cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qreta Qarbo
Erkən karyerası
1922–1924-cü illərdə Qarbo, Stokholmdakı Kral Dram Teatrında teatr məktəbində aktyorluq təhsili aldı, sinif yoldaşları Mimi Pollak, Alf Şöberq idi. Orada rejissor Morits Stillerlə tanış oldu. Şəxsi olaraq onun təlimini öz üzərinə götürdü, qız üçün ahəngdar bir təxəllüs icad etdi — Qreta Qarbo — və səssiz şəkildəki "Yeste Berlinqin Dastanı" filmində əsas rola dəvət etdi. Nobel mükafatı laureatı Selma Laqerlyof romanının bu film uyğunlaşmasında aktrisa isveçli aktyor Lars Hanson ilə birlikdə rol aldı.
Nosferatu: Qorxu simfoniyası
Nosferatu: Qorxunun simfoniyası — 1922-ci ildə istehsal olunmuş Almaniya qorxulu filmidir. Film dövründə çəkilən digər filmlər kimi səssiz çəkilmişdir. Filmdəki yazılar Alman dilindədir. Film İrland yazıçısı Brem Stokerin Drakula əsərinin motivləri əsasında çəkilmişdir. Filmin məzmunu romandakından fərqlidir. "Nosferatu: Qorxunun simfoniyası" filmindəki Qraf Orlok obrazı romandakı "Qraf Drakula" personajına uyğundur.
Məzmun
Əmlak işçisi Tomas Hatter Almaniyanın Bremenə bağlı Visburq adlı kiçik bir qəsəbəsində həyat yoldaşı Elen ilə birlikdə yaşayır. Tomasa Transilvaniyada yaşayan Qraf Orlokdan məktub gəlir. Bəzi simvollarla dolu bu məktubu Knok adlı şəxs Tomas üçün oxuyur. Zəngin bir adam olan Qraf Orlok Visborqda ev alması üçün ona müraciət etmişdir. Qraf Orlok, Karpat Dağlarının ətəklərində yerləşən qalasının yerini məktubda ifadə etmişdir. Qraf Orlok ilə razılaşma əldə etmək üçün böyük bir həvəs içində olan Tomas Almaniyadan Transilvaniyaya doğru yola çıxır. Elen isə Tomasın Transilvaniyaya getmək istəyinə mənfi münasibətlə yanaşır.
At arabası ilə yola çıxan Tomas qalaya yaxın bir qəsəbəyə çatır. Tomas qəsəbədəki insanlara Qraf Orlokun qalasına gedəcəyindən bəhs edən zaman onlar heyrətlənirlər. Gecəni burada qalan Tomas sabahısı günü at arabası ilə yenidən yola düşür. At arabasının sahibi Toması qalanın yaxınlarında bir yerdə buraxır. Buradan qalaya isə Qraf Orlokun onun üçün göndərdiyi at arabası aparar. Tomas qalaya çatdığı zaman qalanın qapısı özbaşına açılar. Qraf Orloku görən Hatter, Qrafın insana bənzəmədiyi müşahidə edir. Qraf Orlok Tomas axşam yeməyinə dəvət edir. Bu zaman Tomas bıçaq ilə səhvən əlini kəsur. Tomasın barmağının qanadığını görən Qraf Orlok, Tomasın barmağını tutaraq qanını sorur. Tomas bu hadisədən sonra daha da vahimələnmişdir. Tomas axşam vaxtı kreslonun üzərində yatır. Ayılan zaman boynunda iki dənə dəlik görür. Bunlar vampir dişlərinin yeridir. Tomas həyat yoldaşı Elenə məktub yazır. Məktubda Elenə hər şeyin yaxşı olduğunu bildirir. Ardınca bölgədəki bir adama məktubu çatdırmasını istəyir.
Tomas qalanın içində gəzərkən Qraf Orlokun otağına girir və otaqda kiçik bir stolüstü kitab tapir. "Vampirlərin Kitabı" adlı bu kitab Qraf Orloka məxsusdur. Bu kitabda vampirlər haqqında məlumat var. Tomas Qraf Orlokun bir "Nosferatu", yəni bir vampir olduğunu başa düşür. Qapını açıb otaqdan çıxmaq istəyən zaman çöldə onu Qraf Orloku müşahidə edir. Qraf Orlok otağa girir. Bu müddətdə Tomasın həyat yoldaşı Elen yuxuda kabus görür. Elen yuxuda olan zaman ayağa qalxaraq evin balkonuna çıxır. Toması yuxu aparmışdır. Ayıldığı zaman Qraf Orlokun burada olmadığını görür. Tomas qaladan aşağı enən zaman burada bir tabut görür. Tabutu açaraq, içində Qraf Orlokun olduğunu görür.Tomas otaqdakı çarşabları bir-birinə bağlayaraq qaladan aşağı atılır. Toması çayda üzən gəmidəki insanlar tapır.
Qraf Orlok tabutun içindədir. Başqa tabutların da Almaniyanın Visborq şəhərinə aparıldığı bir gəminin heyət üzvləri Qraf Orlokun tabutunu səhvən gəmiyə götürürlər. Qraf Orlok tabutundan çıxır və gəmi heyətini öldürür. Qraf Orlok göyərtəyə gələrək gəminin Elenin yaşadığı Bremenə getməsini təmin edir. Elen Tomasın evə dönməsini gözləyir. Knok isə sahibinin gəldiyini anlayınca dəli olur. Knok ətrafdakı insanlar tərəfindən psixiatrik xəstəxanaya göndərilir. Tomas həyat yoldaşının yanına qayıda bilir. Qraf Orlok da tabutu ilə Bremenə gəlmiş və Elenin evinə çatmışdır. Qraf Orlok evin pəncərəsindən Elenə baxır. Elen isə hipnoz olmuş kimi Qraf Orlokun dediklərinə əməl edir. Ardınca Elen ona qanını içməsinə razılıq verir. Daha sonra Qraf Orloku yuxu aparır. Səhər açılır və gün çıxmaq üzrədir. Günəşin işıqları evin pəncərəsindən keçərək daxilə otağa yayılır. Günəşin işığı Qraf Orloka təmas edər. Bu zaman Qraf Orlok qaçmaq istəyən zaman yox olaraq ölür.
Muğanna
Muğanna (المقنع‎, «üzü bağlı»; ) — Xorasanlı üsyançı, din xadimi.
Həyatı
Onun əsl adı Hakim ibn Haşim, bəzi mənbələrə görə Ata idi. Muğanna “niqabla örtülü” mənasını daşıyan ləqəbdir. O, ağ qiyafə geyinərək deyirdi ki, bədəninə ilahi ruh köçüb və o, insanların bərabərliyi uğrunda mübarizə aparır. O, Mərvdə doğulmuş və Əbu Müslümün hərəkatında iştirakına görə 15 il müddətinə həbs edilmişdi. O, həbsdən qaçıb gizli təşkilat yaratdı və panteizm ideyalarını təbliğ etməyə başladı, “Vəhdət əl-vücud” irəli sürərək şöhrət qazandı. Hərəkatın mərkəzi Buxara idi. Sonra o, Qaşqadərya və Zərəfşan vadisinə də yayıldı. Üsyançılar Buxaranı tuta bilməyərək hakimi Muğannanın tərəfinə keçən Narşah əyalətinə çəkildilər. 766-cı ildə onun dəstəsi Narşah yaxınlığında məğlub oldu, 700 nəfərdən çox adam öldürüldü. Muğanna Sənəm qalasına çəkildi. Ərəblər qalanı tutdular, Muğanna intihar etdi. 785-ci ildə üsyan yatırıldı. Ərəblərə qarşı mübarizə IX əsrin əvvəllərinədək davam etdi, nəticədə Xorasan müstəqil oldu. Xalq hərəkatı yerli feodalların dövlət idarəçiliyinə cəlb edilməsinə səbəb oldu.
Onu bidətdə suçlayırdılar. .
Dodaqlar
thumb|right|Qadın dodağı
Dodaqlar — çənəağızlı onurğalıların əksəriyyətində ağız dəliyini əhatə edən hərəkətsiz dəri büküşləri. Üst və alt dodaq olur.
Tısbağalarda, quşlarda və kloakalı yetkin məməlilərdə çənədə qərni dimdiyin olması ilə əlaqədar dodaq yoxdur.
Balıqlarda dodaqların üzərində adətən dad və hiss orqanları çox olur və ovu tutmağa kömək edir.
Suda-quruda yaşayanların əksəriyyətində dodaqlar tənəffüs zamanı ağız boşluğunu qapamaq üçündür.
Sürünənlərdə (ilanlarda və kərtənkələlərdə) dodaqlar aydın görünür və üst tərəfdən qərni dodaq qalxançıqları ilə örtülmüşdür.
Dəyirmiağızlılarda üst dodaq sormac funksiyasını yerinə yetirir. Bir sıra onurğasızlarda ağız aparatının bəzi hissələrinə də dodaq deyilir.
İnsanlarda əzələ və selikli qişalardan təşkil olunmuş hərəkətli büküşlər ön tərəfdən ağız boşluğu ilə hüdudlanmışdır. Girdə və mimiki əzələlərdən təşkil olunmuşdur. Alt və üst dodaq birləşərək ağız yarığını, yan tərəflərdə ağız bucağını əmələ gətirir. Dodaqları üçlü sinir innervasiya edir. Antropolokiyada dodaqları üst dodağın qalınlığına, istiqamətinə və konturuna görə ayırd edirlər. Qalınlığına görə dodaqlar nazik, orta, qalın, şişkin olur. Üst dodaq qabağa çıxmış (proxeyliya), şaquli profilli (ortoxeyliya), bəzən də geri çəkilmiş (opistoxeyliya) olur. Ekvatorial (zənci-Avstraliya) irqə daha qalın (şişkin) dodaqlar və proxeyliya, Avropa irqinə isə ortoxeyliya mənsubdur. Daha nazik dodaqlar Avropanın şimalında və Asiyada yaşayan bəzi xalqlarda təsadüf edilir. Üst dodağın konturu əyri, düz və qabarıq ola bilər. Qabarıq dodaq xüsusilə Mərkəzi Afrika piqmeyləri və semanqlar (Malakka yarımadası) üçün xarakterikdir.
Rubus pensilvanicus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Deyli Blind
Deyli Blind (d. 9 mart 1990, Amsterdam, Niderland) İngiltərə Premyer Liqasının Mançester Yunayted klubunda və Niderland milli yığmasında müdafiəçi və yarımmüdafiəçi mövqeyində çıxış edən holland futbolçu.
Həyatı
Ayaks klubunun keçmiş futbolçusu və Niderland milli yığmasının futbolçusu və baş məşqçisi olmuş Danni Blindin oğludur.
Ayaks klubunun aşağı yaş qruplarında çıxış etdikdən sonra əsas komandaya yüksəlmiş, Qroningen klubunda bir il icarə əsasında çıxış etdikdən sonra isə əsas heyət üzvünə çevrilmiş və klubu ilə dörd dəfə Erediviziya çempionu olmuşdur. 2014-cü ilin sentyabr ayında 13.8 milyon funt-sterlinq qarşılığında İngiltərə təmsilçisi Mançester Yunayted klubuna transfer olmuşdur.
2013-cü ildən bəri milli komandanın əsas heyət üzvlərindən biri hesab olunur. 2014 FİFA Dünya Kubokunda bürünc medal qazanan Niderland milli yığmasının heyətində Deyli Blind də olmuşdur.
Klub
Son yeniləmə:12 sentyabr 2017
Milli komanda
Son yeniləmə:3 sentyabr 2017
Klub
Ayaks Mançester Yunayted
Ceyms Keqni
Ceyms Keqni (ing. James Cagney, — Amerika aktyoru.
Dərman alpiniyası
(Alpinia officinarum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Françesko Koko
Françesko Koko — italyan futbolçu, müdafiəçi.
Bioqrafiyası
"Milan"ın akademiyasının yetirməsinə böyük ümidlər bəslənilirdi. Əvvəlcə o, bu ümidləri doğruldurdu. Gənc yaşlarında Koko iki dəfə "skudetto"ya sahib çıxdı, sonra İtaliya millisində oynamağa başladı. Lakin məntiqi ardıcıllıq gəlmədi. Dönüş nöqtəsi, yəqin ki, 2002-ci ildə "İnter"ə keçidi oldu. Françesko nə qədər çalışsa da, əsas heyətin tamhüquqlu üzvü ola bilmədi. Nəticədə də "skuadra Azzura"da da yerini itirdi. Son aylarda isə "nerazzura"nın baş məşqçisi Roberto Mançini, elə bil, onun adda oyunçunu tanımırdı.
2006/07-ci illər mövsümü
Məşqçinin onu inkar etməsinin sonu o oldu ki, müdafiəçi icarə əsasında "Torino"ya yollandı, amma turinlilərin heyətində də işləri qaydasına düşmədi. Cinah müdafiəçisi mövsümün ikinci yarısında cəmi 3 oyun keçirdi.
Yayda "İnter"ə qayıdan Koko əvvəlki kimi Mançininin nəzər dairəsindən kənarda qalırdı. Axırda bir neçə həftə əvvəl futbolçu butslarını mıxdan asdığını və aktyorluq karyerasına başlamağı planlaşdırdığını və Hollivuda gedəcəyini açıqladı.
Nailiyyətləri
İtaliya çempionu (1996, 1999), ölkə kuboku (2005) və Superkubokunun sahibi (2007).
Rubus phoenicolasius
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Brickellia longifolia
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum languidum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Rubus probus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Müsəlman əyalətləri rəisliyi
Müsəlman əyalətləri rəisliyi — Cənubi Qafqazda, Rusiya imperiyası tərkibində, 18??–1840–cı illərdə mövcud olmuş inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Şuşa şəhəri idi.
Rəisliyə Şəki, Qarabağ, Şirvan və Lənkəran əyalətləri daxil idi.
Messieurs les noyés de la Seine
Messieurs les noyés de la Seine — Belçikanın 1956-cı ildə Avroviziyada təmsil olunduğu mahnı. Fud Leklerk fransız dilində ifa etmişdir. 1956 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin səsvermə nəticələri açıqlanmadığı üçün bu mahnının topladığı xal və tutduğu yer məlum deyil.
Seyidqocalı
Seyidqocalı — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Sarvan bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
Latviya İstiqlaliyyət müharibəsi
Latviya İstiqlaliyyət müharibəsi (Latvijas brīvības cīņas ) — 1918-ci ilin sonunda Birinci Dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra Latviya Xalq Məclisi tərəfindən Latviyanın müstəqilliyini elan edən və Latviya ilə RSFSR arasında Riqa müqaviləsinin imzalanması ilə başa çatan Latviyadakı hərbi əməliyyatların ümumi adı.
Arxa plan
1917-ci ilin sentyabrında Latviya siyasi partiyaları alman qoşunları tərəfindən işğal edilmiş Riqada Demokratik blok (Demokrātiskais bloks) — koalisiya yaratdılar. Dekabrın əvvəlində Valka şəhərində Latviya milli təşkilatları Latviya Müvəqqəti Milli Şurasını (Latviešu Pagaidu nacionālā padome) təsis etdilər. 1917-ci il dekabrın 2-də Latviyanın öz müqəddəratını təyin etməsi barədə bəyanat qəbul olundu.
Lakin, Latviya Sosial Demokrat Fəhlə Partiyasının (LSDFP) Liflyandiya və Kurlyandiyada böyük təsir göstərmişdir. Dekabrın ortalarında Latviyanın ali hakimiyyətini elan edən işçilərin, əsgərlərin və torpaqsız deputatların II qurultayı Almaniyadan azad olunmuş Valmierada keçirildi. Qurucu Məclis seçkilərində Sosial Demokratlar, Vidzemedəki səslərin yüzdə 72-ni, Latqaliyada 51 %-ni, Latviya silahlı polklarında isə yüzdə96 % səs aldı.
Valka şəhərində 1917-ci il dekabrın 6-da Valka şəhərində Latviya KP Mərkəzi Komitəsi və Latviya Fəhlə, Əsgər və Torpaqsız Deputatları Şurasının İcraiyyə Komitəsi (İskolat) Sovet Rusiyasının müstəqil bir hissəsi kimi Latviyanın öz müqəddəratını təyin etməsi barədə bəyanat qəbul etdi. .
Latviyanın müstəqilliyinin elan olunması
9 noyabr 1918-ci ildə Almaniyada başlayan inqilabdan sonra Alman imperiyası dağıldı və Baltikyanı ölkələr mövcud olmadı. Alman əsgərlərinin əsl işğalı şəraitində, 1718-ci il noyabrın 17-də Latviya Müvəqqəti Milli Şurası və Demokratik blok birgə parlament - Latviya Milli Şurasını formalaşdırmağa razılaşdı. Sovet Rusiyasına yönəlmiş bolşeviklər və Alman yanlısı burjua siyasətçiləri təmsil olunmadı. Yanis Çaqste sədr oldu və Karlis Ulmanis Latviya Müvəqqəti Hökumət Baş nazirinin vəzifəsini tutdu.
Əslində faktiki olaraq Xalq Məclisi Latviya Respublikasının müvəqqəti parlamenti idi və 1920-ci il aprelin 30-na qədər fəaliyyət göstərirdi.
İstiqlal Bəyannaməsinin mətninin layihəsi, Almaniyanın müvəqqəti komissarı Avqust Vinnig tərəfindən qəbul edildi.
Noyabrın 18-də Rus Teatrında (İndi Milli Teatr) Latviya Xalq Məclisi müstəqil və demokratik Latviya Respublikasını elan etdi. Artıq 26 noyabrda Latviyalıların yaşadığı bütün ərazidə Latviyanın Müvəqqəti Hökumətinin hüquqlarını tanıyan Alman hökumətindən bir sənəd alındı. Almaniyanın mülki idarəsi rəsmi olaraq Latviyanın Müvəqqəti Hökumətinə səlahiyyətini köçürdü.
Eyni zamanda (18 və 19 noyabr) Riqada silahlı qətl törətmək, respublikadan işğal edən ordu vahidlərinin çıxarılması, Karlis Ulmanisin Müvəqqəti Hökumətinin devirilməsi və Latviyada Sovet hakimiyyətinin qurulmasını təklif edən Latviya Sosial Demokratlar (bolşeviklər) XVII Yerli Konfransı keçirildi.
Yeqor Teslenko
Yeqor İqoreviç Teslenko (31 yanvar 2001-ci ildə anadan olub) — Rusiya Peşəkar Futbol Liqası təmsilçilərindən olan Kuban-2 Krasnodar klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən Rusiyalı professional futbolçudur.
Karyerası
Teslenko öz peşəkar karyerasında debütünü 2 sentyabr 2017-ci ildə Kuban-2 Krasnodar klubu ilə Rusiya Peşəkar Futbol Liqasında Afips Afipski klubuna qarşı oyunda etmişdir.
Mirzə Bağır bəy Hacıəlifbəyov
Mirzə Bağır bəy Hüseyn bəy oğlu Hacıəlifbəyov — Qarabağ bəylərindən biri, mahal mirzəsi, vəkil.
Həyatı
Mirzə Bağır bəy Hüseyn bəy oğlu 1803-cü ildə Qarabağın Cavanşir-Dizaq mahalı nın Kürdmahmudlu obasında anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini molla yanında almışdı. Sonra Şuşa şəhərində mədrəsə də təhsilini davam etdirmişdi. Mahal naibi Qasım bəy Cavanşirin göstərişi ilə mirzə təyin edilmişdi.
Rus üsul-idarəsi dönəmində Mirzə Bağır bəy qardaşı Mirzə Tahir bəylə İrana, Meşkin vilayətinə, Şahsevən elinin Pireyvatlı oymağına qaçmışdı Bir müddət şahsevənlərin içində daldalanmışdı. Aralıq sakitləşəndən sonra doğma obasına dönmüş, vəkilliklə məşğul olmuşdu.
Mirzə Bağır bəyin Məmmədqulu bəy, Rzaqulu bəy adlı oğulları vardı.
Hərbi dairə rəisliyi
Hərbi dairə rəisliyi — Cənubi Qafqazda, Rusiya imperiyası tərkibində, 18??–1840-cı illərdə mövcud olmuş inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Dərbənd şəhəri idi.
Rəisliyə Bakı və Quba əyalətləri daxil idi.
Laqodexi qoruğu
Laqodexi — Gürcüstan ərazisində mövcud olan qoruq. Üstəlik ərazidə həmcinin yasaqlıq mövcuddur. Yasaqlığın tarixi 2003-cü ildən başlayır. Goruq 1912-ci ildə təşkil efilmişdir. Ümumilidə Gürcüstan ərazisində təşkil olunan ilk qoruqdur.
Yerləşməsi və coğrafiyası
Qoruq ərazisinə yalnız araşdırmalar məqsədi ilə buraxılır. Yasaqlıq ərazisinə isə beş turistik maşrutlar vardır: "Nino dərəsi", XI əsrə aid Maçi qəsri, Xala-Xel gölü. Azərbaycan və Gürcüstan arasında anlaşmaya görə yasaqlığa gələn turistlər sərbəst hərəkət etmək məqsədi ilə dövlət sərhədlərini sərbəst keçə bilərlər.
Flora və fauna
Üstəlik burada Amerika yenotu (Procyon lotor) kimi canlını görmək olar.
Erməni bəlğəmotu
Qafqaz bəlğəmotu —  cinsinə aid bitki növü.
Paolo Neqro
Bioqrafiyası
Neqro "A" Seriyasında 1990-cı il oktyabrın 28-də, 18 yaşı olarkən debüt edib. O, "Boloniya"da çıxış edirdi. "Rossoblu" ilə yanaşı, Paolo "Breşiya"da da təcrübə yığıb. Oradan isə 1993-cü ildə Romanı fəth etməyə gedib. Müdafiəçini "Latsio" gözaltı etmişdi. Neqro uzun illər paytaxtlılara sadiq qaldı. Bu illər ona "skudetto"nu, eləcə də həm daxili, həm də xarici arenada bir neçə kubok qazandırdı. Paolonun aktivində həmçinin İtaliya yığmasında 8 oyun var. O, "Skuadra Azzura"da debüt matçını 1994-cü il noyabrın 16-ca Xorvatiya millisi ilə keçirib. 2005/06-cı illər mövsümündə Neqro "Latsio"dan daha az tanınan "Syena"ya üz tutdu.
2006/07-ci illər mövsümü
20 oyunda meydana çıxan Paolo 3 qol vurdu. Özü də sonuncu hal həlledici turda baş verdi və "Syena" bu qol sayəsində "A" Seriyasında daha bir mövsüm çıxış etmək hüququ qazandı. Həm də Neqro "Latsio" ilə ev qarşılaşmasında fərqlənmişdi. O, matçın sonuna altı dəqiqə qalmış komandasının 2:1 hesablı qələbəsini təmin etmişdi.
Nailiyyətləri
İtaliya çempionu (2000), kubok (1998, 2000, 2004) və Superkubokun qalibi (1998, 2000), Kuboklar Kubokunun (1999) və Avropa Superkubokunun sahibi (1999).
Rubus rosifolius
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Brickellia macromera
Brickellia macromera Brickellia macromera
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum lanuginosum
(Bulbophyllum lanuginosum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mustafa Kamal Atatürk
Mustafa Kamal Atatürk (və ya sadəcə Kemal Atatürk, digər adı Kamâl Atatürk )  — Türkiyə Respublikasının qurucusu və ilk prezidenti, dövlət xadimi, marşal, 1919-cu ildə başlayan Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsinin öndəri.
Birinci Dünya müharibəsində Osmanlı ordusunda xidmət edən Atatürk Çanaqqala cəbhəsində polkovnik, Suriya-Fələstin cəbhəsində isə İldırım Ordular qrupunun komandiri vəzifəsinə təyin edildi. Müharibənin sonunda Osmanlı imperiyasının məğlub olmasının ardınca İstiqlaliyyət müharibəsi — Türk Milli Hərəkatına liderlik və öndərlik etdi. Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi ərəfəsində Ankara Hökumətini qurdu, Türkiyə Ordusunun baş komandanı olaraq Sakarya döyüşündəki qələbəsinə görə 19 sentyabr 1921-ci ildə "Qazi" ləqəbini aldı və marşal rütbəsinə yüksəldi. Hərbi və siyasi fəaliyyəti ilə Antanta Dövlətləri və onların dəstəkçiləri üzərində qələbə qazandı. Müharibədən sonra Cümhuriyyət Xalq Partiyasını qurdu və partiyanın ilk sədri oldu. 29 oktyabr 1923-cü ildə prezident seçildi. 1938-ci ildə ölənə qədər dörd hakimiyyət dövründə bu vəzifədə xidmət edərək Türkiyədə ən uzun müddət prezident olmuş şəxs oldu.
Atatürk müasir, proqressiv və dünyəvi olan milli dövlət yaratmaq üçün siyasi, iqtisadi və mədəni sahələrdə dünyəvi və millətçi şəkildə islahatlar həyata keçirmişdir. Belə ki, xarici ölkələrə verilmiş iqtisadi imtiyazlar ləğv edildi və onlara məxsus müəssisələr və dəmir yolları milliləşdirildi. Təhsil sahəsində qəbul etdiyi qanunla təhsil Türkiyə hökumətinin nəzarətinə keçdi. Təhsil sistemi dünyəvi və elmi təhsilə əsaslandırıldı. Minlərlə yeni məktəb tikildi. İbtidai təhsil pulsuz və məcburi edildi. Xarici məktəblər dövlətin nəzarətinə keçdi. Kəndlilərdən alınan ağır vergilər (aşar vergisi) azaldıldı. Kişilərin papaq və geyimlərində bəzi dəyişikliklər edildi. Təqvim, saat və ölçülərdə dəyişikliklər edildi. Məcəllə ləğv edilib əvəzində dünyəvi qanun qəbul edildi. Qadınların mülki və siyasi hüquqları bir çox Qərb ölkəsindən əvvəl tanındı. Poliqamiya ləğv edildi. Qadınların şahidliyi və miras haqqı kişilərinkiylə bərabər edildi. Eynilə, Türkiyədə qadınlara dünyanın əksər ölkələrindən əvvəl yerli seçkilərdə (1930), daha sonra ümumi seçkilərdə (1934) seçmək və seçilmək hüququ verildi. Cinayət və borc haqqında dünyəvi qanunlar qəbul edildi. Sənayenin dirçəldilməsi məqsədilə qanun qəbul edildi. Torpaq islahatı edilməsinə cəhd edildi. Ərəb hərflərinə əsaslanan Osmanlı əlifbasının yerinə latın qrafikasına əsaslanan yeni türk əlifbası təsis edildi. Xalqın maariflənməsi üçün təhsil kompaniyası başladıldı. Universitet islahatı keçirildi. Birinci Beşillik Sənaye Planı qəbul edildi. Sinif və statusa görə ayrı-seçkilik yaradan ləqəb və adlar ləğv edildi və soyadları qüvvəyə mindi. Yekcins və vahid xalq yaratmaq üçün türkləşdirmə siyasəti həyata keçirilirdi.
Atatürk tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilmişdir.
Uşaqlıq və gənclik (1881–1904)
1839-cu ildə Kocacıkda anadan olduğu düşünülən atası Əli Rza əfəndi əslən Şimali Makedoniyadandır. Atasının ailəsi XIV–XV əsrdə Anadoludan köç etmiş Kocacık köçərilərindəndir. Əli Rza bəy əvvəlcə dini vəqflərə nəzarət edən məmur olaraq işləmiş, Rusiya-Osmanlı müharibəsindən əvvəl 1876–77-ci illərdə könüllü leytenant olaraq xidmət etmişdir. Zibeydə xanımla ailə həyatı qurduqdan sonra Salonikidə ticarətlə məşğul olmuşdur. Andrew Mango Atatürk: The Biography of the Founder of Modern Turkey, Overlook Press, 2002, ISBN 978-1-58567-334-6, p. 25–27, p.27ff. – "Feyzullah's family is said to have come from the country near Vodina (now Edhessa in western Greek Macedonia). The surname Sofuzade, meaning 'son of a pious man', suggests that the ancestors of Zübeyde and Ali Rıza had a similar background. Cemil Bozok, son of Salih Bozok, who was a distant cousin of Atatürk and, later, his ADC, claims to have been related to both Ali Rıza's and Zübeyde's families. This would mean that the families of Atatürk's parents were interrelated. Cemil Bozok also notes that his paternal grandfather, Safer Efendi, was of Albanian origin. This may have a bearing on the vexed question of Atatürk's ethnic origin. Atatürk's parents and relatives all used Turkish as their mother tongue. This suggests that some at least of their ancestors had originally come from Turkey, since local Muslims of Albanian and Slav origin who had no ethnic connection with Turkey spoke Albanian, Serbo-Croat or Bulgarian, at least so long as they remained in their native land. But in looks Atatürk resembled local Albanians and Slavs.[…] But there is no evidence that either Ali Riza or Zübeyde was descended from such Turkish nomads." page 28; "It is much more likely that Atatürk inherited his looks from his Balkan ancestors.[…] But Albanians and Slavs are likely to have figured among his ancestors."
Anası Zibeydə xanım 1857-ci ildə Saloniki şəhərinin qərb hissəsində fermer ailəsində anadan olmuşdur. Anasının nəsli Karamandan Rumeliyə gələn türkmənlərə dayanır. left|thumb|[[Makbule Atadan, Zibeydə xanım və Mustafa Kamal]] Əli Rza bəylə Zibeydə xanım 1871-ci ildə ailə həyatı qurdu və Əli Rza bəyin atasına məxsus Salonikidəki evdə yaşamağa başladılar. Atatürk rumi təqvimi ilə 1296-cı (miladi təqvimlə 1880–1881) ildə Salonikidə anadan olmuşdur. Samsuna gəldiyi 19 mayı doğum günü olaraq qəbul etmişdir. Fatma, Ömər, Əhməd, Naciyə və Makbule adlı beş övladın ilk dördü kiçik yaşda ölmüşdür.
Məktəbə başlama yaşına çatan Mustafanın hansı məktəbə gedəcəyi mövzusunda anası ilə atası arasında münaqişə yaranmışdır. Anası Mustafanın Hafiz Mehmet Əfəndinin məhəllə məktəbinə getməsini, atası isə o dövrdəki yeni üsullarla təhsil verən dünyəvi Şəmsi Əfəndi Məktəbində oxumasını istəyirdi. Sonda əvvəlcə məhəllə məktəbinə başlayan Mustafa bir neçə gün sonra Şəmsi Əfəndi Məktəbinə keçdi. Atatürk məktəb seçimindəki bu qərarı üçün həyatı boyu atasına minnətdarlığını bildirmişdir. Atatürk 1888-ci ildə atasını itirdi. Bir müddət "Rapla" fermasında anasının ögey qardaşı Hüseyinin yanında qalıb sadə ferma işləriylə məşğul olduqdan sonra, təhsilsiz qalacağından narahat olan anasının istəyi ilə Salonikiyə qaytıdı, bibisinin yanında yaşamağa başlayıb məktəbi bitirdi. Bu müddətdə Zibeydə xanım Salonikidə gömrük məmuru işləyən Raqıp Bəylə evləndi. thumb|200x200px|M. Kamal Hərbi Məktəbdə dostları ilə birlikdə, 1901 Mustafa dünyəvi məktəb olan və bürokrat yetişdirən Saloniki Mülki Liseyinə yazıldı. Anasının bu qərarına qarşı çıxmasına baxmayaraq 1893-cü ildə liseyə daxil oldu. Bu məktəbdə riyaziyyat müəllimi kapitan Üsküplü Mustafa Sabri bəy ona mənası "mükəmməllik, yetişkinlik" olan "Kamal" adını verdi. Fransız dili müəllimi kapitan Nakiyüddin bəy Yücekök azadlıq düşüncəsi ilə gənc Mustafa Kamalın düşüncə tərzinə təsir etdi. Atatürk məktəbi 1895-ci ildə sinif dördüncüsü olaraq bitirdi. Mustafa Kamal Kuleli Hərbi Liseyinə girməyi düşünsə də, ona qardaşlıq edən salonikili zabit Həsən Bəyin Bitolada təhsilin daha yaxşı olduğu tövsiyəsini qəbul edərək 1896-cı ildə Bitola Hərbi Liseyinə yazıldı.
1896–1899-cu illərdə təhsil aldığı Bitola Hərbi Liseyində tarix müəllimi qolağası Mehmet Tevfik bəy Mustafa Kamalın tarixə olan marağını artırdı. Məktəbdə fransız dilini öyrəndi, Salonikidə keçirdiyi yay tətillərində də fransız dili kurslarına davam etdi. 19 aprel 1987-ci ildə başlayan Osmanlı-Yunan müharibəsinə könüllü qatılmaq istəsə də, həm orta məktəb şagirdi olduğu üçün, həm də 16 yaşında olduğuna görə cəbhəyə gedə bilmədi. 1898-ci ilin noyabr ayında Bitola Hərbi Liseyindən sinif ikincisi olaraq məzun oldu. 13 mart 1899-cu ildə İstanbulda Quru Qoşunları Hərbi Məktəbinə daxil oldu. Hərbi məktəbə girdikdən iki ay sonra sinif çavuşu oldu. Birinci kursu 27-ci, ikinci kursu 11-ci, üçüncü kursu 549 kursant içərisində sinif səkkizincisi olaraq bitirdi və 10 fevral 1902-ci ildə leytenant rütbəsiylə zabit kadrların hazırlandığı Hərbi Akademiyaya haqq qazandı.
Quru Qoşunları Hərbi Məktəbindən sonra Hərbi Akademiyada təhsilinə davam etdi və zabit təhsili aldı. Hərbi Akademiyada təhsil alarkən dostları ilə birlikdə hökumətin idarəetməsi və siyasəti mövzusunda gördükləri əskiklik və yanlışları açıqlamaq üçün əllə yazılmış qəzet nəşr etdilər. Məktəb idarəsi tərəfindən izlənsələr də, cəza almadılar və məktəb qurtarana qədər qəzetin nəşrinə davam etdilər. Atatürk 11 yanvar 1905-ci ildə "zabit" rütbəsi ilə məzun oldu.
İlk illəri
thumb|220x220px|Kapitan Mustafa Kamal dostları ilə [[Dəməşq şəhərində (iyun 1907)]] Kadr kapitanı Mustafa Kamal məzuniyyətin ardınca mərkəzi Dəməşqdə yerləşən 5-ci Orduya təcrübə məqsədiylə göndərildi. Bu təcrübədə piyada, süvari və topçu qoşunlarında xidmət etdi. 1905–1907-ci illərdə Dəməşqdə Lütfi Müfit bəy Özdeşin komandanlığı altında olan 5-ci Orduda xidmət etdi. İlk təcrübəsi 5-ci Ordunun 30-cu Süvari alayında baş tutdu. Bu dövrdə aşağı rütbəli təcrübəçi kapitan olaraq Suriyanın müxtəlif ərazilərindəki üsyanlarla maraqlanan Mustafa Kamal "kiçik döyüş"lə təcrübə qazandı. Dörd ay üsyanlarla məşğul olduqdan sonra Dəməşqə qayıtdı. 1906-cı ilin oktyabr ayında mayor Lütfi Bəy Dr. Mahmut Bəy, Lütfi Müfit Özdeş bəy və hərbi həkim Mustafa Cantekinlə birlikdə "Vətən və Hürriyət" adlı təşkilat qurduqdan sonra ordudan icazəsiz Salonikiyə getdi. Saloniki Mərkəzi Komandanlığının müavini kapitan Cəmil bəy Uybadın köməkliyi ilə sahilə çıxdı və orada öz təşkilatının şöbəsini açdı. Bir müddət sonra axtarıldığını öyrəndi və ona qardaşlıq edən polkovnik Həsən Bəy Təl-Əvivə qayıdıb oranın komandiri Əhməd Bəyə Misir sərhədindəki Beer-Şevaya göndərildiyini bildirməsini təklif etdi. Əhməd Bəy də Mustafa Kamalı Beer-Şevaya təyin etdi və bir müddət sonra topçu təcrübəsi üçün yenidən Dəməşqə göndərildi. 20 iyun 1907-ci ildə qolağası oldu və 13 oktyabr 1907-ci ildə 3-cü Orduya kadr olaraq təyin edildi. Amma Salonikiyə çatanda "Vətən və Hürriyət"in şöbəsinin "İttihad və Tərəqqi" təşkilatına birləşdiyini öyrəndi. Buna görə özü də 1908-ci ilin fevralında "İttihad və Tərəqqi" təşkilatına üzv oldu (üzv nömrəsi 322 olmuşdur). 22 iyun 1908-ci ildə Rumeli Şərq Bölgəsi Dəmir Yolları Müfəttişliyinə təyin edildi. left|thumb|242x242px|Mustafa Kamal ([[Beyrut, 1906)]] 23 iyul 1908-ci ildə konstitusiyalı monarxiyanın bərqərar olmasından sonra 1908-ci il dekabr ayının sonlarında "İttihad və Tərəqqi" təşkilatı tərəfindən sosial, siyasi və təhlükəsizlik problemlərini araşdırmaq üçün indiki Liviyanın bir hissəsi olan Tripolitaniyaya göndərildi. Burada 1908-ci il inqilabının düşüncələrini liviyalılara yaymağa və buradakı əhalinin müxtəlif təbəqələrindən olan insanları "Gənc türklər"in tərəfinə çəkməyə çalışdı. Bu siyasi vəzifəsindən əlavə buradakı əhalinin təhlükəsizliyi ilə də maraqlandı. Şəhərdən kənarda aparılan döyüş təlimində Benqazi qarnizonuna rəhbərlik edərək əsgərlərə müasir taktikalar öyrətdi. Bu təlim zamanı o, bölgədəki digər güclü anti-sistem adamlarına nümunə olmaq üçün üsyankar Şeyx Mənsurun evini mühasirəyə alaraq onu nəzarətə götürdü. Həmçinin həm şəhər əhalisini, həm də kənd əhalisini qorumaq üçün ehtiyat ordu planlaşdırmağa başladı.
13 oktyabr 1909-cu ildə 3-cü Orduya aid "Saloniki Rədif" təriqətinin lideri oldu və 13 aprel 1909-cu ildə konstitusiyalı monarxiyaya qarşı 3-cü Orduya aid 2-ci və 4-cü döyüş batalyonlarının üsyanı ilə başlayan, digər qoşunların qatılması ilə geniş vüsət alan 31 mart üsyanını yatırmaq üçün Saloniki və Ədirnədən yola çıxaraq mirliva Mahmud Şövkət Paşanın komandanlığı ilə 1909-cu il aprelin 19-da İstanbula daxil olacaq Hərəkət Ordusunun ilk eşelon hissələrinin qərargah rəisi oldu. Daha sonra 3-cü Ordu Qərargahı, 3-cü Ordu Zabit Təlim Komandanlığı, 5-ci Korpus Qərargahı, 38-ci Piyada Alayının komandiri vəzifələrində xidmət göstərdi.
Stuart Klaynın "Türk aviasiyasının xronologiyası" kitabına görə Mustafa Kamal 1910-cu ildə Fransada keçirilən Pikardiya təlimlərinə qatıldı. Burada yerni istehsal olunmuş təyyarələrin sınaq uçuşları həyata keçirilirdi. Əli Rza paşa bu uçuşlardan birinə qatılmaq istəyən Mustafa Kamalı qabaqladı. Və sonra uçuşdan enən həmin təyyarə eniş zamanı yerə düşdü. Bəzi mənbələr tərəfindən bu hekayəyə əsaslanaraq Atatürkün təyyarəyə minməkdən qorxduğu iddia edilsə də, kitabın yazıçısı Klayn Atatürkün bu hadisədən sonra 3 dəfə təyyarəyə mindiyindən bəhs etmişdir.
Mustafa Kamal qayıtdıqdan sonra 27 sentyabr 1911-ci ildə İstanbulda Baş qərargahda xidmət etdi.
Trablis müharibəsi
thumb|250x250px|[[İtaliya-Osmanlı müharibəsi|Trablis müharibəsi zamanı qərargah mayoru Mustafa Kamal (solda) Mücahid Bədəvi Qüvvələrinin qarşısında əmrlərini diktə edir.]] 1911-ci ildə İtaliya krallığı Osmanlı imperiyasına Osmanlının Şimali Afrikadakı son ərazisi olan Benqazini ələ keçirmək məqsədiylə müharibə elan etdi. 29 sentyabr 1911-ci ildə verilən nota ilə bu müharibənin müəyyən səbəblərlə başlayacağı bildirildi. Bunun ardınca İtaliya qüvvələri heç bir danışıq aparmadan 4 oktyabr 1911-ci ildə Tərabülüsə hücum etdi. Osmanlılar Trablis müharibəsində çətin vəziyyətdə idi. Belə ki, Hərbi nazir vəzifəsində olan Mahmud Şövkət Paşa Hərbi Məktəbdə zabitlərlə keçirdiyi iclasda quru qoşununun və donanmanın zəif olmasına görə Tərabülüsün müdafiə edilə bilməyəcəyini etiraf etmişdi. İtaliya tərəfində də vəziyyət elə də yaxşı deyildi, onlar da lazımi gücə sahib olmadıqları üçün bu mübarizəyə yaxşı hazırlanmamışdılar. Mustafa Kamal bu vaxt İstanbulda Baş Qərargah vəzifəsinə təyin edilmişdi, lakin bu fəaliyyətinə başlamazdan əvvəl Tərabülüsə gedəcəkdi. Buna görə mayor Ənvər Paşa, Fuad, Nuri və mayor Fəthi kimi digər İttihadçı zabitlər kimi qolağası Mustafa Kamal da Tərabülüsə getməyə qərar verdi. Mustafa Kamal İstanbuldan getməzdən əvvəl "İttihad və Tərəqqi" mərkəzi komitəsindən pul istəmiş və 200 sterlinq toplayaraq Tərabülüsə doğru yola çıxmışdır.
İtaliya qüvvələri bir ay ərzində Tərabülüsdən Benqaziyə qədər olan əraziləri işğal etmişdi. Osmanlı qüvvələri hücum gözləmədikləri üçün buradakı qüvvələrini Yemənə göndərmiş və bu səbəblə İtaliyaya qarşı müdafiə oluna bilməmişdi. Həmin ərazidə sadəcə 4.000 əsgər var idi. Bun səbəbdən 15 oktyabr 1911-ci ildə "Tanin" qəzetinin müxbiri "Mustafa Şərif Bəy" adından istifadə edən Mustafa Kamal Ömər Naci ilə birgə Sapancalı Haqqı və Yaqub Cəmil adında iki fədai ilə birlikdə rus gəmisi ilə İstanbuldan ayrıldı. Mustafa Kamalla qrupu Misirdə Qahirə və İsgəndəriyyə yolu ilə Benqaziyə getməyi planlaşdırmışdı. Mustafa Kamal 29 oktyabrda İsgəndəriyyədən yola çıxdıqdan qısa müddət sonra yaralandı və geri qayıdaraq iki həftə İsgəndəriyyədə xəstəxanada qalmağa məcbur oldu. Uşaqlıq dostları Nuri və Fuadla burada görüşüb yenidən yola çıxdı. 29 oktyabrda qatarla İsgəndəriyyədən ayrıldılar, həmin gün çatdıqları son stansiyadan 1 dekabrda dəvələrlə ayrılaraq 8 günlük səyahətin ardınca Liviya sərhədinə, 12 dekabrda isə sərhədin 80 km qərbindəki Rəsuldəfnəyə çatdılar. Mustafa Kamal yolda olarkən Benqazi bölgəsinin komandanı Ənvər bəyə noyabrın 30-da baş qərargah rəisi olaraq mayor rütbəsinə yüksəldiyini bildirdi. 18 dekabr 1911-ci ildə Ənvər Paşanın Hərbi Nazirliyə yazdığı teleqrafda Mustafa Kamalın orduya "öz istəyi ilə" qoşulması yazılırdı. thumb|Mustafa Kamal və Nuri Conker [[Tripolitaniyada (1912)|left]]Mustafa Kamal ilk dəfə 22 dekabrda Tobruq yaxınlığında italyanlarla savaşdı. İtalyanlar Tobruqu 4 oktyabrda tutmuşdu, amma içərilərə irəliləyə bilməmişdilər. Türk zabitlərinin təşkilatlanması və İtaliyanın tam hazır olmaması və geridə qalması italyanların içərilərə irləliləməsinin qarşısını almışdır. Buna baxmayaraq italyanlar Osmanlını çətin vəziyyətə salmaq üçün Dodekanesə də hücum etdilər. Əvvəlcə Mustafa Kamal şərqdəki, Ənvər Paşa isə qərbdəki qoşuna komandanlıq edirdi. Müharibə genişlənəndə Ənvər bəy bütün orduya, Mustafa Kamal isə Derna bölgəsinə komandanlıq etməyə başladı. 16 – 17 yanvar 1912-ci ildə Derna hücumunda gözündən yaralanıb bir ay xəstəxanada müalicə olundu və 6 martda Derna Komandanlığına gətirildi. Amma daha sonra gözü yenidən ağrıdı və bir həftə yataqdan qalxa bilmədi. 3 mart 1912-ci ildə Derna döyüşündə Osmanlı 63 ölü və 168 yaralı, İtaliya isə təxminən 200 ölü itki verdi. Həmin vaxtda Dernanın bütün komandanlığı Mustafa Kamalın əlində idi və komandanlığında 8 Osmanlı zabiti, 160 əsgər, bəzi könüllülər, artilleriya diviziyası, italyanlardan ələ keçirilən iki pulemyot və 7.742 ərəb əsgəri var idi. Ərəb əsgərlərini Sənusi lojaları təmin edirdi və lider şeyxləri Osmanlı zabitlərinə tabe idi. Bu qoşun 15.000–16.000 İtaliya əsgərini 1911-ci il oktyabr — 1912-ci il sentyabr aylarında Dernada tutmuşdu. İtalyanlar 11 sentyabr 1912-ci ildə məğlub olduqdan sonra orduda dəyişiklik edərək Darneyə çıxmaq üçün güclü hücuma keçdilər. Amma Mustafa Kamal komandanlığındakı türk və ərəblər tərəfindən yenidən dayandırıldı.
Sahil xəttində sıxışan İtaliya qüvvələri Osmanlıları sülhə məcbur etmək üçün Aralıq dənizinin şərqinə və Qırmızı dənizə hücum etmək qərarına gəldilər. 1912-ci ilin mart ayında Beyrut, aprel ayında Çanaqqala, may ayında isə Rodos və Dodekanesə hücum etdilər. Bu səbəblərdən Yaxın Şərqdə Berlin konfransı ilə qurulan sülh mühitinin pisləşəcəyindən narahat olan Rusiya, İngiltərə və Fransa vasitəçilik fəaliyyətinə başladı. Lakin Liviyanın italyanlara verilməsi şərtlərinin müzakirə edildiyi bu cəhdlər İttihadçılar tərəfindən qəbul edilmədi. thumb|250x250px|Mustafa Kamal [[Tripolitaniyada (1912)]]Müharibə davam edərkən Mustafa Kamal 1912-ci ilin iyulunda iki əmr verdi ki, bu da müharibənin sonrakı dövrdə daha yaxşı öyrənilməsinə imkan verdi. 13/14 iyulda verdiyi əmrlərdən birincisi bütün zabitlərin iki hərbi qəzet oxuması və dünyada baş verən hadisələrdən və Osmanlı ordusunun uğurlarından xəbərdar olması idi. İyulun 22-də verdiyi ikinci əmr isə bütün zabitlərin müharibədə yaşadıqlarını tarix, mövcud şərtlər, komandirin əmrləri, əməliyyatlar və nəticələri və əsgərlərin psixoloji vəziyyətinin də olduğu formada bir ay ərzində qeyd etmələri idi. Bu yolla o, Qərbdən gələn düşmənə qarşı müharibədə əldə edilən təcrübələri qələmə almağı qarşısına məqsəd qoymuşdu. Bu müharibədə Mustafa Kamal partizan döyüşü, müvəqqəti birliklərin idarə edilməsi, kəşfiyyat, maddi-texniki dəstək kimi hərbi təcrübə ilə yanaşı, ərəb qəbilə başçıları ilə danışıqlar aparmaqla diplomatik təcrübə də qazandı. Buradakı uğurları onun adının daha çox yayılmasına səbəb oldu.
Həmin ilin sentyabrında başlayan sülh danışıqlarına baxmayaraq, qarşıdurmalar davam etdi və oktyabrın 8-də Monteneqronun Osmanlı imperiyasına müharibə elan etməsi ilə Birinci Balkan müharibəsi başladı. Monteneqronun ardınca, Bolqarıstan, Serbiya və Yunanıstan da Osmanlı dövlətinə müharibə elan etdi. Əvvəlcə Ənvərin İstanbula qayıtması, Mustafa Kamalın cəbhəni nəzarətə alması qərara alındı, lakin Osmanlıların üzləşdiyi təhlükənin miqyası aydınlaşdıqda əksər zabitlər İstanbula qayıtdılar və cəbhə Ənvərin qardaşı Nuru Paşanın komandanlığına keçdi. Həmin vaxtda Balkan müharibəsinə görə Osmanlı hökuməti italyanlarla sülhə razılaşdı. Balkan müharibələri başlayanda Tripolitaniyada xidmət edən Derna komandiri Mustafa Kamal və mayor Nuru bəy bu müharibələrdə iştirak etmək istəyirdilər. Mustafa Kamal o vaxtki Osmanlı Hərbi naziri Ənvər bəyin də icazəsi ilə 24 oktyabr 1912-ci ildə Tripolitaniyanı tərk etdi. Vyana, Macarıstan və Rumıniyadan keçərək İstanbula qayıtdı. Bu yoldan gəlməsinin səbəbi gözlərini Avstriyada müalicə etdirməsi idi. Bununla belə, ərazidə müqaviməti davam etdirən zabitlər də olmuşdur. Şahzadə Osman Fuad Əfəndi bunlardan biri idi. Digər zabitlərlə birlikdə Tripolitaniyanı tərk edən Mustafa Kamal 1912-ci ilin noyabr ayında İstanbula çatdı. Osmanlı ilə İtaliya arasında 18 oktyabr 1912-ci ildə Lozanna (Oşi) müqaviləsi imzalandı. Müqavilənin şərtlərinə görə Tripolitaniya İtaliyaya verildi, İtaliya da 90 min qızıl təzminat ödəyəcək və əlindəki kapitulyasiyalar ləğv ediləcəkdi. Həmçinin müharibədə italyanlar tərəfindən işğal edilən Dodekanes də müvəqqəti İtaliyaya verildi. İtaliya qoşunları Osmanlı qoşunları Tripolitaniyadan çıxdıqdan sonra adalardan gedəcəkdi. Padşah naibi olaraq vəzir rütbəli bir xadim Tripolitaniyaya göndəriləcək, vəqflərlə birgə əhalinin dini hüquqlarının təmin edilib-edilməməsinə nəzarət edəcək, dini vəzifələri icra edənləri isə İstanbulda Şeyxüslislamlıq təyin edəcəkdi. Əhali isə Sənusi təriqətinin şeyxi Əhməd Şərif əs-Sənusinin liderliyi ilə Tripolitaniyada Mudros barışığına qədər müqavimət göstərməyə davam etdi. .
Birinci Balkan müharibəsi
thumb|283x283px|Mustafa Kamal [[yeniçəri geyimində]] Mustafa Kamal 1912-ci ilin noyabr ayında İstanbula çatanda Osmanlının əlində Avropadakı ərazilərindən sadəcə paytaxt İstanbul və qərb hissəsi, Çanaqqala yarımadası və mühasirəyə alınmış üç şəhər — Şkoder, Yanina və Ədirnə qalmışdı. Bolqarlar Çatalcaya qədər gəlib çatmış, paytaxt İstanbulu hədələyirdi.
21 noyabr 1912-ci ildə qərargahı Bolayırda yerləşən Dardanel Kuvayi ekipajı Əməliyyat Şöbəsi Müdirliyinə təyin edildi. Ekipajın komandiri Fəxri Paşa, başçısı isə məktəb dostu Fəthi Okyar idi. Mustafa Kamal Bolayırda olarkən 23 yanvar 1913-cü ildə Ənvər və tərəfadşlarının təşkil etdiyi Bab-ı Ali basqını ilə hakimiyyət "İttihad və Tərəqqi"nin əlinə keçmişdi. Yanvarın 30-da Mahmud Şövkət Paşa hökuməti böyük dövlətlərin təklif etdiyi sülh şərtlərini rədd etdi. Fevralın 3-də atəşkəs başa çatdı və bolqarlar yenidən Ədirnəni bombalamağa başladılar.
Bolqar hücumunun ardınca Hərbi rəis Əhməd İzzət Paşa tərəfindən bolqarlara qarşı hücum planı hazırlandı. Əməliyyat tam planlandı və yanvar ayının sonlarında sınaqdan keçirildi. Fırtına səbəbi ilə 8 fevrala keçirilən hücumda Şarköyə çıxmalı olan qoşunlar gecikdi. Şarköyə yarım gün gec çıxıldı, amma bu uğursuzluqla nəticələndi. Döyüş gəmilərinin gec gəlməsi, koordinatların verilməməsi və bolqarların müdafiə xəttlərini gücləndirmələri səbəbindən əməliyyat uğursuz oldu.
19 martda Yanina yunanlar, 24 mart 1913-cü ildə isə Ədirnə bolqarlar tərəfindən ələ keçirildi. Çatalca cəbhəsində son bolqar hücumu 30 martda baş verdi. 16 apreldə atəşkəs imzalandı. Mahmud Şövkət Paşa Ədirnə və qərb torpaqlarının bir hissəsini Bolqarıstana verməyə məcbur oldu. 30 may 1913-cü ildə London sülhü imzalandı. 11 iyunda Mahmud Şövkət Paşa sui-qəsd nəticəsində öldürüldü, yerinə Səid Həlim Paşa keçdi.
İkinci Balkan müharibəsi
"İttihad və Tərəqqi" təşkilatı itirilən əraziləri yenidən almaq üçün bu fürsətdən istifadə etdi. 18 iyulda Osmanlı ordusu Ədirnə üzərinə hərəkətə keçdi və 21 iyul 1913-cü ildə çox az müqavimətlə qarşılaşaraq şəhəri geri qaytardılar. Bir yazıçıya görə Ədirnəyə ilk girən qoşun hissəsi Mustafa Kamalın Bolayır korpusunun briqadası idi, amma hücumda iştirak edən qoşunların başında Xurşid Paşa dayanırdı. 29 sentyabr 1913-cü ildə İstanbulda Bolqarıstanla imzalanan sülh müqaviləsi ilə müharibə başa çatdı.
Müharibənin sonunda Qərbi Frakiyadakı türk əhali İstanbul və İzmir başda olmaqla Osmanlı torpaqlarına köçməyə başladı. Mustafa Kamal anası Zibeydə xanım üçün Dolmabağça sarayının yaxınlığında ev tutdu. Ögey atası Raqıpın on altı yaşlı qardaşı qızı Fikriyə də Sultan Əhməd məscidinin yaxınlığındakı bir evə yerləşdi.
Birinci Dünya müharibəsi
Mustafa Kamalın hərbi attaşe xidməti 1915-ci ilin yanvar ayında başa çatdı. 28 iyul 1914-cü ildə isə Birinci Dünya müharibəsi başladı. Osmanlı imperiyası da 29 oktyabr 1914-cü ildə müharibəyə qoşuldu. Mustafa Kamal 20 yanvar 1915-ci ildə Təkirdağda yerləşəcək 19-cu diviziyaya komandan təyin edildi.
Çanaqqala döyüşü
thumb|Mustafa Kamal [[Geliboluda səngərdə]] 2 noyabr 1914-cü ildə Rusiya Osmanlıya müharibə elan etdi. Bunun ardınca ingilis və fransız hərbi gəmiləri Çanaqqala boğazındakı Səddülbahir, Qumqapı və Orxaniyə qalalarını bombaladı. Bu donanmaya qarşı müdafiədə iştirak etmiş 5 zabit və 80 əsgər öldü. Türk ordusu 3 ay ərzində hazırlıq gördü və əsas diqqətini quru qoşunlarına yönəltdi. Mustafa Kamal 25 fevralda yalnız 57-ci alayla Maydosa (indiki Eceabat) hərəkət əmri aldı. Bu vaxt ingilis və fransız gəmiləri 19 və 25 fevralda boğazın girişindəki istehkamları bombalamış, qoşunun bir hissəsini quruya çıxartmışdı. Səddülbahirdə çavuş Bigalı Mehmed əlindəki tüfəngin işləmədiyini görmüş, ingilislərə daşla hücum etmişdir. Mustafa Kamal bu hadisənin yayımlanmasına kömək məqsədi ilə hazırda türk əsgərinin ləqəbi olan "Mehmetçik" ləqəbinin yaranmasını təmin etmişdir. 72-ci və 77-ci alaylar 19-cu diviziyanı dəstəkləmək üçün bölgəyə köçürüldü. Mustafa Kamal korpus qərargahından zəif təlim keçmiş ərəb əsgərlərindən ibarət bu alayların əvəzinə özü hazırladığı və ehtiyatda saxladığı türk alaylarını tələb etdi, lakin bu tələb rədd edildi. 18 may 1918-ci ildə Çanaqqaladakı ən mühüm dəniz əməliyyatı baş tutdu.
25 aprel 1915-ci ildə Gelibolu yarımadasına Antanta dövlətlərinin qoşun çıxarması ilə Çanaqqala döyüşünün əsas quru əməliyyatları başladı. Qumqalaya çıxarılmış fransız əsgərləri qısa müddətdə geri çəkildi. Bu əsnada polkovnik-leytenant Mustafa Kamalın 19-cu diviziyası Arıburnundan 8 km uzaqlıqda Eceabatda ehtiyatda gözləyirdi.
Xəlil Sami Mustafa Kamaldan Arıburnunun şərqindəki təpələri saxlamaq üçün bir batalyon istədi. Mustafa Kamalın başçılığı ilə türk qoşunları və ingilislər arasında döyüş başladı. 25 apreldə türklər Conk Bayırı təpəsini ələ keçirdi. Sonrakı gün qızğın mübarizənin ardınca anzaklar sıxışdırıldı. 29 apreldə Mustafa Kamala göstərdiyi şücaətə görə "İmtiyaz" nişanı verildi. left|thumb|230x230px|Mustafa Kamal [[İstanbuldan gələn jurnalistlərə döyüş haqqında danışır, 1915]] May ayında şimal qrupunun müdafiə etdiyi cəbhə üç hissəyə ayrılmışdı. Mustafa Kamal qrupun sağ hissəsinin komandanı olaraq vəzifəyə təyin edilmişdi. Mustafa Kamal 29 – 30 mayda Conk Baykırıdan Sazlıdərəyə qədər irimiqyaslı hücum hazırladı. Mustafa Kamal 1 iyunda "polkovnik" rütbəsi ilə təltif olundu.
Gelibolu cəbhəsində ikinci mərhələ ingilis, anzak və hindlərin Mustafa Kamalın müdafiə etdiyi Arıburnunun şimalındakı Suvla Koyuna 6 avqust gecəsi qoşun çıxartması ilə başladı. Qüvvələr əraziyə çatanda başlarındakı polkovnik Fevzi əsgərlərin qırx kilometr gəzdikləri və yorğun olduqları səbəbi ilə əlavə zaman istədi. Bunun ardınca fon Sanders 8 avqust saat 21:50-də Fevzini vəzifədən kənarlaşdırıb yerinə Mustafa Kamalı gətirdi. Mustafa Kamalın başçılığı ilə qoşun 9 – 10 avqustda Suvla zəfəri çaldı. Bu döyüş zamanı qəlpə parçası sinəsindəki saata dəydi. Parçalanan saat yaralanmasının qarşısını aldı. Bu saatı daha sonra Otto Liman fon Sandersə hədiyyə etmişdir. 17 avqustda Kirəçtəpə və 21 avqustda II Suvla qələbəsini qazandı.
Miralay Mustafa Kamal İstanbul mətbuatı tərəfindən ictimaiyyətə "Suvla Qəhrəmanı" kimi təqdim edildi. 20 sentyabrda xəstələnməsinə baxmayaraq Geliboluda xidmətinə davam etdi. Osmanlı ordusunu idarə edən alman zabitlərlə müharibənin başlarından başlayaraq problem yaşadı. Sentyabr ayından sonra Çanaqqala döyüşünün qazanılacağını əvvəlcədən deyərək başqa cəbhədə xidmət etmək istədi.
Liman fon Sanders 5 dekabrda Mustafa Kamalı səhhətindən dolayı məzuniyyətə göndərdi. 19 – 20 dekabrda bölgəni tərk etdi. 28 dekabr 1915-ci ildə Almaniya imperatoru II Vilhelm tərəfindən "Dəmir xaç" ordeni ilə mükafatlandırıldı.
Qafqaz cəbhəsi
thumb|230x230px|16-cı hərbi hissənin komandiri Mustafa Kamal Bitlisdə, 16 noyabr 1916 Mustafa Kamal 14 yanvar 1916-cı ildə Ədirnədə yerləşən 16-cı hərbi hissənin komandiri təyin edildi. Ədirnədə olduğu 2 ay müddətində 16-cı hərbi hissənin təchizatı, nizam-intizamı və təlimi ilə məşğul oldu. Təlim məqsədi ilə "Mes’elesinin Halli ve Emirlerin Sûret-i Tahrîrine Dâir Nasâyih" ("Taktiki məsələlərin həlli və əmrlərin yazılmasına dair nəsihətlər" ) əsərini yazdı və nəşr etdi. Şərq cəbhəsində rus ordusu Osmanlının 3-cü Ordusunu geri oturtmuş və 16 fevralda Ərzurumu, 3 martda Bitlis, Muş, Van və Hakkarini işğal etmişdi.Polkovnik Mustafa Kamal 11 mart tarixində 3-cü Orduya kömək məqsədi ilə tabeliyindəki 16-cı hərbi hissə ilə birlikdə Diyarbəkirə göndərildi; Hələblə gələn Mustafa Kamal uzun yol qət etdikdən sonra 27 martda Diyarbəkirə çatdı. Rütbəsinə görə çətin iş tapşırılan 16-cı hərbi hissənin komandiri Mustafa Kamalın rütbəsi 1 aprel 1916-cı ildə Diyarbəkirdə olanda "briqada generalı"na (mirliva) yüksəldildi və "paşa" titulu aldı. 35 yaşında əldə etdiyi bu rütbə Birinci Dünya müharibəsində aldığı ən yuxarı rütbə olacaqdı. 16 apreldə ordunun qərərgahını Silvanda qurdu. Bitlis-Muş arasındakı təxmini 100 kilometrlik cəbhəyə nəzarət edirdi, tabeliyindəki ordu 13.741 əsgər, 9.297 tüfəng, yeddi pulemyot və 19 topdan ibarət idi. thumb|230px|[[İldırım Ordular qrupunun komandiri Kamal Paşa (1918). Üstündəki zolaq "sultanın fəxri adyutenti" olduğunu göstərir.]] Ənvərin Şərq cəbhəsindəki planında 2-ci və 3-cü Ordunun birgə əməliyyatı nəzərdə tutulurdu. Amma 2-ci Ordu qərbdə yerləşmədən ruslar 3-cü Orduya hücum edib onları məğlub etdilər və 15 aprel 1916-cı ildə Trabzonu işğal etdilər; iyul ayında isə Gümüşxanə, Bayburt və Ərzincan da daxil olmaqla daha geniş ərazi tutdular və 2-ci Ordunu Diyarbəkirə doğru geri oturtdular. Osmanlı ordusu 3 avqustda əks-hücuma keçdi; 6 avqustda Mustafa Kamalın 16-cı diviziyası Muş və Bitlisi ruslardan geri alaraq Osmanlı ordusuna strateji üstünlük qazandırdı. Mustafa Kamal Qafqaz cəbhəsində bu uğuruna görə "Qızıl qılınclı imtiyaz medalı" ilə mükafatlandırıldı. Rusların avqustun sonunda əks-hücuma keçməsinin ardınca Mustafa Kamal 21 avqustda ordunu yenidən Silvana geri çəkdi. Muş rusların, Bitlis isə osmanlıların hakimiyyətində idi.