cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sədənağac
Əhalisi
Qurbanov Aslanalı İsa oğlu
Məhərrəmov Əsgər Şamil oğlu
Məmmədov Adil Abdulla oğlu
Məmmədov Allahverdi Mürşüd oğlu
Məmmədov Köçəri Allahverdi oğlu
Məmmədov Qədim Əsəd oğlu
Məmmədov Saleh Əsəd oğlu
Məmmədov Şəmşid Yusif oğlu
Məmmədov Tapdıq Camal oğlu
Məmmədov Yusif İsmayıl oğlu
Orucov Əmirxan (Göygöz) Musa oğlu
Ramazanov Allahverdi Rza oğlu
Rəhimov Bayram Sarı oğlu
Rəhimov Xamoy Abbas oğlu
Rəhimov Məcid Sarı oğlu
Rəhimov Talıb Dünyamalı oğlu
Səfərov Əvəz Mursəl oğlu
Səfərov Gülmalı Raşa oğlu
Səfərov Məhəmmədəli Muxtar oğlu
Şərifov Yunis Oruc oğlu
Vəliyev Cavi Qurban oğlu
Əfqanıstanda həlak olanlar:
Vaqif Qəhrəmanov Məriş oğlu SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 19 iyul 1982-ci il tarixli fərmanı ilə "Qızıl Ulduz" ordeni ilə təltif edilmişdir. İsmayıllı rayonu Keyvəndi kənd orta məktəbinə Vaqifin adı verilmişdir.
Qarabağda şəhid olanlar:
Ələddin Müseyib oğlu Dünyamalıyev,
Füzulu Ziyadxan oğlu Rzayev,
İlyas Cəlal oğlu Cəlilov
Rövşən Duman oğlu İbrahimov
Tomas De Kvensi
Sadəcə özü və kitabları üçün yaşayan yazar
Özünü “Narkotik kilsəsinin papası” adlandıran, 1859-cu ildə vəfat edən Tomas De Kvensi öldüyü günəcən morfi istifadəçisi oldu.
Uşi
Tarixi
Toponimin sonundakı "i" topoformant kimi çıxış edir. Relyef əsasında yaranan sadə toponimdir.
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 167 nəfər, 1873-cü ildə 909 nəfər, 1886-cı ildə 1105 nəfər, 1897-ci ildə 1249 nəfər, 1908-ci ildə 1360 nəfər, 1914-cü ildə 1444 nəfər, 1916-cı ildə 1486 nəfər, 1918-ci ildə 1380 nəfər , 1919-cu ildə 500 nəfər yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır.
1918–1919-cu illərdə azərbaycanlılar ermənilərin təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuş, 1920-ci ildə buraya Türkiyədən köçtirülən ermənilər yerləşdirilmişdir. Azərbaycanlılardan sağ qalanları ata yurdlarına indiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra dönə bilmişdir. Burada ermənilərlə yanaşı 1922-ci ildə 291 nəfər, 1926-cı ildə 296, 1931-ci ildə 33 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
SSRİ hökumətinin xüsusi qərarı ilə 1948–49-cu illərdə azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından çıxarılıb zorla Azərbaycana köçürülmüşdür. İndi ermənilər yaşayır.
Monogatari
– Yaponiya romançısı Nisio İsin tərəfindən yazılan və Tayvan illüstratoru Vofan tərəfindən çəkilən ranobe seriyası. Kodansha nəşriyyatı 2006-cı ilin noyabrından bəri Kodansha Box imprinti altında 24 cildini buraxmışdır. Azı 5 cildinin də buraxılması planlaşdırılır. Hekayənin baş qəhrəmanı vampir hücumundan sağ çıxmış lisey tələbəsi Araraqi Koyomidir. Özü də vampirə çevrilmiş Koyomi tezliklə müxtəlif qəribə hadisələrlə – kabuslarla, tanrılarla, mifik varlıqlarla və ruhlarla problemləri olan qızlara kömək etməyə başlayır.
Shaft tərəfindən istehsal olunmuş ilk anime adaptasiyası "Bakemonogatari" (12 seriya) 2009-cu ilin iyulundan sentyabrına qədər nümayiş etdirilmişdir və 2009-cu ilin noyabrından 2010-cu ilin iyununa qədər daha üç seriyası onlayn yayımlanmışdır. Sikvel anime "Nisemonogatari" 2012-ci ilin yanvarından martına qədər göstərilmişdir. "Nekomonogatari (Kuro)" animesi isə 31 dekabr 2012-ci ildə yayımlanmışdır. "Monogatari Series Second Season" adlı növbəti anime 7 iyul 2013-cü ildən 29 dekabr 2013-cü ilə kimi nümayiş etdirilmişdir. "Hanamonogatari" animesi isə 16 avqust 2014-cü ildə yayımlanmışdır. "Tsukimonogatari"-nin anime adaptasiyası 31 dekabr 2014-cü ildə göstərilmişdir. "Owarimonogatari" romanlarının anime adaptasiyasının birinci mövsümü 3 oktyabr-19 dekabr 2015-ci il tarixlərində, ikinci mövsümü isə 12-13 avqust 2017-ci il tarixlərində yayımlanmışdır. Bundan əlavə, "Kizumonogatari" prikvel ranobesi əsasında çəkilmiş film trilogiyası buraxılmışdır.
Məzmun və dünya
Ranobe seriyasının baş qəhrəmanı liseyin üçüncü sinfində oxuyan Araraqi Koyomi adlı gənc oğlandır. Koyomi bir müddət əvvəl vampir hücumuna məruz qalmış, lakin sağ qalaraq yarıvampir, yarıinsan bir varlığa çevrilmişdir. Bir gün Koyominin sinif yoldaşı Hitaqi Sencoqahara səhvən pilləkanlardan yıxılır və Koyominin qollarına düşür. Bu zaman Koyomi çox maraqlı bir şey kəşf edir: Hitaqinin heç bir kütləsi, ağırlığı yoxdur. Hitaqi bu barədə heç kimə danışmaması üçün onu təhdid etsə də, Koyomi ona öz köməyini təklif edir və onu Meme Oşino ilə tanış edir. Oşino tərk edilmiş binada yaşayan orta yaşlı və qəribə adamdır, Koyominin tam vampirə çevrilməsinin qarşısını o alıb. Koyomi Hitaqinin probleminin həll edilməsində kömək edir və onlar dost olurlar.
Personajların çoxu problemi olduğu qəribəliyi simvolizə edən əşya daşıyırlar: Hitaqinin stepleri (yengəc qısqacı); Mayoyun çantası (ilbiz qabığı); Suruqanın qolu (meymun qolu); Nadekonun papağı və jaketi (ilanın başı və dərisi); Karenin sarı-qara geyimi (arının rəngləri). Fentezi, qorxu və döyüş janrlarını özündə birləşdirsə də, hekayə personajlar arasındakı dialoqlara daha çox önəm verir. Seriyada digər seriyalardan parodiyaları, eləcə də, Nisio İsinin söz oyunlarını və metayumorunu görmək olar.
Ranobe
"Monogatari" əvvəlcə Nisio İsin tərəfindən "Mefisto" jurnalı üçün qısa hekayələr seriyası kimi yaradılmışdır. Onun əvvəlki işi olan "Zaregoto" seriyasında çox personaj olsa da, hər "Monogatari" hekayəsində cəmi bir yeni personaj təqdim etməyi məqsədəuyğun hesab etmişdir. Müəllifin daha əvvəl nəşr olunmuş "Bakemonogatari" hekayələri və sonrakı hekayələri Kodansha Box tərəfindən 2006-cı ildə iki cild şəklində buraxılmışdır. İlk cild üç hekayəni özündə birləşdirir:,  və. İkinci cild əlavə iki hekayədən ibarətdir: və.
thumb|left|Üçüncü saqanın ilk cildinin üzlüyü. Personaj: Yotsuqi Ononoki. "Monogatari" saqasının ikinci hissəsi 2010-2011-ci illərdə buraxılmışdır və Koyominin digər personajlarla olan münasibətlərinə daha çox diqqət ayırır. altbaşlığı ilə buraxılmış ikinci "Nekomonogatari" cildi hekayəsindən,   hekayəsindən,   hekayəsindən,   hekayəsindən,   hekayəsindən və   hekayəsindən ibarətdir.
"Monogatari" saqasının üçüncü hissəsi 2012-2014-cü illərdə buraxılmışdır və Meme Oşinonun qohumu olan Oqi Oşinonun hekayəsinə daha çox önəm verir. Altı cilddən ibarətdir:  hekayəsindən,  12 qısa hekayədən,  üç cildi, , , , ,  və  hekayələrindən,   hekayəsindən ibarətdir.
"Monogatari" saqasının dördüncü hissəsi 2015-2017-ci illərdə buraxılmışdır və və müxtəlif personajların yan hekayələrindən ibarətdir. İlk kitab,  və  hekayələrini özündə birləşdirir. İkinci kitab, ,  və  hekayələrindən ibarətdir. Üçüncü kitab  hekayəsindən ibarətdir. Dördüncü kitab, ,  və  hekayələrini özündə birləşdirir.
"Monogatari" seriyasının beşinci və son saqasının ilk kitabı 2017-ci ildə buraxılmışdır və Koyominin universitet həyatından bəhs edir. adlı kitabda hekayəsi verilib. İkinci kitab  və  hekayələrindən ibarətdir. Üçüncü kitab  və  hekayələrini özündə birləşdirir. Dördüncü kitab  və  hekayələrindən ibarətdir. Beşinci və sonuncu kitab iki cilddən ibarətdir:,  və  hekayələrindən ibarətdir.
Vertical ranobeləri Şimali Amerika üçün lisenziyalaşdırmışdır. "Kizumonogatari" 15 dekabr 2015-ci ildə, "Bakemonogatari"-nin üç cildi 2016-cı ilin dekabrında, 2017-ci ilin fevralında və 2017-ci ilin aprelində şirkət tərəfindən Şimali Amerikada buraxılmışdır. "Nisemonogatari" ranobesinin ilk cildi 2017-ci ilin iyununda, ikinci cildi isə 2017-ci ilin avqustunda buraxılmışdır.
Anime
"Bakemonogatari" ranobesinin anime adaptasiyası 3 iyul 2009-cu ildən 25 sentyabr 2009-cu ilə kimi Tokyo MX kanalında yayımlanmışdır. Anime Kodansha nəşriyyatının "Nisio Isin Anime Project" layihəsi çərçivəsində Shaft studiyası tərəfindən çəkilmişdir. Rejissoru Akiyuki Şinbo (Tatsuya Oyşi ilə birlikdə), ssenaristi Fuyaşi To və personaj dizayneri Akio Vatanabedir. Bəstəkarı isə Satoru Kosakidir. Animenin 15 seriyasının yayımlanması planlaşdırılsa da, 12 seriyası yayımlanmışdır. Qalan 3 seriya ONA şəklində animenin rəsmi saytında 3 noyabr 2009-cu ildən 25 iyun 2010-cu ilə göstərilmişdir. Sakura-Con 2012 tədbirində Aniplex of America bu animeni Şimali Amerika üçün lisenziyalaşdırdığını açıqlamış və 20 noyabr 2012-ci ildə Blu-ray formatında buraxmışdır.
İkinci saqanın son qalan cildi "Hanamonogatari"-nin 5 seriyalıq anime adaptasiyası 16 avqust 2014-cü ildə buraxılmışdır. Üçüncü saqanın birinci cildi olan "Tsukimonogatari" (xronoloji baxımdan "Monogatari Series Second Season" ilə "Hanamonogatari"-nin ortasında düşür) isə 31 dekabr 2014-cü ildə göstərilmişdir. Üçüncü saqanın iki cildini əhatə edən 12 seriyalıq "Owarimonogatari" adlı anime 3 oktyabr 2015-ci ildən 19 dekabr 2015-ci ilə kimi yayımlanmışdır. "Kizumonogatari" prikvel ranobesi əsasında film trilogiyası çəkilmişdir. Birinci film "Kizumonogatari Part 1: Tekketsu" 8 yanvar 2016-cı ildə, ikinci film "Kizumonogatari Part 2: Nekketsu" 19 avqust 2016-cı ildə, üçüncü film "Kizumonogatari Part 3: Reiketsu" 6 yanvar 2017-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. "Koyomimonogatari" ranobesi əsasında isə 12 seriyalıq ONA seriyası çəkilmiş və 9 yanvar 2016-cı ildə buraxılmışdır. "Owarimonogatari" ranobesinin üçüncü cildinə əsaslanan 7 seriyalıq növbəti anime isə 12-13 avqust 2017-ci ildə yayımlanmışdır.
Manqa
"Bakemonogatari"-nin manqa adaptasiyası 14 mart 2018-ci ildə "Weekly Shōnen Magazine" 15-ci buraxılışında nəşr olunmağa başlamışdır. Manqa Oh! Great tərəfindən yazılır və çəkilir.
Digər
Hyakumonoqatari Kaydankai adlı salon oyununu ələ alan adlı CD drama 3 avqust 2009-cu ildə buraxılmışdır. Ssenarisi Nisio İsin tərəfindən yazılmışdır.
23 avqust 2012-ci ildə Bandai Namco Games tərəfindən PlayStation Portable üçün istehsal olunmuş adlı vizual roman buraxılmışdır.
Good Smile Company tərəfindən seriyaya həsr olunmuş bir çox nendoroid plastik fiqurlar buraxılmışdır (3 dəstdə). Birinci dəstə daxil olan personajlar Koyomi Araraqi, Hitaqi Sencoqahara və Tsubasa Hanekavadır. İkinci dəstə Suruqa Kanbaru, Mayoy Haçikuci və Nadeko Senqoku daxildir. Üçüncü dəstdəki personajlar Araraqi bacıları – Karen və Tsukihi, eləcə də, Şinobu Oşinodur. Şirkət həmçinin bu personajlar 1/8 miqyaslı fiqurlarını da buraxmışdır: Hitaqi Sencoqahara, Suruqa Kanbaru, Nadeko Senqoku, Tsubasa Hanekava, Mayoy Haçikuci və Şinobu Oşino. Şirkət həmçinin Şinobunun "Kizumonogatari"-də görünən yaşlı şəklinin də fiqurunu buraxmağı planlaşdırır. Şirkət bir neçə personajın fiqma fiqurlarını da buraxmışdır: Koyomi Araraqi, Hitaqi Sencoqahara, Mayoy Haçikuci, Suruqa Kanbaru, Nadeko Senqoku və Tsubasa Hanekava (Araraqi bacıları isə planlaşdırılır). Bu şirkətdən əlavə, Bandai və Kotobukiya şirkətləri də seriyanın personajlarının fiqurlarını istehsal etmişdir.
Qəbul
Ranobe seriyası Takarajimasha nəşriyyatının "Kono Light Novel ga Sugoi!" ranobe soraq kitabçasının 2009-cu il buraxılışında 6-cı yeri tutmuşdur. 2010-cu ildə isə 2-ci yerdə göstərilmişdir. Koyomi Araraqi 2009-cu ildə ən yaxşı 6-cı, 2010-cu ildə 2-ci, 2011-ci ildə 7-ci, 2012-ci ildə 3-cü və 2013-cü ildə 6-cı ən yaxşı kişi personaj seçilmişdir. Bununla yanaşı, Hitaqi Sencoqahara 2009-cu ildə ən yaxşı 7-ci, 2010-cu ildə 4-cü, 2011-ci ildə 8-ci və 2012-ci ildə 7-ci qadın personaj olmuşdur.
Anime adaptasiyası 2-ci DEG Japan Mükafatları/Blu-ray Mükafatlarında İstifadəçilərin Xüsusi Mükafatını qazanmışdır. "Bakemonogatari" və "Nisemonogatari" animelərinin birlikdə bir milyondan çox BD/DVD cildi satılmışdır.
Kelt dilləri
thumb|Kelt dillərinin danışıldığı kelt əraziləri.|140px Kelt dilləri — hind-avropa dil ailəsinə daxil olan qohum dillər qrupu. Hal-hazırda ona daxildirlər:
Azərbaycanda internet
Azərbaycanda internet — ölkənin Qafqaz regionu üçün informasiya və kommunikasiya texnologiyaları mərkəzinə çevrilməsinə dair milli strategiya ilə dəstəklənir. Azərbaycan hökuməti telekomunikasiya və İKT sektorunu inkişaf etdirməyə kömək etmək üçün xarici yardımı cəlb etməyə çalışır. 2013-cü ildə əhalinin 85%-nin internet istifadəçisi olduğu iddia edilərkən, xidmət təminatçısı Baktelekom, Bakının Dövlət Bayrağı Meydanı, Bulvar, İçərişəhər, Mərkəz, Sahil, Sabir, Səməd Vurğun parkları, Qış Parkı, həmçinin Port Baku Residence, Port Baku Mall və Heydər Əliyev Mərkəzinin ətrafındakı park kimi bir neçə nöqtəsində pulsuz Wi-Fi zonaları təmin etdi.
Azərbaycanda internetin inkişafı
Azərbaycanda İnternet 1993-cü ildən inkişaf etməyə başlamışdır. İlk sayt 1994-cü ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasında yaradılmış, ilk dövlət orqanının saytı isə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin saytı olmuşdur və 1997-ci ildə yaradılmışdır. 1993-cü ildən yüksək səviyyəli milli AZ domeninin inzibatçılığı həyata keçirilir..
İlk günündən İnternetin inkişafı əsasən özəl sektor tərəfindən aparılır. 2000-ci ilədək İnternet Xidmət Provayderlərin (İSP) fəaliyyəti xüsusi razılıq (lisenziya) əsasında həyata keçirilirdi, lakin 2000-ci ildə lisenziyalaşdırma ləğv edilmişdir. Bunun sayəsində hazırda ölkədə İSP kimi xidmət göstərmək istəyən hər bir fiziki və hüquqi şəxs sərbəst olaraq fəaliyyətə başlaya bilər. Hazırda ölkədə 40-dək İSP fəaliyyət göstərir və onlardan yalnız 3-ü (Aztelekomnet, Bakinternet və Azdatakom) dövlət qurumudur. İSP-lərin fəaliyyəti sağlam rəqabət və bazar münasibətləri şəraitində həyata keçirilir. Şirkətlər İnternetə çıxış üçün sabit və simsiz rabitə texnologiyalarında istifadə edirlər. WiMax və digər simsiz texnologiyalarının tətbiqi genişlənir. Ölkənin beynəlxalq İnternet şəbəkəsinə qoşulması 2 özəl şirkət tərəfindən (Delta Telekom və AzerTelecom) həyata keçirilir və İSP-lər üçün alternativ seçim imkanı yaradır.
Ölkədə fəaliyyət göstərən hər 3 mobil rabitə operatoru İnternetə yüksək sürətli çıxışı təmin edir və hər üç mobil rabitə operatoru 3G xidməti göstərir.
Azərbaycanda genişzolaqlı xidmətlərin göstərilməsinə 2006-cı ildən başlanılmışdır və son illərdə istifadəçilərin sayında ciddi sıçrayış müşahidə olunmaqdadır. 2006-cı ildən başlayaraq Azərbaycanda İnternetin qiymətinin ardıcıl olaraq aşağı salınması üçün tədbirlər görülür. Son illərdə ölkədaxili internet şəbəkəsinin qlobal internet şəbəkəsinə qoşulma sürəti dəfələrlə artırılmışdır.
Azərbaycanda internetə giriş böyüyür və milli strategiya ölkəni Qafqaz regionunda informasiya və kommunikasiya texnologiyaları mərkəzinə çevrilməsini dəstəkləyir.Azərbaycan dövləti fəal olaraq xarici yardımları cəzb etməklə telekommunikasiya və (İKT) sahəsini inkişaf etdirmək istəyir. Hökümək 2013-cü ildə Azərbaycanda internet istifadəçilərinin əhalinin 85 faizini təşkil edəcəyi bildiriləsə də Beynəlxalq telekomunikasiya ittifaqına görə hal hazırda bu rəqəm 58.7 faizdir.
İnternetin filtirlənməsi,nəzarəti və istifadəçilərin təqib olunması
Freedom House-un 2014-cü ildəki hesabatına əsasən Azərbaycan dövləti internetin sistematik bloklanması və ya filtirlənməsiylə məşğul olmur,lakin ölkədə etirazlar zamanı bəzi internet saytlarının girişində müvəqqəti çətinliklər olmuşdur. Freedom house-un hesabatına əsasən ölkədə internet yarı azaddır. Sosial şəbəkələr bağlanmasa da bir çox siyasi internet saytlarına qadağa qoyulmuş, bloggerlər və jurnalistlər həbs olunmuşdur.
İnternetin filtirlənməsi
2013-cü ildə Anonymous hacker qrupu şəkil paylaşma saytı olan Imgur-a Azərbaycan Respublikası Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətinə aid sənədləri yerləşdirəndən sonra sayt 2014-cü ilin mayına qədər əlçatmaz oldu. Hökuməti tənqid edən Azərbaycan diasporalarına aid saytlar çox vaxt ölkədə əlçatmazdır.Ermənistanın yüksək səviyyəli domeni olan .am sahib olan saytlar avtomatik olaraq bloklanmışdır və ölkədə əlçatan deyil.
Akiko Hayakava
Akiko Hayakava — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 2 oyun keçirib.
Arxaika
Arxaika ( – qədim) – qədim yunan incəsənətinin inkişafında erkən mərhələ (e.ə. 7–5 əsrin əvvəlləri). Erkən arxaik (e.ə. 570 ilədək), yetkin arxaik (e.ə. 570–530), son arxaik (e.ə.530– 480) dövrlərə bölünür. Arxaika mərhələsində klassik üslubun təşəkkül tapması üçün ilkin şərtlər formalaşmışdır: ağac-çiy kərpiç memarlığından daş memarlığına keçid nəticəsində dorik və ionik memarlıq orderlərinin yaranması (e.ə. 6 əsrin əv vəli) və onların yeni materialın tələblərinə uyğunlaşdırılması; heykəltəraşlıq da əvvəlcə daşdan (e.ə. 7 əsrin ortaları), sonra isə tuncdan (təqr. e.ə. 520-ci illər) böyük heykəl plastikasının meydana gəlməsi, qəhrəmani çılpaqlıq (bax Kuros) ənənəsinin qəti mövqe qazanması və artıq e.ə. 5 əsrin əvvəllərində kontrapostun, klassik tipajın, monumental relyefin yaranması; vaza rəngkarlığında qırmızıfiqurlu üslubun (təqr. e.ə. 530) yer tutması; rəsmkarlıqd tərəqqinin bütövlükdə təsviri sənət sahəsində, ilk növbədə insan bədəninin ədəb çərçivəsində anatomik təsvirində təzahür etməsi. Arxaika dövründə müstəqil bədii əhəmiyyət kəsb edən bir sıra orijinal üslubi hadisələr (məs., vaza rəngkarlığında qarafiqurlu və qırmızıfiqurlu üslublar) yaranmışdır. Arxaik sənət üçün güclü bədii-dinamik inkişaf səciyyəvi idi: təqribən iki əsrlik zaman müddətində həndəsi üslubun bəsit formalarından klassik üslubun başlanğıcınadək nəhəng bir mərhələ keçilmişdir.
Həsən Rəhmanov
Həsən Əlipaşa oğlu Rəhmanov — Azərbaycan KP-nın Naxçıvan Vilayət Komitəsinin 1-ci katibi (1936-1937).
Həyatı
Hüseyn Rəhmanovun qardaşı, Aza Rəhmanovanın atasıdır.
Tetradymia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Hasanlı
Hasanlı — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
19 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Toponimikası
Cəbrayıl rayonunun Soltanlı inzibati ərazi vahidində kənd. Arazboyu düzənlikdədir. Kənd yerli əhali arasında Hasanlı adı ilə tanınır. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsini əfşar tayfasından olan Cəbrayıl (XVI əsrdə yaşamışdır) adlı Şəxsin altı oğlundan biri Həsən salmışdır
Kürd canavargiləsi
Kürd canavargiləsi   - (lat. Daphne kurdica (Bornm.) Bornm.) Canavargiləsikimilər – (Thymelaeaceae Juss.) fəsiləsinə aid bitki növü.
IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir –VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.
Qısa morfoloji təsviri
Qısa, çoxbudaqlı, alçaq koldur. Qabığı bozvə ya qonur rənglidir. Yarpaqlar ellipsivari və ya uzunsov –lansetvari, 1-3 sm uzunluğunda, 4–8 mm enindədir. Çiçəkləri 3-6, ağ və ya çəhrayı, budaqların üst tərəfindədir. Çiəkyanlığı bardaqvari, sıx, qısa boz tükcüklüdür. Boru 8–10 mm uzuluğundadır. Erkəkciklərin tozcuqları çiçəyin ağızcığından çıxır. Yumurtalıq tükcüklüdür. Çəyirdək uzunsov, qırmızıdır.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə -meyvə əmləgətirmə dövrü may-avqust aylarına düşür, kserofit bitkidir. Əhəngli yerlərdə, əhəngli –gilli yamaclarda bitir.
Yayılması
Kiçik Qafqazın cənub hissəsi və Naxçıvanın dağlıq hissəsi.
Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın sayı azdır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssasdır.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Yayılma sahəsinin məhdud olmas və antropogen təsirlər.
Mühafizə tədbirləri
Yayıldığı sahələr xüsusi nəzarət altına alınmalıdır.
Sinonimləri
Daphne oleoides auct.
Otuz üç (film, 1965)
"Otuz üç" — 1965-ci ildə Georgi Daneliyanın rejissorluğu ilə çəkilmiş komediya filmi. Baş rolu Yevgeni Leonov ifa edir.
Məzmun
Yuxarı Çalalar əyalətinin diş həkimi (Gennadi Yaloviç) gözlənilməz elmi kəşfə rast gəlir. O, pasienti İvan Sergeyeviç Travkinin (Yevgeni Leonov) ağız boşluğunda 33-cü dişi aşkara çıxarır. Ağrıdan əziyyət çəkən Travkini Moskvaya aparırlar. Orada əvvəlcə paxıl Proxorov (Nikolay Parfönov) səyləri nəticəsində dəlixanaya düşür. Sonra isə beynəlxalq elmi müşavirə qəhrəmana və (yuxusunda) Marsa göndərilən nümayəndəyə çevrilir.
Yaranma tarixi
1965-ci ildə filmin prokatda qalması heç iki həftə də çəkmir. Deyilənə görə, ideologiya üzrə o zamankı Sov.İKP MK katibi Mixail Suslov filmdə motosiklçilərin mühafizəsi altında gedən "Çayka" avtomobilini və kosmonavtlarla görüşə parodiya səhnəsini gördükdən sonra "bizim sosialist gerçəkliyinə iftira"nın çıxarılmasına göstəriş verir. Georgi Daneliya bu səhnələri montaj etməkdən imtina edir. Buna görə də film geniş prokatdan çıxarılır.
Kosmonavtların hazırlıq rəhbəri Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Nikolay Kamanin 2 fevral 1966-cı il tarixində öz gündəliyində yazır:
Kürd canavargiləsi
Sinonimləri
Daphne oleoides var. kurdica Bornm.
Daphne transcaucasica Pobed.
Uşaqların Səlib Yürüşü
Ümumi məlumatlar
Almaniyada 20.000 uşaqla "Nikolas" adlı uşağın başçılığı ilə Fransada 30.000 uşaqla "Stephen" adlı uşağın başçılığı ilə uşaqlardan ibarət ordu quru yolu ilə Avropanın Aralıq dənizi sahillərinə qədər gedirlər; sahildə Musa peyğəmbər kimi dənizin yarılıb Qüdsə yol açılmasını gözləyirlər, amma dəniz yarılmır və uşaqların bir qismi ordakı xristian ailələrlə qalırlar, bir qismi yolda aclıqdan ölür, bir qismi gəmiylə aparılarkən qəzada ölürlər və bir qismi də venesiyalı tacirlər tərəfindən Şimali Afrika sahillərinə aparılaraq qul bazarlarında satılırlar.
Almaniya Uşaqların Səlib Yürüşü
Alman uşaq səlib yürüşünü təşkil edən "Nikolas" adında çoban uşaq idi. Bu çoban Rhinelandın bir kəndində böyümüşdü. 1212-ci ilin Paskal həftəsindən sonra Köln şəhərinin "üç Krallar" adlı yerində vaazlar verməyə başlayır. O, vaazlarında yuxusunda bir mələyin gəldiyini və müqəddəs xristian məzarlarını müsəlmanların əlindən xilas edəcəklərini, eyni zamanda Musa peyğəmbər kimi dənizin aralanacağını və onların qısa yolla Qüdsə gedəcəklərini və ordakı müsəlman ərəbləri xristian edə biləcək qabiliyyətlərinin olduğunu deyir. Tezliklə onun vaazlarına çox sayda uşaq yığılır. Nikolas 20.000 uşaq ilə yola çıxır. Yolda olan aclıq, xəstəliklər üzündən Genuya qapılarına onlardan 7000-i çatır, lakin nə qədər dua etsələr də dəniz aralanmır. Bundan sonra bir çox uşaq səfərdən ayrılaraq Genuyada qalırlar. Nikolas isə ümüdini itirmir və bir neçə günlük yürüyüşlə Piza şəhərinə gəlir. Pizada bir neçə ticarət gəmisi onları Fələstinə götürməyə razı olur, ancaq onların gələcək taleyi haqqında məlumat yoxdur. Nikolas özünə inanan daha kiçik bir ordu ilə Romaya gəlir. Romada Papa I. İnnokenti onu hüzuruna qəbul edir, Papa onların inanclarından çox təsirlənir, amma məntiqlə mümkün olmayacaq bir şey olduğunu görür və onlara evə dönmələrini və gələcəkdə Səlib yürüşlərinə çıxa biləcəklərini deyir. 250px|thumbnail|right|Uşaqların Səlib Yürüşü, 1843, Rəssam:Johann Sporschi Papanın tövsiyələrinə qulaq asan uşaqlar geriyə dönmək qərarı alırlar. Sağ qalan uşaqların geriyə dönüşü haqqında məlumat yoxdur, amma çoxunun çətin geri dönüşdən əl çəkərək İtaliyanın fərqli şəhər və qəsəbələrində yerləşdiyi deyilir. Növbəti bahar uşaqların çox az bir hissəsi geriyə dönür və geri dönən uşaqların içində Nikolas yoxuydu.
Uşaqları geri dönməyən Rhinelandlı ailələr uşaqlarının geri dönməməyinin səbəbini, günahkarını Nikolasa yaxşı tərbiyə verməyən atasında görürlər. Onun atası bundan sonra həbs olunur, guya məhkəmə qurulur və edam olunur.
Fransa Uşaqların Səlib Yürüşü
Buna baxmayaraq Stephen vaazlar verməyə başlayır və 1212-ci ilin İyun ayının sonuna kimi Vandome`da ordu yığılır. 30.000 nəfərlik orduyla onlar yola çıxırlar (Rəqəmlər haqqında dəqiq məlumat yoxdu). Marsel şəhərinə çatanda alman qardaşları kimi onlarda da dəniz ikiyə ayrılmır. Marselli iki tacir onlara Akkaya getməyə kömək eləyir, amma bir də onlardan bir xəbər alınmır. 18 il sonra, 1230-cu ildə Marselə gələn ortayaşlı keşişin dediklərinə görə o ovaxtki iki tacirin apardığı orduda keşiş köməkçisi imiş. İki Marselli tacir onları apararkən dənizdə iki gəmiləri batır və 5 gəmini ərəb dəniz quldurları qarşılayır, sonradan məlum olurki iki tacir əvvəldən də onlarla sövdələşibmiş. Keşiş uşaqların taleyinin Əlcəzairdə, Bağdadda, İsgəndəriyyədə, Misirdə qul kimi satılmaq olduğunu və özünün Qahirədə qul olduğunu və zamanı gələndə sahibindən azadlığını qazanıb Fransaya geri dönə bildiyini deyib. Bu keşiş uşaqların ailələrinə uşaqlarının taleyi haqqında danışdıqdan sonra qeyb olmuş, adı tarixdə qalmamışdır.
Kazım İsmayılov
Həyatı
Kazım Mirheydər oğlu İsmayılov 22 noyabr 1905-ci ildə Şamaxı qəzasının (hazırda İsmayıllı rayonunun) Basqal qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1921-ci ildə o, komsomola qəbul edilmiş və könüllü olaraq Sovet Ordusu sıralarında xidmət etmişdir. 1924-cü ildə ordudan tərxis olunduqdan sonra Kazım İsmayılov Bakıda mexaniki emalatxanalarda çilingər köməkçisi işləmişdir.
1926-cı ildə ÜİK(b)P (Sov.İKP) üzvlüyünə qəbul edilən Kazım İsmayılov elə həmin ildən 1936-cı ilədək komsomol işində çalışmış, ilk komsomol təşkilatının katibliyindən Azərbaycan Lenin Kommunist Gənclər İttifaqının Mərkəzi Komitəsinin ikinci katibi və Naxçıvan Vilayət Komsomol Komitəsinin birinci vəzifəsinədək yüksəlmişdir. 1936-cı ildə Kazım İsmayılov partiya işinə irəli çəkilmiş, Azərbaycan Kommunist Partiyası Göyçay Rayon Komitəsinin ikinci katibi, Ağdaş Rayon Komitəsinin birinci katibi, Naxçıvan Vilayət Komitəsinin birinci katibi vəzifələrində çalışmışdır.
Böyük Vətən müharibəsinin ilk günlərindən Kazım İsmayılov döyüşən ordu sıralarına qoşulmuş, 402-ci, 72-ci, 378-ci, 39-cu atıcı diviziyaların siyasi şöbəsinin rəisi olmuş, döyüşlərdə bilavasitə iştirak etmişdir. 1945-ci ildə ordudan buraxıldıqdan sonra Kazım İsmayılov yenidən partiya işinə getmiş, Ağdaş və Salyan rayon partiya komitələrinin birinci katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyasının inzibati orqanlar şöbəsinin müdiri, eləcə də Azərbaycan KP Bakı Şəhər Komitəsinin şöbə müdiri işləmişdir. Sonralar isə sovet və təsərrüfat orqanlarında məsul vəzifələrdə çalışmışdır.
Kazım İsmayılov Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin üzvü olmuş, SSRİ Ali Sovetinin, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir. "Lenin" ordeni, 1-ci və 2-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordenləri, eləcə də SSRİ medalları ilə təltif edilmişdir.
Kazım İsmayılov 1981-ci il mart ayının 21-də vəfat etmişdir. Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur.
Azərbaycan Respublikasının 1-ci Dövlət katibi Tofiq İsmayılovun atasıdır.
Mərkəzi venoz kateter
Mərkəzi venoz kateter qısa olaraq MVK intensiv infuzion terapiyanı aparmaq, mərkəzi venoz təzyiqi ölçmək məqsədilə mərkəzi vena damarlarına: yuxarı boş venaya açılan sağ və sol daxili və xarici vidaci venalara, aşağı boş venaya açılan sağ və sol qalça venalarına   yeridilmək üçün nəzərdə tutulmuş süni plastik nazik bir boru. MVK bir, iki, üç və s. lüləli ya mənfəzli olurlar. Periferik venadaxili kateterdən vərqli olaraq, mərkəzi venoz kateter yüksək faizli elektrolitlərin xüsusən KCl məhlulunun, parenteral qidalandırıcı məhlulların, qan və qanəvəzedici preparatların yeridilməsi, katoxolamin terapiyasının aparılması, mərkəzi venoz təzyiqin ölçülməsi, laborator müayinələr üçün dəfələrlə qanın alınması üçün daha əlverişlidir.
Qoyulma metodları
Seldinger texnikasının icrası üçün xüsusi punksiyon iynə-şpris, mandren - istiqamətləndirici tel, dilotator - genişləndirici və katheterdən istifadə olunur. Standartlara uyğun olaraq punksiya olunan nahiyyə dezinfeksiya olunaraq sterill materialla izolə edilir. Şpris taxılmış punksion iynə aspirasiya olunmaq şərti ilə damar istiqamətində yeridilir. Damar əldə edilərkən şprisə dərhal qan aspirasiya olunur. Bu zaman iyhə fiksə olunaraq şpris azad olunur. Punksion iyhənin proksimal mənfəzindən mandren - istiqamətləndirici elastik tel daxil edilir vä iynä xaric edilir. Giriş qapısını və yolunu (dəri səthindən damara qədərki məsafə) mandrendən keçirilmiş dilatator vasitəsi ilə spiral şəklində burmaqla yeridilərək genişləndirilir və dərhal xaric edilir. Sonuncu mərhələdə isə kateter elasik teldən keçirilməklə mandren boyunca damara yeridilir. Bununla da Seldinger üsulu ilə kateterizasiya icra edilmiş olunur. Hal hazırda müdaxilə icra edilərkən baş verə biləcək fəsadlardan qaçılmaq üçün punksianın ultrasəs müayinəsi altında aparılır. Ultrasəs müayinəsi ilə damarların aşkar edilməsi punksiyanı xeyli asandlaşdırmış olur.
Abdullah ibn Səba
Abdullah ibn Səba (VII əsr) — Əli ibn Əbu Talibə qarşı “ifrat” fikirlər təbliğ edən ilk şiə məzhəblərindən biri olan səbailiyin eponimidir. Müsəlman mənbələrinə görə Abdullah ibn Səba əslən Səba (Yəmən) şəhərindən olmuş və İslama iudaizmdən gəlmişdir. Anası Efiopiyadan olduğuna görə "qaranın oğlu" (İbn əs-Sauda) ləqəbini almışdır. Həmçinin İbn Vəhb və İbn Hərb adı ilə də çağırılırdı. Üçüncü İslam xəlifəsi Osman ibn Əffanın (hakimiyyət illəri: 644-656) müasiri olmuşdur.
Bioqrafiya
Müsəlman tarixçiləri Abdullah ibn Səbanın İslamı qəbul etdiyini bildirən, lakin əslində müsəlman olmayan yəmənli yəhudi olduğunu bildirirlər. Onun haqqında həm süni, həm də şiə müəllifləri öz əsərlərində yazmışlar. Abdullahın yəhudi kökləri şiələrin əleyhdarlarına “rafizliyin əsaslarının yəhudilərdən götürüldüyünü” iddia etməyə əsas verirdi. O, Xilafətdə üçüncü xəlifə Osman ibn Affanın öldürülməsinə səbəb olan qarışıqlığın əsas təşkilatçılarından biri idi. O, rəğbət obyekti olaraq Əli ibn Əbu Talibi seçir. Əlinin fəal siyasi tərəfdarı olmuş, onun xeyrinə fəal təbliğat aparmışdır.
O, Tövrata istinad edərək, hər bir peyğəmbərin mənəvi vəsiyyətin (vasi) varisi olması lazım olduğunu müdafiə edirdi. Quran ilə yox, hər zaman Tövrat ilə fətvalar çıxarardı. O, açıq şəkildə ilk xəlifələrdən imtina etmiş və Əli ibn Əbu Talibi Peyğəmbərin yeganə qanuni varisi elan etmişdir.
Abdullah ibn Səba həm yəhudilərin, həm xaçpərəstlərin, həm də müsəlmanların dini yazıları ilə yaxından tanış olmuş və ilahiyyat mövzularında mübahisələr etməyi çox xoşlamışdır. O, Tövrata istinad edərək bildirmişdir ki, hər bir peyğəmbərin bir mənəvi varisi (vasi) olmalıdır: Musada bu Aaron, Yeremiyada Varux, İsada Pyotr olub. Məhəmmədin varisi o Əlini sayırdı.
Abdullah ibn Səba həm də Məhəmmədin Əlidə zühur etməsi, Əlinin ruhunun sonrakı imamlarda öz təzahürünü tapması və qiyamət günündə Əlinin yer üzünə dönəcəyi ilə bağlı təlimin əsasını qomuşdur. Amma Əli Abdullahın təlimini dəstəkləməmişdir. Geniş yayılmış rəvayətə görə onu ilahiləşdirdiyinə görə Əli Abdullanı və onun ardıcıllarını lənətləmiş, hətta onu yandırmağı əmr etmişdir.
Yuxarı Zağalı
Yuxarı Zağalı (indiki adı: Ахpradzor) — İrəvan quberniyasının Göyçə mahalında, indi Basarkeçər (Vardenis) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 15 km cənub-qərbdə, Göyçə gölünün yaxınlğında Dik Pilləkən dağının ətəyində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Kənd həm də Tatar (Azərbaycanlı) Zağalısı adlandırılmışdır. Kənddən 1 km şərqdə qədim bir kəndin xarabalıqları indi də durur. Eyni zamanda Oğuz qəbiristanlığının qalıqları, albanlara məxsus xaç həykəlləri vardır.
Erm. SSR AS RH-nin 25 yanvar 1978-ci il fərmanı ilə kənd ermənicə Ахpradzor adlandırılmışdır.
Toponimikası
Yuxarı Zağalı kəndi Taşir Zağalısı və Qızılxaraba da adlanmışdır. Zağalı kəndindən Aşağı Zağalı məntəqəsi yarandıqdan sonra Yuxarı Zağalı adlanmışdır. Kəndin adı zağa, mağara, kaha, sığınacaq adını əks etdirir.
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 98 nəfər, 1873-cü ildə 515 nəfər, 1886-cı ildə 717 nəfər, 1897-ci ildə 774 nəfər, 1908-ci ildə 917 nəfər, 1914-cü ildə 1018 nəfər, 1916-cı ildə 922 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ilin sonu, 1919-cu ilin əvvəllərində azərbaycanlılar ermənilər tərəfindən qırğınlarla qovulmuşlar. İndiki Ermənistanda 1920-ci ildə Sovet hakimiyyəti qurulandan sonra azərbaycanlılar öz doğma kəndlərinə dönə bilmişlər. 1922-ci ildən sonra Türkiyənin Muş bölgəsindən köçürülən ermənilər Yuxarı Zağalı kəndində yerləşdirilmişdir. Ermənilərlə yanaşı 1926-cı ildə burada 185 nəfər, 1931-ci ildə 206 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
Onu da qeyd edək ki, "Ermənistan və ətraf vilayətlərin toponimlər lüğəti" kitabında göstərilir ki, 1831–1908-ci illərdə Yuxarı Zağalı kəndində yalnız ermənilər yaşamışdır. Halbuki 1831, 1873, 1886, 1897, 1914, 1916, 1922-ci illərdə (əhalinin siyahıya alınmasına görə) burada yalnız azərbaycanlılar yaşamışdır. Ermənilər buraya, yuxarıda dəyildiyi kimi, 1922-ci ildən sonra köçürülmüşdür.
Yuxarı Zağalı kəndində qarışıq (azərbaycanlılar və ermənilər) şəkildə 1970-ci ildə 629, 1979-cu ildə 534 nəfər əhali olmuşdur. Bu əhalinin 30 faizdən çoxunu azərbaycanlılar təşkil etmişdir. 1988-ci ildə azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən qırğınlarla doğma kəndlərindən qovulmuşlar. İndi burada yalnız ermənilər yaşayır.
Əli xan Qaraxani
Əli bin Həsən xan Qaraxani - Qərbi Qaraxanilər dövlətinin xaqanı. 1156. ildə qohumu III İbrahim xan Qaraxaninin ölümündən sonra hakimiyyətə gəlmişdir.
Rağib Əl-İsfahani
Ər-Rağib əl-İsfahani — Dilçi alim.
Həyatı
425-ci h.q. (1108/1109-cu il) ilində vəfat edib.
Tetramolopium
— "" sırasının "" fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (* Tetramolopium alinae
Coğrafiya
thumb|350px|right|Dünyanın müasir xəritəsi
Coğrafiya (, yerin təsviri, γεια — Yer, torpaq və γραφειν — yazmaq, təsvir etmək) — təbii və istehsal ərazi komplekslərini və onların komponentlərini tədqiq edən təbiət və ictimai elmlər sistemi. Təbiət və ictimai coğrafiya elmlərinin vahid sistem şəklindəki birliyi.
İlk əvvəl coğrafiya Yer haqqında ensiklopedik elm olmuşdur. Diferensasiya prosesində birinci növbədə iki əsas qola ayrıldı: fiziki coğrafiya və iqtisadi coğrafiya.
Coğrafiya elmləri sisteminə həmçinin kartoqrafiya daxildir. Bu elm texniki elmdir. Lakin o, coğrafiyanın inkişafına səbəb olmuş, hətta bəzən onu qabaqlamışdır. Onun əsas məqsədi təbiət obyektlərinin, hadisələrinin və cəmiyyətin məkanca yerləşməsini, uyğunlaşmasını, qarşılıqlı əlaqəsini, dəyişməsini əks və tədqiq etməkdən ibarətdir.
Coğrafiyanin tarixi
Coğrafi biliklərin inkişafı və Yer kürəsinin öyrənilməsi 4 əsas dövrə bölünür.
Qədim dövr
İnsanlar qədim dövrlərdən başlayaraq ətraf əraziləri, onların təbii-coğrafi şəraitini, təbiətdə baş verən hadisələri öyrənməyə cəhd etmişdirlər.
Eyni zamanda yaxın ərazilərdə yaşayan tayfa və xalqları tanımaq, onların yaşadığı əraziləri bilmək insanlara daha çox qida toplaması yerlərini müəyyən etmək və tayfalararası toqquşmalardan uzaq olmaq üçün lazım idi. İnsanların sayının artaması, müxtəlif ərazilərdə yaşayan tayfaların birliklərinin yaranması dövlətlərin formalaşması ilə nəticələndi. Şumer, Misir, Yunanıstan, Roma, Çin və Hindistanda dövlətlərin yaranması daha uzaq ərazilərin öyrənməyə maraq artırdı.
Şumerdə və Babilistanda coğrafi biliklərin toplanması
Şumerdə tapılan ən qədim topoqrafik xəritə|thumbnail|left Babilistanda çəkilmiş ən qədim xəritə|150px|thumbnail|right Mesopotamiya ilkin coğrafi təsəvvürlərin və biliklərin yarandığı ərazilərdən biridir. Dəclə və Fərat çayları arasında məskunlaşan, şumerlər adlanan xalqlar tarix boyu bir neçə dövlət qurmuşdur.
Şumerlərin e.ə XXV əsrə aid gil lövhələr üzərində olan yazıları dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bu lövhələrdə balıq pulcuqlarına oxşar simvollarla Livan dağları, mərkəzdə paralel xətlərlə şumerlər üçün mühüm cəhət təyini obyekti olan Fərat çayının orta axarı, Zaqros dağları çəkilir. Dörd cəhətin olması fikri şumerlərə məxsusdur. Qədim Babilistan a aid olunan (E.ə V əsr), hazırda Britaniya muzeyində saxlanılan xəritələrin birində şəhərlərin təsvirindən görünür ki, Dünya dairəvi və yastı formadadır. Fərat çayı dağlardan başlayaraq ölkədən keçir və okeana tökülür. Xəritənin mərkəzində Babilistan, həmçinin kənarda Assuriya və Urartu dövlətlərinin adları yazılmış.
Qədim Misirdə coğrafi biliklər
Qədim Misirlilərin öyrəndiyi ərazilər|thumbnail|left Uzaq ərazilərə ilk səyahətlər qədim misirlilərə məxsusdur. Müxtəlif tikililərdə, daşlar, fil sümüyü və ya papirus üzərində olan və bizə gəlib çatan yazılarda onların hərbi yerləri haqqında məlumatlar vardır. Bu məlumatlarda göstərilir ki, onlar e.ə XXIX əsrdə Suveyş körfəzinə çatmış və Sinay yarımadasına keçmişdir.
I Tutmos Suriyanı keçərək Fərat çayının yuxarı axarına, Xatşepşut dəniz səyahəti zamanı Punt ölkəsinə (indiki Somali yarımadası və Yəmən) çatmışdır.
Qədim İranda ətraf ərazilər haqqında məlumatlar
İndiki İran ərazisində qədim dövrlərdə mövcud olmuş Əhəmənilər imperiyası böyük gücə malik idi. Böyük II Kirin hakimiyyəti dövründə (e.ə 558-e.ə 530) İran, Midiya, Lidiya, Kiçik Asiyada olan yunan şəhərləri, Mesopotomiya, o cümlədən Babilistan, Mərkəzi Asiyanın çox hissəsi, Qafqaz onun tabeliyində olmuşdur.
Finikiya gəmisi|thumbnail|right
Finikiyada coğrafi biliklər
Finikiya dənizçiləri Aralıq dənizi sahillərini öyrənmiş, ilk dəfə Cəbəllütariq boğazından Atlantik okeanına çıxmış, Avropa və Afrika sahilboyu ölkələrində olmuşlar.
Bəzi məlumatlarda finikiyalıların Baltik dənizinə qədər getdiyini, buradan kəhraba apardığını sübut edir. Bundan başqa finikiyalı dənizçilər ilk dəfə ekvatoru kəsib keçmişlər və ilk dəfə günəşi şimalda görmüşlər.
Qədim Hindistanda coğrafi biliklərin yaranması
Qədim hindlilərin coğrafi biliklərinin ilk ümumiləşmiş forması onların müqəddəs kitabələrində saxlanır. Hindlilərin ən qədim salnaməsi olan Riqveda kitabında (Himinlərin elmi) poetik formada Sindxu (Hind) çayı və onun qolları təsvir olunur.
Müqəddəs himinlər toplusu olan Vedalar kitabında "Bxavana darza" (Dünyanın güzgüsü) adlı hissə dünyanın qurluşunun təsvirinə həsr edilmişdir. Mahabharataın altıncı kitabının "Coğrafiya" bölməsində olan 300 şeirdə okeanlar, dənizlər, dağlar və çayların adı var. Ramayana kitabında b.e.ə III əsrdə hindlilərə məlum olan Yer kürəsi təsvir olunur.
Qədim Çində coğrafiyanın inkişafı
Çin kompasının modeli|thumbnail|left Qədim Çin coğrafiyanın inkişaf etdiyi mərkəzlərdən biri olmaqla bərabər, həm də o dövrdə öyrənilən ərazilərin geniş olması, əkinçiliyin yaxşı inkişaf etməsi ilə fərqlənir. Qədim Çin mədəniyyəti e.ə.II-I minillikdə Xuanxe və Yantsız çaylarının aşağı axınlarındakı düzənlikdə yaranmışdır. Qədim çinlilər Xuanxe və Yantsızı çayları boyunca yuxarı qalxaraq dağlıq əraziləri və aşağı enərək Sarı dənizi və Cənubi-Şərqi Çin dənizi sahillərini, Koreya yarımadasını və həmçinin Tayvan adasını kəşf etmişlər.
E.ə. II əsrdə coğrafiyaya dair əsərlərin xüsusi forması-səyahətlərin yol təsviri yaranır. Belə təsvirin müəlliflərindən biri olan Çjan-Syan e.ə. 138-ci ildə Çin imperatoru tərəfindən Mərkəzi Asiyanın Yeddiçaylıq (Semireçye-rus) rayonunda köçəri həyat sürən sakların düşərgəsinə göndərilir, lakin onu yolda Mərkəzi Monqolustan və Trans-Baykal yüksək düzənliklərində hökmranlıq edən hunlar əsir götürür. On il əsirlikdə qaldıqdan sonra qaçmağa müyəssər olur.
Mərkəzi Tyan-Şanın hündür aşırımlarından keçib donmayan İssık-Kul gölünün cənub sahilinə köçəri sakların düşərgəsi olan – Çiqu şəhərinə gəlib çıxır, oradan yenidən dağ aşırımlarını keçərək Narın çayı dərəsi boyunca Fərqanə vadisinə – Quşyan (Kassan) şəhərinə gəlir. Bir il sonra vətənə qayıdan Çjan-Syan Pamir dağlarını şimaldan (Alay vadisindən) keçərək Təklə-Məkan səhrasına gəlib çatır. Onun səthi ilə bir vadidən digərinə keçərək axarsız duzlu göl (Lobnor) yerləşən geniş yastı çökəkliyə çatır. Özünün hesablamalarına görə 14.2 min km yol qət etmiş Çjan-Syan ilk dəfə çinliləri Mərkəzi Asiyanın çölləri, səhraları, iri dağ sistemləri-Tyan-Şan və Pamir, bu dağlardan başlayan və "Qərb dənizinə" – (Aral dənizi) tökülən Amu-Dərya və Sırdərya çayları haqqında dürüst məlumatlarla tanış etmişdir. Onun keçdiyi marşrutla e.ə. II–I əsrlərin sərhədlərində Böyük İpək yolunun cənub qolu salınmışdır.
Tarixi məlumatlara görə e.ə. XI–VIII əsrlərdə Çində ipək parça üzərində yüksək səviyyədə tərtib olunmuş torpaq və poçt yolları və digər xəritələr düzəldilirdi. Onlardan biri olan "hərbi" xəritədə yollar, çaylar, dağlar, hərbi postlar, siqnal qüllələri, yaşayış yerləri və orada olan evlərin sayı və s. əks olunmuşdur. Xəritələrdə yerlər dəqiqliklə göstərilirdi. Bunun üçün ən mükəmməl alət olan kompasdan istifadə olunması haqqında çin səyyahları hələ e.ə. III əsrdə məlumat verməyə başlamışdılar.
Bizim eranın III əsrində məsafə ölçən alət icad olunur; yüngül arabacığın təkəri və barabanı dişli ötürücü ilə birləşdirilirdi. Hər "li" (576 m) barabana vurmaqla qeyd olunurdu. Bu icadın köməyi ilə Çində ipək parça üzərində 18 səhifədən ibarət böyük regional atlas düzəldilmişdir ki, bir adam onun səhifəsini güclə çevirə bilirdi.
Antik coğrafiya
Qədim Yunanıstan da və Qədim Roma b.e.ə. I minillikdən eramızın V əsrinə qədər yüksək inkişaf səviyyəsində olmuşdur. Eyni zamanda indiyə qədər gəlib çatan mənbələr göstərir ki, digər elmlərlə yanaşı burada "Coğrafiya" da yüksək inkişaf etmişdir.
Yunanıstanda "Coğrafiya" elmi
Hekateyin xəritəsi|thumbnail|left B.e.ə XVI–XV əsrlərdə Aralıq və Qara dənizləri birləşdirən Hellesnont (Dardanel) və Bosfor boğazları artıq yunanalara məlum idi. Yunanlar-axeylilər az vaxtda Krit adası da daxil olmaqla ətrafda olan Rodos, Kipr, Evbeya adaları və digər sahilboyu əraziləri öz əsarətlərinə aldılar.
B.e.ə. VIII–V əsrlərdə yunanlar Aralıq dənizinin bütün sahillərinə yayıldılar. Milet şəhərindən olan dənizçilər Nil çayının mənsəbində olarkən onun yunan hərfi deltaya (Δ) oxşadığını nəzərə alaraq bu ərazini Delta adlandırdılar. Yunanlar Qara dənizinin şimal sahillərində və dənizin Qafqaz dağları ilə olan sahillərində 50-dən çox məntəqənin əsasını qoymuşdular.
Qədim Yunanıstanda təbiətşünaslığın əsasını Miletli Fales (b.e.ə. VII əsrin sonu-VI əsrin ortaları) qoymuşdur. O, "üfüq", "üfüqün cəhətləri" terminini ilk dəfə işlətmiş və o vaxtdan coğrafiya xəritələri cəhətlərə əsasən tərtib olunur. İlk belə xəritənin tərtib edilməsi (b.e.ə. 550 il) Falesin şagirdi Aneksimandrın adı ilə bağlıdır. O, "Dünyanın xəritəsi" və "Qlobus" traktatlarını yazmışdır. Miletli coğrafiyaçılar "qitələr" terminindən istifadə edərək "Asiya" və "Avropa"nı ayırmağa başladılar. Aneksimandrın müasiri olan Miletli Hekatey Liviyanı (Afrika) da əlavə qitə kimi ayırmışdır. Hekatey dünyanın yunanalara məlum olan hissəsinin bizə gəlib çatan ilk xəritəsini tərtib etmişdir.
Heradot (b.e.ə. 490–425) özünün "Tarix" kitabında təkcə hadisələr haqqında deyil, həm də gəzdiyi ərazilərin əhalisi, təsərrüfatı, coğrafi təsviri haqqında da məlumat verir.
Yerin kürə şəklində olması əvvəlcə b.e.ə. VI əsrdə Pifaqor, sonra Eleyadan olan Parmenid (b.e.ə. V–IV əsrlər) tərəfindən irəli sürülmüşdür. Bu fikirlər faktlarla təsdiq edilmirdi. Pifaqorun fikrinə görə kürə ideal formadır. Ona görə ilahi qüvvə bütün göy cisimlərinə belə ideal forma vermişdir. Eratosfenin ölçü işləri|300px|thumbnail|right
Yerin kürə şəklində olmasını Stargirdən olan məşhur filosof Aristotel və Knidadan olan astronom Evdoks (b.e.ə. IV əsr) sübut etmişdir. Şimaldan cənuba gedərkən ulduzların biri görünür, digəri üfüqdən gözdən itir. Bunu Yer səthinin əyri olması ilə izah etmək olar. Gəmilər açıq okeanda uzaqlaşdıqca üfüqdə əvvəlcə onların gövdələri, sonra isə tədricən dor ağacları gözdən itir. Aristotel ona diqqət yetirmişdir ki, Ay tutulan zaman Yerin kölgəsi onun üzərində dairəvi görünür, dağlara qalxdıqca üfüqdə görünən ərazilər genişlənir. Coğrafiya terminini ilk dəfə Eratosfen (e.ə. 276-194-cu illər) işlətmişdir. Eratosfeni çox vaxt "Coğrafiyanın atası" adlandırırlar. Alim özünün "Coğrafi qeydlər" kitabında Yerin təsvirini vermiş və məlum olan ərazilərin xəritəsini tərtib etmişdir. O Yerin kürə şəklində olması ideyasını qəbul edərək Misirin İsgəndəriyyə şəhərində ölçmə işləri aparmışdır. Eratosfen Yerin radiusunun 6310 km, 1°-lik meredian qövsünün 110 km olduğunu təyin etmişdir. Enliklərin dərəcələrlə hesablanmasını ilk dəfə Hipparx (b.e.ə 160–125) aparmışdır. O, ilk dəfə meridianı 180 dərcəyə bölmüş, xəritədə dərəcə şəbəkəsi çəkmiş, Yerin məskunlaşma hissəsində 12 iqlim, yəni enlik zonası ayırmışdır.
Antik coğrafiyanın ən mühüm ideyalarından biri Dünya okeanının vahidliyi haqqındadır. Bu fikiri ilk dəfə Aristotel söyləmiş, sonra Eratosfen tərəfindən inkişaf etdirilmişdir. O, deyirdi ki, "əgər Atlantik okeanının geniş suları mane olmasa, eyni paralel üzrə İberiyadan (Priney yarımadası) Hindistana üzüb keçmək olar". Bu dövrdə Cənubda olan torpaq sahələri Terra Australis İncognita (Naməlum Cənub Torpaqları) adlanmış və 1,5 min ilə yaxın sirr olaraq qalmışdır.
Qədim Roma imperiyasında "Coğrafiya" elmi
300px|right|thumb|Yer kürəsinin Ptolomey tərəfindən çəkilmiş xəritəsi Qədim Romada bir neçə iri həcimli "Coğrafiya" kitabları yazılmışdır. Bu kitablar hazırda da öz əhəmiyyətini saxlayırlar. Bu kitablardan birinin müəllifi olan Strabon (b.e.ə. 63-b.e 24) iki eranın qovşağında yaşamışdır.
Strabon varlı və məşhur ailədən idi, yaxşı təhsil almışdı. Kiçik Asiyada yerləşən Amasiyadan olan Strabonun "Coğrafiya" əsəri 17 kitabdan ibarətdir. "Coğrafiya" ilə yanaşı "Tarixi qeydlər" kimi fundamental əsərlər yaratmışdır. İkinci əsər dövrümüzə gəlib çatmamışdır. Kitabda Strabon o dövrdə məlum olan bütün ölkələr, onların tarixi, əhalisi, təsərrüfatı haqqında digər mənbələrdə olmayan məlumatlar verir.
Strabonun bu kitabında ilk dəfə Azərbaycanın təbiəti, təsərrüfatı və əhalisi haqqında yazılı məlumat verilir.
Orta əsrlər dövrü (V–XIV əsrlər).
Erkən orta əsrlərdə Avropada elm və mədəniyyət dinin təsiri altında durğunluğa uğradı. Quldarlıq dövrünün mütərəqqi elmi fikirləri yaddan çıxırdı. Hər cür təbii proseslər və hadisələrin baş verməsi maddi varlıqların yaranması haqqındakı fikirlər Allahın iradəsi ilə bağlanır, dini əfsanələr ilə əlaqələndirilirdi.
Şərq ölkələrində "Coğrafiya"nın inkişafı
Piri Rəisin xəritəsi|thumbnail|left Avropa ölkələrindən fərqli olaraq ərəb ölkələrində, Yaxın Şərqin və Orta Asiyanın digər ölkələrində antik Yunan və Roma coğrafiyasının irsi hifz edilib saxlanılır, onun ən yaxşı nümunələri ərəb dilinə tərcümə edilirdi. Ərəb Xilafətinin yaranması ərəblərin Ərəbistan yarımadasından bütün Yaxın və Orta Şərq ölkələrinə, Mərkəzi Asiyaya, Şimali Afrika və Cənubi Avropaya yayılmasına imkan vermişdir. VIII–IX əsrlərdə Ərəb Xilafətində elm və mədəniyyət yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdır. IX əsrdə İbn Xordadbəy (820–912) ərəbcə "Yollar və məmləkətlər haqqında kitab" əsərinin yazmışdır. Əsərin əsas məzmununu Bağdaddan şimala, Mərkəzi Asiyaya qədər və cənubdan-Hindistana qədər yolların təsviri təşkil edir. X əsrin məşhur səyyahı İbn Fadlan Volqa boyunda yaşayan bulqarlar və peçneqler, Qara dənizin şimalında yaşayan xalqlar haqqında zəngin məlumatlar verilmişdir.