Yuli_Sezar
Vətəndaş müharibəsi
E.ə. 50-ci ildə Pompeyin rəhbərliyindəki Senat, prokonsulluq vəzifəsinin sona çatdığı səbəbilə Sezara Romaya geri dönməsi və ordusunu tərxis etməsi əmrini verdi. Əlavə olaraq Senat Sezarın in absentia (qiyabi olaraq) ikinci dəfə konsul seçilməsini də qadağan etdi. Sezar toxunulmazlıq haqqı ya da ordusunun gücü olmadan Romaya girməsi ilə siyasi olaraq məhv ediləcəyini bilirdi. Pompey, Sezarı üsyan etmək və vətənə xəyanətdə günahlandırdı. Sezarın 10 yanvar e.ə. 49-cu ildə generalların orduları ilə keçmələrinin qadağan olduğu Rubikon çayını "Legion XIII Gemina" ilə keçməsilə Romada vətəndaş müharibəsi başlamış oldu. Plutarx Sezarın Rubikonu keçdiyində Afinalı bir dram yazarı olan Menandra aid ἀνερρίφθω κύβος məsələni dediyini yazır. Suetonius bu zərb-məsəlin latıncada qarşılığını alea iacta est, yəni ox yaydan çıxdı olaraq verir. Cənuba qaçan Metellus Skipio və Gənc Katonun da aralarında olduğu Optimatlar, xüsusilə də Şimali İtaliyadakı şəhərlərin çoxunun təslim olmasının ardından yeni toplanan qüvvələr sayəsində bir az nəfəs aldılar. Samariumda çalışdıqları legion toplama cəhdi legionun güclü bir toqquşmaya məruz qalmadan təslim olması ilə nəticəsiz qaldı. Sezarın sahibo olduğu bircə legiona nisbətən daha çox qüvvəyə sahib olan Pompeyin döyüşməyə bir o qədər də niyəti yox idi. Sezar Pompeyi Brindiziyə qədər qovdu, Pompey Sezarın çatmasına az qalmış limandan ayrıla bildi. Limandakı bütün gəmilər Pompey tərəfindən qüvvələrinin təxliyəsi üçün istifadə olunduğundan onu təqib etmək münkün deyildi və bundan sonra Sezar üzünü Hispaniyaya çevirdi. Romanı Markus Aemilius Lepidusun prefektliyinə və İtaliyanın geridə qalanını tribun Mark Antoninin idarəçiliyinə buraxan Sezar, böyük sürətlə 27 gün içində Hispaniyaya çatdı və özünə qatılan iki Qalliya legionu ilə Pompeyin vəkillərini darmadağın etdi. Bunun ardıyca Pompeylə döyüşmək üçün şərqə — Yunanıstana doğru irəlilədi. 10 iyul, e.ə. 48-ci ildə Dyrrhachiumda olan döyüşdə darmadağından güclə qurtuldu. Qısa vaxt sonra reallaşan ikinci döyüşdə — Farsal döyüşündə piyada sayının iki dəfə az, süvari sayının isə xeyli dərəcədə az olmasına baxmayaraq Pompeyin qoşunlarını darmadağın etdi. Romada Sezar diktator olaraq təyin olunarkən, Mark Antoni də onun Magister Equitumu olaraq çalışmağa başladı. Bu vəzifəyə təyin olunmasından sadəcə 11 gün sonra diktatorluqdan istefa edən Sezar, Publius Servilius Vatia ilə ikinci dəfə konsul seçildi. Sezar Pompeyi XIII Ptolomeyin xidmətində olan, köhnə Romalı zabit tərəfindən öldürüləcəyi İsgəndəriyyə şəhərinə qədər qovdu. Ardıyca XIII Ptolomey və onun bacısı, həyat yoldaşı və eyni zamanda da vəkil kraliça olan VII Kleopatra arasındakı ara müharibəsinə daxil oldu. Bunun səbəbi bəlkə də XIII Ptolomeyin Pompeyin qətlindəki roludur. Sezar Kleopatranın tərəfini tutdu. Deyilənlərə görə XIII Ptolomeyin xidmətçisi tərəfindən təqdim olunan Pompeyin kəsik başına ağlamışdı. E.ə. 47-ci ildə Nil çayı sahilində baş verən döyüşdə Sezarın müdafiə etdiyi Kleopatra tərəfdarları qalib gəldi. Ardıyca Sezardan Sezarion adlı uşağı olduğundan şübhənilən Kleopatra taxta çıxarıldı. E.ə. 47-ci ilin yazında Nil üzərində təşkil etdikləri zəfər alayı ilə qələbələrini qeyd etdilər. Kraliyyət qayığını müşayət edən 400 gəmi Sezara Misir fironlarının möhtəşəmliyini göstərmək niyəti daşıyırdı. Sezar və Kleopatra heç vaxt evlənmədilər, çünki Roma qanunlarına görə bunu etmələri münkün deyildi. Evlilik aktı sadəcə Roma vətəndaşları arasında edildiyində keçərli olurdu və Kleopatra Misir kralıçası idi. Sezarın evliliyi 14 il əvvəl uşaq sahibi olmadan sona çatdığından Kleopatra ilə olan əlaqəsi Romalılar tərəfindən zina olaraq dəyərləndirilmədi. Kleopatra Romanı bir necə dəfə ziyarət etdi və bu ziyarətlər zamanı Sezarın Romanın kənarındakı Tiber çayı sahilində yerləşən villasında qaldı. E.ə. 47-ci ilin ilk aylarını Misirdə keçirən Sezar, daha sonra Orta Şərqə yönəldi və Pont kralı II Farnekesi yox edəcəyi Zela döyüşünü qazandı. Ardıyca Pompeyin Afrikada qalan senatorial tərəfdarları ilə hesablaşmaq üçün Afrikaya keçdi. Qısa müddət sonra e.ə 46-ci ildə olan Tapsus döyüşündə Metellus Skipio (bu döyüşdə öldü) və Gənc Katoya (intihar etdi) qarşı zəfər qazandı. Bununla bərabər Pompeyin oğulları Gneyus Pompey və Sextus Pompey, Sezarın köhnə leqatı və Qalliya müharibələrinin iki nömrəli komandanı Titus Labienus ilə birlikdə Hispaniyaya qaçdı. Sezar təqibə davam etdi və geri qalan son müxalifləri də e.ə. 45-ci ildə olan Munda döyüşündə məhv etdi. Bu müddət ərzində Sezar e.ə. 46-cı ildə Markus Aemilius Lepidusla III və e.ə. 45-ci ildə həmkarı olmadan IV dəfə konsul seçildi. thumb|Morte de Césare (Sezarın ölümü), Vinçentso Kamuççininin (Vincenzo Camuccini) tablosu