cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Komor frankı
Əsginaslar
Dövriyyədə 2005-2006-cı il buraxılışlı 500, 1000, 2000, 5000 və 10000 frank nominallı əsginasları görmək olar. Köhnə — 1976 və 1986-cı il buraxılışlı əsginaslar ödəmə vasitəsidir və köhnəlmə müddətində dövriyyədən götürülür.
Valyuta məzənnəsi rejimi
Frankın məzənnəsi 491,96775:1 nisbətində avro (ISO 4217 kodu — EUR) ilə əlaqəlidir..
İndrilər
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Xınıslı
Xınıslı — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 sentyabr 2004-cü il tarixli, 727-IIQ saylı Qərarı ilə Kürdəmir rayonunun Xınıslı kəndi Karrar kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Karrar qəsəbəsi mərkəz olmaqla, Karrar qəsəbə inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi XVI əsrdə qızılbaşların tərkibində adı çəkilən xınıslı (xunuslu) tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Mənbələrdə Xınıslı XIX əsrin ortalarında Girdimançay ətrafında yaşamış 19 tüstüdən ibarət köç kimi qeyd olunur. Şamaxı rayonunda Böyük Xınıslı və Dərə Xınıslı kəndləri qeydə alınmışdır. Ərazidə eyniadlı çay da var.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 734 nəfər əhali yaşayır.
Senecio volckmannii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Roman Əliyev
Həyatı və fəaliyyəti
1963-cu ildə oktyabrın 11-də Latviyanın Riqa şəhərində anadan olmuşdur.
1982-1987-ci illərdə Riqada 79 nomrəli orta məktəbdə muəllim, 1987-1992-ci illərdə Riqada Puşkin adına liseydə direktor muavini, 1992-1993-cu illərdə isə Riqada 83 nomrəli orta məktəbin direktoru olmuşdur. Latviya Təhsil Nazirliyinin Məşvərət Şurasının sədri, Latviya Dövlət Universitetinin Pedaqogika və Psixologiya uzrə Elmi-Tədqiqat İnstitutunun aparıcı elmi əməkdaşıdır. “Ocaq” Latviya-Azərbaycan Mədəniyyət Mərkəzinin sədri, həmcinin Latviya Respublikası Prezidenti yanında milli azlıqlar uzrə birliyin sədridir. “Elm və Mədəniyyət” qəzetinin üzvü, Riqa Klassik Gimnaziyasının direktorudur. 1998-ci ildə “Yaradıcılıq məktəbi”, “Yaradıcılıq qabiliyyəti və inkişafı”, 1999-cu ildə “Təhsil. Modellər və nəzəriyyələr” və digər elmi məqalələrin muəllifidir.
Mükafatları
2011-ci il iyulun 4-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan diasporunun inkişafı sahəsindəki xidmətlərinə gorə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunmuşdur.
Inga cuspidata
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Marselo (futbolçu)
Marsello Virera Da Silva Cuniyor — Braziliya milisinin və "Fluminense" komandasının müdafiəçisi.
Fluminense
Marsello peşəkar karyerasına "Fluminense" klubunda başlayıb. Burada 30 oyuna 6 qol vurub.
Real Madrid
Marsello 2007-ci ildə "Real Madrid"ə "Fluminense" komandasından transfer olub. İndiyə qədər "Real Madrid"də 386 oyuna çıxaraq rəqib qapılarına 26 qol vurub. Madrid təmsilçisi ilə 4 dəfə Çempionlar liqasının qalibi və 2 dəfə "Laliqa" çempionu olub.
Yenqalıçev adası
Konus adası — Rusiyanın Kamçatka diyarı ərazisində yerləşən ada. Oxot dənizinə daxil olan (Şelixov körfəzi) Podkarenaya buxtasında, Tobizena yarımadası, Bojedomov burnu və Podqarenaya çayının mənsəbindən qərbdə, Kamçatka yarımadasının qərb sahilinin şimalında yerləşir. İnzibati baxımından Kamçatka diyarı Karaqin rayonu ərazisinə daxildir. Ada 1871-ci ildə knyaz Konstantin Yenqalıçevin (1841—?) şərəfinə adlandırılmışdır. O, Sibir donanmasına daxil olan «Saxalin» gəmisində fəaliyyət göstərmişdir. German Tobizinin kapitanı olduğu gəmi 5 avqust 1867-ci ildə sualtı daşlara çırpılır. Güclü fırtına 26 avqusta şxunu zədələyir və dənizin dibinə gömülür. Gəmidə yelkənçi İvan Bojedomov olmuşdur. Sahildə yerləşən burun onun şərəfinə adlandırılır.
İtalik dilləri
thumbnail
Aştiyan dili
Aştiyan dili — Hind-Avropa dil ailəsinin Şimal-qərbi İran dillərinin Mərkəzi İran qrupuna aid olan dildir ki Mərkəzi ostanında xüsusilə Aştiyanda danışılır.Mərkəzi İran dialektləri və Talış dili arasında keçiddir.Vəfs dilinə çox oxşayır.
İtalik dilləri
İtalik dilləri — ölü Hind-Avropa dilləri (latın, falisk, umbr, osk) qrupu. İtalik dilləri Mərkəzi və Cənubi İtaliyada yayılmışdı. Osk, umbr və falisk dillərindən dövrümüzədək latın, etrusk və yunan əlifbaları ilə yazılmış 300-ə yaxın kitabə çatmışdır; ən əhəmiyyətliləri 1944-cü ildə Umbriya vilayətindəki (qədim İquvium şəhəri yaxınlığında) tapılmış e.ə 3-2 əsrlərə aid İquvium cədvəlləridir (5000 söz).
Valeriana occidentalis
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
İtdirsəyi
İtdirsəyi - göz qapaqlarının kənarında yerləşən tük kisəsi və piy vəzisinin kəskin iltihabı. Törədicisi stafilokokk bakteriyalarıdır.
Müalicəsi
İtdirsəyini törədən səbəbləri arada qaldırmaq, xəstəliyin başlanğıcında çay sodası, yaxud kalendula məhlulundan həmin nahiyəyə islatma qoymaq, brilyant yaşılı sürtmək və s. İtdirsəyini sıxdıqda, göz yuvasının fleqmonasına səbəb ola bilər.
Guco
— Yaponiyanın Gifu prefekturasından yerləşən şəhər.
2015-ci ilin məlumatına görə şəhərin əhalisi 41.927 nəfərdir, hər km² ərazidə 41 nəfər yaşayır. Şəhərin sahəsi 1.030,79 km²-dir.
Tarix
thumbnail|left Müasir Guco şəhəri 1 mart 2004-cü ildə Haçiman, Şirotori və Yamato şəhərlərinin, Meyo, Minami, Takasu və Vara kəndlərinin (hamısı keçmiş Guco rayonun tərkib hissəsi idilər) birləşdirilməsi nəticəsində yaranmışdır.
Su yolları
Guco şəhəri öz təmiz su yolları ilə məşhurdur. Şəhərdəki ilk su yolları XVII əsrdə qurulmuşdur. Kanallar, fəvvarələr və su yolları hələ də düyünün, tərəvəzlərin, paltarların yuyulmasında istifadə olunur. Şəhər əhalisi su yollarını təmiz, suyu saf saxlamağa çalışır. Çəkilən bu zəhmətə görə Guco suyundan içmək yerli iftixar hesab olunur.
Şəhərin sakinlərini ciddi nəzarət altında şəhərin saf suyu ilə paltar və qab-qacaq yuduqlarını görmək mümkündür. Bu proses bir neçə əsrdir ki, davam edir və evləri saf su ilə təmin edir.
Guco Odori
thumbnail|Guco Haçiman qalası Şəhərdə keçirilən Guco Odori festivalı xeyli turistin marağına səbəb olur. Festival ilk dəfə 400 il bundan əvvəl keçirilib və bugünə qədər davam edir. Avqustun ortalarında Obon bayramının 4 günü boyunca şəhərdə bütün gecə rəqslər davam edir.
Rəqslər Kiotodakı Gion festivalı ilə eyni gündə başlayır və 30 gecə davam edir. Rəqslər Yasaka məbədində başlayır və hər gecə başqasında keçirilir. Guco Odori Qoruma Cəmiyyəti ohayaşi vasitəsilə musiqili hekayələr danışır. Ohayaşinin tərkibinə solist, şamisen ifaçısı, tayko ifaçısı və sayakuxati ifaçısı daxildir.
Dinləyicilər rəqs edərək festivala qatılırlar. "Urabon" dövründə (3 – 16 avqust) rəqslər səhər saat 5-ə qədər davam edir. Festivalı izləmək üçün hər il şəhərə 22.000-dən çox turist gəlir.
Saxta yeməklər
Gyudzo şəhəri Yaponiyada saxta yemək üzrə öndə gedən şəhərdir. Saxta yeməklər restoranlar tərəfindən pəncərələrə qoyularaq dekorasiya kimi istifadə olunur.
Sakon aşırımlı körpüsü
Sakon aşırımlı körpüsü — Yunanıstanda, Megalopolis şəhəri yaxınlığında yerləşən və Sakon vadisindən keçən dünyanın ən böyük aşırımlı köprülərindən biri. Körpü son bir neçə on il ərzində çoxlu sürüşmənin baş verdiyi təhlükəli bir ərazidə yerləşir.
Tikintisi
Aşırımlı körpünün ümumi uzunluğu 490 metrdir. Bu Paradeziya-Sakona və Tripolis-Kalamata nəqliyyat xətlərinin tikintisi zəncirində son iş olmuşdur. Tikinti işləri «Moreas» konsorsiumu tərəfindən Yunanıstan hökumətinin dəstəyi ilə aparılmışdır. Layihəni hazırlayan Nikods Donas olmuşdur. O, bu layihəni «Cəsarət» adlandırırdı. Sakon aşırımlı körpüsü Harilaos Trikupis Körpüsündən sonra ən çətin mühəndislik layihələrindən biri hesab edilir. Layihənin ümumi dəyəri tikintidə çıxan problemlərdən dolayı 94 milyondan 131,5 mln avroya qədər artmışdır.
Körpü üç yerdə dəstəklənir: köprünün ucunda və körpünün sütununda. Bu körpüdə sabitliyini təmin etmək üçün əsasdır. Körpünün aşırımı sütunla başlayır və 30 metr hündürlüyə çatır. Körpünün iki tərəfində olan iki aşırım körpünün metal hissəsini dəstəkləyir. Körpünün özü pulludur. Körpünün tikinrisi 2008-ci ildən 2016-cı ilə qədər davam etmişdir : faktiki açılış 2016-cı ilin yanvar ayında, rəsmi açılış isə 28 fevralda keçirilib. Körpünün eni 27 metrdir. Konstruksiyanın hündürlüyü isə 300 metrdir. Körpü üzərindən keçən magistral dörd zolaqlıdır. Avtomobil nəqliyyatı üçün nəzərdə tutulan körpünün memarı Nikos Donasdır. Aşırımlı körpü dəmir-beton konstruksiyasından hazırlanmışdır.
Xırdapay
Toponimikası
Xırdapay oyk, sadə. Kürdəmir r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Şirvan düzündədir. XIX əsrin ortalarında Muğan düzünün şm.-ında yaşayan Şahsevənlərin tərkibində xəlfəli, muğanlı tayfaları ilə yanaşı xırdapay adlanan tayfanın da adı çəkilir. Kəndin həmin tayfaya məxsus ailələr tərəfindən salındığı ehtimal edilir. Etnonim xırda (kiçik) və pay (hissə) komponentlərinin birləşməsi kimi "kiçik hissə" mənasındadır.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kəndə 5734 nəfər əhali yaşayır.
Əlayaqlılar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  yarımdəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Senecio volutus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Valeriana secunda
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Suyoncası
(Menyanthes) — fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Tetrarxiya
Tetrarxiya ( — dörd, — hakimiyyət) — Roma imperyasında hakimiyyət forması olub, imperator Diokletian tərəfindən 293-cü ildə imperiyada hakimiyyət böhranını aradan qaldırmaq üçün tətbiq edilmiş, 313-cü ilə qədər mövcud olmuşdur. Hakimiyyət halqası dörd imperatordan (iki ahıl — "Avqust" və iki cavan — "Sezar" titulundan) ibarətdir.
Yaranması
285-ci ildə Diokletian sərkərdə (hərbi komandir) Maksimianı (cavan) müştərək hökümdar ("sezar"), 286-cı ildə isə "avqust" elan edir. Diokletian imperiyanın yarısını — şərqini, Maksimian isə qərbini idarə edir. Diokletian Maksimianın razılığı ilə əlavə iki "sezar" — Qaleriya və Konstansa Xloru "avqustlara" köməkçi təyin edir. Beləliklə, tetrarxiya üsul idarəsində məqsəd "avqustlardan" sonra hakimiyyətin "sezarlara" keçməsini təmin etmək idi.
Inga cynometrifolia
(Inga cynometrifolia) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tetrarxiya
Tetrarxiyanın süqutu
305-ci ildə 20 illik müddət bitdikdən, "avqustlar" Dioklesian və Maksimian istefa verdikdən sonra onların yerini "sezarlar" Qaleriy və Konstansi Xlor tutmuş olurlar. Onlar da öz növbəsində yeni "sezarlar"ı (Maksimian və Flavi Valeriya Sever) seçərək ikinci tetrarxiyanı yaratmış olurlar. Lakin onun ömrü çox sürmür. 306-cı ildə Konstansi vəfat etdikdən sonra Qaleriy Severi eyni zamanda Konstansiya öz oğlu I. Konstantini "avqust" təyin edilir. Maksemianın oğlu Maksensiy buna etiraz olaraq Sever üzərində qələbə çaldıqdan sonra onu taxtan imtina etməyə məcbur edir. 307-ci ildə Severi oldürmək əmrini verir. Beləliklə, "avqust" tituluna dörd (Qaleriy, Konstantin, Maksimian və Maksensiy), "sezar" tituluna isə bir (Maksimin) namizəd olmuş olur.
309–313-cü illərdə iddialı imperatorlar daxili çəkişmələrin qurbanlarına çevrilirlər. 310-cu ildə Konstantin Maksimianı boğduraraq öldürtdürür, Qaleriy öz əcəli ilə 311-ci ildə vəfat edir. 312-ci ildə Milviy körpüsü üzərində döyüşdə Maksensiyni məğlub edir. Məğlubiyyətə dözməyən Maksensiy 313-cü ildə Tarsda özünə qəsd edərək ölür.
313-cü ildə Qərbdə Konstantin, şərqdə isə Lisiniy imperator olması ilə tetrarxiya süqut etmiş olur. 324-cü ildə Konstantin Lisiniyə qalib gələrək özünü tək "avqust" elan edir.
Orlov-Bryansk əməliyyatı
Orlov-Bryansk əməliyyatı — 1941–1942-ci illərdə Moskvanın strateji müdafiəsinin gedişində Sovet qoşunları tərəfindən həyata keçirilmiş müdafiə əməliyyatı. 30 sentyabr 1941-ci ildən 23 oktyabr 1941-ci ilədək davam etmişdir. Əməliyyatın gedişində Qızıl Ordu hissələri düşmənin üstün qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alınsa da, düşmənə ağır zərbələr vuraraq Quderianın ikinci tank qruplaşmasının (6 oktyabrdan — ikinci tank ordusu) onların hərəhətini dayandırmağa müvəffəq olmuşdur. Sonralar mühasirədən çıxmağa müvəffəq olan hərbi hissələr müdafiə mövqeyinın gücləndirilməsində mühüm rol oynamışlar. Orlov-Bryansk əməliyyatı nəticəsində düşmənin Moskvaya hücumunu iki həftədən artıq bir müddətə ləngitmək mümkün olmuş, bu isə Sovet qoşunlarının komplektləşdirilməsinə, ehtiyat qüvvələrin, o cümlədən Uzaq Şərqdəki qüvvələrin bir hissəsinin Moskva yaxınlığında cəmlənməsinə imkan yaratmışdı.
Əməliyyatın həyata keçirilməsi
1941-ci il sentyabrın sonlarında Bryansk cəbhəsinin qoşunları Bryansk-Kaluqa və Orlov-Yula istiqamətində müdafiə mövqelərini möhkəmləndirdilər. Onların ön müdafiə mövqeyi Snopot, Poçep, Poqar, Qluxov xətti üzrə 290 km uzunluğunda idi.
30 sentyabr 1941-ci ildə almanların "Mərkəz" ordu qruplaşması Şostka rayonundan və Roslavlın cənubundən hücuma keçdi. Günün sonunda 50-ci və 13-cü orduların müdafiə xətti almanlar tərəfindən yarıldı.
1 oktyabr 1941-ci ildə Stalin general D. D. Lelyuşenkonu Baş Ştaba çağırdı və 1-ci qvardiya atıcı korpusunun formalaşdırmaq və bu korpusun qüvvələri ilə Bryansk cəbhəsini yaran və Oryol istiqamətində hücuma keçən Quderianın tank qruplaşmasının hücumunu dayandırmağı əsas vəzifə kimi qarşıya qoydu. Korpusun 4–5 gün ərzində formalaşdırılması başa çatdırılmalı idi, lakin elə həmin gecə general Lelyuşenkonu yenidən Baş Ştaba çağırdılar və ona xəbər verdilər ki, Quderianın ordusu artıq Orlov şəhərinin hüdudlarındadır. Lelyuşenko anladı ki, 1–2 gün vaxt verilsə belə, o, korpusu formalaşdıra və şəhərin müdafiəsini təşkil edə bilməyəcəkdir.
General Lelyuşenko Oryol şəhərini döyüşsüz olaraq düşmənə təslim etmək, Tula artilleriya məktəbinin ehtiyatda olan 36-cı motosiklet polkunun qüvvəlləri ilə Mtsenskinin cənubunda müdafiəni təşkil etmək qərarına gəldi. Stalin xəritə üzərində karandaşla Zişa çayı boyunca Mtsensk rayonunda müdafiə xəttini çəkərək bu qərarı təsdiq etdi.
2 oktyabr 1941-ci ildə Quderianın tank qruplaşması Oryol vilayətindəki Kromı yaşayış məntəqəsini ələ keçirirək Kromı şossesi ilə Oryola doğru hərəkət etdi. Bu vaxt general Lelyuşenkonun ştabı hələ heç Mtsenskə gəlməmişdir.
Vikimedia Fondu
Vikimediya Fondu — qeyri-kommersiya, qeyri-hökumət təşkilatıdır və Vikipediyadan başqa bir sıra digər azad məzmunlu layihələri idarə edir.
Vikimediya Fondunun layihələrini dəstəkləmək məqsədilə Metaviki saytı yaradılmışdır. Vikimediya Fondu Vikipediya azad ensiklopediyası və Mediaviki platforması əsasında işləyir.
http://www.mail.wikipedia.org və ya http://www.meta.wikimedia.org/wiki/IRC_channels  saytına müraciət etməklə Fondla və onun layihələri ilə bağlı sualları müzakirə etmək mümkündür.
thumb|The Wikimedia projects logo family thumb|Organization chart as of January 2008 "Wikimedia Foundation Inc." təşkilatının ofisi ABŞ-nın Kaliforniya ştatında yerləşir. Təşkilatın digər ölkələrdə də filialları fəaliyyət göstərir: Almaniya, Fransa, Polşa, Serbiya, İngiltərə, Niderland, İsveçrə, İsrail və Tayvan.
Türk Ulduzları
Türk Ulduzları (Türk Yıldızları) — Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin, eləcə də Türkiyə Milli Akrobatika Qrupunun akrobatika eskadronudur. Komanda 7 noyabr 1992-ci ildə yaradılıb və 11 yanvar 1993-cü ildə "Türk Ulduzları" adını alıb. Uçuşlar 8 ədəd NF-5 təyyarəsi ilə həyata keçirilir. Nəqliyyat vasitəsi kimi Lockheed C-130 Hercules istifadə olunur
Qəzalar
Təlim uçuşu zamanı NF-5 təyyarəsinin qəzaya uğraması ilə pilot Yüzbaşı Ümit Özer həlak olmuşdur.
7 aprel 2021
Təlim uçuşu icra edən "Türk ulduzlarına" məxsus NF-5 təyyarəsi saat 14:15 (Bakı vaxtı ilə 15:15) radələrində Konyada qəzaya uğrayıb. Pilot Yüzbaşı Burak Gençcelep həlak olub.
6 dekabr 2022
Təlim uçuşu icra edən "Türk ulduzlarına" məxsus NF-5 təyyarəsi havada quş ilə toqquşduğuna görə qəzaya uğrayıb. Pilot katapult edə bilib.
22 avqust 2001
Fəaliyyəti dövründə Azərbaycanda ilk uçuşunu 22 avqust 2001 tarixində yerinə yetirib. Şou zamanı canlı olaraq 1 milyondan çox adam tərəfindən izlənilərək rekord qırıb.
26 iyun 2018
İllər sonra 2018-də Azərbaycan Ordusunun Qurulmasının 100 illiyində Bakı şəhərinə bir daha təşrif buyurub. Həmin paradda Azərbaycanda ilk dəfə SoloTürk-də uçuş yerinə yetirib.
15 sentyabr 2018
Bakı şəhərinin Qafqaz İslam Ordusu tərəfindən işğaldan azad edilməsinin 100 illiyi şərəfinə keçirilən paradda iştirak ediblər.
26–29 may 2022
2022-ci ildə Texnofest festivalı çərçivəsində Texnofest Azərbaycan tədbirində SoloTürk ilə birlikdə uçuşlar həyata keçirib. right|thumb|Türk Ulduzları|275x275px 281x281px|thumb|left|Türk Ulduzları
thumb|center|300px|Türk Ulduzu
Circus (Britni Spirs albomu)
200 px|right Circus — Britni Spirsin sayca altıncı studiya albomudur.
Albom ABŞ-də 2 dekabr 2008-ci ildə müğənninin 27-ci ad günündə satışa çıxıb. Circus Britninin Billboard çartına birinci yerdən daxil olan 5-ci albomudu. 26 sentyabr 2008-ci ildə satışa çıxan albomun 1-ci sinqlı Womanizer ...Baby One More Time sınqlından sonra Britninin ən uğurlu çıxış parçası idi.
İçinomiya
İçinomiya — Yaponiyada şəhər. Honşu adasının cənubunda, Aiçi prefekturasındadır.
Əhalisi
Əhalisi 380.000-dən çoxdur (2005).
Valeriana sitchensis
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Senecio vulcanicus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Birillik zöhrəotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Soran əmirliyi
Soran Əmirliyi (Osmanlıca: امیرات سوران, Ərəbcə: سورانيون, kürdcə: میرنشینی سۆران) 1514-cü ildə Çaldıran Döyüşü ndən sonra Osmanlı İmperiyası na bağlılığını elan edən Bəyliklərdən birisidir və daha sonra 1816-1836-cı illərdə Rəvandüz də mərkəzliyində Kor Əmir tərəfindən qurulmuş bir orta əsr kürd əmirliyiydi. Kor Əmir in hakmiyətinə Osmanlı lar tərəfindən son qoyuldu.
Vəfs dili
Vəfs dili — Hind-Avropa dil ailəsinin Şimal-qərbi İran dillərinin Mərkəzi İran qrupuna aid olan dildir ki Mərkəzi ostanında xüsusilə Vəfsdə danışılır.Mərkəzi İran dialektləri və Talış dili arasında keçiddir.Aştiyan dilinə çox oxşayır.
Sumqayıt
Sumqayıt — Azərbaycan Respublikasında respublika tabeli şəhər. Paytaxtdan 31 km şimalda, Abşeron yarımadasında, Xəzər dənizinin qərb sahilində düzənlik ərazidə yerləşir. Hacı Zeynalabdin, Ceyranbatan, Köhnə Corat, Yeni Corat, Novxanı, Kimyaçılar, İnşaatçılar, Kotej, Yaşma və Saray qəsəbələri, Yaşıl dərə, Stansiya Sumqayıt, Qurd dərəsi, Sarıqaya, Xəzər bağları yaşayış massivləri, 21 mikrorayon və 67-dən çox şəhər məhəllələri inzibati əraziyə daxildir.
Toponimi
"Sumqayıt" toponiminin yaranması barədə 3 fərqli versiya var.
"Sum qayıt" əfsanəsi
Bu əfsanəyə görə, günlərin bir günü uzaq ellərdən gələn dəvə karvanı bu yerdən keçir. Onların su ehtiyatı qurtarır, susuzluğa davam gətirə bilməyən karvan sahibləri arasında bir-birini dərin məhəbbətlə sevən Sum və Ceyran adlı iki gənc də var idi. Bir tərəfdən susuzluq, bir tərəfdən isə qızmar günəş altında, qumlu səhrada yerimək, Ceyranı lap taqətdən salmışdır. Sevgilisinin susuzluğa dözə bilmədiyini görən Sum Ceyrana deyir:
— Sən burada məni gözlə, ya ölərəm, ya da sənə su taparam!
Sum karvandan aralanıb gedir, lakin sevgilisinin fəlakətlə qarşılacağını hiss edən Ceyran onun ardınca qışqırır:
— Sum, qayıt! Sum, qayıt! Sum, qayıt!
Tayfa adı ilə
Sumqayıt adı Rəşidəddin Fəzlullahın "Cami ət-təvarix" əsərində türk tayfaları arasında qeyd edilir. Həmin əsərdə Çingiz xan zamanında türk tayfalarının adları çəkilərkən Kunkqay və ya Sunkqayt (Khunkqait) tayfasının adı Qarait (Kirait), Cirkin, Sakait (Sakaut), Tumavut, İlbat, Nayman (Naiman), Yiti-i Tokluq, Tanqut və Unkut tayfaları arasında qeyd edilir. Fəzlullah Rəşidəddin Cəmi ət-Təvarixdə türk əsilli tayfaların adları və haqlarında təsvir bölməsində yazır: Monqollar dövründən sonra bu adı təqdim edən, hazırda monqol adlandırılan ancaq əslində adları monqol olmayan tayfalardan biri Saqait tayfasıdır. …Tayciyut tayfası ilə Çingiz xan arasında çəkişmə və nifaq olduğu zaman bu tayfa Çingiz xanın tərəfini saxladı və onun qoşununa qatıldı: tarixdə onların da təsviri verilib, Ancaq nə o zaman, nə də indi bu tayfadan kimsə məlum deyil ki, möhtərəm və şöhrətli olsun.
Qazax tarixçi Sergey Axincanov "Qıpçaqlar" adlı əsərində "Qay", "Kun" tayfalarının etnik mənsubiyyəti haqqında geniş araşdırma apararaq onların Qıpçaqların ulu babaları olduğunu ortaya çıxardıb. Türkmən əsilli sovet tarixçisi Sergey Aqacanov da "Oğuzlar" haqqındakı əsərində, Kun və Qay tayfalarının XI əsrdə Monqolustan və Şərqi Çindəki yurdlarını tərk edərək qərb istiqamətində hərəkət etdiklərini və Orta Asiyada yeni bir xalqlar köçünə səbəb olduqlarını qeyd edir. Hər iki tayfanın köçü haqqında tarixi məlumatları toplayan Əkbər N. Nəcəf "Qaraxanlılar" adlı əsərində, bu tayfaların adlarının ərəbcə, qrabarca mənbələrdə çəkildiyini, Biruninin qay, kun tayalarını türk olaraq göstərdiyini vurğulayıb.
Qayı və kunların birlikdə hərəkət etdikləri, daha sonra Xarəzmşahların və Monqol imperiyasın tərkibində yer aldıqları, 1230-cu ildə artıq Azərbaycanda bu adda məskunlaşmaların olduğu qeyd edilir. Adın monqolca yazılışına diqqət etdiyimizdə Sumqayıt adının orjinal yazılışı Kun-qayt olub, bu da Kun və Qay və ya Qayıt tayfalarının birliyini ifadə edirdi. Böyük ehtimal Sumqayıt adı həmin tayfa birləşməsinin adını əks etdirirdi.
Semyon Bronevski 1823-cü ildə nəşr edilmiş "Qafqaz haqqında ən yeni coğrafi və tarixi xəbərlər" adlı kitabında yazır: Bakı xanlığı demək olar ki, Abşeron yarımadasında yerləşir, şimalda Quba mülkü ilə sərhəddir ki, ondan Suqaytı çayı ilə ayrılır …
Sumqayıt çay
Şəhərin adının mənşəyi ilə bağlı başqa bir fikir, şəhərdən bir az şimalda axan Sumqayıt çayla əlaqədardır. Yarımsəhra şəraitində axan çayın mənsəbi yoxdur və çay quraqlıqda tamamilə quruyur. Çayın Xəzər dənizinə axmayıb geri qayıtdığına görə ona qədim türkdilli tayfalar "su qayıdan çay" demişlər. Çayın adı və sonradan salınmış şəhərin adı da, məhz bu ifadədən gəlir.
Tarixi
thumb|250px|right|[[Sumqayıt Alüminium Zavodundan bir görüntü. 1957-ci il. "Oqonyok" jurnalı.]]
Tarixçilərin fikrincə müasir Sumqayıtın yerləşdiyi ərazidə qədim dövrlərdə midiyalılar məskunlaşıb.
Böyük Britaniyada nəşr olunan "The York Herald" qəzetinin 23 may 1877-ci il tarixli sayında belə Sumqayıtın adı çəkilib. Yazıda qeyd olunub ki,
Sovet İttifaqı rəhbərliyi Abşeron yarımadasını ağır sənaye mərkəzinə çevirmək qərarına gəlir. Bu məqsədlə Abşeronda ikinci bir sənaye mərkəzi tikmək planlaşdırırlır. İlk tikinti işləri 1938-ci ildə başlanır, lakin İkinci dünya müharibəsinin başlanması ilə əlaqədar olaraq şəhərin tikintisi dayandırılır. Tikinti işləri 1944-cü ildə yenidən bərpa olunur. Şəhərin tikintisi zamanı torpaq altında qazıntı işləri görülərkən qədim yaşayış məntəqəsinin və karvansarayın qalıqlarına rast gəlinirdi. Sənaye şəhəri Sumqayıtın baş planı 1948-ci ildə Moskvadakı layihə institutlarından birində hazırlanmışdı. Şəhərin yaşayış zonasının tikintisi planını layihələşdirmək isə Azərbaycan Dövlət Baş Layihə İnstitutu tərəfindən yerinə yetirilmişdir. 1947–1949-cu illərdə hazırlanmış həmin layihənin müəllifləri Saburov, İsayev və Brjesinkaya idi. Sumqayıtın tikintisində azərbaycanlılar ilə yanaşı müharibədə əsir düşmüş almanlar da işlədilirdi. 1949-cu ildə Sumqayıta şəhər statusu verilir.
Coğrafiyası
thumb|250px Sumqayıt inzibati rayonu Xəzər dənizi şimal-qərb sahili boyunca duzənlik sahədə yerləşir. İnzibati rayon ərazisi Abşeron yarımadası ərazisinin 9495 hektarını təşkil edir. Torpağı günəşli, iqlimi quru suptropik və yarımsəhradır. Küləkli günlərin sayı ildə 75, küləyin sürəti adətən 5–20 m/san təşkil edir. Şəhər ərazisindən Sumqayıt çayı axır. Çay əsasən suyunu dənizə çatdıra bilmir. Buna səbəb yarımsəhra və qumluq zonasında suyun süzülməsi (İnfiltirizasiya) hadisəsidir. Çay əsasən yağış suları az miqdarda qar və yeraltı suları ilə qidalanır. Ən böyük qolu Qozlu çayıdır. Çayın mənbəyi Dübrar dağıdır. Havanın ən aşağı tempuraturu −13 °C yanvar, ən isti tempraturu isə +40 °C avqust təşkil edir. Havanın illik orta tempraturu +14 °C təşkil edir. Yay fəsli torpaq örtüyünün tempraturu +60 °C qədər catır. Yağıntılar əsasən payız-qış-yaz aylarında düşür. Yay ayları quraq keçir. İl ərzində 247 mm yağıntı düşür. Ərazidə şimal (Xəzri) çox, cənub küləyi (Gilavar) isə az müşahidə edilir. Şəhərin cənubundan Samur-Abşeron kanalı axır. Kanal Ceyranbatan su anbarına tökülür. Ərazidə cöl heyvanları: tülkü, çaqqal, dovşan, canavar, ördək, göyərcin, sığırcın vardır.
Şəhərin simvolu
Sumqayıtın girişində 15 ədəd üst-üstə spiral şəklində qoyulmuş daş və onların üzərində qağayı qanadları olan abidə şəhərin simvoludur. 15 ədəd daş şəhərin tikintisində bütün 15 sovet respublikasının iştirakının, spiral şəkilli olması onun sonsuz şəhər olmasının, qağayı dənizkənarı şəhər olması ilə yanaşı qanadları o vaxt mövcud olan Sumqayıt stansiyası və dəniz istiqamətindədir. Sonradan abidə alüminiumdan yenidən ucaldılarkən 15 daş prinsipinə əməl olunmamışdır. Abidənin Memarı Süleyman Həbib oğlu Hacıyevdir (Şəkinski) (1920–2000).
Sumqayıtın gerbi
Sumqayıt şəhərinin yeni gerbi 22 iyul 2011-ci ildə şəhər aktivinin ilin birinci yarısında Sumqayıtın sosial-iqtisadi inkişafının yekunlarına həsr edilmiş yığıncağında təqdim olunmuşdur. Gerbin seçilməsi üçün elan edilmiş müsabiqəyə üç ay müddətində təqdim edilmiş 50-yə yaxın eskiz mütəxəssislərin və şəhər ictimaiyyəti nümayəndələrinin daxil olduğu xüsusi komissiya tərəfindən nəzərdən keçirilmişdir. Müzakirələr prosesində daha məqbul hesab edilən 24 eskiz ictimaiyyətin mühakiməsinə təqdim edilmişdir. Şəhər icra hakimiyyəti başçısının sərəncamı ilə gerb rəsmi status əldə etmişdir. Təsdiq olunmuş gerbdə füruzə rəngi Sumqayıt şəhərinin dəniz sahili sularının rəngini, göy rəng səmanı, şəhərin simvollarından sayılan "Göyərçin" abidəsi isə Sumqayıt şəhərinin sülh və əmin-amanlıq şəhəri olmasını simvolizə edir.
Əhali
AzStat-ın 1 yanvar 2013-cü il tarixinə olan məlumatına əsasən Sumqayıt şəhər ərazi dairəsinin əhalisi 325.237 nəfərdir. Onlardan 290.5 min nəfəri Sumqayıt şəhərində, 21.6 min nəfəri Hacı Zeynalabdin qəsəbəsində, 13.1 min nəfəri isə Corat qəsəbəsində yaşayır.
Ekoloji vəziyyət
Sumqayıt Azərbaycan şəhərlərinin içində ən fəlakətli ətraf mühitə malikdir. Orta hesabla hər il havaya 96,5 min ton zərərli maddələr buraxılır. Sumqayıt Alüminium Zavodu şəhərin 2 km-də yerləşir və bu zəhərli maddələrin çox bir "payı" bu zavoda düşür. Bundan başqa Sumqayıt şəhərinin ekologiyasının pozulmasında "Kimyasənaye" İstehsal Birliyinin də çox böyük "əməyi" var. Sumqayıt yeganə şəhərdir ki, 3 müəsisəsi xlor buraxır. Nazirlər sovetinin 18 iyul 2001-ci il 567 N-li Qərarına əsasən Sumqayıtda heç bir kimyəvi müəssisə tikilməməli idi. Buna baxmayaraq, həmin vaxtdan bəri "Sintezkauçuk" birliyində "EP-300", "Üzvisintez" birliyində "Polimer-120" və başqa müəssisələr tikilib, istifadəyə verilmişdir. Bunlardan başqa şəhərin girəcəyində asfalt zavodu tikilib, istifadəyə verilmişdir. Təəsüflər olsun ki, bu və ya digər müəssisələr müvafiq orqanların (sanepidemistansiya, təbiətin mühafizə komitəsi və s.) icazəsi olmadan inşa olunmuşlar. Həmdə bu müəssisələrin tikildiyi zamanı layihələrdə böyük nöqsanlara yol verilmişdir. Havaya atılan zərərli maddələr külək vasitəsilə bütün şəhəri bürüyür. Bu baxışdan "İnşaatçılar" və "Kimyatikinti" yaşayış qəsəbələri daha pis vəziyyətə məruz qalırlar.
Təhsil
1952-ci ilə qədər şəhərdə Corat məktəbi daxil olmaqla 3 məktəb fəaliyyət göstərmişdir ki, həmin dövrdə bu məktəblər Bakı şəhərinin tabeliyində olmuşdur. 1952-ci ildə Sumqayıt Xalq Maarif şöbəsi yaradılmışdır. Həmin ildə şəhərin 3 məktəbində 4 minə yaxın şagird təhsil almışdır.
Hazırda şəhərdə 49 məktəb fəaliyyət göstərir. Onlardan 47-si orta ümumtəhsil, 2-si sağlamlıq imkanları məhdud olan uşaqlar üçün xüsusi məktəbdir. Ümumtəhsil məktəblərindən 4-ü yeni tipli (3 lisey, 1 gimnaziya) təlim-tərbiyə müəssisələridir.
Ümumtəhsil məktəblərində şəhid ailələrindən 242 şagird, hər iki valideynini itirmiş 80 şagird, bir valideynini itirmiş 1625 şagird, qaçqın ailələrindən 3135 şagird təhsil alır, imkan daxilində onlara diqqət və qayğı ilə yanaşılır.
Bu kateqoriyadan olan, həmçinin aztəminatlı ailələrə kömək məqsədilə 2004-cü ildə yeni ümumtəhsil internat məktəbi fəaliyyətə başlamışdır. Hazırda şəhərimizdə fəaliyyət göstərən 2 ümumtəhsil internat məktəbdə 939 şagird təhsil alır, tərbiyə olunur.
Sumqayıt şəhər məktəblərində 5214 müəllim çalışır. Onlardan 4256 nəfəri qadın (81,6%), 958 nəfəri isə (18,4%) kişidir. Müəllimlərdən 4482 nəfəri (86%) ali, 720 nəfəri (14%) isə orta ixtisas təhsilli olmaqla onların 34%-i gənclərdir.
Şəhərdə 57 məktəbəqədər tərbiyə müəssisəsində 7245 uşağın təlim-tərbiyəsi ilə 2384 nəfər məşğul olur. Bunlardan 945 nəfər pedaqoji, 1052 nəfəri isə texniki işçidir.
İstər məktəblərdə, istərsə də məktəbəqədər müəssisələrdə müxtəlif yeni pilot layihələr, xüsusilə sağlamlıqlarında qüsur olan uşaqların məktəb və bağçalarda adi uşaqlarla bir yerdə təhsili – inkluziv təhsillə bağlı geniş layihələr həyata keçirilir. Asiya İnkişaf Bankının dəstəyi ilə məktəbəqədər tərbiyə müəssisələrimizlə bağlı şəhərimiz pilot layihəsinə salınmışdır. Şəhərimizdə çoxsaylı monitorinqlər aparılmış, treninqlər, görüşlər keçirilmişdir. Xeyli metodik vəsaitlər işlənib hazırlanmış və çap olunmuşdur.
Bəzi bağçaların beynəlxalq layihələrə qoşulması bu sahədə inkişafa təkan verəcəkdir. Məktəbəqədər tərbiyə müəssisələrindən 11, 20, 30, 40 №-li uşaq bağçaları SOROS fondunun "Addım-addım" proqramı ilə işləməyə başlamış, 30, 40, 63, 66 №li bağçalar İnkuliziv-inteqrasiv pilot layihəsinə, 47 №li uşaq bağçası YUNISEF-in "Yuva" humanitar təşkilatının iştirakı ilə "Erkən uşaqlıq dövründə qayğı və inkişaf texnologiyası" proqramına qoşulmuşdur.
Səhiyyə
Sumqayıtda Səhiyyə Şöbəsi 1939-cu ildən rayon səhiyyə şöbəsi şəklində mövcuddur. 1948-ci ildən isə hazırkı günə qədər "Sumqayıt şəhər Səhiyyə şöbəsi" adında fəaliyyət göstərir. Sumqayıt ərazisində ilk xəstəxana 1924-cü ildə Haci Zeynalabdin Tağıyev tərəfindən əsası qoyulmuş, hazırda H. Zeynalabdin qəsəbəsində yerləşən 3 saylı Birləşmiş xəstəxanadır.
Xəstəxanalar
Şəhər Mədəniyyət və Turizm İdarəsi
thumb|250px|Sumqayıtda yeni tikilmiş evlər
1950-ci illərdə sənaye şəhəri kimi inkişaf edən Sumqayıtda Sumqayıt şəhər Mədəniyyət şöbəsinin yaradılması şəhərin mədəni həyatında əlamətdar hadisəyə çevrildi.
1998-ci ildən etibarən, Sumqayıt Şəhər Mədəniyyət İdarəsi kimi fəaliyyət göstərən idarə öz ətrafında 19 filialı əhatə edən Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemini, 14 klub tipli müəssisəni (8 mədəniyyət evi, 6 klub), 3 incəsənət, 2 musiqi məktəbini, Sumqayıt Tarix Muzeyini, Sumqayıt Dövlət Rəsm Qalereyasını, Kino-Video Birliyini, Nəsimi adına Mədəniyyət və İstirahət Parkını birləşdirir. Bu mədəni-maarif ocaqlarında 1164 nəfər çalışır.
Qeyd olunduğu kimi Sumqayıt Şəhər Mədəniyyət İdarəsinin tabeliyində 6 klub – "Gənclik", "Veteran", "Poeziya", 4 saylı şəhər klubu, 5 saylı şəhər klubu, 6 saylı şəhər klubu və 8 mədəniyyət evi – C. Cabbarlı adına mədəniyyət evi, N. Nərimanov adına mədəniyyət evi, Mərkəzi Şəhər Mədəniyyət evi, "Energetik" mədəniyyət evi, "İnşaatçılar" mədəniyyət evi, "28 may" mədəniyyət evi, "Dostluq" mədəniyyət evi, Corat mədəniyyət evi fəaliyyət göstərir.
Şəhər Mədəniyyət İdarəsi nəzdində olan təşkilatlar:
İdman
Sumqayıt hər zaman perspektivli idmançılara malik olmuşdur. Şəhərdə bir sıra idman klubları mövcud olmuş və olmaqdadır. Bu klubların adları belədir: "Xəzər", "İnşaatçı", "Kimyaçı", "Sumqayıt", "Polad", "Kainat", "Vosxod", "Metallurq", "Gənclərbirliyi", "Gənclik-95", "Standard" və başqaları
45px İctimai nəqliyyat
Sumqayıtda 11 mart 1959-cu ildən 2003-cü ilin iyul ayına kimi tramvay fəaliyyət göstərmişdir. Əsas istifadə edilən tramvay modeli KTM5 olmuşdur.
45px Dəmiryolu vağzalı
Üçmərtəbəli Sumqayıt dəmir yolu vağzalının sahəsi 5,5 min kvadratmetrdir. Binada gözləmə zalı, bilet kassaları, məlumat bürosu, server otağı, əşyaların saxlanması kamerası yaradılıb və yaxın günlərdə burada ticarət mərkəzinin istifadəyə verilməsi planlaşdırılır. Bundan əlavə, stansiyada 7 yol yenidən qurulub və çəkilmiş dəmir yollarının ümumi uzunluğu 5 min 20 paqonmetrdir. Kompleksdə 12 yol dəyişən quraşdırılıb, uzunluğu 43 metr olan yeraltı piyada keçidi və platformaya yeraltı çıxış keçidi inşa edilib.
Filmoqrafiya
Sumqayıtın yaranma tarixi ilə bağlı 2009-cu ildə ANS televiziyasında "60 yaşında cavan" adlı sənədli film hazırlanaraq efirə verilmişdir. Filmin müəllifi ANS TV-nin əməkdaşı Namiq Hüseynov dur.
Tanınmış sakinləri
Şəhərin tanınmış sakinlərdən şahmatçı Şəhriyar Məmmədyarov, müğənni Ədalət Şükürov, futbolçu Nazim Süleymanov, balaban ifaçısı Əlixan Səmədov, aktrisa Dilarə Əliyeva, karateçi Rafael Ağayev, paraolimpiyaçı İlham Zəkiyev, şair Ramiz Təkani və digərlərini qeyd etmək olar.
Qardaş şəhərlər
thumb|auto|400px|Samsun Şəhər Muzeyində yer alan "Qardaş Şəhərlər" informativ lövhəsində "Sumgayıt"
İlotlar
Tarixi
İlotlar dövlətin əmlakı sayılır və ayrı-ayrı spartalıların sahibi olduqları torpaq sahələrinə təhkim edilirdilər. İlotlar qullardan onunla fərqlənirdilər ki, onların torpağı becərmək üçün əmək alətləri, mal-qaraları, eləcə də öz təsərrüfatları var idi. Torpaq sahibləri ilotları öldürə və sata bilməzdilər. İlotlar əldə etdikləri məhsulun təxminən yarısını ağalarına verirdilər; yerdə qalan hissəsi isə özlərinə qalırdı. İlotlar Sparta icmasına daxil olmurdular və heç bir hüquqa malik deyildilər. İlotların hədsiz istismarı onların üsyanlarına səbəb olurdu. Ən böyük üsyan e.ə. VII əsrdə və e.ə. 464 - 459-cu illərdə olmuşdur. İlotların üsyanlarının qarşısını almaq məqsədi ilə spartalılar kriptilər - vaxtaşırı daha cəsarətli və qüvvətli ilotların döyülməsi və öldürülməsi sistemini tətbiq etməyə başladılar.
Mənbə
Məktəblinin tarix lüğəti. Bakı,2011, səh.147.
Kondensator (elektrik)
thumb|Kondensatorun quruluşu thumb|200px|Kondensatorların növləri
Kondensator müxtəlif elektron qurğularında lazım olan elektrik yüklərini və uyğun enerji tutumlarının əldə edilməsi üçün tətbiq olunan qurğudur. Kondensator passiv elektron qurğusudur. Adətən o lövhə şəklində olan iki elektroddan və onların arasında qalınlığı elektroda nisbətən kiçik olan dielektrikdən ibarətdir. Boş olan kondensatorun elektrik şəbəkəsinə qoşduqda elektrodun biri müsbət, digəri isə mənfi yüklənir. Kondensator şəbəkədən ayrıldıqda elektrik yükü qalır. Onu başqa cərəyansız naqilə birləşdirdikdə isə kondensator boşalır. Yaddaşda olan yükün miqdarı elektrodlar arasındakı gərginliklə mütənasibdir. Bu mütənasiblik sabiti kondensatorun tutumu adlanır. Güc artdıqca kondensator daha çox elektrik yükü saxlaya bilir.
düsturu ilə bu asılılıq təsvir olunur, burada Q elektrik yükü, C kondensatorun tutumu, U isə gərginlikdir.
Birləşdirilməsi
Kondensatorlar elektrik dövrəsinə ardıcıl və paralel olaraq birləşdirilir.
Yəni ümumi tutumun tərs qiyməti verilən tutumların tərs qiymətləri cəminə bərabərdir. Əgər hər birinin elektrik tutumu C olan n sayda kondensator ardıcıl birləşərsə ümumi tutum:
olur. Əgər dövrəyə hər birinin tutumu C olan n sayda kondensator paralel qoşularsa ümumi tutum:
Viburnum setigerum
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Balkon
thumb|Bir balkon Balkon (İtalyanca: balcone) — tikililərdə xarici divarın qarşısında, çox vaxt üstü açıq olan hissə. Balkonlara qapı vasitəsilə keçirlər. Böyük qonaq evlərində həyətə baxan qapıların açıldığı bir yanı həyətə baxan dəhlizlər də balkondur.
Balkon fikri ilk dəfə xristianlıqda, imperator və imperatriçanın kafedrallardakı dini ayinləri xalqdan uzaq, onlarla əlaqəsi olmayan bir yerdə icra etmək ehtiyacından meydana çıxmışdır.
Balkonların ölçüləri və xüsusiyyətləri mədəniyyətdən mədəniyyətə, binadan binaya dəyişir.
Ukok
Ukok – Rusiya Federasiyasında yerləşən yayla alt=|thumb|Ukok [[yaylası]]
Coğrafiyası
Ukok yaylası Altay Respublikasının ən cənubunda, Qazaxıstan, Çin, Rusiya və Monqolustanın sərhəd qovşağında yerləşir. Ukok yaylası 2200–2500 metr mütləq yüksəkliklərə malik dağlıq düzən, dağlıq və yüksək dağlıq səviyyəli səthin reliktidir. Yaylanın üzərində 500-600 metr sıra dağlar yüksəlir. Dağ silsiləsinin maksimum mütləq yüksəkliyi (əvvəllər Nairamdal adlandırılan Kuyten-Uul şəhəri) 4374 metrə çatır Kuyten-Uul dağı, Beluxadan sonra, Altay dağlarının ikinci ən yüksək zirvəsidir.
İsmayıllı (Kürdəmir)
İsmayıllı — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Oykonim yaşayış məntəqələrinin əsasını qoymuş ismayıllı nəslinin adından yaranmışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Şirvan düzündə yerləşir.
Sparta təlimi
Aqoqe ( — Spartada oğlanların təlim-tərbiyə sistemi.
Tarixi
Sparta tərbiyə sistemi- Lakonika əkinçilik ölkəsi idi. Əsas yeri qul əməyi tuturdu. Qullar amansızcasına istismar edildiklərindən, bəzən üsyan edir, öz sahibkarlarına divan tuturdular. Qədim yunan mütəfəkkiri Aristotelə görə, Sparta vətəndaşlarının tərbiyəsində daha çox hərbi icma üzvləri hazırlamaq məqsədi güdülürdü. Burada vəzifə möhkəm və davamlı hərbiçilər, gələcək quldarlar yetişdirmək idi. Ona görə də quldar övladlarının fiziki cəhətdən sağlam olmasına ciddi fikir verilirdi. 7 yaşa qədər spartalılar ailədə məşhur dayələrin himayəsində tərbiyə alırdılar. Sonra elə bir vaxt gəldi ki, dövlət böyüməkdə olan nəslin tərbiyə və təlimini öz üzərinə götürdü. Belə tərbiyənin müddəti çox böyük idi və üç mərhələni əhatə edirdi: 1) 7 yaşdan 14 yaşadək; 2) 14 yaşdan 20 yaşadək; 3) 20 yaşdan 30 yaşadək. Dövlət tərbiyə müəssisəsi olan məktəbə aqellam deyilirdi. Bu məktəblərin rəhbərliyinə hakimiyyətə məlum olan adamlar təyin olunurdular ki, onlara da pedanom deyilirdi. I mərhələdə uşaqlar pedaqnomun rəhbərliyi altında olurdular. Onlar birlikdə yaşayır, oxuyur, minimum oxu və yazı vərdişlərinə yiyələnirdilər. 14 yaşlı oğlanları eyrenə-müəyyən vətəndaşlıq hüququna malik icma üzvlüyünə qəbul edirdilər. Bu zaman yeniyetmələr sərt fiziki cəza tədbirlərinə dözməli olurdular. Tərbiyənin II mərhələsində uşaqların savad təliminə musiqi və nəğmə əlavə edilirdi. 18–20 yaşlarında hərbi və mülki xidmət məktəbi sayılan xüsusi düşərgələrdə-efebiyalarda biliklərini və fiziki hazırlıqlarını təkmilləşdirirdilər. Gənclərin əxlaqi və siyasi tərbiyəsi dövlət başçılarının bilavasitə onlarla söhbətləri zamanı həyata keçirilirdi. Uşaqların tərbiyəsindəki mühüm məsələlərdən biri onların tikanlı, lakin zərif formada və bir neçə sözdə çox şeyi ifadə etməyə qabil olan nitqə yiyələnmələri idi. Yeniyetmələrə cavablarında dəqiq və müxtəsər olmaq öyrədilirdi ki, buna "Lakonik nitq" deyilirdi. Spartalı qızların tərbiyəsi kişilərinkilərdən az fərqli idi. Onların da hərbi-fiziki tərbiyəsinə diqqət yetirilirdi. Bu ondan irəli gəlirdi ki, kişilər müharibədə olduğu zaman, qulların üsyanı baş verdikdə qadınlar daxili asayişi qorumalı və qulları silah gücünə itaətdə saxlamalı idilər.
Şir (astrologiya)
Şir (♌︎) — Zodiakın beşinci bürcü. Şir bürcünə aiddir və Xərçəngdən sonra və Qızdan əvvəl gəlir. Ənənəvi Qərb bürcü, Şiri 23 iyul - 22 avqust arasındakı dövrlə əlaqələndirir. Fəza koordinat sisteminin 120 ilə 150 dərəcəsini əhatə edir.
Bəziləri isti sevir (film, 1959)
Bəziləri isti sevir və ya Cazda yalnız qızlardır  — rejissor və prodüser Billi Uaylderin musiqili komediya filmidir. Bundan başqa bu rejissorun əsas işlərindən birisi və ssenarist İzi Daymondla tandem nəticəsində işlənilmiş ikinci filmdir. Baş rolda Merilin Monro, Toni Körtis və Cek Lemmon oynamışdırlar. Bu filmin ssenarisi Fransada ekranlaşdırılmış "Sevgi fanfaraları" adlı filmin və 1951-ci ildə Almaniyada çəkilmiş eyniadlı remeykin motivləri əsasında yaradılmışdır. Filmdə təhlükəli qanqsterlərdən gizlənmək üçün məcburi şəkildə qadın paltarlarını geyinən iki musiqiçinin macəraları haqqında bəhs edilir. Həmçinin filmdə nümayiş olunan səhnələr ABŞ-də spirtli içkiyə qoyulan qadağa dövrünü əhatə edir. Film geniş ekranlara 29 mart 1959-cu ildə, SSRİ-də isə artıq prokat şəklində 22 avqust 1966-cı ildə çıxarılmışdır.
"Bəziləri isti sevir" kinokomediyası uzun illər davam edən studiya sistemindən nəhayət müstəqil prodüsserləşdirmə sisteminə keçən zaman, mühüm bir mərhələyə çevrilmişdir. Filmin ssenarisində 50-ci illərin əxlaq normaları baxımından qəhrəmanların olduqca ədəbsiz atmacaları və süjet çevrilmələri mövcud idi. Seksual mənaları ifa edən səhnələrin nümayişi, senzura orqanları tərəfindən ənənəvi əxlaq normalarına zidd hərəkət kimi qiymətləndirilmişdir. Bununla belə, lent geniş prokata buraxılır və onun kinoteatrların ekranlarında nümayişi tədricən Hollivudun əxlaq kodeksindən imtinasına gətirib çıxarır. Tənqidçilər filmə əsasən müsbət rəy vermişdilər; mütəxəssislər tərəfindən isə, o, Amerika kino sənayesi tarixində ən yaxşı komediyalarından biri seçilmişdir. Janrların sərbəst qarışığı və müharibədən əvvəlki qanqster filmlərinə edilən parodiya mütəxəssislər tərəfindən yüksək dəyərləndirilmişdir. Filmin ssenarisi, rejissor işi və aktyor oyunu həm seyirci, həm də jüri tərəfindən bəyənilmişdir. Çatışmazlıqlar arasında isə, tənqidçilər lazımsız epatajlığı və süjetin qeyri-təbiiliyini qeyd etmişdilər. Film üzərində işləyərkən, Merilin Monro ciddi psixoloji böhran yaşayır; o, intihar cəhdindən sonra bir müddət xəstəxanaya yerləşdirilir. Buna görə film üzərində işlərin tamamlanması təxminən 15–18 günə uzadılır, bu isə büdcədə artıq xərclərə səbəb olur. Bununla belə, filmdən alınan gəlir xərcləri qat-qat üstələyir: başlanğıcda 2,8 milyon dollar büdcəsi olan film, yalnız Şimali Amerikada təxminən 7 milyon dollar gəlir əldə edir.
Məhz bu əsər ilə birlikdə Cek Lemmonun rejissor Billi Uaylderlə uzun illər davam edən uğurlu əməkdaşlığı başlayır. Film "Oskar" mükafatını və "Qızıl Qlobusun" daha 3 mükafatını qazanmışdır. Amerika Kinosənəti İnstitutu (AFI) onu bütün zamanların ən yaxşı komediyası elan etmişdir. Filmdə ifa olunan mahnılar, xüsusilə də "I Wanna Be Loved by You" böyük populyarlıq əldə etmişdir. Qəhrəmanların cümlələri sonralar ingilis dilinin danışıq versiyasına daxil edilmişdir.
Məzmunu
Çikaqo, 1929-cu ilin qış ayları, spirtli içki qadağasının qoyulduğu dövr. Xəfiyyə Malliqan informatorun (xəbər verənin) təkidi ilə, kriminal aləmdə "Ağ Getr" ləqəbi ilə tanınan Kolombonun gizli içki müssisəsini bağlayır. Bu müəssisədə çıxış edən iki musiqiçi — saksofonçu Co və kontrabasçı Cerri pulsuz və işsiz qalırlar. Bundan qəzəblənən Kolombo, polisin xəbərçisi "Dişqurdalayan" Çarlini benzindoldurma qarajında taparaq güllələyir. Təsadüfən həmin qaraja gəlmiş musiqiçilər lazımsız şahidə çevrilirlər. Möcüzəvi şəkildə gözdən itən Co və Cerri görkəmini dəyişməyi və qastrola çıxan qadın caz orkestrinə işə düzəlməyi qərara alırlar; onlar qadın paltarlarını geyinərək, özlərini Jozefina və Dafna adlı mövcud olmayan Şeboygen konservatoriyasının məzunları kimi qələmə verirlər.
"Gözəlçə Syunun kübar cazı" qastrol çərçivəsində Florida ştatındakı "Seminole-Ritz" otelinə yollanır. Hələ qatarda Jozefina və Dafna Sugar (yəni Şəkər) ləqəbli orkestrin solisti Dana Kovalçik ilə tanış olurlar. Söhbətcil Dana burbonu xeyli içdikdən sonra yeni tanışlarla ən yaxın planları ilə bölüşür — onun ən böyük arzusu, quşlar kimi qışda cənub sahillərə uçub gələn milyonçuların birisi ilə yeni həyat qurmaqdır. Co seksual və eyni zamanda da yüngülxasiyyət Dana ilə eşqbazlıq etməyi qərara alır.
Orkestr oteldə yerləşdirilir; buranın kirayənişinləri olduqca yaşlı və varlıdır. Qızlar gündüz istirahət edir, publika önündə isə yalnız axşam çıxış edirlər. Orkestr inzibatçısının oğurlanmış əşyalarını istifadə edən Co, gözəlçə Dananın qarşısında "Şell Oyl" neft imperiyasının varisi Cunior ( — kiçik) obrazında peyda olur və Keri Qrantın tələffüz tərzini təqlid etməyə başlayır. Bütün bu yalanları həqiqət kimi qəbul edən sadə dəmiryolu konduktorunun qızı Dana, özünü pisikdirməmək üçün Şeboygen konservatoriyasını bitirdiyini bildirərək, özünü əsl dünyəvi qadın kimi təqdim edir. Həmin vaxt Dafna-Cerriyə oteldə istirahət edən yaşlı və ekssentrik milyonçu Üçüncü Osqud Fildinq maraq göstərməyə başlayır. Sadəlövh Dananı aldadan Co-Cunior, onu Osqudun yaxtasına aparır. Heç bir şeydən şübhələnməyən gözəlçə Dana yaxtaya daxil olur və burada o, "neft maqnatının" qadınlarla ünsiyyətdə hiss etdiyi saxta soyuqluğu sağaltmağa çalışır. Bu zaman Osqud Dafnaya öz sevgisini etiraf edir və onunla evlənmək istədiyini bildirir; o, bunun üçün Dafnaya (yəni Cerriyə) brilyantlarla örtülmüş qiymətli qolbağı hədiyyə edir. Qız roluna tamamilə alışmış Dafna-Cerri tələsik boşanmaya və ömürlük alimentlərə ümid edərək, milyonçunun təklifini qəbul edir.
Bu arada, italyan mafiyası "İtaliya Opera Həvəskarlarının Qurultayı" adlı yığıncağın qonaqları qismində maskalanaraq, otelə daxil olurlar. Co və Cerri yenidən xilas olmalıdırlar; Kolombo və burada iştirak edən digər mafiya üzvləri onları tanıyırlar. Musiqiçilər qaçarkən, təsadüfən başqa bir qanqster məclisinə daxil olurlar və artıq burada hər kəs Kolombonun namərd qətlinin şahidi olurlar. İndi onları bütün mafiya üzvləri axtarır. Co yola düşərkən, otel nömrəsindən gözəlçə Danaya zəng vurur və özünü yenə də milyonçu Cunior kimi təqdim edir. O, münasibətləri davam etdirməyin mümkünsüz olduğunu bildirərək, təcili yola düşmək barədə ona məlumat verir və vidalaşır.
Musiqiçilər oteldən qaçaraq, Dafnanın həyat yoldaşının köməyinə əl atmağı qərara alırlar. Qarşısında ölüm təhlükəsi olduğunu anlayan Co, çarəsiz Danaya vida öpüşünü bağışlamağa yetişir və ona hər şeyi etiraf edir. Gözəlçə Dana sevdiyi şəxsin ardınca getməyi arzuladığını bildirərək, deyilən hər bir yalan sözü bağışlayır. Qaçaqlar Osqud Fildinqin motorlu qayığına minərək, mafiya üzvlərindən xilas olurlar. Sonda Cerri aşiq milyonçuya nigayın mümkünsüz olacağını izah etməyə çalışır. Bütün arqumentlərin tükəndiyini görən Cerri, başındakı pariki çıxarır və kişi olduğunu elan edir, lakin Fildinq buna təmkinlə cavab verir: "Hərənin öz çatışmazlığı vardır!" .
İstehsaldan öncəki dövr
1950-ci ilə kimi ABŞ kinematoqrafiyasında studiya sistemi (house style) hakim mövqe tuturdu. Həmin studiyalara bütün istehsal gücləri (texnika, pavilyonlar, dekorasiyalar) məxsus idi və onların hər biri müxtəlif janrlarda (vestern, qanqster filmi, müzikl və s.) ixtisaslaşmışdılar. Bu vertikal çərçivəsində, kino ulduzlar "Böyük altılıqla" sərt müqavilə öhdəlikləri ilə bağlı idilər. 1930–1950-ci illərin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən birisi də, həmin dövrsə fəaliyyət göstərən rejissorların yol verilən ekran əxlaqının çərçivələrinə ciddi şəkildə nəzarət edən Heys kodeksindən asılı olmaları idi.
1958-ci ildə Billi Uaylder "azad agent" kimi ölkənin aparıcı rejissorlarından biri olur. Növbəti müqaviləni o və onun Ashton Productions adlı şirkəti məhz Mirisch Brothers-lə bağlayır. Uaylderin sonuncu filmləri dəyişkən uğura malik idi. Mirisch Brothers-in birgə prodüsserliyi ilə ekranlaşdırılmış "Sent-Luis ruhu" və "Günortadan sonra məhəbbət" filmləri tənqidçiləri tərəfindən yaxşı qəbul edilmişdir, lakin kifayət qədər gəlir əldə edə bilmir. 1957-ci ilin sonlarında çıxan "İttiham şahidi" filmi (ru) kifayət qədər pul qazanır və Uaylderin məhz kommersiya rejissoru olduğunu təsdiqləyir.