cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
II Aleksandrın islahatları
Kəndli islahatı
1859-cu il avqustun sonunda 21 əyalət komitəsindən deputatlar çağrıldı. Növbəti ilin fevral ayında isə çağrılanlar 24 əyalət komitəsindən idi. Rostovtsevin ölümündən sonra Reaksiya Komissiyaları sədrinin yerini mühafizəkar və mülkədar V.N.Panin tutdu. Daha liberal layihə yerli zadəganların narazılığına səbəb oldu və 1860-cı ildə Paninin fəal iştirakı ilə hüquqlar azaldıldı, mükələfiyyətlər artırıldı. Layihənin dəyişdirilməsində bu istiqamət həm 1860-cı ilin oktyabrında Kəndli Məsələləri üzrə Baş Komitədə baxıldıqda, həm də 1861-ci il yanvarın sonundan Dövlət Şurasında müzakirə edildiyi zaman qorunub saxlanıldı.
1861-ci il fevralın 19-da çar II Aleksandr “Təhkimçilik asılılığından çıxmış kəndlilər haqqında Əsasnamə”ni imzaladı. Hökumət islahat vasitəsilə ölkənin iqtisadiyyatını və siyasi quruluşu kapitalizm təməli üzərinə keçirirdi. Kəndlilərin şəxsən azad edilməsi məsələsi, azad edilmiş kəndlilərin pay torpaqları və mükəlləfiyyətləri haqqında məsələ, pay torpaqlarının kəndlilər tərəfindən satın alınması məsələsi və kəndli idarəsi təşkili haqqında məsələ 1861-ci il 19 fevral qanunlarının əsasını təşkil edirdi. Qanun elan edilən gündən təhkimli kəndlilərə şəxsi azadlıq verilirdi. Həmin gündən etibarən mülkədar artıq kəndli üzərində ağalıq edə bilməz və onun şəxsi həyatına müdaxilə edə bilməzdi. Bundan başqa kəndlilər öz xahişlərinə görə ictimai özünüidarə orqanlarında iştirak edə bilər, başqa silklərə keçə bilər, öz yaşayış yerlərindən gedə bilər, məktəblərə və qulluğa daxil ola bilərdilər.
Mülkədar və kəndlinin “könüllü” razılığı əsasında kəndlinin pay torpağını alması üçün hökumət “ödənc əməliyyatı” təşkil etdi. Ödənc əməliyyatı kəndliləri aldatmaq, onları mülkədarın xeyrinə soymaq idi. Torpaq üçün bazar qiyməti deyil, kəndlinin mülkədara verdiyi töycünün miqdarına görə hesablanan bir məbləğ vermək lazım gəlirdi. Bu məbləğ torpağın həqiqi dəyərindən xeyli artıq idi və kəndli onu verməklə yalnız torpağı deyil, özünün şəxsi azadlığını da almış olurdu. Kəndli əvvəlcədən mülkədara pay torpağının dəyərinin 20-25 faizini nağd pulla verməli idi. Hökumət mülkədara ödənc pulunu birdəfəlik əldə etmək imkanı yaratmaq üçün qalan 75-80 faizi kəndlinin əvəzinə ona verirdi, kəndli isə həmin borcu 49 il müddətində ildə 6 faiz üstünə gəlmək şərti ilə dövlətə ödəməli idi. Ödəncə keçilməsi müvəqqəti mükəlləfiyyət münasibətlərini aradan qaldırır, beləliklə də feodal asılılığı sistemini ləğv edirdi. Lakin imperiyanın ucqarlarında kəndliyə borc pul verilməmişdi, onun torpağı satın almağı məcburi deyildi və bunun üçün müəyyən vaxt qoyulmamışdı. Bu, çarizmin milli-müstəmləkə siyasətinin təzahürü idi.
Rusiyanın ucqar vilayətləri üçün islahat daha gec və xüsusi “Əsasnamə”lər üzrə keçirildi. Türk xalqları yaşayan bölgələrdə həyata keçirilmiş torpaq islahatı sahibkar kəndlilərin böyük hissəsinin torpaqsızlaşması ilə nəticələnmişdi. Çünki kəndlilər vergi və digər borcları ödəyə bilmədiklərinə görə mülkədarlar kəndlilərin pay torpaqlarını icarəyə götürür, bu torpaqlarda həmin kəndlilərin özlərini işlədirdilər. İcarə müddəti qurtardıqdan sonra isə mülkədarlar bu torpaqları geri qaytarmırdılar. Türk xalqları yaşayan ərazilərdə torpağı satın almaq üçün elə ağır şərtlər qoyulmuşdu ki, bu bölgələrdə feodal münasibətlərinin ləğv edilməsi 1913-cü ilədək uzandı. Kəndli islahatı Sibir kəndlilərinin əsas hissəsini əhatə etməmişdi. Lakin təhkimçiliyin ləğvi Sibirə köçürülənlərin artmasına və kapitalizmin inkişafına təsir etmişdi. 250px|thumb|left|Azad olma borclarının toplanması, axrıncı inəyi də aparırlar. A.Korzuxinin rəsmi 1868-ci il. Bu dövrdə Mərkəzi Asiyada Rusiya işğalları davam etdiyindən kəndli islahatının həyata keçirilməsi bura şamil edilməmişdi. Kəndlilər verilmiş qanunlarda bu cür azadlıq gözləmirdilər. Hər yerdə kəndlərdə gizli həyəcanlar müşahidə olunurdu. Bu gizli həyəcanlar bu və ya başqa yerlərdə biyara çıxmaqdan imtina etmək, sahibkarların sərəncamlarına tabe olmamaqda özünü göstərirdi. Ən böyük hadisələr Penza, Tambov və Kazan quberniyalarında baş verdi. Kazan quberniyasının Bezdna kəndində Anton Petrov “ Əsasnamə”ləri oxuyarkən onları kəndlilərin mənafeyinə uyğun izah edirdi. Burada da kəndlilər manifestin məzmununa inanmayıb, mülkədar və məmurlar tərəfindən gizlədilən əsil azadlığı axtarmağa başladılar. Kəndlilər mülkədarlar üçün işləməkdən imtina etməyə başladılar. Həqiqi azadlıq haqqında məlumat almaq üçün hər tərəfdən kəndlilər Bezdnaya axışıb gəlirdilər. Hərbi dəstələrlə buraya gəlmiş general Apraksin, Anton Petrovun təslim verilməsini tələb etdi. Lakin kəndlilər generalın əmrini yerinə yetirməkdən boyun qaçırdılar. Əsgərlər atəş açdılar, çoxlu ölən və yaralanan oldu. Anton Petrov tutuldu və səhra məhkəməsinin hökmü ilə camaat qarşısında güllələndi. Bezdna kəndindəki hadisələrin xəbəri geniş yayıldı, demokratik ziyalılar içərisində hiddət və nifrətə səbəb oldu.
1861-ci il islahatından sonra fəhlə çıxışları da genişlənməyə başladı. Fəhlələrin kapitalistlərin istismarına məruz qaldığı Uralda fəhlələr pay torpaqlarından da istifadə etdiklərindən onların tələblərində kəndlilərin mənafeyi də əks olunmuşdu. Nizamnamə fərmanlarının tətbiq edilməsi Demidovların zavodunda fəhlələrin həyəcanına səbəb oldu. 1863-cü ilin yanvarında fəhlələr nizamnamə fərmanları üzrə müəyyən edilən pay torpağından imtina etmək, becərdikləri torpağın onların öz əllərində qalmasını istədilər. Nizamnamə fərmanlarının tətbiqi fəhlələrin vəziyyətini əlavə mükəlləfiyyətlərlə ağırlaşdırırdı. Bu bir çox zavodlarda həyacanların baş verməsinə səbəb olmuşdu. Fəhlə və kəndlilərin çıxışları inqilabi-demokratik hərəkatın inkişafı üçün əlverişli zəmin oldu.
Özünüidarəetmə islahatı
Təhkimçilik hüququnun ləğv edilməsi məhkəmə, şəhər, hərbi və maarif sahəsində burjua islahatlarının keçirilməsi məsələsini qarşıya qoydu. Bu islahatların həyata keçirilməsi ölkənin iqtisadi inkişafının bütün gedişindən irəli gəlirdi. Bu islahatlar bütün Rusiyada baş verən sosial-iqtisadi dəyişikliklərlə, feodal münasibətlərinin kapitalist istehsal münasibətləri ilə əvəz olunmağa başlaması ilə bilavasitə bağlı idi. Adlarını qeyd etdiyimiz islahatlar əvvəlcə Rusiyanın daxili quberniyalarında keçirilmiş, sonra isə imperiyanın ucqarlarına şamil edilmişdi.
Zemstvo islahatı
250px|thumb|left|Əyalətdə zemstvo yığıncağını gözləyən kəndlilər. XIX əsrin 60-cı illərindəki ən iri islahatlardan biri zemstvo idarələri yaradılmasından ibarət idi. 1864-cü il yanvarın 1- də “Quberniya və qəza zemstvo idarələri haqqında” qanun verilmişdi. ”Əsasnamə”yə görə zemstvo idarələri bütün silklərin nümayəndələrindən ibarət olmalı idi ki, bu da formal olaraq burjua nümayəndəliyi prinsipinə uyğun gəlirdi. Yerli işlərin idarə olunması zemstvo idarələrinin ixtiyarına verilmişdi. Zemstvo idarəsinə əvvəllər yalnız imtiyazlı silkə aid olanların seçki hüququ var idisə, yeni qanuna görə hamı, yəni vergi verən əhali seçkilərdə iştirak edə bilərdi. Zemstvo idarələrində rus zadəganlarına rəhbər rol verilmişdi. Beləliklə 1865-1867-ci illərdə zemstvo mahal idarələrində olanlardan kəndlilər 38%, zadəganlar 42%, ruhanilər və tacirlər ilə birlikdə 59% iştirak etməli idi. Quberniya idarələrində olanlardan kəndlilər 11%, zadəganlar və məmurların 74%, din xadimləri və tacirlərlə birgə bəzən 89% təçkil edirdilər. Təxminən eyni tərkib növbəti 25 ildə də saxlanıldı. Lakin bəzi hallarda kəndlilərin içindən çıxan tacir və "qolçomaqların" hesabına uyezdlərdəki zemstvoda onların rolunun bir qədər artması ilə nəticələndi. Onlar 4 il müddətinə seçilirdi.
Zemstvolar hər yerdə tətbiq edilmədi. Zadəgan mülkədar torpaq sahibliyi olmayan, yaxud zəif olan bir sıra quberniyalar zemstvo idarələrindən məhrum edimişdi. Həştərxan, Sibir, Qafqaz və Orta Asiyada belə idarələr yaradılmadı.
Zemstvo idarələrinin vəzifələri “hər bir quberniya və qəzanın yerli təsərrüfatının mənfəət və ehtiyaclarına aid işlərlə”, yəni yerli təsərrüfat işləri ilə müəyyən edilirdi. Bu vəzifələr başlıca olaraq yerli nəqliyyat yollarını qaydada saxlamaq, əhaliyə tibbi yardım təşkil etmək,məktəblər tikdirmək və digər kiçik təsərrüfat işlərindən ibarət idi. Zemstvo idarələri qubernatorun şəxsində hökumət oqanlarının nəzarətinə tabe edilmişdi. Zemstvoların hər hansı bir qərarı mövcud qanunlara və ya “ümumi dövlət mənafeyinə” zidd olduqda, qubernatorun bu qərarları dayandırmaq hüququ var idi. Zemstvolara inzibati səlahiyyət verilməmişdi, onlar öz qərarlarını zemstvolara tabe olmayan yerli qəza və quberniya idarələri vasitəsilə həyata keçirməli idilər. Zemstvoların hüquqlarını məhdudlaşdırmağa çalışaraq hökumət 1866-cı ildən etibarən onlara qarşı hücuma keçməyə başalyır. 1866-cı il noyabrın 21-də verilən qanun, zemstvo idarələrinin maliyyə vəsaitini xeyli məhdudlaşdırırdı. 1867-ci il iyunun 13-də verilən qanun zemstvo idarələrinə qubernatorlardan icazəsiz öz qərar və hesabatlarını nəşr etdirməyi qadağan edirdi. Bütün bunlar hökumətin zemstvo idarələrinin hüquqlarını məhdudlaşdırmaq istəyindən irəli gəlirdi.
Şəhər islahatı
250px|thumb|right|"Böyük islahatların" 150 illik yubileyi şərəfinə Rusiya Bankı tərəfindən buraxılmış xatirə pulu. 1870-ci il 16 iyun "Şəhər əsasnamə"si üzrə silksiz şəhər idarəsi orqanları yaradılırdı. Bu orqanlar əmlak senzi əsasında 4 ildə bir dəfə seçilirdi. Əgər əvvəllər şəhər dumalarına seçkilərdə yalnız imtiyazlı silkə mənsub şəxslərin iştirak etmək hüququ var idisə, yeni "Əsasnamə"yə görə hamı, yəni şəhərdə yaşayıb vergi verən əhali seçkidə iştirak edə bilərdi.
Şəhər özünüidarəsinin səlahiyyətlərinə şəhərin abadlığı, yanğından mühafizə tədbirləri, ticarət və sənaye işlərinə himayədarlıq etmək, habelə səhiyyə və maarifin ehtiyacları qayğısına qalmaq daxil idi. Çar hökuməti çalışırdı ki,şəhər özünüidarə orqanlarında tatar, başqırd, çuvaş və başqa rus olmayan xalqların nümayəndələri az təmsil olunsunlar. Ümumiyyətlə, "Şəhər əsasnamə"si Volqaboyu, Sibir və Krımın şəhərlərində daha məhdud şəkildə tətbiq edilmişdi. Şəhər islahatının bütünlüklə yarımçıq və məhud keçirilməsinə baxmayaraq, bu islahatın həyata keçirilməsi, islahatdan əvvəlki dövrdə şəhərlərin idarə olunmasına nisbətən irəliyə dogru bir addım idi. Bu islahat şəhər təsərrüfatının inkişafı üçün hər halda əlverişli şərait yaradırdı.
Lakin bu islahatın nəticələrdən biri də yerli özünüidarəetmə islahatı başa çatdıqdan sonra ayrı-seçkilik yaradan yerli vergitutmaya edilən dəyişikliklər oldu. Belə ki, əgər 1868-ci ildə kəndli və mülkədarlar təxminən eyni miqdarda torpaq vergisi verirdilərsə, artıq 1870-ci illərdə kəndli torpaqlarının onda bir hissəsindən tutulan yerli vergilər mülkədarların torpaqlarının onda bir hissəsindən tutulan vergilərdən iki-dörd dəfə yüksək idi. Sonralar zemstvo kəndliləri müxtəlif qanun pozuntularına görə qamçılamaq təcrübəsinindən geniş istifadə etməyə başladı (əvvəllər belə cəzalandırma əsasən mülkədarların səlahiyyətləri daxilində idi). Yerli hökumətlərin kəndlilərə qarşı özbaşınalığının çoxsaylı nümunələri məlumdur. Beləliklə, özünüidarəetmə şəraitində siniflər arası siyasi hüquq bərabərliyi olmadıqda, ölkə əhalisinin aşağı təbəqə ilə yuxarə təbəqə arasında ayrıseçkiliyin artmasına səbəb oldu.
Məhkəmə islahatı
250px|thumb|right|Son məhkəmə islahatına nəzarət edən Ədliyyə naziri Dmitri Zamyatnin Məhkəmə islahatı haqqında "Əsasnamə" 1864-cü il noyabrın 20-də təsdiq edilmişdi. İslahatin məhkəmə quruluşuna və məhkəmə prosesinə gətirdiyi dəyişikliklər, islahatdan əvvəlki məhkəmə ənənələrindən və təcrübəsindən xeyli fərqlənirdi. Yeni məhkəmə qanun qarşısında bütün silklərin formal bərabərliyi məhkəmənin açıqlığı və hakimlərin müstəqilliyi, məhkəmə orqanlarının sadələşdirilməsi prinsipləri əsasinda qurulurdu. Lakin yeni məhkəmənin qeyd edilən burjua xüsusiyyətlərinin elə düzəlişləri var idi ki, bunlar mahiyyətcə burjua prinsiplərinə zidd idi. Hakimlərin "müstəqilliyi" son dərəcə şərti idi.
Lakin çar hökuməti bu dəfə də özünün milli müstəmləkə siyasətinə sadiq qalaraq Rusiyaya nisbətən ucqarlarda məhkəmə islahatinı yarımçıq keçirmişdi. Rusiyada hakimlər seçildiyi halda, ucqarlarda təyin olunur, həm də yalnız ruslardan təyin olunur və işlər rus dilində aparılırdı. Xalqın dili, adət ənənəsi ilə tanış olmayan hakimlərin fəaliyyətində özbaşınalıq hökm sürürdü. Məhkəmə islahatı Orta Asiyada, Sibirdə, Ufa, Orenburq və Həştərxan quberniyalarında tətbiq edilmədi.
1864-cü il məhkəmə islahatı məlum dərəcədə müsbət əhəmiyyətə malik idi. Bununla bərabər, hakim təbəqə tərəfindən, mütləqiyyət quruluşu şəraitində keçirilmiş bu islahat da yarımçıq idi. Onun qeyri-ardıcıllığı, ilk növbədə, dövlət cinayətlərinin andlılar məhkəməsinin ixtiyarından alınmasında təzahür etdi. Bu cinayətlərə baxılması silki nümayəndələrin iştirakı ilə ancaq məhkəmə palatalarına etibar edilirdi. Belə ki, mürtəce zadəganların fikrincə, andlılar məhkəməsi çar hökumətini arzuolunmaz hökmlərdən hifz edə bilməzdi. İmtiyazlı silk namüyəndələrini (quberniya zadəganlarının başçısı, yerli məhkəmə dairəsinin yerləşdiyi qəzanın zadəgan başçılarından biri şəhər rəisləri və kətxudaların hərəsindən bir nəfər) iştirak etdikləri məhkəmə, hakim təbəqənin mənafeyini müdafiə edən etibarlı silah olmalı idi.
Burjua məhkəmə quruculuğu və məhkəmə icrasının əsaslarını tətbiq etmiş 1864-cü il məhkəmə islahatı təhkimçilik münasibətlərinin kəndliləri üçün volost məhkəməsi, ruhanilər üçün xüsusi məhkəmə, çar məmurlarının vəzifə cinayətlərinə baxmağın xüsusi qaydası, vəzifəli şəxslərin məhkəməyə verilməsini güzəştli qaydaları və s. qalıqlarını qoruyub saxladı. Məhkəmə islahatının o dövrün burjua islahatlarindan biri olmasına baxmayaraq, bütün başqa islahatlarda oldugu kimi, bu islahatda da feodal- təhkimçilik qalıqları saxlanmışdı.
II Aleksandrın hakimiyyətinin son illərində isə cəmiyyətdə artan etirazlar fonunda 1864-cü il Məhkəmə Nizamnaməsinin və yerli özünüidarəetmə qanunlarının fəaliyyətini ləğv edən misli görünməmiş polis tədbirləri tətbiq edildi. Hakimiyyət və polis hər hansı bir şübhəli şəxsi sürgünə göndərmək, məhkəmə orqanlarının razılığı olmadan axtarış və həbslər etmək, müharibə vaxtı müttəhimlərə təyin edilmiş cəzaları tətbiq etməklə siyasi cinayətləri hərbi məhkəmələrə təqdim etmək hüququ aldı. Əyalətlərə təyin olunmuş müvəqqəti qubernatorlar müstəsna səlahiyyətlərə sahib oldular ki, bu da bir sıra yerlərdə sərt özbaşınalıqlara səbəb oldu. Onların bu hərəkətlərindən inqilabçılar və terrorçulardan daha çox mülki şəxslər əziyyət çəkirdilər. Tarixçi A.A.Kornilov 1909-cu ildə II Aleksandr hökumətinin bu tədbirlərini "ağ terror" kimi xarakterizə etmişdi.
Hərbi islahat
250px|thumb|right|Hərbi islahatın təşəbbüsçüsü qraf Dmitri Milyutin Krım müharibəsindəki məğlubiyyət silahlı qüvvələrin yenidən təşkilini bir vəzifə olaraq qarşıya qoydu. Sinfi ziddiyyətlərin kəskinləşməsi və inqilabi hərəkatın artması da hökuməti dövlət hakimiyyətinin əsası olan ordunu möhkəmlətmək üçün tədbirlər görməyə vadar etdi.
Dmitri Milyutin hərbi nazir təyin edildikdən sonra 1850-ci illərin sonlarından başlayaraq hərbi dəyişikliklər keçirilməsinə start verildi. 1862-ci ildən hərbi dairələr yaradılmağa başlandı. Daha yüksək ixtisaslı hərbi mütəxəssislər heyəti hazırlamaq üçün hərbi akademiyalar təsis olunmuş və dənizçilik məktəbi yaradılmışdı. Yeni tələblərə uyğun olaraq hərbi nazirlik yenidən təşkil edildi. 1874-cü ildə Rusiyada hərbi mükəlləfiyyət haqqında nizamnamə təsdiq edildi. Hərbi islahat ordunun komplektləşdirilməsi prinsiplərinin dəyişdirilməsindən, əsgər toplamaq sistemindən, bütün silklər üzrə hərbi mükəlləfiyyətə keçilməsindən ibarət idi. Hərbi islahatlar nəticəsində aşağıdakılar baş verdi: Lakin onu da qeyd edək ki, orduda xidmət etməyi bütün silklərə şamil etməsinə baxmayaraq, nizamnamə əhalinin müəyyən bir hissəsini, əsasən müsəlmanları müxtəlif səbəblərə görə hərbi xidmətdən azad edirdi.
Təhsil islahatı
250px|thumb|right|Dmitri Tolstoy Rusiyanın Maarif naziri (1866-1880) Kapitalizmin inkişafı xalq maarifi sahəsində də islahat keçirilməsini zəruri etdi. 1864-cü ildə təsdiq edilmiş "Əsasnamə"yə görə ibtidai xalq məktəbləri artıq ictimai müəssisələr və xüsusi şəxslər tərəfindən hökumət orqanlarının icazəsi ilə açıla bilərdi. Bu, məktəb şəbəkəsinin genişlənməsinə səbəb oldu. Lakin tədris işinə rəhbərlik hökumət orqanlarının əlində qalırdı. Gimnaziyalarda təhsil haqqının çox yüksək olması və gimnaziyaların sayının isə az olması aşağı təbəqələrin uşaqlarının təhsil almaq imkanını məhdudlaşdırırdı.
XIX əsrin 60-70-ci illərində xüsusi ali təhsil məktəbləri açıldı. 1863-cü il ali təhsil müəssisələri üçün universitet nizamnaməsində universitetlərin qismən muxtariyyəti tətbiq olundu. Bundan sonra xüsusi və ictimai təşəbbüs nəticəsində Moskvada, Peterburqda, Kazanda ali qadın kursları açıldı. 1860-cı illərin islahatları zamanı dövlət məktəblərinin şəbəkəsi genişləndirildi. Klassik gimnaziyalarla yanaşı realnı gimnaziyalar (məktəblər) yaradıldı ki, burada da əsas diqqət riyaziyyat və təbiət elmlərinin tədrisinə yönəldildi. 1864-cü ildə yeni Məktəb nizamnaməsi təsdiq edildi, ona görə ölkədə gimnaziyalar və realnı peşə məktəbləri açıldı. İbtidai məktəblər barəsində hökumət, inzibati nəzarəti hər vasitə ilə gücləndirmək vəzifəsini qarşıya qoyurdu. Bu məqsədlə 1869-cu ildə hər bir quberniyada xalq məktəbləri müfəttişi vəzifəsi müəyyən edildi.
Ziyalıların bir çoxu təhsil islahatının bəzi elementlərini aşağı təbəqəyə qarşı ayrı-seçkilik kimi qiymətləndirirdilər. Tarixçi N.A.Rojkovun qeyd etdiyi kimi, cəmiyyətin aşağı və orta təbəqələrindən olan şəxslər üçün olun realnı gimnaziyalarda yalnız yuxarı siniflər üçün mövcud olan adi gimnaziyalardan fərqli olaraq qədim dilləri (Latın və Yunan) öyrətmirdilər. Qeyd edək ki, universitetlərə daxil olarkən qədim dilləri bilmək məcburi şərtlərdən biri idi. Tarixçinin fikrincə universitetlərə giriş demək olar ki, geniş kütlə üçün bağlanmışdı. .
II Aleksandrın hakimiyyətinin son illərində ali məktəb haqda bəzi (universitetlərdə polis nəzarətinin tətbiqi, ruhanilərin dövlət məktəblərinin idarə olunmasında üstünlük təşkil etməsi, "maddi cəhətdən təhlükəsiz olmayan şəxslərin" universitetlərə qəbulunun məhdudlaşdırılması və s.) qərarlar qəbul edildi. A.Zayonçkovskiyə görə bu qərarlar "təhkimçilik ləğv edildiyi gündən bəri xalq təhsili sahəsində görülən hər şeyi kənara qoymuşdur". .
Milli islahatlar
250px|thumb|left|Yəhudilərin yaşamasına icazə verilən 4 əyalət. 1859-cu və 1880-ci illər arasında çar tərəfindən verilən bir sıra fərmanlarda yəhudilərin əhəmiyyətli bir hissəsi Rusiya daxilində sərbəst məskunlaşma hüququnu aldılar. A.İ.Soljenitsınin yazdığına görə, pulsuz yerləşmə hüququ tacirlərə, sənətkarlara, həkimlərə, hüquqşünaslara, universitet məzunlarına, onların ailələrinə və işçilərinə, həmçinin, "azad peşə sahiblərinə" verildi. 1880-ci ildə Daxili İşlər Nazirinin əmri ilə qeyri-qanuni olaraq imperiya daxilində yalnız 4 vilayətdə yaşamaq hüququ olan yəhudilərə, həmin əraziləri tərk etmək icazəsi verildi.
1808-1809-cu illər Rusiya-İsveç müharibəsi nəticəsində Rusiya imperiyasına daxil edilən Finlandiya knyazlığına da islahatlar təklif edildi. 1860-cı il aprelin 4-də imperatorun fərmanı ilə Finlandiya Böyük knyazlığının ərazisində öz pul vahidi - marka tətbiq olundu. 1863-cü ildə yarım əsrdən çox fasilədən sonra Helsinqforsda Fin seymi toplaşdı. Onların qərarlarına görə dörd hissəli (dörd sinifli) Seym sistemi quruldu.
Təhsil, bədii və dini ədəbiyyatın fin dilində nəşrinə icazə verildi. Sonralar qanunvericilik səviyyəsində məhkəmədə və dövlət idarələrində isveç və fin dillərinin bərabərliyi tanındı və rəsmi olaraq fin dilinin dövlət dili olaraq təsbit edilməsi ilə bağlı qərar qəbul edildi.
II Aleksandr tərəfindən milli dillərdə qəzet nəşr edilməsinə icazə verildi. 1861-ci il sentyabrın 6-da Rusiya imperiyasında isveç dilində "Barometern" qəzetinin ilk sayı dərc olundu. Bu Rusiyada müntəzəm olaraq nəşr olunan ilk isveç dilli qəzet idi. "Barometern" nəşri ilk illərindən isveç dilində danışan finlər üçün "liberal ideal" halına gəlir. Qəzet indi də İsveçin Kalmar şəhərində nəşr olunur (1841-ci ildən).
Yerusəlim dairəsi
Qüds dairəsi — İsrailin yeddi inzibati ərzi vahidindən biri. Ərazisi 653 km² (Şərqi Qüds də daxil olmaqla). İnzibati mərkəzi həm də İsrailin paytaxtı olan Qüds şəhəridir.
Əhalisi
İsrailin Mərkəzi Statistika Bürosunun məlumatına görə, 2011-ci ildə dairədə 945 000 nəfər yaşayırdı :
Qeyri-yəhudi əhalinin sayı 28,3 % müsəlman, 1,8 % xristian və 1,4 % dinini qeyd etməyənlərdir. .
Xonaşen
Xonaşen-Artsakda XIX əsrdə Qarabağ düzündə ərazinin adı. Yuxari Qarabagın Xocavənd rayonunun ərazisinin qədim adıdır.
Lotar Matteus
Lotar Herbert Matteus (Lothar Herbert Matthäus, ) — görkəmli alman futbolçu və futbol mütəxəssisi. 1990-cı ildə Qızıl top mükafatına layiq görülmüş, 1991-ci ildə FİFA tərəfindən ilin oyunçusu seçilmişdir.
Ailə həyatı
Matteusun ilk həyat yoldaşı 47 yaşlı Silviya olub. Onların nigahı 1981-ci ilin iyulundan 1992-ci ilin dekabrına kimi davam edib. Bu nigahdan iki qızı olan Matteusun ikinci evliliyi İsveçrənin keçmiş gözəli Lolita Moreno ilə olub. Lotar televiziyada aparıcı olan Lolita ilə 1994-1999-ci ilə birgə yaşayıb və onların Loris adlı oğulları var. Əfsanəvi futbolçu üçüncü həyat yoldaşı Mariana Kostiçlə isə 2003-cü ilin Dunay çayında gəmi səyahəti zamanı tanış olub. Matteusu arzulanan həyat yoldaşı hesab edən Mariananın ondan üç uşağı var. Növbəti dəfə Lotar "Playbol" jurnalında çəkilən Ukraynalı fotomodel, özündən 26 yaş Liliana ilə 2007-ci ildə tanış olsa da, cütlüyün münasibətləri 2009-cu ilin yanvarın 1-də Las-Veqasda rəsmiləşib. Onlar 2010-cu ilin yanvarında ayrılıblar.
Xonaşen
Toponimikası
XIX əsrin 80-ci illərinə qədər Xonaşen adlanmışdır. Ba YIII əsrə aid Bizans mənbəində " "Hun ölkəsi" kimidir. Bizans tarixiçisi Feodan yazır ki, 624-cü ildə imperator İranla Xəzərlərlə ittifaqa gjirmək üçün onlarla Albaniyada hun ölkəsində görüşdü. Hun etnonimindən və qədim dillərində şin sözündən ibarətdir. Bu ərazi maldar ellər üçün qışlaq və əkin (məzrə) yerləri idi. Xunaşi adı isə erkən orta əsrlərdə Qarabağda məskunlaşmış hunların adından və qədim türk dillərində şin “yaşayışyeri“, “məskən“ sözündəndir.XIX əsrdə Gəncə qəzasının tədqiqatçısı N.A.Abelov yazır ki, maldar elin məntəqələri ( yurd, oba, binə, qışlaq) oturaq məskəndən yaranan Şenlik adlanır (elzavetopolskiy uezd, s. K). L.Z.Budaqov  yazır ki, sözü türkcə naselennıy" mənasındadır. Bu söz erməni dilinə keçərək “şen“ formasını kəsb etmişdir.624-cü ildə Bizans çari İrakli Albaniyada (Qarabağda) “Hun ölkəsi“ adlı yerdə Xəzərlərin (sonra kəbirlilərin) başçısı ilə görüşmüşdür. Gürcüstanda Xunev, Xuniya,Xunezazur adlarındja xun etnonimi ilə eynidir. Ptolemey ( II əsr) də bu tayfanın adını Xun kimi çəkmişdir.
Lotar Matteus
Məşqçi
Avstriyanın "Rapid" və "Red Bull", Serbiyanın "Partizan", Braziliyanın "Atletiko Paranaense", İsrailin "Makkabi" (Netanya) klublarında, həmçinin Macarıstan yığmasında çalışmış 49 yaşlı mütəxəssis məşqçilik karyerasında ikinci dəfə millidə işləyəcək. O, 2010-cu ildə Bolqarıstan milli komandasının baş məşqçisi təyin olunub.
Xonaşen
Həmçinin bax
Xocavənd rayonu
Çaylaqqala
Xarici keçid
http://karabakhinfo.
http://garabagh.
Quercus × alvordiana
(Quercus alvordiana) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
I Qriqor Dop
I Qriqor Dop, Qriqor Xaçınlı () – XIII əsrdə Xaçın knyazı.
Hakimiyyətinə Yuxarı Xaçın ərazisi daxil idi. I Həsən və Dəfnə xatunun övladı olmuşdur. Həsən Cəlalın xalası oğludur. I Qriqor Dop oğlu Saak Sevada ilə birgə monqol sərkərdəsi Baycu noyonun Mesopatamiya səfərində (1242–1243) iştirak etmişdir. Özündən sonra hakimiyyətə oğlu Həsən gəlmişdir. Digər oğlu Hovannes isə monax həyatını seçərək monastırda qulluğa başlamışdır. I Qriqor Dopun adı ilk dəfə 1220-ci ildə Hədəvəng monastırının kitabələrindən birində xatırlanır. Onun adından yazılmış və monqolların İran, Ermənistan və Xaçını ələ keçirməsi ilə başa çatan kiçik bir "Xronoqrafiya " dövrümüzə çatmışdır.
Inga multinervis
(Inga multinervis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Etihad Airways
Etihad Airways (Ərəb: الإتحاد, əl-itiħād), Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin bayraq daşıyıcı və ikinci böyük hava yolu şirkəti. 2003-ci ildə qurulan Etihad Airways, uçuşlarını Abu Dabi Beynəlxalq Havalımanından həyata keçirir. 120-dən çox nöqtəyə 117 təyyarə flotuyla uçuş edən Etihad Airways, əsasən Asiya və Avropa ölkələrinə uçur. Ayrıca Okeaniya, Afrika və Şimali Amerikaya da uçuşlarıda vardır.
Uluxanlı
300px|thumb|right|Zəngəzur qəzası, Uluxanlı kəndi
Uluxanlı / Masis — Qərbi Azərbaycan da, (indiki Ermənistan da) etnik Azərbaycan torpaqlarında, Zəngibasar mahalı nda qəsəbə.
Hazırda Ermənistanda şəhər, Zəngibasar rayonunun (Masis rayonu) mərkəzi. Şəhər Uluxanlı, Nərimanlı və Zəngibasar kəndlərinin birləşməsiylə yaradılmışdır.
Azərbaycanlıların qədim yaşayış yeri olan Uluxanlı, 1950-ci ildə "Masis" (Ağrı dağı nın erməni dilindəki adlarından biri) adıyla adlandırılmışdır.
Tarixi
“İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri”ndə (1590-ci il) kənd Karbi nahiyəsinin Uluxanbəyli qışlağı, “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”ndə (1728) isə Qırxbulaq nahiyəsinin Uluxanlı kəndi kimi qeydə alınmışdır. Sonrakı mənbələrdə də (1831, 1873, 1886 və s.) kəndin adı Uluxanlı göstərilmişdir.
Rus ordusu nun İrəvan şəhəri nin ətraf bölgələrini işğal etdiyi zaman həmin ərazilərdən müsəlman əhalisinin didərgin edilməsi haqda Paskeviç 1827-ci il iyulun 27-də qraf Nesselorda göndərdiyi məktubunda bildirmişdi ki, qüvvətli Uluxanlı tayfasından 600 ailə Bəyazidə qaçmışlar.
Ermənistan SSR Ali Sovetinin 19 sentyabr 1950-ci il fərmanı ilə Uluxanlı dəmir yolunun adını dəyişdirilərək Masis adlandırılmışdır.
1983-cü il aprelin 24-də ermənilər genosid gününü bəhanə edərək Masis (Zəngibasar) rayonu nun mərkəzində (Uluxanlıda) azərbaycanlılar yaşayan evlərə basqınlar etmiş, qəsəbədəki qəbiristanlıqda qəbir daşlarını qırıb dağıtmışdılar. Müdafiəsiz əhali Türkiyə sərhədinə sığınmağa məcbur olmuşdu. Yalnız hərbiçilər işə qarışdıqdan sonra azğınlıqlara son qoyulmuşdu. (Xəlilov İ., "Zəngibasar necə dağıldı" məqaləsi, "Vətən səsi" qəzeti, № 39, 10 oktyabr 1991-ci il).
Əhalisi
Burada 1831-ci ildə 1737 nəfər, 1873 - cü ildə 2968 nəfər, 1886-cı ildə 3062 nəfər, 1897-ci ildə 2757, 1908-ci ildə 3171 nəfər, 1914 - cü ildə 3488 nəfər, 1918-ci ildə 3173 nəfər, 1919 - cu ildə 8000 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.
1919 - cu ilin sonunda azərbaycanlılar ermənilərin təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar doğma evlərinə dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 1882 nəfər, 1926-cı ildə 1948 nəfər, 1931-ci ildə 1781 nəfər azərbaycanlı, 5 erməni, 25 kürd yaşamışdır.
1948-49 - cu illərdə SSRİ hökuməti nin xüsusi qərarı ilə azərbaycanlılar zorla Azərbaycan a köçürülmüşdür. 1950-ci illərdə köçürülən azərbaycanlıların bir hissəsi yenidən geriyə - Uluxanlıya dönmüşdür. 1988-ci ilin noyabr-dekabr aylarında azərbaycanlılar son nəfərinə kimi Ermənistan dövləti tərəfindən deportasiya olunmuşdur. İndi ermənilər yaşayır. 1948-1949-cu illərdə kəndin əhalisi zorla Azərbaycanın Əli Bayramlı (indiki Şirvan şəhəri) rayonuna deportasiya olunmuş, boşalmış azərbaycanlı evlərində müxtəlif xarici ölkələrdən köçürülüb gətirilmiş ermənilər yerləşdirilmişlər.
1988-ci ildə Uluxanlı qəsəbəsinin azərbaycanlı əhalisi növbəti soyqırımı ilə üz-üzə dayanmış, həmin hadisələr zamanı erməni qaniçənləri səkkiz nəfər soydaşımızı vəhşicəsinə qətlə yetirmişlər. Hazırda uluxanlıların çoxu Bakı şəhərində yaşayır.
Uluxanlıda 1918-ci ildə 4000 nəfər əhali yaşamışdır. Andranik şəxsən rəhbərlik etmişdir. Silahlı quldur dəstələri kəndi yerlə-yeksan etmiş, qadına, uşaga məhəl qoymadan əhalini ucdantutma qılıncdan keçirməyə cəhd göstərmişlər. 1922-ci ildə kəndə qayıdanların sayı 1800 nəfər olmuşdur.
Seyidyurd dağı
Etimologiyası
340px|thumb|left|[[Şəki rayonunda yerləşən Seyidyurd dağı. Şəki rayonu Şin kəndindən axan Şinçay öz başlanğıcını Seyidyurd və Qaraqaya dağlarından götürür.]] Güman edilir ki, Seyidyurd dağının adının mənası Azərbaycanda mövcud olmuş Şavsevən tayfa qrupuna daxil olan Seyidlilər ilə bağlıdır. Belə ki, Azərbaycanın bir çox rayonlarında "Seyidli", "Seyidlər", "Seyidçay" və s. kimi adlara rast gəlmək olar. Seyidlilər Cənubi Azərbaycanın Meşkin və Muğan ərazilərində yaşamaqla maldarlıq və əkinçiliklə məşğuldurlar. Toponim Seyidin yurdu mənasındadır.
El Daxleya FK
El Daxleya İdman Klubu — Misirin Qahirə şəhərini təmsil edən peşəkar futbol klubudur. Klub 2010-11 mövsümündə tarixində ilk dəfə Misir Premyer Liqasına vəsiqə qazanmışdır.
Hal-hazırkı heyəti
Misir Futbol Federasiyasının (EFA) qanunnaməsinə əsasən, hər klubda yalnız üç legioner futbolçu çıxış edə bilər.
Çaxmaqlı (Xaçmaz)
Çaxmaqlı — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Ağçayın sahilində, dağətəyi düzənlikdədir. Etnotoponimdir. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, çaxmaqlılar Qubalı Fətəli xanın dövründə (1758-1789) tayfa başçısı Şahsevən Məhəmməd xanın tabeliyində Ərdəbil ətrafından Quba xanlığına köçüb Müşkür və Şabran mahallarında məskunlaşmış səkkiz Şahsevən tayfasından biri olmuşdur.
Zalasentqrot
Zalasentqrot — Macarıstanın Şomod medyesində yerləşən rayon.
Qardaşlaşmış şəhərlər
300px|thumb|left|Zalasentqrot şəhərinin səmadan mənzərəsi Zalasentqrot aşağıdakı şəhərlər ilə qardaşlaşmışdır:
Panteon
Panteon (yunan. Πάνθειον, "bütün tanrılara (məbəd)") — hansısa bir dinə və ya mifologiyaya mənsub olan tanrılar qrupu.
Ümumi Hind-Avropa panteonu
Hər bir kasatanın öz xüsusi tanrısı olmuşdur; məsələn kahinlərdə qəddar, amma ədalətli tanrı-hakim (Zevs — Yuipiter — Odin — Hörmüz — Mixr — Mitra — Varuna), döyüşçülərdə - müharibə tanrısı (Tor — Mars — Ares — Vaaqn — İndra — Perun — Pyarkunas), kəndlilərdə  — məhsuldarlıq tanrısı (Freyr — Kvirin — Veles) vardı.
İohan Karl Erenfrid Kegel
İoqan Karl Erenfrid Keqel —alman coğrafiyaçısı.
Həyatı
Almaniyanın Mansfeld şəhərində anadan olub. 1841-1847-ci illlərdə Rusiyaya dəvət olunur. O burada Kamçatkaya gələrək adanın kömür mədənin inşası üçün vacib olmasını araşdırdı. Çoxtərəfli hesablamalarla yanaşı sosial ve iqtisadi tərəfinin də proqnozunu vermişdir.
Sarı gəlin (Yusif Kərimovun əsəri)
Sarı gəlin — Yusif Kərimovun 2016-cı ildə çap olunmuş romanı.
Romanda Dağlıq Qarabağı Azərbaycandan qoparmaq istəyən qüvvələrin niyyətləri bədii çalarlarla təsvir olunub, ötən əsrin 90-cı illərinin hadisələrinin təhlili aparılıb, bu müstəvidə iki gəncin nakam məhəbbəti əksini tapıb.
Senecio picridis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Aryenis
Aryenis – Herodota görə Lidiya hökmdarı II Aliattın qızı və hökmdar Kroesusun bacısı.
Aryenis Kiaksar və II Aliatt arasında Halis döyüşündən sonra bağlanan müqaviləyə uyğun olaraq Midiya hökmdarının oğlu Astiaqa ərə verilmişdir. Herodot onu Mandananın (I Kambizin arvadı) anası kimi qeyd edir, lakin onun Mandananın ondan əvvəl doğulması haqqında müəyyən spekulyasiyalar da var.
Nurəddin Həbibov
Nurəddin Həbibov Qusar rayonunun Həzrə kəndində anadan olub. İkinci cahan savaşının iştirakçısı olan N.Həbibov rəssamlığa olan sonsuz sevgisinə rəğmən müharibədən sonra əvvəlcə Azərbaycan Dövlət Universitetində, 1947–1951-ci illərdə isə Sankt-Peterburq (keçmiş Leninqrad) Dövlət Universitetinin "İncəsənət tarixi" şöbəsində təhsil alıb və bu ali məktəbi fərqlənmə diplomu ilə bitirib. O, təhsilin başa vurduqdan sonra Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbində pedaqoji fəaliyyətə başlayıb. Bir il sonra səmərəli fəaliyyətinə görə onu SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvlüyünə qəbul ediblər. Həmin illərdə təsviri sənətin elmi cəhətdən öyrənilməsinə marağı onu Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun aspiranturasına gətirib çıxarır və 1953–1956-cı illərdə burada təhsil alır. O, 1958-ci ildə namizədlik, 1970-ci ildə isə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə edib. Elmi işlərini uğurla pedaqoji fəaliyyətlə əlaqələndirən Nurəddin müəllim 1984-cü ildə professor adına layiq görülüb. Milli Elmlər Akademiyasında kiçik elmi işçi kimi fəaliyyətə başlayan Nurəddin Həbibov burada şöbə müdiri vəzifəsinə qədər şərəfli yol keçib.
Inga multicaulis
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Quercus zempoaltepecana
(Quercus zempoaltepecana) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Nikolay Şengelaya
Nikolay Mixayloviç Şengelaya (d. 8 avqust 1903, Obuji, Gürcüstan - ö. 4 yanvar 1943, Tbilisi, Gürcüstan) - rejissor. Rusiya Əməkdar İncəsənət Xadimi (1935), "SSRİ Dövlət Mükafatı" laureatı (1941).
Həyatı
Nikolay Mixayloviç 8 avqust 1903-cü ildə Gürcüstanın Kutaisi quberniyasının Obuji kəndində anadan olub. Tbilisi universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsində təhsil alıb. 4 yanvar 1943-cü ildə Tbilisidə vəfat edib.
Rejissor Eldar Şengelayanın atasıdır.
Fəaliyyəti
Gənc ikən şerlər yazardı. Kinoda 1924-cü ildən fəaliyyət göstərmişdir. 1927-ci ildə ilk filmini çəkdi. Həm Gürcüstan, həm Azərbaycan kinematoqrafiyası tarixində silinməz izlər qoymuşdur. Həmçinin filmlərin ssenari müəllifidir.
Filmoqrafiya
Bədii rəhbər kimi
Senecio pierotii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Vulkano vulkanı
Vulkano — İtaliyanın Siciliya adasından şimalda yerləşən Lipar adaları prupuna daxil olan Vulkano adasında yerləşən vulkanlar qrupu. Vulkan 130 000 il öncə formalaşmağa başlamışdır. Onun formalaşmasını 6 etapa bölmək olar. Aktivlik cənubdan şimala döğru uzanırdı. del Pryano kalderası adanın cənub-şərqində, del Rossa isə şimal-qərbdə yerləşir. La Rossa hazırda 391 [metr hündürlüyə malikdir. B.e.ə 183-cü ildə Vulkanello krateri formalaşmağa başlamışdır. Onun zirvəsi üç konusdan ibarətdir. Vulkanellnun aktivliyi XVI əsrdə bitmişdir. Sonuncu püskürmələr La Rossa kraterindən 1888 və 1890-cu illərdə müşahidə edilmişdir. 1999-cu ildə aparılan ölçmələr vulkanın temperaturunun azaldığını göstərir.
Çaxçaxlı
Çaxçalı — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Samur-Dəvəçi ovalığındadır. Oykonim çaxçax (ağac çəpər) sözündən və -lı şəkilçisindən düzəlib, "ağac çəpərlə bağlanmış yer" mənasındadır. Cərgə ilə əkilmiş ağaclardan çəpər kimi istifadə etmək rayonun ərazisi üçün xarakterikdir.
Kibernetika
left|87px Kibernetika — yunan sözü olub, hərfi mənası "idarə etmək bacarığı" deməkdir. Kibernetika əks əlaqəyə malik olan sistemlərin idarə olunması haqqında elmdir. Riyaziyyat, texnika və neyrofiziologiyanın qovşağında yaranmış kibernetikanı əks əlaqə mexanizminə malik canlı və cansız sistemlər sinfi maraqlandırır.
1834-cü ildə görkəmli fransız fiziki Andre Mari Amper elmlərin təsnifatını təklif etmişdir. Cəmiyyətin idarə olunması haqqındakı elmi göstərmək üçün o, “kibernetika” (cybernetics) terminini istifadə etmişdir. Kibernetika yunan dilindən tərcümədə “idarə etmək məharəti” mənasını verir.
Kibernetikanın əsasını 1948-ci ildə "Kibernetika" kitabını çap etdirmiş amerikan riyaziyyatçısı Norbert Viner (1894-1964) qoymuşdur. Bu elmin orijinallığı bundadır ki, o, sistemin maddi tərkibini və strukturunu deyil, baxılan sistemlər sinfinin işinin nəticəsini öyrənir. Kibernetikada ilk dəfə "qara qutu" anlayışı işlənib hazırlanmışdır. "Qara qutu" elə bir keçirilməsini təmin edən informasiyalara mexanizmdir ki, o indiki və giriş potensialı üzərində, bu potensialın strukturu və onun həyata malik olmadıqda belə müəyyən əməliyyatları həyata keçirə bilirik. Kibernetikada mürəkkəb sistemlərin xarici təsirlərə cavab reaksiyaları, onların həyata keçirdikləri funksiyalar öyrənilir Kibernetikada sistemlərə substrat (maddi) və struktur yanaşma ilə bərabər sözün geniş mənasında sistem yanaşmanın funksional variantından da istifadə olunur. Əgər XVII əsr və XVIII əsrin əvvəlləri – saat əsri, XIII əsrin sonu və XIX əsr – buxar maşını dövrü olmuşdursa, hazırkı dövr əlaqə və idarəetmə dövrüdür.
Bu proseslərin öyrənilməsinə kibemetika öz töhfəsini vermişdir. Əlaqə və idarəetmə modellərini öyrənən kibernetika bu prosesdə elmə çoxdan məlum olan, lakın yalnız müasır təbiətşünaslıqda status qazanan informasiya anlayışından istifadə edir. Sistemin təşkil olunmamasının ölçüsünü əks etdirən entropiya anlayışından fərqli olaraq informasiya anlayışı sistemin təşkil olunmasının ölçüsünü ifadə edir. Kibernetika informasiya ilə sistemin digər xarakteristikaları, o cümlədən entropiya arasındakı asılılığı aşkar edir. Araşdırmalar göstərir ki, informasiya ilə entropiya arasmda tərs mütənasib asılılıq mövcuddur: entropiya artdıqca ınformasıya azalır və əksinə. İnformasiyanın entropiya ilə əlaqəsi informasiyanın enerji ilə əlaqəsinə şəhadət verir.
Kibernetikanı, adətən, nəzəri, texniki və tətbiqi kibernetikaya bölürlər.
Texniki kibernetika
Texniki kibernetikaya bəzi hallarda kibemetikanın müstəqil istiqaməti, bəzən də tətbiqi kibernetikanın növlərindən biri kimi baxılır. Texniki kibernetika idarəedici və hesablayıcı qurğularda tətbiq olunan texniki vasitələrin quraşdırılması və istismar məsələləri ilə məşğul olur. Texniki kibernetikanın başlıca problemlərindən biri "insan-maşın" problemidir. Bu problemin mahiyyətində ayrılmaz elementini insan-operator təşkil edən avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemlərinin öyrənilməsi durur. Bu sahədə meydana çıxan bir sıra yeni problemlər (insanın adaptiv xassələri, insan-operatorun intellektual fəaliyyəti, onun fəaliyyətinin məntiqi təsviri, evristik proqramlaşdırma və s.) texniki kibernetikada mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Nəzəri kibernetika
Nəzəri kibernetikaya riyaziyyatın müxtəlif bölmələrində yaranmış elmi istiqamətlər, o cümlədən riyazi məntiq, ehtimallar nəzəriyyəsi, hesablama riyaziyyatı, informasiya nəzəriyyəsi, kodlaşdırma nəzəriyyəsi, alqoritmlər nəzəriyyəsi və b. daxildir. Kibernetikanın özündə isə avtomatlar nəzəriyyəsi, formal dillər və qrammatikalar nəzəriyyəsi, obrazlarm tanınması nəzəriyyəsi və s. bölmələr yaranmışdır.
Nəzəri kibernetikanın yalnız riyaziyyat və məntiqə müncər edilməsini düşünmək doğru olmazdı. Digər təbii və texniki elmlər kimi kibernetika da obyektin öyrənilınəsi üçün eksperimentdən, xüsusilə maşın modelləşdirməsi adlanan riyazi eksperimentdən istifadə edir. Riyazi eksperiment obyektin fıziki modelini qurmadan və tədqiq etmədən onun elektron hesablama maşınında reallaşdırılan riyazi modeli əsasında tədqiqini mümkün edir. EHM-da aparılan modelləşdirmə digər elmlərlə müqayisədə kibernetikaya xüsusi üstünlük verir. Kibernetik yanaşma metodundan bütün elmlərdə – təbii, texniki və humanitar elmlərdə istifadə olımur. Bu baxımdan kibernetika riyaziyyata bənzəyir.
Sistemin rəngarəngliyi artdıqca informasiyalar da müvafıq suratdə çoxalır, lakin informasiyanın sistemlərin rangarəngliyi ilə əlaqəsi təkcə bununla bitmir. Kibernetikanın əsas qanunlarıdan biri "zəruri rəngaranglik" qanunudur. Bu qanuna görə hər bir sistemin eftektli idarə olunması yalnız o halda mümkündür ki, idarə edən sistemin rəngarəngliyi idarə olunan sistemin rəngarəngliyindən böyük olmuş olsun.
Nəzəri kibernetika ixtiyari təbiətli idarəetmə sistemlərinin aparatının və metodlarının işlənib hazırlanması ilə məşğul olur. Onun əsas bölmələrindən biri mürəkkəb sistemlərin idarə olunmasının nəzəriyyəsidir. Nəzəri kibernetikada təsadüfı proseslər nəzəriyyəsi, oyunlar nəzəriyyəsi, statistik həllər nəzəriyyəsi və s. böyük əhəmiyyət psixologiyası ilə kəsişməsinə səbəb olur. Texniki kibernetikanın məşğul olduğu problemlər spektri zəngindir: obrazların tanınması, oxuya bilən avtomatların yaradılması, texniki proseslərin və ya fiziki eksperimentlərin halını xarakterizə edən situasiyalarm təhlili, avtomatlaşdırılmış diaqnostik qurğuların işlənib hazırlanması, obyektlərin identifıkasiyası və s. Kibernetikanın xalq təsərrüfatı sahəsində ən mühüm vəzifəsi müəssisələrin idarə olunmasının avtomatlaşdırılmış sisteminin və texniki proseslərin idarə olunmasının avtomatlaşdırılmış sistemini yaratmaqdan ibarətdir. Bu sistemlərin yaradılmasının elmi bazasmı təkcə texniki kibernetika deyil, həm də informasiya nəzəriyyəsi, sistematotexnika, iqtisadi kibernetika təşkil edir.
Tətbiqi kibernetika
Tətbiqi kibernetika nəzəri və bir sıra hallarda texniki kibernetikanın biologiyaya, təbabətə, iqtisadiyyata, sənayeyə, nəqliyyata, rabitə xidmətinə və s. tətbiq edilməsilə məşğul olur.
Öyrəndiyi obyektlərin genişlik dairəsini əsas tutaraq bir sıra müəlliflər kibernetikanı "müasir fəlsəfə", "elmi-texniki inqilab dövrünün fəlsəfəsı" adlandırırlar. Məzmunu fəlsəfi problemlərlə zəngin olsa da kıbernetika fəlsəfə deyil. Onun özünəməxsus, lakin fəlsəfənin predmetindən (təbiət, cəmiyyət, təfəkkür və idrakın ən ümumi qanunları) daha məhdud və dar olan xüsusi predmeti (idarəetmə) vardır. Bu problemlərin həlli kibernetikanın hüdudlarını aşaraq fəlsəfi təhlil sahəsinə daxil olur. Elmi dialektik fəlsəfə kıbernetikanın dünyagörüşü və metodoloji əsası kimi çıxış edir.
Fəlsəfə və kibernetika
Fəlsəfə və kibernetikanın əlaqəsi qarşılıqlı səciyyə daşıyır. Bütövlükdə kibernetikanın nəzəri idrak üçün əhəmiyyəti aşağıdakı cəhətlər ilə müəyyən olunur:
Haitinin Mərkəzi departamenti
Haitinin Mərkəzi departamenti  — Haiti Respublikası nın 10 departamentindən biri. Ölkənin mərkəzi hissəsində, Dominikan Respublikası ilə sərhəddə yerləşir. Dənizə çıxışı olmayan yeganə departamentdir.
Sahəsi — 3487 km², əhalisi — 678 626 nəfər (2009-ci ildə). İnzibati mərkəzi — Enş.
Dairələri və kommunaları
Departament 4 dairə və 12 kommunalara bölünür:
Inga bollandii
(Inga bollandii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qanundan yüksəkdə (film, 1988)
Qanun naminə və ya Niko — 1988-ci ildə döyüş janrında çəkilən filmdir.
Məzmun
Çikaqo polislərindən biri olan italyan əsilli Niko Taskani qarşılaşdığı problemdən sonra polis işindən azad edilir. Həmin gün isə həbs olunanlar azadlığa buraxılır. Niko narkotik satıcılarının məhz polis işçilərindən olduğu başa düşür...
Quercus xalapensis
(Quercus xalapensis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Cibril Sidibe
Cibril Sidibe (: 29 iyul 1992-ci ildə anadan olub) — Liqa 1 təmsilçilərindən olan Monako klubunda və Fransa milli futbol komandasında müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Fransa futbolçusudur.
Senecio pillansii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Qağayılar (pyes)
thumb|right|300px|Moskva Mali Teatrının 2008-ci il məhsulu
Qağayılar — rus yazıçı Anton Pavloviç Çexovun pyesi.
Personajlar
Qırx yaşında olan İrina Nikolayevna Arkadina istedadlı aktrisadır. O, sənətini çox sevir. Lakin həddindən artıq şöhrətpərəst, xəsis və eqoistdir. Bankda 70.000 pulu olduğu halda, oğluna kömək etmir, xidmətçilərin haqqını kəsir, onları incidir. Şəxsi həyatında xoşbəxt deyil. Ərinin ölümündən sonra sevgisini ortabab yazıçı olan 39 yaşlı Triqorinə verib.
Triqorin isə tez-tez başqalarına uyur, ona qısqanclıq əzabı verir. Arkadina da onun ayaqlarına qapanıb onu atmaması üçün yalvarır. Triqorinin yazıları yüksək sənət əsəri sayılmaz. Lakin onlara sırf pis də demək mümkün deyil. Realist yazıçıdır. Ailə, qadın və sevgi məsələlərində o çox məsuliyyətsiz davranış sərgiləyir. O, yazıçılara uzaqdan hörmət bəsləyən mülkədar qızı gənc Nina Zareçnayanı yoldan çıxarır. Onu sevən 25 yaşlı gənc yazıçı Konstantindən soyumasına səbəb olur. Triqorin özünü elə göstərir ki, guya bir yazıçı kimi gənc qızların psixologiyasını öyrənir. Məşhur yazıçının bu saxta münasibəti bir sənət sahibi olmaq arzusu ilə çırpınan qızı sarsıdır. Sonrada aktrisalıq fəaliyyətinə başlasa da, şəxsi həyatında xoşbəxt ola bilmir. Insanlara olan etibarını itirir. Hətta atası da artıq onu görmək istəmir. Tanışlarının nəzərində o daha əvvəlki mehriban, ağıllı Nina deyil. Ninanın da nəzərində insanlar əvvəlki insanlar deyil. Ondakı çoşqun, qomantik əhvali-ruhiyyədən əsər qalmayıb. Indi o köksündən yara almış qağayıdır. Əsər bu münasibətlə Qağayı adlandırılıb.
Məşhur aktrisanın oğlu Konstantinin də vəziyyəti acınacaqlıdır. Universiteti III kursdan tərk edir. O istedadsız adam deyil. Ancaq bir tərəfdən maddi ehtiyac, anasının ona kömək etməməyi, yazılarının çap olunmamağı, yazıçılığın qazanc gətirməməyi, digər tərəfdən də sənətdə ilk gündən düzgün yol seçməməyi onu ruhdan salır. Konstantik pyes yazır. Düşünür ki, səhnədə hadisələr real həyatdaki kimi yox xəyallarda olduğu kimi canlandırılmalıdır. O, teatr və dramaturgiyada yeni bir forma tərəfdarıdır. Bu pyesi təcrübə üçün malikanədə olan həvəskar gənclərin iştirakı ilə tamaşaya qoyur. Hamı, nina da daxil olmaqla, rolunu məharətlə ifa edir. Ancaq pyes insanlarda bədbinlik yaradır, bəyənən olmur. Məlum olur ki, gənc dramaturq Konstantin 2000 il sonranı təsvir edib: dünyada nümunə üçün heç nə qalmayıb. Heyvanlar da məhv olub. Bütün canlılar suya, daşa çevirilib, bulud olub. Bir azdan bütün dünya toza dönəcəkdir. Ninanın Konstantikdən soyuması onu daha da bədbin olmağa sürükləyir. Konstantin düşünür: “Zənnimcə, məsələ köhnə ya yeni formada deyil. Yazıçı əsərini yazarkən forma haqda fikirləşmələli, ürəyindən gələni yazmalıdır.” Bundan sonra o babat hekayələr yazır və bir qədər qonorar alır. Ancaq bu da onu yenidən həyata bağlaya bilmir. Şübhə yox ki, əgər anası var-yox bircə balası Konstantinə həqiqi analıq eləsəydi, dövlətini Triqorinə yedirdib oğlunu maddi sıxıntıda qoymasaydı, ürəkdən və təmiz bir məhəbbətləəsevdiyi gözəl Nina onu anlasaydı, “məşhur yazıçı” Triqorin də ən adi əxlaq normalarını pozub öz gələcəklərinə böyük ümidlə baxan bu iki gənc sənət vurğunlarının həyatını zəhərləməsəydi belə faciəli sonluq da olmazdı. Mənəvi böhran nəticəsində sonda o intihar edir.
Aktrisa Arkadinanın qardaşı Pyotr Nikolayeviç Sorin də bəxti gətirməyən adamlardan biridir. Sorin gəncliyində istedadı olmamağına baxmayaraq yazıçı olmaq istəyib. Lakin ola bilməyib. Daha sonra natiqliyə meyl edir. Ancaq danışa bilmir. Ailə qurmaq istəyir, bu da alınmır. Özünü qadınlara sevdirə bilmir. Həmişə nədənsə şəhərdə yaşamaq istəyir amma kənddən kənara çıxa bilmir. Heç bir məslək, etiqad sahibi deyil. 25 il məhkəmədə işləyir və sonra istefaya çıxır. Indi heç nə ilə maraqlanmır, tamamilə laqeyd olumuşdur. Tanışları, qohumları arasında da özünü yaxşı hiss etmir. Oturduğu yerdə tez-tez onu yuxu tutur. It saxlamasa yəqin lap darıxardı. Kənddə təsərrüfatla məşğul olmur. Bu işləri istefaya çıxmış poruçik, işlər müdiri İlya Şamrayevə tapşırıb. İlyanın da həyatı rəngarəng deyil. Yelbeyin arvadı Polina Andreyevna 55 yaşlı həkim Yevgeni Dori ilə açıqcasına və utanmadan eşqbazlıq edir. Həkim Dori də onu tayıdır.
Pamela Spence
thumb|right|250px|Pamela Spence
Pamela Spence Türkiyəli rok müğənni. 25 fevral 1973-cü ildə Almaniyanın Haydelberq şəhərində anadan olub. Atası milliyyətcə amerikalı, anası isə türkdür. 15 yaşında ana dili olan türk dilinə yiyələndikdən sonra bir çox türk filmlərində çəkilmiş, vokalist kimi çıxış etmişdir.
Pamela Ankara Dövlət Konservatoriyasının Teatr bölümünün məzunudur.
Katalaza-peroksidat
Katalaza-peroksidat — Katalaza enziminin ( fermentinin ) hidrogen peroksidlə əmələ gətirdiyi aralıq kompleks. Formulu CAT-H 2 O 2 kimidir.
Teş
Teş  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Syud-Qrezivodan kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.
INSEE kodu — 38500. Kommunanın 2012-ci il üçün əhalisi 581 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 162 ilə 411 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 470 km cənub-şərqdə, Lion dan 80 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 27 km qərbdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Zemstvo yığıncağı
Zemstvo yığıncağı — XVI əsrin ortaları -XVII əsrin sonlarında Rusiyada silklərin nümayəndələrindən ibarət təsisat.