cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycanda toy adətləri
Gəlin aparma
Gəlin olan otağın qapısı bağlı olar. Bəy atası xələt verməyincə qız evi gəlini otaqdan çıxmağa qoymaz. Gəlin evdən çıxmamış ata-ana xeyir-dua verər. Gəlinin belini qırmızı yaylıqla qaynı bağlayar. Gəlinin başına duvaq atarlar. Həyətdə iri tonqal qalayıb ətrafında gəlini 3 dəfə fırladırlar ki, getdiyi ev işıqlı, ocağı isti olsun.
Gəlinin dalınca daş atarlar ki, getdiyi yer möhkəm olsun. Gəlinin dalınca su atarlar ki, aydınlıq olsun. Gəlin oğlan evinə çatan kimi ayağının altına qab qoyurlar ki, sındırıb keçsin. Bu evin xanımı olmağına işarədir. Gəlini qapıda əyləşdirib qucağına oğlan uşağı verirlər ki, ilki oğlan olsun. Gəlin ayağı altında qoyun qurbanı kəsilir. Qoyunun qanından gəlinin alnına, bir də paltarına sürtürlər ki, istiqanli olsun, oğlan evinə tez qaynayıb-qarışsın.
Gəlinin qayınanası başına sığal çəkər ki, mehribançılıq olsun. Gəlinin başına xırda pul, şirniyyat, düyü, buğda səpərlər ki, bolluq olsun. Gəlinin qarşısında qırmızı lentlə bağlanmış güzgü aparırlar. Güzgü yengənin əlində olur. Sağdışla, soldışın əlindəki stəkanın içində düyü, şam olur. Düyü bolluq rəmzidir. Gəlin bəzədilmiş otağa aparılır. Hamı bir ağızdan "xoşbəxt olsun", "oğullu-uşaqlı olsunlar" deyir. Toydan üç gün sonra qız anası və qızın ən yaxın qohumları qızı görməyə gəlirlər. thumb|Azərbaycanlı bəy
Oğlan toyu
Qız toyundan sonra (çox hallarda bir həftə sonra) oğlan evində toy başlanır. Səhər tezdən mağarı qurub, bəzəyəndən sonra gəlini gətirməyə hazırlaşırlar. Bütün miniklər bəzənir. Onlara qırmızı lent, kəlağayı bağlayırlar. Gəlin arxasınca müxtəlif bölgələrdə müxtəlif vaxtlarda gedirlər. Qız evinin qapısında bəydən başqa hamı minikdən düşür. Qardaşlıq gəlib qız anasından bəyi düşürməyi xahiş edir. Qayınana gəlir sürücüyə xələt, bəyə də nəmər verib düşürür.
Qızın qaynı gəlinin belinə qırmızı lent bağlayır. Bunu edərkən iki dəfə bağlayıb açır, üçüncü dəfə bağlayırlar. Qardaşı qıza deyir: "Get, qədəmin uğurlu olsun. Evimizə qonaq çağıranda sənə hədiyyə alacağam". Sonra gəlinin əlinə pul qoyub bağlayırlar. Bütün yaxın və uzaq qohumlar qızla öpüşüb–görüşürlər. Sonda qızın atasına yol verirlər. Ata bir neçə kəlmə ilə qızına nəsihət verir və xoşbəxtlik arzulayır və onun alnından öpür. Gəlinə ana da xeyir-dua verir.
Oğlanın bacısı ucadan səsləyir: "Gəlin, gəlinimizi aparaq". Bu vaxt qız evindən kiçik uşaq qaçıb, qapını bağlayır. Buna "qapıbasma" deyirlər. Bəy və "qardaşlıq" ona nəmər verir və qapını açırlar.
Qız evdən köçürülərkən gəlinin belinə çörək tikəsi bağlanır. Bu, rəmzi məna daşıyır. Qız ata evindən ər evinə ruzi aparır ki, ayağı ruzili olsun. Qız qapıdan çıxmamış qardaşı ilə görüşür. Bəy də qızın qardaşına mütləq bəxşiş verməlidir ki, bacısının evdən çıxmasına icazə versin. Gəlinin güzgüsünü də qız evindən yaxın bir oğlan uşağı tutur. Oğlan evinə təqdim olunan həmin güzgüyə də bəxşiş və ya hədiyyə verilir.
Gəlini otaqdan bəy və "qardaşlıq çıxarır". Həyətdə oğlan evi çalıb-oynayırlar.
Gəlini miniyə əyləşdirirlər. Sonra qardaşlıq və başqa bir cavan gəlib, "qız şahını" götürür. Hamı əlində şam və lampa yandırır. Qızın qabağında güzgü tuturlar.
Qohum-əqraba yola düzəlir. Fişəng atırlar, lopa yandırırlar və s. Yolda miniklər ötüşür. Təkcə gəlin miniyini heç kimi ötmür.
Yolda miniklər dayanır. Biri gəlinin ayaqqabısının bir tayını götürüb, düşür qabağa, hamıdan tez çatıb, ayaqqabını qayınanaya, qayınataya göstərib deyir: "Muştuluğumu verin, gəlininiz gəlir". Qayınana ona xələt verir.
Hamı gəlib çatır, minikdən düşürlər. Qayınana sürücüyə xələt verib gəlini düşürür. Bəyin qardaşı oynaya-oynaya gəlib gəlinin ayağı altında qoç qurban kəsir. Qayınana qoçun qanından götürüb bəylə gəlinin alnına sürtür. Sonra hər ikisi qoçun üstündən keçirlər. Bişirilən ilk fətiri ovurlar. İçinə xırda pul, düyü, qənd, konfet qoyub bəyə verirlər. O da gəlinin başına tökür.
Sonra gəlini bəy otağına aparırlar. Gəlin oturmur. Qayınana gəlib ona xələt verir və ya nə isə alacağına boyun olur. Qız evindən gələndə gəlin əlində iki xüsusi hazırlanmış nimdar (nalça) gətirir. Qız yenə oturmur. Qayınatanın xələtini gözləyir. Qayınata şan-şöhrətlə dəvət olunur. Gəlininə xeyir-dua verən qayınata gəlinin alnından öpür.
Gəlin oturması üçün qayınata ona mütləq zinət əşyası və ya bahalı hədiyyə təqdim edir. Ondan sonra gəlib gəlinlə görüşür və ona xələt verir. Buna "bəygördüsü" də deyirlər. Bundan sonra hamı əyləşir. Həyətdə də toy başlayır. Axşamüstü qız evindən oğlan toyuna qohumlar gəlir. Qızın ata və anasından başqa kim istəsə gələ bilər. 1–2 saat oturub gedirlər. Onlar gedəndən sonra bəyin dostları "oğlan şahına" getməyə yığışırlar.
Müasir dövrlərə qədər oğlan toyuna qızın ata və anası getməzdi. Ayıb sayılırdı. Oğlan toyu günü at çapardılardı, kimin atı birinci gəlsə, qız yengəsi nəmər verərdi.
Sağdış – soldış
250px|thumb|right|Toy tortu Xalqımızın əski adət-ənənəsinə görə, oğlan və qız evlərindəki toy məclislərində canla-başla iştirak edərək toyun şən və intizamlı keçməsi üçün çalışan, ayrı-ayrılıqda şənliklərdə həm gəlin qız, həm bəy oğlanın sağ və sol tərəflərində əyləşən dörd şəxsə verilən ümumi ad.
Bir para yerlərin qaydasınca, qız sağdışı oğlan tərəfin, qız soldışı isə qız evinin adamı olmalıdır (burada artıq oğlan yengəsinə ehtiyac qalmır).
Əslinə qalarsa, buradakı iki sağdış evli bəylə gəlinin daxil olacağı başıbağlılar, yəni arvadlı kişilər və ərli qadınlar zümrəsinin nümayəndəsi olduğu halda, o biri iki nəfər subay soldışlar, oğlanla qızın artıq tərk etdikləri "subaylar cərgəsi"ni təmsil edirlər.
Belə bir mülahizə də var ki, onlar, islam dininə görə insanın sağ və sol çiynində əyləşmiş iki gözəgörünməz qoruyucu mələyin canlı təcəssümüdürlər. Əslində isə, bu dördlüyün toyda iştirakı bəy oğlan və gəlin qızın rahatlığı və təhlükəsizliyi ilə bağlı olan zəruri bir tədbirdir. Əbəs yerə deyildir ki, vaxtilə toy günləri oğlanın "toy yoldaşları", bir adət olaraq, silahlanmışlar.
Adət-ənənəyə görə, toydan sonrakı bəygörüşünə qədər oğlanın yalnız bu "toy yoldaşları" gəlinlik otağına çəkilmiş təzəbəylə ünsiyyətdə ola bilər, onunla ətraf bağ-bağçaya çıxıb gəzə bilərlər.
Onlar çəkdikləri təmənnasız zəhmətin müqabilində heç bir qarşılıq gözləmirlər. Buna baxmayaraq, toydan sonra oğlan və qız evləri bu dörd "fədakara" xələt verməklə onlara öz razılıq və minnətdarlığını bildirir.
Onların digər adları "bəyyanı", "vəzirlər", "yançılar" (Şəki), "saqqallar"dır. Bu deyimin "sağdöş-soldöş" tələffüz tərzi də mövcuddur.
Qurşaq bağlama / Qurşaqlama
Ərə veriləcək qız üzərində gəlinbəzəmə zamanı, evlənən adaxlı oğlan üzərində isə bəydurma mərasimində icra olunan kəmərtaxdı ayininin başqa adı.
Bəzi bölgələrdə təzəgəlinin ər evinə köçüb gəlməsi münasibətilə bəyin yaxın qohumlarınm onun şərəfinə verdiyi qonaqlıq da belə adlanır. Çox vaxt belbağlama ayini də bu adla çağırılır.
Onun "qurşaqvurma / qurşanma" deyiliş şəkli də var.
Kəmər
"Belbağ, qayışı" mənasındadır
Vaxtilə gəlinlik paltarında mühüm əhəmiyyət kəsb edib, ərə verilən gəlin qıza ata-anası tərəfindən cehiz əşyalarından biri tək bağışlanan belbağının adı. Onsuz qız köçürmək, bir adət olaraq, qeyrətsizlik hesab olunurdu. Onu qızın belinə, qayda üzrə, dədəsi taxırdı.
Sonralar bir para yerlərin adət-ənənəsinə görə, böyük nişantaxdı toyu mərasimində oğlan evinin qız üçün apardığı və gəlinapardı toyu günü gəlin qızın belinə taxılan "belbağı" da bu adı daşıdı.
Uzun dəri qayış və ya qırmızı məxmər zolağın üzərinə tikilmiş üç sıra gümüş və ya qızıl pullardan ibarət olan bu belbağının (ona xalq arasında "sikkəkəmər" və ya "kəsmə kəmər" deyilir) aşağı sırasındakı pullarına bəzən qısa və nazik qarmaqlardan gümüş "abbasüıq", yaxud xırda qəpik-quruş asılır ki, qadın yeridikdə və ya rəqs etdikdə cingildəsinlər. Bu növ belbağının özünəməxsus biçimli toqqası da olur.
Varlı ailələrdə isə o, zərgərlər tərəfindən büsbütün qızıl və ya gümüşdən hazırlanaraq "girvənkə toqqa" (Abşeron) və ya "suvalaq toqqa" adlanırdı. Bu cür belbağılar yalnız ərli qadınlara məxsus olub onların ailə vəziyyətini əks etdirən əlamət olmuşdur, subay qızlar onu əsla taxa bilməzdilər.
Xalqımızın əqidəsincə, bu xüsusi məna kəsb edən belbağı qeyri-adi gizli qüvvə, sehr-ovsunla bağlı idi.Qədim inanclara görə qırmızı rəng qoruyuculuq və uğur rəmzi sayılırdı. Bəzən gəlin bütövlüklə qırmızı örtüyə bürünür, bəzən isə sadəcə kəmər-lentlə bağlanırdı. Qırmızı həmçinin müqəddəs qoruyuculuq simvolu olub hər qadının ana bətnini bədxah qüvvələrdən hifz edən rəmzi bir vasitə, etibarlı bir sipər olmuşdur. Qədimdə onun üzərindəki metal əşyalar və onların cingiltisi, inama görə, cin-şəyatin və s. şər ruhları qorxuya salıb qadından uzaqlaşdırırmış.
Bəydurma mərasimində bəy oğlanın arxalıq üstündən taxdığı belbağı da belə adlanır. O, qadın belbağısından fərqli olaraq, üzəri metal əşyalarla bəzənmiş ensiz və uzun dəri zolağdan ibarət olub, adətən "çillik toqqa" adlanırdı. Bu belbağıdan, adətən, xüsusi dəridən və ya parçadan tikilmiş tütün və qov-çaxmaqdaşı kisələri, pul torbası, xəncər-bıçaq və s. asılırdı.
Şabaş
Toy və nişan məclislərində rəqs edənlərin başı üzərində havaya atılan, onların ayağı altına səpilən, yaxud ağzına, əlinə verilən, eləcə də xanəndə və çalğıçıları həvəsləndirmək üçün onların önünə atılan kağız pul.
Bir qayda olaraq, yığılan şabaş ya musiqiçilərə, ya da toy sahibinə çatır onlar bunu öz aralarında toydan əvvəl razılaşdırırlar.
Rəqs bitdikdə, oynayanlar əllərindəki pulları çalğıçıların qabağına, adətən, burada açıq qoyulmuş bir musiqi alətinin (dəfin, qarmonun) qabına atırlar. Yerə səpələnmiş pulları da bu vaxt yığıb həmin qutuya atırlar (bu iş, adətən, bir-iki gəncin öhdəsində olur). Bəzi qonaqlar onlara verilən şabaşı özlərində saxlayırlar. Bəzən də rəqs bitdikdə toyxananın ortasında "zirək" uşaqlar peyda olurlar: yerə səpələnmiş pullardan bir az yığıb tez aradan çıxmağa cəhd göstərirlər. Adətən, əli çubuqlu fərraşdan başqa bu uşaqları qovan olmur.
Şabaş vermək məclisdə rəqs edən qohum-qardaşın, yaxın dost-tanışın və ya rəqqasın gözəl oyununu qiymətləndirmək, ona həmişə şadlıq içində yaşamağı arzulamaq hissindən ani doğan hərəkətdir. Hər iki tərəf onu həmişə sevinc və razılıq hissilə qarşılayır və əksinə, oynayan şəxsə heç kəs pul verməzsə, o çox pərt olub xəcalət çəkir.
Qaydaya görə, rəqs edən şəxs tanışının qabağında dayanıb bir müddət yerində oynayarsa, həmin "tanış" ona pul verməlidir.
Bəy oğlan və gəlin ayrı-ayrılıqda (ötən zamanlar onların bir yerdə rəqs etməsi qəbahət və hörmətsizlik sayılardı) öz toylarında oynadığı zaman bu adət ən yüksək zirvəyə çatır. Qız toyunda gəlin oynadıqda onun yengəsi: "ay şabaş, gəlin başına verin a…, toy yiyəsinin başına, ay şabaş, qız bacısının başına, verin a…bu oynayan gözəlxanımın başına, ay şabaş verin a…", yaxud "ay şabaş, gəl yavaş-yavaş! Sağ olsun şabaş verənlər, var olsun oynayanlar, ay şabaş" və s. sözlərlə hay-haray salaraq, məclisdəkiləri pul verməyə təhrik edir, sonra ucadan "qız anası gəlin başına beş manat, ay şabaş" deyərək, pulun kim tərəfindən veriidiyini bildirir.
Oğlan toyunda isə bəy oğlan oynamağa başladıqda onun ən əziz adamları, bir qayda olaraq, ona pul verməyə can atırlar. Bəziləri, hamı görsün deyə, bəyin papağını qaldırıb pulu onun alnına yapışdırır, digərləri isə onu öpüb pulu astaca cibinə basırlar. Bəy isə onları xanəndə və çalğıçıların üstünə atır, bəzən isə özünə götürür.
Keçmişdə bəyin boynuna xələt salmaqla kifayətlənmişlər. Ötən çağların varlı toylarında xanəndə və rəqqaslara pul atmaq təhqir sayılmışdır. Əski ədəbi mətnlərdə nisar adı ilə qeyd olunan bu tədbirdə metal pul (qəpik-quruş), çiçək yarpağı biçimində xırda və nazik qızıl təbəqələrdən istifadə olunmuşdur.
Ayrı-ayrı yeriərdə onun "şabbaş / şavaş / şeyşavaş" (Şəki) və "haşşabaş" deyiliş tərzləri də mövcuddur.
Tamada
Türk deyimi olub "ev-eşiyi" (damata deməkdir. Toy şənliklərinə dəvət olunan toybəyinin xələflərindən biri kimi bizim günlər şəhər mühitində keçirilən ziyafət və qonaqlıqların başçısı, toy məclislərini idarə edən peşəkar sərəncamçı "masabəyi" yə verilən ad. Ona bəzən "süfrəbəyi" də deyilir.
Simvolik toy oğurluğu
Toy şənliklərinin üçüncü günü, gəlinapardı toyu mərasimi zamanı, qədim adət-ənənəyə uyğun olaraq, oğlan evi adamlarının, xüsusilə oğlan yengəsinin xəlvəti qızgilin əşyalarından götürməsi. Burada ələ bir şey düşməzsə, heç olmasa divardan bir mismar çıxarılır, yaxud ocaqdan bir çimdik kül aparılır.
Qız tərəf bunu yaxşı bildiyi üçün, oğlan adamları lap zarafatla da olsa, evdən bir şey aparmasınlar deyə, toy günü göz qabağında "oğurlanmalı" əşya qoymur.
Bəzən, oğlan yengəsi bir şey aparmasın deyə, qızın anası sinidə bir stəkan şərbəti qaşığı ilə bərabər onun qabağına tutur. Yengə şərbəti içərək stəkanı və qaşığı cibinə qoyur, sinini isə çadrasının altına basır. Bunlara baxmayaraq, yenə fürsət düşərsə, oğlan yengəsi xalça-palaz, qazan və bu kimi şeyləri də xəlvəti götürüb apara bilər.
Bəzən isə, qızın ata-anası gəlini aparmağa gələnləri qabaqcadan xəbərdar edərək: "arxayın olun, biz qızımızı çörəklə yola salırıq" deyə, övladlarını xeyirlik adlanan bir çörək altından keçirib çörəyi ona verirlər. Bu da qızın bir daha geri dönməməsi və toydan sonra bir müddət "ata çörəyi" ilə qidalanması üçündür.
Bəzi yerlərdə qızın anası çörək əvəzinə gəlinə bir çimdik ocaq külü verir. Bütün bunlara baxmayaraq, toy alayı oğlan evinə tərəf yönələn kimi, qız evindən "oğurlanmış" əşyalar ətrafdakılara göstərilir.
Bu özünəməxsus adətin başqa adları "şeyoğurluğu", "xəspuşluq", "xəkrizdəmə" (Ağdam, Füzuli, Şuşa, Tərtər), "çıpıtma" (Laçın, Cəbrayıl), "xırsızlıq", "sirqət"dir.
Üzəçıxdı
Təzə gəlin qayınatasından yaşınır və onun gözünə görünmür. Toydan üç gün sonra qayınana süfrə hazırlayır. Ailənin bütün üzvlərini çağırırlar. Hamı gəlib oturur, gəlindən başqa. Belə olanda qayınata gəlini səsləyir və özü onu gedib gətirir. Sonra gəlinə qiymətli bir hədiyyə verib ona, bu ailənin ən əziz üzvü olduğunu deyir. Bundan sonra gəlin heç kimdən yaşınıb çəkinmir. .
Üçgünlük
Masallı, Lənkəran və Sabirabad bölgələrində gəlingətirdi toyundan üç gün sonra çağırılan üzəçıxdı toyuna verilən ad.
Bu gün təzəgəlinin doğma bacıları və bacılığı onun yanına gəlib üçüncü günün anapayısını və dədəsi evində ayaqqabıdan başqa nə qalıbsa, hamısını yığıb ona gətirirlər. Təzəgəlinlə hal-əhval tutub onun anasına xəbər aparırlar.
Qubada bunu "üzə çıxdı", Ağdamda isə "üçgünlük" və ya "duvaq alma" adlandırırlar.
Təzəgəlin
Toy mərasimi zamanı ər evinə gətirilib arzu-kamına çatmış və bəy oğlanla ailə qurmuş nişanlı qıza toydan bir az sonra üzəçıxdı toyu zamanı verilən ad. O, bu adı ilk övladı olana kimi daşımalıdır.
Ötən çağlarda yurdumuzun bəzi yerlərində ona, adətən, "novərus" demişlər. Bu deyimin "tazəgəlin" tələffüz şəkli də var.
Gəlinin qırxgünlüyü
Toydan sonra təzəgəlini gözlə görünən və görünməyən bədxah qüvvələrdən və pis nəzərdən xüsusi qayğı ilə qorumağı tələb edən qırx günlük müddət.
Qırx gündən sonra, həmçinin Novruz bayramı günü, təzəgəlinin qayınanası onu axar sular kənarına aparıb "çilləsini kəsir", sonra qolundan tutub su üzərindən üç dəfə adladır. Bu zaman təzəgəlin "dərd-azarımı verdim məni istəmiyənlərə" deməlidir. Adət daha çox Astara bölgəsi üçün səciyyəvidir. Digər yerlərdə ona "gəlinin çilləsi", "çillə" deyilir ki, bu da elə "qırx gün" deməkdir.
Təzəbəy
Nikah bağlandıqdan sonra toy çaldırmaqla gəlini öz evinə gətirib təzə ailə qurmuş cavan kişiyə toydan sonra xalq arasında verilən ad.
"Evlənmə yolu"nda ilk əvvəl adaxlı oğlan 1, sonra isə bəy və ya bəy oğlan toy adları daşımış şəxsin üzəçıxdı toyundan sonra daşıdığı ad.
Cənub bölgəsində onu "novdamad" və "şah" da çağırırlar.
Gəlingördü
Toydan bir müddət sonra qız evi oğlan evinə xəbər göndərir ki, "filan gün gəlirik gəlini görməyə". Oğlan evi hazırlıq görür. Yaxın qonum-qonşular da dəvət edilir.
Qızın anası yaxın adamlardan bir neçəsi ilə qudasıgilə gəlir. Məclisdə qızın anası gəlinə və bəyə gətirdiyi hədiyyələri verir.
Ayaqaçdı
Gəlini gördükdən sonra gəlinin anası qızını və kürəkənini evinə qonaq çağırır. Buna "ayaqaçdı" deyirlər. Ayaqaçdıda kişilər də gəlir. Böyük məclis qurulur. Qızın anası oğlana və qıza aldığı hədiyyəni verir. Həmin gün qızı evdə qonaq saxlayırlar. 1–2 gündən sonra əri gəlib aparır. "Ayaqaçdı"dan sonra bəylə gəlin istədikləri vaxt ora gedib gəlirlər.
Qonaqçağırma
"Ayaqaçdı"dan sonra həm oğlan, həm də qız tərəfdən ən yaxın qohumlar bəylə gəlini qonaq çağırırlar. Bu da bir növ "ayaqaçdı"ya bənzəyir. Qonaq çağırdıqdan sonra bəylə gəlin onların evinə gedib-gəlirlər. Qonaq çağırarkən onlara hədiyyə verirlər. Bəylə gəlin kimin evinə ilk dəfə qədəm qoysa, o zaman onlara hədiyyə verirlər.
Nəvəgörmə
200px|thumb|left|"Nəvə baladan da şirindir." Gənc ailədə ilk övladın dünyaya gəlməsi toy-bayrama çevrilir. İlk nəvənin yorğan-döşəyini qız anası salır. Ən gözəl ipəkdən ona yorğan-döşək salınır, beşik alınır. Nəvəni görməyə "qırx" çıxdıqdan sonra gedirlər. Övlad gördüsünə gəlinin ata-anası, bacısı-qardaşı, gəlinləri yığılıb gəlirlər. Bu zaman gəlin üçün nişanda gətirilən kəllə qənd bölünərək gələn qohum əqrabaya paylanar. Körpəyə paltar alırlar. Bu şeylərin hamısını qırmızı lentlə bağlayırlar. Körpəni görəndə isə hamı qundağına nəmər qoyur.
Azərbaycan Respublikasının Milli Atlası
"Azərbaycan Respublikasının Milli Atlası" — Azərbaycan Respublikasına aid xəritələr toplusu.
Yeni tərkib
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 10 dekabr 2013-cü il tarixli, 147 nömrəli Sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikasının Milli Atlası"nın redaksiya heyəti ləğv edilmiş və aşağıdakı yeni tərkibi təsdiq edilmişdir :
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 7 avqust 2017-ci il tarixli, 1574 nömrəli Fərmanı ilə Ziya Məmmədov redaksiya heyətindən çıxarılmış, nəqliyyat, rabitə və yüksək texnologiyalar naziri Ramin Quluzadə əlavə edilmişdir.
Əli Cavan
Əli Cavan — azərbaycan əsilli amerikalı fizik və ixtiraçı. 1959-cu ildə Bell Telephone Laboratories-də qaz lazerinin konsepsiyasını təklif edən ilk şəxs idi. Kiçik U. R. Bennett və D. R. Herriott ilə iş birliyində inşa etdiyi uğurlu bir prototip 1960-cı ildə göstərildi. Elmə verdiyi digər töhfələr kvant fizikası və spektroskopiya sahələrində olmuşdur.
Həyatı və karyerası
Əli Cavan 1926-cı ildə Təbrizdə İran azərbaycanlıların ailəsində doğulmuşdur. Bir il Tehran Universitetinin fizika fakültəsində oxumuşdur. 1948-ci ildə ABŞ-yə köçmüşdür. o, 1949-cu ildə Nyu-Yorkdakı Kolumbiya Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsini bitirmişdir. Elmi araşdırmalara hədsiz marağı olan Əli Cavan 1954-cü ildə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır. 1958–61-ci illərdə Bell-Telefon laboratoriyalarında işləmişdir. 1960-cı ildən Massaçusets Texnologiya İnstitutunda işləyir. Əli Cavanın tədqiqatları kvant elektronikası və onun tətbiqi, habelə lazer elektroskopiyası sahələrinə aiddir. Qeyri-xətti spektroskopiyanın əsasın qoymuşdur. 1960-cı ildə qaz lazerini Amerika alimləri U. Bennet və C. Erritonla birlikdə təklif etmişdir. Lazerin güclənmə mərkəzində lazerin daxilolma gərginliyinin enmə rezonansı hadisəsini U. Bennet və C. Lembornla birlikdə kəşf etmişdir. 1966-cı ildə mod kəsişmələrinin effekti nəzəriyyəsini yaratmış və bunu 1969-cu ildə müşahidə etmişdir.
1970-ci ildə işıq hərəkəti tezliklərinin absolyut ölçülməsi hərəkəti və qeyri xətti flyuressensiyaların metodlarını işləmişdir. O, həm də spektral xətlərin itələyici daralmasını kəşf etmişdir. O, "Qaz lazerin optik cihazlarında və elmi işlərdə qeyri-paralel istifadə edilməsi" adlı fundamental araşdırmalarına görə 1975-ci ildə Amerika Optik Cəmiyyəti tərəfindən ən yüksək mükafata layiq görülmüşdür. 1993-cü ildə isə alimə nüfuzlu Albert Eynşteyn mükafatı verilmişdir.
Avrasiya Akademiyasının birinci üzvüdür.
Abar
Abar - qədim türk mənşəli tayfanın adıdır. Bu tayfa adının avar variantı da məlumdur. Eramızın II-III əsrlərində Kür sahilində Obaren adlı tayfanın yaşaması ədəbiyyatda göstərilir.
V əsr erməni müəllifi Yeqişenin Balasakanda aparan adında tayfanın yaşadığını qeyd etmişdir(21, 96). Etnonim av+ar formasında düzəlmişdir. Tədqiqatçılar ar, ər sözünün türk dillərindəki ər "kişi, qəhrəman, igid" mənasında olduğunu qeyd edirlər. Etnonimin birinci hissəsi olan av elementinə gəlincə isə onun ab variantının işlənməsi türk dilləri üçün xarakterik olan bv keçidi ilə əlaqədardır. Beləliklə, qədim türk tayfasının adı abar(avar) olmuş və bu tayfa Qafqazın müxtəlif regionlarında, o cümlədən də Ermənistan ərazisində yaşamışdır.
Abar sözü ilə bağlı coğrafi adlar
Ermənistanda türk mənşəli abar(avar) tayfasının adından düzəlmiş Aşağıdakı etnotoponimlər qeydə alınmışdır: ABARAN- Irəvan xanlığında mahal adı; Alagöz (Ələyəz) və Pəmbək dağ silsilələri arasında Kasax (əsli Qazax) çayının yuxarı axınında yaylaq adı; İrəvan qəzasında çöl adı, İrəvan xanlığının Abaran mahalında çay adı
1728-ci ildə Irəvan əyal ətinin Karbi nahiyyəsində kənd adı; ABARANOĞLU – 1590-cı ildə Rəvan əyalətinin Abaran nahiyyəsində kənd adı; AVARAN-Irəvan quberniyasının Eçmiadzin qəzasında kənd adı; BAŞ ABARAN - Irəvan xanlığında mahal adı. Əsasında abar(avar) tayfasının adı duran etnotoponimlər yalnız Ermənistan ərazisində yayılmamışdır. Bu etnotoponimin başqa ərazilərdə yayılması da aşkara çıxarılmışdır.
XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kuban əyalətinin Maykop dairəsində Abarançay, Azərbaycanın Qusar rayonunda Avarandağ, Xaçmaz rayonunda Avaran kəndi qeydə alınmışdır. R.Əliyeva Azərbaycanın Qusar rayonunda Avaranqışlaq kənd adının olduğunu qeyd edir. Onun kitabının əlavəsində verilmiş Azərbaycan toponimləri siyahısında Abarançay adı və onun yanında bu adın hazırda Kamiçay olması göstərilir.
Artemisia pineticola
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Layın dabanı
Layın dabanı –  geologiya da layı aşağıdan məhdud­laşdıran səth (layın stratiqrafik alt  sərhəddi).
Nival qurşaq
Nival qurşaq
Nival qurşaq (lat. nivalis-qarlı, soyuq)-qütbətrafı ərazilərin və qar xəttindən yuxarıda yerləşən yüksək dağlıq rayonlarına bərk atmosfer çöküntülərinin üstünlüyü ilə səciyyələnən sahələrinə deyilir. Nival qurşaqda fiziki aşınma, xüsusilə şaxta aşınması, soliflükasiya və qravitasiya prossesləri üstünlük təşkil edir.
Sovet Azərbaycanı gəmisi
"Sovet Azərbaycanı" (əvvəlki adı: "Puşkin") — Xəzər Gəmiçilik İdarəsinin ixtiyarında olmuş gəmi/tanker. Əsasən sərnişin və yük daşınmaları üçün hesablanmış paroxod idi. II kateqoriya gəmilərə aid idi.
1893-cü ildə xüsusi gəmiçilik şirkətinin sifarişi ilə İsveçdə tikilmişdir. 1920-ci ilin yayına qədər o, "Puşkin" adlanırdı. Bir müddət hərbi donanmanın balansında olmuş, 1935-ci ildən isə Xəzər Gəmiçilik İdarəsinin ixtiyarına verilir.
Son səfəri və dəhşətli faciə
Tanker son səfərinə 26 may 1935-ci ildə Həştərxana yollanmışdır. Həmin vaxt onun bortunda 1027 ton neft var idi. Belə ki, 1935-ci ildə Xəzər Gəmiçilik İdarəsi plandan artıq hasil olunmuş neftin hamısını Həştərxana daşımaq öhdəliyi götürmüşdür. Oradan isə yanacaq Samara və Yaroslavlın neft emalı zavodlarına daşınırdı. Mayın 28-də, gecə saat 2:15-də, Çilov adası yaxınlığında ikən, gəmidə qəfildən partlayış və ardınca da yanğın baş vermişdir. Gəmidə baş vermiş yanğını həmin illərin ən böyük texnogen fəlakətlərindən biri hesab edirlər. Komandanın bir hissəsi partlayışda həlak olmuş, digər hissəsi isə salamat qalaraq köməyə ümid bağlayır. Belə ki, "Sovet Azərbaycanı" tankeri "Sovet" paroxodunun yedəyində gedirdi. Ancaq gözlənilməz hadisə baş verir. Tankerdə yanğının başladığını görən "Sovet" paroxodunun heyəti çətinə düşənlərə yardım etmək əvəzinə, yedək trosunu qıraraq maksimal sürətlə Həştərxana şütüyür, bununla da "Sovet Azərbaycanı"nın ekipajını real ölümlə üzbəüz qoyur. Sonralar məşhur sovet alimi, akademik Aleksey Krılov bu faciənin təhlilinə həsr etdiyi yazısında "Sovet" paroxodunun heyətinin yanlış hərəkət etdiyini belə sübut etmişdir:
Amma 3 saat sonra "Sovet" paroxodu faciə yerinə qayıdır. Onlar iri ləpələrdə çabalayan biri 12 yaşlı yunqa olmaqla 2 dənizçini xilas edir. Ancaq missiyasını bununla bitmiş sayaraq yenidən Həştərxana istiqamət götürürərək, 1 gün sonra oraya çatırlar. Paroxodda radio olmadığı üçün, Həştərxanda baş vermiş faciə barədə yalnız onların gəlişindən sonra xəbər tuturlar. Bundan sonra qəza yerinə "Alyoşa Caparidze" paroxodu göndərilir. Lakin bu paroxod hadisə yerinə çox ləng gedir. Gecə dreyfə dayanır. Faciənin baş verdiyi yerə yalnız faciədən 3 gün sonra – mayın 31-də, səhər saat 5-də çatır. 9 saat ərzində "Alyoşa Caparidze" yanan tankerin ətrafında olsa da, kapitan nəinki yanğını söndürmək üçün tədbirlər görmür, hətta neftlə dolu açıq sisternin qapatması üçün əmr də vermir. Sonda "Sovet Azərbaycanı" tankerini yedəyə almaq qərarına gəlsələr də, bunu edə bilmirlər. Çünki bu vaxt tankerdə daha bir güclü partlayış baş verir. Buna baxmayaraq, qəzaya uğrayan tanker hələ də suyun səthində idi. "Alyoşa Caparidze" isə, ərazini tərk edərək Həştərxana qayıdır.
Qəza haqqında məlumat Bakıya – Xəzər Gəmiçilik İdarəsinə 30 may gecəsi çatır. Növbəti gün axşam saatlarında "Lafarq" paraxodu yardım üçün Bakıdan yola düşür və iyunun 1-i səhər tezdən qəza yerinə çatır. "Lafarq"ın komandasının gözləri önündə də alov içində olan "Sovet Azərbaycanı" tankeri iyunun 1-i saat 4.15-də Çilov adası yaxınlığında Xəzər dənizinin dibinə gedir. Odda yanan və suda boğulanların epipaj üzvünün sayı 27 nəfər olur.
Məhkəmə
Məhkəmə prosesində dövlət ittihamçısı qismində həmin ilin martında SSRİ-nin Baş prokuroru təyin olunmuş Andrey Vışinskinin çıxış etmişdir. O, avqustun 24-də Bakıda jurnalistlərlə görüş zamanı bildirmişdir ki,
"Bu proses su nəqliyyatında proletar intizamı uğrunda mübarizənin dönüş nöqtəsi olmalıdır."
Andrey Vışinskinin sözlərinə görə,
"Bu qəddar cinayəti törədənlərin barəsində hansı hökmün çıxarılmasından asılı olmayaraq, su nəqliyyatında çalışanlar bu mənfəətpərəstləri, öz gönünü güdənləri lənətlə damğalamalıdırlar."
SSRİ Ali Məhkəməsinin Su nəqliyyatı kollegiyasının Səyyar sessiyası "Sovet" paroxodunun kapitanı Krivonosovu ən ali cəzaya - ölüm hökmünə məhkum etmişdir. Bu, məhkəmədə çıxarılan yeganə ölüm hökmü idi. Həmin paroxodun kapitanının siyasi işlər üzrə köməkçisi Miquşenko 10 il, paroxodun mexaniki Çebotaryov 8 il, daha 2 nəfər - Qibşman və Sinenkov isə 5 il müddətinə həbs cəzasına məhkum edilirlər. Digər müttəhimlərin bir çoxu şərti cəza alır, "Sovet" paroxodunun 7 matrosuna isə bəraət verilir.
Neoseiulus tobon
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Tələt Paşa
Tələt Paşa — V Mehmed Rəşad və VI Mehmed Vahidəddinin səltənətlərində 1 il 8 ay 5 gün sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamı. İttihad və Tərəqqi cəmiyyətinin üzvü
İlk illəri
1 sentyabr 1874-cü ildə Ədirnə vilayətində dünyaya gəlmişdir. Atası Qırcaəli tabeliyindəki Çəpəlcə kəndindən Qazı Əhməd Vasif Əfəndi, anası isə vaxtilə Kayseridən köç etmiş türk-pomak soylu Hürmüz xanım idi. İlk təhsilini Kırklarelində aldıqdan sonra Ədirnə hərb məktəbinə daxil oldu. Atasının vəfatının ardından yaranan maddi sıxıntılar səbəbilə Ədirnə Poçt və Teleqraf idarəsində işləməyə başlayır və 1891-ci ildə buranın anbar təsərrüfat müdiri olur. Bu müddət ərzində bir yandan Alliance İsraelite Universelle adlı yəhudi məktəbində türk dili dərsləri verir, digər yandan isə xüsusi bir müəllimdən fransız və yunan dillərini öyrənirdi.
Bu illərdə bacısının yoldaşı İsmayıl Yürükoğlu vasitəsilə jöntürk fəlsəfəsi ilə tanış olmuş, ideyanın təşkilatlanmasında iştirak etmişdir. Bolqarıstan türklərindən olan və sonralar "Şərq" adlı müxalif qəzetində redaktor çalışan İsmayıl Yürükoğlu, o illərdə Əhməd Zəki bəylə birlikdə İttihad və Tərəqqi cəmiyyətinin Ruse şəhərindəki mərkəzində çalışırdı. Sonralar Tələt bəy kiçik bürokrat və zabitlər tərəfindən Ədirnədə yaradılan müxalif təşkilata daxil oldu. Ancaq hökumət bu siyasi təşkilatın fəaliyyətinə göz yummadı və təşkilat üzvləri 1896-cı ildə həbs olundular. Həbs olunan şəxslər arasında olan Tələt bəy məhkəmə qərarına görə 3 il həbsə məhkum edildi və dövlət məmurluğu ləğv edilərək Ədirnə həbsxanasına göndərildi (1897). Ancaq jöntürklərlə aparılan müzakirələrin sonunda Tələt bəy və həbs olunan digərləri 1898-ci ilin fevralında azadlığa buraxıldı. Ədirnədə qalmağına icazə verilməyərək Salonikiyə sürgün edilən Tələt bəy, təşkilatın buradakı şöbəsinin bağlanması və jöntürk müxalifliyinin zəifləməsi ilə bir müddət siyasi fəaliyyətdən uzaqlaşdı.
1899-cu ildə Saloniki vilayəti Poçt və Telqraf idarəsində katib, 1903-cü ildə isə baş katib oldu və 21 noyabr 1907-ci ildə vəzifədən alınana qədər bu vəzifədə qaldı. 1903-cü ildə mason təşkilatına qatıldı və təşkilatdakı digər müxaliflərlə gələcəkdəki təşkilatlanma barədə müzakirələr apardı. Ancaq bəzi mənbələrdə onun Bəktaşi təriqətindən olduğu və bu 2 qurumdan yalnız siyasi fəaliyyəti və maraqları üçün istifadə etdiyi qeyd olunur.
Siyasi fəaliyyəti
1901-ci ildən sonra siyasi fəaliyyətinə şimali Bolqarıstandakı Lom şəhərində davam edən İsmayıl Yürükoğlu vasitəsilə Əhməd Rza bəylə danışıqlar apardı. Ancaq jöntürk cərəyanı olduqca böyük zərbələr almışdı və siyasi təşkilatlanma mümkünsüz görünürdü. 1903-cü ildə Manastırda baş verən ayaqlanma isə bütün Makedoniyada olduğu kimi Salonikidəki jöntürkləri də həyəcanlandırdı. Həmin ilin avqustunda Mustafa Rahmi bəy, Camal bəy, Mehmed Cavid bəy və Hacı Adil bəydən ibarət bir heyət Tələt bəyin rəhbərliyi ilə İngiltərə səfirliyinə gedərək siyasi təşkilatlanma fəaliyyətlərinə dəstək tələb etdi. Ancaq ingilislər yalnız mənəvi dəstək verə biləcəklərini bildirdilər. Əhməd Rza bəydən gələn xəbərlərə görə təşkilatın Paris şöbəsi də Salonikidəki müxaliflərə dəstək verə bilmirdi. Uzun müddət davam edən gizli iclaslar və müzakirələrin sonunda müxaliflər 1906-cı ilin iyulunda yeni bir təşkilatın yaradılmasına qərar verdilər və Tələt bəy, İsmayıl Canpolad bəy və Mithat Şükrü bəydən ibarət bir heyət, 7 sentyabr 1906-cı ildə digər müxaliflərə Hilal adlı bir cəmiyyətin qurulması barədə məlumat bildirdi. 18 sentyabr 1906-cı ildə keçirilən ilk iclasda cəmiyyətin adı Osmanlı Hürriyət Cəmiyyəti olaraq dəyişdirildi. Təşkilat qısa zamanda bölgədəki bütün müxalifləri öz ətrafında topladı. Bunların əksəriyyəti isə kiçik rütbəli zabitlər idi.
Ölkədəki milli müxalif qüvvələri ayaqlandırmaq istəyən Paris mərkəzli İttihad və Tərəqqi cəmiyyəti isə yeni yaranan bu təşkilatla əlaqə qurdu və 27 sentyabr 1907-ci ildə 2 cəmiyyət birləşdi. Bu qərara görə Hilal təşkilatı cəmiyyətin tərkibində xüsusi bir komitə olaraq fəaliyyətə başladı. Tələt bəy isə bu komitənin katibi qismində, bir yandan imperiyanın qərb vilayətləri ilə və buradakı müxaliflərlə əlaqəni təmin edir, digər yandan isə İstanbuldakı komitə rəhbərləri ilə fəaliyyət planı hazırlayırdı. Ləqəb olaraq Sai adını alaraq cəmiyyət daxilində sürətlə yüksəlməyə başladı.
İkinci məşrutiyyət illəri
left|thumb|Tələt Paşa və Alman səfiri Riçard von Kühlman, [[İstanbul 1915]] Tələt bəy 1908-ci il inqilabında və ikinci məşrutiyyətin qəbul edilməsində önəmli rol oynadı və inqilabın ardından cəmiyyətin idarə heyətinə daxil olaraq İttihad və Tərəqqi cəmiyyətinin dövlət idarəsində hakim olduğu 1908–1918-ci illərdə mühüm siyasi fiqurlardan biri oldu. 1908-ci il seçkilərində Ədirnə millət vəkili olaraq Məclis-i Məbusana daxil oldu və birinci rəis vəkilliyinə gətirildi. 1909-cu ildə İngiltərəyə göndərilən parlament heyətinə rəhbərlik etdi. 8 avqust 1909-cu ildə Daxili işlər naziri seçildi. 11 fevral 1911-ci ildə bu vəzifəsindən istehfa versə də, 4 fevral 1912-ci ildə Poçt və Telqraf naziri olaraq hökumət kabinetində yer aldı. Mehmed Səid Paşa hökumətinin 16 iyul 1912-ci ildə istehfası ilə bu vəzifəsi başa çatdı və bir müddət cəmiyyətin daxili idarəsi ilə məşğul oldu. Ardından könüllü olaraq Birinci Balkan müharibəsinə qatıldı ancaq apardığı müxalif propaqanda səbəb göstərilərək İstanbula göndərildi. 23 yanvar 1913-cü ildə baş verən Bab-ı Ali basqının həm təşkilatçılarından, həm də iştirakçılarından biri oldu. İkinci Balkan müharibəsi əsnasında Ədirnənin geri alınması üçün hərbi hərəkat qərarının verilməsində önəmli rol oynadı və ardından Bolqarıstan təmsilçiləri ilə sülh müzakirəsi aparan heyətə rəhbərlik etdi. Mahmud Şövkət Paşa sui-qəsdinin ardından qurulan Səid Həlim Paşa hökumətində yenidən Daxili işlər naziri oldu (12 iyun 1913). Bu tarixdən etibarən İttihadçıların dövlət idarəsini tamamilə ələ keçirməsindən qaynaqlanaraq Tələt bəy dövlət idarəsindəki 3 şəxsdən biri oldu. Bu müddətdə istər daxili, istərsə də xarici siyasətdə önəmli rol oynadı. Birinci Dünya müharibəsinə qatılma müzakirələrində iştirak etmiş, bu müzakirələrdə müharibənin lehinə fikir bildirdi. Köç qanunu olaraq tanınan 27 may 1915 tarixli qanunun çıxarılmasında və tədbiqində cəmiyyətin lider üzvü və ölkənin daxili işlər naziri olaraq yaxından iştirak etdi.
Sədarət dövrü
Tələt bəyin həm cəmiyyətin daxilində, həm də dövlət idarəsində nüfuzunun artması müharibə əleyhdarı olan sədrəzəm Səid Həlim Paşanın fəaliyyətini çətinləşdirirdi. Sədrəzəmin İttihadçılarla münasibətlərinin pisləşməsinin ardından 1917-ci ilin yanvar ayında Tələt bəyin sədarətə gətirilməsi fikri irəli sürüldü. Nəhayət, 3 fevral 1917-ci ildə Səid Həlim Paşanın səhhətini səbəb göstərərək istehfa etməsinin ardından Tələt bəy, Daxili və xarici işlər nazirliyi vəzifəsini saxlayaraq vəzirlik rütbəsi ilə sədarətə gətirildi. Beləliklə, Tələt Paşa Osmanlı tarixində sədarətə gətirilən ilk millət vəkili oldu. 1918-ci ilin yanvar-fevral aylarında bolşeviklərlə aparılan Brest-Litovski sülh müzakirələrini Osmanlı heyətinin birinci nümayəndəsi olaraq idarə etdi ancaq bir heç bir nəticə əldə edə bilmədi və İstanbula qayıtdı. Sultan Rəşadın vəfatının ardından protokol ənənəsi olaraq hökumət kabineti istehfa verdi. Ancaq taxta çıxan yeni padşah Sultan Vahidəddin tərəfindən 8 iyul 1918-ci ildə yenidən sədarətə gətirildi. Ancaq ABŞ prezidenti Vudro Vilsonun vasitəçiliyi ilə Osmanlı dövlətinin yeni sülh müzakirələrinə başlaması Tələt Paşa hökumətinin fəaliyyətini çətinləşdirirdi. Nəticədə 8 oktyabrda Tələt Paşa sədrəzəmlikdən istehfa etdi və oktyabr ayında Əhməd İzzət Paşanın yeni hökumət kabineti qurmasıyla vəzifəsi tamamilə sona çatdı. İttihad və Tərəqqi cəmiyyətinin, təşkilatın ləğvinə qərar verdiyi 1 noyabr 1918 tarixli son iclasına rəhbərlik edən Tələt Paşa, o gecə Ənvər və Camal Paşa kimi cəmiyyətin digər önəmli üzvləri ilə birlikdə alman döyüş gəmisinə minərək Sevastopola qaçdı və ardından Berlinə mühacirət etdi.
left|thumb|Hürriyət Abidəsi yaxınlığındakı məzarı
Son illəri
thumb|[[Ənvər Paşa|Ənvər, Tələt və Camal Paşaların ölkədən qaçması barədə İkdam qəzetinin 4 oktyabr 1918 tarixli nüsxəsi]] Bu tarixdən etibarən Tələt Paşa İttihad və Tərəqqi cəmiyyətinin ölkə xaricində yenidən başlatdığı fəaliyyətinin idarəsində Əli Sai ləqəbi ilə vəzifə alaraq bolşeviklər və qalib dövlətlərlə əlaqələr qurdu. Bu illər ərzində bir neçə dəfə Mustafa Kamal Paşa ilə də yazışmalar apardı. Kürəkən Fərid Paşa hökuməti tərəfindən hərb divanına verilən Tələt Paşanın vəzirlik rütbəsi hələ məhkəmə işi başlamadan ləğv edildi (12 mart 1919).Tələt Paşa 15 mart 1921-ci ildə Berlində Daşnaksütun partiyasının təşkil etdiyi Nemezis əməliyyatı çərçivəsində Soqomon Teyliryan adlı erməni terrorçusu tərəfindən qətlə yetirildi. Ələ keçirilən cinayətkar əqli xəstə olması bəhanə göstərilərək məhkəmə tərəfindən sərbəst buraxıldı (3 iyun 1921). Tələt Paşanın uzun müddət Berlin müsəlman məzarlığında qalan cənazəsi isə 22 il sonra İstanbula gətirilərək Hürriyət abidəsi yaxınlığında dəfn edildi (25 fevral 1943).
İttihad və Tərəqqi cəmiyyətinin idarə heyətinə daxil olan Tələt Paşanın ölümündən sonra nəşr olunan xatirələrindən başqa yazılı heç bir əsəri yoxdur. Hayriyə adlı xanımla evli olsa da, bu evlilikdən övladı olmamışdır.
Qırqovul
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Növləri
thumb|right|250px|Poçt markası (2000). Azərbaycanda yayılan yaşlı fərdlərin qanadının uzunluğu 22–25 sm, kütləsi 0,8–1,3 kq-dır. Quyruğu uzun, ucuna tərəf tədricən nazikləşir. Lələk örtüyü erkəklərdə yaşıl, qırmızı, narıncı, qarışıq əlvan və metal parlaqlı, dişilərdə az parlaq bozumtul rəngdədir. Dimdiyi möhkəm olub üst hissəsi aşağıya doğru bir az əyridir; qanadı qısa və enlidir. Ön Qafqaz, Şimali Qafqaz, Volqa çayının deltası, Orta və Mərkəzi Asiyadan tutmuş Primorye və Cənub-Şərqi Çinə qədər yayılmışdır. 30-a yaxın coğrafi forması var. Azərbaycanda düzənliklərdən dağətəklərinə qədər əlverişli yerlərdə: su hövzələrinə yaxın meşələrdə, kolluqlarda, mədəni landşaftlarda yaşayır. Yerdə düzəltdiyi yuvaya 8–18 yumurta qoyur. Yalnız dişisi 24–25 gün kürt yatır. Oturaq həyat keçirir. Toxum, bitki, giləmeyvə, cücülər və onurğasız heyvanlarla qidalanır. Qiymətli ov quşudur. Son illərdə sayı çox azaldığından ovlanması qadağan edilib. Azərbaycanda Əyricə Dövlət Damazlıq qırqovul yetişdirmə məntəqəsində yetişdirilir.
Nik Nolti
Nikolas Kinq Nolti — ABŞ aktyoru.
Bakı Politexnik Məktəbi
Bakı Politexnik Məktəbi — orta ixtisas təhsili müəssisəsi. Məktəb bütün Cənubi Qafqaz sənayesi üçün texniklər və ixtisaslı ustalar hazırlayırdı. Qafqaz tədris dairəsinin 1888-ci il 26 aprel tarixli sərəncamı ilə həmin ilin iyulundan Şəhər Sənət Məktəbi kimi fəaliyyətə başlamış, 1896-cı il sentyabrın 1-dən Bakı İbtidai Mexanika-kimya-texnika Məktəbinə çevrilmişdi.
Dune
2004-cü ilin aprelin 21-də çıxan albomun yubiley buraxılışı orijinal albomundaki treklərin remaster versiyaları və üç bonus terkdən ibarətdir.
Bakı Politexnik Məktəbi
1897-ci il oktyabrın 18-dən məktəbin nəzdində yerli əhali içərisindən yaşlılar üçün pulsuz kurslar açılmışdı. Kurslara yardım məqsədilə məktəbdə xeyriyyə konsertləri təşkil olunur, həvəskar aktyorlar tamaşalar göstərirdilər. 1901-ci ilin iyulundan məktəbdə kimya bölməsi əvəzində tikinti bölməsi açılmışdı. 1913-cü ilin yanvarından isə Bakı Politexnik Məktəbi Bakı Alekseyev orta mexanika və tikinti-texniki məktəbi adlanırdı.
1909-cu ilin yanvarından məktəbin nəzdində heykəltəraşlıq-daşyonma şöbəsi, 1911-ci ildən isə sürücülər kursu açılmışdı. 1917-ci il mayın 30-dan üç şöbədən (neft sənayesi, elektromexanika və memarlıq-inşaat) ibarət politexnikuma çevrilmiş və Bakı Politexnik Məktəbi adlandırılmışdır.
Artemisia poljakovii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
İstinadlar
Artemisia poljakovii Artemisia poljakovii
Qaranlıq Krallıq
— yapon manqaka Naoko Takeuçi tərəfindən yaradılmış "Seylor Mun" manqa seriyasının birinci arkında (ümumilikdə isə 5 arkdır) yer almış əsas düşmən qrup. Bütün versiyalarda bu qrup birinci arkın əsas mənfi personajlarıdır və qədim Ay Krallığının məhv edilməsində rol oynamışdırlar. Komanda haqqında ilk dəfə manqanın 28 dekabr 1991-ci ildə "Nakayoshi" jurnalında yayımlanmış "Usaqi — Seylor Mun" fəslində məlumat verilmişdir.
Seriyadakı hadisələrdən əvvəl Kraliça Metariya və onun xidmətçiləri XX əsrdə ayılırlar. İngilis adaptasiyasında "reinkarnasiya" sözü əvəzinə "yenidən doğulma" sözü işlənir, bu, onların Seylor Mun ayılana qədər fəaliyyət göstərdiklərinin göstəricisidir. Qrup Kraliça Beril və 4 lorddan ibarət Sitenno tərəfindən idarə olunur. Əsas məqsədləri Yer üzündəki insanlardan enerji oğurlamaq, Kraliça Metariyanı enerji ilə təmin edib dünyanı ələ keçirməsinə şərait yaratmaqdır.
Qaranlıq Krallıq üçün döyüşən bədheybətlər bu arkda youma adlandırılmışdır. Youmalar Sitenno tərəfindən yaradılır, enerji oğurlamaq, Ay şahzadəsini öldürmək, Seylor döyüşçülərinə mane olmaq və digər tapşırıqları yerinə yetirmək üçün göndərilirlər. İngilis adaptasiyasında youmalar Seylor döyüşçüləri və Taksedo Mask tərəfindən Neqabədheybətlər adlandırılır.
DiC ingilis adaptasiyasında Qaranlıq Krallığın adı dəyişdirilərək "Neqaverse" edilmişdir (ingilis dilindəki "negative" və "universe" sözlərindən). Kraliça Beril öz məqsədlərini aydınlaşdırmaq üçün tez-tez neqa prefiksindən istifadə edir (məsələn, neqatarix, neqagüc və s.). Bu cür yanaşma ingilis adaptasiyanın ilk iki mövsümündə davam etmişdir.
Kraliça Beril
— "Seylor Mun" seriyasının ilk əsas mənfi personajı. Adını beril mineralından almışdır. Beril çox güclü sehirli gücə malikdir, amma köməkçilərindən yığdığı həyat enerjisini Kraliça Metariyaya ötürməklə məşğuldur. Bir çox versiyada Beril qara qüvvə ilə başqalarının zehinlərini ələ keçirmə bacarığına malikdir. Onun generalları Şahzadə Endimionun ən yaxın dostları və cangüdənləri idilər. Kraliça Beril bu gücü ilə Taksedo Maskı təsiri altına sala bilmişdi.
Animedə Kraliça Sereniti Ay şahzadəsini axtaran Seylor döyüşçülərinə və Seylor Muna hücum edir. O, hətta Mamorunun zehnini ələ keçirib onun Usaqiyə hücum etməsinə məcbur edir. Amma Mamoru onun kontrolundan qurtulduqdan sonra Beril Metariyadan daha çox güc istəyir, nəticə Super Berilə çevrilir. Seylor Mun sonda Şahzadə Serenitiyə çevrilərək Ay dəyənəyinin gücü ilə Berili və Metariyanı məhv edir.
"Gözəl Qoruyucu Seylor Mun" teleserialında Beril şahzadəni və Əfsanəvi Gümüş Kristalı tapmaq, Metariya üçün enerji yığmaq üçün Sitennonu göndərir. Cedayt və Nefrit ona qarşı olsa da, Zoysayt Şahzadə Endimiona daha sədaqətli olmuşdur. Kunsayt isə Kraliça Metariyanın güclərini özünə götürməyə çalışmışdır. Bunlar Berilə məlum olduqdan sonra sehrin köməyi ilə onların xidmət verməsinə nail olmuşdur, amma ancaq Nefrit və Kunsayt öz keçmişlərini tamamilə unutmuşlar. Beril öz kölgəsindən Mio Kurokini yaradır, onun köməyi ilə Usaqi Tsukinonun ad-sanına xətər yetirməyə çalışır. Mio Berilin gözlərinə və qulaqlarına çevrilir. Beril Mamoru Çibanın Şahzadə Endimion olduğunu öyrənəndə Beril ona məcbur edir ki, Nefritin timsalında necə öldürə biləcəyini görsün.
Animedə Kraliça Beril Keyko Han tərəfindən səsləndirilmişdir. Səsyazma zamanı Keyko həm də Luna personajını da səsləndirmiş, buna görə də tez-tez səs tembrini dəyişdirməli olmuşdur. "Sailor Moon Crystal" animesində isə Kraliça Berili Misa Vatanabe səsləndirmişdir. DiC ingilis versiyasında Naz Eduards və Cil Frappier personajı səsləndirmişdir. Viz Media ingilis versiyasında isə bu vəzifəni Sindi Robinson daşımışdır.
Musiqili tamaşalarda Kraliça Beril rolunu iki aktrisa oynamışdır: Yuri Nişina və Akiko Miyazava (daha əvvəl Seylor Veneranı oynamışdı). "Gözəl Qoruyucu Seylor Mun" teleserialında isə Aya Suqimoto personajı canlandırmışdır.
Böyükşor
Böyükşor — Azərbaycan Respublikasının Bakı şəhərinin Nərimanov rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə. Qəsəbə Böyükşor gölünün yaxınlığındadır. Adını eyniadlı göldən almışdır.
Qaranlıq Krallıq
Kraliça Beril
Mənfi personaj olduğu üçün Kraliça Berilin gəlinciklərinin hazırlanması "radikal ideya" hesab olunmuşdu.
Kraliça Metariya
Seriya başlamazdan qabaq Şahzadə Endimion və Şahzadə Sereniti evlənərkən Kraliça Metariya Yer insanlarının Ay Krallığına hücum etməsinə məcbur edir. Beril isə Şahzadə Endimiona olan hislərinə görə Kraliça Metariyanın qurbanı olur. Müharibədən sonra Kraliça Metariya şimal qütbündə möhürlənir və uzun müddət canlana bilmir. XX əsrdə Kraliça Metariya Berili yenidən dirildir və yenidən azad olmaq üçün Kraliça Berilə Gümüş Kristalı tapmaq tapşırığını verir. Endimionun reinkarnasiya olmuş şəkli yaxalandıqdan sonra Kraliça Metariya onun bədəninə daxil olur və Berili ölümə tərk edir. Seylor Mun Endimionu öldürməyə məcbur olanda Metariya onun bədənindən çıxır və məkrli işlərinə davam edir. Nəhayət, Kraliça Metariya Seylor Mun tərəfindən məhv edilir.
Anime adaptasiyasında Kraliça Metariya eynidir, lakin bir neçə istisna vardır. DiC ingilis adaptasiyasında onun adı Neqafors kimi təqdim olunmuşdur və Neqaverse dünyasında yaşayanlar üçün tanrı/şeytana oxşar varlıqdır. Onun həmişə Berildən razı qaldığı görünür. Amma bundan fərqli olaraq o Berilin əsas məsləhətçisidir və Berilin planlarına nəzarət edir. Beril Metariyaya qarşı daha çox hiyləgərdir.
İlk anime serialında Kraliça Metariya Noriko Uemura tərəfindən, ikinci animedə isə Yoko Matsuoka tərəfindən səsləndirilmişdir. DiC ingilis adaptasiyasında onu Mariya Vakratsis, Viz Media ingilis adaptasiyasında onu Meri Elizabet Makqlinn səsləndirmişdir. "Gözəl Qoruyucu Seylor Mun" Kraliça Metariya rolunu Miyuu Savai oynamışdır.
Sitenno
(DiC ingilis versiyasında Neqakomandirlər) — Kraliça Berilin əmri altında fəaliyyət göstərən dörd komandir. Bu komandirlər Cedayt, Nefrit, Zoysayt və Kunsaytdır. Onlar seriyanın bütün versiyalarında (anime, manqa, myuzikl və teleserial) Qaranlıq Krallığın əsas simaları kimi göstərilir. Qrupun orijinal adı "Dörd səmavi kral"dır və bu ad Buddist mifologiyasından gəlir. Hər komandirin uniformasında epolet var və bu, onların dərəcələrini göstərir.
Seriya başlamazdan qabaq Sitenno Yer Krallığında Şahzadə Endimionun xismətçiləri kimi xidmət verirdilər. Onlar Gümüş Minillik dövründə yoldan çıxırlar və ruhlarını Qaranlıq Krallığa satırlar, Kraliça Berilin xidmətçiləri olurlar. XX əsrdə reinkarnasiya olduqdan sonra yenə ona tabe olurlar və hər əmrini yerinə yetirirlər, lakin əsl ustalarını axtarmaq hissini saxlayırlar. İlk mövsümdən sonra Taksedo Maska ruh-xidmətçilər kimi xidmət verirlər.
Birinci animedə Sitennonun tamamilə Kraliça Berilə tabe olduğu və Mamoru ilə əlaqəsi olmadığı göstərilir. Onlar öldükdən sonra sadəcə retrospektiv kadrlarda peyda olublar. DiC ingilis adaptasiyasında Sitenno Neqaversedə insanabənzər varlıqlar kimi qulluq verirlər. DiC ingilis versiyasında həm də Zoysaytın cinsiyyəti kişidən qadına dəyişdirilmişdi.
İkinci animedə — "Sailor Moon Crystal"da (ingilis versiyasında bu dəfə "Four Kings of Heaven" yox, "Four Heavenly Kings" adından istifadə olunmuşdur) birinci animedən fərqli olaraq Sitenno birlikdə ölür. Onlar hətta öz keçmişlərini xatırlayırlar, lakin yenə Kraliça Beril tərəfindən yaddaşları silinir. Sitenno Seylor döyüşçülərini məhv etmək istəyəndə Seylor Venera onlara Gümüş Minillik dövründə onların Seylor döyüşçülərinə vurulduqlarını söyləyir. Yaddaşları yerinə gəldikdən sonra Sitenno keçmişlərini xatırlayır, lakin o saat Kraliça Metariya tərəfindən öldürülürlər. Onlar öldükdən sonra qiymətli daşlara çevrilirlər və Mamoruya bu yolla dəstək verməyə davam edirlər.