cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Diesel
Fəaliyyət
Diesel markası altında geyim, ətir və bir çox digər parfüm növləri, ayaqqabı, alt paltarları, aksessuarlar buraxılır. Hətta bir zaman avtomobil Fiat 500 və motosikl Ducati buraxılmışdı. Kompaniya özü istehsal ilə məşğul deyil; digər fabrikalarda sifarış edirdi. Həmdə 2012-ci ilə verilmiş statistik göstəricilərə görə, firma istehsalının 40% italyan, 60% isə digər xarici fabrikalarda buraxılmışdı. Kompaniyanın ən iri mağazası Milan şəhərindədir.
Kompaniyanın gəliri əsasən böyüklər üçün mallarla əldə edilir, amma həmçinin əhəmiyyətli gəlir Diesel Kid uşaq geyimləri liniya markası da gətirir.
Parfüm
Aşağıda Diesel firmasına məxsus ətir siyahısı gismən verilmişdi:
Mağazaların yerləşməsi
Azərbaycanda yerləşmə: Ü. Hacıbəyov küç., 27 Baku, Bakı AZ1010 Tel: (99412) 4935741
Volf (Formula-1 komandası)
Tarixi
1975-ci ildə Yuqoslaviya və Kanadalı sahibkar Walter Wolf növbəti mövsüm hazırlığı məqsədi ilə Formula 1 yarışına qatıldı. Bir il sonra, o, Frank Williams Racing komandasının 60% -ni əldə edərək, komandanın idarəçiliyi ilə razılaşdırılır. Eyni zamanda Wolf, son dövrdə çempionluğu tərk edən Heskett komandasının aktivlərini əldə edir.
1976-cı ilin son mövsümündə Wolf komandanı yenidən qurdu. O, Frank Williamsı idarəçilikdən azad etdi və Lotus komandasından Peter Ouarr ilə əvəz etdi. 1977-ci ildə komanda Cosworth şirkəti tərəfindən yenilənmiş WR1 və Tirrell-dən dəvət olunmuş Jody Scheckter-i  təqdim etdi. Mövsümün ilk Qran- pri'də Jody Scheckter  qalibiyyət qazandı. 1979-cu ildə Scheckter komandadan ayrılaraq Ferrari ilə müqavilə imzaladı və Wolf onu James Hunt ilə əvəz etdi.
Harvey Postlethwaite, Olympus Corporation sponsorluğu ilə yeni bir model WR7 hazırladı. Ancaq model çox müvəffəqiyyətli olmadı. Daha sonra WR7 modeli WR8 modeli ilə əvəz edilmişdir. WR9 modelinin təqdim olunması vəziyyəti dəyişməmişdir.
Nəhayət, mövsümün sonunda Wolf, Formula 1 sərgüzəştlərindən yorulduğunu söylədi və komandanı Emerson Fittipaldi 'ye satdı. Emerson isə komandanı Fittipaldi qrupu ilə birləşdirdi.
"RMS Titanik"in sərnişinləri
300px|right|thumb|[[RMS Titanic|RMS Titanic ]]
Vayt Star Layn şirkətinin Olimpik sinfinə aid, ikinci gəmisi olan RMS Titanic-də, İngiltərənin Sauthempton limanından yola çıxaraq Nyu-Yorka, ümumilikdə 2224 nəfər səfər edirdi. Bu saya gəminin şəxsi heyəti də daxil idi. İlk səfəri, 14 aprel 1912-ci ildə, aysberqə çırpılaraq, 1500-dən çox insanın həlak olması ilə nəticələnmişdir.
Sərnişinlər
RMS Titanikdə səyahət edən 1317 nəfər sərnişin var idi. Onlardan, 324 nəfəri "birinci sinif sərnişinləri", 285 nəfəri, "ikinci sinif sərnişinləri", 708 nəfəri isə "üçüncü sinif sərnişinləri" idi.
Xilas olan və həlak olan sərnişinlərin rəng kodları: Həlak olub Xilas olub
Şan-şuy
thumbnail
'Şan-şuy' (Çin dilində:山水 hərbi mənası «dağlar-sular») - Çində dünyanın kişi və qadın başlanğıcının (in-yan) simvolu kimi, dağların və suların, sarkal elementlərin təsvirlərinin kompozisiyasından ibarət peyzaj rəsmləri. Bu rəsmlərin çəkilməsində mineral boyalardan və qara tuşdan istifadə olunur, təsvirlər kalliqrafik yazılarla müşayət olunurdu.
Bu janr eramızın əvvəllərində meydana çıxmış, X-XIII əsrlərdə ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatmışdır. (Pəssamlar Qo Si, Li Tan, Ma Yuan). Şan-şuy öz ənənəvi mahiyyətini bizim günlərə qədər qoruyub saxlamışdır.
Qaraxanbəyli (Naxçıvan)
Qaraxanbəyli — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan şəhərində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 30 sentyabr 2003-cü il tarixli, 500-IIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Qaraxanbəyli kəndi Qaraçuq kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Qaraxanbəyli kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 9 iyun 2009-cu il tarixli, 829-IIIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Qaraxanbəyli kənd inzibati ərazi dairəsi və onun tərkibindəki Qaraxanbəyli kəndi Naxçıvan şəhər inzibati ərazi vahidinin hüdudlarına daxil edilmişdir.
Toponimikası
Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsini kəngərli tayfasının qaraxanbəyli tirəsi saldığı üçün belə adlandırılmışdır. Tirənin başçısı XVIII əsrin ortalarında Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan qaraxanbəylilərin bir hissəsini qarabağa köçürmüşdür.
Əhalisi
Əhalisi 2637 nəfərdir.
Əli bəy Dünbili
Əli bəy Məhəmməd bəy oğlu Dünbili (?-?) — XIX əsr Azərbaycan şairi, tərcüməçisi.
Həyatı
Əli bəy Məhəmməd bəy oğlu Dünbili Xoy şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Tehran Universitetinə qəbul olunmuşdu. Şair idi. Qərib təxəllüsü ilə ruhsar şeirlər yazırdı. Məhəmmədəli xan Tərbiyyət yazır: "Qərib Tehran Darülfünunun şagirdlərindən olmuş, piyada hərbi məktəbi bitirdikdən sonra hicri qəməri 1275 (1858) ci ildə oxumaq üçün Avropaya göndərilən tələbələr arasında Həsənəli xan Əmir-Nizamla birlikdə Parisə getmiş, orda təhsilini təkmilləşdirib, İrana qayıtmışdır.O, Avropa ölkələrinin ictimai vəziyyəti, inkişafı və hərbi təşkilatı haqqında tədqiqat apararaq, bir kitab yazmışdır. Qərib İngiltərə və Fransa dövlətlərinin Çin dövləti ilə müharibəsi haqqında bir kitabı fransız dilindən fars dilinə tərcümə etmişdir.
Livan əhalisi
Livan əhalisi — 2011-ci ilin iyul ayına olan məlumatlara görə 4 143 101 nəfərdir. Ölkə əhalisinin 95 %-i ərəblərdir. Etnik qruplar arasında ermənilər üstünlük təşkil edirlər. Rəsmi dili ərəb dilidir. Erməni və fransız dillərindən də istifadə olunur. Əhalinin təxminən 59,7 %-i müsəlman, 39 %-i xristiandır. 1,4 % əhali digər dinlərə mənsubdur. Şəhər əhalisi 87 %-dir. right|200 px|Livanın əsas dini qruplarının yayılması
Qələbə soğanı
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Rubus deliciosus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Rok-n-roll
Rok-n-roll (ing. rock and roll və ya rock'n'roll) — Populyar musiq janrı, 1950-ci ildə yayılmışdır. Elvis Presli "rok-n-rollun kralı" adlandırılmışdır.
Bulbophyllum kwangtungense
(Bulbophyllum kwangtungense) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Brickellia hymenochlaena
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Halifaks
Halifaks — Kanadanın Yeni Şotlandiya əyalətinin paytaxtı. 1996-cı ildə ətrafındakı kiçik şəhərlərlə birləşərək Halifaks regional bələdiyyəsini ( və ya qısaca HRM) əmələ gətirmiş və bu tarixdən etibarən şəhər bu statusla tanınmışdır. 2014-cü ildəki siyahıalmaya görə şəhər əhalisi 414.400 nəfərdir və Kanadanın Atlantik əyalətlərinin ən böyük şəhəridir.
Şəhərin şüari "Dənizdən sərvət" şəklindədir.
Tarixi
Avropalılar bu ərazidə ilk dəfə Halifaks yarımadasında məskunlaşmışdırlar. Şəhər kimi 1749-cu ildə tanınmışdır. Şəhər adını buradakı koloniyaya başçılıq etməyə təyin olunan Qraf Halifaksdan almışdır.
Şəhərin qurulması Ata Le Lutr müharibəsinin ilk illəri ilə üst-üstə düşür.
İqlim
Şəhərin iqliminə ən çox Atlantik okeanı təsir göstərir. İqlim Orta Kanadadakı iqlimə nisbətən daha yumşaqdır. Şəhərin mərkəzi hissələrində temperatur -15 °C ilə 35 °C arasında dəyişir. Sahil zonasında qış daha yumşaq, yay daha sərin keçir.
İqtisadiyyat
Halifaks şərqi Kanadanın ən əhəmiyyətli iqtisadi mərkəzlərindən biridir. Halifaksda bir çox şirkətin binası yerləşir. Yeni Şotlandiya əyalətinin paytaxtı olduğundan şəhərdə hökumət qurumlarının binası vardır.
Şəhər iqtisadiyyatının əsasını mədəncilik, əkinçilik, odunculuq, balıqçılıq, təbii qaz çıxartmaq təşkil edir.
Təhsil
Şəhərdə Dalhouzi Universiteti, Sent Meri Universiteti, Mount Sent Vinsent Universiteti, Kinqs Kolleci Universiteti, Atlantika Teologiya Məktəbi, NSCAD Universiteti və Sent-Anna Universiteti yerləşir. Şəhər şərqi Kanadanın universitet mərkəzlərindən biridir.
Marianna Martines
Marianna Martines ( 4.5.1744, Vyana, Avstriya - 13.12.1812, Vyana, Avstriya) — avstriyalı müğənni, pianoçu və klassik dövr bəstəkarı.
Semisopoçnı adası
Coğrafiya
Ada vulkanik mənşəllidir. Dəniz quşlarının yuvalaması üçün olduqca əlverişlidir. Adanın sahəsi 221,67 km²-dir. adada eyni adlı vulkan vardır.
Hacı İbrahim bəy Dünbili
Hacı İbrahim bəy Hüseyn ağa oğlu Dünbili (1824-?) — XIX əsr Azərbaycan ədibi, din xadimi.
Həyatı
Hacı İbrahim bəy Hüseyn ağa oğlu Dünbili 1824-cü ildə Xoy şəhərində anadan olmuşdu. Məhəmmədsadıq xan Dünbilinin nəvəsidir. "Şəhid Azərbaycani" kimi tanınır. O, İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Ədəbiyyatşünas idi. Məhəmmədəli xan Tərbiyyət yazır: "O, hicri-qəməri 1262 (1845)-ci ildə oxumaq üçün Nəcəfə getmiş, o dövrün alimləri yanında təhsil almış, sonra isə vətəninə qayıtmışdı".
Hacı İbrahim bəy Dünbilinin Təbrizdə kitabı daşbasma üsulu ilə çap olunmuşdur.
Ayı soğanı
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir (VU A2c + 3c). Azərbaycanın nadir növüdür.
Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanağı uzunsov, ensiz, 1 sm enində, gövdə üçtilli və ya dairəvi, 15–20 sm hündürlükdə, əsası adətən 2 kökyanı yarpaqlıdır, qına bərkidilmişdir. Yarpaq səthi uzunsov və ya ellipsivari-neştərşəkilli, iti 2(3)-4(6) sm enindədir. Çətir çox və ya azçiçəkli, hamardır. Çiçəkyanlığı 8–10 mm uzunluğunda, ulduzşəkilli, təmiz ağdır. Erkəkcik sapı uzun, bütöv, bizvaridir. Sütuncuq çiçəkyanlığından qısadır. Qutucuq güclü qabarıq qanadlıdır, 2 dəfə çiçəkyanlığından qısadır. Meyvələri (qutucuq) güclü qabarıq qanadlı, 2 dəfə çiçəkyanlığından qısadır. Toxumları demək olar ki, ovaldır.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgəlmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Soğanaqla və toxumla çoxalır. Kseromezofitdir. Orta dağ qurşağına kimi kölgəli meşələrdə rast gəlinir. Dekorativ bitkidir.
Yayılması
Böyük Qafqazın qərbi və Quba sahəsinin rayonlarında orta dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Kölgəli meşələrdə rast gəlinir.
Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın təbii bərpası azalır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssaslıq müşahidə olunur.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Dekorativ bitki kimi əhali tərəfindən soğanaqlarının, çiçəklərinin yığılması, otarılma və tapdalanma müşahidə olunur.
Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Yeni yayılma yerlərinin axtarılması vacibdir.
Müalicəvi təsiri
Bu otun bir çox xroniki xəstəliyə qarşı güclü müalicəvi təsiri var.
Zehni tənzimləyir, konsentrasiyanı artırır, yaddaşı gücləndirir və həzm prosesini yaxşılaşdırır.
"Ayı soğanı"nın faydalı tərəflərindən biri də təzyiqi aşağı salmasıdır. Qan damarlarını açan, antibakterial və göbələk xəstəliklərinə qarşı effektiv təsir göstərən xalyar, böyrəkləri və su yollarını da tənzimləyir.
Ayılar qış yuxusundan oyanan kimi mədə-bağırsaq və qanlarını təmizləmək üçün bu bitkini axtarırlar.
Azərbaycanda isə bu bitkiyə əsasən Qax, Zaqatala və Balakən rayonlarının dağlıq ərazilərində, rütubətli meşələrində rast gəlmək olur.
Stavropol diyarı
Stavropol diyarı — Rusiya Federasiyası subyektlərindən biri. Sahəsi 66.5 min km2, əhalisi 2.7 mln. nəfərdir.
Tarix
13 fevral 1924-cü ildə Cənubi-Şərqi vilayət (diyar) yaradılır. 16 oktyabr 1924-cü ildən 13 mart 1937-ci ilə qədər Şimali Qafqaz diyarı, 13 mart 1937-ci ildən 12 yanvar 1943-cü ilə qədər isə Orjonokidze diyarı kimi fəaliyyət göstərir. Hal-hazırda isə Stavropol diyarı adlanır.
Coğrafiya
Ərazinin böyük bir hissəsi Stavropol yüksəkliyində yerləşir. Həmçinin şərqdə Terek-Kuma ovalığı, şimalda isə Kuma-Manıç çökəkliyi vardır. Dağətəyi zolaqda 1401 m hündürlüyə qədər dağlardan (Beştau dağı) ibarət olan Qafqaz Mineral Sular rayonu ayrılır. İqlimi kontinentaldır. Yanvarın orta temperaturu −4°S, iyulun isə 22–25°S-dir. İldə 300–650 mm yağıntı düşür. Şabalıdı və qaratorpaqlar yayılmışdır. Stavropol diyarı çöl və yarımsəhra zonasında yerləşir. Çöllərin böyük bir hissəsi şumlanmışdır. Həm enliyarpaq, həm də iynəyarpaq meşələr, daha yüksəkdə isə subalp və alp çəmənlikləri yayılmışdır. Çöl zonasının heyvanat aləmi vardır. Əsas çayları Kuban çayı və Kuma-dır. Az sayda göl vardır (müalicəvi palçıq ehtiyatına malik Tambukon gölü və Manıç-Qudilo gölünün bir hissəsi). Təbii şərait əhalinin həyat fəaliyyəti üçün əlverişlidir. Diyar təbii ehtiyatlarla zəngindir. Təbii ehtiyatlardan neft, qaz, mis, polimetallar, daş kömür, tikinti materialları vardır. Mirnen, Senqileyev, Şimali Stavropol — Pelaqiadin təbii qaz; Praskovey neft; Urup mis; Elbrus polimetal; Xumarin daş kömür yataqları mövcuddur. 200-dən çöx müalicəvi əhəmiyyətli mineral su mənbəyi istismar olunur və bu göstəriciyə görə Rusiya Federasiyasında birinci yerə sahibdir.
Əhali
Ümumi əhalinin 56%-i şəhərlərdə yaşayır. Sıxlıq 1 km2-də 40 nəfərdir. Əhali əsasən kurortətrafı zonada daha sıx məskunlaşmışdır. Diyar ərazisində 90-dan çox millətin nümayəndəsi yaşayır: ruslar (85%), ermənilər (3%), ukraynalılar (3%), darginlər, noqaylar, beloruslar, çeçenlər, qaraçaylar, türkmənlər, tatarlar, azərbaycan türkləri, gürcülər, kabardinlər, osetinlər, yəhudilər və s.
İqtisadiyyat
Kənd təsərrüfatı taxılçılıq və zərif yunlu qoyunçuluq üzrə ixtisaslaşmışdır. Böyük qoyun sürüləri var, yun qırxımına görə RF yüksək yer tutur. Suvarma inkişaf etdirilir. Belə torpaqlara tərəvəz və bostan bitkiləri yetişdirilir. Otlaqlara su çıxarılır. Nəqliyyat şəbəkəsi seyrəkdir. Boru kəmər, avtomobil, hava nəqliyyatı inkişaf etdirilibdir. Xüsusilə Minaloks Podi hava limanı Rusiyanın bir çox şəhərləri ilə və xariclə əlaqədədir.
Qurban (film, 2011)
Məzmun
Filmin qəhrəmanının bir neçə qız övladı var. Günlərin bir günü həyat yoldaşı yenidən hamilə qalarkən kişi sübh namazında dua edir. O, Allahdan ailəsini qorumağı və ondan sonra ocağında bir kişi qalmağı üçün oğul payı istəyir. Kişi bunun əvəzində Tanrı yolunda Haçaqayada qoç qurban kəsəcəyini vəd edir.
Qurbanı kəsmək vaxtı çatanda kişinin qoça yazığı gəlir, Allahda onu bağışlamağını diləyib evə qayıdır. Lakin yolda təsadüfən ayağı sürüşür və uçuruma yuvarlanmaq təhlükəsi ilə qarşı qarşıya qalır. Allahın mərhəmətinə gələn kişi bu vəziyyətdən xilas olur. Evə çatana qədər isə qurbanı kəsmədiyi üçün oğlu, yaxud qızı olacağından hələ ki, xəbəri yoxdur.
Film haqqında
Film rejissor Anar Abbasovun diplom işidir.
Film Internationaler Wettbewerb 8: Feiern und Rituale-da iştirak etmişdir.
Yapon birgözü
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Vətəni Yaponiya, Koreya və Çindir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 3–5 m olan həmişəyaşıl koldur. Yarpaqları 5-10 sm uzunluqda olub, üzbəüz düzülüşlü, dərili, enli yumurtavari və  küt ucludur. Çiçəkləri ağ rəngdə olub, ətirli və süpürgəvari çiçək qrupuna yığılmışdır. Çiçək oxunun uzunluğu 5-15 sm-ə çatır. Çiçəkləməsi may ayında müşahidə edilir. Meyvələrin diametri 5–6 mm olan, qara rəngli, zəhərli giləmeyvədir. Toxumları oktyabr ayında tam yetişir və yetişmiş toxumları uzun müddət bitkinin üzərində qalır. Toxum və qələmlə asanlıqla çoxaldılır.
Ekologiyası
Quraqlığa və şaxtaya davamlıdır. Zərərvericilərlə az yoluxur. Bitkini budamaqla müxtəlif forma vermək olar.
Azərbaycanda yayılması
Bakı, Gəncədə və s. rayonlarda park və bağlarda rast gəlinir.
İstifadəsi
Azərbaycanın bütün bölgələrində bu bitkidən yaşıllaşdırma məqsədilə istifadə edilir.
Sökmənabad nahiyəsi
Etimologiyası
1725-ci ildə Osmanlı İmperiyasının Azərbaycan vilayətinin Xoy livasının nahiyəsi
Şərəf xan yazır ki, Şah I Təhmasib(1524—1576) Xoy və Sökmənabad şəhərlərinin, eləcə də onların ətraf ərazilərinin idarəçiliyini dümbülü tayfasına vermişdi və onların hakimliyi atadan oğula keçirdi. Bu imtiyaz Şah Təhmasibin oğlu Məhəmməd Xudabəndənin (1578—1587) dövründə də davam etmişdir. Dümbülü tayfasının əmiri Hacı bəyin vəfatından sonra Məhəmməd Xudabəndə onun oğlu Əli bəyi bu vəzifəyə təyin edir, Süleyman-Saray mahalını və Abanay mahalının yarısını da onun idarəsinə verir. Müəllif yazır: “O, (Əli bəy-N.Ə.) həmin vilayətin əmiri olaraq Şərurda bir neçə il yoxsulluq içində yaşadı. Çünki həmin vilayət qarmaqarışıqlıqlar nəticəsində süquta uğramış və boşalmışdı, heç bir gəlir vermirdi. Naxçıvana tabe olan Şərur və Dərəyi Əlkisin vergilərindən müəyyən məbləğ alırdı və burada, Şərurda da öldü” (Ş.Bidlisi, “Şərəfnamə”, I c., M, 1967, səh 362).
Yağaverd məbədi
Yağaverd məbədi - Əştərək rayonunun Yağaverd kəndi ərazisində VI-VII əsrlərə aid qədim türk məbədi.
Tarixi
Üçnefli bazilika üslubunda tikilmiş məbədin bu gün ancaq 1,5– 2 m hündürlüyündə qalıqları qalmaqdadır. Qədimdən Türk - Oğuz boylarının anayurdu olan Yağaverd kəndinə ermənilərin ilk gəlişi XVIII əsrə təsadüf edir.
Qazax distansiyası
Qazax distansiyası — Rusiya imperiyası tərkibində mövcud olmuş inzibati-ərazi vahidi. Rusiya İmperiyasına daxil olan Gürcüstan quberniyası tərkibində 12 sentyabr 1801 - 10 aprel 1840-cı illərdə mövcud olmuşdur.
Əhalisi
thumb|right|200px|İran və Rusiyanın müharibə səhnəsi, 1827-ci il; xəritə 1888-ci ildə tərtib edilib, dövlətlərin və inzibati vahidlərin sərhədləri 1827-ci ildəki vəziyyətinə uyğun verilmişdir.
Rubus ellipticus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
İran tatları
İran Tatları — İranda yaşayan tat dilində danışan etnik qrup. İrandaki tatların böyük bir hissəsi müsəlmandır və sayıları 300.000-ə yaxındır.
Çənlibel
Çənlibel (1991-ci ilədək Çardaxlı) – Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
Qarabağ müharibəsinin başlamasınadək kəndin əhalisini əsasən ermənilər təşkil etmişdir. Hazırda kəndin əhalisi azərbaycanlılardan ibarətdir.
İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq və əkinçilikdir.
Həzrəmövt
thumbnail|Ərəbistan yarımadası, 1914-cü il thumbnail|Həzrəmövt dövləti [[Səba dövləti və Himyar dövləti müharibəsində]] Həzrəmövt (حضرموت) — Ərəbistan yarımadasında tarixi vilayət.
Çanaxçı (Vedibasar)
Çanaxçı — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Vedi (Ararat) rayonunda kənd.
Həzrəmövt
Tarixi
Həzrəmövt olaraq da tələffuz edilən və çox qədim qaynaqlarda yer aldığı üçün uzun bir tarixi keçmişə sahib olduğu anlaşılan ismin Hədramut b. Himyərdən gəldiği söylənməklə birlikdə bu xususda başqa fərziyyə və görüşlər də vardır.
Çanaxçı (Vedibasar)
Tarixi
Rayon mərkəzindən 40 km məsafədə, Ördundərədə, Ördun çayının yuxarısında, İrəvanın 90 verstliyində yerləşir.
Həzrəmövt
Tarixi
Ərəbistan yarımadasının cənub sahillərində dar bir şərit halında uzanan bölgənin şərqində Omman, şimalında Suudiyyə Ərəbistanı ilə arasını ayıran Rub əl-Xali çölü, cənubunda Ədən körfəzi vardır. Ölkəni bir başdan bir başa keçən Həzrəmövt vadisi sahilə qədər uzanır. Orta yaylalarda dəniz səviyəsindən yüksəklik 1350 m. qədərdır. Dağlar əsasən çorak olub, bəzi yerlərdə sarısabır ağaclarına, kolluqlara və vadinin yamaclarında söyüdlərə rastlanır. Ən qərbdə Şəbvə şəhəriylə irili-kiçikli bəzi qəsəbə və kəndlər vardır. Xalq daha ziyadə böyük vadidə və sahildə yerləşmişdir. Vadidə quru iqlimi hökm sürər; qışı soyuq və yağışlı, yayı isti və quraqdır. Sahil kəsimində isə iqlim daha yumşaq, yağmur daha boldur. Vadidə torpaq altı sularının zənginliyindən dolayı artezian quyuları ilə sulama aparılır. Yüksəklərdə buğda və arpa başda olmaq üzrə vadidə qarğıdalı, xurma, üzüm, əncir, küncüt, çivit, tütün yetişdirilir; sahildə isə balıqçılıq yayğındır. Cənub-şərqdəki Məhrə yörəsində, tarixi boyunca bölgəni önəmli bir buxur ixracat mərkəzi halına gətirən günlük ağacları var. Yəmənə aid əhali sayı statistikləri çox seyrək aralıqlarla yayımlandığı üçün bölgənin əhali sayı ilə ilgili olaraq yaxın illərə aid bilgi yoxdur. 1986-cı ilə aid bilgilərə görə 686.000 əhalinin yaşadığı Həzrəmövtbölgəsinin ən böyük şəhəri Mükəlladır (1984-cü ildə 59.000).
Çanaxçı (Vedibasar)
Tarixi
Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Həzrəmövt
Tarixi
Bölgənin tarixi çox qədim zamanlara qədər uzanmaqdadır. Miladdan bir neçə əsr öncə Həzrəmövtdə Sabata mərkəz edilərək böyük bir siyasi güc ortaya qoyulmuşdur. Himyari kitabələrində Həzrəmövt adının aramicə olan bənzərlərinə və bəzi Həzrəmövt mallarının adlarına rastlanır. Qədim dövrlərdə Sin (ay)-Şəms (günəş)-Asto/Aşter (Venus) üçlü tanrı sistemi mənimsənmişdi. İslamdan öncə daha ziyadə Yəhudilik yayğındı; çünki xristian Həbəşlər daimi bir təhdid təşkil edirdilər. Müsəlmanlığın bölgədə gəlişdiyi illərdə bütpərəstlərlə yəhudilərin yanında az sayda xristian vardı. Miladi IV əsrdən etibarən uzunca bir müddət bölgənin önəmli bir qismi Himyari krallarının və tübbaların, daha sonra da İrana bağlı Yəmən valilərinin hakimiyətində qalmışdı.
Çanaxçı (Vedibasar)
Tarixi
Toponim çanaxçı türk tayfasının adı əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Həzrəmövt
İslam dövrü
İslamın zühurundan öncə bölgədə Kində, Tücib, Həzrəmövt və Sadif qəbilələri vardı. Həzrət peyğəmbər Məkkə dövründə, hac mövsimində Kəbəni ziyarətə gələn ərəb qəbilələrinə İslamı təbliğ etdiyi günlərdə rəvayətə görə Kindilərə çatmışsa da, bu qəbilənin irəli gələnlərindən Müleyh onun təbliğini rədd etmişdi. Hicrətdən sonra Mədinəyə bir heyət gəlincəyə qədər Rəsul-i Əkrəmin onlarla görüşmədiyi sanılır. Tücibə mənsub on üç nəfərlik heyət 630-cu ildə Mədinəyə gəldi. Həzrət peyğəmbər heyət mənsubları ilə şəxsən ilgilənib sohbət etdikdən sonra yaxşı bir şəkildə ağırlanmalarını və özlərinə daha çox hədiyə verilməsini Bilal-i Həbəşiyə göstəriş verdi. Tücibilər bundan sonra Vəda haccı sırasında Minada Rəsul-i Əkrəmlə tapışdılar. Eyni il içində Həzrəmövt qəbiləsi əmirlərindən Vail b. Hucr Mədinəyə gəldi və müsəlman olmaq istədiyini ifadə etdi. Həzrət peyğəmbər əshabını məscidə toplayaraq vailini onlara tanıtdı, üzünü oxşadı, onun üçün dua etdi və ağırlanmasıyla Müaviyə b. Əbu Süfyanı vəzifələndirdi. Məmləkətinə dönərkən istəyi üzərinə Rəsulullahın ona, daha öncə sahib olduğu malların yenə öz mülkiyətində qalacağını, ancaq bunların zəkatını ödəməsi gərəkdiyini bildirən bir bəlgə verdiyi rəvayət edilməkdədir.
Çanaxçı (Vedibasar)
Tarixi
Erm. SSR AS RH-nin 20.IX.1948-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Sovetaşen qoyulmuşdur.
Həzrəmövt
İslam dövrü
Əşas b. Qeys əl-Kindi başçılığında bir Kində heyəti 631-ci ildə  Mədinəyə gəldi. Heyətdə olanlar kənarları ipəklə çevrili libaslar geymişdilər. Onunla görüşmək üçün məscidə girdiklərində  peyğəmbərin sorğusu üzərinə müsəlman olduqlarını söylədilər və ipəkli libas geyməmələri gərəkdiyini öyrənincə də ipəkləri söküb atdılar. Rəsul-i Əkrəm, Əşasın bacısı Kutəylə ilə evlənmək istədiysə də, Kutəylə Mədinəyə gəlmədən  peyğəmbər vəfat etdi. Kutəylə ilə daha sonra Xəlifə Əbu Bəkir evləndi. Kində heyəti mənsubları ölkələrinə dönərkən Rəsul-i Əkrəm onlara hədiyələr verdi. Bu heyətlə birlikdə bəzi Həzrəmövt qəbiləsi əmirləri də Mədinəyə gəlmişdilər. Bunlar arasında olan Vəliaoğullarından Hamdə, Mihvəs, Mişrah və Əbdaa  peyğəmbərlə görüşərək müsəlman oldular. Eyni il Sadif qəbiləsini təmsilən gələn heyət də Rəsul-i Əkrəmə müsəlman olduqlarını bildirdi.
Çanaxçı (Vedibasar)
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 30 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
Həzrəmövt
İslam dövrü
Həzrət peyğəmbər zəkat toplamaq, İslamı təbliğ etmək və aralarında şəri hökmləri uyğulamaq üzrə əshabdan Ziyad ibn Ləbid əl-Bəyazi əl-Ənsarini Həzrəmövtə, Muhacir ibn Əbu Üməyyəni Kindəyə və Sadifə, Ukkaşə ibn Mihsanı Səkasik və Səkuna göndərmiş, bu arada Rəbia ibn Zilmərhab, Vail ibn Hucr, Məsud b. Vail əl-Hadrami, Məhri b. Əbyad, Şihr əhlindən Zübəyr b. Kardum və Kindədən Bəni Müaviyəyə də məktub yollamışdır.
Çanaxçı (Vedibasar)
Əhalisi
1828-1829 - cu illərdə İran və Türkiyədən köçürülən ermənilər bu kənddə yerləşdirilmişdir.
Həzrəmövt
İslam dövrü
Xəlifə Əbu Bəkirin xəlifəliyi sırasında Həzrəmövtdə olan Ziyad b. Ləbidin zəkat xüsusunda Kində qəbiləsinə mənsub birinə göstərdiyi müamilədən dolayı bütün qəbilə Ziyad əleyhinə üsyan etmiş və Əşas b. Qeys da bu üsyanda qövminin başında yer almışdı. Ziyad durumu xəlifə Əbu Bəkirə bildirincə o, daha öncə Yəmənə göndərdiyi Muhacir b. Əbu Üməyyəni Ziyadın yardımına yolladı. Ziyad və Muhacirin komandasındakı İslam ordusu üsyanı yatırdı. Nücəyr qalasına sığınan Əşas aman dilədi və əhf ediləcəklərin bir siyahısını göndərək qala qapısını açdı; fəqət siyahıya öz adını yazmağı unutdu. Ziyad Əşası öldürmək istədiysə də Ommandan yardıma gələn İkrimə b. Əbu Cəhilin aman diləyəni öldürmənin caiz olmayacağını xatırlatması üzərinə onu xəlifə Əbu Bəkirə göndərdi. Xəlifə Əbu Bəkir, tövbə edib təkrar İslama girən Əşası əhf etdi və bacısı Ümmü Fərvə ilə evləndirdi. Yenidən İslama dönülməsindən sonra bölgə əhalisinin bir çoxu Mədinəyə gələrək İraq, Suriya və Misir üzərinə fəthlərə qatıldı.
Çanaxçı (Vedibasar)
Əhalisi
1830-1840-cı illərdə xaricdən köçürülən ermənilər azərbaycanlıları sıxışdırıb kənddən qovmuş və kəndə yiyələnmişlər.
Həzrəmövt
Osmanlı dövrü
XVI əsrin əvvəllərində Yəməni fəth edən Osmanlılar, qısa müddət içində Ədən və Həzrəmövt sahillərini də öz idarələri altına aldılar. Xədim Süleyman paşa nın Hindistan səfəri sırasında (1538) Osmanlı dövlətinin idarəsinə daxil olan Həzrəmövt Yəmənə bağlı bir sancaq olaraq təşkilatlandırıldı. Ancaq Həzrəmövt içində idarəni əllərində saxlayanlar Kəsiri qəbiləsi rəisləri idi. May 1566-cı ildə Yəmən bəylərbəyinə göndərilən hökmdə, Həzrəmövt sancağının hakimi olan Sultan Bədrin Hindistan və digər yerlərdən gələn ticarət gəmilərindən gömrük aldığı halda bəzi haqsızlıqlar etdiyi bildirilərək artıq gəmilərin gəlib-getmədiyi bildirilməkdə və bu durumun düzəldilməsi istənilirdi.
9 mart 1914-cü il tarixində Osmanlı dövləti ilə İngiltərə arasında imzalanan Ədən və Nəvahi-i Tisa ilə ilgili andlaşmadan Həzrəmövtün zımnən İngiltərəyə buraxıldığı anlaşılır. Ancaq Osmanlı dövləti I Dünya Savaşının sonlarına qədər Həzrəmövt üzərindəki hakimiyət iddiasını sürdürdü. 1915-ci ildə Həzrəmövt şeyxləriylə Osmanlı dövlətinin Ədən cəbhəsi komandanı Ali Said Paşa arasında imzalanan müqavilənamədə şeyxlər din qardaşları olan Osmanlılara bağlı olduqlarını, ayrıca İngiltərə ilə bağladıqları antlaşmaları ləğv etdiklərini açıqladılar və Küveytilərin idarəsində olan Şibam ilə Şihr 1919-cu ilə qədər Osmanlı hakimiyətində qaldı. Ancaq Lozanna anlaşması ilə (1923) Türkiyə Cumhuriyəti, milli sərhəd-sınırlar xaricində buraxılan Osmanlı torpaqları üzərindəki haqlarından vaz keçdiyi üçün Həzrəmövtlə olan münasibətlər kəsildi və bura yenidən İngiltərənin nüfuz sahəsinə daxil oldu.
Coğrafiyası
thumb|Həzrəmövtün [[Sayvun bölgəsi]] thumb| Həzrəmövt paytaxtı [[Shabva tapılmış Qrifon]]
Həzrəmövt vadisi bölgəsi Ərəbistan dənizi sahilinə paralel, ondan 150–250 km aralı yerləşmişdir. Qərbdən şərqə tərəf vadi ensizləşir. Ərəbistan səhralarından dağ sistemləri ilə ayrılan Həzrəmövt vadisi yeraltı sularla zəngin olduğundan o ölkənin ən mühüm kənd təsərrüfatı rayonlarından hesab olunur.
Tihamə, Şarki və Həzrəmövt tarixi-coğrafi vilayətlərində neft və təbii qaz aşkar olunsa da, onlar çox dərin laylarda yerləşdiyindən, kommunikasiya sisteminin aşağı səviyyəsi və başqa səbəblər üzündən az miqdarda çıxarılır.
İqtisadiyyat
Texniki bitkilərdən pambıq və tütün əkinləri üstünlük təşkil edir. Burada uzun lifli Sudan pambığı (Lambert növü) becərilir. Tütün əsasən Həzrəmövtdə yetişdirilir. Bostançılıq və tərəvəzçilik yəmənlilərin qədim peşələrindən sayılır.
Brickellia incana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum labatii
(Bulbophyllum labatii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Finlandiya milli futbol komandası
Finlandiya milli futbol komandası - Finlandiyanı avropa kuboklarında təmsil edən yığma komandadır. Yığmanın baş məşqçisi Stuart Baksterdir. Finlandiya bu günə qədər ən çox forma geymiş (137) və qol vurmuş (32) oyunçusu Yari Litmanendir.
Euro 2008 avropa çempionatı seçmə mərhələsi
thumb|150px|right|Avropa çempionatının rəsmi emblemi
Matç statistika
Polşa    Finlandiya
2010-Dünya çempionatı seçmə mərhələsi
Finlandiyanın 2010-DÇ-da 4. qrubda mübarizə aparır. Finlandiyanın rəqibləri:
Gökhan Kılıç
Gökhan Kılıç (6 yanvar 1988) — Türkiyəli kişi ağır atlet. 56 kq çəki dərəcəsində yarışır və beynəlxalq yarışlarda Türkiyəni təmsil edir. Gökhan Kılıç İslam Həmrəyliyi Oyunlarında iştirak etmişdir. Son dəfə 2017 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında mübarizə aparmışdır.
Rubus glaucifolius
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mirəli Alosmanov
Mirəli Alosmanov (Alosmanov Mirəli Seyfəddin oğlu; ) — Texnika elmləri doktoru. Professor
Həyatı
Mirəli Alosmanov 1939-cu ildə Ağsu rayonunda anadan olmuşdur. 1965-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsini bitirmişdir. Sumqayıt superfosfat zavodunda texnik, mühəndis, növbə rəisi, texnoloq və sex rəisi vəzifələrində işləmişdir. 1970-ci ildə Leninqrad Texnologiya İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuş, 1974-cü dissertasiya müdafiə edərək texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsi adı almışdır. 1990-cı ildə Moskva şəhəri Mendeleyev adına Texnologiya İnstitutunun Mərkəzləşdirilmiş Elmi Şurasında"Zaqafqaziya təbii-mineral birləşmələr sənayesinin əsasında fosforlu gübrə texnologiyası və prosesin fiziki-kimyəvi əlaqəsi"mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edərək texnika elmləri doktoru adı almışdır. 1968-ci ildən Azərbaycan Neft Akademiyasında assistent, dosent, professor, institututun nəzdindəki elmi-tədqiqat akademiyasının direktor müavini işləmişdir. Ümumi kimya texnologiyası sahəsində 527 səhifəlik kitabı rus dilindən tərcümə edilmişdir.
Pəmbək-Şörəyel distansiyası
Pəmbək-Şörəyel distansiyası — Rusiya imperiyası tərkibində mövcud olmuş inzibati-ərazi vahidi. Rusiya İmperiyasına daxil olan Gürcüstan quberniyası tərkibində 12 sentyabr 1801 - 10 aprel 1840-cı illərdə mövcud olmuşdur.
thumb|right|200px|İran və Rusiyanın müharibə səhnəsi, 1827-ci il; xəritə 1888-ci ildə tərtib edilib, dövlətlərin və inzibati vahidlərin sərhədləri 1827-ci ildəki vəziyyətinə uyğun verilmişdir.
Mirəli Alosmanov
Əsas elmi nailiyyətlər
Pedaqoji fəaliyyəti Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası, Turkiyə Cümhuriyyətinin Dumlupınar Universiteti və Sakariya Universiteti.
elmi nəşrlərin ümumi sayı:201
xaricdə çap olunmuş elmi əsərlərin sayıː11
Elmi əsrlərin adları
1. Копылев Б.А., Алосманов М.С., Гамид-заде Г.А.Исследование получения простого суперфосфата взаимодействием апатита со слабой отработанной (неупаренной) серной кислотой / Ученые записы Азинефтехима, Баку, 1971, № 7, стр. 51–54 2. Alosmanov M.С. , Джафаров А.П., Годжаев Н.И. Rasçetfosfatnogo kompleksi superfosfat və onun fazovqulu tərkibi, əldə edilmiş silikonlu kristal / Mezvuzovskıssistemin tədqiqat işi. Ленсовета, 1981, səh. 151–156
3. Алосманов М.С., Кармышов В.Ф., Ataev N. B. "Nauchno-texnoloji qüsurlu sərbəst", NİİTƏKİM, 1983, səh. 15–17
4. Алосманов М.С., Шпекторов Г.Я., Щвццман Ю.А. Səmərəlilik prosesində SaO-MnO-Р 2 О 5 -Н 2 O 70–115 0 С / Fizika-kimyəvi cəhətdən elmi tədqiqatların aparılmasında, fizioloji elmi tədqiqatlarda, elmi tədqiqatlarda, elmi işlərdə, Leninqradda, 1984, səh. 110–117
5. Алосманов М.С., Новиков А.А. 1986-cı il, № 5, səh.125–129-cu illərdə tədqiqatların aparılması prosesində iştirak edən süperfosfata soyuqqanlı mikroelementlər.
6. В.В. Кармышов В.Ф., Алосманов М.С., Дубинин В.Г. Fizika-kimyəvi tədqiqat süperfosfatası, kalsifikasiya konsentrasiyası və phosphorite karatsu / Şəffaflıq elmi işləri МХТИ им. Д.И.Менделеева, 1987, вып. № 145, səh. 86–90
7. MiraliALOSMAN, Şafak KIRAL, Kazolovskaya OLGA, SinanTURP Sement zavodlarında toz ilə mübahisə üçün yeni bir metod / "Промышленная экология" Материалы Международной школы-семинара, Ростов-на-Дону, 2003, стр.9–13
8. Алосманов М.С., Халилова Х.Х., Мамедов В.А., Байрамов Ч.М. "Kimyəvi istehsal", 2014, № 91, № 3, səh.146–149. Müəllif hüquqları qorunur.
9. Алосманов М.С., Мамедов В.А., Халилова Х.Х., Байрамов Ч.М. 211, Sankt-Peterburq, 2015, səh. 211-ci il tarixli Sərəncamda nəzərdə tutulmuş qaydalara riayət etmək və s. 91–96
12. Алосманов М.С., Маммадов В.А., Багирли Р.Д., АбдуллаевА.Г. 2016-cı ildəki "Ətraf mühitin mühafizəsi və baş verən regionların ekoloji problemləri" adlı beynəlxalq elmi-texniki konfransın № 9.1 (113.1), "Gənclərin tədqiqatı" nəşriyyatı tərəfindən hazırlanmış yeni metodları əhatə edən və istifadəyə verilmişdir.
Həmçinin bax
Musa Məmmədov
Cəbrayıl Azadəliyev
Xarici keçid
Mirəli Alosmanov
Altay diyarı
Altay diyarı — Rusiya Federasiyası subyektlərindən biri. Qərbi Sibirin cənub-şərq hissəsindədir. Sibir federal mahalına daxildir.
Dövlət hakimiyyəti orqanları
Xalq deputatlarının Altay Diyar Şurası (ali qanunverici orqan), Diyar Administrasiyası (ali icraedici orqan) və digər dövlət hakimiyyəti orqanları Altay diyarının 1995-ciildə qəbul edilmiş Nizamnaməsinə (Əsas qanununa) uyğun olaraq fəaliyyət göstərir.
Coğrafiya
Diyarın ərazisi 261.7 min kvadrat kilometrdir. 60 rayonunu, 12 şəhəri, 14 şəhər tipli qəsəbə var. Mərkəzi Barnaul şəhəridir – 600.749 nəfər (2002-ci il siyahıya almasına əsasən).
Təbiət
Ərazisi iki qeyri-bərabər hissəyə (düzənlik və dağlıq) bölünür. Şimal-qərb düzənlik hissəsini (Qərbi Sibir düzənliyinin cənub-şərq kənarı) Ob çayı iki yerə (sol sahildə Kulunda çölü və Obyanı plato, sağ sahildə hündürlüyü 621 m-ə çatan Salair tirəsinin dağətəyi hissəsi və yamacları) bölür. Altay diyarı ərazisinin 3/5-ü düzənliklər və ovalıqlardır. Dağlıq əraziyə cənubda Filizli Altayın alçaq və orta dağlığı və Rus Altayının (hünd. 2423 m-ədək) ətəkləri daxildir. Faydalı qazıntıları: daş kömür, dəmir filizi, manqan və polimetal filizləri, əlvan və nadir metallar, tikinti materialları, xörək duzu, qlauber duzu, soda, radonlu mineral sular və s. Mineral termal sular (həmçinin radonlu) əsasında Belokurixa balneoloji kurortu fəaliyyət göstərir.
İqlimi düzənlik hissədə mülayim kontinentaldır. Qışı uzun və soyuq, yayı qısa və istidir. Orta temperatur yanvarda –19 °C, iyulda 18,9 °C-dir. Dağlarda qış yumşaq, yay sərin keçir. İllik yağıntı 250–350 mm, dağlarda 1000–1500 mm-dir. Vegetasiya dövrü 160–170 gündür. Altay diyarı ərazisində ümumi uzunluğu təqribən 51 min km olan 17 mindən çox çay (95%-inin uzunluğu 10 km-dən azdır) axır; ərazinin əksər hissəsi Ob və onun qolları Biya və Katun hövzələrinin çayları ilə suvarılır; qalan çaylar Kulunda düzənliyinin axarsız hövzəsinə aiddir. 11 min göl var. Ən iriləri acı-şor sulu Kulunda (728 km2) və Kuçuk (181 km2) gölləridir. Altay diyarı çöl və meşə-çöl zonalarında yerləşir. Qara, şabalıdı, şorakətli-şoran, dağ-podzol, boz-meşə torpaqları üstünlük təşkil edir. Altay diyarının aşağı hissələri enliyarpaqlı meşələr (ağcaqayın, ağcaqovaq), yuxarı hissələri isə qaraşam və sidr meşələridir. Daha yuxarılarda meşələr yüksək dağlıq-tundra, subalp və Alp çəmənlikləri ilə əvəz olunur. Çöllərdə gəmiricilər, canavar, tülkü, quşlardan: torağay, cüllüt, dovdaq, bəzgək, çöl qartalı; dağlarda: sığın, maral, xallı maral və s. yaşayır. Qərbi Altayda, Qazaxıstanla sərhəddə 1999-cu ildə Tigirek qoruğu yaradılmışdır. Diyar ərazisində 30 yasaqlıq fəaliyyət göstərir.
1300x1300px|thumb|center|Katun çay vadisi
Əhali
Əhalisi 2583,4 min nəfərdir(2004). Əhali ruslar (92%), almanlar (3%), ukraynalılar (2%), qazaxlar (0,4%), tatarlar (0,3%), belaruslar (0,3%), azərbaycanlılar (0,2%), altaylılar (0,07%), kumandinlər (0,06%) (2002) və s.-dən ibarətdir.
Tarixi oçerk
300px|thumb|XX əsrin əvvəlində Barnaul
Altay diyarında Alt Paleolitə aid düşərgələr (Denis mağarası, Uşlep), Tunc dövrünə aid Yelunin (Beryozovaya Luka), İrmen (e.ə. 10–8-ci əsrlər), Yelov (e.ə. 9–8-ci əsrlər) və Andronovo (Firsovo XIV, Şipunovo) mədəniyyətlərinin qalıqları mövcuddur. Erkən Dəmir dövrünə aid Bolşereçensk mədəniyyətinin (e.ə. 7–1-ci əsrlər) qalıqları, e.ə. 5-ci əsrə aid skif-Sibir tipli kurqanlar aşkar olunmuşdur. 7–12-ci əsrlərdə Srostkin mədəniyyəti yayılmışdır. 9–12-ci əsrlərdə Qırğız və Kimak xaqanlıqlarının, 13-cü əsrdə Monqol imperiyasının, sonra Qızıl Orda və Ağ Ordanın, 15-ci əsrin əvvəllərində isə Sibir xanlığının tərkibində idi. 16–17-ci əsrlərdə Altayda hakim olan yerli teleut sülaləsi ərazini rusların və qərbi monqolların (oyrat və ya cunqarların) hücumundan müdafiə etmişdir. 17-ci əsrin 2-ci yarısında ruslar Ob çayının yuxarı axarlarında və Altayın dağətəyi rayonlarında məskunlaşmağa başladılar. 18-ci əsrdə Cunqar xanlığının təcavüzündən qorunmaq məqsədilə Beloyarsk (1717) və Bikatun (1718) qalaları tikildi. 18-ci əsrdə Altay diyarı ərazisi Sibir quberniyasının (1708–79), Kolıvansk vilayətinin (1779–83), Kolıvansk (1783–96), Tobolsk (1796–1804) və Tomsk quberniyalarının (1804-1917) tərkibində olmuşdur. 1917-ci ildə Müvəqqəti hökumətin qərarı ilə Altay quberniyası Tomsk quberniyasının tərkibindən ayrılmışdır. 1925–37-ci illərdə indiki Altay diyarının ərazisi Sibir və Qərbi Sibir diyarlarına qatılmışdır. 1937-ci il sentyabrın 28-də RSFSR-in tərkibində Altay diyarı yaradılmışdır.
Təsərrüfat
Aqrar-sənaye regionu olan Altay diyarı RF-nin Qərbi Sibir iqtisadi rayonuna daxildir. Sənaye məhsullarının həcmi kənd təsərrüfatı məhsullarının həcminin dəyərinə görə 1,4 dəfə üstələyir (2002). Altay diyarının Rusiyanın ÜDM-ində payı 0,8%-dir. Ölkənin iqtisadiyyatında traktorlar (9,8%, 2002; 4-cü yer), avtomobil şinləri (2%; 9-cu yer), kənd təsərrüfatı məhsulları (3,1% RF-yə görə, o cümlədən 21,5% kətan lifi, 20% yarma məmulatları, 5,5% taxıl, 4% heyvan yağı, 3,2% kartof, 2,5% ət, 1,6% süd məhsulları) istehsalı ilə fərqlənir. Respublikanın ümumi məhsulunun strukturunda kənd təsərrüfatı 21,1%, sənaye 20,8%, ticarət 13,4%, nəqliyyat 7,8%, tikinti 4,7% təşkil edir. Müəssisələrin mülkiyyət formasına görə (təşkilatların sayı üzrə, %-lə) nisbəti: özəl – 86,4; dövlət və bələdiyyə – 4,8; ictimai və dini təşkilatlar (birliklər) – 0,6; digər mülkiyyət formaları – 8,2. İstehsal edilən məhsulların həcmində özəl müəssisələrin məhsulları üstündür – 61,4%. İqtisadi cəhətdən fəal əhali 1284 min nəfərdir (2002). Məşğulluq kənd təsərrüfatı üzrə 22,6%, sənaye – 19,1%, ticarət və ictimai iaşə – 13,9%, təhsil – 10,1%, səhiyyə – 7,4%, nəqliyyat – 5,0%, tikinti – 4,7%, mənzil-kommunal təsərrüfatı üzrə 4,4%-dir. İşsizlik səviyyəsi 8,3% (RF üzrə orta səviyyəyə yaxın). Əhalinin hər adam -başına pul gəlirləri ayda 2,19 min rubl (RF üzrə orta məbləğin 55%-inə yaxın; əhalisinin 38,9%-inin gəliri yaşayış minimumundan aşağıdır).
Təhsil
250px|thumb|left|Altay Dövlət Universiteti
Diyarda 870 məktəbəqədər müəssisə, 1540 ümumtəhsil məktəbi, 75 ibtidai peşə təhsili, 46 orta ixtisas təhsili, 10 ali məktəb, o cümlədən Altay Dövlət Universiteti (əsası 1973-cü ildə qoyulmuşdur) fəaliyyət göstərir (2004).
Sənaye
Sənaye məhsulunun həcmi 2002-ci ildə 45589 mln. rubl olmuşdur. Sənaye istehsalının sahələr üzrə quruluşu (2002): yeyinti sənayesi 22,6%, maşınqayırma və metal emalı 20,6%, elektroenergetika 18,5%, dəyirman-ding və kombikorm sənayesi 11,1% (sahənin RF üzrə payı bütövlükdə 1,5%), qara metallurgiya 10,0%, kimya və neft-kimya sənayesi 9,9%. Polimetal filizləri, qızıl, civə, göllərdən xörək və qlauber duzu hasil edilir. Kömür hasilatı cüzidir. Enerjisi qıt olan regiondur. Altay diyarının energetika sisteminin tərkibinə 8 İEM daxildir. Elektrik enerjisinə tələbatının yalnız 25%-ini öz istehsalı hesabına ödəyir. Qara metallurgiya “Altaykoks” müəssisəsi ilə təmsil olunur. Maşınqayırmanın yüksək inkişaf səviyyəsində olması Kuzbasın metallurgiya bazalarının yaxınlıqda yerləşməsi, şaxələnmiş dəmiryol şəbəkəsinin və qonşu regionların maşınqayırma kompleksləri ilə kooperasiya imkanlarının mövcudluğu ilə bağlıdır. Bütün iri maşınqayırma müəssisələri Barnaul, Rubtsov və Biysk sənaye qovşaqlarında cəmləşmişdir. Maşınqayırma sahələrində mərkəzi yeri traktor və kənd təsərrüfatı maşınqayırması tutur.
Altay diyarı ölkənin şərqində traktorlar (“Altayski traktor”) və kənd təsərrüfatı texnikalarının (“Altayselmaş-xoldinq”) ən iri istehsalçısıdır. Həmçinin buxar qazanları, magistral yük vaqonları (“Altay vaqon”), nəqliyyat mühərrikləri, dizellər (“Altaydizel”, “Sibenerqomaş”) və s. istehsal edilir. Hərbisənaye kompleksi 12 müəssisə, o cümlədən “Altay”, “Polieks”, “Sibpribormaş”, “Almaz”, Altay cihazqayırma zavodu “Rotor” ilə təmsil olunur. Müdafiə müəssisələrinin konversiyası nəticəsində paltaryuyan və mətbəx maşınları, telefon aparatları, avtomaqnitolalar, elektrik nasosları, “Drujba” benzin motorlu mişarları, məişət kimyası məmulatları, müxtəlif tibbi cihazlar və s. istehsal olunur. Kimya və neft-kimya sənayesi müəssisələri: “Xim vo lokno”, “Barnaulşin zavodu” (RF-də iri istehsalçılar onluğuna daxildir), “Kauçuk-sulfat”, “Mixaylovsk kimyəvi reaktivlər zavodu”, “Altay -ximprom” və s. Taxta-şalban kompleksi ağac tədarükü və mebel istehsalından ibarətdir. Yararlı oduncaq tədarükünün illik həcmi 300–500 min m3-dir. Mebel sənayesi (“Altaymebel” birliyi) daha çox yerli tələbatı ödəyir. Yüngül sənaye Barnaulda yerləşən melanj və pambıq parça toxuculuğu kombinatları ilə təmsil olunur.
Kənd təsərrüfatı
250px|thumb|Altay diyarında dərman bitkilərinin toplanması.
Nəqliyyat
250px|thumb|left|Federal yol - P256 250px|thumb|Barnaul avtomobil yolu Dəmiryollarının uzunluğu 1803 km-dir (2002). Novosibirsk–Barnaul–Semipalatinsk əsas magistralı Sibir və Orta Asiyanı əlaqələndirir. Ən mühüm dəmiryolu stansiyaları: Barnaul, Biysk, Rubsovsk, Altayskaya (Novoaltaysk ş.), Aleyskaya (Aleysk ş.). Regiondan federal əhəmiyyətli iki yol keçir: Barnaul–Rubsovsk–Semipalatinsk (Qazaxıstan) və Barnaul–Rubsovsk–Biysk Taşanta (Çuysk traktı). Daxili daşınmaların əsas hissəsini avtomobil nəqliyyatı təmin edir (dağətəyi rayonların çox hissəsi üçün yeganə nəqliyyat növüdür). Ob, Katun, Biya çaylarında gəmiçilik inkişaf etmişdir, su yollarının uzunluğu 781 km-dir, əsas çay limanları Barnaul və Biyskdir. 292 km uzunluğunda, 1,7 mlrd. m3/il gücündə olan Novosibirsk–Barnaul magistral qaz kəməri 2000-ci ildən istismardadır. Barnaul (beynəlxalq), Biysk və Rubovskda aeroport var.
Mədəniyyət müəssisələri
Altay diyarında 2689 mədəniyyət və incəsənət müəssisəsi, o cümlədən 114 uşaq musiqi, rəssamlıq və incəsənət məktəbləri, 3 diyar və 1168 kütləvi kitabxana, 1334 klub müəssisəsi, 1 ümumrusiya, 3 diyar və 38 bələdiyyə muzey və şəkil qalereyaları var. Barnaulda V.Y. Şişkov adına Altay diyar universal kitabxanası (1888), Altay Diyarşünaslıq muzeyi (1823), Altay Ədəbiyyatı, İncəsənəti və Mədəniyyəti Tarixi Dövlət muzeyi, Altay diyarı Dövlət İncəsənət muzeyi, Rubtsovsk, Mixaylovsk, Pavlovsk və Rodinoda şəkil qalereyaları, Srostki kəndində, V. M. Şukşinin vətənində federal əhəmiyyətli tarix-xatirə muzey-qoruğu fəaliyyət göstərir.
Kütləvi informasiya vasitələri
“Altayskaya nedelya”, “Altayskaya pravda”, “Molodyoj Altaya”, “Veçerni Barnaul”, “Svobodnı kurs” Altay diyarının iri qəzetləridir. “Altay” dövlət televiziyası ilə yanaşı “ATN”, “Qorod”, “Spektr” və b. müstəqil televiziyalar da fəaliyyət göstərir.
Səhiyyə
Altay dağlarında 27,5 min çarpayılıq 250-dən artıq xəstəxana (o cümlədən 14 diyar, 60 rayon), 200-dən çox poliklinika, 1000-dən çox feldşer-mama məntəqəsi; ixtisaslaşdırılmış mərkəzlər: kardioloji, hepatoloji, hematoloji, proktoloji, ortopediya, üz-çənə cərrahiyyəsi (2002) var. 11 mindən çox həkim, 28 mindən çox orta tibb işçisi çalışır. Kurortları: Belokurixa, Lebyajye.
Turizm
Kurortları: Belokurixa, Lebyajye. Belokurixa ən böyük dağ-xizək turizmi mərkəzlərindəndir (dağ-xizək idmanı və snoubord üzrə beynəlxalq yarışların və Rusiya çempionatlarının keçirildiyi “Blaqodat” idman kompleksi). Altay dağlarının mənzərəli landşaftı turizmin inkişafına əlverişli şərait yaradır. Aya gölü ətrafı və Katun çayının sol sahili kütləvi istirahət yerləridir.
Musiqi
250px|thumb|left|Altay Dövlət Flarmoniyası Ənənəvi musiqi mədəniyyəti, əsasən, rus köçkünlərinin, həmçinin cənub rayonlarında yaşayan kumadinlərin musiqisi ilə təmsil olunur. Barnaulda Altay Dövlət Musiqili Komediya Teatrı (1960), Altay diyarı Dövlət Filarmoniyasının simfonik orkestri (1954), rus xalq çalğı alətlərindən ibarət “Sibir” Altay Dövlət Orkestri (1990), Altay diyarı Musiqi Cəmiyyəti, həmçinin dövlət musiqi məktəbləri (Barnaulda, 1956; Biyskdə, 1967; Rubsovskda, 1969) fəaliyyət göstərir.
1953 Formula-1 mövsümü
1953 Formula-1 mövsümü  — FİA tərəfindən dəstəklənən 4-cü Formula-1 Yarışları Dünya Çempionatı. Çempionat 18 yanvar - 13 sentyabr tarixləri arasında keçirilib və 9 mərhələdən ibarət idi.
Altay diyarı
Teatr
250px|thumb|Biysk Şəhər Dram Teatrı (sağda)
1953 Formula-1 mövsümü
Çempionatın reqlamenti haqqında ümumi məlumat
Xallar yarışın ilk beş ən yaxşı pilotu tərəfindən qazanılır, sırasıyla 8, 6, 4, 3, 2 xal almışdılar. Bundan əlavə, pilot yarışın ən sürətlisi üçün əlavə 1 xal toplanır. Pilotların fərdi təsnifatında, çempionatın ən yaxşı 4 yarışının nəticələri nəzərə alınır. Yarış əsnasında bir-birlərini əvəz edən bir neçə atlı tərəfindən atılan ballar, başa çatan dövr sayından asılı olmayaraq, aralarında bərabər bölünür.
Altay diyarı
Teatr
18-ci əsrin 2-ci yarısından teatr sənəti inkişaf etmişdir. Barnaulda ilk həvəskar kollektiv (“Teatr evi”) 1976-cı ildə təşkil olunmuşdur. Peşəkar truppaların müntəzəm çıxışları 1870-ci illərdən başlanmışdır. Biyskdə (1887) və Barnaulda (1890) dram sənəti həvəskarları cəmiyyətləri yaradılmışdır. 1921-ci ildə Altay quberniyasının peşəkar kollektivlərinin birləşdirilməsi nəticəsində ilk dövlət teatrı yaranmışdır (1936-cı ildən Barnaul Dram Teatrı; 1937-ci ildən Altay Diyar Dram Teatrı, 1991-ci ildən V.M. Şukşin adınadır). Barnaulda uşaq və gənclər üçün teatr (1958), “Nağıl” kukla teatrı (1963), Rubsovskda (1937) və Biyskdə (1943) dram teatrları fəaliyyət göstərir.
Tati dili
Tati dili, Tat dili — Azərbaycanda və İranda yaşayan tatların dili. Bu dil fars dilinə çox bənzəyir.
Bu dili Bakı şəhərinin qədim Balaxanı qəsəbəsi və Suraxanı qəsəbəsi, Dağlılar, İsmayıllı rayonu Lahıc qəsəbəsi, Şamaxı rayonu Məlhəm kəndi, Dərbənd şəhərinin müəyyən yerləri, Quba tatların və. s yerlər danışır.
Brickellia jaliscensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Əli Kərimov (balabançı)
Kərimov Əli Zülfüqar oğlu — balaban ustadı, zurnaçı.
Həyatı
Yastı balaban ustadı olmaqla yanaşı gözəl saz, tar, kamança, nağara, Qoşa nağara da çalmışdır. "Koroğlu nağarası"nın müəllifi olan Əli Kərimov 70-a yaxın yeni mahnı bəstələyib ifa edib.
Əli Kərimov zurna, balaban, tütək kimi alətlərdə çox böyük sənətkarlıqla çalmağı bacarıb, eləcə də onların imkanlarını texniki baxımdan genişləndirib. İlk dəfə olaraq o, zil tembrli zurnanı peşəkar kamera alətinə çevirib. Yaqut Bahadurqızının sözlərinə görə Əli Kərimov təkcə çalğıçı yox, həm də onlarla mahnının yaradıcısı, Azərbaycan milli musiqisinin irəliləməsində önəmli rol oynayan sənətkar olub. Bayram Hüseynli və Tahirə Kərimova 1984-cü ildə "Əli Kərimov" adlı rusdilində monoqrafiya çap etdirmişlər. Bu əsər Ə. Kərimov haqqında hərtərəfli və dürüst materallarla zəngindir."Çoban Yaylağı" və "Əli icadı" peşrovlarının, rəqslərin (Heyvagülü, Alma gülü, Alça gülü, Bənövşə, Əfruzə və s.) müəllifidir. 7 hissəli Çaharzən dəstgah" nı çalmışdır.
2009-cu ildə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin xətti ilə araşdırmaçı Qalib Soltanoğlunun "Asta çal balabanı: Kalvalı Əli Dədə" kitabı işıq üzü görüb. 2009-cu il noyabrın 25-də Ağsu şəhər Mədəniyyət Sarayında çağdaş Azərbaycan zurna-balaban məktəbinin yaradıcısı Əli Kərimovun 135 illiyinə həsr olunmuş tədbir keçirilib.
2009-cu ildə Əli Kərimovun ifa elədiyi oyun havalardan ibarət disk buraxılıb. Diskdə 2 el havası – "Tərəkəmə" və "Uzundərə" mahnıları yer alır. Əli Kərimovun mahnıları Azərbaycan Milli Radiosunun "Qızıl fondu"nda və Dövlət Səs Yazıları Arxivində qorunur.
Parlaq birgöz
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.