miniserial ABŞ-nin "HBO" telekanalı və Birləşmiş Krallığın "Sky" şəbəkəsi tərəfindən birgə istehsal edilmişdir. Miniserialın ilk epizodu 6 may 2019-cu il tarixində ABŞ-də, 7 may 2019-cu il tarixində isə Birləşmiş Krallıqda yayımlanmışdır. Miniserial həm Birləşmiş Krallıq, həm də ABŞ tənqidçiləri tərəfindən çox təriflənmişdir.
Miniserialın hər yeni epizodu "HBO" telekanalında yayımlanan zaman miniserial üçün hazırlanmış podkastın da yeni epizodları yayımlanırdı. Podkast Mazin ilə "National Public Radio" radiostansiyasının "Wait Wait... Don't Tell Me!" verilişinin aparıcısı Piter Saqal arasındakı söhbətdən ibarət idi.
Məzmun
"Çernobıl" miniserialı "bəşəriyyat tarixindəki ən bərbad süni fəlakətlərdən birinin gerçək hekayəsini" dramatikləşdirir və "Avropanı təsəvvür edilə bilməyən bir fəlakətdən xilas etmək üçün özlərini qurban verən cəsur kişi və qadınlardan" bəhs edir. Miniserial diqqət mərkəzində 1986-cı ilin aprel ayında SSRİ respublikalarından olan Ukrayna SSR-də gerçəkləşən atom elektrik stansiyası fəlakətinin kədərləndirici əhatəsidir. Miniserial fəlakətin necə və niyə gerçəkləşdiyini nümayiş etdirir.
İnkişaf
Ssenarist Kreyq Mazin 2014-cü ildə Sovet İttifaqı daxilindən və xaricindən olan kitab və hökumət sənədlərini oxuyaraq layihə üçün araşdırma aparmağa başlamışdır. Mazin həmçinin, reaktorun necə işlədiyini öyrənmək üçün nüvə alimlərindən və 1986-cı ildə Ukrayna cəmiyyətini öyrənmək üçün keçmiş sovet vətəndaşlarından müsahibə almışdır. Əlavə olaraq, Mazin hekayəni doğruluqla təmin etmək üçün birinci şəxsdən yazılmış bir neçə mənbəni oxumuşdur. O, demişdir: "Hekayə orada olan insanların   stansiyanın yaxınlıqlarında yaşayan insanların, stansiyada işləyən insanların, təmizlik işləri üçün Çernobıla göndərilən insanların şəxsi hekayələrini oxuyanda, həmin fərdi mənbələrdə canlandı".
Mazinin miniserialı yaratmağa olan marağı "hal-hazırda həqiqətə açılan qlobal müharibə ilə necə mübarizə apardığımızı" xitab edəcək bir şey yazmaq qərarına gəlməsiylə yaranmışdır. Digər bir ilham mənbəyi onun Çernobıl AES-in partladığını bilməsi, lakin niyə partladığını bilməməsidir. O, "Bilmirdim niyə. Fikirləşdim ki, mənim biliyimdə anlaşılmayan bir boşluq var … Buna görə də mən onun haqda oxumağa başladım, sadəcə bu çox quru, intellektual maraq. Baxmayaraq ki, partlayışın hekayəsi heyranedicidir və bunun niyə və necə baş verdiyini açıq-aydın bilirik, aşkar etdiklərim arasında məni zəbt edən bunu yaşayan və qorxuducu və getdikcə pisləşən ehtimallara baxmayaraq, sevdikləri insanları, öz həmvətənlərini və bir qitəni xilas etmək üçün əziyyət çəkmiş və özünü qurban vermiş insanların ağıla sığmayan hekayələri idi. Bu mənə çox təsir etmişdi. Elə bil ki, insanların əslində o qədər də təsvir etmədiyi yeni bir müharibəni kəşf etdim və bu məni dəli edirdi".
Miniseriala hazırlıq olaraq, Mazin Çernobıl AES uzaqlaşdırma zonasını ziyarət etmişdir. Mazin ilkin mərhələlərdə belə qərara gəlmişdir ki, aktyorlar rus və ukrayn aksentlərindən istifadə etməyəcək, onun yerinə öz doğma aksentlərindən istifadə edəcəklər. Mazin bu haqda demişdir: "Bizim ilk fikirləşdiriymiz şey o olmuşdur ki, biz Boris və Nataşa klişe aksentlərindən istifadə etməyək, çünki rus aksenti tez bir şəkildə gülməli ola bilər. İlkin olaraq, fikirləşdik ki, insanlar anlaşılmayan o qədər də güclü +yox, ancaq diqqət çəkən bir Şərqi Avropa aksenti ilə danışsınlar. Bizim tapdığımız şey aktyorların aksentlərin rolunu aparacaqları oldu. Onlar rol aparmayacaqlar, onlar aksentlərin rolunu aparacaqlar və biz bu insanlar haqda sevdiymiz hər şeyi itirəcəkdik. Düzünü desəm, mənim fikrimcə ola bilsin bir və ya iki qulaqasmadan sonra biz dedik ki, yaxşı yeni qayda var. Biz artıq onu etmirik". Mazin həmçinin, heç bir amerikalı aktyora rol verməmişdir, çünki bunun tamaşıçıları hekayədən uzaqlaşdırma ehtimalı var idi.
26 iyul 2017-ci il tarixində "HBO" teleşirkəti "Sky UK" ilə ilk birgə layihəsi olan "Çernobıl" teleserialını üzrə işlərin aparıldığını təsdiqləmişdir. Beşseriyalı miniserialın ssenaristliyini Kreyq Mazinin, rejissorluğunu isə Yohan Renkin edəcəyi bəyan edilmişdir. Mazinin həmçinin, Kerolin Ştraus və Ceyn Fezerstoun ilə birlikdə miniserialın icraedici prodüseri, Kris Fray və Renkin isə köməkçi icraedici prodüser olacağı açıqlanmışdır. 11 mart 2019-cu il tarixində miniserialın ilk yayım tarixi 6 may 2019-cu il olacağı açıqlanmışdır.
4 iyun 2019-cu il tarixində Kreyq Mazin bütün epizodların orijinal ssenariləri Con Oqastın rəsmi veb-saytında PDF faylı olaraq mövcud olduğunu açıqlamışdır.
Kastinq
Teleserialın ilkin anonsu ilə eyni zamanda Cared Harrisin teleserialda rol alacağı təsdiqlənmişdir. 19 mart 2018-ci ildə Stellan Skarsqord və Emili Uotsonun əsas aktyor heyətinə qoşulacağı açıqlanmışdır. 2018-ci ilin may ayında Pol Ritter, Cessi Bakli, Adrian Roulins və Kon O'Nilin aktyor heyətinə qoşulduğu açıqlanmışdır.
Çəkilişlər
Başlıca fotoqrafiya 2018-ci ilin aprel ayında Litvada başlamışdır. İlkin çəkilişlərə 13 may 2018-ci il tarixində, sovet ab-havasını saxladığına görə Ukraynanın Pripyat şəhərini təsvir etmək üçün istifadə olunan Litvanın paytaxtı Vilnüs şəhərinin Fabiyonişkes rayonunda start verilmişdir. Xruşovkalarla dolu rayon evakuasiya səhnələri üçün istifadə edilmişdir. Rejissor Yohan Renk xruşovkalardakı müxtəlif və diqqəti çəkən müasir pəncərələrə görə kəskin şəkildə tənqid edilmiş, ancaq onları post-prodakşnda ləğv etməyə maraq göstərməmişdir. Mart ayının sonunda çəkiliş komandası nüvə reaktorunun vizual bənzərliyinə görə bəzən "Çernobılın bacısı" adlandırılan və fəaliyyətinə son qoyulmuş bir atom elektrik stansiyası olan İqnalina AES-in daxili və xaricini çəkmək üçün Litvanın Visaqinas şəhərinə daşınmışdır. 2018-ci ilin iyun ayında çəkiliş komandası kiçik final səhnələrini çəkmək üçün Ukraynaya daşınmışdır. "Çernobıl" miniserialının çəkilişləri 16 həftə davam etmişdir.
Network directory
Şəbəkə kataloqu (network directory) – lokal hesablama şəbəkəsində: verilmiş istifadəçinin kompüterinə yox, başqa kompüterə adi diskdə olan kataloq. Şəbəkə kataloqunun şəbəkə disksürənindən (NETWORK DRIVE) fərqi ondadır ki, istifadəçinin yalnız kataloqa erişimi olur, diskdə saxlanılan qalan informasiya isə, əgər onun erişim hüququ yoxdursa, əlçatmaz olur. Şəbəkə kataloquna “ortaq kataloq” (SHARED DIRECTORY), yaxud “ortaq qovluq” (SHARED FOLDER) da deyirlər.
Çernobıl (miniserial, 2019)
Tənqidçilərin mövqeyi
"Çernobıl" tənqidçilərdən çoxlu təriflər almışdır. "Rotten Tomatoes" saytında 59 gözdən keçirməyə əsaslanaraq ortalama 10 xaldan 8.84 xal ilə 95% təqdir edilmə dərəcəsi var. Saytın tənqidi konsensusunda yazılmışdır: "Çernobıl heç bir dağılmayan ürpədici bir qorxu ilə bağlanır, mükəmməl iş və institusional çürümənin ağıllı təhlili ilə bir milli faciəni dramatikləşdirir". "Metacritic" saytında 26 gözdən keçirməyə əsaslanaraq 100 xalda 83 xal ilə "qlobal təqdir" əldə etmişdir.
"The Atlantic", "The Washington Post" və "BBC" mütəxəssisləri teleserialın dövrün cəmiyyətinin paralellərini diqqət mərkəzini məlumatın gücünə və adamaldadan rəhbərlərin necə istəmədən dərk etdiklərindən xaricdə səhvlər etməsinə çevirərək müvəffəqiyyətlə qurduğunu qeyd etmişdir. "The Atlantic" jurnalının mütəxəssisi Sofi Gilbert teleserialı "həqiqətin qiymətdən salınmasının itkisinin kədərli tədqiqatı" oldunu bildirmişdir. "The Washington Post" əməkdaşı Henk Stüver teleserialı "yalan danışmaq standart olduğu və hakimiyyətdən sui-istifadə edildiyi zaman nə olacağını" göstərdiyini görə tərifləmişdir.
Xızır
Xızır — türk, İslam və Yaxın Şərq inanclarında adı çəkilən şəxs.
Bəzi mənbələrdə "Xıdır" olaraq da adlandırılmışdır. Çətin anlarda insanların köməyinə çatan, başqalarının cildinə girə bilən, fövqəladə xüsusiyyətlərə malik bir insan, zaman-zaman peyğəmbər kimi də təsvir olunur. Quran-ı Kərimdə adı birbaşa keçməsə də, bir sıra alimlər tərəfindən Kəhf surəsində təsvir olunan şəxsin Xızır olduğu iddia olunmuşdur.
Rusiyada 1905–1907-ci illər inqilabı
Rusiyada 1905-1907-ci illər inqilabı və ya Birinci rus inqilabı - XX əsrdə, eyni zamanda Rusiyada ilk inqilab. Bu inqilabın qarşısında mütləqiyyətin devrilməsi, təhkimçiliyin qalıqlarının ləğv edilməsi dururdu.
İnqilabın ilkin şərtləri
Mülkədar torpaq sahibkarlığı təhkimçiliyin qalıqlarının əsası idi. Buna görə aqrar məsələ rus burjua-demokratik inqilabının mərkəzi məsələsi idi və onun milli xüsusiyətini müəyyən edirdi. Öz obyektiv mahiyətinə görə bu inqilab burjua inqilabı idi. Ancaq hərəkətverici qüvvələri baxımından o əvvəlki burjua inqilablarından fərqlənirdi. Bu inqilabın xüsusiyəti daxilində iki sosial ziddiyətin çulğaşmasında idi: Rusiyanın əhalisinin əksəriyyəti, təhkimçilik qalıqlarından əziyyət çəkən kəndlilər idi. Yaranmaqda olan kənd burjuaziyası, tamamilə mülkədarların əlində olan hakimiyətdə təmsil olunmurdular. Siyasi hakimiyətlərindən istifadə edən mülkədarlar kənddə burjua münasibətlərin yaranmasına ciddi əngəllər törədirdilər. Rus inqilabının xüsusiyəti həm də ondan ibarət idi ki, onun əsas, aparıcı və istiqamətverici qüvvəsi sənaye proletariatı idi. Rus fəhləsinin aparıcılığı ilk növbədə hakimiyətə təzyiq vasitəsi kimi kütləvi tətillərin keçirilməsində idi.
İnqilabın başlaması. Qanlı bazar
Rus-Yapon müharibəsi ilə əlaqədar, fəhlələrin vəziyyəti olduqca ağırlaşmışdı. 3 yanvar 1905-ci ildə Sankt-Peterburqun Putilov zavodunun fəhlələri tətil keçirdilər. Fəhlələr 8- saatlıq iş vaxtı, minimum əməkhaqqı və əlavə iş saatlarının ləğv edilməsini tələb edirdilər. Putilov zavodunun tətilini başqa zavod və fabriklar da dəstəklədi. Yanvarın 8-də Peterburqda artıq 150 min fəhlə tətil edirdi. "Sankt-Peterburqun fabrik-zavod fəhlələrinin yığıncağı" təşkilatının başçısı, gizli polisinin casusu Qapon, fəhlələrin çara müsbət münasibətindən istifadə edərək, Qış sarayına doğru dinc yürüş planını ortaya atdı. Qapon deyirdi ki, fəhlələrin tələbləri qanunidir və çar onları məmnuniyətlə dinləyəcək. Hakimiyətin əsl niyyətini anlayan Qorki və ədəbiyyatçıların nümayəndələri daxili işlər nazirinin qəbulunda getdilər, lakin nazir onları dinləməkdən imtina etdi. Peterburq 8 döyüş sahəsinə bölünmüşdü. Paytaxt qarnizonu Pskov və Reveldən çağırılan qoşunlarla gücləndirilmişdi. Yanvarın 9-da fəhlələr öz ailələri ilə birlikdə, əllərində İsa Məsihin sürətləri və çarın portretləri ilə, Peterburqun kənarlarından Qış sarayına doğru yürüşə başladılar. Lakin Qış sarayının ətrafında polisin və qoşunların sıx səfləri ilə qarşılaşdılar. Peterburqski tərəfdə, Narva darvazaları qarşısında və Qış sarayı meydanında qoşunlar fəhlə kütlələrinə tüfənglərdə yaylım atəşi açdılar. Bundan sonra fəhlələrə süvarilər hucum etdi, və onları tapdalamağa və doğramağa başladı. Müxtəlif mənbələrə görə 200 nəfərdən - 1200 nəfər qədər(rəsmi 88 nəfər) adam öldürüldü, 800-5000 nəfər yaralandı. II Nikolay yanvarın 19-da fəhlə nümayəndələrini qəbul etməyə razı oldu. Lakin artıq ölkəni tətil dalğası bürümüşdü. Ancaq yanvarda fabrika inspeksiyasının məruzəsinə əsasən 440 min fəhlə tətil edirdi. Tətildə ən fəal metallurqlar iştirak edirdi.
Potyomkin zirehli gəmisində üsyan
Mayın 1-də İvanovo-Voznesenskdə, 12-də İvanovo-Frankovskda tətilllər başladı. Həmin vaxt Baltikyanını, Belarusu, Ukraynanı, Volqaboyunu, Mərkəzi bürüyən, kənd üsyanları başladı. 1905-ci il yayda Ümumrusiya kəndli ittifaqı yaranır. İttifaqın qurultayında torpağın xalqın istifadəsinə verilməsi tələbi irəli sürüldü. Orduda və donanmada üsyan halları çoxaldı. "Knyaz Potömkin Tavriçeski" zirehdaşıyan gəmisində üsyan baş verdi. 14 iyun 1905-ci ildə, zirehdaşıyan gəmini ələ keçirən matroslar, onu həmin vaxt üsyan baş verən Odessaya gətirdilər. Lakin matroslar yerə enib fəhlələrə dəstək olmaqdan çəkindilər. Gəmi Rumıniyaya yollandı və orada hökumətə təslim oldu.
17 oktyabr Manifesti
İnqilabın genişlənməsi, və müxalifətin fəallaşması çar hökumətini bəzi güzəştlərə getməyə məcbur etdi. Nikolayın sərəncamı ilə daxili işlər naziri Bulıqina Dövlət dumasının çağırılması layihəsini hazırlamaq tapşırıldı. 6 avqust 1905-ci ildə Dumanın çağırılması barədə fərman imzalandı. Lakin bu Dumanın səlahiyətlərinin məhdudluğu, nə onun seçki qaydası inqilabi qüvvələri razı salmadı. Seçkilər üç kuriyaya(mülkədarlar, şəhərlilər, kəndlilər) görə keçirilməli idi, fəhlələr, ziyalılar və xırda burjuaziya seçki hüququ almadı. "Bulıqin dumasına", boykot olunması səbəbi ilə, seçkilər baş tutmadı. 1905-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında, Xarkov, Kiyev, Varşava, Kronştad və bəzi başqa yerlərdə əskərlərin çıxışları baş verdi. 11 noyabr 1905-ci ildə Sevastopolda leytenant P. Şmitin başçılığı ilə qiyam baş verdi. Matroslar zabitləri tərksilah etdilər. Qiyamın əsas bazası "Oçakov" kreyseri oldu. Noyabrın 16-da qiyam yatırıldı, iştirakçıları isə güllələndi. Oktyabrın ortalarında hökumət vəziyətə nəzarəti itirməyə başladı. Hər yerdə məşrutə tələbi ilə nümayiş və yürüşlər baş verirdi. Böhranı dəf etmək üçün çar hökuməti müəyyən güzəştlərə getməyə başladı. 17 oktyabr 1905-ci ildə çar, Rusiya vətəndaşlarına siyasi hüquqlar: şəxsiyətin toxunulmazlığı, vicdan, söz, mətbuat, yığıncaq və ittifaq azadlıqları verən Manifest imzaladı. Dövlət dumasına qanunverici səlahiyətlər verildi. Birləşmiş hökumətin - Nazirlər şurasının - yaradılması bəyan edildi. Manifest hadisələrin sonrakı gedişinə müəyyən təsir etdi, liberalların inqilabi coşqunluğunu səngitdi və sağçı leqal partiyaların(kadetlər və oktyabristlər) yaranmasına təkan verdi.
Qorxmaz xan Şamlı
Həyatı
Qorxmaz xan Şamlı 1579-cu ildə şahbanu Məhdi Ülyanın qətlində iştirak etmişdi.
Əliqulu xan Şamlının anası Xanixan xanım Həmzə mirzənin tərbiyəçisi olmuş və Məhdi Ülya öldürüldükdən sonra, əslində ona anasını əvəz etmişdi. İndi isə Əmir xan Türkman və onun həmfikirləri Əliqulu xanın qiyamına, separatçı hərəkətlərinə əsaslanaraq bildirirdilər ki, qiyamçının anası bundan sonra sarayda yaşaya bilməz. Onlar hərəmxana binasına soxuldular və “günahsız qadını” boğub öldürdülər. Sonra isə Əliqulu xanın atası Sultan Hüseyn xanın izinə düşdülər. Sultan Hüseyn xanın qətlə yetirilməsini, öldürülmüş Vəli xəlifə Şamlının oğlu İsmayılqulu bəyə tapşırdılar. Ona Sultan Hüseyn xanın tutduğu Qəzvin hakimi vəzifəsi (xan və tavaçıbaşı fəxri adları ilə) vəd edidi. Uzun illər Vəli xəlifə Şamlıya xidmət etmiş, əmir dərəcəsi almış və buna görə də mərhuma çox minnətdar olan Qorxmaz xan Şamlını da bu yolla ələ aldılar. Ona Hüseynqlu sultanın tutmuş olduğu eşikağasıbaşı vəzifəsini vəd etdilər və rəqibini aradan götürməyi tapşırdılar. İsmayılqulu xan qardaşlarının Mahmud xan Sufi oğlu Ustaclının qardaşını öldürməsi ilə, keçmişdə həmişə müttəfiq olmuş şamlı və ustaclı tayfaları arasında “ədavət və nifaq” qapıları açıldı.
I Şah Abbas Səfəvi Hüseyn xan Şamlını Herata, Qorxmaz xan Şamlını Həmədana bəylərbəyi vəzifəsinə təyin etmişdi.
H. 988 (1580)-ci ildə Hüseynqulu sultan Şamlının oğlu Mehdiqulu bəy atasının yerinə eşikağasıbaşı təyin olunsa da, vəzifədə çox qalmır, həmin ildə Qorxmaz xan Şamlı eşikağasıbaşı olur.
I Şah Abbas 1587-ci ildə Şamlı əmirlərindən Qorxmaz xanı Həmədana hakim təyin edib, vilayətin mahallarına da Qızılbaşlardan hakimlər göndərilməsi barədə buyruqlar verir. Bu zaman Qumun idarəsi Türkmanlardan Süleyman xəlifəyə tapşırılır. 1590-cı ildə isə Qum hakimi Şamlılardan Hüseyn xan idi. Elə həmin ildə (1590) Avşar elinin Ərəşli obasından Təhmasibqulu xana Həmədan valiliyi verilib, ona Nihavəndin Osmanlılardan geri alması tapşırılır. Ancaq o, bu işi bacarmadığına görə 1591-ci ildə ölüm cəzasına məhkum edilir. İsgəndər bəy Münşi yazır ki, 1591-ci ildə şahzadə Məhəmməd Bağır Mirzə Həmədan hakimi və Bağdada qədər bütün Qələmrov Əlişəkər vilayətinə əmir əl-üməra təyin edilib, buradakı Bayat eli də ona tapşırılır. Bayat elindən Uğurlu sultan onun vəkili statusu ilə Həmədana göndərilir.
1588-cı ildə Sinan paşa (Cığal oğlu) otuz minlik qoşunla Bağdaddan Həmədana yeridi və qızılbaşların tərk etdiyi Nəhavəndi döyüşsüz ələ keçirdi. Sinan paşa qalada iki min nəfərlik hərbi hissə yerləşdirərək geri qayıtdı. Qızılbaşların qalanı geri qaytarmaq cəhdi uğursuzluqla nəticələndi. Onlar məğlubiyyətə uğradılar. Başçıları olan Həmədan bəylərbəyisi Qorxmaz xan Şamlı isə əsir düşdü.
Ailəsi
Qorxmaz xan Şamlının Təhmasibqulu bəy adlı oğlu vardı.
Sonsuz dövr
Sonsuz dövr – semantik və ya məntiqi yanlışlıqlara görə normal şəkildə başa çata bilməyən dövr; həmçinin, qəsdən aşkar başaçatma şərti olmadan yazılmış, lakin kənar müdaxilə ilə başa çatdırılan dövr. Bax: LOOP, SIDE EFFECT.
main {  while(1) { printf("Infinite Loop\n"); } }
Obrenovaç
Obrenovaç — Serbiyanın paytaxtı Belqrad şəhərinin 17 bələdiyyəsindən biri və ən böyük qəsəbələrindəndir. Adının mənşəyi Obrenoviç sülaləsinin adından gəlir.
Vasif Babazadə
Vasif Məmməd Ağa oğlu Babazadə — geologiya-minerologiya elmləri doktoru (1975), BDU-nun professoru (1977), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (akademik) (2014), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1978), əməkdar elm xadimi (2000), "Şöhrət" ordenli (2009), "Şərəf" ordenli (2018).
Çapdan çıxmış elmi əsərlərin ümumi sayı
350-dən artıq elmi əsəri vardır, o cümlədən 40 monoqrafiya və dərsliyin, 3 nəşr olunmuş strateji əhəmiyyətli xəritələrin müəllifidir. Xaricdə çap edilmiş əsərlərinin sayı — 80, beynəlxalq bazalarda referatlaşdırılan və indeksləşdiriliən jurnallarda çap olunan məqalələrin sayı — 35
Kadr hazırlığı
11 elmlər doktoru və 30 elmlər namizədi (və fəlsəfə doktoru) hazırlamışdır