cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mollabürhan
Etimologiyası
Oykonim molla (dini rütbə) və Biirhan (antr.) sözlərindən ibarət olub, “Molla Bürhanın kəndi, Molla Bürhana məxsus kənd” mənasındadır.
Coğrafiyası
Mollabürhan kəndi Həkəri çayının sahilindədir.
Əhalisi
1856-cı il "Qafqaz təqvimi"nə görə, əhalisi kürd dilində danışan şiə kürdlərdən ibarət olmuşdur. "1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında statistik məlumatlar toplusu"na görə, kənddə 82 evdə 393 şiə kürd yaşayırdı.
Allinq
Allinq — Almaniyanın Bavariya federal ştatının Fürstenfeldbrukk bölgəsində yerləşən bələdiyyə.
Avstriya Coğrafiya Cəmiyyəti
Avstriya Coğrafiya Cəmiyyəti — Avstriyanın coğrafi sahədə fəaliyyət göstərən ictimai təşkilatlarından biri. Mərkəzi ofisi Vyana şəhərində yerləşir. Prezidenti 2015-ci ildən Helmut Volfşlaqdır.
Tarixi
Cəmiyyətin əsası 1856-cı ildə Avstriyanın Vyana şəhərində qoyulmuşdur.
Üzvləri
1902-ci ildə burada 2065 üzv var idi.
Avstriya Coğrafiya Cəmiyyəti Avstriyadakı ən böyük elmi birləşmələrdən biridir və təxminən fiziki şəxslərdən və elmi qurumlardan ibarət 1300 üzvü var.
Echinops nanus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Adelshofen
Adelshofen — Almaniyanın Bavariya federal ştatının Fürstenfeldbrukk bölgəsində yerləşən bələdiyyə.
Bulbophyllum fuscum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Echinops nitens
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
ÜDM deflyatoru
ÜDM deflyatoru ― ölkə daxilində istehsal olunan bütün son istehlak məhsullarının qiymətindəki dəyişikliyi əks etdirən göstərici.
İngilis bulvarı (roman)
"İngilis bulvarı" — Çingiz Abdullayev tərəfindən yazılmış roman.
Məzmun
Bu romanda macəra dalınca Nitsaya bir həftəlik istirahətə yollanan moskvalı vəkilin — Kseniya Morjikovanın başına gələn qeyri-adi hadisələr öz əksini tapmışdır. Az qala möcüzə nəticəsində bir neçə dəfə ölümün pəncəsindən yaxa qurtarmağa müvəffəq olan gənc hüquqşünas qadın özü də bilmədən son dərəcə müəmmalı şəkildə baş vermiş qətllərin şahidinə çevrilməklə yanaşı, bu dolaşıq hadisələrin açılmasında, qatillərin ifşasında da bilavasitə iştirakçı və yardımçı olur.
Zəy rayonu
Zəy rayonu (Zəy rayonı, Зәй районы) — Rusiya Federasiyası, Tatarıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayon respublikanın şərqində yerləşir. Respublikanın Tukay, Sarman, Əlmət, Aşağı Kama rayonları ilə həmsərhəddir. İnzibati mərkəzi Zəy şəhəridir.
Tarixi
Rayon 10 fevral 1935-ci ildə təsis edilmişdir. 1 fevral 1963-cü ildə ərazinin Almət və Tukay rayonlarına verilməsi ilə ləğv edilir. 1 fevral 1972-ci ildə bərpa edilir.
Əhalisi
Şəhər şəraitində (Zəy şəhəri) rayon əhalisinin 73,45 % -i yaşayır. Tatarlar - 57,5%, ruslar - 39,2%, çuvaşlar - 1,4%
Yerli özünü idarəetmə
Zəy rayonu ərazisinə 1 şəhər və 22 kənd inzibati vahidliyi daxildir. Rayon ərazisinə ümumilikdə 86 yaşayış məntəqəsi daxildir.
İqtisadiyyat
Rayon iqtisadiyyatının əsas sahəsi kənd təsərrüfatıdır. Yazlıq buğda, qışlıq çovdar, şəkər çuğunduru, arpa və s. əkilir. Etlik və südlük heyvandarlıq inkişaf etdirilir.
Volqa bölgəsində ən böyük olan Zəy dövlət elektrik stansiyası Zəy rayonunda yerləşir. Maşınqayırma (TatEK, Mefro Uilz, Zəy metal konstruksiyalar zavodu "Timer"), yeyinti sənayesi (əy şəkər zavodu, Zəy kraker şirkəti, Zəy çörək qəbulu, Zəy çörək zavodu, Vamin - Zəy süd fabriki) inkişaf etmişdir.
Nəqliyyat
Ərgerce - Yar Çallı - Kuybışev dəmir yolunun Akbaş dəmir yolu xətti ərazini şimaldan cənuba keçir. Bölgədəki stansiyalar və dayanma nöqtələri (Yar Çallıdan)
Beqişevo, D 144 km, Zıça, D 136 km, Zəy, D 119 km, Svetloye Ozero, D 103 km, Mavrino. Daha əvvəl mövcud olan Zəy - Kama Alanı (AES) dəmir yolu xətti 1990-cı illərdə sökülmüşdür.
Zəydən 30 km məsafədə Beqişevo hava limanı yerləşir.
Erix Brandenberger
Erix Brandenberger (15 iyul 1892 - 21 iyun 1955) İkinci dünya müharibəsi zamanı Üçüncü Reyxin tərkibində vuruşan alman general.
Aydınev
Aydınev - İrəvan əyalətinin Şirakel nahiyəsində kənd adı.
Toponimikası
Qızılbaşların Aydıneli tayfasının adından və ev - "dayanacaq"  sözündən ibarətdir. Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi qədim toponimlərdə ev həm də "tikinti", "bina", "ibadət evi" mənasındadır; XIX əsrdə Kutais quberniyasının Şaropan qəzasında Kolevi (Kol tayfasının adından) və Siqnax qəzasında Kulevi, Tatev - Albaniyada monastır, Avey (əsli "Ay-ev") Qazax rayonunda qədim ibadətgahın yerləşdiyi dağ adı və s.
Xarici keçid
http://www.xalqqazeti
Bulbophyllum xanthobulbum
(Bulbophyllum xanthobulbum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Hiposentr
Hiposentr — Yer daxilində zəlzələyə səbəb olmuş ilk hərəkətin baş verdiyi yer. Hiposentr, adətən, bir nöqtədən ibarət olmayıb, bir xətt və ya bütöv bir sahə təşkil edir. Zəlzələnin dərinliyi müxtəlif ola bilər. Bunların divarlarında əmələ gəlmiş çatları ölçməklə bu dərinliyi qaba üsul  ilə təyin etmək olur. Burada çatların Yer səthinə olan meylini təyin edir və çat müstəvilərindən perpendi kulyar qaldırırlar. Həmin perpendikulyarın bir-biri ilə kəsişdiyi nöqtə hiposentrin yerini müəyyən edir. Hiposentrin dərinliyini isə şaqul üzrə ölçməklə təyin edirlər. Zəlzələnin başlandığı yerin dərinliyini seysmoqrafların yazıları əsasında daha dəqiq hesablayırlar.
Dərin fokuslu zəlzələlər
Dərin fokuslu zəlzələlərin özlərini bir neçə hissəyə ayırırlar. Məsələn, dərin olmayan (normal) zəlzələlər; bunların dərinliyi 60 km-dən az olur. Dərinlikləri 60 km-dən 300 km-ə qədər olan aralıq zəlzələlər və nəhayət, 300 km-dən artıq olan dərin zəlzələlər. Dərin fokuslu zəlzələlərin mərkəzləri Sakit okean rayonunda Yer səthinə uyğun gələn və ya onları birləşdirən zonalar şəklində yerləşir. Yava adasından başlayaraq qövs şəklində Yava, Flores, Banda dənizlərindən, Moluk adalarından, Selebes dənizindən qövs şəklində keçib Mindanao adasına qədər uzanan zəlzələ mərkəzləri ən böyük dərinliyə malikdir. 1934-cü ildə baş vermiş zəlzələ mərkəzinin dərinliyi 710 km-ə çatırdı. Bu zolağı qərbdən, cənubdan və şərqdən əhatə edən və çox dərin olmayan ikinci bir zolaq uzanır. Marian adalarından başlayaraq, dərin mərkəzlər zolağı şimal-qərbə gedir və Cənubi Yaponiyanı kəsərək, qitəyə çıxır, Sixote-Alin dağlarından Kamçatkaya uzanır. Oxot dənizində mərkəzlərin dərinliyi 610 km-ə çatır. Aralıq dənizi, Romaniya və Hindoğuş zəlzələləri aralıq vəziyyət tutur. Hindoğuşda baş vermiş zəlzələlər üçün 200–240 km-lik dərinlik xarakterikdir. Hiposentrin yer səthinə olan şaquli proyeksiyası episentr adlanır. Episentrdə zəlzələ yer üzərində maksimal qüvvəyə çatır.
Zəlzələnin proqnozu
Zəlzələnin proqnozu üç əsas problemin həllinə imkan verməlidir: Zəlzələni proqnozu probleminin həllinənə onun nə zaman baş verəcəyini hesablamaqla başlamaq lazımdır.Bu an yer qabığında deformasiya yaradan yekun qabarma və çəkilmə qüvvələrinin zamana görə dəyişmə qrafikinə əsasən astronomik dəqiqliklə müəyyənləşdirilə bilər.Bu an yaxınlaşanda zəlzələ ocaqlarının əvvəlcədən tərtib edilmiş pasportuna əsasən hansi ocağın rezonansa gələcəyini və maksimal amplitudun nə qədər olacağını müəyyənləşdirməklə problemin həlli başa çatdırılmalıdır.Mənbə;1.QURANI-KƏRİM ZİLZAL surəsi.2.Elm və həyat jurnalı-1993-cü il N3-4 Bir daha zəlzələnin proqnazlaşdırılması haqqında. Birinci iki sualın cavabını seysmik rayonlaşdırma verə bilər. Seysmik rayonlaşdırma keçmiş zəlzələlərin episentrlərinin, onların qüvvəsinin, tezliyinin, fokus dərinliklərinin və sahənin geoloji xüsusiyyətlərinin təhlilinə əsaslanır. Tikintilərin və s. xalq təsərrüfatı işlərinin layihələşdirilməsində alınmış nəticələrə  görə  əsaslandırılır. Ən çətin məsələ üçüncüsüdür. Bu məsələ indiyədək  həll edilməmişdir. Eyni zamanda bu sahədə bir  neçə  istiqamətdə  tədqiqat  aparılmaqdadır:
Muğanlı (Qubadlı)
Tarixi
Azərbaycan Respublikasının ərazisində Muğan adı ilə bağlı 18 yaşayış məntəqəsi mövcuddur. Ağcabədi rayonu, Ağdam rayonu, Ağstafa rayonu, Bərdə rayonu, Xocavənd rayonu, Kürdəmir rayonu, Şamaxı rayonu, Şərur rayonu, Zaqatala rayonu, Zəngilan rayonu və digər ərazilərdə olan yaşayış məntəqələri buna misal ola bilər. Yaşayış məntəqələri Cənubi Azərbaycanın Muğanlı kəndindən köçüb gəlmiş mollahəsənli, mehdili və cabbarlı nəsillərinə mənsub ailələr tərəfindən salınmışdır. Oykonim türkdilli Azərbaycan tayfası olan muğanlıların adı ilə bağlıdır.Muğanlı tayfa adı XVI əsrin əvvəllərindən məlumdur. Sonralar mənbələrdə şahsevənlərin tərkibində müstəqil tayfa kimi qeydə alınmış muğanlılar XIX əsrin əvvələrində 8 tirədən ibarət olmuşlar. Tayfa Muğan düzündə yaşadığına görə həmin düzün adı ilə adlandırılmışdır.
23 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Toponimikası
Muğanlı kəndi Həkəri çayının sol sahilindədir. Yerli əhalinin məlumatma görə, yaşayış məntəqəsini XIX əsrin əvvəllərində Cənubi Azərbaycanın Muğanlı kəndindən gəlmiş ailələr salmışlar. Oykonimlər türkdilli Azərbaycan tayfası olan muğanlıların adı ilə bağlıdır. Muğanlı tayfa adı XVI əsrin əvvəllərindən məlumdur. Sonralar mənbələrdə şahsevənlərin tərkibində müstəqil tayfa kimi qeydə alınmış muğanlılar XIX əsrin əvvəllərində 8 tirədən ibarət olmuşlar. Tayfa vaxtilə Muğan düzündə yaşadığına görə həmin düzün adı ilə tanınmışdır.
Yukari Kinqa
Yukari Kinqa (d. 2 may 1984) — Yaponiya qadın futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 100 oyun keçirib, 5 qol vurub.
Novlu (Qubadlı)
Novlu — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun Novlu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Tarixi
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.Kənd 2020 ci ildən Azərbaycan ordusunun nəzarətinə keçib.
Novlu kəndindən Alı, Hüseyn və Təmraz İsmayıl oğullarının, Murtuza Cəfər oğlunun (1875-1965), Məcid Cəfər oğlunun (1876-1964), Şiralı İsa oğlunun (1882-1972), Adil İsa oğlunun (1890-1943), Qara İsmayıl Təmraz oğlunun (qardaşları Cavad və İbadla birgə), Göyüş Hümbətalı oğlunun (1872-1954), Albaba Allahverdi oğlunun (1853-1943, kəndin imkanlı şəxsi olub, həm də döyüşçüləri silah-sursatla təmin edib) müqavimətinə baxmayaraq düşmən əvvəlcədən bu soyqırımına hazırlıq gördüyündən qanlı faciələr bütün yaşayış yerlərini əhatə etmişdir. Novlu kəndinin igid döyüşçüsü Bərxudar Şahbaz oğlunu (1885-1918) haylar Gorus nahiyəsinin Kərəvünc kəndi yaxınlığında qətlə yetirmişlər (onun qardaşları Tanrıverdi və Novruz da bu döyüşlərdə vuruşub), ümumilikdə bu kənddən 35 döyüşçü, Davudlu və Məzrə kəndlərinin 25 dinc sakini həmin illərdə şəhid olmuşdur.
Toponimikası
Novlu kəndi dağətəyi ərazidədir. Keçmiş adı Novlu dərə olmuşdur. Kənd salındığı dərənin adını daşıyır. Dərə isə burada daş novlu (su yolu olan) bulaq olduğu üçün belə adlandırılmışdır.
Əhalisi
"1886-cı il ailə siyahılarından çıxarılmış Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında statistik məlumatlar toplusu"na görə, kənddə 27 evdə 113 şiə kürd yaşayırdı.
Böyük titrəmərcan
Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkidir, hündürlüyü 70 sm-dir. Sarğılarının yarpaqcıqları irirdir, 8-13 ədəddir, yarıdan yuxarı hissəsinin kənarları kirpikvari-dişciklidir. Gövdəsi əsasən budaqlanandır. Yarpaqları orta ölçülüdür, üçər bölümlüdür. Kökətrafı yarpaqları uzun saplaqlıdır, dərin üçdilimlidir. Çətirləri 3,5-4 sm diametrindədir. Çiçəkləri çoxsaylı, çəhrayı rəngdədir. Meyvələri uzunsov və ya yumurtavaridir.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi iyun-iyul, meyvəverməsi iyul-avqust aylarında müşahidə edilmişdir. Toxumla çoxalan mezofit bitkidir. Meşədən sonra gələn fitosenozlarda və mezofit, subalp çəmənliklərdə, meşə talalarında tək-tək, nadir hallarda talalar şəklində rast gəlinir.
Yayılması
Kiçik Qafqazın şimal hissəsi (Göygöl rayonu ərazisi) və Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Şahbuz rayonu — Küküdağ ətəkləri, Batabat meşəsi; Culfa rayonu — Aracıq dağ ətəkləri; Ordubad rayonu — Tillək meşəsi). BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsinin rayonlarında yuxarı meşə sərhəddinin kənarlarında və dağ çəmənliklərində bitir. Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabına daxil edilmiş nadir növdür.
Sayı və tendensiyası
Azalma tendensiyası müşahidə olunur.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Ekoloji, zoogen və antropogen amillərin təsiridir.
Mühafizə tədbirləri
Gözəl görünüşlü olmasına baxmayaraq, becərilməsi barədə məlumatlar yoxdur. Hal-hazırda təhlükə altında olmadığından qorunması lazım bilinmir, lakin bitdiyi əsas sahələrdə (H. Əliyev adına Zəngəzur Milli Parkı və Göygöl Milli Parkı) nisbi nəzarətdə saxlanılır.
Sosnovski itburnusu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B2ab (ii,iii, iv,v). Azərbaycanın nadir, endemik növüdür. Regional IUCN Statusu - EN B2ab (ii,iii, iv,v).
Qısa morfoloji təsviri
Sürünən koldur. Nazik, 6,5-7,0 m hündürlüyündə, 2-3 sm diametrində uzun gövdəsi var. Tikanları möhkəm, çox və az hamar, əyilmişdir. Yarpaqlar iri 3,5 sm uzunluğunda, 2,5 sm enində, enli-ellipsvari, üst hissədən parlaq –yaşıl, çılpaq, alt hissədən ağımtıl-yaşıldır. Çiçəklər qalxanvari çiək qrupunda toplanmış 3, bəzən birçiçəklidir. Çiçək saplağı hamar, çılpaq, möhkəmdir. Kasa yarpağı dar, neştərşəkilli, ləçəklər ağ-çəhrayıdır. Meyvə ensiz-ellipsivari, hamar, yetişdikdə hamar-qırmızıdır.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə, meyvə əmələgətirmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Quru, dağətəyi ərazilərdə, yemişan cəngəlliklərində yayılmışdır. Bozumtul darçını qabıqlı budaqları olan, bir qədər hündürboylu koldur. Qopartikanları xırda, samanı sarı rəngdədir, düz və ya bir qədər əyilmişdir, Qaidə hissəsi enliləşmişdir. Yarpaqları 10-12 sm uzunluğundadır. Yarpaqları 7-9 ədəd yarpaqcıqdan əmələ gəlmişdir. Yarpaqcıqlarının kənarları mişardişlidir. Çiçəkləri əksərən tək-təkdir, bəzən 3-3, 4-4 bir yerdə yerləşmişdir.
Çiçək saplağı qısa, qaidə hissəsi qopartikancıqlıdır. Kasayarpaqcıqları lansetşəkilli, dar və ya uzun əlavələrə malik olub, çiçəklənmənin sonunda yuxarıya meyillidir. Meyvəsi çox iri, kürəcikvarıdır. İyun və iyul aylarında çiçək açır.
Ümumi yayılması
Cənubi Zaqafqaziyada Ermənistanın Makravani rayonu ərazisində təbii arealı vardır.
Azərbaycanda yayılması
Naxçıvanın MR-in dağlıq, Böyük Qafqazın Quba sahəsində (Quba-Qusarçay) yayılmışdır.
Bitdiyi yer
Yuxarı dağ və subalp qurşaqlarında, meşələrin kənarlarında, kolluqlarda, çay kənarlarında, çəmənliklərdə və yamaclarda yayılmışdır.
Poladlı (Qubadlı)
Poladlı — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun Dəmirçilər kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Sosnovski itburnusu
Təbii ehtiyatı
Azərbaycanda dar bir arealı vardır.
Poladlı (Qubadlı)
Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə işğaldan azad olunub.
Sosnovski itburnusu
Çoxalması
Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.
Poladlı (Qubadlı)
Coğrafiyası və iqlimi
Poladlı kəndi dağlıq ərazidə, Qarabağ silsiləsində yerləşir. Oykonim şahsevenlerin poladlı tayfasının adı ilə bağlı olub, etnotoponimdir. Poladlılar əsasən Qarabağda yaşayırdılar. XIX əsrin əvvəllərində 800 alaçıqdan ibarət poladlıların şıxlı, əbubəyli, quzatlı, yurdçu, dursunxocalı təklə və yekəli tirələri haqqında məlumat verilir. Kolanıların tərkibində poladlı tirəsinin olması, keçmişdə Qarabağdakı Polad Ayrım adlı ərazidən bir qrup ailənin Qazax rayonunun ərazisinə köçməsi haqqında da məlumat var.
Sosnovski itburnusu
Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın yaşama ərazisi məhdudlaşır, antropogen amillər nəsli kəsilmək təhlükəsini yaradır.
Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.
EM-14
EM-14 — Azərbaycan istehsalı ilk NATO kalibrlı avtomat. Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin mühəndisləri tərəfindən hazırlanmış EM-14 indeksli avtomat Abu Dabidə keçirilən İDEX-2015 sərgisində nümayişə çıxarılıb.
Sosnovski itburnusu
Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilmişdir.
EM-14
İstehsalı
Nazirin sözlərinə görə, yerli mühəndislər tərəfindən hazırlanmış EM-14 avtomat tüfənginin seriyalı istehsalına başlanacaq. Müsahibəsində Müdafiə Sənayesi naziri Yavər Camalov deyib: “Biz NATO kalibrli avtomat tüfəngin ilk nümunəsini yaratmışıq. İndi sınaqları gedir. Yəqin ki, növbəti ildən bu silahın seriyalı istehsalına başlayacağıq. Hazırkı dövrdə EM-14 ixracat üçün nəzərdə tutulur. Əgər daxildə ehtiyac olarsa, bunu yerli qurumlara da verəcəyik”.
Sosnovski itburnusu
Zəruri qoruma tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri tərtib edilməmişdir.
EM-14
İstinadlar
3.https://www.facebook.com/photo.php?fbid=909867539045412&set=a.908870515811781.1073741831.100000665244390&type=3&theater
Bulbophyllum futile
(Bulbophyllum futile) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Cin Midi
Cin Midi — Hun şahzadəsi, Du markizi, İmperator Çaonun qəyyumu.
Gəncliyi
Cin Midinin əsl hun soyadı bəlli deyil. O, eramızdan əvvəl 134-cü ildə babası Günçen şanyünün hakimiyyəti dövründə Qansuda doğulmuşdu. Atası Syuçu şahzadəsi idi. Syuçu və Hsinşi şahzadələri Hunların sərhəd bölgələri olan Heksi korridorunu idarə edirdilər. E.ə. 126-cı ildə hun taxtına keçən İçiz şanyü dövründə Çin sərkərdə Huo Kubinqin başçılığı ilə 10.000 atlı ilə birgə hücuma keçdi. Əsəbləşən İçiz məğlub olan iki sərkərdəni, şahzadə Hunye və Syuçunu yanına çağırdı. Cəzalanmaqdan qorxan Hunye Çinə qaçmağı təklif etsə də Syuçu imtina etdi. Buna görə də Hunye Syuçunu öldürdü və qaçdı. Midi də anası Yanşi və qardaşı Lun ilə birlikdə həbs edilərək Çinə aparılmışdı. Qarət edilən malların arasında şahzadənin Tenqriyə qurban vermək üçün istifadə etdiyi qızıl büt də vardı.
Arxaplandakı hadisələr
Hunye imperator tərəfindən Tayin markizi təyin olunmuşdu. Markiz titulu sərhəd bölgələrinin hakimlərinə verilən titul idi.
Oğlunu öldürməsi
Cin Midi daim hun olduğunu qəbul etsə də Çin adətlərinə bağlı idi. Bir dəfə oğlunu imperatorun məşuqələrindən biri ilə görən Midi onu öldürdü və imperatora xəbər verdi. İmperator onun bu hərəkətini bir sədaqət timsalı olaraq bağışladı.
Qəyyumluq
E.ə. 87-ci ildə imperator Vu xəstələndi və oğlu Çaonun qəyyumu olaraq Cin Midini təyin etdiyini xəbər verdi. Midi isə bu vəzifəyə gəlməyinin əslən çinli yox hun olduğu üçün doğru olmadığını, Huo Kubinqin qardaşı, həmçinin özünün qaynatası olan Huo Kuanqın qəyyumluğa daha uyğun olduğunu dedi.
Son dövrü
E.ə. 86-cı ildə Midi çox ağır xəstəliyə tutuldu. Yeni imperator tərəfindən Du markizi təyin olması xəbəri ona xəstə yatağında verildi. Onun övladları 7 nəsil boyunca imperatora xidmət etdilər.
Nəsli
Huo Kuanqın qızı ilə evlənmişdi. Qardaşının nəvələri və özünün nəvələri imperatorluqda önəmli mövqelər əldə etmişdilər. Oğlu Cin Şanq imperator Hsüan və Yuan dövründə önəmli gücə sahib əyanlardan idi. İmperator Yuan dövründə sarayını ən güclü əyanlarından olmuş, imperatorun şəxsi köməkçisi olmuşdu. Onun sülaləsindən olan, 209-cu ildə vəfat edən sərkərdə Cin Hsüan imperator Hsüandi tərəfindən öldürülmüşdü. Hsüanın oğlu Cin Yi Vey hökmdarı Kao Kaoya üsyan etsə də öldürülmüşdü. Bundan sonra Cin ailəsinin bir nümayəndəsi şərqə, ailənin əsas hissəsi isə qərbə qaçmışdı. Konq təpələrinə gələn Cin ailəsi burada soyadlarını dəyişərəq Konq ailəsinə çevrildilər. 66-cı ildə sülalənin digər üzvü, Midinin 7-ci nəsildən nəvəsi olan Cin Alci anası tərəfindən bir ağacda qızıl qutuda asılaraq tərk edildi. Onu tapan Yapon vəzir Hoqonq, Alcini Şilla kralı Talhaenin yanına apardı. Talhae onu oğulluğa götürdü və Koreya dilində "qızıl" mənasına gələn "Kim" soyadını verdi. Alcinin 6-cı nəsildən nəvəsi Miçu sonralar Şilla kralı oldu.
Qranit
Qranit — tam kristalaşmış, bərabərdənəli və ya porfir quruluşlu intruziv süxurdur.Qranit əsasən kvars kristallarından və çöl şpatından ibarət olan dağ süxürudur. Təsnifatı çöl şpatlarının və rəngli mineralların tərkib və miqdarına əsaslanır. Qranit iki qrupa bölünür: kalsiumlu-qələvi, yaxud normal qranit və qələvi qranit. Normal qranit mineraloji tərkibi: qələvi çöl şpatı ortoklaz və ya mikroklindən, plagioklaz-oliqoklaz-andezindən, kvarsdan, rəngli minerallar isə biotit, hornblend, müskovitdən ibarətdir. Bəzi hallarda piroksen müşahidə olunur. Çöl şpatı ancaq və ya əksərən plagioklazdan ibarət olduqda plagioqranit, rəngli mineralları olmadıqda, yaxud çox az miqdarda olduqda – alyaskit adlanır. Qələvi qranit isə qələvi çöl şpatı mikropertit, mikroklin-mikropertitdən, anortoklazdan, plagioklaz-albitdən, rəngli minerallar isə qələvi amfibol və qələvi piroksenlərdən (ribekit, arfvedsonit, egirin və b.) ibarətdir. Kalsiumlu-qələvi intruzivlərin tutduğu sahələr bir neçə yüz, hətta min km² çatır, qələvi qranit isə kiçik ştoklar əmələ gətirir. Mənşəyinə görə qranit üç qrupa bölünürlər: a) qranit maqmasının kristallaşması nəticəsində yaranan qranit; b) hibridləşmiş bazalt maqmasının son diferensiatları olan qranit; c) regional metasomatoz nəticəsində yaranan qranit. Sonuncu tip qranitlər arxey və proterozoy süxurları içərisində geniş yer tutmuşdur.
Qranit qatı
Yer qabığının, seysmik məlumatlara görə, ayrılan qatlarından birinin şərti adı. Qranit qatı süxurları sedimentasion hövzələrin bünövrəsini təşkil edir, kristalik qalxanlarda və qırışıqlıq vilayətlərin mərkəzi zonalarında üzə çıxır. Qranit qatı aşağı sərhədinin Konrad sərhədinə uyğun gəldiyi qəbul edilmişdir. Qranit qatı qitə qabığı üçün səciyyəvidir və burada onun qalınlığı 5–15 km-ə çatır. Okean tipli qabıqda qranit qatı yoxdur. Qranit qatı metamorfik süxurlardan, əsasən, qneyslərdən və qranitlərdən ibarətdir.
Qranit müvazinəti, Rankama, 1955
Qranitofil elementlərin (Si, Al, qələvilər) müəyyən konsentrasiyası; temperatur və təzyiqdən asılı olmayaraq müəyyən dərinlikdə əmələ gələn (formalaşan) qranitlərin kimyəvi tərkibinə uyğundur; qravitasion amilin təsiri altında qranitofil elementlərin miqrasiyasının kəmiyyət göstəricisinə görə müəyyən edilir. Bu zaman qranitofob elementlər (Mg, Ca, Fe) qranit müvazinəti zonasından aşağıya, yaxud yuxarıya çıxarılır. Bu proseslər nəticəsində müxtəlif tərkibli çökmə süxurlar bircins qranitlərə çevrilir.
Qranitəmələgəlmə
Litosferin qranit qatının formalaşmasını müəyyən edən və qranitoidlərin əmələ gəlməsi ilə ifadə olunan geoloji hadisə. Bu qranitoidlərin tərkibi geoloji, geokimyəvi və fiziki-kimyəvi amillərin məcmusu ilə müəyyən olunur və bütövlükdə litogenezin sialik və simatik qranitəmələgəlmə sıralarına ayırmağa imkan verir. 1. Qranitəmələgəlmə sialik (qabıq) sırası Yer qabığının qranit qatında metamorfizm, metasomatizm və ultrametamorfizm proseslərinin inkişafı ilə müəyyən olunur. Bu proseslər nəticəsində litosferdə qranitoidlərinin əsas kütləsi və həmçinin qranitoidlərin batolit formaları əmələ gəlir. Qranitəmələgəlmə aşağıdakılara bölünür: 1) aparıcı prosesin səciyyəsinə görə üç genetik tipə – metasomatik, metamorfogen və ultrametamorfogen; 2) prosesin istiqamətlənməsinə görə – qranitləşmə prosesində qranitəmələgəlmə (metasomatik, poligen-metasomatik qranitəmələgəlmə, deqranitləşməyə bax), süxurların metamorfogen dəyişmə prosesində qranitəmələgəlmə süxurların ərimə prosesində qranitəmələgəlmə; 3) məhsulların məkanca paylanma xüsusiyyətinə görə – regional- sahəvi qranitəmələgəlmə, regional yarıqlar zonaları və ekzokontakt. Qranitəmələgəlmə hər bir genetik tipinin məhsulları müəyyən formasion-genetik sıraya uyğun gəlir. 2. Qranitəmələgəlmə simatik (bazaltoid) litogenez sırası aşağıdakı proseslərin: a) ilkin bazalt maqmasının fraksiyalar üzrə diferensasiyası, b) qranit tərkibli qədim süxurların bazalt tərkibli maqma tərəfindən assimilyasiyası, c) üst mantiya maddəsinin suyun iştirakı ilə fraksion əriməsi və ç) mantiyaya batan eklogitlərin fraksion əriməsinin təsiri nəticəsində əmələ gəlir.
Qranitləşmə
Süxurların (ərintinin) kimyəvi və mineral tərkibini dəyişdirərək qranit tərkibə və quruluşa uyğunlaşdıran prosess. Qranitləşmə ümumi xüsusiyyətləri: 1) Qranitləşmə məruz qalmış süxurlara kənardan silisiumun, qələvilərin (əsasən kalium və b.) gətirilməsi, o biri tərəfdən, Mg, Fe, Ca, və b. komponentlərin isə aşınıb çıxarılması; 2) qələvi elementlərin yüksək aktivliyi, suyun və karbon turşusunun fəal iştirakı, temperatur və təzyiqin aşağı enməsi ilə əlaqədar K nisbətən Na daha aktiv olması. Ərintinin iştirakından və rolundan asılı olaraq, qranitləşmə üç genetik tipə ayrılır: metasomatik, paligen-metasomatik və infiltrasion-anatektik. Geoloji ədəbiyyatda qranitləşmə prosesinin ümumi qəbul edilmiş izahı yoxdur. Sinonim: Bazifikasiya, Qranitəmələgəlmə, Qranitsizləşmə, Miqmatitləşmə, Silisium-qələvi matasomatozu.
İynəada Subasar Meşələri Milli Parkı
İynəada Subasar Meşələri Milli Parkı — Türkiyənin Kırklareli ilində yerləşən, sahəsi 31,55 km2 olan milli park. Milli park 13 noyabr 2007-ci ildə yaradılmışdır.
Əsas xüsusiyyətlər
Milli park Bolqarıstanla sərhəddə yerləşir. Bu ərazi adını İnə bəydən almışdır və bir müddət sonra İynəada formasına düşmüşdür. İynəada Subasar Meşələri Milli Parkı Türkiyənin 39-cu milli parkıdır. Milli parkda bataqlıqlar, subasar meşələr, şorsulu və şirinsulu göllər yerləşir. Milli parkın Qara dənizə çıxış vardır.
Coğrafiya
thumb|left|Sahil zonası. Ulduz dağlarından Qara dənizə çatan dərələrin əmələ gətirdiyi subasar ərazilər boyunca meşələr uzanır. İynəadanın şimalında Ərikli gölü, cənubunda Mərt gölü yerləşir. Sahil boyunca uzanan səhra landşaftı İynəada yaşayış məntəqəsində pozulur. 50-60 metr genişliyindəki qumluqlar cənubdakı Saka gölünə qədər uzanır. Uzunluğu 10 km olan bu qumluqlarda quraqlığadavamlı bitkilər bitir. Qumluqlar qurudakı bataqlıq, göl, subasar kimi şirinsulu hövzələrlə dənizi bir-birindən ayırır.
Milli parkda 5 göl var. Ərikli gölü laqun mənşəli göl olub yayda dənizlə əlaqəsi kəsilir. Çavuşdərə çayının dənizə töküldüyü yerdə Mərt gölü yerləşir. Parkın cənubunda dənizdən qumluqlarla ayrılan digər bir göl Saka gölüdür. Digər iki göl Pedina gölü və Hamam gölüdür.
Flora
Subasar meşələr və qumluqlar milli parkdakı həssas ekosistemlərdir. Cənub-şərqi Avropaya xas olan palıd-qızılağac-göyrüş meşələrinin nümayəndələrindən — subasar ərazilərdə göyrüş və qızılağac, quruda palıd ağacları yayılmışdır. Meşələrdə sarmaşıqlar geniş yayılmışdır.
Fauna
Çöl pişiyi, çöldonuzu, çöl dovşanı, Avropa cüyürü, ağac dələsi, adi canavar, porsuq, tülkü, gəlincik, su samuru, safsar, böyükqulaqlı yarasa milli parkda yaşayan məməli növləridir.
Quş növlərinə aiddir: ağquyruq dəniz qartalı, yaşıl ağacdələn, kiçik xallı qartal, bayquş, şanapipik, qara leylək, balıqçıl, boz vağ, qara ağacdələn. Qara dənizdə qış fəslində Avropa ançousu və tyurboya, yay fəslində stavrit, pikşa və dəniz dilinə rast gəlinir. Şirin su hövzələrində kefal, forel və gümüş balığı yaşayır.
Turizm
Milli park fotoqrafiya, ekoturizim, ekstrim idman növləri, piknik kimi fəaliyyətlərə açıqdır.
İynəadaya İstambuldan avtobusla çatmaq mümkündür. Milli parkda otellər fəaliyyət göstərsə də, çadır qurmaq imkanı da mövcuddur.
Zorbalıq
thumb|Zorbalığa qarşı plakat
Zorbalıq, bəzən bulliyinq (həmçinin bullinq, ) və ya təkləmək kimi qeyd olunur — hər hansı bir şəxsə və ya qrupu qarşı güc tətbiq etmə, təhdid və ya sui-istifadəyə məcbur etmə, hədələmə və ya təcavüzkarlıqla idarə etmə. Davranış tez-tez təkrarlanır və adi olur. Zorbalıq, zorba və ya başqaları tərəfindən, münaqişəyə qarşı zorakılığı fərq edən bir sosial və ya fiziki güc balansındakı qavrayışdır. Hökmran davranışlara şifahi təcavüz və ya təhdid, fiziki hücum və ya zorlama daxil ola bilər və bu cür hərəkətlər təkrarlanaraq xüsusi hədəflərə yönəldilə bilər.
Zorbalıq fərdi və ya qruplaşma forması ala bilər. Zorbalıq mədəniyyəti insanların bir-biri ilə qarşılıqlı olduğu hər hansı bir kontekstdə inkişaf edə bilər. Zorbalıq adətən məktəb də, ailə də, iş yerində, evdə və qonşuluqda mövcüd olur. Zorbalıq üçün əsas platforma sosial şəbəkə saytlarıdır.
İndividual zorbalıq 4 növə sinifləndirilə bilər. Kollektiv zorbalıq toplu formada zorbalıq kimi bilinir və individual zorbalığın hər hansısa növünü də əhatə edə bilər.
Fiziki, sözlü və əlaqəli zorbalıq ibtidai məktəblərdə çox geniş yayılmışdır və fərdin həyatının sonrakı mərhələlərində də müşahidə edilə bilər. Kiberzorbalığın ibtidai məktəbdən çox orta məktəbdə daha geniş yayılması bildirilir.
Zorbalıq edən şəxs bəzən bir neçə şəxs ola bilər. Bunlardan biri bu zorba qrupun rəhbəri və ya "leytenant"ı ola bilər. Zorbalıq bu formanı aldıqda, yəni bir şəxsin formalığı formasından çıxaraq bir qrupun bir hədəfə və ya hədəflərə qarşı zorbalığına keçirsə, onun qarşısını almaq daha da çətinləşir. Robert V. Fuller zorbalığın iyerarxik və ya rürtəbli li kyönlərini araşdırmışdır. Məktəbdəki və iş yerindəki zorbalığa isə "yaşıd təzyiqi" də deyilir. Norveçli araşdırmaçı Dan Olveus bildirir ki, zorbalıq o zaman meydana çıxır ki, bir şəxs aşkar formada digər bir şəxsi və ya şəxsləri incitməyə çalışır. Bu sözlü, fiziki və s. zorbalıq formasında baş verə bilər.
2012-ci ildə ABŞ-dakı kişi futbolçular arasında aparılmış araşdırma zamanı futbolçuların əksəriyyəti bildirmişdilər ki, oyunçunun zorbalığını təhrik edən ən böyük faktor oyunçunun həyatındakı ən əhəmiyyətli kişinin keyfiyyətləridir. Yəni, bu şəxsin zorba şəxs olması oyunçunun da bu istiqamətdə getməsinə çox təsir edir.
Zorbalıq zamanı hədəf şəxsə fiziki ziyan, sözlü ziyan, mənəvi ziyan verilə bilər. Bu cür davranışların rasionallaşdırılması bəzən sosial sinif, irq, din, cinsiyyət, cinsəl yönəlim, görünüş, davranış, bədən dili, şəxsiyyət, etibar, soy, güc və ya bacarıq fərqliliklərini əhatə edir. Zorbalıq bir qrup tərəfindən edilirsə ona mobbinq deyilir.
Fiziki zorbalıq
Bu cür zorbalıqda hər hansısa şəxsin bədəni və ya əmlakı ziyan görür. Oğurlamaq, itələmək, vurmaq, döyüşmək və əmlaka ziyan vermə fiziki zorbalığın növlərindəndir. Nadir hallarda fiziki zorbalıq şəxsin qarşılaşdığı ilk zorbalıq forması olur. Çünki zorbalıq bir çox hallarda digər formalarda başlayır və fiziki zorbalığa doğru inkişaf edir. Fiziki zorbalıq zamanı zorbalıq edən şəxsin əsas hədəfi qarşı tərəfin bədənidir. Bu hallar daha çox yeniyetmə əhatələrdə hər hansısa şəxsin kənarlaşdırılması zamanı baş verir. Bu tez bir zamanda bir şəxsin məsxərəyə salındığı, işğəncəyə məruz qaldığı və döyüldüyü vəziyyətə çevrilir. Fiziki zorbalıq tez bir müddətdə artır və sonda böyük zərərlə nəticələnə bilər. Buna görə də zorbalıq peydə olduğu halda digər şəxslər tərəfindən dayandırılmalıdır.
Sözlü zorbalıq
Bu zorbalıq növü danışıq yolu ilə həyata keçirilir. Şayiələrin yayılması, kimisə qorutmaq, başqalarını məsxərəyə salmaq və s. sözlü zorbalığın fomalarındandır. Sözlü zorbalıq zorbalığın ən geniş yayılmış formalarından biridir. Bu zorbalıq növündə zorbalıq edən şəxsin əsas silahı onun səsidir. Bir çox vəziyyətlərdə sözlü zorbalıq hər iki cinsdə də müşayiət olunur. Lakin qadınlar buna etməyə daha çox meyillidirlər. Qadınlar kişilərlə müqayisədə incə formada incitməyə daha meyillidirlər. Qadınlar sözlü zorbalıqdan sosial xaricetmə texnikası kimi istifadə edərək, digər şəxslər üzərində öz nəzarətlərini və dominantlıqlarını qurmaq üçün, öz hakimiyyətlərini və güclərini göstərmək üçün istifadə edirlər. Lakin bu kişilərdə də müşayiət olunur. kişilər bundan daha çox fiziki zorbalıq zamanı yarana biləcək zərərlərdən qaçınmaq üçün istifadə edirlər.
Əlaqəli zorbalıq
Bu kiminsə nüfuzuna və ya sosial vəziyyətinə xələl gətirmək niyyəti ilə həyata keçirilən zorbalıqdır. bu zorbalığın həyata keçirilmə texnikasına sözlü və ya fiziki zorbalıq metodları da daxil ola bilər. Əlaqəli zorbalıq gənclər arasında, xüsusilə də qızlara yönəlik yayqın zorbalıq növüdür. Əlaqəli zorbalıqdan öz sosial vəziyyətini düzəltmək və digərlərini nəzarətdə saxlamaq üçün istifadə edilə bilər. Fiziki zorbalığın əksinə olaraq, əlaqəli zorbalıq açıq formada hiss olunmur və nəzərə çarpmadan uzun bir müddət davam edə bilər.
Kiberzorbalıq
Kiberzorbalıq başqa birini qorxutmaq, təhdid etmək, utandırmaq və ya hər hansısa səbəbə hədəf almaq üçün texnologiyanın istifadə edilməsinə deyilir. Yetişkin şəxsdən söhbət getdiyi halda, hüquqi nəticələri ola biləcək cinayət olan kiber təcavüz nəzərdə tutulur və bunu edən şəxs həbs edilə bilər. Buna elektron məktublar, yazışmalar, sosial şəbəkələr, məktublaşmalar və telefon zəngləri daxildir.
Kollektiv
Kollektiv zorbalıq birdən çox şəxslər tərəfindən bir hədəfə və ya hədəflərə qarşı həyata keçirilir. Sosial mediada fəaliyyət göstərən trollar bəzən kənardan baxan şəxslər tərəfindən fərdi fəaliyyət göstərən insanlar kimi görünsə də, əksər hallarda onlar sponsorlu astroturferlər tərəfindən yönləndirilən şəxslərdir.
Mobbinq
Mobbinq bir şəxsin hər hansı bir kontekstdə, məsələn, bir ailə, həmyaşıdlar qrupu, məktəb, iş yeri, qonşuluq, icma və ya onlayn olaraq bir qrup tərəfindən təhqir edilməsinə deyilir.
İngiliscə bu anlama mobbing deyilir. İngiliscəyə latıncadan keçmişdir, psixoloji şiddət, təzyiq, rahatsız etmə və ya sıxıntı vermə mənalarını verir. Ən yaxşı ifadə edən anlamı ilə sındırma və ya iş yerində psixoloji terror. Xüsusilə, iyerarxik təşkilatdırılmış qruplarda və nəzarətin zəif olduğu təşkilatlarda, gücü əlində saxlayan şəxsin ya da qrupun, digərlərinə psixoloji yollardan uzun müddətli sistematik təzyiq tətbiq etməsidir. Son dövrdə sosioloji və hüquq başda olmaqla, müxtəlif sahələrdə disiplinlər arası çalışılan mövzu halına gəlmişdir.
Tərs mobbinq tabeli şəxslərin və ya qrupların tabe olduqları şəxslərə və ya qruplara özlərinə qarşı edilən bezdirmə nəticəsində və ya siyasi oyunlar nəticəsində məqsədli şəkildə psixoloji təzyiq etmək, işdən ayrılmadan əlavə, üstün iyerarxik vəziyyəti pozmağı hədəfləyən sındırma hərəkətidir. Tərs mobbinqin tətbiqində ən geniş yayılmış üsul sabotaj etmə, təlimatlara uymama, bilərək səhv iş görmək, yalan şayiələr yayma və məlumat gizləmə kimi hərəkətlərdir.
Bu zorbalıq növünün ingiliscə qarşılığı olan mobbing sözü əvvəllər uşaqların bir-biriləri ilə olan zorbalıq əlaqələrini ifadə etmək üçün istifadə edilmişdir. İş yerlərində də 1950-1960-cı illərdə edilən araşdırmalar bunun sadəcə uşaqlar arasında yaşanmadığını ortaya qoymuşdur.
Bu duyğusal bir hücumdur. Yaş, irq, cinsiyyət fərq etmədən təzyiq, narahat etmə və pis davranış yolu ilə hər hansı şəxsə yönələn hücumdur. Bu şəxsi iş həyatından xaric etmək məqsədilə bilərək edilir. Şəxsin hörmətsiz və zərərli davranışın hədəfi olması ilə başlayar. İç sahibi söz eşitdirmə və məsxərəylə qarşısındakının cəmiyyətdəki etibarını zədələməyə yönələn atmosfer yaradaraq həmçin şəxsi işdən getməyə məcbur edir.
Bir araşdırmaya görə mobbinq mənfəət məqsədi güdməyən qurumlarda, məktəblərdə və səhiyyə sistemində də yayılmışdır. Yüksək işsizlik göstəriciləri və bununla əlaqədar işçinin dəyərsiz görülməsi bunun daha da yayılmasına münbit şərait yaradır. Nəticə olaraq müxtəlif iş yerlərində və müxtəlif qurumlarda rast gəlinir. Təşkilatı baxımdan zəif olan iş yerlərində intizam gətirmək, faydalılığı artırmaq, refleksləri şərtləndirmə irəli sürülərək edilməkdə və legitimləşdirilməkdədir.
Psixoloq Maykl H. Harrison yaxın zamanda ABŞ-da 9.000 işçidən çox edilən araşdırmada qadın işçilərin 42 faizinin, kişi işçilərin isə 15 faizinin son iki ildə zorbalığa məruz qaldığını, bunun itirilmiş zaman və faydalılıq baxımından 180 milyon dollara başa gəldiyini hesabladığını bildirmişdir. Leymann İsveçdəki intiharların 15 faizinin bundan qaynaqlandığını bildirmişdir.
Zorbalar və ortaqları
Araşdırmalar qınqanclıq və incikliyin zorbalıq üçün əsas ola biləcəyini göstərmişdir. Zorbaların daxili aləmləri ilə bağlı aparılan araşdırmaların nəticələri ziddiyətlidir və birmənalı deyildir. Bəzi zorbalar kibirli və narsist olduğu halda, onların zorbalıqdan öz utanclarını, narahatlıqlarını gizləmək, özlərinə hörməti artırmaq üçün istifadə etdikləri ortaya çıxmışdır. Zorbalar qısqanclıq etdiklərinə və ya özləri də zorbalığa məruz qaldıqlarına görə zorbalıq edirlər. Psixoloq Roy Baumeyster iddia edir ki, pis davranışa meyilli insanlar daha şişirilmiş, lakin həssas eqoya sahibdirlər. Özləri haqqında çox düşündükləri üçün tənqidlər və başqalarının hörmətsizliklərindən tez-tez narahat olurlar və buna şiddət göstərməklə, təhqir etməklə cavab verirlər. Araşdırmaçılar depresiya və şəxsiyyət pozğunluğu kimi digər risk faktorları ilə yanaş, əsəb və güc tətbiq etməyə meyillilik, təcavüzkar davranışlara bağımlılıq, başqalarının hərəkətlərini düşməncə qəbul etmə, öz avtoritetini qorumaqla maraqlanma və ya sərt hərəkətlər etmə kimi risk faktorlarını da müəyyən etmişdirlər. Bu faktorların kombinasiyası da bu davranışa yol aça bilər. Gənclərlə bağlı bir araşdırmada göstərilmişdir ki, antisosial davranışlar və depressiya gənclər arasındakı şiddətin əsas tətikləyicisidir. Video oyunlar və televiziya bu davranışlar da tətikləyici rol oynamır.
Zorbalıq genetik meyillilikdən və ya zorbanın beynindəki hansısa anormallıqdan da qaynaqlana bilər. Valideynlər körpələr yeriməyə başladığı vaxtdan etibarən onların davranışına nəzarət edir və yön verir, lakin bəzi uşaqlar özlərində bu qabiliyyəti inkişaf etdirə bilmirlər. Bu onların ailələrindən, ətrafdakı faktorlardan, stresli ev həyatından və düşməncə münasibətlərdən və s. qaynaqlanır. Bəzi araşdırmaçılara görə, zorbalar neqativdirlər və akademik olaraq yetərlilikləri aşağı səviyyədə olur. Dr. Kuuk deyir ki, "tipik zorbanın digərləri ilə problemləri həll etməklə və akademik məsələlərlə bağlı problemləri vardır. O, adətən digərləri ilə neqativ davranışa və inama sahib olur. Onun neqativ hissləri konfliktlərlə və kasıblıqla xarakterizə olunan ailə həyatından (valideynlərdən), məktəbdən və oradakı yaşıdlardan qaynaqlanır."
Bunun əksinə olaraq bəzi araşdırmaçılar iddia edir ki, zorbalar psixoloji olaraq çox güclüdürlər və yaşıdlarına nisbətən daha yüksək sosial statusa malikdirlər. Onların hədəfləri isə daha stresli və sosial olaraq marjinallaşanlardır. Yaşıd qrupları adətən zorbanın etdiklərini dəstəkləyər və yaşıd qruplarının üzvləri də məsxərəyə salma, zərər vermə və s. kimi davranışlarda da birləşərlər. Araşdırmaçıalr zorbaların çox az bir hissəsinin məktəbə getməyi xoşladığını və ən az xəstələnmə günləri keçirdiyini bildirirlər. Həmçinin, avtoritar şəxsiyyətə sahib olan zorbada gücə ehtiyyac və nəzarət etmə, dominantlıq istəyi kombinasiyalı vəziyyətdə olur.
İzləyicilər
Bir çox hallarda zorbalıq hadisəsi bir qrup izləyicinin gözləri qarşısında baş verir. Əksərən zorbaların qrupun şahidlik etdiyi zorbalığa qarşı etiraz etməsinə mane olma qabiliyyətləri olur. Onlar elə bir illüziya formalaşdırırlar ki, qrupda bunun qrupun üzvləri tərəfindən dəstəklənməsi fikri formalaşır. "Zorbalıq zehniyyəti" özünün ilk mərhələsində qrup tərəfindən təzyiqə və ya etiraza məruz qalmasa, çox gümanki gələcəkdə onun zorbalığı qrup daxilində normaya çevriləcək, qəbul ediləcək və ya dəstəklənəcək.
"Zorbalıq kültürü"nə qarşı çıxılmadığı təqdirdə qrup daxilində aylar, illər və ya daha uzun müddət davam edə bilər.
Öz dostluq qrupunu və dəstəkçi qrupunu qura bilmiş insanların bunu edə bilməmiş insanlara nisbətən zorbanın zorbalığına qarşı daha çox etiraz etdiyi müşahidə edilmişdir.
Yetişkinlər arasında, xüsusilə iş yerində zorbalığa məruz qalan insan olmaq depressiyaya səbəb olur. Bu hadisə əsasən qadınlarda baş verir.
İntihar
Zorbalığın intihar riskini artırması sübut edilsə də, zorbalıq özü təkbaşına intihara səbəb olmur. Depressiya zorbalığa məruz qalmış uşaqların əsas intihar səbəbidir. Hər il Birləşmiş Krallıqda zorbalığa məruz qalmış 15-25 uşağın intihar etməsi ehtimal edilir. Yerli amerikalılar, yerli alyaskalılar, amerika asiyalıları və s. kimi müəyyən qruplar intihar etməyə daha meyillidirlər. Ailəsi və ya dostları tərəfindən dəstəklənmədiyini hiss edən qurban üçün vəziyyət daha da çətinləşir.
Bəzi insanlar zorbaları görməzdən gəlməyi çox asanlıqla bacara bilirlər. Digərləri isə bunu çox çətinliklə qarşılayırlar. Yerli və dünya mətbuatında bunun xeyli nümunələri vardır.
Müsbət tərəf iddiası
Bəziləri zorbalığın həyat dərsi verə biləcəyini və insanı gücləndirəcəyi fikrini müdafiə edir. Uşaq inkişafı üzrə alim olan Elena Quldberq zorbalığın hədəf olan uşaqda müzakirələri idarə etmə qabiliyyətini, digərləri ilə münasibət qura bilmə qabiliyyətini artıracağını bildirərək böyük mübahisələrə səbəb olmuşdu. O, düşünür ki, müəllimlər belə hallara müdaxilə etməməlidirlər, beləcə uşaq zorbanın cavabını vermə yollarını kəşf edəcəkdir.
Hormonal
Yaşlara və yetişkinlik statuslarına statistik yanaşma göstərmişdir ki, sözlü zorbalığa məruz qalan qızlar daha az testesteron istehsal edirlər. Sözlü zorbalığa məruz qalan oğlanlar isə zorbalığa məruz qalmamış həmcinsləri ilə müqayisədə daha çox testesteron istehsal edirlər.
Qara triada
Qara triada (narsisizm, makiavellizm və psixokopatlıq) barədə edilən araşdırmalar sübut etmişdir ki, onunla zorbalıq arasında əlaqə vardır.
Psixologiyada qara triada şəxsin narsist, makiavellist və psixokopar özəlliklərinə verilən addır. Bu xüsusiyyətlər pis keyfiyyətlər olduğuna görə "qara" deyilir. Bu barədəki araşdırmalar biznes idarəçiliyində, klinikal psixologiyada, hüquq tətbiqi sahələrində istifadə edilir. Bu yoxlamalardan yüksək xal toplayan insanların (xüsusən rəhbərlikdə çalışan şəxslər) cinayət törətməsi, sosial narahatlıq yaratması və digər problemlər meydana gətirməsi yüksək ehtimaldır. Bu cür insanlar az mərhəmətli olurlar. Empatiklikləri aşağı səviyyədə olan bu şəxslərin qarşılıqlı razılığa meyillilikləri və öz həyatlarından razılıqları da çox aşağı səviyyədə olur. Onlar özlərinin və ətraflarındakı insanların yaxşı olmasına inanmırlar. Bu da onları zorbalığa daha da meyilli edir.
Proyeksiya
Zorba öz hədəfi üzərində özünün həssas olduğu hisslərini proyeksiya edə bilər. Zorbanın tipik olaraq alçaldıcı fəaliyyəti zorbalığın qurbanını hədəf alsa da, bu cür neqativliyin əsl mənbəyi demək olar ki, hər zaman zorbanın öz şəxsi narahatlığı və həssaslığı olur. Bu cür yerindən edilmiş neqativ emosiyalar insanlararası münasibətlərdən tutmuş, beynəlxalq münasibətlərdə belə meydana çıxa bilər. Bu hətta, beynəlxalq hərbi toqquşma ilə belə nəticələnə bilər. Such aggressive projections of displaced negative emotions can occur anywhere from the micro-level of interpersonal relationships, all the way up through to the macro-level of international politics, or even international armed conflict.
Emosional zəka
Zorbalıq həmyaşıdlar arasında aressiyanı, ziyan verməni, şiddəti yayan sosial təsirdir. Zorbalıq təkrar ediləndir və qurbanlar üzərində güclü vəziyyətdə olan şəxslər tərəfindəntəkrar edilir. Araşdırmalar göstərir ki, zorbalıq və emosional arasında əlaqənin olduğunu sübut etmişdir. Mayerin konsepsiyası emosional və intelektual prosesləri birləşdirir. Ya zorbada, ya da zorbanın qurbanı olan şəxsdə aşağı emosional zəka müşahidə edilir.
Kiberzorbalıq
Kiberzorbalıq — başqa insanlara düşünülmüş şəkildə dəfələrlə zərər vurmaq və ya təqib etmək üçün informasiya texnologiyalarından istifadə edilməsidir.
İki növ kiberzorbalıq vardır. Birincisi daha çox texniki tərəfi əhatə edən elektronik zorbalıq, digəri isə psixoloji tərəfi əhatə edən elektronik əlaqə zorbalığıdır.
Elektronik zorbalıq şəxslərin şifrələrini ələ keçirmək, səhifələrini çökdürmək, spam məktublar göndərmək ya da viruslu e-maillər göndərmək kimi texniki hadisələri əhatə edir. Elektronik zorbalıq fərdi ediləcəyi kimi bir çox şəxs tərəfindən də təşkil edilə ya da eyni anda edilə bilər. DDoS deyilən bu cür hadisələrin hədəfi sistemi istifadə edilməz hala gətirməkdir. Bu cür hücumlar şəxslərin sahib olduğu saytlara edildiyi kimi, böyük qurumlara və ya dövlətlərə aid saytlara qarşı da edilə bilər. Bu hücumlar təchizata və proqramlara birbaşa olaraq təsir edərkən, dolaylı olaraq şəxslərin duyğularına da təsir etməkdədir.
Fiziki məhdudiyyətli şəxslərə zorbalıq
Fiziki məhdudiyyətli şəxslərin zorbalıqdan yüksək dərəcədə əziyyət çəkdiyi qeyd olunur. Bu fəaliyyət nifrət cinayəti kimi qəbul edilir.
Bu zorbalıq əlil arabalı, dodağı yarıq olan görünüşdə hiss olunan məhdudiyyətli insanlarla məhdudlaşmır. Bu zorbalıq dərk etmə problemi yaşayan, uitizmdən əziyyət çəkən və s. kimi əqli qüsurlu insanları da əhatə edir.
Digər bir problem isə odur ki, əqli qüsurlu insanlar bu zorbalığı digərlərinə ya heç izah etmirlər, ya da izah edə bilmirlər. Bunu etdikdə isə onları ya ciddi qəbul etmir, ya da dediklərinə inanmırlar.
Leqal zorbalıq
Leqal zorbalıq dedikdə bir şəxsi cəzalandırmaq və ya nəzarətdə saxlamaq üçün qanuni prosedur başlatmaq nəzərdə tutulur. Leqal zorbalıqda məqsəd zamanı müdafiəçi tərəfi təkrarlanan, ağır, sıxıcı hüquqi prosedurlarla yormaq və ya bezdirməkdir. Bununla da güman edilir ki, müdafiəçi tərəf sonda iddiaçı tərəfin təklifi ilə razılaşacaq. Lakin bu təqsirkar vəziyətdə olduğuna görə yox, sadəcə bezib yorulduğu üçün baş verir. Bu həmçinin, Xalqın Qatılmasına Qarşı Strateji Məhkəmə formasını da ala bilər. ABŞ-da 2011 və 2012-ci illərdə etirazlara səbəb olmuş SOPA və PİPA hadisələrinə bu cür prosesin səbəb olduğu ehtimal edilir.
Hərbi zorbalıq
2000-ci ildə Birləşmiş Krallığın Müdafiə Nazirliyi zorbalığa fiziki gücün tətbiqi və ya hakimiyyətin sui-istifadəsi yolu ilə kimlərisə qorxutmaq, qurban etmək və ya qanunsuz cəzalar verilməsi kimi tərif etmişdir.
Bəziləri hərbi xidmətin digər sahələrdən fərqli olduğu üçün buna icazə verilməsini müdafiə edir. Buunla öz həyatlarını riskə atacaqları gözlənilən hərbi qulluqçuların zorbalığa görə öz fiziki və mənəvi güclərini artıracaqları gözlənilir.
Hərbi xidmətdə yaranan dedovşinalar hərbi zorbalığın növü sayılır.
Hərbi zorbalıq Azərbaycanda
2013-cü il yanvarın 12-də Bakının Fəvvarələr meydanında "Əsgər ölümlərinə SON!" aksiyası keçirilib. İştirakçıların əsas şüarları "Əsgərimiz ölməsin, ordu morqa dönməsin", "Ali Baş Komadan, bizə cavab ver", "Bəsdir yalan danışmaq!", "Əsgər ölümünə yox!" olub. Aksiya iştirakçıları Daşkəsəndə «N» saylı hərbi hissədə xidmət edən əsgər Ceyhun Qubatovun ölümünə etiraz ediblər. Aksiyanın dağıtmaq üçün polislər su şırnağı, rezin güllə və göz yaşardıcı qazlardan istifadə edilib.
Valideynlərin övladlara qarşı zorbalığı
Sübut olunmuşdur ki, qəzəbli, daima özünü təhlükədə hiss edən, daima dominantlığa və uşaqlarını nəzarətdə saxlama ehtiyac hiss edən valideynlərin övladları öz yaşıdlarına qarşı xeyli aqressiv olurlar. Amerikan Psixologiya Assosasiyası övladlarının zorbalıqla məşğul olmasından şübhələnən valideynlərə məsləhət görür ki, onlar uşaqlarına necə örnək olduqlarını, yəni öz iş yoldaşları, yaşıdları və uşaqları ilə necə münasibət saxladıqlarını nəzərdən keçirsinlər.
Həbsxana zorbalığı
Zorbalıqla məşöul olan yerlərdən biri də həbsxanalardır. Həbsxan işçilərinin oradakı məhbuslarla münasibətləri də əlavə bir məsələdir. Beləcə, aşağıdakı zorbalıq ssenariləri mümkündür:
Məktəbdə zorbalıq
Məktəbdə zorbalıqla adətən bu kateqoriyadakı şəxslər üzləşir:
2019-cu ildə Bakıda zorbalıqdan əziyyət çəkən və daha sonra intihar edən Bakı şəhəri 162 nömrəli tam orta məktəbin 8-ci sinif şagirdi Elina Hacıyevanın ölümü sosial şəbəkələrdə güclü müzakirələrə səbəb olub. Hacıyevanın təhsil aldığı 162 saylı məktəbin direktoru Sevinc Abbasova, direktor müavini Lalə Məhərrəmova, sinif rəhbəri Çimnaz Mehdiyeva, həmin təhsil müəssisəsinin psixoloqu Könül Ağayeva işdən çıxarılıb. 2019-cu il aprelin 12-də 2004-cü il təvəllüdlü Elina Hacıyevanın təhsil aldığı məktəbin üçüncü mərtəbəsindən özünü ataraq intihara cəhd etməsi faktı ilə bağlı Cinayət Məcəlləsinin 125-ci (özünü öldürmə həddinə çatdırma) maddəsi ilə cinayət işi başlanıb. Cinayət işi üzrə ibtidai istintaq Bakı şəhər prokurorluğunda yaradılmış istintaq qrupuna tapşırılıb.