cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kiran
Digər mənbələrdə
Azad şəhəri (Naxçıvan tüməninin Azad-Ciran nahiyyəsinin mərkəzi), onun yeri və məhsulları haqqında məlumat fars coğrafiyaşünas Həmdullah Qəzvinin (1281–1350) "Nüzhət əl-qülub" əsərində verilir. Teymurləngin yürüşü ilə bağlı hadisələrlə əlaqədar olaraq Kiran və Azad şəhərləri Nizaməddin Şaminin "Zəfərnamə" əsərində qeyd edilir.
Naxçıvan və onun ətrafındakı yaşayış məntəqələrinin monqolların yürüşü zamanı vəziyyəti haqqında məlumat fransız səyyahı rahib Gilom de Rubrukun "Şərq ölkələrinə səyahət" əsərində verilir.
Monqolların yürüşündən sonra Kiran şəhəri yazılı mənbələrdə qeyd edilmir. Yaxınlıqdakı Azad şəhərinin adı ilə birlikdə Kiran şəhərinin də adı həmin şəhərlərin yerləşdiyi Azadciran nahiyyəsinin adında istifadə olunur. Səfəvi şahlarının Matenadaranda saxlanan fərmanlarında Azadciran nahiyyəsi və onun kəndləri haqqında çoxlu sayda müxtəlif məlumatlar verilir.
Arxeoloji qazıntılar
300px|thumb|right|Arxeoloji qazıntılar zamanı Xarabagilandan aşkar edilmiş orta əsrlərə aid [[ipək parça qalığı, Azərbaycan Tarix Muzeyi]] Naxçıvan ərazisindəki ən əhəmiyyətli orta əsr arxeoloji abidələrindən biri olan Xarabagilanın tədqiqinə XIX əsrin sonlarından başlanılmışdır. 1896-cı ildə Xarabagilanı ziyarət etmiş arxeoloq Karl Dumberq, abidə ərazisindən ərəb yazılı iki daş plitəni Qafqaz muzeyinə (hazırda Gürcüstan Milli Muzeyi) aparmışdır. XX əsrin əvvəllərində E. Lalayan Xarabagilan ərazisində qısa tədqiqat işləri aparır. "Moskva arxologiya cəmiyyətinin Qafqaz bölməsinin Xəbərləri"ndə Lalayan tərəfindən tərtib edilmiş alboma çoxlu sayda üzəri yazılı məzar daşları və Xarabagilan şəhərinin xarabalıqlarının fotolarının daxil edilməsi haqqında məlumat verilir.
Xarabagilan ərazisində ilk arxeoloji tədqiqatlar 1913-cü ildə Moskva arxologiya cəmiyyətinin Qafqaz bölməsinin üzvü S. V. Ter-Avetisyan tərəfindən aparılmışdır. Belə ki, 1912-ci ildə Düylün Bəylər kəndinin Eyvazoğlu soyadlı sakini təsərrüfat xarakterli qazıntı zamanı 500 qızıl sikkə ilə doldurulmuş saxsı küp aşkarlamış, bundan sonra Ter-Avetisyan ərazidə qazıntılara başlamışdır. Tədqiqatlar nəticəsində üzə çıxarılmış bütün maddi-mədəniyyət nümunələri Qafqaz muzeyinə təhvil verilmişdir. Yuxarı Aza kəndində qərargah yaratmış Ter-Avetisyan bir neçə gün davam edən tədqiqatlar zamanı şəhərin ümumi topoqrafiyası, həmçinin şəhər ərazisində yerləşən müxtəlif tikililərin xarabalıqları ilə tanış olmuş, eni zamanda ətrafdakı Aşağı Aza və Darkənd kəndlərindəki abidələrə baxış keçirərək onların ümumi təsvirini vermişdir. Ter-Avetisyan Xarabagilan ərazisində ətraflı ölçmə işləri apararaq planlar tərtib etmiş, bir neçə şəkil şəkmiş və səkkiz sahədə kiçik qazıntı həyata keçirə bilmişdir. Arxeoloqun Xarabagilandan aşkarladığı palıd tabut və üzəri oyma işləməli olan qoz lövhələri Qafqaz muzeyinə göndərilməsi üçün Yuxarı Aza kəndinə göndərilsə də, 1914-cü ildə Avstriya-Macarıstan imperiyasının Rusiya imperiyasına müharibə elan etməsindən sonra tədqiqatlar dayandırılaraq heyət təcili geri çağırılmış, buna görə də həmin artefaktlar itirilmişdir.
1926-cı ildə Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin Naxçıvan şöbəsi, Azərbaycan Arxeologiya Komitəsinə məlumat verərək, Yuxarı Aza kəndi yaxınlığındakı Xarabagilan ərazisində arxeoloji qazıntılar aparmağı planlaşdırdığını bildirir və komitə üzvlərindən bir nəfərin qazıntı sahəsinə göndərilməsini xahiş edir. 1926-cı ildə V. M. Sısoyev Xarabagilanda yoxlanış qazıntılarına başlayır. Bu qazıntılar zamanı abidə ərazisində bir neçə məzar açılaraq öyrənilir, Xarabagilan və ətraf ərazilərin qısa təsviri verilir. Bu qazıntılar zamanı mis və dəmir məmulatları, ərəb yazılı saxsı qab qırıqları, tikili karnizindən ərəb yazılı alebastr qırıqları, şüşə qolbağlar, saxsı su borularının qalıqları, parça qalıqları və sair artefaktlar aşkarlanaraq Azərbaycan Dövlət Muzeyinə təhvil verilmişdir.
V. M. Sısoyevin tədqiqatları əsasən mavzoley və sərdabələrdə aparıldığından abidənin mədəni təbəqəsinin qalınlığını müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdır. V. M. Sısoyevlə birlikdə qazıntılarda iştirak etmiş epiqrafist İ. Əzimbəyov Xarabagilanın aşağı hissəsində aşkarlanmış iki məzar daşı və alebastr hissələrindəki yazıları tədqiq etmişdir.
1927-ci ildə Azərbaycan Arxeologiya Komitəsinin verdiyi mandat əsasında Xarabagilan ərazisində S. V. Ter-Avetisyanın rəhbərliyi Qafqaz Tarix-Arxeologiya Komitəsinin ekspedisiyası qazıntılara başlamışdır. Qazıntılardan əvvəl ekspedisiya üzvləri abidənin yerləşdiyi ətraf ərazilərə baxış keçirmişdir. Darkənd kəndinin mərkəzində yerləşən qədim məscidin xarabalıqları, həmçinin kənddən 1 km aralıda yerləşən türbələr ekspedisiya üzvlərinin diqqətini çəkmişdir. V. M. Sısyoyev kimi, S. V. Ter-Avetisyan da yalnız qəbir abidələri və türbələrin tədqiqi ilə kifayətlənmişdir. Tədqiqatçının əsas məqsədi şəhərin planının tərtib edilməsi idi. Buna baxmayaraq, Ter-Avetisyan yalnız sitadel və şəhər mərkəzinin planını tərtib etməyə müvəffəq olmuşdur. Qafqaz Tarix-Arxeologiya İnstitutunun ekspedisiyasını fəaliyyətinin nəticələri 1928-ci ildə çap edilmişdir.
1977-ci ildə qazıntılar sitadel yaxınlığındakı şəhristanın ikinci məhəlləsində aparılmışdır. Bu qazıntılar nəticəsində yaşayış binaları üzə çıxarılmış və təmizlənmişdir. 1978-ci ildə həmin ərazidə qazıntıların genişləndirilməsi nəticəsinə evin daha yeddi otağı və ikinci mərtəbəyə aparan daş pilləkən, üç təndir və giriş tağı aşkar edilmişdir. Abidənin statiqrafiyasının tədqiqi nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, birinci mədəni təbəqə XIII–XIV əsrləri, ən aşağı mədəni təbəqə isə IX–XII əsrlərə aiddir. Statiqrafik məlumatlar abidə ərazisindən aşkar edilmiş sikkələr və saxsı materiallarının xarakterləri ilə də təsdiqlənmişdir. Bu ərazidə aşkar edilmiş yaşayış kompleksi, yaşayış məhəllələrinin sıxlığını və memarlıq xarakteri baxımından monqolların yürüşündən əvvəlki yaşayış evlərinin sıxıcı xarakterini aşkara çıxarmışdır.
1980-ci ildə AMEA Tarix İnstitutu tərəfindən təşkil edilmiş və Q. M. Aslanovun rəhbərlik etdiyi Xarabagilan ekspedisiyası şəhər ərazisində qazıntılara başlamışdır. Ekspedisiya üzvləri Xarabagilanın şəhər mərkəzində və yaxınlıqdakı Muncuqlutəpə nekropolunda qazıntılar aparmışdır. Ümumilikdə orta əsr şəhəri ərazisində 5000 m2 ərazidə qazıntı aparılmışdır. Bu tədqiqatlar nəticəsində çoxlu sayda yaşayış binaları, türbələr və karvansara aşkara çıxarılaraq təmizlənmişdir. Ekspedisiyanın Muncuqlutəpə nekropolunda üzə çıxardığı hurri möhürü və xəncəri, xarakterik tipli keramik qablar Xarabagilanın e.ə. VI–IV və e.ə. IX–VI əsrlərə aid mədəni təbəqəsini tədqiq etməyə imkan vermişdir.
1982–1984-cü illərdə Kiran karvansarası ərazisində qazıntı işləri davam etdirilmişdir. Nəticədə orta əsrlərə aid karvansara kompleksinin 28 otağının hamısı və daxili həyəti təmizlənmişdir. Bu karvansaranın tədiq edilməsi Azərbaycan ərazisindəki erkən orta əsr karvansaralarının xarakterik xüsusiyyətlərini müəyyən etməyə imkan vermişdir.
Təsviri
Xarabagilan xarabalıqları yeddi təpə üzərində yerləşir. Bu təpələrin hamısı şimal və şimal-şərq istiqamətində bir-birindən yuxarıda düzülmüşlər. Onların cənub və cənub-qərb tərəfi iri kanyonla əhatələnib. Cənubdan qədim şəhərin xarabalıqlarına mənzərə açılır.
Xarabagilanın sitadeli şəhərin cənub-şərq tərəfində yerləşən təpənin ellips formalı düz yüksəkliyindədir. Sitadelin cənub və şərq tərəfləri sərt yarğanla yekunlaşır və hündürlüyünə görə təpənin qərb tərəfini (170–180 metr) geridə qoyur. Qərb tərəfdən müdafiə divarlarının pilləkənvari qalıqları, xarabalıqların yuxarısında isə sitadel görünür. Sitadel müdafiə qüllələri zənciri ilə əhatə olunmuşdur. Şimal-qərb tərəfdən sitadelə, qayada yonulmuş və 200 pillədən artıq hissəsi dövrümüzə çatmış pilləkən aparır. Pilləkəmlər qala divarlarının 7–12 sıra hörgüsünə kimi qalxır ki, bu da bəzi yerlərdə 2 metrə qədər hündürlük deməkdir.
Sitadelin mərkəzi hissəsində iki su kəhrizi vardır. Yerli daşdan inşa edilmiş kəhrizlər 8–12 sıra hörgüdə saxlanmışdır. Kəhrizlərdən biri iki dördbucaqlı otaqdan ibarətdir. Daha böyük olan ikinci kəhriz isə xaçvari planda inşa edilmişdir. Cənub şərq tərəfdən həmin kəhrizə enişi kiçik daş pilləkən təmi edir. B. İbrahimov ehtimal edir ki, kəhrizlərin hər ikisinin üstü günbəzlə örtülmüşdü.
Sitadel tikililərinin inşası zamanı yerli daşla yanaşı kərpic və alebastr da istifadə edilmişdir. Xarabalıqlar arasında aşkarlanmış çoxlu sayda bişmiş kərpiclər və alebastr karniz qalıqları (bəzi hallarda üstü yazılı) da bu iddianı təsdiq edir.
Şəhərin şərq qurtaracağında, sitadelin aşağı tərəfində müdafiə divarlarının və qüllələrin qalıqları görünür. Sitadeldən kifayət qədər böyük olan bu qala divarları (şərq müdafiə divarı) kiçik bir təpə üzərində başlayaraq dərin yarğanı keçir və sitadelin qərb qurtaracağına çatır. Buradan şəhərin müdafiə divarlarının ikinci qatı başlayır (cənub-şərq müdafiə divarı). Şəhər xarabalıqlarının qalan hissəsi iki dağ silsiləsi üzərində yerləşir və cənubdan başlayan həmin hissələr şimala doğru inkişaf etdikcə daha da yüksəkləşir. Bu silsilələrin aşağı hissələri üzərində şəhər məhəllələri yerləşən kiçik təpələrdən təşkil olunmuşdur.
Birinci məhəllənin xarabalıqları sitadelin qərb tərəfində kişik təpə üzərində yerləşir. Burada divarları yerli qaya daşı və çaydaşı qarışığından inşa edilmiş yaşayış tikililərinin qalıqları dövrümüzə çatmışdır. Həmin evlərin divarları 3–5 sıra tikili səviyyəsində saxlansa da, məhəllənin şimal tərəfində dörd evin zirzəmisi tam şəkildə qorunmuşdur. Həmin məhəllədə ümumilikdə 17 yaşayış tikilisinin xarabalıqları qalmışdır ki, onlar da təpənin bütün şimal tərəfini tutur. Yaşayış tikililərindən 30–50 metr aralıda 6 sərdabənin xarabalıqları yerləşir. Qazılmış torpağın dərinliyində inşa edilmiş xaçvari sərdabələrin divarları daşdan inşa edilmişdir. Yuxarı hissəsi dağıdılmış sərdabələrin hamısı talan olunmuşdur.
Həmin kompleksdən bir qədər aşağıda şəhərin beşinci məhəlləsi yerləşir. Dördüncü və beşinci məhəllələri ayıran şəhər küçəsi qərbə doğru uzanaraq daş kompleksə çatır. Beşinci məhəllənin tikililəri təməlinə kimi dağılmış vəziyyətdə dövrümüzə çatmışdır. Binaların təməl hissələri dağılmış hissələrin materialları ilə örtüldüyündən və qazıntı işləri aparılmadığından beşinci məhəllənin tikililərinin funksiyası haqqında fikir söyləmək mümkün olmamışdır. Həmin məhəllədəki gil-kərpic tikilinin kiçik karvansara olması ehtimal edilir. Həmin bina plan xüsusiyyətləri baxımından ikinci və üçüncü məhəllələr arasındakı hamamın yanında yerləşən karvansarası xatırladır.
Beşinci məhəllənin cənubunda qəbirsanlıq yerləşir. Qəbirsanlığın şimalında – şəhərə yaxın ərazidə türbələr yerəşir. Bir qədər aşağıda isə adi başdaşı və sinədaşından ibarət müsəlman qəbirləri vardır. Şəhərin şimal tərəfində, qala divarlarından kənarda digər bir qəbirsanlıq yerləşir. Həmin qəbirsanlıqda mərmər daşlardan hazırlanmış çoxlu məzar daşları dövrümüzə çatmışdır.
Şəhərin su ilə təminatı iki kanal vasitəsiylə həyata keçirilirdi. Kanallardan biri başlanğıcını Xalıkeşan çayından (eni 1.2 metr), digəri isə Gilaçnaydan (eni 1.8 metr) götürür.
Plan xüsusiyyətləri
Orta əsr Azərbaycan şəhərləri müstəqil məhəllələrdən təşkil olunmaqla, memarlıq-planlaşdırma strukturuna görə üç hissədən ibarət idi: sitadel, şəhristan, rabad. Sitadel şəhərin mərkəzində yerləşməklə ərazinin təbii-coğrafi xüsusiyyətlərindən asılı olaraq, tamamilə və ya qismən qala divarları ilə əhatə olunurdu.
Kiran şəhərinin sitadeli yüksək dağlıq ərazidə inşa edilmişdir. İbrahimov 33 Bir qədər aşağıda yerləşən müxtəlif təpələr üzərində isə şəhər məhəllələri – şəhristan salınmışdır. Şəhristanın qala divarlarından kənarda yerləşən təpə yamacları isə rabad əraziləridir. Xarabagilanın hər üç hissəsi güclü qala divarları ilə əhatə olunmuşdur. Beləliklə, sitadelə çatmaq istəyən düşmən, ilk öncə rabadın, daha sonra şəhristanın qala divarlarını keçməli və qəsri xatırladan sitadelə çatmalı idi.
Şəhristan divarlarının xaricində yerləşən rabad tikililəri sadəliyi ilə seçilir. Əksər ictimai tikililər, o cümlədən hamamlar, dəyirmanlar və karvansaralar rabad və şəhristan məhəllələri arasında yerləşir. Xarabalıqlar arasında şəhərin əsas küçəsini müşahidə etmək mümkündür. Şimaldan cənuba istiqamətlənən bu küçəyə şərqdən birinci və ikinci məhəllələrin qərbdən isə dördüncü və beşinci məhəllələrin küçələri çıxır. Şərq istiqamətindən mərkəzi küçə sitadelə, qərbdən Gilançaya, cənubdan isə Araz çayına aparır. Şəhərin su təminatı saxsı borular, kəhrizlər və kanallar vasitəsiylə təmin edilmişdir.
Kiran şəhərinin xarabalıqları olan Xarabagilan abidəsi 30 hektar əraziyə malikdir. Su hövzələri, küçələr, türbələr, bazarlar, məzarlıqlar və digər ictimai binalar tərəfindən tutulmuş 200 hektar ərazini çıxdıqda yerdə qalan 100 hektar ərazinin evlər üçün nəzərdə tutulduğunu müəyyənləşdirmək olur. Q. M. Əhmədovun fikrincə Beyləqan şəhərində hər hektarda təxminən 120 ev yerləşmişdir ki, bu da Beyləqan şəhristanında 6600 ev anlamına gəlir və şəhristan əhalisinin sayının 40.000-ə çatdığını göstərir. B. İbrahimov qeyd edir ki, əgər bu hesablamanı Kiran şəhərinə də tətbiq etsək, Xarabagilan ərazisində yaşayış evlərinin sayının 12.000-ə, əhalinin sayının isə 60.000-ə çatdığını göstərmək olar.
Kiran qalası
250px|thumb|right|Kiran qalasının divarlarının aşağı hissələri yerli daşlardan, yuxarı hissələri isə çiy kərpicdən inşa edilmişdir.
Kiran şəhərini müxtəlif hissələrdən əhatə edən qala divarlarıdır. Kiran qalasının ən əhəmiyyətli hissəsi sitadeldir. Təbii baxımdan əlverişli ərazidə salınmasına baxmayaraq, sitadel möhtəşəm qala divarları və qüllələrlə əhatə olunmuşdur. Şərq qala divarı şəhər məhəllələrindən əhəmiyyətli dərəcədə aralı inşa edilmişdir. O, bir tərəfdən sitadelin yerləşdiyi təpənin ətəyinə tərəf uzanaraq dərin yarğan ərazisindən keçidi məhdudlaşdırır.
Sitadelin müdafiə sistemində əhəmiyyətli rol oynamış qüllələrindən yeddisi dövrümüzə çatmışdır. Həmin qüllələrdən dördü dördbucaqlı, üçü isə dairəvi formaya malikdir. Kiran qalasının qismən yaxşı saxlanılmış şərq divarları isə 540 metr uzunluğa və altı qülləyə malikdir.
Kiran sarayı
Saray binası düzbucaqlı formaya malikdir. Cənub tərəfi istisna olmaqla, digər tərəflərdən saray binasına müxtəlif kiçik tikililər də birləşir. Saray binasına kürsünün tikilməsində istifadə edilmiş geniş daşlardan hörülmüş iri pilləkən aparır.
Kiran karvansarası
250px|thumb|right|Kiran karvansarasının qalıqları 1970-ci illərdə.
Karvansara Kiran şəhristanının iki, üç və dördüncü məhəllələri arasında yerləşir. Binanın yuxarı mərtəbələri əsasən çiy kərpicdən inşa edildiyinə görə, dağıldıqdan sonra onun yerində kiçik təpə formalaşmışdı. Karvansara kompleksinə daxil olan bütün tikililərin özümü möhkəm qaya üzərində inşa edilmişdir. Özülün ilk hörgü sıraları iri ölçülü qaya daşlarından (40–50 sm) tikilmişdir. Divar yuxarı qalxdıqca daşların ölçüsü də tədricən balacalaşır. Hörgü zamanı birləşdirici maddə kimi yüksək plastikliyə malik gil (2–4 sm qalınlığında) istifadə edilmişdir.
Kiran karvansarasının inşası zamanı şəhərin əksər tikililəri – xüsusilə türbələr üçün xarakterik olan antiseysmik üsul tətbiq edilmişdir. Bu üslubun əsas xüsusiyyəti binanın divarlarının aşağı hissələrinin yuxarı hissələrə nisbətən daha enli inşa edilməsidir. Karvansaranın bütün otaqları planda dördbucaqlı formaya malikdir. İstifadə xarakterinə görə onlar, yaşayış, məişət, anbar və heyvanların saxlanması üçün otaqlara bölünür.
Türbələr
250px|thumb|right|Səkkizbucaqlı Kiran türbəsinin sərdabəsinin tağtavanının görünüşü. Ümumilikdə Kiran şəhəri ərazisində bir neçə türbə aşkarlansa da, onlardan ikisi ərazisində əsaslı arxeoloji qazıntılar və tədqiqat işləri aparılmışdır. Tədqiq edilmiş Kiran türbələrindən biri səkkizbucaqlı, digəri isə dördbucaqlı formaya malikdir. Səkkizguşəli Kiran türbəsi qüllə tipli mərkəzi günbəzli türbələr qrupuna daxildir. Konstruktiv həlli və memarlıq xüsusiyyətlərinə görə türbənin XII əsrin 80-ci illərində inşa edildiyi güman edilir. Səkkizbucaqlı Kiran türbəsi giriş qapılarının həlli və dizaynı, detalların profilləşdirilməsi və künclərin ornamentasiyası, fasad naxışlarının bloklara bölünməsi və konstruktiv bütövlüyü ilə Yusif ibn Küseyr və Mömünə Xatun türbələrinin memarlıq xüsusiyyətlərini təkrarlayır. Bütün bu xüsusiyyətləri nəzərə alan tədqiqatçı B. İbrahimov Səkkizbucaqlı Kiran türbəsinin də Əcəmi Naxçıvaninin əsəri olması ehtimalını irəli sürür.
Dördbucaqlı Kiran türbəsi Kiran şəhristanının dördüncü məhəlləsi yerləşən təpənin enişində, Səkkizbucaqlı Kiran türbəsindən şimal-qərbdə yerləşir. Türbə, qismən yonulmuş yerli daşla üzlənmiş kürsü üzərində ucaldılmış kubu xatırladır. B. İbrahimov qeyd edir ki, abidənin memarlıq xüsusiyyətləri və arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanmış maddi-mədəniyyət nümunələrinə əsasən, Dördbucaqlı Kiran türbəsinin XII əsrin sonları-XIII əsrin əvvəllərində inşa edildiyini ehtimal etmək olar. Dördbucaqlı Kiran türbəsinin divarları xaricdən yerli daşdan, daxildən isə kvadrat formalı (20x20x5 sm) bişmiş kərpiclərdən inşa edilmişdir. Türbənin oxvari tağ formasında həll edilmiş giriş qapısı şərq divarındakı portalda yerləşdirilmişdir. Qapı, şahmat sırası ilə düzlmüş üç kərpic hörgüsündən yaradılmış ¾ sütunlarla əhatələnmişdir.
Yaşayış binası
Xarabagilan arxeoloji abidəsi ərazisində 1977–1978-ci illərdə tədqiq edilmiş Kiran yaşayış binası Kiran şəhərinin mülki memarlığının öyrənilməsi, həmçinin orta əsr Azərbaycan şəhərlərində yaşayış binalarının inşa xüsusiyyətlərinin tədqiq ediməsi baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Arxeoloqlar evin XII əsrin sonu-XIII əsrin əvvəllərində inşa edildiyi qərarına gəlmişlər. Qazıntılar zamanı ev ərazisindən aşkarlanmış Eldənizlər dövrünə aid müxtəlif sikkələr də arxeoloqların qənaətini təsdiqləmişdir.
Zərbxana
Əldә edilmiş numizmatika materiallarına әsasәn Sasani şahı IV Hörmüzün (579–590) adından sikkә zәrb edildiyi mәlumdur. Ərazi cəhətdəm Şәrq ilә Qәrb arasında gedәn ticarәt әlaqәlәrindә әhәmiyyәtli rol oynadığından 14-cü әsrdә fәaliyyәtini bәrpa etmiş vә burada Hülakülərin gümüş dirhәmlәri kәsilmişdir.
Dulusçuluq
Kiran karvansarası (qazıntılar 1976, 1982–1983-cü illərdə aparılmışdır) və sonradan ətraflı tədqiq edilmiş yaşayış binasının (qazıntılar 1977–1978-ci illərdə aparılmışdır) qazıntıları xüsusilə keramika məhsullarının toplanması baxımından məhsuldarlığı ilə seçilmişdir. Xarabagilan qazıntılarından əldə edilmiş keramika nümunələrinin böyük bir hissəsi XII–XIII əsrlərə aiddir. Həmçinin artefaktlar erkən orta əsr keramika nümunələri, nadir hallarda isə XIV–XV əsr keramikasına rast gəlinir.
Kiran keramikası şirsiz və şirli olmaqla (müvafiq olaraq 80% və 20%) iki qrupa bölünür. Şirsiz süfrə əşyaları ümumilikdə şirsiz keramikanın cüzi hissəsini təşkil etməklə IX–XI əsrlərə aiddir. XI–XIII əsrlərdə süfrə keramikası tamamilə şirli olaraq hazırlanır. Şirsiz süfrə qabları – qədəhlər, boşqablar və fincanlar qırmızı gildən hazırlanmışdır. Küpə və vazaların hazırlanmasında isə əsasən yaşımtıl boz gildən istifadə edilmişdir.
Karvansaranın qazıntısı zamanı silindrik formalı iki tava aşkar edilmişdir. Onlardan biri iki, digəri isə bir qulpa malikdir. İkinci tava formasının orijinallığı ilə fərqlənir. Belə ki, onun qulp olmayan tərəfində burun-suzgəc yerləşdirilmişdir. Bu cür burunlu tava Xarabagilandan başqa heç bir yerdə aşkar edilməmişdir.
Xarabagilan qazıntıları zamanı şəhristanın VI məhəlləsindən aşkarlanmış üstü arami yazılı bir qulplu saxsı kuzə şəhərin mədəni həyatının öyrənilməsi üçün böyük əhəmiyyət təşkil edir. Kuzənin boğazından aşağı hissəsinə kimi gövdəsi mürəkkəblə yazılmış arami dilli yazılarla örtülmüşdür. Kuzənin üstü mineral duz qatı ilə örtülüb və həmin təbəqənin təmizlənməsi çətinlik yaratdığına görə yazının tam oxunması mümkün olmamışdır. Kuzə üzərindəki yazıları oxumağa çalışan İ. M. Dyakonov "güc", "cazibə", "və insan həyatı üçün", "bizə zülm etməsinə imkan vermə" kimi söz və ifadələri oxumağa müvəffəq olmuşdur. İ. B. İbrahimov Dyakonovun oxuya bildiyi materiallara əsasən kuzə üzərindəki yazıların dua və ya lənət xarakteri daşıdığını qeyd edir.
Şirli keramika Xarabagilandan aşkarlanmış keramika məhsullarının az bir hissəsini əhatə edir və onun da əsas hissəsi süfrə qablarıdır. Karvansaranın qazıntıları zamanı aşkarlanmış şirli keramika məhsulları, onlar üzərindəki epiqrafika və ətrafdakı sikkələrə əsasən tarixləndirilmişdir. Xarabagilandan aşkarlanmış şirli qablar ornamentlərinin çoxnövlüyü və zənginliyi ilə seçilir. Əksər hallarda həndəsi və nəbati naxışlar istifadə edilir. Kiran keramikasının həndəsi naxışları üçün simmetriklik və detalların dəqiq işlənməsi xarakterikdir. Q. A. Ciddi bunu şəhər mədəniyyətinin yüksək inkişaf səviyyəsinə çatması ilə izah edir.
Metalişləmə
Keramika məhsulları ilə müqayisədə Xarabagilan qazıntıları zamanı aşkarlanmış metalişləmə məhsulları say baxımından azlıq təşkil edir. Kiran metal məmulatları əsasən məişət və bəzək əşyaları nümunəsində öyrənilmişdir. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkarlanmış metal əşyalarının əksəri mis və tuncdan hazırlanmışdır.
Xarabagilan qazıntıları zamanı iki növ bilərsizklər aşkarlanmışdır. Onlardan ən geniş yayılanı iki və ya üç tunc kəndirin bir-birinə hörülməsi ilə yaradılmışdır. Azərbaycan ərazisində bu cür bilərziklər Beyləqan qazıntılarından da əldə edilmiş və XI–XIII əsrlərə aid edilmişdir. İkinci növ bilərziklə nazik mis lövhələrdən hazırlanmaqla üzəri oyma naxışlarla bəzədilmişdir.
Xarabagilan memat məmulatı arasında mis sinəlik və tunc amulet xüsusi diqqət cəlb edir. Tökmə yolu ilə hazırlanmış və dörd çıxış yeri olan yaxalıq lövhəsi oturmuş bayquşu xatırladır. Tökmə yolu ilə hazırlanmış tunc amuletin bir tərəfi düzdür, digər tərəfində isə sürünən heyvan təsviri vardır. Metal əşyalar arasında üç güzgü vardır və onlardan ən böyük olanı ürək formasındadır. Güzgünün kənarları düymə formalı çıxıntılarla bəzədilmişdir.
Kiran metal məmulatları arasında bütöv qablar olmasa da, müxtəlif qab hissələri aşkar edilmişdir. Onlardan mis dolçanın zoomorf burunu diqqət cəlb edir. Tökmə yolu ilə hazırlanmış və bir-birinə birləşdirilmiş iki hissədən ibarət başlıq əjdaha başı formasındadır. At ayağı formalı çıraq ayaqlarının isə tam oxşarı Beyləqan qazıntıları zamanı da aşkar edilmişdir.
Nemət Rzayev
Rzayev Nemət Cəlil oğlu (1953, Şəki- 10 noyabr 2008, Bakı) — Azərbaycan rejissoru, operator, ssenarist.
Həyatı
Nemət Rzayev 1953-cü ildə Şəki şəhərində anadan olub. 1978-ci ildə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında fəaliyyətə başlamışdır.
Kiran
Numizmatik materiallar
Numizmatika nümunələri tarixləndirmə materialı olmaqla yanaşı, həm də şəhərin iqtisadi, siyasi və mədəni həytaının öyrənilməsi üçün böyük əhəmiyyətə malikdir. Xarabagilan qazıntıları zamanı e.ə. II əsrdən b.e. XV əsrinə kimi müxtəlif dövrləri əhatə edən 170-dən çox müxtəlif sikkə nümunəsi aşkara çıxarılmışdır. Onlardan ən qədim olanı e.ə. II–I əsrlərdə II Mitridatın (e.ə. 123–88) adından kəsilmiş Arşaki drahmasıdır. Qərbi Roma imperatoru Honorinin (395–423) adından kəsilmiş qızıl solid Azərbaycan ərazisi üçün nadir tapıntı olmaqla, həm də imperiya ilə ticarət əlaqələrini göstərir.
1912-ci ildə həyata keçirilmiş arxeoloji qazıntılar zamanı Xarabagilandan qızıl dinarlar xəzinəsi (500-ə yaxın sikkə) aşkara çıxarılmışdır. Həmin sikkələrdən 5 nüsxə Ermitajda, 5 nüsxə Azərbaycan Tarix Muzeyində, 2 nüsxə isə Gürcüstan Milli Muzeyində saxlanılır.
Xarabagilandan aşkarlanmış sikkələrin böyük bir hissəsi Azərbaycan Atabəyləri dövrünə aiddir. Eldənizlərin sikkələri ilə yanaşı Xarabagilandan anonim Bizans sikkəsi (XI–XII əsrlər), I Məsudun (1180–1193) adından 1189–1190-cı illərdə Mosulda kəsilmiş sikkə , Şirvanşahlara məxsus mis sikkələr (XII əsr), Hülakülərdən Qazan xanın (1295–1304) mis sikkələri, Hülakülərdən Əbu Səidin adından 1328–1330-cu illərdə çap edilmiş sikkələr də əldə edilmişdir.
NGC 169
NGC 169 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Andromeda bürcü istiqamətində yerləşir. Sb tipli. tərəfindən ildə 182.88 sm (72 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Qatil (film, 2015)
Qatil — Azərbaycanın xalq yazıçısı Elçinin eyniadlı pyesi əsasında Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin sifarişi ilə C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında Finlandiyanın Black and White Studio, Gürcüstanın "Studio 33A" və Vars Studio şirkətlərinin iştirakı ilə istehsal olunmuş tammetrajlı bədii film.
Məzmun
Asan yolla qazanc əldə etmək məqsədilə qadınlarla görüşən cavan oğlan günlərin bir günü məktəbli yaşında aşiq olduğu müəlliməsi ilə qarşılaşır. Aralarında baş verən eşq macərası belə onu qadını soymaqdan çəkindirə bilmir, müəlliməsi ilə olan əhvalat onu sarsıdır. Ümidsizlik və çarəsizlik vəziyyətindən çıxış yolu tapa bilməyib, o, özünə və sevgilisinə işgəncə verir. Daha güclü mənəviyyata malik qadın isə onu sevir və xilas etməyə çalışır. Lakin hər şey faciə ilə nəticələnir, çünki, qurban elə əvvəldən öz xilaskarını (Qatilini) axtarırmış.
Xarici keçidlər
Rəsmi tizer 1 Rəsmi tizer 2
Oqtay Babazadə
Oqtay Ələkbər oğlu Babazadə — Azərbaycan televiziya rejissoru, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (2000), Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin kafedra müdiri, dosent.
Həyatı
Oqtay Ələkbər  oğlu  Babazadə 1941-ci  ildə Bakıda  anadan  olmuşdur. 1968-ci ildə  ADU-nu, 1979-cu  ildə  isə  Leninqrad  Dövlət  Teatr,  Musiqi  və  Kinematoqrafiya  institutunu  bitirmişdir. 1959-cu ildən  Dövlət  Teleradio  Verlişləri  Şirkətində  çalışır,  ali  dərəcəli rejissordur. Onun rejissorluq filmotekasina  150-dən  çox  bədii,  musiqili,  sənədli  filimlər  daxildir. O.Babazadənin çəkdiyi  filmlər  dəfələrlə müxtəlf  beynəlxalq  kino-video  festivallarinda mükafatlara,  diplom  və  prizlərə  layiq  görülmüşdür. "Hakim " (Tofiq Bəhrəmov), "Hücumçu  həmişə irəlidədir"   (Ələkbər  Məmmədov),   "Leyla  və  onun  dostları",   "Rənglərin  ahəng i"  (Toğrul  Nərimanbəyov),   "Uzaq  və  yaxın  Lütvü  Zadə ",   "Alban  abidələri" ,  "Alim" (Rafiq  Əliyev)  və  s.   filmlərin  ekran  həyatı  bu  mənada  çox  uğurlu  olmuşdur.
Azərbaycan Kinematoqrafiya  İttifaqının  və  Respublika  Jurnalistlər  Birliyinin  üzvüdür.O.Babazadə  gənc  kadrların  hazırlanmasında  da  səmərəli  iş  aparır – BDU  və  Mədəniyyət  və  İncəsənət  Universitetlərin  dosentidir. O.Babazadə "Respublikanın  əməkdar  incəsənət  xadimi"  fəxri  adına  layiq  görülmüş,  Lütvü Zadə adina Beynəlxalq  Müasir  Elmlər  Akademiyasının həqiqi üzvü  (akademiki)  seçilmişdir. Əmək veteranıdır. Ailəlidir, bir oğlu,  iki  nəvəsi  vardır.
UEFA Avro 2004 (seçmə mərhələsi, 5-ci qrup)
UEFA Avro 2004-ün seçmə mərhələsinin 5-ci qrupunda Almaniya, Şotlandiya, İslandiya, Litva və Farer adaları milli futbol komandaları mübarizə aparmışlar. Turnirin final mərhələsinə vəsiqəni 1-ci yeri tutan Almaniya millisi qazanmışdır. 2-ci yeri tutan Şotlandiya millisi final mərhələsinə vəsiqə qazanmaq uğrunda Niderland millisi ilə pley-off oyunu oynamışdır.
Dzukiya
Dzukiya və ya Daynava — Litvanın cənub-şərqində etnoqrafik bölgə.
Adı
Dzukiya adı bu bölgə üçün XIX əsrdən istifadə olunur. O, yerli ləhcədə insanların t və d hərfləri ts və dz kimi tələffüz etdiyindən gəlir. Bölgənin başqa adı Dəmir dövründə Nemunas çayının sağ saxilində və Mərkis çayının hovuzunda yaşayan Yatvyaqlardan gəlir. Terra Deynowe (Daynava Torpağı) ifadəsinin ən erkən nümunəsi 1253-cü ildə Kral Mindauqasın Livoniya ordeninə ianə aktında qeyd olunur. Daynava mahnılar torpağı demək. .
Coğrafiya
Dzukiya tərkibinə Litvanın Alitus şəhəri və rayonu, Varena rayonu, Lazdiyay rayonu, Druskininkay bələdiyyəsi, Elektrenay bələdiyyəsi, Kayşyadoris rayonun böyük hissəsi, Prienay rayonun şərqi hissəsi, Tarkay rayonu, Şalçinikay rayonun qərbi hissəsi, müasir Polşanın Podlask voyevodalığın hissəsi və Belarusun Qrodno vilayətinin hissəsi daxildir. Bölgə şimaldan Aukştaytiya, qərbdən isə Suvalkiya etnoqrafik bölgələrlə sərhədləşir.
Bölgənin qərbi hissəsində çox sayda göbələkli və giləmeyvəli meşə var. Litvanın başqa hissələri ilə müqayisədə Dzukiyadaki torpaq daha qumludur.
Əhali
Şərqi Dzukiyada böyük sayda polyak yaşayır. Şalçininkay rayonuda əhalinin 80%-i, Vilnüs rayonuda (Vilnius şəhəri istisnası ilə) isə 60%-i polyaklar təşkil edir. Vilnüsün yanında Litva tatarların Kırık Tatar və Nəmejis kəndləri var. Bölgədə həmçinin bir neçə rus pravoslav və rus əski inananların kəndləri də mövcuddur.
Tuğ (bayraq)
Tuğ — əski türkcə bayraq deməkdir. Tarixi bilgilərə görə tuğ başında at və ya çöl öküzü quyruğu bağlanan nizədir. Tuğ bayraq və sancaqdan fərqli bir bəlgə idi. Bu bəlgə ordu, qoşun başçılarına təqdim olunurdu. Vəzifədən asılı olaraq tuğun sayı dəyişilirdi. Əski türk savaş nizamında "Tümən tuğu", "doqquz tuğlu tudun" adlı terminlər vardı.
Tuğ, türk və altay xalq mədəniyyətində, həmçinin dövlət ənənəsində hökmranlıq simvoludur. Bayrağın təpəsinə ilişən at quyruğu, tükdən edilən flama şəklindədir. Tog və ya Tuk şəklində də deyilər. Monqollar Tug deyərlər. Qut işarəsi olaraq istifadə edilir. Bəzən müharibə istəyi və üsyan simvolu olaraq istifadə edilmişdir. Əvvəllər bayrağın üzərinə asılırken, daha sonralar doqquz qollu bir dəyənək şəklində xüsusi olaraq hazırlanmış və uclarına doqquz müqəddəs heyvanın quyruğu asılmışdır. İrəliləyən zaman içində isə bu quyruqların yerinə rəngli püsküller keçmişdir. Türklərdəki doqquz tuğ ənənəsi doqquz sayının kutluluğu səbəbiylə göydəki doqquz planeti təmsil edir. Göy doqquz qatdır və Türk dünya anlayışında yer üzü doqquz bölgəyə bölünmüşdür. Padşahların döyüş bayraqları, Oğuz ənənəsinə uyğun olaraq doqquz tuğdan oluşurdu. Bu tətbiq bir dünya imperatorluğu simvoludur. Çingiz Xan, xaqanlığını elan edəndə doqquz qollu ağ bir tuğ diktirmiştir.
Etimologiya
(Tuğ/Tuk/Doğ) kökündən törəmişdir. İşarə, əlamət mənaları daşıyır. Tuğra (padşah möhürü) sözü də bu kökdən törər. Tog/Tok, köhnə türkcədə toyuq deməkdir və xaqanların dirəyin üzərinə diktirdiği Qızıl Toyuq ilə əlaqədar görünməkdədir.
Xeyrulla Aslanov
Aslanov Xeyrulla Azad oğlu — Azəbaycanın əməkdar pilotu.
Həyatı
1954-cü il Avqustun 29-da Bakı şəhəri Ramana kəndində Neftçi ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini Ramana kəndindəki E.Ağayev adına 198 saylı orta məktəbdə almışdır. 1972-ci ildə Rusiyanin Sasov şəhərindəki təyyarəçilik məktəbinə daxil olub, 1974-cü ildə həmin təhsil müəssisəsini yüksək göstəricilərlə bitirmişdir.
1974-cü ildə Zabrat aviadəstəsinə 2-ci pilot kimi işə qəbul olmuşdur. 1977-ci ildə AN 2 təyyarəsinin komandiri, 1978-ci ildən 1989-cu ilə qədər eskadriliya komandirinin müavini, eskadriliya komandiri, 323 nömrəli aviadəstənin komandiri vəzifəsində çalışmışdır.
1989-cu ildə Binə Hava Limanına TU-154 təyyarəsinin 2-ci pilotu, 1993-cü ildə isə TU-154 təyyarəsinin komandiri vəzifəsinə təyin olunub.
2000-ci ildə İL-76 HG-nə 2-ci pilot, 2001-ci ildə İL-76 HG-nin kapitanı vəzifəsinə təyin edilmişdir. Eyni zamanda İL-76 təyyarəsinin təlimatçı komandiri kimi də fəaliyyət göstərib.
1978-ci il SSRİ-nin "Şərəf nişanı" ordeni 1980-cı il SSRİ-nin XTNS-nin "Qızıl Medalı" 1980-ci ildə adı SSRİ-nin "Mülki aviasiya gənclərinin zərbəçi işlər üzrə səlnaməsi" fəxri kitabına düşüb. 1980-ci ildə "Qəzasız uçuş" döş nişanı ilə təltif olunub. 2008-ci ildə Azərbaycan Respublikasının "Şərəf nişanı" ordeninə layiq görülüb. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2011-ci il 31 may tarixli 1536 nömrəli sərəncamı ilə "Əməkdar Pilot" fəxri adına layiq görülüb. 2016-cı il 26 oktyabrda, Azərbaycan Respublikasının Prezidenti adından Azərbaycan Respublikası Mülki Aviasiyasının 75 illik yubileyi medalı ilə təltif edilmişdir. Hal-hazırda Milli Aviasiya Akademiyasının muzeyində Azəbaycanın əməkdar pilotu olaraq onun barəsində məlumat lövhəsi mövcuddur.
Aslanov X. Qarabağ müharibəsi veteranıdır.
Hal hazırda fəxri təqaüdçüdür, doğma Ramana kəndində yaşayır.
Övladları atasının yolunun davamçılarıdır.
Maralçalar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Haçabuynuzlar
—  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Lidokain
Lidokain — yerli keyləşdirici dərman preparatı
Alı Alıyev
Alı Nüşrəvan oğlu Alıyev — Füzuli rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı, "Şöhrət" ordeni (2014) və "Tərəqqi" medalı laureatı (2009).
Həyatı
1989–1999-cu illərdə Füzuli rayon Aqrar Sənaye Kombinatının direktoru vəzifələrində çalışmışdır.
1999-cu ildən son təyinatınadək Füzuli rayon Suvarma Sistemləri idarəsinin rəisi vəzifəsində çalışmışdır.
25 fevral 2011-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə Alı Nuşrəvan oğlu Alıyev Füzuli rayonu İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin edilib.
Təltif və mükafatları
Azərbaycan Respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 4 iyun 2009-cu il tarixli 311 saylı sərəncamı ilə Alıyev Alı Nüşrəvan oğlu Azərbaycanda meliorasiya və su təsərrüfatının inkişafındakı xidmətlərinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.
Azərbaycan respublikası Prezidenti İlham Əliyevin 29 dekabr 2014-cü il tarixli Sərəncamı ilə Alıyev Alı Nüşrəvan oğlu Azərbaycan Respublikasının ictimai-siyasi həyatında xidmətlərinə görə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.
Ailəsi
Ailəlidir. İki övladı var.
Üstün Asutay
Üstün Asutay (1938, İstanbul - 4 avqust 2020, İstanbul) — Teatr, kino və serial aktyoru.
Su maralcığı
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Bahianthus
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
Bahianthus viscosus (Spreng.) R.M.King & H.Rob. — Braziliya üçün endemik yeganə növ.
Beynəlxalq Qeyri-zorakılıq Günü
Beynəlxalq Qeyri-zorakılıq Günü – BMT-nin qərarı ilə Mahatma Qandinin doğum günü olan 2 oktyabr tarixində qeyd olunur.
2007-ci il iyunun 15-də BMT Baş Assambleyasının qəbul etdiyi qərarla 2 oktyabr tarixi Beynəlxalq Qeyri-zorakılıq Günü kimi qeyd edilir. Qəbul olunmuş qətnamədə bu beynəlxalq günün məqsədi belə izah olunur: sülh, dözümlülük, anlayış və zorakılıqdan imtina mədəniyyətini təsdiq etmək.
Baileya
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Mike Pirompon
Mike Pirompon — Tailand musiqiçisi.
Nərimanov rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemi
thumb|right|250px|Nərimanov rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemi (MKS) Nərimanov rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemi — Bakı şəhər Mədəniyyət və Turizm Baş İdarəsinin tabeliyində fəaliyyət göstərən Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemlərindən biridir. Nərimanov rayon MKS-nin direktoru: T.S.İndeykina
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 oktyabr 2008-ci il tarixli 3072 saylı "Azərbaycan Respublikasında kitabxana-informasiya sahəsinin 2008–2013-cü illərdə inkişafı üzrə Dövlət Proqramı" haqqında Sərəncamının Tədbirlər Planının 2.1.5 bəndinə uyğun olaraq 2011-ci ildə yaradılıb.
Nərimanov rayonunda yerləşən 4 kitabxana (A.Şaiq adına uşaq kitabxanası, A.P.Çexov adına kütləvi kitabxana, T.Şahbazi adına kütləvi kitabxana və A.Qaydar adına uşaq kitabxanası) bazasında Nərimanov rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sistemi (MKS) yaradılıb. Hal-hazırda MKS-də 3 kitabxana fəaliyyət göstərir.
Nərimanov rayon Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana Sisteminin (MKS) Mərkəzi kitabxanasının tərkibində 6 şöbə — Oxuculara xidmət şöbəsi, Uşaq şöbəsi, İnformasiya resurs şöbəsi, Komplektləşdirmə və kitabişləmə şöbəsi, Metodika və biblioqrafiya şöbəsi, Kitabxana-biblioqrafiya proseslərinin avtomatlaşdırılması şöbəsi fəaliyyət göstərir. Rəhbərlik Mərkəzi Kitabxana tərəfindən aparılır.
Mərkəzi kitabxana
thumb|right|150px|Nərimanov rayon Mərkəzi kitabxanası Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 06 oktyabr 2008-ci il tarixli 3072 saylı "Azərbaycan Respublikasında kitabxana-informasiya sahəsinin 2008–2013-cü illərdə inkişafı üzrə Dövlət Proqramı"haqqında Sərəncamının Tədbirlər planının 2.1.5. bəndinə uyğun olaraq Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti Başçısının 2011-ci il 24 yanvar tarixli 40 nömrəli sərəncamının icrasını təmin etmək məqsədi ilə verilən Bakı Şəhər Mədəniyyət və Turizm İdarəsinin "Mərkəzləşdirilmiş kitabxana sisteminin yaradılması haqqında"27 yanvar 2011-ci il tarixli 4 saylı əmrinə əsasən, Nərimanov rayon A.Şaiq adına uşaq kitabxanası, Nərimanov rayon Mərkəzi Kitabxana adlandırılmışdır.
1 saylı kitabxana-filial
thumb|150px|Nərimanov rayon MKS-nin 1 saylı kitabxana-filialı 1956-cı ildə Nərimanov rayonunda "Montin"adına kütləvi kitabxana yaradılmışdır. 1960-cı ildən Nərimanov rayonu, Məmmədzadə küçəsi 11 ünvanına köçürülmüşdür və həmin vaxtdan adı dəyişdirilib A.P.Çexov adına kütləvi kitabxana olmuşdur. Azərbaycan Respublikası Prezdentinin 06 oktyabr 2008-ci il tarixli 3072 saylı "Azərbaycan Respublikasında kitabxana-informasiya sahəsinin 2008–2013-cü illərdə inkişafı üzrə Dövlət Proqramı"haqqında Sərəncamının Tədbirlər planının 2.1.5. bəndinə uyğun olaraq Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti Başçısının 2011-ci il 24 yanvar tarixli 40 nömrəli sərəncamının icrasını təmin etmək məqsədi ilə verilən Bakı Şəhər Mədəniyyət və Turizm İdarəsinin "Mərkəzləşdirilmiş kitabxana sisteminin yaradılması haqqında"27 yanvar 2011-ci il tarixli 4 saylı əmrinə əsasən, Nərimanov rayon A.P.Çexov adına kütləvi kitabxana öz sərbəst adından çıxarılıb, Nərimanov rayon Mərkəzi Kitabxananın 1 saylı filialı adlandırılmışdır.
2 saylı kitabxana-filial
thumb|150px|Nərimanov rayon MKS-nin 2 saylı kitabxana-filialı 1953-cü ildən Nərimanov rayonu H.Əliyev prospekti 80/1 ünvanında A.Qaydar adına uşaq kitabxanası yaradılmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezdentinin 06 oktyabr 2008-ci il tarixli 3072 saylı "Azərbaycan Respublikasında kitabxana-informasiya sahəsinin 2008–2013-cü illərdə inkişafı üzrə Dövlət Proqramı"haqqında Sərəncamının Tədbirlər planının 2.1.5. bəndinə uyğun olaraq Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti Başçısının 2011-ci il 24 yanvar tarixli 40 nömrəli sərəncamının icrasını təmin etmək məqsədi ilə verilən Bakı Şəhər Mədəniyyət və Turizm İdarəsinin "Mərkəzləşdirilmiş kitabxana sisteminin yaradılması haqqında" 27 yanvar 2011-ci il tarixli 4 saylı əmrinə əsasən, Nərimanov rayon Qaydar adına uşaq kitabxanası öz sərbəst adından çıxarılıb, Nərimanov rayon Mərkəzi Kitabxananın 2 saylı(uşaq) kitabxana-filialı adlandırılmışdır.
NGC 3001
NGC 3001, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Nasos bürcü istiqamətində yerləşir. SBbc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Coş Dubovi
Coş Dubovi (27 noyabr 1990) - ingilis müğənni. 2010 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Böyük Britaniyanı "That Sounds Good to Me" mahnısı ilə təmsil etmişdir amma ən son yeri tutub.
Benzokain
Benzokain yerli keyləşdirici dərman preparatı.
Moschiola indica
—  cinsinə aid heyvan növü.
Sfera
thumb|Sfera
Sfera və ya kürə — Fəzanın verilmiş nöqtəsindən (sferanın mərkəzi) müsbət r məsafədə olan nöqtələr çoxluğuna deyilir.
Sfera həmçinin yarımçevrənin öz diametri ətrafında fırlanmasından alınan fiqurdur. Üçölçülü Evklid fəzasında verilmiş nöqtədən verilmiş müsbət məsafədə olan nöqtələr çoxluğu. Verilmiş nöqtə sferanın mərkəzi adlanır. Əgər  nöqtəsi sfera mərkəzi,  onun ixtiyari nöqtəsidirsə,   parçası və ya onun uzunluğu sfera radiusu adlanır.
Sfera iki ixtiyari nöqtəsini birləşdirən parçaya (yaxud onun uzunluğuna) sfera vətəri deyilir. Sfera mərkəzindən keçən vətərə onun diametri deyilir.
İkiölçülü sfera (üçölçülü fəzada)
Sferanın tənliyi
burada — sferanın mərkəzinin koordinatı, R — onun radiusudur.
Mərkəzi nöqtəsində olan sferanın parametrik tənliyi aşağıdakı kimidir:
burada ,
Sferanın ortoqonal proyeksiyası dairə, ixtiyari paralel proyeksiyası isə ellipsdir.
Ədəbiyyat
1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I-X cild, Bakı 1976-1987.
Toğrul Cuvarlı
Toğrul Çingiz oğlu Cuvarlı — yazıçı, ssenari müəllifi, kino redaktoru.
Həyatı
Toğrul Cuvarlı 1939-cu ildə Gəncədə doğulub. Bakı Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsini bitirib. Jurnalist və tənqidçi kimi kino səhəsində çalışmışdır. Axırıncı 10 ili publisist, iqtisadi ekspert kimi fəaliyyət göstərmişdir. "Turan" İnformasiya Agentliyində informasiya mütəxəssisi kimi işləyir. Azərbaycan Cümhuriyyətinin baş naziri Nəsib bəy Yusifbəylinin bacı nəvəsi, ADR-in naziri Xəlil bəy Xasməmmədovun qardaşı nəvəsidir.
Kuriya-Muriya adası
Kuriya-Muriya adası (جزر خوريا موريا tərcümə. "Cuzur Xuruiya Muruiya") — Omana aid olan Ərəbistan dənizində yerləşən adalar qrupu. Ölkənin cənub-şərq sahilindən 40 kilometr məsafədə yerləşmişdir.
Coğrafiyası
Qrupa beş ada daxildir. Adalar ümumilikdə 73-lə km² ərazini əhatə edir. Qərbdən şərqə doğru: Əl-Xasikiya, Əs-Səud, Əl-Xallaniya, Qarzant və Əl-Kibliya adaları bir-birlərini əvəz edir. Adalar qranitdən ibarətdir və batırılmış dağ silsiləsinin zirvələrini təşkil edir. Adaların maksimum dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 501 metrə bərabərdir.
Tarixi
Belə hesab edilir ki, əsasən bu adalar Insulae Zenobii adı altında bizim eramızın I əsrinin yazı mənbələrində xatırlanır.
Adanın əhalisi sıx pirat basqınlarından xilas olmaq üçün 1818-ci ildə adanı tamamilə tərk etdi. Daha sonra adalar üzərində nəzarəti Maskatıın (nəticədə — Maskat və Oman, daha sonra isə — Oman) sultanı ələ keçirdi. Sultan 1854-cü ildə Böyük Britaniyaya adaları güzəşt etdi. Adalar qrupu 1937-ci ildə Britaniya koloniyası olan Ədənə birləşdirilmişdir.
1953-cü ilə qədər adalar Britaniyanın Ədəndə təyin olunmuş qubernatoru tərəfindən idarə olunurdu. Sonra Ədəndəki qərargahla Britaniya baş komissarı tərəfindən idarə olundu. 1963-cü ildə onlar Bəhreynə Fars körfəzində Britaniyanın siyasi sakini adı altında verilmişdir. 30 noyabr 1967-ci ildə adalar Maskatın və Omanın nəzarəti altına qaytarılmışdı. O zaman Oman da Böyük Britaniyanın protektoratının altında idi.
1971-ci ildə adalarla birlikdə Maskat və Oman sultanlığı da müstəqilliyi əldə etdi.
Böyük Britaniyadan 1967-ci ild müstəqilliyi Cənubi Yəməndən almasından sonra o, adada hüquqlarının olduğunu bildirirdi. 1967-ci ilin dekabrında hətta Maskat adalarının işğal olunmasına qarşı BMT də etiraz etdi. Hərçənd tarix davam edirdi. Həmçinin adaları sovet xəritələri də 1989-cu ildə Cənubi Yəmənə aid olan adalar kimi qeyd etdilər. Onlar Sovet İttifaqıyla fəal əməkdaşlıq edirdi və öz məqsədləri iləsosializmi tikməyə başaldılar.
Əhalisi
Daimi əhali yalnız Əl-Xallaniya adasında yaşayır. Adalardan ən böyüyü də məhz bu adadır (56 km²). Əhalisi 85 nəfədir (1967). Adaların müasir sakinləri, əsasən, balıqçılıqla məşğul olurlar. Qədim vaxtlarda olduğu kimi heyvanların dərilərini şişirdərək üzmə vasitələri kimi istifadə edirlər.
Moschiola
—  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Balduina
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Belarus Konstitusiyası
Litva statutları
250px|thumb|right|Litvanın üçüncü statutu (1588) İndiki Belarus ərazisində (Böyük Litva knyazlığı) orta əsrlər dövlətinin qanunvericiliyinin kodifikasiya edilməsi sahəsində ilk cəhd 1529-cu ildən qüvvədə olan Litva qanunları olmuşdur. Qədim belarus dilində tərtib edilmiş sənəd ərazidə ali qanun rolunu oynayırdı.
3 may 1791-ci il Konstitusiyası
Böyük Litva knyazlığı və Polşa Krallığı Taxt-tacından ibarət feodal dövləti Reç Pospolita XVIII əsrdə daxili siyasətin düzgün yeridilməməsi nəticəsində tənəzzül dövrü ilə üzləşdi. Vəziyyəti düzəltmək üçün gec də olsa, 1791-ci il mayın 3-də dünyanın ən qədim kodifikasiya edilmiş milli konstitusiyalarından biri qəbul edildi.
Yeni Konstitusiya liberum vetonu ləğv etdi və dövləti öz qərarlarından asılı edən şlyaxta konfederasiyalarını qadağan etdi. Konstitusiya, həmçinin hökumətin qanunverici, icraedici və məhkəmə hakimiyyəti arasında səlahiyyətlərin bölgüsünü təmin edir, "ictimai suverenlik" yaradır və burjua üzvlərinin siyasi hüquqlarının dairəsini genşləndirirdi. Kəndlilər hüquqlarının artdığını gördülər, lakin yenidən təsdiqlənən təhkimçilik ləğv edilmədi. Katolik dininin statusu tanınsa da, dini tolerantlıq qorunub saxlandı.
1791-ci il sənədi 19 aydan az qüvvədə oldu; Rusiya ilə qısamüddətli müharibədən sonra 23 noyabr 1793-cü ildə Qrodno Seymi tərəfindən ləğv edildi. 1795-ci ilədək Reç Pospolita Rusiya İmperiyası, Prussiya krallığı və Habsburq monarxiyası arasında bölündü. Böyük Knyazlıın ərazisinin əksəriyyəti Rusiya tərəfindən idarə edilməyə başlandı.
XX əsrdə
Belarus, 1918-ci il oktyabrın 11-də Rusiya İmperiyasından müstəqillik elan edildikdən bir neçə ay sonra ilk müvəqqəti konstitusiyasını qəbul etdi.
1919-cu ildə ölkənin rus bolşevikləri tərəfindən işğalından sonra Belarus Sovet respublikası oldu və özünün yeni konstitusiyasını qəbul etdi. Sovet İttifaqının yaradılması haqqında Rusiya, Ukrayna və Zaqafqaziya ilə saziş bağlayanadək Belarusda həmin konstitusiya tətbiq edildi. Sazişdən sonra Belorusiya Sovet Sosialist Respublikası (Belarus SSR) adlanan dövlət yenicə qəbul etdiyi konstitusiyanı tamamlayan və Sovet dövründə özünün ilk konstitusiyası olan sənədi 1927-ci ildə qəbul etdi. Daha sonra 1937-ci ildə, sonuncu dəfə isə 1978-ci ildə Belarus SSR-in konstitusiyaları qəbul edildi. Sonuncu konstitusiya, əsasən, 1977-ci ildə Sovet Konstitusiyasına edilən dəyişiklikləri əks etdirirdi.
Müasir konstitusiya
Belarus 1991-ci ildə Sovet İttifaqından müstəqillik əldə etdikdən sonra Belarus Ali Soveti Belorusiya Sovet Sosialist Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında bəyannamə qəbul etdi. Sənəd Belarusiya SSR-in aktlarının SSRİ aktları üzərində üstün hüquqi qüvvəyə malik olduğunu bəyan edir (Bəyannamənin 7-ci maddəsi; lakin həmin müddəa 1978-ci il Konstitusiyasına yalnız 1991-ci ilin avqustunda daxil edildi) və rəsmi olaraq Respublikada konstitusiya prosesini başladırdı. Tezliklə hökumət post-Sovet konstitusiyasının qəbulunu asanlaşdırmaq üçün Konstitusiya Komissiyası yaratdı. 1991-ci ilin noyabrında üç layihədən birincisini Ali Sovetə göndərdi. Ali Sovetin təsdiqindən sonra Belarus əhalisinin şərh və təkliflərini bildirməsi üçün 1991-ci ilin dekabrında birinci layihə dərc edildi. Komissiya üçüncü və sonuncu layihəni Ali Sovetə göndərdi; layihə burada Ali Sovetin sədri və dövlət başçısı Meçislav Qrib tərəfindən 15 mart 1994-cü ildə imzalandı. On beş gün sonra Zvezda qəzeti rəsmi olaraq Konstitusiyanı dərc etdi. Ali Sovet Konstitusiya ilə yanaşı qüvvəyə minmə haqqında ikinci qanun da qəbul etdi. Qanun bəzi istisnalarla 1978-ci il Belarusiya SSR Konstitusiyasını və Belarusiya Sovet Sosialist Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında bəyannaməni etibarsız edirdi. Ali Sovetin on doqquzuncu sessiyasında qəbul edilmiş qanun, həmçinin iki il ərzində hökumət orqanlarının formalaşdırılması ilə bağlı keçid müddəaları nəzərdə tuturdu. 1994-cü ildən etibarən hər il 15 mart Belarusda dövlət bayramı səviyyəsində Konstitusiya günü kimi qeyd olunur.