Simvolik_antropologiya
Lesli Alvin Vayt vә onun antropoloji tәdqiqatları
Öz antropoloji tәdqiqatlarında simvollar nәzәriyyәsini geniş şәkildә tәtbiq etmiş antropoloqlardan biri dә Lesli Alvin Vaytdır. Ümumiyyәtlә antropologiya tarixindә L.A.Vayt yeni tәkamülçülüyün neoevolyusionizmin banilәrindәn biri hesab olunur. Eyni zamanda kulturologiya (mәdәniyyәtşünaslıq) elminin atası adlandırılır. L.Vayt Luizyana vә Çikaqo universitetlәrindә fәlsәfә, sosiologiya, siyasi elmlәri öyrәnmiş, Kolumbiya universitetindә antropologiya sahәsindә tәhsil almışdır. ABŞ-nin cәnub-qәrbindә Pueblo mәdәniyyәtini tәdqiq etmiş vә L.H.Morqan vә E.Taylorun antropologiyadakı xidmәtlәrinin haqsız tәnqid olunduğunu göstәrmişdir. 1930-cu ildә Miçiqan universitetindә müәllim işlәmәyә başlayan L.A.Vayt 1964-cü ildә Amerika Antropologiya Assosiasiyasının prezidenti seçilmişdir. Lakin, onun elmi vә pedoqoji karyerası heç dә düzxәtli olmamışdır. Antropologiyada vә ümumiyyәtlә universitet tәhsilindә kreatsionizmin bütün tәzahürlәrinә qarşı çıxan vә onlara universitetlәrdә yer olmadığını iddia edәn L.A.Vayt Ann Arbor katolik kilәsәsi tәrәfindәn bidәtçi elan olunmuş, bu sәbәbdәn dә 14 il professor assistenti işlәmәyә mәcbur olmuşdur. 30-cu illәrdә o, elmә kulturologiya anlayışını gәtirdi, әslindә bu termin ilk dәfә alman kimyaçısı Valter Osvald tәrәfindәn istifadә olunmuşdur. Lakin, mәhz L.A.Vaytın universitetdә oxuduğu kulturologiya kursu sayәsindә bu predmet bir elm kimi qәbul edilmişdir. L.A.Vayt әsas ideyalarını 3 böyük monoqrafiyasında - “Mәdәniyyәt haqda elm”(1949), “Mәdәniyyәtin tәkamülü” (1959), “Mәdәni sistemlәr anlayışı: tayfaların vә millәtlәrin başa düşülmәsinin açarı” (1975) vә proqram mәqalәlәrindә - “Kulturologiya” (1958), “Enerji vә mәdәniyyәtin tәkamülü” (1943), “Mәdәniyyәtin mәrhәlәlәri, tәrәqqi vә mәdәniyyәtin ölçülmәsi” mәqalәlәrindә vermişdir. O, mәdәniyyәtlә bağlı elmlәrdә tәkamül prinsipini ardıcıl şәkildә müdafiә edirdi. Onun fikrinә görә, ictimai mәdәni halları vә proseslәri öyrәnmәk üçün әvvәllәr bildirilәn kimi iki üsul (tarixi vә funksional) deyil, 3 üsul - tarixi, funksional vә tәkamül üsulu lazımdır. Onun fikrinә görә tarixi üsul zaman proseslәrini xronoloji ardıcıllıqla öyrәnir. Qeyri-zaman proseslәri, yәni mәdәniyyәtin sturuktur vә funksional aspektlәri funksional metodla tәdqiq olunmalıdır. Formal zaman proseslәri, yәni mәdәniyyәt elementlәrinin müxtәlif formaları, gerçәklәşmәsi, elementlәri, alt sistemlәri kimi çıxış edәn proseslәr tәkamül metodu vasitәsilә tәtbiq olunmalıdır. Mәhz L.A.Vayta görә tәkamül nәticәsindә mәdәniyyәtin bir formasından digәri yaranır. O göstәrirdi ki, insan cәmiyyәti yalnız tәrәqqi nәticәsindә insan hәyatını daha çox yüngüllәşdirә bilir. Bu sәbәbdәn dә yaxşı, daha yaxşı, daha inkişaf etmiş anlayışlarını rәdd etmәk olmaz. Eyni zamanda E.Taylorun vә L.H.Morqanın ideyalarının düzgün başa düşülmәdiyini, onların tәkamülü birxәtli gördüyünü iddia edәnlәrin düzgün demәdiyini әsaslandırırdı. Belә ki, o göstәrirdi ki, insanın inkişafının ümumilikdә bütöv bir tam kimi götürülmәsi halında tәkamül әlbәttә ki tәkxәtli şәkildә özünü biruzә verir. Lakin, insan mәdәniyyәtini müxtәlif mәdәniyyәtlәrin mәcmusu kimi, onun növlәri, müxtәlifliyi kimi vә s. kimi qәbul etdikdә tәkamül tәkxәtli deyil, çoxşaxәli şәkildә gedir. Yazının metallurgiyanın, ictimai tәşkilatların, memarlığın, mübadilәnin inkişafını hәm tәkxәtli, hәm dә çoxşaxәli şәkildә izlәmәk mümkündür. L.A.Vayt mәdәniyyәtin inkişaf sәviyyәsinin әsas amili kimi enerji tükәdilmәsinin sәviyyәsini götürürdü. O yazırdı ki, bütün canlılar öz hәyati proseslәrini tәmin etmәk üçün enerjini bir növdәn digәr növә çevirirlәr. Bitkilәr böyümәk, çoxalmaq üçün günәşin enerjisini istifadә edirlәr. Bunu bütövlükdә mәdәniyyәtә dә aid etmәk olar. İstәnilәn mәdәni davranış enerjinin tülkәdilmәsi ilә әlaqәdardır. Nәticәdә, L.A.Vayt mәdәniyyәtin tәkamülünü enerji tükәdilmәsinin miqdarı ilә әlaqәlәndirir. Mәdәniyyәtlәr yalnız bu xüsusiyyәtlәrinә görә fәrqlәnirlәr. Әn primitiv mәdәniyyәtlәrdә yalnız insan bәdәninin enerjisindәn istifadә olunduğu halda, daha inkişaf etmiş mәdәniyyәtlәrdә külәyin, suyun, buxarın, atomun enerjisindәn dә istifadә olunur. Belәliklә, mәdәni inkişaf insan tәrәfindәn enerji çevrilmәsinin vә tükәdilmәsinin hәcminin daim artması ilә bağlıdır. Sonralar bu antropologiyada “Vayt qanunu” adını almışdır.