cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gəncə üsyanı (1920)
Sonrakı günlər
May ayının 30-dan etibarən sovet qüvvələri şəhər ətrafında və şəhər daxilində hərbi təşəbbüsü ələ keçirməyə başladılar. İlkin olaraq üsyana qoşulmuş olan 1-ci tabor və onun ətrafında olan partizan dəstəsi çoxsaylı qırmızı qüvvələrin güclü təzyiqi altında öz mövqeyindən geri çəkilməli oldu. Nəticədə, şəhərin erməni məhəlləsi sovet qüvvələrinin nəzarəti altına düşdü. Həmin gün, eyni zamanda, Şəmkir istiqamətində mövqe tutmuş 2-ci taborun mövqeləri üzərinə də ciddi hücum baş verdi. Lakin bu istiqamətdə sovet qüvvələrinin qarşısını saxlamaq mümkün oldu.
Yatırılması
Gəncədə qalxmış üsyan dalğası sürətlə yaxınlıqdakı bölgələrə də təsir edərək bütün ölkəni bürümüşdü. Bu çıxışların sovet hakimiyyəti üçün nə ilə nəticələnə biləcəyini anlayan 11-ci ordu qərargahı Gəncə üsyanı baş verən günü bütün hərbi hissə komandirlərinə aşağıdakı məzmunda direktivlər göndərmişdi :
31 may tarixində bolşeviklər Gəncə ətrafında 5 atıcı və 6 süvari alay, 7 xüsusi dəstə, 2 zirehli maşın divizionu, 8 zirehli qatarı, 57 ağır topu cəmləmişdilər. Həlledici hücumu şimaldan dəmiryolu vağzalı tərəfdən etməyi qərara aldılar. Buna səbəb o istiqamətdə tikililərin az olması idi. Tarixçilər Darabadi və Kadişevə görə həlledici hücum 31 may saat 9-da dəmiryolu vağzalı tərəfdən başlayaraq magistral yol boyunca uzanıb. Hücumun səhər saat 9-da olmasını Velikanovun yavəri polkovnik Obertas da qeyd edirdi. Bununla yanaşı həmin gün saat 13:00-da Kurışkonun bu məzmunda verdiyi əmrdə bunlar yazılıb: "bu tarixin may ayında saat 17:00-da Gəncə şəhərinə ümumi hücum başlayacaq…Bütün komandirlər öz yerlərində olsunlar… Üsyançıların əsl döyüşdə nəyin bahasına olursa olsun məhv edilməli olmalarını möhkəm yadda saxlayın."
Əsas hücum beş atıcı alayla şəhərin şimal istiqamətinə yönəlmişdi. Hücum birincidə 3 ikincidə isə 2 alay olmaqla iki eşalonla həyata keçirilirdi. Sonuncu iki alaya uğur qazancaqları təqdirdə basqını davam etdirmək, uğursuzluq əldə etdikdə isə müdafiəni gücləndirmək tapşırılmışdı. Hücumda olan beş alaya, XX atıcı alaya komandanlıq edən L. Plumenin rəhbərliyi ilə bütün artilleriya qüvvələri və avtozirehli diviziya dəstək verirdi. Atlı dəstələrə isə şəhərə girişi məhdudlaşdırmaq və üsyançıların qərbə, dağlara doğru geri çəkilmələrinin qarşısını almaq tapşırılmışdı. Hərbi əməliyyatların getdiyi ərazi demək olar ki, bütünlüklə üzüm bağlarından ibarət idi və bu da hücumu çətinləşdirirdi. Bundan başqa yağışlarla yuyulmuş gilli torpaq da texnikanın hərəkətinə mane olurdu. Sonradan Qırmızı ordu qüvvələri üsyançıları üzüm bağlarından geri çəkilməyə məcbur etdi və artilleriyanın tam köməyi ilə Gəncə şəhərinin şimal hissəsinə daxil oldu. Bütün şəhərdə döyüşlər başladı. Dəstələrə bölünmüş qırmızı ordu hissələri şəhərdə üsyançıları axtarmağa başladılar. Üsyançılar isə şiddətli mübarizə aparırdılar. XI Qırmızı Ordu qərargahının operativ sənədlərində qeyd olunurdu ki: "Üsyançılar inadkarlıqla öz mövqelərindən çəkilmirdilər."
Qırmızı ordu əsgəri Anatoliy Somaşuk döyüşləri belə təsvir edirdi:
Şəhərdə küçə döyüşləri getdiyi bir vaxtda Gəncədəki həbsxanada tərkisilah olunmuş ümumi sayı 2 minə qədər olan bolşeviklər, komandirlər, qərargah işçiləri və o cümlədən də XX atıcı diviziyanın 3-cü briqadasının komandiri Aleksandr Şirmaxer saxlanılırdılar. Bakıdan AKP-nın Gəncə quberniyası üzrə fövqəladə komissarı Həmid Sultanov bir qrup bolşeviklə birlikdə xüsusi tapşırıq alaraq Gəncəyə gəlir. Məhz Həmid Sultanovun köməyi ilə həbs edilmiş bolşeviklər Şirmaxerin rəhbərliyi ilə həbsxana nəzarətçilərini tərksilah etmiş və yaxınlıqdakı silah emalatxanasından iki işlək pulemyotu və bir topu sürsatı ilə birgə ələ keçirərək üsyançılara arxadan zərbə vurdular. Sonradan 1922-ci ildə Şirmaxerin Mixail Velikanov tərəfindən imzalanmış attestasiyasında qeyd olunmuşdu ki: "Şirmaxer partiyasız olsa belə əqidəsinə görə tamamilə Sovet hökumətinin yanındadır, o bunu dəfələrlə Gəncə üsyanı zamanı sübut edib. Üsyançılar tərəfindən əsir götürülsə bekə Qırmızı Orduya sadiq qalıb və digər məhbusları da azad edərək Gəncənin XX diviziya tərəfindən alınmasına kömək olub."
Cahangir bəy Kazımbəyovun yazdıqlarına görə, sovet qüvvələrinin Gəncə üzərinə həlledici hücumu may ayının 31-də və iyun ayının 1-də baş verdi. İyunun 2-də şəhər yenidən güclü top atəşinə tutuldu və sonra da stansiya istiqamətindən çoxsaylı piyadalarla müşayiət olunan zirehli avtomobillər şəhərin mərkəzinə doğru istiqamət götürdülər. Eyni zamanda, şəhərin erməni hissəsində olan bolşeviklər də şəhərin mərkəzinə doğru hərəkətə başladılar. Günorta saat 12-də üsyançıların vəziyyəti xeyli mürəkkəbləşdi, artıq müqavimət imkanı qalmamışdı. C. Kazımbəyovun yazdığına görə, iyunun 3-də səhər bir tabordan az qüvvə ilə qırmızı qüvvələrin mühasirəsini yarmaq və şəhərin şimal-qərbindəki yüksəkliyə çəkilmək mümkün oldu. Şəhər əhalisinin müəyyən hissəsi də mühasirənin yarılmış bu hissəsindən çıxa bildilər.
Üsyanın iştirakçısı olan Samuxlu qaçaq Məmmədqasım Gəncə üsyanının yatırılmasını belə xatırlayırdı:
XI Qırmızı Ordunun məlumatlarına görə bolşeviklərin 31 mayda etdikləri həlledici hücum üsyanın həmin gün yatırılmasına səbəb olub. Ciddi itkilərə məruz qalmış üsyançılar mövqelərini tərk etməyə başladılar və üsyan axşama doğru tamamilə yatırıldı. XI ordunun Əməliyyat idarəsi rəisi V. Voronkovun hazırladığı raporta görə, mayın 31-də səhər qırmızı qüvvələr həlledici hücuma başladılar və onlar bütün istiqamətlərdə üsyançıların müqavimətini qıraraq şəhərə daxil oldular. O da etiraf edirdi ki, şəhər daxilində amansız döyüş getdi. Çünki üsyançılar öz mövqelərini asanlıqla tərk etmirdilər. Ona görə də şəhərin top atəşinə tutulması daha da gücləndirildi. Qırmızı qüvvələr top mərmilərinin hara düşməsinin fərqinə varmadan şəhəri davamlı atəşə tutdular. Voronkov da yazırdı ki, qırmızı qüvvələrin top atəşlərindən sonra Gəncənin yarısı dağıdılmışdı. Bu dağıntılardan canlarını salamat qurtarmaq istəyən əhali isə qırmızı süvarilər tərəfindən yerindəcə məhv edilirdi. Üsyançıların bir qismi və eləcə də şəhər sakinləri III Gəncə piyada alayının köməyi ilə mühasirəni yarmağı bacarmış və şəhərdən çıxaraq dağlara doğru yönəlmişdilər.
Sonradan "Komsomolskaya pravda" qəzetinin 1938-ci ildəki buraxılışlarından birində Gəncə üsyanının yatırılmasında Seqo Orconikidzenin rolu haqqında Seyid Yaqubovun xatirələri çap olunur. Bu xatirələrdə deyilir ki "may ayında Gəncədə müsavatçıların üsyanı başlayır. Müsavatçılar şəhər ətrafındakı bağlarda səngər qurmuşdular. Bu vaxt Gəncəyə gələn Orconikidze dərhal üsyançıları qumbara yağışına tutaraq məhv etməyi əmr edir. Onun buradakı varlığı döyüşçülərə ruh yüksəkliyi verir və onlar ildırım sürəti ilə hücum edərək Gəncəni düşməndən təmizləyirlər."
Dövrü mətbuatda
200px|thumb|right|"Yelizavetpolun tatar əhalisi bolşeviklər tərəfindən vəhşicəsinə qırğına məruz qalmışdır"
1920-ci ilin 16–18 iyun tarixlərində qərbdə çap olunan "Nyu-York Tayms", "Knoxville News Sentinel" , "Democrat and Chronicle", "Evening Star", "Rutland Daily Herald", "The Brattleboro Reformer" , "The Selma Times‑Journal" qəzet və jurnallarında Gəncə üsyanı və üsyanın bolşeviklər tərəfindən vəhşicəsinə yatırılması haqqında xəbər dərc olunub. Nyu-York Tayms qəzetinin 17 iyun 1920-ci il sayında Gəncə üsyanı haqqında bunlar yazılıb:
Şahid ifadələri
1937-ci ildə Petrov soyadlı bolşevikin sədrliyi ilə yaradılan xüsusi komissiya Gəncəyə ezam olunaraq "1917–1920-ci illərdə Kirovabadda vətəndaş müharibəsindəki hadisələrin şərhi" adı ilə üsyanın yatırılmasında iştirak etmiş bolşeviklərin xatirələrini topladı. Onların Gəncəyə gəlişinin səbəbi Gəncə üsyanının yatırılmasında iştirak etmiş və buna görə bolşeviklərin ilk "Qırmızı bayraq" ordeninə layiq görülmüş Həmid Sultanovun həbs olunub, güllələnməsi idi.
Gəncə şəhəri, dəmir yol vağzalı, dördüncü binanın ikinci mənzilində yaşayan Linçevski öz əli ilə yazdığı ifadəsində bunları deyir:
Gəncə şəhəri, dəmir yol vağzalı, beşinci bina, mənzil 9 ünvanında yaşayan Somaşik Anatoli İosifoviçin ifadəsi:
Humanitar nəticələri
Bolşeviklər üsyanın yatırılması üçün şəhərə əlavə ordu hissələri yeridiblər. Gəncədə yaşayan ermənilər rusların ordusuna kömək edirdilər. Üsyan mayın 31-də böyük qəddarlıqla yatırıldı. Bir həftə ərzində hər iki tərəfdən üst-üstə təxminən 20 min adam öldü. Minlərlə gəncəli doğma yurdunu tərk etməyə məcbur oldu. Şəhər, demək olar ki, boşaldı. Əgər 1916–1917-ci illərdə Gəncədə 60.291 nəfər əhali var idisə, 1923-cü ildə bu rəqəm 38.880-ə endi.
Üsyan yatırılandan sonra erməni və ruslar üç gün ərzində Gəncədə qanı su yerinə axıtdılar. Qeyri-rəsmi məlumatlara görə 20 min nəfərdən artıq dinc əhali qətlə yetrildi. Qətliamlar sonrakı günlərdə də davam etdi. İyun-avqust aylarında üsyanda iştirak etməkdə və ya onlara yardımda şübhəli bilinən 13 min adam məhkəməsiz güllələndi. Qırmızı ordu isə Gəncə döyüşlərində 900 nəfərdən artıq əsgərini itridi. 6 mindən artıq Qırmızı ordu əsgəri isə yaralandı.
Gəncə hadisələri barədə Qafqazda Fransa missiyasının məxfi hesabatında deyilirdi: Şəhərin bütün müsəlman hissəsi dağıdılıb, ölənlər arasında 2-3 yaşlı uşaqlar var. Zorakılığa məruz qalmış qadınlar arasında 8 yaşlı qıza da rast gəldik.
İlk günlər meyitləri basdırmağa icazə vermirdilər. İyunun 4-də fövqəladə komissar Mirzə Davud Hüseynov Gəncədən Azərbaycan İnqilab Komitəsinə yazırdı: "Şəhərin küçələrində meyit qalaqları indiyədək durur!" Yalnız epidemiya təhlükəsi qarşısında, məsələ Bakıda müzakirə edildikdən sonra, Gəncə Vilayət Komitəsi "öldürülənlərin meyitlərinin qohumları tərəfindən maneəsiz basdırılmasına dair" göstəriş verdi.
Gəncə üsyanı tez bir zamanda Azərbaycanın hər yerinə yayıldı. Bunu görən XI Qırmızı ordu komandanlığı gizli direktiv imzaladı. Direktivdə deyilir: Bakı, 26 may. Xüsusi gizli operativ direktiv nömrə 60. Yelizavetpolda (Gəncə) üsyan baş verib. Tərtərdə yenicə üsyan yatırılıb. Onlar Bakı üzərinə yürüşə hazırlaşırdılar. Ölkənin hər yerində üsyan təhlükəsi gözlənilir. Biz bu mübarizəyə hazır olmalıyıq. Gəncə üsyanından bəhs edərkən Cümhuriyyət lideri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə belə qeyd edirdi: İxtilaldan bir ay sonra artıq bütün Azərbaycan, məmləkətinin müdhiş bir istilaya məruz qaldığını acı bir surətdə dərk eyləmişdi. Türkiyəyə gediyor – deyə təhəmmül eylədiyi rus ordusunu məmləkətində fəsad iqa etməklə bir davam görüncə, sevgili ordusunun, kəndisinə hər yürüşü ilə dünyalar qədər ruh və izzətinəfs edən bu gənc əsgərlərin mürəttəb bir surətdə dağıldığını, münəvvəranının kəndisi ilə münasibətdən mən edildiyini, sərvət və samanının yağmaya getdiyini, ədəb və əxlaqi-milliyyəsinin fəna surətdə təhqirə məruz qaldığını duyunca, bittəb xalq təhəmmül edəmədi. Üsyan etdi. Bu üsyan ibtida Gəncədə başladı. Çarizmin qəddar generalı Knyaz Sisyanova parça-parça doğranıncaya qədər müqavimət göstərən Cavad xanın şəhəri bu dəfə də kəndisini göstərdi. Millətin təhəmmül edəmədiyi təcavüzlərə qarşı üsyankar ruhilə köpürdü. Burada daha silahlarını təslim etməmiş bulunan Azərbaycan əsgərləri üsyanın kökünü təşkil etdilər. Üsyan bir həftə qədər davam etdi. Ruslar burada divizyonlarını qeyb etdilər. Bakıdan qüvayi-imdadiyyə gəldi. Digər tərəfdən də Gəncə erməniləri qiyamiləri arxadan vurmağa başlayınca şəhər süqut etmək məcburiyyətində bulundu. Xətti-ricətləri daşğın nəhrlə kəsilən əhali müdhiş bir qətli-ama məruz qaldı. Şəhər yaxıldı. Bazar qarət edildi. Hətk edilmədən irz və namus buraxılmadı.
Ceyhun Hacıbəyli 1952-ci ildə çapdan çıxmış "Azərbaycan" dərgisində Gəncə üsyanı haqqında belə yazırdı:
Ermənilərin rolu
Dövrün şahidləri ermənilərin üsyandan sonrakı fəaliyyətləri haqqında fərqli məlumatlar verirlər. Bəzi mənbələrə görə ermənilərin üsyançıları qarət edib qırğın təşkil etmələrinin qarşısı bolşeviklər tərəfindən alınıb. XI Qırmızı ordunun piyada inspektoru Melnikov 7 iyun tarixində Serqo Orconikidzeyə göndərdiyi hesabatda ermənilərin baş verən hadisələrə münasibəti haqqında bunları qeyd edib:
Digər mənbələrdə isə ermənilərin qırğın törədib, qarətlər etmələri haqqında məlumatlar yer alıb. Gəncə qəza inqilab komitəsinin sədrinin verdiyi məlumata görə, kommunist maskasına bürünmüş ermənilər müsəlman əhaliyə qarşı etnik düşmənçiliyini nümayiş etdirdilər. Onun yazdığına görə, bu zaman ermənilərin həyata keçirdikləri cinayətkarlıqlar heç bir təsvirə sığışmırdı və şəhərin müsəlman hissəsində elə bir ev qalmamışdı ki, talan və soyğunçuluqlardan salamat qalmış olsun.
Əsgər Kəngərlinski öz xatirələrində qeyd edirdi ki, qırmızı ordu əsgərləri ilə birlikdə ermənilər də qarətlərdə iştirak edirdilər. Bundan başqa o həm də qeyd edirdi ki, qonşu erməni kəndlərinə ermənilər tərəfindən 12 qadın aparılıb və onlardan heç biri geri qaytarılmayıb. Ermənilərin iştirakı ilə baş vermiş qarətlər və qətllər haqqında həmin hadisələrin şahidi və gələcək akademik Əli Quliyev bunları yazırdı:
İtkilər
1920-ci ildə bolşevik emissarı tərəfindən Leninə yazılmış gizlin məktubda Gəncədəki qanlı hadisələr haqqında qısaca olaraq bunlar yazılıb:
27 may tarixində XX atıcı alayın təmsilçisi Qraxovski XI Qırmızı Ordu qərargahının operativ şöbəsinin rəisi Kuznetsova ölən və yaralıların, eşitdiyinə görə yüz nəfərə yaxın olduğunu lakin bu məlumata cavabdeh olmadığını məruzə etmişdir.
Hərb tarixi üzrə mütəxəsis, sovet tarixçisi Arnold Kadişevə görə baş verən döyüş nəticəsində sovet tərəfdən 20 nəfər öldürülmüş 900 nəfər isə yaralanmışdır bununla yanaşı müəllifə görə üsyançıların itkisi 1000 nəfər olmuşdur. Bu rəqəmləri həm də Velikanovun yavəri İvan Obertas da öz yazısında qeyd edir lakin o özü belə Kadişevin yazdığını istinad göstərir. Sovet Azərbaycan tarixçisi Pərvin Darabadiyə görə qırmızı ordunun göstərilən itkiləri açıq aydın bilərəkdən azaldılıb.
Gəncəyə gəlmiş türkiyəli kommunist Mustafa Sübhi isə ÜKP(b) MK-ə, Azərbaycan İnqilab Komitəsinə və İnqilabi Hərbi Şuranın Qafqaz cəbhəsinin üzvü Serqo Orconikidzeyə ünvanladığı hesabatında gəncəlilərin itkilərini 12 min (o bu rəqəmə dinc əhali arasında olan öz hesablamalarına əsasən 3500–4000 nəfərlik itkini də əlavə etmişdi) XI Qırmızı Ordunun itkilərini isə 8500 nəfər kimi göstərmişdir.
Azərbaycanlı mühacir zabit Əsgər Kəngərlinski isə 1922-ci ildə yazdığı məqaləsində qeyd edir ki, bolşeviklər üsyanın yatırılması zamanı 13 min dinc əhalini qətlə yetiriblər. Bununla yanaşı Kəngərlinski qeyd edir ki, üsyançılar tərk-silah edilmiş bir qırmızı ordu əsgərini belə öldürməmişdilər. Western Gazette və Cheltenham Chronicle qəzetlərinə görə bolşeviklər şəhərin alınması zamanı 15 min müsəlmanı o cümlədən qadınları və uşaqları qətlə yetiriblər. Rusiyalı tarixçi və siyasətçi Sergey Melqunov isə qeyd edirdi ki bolşeviklər üsyanın yatırılması zamanı 40 min müsəlmanı qətlə yetiriblər. Bununla yanaşı o həm də qeyd edirdi ki özü tərəfindən toplanmış bütün məlumatların həqiqət olub olmamasını yoxlamaq imkanı yoxdur. Rusiyalı tarixçi Alla Kirillina isə qeyd edir ki üsyana qalxan insanların sayı cəmi 12 min olub, üsyanın yatırılması zamanı onların hər biri güllələnsə belə bu say 40 min etmir. Döyüşlər ərzində hər iki tərəf itki verib və tərəflərin itkisini indiki dövrdə dəqiq demək mümkün deyil.
Xanlar Bayramovun "Gəncə üsyanı — 1920" kitabında üsyanın yatırılması zamanı baş verən qırğının həcmini, qaçqın düşən insanların sayını göstərmək məqsədi ilə statistik göstəricilərə nəzər salınır. Əgər 1917-ci ildə burada 60.291 nəfər yaşayırdısa, 1921-ci ildə bu rəqəm 42.602 nəfər idi. Yəni 17.689 nəfər az. 1924-cü ildə nəşr olunmuş "Bütün Azərbaycan" kitabında deurbanizasiyaya məruz qalmış şəhərlər arasında Gəncənin də adı keçir. Kitabdakı statistik məlumatlara əsasən 1921-ci ildə şəhər əhalisi 42.602 nəfər, 1923-cü ildə isə daha da az 38.800 nəfər olub.
Sonrakı hadisələr
1 iyun 1920-ci ildə Azərbaycan SSR Müdafiə Şurası bütün fəhlələrə, kəndlilərə və Azərbaycan əsgərlərinə, altında Müdafiə Şurasının sədrinin, hökumətin rəhbəri olan Nərimanovun və o dövrdə Xalq Maaliyyə komissarı olan Mirzə Davud Hüseynovun imzası olan müraciət yaydı. Bu müraciətdə deyilirdi:
Müraciət mətnindən də bəlli olduğu kimi "xainlər, quldurlar və Azərbaycanın fəhlə və kəndlilərinin düşmənləri" cəzalandırıldılar. 12 min müsəlman həbs edildi, onlardan 8 mini azadlığa çıxsa da 4 mini güllələndi. Güllələnənlər arasında 6 general, 6 polkovnik, 3 mayor və 7 kapitan var idi. Onların çoxunu Nargin adasında 79 nəfərlik qrupla birlikdə güllələdilər. Bir neçə yüz insan Xalq Daxili İşlər komissarı Həmid Sultanovun əmri ilə edam olundular. Üsyanın yatırılmasında göstərdiyi xidmətlərə görə Həmid Sultanov Qırmızı bayraq ordeni aldı. Gəncə şəhərinin sakinlərinin kollektiv yaddaşında isə onun adı xəyanət sözü ilə sinonim idi.
Ancaq zabitlər arasında təkcə sağ qalmış yox eləcə də sonradan dövlət işlərində işləyənləri də var idi. Beləcə üsyanda iştirak etmiş Qafar Babayev Naxçıvan ASSR-nin Xalq Daxili İşlər komissarı olur. Bundan başqa 1920-ci ilin 4 iyun tarixində general leytenant Əliağa Şıxlinski və artilleriya generalı Səməd bəy Mehmandarovu da Gəncə üsyanında iştirakda günahlandıraraq həbs etdilər. İşə Nərimanovun qarışması onların güllələnməsinin qarşısını aldı. O, Leninə yazdığı məktubda bunları qeyd etmişdi:
Sonradan 1921-ci il noyabrın 18-də hər iki general Bakıya geri döndülər və Xalq Hərbi Dəniz İşləri komissarlığında işə düzələrək Azərbaycanda Qırmızı ordunun təşkilində fəaliyyət göstərdilər.
Üsyanın təşkilatçıları və liderlərinin həyatı isə fərqli oldu. Bəziləri Gürcüstana keçib daha sonra Türkiyə və Avropaya köçə bildilər. Bu yolla ağır yaralı üsyanın məğlub olmasından bir neçə saat əvvəl artilleriya atəşindən ağır yaralanmış Cavad bəy Şıxlinski atlı dəstənin müşayiətilə doğma kəndi Salahlıya aparılır. Kənddə qalmaq qorxulu olduğundan yaxın qohumu Mədət bəy Alqanov tərəfindən gizlicə Qarayazı meşəsinə sonra Tiflisə aparılıb. Sonradan Gürcüstandan Türkiyəyə mühacirət edir və 1959-cu ildə dünyasını dəyişənə qədər burada yaşayır. Üsyanın digər təşkilatçısı polkovnik Cahangir bəy Kazımbəyli üsyanın yatırılmasından sonra kiçik dəstə ilə Gürcüstana keçir oradan isə Türkiyəyə mühacirət edir. 1923-cü ildə Yozef Pilsudskinin dəvəti ilə Polşaya köçür və Polşa ordusunda xidmətə başlayır. Polşanın almanlar tərəfindən işğalı zamanı həbs olunur ancaq keçmiş dostu Yelenendorf almanı olan Emil Qutun köməkliyi ilə həbsdən azad olunur və Azərbaycan mühacir hərəkatının əsas simalarından biri olur. Milli Birlik məclisinin əsas üzvlərindən olan o ömrünün sonuna qədər Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparır. O, 1955-ci ildə Berlində sovet əks-kəşfiyyatı tərəfindən öldürülür. Üsyan yatırıldıqdan sonra general mayor Hüseynqulu xan Xoyski, Qazax qəzasının keçmiş qubernatoru Əmiraslan Xan Xoyski, qaçaq dəstələrinin rəhbərləri Sarı Ələkbər və Qaçaq Məmmədqasım da mühacirət edirlər.
Gəncə üsyanının bir çox iştirakçıları sonradan başqa ölkələrin ordularında xidmət ediblər. Aslan Hacızadə, Firudin bəy Daryal, Məmməd Ağpolad, Səməd bəy Rəfibəyli, Cahangir bəy Novruzov kimi AXC ordusunun zabitləri öncə Gəncə üsyanında daha sonra isə Qarabağ üsyanında iştirak etdikdən sonra ölkəni tərk etmiş Türkiyəyə keçərək orada Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində də iştirak etmişlər. I Cavanşir piyada alayının komandiri Səməd bəy Rəfibəyli 1948-ci ildə Türkiyə ordusunda xidmət edən digər azərbaycanlı Cahangir bəy Novruzovla birlikdə general rütbəsinə yüksəlirlər.
Üsyanın digər iştirakçıları Qacarlar şah sülaləsinin nümayəndələri olan generallar Əmir Kazım mirzə Qovanlı-Qacar, Feyzulla mirzə Qovanlı-Qacar, Sədrəddin mirzə Qovanlı-Qacar və Məhəmməd Mirzə Qacar da üsyan zamanı öldürüldülər. Eldar İsmayılovun və Şəmistan Nəzirlinin yazdıqlarına görə Əmir Kazım mirzə Qovanlı-Qacar Gəncə Fövqəladə Komissiyasının komissarı Tuxareli tərəfindən qılıncla doğranılır. Xosrov mirzə Qovanlı-Qacar isə sonradan Türkiyəyə mühacirət etdikdən sonra Avropaya köçür və adına Milli Birlik məclisi təşkilatının sənədlərində rast gəlinir.
Üsyanın təşkilatçıları arasında yer almış Adıgözəlovlar ailəsinin də bir neçə üzvü və könüllü dəstələrin birinin rəhbəri Topalhasanlı Cabbar da güllələndi. Başqa bir könüllü dəstənin rəhbəri olan Qaçaq Qəmbər isə yaralandıqdan sonra silahdaşları tərəfindən Gəncədən çıxarılmış lakin onun sonrakı taleyindən bir xəbər alınmamışdır.
Repressiya ziyalılardan da yan keçmədi. Görkəmli ədəbiyyatçı Firudin bəy Köçərli, maarifçi Mirzə Abbas Abbaszadə sorğu sualsız güllələndilər. Maarif və teatr xadimiMirzə Məhəmməd Axundzadə isə 10 il həbs cəzası aldı. 29 may tarixində həm də AXC-nin Əksinqilab ilə mübarizə təşkilatının rəisi Məmmədbağır Şeyxzamanlı da həbs olunaraq güllələnir. Həbs olunanlar arasında keçmiş Qafqazın VII şeyxülislamı Məhəmmədəli Pişnamazzadə də var idi.
Üsyanın ikinci günündə Nargin adasında 79 nəfər güllələnir. Ehtimal olunur ki onların arasında daha əvvəl həbs edilmiş siyasi xadim İsmayıl xan Ziyadxanov və mühacir jurnal olan "Qafqaz"a görə gəncə qubernatoru Xudadat bəy Rəfibəyli də var idi. Lakin Rəfibəylinin hansı şəraitdə və hansı tarixdə güllələnməsi ilə bağlı fikirlər fərqlidir. Xanlar Bayramova görə 12 maydan sonra istintaq sənədlərində Rəfibəyli haqqında bir şey yoxdur. Rəna Bayramovaya görə isə Rəfibəyli üsyandan bir neçə gün əvvəl 20 may tarixində güllələnib.
XI Qırmızı ordu komandanlığının əmrilə bütün respublika ərazisində ehtimal olunan üsyan ocaqlarına nəzarət ciddi şəkildə güclənir. Silahların müsadirəsi əmr olunur və əmrə tabe olmayanların güllələnməsi ilə bağlı göstəriş verilir. Silahını könüllü təhvil verənlərə isə mükafat təyin edilir.
Daha sonra Azərbaycan İnqilab Komitəsinin Nərimanovun imzası ilə "Bütün Yoxsul komitələri və İnqilab komitələrinə" adlı əmri çıxdı. Bu əmrdə bu vaxta qədər respublikadakı mövcud qanunlara qarşı fəaliyyət göstərən şəxslərə amnistiya elan olunurdu. Yoxsul komitələri və İnqilab komitələrinə isə "silahını könüllü təhvil verib, dinc həyata, əməyə qayıdan insanların təqibini dayandırmaq" tapşırıldı. 8 iyun tarixində XI Qırmızı Ordunun İnqilabi Hərbi Şurası tərəfindən diviziya rəhbərlərinə üsyanları yatırmaqda dinc vasitələrdən istifadə etmək göstərişi verildi. Rus hərbi tarixçisi A. Bezuqolnıyın göstərdiyi kimi tərksilah cəza tədbirləri (əsri götürmək, kəndlərin və bölgələrin atəşə tutulması) ilə mşüayiət olunsa da bir tərəfdən də kəndlilərə torpaq paylanması ilə davam edirdi.
9 iyun tarixində Azərbaycan İnqilab Komitəsi döyüşlərdə ölmüş və ya itkin düşmüş qırmızı ordu əsgərlərinin ailələrinə pensiya verilməsi haqqında dekret qəbul etdi. Elə həmin gün baş tutmu. digər iclasda isə hökumət rəhbəri Nəriman Nərimanovun və əmək komissarı Əliheydər Qarayevin imzaları ilə qırmızı ordu əsgərlərinin ailələrinə yardım haqqında dekret qəbul olundu.
Gəncə İcraiyyə Komitəsinin qəzanın tam sovetləşdirilməsi və sinfi fərqlərin aradan qaldırılması haqqında bəyanatına baxmayaraq sovetləşdirmə bitməmişdi. 2 iyun tarixində Orconikidze Moskvadakı Siyasi Büroya müsəlman kəndlilərin Gəncə qəzasının bütün ərazisində üsyan qaldırdıqları haqqında məlumat verir. Onun sözlərinə görə əhali başdan ayağa silahlanmışdı. Öz tabeliyində ümumi sayı 20 min əsgər olan 4 diviziyanın olmasına baxmayraq o Azərbaycanı bu qüvvə ilə saxlamağın mümkün olmadığını düşünürdü. Samuxlu Qaçaq Məmmədqasımın xatirələrinə görə bir çox üsyançılar dağlara çəkilib mübarizə aparmağa davam edirdilər. Bütün Qafqaz boyunca tanınmış qaçaqların rəhbərliyi ilə üsyançı hərəkatlar başlamışdı. Üsyançılar pusqular quraraq bolşevik dəstələrinə hücumlar edirdilər. Qaçaq Məmmədqasımın sözlərinə görə 1920-ci ilin may ayında Gəncədə başlayan üsyan ondan sonra 12 il boyunca da davam edib.
Gəncə üsyanı bütün respublika ərazisində zəncirvari şəkildə üsyanlara səbəb oldu. Sonradan Tərtər üsyanı, Lənkəran üsyanı, Qarabağ üsyanı, Zaqatala üsyanı, Quba üsyanı və digər bölgələrdə müxtəlif üsyanlar baş tutsa da 1924-cü ildə qədər heç bir üsyan Gəncə üsyanı qədər böyük olmadı.
Sovet dövründə
Üsyan yatırıldıqdan sonra Gəncə Qəza İnqilab Komitəsi (sədri İbrahim Əliyev) 9 iyun 1920-ci ildə Vorontsovskaya küçəsinin adını Kanoqa adı ilə dəyişdirmək haqqında qərar qəbul edir. Buna səbəb XX diviziyanın III alayının komandiri olan Kanoqanın üsyan yatırılanda döyüşərkən bu küçədə öldürülməsidir.
Üsyan zamanı öldürülmüş bolşeviklərin xatirəsini əbədiləşdirmək haqqında Ümumazərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi qarşısında məsələ qaldırılmış və XI Qırmızı Orduya Gəncədə abidə qoyulması üçün Azərbaycan İnqilab Komitəsi 100 milyon rubl ayırmalı idi. Lakin Gürcüstan və Ermənistanın sovetləşdirilməsi bu məsələni ləngitdi. Yalnız 17 yanvar 1923-cü ildə Mir Bəşir Qasımov tərəfindən abidənin qoyulması üçün büdcənin müəyyən edilməsi haqqında göstəriş verilib.
Müstəqillikdən sonra
1994-cü ilin aprel ayının 11-də Gəncə şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Elsevər İbrahimov Gəncə üsyanının 75 illiyi ilə bağlı şəhərin görkəmli yerlərindən birində Gəncə üsyanında həlak olmuş həmyerlilərin xatirəsinə abidə ucaldılması haqqında sərəncam imzalayıb. Üsyanı rəhbərlərinin adlarının əbədiləşdirilməsi məsələlərinə baxmaq isə Gəncə şəhər İcra Hakimiyyəti yanında fəaliyyət göstərən "Adların əbədiləşdirilməsi" üzrə komissiyaya həvalə edilib. Abidəsinin qoyulması üçün Gəncənin Quru Qobu adlanan ərazisi seçilib və həmin yerə burada gələcəkdə abidənin ucaldılacağı barədə ağ mərmərdən lövhə vurulur. Üzərindən illər keçsə də üsyanı əbədiləşdirmək üçün abidə qoyulmayıb.
Ədəbiyyat
• 2
Achillea santolinoides
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yamac prosesləri
Yamac proses­ləri – yamacların əmələ gəlməsi proseslərinin məcmuu olub, yum­şaq materialların və yaxud yamacı təşkil edən ana süxurlardan ibarət qayma və qırıntı materialların yer­dəyişməsi prosesi.
Şanxay Jiao Tonq Universiteti
Şanxay Jiao Tonq Universiteti (hərfi tərcüməsi: ) — Çin Xalq Respublikasının Şanxay şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi. "Academic Ranking of World Universities" 2003-cü ildən bu universitet tərəfindən tərtib olunur.
Tarixi
Universitetin əsası 1896-cı ildə qoyulmuşdur.
Ramhörmüz
Ramhörmüz — İranın Xuzistan ostanının şəhərlərindən və Ramhörmüz şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıyaalınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 49,822 nəfər və 10,966 ailədən ibarət idi. Əhalisinin əksəriyyəti lurlardan ibarətdir, lur dilində danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Balxan dağları
Balxan dağları - Türkmənistanın qərbində Uzboy dərəsi ilə ayrılan dağ silsilələri
Yamacın dabanı
Yamacın dabanı –   dağın ətəyi, dar keçid zolağı olub, planda dağlıq qurşağı və onun sərt yamaclarını sərhədləndirən düz və maili səth.
Balxan dağları
Böyük Balxan dağlarının hündürlüyü 1880 m, uzunluğu 70 km-ə qədərdir. Yura və Tabaşirin əhəngdaşı və qumdaşılarından ibarətdir.
Kiçik Balxan dağlarının hündürlüyü 777 m, uzunluğu 30 km-ə qədərdir. Əsasən, əhəngdaşı və merkeldən ibarətdir. Yamaclarında səhra (seyrək halda) və çöl bitkiləri bitir. Bəzi yerləri əkin üçün istifadə olunur.
Çikasolar
thumb|Çikaso döyüşçüsünün 18-ci əsrə aid heykəli Çikasolar (çokto dilində – “yaxın zamanlarda gedənlər”) — ABŞ-də muskoqlar qrupundan hindi xalqı.
Haqqında
Sayları 38 min nəfərdir, o cümlədən Oklahoma ştatında yerləşən tayfa ərazisində 7 min nəfərdən çoxdur (2010). Muskoq dilində danışırlar. İngilis dili də yayılmışdır. Yazıları latın əlifbası əsasındadır. Dindarları xristiandır.
Tarixi
12–15-ci əsrlərdə çoktolarla birlikdə Missisipi çayının şərq sahillərinə gəlmiş, 16-cı əsrin əvvəllərində onlardan ayrılmışdılar. Ənənəvi mədəniyyətləri Şimali Amerikanın cənub-şərqi hindilər üçün səciyyəvidir. Talalarda toxa əkinçiliyi (qarğıdalı, yemiş, qabaq), ovçuluq, balıqçılıq və yığıcılıqla məşğul olurdular. Toxuculuq böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Ənənəvi evləri: hünd. 1 m-dək olan dairəvi torpaq bünövrənin üzərində tirlərdən tikilən, şüvüllərdən düzəldilən damının araları gil və otla doldurulan qış evi; düzbucaqlı, divarları ağardılmış ikiotaqlı yay evidir. Özünəməxsus idarəçilik sistemləri olan İspaniya və Panterlər fratriya sına, onlar da öz növbəsində qohumluğu ana xətti üzrə hesablanan 12 qəbiləyə bölünürdülər. Ali başçı (miko) yalnız İspaniya fratriyasından olurdu. Hərbi başçı (tişumiko) da var idi. Böyük ailə və matrilokal nikah mövcud idi. Ənənəvi etiqadları ruhların və əcdadların kultu, şamanizmdir; Çikasolar üçün ümumi ziyafət və rəqslərlə müşayiət olunan sağaltma ayini səciyyəvidir. Avropalılarla əlaqələr 1540-cı ildə başlamışdır. ABŞ-la bağlanmış qeyri-bərabər müqavilələr nəticəsində 18-ci əsrin sonları – 19-cu əsrin əvvəllərində tor paqla rının böyük hissəsini itirmiş, 1830-cu illər də “Hindi ərazisi” nə (indiki Oklahoma ştatı), çoktoların torpaqlarına köçməyə məcbur olmuşdular. 1855-ci ildə çoktolardan ayrılmışlar. Tayfa idarəçiliyində varlı metislər əsas rol oynayırdılar. 1970-ci ildə başçı (“qubernator”) seçmək hüququ qazanmışlar. Müasir Çikasolar fermer təsərrüfatı, muzdlu əməklə məşğul olurlar. Bəzi ənənəvi rəqslər və at yarışları qorunub saxlanılır.
Teymurilər
Teymurilər sülaləsi , Teymurlular sülaləsi  — Orta Asiya, İran və Azərbaycanda iqtidarda olmuş türk xanədanı.
Sülalənin tarixi
Sülalənin əsasını Barlas ulusundan çıxan Əmir Teymur qoymuşdur.
Neft platforması
300 px|thumb|Neft platforması 300 px|thumb|Braziliyada P-51 neft platforması. Neft platforması böyük bir quruluşdur, işçilərə, qazma, neft və təbii qazın okeandan çıxarılması üçün maşınlara ehtiyac vardır. Bəzi hallarda platformanın okean döşəməsinə bağlanmasına ehtiyac olur, bu vəziyyətdə platforma süni bir ada kimi görünür. Bəzi hallarda isə platforma hərəkətli də ola bilər.
Ümumiyyətlə, neft platformaları qitə sahanlığı daxilində inşa edilirlər, texnologiyanın irəliləməsiylə birlikdə qazma və istehsalı dərin sularda da edilə bilər. Tipik platformalarda otuz əsas mənbə olur və fərqli dərinliklərdəki rezervuarlara çatmaq üçün şaquli sondaja icazə verilir və platformadan 8 km uzaqlıqdan nəzarət edilir.
Bir çox platformada quyular kabellər köməyi ilə uzaqdan idarə edilə bilər, bu tək bir quyu üçün və ya fərqli mərkəz bir çox quyu üçün etibarlıdır.
Platforma növləri
Böyük göl və dəniz əsaslı neft platformaları və neft qüllələri (təchizatları) dünyada ki ən böyük insan yapılarılarıdır. Bir neçə müxtəlif tip platforma və qala:
Ramşir
Ramşir — İranın Xuzistan ostanının şəhərlərindən və Ramşir şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 24,782 nəfər və 4,604 ailədən ibarət idi. Əhalisinin əksəriyyəti ərəblərdən ibarətdir, ərəb dilində danışırlar və şiə müsəlmandırlar. Bu şəhərin qədimki adı Xələfabad idi və müşəşəilər qəbiləsindən olan Seyid Xələf Müşəşəi tərəfindən yaradılmışdır.
Yapon təlxəsi
Yapon təlxəsi  — Suilanı fəsiləsinə aid ilan növü.
Xüsusiyyətləri
Uzunluğu 80 sm, quyruğu 16 sm təşkil edir. Başı bədəndən hiss olunan tərzdə ayrılır. Göz altında pulcuq şəbəkəsi yoxdur. Göz önü hissədə isə pulcuqlar iri ölçülərə malikdir. Bədəninin bel və qarın nahiyəsində pulcuqlar hamardır. 21 cərgədən ibarət pulcuğa malikdir. . thumb|250px Cavan fərdlər sarı-boz olur. Üzəridə isə qara və ya qəhvəyi nöqtələr vardır. İri fərdlər isə sarı-qəhvəyi, qırmızı-boz rəngdə olmaqla, sokolad rəngli ləkələrə sahibdir. Qarın nahiyəsi sarı-boz olub qara rəngli nöqtələr olur. Böyür nahiyəsi bir qayda olaraq tünd rəngdə olur.
Yayılması
Yapon təlxəsi əsasən Yaponiyanı Honşu və Hokkaydo adalarında yayılmışdır. Rusiyanın isə yalnız cənub-şərqində Kunaşir adasında yayılmışdır. Yapon təlxəsi yarımnöv əmələ gətirmir.
Həyat tərzi
Yapon təlxəsi əsasən hidrotermal mənbələrdə, vulkan yaxınlığında, bulaqların kənarlarında və bambuk kolları yaxınlığında yaşayırlar. Aktiv dövrü aprelin ortalarından oktyabra qədər davam edir. Avqust sentyabr aylarında dişi 4–8 olmaqla 12–16 x 49–68 mm ölçüyə malik yumurta qoyur. Qidalanmasında əsasən gəmiricilər, quşlar və quş yumurtaları ilə qidalanır. Kunaşir adasında sayları bir necə min baş olması düşünülür. Bu səbəbdən Rusiyanın Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir.
Qorunması
Yapon təlxəsi Kuril qoruğunda qorunur.
Hypericum prietoi
(Hypericum prietoi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Daşlıq dələsi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Qısa təsviri
Bədənin uzunluğu 45-54 sm, quyruğun uzunluğu 25-35 sm-dir. Çəkisi 1700-1800 qramdır. Xarici görünüşcə meşə dələsinə çox oxşayır. Lakin meşə dələsinin boğazının altı bütünlüklə narıncı-sarı rəngdə olduğu halda, daşlıq dələsinin boğazının altındakı tamamilə ağdır. Ona görə də bu dələyə ağdöş dələ deyirlər.
Yayılması
Daşlıq dələsinin hazırkı arealı Qərbi Avropa, Ön, Orta, Mərkəzi və Şərqi Asiya ölkələrinin ərazisini əhatə edir. Dəniz səviyyəsindən 3000 m-dək yüksəkliklərə qalxırlar. Xəz-dərili heyvan kimi ABŞ Viskonsiya ştatına introduksiya edilmişdir.
Azərbaycan ərazisəndə meşə dələsinə nisbətən daşlıq dələsi geniş yayılmışdır. Hazırda əsasən Böyük və Kiçik Qafqaz sıra dağlarının qayalıqlarında, Naxçıvan MR-da, Talış dağlarının dağ və dağətəyi, eləcə də meşəlik sahələrində yayılmışdır. Ən çox Böyük və Kiçik Qafqazın dağətəyi fıstıq və qarışıq meşələrində təsadüf olunur.
Həyat tərzi
Həyat tərzi meşə dələlərində olduğu kimidir, lakin meşə dələlərindən fərqli olaraq, yaşayış məntəqələrindən çox da uzağa getmir. Qayalıq yerlərə üstünlük verir və yuvasını yarğanlarda və ağac köklərinin arasında düzəldir. Çevikliyi, cəldliyi, uzunsov bədən quruluşuna malik olması sahəsində dar dəliklərdən və deşiklərdən asanlıqla keçir.
Azərbaycan 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində
Azərbaycanı 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Aysel Teymurzadə və Arəş birlikdə ifa etdikləri Always (Azərbaycanca:"Həmişə") mahnısı ilə təmsil etdilər.
Daşlıq dələsi
Qidalanması
Əsasən gecə yırtıcısı olub, xırda gəmiricilərlə, quşlar, sürünənlər və suda-quruda yaşayan heyvanlarla, az hallarda isə bəzi meyvələrlə qidalanırlar.
Azərbaycan 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində
Milli seçim
2009-cu ildə milli seçimdə Azəri Star, Yeni Ulduz və bir neçə başqa televiziya mahnı müsabiqələrinin iştirakçıları olmuş müğənnilər iştirak edirdi. İctimai Televiziya isə 2009-cu il yanvarın 15-i təmsilçini dəqiqləşdirdi. Yanvarın 15-i İctimai Televiziyanın binasnda Azərbaycanı təmsil edən Aysel Teymurzadənin mətbuata tanıtım mərasimi keçirildi, lakin sonra Arəşin müəllifi olduğu mahnı ilə təmsil olunacağımız məlum olduqdan sonra həmin mahnını Arəşlə Ayselin birgə ifa edəcəkləri dəqiqləşdi.
Daşlıq dələsi
Çoxalması
İyul ayında cütləşirlər. 236-274 gün davam edən boğazlıq dövründə sonra ana dələ 8-ə qədər bala doğur. Balalrın sayı çox vaxt 3-4-dür.
Ləlvar
Ləlvar — Ermənistan Respublikasında kənd, Ləlvar bələdiyyəsini (erm.: e. Դեբեդավան համայնք, l. Debedavan hamayank) təşkil edir.
Saspirlər
Saspirlər — Midiya və Kolxida arasında yaşamış qədim xalq.
Tarixi
Azərbaycan ərazisinin ən qədim sakinlərindən biri də saspirlər olmuşdur. Herodot da bu soyların adını belə çəkmiş və onları Araz sahilində, midiyalıların, kolxların «Kolxida ovalığı indi də həm Qafqazın, həm də indiki Gürcüstanın ərazisində yerləşməklə kolxların yaşayış arealına çevrilmişdi» və urartuların qonşuluğunda yerləşdirilmişdir. Gürcü alimi G.A.Melikişvili saspirlərin soy birləşməsinin tərkibinə hürri-urartu və işquz- qimmir soy birləşmələrini də daxil etmişdir. Herodota əsaslansaq saspilərin şimalında və şimal — qərbində kaspiləri və sakları «görmüş olarıq». Daha da dəqiq olsun deyə Herodotun əsərindən bir yarımçıq cümləni sitat gətirməklə saspirlər haqqında, onların məskunlaşma arealı (bu söz artıq biologiyada öz çevrəsini genişləndirməklə canlı təbiətin ayrılmaz hissəsi insana da aid edilir) haqqında bilgi əldə etmiş olardıq. O yazır ki, «…preslərdən, midiyalılardan, saspirlərdən … şimaldan-şərqə tərəf axan Araz çayı və Kaspi (Xəzər sözünü mən işlədirəm-B.Q) dənizi yerləşir. İstər kaspi, istərsə də xəzərlər miladdan əvvəl yaşamış, lakin ikincilərin tarixdə adı daha çox bizim eranın I minilliyində daha çox çəkilir. Herodot saspirləri həmçinin iiriklərlə qonşuluqda «görür». «İiriklər»-»bu keçəllər soyu» (Herodot belə yazır) sonralar sabir-xəzər soy birliyinə daxil olmuşdular. Sabirlər saspirlərin transformasiyası nəticəsində yaranmış, «ütülənmiş», «cilalanmış», əvvəl savir, sonralar sabir adlanmışdır. İirklərin adı indi də qonşu İranın adında «yaşamaqdadır». İirk+an şəkilçisi, yəni iirkan lan2 şəkilçisi indiki morfologiyada ismin cəm şəkilçisidir». «k» hərfinin tələffüzdə düşməsi,sözün sonundakı cəm şəkilçisi bu gün də iran dilləri, Hind-Avropa ailəsi üçün səciyyəvi olmuşdur. Bizim eranın IV-V yüzillik müəllifləri, tarixi qaynaqlar iirkləri «onoqur-onoquz» adlandırırlar. Bu soyların dilinin Azərbaycan dilinin kökündə dayanması elmdə şübhə doğurmur.
Yamacın hamarlanması
Yamacın hamar­lan­ması – denudasiya bazisinin sabit vəziyyətində denudasiya proseslərinin təsiri altında yamac­ların alçalması və yastılanması /hamarlanması/.
Əlamət
Əlamət dəqiq elmlərdə hansısa halın faktlarının təsviri.
İstifadə nümunələri
Riyaziyyatda:
Biologiya və tibbdə:
Süni intellekt nəzəriyyəsində:
Azərbaycan 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində
Çıxış
thumb|200px|[[Aysel Teymurzadə|Aysel və Arəş Green Roomda]] Azərbaycan Böyük dördlük və ev sahibi Rusiyadan fərqli olaraq müsabiqədə II yarımfinalda iştirak etdi. Azərbaycanın II yarımfinaldakı çıxış nömrəsi 12-dir. Mayın 14-ü keçirilmiş II yarımfinalda Azərbaycan 180 xal toplayaraq 2-ci oldu. Mayın 16-da keçirilmiş müsabiqənin final mərhələsində isə Azərbaycan 11-ci nömrə altında çıxış etdi. Finalda Azərbaycan 207 xal toplayaraq 3-cü oldu.
Ləlvar
Toponim
Toponim ləl və "möhkəmləndirilmiş kənd, qala, bənd" mənasında işlənən var sözündən əmələ gəlmişdir. Ləlvər-XIX əsrə aid ədəbiyyatda həm də Ləlpər kimidir. 1978-ci ildə kənd ermənicə Debetavan adlandırılmışdır. Buraya Ağalıq da deyirdilər. XX əsrin 30-cu illərində Lambəli ilə birləşmişdir. Ləlvər dağının adındandır. Əsli Ləlpar. Ləlvər dağının yamacında XIX əsrin birinci yarısında mis mədəni vardı. Orada mis qədimdən çıxarılırdı. Günəş işığında mis filizi parıldadığına görə azərbaycan dilində "ləl" (ləl kimi parıldayan mənasında) və "par" (parıldayan) sözlərindən ibarətdir.
Achillea schmakovii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Marşal itburnusu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ümumi yayılması
Rusiyada (Dağıstan, Aşağı Don), Gürcüstanda (Kayşauri) təbii arealı vardır.
Azərbaycanda yаyılması
Quba, Xəzər ovalığı, Naxçıvan MR-ın dağ və düzənliyində, Lənkəran düzənliklərində, meşə kənarları və kol cəngəlliyində rast gəlinir.
Statusu
Azərbaycanın nadir bitkisidir. VU D2.
Тəbii ehtiyatı
Azərbaycanda dar bir arealda yayılmışdır.
Bioloji xüsusiyyətləri
Təbiətdə hündürlüyü 90-120 sm-ə qədər оrtаboylu kollardır. Qopartikanı iri, oraqvаrı əyilmiş və ya düzdür, tək-tək bəzən 2-2 оlur. Yаrpаqlаrı 7-9 ədəd tərs yumurtavarıdan dаr ellipsşəkilliyə qədər 20-25 mm uzunluqda, 10-15 mm enində, üstdən çılpaq, alt tərəfdən qısa tüklə və oturaq vəziciklərlə sıx örtülü, kənarı ikiqat mişardişli yarpaqcıqlardan ibarətdir. Yarpaqaltlığı yaxşı inkişaf etmişdir. Ləçəkləri 15-18 mm uzunluqda ağdır. Meyvəsi enli ovalşəkilli, çılpaq və ya qaidə hissəsi dağınıq vəziciklidir. İyun və iyul aylarında çiçək açır.
Çoxalması
Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.
Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbələri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.
Becərilmə
Məlumat yoxdur.
Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri tərtib edilməmişdir.
Zəruri qoruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi zəruridir.
Dehdez
Dehdez-İranın Xuzistan ostanının İzə şəhristanının Dehdez bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 3,610 nəfər və 651 ailədən ibarət idi. Əhalisinin əksəriyyəti bəxtiyarilərdən ibarətdir, bəxtiyari dialektində danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Akdaşski Proval gölü
Akdaşski Proval gölü —Tatarıstanın Almetev rayonu ərazisində yerləşən göl. Tatarıstan SSR Nazirlər Sovetinin 10 yanvar 1978-ci il № 25 və TatarıstanRespublikası Nazirlər Kabinetinin 29 dekabr 2005-ci № 644 saylı qərarı ilə yerli əhəmiyyətli təbiət abidəsi elan edilmişdir
Coğrafiya
Bolşoe gölü karst məşhəllidir. Tatarıstanın Almetev rayonunda, Kaleykino kəndində yerləşir. Su tutarı dairəvi formaya malikdir. Sahilləri sıldırımlıdır. Uzunluğu 28 metr, maksimal eni isə 28 metrdir. Su tutarı 20 metr aşağıda yerləşir. Su səthinin sahəsi 0,03 ha-dır. Orta dərinliyi 11 m, maksimal dərinliyi isə 28 metr təşkil edir.
Hidrologiya
Su tutarının həcmi 3 min. m³-dir. Yeraltı sularla qıdalanır. Səviyyəsi dəyişməzdir. Suyun rəngi şəffafdır, suyu iysizdir. Kimyavi tərkibi hidrokarbonatlı-kasaliumludur.
Çikaqo sosiologiya məktəbi
Haqqında
Çikaqo Universitetinin sosiologiya kafedrasının əməkdaşları R. Park, E. Bercess, R. Makkenzi, Q. Zorbo, L. Virt və b.-nın adları ilə bağlıdır. Empirik sosioloji tədqiqatların inkişafında və şəhər sosiologiyasının təşəkkülündə mühüm xidməti olmuşdur.
Müzakirələr
Robert Park və Bercess sosiologiya üzrə ilk dərsliyin müəllifləridir. Park fərdlər arasında qarşılıqlı təsirin iki səviyyəsini ayırmışdır: biotik və mədəni. Parka görə, təbiət populyasiyalarındakı qarşılıqlı təsirə bənzər biotik qarşılıqlı təsirin məhsulu icmadır. İnsan toplumunda yaşamaq uğrunda mübarizə, təbii seçim, mühitə uyğunlaşma əmək bölgüsünü və kooperasiyanı nəzərdə tutan iqtisadi rəqabətin çevrilmiş formasında çıxış edir ki, bunun da nəticəsi əhalinin və resursların məkan üzrə spesifik bölgüsü olur. Cəmiyyəti, yəni mütəşəkkil adətlərin, hisslərin, sosial yönümlənmələrin məcmusunu Park şəxsiyyətlərarası qarşılıqlı təsir, kommunikasiya kimi başa düşülən mədəni qarşılıqlı təsirin məhsulu hesab edirdi. Parka görə, “insan ekologiyası”nın öyrənəcəyi qarşılıqlı təsirin biotik səviyyəsi sosiologiyanın obyekti olan qarşılıqlı təsirin mədəni səviyyəsinin əsasını təşkil edir. Çikaqo məktəbinin diqqət mərkəzində kənaraçıxan davranış, sosial nəzarət, konsensusun saxlanılması problemləri dururdu. Çikaqo sosioloqlarının konsepsiyasında şəhər kortəbii inkişaf edən orqanizm kimi şərh olunurdu; şəhər əhalisinin məruz qaldığı biotik proseslərin təsiri altında o, spesifik sosial-iqtisadi quruluş kəsb edirdi. 30-cu illərin sonlarında L. Virt şəhərin sosioloji tədqiqinin yeni metodunu təklif edərək, şəhər həyat tərzi anlayışını önə çəkmişdir. Çikaqo məktəbinin ideyaları 50–60-cı illərdə A. Houli və “neoekoloji” istiqamətin nümayəndələri O. Dunkan, L. Şnore və b.-nın əsərlərin də inkişaf etdirilmişdir.
Achillea schneideri
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Cənubi Karolina
Cənubi Karolina - Amerika Birləşmiş Ştatlarında ştat. Mərkəzi Kolumbiya şəhəridir.
Aerobiosfer
AEROBİOSFER – Atmosferin canlı orqanizmlərin daim olduğu və özləri üçün əlverişli substratda normal yaşayıb artdığı yerüstü qatı. (yer səthindən 6-7 km-ə qədər hündürlükdə).
Klamansan
Klamansan (, Clamençana) — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Provans Alpları. La-Mot-dyu-Ker kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Forkalkye.
Hypericum quitense
(Hypericum quitense) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Klamansan
INSEE kodu — 04057.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 160 nəfər təşkil edirdi.
Fakt
Fakt (factum — "baş vermiş", "olmuş") — reallığın təsdiq forması.
Fakt anlayışı müxtəlif elmlərdə insan fəliyyətinə uyğun olaraq müxtəlif formalarda qəbul edilir. Cəmiyyətdə "fakt" dedikdə "həqiqət"in bir hissəsi başa düşülür. Faktların qəbuluna bəzən konkret şərait və psixologiya təsir edir. İnsanlar bir qayda olaraq gördüklərini fakt kimi qəbul edirlər.
Elmi fakt – nəticə çıxarmaq və təsdiq etmək üçün əsas olan hadisə. Elmi biliyin əsasını təşkil edən element.
Ancaq bununla belə insanın qəbul etdiyi "modelə" sığışmayan reallıqlar situasiyadan asılı olaraq istər-istəməz fakt kimi diqqəti cəlb edə bilər.
Achillea schugnanica
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yamacın profili
Yamacın profili –   köndələn kəsilişdə yamacın forması (düşmə xətti üzrə). Bu əsas etibarilə dərinlik eroziyası və denudasiyanın münasibətindən, sü­xur­ların yatımından və xüsusiy­yətlərindən, iqlim şəraitindən, ya­macın səmtindən, bitki örtüyündən asılı olur. Yamacın profili düz, əyri, qabarıq, pilləli və mürəkkəb ola bilər.
Bulbofillium cinsinə aid növlər
A
[[SS 4 (*
C
[[SS 4 (*
D
[[SS 4 (*
E
[[SS 4 (*
F
[[SS 4 (*
G
[[SS 4 (*
H
[[SS 4 (*
I
[[SS 4 (*
J
[[SS 4 (*
K
[[SS 4 (*
L
[[SS 4 (*
M
[[SS 4 (*
N
[[SS 4 (*
Dezful
Dezful- İranın Xuzistan ostanının şəhərlərindən və Dezful şəhristanının mərkəzidir.2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 420,000 nəfər və 105,000 ailədən ibarət idi. Dezful əhalisi müxtəlif etniklərin qarışığından yaranıb.Əhalisinin əksəriyyəti Dezful dilində danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Türkiyə 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində
Türkiyəni 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Hadisənin ifa edəcəyi Düm Tek Tek mahnısı təmsil etmişdir.
Milli seçim
TRT hələ 2008 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindən bir neçə gün sonra Hepsi qrupuna Türkiyəni 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmək üçün təklif göndərmişdi. Lakin Hepsi qrupu razılıq verməmişdi. Bundan sonra Türkiyənin 2 namizədi var idi: Şəbnəm Fərah və Hadisə. Bu təmsilçilərdən isə Hadisə milli seçimdə 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Türkiyəni təmsil etməyə haqq qazandı. Türkiyənin 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi mahnısı isə 2008-ci ilin son gecəsi dəqiqləşdi. TRT-nin yeni il şousunu sonunda Hadisə mahnını ifa etdi.
Çıxış
Türkiyə Böyük dördlük və ev sahibi Rusiyadan fərqli olaraq müsabiqədə I yarımfinalda iştirak etdi. Türkiyənin I yarımfinaldakı çıxış nömrəsi isə 9-dur. Finalda çıxış nömrəsi isə 18 oldu.
Giyom Apolliner
Giyom Apolliner (əsl adı —  — ; 26 avqust 1880, Roma — 9 noyabr 1918, Paris) — fransız şair. thumb|left