cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azər Süleymanlı
Fəaliyyəti
Azər Süleymanlı 2013-cü ilin sentyabrından bu günə qədər İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkətində aparıcı olaraq çalışır. Bu müddət ərzində o, kanalın əvvəllər "Yeni gün", 2017-ci ildən isə "Sabahın xeyir, Azərbaycan" adlı səhər proqramının aparıcısıdır. 2021-ci ildə İctimai Televiziya və Radio Yayımları Şirkəti dünyaca məşhur "SƏS" layihəsinin lisenziyalı yayım hüququnu almış və layihənin aparıcılığı Azər Süleymanlıya həvalə edilmişdir. O həmçinin, 3 dəfə ardıcıl olaraq – 2016, 2017,  və 2018-ci illərdə Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin azərbaycanca şərhçisi olmuşdur.
Şəxsi həyatı
Azər Süleymanlı 13 sentyabr 2014-cü ildə ailə həyatı qurmuşdur.
Əfşar imperiyasının hərbi sistemi
Əfşar imperiyasının hərbi sistemi — Əfşarların hərbi sistemlərinin kökü Səfəvilər dövlətinin dağılması ərəfəsində Xorasandakı qanlı toqquşmalar dövrünə əsaslanırdı. Yerli sərkərdə olan və türkman Əfşar tayfasına mənsub Nadirqulu xan Əfşarın komandanlığı altındakı döyüşçülərin sayı cəmi bir neçə yüz nəfər idi və onlar indiki İranın şimal-şərqində fəaliyyət göstərirdilər. Nadirqulu özünü şah elan etdikdən sonra onun komandanlığı altındakı döyüşçülərin ümumilikdə sayı 375 minə çatırdı. Tarixçi Maykl Eksvortiyə görə bu ordu öz dövrünün ən güclü ordusu olmaqla birlikdə, onun ən böyü üstünlüyü ən istedadlı və uğurlu sərkərdə olan Nadir tərəfindən idarə olunması idi.
Nadir şahın 1747-ci ildə öz sərkərdələrindən bir qrupunun əli ilə qətlə yetirildikdən sonra dövlət tədricən dağılmağa və on illər boyunca davam edəcək vətəndaş müharibəsinə sürüklənməyə başladı. Elə bu proseslərin başlaması ilə də Nadirin bir zamanların nə güclü ordusu hesab edilən ordusu da dağıldı. Ali hakimiyyəti ələ almaq üstündə Əfşarlardan bir çox mübarizə aparsa da, onlardan başqa da namizədlər çox idi. Ölkədəki ali hakimiyyətin bərpası isə yalnız Ağa Məhəmməd şah Qacarın dövründə bərpa edildi. Bu XVIII əsrin sonunda Ağa Məhəmməd şah Qacarın uğurlu hərbi yürüşlərindən sonra mümkün oldu.
Ümumi baxış
Əfşar ordusu əsasən süvari birliklərə əsaslanan bir ordu idi. Bu ordudakı döyüşçülərin sayı 1743-cü ildə öz zirvəsinə çataraq 375 min nəfər oldu. Bu rəqəm həddindən artıq çox olmaqla birlikdə, davamlı olaraq bu qədər insanın orduda saxlanması istehsalın azalması və sərfiyyatın çoxalmasna səbəb olaraq ölkə iqtisadiyyatının çökməsinə gətirib çıxarırdı. Əfşar ordusunun əvvəlki dövrlərdəki ordulardan əsas fərqi odlu silahdan geniş şəkildə istifadə olunması idi. Səfəvi ordusu dövründə, yəni XVI əsr boyunca artilleriya və tüfəngçi bölmələrinin nüvəsi formalaşdırılsa da, onların sayı həmişə ordunun əsasını təşkil edən ənənəvi süvari ordu döyüşçülərinin sayından az olmuşdur. Bu ənənəvi ordudakı döyüşçülər ənənəvi silahlarla - balta, qılınc, əmud, ox-kaman ilə silahlanırdı və yarım köçəri ya da tam köçəri tayfalardan toplanırdı. Avropada süvarilər tapançalar və karabinlərlə silahlandırılan dönəmdə Səfəvilərdəki şahların orduları ənənəvi silahlarla silanlandırılırdı. Yalnız Nadir şahın dövründə ilk dəfə ordunun böük bir qismini odlu silahlarla silahlandırmaq mümkün oldu. Elə buna görə də, odlu silahlarla davranmağı öyrənilməsinə diqqət, təlim və tədrisə diqqət artırıldı. Belə bir hal Avropada bir əsr əvvəldən artıq başlamışdı.
Nadirin ordusunun üzvlərinin çox az bir qismi etnik olaraq iranlı və ya fars idi. Özünün ən çox üzvü olduğu zamanda bu ordunun üzvlərindən 60 mindən çoxu Azərbaycandan, 60 mini türkmən və özbəklərdən, 70 mini əfqanlardan və indiki pakistanlılardan, 65 mini Xorasandan, 120 mini isə digər fərqli-fərqli Qərbi İran etnoslardan (Kürdüstan, Həmədan, Luristan, Baxtiyari, Fars və Xuzistan) toplanırdı. Göründüyü kimi bu ordudakı ən çox döyüşçü müxtəlif türk tayfalarından toplanırdı. Bu döyüşçülərin çoxu yüngül silahlarla silahlanmış süvarilər idi. Bu döyüşçülər başlarına Kulə-i Nadiri adlanan papaqlar qoyurdu. Bu papaqla 18 düyüm hündürlükdə olmaqla birlikdə, ətrafına keçi və ya qoyun dərisi sarılmış olurdu. Döyüşçülərin çiynindən yundan hazırlanmış mantiya asılır, qırmızı, sarı və ya yaşıl rəngli açıq köynək, dəri çəkmələr geyinirdilər. Çox döyüşçünün həm ağır, həm də zəncirli zirehlərdən ibarət zirehli geyimləri var idi. Yüngül silahlandırılmış hər bir süvari qılıncla, tüfənglə və balta ilə təchiz edilirdi. Bəziləri qalxan da daşımaqda idilər. 1744-cü ildə Nadirin ordusuna 13 min mühafizəçi süvari qvardiyası, Nadirin öz tayfası olan Əfşarlardan ibarət 20 min süvari, 50 min əfqan süvari, 12 min cəzayirçi, 40 min adi piyada tüfəngçisi və sayı bilinməyən artilleriya, qarnizon döyüşçüləri mövcud idi. Orduda həmçinin, Qacarlar kimi tayfalardan toplana çox sayıda döyüşçü də var idi. Döyüşçülərin çoxu çaxmaqlı və ya köhnə miquelet kilidli muşketlərlə silahlanmışdı, bəzilərində matçlok tipli tüfənglər də var idi. Piyadalar süngülərdən istifadə etmirdilər. Əfqanlar çox zaman odlu silahlara malik olmurdular, çünki onların döyüşdəki tapşırıqları əsasən nizədən istifadə etmək idi. Türk və digər tayfalardan toplanan yüngül silahlı süvarilər döyüşçülər də odlu silahalrdan o qədər də istifadə etmirdilər, onlar döyüşdə qılıncdan, nizələrdən və oxlardan istifadə edirdilər.
Piyadalar
Səfəvilər dövründə olduğu kimi Nadir zamanında da piyada bölmələri ikinci dərəcəli bölmə kimi dəyərləndirilirdi və əhəmiyyətinə görə süvarilərdən sonra dəyərləndirilirdi. Buna əlavə olaraq, odlu silahla silahlandırılmış piyada bölmələri heç vaxt tam olaraq inkişaf etdirilməmişdi. Buna istisna olaraq, islahatları ilə odlu silahlı piyada bölmələri Səfəvi ordusuna gətirmiş Şah Abbası göstərmək mümkündür.
Bütün piyada korpusunda kolah-e Naderi (کلاهِ نادری) adlanan hündür papaqlı mavi tunika və qırmızı şalvardan ibarət standart bir forma var idi.
Nadirin Əfqanıstanın qərbindəki Abdali əfqanlarına qarşı ilkin yürüşləri ona güclü süvari orduya qarşı savaşa bilmək üçün həll yolu tapmağa sövq etdi. Odlu silahlarla təchiz edilmiş piyadalar sisteminin təkmilləşdirilməsi, artilleriya qüvvələri və manevr edə bilən süvarilər kimi həll yolları ilə Nadir Abdali əfqanlarının süvari döyüşçülərini məğlub etməyi bacardı.
Tüfəngçilər
Tüfəngçi ordunun nizami tüfənglə silahlandırılmış bölməsi idi və Səfəvilər dövründən etibarən bu bölmənin döyüşçülərinin sayı durmadan artmışdır. Tüfəngçi həmçinin uzun xənzər və ənənəvi bölgə silahlarından olan şəmşirlə də silahlandırılırdı. Ümumilikdə tügəngçi cəzayirçi ilə müqayisədə daha yüngül tüfənglə təchiz edilirdi.
Cəzayirçilər
Cəzayirçi Nadirin ordusunun tüfəngçiləri arasında elit qüvvələri təşkil edirdi. Bu piyadalar tərəfindən istifadə edilən çaxmaqlı tüfəng olan Jazāyer (جزایر) Avropadakı analoqlarından daha ağır çaplı idi və nəticədə daha geniş diapazona, eləcə də təkmilləşdirilmiş dəqiqliyə malik idi. Ortalama Avropa tüfəngi 5 kiloqram ağırlığında olmaqla, 18 millimetrlik diametrlə atəş açırdısa, cəzayir 18 kiloqram idi və 24 millimetr diametrlə atış açırdı.
Avropadakı tüfənglərdən fərqli olaraq, cəzayir kağız kartrij əvəzinə burnuz vasitəsiylə doldurulurdu. Bu da o deməkdir ki, bunun məsafə, təsir və dəqiqlik kimi üstünlükləri olsa da, Avropadakı analoqları ilə müqayisədə onların doldurulması üçün daha uzun vaxt sərf etmək lazım gəlirdi. Səfəvi ordusunda cəzayirlərdən istifadə barədə məlum olan ilk məlumatın tarixi XVII əsrin ortalarına qədər gedib çıxmaqdadır. Cəzayirçilər cəzayir adlanan tüfəngdən əlavə, şəmşir adlanan soyuq silahla da silahlanırdılar. Piyada qoşunun cəzayirçilər bölməsi aramsız təlimlər və məşqlə məşğul olurdular. Bu tipdə təlimlərdən birinin şahidi olan şəxs xatirələrində belə yazır:
Cəzayirçi bölmələri hər gün saatlarla məşq edirdi. Döyüşçülərin təlim-məşqlərdə təcrübə qazanmalarına xüsusi önəm verilirdi. Nadir cəzayirçi bölmələrini şəxsən özü təşkil etmişdi və döyüşlərdə tez-tez cəzayirçilərə şəxsən komandanlıq edirdi. Başqa bir şahidin bildirdiyinə görə, cəzayirçilər yaxşı təşkil edilmişdilər və ən yaxşı sursatla təmin edilmişdilər.
Cəzayirçilərin ümumi sayı barədə müxtəlif məlumatlar mövcuddur və hesabatlardakı rəqəmlər bir-birindən fərqlənməkdədir. Lakin ümumilikdə ortalama olaraq götürsək, bu korpusun döyüşçülərin sayının bir neş on min olduğu təxmin edilə bilər. Conas Hanvet 1744-cü ilə aid yazısında bildirirdi ki, Nadirin 12 minlik cəzayirçisinə əlavə olaraq, 40 minlik nizami tünfəngçisi də var idi. Nadir həmçinin özünün Mərkəzi Asiya yürüşündə 12 min nəfərdən ibarət cəzayirçi korpusuna komandanlıq etmişdir.
Karnal döyüşündə oynadığı həlledici rola görə, cəzayir barədə "ox cəzayirə cavab verə bilməz" deyə bir şahid tərəfindən qeyd dedilmişdir.
Süvarilər
Ən əvvəldən süvari bölmələri ordudakı ən önəmli bölmə hesab edilirdi. Nadir süvari ordu bölmələrində mühüm islahatlar həyata keçirdi. Bu islahatlardan biri süvarilərin atlarının maliyyə təminatının dövlət tərəfindən yerinə yetirilməsi idi. Buna qədər süvarilər öz atları ilə riskə getmək istəmirdilər, çünki adətən bu atlar öz sahiblərinin ən dəyərli mülklərindn bir hesab edilirdi. Süvari korpusu əsas etibarilə iki hissəyə bölünmüşdü. Birincisini dövlət tərəfindən ordu üçün toplanmış süvarilər, ikincisini isə tabe olan tayfaların orduya göndərdiyi və ya böyük torpaq sahibləri tərfindən orduya göndərilən süvarilər təşkil edirdi.
Səfəvilər dövründən etibarən ənənəvi olaraq süvarilər öz Osmanlıdakı analoqları üzərində üstünlüyə sahib idilər:
''...onlar bütün istiqamətlərdən hücuma keçdilər, hər hansı yeni istiqamətdə dövrə edirdilər. Sıralar bağlandı və sonra onlar hücum edib dağılışdılar, sonra bu səpələnmiş qrup eyni nöqtədə sıraları yenidən qapadılar. Onlar geri çəkilir və sonra da əks hücuma keçirdilər......
Süvarilərin çoxu şəmşirlə, nizəylə və xəncərlə silahlansa da, bəzən odlu silahdan da istifadə edirdilər. 1736-cı ildən etibarən tüfəng süvarilərin birinci dərəcəli silahlarından biri oldu. Bu qoşunlara həm kəşfiyyatda, həm də atışmada mühüm dərəcədə yardım edirdi. Sonuncuya misal olaraq Karnal döyüşü göstərilə bilər.
Dövlətin süvari bölmələri arasında ən prestijlisi şahın şəxsi süvari qvardiyası hesab edilirdi. Ən məşhur birliklərdən biri tərcüməsi Səltənət süvariləri mənasını verən Savaran-e Saltanati  bölməsi idi. Əfşarlar, Qacarlar, Cəlairilər kimi tayfalar Nadirin süvarilər toplaması üçün əsas mərkəzlər hesab edilirdi. Həmçinin başda Şahsevənlər olmaqla, müxtəlif Azərbaycan tayfalarından da süvarilər toplanmaqda idi. Savaran-e Sepah-e Khorasan bölməsində 20 fovj mövcud idi ki, hər bir fovjda 1000 əsgər var idi. Beləliklə, Savaran-e Sepah-e Khorasanda 20 min süvari cəmlənməkdə idi.
Şahın qulamları və ya Gholāmān-e Shāh bölməsində isə 3 min seçmə süvari xidmət etməkdə idi. Bu bölmənin tapşırığını Nadir şahın şəxsi mühafizəsini təşkil etmək idi.
Köməkçi süvarilər
Nadirin süvari bölmələri içərisində bir digər prestijli bölmə Savaran-e Sepah-e Xorasan idi. Bu termin Xorasanın atlı/süvari ordusu kimi tərcümə edilə bilər. Bu bölmədəki döyüşçülər əsasən Gilzay, Abdali, Kürd və imperiyanın digər tayfalarından toplanırdı. Həm Gilzay, həm də Abdali əfqan süvariləri Asiyadakı ən yaxşı süvarilərdən hesab edilirdilər. Bu ordu bölməsinin sayı hər zaman dəyişmişdir, lakin bir qaynaqda bunların sayının 70 min olduğu bildirilmişdir. Xorasanın atlı/süvari ordusundan olan süvarilər tez-tez Nadir tərəfindən Səltənət süvariləri bölməsinə yüksəldilirdi. Bu bölmə Qars döyüşündə həlledici rol oynamışdır. Beləki, onlar döyüşün gərgin anında Nadirin komandanlığı altında cinah hücumu təşkil etmiş və nəticədə qızılbaş ordusu qələbə qazanmışdır.
Artilleriya
Nadirin hərbi sahədə apardığı islahatlardan ən çox yararlanan ordu növü sözsüzki artilleriya idi. Səfəvi sülaləsinin hakimiyyəti dövründə artilleriya qüvvələrindən hərbi işdə məhdud çərçivədə istifadə edirdilər. Lakin Nadirin yürüşlərində artilleriyadan geniş ölçüdə istifadə edilirdi. Nadirin yürüşlərinin adətən aqressiv sürətli hücumlara əsaslanmasına görə ağır artilleriya silahlarını daşımaq problem təşkil etsə də, Nadir ordu daxilində artilleriyadan istifadənin inkişf etdirilməsinə daim xüsusi diqqət ayırmışdır.
Nadirin ordusunun əsas tədarükçü fabrikləri Amül, Kirmanşah, İsfahan və Mərvdə yerləşirdi. Bu hərbi fabriklər yüksək keyfiyyətdə silah istehsal edir və ordularını yaxşı istifadə qabiliyyətinə malik toplarla təmin edirdilər. Bununla belə, səyyar emalatxanalar Nadirə strateji hərəkətliliyini qoruyub saxlamaqla yanaşı, tələb olunduqda ağır mühasirə topunun yerləşdirilməsi kimi sahələrdə çox yönlülüyünü qoruyub saxlamağa imkan verdi. Nadirin ordusu içindəki ən önəmli artilleriya bölmələrindən biri zamburakçılar idi. Bu zamburakçı bölməsi 1 və ya 2 poenderlik yüngül və dəvələrin belinə yerləşdirilən kiçik toplardan təşkil edilmişdi. Bu toplar meydan toplar ilə müqayisədə qeyri-dəqiq və atış məsafəsi qısa olsa da, meydan döyüşlərində yaylım atəşi açmaqla kütləvi ölümə səbəb olması onun əsas üstünlüyü idi. Həmçinin bir digər üstün cəhəti isə yüngül və dəvə üstündə olduğuna görə yerdəyişməsi asan və çevik olması idi.
Meydan artilleriyası Nadirin ordusunun ayrılmaz hissəsi idi. Nadir xanın Mesopotamiyaya birinci yürüşü zamanı, o, mühasirədə olan Bağdada yardım etmək üçün gəlmiş Topal Osman paşanı qarşılamaq üçün şimaldakı Samarraya gedərkən ordusunda 18 top olmuşdur. Onlardan 4-ü 30, 6-ı 15, 6-ı 9 pouderlik olmuşdur.
Nadirin ordudakə islahatlarından yararlanan əsas sahələrdən biri kimi meydan artilleriyası və ya topları özlərinin Osmanlı və Moğol imperiyalarındakı analogiyaları müqayisədə daha üstün mövqeyə sahibləndilər. Əfşar ordusunun artilleriyası bu iki imperiya artilleriyası ilə müqayisədə daha dəqiq atış gücünə malik idi. Bu artilleriya qüvvələri Nadir şahın Mərkəzi Asiya yürüşündə də mühüm rol oynadılar. Mərkəzi Asiyadakı süvari döyüşçülər Əfşar ordusunun istifadə etdiyi modern artilleriya silahlarından xəbərsiz idilər və bu da Nadir üçün qələbəni daha da asanlaşdırırdı.
Şimal donanması
Şimal donanması Xəzər dənizində fəaliyyət göstərirdi. 1745-ci ildə iki freqat və 4 kiçik gəmi (hamısı yerli istehsal) donanma daxilində xidmət etməkdə idi. Qaynaqların bildirdiyinə görə, bu donanmaya daxil olan gəmilərdən biri 1752-ci ildə Rəşt yaxınlığında yandırılmışdır. Şimal donanması yaradılmamışdan əvvəl, Nadir ruslardan gəmi ala bilmək üçün böyük məbləğlərdə pullar ödəmişdir. Bu gəmilərdən Nadirin Dağıstan yürüşü zamanı maddi-texniki təminat göndərmək üçün istifadə edilmişdir.
Cənub donanması
Cənub donanmasının əsas üzdüyü məkan İran kərfəzi və Oman körfəzi idi. Lakin bu donanmanın Ərəbistan dənizində də fəaliyyə etdiyi dövrlər olmuşdur.
1734-1736-cı illər: 1734-cü ildə Nadir ingilislərdən iki briqantin gəmisi aldı. Bundan başqa, yerli ərəb şeyxindən də iki ədəd briqanin əldə edildi. Patna və Ruperall adlandırılan ingilis briqantinlərinə müvafiq olaraq Veddell və Kuk komandan təyin edildi. Əfşarlar 1736-cı ildə Buşehrdə saxladıqları Ost-Hind şirkətinə məxsus olan Northuberland gəmisinin kapitanını gəmini onlara satmağa məcbur etdilər. "Böyük məbləğ qarşılığlnda satın alınan" gəmi döyüş gəmisinə dönüşdürüldü. Gəmi o dövrdə pis vəziyyətdə idi və buna görə də, Ost-Hind şirkəti "potensial Əfşar iddialarından özlərini qorumaq üçün addımlar atdılar". Həmin ilin oktyabrında donanma ingilislərdən 8 min tümənə satın alınmış 20 silahlı 2 freqat daha əldə etdi və onlardan biri Cavan adlandırıldı. Arxiv sənədlərində isə, yalnız bir gəminin satıldığı göstərilmişdir. Cavan daha sonra Fəth-i Şah adlandırıldı və donanmanın bayraqdar gəmisi oldu. Lakin baqa bir qaynağa görə isə, Fəth-i Şah gəmisi əvvəlki Northumberland gəmisi olmuşdur. Cavan şəxsi olaraq Bombeydə yerləşən EİC şirkəti tərəfindən Əfşarlara satılmaq üçün əldə edilmişdi və şirkət bu satışdan 200 faiz mənfəət əldə etmişdi. Donanmaya daxil olan başqa bir gəmi isə fransız tacirlərdən satın alınmış  l'Heureux gəmisi idi.
1737-ci il: 1737-ci ilə aid holland qaynağı donanmanın inventarını belə təqdim etmişdir:
1741-1742-ci illər: 1.100 tonluq Bombey mərkəzli gəmi olan Şavallum onu hazırlayan konsortium (Con Lambton, parsi tacir Bhomanji Rüstəmci və Manoji Novroji və bombeyli Şivan Set Dharam Set) tərəfindən satılmış və Rəhimi adlandırılmışdır. Bu gəmi Əfşar donanmasının bayraqdarı kimi xidmət etmişdir. 1742-cı ildə cənub donanmasına 15 gəmi daxil idi və onların çoxu Kambey körfəzindəki Suratda hazırlanmışdı. Əfşarlar Suratdakı gəmi hazırlayanlara daha 11 gəmi sifariş verdilər və bu sifarişlərdən birincisi 1741-ci ildə hazır edildi. Bu gəmilər tik ağacından hazırlanmışdılar və öz davamlılıqları ilə seçilirdilər. 1742-ci ildə Robert Qalley gəmisi ingilis Eusteys Pikokdan 1000 tümə qarşılığında satın alındı. Daha iki gəmi - Meri və Pembrok Suratdakı EIC tərəfindən hazırlandı və 186.251 rupiyə (9.312 tümənə və ya 23.280 pounda bərabər idi) Əfşarlara satıldı. Pembrok lazimi təchizatlardan məhrum idi, Meri isə su sızmasına məruz qaldığı üçün gündəlik nasosa ehtiyyacı var idi.
1745-ci ildə: 1745-ci ildə donanmada 30 gəmi mövcud idi.
1747-ci ildə: 1747-ci ildə cənub donanmasında 20-25 gəmi mövcud idi.
Dörbətlər
Dörbətlər — Oyratların etnoqrafik qrupu. Onlar Monqolustanda əsasən Ubsunur aymağında yaşayırlar. Bir hissəsi isə Kalmıkiya ərazisində məskunlaşıb.
Tarixi
thumb|XIV-XVII əsrlərdə monqol dövləti, [[Monqol İmperiyası, Oyrat xanlığı və Moğolustan]] Bu tayfanın adına Lubsan Dandzanın "Altın Tobçi" və "Monqolların gizli dastanı"nda rastlanır.
Monqollar qəbilələrə, tayfalara və uluslara ayrılırdılar. Monqol cəmiyyəti siniflərə – çöl aristokratiyasına, rəiyyətə və qullara bölünmüşdü. Bu qulların dünyanın digər məmləkətlərindəki qullardan bir fərqi vardı: onları satmırdılar.
XII əsrin ikinci yarısında Dalay-nur və Buar-nur monqol qəbiləsindən olan tatarlar da köçərilik edirdilər. Tatarlardan qərbdə kerait adlı xalq yaşayırdı. Naymanlar isə kereitlərdən qərbdə məskən salmışdı. Tatarlardan, keraitlərdən və naymanlardan şimalda monqol adlı qəbilə yaşayırdı.
Monqollardan qərbdə Xanqay dağlarının ətəklərində və Baykal gölünün ətraflarında merkitlər, Sayan dağları ilə Baykal gölü arasında oyratlar, Cunqariyada uyğurlar məskunlaşmışdılar.
Oyratlar cunqar, dörbet, xoşut, ələt qollarından ibarət idi.
Etok abidəsi
Etok abidəsi və ya Duka-bek (Davoqo) abidəsi hündürlüyü 2,65 m olan, naxışlarla və oyma yazılarla örtülmüş qranit abidədir. Hazırlanmasının dəqiq vaxtı müəyyən edilməsə də, bəzi hesablamalara görə eramızın IV əsrinə məxsusdur. Mənbələrə görə isə, XII əsr və ya XV əsrin sonu — XVI əsrin əvvəllərinə məxsusdur. Abidə 1773-cü ildə I Guldenştedt tərəfindən Nalçik-Pyatiqorsk yolunun sağında, indiki Etoka kəndi yaxınlığında aşkar edilmişdir. 1881-ci ildə abidə Moskvaya, o vaxtdan bəri nümayiş etdirildiyi Tarix Muzeyinin XII zalına köçürülmüşdür.
Abidənin təsviri
sağ|thumb|200x200pik| Johann Guldenstedt tərəfindən çəkilmiş Etok abidəsinin şəkili. 1787-ci il.
Abidə ilk dəfə 1771–1773-cü illərdə Qafqazı gəzdikdən sonra alman səyyahı və təbiətşünası İohan Quldenştedt tərəfindən qeyd edilmişdir. 1773-cü ilin may-iyun aylarında Kabardaya səfəri zamanı Podkumka çayının sağ qolu olan Etoko çayının sahilində bir abidə görmüşdür. Bir kurqanın üstündə bir döyüşçü heykəli dayanmışdı və onun yaxınlığından bulaq axırdı və yol keçirdi.
Abidənin şəkli ətraflı təsviri ilə birlikdə onun "Reisen durch Russland und im Caucasischen Gebürge" kitabında dərc edilmişdir. I Guldenştedt Etok heykəlinin runik yazısını çoxaltmış və abidənin ətraflı təsvirini vermişdir. Sonralar rəsm qraf Yan Potoçkinin "Həştərxan çöllərinə və Qafqaza səyahət" kitabında (T. 1, Paris, 1829) təkrar edilmişdir.
Məşhur Rumyantsev kitabxanasının yaradıcısı, kansler qraf Nikolay Rumyantsev müxtəlif vaxtlarda Rusiyanın əyalətlərinə elmi səfərlər etmişdir. 1823-cü ilin yayında Pyatiqorskun ətəklərinə elmi ekspedisiya təşkil etmişdir.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Abidə 8 fut 8 düym hündürlüyündə qranit daşından ibarətdir. Təxminən əlləri belə qədər olan insan fiqurunu təsvir edir və beldən aşağıda yazı görünür. Onun qismən yunan, qismən də slavyan dilində yazılmış hərflərlə naməlum bir dildə yazılması onu daha da maraqlı edir. İmzadan sonra müxtəlif kobud fiqurlar həkk olunmuşdur. Birində iki cəngavər təsvir edilmişdir. Heykəlin üzü monqollara bənzəmir, çünki burnu uzun və çərkəz deyil, çox yuvarlaqdır. Ancaq ən maraqlı və fərqli nəticələrə səbəb ola bilən şey yaxasının arxasında kiçik bir xaç şəklinin olmasıdır.
Adıgey xalqının maarifçisi Nequma Şura Bekmirzə 1893-cü ildə yazdığı "Adıge xalqının tarixi" kitabında belə izah edir :
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Bu abidə naxışlı papaqlı və boyuna tikişli mövcud bexmeti xatırladan paltarda olan gənci nümayiş etdirir. Dörd ədəd dördbucaqlı toqqa ilə bərkidilmiş və korsetin altından ortadan tikilmiş ensiz dəri kəmərlə qurşağını bağlamışdır; paltarı bükülüdür. Ayaqları hazırlanmamışdır, lakin aşağı hissənin ön tərəfində yunan yazısı olan sütun və heyvan ovlayan insanlar, ayaq və atların hərbi oyunları, sağda oxlu sandığı, heykəlin belindən aşağı və sol hissədə gürcülərinkinə oxşar qulpu olan bir qılınc və çantada yay təsvir edilmişdir. Bu yunan yazısında Baksanın adı da daxil olmaqla bir çox şeyi görə bilərsiniz.
Şora Noqmov abidə ilə bağlı Adıgey əfsanələrini yenidən danışmış, həmçinin abidənin üzərindəki oyma yazının sonunda IV əsri göstərən bir tarix olduğunu bildirmişdir.
J. Guldenştedt heykəlin aşağı hissəsində tüfənglə atəş açan adam relyefinin təsvir edildiyini və Qafqazda odlu silahların XV əsrin sonu, XVI əsrin əvvəllərində meydana çıxdığını ilk dəfə diqqətə çatdırmışdır. Buna görə də Duka-Bek çox güman ki, bu dövrə məxsusdur.
Abidənin taleyi
Abidənin bir nüsxəsi Kabardin-Balkar Respublikasının Milli Muzeyində nümayiş etdirilir. Abidənin başqa bir nüsxəsi isə Pyatiqorsk Yerli Mədəniyyət Muzeyinin zalındadır.
Yazıların dekodlanması (deşifrələnməsi)
1886-cı ildə abidə ilə maraqlanan akademik V. V. Latışev açılış sətirləri üçün özünün oxunuş versiyasını təqdim etmişdir: "Allahın xidmətçisi Yunan Georgi sakitləşdi … 12 mart 130". Alim aşağıdakı sətirləri oxumaqdan imtina etmiş və bunun səbəbini onların mənasının xilas edilməsinin, yəni mənalarının başa düşülməsinin mümkün olmaması ilə əsaslandırmışdır.
1947-ci ildə professor G. F. Turçaninov Etok yazısının yunan və adıge dillərindəki mətnini deşifrə etmişdir.
Birinci fəsil yunan dilində yazılmış və tərcümə edilmişdir: "Yunan Allahının qulu olan Georgi sakitləşdi (öldü) … 130, 12 mart". Lakin Turçaninov başa düşdü ki, "Yunan" kəlməsinin əvəzinə "Pek" oxunmalıdır.
Turçaninov kabarda dilində yazının ikinci hissəsini yunan hərfləri ilə yazmışdır: "Тыкъу къуй Къаныкъу, къу Пек у(ы) цӏэрэ (хе), хайа Мэрэмэкъу ы къуй, я(й)уэ ытыку", müasir Kabarda dili ilə "Тыкъуэ икъуэкӏэ Іэ Къаныкъу (и къуе) Пек уи цӏэр хэхауэ, Мэрэмыкъуэ и къуэкӏэ яиуэ итщ" yəni "Kanukonun oğlunun oğlu Tuko — Pek (Bek), adınız (bu yazıda) Maremukonun oğlu tərəfindən qoyulmuşdur".
Turçaninovun əldə etdiyi nəticədən A. Kafoyev Etok yazısını oxumaq üçün öz variantının hazırlanmasında istifadə etmişdir: "Таукъуэу къуий, къаныкъуэу къуэу Пакъ ут Заурэ хэуа. Iэрэмэкъуэу уэ уи къуэу лӏий яйщ" mənası: "Pakın oğlu Tavonun səkkiz oğlu Utlar ilə döyüşdə öldü. Pleyadın oğlu səkkiz adama (və ya səkkiz cəsur) həsr olunub". Müəllif burada verilmiş Etok yazısının sözlərini "Dauov oğlu Baksan haqqında nağıl" əfsanəsi ilə əlaqələndirmişdir.
Çərkəz ənənəsi
XIX əsrin kabardiyalı alimi Nequma Şura, guya onun özü tərəfindən yazıldığı iddia edilən (yalnız əlyazmadan məlumdur) Adıgey əfsanəsindən sitat gətirir.
IV əsrdə Şahzadə Davo səkkiz oğlu və bir qızı ilə Baksan çayı sahillərində yaşayırdı. Böyük oğlu Baksan səltənətdə məşhur Nart idi. Deyirlər ki, onu bütün qardaşları və ən məşhur 80 Nart ilə birlikdə qot kralı öldürmüşdür. Bunu eşidən insanlar ümidsizliyə düçar olurlar: kişilər sinələrinə döyür, qadınlar saçlarını başlarını yolurdular: "Хьэдащ, хьэдэщ Дауо и къуийр, хьэдэ мыгъуэщ! Дауо и къуий, уей Дауо и къуий", yəni: "Davonun səkkiz oğlu itdi, heyf! Davonun səkkiz oğlu, vay Davonun səkkiz oğlu".
Rəvayətə görə, Davonun öldürülən oğullarının cəsədləri bacıları tərəfindən Kabardinaya aparılmış, orada Etoko çayının sahilində şərəflə dəfn edilmiş və məzarın üzərində daş abidə ucaldılmışdır. İnsanlar bu abidəni "Davoqo Baksan", yəni "Davo oğlu Baksan" adlandırmışdırlar. Əfsanə mahnı ilə başa çatır.
Tənqid
Eyni zamanda, G. F. Turçaninovun etok yazısının Adıgey mənşəli olması haqqında olan versiyasından əlavə, adıgey dilində heç bir yazılı mənbənin mövcud olmamasına və V–VI əsrlərə aid tapılmış yazıların saxta olması haqqında sərt və qəti etirafı mövcuddur. Rusiya Elmlər Akademiyasının N. N. Mikluxo-Maclaya adına Etnologiya və Antropologiya İnstitutunun baş elmi işçisi, tarix elmləri doktoru V. A. Şnirelman deyir:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> 1940–1950-ci illərdə bir sıra qədim yazılı abidələri onların əcdadlarına aid etməklə kabardiyalılara süni şəkildə dərin tarixi ənənələr aşılamağa cəhdlər edilmişdir. Marrın tələbəsi linqvist Q. F. Turçaninovu fərqləndirən də budur. 1946-cı ilin avqustunda Nalçikdə Kabardiya Elmi-Tədqiqat İnstitutunun sessiyasında yunan əlifbası ilə kabarda dilində yazılmış V və VI əsrlərə məxsus yazı ilə bağlı sensasion hesabatla çıxış etmişdir. Onun mülahizələrindən belə nəticə çıxır ki, o dövrdə kabardiyalılar Adıgeyanı tərk edərək müasir Çərkəz torpaqlarına köçmüş, Bizans imperiyası ilə əlaqələr saxlamış və öz yazı ənənələrinə malik olmuşdurlar (Turçaninov 1946). Lakin Turçaninovun sonradan etiraf etdiyi kimi, yazı saxta idi (Lavrov 1966, s. 18; 1967, s. 203). Sonra Turçaninov kabarda dilində yunan əlifbası ilə yazılmış bir sıra qeyri-müəyyən orta əsrlər dövrünə məxsus yazıları oxumağa çalışmışdır. Bu, orta əsr kabardiyalılarına özlərinə məxsus olan ərazilərini şərqdə Terekin ağzından başlamış şimalda Stavropol diyarının şimal-qərb hissəsinə qədər əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirməyə imkan vermişdir. (Turchaninov 1947; 1948; 1957)
Həmçinin Abidənin tikilmə tarixi ilə bağlı iddia da ciddi tənqidə məruz qalır:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> …Etok abidəsi, yeni tədqiqatların işığında, Lavrovun bildirdiyi kimi, XII əsrə deyil, XVII əsrin əvvəllərinə aid edilməli olan mənşəyi məlum olmayan bir abidədir. (Kuznetsov 1999; Kuznetsov, Çeçenov 2000. s. 61–62)
Mississipi Company
Mississippi Company (Compagnie du Mississippi; 1684-cü ildə təsis edilmiş; 1717-ci ildən Qərb şirkəti, 1719-cu ildən isə Hindilər Şirkəti adlandırmışdır ) - Şimali Amerika və Vest Hinddəki fransız koloniyalarında biznes inhisarına sahib olan şirkət idi. Bölgədəki torpaq istismarı və spekulyasiyaya böyük həvəslə girişildikdə və məsələ iqtisadi reallıqdan uzaqlaşdıqda, Misisipi köpüyü iqtisadi tarixin ən erkən spekulyativ iqtisadi köpüklərindən biri olaraq ortaya çıxdı.
Rejelyasiya
Rejelyasiya
Rejelyasiya (fr.regelatio-donub birləşmə)-buzlağın daxilində təzyiq nəticəsində əmələ gələn maye suyun donması ilə əlaqədar ayrı-ayrı buz hissəciklərinin sementləşməsi-birləşməsi prosesinə deyilir.
Polüvi
Polüvi
Polüvi (lat.paoluo-yuyuram)-dağ yamaclarından müvəqqəti güclü (sel) su axınları vasitəsilə gətirilməsi və dağətəyi boyunca yığılması nəticəsində yaranan kobud çöküntülər yığımına deyilir. Dağ dərələrinin düzənliyə çıxdığı sahələrdə polüvi gətirmə konusları əmələ gətirir. Polüvinin tərkibində delüvial çöküntülər də olur. Polüvial quraq iqlim sahələri üçün səciyyəvidir. Orta Asiyada Tyan-Şan və Kopetdağın ətəklərində, Azərbaycanda Böyük Qafqazın cənub yamacında polüvial tipli gətirmə konusları geniş yayılmışlar.
Betriksaban
Betriksaban (PRT054021, PRT064445, Beviksa, ) — oral antikoaqulyant, aktivləşdirilmiş laxtalanma faktoru X-in birbaşa inhibitoru. Preparat ABŞ-da risk faktorları ilə xəstəxanaya yerləşdirilən xəstələrdə orada qaldıqları müddətdə və çıxdıqdan sonra 35–42 gün ərzində trombozun qarşısını alınması üçün istifadə olunur. Digər FXa inhibitorlardan fərqli olaraq, betriksaban sitoxrom CYP3A4 tərəfindən praktiki olaraq metabolizə olunmur və əhəmiyyətli böyrək ifrazına malik deyil.
Tarixi
Betriksaban, Millennium Farmaceuticals əczaçılıq şirkətinin mütəxəssisləri tərəfindən sintez edilmişdir. 2004-cü ildə molekulaya olan hüquqlar Portola Farmaceuticals şirkətinə verildi.
II faza tədqiqatlarında betriksaban qapaqsız atrial fibrilasiya və diz protezi olan xəstələrdə trombozun qarşısını alınması üçün tədqiq edilmişdir. Bununla belə, gələcəkdə dərmanın inkişafı risk faktorları olan xəstəxanaya yerləşdirilən xəstələrdə trombozun uzun müddətli qarşısını alınmasına yönəldilmişdir. Bu kateqoriya xəstələr üçün uzun müddət enoksaparin inyeksiyası üstünlük təşkil edirdi. Adətən, tromboz yaranma riskinin davam etməsinə baxmayaraq, xəstə stasionardan buraxıldıqdan dərhal sonra preparatın qəbulu dayandırılırdı.
Rivaroksaban (Ksarelto) və apiksabanın enoksaparinlə müqayisəli tədqiqatları bu kateqoriya xəstələrdə onların kifayət qədər təhlükəsizliyini göstərmişdir.
Betriksaban, ABŞ-da kəskin xəstəliklə stasionara yerləşdirilən və tromboz üçün risk faktoru (orta və ya ağır immobilizasiya və digər) olan yetkin xəstələrdə venoz tromboembolik vəziyyətin uzunmüddətli qarşısının alınması üçün təsdiqlənmiş ilk oral antikoaqulyant olmuşdur.
FDA — Food and Drug Administration (ABŞ-da Qida və dərman administrasiyası) tərəfindən icazə 23 iyun 2017-ci il tarixində verilmişdir.
Betriksaban EMA — European Medicines Agency (Avropa Dərman Agentliyi) tərəfindən təsdiqlənməmişdir.
Effektliyi
Betriksabanın effektivliyi 7513 pasiyentin iştirak etdiyi APEX-in III faza beynəlxalq klinik sınaqıda tədqiq edilmişdir. Enoksaparin (kleksan) ilə müqayisədə betriksaban qəbul edən xəstələr trombotik ağırlaşmaların inkişafından daha yaxşı qorunmuşdular. Bununla belə qanaxmaların tezliyində əhəmiyyətli fərq yox idi.
Seymur Nəsirov
Seymur Rahim oğlu Nəsirov — tədqiqatçı-alim, Azərbaycanın Misirdə Diaspor Təşkilatları Birliyinin sədri, "Tərəqqi" medalı laureatı.
Relyefin inversiyası
Relyefin inversiyası
Relyefin inversiyası (lat. inversio-əks qayda, əks paylanma)-ərazinin geoloji strukturunun əksinə olan eroziya-denudasiya mənşəli relyef formasına deyilir. Məsələn, dağ silsilələri sinklinal, dərələr isə antiklinal strukturda yerləşir.
Seymur Nəsirov
Həyatı
2020-ci ildə Qahirədə Açıq Amerika Universitetində Ərəb dili və ədəbiyyatı ixtisası üzrə dokturluq təhsilini fərqlənmə ilə başa vurmuşdur. Tədqiqat mövzusu "Ərəb elminə xidmətdə azərbaycanlı alimlərin səyləri" olmuşdur. S. Nəsirovun elmi işinə, Əl-Əzhər Universitetindən dəvət olunmuş böyük alimlər rəhbərlik etmişdir.
Şəxsi həyatı
Ailəlidir, iki övladı var.
Fəaliyyəti
2003-cü ildən xarici ölkələrdən Misirdə təhsil almaq üçün gələn tələbələrə rəhbərlik edir. 2007-ci ildə "İrsi canlandırma və yerli inkişaf üzrə Halqa Fondunun təsisçilərindən biri və baş direktorudur. 2008-ci ildən "Qavafil əl-Xeyr və əl-Əməl" xeyriyyə cəmiyyətində xarici tələbələrin işi üzrə baş rəhbərdir. 2011-ci ildən, Misir əl-Xeyr fondunun xarici tələbələrin işi üzrə baş rəhbəridir. 2017-ci ildən, Qahirə Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsində Azərbaycan dili müəllimidir. 2017-ci ildə, təsis etdiyi "Vətənpərvər"- Azərbaycaycanın Misirdə Diaspor Təşkilatları Birliyinin sədri olub. 2019-cu ildə, təşəbbüskarı və təsisçilərindən biri olduğu "Misir-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyətinin" sədridir.
Roje Pyantoni
Roje Pyantoni ― hücumçu mövqeyində oynamış Fransa futbolçusu.
Seymur Nəsirov
Elmi fəaliyyəti
Bundan başqa, tədqiqatçı dəfələrlə konfrans, simpozium və forumlarda bu mövzularda mühazirələr etmişdir. Bunlara 2011-ci ildə Misirin Aynu-şəms Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsində "Azərbaycanla Misir arasında tarixi əlaqələr" mövzusunda keçirilən konfransı, 2011-ci ildə Qahirə Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsində təşkil olunmuş "Azərbaycanı tanı" mövzulu simpoziumu, 2012-ci ildə Əzhər Universitetində "Azərbaycan ilə Misir arasında diplomatik əlaqələrin qurulmasının 20 illiyi: nailiyyətlər və perspektivlər" və 2014-cü ildə Qahirə Universitetinin Siyasi elmlər və İqtisadiyyat fakültəsində "Azərbaycanın bu günü və gələcəyi" konfransı, 2017-ci il Ərəb Ölkələri Liqası, UNESCO və Əl-Əzhər Universiteti ilə birgə təşkil etdiyi "Radikalizmlə birgə mübarizə və dialoqun gücləndirilməsi" beynəlxalq forumu misal göstərmək olar.
Roje Pyantoni
Həyatı
Pyantoni gənclik illərini La-Muryer şəhərində keçirmiş və yerli klub olan "Pyenn"in şərəfini qorumuşdur. MeydanDA göstərdiyi oyuna görə onu milli komandaya dəvət etmişdilər. Fransa-Bolqarıstan oyunu zamanı o, ayağından zədə aldı və bu, onun gələcək karyerasına böyük zərər verdi.
İdman karyerası
"Nansi", "Reyms" və "Nitsa" kimi klubların şərəfini qorumuşdur. Fransa millisində keçirdiyi 37 oyuna 18 qol vurmuşdur. 50-60-cı illərdə ən yaxşı hücumçulardan biri idi.
Seymur Nəsirov
Elmi fəaliyyəti
2016–2017-ci illərdə Qahirə Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsində Azərbaycan dilinin tədrisinə başlayıb.2016–2022-ci illərdə 1150 dən çox misirli tələbəyə Azərbaycan dilini tədris etmişdir. Hər il yüzlərlə tələbəyə Azərbaycan dilini tədris edir. 2020-ci ildə Qahirə Universitetinin Ədəbiyyat fakültəsində tədris etdiyi tələbələrdən birinə elmi rəhbərbər təyin olunmuşdur. Hədəfi misirlilər arasında Azərbaycan dilini tədris edə bilən mütəxəssislər yetişdirməkdir. 2014-cü ildə təsis etdiyi Azərbaycan diasporu mərkəzində, Azərbaycan dili ilə yanaşı müxtəlif fənnlər tədris olunur. Hal-hazırda dünyanın müxtəlif ölkələrindən yüzlərlə tələbə, aralarında azərbaycanlılar da olmaqla ödənişsiz təhsil alır.
Seymur Nəsirov 1998-ci ildən bəri ərəb mənbələrində Azərbaycan və azərbaycanlılar haqqında könüllü tədqiqat aparır. Bu müddətdə yüzlərlə əslən azərbaycanlı olan alimlərin əlyazmalarını Misir kitabxanalarında üzə çıxarmağa müvəffəq olmuşdur. Onun bu araşdırmalarından ərsəyə gəlmiş, "Ərəb mənbələrində azərbaycanlıların həyat və yaradıcılıqları" adlı ilk əsəri çap edildikdən sonra Misirin tanınmış universitetlərində təqdimatı keçirilmişdir. Onun ilk kitabında yüz azərbaycanlı alim və ədiblər haqqında yazmışdır. Təlif etdiyi ikinci kitabında isə yüz əlli azərbaycanlı alim haqqında yazmışdır. Seymur Nəsirovun bu mövzuda, müxtəlif qəzetlərdə, elmi və publisistik jurnallarda, ərəb və Azərbaycan dillərində çoxsaylı məqalələri dərc olunmuşdur.
"METAFİZİKA" beynəlxalq fəlsəfi və fənlərarası araşdırmalar jurnalının 15-ci sayından jurnalın "Filologiya və Pedaqogika elmləri" üzrə redaksiya heyətinin üzvüdür.
İctimai fəaliyyəti
Azərbaycan həqiqətlərini mütəmadi olaraq Misirdə tanıdır. Seymur Nəsirov sadəcə Misirdə Azərbaycanı təbliğ etmir o, 2003-cü ildən bəri dünyanın 50 dən çox ölkədən Misirə təhsil almaq üçün gələn, 1000 dən çox tələbələrə rəhbərlik edir və onlar vasitəsi ilə də Azərbaycan həqiqətlərini dünyada təbliğ edir.
2017-ci ilin aprel ayında MƏR-dəki Azərbaycan səfirliyinə, ümumi Misir Azərbaycanlıların diaspor sədri seçmək üçün toplanan azərbaycanlılar, Seymur Nəsirovu yekdilliklə ümumi Misir Azərbaycan diasporunun sədri seçiblər.
2017-ci ilin may ayının 10-da, "Vətənpərvər"- Azərbaycaycanın Misirdə Diaspor Təşkilatları Birliyini yaratmışdır. O, azərbaycanlılarla mütəmadi əlaqə saxlayır, vaxtaşırı iclas keçirir və lazimi dəstək verir. 2017-ci ilin may və iyul aylarında Qahirə və Aynu-şəms Universitetlərində təhsil alan tələbələr arasında "Mən Azərbaycan haqqında nə bilirəm" səfirliklə bir yerdə iki müsabiqə keçirmişdir.
2019-cu ilin sentiyabr ayının 29-u, onun təşəbbüsü ilə, Azərbaycana yaxın olan böyük nüfuza malik olan, Misirdə və dünya tanınmış misirlilərlə birgə, Misir-Azərbaycan Dostluq Cəmiyyətini təsis etmişdir. Təsisçilərin yekdil rəyi ilə cəmiyyətin sədri seçilmişdir.
Relyefin mənfi formaları
Relyefin mənfi formaları
Relyefin mənfi formaları-qurunun və ya dəniz dibinin orta hipsometrik (və ya batimetrik) səviyyəsindən aşağıda yerləşən, yer səthinin nisbətən çökək sahələrinə (göl çalaları, karst və suffoziya qıfları, dərələr, qrabenlər, sualtı kanyonlar, okean dibi çökəklikləri və.s) deyilir.
Relyefin müsbət formaları
Relyefin müsbət formaları
Relyefin müsbət formaları-qurunun və ya dəniz dibinin orta hipsometrik (və ya batimetrik) səviyyəsindən yuxarıda yerləşən, yer səthinin nisbətən yüksək sahələrinə (dağ silsilələri, tirələr, vulkan konusları, barxanalar, dyunlar. qayotlar və s.) deyilir.
Miçio
Miçio — Yaponiya adı.
Vosret
thumb|right|250px|Nadir hallarda Vosret təsviri, sağda fiqur, fironların Hatshepsut və III Tutmose-nin Amuna qurban verən stelində, solda fiqur Vosret — Vosret, Vaset və ya Voset, "qüdrətli" mənasını verən bir Misir ilahəsi idi, Yuxarı Misirdəki Tebesdə yerləşirdi və onun adı Vaset şəhərinin Misir adı ilə eyni idi. O, kiçik bir ilahə idi, lakin On İkinci Sülalə dövründə üç firon onun adını öz adlarına daxil etdilər: Senusret və ya Senusret "Vosretdən olan adam" deməkdir.
Vosretin təsvirində onun üçün heç bir məbəd tapılmamışdır. Təsvir edilən zaman o, başında əsa (adı ilə əlaqəli) olan hündür bir tac geyirdi və nizə, yay və oxlar kimi digər silahları daşıyırdı. O, Amonun ilk arvadı idi (Con Rey onu "qonşu qızın teoloji ekvivalenti" adlandırır) və Mut ilə əvəz olundu, baxmayaraq ki, Mut sadəcə Vosret üçün sonrakı addır.
Elçin Musaoğlu
Elçin Musa oğlu Quliyev — kinorejissor, Azərbaycanın Əməkdar incəsənət xadimi (2016).
Həyatı
Elçin Musaoğlu 11 iyul 1966-cı ildə Bakıda anadan olub. M.A. Əliyev adına ADİİ-nun rejissorluq fakültəsində (1983-1990), Moskva Teatr İnstitutunda Mark Zaxarovun kursunda təhsil alıb (1989-1990).
Fəaliyyəti
"Azərbaycanfilm" kinostudiyasında (1990), Akademstudioda (1992), "Azərbaycantelefilm" YB-də (1994-2004) çalışıb. 2005-ci ildən Ritm Prodakşnda çalışır. "Sinema Evi" Prodüser Mərkəzinin təsisçisidir. Azərbaycan Kinematoqrafçılar İttifaqının və Türkiyə Sənədli Filmçilər Birliyinin üzvüdür. 50-dən çox sənədli və bədii filmlərin müəllifi və rejissorudur.
Nemti
Nemti — Misir mifologiyasında Nemti (Yunan dilində Antaeus, lakin yəqin ki, Yunan mifologiyasında Antaeus ilə əlaqəli deyil) ibadət mərkəzi Yuxarı Misirin şimalındakı Anteopolisdə olan bir tanrı idi.
Nemtinin ibadəti kifayət qədər qədimdir, ən azı 2-ci sülalədən, onun artıq öz kultuna həsr olunmuş keşişləri olduğu zamana gedib çıxır. Əvvəlcə Nemti, Horus kultunun mərkəzi olan Badari ətrafındakı qədim bölgənin himayədarı olduğu görünür. Sağ qalan məlumatların olmaması səbəbindən Nemtinin orijinal funksiyasının nə olduğu və ya onun hər hansı bir xüsusi funksiyaya istinad edən Horus titulundan başqa bir şey olub olmadığı yaxşı bilinmir. Zaman keçdikcə Nemti sadəcə bərəçilərin tanrısı hesab olunmağa başladı və buna görə də qayıqda dayanan şahin kimi təsvir olundu, bu, əvvəlcə şahin olduğu düşünülən Horusa işarə idi. Daşıyıcıların tanrısı olaraq, (səyahət edən) mənasını verən Nemti titulunu aldı. Onun sonrakı kult mərkəzi Anteopolisdə və həmçinin Yuxarı Misirin 12-ci nomunda Per Nemtidə (Nemti evi) olmuşdur.
Nemti, Osirisin mirasının həllini təsvir edən "Horus və Setin mübahisələri" nağılında görünür. Köhnə Krallıq. Bu nağılda Setin güc əldə etmək cəhdlərindən biri də tanrıları bir yerə toplayıb güclü arqumentlər irəli sürərək, onların hamısını inandırmasıdır (sonrakı ənənələrdə Totdan başqa hamısı). Set Horusun arvadı İsisin (erkən Misir mifologiyasında) sehrli müdaxiləsindən qorxur və buna görə də adada yığıncaq keçirərək Nemtiyə göstəriş verir ki, İsisə bənzəyənlərin oraya aparılmasına icazə verməsin. Bununla belə, İsis özünü yaşlı qadın qiyafəsində gizlədir və Nemti qızıl üzüklə pul aldıqdan sonra bilmədən onu qaçaqmalçılıq yolu ilə qaçıraraq Kaşanın ilk təklifini rədd edir və bu, sehrdən istifadə etdiyi üçün şuranın çökməsinə səbəb olur. Nemti etdiyi səhvin cəzasını, göründüyündən daha ciddi olan ayaq barmaqlarını kəsərək, şahin olduğu üçün daha otura bilməyəcək və buna görə də qayıqda yaşaya bilməyəcək. Köhnə Krallığın sonunda Misirin Altıncı Sülaləsi dövründə, Merenre Nemtemsaf I və Merenre Nemtemsaf II də daxil olmaqla, Nemti də daxil olmaqla iki fironun teoforik adı var idi. Burada “Nemtemsaf” “Nemti onun mühafizəsidir” deməkdir.
Köhnə ədəbiyyatda tanrının heroqlifləri Anti və ya Anti kimi oxunurdu. Bir neçə tədqiqat bu oxunuşun yanlış olduğunu təsdiqlədi.
İmaməddin Əliyev
Əliyev İmaməddin Əlağa oğlu — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Qarabağ müharibəsi şəhidi.
thumb|300px|[[Həsənriz (Aterk) uğrunda 40 Şəhid. (Abidə 5 sentyabr 1992-ci ildə qoyulmuşdur.) Haqverdi Verdiyev, Yusif Qasımov (baş leytenant), Çərkəz Həsənov, Sərvan Ağayev, Qarabala Mayılov, Elman Cavadov, Ucar Zeynalov, Bəxtiyar Cəfərov, Vasif Əlibəyov, Rəsul Süleymanov (əsgər, 1973), Əlibaba İbrahimov, Fuad Həsənov, İlham Hüseynov (əsgər, 1973), Münasib Mehdiyev]]
Həyatı
İmaməddin Əliyev Ağdaş,Pirəzə kəndində anadan olmuşdur.
19 iyul 1992-ci ildə Ağdərənin Həsənriz məntəqəsi istiqamətində gedən döyüş zamanı şəhid olmuşdur.
Təltifləri
Sıravi İmaməddin Əliyev 19 noyabr 1992-ci il tarixdə respublikamızın suverenliyinin və ərazi bütövlüyünün qorunmasında, dinc əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində göstərdiyi şəxsi igidlik və şücaətə görə "Azərbaycan Respublikasının Fəxri fərmanı" ilə (ölümündən sonra) təltif edilmişdir. İgid döyüşçünün məzarı Bakı şəhərindədir.
Balaca şahzadə
Balaca şahzadə — Antuan de Sent-Ekzüperinin ən məşhur əsəri, alleqorik hekayə. İlk dəfə 6 aprel 1943-cü ildə Nyu-Yorkda çap olunub. Kitabda şəkilləri Ekzüperi özü çəkib. Bu illüstrasiyalar kitabın özü qədər məşhurdurlar, müəllifin özü və baş qəhrəmanlar tez-tez şəkillərə müraciət edir və hətta mübahisə edirlər. Unikal şəkillər hamıya aydın olan universal vizual leksikonun bir hissəsi olur və dil baryerini aradan qaldırırlar.
"Bütün böyüklər uşaq olublar, amma bunu hamısı xatırlamır" – kitabın proloqu.
Publikasiyaların tarixi
Ekzüperi Almaniya Fransanı işğal etdikdən sonra Nyu-Yorka köçür və 1943 ildə “Reynal&Hiçkok” nəşriyyatı tərəfindən ingilis dilində çap olunan “Balaca Şahzadə” kitabı işıq üzü görür, tərcümənin müəllifi – Katerina Vuds. Ardınca fransız dilində də çap olunur. Fransada ilk dəfə 1946 ildə “Edisyon Qaymar” nəşriyyatı tərəfindən çap olunur.
Tərcümələr
thumb|right|250px|[[Yaponiyanın Osaka şəhərindəki "Milli etnoloqiya muzeyində" 250-dən çox dilə tərcümə olunmuş kolleksiya, 2013-cü il]] “Balaca Şahzadə” 180 dil və dialektlərə tərcümə olunub. İtaliyada friul, Malidə bamana, İspaniyada araqon, Kürasaoda kreol və Fransada qaskon dillərinə, təkcə Hindistanda hindi, teluqu, marathi, pəncabi, tamil, malayalam, benqal və konkani, Çində 30-dan və Koreyada 60-dan çox dillərdə nəşrlər var.
Azərbaycan dilinə ilk dəfə 1987-ci ildə “Gənclik” nəşriyyatı tərəfindən Astrid Lindqren və Ceyms Fenimor Kuperin əsərləri ilə birgə çap olunmuşdu, tərcüməçi – Cəfər Bağır. 2001-ci ildə “Əbilov, Zeynalov və oğulları” nəşriyyatı tərəfindən Əziz Gözəlov və Yaqut Qurbanovanın tərcüməsi, 2008-ci ildə isə Fransanın Azərbaycandaki səfirliyinin köməyi ilə yenidən çap olundu.
Mişa
Mişa — ad.
Buşveld kompleksi
thumb|Buşveld kompleksinin geoloji xəritəsi və mədənlərin yerləşməsi Buşveld kompleksi (Bushveld) –CAR-da dünyanın ən böyük filizli intruziv massivi.
Mənşəyi
Mpumalanqa, Şimal və Şimal-Qərb əyalətləri ərazisindədir. Massivdə platin, xrom və s. metalların iri yataqları var. 1919 ildən istismar olunur. Kəşf olunmuş platin qrupu metallarının ehtiyatı 49,9 min t (filizdəki orta miqdarı 5,7 q/t), xromitlər 1,78 mlrd. t (Cr2O3 37%), vanadium 3 mln. t (V2O5 1,4–1,9%), nikel 3,7 mln. t (Ni 0,15–0,34%), mis 2,7 mln. t (Cu 0,1–0,25%), qızıl 2–2,5 t (Au 0,3 q/t), qalay təqr. 30 min t, flüorit 4,3 mln. t-dur (CaF2 40%-dən çox).
Buşveld kompleksi Afrika platformasının Kaapval kratonunda yerləşir; Proterozoy yaşlı təbəqələşmiş nəlbəkivarı kütlədən (lopolitdən) ibarətdir; qalınlığı təqr., 10 km, enlik istiqamətində uz. 430 km, meridian istiqamətində 260 km-dir. Kompleksin yer səthinə çıxan hissəsi (ümumi sahəsinin 42%-i) 67 min km2-dir.
Xüsusiyyətləri
Buşveld kompleksi bir neçə maqmatik fazada (andezit, felzit, ultraəsasi) təbəqələşmiş süxurlar seriyası ilə əmələ gəlmişdir. Ən qalın təbəqə əsasi və ultraəsasi tərkiblidir; əsas filiz ehtiyatları kəsilişdə 5 zonadan ibarət bu təbəqə ilə əlaqədardır.
Oranyestad (Sint-Estatius)
Oranyestad — Sint-Estatiusun paytaxtı və ən böyük şəhəri.
Məsafələr
Oranyestaddan Amsterdama məsafə 6.998 km-dir.
Oranyestaddan Karib Niderlandındakı digər şəhərlərə – Bottoma məsafə 32 km, Kralendeykə isə 814 km-dir.
Ramil Həşimli
Ramil Həşimli — Azərbaycan alimi, "Mərkəzi və Qərbi Asiyaq qulaq, burun, boğaz və Baş Boyun Cərrahiyyəsi Birliyi"nin Baş katibi, Azərbaycan Otorinolarinqologiya Cəmiyyətinin idarə heyətinin üzvü, Avropa Foniatrlar İttifaqı, Avropa Larinqologiya Cəmiyyəti, The Voice Foundation və Yaxın Avrasiya Afrika Qulaq-burun-boğaz cəmiyyətinin üzvü. Azərbaycanda otorinolarinqologiya sahəsindəki fəaliyyəti ilə məşhurdur. Birgə hazırladığı ‘‘APDVoice xəstə məlumat bazası’’ Avropa Foniatrlar İttifaqı tərəfindən foniatrik klinikalar üçün referans çalışma proqramı olaraq göstərilmişdir. Azərbaycanda ilk dəfə olaraq incə səsli kişi xəstəyə "səs qalınlaşdırma" əməliyyatı icra etmişdir.
Həyatı
Ramil Həşimli 3 may 1978 tarixində anadan olmuşdur. 1995-ci ildə Sumqayıt şəhər N. Gəncəvi adına Texniki və Təbiət Elmləri Liseyini fərqlənmə attestatı ilə bitirmişdir. 1995–2001-ci illərdə Azərbaycan Tibb Universitetində Pediatriya fakültəsi üzrə təhsilini başa vurduqdan sonra 2001–2003-cü illərdə Sankt-Peterburq Dövlət Pediatriya Tibb Akademiyasının Otorinolarinqologiya kafedrasında klinik ordinatura üzrə və daha sonra 2003–2006-cı illərdə həmin kafedrada aspirantura təhsili almışdır. 2006-cı ildə tibb elmləri üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almışdır.
2010-cu ildə Moskva Diplomdansonrakı Tibbi Təhsli Akademiyasının otorinolarinqologiya kafedrasında "Qulaq-burun-boğaz xəstəlikləri", 2015-ci ildə ABŞ-da Klivlend Klinikasının otolarinqologiya və ünsiyyət pozulmaları kafedrası, Qulaq-burun-boğaz İnstitutunun "Beynəlxalq klinik müşahidə proqramı" və Pittsburq Universitetinin Səs Mərkəzinin "Səs Pozulmaları proqramı" kimi beynəlxalq təkmilləşmə kurslarının məzunu olmuşdur. Bununla yanaşı müxtəlif dövrlərdə Türkiyənin Yeditepe Universiteti, İstanbul Universiteti Cərrah Paşa Tibb fakültəsi, Ankara Nümunə Xəstəxanasında, Moskva Diplomdansonrakı Tibbi Təhsli Akademiyasının otorinolarinqologiya kafedralarında təkmilləşdirmə kurslarında iştirak etmişdir.
Evlidir, 3 övladı var.