Çılpaqtoxumlular
Pinales və ya Coniferales – iynəyarpaqlılar sırası
Bu sıraya 7 fəsilə daxildir. Onlardan 3-nə aid cins və növlər Azərbaycan florasında (təbii və introduksiya olunmuş ) vardır: Araucariaceae Henkel – Araukariyakimilər fsəiləsi. Perm dövrünün indi də yaşayan ən qədim fəsillələrindən biridir. Yura və təbaşir dövrlərində araukariyakimilər bütün yer kürəsində geniş yayılmışlar. Hal hazırda bu fəsiləyə Araucariya F. Neger. –araukariya və Agathis Juss.-aqatis cinsləri daxildir. Aqatis cinsinin əsasən Avstraliya, Filippin,Yeni Zelandiyada 20 növü yayılmışdır. Azərbaycanda yalnız introduksiya edilmiş bir növünə - Agathis spesiosa Juss.-Adi aqatisə Mərkəzi Nəbatat bağında rast gəlinir. Taxodiaceae F.W. Neger.-Taksodiyakimilər fəsiləsinin 10 cinsi vardır.Yura dövründə meydana gələn taksodiyakimlərin geniş yayılması təbaşir dövrünə təsadüf edir. Kaynozoyun əvvələrində bütün şimal yarımkürəsi boyunca Qrenlandiyaya qədər yayılmışdır. Hal hazırda Şimali amerika, Cənub-Şərqi asiyada kiçik təbii arelları vardır. Cənub yarımkürəsində Tasmaniya adasında bir cinsi (Athrotaxis) məliumdur. Bu fəsiləyə daxil olan ağaclar hündür (80-100m ) və uzun ömürlü (100-1000 il) olmaları ilə fərqlənirlər. Azərbaycanda Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya olunmuş (Seguoiadendron giganteum Lindl.-Momont ağacı, Seguoia sempervirens Endl.- Həmişəyaşıl sekvoya, Cryptomeria japonica D.Don. -Yapon kriptomeriyası, Cunninghamia lanceolata Lamb.-Neştərvari qunninqamiya, Taxodium distichum Rich.- Adi taksodium) bir neçə növünə rast gəlinir. Cupressaceae Rich.ex Bartl. - Sərvkimilər fəsiləsinin geolji tarixi Mezozoy erasının yura dövründən başlayır. Təbaşir dövründə və Kaynozoyun əvvələrində daha geniş yayılaraq, müasir cins və növlərə diferensasiya edirlər. Müasir florada Sərvkimilər fəsiləsinin 20 cinsi və 130 –145 növü Şimal və Cənub yarımkürəsində geniş arellarda yayılmışdır. Dişi qozaların quruluşuna görə bu fəsilə 3 yarımfəsiləyə bölünür: Cupressoideae – sərvkimilər yarımfəsiləsi üçün yerini dəyişən toxum pulcuğu və ağaclaşmış qozalar xarakterdir. Yarımfəsilənin bir cinsi- Cupresus L.-sərvin 15 növü Avropanın, Afrikanın və Şimali Amerikanın mülayim isti rayonlarında yayılmışlar. Azərbaycanda Mərkəzi Nəbatat Bağında, Mərdəkan Dİ-da və Abşeron yarmadasında bir neçə növü (Cupressus arizonica Bull.-Arizona sərvi, C. benthamii Endl. - Bentamiya sərvi, C. lusitanica Mill. - Luzitan sərvi, C. sempervirens L.-Həmişəyaşıl sərv, C. torulosa D.Don –Torula sərvi, Chamaecyparis lawsoniana Parl.-Lavson sərvpəri, Ch. nootkatensis Spach.-Nutkan sərvpəri, Ch. pisifera Sieb et Zucc.-Noxudyarpaq sərvpəri, Biota orientalis Endl.-Şərq biotası ) əkilib becərilir. Thujoideae – Tuyakimilər yarımfəsiləsinin 15 cinsi vardır. Qozaları dəricikşəkilli, ağaclaşmış pulcuqlu olur. Azərbaycanda bu yarımfəsilənin cinslərinə aid bir sıra növlər introduksiya olunaraq park və xiyabanların salınmasında istifadə olunur (T. ooccidentalis L. - Qərb tuyası, T. plicata D.Don.-Nəhəng tuya, Platycladus orientalis (L.) Franco – Şərq tuyası və ya Şərq biotası). Juniperoideae –ardıckimilər yarımfəsiləsinə özündə 70-ə qədər növü birləşdirən bir cins- juniperus L.-ardıc daxildir. Ardıc cinsi Arktikadan tutmuş subtropiklərə qədər yayılmışdır. Əsasən sərilmiş formalı kollar, çox az hallarda isə 10–12 m-ə çatan ağaclardır. Dişi qozaları 3-8 örtücü pulcuqdan ibarətdir. Azərbaycan florasında olan ardıc növləri: Juniperus foetidissima Willd. - Ağıriyli ardıc. Azərbaycanda Kiçik qafqazda, Naxcıvanın dağlarında bitir. Nadir bitki hesab edilir; J. oblonga Bieb. - Uzunsov ardıc. Azərbaycanda Böyük və kiçik Qafqazda, Talışda, Türyançay Dövlət qoruğu ərazisində, Naxcıvanın dağlıq ərazilərində bitir; J. polycarpos C. Koch. - Çoxmeyvəli ardıc. Böyük və kiçik Qafqazda, Naxcıvan dağlarında bitir; J. pygmaea C. Koch. – Cırtdan ardıc. Azərbaycanda Böyük Qafqazda- Quba və Qusar rayonlarında, Kiçik Qafqazda –qaşqaçay hövzəsində subalp və alp quruşaqlarda qayalıqlarda yayılmışdır; J. sabina L. - Qazax ardıcı. Azərbaycanda Böyük Qafqazda dəniz səviyyəsindən 3000 m yüksəklikdə qayalıqlarda bitir. Nadir bitki hesab edilir; J. virginiana L. - Virciniya ardıcı.Təbii halda Krımın dağlıq hissəsində və Qafqazın Qara dəniz sahilində yayılmışdır. Mərkəzi Nəbatat bağında introduksiya edilmişdir; J. depressa Stev. - Alçaqboylu ardıc. Azərbaycanda Böyük və Kiçik Qafqazda, Naxcıvanda subalp və alp qurşaqlarda qayalı və daşlı yamaclarda bitir; J. сhinensis L. - Çin ardıcı. Vətəni Çin, Koreya və yaponiyadır. Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya edilmişdir; J. communis L. – Adi ardıc.Vətəni avropanın şimal zonası olub, Murmanskiyə qədər yayılmışdır. Mərkəzi Nəbatat Bağında introduksiya edilmişdir.