cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qazi Məhəmməd
Qazi Məhəmməd (avar. Гъази-МухӀаммад; ) — müridizm tərəfdarı, Dağıstan və Çeçenistanın ilk imamı (1828-ci ildən). Qazi Məhəmməd dağlıları qəzavat şüarı altında rus müstəmləkəçilərinə qarşı mübarizəyə çağırırdı. 1831-ci ildə çar qoşunu dəstələri üzərində bir sıra qələbələr əldə etdi. Üstünlük təşkil edən çar qoşunlarının təzyiqi altında dağlıq Dağıstana çəkilmişdi. Gimri aulu yaxınlığında savaşda həlak olmuşdur. . Milliyətcə Avardır.
Əsgər Zeynalov
Zeynalov Əsgər Məmməd oğlu — ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri doktoru, professor. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin (1997) və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü (1998).
Həyatı
Əsgər Zeynalov 1951-ci il sentyabr ayının 27-də İrəvan yaxınlığındakı Zəngibasar rayonun Yuxarı Necili kəndində anadan olmuşdur. 1974-cü ildə APXDİ-nin fransız dili fakültəsini bitirmiş. 1991-ci ildə "Azərbaycan bayatıları Qafqaz regionunda" mövzusunda (elmi rəhbərləri profesor M. Ə. Seyidov və professor T. Ə. Əhmədov) namizədlik, 2003-cü ildə "Fransız ədəbiyyatında Şərq mövzuları (Volterin yaradıcılığı üzrə)" doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 2005-ci ildən professordur.
Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında yeganə tədqiqatçıdır ki, namizədliyi bir dillə, doktorluğu başqa bir dillə bağlı yazmışdır. O, erməni qaynaqlarında axtarışlar aparan sonuncu azərbaycanlı alimlərdən biridir. Tədqiqatçı İrəvan Əlyazmalar İnstitutu – Matenadaranda, İrəvan Xalq yaradıcılığı Evi, Ədəbiyyat və İncəsənət muzeyində axtarışlar apararaq, 550-dən artıq Azərbaycan bayatılarını həmin qaynaqlardan toplamış və sübut etməyə çalışmışdır ki, ermənilərdə bayatı olmamış, onlar uzun əsrlər boyu Azərbaycan bayatılarından istifadə etmişlər. Onun "Azərbaycan bayatıları Qafqaz regionunda" namizədlik dissertasiyası bu mövzuya həsr olunmuşdur.
Alim "Fransız ədəbiyyatında Şərq mövzuları (Volterin yaradıcılığı üzrə)" doktorluq dissertasiyasında fransız mütəfəkkiri Volterin Şərq mövzusunda yazdığı üç faciə, bir roman və esseni tədqiqat obyekti kimi götürmüş, fransız qaynaqları əsasında filosof yazıçının Şərq mədəniyyətinə, türk aləminə, zərdüştliyə, Astiq əfsanəsinə, qədim Hindistana münasibətini araşdırmışdır. Tədqiqatçı tutarlı faktlarla fransız qaynaqları əsasında təsdiq etməyə çalışmışdır ki, Şərq elminin təsirilə Avropada elm, mədəniyyət inkişaf etmişdir.
Azərbaycan, rus, erməni, fransız dillərində tədqiqat apara bilməsi onun yaradıcılığı üçün geniş imkan açmışdır.
Tədqiqatçı 40-a yaxın kitabın, 400-dən artıq elmi-publisistik məqalənin müəllifidir. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında Volter və Hüqo haqqında ilk monoqrafiylar da onun qələminə məxsusdur.
2000-ci ildə AMEA-nın Beynəlxalq Münasibətləri İnstitutunda "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının 1300 illiyinə həsr olunmuş benəlxalq konfransda əsas məruzəçilərdən biri, 2001-ci ildə İrəvanda YUNESKO-nun xətti ilə keçirilən "Cənubi Qafqazda təhsil problemi" Beynəlxalq konfransın iştirakçısı, 2005-ci ildən Bakıda keçirilən "Tərcümə problemi ilə bağlı beynəlxalq konfransın" bölmə sədrlərindən biri, 2007-ci ildə Almaniyanın Köln şəhərində keçirilən Dünya Azərbaycanları Konqresinin IX qurultayında nümayəndə, həmin ilin avqust ayında bir aylıq Fransanın Bözanson şəhərinin Franş Konte Universitetinin Dil Vərdişləri Mərkəzində təkminləşmədə olmuş, 2009-cu ildə Türkiyənin Ankara şəhərinin Qazi Universitetində keçirilən Beynəlxalq konfransda geniş məruzə ilə çıxış etmişdir.
10-dan artıq kitabı xarici ölkələrdə nəşr olunmuşdur. "İrəvan ziyalıları" kitabı 2011-ci ildə Sankt-Peterburqda, 2013-cü ildə Moskvada rus dilində, 2016-cı ildə isə ABŞ-də ingilis dilində işıq üzü görmüşdür. 10-dan artıq məqaləsi İranda, Rusiyada, Türkiyədə, Serbiyada, Çində və ümumimiyyətlə 10-dan artıq kitabı isə ABŞ, Rusiya, Fransa, Almaniya, İngiltərə, Kanada, Hindistan və İsveçdə nəşr olunmuşdur. Fransının ən nüfuzlu qəzetlərindən biri "L'Est Republicain" qəzetində isə "Viktor Hüqonun azərbaycanlı mütəxəssisi Dil Vərdişləri Mərkəzində" adlı Azərbaycan alimi haqqında məqalə dərc edilmişdir (11 avqust 2007). 2013, 2014, 2015, 2016-cı illərdə Fransada Azərbaycan alimi haqqında məqalələr dərc olunmuşdur. Dünya şöhrətli rus və fransız alimləri Boris Starkov, Rudolf İvanov, Jan Lui Bakke Qrammon və Arno Laster Ə. Zeynalovun yaradıcılığına yüksək qiymət vermiş, onun haqqında məqalələr yazmışlar. 2017-ci il 1 iyul tarixində Bosnya Hersoqoviniyalı alim, Akademik Enes Karic "Preporod" qəzetində nər etdirdiyi "Viktor Hüqo Məməhhəd Peyğəmbər haqqında" məqaləsində prof. Əsgər Zeynalovun Londonda nəşr olunmuş "Hüqonun Şərq baxışı" əsərinə bir neçə dəfə istinad etmişdir.
Azərbaycan Yazıçılar və Jurnalistlər Birliklərinin üzvüdür. 1998–2012-ci illərdə Azərbaycan Dillər Universitetinin Praktik fransız dili kafedrasının müdiri, 2017-2020-ci illərdə ADU-nın Qafqazşünaslıq kafedrasının müdiri eyni zamanda, 2004-cü ildən ADU-nun Tələbə Elmi Cəmiyyətinin sədri, 2006-cı ildən ADU-nun ixtisaslaşmış doktorluq şurasının ilk üzvlərindən biridir. Hazırda ADU-nun Fransız dili və Mədəniyyəti Mərkəzinin müdiri, Təhsil-2 fakultəsi nəzdində Xarici Dillər kafedrasının professorudur.
2012, 2014, 2016, 2020 və 2022-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatına namizəd olmuşdur. Eyni zamanda, 2014 və 2017-ci illərdə sənədlərini AMEA-nın müxbir üzvlüyünə təqdim etmişdir. Azərbaycan Jurnalistlər (1997) və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin (1998), Nyu York Elmlər Akademiyasının (2017) üzvü, Özbəkistan Turan Elmlər Akademiyasının Akademiki (2018), Parisdə fəaliyyət göstərən Viktor Hüqonun Dostları Cəmiyyətinin üzvü (2019), Türk Dünyası Araşdırmalar Beynəlxalq Akademiyasının Akademiki (2019), Almaniyada fəaliyyət göstərən Avropa Təbiət Elmlər Akademiyasının Akademikidir.
Ailəlidir. İki övladı var.
Senecio balsamicus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Şamakelər
İlk dəfə olaraq I əsr müəllifi Böyük Plini haradasa Şimali Qafqazda kamak adlı bir tayfanın yaşadığını qeyd edir.(Plini,VI,21).Yunan və latın dillərinə "ş" ilə başlanan sözlər "k" və ya "s" ilə verilirdi.Ona görə də Plininin qeyd etdiyi kamak etnonimi şamak kimi bərpa olunur.Müqayisə üçün deyək ki,Ptolomey də Qafqaz Albaniyasında Şamakiya toponimini Kemaxiya kimi yazmışdı.Plini yazır ki,(Plini,VI,50) kamaklar və saklar Orta Asiyada Yaksart (Sır-Dərya) çaynın arxasında da yaşayırlar.Həqiqətən də qazaxlarda mənşəcə saklarla bağlı olan şomakey,qaraqalpaqlarda,türkmənlərdə şamak,qırğızlarda şamake,şamaka adlı türkmənşəli tayfalar indi də var.Xarəzmdə və Türkmənistanda Şamaxqala adlı iki qala xarabalıqları vardır.Maraqlıdır ki,Orta Asiyada Şamaxqalalar Şirvanqalalarla yanaşıdır.
Şamak tayfasının Qafqaz Albaniyasındakı tarixi rolu məlum deyil. Biz yalnız onların Qafqaz Albaniyası ərazisində yaşadıqlarını bilirik. Hər halda II əsrdə Şamaxı adlı şəhər artıq vardırsa, onda bu tayfanın eramızdan əvvəl bu ərazidə yaşamasını güman etmək olar. Qeyd edilməlidir ki, erkən orta əsrlərdə Şimaki adlı yaşayış məntəqəsi Güney Azərbaycanda, Şamak adlı kənd isə Tatarıstanda məlum idi.
Çayqaraqaşlı
Çayqaraqaşlı — Azərbaycan Respublikasının Şabran rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Etnotoponimdir. Çay və qaraqaşlı komponentlərindən ibarət olan toponim "çay kənarında yerləşən Qaraqaşlı kəndi" mənasındadır. Xacmaz rayonu ərazisindəki Qaraqaşlı kəndindən fərqləndirmək üçün belə adlandırılmışdır. Qaraqaşlı tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmış məntəqələrdəndir.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Samur-Dəvəçi ovalığında yerləşir.
Sibir qara şamı
Sibir qara şamı əsasən Sibirdə, Rusiyanın Avropa hissəsində yayılmışdır. Hündürlüyü 40 m-ə çatan iri iynəyarpaqlı ağacdır. Çətiri piramida formalıdır. Qabığı qonur-boz rənglidir. Bir çox iynəyarpaqlı, həmişəyaşıl ağaclardan fərqli olaraq qara şam payızda bütün iynəyarpaqlarını tökür. İri, dadlı, yeməyə yararlı toxumları var. Hər qında 5 ədəd iynəyarpağın olması ilə digər növlərdən fərqlənir. Qozaları küknarın və şamın qozalarına nisbətən xırda, oval formalı və uzunluğu 3 sm-ə qədərdir, əsasən 22-38 toxum qabıqları 5-7 cərgədə yerləşir. Toxum qabığının eni 3-5 mm, uzunluğu 9-14 mm-dir. Toxumları sentyabr, oktyabr aylarında yetişir, sarımtıl, qanadcıqlı, küləklə yayılandır. Sərt şəraitə dözümlüdür, şimalda tundraya, dağlardan isə meşənin yuxarı sərhədinə qədər yayılmışdır.
Funtikovun mühakiməsi (film, 1925)
Məzmun
Funtikov 26 Bakı komissarının güllələnməsinin təşkilatçılarından biridir. Bu reportaj-filmdə Türk İşçi-Kəndli Teatrında keçirilən məhkəmə prosesi əks etdirilmişdir. Burada məşhur vəkil Qalperinin də məhkəmədə iştirak etməsi göstərilmişdir.
Ləkəli suiti
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Əsasən Şimali Sakit okean ərazisində yaşayırlar. Alyaska, Yaponiya və Rusiya sahil ərazilərinə xasdır.
Rəngi işıqlıdır. Aşağı hissələri açıq gümüşü, yuxarı hissəsi isə tünd rəngdə olur. Üzərində kiçik, qəhvəyi və qara rəngli ləkələr olur. Erkəklər 1,7 m, dişilər isə 1,6 m uzunluğa malik olurlar.
Çütləşmə zamanı onlar sudan çıxaraq sahildə yerləşim ərazilərinə yerləşirlər. Fevral-mart ayları balalar dünyaya gəlir. Çütləşmə üçün onlar uzun məsafə qət edərək uzaq cənub ərazilərinə gəlirlər.
Dünyada ləkəli suitilərin sayı 230 min baş hesab edilir.
Sərçuvar
Sərçuvar — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
Hazırda kənd əhalisinin sayı 1612 nəfərdir.
Toponimiyası
Yerli əhali kəndi Sərçivo adlandırır. XIX əsrin ortalarında isə oykonim Səlçuva variantında qeydə alınmışdır. Oykonimin izahı ilə bağlı bir neçə mülahizə mövcuddur. Belə ki, bu coğrafi adı sərçələr nəslinin adı ilə fars dilindəki səracə (kiçik saray, yurd, məskən) sözü ilə əlaqələndirirlər. Güman etmək olar ki, oykonim sər (fars, “baş”, “təpə”) və civar (ər. “əhatə, ətraf’) komponentlərindən düzəlib, “ətrafi təpəlik olan” və ya “təpəliyin əhatəsi, ətrafı” mənasındadır.
Həmçinin bax
Jindi
Kıncıvo
Monidigah
İmerliantkari
İmerliantkari — Gürcüstanın Xaşuri bələdiyyəsinin inzibati ərazi vahidində kənd.
Karl Pauker
Karl Pauker — Sovet xüsusi xidmət orqanlarının icra məmuru; İosif Stalinin təhlükəsizliyinin rəhbəri. 2-ci dərəcəli dövlət təhlükəsizlik komissarı (1935). Kütləvi repressiyaların təşkilatçısı.
Erkən illəri. I Dünya Müharibəsi. Əsirlik həyatı.
1893-cü ilin yanvarında Lembergdə bərbər Benjamin Pauker ailəsində olduqca kasıb bir anadan olub. Yəhudi. İbtidai ev təhsili aldı. 1906-cı ildən teatr bərbəri, 1912-ci ildən şirniyyatçı kimi çalışmışdır. Budapeştdə yaşamışdır, burada opera evində makiyaj sənətçisi və bərbər kimi çalışmışdır.
1914-cü ildə Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə əlaqədar olaraq ordu sıralarına çağrılmışdır. Qalisiya Lancers 1-ci alayında döyüşmüşdür, çavuş rütbəsindən mayora yüksəlmişdir. 1915-ci ilin aprel ayında rus qoşunları tərəfindən əsir götürülmüşdürş Türküstanda bir hərbi əsir düşərgəsində saxlanılmışdır. Səmərqənd bölgəsindəki beynəlmiləlçi hərbi əsirlər hərəkatının üzvü olmuşdur. 1917-ci ilin martında sərbəst buraxılmışdır. Səmərqənddə yaşamışdır, dərzi və bərbər kimi çalışmışdır.
Avstraliyada islam
thumbnail|[[Obern Qallipoli məscidi]] Avstraliyada islam — islam dini Avstraliya ərazisində.
Əleyhdarları
Avstraliyada 6 antiislam partiyası fəaliyyət göstərir. Onlar məscdilərin bağlanmasını, halal məhsulların qadağan olunmasını tələb edirlər.
Senecio grindeliaefolius
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
İngiltərə Parlamenti nümayəndə heyəti Bakıda (film, 1925)
Məzmun
Filmdə İngiltərə parlamenti nümayəndə heyətinin Bakıda olmasından, respublikada seçki sistemi ilə tanışlığından, eləcə də Bakı zəhmətkeşlərinin mədəni məişəti ilə maraqlandıqlarından söhbət açılır.
Mavi akvilegiya
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Müəyidəddin Ordi
Müəyidəddin Ordi – Mənşəcə Azərbaycan türklərindən olan astronom-alim, Drezden muzeyində saxlanılan məşhur Ulduz qlobusunun müəllifi.
Müəyyidəddin Ordinin Dəməşqdən Marağaya dəvət olunması
XIII əsrdə Çingiz xanın nəvəsi Hülaku xan özünün türk-monqol qoşunları ilə bütün Yaxın Şərqi işğal edərək, ərəb xilafətinin paytaxtı Bağdadı da hücumla tutur. Hülaku xan işğal etdiyi nəhəng ərazidə yeni Elxanilər (el xanları) dövlətini yaradır. Dövlətin mərkəzi Azərbaycan, paytaxtı əvvəlcə Marağa, sonra isə Təbriz olur. Elxanilər dövləti və yeni Hülakular sülaləsi rəsmi və daha çox formal olaraq paytaxtı Pekində yerləşən böyük türk-monqol dövlətinin tərkib hissəsi sayılırdı. Yeni Azərbaycan dövlətinin hakimləri təsdiq yarlıqlarını, dövlət möhürlərini və fəxri Çin titullarını oradan alırdılar.
Nəhəng türk imperiyasının başçısı, Yuanlar sülaləsinin banisi Xubilay imperiyanın qərb hüdudlarında gedən hadisələrlə bərk maraqlanırdı. Hülaku xanın yürüşü zamanı ona min nəfər Çin əskəri verilmişdi. Bunların arasında körpü və istehkam salan ustalar, daş atıcıları, eləcə də odlu silahdan məharətlə istifadə edən hərbçilər vardı. Vəziyyət sabitləşdikdən sonra Çindən alimlər, əczaçılar, sənətkarlar, rəssamlar, miniatür ustaları işləmək üçün Azərbaycana axışırlar. Hətta Təbrizdə kağız Çin pulları "çao"nu tədavülə buraxmağa da cəhdlər olur.
Azərbaycanın ən görkəmli dühalarından biri Nəsirəddin Tusi Hülaku xana məsləhətçi təyin edilir. Hələ bundan da qabaq böyük alim kimi Nəsirəddinin şöhrəti Pekinə gəlib çatmış və onu möhtəşəm bir mərkəz kimi düşünülmüş rəsədxananın tikintisinə kömək etməkdən ötrü paytaxta dəvət etmişdilər. Tusi isə Pekinə getməkdən imtina etmiş və Hülaku xanı rəsədxananın ilk növbədə imperiyanın deyil, Elxanilərin paytaxtında – Marağada tikilməsinin vacibliyinə inandırmışdı.
Bu iş üçün ölkənin hər yerindən alimlər çağrılır. Tusinin yazdığına görə, rəsədxananın tikintisində iştirak etmək üçün "Hülakü xan müxtəlif vilayətlərdən astronomik bilikləri olan alimlərin buraya gətirilməsini tələb edir – Dəməşqdən Müəyyidəddin Ordini, Mosuldan Fəxrəddin Marağini, Tiflisdən Fəxrəddin İxlatini və Qəzvindən Nəcməddin Dəbiranini. "Orası da məlumdur ki, rəsədxananın tikintisində və zəruri avadanlıqla təchiz olunmasında başlıca rolu Müəyyidəddin Ordi oynayır.
Ordi haqqında bioqrafik məlumatlar, demək olar ki, yoxdur. Tarixdə sənəd kimi yalnız onun ərəb dilində qələmə aldığı "Marağa rəsədxanasının astronomik alətləri haqda risalə"sinin iki əlyazma nüsxəsi qalmışdır. Bunlardan biri Parisin, digəri isə Tehranın milli kitabxanalarında saxlanılır. Birinci nüsxə XIX əsrin əvvəllərində Parisdəki xüsusi şərq dilləri məktəbinin müəllimi A. Jurden tərəfindən tapılıb fransız dilinə tərcümə olunur. Kitab Parisdə iki dəfə-1809 və 1810-cu illərdə nəşr olunur. 1811-ci ildə alman dilinə tərcümə edilir. Bu əsərdə Nəsirəddin Tusinin rəhbərliyi altında Müəyyidəddin Ordinin hazırladığı on mürəkkəb astronomik cihazın təsviri də var.
Ordinin traktatında verilən məlumatların təhlili bir çox tədqiqatçıları belə bir qəti fikrə gətirmişdir ki, Marağa rəsədxanasındakı alətlər təkmilliyi ilə o dövrün bütün rəsədxanalarındakılardan seçilirmiş. Bu da məlumdur ki, Ordinin öz ixtirası olan bəzi alətlər sonradan dünyanın bir çox rəsədxanalarında istifadə olunub.
Ordinin görüşlərinin yayılmasında müxtəlif ölkələrdən Marağa rəsədxanasına çalışmaq və təcrübə keçmək üçün gəlmiş araşdırıcıların da böyük rolu olmuşdur. Marağa rəsədxanasının görkəmli tədqiqatçısı H.C.Məmmədbəylinin yazdığına görə, Ordinin hazırladığı alət və cihazlar Uluqbəyin, Tixo Bragenin, Caypur (Hindistan) rəsədxanalarında astronomik cihazqayırmanın inkişafında müstəsna rol oynayıb.
Müəyyidəddinin oğlu, Məhəmməd bin Müəyyidəddin Ordi də Marağa rəsədxanasında çalışmışdır. O da atasının yolu ilə gedərək,astronomik cihazlar hazırlanması sahəsində tanınmış mütəxəssislərdən olmuşdur. Onun yaratdığı ulduz qlobusu günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bu qlobus hal-hazırda Drezdendəki məşhur riyaziyyat-fizika salonunda saxlanılır və burada toplanmış qlobuslar arasında ən qədimi sayılır. Qlobusda ulduzların yerləşmə vəziyyətinə əsasən onun hazırlanma ilini müəyyələşdirmək mümkün olmuşdur – 1279-cu il. Avropanın bir çox böyük alimləri həmin qlobusun tədqiqi ilə məşğul olmuşlar. Bürüncdən düzəldilmiş və qızıl-gümüş suyu ilə naxışlanmış bu qlobus həm də XIII əsr Azərbaycan dekorativ sənətinin incilərindən sayılır.
Öncəqala
Öncəqala — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 mart 2013-cü il tarixli, 590-IVQ saylı Qərarı ilə Masallı rayonunun Kalinovka kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Öncəqala kəndinin ərazisindən 29,49 ha (bundan dövlət mülkiyyətində olan 24,49 ha, bələdiyyə mülkiyyətində olan 3,0 ha və xüsusi mülkiyyətdə olan 2,0 ha) torpaq sahəsi Masallı şəhər inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Masallı şəhərinin inzibati ərazisinə birləşdirilmiş, Öncəqala kəndi Kalinovka kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, mərkəzi bu kənd olmaqla, Öncəqala kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmış və Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin Dövlət reyestrinə daxil edilmişdir.
Əhalisi
Əhalisi 2037 nəfərdir.
Din
Kənddə Öncəqala kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Azərbaycan Həvari Prefekti
Azərbaycan Həvari Prefekti (Praefectura Apostolica Azerbaigianiensis) — Roma-Katolik Kilsəsinin Azərbaycan ərazisindəki inzibati bölgəsi. Birbaşa Vatikana tabedir.
Tarixi
Öncələr katolik missiyası kimi fəaliyyət göstərən Bakı parişi 4 avqust, 2011-ci ildə Papa XVI Benedikt tərəfindən müstəqil həvari prefekti olaraq təsdiqlənmişdir. Bütün Azərbaycan ərazisini ehtiva edir.
Əbdurrəhman ibn Ovf
Əbdurrəhman ibn Ovf (581–652, Abdurrahman bin Avf bin Abd-i Avf bin Hars bin Zühre bin Kusey ) 581-ci ildə Məkkə şəhərində anadan olmuşdur. Atası Ovf (Afv) mənsub olduğu Zührə ailəsi Qüreyş qəbiləsindəndir. Anası Şifadır. Əsl adı Əbdülkabedir. Əbu Bəkrin dəvəti ilə müsəlman olmuş və müsəlman olduqdan sonra Məhəmməd adını Əbdurrəhman qoymuşdur.
İslamı qəbul edən ilk 8 səhabədən biridir. İslam Peyğəmbəri tərəfindən cənnətlə müjdələnən 10 səhabədən biridir. Məkkədən müsəlmanlara edilən əziyyətlərdən qurtarmaq və Həbəşistan kralına İslamı izah etmək məqsədilə bir sıra mühacirlə birlikdə Həbəşistana göndərilmişdir. Geri döndükdən sonra Bədr döyüşünə qatıldı. İlk xəlifə Əbu Bəkr ölərkən onu Ömər ibn Xəttabdan sonra 3-cü xəlifə olaraq göstərdi. Ömər ibn Xəttab ölərkən yerinə 7 adamı seçdi və onlardan biri Əbdurrəhman idi. 652-ci ildə Osman ibn Əffanın dövründə 72 yaşında vəfat etdi. Qəbri Levant (Amman, İordaniya) yaxınlığındadır.
Elba çayı
Elba  — Şimal dənizi hövzəsində çay, əsasını Çexiyadan götürür. Əsasən Almaniya ərazisindən keçir. Dünya bəşər irsi siyahısına daxildir.
Oliver! (film, 1968)
Oliver— musiqisi və sözləri Lionel Bart tərəfindən yazılmış eyni adlı səhnə müzikli əsasında Kerol Ridin rejissorluğu ilə 1968-ci ildə çəkilmiş musiqili Britaniya dram filmidir. Ssenari müəllifi Vernon Harrisdir.
Həm film və həm də musiqili tamaşanın hər ikisi Çarlz Dikkensin Oliver Tvist romanından ilhamlanaraq yaradılıb. Filmə "Food, Glorious Food", "Consider Yourself", "As Long as He Needs Me", "You've Got to Pick a Pocket or Two" and "Where Is Love?" kimi musiqi nömrələri daxildir.
Surreydə Shepperton Kinostudiyasında ekranlaşdırılmış film Romulus Films və Columbia Pictures tərəfindən beynəlxalq miqyasda yayılmışdır. 1969-cu ildə 41-ci Oskar mükafatının təqdim edilməsi zamanı Oliver Oskar mükafatının on bir nominasiyası uğrunda mübarizə aparıb və ən yaxşı filmə görə Oskar mükafatı və ən yaxşı rejissor işinə görə Oskar mükafatı da daxil olmaqla, altı nominasiyada qalib gəlib. 26-cı Qızıl Qlobus mükafatının təqdim edilməsi zamanı Ən yaxşı film-Musiqili və ya Komediya, Ən yaxşı aktyor-Musiqili və ya Komediyaya görə iki Qızıl Qlobus qazanıb.
Senecio bampsianus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Vitorul Konstanta FK
Tarixi
Klub CS Ovudiudan ləkə götürüldükdən sonra 2009-cu ilin yay ayında yaradılmışdır. Klub miqyasında tanınan beynəlxalq rumıniyalı futbolçu George Haciyə məxsusdur Klub İngiltərədə 'Gələcəyin Futbol Klubu' kimi tanınır. Klub Rumıniyanın istedadlı gəncələrindən təşkil olunmuşdur. Klub ölkədə ən yaxşı gənclərdən ibarət obyekt hesab olunur.
2011-12 mövsümü
Klub Liqa II-ni birinci yerdə başa vurdu və Rumıniyanın əsas liqasına — Liqa I-ə vəsiqə qazandı. Klub keçirtdiyi 30 oyunda 19 qələbə qazandı, 4 heç-heçə etdi və 7 dəfə məğlub oldu. Ümümulikdə klub 89 qol vurdu.
2012-13 mövsümü
Klub Liqa I-i 13-cü yerdə başa vurdu. Klub diviziyada keçirtdiyi ilk mövsümdə 8 qələbə qazandı, 12 heç-heçə etdi və 13 dəfə məğılub oldu. Ümumilikdə klub 36 xal topladı. Onlar Rumıniya çempionu Styauanı 5-2, keçmiş çempion Dinamonu isə 3-2 hesabı ilə qalib gəlib liqada öz yerini qorudu.
Stadion
2009-2012-ci illər ərzində Vitorul Liqa III və Liqa II-də mübarizə apararkən öz ev oyunlarını Ovidiuda yerləşən yerli stadionda keçirirdi. Klub Liqa I-ə vəsiqə qazandıqdan sonra ilk 3 ev oyununu Qalatidə yerləşən Otelul stadioununda keçirdi. Sonra isə 15000 tamaşaçı tutumuna malik, Konstantada yerləşən Farul Stadionunda oynamağa başladılar.
2013-cü ilin yayında klub öz ev oyunlarını Kyajnada yerləşən Konkordia stadionunda keçirdi.
2015-ci ilin yayında klub öz ev oyunlarını Ovidiuda yerləşən Vitorul stadionunda keçirtməyə başladı.
Liqa
20pxLiqa II 20pxLiqa III
Hazırkı heyət
30 may 2016-cı il məlumatlarına əsasən.
Kanada akvilegiyası
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Vitorul Konstanta FK
İndiki texniki heyət
oktyabr 2014-cü il
Çəmən (Aşağı Tarım)
Çəmən - İranın Qəzvin ostanının Qəzvin şəhristanının Aşağı Tarım bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 169 nəfər yaşayır (61 ailə).
Kldistskaro (Ali)
Əhali
2002 siyahıyaalmaya görə kəndin əhalisi 34 nəfər idi. 2014-cü ildə 12 nəfər yaşayırdı.
Ədəbiyyat
gse: 5 554
İvan İvanoviç Safronov
İvan İvanoviç Safronov — "Kommersant" qəzetinin hərbi köşə yazarı, ehtiyatda olan polkovnik. 1979-cu ildə Dzerjinsky Hərbi Akademiyasının mühəndislik fakültəsini bitirib Uzaq Şərqdə xidmət etməyə başladı, 1983-cü ildə Moskva vilayətinin Krasnoznamensk şəhərinə köçdü. 1993-cü ildən Rusiya Kosmik Qüvvələrinin mətbuat xidmətində çalışıb. 1997-ci ildə ehtiyata buraxıldı və "Kommersant" nəşrinin əməkdaşı oldu. 2007-ci ilin martında müəmmalı şəraitdə öldü.
Jurnalistin ölümündən sonra onun oğlu Kiçik İvan Safronov Kommersant qəzetində hərbi köşə yazarı kimi onu əvəz etdi. O da həmçinin öz nəşrləri ilə əlaqədar şöhrət qazanmışdır.
Tərcümeyi-hal
İvan İvanoviç Safronov 16 yanvar 1956-cı ildə Moskvada anadan olub.
1974-cü ilin iyununda Dzerjinsky Hərbi Akademiyasının mühəndislik bölməsinə daxil oldu (hal-hazırda Böyük Pyotr adına Strateji Raket Qüvvələri Hərbi Akademiyası).
1983-cü ildə Safronov rayonu G.S.Titov adına Kosmik Təsisatlar Sınaq və Nəzarət Baş Test Mərkəzinin şöbəsində mühəndis kimi Moskva vilayətinin Krasnoznamensk şəhərinə köçürüldü.
1993-cü ildən avqust 1992-ci ildən silahlı qüvvələrinin müstəqil filialı olan Rusiya Hərbi-Kosmik qüvvələrinin mətbuat xidməti işlədi.
2 oktyabr 1997-ci ildə Safronov podpolkovnik rütbəsində təqaüdə çıxdı. Bəzi məlumatlara görə, o, Hərbi-Kosmik qüvvələrin "ləğv" olunmasına qarşı etiraz etdiyi üçün ehtiyata getdi.
1997-ci ilin dekabr ayından etibarən Safronov "Kommersant" nəşriyyatında çalışdı: mindən çox məqaləsi və qeydləri "Kommersant" qəzetində və " Kommersant-Vlast", "Kommersant-Dengi" və "Avtopilot" jurnallarında dərc edildi.
Bundan əlavə, 1999-cu ildən " Gazeta.Ru " onlayn qəzeti ilə əməkdaşlıq edir. Safronovun nəşrləri Rusiya silahlı qüvvələrinin və silahlarının müxtəlif növlərinin vəziyyətinə, ölkənin müdafiə sənayesinə (o cümlədən yenidən qurulması məsələlərinə) və Rusiya ilə xarici dövlətlər arasında hərbi-texniki əməkdaşlığa həsr olunmuşdur. 2002-ci ilin dekabrında Safronov ehtiyatda olan polkovnik rütbəsinə layiq görüldü.
Ölümü və səbəblərinin araşdırılması
24 fevral 2007-ci ildə Safronov Moskvaya başqa bir işgüzar səfərdən — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərindəki 17 fevral 2007-ci ildə Abu Dabidə açılan IDEX- 2007 beynəlxalq silah sərgisindən qayıtdı. Bəzi məlumatlara görə, orada Rusiya silahlarının Yaxın Şərqə mümkün tədarükü barədə məlumatları yoxlamağa çalışdı — Suriya üçün Su-30 qırıcılarının bir dəstəsi və İran üçün S-300V zenit raket sistemləri, ehtimal ki, Belarus ərazisindən keçməsi lazım idi. Safronov "Kommersant"ın redaksiyasına lazımi təsdiqləri aldığını, lakin hazır materialları təqdim etmədiyi barədə məlumat verdi.
27 Fevral 2007-ci ildə Hərbi-Texniki Əməkdaşlıq Federal Xidmətinin rəhbəri Mixail Dmitrievin təşkil etdiyi mətbuat konfransında Kommersantın jurnalistlərinə Rusiya ilə Suriya arasında zenit-raket silahı sistemlərinin " Pantsir-C1 ", MiG-29 qırıcıları və İskəndər-E taktiki raketlərinin tədarükü barədə açıqlamada verdi. Bundan əlavə, Safronov bu məlumatların açıqlanacağı təqdirdə, böyük beynəlxalq qalmaqal yarana biləcəyini bildirib və FSB bunu açıqladığı üçün ona qarşı dövlət sirrinin yayılması barədə cinayət işi aça biləcəyini deyib.
2 mart 2007-ci ildə İvan Safronov Nijni Novqorod küçəsindəki 9 nömrəli evinin girişindəki bir pəncərədən düşərək öldü. Hadisənin şahidlərinin dediyinə görə, yıxılandan bir müddət sonra o hələ sağ idi, ancaq təcili yardım gələndə həkimlər onun öldüyünü bildirdilər. Həmin gün xəstəlik məzuniyyətində olan Safronov klinikaya baş çəkdi: Abu Dabidə olarkən o qarın ağrısı keçirdi və artıq Moskvada həkimlər ona mədə xorası diaqnozu qoydular. Sonra evə yollandı və yolda ərzaq mağazasına getdi. Təxminən saat 16-da o, bloka girdi, sonra dördüncü və beşinci mərtəbələr arasındakı enişə qalxdı, onun mənzili üçüncü mərtəbədə yerləşsə də, alış-veriş çantasını orada buraxdı. İlkin versiya Safronovun intiharı ilə bağlı versiya idi, lakin mərhumun həm qohumları, həm də həmkarları tərəfindən bu iddia inadla rədd edildi.
5 mart 2007-ci ildə Moskvadakı Taganskaya rayonlararası prokurorluğu, Sufronovun intihar etməsinə dair istintaq araşdırmasının başlanması üçün qanuni əsaslar almaq üçün cinayət işi açdı. Sonradan, müstəntiqlərin dediyinə görə, iş başqa bir maddəyə dəyişdirilə bilər.
2007-ci ilin mayında İnterfaks xəbər agentliyi prokurorluğun Safronovun ölümündə "silah izi" tapmadığını bildirdi. İstintaq orqanına yaxın bir mənbə ən çox ehtimal olunan versiyanı "mərhumun şəxsi həyatı ilə əlaqəli" adlandırdı. 2007-ci ilin iyun ayının sonunda həmin agentlik istintaqın təsdiqini tapmadığı və baş verənlərin "cinayətkar" versiyası barədə məlumat yaydı. Safronov həyat yoldaşı, qızı və İvan adına oğlu qaldı.
Safronovun cənazəsi 7 mart 2007-ci ildə Xovan qəbiristanlığında dəfn edildi.
2007-ci ilin sentyabrında Safronovun ölümü ilə əlaqədar istintaqa xitam verildiyi məlum oldu. Moskva Mərkəzi Dairəsi Prokurorluğu, cinayət hadisəsi olmadığı təqdirdə intihara səbəb olan cinayət işinin bağlanmasına qərar verdi. Müstəntiqlər Safronovun intihar etdiyi qənaətinə gəliblər. Jurnalistin qohumları və həmkarları istintaq araşdırmasından narazı idilər: onun intihar üçün heç bir səbəbinin olmadığı qənaətindədirlər.
Ailəsi
Arvadı Yelena, oğlu — İvan Safronov, jurnalist. Qızı İrina Safronova, 1981-ci il təvəllüdlü.
İvan Safronovun cinayət işi
Oğlu İvan Safronov (18 may 1990-cı ildə Moskvada anadan olmuşdur) — Ali İqtisad Məktəbinin məzunu, "Kommersant" və "Vedomosti" qəzetlərinin jurnalisti, Kremlin mətbuat hovuzunun üzvü, 2020-ci ilin may ayından Roskosmos korporasiyası rəhbəri Dmitri Roqozinin İnformasiya siyasəti üzrə müşaviri. 7 iyul 2020-ci ildə, NATO ölkələrindən biri olan Çexiya xüsusi xidmət orqanları ilə əməkdaşlıq şübhəsi ilə həbs edildi. "Kommersant" təxmin edir ki, Safronovun həbsi onun Rusiyanın Misirə Su-35 qırıcılarını satmaq planları barədə 2019-cu ildə dərc edilmiş məqaləsi ilə əlaqəlidir. Həmin məqalədən sonra ABŞ dövlət katibi Mayk Pompeo Qahirəni sanksiyalarla hədələyib və Rusiyadan qırıcıları almaqdan imtina etməyə çağırıb. Rusiya xüsusi xidmət orqanlarının tələbi ilə məqalə silinib və onun müəllifi tezliklə FTX-ya çağrılıb.
Bu nəşrlə əlaqədar olaraq, "Kommersant" qəzeti dövlət sirrini əks etdirən məlumatların yayılmasına görə inzibati icraata cəlb edildi. Məhkəmə mahiyyəti nəzərə almadan işi Roskomnadzor-a qaytardı, çünki şöbənin iddiaları elə bir şəkildə tərtib olundu ki, məhkəməyə günahın nə olduğu aydın deyildi.
Safronovun tutulması ilə əlaqədar, jurnalistin təxminən 10 il işlədiyi "Kommersant" qəzetinin redaktorluğu, xüsusi olaraq şəxsiyyətini, görüşlərini və işlərini qiymətləndirən xüsusi bir açıqlama verərək, işi ictimai fəaliyyətlə əlaqəli olan hər bir Rusiya vətəndaşı, hüquq müdafiəçisi, alim, jurnalist və ya dövlət korporasiyasının işçisi "hər an ağır ittihamla" qarşılaşa biləcəyi barədə xəbərdarlıq etdi.
Rutullar
Rutullar — Azərbaycanda və Dağıstanda etnik qrup. İslam dininə etiqad edirlər. İslam dini rutullar arasında 7-ci əsrdən etibarən, ərəblərin Qafqaza gəlişi ilə yayılmağa başlamışdır. Əsas dilləri rutul dilidir. Bununla bərabər rutullar yaşadıqları ölkələrin də dillərini çox yaxşı səviyyədə bilirlər (müvafiq olaraq azərbaycan və rus dillərini). Rutullar yazılı olaraq uzun müddət ərəb hərflərindən istifadə ediblər. Kiril hərfləri əsasında yazılı olaraq rutul dili 1990-cı ildə nəşr olunmuşdur. 1989-cü ildə həyata keçirilmiş son əhali siyahıyaalınmasına əsasən bütün SSRİ-də 20.388 nəfər etnik rutul yaşayırdı ki, onlardan 14.955 nəfəri Dağıstan MSSR-də, 336 nəfəri isə Azərbaycan SSR-də məskunlaşmışdı. Rutulların bir çoxunun əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatıdır. Azərbaycanda 17.000 Rutul yaşayır.
Tabasaran dili
Tabasaran dili (Табасаран чӀал) — Əsasən Rusiya Federasiyasının Dağıstan bölgəsində yaşayan tabasaranlıların dili, Dağıstanın dövlət dillərindən biri.
Ləzgi dilləri qrupuna aid olaraq Nax-Dağıstan dilləri qrupuna aiddir. Tabasaran dili ləzgi dilinə, xüsusi ilə də aqul dilinə yaxındır, şərqi ləzgi dilləri yarımqrupunu təşkil edir.
Senecio grisebachii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Nəcməddin Naxçıvani
Nəcməddin Naxçıvani — XIII əsrdə yaşamış görkəmli Azərbaycan mütəfəkkiri. O, özünün fəlsəfə, tibb, məntiq və təbiət elmlərinə dair əsərləri ilə Yaxın  və Orta Şərq ölkələrində şöhrət tapmışdır.
Həyatı
AMEA-nın müxbir üzvü Zakir Məmmədov mənbələr əsasında Nəcməddin Əhməd Əbubəkr oğlu Naxçıvaninin təhsilini Naxçıvan şəhərində aldığını, elmin bütün sahələrini mükəmmməl öyrəndiyini yazmışdır.
Zakir Məmmədov orta əsr mənbələrində Nəcməddin Naxçıvaninin həyatı və dünyagörüşünə dair son dərəcə qısa, lakin mühüm məlumat verildiyini bildirmiş, İbn əl-İbrinin "Dövlətlərin müxtəsər tarixi" ("Müxtəsər tarix əd-düvəl") kitabını bu baxımdan qiymətli mənbə hesab etmişdir.
Nəsirəddin Tusinin şagirdlərindən olmuş Qriqori Əbül-Fərəc İbn əl-İbri Nəcməddin Naxçıvanini böyük fəzilət sahibi, dəqiq elmlərin dərin bilicisi olduğunu yazmışdır. İbn əl-İbri mütəfəkkirin öz vətənində fəlsəfə ilə məşğul olduğunu, ölkələri səyahətə çıxdığını, axırda Kiçik Asiyaya daxil olaraq, böyük mənsəblər tutduğunu göstərmişdir. Müəyyən səbəblər üzündən o, buradan Suriyaya getməli olmuşdur.
Nəcməddin Naxçıvani Hələb şəhərində ömrünün son çağlarında guşənişin olmuş,  evdən heç yerə çıxmır, dostları ona baş çəkirmiş. Filosofun 1253-cü ildən sonra vəfat etdiyini yazırlar. ,
Yaradıcılığı
AMEA-nın müxbir üzvü Zakir Məmmədov Nəcməddin Naxçıvaninin elmi və fəlsəfi yaradıcılığının orta əsr müəllifləri tərəfindən yüksək qiymətləndirildiyini bildirmişdir.
Nəcməddin Naxçıvani İbn Sinanın çoxcildlik "Kanon" və "Göstərişlər və təlimatlar" əsərlərinə yazdığı şərhlərlə məşhurlaşmışdır. Həmin şərhlərdə o, hətta böyük alimi bir çox məsələlərdə tənqid də etmişdir. "Nəqd qəvaid-ül-işarat və kəşf təmvih əş-Şifa və ən - Nicat" (""Göstərişlər"dəki qaydaların pozulması və "Şifa" və "Nicat" üzərindən pərdələrin götürülməsi") adı altında toplanmış bu şərhlər orta əsrlərdə filosof və alimlər arasında şöhrət tapmışdı. 1282-ci ildə bu əsər yəhudi filosofu İbn Kəmmunə İsraili tərəfindən elmi şəkildə təhlil olunmuşdur. Nəcməddin Naxçıvaninin digər bir əsəri də "Lübab-əl məntiq və xülasət əl - hikmə"dir ("Məntiqin mahiyyəti və fəlsəfənin xülasəsi") və bu əsərin İbn Kəmmunə İsraili tərəfindən köçürülmüş əlyazma nüsxəsi Nəcəfdə saxlanılır. Alimin əsərlərinə həmçinin Parisdə və İstanbulda da rast gəlmək olar.
Tədqiqatçıların bəziləri belə hesab edirlər ki, Naxçıvani qədim yunan filosof və məntiqşünaslarının əsərlərinə də bir neçə şərh tərtib etmişdir.
Nəcməddin Naxçıvaninin əsərləri uzun müddət Şərq universitetlərində dərslik kimi istifadə olunmuşdur.
Çölquşçu
Çölquşçu – Azərbaycan Respublikasının Şabran rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
Kəndin əhalisi 720 nəfər təşkil edir.
Mövcud iş yerləri: Yoxdur
Əhalinin məşğuliyyəti əsasən təsərüfat işləri ilə;
Təhsil
Məktəb direktoru Yusifov Camaləddin.
Mərkəzdən 180 dərəcə çəkilmiş foroşəkil. center|895x895px
Digər məlumatlar
Əsas Şabran rayonundan kəndə qədər olan məsafə 15.5 km - 16.5 km.
Təyin olunmuş avtobusun kəndə gediş vaxtları. Saat 07:00-da  və 13:00-dan sonra Şabran rayonu Mərkəzi Avtovağzaldan.
Mərkəzi dayanacaq                                                              Şabran rayonundan kəndə gedən yol
left|thumb|388x388px
Aquilegia chrysantha
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xəlilli (Şabran)
Xəlilli – Azərbaycan Respublikasının Şabran rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
1925-ci ildə Bakı neftçilərinin istirahəti (film, 1925)
1925-ci ildə Bakı neftçilərinin istirahəti sənədli filmi 1925-ci ildə çəkilmişdir. Film "Kino-Mədənçi" studiyasında istehsal edilmişdir. Filmdə Bakı neftçilərinin fədakarlıqla işlədikləri kimi, səmərəli istirahət etməyi də bacardıqlarından bəhs olunur.
Məzmun
Filmdə Bakı neftçilərinin fədakarlıqla işlədikləri kimi, səmərəli istirahət etməyi də bacardıqlarından bəhs olunur.
Filmin üzərində işləyən
Operator: İvan Tartakovski
Mənbə
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 29.
Kldistskaro (Tsaxvlisi)
Kldistskaro — Gürcüstanın Xaşuri bələdiyyəsinin inzibati ərazi vahidində kənd.
Ədəbiyyat
gse: 5 554
Sürməli qəzası
Tarixi
İrəvan xanlığının bir hissəsi olan Sürməli 1826-1828-ci illərdə baş vermiş İkinci Rus-Qacar müharibəsi nəticəsində imzalanmış Türkmənçay müqaviləsi ilə Rusiya imperiyasına verilmişdir. Bölgə ilk əvvəllər rus hakimiyyəti tərəfindən 1828-ci ildə yaradılmış Erməni oblastının, daha sonra isə İrəvan quberniyasının tərkib hissəsi olmuşdur.
1875-ci ildə Sürməli ərazisində Sürməli qəzası təşkil edilmiş və İrəvan quberniyasının tabeliyinə verilmişdir.
Rus inqilabından sonra Sürməli qısamüddətli erməni hakimiyyəti altına düşmüşdür. Lakin 1920-ci ilin sentyabrında baş vermiş Türk-Erməni müharibəsindən sonra bölgə imzalanmış Gümrü müqaviləsi ilə Türkiyəyə verilmişdir. Bu ərazi dəyişiklii Kamalist Türkiyə illə Bolşevik Rusiyası arasında imzalanmış Moskva və Qars müqavilələri ilə də bir daha müəyyən edilmişdir.
Sürməli nahiyəsi
Sürməli mahalı təxminən Sürməli qəzasının yerində mövcud olmuş və İrəvan xanlığının nahiyələrindən (mahallarından) birini təşkil etmişdir. Nahiyə İrəvan xanlığının cənub-qərb torpaqlarını təşkil etmiş, Araz çayının sağ sahilində yerləşmişdir. Şimal və şimal-şərqdən Araz çayı ilə həmsərhəd olan nahiyə qərbdən Dərəkənd-Parçenis mahalı, cənubdan Ağrıdağla qonşu olmuşdur. Ağrıdağ nahiyəni Osmanlı imperiyasının Bəyazid paşalığından ayırmışdır. İvan Şopen nahiyədə əhalinin əsasən heyvandarlıq və kənd təsərrüfatı ilə məşğul olduğunu, suvarılma işininn Araz çayından çəkilmiş arxlarla həyatta keçirildiyini bildirmişdir. Şopen burada 78 kəndin olduğunu bildirsə də, onlardan 28-nin dağıdıldığını əlavə etmişdir.
Ermənilərin köçürülməsi
Rusiya imperiyasının Qacar imperiyasını məğlub edib imzaladığı Türkmənçay müqaviləsində, həmçinin Osmanlını məğlub edib imzaladığı Ədirnə müqaviləsində keçmiş Naxçıvan və İrəvan xanlıqlarının yerində yaradılmış rus inzibati vahidlərinə ermənilərin köçürülməsi nəzərdə tutulmuşdu. Müqavilələrin imzalanmasından ermənilərin hər iki impperiyadan bölgəyə kütləvi köçü olmuş, bu köç müxtəlif səbəblərdən XIX və XX əsr boyuca da davam etmişdir. Nəticədə bölgənin demoqrafik göstəriciləri kütləvi şəkildə dəyişmişdir. Köçlər indiki Ermənistan Respublikası ərazisində etnik Azərbaycan türklərinin azalmasına və etnik azlıq vəziyəsinnə düşməsi ilə nəticələnmişdir. Bütün bunlar o zamanlar ümumi İrəvan və Naxçıvan bölgəsinin parçası olan hər bir yerdə, o cümlədən, Sürməli də də həyata keçirilirdi.
İnzibati bölgüləri
1913-cü ildə Sürməli qəzasını təşkil edən daha kiçik inzibati vahidlər olan uçastoklar (rusca: yча́сток, cəm halı: yча́стки) belə idi:
1886-cı il siyahıyaalması
1886-cı ildə aparılmış siyahıyaalmaya görə, bölgənin ümumi əhalisinin sayı 71.066 nəfər olmuşdur. Onlardan 34.351 nəfəri və ya 48.3%-i tatar (yəni Azərbaycan türkü), 22.096 nəfəri erməni və ya 31.1 %-i erməni olmuşdur. Ümumilikdə isə, bölgədə müsəlmanların sayı 48.970 nəfər və ya ümumi əhalisinin 68.9 %-i təşkil etmişdir.
1897-cı il ümumimperiya siyahıyaalması
Ümumimperiya siyahıyaalmasına görə, 1897-ci ildə qəzada ümumilikdə 89.055 nəfər insan yaşamışdır. Onlardan 47.269 nəfəri kişi, 41.786 nəfəri qadın olmuşdur. Siyahıyaalma göstərir ki, bu tarixdə də bölgənin ümumi əhalisinin çox hissəsini Azərbaycan türkləri təşkil etmişdir. Digər yerlərdə isə erməni və kürd dilləri gəlməkdə idi. Cədvəl:
XX əsrin əvvəlləri
Kavkazskiy kalendar 1910-cu ildə verdiyi məlumata görə, Sürməli qəzasının 1909-cu ilin 14 yanvar hesablamalarına görə 91.535 əhalisi olmuşdur. Onlardan 61.801 müsəlman (67.51 %), 29. 734 nəfəri erməni (32.48%) olmuşdur.
Eyni qaynağın 1917-ci il məlumatına görə, qəzanın 1909-cu il 14 yanvar tarixində ümumi əhalisinin sayı 55.364 nəfər kişidən və 49.427 nəfər qadından ibarət olmuşdur. 99.212 nəfər daimi əhalisi olan bölgənin 6.579 nəfər də müvəqqəti sakini olmuşdur. Qaynaqdan bəlli olur ki, bölgədə yaşayanlardan ən çox say şiə türklərə aiddir. Ondan sonra ermənilər, kürdlər və yezidilər gəlməkdədir.
Yaşayış məntəqələri
1897-ci il siyahıyaalmasına görə, Sürməli qəzasında sakinlərinin sayı 500-dən çox olan 51 yaşayış məntəqəsi olmuşdur. Bu məntəqələrin dini göstəriciləri belə idi:
1908-ci ildə qəzanın ən böyük yaşayış məntəqələri bunlar idi:
Hacıqaraqaşlı
Hacıqaraqaşlı – Azərbaycan Respublikasının Şabran rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
XVIII əsrin axırlarında Quba xanı Fətəli xanın (1757-89) Qarabağdan köçürüb gətirdiyi qaraqaşlı tayfasına mənsub ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Hacı həmin ailələrin başçısının adı olmuşdur.
Əhalisi
Kəndin əhalisi 315 nəfər təşkil edir.
Molotov-Ribbentrop paktı
Molotov-Ribbentrop paktı və ya rəsmi adı ilə Almaniya və Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı arasında hücum etməmə müqaviləsi — Nasist Almaniyası ilə Sovet İttifaqı arasında neytrallıq barədə imzalanmış paktdır. Müqavilə 23 avqust 1939-cu ildə xarici işlər nazirləri İoahim fon Ribbentrop və Vyaçeslav Molotov arasında Moskva şəhərində imzalanmışdır.
Paktın maddələrinə əsasən hər partiya digərinə sülh zəmanəti verirdi və heç bir hökumətin öz müttəfiqi olsa belə, digər hökumətin düşməninə yardım etməyəcəyini elan edirdi. İctimai olaraq hücum etməmə haqda razılığa gəlindiyi elan edilsə də, gizli protokol əsasında Polşa, Litva, Latviya, Estoniya və Finlandiyanın daxil olduğu ərazilər Sovet İttifaqı və Almaniya arasında nüfuz dairələrinə bölünürdü. Gizli protokolda Litvanin Vilnoya olan maraqları da tanınırdı, əlavə olaraq, Almaniya Bessarabiyaya marağının olmamasını elan edirdi. Gizli protokol Nürnberq proseslərində ictimai olaraq meydana çıxana qədər sadəcə şayiə olaraq qaldı.
Bundan sonra Almaniya 1 sentyabr 1939-cu ildə Polşanı işğal etdi. Sovet İttifaqı lideri İosif Stalin də 17 sentyabr tarixində Polşanın işğal edilməsi üçün əmr verdi. Bu hadisədən 1 gün sonra Xalxin Qolda Sovet-Yapon atəşkəsi qüvvəyə mindi. Polşanın bu iki dövlət tərəfindən işğal edilməsindən sonra əlavə Alman-Sovet Sərhəd razılaşması ilə yeni sərhədlər təsbit edildi. Qış müharibəsindən sonra 1940-cı ilin mart ayında Sovet İttifaqı Finlandiyanın Kareliya və Salla bölgələrinin bir hissəsini özünə ilhaq etdi. Bunun ardınca Estoniya, Latviya, Litva və Rumıniya (Bessarabiya, Şimali Bukovina və Hertza bölgəsi) da Sovet İttifaqı tərəfindən ilhaq edildi. Sovet İttifaqı Polşanı işğal etməsininə haqq qazandırmaq üçün Poşadakı etnik belaruslar və ukraynalılar barədə narahat olduqlarını bildirmişdi. Stalinin 1940-cı ildə Bukovinanı işğal etməsi, onun Berlin-Roma-Tokio oxu ilə razılaşdırılmış nüfuz dairələrini pozması demək idi.
1939-cu il Sovet İttifaqının Polşanı işğal etməsi zamanı ilhaq edilmiş torpaqlar (Kurzon xəttinin şərqi) II Dünya müharibəsinin sonuna qədər Sovet İttifaqının əlində qaldı və hal-hazırda, Ukrayna və Belarusiyaya aiddir. Keçmiş polyak ərazisi Vilno isə hal-hazırda Litvanın ərazisidir və paytaxt Vilnüs orada yerləşir. Yalnız Belostok bölgəsi və Qalisiyanın kiçik bir hissəsi olan San çayının şərqi Przemysl ətrafı Polşa dövlətinə qaytarıldı. SSRİ tərəfindən 1939-1940-cı illərdə ilhaq edilmiş digər ərazilər olan Finlandiyanın Qərbi Kareliya, Petsamo, Estoniyanın Eston İnqiriyasl və Petseri və Latviyanın Abren bölgələri hətta, 1991-ci ildə Sovet İttifaqının süqutundan sonra belə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının varisi olan Rusiya Federasiyasının ərazisi olaraq qalır. Rumıniyadan ilhaq edilmiş ərazilər də Sovet İttifaqına birləşdirilmişdi. Bu ərazilər əsasında Moldova SSR təşkil edilmiş, digər bölgələr isə Ukrayna SSR-ə verilmişdi. Hal-hazırda, Bessarabiyanın daxili torpaqları əsasında Moldova formalaşmışdır, Bessarabiyanın şimal hissəsi, Şimali Bukovina və Hertza isə birləşdirilmiş və Çernivtsi oblastı adı ilə Ukraynaya daxil edilmişdi. Cənubi Bessarabiya isə Ukraynanın Odessa oblastına birləşdirilmişdi.
Pakt 1941-ci ilin 22 iyununda, Nasist Almaniyasının Barbarossa əməliyyatı ilə Sovet İttifaqına hücum etməsi ilə qüvvədən düşdü. Beləcə, Lebensraumun ideoloji hədəflərindən biri həyata keçirildi. Müharibədən sonra fon Ribbentrop müharibə cinayətlərində ittiham edildi və edam edildi. Molotov Sovet İttifaqının süqut etməsindən 5 il əvvəl - 1986-cı ildə 96 yaşında vəfat etdi. İkinci Dünya müharibəsinin sona çatmasından az sonra Nasist arxivlərində paktın surətləri aşkar edildi və Qərbdə nəşr edildi. Sovet İttifaqı isə 1989-cu ilə qədər belə bir paktın olmasını rədd edirdi. Lakin 1989-cu ildə paktın vaxtilə imzalanması qəbul edildi və paktın imzalanması qınandı. Sovet İttifaqının son lideri Mixail Qorbaçov paktı qınamışdı. Rusiyanın hazırkı prezidenti Vladimir Putin paktı "əxlaqsızlıq" adlandırsa da, "lazımi şeytanlıq" olaraq da müdafiə etmişdi.
Arxa plan
thumb|[[Birinci Dünya müharibəsi|Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Avropadakı ərazi dəyişiklikləri xəritəsi (1923-cü ilə kimi)]] thumb|[[Polşa Respublikası (1918-1939)|İkinci Polşa Respublikasının xəritəsi (1937)]] Birinci Dünya müharibəsinin nəticəsi həm Alman Reyxi, həm də Rusiya imperiyası üçün fəlakətlə nəticələndi. 1917-ci ildə Rusiyada Bolşevik inqilabı olduqdan sonra vətəndaş müharibəsi başladı və yeni yaranmış Sovet Rusiyasının ilk rəhbəri Vladimir Lenin Finlandiya, Estoniya, Latviya, Litva və Polşanın müstəqilliyini tanıdı. Bundan əlavə, güclü alman hərbi hücumu ilə üzləşən Lenin və Trotski Rusiya imperiyasının qərb torpaqlarının bir çoxundan əl çəkməsi ilə nəticələnən Brest-Litovsk müqaviləsini imzalamağa məcbur oldu. Almaniyanın məğlub edilməsindən sonra çox millətli müttəfiqlər ordusu Rusiya Vətəndaş müharibəsinə (1917-1922) müdaxilə etdi.
16 aprel 1922-ci ildə Sovet İttifaqı ilə Almaniya Rapallo müqaviləsini imzaladılar. Bu müqaviləyə əsasən hər iki dövlət bir-birilərinə qarşı olan maliyyət və torpaq iddialarından əl çəkdiklərini elan edirdilər. 1926-cı ildə imzalanmış Berlin müqaviləsinə görə isə hər iki tərəf digərinə hücum olacağı təqdirdə tərəfsiz qalacağını bildirirdi. Birinci Dünya Müharibəsindən sonra iki ölkə arasındakı ticarət kəskin şəkildə azalsa da, 1920-ci illərin ortalarında imzalanan ticarət müqavilələri 1927-ci ilə qədər ticarətin ildə 433 milyon Reyxsmarka qədər artmasına kömək etdi.
Nəriman Nərimanovun dəfni (film, 1925)
Məzmun
Filmdə 1925-ci ildə Nəriman Nərimanovun dəfn mərasimi öz əksini tapmışdır.
Molotov-Ribbentrop paktı
Arxa plan
1930-cu illərin əvvəllərində Nasist partiyasının Almaniyada hakimiyyətə gəlməsi Almaniya ilə Sovet İttifaqı arasındakı münasibətlərin gərginləşməsinə səbəb oldu. Səbəblərdən biri də Sovet İttifaqınnı əhalisinin böyük hissəsini təşkil edən və Almaniyada sərhəd ərazilərdə yaşayan slavyanların Nasist irqi ideologiyasına görə altinsan hesab edilməsi idi. Bundan əlavə, anti-semit nasistlər düşmən olduqları yəhudiləri qarşı olduqları maliyyə kapitalizmi və kommunizm ilə əlaqələndirirdilər. Nasist nəzəriyyəçiləri hesab edirdilər ki, Sovet İttifaqındakı slavyanlar "yəhudi bolşeviklər" tərəfindən idarə olunur. 1934-cü ildə Hitler öz çıxışında panslavizm və neoslavizmə qarşı qaçınılmaz döyüşdən bəhs etmişdi. O, düşünürdü ki, bu döyüşdəki qələbə dünyanın gələcək taleyini həll edəcəkdi. Lakin, o, qeyd edirdi ki, "əgər ruslar onlara kömək edəcəklərsə, yolun geridə qalan hissəsini ruslarla gedə bilərlər." Alman anti-bolşevizminin ortaya çıxması və Sovet İttifaqının xarici borclarının artması Alman-Sovet ticarətinin kəskin şəkildə azalmasına səbəb oldu. Almaniyaya sovet mallarının idxalı 1934-cü ildə 223 milyon reyx markasına düşdü, çünki daha təcridçi Stalinist rejim gücünü təsdiq etməyə çalışırdı və Birinci Dünya Müharibəsindən sonrakı Versal hərbi nəzarət müqaviləsi Almaniyanın Sovet idxalına olan etimadını azaltmışdı.
1936-cı ildə Almaniya və İtaliya İspaniya Vətəndaş müharibəsində ispan millətçilərini dəstəkləsələr də, Sovet İttifaqı qismən sosialistlərin üstün olduğu İkinci Respublika tərəfdarlarını müdafiə edirdi. Beləliklə, İspaniya Vətəndaş müharibəsi Almaniya və SSRİ arasında proksi müharibəyə çevrildi. 1936-cı ildə Almaniya və Yaponiya Antikomintern paktına daxil oldular. Növbəti il pakta İtaliya da qoşuldu.