cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nizami Gəncəvinin divanı
Avropada
M. Houtsmandan on üç il sonra Çexoslavakiya şərqşünası Y. Rıpka “Ərməğan” jurnalında “Nizamidən bir neçə təzə qəzəl” adlı bir məqalə dərc etdirir. Müəllif Aya Sofiya kitabxanasındakı cünkdən götürdüyü qəzələ əlavə etdiyi bu məqalədə həmin şeirlərin əsas motivləri, şəkli xüsusiyyətlərindən bəhs etmiş, onların vəznini müəyyənləşdirmişdir. Y. Rıpka öz məqaləsində yazır ki, bu qəzəllər öz forma mükəmməlliyinə, real məzmununa görə ancaq Nizami kimi bir ustadın qələmindən çıxa bilər; ''“Bu şeirlərin hər kəliməsində bir dünya söz və məna incəlikləri vardır” deyən alim, “Xəmsə” ilə qəzəllərin bədii cəhətdən bir-birindən ayrılmaz olduğunu qeyd edir. Nizami qəzəllərinin motivlərindən danışarkən alim göstərir ki, həm poemalarda, həm də qəzəllərdə təsvir və tərənnüm olunan məhəbbət müəyyən real bir zəminə əsaslanır və burdakı məhəbbəti “ürfani” məhəbbət kimi izah etmək olmaz.”''
A. Arberrinin 1958-ci ildə çap olunmuş “Klassik fars ədəbiyyatı” adlı əsərində şairin lirikasına bir neçə cümlə həsr olunmuşdur. Müəllif Nizaminin “Xəmsə”dən əlavə çoxlu qəsidə, qəzəl və rübai yazdığını, onun qəzəllərinin real zəminə əsaslandığını, süjetli olduğunu və ümumiyyətlə şairin lirik əsərlərinin poetik zənginliyini qeyd edir. 1963-cü ildə Parisdə nəşr edilmiş ensiklopedik lüğətdə Nizami lirikası haqqında yazılır: “Lirik şeirlər divanından əlavə o, böş böyük poema yaratmışdır.”
Asiyada
Şərq ölkələrində Nizami lirikasının öyrənilməsi ilə təzkirəçilərdən sonra ilk dəfə məşğul olan alimlərdən biri Şibli Nümani (1857-1914) olmuşdur. O, özünün məşhur “Şerül-əcəm” əsərində Nizaminin həyat və yaradıcılığı ilə əlaqəli bir sıra qiymətli fikirlər irəli sürmüş və ilk dəfə şairik lirik əsərləri haqqında elmi əsaslarla bəhs etməyə başlamışdır. Ş. Nümani Nizami lirikasından danışarkən əsasən “Təzkirətüş-şüəra” və başqa təzkirələrdə verilmiş bir neçə xırda parçaya əsaslanırdı. Ş. Nümani qəzəl janrından, fars dilli poeziyada lirik şeirin inkişafından danışarkən belə bir diqqətəlayiq fikir irəli sürür ki, ''“Sədi qəzəl şəklinin banisi olsa da, bu şəklin canı olan aşiqanə şeirin, məhəbbət təğmələrinin yaradıcısı Nizamidir... İnsafla desək, Nizami dastanlarının hər bir beyti bir qəzələ bərabərdir.”''
Ş. Nümani ilə eyni vaxtda Nizami yaradıcılığından bəhs edən Hüseyn Daniş şairin “Məlikül-mülük” qəsidəsini klassik şeirin ən gözəl nümunələrindən, eyni zamanda Nizaminin ən yaxşı əsərlərindən biri sayır. Müəllif bu qəsidədəki əzəmət və ahəngi “hail bir fırtına qopduğu əsnada eşidilən göy gurlamalarına” bənzədir və göstərir ki, “vəzn, kəlmələr və hərflər ilə mövzu o qədər münasib düşünülmüşdür ki, hər cümlə qulağa bir əjdər bağırtısı kimi inikas edir.” 1924-cü ildə “Ərməğan” jurnalının səhifələrində görkəmli İran alimi Səid Nəfisinin Nizaminin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş böyük bir əsəri dərc olunur. Həmin əsərdə Nizami lirikasından da bəhs edilməsinə baxmayaraq, alim, lirikanın təhlilini verməkdən qaçaraq, daha çox onun mənbələrindən danışır.
SSRİ-də
Nizami lirikasından bəhs etmiş digər bir rus alimi isə A. N. Boldırev olmuşdur. Nizami irsinin öyrənilməsi və nəşri sahəsində böyük işlər görmüş bu alim ayrı-ayrı əsərlərində şairin lirikası haqqında da fikirlərini bildirir. Nizaminin seçilmiş əsərlərinin nəşrinə yazdığı müqəddimədə alim yazır: “Öz müasirlərinin lirik əsərlərindən fərqli olaraq Nizami lirikasının əsas xüsusiyyəti onların dərin fikir və məzmuna malik olmalarıdır.”
Azərbaycanda
Azərbaycanda Nizami lirikasının toplanması, tədqiqi və nəşri ilə H. Araslı, Ə. Mübariz, X. Yusifli, M. Rəfili, M. S. Ordubadi, M. Arif, Mir Cəlal, C. Xəndan, M. Quluzadə, M. A. Sultanov, R. Əliyev və Ə. Ağayev məşğul olmuşlar. H. Araslı Nizami lirikasına bir neçə məqalə həsr etmişdir. 1940-cı ildə alim “Ədəbiyyat qəzeti”ndə Nizami lirikasına həsr olunmuş ilk elmi məqaləsini yayımlayır. Bu məqalədə müəllif Nizami lirikası haqqında ümumi məlumat verir, onların əsas motivləri, sənətkarlıq xüsusiyyətləri, mövzu vəhdəti, dil və ifadə ahəngdarlığından bəhs edir. Nizamini “əsrinin misilsiz lirik sənətkarı” adlandıran H. Araslı, aşirin qəzəl formasını inkişaf etdirdiyini, Yaxın Şərqdə qəzəlin yaxşı nümunələrini yaratdığını və şairin lirik əsərlərində ifadə olunan ideyaların, fikir və arzuların “Xəmsə” ilə vəhdətdə olduğunu göstərir.
Mənbələri
Nizami lirikasından nümunələr verən mənbələrdən bir qrupu müxtəlif dövrlərdə yazılmış təzkirələrdir. Şairin lirikasından ilk nümunələr verən təzkirə M. Övfinin “Lübabül-əlbab”ıdır (1221). M. Övfi özü Nizami divanını görməmiş, nümunə gətirdiyi üç qəzəli də Nişapurda bir qocadan eşitmişdir. X. Yusifli bu məlumata əsaslanaraq qeyd edir ki, deməli, XII əsrdə Nizami şeirlərini əzbərdən oxuyurmuşlar, lakin bu şeirlərin toplandığı divan çox az yayılmışdır. Dövlətşah Səmərqəndi (1487) isə 20.000 beytdən ibarət Nizami divanını görmüş, lakin ondan ancaq bir nümunə gətirmişdir. Nizami divanına yaxşı bələd olan, onun bir sıra şeirlərinə, o cümlədən məşhur “Qocalıq” qəsidəsinə cavab yazan Əbdürrəhman Cami (1414-1492) isə M. Övfidəki bir qəzəli nümunə verməklə kifayətlənmişdir.
Bir əsr sonra yaşamış Təqiəddin Kaşaninin təzkirəsində (1585) 4 artıq Nizami lirikasından 21 şeir toplanmışdır. Bu şeirlərin ümumi həcmi 180 beytdir. Maraqlı burasıdır ki, T. Kaşani də Nizami divanını görməmiş, bütün bu şeirləri müxtəlif mənbələrdən toplamışdır. Bundan sonra yazılan təzkirələrdə isə daha çox yeni şeirlərə rast gəlinir. Əmin Əhməd Razinin 1594-cü ildə tamamlanmış “Həft iqlim” təzkirəsində 22 şeir vardır ki, bunlardan ancaq biri T. Kaşanidə də vardır. Lütfəli bəy Azərin “Atəşgədə” (1781), Rzaquluxan Hidayətin “Riyazül-arifeyn” (1848) və “Məcfəül-füsəha” (1867) əsərlərində də verilən şeirlərin xeyli hissəsi yenidir. Tədqiqatçılar, adları çəkilən bu təzkirələri Nizaminin lirik şeirləri qeyd olunmuş ən mötəbər mənbələr hesab edirlər. X. Yusifli qeyd edir ki, iki-üç şeiri çıxmaq şərti ilə, inamla demək olar ki, bu əsərlərin hamısı Nizamiyə məxsusdur.
Nizami şeirlərinin başqa bir mənbəyi, “Nizami divanı” adı ilə məşhur olan və dünyanın müxtəlif kitabxanalarında əlyazma nüsxələri saxlanılan şeir məcmuəsidir. Bu məcmuənin son orta əsrlər dövründə tərtib olunduğu və heç də Nizami şeirlərinin hamısını əhatə etmədiyi hesab olunur. X. Yusifli isə qeyd edir ki, həmin məcmuəyə daxil olan şeirlərin yarısının Nizamiyə məxsus olduğu şübhəlidir. “Nizami divanı” adlı məcmuənin Oksforda iki, Berlində bir, Təbrizdə bir, həmçinin Hindistanın bir neçə şəhərlərində müxtəlif nüsxələri vardır.
Bütün bu nüsxələr eyni mənbədən götrülmüş və adlarında elə əsaslı bir fərq yoxdur. Buradakı şeirlərin ümumi həcmi 11 qəsidə, 104 qəzəl, 4 qitə, 37 rübai olmaq üzrə təxminən min beytdən bir az artıqdır. Demək, bu məcmuə Dövlətşahın xəbər verdiyi iyirmi min beytlik Nizami divanının çox az bir hissəsidir. Digər tərəfdən bu əsərlərin müəyyən müəyyən qisminin Nizamiyə aid olması indi də şübhəlidir. Bu şeirlərdən bəziləri öz məzmunu, sənətkarlıq xüsusiyyətləri ilə Nizami sənətkarlığından uzaq görünür, bəziləri isə Nizaminin sələfləri, müasirləri və ardıcıllarının divanlarında da mövcuddur. Bu məcmuə, ehtimal ki, bilavasitə Nizami divanı əsasında deyil, bir sıra ikinci dərəcəli mənbələr əsasında tərtib olunduğundan orada xeyli miqdarda Nizamiyə aid olmayan şeirlər də toplanmışdır. V. Dəstgirdinin “Ərməğan” jurnalında çap olunmuş məqaləsində qeyd edilir ki, Xədiviyyə kitabxanasındakı Nizami adına qeyd olunan divan, Nizami Gəncəvinin deyil, Səfəvilər dövründə İstanbulda yazıb-yaratmış bir türk şairinə məxsusdur.
Toplanması və nəşri
230px|thumb|left|Nizaminin lirik şeirlərinin Y. E. Bertels və K. A. Lipskerovanın redaktəsi və L. A. Bruninin illüstrasiyaları ilə 1947-ci ildə [[rus dilində nəşr edilmiş nüsxəsinin üz qabığı]] Nizaminin müxtəlif mənbələrə səpələnmiş olan şeirləri uzun müddət bir yerə cəm edilmədiyindən, alimlər ya Nizami lirikasından söz açmır, ya da şairin divanı olduğunu şübhə altına alırdılar. Məsələn, V. Baxer Nizami şeirlərinin tamam itib-batdığını yazır.
Nizami lirikasının toplanması və nəşri işi XX əsrin 20-ci illərindən başlayır. Lakin, hələ XIX əsrin sonlarından etibarən müxtəlif şərq ölkələrində basma yolu ilə nəşr edilən müntəxəbat və başqa toplularda Nizami şeirlərinə də rast gəlinir. Məsələn, 1880-ci ildə Lahorda basılmış “Qəsseye Əhməd Cami – məşhur be çəhar pəri” adlı kitabın axırında Nizaminin bir şeiri 16, 1890-cı ildə İstanbulda basılmış “Xarabat” adlı müntəhəbatın qəsidələr hissəsində fəxriyyəsi, 1897-ci ildə Bombeydə basılmış “Töhfətül-üşşaq” adlı məcmuədə Nizamiyə aid edilən bir qəzəl , Zəhirəddin Faryabinin 1906-cı ildə Tehranda basılmış divanına əlavə olaraq Nizaminin məşhur fəxriyyəsi verilmişdir.
Təzkirəçilərdən sonra Nizami lirikasının toplanması işi ilə işi ilə müəyyən dərəcədə məşhur hind alimi Ş. Nümani məşğul olmuşdur. Ş. Nümaninin 1909-cu ildə Əliqərhdə nəşr olunmuş “Şerül-Əcəm” əsərində iki dəfə şairin lirikasından bir neçə nümunə verilir ki, bunlardan da bəziləri şübhəli hesab olunur.
Nizami lirikasının toplanması işi daha çox iki görkəmli nizamişünasın – Vəhid Dəstgirdi və Səid Nəfisinin adı ilə bağlıdır. İlk dəfə 1921-ci ildə V. Dəstgirdi “Ərməğan” jurnalı səhifələrində şairin bir neçə qəsidə və qəzəlini nəşr etdirir. 1923-cü ilə qədər tək-tək bir neçə qəsidə və qəzəl nəşr olunur. 1923-cü ilin əvvəlində həmin jurnalda bir məktubdab aydınlaşır ki, Səid Nəfisi bu hadisədən dörd il əvvəl, yəni 1918-ci ildən başlayaraq müxtəlif təzkirə və cünklərdən Nizami şeirlərini toplamağa başlamış və onun topladığı şeirlərin ümumi həcmi 400 beytdən artıqdır. Bundan sonra S. Nəfisinin topladığı həmin şeirlər hissə-hissə V. Dəstgirdinin kiçik qeydləri ilə “Ərməğan”ın səhifələrində dəc olunmağa başlayır. V. Dəstgirdi özü də müxtəlif mənbələrdən topladığı şeirləri bunlara əlavə edirdi. Artıq 1926-cı ildə V. Dəstgirdi şairin min beytdən artıq şeiri çap olunduğunu yazırdı, həm də o, göstərirdi ki, indiyə qədər nəşr olunan əsərlərin bəziləri heç şübhəsiz ki, Nizaminin deyildir.
Bu dövrdə Nizami lirikasının toplanması ilə Rusiyada Y. N. Marr, Hindistanda Xacə Əxtər Miyan məşğul olmuşlar. Xacə Əxtər Miyan Nizami divanının Avropa və Hindistanda olan naqis nüsxələri və başqa mənbələr əsasında şairin lirik şeirlərini məcmuə halında toplayıb nəşr etdirmək istəyir, sonra, V. Dəstgirdinin bu işlə məşğul olduğunu bilib tərtib etdiyi məcmuəni ona göndərir.
1925-ci ilə qədər İran alimləri müxtəlif ölkələrin kitabxanalarında saxlanan Nizami divanı nüsxələrindən xəbərsiz idilər. İlk dəfə “Nizami divanı” adı ilə Avropada bir şeir məcmuəsinin saxlandığı və onun Oksfordda iki, Berlində bir nüsxəsinin olduğunu Y. N. Marr V. Dəstgirdi və başqa İran alimlərinə bildirir.
1935-ci ildə “Ərməğan” jurnalının birinci nömrəsində Nizaminin 25 qəzəli dərc olunur. Həmin qəzəlləri jurnala geniş elmi müqəddimə ilə birlikdə məşhur Çexiya şərqşünası Yan Rıpka təqdim etmişdi. Müəllif bu şeirləri 1330-cu ildə yazılmış və hazırda Aya Sofya kitabxanasında saxlanılan 2051 nömrəli cünkdən götürülmüşdür. Bu mənbə o vaxta qədər Nizami lirikasından sayca çox nümunə verən, ehtimal ki, şairin divanından götürülmüş ən qədim və mötəbər mənbə idi və indi də ən mötəbər mənbələrdən biri sayılır. Yan Rıpka jurnala müəyyən dərəcədə elmi mətn təqdim etmişdi. O, mətndəki bəzi səhvləri düzəltmiş, vaxtilə “Ərməğan”da çap olunmuş ayrı-ayrı əsərlərin nüsxə fərqlərini qeyd etmişdi. Bu dövrlərdə V. Dəstgirdi Nizami əsərlərinin mükəmməl mətnini hazırlayıb nəşr etdirir. o cümlədən, 1939-cu ilin axırında müəllifin müəllfin Nizami lirikasını toplamaq sahəsindəki səylərinə yekun vuran “Gəncineyi-Gəncəvi” adlı əsəri nəşr etdirir. Bu nəşr üçün İran alimi bir çox mənbədən istifadə edir. “Gəncineyi-Gəncəvi”nin nəşr olunmasından sonra Nizami lirikasından götürülmüş nümunələr onlarla şeir məcmuələri və ədəbiyyat tarixi kitablarına əlavə edilir. Rzazadə Şəfəqin, Z. Səfanın ədəbiyyat tarixləri, Z. Mötəmənin “Fars şeirinin inkişafı” əsəri , “Gənce-soxən” , “Səfineye-Fərrox” , “Əşare-cavidane-farsi” və sair bu kimi məcmuələrdə Nizami lirikasına xüsusi yer ayırılır.
Rusiyada Nizami lirikasının toplanılması və nəşri ilə ilk dəfə görkəmli rus alimi Y. N. Marr məşğul olmuşdur. O, 1924-cü ildə Sankt-Peterburq əlyazmalarında rast gəldiyi bir sıra Nizami şeirlərini kiçik qeydlərlə akademiyanın “Məruzələr”ində dərc etdirmişdir. Alim bu barədə ilk məqaləsini Asiya muzeyindəki bir əlyazmasından götürdüyü qəzələ həsr etmişdir. N. Y. Marrdan sonra Rusiyada Nizami lirikasının toplanması və nəşri sahəsində müəyyən bir durğunluq yaranır. 1940-cı ildə SSRİ-də Nizami yubileyinə hazırlıqla əlaqədar olaraq şairin ədəbi irsini nəşr etmək sahəsində bir sıra qiymətli işlər görülür. O cümlədən, Nizami lirikasından müxtəlif mənbələrə səpələnmiş nümunələr toplanılıb tərcümə olunur və müxtəlif şəkillərdə dərc edilirdi. Hələ 1939-cu ildə “Revolyusiya və kultura” jurnalının may nömrəsində mənbələrdə Nizami adına yazılan bir qəzəlin Azərbaycan dilində tərcüməsi verilmişdi. Qəzəli Azərbaycan dilinə R. Mirzəhəsən tərcümə etmişdi. Bu hadisədən 8 ay sonra bir sıra qəzet və jurnallarda yubileylə əlaqədar olaraq Nizaminin müxtəlif mənbələrdən toplanmış lirik şeirlərindən xeyli nümunələr dərc olunur. Müxtəlif qəzet və jurnallarda səpələnmiş bu şeirləri Azərbaycan dilinə C. Xəndan, Ə. Vahid, O. Sarıvəlli, M. Dilbazi, N. Rəfibəyli, M. Rahim, rus dilinə isə A. Plavnik və başqaları tərcümə etmişlər. Bir müddət sonra həmin tərcümələr bir kitab şəklində tərcümə edilmişdir. Kitabçaya 32 qəzəl, 3 qəsidə və bir sıra başqa parçalar əlavə edilmişdir. Qəzəllərdən 25-i Yan Rıpkanın məqaləsindən götürülmüş, qalanları isə H. Araslının səyi nəticəsində müxtəlif mənbələrdən toplanmışdır. Nizami lirikasının çox az bir hissəsini əhatə edən bu kitabçanın bəzi nöqsanları da vardır ki, bu haqqda da Ə. Mübariz tərəfindən yazılmış geniş məqalədə ətraflı bəhs edilmişdir.
Sonradan V. Dəstgirdinin “Gəncineyi-Gəncəvi”si ilə tanışlıq, şairin lirik əsərlərinin Azərbaycan dilində nəşrinə də dəyişikliklər etməyə imkan verdi. 1941-ci ildə mətbuat səhifələrində Nizami lirikasından Azərbaycan və rus dilərində bir neçə yeni tərcümələr nəşr olunur. Nizami lirikasının yeni tərcümələri 1947-ci ildə təqdim edilir. Bu nəşr o zamana kimi Nizami lirikasının Azərbaycan dilində olan ən yaxşı nəşri idi. Bu nəşrdə “Gəncineyi-Gəncəvi” əsasında qəsidə və qəzəllərin sayı artmış, rübai və qitələr isə qarışdırılmamışdır. Bu nəşrə 61 qəzəl, beş qəsidə, 12 rübai və bir neçə qitə daxil edilmişdir. 1953-cü ildə Nizami lirikasından qəzəllər ayrıca kitab şəklində nəşr olundu. Oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanan kitab, 1956 və 1959-cu illərdə təkrar nəşr olunur.
Gəncineyi-Gəncəvi
Uzun illər Nizami lirikasının toplanması ilə məşğul olmuş İran alimi Vahid Dəstgirdi 1939-cu ilin axırında bu sahədəki səylərinə yekun vuran “Gəncineyi-Gəncəvi” adlı əsəri nəşr etdirir. Bu nəşr üçün alim, bir çox mənbədən istifadə edir. V. Dəstgirdinin istifadə etdiyi əsas mənbələrdən biri “Nizami divanı” adı ilə tanınan məcmuədir ki, V. Dəstgirdi onun 8 nüsxəsini əldə etmişdi. Buraya Berlin, Oksford, Rampur, Laknau, Kəlküttə, Təbriz nüsxələri və Xacə Əxtər Miyan tərəfindən hazırlanmış məcmuə daxil idi. Bundan əlavə V. Dəstgirdi Y. Rıpkanın “Ərməğan” jurnalına təqim etdiyi 25 qəzəldən, Saib, Xalxali bayazlarından və bir sıra başqa mənbələrdən istifadə etmişdir. Mənbələrdə Nizami adına yazılan şeirlərin məzmun, forma cəhətdən bir-birindən çox fərqli olduğunu bir sıra şairlərin ayrı-ayrı müəlliflərə də aid edildiyini nəzərə alaraq, V. Dəstgirdi topladığı bütün şeirləri üç qrup altında cəmləşdirmişdir: 1) şübhəsiz Nizamiyə məxsus əsərlər (buraya 5 qəsidə, 56 qəzəl, 2 qitə, 9 rübai daxil edilir); 2) şübhəli şeirlər (buraya daxil edilən 29 qəzəl də əsasən Nizaminin hesab edilir); 3) şübhəsiz, Səfəvilər dövründə İran və Hindistanda yaşamış molla nizamilər tərəfindən yazılmış şeirlər (buraya 7 qəsidə, 49 qəzəl, 6 qitə, 39rübai daxil edilmişdir). Bunlardan əlavə topluda bir neçə şeir də verilir ki, müəllif onların Nizamiyə məxsus olduğuna şübhə bildirmir.
V. Dəstgirdinin “Gəncineyi-Gəncəvi” toplusunu qiymətləndirən X. Yusifli qeyd edir ki, ''“Nizami şeirlərinin əsas mənbələri ilə V. Dəstgirdinin nəşrini müqayisə etdikdə aydın olur ki, müəllif bu bölgüdə müəyyən dərəcədə Y. Rıpka tərəfindən aşkar edilmiş qəzəllərə, Saib, Xalxali bayazlarınavə bir sıra əsas təzkirələrə əsaslanmışdır. Lakin, müəllif bu mənbələrdəki şeirlərin də bəzilərini şübhəlilər sırasına daxil etmişdir ki, bu da onun əsasən hər hansı elmi bir prinsipə deyil, şəxsi zövqünə və meyarına əsaslandığını göstərir. Nəticədə V. Dəstgirdi sol mövqe tutmuş və mənbələrdə Nizami adına yazılan əsərlərin yarısını üçüncü qrupa daxil etmişdi. Son araşdırmalar göstərir ki, belə bir solçuluq doğru mövqe deyildir.”''
V. Dəstgirdinin nəşrini tənqid edən X. Yusifli yazır ki, Dəstgirdinin Səfəvilər dövrü Nizamilərinin adına yazdığı şeirlərin bəzilə, Səfəvilərdən iki yüz il əvvəl yazılmış və şübhəsiz ki, Nizami divanının əslindən köçürülmüş cünkdə Nizami Gəncəvinin adına yazılır. X. Yusifli bildirir ki, Dəstgirdinin şübhəsiz Nizaminin əsəri hesab etdiyi qəzəllərdən bir neçəsi Sənainin divanında da mövcuddur və böyük ehtimalla ona məxsusdur. Həmin şeirlərdən birincisi Nizami divanında 6, ikincisi isə 4 beyt olduğu halda, Sənai divanında birinci şeir 11, ikinci şeir isə 12 beytdir.
V. Dəstgirdi Saib səfinəsində Əhməd Cam və Nizari adına yazılan şeirləri də şübhəlilər sırasına daxil edir. Halbuki, özü elə ordaca həmin şeirlərin yuxarıda adı çəkilən müəlliflərə aid olduğunu təsdiq edir. Bu da müəllifin öz işinə nə dərəcədə ehtiyyatla yanaşdığını göstərir.
Tərcümələri
Nizami şeirlərinin çoxunu Azərbaycan dilinə C. Xəndan tərcümə etmişdir. X. Yusifli qeyd edir ki, onların içərisində məharətlə yerinə yetirilmiş tərcümələr çox olsa da, bəziləri olduqca zəifdir, onların nəinki vəzn, forma, eyni zamanda məzmun cəhətdən də orijinallığı təhrif edilmişdir. Məsələn, Parlar yanağın şəm tək, pərvanə yandı sübhədək! Biz təşnəyik, su ver içək, ey çeşməyi-heyvanımız. Lütf eylə bir, ey nazənin, Nizamiyə ol həmnişin, Qət eylədin ollam sənin, bəs hardadır peymanımız? qəzəlinin tərcüməsində orijinalla xüsusi bir fərq yoxdur, müəllif vəzn və qafiyələri saxlamağa nail olmuşdur. Ancaq, diqqətlə nəzər yetirdikdə aydın olur ki, orijinalla tərcümə arasında həm bədiilik, həm də məzmun cəhətdən ciddi fərq vardır. X. Yusifli qeyd edir ki, “su ver içək”, “bəs hardadır peymanımız” kimi əlavələr şeirin məzmununu təhrif edir. Orijinalda şeir nikbin və məntiqli bir sonluqla bitir. C. Xəndanın tərcüməsində isə bir məntiqsizlik meydana gəlmişdir. Digər tərcüməçilərin işlərini dəyərləndirən X. Yusifli qeyd edir ki, O. Sarıvəlli, M. Dilbazi, N. Rəfibəyli, S. Rüstəm və Ə. Vahidin tərcümələri nisbətən qənaətbəxş hesab edilə bilər. Xüsusilə Ə. Vahid Nizami qəzəllərinin vəznini, məzmununu və ümumi ruhunu saxlaya bilmişdir. X. Yusifli yazır ki, “Ayrı-ayrı hallarda müəlliflər Nizami şeirinin təqribi məzmununu versələr də, sənətkarlıq cəhətdən Nizami şeirinin gözəlliklərini saxlaya bilməmişlər."
Eyni nöqsanlar Nizami şeirlərinin rus dilinə tərcüməsində də özünü aydın hiss etdirir. Burada Nizami şeirinin bir sıra forma gözəllikləri tamamilə itirilmişdir. Bununla yanaşı məzmunun düzgün çatdırılması cəhətdən yaxşı tərcümələr də vardır. Bununla yanaşı bəzi hallarda Nizami lirikası nümunələrinin sətri tərcüməsi nəticəsində kobud təhriflərə də yol verilmişdir.
Keyp-York
Keyp-York — Avstraliyanın Kvinslend ştatı ərazisində yerləşən, şərqdən Mərcan dənizi, qərbdən Karpentariya körfəzi, şimaldan isə Torres boğazı ilə əhatələnir. Bu dünyanın mənimsənilməmiş yarımadasıdır. Onun insan sivilizasiyası tərəfindən toxunulmayan rütubətli meşələrəri və savannaları böyük dərin ekoloji əhəmiyyət daşıyır. Hazırda rütubətli tropik meşələrin UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına namizədliyi göstərilir. Keyk-York yarımadası 137 000 km² sahəyə malikdir. Yarımadanın şərq hissəsi dağlıqdır, qərbi isə düzən relyefə malikdir. Yarımada ərazisində ümumilikdə 18 min insan yaşayır ki, onlarında ~60 % yerli avstraliya aborigenlərindən ibarətdir. Yarımadanın şimal qutaracağında York burnu yerləşir. Buradan Yeni Qvineya sahillərinə qədər məsafə 160 km təşkil edir. Hərfi mənası «York burnunun yarımadası» mənasını verir. Yarımadaya bu adı Ceyms Kuk hersoq Yorkun şərəfinə vermişdir.
Coğrafiya
Üç tərəfdən su ilə əhatələnən yarımadanın cənub sərhədləri dəqiq məlum deyildir. Ancaq təqribi olaraq 16 °C.e olaraq götürülür. Sahəsi 137 min km² təşkil edir. Yarımadanın eni 430 km, ununluğu isə 660 km-dir.
Əhalisi
Keyp-Yorkun inzibati mərkəzi Kuktaun şəhəridir. Şəhər yarımadanın cənub-şərqində yerləşir. Ən iri yaşayış məntəqəsi Ueypa Karpentariya körfəzinin sahilində qərarlaşır. Ümumilikdə yarımada da olduqca az adam yaşayır. Daxili hissələrində Leyjlend, Lora və Koen şəhərləri yerləşir. Yarımadanın şimalında Bamaqa və Seisia kimi yerlilərdən təşkil olan şəhərciklər belə vardır.
İqtisadiyyat
Yarımada ərazisinin 20 % yerli əhalilərə məxsusdur. Yerdə qalan hissənin böyük hissəsini isə milli parklar tutur.
Keyp-Yorkun qərbində boksit ehtiyatları vardır.
On ikinci sülalə (Misir)
XII sülalə - Qədim Misirdə Orta padşahlıq dövründə hakimiyyətdə olmuş sülalə.
Ümumi məlumat
XII sülalənin ilk hökmdarı I Amenemhet IV Mentuhotep zamanı çati vəzifəsinə sahib idi. Onun necə hakimiyyətə gəlməsi dəqiq şəkildə məlum deyil. Müasir alimlər bunun çevriliş və ya irsi olaraq baş verməsi fikirlərini irəli sürülür.
XII sülalənin hakimiyyəti zamanı paytaxt Tebesdən İttauiyə köçürülür. Manefon bu sülalənin də X xanədan kimi Tebesdən olduğunu yazsa da, hazırda bu fikir qəbul edilmir. İttaui şəhəri I Amenemhet tərəfindən salınmış və tam adı Amenemhet-it-taui (Amenemhat-itj-tawy ; Amenemhat, iki diyarın işğalçısı) idi. İttauinin vaxtilə Feyyum şəhəri yaxınlığında olduğu hesab olunur.
XII sülalə dövründə Qədim Misir regionun ən güclü dövlətlərdən birinə çevrildi. Bu zaman aralığı Yeni padşahlığa qədər ən stabil period hesab olunur. İrriqasiya sisteminin inkaş etdirilməsi və genişləndirilməsi, yeni su kanallarının yaradılması nəticəsində əkin sahələri böyüdü. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində əldə edilən artefaktlar Finikiya, Levant və Kiçik Asiya ilə ticari əlaqələrdən xəbər verir. Kiçik Asiyadan gümüş və oduncaq, Levantdan isə sidr ağacının oducağının alındığı məlumdur. Finikiyanın Bibl şəhəri misirli tacirlərin ən çox səyahət etdiyi yerlərdən biri idi.
İqtisadi gücün artması özü ilə birlikdə güclü ordunun da təşkil olunmasınada gətirib çıxartdı. Nubiyanın Nil sahili yuxarı bölgələri işğal edildi.
Ancaq sülalənin hakimiyyətinin sonuna yaxın baş verən üsyanlar və iqtisadi geriləmə mərkəzi dövlətin zəifləməsinə səbəb oldu. Bu hadisələr XII sülalənin devrilməsinə, Qədim Misirin parçlanmasına gətirib çıxartdı.
Mədəniyyət
XII sülalənin hakimiyyəti Qədim Misir ədəbiyyatının çiçəklənmə dövrüdür. Günümüzə qədər çatan "Sinuhe əfsanəsi", "Kəndlinin şikayətləri", "Amenemhetin təlimi" əsərləri ədəbi dilin inkişafından xəbər verir.
Fironlar üçün piramidalrın tikintisi davam edir. Dövrmüzə gəlib çatan məqbərələrdən I Amenemhetin, I Senusertin, III Amenemhetin piramidaları seçilir. III Amenemhetin iki piramidası məlumdur. Biri Dahşurdakı "Qara piramida", digəri isə Havara piramidasıdır.
Fironlar
Turin siyahısına görə XII sülalə 213 il hakimiyyətdə olmuşdur.
Marısya Nikityuk
Marısya Nikityuk (Марися Юріївна Нікітюк; ) — Ukraynalı ssenarist və qısametrajlı və bədii filmlərin rejissoru.
Bioqrafiya
Jurnalist, publisist, teatr tənqidçisi kimi çalışıb. “Müqəddəs Vladimir” ədəbi antologiyasında çap olunmuş silsilə hekayələrin və dram layihələrində qiraət formatında təqdim olunan “Kotteclər”, “Maşa üçün ayılar” və “Qız sevincləri” pyeslərinin müəllifidir. Qoqolfestdə "Kiyevdə Müasir Dram Laboratoriyası", Kiyev Dram Festivalında "Fakt mahnı həftəsi". "Maşa üçün ayılar" 2010-cu ildə Drama.ua ("Drabina" teatr festivalından) Lvov dram müsabiqəsində birinci yeri qazanır. "Öl. Sevgi hekayəsi, "Kawasaki Ninja", "Yazılmamış kitabların kitabxanaları", "Mif" və "Qarığalar" hekayələrinin müəllifidir.
2007-2012-ci illərdə Ukrayna və beynəlxalq teatrlar haqqında yazdığı Teatre.com.ua teatr portalının yaradıcısıdır. 2007-ci ildən SHO, Timeout, Personalities of Ukraine jurnallarında, 24, TOP-10, Ukrayna Həftəsi (Ukrayna) Rus, Polit.ua və "Ukrayna həqiqəti və həyat" qəzetlərində teatr tənqidçisi və publisist kimi çalışıb. 2011-ci ildə "Aktual oyun həftəsi" beynəlxalq dram festivalının həmtəşkilatçısı və həmtəsisçisi (Natalia Vorozhbit və Andrey May ilə birlikdə) kimi çıxış edib.
2014 Odessa Beynəlxalq Film Festivalında UDP şirkəti "Ağaclar yıxılanda" bədii filminin layihəsini ən yaxşı çıxışa görə mükafatlandırıb. o, layihənin rejissoru və ssenari müəllifi kimi çıxış edib.
“Ukrayna, Goodbye (Ukrayna) Rus” kinolayihəsində iştirak edib, qısametrajlı filmlərin ssenari müəllifidir: “Qaudi”, “Alkoqollu (Ukraynalı) Rus”, “Ölüm yanqol”, “Yarpaq tökülməsi”. Ssenarilərin müəllifidir: "Saşinka", "Mama Popinz", "Axuli", "Ağaclar yıxılanda", "Taun", "Barring", "Alma", "Ağaclarda", "Mandrake". Kino senarilərinin, hekayələr, roman, pyeslərin yazır.
Tammetrajlı layihələr: “Ağaclar yıxılanda”, “Samsara. Metelik yuxusu”, “Maral qardaş”.
Nikityukun ssenariləri əsasında çəkilmiş filmlər Lokarno, Klermon-Ferran, Qızıl ərik, Odessa İFF və s.-də keçirilən nüfuzlu beynəlxalq festivallarda iştirak edib.
2016-cı ilin aprelində “Günsüzlər” gün işığını görür – Anetta Antonenkonun nəşriyyatında ilk nəsr kitabı olur.
2016-cı ilin may ayında Nikityukun yazdığı "Ağaclar yıxılanda" filminin ssenarisi Kann Film Festivalı çərçivəsində keçirilən "ScripTeast Award"ın 10-cu sessiyasında qalib olur. "Ağaclar yıxılanda" filmi 13 sentyabr 2018-ci ildə Ukraynanın məhdud film prokatında nümayiş olunur.
2016-cı ildə "Günsüz" romanı Oles Ulyanenko adına Beynəlxalq Ədəbi Mükafat laureatı olur.
30 yanvar 2021-ci ildə Nikityukun ssenari müəllifi və rejissoru olduğu "Mən, Nina" tammetrajlı dram filminin çəkilişləri başlanır.
İctimai mövqe
2018-ci ilin iyununda o, Rusiyada həbsdə olan ukraynalı rejissor Oleq Sentsovu dəstəkləyən videomüraciət yazır.
Laos Xalq İnqilabı Partiyası
Laos Xalq İnqilabı Partiyası (LXİP;, Phak Pasaxon Pativat Lao; ) — Laos Xalq Demokratik Respublikasının qurucu və yeganə hakim partiyası. Partiyanın dövlət hakimiyyəti üzərində monopoliyası Laos Konstitusiyasının 3-cü maddəsi ilə təmin edilir və o, iqtisadiyyat və ordu üzərində mərkəzləşdirilmiş nəzarəti olan unitar dövləti saxlayır.
Tarixi
Partiyanın əsası 22 mart 1955-ci ildə (o vaxtadək Hind-Çin Kommunist Partiyasının Laos bölməsi kimi fəaliyyət göstərmişdir) Samnıa şəhərində, keçirilmiş 1-ci (təsis) qurultayında qoyulmuşdur və Laos Xalq Partiyası (LXP) adlanmışdır. 1956-cı ildə ildə LXP-nin rəhbərliyi ilə yaradılmış Laos Vətənpərvər Cəbhəsi Laos xalqının xarici qüvvələrə və yerli rəqiblərinə qarşı mübarizəsinin təşkilində mühüm rol oynamışdır. 1972-ci ilin fevralında keçirilmiş 2-ci qurultay partiyanı Laos Xalq İnqilabı Partiyası adlandırmağı qərara almışdır. Qurultayda qəbul olunmuş siyasi proqram kapitalizm inkişaf mərhələsini keçmədən birbaşa sosializmə keçid üçün bütün zəruri şərtlər hazırlamağın Laos inqilabının başlıca vəzifəsi kimi irəli sürülmüşdür. LXİP-nin rəhbərliyi ilə Laos kommunistlərinin yerli rəqiblərə və onların amerikalı müttəfiqlərinə qarşı müvəffəqiyyətli mübarizəsi 1973-cü ilin fevralında Laosda sülhün bərpa olunması və milli razılıq əldə edilməsi haqqında sazişin imzalanması ilə nəticələnmişdir. 1975-ci ilin dekabrında LXİP ölkədə bütün hakimiyyəti ələ almışdır. LXİP-nin təşəbbüsü ilə çağırılmış Laos xalq nümayəndələriin Milli konqresi monarxiya quruluşunun devrildiyini və Laos Xalq Demokratik Respublikasının (LXDR) yaradıldığını elan etmişdir. Laosda sosializm quruculuğu strategiyasını işləyib hazırlayan LXİP-nin 4-cü plenumu eyni vaxtda üc inqilabın (istehsal münasibətləri, elm və texnika, ideologiya və mədəniyyət sahələrində) həyata keçirilməsi ideyasını irəli sürmüşdür. LXİP-nin 7-ci (1979) və 8-ci (1980) plenumları ilk beşillik plan (1981–1986) işləyib hazırlamaq haqqında qərar qəbul etmişdir. Yeni quruluşu möhkəmləndirmək, sosial-iqtisadi dəyişikliklər, sosializm quruculuğunu ardıcıllıqla həyata keçirmək beşilliyin başlıca məqsədi elan edilmişdir. LXİP marksizm–leninizm və proletar beynəlmiləlçiliyi prinsipləri əsasında Sov. İKP və digər kommunist və fəhlə partiyaları ilə əməkdaşlıqları inkişaf etdirmişdir. Sov. İKP və LXİP rəhbərlərinin 14 avqust 1980-ci ildə keçirilmiş Krım görüşündə hər iki partiya, sovet və Laos xalqları arasında qardaşlıq əlaqələrinin və hərtərəfli əməkdaşlığın da inkişaf etdirilməsi zəruriliyi qeyd olunmuşdur. LXİP-nin mətbuat orqanı "Pasason" qəzetidir.
NGC 4542
NGC 4542, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Tazılar bürcü istiqamətində yerləşir. S? tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
"Sevastopolun müdafiəsinə görə" medalı
"Sevastopolun müdafiəsinə görə" medalı — SSRİ Ali Sovetinin 22 dekabr 1942-ci il tarixli qanunu ilə təsis olunmuş SSRİ. Medalın rəsmləri Nikolay Moskalyov tərəfindən çəkilib.
İbrahim Cəbrayıllı
İbrahim Raqub oğlu Cəbrayıllı (3 fevral 1999; Zərdab rayonu, Azərbaycan — 30 sentyabr 2020; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycanın Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının baş çavuşu, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
İbrahim Cəbrayıllı 1999-cu il fevralın 3-də Zərdab rayonunun Məlikumudlu kəndində anadan olub.
Hərbi xidməti
Azərbaycanın Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının çavuşu olan İbrahim Cəbrayıllı 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Murovdağ istiqamətində gedən döyüşlərdə savaşıb. İbrahim Cəbrayıllı sentyabrın 30-da Murovdağ döyüşləri zamanı şəhid olub.
Qurucaşilə
Qurucaşilə — Bartın ilinin ilçəsi. Qara dəniz sahilində, şəhər mərkəzindən 52 km məsafədə yerləşir.
Coğrafiya
Qurucaşilə, Bartından 62 km şimal-şərqdə yerləşən Zeytun və Sandal burunları ilə sərhədlənən bir şəhərdir. 1965-ci ildə Dövlət Yolları tərəfindən inşa edilən və 1974-cü ildə asfalt örtülmüş, Qara dənizin qərb sahilində 010 magistral yolunda zəngin təbii gözəlliklərə sahib bir sahil şəhəridir. Şimalda Qara dəniz, cənubda Bartın, şərqdə Cidə və qərbdə Amasra ilə həmsərhəddir.
İbrahim Cəbrayıllı
Hərbi xidməti
Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən İbrahim Cəbrayıllı ölümündən sonra "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Qurucaşilə
Coğrafiya
İlçənin dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 1500 metrə qədər qalxır. Kürə dağlarının ilçənin cənubundakı bir hissəsi, Qaradağ və Qarsaduran dağları ilə əhatə olunmuşdur. 159 km2 səth sahəsinin 40%-i meşələrlə əhatə olunmuşdur və demək olar ki, kənd təsərrüfatı sahəsi yoxdur. İlçədə tipik Qara dəniz iqlimi hökm sürür. Buna görə, soyuq və yağışlı qış, isti və yağışlı yay ayları müşahidə olunur.
Nəqliyyat
İlçə mərkəzində və Hisar kəndində 2 balıq ovu sığınacağı var. İlçədə telefonu olmayan bir kənd yoxdur. Mərkəzlərdə və kəndlərdə bitki tutumu kifayət miqdardadır və tələblər dərhal yerinə yetirilir.
İlçə mərkəzinin mövcud elektrik şəbəkəsi müntəzəm işləyir və elə də böyük problem yoxdur. Kəndlərin elektrik şəbəkələri kifayət miqdardadır.
Fələstin Milli İdarəsi
Fələstin milli idarəsi, FMİ (əs-Sulta al-Vətəniyyə al-Fələstiniyyə) — Qəzzə zolağı nın ərazilərini və Qərb Şəriyə ərazilərinin bir hissəsini idarə etmək üçün yaradılmış bir özünüidarə orqanı. Fələstin Milli İdarəsi, 1994-cü ildə İsrail ilə Fələstin Azadlıq Təşkilatı arasında 13 sentyabr 1993-cü ildə Osloda imzalanan əsas müqavilələrə uyğun olaraq qurulmuşdur. 2007-ci ildən bəri, FMİ İordan çayının qərb sahilindəki ərazilərin yalnız bir hissəsini idarə edirdi, Qəzzə zolağı isə Həmas radikal hərəkatının nəzarətinə keçdi.
5 yanvar 2013-cü il tarixdə, FMİ prezidenti Mahmud Abbas tərəfindən "Fələstin Milli İdarəsi" adı əvəzinə rəsmi məqsədlər üçün yalnız "Fələstin Dövləti" adından istifadə etməyi əmr edən bir fərman verildi. İsrail, İspaniya, Norveç, ABŞ və digər bir sıra ölkələr bu qərarı tanımadılar.
Tarixi
1922-ci ildə, Osmanlı İmperiyasının çökməsindən sonra Fələstindəki İngilis mandatı, əvvəlki Fələstin mülkləri ərazisində quruldu. 1947-ci ildə hazırlanmış BMT planı İngilis mandatının bir ərəb və bir yəhudi dövlətinə bölünməsini öz üzərinə götürdü və Qüdsə beynəlxalq idarəetmə altında bir şəhər statusu verildi. 1947-ci ildə ərəblərin sayı mandat almış bölgədəki Yəhudi əhalisini iki dəfə üstələmişdi və bu səbəbdən də Yəhudi dövləti Aralıq dənizi sahillərinin əksəriyyəti və İordan çayının kənarındakı ərazilər daxil olmaqla əksəriyyətinin Yəhudi olduğu torpaqları (14,1 min kvadrat kilometr) əhatə edirdi. Ərəb dövləti, İordan çayının qərbindəki Livanla sərhəd bölgəsindəki mandatlı ərazinin şimalında ümumi sahəsi 11,1 min km² olan əraziləri, habelə Aralıq dənizi sahili və Misir ilə sərhəd boyunca bir zolağı ələ keçirdi. Bu, Böyük Britaniyanın Transjordanın yaradılması üçün mandatın Şərq hissəsini (ərazinin 3/4) verdikdən sonra İngiltərənin ikinci bölgüsü idi, halbuki Millətlər Birliyinin Britaniya mandatı ilə bağlı qərarı Balfur Bəyannaməsini heç bir dəyişiklik etmədən daxil etdi və ərazidə "Yəhudi milli evi" nin yaradılmasını təmin etdi. Fələstin mandatı boyuncaMillətlər Birliyinin İngilis mandatı ilə bağlı qərarında, heç bir dəyişiklik edilmədən Balfour Bəyannaməsi yer almış və mandat almış Fələstin ərazisi boyunca "Yəhudi milli evi" nin yaradılması nəzərdə tutulmuşdur. .
1967-ci ildə, Altı günlük müharibə zamanı İsrail İordan çayının qərb sahilini və Qəzzəni işğal etdi və Qüdsü "bölünməz paytaxt" elan etdi. Fələstin Azadlığı Təşkilatı silahlıları Ərəb-İsrail müharibələrində fəal iştirak edir və İsrail və digər ölkələrə qarşı çoxlu hücumlara cavabdehdirlər. Təşkilat BMT-də müşahidəçi statusu aldığı 1974-cü ilə qədər bir neçə ölkədə terror təşkilatı kimi tanındı. İsrail və Misir arasında 26 mart 1979-cu imzalanan bir barış müqaviləsində İsrail "Fələstin xalqının qanuni hüquqlarını" tanıdı. Hər iki tərəf, Yəhudya, Samariya və Qəzzə zolağındakı ərəb əhalisinə, siyasi statuslarının qəti olaraq təyin edilməsinə qədər beş il müddətinə muxtariyyət veriləcəyini qəbul etdilər, lakin FHK bu planı rədd etdi. Bölgədəki gərginliyin tədricən artması səbəbindən 1987-ci ilin dekabrında İsrail tərəfindən işğal olunmuş ərazilərdə bir Ərəb üsyanı (Birinci İntifada) başladı. İntifada dalğasında İsrail, ABŞ və Avropada terror təşkilatı kimi tanınan radikal İslami müqavimət hərəkatı Həmas quruldu. 1162 Fələstinli və 180 İsraili öldürən İntifada, İsrailə qarşı davamlı terror hücumları və Fələstin Azadlıq Təşkilatına qarşı yerli hərbi əməliyyatlarla müşayiət olundu.
1993-cü ilin sentyabrında İsrail ilə Fələstin Azadlıq Təşkilatı arasında uzun və çətin danışıqlardan sonra, "Fələstin öz-özünü idarəçiliyi beş illik bir müddətə qurulacaq və üç ildən sonra tərəflər son həll üçün danışıqlara başlayacaqlar" deyən İlkələr Bəyannaməsi ("Oslo müqaviləsi" adlanır) imzalandı. FMX, Fələstin Milli Xartiyasının İsrailin məhv edilməsini tələb edən bəndini (siyasət sənədi) ləğv etməyi vəd etdi və İsrail Fələstin Təşkilatını "Fələstin xalqının təmsilçisi" kimi tanıdı. İsrail rəhbərliyi bu razılaşmanın sülhə, Ərəb-İsrail əməkdaşlığının inkişafına yol açdığına inanırdı və FHK bunu paytaxtı Şərqi Qüdsdə olan bir Fələstin dövlətinin yaradılması, İsrail məskənlərinin ləğvi və bütün Fələstinli qaçqınların və onların nəsillərinin təmin olunması yolunda ilk addım kimi qəbul etdi. qayıtmaq hüququ. " Tərəflər hərbi əməliyyatları dayandırmağı qərara aldılar, Ərəfat terroru rəsmi olaraq qınayacağını və İsrailin düşmənçilik fəaliyyətində günahlandırılan fələstinliləri sərbəst buraxacağını vəd etdi.
Bu razılaşmalar, 1996–1997-ci illərdə 1993-cü ildə Tunisdən köçdükdən sonra Arafatın rəhbərlik etdiyi Fələstin Milli İdarəsini yaratmaq üçün real fəaliyyət göstərməyə imkan verdi. 1996-cı ildə FMİ, Yaser Arafat və onun Fəth partiyası tərəfindən qazanan sədr və qanunverici məclis üçün seçkilər keçirdi. İlkin idarəetmə müddətinin 1999-cu ildə bitməsinə baxmayaraq ərazilərin son statusu hələ müəyyənləşdirilməyib.
2000-ci ildə, Kemp-Devid sammitində uğursuzluqdan sonra və İsrailin baş naziri Ariel Şaronun Qüdsdəki Məbəd Dağını ziyarətindən sonra "İntifada əl-Əqsa" ("İkinci İntifada") başladı. FMİ lideri Yasir Ərəfatın ölümünə və Həmasın qurucusu Şeyx Əhməd Yasinin məhv edilməsinə qədər 4 il davam etdi, bundan sonra FMİ-nə Mahmud Abbas rəhbərlik etdi. 2005-ci ildə İsrail nəhayət birtərəfli ayrılma planı çərçivəsində qoşunlarını Qəzzə zolağındakı bütün yaşayış məntəqələrindən çıxard.
Parlament böhranı
300px|thumb|2006-cı ildə Fələstin qanunvericilik seçkiləri, Həmas (yaşıl) və Fəth (sarı) 25 yanvar 2006-cı ildə İsrail, ABŞ və Avropada terror təşkilatı olaraq tanınan fundamentalist İslam hərəkatı HƏMAS, Fələstin Qanunvericilik Şurasına seçkilərdə qalib gəldi. 27 yanvarda İsrail baş naziri vəzifəsini icra edən Ehud Olmert, Həmas hərəkatı İsrailin varolma hüququnu tanıyana və silahlı mübarizədən imtina edənə qədər yeni PNA hökuməti ilə əlaqələrin dayandırılacağını elan etdi. Baş qərargah rəisi Mahmud Abbas, Həmasın etirazlarına baxmayaraq FMİ təhlükəsizlik qüvvələrinin (50.000 döyüşçüsü olan) baş komandanı olaraq qaldığını söylədi.
Həmas hökuməti tərəfindən beynəlxalq mühasirəyə alınma kontekstində Rusiya prezidenti Vladimir Putin gözlənilməz bir təşəbbüslə çıxış etdi və Xalid Məşəlin rəhbərlik etdiyi Həmas heyətini Moskvaya məsləhətləşmələrə dəvət etdi. Danışıqlar nəticəsində Rusiya rəhbərliyi FMİ hökumətinə maliyyə və texniki yardım göstərməyə qərar verdi.
Mart ayının sonunda FMİ-də rəqib silahlı qruplar — "Salahəddin Taburları" ("Xalq Müqavimət Komitələri" nin mübarizə qanadı) və Fəthin hərbiləşdirilmiş qanadı — "Əl-Əqsa Şəhid Briqadaları" silahlıları ilə birlikdə FMİ-nın təhlükəsizlik xidmətləri arasındakı qarşıdurma FMİ-da şiddətləndi. Həmas, əvvəlcə Fəth-Həmas hökumətinə tabe olmaqdan imtina edən daxili işlər nazirinə itaət etməyən keçmiş Fəth tərəfdarlarını hakimiyyətdən uzaqlaşdırmağa çalışdı və sonra dövlət xidmətindən çıxmaqdan imtina etdi. Qışa gəldikdə, vəziyyət həddən artıq artdı və FMİ-nı vətəndaş müharibəsinin astanasına qoydu.
2007-ci ilin yanvarında Səudiyyə Ərəbistanı Kralı Abdullahın Məkkədəki vasitəçiliyi ilə Fəth və HƏMAS arasında atəşkəs və milli birlik hökumətinin yaradılması barədə razılıq əldə edildi.
İyun ayında Fəth və Həmas arasında yenidən toqquşmalar başladı. Mahmud Abbas hökumət administrasiyasının ləğv olunduğunu elan etdi və fövqəladə vəziyyət elan etdi.
Həmas qruplaşmasının üzvü Fərc əl-Rul, Əl-Halij qəzetinə verdiyi müsahibədə Yasir Ərəfatın öldürüldüyünü söylədi. Fərc əl-Ruhl bu qətldə təhlükəsizlik xidmətinin rəisi Məhəmməd Dahlanı günahlandırdı. Onun sözlərinə görə, bu məlumat Qəzzədəki inzibati ofislərdən birində ələ keçirilən sənədlərdən əldə edilmişdir.
İqtisadi böhran
The New York Times qəzetinin 3 iyul 2011-ci il tarixdə verdiyi xəbərə görə, FMİ ciddi bir maliyyə böhranı yaşayır. Məsələn, Baş nazir Salam Fayyad 150 mindən çox məmura iyul ayının maaşının yalnız yarısının veriləcəyini açıqladı. Burada bir milyondan çox insanın bu maaşlarla yaşadığını qeyd etmək lazımdır. Fİ hökumətinin banklara olan borcu 500 milyon dollardan çoxdur və yeni kreditlərə ümid yoxdur. FMİ təhlükəsizlik qüvvələrinə maaş verə bilməməsi böyük narahatlıq doğurur, çünki sədaqəti maaşları ilə mütənasibdir. Bir sıra nazirliklər borclarını ödəmədikləri üçün işıqsız qaldılar. Hökumət istehsalçılardan çörəyin qiymətini endirməsini tələb etdi, bununla birlikdə çörək fabrikində işləyənlərin tətilinə səbəb oldu.
Salam Fəyyad bildirdi: "Bu, şübhəsiz ki, Fələstin rəhbərliyinin indiyə qədər üzləşdiyi ən pis maliyyə böhranıdır. Böhran üçün daha pis bir vaxt təsəvvür edə bilməzdiniz. Bunun necə bitəcəyini bilmirəm. Cavabım yoxdur."
Fələstin İnvestisiya Fondunun sədri Məhəmməd Mustafa, Fİ rəhbərliyinin son illərdə təxminən 15 milyard dollar ianə aldığını söylədi.
Böhranın səbəbi xarici ölkələrin, xüsusən də ərəb dövlətlərinin Fəyyad hökumətinə əvvəlcədən vəd edilmiş maliyyə yardımını verməkdən imtina etməsi, erkən razılaşmalara görə İsrailin vergi gəlirlərini ödəməsini gecikdirməsi və s. : bağışların ya bir hissəsi korrupsioner məmurların cibində qalır, ya da – açıq şəkildə başqa məqsədlər üçün xərclənir.
Muxtariyyətdəki həmkarlar ittifaqlarının sədri Basam Zaxarna, dövlət işçilərinə maaşların tam olaraq verilməməsinə etiraz olaraq 2 avqust 2011-ci ildə müddətsiz tətil elan etdi.
Siyasi quruluş
Fələstin Milli İdarəsinin rəhbəri sədrdir (ərəb dilində "prezident" və "sədr" sözləri eyni səslənir). Sədr Qanunvericilik Şurasının təklifi ilə FMİ-nın Baş nazirini təyin edir. FMİ sədri üçün ilk birbaşa seçkilər "keçid dövrü" üçün (2000-ci ilədək planlaşdırılan tam hüquqlu bir dövlətin qurulmasına qədər) 20 yanvar 1996-cı ildə baş verdi. İkinci seçkilər 9 yanvar 2005-ci il tarixində Yasir Ərəfatın ölümündən sonra keçirildi. İndiki sədr vəzifəsi Mahmud Abbasdır.
FMİ-də ikinci şəxs Qanunvericilik Şurasının spikeridir – ölümü və ya istefası halında sədr rolunu oynayır. 1996-cı ildə sədr seçimi ilə eyni vaxtda seçilən birinci çağırış PLK 88 millət vəkilindən ibarət idi. İlk çıxış edən Əhməd Qurei idi. İlk seçkilərdə yerlərin çoxunu Fəth millət vəkilləri qazandı. PZP-yə ikinci seçkilər (132 millət vəkili) 25 yanvar 2006-cı ildə keçirildi və bu müddət ərzində Həmas hərəkatı qalib gəldi Both Israel and the US declared they lost trust in Arafat as a partner and refused to negotiate with him, regarding him as linked to terrorism. .
İslamın qızıl dövrü
İslamın qızıl çağı ya da İslam renessansı — VIII əsrdən XIII əsrə qədər İslam dünyasının yüksəlişini ifadə edən dövr. Ancaq bəzi mənbələrdə bu dövrün XIV əsrə, bir başqa mənbələrdə isə XV əsrə qədər davam etdiyi deyilir. Bu dövr əsnasında İslam dünyasında mühəndislər, alimlər, tacirlər sənətə, əkinçiliyə, iqtisadiyyata, sənayeyə, hüquqa, ədəbiyyata, gəmiçiliyə, fəlsəfəyə və elmə və texnologiyaya köhnə adətləri qoruyub yenilərini əlavə edərək iştirak etdi. Hovard R. Terner: "Müsəlman sənətkarlar və alimlər, şahzadələr və işçilər birlikdə unikal bir mədəniyyət yaratdı, birbaşa və dolayı olaraq hər qitədəki cəmiyyətlərə təsir etdi." demişdir.
Haqqında
VII əsrdə Şərq ölkələrini işğal edən bədəvi ərəblər burada özlərindən qat-qat mədəni xalqlarla qarşılaşdılar. Misir, Finikiya, Suriya, Mesopotomiya və İranın zəngin mədəniyyəti qarşısında çaşıb qalan bədəvilər bu ehtişamı mənimsəməyə başladılar. Tezliklə Arami, Şumer, Yunan, Fars mədəniyyətləri çox haqsız yerə "ərəb-islam mədəniyyəti" adı ilə dünyaya tanıdıldı. Bu mühitdə yetişən böyük dahilərə "ərəb alimləri" deyilməyə başlandı. Halbuki İslam Renessansının böyük xadimlərindən heç biri ərəb deyildi. Məhz bu alimlər böyük bir İntibah başlatdılar.
Bu dövrdə şərq mədəniyyəti, qərbə qarşı olduqca böyük bir üstünlük qurmuş, xüsusilə elmi və texnoloji mənada bir çox inkişaf göstərmişdir. Şərqdə olan inkişaflar Avropaya Səlib yürüşləri nəticəsində çatmışdır. Orta əsrlərin əvvəlləri Avropada "qaranlıq çağ" adlanırdı. Hər şəhər özünü dövlət, hər feodal hökmdar sayırdı və əsl hökmdarlar da belələrinin başını əzir, şəhərlərini alır, dövlət qururdular. Avropa şəhərlərinin istisnasız olaraq hamısında hamam, kanalizasiya, balacalar üçün məktəblər, böyüklər üçün həkimxanalar və xəstəxanaların nə olduğunu bilmirdilər. VII əsrin əvvəllərində İslam xəlifələri nəhəng əraziləri idarə edir, fütuhatlarla zəfər çalır, alimləri himayə edirdilər. Onlar dərk edirdilər ki, hakimiyyətlə elmin intibahı bir-birindən ayrılanda ölkə üçün faciələr yaradır və bu səbəbdən də elmə böyük diqqət verirdilər. Bunun da çeşidli səbəbləri vardı. Təbabət bilikləri insanların həyatını xilas edir, hərbi texnika və döyüş təmrinləri müharibələrdə qələbəni təmin edir, riyaziyyat isə qalalar, qəsrlər və sarayların tikintisini sürətləndirməklə bahəm, gözəllik və möhtəşəmliyi böyüdürdü. Elmə xüsusi diqqət verilirdi. Məsələn, X əsrdə, sadəcə, Kordovada 700 məscid və 70 kitabxana vardı. Qahirədəki kitabxanada 2 milyon kitab saxlanılırdı. Mərakeşdəki Əl Qəruin darülfünunu tələbələrinə "elmi hasil etmiş adam kağızı" verirdi ki, bu da müasir diplomların ulu babası idi.
Ərəb dili elmin universal lisanına çevrilmişdi. Əvvəllər ünsiyyət saxlamaq imkanı olmayan alimlər müxtəlif ölkələrdə yaşasalar da, asanlıqla yazışırdılar. Bundan başqa, ərəb dili dəqiqliyi ilə seçildiyindən elmi və texniki terminologiya üçün ideal səviyyədə əlverişli idi. İspaniyanın cənubundakı Kordovadakı mədrəsələrdən birində dərs deyən alim Bağdad, Şamaxı və ya Səmərqənddəki həmkarları ilə ədəbiyyat, ya da elmlə bağlı müzakirələrə varır, mübahisələr edirdi. IX əsrdə Bağdadda, xəlifə sarayında hər iki həftədən bir, çərşənbə günləri "məclisül-əql" toplantıları təşkil edilirdi. Yaş, din, irq və yaşadığı ölkədən asılı olmayaraq alimlər, din xadimləri, astronomlar, riyaziyyatçılar, hükəmalar, şairlər bir yerə yığışır, fikir və ideyalarını müzakirə edirdilər. Xəlifənin də qatıldığı bu məclislərdə alimlərdən bir fikrə riayət etmələri və ya İslamı qəbul etmələri tələb olunmurdu. Onlar fikirlərini, mövqelərini aşkar deyə bilərdilər. Bir şərtlə ki, ərəb dilində danışaraq iddialarını məntiqlə izah və sübut etsinlər. Fars imperiyasında mövcud olmuş böyük Gundişapur Tibb Akademiyası ndan 400 il sonra Xəlifə Valid bin Əbdülməlik 707-ci ildə Bağdadda dünyanın 2-ci xəstəxanasını yaradanda Avropada cərrahlar fırıldaqçı elan edilir, cərrahiyyə əməliyyatı aparmaq istəyən həkimlər isə edam olunurdular. Əbdülmalikin xəstəxanasında xəstələr dövlət hesabına müalicə olunur, korlar və vəbalılar yeməklə təmin edilirdilər. Səhiyyə və təbabət müsəlman alimlərin ən böyük uğurlar qazandığı sahələrdi. Məhz İslam xilafətində Sasanilərdən sonra dünyanın 2-ci xəstəxanaları, hərbi hospitalları, tibb mədrəsələri inşa edildi. Dahi ibn Sina isə çağdaş səhiyyənin ulu babası sayıldı. 10 yaşında Quranı əzbər bilən, 18 yaşında şəriət, fiqh, fəlsəfə, həndəsə, təbiət elmləri, məntiq və ali riyaziyyatı öyrənmiş ibn Sina 18 yaşına çatanda artıq böyük həkim kimi tanınırdı. İbn Sina yoluxucu xəstəliklər, anesteziya, insanın psixoloji və fiziki durumu arasında əlaqəni kəşf etdi, yüzlərlə ideyası ilə təbabətin ehkamlarının əsasını qoydu. Onun "Tibb elminin əsasları" kitabı tam 5 əsr boyunca Avropanın ən yaxşı və məşhur universitetlərində dərslik təki istifadə olunmuşdu.