cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hərəkət (fəlsəfə)
Hərəkətlə bağlı fəlsəfi baxışlar
Yuxarıda deyildiyi kimi, analoği mühakimələr əsassızdır. Onların başlıca nöqsanını predmetlərin həm əşya və həm də proses olmasının inkarı, onların sabit və dəyişkən tərəflərinin bir-birinə qarşı qoyulması təşkil edir. Dogrudur, adi halda insanın təfəkkürü bir qayda olaraq gerçəklikdəki əşyaları və prosesləri bir-birindən kəskin həddlərlə ayrılmış halda götürür. Belə təsəvvür yaranır ki, onlar bir-birilə sadəcə qarşılıqlı təsirdə çıxış edən tərəflərdir. Bundan fərqli olaraq, fəlsəfi təhlil elmi məlumatlara arxalanmaqla, hər bir əşyanın eyni zamanda proses olducu fikrini irəli sürür və sübut edir. Hətta ən sadə predmetlərin (stol, stul, ev və sair) öz keyfiyyətini saxlamasından və öz-özü ilə eyniyət təşkil etməsindən söhbət getdikdə belə, unutmamalıyıq ki, onlar çoxtərəfli dəyişikliklərə məruz qalmış proseslər kimi çıxış edir. Belə ki, sözügedən stolun yaradıldıcı acac molekulunun nüvəsinə münasibətdə onun elektronlarının vəziyyəti, habelə onun nüvəsində proton və neytronların vəziyyəti özü-özü ilə eyniyyətdə deyildir. Hətta stolu Günəş şüaları işıq-landırdıqda, onda müəyyən dəyişikliklər baş verir: stolun səthinə düşən fotonlar elektronları sıxışdırıb çıxardır (bu foto effekt hadisəsi adlanır). Bununla birlikdə həmin qəbildən olan dəyişikliklər halında da stolda müəyyən əlamətlər qorunub saxlanılır və yenidən yaradılır. Buna əsasən biz müəyyən bir predmet (bu anda stol), onun başqalarından fərqi haqqında danışa bilirik. Öz gündəlik təcrübəmizdə biz bu proseslərlə tez-tez rastlaşırıq. Məsələn, istehsalın inkişafı gedişində insanlar müəyyən təbiət materiallarını digərləri ilə sintez etmək yolu ilə daha mürəkkəb sistemlər (obyektlər) yaratmacı öyrənirlər. Bizim dünya ilə praktiki qarşılıqlı təsir daxilində bizdən asılı olmayan təbiət proseslərinin baş verdiyini görmək olar. Məsələn, burada bəzi proseslər keyfiyyət dəyişikliklərinə ucrayır, nəticədə predmetlərin mürəkkəb-ləşməsi, sadə obyektlərdən yeni, daha mürəkkəb obyektlərin yaranması baş verir. Predmetlərdə keyfiyyət dəyişiklikləri ilə əlaqəli olan proseslər inkişaf anlayışı ilə səciyyələnir. bu prosesdə əvvəlki keyfiyyət halında gizli və inkişaf etməmiş olan potensial imkanlar, sanki genişlənir və inkişaf edir. Qeyd edək ki, «inkişaf» mövzusunu biz gələcək dərslərdə geniş şəkildə öyrənəcəyik. Buna görə də burada inkişaf prosesinin iki növünün olducunu göstərməklə kifayətlənəcəyik.
Onlardan birincisi materiyanın müvafiq növü çərçivəsindən, onun müəyyən təşkili səviyyəsindən kənara çıxmayan keyfiyyət çevrilmələri prosesini ifadə edir. Ikinci isə materiyanın bir səviyyəsindən digər səviyyəsinə keçid proseslərində əhatə olunur. Birinci növə ən gözəl nümunə kimi ulduzların təkamülü prosesini göstərmək olar. Müasir fizika və astrofizika elmləri baxımından yanaşdıqda, hər bir ulduz, o cümlədən də Günəş öz təkamülündə bir neçə mərhələdən keçir. Həmin pillələrin xarakteri, ulduzun başlancıc vəziyyətindən və kütləsindən asılı olur. Günəş, öz səthində 6 min dərəcə C istiliyə malik sarı ulduzların spektral sinfinə aid edilir. Onun mərkəzində istilik bir neçə milyon dərəcə və təzyiq isə milyon atmosferlə ölçülür. Bu şəraitdə istilik nüvə sintezi prosesləri baş verir ki, onun gedişində hidrogen heliuma çevrilir. Günəşin mərkəzindən şüalanan enerği, bu sintezin nəticəsidir. Artıq 5 milyard ildən çoxdur ki, Günəş bu minvalla «yaşayır» və təxminən 10 milyard il bundan sonra da fəaliyyət göstərəcəkdir. Bu müddət ərzində onun mərkəzində hidrogen tədricən yanacaq və nüvədə helium toplanacaqdır. Sonra isə Günəşin mərkəzi sahəsinin sıxılması baş verəcək, təzyiq və temperatur kəskin surətdə artacaqdır, nəticədə nüvə reaksiyalarının yeni tipinin (heliumun karbona çevrilməsi) baş verməsi mümkün olacaqdır. Həmin məqamda Günəşin təkindən şüalanmanın əhəmiyyətli dərəcədə çoxalması, sanki onun qabını əyəcək və Günəş şişərək öz səthində 3-4 min dərəcə istiliyə malik olan və həcm ölçülərinə görə isə Yerdən Günəşə qədər olan məsafədən də çox olan qırmızı nəhəngə çevriləcəkdir. Müəyyən zaman keçdikdən sonra hidrogen təbəqənin tullanılması və soyuması baş verəcəkdir. Elə bir qaz toz dumanlıcı yaranacaqdır ki, onun mərkəzində o qədər də böyük olmayan yüksək sıxlıca malik ulduz – səthində 10 min dərəcə istiliyə malik olan – ac karlik (kiçik, xırda ölçülü deməkdir). Sonra isə o, tədricən soyuyaraq qırmızı karlikə, daha sonra isə «qara» karlikə çevriləcəkdir. Bu sonuncu vəziyyətdə o sıxlıcı suyun sıxlıcından milyon dəfələrlə çox olan və ölçüsünə görə Yer kürəsindən kiçik olan ölü soyuq ulduza çevriləcəkdir. Ulduzların əksəriyyəti yuxarıda qeyd olunan çevrilmələr zənciri prosesini keçirir. Özü də əgər ulduzun başlancıcdakı kütləsi Günəşdə olducundan xeyli miqdarda çoxdursa, onda o öz təkamülünü ən yüksək partlayış və müəyyən qalıcın qalması ilə başa vura bilir. Bu qalıqdakı maddənin böyük sıxlıca malik olması cazibə sahəsinin kəskin surətdə artması ilə nəticələnir.
Ulduzlarda baş verən rəngarəng çevrilmə prosesləri cansız təbiətdə materiya təşkilinin artıq formalaşmış olan çərçivəsi daxilində inkişafa aydın nümunədir.
Mehdi Hüseyn (film, 1969)
Məzmun
Film-portretdir. Bu film Azərbaycan xalq yazıçısı, alovlu publisist, ictimai xadim Mehdi Hüseynin həyat və fəaliyyətinə həsr olunmuşdur. Filmdə yazıçının doğulduğu və boya-başa çatdığı, gəzib dolaşdığı yerlər-kənd evi, oxuduğu məktəb, Kür sahili, Qarayazı meşəsi, Qazax seminariyası, Molla Vəli Vidadinin qəbri öz əksini tapmışdır. Buraya yazıçının əsərləri əsasında çəkilmiş "Səhər", "Qara daşlar" bədii filmlərindən fraqmentlər verilmiş, yazıçını masa arxasında işləyərkən, kəndlərdə əməkçilərlə görüşərkən, ov zamanı təsvir edən xronikal kinokadrlardan da istifadə edilmişdir.
Hərəkət (fəlsəfə)
Hərəkətlə bağlı fəlsəfi baxışlar
Yuxarıda qeyd olunan birinci növ inkişafa aid materiyanın bioloği formasından da misallar gətirmək olar. Məsələn, yeni heyvan növləri bitki orqanizmlərinin formalaşması, ayrı-ayrı orqanizmlərin ardıcıl inkişaf mərhələlərindən keçməsi və s. bu qəbildəndir. Ictimai həyatda belə inkişaf nö-vünə nümunə kimi ictimai-iqtisadi formasiyaların bir-birini əvəz etməsini, habelə formasiyanın öz daxilində keyfiyyətcə spesifik bir mərhələdən digərinə keçidi göstərmək olar.
Materiya inkişafının ikinci növü elə keyfiyyət vəziyyətlərinin dəyişilməsini ifadə edir ki, burada materiya təşkilinin bir səviyyəsindən digərinə keçid baş verir. Buna misal kimi elementar hissəciklərdən atomların və molekulların əmələ gəlməsini, qeyri-üzvi təbiətdən bioloği aləmə keçidi, insan cəmiyyətinin təşəkkül tampası və formalaşması proseslərini göstərmək olar. Bütün bu hallarda materiya təşkili səviyyəsinin mürəkkəbləşməsi, bu təşkilin yeni səviyyələrinin yaranması və yeni materiya növlərinin meydana gəlməsi özünü göstərir.
Hərəkətin formaları və struktur səviyyələri
Hərəkətin müxtəlif formaları vardır. Hərəkət forması dedikdə maddi obyektlərin eyni tipli fəaliyyət qanunlarına və təşkil qaydalarına malik olan növü başa düşülür. Hərəkət formalarının müxtəlifliyi materiyanın ayrı-ayrı struktur səviyyələrdən təşkil olunması ilə izah edilir.
XIX əsrin 70-ci illərində alman filosofu Fridrix Engels materiyanın beş hərəkət formasını göstərmişdi: mexaniki, fiziki, kimyəvi, bioloji və sosial formalar.
Engelsin təsnifatı aşacıdakı prinsiplərə əsaslanır:
Birinci hər bir hərəkət formasının özünəməxsus maddi daşıyıcısı vardır. Məsələn, mexaniki hərəkətdə olan daşıyıcı makrocisimlər, fiziki hərəkətdə – molekullar, kimyəvi hərəkətdə – atomlar, bioloği hərəkətdə – canlı sistemlər, sosial hərəkətdə isə – ictimai orqanizmdir.
Ikinci, hərəkət formaları sadədən mürəkkəbə doğru düzülmüşdür.
Üçüncü, hərəkət formaları müəyyənləşdirilərkən genetik (mənşə, yaranma deməkdir) prinsipə əməl edilmişdir. Yeni hər bir növbəti formanın ona qədərki forma ilə genetik əlaqəsi göstərilmişdir.
Hərəkətin yuxarıda göstərilən formaları bir-birilə sıx əlaqədardır. Bu özünü birinci növbədə onda göstərir ki, hər bir yüksək hərəkət forması özündən əvvəlki formanı da əhatə edir. Lakin aşacı forma yuxarı formaya tabe vəziyyətdə olur. Məsələn, bioloği hərəkət formasında ondan aşacı formalar (kimyəvi, fiziki və mexaniki) müəyyən dərəcədə iştirak edirlər. Lakin bioloği formada əsas yeri məhz bioloği qanunauycunluqlar tutur. Aşacı hərəkət formaları yalnız yardımçı rol oynayırlar.
Hərəkət formaları bir-birindən ayrılmazdır. Lakin onların hər birinin keyfiyyət spesifikliyi vardır. Bu cəhətə məhəl qoymamaq reduksionizm adlanan səhv ilə nəticələnir. Göstərilən səhv hərəkətin yüksək formasnı ondan aşacı formaya müncər edir. Bunun aydın nümunəsini mexanisizmin timsalında görmək olar. Onun nümayəndələri bioloği həyatı izah edərkən, ondan aşacıda duran mexaniki və fiziki-kimyəvi qanunlardan çıxış edirdilər. Buna bənzər səhvə XIX əsrin II yarısında geniş yayılmış olan sosial-darvinizm adlanan təlim də yol verirdi. Belə ki, onun tərəfdarları sosial hərəkət formasının spesifikliyini nəzərə almırdı. İctimai həyatı ondan aşacıda duran bioloği hərəkət formasının qanunları əsasında izah edirdilər.
Engelsin təsnifatındakı hərəkət formaları üç bloka ayrılır: cansız təbiət, üzvi aləm və cəmiyyət. Birincidə əsas yeri fiziki və kimyəvi formalar, ikincidə bioloği hərəkət tutur. Üçüncü növ hərəkət isə sosial qanunlara tabedir. Bu üç forma materiyanın inkişafının üç başlıca mərhələsinə və buna uycun formalaşan üç əsas sferaya müvafiq gəlir.
Engels tərəfindən hərəkət formalarının təsnifatının verildiyi dövrdən xeyli müddət keçmişdir. Bu müddət ərzində elm əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etmişidr. Bununla əlaqədar materiyanın hərəkət formaları haqqında təsəvvürlər də ciddi surətdə dəyişilmiş və təlkmilləşmişdir. Lakin hərəkət formalarının ənənəvi təsnifatı bu gün də öz əhəmiyyətini itirməmişdir. Bu təsnifat mühüm dünyagörüşü və metodoloği əhəmiyyətə malikdir. Belə ki, dünyanın bitkin elmi mənzərəsinin yaradılmasına və elmi biliklərin sahələrə ayrılması işinə kömək edir. Bununla yanaşı həmin beş formanın irəli sürüldüyü dövrdən keçən müddət ərzində təbiətşünaslıq elmlərində əldə edilmiş böyük nailiyyətlər hərəkətin formalarını daha da dəqiqləşdirməyə imkan verir. Məsələn, XIX əsrin sonlarından başlayaran yeni hərəkət formaları kəşf olunmaqdadır. Bunlardan mikroaləmdəki hərəkəti, meqaaləmdə hərəkəti və geoloği hərəkət formasını göstərmək olar. Birinci forma elementar hissəciklər dünyası ilə baclıdır. Hərəkətin meqaaləm (meqa – böyük deməkdir) forması kainatın bizdən çox-çox uzaqlarda yerləşən nəhəng obyektlərini əhatə edir. Bunlar özünəməxsus xarakter daşıyır. Onlarda klassik mexanikanın cazibə qanunu demək olar ki, fəaliyyət göstərmir. Nəhayət, geoloği hərəkət forması aşkar etdi ki, Yer daxilində gedən proseslər çox spesifikdir. Onlar xalis mexaniki, fiziki və kimyəvi qanunların çərçivəsinə sıcışmır. Belə ki, kimyəvi qanunlar yer qabıcı, (litosfera) səviyyəsində fəaliyyət göstərir. Ondan dərin səviyyələrdə isə atomların sıxılması və deformasiyası baş verir, yaxud yerin nüvəsində kimyəvi xassələr öz qüvvəsini itirir, kimyəvi reaksiyalar baş verə bilmir.
XX əsrdə elmdə elementar hissəciklərin çevrilməsi, subelementar səviyyədə gedən qarşılıqlı təsir ilə yanaşı, Meqaaləmdə aşkar olunan yeniliklər – qalaktikaların qarşılıqlı təsiri və Metaqalaktikanın genişlənməsi kimi böyük kəşflər edilmişdir. Müasir dövrdə fiziki və kimyəvi hərəkət formalarının münasibətində də yeniliklər baş verir. Belə ki, kimyəvi hərəkət forması bir tərəfdən mikroaləmdəki qarşılıqlı təsirdən yaranır. Digər tərəfdən o, molekulyar – fiziki hərəkətin yaranmasının mühüm şərti kimi çıxış edir. Beləliklə də mikroaləm fizikasından makrofiziki proseslərə keçidi təmin edir.
Müasir elm bioloği hərəkət sahəsində də irəliləyişlər yaradır. Belə ki, canlı həyatın ilkin səviyyəsi haqqında təsəvvürlər dəqiqləşdi (zülalar ilə yanaşı DNT və RNT turşularının kəşfi).
Heç şübhəsiz ki, elmin gələcək inkişafı materiyanın yeni-yeni hərəkət formalarını aşkar edəcəkdir. Nəticədə hərəkət formaları haqqında indiki təsəvvürlər daha da dəqiqləşəcəkdir.
Hərəkət formalarının qarşılıqlı əlaqəsi haqqında müasir elmi məlumatlar onların kainatda təkamülünün ümumi mənzərəsini aşkar etməyə imkan verir. Belə ki, inkişaf edən Kainatın hər bir yeni səviyyəsinə uycun olaraq hərəkətin yeni forması yaranır. Başqa sözlə kimyəvi və fiziki hərəkət formaları onun nisbətən ilk dövrlərində meydana r. Eynilə də sosial hərəkət forması böyük bir təkamülün nəticəsidir.
Pifey
Pifeyin səyahətinin əhəmiyyəti
Pifeyin səyahəti haqqında bizim dövrümüzə gəlib çatmış yeganə original çıxarış e.ə I əsrdə yaşamış yunan astronomu Heminin əsərində verilmişdir : “Barbarlar günəşin istirahətə yollandığı yeri göstərdilər. Bu vilayətlərdə gecə çox qısa idi və bəzi yerlərdə iki, bəzi yerlərdə üç saat davam edirdi, beləliklə, çox qısa bir müddətdən sonra batan günəş yenidən çıxırdı”.
Sovet tədqiqatçısı A.V Ditmar yazır ki, bir zamanlar Massiliyalı Pifeyi yalançı hesab edirdilər, çünki onun tədqiqatları o dövr üçün təsəvvürolunmaz dərəcədə qeyri-adi idi. Strabon, Böyük Plini, Polibi və digər qədim müəlliflər Pifeyə inanmır və əsasən onun məlumatlarını rədd edir və bəzən onu açıq-aşkar yalançı adlandırırdılar. Lakin müasir dövrdə, Pifey tam olaraq təmizə çıxarılmışdır.
Fransız yazıçısı və arxeoloqu Lalleman Ferdinan özünün “Pifey. Qədim dənizçinin gündəliyi” romanında yazır ki, Pifeyin əsərinin e.ə. 47-ci ildə İskəndəriyyə Kitabxanasında yanmasına dair ehtimal əsaslı olsa da, bu halda söhbət ancaq əsərin surətindən gedə bilər. Çünki əsərin orijinalı e.ə. 49-cu ildə Massaliya Sezarın qoşunları tərəfindən tutulduqdan sonra yoxa çıxmışdır. Professor R.Henniq isə hesab edir ki, onun itmiş əsəri coğrafi kəşflər tarixində baş vermiş ən ağır itkidir.
Pifeyin marşrutu və elmi kəşfləri
Pifeyin səyahətinin hansı illərdə baş verdiyi dəqiq məlum deyil. Strabon yazır ki, Dikearx Pifeyə inanmırdı. Dikearxın və Aristotelin indi itirilmiş sayılan əsərində Pifeyə istnadlar etdiyi nəzərə alınmaqla iddia etmək olar ki, bu səyahət e.ə. 322-ci ildən əvvəl baş vermişdir.
Marşrutun müəyyən edilməsi ilə bağlı digər çətinlik isə ondan ibarətdir ki, e.ə. VI əsrdən başlayaraq karfagenlilər Cəbəllütariq boğazını qeyri-karfagen gəmiləri üçün bağlamışdılar. Buna görə də, iddia oluna bilər ki, Pifey ya karfagenlilərin razılığı ilə, ya da onlara məxsus gəmidə səyahət etmişdir. Lakin e.ə. IV əsrdə massiliyalılar dənizdə karfagenlilərin əsas rəqibi idilər və e.ə. 339-cu ildə baş vermiş Krimissa döyüşündən sonra hətta rəqiblərindən daha güclü olmuşdular. Buna görə də, karfagenlilərin könüllü şəkildə massiliyalıya özlərinin ticarət apardığı əsas ərazilərdən biri ilə tanış olmasına razılıq vermələrini güman etmək çətindir. Çünki karfagenlilər daha sonralar da həmin ərazilər haqqında məlumatların yayılmasına mane olurdular.
Buna görə də, V.Ziqlin güman edir ki, Pifey Karfagenin gücü zəifləyən dövrdə boğazdan üzüb keçə bilmişdir və bu təxminən e.ə 348-339-cu illərdə baş vermişdi.
Lakin Henniq bu fərziyyə ilə razılaşmır və qeyd edir ki , "Pifeyin öz səyahətinə gəmidə başlaması haqqında heç bir məlumat yoxdur və Pifey Cəbəllütariq boğazına üzmədən də Britaniyaya gedib qayıda bilərdi, çünki massiliyalılar Rona və Sena və ya Luara çayı ilə üzməklə Qalliyadan keçən çay yollarından istifadə edərək La-Manş boğazına və oradan da Qalay ölkəsinə (yəni Britaniya) çatmaqla qalay ticarəti apara bilirdilər".
Dorğudur, bizə məlumdur ki, Pifey İspaniyanın Atlantik sahillərində olmuş və yunanlara məlum olmayan qabarma və çəkilməni müşahidə etmişdir, habelə bu təbiət hadisələrin Ayla bağlılığı haqqında fərziyyə irəli sürmüşdür. Lakin bu səyahətin nə zaman baş verməsi məlum deyil və onun İspaniyaya mütləq Cəbəllütariqdən keçməklə səfər etməsi də məcburi şərt deyildir.
Beləliklə, Qalliyadan keçməklə Qalay ölkəsinə çatmağın mümkünlüyünün də nəzərə alınması, Pifeyin səyahətinin hansı illərdə baş verməsinin müəyyən edilməsini daha da çətinləşdirir. Buna görə də, bu səyahətin e.ə 350-322-ci illər arasında baş verə biləcəyi ilə razılaşmaq lazımdır.
Pifeyin Qalay adasına (Britaniya) səfər etməsinin əsas səbəbi, çox güman ki, Massiliyanın qalay ticarətində çox vacib yerə malik Britaniyanın ada yoxsa materikin bir hissəsi olmasını aydınlaşdırmaq olmuşdur. Siciliyalı Diodor yazırdı ki, qədimdə heç kim bu adada olmamışdı.
Pifey 40 gün ərzində ada ətrafında üzmüşdür. Bu məlumat əsasında qədim müəlliflər hesablamışdılar ki, adanın sahil xətlərinin uzunluğu 40 min stadi (7,4 min km) edir, çünki bir sutka ərzində min stadi üzmək olur. Bu məlumat da qədim müəlliflərin tənqidinə məruz qalırdı, lakin onlar bilmirdilər ki, tanış olmayan və təhlükəli dənizlərdə üzmə sürəti daha kiçik ola bilər və beləliklə, onlar özləri də bunu bilmədən Britaniyanın sahil xətlərinin uzunluğunu iki dəfəyədək artırmışdılar.
Hesab edilir ki, Britaniya, İerna (İrlandiya) və Albion sözlərini də ilk dəfə Pifey işlətmişdir.
Qütb səyahəti və Tule adası
right|300px|thumb|[[Carta Marina xəritə fraqmenti (XVI əsr). Tule Tile kimi qeyd edilmişdi.]] Şotlandiyadan və ya Orkney adalarından Tule adasına səfər edən Pifey qütb gününü və əbədi buzları təsvir etmiş ilk yunandır. Pifey 64 şimal enliyi yaxınlığında yerləşən Fula (Tule) adası haqqında yazaraq qeyd edirdi ki, yay gecələri iki saat davam edir.
Bu ada ilə bağlı mübahisələr əsrlərlə davam etmişdir.
Polibi öz “Tarix” əsərində adanın mövcudluğunu şübə altına qoyaraq Pifeyi insanları çaşdırmaqda ittiham etmişdir.
Strabon isə Eratosfenin hesablamaları haqqında danışarkən qeyd edir ki, Pifeyin sözlərinə görə Tule adası Britaniyadan şimalda 6 günlük üzmə məsafəsində donmuş dənizin yanında yerləşir. Strabonun fikrincə, Pifey yalan danışır, çünki Britaniya və İerniya adaları tərəflərdə üzənlər Britaniyadan kiçik olan bir çox adalar haqqında danışsalar da, Tule barədə heç nə demirlər. Strabonun fikrincə, İerniya (müasir İrlandiya) adası dünyanın insan yaşayan ən şimal nöqtəsidir.
Orta əsrlərdə Tule adasını İslandiya, Farer adaları, Şetland adaları, Orkney adaları və Hebrid adaları ilə eyniləşdirir və hətta Britaniyanın, Skandinaviyanın və Yutlandiyanın bir hissəsi sayırdılar. Skandinav mənbələrində İslandiya ilə eyniləşdirmə çox populyar olsa da, bəzi xəritələrdə, məsələn, XI əsrə aid ingilis-sakson xəritələrində, həm İsland, həm də Tylen qeyd edilmişlər. Hereford xəritəsi (təxm. 1290-cı il) həm Tuleni, həm də İslandiyanı Skandinaviyanın üzərində yerləşdirir.
Qütb gününün və qütb gecəsinin təsvirlərini əsas götürən norveçli səyyah Frityof Nansen isə hesab edir ki, Pifey 64-cü paralel boyu üzmüşdür və çox güman ki, müasir Tronheyms-fiord (Qərbi Norveç) rayonunda olmuşdur.
Kəhrəba adasına səyahət
R.Henniq güman edir ki, Tule adasından Şotlandiyaya qayıdan Pifey oradan Kəhrəba adasına səyahət etmişdir. Bu adanın adı bizə bir neçə variantda gəlib çatmışdır: Abalus, Abalsiya, Baziliya, Baunoniya, Qlesariya və s. Hal-hazırda, hansı adanın Kəhrəba adası ola bilməsi barədə dəqiq fikir yoxdur. Bəzi gümanlara görə, bu Şimal dənizində yerləşən Şimali Friz adalarından biri ola bilərdi. Digər versiyaya görə isə, bu ada artıq mövcud deyil.
Pifeyin adını çəkdiyi kəhrəba çayı Eridan isə Elba çayı ilə eyniləşdirilir, çünki regionda körfəzşəkilli enli mənsəb yaradan digər çay mövcud deyildir.
Avstraliya Milli Universiteti
Avstraliya Mkjjjjkilli Universiteti — Avstraliyanın ən nüfuzlu və tanınmış dövlət ali məktəbidir. Avstraliyanın paytaxtı Kanberra şəhərində yerləşir.
Tarixi
II Dünya müharibəsindən sonra Avstraliya dövlətinin rəhbərliyi ölkənin həyatında əhəmiyyətli dəyişiklik etmək, dövlətin imicini formalaşdırmaq, qonşu dövlətlərlə əlaqələri və iqtisadi inkişafı gücləndirmək məqsədilə universitet yaratmaq qərarına gəlir. ölkənin baş naziri Bin Çifli və müharibədən sonra bərpa işləri üzrə nazir vəzifəsində çalışmış J.J. Dedman universitet yaradılması haqqında qanunu parlamentin müzakirəsinə verirlər. Beləliklə, 1 avqust 1946-cı ildə Avstraliya Federal Parlamenti Avstraliya Milli Universitetinin yaradılması haqqında akt qəbul edir və universitet Avstraliyada Federal Parlament tərəfindən yaradılan ilk və yeganə ali məktəb olur.
Yarandığı gündən universitetdə Avstraliyanin dünyada tanınmış alimləri - radiolokasiya və nüvə fizikası üzrə layihələrilə lider olan Mark Olifant, penisillinin yaradıcısı ser Hovard Flori, tanınmış tarixçi Keyt Xenkoka, iqtisadçı Herbert Kumbs və s. çalışmağa başlayır.
1949-cu ildə universitetin əsas binası, Con Kertin Tibb Məktəbi və Fizika Elmləri Tədqiqatlar Məktəbi tikilir. Avstraliya Konstitusiyasının yaradıcılarından olmuş Robert Garran 1951-ci ildə Avstraliya Milli Universitetinin ilk fəxri doktorluq dərəcəsinə layiq görülür. 1952-ci ildə Lord Bryus ali təhsil müəssisəsinin ilk kansleri təyin olunur.
Avstraliya Milli Universitetinin inkişafında və möhkəmlənməsində də bir sıra şəxslərin xüsusi xidmətləri olub. Bunlardan 1960-1971-ci illərdə tarix fakültəsinə rəhbərlik etmiş, tarixçi professor Menninq Klarkı, su çiçəyi xəstəliyinin müalicəsində, peyvəndin yaradılmasında aparıcı rol oynamış professor Frenk Fenneri, universitetin ilk qadın professoru Hanna Neymanı qeyd etmək olar.
1960-cı ildə Avstraliya Milli Universitetindən öncə fəaliyyət göstərən Kanberra Universitet Kolleci bu ali məktəblə birləşdirilir və həmin ildən universitetə tələbə qəbulu genişləndirilir. 1960-cı ildə universitetin Sosial Elmlər və Sakit Okean Elmi-Tədqiqat məktəbləri, incəsənət, iqtisadiyyat, hüquq və elmlər fakültəsi açılır. Bir il sonra universitetin kampusunda ilk Bryus Holl tələbə yataqxanası tikilir, şərqşünaslıq fakültəsi (1970-ci ildən Asiya Elmləri Məktəbi adlanır), Yeni Qvineya Tədqiqat Bölməsi yaradılır. 1967-ci ildə Kimya və Biologiya Elmi-Tədqiqat məktəbləri, 1968-ci ildə Kompüter Mərkəzi, 1972-ci ildə Yer Haqqında Elmlər Məktəbi, Resurs və Ekoloji Tədqiqatlar Mərkəzi, 1973-cü ildə Şimali Avstraliya Tədqiqat Bölməsi, 1974-cü ildə Bəşəriyyət Tədqiqatı Mərkəzi, 1979-cu ildə isə ümumi Tədqiqatlar Məktəbi açılır.
1984-cü ildə Saydinq Sprinq rəsədxanasında 2,3 metrlik teleskop hazırlanır. 1987-ci ildə isə Avstraliya Milli Universiteti "Fujitsu FACOM VP50 vektor prosessoru" əldə edir və superkompüter yaradır. 1992-ci ildə Kanberra İncəsənət İnstitutu Avstraliya Milli Universiteti ilə birləşdirilir, 1993-cü ildə mühəndislik və informasiya texnologiyaları, 1998-ci ildə menecment, 1999-cu ildə ərəb və islam elmləri fakültələri açılır. 1996-cı ildə Avstraliya Milli Universiteti təntənəli surətdə 50 illik yubileyini qeyd edir.
2001-ci ilin iyununda Avstraliya hökuməti universitet rəhbərliyi ilə birgə 12 virtual milli institut - İncəsənət, Asiya və Sakit Okean Regionu, Biologiya, İqtisadiyyat, Biznes, Texnika və İnformatika, Ətraf Mühitin Mühafizəsi, İdarəetmə və Hüquq, Yerli Avstraliyalılar, Sağlamlıq və Bəşəriyyət, Humanitar, Fiziki və Sosial Elmlər institutları yaradılması haqqında qərar qəbul edir. 2004-cü ildə incəsənət fakültəsi universitetin Milli İncəsənət İnstitutuna birləşdirilir. 2006-cı ildə Avstraliya Milli Universitetində elmi məktəb, fakültə və mərkəzləri birləşdirən 7 kollec yaradılır.
Müasir vəziyyəti
Avstraliya Milli Universitetinin əsas kampusu Kanberranın şəhərətrafı qəsəbəsi olan Ektonda 1,45 hektar ərazidə yerləşir. Universitetin kampusu Dikson, Linneus, Deyli, Kinqsli, Baldessin, Elleri, Liversic, Garran hissələri daxil olmaqla səkkiz inzibati ərazidən ibarətdir. Kampusun ərazisində 200-dən çox bina, tədris müəssisələri, yataqxanalar müxtəlif tələbə mərkəzləri yerləşir. Avstraliya Milli Universitetində təhsil alan tələbələr üçün məşhur yataqxanalardan Bryus, Ursula, Fenner, Toad, Barton və Garran rezidensiyalarını qeyd etmək olar. Hazırda universitetin şəhərciyində 3126 tələbə yaşayır. Universitet Cəmiyyəti müəllimləri, tələbələri və buraya gələn hər bir insanı yüksək şəraitlə təmin edir. Kampusun ərazisində konsert zalları, teatrlar, mağazalar və bir sıra əyləncə mərkəzləri fəaliyyət göstərir. Universitetin İdman Assosiasiyası idmanın bütün növləri üzrə xidmət göstərir. Kampusun daxilində hərəkət etmək üçün xüsusi avtobuslar mövcuddur. Şəhərcikdə ağaclar çox olduğundan buranı "Yaşıl Kampus" da adlandırırlar, hətta Avstraliya Milli Universiteti 2003-cü ildə məhz bu yaşıllığa görə Ekologiya Cəmiyyəti tərəfindən mükafatlandırılıb.
Kolleclər
Avstraliya Milli Universitetində 7 kollec fəaliyyət göstərir: humanitar elmlər, bədii incəsənət və sosial elmlər üzrə ixtisaslaşıb. İncəsənət fakültəsi, Bəşəriyyətin Tədqiqatı Məktəbi, Sosial Elmi-Tədqiqat Məktəbi, Yerli Əhalinin (Aborigen) İqtisadi Siyasət Araşdırma Mərkəzi, Avstraliya Demokrafik və Sosial Tədqiqat İnstitutu, Avstraliya Milli İnternaturalar Proqramı, Maarifləndirici İnkişaf və Akademik Metodlar Mərkəzi də buraya daxildir. Avstraliya, Əfqanıstan və Sakit okean əraziləri üzrə mükəmməl tədqiqatlar aparıb. Kollec tərəfindən həmin ərazilərin iqtisadiyyatı, mədəniyyəti, tarixi, coğrafiyası, etnoqrafiyası geniş öyrənilib. Asiya və Sakit okean Kollecinə Asiya Elmləri Fakültəsi, Asiya və Sakit okean Elmləri Tədqiqatları, Kroford İqtisadiyyat və Hökumət məktəbləri daxildir. bir çox ixtisaslar, sənaye, iqtisadiyyat, biznes, idarəetmə sahələri üzrə dünya standartlarına uyğun tədqiqatlar aparır, müxtəlif proqramlar həyata keçirir və elmi dərəcələr verir. kompüter elmləri və mühəndislik sahələri üzrə qabaqcıl təcrübələrə malikdir. Kollecə Kompüter Elmləri, İnformasiya Texnologiyaları və Mühəndislik departamentləri daxildir. Kollecin bir çox əməkdaşları və tədqiqatçıları beynəlxalq informasiya texnologiyaları institutları ilə işbirliyi qurur. ictimaiyyət üçün faydalı tədqiqatlar həyata keçirir, məhkəmələrdə iştirak edərək ictimaiyyətlə sıx əlaqə yaradır, ödənişsiz hüquq məsləhətləri verir, qanunvericilikdə islahatlar aparır və cəmiyyətdə ədalətliliyin təminatçısı kimi çıxış edir. həyat, dəqiq, psixologiya və ekologiya elmləri, tibbin bütün sahələri, əhalinin sağlamlığı, kliniki təcrübə üzrə geniş tədqiqatlar aparır və ən müasir tələblərə cavab verən şəraitə malikdir. Kollecə Fenner Ətraf Mühit və Cəmiyyətin Tədqiqatı, Biologiya Tədqiqatları, Səhiyyə və Psixoloji Elmlər, Con Kartin Tibbi Tədqiqatlar məktəbləri daxildir. Biologiya Tədqiqatları məktəbində kənd təsərrüfatı, ətraf mühit, nevrologiya, vizual elmlər, neyroetologiya, səhiyyə və texnologiya sahələri üzrə tədqiqatlar aparırlar. dəqiq elmlər üzrə mükəmməl tədqiqatlar həyata keçirir. Kollecə Riyaziyyat Elmləri İnstitutu, Fizika və Mühəndislik Elmləri, Astronomiya və Astrofizika, Kimya, Yer Elmləri Tədqiqatı məktəbləri, İctimaiyyətin Elmi Məlumatlanması Mərkəzi daxildir. Astronomiya və Astrofizika Məktəbində Stromlo Rəsədxanası yerləşir. 2006-cı ildə burada dünyanın ən güclü teleskopu quraşdırılıb. Bu layihə dünyanın ən böyük elmi-tədqiqat mərkəzlərindən olan Arizona, Harvard universitetləri, Smitson Astrofizika Rəsədxanası ilə əməkdaşlıq nəticəsində həyata keçirilib.
Digər təşkilatlar
Avstraliya Milli Universitetinin nəzdində müxtəlif institutlar və elmi-tədqiqat mərkəzləri (Milli Avropa Mərkəzi, Riyaziyyat Elmləri İnstitutu, Milli Ali Menecment Məktəbi, Milli Epidemiologiya və Əhalinin Sağlamlığı Mərkəzi, Ekles Nevrologiya İnstitutu, Enerji Sistemlərinin Sabitliyi Mərkəzi və s.) fəaliyyət göstərir. 2008-ci ildə Avstraliya Milli Universiteti xərclərinin 80%-ni elmi-tədqiqat işlərinə ayırıb. Hazırda Avstraliya Milli Universitetinin işçi heyəti 3 874 nəfərdən ibarətdir. Onların 1578-ni akademik heyət təşkil edir. Universitetin Milli Akademiyasına 320 nəfər qəbul edilib, onlara tədqiqat qrantları və məsləhət xidmətləri üçün 1 milyon Avstraliya dolları vəsait verilib. Universitetə kansler Kim Bezli və vitse-kansler Yen çubb rəhbərlik edirlər. thumbnail|Kitabxana binası Avstraliya Milli Universiteti kitabxanası qitənin ən böyük və zəngin kitabxanasıdır. Kitabxana sisteminə 2 milyon cilddən çox kitab daxildir və bu say ildən-ilə artmaqdadır. Avstraliya Milli Universitetinin kitabxana kolleksiyasına bu universitetin Mətbəə Bazası, Asiya və Sakit okean, humanitar fənlər, hüquq, qəzetlər, rəsmi sənədlər, nadir kitablar və əlyazmalar, ehtiyat kolleksiya, elm və texnika, astronomiya, biologiya, kimya, yer elmləri, mühəndislik və informasiya texnologiyaları, riyaziyyat, tibb, fizika, psixologiya, sosial elmlər, tezislər və s. daxildir.
Universitetin kitabxanasında "Compendex" adlı biblioqrafik məlumat və resurs mərkəzi fəaliyyət göstərir. "Compendex" kompüterləşmiş mühəndislik indeksi sözlərindən yaradılmış abbreviaturadır. "Compendex" 5 000 mühəndislik sahəsinə aid jurnalları, konfranslara dair biblioqrafik məlumat və resursları özündə birləşdirir. Bu istinad xarakterli sənədlərə Skopus adlanan məlumat və resurs mərkəzində də rast gəlmək olar. Skopus isə tədqiqat ədəbiyyatının geniş və abstrakt bazasını təşkil edir.
Mühəndislik sahəsinə dair 190 fənn və əsas ixtisaslar üzrə təxminən 5 000 beynəlxalq mənbə və yeni elektron materiallar Skopusa əlavə edilib. 1969-cu ildən etibarən bu məlumat və resurs mərkəzinin əhatə dairəsi genişlənir və hər həftə yenilənir. Mühəndislik sahəsinə dair mövzular, əsasən, nüvə texnologiyası, biomühəndislik, transportasiya, kimyəvi və emal mühəndisliyi, yüngül və optik texnologiya, kənd təsərrüfatı mühəndisliyi və ərzaq texnologiyası, kompüter və verilənlər bazasının işlənilib hazırlanması, tətbiqi fizika, elektronika və kommunikasiya, nəzarət, mülki, mexaniki, materiallar, neft, aviakosmik və avtomatik mühəndislik sahəsini əhatə edir.
Büdcəsi
2008-ci ildə Avstraliya Milli Universitetinin gəlirlərinin ümumi məbləği 760873000 Avstraliya dolları (1 Avstraliya dolları, təxminən, 0,91 ABŞ dollarına bərabərdir) təşkil edib. Bu gəlirin 485924000 dollarını Avstraliya hökumətinin, 2284000 dollarını yerli Ştat hökumətinin qrant, ödəniş və yardımları təşkil edir. Tələbə ödənişlərindən gələn gəlir isə 10115 000 dollar olub.
Təhsil haqqı
Avstraliya Milli Universitetində hazırda 16715 tələbə təhsil alır. Onların 9603-nü bakalavrlar, qalanlarını isə magistratura, doktorantura və ixtisasartırma üzrə təhsil alanlar təşkil edir. 246 tələbə isə hələ də diplom ala bilməyənlər sırasındadır. Avstraliya Milli Universitetinin tələbələrinin 37%-i diplomdansonrakı təhsil pilləsi siyahısına daxil edilir. Universitetdə təhsil alan tələbələrin 31%-ni Avstraliyanın müxtəlif bölgələrindən gəlmiş tələbələr təşkil edir.
Xarici əlaqələri
Avstraliya Milli Universiteti Avstraliyanın ən nüfuzlu 8 ali təhsil müəssisəsini cəmləşdirən "Səkkizlik qrupu"na, "Sakit Okean Regionu Universitetləri", "Astronomiya Tədqiqat Universitetləri" assosiasiyalarına və Beynəlxalq Tədqiqat Universitetləri Alyansına daxildir.
Məşhur məzunları
Avstraliya Milli Universitetinin çoxlu sayda məşhur məzunları var. Universiteti bitirən şəxslərin əksəriyyəti yüksək karyera əldə ediblər, onlar tanınmış elm və incəsənət xadimləridir. Universitetdə "Məzunlar cəmiyyəti" fəaliyyət göstərir. 65000 nəfərdən ibarət olan bu cəmiyyətin üzvlərinin sayı hər il 3000 nəfər artır. Buranın məzunu olan məşhurlardan misal olaraq aşağıdakıların adlarını çəkmək olar:
Qəbul qaydaları
Avstraliya Milli Universitetinə qəbul olmaq üçün ingilis dilini bilmək haqqında arayış, orta məktəbi və ya ali məktəbi bitirmək barədə sənədin notarial qaydada təsdiq edilmiş surəti, tövsiyə məktubu, universitet tərəfindən verilmiş xüsusi formanın doldurulması, İELTS, TOEFL üzrə yüksək nəticə tələb olunur. Onlayn ərizələrinin dəyəri 75 Avstraliya dolları, kağız şəklində təqdim olunan ərizələrin qiyməti isə 100 Avstraliya dolları təşkil edir.
Avstraliya Milli Universitetində tədris ilinin I semestri fevral ayında, II semestri isə iyul ayında başlayır. Universitetə sənəd qəbulu yay aylarında aparılır və noyabrın ortalarına qədər davam edir.
Qudurdağ aşırımı
Qudurdağ aşırımı — Baş Qafqaz silsiləsində yerləşən, Azərbaycannın Zaqatala rayonunu Samurçayın yuxarı axarı ilə birləşdirir. Aşırımın hündürlüyü 3259 m təşkil edir.
Mikania corymbulosa
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Toyonaka
Toyonaka — Yaponiyanın Kansai regionunda yerləşən Osaka prefekturasında şəhər.
Təkbətək döyüş
Təkbətək döyüş - iki fərd arasında vuruşma, çarpışma, dava. Təhlükəli hallarda özünü və yaxınlarını qorumaq üçün insanların istifadə etdikləri üsul. Təkbətək döyüş 4 cürə ola bilər: Hərbi döyüş; İdman döyüşü; Təkbətək döyüşün Şərqi növləri;  Qarışıq üsullar ilə  döyüş.
Hərbi döyüşlər
thumb|200px Hərbi təkbətək döyüşün məqsədi ölümcül təhlükə altında ölaraq vuruşub sağ qalmaq, məğlub olanda isə rəqibə mümkün qədər çox zədə vurmaqdır. Müasir əsgərlər hərbi məktəblərdə əlbəyaxa, soyuq və odlu silahla döyüşməyi öyrənirlər. Əsas tədris kursları: Hərbçilər yalnız xüsusi əməliyyatların keçirilməsi zamanı əlbəyaxa döyüş fəndləri tətbiq etmək hüququna malikdirlər. Digər hallarda döyüş fəndlərinin  tətbiqi qadağan edilir və ardınca hərbçi hətta cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilər.
İdman döyüşləri
thumb|200px|Boks yarışından bir fraqment İdman döyüşlərinin məqsədi yüksək idman nailiyyətlərinə nail olmaqdır. İdman döyüşlərində travmatizmi minimallaşdırmaq məqsədilə daha sərt qaydalar və məhdudiyyətlər istifadə olunur. Həmçinin müxtəlif qoruyucu ləvazimatlar istifadə olunur (əlcəklər, boksda və karatedə kapalar, qılıncoynatmada dəbilqə, maskalar). İdman təkbətək döyüşlərinin əsas növləri - boks, qılıncoynatma (rapira, qılınc), sərbəst güləş, klassik güləş, sambo, kikboksinq  və s).
Azərbaycan Boks Federasiyası 1924-cü ildə yaradılıb. 1926-cı ildə ilk dəfə olaraq boks üzrə Azərbaycan çempionatı keçirilib. 1926-cı ildə Azərbaycanın ən güclü boksçuları Zaqafqaziya çempionatında iştirak edib və qalib olublar. 1929-cu ildə Azərbaycan Türkiyə beynəlxalq görüşü keçirilmişdir. Azərbaycan Boks Federasiyası 1992-ci ildən AİBA və EABA-nın tam hüquqlu həqiqi üzvü olub. 2009-cu il yanvarın 23-də Azərbaycan Boks Federasiyasının hesabat-seçki konfransı keçirilmişdir. Kəmaləddin Heydərov yekdilliklə federasiyanın prezidenti seçilmişdir. Konfransda Ağacan Əbiyev federasiyanın I vitse-prezidenti, Süleyman Mikayılov və Rövşən Hüseynov isə vitse-prezident seçilmişlər.
Sambo güləşi ölkəmizin müxtəlif xalqlarının milli güləşlərindən götürülmüş fəndlərdən ibarətdir. Qazaxların "kures", azərbaycanlıların "güləş", gürcülərin "çidoba", taciklərin "güştingiri" güləşləri ilə sambo arasında oxşar cəhətlər çoxdur. "Sambo" sözü rusca "Самоoборона без оружия" (silahsız özünümüdafiə) sözlərinin ixtisarından düzəlmişdir. Sambonun fəndərini bilən adam nəinki bir, hətta bir neçə cinayətkarın öhdəsindən gələrək onların silahlarını əlindən almağı bacarar. Azərbaycan milli güləşinin tarixi çox qədimdir. Peşakar güləşçilər Sali Süleymanov, Rəşid Yusifov və başqalarının adı çoxlarına məlumdur.
Qarışıq üsullar ilə döyüş
thumb|left|250px|"Qaydasız döyüş" Carnage at the Creek 6 thumb|"Qaydasız döyüş" Chuck Liddell vs. Rich Franklin UFC Qarışıq üsullar ilə döyüşdə bir neçə müxtəlif əlbəyaxa döyüş növlərinin fəndlərindən istifadə etmək icazə verilir (boks, güləş, sambo, karate və s.). Burada məhdudiyyətlər var, lakin qaydalar minimuma endirilmişdir. Qarışıq üsullar ilə  döyüşün ən sərbəst növü "Qaydasız döyüş" adlanır.
Şirvani Ədilli
Şirvani Ədilli — Azərbaycanlı şair, tədqiqatçı.
Həyatı
17 sentyabr 1978-ci ildə Ağdam rayonunun Şıxbabalı kəndində anadan olub. Azərbaycan Texniki Universitetini və Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetini bitirib.
Yaradıcılığı
Orta məktəb illərindən şeir yazmağa başlayıb. Şeirlərini heca və əruz vəznlərində, həmçinin sərbəst formada yazır. İlk dəfə "Tək səbir" qəzetinin 01.11.1998. tarixlı sayında iki satirik şeiri çap olunub. Azərbaycan Texniki Universitetində fəaliyyət göstərən "Təhsil" cəmiyyətinin "Söz-sözə" ədəbi birliyinin üzvü olub. Həmin birliyin nəşr etdirdiyi "Söz çələngi-1" (Bakı, "Təhsil"-1999) və "Söz çələngi – 2" (Bakı, "Təhsil"-2001) ədəbi almanaxlarında şeirləri çap olunub.
Həmçinin "Vahid" poeziya evinin şeir məclislərinin iştirakçısı olub. 2008-ci ildən mətbuat səhifələrində mütəmadi olaraq elmi-publisistik məqalələrlə çıxış edir. "Borc" adlı ilk novellası "Təzadlar" qəzetində (12–22.02.2011) nəşr olunub.
Bədii yaradıcılıqla yanaşı şeir formalarının, həmçinin milli-ideoloji məsələlərin tədqiqi ilə müstəqil surətdə məşğul olur. Əruz haqqında araşdırmaları ədəbi mühitin diqqətini cəlb edib. Əruz vəzninin yaranması və türk dilinə uyğunluğu məsələsində ənənəvi baxışlardan fərqli baxış irəli sürüb. Bu vəznin daha asan öyrənilməsi üçün ilk dəfə cəmi iki səsli ünsürdən ibarət sadələşdirilmiş əruz qəliblərini tərtib edib. Azərbaycan sərbəst şeirinin ilk dəfə geniş nəzəriyyəsini işləyib. Heca vəzninin bölgü məsələsində yeni baxış irəli sürüb, qafiyə haqqında köklü araşdırması var.
Huraqua AES
Huraqua AES — 1983-cü ildə SSRİ-nin dəstəyi ilə Kubanın Senfueqos şəhəri yaxınlığında tikilməyə başlanmış Atom elektrik stansiyası. 1992-ci ildə SSRİ-nin dağılması və sovetlərdən gələn dəstəyin kəsilməsi səbəbindən AES-in tikinti prosesi dayandırılmışdır. 1990-cı illərin ortalarında Rusiya və Kuba tərəfi AES-in tamamlanması və işə salınması üçün üçüncü bir ölkənin prosesə cəlb olunması barədə ilkin razılıq əldə etsə də, 2000-ci illərin əvvəllərində razılıq pozulmuş və AES-in tikintisi yarımçıq saxlanılmışdır.
Arxa plan
Kuba nüvə enerjisinin dinc formada istismar olunması ilə 1956-cı ildən etibarən maraqlanmağa başlamışdır. ABŞ və Kuba arasında imzalanmış Atom enerjisinin dinc məqsədlər üçün istifadəsi ilə bağlı əməkdaşlıq müqaviləsi Kuba tərəfinə öz ölkəsinin sərhədləri daxilində yeni bir atom elektrik stansiyası inşa etməyə və işə salmağa imkan yaratmışdır. Amerika Birləşmiş Ştatları ilə əldə edilmiş razılıq, Kuba tərəfinə nüvə reaktorlarının dizayn edilməsi və mümkün istismar yollarının öyrənilməsinə də köməklik göstərməli idi. 1959-cu ildə Kuba inqilabının Batista Rejiminin məğlubiyyəti ilə başa çatması və 1962-ci ildə Karib böhranının baş verməsi ABŞ və Kuba arasındakı bütün münasibətləri sonlandırmışdır və nəticədə ABŞ tərəfi Kubaya sözügedən AES-in tikilməsində hər hansısa bir yardım göstərməkdən imtina etmişdir.
Kubada hakimiyyət dəyişikliyi ölkənin SSRİ-yə daha da yaxınlaşması ilə nəticələnmişdir. SSRİ və Kuba arasında Atom elektrik stansiyalarının alt bazasının formalaşdırılması barəsindəki ilkin razılıq 1967-ci ildə əldə olunmuşdur. Həmin il paytaxt Havana şəhərində SSRİ-nin sponsoprluğu ilə "Sülh Məqsədləri üçün Atom Enerjisi" adlı fotosərginin keçirilməsi barədə razılıq əldə olunur. Sərgi Kuba Milli Elmlər Akademiyasının əsas binasında təşkil edilmişdir. Tərəflər arasında əldə olunmuş razılığa əsasən doqquz ay ərzində SSRİ tərəfi Kubaya eksperimental və tədris məqsədləri üçün tədqiqat reaktorlarının göndərilməsini tamamlamalı və göndərilmiş avadanlıqların montajı və istismarına yardım etmək barədə məsuliyyəti üzərinə götürmüşdür.
1975-ci ildə tərəflər arasındakı nüvə təhlükəsizliyi üzrə əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi və genişləndirilməsi adına Nüvə Enerjisinin Sülh İstifadəsində Əməkdaşlıq və Nüvə Enerjisindən İstifadəyə Doğrudan Elmi-Texniki Əməkdaşlığın Yaranması haqqında müqavilələr imzalanmışdır. 1976-cı ildə Kuba və SSRİ arasında Atom elektrik stansiyasının tikilməsi ilə bağlı konkret razılıq əldə olunur. Razılığa əsasən SSRİ tərəfi Kubanın cənub hissəsində yerləşən Senfueqos şəhəri yaxınlığındakı Huraqua kəndinin ərazisində 440 meqavatlıq gücə sahib AES-in tikinti işlərinə nəzarəti öz üzərinə götürəcəkdi.
12 reaktordan ibarət olacaq AES-in müəyyən hissələri Puerto Esperanza bölgəsində yerləşdirilməsi planlaşdırılmışdır. Huraqua AES-nin ilk reaktoru tam işə düşəndən sonra Kuba ərazisində olan enerji təlabatının 15% ödəyə biləcəyi hesablanmışdı. Kuba hökuməti Huraqua AES-nin ilk reaktorunun tamamlanmasını ölkə iqtisadiyyatının neftdən olan aslılığının aradan qaldırılması yolunda əsas çıxış yolu olduğunu görmüşdür.
Hesperolinon congestum
(Hesperolinon congestum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Huraqua AES
İnşaat
Huraqua AES-nin tikintisi Kuba inqilabının rəhbərlərindən və ölkənin dövlət başçısı olmuş Fidel Kastronun böyük oğlu nüvə fizikası üzrə mütəxəssis Fidel Kastro Diaz-Balartın rəhbərliyi və nəzarəti altında aparılmışdır. 1983-cü ildə ilk reaktorun tikinti işlərinə başlanılmışdır, 1985-ci ildə isə ikinci reaktorun tikintisi start götürmüşdür. Mülki tikinti materialları istisna olmaqla reaktor hissələrinin əksəriyyəti tərəflər arasında imzalanmış müqavilələrə əsasən Sovet İttifaqı tərəfindən gəmilər vasitəsi ilə Kubaya çatdırılmaqda idi. İlk reaktorun 1993-cü ildə işə salınması planlaşdırılsa da, texniki səbəblərdən birinci reaktorun açılışı müvafiq olaraq 1995 və 1996-cı illərə doğru təxirə salınmışdır. 1991-ci ildə Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının dağılması nəticəsində Huraqua AES-nin tikintisi dayanmaq həddinə çatmışdır.
Belə ki, tikinti materialları və təhcizat əsasən SSRİ tərəfindən təmin edilməkdə idi və imperiyanın rəsmən dağılmasının ardından atom elektrik stansiyasının tikintisində çalışan rus və digər sovet nüvə mütəxəssisləri öz ölkələrinə qayıtmalı olmuşdular. Proseslərdə SSRİ-nin sələfi kimi çıxış edən Rusiya Federasiyası 1992-ci ildən etibarən Kuba ilə AES-in tamamlanması istiqamətində əməkdaşlığa başlamışdır. Rusiya tərəfi prosesə üçüncü bir şirkəti cəlb etməklə qısa zamanda AES-i tamamlamağı və istifadəyə verməyi düşünürdü. Bu münasibətlə alman şirkəti olan Siemens AG ilə danışıqlar aparılmışdır. Rusiya Federasiyası, hələ SSRİ-nin mövcud olduğu dövrdə sözügedən alman şirkəti ilə birlikdə Finlandiyanın Lovisa şəhərində yerləşən Lovisa AES-nin yenidən qurulması və modernləşdirilməsi prosesində uğurla əməkdaşlıq etmişdi və Kubadakı AES-nin tamamlanmasında da Siemens şirkəti ilə əməkdaşlıq etməyi planlaşdırırdı. Siemens şirkətinin nümayəndələrinin vəziyyəti öyrənmək üçün Kubaya etdikləri səfərdən sonra alman şirkəti Rusiya və Kubadan AES-in hər iki reaktorunun tam gücü ilə işə düşməsi üçün 21 milyon ABŞ dolları həcmində vəsaitin tələb olunduğu bildirmişdir.
SSRİ-nin yeni dağılması, Rusiya Federasiyasında olan problemlər səbəbindən Rusiya tərəfi həmin məbləğin hamısını birdən ödəmək gücündə olmadığını açıqladı və Kuba tərəfidə əllərində o qədər maliyyə vəsaitinin olmadığını alman şirkətinə bildirdi. Kubanın dövlət başçısı Fidel Kastro 1992-ci ilin 5 sentyabr tarixində mətbuata vermiş olduğu açıqlamasında maliyyə çatışmamazlıqları səbəbindən Huraqua AES-ində tikinti prosesinin yarımçıq dayandırıldığını rəsmən elan etmişdir. Kastro özünün bir başqa çıxışında, AES-in tikintisinə başlandıldığı ilk gündən etibarən ümumilikdə 1.1 milyard ABŞ dolları həcmində maliyyənin tikinti prosesinə cəlb edildiyi məlumatını vermişdir.
1992-ci ildə GAO təşkilatı tərəfindən hazırlanmış hesabatda Huraqua AES-ində görülmüş işlərlə bağlı ətraflı məlumatlar verilmişdir. Hesabata görə ilk reaktorda tikinti və montaj işlərinin 90–97% başa çatmışdır, ancaq reaktorda olan qurğuların cəmi 37% işlək vəziyyətə gətirilmişdir. İkinci reaktorda isə işlərin cəmi 20–30% tamamlana bilmişdir. Əsas komponentlərin quraşdırılmadığı və AES üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən və SSRİ tərəfindən göndəriləcəyinə razılıq verilmiş nüvə yanacağı hələ Kubaya göndərilməmişdir. 1995-ci ildə Rusiya mətbuatında çıxan xəbərlərə görə Rusiya tərəfi nüvə yanacağının və ən azı bir buxar turbinin Kuba tərəfinə təhvil verildiyini iddia etmişdir.
AES-lə bağlı ABŞ-nin mövqeyi
1980-cı ildən etibarən ABŞ tərəfi Kubada SSRİ-nin yardımları ilə bir Atom elektrik stansiyasının tikilməsinə qarşı çıxmışdır. 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından sonra ABŞ rəsmiləri Kubanın tək başına bir atom AES-ni idarə edə bilməyəcəyini və mümkün qəzanın baş verməsi nəticəsində bölgə üçün böyük fəlakata səbəb ola biləcəyini bildirmişdir. Belə ki, ABŞ rəsmiləri radioaktiv tullantıların külək vasitəsi ilə cəmisi 3 gündən sonra Florida sahillərinə çata biləcəyini hesablamışdılar.
Amerika Birləşmiş Ştatlarının prezidenti Bill Klinton 1993-cü ilin aprel ayında ABŞ-nin təhlükəsizliyi ilə bağlı etmiş olduğu çıxışı zamanı Huraqua AES-nin vəziyyətinə toxunmuşdur. Prezident çıxışında Kuba tərəfinin Nüvə Silahlarının Yayılmaması haqqında müqaviləni ratifikasiya etmədiyini və AES-in tamamlanmasında israrlı davrandığını və bu vəziyyətin ölkəsi üçün təhlükəli ola biləcəyini ifadə etmişdir. Amerikalı nüvə mütəxəssisləri Kubadakı AES-də olan avadanlıqların qeyri-kafi şəraitdə saxlanıldığını və AES-in belə vəziyyətə işə düşəcəyi təqdirdə ikinci bir Çernobıl faciəsinin yaşana biləcəyi xəbərdarlığı etmişdilər.
250px|thumb|right|[[Rusiya prezidenti Vladimir Putin və Kuba dövlət başçısı Fidel Kastronun 2000-ci ilin dekabr ayında Kubanın paytaxtı Havana şəhərində keçirdikləri görüş. Tərəflər görüş zamanı Huraqua atom elektrik stansiyasının tamamilə tərk edilməsi və tikinti prosesinin dayandırılması razılaşıdırılmışdır.]]
1992-ci ilin sentyabr ayında ABŞ Konqresi tərəfindən Huraqua AES-i ilə bağlı bir hesabat yayımlanmışdır. Hesabat Kuba sürgünü zamanı Amerika Birləşmiş Ştatlarına sığınmaq məcburiyyətində qalmış atom və nüvə mütəxəssislərinin şahid ifadələri əsasında hazırlanmışdır. Kuba inqilabından sonra 1 milyondan çox kubalı rejimin devrilməsi və sosializm sisteminin yaradılmasına etiraz olaraq ölkəni tərk edərək, əsasən Florida ştatında məskunlaşmışdır. Atom və nüvə mütəxəsislərinin ifadələrinə görə Huraqua AES-ində bir çox ciddi problemlər mövcud idi və həmin problemlərin bir çoxu da rəsmilərə məruzə edilmişdi. Kubalı mütəxəssislərin dediklərinə görə SSRİ tərəfindən 1988-ci ildə göndərilmiş birinci reaktor üçün nəzərdə tutulan ehtiyat hissələrin arasında çatışmamazlıqlar olmuşdur və bu barədə rəhbərliyi və sovetlər tərəfinə lazım olan məruzlər edilmişdir.
Bir digər mütəxəssis isə beş mindən çox birləşmə nöqtəsinin 10–15%-də ciddi problemlərlə malik olduğu və bu barədə rəhbərliyin məlumata sahib olduğunu ifadə etmişdir. Reaktorlarla bağlı bir digər problem isə sovet mütəxəssisləri tərəfindən kubalı reaktor operatorlarının hazırlanması ilə bağlı idi. Belə ki, kubalılar SSRİ alimlərinin onlara cəmisi 5 aylıq bir təlim keçdiklərini və təlimin atom elektrik stansiyasına bənzəməyən simulatorda aparıldığını bildirmişdilər.
AES-in tamamlanması cəhdləri
1995-ci ildə Rusiyanın nüvə enerjisi üzrə dövlət korporasiyası "Rosatom" 1998-ci ildə Siemens, Ansaldo və Électricité de France adlı beynəlxalq konsorsiumların maliyyələşdirilməsi əsasında Huraqua AES-nin tamamlanması üzərində çalışdıqlarını bildirmişdir. Ancaq yuxarıda adı keçən şirkətlər bu iddiaları rədd edərək, açıqlamanın ABŞ-yə qarşı Rusiyanın apardığı siyasətin bir parçası olduğunu açıqlamışlar.