cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycanda maşınqayırma sənayesi
Zabrat maşınqayırma zavodu
Zabrat maşınqayırma zavodu 1921-ci ildən fəaliyyət göstərir. Ərazisi 4.6 ha olub, 118 nəfər işçi heyəti vardır. Zavod buruq qüllələrin istehsalı üzrə ixtisaslaşmışdır. Hal-hazırda özüllər, metal konstruksiyaların istehsalı ilə fəaliyyət göstərir. Zavod APİ və İSO beynəlxalq sertifikatlara malikdir. Zavod qüllə özüllərini Rusiyaya ixrac edir.
Fars mifologiyası
"Haqqada"da təqdim olunan yəhudi mifologiyası fars mifologiyası ilə bağlıdır.
Azərbaycanda maşınqayırma sənayesi
Bakı neftqazmədən avadanlıqları zavodu
thumb Bakı neftqazmədən avadanlıqları zavodu 1967-ci ildən fəaliyyət göstərir. Zavodun ərazisi 1.6 ha-dır. Zavod neft avadanlıqlarının təmiri və servisi üzrə ixtisaslaşmışdır. İstehsal etdiyi məhsullar isə avtoçənlər, neft məhsullarının daşınması üçün avtoçənlər, borudaşıyan xüsusi qoşqular, nasos avadanlıqlarının göstərmək olar. Zavodda 70 nəfər işçi çalışır.
Balaxanı maşınqayırma zavodu
Balaxanı maşınqayırma zavodu 1900-cü ildə yaranmışdır. Zavod qazma baltaların və alətlərin istehsalı üzrə ixtisaslaşmış, boru tutucular, metçiklər, kolokovlar, baltalar, karbiratorlar, frezervlərin istehsalı ilə məşğuldur. Zavodun ərazisi 3 ha-dır. Hal-hazırda zavodda 84 nəfər işçi çalışır. Zavod İSO beynəlxalq sertifikatına malikdir.
Səbail maşınqayırma zavodu
Səbail maşınqayırma zavodu 1906-cı ildə yaranmışdır. Zavod neft mədən alətlərinin və elevatorların istehsalı üzrə ixtisaslaşmışdır. Zavodun ərazisi 1.7 ha, işləyənlərin sayı isə 50 nəfərdir. Zavod İSO beynəlxalq sertifikatına malikdir.
Azərbaycan Elmi Tədqiqat və Layihə Konstruktor Neft Maşınqayırma İnstitutu (AZİNMAŞ)
thumb Azərbaycan Elmi Tədqiqat və Layihə Konstruktor Neft Maşınqayırma İnstitutu (AZİNMAŞ) 1931-ci ildə yaranmışdır. AZİNMAŞ-nun fəaliyyət sahəsi yerüstü neft mədən avadanlıqlarının layihələndirilməsidir. İstehsal etdiyi məhsullara neft maşınqayırması alət və avadanlıqlarını göstərmək olar. İnstitutun ərazisi 4.0 ha, orada çalışanların sayı 70 nəfərdir. İxrac məhsulu kimi qazma qurğusu, ixrac olunan yer isə BƏƏ-dir. İnstitutun İSO beynəlxalq sertifikatı var.
Azərbaycan Maşınqayırma Texnologiya İnstitutu
Azərbaycan Maşınqayırma Texnologiya İnstitutu 1961-ci ildə yaranmışdır. İnstitutun ərazisi 6.0 ha, işləyənlərin sayı 70 nəfərdir. İnstitut öz fəaliyyət sahəsini texnologiyaların və qeyri-standart avadanlıqların layihəsində əks etdirir. İstehsal etdiyi məhsullar sırasına muftanı göstərmək olar.
“Neftmaş” Xüsusi Konstruktor Bürosu
“Neftmaş” Xüsusi Konstruktor Bürosu 1966-cı ildə yaradılmışdır. İnstitut öz fəaliyyətini “AZİNMAŞ” layihə institutunda davam etdirir. İnstitutun fəaliyyət sahəsinəyeraltı neft avadanlıqlarının layihələndirilməsi, istehsal etdiyi məhsullar isə pakerlər, klapanlar, dərinlik nasoslarının təmiri, fontan quyuları üçün xüsusi kompleks hissələrin hazırlanmasını göstərmək olar. İnstitutda 25 nəfər çalışır. İxrac məhsulları kimi pakerlər, klapanlar, neft-qaz quyuları üçün xüsusi alətlər, neft avadanlıqlarının hissələrini göstərmək olar. İxrac edilən ölkə Rusiyadır. İnstitut beynəlxalq İSO sertifikatına malikdir.
“Azərdövlətmaşlayihə” İnstitutu
“Azərdövlətmaşlayihə” İnstitutu 1968-ci ildə yaranmışdır. İnstitut öz fəaliyyət sahəsi maşınqayırma üzrə layihə işləridir. İnstitutda 22 nəfər çalışır. İnstitut layihə işləri ilə bağlı xidmətləri təklif edir.
NGC 5370
NGC 5370, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Böyük Ayı bürcü istiqamətində yerləşir. SB0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Kozyak SES
Kozyak SES — 1994-cü ildən 2000-ci ilə qədər Treska çayı və süni Kozyak gölü üzərində qurulmuş Şimali Makedoniyayay məxsus olan su elektrik stansiyası. Şimali Makedoniyada ən böyüyü və ən yüksək bəndə (hündürlüyü 130 m) sahib su anbarıdır. Ölkənin qərb hissəsində, Makedonski Brod icmasında (Skopyedən 45 km məsafədə) yerləşir. Anbarın tikilməsində əsas məqsəd daşqınların qarşısını almaqla elektrik enerjisi istehsal etmək və çayın axınını idarə etmək olur. Elektrik stansiyası Çinin birbaşa maliyyə dəstəyi ilə tikilib və müstəqil Makedoniya Respublikasında tikilmiş ilk elektrik stansiyasıdır.
Maliyyələşdirmə
Bəndin tikintisi 1994-cü ilin avqustundan 2000-ci ilə qədər aparılmışdır. Dəyəri 173 milyon ABŞ dolları olmuşdur. Əvvəlcə tikinti 8% dərəcəsi ilə 93 milyon dollar kredit götürən hakim partiya olan Makedoniya Sosial Demokrat Birliyi tərəfindən təşkil edilir. Çin şirkəti Haynan ilə elektrik stansiyasının inşasına kömək haqqında müqavilə imzalanır, lakin şirkət olduqca tez iflas edir və direktoru həbsxanaya atılır. Tikinti təhlükə altında qalır. Bununla belə Daxili Makedon İnqilabçı Birliyi - Makedonyanın Milli Birliyi Demokratik Partiyası elektrik stansiyasının tikintisi üçün lazım olan vəsaitin 70% -ə qədər təmin edərək layihəni bərpa edə bilirlər.
Tikinti
1996-1998-ci illərdə Sosial Demokrat Birliyinin hakimiyyəti dövründə bütün elektrik avadanlıqlarının alınması və quraşdırılması daxil olmaqla hazırlıq işləri aparılır. Su anbarının doldurulmasına 2003-cü ilin mayında başlanılır, hər iki aqreqat müvafiq olaraq 2004-cü ilin iyul və sentyabr aylarında istifadəyə verilir. İnşaat Makedoniyanın ELEM və Çinin CWE şirkətləri tərəfindən həyata keçirilmişdir.
Təmir-bərpa
İlk planlaşdırılan avadanlığın təmiri yalnız 2007-ci ildə baş tutur, o zaman güclü titrəmə səbəbindən generatorlar dəyişdirilir. Tam miqyaslı yenidənqurma zamanı turbinlər dəyişdirilməsi və ümumi gücü 100 mVt-a qədər artırılması baş verir. 2010-cu ilin avqust ayına qədər illik elektrik enerjisi istehsalı 190 milyon kVt təşkil etmişdir. Bu isə 2006-cı ildən bu yana bir rekorddur.
Kamran Şabanov
Həyatı
Kamran Şabanov 21 noyabr 1995-ci ildə Qax rayonunun Marsan kəndində anadan olmuşdur. Hərbi xidməti bitirdikdən sonra bərbər kimi çalışmağa başlamışdır.
Hərbi xidməti
Kamran Şabanov 2013-cü ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında müddətli həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu olmuş, Müdafiə Nazirliyinin “N” saylı hərbi hissəsində xidmət etmişdir.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Kamran Şabanov 2020-ci il sentyabrın 27-dən Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsində könüllü baş atıcı olaraq iştirak etmişdir. Füzulinin və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Kamran Şabanov 8 noyabr 2020-ci ildə Şuşa istiqamətində döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən həlak olmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Kamran Şabanov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Kamran Şabanov ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Kamran Şabanov ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Yaroslav Veşin
Yaroslav Veşin - çex rəssamı.
Həyatı
XIX əsrin sonları XX əsrin əvvələrində yaşayıb yaratmış Bolqarıstan incəsənətin görkəmli nümayəndələrinədən biri də Yaroslav Veşin olmuşdur.Yaroslav Veşinin yaradıcılığına böyük təsir göstərən amillərdən biri, həmin dövrun başıbəlalı dövləti olan Bolqarıstanın da iştirat etdiyi I Balkan (1912) müharibəsi olmuşdur. Veşin müharibəyə həsr etdiyi əsərində süngü, xəncərlərin təsvir olunduğu tabloda bolqar əsgərlərin qəhrəmanlığını göstərmək istəyirdi.
Yaroslav Franti Veşin 23 may 1860-ci ildə anadan olmuş Bolqarıstanda işləmiş Çex rəssamı idi.O, portret janrın ustası kimi, Balkan müharibəsinə həsr etdiyi əsərində döyüş səhnələrini realistcəsinə təsvirini vermişdir. Veşin Çexiyanın Vraniya şəhərində dünyaya göz açmışdır, həmin şəhər indiki Mərkəzi Bohemiya regionun Kladno şəhəridir.
O, ilk təhsilinin Praqa İncəsənət Akademiyasından alaraq sonra 1881-ci ildə təhsilini Münhen Rəssamlıq akademiyasında davam etdirmişdir.1883-cü ildə buranı bitirir. Ali təhsil alandan sonra Y.Veşin Münhendə və Slovakiyada işləməyə başlayır.Onun burada işlədiyi dövrdə Solvak kənd həyatı ilə bağlı gözəl rəsım əsərlərini yaradır.
Y.Veşin 1897-ci ildə Bolqarıstana gəlir və ömrunun sonona kimi burda çalışmağa başlayır.1904-cü ilə qədər Sofiya Milli incəsənət Akademiyasında professor kimi rəssamlıq üzrə işləyir.Burada gözəl sənət əsərləri yaradır. "Kəndli" (1899), "Radomir" (1897), " Sofiyada" (1899) "At bazarı" (1899) və əsrləri omum bolqarıstanda yaşadığı dövrun məhsullarıdır. 1904-ci ildə Akademiyada Baş rəssam oldu.Ounu yaradıcılığın sonrakı əsərləri "Kömürçü" (1910), "Od doğrayanlar" (1910), "Ovçu və İtlər" (1911) və digərlərini göstərmək olar.
Onun işlərinin çoxu Sofiya Milli Təsviri İncəsənət müzeyində saxlanılır.Veşin özundə sonra rəssamlar yetişdirdi.Onun tələbələrindən Nikola Petrov, Mixov və başqa Bolqar rəssamların adını çəkmək olar.
Qustav
Qustav (Gustav; Gustav) — ad.
Suprefektura
thumb|270px|[[Verdendə yerləşən suprefektura.]] Suprefektura  — Fransada rayonların inzibati mərkəzi. Suprefekt tərəfindən idarə olunur. Əgər rayonun mərkəzi həm də departamentin paytaxtıdırsa, artıq suprefektura deyil prefektura adlanır. Buna görə Fransada üç yüzdən artıq rayonunun olmağına baxmayaraq, təxminən yüzdən az suprefektura mövcuddur.
Suprefektura, həmçinin, suprefektin və onun inzibati xidmətlərinin yerləşdiyi bina adlanır.
"Su" ön şəkilçisi burada fransız dilində olan "sous" ön sözünə uyğun gəlir.
Digər ölkələrdə
Afrikanın keçmiş Fransız müstəmləkələrində bəzi inzibati vahidlər də suprefektura adlanır.
Tzin sülaləsi
"Suprefektura" termini Çin dilindəki tin (厅) tərcüməsi kimi istifadə olunur — "Oşan lüğətinin təsviri ilə "milli azlıqların məskunlaşdığı bölgələrə tabe olan bir vilayət əvəzinə" 府 (fu) inzibati rayon.
Hərdən tin «rayon» kimi də tərcümə olunur.
Yuxarı Mərcanlı
Yuxarı Mərcanlı — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun Böyük Mərcanlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Tarixi
Kənd 1993-cü ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.
Qarovulbazar
Qarovulbazar — Özbəkistanın Buxara vilayətində şəhər.
Əhalisi
2010-cu ilin məlumatlarına görə Qarovulbazarda 9.249 nəfər yaşamaqda imiş.
Pak (ad)
Pak — ad.
İnerka gölü
Gölün uzunluğu 3 kilometr, maksimal eni 215 metrdir. Maksimal dərinlik - 12 metr (orta dərinlik - 7 m), sahəsi isə 0,437 km²-dir (təxminən 44,2 hektar). Uzunsov formada olan İnerka axmaz göl hesab olunur. O Sura çayının qədim yatağında su-erozion proseslər nəticəsində meydana gəlmiş meandrın axmaza çevrilməsi nəticəsində formalaşmışdır. Göl şirin suludur və şəffaflığı 2 metr dərinliyə qədər saxlanılır.
Diffuzionizm
thumb|300px|XX əsrin əvvəllərində [[Heliosentrik sistem fikrinin tərəfdarlarının diffuziya hadisəsini özündə əks etdirən modeli]] Diffuzionizm ( — tökülmə, sızma), mədəni diffuzionizm, transkultural diffuzionizm  — mədəniyyətin bir mərkəzdən digərinə sosial inkişafın əsası kimi baxan sosial antropologiya, mədəni antropologiya, mədəni coğrafiya və etnoqrafiya (etnologiya), mədəniyyətşünaslıq, arxeologiya, sosiologiya istiqamətləri.
İnerka gölü
İnerka gölü müxtəlif növ balıqlar, sahildə su quşları ilə zəngindir. Göl ətrafını enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı meşə zolağ əhatə edir. 1983-cü il 6 mart tarixində Mordoviya ASSR-nin Nazirlər Sovetinin qərarı ilə gölə respublika əhəmiyyətli təbiət abidəsi statusu verilmişdir. .
Diffuzionizm
Bu istiqamət təkamülçülərə reaksiya olaraq inkişaf etdi. Sonunculardan fərqli olaraq, diffuzionistlər əsasən fəth, ticarət, müstəmləkəçilik və yalnız ikincisi — inkişafın intrasistem amilləri kimi mədəniyyətin yayılması vasitələrinə diqqət yetirirdilər. Diffuzionizm bəşəriyyətin ilk tarixinin öyrənilməsinə əsas diqqəti yönəltdi.
İnerka gölü
1990-cı illərdə mütəxəssislərin müşahidələri nəticəsində məlum olmuşdur ki, İnerka gölü ilə Sura çayı arasındakı kiçik bərzəx ərazinin ölçüsü ildən ilə azalır (1991-ci ildə bu məsafə 50-60 metr olub). Nəzərə alsaq ki, gölün səviyyəsi Sura çayından nisbətən yüksəkdə yerləşir və gölün çayla birləşməsi zamanı gölün suyu çay yatağına axacaq. Sonda göl bataqlığa çevriləcək. Bunları nəzərə alaraq çay yatağı bu ərazidən 350 metr uzaqlaşdırılmış və göl xilas edilmişdir.
Diffuzionizm
Diffuziyaçı fikirlər Avstriya və Almaniya kimi ölkələrdə ən çox yayılmışdır.
İnerka gölü
Maraqlıdır
Hər il oktyabrın sonunda göl ətrafında avtomobillərin trofi-reyd "İnerka" yarışması keçirilir. Qış aylarında isə "Buz dövrü", "Ulduzlar buz üzərində" teleşounun çəkilişləri aparılır, eləcə də müxtəlif idman yarışları, konsertlər və rəqs meydançaları təşkil olunur.
Diffuzionizm
Diffuziya anlayışı
XIX əsrin sonu XX əsrin әvvәllәrindә antropologiyada tәkamül nәzәriyyәsinin çatışmayan cәhәtlәri vә qapalılığına cavab olaraq yeni fikirlәr vә ideyalar formalaşdı. Belә ki, bu dövrdә әldә olunan etnoqrafik materialların yalnız tәkamül ideyaları sistemindә tәdqiqi vә araşdırılması qeyri-mümkün olmuşdu. Bunun sayәsindә diffuzionizm cәrәyanı formalaşmışdı. Diffuzionizmin formalaşmasının ikinci mühüm sәbәbi isә araşdırmaların vә tәdqiqatların forma vә mahiyyәtinin dәyişmәsi idi. Belә ki, bu dövrdә tәdqiqatçıların özlәri bilavasitә tәrtib etdiklәri xüsusi proqramlar әsasında araşdırma vә tәdqiqatlar aparmağı digәrlәrinin topladıqları materiallardan istifadә etmәkdәn üstün tuturdular.
Diffuziya termini fizikadan götürülüb vә latın dilindә "nüfuz etmәk" mәnasındadır. Mәdәniyyәtin öyrәnilmәsi sahәsinә tәtbiq edilәn diffuzionizm termini müxtәlif xalqlar vә qәbilәlәr arasında mәdәniyyәtin vә onun elementlәrinin müxtәlif әlaqәlәr vasitәsilә yayılmasını nәzәrdә tutur. Bu әlaqәlәrin әn әsas formaları ticarәt, köçlәr vә işğallardır. Diffuzionistlәrin fikrinә görә tarixi inkişaf prosesinin әsas mahiyyәtini diffuziya, yәni әlaqәlәr, toqquşmalar, mәdәni elementlәrin әxz olunması, mәdәniyyәtin digәrlәrinin tәsiri ilә dәyişmәsi vә s. tәşkil edir. Tәkamülçülәrin әsas ideyalarından biri olan eyni tarixi şәraitdә vә eyni iqlim vә tәbii coğrafi mәkanda eyni mәdәni elementlәrin yaranıb inkişaf etmәsi ideyasını diffuzionistlәr qәbul etmirdilәr. Onların fikrinә görә insan mәdәniyyәtinin müxtәlif gerçәkliklәri vә elementlәri tarixi qanunauyğunluqların fәaliyyәti sayәsindә deyil, tәsadüflәr sayәsindә yaranır vә bir dәfә yaranmış bu elementlәr digәr әrazilәrә yayılır vә insan mәdәniyyәtinin tәrkib hissәsi olur.
Diffuzionistlәr
Diffuzionistlәr ümumiyyәtlә tarixi inkişaf qanunauyğunluqlarının olmasını inkar edirdilәr. Onlar tәrәqqi anlayışının nisbi olduğunu göstәrirdilәr. İnsan mәdәniyyәtinin bu vә ya digәr bir elementi hәr hansısa bir cәmiyyәtdә inkişafa sәbәb olursa, digәr bir cәmiyyәtdә deqredasiyaya gәtirib çıxara bilәr. Diffuzionistlәr mәdәniyyәt elementlәrinin mәkan-zaman daxilindә hәrәkәt etmәsini qәbul etdiklәri halda, tәkamülçülәrdә bu yox idi. Diffuzionizmin demәk olar ki, bütün qollarında әsas ideyalardan biri mәdәniyyәtin bir mәrkәzdәn digәr bölgәlәrә yayılması ideyasıdır. Tәsadüfi deyil ki, antropologiya tarixindә diffuzionistlәr mәdәniyyәt elementlәrinin kortoqrafiyasını vermәyә çalışan ilk tәdqiqatçılar olmuşlar. Әksәr diffuzionistlәr mәdәni tarixi areallar, mәdәni tarixi mәrkәzlәr kimi anlayışlardan istifadә edirdilәr. Bәzilәri isә bәşәr sivilizaiyalarının bir tarixi mәrkәzdәn yayılması ideyasını müdafiә edirdilәr. Diffuzionizmin әsas istiqamәt vә nümayәndәlәrindәn ibarәt olan Almaniyada tarixi mәdәni mәktәb özü dә iki qola bölünürdü. Frits Qrebner vә Vilhelm Şmidt. ABŞ-da bu mәktәb "eycan era" adı ilә mәşhurdur. Bura Eduard Sepir, Belvin Xertkoviç, Bencamin Uorf vә başqaları daxildir. İngiltәrәdә әsasәn hiper diffuzionizm formasında mövcud olan diffuzionizmin әsas nümayәndәlәri Eliot Smit, Uilyam Rivers vә Uilyam Perri olmuşdur.
Bütün diffuzionistlәrin mәnәvi atası isә antropocoğrafiyanın banisi Fridrix Ratsel hesab olunur. O, "Antropocografiya", "Xalqşünaslıq", "Yer kürәsi vә hәyat" әsәrlәrindә hәlә XIX әsrin әvvәllәrindә mәşhur alman sәyahәtçisi, bioloqu, hәkimi Vilhelm Umbolt tәrәfindәn irәli sürülmüş coğrafi determinizm nәzәriyyәsini müdafiә edirdi. Ratsel, xüsusәn dә "Antropocoğrafiya" vә "Xalqşünaslıq" әsәrlәrindә bәşәriyyәtin yer kürәsindә yerlәşmәsi, mәdәniyyәtlәrin yer kürәsindә yayılmasının coğrafi şәraitlә әlaqәsini müәyyәnlәşdirmәyә sәy etmişdir. Bu mәqsәdlә o, coğrafi mühitin müxtәlif tayfaların daxili hәyatına tәsirini müәyyәnlәşdirmәyә çalışmışdır. Ratselin әn mühüm xidmәti ondan ibarәtdir ki, mәdәniyyәtin tayfalar vә xalqlar üzrә paylanmasını coğrafi mәkan baxımından müәyyәnlәşdirib, sistemlәşdirmişdi. Onun әsas irәli sürdüyü ideya ondan ibarәtdir ki, ayrı-ayrı xalqların vә qәbilәlәrin mәdәniyyәtinin fәrqli olmasının sәbәbi tәbii coğrafi şәraitin müxtәlifliyidir. Lakin, әksәr bölgәlәrdә biz mәdәniyyәtlәr arasında böyük fәrqlәr görmürük, bunun isә sәbәbi mәdәniyyәtin yayılması, müxtәlif bölgәlәr arasında mövcud olan әlaqәlәrdir. Ratselin bu ideyası diffuzionistlәrin әsas ideyasına, amalına çevrildi. Bu sәbәbdәn dә o, mәdәniyyәtlәrin mәkan daxilindә yayılmasını ictimai tәrәqqinin әsas ünsürlәrindәn biri hesab edirdi. Ratsell mәdәniyyәt elementlәrinin yayılmasının әsas iki formasını göstәrirdi:
Mәdәni elementlәrin yerdәyişmәsi, bir xalqdan digәrinә keçmәsi mәsәlәsinә toxunanda Ratsel göstәrirdi ki, heç dә bütün mәdәniyyәtlәr eyni formada әxz olunmurlar. O göstәrirdi ki, dünyanın bütün bölgәlәrindә dini inamlar, miflәr vә ümumiyyәtlә mәnәvi mәdәniyyәtin elementlәri dәyişmәzdir. Amma tәsәrrüfat sahәsindә, maddi mәdәniyyәtdә dәyişiklәr çox sürәtlә baş verir. Mәdәniyyәtin elә elementlәri var ki, onları zorla da dәyişdirmәk mümkün deyil. Digәrlәrinin isә dәyişmәsinin qarşısını almaq mümkün deyil.
Ratsel göstәrirdi ki, mәdәniyyәti öyrәnәn insanların әsas mәqsәdlәrindәn biri dә mәdәni dairәlәrin, mәdәni bölgәlәrin öyrәnilmәlisidir. Bu mәdәni bölgәlәrin yaranmasını çox qәdim dövrlәrә şamil edirdi. O, diffuzionzmin bir elmi fikir cәrәyanı kimi formalaşmasında әsas istiqamәtlәri dә müәyyәnlәşdirmişdir:
Frits Qrebner yaxud Köln mәktәbi
Diffuzionizmin әsas istiqamәtlәrindәn biri "mәdәni dairәlәr" istiqamәtidir. "Mәdәni dairәlәr" istiqamәtinin banilәrindәn biri Frits Qrebnerdir. Qrebner antropologiyada Ratsel tәrәfindәn irәli sürülәn bir çox ideyaları özünәmәxsus şәkildә izah edәcәk yeni bir istiqamәtin әsasını qoymuşdur. Tәhsilinә görә tarixçi-mediyevis olan Qrebner Berlin vә Marburq univetsitetlәrindә tәhsil almışdır. 1904-cü ildә Berlin Antropologiya Cәmiyyәtindә "mәdәni dairәlәr" haqqında tәlim mәruzәsi ilә çıxış etmiş vә "Okeaniyada mәdәni dairәlәr vә tәbәqәlәr" әsәri ilә tәliminin әsas müddәalarını izah etmişdir. O, qeyd edirdi ki, mәdәniyyәtin elementlәri müәyyәn bir zaman kәsiyindә coğrafi mәkanda yaranır vә sonra diffuziya nәticәsindә digәr әrazilәrә yayılır. Bu sәbәbdәn o, mәdәniyyәtin elementlәrini kartoqrafiya etmәyә çalışırdı. Müәyyәn mәdәni elementlәrin mәcmusu mәdәni dairәni tәşkil edir. Bir çox hallarda mәdәni dairәlәr üst-üstә düşür vә onlar mәdәni tәbәqәlәri yaradırlar. Onun fikrinә görә mәdәni tәbәqәlәrdә mәrkәzdә yerlәşәn mәdәni dairәlәr daha sonra formalaşıb, kәnarda olanlar isә daha qәdimdә yarananlardır. Yәni, yeni gәlәn mәdәniyyәt köhnәsini sıxışdırır mәrkәzi tutur, köhnәsi isә mәcbur olur qırağa çәkilir. Qrebner diffuziyanın istiqamәtini müәyyәnlәşdirmәk üçün dә müәyyәn qayda fikirlәşmişdi.
O, göstәrirdi ki, mәdәni dairәnin periferiyasında hәmin mәdәni dairә üçün sәciyyәvi olan elementlәrin әn sıx yerlәşdiyi bölgә diffuziyanın baş verdiyi istiqamәtdir. Avstraliya vә Okeaniyada o, 8 mәdәni dairә müәyyәnlәşdirir vә hәr bir mәdәni dairә üçün dә 8–10 elementin xarakterik olduğunu göstәrir. Mәsәlәn, totem mәdәni dairәsi üçün nizә, tәk ağac gövdәsindәn hazırlanmış qayıq, ekzoqamiya, torpaqüstü qәbirlәr, günәş mifologiyası, totem ayinlәri vә s. sәciyyәvi olduğunu göstәrir. Qrebnerin hәmfikri Ankerman Afrikada da bu cür mәdәni dairәlәr müәyyәnlәşdirir.
F. Qrebner "Cәnub dәnizindә sosial sistemlәr", "Melaneziyanın ox kaman mәdәniyyәti", "Etnologiya", "Etnologiya metodu" vә s. әsәrlәrindә irәli sürdüyü konsepsiyanı daha da tәkmillәşdirir. Qrebner qeyd edirdi ki, mәdәniyyәtin hәr bir elementi bәşәr tarixindә bir dәfә yaranır vә sonra diffuziya nәticәsindә bütün dünyaya yayılır. O, diffuziyanın iki formasını müәyyәnlәşdirir. Transmissiya vә miqrasiya. Transmissiya köçlәrin baş vermәmәsi nәticәsindә baş verәn diffuziyadır. Burada deyilir ki, mәdәniyyәt özü yayılır, onu yaradanlar yerlәrindә qalır. Miqrasiya isә mәdәniyyәtin yaradıcıları ilә birlikdә yerdәyişmәsidir. Qrebner göstәrirdi ki, faktiki olaraq bütün mәdәniyyәt elementlәri bir әrazidә yaranır vә sonra dünyaya sәpәlәnmәyә başlayır. Qrebner mәdәniyyәt elementlәrinin yayılmasının diffuziyasının müxtәlif amillәrini dә müәyyәnlәşdirmәyә sәy etmişdir. O göstәrirdi ki, funksiyaları, düzәltmә texnikaları, tәrkib hissәlәri vә s. fәrqli olan oxşar elementlәr yalnız tәsadüfәn yarana bilәr vә diffuziya nәticәsindә yayıla bilәr.
Faktiki olaraq Qrebner tәdqiqatlarında mәdәniyyәtlәr arasında analogiyalardan daha çox homologiyaları (fәrqli oxşarlıq) tәdqiq etmәyә çalışırdı. Mәdәniyyәtin hansı elementinin nәzәrdәn keçirilmәsindәn asılı olmayaraq Qrebner iddia edir ki, onlar bәşәr tarixindә bir yerdә, bir mәkanda, bir zamanda yaranıblar. Qrebnerin ilk әvvәllәr kifayәt qәdәr tәrәfdarları var idi. Ankerman, Yulius Lips, Krauze vә başqaları. Lakin, hәyatının sonlarında Qrebner müәyyәn qәdәr tәkamülçülüyә meyl etmәyә başlayır. "İbtidai xalqların dünyagürüşü" әsәrindә o qeyd edir ki, ümumilikdә bәşәr mәdәniyyәtinin formalaşmasında mәdәni dairәlәrin vә onu tәşkil edәn elementlәrin bir dәfә yaranmasını qәbul etmәklә yanaşı mәdәni dairәlәrin tәrәqqi nәticәsindә bir-birini әvәz etmәsini dә biz inkar edә bilmәrik. Frits Qrebner 38 yaşında kәskin xәstәlәnir vә elmi fәaliyyәtlә mәşğul olmur, sonra da ölür. Qrebner Köln şәhәrindәki tәbiәt muzeyindә işlәdiyinә görә onun yaratdığı mәktәb "Köln mәktәbi" adlanır.
Vilhelm Şmidt və Vyana məktəbi
Mədəni dairələr nəzəriyyəsinin digәr bir qolu isә Vyanada formalaşmışdır. Vyana tarixi mәdәni mәktәbinin banisi katolik keşişi Vilhelm Şmidtdir. O hәlә gәncliyindә katolik kilsәsi ilә maraqlanmış, 15 yaşında "Allahın sözü" cәmiyyәtinә daxil olmuş vә missionerlik fәaliyyәti ilә mәşğul olmuşdur. Şmidt Berlin universitetinә daxil olaraq şәrq dillәrini öyrәnmәyә başlamış vә fәaliyyәtinin ilk dövründә dilçiliklә mәşğul olmuşdur. Şmidtin Cәnub Şәrqi Asiya vә Melaneziya dillәri, xüsusәn mon-kxmer dillәri ilә bağlı olan tәdqiqatları müasir dövrdә dә әhәmiyyәtini itirmir vә bir dilçi kimi o, çox mәşhurlaşır vә bir çox kxmer dillәri üçün әlifba da tәrtib edir. Dilçilik sahәsindәki fәaliyyәtinә görә Avstriya Elmlәr Akademiyasının müxbir üzvü seçilir.
Vilhelm Şmidttin antropologiya ilә mәşğul olması isә iki amillә bağlıdır. Birincisi onun 1898-ci ildә İngiltərədә Enru Lengin nәşr etdirdiyi "Allahın yaradılması" әsәri ilә tanışlığı, ikincisi alman antropoloqu Kolmanın "Piqmey nәzәriyyәsi" ilә tanışlığı. Enru Lengin әsәrindә dini görüşlәrin tәhlili verilir vә burada bir çox ibtidai qәbilәlәrdә tәkallahlılıqla bağlı görüşlәrin olduğu irәli sürülür. Katolik keşişi kimi Şmidt E.Lenqin bu ideyasından yapışaraq ilkin monoteizmin (promonoteizm) olması ideyasını irәli sürür. O, dilçiliklә bağlı elmi fәaliyyәtini dayandırır vә bütün tәdqiqatlarını bu ideyanı әsaslandırmağa yönәldir. Şmidt tәkamülçü olan Lenqin ümumi şәkildә irәli sürdüyü müddәanı tarixi, etnoqrafik materiallar әsasında dәqiqlәşdirmәyi vә inkişaf etdirib yaymağı qarşısına mәqsәd qoyur.
Vilhelm Şmidtin öz ideyalarını әsaslandırmaq üçün istifadә etdiyi digәr amil isә piqmey nәzәriyyәsidir. Etnoqrafik materiallarda piqmeylәrdә vahid Allahla bağlı tәsәvvürlәrin olması әks olunmuşdur. 1910-cu ildә Şmidt "Bәşәr tarixindә piqmey xalqlarının mövqeyi" әsәrini nәşr etdirir vә burada o, hәmin bu ideyalarını şәrh edir. 1906-cı ildә Şmidt "Anthropos" jurnalını yaradır vә bu jurnalda "Allah ideyasının mәnşәyi" әsәrini çap etdirmәyә başlayır. 1940-cı ilә qәdәr o, bu әsәrin 12 cildini buraxır. Öz ideyasını әsaslandırmaq üçün Şmidt Afrikada piqmeylәr vә buşmenlәr, Andoman adalarında andomanlılar, İndoneziyada semanqlar vә başqalarının mәdәniyyәtini tәdqiq etmәyә başlayır vә burada monoteizmin izlәrini müәyyәnlәşdirmәyә çalışır.
Bu tәdqiqatların әsasında o özünün mәdәni dairәlәrini yaradır. Hәmin mәdәni dairәlәrin müxtәlif sәviyyәlәrini müәyyәnlәşdirir. Әn aşağı sәviyyәni yığıcılığa әsaslanan ibtidai mәdәni dairәlәr tәşkil edir. Bura piqmeylәr, avstraliyalılar, tasmaniyalılar aid edilir. İkinci sәviyyәni istehsal tәsәrrüfatına әsaslanan ilkin mәdәni dairәlәr tәşkil edir. Bura isә köçәri maldarları, ilkin hind-avropalıları, semitlәri, hamitlәri, Ural-Altay xalqlarını vә s. aid edir. Üçüncü mәdәni dairәni isә üçüncü sәviyyәli ikinci mәdәni dairәlәr tәşkil edir. Bura Polineziya, Sudan, Melaneziya vә s. mәdәniyyәtlәri şamil edir. Müasir Asiya, Avropa, Amerikada olan yüksәk mәdәniyyәtlәri isә üçüncü mәdәni dairәlәrә vә dördüncü sәviyyәyә şamil edir. Belәliklә, mәdәni dairәlәr ideyasını Şmidt mәdәni tәrәqqinin ümumdünya tarixi konsepsiyasına çevirdi. Şmidt tәkamülü, tәrәqqini, hәtta insanın digәr bioloji növlәrdәn yaranmasını belә inkar etmirdi. Şmidt promonoteizm ideyasını irәli sürmәk üçün tәkamül vә diffuziya ideyalarının hәr ikisindәn istifadә edirdi. Tәkamülçülәr kimi o, müasir dövrdә mövcud olan ibtidai tayfaları, xalqları hal-hazırda inkişaf etmiş xalqların qәdim tarixinin canlı yaşayan tәmsilçilәri kimi götürürdü. Digәr tәrәfdәn mәdәni xüsusiyyәtlәrin, gerçәkliklәrin yayılmasında әsas amil kimi miqrasiya vә diffuziyanı götürürdü.
Katolik kilsәsi Şmidtin tәdqiqatları üçün böyük miqdarda maliyyә vәsaitlәri ayırdı vә o, Vatikanda Loferant etnoqrafik muzeyinin direktoru tәyin olundu. Şmidt indiyә qәdәr fәaliyyәt göstәrәn Anthropos Elmi Tәdqiqat İnstitunun әsasını qoydu.
Vilhelm Şmidtin tәdqiqatlarında ikinci әsas mәsәlә isә mülkiyyәt mәsәlәsi idi. "Bәşәriyyәtin ilkin mәrhәlәlәrindә mülkiyyәt" adlı әsәrindә o göstәrirdi ki, xüsusi mülkiyyәt insana xas olan әsas xüsusiyyәtdir. Mülkiyyәti mәhv etmәk üçün insanın Mәn'ini mәhv etmәk lazımdır. Bu sahәdә o marksistlәrin irәli sürdüyü ideyaları kәskin tәnqid edirdi. 1937-ci ildә Şmidt "Tarixi-mәdәni etnologiyanın metodu" haqqında dәrslik yazır. Almaniyada faşistlәr hakimiyyәtә gәldikdәn sonra Şmidt Vatikana köçmәli olur. Köln vә Vyana tarixi mәktәblәrinin irәli sürdüklәri metodların içәrisindә әn mühümü әn dәyәrlisi olan mәdәni gerçәkliklәrin, mәdәniyyәt elementlәrinin dәqiqliklә kartoqrafiyasının hәyata keçirilmәsidir.
ABŞ və İngiltərədə diffuzionizm
Әsasәn Almaniyada yaranan diffuzionizm cәrәyanı qısa müddәtdә digәr ölkәlәrdә dә yayılmağa başladı. Böyük Britaniyada diffuzionizm hiperdiffuzionizm formasında yayılmağa başladı. Böyük Britaniyada diffuzionizmin ilkin ideyalarını Pit Rivers yaymağa başlamışdır. O, "Melaneziya cәmiyyәtinin tarixi" әsәrindә Okeaniyada mövcud olmuş müxtәlif tәbәqәlәri (kava, betel) tәdqiq etmәyә çalışmışdır.
Böyük Britaniyada diffuzionizmin әsas nümayәndәlәri pandisilçilik nәzәriyyәsinin banilәri Qrafton Eliot Smit vә onun tәlәbәsi Uilyom Ceyms Perridir. Eliot Smit bildirirdi ki, bәşәr tarixindә birinci mәdәniyyәt Misir mәdәniyyәtidir. E.Smit öz tәhsilinә görә hәkim olmuş vә anatomiya ilә mәşğul olmuşdur. O, xüsusәn dә nevrologiya sahәsindә fәaliyyәt göstәrmişdir. E.Smiti 1900-cü ildә universiteti qurtardıqdan sonra Qahirә Universitetindә dәrs demәk üçün Misirә göndәrirlәr. Misirә gәldikdәn sonra isә o, Misir mumiyalarının anatomik tәdqiqi ilә mәşğul olmağa başlayır vә mumiyaların necә hazırlanmasını müәyyәnlәşdirmәk üçün onların vertanaqramasını çәkir (tarixdә ilk dәfә) vә IV Tutmosun mumiyasını analiz etmәk üçün onu açır. Bu tәdqiqatlarını sonralar o, "Mumiyaların hazırlanması vә Misir mumiyaları" әsәrindә nәşr etdirir. 1909-cu ildә İngiltәrәyә qayıdan E.Smit Mançester şәhәrindә dәrs demәyә başlayır vә uzun müddәt burada yaşayır. Ona görә onun mәktәbini "Mançester mәktәbi" adlandırırlar. Onun mәşhur tәlәbәlәri içәrisindә Raymon Dart, Perri Con Blek, Uilyam Ceyms Perri, Daos yer alır.
1915-ci ildә nәşr etdirdiyi "Qәdim mәdәniyyәtin miqrasiyası" әsәrindә dünyanın müxtәlif bölgәlәrindә Avropa, Asiya, Afrikada eyni mәdәniyyәtin aşkar olunduğunu qeyd edirdi. Bu mәdәniyyәti fәrqlәndirәn әsas әlamәtlәr isә mumiyalar, nәhәng daş abidәlәr vә bütlәrin hazırlanmasıdır. Qәdim Misirdә isә bu mәdәniyyәt daha geniş mәdәni komplekslә tәmsil olunmuşdur. Sadaladığımız elementlәrdәn әlavә bura günәş kultu, svastika, kәllәnin deformasiyası, tatirovka, allahların ilahi mәnşәyi, kuvada adәti vә s. ilә tәmsil olunmuşdur. E.Smitin fikrinә görә bu oxşarlıqlar tәsadüfi ola bilmәz. Belә ki, onların funksional әlaqәsi yoxdur. Bu oxşarlıqlar yalnız miqrasiyalardan vә qohumluqdan xәbәr verir vә bunlar bir mәrkәzdәn, yәqin ki Misirdәn dünyaya yayılmışdır. E.ә. IX–VIII әsrlәrdә bu mәdәniyyәt Әrәbistan vasitәsilә Hindistan, İndoneziya vә Okeaniyaya yayılmış vә oradan da Amerikaya gedib çıxmışdır. Eliotun irәli sürdüyü nәzәriyyә "hiperdiffuzionizm" adlanır. Qrafton Smit öz nәzәriyyәsinin Rivers tәrәfindәn, xüsusilә onun "Melaneziya cәmiyyәtinin tarixi" әsәrindә irәli sürdüyü ideyaların davamı olduğunu bildirirdi. Misirdә yaranmış yüksәk mәdәniyyәti E.Smit heliolitik mәdәniyyәt adlandırır. Çünki bu mәdәniyyәtin әn mühüm ünsürlәrindәn biri günәş kultudur. 1919-cu ildә isә o, "Әjdahanın tәkamülü" әsәrini yazır vә burada heliolitik nәzәriyyәsini daha da әsaslandırmağa çalışır. Sonrakı dövrlәrdә o, ideyalarını "Mәdәniyyәtin diffuziyası" әsәrindә ümumilәşdirmişdir. O, bu әsәrindә mәdәni ünsürlәrin miqrasiya vә tәkamül nәticәsindә diffuziyaya uğradığını xüsusilә qeyd edir. Onun irәli sürdüyü ideyalardan biri dә odur ki, insan mümkün qәdәr hazır ideyaları, faktları, hәyati gerçәkliklәri mәnimsәmәyә çalışır. Tarix heç bir qanunauyğunluğu olmayan tәsadüfi vә tәkrarolunmaz hadisәlәrin mәcmusudur. E.Smit yazırdı ki, insan davranışının әn mühüm fәrqlәndirici cәhәti ondan ibarәtdir ki, mövcud şәraitin irәli sürdüyü xüsusiyyәtlәrә qarşı onun necә reaksiya göstәrmәsini qabaqcadan tәyin etmәk mümkün deyildir.
Diffuzionizm cәrәyanı artıq XX әsrin 30-cu illәrindә antropologiyada müxtәlif konsepsiyalar tәrәfindәn tәnqid olunmağa başlanmışdı. Diffuzionizm, xüsusәn dә ifrat qolları (mәsәlәn, mәdәniyyәtin morfologiyası, hiperdiffuzionizm vә s.) faktiki olaraq tarixi reallıqlarla uyğun gәlmirdi, yaxud bu nәzәriyyәni irәli sürәn tәdqiqatçılar öz ideyalarını әsaslandırmaq üçün tarixi faktların bilәrәkdәn tәhrif olunmasına yol verirdilәr. Ona görә dә artıq XX әsrin 20-ci illәrindәn antropologiyada digәr elmi cәrәyanlar formalaşmağa başladı. Lakin, diffuzionizmin bir çox ideyaları müasir dövrümüzә qәdәr müxtәlif tәdqiqatçılar tәrәfindәn qәbul olunurdu. Diffuzionizmi әsas tәnqid edәnlәr funksionalistlәr vә Amerika mәdәni mәktәbinin antropoloqları idi. Amerikan antropoloqu F.Boasın tәlәbәsi Robert Loyi yazırdı ki, heliosentrik, heliolitik nәzәriyyәnin әsasında ümumiyyәtlә hәqiqәtin izlәri belә görsәnmir. Faktların dәfәlәrlә tәkrar olunması burada arqumentlәrin yerini tutur. E.Smit vә Perri elmi metodlardan ümumiyyәtlә uzaqlaşmış, faktları vә nәzәriyyәlәri elmi süzgәcdәn keçirtmәdәn әsl elm kimi tәqdim etmәyә çalışmışdılar. Hәtta, Amerika antropoloqu Qlindenil yazırdı ki, "E.Smit Misirlә xәstәlәnmişdir, mumiyalar vә meqalitlәr onu dәli etmişdir". Xüsusәn dә, diffuzionistlәrin tәsiri özünü müasir dövrdә sәyyahların elmi görüşlәrindә daha çox biruzә verir. Mәsәlәn, Arktikanın әsas tәdqiqatçılarından biri olan isveçli Norden Şeldin "Müqayisәli etnoqrafik tәdqiqatlar" әsәrindә diffuzionizm açıq şәkildә özünü biruzә verir.
Müasir dövrdә diffuzionizm ideyalarını müdafiә edәn әsas tәdqiqatçılardan biri Norveç sәyyahı Tur Heyerdaldır. O, әsasәn dәniz sәyahәtlәri vә onların mәdәniyyәtlәrin yayılmasında rolunu aydınlaşdırmağa çalışmışdır. Mәsәlәn, dәniz sәyahәtlәri vasitәsilә Cәnubi Amerika hindularının Okeaniyaya, şumerlәrin Hindistana, misirlilәrin Cәnubi Amerikaya vә s. mәdәni tәsirlәrini aydınlaşdırmağa çalışmışdır. Etnoqraf vә antropoloqlardan fәrqli olaraq o, ideyalarını öz sәyahәtlәri ilә sübut etmәyә çalışırdı. Tur Heyerdal 1947-ci ildә kontiki salında Amerikadan Rapunayi adasına 101 günә sәyahәt etmiş, 1954–1956-cı illәrdә Pasxadan Qalapaqos adalarına, 1970-ci ildә isә Ra qayığında Aralıq dənizi vә Atlantik okeanı vasitәsilә Misirdәn Cәnubi Amerikaya, 1970-ci illәrin sonunda isә Tiqris adlı qayıqda Afrika sahillәrindәn Hindistana sәyahәt etmişdir.
O, belә sәyahәtlәrin mövcudluğunu coğrafi amillәrlә (hava axınlarının, su axınlarının istiqamәti) әsaslandırmağa çalışırdı. Onun әsas әsәrlәri "Kontikiyә sәyahәt", "Amerika hinduları Sakit okeanda", "Aku-aku", "Fato-fiva" vә s. әsәrlәridir. Tur Heyerdal köhnә dünyanın mәdәniyyәtinin Amerika xalqlarına tәsirini әsaslandırmağa sәy etmiş, Okeaniya xalqlarının bir qisminin, xüsusәn polineziyalıların Cәnubi Amerika mәnşәli olduğunu әsaslandırmağa çalışmışdır. Tur Heyerdal 1978-ci ildә Azәrbaycanda olanda Qobustandakı qayıq tәsvirlәri әsasında Azәrbaycanın dünyada dәnizçiliyin yarandığı әn qәdim mәskәnlәrdәn biri olduğunu qәbul etmiş vә bu barәdә elmi mәqalәlәri dә vardır. Tur Heyerdalın polineziyaların mәnşәyi ideyasına qarşı isә әslәn maoryo olan Piter Bakli çıxmışdır. O, "Gündoğar ölkәnin dәnizçilәri" әsәrindә polineziyalıların Cәnub Şәrqi Asiya mәnşәli olduğunu әsaslı dәlillәrlә sübut etmişdir. Müasir dövrdә isә bunu DNT testlәri sübut edir.
Arximed bağı
Tarixi
Arximed bağı 2004-cü ildə hökumət və təhsil müəssisələri konsorsium u tərəfindən yaradılmışdır. Konsorsiumun hazırkı üzvlərinə Piza Ali Normal məktəbi, Florensiya Universiteti, Piza Universiteti, Siena Universiteti, İtaliya Riyaziyyat Birliyi, Françesko Severi adına Milli Ali Riyaziyyat İnstitutu, Avellino Universiteti, Tədqiqat və Tədqiqat Mədəniyyətinin Təşviqi Konsorsiumu daxildir. Konsorsium Florensiya da, Uliss Dini adına riyaziyyat fakültəsində yerləşir. Konsorsiumun prezidenti riyaziyyatçı Enriko Giustidir. Arximed bağının təşəbbüslərindən biri CD-də riyaziyyat tarixinin yaradılması və müvafiq dəstək mətnləri ilə birlikdə yayılmasıdır.
Bölmələri
thumb|upright|right|Leonardo da Pizanın "Liber abbaci" əsəri "Aralıq dənizi üzərində körpü" filmində nümayiş etdirilir. San-Fransiskodakı Eksploratorium kimi muzeylərdən ilhamlanan Arximed bağı praktiki eksponatlarla doludur və həm böyüklər, həm də uşaqlar arasında məşhurdur. Muzey riyaziyyatı öyrənməyin müxtəlif üsullarına uyğun olaraq müxtəlif bölmələrə və ya sərgi lərə bölünür.
"Kompas lardan kənar: Əyrilərin həndəsə si" bölməsi gündəlik obyektlərdə gizlənən riyaziyyatı araşdırır. "Pifaqor və onun teoremi" - əsas teoremdən ilhamlanan tapmacalara və oyunlara diqqət yetirir. "Aralıq dənizi üzərindəki körpü" Leonardo Fibonaççiyə və onun "Liber Abaçi" adlı əsərinə həsr olunmuş tarixi sərgidir və burada əsas diqqət İslam dünyasından riyaziyyatın orta əsrlər Avropasında yenidən tətbiqi ilə bağlıdır. "Təbiətə kömək" Qalileonun mexanikasından gündəlik həyata, Qalileonun sadə maşınların necə işlədiyini göstərmək üçün riyaziyyatdan necə istifadə etdiyini göstərən interaktiv sərgidir. "Kütləvi təhsilin silahları" bölməsinə riyaziyyat oyunları və tapmacalar daxildir. Digər tarixi bölmələrə "Hesablamanın Qısa Tarixi", "Triqonometriyanın Qısa Tarixi", "Markalar vasitəsilə Qədim Riyaziyyat" və "Çəhrayı Rəqəmlər - Qadınlar və Riyaziyyat" daxildir.
Hyoscyamus reticulatus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Giləmeyvə bitkilər
thumb|Giləmeyvə bitkilər Giləmeyvə bitkilər — yeməli meyvəsi məişətdə giləmeyvə adlanan çoxillik kol, yarımkol və ot bitkiləridir. Bir giləmeyvə kiçik, ətli meyvədir. Giləmeyvə ümumiyyətlə şirəli, yuvarlaq, parlaq rəngli, şirin, turş olur. Tipik nümunələr çiyələk, moruq, böyürtkən, böyürtkən, qırmızı qarağat, ağ və qara qarağatdır. Giləmeyvə bütün dünyada yeyilir. Bəzi giləmeyvə ticari əhəmiyyətə malikdir. Giləmeyvə sənayesi, ölkələrdə təbii şəraitdə becərilən və ya yetişdirilən giləmeyvə növləri kimi dəyişir. Moruq və çiyələk kimi bəzi giləmeyvələr yüz illərdir yetişdirilir və çöl meyvələrindən fərqlənir, digər giləmeyvələr, yalnız təbiətdə böyüyür.
Çiyələk
Çiyələyin meyvələri giləmeyvə qrupuna aiddir.Giləmeyvələrdə toxum yuvası olmur və toxumlar birbaşa şirəli lətin içərisində yerləşir. Çiyələk meyvəsi yalançı meyvədir. Meyvə çiçək yatağının şişməsindən əmələ gəlir. Çiyələkmeyvələri quruluşuna görə yığım meyvə tipinə daxildir. Yığım meyvə dedikdə bir çiçək yatağı üzərində bir-birinə six bitişmiş dişiciklərdən əmələ gəlmiş gilələr nəzərdə tutulur. Yəniburada hər gilə bir dişicikdən əmələ gəlmişdir və onlar bir əsasda bir-birinə bitişdiyindən yığım meyvə adlanır.
Moruq və böyürtkən
Moruq və böyürtkən bitkilərinin meyvələri giləmeyvə qrupuna aiddir. Meyvənin quruluşuna görə yığım meyvə tipinə aiddirlər. Moruq və böyürtkən bitkiləri zoğ üzərində məhsul verir. Əgər yuxarı yerləşən tumurcuqlar müəyyən səbəblərdən məhv olarsa onda aşağıda yerləşən tumurcuqlardan məhsul zoğları yaranır. Lakin bu zoğlar az məhsul verir. Daha məhsuldar zoğlar gövdənin orta və yuxarı hissəsində yerləşir. Onlar üzərində məhsulun 86 %-i formalaşır. Moruq və böyürtkənin toxumları bir qədər sərt qabığa malikdir. Çiyələk bitkisinin toxumları ilə müqayisədə bir qədər iridir.
Firəng üzümü
Firəng üzümünün meyvəsi yalançı giləmeyvədir. Giləsi müxtəlif irilikdə (3–20 qram), yumru və ya uzunsov oval formalı, ağ, yaşıl, sarı, çəhrayı, qırmızı, bənövşəyi, qara rəngli, tüklü və tüksüz olur. Firəng üzümünün toxumları qəhvəyi rəngli olub bir qədər sərtdir. Çiçək tumurcuqları birillik (qarışıq və ya mürəkkəb meyvə budaqcıqları), ikiillik və çoxillik hissələr (həlqəli və dəstə meyvə budaqcıqları) üzərində formalaşır. Məhsulun əsas hissəsi (70–80 %) bir və ikiillik budaqcıqlarda yaranır.
Qarağat
Qarağat meyvələri salxımda yerləşir. Gilələr əsasən yumru, sortlardan asılı olaraq bəzənuzunsov-oval formalı olur. Qarağat meyələri sortlardan asılı olaraq qara, qırmızı, qızılı, ağımtıl, tünd bənövşəyi rəngli olur. Qarağat toxumları sərt qabığa malik olur. Bir qədər iridir. Qabığı qonur rənglidir. Qarağat bitkisi əsasən ikiillik hiss ələrdə məhsul verir. Qara, ağ və qızılı qarağat sort larında birinci il güclü vegetativ böyümə gedir. İkinci ildən başlayaraq vegetativ böyümə ləngiyir. Bütün qarağat sortları birillik kök pöhrələrində demək olar ki, məhsul vermir. İkiillik hissələrdə isə az miqdarda məhsul formalaşır.
Kivi
Meyvələri oval formalı və nazik qabıqlı olub üzəri xırda qəhvəyi rəngli tükcüklərlə sıx örtülüdür. Meyvə ləti parlaq yaşıl rəngli, ətirli, şirəli və xoş tamlıdır. . Bir meyvədə toxumun sayı 90 ədədə qədər olur. Toxumları çox xırda olmaqla qəhvəyi və yaxud sarımtıl rənglidir. 1000 toxumun kütləsi 0,82–1 qramdır. Kivi bitkisinin çiçəkləri ağ rəngli olub ləçəkləri arxa tərəfdən bir qədər çəhrayırəngə çalır. Gözəl ətirə malikdir. Bitki ikievli olub, çiçəkləri bircinsiyyətlidir (Şəkil 1.33). Ona görə də plantasiya salınarkən hər 5–6 cərgə dişi çiçəkli bitkiyə bir cərgə erkək çiçəkli bitki əkilməlidir. Çiçəkləri ikicinsiyyətli də ola bilər. Çiçək yanlığı ikiqatdır. Kasa yarpaqlarının və ləçəklərinin sayı 5-dir.
Xəlifəlilər
Xəlifəlilər (tam adı:Xəlifəli soyu) — VIII-ci əsrdə Xəlifə Qiyas indi ki Azərbaycan Respublikasının cənub ərazisində əsasən Yardımlı rayonunun Perimbel kəndində məskunlaşmış, nəsili günümüzə qədər davam etməkdə olan Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biridir. Soyun nümayəndələri 14 əsrdir Perimbel kəndində yaşamağa davam edir, dəfələrlə kənd yandırılmış, dağıdılmış, əhali köçürülmüş olsa da hər dəfəsində yenidən kəndə qayıtmışlar Xəlifə Qiyas və qardaşı Xəlifə Kamal ziyarətgahını bərpa etmişdir. Hazırda kəndin əksəriyyəti bu soydan 4 tayfanın davamçısıdır.
Soyun yaranması tarixi
Şiələrinin 4-cü imamı Zeynülabidin nədidəsi Xəlifə Qiyas 4 oğlu, ailəsi və qardaşı Xəlifə Kamal  ilə VIII-ci əsrdə Perimbel kəndində məskunlaşmış və günümüzə qədər nəsili, 4 oğlunun adı ilə bağlı (Şavrux tayfası, Ağaməmməd tayfası, Məmmədrəhim tayfası, Xəlifə Məmməd tayfası) olan 4 Tayfadan davam etməkdədir. Tarixi sənədlərə görə kəndin əvvəlki adları Pirinbel, Xəlfəli və Seyyidlər kəndi kimi də adlanmışdır. Perimbel- “Pirin qənşəri”, “Pirin məkanı mənasında” – “Pirin beli” mənasındadı. Qardaşlardan Kamal(ərb:Kamaləddin) gənc yaşda şəhid olmuş onun övladı olmamışdır, məzarları Perimbel kəndində ziyarətgahdır. Xalifə Qiyas ömrünü Perimbel kəndində başa vurmuş, məzarı Pir kimi fəaliyyət göstərməkdədir. Günümüzdə Perimbel kəndinin əksər hissəsi Xəlifə Ğiyasın 4 oğlunun nəslinin nümayədələrindən ibarət olmaqdadır. Yaxın tarixə baxsaq son 2 əsrdə Çar Rusiyası və Rus imperiyası tərəfindən Perimbel kəndi 4 dəfə dağıdılıb, evlər yandırılıb, əhalisi represiya qurbanına çevrilib, hər dəfə müəyyən illərdən sonra öz əhalisi tərəfindən bərpa etmişdir.
Atributlar
Kökü Bəni Haşim sülaləsinə söykənən Xəlifəlilər (Xəlifə Qiyasdan törəyən nəsil adı) soyunun rəmzi bayrağı və gerbinin təsis edilməsi birdən-birə baş verməyib, bunun zəngin tarixçəsi vardır. Elvin Abbasovun illərdir yürütdüyü tədqiqatlar nəticəsində bir çox arxiv sənədlərinə baxılmış, Azərbaycan Respublikası Milli Arxiv İdarəsi, Gürcüstan Milli Arxivi, Sankt-Peterburqun Mərkəzi Dövlət Tarix Arxivi, İranın bir neçə seyidşünas dəftərxanaları, Osmanlı arxivləri araşdırılmışdır. Soyun tanınmış və yaşlı nümayəndələri ilə məşvərət edilmişdir.
Bayraq
Xəlifə Qiyas soyuna tərtif edilmiş Bayraq
Gerb
Xəlifə Qiyas soyuna tərtif edilmiş Gerb
Xəlifə Qiyasın oğulları
Xəlifə Qiyasın soyu, dörd oğlundan dörd tayfa olaraq bir çox soyad ilə Azərbaycan, Rusiya İran, Türkiyə və daha bir çox ölkədə 50 min-dən çox nümayəndəsi yaşamaqdadır.
Xəlifə Qiyasın Şəcərəsi
thumb|250px|right|test
İon İliyesku
İon İliesku — Rumıniya siyasətçisi və dövlət xadimi, 1989–1996 və 2000–2004-cü illərdə Rumıniyanın prezidenti. 1953-cü ildə Rumıniya Kommunist Partiyasına üzv olub. O, 1989-cu ilin dekabrında Rumıniya inqilabına rəhbərlik edərək ölkənin prezidenti olub.
Emil Abduləzimli
Emil Rasif oğlu Abduləzimli — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Emil Abduləzimli 6 dekabr 1994-cü ildə Zəngilan rayonunda anadan olmuşdur.
Hərbi xidməti
Emil Abduləzimli Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında bir müddət xidmət etmişdir və xidmətini bitirdikdən sonra mülki işlə məşğul olmuşdur. Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Emil Abduləzimli 27 sentyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində qismən səfərbərlik çağırışına qatılmışdır. Emil Abduləzimli 19 oktyabr 2020-ci ildə Cəbrayıl döyüşləri zamanı həlak olmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Emil Abduləzimli ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Emil Abduləzimli ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Emil Abduləzimli ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
İran Elektronika Sənayesi
İran Elektronika Sənayesi yaxud Birləşdirilmiş Elektronika Sənayesi (İES, fa: صنایع الکترونیک ایران (Sana-ey Electronik-e Iran); həmçinin tanınır ) İran Müdafiə Nazirliyinin dövlətə məxsus bir törəmə müəssisəsidir. Elektronika, optika, elektro-optika, rabitə, kompüter və yarımkeçiricilər sahəsində fəaliyyət göstərən çoxşaxəli bir təşkilatdır.
Tarix
İES, İran Silahlı Qüvvələri üçün hərbi materiallar hazırlamaq məqsədi ilə 1972-ci ildə dövlət şirkəti olaraq qurulmuşdur. İES, şirkətin texnoloji onurğası olan tədqiqat və inkişaf (Tə-İn) sahəsində yüksək potensialla inkişaf etmişdir. İES, ölkənin müxtəlif regionlarındakı fərqli istehsalat fabrikləri və şirkətlərinin birləşməsidir.
Şah Məhəmməd Rza Pəhləvi dövründə şirkət Şirazdakı döyüş raketi müəssisəsini istifadəyə vermişdir. İran İslam İnqilabından və İran-İraq müharibəsinin başlamasından sonra, İran müharibə yönümlü bir istehsal və tədqiqat mərkəzi qurmaq üçün sənaye sahələrini yenidən təşkil etməyə başladı. İES, o zamandan bəri nəzarətində qaldığı Müdafiə Sənayesi Təşkilatının nəzarəti altına girmək üçün təbii bir namizəd idi.
İranın Toloo (“Yüksəliş”) adlı yeni nəsik milli kəşfiyyat peykləri İES tərəfindən 2010-cu ildə dizayn və istehsal edilmişdir.
Cari vəziyyət
Həm İran hökuməti, həm də ictimaiyyət üçün məhsul və xidmətlər təqdim edir.
İES, İranın ən böyük elektron konqlomeratı kimi qəbul edilir.
İSO 9000 şirkətidir. Məhsulları beynəlxalq hərbi standartlara cavab verir.
Şüar
Şirkətin şüarı: “Hər gün irəli addımlamaq”
Fəaliyyət sahələri və bölmələri
Hal-hazırda şirkət, hər biri yüksək texnoloji sahələrdəki əməliyyat sahələrindən məsul olan altı törəmə müəssisəyə malikdir.
NGC 7527
NGC 7527, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Peqas bürcü istiqamətində yerləşir. E3 tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
İran Elektronika Sənayesi
Fəaliyyət sahələri və bölmələri
Törəmə müəssisələr və müvafiq sahələri aşağıdakılardır :
Telekom məhsulları Belçikanın Sagem şirkətinin lisenziyası altında mobil telefonların yığılmasını da əhatə edir
Alat (Özbəkistan)
Alat (Olot) — Özbəkistanın Buxara vilayətində şəhər.
Əhalisi
2010-cu ilin məlumatlarına görə Alatda 12.924 nəfər yaşamaqda imiş.
Milli tərkibi
Alatda Özbəklər üstünlük təşkil etməklə, Türkmənlər, Ruslar, Almanlar, Qazaxlar və Tatarlarda yaşayır.
Hyoscyamus squarrosus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Pakarana
Pakarana (Dinomys branickii), Cənubi Amerikada yaşayan nadir və yavaş-yavaş hərəkət edən hystricognath gəmiricisidir. Yerli Tupi insanlar bu səthi bənzər çünki Pacarana (yalancı paca) zəng Paca, eyni ailədən deyil fərqli bir gəmirici. Pakarana cılız bir bədənə malikdir və gəmirici üçün böyükdür, çəkisi 15 kg 79 cm -a qədər ölçü uzunluğunda, qalın, tüklü quyruq daxil deyil.
Xüsusiyyətlər
Pakarana 4 əzadan və böyük başdan ibarətdir. Skansorial növ hesab olunurlar. Yemək yedikdə, arxa ayaqlarında oturarkən yeməklərini ön ayaqları ilə tuturlar.