cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çində təhsil
Tarixi
Çin tarixinə nəzər saldıqda burada təhsillə bağlı bir sıra mühüm hadisələrə rast gəlmək olar.
İlk Çin universitetinin əsası e.ə. 124-cü ildə qoyulmuşdu. Belə ki, həmin vaxt imperator Udiy "Ali məktəbin" ("Taysyue") əsasını qoydu və ölkənin bütün əyalətlərindən bacarıqlı gənclərin orada təhsil alması üçün seçilməsini əmr etdi. O vaxtdan başlayaraq bütün Çin sülalələri bu və ya başqa şəkildə dövlət təhsilinə kömək etmişdilər. Bizim eranın 200-cü ilində isə Çin universitetində 3 min tələbə 7 il ərzində ali təhsil alırdı.
Tay Tsunun hökmranlığı dövründə – 627–649-cu illərdə həyata keçirilən əsas dəyişikliklərdən biri imtahan sisteminin geniş miqyasda tətbiq edilməsi idi. Suy imtahanları artıq Kao Tsunun başçılığı altında yenidən qurulmuşdu. O, paytaxtdakı yüksək səviyyəli Suy sistemini canlandırmışdı. Tay Tsunun başçılığı altında məktəblər daha da genişləndirilmiş, yeniləri yaradılmışdır. Tədbirlər öz təhsil kursunda standartlaşdırıldı. Paytaxtda məktəblər yalnız böyük ailələrin və yüksək rütbəli məmurların oğlanları üçün idi. Digər imtahan namizədləri yerli məktəblərdən gəlirdi. İmtahanlar prinsip etibarilə hamı üçün açıq idi, lakin onlar bürokratiyaya daxil olmağa nisbətən az sayda yeni giriş imtahanlarına malik idi. İmtahanlar ənənəvi dərs planında yüksək təhsil səviyyəsi tələb edirdi və geniş qaydada gənc oğlanların və aşağı ailələrin üzvlərinin kübarlığa daxil olmasının alternativ metodu kimi qəbul edilirdi. Bununla yanaşı, fərqli zəmanətlər, imtahan götürənlərin lobbiçiliyi və bəzən imperatorun özünün apardığı söhbət mühüm rol oynayırdı və bunlar geniş yayılmışdı.
Tan dövrlərində imtahan sisteminin başlıca səmərəsi bürokratiyanın yuxarı səviyyələrinə yerli mötəbər nəsillərin üzvlərinin qalxmasına həvəs yaratması idi. Bu, uzun müddət ərzində yuxarı kübarlığın əlində saxladığı siyasi hakimiyyət inhisarının dağılmasına səbəb oldu. Adamların işə götürülməsi imperator və sülalə yanında onların mövqeyindən asılı idi, bu hətta doğumdan irəli gələndən və sosial vəziyyətdən də üstün əhəmiyyətə malik olurdu.
Orta əsrlərdə bu ölkədə təhsil, ibtidai tədris kitabı olan "Üç söz" üzrə heroqlif yazısını öyrənməkdən başlayırdı. İkinci tədris kitabı "Min söz" idi. Hər iki kitab əzbər öyrənilirdi və onların dəfələrlə yenidən üzü köçürülürdü. Onların məzmunu tam mənimsənildikdən sonra, şagird 4 min işarədən ibarət olan çin heroqlif yazısına yiyələnirdi və ənənəvi təhsilinin əsas hissəsinə – Konfutsi kanonunu öyrənməyə başlamalı idi. Lakin obyektiv çətinliklərlə əlaqədar olaraq orta əsrlər dövrünün Çinində təhsil cəmiyyətin yalnız daha imkanlı təbəqələrinin imtiyazı idi. Belə ki, şagirdlərin dövlət imtahanlarına bilavasitə hazırlaşdırılması üçün xüsusi müəllimlər və ali məktəblər mövcud idi. Təhsilin bu mərhələsində dərslərin başlıca məzmunu klassik kitabların öyrənilməsi idi. Yalnız möhkəm biliklərə yiyələndikdən sonra şagirdlər dövlət imtahanlarını verə bilərdilər.
Qəza şəhərində uğurlu imtahandan sonra şagird "syutsay" dərəcəsini alırdı ki, bu ona bəzi ictimai imtiyazlar verirdi. Sonraki dərəcəni – "tczyuyjen"i almaq üçün əyalətin baş şəhərində imtahanı yaxşı vermək lazım idi, bu imtahan isə 2–3 ildən bir təşkil edilirdi. Kim bu dərəcəni alırdısa, o, dövlət idarəçiliyinin yerli aparatında xidmətə girə bilərdi. Yüksək alim dərəcəsi olan "tszinşi"ni almaq üçün imtahanlar paytaxtda keçirilirdi. Burada uğurlu imtahan verənə dövlət idarəçiliyinin mərkəzi aparatına daxil olmaq yolu açılırdı. Təhsilin belə sistemi təbiət elmləri və riyaziyyat sahəsinə aid elmlər üçün heç bir hazırlıq vermirdi. Bu isə elmin vəziyyətinə məhvedici təsir göstərirdi. thumbnail|Məktəbli oğlan, 1870-ci il thumbnail|Bir qız məktəbi, təxminən 1902-ci il Yalnız 1905-ci ildə dövlət imtahanları ləğv edildikdən sonra ölkədə Avropa tipli yeni təhsil sisteminin yaradılmasına başlanıldı. Ölkədə yeni ziyalılar ordusu meydana gəldi. Tsinin son illərində təhsil islahatları və sona çatan hökumət imtahanları ərzində minlərlə gənc adama elmləri – mühəndisliyi, tibbi, qanunu, iqtisadiyyyat elmini, müəllimliyi öyrənməyə imkan vermişdi. Digərləri Avropaya və Birləşmiş Ştatlara yollanırdılar. Onlar vətənə qayıtdıqda mühüm vəzifələr tutur və cəmiyyətdə modernizasiya qüvvələrinə çevrilirdilər. Onların yazıları və öyrəndikləri tələbələrin gəlməkdə olan nəsli üçün güclü təsir rolunu oynadı.
1915–1916-cı illərdə Çində 130 minə yaxın yeni üslublu məktəblərdə 4 milyona yaxın şagird və 200 minə yaxın müəllim var idi. Bu, əsasən şəhər fenomeni idi, kənd həyatı isə buna çətinliklə nail ola bilərdi. Respublikanın birinci onilliyində intellektual inqilab baş verdi. Yeni ziyalıların çoxu Çin mədəniyyətinin və milli etikanın bütün cəhətlərinə tənqidi qaydada yanaşmaqla, onları dəstəkləyirdilər. Onlar Çin institutlarında daha dərin islahatlar aparılmasına can atırdılar.
1949-cu ildən etibarən Çin Kommunist Partiyası təhsilin idarə olunmasında mühüm rol oynayır. Çin Kommunist Partiyasının müəyyən etdiyi geniş təhsil strategiyasında təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi müasirləşdirmə ilə əlaqələndirilib. Partiya təhsil strategiyasının icrasına nəzarət edir, təhsil müəssisələrində işin təşkilini istiqamətləndirir. Bu dövrdə ölkədə ziyalılığa qarşı siyasət də birinci növbədə dəyişildi. 1949-cu ildən sonra, xüsusən Koreya müharibəsinin ilk illəri ərzində Mərkəzi Komitə müəllimlərə və alimlərə yenidən təhsil vermək kimi böyük kampaniyaya başladı. Partiya liderləri intellektualların yolunu açıq şəkildə müzakirə edirdi və bu xətti qəbul etdi ki,
Nəticədə xalq hakimiyyətinin ilk illərindən təhsil sistemində böyük uğurlar əldə olundu. Ümumtəhsil və ali məktəblər geniş vüsət aldı. XX əsrin 60-cı illərində artıq 40 milyon insanın, əsasən fəhlə və qulluqçuların savadsızlığı aradan qaldırılmışdır. 1964-cü ildə keçirilən ilk siyahıyaalmanın nəticələrinə görə müəyyən edilmişdir ki, ölkədə əhalinin savadsızlıq səviyyəsi 38%-dək azalmışdır. Bu dövr ərzində ölkədə təhsil və maarif sisteminin sürətlə yaxşılaşdırılmasına xidmət edən mühüm qanunlar qəbul edilmişdir.
1966–1969-cü illərdəki "mədəni inqilab" dövründə isə Çində təhsil sistemi faktiki olaraq işləmirdi.
Müasir təhsil sistemi
Çində müasir təhsil sistemi hökumətin nəzarəti altındadır. thumbnail|[[Çuntsindəki bir məktəbin girişi]] Çində uşaqlar 3 yaşdan 6 yaşa qədər məktəbəqədər təhsilə cəlb olunur. 6 illik ibtidai təhsilə bölgələrdən asılı olaraq 6 və ya 7 yaşlı uşaqlar qəbul edilir. Orta təhsil isə 12 yaşdan 18 yaşa qədərki dövrü əhatə etməklə 6 il davam edir. Orta təhsil pilləsinin ilk üç ili aralıq məktəblərdə, növbəti üç ili isə orta məktəblərdə həyata keçirilir. Bəzi əyalətlərdə ibtidai təhsil 5 il davam edir. Bu halda aralıq məktəblərdə təhsilin müddəti 4 il təşkil edir.
Ölkə üzrə ibtidai və orta təhsil pilləsində oxuyan şagirdlərin sayı 200 milyon nəfəri ötür. İbtidai və orta təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsi üçün hökumətin ayırdığı xüsusi maliyyə vəsaiti yeni məktəblərin tikilməsi, təmiri, bərpası və lüzumsuz məktəblərin ixtisarı üçün nəzərdə tutulur. İbtidai və orta təhsil pilləsində adambaşına maliyyələşmə modelinin tətbiqi genişləndirilir, tədris və tədqiqat avadanlıqları, kitablar, dərsliklər, əyani vəsaitlər hər il yenilənir.
2006-cı ildən Çin 9 illik pulsuz icbari təhsil sistemini qəbul edib. İcbari təhsil 2 pillədən ibarətdir:
Bu ölkədə uşaqlar 6 yaşdan 15 yaşa qədər icbari təhsil almalıdırlar.
İcbari təhsil haqqında qanunda Çinin ərazisi 3 kateqoriyaya bölünmüşdür:
Statistik göstəricilərə görə, 2007-ci ildə Çin Xalq Respublikasında 396.567 ibtidai məktəb, 94.116 orta məktəb və 2.236 ali məktəb fəaliyyət göstərib. 2007-ci ilin statistik məlumatlarına əsasən ölkədə yaşı 15-dən yuxarı olan əhalinin 93,3 faizi savadlıdır.
Ölkə üzrə sentyabrın 1-dən başlayan tədris ili 2 semestrdən ibarətdir. Hər bir semestr 19 həftə davam edir. Bundan əlavə, 1 həftə əlverişsiz hava şəraiti ehtimalına görə ehtiyatda saxlanılır. İyul və avqust ayları yay, yanvar və fevral ayları isə qış tətili hesab olunur. İbtidai və orta təhsil pilləsində tədris həftəsi 5 günlükdür.
İstedadlı və təlim çətinlikləri olan uşaqların təhsilinin xüsusi qaydalar əsasında təşkil edilməsinin vacibliyi ilə əlaqədar 1985-ci ildə müvafiq proqram təsdiq olundu. Proqramda istedadlı şagirdlər və təlim çətinlikləri olan uşaqlarla bağlı müddəalar əksini tapdı. Ciddi əqli və fiziki qüsuru olan uşaqların təhsili ilə bağlı dövlət müəyyən addımlar atsa da, onların təhsilinə valideynlər cavabdehlik daşıyır.
Hazırda Çində 1540 xüsusi təhsil məktəbi fəaliyyət göstərir. Həmin məktəblərdə təhsil alanların sayı 375000 nəfər təşkil edir. Bundan əlavə, Çində fiziki və əqli qüsuru olan uşaqlar üçün 100 peşə təlimi müəssisəsi, 3000 standart peşə məktəbi, eşitmə çətinlikləri olan uşaqların reabilitasiyası üçün 1700 təlim təşkilatı vardır. Hər il minlərlə fiziki qüsuru olan şagird ali təhsil müəssisələrinə daxil olur.
Çində yaşlıların təhsili müxtəlif formalarda həyata keçirilir. Yaşlıların təhsili vasitəsilə ölkə vətəndaşlarının siyasət, iqtisadiyyat, mədəniyyət, elm, texnologiya və digər sahələr üzrə hazırlığı təmin edilir. Yaşlıların təhsili ilə məşğul olan 528 müəssisənin 65 faizində magistratura, 30 faizində isə bakalavr təhsili verilir. Belə təhsil müəssisələrinə fəhlə, media, qiyabi və axşam universitetləri, idarəetmə və təhsil kollecləri daxildir. Yaşlıların orta təhsili müəssisələri isə peşə və media məktəbləri, bacarıq təlimi müəssisələrindən ibarətdir. Fəhlə ibtidai məktəbləri yaşlıların ibtidai təhsil müəssisələri hesab olunur. Onu da qeyd edək ki, yaşlıların təhsili əyani, qiyabi, özünütəhsil və distant təhsil formasında təşkil olunur.
Ölkədə mütəşəkkil müəllim hazırlığı sistemi mövcuddur. Çində müəllimlik peşəsi ən mötəbər peşələrdən biri kimi qəbul olunur. Gənc müəllimlər hər zaman təcrübəli pedaqoqların dərslərini müşahidə edir, özlərini daha yaxşı tərəfdən göstərmək üçün var qüvvələri ilə çalışırlar. Müəllimlər mütəmadi olaraq fasiləsiz peşə hazırlığına cəlb olunurlar. Müəllimlərin təhsili iki istiqamətdə aparılır:
1985-ci ildən hökumət vergi əsasında maliyyələşən ali təhsil sistemini ləğv edib. Bununla da abituriyentlərin akademik qabiliyyət əsasında təqaüdlər uğrunda rəqabət aparmasına şərait yaranıb. 1980-ci illərin əvvəllərində ilk özəl ali təhsil müəssisələrinin əsasının qoyulmasına icazə verilib. thumbnail|[[Tsinxua Universitetinin rəsədxanası]] Çində ali təhsilin səviyyəsi yüksək, əhatə dairəsi çox genişdir. Son 10 ildə bakalavr pilləsində təhsil alanların və doktorluq dərəcəsinə malik olanların sayı dəfələrlə artıb. Ölkədə 100-dən çox nüfuzlu ali təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Onlardan ən tanınmışı Pekin və Tsinxua universitetləridir.
Çində təhsil xərcləri ilbəil artaraq hazırda 100 milyard ABŞ dollarını ötüb. 1980-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq elm və texnologiyanın inkişafı təhsil strategiyasının prioritetinə çevrilib.
Ali təhsil pilləsində ümumi xərclərin müəyyən faizi həcmində təhsil haqqı tələb olunur. Aztəminatlı ailələrdən olan tələbələrin ali təhsil almasını asanlaşdırmaq üçün hökumət səmərəli yardım metodlarından istifadə edir. Belə yardım paketinə təqaüdlər, "oxu və işlə" proqramları, aztəminatlı ailələrdən olan tələbələrə əlavə yardımların olunması, təhsil haqqının azaldılması və ya tam aradan qaldırılması, dövlət təqaüdlərinin verilməsi daxildir. thumbnail|[[Sintszyan-Uyğur Muxtar Rayonunda ibtidai sinif]] Ölkədə milli azlıqlar üçün təhsil ocaqları da var ki, onlar bir sıra iri şəhərlərin nəzərə çarpan xüsusiyyətinə çevrilmişdir.
Qanunvericilik
Çin təhsil sisteminin əsasında ciddi hüquqi baza dayanır ki, buna da qanunvericilik, qanunların yerinə yetirilməsi və qanunların yerinə yetirilməsinə nəzarət kimi sferalar daxildir. Çində təhsilə aid dövlət qanunları ölkənin ali hakimiyyət orqanı olan Ümumçin Xalq Nümayəndələri Məclisi və onun daimi komissiyası tərəfindən qəbul edilir. Hazırda Çində təhsilin hüquqi tərəflərini təşkil edən aşağıdakı 6 qanun mütəşəkkil işləyir :
Eyni zamanda ÇXR Dövlət Şurası təhsilə aid olan bir sıra qanunlar işləyib hazırlamış və elan etmişdir ki, onlardan da bəziləri bunlardır :
Təhsilə aid olan bütün bu qanun və əsasnamələr, eləcə də ÇXR Təhsil Nazirliyinin 600-dən artıq inzibati aktı dövlət qanunvericiliyi çərçivəsində dövlət təhsilinə aid kifayət qədər mükəmməl qanun və qaydalar sistemi yaratmışdır. Dövlət təhsilinə aid qanunvericiliyə müvafiq olaraq, əyalətlərin, muxtar rayonların, mərkəz tabelikli şəhərlərin, eləcə də qanunverici fəaliyyət hüququ olan şəhərlərin qanunverici orqanları dövlət təhsili haqqında qanunlarda təsdiq edilmiş əsas prinsiplər bazasında və yerli reallıqlarla uyğun təhsil haqqında lokal xarakterli qanunlar işləyib hazırlayır və nəşr edir.
Məktəbəqədər təhsil
Çində uşaqlar 3 yaşdan 6 yaşa qədər məktəbəqədər təhsil müəssisələrinə cəlb olunur. Çin məktəbəqədər təhsilə olduqca ciddi diqqət yetirən azsaylı ölkələrdən biridir. Məktəbəqədər təhsil pilləsi bütün cəmiyyətin resurslarının səfərbərliyi sayəsində inkişaf etdirilir.
Son illərdə ucqar, iqtisadi cəhətdən kasıb və etnik azlıqların yaşadıqları ərazilərdə məktəbəqədər təhsilin səviyyəsi sürətlə inkişaf etməkdədir. Məktəbəqədər təhsil müəssisələrində uşaqlara qayğı tədrislə inteqrasiya edilir. Bu da uşaqların məktəb təhsilinə hazırlanması üçün fiziki, mənəvi, əqli və estetik tərbiyəsinin harmonik şəkildə təmin olunmasına imkan verir. Məktəbəqədər təhsil müəssisələrində tətbiq olunan təhsil proqramları sistemli, məqsədli və çoxtərəflidir.
İbtidai təhsil
Çində ibtidai təhsil pilləsi o qədər genişdir ki, çox böyük çətinliklər hesabına bu sahədə müəyyən nailiyyətlər əldə edilib. 1986-cı ildə qəbul edilmiş icbari təhsil haqqında qanunda ibtidai təhsilin milli səviyyədə genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Qeyd etdiyimiz kimi, ölkədə uşaqlar 6 yaşından başlayaraq ibtidai təhsilə cəlb olunurlar.
Əksər əyalətlərdə ibtidai təhsil pilləsi 5 il davam edir. Lakin Pekin, Şanxay və digər böyük şəhərlərdə ibtidai təhsil pilləsi 6 illikdir.
İbtidai təhsil kurikulumuna Çin dili, riyaziyyat, fiziki təhsil, musiqi, təsviri sənət, həyat bilgisi, tarix və coğrafiya fənləri daxildir. Bundan əlavə, siyasi biliklər və etik davranışların tədrisi də kurikulumun bir hissəsini təşkil edir. İngilis dili III sinifdən başlayaraq tədris olunur. IV sinifdən hər semestrdə iki həftə texnologiya tədris olunur. Bunun nəticəsində şagirdlər yaradıcı əmək vasitəsilə müəyyən vərdişlər qazanır, nəzəri bilikləri istehsalatla əlaqələndirirlər.
Tədris qrup halında təşkil olunur ki, bu da şagirdlərin birgə əməkdaşlıq bacarıqlarına yiyələnmələrinə imkan verir. Şagirdlərin cavabdehliyini artırmaq üçün məktəblərə xadimələr təyin edilmir. Məktəbin təmizliyi məhz şagirdlər tərəfindən həyata keçirilir.
Orta təhsil
Çində orta təhsil aşağı və yuxarı pillədən ibarətdir. Orta təhsilin aşağı və yuxarı pilləsinin hər biri 3 il davam edir. İcbari təhsilin son 3 ili orta təhsilin aşağı pilləsi hesab olunur.
Peşə təhsili
Orta təhsilin aşağı pilləsində təşkil olunan peşə təhsilinin məqsədi müvafiq peşə biliklərinə və bacarıqlarına yiyələnmiş işçilər, fəhlələr hazırlamaqdır. Bu pillədə həyata keçirilən peşə təhsili 9 illik icbari təhsilin bir hissəsini təşkil edir.
Orta təhsilin yuxarı pilləsində təşkil olunan peşə təhsilinin məqsədi isə əməli bacarıqlara yiyələnmiş ikinci dərəcəli işçi qüvvəsi hazırlamaqdır. Orta təhsilin yuxarı pilləsində təşkil olunan peşə təhsili 2 ildən 4 ilə qədər davam edən proqramlara əsaslanır. Bu növ peşə təhsili ixtisaslaşmış orta məktəblərdə, bacarıqlı işçi məktəblərində və peşə təmayüllü orta məktəblərdə həyata keçirilir.
Peşə təmayüllü və ixtisaslaşmış orta məktəbləri başa vuranlar öz təhsillərini ali peşə məktəblərində davam etdirə bilərlər. Ali peşə məktəblərinin məqsədi texniki və idarəetmə sahəsində yüksəkixtisaslı kadrlar hazırlamaqdır.
Ali peşə məktəbləri 4 yerə bölünür:
Ali təhsil
Çinin ali təhsil sistemi ABŞ-nin və Böyük Britaniyanın ali təhsil sistemlərinin vəhdətindən ibarət olsa da, daha çox ABŞ təhsil sisteminə bənzəyir. Ölkədə ali təhsil pilləsi əsasən ödənişlidir. Ali təhsil üçmərhələli bakalavr, magistratura və doktorantura pillələrindən ibarətdir. Bundan əlavə, dərəcə verməyən proqramlar üzrə tədris aparılan universitetlər də var. Magistratura və doktorantura dərəcəsi müvafiq Dövlət Şurası tərəfindən akkreditasiyadan keçmiş universitetlər və tədqiqat müəssisələrində verilir.
Ölkənin ali təhsil sistemində həm 3 illik, həm də 4 illik proqramlar tədris olunur.
Çində 1650 adi ali təhsil müəssisəsi, 528 yaşlıların ali təhsili müəssisəsi və 214 özəl ali təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir. 2005-ci ilin statistikasına görə, Çinin ali təhsil müəssisələrində 23 milyon tələbə təhsil alıb. Bu isə əvvəlki illə müqayisədə 10 faiz çoxdur (2004-cü ildə təxminən 21 milyon nəfər olub).
Elmi tədqiqatlar
Çin bir çox texnologiyaların ixtira olunduğu, müasir sivilizasiyanın təməlinin qoyulduğu ölkələrdən biri kimi tanınır. İlk kağız istehsalı, ağac nəqqaşlığı, çevik makina çapı, maqnit, iynəli kompas, barıt, seysmoloji detektor, kibrit, iki funksiyalı porşenli nasos, domna peçi, çuqun istehsalı, asma körpülər, təbii qazın yanacaq kimi istifadəsi, hidravlik çəkic, mexaniki zəncir ötürücüsü, mexaniki kəmər ötürücüsü, pər, qundaqlı ox-yay, artilleriya topu, raket və digər çoxsaylı ixtiralar bunu təsdiq edir.
Ölkə astronomları səma cismlərinin ilkin və dəqiq müşahidələrini aparanlar sırasındadır. Çin riyaziyyatçıları yunan riyaziyyatçılarından bəhrələnərək riyaziyyat elminin inkişafına layiqli töhfələr veriblər.
Bütün bunlara baxmayaraq XVII əsrə qədər Çində elm və texnologiyanın tətbiqi Avropadan geri qalırdı. Yalnız bu dövrdən sonra həyata keçirilmiş islahatlar sayəsində Çin qlobal iqtisadiyyata inteqrasiya etdi, hökumət elm və texnologiyanın inkişafına böyük diqqət göstərməyə başladı.
1960–1970-ci illərdə Çin-Sovet qarşıdurmasından sonra Çin nüvə silahı istehsal etməyə başladı və 1964-cü ildə ilk uğurlu sınaq həyata keçirildi. 1970-ci ildə Çin ilk süni peykini buraxdı. Bununla da Çin müstəqil peykə malik olan beşinci ölkə oldu.
Hazırda Çin elmi-tədqiqat və texnoloji inkişafa ayırdığı büdcənin həcminə görə dünyada ikinci yerdə qərarlaşır. 2006-cı ildə Çin hökuməti elm və texnologiya sahəsinə 136 milyard ABŞ dolları investisiya ayırıb ki, bu da 2005-ci illə müqayisədə 20 faiz çoxdur.
Qərbdə hələ də mübahisəli məsələ kimi nəzərdən keçirilən törəmə hüceyrələrin tədqiqatı və gen terapiyası Çində ən yüksək səviyyədə inkişaf edib. Ölkə üzrə 926.000 tədqiqatçı fəaliyyət göstərir. Bu göstəriciyə görə Çin dünyada ikinci yeri tutur.
Ölkədə yarımkeçiricilər, o cümlədən bərpa edilən enerji, hidroelektrik enerji, külək və günəş enerjisi sahəsində funksional kompüter proqramları hazırlanır. Yanacaq enerji stansiyalarında çirklənmənin qarşısını almaq üçün Çin girdə yanacaqlı nüvə reaktorlarından istifadə edən ilk ölkədir. Bu tip reaktorun istifadə edilməsi daha əlverişli və təhlükəsizdir.
2010-cu ildə Çinin Milli Super Kompüter Mərkəzi hazırda dünyanın ən sürətli super kompüterini hazırlamağa nail olub. 2010-cu ildən ölkədə dünyanın ən yaxşı 10 super kompüterlərindən biri olan "Nebula" super kompüterləri də istehsal edilməkdədir.
Beynəlxalq əməkdaşlıq
Təhsildə beynəlxalq əməkdaşlığa xüsusi diqqət yetirən Çin digər ölkələrlə müqayisədə xaricdə təhsil almağa daha çox tələbə göndərir. 1978-ci ildə aparılan islahatlardan sonra 2010-cu ilə qədər 700.000-ə yaxın çinli 103 ölkədə təhsil alıb. Lakin onlardan yalnız 185.000-i təhsillərini başa vurduqdan sonra ölkələrinə qayıdıb.
Çində təhsil alan əcnəbi tələbələrin sayı ildə 20 faiz artır. Rəsmi statistikaya görə, 2007-ci ildə bu ölkədə təhsil alan əcnəbi tələbələrin sayı 195.503 nəfər təşkil edib ki, Dünyanın 188 ölkəsini təmsil edən əcnəbi tələbələr ən çox bu ölkələrdən gəlirlər: thumbnail|[[Kanadada fəaliyyət göstərən Konfutsi İnstitutu]] Çin Xalq Respublikası Təhsil Nazirliyinə bağlı qeyri-kommersiya ictimai təhsil təşkilatı olan Konfutsi İnstitutu xaricdə Çin mədəniyyət və təhsil mərkəzi kimi Çin dilinin yayılması üçün fəaliyyət göstərir.
Çində təhsilin inkişafına bir çox beynəlxalq təşkilatlar, o cümlədən YUNESKO, YUNİSEF, BMT-nin Əhali Fondu, BMT-nin İnkişaf proqramı, Dünya Əmək Təşkilatı, Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, AİƏT, Dünya Bankı öz töhfələrini verməkdədir. Yalnız Dünya Bankı Çində təhsilin inkişafına 1,5 milyard ABŞ dolları həcmində kredit ayırıb.
Böyük nüfuza malik Pekin və Tsinxua universitetləri mükəmməl tədris və tədqiqat imkanlarına görə beynəlxalq arenada tanınır. Çin diplomların qarşılıqlı tanınması sahəsində 40 ölkə, o cümlədən Fransa, Böyük Britaniya, ABŞ, Rusiya və digər ölkələrlə müqavilələr imzalayıb.
Tənqidlər
Çin təhsil sistemi mütəmadi olaraq bir sıra tənqidlərə də məruz qalır. Məsələn, 2013-cü ildə Yaponiyanın baş naziri Şinzo Abe ABŞ-yə səfərindən öncə "The Washington Post" qəzetinə müsahibəsində belə demişdir:
"Çində təhsil sistemi milliyyətçiliyi təbliğ etmək və Yaponiya əleyhinə təbliğat aparmaqla məşğuldur."
Maraqlı faktlar
Çində ibtidai təhsil alanlar 3,5 min heroqlifi bilməlidirlər. Belə ki, bu ölkədə 500 heroqlifdən az bilənlər savadsız hesab olunur. Savadsızlığın aradan qaldırılması sistemində mənimsənilməsi zəruri olan heroqliflərin rəsmi minimumu kəndlilər üçün 1,5 min, fəhlə və qulluqçular üçün isə 2 min təşkil edir. Ümumilikdə Çin yazısında heroqliflərin sayı 50 mindən çoxdur, ən çox işlənənlər isə 7 minə yaxındır.
Arpa (Dərələyəz)
Arpa — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indi Keşişkənd (Yeğeqnadzor) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 12 km cənub-şərqdə, Arpa çayının yanında yerləşir. Burada 1321-cı ildə tikilmiş qədim alban abidəsinin-məbədinin qalıqları indi də durur. Mənbələrdə Arpanyal, Arbanyal kimi də xatırlanır. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 10.IX.1946-cı il fərmanı ilə dəyişdirilib Areni qoyulmuşdur.
Sanqay Milli Parkı
Sanqay Milli Parkı — Ekvador Respublikasında yerləşən milli park. Dünya irsi siyahısına daxil olmuşdur.
Haqqında
Sanqay Milli Parkında 2 aktiv vulkan (Tunquraxua və Sanqay vulkanları), yağış meşələri, buzlaqlar və digər dəyişiklik göstərən ekosistemlər yerləşir. Bu milli park nəsli tükənməkdə olan eynəkli ayı və yalnız And dağlarının şimalında yaşayan dağ tapirinə ev sahibliyi edir. Milli park Ekvadorun Morona Santyaqo, Çimbrazo və Tunquraxua əyalətlərində yerləşir. 1992-ci ildə buradakı qaçaq ovçuluq, təbiətə zərər verən quru yolları, parkda aparılan fəaliyyətlər nəticəsində Təhlükə İçindəki Dünya İrsləri siyahısına alınmışdır. 2005-ci ildə təkrar ana siyahıya keçmişdir.
İdman gimnastikası 2015 Avropa Oyunlarında — Qadınlar (fərdi, döşəmə)
İdman gimnastikası 2015 Avropa Oyunlarında — Qadınlar (fərdi, döşəmə) — 15, 20 iyun tarixlərində Bakının Milli Gimnastika Arenasında baş tutdu. Yarışlarda ölkələrin 78 idmançısı qüvvəsini sınadı.
Yarışlarda təsnifat mərhələsi 15 iyun tarixində baş tutdu. Final isə 20 iyun tarixində keçirildi. Yarışların qızıl medalını 14.266 xal toplayan İsveçrə idmançısı Ciulia Steingruber, gümüş medalı 14.200 xal toplayan Rusiya idmançısı Aliya Mustafina, bürünc medalı isə 13.800 xal toplayan Hollandiya idmançısı Lieke Vevers qazandı.
Təsnifat mərhələsi
Təsnifat mərhələsində - ölkənin 78 idmançısı mübarizə apardı. Yarışlar 15 iyun tarixində baş tutdu. Yarışlarda ilk 6 yeri tutan idmançı finala vəsiqə qazandı. Finala yalnızca bir ölkənin bir idmançısı vəsiqə qazandı.
Q — Finala vəsiqə qazandı
Final
Finalda 6 ölkənin 6 idmançısı mübarizə apardı. Yarışlar 20 iyun tarixində baş tutdu.
İradə Hüseynova (tarixçi)
İradə Mehdiqulu qızı Hüseynova — Bakı Dövlət Universitetinin "Qafqaz xalqları tarixi" kafedrasının müdiri, "Erməni araşdırmaları" elmi-tədqiqat laboratoriyasının rəhbəri, tarix elmləri doktoru, professor, Elm, təhsil və innovasiyaların inkişafında xidmətlərinə görə Beynəlxalq "Sokrat" mükafatı laureatı (İngiltərə), Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi. 2009–2011-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirinin müavini vəzifəsində çalışıb."De-institusionalizasiya-dövlət müəssisələrindən uşaqların ailələrə verilməsi və alternativ qayğı" Dövlət Proqramının Respublika Əlaqələndirmə Şurasının sədri, milli koordinatoru, həmçinin "İnklüziv təhsil" Dövlət Proqramının Milli koordinatoru olmuşdur. Heydər Əliyev haqqında "Müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaranması və möhkəmləndirilməsində Heydər Əliyevin rolu" adlı ilk doktorluq dissertasiyasının müəllifidir. Yeni Azərbaycan partiyasının Siyasi Şurasının üzvü (1999)
Həyatı
İradə Hüseynova 19 aprel 1963-cü ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1980-ci ildə Bakı şəhərinin 8 saylı orta məktəbini əla qiymətlərlə bitirmişdir. 1980-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinin əyani şöbəsinə daxil olmuş 1985-ci ildə fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
Elmi-pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmək üçün Elmi Şuranın qərarı və Təhsil Nazirliyinin təyinatı ilə universitetdə saxlanılmışdır. 1981-ci ildən Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinin əyani şöbəsinin II kursunda oxuyarkən, əmək fəaliyyətinə başlamış, universitetin həmkarlar təşkilatının ştat üzrə sədr müavini vəzifəsinə seçilmiş, 1981–1989-cu illərdə bu vəzifədə çalışmışdır. 1982–1987-ci illərdə Azərbaycan SSR həmkarlar ittifaqının XVI, XVII və SSRİ Həmkarlar İttifaqının XVII, XVIII qurultaylarının nümayəndəsi, SSRİ Həmkarlar İttifaqının Mərkəzi Təftiş komissiyasının, Rəyasət heyətinin üzvü olmuş, həmin dövrdə Azərbaycanı İttifaq səviyyəsində təmsil etmişdir. Namizədlik və doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir.
İradə Hüseynova 300-dən çox elmi əsərin – Əliyevşünaslıq elminə töhfələr olan "Dövlətçilik naminə". Bakı, 2001, 286s; "Müstəqilliyimizin təminatçısı". Bakı, 2003, 502 s.; "Müstəqil Azərbaycan dövlətinin qurucusu". Bakı, 2004, 472 s.; "Гейдар Алиев – от политического руководителя к общенациональному лидеру". Bakı, 2005, 503 c.; "İlham Əliyev və zəfər tariximizin şanlı səhifələri". Bakı, 2021; adlı monoqrafiyaların, Qafqazşünaslıq sahəsində — "Qafqaz xalqlarının tarixi". Bakı, 2006, 603 s.; "Heydər Əliyev və Qafqazda sülh prosesi". Bakı, 2008, 670 s.; "История народов Кавказа". Bakı, 2018 1248 səh; adlı fundamental dərsliklərin, postsovet məkanında ilk dəfə olaraq "Историческая энциклопедия Кавказа". Bakı, 2010, 956 c.; adlı ensiklopedik nəşrin; "Tarix. Zaman. Düşüncələr". IV cilddə. Bakı, 2016–2020; çoxcildli əsərin müəllifidir.
Qafqaz xalqlarının tarixinə dair ümumi kurs proqramlarının: "История Народов Кавказа" (Новый и новейший период). Bakı, 1998; "История Народов Кавказа" Bakı 2014, 168 s.; "Qafqazşünaslığa giriş" Bakı 2014, 63 s.; "Qafqazın siyasi sistemi" (Azərbaycan və rus dillərində), Bakı, 2016, 28 s., 36 c.; "Qafqazın xarici siyasəti" (Azərbaycan və rus dillərində), Bakı, 2016, 28 s., 32 c.; "Qafqaz və Yaxın Şərqin ərəb ölkələri" (Azərbaycan və rus dillərində), Bakı, 2016, 16 s., 20 c.; "Qafqaz tarixinin aktual problemləri" Bakı, 2017, 40 s.; "Qafqazda etnik münaqişələr" (Azərbaycan və rus dillərində) Bakı, 2018; "История Народов Кавказа. Учебное пособие" Bakı 1999, 86 s.; dərs vəsaitinin, magistr hazırlığı üçün "Heydər Əliyev və Qafqazda sülh prosesi" (Azərbaycan, rus və ingilis dillərində), Bakı, 2003, 110 s.; adlı tədris proqramlarının, Qafqaz xalqlarının tarixinə dair dərs vəsaitlərinin və digər tədris vəsaitlərinin müəllifidir.
İctimai-siyasi fəaliyyəti
Strasburq şəhərində Avropa Şurasının 6–7 dekabr 2001-ci il tarixində keçirdiyi beynəlxalq konfransda "Təhsildə demokratik və vətəndaşlıq prinsipləri" mövzusunda məruzə ilə çıxış etmişdir.
İradə Hüseynova Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 7 avqust 2002-ci il tarixli sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası təhsil nazirinin müavini təyin edilmiş və bu vəzifədə 2002–2011-ci illərdə çalışmışdır. 2006- Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamları ilə Azərbaycan Respublikası – Belarus Respublikası Dövlətlərarası Komissiyasının, Azərbaycan Respublikasının Moskva şəhəri ilə əməkdaşlıq üzrə Hökumətlərarası Komissiyasının üzvü təyin edilmişdir.
2007-ci ildə Azərbaycan Respublikası ilə Rusiya Federasiyasının Dağıstan Respublikası arasında iqtisadi və humanitar sahələrdə əməkdaşlıq üzrə hökumətlərarası komissiyasının üzvü təyin edilmişdir. 2007-ci il 12 mart Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin tarixli sərəncamı ilə "Bioloji müxtəlifliyin genetik ehtiyatları üzrə" Dövlət Komissiyasının üzvü təyin edilmişdir. 9 yanvar 2007-ci il; 19 iyun 2008-ci il- Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamları ilə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının "Qadınlara münasibətdə ayrı-seçkiliyin bütün formalarının ləğv olunması haqqında" və "Uşaq hüquqları haqqında" Konvensiyalarına uyğun olaraq Azərbaycan Respublikasının öz öhdəliklərini yerinə yetirməsi ilə bağlı həyata keçirdiyi tədbirlər barədə dördüncü dövri hesabatlarının hazırlanması üzrə işçi qruplarının üzvü təyin olunmuşdur 2009- AMEA-nın Respublika Elmi Tədqiqatların Təşkili və Əlaqələndirilməsi Şurasına üzv seçilmişdir.
•De-institusionalizasiya-dövlət müəssisələrindən uşaqların ailələrə verilməsi və alternativ qayğı" Dövlət proqramının Respublika Əlaqələndirmə Şurasına rəhbərlik etmişdir- Əlaqələndirmə Şurasının sədri, milli koordinatoru olmuşdur. "İnkluziv təhsil" Dövlət proqramının Milli koordinatoru olmuşdur.
2011-ci il 30 may — 2 iyun- tarixlərində Bakı şəhərində YUNESKO-nun Beynəlxalq Bioetika Komitəsinin 18-ci sessiyasının keçirilməsi üzrə işçi qrupunun üzvü olmuşdur. 2014-cü il 19 dekabrda keçirilən Azərbaycan alimlərinin I Qurultayının nümayəndəsi olmuşdur. 4 aprel 2015-ci ildə YUNESKO xətti ilə Müəllimlərin Beynəlxalq Forumuna üzv seçilmişdir.
2002–2011-ci illərdə Respublika Elmi-Metodiki Şuranın Rəyasət Heyətinin sədr müavini kimi fəaliyyət göstərmişdir.
BMT təşkilatlarının (YUNİSEF, YUNESKO, YUNİFEM), UAFA, World Vision, Save the children proqramlarının aktiv iştirakçısı olmuş, beynəlxalq təşkilatların müxtəlif diplom və sertifikatları ilə təltif olunmuşdur. Fəaliyyətinin aktual və prioritet istiqamətlərindən biri də genderşünaslıq məsələlərini araşdırmaq olmuşdur. Hələ 1998-ci ilin fevral ayında Türkiyənin paytaxtı Ankara şəhərində Orta Doğu Texniki Universitetində İngiltərənin "Britiş Kounsl" təşkilatının Avropa Araşdırma və Tətbiq Mərkəzi ilə birgə "Gender inkişafda və qadın təhsili" proqramı çərçivəsində keçirilən beynəlxalq konfransda Azərbaycanı təmsil etmisdir. Eyni zamanda, bir neçə dəfə gender problemləri ilə bağlı ABŞ-nin Nyu-York şəhərində Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində iştirak etmiş, BMT-nin kürsüsündən qadın və kişilərin hüquqları, cəmiyyətdə yeri və rolu, təhsil sistemində gender problemləri ilə bağlı çıxışlar etmişdir.
31 oktyabr-1 noyabr 2013-cü il, 4–5 oktyabr 2014-cü il tarixlərində III və IV Bakı Beynəlxalq Humanitar Forumlarında iştirak etmiş və məruzə ilə çıxış etmişdir.
2014-cü il 10–11 noyabr tarixində keçirilən I Bakı Elm Festivalında "Multikulturalizm müstəqil Azərbaycan Respublikasının dövlət siyasətinin prioritet istiqaməti kimi" mövzusunda geniş məruzə ilə çıxış etmişdir.. 2015-ci il 24–25 sentyabr tarixlərində Sankt-Peterburq şəhərində keçirilən MDB Parlamentlərarası Assambleya Şurasının və MDB-yə üzv dövlətlərinin qərarı ilə Avrasiya Qadınlar Forumunun nümayəndəsi olmuş, orada çıxış etmiş və nüfüzlu beynəlxalq forumda Azərbaycanı layiqincə təmsil etmişdir.
26–29 sentyabr 2017-ci il tarixində Rusiya Federasiyasının Elmlər Akademiyasının Moskva şəhərində Ümumi Tarix İnstitunun və Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutunun (МГИМО) birgə təşkil etdiyi "Революция 1917 года и ее место в истории XX века" adlı Beylnəlxalq elmi konfransda Azərbaycanı yüksək səviyyədə təmsil edərək, elmi məruzə ilə çıxış etmiş və elmi ictimaiyyətin böyük marağına səbəb olmuşdur.
2018-ci il tarixdə "The American Historical Review Oxford University press. Thomson Reuters. SNİP: 2.049, Impact factor: 1.145. 5-Yr impact factor: 2.075" adlı jurnalında-"The revolution of 1917 and the public –political, economic situation in Azerbaijan" mövzusunda məqaləsi çap olunmuşdur.
23 28 fevral 2018-ci il tarixlərində Xocalı soyqırımının 26-cı ildönümü münasibəti ilə Türkiyənin Trabzon şəhərində təşkil olunmuş silsilə tədbirlərdə, beynəlxalq elmi konfransda geniş məruzə ilə çıxış etmişdir.
2018-ci ildə nəfis şəkildə professor İradə Hüseynovanın "Qafqaz xalqlarının tarixi" adlı 1248 səhifə (78 çap vərəqi) həcmində fundamental dərsliyi işıq üzü görmüşdür.
19–22 sentyabr 2018-ci il tarixlərində Rusiya Federal yığıncağının Federasiya Şurasının və MDB dövlətlərinin Parlamentlərarası Assambleyasının təşkilatçılığı ilə II Avrasiya Qadınlar Forumunda iştirak etmiş və "Azərbaycan Respublikasının timsalında qadınların qlobal təhlükəsizliyin təminatında və davamlı inkişafında rolu" mövzusunda məruzə ilə çıxış etmişdir.
İradə Hüseynovanın "История народов Кавказа" adlı kitabı 01 aprel 2019-cu il tarixində Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyətinin 2018-ci ilin yekunlarına dair hesabat məruzəsində ən mühüm elmi nailiyyət kimi qiymətləndirilmişdir.
Partiya fəaliyyəti
2000-ci ildə Yeni Azərbaycan Partiyasının proporsional sistem üzrə seçkilərdə Milli Məclisə millət vəkilliyinə namizədliyi irəli sürülmüşdür.
Əsədulla bəy Yadigarov
Əsədulla bəy Yadigarov — azərbaycanlı hərbçi.
Həyatı
20 dekabr 1844-cü ildə Borçalı mahalının Təkəli kəndində anadan olan Əsədulla bəy Yadigarovu qohumu Mirzə Cəfər Topçubaşov təhsil almaq üçün Peterburqa aparır. On altı yaşlı Əsədulla bəy Peterburq yaxınlığındakı Pavlov kadet korpusunda oxumağa başlayır. Hərbi məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirən kornet Əsədulla bəy 1863-cü il iyunun 12-dən Əlahiddə Qafqaz Ordusunun piyada qoşunlarında xidmətə başlamışdır. İki il sonra, 1865-ci il fevralın 9-da 21 yaşlı Əsədulla bəy Yadigarova poruçik rütbəsi verilmişdir. Nizami orduda otuz iki illik xidmətdən sonra 1895-ci il oktyabrın 12-də ona general-mayor rütbəsi verilib.
XIX əsrin ortalarında Peterburqun zadəgan dairələrində bəy nəslindən olan Yadigar oğulları – general-leytenant İsrafil bəy, saray müşaviri Ağabəy Yadigarov və onların bibisi oğlu, görkəmli şərqşünas-alim, Peterburq Universitetinin professoru Mirzə Cəfər Topçubaşov (1784-1869) xüsusi hörmətə malik idilər. Xüsusilə, Mirzə Cəfər qohumlarının təlim-tərbiyəsinə və təhsil almalarına daha çox qayğı göstərirdi. Gürcüstan mərkəzi Dövlət Arxivindəki 1899-cu ilə məxsus "Qafqaz Hərbi Dairəsində xidmətdə olan generalların və zabitlərin siyahısı" kitabında göstərilir ki, gənc zabit əla xidmətinə görə səxavətlə təltif olunmuşdur. O, 1866-cı il martın 12-də ştabs-rotmistr rütbəsinə, iki il sonra "Müqəddəs Stanislav" ordeninin üçüncü dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 1873-cü il yanvarın 16-da şəxsi raportu ilə mülki xidmətə keçən ştabs-rotmistr Əsədulla bəy Yadigarov dörd il ordudan uzaqlaşmışdır.
1877-ci ilin əvvəllərində Türkiyə ilə Rusiya arasında son dərəcə kəskin vəziyyət yarandı. Çar Rusiyası Qara dəniz boğazlarının açılmasını Türkiyədən israrla tələb edir və üstəlik Balkanlarda öz nüfuzunu gücləndirmək üçün fəal mübarizə aparırdı. Nəhayət, bu qığılcımlardan alov törədi. Aprelin 24-də Rusiya rəsmi olaraq Türkiyəyə müharibə elan etdi. Mayın 23-də yenidən orduya çağırılan podpolkovnik Əsədulla bəy Yadigarov Qafqazın Gəncə, Bakı, Zaqatala və Qazax bölgələrindən cəbhə üçün nizami süvari dəstələri təşkil etməyə ezam olundu. İki aydan çox cəbhə üçün araba, furqon, qoşqu atı toplanmasında çalışdı. Gəncənin və Qarabağın bəy, xan oğullarından iki yüz nəfərlik könüllü müsəlman süvari dəstəsi yaradıb özü ilə cəbhəyə apardı. Balkanlardakı hərbi əməliyyatlarda iştirak edən podpolkovnik Əsədulla bəy Yadigarov döyüş qabiliyyətinə görə üçüncü dərəcəli "Müqəddəs Anna" (qılınc və bantla birgə), dördüncü dərəcəli "Müqəddəs Vladimir" (qılınc və bantla birgə) ordenləri ilə təltif olundu. Müharibədən sonra da Qafqazdakı nizami orduda nümunəvi zabit kimi xidmət edən Əsədulla bəy məsul hərbi vəzifələrdə çalışıb. O, 1881-ci il mayın 30-da Qafqaz Hərbi Teleqraf parkının komandiri, 1883-cü il aprelin 13-də Qafqaz sanitar batalyonunun komandiri təyin olunub. Həmin il mayın 18-də qüsursuz xidmətinə görə Əsədulla bəy Yadigarova polkovnik rütbəsi verilib. 1889-cu il oktyabrın 16-da polkovnik Əsədulla bəyə məsul vəzifə tapşırılıb – Əlahiddə Qafqaz Ordusu komandanının əmrilə yetmiş səkkizinci Navahin alayının komandiri. 1895-ci il oktyabrın 12-də isə polkovnik Əsədulla bəy Yadigarova piyada qoşunları üzrə general-mayor fəxri rütbəsi verilib. Ömrünün otuz iki ilini nizami orduda şərəflə xidmət edən general Əsədulla bəyin təltifat kitabçasında ona kavaler ordenləri ilə təltif göstərilir: "Müqəddəs Stanislav" ordeninin üç dərəcəsi (1874, 1883, 1898-ci illərdə), "Müqəddəs Vladimir" ordeninin üçüncü və dördüncü dərəcəsi (1879 və 1893-cü illərdə), "Müqəddəs Anna" ordeninin ikinci, üçüncü dərəcəsi (qılınc və bantla birgə 1877, 1889-cu illərdə). O həm də 1884-cü ildə isə əlahəzrət imperatorun şəxsi təşəkkürünə layiq görülüb.
Üç hərbi yürüşün – 1869, 1871 və 1877-78-ci illərdə – fəal iştirakçısı olan general-mayor Əsədulla bəy Yadigarov 1897-ci ildə Danimarkanın "Danevorq fəxri süvari xaç ordeni" ilə, 1898-ci ildə birinci dərəcəli "Buxara qızıl ulduzu" və 1889-cu ildə İranın ikinci dərəcəli "Şire-Xorşid" ordeni ilə təltif olunub. İran şahı Nəsrəddin Qacar 1873-cü ildə Avropaya ilk səfəri zamanı Azərbaycandan keçib və onun bir neçə bölgəsini gəzib. Həmin səfər haqqında ayrıca kitab yazan şah yol qeydlərində eloğlumuz Əsədulla bəy Yadigarovu da məhəbbətlə yada salıb: "Gecədən yarım saat keçmiş Dilicana yetişdik. Ətraf bütün qarla örtülü dağlardır. Təpələrin ətəyi isə yaşıllıqdır. Çox yerdə İran dağlarında olan vəhşi qırmızı güllər var. Təzə yarpaq açmışdır. Lakin çox əcaib və qəribə gül məskəni gördüm ki, beləsini heç yerdə görməmişəm. Dilican meşəliklər içərisindədir, çox gözəl yerdədir. Polkovnik Əsədulla bəy Yadigarovun evi Dilicanda bizim mənzilimiz oldu. Əsədulla bəy Dilican alayının rəisidir. Tiflis müsəlmanlarındandır, alay komandiridir. Polkovnik Əsədulla bəy Yadigarovun xoş təsir bağışlayan gözəl imarəti, kiçik-kiçik bəzəkli otaqları vardır".
Gürcüstan Mərkəzi Dövlət Arxivinin hərbi sənədlərində general-mayor Əsədulla bəy Yadigarovun 1903-cü ildə Tiflisdə vəfat etdiyi göstərilir: "Şeyxülislamla Müfti Hüseyn Əfəndi (Mirzə Hüseyn Əfəndi Qayıbzadə – 1830-1917) həzrətləri, quberniyamızın hər iki qazisi və başqa rəsmi və qeyri-rəsmi üləma heç məzhəb fərqi kimsənin xatirinə gəlmədiyi halda hər kəs kəndi üləmalıq və ruhanilik vəzifəsini əmələ gətirirdi. Şahzadə polkovnik Şahrux Mirzə Qacar (1844-1915) dəxi hüzur ilə alayı zinətləndirməkdə idi. Rus, gürcü və... mötəbərlərindən bir çox şəxs hazır idilər. Finans vəzarətinin (maliyyə nazirliyinin) nümayəndəsi, məmləkətimizdə ümumi nafe işlərdə həmişə əvvəlinci sırada olan və müsəlmanlara daima xüsusi məhəbbət və ehtiram ibrazından çəkinməyən Sultan-Krım Gəray həzrətlərilə Tiflis quberniyasının nücabə rəisi knyaz Məlakə və knyaz Orbeliani təşyi-cənazədə var idi. Əhalinin sayı islam olsun (müsəlman), xristian olsun, saya gəlməz idi. Hər kəsdə hüzni-səmimi simalarda xüsusi bir ciddiyyət görünürdü. Əhəmiyyətli və məhbibi-ümumi olan əşxasın dəfni belə olur. Şiə və sünni üləma (alimlər) və ümərasının (əmirlərinin) bilaistisna həpisinin və xüsusilə həzrəti-şeyxülislamın, qazi Hacı Axundun və şahzadə Şahrux Mirzənin qəbristanda təbliğ buyurulan müvəkkid (təkidli) xahişlərinə görə, "Şərqi-rus" miyidlərimizin ehtiramı və İslam millətimizin xəvaric içində bihörmət olmaması naminə hər müsəlmanlardan israrla təvəqqə edirik ki, qəbristanda halva dağıtmaq adətini tərk etsinlər. Çün Əsədulla bəyin dəfnində dəxi olduğu kimi, halva paylamaq, iqtaşaşsız-davasız, təziyə sahiblərini və caamatı qəlbən mükəddər etməmiş heç vaxt əmələ gəlməyir. Halva xərcini ehsan üçün füqəraya paylayın!"
Nadin Qordimer
Nadin Qordimer — Cənubi Afrikalı yazıçı, Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı (1991).
Həyatı
Cənubi Afrika yazıçısı Nadin Qordimer Yohannesburq yaxınlığındakı kiçik şaxtaçı qəsəbəsində, saatsaz ailəsində doğulmuşdu. Valideynlərinin hər ikisi yəhudi əsilli idi. Atası indiki Litva ərazisindən, anası isə Londondan Cənubi Afrikaya gəlmişdilər. İlk təhsilini katolik məktəbində və evdə, özəl müəllimlərdən almışdı. Bir müddət Yohannesburq universitetində oxusa da, ali təhsil kursunu başa çatdırmamışdı. Nadin Qordimer yazmağa erkən başlamışdı. 16 yaşında artıq "Sabah gələrsən" adlı ilk hekayəsi mətbuatda dərc edilmişdi.
Nadin Qordimerin siyasi baxışlarının formalaşmasında Cənubi Afrika reallıqları mühüm rol oynamışdı. Öz etirafına görə, "dərisinin ağlığını əvvəllər üstünlük əlaməti sayan" yazıçı tezliklə aparteid əleyhinə mübarizənin fəallarından birinə çevrilmişdi. O, Afrika Milli Konqresinin üzvləri sırasında yer almış və qurumun keçirdiyi tədbirlərdə fəal iştirak etmişdi. CAR-ın gələcək prezidenti Nelson Mandelanın həbsinə ilk etiraz edənlərdən biri də Nadin Qordimer idi. Qordimerin ictimai fəaliyyətinin başqa bir sahəsi senzura əleyhinə inadlı mübarizə sayıla bilər. Yazıçı qadının özü də dəfələrlə aparteid rejiminin sərt senzura siyasətinin qurbanı olmuşdu. Onun bir sıra əsərlərinin nəşri və yayılması vətənində qadağan edilmişdi. Nəhayət, Nadin Qordimer son illər "qara qitə"nin ən böyük fəlakətinə çevrilmiş QİÇS əleyhinə mübarizənin təşkilatçılarından biridir.
Yazıçının "Üz-üzə" adlı ilk hekayələr kitabı 1949-cu ildə çap olunmuşdu. Diqqətini cəlb edən mövzuları, üzərində düşündüyü problemləri işıqlandırmaq baxımından hekayənin imkanlarını yüksək qiymətləndirsə də, Qordimer yaradıcılığında epik janra xüsusi önəm vermişdi. İndiyə qədər müəllif əsasən Cənubi Afrika cəmiyyətinin köklü problemlərini və irqlərarası münasibətləri əks etdirən 15-ə yaxın roman qələmə almışdır.
"Yalan günlər" romanında (1949) Nadin Qordimer özünün keçdiyi ictimai-siyasi təkamül yolunu gənc qadın qəhrəmanı Helenin simasında əks etdirmişdi. İngilis jurnalisti Tobi Hoddun gözü ilə 50-ci illərin ortalarındakı Yohannesburq cəmiyyətinin mənzərəsini yaradan "Yadların torpağı" (1958), ətrafdakı insanların qəddarlıq və ədalətsizliyindən öz daxili dünyasında sığınacaq tapmaq istəyən qəhrəmanın özünütəcridindən bəhs edən "Təsadüfi məhəbbət" (1963) romanlarına məhz kəskin ictimai mündəricəsinə görə uzun illər yasaq qoyulmuşdu. Nadin Qordimerin "İtirilmiş burjua dünyası" (1966) və "Bürger qızı" (1978) romanlarının da aqibəti eyni olmuşdu. Müəllif ağır senzura şərtlərinə görə bu əsərləri Cənubi Afrikada çap etdirə bilməmişdi.
Təbii ki, bütün bu haqsızlıqlar Qordimerin şəxsi həyatında və yaradıcılığında müəyyən bədbinlik və çıxılmazlıq əhvali-ruhiyyəsi yaratmışdı. Müəllifin "Fəxri qonaq" (1970), "Mühafiz" (1974) romanlarında pessimizm və cəmiyyətdən təcrid meyli daha güclü nəzərə çarpırdı. Sonuncu romanına görə Nadin Qordimer 1974-cü ildə ingilis yazıçısı Stenli Middltonla birlikdə Buker mükafatını bölüşmüşdü. Ümumiyyətlə, 60-cı illərdən etibarən Afrika qitəsinin hüdudlarını aşaraq Avropa və Amerikada da tanınmağa başlayan Qordimer bir sıra ölkələrin və beynəlxalq qurumların çeşidli ödüllərini almışdı.
"Yulinin xalqı" (1981) romanı Qordimerə dünya şöhrəti qazandırmışdı. O, irqi düşmənçiliyin hökm sürdüyü, yalnız ağların deyil, artıq qaraların da "insan ovuna" çıxdıqları Yohannesburqdan qaçaraq keçmiş qara xidmətçilərinə sığınan ağ dərili memar Smaylzın və onun arvadının yaşantılarını psixoloji dərinlik və dəqiqliklə əks etdirməyə müvəffəq olmuşdu. İrqi ayrı-seçkilik məsələsində Nadin Qordimer "qızıl orta"nı tapmağa, ədalətli mövqe sərgiləməyə xüsusi səy göstərmişdi. Başqa sözlə desək, o, ənənəvi şəkildə düşünüldüyü kimi yalnız ağların deyil, qaraların da vəhşiliyini və qaniçənliyini olduğu kimi göstərmişdi. Nadin Qordimer bir neçə dəfə Nobel mükafatı nominantı olmuşdu. 1991-ci ildə İsveç Akademiyası "möhtəşəm epik əsərləri ilə Nobelin vəsiyyətinə müvafiq şəkildə insanlığa böyük fayda gətirdiyinə görə" Cənubi Afrika yazıçısının namizədliyi üzərində dayanmışdı. Yazıçının fikrincə, əslində, onun bütün yaradıcılığı sadəcə rasizm mövzusunun, cəmiyyətdəki yadlaşma, mənəviyyatsızlaşma, nifaq və dözümsüzlük mövzusunun əks olunduğu çoxcildli bir kitabdan ibarətdir.
Arbatan (Salyan)
Arbatan — Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Nadin Qordimer
Həyatı
Nobel laureatı olduqdan sonra Nadin Qordimer "Ev tüfəngi" (1998), "Yır-yığış" (2002) və "Həyatı qazanmaq" (2005) romanlarını yazmış, habelə hekayə məcmuələri nəşr etdirmişdi. İlk iki romanda yazıçı yenidən dini və irqi ayrı-seçkilik məsələsinə qayıtmışdı. "Yır-yığış" romanında Yohannesburq sakini olan ağ qadınla ərəb mühaciri Əbdinin sevgisi və bu sevginin doğurduğu problemlər əks olunmuşdur. Cənubi Afrika rəsmiləri Əbdinin əmək vizasının müddətini uzatmadıqlarından qadın ərinin vətəninə qayıtmalı olur və burada uyğunlaşa bilmədiyi, mənəviyyat və psixikasını əzən mühit içərisinə düşür.
Arbatan (Salyan)
Arbatan Salyan rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd. Kur çayının sağ sahilindən bir qədər aralı, Salyan düzündədir.
Nadin Qordimer
Həyatı
Son illərdə yazıçının bir neçə yeni hekayə və esselər kitabı çap olunmuşdur. "Əsrimiz haqqında qeydlər" (1999) adlı publisist toplusunda Qordimer çağdaş dövr insanını maraqlandıran bir sıra mühüm problemləri diqqət mərkəzinə gətirmişdir. Onun əsərləri dünya xalqlarının 25 dilinə çevrilmişdir. Nadin Qordimer çoxsaylı universitetlərin fəxri doktoru, Amerika İncəsənət və Elm Akademiyasının fəxri üzvüdür. Fransa hökuməti yazıçı qadını zəngin yaradıcılığına və humanist ictimai fəaliyyətinə görə Fəxri Legion ordeni ilə təltif etmişdir.
Hörmüz ibn Mənuçöhr
Hörmüz ibn Mənuçöhr — Şirvanşah şahzadəsi, Tabasaran əmiri.
Həyatı
Haqqında çox məlumat yoxdur. Mənbələrdə onun Tabasaran əmiri olduğu və 9 aprel 1065-ci ildə, Tabasarandakı irsi mülkündə öldüyü, dayılarının yanında basdırıldığı qeyd olunur.
Fiesta (roman)
Fiesta — Ernest Heminqueyin romanı.
1926-cı ildə yazılmış “Fiesta” Ernest Heminqueyin ilk əhəmiyyətli əsəri hesab olunur.
2009-cu ildə "Newsweek" jurnalı "Fiesta"nı bütün xalqların və bütün dövrlərin ən yaxşı 100 kitabı arasına daxil edib.