cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Möminə Xatun türbəsi
Möminə Xatun türbəsinin ümumi quruluşu – sərdabə və onbucaqlı şəklində həll olunmuş qüllədən ibarətdir. Türbənin sərdabəsi də planda onbucaqlıdır. Sərdabə və bayır üzlərdən fərli olaraq, Əcəmi qüllənin interyerində mürəkkəblikdən uzaq olmuş, sayalığa və bütövlüyə üstünlük vermişdir. Türbənin hündür olmayan kürsülüyü onüzlü biçimdə olub, cilalanmış iri diorit lövhələri ilə üzlənmişdir.
Türbənin qülləvari prizmatik tutumunun təmiz həndəsi gözəlliyini pozmamaq üçün memar giriş dana qapısı olan şərq üzünü xüsusi tutum və bəzəklərlə o biri üzlərdən kəskin ayırmamışdır. Qülləyə bir düzbucaqlı giriş qapısı dayaz sivri tağça içərisinə salınmış, onun üstündə kərpicdən kufi xətti ilə kitabə yığılmışdır.
Tarixi
İnşaat kitabəsində verilən məlumata görə, türbənin uca gövdəsini "adil məliki, böyük qalib Şəmsəddin Nüsrət əl islam və əl müslimin Cahan Pəhləvan atabəy Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Atabəy Eldəniz ...dünyanın və dinin cəlalı, İslamın və müsəlmanların namusu Möminə Xatunun xatirəsinə tikməyi əmr etdi!..." Memarlıq tarixi tədqiqatçısı Əjdər Ələsgərzadə baştağ çərçivəsinin üstündə abidənin tikilmə tarixinin "məhərrəm 582" (miladi 1186)–cı ilin yaz çağı olduğunu aydınlaşdımışdır.
Türbə yaxınlığında olmuş baştağın kitabəsindəki məlumata və tarixi qaynaqlara görə belə bir nəticəyə gəlinmişdir ki, "...türbə Məhəmməd Cahan Pəhləvanın ölümündən bir az öncə bitmiş, baştağ isə onun ölümündən sonra tikilmişdir. C. Qiyasi güman edir ki, Məhəmməd Cahan Pəhləvanın özü də bu türbədə dəfn edilmişdir". Tədqiqatçı Cəfər Qiyasi bu fikrə onu da əlavə edir ki, yerli əhali arasında abidənin "Atabəy Günbədi" adlandırılması türbənin Atabəylərin soy türbəsi olduğuna nişanədir.
Memarlıq xüsusiyyətləri
thumb|right|200px|Türbənin yan kəsimi və təməl planı Yusif Küseyir oğlu türbəsi və Mömünə Xatun türbələrinin inşası arasında iyirmi altı il vaxt keçmişdir. Tədqiqatçı O. Aslanapanın fikrincə Mömünə Xatun türbəsində Əcəminin ustalığının artması, həmçinin sifarişçinin nüfuzu və böyüklüyü də əks olunmuşdur. Möminə Xatun türbəsinin ümumi quruluşu – sərdabə və qüllə — kompozisiyanın inkişaf yolu, memarlıq tutumlarının düzümü Yusif Küseyir oğlu türbəsinin xüsusiyyətlərini təkrarlayır. Bununla birgə memar yeni, zəngin ifadə vasitələri ilə Mömünə Xatun türbəsinə bənzərsiz, daha yüksək bədii görkəm vermişdir.
Möminə xatun türbəsinin memarlıq və plan tərtibatında, Əcəmi, qülləli türbələrə xas olan bütün xüsusiyyətləri özünün əvvəlki əsərlərindən də daha aydın və parlaq ifadə etmişdir. Bu türbə Yusif Küseyir oğlu türbəsindən yalnız özünün ölçüləri və bədii tərtibatı ilə fərqlənmir. Onun memarlıq həllində kompozisiya quruluşları, memarlıq forma və üsulları daha mükəmməl icra edilmişdir.
Türbə, Atabəylər Memarlıq Kompleksinə daxil olan tikililər arasında xüsusi seçilən, 25 metrlik onbucaqlı formasında həcmə malikdir. XIX və XX əsr əvvəllərinin rəsm və fotoşəkilləri onun vaxtilə böyük bir ansamblın tərkib hissəsi olmasını təsdiq edir. Türbə qırmızı dioritdən olan qaya daşları ilə örtülmüş postament (altlıq) üstündə ucaldılmışdır.
Sərdabə
thumb|230px|left|Türbənin zirzəmisi Mömünə Xatun türbəsi öz sələfindən ilk öncə ölçü böyüklüyü və plan biçiminin mürəkkəbliyi ilə seçilir. Türbənin sərdabəsi planda onbucaqlıdır. Aşırımı on metrə yaxın olan (Yusif Küseyir oğlu türbəsində 5,2 metrə bərabərdir) sərdabəni yastı kərpic günbəzlə örtmək olmazdı. Bu səbəbdən Əcəmi alt qatın möhkəmliyinə xüsusi fikir vermiş, 38 il əvvəl Qırmızı Günbəd sərdabəsində işlədilən konstruktiv fəndi inkişaf etdirmişdir – ucaltdığı sərdabənin ortasında qalın onüzlü dayaq qoymuşdur. Dayağın üzləri yan tərəflərə sivri tağbəndlərlə birləşdiyindən göbələkvari bütöv və dayanıqlı örtük konstruksiyası yaranmışdır.
Göbələkvari dayağın gözəlliyini və işlənmə effektini daha da artırmaq məqsədi ilə memar onun tinlərindən qarşı künclərə kərpic qabırğalar – nervürlər atmışdır. Bu qabırğalar ulduzvari karkas yaratmışdır. C. Qiyasinin fikrincə, bu karkas da biçimcə abidəni bəzəyən və riyazi ahəngdarlığa əsaslanan naxış quruluşları ilə bir köklüdür. Karkasların araları saya naxışlı kərpic hörgüsü ilə üzləndiyindən konstruksiyanın tektonik gözəlliyi daha aydın duyulur.
Prof. C. Qiyasi qeyd edir ki, Mömünə Xatun türbəsinin sərdabəsinin memarlığında yerli ənənələrə əsaslanan bir konstruksiyanın təkamül prosesi başa çatır. Tədqiqatçının fikrincə bu prosesin ən sürətli mərhələsi Atabəylərin hakimiyyəti dövründə keçir və Qırmızı Günbəd Türbəsi – Gilan Türbəsi – Mömünə Xatun Türbəsi ardıcıllığı ilə baş verir. Bu da Azərbaycan tarixində həmin dövrün elmi – bədii yüksəlişinin zirvəsi idi.
Təkcə Azərbaycan memarlığında deyil, ümumiyyətlə İslam memarlığında ən uca və incə kompozisiyalı türbələrdən biri olan Mömünə Xatun türbəsinin uzunömürlüyü ilk olaraq onun mühəndis həllinin bitkinliyi ilə bağlıdır. Memar Əcəmi öz əsərində təkcə bədii təfəkkürün dərinliyi, zövq incəliyi deyil, eləcə də geniş riyazi biliyə və zəngin yaradıcılıq təcrübəsinə əsaslanan mühəndislik dühası nümayiş etdirmişdir. Abidənin dayaq sistemi, xüsusilə sərdabəsinin quruluşu ilə tanışlıq əyani göstərir ki, memar öz çağında "mühəndislər başçısı" adını layiqincə almışdır.
Həmişəyaşıl başınağacı
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Təbii halda Aralıq dənizyanı ölkələrində bitir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 4 m-ə çatan həmişəyaşıl koldur. Cavan zoğları çılpaq və ya tükcüklü,illik zoğları qonurdur. Yarpaqları dərili, ellipsvari (12 x5,5 sm), kənarları bütöv, üstü parlaq yaşıl, alt tərərfi açıq rəngli, damarcıqları tükcüklüdür. Çiçəkləri çəhrayı-ağ, ətirlidir, çətirvari süpürgələrdə toplanmışdır, diametri 10 sm-dir. Yazın sonunda çiçəkləyir. Meyvəsi şirəli, bir çəyirdəklidir, qara-göy, şarşəkilli və ya yumurtavaridir. Meyvəsi payızda yetişir. Toxumla, əsasən payızda çoxalır. Adi başınağacı və məğrur başınağacına yaxşı calaq edilir.
Ekologiyası
Torpağa az tələbkar, quraqlığa davamlı, isti və işıqsevən bitkidir. Şəhərin tozlu və qazlı havasına dözümlüdür.
Mehmet Polad
Həyatı
Mehmet Polad 1970-ci il yanvarın 14-də Diyarbakırda anadan olub. 1982-ci ildə konservatoriyanı bitirib. "Beləmi olacaqdı" adlı serialda debüt edib. Sonra "Qurdlar vadisi", "Acı həyat" kimi seriallara çəkilib.
Möminə Xatun türbəsi
Qüllə
Türbənin hündür olmayan kürsülüyü onüzlü biçimdə olub, cilalanmış iri diorit lövhələri ilə üzlənmişdir. Onun üzərində üyni biçimçi qüllənin uca kərpic tutumu yüksəlir. Üst piramidal örtüyü uçulmuş türbənin indiki yerüstü ucalığı 25 metrə yaxındır. İlkin halında isə onun hündürlüyü 35 metr olmuşdur.
Əcəmi, Yusif Küseyir oğlu üçün ucaltdığı türbədə yaşadığı dövrün memarlıq təcrübəsində geniş yayılan səkkizüzlü gövdə işlətdiyi halda, Mömünə Xatun türbəsi üçün az rast gəlinən on üzlü prizma seçmişdi. Buna bənzər biçim Gürgandakı Kabus Günbədidir (1006) ki, onun çox uca silindrik kütləsini 10 qabırğa dikinə bölmüşdür. Mömünə Xatun türbəsindən 10 il öncə Marağada tikilmiş Dairəvi Günbəd türbəsində isə iç məkan onüzlüdür.
Əcəmi, türbənin bayır tutumunu onüzlü etməklə güclü komozisiya vertikallığı və geniş tərtibat imkanları əldə etmişdir. Memar yuxarıya yönəlməni başqa fəndlərlə də gücləndirmişdir, künc dayaqlar qalın və gözəçarpan olduğundan üzlərdəki tağçalar dar, dərin və çox uca alınmışdır. Sivri stalaktit quruluşu ilə tamamlanması bu tağçalara daha dinamik və incə biçim vermişdir. Onların vertikal ritmi türbənin gövdəsində güclü dikinə hərəkətlilik törədir. Buna görə də xatirə abidəsi olduğundan daha uca, incə və əzəmətli görünür.
Gövdənin prizmatik kürsü üzərinə qaldırılması, şiş piramidal günbəzlə tamamlanmasını beləcə mürəkkəbləşdirməklə sənətkar memarlıq biçimlərinin yuxarıya qalxımını xeyli yüngülləşdirmişdir. Bununla yanaşı bu zaman qüllənin bütün memarlıq ayrıntılarında bədii bitkinlik konstruktiv məntiqiliyə əsaslanmışdır. Gözəl memarlıq, məkan və mühəndis həlli olan yeraltı sərdabə möhkəm özül kimi bütün abidənin dayanıqlılığını təmin etməkdə əsaslı rol oynamışdır. Türbənin ümumi mühəndis həllinin möhkəmliyini isə uca gövdənin tinlərinin yaratdığı karkas quruluşu və ikiqatlı günbəz örtüyü (iç sferik, xarici piramidal) tamamlanmışdır.
Fasadı
Sivri tağçaların yanları naxışlı incə sütuncuqlarla (diametri 15 sm), yuxarısı iri pətək gözləri ilə qapanmış, iç səthləri bir-birini təkrar etməyən mürəkkəb həndəsi naxışlarla üzlənmişdir. Səthlərə yüksək estetik görkəm verən bu dürlü naxış çeşinləri düz cizgi gözəlliyi, ümumi həndəsi harmoniya prinsipləri, anlam və quruluş dolğunluğu ilə bir kökə bağlıdır. Ona görə naxış kompozisiyalarının müxtəlifliyi məkan bütövlüyünü pozmadan abidənin görüşündə dəyişgənliyi və dinamikanı artırır.
Həmişəyaşıl başınağacı
İstifadəsi
Tək və qrup əkinlərində, canlı çəpərlərin tərtibatında istifadə edilir. Bir neçə dekorativ forması vardır.
Möminə Xatun türbəsi
Fasadı
Üzlərdəki sivri tağçaların naxışlarında işlədilmiş parlaq göy-firuzəyi kaşılı kərpiclər bişmiş kərpicin ümumi qırmızımtıl koloriti fonunda təsirli vurğular, qovşaqlar əmələ gətirir. Bu vurğular mürəkkəb naxış çeşnilərinin qavranılmasını asanlaşdırıb, rəng həllini zənginləşdirməklə yanaşı tağçaiçi səthlərə məxsusi incəlik və vizual dərinlik gətirir.
Onüzlü gövdənin tinləri yuxarıda birləşərək üzlərdəki sivri tağçaları П şəkilli çərçivə içərisinə alır. Əcəmi bu çərçivələri başdan-başa incə epiqrafik naxışlı – düzbucaqlı hərflərin dik elementlərinin bir-birnə sarınaraq mürəkkəb hörmələrə çevrildiyi ecazkar bədiiliyi olan kufi xəttli yazılarla örtmüşdür. Kərpicdən yığılan bu yazı yelənlərinin yerliyi çox incə işlənmiş nəbati gəc naxışlardır. Bu kitabələri oxumuş Ə. Ələsgərzadə belə nəticəyə gəlmmişdir ki: "Onüzlü türbənin bütün üzləri kənarlardan Yasin surəsinin mətni ilə haşiyələnmişdir. İki dəfə təkrar olunmaqla bu surə, bir dəfə bir üzdən beş üzə, o biri dəfə altı üzdən on üzəcən davam edir. Hər üzdə yazı sağda aşağıdan başlayıb yuxar qalxır, sonra yuxarıda üfüqi davam edir və soldan aşağı enir."
Yasin surəsi ilə haşiyələnmiş üzləri lap yuxarıda başqa bir yazı qurşağı birləşdirir. Bu, türbənin sifarişçisini və kimin xatirəsinə inşa edilməsini göstərən əsas kitabədir. İstər abidənin рэсь мэ kompozisiyasında yerinə, istər hərflərinin iri ölçülərinə (qurşağın ündürlüyü 98 sm-dir), istərsə də materialına və rənginə görə bu kitabə başqalarından seçilir və onun üstün mövqeyi bütün vasitələrlə gözə çarpdırılmışdır.
Kitabənin yazılarının yerliyi bir qədər seyrək hörülmüş adi bişmiş kərpiclərdir. Bu qırmızımtıl cod yerlikdə iri göy kaşı hərflərin parıltılı və sığallı biçimləri daha aydın görünür. Həm kərpiclərin seyrək hörgüsü, həm də hərflərin iriliyi və göylüyü yazı qurşağının uzaq məsafədən yaxşı baxılmasına hesablanmışdır.
İri və xırda qrafik elementlərin ahəngdar düzümü, sətir sırasından yuxarıya qalxan vertikal hərflərin təntənəli ritmi, yerliyin boş sahələrinə düşən dekorativ biçimli işarələr, faktura və rəng təzadı baş kitabəni təkcə məzmunlu monumental xəttatlıq örnəyinə deyil, həm də gözəl naxış kompozisiyasına çevirmişdir. Yusif Küseyir oğlu türbəsində böyük olmayan gövdəni yazı qurşağı ilə tamamlayan Memar Əcəmi, Mömünə Xatun türbəsində kitabə qurşağının üstündə tacvari stalaktit kəməri vermişdir. Kompozisiyanın təntənəli biçiminə uyğun gələn, sivri tağçaların stalaktik sonluqlarının məntiqi inkişafı olan bu kəmər səkkizüzlü uca piramidal günbəzə də gözəl keçid yaradır.
Möminə Xatun türbəsinin bütün üzlərində stalaktitlərlə bəzənmiş tağlar vardır. Stalaktit və tağlar adi və kaşılı kərpicdən düzəldilən ornamentlərlə örtülmüşdür. Türbənin üzərində kitabələrdən ibarət memarlıq bəzək elementləri diqqəti cəlb edir. Türbə üzərindəki ornament bəzəkləri sənətkarın tükənməz fantaziyaya malik olduğunu göstərir. Bütün səthlərin ornamenti müxtəlifdir, təkrara yol verilməmişdir. Lakin onun məharəti ondadır ki, müxtəlifliklə bərabər bütün ornamentləri eyni səciyyədə yaratmış və beləliklə, abidənin ümumi vəhdətini saxlaya bilmişdir.
Səthlərin həndəsi ornamentinin əsasını çoxuclu ulduz və ondan gedən süvari xəttlər təşkil edir. Burada 5,6,8 uclu ulduzlara və 6,8 bucaqlı quruluşlara təsadüf edilir. Türbənin ancaq qərb səthi başqa şəkildə həll edilmişdir. Burada səth iki yerə bölünmüş, aşağı hissəsində giriş qapısı baştağ şəklində həll edilmiş, yuxarı hissəsində, başqa səthlərdə olduğu kimi ornamental bəzəklər verilmişdir. Memarın adını və abidənin inşaat tarixini göstərən kitabələr türbənin qərb səthində, portaldan yuxarıda göstərilmişdir. Möminə xatun türbəsinin yuxarı hissəsindəki qurşaq bütün səthləri əlaqələndirir. Orada yerləşdirilmiş kufi xəttin firuzəyi kaşı yerli üzərində olması bu kitabə qurşağını binanın əhəmiyyətli bir kompozisiya elementinə çevirir.
Dövrün heç bir abidəsində Mömünə Xatun türbəsində olduğu kimi kitabələr çox sayda və uğurla işlədilməmişdir. Türbədə olan kitabələrin ümumi uzunluğu, araşdırıcıların hesablamalarına görə 500 metrə yaxındır.
Mömünə Xatun türbəsi iri ölçüləri, monumental biçimləri, dinamik silueti ilə böyük bir Atabəylər Memarlıq Kompleksi dominantı olmuşdur. Türbənin səthlərini örtən mürəkkəb naxış şəbəkələrinin arasındakı ən kiçik boşluq belə gəclə doldurulub içində nəbati naxışlar yonulmuşdur. Bu səbəbdən türbənin fasadları parlaq Naxçıvan günəşi altında bir-birindən gözəl, bir-birindən zəngin kölgə tülünə bürünür, bu tülün çeşni və tonları gün ərzində günəşin hərəkətinə uyğun olaraq saysız dəyişir. Mömünə Xatun türbəsinin bədii memarlıq surətində xüsusi əzəmət və böyüklüklə insan ölçüsü və lirik incəlik heyrətləndirici uyarlıqdadır.
Möminə Xatun türbəsinin on səthinin doqquz tağçasının şəkilləri bir-birindən tamamilə fərqlənən həndəsi ornamentlərə malikdir. Türbəyə giriş yolu olan onuncu səthin tağçasında doqquz səthdən birinin şəkli təkrar edilir. Yusif Küseyir oğlu Türbəsindən fərqli olaraq, Möminə Xatun türbəsindəki mayolika səthdə daha yaxşı yerləşdirilmiş və onu canlandırmağa xidmtə etməkdədir. Türbənin səthlərinin və frizin fiqurlu hörgüsü, əsasən, epiqrafik forma daşıyır. Azərbaycan memarlığında bunun analogiyasını Bərdə türbəsi və Qarabağlar türbəsində görmək mümkündür.
İnteryeri
thumb|220px|left|Türbənin gümbəzaltı hissəsində yerləşən medalyonlardan biri Türbənin üstünü qapayan günbəzin kərpic sıralarından olan yerliyində perpendikulyar oxlar üzərində qoyulmuş dörd dairəvi xonça-medalyon (diametri 1,5 m) yerləşdirilmişdir. Gəc üzərində oyma üsulu ilə yaradılmış bu dekorativ sənət nümunələri nəbati naxışlar fonunda çəkilən kufi xəttli ulduzvari kompozisiyalardan ibarətdir.
Kompozisiyaların hamısının özəyini "Allah" sözü təşkil edir. Bu özəyi bir-biri ilə kəsişərək 6, 8 və 10 bucaqlı dekorativ biçimli ulduzlar əmələ gətirən adlar çevrələyir. Burada Allah, Ömər, Osman, Əli sözləri yazılmışdır. Görünür memar öz adını da bu adlarla birləşdirmişdir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, I xəlifə Əbubəkrin adının memarın atasının adı ilə eyni olması onu belə mürəkkəb kompozisiya yaratmağa sövq etmişdir.
Tədqiqatçı S. M. Vandov qeyd edir ki, dairəvi xonçalar XII yüzilin nadir gəctəraşlıq əsəridir. Eyni tarixi dövrün əsəri olan Xərrəqan türbəsinin iç tağça əyrilərinin ortasında da dairəvi medalyonlar çəkilmişdir. Çoxu quş və əjdaha təsvirləri olan bu xonçalar içərisində ortası dekorativ biçimli 6 və 8 bucaqlı ulduzlarla doldurulmuş olanları da vardır. Həm də bu ulduzlar çalkeçir yolu ilə standart ayrıntılardan yaradılmışdır. Mömünə Xatun xonçaları bu əski türk gələnəklərinin inkişaf etmiş və tam islamlaşmış biçimidir. Əcəmi günəş və planetlərin rəmzi olan bu dairəvi xonçaları interyerin ən uca yerinə – günbəz əyrisi içərisinə qaldırmış, yarıqaranlıq türbə interyerini "işıqlandırmışdır".
Medalyonlar abidənin ilk tədqiqatçısı Y. Yakobstal tərəfindən də qeyd edilməmişdir. Y. Yakobstal türbəni təsvir edərkən qeyd olunan medalyonlar haqqında danışmır. Naxçıvan türbələrindəki kitabələr haqqında M. Hartmanın tərtib etdiyi və Y. Yakobstalın əsərinə əlavə edilmiş oçerkdə də medalyonların adı çəkilmir. 1939–1940-cı illərdə abidənin daha dəqiq tədqiqi ilk dəfə medalyonların fotoşəkillərini çəkməyə imkan vermişdir.
Tanınmış epiqrafist Ə. Ələsgərzadə də medalyonların kitabələrini oxumağa cəhd etmişdir: "Girdə günbəzin daxili səthində dörd iri medalyon var. Bu medalyonlar günbəzin şimal-şərq, cənub-şərq, cənub-qərb və şimal-qərb tərəflərində yerləşdirilmiş və daxili ornamentlərlə doldurulmuşdur. "
1956-cı ildə bərpa işləri ilə əlaqədar olaraq bu medalyonların fotoşəkilləri çəkilmişdir. Bu medalyonların quruluş sxemini memar T. Bağırzadə tərəfndən qrafik surətdə təhlil edilmişdir.
Tədqiqi və təsirləri
right|200px|thumb|[[Bəhruz Kəngərli tərəfindən sulu boya ilə çəkilmiş rəsm (Naxçıvan albomu, 1920-ci il)]] XIX əsrin əvvəllərində Naxçıvana gələn Dübua de Monper abidəyə diqqət yetirmiş və onun kitabələrinin üzünü çıxararaq Peterburqa, akademik Frenə göndərmişdir.
XII əsrdən çox sonra da Əcəminin Naxçıvanda yaratdığı abidələr müxtəlif sənətkarlara nəinki ölkə daxilində və hətta, Azərbaycanın sərhədlərindən kənarda da bir nümunə olaraq qalırdı. Əcəmi Əbubəkr oğlunun yaxın Şərq ölkələrində təsirini göstərməyə məşhur Avstriya şərqşünası Ernst Diez "Türk sənəti tarixi" əsərində irəli sürdüyü mülahizə çox yaxşı nümunə ola bilər. O, Anadolu türklərindən olan məşhur Memar Sinanın yaradıcılığından bəhs edərkən deyir ki, Memar ibn-Sinanın İstanbulda tikdiyi bəzi türbələr, şübhəsiz ki, Naxçıvan türbələrinin təsiri nəticəsində əmələ gəlmişdir. Memar Sinanın Naxçıvan abidələri ilə necə tanış olduğunu izah edərkən Diez qeyd edir ki, Memar Sinan ordu mühəndisi sifəti ilə XVI əsrdə yeniçərilərin səfərlərində iştirak etmiş və Naxçıvanda olmuşdur.
Türkiyə tədqiqatçıları da bunu qəbul edirlər. Memar Vədat Dalokay "Toplumcu Sinan" adlı məqaləsində Sinanın İstanbuldakı Xosrov Paşa türbəsindən bəhs edərkən "Atabəylərdən qalma bir nəfəs gəlir" yazmışdır.
Yeddi kristal kürə
Yeddi kristal kürə - Belçikalı Hergénin komiksi Tintinin macəralarının 13-cü hissəsidir.
Amblyseius herbicolus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Nadejdin (Avurğazı)
Nadejdin  — Başqırdıstan Respublikası nın Avurğazı rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Ürşək kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Əhali
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə tatarlar (52 %) üstünlük təşkil edir.
Omsk vilayəti
Omsk vilayəti — Rusiya Federasiyasının subyektlərindən biri. thumb
Baccharis polifolia
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Viburnum trilobum
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Günəşin məhbusları
Günəşin məhbusları — Belçikalı Hergénin komiksi Tintinin macəralarının 14-cü hissəsidir.
Xristian Demokrat İttifaqı (Almaniya)
Xristian Demokrat İttifaqı və ya qısaca XDİ (Christlich Demokratische Union Deutschlands (CDU)) Almaniyada 1946 cı ildə təsis edilmiş siyasi partiya. Partiyanın ilk baş katibi Adenauer Konrad olmuşdur. 2008-ci ilin iyun ayından etibarən, Almaniyada ən böyük partiya hesab edilmişdir.
Kondok-i se
Kondok-i se — İranda, Xuzistan ostanında, Həftkel şəhristanının Rüğeyvə bəxşinin Rüğeyvə dehestanında kənd. 2011-ci il siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 19 ailədə 73 nəfəri kişilər və 80 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 153 nəfərdir.
Suran (Komican)
Suran — İranda, Mərkəzi ostanında, Komican şəhristanının Milacerd bəxşinin Xosro Beyg dehestanında kənd. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 111 ailədə 209 nəfəri kişilər və 207 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 416 nəfərdir. Kəndin əhalisini türklər təşkil edir, türkcə danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Pyes
200px|thumbnail|Orson Velsin "Papaq yeyən at" pyesindən fraqment. 1935-ci il
Pyesin növləri
Komediya
Komediyalar yumor üçün nəzərdə tutulmuş tamaşalardır. Komediyalarda hazırcavab, qeyri-adi personajlar, qəribə halların sayı çox olur. Bəzi komediyalar cəmiyyətin bütün qrupları üçün deyil, müəyyən yaş qrupları üçün nəzərdə. tutulur. Komediyalar faciələrlə yanaşı Qədim Yunanıstanın iki oyun növündən biri idi.
Bu pyeslərdə ölüm və fəlakət kimi qaranlıq mövzular olur. Çox vaxt baş qəhrəmanda faciəvi bir qüsur, onun ölümünə səbəb olan bir xüsusiyyət olur. Faciələr bütün emosiyaları çatdırır və çox dramatik konfliktlərə malikdir. Faciə Qədim Yunanıstanda iki oyun növündən biridir.
Tarixi
Bu pyeslər vacib tarixi hadisələrə diqqət yetirir. Bunlar faciə və ya komediya ola bilər, olmaya da bilər. Ayrı bir janr kimi tarixi pyeslər Uilyam Şekspir tərəfindən populyarlaşdırıldı (məsələn "Kral Con").
Modern insan və Tanrı (Baqir Sədr)
Modern insan və Tanrı — Baqir Sədrin fəlsəfi əsəri.
Məzmun
“Modern insan və Tanrı” kitabı iki fundamental tezisi – Allahın varlığını və həzrət Məhəmmədin peyğəmbərliyini yeni bir üslubla isbatlamağa çalışır. Bu üslub müasir elmlərdəki müddəaları isbatlamaq üçün istifadə edilən və ehtimallar nəzəriyyəsinə əsaslanan induktiv modeldir. Müəllif metodun çətinliyinə baxmayaraq, sadə misallarla mövzunun mənimsənilməsini asanlaşdırmışdır.
Oxucu kitabı mütaliə etdikcə “elm” və “iman”ın öz induktiv məntiqi əsaslarında bir-birilə sıx əlaqəli olduğuna və bu baxımdan, onları bir-birindən ayırmağın mümkünsüzlüyünü dərk edir. Beləliklə, nəticə alır ki, əgər elm qəbul ediləndirsə, onda iman da qəbul edilməlidir, yox, əgər iman inkar olunursa, onda elm də inkar olunmalıdır.
Viburnum × burkwoodii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Amblyseius hexadens
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Kondok-i İsa
Kondok-i İsa — İranda, Xuzistan ostanında, Həftkel şəhristanının Rüğeyvə bəxşinin Rüğeyvə dehestanında kənd. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 28 ailədə 59 nəfəri kişilər və 82 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 141 nəfərdir.
Remarka
Remarka - Pyes müəllifinin, hadisənin hansı şəraitdə gedəcəyini, personajların davranışının və xarici görkəminin xüsusiyyətlərini səciyyələndirən izahı.
Səhnədə oxunmur, aktyorlar və rejissorlar üçün göstəriş rolunu oynayır. Çox zaman mötərizə içərisində verilir. Obrazın zahiri görkəmi, yaşı, səhnəyə gəlməsi və getməsi, hisləri və hərəkətləri barədə izahatdır. Pyesin oxucuları üçün məlumat, izahat mənbəyidir.
Bizim müasir qadınlar (film, 1976)
Bizim müasir qadınlar qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Ramiz Həsənoğlu tərəfindən 1976-cı ildə çəkilmişdir. "Azərbaycantelefilm" də istehsal edilmişdir. Film Azərbaycan qadınlarına həsr olunmuşdur.
Məzmun
Film Azərbaycan qadınlarına həsr olunmuşdur. Serebrovski Adına NQÇİ-nin operatoru Sara Vəzirova, elektromontajçı Pakizə Qasımova, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, pambıqçı Sürəyya Kərimova, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, tütünçü Zalxa Həsənova, gəncəli toxucu Rimma Quliyeva, heykəltaraş Elmira Hüseynova, şair Nigar Rəfibəyli, təyyarəçi Züleyxa Seyidməmmədova, pedaqoq, xoreoqrafiya məktəbinin müəlliməsi Mərziyə İbrahimova filmin qəhrəmanlarıdırlar. Burada söhbət heykəltaraş Elmira Hüseynovanın adından aparılır.
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1976-cı ilin Azərbaycan filmləri 1970-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Qara qızıl diyarı
Qara qızıl diyarı - Belçikalı Hergénin komiksi Tintinin macəralarının 15-ci hissəsidir.
Hidrostatik təzyiq
Hidrostatik təzyiq - sükunətdəki mayenin olduğu qabın dibinə və divarlarına göstərdiyi təzyiqə deyilir. Hidrostatik təzyiq mayenin sıxlığı və maye sütununun hündürlüyü ilə düz mütənasibdir, p ilə işarə olunur. p=ρgh, burada ρ - mayenin sıxlığı, g -qravitasiya sahəsinin intensivliyi, h - maye sütununun hündürlüyüdür. Qabın divarına mayenin göstərdiyi təzyiqdə həmin düsturla hesablanır. Lakin divarın hər yerində təzyiq eyni olmayıb, dərinliyin artması ilə artır.
Xeyrabad (Komican)
Xeyrabad — İranda, Mərkəzi ostanında, Komican şəhristanının Milacerd bəxşinin Xosro Beyg dehestanında kənd. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 5 ailədə 9 nəfəri kişilər və 12 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 21 nəfərdir. Kəndin əhalisini türklər təşkil edir, türkcə danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Baccharis polyphylla
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Malıy adası (Laptevlər dənizi)
Malıy adası — Laptevlər dənizidə, Krasnoyarsk diyarı, Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisndə yerləşən ada. Şimal Torpağı arxipelaqının bir hissəsi olan Sahil adaları qrupuna daxildir.
Yerləşməsi
Bolşevik adasının sahilinə yaxın ərazidə, Amba buxtası daxilində yerləşir. Sahil adalarına dsxil olan Bolşoy adası ondan cənub-şərqdə yerləşir.
Təsviri
Ovalvari formaya malik cənub-qərbdən şimal-şərqə uzanır. Sahilləri alçaq və düzəndir. Adada gözlə görünən zirvə yoxdur.
Viburnum subpubescens
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Hacıniyaz
Hacıniyaz (tam adı: Hacıniyaz Kosıbay ulı; ) — XIX əsr qaraqalpaq ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi.
Hacıniyazın əsərləri ilə qaraqalpaq poeziyası yeni mərhələyə qədəm qoymuşdur.
Həyatı
Hacıniyaz 1824-cü ildə Amudəryanın Aşamaylı-Kıyat aulunda varlı ailədə anadan olmuşdur.
Dövrünə görə geniş təhsil almaqla ana dili ilə yanaşı digər türk dillərini – özbək və türkmən dillərini mənimsəmiş, fars və ərəb dillərini mükəmməl şəkildə bilmişdir. Əvvəlcə Şirqazi mədrəsəsində, daha sonra isə Kutlmurat-inak mədrəsəsində təhsilini davam etdirmişdir.
Təhsilini başa vurduqdan sonra səyahətə çıxmış, qazaxların, noğayların, başqurdların həyatı ilə yaxından tanış olmuşdur.
Hacıniyaz şair olmaqla yanaşı son dərəcə istedadlı natiq və gözəl musiqiçi olmuşdur.
O, həm də Məhdimqulunun əsərlərinin qaraqalpaq dilinə tərcüməçisi kimi tanınmaqdadır.
1858–1859-cu illərdəki Konqrad üsyanında Xarəzm qaraqalpaqları, qazaxlar və özbəklərlə birgə iştirak edən Hacıniyaz Bozatau kəndində xan ordusu tərəfindən əsir götürülmüşdür.
O, 1878-ci ildə vəfat etmişdir.
Yaradıcılığı
Şairin poeziyası öz musiqililiyi, ciddi qafiyəyaradıcı elementləri, intonasiya bitkinliyi, uğurlu müqayisələr, bədii təsvir vasitələri ilə çox zəngindir.
Hacıniyaz yaradıcılığında müasiri olan Günxocanın yaradıcılığından bəhrələnmiş ; Firdovsi, Sədi, Hafiz, Nizami, Nəvai, Füzuli, Məhdimqulu və başqalarının yaradıcılığını dərindən mütaliə etmişdir.
Əsərlərini yalnız öz ana dilində deyil, həm də özbək dilində yazmışdır.
Qaraqlapaq poeziyasında ilk dəfə klassik janrlardan olan "müxalles" janrından istifadə etmişdir.
Şeirləri
Hələ gənclik illərində ikən onun şeirləri nəinki qaraqalpaqlar, həm də qazaxlar arasında məşhur olmuşdur.
"Ölkəm var", "Ah, Dariyxa", "Menqli adlı qızla yarış" və sair əsərlərində, o, bir tərəfdən, gəncliyi, sevgini, gözəlliyi tərənnüm etmişsə də, digər tərəfdən də, eyni zamanda insanlardakı qüsurlu cəhətləri tənqid atəşinə tutmuşdur.
İfaçılığı
Hacıniyaz aytısın mükəmməl ifaçısı kimi tanınır. Xüsusən onun qazax şairəsi Menqli Qızla birgə aytısı daha çox diqqət cəlb edir. İki şairin aytısı 1878-ci ildə Daşkənddə çıxan "Türküstan vilayətinin qəzetəsi"ndə nəşr olunmuşdur.
Əsir düşdükdən sonra "Bozatau" tarixi nəğməsini yazmışdır ki, bu nəğmə Hacıniyazın bəstələdiyi musiqi ilə ifa olunmuş və nəğmədə hüznlü hisslər daha böyük üstünlük təşkil etmişdir. Çünki həmin vaxt xalqın bir hissəsi məhv edilmiş, digər bir hissəsi isə qula çevrilmişdir.
Qafqaza səyahət (balet)
Qafqaza səyahət, yaxud Natəvan Aqşin Əlizadənin 2002-ci ildə Aleksandr Dümanın eyniadlı əsəri əsasında yazdığı birpərdəli, dördşəkilli baleti. Libretto bəstəkarındır. Baletmeyster Tamilla Şirəliyeva, musiqi rəhbəri və dirijoru xalq artisti Cavanşir Cəfərov, rəssamı Tahir Tahirov.
Məzmun
Məlum olduğu kimi, XIX əsrdə Şərq ölkələrinə səyahətə çıxmış A.Düma Qafqazı gəzmiş, Şuşada, Bakıda, Şamaxıda gördüklərini qələmə almışdır. Macəra romanlarının ustasını Azərbaycan xalqının qonaqpərvərliyi, incəsənəti, səfalı təbiəti, tanış olduğu insanlar heyrətə gətirmişdi. A.Əlizadə Dümanın təssüratlarını baletin üç iri səhnəsində canlandırır. «Azərbaycan muğamı», «Atəşgah», «Dümanın xan qızı Natəvan və Xasay xanla görüşü» səhnələri ümumi musiqi dramaturqiyası lövhə prinsipi ilə qurulmuş bir aktlı kompozisiyada əsas məzmunu dolğun açır. Bəstəkar burada da milli musiqi ənənələrinin rəngarəng qaynaqlarından, muğam, mahnı və rəqslərin tanış avazlarından hörülmüş musiqi çələngi yaratmışdır. Dümanı səciyyələndirən Avropa qiyafəli, Fransız ruhlu musiqi mövzusu da ümumi musiqi axınında olduqca təbii və həmahənq səslənir. Bəstəkar bu əsərdə müasir xoreoqrafik konsepsiyanın iki mühüm tələbini yüksək səviyyədə reallaşdırmışdır: yadda qalan, yığcam, orijinal süjet xətti və yüksək bədii ümumiləşdirmə dərəcəsinə, teatral obraz konkretliliyinə malik «ümumi hərəkət formullarından» uzaq dinamik musiqi partiturası.
Surətlər
Tintin və Pikarolar
Tintin və Pikarolar - Belçikalı Hergénin komiksi Tintinin macəralarının 23-cü hissəsidir.
Vampirin gündəlikləri (teleserial, 2009-2017)
Vampirin Gündəlikləri — Kevin Uilliamson və Culie Plek tərəfindən Liza Ceyn Smit yazdığı eyni adlı roman seriyası əsasında yaradılmış Amerika istehsalı olan qorxu dram teleserialıdır. Serial 10 sentyabr 2009-cu ildə The CW kanalında yayımlanmağa başladı və 8 fəsil 171 seriadan sonra 10 mart 2017-ci ildə başa çatdı. Yayımlanmağa başladığı vaxtdan etibarən böyük tamaşaçı kütləsi toplayan serial 2006-cı ildən fəaliyyətə başlayan CW kanalında ən çox izlənən serial oldu. Birinci fəsil 3 milyondan çox tamaşaçı tərəfindən izlənildi daha sonra isə bu rekordu Ox serialı qırdı. Serial bir çox mükafatlara layiq görülmüşdür, eləcədə 4 Xalqın Seçimi Mükafatı və bir çox Yeniyetmə Seçimi Mükafatına layiq görüldü.
26 aprel 2013-cü ildə The CW kanalı rəsmi sürətdə serialın spinoffu olan İlk Doğulmuşlar serialını yayımlamağa başlayacağını bildirdi. Bu serialda mövzu vampirlərin original ailələri haqqında olacaqdır. Kanal serialın 2013-14-cü illərdə yayımlanacağını bildirdi.
6 aprel 2015-ci ildə serialın baş qəhrəman aktrisası Nina Dobrev İnstagram vasitəsi ilə özünün və tərəf müqavili olan Maykl Trevinonun (Teyler Lokvudu canlandıran) serialı 6-cı fəsildən sonra tərk edəcəklərini bildirdi. 7-ci fəsildə Dobrev səs rolu üçün geri qayıtdı, Trevinon isə qonaq aktyor kimi çıxış etdi. 8-ci fəsildə Trevinon seriala geri qayıtdı. 11 mart 2016-cı ildə kanal serialın 8-ci fəsili üçün hazırlıqların getdiyini bildirdi. Lakin həmin ilin 23 iyul tarixində fəsilin 16 seriadan ibarət olacağı və son fəsil olacağı xəbərini verdi. Final mövsüm 21 oktyabr 2016-cı ilə yayımlanmağa başladı.
Rollarda
thumb|right|[[Yan Somerhalder, Nina Dobrev və Paul Uesli 2014-cü ildə PaleyFest-də]]
Sambucus gaudichaudiana
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əliabad (Komican)
Əliabad — İranda, Mərkəzi ostanında, Komican şəhristanının Milacerd bəxşinin Xosro Beyg dehestanında kənd. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 32 ailədə 59 nəfəri kişilər və 56 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 115 nəfərdir. Kəndin əhalisini türklər təşkil edir, türkcə danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Sübh (roman)
Sübh — Alatoran romanlar seriyasın dördüncü cildi. 2011-2012-ci illərdə kitabın əsasında iki film ekranlara çıxdı.
Baccharis potosiensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Naften neftləri
Naften neftləri — naften karbohidrogenlərinin üstünlük təşkil etdiyi neftlər. Bu neftlərdə metan karbohidrogenlərinin miqdarı aşağı fraksiyalarda maksimuma çatır, yüksək fraksiyalarda kəskin azalır, aromatik karbohidrogenlər isə əksinə, çoxalır. Naften neftləri tərkibində bərk parafin və neytral qətranların miqdarı cüzü olur, asfaltenlər isə çox vaxt olmur.
Tintin və Alf-Art
Tintin və Alf-Art - Belçikalı Hergénin komiksi Tintinin macəralarının 24-cü və son hissəsidir.
Nəcməddin (Avurğazı)
Nəcməddin  — Başqırdıstan Respublikasının Avurğazı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Stepanovka kənd şurasının tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Əhali
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (94 %) üstünlük təşkil edir.
Seycan
Secan — İranda, Mərkəzi ostanında, Komican şəhristanının Milacerd bəxşinin Xosro Beyg dehestanında kənd. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 53 ailədə 83 nəfəri kişilər və 94 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 177 nəfərdir. Kəndin əhalisini türklər təşkil edir, türkcə danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Yuliya Piriseva
Yuliya Piriseva (d. 22 noyabr 1967) — Qazaxıstanı təmsil edən su poloçusu.
Karyerası
Yuliya Piriseva, Qazaxıstan yığmasının heyətində 2000-ci ildə Avstraliyanın Sidney şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Qrup mərhələsində beş görüşün beşində də məğlub olan Qazaxıstan yığması, Sidney Olimpiadasını altıncı pillədə başa vurdu.
Şərqi Çin dənizi
Şərqi Çin dənizi (çincə:東海|东海 Dōng Hǎi}}, tərcüməsi — Şərq dənizi;동중국해,) — Şərqi Asiya (Çin) sahilinin və Ryukyu və Kyusyu (Yaponiya) adalarının arasında Sakit okeanın dənizi.
Sahəsi 836 min km², ən dərin yeri -2719 metrdir. 7 fevralda suyun orta temperaturu 16 °C-qədər, 27 avqustda isə 28 °C. qeydə alınmışdır. Suyun duzluluğu 30-34,5 ‰, çay mənsəblərində — 5−10 ‰-dir. Qabarma və çəkilmələr (7,5 m-ə qədər) müşahidə olunur. Dənizə tökülə ən böyük çay Yanszı çayıdır.
Naften turşuları
thumb|150px Naften turşuları — naften karbohidrogenlərinin karboksilli mono və politsiklik törəmələri. Ümumi düsturu CnH2n-1 COOH. Yağlı maye, bəzən bərk maddə olub, üzvi həlledicilərdə yaxşı, suda isə pis həll olur və ya həll olmur. Naften turşuları əsasən naften neftlərində və neft yataqlarının natrium-hidrokarbonat tipli sularında rast gəlinir. Bitumların tərkibində rast gələn yüksək molekulyar naften turşuları asfaltogen-naften turşuları adlanır.
Bizim Nəsibə xanım... (film, 1991)
Bizim Nəsibə xanım... qısametrajlı sənədli filmi rejissor Tofiq Mütəllimov tərəfindən 1991-ci ildə çəkilmişdir. "Debüt" yaradıcılıq birliyi ndə istehsal edilmişdir. Kinolent görkəmli teatr və kino aktrisası Nəsibə Zeynalovaya, onun mənalı həyatına və fəaliyyətinə həsr olunmuşdur.
Qızılcıq (Sisyan)
Qızılcıq və ya İşxanasar - Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qarakilsə rayonunda kənd. Həmçinin kənd 2021-ci ildə yaradılmış Göyçə-Zəngəzur Respublikasının ərazisinə daxildir.
Bizim Nəsibə xanım... (film, 1991)
Məzmun
Kinolent görkəmli teatr və kino aktrisası Nəsibə Zeynalovaya, onun mənalı həyatına və fəaliyyətinə həsr olunmuşdur.
Mənbə
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 321.
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1991-ci ilin Azərbaycan filmləri 1990-cı illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Qızılcıq (Sisyan)
Əhalisi
Kənddə 1873 - cü ildə 165 nəfər, 1886-cı ildə 287 nəfər, 1897-ci ildə 407 nəfər, 1908-ci ildə 450 nəfər, 1914 - cü ildə 441 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
Bizim Nəsibə xanım... (film, 1991)
Xarici keçid
Filmi izlə
Qızılcıq (Sisyan)
Əhalisi
1918-ci ildə azərbaycanlılar erməni təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalanlar öz yurdlarına dönə bilmişdir.
Burada 1922-ci ildə 189 nəfər, 1926-cı ildə 122 nəfər, 1931-ci ildə 292 nəfər, 1987-ci ildə 466 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ilin noyabr ayında kənd sakinləri Ermənistan dövləti tərəfindən qovulmuşlar. İndi kənddə ermənilər yaşayır.
Qıvraq (Sisyan)
Qıvraq, Kırqax — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Sisyan rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 21 km cənub-qərbdə, Sofulu kəndinin yaxınlığında yerləşir. 1590-cı il tarixli "İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. 1590-cı ildən mə'lumdur
Toponimi
XIX əsrin 30-cu illərində kollektivləşmə ilə əlaqədar olaraq ləğv edilmiş, əhalisi qonşu Sofulu kəndinə köçürülmüşdür. Kəngərlərin Sofulu tayfasının Naxçıvandan özləri ilə gətirdikləri addır. Naxçıvanda Qıvraq toponiminin özü isə qədim türk dillərində qiy "kənd" və örək "qala", "möhkəmləndirilmiş yer" sözlərindən ibarət adın təhrifidir. Kəndin ilk adı Kırqax olmuşdur. Fikrimizcə "Qıvraq", "Qırxaq" oykoniminin dəyişdirilmiş formasıdır. Kəndin ilkin adına istinad edib deyə bilərik ki, toponim türk dilində "çöl", "dağ, dağ başı" mənasında işlənən kır sözü ilə teleut, Altay, qırğız, qaraqırğız dillərində "bərk", "möhkəm" mənasında işlənən "qax" sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Əhalisi
Kənddə 1886-cı ildə 69 nəfər, 1897-ci ildə 80 nəfər, 1908-ci ildə 148 nəfər, 1914-cü ildə 220 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar ermənilər qırğınlarla deportasiya etmişdir. Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra kəndi tərk etməyə məcbur olan qıvraqlılar öz doğma yerlərinə dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 77 nəfər, 1926-cı ildə 122 nəfər, 1931-ci ildə 111 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1727-ci ildə kənddə 5 azərbaycanlı ailəsi yaşayırdı. XIX əsrin ortalarında Sofulu tayfasının qışlaqlarından biri idi. 30-cu illərin sonunda ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.
Bəyazid məscidi
Bəyazid məscidi — Osmanlı klassik dövr memarlığının erkən dövr əsərləri arasında bir tikili.
İstanbulun Bəyazid Sultan II səmtində II Bəyazid tərəfindən tikilmişdir. Memarının kim olduğu dəqiq olaraq bilinmir; Memar Hayreddin, Memar Kəmaləddin ya Yakubşah bin Sultanşah tərəfindan tikildiyinə dair məlumatlar vard. İstanbulda orijinallığını qoruyan ən qədim səlatin məscid olaraq qəbul edilir. II Bəyazidin məzarı məscidin ərazisində yerləşir.
Vəlidabad (Komican)
Vəlidabad — İranda, Mərkəzi ostanında, Komican şəhristanının Milacerd bəxşinin Xosro Beyg dehestanında kənd. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 33 ailədə 44 nəfəri kişilər və 52 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 96 nəfərdir. Kəndin əhalisini türklər təşkil edir, türkcə danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Malkolm X (Rəcəb Şəntürk)
Malkolm X — Rəcəb Şəntürkün müəllifi olduğu Malkolm Xdan bəhs edən avtobioqrafik əsər.
Məzmun
Kitab XX əsrin ən yadda qalan simalarından olan Malkolm X-in həyatı və onun insan haqları uğrunda mübarizəsi haqqındadır. Qətiyyətli çıxışları ilə, modern cəmiyyət tərəfindən əzilən, sındırılan, ən adi insani münasibətlərə həsrət qalan qaradərililərin ümid işığına çevrilən və “Başıma ən azı bir qrup insanın yaşayıb təcrübə edə biləcəyi qədər hadisə gəlib” – deyən Malkolm X-in keçdiyi həyat yolunu təsirlənmədən və təəccüb etmədən oxumaq mümkün deyil.
Kitabı oxuduqca bir insanın necə ən çirkin əməllərdən, tüfeyli həyatdan qurtularaq doğru prinsiplərə yiyələnib və bu prinsiplər uğrunda canından belə keçəcək səviyyədə mübarizə aparıb dünyada iz qoyan bir şəxsə çevrildiyinin şahidi olacaqsınız.
Bizim opera (film, 1960)
Bizim opera qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Əlihüseyn Hüseynov tərəfindən 1960-cı ildə çəkilmişdir. Bakı Telestudiyasında istehsal edilmişdir. Film M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının 50 illiyinə həsr olunmuşdur.
Məzmun
Film M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının 50 illiyinə həsr olunmuşdur.
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1960-cı ilin Azərbaycan filmləri 1960-cı illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Azər Cavad Əliyev
Azər Cavad Əliyev - caz tənqidçisi, rejissor və prodüser, "CBC Sport" telekanalının baş direktorunun müavini, Proqramlar Departamentinin rəhbəri
Təhsili
1976-1981-ci illərdə Azərbaycan Neft və Kimya İnstitutunun Energetika fakültəsində təhsil alıb.
İş fəaliyyəti
Bakı Maşınqayırma Zavodunda mühəndis-konstruktor (1982-1985), Nərimanov rayonu Komsomol Komitəsində (1985-1987) və sonra Bakı şəhəri Komsomol komitəsində təlimatçı, şöbə müdirinin müavini və şöbə müdiri (1987-1991)  vəzifələrində çalışıb.
Müstəqillik dövrünün ilk illərində Respublika Sarayının direktor müavini (1991-1995) , "Mir-Telefilm" Birliyinin baş rejissoru (1995-1997), sonra Baku Media Company  "A Visual" prodakşnın rəhbəri (1997-2016)  işləyib.
Mədəniyyət və incəsənət sahəsindəki fəaliyyəti
80-ci illərdə "Azərbaycan gəncləri", "Bakı fəhləsi", "Bakı" qəzetlərinin caz və estrada icmalçısı kimi fəaliyyət göstərib.
Bəstəkarlar İttifaqının nəzdindəki "Bakı, Bakılılar, Caz" silsilə caz konsertlərinin (1987-1988), Vaqif Mustafazadənin xatirəsinə həsr olunan caz festivalının təşkilatçısı, rejissoru və aparıcısı (1987) olub. Bakı Beynəlxalq Caz Festivalının mətbuat mərkəzinin rəhbəri və təşkilat komitəsinin üzvü (1987), Beynəlxalq caz tənqidçiləri sorğusunun iştirakçısı (1984-1989), Ümumittifaq Caz Federasiyasının idarə heyətinin üzvü (1987, Qafqazdan 1 yer) olub.
"Rok panoram" (1988-1989), "Qızıl Payız-89", "Odlar Yurdu" (Bakı, 1990),  "Caz Sammit – 93" kimi festivalların təşkilatçı, direktor və quruluşçu rejissoru olan Azər Cavad Əliyev, həmçinin, "Asiyanın səsi – nəticələr və problemlər" (1991)  , "Rafiq Babayev – gələcəyə baxış" (1992), "Müslim Maqomayev – 50" (1992), Bəstəkar Tofiq Quliyevin 75 illiyinə həsr olunan "Həmişə bizimlə olan bayram" (1993)   , "Caz Sammit - 94" (1994), Polad Bülbüloğlunun  50 illiyinə həsr olunan "Bütün bu Polad" (1995) , bəstəkar Rafiq Babayevin xatirəsinə həsr olunan "Qalmaq üçün getmək" , "Novruz - 96" reklam festivalı (1996), Mstislav Rostropoviçə həsr olunan "Bizdə hər şey var" (1998)    kimi televiziya filmlərinin müəllifi və rejissoru olub.
Mükafatları
Mədəniyyət və incəsənət sahəsində ilin ən yaxşı televiziya proqramı üzrə "Humay-Sənət uğurları-93" mükafatının, "Novruz-96" və "Novruz-97" reklam festival-müsabiqələrinin, ilin ən yaxşı televiziya reklamı üzrə "Humay-99" mükafatının, "Avrasiya Teleforumu-99" MDB və Baltik ölkələri Kinomatoqrafiya Birliklərinin xüsusi mükafatının, XI Beynəlxalq Televiziya Filmləri Festivalında teletənqidçilərin və jurnalistlərin xüsusi mükafatının laureatı, 2003-cü ildə "Bizdə hər şey var" filminə görə "Qızıl Çıraq" IV Respublika Kinomatoqrafiya müsabiqəsinin ilin ən yaxşı sənədli filmi nominasiyasının qalibi olub.
"Ən yaxşı rejissor" nominasiyasında 2019-cu ilin Azerbaijan Best Awards mükafatına layiq görülüb.
CBC Sport
2016-cı ildən "CBC Sport" telekanalının Proqramlar Departamentinin rəhbəri, baş direktorun müavini olan Azər Cavad Əliyev burada hazırlanan "Kubok həyəcanı", "Fotodan üstün… Kənanın ümidləri" , "Xəzridən Xəzriyə"  , "26-cı dəqiqə" , "Şahdağ festivalı" , "Qırmızı top" , "Kubok həyəcanı 2018" kimi sənədli filmlərin müəllifi, quruluşçu rejissoru və layihə rəhbəri olub.
İqtisadçı (qəzet)
İqtisadçı qəzeti — 1970-ci ilin 28 yanvarından çap olunan qəzet.
Yaranma tarixi
«İqtisadçı» qəzeti 1970-ci ildə D. Bünyadzadə adına Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutu rektorluğunun, Partiya Komitəsinin, Həmkarlar İttifaqı və Komsomol Təşkilatlarının orqanı kimi təsis olunmuş və ilk sayı həmin ilin yanvarın 28-də çapdan çıxmışdır. Qəzetin təsisi institutun yaranmasından xeyli sonra olsa da, qəzet nəşr edildiyi vaxtdan bu günə qədər özünün obyektivliyi və dolğun məzmunu ilə professor-müəllim və tələbə kollektivinin böyük rəğbətini qazanmışdır. Qəzet fəaliyyət göstərdiyi 30 il ərzində universitetin bütün tədbirlərində yaxından iştirak etmiş və həmin tədbirlər haqqında öz səhifələrində geniş materiallar dərc etmişdir.
İşin məzmunu
«İqtisadçı» qəzeti universitetdə tədrisin təşkili və onun müasir standartlara uyğun aparılması üçün mütərəqqi təkliflərin dərcinə xüsusi diqqət yetirir. Bununla bağlı universitet rəhbərliyinin tədrisin keyfiyyətinin qaldırılması sahəsində apardığı məqsədyönlü işlər qəzetin səhifələrində öz əksini tapır. Burada həmçinin, tədrislə əlaqədar tədrisə kömək etmək məqsədilə qəzetdə dərc edilən təsirli məqalələr xüsusi diqqət mərkəzindədir. Məsələn, zaçot və imtahan sessiyalarına hazırlığın vəziyyəti və gedişatı ilə bağlı yol verilən nöqsanlar, qeyri-obyektiv hallar, dərsə gecikən, öz mühazirəsini günün tələbləri səviyyəsində qura bilməyən, pedaqoji qaydalara riayət etməyən, tələbə-müəllim münasibətlərinə xələl gətirən əməkdaşlar haqqında ciddi yazılar dərc olunur və onlar yeri gəldikdə tənqid olunur. Bununla yanaşı, universitetdə qabaqcıl iş metodu ilə fərqlənən, tədrisin yaxşılaşdırılması istiqamətində fəallıq göstərən alimlərimiz haqqında da obyektiv, tərbiyəvi xarakterli materiallar dərc olunur.
Qəzetdə universitetin elmi fəaliyyətinə də geniş yer verilir. Universitetdə keçirilən professor-müəllim heyətinin və tələbə elmi cəmiyyətlərinin elmi-tədqiqat işlərinin yekunlarına həsr olunmuş konfranslar, elmi seminarlar, diskussiyalar vaxtaşırı qəzet səhifəsində işıqlandırılır. Eyni zamanda, universitetin professor-müəllim heyətinin və əlaçı tələbələrin iqtisadiyyatımızın müxtəlif problemlərinə həsr olunmuş məqalələri qəzetdə dərc edilir. Bundan başqa qəzetdə tələbə-müxbirlərimizin ölkə iqtisadiyyatı barədə yazdıqları elmi problematik yazıların da nəticəsi çox uğurlu olmuşdur. Belə ki, 1994-cü ildə «İqtisadçı» qəzeti Azərbaycan İcarədarlar və Sahibkarlar İttifaqının və Azərbaycan KİVİHİ-nin birgə keçirdikləri «Azərbaycanın iqtisadi dirçəlişi» mövzusunda yaradıcılıq müsabiqəsinin qalibi olmuşdur. Yenə həmin ildə Azərbaycan Kütləvi İnformasiya Vasitələri İşçiləri Həmkarlar İttifaqının Rəyasət Heyəti iqtisadi biliklərin təbliği və bir sıra sosial-iqtisadi problemlərin həlli sahəsində göstərilən səylərə, ölkənin iqtisadi və mədəni dirçəlişindəki xidmətlərinə və şəxsi yaradıcılıq uğurlarına görə qəzetin baş redaktoru və qəzetin kollektivini «Azərbaycan bayrağı» diplomuna layiq görmüşdür. Bütün bunlar onu göstərir ki, «İqtisadçı» qəzeti həm də ölkə iqtisadiyyatının inkişafı üçün öz elmi-nəzəri töhfəsini vermişdir.
«İqtisadçı» qəzeti fəaliyyət göstərdiyi müddət ərzində daim universitetin aynası olmağa çalışmış və qismən də olsa buna nail olmuşdur. Qəzetdə bir sıra rubrikalarla yanaşı universitet rəhbərliyinin çoxşaxəli fəaliyyəti, imzalanmış əmr və sərəncamlar, proqram, dərslik və dərs vəsaitləri, kitabxana, mətbəə, laboratoriyalar, kompüter mərkəzi, kafedralar, fakültələr və s. haqqında ətraflı məlumatlar verilir. «İqtisadçı» qəzetinin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri isə meydana çıxan problemlərin, nöqsanların, çatışmamazlıqların aradan qaldırılmasında universitet rəhbərliyinə yaxından köməklik göstərməkdir. Qətiyyətlə demək olar ki, qəzet öz fəaliyyətində müstəqil olmaqla yanaşı, öz işini universitet rəhbərliyinin xəttinə uyğun qurur.
Qərb düzənlik qorillası
Qərb düzənlik qorillası — Qərb qorillasına (Gorilla gorilla) daxil olan bir yarımnöv
Yayılması
Dağ ətəklərindəki meşəliklərdə və bataqlıq ərazilərdə ən mox rastlanılırlar. Konqo Respublikası, Anqola, Ekvatorial Qvineya və Qabon kimi ölkələrdə yayılmışlar. Konqo Demokratik Respublikası ərazisində isə nəsli kəsilmişdir. İlk dəfə bu yarımnövə aid qorilla Birmingem zooparkına gətirilmişdir. Bu yarımnövdə olan yeganə albinos "Qar dənəsi" ləqəbli bir erkək qorilla olmuşdur.
Təsviri
thumb|220px|left| Erkək qorillanın kəlləsi Qərb düzənlik qorillaları Qərb çay qorillalarına nisbətdə nisbətən kiçik olurlar. Erkəklər 1.8 m boya, 140 ka çəkiyə, dişilər isə 1.5 m boya və 70 kq çəkiyə sahib olurlar.