cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tacikistan mətbəxi
Taciklərin əsas sevimli içkiləri yaşıl çaydır. Yaşıl çay həm isti, həm də soyuq halda içilir. Demək olar ki, heç bir qonağın qəbulu, heç bir dost görüşü və söhbətlər bu içkisiz ötüşmür. Hətta nahara da çayla başlayırlar. İlin sərin vaxtlarında isə əsasən qara çay içilir. Çay dolu piyalələr sinidə gətirilir. Sinidə xüsusi şirniyyatlar, meyvələr verilir. Sonra böyük piyalələrdə şorba, böyük dairəvi boşqablarda ikinci yemək gətirilir. Tərəvəzdən hazırlanan salatlar kiçik boşqablarda süfrəyə verilir. Bu xalqın yeməyə, xüsusilə də çörəyə olan xüsusi hörmətini də qeyd etmək lazımdır: hətta çörəyi ehtiyatla doğrayırlar. Salat və soyuq qəlyanaltılar tərəvəzdən hazırlanır və ikinci yemək - plov, kababla birlikdə verilir. Soyuq yeməkləri göyərti əlavə etməklə ət məhsullarından, o cümlədən quş ətindən hazırlayırlar. Tacik milli mətbəxində şorbalar xüsusi yer tutur. Bu sırada mastoba, uqro, karuma-şurbo, xom-şurbo, şalqam-şurbo şorbaları geniş yayılıb. Yay fəslində süddən soyuq şorba - çolob hazırlayırlar. Tacik milli mətbəxində ən çox yayılmış ət yeməkləri müxtəlif kabablardır. thumbnail|Tacik aşpaz plov hazırlayarkən "Oşi plav" adlanan tacik plovu bu xalqın ən sevimli yeməklərindəndir. Bu yeməyi hazırlamaqdan ötrü onlarla resept mövcuddur. Plovların hazırlanma texnologiyası ilkin xammaldan, isti emaldan, quruluşunun xüsusiyyətləri və süfrəyə verilməsindən asılıdır. Adətən plov çuqun qazanlarda hazırlanır. Bu zaman isti qoyun piyindən, bitki və heyvan yağlarından istifadə olunur. Ət məhsullarından qoyun və quşlardan (toyuq-cücə) istifadə edilir. Düyü əvvəlcədən təmizlənir, yuyulur və düz tökülmüş isti suda 2-3 saat saxlanılır. Kök təmizlənir, yuyulur. Plov üçün döyülmüş qara və qırmızı istiotdan, kişmiş, sarımsaqdan istifadə olunur. Plovun süfrəyə verilməsi zamanı təzə tərəvəzlərdən hazırlanmış müxtəlif salatlar da qoyulur. Xəmirdən xörəklər və məmulatlar tacik mətbəxində əhəmiyyətli yer tutur. Xəmir xörəkləri arasında mantı, şima, düşbərə və başqaları geniş yayılıb. Onların tərkibinə un, ət, tərəvəz, göyərti, süd məhsulları və yumurta vururlar. Taciklərin çaydan savayı üstünlük verdiyi digər içkilərdən meyvə suyu, şirə və şərbətlər də geniş yayılıb.
Adamava ştatı
Adamava ştatı  — Nigeriyanın Şimal-şərq geosiyasi zonasında ştat.
Adı
Ştatın adı Modimmo Adamanın adından gəlir. O, 1809-cu ildə bu ərazidə Adamava Əmirliyinin əsasını qoyan, Osman dan Fodio tərəfindən təşkil onunan Fulani cihadın yerli başçısı idi.
AgustaWestland
AgustaWestland — İtaliya vertolyot konstruksiya və istehsalatı şirkətidir. 2000-ci ildə Leonardo (ilk Finmeccanica) S.p.A. və GKN plc şirkətlərinin vertolyot istehsalında (Agusta və Westland Helicopters) müştərək olmaq haqqında qərar qəbul etməsindən sonra yaranmışdır. İki tərəfdaş Finmeccanica və GKN, yeni qurulan şirkətdən bərabər, 50% pay aldı.
AgustaWestland hazırda tamamilə İtaliyanın Finmeccanica şirkətinə məxsusdur.
Çapan (Əhər)
Çapan - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əhər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 323 nəfər yaşayır (57 ailə).
Bamberq
Bamberq (Bamberg əvvəl Babenberg) — Almaniyanın Bavariya torpağının, Yuxarı Frankoniya bölgəsindəki şəhər. Regnits çayı sahilində yerləşir. Universitet Mərkəzi, Katolik Yepiskopu kafedrası var.
Artemisia andersiana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kiçik Qarakilsə
Kiçik Qarakilsə — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 12 km məsafədə, Gümrü şəhərinin cənubunda yerləşir. Kəndin adı Xılqarakilsə, Xli-Qarakilsə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Kiçik Qarakilsə formalarında qeyd edilmişdir.
Toponim kəndin yaxınlığındakı qara rəngli kilsənin adı əsasında əmələ gəlmişdir. Toponimin əvvəlindəki «kiçik» sözü fərqləndirici əlamət bildirir. Relyeflə bağlı mürəkkəb quruluşlu toponimdir.
Boşçalılar
Boşçalılar — Azərbaycan Respublikasının İmişli rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə İmişli rayonunun Boşçalılar kəndi Sarıxanlı kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Boşçalılar kənd Soveti yaradılmışdır.
Kiçik Qarakilsə
Tarixi
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 7.XII.1945-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Azatan qoyulmuşdur.
Əhalisi
Burada 1828-ci ilə kimi azərbaycanlılar yaşamışdır. Azərbaycanlılar 1828-ci ildə qovulmuş, 1829-1830 - cu illərdə Türkiyənin Qars, Alaşkert bölgələrində ermənilər köçürülərək kənddə yerləşdirilmişdir. İndi ermənilər yaşayır.
Boşçalılar
Toponimikası
Boşçalı toponimi özündə təklə tayfasının boşçalı tirəsinin adını əks etdirir. Oğuz türk tayfa ittifaqına daxil olan Təklələr əvvəllər Gürcüstanın Borçalı mahalı ərazisində yaşamış, 1540-cı ildə isə tayfa başçısı Qazı xanın rəhbərliyi ilə Səfəvi hökmdarı I Təhmasibin hakimiyyətini qəbul edərək Mahmudabad ərazisində (indiki Salyan rayonu) məskunlaşmışlar. Onlar sonra Şahsevənlərin tərkibinə daxil olmuşlar. Ağsu, Kürdəmir, Masallı, Cəlilabad və Şamaxı rayonlarında təkləlilərlə bağlı kəndlər mövcuddur. Hazırda Yevlax rayonunda Boşçalı kəndi var. Don Juan İranlı adı ilə tanınmış Oruc bəy Bayat öz əsərlərində qızılbaş tayfaları içərisində boşçalı (bozçalı) tayfasının da adını çəkmişdir.
Coğrafiyası və iqlimi
Boşçalılar kəndi Araz çayının sol sahilində, Mil düzündə, rayon mərkəzindən 29 km cənub-qərbdə yerləşir. Kəndin gözəl təbiəti və bərəkətli torpaqları var. Kənd düzənliklərlə əhatə olunub. Ələt-Culfa dəmiryolu xətti kəndin yanından keçir. Kənd Vətəgə dəmiryolu stansiyasına çox yaxındır.
Kənddə yayı quraq keçən mülayim isti, yarımsəhra və quru çöl iqlimi var. Orta temperatur yanvar ayında 5 ˚C, iyul ayında isə 27˚C-dir. İllik yağıntının miqdarı 300 mm-dir.
Əhalisi
Kəndin əhalisi 3364 nəfər olmaqla tamamilə azərbaycanlılardan ibarətdir.
İqtisadiyyatı
Kənd camaatı əsasən heyvandarlıq və əkinçiliklə məşğul olur. Suvarma əkinçiliyi çox inkişaf edib. Kənd torpaqları suvarma kanalları ilə əhatə olunub. Pambıqçılıq, yem istehsalı və heyvandarlıq əsas təsərrüfat sahələridir. Boşçalılar əhalisi tərəkəmə olduğundan köçəri həyat tərzi sürər, yay aylarını Kiçik Qafqazın alp çəmənliklərində yerləşən yaylaqlarda keçirərdi. Qarabağ müharibəsinə qədərki dövrdə kəndin Laçın rayonu ərazisində geniş yay otlaqları olmuşdur. Bu yaylaqlar əsasən Alagöllər, Pəri çınqılı, Qaragöl, Qaranlıq dərə, Qızılboğaz dağı, Qulalı, Azay dağı ətrafında yerləşirdi. Sonuncu dəfə kəndin köçü bu yaylaqlara 1991-ci ildə getmişdir. Kəlbəcər və Laçın rayonlarının işğal olunması ilə əlaqədar bu yaylaqlar 1992-2020 illər arasında işğal altında qalmış və istifadə olunmamışdır. İşğal dövründə yaylaqlardan qeyri qanuni istifadə olunmuş, Alagöllər gölündə süni bənd qurularaq, gölün biri tamamilə qurudulmuşdur. Hazırda həmin ərazilər erməni işğalından azad olunsa da istifadə olunmur.
Təhsil
Kənddə 1 tam orta məktəb və 1 uşaq bağçası fəaliyyət göstərir.
Din
Kənddə "İmam Hüseyn" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Səhiyyə
Kənddə 1 feldşer-mama məntəqəsi var.
Beauprea
—  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (*
Xırmandalı (Biləsuvar)
Xırmandalı — Azərbaycan Respublikasının Biləsuvar rayonunun Xırmandalı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Toponimikası
Yaşayış məntəqəsinin adı türkdilli xırmandalı tayfasının adı ilə bağlıdır. Mənbələrdə harmandalu/xarmandalu/xərbəndəlu/xudabəndəlu kimi qeydə alınan xırmandalıların adı bayat tayfasının tərkibində çəkilir və Səfəvilər dövlətinin siyasi həyatında mühüm rol oynadıqları göstərilir. Bu tayfanın adına İran və İraq toponimiyasında da rast gəlmək mümkündür. Qubalı Fətəli xan dövründə (1758-1789) xırmandalıların bir hissəsi Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil əyalətindən köçüb Quba xanlığının Müşkür və Şabran mahallarına gəlmişlər. Füzuli rayonundakı Mandılı oykonimi də Xırmandalı adının təhrif olunmuş formasıdır.
Tarixi abidələri
Xırmandalı kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır:
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Muğan düzündə yerləşir.
Mədəniyyəti
Kənddə Xırmandalı kənd kitabxana filialı, Xırmandalı kənd Mədəniyyət Evi, Xırmandalı Poçt Şöbəsi (AZ1317) və Xırmandalı EATS fəaliyyət göstərir.
Təhsil
Kənddə Xırmandalı kənd 1 saylı və 2 saylı tam orta məktəbləri, eləcə də Xırmandalı kənd Uşaq İncəsənət Məktəbi fəaliyyət göstərir.
Bundan başqa kənddə Xırmandalı kənd körpələr evi-uşaq bağçası və Xırmandalı kənd uşaq bağçası fəaliyyətdədir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 12 fevral 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə Biləsuvar rayonunun Xırmandalı kəndində 40 yerlik körpələr evi-uşaq bağçasının tikintisi üçün 854 000 manat vəsait ayrılmışdır.
Din
Kənddə 01 iyul 2011-ci ildə qeydiyyatdan keçən, şəhadətnamə nömrəsi 100111 A1-542-3 olan Xırmandalı kəndi "Əli Əkbər" məscidi dini icması və 01 iyul 2011-ci ildə qeydiyyatdan keçən, şəhadətnamə nömrəsi 100111 A1-542-8 olan Xırmandalı kəndi "İmam Zaman" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Dedekind kəsiyi
Dedekind kəsiyi - irrasional ədədlərin daxil edilməsi üsullarının birinin əsas anlayışlarındandır. Bu anlayışı alman alimi Dedekind (1831-1916) təklif etmişdir.
Dedekind kəsiyinin mahiyyəti aşağıdakı kimidir: Fərz edək ki, Q rasional ədədlər çoxluğudur.Məlumdur ki, Q çoxluğu nizamlanmış çoxluqdur. Məlumdur ki, çoxluğu nizamlanmış çoxluqdur. Rasional ədədlər çoxluğunun aşağıdakı şərtləri ödəyən, istənilən kəsişməyən və boş olmayan iki A və B çoxluqlarına ayrılmasını kəsik adlandıraq. A çoxluğunu aşağı (sol) sinif, B çoxluğunu yuxarı (sağ) sinif adlandıraq.
Şərtlər aşağıdakılardır:
α
=(A, B) irrasional ədədini təyin edir.
Dedikind kəsikləri irrasional ədədləri təyin etməyin bir üsuludur. İrrasioanl ədədləri təyin etməyin başqa üsulları da var.
Məsələn, irrasional ədədləri dövri olmayan sonsuz onluq kəsr kimi də təyin etmək olar.
Misal
\sqrt{3} irrasioanl ədəddir. Bu ədədi təyin edən, siniflər aşağıdakılardır. a^2<3 şərtini ödəyən müsbət a rasional ədələri, B  sinfi b^2>3  şərtini ödəyən b rasional ədədləri çoxluğu.
Həmişəyaşıl tropika
Həmişəyaşıl tropika- yağışlı meşə ekosistemləri
İqlimi
Ərazidə illik yağıntıların miqdarı 2000-2500 mm olub aylar üzrə kifayət qədər bərabər paylanır. İlboyu bir və ya bir neçə nisbətən «quru mövsüm» (ayda 125 mm) müşahidə olunur.
Bitki örtüyü
Yağışlı tropik meşələrdə ağaclar üç yarus əmələ gətirir: 1)Seyrək yerləşən ən hündür ağaclar üst yarusu yaradır; 2)Başdan-başa həmişəyaşıl ağaclıq örtüyü,hündürlüyü 25-35 m; 3)Alt yarus–yalnız ümumi çətirdə işıq düşən sahələrdə sıx ağaclıq şəklində olur. Ot örtüyü və kollar praktiki olaraq olmur.Lakin çoxlu lianlar və epifitlər mövcuddur. Növ müxtəlifliyi olduqca yüksəkdir–bir neçə hektar sahədə rast gəlinən növlərin sayı bütün Avropanın florasında olan növlərin sayı qədərdir(Y.Odum, 1986). Bu meşələrdə ağac növlərinin sayı 170-dən çox, ot növləri isə 20-dən azdır.Yaruslar arası bitki növlərinin (lianlar,epifitlər və b.)sayı otlarla birlikdə 200-300 və daha çoxdur
Heyvanlar aləmi
Yağışlı meşələrdə heyvanların çox hissəsi bitki örtüyünün üst yarusunda yerləşir. Belə ki, Qayananın 59 məməli heyvan növünün 31-i ağaclarda yaşayır. Ağacda yaşayan məməlilərdən başqa yağışlı meşələrdə çoxlu buqələmun (xamelyon), iquana, hekkonlar, ağac ilanları, qurbağalar və quşlara rast gəlinir. Qarışqalar və düzqanadlılar, həmçinin gündüz kəpənəkləri və güvələr mühüm ekoloji rol oynayır. Tropik meşələrin iri heyvanlarından ən məşhurları meymunlar, yaquarlar, qarışqayeyənlər, ərincək, kaquar, insanabənzər meymunlar, kəl, Hindistan fili, kondor, karol keçəl kərkəsi, tovuzquşu, tutuquşu və b. göstərmək olar. Heyvanların əsas qidası meyvə və termitlərdir.
Alanya qalası
Alanya qalası — Antalyanın ilçəsi Alanyanın simvollarından biri olan qala. Dəniz səviyyəsindən 250 metrə qədər yüksələn yarımada üzərində yerləşir. Qala divarlarının uzunluğu 6.5 km-ə qədərdir.
Kandeleri adı ilə də tanınan Alanya yarımadasındakı yaşayış, Helenistik dövrə qədər birlikdə günümüzə gələn tarixi abidə XIII əsr Səlcuqi əsəridir. Qala 1221-ci ildə şəhəri alıb yenidən inşa etdirən Səlcuqlu Sultanı I Əlaəddin Keyqubad tərəfindən tikdirilmişdir. Qalanın 83 qülləsi və 140 bürcü var. Orta əsrlərdə qala divarların içində yerləşmiş şəhərin su ehtiyacı təmin etmək üçün 1200-ə yaxın sarnıç tikilmişdir. sarnıçların bir hissəsi günümüzdə də istifadə edilir. Qala divarları planlı bir şəkildə Ehmedek, İçqal, Adam atacağı, Cilvarda burnu üstü, Ərəb övliyası bürcü və Əsəd bürcünü enərək Topxanə və Tərsanəni keçib Qızılqüllədə tamamlanacaq şəkildə inşa edilmişdir. Alanya qalası Anadolunu bəzəyən yüzlərlə qaladan bu günə qədər qalan, ən yaxşı qorunmuş orta əsr qalalarından biridir.
Tarixi
Romalı pirat Tryhosun döyüşçüləri tərəfindən e.ə. II əsrdə Korakesion adı ilə yaradılıb. Şərqi Aralıq dənizdəki dəniz quldurlarının fəaliyyətlərindən narahat olan Romalılar, qalanı e.ə. 64-65 illərdə ələ keçirdilər. Qala və ətrafındakı yaşayış, 1217-1218-ci illərdə I Əlaəddin Keyqubad tərəfindən Səlcuqlu sultanlığı ərazisinə daxil edilib. Sonralar Karamanoğulları, Məmlüklər idarəçiliyinə keçmiş, son olaraq da Qanuni Sultan Süleyman tərəfindən fəth edilmşdir. Yarımadanın zirvəsində açıq sahə muzeyi kimi dəyərləndirilən İçqala yerləşir. Sultan I Əlaəddin Keyqubad sarayını burada tikdirmişdir. Qalada yaşayış bu gün də davam edir.
Ağ rəngin musiqisi (film, 2003)
Ağ rəngin musiqisi qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Elşən Zeynallı tərəfindən 2003-cü ildə çəkilmişdir. Film Azərbaycan Televiziyasında istehsal edilmişdir. Bakıda son 30 ilin ən güclü qarını poetik səpgidə təsvir edən filmdir.
Məzmun
Bakıda son 30 ilin ən güclü qarını poetik səpgidə təsvir edən filmdir. Bu əslində insan daxilinin soyuq havalardakı pıçıltılarıdır. Arxa fonda səslənən orqan musiqisi insanın daxilindəki bəyaz düşüncələrin tərənnümü kimi ifadə edilir.
Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Vüqar Tapdıqlı Rejissor: Elşən Zeynallı Operator: Mətləb Yaqubov
Çapuq (İcrud)
Çapuq — İranın Zəncan ostanı İcrud şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd
Coğrafi yerləşməsi
Mərkəzi bəxşdə, Gülabar kəndistanında, Zəncan şəhərindən 8 km cənub-qərbdədir.
Afrika fəlsəfəsi
300px|thumb|Afrikalı qadınlar
Şimali Afrika
Afrikanın ən qədim filosoflarından biri Ptahhotep idi.Onun şagirdləri uzun illər boyu siyasi fəlsəfə üzərində çalışmışlar.Misir filosoflarının fəlsəfəsi Helenestik və Xristian fəlsəfəsinə təsir göstərmişdir.Şimali Afrikada "maat" fəlsəfəsi aktual olmuşdur.Maat-ın tərcüməsi "doğru olan" və ya "ədalət","düzgünlük" olmuşdur.3-cü əsrdə Plotin antik idealist-filosof, Neoplatonizmin yaradıcılarından biri olmuşdur. O həmdə Neoplatonizmin nəzəri əsaslarını yaratmışdır. Ona görə də ona "İkinci Platon" deyirdilər
Qərbi Afrika
Qərbi Afrikada müasir dövrdən əvvəl ən diqqət cəlb edən fəlsəfə Yoruba fəlsəfəsi idi.Diğər fəlsəfələrdən fərqlənən Yoruba fəlsəfəsi bir çox dinə və fəlsəfələrə zəmin hazırlamışdır.Bunlardan biridə Omoluabi idi.Yoruba fəlsəfə və mifologiyasından Itan dini yaranmışdır.Bunlardan başqa Akan,Doqon,Serer və Dahomeyada önəmli rola malik idi. Müstəmləkə dövründən əvvəl Seneqambiyada (Seneqal və Qambiya) Kocc Barma Fall 17-ci əsrdə yaşamış filosof idi.Onun atalar sözləri Seneqal və Qambiyada geniş istifadə olunur.
Afrika buynuzu
Afrika buynuzu ərazisində,xüsusilə Efiopiyada çox qədimdən fəlsəfi fikirlər geniş yayılmışdır.Bunların ən məşhuru 17-ci əsr filosofu Zera Yacob olmuşdur.Zera Yacob öz təlimlərində bütün inancların doğru olduğunu və bütün insanların bərabər olduğunu müdafiə edirdi.Onun əsərlərində din,əxlaq, və s.. kimi fəlsəfi mövzular öz əksini tapır. 400px|thumb|Afrikalı meymunlar (Görmədim,Eşitmədim,Danışmadım)-Afrika fəlsəfəsinə misal
Cənubi Afrika
Cənubi və Cənub-Şərqi Afrikada Bantu fəlsəfəsi Bantuların köçüilə regiondan getmiş amma digər fəlsəfələrə böyük təsir göstərmişdir.Bantu fəlsəfəsi kosmos və insanı birləşdirirdi.Bantu fəlsəfəsindən sonra isə Ubuntu regionun fəlsəfəsini şəkilləndirmiş və böyük kütləyə çatmışdır.Ubuntu humanizmi,etikanı və insanların bağlılığını öyrədən təlim idi.Şüarları "Sən sən olduğun üçün mən mənəm"-dir
Mərkəzi Afrika
Bantuların bura gəlişi ilə Bantu fəlsəfəsi ilə Nitolik və Sudan xalqlarının fəlsəfəi birləşmişdir.Zamanın və dünyanın yaradılışı,insanın təbiət ilə əlaqəsi və digər fəlsəfi mövzular Mərkəzi Afrika fəlsəfəsinin əsas mövzuları olmuşlar.
Afrika Diasporası
Müasir dövrdə Afroamerikanlar və Avropada yaşayan afrikalıların ideologiyaları və fəlsəfələri ilə meydana çıxmışdır.Daha çox birlik,bərabərlik və irqçiliyə qarşı olmaq əsas məsələlər idi.
Müasir Afrika
Müasir Afrika fəlsəfəsi Dörd fəlsəfə sistemi üzərində qurulmuşdur.Afrika diasporasının ideologiyaları və digər alimlərin Afrika mədəni-fəlsəfi araşdırmaları müasir Afrika fəlsəfəsinə təsir göstərən amillərdir. 300px|thumb|Afrika mədəniyyəti
Bəhrəmtəpə
Bəhrəmtəpə (əvvəlki adı: 1 May) — Azərbaycan Respublikasının İmişli rayonunun inzibati ərazi vahidində şəhər tipli qəsəbə. Əhalisinin sayı 7442 nəfərdir. Azərbaycan Respublikası Ali Soveti Milli Şurasının 29 aprel 1992-ci il tarixli, 112 saylı Qərarı ilə İmişli rayonunun 1 May qəsəbəsi Bəhrəmtəpə qəsəbəsi adlandırılmışdır.
Afrika fəlsəfəsi
Dört fəlsəfə
Müasir Afrika fəlsəfəsi Dörd fəlsəfə sistemi üzərində qurulmuşdur.Bunlar Etnik fəlsəfə,Müdriklik təlimləri,milliyyətçi fəlsəfə və akademik fəlsəfədir.Etnik fəlsəfə Afrika fəlsəfəsini günümüzə daşıyarkən, milliyyətçi fəlsəfə afrikalılarında fəlsəfə edə biləcəyini göstərməyi özünə məqsəd təyin etmiş və onu təməlləndirmişdir.Akademik fəlsəfə Avropa fəlsəfəsinə meyl edən afrikalı filosofları özündə cəmləyərkən, Müdriklik təlimləri qədim afrika fəlsəfəsi üzərindən fəlsəfə etməyə çağırır.
Bəhrəmtəpə
Toponimikası
Qəsəbənin keçmiş adı Ağaxanlı, Nərimanabad (1931-ci ildən), Bəhrəmtəpə, 1 May (1960-cı ildən) olmuşdur. 1992-ci ildən yenidən Bəhrəmtəpə adlandırılmışdır. Adını ərazidəki yüksəklikdən almışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Qəsəbə Araz çayı sahilində, Mil düzündə yerləşir.
Afrika fəlsəfəsi
Milliyyətçi və ideologiya
Milliyyətçi fəlsəfə filosofların yox afrikalı lider və ideoloqların fəlsəfəsinə əsaslanır.Elmi olaraq ikisi arasında sərhəd tam müəyyən edilmədiyindən Afrika fəlsəfəsinə aid edilir.Nəticə hər ikisi önəmli insanlar tərəfindən atılmış fikirlərdir və Afrikanın inkişafına bir-başa təsir edən amillərdir.Bu ideologiyalara misal olaraq: Afrika sosializmi, Nkrumaism , Harambee və Authenticite aiddir.
Bəhrəmtəpə
İqtisadiyyatı
Ərazisindən qum, çınqıl kimi faydalı qazıntılar çıxır. Qəsəbədəki su anbarından bir sıra kanallar başlanğıc götürür.
Maku xanlığı
Maku xanlığı — Nadir şahın ölümündən sonra Cənubi Azərbaycan da yaranan xanlıqlardan biri. Mərkəzi Maku şəhəri idi. Xoy, Qaradağ, Naxçıvan, İrəvan xanlıqları və Osmanlı imperiyası ilə hüdudlanırdı.
Tarixi
Maku əyaləti Səfəvi hökmranlığı dövründə Çuxursəd bəylərbəyliyinə daxil olan yarımmüstəqil sultanlıqdan ibarət idi. Onu bayat tayfasından olan nəsli hakimlər idarə edirdi. Maku xanlığı öz ətrafında 30 kəndi birləşdirirdi.
Xanlığın banisi Bayat tayfasındanƏhməd Sultan idi. Vaxtilə Nadir Şahın Xorasandakı sərkərdələrindən biri idi. Nadir şahın öldürülməsindən sonra onun arvadlarından biri ilə Təbrizə oradan da Makuya gəlir. Əhməd Sultan atası İbrahimin yerinə xanlıq taxtına oturur. Həmin andan özünü müstəqil elan edən Əhməd Sultan Makunu 340-400 kəndi əhatə edən 14 mahaldan ibarət xanlığa çevirir. O İrəvanda yaşayan Bayat türkləri və qacarların köməyi ilə Çörs sultanlığını da xanlığa tabe edir. Çörs sultanlığı 1747-ci ilə qədər Makudan daha güclü bir vilayət idi. Əhməd xan Bayat xanlığın idarəsi və möhkəmləndirilməsi üçün də bəzi tədbirlər gördü. Onun və oğlu Hüseyn xanın haqqında məlumat azdır. Xanlığın içində anklav olaraq Ayrımlı tayfasının 30 kənddən ibarət olan öz Avacıq xanlığı da var idi. Xanın ölümündən sonra torpaqlar oğlanları Həsən və Hüseyn xan arasında bölündü. Həsən xan İrəvanlı Məhəmməd xan Qacar dan asılılığa düşdü.
Əli xan, xüsusilə Krım müharibəsi (1853-1856) dövründə izlədiyi bitərəflik siyasəti ilə xanlığını böyük dövlətlər arasında əzilməkdən qorudu.
Bu xətt Hacı İsmayıl xanın zamanında da davam etdirildi.
Teymur Paşa xan 1877-1878-ci illərdə xanlığı gücləndirdi. 1881-ci ildə Şeyx Übeydulla Kürdistan yaratmaq ideyasını irəli sürərək Azərbaycana hücum edir. Bu zaman Teymur Paşa xan, rus generalı Alxazovun Naxçıvan dəstələrilə birgə Təbriz üçün təhlükə yaradan Şeyx Übeydullanın dəstəsini məğlubiyyətə uğratdı. Ona yerli xalq "Azərbaycan Padşahı" ləqəbi vermişdi. Onun hakimiyyəti dövründə xanlığın siyasi nüfuzu artdı.
Xanlığın son nümayəndəsi Murtuzaqulu xan oldu. Teymur Paşa xanın ölümündən sonra 5 qardaşı Hacı İsmayıl, Hacı Mahmud, Bəhlul, İbrahim və İshaq onun yerinə hakimiyyətə gəlmək istəyirdi. Hakimiyyət uğrunda başlayan bu mübarizə xanlığı nisbətən zəiflətdi. Buna baxmayaraq Əli xanın dövründə Maku ərazisi 60-70 kənddən ibarəti idisə Murtuzaqulu xanın dövründə Maku ərazisində 300-dən çox kənd varidi. Murtuzaqulu xan "İqbal-us-Sultanə" titulu daşıyırdı. 1913-cü ildə almanlar Murtuzaqulu xan Bayatı Rusiya əleyhinə mübarizəyə qoşmaq istəyirdilər. O, Berlinə getmiş danışıqlar aparmışdı. Rusiyanın Tehrandakı səfiri Korostevets Makudakı rus konsuldan sərdara bildirməyi xahiş etmişdi ki, əgər o, öz xəyanətini davam etdirərsə, gələcəkdə xanlığını itirmək və ciddi surətdə cəzalanmaq təhlükəsinə məruz qalacaqdır. Buna baxmayaraq sərdar Rusiya əleyhinə öz fəaliyyətini davam etdirirdi. Ona görə də Murtuzaqulu xan oğlu Abbas paşa ilə bərabər 25 iyul 1914-cü ildə Rusiyaya sürgün edildi. 1917-ci ildə bolşevik inqilabı nəticəsində Azərbaycanda çar qüvvələrinin dağılması ilə Murtuzaqulu xan yenidən öz taxtına qayıtsa da, 1923-cü ildə İranda Rza xan Pəhləvinin hakimiyyəti ələ alması ilə Murtuzaqulu xan yenidən həbs edildi və həbsdə olarkən vəfat etdi. Maku xanlığı ləğv edilərək İranın vilayətinə çevrildi.
İnzibati quruluşu
Maku xanlığı Xoy, Qaradağ, Naxçıvan, İrəvan xanlıqları və Osmanlı imperiyası ilə həmsərhəd idi. Xanlığın mərkəzi olan Maku şəhəri təbii istehkam şəklində idi. Şəhər ətrafındakı divarların möhkəm olması, Maku qalası daxilində bulaqların, təbii suların olması şəhəri uzun müddətli müdafiəyə əlverişli edirdi. Bunun nəticəsidir ki, Əmir Teymur və I Şah Abbas Maku qalasını mühasirəyə alsalarda, ələ keçirə bilməmişdilər. Xanlığın şimal-qərbində dərin və dolama mağaralar yerləşirdi.
Hoşap, Mahmudi və Abaqiyə mahalları XIX əsrin əvvəllərində Osmanlı torpaqlarına qatıldı. Şərur mahalı isə XIX əsrdə Türkmənçay müqaviləsi nə görə Rusiyaya tabe idi. Əsrin əvvəllərində son dörd bölgə istisna olmaqla, Maku xanlığının tərkibində 400 kənd və qəsəbədən ibarət 14 mahal var idi.
İdarəetmə sistemi
Kəndlər muxtar adlanan şəxs tərəfindən idarə olunurdu. Onun köməkçisi isə gizir adlanırdı. Vergi yığan məmurlara mübaşir deyilirdi. Torpaq sahibinin mülkündə vergilər darğalar tərəfindən toplanırdı.
Xanlıqda məhkəmə işləri şəriət qanunları na (fiqh) əsaslanırdı. Din xadimləri bu məhkəmə və dini işlərin aparılması üçün muzd (əcir) və ya pul alırdılar. Digər xanlıqlardan fərqli olaraq Maku xanlığında ruhanilərin təsiri az idi. Buna səbəb xanlıq ərazisində etiqad və inancların çoxluğu idi. Bu da ruhanilər arasında çəkişmələrə gətirib çıxarırdı. Bu cür çəkişmələr onları xalq kütlələri arasında rüsvay edir, nüfuzlarını azaldır və mahal hakimləri ilə rəqabət aparmağa imkan vermirdi. Divanxanada mühakimə olunanlar ağır cəzalara məhkum edildi. Məhbusların qulaqları və burunları kəsilirdi. Camaatı qorxutmaq üçün cəzalar çox vaxt ictimai yerlərdə həyata keçirilirdi.
Xan sarayında tüfəngçi, ambardar, xəzinədar, lələ, taya, aşpaz, bağban, qatırçı, çıraqbaşı, dərzibaşı, qaravulbaşı, saray müəllimi və başqa vəzifələr var idi.
XVIII əsrin əvvəllərində Maku xanlığında döyüşə çağrılan əskərlərə sərbaz (başından keçən) və ya canbaz (canından keçən) deyilirdi. On sərbazın başçısı onbaşı və dehbaşı adlanırdı. 50 nəfərin başçısına əllibaşı, 100 nəfərin başçısına yüzbaşı və ya sultan, 800-1000 nəfər əskərə başçılıq edənə isə xan deyilirdi. Sərbazlara ildə 30 tümən, gündəlik isə 1/4 batman çörək verilirdi. Sərbazlar uzun lüləli tüfəng işlədirdi.
Xanlığın toplarından ikisi təkərli araba tərəfindən daşınırdı və mərmilər 2,5 girvəngə (təxminən 1 kq) ağırlığında idi. Digər üç top isə dəvə üzərində daşınırdı və zənburəkçilər tərəfindən atılırdı. Bu toplar qalanın müdafiəsi zamanı istifadə edildiyi üçün qalada saxlanırdı.
Sosial-iqtisadi həyat
Ticarət əlaqələri
XVIII əsrdə Maku xanlığında ticarət daha çox əmtəə mübadiləsi formasında aparılırdı. Pulun qıtlığı onun geniş miqyasda mübadilə vasitəsinə və bazarda əsas alqı-satqı vasitəsinə çevrilməsinə imkan vermirdi. Türk tacirləri Azərbaycanda gümüşün az olması fürsətindən istifadə edərək Azərbaycanın sərhəd şəhərlərinə külçə və akçe şəklində pul gətirir, mallar alır, Türkiyə və Şərqi Avropada satır və böyük gəlirlər əldə edirdilər. Hələ XVIII əsrin əvvəllərindən türk tacirləri yüzlərlə dəvə karvanı ilə Azərbaycanın sərhəd şəhərlərinə gəlir, Təbriz sənətkarlarının köməyi ilə gətirdikləri gümüşdən yerli sikkələr zərb edir, əldə etdikləri pullarla mal alırdılar.
Maki tacirləri İstanbul, Qars, İrəvan, Gəncə, Bakı, Tiflis, Xoy və Təbrizə xammal aparır, bu şəhərlərdən xanlıq əhalisinin istehlakı üçün zəruri sənaye və sənətkarlıq malları gətirirdilər. Xanlığın ilk yarandığı dövrdə əsas ticarət Osmanlı şəhərləri ilə idi. Türk tacirləri isə yüzlərlə dəvədən ibarət karvanlarla Azərbaycanın sərhəd şəhərlərinə, Makuya gəlir, alış-veriş edirdilər. Çox vaxt Anadoludan mal əvəzinə külçə, gümüş və ya sikkə gətirirdilər.
Makunun sərhəddində məskunlaşan Milan, Hayadaranlı və Cəlali tayfalarının Anadolu dan gəlib oraya gedən tacirləri qarət etməsi Anadolu ilə ticarətin azalmasına səbəb oldu. Lakin Anadolu və Maku xanlığının sərhəd elləri ilə kəndliləri arasında bazar mübadiləsi genişlənirdi. Anadolu və Maku xanlığının əhalisi hər iki ölkədə sərbəst səyahət edir, mal mübadiləsi aparırdılar. Bu səbəbdən Maku xanlığı ilə Türkiyənin sərhəd bölgələri arasındakı ticarət bir növ daxili ticarət idi. A. Coberə görə, sərhəd camaatı orta hesabla 1 milyona yaxın qoyunu satmaq üçün İstanbula aparırdılar.
Azərbaycanın cənub-qərb xanlıqlarının, eləcə də Maku xanlığının Gürcüstan la ticarət əlaqələri güclənirdi. Gürcü çarlarının himayəsi nəticəsində gömrük rüsumundan azad edilən gürcü tacirləri Gürcüstan da, Rusiya da və Avropa da istehsal olunan malları Azərbaycan şəhərlərinə, həmçinin Makuya gətirir, əvəzində isə xammal alırdılar. Azərbaycanda gümüşə böyük ehtiyac olduğundan gürcü tacirləri Azərbaycana mal və məmulat əvəzinə tez-tez gümüş sikkələr gətirirdilər.
XVIII əsrin sonlarında Cənubi Azərbaycan xanlıqlarının və Maku xanlığının Rusiya ilə ticarət əlaqələri genişlənirdi. Rusiya hökuməti xanlıqlardan rus tacirlərinə rüsumsuz ticarətə icazə verilməsini tələb edirdi. Maku xanlığında Hüseyn xan Bayat Rusiya nın himayəsi altına keçmək istədiyi üçün Rusiyanın bu istəyini qəbul etdi. Hüseyn xandan sonra hakimiyyətə gələn Əli xan da Rusiya ilə rüsumsuz ticarətin tərəfdarı idi. Xanlığın pambıq və yun məhsullarının çoxu Rusiyaya ixrac olunurdu.
Kənd təsərrüfatı və maldarlıq
Makunun 5 əsas mahalı Çaypara, Çaybasar, Azarkənarı, Kəclərat xanlığın təsərrüfat ərazisi idi. Çaypara mahalının mərkəzi olan Qaraziyyəəddin kəndi pambıqçılığın inkişafı ilə şəhərə və ticarət mərkəzinə çevrilmişdi. Çaypara mahalında çoxlu pambıq yetişdirilirdi. Mahal həm də geniş meyvə bağları və üzüm bağları ilə məşhur idi. Burada bitki yağı hazırlamaq üçün zeyrək kimi yağlı toxumlar yetişdirilirdi. Hazırlanmış bitki yağlarından qida məhsulu kimi deyil, yanacaq kimi istifadə olunurdu. Belə ki, hərbi kazarma və qalalar bu yağlardan əldə edilən yanacaqlar vasitəsilə işıqlandırılırdı.
Çaypara bölgəsi geniş meşələrə malik idi. Çayparada texniki bitkilərdən başqa çoxlu miqdarda ağ, sarı buğda və çovdar becərilirdi. Bu buğda qaba dənəli və gözəl olsa da, keyfiyyətcə kənd yerlərində yetişdirilən buğda növündən aşağı idi. Dağ kəndlərinin yay qırmızı və ağ buğdası kiçik, uzun, şəffaf və dolğun idi. Pişirmə zamanı onların artımı kifayət qədər yüksək, çörəkləri isə şirin və dadlı idi. Çayparada torpaqlar həddən artıq münbit olduğundan mülkədarlar torpağı kəndlilərə verməklə yanaşı, qızıl pula rəiyyət olmaq hüququnu da satırdılar. Ona görə də bu bölgədəki əkin sahələrini “zər hərid” adlandırırdılar. Bu torpağı becərən kəndli və ya əkinçi bütün vergilərlə birlikdə zərhərid vergisini ödəyirdi.
Çaybasar bölgəsinin torpağı çınqıllı, suyu Çaypara ilə müqayisədə az olduğu üçün çox münbit deyil. Bu rayonda pambıq, buğda, arpa, qarğıdalı əkilirdi. Rayonun mərkəzi Ərəblər kəndi idi. Sarısubasar bölgəsi Sarısu çayı ətrafında Türkiyə sərhədində yarı qayalıq təpələrdə yerləşirdi. Onların kəndlərinin bir qismi düzənlikdə, bir qismi isə dağlıq ərazidə idi.
Maku xanlığında üzümçülüyün çox inkişaf etdiyi yerlər Qaraqoyunlu və Maku şəhəri nin ətrafı idi. Maku şəhərində yaşayan 250 erməni ailəsi şərabçılıqla məşğul olurdu. Qaraqoyunluda yaşayan Qaraqoyunlu türkləri Əli Allahı təriqətinə mənsub olduqları üçün şərabı haram saymırdılar.
Maku xanlığının dağ kəndlərində, Sökmənabad və Qaradərədə isə çovdar, arpa və bir növ qırmızı buğda yetişdirilirdi ki, bu da yerli əhalinin tələbatını ödəyirdi. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, Makuda hər il 10 min hektar sahədən 8 min ton taxıl, 5 min hektar sahədən 5 min ton arpa, 1120 ton noxud və mərcimək, 750 hektar sahədən 2850 top pambıq toplanırdı.
Maku xanlığında heyvandarlıq digər xanlıqlara nisbətən daha çox inkişaf etmişdir. Xanlıq ərazisində Şeyx Şilə, Sədəlli, Nəvir, Nalçılar, Abbas bulağı, Ağa Molla İsmayıl, Kürəsin, Əbaqiyə kimi gözəl yaylalar və yaylaqlar var idi. Bir vaxtlar Monqol xanları yay aylarını Maku yaylasında keçirirdilər. Bundan başqa xanlığın Təlimxan, Dambat, Ağgöl, Qarabulaq, Divəç, Sarıç kimi çoxlu qışlaqları var idi. Böyük yaylaq və qışlaqların olması heyvanların yetişdirilməsi, xüsusilə qoyunçuluğun inkişafı üçün əlverişli şərait yaradırdı. Qoyunlarla yanaşı inək, camış, at, dəvə və s. yetişdirilirdi. Vergiyığanlarının dəftərlərinə görə, xanlıqda 160 min xırdabuynuzlu mal-qara, 15 min inək və öküz, 1200 camış, 500 qatır, 8 min at və eşşək varidi. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, insanlar daha az vergi ödəmək üçün mal-qaranın sayını bilərəkdən azaldıblar.
Torpaq mülkiyyət formaları
Maku xanlığında aşağıdakı torpaq mülkiyyət formaları mövcud idi:
Maku xanlığının Türkiyə ilə qonşu olması və müəyyən dövrlərdə Osmanlının hökmranlığı altında olması nəticəsində torpaq mülkiyyəti formalarında Osmanlı İmperiyasının müəyyən təsiri də müşahidə olunurdu. Belə ki, Maku xanlığında zeəmet, timar, ev-ocaq və ya “ocaqlıq evcik”, “at-arpa” kimi torpaq mülkiyyət növlərinə rast gəlmək mümkündür.
Xanları
Makinskilər
Maku xanı Hüseyn xanın oğlu Əhməd xan 1828-ci ildə İrəvana köçərək, 1830-cu ildə İrəvan xan ailəsindən Lalə xanımla evlənir. İrevanda yaşayan bu soy Rusiyada Makinskilər (rusca "Maku") kimi tanınır. Makinskilər nəslinin tanınmış nümayəndələrindən biri Teymur bəy Makinskidir.
Teymur bəy Makinskinin əmisinin oğlu, 1908-ci ildə Peterburq Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmiş Abbasəli bəy Makinski Azərbaycan hökumətinin İrəvandakı daimi nümayəndəliyində çalışmışdır. O, 26 mart 1938-ci ildə güllələnmişdi.
Zülfiqar bəy Məhəmmədqulu bəy oğlu Makinski 1885-ci ildə İrəvan şəhərində anadan olmuşdu. Peterburq Universitetinin hüquq fakül- təsini bitirmişdi. (1904-1911). Zülfiqar bəy Makinski 1918-1920-ci illərdə ADR-in mühim mə- murlarından idi. Zülfiqar bəy Makinski 1923-cü ildə Ərzaq nazirliyinin maliyə şöbəsinin rəisi idi.
Bu soyun məşhur nümayəndələrindən biri Aleksandr (İskəndər) xan İmperator hüquq məktəbində oxumuşdu. Rokfeller fondunun Lissabon və Paris filallarında çalışmışdı. Fransanın Almaniya tərəfindən istila edilməsindən sonra ölkədən çıxmaq istəyən alim və dirənişçilərə yardım etmişdi. Ölkə qəhrəmanı Jan Mulanı ölümdən qurtarmışdı. Aleksandr (İskəndər) xan Makinski 1941-ci ildə Amerikaya yollanmışdı. 1964-cü ildə Koka-Kola kompaniyası nın vitse-prezidenti olmuşdu. Aleksandr (İskəndər) xan Makinski "Legion Honor" və "Akademik Palm" ordenləri ilə təltif olunmuşdu.
Əhali
Əhalinin sosial tərkibi mülkədarlar, məaflar, rəiyyət, rəncbərlər olmaqla bir neçə qrupa bölünürdü. Maku xanlığında mülkədar zümrəsinə başda xan оlmaqla, оğulları, qızları, qоhum-əqrəbaları, vəzirlər, ali ruhanilər, məliklər, naiblər, sultanlar, bəylər, ağalar, bir sözlə tiyulu, sоyurqalı оlan bütün fеоdallar daxil idilər.
Vеrgidən azad şəxslərə məaflar dеyirdilər.
Kəndli təbəqəsi rəiyyət adlanırdı. Maku kəndlərinin 80-85 % rəiyyətlərən ibarət idi. Bu kəndlilərin pay torpağı, cütcülük avadanlıqları varidi. Maku xanlığında rəiyyət özü də 3 təbəqəyə bölünürdü - hampa, yarıhampa və dırnaq.
Xanlıq dönəmində maliklərin, mülkədarların mülklərində çalışıb müəyyən pay alan kəndli zümrəsi də vardı ki, оnlar rəncbər adlanırdılar.
Maku kəndlilərinin ən aşağı təbəqəsi qaralar və ya bekarlar adlanırdı. Bu kəndlilər hər şeyini itirən və pul va ya başqa bir şey qarşılığında ağa üçün çalışan kəndlilər idi.
Xanlığın əhalisi Azərbaycan türkləri və çox az sayda da kürdlər dən ibarət idi. Əhalinin 900 ailəsi Əhl-Haqq (Yərsanizm) dininə etiqad edirdi. Xalq arasında sünnilər qaraqoyunlu, şiələr isə ağqoyunlu adlanırdı.
Maku əhalisi 4 elə, hər el isə bir neçə uyruğa bölünürdü. Kürəsinlər (türkdürlər) oturaq həyat yaşayırdılar. Haydaranlı eli yarı köçəri, Milan, Zilan və Cəlali elləri isə köçəri idilər. Kürəsinlər Qaradərə mahalında, Ağbulaq, Muhur, Məlhəmli kəndlərində yaşayırdılar. Əsas məşğuliyyətləri əkinçilik və maldarlıq idi.
İsihazm
İsiházm - (q. yunanca ἡσυχία, «sakitlik, sükunət, təkliyə çəkilmə») — Şərq Ortodoks Xristianlığında (Pravoslavlıqda) mistik dünyagörüşü. Xristianlıqda abid və rahib həyatının əsasını təşkil edir.
Yaranması və inkişafı
XIII-XIV əsrlərdə Şərq Xristianlığında rahiblərin arasında “İsihazm” adlanan mistik təlim yayılmışdı. Bu mistik cərəyanın ardıcılları günlərini İsaya “ağıllı” dua etməklə keçirirdilər. Bu cür dualar sonradan adi xristianlar tərəfindən də kilsələrdə yerinə yetirilirdi. Onları icra etmək üçün müəyyən hala daxil olmaq lazım idi. Duada diqqətin yalnız İsaya yönəldilməsi nəfəsin tənzimlənməsi yolu ilə əldə olunurdu. Nəfəsin tənzimlənməsinin müxtəlif metodları var idi. Onlardan ən çox istifadə olunanlar Simeon və Nikiforus (XIII əsr) tərəfindən tətbiq edilmişdi.
Nikiforusa görə, insan daim dua halında olmalıdır. Lakin bu “təbii” hal insanı əhatə edən dünyavi şeylərə bağlılıq ucbatından pozulur. Tanrıya ibadət etmək əvəzinə insanlar onlara fikir verirlər. Buna görə də Tanrı ilə daim əlaqə saxlayan adam, öz ağlını səfərbər etməli, “Mən”ini məhdudlaşdırmalıdırlar. Buna nail olmaq üçün, nəfəsin tənzimlənməsi yolu ilə müəyyən psixiki hala daxil olmaq lazımdır.
İsihazmın ən görkəmli nümuyəndələrindən biri Qreqorios (Greqorios) Palamas olmuşdur (1296-1359). O hesixazmı Barlaam adlı keşişin tənqidlərindən müdafiə edirdi. Barlaam yazırdı ki, hesixazmla məşğul olan rahiblərin təcrübəsi cəfəngiyyatdır və təhlükəli heresdir. Bu fikri davam edərək o yazırdı ki, onlar ağıl ilə ruhun, ruhun isə mifik varlıqlarla vəhdətdə olmasını, eyni zamanda ruhun Tanrını görmək iqtidarında olmasını iddia edirlər. Bu cür hallara daxil olmaq üçün onlar, psixikaya təsir edən vasitələrə əl atırlar. Bu vasitələrdən ən başlıcası nəfəsin tənzimlənməsidir. Barlaama görə isixazm heresdir (küfrdür).
Qreqorios Palamas ilə Barlaamın arasında gedən mübahisələr getdikcə dərinləşirdi. Öz fikirlərini əsaslandırmaq üçün, həm Varlaam, həm də Qreqorios «Korpus Areopagitikuma» istinad edirdilər. Qreqorios Palamas “sükutda” olan rahibləri müdafiə etmək üçün «Sükutda olan müqəddəslərin müdafiəsinə dair» adlı silsilə risalələr yazmışdır.
Nəhayət bu məsələyə 1341-ci ildə Konstantinopolisdə (İstanbulda) yığılan Kilsə Məclisində baxılmışdır. Burada Varlaamın fikirləri pislənmişdir. O tövbə etməyə məcbur olmuş, sonra isə İtaliyaya getmişdir. Qreqorios Palamasın Tanrı haqqında birbaşa bilik əldə etməyin mümkünlüyü haqqında fikirləri isə o Kilsə Məclisi tərəfindən dəstəklənmişdir.
Qreqorios Palamasın təlimi
Qreqorios Palamas hesab edirdi ki, Tanrı tərəfindən yaradılmış təbiət məxluqdur. Təbiətdə (fisisdə) Tanrının dünya və insan haqqında niyyətləri öz əksini tapmışdır. Buna görə də təbiət yalnız Tanrı ilə ünsiyyətdə özünün əsl mahiyyətini göstərir. Bu kamillik, yerə enmiş Tanrı-insan İsada nümayiş olunmuşdur. İnsan ruhunun düşkünlük halında olmasına baxmayaraq, o Tanrıya yönələ bilər. İnsan şüuru Tanrını birbaşa duya bilməz. Bunu yalnız bənzətmə (analogiya) və ya Tanrı olmayan hər şeyi inkar yolu ilə əldə etmək mümkündür. Eyni zamanda Palamas, əşyalar vasitəsi ilə Tanrının intuitiv duyulmasının mümkünlüyünü iddia edirdi. Çünki hər şeydə Tanrının enerjiləri və ideyaları vardır. Yunan fəlsəfəsinə mənfi münasibətini bildirən Palamas deyirdi ki, filosoflar onlara verilən müdriklikdən layiqincə istifadə edə bilmədilər, Tanrıya doğru yönəlmədilər. Bunu yalnız hesixazmda olan rahiblər edə bilmişdirlər.
Daha sonra Palamas hesab edirdi ki, insan bədənin, ruhun və mənəviyyatın vəhdətindən ibarətdir. İnsan mənəviyyatı Tanrının tərkib hissəsi hesab edilən Müqəddəs Ruhla vəhdətdədir. Əgər insan bu təbii vəhdətdən imtina edərsə, o zaman insaniyyətini itirir və özünü ölümə məhkum edir. Beləliklə, insanda Tanrının obrazı vardır. Bu obraz təkcə mənəviyyatla məhdudlaşmır. Tanrının daha bir tərkib hissəsi olan İsa, özu dünyaya gəlib insan bədəninə daxil olaraq, onu müqəddəsləşdirmişdir. Buna görə də insan ruhu üçün, bədən zindan deyil. Əksinə ruh bədəni sevir və onunla vəhdətdədir. İnsan həyatında günahdan başqa heç bir pislik yoxdur. İsanın gəlişindən sonra isə, hətta ölüm belə dəhşətli və mənasız bir şey deyil. O yalnız müqəddəs “sükuta” çevrilmişdir.
İnsanı bədən və ruhun vəhdətində görən hesixazm ardıcılları, dualarda hər ikisinin iştirakını vacib hesab edirdilər. Hətta kilsədə icra edilən ibadətlərdə, ruhla birlikdə bədən də iştirak edir. Bədəni, yalnız onun ruha qarşı üsyan etdiyi təqdirdə məhdudlaşdırmaq lazımdır.
İnsan həyatının mərkəzi onun qəlbində yerləşir. Buna görə də dua qəlbdədir. İbadət edən rahib düşüncəsini qəlbinə salaraq özündə İlahi həyatı açır. Bu cür fikirlər də Palamasın təlimində əhəmiyyətli yer tutur.
Məhəbbətlə dolu Tanrının oğlu İsa, öz İlahi mahiyyətini insan təbiəti ilə birləşdirmişdir, yerə enib insan həyatını yaşamışdır. Eyni zamanda o, daim kilsə ayinlərini icra edən hər bir xristianla eyniləşir, onunla bir bədən təşkil edir. Bu vəhdətin nəticəsində o, insan ruhunu nurla doldurur, ona İlahi biliklər verir. Beləliklə İlahini insan xaricdə deyil, öz daxilində axtarıb tapmalıdır. Palamasın daxili nur haqqında baxışları yeni platoçu mistikasında olan məqamları təkrarlayır.
Rəhimabad (İran)
Rəhimabad — İranın Gilan ostanında yerləşən şəhər. Rəhimabad əhalisinin əksəriyyətini giləklər təşkil edir.
Ölümcül order (film, 1990)
Ölümcül order — 1990-cı ildə Daran Sarafyan tərəfindən çəkilən ABŞ filmidir.
Artemisia anethifolia
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
İstinadlar
Artemisia anethifolia Artemisia anethifolia
Bleasdalea bleasdalei
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Anxel Lulio Kabrera
Anxel Lulio Kabrera (Ángel Lulio Cabrera; ) — Argentina botaniki.
Elmi fəaliyyəti
Anxel Lulio Kabrera toxumlu bitkilər və yosunlar üzrə ixtisaslaşmışdır.
Kanada FİFA Dünya Kubokunda
Kanada milli futbol komandasının FİFA Dünya Kubokunda rekordları və iştirakı qeyd olunmuşdur. Kanadanın FİFA Dünya Çempionatında ilk dəfə 1986-cı ildə iştirak etmişdir.
Cavadxanlı
Cavadxanlı — Azərbaycan Respublikasının İmişli rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Kənd əhalisinin sayı 1139 nəfərdir ki, onun da 552 nəfəri kişi, 587 nəfəri isə qadındır.
Agusta
Agusta, vertolyot və təyyarə mühərrikləri istehsal edən bir İtaliya şirkətidir. Şirkət son dəfə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin 50 helikopterlik tender layihəsini qazanmışdır.
Eymur
Eymur — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Ağdaş rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində yerləşir. Kür çayının sahilində, Şirvan üzündədir. Oykonim türkdilli eymur tayfasının adı ilə bağlıdır. Etnotoponimdir. Eymurlar və ya emirlər/imirlər XII əsrdə səlcuq yürüşlərində fəal iştirak etmiş, Səfəvilər dövlətinin ictimai və siyasi həyatında müəyyən rol oynamışlar. Gədəbəy rayonunda yaşayan eymurların (emirlərin) adı ilə bağlı Emir çayı, Emir kəndi, Emir Bozdağı və s. coğrafi adlara rast gəlmək mümkündür.
Vaxtı ilə Teymurləng (Topal Teymur) tayfaları ilə Ağdaş rayonu ərazisində Kür çayının qırağında düşərgə salıb. Ərəbşəkilər, Eymurilər, Ağcaqovaq və s.
Coğrafiyası və iqlimi
Ağdaşdan 25 km uzaqlıqda, Yevlax rayonu ərazisində Kür çayının qırağında yerləşir.
Çavgun
Çavqun və ya Çarqun - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Şövt şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Coğrafi yerləşməsi
Maku şəhristanının Ətraf bölgəsində, Qaraqoyun kəndistanında, Maku şəhərindən 32 km cənub-şərqdədir.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 77 nəfər yaşayır (21 ailə).
Tsuqumi Oba
Tsuqumi Oba — yapon manqaka. Əsasən digər müəlliflərlə birgə işlərin üzərində işləyir. O, ən çox 2003 və 2006 illərin arasında çıxan, Takeşi Obata tərəfindən çizilən, Death Note manqa serialın müəllifi kimi bilinir.
Aranlı (Biləsuvar)
Aranlı (əvvəlki adı: Tatyanovka) — Azərbaycan Respublikasının Biləsuvar rayonunun Çinarlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Biləsuvar rayonunun Kirovka kənd Sovetindəki Tatyanovka kəndi Aranlı kəndi adlandırılmışdır. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 25 may 1991-ci il tarixli, 123-XII saylı Qərarı ilə Biləsuvar rayonunun Kirovka kənd Sovetindən Aranlı kəndi Çinarlı kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir.
Toponimikası
Kəndi XIX əsrin sonlarında Rusiyadan köçürülmüş ailələr salmışlar. 1991-ci ilədək Tatyanovski, Tatyanovka adlandırılmışdır. Oykonim "düzənlikdə yaşayanlar, arandan gələnlər" mənasındadır.
Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd düzənlikdə yerləşir. İran İslam Respublikası ilə sərhəddir.
Mədəniyyəti
Kənddə Aranlı kənd kitabxana filialı fəaliyyət göstərir.
Təhsil
Kənddə Aranlı kənd ümumi orta məktəbi fəaliyyət göstərir.
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.
İradə Hüseynova (biokimyaçı)
İradə Hüseynova (İradə Məmməd qızı Hüseynova; ) — AMEA Molekulyar Biologiya və Biotexnologiyalar İnstitutunun direktoru (2016-indi), biologiya elmləri doktoru, professor, Bakı Dövlət Universiteti Biologiya fakültəsi Fizika və molekulyar biologiya kafedrasının professoru (1999), AMEA-nın həqiqi üzvü (2014).
Həyatı
İradə Hüseynova 24 may 1965-ci ildə Naxçıvan MR-in Ordubad şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. İ.M.Hüseynova 1972-1982-ci illərdə böyük maarifçi Məhəmməd Tağı Sidqinin adını daşıyan 1 saylı orta məktəbdə təhsil almış və məktəbi fərqlənmə attestatı ilə başa vurmuşdur.
Anası Əsgərova Xanim Əsgər qızı 1932-ci ildə anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetinin biologiya fakültəsini bitirmişdir. 2004-cü ildə rəhmətə getmişdir. Uzun illər Ordubad şəhərində biologiya fənnini tədris etmiş, yüksək insani keyfiyyətlərə malik bir ziyalı kimi tanınmışdır.
Təhsili
1987-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Kimya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, universitetin Böyük Elmi şurasının zəmanətilə Azərbaycan EA Botanika İnstitutunun “Molekulyar biologiya” ixtisası üzrə aspiranturasına daxil olmuşdur. 1994-cü ildə “Buğda xloroplastlarının tilakoid membranının pigment-zülal komplekslərinin formalaşmasının genetik tənzimlənməsi” mövzusunda namizədlik, 2004-cü ildə “Buğdanın fotosintetik membranının piqment-zülal komplekslərinin formalaşması və yığılmasının molekulyar-genetik mexanizmləri” mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə edib. 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası AAK-nın qərarı ilə baş elmi işçi, 2009-cu ildə isə professor elmi adını alıb. 2007-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 2014-cü ildə isə həqiqi üzvü seçilmişdir.
Elmi Fəaliyyəti
Elmi fəaliyyətinə 1991-ci ildə Botanika İnstitutu-nun Məhsuldarlıq proseslərinin molekulyar-genetik əsasları (hazırkı Bioloji məhsuldarlığın fundamental problemləri) şöbəsində kiçik elmi işçi kimi başlayan İ.Hüseynova burada baş elmi işçi vəzifəsinə qədər yüksəlmişdir. 2010-cu ildə şöbənin tərkibində yaradılan Bioadaptasiya laboratoriyasının müdiri seçilmişdir. 2016-cı ildə AMEA Botanika İnstitutunun Bioloji məhsuldarlığın fundamental problemləri şöbəsinin bazasında yaradılan Molekulyar Biologiya və Biotexnologiyalar Institutunun (MBBİ) direktoru vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 2018-ci ildə AMEA-nın vitse-prezidenti, AMEA Rəyasət Heyətinin üzvü seçilmişdir. 2019-cu ildən AMEA-nın Biologiya və Tibb Elmləri Bölməsinin Elmi şurasının sədridir.
İradə Hüseynovanın elmi fəaliyyəti ali bitkilərin fotosintetik membranlarının piqment-zülal komplekslərinin sintezi, yığılması və formalaşması proseslərinin molekulyar-genetik mexanizmlərinin tədqiqinə, bitkilərin abiotik və biotik streslərə davamlılığının molekulyar-genetik və fizioloji-biokimyəvi əsaslarının aydınlaşdırılmasına həsr olunmuş, Azərbaycan və dünya elmi üçün əhəmiyyətli nəticələr alınmışdır.
İradə Hüseynova MBBİ Elmi şurasının və institutun nəzdində fəaliyyət göstərən Dissertasiya Müdafiəsi şurasının sədri, “AMEA-nın Məruzələri” jurnalının redaksiya heyətinin üzvü, AMEA-nın “Həyat Elmləri və Biotibb” jurnalının baş redaktorunun müavini, YUNESKO yanında “Bioetika, elmi biliklərin və texnologiyanın etikası” üzrə Milli Komitənin səlahiyyətli nümayəndəsinin müavinidir.
1999-cu ildən başlayaraq elmi fəaliyyətlə yanaşı, Bakı Dövlət Universitetinin (BDU) Biologiya fakültəsində “Molekulyar biologiya” fənni üzrə ümumi kursdan və müxtəlif ixtisas kurslarından mühazirələr aparır. BDU-nun Biofizika və molekulyar biologiya kafedrasının professorudur. Onun rəhbərliyi ilə 6 bakalavr və 20 magistr dissertasiyası müdafiə olunmuşdur.
Əsas elmi nailiyyətləri
Ali bitkilərin fotosintetik membranlarının əsas struktur-funksional komponentləri olan piqment-zülal komplekslərinin sintezi, yığılması və formalaşması proseslərinin molekulyar-genetik mexanizmləri kompleks şəkildə tədqiq olunmuş, bitkilərin ekstremal şəraitə uyğunlaşmasında fotosintetik dəyişikliklərin mümkün rolu müəyyənləşdirilmiş və bitkilərin abiotik (quraqlıq, şoranlıq, radiasiya) və biotik  (virus, fitoplazma, pas) streslərə qarşı davamlılığının molekulyar-genetik və fizioloji-biokimyəvi əsasları aydınlaşdırılmışdır.