cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Üryan Xıdır
Üryan Xıdır Diridağda
...Duman Arazın üstündən çəkilib getdikcə uzanan yollar görünürdü. Hələlik yolda bir qaraltı gözə dəymirdi. Üryan Xıdırın yolunu gözləyən Hacı Qaraman iri buynuzlu bir maral minib, qara ovxarlı qılıncını qurşanmışdı. Altdan geyinib üstdən qıfıllanmışdı, üstdən geyinib altdan qıfıllanmışdı. Cəngavər cövşənli idi. Hərdən də mindiyi maral heybətlə heykirirdi. Doğalıdan müdrik görkəmli, mülayim ürəkli Hacı Qaramanı bu qılıqda görənləri vahimə basardı. Hacı Qaraman əlini gözünə günlük eləyib yola baxırdı. Elə bu zamanda yolda toz dumana qarışdı, duman toza. Hacı özünü yığışdırıb hazırlandı. Daha diqqətlə baxmağa başladı. Birdən öz-özünə pıçıldadı "Basıldım!". Üryan Xıdır qamçı əvəzinə əfi götürüb, tikdiyi yarımçıq daş-divarı minib, ona tərəf çapırdı...
İndi Arazın sahilində "Üryan Xıdır qalağı" deyilən bir alayarımçıq divar, Diridağdan bir az aralı isə Hacı Qaraman məqbərəsi var. Yan-yörəsi maral buynuzu ilə doludur. Deyirlər ki, hələ marallırın bu yerlərdən nəsli kəsilməmişdən öncə həmişə gəlib məqbərinin üstündə mələşər, buynuzlarını dəyişəmişlər...
Senecio zapahuirensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Susüpürən
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Inga latipes
(Inga latipes) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mazel Tov
thumb|200px|Ad günü pastası, "מזל טוב" (mazal tov), sözləri ilə
Mazel Tov (İvritcə/İdişcə: "מזל טוב", İvritcə: "mazal tov"; İdişcə: "mazel tov"; hərfi tərcümə "uğurlar") — İvrit dilində əhəmiyyətli hadisə barəsində təbrik çatdırmaq üçün istifadə edilən ümumi ifadə.
Tərcüməsi və istifadəsi
Mazel tov ifadəsinin ivrit dilindən hərfi tərcüməsi "uğurlar"dır. Amma buna baxmayaraq bu ifadə "uğurlar" kimi işlədilmir, əsasən Azərbaycan dilində işlənən "təbriklər" və "mübarəkdir" ifadələrinin məna qarşılığı kimi işlənir. Toy mərasimləri, dini bayramlar zamanı işlənən bu ifadə bəzən "Mazal tov" kimi də işlədilir. Ənənəvi yəhudi toyunda bəy ayağı ilə qab sındırandan sonra qonaqlar birlikdə "Mazel tov" deyərək təbriklərini ifadə etmiş olurlar.
İsraildə "Mazel tov" bütün əlamətdar hadisələr zamanı, o cümlədən ad günlərində, yeni sürücülük vəsiqəsi almaq, hərbi xidməti bitirmək münasibətilə işlənir.
Yorğan
Yorğan Azərbaycan Atalar sözlərində
thumb|250 px|left
Senecio pattersonii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Inga lanceifolia
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ümumseylon İslam Birlik Cəbhəsi
Ümumseylon İslam Birlik Cəbhəsi və ya qısaca ÜİBC — Şri-Lankada mövcud olmuş siyasi partiya. 1960-cı ildə M.S.Kariappar tərəfindən yaradılmışdır. ÜİBC həmin il qanunverici orqana keçirilmiş seçkilərdə iştirak etsə də, yer qazana bilməmiş, daha sonra buraxılmışdır.
Zərif kəkilli susüpürən
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Kold-Leyk
Kold-Leyk — Kanadanın Alberta vilayətində şəhər.
Quercus conzattii
(Quercus conzattii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Trinidad və Tobaqo dolları
Trinidad və Tobaqo dolları (Valyuta kodu — TTD) — 1964-cü ildən (əvvəl ölkədə Britaniya Vest-hind dolları istifadə olunurdu) Trinidad və Tobaqo respublikasının rəsmi pul vahididir. 1 dollar 100 sentə bərabərdir.
Mübadilədə 5, 10, 25 və 50 sentlik sikkələrdən və 1, 5, 10, 20, 50, 100 dollarlıq əsginaslardan istifadə olunur.
Şamsız
Tarixi
Toponim bitki adı bildirən şam sözünə -sız şəkilçisinin artırılması ilə düzəlmişdir. Fitotoponimdir. Quruluşca düzəltmə toponimdir.
Əhalisi
Kənddə 1897-ci ildə 124 nəfər, 1914 - cü ildə 186 nəfər, 1916-cı ildə 911 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə kənd ermənilərin təcavüzünə məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. Yalnız indiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra sağ qalanalar tarixi-etnik torpaqlarına dönmüşdür. Burada 1926-cı ildə 54 nəfər, 1931-ci ildə 52 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1940-cı illərdə azərbaycanlılar kənddən çıxarılmış və kənd ləğv edilmişdir. İndi xaraba kənddir.
Azərbaycanda qeydiyyata alınmış dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrin siyahısı
Azərbaycanda qeydiyyata alınmış dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrin siyahısı Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 avqust 2001-ci il tarixli, 132 nömrəli qərarı ilə təsdiq edilmiş və Azərbaycanda qeydiyyata alınması göstərilmiş dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrin siyahısıdır. Siyahıda ən qədim abidələr Füzuli və Xocavənd rayonları ərazisində yerləşən, Quruçay mədəniyyəti dövrünə aid Azıx və Tağlar mağaralarıdır. Siyahıdakı abidələrdən biri UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına siyahısına salınmışdır. Siyahıda qeyd edilmiş abidələrin dördü mədəniyyət, memarlıq və tarix qoruqlarıdır.
Vasilevka (Şaran)
Vasilevka, ) — Başqırdıstan Respublikası nın Şaran rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Pisarev kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə çuvaşlar (86%) üstünlük təşkil edir.
Senecio zapalae
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Benqal kəkilli susüpürəni
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Adi yergilası
-  cinsinə aid bitki növü.
SOLANALES SIRASI
'''Solanaceae Juss. – BADIMCAN ÇİÇƏKLİLƏR FƏSİLƏSİ'''
Physalis L. – Yergiləsi cinsi
Bu cins Azərbaycanda 2 növlə təmsil olunmuşdur, onlardan 1-i dərman bitkisidir.
Physalis alkekengi L. - Adi yergiləsi - Физалис обыкновенный – Ordinary ground cherry
Botaniki təsviri
Uzun, sürünən, budaqlı, odunlaşmış, yeraltı zoğları olan çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi 25-60 (80) sm düz, budaqlı, bəzən
sadədir; aşağı hissəsi çılpaq, orta hissəsi az, təpəsi isə sıx tüklənmişdir. Yarpaqları saplaqlı, uzunluğu 4-12 sm, eni 2.5-6.5 sm yumurtavari, enli yumurtavaridir; qıraqları bəzən azacıq diş-dişli, hər iki tərəfdən çox seyrək tüklüdür. Çiçəkləri tək-tək, qoltuqdadırlar. Çiçəkyanı kasacıqları 4–7 mm uzunluqda üçdilimlidir, sıx tüklənmişdir. Tacı 20 mm, ağımtıl, sıx tükləşmişdir. Giləmeyvəsi 1.2-1.5 sm uzunluqda, narıncı, toxumları 2.5 mm qədər, tumurcuqvari, sarı və ya ağımtıl rəngdədir. May-avqust aylarında çiçəkləyir, iyun-sentyabrda meyvə verir.
Mənşəyi və yayılması
Adi yergiləsi boreal coğrafi tipinin avropa sinfinə aiddir. Skandinaviya, Atlantik və Orta Avropa, Aralıq dənizi, Balkan-Kiçik-
Asiya, Şimali Amerika, Rusiya, Ukrayna, Orta Asiya və Qafqazda yayılmışdır. Kür-Araz ovalığı və Abşerondan başqa Azərbaycanın bütün rayonlarında arandan orta dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 1800 m qədər) bitir.
Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər
Kseromezofitdir, meşə-kol və alaq bitkilik tiplərində rast gəlir. Meşələrdə, kolluqlarda, alaq kimi bostanlarda, bağlarda, üzümlüklərdə və boş sahələrdə tək-tək bitir.
Təsiri və tətbiqi
Müxtəlif ölkələrin farmakopeyasına daxil olan ofisinal dərman bitkisidir. Eksperimental, Koreya və xalq təbabətində geniş tətbiq edilir. Azərbaycanın orta əsrlər təbabətində istifadə
olunmuşdur. Əsasən mədə-bağırsaq, dəri, böyrək, sidik kisəsi, qaraciyər, sarılıq, nəfəs yolları, revmatizm, malyariya, anqina, qadın xəstəlikləri, irinli yara və xoralar, eləcə də kəskin respirator infeksiyalar zamanı istifadə olunur. Antiseptik, kardiotonik, diuretik, ödqovucu, qansaxlayıcı, bəlğəmqətirici, ağrıkəsici, yarasağaldıcı, qusdurucu və iltihab proseslərinə qarşı təsirə malikdir.
İstifadə formaları
Cövhər və dəmləmə.
Digər faydalı xüsusiyyətləri və istifadəsi
Meyvələrindən şorabalar, mürəbbələr və şəkərlənmiş meyvələr hazırlanır. Dekorativ və boyaq bitkisir.
-  cinsinə aid bitki növü.
Yergilası
-  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Digər növləri
220px|thumb|Yergilası növü
Muradxan
Muradxan — Azərbaycan Respublikasının Kürdəmir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Muradxan inzibati ərazi dairəsinə daxildir.
Quercus corrugata
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Muradxan
Toponimikası
Muradxan oyk. Kürdəmir r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Şirvan düzündədir. Yerli məlumata görə, yaşayış mantəqəsinin ilk sakinləri müəyyən siyasi hadisələrlə əlaqədar olaraq xanlıqlar dövründə(XVIII əsr) Gəncədən gəlmələrdir. Kəndin məhəllələrindən biri indi də Gəncəli adlanır. Yaşayış məntəqəsi burada bina salmış ailələrin başçısı Muradxan adlı bir şəxsin adım daşıyır. Kəndin adı 1933-cu ildə Muradxanlı şəklinda qəydə alınmışdır.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 2786 nəfər əhali yaşayır.
Usta Zeynal Nəqqaş
Usta Zeynal Nəqqaş (Kərbəlayi Zeynalabdin Əbu Səid oğlu Abdullazadə; ) — xəttat nəqqaş və şair.
Həyatı
Kiçik yaşlarından poeziyaya, xəttatlıq və naqqaşlıq sənətinə maraq göstərir. Ordubad da sonra isə Təbriz də mədrəsə almış, nəqqaşlıq sənəti ilə yanaşı, ərəb-fars dillərini və klassik Şərq şerini mükəmməl öyrənmişdir. Ordubadda fəaliyyət göstərən "Əncüməni-şüəra" ədəbi məclisinin ən fəal və istedadlı üzvlərindən olmuşdur. Ədəbi irsindən çox az nümunələr dövrümüzədək gəlib çatmışdır. Əlyazma divani itdiyindən yaradıcılığı haqqında ətraflı danışmaq mümkün deyil. Lakin əldə olan nümunələr göstərir ki, Usta Zeynal Nəqqaş həm klassik, həm də tənqidi-realist üslubda şeirlər yazmışdır.
Şeirləri
Şeirləri bədii sənətkarlıq xüsusiyyətləri, orijinal obrazları, cinas qafiyələri ilə diqqət cəlb edir. "Nə bilim" adlı satirik şeirindən misralar:
Buzferri Park stadionu
"Buzferri Park" stadionu — İngiltərənin Kinqston-apon-Hall şəhərində fəaliyyət göstərmiş stadion. "Hall Siti"nin doğma meydanı idi. Hazırda mövcud deyil.
Usta Zeynal Nəqqaş
İctimai məzmunlu şeirləri
İctimai məzmunlu şeirlərində dövrün sosial ziddiyyətləri, yoxsul camaatı iqtisadi və mənəvi əsarətdə saxlayan hakim təbəqələr tənqid olunur. Azərbaycan ın digər şəhərlərində fəaliyyət göstərən ədəbi məclislərin üzvləri ilə əlaqəsi saxlamış, onlarla şerlənmiş, məktublaşmışdır.
Buzferri Park stadionu
Tarixi
1946-cı ildə açılmışdır.
Usta Zeynal Nəqqaş
Nəqqaşlıq sənəti
Usta Zeynal həm də mahir nəqqaş olmuş Ordubad, Təbriz və Tiflis də bir sıra binanın dekorativ bəzəklərini işləmişdir. Naxçıvan da yerləşən xan sarayının və yaşayış binasının, Bakı da Hacı Zeynalabdin Tağıyevin evi (indiki Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi), Ordubad şəhərinin "Malik İbrahim" qəbiristanlığındakı dağa bitişik "Qara pir"də işlədiyi naxış, XIX əsr in axırlarında İran şahının Ordubada gəlişi ilə əlaqədar "Came" məscidinin arxa divarına işlədiyi "Şiri-xurşid" gerbi də sənətkarın maraqlı yaradıcılıq nümunələrindəndir. Müəllif Ordubaddakı Cümə məscidinin divarına həkk etdiyi şeirində yazır:
Buzferri Park stadionu
Tarixi
2002-ci ildə "Hall Siti" daha müasir arenaya keçdikdən sonra 15 min yerlik "Buzferri Park" stadionu tərk edildi. Stadion bir müddət baxımsız vəziyyətdə qaldıqdan sonra yerində supermarket tikilmişdir.
Kəbi Sanıyev
Kəbi Sanıyev — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusunun üzvü, Sovet İttifaqının 77-ci Gəncə diviziyasının 230-cu alayın taqım komandiri və kapitanı.
Ailəsi
Atası Hacı Murad Sanıyev, anası Xanım Bədəl qızı Sanıyevanın üç övladı olmuşdur: Kəbi Sanıyev, Sədi Sanıyev və Səyalı Sanıyeva. Sədi Sanıyev 1905-ci ildə dünyaya gəlmişdir. Onu evini, torpağını əlindən alan şəxs qətlə yetirmişdir.
Kəbi Sanıyev 1927-ci ildə öz kəndindən olan Məşədiyeva Hənifə Məhəmmədhəsən qızı ailə qurmuşdur. Ailə Gəncə şəhərində yaşamışdır. Onların Eldar və Elmir adlı övladları olmuşdur.
Kəbi Sanıyevin bacısı Səyalı Sanıyeva 1925-ci il yanvar ayının 5-də Qazax rayonunun Çaylı kəndində anadan olmuşdur. O, orta məktəbi Çaylı kəndində oxumuş, 1943-cü ildə Qazaxda yeni açılmış iki illik müəllimlər institutunun fizika-riyaziyyat şöbəsini bitirmişdir. 1945-ci ildən Çaylı kənd orta məktəbində müəllim işləmişdir. Səyalı Sanıyeva ailə vəziyyəti ilə əlaqədar işini Çaylı-Kommuna kəndinə dəyişmiş, təqaüdə çıxana kimi fasiləsiz (43 il) müəllim işləmişdir. İşlədiyi müddətdə Kommuna kənd ibtidai məktəbin yeddi il direktoru olmuşdur.
1951-ci ildə M. C. Bağırovun "Azərbaycan ziyalılarının tərkibini saflaşdırmaq" adlı qəzetdə məqaləsi dərc olundu. Həmin göstərişə əsasən Səyalı Sanıyev tutduğu vəzifədən uzaqlaşdırıldı. Səbəb isə əmisi — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin depautatı Hacı Kərim Sanılının 1937-ci ildə "Xalq düşməni" adlandırılması və qardaşı Kəbi Sanıyevə 1937-ci ildə "Xalq düşməni" damğası vurulub həbs edilməsi olmuşdur.
Səyalı Sanıyevanın həyat yoldaşı Abuzər Allahverdi oğlu Sanıyev 1931-ci ildə on iki yaşında olarkən ailəliklə Qazaxıstana sürgün edilmişdilər. O, Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi kimi çalışmışdır.
Hacı Kərim Sanılıya qaravul təyin olunan Kamil Qocayev adlı bir şəxs Sanılının güllələnməsinə razı olmur və onun məktubunu Qazaxda dediyi şəxsə çatdırır. Bundan sonra Çaylı kəndinə Qazaxdan xəbər gəlir ki, Salahlı dərəsinə güllələnməyə aparılanlara toxunulmasın. Həmin şəxsləri güllələmək istəyənlər onları geri qaytarmaq əvəzinə Gəncə qalasına aparırlar. Səhərsi gün əli tüfəngli hərbçilər Çaylı kəndinə gəlir və Hacı Kərim Sanılını sağ-salamat Qazaxa aparırlar. Bundan sonra o, övladlarını götürüb Bakıya gedir və orada fəaliyyətə başlayır.
Gəncə qalasına aparılan şəxsləri isə iki aydan sonra sorğuya tutarkən onların nahaqdan iki ay burada həbsdə olduqlarını bildirib azad edirlər. Lakin qışın soyuğu və iki ay günahsız yerə həbsdə qalması Hacı Murad Sanıyevə təsir edir və o, 1924-cü ilin dekabr ayında dünyasını dəyişir.
Təhsili
Kəbi Sanıyev ibtidai təhsilini mollaxanada almış, ərəb, fars və rus dillərini mükəmməl öyrənmişdir. O, Gəncədə açılmış hərbi məktəbdə oxumuş və zabit rütbəsi almışdır.
Hərbi kareyerası
Kəbi Sanıyev 1918-ci ildə Azərbaycanda yaranmış Milli Ordunun ilk əsgərlərindən olmuşdur. O, həmçinin Çaylı kəndindən Milli Ordu sırasına yazılan yeganə şəxs idi. Sanıyev Sovet hakimiyyəti zamanı 77-ci Gəncə diviziyasının 230-cu alayın rota komandiri və kapitanı olmuşdur. Kəbi Sanıyevin bacısı Səyalı Saniyeva qardaşı haqqında demişdir:
Kəbinin rotasına 1935-ci ildə Şah dağını fəth etmək əmri verildi. Kəbi həmin əmri layiqincə yerinə yetirdi, əsgərləri ilə birlikdə bir ədəd top və bir neçə atla Şah dağına üz tutdular. Kəbi və əsgərləri Şah dağını qəhrəmanlıqla fəth etdilər. Şah dağının fəthini böyük səbirsizliklə gözləyən böyük əmim Hacı Kərim Sanılı "Şah dağı" poemasını yazdı.
Ölümü
Kəbi Sanıyev 1937-ci ilin 13 avqustunda XDİK (NKVD) tərəfindən "aşkar" edilmiş "Azərbaycan Milli Partiyası" adlanan əksinqilabi millətçi təşkilatın üzvü olaraq Gəncə şəhərində həbs edilir. Həbsindən iki ay sonra 13 oktyabrda 15 dəqiqəlik məhkəmənin çıxardığı hökmlə güllələnir.
Ailə üzvlərinin sonrakı taleyi
Kəbi Sanıyevin həbsindən iki ay sonra onun həyat yoldaşı, 25 yaşlı Hənifə Sanıyevanı da həbs edirlər. Digər bir mənbədə isə bu tarix 1 yanvar 1938-ci il olaraq qeyd olunmuşdur. Hənifə Sanıyeva həm də "Əzrail" firqəsi işində həbs olunanlar sırasında olan Məhəmməd Həsən Hacı Sərdar oğlunun qızı idi.
Heç bir şahid ifadəsi olmadan Hənifə Sanıyeva SSRİ XDİK Xüsusi Müşavirəsinin 9 sentyabr 1938-ci il tarixli qərarı ilə 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilir. O, cəzasını Vorkutda İslah-Əmək Düşərgəsində çəkir. Hənifə Sanıyeva yalnız 1946-cı ilin axırlarında vətənə qayıdır. Azadlığa çıxandan sonra doğma kəndi Çaylıya qayıdan Hənifə Sanıyeva kolxozda çalışmış, sonra Bakıya oğlanlarının yanına köçmüşdür. Azərbaycan SSR Ali Məhkəməsinin Cinayət İşləri üzrə Məhkəmə Kollegiyasının 29 oktyabr 1956-cı il tarixli rəyinə əsasən Sanıyeva Hənifə Məmməd Həsən qızına bəraət verilir.
Qızıloba (Xocalı)
Qızıloba (əvvəlki adı: Qarmiküc (?-29 dekabr 1992)) — Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun Qızıloba kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Xocalı rayonunun Qarmiküc kəndi Qızıloba kəndi adlandırılmışdır. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Qızıloba kəndi Rusiya Sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir.
Tarixi
Qızıloba kəndi Qarabağ silsiləsinin ətəyindədir. XIX əsrdə gəlmə ermənilər burada məskunlaşdıqdan sonra kəndin adını Qarmirküg (qırmızı kənd) adlandırmışdılar.
Əhalisi
2005-ci ildə Dağlıq Qarabağda keçirilən əhalinin siyahıyaalmasına əsasən Qızıloba kəndinin əhalisinin faktiki sayı 174 nəfər, qeydiyyatdakı əhalinin sayı 170 nəfər təşkil edirdi.
Avropa Gənclər Olimpiya Festivalı
Avropa Gənclər Olimpiya Festivalı (AGOF) — 2 ildə 1 dəfə Avropa Olimpiya Komitələrinə üzv olan dövlətlər arasında baş tutan çox növlü idman oyunları.
Beren Partiyası
Beren - Qırğızıstanda siyasi partiya. 2006-cı ilin dekabrın 30-da Ar-Namıs partiyasının keçmiş üzvləri tərəfindən qeydiyyatdan keçirilmişdir. Partiya parlament üsuli-idarəsini müdafiə edir.
Inga lacustris
(Inga lacustris) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Vətəndaş Keyn (film, 1941)
Vətəndaş Keyn — 1941-ci il istehsalı olan ABŞ filmi, aktyor, rejissor Orson Uellsin ilk ən böyük həcmli filmi.
Filmin ssenarisini Herman Menkeviç, Cozef Kolen və Con Hauzmenlə birgə yazsa da titrlərində sonuncu iki nəfərin adı salınmamışdı. Hələ indiyə qədər filmin ssenarisində kimin hansı hissələri yazması mübahisəli olaraq qalır.
Filmin süjeti sadə quruluşa malikdir. Media-maqnat Çarlz Foster Keyn ölüm yatağında olarkən yalnız "qızılgül qönçəsi" sözlərini deyir və ölür. Bundan sonra film bir sənədli-xronikal sujet əsasında inkişaf etməyə başlayır.
Jurnalist Tompson isə Keynin həyatı, karyerası, ölümü və ən əsas da dediyi son sözlərin nə olması haqqında araşdırma aparmağa başlayır. Film boyu biz Keynin dostları, həyat yoldaşlarının onun haqqında olan xatirələrini eşidirik. Tompsona o, məlum olur ki, Keyn hələ uşaqlığında Tetçer adlı birisinin himayəsinə verilib və sonradan qəfildən Tetçer böyük miqdarda pul əldə edir. Tetçerin ölümündən sonra var-dövlət Keynə miras qalır.
Filmin kuliminasiya hissəsi isə Keynin media maqnatlığa doğru ilk addımları, "sarı mətbuat"ı populyar etməsi, ABŞ ştatlarından birinin qubernatorluğuna namizəd irəli sürülməsi, prezidentin yaxın qohumu ilə nigaha girməsi tutur.
Filmin son hissələri isə Keynin hər şeydən yorularaq öz malikanəsinə çəkilməsi və qulluqçusu ilə yaşaması təsvir edilir. Yalnız sonda jurnalist Tompson uzun araşdırmalardan sonra "qızılgül qönçəsi"nin əslində itirlimiş səadət olduğunu anlayır. Filmin son epizodlarında isə yenə başlanğıc kadrlara qayıdılır — malikanə, onun ətrafında işləyən fəhlələr və "Giriş qadağandır!" yazısı təsvir olunur.
Film 1952-ci ildən başlayaraq hər on ildən bir keçirilən 5 sorğuda kino tənqidçiləri, rejissorlar tətəfindən bütün dövrlərin ən yaxşısı seçilib. ABŞ "Mədəni İrs" siyahısına salınıb. Rejissorlar Kristofer Nolan, Terri Gilliam, Kşiştof Kislevski, Martin Skorseze, Kşiştof Zanussi, Oliver Stoun, Con Vu və başqalarının ən sevimli filmidir.
Azərbaycan klubları UEFA turnirlərində
Futbol üzrə UEFA tərəfindən Avropa ölkələrinin klubları arasında qitəmiqyaslı turnirlər 1955-ci ildə keçirilməyə başlamışdır. 1994-cü ilə kimi Azərbaycan bu turnirlərdən kənarda qalmışdır. Belə ki, Azərbaycan 1991-ci ilə kimi SSRİ tərkibində olmuş və UEFA turnirlərində iştirak etmək üçün ümumittifaq yarışlarından vəsiqə qazanmalı idi. Lakin heç bir Azərbaycan klubu uğur qazana bilməmişdir. Yalnız 1994-cü ildə UEFA-ya müstəqil dövlət kimi üzv olduqdan sonra qitə turnirlərində çıxış etmək mümkün olmuşdur. İlk oyun UEFA kuboku turnirinin ilkin mərhələsində 9 avqust 1994-cü ildə Türkiyənin "Fənərbaxça" və Azərbaycan çempionu Tovuzun "Turan" klubları arasında olmuşdur. Oyun İstanbul şəhərinin Ş.Saracoğlu stadionunda keçirilmiş və meydan sahibləri 5:0 hesabı qalib gəlmişlər. Cavab oyunu 23 avqustda Sumqayıt şəhərindəki M.Hüseynzadə adına stadionda keçirilmişdir. Bu Azərbaycanda keçirilmiş ilk avrokubok oyunu kimi tarixə düşmüşdür. Bu oyunda da "Fənərbaxça" üstün olmuş və 2:0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.
1997-ci ilə kimi UEFA-nın qaydalarına görə UEFA-nın klubların nəticələrinə görə hazırlanan ölkələrin reytinq cədvəlində ilk 24 yeri tutan ölkənin klubları Çempionlar Liqasında iştirak edə bilərdi. Həmin il isə bu qayda ləğv edildi və Bakının "Neftçi" klubu Azərbaycanı ilk dəfə bu turnirdə təmsil etdi. İlk dəfə avrokuboklarda mərhələ adlayan komanda Ağdamın "Qarabağ" klubu olmuşdur. 1999-cu ildə İsrailin "Makkabi" (Hayfa) klubu ilə görüşən Azərbaycan təmisilçisi səfərdə 2:1 qələbə qazanmış(bu həm də Azərbaycan klublarının ilk səfər qələbəsi olmuşdur). Bakıdakı görüşdə 0:1 hesabı ilə məğlub olsa da komanda səfər qolu hesabına mərhələni keçmişdir.
2002-ci ilin mayında klublar və AFFA arasında yaranmış problemlərə görə UEFA ölkə klublarını 2004-cü ilə kimi qitəmiqyaslı turnirlərdən kənarlaşdırmışdır. Yalnız 2004/05-ci illər mövsümündən sonra klubların Avropada çıxışları bərpa edilmişdir.
Mövsümlər üzrə yekun nəticələr
UEFA Avropa kuboklarında iştirak edən klubların nəticələrinə görə həm klublar arasında, həm də ölkələr üçün reytinq cədvəli tərtib edir. 1999-cu ilə kimi hər qazanılan bərabərliyə 1, qələbəyə 2 xal verilirdi. Həmin ildən isə heç-heçə 0.5 qələbə 1 xalla qiymətləndirilir. Qrup mərhələsində isə heç-heçə 1, qələbə 2 xal qazandırır. Alınan xallar cəmlənir və ölkənin həmin mövsüm avrokuboklarda çıxış edən klublarının sayına bölünür. İntertoto kubokundakı nəticələr nəzərə alınmırdı. Son 5 mövsümün nəticələri toplanaraq ölkələrin yerləri müəyyənləşir. Reytinqdəki yerlərə uyğun olaraq ölkələrin növbəti mövsümdə iştirak edəcək klublarının sayı və qatılanacağı turnirdə hansı mərhələdən başlayacağı müəyyən edilir. Reytinq cədvəlini bu saytdan izləyə bilərsiniz: https://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/index.html.
Turnirlər üzrə yekun nəticələr
1997/98-ci illər mövsümünə kimi UEFA-nın qaydalarına görə UEFA-nın klubların nəticələrinə görə hazırlanan ölkələrin reytinq cədvəlində ilk 24 yeri tutan ölkənin klubları Çempionlar Liqasında iştirak edə bilərdi. Həmin mövsüm isə bu qayda ləğv edildi. 1999/2000-ci illər mövsümündən Kubok qalibləri Kuboku UEFA Kuboku ilə birləşdirildi. 2009/2010 mövsümündə isə UEFA və İntertoto Kuboku birləşdirilərək Avropa Liqası yaradıldı.
Açağu
Açıxlı, Açağu, Açaxlu, Acıllu — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qafan rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 5–6 km şimal-qərbdə, Qır qalası dağının ətəyində yerləşir. X–XIII əsrlərdə Açağu vəng formasında xatırlanır. Erməni mənbələrində kəndin adı Açağu, Açaxlu, Acıllu formalarında da qeyd olunmuşdur. Toponim relyef əsasında yaranmışdır.
Əhalisi
Kənddə 1897-ci ildə 126 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ildə azərbaycanlılar erməni təcavüzünə mə'ruz qalaraq deportasiya edilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kənd sakinləri öz doğma yerlərinə dönə bilmişdir. Burada 1926-cı ildə 98 nəfər, 1931-ci ildə 120 nəfər, 1939-cu ildə 165 nəfər, 1959-cu ildə 186 nəfər, 1963-cü ildə 300 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1968–69-cu illərdə azərbaycanlılar kənddən çıxarılaraq kənd ləğv edilmişdir. İndi ölü kənddir.
Medisin-Hat
Medisin-Hat — Kanadanın Alberta vilayətində şəhər.
Senecio zeylanicus
İstinadlar
Senecio zeylanicus Senecio zeylanicus Senecio zeylanicus
Quercus costaricensis
(Quercus costaricensis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ariel (şəhər)
Ariel  — İsraildə şəhər, 1978-ci ildə əsası qoyulub. İordan çayının qərb sahilində Samariyada yerləşir. Şəhər statusunu 1998-ci ildə alıb, İudeya və Samariya dairəsinin ən böyük şəhərlərindəndir. 2010-cu il məlumatına görə, əhalisi 17700 nəfərdir, o cümlədən MDB ölkələrindən 7 min nəfər də orada yaşayır.
Berq kəkilli susüpürəni
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Luka Yoviç
Luka Yoviç (Лука Јовић; 23 dekabr 1997-ci il, Biyelina, Bosniya və Herseqovina) — Serbiyalı futbolçu. İtaliyanın Fiorentina və futbol üzrə Serbiya Milli komandasının hücumçusu.
Həyatı
Luka Yoviç Biyelina şəhərinin yaxınlığında yerləşən Batar qəsəbəsində Milan və Svetlana Yoviçlərin ailəsində dünyaya gəlmişdir. 2002-ci ildə 5 yaşında olarkən Serbiyanın qərbində yerləşən Loznitsa şəhərində həvəskar futbola başlamışdır. Burada oynadığı oyunların birində "Srvena Zvezda FK"-nın oyunçu izləmə komitəsi tərəfindən klubun futbol məktəbinə qəbul edilmişdir.
Həvəskar karyerası
2005-ci ildə Luka Yoviçə "Srvena Zvezda FK"-da oynamaq təklif edildi. Bundan başqa, "Partizan FK" da Yoviçin atasına aylıq 200 avroluq maaş ilə oğlunu komandalarına gətirməsini istəmişdir, lakin Milan Yoviç oğlunun "Srvena Zvezda FK"-da oynamasını istəmişdir.
2014–2015-ci illər mövsümü
18 oktyabr 2014-cü ildə Yoviç "Belqrad derbisi"ndə oynayan ən gənc oyunçu olmuşdur. Luka Yoviç həmin mövsümdə qış fasiləsinə qədər 6 qol vurmağı bacarmışdı. Mövsümdə ilk qolunu "Srvena Zvezda FK"-nın 70 illik yubileyini qeyd etdiyi gün "Voyvodina" komandasına vurmuşdur. 17 may 2015-ci ildə klubu ilə 3 illik yeni müqavilə imzalamışdır.
2015–2016-cı illər mövsümü
Mövsümün başlanğıcında Yoviç artıq klubunun Huqo Viyera ilə birlikdə əsas hücumçusu idi. İlk 3 matçda 5 qol vurmağı bacarmışdı. Gənc oyunçunun bu performansı artıq Avropanın bir sıra klubları tərəfindən izlənilirdi.
Benfika
2016-cı ilin fevral ayında Luka Yoviç Portuqaliya çempionu "Benfika" ilə 5 illik müqavilə imzalamışdır. Uzun müddət klubun əvəzedici komandasında oynamışdır. Əsas komandada ilk oyununda isə 30 yanvar 2017-ci ildə "Vitoriya Setubal" klubuna qarşı oynamışdır. Həmin qarşılaşmada oyunun 81-ci dəqiqəsində meydana daxil olmuşdur.
Ayntraxt Frankfurt
2017-ci ilin iyun ayında Yoviç 2 illik icarə əsasında "Ayntraxt Frankfurt" komandasına transfer olunmuşdur. 2017–2018-ci illər mövsümündə Almaniya kubokunun sahibi olan komandada Yoviç də 5 oyunda iştirak etmiş və yarım-final oyununda "Şalke"yə qol vurmağı bacarmışdır. Finalda isə "Bayern Münhen" klubunu 3–1 hesabı ilə məğlub edərək kuboku muzeylərinə aparmışdırlar.
Ur ştandartları
Ur ştandartları, Müharibə və sülh ştandartları - L. Vulli tərəfindən ekspedisiya zamanı  şumer şəhəri Urda aparılan qazıntılar zamanı tapılmış dekorativ-illustrativ lövhələr. Hər bir lıvhə üzərində üç cərgədə sədəflə işlənilmiş şumerlərin həyat tərzini əks etdirir. Lövhələr e.ə. III minilliyə aid edilir. Ölçüləri eni 21.59 sm, uzunu 49,53 sm-dir. Bu lövhələr Britaniya muzeyinin inciləri sayılırlar. Müharibə tablosunda döyüşdə iştirak edən şumer qoşunları, Cəng arabaların təkərləri altında məhv edilmiş düşmən və çar hüzuruna gətirilmiş alçaldılmış əsirlər təsvir edilmişdir. Sülh lövhəsində gündəlik təsərrüfat həyatı və arfa sədaları altında bayram edən şumerlər təsvir edilmişdir.
Luka Yoviç
2018–2019-cu illər mövsümü
19 oktyabr 2018-ci ildə "Fortuna Düsseldorf" komandasını 7–1 məğlub etdikləri matçda 5 qol vuran Yoviç "Bundesliqa" tarixində bir oyunda 5 qol vuran ən gənc oyunçu olmuşdur. 17 aprel 2019-cu ildə komanda onun icarə əsasında olan müqaviləsinin müddətini 2023-cü ilə qədər uzatmışdır.
Milli komanda karyerası
2018-ci ilin may ayında Serbiya milli komandasının Rusiyada keçirilən futbol üzrə Dünya Çempionatındakı iştirak ərizəsinə daxil edilmişdir. İyunun 4-də milli komandadakı ilk oyununa Çili milli komandası ilə oynanan yoldaşlıq oyunda çıxmışdır. 20 mart 2019-cu ildə milli komandadakı ilk qolunu Almaniya millisi ilə oynanan yoldaşlıq görüşündə vurmuşdur.
Sprus-Qrouv
Spryus-Qruv — Kanadanın Alberta vilayətində şəhər.
Aralıq Oxçu
Tarixi
Oxçu çayı ilə Pirdavdan (Pircavidan) çayının qovuşduğu yerdə, Oxçu kəndinin yanında yerləşmişdir.
Kənd iki çayın (Oxçu və Pirdavdan) çayının arasında salındığı üçün Aralıq Oxçu adlandırılmışdır və «Oxçu çayının arasında yerləşən kənd» deməkdir.
Toponimin I tərəfi «iki yerin arası» mənasında işlənən aralıq sözündən,ll tərəfi türk mənşəli oxçu etnonimindən ibarətdir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Əhalisi
Kənddə 1897-ci ildə 148 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. XX əsrin əvvəllərində, 1905-1906-cı illərdə azərbaycanlılar erməni təcavüzü nəticəsində deportasiya olunmuş, kənd ləğv edilmişdir.
Qarıtəpə
Qarıtəpə (əvvəlki adı: Paravatumb) — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Qağartsi kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Xocavənd rayonunun Paravatumb kəndi Qarıtəpə kəndi adlandırılmışdır. 2 oktyabr 1992-ci ildən 10 noyabr 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Qarıtəpə kəndi Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdir.
Toponimikası
Paravatumb kəndi XIX əsrin ortalarında Zəngəzurdan gəlmə erməni ailələrinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Tam adı Qişi Paravatumb olmuşdur. Arsakda xristian albanların Kiş məbədi xarabalıqlarının olduğu təpə (tumb) ermənilərin verdiyi addır. Erməni dilində parava "əski", "qədim" və tump sözlərindən ibarətdir. Erməni dilinə daxil olmuş bu söz qədim türk mənşəlidir. Gədəbəy rayonunda Qaravul tomba (kənd adı) və Şəki rayonunda Dumbatəpə (təpə adı) toponimləri ilə bir sıradadır. Türk dillərində tumba, domba "dəyirmi (təpə)" mənasındadır.
Kənd XIX əsrin 20-ci illərində İrandan koçüb gəlmiş erməni ailələrinin məskunlaşmasından sonra Paravatumb (erm. parava "qədim, köhnə" və tumb "təpə" sözlərindən olub, Qaratəpə adının erm. kalkası) adlanmışdır. 1992-ci ildə kəndin əvvəlki adı bərpa edilmişdir. Bu toponim qədim türk dillərindəki qara (köhnə) və təpə sözlərindən ibarətdir. Türkmənistanın cənubunda, Artik dəmiryolu stansiyasından 4 km. şimalda eneolit dövrünə (m. 6. V-Ш minilliklər) aid yaşayış yeri, Türkiyənin Qədirli şəhərindən 22 km. cənub-şərqdə Ceyhan çayı sahilində təpə də Qaratəpə adlanır. Keçən əsrin 30-cu illərinədək Gürcüstan ərazisində Qaratəpə (Qardabani rayonu) adlı yaşayış məntəqəsi qeydə alınmışdır.
Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.
Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.
Monqolustan Yaşıllar Partiyası
Monqolustan Yaşıllar Partiyası - Monqolustanda siyasi partiya. Monqolustanda demokratiyanın bərqərar olmasından sonra - 1990-cı ildə yaradılmış bu təşkilat Asiyada ilk yaşıllar partiyasıdır. 1996-2000-ci illərdə o, Monqolustan Sosial-Demokrat Partiyası, Demokrat Partiyası və Monqolustan Demokratik Din Partiyası ilə birgə iqtidar koalisiyasında təmsil olunmuşdur.
Təxminən 6 min üzvə malik olan partiya Monqolustanda insan hüquqları və demokratiya, həmçinin ətraf mühitin mühafizəsi uğrunda çalışır.
Nunivak adası
Nunivak adası — Berinq dənizində Alyaska yaxınlığında yerləşir. Sahəsi 4227 km² təşkil edir. Amerikaya məxsus olan sahəsinə görə səkkizinci adadır. Berinq dənizində Müqəddəs Lourens adasından sonra ikinci böyük adadır. Yukon çayının deltasından 48 km aralıda yerləşir. Şimaldan cənuba 76 km, şərqdən qərbə isə 106 km təşkil edir.
Təbiəti
left|thumb Adan vulkan məşəllidir. Sahəsinin böyük qismi 160 metr hündürlüyə malik olan plato yerləşir. Adanın formalaşması Təbaşir dövrünə təsadüf edir.
Adanın tipik lanşaftı tundradır. Burada qütb söyüdü 1,2 metrdən yüksək olmur. Adadan 40-dan çox çay axır. Cənubunda duzlu suya malik laqunlar vardır. Adada ən azı 89 növ dəniz və quru quşları yaşayır. Adanın böyük hissəsi Yukon Deltası adlı qoruğu ərazisinə daxildir.
Əhali
thumb|right|1930 il 2004-cü ildə adada 179 insan yaşayırdı. 2000-ci ildə isə 210 nəfər yaşaması məlumdur. İnsanlar əsasən Mekoryok qəsəbəsində yaşayır. Qəsəbə adanın şimalında yerləşir. Amerikada 1880-ci ildə aparılan siyahıya alınma zamanı adada 702 nəfərin qeydə alınmışdır. 1900-cü ildə isə ada tamamən boşaldılmışdır. Əhali Çupik dilində danışırlar. Bununla belə əhalinin hamısı ingilis dilini bilir. ABŞ Çupik dilinin qorunması üçün məktəblərdə onun tədridi üçün tədbirlər görür. Əhali əsasən balıqçılıqla və materkdə mövsümü işlərlə məşğul olurlar.
Alban ölkəsinin tarixi
240px|thumb|right|"Alban ölkəsinin tarixi" əsərinin miniatürlü əlyazması "Alban ölkəsinin tarixi", həmçinin "Alban tarixi" – mənşəcə qafqaz albanlarından olan tarixçi-salnaməçi Moisey Kalankatlının Cavanşirin sifarişiylə yazdığı əsər.
Alban ölkəsinin tarixi əsəri albanların tarixini, I-X əsrlər Qafqaz Albaniyasının və digər xalqlarınm tarixini öyrənmək baxımından son dərəcə qiymətli bir əsərdir. Alban ölkəsinin tarixi bir çox cəhətdən-sosial, iqtisadi, siyasi,dini-ideoloji, mədəniyyət, tarixi coğrafiya, Azərbaycanın etnogenezi problemi baxımından maraq doğurur.
Albaniyanın böyük tarixi
"Alban ölkəsinin tarixi" əsərinin adına ilk dəfə Ermənistan katolikosu Ananiya Mokatsinin (943-967) Xaçına gəlməsi ilə əlaqədar olaraq təsadüf edilir. Katolikos Xaçına 958-ci ildən az sonra Qagiq Albaniya katolikosu olarkən (948-962) gəlmişdi. . Qagiq xəbər verir ki, "elə əvvəldən olduğu "Ağvan tarixi"ndə yazıldığı kimi, ("orpes ev er i skzbane leal ev karqeal i patmutean Aquaniç") Müqəddəs Qriqori adından onu Albaniya katolikosu etmişdir.
Qagiq bu tarix kitabını yazmağa başlayanda eşitmişdi ki, Albaniya Ermənistandan qabaq xristianlığı qəbul etmişdir; ancaq Ermənistan katolikosu bunu yazmağa icazə verməmişdi. Ananiya demişdi ki, bu kitab səhih deyil, çünki "Albaniya – arxiyepiskopluq, Ermənistan isə – katolikosluqdur". "Tarix" təsadüfən erməni katolikosunun əlinə düşür və o tələb edir ki, "albanların xristianlığa qəbul olunması haqqında orada yazılıb bizə lazım olan (yəni bizə əlverişli olan), bizim görmək arzusunda olduğumuz məlumatı (zor sireak orum ev çanqordn eak tesutean) həmin "Tarix"dən tapsınlar". Sonra Ananiya bu tarixdən aşağıdakı parçanı oxudu: "Apostol Varfolomey və apostol Faddeydən 266 il sonra, Ermənistan padşahı Trdatın 17-ci ilində və Albaniya padşahı Urnayrın (hakimiyyəti günlərində) Surean Paxlav Arşakuni nəslindən olan erməni maarifçisi Müqəddəs Qriqori həmin apostollar tərəfındən taxta çıxarıldı; Ermənistan və Albaniya padşahları olan Trdat və Urnayr isə bu zaman hələ də bütpərəstlikdə qalmaqda davam edirdilər".
Lakin, bu hissə, "Ağvan tarixi"ndə yoxdur. Stepannos Orbelian eyni hadisələri təsvir edərək deyir ki, Ananiyanın məsləhəti ilə "Ağvan tarixi"nə son dərəcə diqqətlə əlavə edilmişdi ki, Albaniyada ilk yepiskop Albaniya padşahı Urnayrın xahişi ilə Ermənistan maarifçisi Müqəddəs Qriqori tərəfindən bu rütbəyə təyin olunmuşdu; onlar [albanlar] 440 il ərzində erməni taxt tacının müti benefısiyaları vəziyyətində qalmışdılar; Albaniya katolikosları ermənilərin əli ilə bu dini rütbəyə çatırdılar, çünki bu erməni [arxiyepiskopları]-patriarx, onlar [albanlar] isə – arxiyepiskop idi; bu vəziyyət Ermənistanın 25 katolikosunun hakimiyyəti ərzində, ta baş yepiskop Avraamadək [davam etmişdir].
Bu parça (əlavə izahatla birlikdə) "Ağvan tarixi"ndə verilmişdir: lakin bütün bunlar "Ağvan tarixi"nə əlavə edilmiş uydurma və qondarmadan başqa bir şey deyildir. Ananiya "Tarix"in mətnində oxumamışdı ki, (Kalankatlı, II, 47) "Albaniya patriarx taxt-tacı ermənilərinkindən qabaq təsis edilmişdi və bizimlə [ermənilərlə] həmfikir idi". Sonralar "Ağvan tarixi"nin adı, Uxtanesin X əsrin sonlarında tərtib edilən "Gürcülərlə ermənilər arasında kilsə əlaqələrinin kəsilməsi tarixi" əsərində çəkilir. Bu əsərdə həqiqətən mətnlər uyğun gəlir.
Uxtanes 60-cı fəsildə yazır ki, öz mətnini o, "başqa bir tarixdən (iyaylme patmutene)" götürmüşdür, həm də Uxtanesin mətni "Ağvan tarixi"nin 47-ci fəslinin II hissəsi ilə kəlmə-kəlmə düz gəlir: burasını da qeyd etmək lazımdır ki, "Ağvan tarixi"ndə Avraamın məktubunun təkcə şərhi verildiyi halda, Uxtanes həmin məktubu daha tam şəkildə sitat gətirir. Bu isə yalnız onu göstərir ki, Uxtanes eyni mənbədən daha tam şəkildə istifadə etmişdir.
Uxtanesin 65-ci fəsildə qeyd etdiyi bəzi təfərrüatlar "Alban tarixi"ndən "i patmutene ivreanç (daha düzgünü aquaniç)", yaxud "alban tarixçilərindən (patmaqraçn aquaniç)" götürülmüşdür. Çox ehtimal ki, bu təfərrüat "Ağvan tarixi"nin II hissəsinin 48-ci fəslindən deyil, I hissəsinin 6-cı fəslindən götürülmüşdür. Yenə də aydın olur ki, Uxtanes də, Moisey Kalankatlı da eyni bir mənbədən istifadəetmişlər. XIII əsr müəllifi Stepannos Orbelianın əsərinin 25 və 26-cıfəsillərində "Ağvan tarixi"ndən danışması həmin tarixin müvafiq yerlərinin birbaşa öz əsərinə köçürülməsindən başqa bir şey deyildir;onun 25-ci fəsli isə tamamilə "Ağvan tarixi"nin "orta (ikinci)hissəsini" xatırladır.
"Ağvan tarixi"nin tərtib edildiyi təxmini vaxtı göstərən ilk tarixçi Mxitar Anetsi olmuşdur. O, "Ağvan tarixi"nin Sebeosla (VII əsr) Gevond (VIII əsr) arasında yazıldığını qeyd edir. Lakin Şapux Baqratunidən başlayaraq həmin tarixin Sebeosdan da qabaq olduğunu göstərirlər. Lakin "Ağvan tarixi" öz məzmununa görə orta əsr mənbələri sırasında başqa bir mövqe tutmalıdır.
Müəllifi
Bir qayda olaraq, "Ağvan tarixi"nin müəllifliyi iki Moiseyə Kalankatuklu və Moisey Dasxuranlıya isnad edilir. Lakin indiyədək bu məsələ qəti həll edilməmişdir; çünki həmin "Tarix"in müəllifinin, yaxud müəlliflərinin adı barəsində bir söz deyən olmamış, bu haqdakı mülahizələr isə son dərəcə ziddiyyətli olmuşdur. Bu barədə deyilən fıkirlər əsas etibarilə salnamənin öz mətninə əsaslanır; orada deyilir: "Kalankatuk kəndi həmin Uti vilayətindədir ki, mən özüm də oradanam". A.Y.Manandyan belə hesab edir ki, müəllifin "Kalankatuklu" təxəllüsü salnamənin mətninin yanlış şərh edilməsi nəticəsində sonrakı müəlliflər tərəfindən uydurulmuşdur, odur ki, A.Y.Manandyan müəllifi 'Utili Moisey" deyə adlandırır. . Bu ənənəyə riayət edən M.Abeqyan belə güman edir ki, salnamənin müəllifı "özünün yazdığı kimi, Uti vilayətindəki Kalankatuk kəndindən olan" Moiseydir.
İlk dəfə Kalankatuklunu (Aqvanits) "Tarix"in müəllifi adlandıran Mxitar Ayrivanlı. olmuşdur. Həm Mxitar, həm də ondan sonra gələn müəlliflər Kalankatuklunu "Tarix"in hər üç hissəsinin müəllifi hesab edirlər. Bu cəhətə diqqət yetirən K. Patkanov yazır ki, "əgər erməni müəlliflərindən biri "Alban tarixi"nin iki kitabdan ibarət olduğunu demiş olsaydı, mən onun müəllifinin VII əsr tarixçisi olduğunu qəbul edərdim, çünki "Tarix"in üçüncü hissəsi, şübhəsiz, X əsrin əsəridir". Salnamədə şərh edilən VII əsrə aid hadisələr bunların şahidi olan bir şəxsin dilindən nəql edilir ki, bu da Mətndarın 667 (1855) nömrəli əlyazmasının sonundakı əlavədən aydın görünür: "Bu tarix erməni təqviminin 74-cü ilində (eramızın 625-ci ili), vardapet Moisey Kalankatuklu tərəfindən yazılmış "Ağvan tarixi" adlanan surətdən köçürülmüşdür". Lakin buna baxmayaraq, Z.İ.Yampolski haqlı olaraq göstərir ki, həmin qeyd "Moisey Kalankatuklu adının səhih məlum olduğu" haqqında şübhəni də əsla aradan qaldırmır. И.Ямпольский. К изучению Летописи Кавказской Албании, стр. 150 "Tarix"in ən qədim əlyazması 1279-cu ilə aiddir. Buna görə də də onun müəllifinin – VII əsr hadisələrinin şahidi olan Moisey Kalankatuklu adının səhihliyi yalnız Mxitar Ayrivantsinin şəhadətinə əsaslanır. Həmin adamın əsil adı isə bizə məlum deyildir. "Tarix"in ikinci müəllifi və Moisey Kalankatuklu davamçısı olan adamın da adı yenə Moisey olaraq göstərilir. Mxitar Qoşun (Kirakos Gəncəlinin müəllimi) şagirdi vardapet Vanakan bu ikinci Moiseyin təxəllüsü məsələsini aydınlaşdırır. O, "Ağvan tarixçisi kimdir?" – sualına özü cavab verib deyir: "Moiseydir, özü də Dasxurranlı kəndindəndir.
Beləliklə, təsdiq olunur ki, iki Moisey olmuşdur. Mxitar Qoş yazır ki, "Tarix"in müəllifi Moisey Dasxuranlıdır və o, "alban sülaləsi haqqında mükəmməl hesabat yazmışdır". Kirakos Gəncəli Moisey Kalankatuklunu X əsr müəllifi hesab edir. . N. Akinyan son məlumata əsaslanaraq bu nəticəyə gəlmişdir ki, "Tarix"in müəllifi yalnız bir Moisey olmuşdur. O yazır ki, "XII və XIII əsrlərdə tarix oxucuları bu naməlum müəllifin kim olduğunu bilmək istədikdə, təbii olaraq, belə bir nəticəyə gəlirdilər ki, alban tarixçisi yalnız Albaniya katolikosudur. Əgər belədirsə, onda həmin tarixçi sonuncu katolikos Moisey ola bilər". Ç. Dovsett belə hesab edir ki, "Kalankatuklu təxəllüsü Kalankatukdakı Moisey monastırının adından götürülmüşdür. Dasxuran isə onun doğma kəndidir. Beləliklə, belə bir nəticəyə gəlinir ki, Moisey Kalankatuklu və Moisey Dasxuranlı eyni bir adamdır". Lakin sonralar Ç. Dovsett Dasxuranlı təxəllüsünə üstünlük üstünlük verir. T.İ.Ter-Qriqoryan bu fikirdədir ki, "Tarix"in müəllifi ikidir: biri VII əsrə qədər baş vermiş hadisələri təsvir edən, daha doğrusu, Tarix"in ilk iki hissəsinin müəllifi olan Moisey Kalankatlı, biri də ona üçüncü hissəni əlavə edən Moisey Dasxuranlı".
Z.İ.Yampolski "Tarix"in N.Akinyan və Ç.Dovsettin hesab etdikləri kimi eyni bir Moisey (Kalankatuklu – Dasxurantlı) tərəfindən tərtib edildiyi, yaxud Moisey adlı iki başqa-başqa müəllif olduğu məsələsindən bəhs edərək yazır ki, gətirilən dəlillər həqiqətdən uzaqdır, çünki bu vaxta qədər "Tarix"in tədqiqatçılarından heç biri əsərin əvvəlinə yaxşı diqqət yetirməmişlər. Halbuki əsərin əvvəli onun müəlliflərinin adını dəqiq göstərir. Z.İ.Yampolski "Tarix"in VII əsrədək məlumat olan hissəsinə istinad edir və deyir ki, həmin hissədə hadisələrin şahidi olan adamın belə bir qeydi vardır. "Bu sözləri yazan mən, Adrian siz oxuculardan xahiş edirəm ki, mən həqiri xatırlayasınız". . Z.İ.Yampolskinin fikrincə, yazının üzünü köçürən adam "Tarix"in ilk fəsillərindən birinə Adrianın sözlərini heç cür artıra bilməzdi: deməli, Adrian "Tarix"in ən mötəbər müəlliflərindən biridir. Z.İ.Yampolski öz nəticəsini əsaslandırmaq üçün Adrianın özü haqq hissədən yuxarıda gətirdiyimiz ifadəni xatırladır: "Kalankatuk kəndi həmin Uti vilayətindədir ki, mən özüm də oradanam"(i nminy Uti qavari yorme ev es) və sonra da "bizim Albaniya ölkəsində". .
Z. M. Bünyadov isə qeyd edir ki, "Z.İ.Yampolskinin gətirdiyi dəlillərin əlavə sübutlara ehtiyacı vardır, çünki "bu sözləri yazan Adrian" yalnız əsərin üzünü köçürmüş, daha doğrusu, surətçıxaran olmuşdur. Surətçıxaranın öz adını əlyazmasma əlavə etməsi adi bir haldır və əlbəttə, buradan belə bir nəticə çıxarmaq olmaz ki, o, mütləq müəllif olmalıdır. Bizə belə gəlir ki, "Tarix"in müəllifi məsələsində T.İ.Ter- Qriqoryanın çıxardığı nəticələrlə razılaşmaq, başqa sözlə, "Tarix" müəllifinin iki nəfər – Moisey Kalankatuklu və Moisey Dasxuranlı olduğıınu etiraf etmək daha doğrudur". Bəzi tənqidçilər "Tarix" müəlliflərinin əməyini lazımınca qiymətləndirməyərək, belə hesab edirlər ki, həmin əsər erməni dilində olan müxtəlif mənbələrdən götürülmüş uydurma məlumat və materiallar məcmusundan ibarətdir. Lakin N.Y.Marr, K.Patkanov , K.Şahnazaryan və digər tədqiqatçılar "Tarix"in materialını gürcü və erməni dillərində yazılmış müvafıq mənbələrlə müqayisə etmək yolu ilə belə bir nəticəyə gəlmişlər ki, "Tarix" Azərbaycan tarixinə dair mühüm bir mənbədir və bu əsərdə şərh edilən hadisələr tamamilə səhih və mötəbərdir.
Nəşr edilməmiş parçalar
Əsərin rus dilinə tərcüməsini həyata keçirən müxtəlif erməni alimləri cddi elmi təhrifə yol vermiş, alban tarixinin tədqiq edilməsində mühüm əhəmiyyəti olan xeyli hissəni ya mətndən çıxarmış (ixtisar etmiş), ya da təhrif etmişdir.
T.İ.Ter-Qriqoryan yazır ki, əsərin rusca nəşrlərində çatışmayan vərəqlərin "Tarix"in nəşr olunan mətnlərinə daxil edilməsi Dasxuranlının xronologiyasında olub bu vaxtadək izah edilməmiş uyğunsuzluqları aradan qaldırır. Ç.Dovsett də bu cəhətə diqqət yetirmiş və haqlı olaraq göstərmişdir ki, çatışmayan parçaların əhəmiyyətini bütün alimlər etiraf etməlidirlər. . Həmin buraxılmış parçada bu vaxtadək mənşəyi aydın olmayan alban knyazı Səhl ibn Sunbatın genealogiyası verilir; bu parça, həmçinin Babəkin ərəb və Bizans mənbələrində göstərilən əsiralınma tarixini təsdiq edir. Beyləqanlılar (pavlikianlar) haqqında olan materiallar tədqiatçıları vadar edir ki, pavlikianlar hərəkatı məsələsini, habelə Arranda hakimiyyəti ələ keçirməzdən qabaq knyaz Yesai Əbu Musanın mübarizə etdiyi üsyan və basqınlar məsələsini yenidən nəzərdən keçirilsin.
Qeyd etmək lazımdır ki, Ç.Dovsett tərəfindən nəşr edilmiş "Tarix" K.Patkanovun nəşrindən əsaslı surətdə fərqlənir. K.Patkanov J.Şaxatuniyə məxsus təkcə bir əlyazmasının surətindən köçürülmüş materialdan istifadə edərək "Tarix"i rus dilinə tərcümə etmişdir. Ç.Dovsett isə "Tarix"i ingilis dilinə tərcümə edərkən dünyanın kitab saxlanılan müxtəlif yerlərində və xüsusi kitabxanalarda olan, demək olar ki, bütün əlyazmalarını (40-a yaxın), həmçinin nəşr olunmuş mətnləri bir-biri ilə tutuşdurmuşdur. Əsəri Azərbaycan türkcəsinə isə akademik Z. M. Bünyadov tərcümə etmişdir.
Tarixqoyma
Alban ölkəsinin tarixinin xronoloji sistemini dərindən öyrənən Fəridə Məmmədova belə bir nəticəyə gəlir ki, ''...əvvvəlinci kitabın hamısını və ikinci kitabın ilk fəsillərini (I-VIII) VIII yüzildə yaşamış birinci müəllif yazmışdır.Həmçinin ikinci kitabın 9-52-ci fəsilləri habelə üçüncü kitabın bir neçə fəsli (3-7,9-13) bilavasitə həmin müəllifin qələmindən çıxmışdır. Üçüncü kitabın 1-2,15-21,bir də 23-cü fəsillərinin X-XI yüzillikdə yaşamış tamamilə başqa bir müəllif tərəfindən yazıldığı heç bir şübhə doğurmur.''
Xronoloji baxımdan əsər Bibliya dövründən başlayıb 999-cu ilə qədərki hadisələri əhatə edir. Quruluş baxımından üç hissədən ibarətdir. Birinci hissə Bibliya tarixindən başlanır. Albanların mənşəyi İafət nəsli ilə,özü də həmin nəslin ermənilərin mənsub olduğu budağı ilə yox, başqa budağı ilə bağlanır, göstərilir ki, albanlar öz yazısı olan 15 xalqdan biridir. Ölkənin tarixi coğrafiyası, Albaniyanın coğrafi təsviri, təbii sərvətləri, ölkənin hüdudlarının dəqiq təsviri ilə təqdim olunur. Dördüncü fəsildən Albaniyanın real tarixinin təsviri başlanır. Əsərdə göstərilir ki, ölkənin ilk hökmdarı yerli Aran şahı olmuşdur, sonra isə Alban Arşakilərindən olan hökmadarların siyahısı verilir.
Çarlardan Urnayrın, Asuagenin, II Vaçenin və III Mömin Vaçaqanın hakimiyyət illərindən real söhbət açılır. Əsərin I hissəsi (kitabı) V yüzillikdə hunların Albaniyaya basqınının təsviri ilə bitir. İkinci kitab 552-ci ildən başlanıb 703-711-ci illərdəki hadisələrin təsviri ilə bitir. Bu kitabda Cavanşirin başçılığı ilə alban qoşunlarının da iştirak etdiyi İran-Bizans və İran-Ərəb müharibələri təsvir edilir. Kitabda Alban Arşakilərinin süqutundan sonra hakimiyyətə gəlmiş Mehranilərin də tarixi verilmişdir. Mehranilərdən Cavanşirin və Varaz Trdatın da hakimiyyət illəri bu kitabda öz əksini tapmış,xəzərlərin ölkəni işğal etdikləri dövrdə katalikos Vironun həyatı təsvir olunmuşdur. Üçüncü kitab ərəblərin tarix meydanına daxil olmasına həsr olunmuşdur. Burada Məhəmməd peyğəmbərin (s.a.s) zühurunun qısaca tarixi verilir, ərəblərin 698-877-ci illərdə Albaniya, Ermənistan və İberiyaya yürüşlərindən bəhs edilir. Ölkənin daxili həyatı ilə bağlı hadisələrdən bu kitabda Varaz Trdatın hakimiyyət başında olduğu son illər, 705-ci ilin kilsə həyatı, Nerses Bakurun xalkidonçuluq fəaliyyəti, alban kilsə məclisi(alban katalikosu Simeonun kanonları) öz əksini tapmışdır. Burada rusların 944-cü ildə ölkəyə basqını da təsvir olunmuşdur. Kitab alban hökmdarları və katalikoslarının təsviri ilə qurtarır.
Əsərin yazılmasında istifadə edilmiş mənbələr
K.V.Treverə görə əsərdə aşağıdakı mənbələrdən istifadə olunmuşdur:
Fəridə Məmmədova isə bu mənbələrə aşağıdakılar da əlavə edir: