cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sen Katayama
Həyatı
Sosialistlərin beynəlxalq konqresdə bu cür səmimi görüşü haqqındakı xəbər Yaponiyada böyük səs-küyə səbəb oldu. Mütərəqqi qəzet olan "Xeymin simbun" ("Xalq qəzeti") həmin günlərdə belə yazırdı: "Əziz oxucular! Nəzərə alın ki, bu görüş, böyük bir hadisə, böyük əhəmiyyətə malik olan bir fakt kimi uzun illər dünya sosialist hərəkatı tarixinin səhifələrinə yazılacaqdır, çünki burada sadəcə olaraq Katayama familiyalı bir nəfər Plexanov familiyalı başqa bir nəfərin əlini sıxmamış, burada Yaponiya və Rusiya sosialist partiyaları öz elçiləri vasitəsilə bir-birinin əlini sıxmışdır". Bu qəzet hərbi döyüşlərin lap ilk günlərindən etibarən müharibəyə qarşı mövqe tutmuşdu. Hələ 1904-cü il martın 13-də qəzet "Rusiyanın sosialist partiyasına!" adlı bir müraciət çap etmişdi. Həmin müraciətdə ümumi düşmənə qarşı mübarizədə rus və yapon proletarlarının mənafe birliyi göstərilir və müharibə əleyhinə birgə mübarizə aparmağa çağırılırdı. Müraciətdə deyilirdi: "Biz sosialistlər üçün nə irqi, nə ərazi, nə də milli fərq yoxdur. Siz ilə biz yoldaşıq, qardaşıq, bacıyıq. Bizim sizinlə müharibə etməyimizə heç bir əsas yoxdur. Sizin düşməniniz yapon xalqı deyil, bizim militarizm, burjua vətənpərvərliyidir. Bizim düşmənimiz isə,–rus xalqı deyil, sizin millitarizm və burjua vətənpərvərliyidir". 1904-cü ildə 1 May beynəlxalq proletar həmrəyliyi günü RSDFP-nin "İskra" qəzetində həmin müraciətə cavab məktubu dərc olunmuşdu. "İskra" yazırdı: "Bu müraciət tarixi əhəmiyyəti olan bir sənəddir. –Bir halda ki, rus sosial-demokratları müharibə vaxtı özlərinin nə kimi çətinlikləri aradan qaldırdıqlarını yaxşı bilirlər… onda onlar yadda saxlamalıdırlar ki, öz ölkəsinin milli oyanması bəlkə də ən yüksək dərəcəyə çatdığı bir anda bizə nümayiş tərzilə əl verən yapon yoldaşların vəziyyəti daha ağırdır. İki ölkənin şovinizmində onların səsi ən yaxşı aləmin əks-sədası kimi səslənir, bu aləm isə şüurlu proletariatın hələ yalnız zehnindədir, amma sabahkı gün gerçəkliyə çevriləcəkdir", "İskra"nın cavab məktubunu "Xeymin simbun" bütünlüklə çap eləmişdi.
Beləliklə, altmışdan çox il bundan əvvəl Rusiya proletariatı ilə Yaponiya proletariatı arasında heç kimin heç bir vaxt qıra bilməyəcəyi beynəlmiləl əlaqə yaranıb genişləndi, iki qonşu ölkə zəhmətkeşlərinin qardaşlıq və əməkdaşlığının şanlı ənənələri yarandı və inkişaf etdi.
İlk addım
1859-cu il dekabrın 3-də Yaponiyanın ən böyük adası olan Xonsyunun (Okayama prefekturasının Kumetyo qəzasındakı Yuqe qəsəbəsinin indiki hissəsi) cənubundakı Mimasaka əyalətinin Xadeqi dağ kəndində yaşayan Kunixey Kayoun ikinci oğlu oldu, ona Suqataro adı qoydular. Yaponiyada olan adətə görə kiçik oğula atadan miras çatmır, o zaman Suqataronun anasının ailəsində oğlan uşağı olmadığı üçün ailənin familiyasını daşıyacaq adam yox idi. Ona görə ana özünün Yabuki qızlıq familiyasını Suqataroya vermək istədi.
Oğlan dörd yaşına çatanda doğma atası rahibliyə getdi. Suqataro Yabukinin tərbiyəsi ilə çox ağıllı bir adam olan, öz vəzifəsini yaxşı bilən, ədalətli ulu babası Kitidzaemon məşğul oldu. Kitidzaemon altmış ildən artıq kəndxudalıq etmiş, kəndlilərin mənafeyini cəsarətlə qorumuş və bununla da onların rəğbətini qazanmışdı. Onun uşağa böyük təsiri olmuşdur.
Qalacıq (Qusar)
Qalacıq — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunda eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd.
Sen Katayama
İlk addım
Suqataronun uşaqlığı Tokuqavanın feodal üsulu şəraitində keçmişdi. Uşaq lap kiçik yaşlarından həyatda hökm sürən ədalətsizliyi, qəddarlığı və zülmü öz gözü ilə görmüşdü. Onun gözü qarşısında 1868–1869-cu və 1873-cü illərdə yerli hakimiyyət orqanlarının töycü və xəyanətindən cana doymuş həmkəndlilərinin və qonşu kəndlilərin üsyanı baş vermişdi. 1873-cü ilin kəndli hərəkatında Suqataronun böyük qardaşı və əmisi də iştirak edirdi. Qardaşı bir ilə yaxın həbsxanada qaldı. Bütün bu hadisələr uşağın hafizəsinə həkk oldu və onun şüurunun formalaşmasına təsir elədi.
Suqataro ənənəvi sxolastik qayda üzrə yeddi yaşından oxumağa başlamışdı. Yerli sintoist məbədlərin keşişləri qədim kitablardan ona xəttatlıq və oxumaq öyrədirdilər. Başa düşmədiyi mətnləri əzbərləmək uşağın zəhləsini tökmüşdü, ona görə oxumağı davam etdirə bilmədi. O bir neçə ildən sonra yaxınlıqda açılmış qabaqcıl qayda ilə dərs keçilən yeni ibtidai məktəbə daxil oldu. Orada fənlər həyatla əlaqədar olduğu üçün uşağı çox maraqlandırır. O, burada özünə yoldaşlar tapır. Bu zaman Suqataronun qardaşı hökumət əleyhinə çıxışlarda iştirak etdiyi üçün həbs olunur, anası köməksiz, yalqız qalır. Cəmi yüz günə qədər oxumağına baxmayaraq, Suqataro məktəbi buraxmalı olur,
Qalacıq (Qusar)
Etimologiyası
Qalacıq toponimi “kiçik qala” mənasındadır. Yaşayış məntəqəsi qədim qala xarabalıqlarının yaxınlığında salındığına görə belə adlandırılmışdır.
Sen Katayama
İlk addım
lakin məktəbdə oyanmış oxumaq həvəsi tükənmədi. Səhərdən axşamadək kənd işləri ilə məşğul olan yeniyetmə qəti bir inadla müstəqil mütaliə ilə elə müvəffəqiyyət qazandı ki, nəticədə onu 1877-ci ilin payızında Yuqe qəsəbəsi ibtidai məktəbinin müəllimi özünə köməkçi götürdü və birinci sinfin şagirdləri ilə məşğul olmağı ona tapşırdı. Bir ildən sonra gənc ilk dəfə öz kəndindən kənara çıxaraq, başqa məktəbdə işləməyə getdi. Bu, müstəqil həyatın başlanğıcı oldu. Suqataro əldə etdiyi biliyin çox az olduğunu başa düşərək, müntəzəm təhsil almağı qarşısına bir məqsəd qoydu. 1880-ci ildə o, Okayama şəhərinin müəllimlik seminariyasına daxil olur. Suqataro burada ilk dəfə olaraq kollektiv çıxışda–iaşənin pis olduğuna qarşı etirazlarını bildirən tələbələrin tətilində iştirak edir.
Qalacıq (Qusar)
Əhalisi
Kənddə 1457 nəfər yaşayır.
Sen Katayama
İlk addım
Seminariyada bir il oxuduqdan sonra gənc Katayama iş axtarmaq və biliklər öyrənmək üçün Tokioya getməyi qət edir. Bu, çətin vaxt idi. Əvvəlcə o, Sekibunsya mətbəəsində yardımçı fəhlə olur, sonra isə mürəttib ixtisasına yiyələnir. Tez-tez işini dəyişməli olur. Üç il doyunca çörək yemədən gündə 10 saat işləyərək ayda iki gün istirahət etməsinə baxmayaraq, o yenilməz bir təkidlə axşamlar və gecələr kitab və dəftərlə əlləşir–oxuyur yazır, müxtəlif elmləri öyrənir.
Sen Katayama, məhz bu zaman mövcud quruluşu dəyişmək uğrunda, yapon xalqının xoş gələcəyi uğrunda mübarizə aparmaq lüzumunu dərk etməyə başladı. Onu bu işə, müəllimi R. Okanın tarixə dair əsərlərindən tərcümeyi-hallarına bələd olduğu 1868-ci il Meydzi inqilabının görkəmli xadimlərinin surətləri ruhlandırırdı.
Sonralar Sen Katayama "Keçilən yol" memuarında yazmışdı: "Mövcud qayda-qanunlara qarşı məndə daxilən etiraz hissi oyandı. İnqilab dövrünün xadimləri Tokuqavın istibdadından hiddətləndikləri kimi, mən də hökumətin təcavüzkarlığından hiddətlənmişdim… Bundan əlavə mən inqilabi fəaliyyət həsrətinə düşdüm. İnqilab dövründə göstərilən şücaətlər məni ruhlandırırdı, onun xadimlərini mən fədakar və qəhrəman hesab edirdim, buna görə də onları təqdis edir və surətlərini təsəvvürümdə daha artıq canlandıraraq, hakim bürokrat güruhla müqayisə edirdim". Katayama ali təhsil almaq arzusu ilə, həm də mübarizəyə yaxşı hazırlaşmaq üçün 1884-cü ilin noyabrında Birləşmiş Ştatlara gedir; əlbəttə, bu zaman onun demək olar bir qara qəpiyi də yox idi. Katayama okeanın o tərəfində on iki ildən artıq vaxt keçirir. Burada daha nə işlər görmür: paltaryuyan, süpürkəçi, gəmi yuyan, muzdur, aşpaz və mürəttib olur. Bu, "rəngli mühacir" hər şeyə–işsizliyə, aclığa, həyasız irqçilərin təhqirinə məruz qalır, Kapitalist istismarının və irqi ayrı-seçkiliyin bütun əzab və əziyyətini çəkmiş Katayama bütün ömrü boyu zəncilərin və Birləşmiş Ştatların əmək adamlarının mənafeyini müdafiə etmiş və onların dostu olmuşdur.
Katayamanın polad iradəsi bütün bu çətinlikləri aradan qaldırmışdı. 1892-ci ildə o, Qrinel kollecini bitirib əvvəlcə bakalavr, sonra isə incəsənət magistri rütbəsi alır. Bu illərdə o, ictimai məsələlərlə, zəhmətkeşlərin vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün mübarizə yolları axtarmaqla ciddi məşğul olmağa başlayır. 1894-cü ilin yazında Katayama bir dəstə tələbə ilə İngiltərəyə üç aylıq səfərə çıxır, bu ölkənin fəhlə hərəkatı ilə tanış olur, onun görkəmli rəhbərlərindən–Tom Mannla, Con Bernslə, Keyr Hardi ilə görüşür.
ABŞ-a qayıdaraq, Katayama, təhsilini artırmaq üçün yenidən hər cür işdə işləməkdən çəkinmir. 1895-ci ildə Katayama İyel universitetini də bitirməyə müvəffəq olur. Katayamanın dediyinə görə o, burada "ancaq ictimai məsələlərlə məşğul olmuşdur". Nəhayət, 1896-cı ildə Sen Katayama Yaponiyaya qayıdır.
Yaponiya fəhlə və kommunist hərəkatının təşkilatçısı və rəhbəri
Bu dövr, Yaponiya sənayesinin çoşqun inkişaf dövrü idi. Muzdla işləyənlərin sayı sürətlə artır, müasir proletariat təşəkkül tapırdı. İlk fəhlə təşkilatları meydana gəlir, yapon proletarları öz hüququ uğrunda, hər şeydən əvvəl, əmək şəraitinin yüngülləşdirilməsi uğrunda mütəşəkkil mübarizəyə qalxmağa başlayırdı.
Əgər 1882-ci ildə elan edilmiş "Əmək üzərində nəzarət" qanunu hesaba alınmazsa, bu illər Yaponiyada əmək qanunları yox idi. Həmin qanun isə iş gününün "qısa fasilə ilə səhərdən ta qaranlıq düşənədək" davam etməsini nəzərdə tutur, təkcə yeni il bayramı gününü və müəssisənin yaradıldığı günü iş günü hesab etmirdi. Bu qanuna əsasən sahibkarlar öz mülahizəsinə görə hətta həmin "iş gününü" uzada da bilərdilər. Yapon fəhlələri olduqca az əmək haqqı alır və heç bir siyasi hüquqlara malik deyildilər. Ağır həyat şəraiti, amansız istismar və hüquqsuzluq fəhlələrin daim hiddət və etirazına səbəb olurdu. Yapon proletarlarının 70–80-ci illərdəki kortəbii çıxışları göstərirdi ki, onların yenicə meydana çıxmış təşkilatçılarının siyasi görüşləri hələ çox dolaşıqdır.
Sen Katayama bütün öz həyatını Yaponiya fəhlə sinfinin azadlığı işinə həsr etmək arzusunda idi; lakin ona şəraitdən baş çıxarmaq və düzgün mübarizə yolu seçmək üçün bir qədər vaxt tələb olunurdu.
Sen Katayama vətənində özünün ictimai-siyasi fəaliyyətinə, sosiologiyaya və müxtəlif ölkələrin fəhlələrinin hüquqları uğrundakı mübarizələrinə dair çap etdirdiyi bir neçə məqalə ilə başladı. Sonralar o, ilahiyyat doktoru Qrinin köməyi ilə 1897-ci ildə Tokionun Kand küçəsində "Kinqsli-Kan" ("Kinqsli Evi") adı ilə bir maarif idarəsi açır. Qrinin fikrincə bu idarə xristian-xeyriyyəçilik xarakteri daşımalı idi, O zaman hələ bəzi xülyaları aradan qaldırmayan Katayama bu idarə ilə əməkdaşlıq edirdi,
lakin Katayama tez bir zamanda başa düşdü ki, zəhmətkeşlərin vəziyyətini bu metodla yüngülləşdirmək mümkün deyildir. O öz görüşləri ilə Qrindən uzaqlaşdı və daha Qrin "Kinqsli-Kan"a kömək etmədi. Sonralar Katayama yazmışdı: "Ağır həyat məktəbi keçdiyimdən, qəpik-quruşla oxuduğumdan məni fəhlə məsələsi sarsılmaz bir etiqadla özünə cəzb etdi və sonra bütünlüklə fəhlə hərəkatına qoşuldum, bu mənim həyati işim oldu". "Kinqsli-Kan" işinin məzmunu dəyişilməyə başladı. Orada ictimai məsələlərə dair mühazirələr oxunur, sonralar isə zəhmətkeşlər üçün axşam məktəbi və ingilis dilini öyrənən axşam kursları açılır, gənclər klubu təşkil edilir, siyasi məruzələr oxumaqla fəhlə bayramları keçirilir, hətta fəhlə qadınların uşaqları üçün bağça da açılır. "Kinqsli-Kan"ın bütün bu çoxcəhətli fəaliyyətinə Katayama rəhbərlik edir. Katayama şəhərin yaxınlığındakı müəssisələrdə–hərbi-dəniz donanmasına xidmət edən Koisikavo artilleriya zavodunda, Akabane cəbbəxanasında və zavodlarında işləyən fəhlələr arasında maarif məsələsinə xüsusi diqqət verirdi.
Yapon-Çin müharibəsindən sonra 90-cı illərin sonu sanayenin coşqun yüksəlişi ilə əlamətdardır. Ən zəruri ərzaq məhsulları qiymətinin durmadan artması yapon fəhləsnnin vəziyyətini daha da ağırlaşdırdı. Eyni zamanda proletariatın siyasi şüuru artdı, ölkədə ilk etiraz mitivqləri keçirildi. "Kinqsli-Kan"ın rəhbəri olmaq etibarı ilə Sen Katayama xatırlayır ki, mən hələ rəsmi qulluq sahibi deyildim, müəyyən vəzifəm, natiqlik istedadım yox idi, fəhlə məsələsini bilən adam hesab olunmurdum, buna baxmayaraq, harada fəhlə məsələsinə, yaxud ictimai problemlərə dair bir yığıncaq və ya mitinq olanda, məni oraya çağırıb danışmağımı xahiş edirdilər. Beləliklə, mən fəhlələr arasında tədriclə məşhurlaşdım və fəhlə məsələsi üzrə mütəxəssis hesab olundum.
1897–1898-ci illərdə tətil hərəkatı Yaponiyanı bürümüşdü. Zəhmətkeşlər təşəkkülə, həmkarlar ittifaqları yaratmağa başladılar. Sen Katayama 1898-ci ilin iyulunda Fusataro Takano, Xannosuke Savada və başqaları ilə birlikdə "Həmkarlar ittifatları təşkilatına yardım cəmiyyəti" ("Rodo kumiay kiseydomeykay") yaratdılar.
Cəmiyyət aşağıdakı vəzifələri qarşısına qoymuşdu: fəhlə həmkarlar ittifaqları və kooperativləri təşkil etmək, fəhlələr arasında həmrəylik və birlik yaratmağa nail olmaq, zəhmətkeşlərin hüquqlarını qorumaq və genişləndirmək.
Katayama və onun yoldaşları ölkənin bir çox sənaye mərkəzlərinə gedərək, fəhlələri birləşməyə çağırır və xeyli muvəffəqiyyət qazanırlar. 1897-ci il dekabrın 1-də Metalçılar İttifaqı ("Tekko kumiay") təsis olunur, tezliklə onun üzvlərinin sayı min nəfərə çatır. Həmin gün böyük mitinq-nümayiş keçirilr, Metalçılar ittifaqının və "Həmkarlar ittifaqları təşkilatına yardım cəmiyyəti"nin orqanı olan "Rodo sekay" ("Fəhlə dünyası") qəzetinin birinci nömrəsi çapdan çıxır. Yaponiyada ilk dəfə çap olunan fəhlə qəzetinin redaktoru Sen Katayama olur. Bu qəzetin əhəmiyyəti Yaponiyanın sərhədlərindən kənara çıxır. Onun hər nömrəsində ingilis dilində xüsusi şöbəsi olmuşdur. Belə ki, xaric üçün "Rodo sekay" Yaponiya fəhlə hərəkatından məlumat verən qiymətli bir mənbə olmuşdu.
Əvvəllər də xalqın azadlığı və demokratik hüquqları uğrunda sol burjua liberal hərəkatının bəzi xadimləri xalq kütlələrini təşkil etməyə cəhd göstərmişlər, lakin fəhlə sinfinin rəhbərliyi altında zəhmətkeşlərin təşkilatlarını yaratmaq uğrunda ilk dəfə Sen Katayama çyıxış etmişdir.
Həmin illərdə Katayama ictimai məsələlərə dair ədəbiyyatı ciddi surətdə öyrənməyi davam etdirirdi. O, 1898-ci ildə, sosializm təliminin yeganə doğru təlim olduğu əqidəsinə gəldikdən sonra, "Sosializmn öyrənən cəmiyyət"in ("Syakaysyuqi kenkyukay") təşkilatçılarından biri olmuşdur, doğrudur, bu cəmiyyətin məqsədi yalnız "sosialist ideyalarını öyrənməklə" məhdudlaşmışdı. Katayama həmin illərdə tred-yunionizmlə qəti əlaqəsini kəsib, sosializm mövqeyinə keçdi. 1899-cu ilin iyulunda Katayama Tokionun Kanda rayonunda fəhlələrin yığıncağında "Sazişçilik və sosializm" mövzusuna dair çıxışında o zaman Yaponiya fəhlə hərəkatında meydana gələn islhatçılıq cərəyanını tənqid etdi. Onun bu nitqi "Rodo sekay" qəzetinin 46-cı nömrəsində dərc olundu və ölkənin fəhlə hərəkatı rəhbərlərinə böyük təsir bağışladı.
1900-cü ildə "Sosialist ittifaqı" ("Syakaysyuqikyokay") yaradıldı, bu ittifaq islahatçılardan və burjua liberallarından ayrılmaq yolunda irəliyə doğru qəti addım atdı. İttifaqın fəaliyyətində Katayama fəal rol oynadı. "Sosialist ittifaqı" çoxlu fəhlə yığıncaqlarını və mitinqlərini keçirdi, Yaponiyada sosializm ideyasının təbliğinə və sosial-demokrat partiyasının yaranmasına hazırlığa xeyli kömək etdi. Sen Katayamanın rəhbərlik stdiyi fəhlə qəzeti "Rodo sekay" sosializm ideyalarını müntəzəm surətdə təbliğ etməyə başladı. Belə ki, 1900-cü ilin bir may nömrəsində "İctimai islahatlar və inqilab" adlı məqalə dərc olundu. 1901-ci ilin martında mütərəqqi jurnal "Rikuqo dzaesi" ("Kainat") Sen Katayamanın "Kapital" və onun müəllifi K. Marks" adlı məqaləsini dərc etdi. Katayama elə o zaman "Mənim sosializmim" adlı kitabçasını buraxdı, o burada, əməklə kapital arasında qəti toqquşmanın labüdlüyünü əvvəlcədən söylədi və Yaponiyada sosial-demokrat partiyası yaratmaq lüzumunu qeyd etdi. Ölkədə ümumi seçki hüququ uğrunda geniş hərəkat başlanmışdı. 1890-cı ildə Yaponiya parlamentinə keçirilən ilk seçkilərdə senz və başqa məhdudiyyətlər üzündən seçicilərin sayı ölkə əhalisinin bir faizindən çox olmadı. Katayama da bu hərəkatda fəal iştirak etdi və 1899-cu ildə ümumi seçki hüququ uğrunda mübarizə ittifaqının ("Futsu senkyo kisey domeykay") katibi seçildi.
Beləliklə, feodal kəndindən çıxaraq proletariatın sıralarına qoşulmuş, kapitalizm istismarının və irqçiliyin bütün ağırlığını öz üzərində sınayaraq uzun ideoloji axtarışlar yolu keçmiş bir kəndli oğlu keçən əsrin sonunda Yaponiya fəhlə hərəkatının görkəmli rəhbərlərindən və sosializm ideyasının təbliğatçılarından biri oldu. Onun səmərəli fəaliyyəti beynəlxalq aləmdə etiraf edildi: 1900-cü ildə II İnternasionalın Paris konqrösinin qərarı ilə Sen Katayama qiyabi olaraq Sosialist İnternasionalı İcraiyyə Komitəsi Bürosunun üzvü seçildi. 1901-ci ilin mayında Sen Katayama ilk dəfə Yaponiya Sosial-demokrat partiyası (Syakay Minsyuto) yaratmaq təşəbbüsündə iştirak etdi. Partiya proqramının çox mülayim olmasına ("qanun çərçivəsində mübarizə") baxmayaraq yaradıldığından iki saat sonra hökumət orqanları tərəfindən qadağan edildi.
1907-ci ilin iyunundan 1911-ci ilin avqustunadək Sen Katayama müntəzəm olaraq səhifələrində sooializm ideyalarını yayan həftəlik "Syakay simbun" qəzetini redaktə edirdi. Zəhmətkeşlərin amansız surətdə istismar olunub əzilməsindən konkret faktlar gətirərək qəzet, fəhlələrin sinfi şüurunu oyadır, cəmiyyəti yenidən qurmaqdan ötrü mübarizə etmək üçün həmkarlar ittifaqlarında və siyasi partiyalarda birləşmək lüzumunu sübut edirdi. 1907-ci ilin iyunundan 1908-ci ilin iyununadək təkcə bircə il ərzində qəzetin 45 nömrəsində Sen Katayamanın imzası ilə 21 məqalə dərc olundu. Bu vaxt ərzində qəzetin redaksiyası Tokioda zəhmətkeşlə rüçün 78 yığıncaq keçirdi, onun əməkdaşları isə əyalətlərə 150 dəfədən çox səfər etdilər: bu səfərlərin müntəzəm iştirakçısı olan Sei Katayama, bir qayda olaraq, dolğun məruzələrlə çıxış edirdi. Sen Katayama, o zaman Yaponiya fəhlə hərəkatında güclənməkdə olan islahatçı və anarxo-sindikalist cərayanın sosialist hərəkatı üçün necə təhlükəli olduğunu aydın təsəvvür edirdi. O, xüsusilə, görkəmli publisist olan Dendziro Kotokunun əleyhinə qəti çıxış edirdi. Dendziro Kotoku zəhmətkeşlər arasında siyasi və təşkilatçılıq işinə əhəmiyyət vermir, onların gündəlik mənafeyi uğrunda apardıqları mübarizənin vacib olduğunu başa düşmür, "Kapitalistlər sinfini məhv etmək üçün müstəqim hərəkət", "dərhal ümumi tətil keçirmək", "parlament seçkilərində iştirakdan imtina etmək" kimi avantürist şüarlar irəli sürürdü.
Fəhlə və sosialist hərəkatı yüksəlişindən qorxuya düşən yapon irticası hücuma keçdi. 1910-cu ildə polis imperatora gizli sui-qəsd hazırlanması haqqında uydurma bir iş düzəltdi. Bu işə görə məhkum olunmuş on iki nəfər, o cümlədən Dendziro Kotoku və onun yazıçı arvadı Suniko Abe 1911-ci il yanvarın 24-də edam olundu. Fəhlə təşkilatları aramsız surətdə təqib olunmağa başlandı. Yapon sosialistlərinin qalan yeganə orqanı "Syakay simbun" ayda yalnız bircə dəfə çıxmağa məcbur oldu. Buna baxmayaraq qəzetdə Sen Katayamanın əvvəlki kimi yenə də elmi sosializmin problemləri haqqında məqalələri buraxılırdı. 1911-ci ildə "Syakay simbun" qəzetinin redaktoru olmaq etibarı ilə Dendziro Kotokunun ölümündən sonra onun "İsanı danmaq" əsəri haqqında böyük rəy çap etdiyi üçün Sen Ka tayamanı cinayət məsuliyyətinə cəlb edirlər. Terror və cəza tədbirləri mərd mübarizi qorxutmadı. 1911-ci ilin sonunda Sen Katayama yeni ildən əmək haqqının artırılmasını tələb edən tramvay sürənlərin tətilini təşkil etdi. 1912-ci il yanvarın 1-də Tokioda bir tramvay vaqonu da yola çıxmadı. Amansız irtica dövründə imperialist Yaponnyasında altı minədək adamın iştirakı ilə başlanan bu tətil bir neçə gün davam etdi. Paytaxt polisi qəzəblənib özündən çıxdı. Tətilin bütün rəhbərləri dərhal həbs olunub, məhkəməyə verildi. Prokuror hiddətlə Sen Katayamanın üstünə düşərək, ona ən ağır cəza verilməsini tələb edirdi, çünki o guya, "qoyun dərisi geymiş pələng kimi təhlükəlidir". Tokio tramvayçılarının tətili haqqında bütün Yaponiyada geniş fikir söyləndi, onun barəsində xaricdə yazdılar. Məhz elə buna görə də onun rəhbərləri haqqında çıxarılan hökm amansız oldu. Məhkəmə Sen Katayamanı və onun 60 yoldaşını uzunmüddətli həbs cəzasına məhkum etdi. Sen Katayama Tokio həbsxanasının İtaqaya siyasi məhbusları üçün olan biradamlıq kamerində çox ağır şəraitdə doqquz aya yaxın qaldı. Katayama sonralar xatırlayırdı: "Həbsxanada mən çox ağır kədərli dəqiqələr keçirməli oldum. Gecədən xeyli keçmiş nəzarətçilər bir məhbusu işgəncə kamerinə dartıb aparır, orada onu bambuq ağacı ilə, yaxud qırmancla döyürdülər. Döyülən isə qışqırırdı. O, əvvəl çox bərk qışqırırdı, getdikcə səsi yavaşıyırdı, axırda isə yalnız anlaşılmaz bir səs gəlirdi…" Belə şəraitdə Katayama öz üzərində ciddi surətdə çalışaraq, siyasi təhsilini artırırdı. O, burada Marksın "Kapital"ını dərindən öyrənmiş və özünün tərcümeyi-halını yazmış, sonralar, 1930–1931-ci illərdə onu yenidən işləyib tamamlamışdır.
Habsxanadan çıxdıqdan sonra Katayama siyasi və ədəbi fəaliyyət göstərmək imkanından məhrum olmuşdu. Katayama o dövr haqqında belə yazırdı: "Mənimlə ən təhlükəli bir adam kimi rəftar edirdilər. Məni hər addımbaşı elə təqib edirdilər ki, fəhlə hərəkatında qətiyyən iştirak edə bilmirdim". Hər dəqiqə yeni bir cəza, həbs və hətta həbsxanada gizli qətl gözləmək olardı. 1914-cü ildə Sen Katayama Yaponiyanı yenidən tərk edib, xaricə getməyə məcbur oldu. Katayama öz ölkəsi xaricində olmasına baxmayaraq Yaponiya sosialist və fəhlə hərəkatı ilə sıx əlaqə saxlayırdı. O, Birləşmiş Ştatlarda olan yaponlar arasında böyük iş aparmış, yapon sosialist qrupu təşkil etmiş, yapon və ingilis dilində "Xeymin" adlı qəzet buraxmışdır ki, bu da 1919-cu ilin ortalarınadək Nyu-Yorkda çap olunmuşdur.
Sen Katayama Birləşmiş Ştatlarda rus mühacirləri RSDFP üzvləri V. Volodarski, A. M. Kollantay, L. K. Martens və başqaları ilə sıx əlaqə yaratmışdı. Katayama Simmervald və Kintal konfransları haqqında onlardan xəbər tutmuşdu.
Bu konfransların qərarlarının təsiri altında Katayama öz qəzetində müharibə əleyhinə geniş təbliğat aparmış, eyni zamanda ABŞ-nin sol sosialist hərəkatında iştirak etmişdir. Kommunist İnternasionalı yaradıldıqdan sonra Sen Katayama onun işinə fəal surətdə qoşuldu. ABŞ-da və Latın Amerikasında bir sıra məsul tapşırıqlar yerinə yetirdi. O, xüsusən Birləşmiş Ştatlarda, Msksikada və Kanadada kommunist partiyası yaranmasına yaxından kömək etdi. Kommunist İnternasionalı İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət heyəti Sen Katayama hapqında verdiyi nekroloqda belə yazmışdı: "Monarxist quldurlar dəstəsinin, mülkədar və kapitalistlərin, qondarma milli mənafe bayrağı altında daim zəhmətkeşlər hesabına varlandıqları bir ölkənin oğlu Sen Katayama həmişə proletar beynəlmiləlçiliyi uğrunda çarpışan namuslu və fədakar mübariz olmuşdur… Tale onu hansı sahəyə atırdısa, o çalışdığı hər yerdə kapitala qəti nifrətini, proletarların beynəlmiləl birliyini kütlələrə təbliğ edirdi". Sen Katayama Böyük Oktyabr inqilabını sevinclə qarşıladı. Onun "Xeymin" qəzeti dərhal rus inqilabına tərəfdar çıxdı, sonra isə sovet Uzaq Şərqində xarici hərbi müdaxiləni qətiyyətlə pislədi. Katayama Oktyabr inqilabının beynəlxalq əhəmiyyəti haqqında doğru fikrin yayılmasında böyük iş gördü. Böyük Oktyabrın təcrübəsini dərindən öyrənib yaymaq üçün Katayama V. İ. Leninin "Dövlət və inqilab" əsərini ingilis dilindən yapon dilinə tərcümə etdi.
Sen Katayama 1921-ci il dekabrın 14-də Sovet Rusiyasına gəldi. Burada onun coşqun fəaliyyəti geniş vüsət aldı. Dekabrın 19-da, o, artıq Kominternin nümayəndələrindən biri kimi RK(b)P-nin XI Ümumrusiya konfransını təbrik etdi. Bir az sonra, 1922-ci ilin yanvarında, o, Uzaq Şərq kommunist və inqilabi təşkilatlarının I qurultayının xitabət kürsüsündə göründü. Onun məruzəsi Yaponiyanın siyasi-iqtisadi vəziyyətinə və bu ölkənin fəhlə hərəkatının inkişafına həsr olunmuşdu.
Öz vətənindən uzaqda olmasına baxmayaraq Sen Katayama onun mənafeyi və mübarizəsi ilə yaşayır, qəzet və jurnallarını öyrənir, Yaponiyadan alınan məktubları diqqətlə oxuyur, oradan gələn yoldaşlarla uzun müddət söhbət edirdi. Katayama Şərq zəhmətkeşləri Kommunist Universitetinin yapon şöbəsində oxuyan tələbələr arasında böyük tərbiyə işi aparır, ABŞ və başqa ölkələrdə yaşayan yaponlarla əlaqə yaradırdı. YKP-nin gizli orqanı olan "Sekki" ("Qırmızı bayraq") qəzeti müntəzəm olaraq Sen Katayamanın məqalə və məktublarını çap edirdi. O, 1932-ci ilin avqustunda qəzetdə çap olunmuş son məktublarının birində, budur, belə yazırdı: "Mən məhkum və nəsibsiz Yaponiyanı bir gün belə unutmuram. Mən sizin mübarizənizi, bütün gücünü mülkədar və kapitalistləri yıxıb, Sovet Yaponiyası qurmağa sərf edən proletariatın yeganə partiyası olan Kommunist partiyasının rəhbərliyi altında apardığımız mübarizəni heç vaxt unutmuram". Kominterndə işləyərkən Sen Katayama beynəlxalq fəhlə və kommunist hərəkatı təcrübəsini, inqilabi ənənələri və yapon proletariatının mübarizə dərslərini dərindən öyrənir və Yaponiya Kommunist Partiyasını möhkəmlətməkdə bu təcrübədən istifadə edirdi. O, Yaponiya Kommunist Partiyasının həyata keçirdiyi vəzifələri beynəlxalq kommunist hərəkatının ümumi məsələləri ilə əlaqələndirməyi bacarırdı. Katayama YKP-nin fəaliyyətini daim marksizm-leninizm yoluna yönəldir, partnyanın sıralarında olan sağ və sol opportunistləri qəti surətdə ifşa edir, Yaponiya zəhmətkeşlərinin beynəlmiləlçilik əlaqələrini genişləndirirdi. YKP ilə Sov. İKP arasında dostluq və qardaşlıq əməkdaşlığını möhkəmləndirirdi. Kominternin Yaponiyaya aid bütün ən vacib sənədləri onun bilavasitə iştirakı ilə hazırlanırdı. "Sekki" qəzetinin onu "Yaponiya fəhlə və sosialist hərəkatının atası" adlandırmağa tam haqqı var idi.
Müharibə və faşizm əleyhinə mətin mübariz
Sen Katayama 1922-ci ilin noyabrında Kominternin İcraiyyə Komitəsinə, sonra isə KİİK Rəyasət heyətinə üzv seçildi. O, bu vəzifədə ömrünün sonuna qədər çalışdı. Eyni zamanda o həmkarlar İttifaqları İnternasionalında və İBYT-da böyük işlər aparırdı. Müsləmləkəçiliyə qarşı mübarizənin ilk sıralarında olarkən o, Asiya xalqlarının milli və ictimai azadlıq mübarizəsinə xüsusi diqqət verirdi. O, hələ 1921-ci ildə "Yaponiya və gələcək ictimai inqilab" məqaləsində uzaqgörənliklə yazırdı: "Yapon imperializminin iflası nəinki koreyalıların və çinlilərin, hətta yapon proletariatının da xeyrinə olacaqdır. Britaniya malikanələrində imperializmin ləğvi isə daha çox xalq kütləsinin və irqlərin xeyrinədir. Meksikalıların, zəncilərin, Kuba, Qaiti, San Dominqo, Filippin və Mərkəzi Amerika əhalisinin azadlığı və həyatı Amerikada imperializmin iflasından asılıdır".
1924-cü il iyunun 25-də Sen Katayama Kominternin V konqresindəki çıxışında imperializmə qarşı mübarizədə metropoliya ilə müstəmləkə və asılı ölkələrin proletarlarının vahid cəbhəsini yaratmaq lüzumunu qeyd etdi. 1928-ci ildə Sen Katayama Kominternin VI konqresində Çin inqilabı, müstəmləkə məsələsi və Birləşmiş Ştatlarda zəncilərin vəziyyəti haqqında çıxış etdi. İmperialist müharibəsi, militarizm və faşizm əleyhinə barışmaz mübarizə Sei Katayamanın bütün həyatı boyu qırmızı tellərlə keçir. Onun 1904–1905-ci illərdə və birinci dünya müharibəsi dövründə müharibə əleyhinə necə fəal təbliğat apardığını yuxarıda qeyd etmişik. 1927-ci ildə Sen Katayama milli istiqlaliyyət uğrunda mübarizə üçün Beynəlxalq Antiimperialist cəmiyyətin yaradıcılarından biri oldu, bu cəmiyyətin Brüssel konqresinin işində fəal iştirak etdi. Öz xarakteri və tərkibinə görə Brüssel konqresi bir növ yeganə konqres idi. Bu konqresdə, demək olar, dünyanın bütün millətlərinin, siyasi və dini cərəyanların və ən müxtəlif peşələrin nümayəndələri iştirak edirdilər.
Konqresin iştirakçılarını ümumi məqsəd–müharibə əleyhinə mübarizə məqsədi birləşdirirdi. Müxtəlif ölkələrdən məruzələr dinlənildi, bu məruzələrin hər birində müstəmləkə əhalisinin, xüsusən zəncilərin amansız istismarından və sıxışdırılmasından bəhs olunurdu. Katayama faşizm və militarizm əleyhinə yorulmaq bilmədən, ehtirasla mübarizə aparırdı. O, Mancuriyanı işğal etdikdən sonra Çinin digər rayonlarını qəsb etməyə can atan və Sovet İttifaqı üzərinə hücuma hazırlaşan yapon hərbçilərini bütün dünya qarşısında cəsarətlə ifşa edirdi.
Sen Katayama 1932-ci ildə Amsterdamda müharibə əleyhinə keçirilən Beynəlxalq konqresdə demişdi: "Biz, imperialist müharibəsinə inqilabi müharibə elan etməli, Sovet İttifaqını mütəşəkkil surətdə müdafiəyə və qorumağa bütün fəhlə və kəndliləri çağırmalıyıq… Sözümün sonunda razılıqla bildirmək istəyirəm ki, mən 28 il bundan əvvəl burada, Amsterdamda verdiyim təntənəli andı yerinə yetirmişəm. Mən proletariatın beynəlxalq həmrəyliyi uğrunda mübarizə edəcəyimə and içmişdim, o vaxtdan bəri mən yapon kommunistləri və inqilabçı fəhlələrlə birlikdə Yaponiya imperialistlərinə qarşı mübarizə aparmışam. İndi yapon imperializminə qarşı mübarizə aparmağa və dünya proletariatının vətəni olan Sovet İttifaqını müdafiə etməyə mən yeni and içirəm. Mən bu konqresin tribunasından bütün dunya proletarlarını belə hərəkət etməyə çağırıram… Biz, Sovet İttifaqını müdafiə etmək üçün bütün dünyanın inqilabçı proletariatını güclü bir dəstə halında birləşdirməliyik…" Sen Katayamanın Amsterdamda müharibə əleyhinə konqresdə alovlu nitqi, onun Parisdə və Avropanın digər şəhərlərində müharibə əleyhinə keçirilən mitinqlərdəki çıxışları beynəlxalq mütərəqqi ictimaiyyətə böyük təsir bağışladı.
1933-cü ildə Sen Katayama Anri Barbüsə və Romen Rollana müraciət edərək, faşizm və irtica əleyhinə bütün ölkələrdə geniş kampaniya keçirməyə çağırdı. O, bu mübarizəni son nəfəsinədək davam etdirdi. Onun ölümündən əvvəlki sözləri belə idi: "Onlar çox hiyləgər və çirkin üsullara əl atırlar. Biz, faşizmə qarşı… xain və satqınlara qarşı mübarizə etməliyik".
Leninin şagirdi və sadiq ardıcılı
Sen Katayamanın şəxsiyyəti onu tanıyanlara böyük təsir bağışlamışdır. O. V. Kuusinen xatırlayırdı: "Onunla işləyənlərin, hamısı onun məqsədli cəhdinə, mütəşəkkilliyinə, təvazökarlığına, insanlara qarşı böyük diqqətinə, onun gözəl insani sifətlərinə valeh idi". Kominterndə bir yerdə işlərkən Katayamanı yaxından tanıyan İngiltərə fəhlə hərəkatının veteranı Bob Stüart xatirələrində yazmışdır: "Mən Katayama ilə tez-tez görüşür, onun sədaqətli və gözəl dost olduğunu görürdüm. Moskvada biz bir evdə yaşayırdıq… Burada hamı–cavanlar da, qocalar da onu sevirdi. Bu evdə yaşayan uşaqlar onunla görüşüb salamlaşan zaman özlərini xoşbəxt hesab edirdilər. O zamankı ağır yaşayış illərində Sen Katayama balaca dostlarına bağışlamaq üçün özü ilə bir şey gətirərdi. O, pioner təşkilatının fəxri üzvü seçilmişdi və böyük bir məmnuniyyətlə pioner qalstuku taxırdı".
O zaman işdə atasına kömək edən böyük qızı Yasu Katayama yazır: "Atam çox ciddi həyat tərzi keçirərdi. O, saat səkkizdə durar, səhər yeməyindən sonra qəzet oxuyardı, saat doqquzda isə ingilis şriftli makinanın arxasında əyləşərdi. O, adətən işə saat onda, on birdə gedərdi. Əgər iclası olmasa idi, onda saat altıya yaxın evə qayıdardı, axşam yeməyindən sonra yenidən işləməyə başlardı. Çox vaxt axşamlar makinanın səsi kəsilərdi, bu zaman atam kresloda yuxuya gedərdi. Bu an, on beş dəqiqə davam edərdi, sonra makinanın səsi yenidən eşidilərdi. Hər gün belə olardı, atam öz adətinə elə ciddi əməl edərdi ki, bu, cavanları hətta təəccübləndirərdi. Uzun illərin ağır zəhməti də təkidli təlim atamda mətin, dönməz bir xasiyyət, böyük kommunizm işinə dərin bir inam yaratmışdı. Öz inqilabi fəaliyyətində olduğu kimi, adamlara münasibətində də o prinsipial, namuslu, sadə, həssas və qayğıkeş bir adam idi. Atam iş yoldaşlarına çox diqqətlə yanaşar, kömək edər, öz bilik və həyat təcrübəsini onlara öyrətməyə çalışardı".
Biometriya
Biometrik autentifikasiya (və ya Biometriya) – insanın bioloji xüsusiyyətlərinə əsasən kimliyin müəyyən edilməsi, tanınması
Anthurium pallidiflorum
(Anthurium pallidiflorum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Biometriya
Biometrik parametrlər
Müxtəlif tətbiqlərdə bir sıra biometrik parametrlər istifadə edilir. Hər biometrik parametrin üstün və zəif cəhətləri var və seçim adətən tətbiqdən asılı olur. Aşağıda geniş məlum olan biometrik parametrlərin qısa xülasəsi verilir.
Barmaq izləri
Barmaq izlərinə görə identifikasiya texnologiyası ən geniş yayılmış biometrik texnologiyadır. Bu metodun əsasında hər bir insanın əl barmaqlarında papilyar naxışların unikallığı ideyası durur.
Barmaq izini papilyar xətlər əmələ gətirir, onların quruluşu dərinin şırımlarla ayrılmış qılıc çıxıntılarının sıraları ilə şərtlənir. Bu xətlər mürəkkəb naxışlar əmələ gətirirlər (qövs, ilgək və spiral), onların aşağıdakı xassələri var:
Barmaq izinin identifikasiyası
7. Radiotezlikli davamlı skanerlər (RF-Field sweep sсanners) – bu tip skanerlərdə radiodalğalı texnologiyadan istifadə olunur. Bu tip skanerləri Authenteс istehsal edir. Yarımnaqilli skanerlərin çatışmayan сəhətlərini qeyd edək. Lakin bu deyilənlər bütün təsivr olunan metodlara aid deyildir: 1. Təzyiqə həssas olan skanerlər kiçik ölçülü təsvirlər verir. 2. Barmağın yarımnaqilli səthə qoyulması vaсibdir, lakin bu onun tez köhnəlməsinə səbəb olur. 3. Güсlü xariсi elektrik sahələrə qarşı həssaslıq elektrostatik boşalmalar əmələ gətirir ki, bu da sensoru sıradan çıxardır. 4. Diyirсəkli skanerlərdə təsvirin keyfiyyəti skanerin səthi üzərində barmağın hərəkət sürətindən asılıdır. Ultrasəsli skaner olunma – barmaq səthinin utrasəs dalğaları ilə skaner olunması və dalğaların mənbələri ilə barmaq səthinin çıxıntı, çökəkliyi arasındakı məsafələrin ölçülməsidir. Bu üsulla alınmış təsvirin keyfiyyəti digər skanerlərə nisbətən 10 dəfə çoxdur. Bundan əlavə bu üsul tamamilə mulyaсlardan (mumdan, gipsdən və sairədən model və s. tökmə) mühafizə edir, belə ki, barmaq izindən əlavə onun vəziyyəti haqqında əlavə xarakterik xüsusiyyətlərin alınmasına imkanı verir (məsələn, barmaq daxilində nəbz). Bu tip skanerlərin aparıсı istehsalçısı: Ultra-Sсan Сorporation (UСS). Ultrasəs skanerlərin çatışmayan сəhətləri bunlardır: 1. Optik və yarımnaqilli skanerlərlə müqayisədə yüksək qiymətin olması 2. Skanerin ölçüsünün böyüklüyü. Yuxarıda deyilənlərə yekun olaraq qeyd edək ki, barmaq izinin skaner olunma metodlarının sayı günü-gündən artır.
Gözün qüzehli qişası
İnsan gözünün qüzehli qişası barmaq izləri kimi onun unikal biometrik xarakteristikasıdır. Qüzehli qişanın şəklini analiz edən sistemlər kifayət qədər etibarlı tanımanı təmin edirlər. Bu xarakteristika yetərincə stabildir, insanın bütün həyatı boyunca praktik olaraq dəyişmir, çirklənməyə və yaralara qarşı həssas deyil. Qeyd edək ki, sağ və sol gözün qüzehli qişasının şəkli əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
Gözün qüzehli qişası üçün skanerlərin üstünlüyü ondan ibarətdir ki, onlar istifadəçidən diqqətini bir hədəfə cəmləşdirməsini tələb etmirlər, qüzehli qişada ləkə nümunələri gözün səthində yerləşir. Faktiki olaraq gözün videotəsvirini hətta bir metrdən az məsafədə çəkmək olar, bunun sayəsində də qüzehli qişa skanerləri bankomatlar üçün yararlı olur.
Gözün torlu qişası
Bu sistemlərdə skaner ya göz dibinin qan damarlarının şəklini, ya da torlu qişanın özünün əksetdirmə və udma xarakteristikalarını müəyyən edir. Xüsusi qurğuda qeyd olunmaq üçün gözcükdən məsafədəki işıqlı nöqtəyə bir dəqiqədən az müddətdə baxmaq lazımdır. Bu müddət ərzində sistem torlu qişanı işıqlandırır və əks olunmuş siqnalı alır. Torlu qişanı işıqlandırmaq üçün aşağı intensivlikli infraqırmızı şüalanma istifadə edilir, şüalar göz bəbəyindən keçərək gözün arxa divarındakı qan damarlarına yönəlir. Alınmış siqnaldan bir neçə yüz ilkin xarakterik nöqtə seçilir, onlar haqqında orta informasiya hesablanır və kodlanmış faylda saxlanır.
Bu metodun səhvləri yoxlanılan şəxsin başını etalondan kənara meyl etdirməsi və baxışlarını məsafədəki işıq mənbəyinə səhv fokuslaması ilə əlaqədardır. Sandiya milli laboratoriyasının (ABŞ) məlumatlarına görə bu metod üçün birinci növ səhvlər 0,4% təşkil edir. İkinci növ səhvlər praktiki olaraq mümkün deyil. Belə biometrik qurğuları aldada bilən mulyajın hazırlanmasının çətinliyi haqqında məlumatlar yoxdur. Həmçinin iddia edilir ki, təkrar edilməsi zəruri olan optik xassələr səbəbindən saxta torlu qişanın hazırlanması olduqca mürəkkəbdir. Gözün torlu qişası üçün skanerlər tam məxfi sistemlərə girişin təşkili zamanı geniş tətbiq edilir.
Sifət
Sifət cəmiyyətdə ən yaxşı qəbul edilən biometrik identifikatorlardan biridir, çünki vizual qarşılıqlı əlaqədə insanların geniş istifadə etdikləri tanıma üsuludur. Sifətin tanınması üçün bahalı xüsusi avadanlıq tələb olunmur. İdentifikasiya ilə yanaşı bir sıra digər funksiyalar da yerinə yetirən adi videomüşahidə kamerası da istifadə edilə bilər. İkincisi, qurğunun işə düşməsi üçün oxuma qurğusu ilə fiziki təmas, nəyəsə toxunmaq, müəyyən vəziyyəti almaq, hər hansı frazanı tələffüz etmək tələb olunmur. Tanıma prosesi təbii, bəzi hallarda identifikasiya edilənə hiss etdirilmədən baş verir.
Sifəti tanıma sistemlərinin əsasını xüsusi proqram təminatı təşkil edir, proqram sifət təsvirini adi veb-kamera ilə də götürür və onu emal edir. Sifətdə ayrı-ayrı obyektlər seçilir (qaşlar, gözlər, burun, dodaqlar), onların hər biri üçün onları tam müəyyən edən parametrlər hesablanır. Müasir sistemlərin çoxu bu zaman insan sifətinin üçölçülü obrazını yaradır. Bu ona görə lazımdır ki, məsələn, başı əydikdə və ya kiçik bucaq altında çevirdikdə identifikasiya mümkün olsun.
Əlin həndəsəsi
Sifətin həndəsi parametrlərini qiymətləndirən sistemlərlə yanaşı əlin həndəsi parametrlərini də ölçən qurğular var. Bu zaman 90-dan artıq müxtəlif xarakteristika, o cümlədən, ovucun ölçüləri (üç ölçü), barmaqların uzunluğu və eni, oynaqların ümumi şəkli və s. ölçülür.
Əlin siluetinə görə identifikasiya sistemləri ilk biometrik qurğular kimi meydana çıxmışlar və onların seriya buraxılışına 1970-ci illərin əvvəlində başlanmışdı. Biometrik şablonun yığcamlığı baxımından bu növ sistemlər ən qənaətcil sistemlərdir. Barmaqların yalnız eni və uzunluğu haqqında informasiya saxlanıldıqda cəmisi 9 bayt tələb edilir. Təbii olaraq, yalnız barmaqların enini və uzunluğunu nəzərə alan sistemlər üçün həqiqi əlin karton mulyajını da asanlıqla hazırlamaq olar.
Əl imzası
Əl imzası da fizioloji xarakteristikalar kimi insanın unikal atributlarındandır. Bundan başqa bu istənilən insan üçün daha adi identifikasiya metodudur, çünki barmaq izinin götürülməsindən fərqli olaraq kriminalistika ilə assosiasiya yaratmır. Adətən imza haqqında verilənlərin iki emal üsulunu fərqləndirirlər: nümunə ilə sadə müqayisə və dinamik verifikasiya. Birinci olduqca etibarsızdır, çünki daxil edilən imzanın verilənlər bazasında saxlanan qrafiki nümunə ilə adi müqayisəsinə əsaslanır. Əl imzası həmişə eyni ola bilmədiyi üçün bu metod böyük səhv faizi verir. Dinamik verifikasiya üsulu xeyli mürəkkəb hesablamalar tələb edir və imza prosesinin imzanın müxtəlif sahələrində əlin hərəkət sürəti, təzyiq qüvvəsi, imzanın müxtəlif mərhələlərinin müddətləri kimi parametrlərini real vaxtda qeydə almağa kömək edir. Bu ona zəmanət verir ki, imzanı hətta təcrübəli qrafoloq da saxtalaşdıra bilməz, çünki heç kim imza sahibinin əlinin davranışını dəqiq yamsılamaq iqtidarında deyil.
İstifadəçi standart diqitayzer və qələmdən istifadə edərək öz adi imzasını təqlid edir, sistem isə hərəkətin parametrlərini oxuyur və onları əvvəlcədən verilənlər bazasına daxil edilmiş parametrlərlə müqayisə edir. İmza nümunəsi etalonla üst-üstə düşdükdə sistem imzalanan sənədə istifadəçinin adı, elektron-poçt ünvanı, vəzifəsi, cari zaman və tarix, imzanın parametrləri (hərəkət dinamikasının 10-dan çox xarakteristikası – istiqamət, sürət, təcil və s.) olan informasiyanı əlavə edir. Bu verilənlər şifrlənir, sonra onlar üçün nəzarət cəmi hesablanır, daha sonra bütün bunlar bir daha şifrlənir, beləliklə, biometrik şablon yaradılır. Sistemin sazlanması üçün yeni qeydə alınan istifadəçi 5-10 dəfə sənədin imzalanması prosedurunu yerinə yetirir, bu ortalanmış göstəricilər və etibarlıq intervalı almağa imkan verir. Bu texnologiyadan ilk dəfə PenOp şirkəti istifadə etmişdir.
Səs
Səs – sifət və ya barmaq izləri kimi hər bir insanın ayrılmaz əlamətidir. Rabitə vasitələrinin genişyayılması (stasionar və mobil telefon şəbəkələri, IP-telefoniya və s.) bu biometrik identifikatorun tətbiqi üçün böyük imkanlar açır; bundan başqa səs üzrə tanıma istifadəçilər üçün çox rahatdır və onlardan minimal səylər tələb edir.
Senecio saxicolus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Biometriya
Səs
İnsanın nitqi ayrıca «səs kadrlarına» bölünür, sonra onları rəqəmsal modelə çevirirlər. Bu modelləri «səs izləri» (voiceprint) adlandırırlar (barmaq izləri ilə analogiya). Yaradılan «səs izi» bazada qeydə alınır. Səs üzrə identifikasiya kodunun qurulması üçün olduqca çox sayda üsul vardır, bir qayda olaraq onlar nitqin tezlik və statistik xarakteristikalarının müxtəlif cür əlaqələndirilməsidir. İdentifikasiya zamanı əvvəl qeydə alınmış və yeni yaradılmış «səs izləri» müqayisə edilir. Etibarlığı artırmaq və tanımanı sürətləndirmək üçün çox vaxt istifadəçidən əvvəlcədən razılaşdırılmış suallara cavab verməsi və ya parolu tələffüz etməsi xahiş edilir.
DNT
DezoksiriboNuklein Turşusunu (DNT) çox vaxt ideal biometrik parametr adlandırırlar, çünki DNT kodu rəqəmsal formada identifikasiya məlumatıdır, insanın istənilən hüceyrəsində olur. Bu parametrin nöqsanı ondan ibarətdir ki, biryumurtalı əkizlər eyni DNT-yə malikdir. Bundan başqa, iki DNT nümunəsi əsasında şəxsin identifikasiyası praktik baxımdan çox ləng (bəzən günlər və ya həftələr çəkir), bahalı və mürəkkəb prosesdir. İndiyə qədər DNT-nin istifadəsi biometrik parametr kimi əsasən məhkəmə ekspertizası sahəsi ilə məhdudlaşır. DNT analizi qohumluğun müəyyən edilməsi (atanın identifikasiyası) və ya genetik tədqiqatlar üçün də istifadə edilir. Bu metodun tətbiqi üçün bir çox digər imkanlar da var.
DNT üzrə identifikasiya zamanı əsas problemlərdən biri konfidensiallıqdır, DNT-də kodlaşdırılmış informasiya başqa məqsədlər – sağlamlıq vəziyyəti, insanın xəstəliklərə meyli, irqi mənsubiyyəti və atalıq haqqında məlumatların əldə edilməsi üçün istifadə edilə bilər.
Termoqramlar
Biometrik texnologiya kimi termoqramlar – insan bədəni hissələrinin infraqırmızı spektrin qısadalğalı (0,9-1,7 mkm), orta (3-5 mkm) və uzundalğalı diapazonda alınmış təsvirləridir. Xüsusilə sifətin və əlin termoqramları sahəsində müxtəlif tədqiqatlar aparılmışdır. Adi təsvirlərlə müqayisədə termoqramların böyük üstünlüyü onların işıqlanmanın dəyişməsindən asılı olmamasıdır – sifət termoqramlarını tam qaranlıqda belə əldə etmək mümkündür.
Dodaqların hərəkəti
Danışıq zamanı dodaqların hərəkəti biometrik davranış parametrlərinə aiddir. Ondan səsin tanınması sisteminə vizual əlavə kimi istifadə etmək olar. Dodaqların hərəkətinə görə autentifikasiya texnologiyasının növləri danışanın tanınması sistemindəki kimidir: sabit mətn, mətndən asılı və mətndən asılı olmayan. Son dövrlər M2VTS verilənlər bazasının yayılması sayəsində bu sahədə tədqiqatlar çoxalmağa başlamışdır. Bazarda BioID firmasının dodaqların hərəkətinə əsaslanan biometrik sistemi meydana çıxmışdır. Bu metodun ən böyük üstünlüklərindən biri onu asanlıqla səsin identifikasiyası və sifət üzrə identifikasiya ilə birləşdirmək imkanıdır. Bu yolla aldadılması mürəkkəb olan çox dəqiq sistemlər yaratmaq olar. Belə üçqat biometrik sistem fiziki girişə nəzarət üçündür, kamera qarşısında mikrofona danışan insanın parametrləri oxunur. Videotəsvir sifət həndəsəsinin analizi üçün istifadə edilir və dodaqlarının hərəkətinin, onların nəticələri səs üzrə identifikasiyanın nəticələri ilə birləşdirilir.
Klaviatura xətti
Klaviatura xətti ilə identifikasiya insanın məxsusi çap üslubu ilə identifikasiyasıdır.
Qulaqların forması
Qulaqların ölçülməsi Bertilyon sisteminin bir hissəsi idi, təlim görmüş müşahidəçilər qulaqların formasının tipini müəyyən edirdilər. Son dövrlər avtomatik identifikasiya üçün biometrik parametr kimi qulaqların formasına böyük fikir verilir. Tədqiqatçı qruplarından biri müqayisənin aparılması üçün zəruri olan strukturu almaq üçün kənarların tapılması texnikasından istifadə etmişdir. Bu müəlliflər təsvirin işıqlanmadan və saçlardan asılılığını yox etmək üçün termoqramlardan istifadə etmişlər.
Qulağın formasına görə tanıma metodunun təklikdə istifadəsi sifət üzrə tanıma kimi effektli deyil; sifət identifikasiyası ilə qulaq təsvirlərinin kombinasiyası identifikasiyanın dəqiqliyini artırır.
Yeriş
Yeriş davranışla əlaqədar biometrik parametrdir, nisbətən az öyrənilib. Bu metodun üstünlüyü – videoyazıdan istifadə etməklə insanları məsafədən tanımanın mümkünlüyüdür. İlk identifikasiya təcrübələri də insanın hərəkətini oxuyan avadanlığın (hərəkət edən işıq displeyləri və ya xüsusi markerlər) köməyi ilə aparılırdı. 2000-2004-cü illərdə ABŞ Müdafiə Nazirliyi Perspektiv Tədqiqatlar İdarəsinin "Human ID" (Human Identification at a Distance, İnsanın məsafədə identifikasiyası) adlı proqramı çərçivəsində yeni tədqiqatlar aparılmışdır, proqram insanları məsafədə aşkarlamaq, tanımaq və identifikasiya etmək texnologiyalarının inkişaf etdirilməsi məqsədini güdürdü. Bu proqram çərçivəsində həyata keçirilmiş tədqiqatların sayəsində yeriş üzrə tanıma mexanizmləri daha mükəmməl olmuşdur. Tədqiqatlar kiçik qruplarda aparılırdı, məlum olmuşdur ki, tanımanın nəticəsi bir neçə şərtdən asılıdır: insanın hərəkət etdiyi səth, müşahidə nöqtələri, ayaqqabı, insanın hərəkət sürəti, fiziki sağlamlığı. Qeyd edək ki, layihənin maliyyə fondu 2002-2004-cü ilədək 32.2 milyon dollar idi.
Ensefaloqram analizi
Elektroensefaloqrafik tədqiqat prosesində beyində uzunluğu bir neçə millisaniyə olan elektrik impulslarının yeri və intensivliyi müəyyən edilir. Sistem beynin elektrik aktivliyinin monitorinqini həyata keçirir və informasiyanı kompüterə göndərir. Daha sonra istifadəçinin xüsusi rəqəmsal portreti formalaşdırılır. Sonrakı identifikasiya zamanı götürülən elektroensefaloqram əvvəl yazılmışla müqayisə edilir və kompüter insanın şəxsiyyəti haqqında nəticə çıxarır.
İdiş dili
İdiş dili  — Hind-Avropa dillərinin german dilləri qrupuna məxsus dil.
Şərip (Əbyəlil)
Şərip kəndi - Rusiyanın Başqırdıstan Respublikası Əbyəlil rayonu Xəmit kənd sovetliyinə daxil olan kənd.
Gödək Əhməd
Əbül Nasir Gödək Əhməd — Ağqoyunlu dövlətinin VI hökmdarı. Həsən bəy Rumlu Əhsənüt-təvarix əsərində Gödək Əhmədlə bağlı yazırdı: "O, həmin ilin qışında öldürüldü. Onun hakimiyyəti altı ay davam etdi. Bədən quruluşuna gəlincə; üzü son dərəcə qırmızı və ağ, əlləri və ayaqları qısa idi. Bu səbəbdən Əhməd gödək adı ilə tanınırdı".
Həyatı
Ağqoyunlu Əhməd bəy mənbələrdə Əhməd Mirzə, Sultan Əhməd, Gödək Əhməd ünvan və ləqəbləri ilə tanınır. O, Uzun Həsən in nəvəsi, Uğurlu Məhəmməd in isə oğlu idi. Uğurlu Məhəmməd atasına qarşı 1474-cü ildə döyüşdə məğlub olduqdan sonra Osmanlı dövlətinə sığınmışdı. Fateh Sultan Mehmed də onu qızı Gövhərxan Sultan ilə evləndirərək onları Sivas bəyliyinə göndərir. Uğurlu Məhəmməd bəy Səlcuqşah Bəyimin təşkil etdiyi sui qəsd nəticəsində Ərzincan a gedərək orada öldürülür. Fateh Sultan Mehmed Uğurlu Məhəmmədin öldürüldüyü xəbərini eşidən zaman nəvəsi Əhməd bəyi qızı ilə birlikdə Ərzincandan İstanbula gətirdir. Əhməd bəy burada, əvvəlcə Fateh Mehmedin, sonra əmisi II Bəyazid in sarayında mükəmməl Osmanlı tərbiyəsi və təhsili almışdır.
Şərip (Əbyəlil)
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr: