cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Riçard Kantilyon
Monetar nəzəriyyə
Kantilyon ilə öncül merkantilistlər arasındakı fərqlər bazarda sərvətin və qiymətin necə ortaya çıxması ilə bağlı mövzularda özünü göstərirdi. Kantilyon sərvətin "ərzaq, rahatlıq və həyat zövqündən başqa bir şey olmadığını" nəzərə alaraq, pul və sərvəti bir birindən ayırırdı. O, istehsalata daxil olan torpaq və əməyə əsaslanan (istehsal xərci) həqiqi dəyər nəzəriyəsini müdafiə etsə də, bir çoxları düşünür ki əslində o bununla subyektiv dəyər nəzəriyyəsinə toxunmuşdu. Kantilyon iddia edirdi ki, qiymətlər bir başa malın həqiqi dəyəri tərəfindən yox, bazardakı tələb və təklifdən yaranır. O, bazar qiymətlərinin müəyyən bir bazarda müəyyən bir malın miqdarı olan təklif və mübadilə üçün bazara gətirilən pulun miqdarı olan tələbin müqayisəsindən törəndiyini düşünürdü. Bazar qiymətlərinin həqiqi qiymətlərə yaxınlaşma meyilliyinin olduğuna inanan Kantilyon qazancın eyniliyi prinsipinin (malın bazar qiymətindəki dəyişikliklər qazancdakı artım və azalışlara cavab olaraq təklif miqdarında dəyişikliklərə səbəb ola bilir) əsasını qoymuş ola bilərdi. 200px|right|thumb|Kantilyonun primitiv dövr axının təsviri (ingilis dilində) Kantilyon, həmçinin, oçerkində nisbi inflasiya və pulun dövr sürəti konsepsiyalarına da fokuslanaraq, Con Lokkun pulun miqdar nəzəriyyəsini inkişaf etdirmişdi. O, inflasiyanın tədricən ortaya çıxdığını, pulun neytrallığı nəzəriyyəsinə əsaslanaraq da yeni pul təklifinin inflasiya üzərindəki təsirinin çox az olduğunu düşünürdü. Üstəlik orijinal alıcıların sonrakı alıcılar hesabına yeni pul səviyyəsində daha yüksək alım qabiliyyətinə və həyat standartlarına sahib olduğu fikrini irəli sürürdü. Nisbi inflasiya və ya iqtisadiyyatdakı müxtəlif malların qiymətləri arasındakı qiymət artımlarının qeyri-bərabər olması konsepsiyaları iqtisadiyyat elmində Kantilyon effekti olaraq bilinir. Kantilyona görə qiymətlər üzərində pul miqdarındakı dəyişmələrin yox, pul dövr sürətinin (müəyyən bir vaxt ərzində pulun mübadilə miqdarı) böyük təsiri var idi. Pul kütləsinin yalnız növlərdən ibarət olduğuna inandığına baxmayaraq, o, əvəzedicilərin və ya banknotların artımının depozit nümunəsinin dövriyyə sürətini təsirli şəkildə artıraraq qiymətlərə təsir göstərə biləcəyi fikri üzərində durmuşdu. Pul əvəzləyicisindən pulu fərqləndirməkdən əlavə, o, növ depozitlərin alıcıları kimi təklif olunan banknotlarla xüsusi növlərə və ya fidusiya mediasının miqdarından kənara çıxan bank depozitləri üçün təqdim olunan banknotları və fidusiar medyanın həcminin insanların geri qaytarılacağına inamı ilə ciddi şəkildə məhdudlaşdığını göstərirdi. Kantilyon, həmçinin, fidusiar medyanı xüsusi növ pul yığımının aşağı düşdüyü zaman təzyiqləri azaltmaq üçün faydalı bir vasitə hesab edirdi.
Monetar müdaxilənin daimi olaraq əlverişli ticarət balansına səbəb olacağına inanan merkantilist güvəncə işarə edən Kantilyon gələcəkdə formalaşacaq beynəlxalq monetar tarazlıq nəzəriyyələrinə öncülük edəcək nağd pul axış mexanizmini inkişaf etdirmişdi. O, tədavülündə yüksək miqdarda pul olan ölkələrdəki qiymətlərin qalxacağını və beləliklə də, bu ölkələrin nisbətən pul qıtlığı olan ölkələr qarşısında rəqabət gücünün azalacağını hesab edirdi. Bununla Kantilyon mənbəyindən asılı olmayaraq, pul təklifindəki hər hansısa bir artımın qiymətləri artıracağını və bu aspektdə, daha yüksək qiymətlərin olduğu iqtisadiyyata sahib ölkələrin aşağı qiymətlərin olduğu iqtisadiyyatlar qarşısında rəqabət apara bilməsinin mümkün olmadığını düşünürdü. Ancaq, ona görə beynəlxalq bazarlar tarazlığa yönəlmir, əvəzində hökumətlər rəqabətin çökməsi və qiymətlərin yüksəlməsindən yayınmaq üçün nağd pul artımından ehtiyat edirdilər. Üstəlik, Kantilyon hesab edirdi ki, əlverişli ticarət balansını daha yaxşı məhsullar istehsal etməklə və keyfiyyət rəqabətini əldən verməməklə dəvam etdirmək mümkündür. Onun əlverişli ticarət balansını öncəlik olaraq qəbul etməsi, əslində, merkantilistlərin bir tərəfin digərinin hesabına qazandığı sıfır cəmli oyun olacağına inamından irəli gəlirdi.
Faizin nisbətən müasir nəzəriyyəsi də oçerkdə təqdim edilmişdi. Kantilyon faizin kapital üçün borc alanların ehtiyacı və borc verənlərin itki qorxusundan yarandığına inanırdı. Yəni ona görə borc alanlar özlərinin müflis olma riskinin ehtimalına qarşılıq borc verənə ödəniş etməliydilər. Öz növbəsində, faiz qoyulmuş kapitalın qaytarılmasından yaranan mənfəət hesabına ödənilirdi. Əvvəllər faiz dərəcəsinin pul miqdarındakı dəyişmələrə görə fərqlilik göstərdiyinə inanılsa da, Kantilyon, bunun əksinə, uçot dərəcəsinin borc verilə bilən fondlar bazarındakı tələb və təklif tərəfindən təyin olunduğu fikrini qəbul edirdi. Bu fikir, adətən, şotland filosof David Yumun ayağına yazılır. Əslində, Kantilyonun istehlak üçün əldə edilən yeni pul miqdarının yox, qənaət edilən pulun faiz dərəcəsi üzərində təsirinin olduğunu deyən faiz nəzəriyyəsi onu Con Meynard Keynsin likvidlik tərcihi nəzəriyyəsinə oxşarlıq göstərir.
Digər töhfələr
left|200px|thumb|Lüdviq fon Mizes İnstitutunun yenidən çap etdirdiyi oçerkin üz qabığı Ənənəvi olaraq sahibkar sözünü ixtira edən və bu termini inkişaf etdirən insan olaraq Jan Batist Sey qəbul edilsə də, faktiki olaraq ilk dəfə Kantilyon bu konsepsiyanın izahını öz oçerkində vermişdi. Kantilyon cəmiyyəti sabit gəlir-əmək haqqı əldə edənlər və qeyri-sabit gəlir əldə edənlər olmaqla iki əsas sinifə bölmüşdü. O, sahibkarı müəyyən məbləğdə sabit əmək haqqı alan işçi və dövlət qulluqçusundan fərqli olaraq, qeyri-müəyyən miqdarda gəlir əldə etmək üçün öz qorxu və riski ilə hərəkət edən, itkilərə hazır olan, uzaqgörən və gələcəyə istiqamətlənən təsərrüfat subyekti kimi səciyyələndirmişdir. Kantilyon sahibkarlıqla bağlı təməl formalaşdırsa da, qeyri-müəyyənliklə bağlı nəzəriyyəsini inkişaf etdirmədi. Bu nəzəriyyə 20-ci əsrdə Lüdviq fon Mizes, Frank Nayt, Con Meynard Keyns və başqaları tərəfindən yenidən baxılana qədər diqqətdən kənar qaldı. Üstəlik, sahibkarı dağıdıcı qüvvə olaraq görən sahibkarlıq nəzəriyyələrindən fərqli olaraq, Kantilyon sahibkarın istehlakçının öncəliklərini doğru şəkildə təxmin etməklə bazarı tarazlığa gətirdiyi inancına sahib idi.
Məkan iqtisadiyyatı məsafə və ərazi məsələsiylə və bunların coğrafi məhdudiyyətlər və nəqliyyat xərcləri üzərindən bazara necə təsir etdiyini öyrənən iqtisadiyyat sahəsidir. Bu sahənin inkişafı çoxu zaman alman iqtisadçı İohan Henrix fon Tyünenin adıyla bir çəkilsə də, əslində, Kantilyon məkan iqtisadiyyatına, təxminən, əsrin əvvəllərində toxunmuşdu. Kantilyon nəqliyyat xərclərinin fabriklərin və bazarların mövqeyi, əhalinin haralarda mərkəzləşməsinə — fərdləri də nəqliyyat xərclərini azaltmağa sövq edən də bu idi — olan təsirini izah edərək, məkan iqtisadi nəzəriyyəsiylə bağlı fikirlərini bazarın mikroiqtisadi təhlilinə uyğunlaşdırmışdı. Nəticə etibariylə, məkan iqtisadiyyatı 3 əsas üzərində qurulmuşdu:
Təsiri
Oçerk Fransadakı ağır senzura səbəbiylə 1755-ci ilə qədər çap olunmasa da, yazıldığı gündən nəşrinə qədərki müddətdə əlyazmalar halında Avropalı alimlər, filosoflar arasında geniş şəkildə yayılmışdı. Əsərin Tyürqo və digər fiziokratlar da daxil olmaqla, o dövrdə klassik iqtisadi düşüncənin əsasını qoyan öncüllərin bir çoxun üzərində təsiri olduğu görünür. Ancaq Kantilyonun əsas təsiri onun əsərini Marke Mirabou vasitəsilə öyrəndiyi ehtimal olunan fiziokrat Fransua Keneyə olmuşdur. Fransua Kenenin oçerki oxuyub, ondan təsirləndiyi məlum olsa da, bunun hansı dərəcədə olması bu gün də mübahisəli olaraq qalır. Əslində, Kene Kantilyonun kitabını ya tam olaraq başa düşməmişdi, ya da Kantilyonun nəzəriyyələrinin hamısından xəbərdar deyildi. Kenenin bir çox iqtisadi düşüncəsi oçerkdən əvvəl formalaşsa da, o, torpağın qıtlığı və əhali nəzəriyyəsi də daxil olmaqla, Kantilyonun bir çox fikrini rədd etmirdi. Həmçinin, Kene kapital məhdudluğu və investisiya üçün kapitalın toplanmasının ilkin şərt olmasını da qəbul edirdi. Buna baxmayaraq, Kantilyonun Kene üzərindəki bu təsiri səbəbiylə Henri Hiqs Riçard Kantilyonu "fiziokratiyanın atası" olaraq görür. Ehtimal olunur ki, Kantilyon, həmçinin, şotland iqtisadçı Ceyms Styüarta həm dolayı, həm də birbaşa təsir etmişdi.
Kantilyon Adam Smit tərəfindən istinad edilən çox az iqtisadçıdan biridir. Adam Smit həm də Kantilyonun işçilərin əmək haqqıyla bağlı nəzəriyyəsindən öz düşüncələrini izah etməkdə istifadə etmişdir. Smitin iqtisadi nəzəriyyəsinin böyük hissəsi birbaşa Kantilyonun fikirlərindən təsirlənsə də, Smit Kantilyonun nəzəriyyələrini daha da inkişaf etdirmişdir. Şumpeter və Rotbard kimi vacib iqtisadçılara görə Smit iqtisadi nəzəriyyəsini formalaşdırarkən öz intellektindən çox az istifadə etmişdir. İstənilən halda, Adam Smit və digər fiziokratlar üzərindəki əhəmiyyətli təsiri nəzərə alınarsa, Kantilyon, həqiqətən, klassik iqtisadi təlimin ideyalarına ən çox töhfəni verən öncül-klassik iqtisadiyyatçı sayıla bilər. Buna sübut Seyin axırıncı "Siyasi iqtisadiyyat haqda traktat"ında istifadə etdiyi metodologiyada Kantilyonun əyani təsiri idi.
Vilyam Parsons (lord Ross)
Həyatı
Yorkda, irland zadəganı Laurens Parsonsun ailəsində anadan olmuşdur. O, Dublin Triniti Kollecində təhsil almış və Oksford Universitetinin Maqdalen kollecini 1822-ci ildə riyaziyyat üzrə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1841-ci ildə atasının ölümündən sonra Parsons qraf titulunu almış və Offali qraflığında (İrlandiya) mülkə sahib olmuşdur. 14 aprel 1836-cı ildə Meri Feld ilə ailə qurmuşdu. Bu evlilikdə onların 13 (digər mənbələrə görə — 11) uşağı olmuşdur, lakin onlardan yalnız dördü yetkinlik yaşına qədər sağ qalmışdır: Uilyam Parsons elm ilə yanaşı, siyasi fəaliyyətlə də məşğul olmuşdur: Britaniya Parlamentinin İcmalar Palatasının (1821–1834) və Lordlar Palatasının (1845–1867) üzvü, Dublin Universitetinin Triniti Kollecinin kansleri (1862–1867), London Kral Cəmiyyətinin prezidenti (1848–1854) olmuşdur.
Elmi fəaliyyəti
thumb|left|Parsonun 6 funtluq "Leviafan" teleskopu Uilyam Parsons həyatı boyu astronomiya və teleskop tikintisi ilə fəal məşğul olmuş, 1824-cü ildən Kral Astronomiya Cəmiyyətinin üzvü olmuşdur. 1840-cı illərdə o, Offali qraflığının Birr sarayında "Leviafan" adını almış güzgü diametri 72 düym (1,83 metr) olan teleskop qurmuşdur. "Leviafan"ın tikintisi 1845–1847-ci illərdə həyata keçirilmişdir. "Leviafan" XX-ci əsrin əvvəllərinə qədər dünyanın ən böyük teleskopu olaraq qalırdı. Lord Rossun teleskopu texnologiya möcüzəsi hesab olunurdu, onun təsvirləri Britaniya İmperiyasında geniş yayılmışdır. Müşahidələr üçün bu teleskopdan istifadə edən Uilyam Parsons çoxlu sayda qalaktikalar barədə kataloqlaşdırma işləri aparmışdır.
Müşahidələri zamanı Parsons bu gün spiral qalaktikalar kimi tanınan bəzi dumanlıqların spiral təbiətini kəşf etmişdir. Xüsusilə o, M51 qalaktikasının sonradan "Messier" adlanan spiral quruluşunu ilk dəfə ortaya qoymuşdur (onun rəsmləri bu qalaktikanın müasir fotoşəkillərini xatırladır).
Parsons 36 düymlük teleskopla müşahidə apararkən Krab Dumanlığını kəşv etmişdir. Parsonsun tədqiqatlarının əsas məqsədlərindən biri də cazibə qüvvəsinin təsiri altında planetlərin və ulduzların qaz dumanlıqlarından əmələ gəldiyi dumanlıq hipotezini təkzib etmək olmuşdur. Parsons hesab edirdi ki, dumanlıqlar qaz halında yox təbiətcə ulduzdular, lakin teleskopların kifayət qədər gücü olmadığı üçün onların ulduzlardan ibarət olduğunu ayırd etmək hələ mümkün deyildir. Ross və onun həmfikirləri Orion dumanlığının ayrı-ayrı ulduzlardan ibarət olduğuna dair sübut tapa bildiklərini iddia edirdilər, bu da kosmologiya və fəlsəfə elmləri üçün əhəmiyyətli nəticələrə səbəb ola bilərdi. Parsonsun bu məsələdə rəqibi Con Herşel idi o, öz müşahidələrinin nəticələrinə əsaslanaraq, Orion dumanlığının "həqiqi" (yəni qaz halında) olduğunu təsdiq edirdi.
Parsons teleskopunun pərəstişkarlarından biri irlandiyalı siyasətçi Tomas Lefroy idi. O deyirdi: "Adi şüşədən bir ulduzdan böyük görünməyən Yupiter planeti gözlə görünən aydan iki dəfə böyük görünür. Teleskopun çəkisi on altı tondur, lakin Lord Ross onu tək idarə edir və iki nəfər teleskopu asanlıqla istənilən hündürlüyə qaldıra bilir".
Uilyam Parsonsun ölümündən sonra oğlu Lourens Parsons atasının müşahidələrini, o cümlədən 226 NGC obyektinin kəşfini "Observations of Nebulae and Clusters of Stars Made With the Six-foot and Three-foot Reflectors at Birr Castle From the Year 1848 up to the Year 1878" (Scientific Transactions of the Royal Dublin Society Vol. II, 1878) kitabında nəşr edilmişdir.
Lord Rossun teleskopları
Lord Ross çox sayda əks etdirən teleskoplar qurmuşdur. Onlardan ən məşhurları:
Xatirəsi
1935-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı Ayın görünən tərəfindəki kraterə U.Parsonsun adını vermişdir.
VI Bohemond (Antioxiya knyazı)
O, Antioxiya knyazı V Bohemondun yeganə oğlu idi. Atasının vəfatının ardından 1252-ci ildə hakimiyyətə gətirildi. Ancaq azyaşlı olması səbəbilə anası Senili Lusiya taxt naibəsi təyin olundu. Naibəlik dönəmində Lusiyanın Tripolidən ayrılmaması və Antioxiya knyazlığını uzaqdan idarə etməsi yerli əyanlarının narazılığına səbəb oldu. Yaranan çaxnaşmaları aradan qaldırmaq məqsədilə VI Bohemond Roma papasına məktub yazdı və artıq yetişkin olduğunu, taxtı təkbaşına idarə biləcəyini bildirərək icazə istədi. Papadan gələn təsdiq məktubunun ardından hakimiyyəti ələ alan VI Bohemond daxili çaxnaşmalara son qoydu.
Qalan illərini Tripolidə keçirən VI Bohemond 1275-ci ildə vəfat etdi və yerinə oğlu VII Bohemond Tripoli qraflığına təyin edildi. Antioxiya knyazlığı isə işğal edilməsi səbəbilə sadəcə titul olaraq saxlanıldı.
Molluginaceae
—  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.
GMR (jurnal)
"GMR" — ABŞ və Kanada aylıq videooyun jurnalı. "Ziff Davis" tərəfindən nəşr olunurdu. "GMR" 2003-cü ilin fevralında fəaliyyətə başlamış, ilk vaxtlarda yalnız Electronics Boutique (EB) videooyun mağazalar şəbəkəsində satılmışdır. Jurnalın fəaliyyəti düz iki il davam etmişdir.
Ninja Gaiden qalmaqalı
"GMR" 2003-cü ilin avqust nömrəsinin çıxarılmasından sonra nüfuzuna xələl dəymişdir. Bu, zamanlar çox gözlənilən "Xbox" döyüş oyunu "Ninja Gaiden" üçün eksklüziv ilk resenziya kimi təqdim edilmişdir. Oyun nömrənin üz qabığında nümayiş etdirilmişdi və ona əla rəy verilmişdi, lakin çox keçməmiş, oyunun istehsalçısı onun buraxılışını 2004-cü ilin əvvəlinə qədər təxirə salmışdır. Beləliklə, "GMR" tərəfindən yayımlanmış resenziya oyunun istehsalda olan versiyasına əsaslandığı üçün etibarsız sayılmışdır.
Anar Zeynalov
Anar Zeynalov (tam adı: Anar Niyaz oğlu Zeynalov; d. 17 may 1972, Göyçay, Azərbaycan SSR, SSRİ — ö. 24 avqust 1992, Qazançı, Zəngilan, Azərbaycan) — Qarabağ müharibəsi şəhidi.
Həyatı və Qarabağ müharibəsi
Anar Zeynalov 17 may 1972-ci ildə Göyçayda anadan olmuşdur. 1986-cı ildə Göyçay şəhərində yerləşən 3 nömrəli orta məktəbi bitirmişdir.
1991-ci ildə hərbi xidmətə yollanan və Zəngilan rayonu uğrunda gedən göyüşlərə qatılan Anar Zeynalov, 24 avqust 1992-ci ildə Zəngilan rayonunun Qazançı kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə şəhid olmuşdur.
Ailəsi
Subay idi.
Tüleyhə
Tüleyhə — Əsəd qəbiləsinin lideri və Ərəbistanın “yalançı peyğəmbərlərindən” biri. 7-ci əsrdə Ərəbistandakı peyğəmbərlik hərəkatının xarakterik simalarından biri
Bioqrafiyası
Tüleyhə Əsəd qəbiləsinin hərbi liderlərindən biri idi. 626 və 627-ci illərdə müsəlmanlarla döyüşlərdə iştirak etmişdir. O, fərasəti və gələcəyi proqnozlaşdırmaq bacarığı ilə məşhur idi. 631-32-ci illərdə Tüleyhə özünü peyğəmbər elan edir, ərəblərin gələcək qələbələri, xüsusən də Suriya və İraqı fəth etmələri haqqında peyğəmbərlik etmişdir.
Məhəmməd peyğəmbərin vəfatından sonra fəaliyyətini gücləndirir, Əsəd, Fəzar və Tay qəbilələrinin bir hissəsini İslamdan müvəqqəti uzaqlaşmağa müvəffəq olur. Onun fəaliyyəti gənc müsəlman dövləti üçün təhlükə yaradır. Xalid ibn Vəlidin komandanlığı ilə ona qarşı göndərilən qoşunlar onun ordusunu məğlub edir. Qaçan Tüleyhə sonradan tövbə edərək İslamı qəbul edir. O, müsəlmanların İraq və Suriyanın fəthində iştirak etmişdir. 642 və ya 645-ci ildə vəfat edir.
Bitkilərin qidalanması
thumb|Fermer torpağın məhsuldarlığını və bitki [[qidalanmasını yaxşılaşdırmaq üçün çürüyən gübrə yayır ]] Bitkilərin qidalanması — Bitkilərin qidasız yaşaya bilmədiyindən xarici mühitdən daim qida maddələri alırlar. Qidalanma sayəsində orqanizm böyüyür, inkişaf edir və çoxalır. Qidalanma ətraf mühitdən həyat fəaliyyəti üçün lazım olan qida maddələrinin udulması və mənimsənilməsi prosesidir. Bitkilərin bir çoxunun qidalanmasında onların kökləri iştirak edir.
Qida maddələrinin formaları. Anionlar və kationlar
Bitki üçün lazım olan qida elementləri torpaqda bərk, maye və qaz halında mövcuddur. Torpaqda bərk halda olan qida maddələri Ca, Fe, Mg, K-dur. Torpaqda maye halda olan qida maddələri isə ionlar şəklindədir. Qaz halında olan qida maddələri isə torpaq havasında oksigen, karbon iki oksid, azot və s. kimi elementlərdir. Bitki kökləri torpaq məhlulunda olan mineral ionları ala bilir. Müsbət (+) və ya mənfi(-) yüklü atom qruplarına ion deyilir. Torpaq məhlulunda olan ionlar 2 yerə bölünür: Mənfi (-) yüklü ionlara anion deyilir. Anionun əmələ gəlməsi üçün element atomununelektron alması lazımdır. Müsbət (+) yüklü ionlara kation deyilir. Kationun əmələ gəlməsi üçün atomun elektron verməsi lazımdır. Torpaqdakı kalium (K+), kalsium (Ca2+), maqnezium (Mg2+) və manqan (Mn2+) və s. bir çox müsbət yüklü ionlar mənfi yüklü gil hissəciklərində tutularaq saxlanılır. Ona görə də bu ionlar yağış suları və suvarmalar zamanı yuyularaq torpağın aşağı qatlarına getmirlər və bitki üçün daim istifadə ediləcək formada qalırlar.
Əsas anionlar və kationlar
(NO3-), fosfat (H2PO4-) və sulfat (SO42-) kimi mənfi yüklü minerallar mənfi yüklü gil hissəcikləri tərəfindən itələnir və bununla da torpaq məhlulunda sərbəst olaraq qalır. Ona görə də mənfi yüklü belə minerallar torpaq məhlulu ilə birgə yuyularaq aşağı qatlara süzülür. Gil hissəciklərində olan müsbət yüklü mineral ionlar, kation mübadiləsi prosesinin nəticəsi olaraq kalium (K+), hidrogen (H+) kimi ionlarla yer dəyişdirir və bununla da sərbəst qalır. Sərbəst qalan bu ionlar torpaq məhlulunda bitki köklərinin əmici telləri tərəfindən mənimsənilə biləcək vəziyyətdə olur.
Bitkilərin yeraltı qidalanması
Bitkilərin kökləri vasitəsilə torpaqdan su və suda həll olmuş mineral maddələri udmasına yeraltı və ya torpaq qidalanması deyilir. Su əmici tellərdən daxil olur, kökün qabıq hüceyrələrindən keçərək kök borucuqlarına daxil olur. Su və suda həllolunmuşmineral maddələr kökün yaratdığı təzyiq altında ötürücü toxuma vasitəsilə gövdəyə qalxır. Suyun borularda hərəkəti kök təzyiqi nəticəsində baş verir. Bu prosesin sürəti temperaturdan asılıdır.
Bitkilərin havadan qidalanması
Bitkilərin havadan qidalanması yarpaqla qidalanmadır. Bitkinin havadan qidalanmasında iştirak edən əsas orqanı yarpaqdır. Ağızcıqlardan yarpağa hava daxil olur ki, onun da tərkibində olan karbon qazından bitki qida kimi istifadə edir. Yarpaq hüceyrələrindəki xloroplastlarda günəş enerjisini udma xüsusiyyətinə malik xlorofil olur. Əmici tellərlə torpaqdan su və mineral maddələr udulur və kökün ötürücü boruları ilə gövdəyə, oradan yarpaqlara ötürülür. Günəş enerjisindən istifadə etməklə bitki kimyəvi çevrilmə yolu ilə qeyri-üzvi maddələrdən (karbon qazı və sudan) mürəkkəb üzvi maddələr yaradır.
Bitkilərin kök vasitəsilə qidalanması
Fotosintez zamanı işıqda üzvi maddə yaranması ilə bərabər, həm də ətraf mühitə oksigen də xaric edilir. Fotosintez etmək qabiliyyəti yaşıl bitkilərin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Qeyri-üzvi maddələrdən üzvi maddə yaradan orqanizmlər avtotroflar adlanır (“autos”– özü, “trofe” – qidalanma). Yaşıl bitkilər avtotrof orqanizmlərə aiddir. Bitkilər günəş enerjisindən üzvi maddələrin sintezində istifadə edir və digər canlılar da qidalanarkən onlardan yararlanırlar. Canlıların tənəffüsünü təmin edən oksigen də fotosintez nəticəsində alınır.
Mineral maddələrin yarpaqdan bitkiyə ötürülməsi
Ağızcıqlar təbii olaraq bir başa qida maddələrinin mənimsənilməsində iştirak etməsələr də, atmosferdə rast gəlinən və bitki üçün qida maddəsi sayılan bəzi qazları (N2, NH3, SO2) mənimsəyir. Məhz bundan istifadə edərək bitkilərə yarpaq vasitəsilə qidanı ötürürlər. Bu proses mineral gübrələrin püskürtülərək yarpaq vasitəsilə bitkilərə ötürülməsidir. Yarpaqdan qidalanma ağızcıqların qida maddələrini almasına əsaslanır. Ağızcıq boşluqları mənfi (-) elektrik yükünə sahib olmalarına görə müsbət (+) elektrik yükünə sahib olan kationlar bu boşluqlardan mənfi elektrik yüklü qida maddəsi olan anionlara nisbətən bitkinin yarpağına daha asanlıqla daxil olurlar. Qida maddələrinin molekullarının böyüklüyündən və elektrik yükündən asılı olaraq qida maddələrinin yarpaqdan daxil olma sürəti müxtəlifdir. Qida elementləri içərisində yarpaq vasitəsilə bitkiyə ən tez daxil olanı azotdur. Qida elementlərini yarpaq vasitəsilə bitkiyə ötürərkən püskürtülən məhlula yayıcı – yapışdırıcı maddələrin qatılması vacibdir ki, püskürtülən məhlul yarpaq üzərində uzun müddət qala bilsin. Əsasən kiçik molekullu qida elementlərinin (dəmir, sink, manqan və s.) yarpaq vasitəsilə bitkiyə ötürülməsi mümkündür. Çünki kiçik molekullar ağızcıq boşluqlarından daha asan şəkildə yarpağa daxil ola bilirlər.
Bitki köklərinin ifrazat etdiyi maddələr
Bitki köklərinin ifraz etdiyi maddələr. Bitki kökləri yalnız torpaqdan qida maddələri mənimsəyən bitki orqanları deyil. Bitki kökləri, eyni zamanda torpağa kökləri vasitəsilə müəyyən maddələr ifraz edirlər ki,bu maddələr torpağın münbitliyinin yaxşılaşdırılmasını təmin edir və müəyyən çətin parçalanan maddələrin parçalanmasına kömək edir. Köklər tərəfindən ifraz olunan karbon qazı (CO2) taxıl bitkilərinin inkişafında və yüksək məhsul verməsində müstəsna rol oynayır. Bitki kökləri vasitəsilə torpağa bir çox mineral elementlər və üzvi birləşmələr ifraz olunur. Bitki kökləri vasitəsilə kaliumun, natriumun, fosforun, kalsiumun və başqa elementlərin birləşmələrinin ifraz olunduğu müəyənləşdirilmişdir. Bitki kökləri üzvi maddələr də ifraz edə bilir. Bunlara sirkə turşusu, qarışqa turşusu, şəkər, aldehidlər, amin turşuları, etil spirti və oksalat turşusunu misal göstərmək olar. Köklər vasitəsilə ifraz olunan maddələrin miqdarı vegetasiyanın sonuna yaxın azalır və vegetasiyanın sonunda tamamilə dayanır. Müxtəlif bitkilərin kökləri tərəfindən ifraz olunan üzvi birləşmələr də müxtəlifdir. Paxlalı bitkilərin kökləri daha çox azot tərkibli üzvi birləşmələr (amin turşuları, amid birləşmələri), taxıl bitkiləri isə daha çox karbon tərkibli birləşmələr (şəkər, üzvi turşular) ifraz edir.
Bitkilər üçün tələb olunan qida maddələri
Bitkilər üçün lazım olan qida elemetləri - makro və mikroelementlər olaraq iki qrupa bölünür. Bitki hüceyrələrinin tərkibinin əsas hissəsini su təşkil edir. Bitkilər susuz yaşaya bilmir. Onların böyümə dövründə suya daha çox ehtiyacı olur, meyvələr yetişdikdə isə suya tələbatları azalır. Bitkiləri su və mineral maddələrlə torpaq təmin edir. Bitkinin əsas qida maddəsini azot, fosfor və kalium birləşmələri, az miqdarda isə dəmir, mis, yod, bor və digər elementlər təşkil edir. Mühitdə lazım olan bu maddələrdən biri çatışmasa, bitkinin həyat fəaliyyəti kəskin surətdə pozulur. Ona görə də bitkinin məhsuldarlığını artırmaq üçün torpağa gübrə verirlər.
Azot
Azot bioelement olub, orqanizmlərin qurulmasında və onların həyat fəaliyyətinin təmin olunmasında iştirak edən üzvi birləşmələrin struktur vahididir. Əhəmiyyətli biopolimerlərin– zülalların, nuklein turşularının (DNT, RNT), həmçinin bəzi vitaminlərin və hormonların tərkibinə daxildir. Bitkilərin kütləsinin 0,3-dən 4,5 %-ə qədərini azot təşkil edir. Azot gövdənin və yarpaqların böyüməsini gücləndirir. Azot çatışmadıqda bitkilərin inkişafı ləngiyir, kiçik yarpaqlar formalaşır, onların saralması müşahidə olunur, az xlorofil əmələ gəlir, yarpaqlar solğun-yaşıl rəng alır və vaxtından əvvəl saralır, böyümə ləngiyir, gövdə nazik olur və zəif şaxələnir, yeni yaranan yarpaqlar daha kiçik olur, açılmadan quruyur və tökülür. Uzun müddət azot aclığı olduqda yarpaqların yaşıl rəngi sarı, narıncı və ya qırmızı çalarlar əldə edir.
Azotun əhəmiyyəti
Azot maddələr mübadiləsi prosesləri üçün lazımdır. Hüceyrələrin əhəmiyyətli hissələrinin hamısı (sitoplazma, nüvə, qabıq və s.) zülal molekullarından qurulmuşdur. Zülallar insanın qidalanmasının vacib tərkib hissəsidir. Azot tərkibində zülallar və digər azotlu birləşmələr olan qida məhsulları ilə orqanizmə daxil olur. Bu maddələr mədə-bağırsaq traktında parçalanır və sonra aminturşular və kiçik molekullu peptidlər şəklində sorulur ki, onlardan orqanizm öz xüsusi aminturşularını və zülallarını yaradır. İnsan orqanizmi həyat üçün lazım olan bəzi aminturşuları (əvəzolunmaz aminturşular: valin, leysin, izoleysin, treonin, fenilalanin, triptofan, lizin, arqinin, histidin, metionin) sintez etmək qabiliyyətinə malik deyil və onları qida ilə birlikdə“hazır” vəziyyətdə alır.
Azot mənbələri
Havada azot həcmcə 78% və kütləcə 75,50% olur. Azot fiksasiya edən bakteriyalar havadan azotu udaraq onu ammonyaka çevirə bilirlər. Bu bakteriyalar ya sərbəst yaşayır (məsələn, azotobakter, sianobakteriyalar, azospirillər), ya da paxlalı bitkilərin kökünə yerləşirlər (belə bakteriyalar rizobium tipində bakteriyalardır). Bir hektar torpaq üzərində olan atmosferdə 70 min tondan çox sərbəst azot olur və yalnız azotifikasiya nəticəsində bu azotun bir qismi ali bitkilərin qidalanması üçün istifadə oluna bilən hala keçir. Kök bakteriyalarının paxlalılar fəsiləsinə aid olan bitkilərlə simbioz şəraitində azotu (N2) əlaqələndirərkən bir hektar torpaq ildə 200-300 kiloqram azot ilə zənginləşə bilir, sərbəst yaşayan bakteriyalar isə ildə 15-30 kiloqram azot ilə torpağı zənginləşdirir. Çoxlu sayda bakteriyalar var ki, azotu fiksasiya edir. Torpaqda bitkinin mənimsəyə biləcəyi azotun miqdarı çox deyil.
Azotun mənimsənilə bilən formaları
Bitkilər torpaqdan azotu həll olan nitratlar (NO3-) və ammonium duzları (NH4+) şəklində mənimsəyir. Duzlar gövdə və yarpaqlara nəql olunur və orada biosintez prosesində olduqca sürətlə aminturşulara və zülallara çevrilirlər. Zülallar isə istənilən canlı orqanizmin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Daha çox məlum olan və geniş istifadə edilən azotlu birləşmələr aşağıdakılardır:
Azotun dövriyyəsi
Azot müxtəlif yollarla yer üzünə çatır. Atmosferdəki azot şimşək və ildırım kimi hadisələr nəticəsində yer üzünə yağışlarla nitrat turşusu şəklində qayıdır. Nitrat turşusu torpaqda bakteriyalar tərəfindən nitratlara çevrilir və bitki bu qidanı torpaqdan ala bilir. Başqa bir dövriyyə şəkli də havadakı azotun birbaşa torpağa qayıtmasıdır. Torpaqdakı bəzi bakteriyalarla paxlalıların köklərində olan bakteriyalar havadakı azot qazını torpağın daxilinə çəkirlər. Azotun çevrilməsində 2 proses çox mühümdür:
Denitrifikasiya
Anaerob şəraitdə bir çox bakteriyalar tərəfindən nitratın (NO3-) molekulyar azota (N2) və ya azot oksidlərinə qədər (NO2, NO, N2O) çevrilməsi prosesidir. Bu qazlar daha sonra atmosferə çıxır və azot itkisinə səbəb olur.
Bitkilərin azota tələbatı
Bitkilərin azota tələbatı, əsasən, onun böyümə dövrünə təsadüf edir. Azot bitkilərin vegetativ orqanlarının böyüməsini təmin edir. Azota olan tələbatın vaxtında ödənilməməsi bitkinin vegetativ orqanlarının zəif inkişafına səbəb olur. Bunun nəticəsində də bitkidə fizioloji proseslər pozulur və məhsuldarlıq aşağı düşür. Azotu normadan artıq tətbiq etdikdə isə bitkinin vegetativ orqanları həddən artıq böyüyür, fizioloji proseslər pozulur. Ərzaq və yemlərin keyfiyyəti pisləşir, saxlamağa yararsız olur. Bitkinin tərkibində canlı orqanizmlər üçün zərərli olan toksiki maddələr toplanır. Ona görə də bitkilərin azota olan ehtiyacı hər bir bitki üçün ayrılıqda hesablanmalı və bu zaman torpaqda olan azotun miqdarı, planlaşdırılmış məhsul nəzərə alınmalıdır.
Azotun yuyulması
Azot torpaq məhlulunda o vaxta qədər qala bilir ki, bitkilər və mikroorqanizmlər tərəfindən udulmasın və ya torpaqdan yuyulmasın. Azotun torpaqda saxlanılması üçün aşağıdakıları həyata keçirmək lazımdır:
Fosfor
Fosfor hüceyrələrin ən əhəmiyyətli maddələrinin tərkibinə daxildir: DNT və RNT, fosfat turşusunun mürəkkəb efirləri, fotosintezdə iştirak edən saxarofosfatlar, ATF. Bitkilərin gövdəsinin kütləsinin 0,1-0,7 %-ni fosfor təşkil edir. Fosforun miqdarı 800 mq/kq olan torpaqdan bitki onu kök qidalanması prosesində duzlar şəklində qəbul edir. Dünyada istehsal olunan bitki mənşəli məhsullar hər il torpaqdan 3 milyon ton fosfor götürür.
Fosforun əhəmiyyəti
Fosfor meyvələrin yetişməsini sürətləndirir və bitkilərin soyuğa davamlılığını artırır. Fosfor çatışmadıqda hüceyrələrdə maddələr mübadiləsi ləngiyir, zəif köklər, purpur rəngli yarpaqlar əmələ gəlir, meyvələrin yetişməsi ləngiyir, məhsuldarlıq azalır. Həmçinin fosfor çatışmadıqda antosianin piqmentinin toplanması baş verir. Xlorofilin yaşıl rəngi fonunda qırmızı və lil rəngi yarpaqlara maviyəbənzər çalarlar verir, piqment həddən çox olduqda isə o, lil rəngində olur. Bundan başqa, az xlorofilə malik bitkilərin bütün hissələri – gövdəsi, saplaqları, damarcıqları, yarpaqların aşağı səthi qırmızımtıl və lil rənglərinə boyanır.
Fosforun mənbələri
Fosforun əsas mənbəyi keçmiş geoloji əsrlərdə yaranmış dağ süxurları və digər çöküntülərdir. Mineral fosfor bir çox dağ süxurlarının tərkibinə daxildir. Bu süxurlar eroziyaya məruz qaldıqda su hövzələrinə axıdılır və lil şəklində oraya çökür. Fosfor canlı orqanizmlərin sümüklərinə və toxumalarına üzvi birləşmələrin tərkib hissəsi kimi daxil olur. Üzvü birləşmələrin minerallaşdırılması və canlı orqanizmlərin çürüməsi(parçalanması) nəticəsində fosfor fosfat şəklində yenidən bitkilər tərəfindən istifadə olunaraq dövrü sistemə qoşulur. Fosforun mənimsənilə bilən formaları Fosfat – fosfat turşusunun (H3PO4) duzları şəklində istifadə edilir. Turşunun tərkibində olan hidrogen molekulunun əvəzlənməsinə görə bu duzlar aşağıdakı 3 formada olur: Bitkilər fosforu H2PO4- və HPO42- ionları şəklində mənimsəyir. Torpaq məhlulunda bu ionların miqdarı 1-3 kq/ha olur.
Fosforun dövriyyədən çıxması
Fosforun dövrü sistemdən çıxmasına əsas səbəb onun dibdə çökməsidir. Müəyyən edilmişdir ki, fosforun dövrü sistemə kifayət qədər qayıtmayan miqdarını texnogen tullantılar belə əvəz edə bilmir. Quş və balıq ovu təbiətin fosfor balansını pozur. Müəyyən edilmişdir ki, bir ildə balıq ovundan 60000 ton fosfor geri quruya qayıdır. Gübrə üçün 1-2 milyon ton fosforlu süxur çıxarılır. Bu fosforların çox hissəsi yuyularaq su hövzələrinə axıdılır və beləliklə, dövri sistemdən çıxarılır.
Kalium
Kaliumun bitkilərin həyatında rolu böyükdür. Bitkilərdə kaliumun miqdarı kütləcə orta hesabla 0,3% olur və demək olar ki, hamısı da ion formasındadır. İonların bir hissəsi hüceyrə şirəsində, bir hissəsi də hüceyrənin struktur elementlərində (başlıca olaraq protoplazmada) olur. Kaliumun bitkilərin həyatında rolu çox növlüdür. Kalium meyvələrdə, köklərdə, gövdədə, yarpaqlarda olur, həm də vegetativ orqanlarda onun miqdarı meyvələrdə olduğundan çoxdur.
Kaliumun əhəmiyyəti
Kalium cavan bitkilərdə kalium yaşlı bitkilərə nəzərən çoxdur. O, bitki hüceyrələrində üzvi maddələrin sintezini aktivləşdirir. Bitkidə karbon nəqlini tənzimləyir, nəticədə giləmeyvələrdə və meyvələrdə yetişmə zamanı şəkərin miqdarı artır. Bitkinin kalium ilə yaxşı təmin olunması köklərin, soğanağın və kök yumrularının inkişafını gücləndirir. O, bitkilərin su balansını saxlamağa kömək edir, azot mübadiləsinə təsir edir. Kalium çatışmazlığı olduqda bitkilərdə ammonyak artıqlığı yaranır ki, bu da bitkilərin məhv olmasına gətirib çıxara bilər, fotosintez prosesini, nəfəsalmanı və hüceyrələrin dartılmasını ləngidə bilər ki, bu da boy uclarının məhv olmasına səbəb olur, yarpaqların rəngi pozulur və hətta onlar tökülür. Kalium çatışmadıqda meyvələr daha az şirin, dənli bitkilərin dənləri xırda olur. Həmçinin kalium çatışmadıqda hər şeydən əvvəl köhnə yarpaqlar saralır: yuxarısından başlayaraq kənarlardan aşağıya doğru, sonra isə damarcıqlar arasında yayılır. Saralmış yerlər boz rəng alır və ölür. Kaliumun olmaması bitkinin ölümünə səbəb olur.
Kaliumun mənbələri
Kaliuma bir çox mineralların tərkibində rast gəlinir. Dağ süxurlarında, tarla şpatlarında (silisium turşusundan olan minerallar) və slyuda minerallarında kaliuma rast gəlinir. Kalium dağ mədənlərində kalium xlor (KCl) və kalium sulfat duzları (K2SO4) kimi saxlanılır. Kaliumun gübrə kimi istifadə edilməsi üçün onun kalium duzları ilə zənginləşdirilməsi tələb olunur. Kaliuma üzvi birləşmələrin tərkibində sərbəst element kimi rast gəlinir.
Kaliumun mənimsənilə bilən formaları
Bitkilər kaliumu torpaq məhlulundan K+ ionu şəklində mənimsəyir. Kaliumun torpaqda ehtiyatı 0,2-3 % və ya 6000-90000 kq/ha (0-20 sm qalınlıqda) təşkil edir. Kalium ionları torpaqda gilli mineralların səthində adsorbsiya olunur və kationlarla mübadilə olunana qədər orada qalır. Bitkilər tərəfindən mənimsənilə bilən formada torpaq məhlulunda isə kalium az miqdarda rast gəlinir – 1-3 mq K2O/100 qr torpaqda. Birləşmiş və azad K+ ionları arasında dinamik tarazlıq mövcuddur. Torpaq məhlulunda bitkilərin kalium inonlarının mənimsənilmə dərəcəsi kaliumun gilli minerallardan və gilli-humus kompleksindən sərbəstləşməsindən asılıdır.
Kalsium
Bitkilərdə kalsiumun miqdarı orta hesabla 0,3% olur. Bitki toxumalarının möhkəmliyini təmin edir və bitkilərin dözümlülüyünü artırır. Kalsium çatışmazlığı pektin maddələrinin köpəşməsinə, hüceyrə divarlarının seliklənməsinə və bitkilərin çürüməsinə səbəb olur; kök sistemi zədələnir, bitkilərin yuxarı hissəsinin və cavan yarpaqların ağarması baş verir. Yeni əmələ gələn yarpaqlar əyri, kənarları düz formada olmayan, kiçik olur, səthində açıq-sarımtıl ləkələr əmələ gəlir, yarpaqların kənarları aşağı qatlanır.
Kalsiumun əhəmiyyəti
Elə bitkilər var ki, kalsium sevəndirlər və əsasən, qələvili torpaqda (kalsium ilə zəngin olan), həmçinin əhəng daşı və təbaşir olan yerlərdə bitir. Elə bitkilər də var ki, kalsiumdan qorxur, əhəngli torpaqlardan qaçır, belə ki, torpaqda kalsium ionunun olması onların inkişafına ləngidici təsir edir. Kalsium torpaq mühitinin (Ph) neytrallaşdırılması, torpaq strukturunun yaxşılaşdırılması, torpaq mkrofaunasının inkişafı üçün olduqca böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Kalsiumun mənbələri
Kalsiumun torpaqda ümumi miqdarı 0,1%-dən 1,2%-ə qədər ola bilir. Kalsium üzvi maddələrdə bitişik şəkildə olur. Kalsium təbiətdə bərk, gümüşü ağ metal şəklində olur.
Kalsiumun mənimsənilə bilən formaları
Bitkilər kalsiumu Ca2+ ionu şəklində mənimsəyir.
Kalsiumun itkisi
Yağıntılarla hər il 1 ha torpaqdan 300-500 kq kalsium yuyulur. Yağıntılar nə qədər çox olarsa, bir o qədər kalsium torpaqdan çox yuyulur. Mədəni bitkilər hər il torpaqdan 30-50 kq kalsium mənimsəyir. Sidratların tətbiqi və iri yarpaqlı bitki qalıqlarının qıcqırması nəticəsində ayrılan H+ ionu torpaqdan kalsiumu aparır.
Lado Avaliani
Avaliani, Lado Şalvoviç (gür. ვლადიმერ (ლადო) შალვას ძე ავალიანი, 2 [15] may 1913 Zestafoni, Kutaisi quberniyası, Rusiya imperiyası - 1998) — Gürcüstanın sovet dövrü yazıçısı.
Bitkilərin qidalanması
Maqnezium
Bitkilərdə maqnezium orta hesabla 0,07 kütlə faizi miqdarındadır. Maqnezium çox böyük işdə – günəş enerjisinin akkumulyasiyasında iştirak edir. O, xlorofil molekulunun tərkibinə daxildir və molekulun mərkəzi atomudur. Xlorofil günəş enerjisini udur və onun köməyi ilə karbon qazı və suyu mürəkkəb üzvi maddələrə – şəkər, nişasta və s. köçürür. Maqnezium ribosomun məcburi komponentidir: onun iştirakı ilə (ATF ilə birlikdə) zülalın biosintezi zamanı aminturşuların nəqliyyat RNT-si ilə əlaqələnməsi baş verir. Mg2+ ionları zülal molekulunu yumaq kimi “tikir” və bununla da zülal molekullarının strukturunun saxlanmasını təmin edir. Maqnezium nukleoziddifosfatlardan ATF sintezini katalizləşdirir, alma turşusunun limon turşusuna, turşəng turşusunun qarışqa turşusuna və karbon qazına çevrilməsinin ferment sistemini aktivləşdirir.
Lado Avaliani
Həyatı
2 (15) may 1913-cü il tarixində Rusiya imperiyasının Kutaisi quberniyasının Kutaisi qəzasının Zestafoni şəhərində anadan olub. 1940-cı ildə Tbilisi İncəsənət Akademiyasının Qrafik fakültəsini başa vurub. 1945-ci ildə Ümumkommunist bolşevik partiyasına daxil olmuşdur. 1959-cu ildə "Sonuncu gün, ilk gün" kinodramında rəssam rolunu oynamışdır. 1977-ci ildən 1981-ci ilə qədər Gürcüstan Yazıçılar İttifaqının nəsr şöbəsinin müdiri olmuşdur.
Bitkilərin qidalanması
Maqneziumun əhəmiyyəti
Maqnezium çatışmazlığı olduqda mədəni bitkilərin məhsuldarlığı azalır, xloroplastların və xlorofillərin əmələ gəlməsi pozulur: yarpaqlar “mərmərəbənzər” olur, zoğlar arası sahə solğunlaşır, zoğlar boyu isə yaşıl qalır. .Zoğlar arasındakı toxumalar müxtəlif rənglər ala bilər – sarı, narıncı, qırmızı, bənövşəyi. Sonra onların ölməsi baş verir. Əvvəlcə yarpaqların kənarları burulur və tədricən tökülür.Yerdə olan bütün bitkilərin xlorofillərində maqneziumun ümumi miqdarı 100 milyard tona yaxındır.
Maqneziumun mənbələri
Maqnezium yerin mantiyasının əsas elementlərindən biridir. Yer qabığında isə daha azdır. Maqnezium Mg2+, Fe2+ ilə birlikdə olivin, piroksen və s. maqmatik mineralların tərkibinə daxildir. Mg mineralları çoxsaylıdır, onlara silikatları, karbonatları, sulfatları, xloridləri və s. misal göstərmək olar. Onların yarısından çoxu biosferdə əmələ gəlmişdir (dənizin, göllərin, çayların dibində), qalanları isə yüksək temperaturlu proseslərlə bağlıdır. Sənayedə maqneziumu dolomitlərdən, eləcə də dəniz suyundan əldə edirlər.
Maqneziumun mənimsənilə bilən formaları
Torpaqda MgCO3 miqdarı 0,05-0,5% arasında dəyişir. Bitki maqneziumu Mg2+ ionu şəklində mənimsəyir. Maqnezium ionları da kalium ionları kimi ya torpaq məhlulunda, ya da udulmuş komplekslərin tərkibində daha güclü udulmuş olan H+ və Ca2+ ionlarını əvəz edir. Maqnezium ionlarının mənimsənilə bilən olması aşağıdakı yollarla müəyyənləşdirilir: İkivalentli Mg2+ və Ca2+ güclü elektrik yükü hesabına birvalentli K+ ionu ilə birləşir) maqnezium inonlarının mənimsənilməsini çətinləşdirir. Bitki tərəfindən mənimsənilməmiş və ya torpaq kolloidləri ilə birləşməmiş sərbəst Mg ionları yuyulur. Hər il 10-50 kq/ha Mg torpaqdan yuyularaq itkiyə gedir.
Lado Avaliani
Yaradıcılığı
Əsərlərinin nəşrinə 1935-ci ildə başlamışdır. Yazıçının hekayə və novellalar mövzusu Svanetiyanın qədim və yeni həyatına, Böyük Vətən müharibəsinə, Gürcü ədəbiyyatı və incəsənətinə həsr olunub.
Bitkilərin qidalanması
Kükürd
Bitki orqanizmində kükürdün miqdarı orta hesabla 0,05 % kütlə miqdarında olur. Kükürd zülalların aminturşuları olan sistein və metioninin tərkibinə daxildir. Bitki torpaqdan kükürdü suda həll olan sulfatlar şəklində alır, çürümə bakteriyaları isə zülalların kükürdünü hidrogen sulfidə çevirir (çürümə zamanı pis iyin yaranma səbəbi də budur).
Kükürdün əhəmiyyəti
Kükürdün çox hissəsi bitki tərəfindən mənimsənilmir, amma bitkilərin fosforu mənimsəmələrinə kömək edir. Kükürd çatışmazlığı fotosintezin intensivliyini azaldır.
Lado Avaliani
Yaradıcılığı
Yazıçının ən mühüm əsəri "Yeni horizont" (gür. ახალი ჰორიზონტი, 1952—1969) trilogiyası olmuşdur. Bu əsər mədənçilərin həyatı və əməyi haqqında ilk gürcü romanıdır. Avalianinin əsəri bir neçə SSRİ xalqının dilinə tərcümə edilib. Bir neçə hekayəsi çex, "Şair-sərgərdan" novellası isə ingilis dilinə tərcümə edilib.
Bitkilərin qidalanması
Kükürdün mənbələri
Saf kükürdə daha çox vulkanik ərazilərdə rast gəlinir. Bu ərazilər insanlar üçün kükürdün ən qədim mənbələri hesab olunur. Bununla yanaşı, hal-hazırda pirit, sfalerit, qallit və s. kimi minerallar da kükürdün təbii mənbələri sayılır.Torpaqların tərkibində 0,02%-dən 3%-ə qədər kükürdə rast gəlinir. Bunun 60-95%-i üzvi birləşmələrin tərkibindədir. Torpaqda humusun artması kükürdün də miqdarının artmasına səbəb olur.
Kükürdün mənimsənilə bilən formaları
Torpaqda kükürdün stabil formaları Fe, Cu və s. ilə birləşmiş halda, üzvi birləşmələrin tərkibində və bitki tərəfindən mənimsənilən və tez yuyulan sulfatlar, məsələn, CaSO4 2H2O (kips) rast gəlinir. Torpağın su-hava rejimi kükürd birləşmələrinin çevrilməsini təmin edir. Torpağın yaxşı havalanma gedən yuxarı qatlarında sulfidlər elementar kükürdə qədər parçalana bilir. Kipləşmiş torpaqlarda isə anaerob şəraitdə əksinə proses baş verir. Yağıntıların və tətbiq olunan gübrələrin miqdarından asılı olaraq il ərzində 100-180 kq/h kükürd yuyulur. Bitkilər kükürdü sulfat ionu (SO42-) şəklində mənimsəyir. Bitkilər az miqdarda kükürdü yarpaq ağızcıqları vasitəsilə SO2 formasında mənimsəyə bilir.
Mikroelementlər
Hava rejimi yaxşı olan torpaqlarda bitkilər üçün kifayət qədər mikroelementlər mövcuddur. Quraqlıq zamanı bitki üçün əlverişsiz torpaqlarda (məs., qumsal torpaqlarda) pH-ın yüksək olması şəraitində torpaq mikroelementləri "tutub saxlayır" və bitki bundan istifadə edə bilmir. Kül elementləri daxil olmayan kompleks gübrələrlə uzun müddətli gübrələmənin aparılması baş verərsə, o halda mikroelementlərlə gübrələmə aparmadan yüksək məhsul əldə etmək mümkün deyil. Amma yadda saxlamaq lazımdır ki, mikroelementlər olan gübrələmənin torpağa tətbiqi ilə bitkinin mikroelementlərə olan ehtiyaclarını tam təmin etmək mümkün deyil. Ona görə də kənd təsərrüfatında bitkilərin mikroelementlərə olan ehtiyacları yarpaqdan aparılan gübrələmə ilə təmin edilir.
Bor (B)
Bitkilər üçün ən mühüm mikroelementlərdən biridir. Bor çatışmazlığı nəticəsində reproduktiv orqanlar, toxum yetişmə və məhsulun formalaşması prosesləri pozulur. Karbohidrat mübadiləsində çox əhəmiyyətli rola malikdir.
Dəmir (Fe)
Bitkilərdə əsas qida maddələrinin mənimsənilməsinə dəstək verir, tənəffüs, və fotosintez üçün ən vacib element sayılır. Azotun parçalanmasında iştirak edir. Dəmirin çatışmazlığı yarpaqlarda saralma ilə müşahidə olunur.
Kobalt (Co)
Kobalt bitkilərə molekulyar azotun fiksasiyası üçün əhəmiyyətlidir. B12 vitamininin sintezi üçün zəruridir. Boy artımı üçün güclü stimulyator rolunu oynayır.
Mis (Cu)
Fermentlərin tərkibinə daxildir və 50% miqdarında xloroplastların tərkibində rast gəlinir. Mis çatışmazlığı nəticəsində tənəffüsün və fotosintezin intensivliyi aşağı düşür. Mis bitkilərin göbələk və bakterial xəstəliklərə qarşı davamlılığını artırır. Quraq ərazilərdə mis çatışmazlığı bitkilərə daha mənfi təsir edir.
Molibden (Mo)
Molibden azot mübadiləsi üçün vacib olan elementdir. Onun çatışmazlığı, əsasən, turş torpaqlarda rast gəlinir və bunun nəticəsində bitkinin boy inkişafı ləngiyir və xlorofil sintezi dayanır.
Sink (Zn)
Sink çox sayda fermentin tərkibinə daxildir, xlorofilin əmələ gəlməsində iştirak edir, vitaminlərin sintezi üçün vacibdir. Onun çatışmazlığı olarsa, fosfor mübadiləsi pozulur, bitkilərin göbələk xəstəliklərinə yoluxma halları artır.
Eldar Abdinov
Eldar Abdinov (Eldar Rzaqulu oğlu Abdinov; 20 aprel 1952, Ərkivan kəndi, Masallı) — 1-ci, 2-ci, 3-cü dərəcəli "Əmək şöhrəti" nişanları, "Kömür sənayesi fəxri əməkdaşı" nişanı, "Şəhər qarşısında xidmətlərinə görə" nişanı ilə təltifçisi, Qazaxıstanın Ekibastuz şəhərinin Milli Məclisinə 6 dəfə deputat seçilmişdir , Əməkdar təqaüdçü.
Həyatı
Eldar Abdinov 20 aprel 1952-ci ildə Masallı rayonunun Ərkivan kəndində anadan olub. 1958–68-ci illərdə Ərkivan kəndində tam orta təhsil alıb. Daha sonra Bakıda 5 nömrəli ŞTPM-ə daxil olub. Peşə məktəbini fərqlənmə ilə bitirdikdən sonra hərbi xidmətə çağırılıb. 1970–72-ci illərdə Rusiyanın Komsomolsk-Amur şəhərində Dəmir yolu ordusunda hərbi xidmət edib. Tərxis olunduqdan sonra həmin şəhərdə qalaraq idmançı karyerasını davam etdirib. Sərbəst güləş üzrə ustalığa namizəd Eldar Abdinov 1973-cü ildə Komsomolsk-Amurda keçirilən şəhər birinciliyinin qalibi olub. Elə həmin il Qazaxıstanın Pavlodar vilayətinin Ekibastuz şəhərinə gedib və hazırda orada yaşayır.
20 il ərzində "Boqatır Akses Komir" MMC-də Yeməkxana müdiri vəzifəsində çalışıb. Bununla yanaşı, Pavlodar Sənaye və Karaqanda Kooperativ İnstitutlarını bitirərək iki ali təhsil alıb.
1976-cı ildə Pavlador vilayətində ittifaq əhəmiyyətli QRES-in inşasında Azərbaycandan komsomol təyinatı ilə 100-dən artıq gənc gəlib. Onların gəldiyinin səhəri gün Eldar Abdinov yataqxananın qırmızı guşəsində onlarla görüşür və şəhərdə olan vəziyyəti izah edir. Həmin il amnistiya edilib, həbsxalardan buraxılmış on minlərlə keçmiş canilər komsomol tikintiləri gedən şəhərlərə yerləşdirilib. Ekibastuz şəhəri də istisna hal təşkil edib. Bununla əlaqədar olaraq şəhərdə kriminogen vəziyyət çox gərgin olub.
İctimai fəaliyyəti
Eldar Abdinov, eyni zamanda diaspor işində də aktiv soydaşlarımızdandır. 12.05.1992-ci ildə Qazaxıstan Respublikasının Pavlodar vilayətinin Ekibastuz şəhərində onun təşəbbüsü ilə "Azərbaycan" Cəmiyyəti yaradılıb və o, bu cəmiyyətə sədr seçilib. Eldar Abdinov Birinci Qarabağ müharibəsi illərində Ekibastuzdakı bütün həmvətənlərimizi yardım etməyə səfərbər etdərək vəsait toplayıb. 26.05.1992-ci ildə 164 kq dərman və 250 000 rubl (təqribən 40 000 manat ekvivalent) ilə Azərbaycana gedib. Dərmanları və həmin pullara alınmış zirehli jiletləri çox böyük ehtiyacı olan gənc Azərbaycan Ordusunun zabitlərinə təhvil verib. 2004-cü ildə ictimai işləri olduqca çox olduğundan könüllü surətdə Cəmiyyətin sədri vəzifəsindən istefa verib və Ağsaqqallar Şurasının sədri seçilib. 1996–2004-cü illər ərzində Ekibastuzdakı "Azərbaycan" Cəmiyyətinin festival, yarış və s. tədbirlərdə iştirakını təşkil edib. Bununla Cəmiyyət bütün vilayətdə tanınıb. Təqaüddə olmağına baxmayaraq, indi də Azərbaycan diasporunun taleyində yaxından iştirak edir, öz yardım və əməyini əsirgəmir.
Eldar Abdinovun ictimai-siyasi fəaliyyətinin əsas hissəsini, bir millət vəkili olaraq görmüş olduğu işlər təşkil edir. Eldar Abdinov 6 dəfə Ekibastuz şəhəri Milli Məclisinin deputatı seçilib. O, 2020-ci ilə kimi Məsləhət Şurasında vətəndaşların qanuni maraqları və hüquqlarının təminatı üzrə daimi komissiyanın sədr müavini olub. Eldar Abdinov 2018 və 2019-cu illər ərzində millət vəkili olaraq fəaliyyətinə görə 17 deputat arasında ən yüksək bal toplayıb.
18 ildən çoxdur ki, öz vəsaiti hesabına 15 yaşına çatmış yeniyetmə oğlan və qızlar arasında müxtəlif idman növləri üzrə yarışlar keçirir, öz vəsaiti ilə gənc idmançılara idman formaları alır, yerli təsərrüfatları ərazini abadlaşdırmaq üçün mobilizə edir. Onun təşəbbüsü ilə Ekibastuzda yaşayış binlarında borular dəyişdirilib, həyətlər abadlaşdırılıb, qazanxanalar, elektrik xətləri, idman kompleksləri təmir olunub. 18 ildən çoxdur ki, "Məktəbə gedən yolu" aksiyasında iştirak edir. Bu aksiya çərçivəsində 528 uşağa məktəb ləvazimatı və 39 uşağa komplekt məktəbli geyimi təqdim olunub. 18 ildən artıqdır ki, Beynəlxalq Ahıllar Günü ilə bağlı qəbul keçirir. Onun tərəfindən bu illər ərzində 1538 nəfər yaşlı insan üçün süfrə açılıb.
Hazırda Eldar Abdinov Əməkdar təqaüdçüdür. Tanınmış ictimai xadim 2003–2015-ci illərdə Ekibastuzda 12 millətdən ibarət olan Milli Mədəniyyət Mərkəzinin Əlaqələndirmə Şurasının sədri olub. 2011–2019-cu illərdə Qazaxıstan Xalqları Assambleyasının üzvü olub. "Ekibastuzun gələcəyi" hərəkatının aktiv üzvlərindəndir. O, Nur Otan Partiyasının Ekibastuz şəhər filialının partiya nəzarəti sədridir. 2015-ci ildən Ekibastuz şəhərinin fəxri vətəndaşı olan Eldar Abdinov dəfələrlə şəhər və vilayət rəhbərliyinin fəxri fərmanları ilə təltif olunub, Qazaxıstan Respublikası Konstitusiyasının 10 illiyi, 20 illiyi medalları, Qazaxıstan Respublikası Müstəqilliyinin 10 illiyi, 20 illiyi medalları, Qazaxıstan Xalqları Assambleyasının 20 illiyi, 25 illiyi medalları 1-ci, 2-ci, 3-cü dərəcəli "Əmək şöhrəti" nişanları, "Kömür sənayesi fəxri əməkdaşı" nişanı, "Şəhər qarşısında xidmətlərinə görə" nişanı ilə təltif edilib.
Əkrəm Xudiyev
Əkrəm Məhiyəddin oğlu Xudiyev (d. 1965; Zəngilan, Azərbaycan - ö. 1993; Zəngilan, Azərbaycan) — I Qarabağ müharibəsinin şəhidi.