cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Satlec
Hidroqrafiyası
Çay dəfələrlə öz yatağını dəyişmişdir. 1000, 1245, 1796, 1953 illərdə çayın yatağını dəyişməsi nətəcəsində minlərlə insan miqrasiya etməli olmuşdur. 1700 ci ilə qədər çay Sarasvati çayının qolu olmuşdur. Tektonik aktivliklər səbəbindən çay dəmtini dəyişərək cənub-qərbə istiqamətlənmişdir. Bu zaman Çölistan səhrası formalaşır. Sind ştatının boşalmasına səbəb olmuşdur.
Çayın yuxarı axarları təbii ki, yüksək dağlıq ərazilərdən axır. Aşağı axarlarda isə yüksəklik azalır. Hindlilər çayın üzərində 4 kaskat SES tikmişlər ki, onlsrın ümumi güçü 1200,000 kVt təşkil edir. Üstəlik hindistan hökuməti on illiklər ərzində Satlec çayını Yamuna çayı ilə birləşdiirən və uzunluğu 214 km olan Satlec-Yamuna kanalının tikintisini reallaşdırmağa çalışırlar. Gəmiçilik üçün ancaq gursululuq dövrlərində və müəyyən ərazilərdə mümkündür.
Çayın başlanğıçını çox çətin və əl çatmaz ərazilər başlayır. İlk dəfə 2004-ci ildə mənbələri aşkarlamaq məqsədi ilə rus və alman alimləri buna cədh göstərmişlər
İri şəhərləri
Çayın sahillərindəyerləşən iri şəhərlər:
Nəfəs musiqi alətləri
thumb|Erke Nəfəsli musiqi (çalğı) alətləri (üfləmə alətlər) — havanın alətin daxilinə üfürülməsi (nəfəs verilməsi) üsulu ilə səs əldə olunur.
Növləri
Nəfəsli musiqi alətlərinin texniki və bədii imkanları o qədər də geniş deyil. Bu da, hər şeydən əvvəl, onların səs diapazonunun məhdudluğu ilə əlaqədardır. Bu alətlər arasında daha çox istifadə olunanı zurnadır ki, onun da səs düzümü iki oktavadan artıq deyildir. Nəfəsli musiqi alətləri ifa tərzinə görə müxtəlifdir:
Quruluşuna görə növləri:
Olcay Kartari Raçed
Olcay Kartari Raçed (tam adı: Olcay Kartari Raçed, ; 30 noyabr 1950, Qars, Türkiyə) — Azərbaycan əsilli, "Sirr qadın" kimi tanınan, ABŞ prezidentlərinin türk dili üzrə sinxron tərcüməçisi.
Həyatı
Olcay Kartari vaxtilə TRT Qars radiosunda xorda xalq musiqisi sənətçisi kimi çalışıb. O, Hacettepe Universitetini bitirdikdən sonra XX əsrin 80-ci illərində ABŞ-yə köçüb. Bir müddət "Amerikanın səsi" radiosunda fəaliyyət göstərdkdən sonra ABŞ Dövlət Departamentində işləməyə başlayıb.
Olcay Kartari ABŞ prezidentləri Corc Herbert Uoker Buş, Klinton, Corc Buş, Barak Obama və Donald Trampın tərcüməçisi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Dünyanın bir çox liderləri ilə canlı ünsiyyətdə olmuş Olcay Kartari xüsusi gizli təhlükəsizlik statusuna malikdir. O, Türkiyə ilə ABŞ arasındakı iqtisadi, siyasi münasibətlərə işıq tutan "açar adam" kimi tanınır. 2016-cı ildə Prezident Barak Obama ilə Türkiyə lideri Ərdoğanın görüşündə tərcüməçilik etməsindən sonra xüsusilə tanınan Olcay Kartari Türkiyə-ABŞ arasında keçirilən müzakirələrin pərdəarxasını bilən yeganə insan olduğuna görə "Sirr qadın" kimi də tanınır. O, təxminən 30 ildir ki, tərcüməçiliklə məşğuldur.
O, həmçinin, ABŞ-də Azərbaycan dilində xüsusi tədbirlər keçirir.
Tibb sahəsində çalışan Şem Raçed ilə ailə həyatı qurmuşdur, üç övladı var. Onlar da akademik fəaliyyətlə məşğul olurlar. Böyük oğlu Kərim beynəlxalq münasibətlər üzrə, digər oğlu Əmrə Nyu-York Universitetində çalışır, qızı İnci isə ingilis dili üzrə təhsil alıb. O, Türkiyəyə gələrək, Hacettepe Universitetində Caz fakültəsini yaradıb və daha sonra ABŞ-yə qayıdıb.
Tın kilsəsi
Tın önündə Müqəddəs Məryəm ana kilsəsi və ya sadəcə Tın kilsəsi (Kostel Panny Marie před Týnem — Týnský chrám, ) – Praqanın mərkəzində, Köhnə Şəhər meydanında yerləşən qotik üslubunda kilsə. Özünün təkrarolunmaz görünüşü və nəfis bədii tərtibatına görə, kilsə Praqanın Stare Mesto rayonunun əsas dominantlarından sayılır.
Tarix
left|200px Keçmiş zamanlarda Tın kilsənin yerində gömrük binası və xəstəxana ilə birgə kiçik roman üslubunda tikili yerləşirdi. Hazırda kilsə sayca üçüncüdür.
Kilsənin tikintisi XIV əsrdə Lüksemburqlu Yanın son hakimiyyət dövründə başlamışdı və yalnız 1511-ci ilə inşa işləri sona çatdırılmışdı. Daha sonralar Yanın oğlu Karl dövlət başçısı oldu və artıq XV əsrin əvvəllərində Tın kilsəsi nəinki Köhnə Şəhərin dini mərkəzlərindən biri, həmçinin Praqanın əsas husit kostyollarından da sayılırdı. 1621-ci ildə kilsənin binası iyezuitlərin istifadəsinə verilir. Məhz bu zaman kilsənin fasadında quraşdırılmış və Reformasiyanın rəmzi sayılan heykəlin qızıl kasası ilə «Həqiqət qalib gəlir» yazısı yığışdırılmışdı.
Kafedralın əsasında roman və erkən qotika fundamenti yerləşir. XIII əsrdə əvvəlki roman üslublu kiçik kilsənin yerində yeni qotika üslubunda kilsə inşa etdirilir. Layihənin müəllifliyi Arrasslı Matyöyə və daha gənc və istedalı Peter Parlerjə aid edilir. Parlejin üslubu əsas nefin krujevalı aynalarında və qərb fasadında aydın görünür. Qotika memarlıq üslubu daha sonrakı element və bəzəklərlə mükəmməl harmoniya təşkil edir. İnteryerlərin əhəmiyyətli hissəsi barokko üslubunda bəzədilmişdi. Barokko üslubunda altar 1649-cu ildə rəssam Karel Şkreta tərəfindən hazırlanmışdı. Məbədin tikintisinin final mərhələsi Köhnə Şəhər ratuşasında kral titulunu alan Podebradlı Georginin hakimiyyəti illərinə düşür. Kilsənin şimal qülləsi və əsas nefin frontonu tamamlanır, Husit kralının şərəfinə abidə ucaldılır. Sonralar (1626-cı ildə) bu abidə K.Bextlerin layihəsi ilə hazırlanmış müqəddəs Məryəm ananın barok üslubunda heykəli ilə əvəz olunur.
1511-ci ildə kilsənin cənub qülləsi inşa olunmuşdu. Əvvəllər qüllənin hündürlüyü 80 metr təşkil edirdi, lakin 1679-cu ildə baş vermiş yanğından sonra mərkəzi nef xeyli aşağı oldu. Keçmişdə kilsəni qurmuş ustaların bacarığı hətta bizim günlərdə belə insanları heyran edir. Lakin əvvəl işçilərin şəraiti daha narahat idi: bina hər tərəfdən müvəqqəti platformalarla əhatə olunmuşdu ki, onlar da binanın xaricində də daxilindəki kimi rahat işləməyə imkan verirdi. Həmçinin diqqətlə baxdıqda kilsə qüllələrinin eni müxtəlifdir (eyni şeyi müqəddəs Georgi bazilikasında da görmək olar).
Hazırda Müqəddəs Məryəm ana kostyolu qüllələri qərb fasadında yerləşən üç nefli bazilikadır. Kilsənin ümumi uzunluğu 52 metr, eni 28 metr, orta və künc neflərin hündürlüyü isə müvafiq olaraq 44 və 24 metr təşkil edir. Kafedralda böyük astronom alim Tixo Brahe dəfn olunmuşdu.
Memarlıq
Kilsənin memrlıq üslubu birmənalı deyil. Burada intibah, qotika və erkən barokko elementləri vardır. Plastika baxımından kilsənin XIV əsrin sonuna aid edilən Parlerj sənətinin bariz nümunəsi sayılan şimal portalı diqqəti cəlb edir. Burada İsa Məsihin həyat səhnələrini görmək olar (timpanın orijinalı Milli Qalereyada saxlanılır).
Kilsənin daxilində bir sıra detalları görmək olar:
2000-ci ildə kilsədə baş vermiş bərpa işləri zamanı işçilər gözlənilmədən çox dəyərli, XIV əsrə aid qotik fresk aşkar edirlər. Fresk üzərində Müqəddəs İyeronim şir ilə təsvir olunmuşdu.
Həmçinin Tın kilsəsində yerləşən və Praqanın ən qədim ərğənunu (orqanı) diqqəti cəlb edir. Orqan usta Mundt tərəfindən 1673-cü ildə hzırlanmışdı, daha sonralar o Bonnda restavrasiya edilmiş və 2000-ci ildə yenidən kilsəyə qaytarılmışdı.
San-Luis-Obispo qraflığı (Kaliforniya)
San-Luis-Obispo — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında yerləşən qraflıq. Qraflığın əhalisi 2010-cu il hesablamasına görə 269,637 nəfər olmuşdur. Mərkəzi San-Luis-Obispo şəhəridir.
Kuzəy (Baltas)
Coğrafi mövqe
Kənd, rayon mərkəzindən 8 kilometr, ən yaxın dəmiryolu stansiyası ndan isə 65 kilometr uzaqlıqdadır.
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə marilər (83%) üstünlük təşkil edir.
Bizim Əsr (qəzet)
Bizim Əsr — İctimai-siyasi qəzet. 1999-cu il may ayının 5-də yaradılıb. Təsisçisi Media Holdinq şirkəti idi.
Haqqında
“Bizim əsr” qəzeti Media Holdinq şirkətinin təsis etdiyi “Bizim əsr” həftəlik ictimai-siyasi qəzet idi. 1999-cu il may ayının 5-də yaradılmışdı. Media Holdinq şirkəti həm də “Lider” TV-nin təsisçisidir. “Bizim əsr” qəzeti burada çalışan bəzi jurnalistlər üçün “Lider” TV-yə keçmək üçün bir tramplin rolunu oynadı.
İohann Bernulli
İohann Bernulli (d. 6 avqust 1667, İsveçrə – ö. 1 yanvar 1748, İsveçrə) — isveçrəli riyaziyyatçı, Yakob Bernullinin qardaşı; diferensial və inteqral hesabını yaradanlardan biridir; variasiya hesabının əsasını qoymuşdur; riyazi analizin üsullarını tətbiq etməklə mexanikanı zənginləşdirmişdir.
Həyatı
6 avqust 1667-ci ildə İsveçrədə doğulub.
1 yanvar 1748-ci ildə İsveçrədə vəfat etmişdir.
Ucagöy noxud
Pisum elatius Bieb. (P. humile Boiss. & Noe, P. sativum L. subsp. elatius (Bieb.) Aschers. & Graebn.) Hündürlüyü (20) 30-70 (100) sm və ondan yüksək olan, gövdəsi sadə və yaxud budaqlanmış birillik çılpaq göyümtül ot bitkisidir. Yalançı zoğları iridir, yarım oxşəkilli, uzunsovdur, çox vaxt aşağı hissəsi və həmçinin yuxarısı oyuqlu dişlidir.
Yarpaq
Yarpaqları 2-3 cüt yarpaqcıqlarladır, yarpaqcıqlar yalançı zoğlardan biraz iri və ya onlara bərabərdir, elliptik və ya uzunsovdur, tamkənarlı və ya kənarları az dişlidir, aşağı yarpaqları əksinə-yumurtaşəkillidir.
Çiçək
Çiçək saplağı adətən yalançı zoğlardan 2-3 dəfə uzundur və üzərində 1-2 ədəd çiçək olur. Tacın uzunluğu 20–25 mm-dir. Yelkən bənövşəyi və ya tünd-qırmızı rəngdədir; qanadları demək olar ki, qara tünd-bənövşəyi rəngdədir, ovaldır; qayıq tutqundur və qanadlardan biraz qısadır.
Meyvə
Paxlaları düz olub, uzunluğu 6-9 sm, eni 10–13 mm-dir. Toxumları şarşəkilli, qabarıq dənəli, tünd və ya qara-qəhvəyi rəngdə, diametri 5 mm-dir.
Çiçəkləməsi
(Aprel)-May
Meyvə verməsi
İyun
Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), Qobustan, BQ qərb, Kür-Araz oval., Kür düz., KQ cənub, Lənk. oval., Lənk. dağ. Ovalıqda və aşağı dağ qurşağında.
Yaşayış mühiti
Kolluqlarda, işıqlı meşələrdə rast gəlinir.
Corc Amik
Corc Amik — 24 oktyabr 1924-cü ildə ABŞ-nin Oreqon ştatında anadan olmuş, 9 aprel 1959-cu ildə Floridada Daytona Beach-də keçirdiyi avtomobil qəza nəticəsində vəfat etmişdir.
Bursera microphylla
(Bursera microphylla) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Corc Amik
ABŞ-lı avtomobil yarışçısı, əsasən Amerika milli çempionatında çıxış etmişdir.38 qalibiyyət qazanmışdır. Yarışçı 1955-59-cu illərdə AAA, Usac,1957-58-ci illərdə Indianapolis 500 iştirak etmişdir. Formula 1ə daxil olan bu yarışlarda, Corc 6 xal qazanmış, 1958-ci ildə 15-ci yerdə qərarlaşmışdı.
Yarış karyerası
Amik, karyerasına ABŞ-nin şimal şərq ştatlarında başlayan yarışlarda çıxış edərək başlamış və sonralar Mitjet oyunlarına keçmişdir. Son 3 ildə 38 qalibiyyət qazanaraq hər üç mövsümdən bir ilk on ən yaxşı iştirakçı siyahısına daxil olurdu. 1958-ci ildə AAA yarışlarına, daha sonra USAC yarışlarına qatılmağa başladı. Burada 5 il ərzində 3 dəfə qalibiyyət qazanır.1956-cı ildə Indianapolis 500 yarışlarında iştirak üçün müraciət edir, lakin qəbul olunmur. 1957-ci ildə qəbul olunsa da, sürət aşağı olduğundan yarışa daxil ola bilmir. Nəhayət 1958-ci ildə Epperly ilə çıxış edərək nəinki yarışa daxil olur, hətta ikici yeri qazanır. Yarışı təşkil edən Norman Demler Amikin hətta qaliblə mübarizə apara biləcəyini hesab etdi, lakin risk etmədi.
Qoşalaşmış piyada (şahmat)
Qoşalaşmış piyada — Şahmat termini
Bir tərəfin iki (üç) piyadasının bir şaquli xətt üzərində dayandığı piyadalar.
Albaniya üsyanı (1910)
1910-cu ildəki alban üsyanı — Albaniyadakı Gənc Türk Osmanlı hökumətinin yeni mərkəziləşdirmə siyasətlərinə bir reaksiya idi. Bir sıra böyük həcmli üsyanların ilki idi. Üsyançılar Serbiya Krallığı tərəfindən dəstəklənmişdi. 1910-cu ilin ilk aylarında alınan yeni vergilər, İsa Boletininin 1909-cu ildə bir üsyana qarışan alban rəhbərləri Osmanlı İmperiyasına qarşı bir üsyan qaldırmaq üçün razı etməsinə yol açdı. Priştine-də (indiki Priştina) və Ferizovik-də (indiki Ferizay) alban hücumlarında, İpek (indiki Peç) şəhərindəki Osmanlı komandirinin öldürülməsində və müqavimətçilərin Kaçanik Keçidindəki Skopyeyə gedən dəmiryolunun bağlaması Osmanlı hökumətinin bölgədə hərbi vəziyyət elan etməsinə səbəb oldu.
İki həftədən çox bir vaxtdır gedən şiddətli döyüşdən sonra alban qüvvələri Drenisa bölgəsinə çəkilərkən, Osmanlı ordusu Prizren və Yakova (İndiki Qyakova) şəhərlərini zəbt etdi. Osmanlı əsgərləri 1910-cu ilin İyun ayının 1-də Peç şəhərini yenidən zəbt etmişdir. Bundan iki ay sonra Şkoder şəhərini də zəbt etdilər. Bunun nəticəsində bir çox məktəb bağlandı və iki il əvvəl Monastir Konqresində təsdiq edilən Alban əlifbasındakı nəşrlər qeyri-qanuni elan edildi.
Hadisələr
left|thumb|235x235px|[[İdris Səfər üsyanın rəhbərlərindən biri idi.]] 1910-cu ilin ilk aylarında, İsa Boletini, 1909-cu ildəki daha kiçik üsyanın müvəffəqiyyətsizliyindən sonra Monteneqroya qaçan alban klanlarını ziyarət edərək qüvvələri yeni bir üsyan üçün razı etməyə çalışdı. Bu vaxt yeni qubernator Masar Bəy, əmtəələrin üzərinə dərhal sevilməyən yeni bir vergi sistemi gətirdi. Alban rəhbərlər, İpək (indiki Peç) şəhərində və Ferizoviçdə (indiki Ferizay) iki yeni iclas təşkil etdilər və burada yeni Osmanlı hökumətinin mərkəziləşmə siyasətinə qarşı birləşmək üzrə besa andını içdilər. İsa Boletini rəhbərliyindəki qüvvələr Priştina və Ferizoviçdə Osmanlı qüvvələrinə hücum etdilər. Peç şəhərindəki Osmanlı qüvvələrinin komandiri yerli xalq tərəfindən öldürüldü. Osmanlı hökuməti hərbi vəziyyət elan etdi və 1910-cu ilin Aprel ayında Skopyeyə gedən Şövkət Turqut Paşa rəhbərliyindəki 16.000 nəfərlik bir hərbi ekspedisiya göndərdi. thumb|302x302px|[[İsa Boletini üsyanın rəhbərlərindən biri idi.]] Eyni vaxtda İdris Səfərin rəhbərliyindəki 3 min alban Kaçanik Keçidində yerləşən və Skopyeyə gedən dəmiryolunu bağladı. Priştinadan Osmanlı garnizonuna əsgər və hərbi təchizat göndərən bir qatarı tutmuş, əsgərləri silahsızlandırmış və təchizatları özlərinə götürmüşdülər. Osmanlı qüvvələri Kaçanik Keçidinə hücum etdi ancaq orada İdris Səfər rəhbərliyindəki albanlar tərəfindən göstərilinən müqavimət, Osmanlı hökumətinə 16 min əsgərin üsyanı yatırmaq üçün qeyri-kafi olduğunu öyrətdi. Buna görə ordudakı əsgərlərin sayı 40 minə qalxdı. İki həftədən çox vaxtdır ki sərt döyüşən Osmanlı əsgərləri, Kaçanik Keçidini zəbt etdilər və eyni vaxtda Ferazovik-Prizrenin Karraleva Keçidinə olan yolunu bağlayan İsa Boletini və Həsən Budakova rəhbərliyindəki alban qüvvələrinə hücum etdilər.
Üç gün davam edən döyüşdən sonra alban qüvvələri Drenisa bölgəsinə çəkildilər. Osmanlı qüvvələri 1910-cu ilin May ayının ortalarında Prizren şəhərini zəbt etdilər. İyun ayının 1-də isə Yakova və İpək şəhərlərini zəbt etdilər. Hökumət əmri ilə, ordunun bir qismi Skutari (indiki Şkoder) şəhərinə, digər qismi isə Debre bölgəsinə (Albaniyada indi Dibare, Makedoniya Respublikasında isə Debar olaraq bilinir) getdi. Skutariyə gedən ilk ordu, Zəhər Xəlil, Abdullah Xoca və Şaban Binaku rəhbərliyindəki, Qaç, Krasnik və Bitiç bölgələrindən gələn alban qüvvələri ilə döyüşərək Morine keçidini zəbt etdi. Osmanlı qüvvələri, Prel Tuli, Mehmet Şupendi və Maraş Deliya rəhbərliyindəki Albaniyanın Salem, Şose, Nikay və Mertur bölgələrindən gələn qüvvələr tərəfindən Aqri Keçidində 20 gündən çox dayandırıldı. 1910-cu ilin İyul ayının 24-də Osmanlı qüvvələri Skutari şəhərini zəbt etdi. Skutari zəbt olunandan sonra üsyan yatırıldı.
Nəticəsi
Osmanlı qüvvələrinin sayı 50 minə qədər yüksəlmiş olmasına baxmayaraq, yalnız ovalıqları və şəhərləri nəzarət altına almışdırlar, amma dağlıq bölgələrin nəzarəti ələ keçirməyi bacara bilməmişdirlər. Osmanlı komandiri Mehmet Şövkət Paşanın tələbi üzərinə Osmanlı hökuməti, alban klanlarının dağlıq qanunu olan "Leke Dukaqyini Aktı"-ın qaldırıldığını elan etdi. Bəzi alban klanları Monteneqroya qaçdılar, Osmanlı hökumətindən bir əfv tələb edərək üsyandan əvvəl verilən şərtlərin geri gətirilməsini istədilər. Bu, alban əlifbasının və onun içində nəşr olunan kitabların qadağan edilməsini də ehtiva edirdi. Bu şərtlər Osmanlı hökuməti tərəfindən qəbul edilmədi. Alban dil məktəbləri qeyri-qanuni elan edildi və alban hərflərində bir kitab saxlamaq cəza halına gəldi. Sayı və mövqesi ilə güclü olan Osmanlı ekspedisiyaları, Albaniyanın mərkəzində və cənubunda yeni qadağanları əhaliyə çatdırmaq üçün yürüşünə davam etdi. Alban məktəbləri bağlanıldı və Latın qrafikasındakı nəşrlər qeyri-qanuni elan edildi. Alban üsyan yatırılmışdı, amma 1912-ci ildə də yeni bir üsyan baş verdi.
Rəşidəssultan Xalxali
Rəşidəssultan Hüseynqulu xan oğlu Xalxali''' (?-1918)—İran Mücəzat Komitəsinin üzvü, polkovnik.
Həyatı
Rəşidəssultan Hüseynqulu xan oğlu Xalxal şəhərində anadan olmuşdu. Hərbi məktəb bitirmişdi. İran Kazak diviziyasında xidmət etmişdi.
1916-cı ildə İbrahim xan Münşizadənin təşəbbüsü ilə ölkənin xainlərindən intiqam almaq ucun "Cəza komitəsi" təskil olundu.
Sonralar bu komitəyə Məmmədnəzər хan Mişkətülməmalik, Kərim Dəvatgər, dövlət buğda anbarının rəisi Mirzə İsmayıl хan Şirazi, Hüseyn Lələ, Ehsanulla xan Dustdar, yazıçı Mirzə Ələkbər Ərdaği, хəttat Hüseyn İmadulküttab və Hacı Zaman xan Kürdüstani Bahadurüssəltənə də daхil oldular.
Komitə üzvləri əvvəlcə məmləkətə xəyanət edənləri və anqlofilləri aradan göturməyə başladılar. Komitəyə təsadufi, mənfəətgudən tamahkarlar daxil olduqda komitənin butun sirləri acıldı.
Hacı Zaman хan Kürdüstani komitənin bütün sirlərini açdı onun hiyləsilə Komitə uzvləri Kürdustana, Bani səhərinə surgun olundular, 9 ay zindanda qaldıqdan sonra azad edildilər.
Komitə üzvlərinin vasitəsi ilə əhalini soyub-talayan bir neçə nəfər öldürüldü. Bu vaхt Kərim Dəvatgər komitənin sirlərini açmaq fikrinə düşdü. 3 aprel 1917-ci ildə Rəşidəssultan Seyid Murtuza ilə birlikdə satqın Kərim Davətgəri cəzalandırmışdı.
1918-ci ildə Həsən Vüsuq (Vüsuquddövlə) Baş nazir təyin olundu və dərhal "Cəza komitəsi"nin butun üzvülərini həbs etdi. Hüseyn Lələni və Rəşidüssultanı dar ağacından asdılar.
Katarjina Skovronska
Katarjina Skovronska ( tam adı Katarzyna Ewa Skowrońska-Dolata ) (d. 30 iyun 1983 - Varşava, Polşa) — Polyak voleybolçusu.
Karyerası
Onda voleybola maraq yeniyetmə olarkən, böyük qardaşının oyununu izləyərkən yaranmağa başlayıb. Karyerasına hücumçu kimi yerli klublardan olan Skra Varşavada başlayıb. 15 yaşı olanda Polşa Voleybol Federasiyasının İdman məktəbinə getməyə başlayıb və burda mövqeyini dəyişərək blokçu olaraq oynayıb. Onun ilk uğuru bu məktəbin tələbəsi olarkən 1999-cu ildə Cadet Avropa Çempionluğu və bir il ardından Yeniyetmələr arasında Avropa Çempionluğunu yaşaması olub. Millidə debüt etdiyi 2003-cü ildə Ankarada keçirilən Avropa Çempionatında finalda Türkiyə millisini məğlub edərək qitə çempionluğunu bayram edib. Yavaş-yavaş ulduzu parlamağa başlayan Kasya 2 il sonra yenidən Zaqrebdə keçirilən analoji yarışın birincisi olub. Bundan sonra 5 il İtaliyada müxtəlif üç klubda forma geyib. Bu illər ərzində 2007/08 mövsümündə Asistel Novara ilə Çempionlar Liqasının bürüncünü, Skavalini Pezaro komandası ilə isə İtaliya Superkuboku və İtaliya Çempionluğunu qeyd edib. 2008-ci ildə Pekində keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında iştirak etsə də, Polşa millisi qrup mərhələsini adlaya bilməyib. 2010-cu ildə Türkiyənin Fənərbağça Acıbadem komandası ilə Çempionlar Liqası 3-cülüyü və Klublararası Dünya Çempionu adını qazanıb. 2011-13-cü illərdə Çin nəhəngi Quanqdonq Everqrande komandasında 2 il oynayıb. Burda Çin Çempionu adını və Asiya Klub Çempionatının qızıl medalını qazanıb. 2013-cü ildən Azərbaycanda Rabitə Bakı klubunda oynayır. Bir dəfə Azərbaycan Superliqasının qalibi və 2013/14 CEV Çempionlar Liqasının bürünc mükafatını qazanıb. 2006-cı ildən Yakub Dolata ilə evlidir.
San-Mateo qraflığı (Kaliforniya)
San-Mateo — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında yerləşən qraflıq. Qraflığın əhalisi 2010-cu il hesablamasına görə 718,451 nəfər olmuşdur. Mərkəzi Redvud-Siti şəhəridir.
Nəqqaşlıq sənəti
Nəqqaşlıq — hansısa şəklin və ya yazının kəsici alətlə müxtəlif materialın üzərinə həkk olunmasıdır. Nəqqaşlıq dekorativ-tətbiqi sənət növü kimi qəbul edilir. Müasir dövrdə əsasən məişət əşyalarının bəzək işlərində tətbiq edilir. Texniki xüsusiyyətlərinin çətinliyi ucbatından uzun illər bu işlə yalnız mahir sənətkarlar məşğul olublar və bu sənət əsrlər boyu yüksək qiymətləndirilib.
Nəqqaşlıqla məşğul olan kəslərə nəqqaşlar deyilir. Nəqqaşlar ya mexaniki üsulla, ya da əl ilə işləyirlər. Bu zaman onlar metal, daş, taxta, şüşə üzərinə müəyyən təsvirləri köçürür, dekorativ bəzək işlərini görürlər. Adətən nəqqaşlar həm də rəssam və xəttat olurlar.
Şıxbabalı türbəsi (Ağdam)
Şıx Baba piri''' Yaradılma tarixi etibarı ilə ən qədim binalardan biri olan Ağdam bölgəsinin Şıxbabalı kəndində yerləşən türbə.
Nəqqaşlıq sənəti
Hələ qədim dövrlərdən insanlar müxtəlif növ metallar üzərinə sözlər, təsvirlər həkk etməyi öyrəniblər. Keçmişdə materialı əsasən kəsmə və döymə üsulu ilə onların üzərinə təsvirləri həkk ediblər. Bu zaman şəkil (və ya yazı) materiala üzə çıxıntılı (relyefli), yaxud da materialın dərinliyinə hopmuş formada həkk oluunb.
Nəqqaşlıq janrları
Metal və ya mis üzərində iynə ilə cızılmış, sonra basma üsulu ilə işlənmiş qravürə oford deyilir. Daş üzərində həkk olunmuş təsvirlərə — litoqrafiya, ağac üzərində həkk olunmuş təsvirlərə isə ksiloqrafiya deyilir. ("lito" yunanca daş, "ksilo" ağac deməkdir). Müasir dövrdə nəqqaşlıqda əsasən kitab qrafikası (kitabların tərtibatı), dəzgah qrafikası (bir nüsxədə yaradılan əsərin çoxaldılması), elmi-tədqiqat qrafikası (elmi cədvəllər, certyojlar, sxemlər, xəritələr, tədris cədvəlləri və s.) istifadə olunur. Hazırda nəqqaşlığın sənaye üsulundan daha çox istifadə edilir. Qəribə səslənsə də açıqçalar, dəvətnamələr, sənaye məhsulları, hətta paltar etiketləri və s. hazırlanmasında nəqqaşlıq tətbiq edilir. Müasir dövrdə həmçinin, saat, silah, bilərzik, alışqanların üzərində müxtəlif yazılar, hərflər və təsvirlər nəqş edilir. Hazırda əsl nəqqaşlığın gen-bol tətbiq edildiyi sahələrdən biri də zərgərlikdir. Ağac, metal, keramika məmulatlarına bəzək vurmaq üçün əlvan metal təbəqələrdən, fil və digər heyvanların sümüyündən, plastmasdan hazırlanan həndəsi formalı kiçik fiqurlar məmulatın üzərinə yerləşdirilib və onlardan müxtəlif formalı naxışlar yaradılır. Məişət əşyaları – mücrü, qələmdan, qutu, güzgü, nərdtaxta, rəhil, kürsü, musiqi alətləri və s) ilə yanaşı memarlıq elementlərinin (sütun, sütun başlığı), eyvan və s. tərtibatında tətbiq edilir.
Şıxbabalı türbəsi (Ağdam)
Memarlıq quruluşu
Bu türbə səkkizbucaqlı, yuxarısı çatmatağ şəkilli günbəzlə örtülmüş abidədir. Türbənin yeraltı sərdabə hissəsi də vardır.Şıxbabalı türbəsi özünəməxsus səciyyəvi memarlıq cəhətinə malik olmaqla bərabər, çox az memarlıq abidəsi məlum olan dövrə aid olması cəhətdən də diqqəti cəlb edir.Türbənin günbəzinin quruluşu xüsusilə maraqlıdır. Azərbaycan türbələrində günbəzlər ikiqat olduğu halda Babı günbəzi bir qatdır və özü də yalnız bir sıra daşdan düzülmüşdür. Nəticədə də Şıxbabalı türbəsinin günbəzi olduqca yüngül, adətən müasir konstruksiyaları xatırladan şəkildədir.İkiqatlı və çox sadə şəkildə qurulmuş bir çox türbələrin günbəzləri bizim zamana qədər tamamilə dağıldığı halda Şıxbabalı türbəsinin bu yüngül quruluşlu günbəzi dövrümüzə qədər öz quruluşunu mühafizə edə bilmişdir. Türbənin xarici səthlərində memarlıq bölgüləri tətbiq edilmişdir. Bu səthlərdə düzbucaqların yuxarı hissəsi stalaktitli taxçaların kənar cizgisini xatırladan bir boğaz şəklində verilmişdir. Bu forma ancaq Möminə Xatun türbəsinin səthində olan stalaktitli batıqların kənar xəttinə oxşadılması yolu ilə meydana çıxmışdır. Şıxbabalı türbəsinin xarici görünüşündə kərpic memarlığının təsiri görünür. Türbənin oturacaq hissəsindəki bəzi daşların hörgüdə yerləşdirilməsi kərpicdə quraşdırılan naxışlı hörgünü xatırladır.
Nəqqaşlıq sənəti
Nəqqaş alətləri
Nəqqaşlar materialı kəsmək üçün müxətlif alətlərdən istifadə edirlər. Puanson – formasına görə mismara bənzəyən alətdir. Onun köməyilə müxtəlif dərinlikdə və müxtəlif endə xətlər çəkmək (cızmaq) mümkündür. Ştixel — nəqqaş qələmidir. Frezer — fırlanan kəsici alətdir. Əslində, bu alətlərdən indi yalnız zərgərlikdə istifadə olunur. Suvenir əvəzi qılınclar, silah-sursatlar, təbərzinlərin və s. bəzədilməsində tətbiq edilir. Digər sahələrdə isə müasir dövrün nəqqaşları çox vaxt lazerdən istifadə edirlər. Bu zaman material üzərinə hərf və şəkilləri daha aydın təsvir etmək, iti bucaqları, müxtəlif sıxlıqlı şəkilləri daha dəqiq həkk etmək olur. Metal və şüşə üzərinə təsvir salmaq üçün isə nəqqaşlar müxtəlif kimyəvi turşulardan istifadə edirlər.
Nəqqaşlığın tarixi
Mənbələrdə bu sənətin Çində yarandığı bildirilir. Sonralar Yunanıstan və Orta Asiyada geniş yayılan nəqqaşlıq sənəti yeni-yeni keyfiyyətlər qazanıb. Daha çox riyazi dəqiqlik, həvəs və səbir tələb etdiyinə görə kütləvi xarakter almayıb. XI əsrdə Avropa ölkələrində qrafika sənəti təşəkkül tapıb. O dövrdən metalişləmə, ağac oyma və silahların bəzədilməsi dəbə düşüb. Beləliklə, bu sənət tezliklə Yaxın Şərqdə, o cümlədən İran, Türkiyə, Misir, İspaniya və Mərakeşdə geniş yayılıb.
Azərbaycanda nəqqaşlığın tarixi
250px|thumbnail|right|Şəki Xan Sarayından nəqqaşlıq nümunəsi
Şərq dünyasının ən məşhur musiqiçi və musiqişünaslarından sayılan Səfi əd-Din Əbdülmömin ibn Yusif ibn Faxir Urməvi Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzi Urmiya şəhərində 1216-cı ildə anadan olmuşdur. Sonradan bütün Yaxın və Orta Şərqin elm və mədəniyyət mərkəzi olan əfsanəvi Bağdad şəhərinə gələrək, dövrünün ən yaxşı universitetlərindən sayılan "Müstənsəriyyə"də təhsil almışdır. O, burada fəlsəfənin, məntiqin, tibbin, riyaziyyatın, astronomiyanın və dillərin əsasları ilə tanış olur. Musiqi sənətini öyrənməkdə davam edən Səfiəddin xəttatlıqda da böyük uğur qazanmışdır. Təsadüfi deyil ki, əvvəlcə o, musiqi sahəsində deyil, xəttat kimi şöhrət tapmış və Abbasilər sülaləsinin son nümayəndəsi xəlifə əl-Müstəsimin sarayına dəvət olunmuşdur. Az vaxtda xəlifənin yaxın əhatəsinə daxil olan sənətkar bir müddətdən sonra saray kitabxanasının rəhbəri və baş xəttat təyin olunmuşdur. Kitabların üzünü köçürmək və kitabxana rəhbərliyi Səfiəddini musiqi təhsilini davam etdirməkdən yayındırmamışdır.
Ədəbiyyat
Savalan Fərəcov. Mədəniyyət.- 2013. S. 10.
Aşıq Abbasəli
Aşıq Abbasəli (tam adı:Xəlilov Abbasəli Süleyman oğlu) — aşıq, şair.
Həyatı
Aşıq Abbasəli 93 il yaşamış və 30 sentyabr 2007-ci ildə Bərdə rayonunun Yeni Daşkənd kəndində vəfat etmişdir. Yeni Daşkənd kənd qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Yaradıcılığı
Aşıq Abbasəlinin ustadı Göyçə mahalının Yarpızlı kəndindən olan Aşıq İslam olmuşdur. Aşıq Abbasəli qardaşı Aşıq Novruzun ustadı idi. Aşıq Abbasəli uzun müddət saz çalıb oxumuş həm ifaçı aşıq kimi, həm də yaradıcı aşıq kimi tanınmışdır. Xasay Zeynalovun 2001-ci ildə yazdığı "Göyçə mahalının tarixindən yarpaqlar" adlı əlyazmasında Aşıq Abbasəli ilə Aşıq Əli Şairovun bir deyişməsi verilmişdir (səh.107–108).
Dirijor
thumbnail|[[Niyazi|Maestro Niyazi — Məşhur Azərbaycan dirijoru]] Dirijor ( — idarə etmək, yönəltmək, başçılıq etmək) — ansambl (orkestr, xor, opera və s.) musiqisininin ifa prosesinə başçılıq edən şəxs. Dirijor ansamblın bütün üzvlərinə nəzarət edərək, onları düzgün istiqamətə yönəldərək musiqi əsərinin gözəl şəkildə ifa olunmasını təmin edir.
Əvvəllər ansamblın bir üzvü D. rolunda çıxış edir, ifaçılara yol göstərirdi; sonralar xüsusi D. meydana gəldi. D. əsərin ifa xarakterini orkestr üzvlərinə xüsusi hərəkətlə şərh edir.
Dirijorluq sənəti xüsusi əl hərəkətləri sisteminə əsaslanır; dirijorun üzünün ifadəsi, baxışı, mimikası mühüm rol oynayır. Dirijor ansamblın həmahəng səslənməsini, ifanın texniki kamilliyini təmin edir, əsərin ideya məzmununu, üslubunu və bədii məqsədini idarə etdiyi kollektivə çatdırmağa çalışır.
Azərbaycan milli dirijorluq məktəbi
Azərbaycan milli dirijorluq məktəbinin formalaşması, inkişafı Niyazinin adı ilə bağlıdır. Niyazi Azərbaycan bəstəkarlarının bir çox simfonik və musiqili səhnə əsərlərinin, kantata və oratoriyalarının ilk ifaçısı olmuş, bu əsərlərin şərh edilməsində özünə məxsus orijinal ifaçılıq üslubu yaratmışdır. Onun traktovkasında milli bəstəkarların bir çox əsəri, o cümlədən Ü. Hacıbəyovun "Koroğlu" operası dünya musiqisinin qızıl fonduna daxildir.
Qurman
Qurman — müxtəlif ölkələrin mətbəx dadları ilə maraqlanan şəxs.
Çevrilən piyada (şahmat)
Çevrilən piyada — şahmat termini.
Sonuncu xanaya çataraq şahdan başqa istənilən fiqura çevrilən piyadaya deyilir. .
Bulbophyllum systenochilum
(Bulbophyllum systenochilum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
BT group
Tarixi
1980-ci ildə Böyük Britaniyada rabitə xidmətlərini təklif edən "Post Office Telecommunications" dövlət şirkətinin özəlləşməsi ilə yaranıb.
Qəbələ rayonu
Qəbələ rayonu — Azərbaycan Respublikasının şimal-qərb hissəsində, Şəki-Zaqatala iqtisadi rayonunun tərkibində yerləşən rayon. 8 sentyabr 1930-cu ildə Azərbaycanın inzibati rayonlarından biri kimi yaradılmışdır. Qərbdən Oğuz rayonu, şimaldan Rusiya Federasiyası və Qusar rayonu, şərqdən Quba və İsmayıllı, cənubdan isə Yevlax və Göyçay rayonları ilə həmsərhəddir. Mərkəzi Qəbələ şəhəridir. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Qutqaşen rayonu Qəbələ rayonu adlandırılmışdır. Qəbələ-Bakı 225 km-dir.
Toponimika
Qəbələ şəhəri Azərbaycanın qədim şəhərlərindən biridir. Bu torpaqların adı çəkiləndə ilk öncə qədim Qafqaz Albaniyasının 900 illik bir dövrdə paytaxtı olmuş qədim Qəbələ şəhəri və onun bu günə gəlib çatmış möhtəşəm qala divarları xatırlanır.
Böyük Plini yazırdı ki, Kabalaka Albaniyanın əsas şəhəri olmuşdur. Mənbələrdə Qəbələ adı Vostani-Martspan (Mərzban paytaxtı) adlandırılan Kavaqak kimi də çəkilir.
Paytaxtın VI əsrdə Partava (müasir Bərdə) köçürülməsinə qədər Qafqaz Albaniyasının əsas şəhəri Qəbələ olmuşdur. Qanıxçay və Samurçay arasındakı bölgə olan Xabala da müasir Qəbələnin adı ilə əlaqəlidir. Rayonun adı VII əsrdə Musa Kalankatlının yazılı mənbələrində Kavalaka kimi adı çəkilmişdir.
VIII əsrdə Gevond Kaqada Ostani Mərzpan adının da Qəbələnin keçmiş adlarından birini olduğunu vurğulayır.
Rayonun adı 7 fevral 1991-ci ilə qədər Qutqaşın, həmin tarixdən isə rayonun qədim adı bərpa edilərək Qəbələ adlandırılmışdır, lakin köhnə ad yerli sakinlər arasında hələ də istifadə olunur.
Tarixi
190px|thumb|left|[[Kabalaka şəhər yerindən aşkarlanmış III–V əsrlərə aid ulduz təsvirli saxsı qab. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi]] 1959-cu ildən bu günədək möhtəşəm qala divarlarının xarabaları qalan Çuxur Qəbələ kəndinin (keçmiş Qutqaşen (indiki Qəbələ) rayonu) həndəvərində aparılan arxeoloji qazıntılar nəticəsində antik dövrə aid qədim Qəbələ şəhər yeri aşkara çıxarılmışdır.
Qəbələnin xarabalıqları orta əsrlər şəhər yerindən 2 km cənub-şərqdə, Çuxur Qəbələ kəndinin yaxınlığında, Qafqaz dağlarının ətəklərində, Qaraçay və Covurluçay arasındakı geniş təpədədir. Hər tərəfdən qala divarları və bürclərlə əhatə olunmuş iki böyük hissədən – Səlbir və yerli əhalinin Govurqala adlandırdığı qaladan ibarətdir. Onlardan şərqdə, Covurluçayla, Qoçalançay arasındakı geniş düzənlikdə məbəd yeri nekropolu və tikinti qalıqları vardır. Ən yaxın keçidlər olan Savalanda və Avalanda (yaxud Ağvanda) istehkamlar və bürclər tikilmişdi. Səlbirin qala divarları, dördkünc və yarımdairəvi bürcləri daha çox dağılmışdır. Divarlardakı və bürclər-dəki mazğallar düzbucaqh formasındadır. Şimal və qərb hissələrdə darvaza yerlərinin qalıqları durur. Səlbirin ərazisindən, ümumiyyətlə, bütün şəhəri dövrələyən dərin xəndəklə ayrılan Qala hissəsində divarlar, bürc və darvaza yerləri daha yaxşı qalmışdır. Qalanın cənub tərəfində hündürlüyü təxminən 7–8 m, diametri 5–6 m olan dairəvi və yarımdairəvi bürclər vardır. Hücum təhlükəsi zamanı xəndək su ilə doldurulurdu. Divarlar və bürclər çiy kərpicdən, çaydaşlarından və əhəng məhlulundan istifadə edilməklə bişmiş kərpicdən hörülmüşdür. Şəhər istehkamlarının bünövrəsini qoyulmasında iri yonulmuş yerli tuf daşlarından istifadə olunmuşdur.
V əsrdə yepiskopun iqamətgahı Qəbələdə yerləşirdi. Musa Kalankatlı 498-ci ildə Aquen şəhərində çağırılmış məclisdə qəbul edilmiş kanon qanunların altındakı imzalardan danışarkən hökmdar Vaçaqandan və Partav arxiyepiskopundan sonra qəbələ (Kapala) yepiskopu Manasenin imzasının durduğunu bildirir. Həmin müəllif VII əsrdə xalkedonit katolikos Nerseslə əlaqədar hadisələrdən bəhs edərkən ondan ayrılmış Kapalak yepiskopu İoannın adını çəkir. Məclis iştirakçılarının imzaları arasında da Albaniya katolikosundan sonra ikinci yerdə həmin Kapalak katolikosu İoannın imzası dururdu.
I–V əsrlərdə Qəbələ alban Arşakiləri sülaləsi hökmdarlarının iqamətgahı idi, lakin V əsrdən o, Sasanilərin təyin etdikləri mərzbanlann iqamətgahına çevrildi. VI əsrdə xəzərlərin basqınları ilə əlaqədar mərzbanların iqamətgahı Partava köçürüldü. Qəbələ 737-ci ildə ərəblər tərəfindən işğal edilənədək xəzər torpaqlarının tərkibinə daxil idi.
Qəbələ rayonu indiki rayon mərkəzindən 20 km cənub-qərbdə yerləşən IX əsrdə Qafqaz Albaniyasının paytaxtı olmuş Qədim Qəbələ şəhərinin adını daşıyır. Qədim Qəbələ dünyanın Babil, Troya, Pompey kimi qədim və məşhur şəhərlərilə müqayisə ediləcək dərəcədə mühüm, siyasi-iqtisadi və ticarət mərkəzlərindən biri olmuşdur.
1959-cu ildən müntəzəm qazıntı aparan Qəbələ arxeoloji ekspedisiyası şəhərin daha qədim və böyük hissəsini aşkara çıxardı və buranın e.ə. IV – b.e. I əsrlərinə aid olduğunu müəyyənləşdirdi. Müxtəlif tarixi hadisələrlə əlaqədar şəhər bir neçə dəfə dağıntılara məruz qalmışdır. Eramızdan əvvəl 60-cı illərdə Roma qoşunları Albaniyaya hücum etsələr də, Qəbələni işğal edə bilməmişlər. Sasanilər dövründə Qəbələ çox böyük ticarət və sənətkarlıq mərkəzi olmuşdur. Xilafət dövründə də Qəbələ ticarət və sənətkarlıq mərkəzi kimi əhəmiyyətini qoruyub saxlamışdır. XIII əsrdə monqolların hücumu zamanı Qəbələ tənəzzülə uğrasa da, sonralar yenidən dirçəlmişdi.
XVIII əsrin ortalarında Qəbələ öz əvvəlki əzəmət və əhəmiyyətini itirmiş, əhali tədricən buradan köçmüşdür. Bu vaxt Qəbələ ərazisində kiçik feodal dövləti olan Qəbələ sultanlığı yaradılmışdır. Qəbələ sultanlığı XVIII əsrin ortalarında mahal kimi Şəki xanlığının tərkibinə daxil olmuş, Şəki xanlarının təyin etdiyi naiblər tərəfindən idarə edilmişdir. Şəki xanlığının süqutundan sonra Qutqaşen mahal kimi Şəki qəzasının tərkibinə daxil olmuşdur. 8 sentyabr 1930-cu ildə Azərbaycan Respublkiasının İnzibati rayonlarından biri kimi Qutqaşen rayonu yaradılmışdır. Qəbələ ərazisi 4 yanvar 1963-cü ildə Ağdaş rayonunun tərkibinə qatılmış, 17 yanvar 1964-cü ildən yenidən ayrıldıqda inzibati rayona çevrilmişdir. Rayonun adı 7 fevral 1991-ci ilə qədər Qutqaşen, həmin tarixdən isə rayonun qədim adı bərpa edilərək Qəbələ adlandırılmışdır.
Qəbələ qədim dövrdə
Qəbələ və onun ətrafındakı ərazilərdə aşkar olunmuş ən qədim tapıntılar eramızdan əvvəlki III minilliyə- tarixdə ilk tunc dövrü kimi tanınan dövrə aiddir. Bu dövrə aid yaşayış izləri Çaqqallı sahəsində tapılmışdır. Şəhər və ətrafında Tunc Dövrünün müxtəlif mərhələlərinə aid kurqan qəbirlər vardır. Qəbirlərdə insan sümükləri ilə yanaşı müxtəlif məişət əşyalarına da rast gəlinir. Bu da insanların dini inancından irəli gəlirdi. Dəmirin kəşf olunmasının ardınca əhali sıxlığı da sürətlə artmışdır. thumb|332x332px Bu dövrün maddi tapıntıları Saleh Qazıyev tərəfindən araşdırılmışdır.
Eramızdan əvvəl 331–321-ci ildə Makedoniyalı İsgəndərin İmperiyasının zəifləməsinin ardınca Şimali Azərbaycanda Qafqaz Albaniyası dövləti yaranır və onun mərkəz şəhəri və paytaxtı Kabalaka (Qəbələ) şəhəri olur.
1926-cı ildə bu ərazidə o dövrə aid olan torpaq qəbirlər tapılmışdır. Tapıntı Nic-Abdallı ərazisində "Yaloylutəpə" adı yerdən tapılmışdır. Bu tipli qəbirlər Gürcüstan ərazisindən də tapılmışdır.
Qəbələ şəhəri haqqında ilk yazılı məlumatı eramızın I əsrində yaşamış Roma alimi Böyük Piliniy vermişdir. O özünün ensiklopedik "Təbii Tarix" əsərində yazmışdır: "Azərbaycanda əsas şəhər Kabalakadır"
Eramızın II əsrində yaşamış yunan alimi Ptolomey Albaniyanın 29 yaşayış məntəqəsinin adını çəkir. Bunlardan biri də Xabaladır. Burada adı çəkilən Xabala ilə Piliniyin qeyd etdiyi Kabalaka eyni isimlərdir.
Qəbələ şəhərinin qədim dövr və ilk orta əsrlər dövrü tarixi Qədim Qəbələ şəhəri ərazisində aparılmış araşdırmalarla öyrənilmişdir.
Qəbələ şəhər xarabalığı Azərbaycanın Qəbələ rayonunun Çuxur-Qəbələ kəndindən 1 km Şərqdə, Qaraçay (Çuxur Qəbələ çayı) ilə Covurlu çay (Qala çayı) arasındakı yüksəklikdə yerləşir. 1959-cu ildə çəkilən topoqrafik plana görə, şəhərin xarabalığı 25 hektardır. Vaxtilə süni çəkilmiş bir müdafiə xarakterli xəndək şəhər xarabalığını iki hissəyə ayırır. Yerli əhali xəndəkdən Şimal tərəfdəki hissəni "Səlbir", xəndəkdən cənub tərəfdəki hissəni isə "Qala" adlandırır. Hər iki hissə bəzən "Səlbir", "Govur-qala", bəzən də şəhərin təkcə "Qala" hissəsi "Govur-qala" adlandırılır. 1959-cu ildən Qəbələ şəhər xarabalığından 3–4 km Şərqdə, yerli əhali tərəfindən "Güllü qoruq" və ya "Çaqqallı" talası adlandırılan yerdə qədim Qəbələnin məbəd yeri və bazar meydanının yerləşdiyi güman edilən üçüncü bir sahəsi, daha sonralar Kamaltəpə və Bayır şəhər hissələri aşkar edilmişdir. Ümumiyyətlə Qəbələ şəhər xarabalığı öz tarixi coğrafiyasına görə hələlik Səlbir, Güllü qoruq (Çaqqallı talası), Kamaltəpə və Bayır şəhər adlı arxeoloji abidələr kompleksindən ibarətdir.
İlk orta əsrlər dövrü
226-cı ildə İranda Sasanilər hakimiyyətə gəlirlər. Bundan sonra Albaniya Tədricən bu dövlərin asılığında düşür, Albaniyanın Sasanilərlə iqtisadi, mədəni və siyasi əlaqələri daha da genişlənir. Qəbələ V əsrin II yarısına qədər Albaniyanın paytaxtı və alban çarlarının igamətgahı olmuşdur. IV əsrdə Alban hökmdarı Urnayır İran padşahı II Şapurun bacısı ilə evlənir. Bunu Qəbələ və ətaf ərazilərdən tapılmış sasani pulları da təsdiq edir və bu pul tapıntıları nikah hadisəsinin nəticəsidir.
V əsrin III yarısında Albaniya Sasani dövlətinin mərzbanlığına çevrilir. Bu zaman paytaxt Qəbələdən Partafa (Bərdə) köçürülür.
Paytaxtın köçürülməsinə baxmayaraq Qəbələ əhəmiyyətini itirmir. Qəbələ hələ də ölkənin Dini mərkəzi idi. Baş yekiskop Qəbələdə iqamət edirdi. Bu dövrdə Yepiskopun səahiyyəti böyük idi. Bunu 498-ci ildə çağrılmış Aquen Kilsə məclisinin qərarında Qəbələ yekiskopunun imzası Alban çarının və arxiyepiskopun imzasından sonra gəlmişdir.
Paytaxt Bərdəyə köçürülsə də Sasani şahı Qubad tərəfindən Qəbələdə yüksək yenidən qurma işləri aparılmışdır. 1967-ci ildə Səlbirin şimal tərəfindən tapılan tikinti qalıqlarının bəziləri Sasani dövlətinə aiddir.
Ərəb tarixçisi Təbəri yazır ki, Sasani hökmdarı Xosrov Ənuşirəvan (531–579) Xəzər tayfalarından 10 min əsir gətirərək Qəbələ və ətraf ərazilərə yerləşdirmişdi. Balazuri yazır ki, Xosrov Ənuşirəvanın dövründə Qəbələ Xəzərlərə aid idi və Kırımçıskinin yazdıqlarına görə isə hətta burada Xəzərlərin inzibati mərkəzi də burada yaradılmışdır.
Akd. Ziya Bünyadov Ərəb mənbələrinə istinadən yazır ki, xəlifə Yəzidin (720–724) göstərişi ilə ərəblər Xəzərlərə qarşı hərakət edərək Xamzin və Taqunu tutmuş, əhaliləri Qəbələyə köçürmüşlər. Bələzuriyə görə isə hətta IX–X əsrdə Qəbələnin adı Xəzər olmuşdur.
Siyasi Hadisələrdən aslı olaraq Qəbələ müəyyən dərəcədə müstəqillik də əldə etmişdir. IX əsrdə Xürrəmilər hərakatı zamanı ərəblərdən aslı olan kiçik knyazlıqlar yaranmışdır ki, bunlarda biri də Qəbələ knyazlığı olmuşdur. Bu knyazlıq siyasi vəziyyətdən aslı olaraq bəzən Babəkin rəhbətrlik etdiyi Xürrəmilər hərakarının tərəfinə çıxmışdır.
981-ci ildə Şirvanşah Məhəmməd İnn Əhməd Qəbələni tutur. Bu zaman Qəbələnin hakimi Anbasın oğlu Abd ər Barr idi. Maraqlıdır ki, dövrün tarixçisi İstəxri hadisələri şərh edərkən Qəbələni hakimin adı ilə Anbasiyə adlandırmışdır.
999-cu ildə əvvəl Qəbələ hakimi olan Abd ər Barr, Qurzul qalasının hakimi olur ancaq bu qala da Şirvanşahlar tərəfindən işğal edilir. Şirvanşah Yəzid ibn Əhməd Qəbələdə öz adına pul da kəsdirir.
Arxeoloji qazıntılar göstərir ki, VIII əsrdə Qəbələ şəhərinin tutduğu sahə xeyli böyümüşdü. Bu zaman şəhər təkcə Səlbiri deyil eyni zamanda Qala sahəsini də tuturdu. IX–X əsrlərdə Qəbələ Səlbir və Qala ərazilərini bütünlüklə əhatə edirdi və burada gözəl binalar inşaa etdirilmişdi.
Bu dövrdə Qəbələ ərazisində su təsərrüfatı inkişaf edir. Su təminatı üçün gil tünglərdən istifadə edilmişdir. su sitemi əvvəlcə Səlbirdə qurulmuş sonra isə borularla Qala hissəsinə çəkilmişdir. XV əsrdə Qəbələdə olan şair Bədr Şirvani şəhərin su təsərrüfatından və hovuzdan etkilənmiş və hətta şeir də yazmışdır.
Sənətkarlıq da yüksək inkişaf etmiş sahələrdən idi. Bunu Səlbir sahəsindən tapılmış saxsı qablar, dulus çarxları sübut edir.
Bu dövrdə əhalinin əsas dini inancı xiristinalıq idi. Alban hökmdarları d xiristinalığa inanırdılar. Sasanilərin mərzbanlığı olduqdan sonra bu ərzilərdə odpərəstlik təbliğ edilsə də əhali xiristinalığa sadiq idi. Dövlətin əsas din mərkəzi Qəbələ idi. Və Qəbələ yekiskopunun nüfuzu güclü idi.
VII–VIII əsrdən etibarən Ərəblərin gəlməsiylə Müsəlmanlıq-İslam dini yayılmağa başladı. Ancaq bütün ərazini əhatə etmədi. Qəbələnin Nic kəndində yaşayan Alban tayfalarından olan Udilər hələ də xiristinalığa ibadət edirlər.
Qəbələ XII–XVIII əsrlərdə
XII əsr Azərbaycanda məhsuldar qüvvələrin ikişafı və isehsahın artması ilə xarakterizə olunmuşdur. Bu dövrdə şəhər həyatı xüsusiylə canlanmışdır. Azərbaycanın şimal ərazisində Şirvanşahlar, cənub hissəsində isə Eldənizlər (Eldəgizlər) dövlətləri inkiçaf edirdilər.
Qəbələ şəhərinin siyasi taleyi əsas etibari ilə Şirvanşahlar dövləti ilə başlı idi. XII əsrdə Şirvan dövləti ilə gürcü çarlığı arasında qohumluq münasibətlərinin yaranmasına baxmayaraq bu iki dövlət arasında əlaqələr sabit deyildi. Bi iki dövlət arasındakı feodal ara müharobələrindən Qəbələ şəhəri böyük əziyyət çəkirdi. Gürcü mənbələrinin birinin yazdığına görə 1120-ci ildə Qurucu David Şirvana növbəti səfəri zamanı Qəbələ şəhərini ələ keçirmişdi.
1227-ci ildə Cəlaəddin Şirvanın Qəbələ və Şəki şəhərini gürcülərdən geri alır və bura Səfiəddini vəzir təyin edir.
Krımski qeyd edir ki 1386-cı ildə Qəbələdə Teymurləngin hərbi bazası yerləşdirilir. Və şəhərin tənəzzülə uğramasının səbəblərini burada axtarır. Aparılan qazıntılar və incələnən mənbələr göstəririr ki bu dövrdə və bundan sonrakı zamanlarda Qəbələdə yaşayış olmuşdur. XV əsr şairi Bədr Şirvani Əmir Şücaəddinə həsr etdiyi çerində bu yerlərin gözəlliyindən ağız dolusu danışır. Təbii ki şair bəzi şişirtmələr və təşbehlər etmişdir. Ancaq yenədə bu şeir sübut edir ki, Qəbələdə hələ də yaşayış var idi.
Əvvəlki dövrlərdə olduğu kimi XII–XVII əsrlərdə də Sənətkarlıq Qəbələnin təsərrüfat həyatında aparıcı sahələrdən olmuşdur.
XVI əsr müəllifi Həmdullah Qəzvin özünün "Nüshət əl-Qulub" əsarində yazır ki: "Qəbələdə ipək istehsal olunur. Dənli bitkilər, yüksək eyfiyyətli meyvə və giləmeyvələr yetişd irilir. "
Bədr Şirvani "Qəbələ" rədifli şerində Qəbələnin bağ-bostanlarını və şərabını nəzmə çəkmişdir.
Hacı Zeynalabidin Şirvani isə Qəbələdə zəngin meşə və bol şabalıd olduğundan yazmışdır.
Metalişləmə və sümük işləmə və şüşə istehsalı də yüksək səviyyədə inkişaf etmişdi. Bu sahələrlə yanaşı dulusçuluq da xeyli inkişaf etmişdi. Bunu Qəbələ ərazisindən tapılan dulusbişirmə peçləri və dulus qablar sübut edir.
Qəbələ XII–XVII əsrlərdə də Azərbaycanın mühüm ticarət şəhəri idi. Qəbələ bazarlarında digər şəhərlərdən gətirilən mallarla yanaşı digər ölkələrdən gətirilən mallar da satılırdı. Mütəxəsislər hesab edirlər ki, Qəbələ bazrlarında bu yerə tipik olaraq fındıq, qoz, şabalıd da satılırdı.
Qəbələdən tapılmış pullarla aydın etmək olur ki, Osmanlı, Dərbənd çarlığı, Eldənizlər, Şirvanşahlar, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Səfəvilər, Cucilər, Hülakilər, Cəalrilər, Abxaz knyazlığı ilə ticari əlaqələr saxlanılmışdır.
Xanlıqlar dövrü
Qəbələ şəhəri XVIII əsrlərdə Səfəvilərin və Nadir Şah İ mperialarının tərkibində ərazi vahidi kimi varrlığını davam etdirmişdir. XIX əsrin əvvələrində Azərbaycanda yaranan siyasi hərc-mərclik dövründə xanlıqlar-kiçik feodal dövlətlər yaranır. Nadir Şah dövlətinə qarşı başıayan üsyanlar Qəbələ ərazisinə də səçrayır. Bu dövrdə Nadir Şah dövlətinin süqutundan sonra Qəbələ ərazisi 2 sultanlığın tərkibində olmuşdur. İndiki Qəbələnin əsas hissəsində Qəbələ Sultanlığı yaradılımşdır. Qəbələnin Cənub hissəsi Ərəş Sultanlığının tərkində qatılmışdır. Müəyyən dövrə qədər müstəqil sitasət yeridən hər iki sultanlıq XIX əsrin 60–70-ci illərində Şəki xanlığının tərkibinə qatılmış və Şəki xanlığının təkibində mahala çevrilmişdir. Bir neçə dəfə Şəki xanlığının tərkibindən azad olma cəhdləri olsada müvəffəq ola bilməmişdir.
Çar İmperiyası işğalı və ADR
Azərbaycanda Çar imperiyası qurulana qədər Qəbələ Şəki xanlığının tərkibində mahal-sultanlıq olaraq qalmışdır. Çarimperiyasının tərkibinə daxil olduqdan sonra Qəbələ barədə müfəssəl məlumat yoxdur.
Qəbələ sənayeləşmədən kənarda qalmış, sadə kənd təsərrüfatı regionu olmuşdur.
Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyəti qurulanda Qəbələdə bu Respublikanın tərkibində olmuşdur.
Sovet dövləti tərkibində və müasir-yeni tarix
Azərbaycan Sovet İmperiyasının tərkibinə daxil olduqdan sonra Qəbələ 8 sentyabr 1930-cu ildə Azərbaycan Respublkiasının (Azərbaycan SSR) inzibati rayonlarından biri kimi yaradılmışdır. Rayonun adı dəyişdirilərək Qutqaşın adlandırılmışdır. Respublkia ərazisinin 1/50 hissəsini təşgil edən Qəbələ rayonunun sahəsi 1550 km2 –dir. Qəbələ ərazisi ,,4" yanvar 1963-cü ildə Ağdaş rayonunun tərkibinə qatılmış, 17 yanvar 1964-cü ildən yenidən ayrıldıqda inzibati rayona çevrilmişdir.
Rayonun adı 7 fevral 1991-ci ildən sonra rayonun qədim adı bərpa edilərək Qəbələ adlandırılmışdır.
Rayonda bir şəhər (Qəbələ), 3 qəsəbə (Vəndam, Bum və Nic) və 60 kənd var. Bu yaşayış məntəqələri 60 İizibati ərazi nümayəndəliyi və 55 bələdiyyə vasitəsi ilə idarə olunur.
Rayonun inzibati mərkəzi Qəbələ (Qutqaşın) 1959-cu ilə dək kənd, 1959–74-cü illərdə qəsəbə və 1974-cü ilin mart ayının 15-dən şəhər statusuna malikdir. Okean səviyyəsindən 900 m hündürlükdə, Dəmiraparan çayının sağ sahilində yerləşən müassir, gündən-günə gözəlləşən Qəbələ şəhərinin əhalisi 12.585 nəfərdir
1985–86-cı illərdə görkəmli Azərbaycan yazıçısı, hərbi və içtimai xadim İ. B. Qutqaşınlının ev muzeyi yaradılmış və yazıçının məzarüstü abidəsi yenidən işlənmişdir.
1988-ci ildən rayon mərkəzində respublkiada ən zəngin tarix-diyarşunaslıq muzeyi fəaliyyət göstərir.
1998-ci ildə Qarabağ uğrunda canlarını qurban vermiş 121 nəfər Qəbələnin igid oğlanlarının xatirəsini əbədiləşdirən şəhidlər xiyabanı və muzey kompleksi yaradılmışdır.
Rayon mərkəzində 2004-cü ildə 3 ha sahədə salınmış H. Əliyev adına park salınmışdır.