cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Psycho-Pass
Mövzular
Bəzi tənqidçilərə görə "Psycho-Pass" stressiz və cinayət qorxusu olmadan yaşamağın qarşılığı kimi sosial və psixoloji mövzulara toxunur. Doğrudan da, Sivilla sistemi digərlərini stressin altına salacaq hərəkətlər etmək potensialına malik şəxsləri hədəf alır, lakin belə bir sual ortaya çıxır ki, hələ cinayəti törətməyən bir şəxsi nəzarət altına almaq sosial və əxlaqi cəhətdən nə qədər düzgündür? Məsələn, birinci seriyada bir qadın qaçırılır və qadının keçirdiyi psixoloji travma özünü onun psixopasportunda əks etdirir. Sivilla sisteminin təlimatlarına görə polislər onu öldürməyə hazırlaşırlar, lakin Akane dayanır, Sivilla sisteminin qərarını qəbul etmir, qadınla danışaraq onun cinayət əmsalının düşməsinə nail olur. Beləliklə, bu, potensial cinayətkarın mütləq bir cinayət törədəcəyi fikri ilə ziddiyyət təşkil edir. Anime News Network saytına görə "Biz hamımız pis şeylər etmək potensialına malikik. İndi biz bir nəfəri incitmədiyimizə baxmayaraq, bu barədə düşündüyümüz üçün cəzalandırılmalıyıq? Bunun əksini biz birinci seriyada və Akanenin cinayətkar kimi təqdim olunmuş qurbana reaksiyasında görürük". thumb|Animedə hadisələrin baş verdiyi futuristik [[Tokio.|330px]] "Psycho-Pass" animesinə görə stressiz yaşamağın qarşılığında şəxs öz ehtiyaclarını ümumi sosial dəyərə qurban verir. Potensial cinayətkarları öldürmək əxlaqi və sosial cəhətdən qəbul olunur. Nəticədə isə cinayətkarın cəmiyyətə verdiyi zərər bizə "saxta" şəkildə mühakimə olunan şəxsə verdiyimiz zərərdən daha ağır gəlir. Başqa sözlə, Sivilla sistemi imkanlar dəyəri və qəbul edilən risk prinsipləri əsasında işləyir, lakin Sivilla sistemi paradoksal şəkildə artıq cinayətdən qorxmayan, lakin Sivilla sisteminin qərarlarından qorxan fərdlərdən ibarət cəmiyyət yaradır. Urobuçinin sözlərinə görə serialın əsas mövzularından biri olan "qorxu"nu Şoqo Makişima personajının hisləri üzərindən görmək olar: Sivilla sistemi onun əslində kim olduğunu müəyyənləşdirə bilmədiyindən o, özünü cəmiyyətdən sıxışdırılıb çıxarılmış hiss edir.
Animedə emosional repressiya mövzusuna da toxunulmuşdur. Potensial cinayətkarların identifikasiyası cəmiyyətin qaçındığı və neqativ hesab etdiyi kədər və qəzəb kimi hislərə əsaslanır. Hər hansı şəxs potensial cinayətkar kimi qeydə alınmamaq üçün çöldə – psixopasportlarının skan olunduğu yerlərdə bu hisləri keçirməməlidir. Kotaku saytına görə "bu skanlara görə Psycho-Pass bizə artıq fiziki yox, zehni gözəlliyin axtarıldığı maraqlı gələcək təqdim edir. Bu gələcəkdə polislərin işi sadəcə potensial cinayətkarları kontrol etməkdən ibarətdir. Çünki onlar həqiqətən detektiv işi aparsalar, onları tutmağa çalışarkən onlar kimi düşünəcəklər və özləri potensial cinayətkara çevriləcəklər". Əsas personajların çoxu serial boyunca nostalji hislər keçirir. Qədim ədəbiyyat, fəlsəfə, musiqi və teatra bir çox istinadlar "nostaljik bir dünya" yaradır.
Buraxılış
Production I.G studiyası tərəfindən istehsal olunmuş anime serialı 12 oktyabr 2012-ci ildən 22 mart 2013-cü ilə kimi Fuji TV kanalının NoitaminA veriliş blokunda yayımlanmışdır. Toho 21 dekabr 2012-ci ildə animenin DVD və Blu-ray cildlərini buraxmağa başlamış, sonuncu cildi 26 iyul 2013-cü ildə buraxmışdır. Funimation animeni Şimali Amerika regionu üçün lisenziyalaşdırmışdır: animeni rəsmi saytında əvvəlcə yaponca, bir həftə sonra isə ingiliscə yayımlamışdır. "Psycho-Pass" Funimation şirkətinin "yayım dublajı"nın ilkin 3 verilişindən biri idi. Şimali Amerikada 2014-cü ilin martında buraxılmağa başlamışdır. Anime Böyük Britaniyada Manga Entertainment, Avstraliyada Madman Entertainment tərəfindən lisenziyalaşdırılmışdır.
6 iyul 2013-cü ildə Production I.G prezidenti Mitsuhisa İşikava Anime Expo tədbirində ikinci mövsümün istehsal olunduğunu bildirmişdir. İkinci mövsüm – "Psycho-Pass 2" 2014-cü ilin oktyabrında yayımlanmağa başlamışdır. 9 yanvar 2015-ci ildə anime filmi adaptasiyası buraxılmışdır. İkinci mövsümün yayımı başlamamışdan öncə 2014-cü ilin iyulunda birinci mövsüm hərəsi 1 saat davam edən 11 seriya şəklində yenidən yayımlanmağa başlamışdır. Dördüncü seriya real həyatdakı qətillərlə oxşarlıq təşkil etdiyindən ləğv olunmuşdur. Rejissor Naoyoşi Şiotani Twitter hesabında bununla bağlı üzr istəmişdir. Buna baxmayaraq, Funimation seriyanı yayımlamışdır. 15 oktyabr 2014-cü ildə Blu-ray boks-setinin buraxılacağı anons edilmişdir. Boks-setə həm orijinal birinci mövsüm seriyaları, həm də yenidən yayımlanmış bir saatlıq birinci mövsüm seriyaları daxil edilmişdir.
İkinci mövsüm 10 oktyabr 2014-cü ildən 19 dekabr 2014-cü ilə kimi Fuji TV kanalının NoitaminA veriliş blokunda yayımlanmışdır. İkinci mövsümüm 5 DVD və Blu-ray cildi 17 dekabr 2014-cü ildən 15 aprel 2015-ci ilə kimi buraxılmışdır.
8 mart 2019-cu ildə 3-cü mövsümü anons edilmişdir. Üçüncü mövsüm Fuji TV-nin NoitaminA veriliş blokunda yayımlanmağa başlayacaq. Naoyoşi Şiotani rejissor, Akira Amano is returning personaj dizayneri, Production I. G istehsalçı studiya olacaq.
Anime filmi
2013-cü ilin sentyabrında NoitaminA rəsmi saytında ikinci mövsümün və anime filmi adaptasiyasının istehsal olunacağını açıqlanmışdır. Şiddət dolu və qanlı səhnələrə görə film 15+ yaş limiti ilə anons edilmişdir. 5 sentyabr 2013-cü ildə Nico Nico Douga-da 30 saniyəlik ilk treyler buraxılmış, treylerdə Koqami, Akane və Qinzo görünmüşdürlər. 2 dəqiqəlik treylər (orijinal anime serialından səhnələr daxil olmaqla) isə 2013-cü ilin sentyabrında buraxılmışdır. 2014-cü ilin sentyabrında buraxılış tarixi olaraq 9 yanvar 2015-ci il açıqlanmış, Urobuçi və Makoto Fukaminin ssenaristlər olacağı bildirilmişdir. 2016-cı ilin fevralında Funimation anime filmini ingilis dilinə dublaj etmiş və ABŞ ilə Kanadada 100-dən çox kinoteatrda göstəriləcəyini açıqlamışdır. Anime filminin əsas mahnısı Ling Tosite Sigure tərəfindən ifa olunmuşdur.
2018-ci ilin martında Fuji TV vasitəsilə "Psycho-Pass: Sinners of the System" adlı yeni film trilogiyası anons edilmişdir. İlk film 25 yanvar 2019-cu ildə buraxılmışdır. İkinci film 15 fevral 2019-cu ildə buraxılacaq. Üçüncü film 8 mart 2019-cu ildə buraxılacaq. Naoyoşi Şiotani və Yuqo Kanno yenə uyğun olaraq rejissor və bəstəkardır. RRyo Yoşiqami birinci film üçün, anime serialından Fukami isə ikinci və üçüncü filmlər üçün ssenari yazmışdır. Production I. G yenə istehsalçı qismində qayıtmışdır.
Manqa
Hikaru Miyoşinin rəssamlığı ilə hazırlanmış adlı manqa adaptasiyası 2 noyabr 2012-ci ildən 4 oktyabr 2014-cü ilə kimi Shueisha nəşriyyatının "Jump Square" jurnalında nəşr olunmuşdur. Manqanın ilk tankobon cildi 4 fevral 2013-cü ildə buraxılmışdır. 2013-cü ilin noyabrında Yaponiyada manqanın üç cildinin 380.000 nüsxəsinin buraxıldığı bildirilmişdir. 2014-cü ilin dekabrında bu say 1 milyonu keçmişdir. Ümumilikdə 6 cildi buraxılmışdır. adlı digər manqa adaptasiyası 30 iyun 2014-cü ildən Mag Garden nəşriyyatının "Monthly Comic Blade" jurnalında nəşr olunur. Manqanın rəssamı Natsuo Say, yazıçısı Midoro Qoto and Production I.G studiyasıdır. Altı cildi buraxılmışdır. Manqa Dark Horse Comics tərəfindən 9 noyabr 2016-cı ildən Şimali Amerikada nəşr olunur.
Ranobe
Franşizin dörd personajından bəhs edən və Ryo Yoşiqami tərəfindən yazılan yeni ranobe seriyası 25 iyun 2014-cü ildə Hayakawa Publishing nəşriyyatının "S-F Magazine" jurnalında nəşr olunmağa başlamışdır. Nəşri bitdikdən sonra Hayakawa Bunko JA tərəfindən 2014-cü ilin oktyabrında buraxılmışdır. Digər hekayələr Çoe Qu-sun, Şusey Kaqari, Yayoy Kunizuka və Şion Karanomoridən bəhs edir. Hayakawa Bunko JA həmçinin 2014-cü ilin dekabrında Sivilla sisteminin tarixindən və Tonomi Masaokanın məsələsindən bəhs edən "Psycho Pass Genesis" adlı kitab nəşr etmişdir.
Videooyun
Orijinal anime personajlarının çibi versiyalarının yer aldığı "Chimi Chara Psycho-Pass" adlı interaktiv vizual roman istehsal olunmuş və animenin DVD/BD cildlərinə daxil edilmişdir. 2014-cü ilin mayında 5pb. tərəfindən Xbox One platforması üçün "Psycho-Pass: Mandatory Happiness" adlı videooyunun istehsal olunacağı anons olunmuşdur. 2015-ci ilin dekabrında PlayStation Vita və PlayStation 4 versiyaları bildirilmişdir. Oyunun orijinal hekayəsi Urobuçi tərəfindən yazılmışdır: hekayə animedəki ilk 6 seriyalıq zaman dilimində baş verir və kimsəsiz adada yeni düşmənlə qarşılaşan yeni personajlardan bəhs edir. NIS America oyunun PS4, PS Vita və PC versiyalarını Steam vasitəsilə 2016-cı ilin payızında Şimali Amerika üçün yerliləşdirmişdir. Xbox One versiyası lisenziyalaşdırılmamışdır.
Qəbul
Fuji TV prodüseri Akitoşi Mori anime serialının onun nəzarəti altında olduğu ilk iş olduğunu demişdir. Noitamina Shop & Café-də animenin ilk ekranlaşdırılmalarının az izləyici cəlb etməsi Morini narahat etmişdi. Buna baxmayaraq, anime davam etdikcə izləyicilərin sayı da artmışdır. Məkanın cəmi 70 nəfəri qarşılamaq imkanına baxmayaraq final seriyasını izləmək üçün 1000 nəfərdən çox adam növbəyə girmişdir. Bu, Morini sevindirmişdir, çünki fanatların animeni necə izlədiklərini və dəstəklədiklərini görmüşdür; gələcək ekranlaşdırılmalarda daha böyük auditoriyalar görmək istəmişdir. Animenin DVD və Blu-ray cildləri yaxşı satılmışdır. 2014-cü ilin aprelində anime Seyun mükafatına namizəd göstərilmişdir. 2013-cü ildə Newtype anime mükafatına namizəd göstərilmiş, ilin ən yaxşı 4-cü animesi seçilmişdir. NoitaminA veriliş blokunun 10 illiyi münasibətilə keçirilmiş fanat səsverməsində 11-ci seriya "Ən yaxşı seriya" seçilmişdir. Şinya Koqami, Akane Tsunemori və Şoqo Makişima da belə səsvermələrdə peyda olmuş və müvafiq kateqoriyalarda qalib gəlmişdirlər. Anime News Network animeni Yaponiya animasiyasını izləməmiş şəxslər üçün ən uyğun animelər siyahısında beşinci yerdə göstərmişdir.
The Fandom Post tənqidçisi Tomas Zot protaqonistlər və onların inkişafı arasındakı münasibəti tərifləmişdir. Akanenin serial boyunca inkişafı bir çox tənqidçilər tərəfindən bəyənilmişdir. Zot Koqami ilə Makişima arasındakı həyəcanverici döyüş səhnələrindən və status-kvonu bərpa edən səhnələrdən böyük həzz aldığı bildirmişdir. O, 16-cı seriyanı "Urobuçinin şah əsəri" adlandırmışdır. Silverman Akane və Koqaminin inkişafları arasındakı paralelliyə deyinmiş, nəticədə isə, izləyicilərin qərar verməli olduğu anlaşılmaz son ortaya çıxdığını demişdir. Yan personajlar da DVD Talk tərəfindən təriflənilmişdir, lakin tənqidçi bəzilərinin yaxşı tanıdılmadığını bildirmiş, Şionun ən az öyrənilmiş personaj olduğunu qeyd etmişdir.
Serial yayımlanarkən Silverman aşağı işıqlandırma səviyyəsinin animeni başa düşməyə çətinlik törətdiyi üçün animasiyanı tənqid etmişdir. Japanator tənqidçisi Hiroko Yamamura anime serialın böyük büdcəsini qeyd edərək animasiya stilini və texnologiya ilə detallara verdiyi diqqəti tərifləmişdir. Animenin girişi artıq onun diqqətini çəkmiş, serial boyunca bu keyfiyyətini saxlayacağını gözləmişdir. Eynilə, Anime News Network tənqidçisi Yakob Hop Çepman animasiyanı yüksək keyfiyyətinə görə tərifləmişdir. Animasiyası qüsurlu olan 18-ci seriya ev buraxılışında remeyk edilmişdir.
Birinci "Psycho-Pass" filmi müsbət rəylər almış və 5-ci Newtype Anime Mükafatı və Seyun mükafatı qazanmışdır.
Xisal (kitab)
Xisal  — Şeyx Səduqun kitabı.
Məzmun
“Xisal” ərəb dilindən tərcümədə xislət, sifət, xüsusiyyət mənalarını verir. Bu kitab hədislərin onlarda qeyd edilən rəqəmlər əsasında sıralanmasına görə toplanmışdır.
Kitabda hədislərdə gəlmiş birdən milyona qədər olan müxtəlif xüsusiyyətlər ardıcıllıqla təqdim olunur.
Öz orijinallığına görə digər hədis kitablarından çox fərqlənən “Xisal” qədimdən müsəlmanların diqqət mərkəzində olmuşdur. “Xisal” İslami bilikləri, qadağan olunmuş və icazəli əməlləri, tarixi mövzuları, fəlsəfi, irfani mətləbləri, davranış qaydalarını və siyasi mövzuları əhatə edən ensiklopedik bir kitabdır.
Nəşr
Kitab 2013-cü ildə Müşfiq Mehdibəyli və Mikayıl Əlizadə tərəfindən ərəb dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş, Bakıda Qədim Qala nəşriyyatında 208 səhifədə 60x90 ölçüsündə çap edilib.
Bostançı (Xaçmaz)
Bostançı — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Dədəli inzibati ərazi vahidində kənd. Bostançı bələdiyyəsinin mərkəzidir.
Coğrafiyası
Kənd Samur-Dəvəçi ovalığındadır.
Oykonimi
Oykonimi etnotoponim hesab edən tədqiqatçıların fikrincə, toponim bostan (qırğızlarda və özbəklərdə boston) tayfa adından və -"çı" mənsubiyyət şəkilçisindən düzəlib. Bostançı oykoniminin bu kənddə yaşayan əhalinin qədim məşğuliyyəti (tərəvəz yetişdirmə) ilə də bağlı olması da ehtimal olunur .Kəndin adı bəzi mənbələrdə Osmanlı imperiyasını idarə edən sultanların  saray işlərini idarə edən  bostançıbaşı ailəsinin  Azərbaycana köçməsi ilə əlaqələndirilir.
Ermənistanda da Bostançı Xaraba, Gürcüstanda Bostançı, Özbəkistanda Bostanlık, Bustan, Tacikistanda Bustankala toponimləri qeydə alınmışdır.
İnfrastruktur
Kənddə tam orta məktəb, kitabxana, tibb məntəqəsi, mədəniyyət klubu vardır. Kəndin mərkəzində məscid yerləşir.
Müqəddəs Mariya Maqdalena kilsəsi (Karlovı Varı)
Müqəddəs Mariya Maqdalena kilsəsi (Kostel svaté Máří Magdaleny) — Çexiyanın kurort-şəhəri Karlovı Varının mərkəzində yerləşən katolik kilsəsi. Barokko üslubunda kilsə məşhur memar Kilian İqnats Dintsenhofer tərəfindən 1732-1736-cı illər arasında inşa olunmuşdu. Kilsə isti termal bulaqlar kolonnadası (Vřídelní kolonáda) ilə üzbəüz yerləşir və şəhərin əsas dominantlarından sayılır.
Tarix
thumb|left|260px|"Karlsbadın mənzərəsi", rəssam Vilhelm Yankovski (1870) Orta əsr qotik kostyolu ətrafındakı qəbiristanlıqla birlikdə Karlovı Varının Geyzer adlanan təpənin üzərində XIV əsrin ikinci yarısında tikilmişdir. 1518-ci ildə İntibah üslubunda yenidən qurulan kilsəyə XVIII əsrin əvvələrində yanğın nəticəsində çox böyük zərər dəyir, buna görə şəhər bələdiyyəsi onun sökülməsini və şəhərdə yeni məbəd tikilməsini qərara almışdır.
Gələcək kilsənin ilk təməl daşı 27 aprel 1733-cü ildə qoyulmuşdur. İnşa üçün şəhər hakimiyyətinə bir neçə təklif təqdim edilmişdir. Yüksək barokko üslublu yeni binanın layihəsi isə istedadlı alman memarı Kilian İqnats Dintsenhofer tərəfindən hazırlanmışdı. Kilsənin inşası 1736-cı ildə başa çatmışdı və tikinti xərcləri ümumilikdə 95 min qızıla bərabər idi. Hazır olduqdan sonra o öz gözəlliyinə görə, nəinki Karlovı Varının, həmçinin bütün Çexiyanın ən mühüm abidələrindən birinə çevrilmişdi. Kilsənin ətrafındakı qəbiristanlıq ərazisi 1784-cü ildə ləğv edilmişdir. Qəbiristanlıqda uyuyan mərhumların qalıqları isı kilsə daxilində hazırlanmış unikal yeraltı kapellaya yerləşdirilmişdir. Həmçinin kilsədə kostnice, yəni sərdabənin də yaradılması nəzərdə alınmışdır. 1861-ci ildə, kilsənin yenidən qurulması zamanı onun zəng qüllələrin ikisi sökülərək soğan qübbə ilə bəzədilmiş yeniləri ilə əvəz olunmuşdur. 1897-ci ildə kilsənin növbəti yeniləmə işləri zamanı hazırda onun ətrafındakı terraslar yaradılmışdır. Kilsənin növbəti böyük bərpa işləri 1948-1950-ci illərdə, İkinci dünya müharibəsindən sonra həyata keçirilmişdir.
2010-cu ildə, bu gözəl kilsə Çex Respublikasının Mədəniyyət və Milli abidəsi statusu almışdır. Yeraltı sərdabə ilə ekskursiya çərçivəsində tanış olmaq mümkündür. Yarandığı ildən və 1989-cu ildə baş vermiş Məxməri inqilabdan sonra kilsə Qırmızı Ulduzlu xaç cəngavərləri tərəfindən idarə olunur.
Kilsənin işlədiyi saatlar
Kilsənin ətrafındakı ekskursiya trassası hər il may ayından başlayaraq sentyabrın sonuna qədər ictimaiyyətə açıqdır. Bundan başqa Karlovı Varı Kino festivalı keçirilən günlərdə kilsədə təşkil olunan axşam ekskursiya fürsətindən də (saat 20:00-22:00-dək) istifadə etmək məsləhət görülür. Oktyabr ayından aprelə kimi kilsə mağarasına və sərdabələrə ekskursiyalar ancaq əvvəlcədən rezervaiya edilmiş qruplar üçün təşkil oluna bilər.
İnteryer
Kilsənin daxili interyerlərini qiymətli altar ikonaları, zəngin barokko heykəlləri, altar plastikləri və qotik üslublu Tanrı anasının heykəli bəzəyir. Bütün bu gözəllikləri, kilsədə hər gün keçirilən ibadət zamanı görmək olar. Həmçinin yerin altında yerləşən kriptada araqonit və noxud daşından hazırlanmış Müqəddəs tanrının məzar altarı, Gefsiman bağı və Qolqofa ​​kimi Bibley səhnələri və geoloji ekspozisiya ilə yaxından tanış olmaq olar.
Ərəb ölkələrində ateizm
Ateizm adından da göründüyü kimi a-teizm, yəni teist olmayan. Yəni kamil, mükəmməl bir yaradıcı və idarə edicini inkar edən, hər hansı bir tanrı yoxdur deyənə ateist deyilir. Ateist üçün Allah, Yehova, Uzza eynidir, hamısı xəyalın məhsuludur. Ateist tanrıları və dinləri inkar edir.Ərəb ölkələrində ateistlərin dəqiq sayını demək çox çətindir. ərəb ölkələrinin mediasında ən böyük üstünlüyə malik Səudiyyə və Qətər mediası regionda ateistlərin olması, onların fəaliyyəti ilə bağlı xəbərlərin ictimaiyyətə çatdırılmasına imkan vermir.
Müasir dövrdə ateizm
Müasir dövrdə ərəb ateist qrupları sosial şəbəkələrdə populyarlaşıblar. Misir qəzeti Əl-Vəfd ateistlərin gizli dünyası adlı məqalə çap etmişdir. Regionda başlayan siyası çaxnaşmalar ateist icmalarının sayını artırdı və gizli olan ateistlərin ortaya çıxmasına səbəb oldu .Misirli fəalın dediklərindən - əksər gənc ərəblər dindən üz döndərirlər. Artıq cəmiyyətdə dindar insanlara və saqqallılara qarşı mənfi münasibət formalaşır. Gənclərin dini deyil dünyəvi, sekulyar kitablara tələbatları var. Kəndlərdə yaşayan əhali qəti şəkildə dindar və saqqallılara səs verməyəcəklərini bildiriblər və onların fəaliyyətinin yalnız məscidlərlə məhdudlaşdırılmasını daha münasib sayırlar.
Qadağalar
1980-ci illərdə regionda mühafizəkarlıq güclənməyə başlasa da, ərəb baharından sonra ateizm bir növ etiraz formasına çevrilib. Bu, regionun siyasi və intelektual tarixində dönüş nöqtəsi ola bilər.Əksər insanlar ateist olduqlarını deməkdən çəkinirdilər, amma onlar kimi düşünənlərin olduğunu bilirlər. Ərəb ateistlərinin bir çoxu sosial şəbəkələrdə saxta hesablardan istifadə etsələr belə, onlar var və getdikcə fəallaşırlar.Ərəb ölkələrində yaşayan ateistlər üçün internet təhlükəsiz məkan deyil. Burada ateist olmaq qeyri qanuni deyil, lakin dini təhqir etdiklərinə görə onlara qarşı cəzalar var. Belə ki, Misirdə yaşayan xristian ateist olduğunu söylədikdən və sosial şəbəkədə islama qarşı film paylaşdığına görə qonşuları ondan şikayət etmiş və həbs edilmişdi. O, bunu inkar etsə də 3 il həbs cəzasına məhkum edildi. Zaminə buraxıldıqdan sonra isə Fransaya köçdü.
Maraqlı məlumatlar
Fələstinli ateist Valid Əl-Hüseyni internetdə yerləşdirdiyi islama qarşı şərh və videolarına görə 2010-cu ildə həbs edildi. Məhkəmə prosesi olmadan bir neçə ay saxlanıldıqdan sonra buraxılan şəxs Fransaya köçdü.60-dan çox ərəb dilində ateist facebook səhifələri mövcuddur, xüsusilə də çoxu ərəb baharından sonra yaradılıb. Belə fikir də var ki, islama hücum etmək Avropaya ucuz yolla alınan biletdir. ərəb baharından sonra cəmiyyət və siyasətdə dinin rolu haqqında debatlar artıb.18 yaşlı Tunisli qadın – inqilaba qədər insanlar islamı problem kimi görmürdülər. Inqilabdan sonra siyasi islam və islam fərqləndirilməyə başladı.
Müsəlman teoloqları ateistlər barədə fərqli mövqeyə malikdirlər. Bəzilərinin fikrincə, ateistlər öz seçimlərinə görə öldürülməməlidirlər. Digər qrup isə ateizmi təbliğ etsələr cəzalandırılmalıdırlar mövqeyini müdafiə edir. Birr çoxu isə belə hesab edir ki, Quranda da buyurulduğu kimi dində məcburiyyət yoxdur, buna görə də onlara qarşı tolerantlıq olmalıdır.Teoloq Əbu Suey yazır - müsəlman icmalarında ateizmin geniş yayılması mümkün deyil. Bugün dini platformada baş verənlər, ateistlərin fəallaşması sadəcə müvəqqəti mərhələdir, ciddi mövqe deyil. Bu, ənənəvi institutlara qarşı etiraz formasıdır.
Həmçinin bax
Ateizm
130-cu mövsüm (film, 2002)
130-cu mövsüm qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Şahmar Qəribli tərəfindən 2002-ci ildə çəkilmişdir. Lider televiziyasında istehsal edilmişdir. Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrının iş rejimi haqqında bəhs edir.
Məzmun
Film Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrının iş rejimi haqqında bəhs edir. Filmdə 130-cu mövsümə gərgin hazırlıq prossesi işıqlandırılır.
Filmin üzərində işləyənlər
Rejissor: Şahmar Qəribli Operator: Rəşad Nuriyev Prodüser: Elman Dadaşoğlu
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 2002-ci ilin Azərbaycan filmləri 2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Rin adası
Rin adası (เกาะริน)- Tailandın şərq ində Siam körfəzi sahil ində balaca insan yaşamayan bir ada dır. Yerli əhali "R" səsini "L" kimi tələffüz etdikləri üçün bəzən onu Ko-Lin də adlandırırlar.
Coğrafiyası
Uzaq Pattayn ada lar qrupuna daxildir. Bundan əlavə bu ada lar qrupuna Luam-Noy, Pxay, Xu-Canq, Klanq-Badan, Man-Viçay, Kxao və Ton-May da daxildir. Ada nın sahəsi-0,43 km², dəniz sahili ərazilərin uzunluğu-3300 metrdir. Materik dən 16 km, Pattayedən 21 km məsafədə yerləşir. İnzibati cəhətdən Conburi rayonuna aiddir. Ada şimal dan cənuba 1 km məsafədə uzanır. Şimal hissəsində relyef dağ lıqdır, qayalı sahillərdən ibarətdir. Cənub hissəsində isə düzənliklər ü stünlük təşkil edir. Şərq hissəsində isə plyaj larla əhatələnib. Ada kol və otlarnan örtülüdür.
Turizm
Ko-Rin kimi də adlandırılan bu ada turist lərin daim marağında olmuşdur. Ada ya səyahət etmək müxtəlif ekskursiya ların proqramına daxildir. Buraya səyahət lərin artmasının səbəbi adanın cənub unda isə narın qum lu plyaj ların, təmiz su yun və mərcan rif lərinin olmasıdır. Ada nın şimalında isə dayvinqlə məşğul olmaq üçün şərait mövcuddur. İnfrastruktur lar ada da yoxdur. Yalnız icarəyə götürülən katerlər vasitəsiylə hərəkət mümkündür.
Mirqorod povestlər toplusu
Mirqorod povestlər toplusu 1835-ci ildə Nikolay Qoqolun “Mirqorod” və “Ədəbi parçalar” adlı iki kitabı işıq üzü görüb. “Mirqorod” iki hissədən ibarət idi. Birinci hissəyə “Köhnə dünya mülkədarları” və “Taras Bulba”, ikinci hissəyə isə “Viy”, “İvan İvanoviçlə İvan Nikiforoviçin dalaşması haqqında povest” daxil idi.
Mohenco-Daro
Mohenco-Daro (Urdu: موئن جودڑو, Sindhi: موئن جو دڙو), Pakistanın Sind əyaləti sərhədləri içində, Hind çayı sahilində     mədəniyyət ocağı.
Tarixi
Mohenco-Daro sindhi dilində «Ölülər şəhəri» deməkdir. Bu qədim şəhərin yerləşdiyi ərazi Pakistan dövləti yarandıqdan sonra onun payına düşmüş və hazırda Karaçi şəhərindən 400 km şimaldadır. Əsrlərlə torpaq altında qalmış Mohenco-Daronun tapılması XX əsrin ən böyük arxeoloji kəşflərindən biri kimi qiymətləndirilmişdir. Onun tapılması ilə bəşər tarixində ən qədim sivilizasiyalarından birinin mərkəzi – planlı gələcək şəhərlərin rüşeymini özündə saxlayan, şəhərsalma sənətinin ən qədim və kamil nümunəsi üzə çıxarılmışdır. Arxeoloqlar onun simasmda müasir Manxettin daşlaşmış embrionunu görmüş, onu tunc dövrünün Manxettisi adlandırmışlar. thumb|265px|Mohenco-daroda arxeoloqların apardığı qazıntı işləri
Mohenco-Daronun xarabalıqlarında ilk əsaslı qazıntı işləri- 1922-ci ildə başlanmış və bu qazıntılara hind arxeoloqu R.D.Banerci başçılıq etmişdi. Az sonra qazıntılara məşhur ingilis arxeoloqları Con Marşal və E.Makkey də dəvət olunmuş və qısa vaxt içərisində qədim şəhərin 260 hektara yaxın sahəsi qalın torpaq qatlarmdan təmizbnmişdi. İlk qazıntılarla burada uzun küçə və məhəllələr, bişmiş kərpicbrdən tikilmiş ictimai binalar, iki-üç mərtəbəli yaşayış evbri, ərzaq anbarları, yeraltı kanalizasiya sistemi və geniş su şəbəkəsi aşkar edilmiş, şəhər sakinlərinin məişəti və təsərrüfatı, mədəniyyəti, adət-ənənəbri, dini görüşləri və s. bağlı nadir maddi-mədəniyyət nümunələri tapılmışdır. thumb|180px|Mohenco-darodan tapılmış "Rəqs edən qız" heykəlciyi. Arxeoloji tədqiqatlarla müəyyən edilmişdir ki, şəhər vaxtı ilə şimaldan cənuba uzanan və eni 9 m olan geniş bulvar vasitəsib iki hissəyə: yuxarı və aşağı şəhərə bölünmüş və bunların hər biri öz növbəsində küçələr vasitəsilə iri məhəllələrə ayrılmışdır. Hər bir məhəllə bilavasitə yaşayış evlərindən ibarət olmuşdur. Alimlərin hesablamalarına görə Mohenco-Daroda 40 minə yaxın əhali yaşamış və onun böyük hissəsi sənətkarlıq və ticarətlə məşğul olmuşdur. Şəhərdə dulusçuluq, zərgərlik, daş və metalişləmə, sümük və ağac yonma sənət sahələri yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmış və bu sənət sahələrinin məhsullarına istər daxili, istərsə də, xarici bazarlarda tələbat çox böyük olmuşdur. Mis və tuncdan müxtəlif əmək alətləri və silahlar, məişət avadanlığı, o cümlədən güzgülər,  gümüş  və  qızıldan isə  adətən  nəfis  bəzək  nümunələri hazırlanmışdır. Qazıntılar zamanı Mohenco-darodan yarımqiymətli daşlardan-əqiq, aqat,  lazuritdən,  eləcə də müxtəlif balıqqulaqlarından və sümükdən hazırlanmış çoxlu muncuqlar da tapılmışdır. Dulus çarxında hazırlanmış gil qablar öz forma rəngarəngliyi ilə seçilmişdir. Diqqəti cəlb edən tapıntıların bir qismi gildən hazırlanmış müxtəlif uşaq oyuncaqları ilə təmsil olunmuşdur. Böyük ustalıq və məhəbbətlə hazırlanmış belə tapıntılar içərisində camışlara qoşulmuş kiçik ölçülü arabalar, insan və müxtəlif heyvan fiqurları, qab-qacaqlar və digər oyuncaqlar da vardır. Qazıntılarla Mohenco-darodan üzə çıxarılan tapıntılarm başqa bir hissəsi üzərində müxtəlif təsvirlər və yazı işarələri olan kiçik ölçülü möhürlərdən ibarətdir. Onların böyük hissəsi metaldan və gildəndir. Tədqiqatçılar belə möhürlərin üzərində 400-dən artıq yazı işarələri müəyyən etsələr də, onların oxunma sirri hələ də açılmamış qalır.
Mohenco-Daro ümumilikdə Hindistan yaylasının iri mədəniyyət və ticarət mərkəzlərindən biri olmaqla həm daxili, həm də xarici mübadilədə və əlaqələrdə fəal rol oynamışdır. Tapılan ayrı-ayrı  maddi-mədəniyyət  nümunələri Mohenco-Daronun uzaq Mesopotamiya, Cənubi Türkmənistan, Əfqanıstan, İran və digər yerlərlə, hətta Xəzəryanı ölkələr, o cümlədən Azərbaycanla sıx iqtisadi,  mədəni əlaqələrdə olduğunu göstərmişdir.
Mohenco-Daronun təsərrüfat həyatında bişmiş kərpiclər istehsalına xüsusi diqqət yetirilmişdir. Belə ki, şəhərdə aparılan inşaat işlərində əsasən bişmiş kərpiclərdən istifadə edildiyindən onlara həmişə böyük ehtiyac olmuşdur. Maraqlı cəhət ondan ibarətdir ki, Mohenco-daroda istər kərpic istehsalında, istərsə də, digər sahələrdə standartlaşdırma ənənəsi əsas yer tutmuş və geniş yayılmışdır. Yaşayış binalarının inşaası, onların forma və planı, ölçüləri, çirkab suların axıdılması sistemi, şəhərin içməli su ilə təchizatı və s. işlər xüsusi standartlar əsasnıda aparılmışdır. Bu sahədə istisnalıq yalnız ictimai binaların tikintisinə aid olmuşdur. Arxeoloji qazıntılarla müəyyən olunmuşdur ki, qədim Mohenco-Daro şəhəri, ümumilikdə yüksək hind sivilizasiyası e.ə.II minilliyin son rübünə kimi yaşaya bilmişdir. E.ə.1750-ci ildə Mohenco-Daro gözlənilmədən odlara qərq edilmiş, onun əhalisi uşaqdan böyüyə kimi amansızcasma öldürülmüşdür. Bundan sonra onun yerində həyat daha olmamışdır. Qədim şəhərin faciəsinin hansı tayfa və xalqların hücumları ilə bağlı omlası indiyədək sirli qalmaqdadır. Qədim Mohenco-Daro e. ə.III minillikdə hind vadisində təşəkkül tapan yüksək bir sivilizasiyanın dövrümüzə gəlib çatan qiymətli yadigarlarından yalnız biridir. Arxeoloji axtarışlarla hind çayının ucsuz-bucaqsız geniş vadisində onlarca belə qədim və zəngin şəhər qalıqları aşkar edilmişdir. Onların içərisində Mohenco-daro ilə həmyaşıd olan Harappa şəhəri ondan sonra ikinci ən böyük qədim mərkəzlərdən biri kimi tanmmışdır.
1922-ci ildə ortaya çıxarılan bu ocaq, İnd vadisi mədəniyyətinin ən inkişaf etmiş şəhəridir. Çevrəsi təqribən 5 km olan şəhərdəki binalar, buranın önəmli bir siyasi mərkəz olduğunu göstərir. Olduqca hamar yollar və kanalizasiya sistemləri şəhərdə geniş bir əhalinin yaşadığını göstərir. Palçıqla suvanmış evlerin böyük bir qismində hamam var. Nərdivan qalıntıları evlərin ən azı iki mərtəbəli olduğunu göstərir.
Şəhərin aqibəti
Bəşəriyyət mövcud olduğu gündən və yaranmışların ən alisi sayılan insan təxəyyülü inkişaf tapdıqca, əmək fəaliyyəti genişləndikcə hər şeydə bir yenilənmə də özünü göstərməyə başlayır. Zaman keçdikcə insanlar həm də elmi biliklərə yiyələnirlər. Elmi biliklərin mənimsənilməsi isə yeni-yeni elmi kəşflərlə nəticələnir. Hər bir yeni kəşf insanların həyatında mühüm rol oynamağa başlayır. Cəmiyyətə yararlı olan yeniliklərdən insan xislətinə xidmət meyarları düşünülüb tapılır. Sonradan isə onun tətbiqinə start verilir ki, bu da miqyassız fəlakətlərə səbəb olur. 1900-cı illərin əvvəllərində Hindistanın Mohenco-Daro (siqh dilindən tərcümədə "Ölüm təpəsi" mənasına gəlir) əyalətinin yaxınlığında qazıntı işləri aparan arxeoloji ekspedisiya dünyanın qədim və yüksək inkişaf etmiş sivilizasiyalarından biri olan, 2 və ya 3 min il davam edən böyük bir şəhərin xarabalığını aşkara çıxarır. Lakin meqapolisin ən böyük müəmması, alimləri düşündürən əsas məsələ onun yaranması deyil, "ölüm"ü idi.
Tarixçilər hesab edirlər ki, Mohenco-daroda 4,5 min il əvvəl 50 minə yaxın insan yaşayıb. Onlar haqqında məlumat vermək çətindir. Mütəxəssislərin irəli sürdüyü nəzəriyyələrə görə, şəhər əhalisi dravid dil qrupuna daxil olan və müasir Cənubi Hindistanın əhalisinin danışdığı dilə qohum olan bir dildə danışıb, ortaboy və qarabuğdayı olublar. Pakistanlı tarixçi arxeoloq Barkat Əli Şeyx bildirir ki, "şəhərin tarixi mövcuddur, yazılıb, lakin oxunmayıb. Mohenco Daronun salnamələri bu günə qədər də oxunmayıb. Arxeoloqlar üzərində allahların, insanların, heyvanların rəsmi olan və qəribə simvollarla yazılmış çoxlu sayda gil lövhələr aşkara çıxarıblar". Xatırladaq ki, Mohenco-Darodakı qazıntılardan yüz il vaxt keçib. Müasir analizlər göstərir ki, qədim şəhərin ərimiş fraqmentləri çox böyük temperaturda, ən azı 1500 dərəcədə baş verib. Tədqiqatçılar həm də bütün evlərin yerlə bir olduğu zaman episentrin dəqiq dairəsini müəyyən ediblər. Mərkəzdən əyalətlərədək dağıntılar getdikcə azalır. Daha bir vacib detal: məhz Mohenco-Daro rayonunda tapılan onlarla skeletin radioaktivliyi normadan 50 dəfə çox olub!
Tədqiqatçı Herman Kilke hesab edir ki, şəhər arilərin hücumu nəticəsində dağlıb.
Ussuri çayı
Ussuri (Mancur dilində - Qara ) — Primorsk diyarı və Xabarovsk diyarı ərazisindən və Çinin Xeylunszyan vilayəti ərazisindən axır. Amur çayının sağ qolunu təşkil edir. Çay böyük məsafədə Rusiya və Çin sərhəddindən keçir.
Coğrafiyası
thumb|left|Ussuri Uzunluğu 897 km, hövzəsinin sahəsi 193 000 km² təşkil edir. Çayın mənbəyi Olqinski rayonu ərazisində yerləşir. Çayın mərkəzində çoxlu sayda kiçik adalar vardır.
Kazakeviçevi kəndi (Xabarovskiy rayonu) ərazisində dayaz Kazakeviçeva axarına tökülür. Burada isə axar Amur axarı adı altında Amur çayına tökülür. Xanka gölü ilə Ussuri çayını Sunqaça çayı birləşdirir. Çayın mərkəzində ən iri ada Kutuzov adasıdır.
Qolları
Sol qolları: Arsenevka, Draquçina, Sunqaça, Mulinxe, Naolixe.
Sağ qolları: Juravlevka, Böyük Ussurka, Bikin, Şivki, Bira, Xor, Kiya, Çirki.
Rusiya
thumb|left thumb| thumb|
Çinə aid hövzədə Xutou və Jaoxe yaşayış məntəqələri vardır
Əhəmiyyəti
Çaydan su təhcizatında istifadə edilir. Sahillərinfə meşə tədarükünü həyata keçirən zavod fəaliyyət göstərir. İstər Sovet istərsə Rusiya dönəmində gəmiçilikdə istifadə edilməmişdir.
Xəzərlər
Xəzərlər ( (kuzarim), (xazar),  (xazaroy), , ) – əsasən Şimali Qafqazda və Volqaboyu ərazidə yayılmış, bir çox türk mənşəli xalqların etnogenezinin formalaşmasında iştirak etmiş qədim türk tayfalarından biri.
Tarixi
Müxtəlif tarixlərdə xatırlanan xəzər boyları haqqındakı məlumatlar min ildən artıq bir dövrü əhatə edir və belə böyük zaman kəsiyində onların yayıldığı ərazilərin zaman-zaman dəyişdiyini nəzərə almayan bəzi Orta əsr salnaməçiləri və son iki əsrdə xəzər məsələsi ilə məşğul olan bəzi alimlər müəyən yanlış fikirlər söyləmişlər. Hətta, vaxtilə ayrı-ayrı alimlər xəzər boylarını abxaz, gürcü, erməni (hay), osetin, fin, rus və başqa xalqlara aid etmişlər, ancaq xəzər problemi dərindən öyrənildikcə tarixi gerçəklikdən uzaq olan belə fikirlər gündəlikdən çıxmışdır, lakin xəzərlərin türk olması artıq şübhə doğurmasa da, onların hansı türk dialektində danışması və ilkin yurdu barədə mübahisələr hələ də davam edir.
Xəzər dövləti güclü olduğu dönəmlərdə onun hüdudları indiki adları ilə desək, qərbdə Azov dənizi, Krım və Dnepr çayı, şimalda Kiyev, Kazan şəhəri, şərqdə Volqa çayının şərq sahilləri, cənubda Dağıstan və Qafqaz dağları idi. Bəzi dövrlərdə isə cənubda Azərbaycanın bir çox bölgəsi də Xəzər dövlətinə tabe olmuşdur. Başqa-başqa etnik tərkibli əhalidən ibarət olan belə böyük əraziləri əsrlərlə nəzarət altında saxlamaq olduqca çətin idi, lakin xəzərlərin hərbi manevr bacarığı o qədər qüvvətli idi ki, tabeliyində olmayan xalqlardan da xərac alırdı. Hətta Bizans və Sasanilər kimi imperiyalar da Xəzər xaqanlığına vaxtaşırı xərac verirdi. Təsadüfi deyil ki, Xəzər tarixini tədqiq edən S. S. Boquş hələ keçən əsrin əvvəlində bu sözləri deyirdi: "Xəzərlərin hökmranlığı bir neçə əsr Kaspi və Qara Dənizdən Baltik dənizinə qədər duyulmuşdur".
Əsrlərlə davam edən Sasani-Bizans müharibələri əsas tranzit yolların Xəzər dövləti ərazisindən keçməsinə səbəb olduğundan İran, Hind və Çindən Avropaya gedən yollara xəzərlər nəzarət edir, İpək yolundan əldə etdikləri çoxlu vergi rüsumundan muzdlu əskərlərdən ibarət böyük ordu saxlaya bilirdilər. Ölkədə çoxlu yaşayış məskəni və şəhərlər salınırdı. Tarixçilər bunların sırasında İtil, Səməndər, Biləncər, Sarkel, Kerç, Suvar, Bulqar, Baqandı və başqa şəhərlərin adını çəkir. Bəzi şəhərlərin adı yazanın dilindən asılı olaraq, fərqli verilir. Məsələn, Tamatarxa (yunan) – Tmutarakan (rus). Bəzən də şəhərin adı yazılan dilə kalka şəklində tərcümə edilir; VIII əsrdən Xanbalık adlanan əvvəlki Saraşen (ağ qala) şəhəri ərəbdilli mənbələrdə al-Bayda (ağ şəhər) kimi verilmişdir.
Xəzər xaqanlığının Xəzər dənizinin quzey-batı yaxasında formalaşması da təsadüfi deyildi. Xəzər dənizi (gölü) tarix boyu türk boylarının əhatəsində olduğundan Oğuz xandan tutmuş, saqa-qamər, manna və alban elbəylərinin, göy-türk və xəzər xaqanlarının, Çingiz və Əmir Teymurun da qurduğu imperiyaların ortasında yerləşirdi. Başqa xalqlardan fərqli olaraq, türk tayfaları min illər boyu bu dənizin başına dönə-dönə fırlanmış, onun hüdudsuz dəniz deyil, böyük göl olduğunu görmüşlər. Bu dəniz-göl əsasən sahilində yaşadığı boyun adı ilə tanınmışdır:
Xəzərlərin özü isə bu dənizi Xəzər deyil, Qurqan adlandırmışdır.
Tarixi mənbələrə görə, gürcü hökmdarı Mirvan (e.ə.167-123) xəzər hücumlarından qorunmaq üçün Dəryal (Dar-yol) keçidində istehkam qurmuşdur. Erməni tarixçisi M. Xorenli (V əsr) yazır ki, II əsrin sonu və III əsrin əvvəllərində (193 və 213-cü illərdə) xəzər və barsil boyları birlikdə Alban ölkəsindən keçib, Ərmən (Ərməniyə) torpaqlarına girdilər. Sasani-Bizans müharibələrində əvvəllər Artsak hökmdarlarına kömək edən xəzərlər III-IV əsrlərdə əsasən Ərmən ərazisində gedən belə savaşlarda daha çox Bizans əsgərlərinə yardım edirdilər və təbii ki, yolları Azərbaycandan keçirdi.
Qərbi Hun imperiyasının tabeliyində olan xəzər boyları Attilanın ölümündən (454) sonra toparlanıb, müstəqil siyasət yeritmək fürsəti əldə etdilər, hətta 457-də yollarındakı sasani qarnizonlarını dağıdıb, İran torpaqlarına endilər və oraları yağmalayaraq, Azərbaycana qayıtdılar. Həmin dönəmdə Kür-Araz bölgələrində möhkəmlənib, İberiya və Ərməniyyə tərəfə basqınlar etdilər.
Bu olaylardan vahiməyə düşən sasanilər hətta Bizansdan yardım istəmək məcburiyətində qalmışdı. Bu dönəmdə Avropanın göbəyində yaranan Avar türk dövləti xəzərləri də öz tabeliyinə almışdı. Xəzərlərin V əsrdə bir müddət Avar dövlətinin tərkibində olması fürsətindən yararlanan sasani şahı Qubad (488-531) onlara qarşı çoxlu istehkamlar inşa etdi. Bəzi mənbələrə görə, guya Dərbəndə qədər belə istehkamlar quruldu.
Attiladan sonra Hun imperiyası ayrı-ayrı hissələrə parçalanır. Bunlardan biri də az müddətdə Avar dövlətinin vassalına çevrilən xəzər toplumu idi. Bu dönəmlərdə Xəzər dənizinin quzey yaxalarındakı xəzər yurdları şərqdə qüdrətli imperiyaya çevrilmiş Göytürk xaqanlığının batı sınırlarını təşkil edirdi və bu səbəbdən xəzər bəyləri ilk çağlarda həmin türk dövlətinin Batıdakı təmsilçisi sifətilə türk-xəzər əlaqələrinin genişlənməsinə, onların dövlətçilik gələnəyindən bəhrələnməyə çalışırdılar. Xəzər toplumunu yönətən bəylərin istəyi yalnız 558-ci ildən sonrakı illərdə gerçəkləşməyə başladı. Nüvəsini xəzər toplumunun təşkil etdiyi mərkəzləşmə ilə başlanan bölgə bəylərinin birləşməsi nəticəsində dövlət qurumları tədricən ərsəyə gəldi, 630-cu ildə Göytürk imperiyasının süqutundan sonra bugünkü güney Rusiya çöllərində yeni qüdrətli bir Xəzər xaqanlığı doğuldu.
Xəzərlərin ətrafında birləşən türk boylarının bir qismi Xəzərin güney və batı yaxaları ilə yuxarı qalxanlar, bir qismi də saqat, hun və avarlardan qalan tayfalar idi: qamər, kabar, kedar, gögər, aqaçəri, hun, ağ hun, qara hun, haylanturk, saraqur, utiqur, kutriqur, bulqar, savir və s. Yəhudi dinini qəbul etmiş Xəzər xaqanı İosif isə yazdığı məktubda xəzərlərə daha yaxın qohum soy saydığı yalnız on boyun adını çəkir, məktubda bunlardan ikisinin adı tam oxunmur:
Uqur, Turis, Avar, Uquz, Biz.l, T.r.na, Xazar, Yanur, Bulqar, Savir
Orduda muzdlu əskərlərdən də istifadə edən xəzərlər mahir döyüşçülər idi. Savaşlarda Böyük Xaqan heç vaxt iştirak etməzdi, döyüşə gedən qoşunun başında şad titulu olan xaqanın oğlu ya da yabgu, eltəbər, tudun kimi yüksək dövlət məmuru, bölgə bəyləri, hakim sülalədən olanlar dururdu. Böyük müharibələr vaxtı isə komandan Xaqan bəy olurdu. Tarixi mənbələrdə deyilir ki, savaşda məğlub olub qayıdanları, xüsusilə Xaqan bəyi böyük cəza gözləyirdi, Böyük Xaqan onun var-dövlətini yağmaladır, özünü də ailəsi ilə birlikdə ictimaiyət qarşısında rüsvay edir, bəzən ölümünə də fitva verirdi.
Sasani-Xəzər münasibətlərində xəzər ordusu zaman-zaman dəyişən mövqe tutmuşdur. Xəzərlərə qarşı farslar davamlı olaraq digər Qafqaz xalqlarından bacarıqla istifadə edirdilər. Ərsaq sülaləsi dövründə daha çox Bizansa qarşı birgə vuruşan xəzərlər, sasani sülaləsi vaxtında əksər hallarda Bizansın müttəfiqi kimi çıxış edirdi. Bu siyasət xəzərlərin Güney və Quzey Azərbaycandakı maraqlarına uyğun qurulur, Azərbaycanda nüfuz dairəsini artırmaq istəyənlərə qarşı olurdu. Məhz, Bizans-Xəzər ittifaqı sasani dövlətini çökdürüb, 627-ci ildə birdəfəlik məhv etdi, bundan sonra özünə gələ bilməyən sasanilər bir neçə il sonra isə islam ordularının tapdağı altına düşdülər.
Xəzər-ərəb qarşıdurması 652-ci ildən başalndı. Xilafətlə eyni dönəmdə qüdrətli dövlətə çevrilən Xəzərin əsas maraq dairələri Avropaya yönəlsə də, hələ bir neçə əsr Azərbaycanda ərəb-xəzər savaşları səngimədi, gah ərəb əskərləri Dərbəndə, Biləncəriyə qədər qalxdı, gah da xəzər döyüşçüləri Ərdəbilə, Mosula, Ərmənə qədər endi. Tarixi mənbələrdə deyilir ki, xəzər xaqanının oğlu Barcil 730-cu ildə Ərdəbili tutur, Azərbaycan – Ərməniyyə hakimi Cərrahı və müsəlman əskərləri öldürür. Bundan sonra Albaniya bölgələrində müxtəlif dəstələrə ayrıldıqlarından ərəblərin əks-hücumu başarılı olur, hətta Barcil Muğanda əsir düşmək təhlükəsi qarşısında qalır. Yeri gəlmişkən, qeyd edək ki, Barcilin bu yürüş marşrutunu şərh edən bəzi xəzərşünaslar Güney Azərbaycanı deyil, yalnız Quzey Azərbaycanı göstərirlər. Məsələn, xəzərlərə aid br neçə kitab yazmış arxeoloq-tarixçi S. A. Pletneva İosif xaqanın yəhudi əlifbası ilə yazılmış məktubundakı D.ralan və Ar.d.vil şəklində verilən yer adlarından birinin Dəryal keçidi, digərinin isə guya Qafqaz Albaniyası ərazisində yerləşən Ardebil olduğunu yazır. Xəzərlər quzeydə qurduqları imperiyanın sınırları içinə çəkiləndən sonra da Güney Azərbaycan əhalisi bir müddət ərəblərə qarşu vuruşdu. Yalnız Babək öləndən sonra Azərbaycanda ərəb ekspansiyası başa çatdı.
Xəzər dövləti X əsrin ortalarından artıq son illərini yaşayırdı. Xəzər dənizinin o biri başındakı türk toplumu içində yaranmaqda olan yeni Səlcuq hegemonluğu Xəzərin bu başındakı türk dövlətinin mövcud uluslararası hərbi-diplomatik rolunun əhəmiyətini azaldırdı. Yuxarıda rus knyazları güclənib, Xəzər bölgələrinə vaxtaşırı hücumlar edir, doğudan axınla gələn kuman-qıpçaq boylarının təzyiqi güclənir, hakimiyətdə bir-birinə qarşı, əhalidə isə hakimiyətə qarşı artan narazılıqlar da öz nəticəsini verirdi.
Xəzərlər artıq yeni minilliyə dövlətsiz keçdilər. Xəzər imperiyasından geniş ərazilərdə qalan türk boylarından bəziləri yeni gələn kuman-kəngər-qıpçaq soydaşlarına qarışdı, dillərinə yeni qıpçaq elementləri daxil oldu. Eyni boydan bəziləri aralı düşüb uzaqda, bəziləri də bir-birinə yaxın bölgələrdə qaldı. Xəzər toplumundakı xristian qaqauz boyu Moldova və Polşada, müsəlman kumuk, qaraçay-balkar boyları Xəzər dövlətinin tərkibindəki qafqazdilli (çeçen-inquş, abxaz, avar, lak, dargin, kabardin, adıq, çərkəz və s.) və irandilli (osetin) qonşuları ilə yanaşı Xəzər-Azaq-Qara dəniz arasında, Şimali Qafqaz dağlarının ətəklərində yaşayır. Yəhudi xəzərlərin bir qismi Krımda qaldı və bura XI-XVI əsrlər boyu İtaliyada Xazariya//Qazariya kimi tanındı. Onların bir qismi də indi karay (karaim) adı ilə Polşa və Litvada yaşayır. Yəhudi xəzərlərin bir hissəsi Azərbaycanın quzey bölgələrinə qayıtdı. Aral ətrafı bölgələrdə oturan və xəzər türkmənləri kimi tanına boyun başçısı Yabğunun soyundan törəyənlər də Səlcuq imperiyasını qurdular. Xəzər toponimi Azərbaycandan Anadoluya qədər yayılmışdır. Türkiyədə bunların çoxu yeni adlarla əvəz olunsa da, bəziləri hələ də qalır:
Xəzərlərin ilkin vətənin hara olması da elmdə mübahisəli olaraq qalmaqdadır. VI əsrdə Efesli İohann bu yurdun Skitiya olduğunu, yəni Xəzər dövlətinin ərazisini göstərir. Bizans tarixçisi Feofan Nikifor isə xəzərlərin böyük xalq olduğunu və onların Berziliya ölkəsindən çıxdığını deyir.
Nikiforun dediyi Berziliyanın Dağıstandan yuxarıda olması mümkündür, çünki oralarda xəzərlərə ən yaxın barsil türk tayfaları yaşamışdır, lakin bura hər iki boyun ilkin ata yurdu yox, ikinci ata yurdu ola bilər. Doğrudur, bəzi tarixi qaynaqlar barsilləri hun və bulqar boyları içində verir, lakin Moisey Xorenli xəzər – barsil birləşməsindən danışır.
Xəzərlər və Azərbaycan türkləri
Xəzərlərin Şimali Qafqaza nə vaxt gəlmələri haqqında müxtəlif mülahizələr mövcuddur. İlk dəfə tarixçi Movses Xorenlinin "Ermənistan tarixi" əsərində 3-cü əsrin 1-ci yarısında Dərbənd keçidindən keçərək Qafqaz Albaniyasına hücumları, habelə alban tarixçisi Movses Kalankatlının "Alban tarixi" əsərində Sasani hökmdarı II Şapurun dövründə baş vermiş hadisələrlə əlaqədar adları çəkilir. Xəzərlər dəfələrlə Sasanilərin və Bizansın tabeliyində olan Cənubi Qafqaz torpaqlarına hərbi yürüyüşlər etmiş, onların müəyyən bir hissəsi Azərbaycan ərazisində məskunlaşmışdır. Mənbələrin məlumatına görə, Sasani hökmdarı Xosrov Ənuşirəvan 10 min xəzər ailəsini Azərbaycana köçürtmüşdü. 6-cı əsrin son rübündən Xəzərlər Türk xaqanlığının tərkibinə daxil oldular. 7-ci əsrin 20-ci illərinin sonunda İran-Bizans müharibələrində Bizansın müttəfiqi kimi Cənubi Qafqaza yürüş etmiş türk qoşununun əsas hərbi qüvvəsini Xəzərlər təşkil edirdi.
7-ci əsrin ortalarında Qərbi Türk xaqanlığının süqutundan sonra Aşina türk nəslinin başçılıq etdiyi xəzər tayfa birliyi Cənub-Şərqi Avropa çöllərində erkən feodal dövləti olan müstəqil Xəzər xaqanlığının əsasını qoydu. Bu dövrdən Cənubi Qafqaz, xüsusilə Azərbaycan uğrunda təqribən yüz ildən çox davam edən xəzər-ərəb müharibələri başlandı. Azərbaycan torpaqları dəfələrlə əldən-ələ keçdi. Ərəb canişinləri əsir alınmış Xəzərləri ailələri ilə birlikdə Azərbaycanda yerləşdirirdilər. 965-ci ildə Kiyev knyazı Svyatoslavın Xəzərin paytaxtı İtili dağıtması və oğuzların hücumu Xəzər xaqanlığını zəiflətdi və onun süqutuna səbəb oldu. Xəzərlərin əsas məşğuliyyətləri köçəri maldarlıq idi. 8-ci əsrdən əhalinin bir hissəsi oturaq həyata keçərək, əkinçilik və bağçılıqla məşğul oldu. Xəzər xaqanlığı dağıldıqdan sonra Xəzərlər müxtəlif türk xalqları ilə qaynayıb-qarışdılar. Xəzər dənizinin adı Xəzərlərlə əlaqədardır. Ordubad rayonundakı Xəzəryurd dağ adından görünür ki, Xəzər ailələri bu bölgədə də yaşamışlar.
Azərbaycan türklərinin etnogenezində və Azərbaycan dilinin (Azərbaycan türkcəsinin) formalaşmasında xəzərlərin böyük rolu olmuşdur. Təsadüfi deyil ki, dilçi Elbrus Əzizov müasir Azərbaycan dilinin bəzi dialektlərinin yaranmasını xəzərlərlə bağlamışdır. Eramızın ilk əsrlərindən başlayaraq xəzərlər Şimali Qafqazdan mütəmadi olaraq Qafqaz Albaniyası ərazisinə yürüşlər edirlər. VIII-IX əsrlərdə Xəzər-ərəb müharibələrinin əksəriyyəti də məhz Azərbaycan ərazisində baş vermişdi. Bunların nəticəsində xəzərlərin bir hissəsi tədricən Azərbaycan ərazisində məskunlaşmışdır. Azərbaycanda Xəzərdağ (Füzuli rayonu), Xəzəryurd (Ordubad rayonu), Xəzər-yaylaq (Lerik rayonu) toponimləri xəzər etnonimini saxlamışdır. Qiyasəddin Qeybulayev qeyd edir ki, Azərbaycandakı Tərnəvit, Ulaşlı, Kəbirli, Qaraçorlu və b. toponimlər xəzərlərin tərnə, kulas, kəbər və karaçor tayfalarının məskunlaşdığı yerlərdir.
XX əsrin ortalarında xəzərlər haqqında Təbərinin məlumatını şərh edən akademik B. Dorn yazır: "İslamdan öncə Xəzər Dərbəndi ifadəsi Azərbaycanın güneyində Rey ilə İrak arasındakı şəhəri bildirir" Təbəriyə görə, xəzərlərlə vuruşan Xosrov Ənuşirəvan onlardan 10 minini Azərbaycanda yerləşdirdi. VI əsrin ikinci yarısındakı olaylardan bəhs edən əl-Bəlazuri hələ Ənuşirəvanın (531-579) vaxtında "xəzər axınının Dineverə qədər uzandığını, Cürzan və Erranın bu dönəmdə xəzərlərin əlində olduğunu" söyləyir və məhz bu sasani şahının xəzərlərlə qohumluq əlaqəsi qurmağa cəhd etdiyini deyir.
Xilafət orduları ilə VII əsrin ortalarında qarşılaşan xəzərlərin xeyli hissəsi əvvəl Kürdən yuxarı, sonralar isə Dərbənddən yuxarı çəkilməli oldu. Lakin İslam dövründə də onlar Azərbaycanı tam tərk etmədilər. Xəzər-ərəb qarşıdurması başlayanda Arazdan yuxarı bir sıra bölgələr və Gürcüstanın bir hissəsi xəzərlərə tabe idi. Əl-Bəlazuri qeyd edir ki, Böyük Boğa vaxtında Şamxor şəhəri yenidən quruldu və buraya xəzər əhalisi yerləşdi Qəbələni Xəzər adlandıran həmin tarixçi qeyd edir ki, 737-ci ildə də Mirvan 40 min xəzəri Samur-Şabran arasında yerləşdirdi. Bəzi türk boylarının xəzərləri sabir adlandırması (əl-Məsudi) faktını da nəzərə aldıqda və o dönəmdə Aran-Şirvan bölgəsində 100 min sabir ailəsinin (yarım milyon xəzər) yaşadığını xatırladıqda, onda bugünkü Azərbaycan türklərinin formalaşmasında xəzər faktorunun önəmin aydın olur.
Xəzər tarixində qədimə endikcə onların Azərbaycanla bağlılığı artır. Xəzərlərin Azərbaycandan şimala getməsini arxeoloji dəlilər də təsdiqləyir. Arxeoloqların Dağıstanda apardıqları tədqiqatlar göstərir ki, əvvəllər burada olmayan yeni tipli maddi mədəniyyət növü Miladdan öncəki minillikdə, əsasən VII – IV əsrlərdəki bəzi silah növləri, lüləyli su dolçası, atçılıqla bağlı fərqli nəsnələr nümunəsi Cənubi Qafqazdan gətirilmişdir. Xəzər arxeoloji mədəniyyətinin tədqiqatçısı S. A. Pletneva yazır ki, Aktaş çayının qolu Yarıksu kənarında salınmış Azar (Xazar)-qala m.ö II – m.s IX əsrlər boyu fasiləsiz mədəniyyət qatları ilə seçilir.
Ərəblərin Azərbaycana ayaq açdığı ilk çağlarda "Araz qırağındakı Beyləqanda bir kəndlinin xəzər dilində səlis danışması" (əl-Kufi) faktı xəzərlərin danışdığı dilin o dövrdə xalq arasında geniş yayıldığını göstərir. "Kartli tarixi" abidəsi həmin çağda Tiflisdə danışılan dillər sırasında xəzərlərin dilini (xazaruli) də qeyd edir. Bu deyilənlər "Azərbaycan və tabeliyindəki bölgələr xəzər məmləkətidir" (Təbəri) fikrinə haqq qazandırır və xəzərlərin ilkin ata yurdunu məhz Azərbaycanda axtarmağa istiqamət verir. Maraqlıdır ki, İosif xaqan Xəzər dənizinin adını Xəzər deyil, bu dənizin güney sahilində yaşayan boyların adı ilə Qurqan adlandırır. Bu da göstərir ki, xəzərlər quzeyə saqa boyları ilə və onlardan bir neçə əsr sonra Güney Azərbaycandan getmişlər. Burada xəzər adının azər şəklində işlənən variantı da köməyə gəlir.