cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ermənistan Hərbi Hava Qüvvələri
Ermənistan HHQ-yə aşağıdakı zenit-raket kompleksləri daxildir: S-300 raketləri, «Scud B» ballastik raketləri, «Krug 2K11» yer-hava raketləri, 9K33 Osa qısa məsafəli taktiki yer-hava raket sistemi, «Strela 9K35», S-125 Neva/Pechora yer-hava raketləri, «Strela 9K32» yer-hava raket sistemi, ZSU-23, ZU-23, ZU-23M özüyeriyən zenit sistemi, P-40, P-15 və P-12 radarları. thumb|right|Ermənistan Hərbi Hava Qüvvələrinə mənsub olan [[Su-25 təyyarələri]]
Tarixi
1980-cı illərin sonlarından etibarən SSRİ- də tədricən dağılma prosesi güclənir, respublikalar daxilində ayrı-ayrı hərbi qruplaşmalar formalaşmağa başlayırdı. Sistem daxilində parçalanmadan istifadə edən ermənilər artıq, 1989-cu ildən etibarən hərbi qruplaşmalar yaratmağa çalışırdı. Ermənistan rəhbərliyi tərəfindən yaradılan bu qruplaşmalar, yerli azərbaycanlılara qarşı qırğınlarda və deportasiya proseslərində birbaşa iştirak edirdi. SSRİ-dən ayrılmaq istəyi ilə yanaşı Ermənistan rəhbərliyi daha da irəli gedərək ordu quruculuğu fonunda hərbi hava qüvvələrinin yaradılması prosesini (halbuki hələ SSRİ dağılmamışdı) tezləşdirmək istəyirdi.
SSRİ-nin dağıldığı zaman, Ermənistanda reaktiv döyüş aviasiyası olmayıb. Döyüş aviasiyasının olmaması Ermənistan hərbi hava qüvvələrinin formalaşmasını 1992-ci ilin avqustuna qədər təxirə saldı. 1990-ci il dekabrın 19-da “Avropada Adi Silahlar üzrə” müqaviləyə əsasən Ermənistana havadan müdafiə sistemi ilə yanaşı üç əməliyyat təyyarəsi (1992-ci ilin yayında Rusiya rəsmi olaraq Ermənistana ilk iki SU- 25 və SU- 25 UB döyüş təyyarələrini verib) və on üç silahlı helikopter qaldı. Döyüş helikopterləri qrupu 1991-ci ildə keçmiş 7- №-li Qvardiya helikopter alayının 382 saylı əlahiddə helikopter eskadrilyasının (İrəvan yaxınlığında keçmiş 32823 saylı hərbi hissə) əsasında formalaşdırıldı.
Bununla yanaşı, bölgüyə əsasən Ermənistan üçün Mİ-8 və Mİ-24 hərbi helikopterləri verilir. Ermənistan 1991-ci ildə altı An-2, bir An-24 və bir An-32B nəqliyyat təyyarələrini, həmçinin 10 Yak-52 təlim təyyarəsini qəbul edir. Noyabr ayında isə Rusiya Ermənistana daha 4 ədəd SU-25 təyyarələrini göndərir. Belə ki, SU-25-lərin göndərilməsi ermənilərə ilk həmlə eskadrilyasını təşkil etməyə imkan versə də, təyyarələr döyüş əməliyyatlarında istifadə edilməyib.
Qarabağ müharibəsi Ermənistanı 1992-1994-cü illər üçün hərbi hava və hava hücumundan müdafiə sahəsində tədbirlər görməyə vadar etdi. Ümumiyyətlə Ermənistan aviasiya ilə bağlı sərmayeni daha çox hava hücumundan müdafiə sahəsinə yönləndirib. Rusiya tərəfdən texniki yardım, havadan müdafiə silah-sursat və avadanlıqlarının göndərilməsi nəticəsində Ermənistan bir il ərzində hərbi hava qüvvələri sahəsində irəliləməyi bacardı. Nəticə etibarı ilə 1992-ci ildən başlayaraq formalaşdırılan havadan müdafiə sistemi öz rəsmi fəaliyyətini 1994-cü ilin aprelində elan etdi. Lakin Ermənistanın hərbi rəhbərliyi bunu qənaətbəxş hesab etmədi. Bu səbəblə 1994-cü ilin sonuna qədər Ermənistan hərbi hava qüvvələri təxminən beş-altı Su-25, iki L-39 və on Yak-52 təlim təyyarəsi, altı An-2, iki An-72, bir Tu-134 nəqliyyat təyyarəsi və iki Mİ-2, yeddi Mİ-8/Mİ-17, on beş ədəd Mİ-24 helikopterləri aldı. Azərbaycan və Türkiyəyə nisbətən çox zəif inkişaf etmiş erməni ordusunu gücləndirmək üçün Rusiya onunla 16 mart 1995-ci ildə 25 illik müqavilə bağladı. Bundan sonra, 27 sentyabr 1996-cı ildə Gümrü və İrəvanda Rusiya hərbi bazalarının yaradılması barədə müqavilə imzalandı. Rusiyaya məxsus aviasiya qüvvələri Ermənistanda yerləşən 426- №li qırıcı eskadronda, 700- №li Hava Nəqliyyatına Nəzarət mərkəzində və İrəvandan kənarda yerləşən 3624- №li Yerebuni hava limanında yerləşdirilib. Araşdırmalara görə, məhz 426- №li qırıcı eskadrona Rusiya tərəfindən 18 MİQ-29 təyyarəsi (məlumatlara görə hal-hazırda Yerebuni aeroportundakı 3624 saylı aviabazada saxlanılır ) göndərilib.
Rusiyanın MİQ-29 təyyarələrinin Ermənistana gətirilməsi dörd mərhələ ilə həyata keçirilib;
Ermənilər Rusların bu təyyarələrini yerləşdirmək üçün ilkin olaraq bunu Ermənistan hərbi hava qüvvələrinə çatdırılma kimi təhrif etdi. Rusiya MİQ-29 təyyarələrini əvvəl yerləşdirdiyi MİQ-23 döyüş təyyarələri ilə əvəz edilə bilərdi. MİQ-23 və MİQ-29-ların birgə sayı isə İrəvanda bəlkə də otuzdan çoxdur. Ermənistana MİQ-23 təyyarələrinin yenidən göndərilməsi haqqında da iddialar var. 2004-2005-ci ildən etibarən Ermənistan hava qüvvələrinin genişləndirilməsinə başlandı. 2004-cü ildə 1 milyon $ qiymətində Slovakiyadan on Su-25 alındı. Təyyarələrin çatdırılması 2005-ci ilin sentyabrında başa çatdı. Bununla yanaşı 2004-cü ilin mayında Rusiya və Ukraynadan bir cüt L-39C təlim təyyarələri, həmçinin həmin ayda Rusiyadan iki İL-76 nəqliyyat təyyarəsi alındı.
2006-cı ildə hələ də öz təsdiqini tapmayan məlumatlar yayıldı. Guya Ermənistan Rusiyadan on Su-27 təyyarəsi alıb. Bundan bir il öncə, 2005-ci ilin oktyabrında isə Azərbaycanda, Ermənistanın “on döyüş” təyyarəsi alması haqqında məlumatlar verilirdi. Lakin onların hansı təyyarələr olması bildirilmirdi. Azərbaycan hərbi mənbələrinə görə, təyyarələrin yalnız iki-üçü Su-27, qalanı isə Su-25 təyyarəsi və Mİ-24 vertolyotlarından ibarət idi. Araşdırmalara görə, alınan təyyarə və vertolyotlar Kollektiv Təhlükəsizlik Müqaviləsi Təşkilatının müddəaları əsasında güzəştli şərtlərlə satın alınıb. Lakin bu günə qədər də Su-27 təyyarələrin alınması təsdiq edilməyib. Birinci Azərbaycan və Gürcüstandan fərqli olaraq Ermənistanda relyef Su-27-lərin havalanması üçün əlverişli deyil, ikincisi isə on Su-27 təyyarəsinin Rusiyadan satın alınması maliyyə baxımından Ermənistan üçün əlçatmazdır. Hərbi ekspertlərə görə, bu təyyarələr əgər Ermənistanda mövcuddursa o yalnız Rusiyaya məxsus hərbi qüvvələrə məxsus ola bilər. Məhz bu səbəbdən Rusiya Ermənistanda olan Su-27 təyyarələrini İrəvandakı öz şəxsi aviabazasında yerləşdirə bilərdi. Qeyd etmək lazımdır ki, SSRİ dövründə belə, havaya qalxma və manevrlər üçün şəraitin olmaması səbəbindən Cənubi Qafqazda Su-27 saxlanılmayıb.
Qarabağ müharibəsində iştirakı
Ermənistan, SSRİ- nin süqutundan sonra yaranmaqda olan hərbi hava qüvvələrinin döyüş əməliyyatlarında iştirakını 1992-ci ilin oktyabrına qədər təxirə saldığını bildirir. Lakin tədqiqatçı Məmməd Vəliməmmədovun verdiyi məlumatlara görə, 13 iyun 1992-ci ildə Ağdərədə gedən döyüşlər zamanı pilotları polkovnik V. Qulayev və baş leytenant V. Tereşenko olan Mİ-24, Sırxavənd üzərində vurulub. Müharibə dövründə Ermənistan havadan dəstək üçün MDB-nin Birləşmiş Silahlı Qüvvələrinə daxil olan 382 saylı helikopter eskadrilyasından asılı idi. Daha sonra iyunun sonunda 382-ci helikopter eskadrilyası Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə verildi. İlk erməni pilotları A. Abramyan, B. Babayan, S. Xanaqyan, Q. Baginyan, B. Xaçaturov, Q. Naxapetyan, Q. Kilofyan və b. oldular. Onları rusiyalı hərbi instruktorlar Vladimir Kolyanov və Leonid Didenko hazırlayıb. 1992-ci ilin iyunun 23-ü iki erməni Mi-24 helikopteri Qarabağa Mi-8 helikopteri ilə gələn general Andeasyanı müşayiət edərkən, Qubadlı batalyonunun döyüşçüləri tərəfindən vurulur. Mi-24-dən biri məhv edilir, digərini isə qəzalı vəziyyətdə yerə oturtmaq mümkün olur. Döyüşçülərimizin əraziyə çatmasına qədər Mi-8 helikopteri yerə qona bilən Mi-24-ün ekipajını öz bortuna alıb, uzaqlaşa bilir. Yerdə qalan erməni Mi-24-ü isə təmir edilərək ordu ilə döyüşlərdə iştirak edir.
Göstərilən məlumatlar hələ Ermənistan hərbi hava qüvvələrinin rəsmi şəkildə yaranmadığı, yəni avqust ayına qədər olan bir dövrünü əhatə edir. Araşdırmalara görə, artıq avqustda öz hərbi hava qüvvələrini yaradan ermənilər elə həmin aydan başlayaraq ilk dəfə müxtəlif Mİ-24-lərdən istifadə etməyə başlayıb. Məlumata görə, Qarabağ səmasında Ermənistan ilk itkisini 1992-ci ilin sentyabrında Mİ-24 helikopterinin məhv edilməsi ilə yaşayıb. 1992-ci ilin oktyabr ayında ermənilər Qarabağ müharibəsində ilk və yeganə hərbi təyyarələrdən, Laçın (Hoçaz-Mişni-Pircahan) istiqamətində istifadə edib. Belə ki, Hocaz yüksəkliyi Azərbaycan ordusu tərəfindən işğaldan azad edildikdən sonra, oktyabrda gedən döyüşlər zamanı ermənilər 2 ədəd Su-25 təyyarəsinin iştirakı ilə (həmçinin 11 ədəd Mİ-24) Azərbaycan ordusunun mövqelərinə hücum etdi. Hocaz əməliyyatına rəhbərlik etmiş polkovnik-leytenant Çingiz Əliyevin sözlərinə görə, hücum uğursuz alınıb və bundan sonra ermənilər tərəfindən döyüş təyyarəsi tətbiq edilməyib.
Qarabağ müharibəsi zamanı ermənilərin ikinci itkisi noyabrın 12-də Xocavəndə hücum zamanı baş verib. Bununla yanaşı, noyabrın 23-də iki Mİ-8, dekabrın 30-da isə başqa bir Mİ-8 helikopteri məhv edilir. Ümumiyyətlə müharibə ərzində MDB-nin Birləşmiş Silahlı Qüvvələrinin göstərdiyi dəstəklərə baxmayaraq, 1993-cü ilin yanvarın əvvəllərində də Ermənistanın bir Mİ-8, Mİ-24 və Su-25 (müxtəlif məlumatlara görə, ermənilər tərəfindən səhvən vurulub) məhv edilir. Ermənilərin daha bir Mi-24-ü isə 1993-ü ilin fevralın 26-ı uçuş zamanı aerodromda qəzaya uğrayaraq, 3 nəfər ekipajı ilə məhv olur. Əldə edilən uğurlara baxmayaraq qeyd etmək lazımdır ki, əməliyyatlar zamanı ordumuza məxsus üç helikopter və bir MİQ-21 (15 yanvarda) qaçırdılıb. Xatırladaq ki, bundan öncə 1992-ci ilin sentyabrında ermənilər Gürcüstandan bir SU-25-i də qaçırmağı bacarıblar. 1993-cü ilin martından etibarən ermənilər müharibəni anklavdan xaricə çıxararaq, Ermənistanla birbaşa yeni bir yol açmaq üçün Kəlbəcər istiqamətində işğalçı əməliyyatlara başladılar. Kəlbəcərə hücumda iştirak edən erməni Mİ-8 helikopteri isə gec də olsa apreli 16-da məhv edildi. Məhv edilən erməni helikopterindən sonra erməni qüvvələri 1993-cü ilin yay hücumu və 1994-cü ilin mayın əvvəli üçün heç bir təyyarə itkisi yaşamayıb.
thumb|right|Ermənistan Respublikasının Silahlı Qüvvələrinə məxsus olan Su-25 hücum təyyarələri [[İrəvan|Yerevandakı Respublika Meydanında V formasında çıxış edərkən.]]
Bazaları
Ermənistan hərbi hava qüvvələri hava hücumu və hava hücumundan müdafiə sahəsində birgə fəaliyyət içərisindədir. Ermənistan hərbi hava qüvvələri dörd aviabaza, təhsil üzrə aviasiya eskadronu, aviasiya təhlükəsizlik qərargahı, aviasiya texniki xidmətlər batalyonlarından və aviasiya təmir hissələrindən ibarətdir:
1) Gümrüdə yerləşən 121-№li əsas Hücum Aviasiyası Eskadronu.
2) Gümrüdə yerləşən 15-№li Qarışıq Aviasiya alayı (Şirak bazası).
3)   İrəvan yaxınlığında yerləşən 3624- №li Erebuni mürəkkəb helikopter eskadronu. Güman edilir ki, VİP nəqliyyat birliyi məhz bu bazada yerləşir.
4)   İrəvan Yeğvard aeroportu yaxınlığında Arznidə yerləşən 60-№li Aviasiya Təlim eskadronu.
5)   Müstəqil Aviasiya Məktəbi eskadronu. Gümrü (L-39), Arzni (Mİ-2)
6)   N-li əlahiddə batalyon aerodrom-texniki xidməti.
7)   NN-li əlahiddə batalyonların aerodrom-texniki xidməti.
Gümrüdə yerləşən təyyarə təmiri zavodunda təyyarələrin təmiri və modernləşməsi kimi işlər aparılır.
Uçuş-enmə zolaqları
2)   Türkiyə ilə həmsərhəd olan Armavir mərzində yerləşən “Hoktember Aeroportu”nun enmə-uçuş zolağı
3)   Qərbdən Naxçıvan Muxtar Respublikası, şərqdən Kəlbəcər rayonu ilə həmsərhəd olan Vayoc dzor mərzində yerləşən “Cermuk Aeroportunun” enmə-uçuş zolağı
4)    Cənubdan İran, qərbdən Naxçıvan Muxtar Respublikası, şərqdən Kəlbəcər,Laçın, Qubadlı, Zəngilan rayonları ilə həmsərhəd olan Sünik mərzində yerləşən enmə-uçuş zolaqları
5)   Şərqdən Azərbaycanla həmsərhəd olan Geğarkunik mərzində yerləşən Böyük Məzrə kəndində enmə-uçuş zolağı. Hal-hazırda yararsız vəziyyətdədir
7)   Şimaldan Gürcüstanla həmsərhəd olan Loru mərzində yerləşən enmə-uçuş zolaqları
Şəxsi heyət
1993-cü ilin yayından erməni hərbi hava qüvvələrinin heyəti 2000 nəfər, 2004-cü ildə isə 3000 nəfər olaraq göstərilir. Qarabağ müharibəsi zamanı ermənilərdə təcrübəli pilotların azlığı səbəbilə onlar daha çox xarici muzdlu pilotlardan istifadə edirdilər. 1993-1994-cü ildən etibarən İrəvan Aviasiya İnstitutu daxilində pilotlar yetişdirilməyə başlanıldı. Pilotlar aviasiya üzrə ali məktəbi bitirmiş şəxslərdən 3-15 illik müqavilə əsasında komplektləşdirilir. Pilotlar və texniki personal İrəvanda Hərbi Aviasiya İnstitutunda kurslar keçir və namizədlər Yak 52-də (2005-ci ildə paraşutçuların təlimi üçün bir Yak-18 fəaliyyət göstərir) 80 saat təlim uçuşları, L-39-da isə 60 saat uçuş keçirdikdən sonra orduda onlara təyyarə həvalə olunur. Vertolyot pilotları isə 6 ədəd Mi-2 vasitəsi ilə öyrədilir. Təlim İrəvandan 30 km (19 mil) şimalda yerləşən Arzni bazasında keçirilir.
İnventarı
2019-cu ilin fevral ayında Ermənistan, 4 ədəd Su-30SM qırıcılarını 100 milyon dollara almaq üçün müqavilə bağladı. Təyyarələr İrkutsk Aviasiya Zavodu tərəfindən istehsal olunacaq və 2020-ci ilədək çatdırılacaq. Bununla ilk dəfə olaraq Ermənistan HHQ köhnə və istifadə olunmuş deyil, tamamilə yeni texnika əldə edib. 2020-ci il avqustun 23-də Ermənistanın Müdafiə Nazirliyi ilə Birləşmiş Aviasiya Korporasiyası arasında imzalanan müqaviləyə əsasən Rusiya Ermənistanda Su-25 qırıcılarını SM-3 səviyyəsinə qədər modernləşdirəcək. Modernləşdirmə nəticəsində qırıcılar daha müdafiə olunmuş olur, yeni əhəmiyyət naviqasiya sisteminə malik olur, bu da öz növbəsində çətin hava şəraitində, eləcə də gecə saatlarında hərəkət etməyə imkan verir. Nəticədə təyyarə 55 mm qalınlıqda zirehli ön şüşəyə, 24 mm qalınlığında yan və üst şüşəyə, aşağıdan və arxadan isə 10 mm qalınlığında polad zirehə malik olacaq.
2019-cu il üçün Ermənistan Hərbi Hava Qüvvələrinin mövcud inventarı.
Pilotsuz Uçuş Aparatları
Qeyd: Ermənistan mətbuatının bildirdiyinə görə, hazırda X-55 pilotsuz uçuş aparatları ilə yanaşı, bir neçə pilotsuz uçuş aparatının modeli modifikasiya edilir. Göstərilən aparatlarla yanaşı, Ermənistanda Rusiyaya aid sayını və modelini bilmədiyimiz pilotsuz uçuş aparatları da mövcuddur.
Qarabağdakı inventar
thumb|Ermənistan Hərbi Hava Qüvvələrinə mənsub olan [[İlyushin İL-76|An İl-76 təyyarəsi]]
HHM Sistemləri
SSRİ-nin dağılmasından sonra Zaqafqaziya Hərbi Dairəsinin 7-ci Ordusunun və Ermənistanda yerləşən 19-cu Hava Hücumundan Müdafiə Ordusunun 96-cı Zenit-Raket Briqadasının əmlakı, hərbi texnikası və silahları Ermənistana təhvil verildi. 1994-cü ilin ortalarına qədər Rusiya Ermənistan silahlı qüvvələrinə yaxın və orta mənzilli hava hücumundan müdafiə sistemləri “Kruq-M1” və “Kub”, qısa mənzilli mobil sistemləri olan “Strela-1”, “Strela-2M”, “Strela-10”, “Osa-AKM”, “İqla-1”, həmçinin ZSU-23-4 “Şilka” ZU-23-2 və S-60 zenit silahlarını təhvil verdi. Obyektlərin havadan müdafiəsi S-125M və S-75M3 bir neçə zenit raket divizionları tərəfindən gücləndirildi. Ermənistanın hava məkanına nəzarət P-12M, P-14, P-15, P-18, P-19, P-35, P-37, P-40 hədəf kəşfiyyat stansiyaları və PRV-9, PRV-11, PRV-13, PRV-16. markalı hərəkətedən radiohündürlük ölçənlər vasitəsi ilə həyata keçirildi.
Yüksək çinli erməni hərbçilərinin açıqlamalarına görə, ölkənin düzənliklərində yerləşən radiolokasiya stansiyalarından alınan məlumatlar real vaxt rejimində avtomatlaşdırılmış hava hücumundan müdafiə sistemlərinə ötürülür. Dublikat rabitə kanalları olaraq Qısa və Ultraqısa radio şəbəkələri, həmçinin radiorele xətləri istifadə olunur. Qərb məlumatlarına görə, Ermənistanın Hava Hücumundan Müdafiə Sisteminin mərkəzi komanda məntəqəsi Ovtaşat kəndinin yaxınlığında və İrəvandan 17 km qərbdə yerləşir.
2013-cü il məlumatlarına görə Ermənistan Hava Hücumundan Müdafiə üzrə aşağıdakı silah sistemlərinə malik idi.
Ermənistanın hava müdafiəsində yeniliklərdən biri də “Buk-M2” orta mənzilli mobil hava hücumundan müdafiə sistemidir. Təkərli nəqliyyat vasitələrinə yüklənmiş bir neçə döyüş maşını da 2016-cı ildə keçirilən hərbi paradda nümayiş olundu. S-300PT/PS hava hücumundan müdafiə sistemləri, həmçinin S-125M1 və “Buk-M2” hava hücumundan müdafiə sistemləri Hərbi Hava Qüvvələrinin bir hissəsi olaraq siyahıya alınıb.
2016-cı ildə Rusiya ilə “İqla-S” və “Verba” portativ zenit sistemləri də daxil olmaqla, müasir silahların böyük bir dəstinin alınması üçün bağlanmış 200 milyon dollarlıq kreditin verilməsi barədə müqavilə əldə edildi. Ermənistanın hava hücumundan müdafiə qüvvələrinin döyüş hazırlığının lazımi səviyyədə saxlanmasına Rusiyanın köməyi və yerli müəssisələrdə avadanlıq və silahların təmiri, bərpası təşkil edilir. Rusiyadakı mütəxəssislərin köməyi ilə mövcud hava hücumundan müdafiə sistemləri və sistemlərinin bərpası və “kiçik” modernləşdirilməsi təşkil edilir.
2019-cu ildə Rusiya tərəfində yeni istehsal olunan “Tor-M2KM” zenit-raket kompleksləri Ermənistan ordusunun silahlanmasına daxil olub, lakin onun miqdarı açıqlanmayıb. İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı Rusiyanın Ermənistana 2019-cu ildə 6 “Tor-M2KM” zenit-raket kompleksinin verildiyi açıqlandı, onların 4-nü Azərbaycan ordusu müharibənin ilk 2 həftəsində məhv etdi. Ermənistan hərbi rəhbərliyi Rusiya istehsalı olan digər zenit raket sistemlərinin (“Tunquska-M1”, “Pantsir-S1”, “Sosna-PA”, MD-PS) alınmasını da nəzərdən keçirir.
HHM strategiyası
Ermənistanın HHM sisteminin təşkili və mövqelərdə yerləşdirilməsini analiz etdikdə onun strategiyasını aşağıdakı kimi sinifləndirmək olar:
Yupiterin peykləri
thumb|250px|right|Yupiter və dörd ən iri peyki (montaj)
Türkiyə Kommunist Firqəsi
Türkiyə Kommunist Firqəsi (, TKF) — Türkiyədə siyasi partiya.
TKF 1920-ci ilin oktyabrında Mustafa Kamal Atatürkün tapşırığı ilə təsis edilmişdir. Partiyanın əsas məqsədlərindən biri də Ankara hökuməti ilə sovet hökumətinin yaxınlaşmasına təkan vermək idi. Bundan başqa, partiyaTürkiyə Kommunist Partiyasının (TKP) təsirinə qarşı çıxmaq məqsədilə yaradılmışdı. Partiyanın orqanı "" idi. Yunus Nadi Abalıoğlu partiya orqanının redaktoru idi.
Yupiterin peykləri
Jüpiterin bilinən 63 ədəd təbii peyki vardır. Bu peyklər orbitləri, ölçü və fiziki xüsusiyyətləri, və bu məlumatlara görə təxmin edilə biləcək meydana gəlmə mexanizmləri ilə çox böyük müxtəliflik göstərməkdədir. Jüpiterin, halqaları, maqnetik sahəsi və peykləri ilə birlikdə meydana gətirdiyi və kiçik bir günəş sistemini xatırladan bu kompleks quruluş, Günəş Sisteminin təkamülünü aydınlatabilecek çox sayda ipucları barındırmaktadır.Jüpiter 'in peykləri, yarı böyük oxu 128.000 ilə 28,5 milyon km arasında dəyişən çox geniş bir orbit yelpiyinə dağılmış vəziyyətdədirlər. Planetə bilinən ən yaxın peyk 1,79 RJ (Yupiter radiusu) uzaqlıqdakı orbiti ilə, Yupiter buludlarının yalnız 56.000 km üzərində yol alan Metis'tir. Bilinən ən uzaq peyk isə, 200 RJ yarıçapındaki orbiti ilə hələ rəsmi olaraq adlandırılmamış S/2003 J2 müvəqqəti adlı kiçik uydudur.
Türkiyə Kommunist Firqəsi
Çərkəz Əthəm üsyanından sonra TKF başda olmaqla bütün sol partiyalar qadağan edilmişdir.
Yupiterin peykləri
Daxili orbitlərdə iştirak edən peyklər, Yupiterin ekvator müstəvisinə görə eğikliği yox deyiləcək qədər az və eyni şəkildə dışmerkezliği çox kiçik olan orbitlər zülmü səbəbiylə 'nizamlı peyklər' olaraq adlandırılar, və bu xüsusiyyətləri peyklərin Yupiterin meydana gəlməsi əsnasında meydana gəldiklərini düşündürər .. Yüksək əyiklik və dışmerkezliğe sahib orbitlərdə və bəziləri də tərs istiqamətdə hərəkət edən 'nizamsız uydular'ın isə öz içlərində bənzər orbit xüsusiyyətlərinə sahib bir neçə qrup içində toplanmaları diqqəti çəkər. Bu peyklərin içində yer aldıqları qruplara görə dəyişən ortaq və böyük ehtimalla Yupiter xarici mənbələri olduğu düşünülər. Daimi orbitə sahib planetlərdən ən içdə iştirak edən dördü, diametri 200 km.yi keçməyən orta böyüklükdə peykləri. Bu peyklər Jüpiterin halqaları içində iştirak edərlər. Metis və Adrastea Jüpiterin mərkəzindən 1,79 və 1,81 RJ (Yupiter radiusu) uzaqlıqdakı orbitləri ilə planetin Roche Limiti'nin içində olurlar və planetin əhatə dairəsi qaynaqlanan gəl-get təsiri səbəbiylə bütünlüklərini uzun müddət koruyamama təhlükəsi altındadırlar. Jüpiterin Ana halkası'nın böyük ölçüdə bu peyklərdən gəl-get təsiri ilə qopan parçacıqları daxil olasıdır. Ayrıca bu iki peyk Yupiter ətrafındakı dönüşlərini Jüpiterin öz ətrafındakı bir dönüşündən daha qısa müddətdə tamamlayır və bu səbəblə planet tərəfindən frenlenerek, gedərək alçalan və peyklərin parçalanaraq Yupiter üzərinə düşməsinə gətirib çıxaracaq bir orbit izlərlər. Halo xalqa sərhədləri içində qalan Amalthea və Thebe'nin də bu halkadaki materyel mənşəyi olduğu düşünülər. Daha xarici yörüngelerdeki dörd nizamlı peyk, Galilei peykləri olaraq xatırlanan İo, Avropa, Qanimed, və Kallisto'dur. Bu dörd böyük peyk, güclü çəkilişləri ilə bir-birlərinin orbitlərini şəkilləndirmiş və dolanma periyotları xaricdən içə doğru aydınlaşan bir rezonans içinə girmişdir. Io (1,77 gün), Europa (3,55 gün) və Ganymede (7,16 gün) kobudca 1:2:4 nisbətləri ilə ifadə edilə biləcək dövrlərə malikdir. Callisto'nun 16,69 gündəlik dolanma müddəti digər Galilei uydularınınkinin tam qatı deyilsə də, gələcəkdə bu dörd peykin tam mənasıyla bir-birinə 'çekimsel olaraq kilidlənmiş' orbitlər izləyəcəkləri təxmin edilə bilər.
Themisto, Qaliley peykləri və Himalia nizamsız Qrupuna aid peyklərin arasında iştirak edən 43 ° maili və yüksək bir dışmerkezlilik nisbətinə sahib özünə xas orbiti ilə Themisto nizamsız Qrupunun bilinən tək üzvüdür.
Himalia nizamsız qrupu, Eğimi 26 ° ilə 28 ° arasında dəyişən və yarı böyük oxları 11-12 milyon km ətrafında orbitlərdə çoxluqlanmış 5 peykdən meydana gələr. Bu qrupa adını verən Himalia, qrupun ən erkən kəşf edilən və ən böyük üzvüdür. Carpo, 51 ° maili və çox yüksək dışmerkezliliğe sahib orbiti ilə öz başına bir qrup təşkil edir: Carpo nizamsız qrupu Carme tərs orbitli nizamsız Qrupuna aid peyklər, 165 °-lik Eğimi ilə nizamlı peyklərə və Günəş sistemindəki planetlərə görə tərs istiqamətdə hərəkət edən orbitlər izlər. Bu qrupdakı bütün peyklərin orbitləri dışmerkezlik baxımından bir-birinə çox bənzər olduqları kimi, 23-24 milyon km yarı böyük ox uzunluğu içində kümelenmiştir. Bu orbit xüsusiyyətləri qrup üzvlərinin eyni mənşəyi paylaşdıqları fikrini dəstəkləyir.
Ananke tərs orbitli nizamsız qrupu da 145 ° - 151 ° maili tərs orbitlərdə hərəkət edən peykləri içinə alar. Dışmerkezlilikleri daha dəyişən olmaqla birlikdə, yarı böyük oxları 19-21 milyon km sərhədləri arasında toplanmış orbitləri ilə bu peyklər da tutarlı bir qrup təşkil edir.
Pasiphae tərs orbitli nizamsız qrupu isə daha geniş bir yelpiyə yayılmış orbitləri daha az türdeş bir birlikdir. Yeni kəşf edilən və hələ rəsmi ad almamış peyklərin böyük əksəriyyəti kafi müşahidə müddətini keçirmədikləri üçün orbitlərinə aid məlumatlar kesinleşmemiş vəziyyətdədir. Cədvəldə iştirak edən bu peyklərə aid məlumatların və qruplaşdırıldırma qəti olmadığını nəzərə tutmaq gerekmektedir.Jüpiter 'in peykləri ölçüləri baxımından da böyük bir müxtəliflik göstərərlər. Galilei peykləri planetlərlə boy ölçüşecek böyüklükdədir. Bu dörd peyk Plutondan daha böyük radiusa malikdir. Günəş Sistemindəki ən böyük peyk olan Ganymede, Merkuridən də böyükdür. Galilei peykləri böyük kütlələri və qüvvətli cazibə səbəbiylə tam bir kürə yaxın formalar almışdır. Günəş sistemi içində olan müxtəlif göy cisimləri üzərində edilən müşahidələrdən öyrənildiyi qədəriylə, 1000 km. ətrafında bir çap, bir göy cisminin meydana gəlməsi əsnasında sıxlaşan maddələrin ortaya çıxardığı enerji səbəbiylə istilənib əriyərək təbəqələr halında fərqləndikdə və kobudca qlobal bir şəkil ortaya çıxması üçün kafi olmaqdadır. Nəzəri hesablamalar da buna yaxın nəticələr verməkdədir. Galilei uydularının Yupiter ilə də çekimsel olaraq kilidlənmiş olmaları, yəni planet ətrafında dolanma müddəti ilə öz oxları ətrafında dönmə müddətlərinin bərabər olması səbəbiylə qüsursuz bir kürədən bir az fərqli şəkildə olmaları gözlənilir. Bu, nəzəri olaraq uzun oxu planetin ağırlıq mərkəzindən keçən, və qabarıq ucu planetə dönük olan bir armud şəklidir. Kosmos sondalarının etdiyi ölçmələr belə bir quruluşu göstərəcək həssaslıqda olmamaqla birlikdə, böyük peyklərdən planetə ən yaxın olan və gəl-get qüvvələrinin təsirinin ən çox görüldüyü İo'nun üç oxda edilən çap ölçülməsi% 2-ə çatan fərqlər müşahidə edilmişdir.
Kiçik peyklərin çoxunun çap və kütlə ölçümləri həssaslıqla yapılamamış olduğundan sıxlıqları və bu səbəbdən daxili strukturlarına bağlı Etibarlı məlumatlar yoxdur. Bunların əhəmiyyətli bir qisiminin Yupiter sistemi ilə birlikdə meydana gəlməmiş, ancaq planetin cazibə sahəsinə sonradan tutulmuş cisimlər olmaları baxımından, mənşələrinə görə quyruqlu ulduz ya da dəyişik asteroid strukturlarından biri ilə bənzər olmaları gözlənilir. Benzer orbit xüsusiyyətləri səbəbiylə eyni qrup içində toplanan peyklərin eyni göy cisminin parçaları olma ehtimalı çoxdur.
Peyklərin bir-bir araşdırılmasına imkan tapıldığında təəccüblü tapıntılarla karşılaşılabilmektedir. Galileo kosmos sondası 2002-ci ildə etdiyi Amalthea yaxın keçməsinə peykin sıxlığının 0,86 g / sm ³ olduğunu təyin etdi. Peykin sudan yüngül olması ancaq bir-birinə zəif olaraq bağlanmış və aralarında böyük boşluqlar olan çox sayda parçadan meydana gəlməsi ilə açıqlana bilər. Bu nümunə Yupiter peykləri haqqında öyrəniləcək çox şey olduğunu göstərməsi ilə yanaşı, Günəş sisteminin müxtəlif üzvlərinin özlərinə xas gözlənilməz xüsusiyyətlərinin ola biləcəyinə işarə etməsi baxımından da əhəmiyyət kəsb edir.
Hələfələ (Urmiya)
Hələfələ — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Xəlil Abbasov (əmək qəhrəmanı)
Xəlil Həsənqulu oğlu Abbasov — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1948), Böyük Vətən müharibəsi iştirakçısı.
Həyatı
Xəlil Abbasov 1914-cü ilin avqust ayının 14-də Azərbaycanın İmişli rayonunun Sarıxanlı kəndində anadan olmuşdur. 1947-ci ildə qoyunçuluq sahəsində yüksək nailiyyətlər əldə etmişdir. 1992-ci ilin aprel ayının 1-də Sarıxanlı kəndində vəfat etmişdir.
Elvin Abasov
Elvin Səxavət oğlu Abasov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Hərbi xidməti
Elvin Abasov 2013-cü ildə müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb.
2013–2015-ci illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Füzuli rayonunda yerləşən "N" saylı hərbi hissəsində xidmət edib.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Elvin Abasov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsində savaşıb. Elvin Abasov noyabrın 8-də Şuşa döyüşləri zamanı ağır yaralanıb və 14 gün Ağcabədi Rayon Xəstəxanasında müalicə aldıqdan sonra noyabrın 22-də şəhid olub. Şamaxı Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elvin Abbasov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi. Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elvin Abbasov ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Dəmir yumruq (abidə)
Dəmir yumruq — Xocavənd rayonunun Hadrut qəsəbəsində qoyulmuş abidə. Abidə 2021-ci ildə qoyulub. Hadrut qəsəbəsində yerləşən zəfər şəhidlərinin xatirə kompleksinin qarşısında yerləşən abidənin üzərində əsgər təsviri və Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin arsenalında yer alan pilotsuz uçuş aparatları əks olunub.
"Dəmir yumruq" Azərbaycan Ordusunun işğal altında olan torpaqların azad edilməsi uğrunda başlatdığı döyüş əməliyyatlarının adı olub.
"Plener Group" tərəfindən hazırlanmışdır.Layihənin memarı gənc memar Gülər Elxan qızıdır.Yumruq üzərində işləyən rəssamlar: Elxan Əliyev,Azər Məmmədov,Fərid Nəcəfov. Layihənin təşkilatçısı Əhmədov Cavid.
IX Karl
IX Karl — Fransa kralı. 1559–1560-cı illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.
Zərnişan İnqilabqızı
Zərnişan Azayeva (9 avqust 1959, Şamaxı r.) — şair-publisist, ssenari müəllifi, kino redaktoru, Əməkdar jurnalist.
Həyatı
Azayeva Zərnişan İnqilab qızı 9 avqust 1959-cu ildə Şamaxı rayonunda ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Hələ orta məktəb illərindən Samaxıda fəaliyyət göstərən "Gənc Sabirçilər" ədəbi dərnəyinin üzvü olmuş, 9-cu sinifdə oxuyarkən "Dəniz və qız" adlı ilk şeirlər kitabı "Gənclik" nəşriyyatı tərəfindən çap edilmişdir. Elcə də o dövrün "Azərbaycan gəncləri", "Sovet kəndi"….qəzetləri, "Ulduz", "Müxbir", "Göyərçin", "Azərbaycan" jurnallarında məqalələr, resenziyalar, şeirlərlə çıxış etmişdir.
Əmək fəaliyyəti
Dövrün məşhur mətbuat xadimi Leonid Tahirovun iki illik jurnalistika kursunda yüksək göstəricilərlə təhsil almış, Kiyevdə, Moskvada xüsusi təcrübə dərsləri keçməklə Ümumittifaq Radiosunun ştatdankənar müxbiri kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Vaxtilə radionun "Bulaq" ,"Şəbəkə" verilişlərinin ssenari müəlliflərindən olan Z. Azayevanın hazırladığı proqramlardan televiziyanın "Tariximiz-soykökümüz", "Söz araşdırıcılarimiz", "Dostun evi könüllərdir","İrəvanda xan qalmadı", "İmza", "Dünya yaxşılarındır", "Vətən qürbətə qalmaz", "Bizim ellər yerindəmi", "Turan" kimi hər sayı televiziyanın "qızıl fondu"na daxil edilməklə qorunmaqdadır. Zərnişan İnqilabqızı (Turan) Azərbaycantelefilmin istehsali olan iyirmi səkkiz sənədli filmin ssenari müəllifi və eləcə də digər qurumlarla birgə işlədiyi on səkkiz sənədli, iki bədii-sənədli filmin ssenari müəllifi və rejissorudur. Bu filmlər respublika daxili festivallarla yanaşı, ölkəmizdən kənarda keçirilən sənədli film yarışmalarında da qalib yerlər tutmuş, xüsusi mükafatlara layiq görulmüşdür.
2007-ci ildə "Küsnət" etnoqrafik-sənədli filmi Azərbaycan Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin keçirdiyi Beynəlxalq Sənədli filmlər festivalının baş mükafatı qran-prisini almış, "Öyretmen Benisa" sənədli filmi İzmir festivalının qalibi olmuş, "Torpaq uqrunda ölən varsa VƏTƏNDİR" filminin təqdimatı ölkəmizdə Macarıstanda, Türkiyədə, Makedoniyada keçirilməklə TRT-1, TRT-Avaz kanallarinda nümayiş etdirilmişdir.
Böyük redaktor, "Müəllif proqramları" redaksiyasının baş redaktoru kimi səmərəli fəaliyyəti ilə bu gün də Azərbaycan televiziyasında Vətənə xidmətini davam etdirməkdədir.
Kəy (Urmiya)
Kəy — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 299 nəfər yaşayır (45 ailə).
Cəlilabad Dövlət Rəsm Qalereyası
Cəlilabad Dövlət Rəsm Qalereyası Cəlilabad Dövlət Rəsm Qalereyası 1985-ci ilin fevral ayının 12 – in də yaradılmışdır. 2015-ci ildə yeni binaya köçürülmüşdür. Ümumi sahəsi – 400 m2-dir. Ekspozisiya sahəsi 180 m2 olub, Fond saxlamağı otağı 25 m2-dir.
Fəaliyyəti
Rəsm Qalereyasının fəaliyyəti əhalinin geniş təbəqələri arasında, milli və dünya təsviri, dekorativ — tətbiqi sənət əsərlərinin təbliği və milli — mədəni irsimizin toplanaraq qorunması məqsədini daşıyır. Rəsm Qalereyasında görkəmli xalq rəssamlarının əsərləri ilə yanaşı yerli peşəkar rəssamların da əsərlərindən ibarət sərgilər təşkil edilmişdir. Qalereyada qonşu rayonların Rəsm Qalereyaları ilə əməkdaşlıq münasibəti yaradılaraq rəsm əsərlərinin mübadilə yolu ilə sərgisi təşkil olunur. Burada məktəbli uşaq rəssamların da rəsm əsərlərinin sərgisinə geniş yer verilir. Hazır burada mühafizə edilən bədii fondlar vardır. Qalereyada təsviri incəsənətin rəngkarlıq, qrafika, heykəltəraşlıq və tətbiqi incəsənət növünə aid 200 – dən çox eksponat mühafizə olunur.
UEFA Avro 1984 (seçmə mərhələsi, 6-cı qrup)
UEFA Avro 1984-ün seçmə mərhələsinin 6-cı qrupunda Avstriya, Albaniya, Şimali İrlandiya, Türkiyə və AFR milli futbol komandaları mübarizə aparmışlar. Turnirin final mərhələsinə vəsiqəni 1-ci yeri tutan AFR millisi qazanmışdır.
Oyunların nəticələri
Oyunların başlama vaxtı - yerli vaxtdır
Cənab kraliça (teleserial, 2020)
Cənab kraliça (Cheorinwanghu) - Shin Hye-sun və Kim Jung-hyun rol aldığı Cənubi Koreya serialıdır. 12 dekabr 2020-ci ildən 14 fevral 2021-ci ilə qədər tvN-də yayımlandı.
Süjet
Müasir dövrdə Jang Bong-hwan (Choi Jin-hyuk) Mavi Evdə çalışan bir aşbazdır. Sərbəst bir ruhu var, amma bir gün özünü Joseon dövründə Kraliça Cheorin (Shin Hye-sun) bədənində tapır.
Kral Cheoljong (Kim Jung-hyun), hökmranlıq edən kral, mülayim və asan bir insandır. Ancaq o, adı ilə yalnız Kraldır, əsl güc isə Cheoljongu bir fiqurlu şəxsə salan mərhum Kral Sunjonun həyat yoldaşı Kraliça Sunwon (Bae Jong-ok) tərəfindən idarə olunur.
Xoşaku (Urmiya)
Xoşaku — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Cənab kraliça (teleserial, 2020)
Süjet
Kraliça Cheorin tezliklə Kralın göründüyü kimi olmadığını və onun qaranlıq və şübhəli tərəfinin olduğunu öyrənir.
III Henri
III Henri — Fransa kralı. 1574-1589-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur.
Bəxtiyar Vahabzadə küçəsi (Bakı)
Bəxtiyar Vahabzadə küçəsi — Bakı şəhərinin Yasamal rayonunda Şəhriyar və Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev küçələrinə paralel küçə. Küçə Azərbaycan şairi, dramaturq və ədəbiyyatşünası Bəxtiyar Vahabzadənin adını daşıyır. Küçənin adı 2011-ci ilə qədər Firudin Ağayev olmuşdur. Küçənin uzunluğu 817 mt, eni isə İnşaatçılar prospektindən Hüseyn Cavid prospektinə qədər 10 mt, Hüseyn Cavid prospektindən Mətbuat prospektinə qədər isə 13,4 mt-dir.
Haqqında
"Azəryolservis" ASC tərəfindən küçənin əsaslı təmiri 2015-ci ilin may ayında qutarmışıdır. Küçədə səth sularının normal axıdılması üçün yağış-kanalizasiya sistemi qurulub, zəruri olan yerlərdə yağış barmaqlıqları yerləşdirilib, səki daşı yenilənib, kommunikasiya xətlərinin dəmir-beton plitələri qaldırılaraq, baxış qapaqları dəyişdirilib.
Yeraltı keçidlər
Küçədə Elmlər Akademiyası metrostansiyasının ikinci çıxışı inşa edilmişdir. 4 istiqamətə yönələn çıxış həm də ərazidə keçid rolunu oynayır və beləcə, ətraf zonada piyadaların təhlükəsizliyi ilə birlikdə, sərnişinlərin rahatlığı da təmin olunmuşdur. Bəxtiyar Vahabzadə küçəsinə 3 istiqamətdə çıxışı vardır. Biri Bakı Dövlət Universitetinin arxasında olmaqla Mətbuat prospektindən istifadə edən sərnişinlərin metroya yolunu asanlaşdırmağa xidmət edir. Bu küçədə birinci keçidə paralel daha 2 keçid yerləşir. Stansiyaya giriş-çıxış, habelə keçid kimi istismar olunmasının funksionallığı baxımından çox vacib olmuşdur. Çıxışlardan daha biri Bakı Dövlət Universitetinin əsas giriş qapısı ilə üzbəüz yerləşən Zahid Xəlilov küçəsinə – Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Radiasiya Problemləri İnstitutunun yaxınlığına düşür.
Kəsişdiyi küçələr
Küçə İnşaatçılar prospekti ilə kəsişmədən başlayaraq Mətbuat prospektində bitir.
Litvada avtomobil yolları
Litvada avtomobil yolları — Litva ərazisində avtonəqliyyat vasitələrinin hərəkəti üçün nəzərdə tutulmuş yollar. Dövlət yolları əsas (lit. magistraliniai), regional və rayon  yollarına bölünür. Qeyri-dövlət yolları (küçələr, yerli yollar, giriş yolları) yerli özünüidarəetmə orqanlarına aiddir.
Təsnifat
thumb|260x260px|Litvanın Avropa Yol Şəbəkəsinin dəhlizlərinin sxemi Litvada yollar aşağıdakılara bölünür :
Avropa Yol Şəbəkəsinin dəhlizləri;
E kateqoriyalı yollar;
Regional yollar;
rayon yolları.
Adil Bağırov (filoloq)
Adil Nəsib oğlu Bağırov — filologiya üzrə elmlər doktoru, dosent, AMEA-nın müxbir üzvü (2014).
Əmək fəaliyyəti
Adil Bağırov əmək fəaliyyətinə 1966-cı ildə başlayıb. 1966–1973-cü illərdə Naxçıvan MR Şahbuz rayon Mahmudoba kənd səkkizillik, 38 №-li Culfa şəhəri və 39 №-li Naxçıvan şəhəri dəmiryol məktəblərində Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi olaraq işləyib. Naxçıvan Müəllimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunda kabinet müdiri olmuşdur. Naxçıvan MR Xalq Təhsili Nazirliyində məktəb inspektoru, daha sonra Naxçıvan Özəl Universitetində Azərbaycan dilçiliyi kafedrasının müdiri olmuşdur. Adil Bağırov 2007-ci ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Naxçıvan Bölmə­sinin İncəsənət, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunda Onomastika şöbəsinin müdiri vəzi­fə­sini icra edib.
Elmi fəaliyyəti
Adil Bağırov 1981-ci ildə "Türk dillərində yarım­çıq feillər (Oğuz qrupu türk dillərinin mate­rial­ları əsasında)" mövzusunda namizədlik, 2005-ci ildə "Naxçıvan Mux­tar Respub­li­ka­sı ono­mastik vahidlərinin tarixi-linqvis­tik təh­lili (toponimlər və hidro­nimlər)" mövzu­sunda doktorluq dissertasi­yası müdafiə edib. 2010-cu ildə dosent elmi adını alıb. Adil Bağırov 2014-cü ildə AMEA-nın müxbir üzvü seçilib.
Adil Bağırov 6 monoqrafiyanın, 5 kitabın, 2 dərs vəsaiti, 2 tədris proqramı və 120-dən çox elmi məqalənin müəllifidir.
Vəfatı
Adil Bağırov 21 aprel 2016-cı ildə vəfat edib.
Baldırlı (Urmiya)
Baldırlı - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.Bu kənd Urmiya şəhərindən 15 kilometr şərqdə və Urmiya gölündən 3 kilometr qərbdə yerləşib.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 404 nəfər yaşayır (111 ailə). İranın sonuncu verdiyi məlumatlıarda kənd əhalisi 513 nəfərdir. Kənd monoetnik azərbaycanlı olan kənddir. Kənddə əsasən alma və üzüm yetişdirilir. left|thumb|200px|Kürəq məntəqəsi
Yuxarı Nuşan (Urmiya)
Yuxarı Nuşan — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 180 nəfər yaşayır (37 ailə).
Məlahət Əhmədova
Məlahət Əhmədova (13 aprel 1972) — Azərbaycan aktrisası.
Zağalar
Zağalar — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Ağcakənd kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Tarixi
Bu kəndin ərazisində çox sayda zağalar vardır. Zağa əl ilə düzəldilmiş yaşayış yerinə, kahaya, mağaraya deyilir. Kəndin adı buradan götürülmüşdür.
Yaylaqlar
Yal yurdu, Baş yurd, Ovluq yurdu, Dikdaş yurdu, Köhnə yurd.
Bulaqlar
Turşsu, Daş bulaq, Qiblə bulağı, Şəfi bəyin bulağı, İsrafilin bulağı, İyli bulaq.
Ayntopf
thumb|Айнтопф из говядины с овощами.|alt=Айнтопф из говядины с овощами. Ayntopf (almanca. Eintopf — quru şorba) - alman mətbəxinin əsas yeməyidir. Yeməklər içində birinci və ikinci yeri tutur.
Zağalar
Məşhur yerlər
Çeyilli dağı, Yelligədik dağı, Oyuxlu dağı, Qabanqayası dağı, Gödəkburun, Ardıştəpə, Gülüdüzü, Xırmantəpə, Ulduzlu təpə, Şəfi bəyin yurdu, Çiçəkli, Arayurd, Moruqluqaya, Xangələn, Canavarın yurdu, Seyidin yurdu, Berzinliqaya, Hüseynalıbiçən gəz, Xaçın çayı, Yellinin çayı, Çeyillinin çayı.
Ayntopf
Hazırlanması
Ayntopf quru şorbadır. Hazırlanması zamanı su və ya şorbada qaynadılır.
İlyasabad (Urmiya)
İlyasabad - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 741 nəfər. yaşayır (218 ailə).
Vüsal Dəmirov
Vüsal Aydın oğlu Dəmirov (10 sentyabr 1993; İsmayıllı, Azərbaycan — 5 oktyabr 2020; Füzuli rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin çavuşu,BTR sürücüsü,MAHXE Vətən müharibəsi şəhidi. Tovuz döyüşü,Aprel döyüşü, II Qarabağ müharibəsi. xidmət illəri 2014 -2020
Həyatı
Men Dəmirov  Vüsal Aydın oğlu 1993 -cü il sentyabrın 10unda İsmayıllı rayonunda dünyaya göz açmışam. 7 yaşımdan  atam dünyaşın dəyişib. həm anama həm də bacıma atalığ etməyə çalışmışam. 2000ci ildə  İsmayıllı rayon 1 saylı tam orta məktəbinə 1ci sinifə getmişəm.2005ci ildə Bakıda yerləşən ROİL-ə daxil olmuşam. 2009cu ildə  ROİL-i bitirdikdən sonra Göyçay rayon Texniki Kollecinə daxil oldum. 2012ci ildə orani bitirib Vətənə borcumu ödəməyə, hərbi xidməyətə yollandım. 2013cü ildə   hərbi xidməti başa vurub  doğulduğum rayona qayıtdım. .lakin fikrimdə hərbiyə qayıdıb işləmək ,vətənin keşiyində durmağ idi .ele hemin ili sənədlərimi hazırlayıb baş vurdum .amma boyumun balaca olmasını bildirib etiraz etdilər. Mən sə təkid ederek fikrimdən dönmediymi bildirib yeniden cəhd etdim. 2014cü ildə Pirşükür qəsəbəsində yerləşən  877 saylı hərbi hissədə BTR sürücüsü kimi işə başladım  işlədiyim həmin illərdə dəfələrlə təlimlərdə iştirak etdim və dəfələrlə də fəxri fərmanlara laiq görüldüm .ordumuzun 100 illiyi  münasibəti ilə şəxsən Müdafiə Naziri Zakir Həsənov tərəfindən saat ,medal və fəxrifərmanla təltif edildim. Tovuz döyüşlərində, Aprel döyüşlərində fəal iştirak etdim.27 sentyabr 2020ci ildə Qarabağ  uğrunda gedən döyüşlərə yollandıq qardaşlarımızla.qorxmadan deyib gülərək , 30 illik  torpağ acısına son qoymaq idi  tək fikrimiz. Zəfərə doğru addımladıq. 29u texnikamı nişan alıb atəşə tutdular.lakin mən onlara imkan verə bilməzdim ki məni yada  doyüş yoldaşlarımı əsir götürsünlər. Geri dönüb texnikamı etibarlı yerdə gizlətdikdən sonra əlimə silah alib yenidən hücuma keçdim.sən demə məni möhəşəm zəfər gözləyirmiş.4 oktyabr xain düşmənin hiyləgər pusqusuna, snayperinə tuş gəldim. Dostlarım sağolsun məni orada qoymadı .məni səngərə saldılar və tecili tibbi  yardm gösdermeye çalışdılar. Yaxın qardaş bildiyim can dostum meni o halda görüb donub qalmşdı. Lakin sonra özümü toplayib kəlmeyi  şəhadətimi dedim və ucadan səsləndim "Anama Salam deyərsiz ,deyərsiz ki ,başını uca tutsun onu şəhid anası etdim ." Və  gözlərimi əbədiyyətə yumarağ Şəhidlik zirvəsinə ucaldm. ! 5 oktyabr 2020ci ildə İsmayıllı rayonuna getirdilər menim cansız bədənimi. İsmayilli rayon şəhidlər xiyabaninda dəfn edildim. Mən Şəhid olduğdan sonra  Xocavənd uğrunda, Vətən uğrunda  və Füzuli uğrunda medallarına laiq görüldüm .özümdən sonra geriye 3 emanetim qaldı. Oğluyla nefes alan anam, dayısına düşkün bacım oğlu və bu dünyada tək dayağı qardaşı olan bacım qaldı. Bizlərdən narahat olmayın , bizlər behişt yerdəyik, Cənnətdəki qardaşlarımızdan çoxlu salamlar .inşallah cənnətdə görüşənədək. Bizləri unutmayın
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun çavuşu olan Vüsal Dəmirov 2014 cu ildə hərbi xidmətə başlayıb. Aprel döyüşündə, Tovuz döyüşündə fəal iştirak etmişdir.2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Vüsal Dəmirov oktyabrın 5-də Füzuli döyüşləri zamanı şəhid olub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vüsal Dəmirov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vüsal Dəmirov ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vüsal Dəmirov ​ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Ekspansionizm
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Map_of_the_Empire_of_Alexander_the_Great_%281893%29.jpg/220px-Map_of_the_Empire_of_Alexander_the_Great_%281893%29.jpg|thumb| [[Makedoniyalı İsgəndər|Makedoniyalı İskəndərin Asiya və Aralıq dənizi torpaqlarını fəth etmək üçün səy göstərdiyi zaman eramızdan əvvəl 4-cü əsrdə imperiyasının tam miqyası]] Ekspansionizm hərbi imperiya qurmaq və ya müstəmləkəçilik yolu ilə daha çox ərazi əldə edən dövlətlərə aiddir.
Nəzəriyyələr
Sovet iqtisadçısı Nikolay Kondratyev kapitalizmin texnoloji innovasiyalar hesabına 50 illik genişlənmə/durğunluq dövrlərində irəlilədiyini nəzəriyyələşdirmişdir. Böyük Britaniya, Almaniya, ABŞ, Yaponiya və indi Çin ardıcıl dalğaların ön sıralarındadır.
Kreyn Brinton “İnqilabın anatomiyası” əsərində inqilabı, məsələn, Stalinist Rusiyada, ABŞ-da və Napoleon İmperiyasında ekspansionizmin sürücüsü kimi görürdü.
Kristofer Buker hesab edirdi ki, xəyalpərəstlik Avropa İttifaqında olduğu kimi qısamüddətli və etibarsız olan ekspansionizmin "xəyal mərhələsini" yarada bilər.
Nümunələr
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/df/Expansion_of_the_Mongol_Empire.svg/250px-Expansion_of_the_Mongol_Empire.svg.png|thumb|250x250px| [[Monqol imperiyası|Monqol İmperatorluğunun 1206-cı ildən 1294-cü ilə qədər ekspansiyası]] Dünyanın hər yerində ekspansionizm yaşanıb. İslamın dini imperializmi və müstəmləkəçiliyi ilk müsəlman fəthləri ilə başlamış, daha sonra dini Xilafət ekspansionizmləri ilə başlamış və Osmanlı İmperiyasının parçalanması ilə sona çatmışdır. 15-16-cı əsrlərdə Osmanlı İmperatorluğu ekspansiya dövrünə qədəm qoymuşdu. Osmanlılar 1453-cü ildə Fateh Mehmed tərəfindən Konstantinopolun fəthi ilə Şərqi Roma İmperiyasına son qoydular.
Rus çarı I Nikolayın (1825-1855) militarist və millətçi hakimiyyəti İrana (1826-1828) və Türkiyəyə (1828-1829) qarşı işğalçılıq müharibələrinə səbəb oldu. Qafqaz bölgəsindəki müxtəlif üsyançı tayfalar darmadağın edildi. 1830-cu ildə Polşa üsyanı amansızcasına yatırıldı. 1848-ci ildə rus qoşunları Macarıstan üsyanını yatırmaq üçün Avstriya-Macarıstan ərazisinə girdi. Azsaylı etnik qrupları zəiflətmək üçün ruslaşdırma siyasəti həyata keçirildi. Panslavist həmrəyliyi 1853-cü ildə Osmanlı imperiyası ilə ( "Avropanın xəstə adamı" ) növbəti müharibəyə gətirib çıxardı, İngiltərə və Fransanı Krımı işğal etməyə təhrik etdi.
1937-ci ildən sonra Hitlerin rəhbərliyi altında nasist Almaniyası Sudet, 1938-ci ildə Avstriya ilə birləşmə ( Anşlüs ) və növbəti il bütün Çexiya torpaqlarının işğalı iddiasını irəli sürdü. Müharibə başlayandan sonra Hitler və Stalin Polşanı Almaniya və Sovet İttifaqı arasında böldülər. Alman xalqı üçün Lebensraum əldə etmək məqsədi daşıyan Drang nach Osten -də Almaniya 1941-ci ildə Sovet İttifaqına hücum etdi. link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png/350px-Scramble-for-Africa-1880-1913-v2.png|thumb|350x350px| 1880 və 1913-cü illərdə Afrikanın müqayisəsi Ekspansionist millətçilik, ekspansionizm inancı ilə muxtar vətənpərvərlik hisslərini özündə birləşdirən aqressiv və radikal millətçi formasıdır. Bu termin 19-cu əsrin sonlarında Avropa güclərinin Afrika uğrunda mübarizəyə cəlb olunduğu bir vaxtda ortaya çıxdı, lakin o, daha çox 20-ci əsrdə militarist hökumətlərlə, o cümlədən Faşist İtaliyası, Nasist Almaniyası, Yaponiya İmperiyası və Albaniyanın Balkan ölkələri ilə əlaqələndirilib. Böyük Albaniya ), Bolqarıstan ( Böyük Bolqarıstan ), Xorvatiya ( Böyük Xorvatiya ), Macarıstan ( Böyük Macarıstan ), Rumıniya ( Böyük Rumıniya ) və Serbiya ( Böyük Serbiya ).
İdeologiyalar
19-cu əsrdə pangermanizm, panslavizm və pantürkizm kimi irqi birlik nəzəriyyələri inkişaf etdi. Hər bir halda dominant xalq (müvafiq olaraq, Prussiya ; Rusiya İmperiyası ; və Osmanlı İmperiyası, xüsusən də Ənvər Paşa dövründə) öz ekspansionist siyasətlərini qanuniləşdirmək üçün bu nəzəriyyələrdən istifadə edirdi.