Hüquqi_antropologiya
Hüquqi antropologiyanın bir elm kimi formalaşması
Hüquqi antropologiyanın inkişafında vә ümumiyyәtlә, Almaniyada hüquqi antropologiyanın әsasının qoyulmasında Helmut Postun 1893-cü ildә nәşr etdirdiyi iki cildlik “Etnoloji hüquqşünaslıq” әsәrinin böyük әhәmiyyәti olmuşdur. Bu müәllif göstәrirdi ki, biz etnoloji hüquqşünaslığı bütövlükdә öyrәndikdәn sonra hәqiqi hüquq elmini dәrk etmiş olarıq. Bu әsәrindә Post müxtәlif cәmiyyәtlәrin hüquq sistemlәrini ayrı-ayrı mövzular üzrә - nikah, vәrәsәlik, mübadilә, cinayәt vә s. üzrә nәzәrdәn keçirmişdir. O, mәlum bütün cәmiyyәtlәrdә hüquqi institutları tәdqiq etmәyә sәy etmişdir. Post göstәrirdi ki, hüquq insan cәmiyyәtindә mövcud olan universal bir gerçәklikdir. Bu sәbәbdәn dә onu öyrәnmәk üçün vahid nәzәriyyә yaratmaq mümkündür. Bәşәriyyәtin hüququnun әsas istiqamәtlәri sadә, dәqiq vә möhtәşәmdir. Post tәbii hüquq nәzәriyyәsinә qarşı çıxırdı. Göstәrirdi ki, hüququn yaranması müәyyәn zәrurәtlәrdәn irәli gәlir. Postun Almaniya vә İtaliya hüquqşünalığına tәsiri çox böyük olmuşdur. Onun әsәrlәrinin tәsiri ilә Pier Monfante qәdim Roma hüququnu etnoqrafların materialları әsasında әnәnәvi cәmiyyәtlәrdә mövcud olan tәnzimlәnmә qaydaları müstәvisindә izah etmәyә çalışmışdır. İtaliyada XIX әsrin sonu XX әsrin әvvәllәrindә de Aquano, .... vә başqaları hüququn ilkin inkişaf mәrhәlәlәrini tәdqiq etmәk üçün, hәtta Avropa cәmiyyәtlәrindә dә mövcud әnәnәlәrin tәdqiqinin vacibliyini xüsusi qeyd edirdilәr. Hüquqi antropologiyada tәkşaxәli tәkamülçülüyә әsas zәrbәni isә sosial antropologiyada olduğu kimi Bronislav Malinovski endirmişdir. Malinovski Taylor vә Frezerin әsәrlәrinin tәsiri nәticәsindә antropologiya sahәsindә tәdqiqatlara başlamış vә antropologiyada yeni bir elmi mәktәbin - funksionalizmin әsasını qoymuşdur. Onun hüquqi antropologiyanın inkişafında xüsusi mövqe tutmasının sәbәbi ilk dәfә olaraq arxaik vә әnәnәvi cәmiyyәtlәrdә mövcud olan adәt, әnәnәlәrә hüquq prizmasından yanaşmasındadır. Onun hüquqi antropologiya sahәsindә әsas әsәrlәri “Baloma: Trobrian adalarında ölüm ruhu”, “Magiya, elm vә din”, “Primitiv psixologiyada mif”, “Matri-lokal kompleks vә mif” әsәrlәridir. Diqqәtlә fikir verdikdә bu әsәrlәrin hamısında әsas tәdqiq olunan mәsәlәlәrdәn biri miflәrdir. Malinovski bütün yaradıcılığında әnәnәvi vә arxaik cәmiyyәtlәrdә insanlararası münasibәtlәrin nizamlanması vә tәnzimlәnmәsindә miflәrin xüsusi әhәmiyyәt kәsb etdiyini әsaslandırmışdır. Ümumiyyәtlә hüququn genezisindә miflәrin xüsusi çәkiyә malik olduğunu göstәrmişdir. Malinovski miflәrin arxaik vә әnәnәvi cәmiyyәtlәrdә müәyyәn konkret bir şәraitdә, konkret bir konteksdә yarandığını vә mövcud olduğunu qeyd edir. Onların hәr hansı bir gizli mәnaya malik olmasını qәbul etmir. Bu sәbәbdәn dә onun fikrinә görә miflәr hüquqi qayda qanunların yaranmasında xüsusi әhәmiyyәt kәsb edir. Malinovskinin dә yaradıcılığında әsas qoyulan problemlәrdәn biri hüquqi normaların yaxud da hüquqi prosesin cәmiyyәtdaxili nizamlanmada әsas rol oynaması problemidir. Malinovski arxaik vә әnәnәvi cәmiyyәtlәrdә normalardan daha çox prosesin özünün әhәmiyyәtli olmasını qeyd edir. O göstәrir ki, insanlar arasında münasibәtlәrin tәnzimlәnmәsi müәyyәn maraqların әsasında qurulur. Bu maraqların hәyata keçirilmәsi müәyyәn hәrәkәtlәrin, fәaliyyәtin formalaşmasına rәvac verir. Bu sәbәbdәn dә arxaik vә әnәnәvi cәmiyyәrlәrdә tәnzimlәnmә vә idarә olunma bir proses halında hәyata keçirilir. Hәmin prosesin müxtәlif tәrәflәri isә miflәrdә vә mifoloju tәfәkkürdә öz әksini tapır.