cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Overdraft
Overdraft standartı
Pb — orta aylıq gəlirin (gəlirin) 25 faizindən çox olmayan məbləğdə overdraft limitinin baza %-i (bu % daxili bank qaydaları ilə müəyyən edilir) (Bp ) və ya orta aylıq kredit daxilolmaları ('Bn' ),
Pl — bankın müştəriyə olan loyallığından asılı olaraq, müştərinin maliyyə göstəricilərindən asılı olaraq overdraft limitinin %-i (bankda hesablaşma və kassa xidmətlərinin müddətindən asılıdır) və müştərinin cari hesablarına daxilolmalar).
Avans overdraft
ML — Təxmini overdraft limiti; S (a) kreditlər üzrə borcların ödənilməsi və kreditor banklara faizlərin ödənilməsi üçün qarşıdan gələn ödənişlər çıxılmaqla müştərinin cari hesabında aylıq kredit dövriyyəsidir.
Kolleksiya üçün overdraft
Bankın tələblərinə cavab verən və hesablaşma hesabının krediti üzrə dövriyyənin ən azı 75%-i yığılmış pul vəsaitləri (o cümlədən müştərinin özü tərəfindən hesablaşma hesabına köçürülənlər) olan müştərilərə təqdim edilir.
Yaşıl ağacdələn
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Overdraft
Fiziki şəxslər üçün overdraft
Overdraft müqavilənin ümumi müddəti adətən 6 aydan azdır.
Kredit pul xərcləndikdə pulsuz limit overdraft azalır; hesaba pul mədaxil edildikdə overdraft limiti buraxılır və bərpa olunur. Banklar sizdən bütün overdraft limitindən dərhal istifadə etməyinizi və onu bütün ay və ya il ərzində saxlamağınızı tələb etmir. Kredit zərurət yarandıqca hazırlanır və mümkün qədər tez qaytarılır. Bu, overdraft krediti üzrə faizlərin ödənilməsi xərclərini əhəmiyyətli dərəcədə qənaət edir.
Overdraft krediti adətən debet plastik kart və ya overdraft kredit kartı ilə əlaqəli bankda şəxsi bank hesabı açmış fiziki şəxslərə verilir. Overdraft kredit kartı limit overdraftın mənimsənilməsi prosedurunu xeyli asanlaşdırır.
Böyük maraq
Overdraft üzrə faiz demək olar ki, həmişə məqsədli və ya təminatlı kreditlərdən yüksək olur, çünki girovun olmaması kreditin ödənilməməsi riskini artırır. Əks vəziyyət yalnız reklam məqsədləri üçün mümkündür.
Borc riski
Vəsaitlərin bank hesabından dərhal silinməməsi səbəbindən, lakin bir neçə gün ərzində bank kartının sahibi hesabında hələ də pulun qaldığını düşünə və kartdan istifadə etməyə davam edə bilər, bu səbəbdən borclar yaranır. .
Overdraftın gizli tətbiqi
İşçilərin əmək haqqı debet kartlarında overdraft imkanının olması, bu barədə bilmədiyi və xəbərdar edilməməsi halları çox olur ki, bu da kredit borclarının yaranmasına səbəb olur. Vəziyyət, bir qayda olaraq, "mövcud balansın" overdraft nəzərə alınmaqla göstərildiyi və bütün bu pulu hesabdan çıxardığı, məsələn, işdən çıxarıldıqdan sonra müştərinin tapdığı ilə daha da ağırlaşır. özü banka borcludur, kredit üzrə faizlər yığılmağa başlayır.
Qadağan olunmuş (texniki) overdraft
Ödəniş sistemlərinin işləmə xüsusiyyətlərinə görə müştərinin kartından bankın icazə verdiyi məbləğdən artıq məbləğin çıxarılması mümkün ola bilər. Belə bir silinmə baş verdikdə, qadağan olunmuş (və ya texniki) overdraftın yarandığını söyləyirlər.
Texniki overdraft üçün kredit üzrə faizlər tutula bilər.
Qırqovullar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Fəsiləyə aid növlər geniş yayılmışdır. Bir neçə daha kiçik müstəqil yarımfəsilələrə bölünür.
Buna qohum olan tetrakimilər fəsiləsindən fərqli olaraq, qırqovulkimilərin pəncə lüləsi çılpaqdır. Dimdiyi möhkəm olub üst hissəsi aşağıya doğru bir az əyri, qanadı qısa və enlidir. Erkəkləri iri, ayağında mahmız və çoxunun rəngi əlvan olur. Fəsiləyə 50-dən artıq cins və 180-ə yaxın növ aiddir. Avropa, Asiya, Amerika (soyuq qurşaqlar müstəsna olmaqla) və Afrikada vardır. Azərbaycanda 7 növü — bildirçin, xınalı kəklik, turac, Qafqaz uları, Xəzər uları (fır kəklik), boz kəklik (çil) və qırqovul yayılmışdır. Tarla, çöl və çəmənlərdə, meşə, göl ətrafı və qamışlıqlarda, dağlarda, qayalıqlarda yaşayır. 6-20 yumurta qoyur. Giləmeyvə, toxum, bitki, cücülər və onurğasız heyvanlarla qidalanır. Kənd təsərrüfatına xeyir verir. Qiymətli ov quşlarıdır. Bəzi növləri ev quşlarının əcdadları hesab olunur. Tovuz quşu əhliləşdirilmiş, qırqovul ovçuluq təsərrüfatlarında saxlanılır.
Pulmonologiya
Pulmonologiya, tənəffüs yollarını ehtiva edən xəstəliklərlə məşğul olan bir tibb ixtisasıdır. Müddəti Latın sözü pulmō, pulmōnis ("ağciyər") və yunan sonrakı -Loíía, -logia ("öyrənmə") tərtib edilir. Pulmonologiya pnevmologiya (yunan πνεύμων ("ağciyər") və -Loiqia), respirologiya və tənəffüs yolu ilə sinonimdir.
Pulmonologiya bəzi ölkələrdə və bölgələrdə sinə tibb və tənəffüs yolu kimi tanınır. Pulmonologiya daxili dərmanın bir hissəsi hesab olunur və intensiv müalicə ilə əlaqələndirilir. Pulmonologiya tez-tez həyat dəstəyi və mexaniki ventilyasiya ehtiyacı olan xəstələrin idarə edilməsi ilə bağlıdır. Pulmonoloqlar xüsusilə sinə, astma, tüberküloz, amfizem və mürəkkəb sinə infeksiyaları xəstəliklərində və vəziyyətlərində xüsusi təlim keçmişdir.
Birləşmiş Krallıqda, İrlandiyada, Cənubi Afrikada və Avstraliyada "tənəffüs xəstəsi" termini pulmonologiyanı tətbiq edən bir həkim ayırmaq üçün istifadə olunur (pulmonolog deyil). Kanadada respirologiya və respiroloq istifadə olunur. Tənəffüs yollarının cərrahiyyəsi ümumiyyətlə kardiyotoraşik cərrahiyyə (və ya torakal cərrahiyyə) mütəxəssisləri tərəfindən həyata keçirilir, baxmayaraq ki, kiçik prosedurlar pulmonoloqlar tərəfindən həyata keçirilə bilər. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, pulmonologiya mexaniki ventilyasiya tələb edən xəstələrlə məşğul olduqda kritik qayğı tibb ilə yaxından əlaqələndirilir. Nəticədə, pulmonologların çoxu pulmonar tibblə yanaşı tənqidi müalicə tətbiq etmək üçün sertifikatlaşdırılmışdır. Həkimlərin eyni zamanda pulmonar və kritik tibbdə sertifikat almasına imkan verən təqaüd proqramları var. İnterventional pulmonologiya ağciyər tibbində nisbətən yeni bir sahədir ki, bu da bronxoskopiya və plosteroskopiya kimi prosedurların istifadəsinə aiddir. İntervensional pulmonologiya xüsusi bir tibb ixtisası kimi getdikcə tanınır.
Pulmonoloq, diaqnostik prosesinə aşağıdakıları əhatə edən ümumi bir nəzərdən başlayır:
ağciyərlərə təsir edən irsi xəstəliklər (kistik fibroz, alfa 1 antitripsin çatışmazlığı) toksinlərə məruz qalma (tütün dumanı, asbest, egzoz dumanları, kömür madeni dumanları) yoluxucu maddələrə məruz qalma (müəyyən növ quşlar, malt emalı) müəyyən şərtlərə (pulmoner fibroz, pulmoner hipertenziya) meylli ola bilən bir otoimmün diatez Fiziki diaqnostika digər tibb sahələrində olduğu kimi əhəmiyyətlidir.
Əllərin sianoz və ya sirkulyasiya əlamətləri, sinə divarı və tənəffüs dərəcəsi üçün müayinəsi. Servikal lenf nodlarının, trakeanın və sinə divarının hərəkətinin palpasiyası. Zəriflik və ya hiper rezonans üçün ağciyər zərbələrinin vurulması. Ağciyər sahələrinin azalması və ya qeyri-adi nəfəs alması üçün ağciyər (bir stetoskopla). Rales və ya ronchi ağciyər sahələri üzərində stetoskopla eşitmişdir. Bir çox ürək xəstəliyi ağciyər əlamətləri verə bilər, ümumiyyətlə ürək istintaqı daxil edilir.
Ürək və ağciyərdə başlıca cərrahi əməliyyatlar torakal cərrah tərəfindən həyata keçirilir. Pulmonoloqlar tez-tez sinənin içindən və ya ağciyər içərisindən nümunə almaq üçün xüsusi prosedurları yerinə yetirirlər. Diaqnozlara kömək etmək üçün ağciyər və ürək damarlarını keçirmək üçün radyoqrafik üsullardan istifadə olunur. Dərman, solğunluğunda (bronxodilatorlar və steroidlər) və ya oral formada (antibiotiklər, lökotrien antaqonistləri) ən çox pulmonologiya xəstəliklərinin ən əhəmiyyətli müalicəsidir. Astma və ya kronik obstrüktif pulmoner xəstəlik kimi iltihablı ağciyərlərin müalicəsində inhalerlərin istifadə edilməsi ümumi bir nümunədir. Oksigen terapiyası tez-tez ciddi tənəffüs xəstəliyində (amfizem və pulmoner fibroz) zəruri olur. Bu qeyri-kafi olduqda xəstə mexaniki ventilyasiya tələb edə bilər.
Ağciyər reabilitasiyası fərdin maksimum səviyyədə müstəqillik və cəmiyyətdə fəaliyyət göstərməsi məqsədi ilə pulmonar xəstəliyə və ailələrinə yönəldilmiş, adətən bir disiplinlər arası mütəxəssislər qrupuna yönəldilmiş çoxölçülü xidmətlərin davamlılığı kimi müəyyən edilmişdir. Pulmoner reabilitasiya xəstəyə, ailəyə təhsil vermək və xəstənin ümumi həyat keyfiyyətini və proqnozunu artırmaq məqsədi daşıyır. Müdaxilələr məşq, təhsil, emosional dəstək, oksigen, qeyri-invaziv mexanik ventilyasiya, hava yolu sekretsiyasından təmizlənmənin optimallaşdırılması, alovlanma və xəstəxanaya yerləşdirmə nömrələrini azaltmaq və işə və və ya daha aktiv və emosional razı bir həyata dönmək üçün sağlamlıq baxımına riayət edilməsini təşviq edə bilər. Bu məqsədlər obstruktiv və ya intrinsic pulmoner xəstəliklər (oxygenation qüsurları) və ya neyromüskilər zəiflik (ventilyasiya pozuntuları) səbəbindən azalmış tənəffüs ehtiyatı olan xəstələrə uyğun gəlir. Bir pulmoner reabilitasiya qrupu bir reabilitasiya həkimi, pulmonar tibb mütəxəssisi və reabilitasiya tibb bacısı, tənəffüs terapevt, fiziki terapevt, peşə terapevt, psixoloq və digərləri arasında ictimai işçi də daxil olmaqla, müttəfiq sağlamlıq işçilərini ehtiva edə bilər. Bundan əlavə, tənəffüs oyunlarında uşaqları pulmoner reabilitasiya etmək üçün motivasiya etmək üçün istifadə olunur.
ABŞ-da pulmonoloqlar tibbi tibb diplomu (MD və ya DO) qəbul edildikdən sonra, daxili tibbdə tam rezidententlik təhsili alan və sonra pulmonologiyada ən azı iki əlavə il subspeciality təqaüd təhsili alan həkimlərdir. Ağciyər tibbində şəfqət qələbəsini tamamladıqdan sonra, həkimə pulmoner tibbdə şuranın sertifikatlaşdırma imtahanını verməyə icazə verilir. Bu imtahanı keçirdikdən sonra həkim bir pulmonoloq kimi sertifikatlaşdırır. Birləşmiş Ştatlarda pediatriyalı pulmonoloqlar pediatriyada tam tibbi müayinə (MD və ya DO) qəbul etdikdən sonra pediatriyada tam rezidententlik təhsili alan, sonra pulmonologiyada ən azı üç əlavə il subspeciality təqaüd təhsili alan həkimlərdir.
Pulmonoloqlar tənəffüs sistemi epiteliyasının anatomiyasından pulmonar hipertenziya ən effektiv müalicəsinə qədər tənəffüs sisteminin klinik və əsas tədqiqatlarında iştirak edirlər. Ağciyər törəməsi və ağciyər xərçəngi kimi xəstəliklərdə səbəbləri və mümkün müalicələri axtarmaq üçün də elmi araşdırmalar aparılır.
Pulmonologiya sahəsindəki ilk böyük kəşflərdən biri, pulmoner dövriyyənin kəşfi idi. Başlanğıcda, ürəyin sağ tərəfinə çatan qanın septumdakı kiçik 'məsamələri' keçərək, Galen tərəfindən nəzərdən keçirildiyi kimi oksigenlənmək üçün sol tərəfə keçdiyi düşünülmüşdü; Lakin, pulmonar dövranın kəşf edilməsi əvvəllər II əsrdən bəri qəbul edilmiş bu nəzəriyyəni pozmur. On dördüncü əsrin anatomisti və fiziologu İbn Əl-Nafis ürəyin iki tərəfi (qarıncılları) arasında "doğrudan" keçid olmadığını dəqiq bir şəkildə nəzərdən keçirdi. O, qanın pulmoner arteriya vasitəsilə, ağciyər vasitəsilə keçdiyini və bədən ətrafında pompalanmaq üçün ürəyə geri dönməsinə inanırdı. Bu, çoxları pulmoner dövriyyənin ilk elmi təsviri olmağına inanırlar.
Pulmoner tibb yalnız 1950-ci illərdə tibbi ixtisas kimi inkişaf etməyə başlamış olsa da, William Welch və William Osler, Amerika Toraks Derneğinin 'Təmizləmə və Tədqiqat Milli Birliyi' 'valideyn' təşkilatı qurdu. Ağciyər törəməsinin müalicəsi, müalicəsi və tədqiqi fizioterapiya kimi özündə bir intizam kimi tanınır. İxtisas iqlimə başlamışdırsa, tənəffüs sistemini birləşdirən və arterial qan qazlarının ölçülməsi, inkişaf edən sahəyə daha çox həkim və tədqiqatçılar cəlb etmək üçün bir neçə kəşf edilir.
Jurinea kokanica
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bəsrə mühafəzəsi
Bəsrə mühafəzəsi — İraqın 18 mühafəzəsindən biri. Bəsrə mühafəzəsinin ərzisi 19.070 km², 1997-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıya almaya əsasən əhalisi 1.556.445 nəfər, inzibati mərkəzi Bəsrə şəhəridir.
Lyuin Devisin daxilində (film musiqisi)
1960-cı illər Nyu-York mühitinin təsvir edildiyi film musiqisinin prodesserliyini T Bon Börnet etmiş, həmin dövrün folk musiqisi tərzindən istifadə olunmuşdur. Bob Daylanın "Farewell" və Deyv Van Ronkun "Green, Green Rocky Road" mahnıları istisna olmaqla, filmdə səslənən bütün musiqilər müasir dövrdə yazılmışdır.
Alek Bolduin
Aleksandr Rey "Elek" Bolduin III — ABŞ aktyorudur. Kim Beysinqerin keçmiş həyat yoldaşıdır.
Şəxsi həyatı
1993–1999-cu illər ərzində Alek Bolduin Kim Beysinqer ilə evli olmuş, ondan İrland adlı qız övladı 1995-ci ildə dünyaya gəlmiş və 1999-cu ildə boşanmışlar. 2012-ci ildə Hilari Tomas ilə ailə həyatı qurur.
Rainbow
«Straight Between the Eyes» (1982) və «Bent Out of Shape» (1983) albomlarından sonra 1984-cü ildə Ritchie Blackmore'un qrupdan ayrılıb, Deep Purple qrupunu yenidən meydana gətirməyə qərar verməsiylə Rainbow dağılmışdır. Ancaq 1993-cü ildə Blackmore Deep Purple'dan ayrıldı və "Ritchie Blackmore's Rainbow" olaraq qrupu yenidən qurdu. 1995-ci ildə «Stranger In Us All» albomunu satışa çıxarırlar və bunun davamı olan uzun bir dünya turnesinə çıxırlar. Amma bu layihə qısa davam etdi. Arena Rock tərzindən sıxılan Blackmore artıq diqqətini uzun zamandır maraq sahəsinə girən İntibah və Orta əsrlər təsirli musiqiyə çevirmişdi. 1997-ci ildə Danimarkada son konsertini verən Ritchie Blackmore vokalist partneri Candice Night ilə birlikdə İntibah musiqisi təsirli Folk Rock tərzindəki «Blackmore 's Night» qrupunu qurmuşdur.
Məcidabad (Məlikan)
Məcidabad — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Məlikan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 543 nəfər yaşayır (136 ailə).
Vasili Samoylov
Samoylov Vasili Vasilyeviç (1813-1887) – Peterburq Aleksandrinsk teatrının ən görkəmli artistidir. Müstəsna zahiri başqalaşma qabiliyyətinə malik idi və qrimçəkmə məharətinə mükəmməl surətdə yiyələnmişdi. Onun yaratdığı obrazlar səhnə rəsminin bitkinliyi ilə fərqlənirdi.
Ahəq (Marağa)
Ahəq — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Marağa şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,171 nəfər yaşayır (341 ailə).
Cərh
Cərh — ərəb dilində "yaralamaq", "təsir etmək", "bir yaranı deşmək" mənalarını ifadə edir. Hədis termini olaraq "cərh" müəyyən səbəblərdən ravinin rədd edilməsinə, tənqid edilməsinə deyilir. Bunun üçün cərh ləfzlərindən istifadə edilir. Məsələn: zəif, mətruk, kəzzab və s.
Pınar Kür
Pınar Kür — yazıçı.
Həyatı
Pınar Kür 15 aprel 1943-cü ildə Bursada dünyaya gəlib. Yazıçı Həvva Pınar Kür əslən azərbaycanlıdır. Azərbaycandan olan atası Bəhram Kür Türkiyədə fransız dili və riyaziyyat dərslərini tədris edərkən Pınarın anası İsmət xanımla ailə həyatı qurur. Yazıçı Pınar Kür həmçinin Parisin Sarbonn Universitetinin məzunudur.
Ahəngər Məhəllə (Mazandaran)
Ahəngər Məhəllə — İranın Mazandaran ostanında kənd. .
Coğrafi yerləşməsi
Gürgan şəhristanının Minudəşt bölgəsinin Kuhsarat dehistan, Minudəşt şəhərindən 14 km cənubdadır
Rüstəm Rüstəmzadə (folklorşünas)
Rüstəmzadə Rüstəm Bayraməli oğlu — şair, folklorşünas, publisist, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1964), əmək veteranı (1989), filologiya elmləri doktoru (1989), professor (1990).
Həyatı
Orada ədəbiyyat və onun tədrisi metodikası kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır.(1995-ci ildən). Ədəbi fəaliyyətə tələbəlik illərindən başlamışdır. Yaradıcılığında şifahi xalq ədəbiyyatının toplanması, tədqiqi və təbliği başlıca yer tutur. Dövri mətbuatda yüzlərlə məqaləsi dərc olunmuşdur. Onun toplayıb tərtib etdiyi kitablar və monoqrafik tədqiqat əsərləri - "Xəyyat Mirzə" (1996), "Koroğlu nəvələri" (1967), "Əlimərdanlı Aşıq Nəcəf" (1979), "El qəhrəmanları xalq ədəbiyyatında" (1984), "Məhəbbət dastanları" (1981), "Aşıq rəvayətləri" (1988), "Yeddi dastan" (1989), "Aşıq Hüseyn Şəmkirli" (1991), "Azərbaycan tarixi qəhrəmanlıq dastanları" (1998), "Azərbaycan şifahi xalq yaradıcılığının öyrənilməsinə dair metodik göstəriş" (1977) və s. kütləvi tirajla nəşr olunmuşdur. Rüstəm Rüstəmzadə 20 oktyabr 2014-cü ildə vəfat etmiş və Ağstafanın Poylu qəsəbəsində dəfn olunmuşdur.
Fəridəddin Gəncşəkər
Fəridəddin Gəncşəkər və ya Baba Fərid (, حضرت بابا فرید الدّین مسعود گنج شکر, ਫ਼ਰੀਦ-ਉਦ-ਦੀਨ ਗੰਜਸ਼ਕਰ) (1173–1266) və ya (1188 (584 Hicri) – 7 may, 1280 (679 Hicri)) — Pakistan və Hindistanın görkəmli din xadimi, şair, filosof, alim.
Həyatı
Fərid 16 yaşında həcc ziyarətinə getmiş, bir müddət Məkkədə yaşamışdır. Həmin dövrdən etibarən pəncab dilində şeirlər yazmağa başlamışdır. Onun şeirlərini dinləyən bir fəqir (hind sufisi) bu gəncin parlaq gələcəyi olacağını bildirmişdir.
Vətənə qayıdan Fərid dini təhsilini artırmaq məqsədilə Dehliyə yollanmışdır. Onun mürşidi böyük sufi mütəfəkkiri Xoca Qütbəddin Bəxtiyar Kaki olmuşdur. Burada təhsilini tamamladıqdan sonra qısa zamanda şöhrət sahibinə çevrilir. Bir müddət sonra isə anasının məsləhəti ilə meşəyə gedərək dərviş həyatı yaşamağa başlayır.. Belə rəvayət olunur ki, bir neçə il meşədə yaşayıb geri dönəndən sonra anası onun saçlarını darayarkən ağrıdan şikayət edib. Anası isə cavabında onun da meşədə meyvələri qopararkən ağacları bu cür ağrıtdığını söyləmişdir. Bundan təsirlənən Fərid yenidən meşəyə qayıtmış, qarnına ağır taxta parça bağlayaraq qidadan imtina etmişdir. lakin anası oğlunun son dərəcə zahid həyatı sürməsindən narahat olaraq onu bundan çəkindirmişdir.
Fəaliyyəti
Baba Fərid yaşadığı Pakpatanı böyük sufi düşüncə mərkəzlərindən birinə çevirmişdi. O, öz şeirlərini həmin dövrün fars dilində yazıb-yaraymaq kimi ədəbi dəbindən fərqli olaraq, yalnız pəncab dilində qələmə almışdır. Baba Fəridin şöhrəti saraya da çatmış, İmperator Nəsirəddin Mahmud Balaban onu Dehliyə dəvət edərək böyük qonaqpərvərliklə qəbul etmişdi. Bu səfər zamanı Baba Fərid imperatorun qızı ilə evlənmişdi.
Fəridəddin Şəkərgənc haqqında dövrünün məşhur şəxslərinin xatirələri də vardır. Onların yazdıqlarına görə, Baba Fərid təmizliyə son dərəcə diqqətli insan idi, hətta kimsə təsadüfən onun paltarına toxunsaydı, həmin paltar yuyulmamış, onu geyməzmiş.
Maraqlıdır ki, Fəridəddin Şəkərgəncin xatirəsi müsəlmanlarda olduğu qədər siqh və hinduizm mənsubları arsında da yaşmaqdadır. Məsələn o, Hindistanda yayılmış çişti sufi təriqətinin beş müqəddəs şəxslərindən biri kimi tanınır. Həmçinin, siqh dininin on beş müqəddəs şəxslərindən biridir. Əsərlərinin bir qismi siqhlərin dini kitabı olan Adi-Qranta əlavə edilmişdir. Bunlardan əlavə o, pəncab dilində yazıb-yaradan ilk şair kimi də tarixə düşmüşdür.
Baba Fəridin adını Hindistan və Pakistanda bir sıra şəhərlər, təhsil müəssisələri, dini mədrəsələr daşımaqdadır.
Qızım (teleserial, 2018)
Qızım — 2018-ci ildə çəkilişi Med Yapım studiyası tərəfindən təşkil olunan teleserial. Baş rollarda Buğra Gülsoy, Leyla Lidiya Tuğutlu və Bərən Göyulduz oynamaqdadır. Teleserialın bölümlərinin çəkilişi İstanbul da aparılırdı. 2019-cu il 31 may tarixində teleserialın finalı olmuşdur.
Covanni Kakkamo
Covanni Kakkamo (İtalyan. Covanni Caccamo) — italyan müğənnisi və bəstəkarıdır. 2015-ci ildə Covanni İtalyan mahnılarının San-Remo şəhərində keçirilən Sanremo musiqi festivalında gənc ifaçılar arasında "Ritorneroiu da te" mahnısı ilə birinci yeri tutdu. 2016-cı ildə Debora Yurato ilə duetdə "Big" kateqoriyasında San-Remo festivalında "Via da qui" mahnısı ilə üçüncü yeri tutub.
Malik Ayan, Françeska Mikyelin, Emma və bir çox başqaları kimi ifaçılar üçün xüsusi olaraq musiqi yazır.
Fəridəddin Gəncşəkər
Poeziyası
Fəridəddin Şəkərgəncin poeziyasından bir neçə nümunənin sətri tərcüməsini oxucuların diqqətinə təqdim edirik. Nə qəlbimin qan ağlamadığı bir gecə Dərd çəkmədiyim gündüz də yoxdu. Ömrümdə içdiyim hər şirin şərbət Qan-irin tək gözlərimdən töküldü. *** Sənin eşqinlə yaşamaq istərəm Uca Tanrım Ayağın altda toz zərrəsi olsam yaşaram Hər iki aləmin Uca Allahı Səninçün yaşadım, sənlə ölərəm. **** Küçə soyuqdu, yağış yağır. Sevgilimin evi uzaqdadır. Onun yanına getsəm yolda islanacam. Getməsəm, sözümə dönük çıxacam. Bu leysan Yaradanın buyruğu Bütün bəşəriyyət Allahın qulu Mən sevgili yanına getməliyəm Eşq bağlarıını sıx hörməliyəm Eybi yox, təki elə palçığa batım
Qamış
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi. Hundürboylu hidrofil otdur. Lansetvarı yarpaqları gövdə üzərində növbəli yerləşir. Gövdəsi boş və arakəsməlidir. Tropik ölkələrdə 7 növü bitir. Bunlardan 1 növü Azərbaycanda yayılıb. Ən çox yayılanı adi qamışdır (Phragmites communus). Hündürlüyü 4—5, bəzən 9 m-ə çatır. Suçaq yerlərdə və il ərzində bir neçə dəfə su basan sahələrdə bitir. Azərbaycanda 72 min ha sahədə (əsasən, Kür-Araz ovalığında) yayılmışdır.
Qamışdan çəpər çəkmək, damların üstünü örtmək, arakəsmələr hazırlamaq üçün istifadə edilir. Odunlaşmamış yaşıl kütləsindən silos hazırlanır. Təzə halda qaramala verilir. Odunlaşmış qamış kağız, qatran, sirkə turşusu, metil spirti və s. istehsal etmək üçün qiymətli xammaldır.
Həqiqət
thumb|Walter Seymour Allward, Veritas, 1920
Həqiqət — çoxmənalı mübtəda. Bir çox mürəkkəb terminlərin tərkib hissəsi.
İdeyanın iki qanunauyğunluğu haqqında
Zaman və məkan çərçivəsi fövqündə olan, fəlsəfə tarixinin həm dünəni, həm də bugünü üçün eyni əhəmiyyət kəsb edən vahid ideyanın iki əsas qanuna uyğunluğu vardır. Birincisi, onun bütün varoluşun təməlində və mahiyyətində dayandığını qəbul edərək ona doğru aparan düzgün mənbələrin və vasitələrin seçilməsidir. Platonun bildirdiyinə görə, insanlar ancaq "bütün canlı varlıqları, o cümlədən, özünü də, üstəlik torpağı, səmanı, tanrıları, səmadakıları, yerin altındakıları, Aiddəkiləri (ölülər dünyasındakıları) yaradan sənətkarın" (17, 354) yaratdıqlarının kölgələrini görür və onları həqiqət zənn edirlər. Deməli, həqiqətə gedən yol bu kopiyalardan deyil, orijinal ideyaların kəşfindən keçməlidir. Yəni həm maddi, həm də qeyri-maddi şeylər tək Yaradanın vahid ideyasının çoxsaylı təzahürləri kimi geriyə – mənbəyə aparan vasitələrdir.
Eyni zamanda ifadə olunan hər fikir, hər ideya mənbənin həqiqətinin inikası olmur, hətta bəzən tamamilə əks məna daşıya bilir. Sufi mütəfəkkir Mənsur Həllac (X əsr) yazır: "Küfr və iman isim baxımından fərqlidir, həqiqət baxımından isə onlar arasında fərq yoxdur" (25, 53). Yəni eyni mənbədən qaynaqlanan sözlər, yaxud eyni ideya onu söyləyənin dilində, qazandığı formada yeni bir "həqiqət" qazanmış olur. Yanlışlığın mənbədə yox, ifadədə olduğunu anlayanlar həqiqəti öyrənmək üçün formaya deyil, onun mahiyyətinə müraciət edirlər. Digər bir sufi mütəfəkkir Əbu Yəzid Bistami (IX əsr) deyir: "Suyun rəngi qabının rənginə görədir. Su ağ qabda olarsa rəngi ağ, qara qabda olarsa qara, sarı qabda olarsa – sarı, qırmızı qabda – qırmızı və s. olar…" (26, 57). Deməli, varlıqların və ya hadisələrin məhz bilavasitə mənbəyə istinadən öyrənilən mahiyyəti həqiqətə daha yaxın olur.
İkinci qanunauyğunluq isə, bu vahid ideyanın əbədiliyi və kəsilməzliyidir. Səlahəddin Xəlilov yazır: "Sivilizasiyanın ən mühüm şərtlərindən biri məhz kəsilməz tarixdir. Belə ki, cəmiyyətin inkişafında qazanılan hər hansı bir nailiyyət sonradan davam etdirilmirsə, o, böyük müddət intervalında tarixi prosesə daxil ola bilmir" (10, 24). Filosofun bu sözlərini daha böyük miqyasda qəbul edib, onu hər hansı xalqın tarixinə deyil, ümumilikdə Mütləq İdeyanın, vahid həqiqətin əbədi sirkulyasiyasına aid etsək, sadə, eyni zamanda, daim qorunan bir qanunauyğunluğun şahidi olarıq: tarixdə yaranmış hər yeni ideya, fəlsəfi sistem özündən əvvəlkinin davamı, əvvəlki isə özündən sonrakı üçün sabit bir postament olmalıdır. Bu prinsipdən kənarda qalan hər bir ideya isə oyundan kənar vəziyyətə düşməyə məhkumdur.
İnsan əldə etdiyi məlumatı təsdiqləmək, öyrəndiklərinin mahiyyətini, həqiqətini dərk etmək üçün müxtəlif vasitələrlə onun mənbəyinə can atır və ona yaxınlaşdıqca həqiqətin daha dərin qatları açılır. Mənbənin bütünlüklə kəşfi isə Mütləq Həqiqətin dərki deməkdir. Təbii ki, onu kölgələndirən, məğzindən uzaq salan, təhrif edən təlimlər, təhlillər də olmuş, onu görünməz hala gətirən informasiya bolluğu da yaranmışdır, lakin hər dövrdə onun mahiyyətini görən və onun parlamasına xidmət edən və bununla da yer üzündə mütləq həqiqətin qorunmasına şərait yaradan şəxslər də yaşayıb-yaratmışlar. "Müxtəlif varlıq və var olma formalarında təzahürləri nə qədər fərqli olursa olsun, mahiyyətdə eyni həqiqət", "hansı mədəni qəliblər içində şəkil qazanırsa-qazansın, mahiyyətdə eyni bilik" (8, 29) olan bu ideyanın, hikmətin qorunması naminədir ki, Allah Təala özünün seçdiyi peyğəmbərlərə, nəbilərə, filosoflara, alimlərə öz vəhyini, kəşfini, ilhamını lütf etmiş və etməkdədir. Belə şəxslərin düşüncələrinin, mənəvi dünyalarının bir qapısı xalqa – ideyanın təzahür meydanına, digəri isə bu hikmətin sahibi olan Haqqa, Yaradana açıqdır.
Filosof və mütəfəkkirlərin fərqli dünyagörüşləri, tarix boyu təşəkkül tapıb müəyyən zaman kəsiyində inkişaf edib ya tənəzzülə uğrayan, ya da hələ də mövcudluğunu davam etdirən dini, fəlsəfi, mistik cərəyanlar və təlimlər, müxtəlif sahələri əhatə edən çoxsaylı elmlər həm vahid ideyanın mənbələrinin çoxluğundan, həm də bu mənbələrə gedən yolların rəngarəngliyindən xəbər verir. Məlumdur ki, kiçik mənbələrin kəşfi daha böyük mənbəyə yol aça bilir. Bu baxımdan, müasir dövrün qloballaşma ideyalarını, yaxud elmlər arasında yaxınlaşma, sintezləşmə hallarını kiçik ölçülərdən daha geniş sahələrə keçid adlandırmaq olardı.
Vahid İdeyanın təzahürlərinin xarakterlərinin, növlərinin, malik olduqları əhəmiyyət dərəcələrinin təsnifatı belə bir nəticə çıxartmağa imkan verir ki, onun mahiyyətinin, yəni Mütləq Həqiqətin dərkinin üç mənbəyi vardır: səmavi kitab (ilahi vəhy), təbiət və insan. Hər mənbə özünə xas idrak vasitəsi tələb etdiyi kimi, vasitəyə müvafiq də mənbənin tərəfləri açıqlanır. Və bu mənbələrə yanaşma prizması, metodları, onlardan birininmi, ikisininmi və ya hər üçünün şərhi müəyyən fəlsəfi cərəyanların, məktəblərin yaranmasına səbəb olmuşdur. Təbii ki, fəlsəfə tarixi boyu bu mənbələrdən gah biri, gah digəri, gah tək, gah sintez şəklində aktual olmuş, hakim ideologiyanın təməlində dayanmışdır.
Antik dövr
Hələ qədim dövrdə həqiqətin tək mənbəyi kimi təbiəti götürənlər onu öyrənmək üçün vasitələr arayıb-axtarmışlar. Məsələn, ilahi istedada malik şəxslər (maqlar, şamanlar və s.) müxtəlif qüvvələr vasitəsilə, ayrı-ayrı rituallarla, dualarla təbiətin sirlərinə şamil olmağa, təbiət hadisələrinə müdaxilə etməyə, hətta onları özlərinə tabe etməyə çalışmışlar. Təbiətin sirri ilə yanaşı, qədim miflərin, əfsanələrin bildirdiyinə görə, insanlar əbədiyyətin sirrini də təbiətin özündə axtarmışlar. Buna nümunə olaraq, Qədim Şumer abidəsi olan "Bilqamıs dastanı"nı göstərmək olar. Burada Tanrılar əbədilik sirrini naməlum çiçəkdə gizlədirlər. Onu tapan Bilqamıs (insan) olsa da, bu hikmət, əbədilik sirri həmin çiçəyi yeyən ilana qismət olur. Təbiətdə gizlədilən sirr yenə təbiətdə qalır (Geniş bax: 2). Eyni halı həqiqəti, bütün varlıqların tək mənbəyini gah havada, gah odda, gah da suda axtaran qədim yunan fəlsəfəsində də müşahidə etmək mümkündür.
Bunlarla yanaşı, təbiəti yetərli bir mənbə kimi görməyib digər mənbələrlə onu tamamlamaq istəyən filosoflar da olmuşdur. Məsələn, fəlsəfəsinin əsasını dərkedilən dünya və tanrılar haqqında biliklər (16, 256) təşkil edən, təbiət və Yaradanı (ilahi vəhyi) eyni, iç-içə mənbələr kimi götürən Pifaqor (e.ə. VI əsr) belə hesab edir ki, O, "bütün qüvvə və yaradılmışların yaradanı, hər şeyin ilkin başlanğıcı, səmada – nurun mənbəyidir. O, həm də ümumi ata, hər şeyin düşüncəsi və canı, bütün çevrələrin hərəkətverici başlanğıcıdır" (16, 268). O, rəqəmlər vasitəsilə nəinki varlığı, varoluşu izah etməyə və onları dərk etməyə, həm də kosmosla harmoniyaya girməyə cəhd edir və "ilkin surəti və ilkin başlanğıcı dərk və ifadə etmək çətin olduğuna, sözlərlə aydın izah oluna bilmədiyinə görə, aydınlıq üçün rəqəmlərə müraciət edir" (16, 428). Onun fikrinə görə, "həqiqi varlıq maddi deyil, cismani deyil və yeganə əbədi və təsirlidir. Qalan hər şey var olanla eyni addadır – maddidir, cismanidir, doğulub və məhv olandır və sözün həqiqi mənasında var deyil" (16, 254) və o, "rəqəmləri təqlid etdiyi üçün vardır" (16, 255). Bu səbəbdən, Pifaqor həqiqətə çatmaq, onu dərk etmək üçün əsl mahiyyətə can atmaq, onunla harmoniyada olmağı əsas və yeganə şərt kimi qəbul edir.
Antik dövrdə fəlsəfə özündə bir çox elmləri ehtiva etmiş və zaman-zaman bu elmlərdən hər biri müstəqillik əldə edərək özünə spesifik bir inkişaf yolu seçmişdir. Bu özünü mənbələrə münasibətdə də göstərmişdir, xüsusilə Platon fəlsəfəsində. Belə ki, mənbələr bir-birilə sıx bağlı olsa da, sanki bir-birlərini tamamlasa da, hər üçü vahid bir mənbədən qaynaqlanmışlar. Bu mənbələrin bölünməsi və get-gedə nisbi müstəqillik qazanmaq istiqamətində inkişaf etməsi ilk olaraq Aristoteldən başlamışdır. Təsadüfi deyil ki, orta əsrlərdə də bir mənbənin digərlərini kölgələməsinə imkan yaradan fəlsəfi cərəyanların mərkəz nöqtəsində məhz Aristotel təlimi durmuşdur. Buraya nümunə olaraq həm xristian, həm də islam aləmində yaranmış fəlsəfi məktəbləri göstərmək olar. Onu da əlavə edək ki, məhz məktəblərin müstəqilləşməsinin nəticəsidir ki, din və elm bir-birindən sürətlə əks qütblərə çəkilmiş, aralarında ziddiyyətlər, barışmazlıqlar artmışdır.
Orta əsrlər və Yeni Dövr
Orta əsrlərdə səmavi dinlərin nazil olması və hakim ideologiya səviyyəsinə qalxması nəinki İlahi vəhyi ön plana çıxartdı, üstəlik təbiət və insanı da onun bir hissəsinə çevirdi. Bu, bir tərəfdən, onun nüfuzunun artması, digər tərəfdən də, insan və təbiətə yeni bir rakursdan baxış imkanı verməsi ilə əlaqədar idi. Dinlərin nazil olduğu ilk illərdə bu, özünü daha kəskin göstərmişlər. Buna nümunə olaraq ortodoks görüşlü filosofları göstərmək olar.
Bununla belə, ideyanın kəsilməzliyi prinsipinə uyğun olaraq qədim dövrdən başlamış inkişaf xətti orta əsrlərdə də davam etdi. Sadəcə bir fərqlə: ilahi vəhy əsas təməl və baxış bucağını təyin edən əsas meyar idi. Məsələn, öz görüşlərində yeniplatonçuluğa və xristianlığa istinad edən IX əsr fransız filosofu İoann Skott Eriuqena (877) belə hesab edir ki, "dünyanın inkişafı Allahdan başlayıb yenə Allaha qayıdan bir dairəvi hərəkətdir. Tanrının yaratması ilə başlayan bu inkişafda özü yaradılmamış və yaradan təbiət olan İlahi Ruh mərhələ-mərhələ axır… Beləcə təbiətdə üç bölmə var: Tanrı, ideyalar, ayrı-ayrı şeylər" (23, 141–142). Tanrının özünü dərk edilməz hesab etsə də, filosof Oğul və Müqəddəs Ruhu Onun dərkinə aparan rəmzlər, təbiəti və bütün varlıqları isə Mütləq Ruhun təzahürü olaraq qəbul etmişdir, yəni insan təbiəti, onda olan ilahi sirləri dərk etməklə Allaha geri dönə bilər.
Kosaməmməd
Kosaməmməd, Kənizək, Batikyan, Aşağı Qanzak — İrəvan quberniyasının Yeni Bəyazid qəzasında, indiki Kəvər (Kamo) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 8 km cənub-şərqdə Kəvər çayının sahilində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Kəndin digər adı Aşağı Qanzak olmuşdur.
«İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə kəndin adı Kənizək formasında qeyd edilmişdir.
Toponim ləqəb bildirən kosa sözü ilə Məmməd şəxs adı əsasında əmələ gəlib. Antropotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.
Kəndin adı 1924-cü ildə dəyişdirilib Batikyan qoyulmuşdur.
Əhalisi
1897-ci ildə burada ermənilərlə yanaşı 16 azərbaycanlı yaşamışdır.
XX əsrin əvəllərində, 1905-1906-cı illərdə azərbaycanlılar deportasiya edilmişdir. İndi yalnız ermənilər yaşayır.
Həqiqət
Orta əsrlər və Yeni Dövr
Alman filosofu Nikolay Kuzanlı (1464) isə ümumiyyətlə dünya və Allah dualizmini qəbul etmir və bildirir ki, dünya Allahın içindədir, O, bütün dünyanı əhatə edir. Kainatın Allah surətində yaradıldığını (13, 151) bildirən filosofa görə "Allah, sadə vəhdət, tək Kainatda var olmaqla sanki bir qayda olaraq Kainat vasitəsilə hər bir şeydə olur, çoxluq isə tək Kainat vasitəsilə Allahda olur" (13, 109). Xətt nöqtənin açılışı olduğu kimi, (13, 241) kainatı da Allahın təzahürü hesab edən Kuzanlı, eyni zamanda, Allahın Kəlamı və Oğlu kimi insanı da həm əqli, həm də hissi təbiəti bükülü şəkildə özündə ehtiva edən bir mikrokosm adlandırmışdır (13, 150). Lakin nəzərə alsaq ki, filosof Allahın bir insan düşüncəsində vahid nöqtə halında dərkedilməz olub yalnız xətt (çoxluq, təbiət – K.B.) şəklində dərk edilə biləcəyini qəbul etmişdir, onda bildirmək olar ki, Kuzanlının da görüşlərində mənbə Allah-təbiətdir. Bununla filosof hər iki məfhumun ayrılmazlığını və insanın nə isə anlaması üçün məhz təbiətə – Mütləq Həqiqətin təfsilatlı şəkildə açıldığı mənbəyə müraciət etməsinin zəruriliyini vurğulayır.
Bulbophyllum burttii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Həqiqət
Orta əsrlər və Yeni Dövr
Təbiətlə yanaşı, qeyd etdiyimiz kimi, insan da ilahi aləmə aparan bir vasitədir. Belə ki, orta əsrlərdə Qərb fəlsəfəsində aparıcı ideologiya olan xristianlığa görə, insan yaradılmışlar arasında günah içində olan ən aşağı varlıqdır və o, ömrü boyu günahlarını təmizləməklə məşğul olmalıdır. Filosoflar bu fikri müdafiə edən din xadimlərindən, teoloqlardan fərqli mövqedə durmuşlar. Belə ki, Müqəddəs Üçlüyün bir tərəfi olan İsa Məsih – Atanın oğlu, Müqəddəs Kəlam (Loqos) olmaqla yanaşı, həm də bir insandır. Bu baxımdan, xristian filosoflarının dünyagörüşlərində iki xətt müşahidə etmək mümkündür: ya insan İsa Məsihə bənzəməklə, onun buyurduğu yolla gedib öz ruhunu xilas etməli (bu, daha çox teoloqlara xasdır), ya da İsa Məsih vasitəsilə öz içindəki İsanı – İlahi Kəlamı kəşf etməlidir (bu, irrasional təfəkkürlü filosoflara xasdır). Yəni bəzilərinə görə, yalnız İsa ilahi sirlər daşıyıcısıdır, digərlərinə görə bu nemət hər bir şəxsə verilmişdir və onu dərk etmək lazımdır. Məsələn, M.Ekxarta görə, "Allah hər şeydədir, lakin bunu çoxu bilmir, bunu dərk edən bilir, buna görə də insan digər yaradılanlardan daha fəzilətlidir" (22, 62–63). Mütəfəkkir belə hesab edir ki, "mən Onu vasitəsiz dərk edirəmsə, Mən O oluram, O isə mən!" (22, 155). Yeri gəlmişkən, bir növ bu düşüncələrin davamı olaraq, Hegel (XIX əsr) də Allah və insanı özlərini dərk etmələrində bir-biri üçün vasitə olduqlarını hesab etmişdir: "…Tanrı yalnız özünü tanıdığı qədər Tanrıdır; Onun özü haqqında biliyi daha sonra Onun insanda özünüdərkidir" (12, 389).
Bulbophyllum burttii
Areal
Konqo Demokratik Respublikası və Ruandanın qərbində yayılmışdır.
Həqiqət
Orta əsrlər və Yeni Dövr
Göründüyü kimi, xristian filosofların görüşlərində yalnız İsa Məsih deyil, ümumiyyətlə insan Müqəddəs Üçlüyün bir tərəfidir və o, məhz Allahla vəhdətdə olduğu zaman həqiqi biliyin mənbəyi ola bilir. Lakin burada iki əsas cəhəti vurğulamalıyıq. Əvvəla, Yeni Dövrdən başlayaraq bu ağırlıq mərkəzi təbiətə tərəf keçdi və insanın da yalnız onun bir hissəsi, yəni maddi varlıq olaraq tədqiq edilməsinə üstünlük verildi. İkincisi, istər orta əsrlərdə, istərsə də sonralar ilahi vəhy ya insanın – İsa Məsihin, ya da təbiətin içində "əridilmiş" halda öyrənilib, mənimsənilmişdir
Vahid ideyanın bir qolu da İslam Şərqində inkişaf etməkdə idi: fərqli din və prinsiplər əsasında. Burada da mənbələr gah bir-birini tamamlayan tərəflər, gah da bir-birini inkar edən tərəflər kimi çıxış etməkdə idi. Məsələn, "Bütün adlar 32-dir" və ya "bütün şeylər varlığını 32 hərfdən aldı", – deyən hürufiliyin banisi Fəzlullah Nəimi onu da bildirir ki, "hərf və kəlam Kamil İnsandan ayrılmazdır", "ruh və hərf eynidir" (14, 126–127). Yəni maddi və ihahi aləmlərin sirlərini özündə ehtiva edən insan mikrokosmdur və irrasional biliklərin mənbəyidir. Mütəfəkkirə görə, "insan həm natiq kimi, həm də ilahinin daşıyıcısı kimi ölümsüzdür. Tanrının bütün keyfiyyətləri ölümsüzdür …və insana xasdır. Lakin o, cahilliyindən bunu bilmir" (14, 118–119). Deməli, cahilliyindən qurtulmaqla, özünü dərk etməklə insan nəinki kainatın sirlərinin hamısını anlamaq, hətta Tanrıya çevrilə bilmək iqtidarındadır.
Maraqlıdır ki, İslam Şərqində dinin hakim mövqeyinə baxmayaraq, antik dövrün bir sıra müvafiq görüşlərinin əks-sədası olaraq təbiəti yeganə mənbə kimi qəbul edən fəlsəfi cərəyanlar da yaranmışdı: bərahimə (brahmanizm), mülhid (inkar edən), tabiiyyun (təbiətşünas), hissiyun (hiss orqanlarına inanan), zindiqlik, dəhriyyə (zamançılıq). Məsələn, "Aləm bir yaradıcı tərəfindən deyil, başlanğıcsız olaraq özündən var olmuşdur" (21, 56), – deyən X əsrin tanınmış təbiətçi filosoflarından olan Əbu‘l-Hüseyn Əhməd Ravəndi (910) və Əbu Bəkr Məhəmməd Razi (932) əsasən dini və Allahı peyğəmbərin (s.) düşüncəsinin məhsulu kimi inkar etməyə çalışaraq (21, 65) tək həqiqət və bilik mənbəyi kimi təbiəti qəbul etmişdirlər.
İslam Şərqində təşəkkül tapmış cərəyanlar arasında öz xüsusi mövqeyi ilə fərqlənən cərəyanlardan biri də təsəvvüfdür. Belə ki, burada, bir tərəfdən maddi və qeyri-maddi hər şeyin formasız, ancaq potensial şəkildə mövcud olduğu qüvvət məkanı olan qeyb aləmi vardır ki, ora daxil olan insan vasitəsiz olaraq bu həqiqətləri öyrənə bilər, digər tərəfdən, insan makrokosmu özündə ehtiva edən bir mikrokosmdur. Onun təməl prinsipi olan vəhdət əl-vücuda görə, Allah təala yeganə həqiqi varlıqdır, Onun yaratdıqları isə yoxluqdan yaranıb yoxluğa getdiklərinə, yaradılışlarında kənar iradəyə tabe olduqlarına, mahiyyət və həqiqətlərini başqa varlıqdan aldıqlarına görə, nisbi, mümkün, güzgüdəki əks kimi zata və həqiqətə malik olmayan varlıqlardır. Məsələn, islam filosofu Miyanəci belə hesab edir ki, "Hər bir məxluqun var olmasına səbəb Allah Təaladır. Ondan başqa heç bir varlığın həqiqətən zatı və varlığı yoxdur" (27, 44). Lakin Allah səbəb – nəticə zəncirinin bir halqası deyil, bu zəncirin yaradanıdır və O, mütəfəkkirlər tərəfindən mümkün varlıqlara vücud verən vacib, onların mahiyyətini təşkil edən substansiyadır: "Ey dost, əsl cövhər kimi Allah da bütün şeylərin əsli və köküdür. Öz işini iradə və məhəbbətlə görür" (28, 181). İbn Ərəbinin fikrinə görə isə: "Gözün gördüyü elə bir məxluq yoxdur ki, onun "ayn" (mənbəyi) və "zatı" Haqq olmasın" (24, 107). Deməli, bütün mövcudat bir "vücudun" – Haqqın təzahürüdür, bütün kainatın mövcudluğu və inkişafı həmin "vücudun" daxilində baş verir.
Deməli, təsəvvüfə görə, Allah tək Həqiqətin, biliyin, ideyanın yaradanıdır. Ona aparan yol isə ilk növbədə insan özü və onun təmasda olduğu ətraf mühitdir.
Orta əsrin istər ayrı-ayrı filosoflarının, istərsə də, cərəyanların, ümumiyyətlə ideyanın inkişaf xəttinin təhlilindən belə məlum olur ki, antik dövrdən başlanmış mənbələrin bir-birindən ayrılması prosesi orta əsrlərdə hələ kəskin xarakter almamışdı və aralardakı məsafələr keçilməyəcək qədər böyüməmişdi. Bu səbəbdən coğrafi məkandan və əsaslandığı təməldən asılı olmayaraq, tək ideyanın təzahürləri arasında oxşar cəhətlərin olması nəinki bir təsadüf, hətta zərurət hesab edilə bilər. Bununla belə, günəşin şüaları kimi, bir mənbədən çıxıb dağılan istiqamətlər daha çox aralanmaqda və bu kəskin qarşıdurma Yeni dövrdə artıq özünü göstərməkdə idi. Əlbəttə, burada həlledici addım dövrün hakim mənbəyinə – İlahi vəhyə münasibətin tam olaraq formalaşması oldu. Bu işdə Məhəmməd İqbal ilk növbədə Qəzali və Kantın "peyğəmbəranə bir mahiyyət daşıyan" missiyasını vurğulayır: "Kant öz prinsiplərinə uyğun gələn formada hərəkət etdiyi üçün Allahı tanıma imkanını qəbul etməzdi. Qəzali isə düşüncə analizinə bel bağlaya bilmədiyi üçün mistik təcrübəyə yönəldi və orada din üçün müstəqil bir məzmun tapdı. Beləliklə də, dinin elmdən və metafizikadan tamamilə müstəqil şəkildə mövcud olmaq hüququnu təmin etməyə müvəffəq oldu" (5, 189). Belə məlum olur ki, Kantdan fərqli olaraq Qəzali ağlın məhdud çərçivəsinə bir qapı qoydu – dini-mistik təcrübə. Yəni həm Qəzali, həm də Kant rasional təfəkkür və din arasında sərhəd qoydular. İslam Şərqində Qəzalinin göstərdiyi yol bir tərəfdən bu istiqamətdə inkişafı təmin etsə də, insanın bir ruhani varlıq kimi imkanlarını artırsa da, digər tərəfdən rasional təfəkkürün məhdud imkanlı olduğu üçün ümumiyyətlə "qıfıllanmasına" səbəb oldu. Qərbdə isə hər bir tərəfin öz hüdudlarını qorumaqla dərinə inkişaf etməyə – təbiəti öyrənməyə üstünlük verildi. Onu da xüsusilə vurğulamaq lazımdır ki, məhz kitablara – mənbələrə münasibət Yeni Dövrdə fəlsəfi düşüncənin inkişaf istiqamətini təyin etmişdir.
Yeni Dövrdən başlayaraq bu günə kimi Qərb əsas diqqət və enerjisini təbiət kitabının öyrənilməsinə verdi və elm, texnologiya dindən ayrı, müstəqil şəkildə inkişaf etməyə başladı və öz yolunda bir-birinin ardınca yeni biliklər əldə etməyə başladı.
İslam Şərqində isə üstünlük əsasən müqəddəs vəhyə verildi. Müqayisə aparsaq, belə məlum olur ki, hər iki tərəfin – Şərq və Qərbin – öz baş vurduqları mənbələrdə təqribən eyni ifratlara, sadəcə fərqli istiqamətlərdə, vardıqları qənaətinə gəlmək mümkündür.
Müasir dövr
Müasir dövrdə ilk baxışda nəzərə çarpan Yeni Dövrün ənənələrinin daha da dərinləşməsidir: Qərb təbiət, İslam Şərqi isə ilahi vəhy üzrə ixtisaslaşmaqdadırlar. Burada diqqət cəlb edən məsələyə birtərəfli və naqis münasibətlə yanaşı, həm də insan faktorunun özünə də bu qütblərdən dəyər verilməsidir.
İdeya vahiddir və onun birtərəfli öyrənilməsi son nəticənin naqis qalmasına səbəb olur. Təsadüfi deyil ki, elmin, texnologiyanın ən son nailiyyətlərini əldə edən Qərb bu gün daha çox düşüncə və mənəviyyat böhranı yaşayır. Görkəmli fikir sahiblərinin "Avropanın süqutu", "Qərbin ölümü", "Bəşəriyyətin qürubu" və s. oxşar mövzuda və ideyada yazdıqları məhz Qərbin içində olduğu naməlum qaranlığın təzahürüdür. Yaxud İslam Şərqi hər nə qədər öz mənəvi zənginliyi, yüksək estetik sənət inciləri ilə dünyanı heyran etsə də, iqtisadi və siyasi baxımdan dərin tənəzzül yaşamaqdadır. Təsadüfi deyil ki, Qurani Kərimə istinad edən Taha Cabir Əlvani yazır ki, "İki kitab (səmavi kitab və təbiət – K.B.) hökmən uzlaşdırılmalıdır, zira onlar bir-birini tamamlamadıqda gerçəkliyin həqiqi dərki itirilmiş olur" (1, 32–33).
Təbii ki, hər iki tərəf müəyyən baxımdan öz problemlərinin mahiyyətindən xəbərdardırlar və həllinə çalışırlar. Bu istiqamətdə dialoqlar aparılır, əsərlər yazılır, konfranslar keçirilir. Nəticədə maddi baxımdan daha zəif olan Şərq daha güclü və stabil formaya malik Qərbin içində əriməkdədir. Əslində bu, sadəcə bir qütbün digərini yox etməsi və ideyaların mənimsənilmədən "yamaq edilməsidir". Deməli, yenə də ideya naqis şəkildə dərk edilir. İdeyanın kəsilməzliyi prinsipindən çıxış edərək bildirmək olar ki, həm Şərqin, həm də Qərbin öz spesifikliklərini qoruyub saxlamaqla yanaşı, düşdükləri böhran halından qurtulmağın həlli yolu məhz İdeyanın, Həqiqətin, varoluşun mahiyyətinin mənbələrinə düzgün münasibətin formalaşmasındadır.
Ondan sonra bu məsələyə nisbətən oxşar mövqedən yanaşan digər filosof da Səlahəddin Xəlilovdur: "Üçüncü kitabın oxunması, yəni insanın ruh dünyasının, kosmik zəkadan istifadə imkanlarının öyrənilməsi və reallaşdırılması prosesi yenə də islami dünyagörüşün çərçivəsində məqbul olsa da, ona ziddiyyətli münasibət bəslənmişdir. Əsasən təsəvvüf adı altında inkişaf etdirilən bu xətt bəzən İslama yad bir dəyər kimi qiymətləndirilmişdir. Lakin İslamın başqa dinlərə nisbətən əsas üstünlüyü, bizcə, məhz bu istiqamətlərdə ortaya çıxır" (9, 24–25). Göründüyü kimi, S.Xəlilov məsələyə daha geniş rakursdan yanaşır və ilk dəfə "Üç kitab" ideyasını irəli sürür: smavi kitab, təbiət kitabı və universal əql. Yəni o, insanın özünü – maddi və ilahi tərəfləri ilə deyil, həm də ideya dünyasını nəzərə alır. Xatırladaq ki, Platonun fikrinə görə də, "Zəka öz fərziyyələrini əzəli bir şey kimi qələmə vermir. Əksinə, onlar zəka üçün elə yalnız fərziyyələrdir, yəni daha artıq ehtimal (fərz) olunmayan hər bir şeyin başlanğıcına hansısa bir yaxınlaşma və ya cəhdlərdir. Ona nail olub onunla bağlı olan bütün şeyləri rəhbər tutmaqla (yapışaraq) o nəticəni hissi olan heç bir şeydən istifadə etmədən, yalnız qarşılıqlı münasibətlərdə olan ideyaların özündən faydalanmaqla əldə edir və onun qənaətləri (nəticələri) yalnız onlara aid olur" (17, 265). Deməli, Xəlilovun üçüncü kitab ideyası elə Platonun ideyalar dünyasıdır. Sadəcə olaraq Platon qalanlarını ikinci dərəcəli bir hadisə – üçüncünün kölgəsi hesab edir.
Bundan başqa, burada müəyyən mənada təsəvvüfdəki qeyb aləmi, yaxud ayani-sabitə (sabit mənbələr) ilə paralellər aparmaq mümkündür. Lakin bu, daha geniş və dərin tədqiqatın mövzusu olduğundan saxlayırıq. Düzdür, Xəlilov özünün xidmətini "sadəcə olaraq islam fəlsəfəsində xeyli dərəcədə qərarlaşmış olan iki kitab təlimini Platonun bunlardan fərqli olan "tək kitab" təlimi ilə birləşdirmək və bu üç kitabın ekvivalentliyini nəzərə almaqla" məhdudlaşdırır (9, 25). Lakin bizim şərhimizin kontekstində daha bir həqiqət oraya çıxır.
Qeyd etdiyimiz kimi, bu elmlərdən hər birinin zirvə nöqtəsi yenə də fəlsəfədir. Səlahəddin Xəlilovun bildirdiyinə görə, "Platon yeganə həqiqət kimi mütləq ideyaları və deməli yeganə həqiqi kitab kimi də ideyalar dünyasını götürmüşdür. Sadəcə olaraq, Platon maddi dünyada, təbiətdə olan həqiqətləri ancaq insana bəlli olan rəylər kimi qəbul etmiş, amma insanın ardıcıl surətdə yaxınlaşdığı, araşdırmalarının və idrakın məqsədi olan mütləq həqiqətlərin təbiətdə də mövcud olduğunu qəbul etməmişdir" (9, 25–26). Yəni Platon bir növ ilk iki kitabları inkar edərək sonuncunu qəbul etmişdir.
İlk baxışda bu da üçüncü ifrat münasibət! Lakin Platonun kitabı məhdud deyildi və dövrünün fəlsəfəsi kimi digər ikisini müəyyən mənada özündə ehtiva edirdi. Dövrün və şəraitin tələbi ilə fəlsəfədən ayrılan elmlərə müvafiq olaraq "kitablar" da ayrıldı və bu proses elə Platonun tələbəsi, təbiət kitabının əhəmiyyətini qabardan Aristoteldən başlandı. Səlahəddin Xəlilov isə hər üç kitabın ekvivalentliyi prinsipini təsbitləməklə həm bu fərqli təlimlər arasındakı ziddiyyəti aradan qaldırmağa və onları daha mükəmməl bir təlimdə ehtiva etməyə müvəffəq olur, həm də bir növ onları yenidən vahid nöqtədə birləşdirməyə cəhd edir. Başqa sözlə desək, vahid nöqtədən başlayıb şaxələnən əbədi hikmət yenə vahid nöqtədə birləşir.
Aşkelon
Aşkelon(,, Ashkelon, Ascalon ya da Askalon olaraq da yazılır)—İsrail in Aralıq dənizi sahilində yerləşən şəhəri.
Tarixi
Yafanın 60 km. cənub-qərbində olan Askalan Tövrat da Aşkelon adıyla keçir. Helenistik, Roma və xristianlıq dövrlərində dini və ticari həyatda önəmli bir yerə sahib olan Fələstin in öndə gələn şəhərlərindən biri idi. “Suriyanın gəlini” (Sponsa Syrine, Arusüş-Şam) ləqəbiylə məşhur olan Askalan müsəlmanların ən son fəth etdikləri Fələstin şəhərlərindəndir. peyğəmbər də Askalanı “iki gəlindən biri” (digəri Qəzzə) olaraq vəsf edirdi (bax. Müsnəd, III, 225). Xəlifə Ömər, Kayseriyyəni fəth edən Suriya valisi Müaviyəyə yazdığı məktubda Fələstinin geri qalan yerlərinin fəthinə davam etməsini əmr etmişdir. Bu əmir üzərinə Müaviyə 640-cı ildə Askalanı fəth etdi və oraya əsgəri birliklər yerləşdirdi. Digər bəzi rəvayətlərdə isə Əmr ibn Asın daha öncə buranı fəth etmiş olduğu, ancaq Askalan əhalisinin rumların (Bizanslılar) onlara yardım etmələri üzərinə aparılan andlaşmanı pozmuş olduqları və Müaviyənin buranı Xəlifə Ömərin vəfat etdiyi 644-cü ildə yenidən fəth etdiyi bildirilir. Xəlifə Ömər və Xəlifə Osman Askalanı bəzi kimsələrə iqta etmişdilər. Rumlar Abdullah b. Zübeyr zamanında Askalanı yıxdılar və xalqını da oradan çıxardılar. Əbdülməlik b. Mərvan xəlifə olunca şəhəri yenidən inşa və təhkim etdi; ayrıca buraya bir çox insan yerləşdirərək onlara torpaq iqta etdi. Abbasi xəlifəsi Mehdinin 772-ci ildə burada bir məscid və minarə tikdirdi, qazılarda olan kitabələrdən anlaşılır.
Əhalisi
Erkən dövrdə şəhər əsasən mizrahi yəhudiləri tərəfindən məskunlaşmışdır. Hazırda da əhalinin əksər hissəsini mizrahi yəhudiləri təşkil edir. 1950-ci ilin əvvəllərində çox sayda Cənubi Afrika yəhudiləri Aşkelon şəhərində məskunlaşmışdır. Bu hadisədən sonra Britaniya yəhudilərinin də immiqrasiyası başlamışdır. Efiopiya və Rusiya yəhudilərinin köçü isə 1990-cı illərin əvvəlində başlamışdır.
Təhsil
Şəhərdə 19 ibtidai, 9 orta-ixtisas və ali təhsil məktəbi yerləşir. Burada yerləşən Aşkelon Akademik Kolleci 1998-ci ildə açılmışdır və hazırda bu təhsil ocağında minlərlə tələbə təhsil alır. Aşkelon şəhərində Harvard Universitetinin arxeoloji yay məktəbi fəaliyyət göstərir.
Eysebio
Eysebio — Məşhur portuqaliyalı futbolçu.