cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Miltiad
Məhkəmədən sonra Miltiad Afinanın ən nüfuzlu siyasətçilərindən biri oldu. E.ə. 490-cı ildə Miltiad strateqlər kollegiyasına seçildi. Həmin ildə Dara Afinanın fəthi üçün Egey dənizinə ekspedisiya göndərdi Fars taktikası ilə tanış olan Miltiad hərbi şuranı razı saldı ki, farslarla döyüş açıq çöldə baş versin. Başqa strateqlərin könüllü razılaşmaları sayəsində o, qoşunlar üzərində baş komandanlığı əlinə keçirtdi. Miltiad qoşunun mövqeyesinin bütün üstünlüklərindən istifadə etdi və güclü basqınla farsları sarsıdaraq, Marafon döyüşündə onlar üzərində qələbə qazandı. Növbəti ildə Miltiad Kiklad adaları üzərinə yürüşə başlamağı təklif etdi. Onun başçılığı altında afinalılar Paros adasını mühasirəyə aldılar, amma blokada uğursuzluqla bitdi. Miltiadın özü yaralandı və heç bir nəticəyə nail olmadan Afinaya qayıtdı. O, "xalqı aldatmaqda" ittiham olundu və 50 talant cərimə cəzasına məhkum edildi. Hadisələrdən az sonra Paros adasının dövrəyə alınması zamanı əldə etdiyi yaralarından vəfat etdi.
Əsas mənbələr
left|thumb|300x300px|Herodotun büstü Miltiadın həyatından bəhs edən əsas mənbə Herodotun "Tarix" əsəridi. Herodot Miltiadın mənşəyi, onun yaxın qohumları və əcdadlarının əməlləri, onun Afina və Xersonesosda yaşadığı ilk dövrlərini təsvir eləmişdir, daha ətraflı isə onun karyerasının son mərhələsi haqqında yazmışdır, bu dövr isə Miltiadıən n şöhrətli vaxtları sayılır. Bununla belə Herodotun əsərində Miltiad haqqında vahid və səlis təhkiyə verilməyib. Herodunot başqa əsərlərindolduğu i kimi "Tarix"də də Miltiad barədə yazarkən, başlıca məqsədi əsas mövzudan kənar məsələnin işıqlandırılması idi.
Daha sonrakı mənbələrdə olan məlumatların əksəriyyəti birbaşa və ya dolayısı ilə Herodota istinad edir. Bununla belə bu mənbələrdə onun bioqrafiyasının bəzi yeni detallarına rast gəlmək olar. Lakin onların həqiqiliyini dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Vaxt keçdikcə Miltiadın obrazı daha çox mifologizasiyaya məruz qalırdı. Onun obrazı təbliğat mübarizəsinin mövzusu, hər hansı tendensiyaların rəmzi edilirdi, bu da ona olan obyektiv münasibətin əmələgəlməsində yardım etmirdi.
E.ə. I əsrdə yaşamış Roma bioqrafı Korneli Nepotun "Böyük əcnəbi sərkərdələr" haqqında yazdığı topluda Miltiadın bioqrafiyası da yer alır. Bu tərcümeyi-halın informativ dəyəri çox azdı və tam etibarlı hesab edilmir. Orada yalnız Herodotun "Tarix" əsərindən götürülən məlumatlar və müəllifin əsassız ehtimalları göstərilib. Əsərdə xeyli qarışıqlıq və məntiqsizlik yer alıb. Belə ki Nepot Kiçik və Böyük Miltadları qarışdırır və onları bir şəxs kimi göstərir. Plutarxın Miltiadın həyatı barədə yazıb-yazmadığı məlum deyil. Onun tərəfindən yazılan 71 bioqrafiyaların yalnız 50-si salamat qalıb. İstənilən halda əgər hətta Plutarx onun tərcümeyi-halını yazsa da, o əsər müasir dövrə çatmayıb.
Afina həyatının birinci dövrü. Mənşəyi
Kimonun oğlu Lakiadlı Miltiad e.ə. VI əsrin ortalarında Afina şəhərində anadan olmuşdur. Onun doğum tarixi dəqiq məlum deyil. Onun anadan olduğu tarixi adətən şərti olaraq e.ə. 550-ci ili hesab edirlər. Hərçənd çox güman ki, Miltiad e.ə. 554-cü ildən gec olmayaraq doğulmuşdur, çünki o, e.ə. 524/523-cü illərdə arxont-eponim vəzifəsini tuturdu, bu vəzifəni isə otuz yaşına çatmış şəxslər tuta bilərdilər.
Miltiad adlı-sanlı Filaidlər zadəgan nəslindən idi. Bu nəslin nümayəndələri öz mənşəyini Zevsin oğlu Eakdan gəldiyini hesab edirdilər. Eakın nəvəsi Ayaks Salamin adasının hökümdarı idi. Ayaksın oğlu və ya nəvəsi Filey Attikaya köçmüşdür və Filaidlər nəslinin banisi olmuşdur. Bu nəslin nümayəndələri hələ qədim dövrdən Afinanın tanınmış siyasi xadimlərindən idilər.
Filaidlər nəslinin iki ən böyük nümayəndələri Miltiadın atası və əmisi idilər. Miltiadın əmisinin adı elə Miltiad idi, o, Kipselin oğlu idi və adətən onu Böyük Miltiad adlandırılar. O, e.ə. VI əsrin ortalarında Afinanın ən nüfuzlu siyasi rəhbərlərindən biri idi. Pisistratidlərin tiranlığı başlayanda Böyük Miltiad zərər çəkməsə də vəziyyətdən narazı idi. Buna görə də Dolonklar qəbiləsinin onların başçısı olmaq təklifini istifadə edərək o, e.ə. təxminən 560-cı ildə Frakiya Xersonesosuna yola düşdü. Miltiad Filaidlər sülaləsindən olmuş Frakiya Xersonesosun ilk tiranı oldu. Eyni zamanda o, Afina vətəndaşlığından imtina etmirdi və afinalılarla əlaqə saxlayırdı. Ola bilsin ki, o, Pisistratidlərin razılığı ilə tiran oldu, çünki Pisistratidlər Egey dənizinin şimal hissəsində afinalıların nəzarəti olmasını istəyirdilər. Yarımadanın sahibi strateji cəhətdən vacib olan Hellespontos boğazı üzərində nəzarəti təmin edirdi.
Böyük Miltiadın ögey qardaşı Stesaqorun oğlu Kimon idi. O, siyasətlə fəal məşğul olmurdu, amma araba yarışlarında uğurlu çıxış edərək üçqat olimpiya çempionu olmuşdur. Lakin Pisistratidlər onun təsirindən çəkinirdilər və Kimon bir müddət sürgünə göndərilmişdir, amma sonra qayıtmışdır. O, e.ə. 524-cü ildə Hipparx və Hippiasın əmri ilə qətlə yetirilmişdir.
Kimonun Stesaqor və Miltiad adlı iki oğlu var idi Stesaqor övladı olmayan əmisi Böyük Miltiadın varisi oldu və onun təxminən e.ə. 525-ci ildə vəfatından sonra Frakiya Xersonesosun tiranı oldu. Onun hakimiyyəti uzun çəkmədi və Lampsakla müharibədə təxminən e.ə. 520-ci ildə öldü.
Görünən odur ki, Miltiad uşaqlıq və gənc yaşlarında atası ilə birlikdə mühacirətdə idi və Pisistratın hakimiyyətinin sonunda Afinaya qayıtdı. E.ə. 524-cü ildə tiranlar Hipparx və Hippias Kimonu öldürmək əmrini verdilər, amma onun oğluna qarşı nümayişkaranə şəkildə mərhəmət göstərdilər. Elə həmin ildə Miltiad arxont-eponim seçildi.
Xersonesos tiranlığı
E.ə. 513-cü ildə I Daranın rəhbərlik etdiyi böyük fars ordusu Asiyadan Avropaya keçdi. Skifləri düşmən sayan farslar Frakiyanın yunan şəhərlərini fəth edirdilər. Müqavimətin mümkünsüzlüyünü anlayan bu şəhərlərin hökümdarlarının əksəriyyəti farslardan asılılığı könüllü qəbul edirdilər və skiflərə qarşı yürüşə qoşulurdular. Onların arasında Miltiad da yer alırdı, hansı ki bu addımını könüllü və düşünülmüş şəkildə etmişdir. O, Afinaya geri qaça bilmirdi, çünki orada siyasi mübarizə şiddətlənirdi və tiran Hippias onu aradan qaldıra bilərdi.
Dunay üzərində körpü qurub və onun üstündən qoşunu keçirdərək, I Dara yürüşünü şimali Pont çölləri ilə davam etdirdi, keçidin mühafizəsini isə onu müşayiət edən yunan tiranlarına tapşırdı. Herodot və Nepot yazırdılar ki, Miltiad Daranı Skifiyada buraxıb skiflərin körpünü dağıtmaq təklifini qəbul etdi və yunan tiranlarına öz şəhərlərinə qayıtmağı təklif etdi. Buna qarşı Milet tiranı Histiey çıxdı, onun fikrincə onlar yalnız Daranın sayəsində öz şəhərlərinin tiranı qala bilirlər, farsların məğlub olacağı halda isə demos onları devirərək şəhərlərdəki hakimiyyəti əlinə keçirəcək. Qalan tiranlar Histiey ilə razılaşdılar və Daranı gözlədilər. Çox güman ki, bu hekayəni Herodot öz uydurdu ki, Miltiadı yaxşı tərəfdən göstərsin. Həmçinin, bu hadisənin şübhəli olduğunu o göstərir ki, Dara yürüşdən qayıtdıqdan sonra Miltiadı heç cür cəzalandırmadı.
E.ə. 499-cu ildə İoniya üsyanı başladı. İoniya yunanları fars hökmranlığına qarşı üsyan qaldırdılar. Afinalılar və Eretriyalılar onların köməyinə 25 gəmi göndərmişdilər. Sonradan afinalılar gəmilərini geri çəksələr də, Dara onlardan qisas almaq qərarına gəldi. Farslar təşəbbüsə yiyələnməyə bacarıb üsyanı yatırmağa başladılar. Miltiadın üsyanda hər hansı iştirakı barədə heç nə məlum deyil. Çox güman ki, o, gözləyirdi və fəal hərəkət etmirdi. Lakin o, afinalı idi və Dara onun sadiqliyinə şübhə edirdi. E.ə. 493-cü ildə fars donanması Kiçik Asiyanın qərb sahili boyunca Xersonesos tərəfə hərəkət edirdi, həmçinin yolda qiyamçı şəhərləri zəbt edirdi. Miltiad qaçmağa məcbur oldu.
O, 5 triyera götürdü və ona qızıl yığaraq Kardiya şəhərini tərk etdi. O, Xersonesosun ətrafından keçəndə Finikiya gəmiləri ilə rastlaşdı. Gəmilərdən dördü görünmədən keçdi, biri isə farsların əlinə düşdü. O gəmidə Miltiadın böyük oğlu Metioh var idi. Dara Metiohu xeyirxahlıqla qəbul etdi, hətta ona mülk bağışladı. Miltiad İmbrosa çatdı, oradan isə gəmisini Afinaya yönəltdi.
Qayıdışı
Miltiad təxminən otuzillik fasilədən sonra doğma şəhərinə qayıtdı. Afina onun olmadığı vaxt ərzində çox dəyişmişdir: Hippias qovulmuşdur və tiraniya aradan qaldırılmışdır, bundan əlavə Klisfenin islahatları həyata keçirilmişdir və demokratiya hökm sürürdü. Polisdə demos güc yığırdı. İndi şəhərdə hökmranlıq artıq təkçə aristokratiyanın əlində deyil idi, zadəganlar bütün xalqın fikri ilə hesablaşmalı olurlardu. Bundan başqa, Miltadın həmən düşmənləri yarandı, çünki bəziləri onu siyasi rəqib kimi görürdülər.
Qayıdandan dərhal sonra ona qarşı Xersonesosda tiranlıq etmək ittihamını irəli sürdülər. Afinada hələ arxaik dövrdən tiraniyaya qarşı qanun var idi, hansı ki görünür Miltiadın məhkəmə təqibi üçün hüquqi əsası oldu. Ona qarşı ittihamı kim tərəfindən irəli sürüldüyü məlum deyil. Bu o vaxtı arxont-eponim vəzifəsini tutan Femistokl ola bilərdi və ya Alkmeonidlər adlı siyasi dəstəyə rəhbərlik edən Ksantipp. Miltiad məhkəmədə öz hökümdarlığının Afinanın xeyrinə olduğunu sübut edərək bəraət qazandı.
Məhkəmədən sonra Miltiad Afinanın ən nüfuzlu siyasətçilərindən birinə çevrilir. O, bir neçə dəfə strateq seçilir. Onun belə sürətlə yüksəlməsinin səbəbləri onun mənşəyi, Xersonesosdan böyük sərvətlərin gətirməsi və dövlət fəaliyyəti təcrübəsi olmasında idi. Eyni zamanda o, demokratiyaya xüsusi rəğbəti göstərmirdi və tiran idi, bu da afinalılar tərəfindən mənfi qarşılanırdı.
Afinada xarici səbəblərin təsiri altında Sparta ilə düşmənçilik və İranla sülh münasibətlərdən ibarət olan Alkmeonidlərin siyasi xəttinin böhranı yetişmişdi. Sparta və İran ilə münasibətlər isə o dövrdə iki ən əsas xarici siyasət məsələsi idi. Bir neçə siyasi qruplaşmaların bu məsələyə mövqeyiləri müxtəlif idi: Harmın oğlu Hipparxın qruplaşması həm Spartalıların, həmdə İranın tərəfində idi, Ksantippin başçılıq etdiyi Alkmeonidlərin qruplaşması antisparta siyasətini yürüdürdü, İrana qarşı isə daha mülayim yanaşırdı, Femistoklun qruplaşması isə hər ikisinə, İrana da, Spartaya da qarşı idi. Miltiad öz növbəsində Spartanın tərəfini tutaraq və İrana düşmənçilik göstərərək, heç bir qruplaşmanın tutmadığı mövqeni tutdu.
Miltiad və Femistoklun İrana qarşı siyasətləri üst-üstə düşürdü. Lakin hərbi əməliyyatların aparılması metodları çox fərqlənirdi. Femistokl dəniz qüvvələrinin istifadəsinə ümid bəsləyirdi. Miltiad, əksinə, hesab edirdi ki, müharibənin taleyini quruda baş verən döyüşlər həll edəcək və buna görə hoplit falanqasının döyüş qabiliyyətini möhkəmləndirmək lazımdır.
E.ə. 491-ci ildə Afinaya "torpaq və su" tələbi ilə İran səfirləri gəldilər. Onlar Miltiadın təşəbbüsü ilə öldürüldülər. Açıq qəddarlıqla törədilən bu hadisə farslarla müharibəni qaçılmaz etdi. Bundan başqa, bu hərəkət hamılıqla qəbul edilmiş səfirlərin toxunulmazlığı normalarına zidd oldu. Yeri gəlmişkən, Spartada da səfirləri qətlə yetirmişdilər: Spartalılar torpaq və su götürmək təklifi ilə səfirləri su quyusuna atmışdılar.
Marafon döyüşü
Təhlükənin bu qədər yaxın olması Afinada çaşqınlıq yaratdı. Afinalılar arasında müqavimətin həm tərəfdarları da var idi, həmdə əleyhdarları. Miltiad xalq yığıncağında psefizma keçirərək, silahlı müqavimət üçün bütün qüvvələri səfərbər etməyi bacardı. Miltiadın psefizması döyüş qabiliyyəti olan bütün kişi vətəndaşları polis qoşununun sıralarına çağırışı və orduda insan sayısını artırmaq üçün müəyyən sayda qulların azad edilməsini nəzərdə tuturdu. Bütün səylərə baxmayaraq, təxminən 9 min hoplit toplandı. Spartaya yardım xahişi ilə qasid göndərilmişdi, amma Spartalılar dini göstərişlərə əsaslanaraq ləngidilər. Plateya şəhəri olan Beotiyaın sakinləri afinalıların köməyinə min nəfərdən ibarət olan bütün ordusunu göndərdilər.
Afina və Plateya qoşunları Marafona yaxınlaşdılar. Fars qoşunlarını şəhərdə gözləmək əlverişli deyil idi, çünki divarlar bərkidilməmişdir və şəhərin özündə satqınlar ola bilərdilər. afinalılar farslara yaxın bir yerdə düşərgə saldılar. Nominal olaraq komandalığ arxont-polemarx Kallimaxın əlində idi, onun tabeliyində isə qoşunun növbə ilə başında duran on strateqlər var idi ki, onlardan biri Miltiad idi. Miltiad onların içində ən istedadlı, ən təcrübəli və ən enerjili idi. Strateqlərin növbəti addımlar barədə fikirləri tamamilə fərqlənirdi. Miltiad dərhal döyüşü başlamağa çağırırdı. Digərləri isə fars qoşununun üstünlüyündən çəkinərək gözləmə taktikasını təklif edirdilər. Strateqlərin fikirləri üst-üstə düşmürdü, Miltiad və Aristid də daxil olmaqla onlardan beşi döyüşün tərəfdarı idi, beşi isə əleyhinə idi. Miltiad Kallimaxı dərhal döyüşə başlamağa inandırdı. Daha sonra isə Aristidin ardınca bütün strateqlər komandanlığı Miltiada buraxdılar. Miltiad vuruşma planını hazırlayıb onu həyata keçirtdi.
Afina qoşunu farsların hücum etməsi üçün çətinliklər yaradacaq Pentelikon silsiləsində mövqe tutdu və beləcə Marafondan Afinaya gedən yolu bağladı. Sayca üstün olan farslar nə yunanlara hücum etdilər, nə də onları keçməyə cəhd göstərdilər. Datis döyüşçüləri geri gəmilərə minmələrini və Afina yaxınlığında olan Faler demində enmələrini əmr elədi. Farsların atlı qoşununun böyük hissəsi və piyada qoşununun bir hissəsi gəmilərə yerləşdirildikdən sonra, Miltiad farslara hücum etməyə qərarını verdi. Fars qüvvələrinin iki qat üstünlüyünü nəzərə alan Miltiad mühasirənin baş verməməsi üçün cəbhə üzrə Afina falanqasını xeyli uzatdı və bununla da mərkəzin hesabına cinahları möhkəmləndirdi və əsas qüvvələri onların üstündə cəmləşdirdi, sonra isə qəfil və sürətli hücumun sayəsində yunan hoplitlərinin qapalı düzülüşünün, ox atanlar və atlıların dəstəklədiyi yüngül silahlanmış farsların səpələnmiş düzülüşü üzərində olan üstünlüyünü istifadə etdi. thumb|Marafon döyüşünün sxemi|234x234px E.ə. 490-cı ilin 12 sentyabrında afinalılar və Plateyalılar farsların gözləmədiyi anda hücum etdilər. Yunan hoplitlərinin qapalı düzülüşünün, ox atanlar və atlıların dəstəklədiyi yüngül silahlanmış farsların səpələnmiş düzülüşü üzərində üstünlüyü olduğundan, öncə yunanlar farsları sıxışdırırdılar. Yunanların təzyiqi fars qoşununun atlılarını çaşbaş qoydu və onlar döyüşdə əhəmiyyətli rol oynayamadılar. Yunan qoşununun mərkəzi farsların üstün qüvvələrinin təzyiqi altında bir qədər geri çəkildi, lakin Miltiad bunu nəzərə almışdır. O, cinahda duran döyüşçülərə geri çəkilməyi və mərkəzi yarıb keçmiş farslara arxadan zərbə vurmağı əmr etdi. Bu düşmən qüvvələrinin mühasirəyə alınmasına və xeyli hissəsinin məhv edilməsinə gətirib çıxartdı. Sağ qalan farslar gəmilərə doğru geri çəkildilər və dərhal üzməyə başladılar.
Marafon şəhərindən yola düşən farslar Attikanı keçərək Afinanı ələ keçirmək üçün cəhd etdilər. Afina müdafiəsiz qalmışdı, çünki polis qoşununun hamısı 42 km uzaqlıqda olan döyüş meydanında qalmışdı. Lakin Miltiad döyündən dərhal sonra dayanmadan tam silahlanmış bütöv qoşunu ilə (döyüş meydanında isə hərbi qənimətlərin və əsirlərin mühafizəsi üçün Aristidin başçılığı ilə dəstə saxlandı) Afina istiqamətində marşa başladı və fars donanmasından öncə oraya çata bildi. Şəhərin yaxşı qorunduğunu görən farslar heçnə əldə etməyərək geri yollandılar. Farsların cəzalandırıcı ekspedisiyası uğursuzluqla bitdi.
Ola bilsin ki, Miltiad nüfuzu və yeni qazanılmış qələbəyə əsaslanaraq tiran olmaq istəyirdi, ancaq qəribədir ki, bu amillər onun mövqeyinin möhkəmləşməsində fayda vermədi.
Paros ekspedisiyası
E.ə. 489-cu ildə Miltiad farslara köməyə görə cəzalandırmaq səbəbi ilə Kiklad adalarına dəniz ekspedisiyasını etmək təklifini verdi. Yürüşün əsl məqsədləri adanı soyğun etmək və onların hesabına zənginləşmək idi. Ehtimal var ki, Miltiad hansısa adanı ələ keçirmək və onu öz mülkünə çevirmək kimi şəxsi məqsədlər də güdürdü.
O, Parosa tərəf üzdü. Miltiad onların şəhərini mühasirəyə aldı və 100 talant tələb etdi. Paroslular razı olmadılar və səylə müdafiəyə hazırlaşmağa başladılar. Herodota əsasən, Miltiad həqarətlə Parosluların Demetra ziyarətgahına daxil olmağa cəhd edəndə, özünün omba və ya dizini zədələdi. Əslində isə Miltiad mühasirə zamanı əvvəlcə əhəmiyyətsiz görsənən ciddi xəsarət almışdır. O, mühasirəni dayandırdı və 26 gün ərzində Parosun yalnız ətraf yerlərini talan edərək Afinaya yola düşdü.
Vətənə qayıdanda Miltiadın rəqibləri onu məhkəməyə verdilər, ittihamçı kimi Ksantipp çıxış etdi. O, Miltiadı xəyanətdə ittiham etdi, bunun cəzası isə ölüm hökmü olmalı idi. Miltiad Xalq Məclisində iştirak edirdi, lakin onun ombasında iltihab başladı və o, yataqda uzanaraq qaldı, məhkəmədə müdafiəsini isə onun tərəfdarları edirdilər. Onlar ittiham ifadələrinin yumşaldılmasına nail oldular. O, "xalqı aldatmaqda" təqsirli bilindi və ona 50 talant məbləğində böyük pul cəriməsi yazıldı. Miltiad cəriməni həmən ödəyə bilmədi və dövlətə borclu qaldı. Borclulara siyasi fəaliyyətdə iştirak etmək qadağan idi. Tezliklə Miltiad Parosda aldığı yarasından vəfat etdi. Bəzi qədim müəlliflər, o cümlədən Herodot, yazırdılar ki, Miltiad həbsxanada ölmüşdür, amma əslində bu belə deyil idi, çünki dövlətə borclu olanları e.ə. 400-cü ildən sonra həbsxanaya salmağa başlamışdılar. Miltiad Marafon düzənində dəfn edilmişdir.
Şəxsi həyatı
Miltiadın ilk həyat yoldaşı adı məlum olmayan bir afinalı qadın olub. Onların nikahından oğlu Metioh anadan oldu. Xersonesos tiranı olduğu dövrdə Frakiya hökümdarı Olorun qızı Hegesipila ilə evləmişdir. thumb|212x212px|Kimonun [[Kipr (ada)|Kiprdəki büstü]] Miltiad Afinaya qaçanda, Metiohu Finikiyalılar əsir götürdülər. Finikiyalılar onu Susa şəhərinə, padşah Daranın yanına apardılar. Dara onu yaxşı qəbul etdi və "saray, mal, mülk və arvadı kimi bir Fars qızını verdi". Onların nikahından doğulan uşaqlar artıq fars sayılırdılar. Ola bilsin ki, fars hökmdarı Metiohu girov kimi istifadə etmək qərarına gəlmişdir. Əgər həqiqətən belə idisə, onda Dara məqsədinə çatmadı, çünki sonradan Miltiad helə davranırdı ki, sanki farsların əlində bunun oğlu deyil.
Onun Hegesipiladan Kimon adlı oğlu dünyaya gəldi, hansı ki, sonradan Afinanın ən nüfuzlu siyasətçilərindən biri oldu. Kimonun doğma bacısı öz dövrünün ən qalmaqallı tanınmış şəxsiyyətlərindən biri Elpinika idi. O, dəfələrlə töhmətlərə məruz qalırdı, onu qardaşı ilə cinsi əlaqədə olmaqda, rəssam Poliqnotla yaxınlıq etməkdə və ümumiyyətlə pis biri olduğu üçün günahlandırırdılar. Belə qərəzli münasibətin səbəbi onun siyasətdə fəal iştirak etməsi i, i dövürdə r qadınların belə məsələlərdə iştirakı qəbahət sayılırdı Eliiinka Kimondan daha çox yaşadı və e.ə. 439-cu ildə vəfat etdi.
Siyasi baxışları
Miltiadın siyasi baxışları tam aydın deyil. O, aristokratiyanın mövqeyiləri çox güclü olduğu vaxtı, Pisistratidlərin tiranlığ etdiyi dövürdə böyümüşdü. O, qədim zadəgan nəslindən idi, bu soyun nümayəndələri demokratiyaya hər hansısa xüsusi rəğbət göstərmirdilər. Afinaya qayıdanda Miltiad karyerasının əvvəlində gördüyü mühitdən tamamilə başqa mənzərə ilə rastlaşdı. Yeni şərait ona qeyri-adi gəlirdi. İndi siyasətdə təkçə aristokratiyanın hər hansısa təbəqəsi deyil, Afinanın bütün xalqı iştirak edirdi. Miltiada bununla barışmaq çətin idi, amma o, yeni mühitdə adaptasiya etməli oldu.
Bununla belə Miltiad qayıtdıqdan dərhal sonra az qala polisin lideri olacaqdı. Onun siyasətində olan Spartaya rəğbət, farslara isə düşmənçilik baxışları fars təhlükəsinin yarandığı vaxtda daha məqbul oldular. Lakin Marafon döyüşündən sonra onun mövqeyi zəiflədi. Onun qüvvətlənmiş demosla ziddiyyətləri yarandı və o, tiran ola biləcək qədər çox nüfuzlu siyasətçi kimi tanınırdı. Ona görə də Paros ekspedisiyası uğursuzluqla bitəndən dərhal sonra, Miltiad afinalıların qəddarlıq və qisasçılıq obyekti oldu. Arxaik aristokratiya etosu şəraitində şəxsiyyət kimi formalaşan Miltiad Afinanın yeni demokratik dövründə özünə yer tapa bilmədi.
Xatirəsi
Miltiadın vəfatından bir müddət sonra ona olan münasibət daha müsbət olmağa başladı. Onun oğlu Kimonun mərhum atasının reabilitasiyasında böyük əməyi var idi. Kimonun təşəbbüsü ilə başladılan Afina aqorasının yenidənqurulması zamanı (e.ə. V əsrin 60-cı illərində) naxışlı stoa ucaldıldı. Rəssam Poliqnot rəsmlərin birində Marafon döyüşünü təsvir etdi. Birinci planda əsgərləri ruhlandıran və döyüşə çağıran Miltiad seçilirdi.
Heykəltəraş Fidi də Miltiadın şöhrətləndirilməsində öz töhfəsini vermişdir. O, helə həmin illərdə Delfidə heykəllər qrupunu yaratdı, hansı ki onun ideyasına görə Afina vənun n Marafonda qələbəsini yaşadacaqdı. Bu qrupda tanrılar və qəhrəmanların heykəlləri var, orada yeganə tarixi şəxs isə Miltiaddı. Şəxsiyyətin belə yüksədilməsi səciyyəvi və əlamətdar haldır.
Daha sonrakı mənbələrdə Miltiada çox müsbət qiymətlər verilir. O, mükəmməl şücaət və vətənpərvərlik xrestomatiyasının nümunəsi oldu. Pavsani onu hətta "bütün ellin xalqın ilk pənahı" adlandırmışdır.
Olimpiyada qazıntılar zamanı Miltiadın tunc dəbilqəsi tapılmışdır, hazırda o, yerli arxeoloji muzeydə yerləşir.
Acritopappus
— dəstəsinin  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Salvia atrorubra
(Salvia atrorubra) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Corc Bayron
Corc Qordon Bayron (İngiliscə: George Gordon Byron, ) - ingilis romantik şairi.
Həyatı
Corc Qordon Noel Bayron 1788-ci il yanvar aynın 22-də Londonda yoxsullaşmış bir lord ailəsində anadan olmuşdur. Onun uşaqlığı Şotlandiyanın Eberdin adlanan kiçik şəhərində keçmişdir. Şairin böyük zadəgan ailəsindən olan atası Corc Bayron müflis vəziyyətə düşərək 1791-ci ildə öz borclularının əlindən Fransaya qaçır və orada vəfat edir.
Şübhəsiz ki, sonralar Bayronun Şərq ölkələrini səyahət etmək arzusuna düşməsinə səbəb də onun bu ölkələrin tarixi, ədəbiyyatı və mədəniyyəti ilə tanışlığı idi. Bayron qeyd edirdi: «Türkiyə tarixi» mənə hələ uşaq ikən ləzzət verən ilk kitablardan biri olmuşdur. Əminəm ki, sonradan mənim Levantı səyahət etmək arzuma bu kitabın müəyyən təsiri olmuş, ola bilsin ki, şeirlərimdə hiss olunan şərq ruhuna da səbəb budur». Bayronun səyahətə getməsinin əsas səbəbi o zaman hamını maraqlandıran Şərq ölkələrini görmək və əylənmək arzusu olmamışdır. İngiltərə cəmiyyətindən üz döndərən İngilis burjuaziyasının çirkin simasından cana gələn şair, oranı əbədi olaraq tərk etmək məqsədi ilə səyahətə çıxır. Bayron yola düşməzdən əvvəl müasiri Hansona yazdığı məktubunda deyir: "Mənə lənətə gəlmiş bu ölkədən çıxıb  getməyə icazə verin və mən sizə söz verirəm ki, müsəlmanlığı qəbul edərəm lakin geriyə qayıtmaram". Şərq ölkələrinə səyahət zamanı Bayron həmin xalqların dillərini öyrənməyə böyük həvəs göstərir. Malta adasına gələn kimi Bayron bir rahibdən ərəb dilini öyrənməyə başlayır. Şərq xalqlarının adət və ənənələrini öyrənmək məqsədi ilə Bayron bu xalqların içərisində yaşamış, onların gündəlik həyatı ilə çox yaxından tanış olmuşdu. O, 1810-cu ildə anasına yazdığı məktubunda deyir: "Mən yunanların, türklərin, italyanların eləcə də ingilislərin (şərqdə yaşayan ingilislərin) evlərində qalmışam. Bir gün sarayda, o biri gün  inək damında, bir gün paşa ilə, ertəsi gün çoban ilə olmuşam. Bayron İrana da səyahət etmək arzusunda olmuşdur. Bu məqsədlə o, Kembric universitetinin ərəb dili professorundan lazımi məlumatlar toplayır, anasından isə, o, zaman "Qoca hindli" kimi tanınan mayor Vastondan bəzi sualları öyrənməsini xahiş edir.
Yaradıcılığı
thumb|Byron, 1830 Bayron «Çayld Haroldun səyahətləri», «Şərq poemaları», «Qabil», «Don Juan», «Manfred» və sair kimi dünya ədəbiyyatı xəzinəsinə daxil olmuş əsərlərin müəllifidir. Yaxın Şərq ölkələrinə səyahətdən qayıtdıqdan sonra 1813-1815-ci illər ərzində Bayron bir neçə poema yazır. Sonradan bu poemaları ədəbiyyat tarixində «Şərq poemaları» adı ilə məşhur olur. «Şərq poemaları»na aşağıdakı altı poema daxildir: «Gavur» (may, 1813) «Abidos gəlini» (dekabr, 1813), «Korsar» (1814-cü ilin əvvəlləri), «Lara» (avqust, 1814), «Korinfin mühasirəsi», «Parizina» (1815-ci ilin sonu, 1816-cı ilin əvvəlləri). Bu poemaların süjeti gərgin dramatik hadisələrlə başlayıb, kəskin faciəvi sonluqla bitir. Bu poemalarda əsas rolu mahiyyətcə üç şəxs : qəhrəman, onun məşuqəsi və rəqibi oynayır. Bayronun qəhrəmanları cəmiyyətə qarşı üsyan edən mübariz, lakin, təkbaşına mübarizə aparan qəhrəmanlardır. Bayron, şəxsiyyəti hər şeydən üstün tutur, onun poemalarında əsas yeri ancaq tək-tək qəhrəmanlar tutur və Bayron ancaq bu şəxsləri mədh edir. Buna misal olaraq «Gavur» poemasından Gavuru, «Abidos qəlini»ndə Səlimi göstərmək olar. «Korinfin mühasirəsi»ndə Bayron bir qədər də ilə gedir. Azadlıq ideyası, vətən istiqlaliyyəti    uğrunda kütləvi hərəkət,  kütlə və qəhrəmanın münasibəti burada artıq ayın naxışlarla seçilir. «Şərq poemaları»ndan danışarkən Bayronun həmin dövr yaradıcılığının iki əsas xüsusiyyəti nəzərə alınmalıdır. Bunlardan biri Bayronun Şərq ölkələrinə səyahətdən sonra yazdığı əsərlərə Şərq poeziyasının müsbət təsiri, digəri isə bu poemalardan daxili və xarici  irtica qüvvələrinə qarşı kəskin etiraz və üsyan motivlərinin zəngin olmasıdır.
Məlum olduğu kimi Şərq mövzusu başqa ingilis ədiblərini əsərlərində də öz bədii əksini tapmışdır. Yazıçılardan fərqli olaraq Bayron şərqi özünəməxsus bir şəkildə. Avropaya təqdim etmişdir. Bayron Avropa ədəbiyyatında yeni lirik-romantik tipli poema janrını yaratmışdır. Bayron Soutinin əksinə olaraq türk, yunan, alban xalqlarının folklorundan, adət və ənənələrindən  kor-koranə   şəkildə   deyil insan   şəxsiyyətini yüksəklərə qaldırmaq məqsədi ilə istifadə etmişdir. Həmin mahnını Bayron da eşitmişdi. Bu günahsız qızın taleyi Bayronu və onun yol yoldaşı Hobhauzu çox maraqlandırmış və onlar bu hadisəni müfəssəl öyrənməyə çalışmışdılar. Əli paşanın gəlini, əri Muxtarın son zamanlar onu gözdən saldığından qayınatasına şikayət edir. Poemanın qəhrəmanları atəşli məhəbbətlə sevən, qəlbi düşmənə qarşı nifrət və intiqam hissi ilə dolu olan şərqlidir. Bayron üsyankar təbiətli qəhrəmanlarını yaradarkən onların iztirab, hiss və düşüncələrini, alovlu duyğularını, dünyagörüşlərini bütün dolğunluğu və dərinliyi ilə təsvir etmək üçün islam dini və əqidəsi ilə bağlı olan sözlər də işlətmişdir. Şübhəsiz, şairin bu sözləri həmin əqidənin təbliğinə deyil, hər şeydən əvvəl onların xarakterik xüsusiyyətlərinin, mənəviyyatının təsvirinə xidmət etmişdir. «Şərq  poemaları»nda  «Leyli  və   Məcnun»   dastanındakı Leyli obrazını xatırladan əlamətlərə də təsadüf edilir. Professor Əli Sultanlı  Nizaminin   «Leyli  və  Məcnun»  poemasının  Avropada ən çox təsirini «Abidos gəlini»ndə görür.
Şərq haqqında yazan başqa ingilis şairlərindən Bayronun üstünlüyü ondadır ki, o, Şərq adətlərini özünəməxsus bir şəkildə vermişdir. Müsəlman qadınlarının naməhrəmlərə baxmaq hüququndan məhrum olması və sair buna misaldır. «Abidos gəlini»ndə  üsyan,  protest motivləri kəskin bir şəkildə verilmişdir. Böyük emosional gücə malik olan bu əsərin qəhrəmanı Konrat daha  üsyankar, daha barışmaz bir obrazdır. «Korsar», «Dara», və «Parisin əsərləri»ndə Bayron Şərq adət və ənənələrinə nə qədər yaxından bələd olduğunu nümayiş etdirmiş, Şərq həyatını gözəl, romantik ifadəsini verə bilmişdir.
«Şərq poemaları»nda ilk dəfə işlədilən şərq sözlərinin əksəriyyəti türk sözləridir. Bunun da səbəbi bu poemalarda türk həyatı adət və ənənələrinin təsvir olunmasıdır. Bu sözlərin bəziləri xalis türk, bəziləri isə türk dilində vətəndaşlıq hüququ almış, öz ilk şəklini dəyişmiş, fars, ərəb sözləridir ki, Bayron da bu fars, ərəb sözlərini fars, ərəb dillərində  olduğu   kimi   deyil, məhz   türkləşdirmiş  formada  işlətmişdir. Bayron öz gündəliyində mübarizəyə qalxmış İtaliya xalqı haqqında yazırdı: «hakimlər xalqlarla vuruşmaq niyyətindədir. Qoy belə də olsun! Axırda onlar əziləcəkdir. Krallıq dövrü qurtarmaq üzrədir. Bayronun «Korinfin mühazirəsi" poeması «Şərq poemaları» içərisində ən xarakterik əsərlərdən biridir. Şair burada vətəndən didərgin düşən qəhrəmanların öz düşmənlərinə qarşı necə amansız intiqam ehtirası ilə yandığını, sevgilisi Françeskaya olan yüksək məhəbbətini, dinə münasibətini göstərir.
Bayron və yunan inqilabı
Osmanlı imperiyasının mövcüdluğu və türklərin Balkanlarda hökmranlığı Bayronun xoşuna gəlmir, və o, 1821-1830-cu illər baş verən yunan inqilabında türklərə qarşı cəbhədə vuruşur, 1824-cü ildə ölür. Bayron türk ordusunun müharibəsini müəyyən bir amal uğrunda gedən mübarizə kimi deyil, qarətçilik müharibəsi kimi göstərmişdir. Bayron müharibə dəhşətlərini, onun yaratdığı faciələri böyük sənətkar qələmi ilə göstərmişdir. Bu poemada kütləvi səhnələr daha çoxdur.
Kaliforniya Universiteti
Kaliforniya Universiteti, UC — Kaliforniyanın 10 ictimai universitetinin birliyi. "İctimai" statusu ali məktəb sisteminin müxtəlif mənbələrdən, o cümlədən Kaliforniya ştat büdcəsindən (maliyyəsinin üşdə biri) maliyyə yardımı aldığını göstərir. Birlik ştatın qubernatoru tərəfindən təyin olunan regentlər şurası tərəfindən idarə edilir.
Kaliforniya Universiteti sistemində 191.000-dən çox tələbə təhsil alır. Universitet sistemində ən qədimi və ən nüfuzlusu 1868-ci ildə təsis edilmiş Berklidəki Kaliforniya Universitetidir.
Universitetin strukturu
thumb|V Bakı Beynəlxalq Kitab Sərgi-Yarmarkasında həmçinin
Alla Çernışkova
Alla Çernışkova (d. 1 avqust 1988) — Rusiya əsilli Azərbaycanı təmsil edən həndbolçu. Alla Çernışkova, Azərbaycan yığmasının heyətində 2017-ci ildə baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında qızıl medal qazanıb.
Karyerası
Alla Çernışkova, 2017-ci ildə Azərbaycan yığması ilə birgə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarına qatıldı. Yarışların həlledici, final görüşündə Azərbaycan yığması, gərgin oyunun sonunda Türkiyə yığmasını 28:26 hesabı ilə məğlub etdi və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının çempionu oldu.
Kerri-Enn Moss
Gənclik dövrü
Kerri-Enn Moss Vankuver Kanadanın Britaniya Kolumbiyası əyalətində anadan olub. Onun Bruk adlı böyük qardaşı vardır. Ennin anası Barbara qızının adının o vaxtlar əfsanəvi hit olan Hollies-dən "Kerri Enn" mahnısından götürmüşdür. Moss həyatının böyük hissəsini anası ilə Vankuverdə keçirib. 11 yaşında o, Vankuverdə uşaq musiqi teatrında çıxış edir və sonradan Avropaya konsert turuna yollanır. O vaxtlar Enn ilə birlikdə onun sinif yoldaşı Hill Bellou da yola düşmüşdü.
Turdan qayıtdıqdan sonra o, Amerikan Dram İncəsənət Akademiyasını daxil olur. 1985-ci ildə o, Vankuverdən Torontoya köçür və model karyerasına başlayır. Bu karyera 80-ci illərin axırında onu Yaponiya və İspaniyaya aparmışdır.
Karyera
1992-ci ildə Enn Barselonadan Los-Ancelesə köçür. Bu illər ərzində o bir neçə televiziya seriallarında çıxış edir. Ancaq Kerri-Enn Mossun bir aktrisa olaraq böyük uğuru 1999-cu ildə onun haker rolunda çıxış etdiyi "Matriks" filmindən sonra başlayır. O, seriyalarının hamısında çıxış edir və sonradan çəkilən cizgi filmini də səsləndirir.
Ennin Matriks seriyaları hesabına uğurlu karyesı ona Hollivuda digər filmlərə yol açır. Sonradan Kerri olduqca məşhur "Qırmızı planet", "Ekipaj", "Şokolad" və "Suvenir" kimi filmlərdə çəkilir. Enn "Suvenir" filminə görə Independent Spirit Award mükafatı almışdır. O, həmçinin Mass Effekt 2 oyununda Ariyanı da səsləndirmişdir.
Şəxsi həyatı
Moss 1999-cu ildən aktyor Stivon Roy ilə evlidir. Onların 2003 və 2005-ci illərdə anadan olan iki oğlu və 2009-cu ildə anadan olan kiçik qızları var. Moss özlərinin şəxsi təhlükəsizliyi üçün uşaqlarının adlarını ictimai yerlərdə açıqlamaqdan imtina edirlər. Aktrisa Mariya Bello Ennin böyük oğlunun xaç anasıdır.
Əliabbas Qədirov
Əliabbas Gülabbas oğlu Qədirov — Azərbaycanlı aktyor, Azərbaycan SSR xalq artisti (1989).
Mükafatları
Səhnə və ekran ustası Əliabbas Qədirov teatr və kino yaradıcılığındakı uğurlarına görə 1 dekabr 1982-ci ildə Azərbaycan SSR əməkdar artisti və 17 may 1989-cu ildə isə xalq artisti fəxri adları ilə təltif olunub. 2006-ci ildə mart 8-də xalq artisti, "Şöhrət" ordeni laureatı, Azərbaycan Dövlət Akademik Dram teatrının bədii rəhbəri Əlabbas Qədirov 60 yaşında leykemiya xəstəliyindən (ağ qan xərçəngi) vəfat edib. İkinci Fəxri Xiyabanda dəfn edilib.
Avar xaqanlığı
Avar xaqanlığı (və ya Elmir İmperiyası) — bugünkü Macarıstan, Slovakiya, Rumıniya və Serbiya torpaqlarında 565–823-cü illər arasında mövcud olmuş Türk Avar dövləti.
Tarixi
Dövlət Avar xaqanı olan Bayan tərəfindən qurulmuşdur. 562-ci ildə avarların başına keçən I Bayan olduqca qabiliyyətli bir idarəçi və döyüşçü olmuşdur. Onun rəhbərliyi ilə avarlar, Bizans, Lombardlar,bir çox slavyan və türk qəbilələrlə müttəfiq olmuşdur. Avarlar Bizans, Fransa torpaqlarına hücumlar təşkil etmişlər. Bu dövrdə avarlar qərbdə Türingiya və İtaliya qapılarına qədər irəliləmişdilər. Cənubda isə Pannoniya, Dacis, İliriya və Dalmasiyada hakimiyyət quraraq Konstantinopola yaxınlaşmışlar. Karpat Hövzəsinin hamısına hakim olan avarlar, 582-ci ildə Sirmiumu (Sremska Mitrovica), 584-cü ildə Singidunumu (Belqrad) və 586-cı ildə Salonikini fəth etmişlər. Slavyan qəbilələri ardıcıl hücum edən və onları məğlub edən avarlara qarşı birləşərək 623-cü ildə qiyam qaldırmışlar. Avarları və frankları hədəf alan Slavyan hücumları müvəffəqiyyətli olmuş və Serbiyadakı torpaqlar geri alınmışdır. Avarlar, 626-cı ildə uzun sürən Sasani-Bizans döyüşlərinə Sasanilər tərəfində müdaxilə etmişlər,slavyan qəbilələri ilə birlikdə Konstantinopola hücum etmiş və şəhərin mühasirəsinə qoşulmuşdular. Sasani Ordusu isə eyni vaxtda şəhərin Asiyada qalan bölgəsinə hücum etmişdir. Avarlar dəniz qüvvələri olmadan hücuma keçmiş və Sasani orduları ila birləşə bilməyərək tək başlarına hücuma başlamışdılar. Bu səbəblə çox yaxşı müdafiə olunan şəhəri ala bilməyərək geri dönmək məcburiyyətində qalmışdılar. Bizanslılar, Slavyan donanmasını Yunan odundan istifadə edərək yandırmış və birliklərin birləşməsinə mane olmuşdur. Slavyan orduları da tək başlarına hücuma keçdikləri üçün müvəffəqiyyətsizliyə uğramışlar. Avar hökmdarı, müvəffəqiyyətsiz muhasirənin səbəbini slavyan qəbilələrində görürdü. Konstantinopolun mühasirəsi Avar xaqanlığının ən böyük müvəffəqiyyətsizliklərindən biri olmuşdur. Avarların Konstantinopolu önlərində müvəffəqiyyətsiz olmasının ardınca Xaqanlığa daxil olan bolqarlar ayrılmışdır. 632-ci ildə Kutrugi, Utigu və Onogur qəbilələrini birləşdirən Kubrat Xaqan, Tapar Xaqanlığını qurmuşdur. Bolqarlar, Şimal Qaradəniz sahilləriylə aşağı Tuna boylarında hakim oldular. 640-cı ildə isə Hırvatlar, avarlardan ayrılmışdır. Bu dövrdə müntəzəm olaraq davam edən qəbilələr arası döyüşlər, bütün tərəflərin güc itirməsinə gətirib çıxarmış həm avarlar həm də slavyan qəbilələri xeyli zəifləmişdir. Avarlar, bolqarlar, franklar və slavyanlar ilə olan mübarizələrinin nəticəsi olaraq Macar Düzənliyi və Dalmasiya sahillərini də itirmişdir. 670-ci ildə Bizans ilə döyüşlərin başa çatmasından sonra, iki imperatorluq arasına bolqarlar yerləşmişdir. Kubratanın oğulu Alt İsək, Avar Xaqanlığının taxtını ələ keçərmək üçün döyüşmüş, müvəffəqiyyətsizliyə uğradıqdan sonra bir-neçə bolqar qəbilələri ilə avarlardan ayrılmışdır. Avarların tarixi haqqında VII əsr sonu ilə VIII əsr sonu arasındakı dövrə dair məlumat yoxdur. Bu dövrə aid tək məlumat qaynağı arxeologiya elmidir. Bu dövrdə avarlarda köçəri həyatdan məskun həyata keçiş müşahidə edilməkdədir. Avarlar, artıq əkinçilik və heyvandarlıqla maraqlanmağa başlamışlar.
IX əsrdə avarlar xüsusilə Frank dövləti üçün ən təhlükəli düşmən sayılırdı. Buna görə əvvəlcə avarlarla dostluq əlaqələri qurmağa çalışmışlar. Franklarla avarlar arasında elçilər movcud olmuş, 780-ci ildə avar elçisi frank torpaqlarına getmiş, frank elçisi də Xaqanlığa gəlmişdir. 788-ci ildən franklar ilə avarlar arasındakı uzun sürəcək bir döyüş başlamışdır. Bavariyanı Frank ölkəsinin bir parçası sayan Frank kralı Şarlman, avarlara qarşı səfərə çıxmağıplanlaşdırmışdı.
1)Bizans tarixçisi Priskos(5-ci yüzilliyin ortaları) hələ Orta Asiyada Juan-Juan hakimiyyətinin dağılmasından 100 il əvvəl, (461–465 hadisələri, bax. Sabarlar, Ogurlar) qərbi Sibir bölgəsində "Avar" qömündən söhbət açır.Digər bir qaynaq (Zakhaias Rhetor, 550-ci illər) da Monqolstan hadisələrindən öncə qərbdə bir Abar toplumu haqqında fikir yürütmüşdür. Bundan əlavə Yunan coğrafiyaçısı Strabonun əsərində də Abarnoilər də bəhs edilmişdir. 2)Ən önəmli məlumat isə Th.Smokattesin Avarlar haqqinda "Həqiqi Avar" və "Saxta Avar" mövzusudur.Bu qeydlərin araşdırılmasından alınan nəticəyə görə Saxta Avar deyilən kütlə Qərbi Türküstan-Quzey Qafqaz arası və Don İtil(Volqa) çaylarınin dolaylarında Oğur boyları ilə qonçuluqda yaşayan və Bizans qaynaqlarında Avar adı ilə tanınan(Menandros, 6-cı yüzilliyin sonları) Warkonlardir ki, (yəni Var və Hun) onlar da tabeçiliyində olduqları Juan-Juan dövlətindən ayrılıb Türküstan-Əfqanstan-Quzey Hindistanda Ağ Hun(Eftalit) dövlətinin yaranmasına təkan vermişlər. 458–459-cu illərdə Tapqaç orduları qarşısında məğlubiyyətə uğrayan Var və Hun tayfa ittifaqi Xəzər-Aral şimalındakı ərazilərdə məskunlaşmışlar və sonralar bu tayfaları da qərbdə Avarlar kimi anılmışır. Th.Smokattesin "Həqiqi Avar" adlandırdığı tayfa isə 552-ci ildə Sabar hakimiyyətini yıxıb, Qafqaza doru irəlilədilər və İran Alanlarını, Ogur boylarını özlərinə tabe etdikdən sonra Bizansdan yerləşmək üçün ərazi və illik vergi istədilər.Bu zaman Balkanlarda, Trakyada istila planlarını yeridən Ogurlara qarşı mübarizəyə başı qarışan imperator Justinianos vergini rədd etməklə bərabər, imperiyaya olan Avar axınının qarşısını almaq məqsədilə aşağı Tuna hövzəsində, başda Antlar və çoxluq təşkil edən Slav tayfalarından istifadə edərək bir maneə yaratmağa çalışdı.Lakin 562-ci ildə bu maneəni asanlıqla aşan Avarlar aşağı Tunanı işğal edərək Bizansla həmsərhəd oldular.İmperator Yustinianın (565–578) vergini ödəməkdə tərəddüd etməsi Bizansı təhlükə altına saldı və Avarlar Xaqan Bayanın başçılığı ilə orta Kalpata girdilər. Onlar Tunanın qərbindəki German qəbilələrindən olan Longobardlarla birləşərək şərqi Macarıstandakı Gepidləri özlərinə tabe etdilər və 568-ci ildə Lonqobardların cənubi İtaliyaya köçməsi ilə bərabər müasir Macarstanı tamamən işğal etdilər. Beləliklə Avarlar Avropada öz dövlətlərinin əsasını qoydular və 200 il Avar Xaqanlığı adı ilə hakimiyyətdə oldular.
Avarların köç etməsi
Avar xaqanlığı Jujanlar Göytürklərə məğlub olduqdan sonra onların bir qismi qərbə çəkildi və Qafqazda məskən saldılar. Onlara avar deyirdilər. Türkcə bu söz "dirənən, duruş gətirən, qarşı gələn" mənasını verirdi.
6-cı əsrin sonlarında artıq imperatorluğa çevrilmiş Avar xaqanlığının ərazisinə Şərqi və Qərbi Avropanın böyük bir hissəsi — indiki Macarıstanın, Çexiyanın, Slovakiyanın, Avstriyanın və Almaniyanın cənub bölgələrinin bir hissəsi daxil idi. Alman və slavyan tayfalarının bir hissəsi də avarlardan asılı hala düşdü. Avar dövlətinin yaranmasında və möhkəmlənməsində hunlar, sabirlər, oğuzlar və digər türk tayfaları yaxından iştirak etmişdilər.
Avar xaqanlığı Bizansla qonşu olduqdan sonra onun Bizans üzərinə hücumları artdı. Avarlar Sasanilərlə birlikdə iki dəfə Konstantinopolu mühasirəyə aldılar. Lakin hərbi dəniz donanması olmadığına görə qələbə çala bilmədilər.
626-cı ildə Konstantinopola növbəti hücumdan sonra Avar dövlətinin qüdrəti sarsıldı. Xaqanlığa tabe olan xalqların üsyanı və hakimiyyət uğrunda mübarizə onun zəifləməsinə səbəb oldu. Bəzi türk tayfaları avarlardan ayrıldılar. Bu tayfaları Bulqar dövlətinin başçısı Kubrat xan öz elinə birləşdirdi. O, avarları Qara dənizin şimal sahillərindəki ərazilərdən və Dnepr çayının aşağı axarlarından sıxışdırıb çıxardı.
8-ci əsrin sonlarında Avar xaqanlığı ilə Frank dövləti arasında uzunsürən müharibə başlandı. 823-cü ildə franklar avarların Pannoniya ərazisini tutdular. Avar dövləti süqut etdi.
Arman Pyer Kossen de Perseval
Arman Pyer Kossen de Perseval — fransız şərqşünası və ərəbşünası.
Həyatı
Arman Pyer Kossen de Perseval 13 yanvar 1795-ci ildə Parisdə doğulmuşdu. Şərqşünas olan atası Jan-Jak Antuan Kossen de Persevalın təsiri ilə Şərq dillərinə yaxın maraq duydu. 1817-ci ildə Türkiyəyə gəldi. Bir müddət sonra Livana getdi və orada üç il qaldı. Ərəb ölkələrindəki Fransız səfarət və konsulluqlarında tərcüman olaraq çalışdı. Dönüşündə Parisdəki "École des Langues Orientales Vivantesa" məktəbinə Ərəb dili müəllimi təyin edildi (1822). 1833-cü ildə "Collège də FrancEt" məktəbində Ərəb dili və ədəbiyatı profesoru vəzifəsinə yiyələndi.
Sarasvati
Sarasvati (Sanskritcə: ) - Hinduizmdə Bilik, Musiqi və İncəsənət ilahəsi. Dörd əlli və qu quşuna minmiş gözəl qadın şəklində təsvir olunur. Hindistandan İndoneziyaya uzanan coğrafi regionda, Sarasvati rəsmləri və heykəlləri müəyyən qədər fərqlilik göstərir. Belə ki, bəzən o Tovuz quşu ilə birlikdə və Lotos çiçəyinə oturmuş vəziyyətdə, bəzən də sol ayağı azacıq yuxarı qalxmış rəqs edən vəziyyətdə təsvir olunur. Lotos çiçəyi Üstün Həqiqətin, Ağ Lotos isə Üstün Biliyin simvoludur. Sarasvatinin rəqsi adətən yer kürəsinin fırlanmasını simvolizə edir. Hindu dinindəki ən ekzotik ilahədir.
Nissan Navara
Nissan Navara — Yapon avtomobil istehsalçısı Nissan tərəfindən 1997-ci ildən bu günə kimi istehsal olunan pikap avtomobil. Adı İspaniyanın şimalında yerləşən Navarra regionundan irəli gəlir. Həmçinin, Avropa üçün versiyası Barselonadaki Nissan zavodunda yığılır və bəzi Avropa bazarlarında Nissan NP300 adı ilə satılır.
Yena Universiteti
Yena Universiteti — Almaniyanın Yena şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.
Tarixi
Universitetin əsası 1558-ci ildə qoyulmuşdur.
Xarici əlaqələri
Koimbra qrupunun üzvüdür.
NGC 118
NGC 118 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balina bürcü istiqamətində yerləşir. C tipli. tərəfindən ildə 27.94 sm (11 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Ülvi İsgəndərov
Ülvi İsgəndərov (17 aprel 1998-ci ildə Azərbaycanda anadan olub) — Qəbələ klubundan icarə əsasında Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Sumqayıt klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Azərbaycanlı futbolçudur.
Qəbələ
İsgəndərov Qəbələ akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. O, öz peşəkar karyerasında debütünü Qəbələ klubu ilə 29 noyabr 2017-ci ildə Mil-Muğan klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 46-cı dəqiqədə Famoussa Koneni əvəz etmiş və 53-cü dəqiqədə qolla yadda qalmışdır. Azərbaycan Kuboku görüşündə Qəbələ rəqibinə 8-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.
Sumqayıt
İsgəndərov 2 yanvar 2018-ci ildə Qəbələ klubundan bir il yarım müddətinə Sumqayıt klubuna icarəyə verilmişdir.
Klub
1 UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir. 2 Azərbaycan Superkuboku görüşləri daxildir.
Salvia aurita
(Salvia aurita) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Məfatihul-cinan
200px|thumb|right|Kitabın [[azərbaycanca ilk nəşrinin üz qabığı]] Məfatihul-cinan (مفاتیح‌الجنان) — Şeyx Abbas Quminin On dörd məsumdan nəql etdiyi duaları topladığı külliyat.
Moris Qodfrua-Demonbin
Moris Qodfrua-Demonbin — fransız şərqşünası və ərəbşünası.
Həyatı
Moris Qodfrua-Demonbin 15 dekabr 1862-ci ildə Fransanın Amien şəhərində doğulmuşdu. Hüquq təhsili aldıqdan sonra Əlcəzairə gedərək orada Rene Bassetnin tələbəsi oldu; Ərəb dili və ədəbiyatı haqqında geniş bilgi aldı. Parisə dönüncə "École des langues orientales"ə daxil oldu. 1895-ci ildə Əlcəzairdə Tilimsan məktəbində müdür olaraq çalışdı. 1898-ci ildə yenidən Parisə döndü və "École des langues orientales"də kitabxana müdürü, 1911-ci ildə də eyni məktəbdə Ərəb dili müəllimi kimi işlədi. 1923-cü ildə altmış bir yaşında ikən doktorluğunu tamamladı və Paris Universiteti Ədəbiyyat fakültəsinə müəllim təyin edildi. 1927-ci ildə Sorbonnaya bağlı "École des hautes études"dəki İslam Araşdırmaları Mərkəzinə müdir vəzifəsinə dəvət edldi. 1935-ci ildə "Académie des inscriptions et belles lettres"e üzv seçildi. Əlcəzairdə qaldığı müddət içində Məğrib və Əndülüs tarixiylə ilgilendi və bu bölgələrdəki Ərəb ləhcələri üzərində çalışdı.
Moris Qodfrua-Demonbin 12 avqust 1957-ci ildə Parisdə vəfat etdi.
Fərzad Hatəmi
Fərzad Hatəmi (3 yanvar 1986, Tehran, İran) — İran futbolçusu.
Həyatı
Fərzad Hatəmi 3 yanvar 1986-cı ildə İranın paytaxtı Tehranda Zəncanlı bir Azərbaycan əsilli bir Türk ayilədə anadan olmuşdur.
Karyera
Əvvəlki klubları: Rah Ahən, Qəbələ, Sipahan, Səba Qum, Traktor Sazi, İstiqlal, Fulad, Persepolis Tehran, Mələvan Ənzəli. 2016-cı ildə bir daha Tiraxtur klubuna qoşuldu.
Qustav Meyrink
Qustav Meyrink, əsl adı Qustav Mayer (19 yanvar 1868, Vyana, Avstriya – 4 dekabr 1932, Ştarnberq, Bavariya, Almaniya) - Avstriya yazıçısı, tərcüməçi, dramaturq. Ən məşhur əsəri "Qolem" romanıdır. Bu əsər XX əsrin ilk bestsellerlərindən hesab olunur. Meyrinkin yaradıcılığında mistisizm, kabbalistika, romantizm və okkultizm ünsürləri nəzərə çarpır.
Xallı qaratoyuq
(Turdus pilaris) — cinsinə aid heyvan növü.
Okinava tritonu
Okinava — Şərqiasiya tritonları cinsinə aid ən nəhəng triton növüdür.
Okinava tritonu olduqca kiçik areala malikdir. Onlar əsasən Yaponiyanın Ryukyu adalarında yayılmışdır
Klassifikasiya komisiyasının qərarına görə bu növ tükənmə təhlükəsində qarşısındadır
Görünüşü
Okinava tritonunu asanlıqla Cırtdan triton cynops orientalis və alov boğaz tritonla səhv salmaq olar. Onların boğaz nahiyəsi parlaq-narıncı rəngdədir. Bu parlaqlıq onların zəhərli olmaları kimi maskalanmağa xidmət edir.
Əsas fərqlilikləri: Okinava tritonları ölçü baxımından iri olumaları və geniş kəlləyə malik olmalarıdır.
Üstəlik bu növün nümayəndərinin quyruqları ensiz və uzun olmaları ilə seçilir. Pəncələrindəki yastıqcıqlar narıncı rəngdə olurlar
Okinava tritonunun uzunluğu 11–14 sm arasında dəyişir. Erkəklərin uzunluğu 12,7 sm, dişilərin isə 18 sm təşkil edir. Onlar təbii şəkildə 20 il yaşaya bilirlər.
Dişilərin quyru bədənlərindən uzun olur. Erkəklərdə isə bu hal müşahidə edilmir. Dişilərdə koalaka çütləşmə zamanı genişlənir.
Rəngləri tüng-qəhvəyi olsada, qara rəngdə olanlara rast gəlinir
Boğaz nahiyəsində narıncı rəngin üzərində qara nöqtələr vardır.
Bu növü yerlilər bəzən "qılınc triton" adlandırırlar. Səbəb onıarın uzun quyruğa malik olmasından irəli gəlir. Cynops ensicauda ensicauda yarımnövündə çütləşmə zamanı boğaz nahiyəsində parlaq xətt əmələ gəlir. Cynops ensicauda popei yarımnövündə isə bu cür xüsusiyyət yoxdur
Həyat tərzi
Çütləşmə dövrü martdan iyul ayına qədər davam edir, digər məlumatda isə noyabrdan iyuna qədər davam etməsi bildirilir. Çütləşmə zamanı onlar bataqlıqlara və düyü tarlalarına üz tuturlar. Qoyulmuş yumurtalar bir nüddətdən sonra suda sərbət hərəkət edə bilirlər. Onların sağ qalması olduqca cətinliklə baş verir. Belə ki, ilanlar, əqrəblər və digər triton növləri onların yumurta və kiçik balalarını yeyirlər. Aralarında Kannibalizm yayılmışdır. İqlim dəyişikliləri onların həyatına böyük zərbə vurur. Belə ki, yağıntılar düşmədikcə oların həyatına təhlükə yaranır.
Okinava tritonu əsasən cücülər, kiçik xərçəngkimilər, yağış qurdları və ilbizlərlə üidalanır.
Klassifikasiya
Hazırda okinava tritonları iki yarımnövə bölünür:
Kürən qaratoyuq
—  cinsinə aid quş növü.
Pərviz Bağırov (aktyor)
Həyatı
Pərviz Sadıx-Saleh oğlu Bağırov 12 noyabr 1950-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1972-ci ildə M. A. Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun dram və kino aktyorluğu fakültəsini bitirmişdir. Təyinatla Akademik Milli Dram Teatrına gələn aktyor teatrın səhnəsində aşağıdakı rolları oynayıb:
Kürən qaratoyuq
T. n. naumanni
Bədəbinin yuxarı hissəsi qonur rəngdədir. Sinəsi və böyür tərəfləri qırmızı-qonur rəngli xalları olan ağ rəngdədir. Quyruğu qırmızı-qonur rəngdədir. Yarımnöv Mərkəzi və Şərqi Sibirin cənub hissələrində yuvalayır. Bu quşlara Mərkəzi və Qərbi Avropada nadir hallarda rast gəlinir.
Pərviz Bağırov (aktyor)
Həyatı
Pərviz Bağırov 2002-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti fəxri adına layiq görülmüşdür. 9 may 2012-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.