cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ənvər Paşa
Trablusqarp müharibəsi
Ənvər bəy, italyanlara qarşı gerilla müharibəsi aparılmasi fikrini İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti üzvlərinə qəbul etdirdikdən sonra kolağası Mustafa Kamal bəy və Paris hərbi attşesi polkovnik-leytenant Fəthi Okyar bəy kimi şəxslərlə bölgəyə getdi. İstanbuldan gəmi ilə 25 sentyabr 1911-ci ildə yola çıxmış, gizli tapşırıqda olduğu üçün əvvəlcə doktor, daha sonra da suriyalı tacir kimi özünü təqdim etmişdir. 15 oktyabr 1911-ci ildə İsgəndəriyyəyə çatmış, oradan da dəvə üstündə çox çətin səyahətdən sonra 22 oktyabr 1911-ci ildə Trablusqarba çatmışdır. Benqazi və Dərnədəki qüvvələrin rəhbərliyini ələ almış, xanədan kürəkəni olmasının da qazandırdığı hörmətlə 20 min nəfəri səfərbər etməyi bacarmışdır. Bu əsnada hətta adına pul da zərb etdirmişdir.
Balkan müharibəsi və Bab-ı Ali hücumu
Balkan müharibəsinə qatılmaq üçün digər könüllü zabitlərlə birlikdə Benqazidən ayrılan polkovnik-leytenant Ənvər bəy, düşmən qüvvələrinin Çatalcada durdurulmasında mühüm rol oynamışdır. I Balkan müharibəsi Osmanlı dövlətinin məğlubiyyəti ilə nəticələnmişdi. Kamil paşa hökuməti özlərinə London konfransında təklif edilən Midye-Enez sərhəddini qəbul etməyə razı idi. İttihadçıların öz aralarında etdiyi və Ənvər bəyin də qatıldığı iclaslarda qüvvə tədbiq edərək hökuməti devirmə qərarı qəbul edildi. 23 yanvar 1913-cü ildə Ənvər bəyin rəhbərlik etdiyi Bab-ı Ali basqını reallaşdı. Basqın zamanı Hərbi nazir Nazim paşa Yaqub Cəmil tərəfindən öldürüldü. Ənvər bəy, Mehmed Kamil paşaya istefasını imzalatdı və sultanı ziyarət edərək Mahmud Şövkət paşanın sədrəzəm olmasını təmin etdi. Beləcə İttihad və Tərəqqi hərbi çevriliş ilə iqtidarı ələ keçirmiş oldu.
Bab-ı Ali basqınından sonra Ənvər bəy, bulqar ordusu başqa cəbhələrdə döyüşməkdə olduğundan, müqavimətlə qarşılaşmadan 22 iyul 1913-cü ildə Ədirnəyə girdi. Bu hadisədən sonra nüfuzu artan Ənvər bəy Ədirnə fatehi ünvanını aldı. Rütbəsi polkovnikliyə (18 dekabr 1913), qısa müddət sonra da generallığa (5 yanvar 1914) yüksəldildi. Bunun ardınca istefaya göndərilən Hərbi nazir Əhməd İzzət paşanın yerinə Hərbi nazir oldu. Bu arada, Sultan Mehmed Rəşadın qardaşı qızı Əminə Naciyə Sultan ilə Baltalılimandakı Damad Fərid Paşa villasında keçirilən toy ilə evlənərək "Damad-ı Şehriyari" oldu (5 mart 1914)
Hərbi nazirliyi
Hərbi nazir olduqdan sonra orduda bəzi islahatlar edən Ənvər paşa, mindən çox yaşlı zabiti ordudan xaric etdi, gənc zabitləri mühüm vəzifələrə gətirdi. Orduda fransız modeli yerinə alman modelini tədbiq etdi, bir çox alman zabiti türk ordusunda müşavir olaraq təyin edildi. Formalar dəyişdirildi, orduda oxuyub-yazma nisbətinin artırılmasına çalışıldı və bunun üçün ənvəriyyə yazısı deyilən əlifba tədbiq edildi.
Mahmud Şövkət paşanın sui-qəsd nəticəsində öldürülməsindən sonra qurulan Səid Həlim paşa kabinetində və onun vəzifədən çəkilməsindən sonra 1917-ci ildə qurulan Tələt paşa kabinetində də davam etdiyi Hərbi nazirliyi 14 oktyabr 1918-ci ilə qədər davam etmişdir.
Sarıqamış döyüşü
Ənvər paşa, ölkəsi Birinci Dünya müharibəsinə girdikdən sonra Hərbi nazir olaraq hərbi hərəkatın idarəetməsini əlinə aldı. III Ordunun Şərq cəbhəsində ruslara qarşı girdiyi Sarıqamış hərəkatının komandanlığını öhtəsinə götürdü. 15 yanvar 1915-ci ildə başlanan döyüşlərdə türk qüvvələri tamamilə darmadağın edildi. Ənvər paşa, ordunun komandanlığını Hafiz Haqqı paşaya buraxıb İstanbula geri döndü və müharibə boyunca başqa heç bir cəbhədə komandanlıq etmədi.
Uzun müddət İstanbul mətbuatında Sarıqamış hərəkatı haqqında hər hansısa bir xəbər və ya yayım edilməsinə icazə verilməmişdir.
26 aprel 1915-ci ildə Hərbi nazirliklə yanaşı Baş Komandan vəkili olan Ənvər paşa, sentyabr ayında general-leytenant rütbəsi almışdır.
Çanaqqala döyüşü
Sarıqamış hərəkatı ilə Çanaqqala döyüşü arasında sadəcə 61 gün vardır Hər iksində də Hərbi nazir və Ərkan-i Hərbiyyə-i Umumiyyət (Baş Qərərgah Rəisi) Ənvər paşadır.
Təhcir qanunu
1877–1878-ci ildəki müharibə zamanı yerli ermənilərin Osmanlıya qarşı rus ordularının yanında döyüşdüyünü və cəbhə gerisində üsyanlar çıxartdığını bilən Ənvər paşa, 2 may 1915-ci ildə Daxili İşlər naziri Tələt paşaya göndərdiyi gizli teleqraf ilə üsyançı ermənilərin bölgədən uzaqlaşdırılmasını istədi. Erməni təhciri deyə anılan uyqulama Tələt paşa tərəfindən başladıldı və 27 may Təhcir qanunu çıxardılaraq qüvvəyə mindi.
1917-ci ildə Qut-ül Amarə mühasirəsi zamanı ingilis generalı Carlz Tounshend in əsir alınması və Qafqaz cəbhəsində ruslara qarşı əldə edilən uğurlardan sonra Ənvər paşanin rütbəsi ordu generallığına yüksəldilmişdir.
Ölkədən qaçışı
Fələstin, İraq və Suriyada Osmanlı ordusunun ingilislər qarşısında davamlı olaraq məğlubiyyətə uğramasından sonra Osmanlı dövlətinin müharibədəki məğlubiyyəti dəqiqləşdi. 14 oktyabr 1918-ci ildə Tələt paşa kabineti atəşkəs razılaşmalarını asanlaşdırmaq üçün istefa etdiyi zaman Ənvər paşanın hərbi nazirliyi də başa çatdı.
İngilislərin İttihad və Tərəqqi üzvləri haqqında həbs qərarı çıxarmasından sonra Ənvər paşa dostları ilə birlikdə alman gəmisində vətənindən ayrılmışdır. Əvvəlcə Odessaya, oradan da Berlinə, daha sonra isə Rusiyaya keçmişdir. İstanbulda Divan-i Hərb rütbəsini geri almış və qiyabi olaraq haqqında ölüm hökmü çıxarmışdı. 1 yanvar 1919-cu ildə hökumət tərəfindən hərbçilikdən ixrac edilmişdir.
İttihad və Tərəqqini yenidən təşkilatlandırma cəhdləri
1918–1919-cu illəri kimliyini gizlədərək Berlində keçirən Ənvər paşa, İttihad və Tərəqqini yenidən təşkilatlandırmaq üçün çalışmağa başlamışdı. Almaniyadakı inqilabçı üsyanlara qatılmaq üçün Berlində olan sovet siyasətçisi və jurnalist Karl Radek ilə görüşmüş, onun dəvətilə Moskvaya getmək üçün hazırlıqlara başlamışdı. Ancaq üçüncü cəhdindən sonra 1920-ci ildə Moskvaya getməyi bacarmış və orada Sovet XİN rəhbəri Çiçerinlə və Leninlə görüşmüşdür.
1–8 sentyabr tarixində Bakıda təşkil edilən Birinci Şərq Xalqları Qurultayına Liviya, Tunis, Əlcəzair və Mərakeşi təmsil etmək üçün qatılmışdır. Lakin qurultay istənilən nəticəni vermədi və Sovetlərin Türkiyə və başqa müsəlman ölkələrdəki millətçi hərəkatları əslində dəstəkləmədiyini düşünərək, 1920-ci ilin oktyabrında Berlinə geri dönmüşdür. 1921-ci ilin mart ayında Tələt paşanın öldürülməsindən sonra İttihad və Tərəqqinin başlıca rəhbəri olmuşdur.
1921-ci ildə təkrar Moskvaya gedən Ənvər paşa, Ankara hökumətinin Moskvaya göndərdiyi Bəkir Sami bəy rəhbərliyindəki türk nümayəndəliyi ilə görüşmüşdür. Anadoludakı Milli Mübarizə hərəkatına qatılmaq istəsə də, qəbul edilməmişdir. TBMM-də olan bəzi köhnə İttihadçılar onun Mustafa Kamal paşanın yerini almasını istəyirdilər. 1921-ci ilin iyulunda Batumidə İttihad və Tərəqqi konqresi topladı. 30 iyulda Ankaraya yunanların hücumu başlayınca Anadoluya qurtarıcı kimi girməyə ümid edən Ənvər paşanın bu ümidi sentyabr ayında Sakaryadakı meydan döyüşü ilə boşa çıxmışdır.
İttihad-i İslamı qurma cəhdləri
1921-ci ilin oktyabr ayında Orta Asiya müsəlmanlarını ingilislərə qarşı birləşdirmə və İslam birliyi qurma niyyəti ilə Təşkilat-ı Məxsusanın köhnə rəhbərlərindən Quççubaşı Hacı Sami və digər İttihadçılarla birlikdə Batumdan Buxaraya getmişdir. Burada Rusiyaya qarşı Basmaçı hərəkatının genişlənməsində mühüm rol oynamışdır.
1922-ci ilin fevral ayında komandanlığında topladığı Basmaçi birlikləri ilə Düşənbəni ələ keçirdi və oradakı Sovet qarnizonunu əsir aldı. Ardıyca Xorasan üzərinə yürüş edərək Qızıl Ordu birliklərinin Buxara və Xorasandan çəkilmələrini tələb etdi. 28 iyun 1922-ci ildəki Kafiran döyüşündə məğlub olduqdan sonra dağlara çəkildi. 4 avqust 1922-ci ildə Qurban bayramı zamanı Tacikistandakı Belçivan yaxınlığında Aqop Melkovyanın rəhbərlik etdiyi bolşevik ordusuna qarşı olan döyüşdə vəfat etmişdir. Çeğen kəndində dəfn edilmişdir.
thumb|Ənvər Paşanın məzarı
Nəşinin Türkiyəyə gətirilməsi
Nəşinin Türkiyəyə gətirilməsi Türkiyə prezidenti Süleyman Dəmirəlin 1995-ci ildəki Tacikistan səfəri zamanı gündəmə gəldi. Məsul şəxslərin təmaslarından sonra paytaxt Düşənbənin təxminən 200 km şərqindəki Belçivan şəhərinə bağlı Obtar kəndində olan Ənvər paşanın məzarı, Prezidentin baş müşaviri Münif İslamoğlu rəhbərliyindəki mütəxəsislər və elm adamlarından ibarət 8 nəfərlik heyət tərəfindən 30 iyul 1996-cı ildə açıldı. Xarici quruluşundan Ənvər paşaya aid olduğu anlaşılan cənazə Tacikistandakı siyasi qarışıqlıqlara görə çətinliklə paytaxt Düşənbəyə gətirilmiş və burada Türk bayrağına sarılı tabuta qoyularaq İstanbuldakı rəsmi mərasim üçün hazırlanmışdır.
3 avqust 1996-cı ildə İstanbula gətirilən nəşi gecə Gümüşsuyu Hərbi Xəstəxanasında saxlanılmışdır. Ölüm ildönümü olan 4 avqust 1996-cı ildə Şişli məscidində 8 imamın qıldırdığı cənazə namazının ardından Şişlidəki Abide-i Hürriyət təpəsində, İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi və Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən ortaq olaraq hazırlanan və Tələt paşannı yanında olan məzarda dəfn edilmişdir.
Mərasimə o dövrün prezidenti Süleyman Dəmirəl, Milli Müdafiə naziri Turxan Tayan, Abdullah Gül, səhiyyə naziri İldırım Aktuna, Mədəniyyət naziri İsmayıl Qəhrəman, ANAP millətvəkili İlhan Kəsiçi və İstanbul valisi Rıdvan Yenişənlə Ənvər paşanın nəvəsi Mayatepeklə digər yaxınları da qatılmışdı.
Rodoslu Memnon
Rodoslu Memnon Yunan əsilli İran sərkərdəsi.
Həyatı
Kiçik Asiyada qazandığı uğurlara baxmayaraq Makedoniyalı İsgəndər İran donanması arxadakı fəaliyyətinə qarşı heç nə edə bilmirdi. Aralıq dənizinin şərq rayonlarında hakim mövqe tutmaqda olan bu donanma İsgəndərin materiklə əlaqəsini əsasən kəsmişdi. Yunanıstanda da vəziyyət o qədər möhkəm deyildi. Makedoniya hakimiyyətinə qarşı narazılıq əhvali-ruhiyyəsi genişlənməkdə idi. Hətta Afina III Daranın yanına xüsusi nümayəndə göndərərək onunla danışıqlar aparmış, Makedoniyaya qarşı birgə fəaliyyət göstərilməsi haqqında razılığa gəlinmişdi.
Egey dənizində başlıca dayaq məntəqələrini ələ keçirmiş İran donanmasının başcısı yunan mənşəli Memnon İsgəndərin arxasında makedoniyalılara qarşı ümumi üsyan hazırlığı ilə bağlı son tədbirləri görürdü. Bununla belə, başladığı işləri axıra çatdıra bilmədi. Memnonun qəfildən ölümü bu planı alt-üst etdi. Onun ölümü ilə bağlı müxtəlif etimallar irəli sürülürdü.
Bulbophyllum tristelidium
(Bulbophyllum tristelidium) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Erl Qrey çayı
200px|thumb|right|Erl Qrey çayının yarpaqları 200px|thumb|right|Dəmlənmiş bir fincan çay
Erl Qrey çayı — ətirli sitrus meyvə olan berqamotun qabığından çıxarılmış yağın əlavə etməsindən alınan bir fərqli ləzzət və ətri ilə bir çay qarışığı.
Bukaramanqa
Əhalisi
Əhalisi 716,5 min (şəhər ətrafı ilə təqribən 1,23 mln.; 2011) nəfərdir.
Coğrafiyası
Şərqi Kordilyer dağlarının qərb yamacında, 960 m yüksəklikdədir. Nəqliyyat qovşağı. Bukaramanqadan Panamerika avtomobil yolu (Santa- Fede-Boqota–Karakas, Venesuela hissəsi) keçir. Dar dəmiryoları Bukaramanqanı Puerto-Vilçes (Maqdalena çayı sahilində liman şəhəri) ilə əlaqələndirir.
Tarixi
Bukaramanqa 1622-ci ildə salınmışdır. 1860–80-ci illərin ortalarında kinə ağacı qabığı yığılmasının iri mərkəzi idi; sonralar kinə ağacı əkinləri tədricən qəhvə, tütün və s. plantasiyaları ilə əvəz olundu.
Konstruktivizm
Konstruktivizm, Konstruktsionizm və ya Konstruktivist memarlıq — müasir memarlığın bir növü olub, daha çox Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqında 1920-ci və 1930-cu illərin əvvəlində geniş yayılmışdır. Bu növ memarlıq inkişaf etmiş texnologiyanı və mühəndislik elmlərini dövürün Kommunist ideologiyasına uyğun bir sosial məqsədlə birləşdirməyi və bu məqsəd istiqamətində dizaynlar etməyi hədəfləmişdir. Hər nə qədər bir-biri ilə rəqib olan bir neçə qrup olsa da, 1932-ci ildə tamamilə popyularlığını itirənə qədər, bir çox dizaynı tətbiq etmək fürsətini əldə etmiş və tamamlanmışdır. Həmçinin, 1932-ci ildən sonra gözdən düşməsinə baxmayaraq, sonrakı illərdə və dövrlərdə yeni memarlıq istiqamətlərinə olduqca əhəmiyyətli təsirləri olmuşdur.
Konstruktivizm haqqında
Kontstruktizm Rus futurizmindən irəli gələn daha geniş kontstruktiv incəsənət cərəyanından meydana çıxmışdır. Kontstruktiv incəsənət üç ölçülü kubist təxəyyülünü kinetik ünsürləri olan tamamilə mücərrəd qeyri-obyektiv “konstruksiyalara” tətbiq etməyə təşəbbüs göstərmişdi. 1917-ci il Rusiya inqilabından sonra o, öz diqqətini yeni rejimin tələb etdiyi yeni sosial tələblər və istehsalat məsələlərinə çevirdi. İki müxtəlif düşüncə tərzi meydana çıxdı. Birincisi fəza və ahənglə əlaqəli Antuan Pevsner və Naum Qabonun “Realist manifest”ində ümumiləşmişdi. İkincisi isə Maarifçilik Komissarlığı daxilindəki mübarizəni təmsil edirdi. Bu mübarizə saf incəsənətə inananlar ilə Aleksandr Rodçenko, Varvara Stepanova kimi bu incəsənətin sənaye istehsalına cəlb olunmasını istəyən daha çox sosial meylli qruplar-produktivlər arasında gedirdi.1922-ci ildə Pevsner və Qabo başqa ölkəyə köçdüklərinə görə parçalanma baş verdi. Daha sonra bu cərəyan sosial utilitarist (mənfəətpərəst) cizgidə inkişaf etdi. Produktivlərin əksəriyyəti Proletkult və LEF jurnalından dəstək aldı və sonra memarlıq qrupu O.S.A.-nın aparıcı nüfuzuna çevrildi.
Memarlıqda İnqilab
İlk və ən məşhur konstruktivist memarlıq layihəsi futurist Vladimir Tatlin tərəfindən Sankt-Peterburqdakı Komintern qərargahı üçün təklif olunan, daha çox Tatlin Qülləsi adlandırılan 1919-cu il layihəsi olub. Bu layihənin həyata keçməməsinə baxmayaraq, onun şüşə və polad materialları və futuristik (gələcəkyönümlü) etikası və siyasi baxışı (onun daxili həcmindəki dəyişiklik, hərəkət və inkişaf inqilab və dialektikanı rəmziləşdirirdi) 1920-ci illərin layihələrindən xəbər verirdi. Digər məşhur ilkin konstruktivist layihə isə El Lissitskinin hazırladığı hərəkət edən xitabət kürsüsü-Lenin Tribunası (1920) idi. Rusiya vətəndaş müharibəsi zamanı Kasimir Maleviç və Lissitskinin ətrafında cəmləşmiş UNOVIS qrupu Suprematizmin “qeyri-obyektiv” mücərrədliyini daha utilitar məqsədlərlə birgə göstərməklə ideal konstruktivist şəhərlər yaradan müxtəlif layihələr tərtib etdilər. (bax həmçinin - El Lissitskinin Prounen-Raum və ya Qustav Klutsisin “Dinamik Şəhər” layihələri). Bu və Tatlinin layihəsində konstruktivizmin komponentlərini Qustav Eyfelin mühəndislik ustalığı və Nyu York yaxud Çikaqo göydələnləri kimi müxtəlif yüksək texnologiyalı Qərb formalarının yeni kollektiv cəmiyyətə uyğunlaşdırılması kimi görmək olar.
Biblioqrafiya
thumb|220px|Melnikov Evi, [[Moskova.Hal hazırda uçma təhlükəsi olan bu bina UNESCO tərəfindən Təhlükə Altında Olan Binalar siyahısına alınmışdır və sökülməməsi üçün beynəlxalq kampanyalar davam edir.]]
Qore adası
Qore — Atlantik okeanda ada və Seneqalın paytaxtı Dakar şəhərinin dairə kommunlarından biri. Ada Dakarın əsas limanından 2 km məsafədə yerləşir və 18.2 hektar sahəyə malikdir. Qul ticarəti tarixindəki faktiki rolu mübahisə mövzusu olsa da, Atlantik qul ticarəti ilə maraqlananlar üçün məşhurdur.
2013-cü il siyahıyaalınmasına görə əhalisinin sayı 1680 nəfər idi. Bu rəqəm 5.802 nəfər / km2 olaraq bir əhali sıxlığı verir ki, bu da Dakar şəhərinin orta sıxlığının yalnız yarısıdır. Qore Dakarın 19 dairə kommunundan ən kiçiyi və ən az məskunlaşılanıdır. Seneqaldakı qul ticarəti üçün digər vacib mərkəzlər daha da şimalda, Sen-Luidə və ya cənuba doğru Qambiyadakı böyük çayların mənsəbində idi. Qore adası UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilmişdir.
Adanın adı əsl holland adı olan və "yaxşı reyd" mənasını verən sözündən götürülmüşdür.
Eynəkli dəniz donuzu
Takson
Eynəkli dəniz donuzu ilk dəfə 1912-ci ildə Lahille tərəfindən təsvir edilmiş və qeydə almışdır. O, Buenos Ayres sahillərində bu canlının ölüsü əsasında Eynəkli dəniz donuzunu təsvir edir. Odlu Torpaq adasında Eynəkli dəniz donuzunun kəlləsi aşkarlanır. Latınca adı Phocoena dioptricadır. Dioptrica latıncadan tərcümədə iki həlqə mənasını verir.
Görünüşü
Eynəkli dəniz donuzu elədə böyük başa malik olmurlar. Belində qara ləkələr, qarında isə ağ ləkələr vardır. Gözləri qaradır. Göz ətrafında ağ həlqə vardır. Bel üzgəci iridir. Balaları 80 sm uzunluğa malik olurlar. Erkəklərin uzunluğu 2,2 metr olsada dişilər nisbətən kiçik olur. Orta ömür müddəti məlum deyildir. Yetkin fərdlər 60–84 kq çəkiyə malik olurlar.
Qidalanması və xüsusiyyətləri
Eynəkli dəniz donuzu əsasən balıqlar, xərçəngkimilər və yengəclərlə qudalanır. Bu canlılar əsasən qrup halında yaşayırlar. Hər qrup ən azı 25 baş başdan ibarətdir. Qayıqlardan çəkinirlər. Bu canlılar haqqında məlumat olduqca azdır. Əldə edilən məlumatlar əsasən ölmüş fərdlərin tətqiqi zamanı əldə edilmişdir.
Areal və sayları
Eynəkli dəniz donuzu əsasən Subantarktika və Antarktika qurşağında yayılmışdır. Onların skeletləri əsasən Odlu Torpaq adasının sahil zolağında tapılır. Bu isə onların bu bölgədə saylarının çox olması ilə əlaqədardır. Onlara Braziliya, Folklend adaları, Cənubi Georgiya (Atlantik okean); Oklend adası, Tasmaniya adası, Cənubi Avstraliya (Sakit okean); Herd adaları və Makdonald və Kergelen arxipelaqı (Sakit okea) sahillərində rast gəlinir. Açıq dəniz sahələrində tək fərdləri görmək nadir halda ola bilər. Sayları dəqiq müəyyənləşməmişdir.
Qordion
thumb|250px|Qordionun xarabalığı Qordion — Frigiyanın paytaxtı.
Tarixi
Kiçik Asiya şəhərlərindən biri də Frigiyanın paytaxtı olmuş Qordi şəhəri idi. Yerli əfsanəvi hökmdarlardan birinin adı ilə "Qordi düyünü" bu şəhərdə döyüş arabasına vurulmuşdu. Əfsanəyə görə, bu düyünü açan Asiyanın hökmdarına çevrilə bilərdi. Həmin düyün İsgəndərə də göstərilmişdi, lakin onu aça bilməyən Makedoniyalı İsgəndər düyünü qılıncla doğramışdı. Yəqin ki, elə o dövrlərdən siyasi leksikona düyünə düşmüş məsələlərin istənilən yolla açılması fikri daxil olmuşdu.
İder
İder — Monqolustan ərazisindən axan çay. Ölkənin şimal-qərbindən hissəsindən axır. Öz başlanğıcını Xanqay dağlarından götürür. Çayın uzunluğu 452 km-dir. Selenqa çayının əsas qollarından birini təşkil edir. Oktyabr-noyabr aylarından aprelin ortalarına qədər donur.
Ən iri qolları — Çuluutın-Qol və Teqşiyn-Qol.
Batken
Batken (qırğız dilində: Batken) - Qırğızıstanda şəhər, Batken vilayətinin və Batken rayonunun inzibati mərkəzi.
Coğrafiyası
Batken şəhəri Qırğızıstanın cənub-qərbində, Oş şəhərindən qərbdə, 240 km. aralı məsafədə yerləşir. Şəhərin ümumi sahəsi 5180 hektardır. Şəhərətrafı ərazilər nəzərə alınmadan şəhərin xüsusi ərazisi 1143 hektardır. Şəhərətrafı ərazilərdə kənd təsərrüfatına yararlı ərazilər 4037 hektardır, bu ərazidən 1106 hektarı kəndli təsərrüfatlarının, o cümlədən, 918 hektarı becərilən torpaqların, 2400 hektarı otlaqların payına düşür.
Şəhər idarəetmə orqanlarının sərəncamında olan ərazinin sahəsi 205 km².-dir, bu ərazidən 51,8 km².-i şəhərin, qalan 153 km²-i isə şəhərətrafı 3 kəndin ərazisini (onlardan ən böyüyü 3207 nəfər əhalisi olan Kızıl-Jol kəndidir) təşkil edir.
Əhalisi
Batken şəhərinin əhalisi 23 134 nəfərdir (2009). 2009-cu ildə aparılmış əhalinin siyahıya alınmasına görə Batken şəhərində 14 millətin nümayəndələri yaşasa da, burada əhalinin mütləq əksəriyyətini - 99,5 faizini qırğızlar təşkil edirlər.
İnzibati-ərazi quruluşu
Şəhər inzibati-ərazi quruluşuna görə 6 kvartala - Aeroport, Bazar-Başi, Bulak-Başi, Keleçek, Kızıl-Don, və Kızıl-Jol kvartallarına bölünür.
Tarixi
Qırğızıstan Respublikasının Batken şəhərinin əsası eyni adlı rayonun mərkəzi kimi 1934-cü ilin aprelində qoyulmuşdur. 1999-cu ildə separatçıların bir sıra hücumlarından sonra idarəetmənin səmərəliliyini yüksəltmək məqsədilə Oş vilayətinin 3 qərb rayonundan ibarət Batken inzibati mərkəz olmaqla Batken vilayəti təşkil olundu. Bununla əlaqədar əhalisi 10987 nəfər (2000) olan Batkenə 2000-ci ildə şəhər statusu verildi. 2001-ci ildə şəhərətrafı 3 kənd də şəhərin inzibati idarəçiliyinin tabeliyinə verildi. Batken şəhəri 2009-cu ildən vilayət tabeli şəhər statusu almışdır.
İqtisadiyyatı
Batken şəhərində sənaye zəif inkişaf etmişdir. Şəhərdə energetika, yüngül və yeyinti sənayesi sahələrinə aid 16 müəssisə fəaliyyət göstərir. Bu müəssisələrdə əmək qabiliyyətli əhalinin yalnız 6,5 faizi məşğul olur. Şəhərin hündür dağlar əhatəsində yerləşməsi dağ alpinizminin də inkişafına təsir göstərmişdir. Əhalinin əksəriyyəti kənd təsərrüfatı ilə bağlı emal sahələrində çalışır. Bütün bunlarla yanaşı, əhali arasında işsizlik yüksək səviyyədədir. Şəhər nəqliyyatı da zəif inkişaf etmişdir.
Mikolan
Mikolan — Azərbaycan Respublikasının Lənkəran rayonunun Biləsər inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
Əhalisi 438 nəfərdir.
Ox (silah)
300px|thumb Ox — Yay vasitəsi ilə atılan ucu sivri və ya ucuna dəmir metal bərkidilmiş silah növü. Ox qədim zamanlardan bəri heyvanların ovlanmasında istifadə edilmişdir. İbtidai-icma quruluşunun Mezolit dövründə ixtira edilən ox və kaman insanların heyvanları ovlamaq üsullarını xeyli sadələşdirmişdir. Orta əsrlərdə oxdan daha çox müharibələrdə istifadə olunurdu. Döyüşdən əvvəl oxçu dəstələrin hər biri qarşı tərəfə 2 və ya 3 ox atırdılar.
Rus ruletkası
Rus ruletkası — ölümcül bir şans oyunu. Tapançaya bir güllə qoyulur və silindr elə çevrilir ki, güllənin yeri bəlli olmur. Oyunçular tapançaları başlarına qarşı tutaraq növbə çəkirlər və tətiyi çəkərək şanslarını sınayırlar. Rus ifadəsi oyunun doğulduğu ölkəyə aiddir.
İçki oyunları
Rus ruletkası üzərində əsaslanan bir içki oyunu var. Oyunda oyunçu olmayan şəxs, altı badənin beşinə su, altıncısını araqla doldurulur. Bəzi qruplar arasında, aşağı keyfiyyətli arağa üstünlük verilir, çünki araq doldurulmuş təmsil edən badəni daha az arzuolunmaz edir. Badələr bir dairə şəklində olur və oyunçular növbə ilə təsadüfən içki üçün bir badə seçirlər.
Ayağı açıqrəngli birəcik
Ayağı açıqrəngli birəcik (Phyllotreta nemorum) — Bu birəciyin rəngi qaradır, lakin göy və yaşıl parıltı da verir.
Quruluşu
Bu birəciyin rəngi qaradır, lakin göy və yaşıl parıltı da verir. Hər qanadın üstündən sarı xətt keçir. Bədənin uzunluğu 2,5-3,5 mm-dir. Bu cinsin növləri dal ayaqları üzərində tullanırlar.
Yayılması
Azərbaycanda az yayılmışdır. Bu növə respublikanın Quba-Xaçmaz, Gəncə-Daşkəsən, Şirvan və Lənkəran-Astara zonalaraında rast gəlmək olar.
Böyük Liaxvi çayı
Böyük Liaxvi çayı (, Диди-Лиахви)- Kür çayı nın sol qolu olub, Gürcüstan ərazisində Cənubi Osetiya da çay.
Əsas xüsusiyyətləri
thumb|right|300px|Liaxvi çayının hövzəsi Uzunluğu 98 km olub, hövzəsinin sahəsi isə 2440 km²-dir. Çayın orta meyilliyi 17,9 m/km-dir. Yuxarı axarlarında Ermanibon adlanır. Buradakı çaylar Böyük Qafqazın cənub yamaclarından başlanğıcını götürür. Məsələn Lazq-Çiti (3877 m) dağından. Çayın axını sürətlidir. Transqafqaz magistralı Böyük Liaxvi çayının yaxınlığından keçir. Hansı ki, bu yol, Şimali və Cənubi Osetiya əyalətlərini bir-biri ilə birləşdirir. Çayın sahilində şəhər tipli qəsəbə Dzau, Çxinval şəhəri, Qufta və İtralis kəndləri və Kür çayı na töküldüyü zaman Qori şəhəri yerləşir. Balaca Liaxvi çayın iri sol qoludur. Uzunluğuna görə ikinci iri qolu Paça çayı olub, sağ tərəfdən Qufta kəndi yaxınlığında ona tökülür. Şimalda yerləşən Kexvi kəndində gücü 200 kilo/vat olan SES var. 2007-ci ildə onun gücü 1 meqa/vatta malikdir. Çayın hövzəsində Çilqidzuar dağ gölü yerləşir.
Ayağı açıqrəngli birəcik
Nəsilvermə və İnkişafı
Uzunsov və açıq sarı rəngli yumurtalarının uzunluğu 0,3-0,4 mm, eni 0,1-0,2 mm-dir. Sürfələrin inkişafı 15-30, pupların inkişafı 6-15 gün davam edir. Yumurtaqoyma prosesi qurtardıqdan sonra yetkin fərdlər ölür. Yenicə çıxmış böcəklər müxtəlif xaççiçəkli bitkiləri zədələyir, yayın axırında isə qışlamaya keçirlər.
Böyük Liaxvi çayı
Əsas xüsusiyyətləri
слева|300px|мини|Cənubi Osetiyanın xəritəsində Böyük Liaxvi çayı
Ayağı açıqrəngli birəcik
Zərər vurması
Onlar kütləvi inkişaf dövründə kənd təsərrüfatı bitkilərinə böyük zərər verirlər. Kələmin, şalğamın cücərtilərini yeyir, yenicə əkilmiş şitilləri zədələyirlər. Çox vaxt turnepsi və turpu 2-3 dəfə yenidən əkmək lazım gəlir.
Böyük Liaxvi çayı
Etimalogiyası
Lixve sözünün xüsusi etimologiyası mövcud deyiı. Belə ki, Li mövcud olan yer, gürcü dilində isə Xev- su və ya çay mənasını verir.
Ayağı açıqrəngli birəcik
Xarici keçidlər
Ayağı açıqrəngli birəcik-Phyllotreta nemorum
Böyük Liaxvi çayı
Yaşayış məntəqələri
Cənubi Osetiya ərazisində Gürcüstan Respublikası daxilində
Bulbophyllum triste
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mollakənd (Lənkəran)
Mollakənd — Azərbaycan Respublikasının Lənkəran rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Qovuqlu çay
Qovuqlu çay (digər adları: qovuq çay, şarcıq çay, inci çay və ya babl çay) — qovuqlu içkilər növündən çay. 1980-ci illər əsnasında Tayvanın Tayçunq şəhərinin çay mağazalarında ilk dəfə servis edildi. Ən çox qovuqlu çay reseptləri meyvə və ya süd ilə qarışıq bir çay döşəməni ehtiva edir. Qovuqlu çayların ümumiyyətlə, iki fərqli növü var: meyvə dadlı çaylar və süd çayları.
Urtayılqa (Baltas)
Urtayıqla — Başqırdıstan Respublikası nın Baltas rayonu nda yerləşən kənd. Kənd, Nijnekarışev kənd şurası nın tərkibindədir. 2010-cu ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndin əhalisi 46 nəfərdir.
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə başqırdlar (67%) üstünlük təşkil edir.
Braunit
Braunit — mineral, Mn2+ Mn63+ [O8| SiO4]
Haqqında
Braunit lonqbanit ilə dimorfdur. Mn qismən Fe3+-lə əvəz olunur. Qatışıqları Ba, Ca və  Mg. Tetraedr. Kristaları dipiramidal, psevdooktaedrik, prizmatik, pazabənzər. İkiləşmə {112} üzrə. Ayrılma {101} üzrə mü­kəm­məl. Aqreqat: dənəvər. Rəngi poladı-boz, qəhvəyi-qara və qara. Cizgisi qonuru-qara. Parıltısı yarımetallik. Sərtliyi 6. Xüsusi çəkisi 5. Skarn və yüksək temperaturlu hidrotermal yataqlarda. Bəzən aşağı temperaturlu yataqlarda. Həmçinin metamorfizləşmiş Mn çökmə yataqlarında. Mn filizi.
Acronychia laevis
(Acronychia laevis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ərəş (şəhər)
Ərəş — Azərbaycanın qədim şəhərlərindən biri. Şirvan ərazisində, indiki Yevlax rayonunun Xaldan qəsəbəsinin sahəsində mövcud olmuşdur.
Tarixi
Ərəşin adına XV əsrə qədərki mənbələrdə təsadüf olunmur. Ehtimal etmək olar ki, Ərəş şəhər kimi məhz bu zamandan mövcuddur. Tarixçi Əmin Əhməd Razinin fikrincə, Ərəşin əsası Ənuşirəvan (Sasani hökmdarı I Xosrov) tərəfindən qoyulmuşdur. İndiki Xaldan kəndini xalq arasında Ərəş də adlandırırlar. Haqqında söhbət gedən əsl Ərəşin mərkəzi, ehtimal edidiyinə görə, Xaldandan üç kilometr şərqdə, Nemətabad deyilən kənddədir. XVI əsrdə ingilis səyyahları Ərəşin adını bütün Cənubi Qafqazın iri ipəçilik mərkəzi kimi çəkirlər. Ceffri Deketin yazdığına görə, Ərəş Şamaxıdan dəvə yolu ilə 4 günlük məsafədə yerləşirdi. A.Cenkinson yazırdı: "Ölkənin Ərəş adlanan baş və ən varlı ticarət şəhəri Gürcüstan sərhədində yerləşirdi. Onun ətrafında hər şeydən çox xamna istehsal olunur. Ticarət etmək üçün bura türklər, suriyalılar və başqa əcnəbilər gəlirdi". C.Deket də bunu təsdiq edərək yazırdı ki,"bu ölkənin başlıca əmtəəsi... Ərəş adlanan şəhərdə bol olan xamnadır".
Yenə də həmin mənbənin məlumatına görə, Ərəş bazarlarında, hər bağlamada bir funt olan 100 min funtluq müxtəlif növ, o cümlədən rənglənmiş (al) ipək almaq olar. 15 unsiyaya bərabər 1 funt çəkisi olan hər bağlama 5 pensə bərabər 23 şahıya satılırdı. Beləliklə, ipəyin funtu 11 şillinq 6 pensə başa gəlirdi. A.Edvards göstərirdi ki, hər ata 50-60 batman yük vurmaqla 3000-4000 atı yükləmək olar.
Bu, təqribən 240 min batmana bərabər idi. Venetsiyalı Minadoi Ərəşin adını Səfəvilər dövlətinin başlıca şəhərləri sırasında çəkir. O yazırdı: "Ərəş tacirlərin sadəcə "tatoxes" adlandırdığı gözəl ağ ipəyi xeyli miqdarda istehsal edirdi". Minadoi daha sonra yazırdı ki, Osmanlı dövləti ilə müharibə gedişində fəlakət və dağıntılar nəticəsində həmin ərazidə indi daha ipək istehsal edilmir.
Pyatnitsa!
Pyatnitsa! — 1998-ci ildə yaranan Rusiya əyləncə telekanalı.
Antropomorfidlər
Antropomorfidlər (Anthropomorphitae və ya Simidae) — quruluşuna görə insanlara yaxın olan iri meymunlar ailəsi. Yerdə şaquli halda uzun əllərinə söykənərək hərəkət edirlər. Quyruqları yoxdur. Hər birində bir neçə növü olan 3 cinsə bölünürlər: ən iri meymun qorilla (Gorilla) və şimpanze (Anthropopithecus) Ekvatorial Afrikanın meşələrində, oranqutan (Simia) isə Sumatra və Borneo adalarında ağaclarda yaşayırlar. Antropomorfidlər ən qədim əcdadı Misirin alt oliqosen çökmələrində tapılmış Proplioptekdir. Erkən oliqosen — müasir. Sinonim: İnsanabənzər meymunlar.
Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Mürsəl Əliyev
Mürsəl Əliyev (tam adı: Mürsəl İldırım oğlu Əliyev; ) — texnika elmləri doktoru, professor, Milli Geoloji Kəşfiyyat Xidmətinin rəisi vəzifəsində çalışmışdır.
Həyatı
Mürsəl İldırım oğlu Əliyev 31 dekabr 1959-cu ildə Azərbaycan SSR-nin Dağlıq Qarabağ Muxtar vilayətinin Ağdərə rayonunun Sırxavənd kəndində anadan olmuşdur. 1977-ci ildə M.Ə.Sabir adına Sırxavənd kənd orta məktəbini bitirmişdir. Həmin il Azərbaycan Neft-kimya İnstitutunun (Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti) Neft-mexanika fakültəsinə qəbul olmuşdur. 16.01.1978-ci ildə Bakı Məişət Kondisioner Zavodunda əmək fəaliyyətinə başlamışdır. 1979-81-ci illərdə hərbi xidmətdə olmuş, hərbi xidməti başa vurduqdan sonra Bakı Məişət Kondisioner Zavoduna yenidən işə qəbul olunmuş və eyni zamanda Ali təhsilini davam etdirmişdir.
Mürsəl İldırım oğlu Əliyev 21 fevral 2003-cü ildə Azərbaycan Respublikası Ali Attestasiya Komissiyasının Qərarı ilə "Texnika elmləri namizədi" Alimlik dərəcəsini, 3 iyul 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyası tərəfindən Ətraf mühitin aerokosmik monitorinqi kafedrası üzrə Dosent elmi adını almışdır.
6 iyun 2012-ci il tarixli qərar ilə Mürsəl İldırım oğlu Əliyev "Təbii mühitə, maddələrə, materiallara və məmulatlara nəzarət cihazları və metodları" ixtisası üzrə Professor elmi adına layiq görülmüşdür.
Ailəsi
Ailəlidir, 3 övladı, 8 nəvəsi var.
Əmək fəaliyyəti
Mürsəl Əliyev 21.07.1999-cu ilədək Bakkondisioner “EİB”-də Texniki Nəzarət şöbəsində nəzarətçi-usta, mühəndis-texnoloq I kateqoriya, büro rəisi, "Bakmil" MM İtaliya-Azərbaycan Müştərək Müəssisəsində Texniki nəzarət şöbəsinin rəisi vəzifələrində çalışmışdır. 21.07.1999-cu ildən 03.12.1999-cu ilədək Abşeron Regional Səhmdar Su Cəmiyyəti Bakı şəhər Su Satışı İdarəsində Rəis müavini, 06.12.1999-cu ildən Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbiətdən İstifadəyə Nəzarət Komitəsi, Bakı Şəhər Ekologiya və Təbiətdən İstifadəyə Nəzarət Komitəsi Sədrinin 1-ci müavini təyin edilmişdir. 23.05.2001-ci ildə Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi yaradılmışdır və Mürsəl Əliyev Abşeron Bakı Regional Ekologiya və Təbii Sərvətlər İdarəsinin rəisi vəzifəsinə təyin olunmuşdur. 2004-cü ildə idarə Bakı şəhər Ekologiya və Təbii Sərvətlər Departamenti adlandırılıb və Mürsəl Əliyev departamentin direktoru vəzifəsinə təyin edilmişdir.
14.05.2013-cü ildən Milli Geoloji Kəşfiyyat Xidmətinin Mineral Xammal Elmi–Tədqiqat İnstitutunun direktoru təyin edilmişdir. 30.07.2018-ci ildə idarəetmənin təkmilləşdirilməsi ilə əlaqədar olaraq Mineral Xammal Elmi-Tədqiqat İnstitutu Nazirliyin №512/ü saylı əmri ilə Mineral Xammal Analitik və Elmi Tədqiqatlar Mərkəzi adlandırılmış və Mürsəl Əliyev həmin mərkəzin direktoru vəzifəsinə təyin edilmişdir.
Mürsəl Əliyev 07.06.2019 19.06.2020-ci il tarixlərdə  Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyi Milli Geoloji Kəşfiyyat Xidmətinin rəisi vəzifəsində çalışmışdır.
İctimai-siyasi fəaliyyəti
Azərbaycan dövlətçiliyinə çox böyük önəm verən Mürsəl İldırım oğlu Əliyev dövlətin ictimai-siyasi fəaliyyətində həmişə aktiv olmuşdur. 19.12.1992-ci ildən Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Həmçinin, Binəqədi rayon YAP-nın idarə Heyətinin üzvü, Geologiya üzrə ilk Partiya təşkilatının sədri, Azərbaycan və Beynəlxalq Mühəndislik Akademiyasının həqiqi üzvü, Azərbaycan Prezidenti Yanında Ali Attestasiya Komitəsinin “Yer elmləri” üzrə ekspert şurasının üzvüdür.
Elmi və elmi-pedaqoji fəaliyyəti
Azərbaycan Hava Yolları Qapalı Səhmdar cəmiyyətinin Milli Aviasiya Akademiyasının “Ətraf mühitin aerokosmik monitorinqi” kafedrasının professorudur (0,5 ştatda).
Elmi dərəcə və elmi adı
Mürsəl Əliyev Texnika elmləri doktoru və Professor alimlik dərəcələrinə layiq görülmüşdür. Bununla yanaşı Azərbaycan və Beynəlxalq Mühəndislik Akademiyasının həqiqi üzvüdür.
Mükafatları
Professor Mürsəl Əliyev 23 may 2019-cu ildə Mineral xammal ehtiyatlarından istifadədə səmərəli fəaliyyəti ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin peşə bayramı günü münasibəti ilə Fəxri fərmanla təltif edilmişdir.
Konfranslarda iştirakı
Mürsəl Əliyev 04-07 iyun 2006-cı ildə Türkiyə-Ankara, Ətraf Mühitin Mühafizəsi üzrə Regional Konfransının, 2010-cu ildə Yunanıstan-Atina Elmi Konfransının və 2011-ci ildə Rusiya Federasiyası Sankt-Peterburq şəhərində Elmi konfransının iştirakçısı olmuşdur.
Yapon xurması
-  cinsinə aid bitki növü.
Mənbə
<references group="Həsənov Z., Əliyev C.- Meyvəçilik BAkı 2011" />Xirnik qədim  tarixə malik relikt bitkilər qrupundandır. Xirnik Yer kürəsinin müxtəlif   bölgələrində -Qafqaz, Orta Asiya, Şimali  və Cənubi Amerikada, Afrikada,  Britaniya adalarında və Asiyada geniş yayılmışdır.
Bulbophyllum trirhopalon
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yapon xurması
Mənbə
Xirnik, Ebanaceae Vent. fəsiləsinə aiddir. Bu fəsilənin 7 cinsi və 290 növü  məlumdur. Bu cins və növlər əsasən Cənub- Şərqi Asiya, Hindistan, Malay arxipelaqının tropik və subtropik rayonlarında yayılmışdır. MDB ərazisində bir cins – Diospyros L. cinsi geniş yayılmışdır. Bu cinsin yer kürəsində 200-ə qədər növü vardır. Bunların əksəriyyəti həmişəyaşıl bitkilər olmaqla, tropik ölkələrdə yayılmışdır. Cinsin yalnız az bir qismi subtropik bölgədə yayılıb. Bunlardan Şərq xirniyi (D. kaki L.), Qafqaz xirniyi (D. Lotus L.) , Virgin xirniyi  (D.virginiona  L.)Çin xirniyi  ( D. sinensis  L.) və s. göstərmək olar.
Ölkəmizdə az və ya çox miqdarda bu növlərdən  qeyd edilən dördü -  Qafqaz xirniyi, Virgin xirniyi, Şərq xirniyi və Çin xirniyi becərilir. Geniş yayılan və təsərrüfat əhəmiyyətli olanları isə ilk üç növdür.
Xirnik meyvələrindən həm təzə ,həm  qurudulmuş ,həm də emal olunmuş halda istifadə edilir. Xirnik meyvələrindən müxtəlif cemlər, mürəbbə ,povidla,
Pastila, unlu çörəklər üçün naçinka və həmçinin spirtli içkilər hazırlanır.
Qurudulmuş meyvələrində 84,2% quru maddə,  62% şəkərlər, 0,38% üzvi turşular, 0,12% dabbaq maddələri və s. vardır.
Xirnik meyvələri böyük diyetik və müalicəvi əhəmiyyətə malikdir. Tibbdə xirnik meyvələrindən hipertoniya və ateroskleroz, qalxanabənzər vəzin müalicəsində və triotoksikoz (zobdan əmələ gəlmiş zəhərlənmələr) xəstəliyi zamanı istifadə olunur. Azərbaycan əczaçılarılarının (Orucov İ.M., Əliyev R.K., və s. ) xirnik meyvələrindən aldıqları şirə (Sukdioskakil) yüngül və orta dərəcədə zəhərlənmələrə qarşı  geniş istifadə edilir .Meyvələrindən başqa digər hissələri – gövdəsi, qabığı, çiçəkləri, yarpaqları balıqçılıq və toxuculuq sanayesində, mebel hazırlığında, musiqi alətlərinin hazırlanmasında istifadə olunur. Xirnik bitkisi həm də gözəl bəzək bitkisidir.
Şərq xirniyi  təsərrüfat üçün  yüksək rentabelli  bitkidir. Becərilmə texnologiyası nisbətən asan, xəstəlik və ziyanvericiləri az , böyümə və inkişafı üçün yüksək qulluq tələb etməyən bitki yüksək məhsuldar olduğundan (potensial məhsuldarlığı 90-120 t) , təsərrüfatın rentabelli işləməsini təmin edir.
Təbəriyyə gölü
Təbəriyyə gölü (Qalilə Dənizi, Qalilə Gölü ya da Kinnərat Gölü (İbranicə ים כנרת) — İsraildə olan bir göldür. Livandan gələn Litani çayı tərəfindən bəslənməkdədir. İsrailin su ehtiyacı böyük nisbətdə bu göldən qarşılanmaqdadır. Təxminən 53 km sahilə sahib və qarşılıqlı uzaq nöqtələrindən 21 km / 13 km genişlikdəki İsrailın ən böyük şirin su gölü. Gölün cəmi sahəsi 166 km2-dir və ən dərin yeri təxminən 43 m.dir. Xəritələrdə dəniz səviyyəsindən 209 metr aşağıda göstərilən gölün səthi, Lut gölündən sonra dünyanın ən alçaq 2-ci nöqtəsi və eyni zamanda dünya üzərində ən dərində olan şirin su gölüdür.
Söz mənşəyi
Təbəriyyə adı, orginal olaraq Ərəbcədə (طبريا بحيرة ) olaraq keçir. Mənası, Tibərya gölüdür. Gölün bu adı, dərhal sahilindəki Tiberiya şəhərindən ötrüdür.
Acronychia littoralis
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zvezda (telekanal)
Zvezda — 2015-ci ildə yaranan Rusiya telekanalı.
Leydi Qrey çayı
thumb|right|Leydi Qrey çayının yarpaqları
Ledi Qrey çayı- daha məşhur Erl Qrey qarışığının bir incə, ətirli variasiyası. Berqamot yağı, limon və portağal qabıqları ilə ətirlənən qara çaydır.
Karxana fırçaotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ceyms Breddok
Ceyms Breddok eləcə də Cim Breddok kimi tanınırdı (, 7 iyun 1905, Nyu-York, ABŞ— 29 noyabr 1974, North Bergen, Nyu-Cersi, ABŞ) — amerika boksçusu, dünya çempionu.
Boçkaşəkilli xilokorus
Yayılması
Naxçıvan MR-in Naxçıvan şəhərində, Ordubad, Culfa və Şahbuz rayonlarında əsasən aşağı zonasında yayılıb.
Ceyms Breddok
Həyatı
Əslən İrlandiyalıdır. Ulu babaları ordan mühacirət etmişdilər.
13 oktyabr 1935-ci il. “Medison Skver Qarden” arenasında iynə atsan, yerə düşməzdi. Tribunalar tam dolmuşdu. Bu anda diktorun səsi eşidildi: “Cənablar və xanımlar, Nyu-Yorka xoş gəlmisiniz. Bu gün ağır çəki dərəcəsində tarixi görüş keçirilir. Hazırkı çempion Maks Beri öz titulunu qorumaq üçün həmyerlimiz Ceyms Breddokla döyüşəcək”. Zal uğuldadı. Maks Berinin qalib olacağına heç kimin şübhəsi yox idi. Bukmekerlər Breddokun şansını 1-ə 10 nisbətində qiymətləndirirdilər. Hazırkı çempion rəqibindən bir baş hündür, daha cüssəli, daha cavan idi. Xalq kütlələri isə Breddokun qələbəsi üçün dua edirdiər. Hətta möcüzəyə inanmasalar belə...
Uğursuz..
Həmin vaxt dünyada çempionluğa iddialı digər ağır çəkili və daha titullu boksçular vardı. Ci Luis və Maks Şmelinq kimi. Ancaq şans Breddoka düşmüşdü. O, bu şansı 35-ci ilin martında Art Leskini 15 raundluq döyüşdə məğlub etdikdən sonra qazanmışdı. Halbuki bu yaxınlaradək hamı Ceyms Breddokun boksla tamam vidalaşdığını düşünürdü. Breddok başqa ağır çəkili boksçulara nisbətən cüssəsiz idi. Hətta karyerasına orta çəki dərəcəsindən başlamışdı. Ancaq tanrı onun sağ əlini elə qüvvətli yaratmışdı ki, zərbəsindən ayılan olmurdu. Mənfi cəhəti o idi ki, döyüş zamanı yalnız sağ əlindən istifadə edirdi. Sol əlini yaddan çıxarırdı. Rəqibləri bilirdi ki o, “birəllidir”. Titul uğrunda Tommi Loqranla döyüşdə Ceyms “çörək ağacı” saydığı sağ əlini zədələdi. Həmin döyüşü də uduzdu. Rəqibi bütün komponentlərdə ondan üstün oldu. Zədə onda xroniki xəstəlik yaratdı. Üstəlik, ağır zamanlar başlamışdı. Amerika “böyük depressiya dövrü”nü yaşayırdı. Bir çox amerikalılar kimi, Breddok da banklardakı bütün əmanətlərini itirib müflis oldu. Bir yandan da zədə... 4 il ərzində 20 dəfə məğlub oldu. Bundan sonra onu siyahıdan sildilər. Yarışlara dəvət almadı. Yaşı da keçirdi. Ailəni isə saxlamaq lazım idi. 3 uşağı vardı. Dəniz limanında fəhlə işləməyə başladı. Ancaq qazandığı qəpik-quruş güclə yeməyə çatırdı. Bir müddət işıq pulunu verə bilmədiyinə görə evində elektrik enerjisi də kəsilmişdi. Breddokda irlandiyalılara xas olan qürur vardı. Ancaq uşaqlarının ac olmasına dözə bilmədi. Çoxları kimi dövlətdən sosial müavinət almağa məcbur oldu.
Şans
Hər işdə bir xeyir var deyirlər. Breddokun sağ əli yaxşı işləmirdi. Fəhləlik edərkən o, sol əlini daha çox işlətməyə başladı. İşdən sonra da ancaq sol əllə məşq etməyə başladı. Düzdür, onu döyüşə çağıran yox idi. Bu uğursuz boksçunu unutmuşdular. Ancaq 1934-cü ildə tanrı ona sanki ikinci şansı verdi. Korno Qriffinlə döyüşə çıxmalı olan boksçu qəfil xəstələndi. Promoterlər yerli boksçulardan birini çağırmaq qərarına gəldilər. Bu, titul döyüşü idi. Qələbə qazanan şəxs çempionluq kəməri uğrunda Maks Beri ilə döyüşəcəkdi. Bu zaman Breddok yada düşdü. Eybi yox, çağıraq qoy gəlsin vuruşsun. Onsuz da hamı Qriffinin qalib gələcəyinə əmin idi. Karlo özü də Breddoku ilk raunddaca nokauta salacağına inanırdı. Ancaq belə olmadı. Breddok ona verilən şansı əldən vermək istəmirdi. Fəhlə işləməklə qəpik quruş qazanmaqdansa, qalib gəlib əməlli qazanmaq olardı. Ailə-uşaq xətrinə Karlo Qriffini məhv etməyə hazır idi. Döyüş cəmi 3 raund davam etdi. Breddok rəqibini qüvvətli zərbə ilə nokauta göndərdi. Boks dünyası yenidən Ceyms haqqında danışmağa başladı. Döyüşdən 250 dollar qazanmışdı. Pul ona çatan kimi dövlətdən aldığı müavinəti geri qaytardı. Deyirdi ki, işsizlər çoxdur. Bu müavinət bir başqa işsizin ailəsinin dolanışığına kömək olacaq. Bu, vicdanlı hərəkət idi. Breddok sadə amerikalıların sevimlisinə, idealına çevrildi. Mübariz insan kimi o, ancaq hörmətə layiq idi.
Çempion
Qarşıda isə ağır döyüş vardı. Maks Beri o dövrün ən istedadlı boksçusu idi. Yekəpər idi, ağır qaya parçası kimi yumruqları vardı. Axırıncı döyüşü Frenk Kempellə keçirmişdi. Maksın zərbələri elə güclü oldu ki, Frenk rinqdəcə öldü. Maks Beri, Breddoka rəğbət bəsləyirdi. Zarafatla ona təklif etdi ki, rinqə çıxmasın. Onun da ölməsini arzulamır. Düzdür, həmin vaxt Beri alman boksçusu Maks Şmelinqə qarşı döyüşə bilərdi. Ancaq damarlarında yəhudi qanı axan Beri hitlerçilərin çempionu ilə vuruşmaq istəmədi. Breddoka qalib gələcəyinə isə əmin idi. Heç düz-əməlli məşq də etmirdi. Yekəpər Berinin yanında Breddok cüllütə oxşayırdı. Breddok isə var gücü ilə hazırlaşırdı. Hər gün səhər tezdən durub qaçır, dayanmadan məşq edirdi. Nəhayət, matç günü gəlib çatdı. Beri publikaya özünü göstərmək istəyirdi. Birinci raunddaca xalqın sevimlisini yerə sərmək lazım idi. Axı kütlə Breddoka azarkeşlik edirdi. Rinqə çıxan Breddoku özlərindən hesab edirdilər - o da fəhlə idi. Beri təəcübləndi. Breddoka zərbə endirə bilmirdi. O, həddən artıq cəld idi, rinqdə daim hərəkət edirdi. Üstəlik, gizli silahını işə salmışdı. Fəhlə olduğu zaman məşq elətdirdiyi sol əlilə də güclü zərbə vururdu. İndi o, daha əvvəlki kimi “birəlli” deyldi. 6-cı, 7-ci raund başa çatırdı. Beri ard-arda güclü zərbələr endirirdi. Breddokun çənəsi isə sanki poladdan idi. Nokauta düşmürdü. Bu, Berini özündən çıxarırdı. Axı başqaları onun zərbəsindən həyatını itirmişdilər. Arenaya bilet tapmayanlar küçələrdə quraşdırılmış radiolarla oyunu izləyirdilər. Minlərlə kasıb kilsəyə gedərək Bredok üçün dua edirdilər. Təki o bu yekəpər Berinin zərbəsindən ölməsin. Bredokun isə ölmək fikri yox idi. Ona şans verilmişdi. Ailəsinin ac qalmasını, ağır günləri arxada qoymalıydı. 12-ci raundda Beriyə elə zərbə vurdu ki, çempion səndələdi. O, hesabda irəli idi. Nəhayət, matç bitdi. Hakimlərin yekdil qərarı ilə Breddok çempion elan olundu. Dünənin fəhləsi, uğursuz boksçusu bir anda ulduz oldu. “Amerikan arzusu”nun bariz nümunəsi... Çempionluqdan sonra iki il müddətində bütün ölkəni gəzdi, tamaçaçılar qarşısında məşqlər keçirdi. Artıq yaşlanmışdı. Çempionluq uğrunda növbəti görüşdə isə qaradərili Co Lusə məğlub oldu. Ancaq bu məğlubiyyətə baxmayaraq, onu yenə sevirdilər. Co Luis isə xatirələrində Breddoku tarixin ən cəsur boksçusu adlandırırdı. Uduzmağına rəğmən, Luslə döyüşdən 250 min dollar qazanmışdı. İndiki pulla 2 milyon dollar. Daha varlı idi. Ancaq karyerasını major notda bitirmək istəyirdi. 1938-ci ildə Breddok Böyük Britaniyanın tarixi boyunca ən güclü boksçusu olan Tommi Farra ilə döyüşə çıxdı və xal hesabı ilə ona qalib gəldi. İkinci dünya müharibəsi zamanı Breddok ordu sıralarına qatıldı. Cəbhədə əsgərlərə özünümüdafiə məşqləri keçirdi.
Pambəyi
Pambəyi — Azərbaycan Respublikasının Lənkəran rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Antrasit
Antrasit — İ. İ. Amosova (1963) görə, kömürləşmənin ən yüksək mərhələsi olan daş kömür, metamorfizmin VIII–X mərhələsi. Mikroəlamətləri (az küllü olan növləri üçün): rəngi bozumtul qara və qara-boz, cizgisi məxməri-boz, parıltısı parlaq metallik, endogen ayrılma çatlarının arasındakı məsafə 2–20, bəzən 80 mm-dək, şliflərdə işığı pis keçirir. Əks olunmuş işıqda gelləşmiş komponentləri parlaqdan sarımtıl ağ, açıq boz və bozadək; anizotropdur. Sıxlığı – 1,37–1,68 q/sm3, üzvü kütlənin xüsusi çəki – 1,5–1,7 və daha yüksək; Wa – 1–3 %, Vr – 2–4 çəki %, Cr – 94–97 %, Hr –1–3 %, istilik törətmək qabiliyyəti (Q) – 8100–8200 kkal/kq.
Qudriç qəsri
Qudriç qəsri — İngiltərədə orta əsrlərdə normanlar tərəfindən tikilmiş qəsr. Qəsr İngiltərədə, Herefordşirdəki Qudriç kəndində yerləşir. Vaxtilə Monmut və Ros-on-Vye bölgələri arasından açar yer olub. Qəsri Mepstonlu Qodrik saldırıb. Tarixçi Adrian Pettifer qeyd eləmişdi ki, bu qəsr İngiltərənin ən gözəl qəsridir və İngiltərə hərb memarlığının gözəl nümunəsidir.
Qudriç qəsri güman ki, Normanların İngiltərəni işğal etməsindən sonra taxta materialdan tikilib. Sonra qəsrin orjinalı XII əsrin ortalarında daşdan istifadə olunaraq tikildi. XIII əsr boyunca qəsr əhəmiyyətli dərəcədə genişlədi və böyüdü. Qudriç qəsrinin dizaynı və quruluşu illərcə İngiltərənin bir çox tikilisində istifadə olundu. Tüdorlar sülaləsi nin qəsrdən istifadə etməsindən əvvəl buranı dövrün güclü və nüfuzlu ailəsi olan Talbot ailəsi iqamətgah kimi seçmişdi.
1646-ci ildə İngiltərə vətəndaş müharibəsi illərində Con Briçin başçılıq etdiyi hərbi qüvvələr qəsri mühasirəyə aldılar. Onlar bu mühasirədə "Uğultulu Meq" toplarından istifadə etmişdilər. Nəticədə qəsr dağılmışdı. XIX əsrdə qəsrin mənzərəli qalıqları bir çox poemaya və rəsmə mövzu olmuşdur. Qudriç qəsri yazıçı Villiam Vordsvorta 1798-cı ildə "Biz yeddiyik" poemasını yazmağa ilham vemişdir. Hazırda qəsr ərazisi İngilis İrsi statusu ilə qorunur və ictimaiyyətə açıqdır.
Tarixi
Qəsrin mövcudluğu 1101-ci ildən məlumdur və onu yerli Anqlo-Sakson mülkədarı olan 1086-cı ildə bir kitabda adı çəkilən Mepstonlu Qodrik tərəfindən tikildiyi güman olunur. Lakin kraliça Viktoriya dövrünün tarixçiləri inanırdılar ki, qəsr Norman işğalından əvvəlki dövrdə, daha dəqiq, İngiltərə kralı Kanutun hakimiyyəti dövründə salınıb və Uelslə sərhəddə istehkam kimi istifadə olunub.
Moloja
Moloja — Azərbaycan Respublikasının Lənkəran rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimiyası
Bəzi tədqiqatçılara görə, oykonimin tərkibindəki molo komponenti talış dilindəki mölo (molla) sözünün fonetik variantıdır, jə isə “yer” mənasındadır. Ehtimal ki, yaşayış məntəqəsini molla saldığı üçün belə adlandırılmışdır. Digər mülahizəyə görə, Molojə talış dilində “molla döyən” deməkdir. Görünür, oykonim talış, məlo jə sözündən yaranmışdır. Üçüncü, fərqli mülahizəyə əsasən, bu oykonim malon jə sözündən olub, “mal-qaranın vurulduğu yer” deməkdir. Bu oykonimi malon şə sözünün talış dilində fonetik variantı kimi qəbul etsək, mənası “mal-qaranın getdiyi yer, örüş yeri” deməkdir.
Həmçinin bax
Mamusta
Kiss (musiqi qrupu)
Kiss 1973-ci ildə New Yorkda qurulan Amerikalı hard rok qrupu. Makiyajları və səhnə kostümleriyle tanınan qrup dəbdəbəli səhnə şoularıyla 1970-ci illərin ortalarında şöhrət qazanmışdır. Qrup bu günə qədər 24 qızıl val qazanmışdır. Qrupun dünya səviyyəsində albom satışları 90 milyondan üzərindədir. Qrupun ilk meydana gəlmənin adı "Sid Cup Kent" di. The Village Voice jurnalına verdikləri bir elan nəticəsində bütün gün yeni gitarist sınayan qrup, səmərəsiz bir günün bitirərkən bir ayağında qırmızı digərində narıncı ayaqqabısı olan biri içəri girdi. Heç kim ilə söhbətdən orda dayanan gitaranı əlinə alıb bangır bangır çalmağa başladı. Çaşan qrup qurucuları bu adamı dərhal qrupa daxil etdilər. Bu adam daha sonra da musiqi tarixinə Paul "Ace" Frehley olaraq keçdi. Kiss 'in "Alive" adlı albomu Amerika Konqresi tərəfindən seçilən Amerikan musiqi tarixini təmsil edən 800 albomun arasında iştirak etdi.
Cənub dəniz fili
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Dünyada Pərayaqlılara daxil olan ən boyük canlıdır. Onun ölçüləri 6 metr uzunluğa və 4 ton çəkiyə malik olurlar. Bu canlı "fil" adını malik olduğu xotumu və iri çəkisi ilə əlaqədardır. Burnu iri kisəçik formasındadır. Döyüşlər zamanı xortumlarından istifadə edirlər. Bu növün "Cənub" dəniz fili andanmasının səbəbi isə onun əsasən Antarktika sahillərində yaşaması ilə əlaqədardır. Şimal dəniz fili isə Şimali Amerika, xüsusi ilə Kaliforniya sahillərində (Mirounga angustirostris) yaşayırlar.