cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Düymə (geyim)
Hazırlanması
Lap əvvəllər düymələr daha çox sümükdən, daşdan və keramikadan hazırlanırdı. Sonralar düymələri parçalardan düzəltməyə başladılar. Ən maraqlı düymələr, 200 il bundan əvvəl düzəldilən düymələrdir hansı ki, şüşədən hazırlanır və içərisinə portretlər, kəpənəklər, güllər və s. qoyulurdu. Bu cür düymələrin diametri bir neçə sm olurdu.
Düymələrin hazırlanmasında fransızlar daha çox nailiyyətlər əldə etmişlər. Fransızlar düymələri əsasən, farfordan hazırlayırdılar. XVIII əsrdə Boqemiyada şüşə - xrustal düymələr hazırlanırdı. XIX əsrin əvvəllərində isə Avropada Çin düymələri dəbə düşdü. Bu düymələr çay və dəniz balıqqulaqlarından hazırlanırdı.
1920-ci illərdə zərgərlər tərəfindən hazırlanan düymələr isə yalnız dəbdəbəli geyimlərdə istifadə olunurdu. Gündəlik geyimlərin düymələri, adətən, plastmasdan hazırlanırdı. Dekorativ, bəzək düymələri isə paltarın öz parçasından düzəlirdi.
Əvvəllər əksər hallarda düymələr ağacdan, dəridən, şüşədən və sümükdən hazırlanırdı. Hətta dəmirdən hazırlanan düymələr olurdu. Dəmirdən hazırlanan düymələr müxtəlif formada olurdu: badamvarı, armudvarı, palıd qozası şəklində və s.
Müasir dövrdə
Düymələr mövcud olduğu dövrdən müxtəlif materiallardan və müxtəlif texnologiyalar üzrə hazırlanmışdır. Onlar müxtəlif rənglərdə hazırlanır və parçanın rənginə uyğun seçilib paltarlara tikilirdi.
ABŞ-də düymə kolleksiya edənlərin klubu fəaliyyət göstərir. Bu klubun 5.000-dən çox üzvü vardır və orada çox nadir və əntiq düymələr nümayiş olunur. Belə bir klub İtaliyada da mövcuddur. Bu klub 1995-ci ildə yaradılıb və 20 üzvü var.
Bir milyon kiçik şey (teleserial, 2018)
Bir milyon kiçik şey (ing. A Million Little Things) - Amerikan Dram televiziya seriyası ansamblı, premyerası 2018-ci ilin payızında ABC telekanalında baş tutub.
26 oktyabr 2018-ci il tarixində premyerası edilmiş ilk mövsümü 17 epizoda qədər uzamağı bacardı.
Sujet xətti
Səkkiz yaxın dostdan biri gözlənilmədən intihar etdikdən sonra, geri qalan yeddi dost bir şey dəyişdirmək və nəhayət gerçəyi yaşamağa başlamaq lazım olduğunu başa düşürlər.
Ətirşahkimilər
Ətirşahkimilər (Geraniaceae) — sırasına aid bitki fəsiləsi.
326-cı Ağır Bombardmançı Aviasiya Divizionu
326-cı Ağır Bombardmançı Aviasiya Divizionu — Rusiyanın Uzaqməsafəli Aviasiya Bölməsi idi. Ən son vaxtlar bu Ali Komandanlığının 37-ci Hava Ordusu daxil edilmişdir. O, 23 İyunun 1944-də əvvəlcədən formalaşmış Moskva Vilayətində 10 Oktyabr 1943 Yegoryevsk-də formalaşmış.326-cı Gecə Bombardmançı Aviasiya Divizionu kimi, bu 326-cı Bombardmançı Aviasiya Diviziyasının adı dəyişdirilib.
Yerin kosmosdan öyrənilməsi
Yerin kosmos­dan öyrənilməsi – Yerin süni peyklərində yerləşdirilmiş avtomatik kosmik cihazlar vasi­təsilə alınan geoloji və geofiziki məlumatların  işlənilməsi və bu məlumatlardan Yerin  inkişaf və quruluşunda əsas qanunauyğunluğu müəyyən etməkdə, eyni zamanda faydalı qazıntıların axtarışında, qlobal və regional geoloji struktura­ların öyrənilməsində, geoloji xəri­tələşdirmədə, müasir fiziki-geoloji proseslərin öyrənilməsində və digər məqsədlər üçün  istifadə edilməsi. Yerin kosmosdan öyrənilməsində həmçinin  kosmik şəkillərin /fo­toqrafik və televiziya/ geoloji və geomorfoloji  deşifrə edilməsindən də istifadə olunur.
Bulbophyllum atrosanguineum
(Bulbophyllum atrosanguineum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum atrosanguineum növü Vyetnam üçün endemik növdür.
Sen-Kler-de-la-Tur
Sen-Kler-de-la-Tur  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Tur-dyu-Pen kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — La-Tur-dyu-Pen.
INSEE kodu — 38377. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 2 677 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 314 ilə 425 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 440 km cənub-şərqdə, Lion dan 55 km şərqdə, Qrenobldan 50 km şimal-qərbdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Bağışlamaq haqqında And
Bağışlamaq haqqında And — xeyriyyəçilik məqsədilə multimilyarderlərin anlaşması
Amerikalı multimilyarderlər Bil Geyts və Uorren Baffetin təşəbbüsü ilə hazırlanmış "Bağışlamaq haqqında And"ı imzalayan milyarder sərvətinin böyuk qismini xeyriyyə işlərinə sərf etməyə boyun olur.
Sənədi 2010-cu ilin dekabrına kimi artıq 50 milyarder imzalayıb.
Monlo
Monlo  — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Provans Alpları. Sent-Etyen-lez-Orq kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Forkalkye.
INSEE kodu — 04130.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 2875 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 79 yaşında (15-64 yaş arasında) 49 nəfər iqtisadi cəhətdən, 30 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici - 62.0%, 1999-cu ildə - 68.8%). Fəal olan 49 nəfərdən 44 nəfər (25 kişi və 19 qadın), 5 nəfər işsiz (3 kişi və 2 qadın) idi. 30 hərəkətsiz 2 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 15 nəfər təqaüdçü, 13 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. .
Qaşaltı Qaraqoyunlu
Qaşaltı Qaraqoyunlu — Azərbaycan Respublikasının Naftalan şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun Qaşaltı Qaraqoyunlu kəndi Tap Qaraqoyunlu kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Qaşaltı Qaraqoyunlu kənd inzibati-ərazi vahidi yaradılmışdır. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 14 aprel 2009-cu il tarixli, 793-IIIQ saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun Qaşaltı Qaraqoyunlu kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Qaşaltı Qaraqoyunlu kəndinin ərazisindən bələdiyyə mülkiyyətində olan 26,4 ha torpaq sahəsi Naftalan şəhərinin inzibati ərazisinə verilmişdır. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 31 may 2010-cu il tarixli, 1018-IIIQ saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun Qaşaltı Qaraqoyunlu kənd inzibati ərazi dairəsi əhatə etdiyi ərazi vahidləri (ərazisi müvafiq olaraq 1321,1 ha və 882,7 ha təşkil edən Qaşaltı Qaraqoyunlu və Qasımbəyli kəndləri) ilə birlikdə Naftalan şəhər inzibati ərazi vahidinin tərkibinə daxil edilmişdir.
Toponimikası
Kəndin adı qaş (dağın təpəsinin bir qədər irəliyə çıxmış üstü, dağın döşü) və alt sözlərindən, həmçinin Qaraqoyunlu etnotoponimindən ibarətdir. Kəndin adı "dağ qaşının alt tərəfindəki Qaraqoyunlu kəndi" mənasındadır.
Tarixi
Kəndin yaranması haqqında bir neçə fərziyyə var. Bunlardan biri XIX əsrin ortalarında Qərbi Azərbaycanda Qaraqoyunlu adlı yerdə yaşayan bir qrup insanın bu əraziyə gələrək bir kənd qurmasından ibarətdir.
Coğrafiyası
Kənd Naftalan şəhərindən 2.3 km məsafədə, Naftalan düzü ərazisində yerləşir. İqlimi yayda isti, qışda mülayimdir.
Mariel gəmi köçürülməsi
Mariel gəmi köçürülməsi  — kubalıların 1980-ci ilin 15 aprel – 31 oktyabr tarixləri arasında kütləvi olaraq Kubanın Mariel limanından ABŞ-yə emiqrasiyası.
Kuba iqtisadiyyatının kəskin tənəzzülü ilə əlaqədar olaraq ölkədəki gərgin vəziyyət və 10.000-ə yaxın kubalının Peru səfirliyinə sığınacaq istəyi ilə müraciət etməsi bu prosesə təkan verdi.
Bunun ardınca Kuba hökumətinin bəyanatında ölkəni tərk etmək istəyən hər kəsin bunu edə biləcəyi qeyd olundu və köçürülmə qısa müddət sonra başladı. Təşkilatçılıq Kuba əsilli amerikalılar tərəfindən Kuba rəhbəri Fidel Kastronun razılığı ilə həyata keçirilirdi. Emiqrantların böyük bir qisminin Kubanın həbsxanaları və ruhi xəstəliklər dispanserlərindən buraxılmış şəxslərdən ibarət olduğunun aşkar edilməsi o dövrkü ABŞ prezidenti Cimmi Karterin siyasi mövqeyini ciddi şəkildə sarsıdmışdı. Nəticə etibarilə Amerika Kubanın arzuolunmaz şəxslərini qəbul edərək aldadılmışdı. Kastro bəyanatında açıq olaraq qeyd etmişdi: "Mən Kubanın tualetlərini ABŞ üzərinə boşaltdım".
Mariel gəmi köçürülməsi iki hökumət arasında əldə edilmiş razılaşma ilə 1980-ci ilin oktyabırında sona çatmışdı. Köçürülmə dövründə təxminən 125.000 kubalı Floridaya emiqrasiya etmişdi.
Şimali Dakota
Şimali Dakota (ing. North Dakota) — ABŞ-nin mərkəzi hissəsinin şimalında yerləşən ştat "şimal-qərb mərkəzi" adlandırılan ştatlardan biridir. Əhalisi 723 393 nəfərdir (ştatlar arasında 48-ci yer; 2013-cü il məlumatları; ABŞ əhalisinin 0,21%-i). Onlardan 50,1% qadınlar, 49,9%-ni isə kişilər təşkil edir. Etnik tərkibi: almanlar — 43,9 %, norveçlilər — 30,1 %, irlandlar — 7,7%, hindilər, isveçlilər, ingilislər və fransızlar — 5%. Ruslar — 25 min nəfərdir. Ailə üzvlərinin orta sayı 3-dir.
Dövlətin paytaxtı Bismark şəhəridir. Farqo - ştatın ən böyük şəhəri, digər böyük şəhərlər isə Qrend Forks və Maynotdur.
Ştatın ərazisində ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin iki aviabazası — Maynot şəhərindən 21 km şimalda yerləşən "Minot" və Qrend-Forks şəhərindən 26 km qərbdə yerləşən "Qrend-Forks" aviabazaları yerləşir.
Həmçinin, ştatdaki yüksək sayda neft yataqlarının kəşf edilməsi, bu ştatdaki işsizliyi ciddi dərəcədə aşağı salmışdır.
Rəsmi ləqəbi - "Flikertail Ştatı" (ing. Flickertail State)-dir.
Maha Eyssa
Maha Eyssa ( 27 mart 1999) — Misirli suya tullanan. Maha Eyssa Misiri 2019-cu ildə XVIII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında təmsil etdi.
Karyerası
Maha Eyssa birinci dəfə Dünya Çempionatına 2019-cu ildə qatıldı. O, Kvanjuda baş tutan XVIII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında qadınlar 1 m tramplin yarışlarında təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 206.70 xal toplayaraq 28-ci yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
8-ci kilometr
8-ci kilometr — Bakının Nizami rayonunda şəhər tipli qəsəbə.
Mədəniyyəti
Qəsəbədə tikintisinə 2010-cu ilin mayında başlanmış, ümumi ərazisi 22 min 500 kvadratmetr olan, beynəlxalq standartlara cavab verən, müasir avadanlıqla təchiz edilmiş, 11 min tamaşaçı yeri olan stadion 14 sentyabr 2012-ci ildə istifadəyə verilmişdir.
Tarixi məkanları
Dakar meydanı və ya Dakar dairəsi — Bakı şəhərində yerləşən meydanlardan biri. "Neftçilər" metrostansiyasının yaxınlığında, Rüstəm Rüstəmov küçəsi və Qara Qarayev prospektinin kəsişməsində yerləşir. Bakı sakinləri onu daha çox "Neftçilər dairəsi" kimi tanıyırlar. Meydan, Bakı ilə qardaşlaşmış şəhər olan Seneqalın paytaxtı, Dakar şəhərinin şərəfinə adlandırılmışdır. İki şəhər 1967-ci ildə qardaşlaşmışlar. 1987-ci ilin sentyabrında Dakar şəhərinin əsasının qoyulmasının 100 illiyi münasibətilə Dakar şəhər bələdiyyəsinin nümayəndə heyəti Bakıda səfərdə olmuş və Dakar meydanına baş çəkmişdir.
Yerin qütblərinin hərəkəti
Yerin qütbləri­nin hərəkəti – yer səthinə görə coğrafi qütblərin yerdəyiş­məsi. Yerin daxili qurluşunun yekcins olmaması ilə, eləcədə möv­sümü meteoroloji hadisələrlə əlaqə­dar olaraq Yerin fırlanma oxunun vəziyyətinin ani dəyişməsi nəticə­sində yaranır. Yerin qütbləri müəy­yən orta vəziyyət ətrafında, ondan 25-30 metrdən çox uzaqlaş­ma­maqla, mürəkkəb əyrilər üzrə  hərəkət edir.
Krit əməliyyatı
Krit əməliyyatı dünya tarixində paraşütçülərin iştirak etdiyi ən böyük hərbi əməliyyat hesab olunur və hələ də bütün dünyada paraşüt diviziyalarına taktiki cəhətdən tədris olunur. Hər nə qədər müttəfiq qoşunların Market Garden əməliyyatında daha çox sayda paraşütçü iştirak etsə də, həmin əməliyyatda zirehli birliklərdən istifadə olunduğuna görə, hava dəstəyi xaricində heç bir dəstək olmadan baş tutan bu alman hücum əməliyyatı ən böyük hava endirmə (paraşütçü) əməliyyatı olaraq qəbul edilir.
25 aprel 1941-ci ildə Adolf Hitler tərəfindən imzalanan 28 saylı direktivlə Krit adasına hücum planı təsdiqlənir. Merkuri əməliyyatı kod adı ilə hazırlanan plana əsasən bu döyüş əməliyyatında Alman ordusunun 7-ci Paraşüt diviziyası, 5-ci dağ-atıcı diviziya və planör alayı iştirak edir. Hərəkat minə yaxın alman təyyarəsi tərəfindən dəstəklənir.
General Ştudentin planına görə, ilk hücum hədəfi adanın şimalında strateji cəhətdən əlverişli ərazi olan Maleme olmuşdur. İlk olaraq bu əraziyə endirilən paraşütçülər yaxınlıqda yerləşən aerodromu ələ keçirmiş və əməliyyata sonradan qatılan digər birliklər və təyyarələr döyüşün gedişində həmin yerdən istifadə etmişdir.
Əməliyyat 20 may 1941-ci il tarixində 3 min nəfərə qədər alman paraşütçülərin Krit adasına endirilməsi ilə başlamışdır. Həmin zaman adada təqribən 28,600 nəfərə yaxın müttəfiq qoşunları mövqe tutmuşdu. Almanlar paraşüt və planörlərlə iki minə qədər əsgəri adanın şimalında yerləşən Malemeyə endirir və bunun ardınca qısa zaman çərçivəsində adaya ümumilikdə 22 minə yaxın əlavə qoşun hissələri endirilir. Aerodroma enən paraşütçülər ağır təzyiqlə qarşılaşır.
Zədələnmiş motorlarla hücumu davam etdirməyə çalışan 5-ci dağ-atıcı diviziyanın iki taboru isə gecə qaranlığında ingilis gəmilərinin radarına yaxalanır, nəticədə 4 min nəfərə yaxın itki verərək öz limanlarına doğru geri çəkilmək məcburiyyətində qalır. Bu qayıqlarda olan ağır silahların da artıq adaya enən alman qüvvələrinə çatdırılmaması nəticəsində Vermaxt qoşunu çətin vəziyyətdə qalır və ingilis qoşunları ilə çox çətinliklə mübarizə aparır.
Hərəkatın almanlar üçün ən vacib vaxtı 20 may gecəsi hesab olunur. Belə ki, gün boyu davam edən toqquşmalardan sonra alman qoşunları heç bir vacib ərazini ələ keçirə bilmədiyi üçün əməliyyata başçılıq edən general Ştudent tabeliyində olan ehtiyat qüvvələri Maleme aerodromuna baş tutacaq hücumda istifadə etmək qərarına gəlir. Ertəsi gün həmin ərazini ələ keçirib havadan hücum və dəstək almağa başlamışlar.
26 may günü general Freyberq vəziyyətin ümidsiz olduğunu və müqavimət göstərməyə güclərinin qalmadığını məruzə edir. Müttəfiq qoşunların təxliyəsi 28 may günü başlayır və 31 mayda təxliyə tamamlanır. Bu təxliyənin təmin olunmasında ingilis generalı Kunninqhamın rəhbərliyi altında olan donanma aktiv fəaliyyət göstərmişdir. Alman təyyarələrinin ardıcıl hücumları altında baş tutan təxliyə zamanı ingilis donanmasına məxsus üçü kreyser, altısı mina gəmisi olmaqla ümumilikdə 9 gəmi məhv edilmiş, üç zirehli və ingilislərin Aralıq dənizində olan yeganə təyyarə daşıyıcı gəmisi olmaqla 15 gəmi isə zərər görmüşdür.
Əbülfəz Muxtaroğlu
Həyatı
Qulıyev Əbülfəz Muxtar oğlu 1939-cu il iyun ayının birində Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunun Zərnətün kəndində anadan olmuşdur. O, orta təhsilini Biçənək kənd yeddiillik məktəbində və Çayşahbuz onbirillik məktəbində almış, 1963-cü ildə V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedoqoji İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin) Azərbaycan dili və ədəbiyyat ixtisasına qəbul olmuş, 1967-ci ildə təhsilini başa vurmuşdur.
Pedaqoji və elmi fəaliyyəti
1971-ci ilədək Şahbuz rayon Aşağı Qışlaq kənd orta məktəbində ixtisası üzrə müəllim işləmiş, 1972-ci ildə müsabiqə yolu ilə V.İ.Lenin adına APİ-nun Naxçıvan filialına müəllim keçmişdir.Azərbaycan SSR EA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Dialektolojiya şöbəsinin dissertantı olmuş,”Azərbaycan dilinin Şahbuz şivələrinin leksikası”mövzusunda namizədlik işi müdafiə edərək filologiya üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır. Haliyədə Ə.Muxtaroğlu Naxçıvan Dövlət Universitetinin ”Azərbaycan dilçiliyi” və Naxçıvan Müəllimlər İnstitutunun ”Dillər və ədəbiyyat” kafedralarının dosenti, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. Ailəlidir, 3 oğul bir qız atası, 8 nəvə babasıdır.
Bulbophyllum attenuatum
(Bulbophyllum attenuatum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum attenuatum növü Kalimantan üçün endemik növdür.
Spred
Maliyyə bazarlarında valyutaların alış və satış qiymətləri arasındakı fərq spred(spread) adlanır.
Alqı-satqı spredi (Bid-ask spread)
Alış və satış qiymətləri arasında fərq. Məsələn, əgər alış qiyməti 20 ABŞ dolları, satış qiyməti isə 21 ABŞ dolları na bərabərdirsə, alqısatqı spredi 21-20=1 ABŞ dollarına bərabər olar. Satıcı və alıcı qiyməti arasındakı fərqin az olması, qiymətli kağızın likvid olması deməkdir.
FOREX bazarında ticarət edən bazar iştirakçıları, ticarət etdiyi valyuta kursunu tək bir qiymətdən alıb satmır. Seçdiyi valyuta kursu üçün bazarda həm alış, həm də satış qiyməti mövcuddur. FOREX bazarında komissiya haqqı yoxdur. Sadəcə spred adlanan əməliyyat məbləği ödənilir. Bazar iştirakçısının əməliyyat edərkən ödədiyi alış-satış qiyməti arasındakı fərqə spred deyilir. FOREX bazarında spred ticarət olunan valyuta cütlüklərində, alış və satış qiymətləri arasındakı fərq olduğu üçün ticarət olunan valyuta cütlüyünə uyğun tənzimlənir. Forex bazarında, yeni əməliyyata girdiyimizdə, spred qədər zərərlə başlarıq. Bu anlayış bir valyuta mübadiləsi məntəqəsində alış satış fərqinin tətbiqinə bənzəyir.
Dinamik Spred
FOREX bazarında standard olaraq “Dinamik Spred” anlayışı mpvcuddur. Banklararası bazardakı spread göstəriciləri dinamik olaraq bazarda ticarət həcminə görə dəyişir. Ancaq bəzi broker şirkətləri sabit spred tətbiq etməklə, müəyyən maliyyə alətlərində sabit spred təklif edə bilirlər.
Ümumiyyətlə "valyuta qayçısı" olaraq da ifadə edilən spred "pip" olaraq hesablanır.
Nümunə:
EUR/USD cütlüyü üçün alış qiymətinin 1.0593 satış qiymətinin isə 1.0591 olduğunu fərz edək. Müəyyən olunan qiymət səviyyəsində EUR/USD cütlüyünün spred göstəricisi 2 pip-dir. Yəni EUR/USD cütlüyündə 1 lot üçün FX əməliyyatı həyata keçirməyin xərci 2 pip-dir.
Qasımbəyli (Naftalan)
Qasımbəyli — Azərbaycan Respublikasının Naftalan şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun Tap Qaraqoyunlu kənd inzibati-ərazi vahidinin Qasımbəyli kəndi Qaşaltı Qaraqoyunlu kənd inzibati-ərazi vahidinin tərkibinə verilmişdir. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 14 aprel 2009-cu il tarixli, 793-IIIQ saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun Qasımbəyli kəndinin ərazisindən bələdiyyə mülkiyyətində olan 11,9 ha torpaq sahəsi Naftalan şəhərinin inzibati ərazisinə verilmişdir. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 31 may 2010-cu il tarixli, 1018-IIIQ saylı Qərarı ilə Goranboy rayonunun Qaşaltı Qaraqoyunlu kənd inzibati ərazi dairəsi əhatə etdiyi ərazi vahidləri (ərazisi müvafiq olaraq 1321,1 ha və 882,7 ha təşkil edən Qaşaltı Qaraqoyunlu və Qasımbəyli kəndləri) ilə birlikdə Naftalan şəhər inzibati ərazi vahidinin tərkibinə daxil edilmişdir.
Toponimikası
Yaşayış məntəqəsi Qasım bəy adlı şəxsə mənsub maldar ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Ağsu rayonunun Ərəbmehdibəy, Goranboy rayonunun Tap Qaraqoyunlu, Sabirabad rayonunun Qasımbəyli, Cəlilabad rayonunun Şiləvəngə və Bərdə rayonunun Kələntərli inzibati ərazi vahidlərində də bu adda toponimlər mövcuddur. Ancaq bu toponimlərin yaranma tarixləri və toponimkası müxtəlifdir.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd düzənlikdə yerləşir.
Sərbəst platin
Sərbəst platin – Pt  — Kubik sinqoniya; Rast gəlmə tezliyi şkalası - nadir.
Növ müxtəliflikləri
Təmiz halda çox nadir hallarda qeyd edilir və adətən başqa metallarla birlikdə təbii ərintilər – ferroplatin (15-20 % Fe), iridiumlu platin (7 %-dək Ir), palladiumlu platin (bəzən 7 %-dək və daha çox miqdarda Pd), rodiumlu platin (4,5 %-dək Rh), nikelli platin (3,8%-dək Ni), kuproplatin (8-13 % Cu) və b. əmələ gətirir.
Xassələri
Rəng – gümüşü-ağdan poladı-bozadək; Mineralın cizgisinin rəngi – gümüşü - və qalayı-ağ, parıltılı; Parıltı – metal; Şəffaflıq – qeyri-şəffaf; Sıxlıq – təmiz platinin – 21,5, təbii xəlitələrin – 14-19; Sərtlik – 4-4,5; AR – yoxdur; Sınıqlar– tikanlı; Başqa xassələr – döyüləndir, olduqca dartıla biləndir, çətin ərimə, kimyəvi dayanıqlıq, dəmirli platin isə həm də maqnit və elektrik keçiricilik xassələri ilə səciyyələnir; Morfologiya – kristallar: nadir hallarda rast gəlir; oktaedrik, heksaedrik; Mineral aqreqatları: qeyri-düzgün və yuvarlaq formalı, vərəq- və pulcuqvari əmələgəlmələr, dendritlər, külçələr – adətən kiçik ölçülü, nadir hallarda çəkisi 10 kq və daha çox olan bütöv kütlələr.
Mənşəyi və yayılması
Platinin maqmatik ana yataqları və səpinti yataqları ayrılır. Mineralın ana – ilkin yataqları genetik cəhətdən ultraəsasi və əsasi süxurlarla əlaqədardır. Hiperbazitlər (dunit) içərisində yerləşən yataqlarda platin xromşpinelidlərlə sıx assosiasiya təşkil edir, gec (pnevmatolit-hidrotermal mənşəli olması da istisna deyil) minerallar sırasına daxil olub, silikatlar və oksidlərdən sonra əmələ gəlir. Əsasi süxurlarda (norit, qabbro-diabazlar) yerləşən yataqlarda sərbəst platin maqmatik ərintinin likvasiyası ilə əlaqədar olaraq yaranır və onunla assosiasiyada olan sulfidlərin erkən əmələgəlmələrindən sonra kristallaşır. Mineralın hidrotermal mənşəli tapıntıları da məlumdur. Mineralın səpinti törəmə yataqları onun ana yataqlarının dağılması nəticəsində formalaşır. Platinlə zəngin allüvial və elüvial səpintilər çox vaxt böyük sənaye əhəmiyyətli olur. BR: olivin, maqnetit, ilmenit, xromit, sərbəst qızıl, sərbəst iridium, sərbəst gümüş, habelə sperrilit, pentlandit, xalkopirit, pirrotin, kuperit, hizlevudit, kvars və b. Y: Ural, Sibir (Rusiya); Buşveld kompleksi (CAR); Qərbi Həbəşistan; Sedberi (Kanada); Pinto çayı (Kolumbiya); Minas-Jerays r-nu (Braziliya); Yeni Zelandiya və b. Azərbaycanda Kiçik Qafqaz ofiolit qurşağının az miqdarda platinoidlər saxlayan ultraəsasi süxurlarının potensial platindaşıyan olmasına baxmayaraq, burada bu metalın ana yataqları hələ ki, kəşf edilməmişdir. Sərbəst platinin nadir xırda dənəcikləri hiperbazitlərdə və Göydərə yatağının, Comərd, Nikolayev, Kazımbinə təzahürlərinin bu süxurlar içərisində yerləşən xromit cisimlərində aşkar edilmişdir. Platinin səpinti əmələgəlmələri Tərtərçay, Kürəkçay və b. çay hövzələrinin allüvial çöküntülərində qeyd edilmişdir. Sərbəst platinə Xəzər dənizinin Lənkəran-Astara sahillərinin titanmaqnetit-avqitli qumlarında da rast gəlinir.
Tətbiqi
Mühüm platin filizidir; kimya sənayesində, elektrotexnikada, zərgərlikdə, təbabətdə (stomatologiyada) istifadə edilir.
Alison Mailyar
Alison Mailyar ( 5 avqust 1998) — Çilili suya tullanan. Alison Mailyar Çilini 2019-cu ildə XVIII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında təmsil etdi.
Karyerası
Alison Mailyar birinci dəfə Dünya Çempionatına 2019-cu ildə qatıldı. O, Kvanjuda baş tutan XVIII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında qadınlar 1 m tramplin yarışlarında təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 207.85 xal toplayaraq 27-ci yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Turşəngkimilər
Turşəngkimilər fəsiləsinin nümayəndələri həyati formalarına görə ot, yarımkol, bəzən isə ağac bitkiləridir. Yarpaqları növbəli düzülür, lələkvarı və ya barmaqvarı formadadır. Bəzi nümayəndələrində yarpaq altlığına təasadüf olunur. Çiçəkləri ikicinslidir, aktinomorfdur və ikiqat çiçiəkyanlığına malikdir. Kasa və ləçək yarpaqları 5 ədəddir. Erkəkcikləri 10 ədəd olub, iki cərgədə düzülmüşdür. Əsassından birləşmiş, xarici kənarları isə dişcikli çıxıntılıdır. Bəzən erkəkcikdən 5-i staminodilərə çevrilir. Ginesey sinkarp olub, 3-5 meyvə yarpağından əmələ gəlmişdir və sütuncuq şəklindədir. Yumurtalıq üst vəziyyətdə olub, 3-5 yuvacıqlıdır. Yuvacıqlarda iki intequmentli rüşüym borusu yerləşir. Plasentanın mərkəzi künclüdür. Meyvəsi qutucuqdur. Toxumlar endospermlidir. Onlarda, adətən, kökyumrusu, soğanaq və kökümsovlara rast gəlinir. Yarpaqları müxtəlif qıcıqların təsirindən hərəkətə gəlmək qabiliyyətinə malikdir. Fəsilənin 8 cinsi, 950 növü məlumdur. Onların 800 növü turşəng cinsinə daxildir. Bu cinsin nümayəndələri tropik,subtropik ərazilərdə, xüsusən də Cənubi Amerika və Cənubi Afrikada geniş yayılmışdır. Fəsilənin Azərbaycan florasında 2 növünə adi turşəng (Oxalis acetosella) və buynuzcuqlu turşəngə (O.corniculata) rast gəlinir.
Daewoo Damas
Daewoo Damas — Cənubi Koreyanın kompaniyası olan Daewoonun mikroveni. 1991-ci ildən istehsal olunur və Suzuki Carry avtomobilinə əsaslanmışdır. Hal-hazırda ikinci nəsil Daewoo Damas istehsal olunur.
Bəzi yerlərdə Daewoo Damas Daewoo Attivo adı ilə tanınır. Daewoonun GM tərəfindən əldə olunmasından sonra avtomobili Chevrolet CMV adı ilə də satmağa başladılar.
Damas avtomobili mexaniki sürət qutusuna, 38 at güclü 0,8 l həcmli mühərrikə malikdir. Həmçinin avtomobil kondisioner ilə də təchiz olunmuşdur. Şəhər rejimində yanacağın sərfiyyatı 100 km-ə 4,1 litr kimidir. Salondakı oturacaqlar 2+3+3 sxemi üzrə üç sırada yerləşdirilmişdir. Yükqaldırma - 560 kiloqramdır.
Həmçinin mini-yük maşını Labo da istehsal olunur.
1996-cı ilin mart ayından Daewoo Damas Özbəkistanın Asaka şəhərində yerləşən UzDaewooAuto zavodunda istehsal olunurdu.
2006-cı ilin fevral ayından avtomobilin modernizasiya olunmuş versiyası istehsal edilir. Bu versiyada maşın daha güclü və komfortludur. Dəyişikliklər əsasən maşının ön hissəsinə sirayət etmişdir - ön hissə 26,5 sm artmışdır, bunun əsas rolu ön oturacaqda oturan şəxslərin təhlükəsizliyidir. Həmçinin arxa fənər, bamper və arxa görünüş güzgülərində də dəyişikliklər edilmişdir. Həmçinin avtomobilin qıraq hissələrində xüsusi yapışdırılmış şəkillər də yer almışdır.
Avtomobil iki modifikasiyada hazırlanır: sərnişinlər üçün 2+3+3 formulu üzrə üç sırada yerləşdirilmiş oturacaqlar ilə və ikinəfərlik 560 kq yükqaldırmaya malik yük maşını.
Pyotr Qluxov
Serafim Veçkanov (tam adı: Pyotr Semyanoviç Qluxov, ; ) — erzyan əsilli SSRİ yazıçısı, Mordoviyanın ilk jurnalistlərindən biri. Mordoviya pedaqoqlarından Makar Yevseyevin bacısı oğlu.
Həyatı
Pyotr Qluxov 26 dekabr 1898-ci ildə Simbirski vilayəti, Buinski qəzası, Malıe Markalı kəndində (indiki Çuvaşıstan Respublikası, Batırevski rayonu) kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Beş yaşında ikən atası tif xəstəliyindən həyatını itirir. Anasının qardaşı Makar Yevseyev erkən öyrənməyə maraq göstərən oğlanın təhsilini öz üzərinə götürür. Pyotr Qluxov Kazandakı Müəllimlər Seminariyasının Mordva məktəbində təhsil almağa başlayır. 1916-cı ildə isə Kazan Müəllimlər Seminariyasını bitirir. Bir müddət sonraimperator ordusuna çağrılır. Dörd ay artilleriya qüvvələrində xidmətdən sonra ağır yaralanır. Xəstəlik səbəbi ilə ordudan tərxis olunur. Oktyabr inqilabından sonra Bolşeviklərin tərəfində Vətəndaş müharibəsində iştirak edir. 1922-ci ildə İrkutska əmək müfəttişi olaraq göndərilir. Sonra vergi müfəttişi vəzifəsi çalışır. 1923-cü ildə Moskvada mərkəzi maliyyə işçiləri kursunda oxumuşdur
1924-cü ilin iyul ayından 1927-ci ilə qədər «Yakstere teşte» («Qırmızı ulduz») qəzetində redakdor işləmişdir. O, burada müxtəlif iqtisadi məsələlər haqqında yazılar dərc etmişdir. 1930-cu ildə Moskva Sənaye və İqtisadiyyat İnstitutunun poçt şöbəsini bitirmişdir. 1931-ci ildən təqayud aldığı dövürə qədər Magnitogorsk şəhərində bir metalurgiya zavodunda işləmişdir.
Fəaliyyəti
Ədəbi yaradıcılığa 20-ci illərin sonlarında başlamışdır. Mordova ədəbiyyatının qızıl fondunda «Kedrovoy peşt» adlı hekayəsi ilə düşmüşdür. Bu əsər 30-cu illərdən bu yana məktəb dərsliklərinə daxil edilmişdir. Erzya-Mordoviya məktəblərinin 9 sinifləri üçün «Tirin ədəbiyyatı» antologiyasını yazmışdır. Üstəlik onun «Varma Melqa» hekayəsi («Külək arxasında») dərsliklərə daxil edilmişdir. M.E. Evseviyev, F. F. Sovetkin, S. D. Erzey (Nefedov) ilə görüşlər barədə onun oçerqləri böyük maraq doğurur.
Pyotr Qluxov 7 fevral 1979-cu ildə vəfat etmişdir. Maqnitoqorsk şəhərində dəfn olunmuşdur.
Cəngi (Abaran)
Cəngi, Cəngi təpə — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 12 km məsafədə, Abaran çayının yanında yerləşir. 1972-ci ilə kimi Abaran rayonunun tərkibində olmuşdur. 15 mart 1972-ci ildə Alagöz (Araqadz) rayonu yaradıldıqdan sonra Abaran rayonunun tərkibindən çıxarılıb Alagöz (Araqadz) rayonunun inzibati - ərazi bölügüsünə daxil edilmişdir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Toponim «meşə Örtüyü olmayan dağ», «meşəsiz dağ» mənasında işlənən cəngi sözü ilə təpə sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Erm. SSR AS RH-nin 19. IV. 1950-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Vardablur qoyulmuşdur.
Cəngi təpə dağı
Cəngi təpə İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Alagöz (Araqadz) rayonunda dağ. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Oronim türk dilində «meşə örtüyü olmayan dağ» mənasında işlənən cəngi sözü əsasında əmələ gəlmişdir. Mürəkkəb oronimdir.
Qiyasəddin Qeybullayev
Qiyasəddin Qeybullayev (tam adı: Qeybullayev Qiyasəddin Əsgər oğlu; ) — Azərbaycan tarixçisi, etnoqrafi, tarix elmləri doktoru, professor.
Həyatı
Qiyasəddin Qeybullayev 13 mart 1934-cü ildə Quba rayonunun Rustov kəndində anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra Baki şəhərində 9 nömrəli Peşə Texniki məktəbində oxuyub. 1952-ci ilin noyabrında "Buzovnaneft" və "Kirovneft" mədənlərində təmir ustasının köməkçisi işləyib. 1953-1958-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin tarix fakultəsində təhsil alıb, Cəlilabad rayonunun Sabirabad kənd orta məktəbində 2 il tarix muəllimi işləyib. 1960-cı ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyası Tarix İnstititutunun nəzdində Azərbaycan etnografiyası ixtisası üzrə aspiranturada oxuyub. Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Tarix İnstitutunda kiçik elmi işçi (1964-1973), böyük elmi işçi (1973-1992),1992-ci ildən Azərbaycan Elmlər Akademiyası Tarix İnstitutu Arxeologiya və Etnografiya sektorunun aparıcı elmi işçisi olmuşdur. 1966-cı ildə tarix elmləri namizədi, 1995-ci ildə tarix elmləri doktoru elmi dərəcəsini almışdır. 1996-cı ildə ABŞ-də çap olunan "Türk dünyası" jurnalının redaksiya heyətini seçilmişdir. Q.Ə.Qeybullayev Azərbaycan Milli Məclisinin yanında Toponimiya Komissiyasının üzvü olmuşdur. Alim 10 monoqrafiya və 200-dən çox elmi məqalənin müəllifidir.
Qiyasəddin Qeybullayev 13 dekabr 2002-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.
Elmi fəaliyyəti və elmi araşdırmaları
1966-cı ildə "Azərbaycanlılarda müasir ailə məişəti" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edib. Sonrakı illərdə o, bu mövzu üzrə araşdırmalarını davam etdirmiş, "Azərbaycanlılarda ailə və nikah. Tarixi etnoqrafik tədqiqat. XIX əsr və XX əsrin əvvəlləri " mövzusunda doktorluq dissertasiyasını yazmışdır. Ali Attestasiya Komissiyası çoxsaylı monoqrafiyalarına görə müdafiə etmədən 1995-ci ildə Q. Qeybullayevə tarix elmləri doktoru elmi dərəcəsini vermişdir. O, Azərbaycan etnoqrafiyasında ailə məişəti sahəsi üzrə Azərbaycanda yeganə tədqiqatçı olub. Q. Qeybullayev 1960-cı illərdə Azərbaycan toponomiyasının tədqiqinə başlamış, məhz alim ilk dəfə Azərbaycanın coğrafi adlarında müxtəlif tarixi dövrlərdə Azərbaycanda yaşamış çoxlu türk tayfalarının adlarını, hazırda dilimizdə qalmamış çoxlu qədim türk sözləri aşkarlanmışdir. Onun rus dilində yazdığı "Azərbaycanın toponomiyası" adlı əsəri SSRİ Elmlər Akademiyasının Etnoqrafiya, Coğrafiya və Dilçilik institutlarında 1982-1983-cü illərdə müzakirə edilib bəyənilmiş, 1986-cı ildə Bakida çap olunmuşdur. Alimin elmi yaradıcılığında Azərbaycan xaıqının mənşəyi problemi mühim yer tutur. Azərbaycan tarixşünasliğında hakim baxışa görə XI-XII əsrlərə qədər azərbaycanlıların ulu əcdadları cənubda irandilli, şimalda dağıstandilli idi. Həmin əsrlərdə gəlmiş oğuzlar bu xalqları assimilə etmiş, özlərini türkləşdirmiş, nəticədə azərbaycan xalqı və azərbaycan dili yaranmişdır. Q.Ə.Qeybullayev bu baxışın tamamilə əksinə yeni baxış irəli sürmüş, onun əsaslandırılmasına 4 monoqrafiya "Azərbaycanlıların etnogenezinə dair" (1991), "Qədim türklər və Ermənistan" (1992), "Azərbaycanlıların etnik tarixinə dair" (1994), "Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən" (1994) həsr etmişdir. Onun baxışı 3 qrup fakta əsaslanır: 1) e.ə. I minillikdə və eramızın I minilliyində həm cənubda, həm də şimalda qədim mənbələrdə çəkilmiş yer adlarının türkcə olması; 2) həmin qədim yer və şəxs adlarında Azərbaycan dilində və onun dialektlərində saxlanmamış çoxlu qədim türk sözlərinin əksini tapması; 3) V-XI əsrlərə aid erməni və gürcü mənbələrində çoxlu miqdarda türk sözlərinin olması. Onun bu konsepsiyası Bakı Dövlət Universitetinin və Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin tarix fakültəsinin çap etdirdikləri "Azərbaycan tarixi" dərsliklərində əksini tapmışdır. Q.Ə.Qeybullayev Ermənistan azərbaycanlılarının etnik tarixinə və onların deportasiyasına dair tədqiqat aparmış, iri həcmli "Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti"ni çap etdirmişdir (akademik Budaq Budaqovla birlikdə). Əsərin birinci hissəsində Azərbaycan xalqının mənşəyi haqqında yeni baxışın xeyrinə yeni faktlar gətirilmişdir. 2002-ci ildə B.Ə.Budaqovla həmmüəllif olduğu "Gürcüstanda türkmənşəli toponimlərin izahlı lüğəti" çap olunub.
Monsalye
Monsalye  — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Provans Alpları. Banon kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Forkalkye.
INSEE kodu — 04132.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 104 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 61 yaşda (15-64 yaş arasında) 44 nəfər iqtisadi fəal, 17 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 72.1%, 1999-cu ildə 67.8%). Fəal olan 44 nəfərdən 39 nəfər (22 kişi və 17 qadın), 5 nəfər işsiz (3 kişi və 2 qadın) idi. 17 hərəkətsiz 1 nəfər arasında tələbə və ya tələbə, 9 nəfər - təqaüdçü, 7 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. .
Artemida
Artemida — yunan mifologiyasında ay, ov və vəhşi təbiət ilahəsi, Zevsin Letodan olan qızı, Apollonun bacısı, heyvanların, bitkilərin və uşaqların himayəçisi..
Artemida hələ gənc qız olarkən atası Zevsdən ərə getməməyi və qız olaraq qalmağı xahiş etmişdir. Həmin vaxtdan o meşələri dolaşar, gah ov edər, gah da kimsəsiz heyvanların balalarının qayğısını çəkərmiş. O, hətta atası Zevsin öldürdüyü Pandareyin yetim qalmış qızına da qayğı göstərmişdir. Artemidanı daim nimfalar, muzalar müşayiət edərmişlər
Troya müharibəsində Hera yunanlar-xəyyumluq edən məğlubedilməz Artemidanın ox və kamanını əlindən alaraq uzağa tullamaqla onu ağlayaraq qaçmağa vadar etmişdir.
Artemida kultu xüsusən meşə və dağlıq ərazilərdə yaşayan əhali arasında geniş yayılmışdır. Efesdə onun şərəfinə tikilmiş uzunluğu 109, eni isə 55 metr olan çox məşhur məbəd dünyanın yeddi möcüzəsindən biri sayılır. Artemida eləcə də kişısiz yaşayan amazonlara qəyyumluq etmişdir.
Əsasən bir əlində bəbir digər əlində maral tutmuş qanadlı qadın obrazında təsvir edilir.
Kastos
Kastos (Yunanca: Καστός)- Yunanıstanda yerləşən adadır. Ada Lefkada və İon adasından şərqdə yerləşmişdir. 2011-ci ildən yerli idarətmə islahatlarından sonra adanın bələdiyyəsi Lefkada bələdiyyəsinin tabeliyinə keçib. Ada Lefkada prefekturasına daxil olmazdan əvvəl, yəni 1974-cü ilə qədər Çefaloniya prefekturasının tabeliyində olub. Adaya ən yaxın ada Kalamos adasıdır. Ada təxminən Aetoliya- Akarnaniya regionundan 5 km şimalda yerləşmişdir.
Coğrafiyası
Adanın yalnız bir kəndi Kastos adasının şərq sahilində yerləşmişdir. Əsasən balıqçılıq və turizm xidmətləri ilə məşğul olan adanın 80 nəfər əhalisi var. Adada Kastrioti diasporu yay ərzində mövsümi xarakter daşıyan, yaxta ilə gələn qonaqlar üçün bayramlar təşkil edirlər. Adanın şimaldan cənuba doğru uzunluğu 7 km, eni isə 800 m-dir. Sahəsi 5,901 kvadrat kilometr, ən yüksək nöqtəsi isə Aralıq dənizi səviyyəsindən 142 m hündürlükdədir. Kastos adasından iki kilsə yerləşir. Agios İoannis Prodromos kilsəsi kəndin mərkəzində, Agios Emilianos kilsəsi isə kənddən 4 km şimalda yerləşmişdir. Agios İoannis kilsəsinin divarları görkəmli rəssam Spiridon Gizasın rəsmləri ilə bəzədilib. Həmçinin adada iki yel dəyirmanı və üç zeytun fabriki fəaliiyyət göstərirdi. Lakin onların heç biri hal-hazırda fəaliyyət göstərmir. .
Flora və fauna
Adada ən geniş yayılmış ağac növü zeytun ağacıdır.
Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi
Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi (BCM) — Hollandiyanın Haaqa şəhərində yerləşən hökumətlərarası təşkilat və beynəlxalq tribunal. BCM beynəlxalq cinayətlər, insanlığa qarşı cinayətlər, soyqırımlar, müharibə cinayətləri və təcavüzkarlıq cinayətlərinə görə şəxsləri təqib etmək səlahiyyətinə malikdir.
Terpenlər
thumb|İzoprenin quruluş formulu thumb|right Terpenlər - tərkibində 10 və daha çox karbon atomu olan, təbiətdə çox rast gəlinən doymamış karbohidrogenlərdir. Bunların əksəri C10H16 tərkibli, açıqzəncirli və ya tsiklik birləşmələrdir.
Təsnifatı
Terpenlər hidrogen (H) və karbon (C) atomlarından təşkil olunurlar. Onlara aid olan maddələr arasındakı fərq yalnız, kimyəvi standartlara uyğun olaraq H və C atomlarının sayındadır. Terpenlərin ən xarakterik xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar havanın oksigeni ilə tez birləşirlər, bu proses oksidləşmədə olduğu kimi zəncirvari reaksiya ilə başlayır, bu da təəssüf ki, aromatı (iyi) dəyişir və efir yağının terapevtik xüsusiyyətlərini azaldır. Terpenlərlə zəngin olan efir yağlarının oksidləşməməsi və keyfiyyətinin dəyişməməsinin qarşısını almaq üçün təcili germetik qablaşdırılmalı və ya istifadəyə verilməlidir. Məsələn, limon bitkisinin efir yağı terpenlərlə zəngindir, onu açıq havada saxlamaqla 6-12 ay istifadə etmək olar.
Terpenlərin sinifləri
Terpenləri (C10H16) aşağıdakı siniflərə ayırmaq olar:
Alifatik terpenlər
Alifatik terpenlərə misal olaraq mirsen və osimeni göstərmək olar. Mirsen - bir çox ətir yağlarında, o cümlədən maya sarmaşığı(xmel) yağında tapılan xoşiyli mayedir. Osomen - ətir yağında rast gəlinir, xoşiyli mayedir. Ətir yağlarında rast gəlinən alifatik terpenoidlərdən 10 karbon atomu olan aşağıdakı doymamış spirtləri və doymamış aldehidləri göstərmək olar:
Monotsiklik terpenlər
Monotsiklik terpenlərin əsasını mentan və ya parametilizopropiltsikloheksan təşkil edir. Mentandan C10H20 dörd hidrogen qopardıqda monotsiklik terpenlərin C10H16 əhəmiyətli nümayəndələrindən biri olan ∆1,8 – mentadien və ya limonen alına bilər: right|thumb|200px|(R)-Limonen Limonenin quruluşunu sübut etmək üçün onun geranioldan alınması reaksiyaları və bu reaksiyalar zamanı əmələ gələn terpenoidlər maraqlıdır. Müəyyən şəraitdə geraniola 5% sulfat turşusu ilə təsir etdikdə əvvəlcə ondan bir molekul su ayrılır və qapalı birləşmə əmələ gəlir, sonra bu birləşmə özünə üç molekul su birləşdirib terpinhidrat əmələ gətirir. Terpinhidrat 1170C-də əriyən bərk maddə olub, qızdırıldıqda bir molekul su ayıraraq, tsis terpinə (∆1,8-mentandiola) çevrilir. Tsis-terpin 1040C-də əriyir, 2850C qaynayır və yenidən suyu birləşdirib, terpinhidrata çevrilə bilər. transterpin isə 1570C əriyir, 263-2650C-də qaynayır. Texnikada terpin və terpinhidratı hidratasiya vasitəsi ilə skipidardan alırlar. Onlardan təbabətdə dərman kimi və ətriyyat sənayesində ətirli maddələr almaq üçün istifadə edirlər. Terpini sulu mineral turşularla qaynatmaqla ondan sineol və terpineol almaq olur. Sineol və ekvaliptol 1770C-də aynayan kafuriyli mayedir. O, bir sıra ətir yağlarında, o cümlədən ekvalipt yağında, darmin (sitvar), rozmarin və başqa ətir yağlarında olur. Terpineol, bir neçə izomer ola bilər. Fosfat turşusunun təsiri ilə terpindən yalnız iki terpineol (α və βizomerlər) ∆1-mentanol-8 və ∆8-mentanol-1 alınır. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi və çox rast gələni α-terpineoldur. α-terpineol 350C-də əriyir və 2190C-də qaynayır, bir sıra ətir yağlarında, xüsusən çövüz, hil yağında olur. yasəmən iyi verən bu maddə ətriyyat sənayesində çox işlədilir. α-terpineoldan oksalat turşusu və ya KHSO4 vasitəsi ilə bir molekul su qopardıqda, şəraitdən asılı olaraq, limonen və terpinolen əmələ gəlir. D və l-limonen 1760C-də qaynayan limon iyli mayedir. Onlar asanlıqla dörd atom bromu və ya iki molekul HBr-u ikiqat rabitələri olan karbonlara birləşdirir və müvafiq limnenbromidlər əmələ gətirir. Permanqanatın təsirindən limonen oksidləşərək dördatomlu spirt – limoneritrit əmələ gətirir. Limonen ətirli maddə kimi və başqa ətir yağlarında olan xoşiyli maddələr almaq üçün işlədilə bilər. məsələn, limonenə nitrozilxloridlə təsir etdikdə əvvəlcə limonenitrozoxlorid, ondan da karvoksim və karvon alınır. Silvastrenin göstərilən quruluşda olduğunu onu hidrogenləşdikdə metametilizopropiltsikloheksanın (metamentanın) alınması ilə sübut edirlər.
Bitsiklik terpenlər
Kamfan qrupunun ketonlarından quruluşca kafurun izomeri olan fenxonu da göstərmək lazımdır. D və l-fenxon mazı (tuyya) ağacının yağında, razyana yağında və bəzi başqa ətir yağlarında rast gəlir. Fenxon kafur iyi verir. 1920C-də qaynayır. Xassələrinə görə kafura bənzəyir.
Seskviterpenlər
Seskviterpenlər, C15H24 formulu biryarım terpenlərdir. Onların alifatik, monotsiklik, tritsiklik və teratsiklik növləri vardır. Alifatik Seskviterpenlərdə dörd ikiqat rabitə olmalıdır. Onların təbiətdə təsadüf olunan terpenoidlərindən fernezol və nerolodol maraqlıdır. Hər iki birləşmə açıqzəncirli üç ikiqat rabitəli spirtdir. Fernazol(keraniol kimi) birli spert, nerolidol isə (linalool kimi) üçlü spertdir. Fernazol çövüzdə, bəzi akasiya və cökə ağacının çiçəklərində olub, incigülü iyi verən ətirli maddədir. Nerolidol peru qətranında (balzamında) və narınc çiçəyində olan xoşiyli maddədir. Sirkə anhidridi ilə qızdıqda o, Fernazola çevrilir. Fernazol və nerolidolun formullarında izopentan (CH2-C-CH-CH2-) qalıqları arasında rabitəni göstərən cizgilər əvəzinə nöqtələr qoyulmuşdur. Bu həmin formulların asa yadda qalması üçündür. Rujiçkanın (1921-ci il)_ nəzəriyyəsinə görə bütün terpenlərin karbohidrogen skeletləri, o cümlədən də təbii kauçuk, izopren vahidlərindən və çox vaxt onların bir-biri ilə baş ayaq birləşməsindən ibarətdir ( izopren qaydası). Doğrudan da, təbiətdə tapılan bir sıra birləşmələrin quruluşunu öyrəndikdə onlarla izopenten qalıqlarının təkrar olunduğunu görürük. Monotsiklik seskviterterpenlər, C15H24 tərkibli birhalqalı üç ikiqat rabitəli birləşmələrdir. Onlardan bizabolen və sinkiberonu göstərmək olar. Bizabolen limao, hil və başqa ətir yağlarında, sinkiberon isə zəncəfil yağında olur. Bizaboleni farnezola qatı turşularla təsir etməklə almaq olur. Bitsiklik seskviterpenlər, C15H21, tərkibli ikihalqalı iki ikiqat rabitəli birləşməlrdir. Onlara misal olaraq kadineni göstərmək olar. Kadinen, sidr və ardıc yağında olur. kadineni kükürd və ya selen vasitəsi ilə katilitik dehidrogenləşdirdikdə 1,6-dimetil-4-izopropilnaftalinə (kadalin) çevrilir. Bu vasitə ilə kadinenin quruluşu (aşağıdakı verilir) təsdiq olunur. Bitsiklik seskvitertepenlərin əhəmiyyətli terpenoidlərindən biri olan santanin C15H28O3 darmin (sitvar) toxümunda təsadüf olunur. Santonin 1700C-də əriyən (l-santonin) zəhərli maddə olub, təbabətdə qurd dərmanı kimi işlədilir. Tritsiklik seskviterpenlərdən, sandal ağacında rast gələn α-santelen C15H24 üçhalqalı və bir ikiqat rabitəli karbohidrogendir.
Diterpen və triterpenlər
Diterpenlər C20H32 və politerpenlər (C10H16)n az öyrənilmiş birləşmələrdir. Diterpenlərdən olan kamforen kafur yağında vardır. Diterpenlərin əhəmiyyətili törəmələrindən kanifolun əsas tərkib hissəsini təşkil edən abiyetin turşusunu C20H30O2 göstərmək olar. Abiyetin turşusunu kanifolun distillə etməklə alırlar. Triterpenlərdən C30H48 naqqa balıqlarının qara ciyəri yağında tapılmış skvaleni C30H50 və spinatseni C29H48 göstərmək olar. Onlar çoxlu ikiqat rabitəsi olan budaqlı, açıqzəncirli karbohidrogenlərdir. Skvalen üçün Karrer aşğıdakı quruluşu müəyyən etmişdir. Ümumiyyətlə, bitki orqanizmində karbohidrogenlər tez-tez heyvan orqanizmlərində isə nadir hallarda təsadüf olunur.
Politerpenlər və ya polienlər
Bunlardan tetraterpenlər C40H56 qismən öyrənilmişdir. Tetraterpenlərdən çoxlu ikiqat rabitəsi olan açıqzəncirli likopin və qapalı halqalı karotinlər əhəmiyyətlidir.
Karotinoidlər adı ilə məlim olan bu birləşmələr, eləcə də onların törəmələri bitkilərin boyaq maddələrini təşkil edir. Çoxlu ikiqat rabitəsi olduğu üçün onlara polien boyaq maddələri də deyilir.
Likotin 8 izopren qalığının bir-biri ilə açıq zəncir şəklində birləşməsindən ibarət olub, 13 ikiqat rabitəsi vardır. Burada dörd izopren qalığı eyni qayda ilə, sonrakı dörd izopren qalığı isə başqa qayda ilə (əvvəlkilərin əksinə) birləşərək, ckvalendə olduğu kimi, likopinin quruluşunun simmetrik olmasını təmin edir. Likopinin bun cür quruluşu Karrer və Kun tərəfindən təsdiq edilmişdir. Likopin başqa karotinoidlər kimi sarımtıl qırmızı rəngli maddədir. Pomidorun, itburnunun bə bir çox başqa meyvələrin rəngi likopindən asılıdır.
Karotin - bitkilər aləmində daha çox təsadüf olunan və onlara rəng verən daha əhəmiyyətli maddə likopinin izomeri olan karotindir. Karotin xlorofil və ksantofil ilə birlikdə yaşıl yarpaqlarda, habelə bir sıra çiçək və meyvələrin tərkibində olur. Bundan başqa, karotinlərə heyvan orqanizmində (süddə, yağda, qanda və s.) də rast gəlmək olur.
Yunanıstan krallığı
Yunanıstan Krallığı — 1832-ci ildə dövrün super gücləri Böyük Britaniya, Avstriya-Macarıstan İmperiyası, Prussiya, Fransa və Rusiya imperiyası tərəfindən elan edilmiş dövlət idi. Müstəqillik elan edildikdən sonra, krallık, 1832-ci ilin 30 avqust tarixində Osmanlı İmperiyasından tam müstəqilliyini idarə etdiyi müqavilə ilə beynəlxalq səviyyədə tanınmışdır. Bu günkü Helen Respublikasının ərazisində 1832-dən 1924-cü və 1935-dən 1973-cü ilə qədər mövcud olmuşdur. Yunanıstan Krallığı müasir dövrlərdə ilk yunan dövləti idi və alman xanədanlıqları tərəfindən idarə olunurdu.
Osmanlı gözü ilə Yunan üsyanı
Osmanlı İmperiyasında Fransız İnqilabının alovlandırdığı millətçilik hərəkatı Avropada bir çox xalqları üsyana çıxarmaqla yanaşı, Osmanlılardakı bəzi azlıqları da özünə cəlb etdi. Osmanlıda ilk üsyan edən xalq serblər olsa da, ən sistemli təşkilatlanma və hərəkəti yunanlar həyata keçirdilər. Serb üsyanını yalnız ruslar dəstəklədiyi halda, bütün Avropa Yunanıstanın müstəqillik hərəkatını dəstəklədi. Osmanlı hökmdarlarının dediyinə görə, həmin vaxt İstanbulda olan Ekumenik Patriarx Qriqoryos da üsyançılara dəstək verib. Yunan üsyanı ilə əlaqəsinə əmin olan baş vəzir Benderli Əli Paşa Patriarx Qriqoryosu sorğu-sual etdikdən sonra 1821-ci il aprelin 22-də onun edam edilməsini əmr etdi. Patriarx asıldıqdan sonra edam edilərkən çölə çıxarıldığı otağın qapısı bağlı olub. Bu gün də kilsənin təşəbbüsü ilə darvaza hələ də bağlı saxlanılır. Bu qapı həm də Peter Gate və ya Orta Qapı kimi tanınır.
Üsyan bütün Yunanıstanda deyil, yalnız Peloponnesdə başladı. Amma Anadoluda yaşayan yunanlar müstəqillikləri üçün yunanlara tam dəstək verdilər. İntibah dövrü ilə Qədim Yunanıstan mədəniyyəti ilə tanış olan Avropa yunanlara heyran idi. Bu səbəbdən bütün dövlətlər Yunanıstanın müstəqilliyi üçün Osmanlı İmperatorluğuna təzyiq göstərirdilər. Ancaq Osmanlıların gözü ilə baxdıqda, yunanların digər azlıqlara nisbətən daha çox xüsusi yerləri var idi. Xarici dil bilənləri hətta gömrük işçisi və tərcüməçi kimi də təyin edirdilər.
Avropanın onlara hərtərəfli dəstək verdiyini görən yunanlar üsyana hazırlıqlarını sürətləndirdilər. 1814-cü ildə Filiki Eterya Dərnəyini qurdular və Meqali İdeya olaraq öz məqsədlərini səsləndirdilər. Məqsədləri o dövrdə Bizans İmperiyasına məxsus olan torpaqları geri almaq idi. Bu səbəbdən onlar ilk üsyana Valaxiya-Moldova ərazisində başladılar. Lakin bu üsyan Osmanlı İmperiyası tərəfindən qısa müddətdə yatırıldı.
Üsyanlar həm Osmanlı Dövlətinin, həm də əyalət valilərinin köməyi ilə yatırıldı, lakin Osmanlının hər bir müdaxiləsi Avropa dövlətlərinin reaksiyasına səbəb oldu. 1827-ci ildə Rusiya, Böyük Britaniya və Fransa bir araya gələrək Osmanlı İmperiyasının Balkan torpaqlarını parçalamaq üçün Yunanıstanı muxtar knyazlığa çevirmək və Yunan torpaqlarında yaşayan bütün türkləri sürgün etmək qərarına gəldilər. hadisə. Bu qərar Osmanlı İmperatorluğuna çatdırıldıqda sultan bundan imtina etdi və bu ölkələr öz donanmalarını Osmanlı imperiyasına qarşı göndərərək Osmanlı Donanmasını yandırdılar. Osmanlı bu dövlətlərə dəyən zərərin ödənilməsi üçün çağırış göndərdi, lakin Rusiya bu çağırışa müharibə elan edərək cavab verdi.