cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Auqust Landmesser
Bioqrafiya
29 oktyabr 1935-ci ildə qızı İnqrid doğulmuşdur. 1937-ci il iyul ayının əvvəllərində Auqust qanunsuz yolla Danimarkaya keçmək istəmiş, lakin sərhəddə yaxalanaraq, müvəqqəti nəzarətdə saxlanmışdır. Bu zaman arvadı İrma ikinci uşağa hamilə idi. 6 avqust 1937-ci ildə İren adlı ikinci qız övladları dünyaya gəlmişdir. Auqust yəhudi ilə evləndiyinə görə öz irqinə qarşı sayğısızlıqda ittiham edilirdi. 15 sentyabr 1937-ci ildə Hamburqdakı Fulsbüttel cərimə müəssisəsində həbsə salınmışdır. Auqust məhkəməni inandıra bilmişdi ki, İrma ilə nişanlanarkən onun təmiz yəhudi olduğunu bilmirmiş. 28 may 1938-ci il tarixli qərarla həbsdən azad edilərək, arvadı İrma ilə əlaqəni davam etdirəcəyi təqdirdə uzunmüddətli katorqa işlərinə cəlb olunacağı ilə xəbərdar edilmişdi.
Buna baxmayaraq, Auqust arvadı ilə əlaqəni kəsməmiş, hətta onunla bir yerdə camaat arasına çıxmaqdan da çəkinmirdi. Ona görə də 15 iyul 1938-ci ildə yenidən həbs olunaraq, 2,5 il müddətinə Emslanddakı Börgermoor əmək düşərgəsində həbsə alınıb.
3 gün sonra gestapo Auqustun arvadı İrmanı irqi hörmətsizlikdə günahlandıraraq tutmuşdur. İrma Fulsbüttel cərimə müəssisəsinə salınmış, oradan Oranienburqdakı konslagerə (irqi ayrı-seçkiliyə məruz qalanları toplama məntəqəsi), sonra Lixtenburqdakı qadın konslagerinə, nəhayət, Ravensbryukdakı qadın konslagerinə salınmışdır. İrma 1942-ci ilin fevralında Bernburqa müalicə üçün göndərildiyi halda, 14.000 dustaqla birlikdə orada öldürülmüşdür.
Qızları İnqrid və İren uşaq evlərinə verilmişdi. Ana nənəsi böyük qızı götürüb saxlamağa müvəffəq olmuşdu. Kiçik qız isə 1941-ci ildə başqa bir ailədə övladlığa verilənədək uşaq evində qalmışdı. Nənəsinin ölümündən sonra 1953-cü ildə İnqrid də başqa ailə tərəfindən övladlığa götürülmüşdür. İnqrid satıcı, kiçik bacısı İren isə əvvəl mühasib, sonra müəllim işləmişdir.
Hypericum mutilum
(Hypericum mutilum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Auqust Landmesser
Bioqrafiya
19 yanvar 1941-ci ildə Auqust Landmesser həbsdən azad edildikdən sonra "Püst" daşıma şirkətində baş usta işləmişdir. 1944-cü ildə cərimə batalyonuna salınmışdır. Sonra itkin düşdüyü elan edilmişdir. Ehtimal olunur ki, 17 oktyabr 1944-cü ildə 999-cu atıcı piyada batalyonunun tərkibində olarkən Xorvatiyadakı döyüşlərin birində öldürülmüşdür. Arvadı Ekler kimi onun da öldürülməsi haqda rəsmi açıqlama 1949-cu ildə verilmişdir.
Auqustla İrmanın nikahı 1951-ci ildə Hamburq Senatı tərəfindən təsdiq edilmişdir. Nəticədə böyük qız İnqrid atasının Landmesser soyadını götürə bilmişdi. İren isə Ekler soyadında qalmağa davam etmişdi.
Achillea salicifolia
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Deportivo La-Korunya FK
thumb|350px|Deportivonun ev oyunlarını keçirdiyi [[Estadio Riazor stadionu ]]
Bayqut (Məlikan)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 3,414 nəfər yaşayır (792 ailə).
Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatı (2019)
2019 Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatı — 12-28 iyul 2019-cu il tarixləri arasında Cənubi Koreyanın Kvanju şəhərində keçirilən 18-ci FİNA Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatı. Şəhər 2015 Yay Universiada Oyunlarında su idman növlərinin keçirilməsi üçün ev sahibi rolunu oynamışdır.
Ev sahibinin seçimi
Ev sahibi olacaq şəhər 19 iyul 2013-cü ildə 2013 Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatına ev sahibliyi edən Barselona şəhərində FİNA Baş Qurultayında elan edilmişdir. 2015-ci ildə Quadalaxara şəhərinin namizədliyini geri götürməsindən sonra 2017-ci il Çempionatına ev sahibliyi edən Budapeşt 2021 Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatına da əsas namizəd kimi göstərilmişdir.
Məkanlar
Yarışların əksəriyyəti 2015 Yay Universiada Oyunları üçün Kvanju şəhərində tikilmiş Su İdman Mərkəzində keçirilmişdir. Su İdman Mərkəzi üzgüçülük və suya tullanma yarışlarına ev sahibliyi edəcəkdir. Sinxron üzgüçülük və voterpol yarışlarında isə iki yanaşı, üstü açıq məkandan istifadə ediləcək.
Turnir cədvəli
Altı idman növü üzrə 75 dəst medal oynanılacaq.
İştirakçı ölkələr
•
•  (Ev sahibi)
Media dairəsi
ABŞ-də NBCUniversal şirkəti yarışları yayımlamaq hüququ əldə etmişdir.
Caunpur
Caunpur — Hindistanın Uttar Pradeş ştatında tarixi bir şəhər.
Tarixi
thumbnail Qanq çayının sağ sahilində olan şəhər 1359-cu ildə Sultan Firuz şah Tuğluq tərəfindən qurulmuşdur. Qurulduğu dönəmlərdə Budizmə və Hindu dinlərinə aitd çox sayda mabəd və digər yapıların bulunduğu bölgə ayrıca stratəjik bir önəmə sahipti. Firuz Şah burayı qurduktan sonra sələfi Məhəmməd b. Tuğlukun şahzadə ikən anıldığı ad olan Jauna nisbətlə Caunpur ismini vərdi. 765-ci (1364-cü) ildə ünlü Atala Camiinin inşasına başlandı. Caunpur, Caunpur sultanlarının dönəmində (1394-1483) Şimali Hindistanın önəmli bir kültür mərkəzi halinə gəldi. Özəlliklə Əmir Teymurun XIV. yüzyıl sonunda Dehliyə yaptığı akınlar üzərinə buradan kaçan çox sayıdaki alim, ədəbiyatçı, şair, sanatkar və sufilərdən önəmli bir kısmı Caunpura yərləşti. Şəhərdə Çiştiyyə və Sührəvərdiyyə dərgahlarıyla mədrəsələr açıldı.
1495-ci ildə Sultan İskəndər-i Ludi, Caunpurda altı ay kadar kalarak buradaki camilər dışında Şarki Sultanlığı dönəmində inşa ədilən əsərləri yıktırdı. Bunu takip ədən yaklaşık səksən yıl içərisində Caunpur, Afgan hanədanları arasındaki çəkişmələr və Babürlülərlə olan mücadələlər sırasında pək çox tahribat gördü. Babürün saltanatı dönəmində Hümayun tərəfindən zaptədilən şəhər, ancak Əkbər Şahın 1567-ci ildə Xan-ı Xanan Məhəmməd Münimi buraya vali tayin ətməsiylə əski mimari ihtişamını yənidən kazanmaya başladı. Əkbər Şahın Allahabad şəhrini qurması üzərinə Caunpur siyasi və stratəjik önəmini kaybətməyə başladı. Bununla birliktə dini və kültürəl bir mərkəz olma özəlliğini korudu. Şeyx Abdürraşid və Molla Mahmud Faruki gibi alim və sufilər Caunpurun İslam dünyasında tanınmasına vəsilə oldular. Şəhər 1775tə İngilizlər tərəfindən ələ gəçirildi. Günümüzdə gəlişmiş bir əndüstri, sanayi, ticarət və əğitim mərkəzi olan Caunpurun nüfusu 1991 yılında 1.958.282 idi.
Hinduların kutsal kabul etdiyi pək çox küçük tapınağın bulunduğu şəhər İslam kültürü açısından da önəmli mimari əsərlər barındırmaktadır. Firuz Şah Tuğlukun yaptırdığı kalə hala ayaktadır. Kalənin içində Firuz Şahın kumandanlarından İbrahim Barabəkin inşa əttirdiği cami (Zilkadə 778 / Mart 1377) mimari stil və kullanılan malzəmələr bakımından Şarki əsərlərindən ayrılır. İnşası 810da (1408) Şarki Sultanı İbrahim tərəfindən tamamlanan Atala Camii Caunpurdaki ən muhtəşəm mimari əsərdir. Kuzəy, günəy və doğu cəphələrində muazzam büyüklüktə təzyinatlı girişlər bulunmaktadır. Caminin batı duvarında yər alan ana mihrap incə bir zəvki yansıtan taş işçiliğiylə dikkat çəkər. Yinə Sultan İbrahimin yaptırdığı Cancahri Camii ilə onun kumandanlarından Halis və Muhlis hanların yaptırdığı Halis Muhlis Camiinin bugün sadəcə ana gövdə kalıntıları ayaktadır. Şarki Sultanı Mahmud Şahın hanımı Bibi Racinin inşa əttirdiği Lal Dərvazə Camii (851/1447) Atala Camiinin küçük bir modəli gibidir. 842də (1438) inşasına başlanan və 883tə (1478) tamamlanan Caunpur Cuma Camii karə planlı olup təməldən 6 mətrəyə kadar yüksələn görkəmli bir yapıdır. Caunpurda ayrıca XVI-XVIII. yüzyıllar arasında çox sayıda cami və mədrəsə yaptırılmışsa da günümüzdə bunların hiçbiri iyi durumda dəğildir.
Yamacın dikliyi
Yamacın dikliyi –   Yamacın dikliyiüfqi səthlə yamac səthi arasında bucaq /diklik/. Yamacın dikliyi adətən dərəcə ilə ifadə olunur və onun təyin olun­ması üçün topoqrafik xəritələrdə horizontalların yerləşmə şkalasın­dan istifadə olunur.
Qış qarışlayıcısı
Həyat tərzi
thumb|left|150px Zərərvericinin kəpənəklərinə hava şəraitindən asılı olaraq payız fəslinin axırı və qış fəslinin əvvəli rast gəlmək olur. Erkək kəpənək qanadları açılmış halda 20–25 mm ölçüdə olmaqla, ön qanadları sarı rəngdə olub, zolaqsızdır. Sap şəkilli bığcıqları vardır. Dişi kəpənəyin qanadları qısa olub, boz rəngdədir. Qanadların üzərində iki zolaq görünür. Pup mərhələsində qışlayır, oktyabrın axırı və noyabrın əvvəllərində puplardan çıxan kəpənəklər 1-2 gün cütləşdikdən sonra yumurta qoymağa başlayırlar. Kəpənəklərin uçuşu 40-45 gün davam edir. Yumurtalar uzunsov oval şəklində olmaqla, sarımtıl-yaşıl rəngdədirlər. Dişi kəpənəklər yumurtalarını topa halında ağacların qabığının çatları arasına və tumurcuqların üzərinə qoyurlar. Hər bir dişi kəpənək 15-25 gün ərzində 250-300-dək yumurta qoya bilir. Yazın başlanğıcında, mart-aprel aylarında yumurtalardan çıxan tırtıllar tumurcuqlarla, sonra isə yarpaqlarla qidalanmağa başlayırlar. Tırtıllar sarımtıl, bəzən də açıq-boz rəngdə olmaqla belinin üst tərəfindən iki zolaq uzanır. Bəzək ağacları üzərində aparılan müşahidələrə əsasən, bitkinin tırtıllar tərəfindən zədələnmiş hissələri torla örtülür. Onlar özlərini xarici təsirlərdən mühafizə etmək məqsədilə torla bir-birinə yapışmış yarpaqlar arasında gizlənirlər. Tırtılların inkişafı 14-200 C temperaturda 20-26 gün çəkir. İyun-iyul aylarında inkişaflarını başa çatdırıb, ifraz etdikləri sap vasitəsilə torpağa düşərək, torpağın 5-10 sm dərinliyində barama hörüb pup halına keçir və 3 ayadək torpağın altında diapauza dövrü keçirir. Kəpənəklərin uçuşu oktyabr-noyabr aylarında başlayır. Yumurta mərhələsində qabığın altında qışlayır.
Yayılması
Keçmiş SSRİ-nin Avropa hissəsi, Qafqaz, Şərqi və Orta Avropa, İslandiya, Yaponiya, qərbi Amerika, Kanada. Azərbaycanda Şamaxı-Qobustan bölgəsində yayılmışdır.
Qapalı sistemlər
Qapalı sistemdə qarşılıqlı münasibətin və ya informasiya alış verişinin olmaması və ya buna səd çıkilməsi əsasdır. Şirkətlərdəki əməliyyatlardan əyani  misal çəksək, AR-GE(Tədqiqat və təkmilləşdirmə) bölümü, müəyyən ölçüdə satınalma və finans bölümlərində informasiya çıxışının önlənməsi üçün qapalı bir sistem mexanizmi mənimsənir.
Gəncə üsyanı (1920)
Üsyanın təşkilində başlıca olaraq, Azərbaycan ordusunun 1-ci piyada diviziyası, 3-cü Gəncə alayının şəhərdə olan bölmələri, 3-cü Şəki süvari alayının təlim komandası, bir topçu batareyası, diviziya qərargahına tabe olan komendant bölməsinin şəxsi heyəti iştirak edirdi. Qaçaq Qəmbər, Sarı Ələkbər, qaçaq Qasım Kolaxani, qaçaq Mikayıl və başqaları da öz silahlıları ilə birlikdə Gəncə üsyanında iştirak edirdilər. Üsyan etmiş orduya ətraf kəndlərin də ordusu qoşuldu. Onların sayı 10 min nəfərdən çox idi. Üsyan ərəfəsində şəhərin daxilində və ətrafında XI Qırmızı Ordunun XX atıcı diviziyasının hissələri mövqe tutmuşdu. Diviziyanın 178-ci və 180-ci atıcı alayları şəhərin erməni məhəlləsində, 3-cü briqadanın rabitə taboru və komendant bölməsi isə şəhərin azərbaycanlılar yaşayan məhəlləsində idi. 40-cı süvari briqadası Zurnabad kəndinin ətrafında dayanmışdı. Mayın 25-də Taman süvari briqadasının II alayı da Gəncəyə gətirildi.
Mayın 25-dən 26-na keçən gecə başlanan üsyanda üsyançılar qısa müddətdə şəhərin mühüm obyektlərini, azərbaycanlılar məhəlləsindəki qırmızı qoşun hissələrini nəzarət altına götürdülər. Hərbi anbar, şəhər həbsxanası, dəmir yolu stansiyası, fövqəladə komissarlığın binası da ələ keçirildi. Mayın 28-də Gəncə üsyanının rəhbərləri və şəhər ictimaiyyəti dairə məhkəməsinin binasına toplaşıb, Azərbaycanın istiqlaliyyətinin elan olunmasının iki illiyini qeyd edirlər.
Ermənistan Respublikasının əhalisi
Ermənistan Respublikası Milli Statistika Xidmətinin (erm. Հայաստանի Հանրապետության Ազգային վիճակագրության) 1 yanvar 2011-ci ilə olan rəsmi məlumatına əsasən Ermənistan Respublikasının əhalisi 3,262,600 nəfərdir. Ancaq 12–21 oktyabr 2011-ci il tarixində həyata keçirilmiş Ümumermənistan əhali siyahıyaalınmasının ilkin yekunlarına əsasən Ermənistanın ölkədə yaşayan və qeydiyyatda olan faktiki əhalisi (ölkə vətəndaşları və əcnəbilər) 2.871.509 nəfər, xaricdə yaşayan Ermənistan vətəndaşları da daxil olmaqla de-yuri əhalisi isə 3.285.767 nəfər olmuşdur.
Gəncə üsyanı (1920)
Mayın 29-da bolşeviklərin üsyançılar üzərinə hücumu uğursuzluqla başa çatdı. Bir neçə istiqamətdən həyata keçirilən hücumda bolşevik qüvvələri qarşıya qoyduqları vəzifəni yerinə yetirə bilmədilər. Əksinə, üsyançıların əkshücumları bolşevik qüvvələrini ağır vəziyyətə saldı. Daha sonra XI Qırmızı Ordu komandanlığı Gəncəyə əlavə qüvvələr gətirdi. Mayın 30-da növbəti döyüşlər başlamazdan əvvəl 11-ci Qırmızı ordunun Gəncədə 5 piyada alayı, 6 süvari alayı, 7 əlahiddə hissə və dəstələri, 57 ədəd topu və 2 zirehli avtomobili var idi. Bu qüvvələrin çoxu şəhərin şimalında yerləşdirildi və mayın 31-də əsas hücum buradan başladı. Şəhəri tərk etmək imkanları olmayan üsyançılar, habelə dinc əhali mühasirəyə alınaraq kütləvi şəkildə güllələndilər. Üsyan yatırıldıqdan sonra general-mayor Məhəmməd Mirzə Qacar, Qaçaq Qəmbər, hüquqşünas İsmayıl xan Ziyadxanov, ədəbiyyatçı Firidun bəy Köçərli, mühəndis Abuzər bəy Rzayev və müəllim Mirzə Abbas Abbaszadə kimi şəxsiyyətlərlə yanaşı Azərbaycan ordusunun 12 generalı, 27 polkovnik və podpolkovniki, 46 kapitan, ştabskapitan, poruçik və podporuçiki, 146 praporşik və podpraporşiki, 267 digər hərbi qulluqçusu bolşeviklər tərəfindən güllələndi.
Ermənistan Respublikasının əhalisi
1979
1979-cu il siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən Ermənistanda qeyd alınmış 2.724.975 etnik ermənidən 2.709.591 nəfəri, 160.841 nəfər azərbaycanlıdan 159.709 nəfəri, 70.336 rusdan 69.840 nəfəri, 50.822 kürddən 43.019 nəfəri, 6.183 assuriyalıdan isə 3.516 nəfəri öz millətinin dilini ana dili olaraq göstərmişdi.
Gəncə üsyanı (1920)
Aprel işğalı
200px|thumb|right|[[XI Qızıl Ordu|XI Qırmızı Ordunun zirehli qatarının Bakıya gəlməsi 28 aprel 1920-ci il. Şəkildə Mixail Yefremov, Anastas Mikoyan, Qəzənfər Musabəyov, Simon Ter-Petrosyan və digərləri III İnternasional qatarında təsvir olunublar ]] 1920-ci ilin 21 və 23 aprel tarixlərində Qafqaz Cəbhəsi İnqilab Hərbi Şurası S. Q. Orconikidzenin başçılığı ilə XI Qırmızı Orduya Aprelin 27-də Azərbaycan sərhədini keçib, bütün ərazini tutmaq əmrini vermişdi. Aprelin 26-da XI Qırmızı Ordu qərargahı hücuma rəhbərlik etmək üçün Dərbəndə köçür. XI Ordunun hücumu aprelin 26-dan 27-nə keçən gecə saat 12-də başlayır. 70.000 XI Qırmızı Ordu, öndə "III İnternasional", daha 3 zirehli qatar və 300 nəfərdən ibarət piyada desant olmaqla, Samur çayı üzərindəki körpünü keçir. Bu qoşuna rəhbərlik edənlər arasında Anastas Mikoyan və Qəzənfər Musabəyov da var idi. Azərbaycan ordusunun əksəriyyəti Əsgəran döyüşündə olduğu üçün sərhəddi yalnız Quba alayının bir neçə yüngül top və pulemyotla silahlanmış iki rotası, 300 nəfərdən ibarət süvari eskadronu və kiçik jandarm dəstəsi qoruyurdu. Yalama stansiyasında baş vermiş Yalama döyüşündə böyük say fərqinə görə AXC orudusu 300 nəfərdən çox itki verir. 1920-ci ilin Aprelin 28-də saat 5-də "III İnternasional" zirehli qatarı 23 saatlıq Yalama-Bakı məsafəsini qət edərək Bakı vağzalına çatdı. Azərbaycan bolşevikləri Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsini formalaşdırıb, Xalq Komissarları Sovetini təşkil edərək, Sovet Rusiyası ilə sıx münasibətlərə hazır olduqlarını bəyan edirlər. Bununla da Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının əsası qoyulur.
Ermənistan Respublikasının əhalisi
2001
2001-ci il siyahıyaalınmasına əsasən Ermənistan Respublikası əhalisinin 97,9%-ni ermənilər, qalan 2,1%-ni isə ruslar, yunanlar, ukraynalılar və s. etnik qruplar təşkil edir. Erməni Ortodoksluğu əsas dindir.
Gəncə üsyanı (1920)
Aprel işğalı
Bakıdakı hadisələrdən xəbər tutan AKP Gəncə dairə komitəsi elə həmin gün Quberniya İnqilab Komitəsini formalaşdırır. Növbəti günün axşamı qubernator Xudadat bəy Rəfibəyli bütün Gəncə quberniyasında hakimiyyətin İnqilab Komitəsinə verilməsi haqqında aktı imzalayır. Gəncə İnqilab Komitəsinin tərkibində sədr İbrahim Əliyev, müavin Fərhad Əliyev, Vəkilov, Sultanov və Eminbəyov var idi.
Ermənistan Respublikasının əhalisi
2019
2019-cu ildə Ermənistanda proqnozlaşdırılan 40.583 uşaq əvəzinə 35.448 uşaq dünyaya gəlib.
Gəncə üsyanı (1920)
Aprel işğalı
Gəncə quberniyasında hakimiyyət dəyişikliyi gedən vaxt Bakıdan Gəncə istiqamətində zirehli qatarlar hərəkətə başlayırlar. Şəhərə yaxınlaşanda onlar yollarını kəsməyə çalışan müsavatçıların dəstələri ilə böyük döyüşə girirlər. 1 may tarixində sovet zirehli qatarları və 28-ci atıcı diviziyanın desant rotaları Gəncə stansiyasını və şəhərin dəmir yolu rayonunu tutdular. Növbəti gün bura II Atlı korpusun və Taman süvari diviziyasının alayları gəldilər və şəhəri eləcə də ona tabe rayonları tutdular.
5 may tarixində Sovet Azərbaycanının rəhbərliyinə, Leninin göndərdiyi və Sovet Azərbaycanının yeni dövlət kimi tanınması kimi qiymətləndirilən teleqramdan sonra 8 may tarixində Gəncə İnqilab Komitəsindən quberniya inqilab komitəsinin sədri İbrahim Əliyevin imzası ilə teleqram gəlir. Bu teleqramda Gəncə quberniyasının RSFSR tərəfindən Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının tanınması alqışlanmış və dünyadakı bütün fəhlə sinfini istismar edənlərə qarşı amansızca mübarizə aparmağa hazır olduğunu ifadə etmişdir. Bununla yanaşı Gəncə üsyanı zamanı belə bir çox kəndlərin ölkənin sovetləşməsindən xəbərləri belə yox idi.
AXC ordusuna qarşı siyasət
28 aprel tarixində Azərbaycan İnqilab Komitəsinin dekretinə əsasən Hərbi və Dəniz işləri üzrə Xalq Komissarlığı yaradıldı və onun ilk komissarı Çingiz İldırım təyin olundu. Növbəti gün Azərbaycan İnqilab Komitəsi Azərbaycan ordusunun əsgərlərinə müraciət edərək onları Sovet hökuməti uğrunda mübarizə aparmaqda Qırmızı Orduya kömək etməyə çağırdı. Elə həmin gün Azərbaycan ordusunu dərhal XI Qırmızı Orduya tabe etmək və ordunu Fəhlə Kəndli Qırmızı Ordusu əsasında, uyğun say və hissələri Azərbaycan adını saxlamaqla yenidən formalaşdırmaq haqqında qərar qəbul edildi. Yeni formalaşdırılmış ordu ilk dövrlər (may ayı) öz şəxsi heyətinə, təchizatına görə keçmiş AXC ordusunun varisi idi, onun yalnız adı dəyişərək Qırmızı Ordu adlanırdı. Əsgər və zabitlər artıq yeni hökumətin tabeliyindəki orduda xidmət edirdilər. Ayın 30-da Çingiz İldırım keçmiş hərbi nazirin müavini Əliağa Şıxlinskini özünə müvəqqəti köməkçi təyin edir.
Azərbaycan Kommunist Partiyasının üzvlərini siyasi rəhbərliyi öz əllərində cəmləmələri üçün keçmiş ordu hissələrinə göndərməyə başlayırlar. Gəncədə yerləşən hərbi hissələrin komissarı Azərbaycan İnqilab Komitəsinin tövsiyəsinə əsasən və Azərbaycan Sovet Respublikası Hərbi və Dəniz işləri üzrə xalq komissarının əmri ilə 4 may tarixində Əhməd Rzayev təyin edilir. 7 may tarixində AİK "operativ, inzibati, təşkilati və eləcə də bütün növ təchizatlarla bağlı" o dövrdə artıq adı dəyişdirilmiş ordu və donanmanı XI Qırmızı Orduya və Volqa – Xəzər hərbi donanmasına tabe etmək haqqında qərar qəbul edir. Köhnə AXC ordusunun hissələrini XI Qırmızı Orduya tabe etmək təkcə siyasi fəaliyyət deyildi. Qafqaza daxil olmuş XI Qırmızı Orduya öz şəxsi heyətini artırmaq vacib idi.
Bu qərarı icra etmək üçün 11 may tarixində XI Qırmızı Ordunun komandanı Mixail Levandovskinin, İnqilabi Hərbi Şuranın üzvü Konstantin Mexonoşinin və qərargah rəisi Aleksandr Remezov tərəfindən çıxmış qərara görə Gəncə qəzasında yerləşən Azərbaycan hissələri 32-ci diviziyanın komandanına tabe edilməli və XI Qırmızı Ordu inspektorları tərəfindən Azərbaycan hissələrini yenidən formalaşdırmaq, eləcə də, I Birləşmiş Azərbaycan fəhlə-kəndli qırmızı sovet atıcı diviziyasını yaratmaq planını cızmaq tapşırılmışdı. Həmin gün Çingiz İldırım yazırdı:
Yenidənqurma zamanı köhnə Azərbaycan ordusunun hissələri yenidən təşkil edilirdilər. Azərbaycan Sovet Respublikasının Hərbi-Dəniz komissarının 16 may tarixli qərarına əsasən III Gəncə piyada alayının adı, III Azərbaycan fəhlə-kəndli qırmızı atıcı alayına, I piyada diviziyası (sonradan üsyan qaldırırlar) II piyada diviziyası ilə birləşdirilərək adı, I fəhlə-kəndli qırmızı atıcı briqadasına dəyişdirilir. I fəhlə-kəndli qırmızı atıcı briqadası I Azərbaycan fəhlə-kəndli qırmızı diviziyasının bir hissəsi olur. (I piyada diviziyasının qərargahı Azərbaycan fəhlə-kəndli birləşmiş diviziyası adını alır). Demək olar ki, eyni vaxtda Azərbaycan Sovet Respublikasının Hərbi-Dəniz komissarının qərarı ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Məktəbinin adı dəyişdirilərək Fəhlə-Kəndli Qırmızı komandanlıq Kursları adını alır. Təlim tədris hissələrinin yenidən formalaşdırılması işi isə keçmiş ordunun zabiti həmin dövrdə Azərbaycan Sovet Respublikasının Hərbi-Dəniz komissarının köməkçisi olan general Əliağa Şıxlinskiyə tapşırılır: "Təlim tədris hissələrinin yenidən formalaşdırılması isə mənim müavinim Əliağa Şıxlinskinin göstərişlərinə əsasən aparılsın".
Hərbi-siyasi vəziyyət
Gəncə üsyanı baş verən dövrdə Azərbaycan sərhədlərində qarışıqlıq hökm sürürdü.
Sovet Azərbaycanı da Gürcüstanla sülh müqaviləsi bağlayıb hərbi əməliyyatlara son qoymaq haqqında danışıqlara başlayır. İnqilabi Hərbi Şuranın təzyiqi ilə Azərbaycan İnqilab Komitəsi 27 may tarixində Gürcüstanla sülh müqaviləsi bağlayır.
Bu dövrdə Ermənistanda da vəziyyət kəskinləşir. 10 may tarixində bolşeviklər üsyan qaldırsalar belə erməni hökuməti tərəfindən bu üsyan yatırılır. Kömək məqsədilə İngiltərə Ermənistana 1 milyon funt sterlinq dəyərində silah sursat təklif edir və ermənilər bu təklifi may ayının 19-da qəbul edirlər. Üsyan yatırılsa belə Ermənistanın bəzi bölgələrində hökumətə qarşı silahlı mübarizə gedirdi. Hətta Şəmşəddin rayonunun üsyançılarına Sovet Azərbaycanı tərəfindən 18 may tarixində 17 vaqon ərzaq və 5 milyon rubl göndərilmişdir. Buna baxmayaraq uzun sürən döyüşlərdən sonra 1600 nəfər erməni üsyançısı Azərbaycana keçir. Sovet Azərbaycanında onlardan Erməni Qırmızı üsyançı alayı (I Qazax üsyançı alayı) formalaşdırılır. 18–20 may tarixlərində daşnaklar Qazaxın cənub hissəsində sərhəddi pozmaqlarına baxmayaraq sovet ordusu tərəfindən geriyə oturdulurlar.
Ermənistandakı bolşeviklərin may üsyanı, XI Qırmızı Ordunun 32-ci atıcı diviziyası Qazax uyezdinin Ermənistanla sərhəddinə çıxdığı dövrə təsadüf edirdi. Qırmızı Ordunun təzyiqi ilə Qarabağdan erməni dəstələri geri çəkilirdilər. 18 may tarixində 32-ci atıcı diviziyanın komandiri Şteyger XI Qırmızı Ordudan "diviziyanın bütün hissələri 25 maya qədər Şuşa ətrafında cəmlənsin və güclü dəstələr Naxçıvan – Culfa – Ordubad istiqamətində göndərilsin" məzmununda əmr alır. Burada məqsəd həmin əraziləri ələ keçirmək idi. Əmrə əsasən 20 may tarixində Gəncədən Şuşaya Yelenendorf-Çaykənd-Tərtər-Xankəndi marşrutu ilə XX diviziyanın birinci briqadası göndərilir. Eyni zamanda diviziyanın ikinci briqadası və qərargahı Gəncədə qalır. 20 may tarixində üsyançılar və xalq milis dəstələri Azərbaycan SSR-nin köməyi ilə Ermənistanın Azərbaycanla sərhəd bölgəsi olan Karvansarayı ələ keçirdilər. Növbəti gün buraya qırmızı ordu dəstələri də daxil oldular. Lakin Gəncə və Zaqatala üsyanları eləcə də Zəngəzur və Qarabağdakı mübarizə XI Qırmızı Ordunun güclərini bəzi hədəflərdən yayındırdı. Sovet Ermənistanının partiya və dövlət xadimi Şavarş Amirxanyanın xatirələrinə görə "Azərbaycanın bəzi bölgələrində xüsusən də Gəncədə əksinqilab baş qaldırırdı. Əsas çətinliklər qərb cəbhəsində yarandı bura yeni qüvvələr göndərmək lazım idi. Bu hadisələrlə əlaqədar atlı alaylar dərhal Gəncəyə çəkilmək əmri aldılar". Azərbaycanın şimal qərbində, XI Qırmızı Ordunun arxasında baş vermiş üsyan sovet erməni tarixçisi Qaloyana görə Qırmızı ordunun "üsyana qalxmış Ermənistan zəhmətkeşlərinin köməyə getməyinə mane oldu".
Sovet Azərbaycanında da vəziyyət heç də sakit deyildi. Bakı hərbi qarnizonunun rəisi 28-ci diviziyanın komandiri Nesterovski 26 may tarixində Bakıdakı gərgin vəziyyətdən və üsyan olacağı ilə bağlı söz-söhbətlərin gəzdiyindən xəbər verirdi. Ən gərgin vəziyyət Qarabağda idi. Burada mart ayında erməni üsyanını yatırmağa getmiş Azərbaycan Milli Ordusunun hissələri yerləşirdi. 18 may tarixində Şuşada 7 yerli bəyin və bir türk zabitinin əlbir olduğu əksinqilabi fəaliyyət ifşa olundu. Bu dövrdə həm də Şuşada sovet hakimiyyəti ilə mübarizəyə başlamış 300 nəfərlik silahlı dəstə də yaranmışdı.
17–18 may tarixlərində Xəzər dənizinin cənubunda Volqa-Xəzər hərbi donanması və Sovet Azərbaycanının Qırmızı donanması birlikdə Ənzəli əməliyyatını həyata keçirirdilər. Gəncə üsyanı, Qafqaz Cəbhəsi İnqilab Hərbi Şurasının, Rusiya Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin Qafqaz Bürosunun üzvü Serqo Orconikidzenin və Volqa-Xəzər hərbi donanmasının komandiri Fyodor Raskolnikovun Ənzəliyə getmələri ilə üst üstə düşmüşdü. Öz gedişləri haqda Orconikidze Moskaya 24 may tarixində məlumat vermişdi. 27 may tarixində isə onlar gilan üsyançılarının rəhbəri Mirzə Kiçik xanla Kursk paraxodunda görüş keçirib daha sonra dərhal Bakıya geri qayıdırlar.
Səbəbləri
Azərbaycanlı tarixçi Şəlalə Məmmədovaya görə ac, hərbi geyimsiz qalmış silahlı XI Qırmızı Ordu hissələrinin quldur hərəkətləri, sovetləşmə prosesinə cəlb olunmuş ordu hissələrində etnik ermənilərin çoxluğu azərbaycanlılar arasında qırğınların miqyasını artırmış və bu da haqlı olaraq kəskin mübarizə və etiraz dalğaları ilə müşayiət olunmuşdur.
Jurnalist və tədqiqatçı Xanlar Bayramova görə isə üsyanın üç əsas səbəbi var:
Ölkədə terror tüğyan edir, ictimai və siyasi xadimlər həbs olunur, güllələnir, axtarışlar ara vermirdi, xalqın əmlakı müsadirə edilir, dinin, müqəddəs hisslərin təhqiri adi hal alır, əhaliyə amansız mənəvi və psixi zərbə vurulur, vəziyyət çıxılmaz şəkilə düşür.
Tərəflərin vəziyyəti
Gəncə Azərbaycanın qərbində yerləşən böyük bir şəhərdir. Bu şəhərin qarnizonu XX atıcı diviziyadan və I Azərbaycan piyada diviziyasının bəzi hissələrindən ibarət idi. 4 may tarixində XX diviziyanın rəhbəri vəzifəsinə V. Popoviçin yerinə keçmiş çar podporuçiki, partiyasız Mixail Velikanov təyin edildi. O dövrdə diviziyanın hərbi komissarı isə əvvəllər fəhlə olmuş, partiya üzvü İvan Tkaçov idi.
Köhnə Azərbaycan ordusu
Üsyan vaxtı AXC-nin I Azərbaycan piyada diviziyası hələ sovet üsulu ilə yenidən formalaşdırılmamışdı. Bu diviziya ümumi sayı 1800 nəfər olmaqla, III Gəncə atıcı polkundan, III Şəki atlı polkunun təlim dəstəsindən, bir artilleriya batareyasından və diviziya qərargahının komendant komandasından ibarət idi. Diviziyanın rəhbərliyi də dəyişilməmişdi. Məsələn general mayor Əmir Kazım mirzə Qovanlı-Qacar diviziyanın təchizat rəisi olmaqla yanaşı may ayının 20-ə qədər şəhərin komendantı vəzifəsini də daşıyırdı.
Nizamsız dəstələr
AXC-nin köhnə ordu hissələrindən başqa üsyana Sarı Ələkbər, Qaçaq Qəmbər və digərlərinin çox saylı qaçaq dəstələri də qatılmışdılar. Dəstələrin bir çoxu uzaq məsafələrdən döyüş üçün gəlmişdilər. Məsələn üsyanda iştirak edən Sarı bəyin qaçaq dəstəsi Gəncədən 35 km uzaqlıqda yerləşən indiki Şəmkir rayonunun Morul kəndindən gəlmişdi. Digər qaçaq lider olan Qaçaq Məmmədqasım isə öz doğma bölgəsi olan Samuxdan 250 nəfərlik dəstə toplayaraq Gəncəyə yollanmışdı. Əraziyə bələd olduqları üçün onlar Gəncəyə çatana qədər 500 nəfərlik bolşevik dəstəsini məhv etmişdilər. Cahangir bəy Kazımbəyli Gəncə üsyanı haqqında yazdığı xatirələrində qeyd edir ki döyüş səngərlərində qadınlar da var idi. Üsyanda qadınların da iştirak etdiyini XI Qırmızı ordunun piyada inspektoru Melnikov da Orconikidzeyə verdiyi hesabatda qeyd edir. Bu hesabatında Melnikov qeyd edir ki:
XI Qırmızı Ordu
XX diviziyanın 178 və 180-ci atıcı alayları Gəncənin ermənilər yaşayan cənub şərq hissəsində, Taman süvari briqadasının komendant bölməsinin şəxsi heyəti və rabitə batalyonu isə Gəncənin şimal qərbində yəni türklər yaşayan hissəsində yerləşmişdilər. Aleksandr Şirmaxerin komandanlıq etdiyi III briqada 2 min nəfər şəxsi heyət, 30 pulemyot və bir yüngül artilleriya divizionundan ibarət idi.
Gəncənin 20 km cənub qərbində Zurnabad kəndində yerləşən XX süvari briqadasının 450 nəfər şəxsi heyəti, bir atlı batareyası və 8 pulemyotu var idi. Gəncədən 5–6 km cənubda yerləşən Yelenendorf alman koloniyasında isə diviziyanın artilleriya qərargahı və iki toplu bir batareyası yerləşirdi. May ayının 25-də Taman süvari briqadasının II alayı da Gəncəyə göndərilmişdi.
Tarixi
Üsyanın başlayıb bitmə tarixi ilə bağlı mənbələrdəki məlumatlar fərqlidir. Gürcü tarixçi Giorgi Mamulia və Ramiz Abutalıbovun birlikdə yazdıqları "Odlar yurdu" kitabında üsyanın başlanma tarixi 22 may kimi göstərilib. Jurnalist və tədqiqatçı Xanlar Bayramova qeyd edir ki, bolşeviklərin əksər sənədlərində üsyanın başladığı tarix 25 may yatırılması tarixi isə 31 may kimi qeyd olunub. Bununla yanaşı daxili işlər komissarının raportunda üsyanın 30 maya qədər davam etdiyi qeyd olunub. Üsyanın yatırılmasında iştirak edən və ifadəsi 1937-ci ildə alınmış Linçevskiyə görə isə şəhər iyun ayının 1-dən 2-nə keçən gecə "müsavatçılardan təmizlənib". Bununla yanaşı Linçevskiyə görə üsyan may ayının 25-dən 26-na keçən gecə başlayıb.
Qaçaq dəstəsinin rəhbəri olan Samuxlu Qaçaq Məmmədqasım və üsyanın təşkilatçılarından biri olan Cahangir bəy Kazımbəyli isə öz xatirələrində üsyanın 24 mayda başlandığını qeyd edirlər. Kazımbəyliyə görə üsyan may ayının 3-dən 4-nə keçən gecə yatırılıb. Bu tarixi həm də Xanlar Bayramova yazdığı məktubda üsyanın iştirakçı və sonradan mühacirət edən Zahid xan Xoyski də qeyd etmişdi. Xanlar Bayramov öz əsərində üsyan iştirakçılarının qeyd etdikləri tarixlərə əsaslanır.
Üsyanın başlama saatı ilə bağlı da fikir ayrılıqları mövcuddur. Cahangir bəy Kazımbəylinin xatirələrinə əsasən bolşeviklərin tərkisilah edilməsi 20:00-da başlayıb 23:00-da bitib. Sovet ədəbiyyatında isə üsyanın gecə saat 3-də başlandığı, səhər saat 5-dən etibarən isə şəhər əhalisinin də üsyana qatıldığı qeyd olunub.
1983-cü ildə çap olunmuş "SSRİ-də vətəndaş müharibəsi və hərbi müdaxilə" ensiklopediyasında hadisələr 26 maydan etibarən izah edilir, üsyanın yatırılması isə 31 may kimi qeyd olunub. 2008-ci ildə Rusiyada çap olunmuş "Rusiyada İnqilab və Vətəndaş müharibəsi: 1917–1923-cü illər" ensiklopediyasında isə Gəncədəki üsyanın 25 – 31 may tarixlərində baş verdiyi qeyd olunur. Demək olar ki eyni tarixlərlə biz britaniyalı tarixçi Conatan Smilin yazdığı kitabda da rastlaşırıq. O da qeyd edir ki, üsyan may ayının 25-dən 26-na keçən gecə başlayıb və 31 may tarixində qırmızı qvardiyaçılar Gəncədəki üsyanı yatıran əsas qüvvələri cəmləşdirməyə müvəffəq olublar.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Əksinqilab ilə mübarizə təşkilatının rəisi olmuş Nağı bəy Şeyxzamanlı da öz xatirələrində üsyanın 9 gün çəkdiyini qeyd edib.
Hazırlıq
ÜKP(b) MK, Azərbaycan İnqilab Komitəsi və İnqilabi Hərbi Şuranın Qafqaz cəbhəsinin üzvü Serqo Orconikidze türkiyəli kommunist Mustafa Sübhinin hüsabatını əldə edirlər. Bu sənəddə "Gəncə səfərinin nəticələri haqqında hesabat" başlığında üsyandan iki həftə əvvəl Samuxda yerləşən Şahmalinskinin mülkündə baş verən gizlin görüşdən xəbər verilir. Bu görüşdə keçmiş baş nazir Nəsib bəy Yusifbəyli, Qazax qəzasının general-qubernatoru Əmir xan Xoyski, keçmiş Daxili İşlər naziri Mustafa bəy Vəkilov, Cahangir bəy Kazımbəyli və türk general Nuru Paşa iştirak edirdilər. Onların bu gizlin görüşünün məqsədi üsyana hazırlıq görmək idi.
23 may tarixində XI Ordunun qərargahından şəhərə komanda heyəti ilə birgə diviziyalardan birinin yeni rəhbəri gəldi. (Kadişevə görə Azərbaycan diviziyasının, Darabadiyə görə isə XX diviziyanın). Azərbaycan hissələrini üsyana təhrik edən hadisələr, diviziya rəhbərliyinin köklü şəkildə dəyişdirilməsi və şəxsi heyətinin yenilənməsi nəzərdə tutulurdu. Həmin gün qəbiristanlıqda gizlin görüş təşkil edildi. Köhnə ordunun zabitlərinin gəldiyi görüşdə general Məhəmməd Mirzə Qacar üsyana qalxmağın vacibliyini bəyan edir. Burada ortaq qərargah və operativ qruplar yaradılır.
Üsyançılar əvvəlcədən şəhərdə gizlin silah anbarları təşkil etdilər. Yerli sakinlərdən təşkil edilmiş silahlı dəstələr ətraf kəndlərə çəkildilər. Hərbi qarnizonun rəhbəri general-mayor Cavad bəy Şıxlinski və Gəncə Piyada alayının komandiri, polkovnik Cahangir bəy Kazımbəylinin rəhbərliyi ilə bir qrup hərbçi üsyanın operativ planını tərtib etdilər. Gəncənin keçmiş komendantı, general mayor Məhəmməd Mirzə Qacara şəhərin ətrafında müdafiə istehkamlarını qurmaq tapşırılmışdı. Cahangir bəyin xatirələrinə görə üsyanın rəhbərləri gözlənilməz hücum faktorundan istifadə edərək tezliklə qırmızı qvardiyaçıları tərkisilah edib Qarabağda ermənilərlə döyüşən Azərbaycan ordu hissələri ilə və gürcü ordusu ilə birləşib ölkəni azad etməyi planlaşdırırdılar.
Ağdam və Tərtərdə komandiri polkovnik Tokayev olan III Şəki süvari alayı yerləşirdi. Şəki süvari alayının əsgərləri ilə eyni yerdə yerləşən XI Qırmızı Ordunun 282-ci alayı arasında Gəncə üsyanından bir qədər əvvəl münaqişə baş vermişdi. Qırmızı ordu əsgərlərinin Şəki süvari alayının atlarını qaçırmaq cəhdlərinə Azərbaycan hissələri tərəfindən atəşlə cavab verilmiş və bu da münaqişəyə səbəb olmuşdur. Nəticədə 21 may tarixində III Şəki süvari alayının Tərtərdə yerləşən hissələri və yerli əhali üsyana qalxdılar. Sovet mənbələrinə əsasən üsyan vaxtı qırmızı ordu qüvvələrinin 80 nəfəri o cümlədən də alay komandiri Naumov üsyançılar tərəfindən öldürülür. Lakin qırmızı ordu əsgərlərinin çoxluğu və Tərtərə gəlmiş ASSR Hərbi Dəniz İşləri üzrə xalq komissarı Çingiz İldırımın və ASSR Xalq Maarif komissarı Dadaş Bünyadzadənin yeni hökumətə qarşı dözümlü olmaqla bağlı çağırışları üsyanın sakitləşməyinə səbəb oldu. Gəncə üsyanının təşkilatçıları III Şəki süvari alayının köməyinə arxalanaraq Ağdam və Tərtər rayonlarına alay komandiri ilə görüşüb gələcək üsyandan xəbər vermək üçün iki zabit göndərdilər. Gürcü ordusu ilə əlaqə qurmaq üçün isə Gürcüstana Eristov, Sumbatov və İsrafil bəy Yadigarov göndərildilər.
Çayxanalarda və yerli kazarmalarda söz söhbət gəzirdi ki, xristianlara yeni Qırmızı Ordu geyiminin veriləcək ancaq müsəlmanlara verilməyəcək. İnsanlar arasında yayılan "Ruslar yenə müsəlmanların üzərində öz hakimiyyətlərini bərpa etmək istəyirlər" kimi fikirlər də üsyana zəmin yaradırdı.
Üsyan ərəfəsində Qaçaq Qəmbər və Sarı Ələkbərin rəhbərliyi ilə silahlı dəstələr Gəncə şəhərindən qərbdə yerləşən Nüzgər kəndində toplaşmışdılar. Cahangir bəy Kazımbəylinin evi daima nəzarət altında olduğu üçün o gizlin görüşləri ya Gəncənin kənarında Bağmanlarda ya da Kür sahilində olan kəndlərdə keçirirdi. Son iclas 24 may saat 4 radələrində Bağmanlarda keçirilir. Bu görüşdə döyüşlərin baş verəcəyi yerlər və üsullar müəyyən edilir. Müəyyən siqnaldan sonra qaçaq dəstələri Bağmanlardan hücuma keçərək Gəncə çayını keçib şəhərin erməni hissəsində yerləşən Qırmızı Ordu bölüyünə hücum etməli idilər. Taborlardan birinə qaçaqların köməyi ilə, qırmızı diviziyanın yerləşdiyi sahəni mühasirəyə alıb, onları təslim olmağa məcbur etmək tapşırılmışdı. Digər tabora isə, şəhərin poçt, teleqraf, və hərbi anbarların yerləşdiyi əsas hissələri ələ keçirmək və "Şəriət alayı"-nı tərk-silah etmək tapşırıldı. XI Qırmızı Ordunun 1 iyuna aid operativ sənədində göstərilir ki:
Böyük Sovet Ensiklopediyasına görə silahlı üsyanı Müsavat partiyasının üzvləri təşkil etmişdilər.
Başlanması
XI Qırmızı Ordunun komandanlığı respublika daxilində sovet rejiminə qarşı üsyan və silahlı müqavimət ehtimallarının qarşısını almaq üçün AXC dövründə formalaşdırılmış ordu hissələrini yenidən qurmağı və onları "qırmızılaşdırmağı" əsas məsələ kimi nəzərdə tutmuşdu. Hərbi nazirliyin rəhbərliyi dəyişdirildikdən sonra diviziya və hissələrin komandirlərinin də dəyişdirilməsinə başladılar. May ayının 20-də qərargahı Gəncədə yerləşən I Azərbaycan diviziyasının rəhbər heyətinin yeni tərkibi şəhərə gəldi və vəzifəsinin icrasına başladı. Milli ordu zabitlərini yeni rejimə sadiq olan qırmızı hərbçilərlə əvəzləməli idilər.
Şəhər komendantı üsyanın başlamağına 2–3 saat qalmış bundan xəbər tutur və buna görə də qarovulda olan azərbaycanlı əsgərləri vəzifədən uzaqlaşdırmaq, onların kazarmalarını mühasirəyə almaq qərarı qəbul edirlər. Lakin bu xəbərdarlığı yalnız XX atıcı diviziyaya çatdıra bilirlər. . Müseyib Şahbazov yazırdı:
Üsyan 1920-ci il mayın 24-dən 25-nə keçən gecə başladı. Qısa müddətdə şəhərin mühüm obyektləri, azərbaycanlılar yaşayan məhəllələrdəki qırmızı qoşun hissələri nəzarət altına götürüldü. Hərbi anbar, mərkəzi həbsxana, dəmir yolu stansiyası, fövqəladə komissarlığın binası ələ keçirildi.
3 iyun 1920-ci il Xalq Daxili İşlər Komissarlığı Şöbəsinin Bakıya göndərdiyi raportda yazılırdı:
Digər qüvvələrin qoşulması
Üsyan başlayan kimi III Şəki atlı alayının diviziya komandiri polkovnik-leytenant Ehsan xan Naxçıvanski Qırmızı ordunun Yevlaxda yerləşən qərargahına baş vermiş hadisə haqqında məlumat almaq üçün gedir. Lakin o qərargaha çatan kimi öldürülür. Onun ölümü III Şəki süvari alayının da üsyanda iştirakına təkan verir.
Qırmızı ordunun tamamilə azərbaycanlılardan ibarət III alayı da üsyançılar tərəfə keçdi. Daha sonra bir sıra mənbələrdə qeyd edilir ki, üsyançıların tərəfinə kütləvi şəkildə şəhər və dəmiryolu milisinin işçiləri də keçmişdilər. Bundan başqa Sovet hökumətinin yerli orqanlarının bir çox nümayəndələri də üsyançılar tərəfə keçmişdi bunun nəticəsində XI Qırmızı Ordunun yerli hakimiyyət orqanlarına inamı itir.
Üsyana qalxmış əsgərlərin sayı 2 min nəfərə yaxın idi. Sonradan şəhər əhalisindən formalaşan könüllülərin sayəsində üsyançıların sayı 10–12 min nəfərə çatır. Elə həmin gecə ruhanilər müsəlmanları bolşevik hökumətinə qarşı cihada çağırdılar.
Bolşeviklərin həbsi
Şəhərin ermənilər yaşayan hissəsinə daxil olan üsyançılar burada Qırmızı ordunun komandirlərindən biri olan Kolesnikovu və bir neçə kommunist müsəlmanı öldürürlər. Bundan başqa üsyançılar bir çox qərargah işçilərini və qırmızı ordunun əsgər və zabitlərini o cümlədən də keçmişdə çar ordusunun ştabs kapitanı olmuş üsyan baş verdiyi dövrdə isə III briqadanın komandiri olan Aleksandr Şirmaxeri həbs etdilər. Gəncə İqlilab Komitəsinin sədr müavini Bala Əfəndiyev də həbs olunaraq həbsxanaya salınır. S. Levçeskinin xatirələrinə görə həbsxanaya 1200-ə yaxın qırmızı ordunun əsgəri salınmışdı. Bundan başqa daha əvvəl bolşeviklər tərəfindən tutulmuş insanlar həbsdən azad olunmuş yerli əhaliyə isə müsadirə olunmuş silahlar paylanılır. Qırmızı ordu mənsublarına qarşı həbslər və münasibət haqqında Müseyib Şahbazov öz xatirələrində yazırdı:
Başqa bir fikri isə azərbaycanlı mühacir zabit Əsgər Kəngərlinski xatirələrində qeyd edib. O öz xatirələrində göstərir ki, üsyançılar tərksilah olunmuş bir qırmızı ordu mənsubunu belə öldürməmişdilər.
Sonrakı günlər
Yeni qurulmuş bolşevik hökuməti üçün bölgələrdə və xüsusən də Gəncədə başlamış üsyanlar ciddi təhlükə yaradırdı. 26 may tarixində Bakıdan göndərilmiş XI Qırmızı Ordunun xüsusi gizlin operativ direktivində qeyd olunurdu ki, baş verməyi ehtimal olunan ümumi üsyanın sərt şəkildə yatırılmasına hazırlaşılsın və o yatırılsın.
26 may tarixində Yelenendorf (cənub) tərəfdən bolşeviklərin və erməni hissələrinin hücumu başladı, ancaq üsyançılar əks hücumla düşmənin hücumunu dayandırdılar və itki vermələrinə səbəb oldular. Elə həmin gün bolşeviklərin Şəmkir tərəfdən də hücuma cəhd etdilər, ancaq üsyançılar pulemyot və artilleriya atəşləri ilə bu hücumun da qarşısını alıb düşmənin böyük itkilər verməsinə səbəb oldular. Saat 5-də bolşeviklər şəhərin və üsyançıların mövqelərini artilleriya atəşinə tutmağa başladılar. Lakin cavab üsyançılar onları cavab atəşi ilə susdurdular. Həmin gün xəbər yayıldı ki, general Məhəmməd Qacar xəstələnib.
Hissələri yenidən qruplaşdıran XX süvari briqadası 27 may tarixində üsyançıların dağa getməsinin qarşısını almaq üçün şəhərin cənub qərbini ələ keçirdilər. Briqadanın bir alayı ilə atlı artilleriya taqımına Gəncəni şimaldan və şərqdən keçib şəhərin şimal qərb ətraflarını tutmaq və üsyançıları təcrid etmək tapşırılmışdır. Bu zaman üsyançılar bütün qüvvələrini şəhərin şimalında cəmləşdirərək yenidən dəmir yolu stansiyasını tutmağa cəhd göstərdilər. Lakin onların bütün cəhdləri uğursuz oldu. Onlar şose yolu boyunca üzümlük sahələrdə və bostanlarda səngərlər qazdılar. Üsyançılara hücum etmək əmri almış XX süvari alayı ilə atlı artilleriya taqımına Bakıdan gəlmiş zirehli qatar kömək göstərməyə başladı. Nəticədə üsyançılar yenə də stansiyadan uzaqlaşdırıldılar. Buna baxmayaraq üsyançıların artilleriyası Gəncənin qərbində yerləşən körpülərdən birini məhv etməyə nail oldu və bu bir müddət Qırmızı ordunun Qazaxla əlaqəsini kəsdi. Üsyançılar gün ərzində şəhəri ələ keçirməyə çalışan bolşeviklərin 7 hücumunu dəf etməyə nail oldular. Şəhəri ələ keçirə bilməyən bolşeviklər, bütün gün ərzində şəhəri artilleriya atəşinə tutdular.
Azərbaycan Kommunist Partiyasının və Azərbaycan İnqilab Komitəsinin fərmanına uyğun olaraq tərkibinə Nəriman Nərimanov, Mirzə Davud Hüseynov və digərlərinin də daxil olduğu Azərbaycanın Fəhlə Kəndli Müdafiə Şurası yaradılır. 28 may tarixində "İzvestiya Vremennoqo Revolyutsionnoqo Komiteta Azerbaydjana" qəzeti Azərbaycan İnqilab Komitəsinin bu fərmanını çap etdi. Qəzetdə bunlar yazılmışdı:
29 may tarixində AKP MK-i Azərbaycanın bütün fəhlələrinə, kəndlilərinə və bolşeviklərinə bu məzmunda müraciət ünvanlayır:
Üsyanın yatırılmasına Azərbaycanda formalaşdırılmış Qırmızı Ordunun hissələri də cəlb olundular. Gəncə uyezdində yerləşən Çardaqlı kəndində Qırmızı ordu hissələrinə kömək üçün 200 nəfərdən ibarət internasional dəstə yaradıldı.
Güclü döyüşlərin getməsinə baxmayaraq üsyançılar 28 may tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin elan olunmasının ikinci ilini qeyd etmək haqqında qərar vermişdilər. Həmin gün səhər saat 8-də şəhərin nüfuzlu adamları, Gəncə üsyanının təşkilatçılarının nümayəndələri və şeyxülislam dairə məhkəməsinin binasına toplaşdılar, Azərbaycanın müstəqilliyinin ildönümünü qeyd etməklə bərabər, şəhərdə yaranmış vəziyyətlə bağlı öz fikirlərini bölüşdülər. Mərasim iştirakçıları hamını sona qədər mübarizəyə səslədilər. Bu hadisə ilə bağlı Cahangir bəy Kazımbəyli öz xatirələrində yazırdı:
ХI ordu Komandanlığı şəhərdəki hərbi qüvvələri daha da möhkəmləndirdi. Mayın 28-də imzalanmış əmrlə 179-cu alay və 20-ci atıcı diviziyasının süvari briqadası Gəncəyə gətirildi. Həmin gün Zaqatala bölgəsində olan 18-ci süvari diviziyası da Gəncəyə gətirildi. Bu diviziya əməliyyat baxımından 20-ci atıcı diviziyaya tabe etdirildi. Şəhərə gətirilən yeni qüvvələr arasında haubitsa divizionu da var idi. Buradakı zirehli qatarların sayı isə 4-ə çatdırıldı. Üsyanın yatırılmasına Bakıda yerləşən aviasiya bölmələri də cəlb edilmişdi. Bu məqsədlə 2-ciŞ 18-ci və 33-cü aviadəstələr Yevlaxda yerləşdirildi. Təyyarələrin əvvəlcə Gəncə ətrafında yerləşdirilməsi nəzərdə tutulmuşdu. Lakin 33-cü dəstənin şəxsi heyətinin üzvlərindən bir çoxunun Gəncə ətrafında malyariya xəstəliyinə tutulması ilə həmin dəstə döyüş tapşırığının icrasından azad edildi, digər iki dəstə isə Yevlax ətrafında yerləşdirildi.
Bununla da Gəncədə üsyan etmiş silahlı qüvvələrdən həm kəmiyyətcə həm də kefiyyətcə daha üstün olan sovet qruplaşması yaradıldı. Bu qruplaşmaya Gəncədə baş qaldırmış üsyanın tezliklə yatırılması və şəhərdə yenidən sovet hakimiyyətinin bərpa edilməsi tapşırılmışdı. 20-ci atıcı diviziya Gəncə çayından başlayaraq şəhərin cənub və cənub qərb hissəsini əhatəyə almalı idi. 20-ci süvari briqadası isə şəhərin qərb və şimal qərbindən hücuma keçməli idi. 178-ci və 179-cu atıcı alayların hücum istiqaməti şəhərin şimal və şimal qərb istiqamətinə doğru olmalı idi. 180-ci atıcı alaya və şəhərin erməni məhəlləsində yerləşən hissə və bölmələrə şəhərin şərqindən, süvarilərə isə cənub və cənub qərbdən azərbaycanlılar yaşayan məhəlləyə hücum etmək tapşırığı verilmişdi. Hücuma cəlb edilmiş hissə və birləşmələrin fəaliyyətində nizamlılığa nail olmaq üçün bütün süvari qüvvələr 18-ci süvari diviziyasının komandirinə, şəhərin erməni məhəlləsində yerləşən hissə və bölmələr isə Azərbaycan diviziyasının yenicə təyin edilmiş komandirinə, şimal tərəfdəki qüvvələr isə 20-ci diviziyanın komandirinə tabe etdirildi.
Səhər tezdən Şəmkir tərəfdən ciddi hücum olacağı xəbərini alan Cahangir bəy Kazımbəyli alman əsilli polkovnik Hauzen ilə kəşfiyyatdan sonra vəziyyətin doğrudan da gərgin olduğunu görüb, əsas qüvvələri qərb istiqamətinə cəmləşdirdi. Kazımbəyli, Hauzen və kapitan Mirizadənin rəhbərlik etdiyi Azərbaycan hissələri bolşeviklərin 18-ci süvari diviziyasını 600 metr irəli buraxaraq, 22 pulemyot, 6 topun köməyi ilə geri oturda bildilər. Kazımzadənin xatirələrinə görə döyüş gedən sahə öldürülmüş və yaralanmış bolşeviklərlə dolu idi.
Gündüz saat 2-də bolşeviklərin Yelenendorf tərəfdən də hücuma keçməsi barəsində məlumat alındı. Həmin istiqamətdə mövqe tutmuş olan piyada taborunun köməyinə əlavə pulemyot bölüyü və partizan dəstəsi də göndərildi. Taborun və partizanların ümumi səyləri nəticəsində erməni-bolşevik dəstəsinin bu hücum cəhdinin də qarşısı alındı. Mayın 28-də şəhərə girə bilməyən bolşevik qüvvələri şəhəri top atəşlərinə tutmağa başladılar. Üsyançıların topçuları mərmilərə qənaət edilməsi üçün bu atəşlərə qarşı xüsusi bir fəallıq göstərmədilər. Operativ idarənin rəisi V. Voronkovun ordu qərargahına verdiyi məlumatda deyilir:
Üsyanın 3-cü günü 20-ci diviziyanın komandiri Velikanov tabeliyindəki əsgərlərdən yalnız 100–150 nəfərin qaldığını görüb sağ qalanları şəhərdən çıxarmaq, yaxın ərazilərin birində istehkam qurmaq barədə hazırlıq görməyə başlamışdı. Mixail qorivatov kimi komandirlər də döyüşdə həlak olmuşdur. Elə həmin gün stansiya ətrafında 4–5 artilleriya briqadası yerləşdirildi. Stansiyaya "Krasnıy dagestanets", "Krasnaya Astraxan", "III İnternasional", "Qrom", "Karl Marks", "Şaumyan-Caparidze" zirehli qatarları da gəlib çatdılar. Şəhər davamlı olaraq artilleriya və zirehli qatarlardan atəşə tutulurdu. Bu artilleriya atəşləri nəticəsində bolşeviklərin əsgərlərindən də ölənlər olur.
Gəncədə yaşayan qatı kommunist Səid Cavadovun casusları gecələr üzümlüklərin arası ilə qaçıb üsyançıların toplaşdığı yerləri, silah-sursat anbarlarını XI ordunun qərargahına xəbər verirdilər. Etdikləri xəyanətə görə Səid və əlaltılar Sarı Ələkbərin adamları tərəfindən tutularaq güllələnirlər.
Cənubi Dakota
Cənubi Dakota — Amerika Birləşmiş Ştatlarında ştat. Mərkəzi Pirr şəhəridir.
Gəncə üsyanı (1920)
Sonrakı günlər
28 maydan 29-a keçən gecə Sovet Rusiyası ilə Gürcüstan arasında bağlanmış sülh müqaviləsi haqqında üsyançılara məlumat gəlir. Bu isə üsyançılar üçün böyük zərbə idi. Artıq Gürcüstan tərəfdən heç bir köməyin gəlməyəcəyi dəqiq idi. Üsyançılar yalnız öz güclərinə güvənməli idilər.
Cənubi Dakota
thumb|200px|Cənubi Dakotanı məşhur edən daş abidələr
Gəncə üsyanı (1920)
Sonrakı günlər
XI Qırmızı Ordu qərargahının əməliyyat kitabçasında 1 iyuna qeydlərdə bunlar yazılıb:
29 may tarixində uğursuz hücumdan sonra XI Qırmızı Ordunun komandanlığı təcili olaraq bura yeni qüvvələr cəlb etməli oldu. Xüsusilə Gürcüstan sərhəddindən XX atıcı alayın Voytsexovskinin rəhbərliyi ilə 2-ci diviziyası eləcə də, 175 və 176-cı alaylar, bir yüngül artilleriya divizionu, erməni dağ batareyası və Bakıdan bir zirehli avto divizon üsyanı yatırmağa cəlb edildilər. Nəticədə hücumdan əvvəl bolşeviklərin 5 atıcı, 6 süvari alayı, 57 ağır artilleriya silahı, 2 zirehli avtodivizionu və 6 zirehli qatarı var idi.