cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qara ölüm
Yəhudi qırğını
Bəzən yəhudilərin evlərinin qapılarını əvvəlcədən başladıqları və onlara od vurmaları hallarına rast gəlinirdi. Onlar bu halda evləri, ailə üzvləri və bütün əmlakları ilə birlikdə yanaraq pəncərələrdən səssiz qalmış camaata ölümü məcburi vəftiz etməkdən üstün tutduqlarını qışqırdılar. Analar uşaqları qucağında atəşə atılırdılar. Yanan yəhudilər təqibçilərini lağa qoyur və müqəddəs zəburlar oxuyurdular. Ölüm qarşısında bu cür cəsarətdən ruhlanan rəqibləri bu davranışı şeytanın müdaxiləsi və köməyi olduğunu bəyan edirdilər.
Eyni zamanda, yəhudiləri müdafiə edənlər də az deyildi. Şair Covanni Bokkaçço məşhur qısa hekayəsində 3 İbrahimi dinləri üzüklərə bənzədir və belə bir nəticəyə gəlirdi ki, tək bir Tanrı gözündə onlardan heç birinə üstünlük verilməməlidi. Avinyonda olan Papa VI Kliment yəhudi qatillərini xüsusi bir hökmlə kilsədən çıxaracağı ilə hədələmişdi. Strasburq şəhər rəhbərliyi bu şəhərdə kütləvi qarışıqlıqlar və qətllər baş verməsinə baxmayaraq, yəhudi inancının vətəndaşlarının toxunulmazlığını elan edən bir qərar vermişdi.
Həm də antisemitizmin səbəbinin yəhudilərin assimilyasiyadan imtina etmələri olduğunu da söyləmək olar. Buna görə onlara emalatxanalara və gildiyalara girmək qadağan edilmişdi, onların yalnız iki fəaliyyət növü ilə məşğul olmaq icazəsi var idi: tibb və ticarət. Sələmçiliklə məşğul olan yəhudilərin bir hissəsi həsəd olunacaq dərəcədə varlanmışdı. Bu da onlara qarşı nifrət oyadırdı. Bundan əlavə, yəhudi həkimlər ərəb dilini daha yaxşı bilirdilər və buna görə də dövr üçün daha yaxşı inkişaf etmiş müsəlman tibbindən çirklənmiş suyun təhlükəsı haqda məlumatları vardı. Bu səbəbdən yəhudilər yəhudi məhəlləsində quyu qazaraq şəhərin tullantıları ilə çirklənmiş çaylardan yox, təmiz bulaqlardan su götürməyi üstün tutdular ki, bu da əlavə şübhə doğururdu.
Alternativ nəzəriyyələr
1980-ci illərdə yersinia pestisin Qara ölümün əsas yoluxucu vasitəsi olduğuna şübhə edən nəzəriyyəçilər meydana çıxdı.
İngilis zooloq Qraham Tviqq 1984-cü ildə yazdığı "Qara ölüm" kitabında Qara ölümlə bağlı şübhələrini qeyd etmişdi. O, həmin dörə qədər hakim olan bioloji nəzəriyyələrə )qarşı çıxmışdı. Bundan sonra demoqraf Süzana Skotun bioloq Kristofer Dunkanın həmmüəllifliyi ilə "Taun epidemiyalarının biologiyası", Qlazqo Universitetində işləyən orta əsrlər tədqiqatçısı professor Sauel Konun "Qara ölüm probleminə qeyri-ənənəvi bir baxış" kitabları işıq üzü gördü.
İnkarçılar XIX əsrin sonlarında (1894–1930) yayılan və Hindistanda beş milyon yarım insanın ölümünə səbəb olan üçüncü pandemiya ilə əlaqədar Hindistanın taun əleyhinə komissiyasının məlumatlarını müqayisə üçün əsas götürürdülər. Məhz bu zaman Aleksandr Yersen taun mikrobunun təmiz mədəniyyətini, Pol-Lui Simonu isə xəstəliyin yayılması üçün "siçovul-filan" mexanizminin nəzəriyyəsini inkişaf etdirməyə müvəffəq oldu. "İnkar edənlər" aşağıdakıları təyin etmişdilər:
1. Qara ölüm və üçüncü pandemiya vaxtı arasında xəstəliyin gediş mexanizmi arasında müəyyən bir fərq var idi. Xüsusilə, boğaz və ağciyərlərin qanqrenoz iltihabı, ürək bölgəsindəki şiddətli ağrı, hemoptizi və qanlı qusma, xəstələrdən gələn güclü bir qoxu kimi simptomlar XIV əsr müəllifləri əsərlərində olduqca nadir rast gəlinir.
2. Üçüncü pandemiya, məsələn, Hindistanda əhalinin təxminən 3% -ni, Qara ölüm isə qısa hesablamalara görə Avropa əhalisini üçdə birini azaltmışdı.
3. Müasir versiyada yerləşmiş bubonlar adətən ayaqlarda olur, bu da bitlərin bədənin alt hissələrinə daha çox meylli olduğundan irəli gəlirdi, Qara ölüm zamanı tez-tez boyun və ya qulaqların arxasında yerləşirdi.
4. Taun ümumiyyətlə siçovulların kütləvi şəkildə öldürülməsindən əvvəl baş vermişdi, lakin XIV əsrin sənədlərində buna bənzər bir şey qeyd edilməmişdir, halbuki "inkar edənlərin" hesablamalarına görə, salnamələrin danışdığı ölümlə, ölü siçovulların təbəqələri küçələrə axışmalı və böyüklərin dizinə çatmalı idi. "İnkar edənlərin" fikrincə, bunu adi bir hadisə kimi qeyd etməyə layiq hesab etmək, bunu görməmək mümkün deyildi.
5. Müasir dünyada pandemiya zamanı ağciyər zədələnməsi ilə xəstələrin faizi 15–25%-dən, Vyetnam müharibəsi zamanı — 3%-dən çox olduqda xəstəliyin gedişatının əsas forması (xüsusən şimalda) "ağciyər variantı" idi.
6. Taun çöpləri isti və rütubətli iqlimə üstünlük verir, buna görə də Hindistanda qışda say azalmış və yazda yenidən başlamışdı. Şimal yarım kürəsində isə bunun fərqi yox idi.
7. Üçüncü pandemiya zamanı xəstəlik ildə 20 milon nəfər ypluxmaq sürətilə yayılırdı, Qara ölüm üçün isə bu göstərici gündə 2,5 milyon idi. 250px|thumb|left|[[Vyana şəhərində "Taun dirəyi". Oxşar abidələr taun xəndəkləri üzərində — Qara ölümdən ölənlərin ümumi məzarları üzərində qurulurdu.]]
Qrem Tviz Qara ölümün taun yox, sibir qarayarası olduğunda israr edir. Lakin orta əsr mənbələri bu xəstəliyi göstərən heç bir əlamət göstərmirlər. Dunkan Və Skott isə bunun Ebolaya oxşar bir virus olduğuna əmindirlər. Onlar b.e. 549-cu ildən başlayaraq, "taun" adlandırılan bütün xəstəliyin simtomplarının Ebolaya uyəun gəldiyini iddia edirlər.
Lakin hamıdan irəli gedən professor Koin oldu. O, Qara ölümü izsiz itməyə müvəffəq olan sirli "xəstəlik X" olaraq izah edir.
Bütün bu fikirlər orta əsr mənbələri ilə inkar edilir. Məsələn Covanni Bakaçço şeirlərində bu xəstəliyi bəddi cəhətdən təsvir edirsə, Siciliyada taunun necə inkişaf etməsini göstərən Pyatssanın yazdıqları qədim yunan tarixçisi Fukididlə üst üstə düşür.
Bundan əlavə, monqol taununun Avropaya daxil olmasının iki mərhələdə — Messina və Marsel üzərindən olduğu bilinir. Bunların da bir-birindən fərqlənən birinci "dələ", ikincisin isə — "siçovul" taunu olduğu dəqiqdi. Rus bioloqu Mixail Supotnitski qeyd edir ki, tibb hələ zəif inlişaf etdiyi səbəbdən xarici görünüşdə oxşar xəstəlik simptomları məsələn, malyariya, tif və s., taun ilə qarışdırılırdı.
1990-cı illərin sonlarında Didye Raulun başçılıq etdiyi bir qrup fransız alimi, Fransanın cənubundakı 1348–1350-ci illərə aid edilən xəstəlik qurbanlarının basdırıldığı iki "taun xəndəklərindən" götürülmüş qalıqların nümunələri araşdırılmaya cəlb edildi. Hər iki halda eyni vaxtda digər səbəblərdən ölən insanların qalıqlarından olan nümunələrdən Y.pestis bakteriyasının DNT-si tapıldı. Nəticələr bir neçə ölkənin digər laboratoriyalarında təsdiqləndi. Beləliklə, Didye Raulun fikrincə Qara ölüm etiologiyası ilə bağlı mübahisəyə son qoymaq olar. Yəni onun yayılmasında Y.pestis bakteriyası əsas günahkar idi.
"Nature" jurnalında yayımlanan araşdırma nəticəsində sübut olundu ki, müasir ştamların Qara ölümdən ölənlərdə aşkar olunan 99% eyni bir genomu və eyni dərəcədə virulentlik dərəcəsi var.
Nəticələri
"Qara ölüm" Avropada əhəmiyyətli demoqrafik, sosial, iqtisadi, mədəni və dini nəticələrə səbəb oldu. Bu epidemiya hətta köhnə qitə sakinlərinin qan qruplarının nisbətini dəyişdirərək Avropanın əhalisinin genetik tərkibinə təsir etmişdir. Şərq ölkələri haqqında danışsaq, onu deməliyik ki, taunun Qızıl Orda dövləti üçün ciddi fəsadları oldu. Bu dövlətdə əhalinin sayının kəskin azalması siyasi qeyri-sabitliyə, texnoloji və mədəni reqressiyaya səbəb oldu.
Uillyam Neyfi və Andryu Spyserin hesablamalarına görə Avropadakı demoqrafik vəziyyət yalnız XIX əsrin əvvəllərində sabitləşdi. Beləliklə, Qara ölümün nəticələri növbəti 400 il ərzində hiss edildi. Sakinlərin ölümü və ya qaçışından sonra bir çox kənd boşaldı, şəhər əhalisi kəskin şəkildə azaldı. Əkin sahələrinin bir hissəsi viran qaldı, vəziyyət o yerə çatdı ki, canavarların sayı dəişətli dərəcədə artdı. Hətta Paris ətraflarında belə xeyli canavar sürülərinə rast gəlinirdi.
Fransız orta əsr tədqiqatçısı Corc Dubinin fikrincə, 1390-cı ilə qədər Normandiya əhalisi XIV əsrin əvvəllərində olan əhalinin yalnız 43%-ni təşkil etmişdir.
Bu böyük insanlıq dramı, eyni zamanda, bir çox sahədə proqressiv dəyişikliklərə təkan verdi. Epidemiya nəticəsində feodal quruluşu ilk çatlarını verdi. Əvvəllər qapalı təşkilat kimi fəaliyyət göstərən peşə birlikləri, istehsalat müəssisələri sağ qalmış insanları öz sıralarına cəlb etməyə məcbur oldular, ilk dəfə olaraq qadınlar iş həyatında rol almağa başladı. Beləliklə, epidemiya qadın emansipasiyasına da yol açdı. Qadınlar kişilərlə bərabər tibb sahəsində çalışmağa başladı.
Epidemiya iqtisadi sahədə proqressiv dəyişikliklərə təkan verdi. İşçi qüvvəsinin kəskin çatışmazlığının yaranması hiss edildi və bu da burjuaziyanın inkişafına şərait yaratdı, şəhərlərin rolu gücləndi. Kəndlilər məcburi əməkdən azad olaraq öz haqlarını tələb etməyə başladılar, əməyin dəyəri yüksəldi, boşalmış şəhərlərə axın baş verdi. Aşağı siniflər dərhal bu vəziyyətdən istifadə edərək özləri üçün daha yüksək bir mövqe və güc əldə etdilər. Florensiyalı Matteo Villani bu barədə acı şikayət edirdi:
Kənd təsərrüfatında işçilərin çatmaması səbəbindən istehsalın strukturu tədricən dəyişməyə başladı, taxıl sahələri getdikcə heyvandarlıq üçün otlaq sahələrinə çevrilirdi, burada bir-iki çoban inək və qoyunların böyük sürülərini idarə edirdi. Şəhərlərdə əl əməyinin baha olması, sonrakı dövrlərdə öz bəhrəsini verən istehsalın mexanizasiyası cəhdlərinin artmasına səbəb oldu. Torpaq qiymətləri və kirayə haqqı düşdü, sələmlərin faizi aşağı düşdü.
Bütün XIV əsrdə ərzaq mallarında kəskin qiymət qrtımı oldu. Bu isə hakim dairələri narahat edirdi, onlar müxtəlif məhdudiyyətlərə əl atırdılar. Məsələn, 1349–1351-ci illərdə İngiltərədə işçilərin əməkhaqlarının artımını məhdudlaşdıran qanun qəbul olunmuşdu. Daha yüksək əməkhaqqı müqabilində bir feodaldan digərinin torpağına keçmək istəyənlərə həbs cəzaları müəyyən edilmişdi. Amma bu qərarlar artıq işləmirdi, dövr dəyişmişdi. İnsanlar öz əməyinin dəyərini anlayırdı, əvəzolunmazlığını hiss edirdi. 1381-ci ildə baş vermiş Uot Tayler üsyanının yatırılması da effekt verməmişdi. Boş qalmış torpaqları əkib-becərmək lazım idi və feodallar kəndlilərə möhtac idilər. Nəticədə bütün Qərbi Avropada kəndlilərin hüquqları genişləndi, taun köhnəlmiş iqtisadi və siyasi düzəni dağıtdı. Bütün bunlar uzunmüddətli perspektivdə sənaye inqilabına yol açan amillərdən biri oldu. 250px|thumb|left|Keçi cildində İblisə səcdə edənlər və şeytan lövhəsində uçan cadılar. XV əsr miniatürü "Qara ölüm"ün maraqlı nəticələrindən biri də Avropada ingilis dilinin yayılmasına təkan verməsidir. 1066-cı ildə normanlar İngiltərəni ələ keçirdikdən sonra ingilis dili sıxışdırılırdı və idarəetmədə, təhsildə fransız dilinin norman dialekti üstün idi. İngilis dili yalnız kəndlərdə mövqelərini saxlayırdı. Milyonlarla insanı öldürən və şəhərləri boşaldan epidemiyadan sonra kəndlilərin şəhərlərə axışması nəticəsində ingilis dili öz mövqelərini tədricən bərpa etdi.
Növbəti bir neçə əsr ərzində taun Avropa qitəsini tərk etmədi, XV əsrdə epidemiyalar bir yerdə və yaxud başqa bir yerdə hər 6–12 ildən bir, bəzən isə daha tez-tez baş verirdi. Belə ki, İngiltərədə 1361-ci ildə baş verən "ikinci taun" (pestis secunda) ölkə əhalisinin 20%-ə qədərini məhv etmişdi. 1363-cü ildə Fransada Qara ölümdən kənar qalmış bölgələrdə yeni bir "dağ taunu" yayıldı. 1369–1371-ci illərdə İngiltərədə baş verən epidemiya ümumi əhalinin 10–15%-ni öldürdü. 1369-cu ildə İngiltərədə "üçüncü taun" (pestis tercia) başladı. Qara ölüm epidemiyası bitdikdən və XIV əsrin sonuna qədər bu qorxunc xəstəlik adaya 6 dəfə zərbə vurdu.
1536-cı və 1670-ci illər arasında, Fransada 70 il ərzində (1600–1670) yalnız 2 milyon insanın ölümünə səbəb olan epidemiyaların tezliyi hər 15 ildən bir olurdu. Onların arasında 35 min 1629–1632-ci illərdə "Liondakı Böyük taun" payına düşürdü. Yuxarıda qeyd olunanlardan əlavə olaraq, tanınmış taun epidemiyaları: 1629–1631-ci illərdəki "İtalyan epidemiyası", "Londonun Böyük Epidemiyası" (1665–1666), "Vyananın Böyük Epidemiyası" (1679) və 1720–1722-ci illərdə "Böyük Marsel Epidemiyası" və 1771-ci ildə "Moskvadakı taun epidemiyası" olmuşdur.
İncəsənətdə təsvir edilməsi
Orta əsr insanın zehnində fərq qoymadan həyatın ən gözəl çağında olan gənc və sağlam insanları qəflətən məhv edən taun ikiqat təəssürat yaradırdı. 250px|thumb|right|Müqəddəs Rox. Orta əsrlər miniatürü. Əvvəlcədən olduqca dindar olan ilk yanaşmada taun insanlıq üçün günahlara görə cəza kimi başa düşüldü. Dinə görə yalnız müqəddəslərin şəfaəti, dua və əzadarlıq insanlığa Allahın qəzəbindən qurtarmağa kömək edə bilər. Kütlənin şüurunda epidemiya qəzəblənmiş Allahın insana atdığı "oxlar" şəklində əks olunurdu. Elə bu şəkildə də taun epidemiyası sənətdə özünü göstərdi, xüsusən Göttingendə (Almaniya, 1424) kilsə qurbangahının panosunda Allah insanları oxlarla cəzalandırır və bu oxlardan on yeddisi hədəfə dəyir. İtaliyanın San Ciminyano şəhərindəki Qozzoli freskasında (1464) Ata Allahın şəhərə zəhərlənmiş oxlar göndərdiyi təsvir edilib. J. Delumo taun oxlarının Moosburqdakı bir məzar lövhəsində (Müqəddəs Castulus kilsəsi, 1515), Münster kafedralında, Ruandakı Veroneze kətanında və Lando-am-der-İsar kilsəsində təsvir edildiyini qeyd edir.
Allahın qəzəbindən qorunmaq üçün möminlər olduqca ənənəvi olaraq müqəddəslərin şəfaətini istəyərək yeni bir ənənə yaratdılar, çünki taun I Yustinian epidemiyasından bəri Avropa qitəsini "ziyarət" etməmişdir və buna görə də bu sual əvvəllər yaranmamışdı. Epidemiyadan qoruyanlardan biri ənənəvi olaraq deşikli oxlarla təsvir olunan Müqəddəs Sebastian idi. Bundan əlavə, sol budundakı açıq bir taun bubonuna işarə edən Müqəddəs Roxun görüntüsü də geniş yayıldı. Qeyd etmək lazımdır ki, ikinci müqəddəslə bağlı vəziyyət tam anlaşılan deyil. Çünki, ənənəvi olaraq onun ölümü hələ 1327-ci ilə aid edilir. Onda isə Avropada hələ taun yox idi. Bu səbəbdən ikonoqrafiya mübahisə doğurur. Bunu izah etmək üçün iki fərziyyə təklif olunur. Birincisi, müqəddəsin budundakı yara, sonradan taun bubonu kimi izah edilən adi bir sızanaq olmasıdır. İkincisi, Müqəddəs Roxun həyatının epidemiya dövrünə təsadüf etdiyini və xəstələrə böyük fədakarlıqla qayğı göstərərək taundan öldüyünü söyləyir. Sonrakı mənbələrdə isə onun yaşadığı illər göstərilərkən səhvə yol verilmişdir. Və nəhayət, nizə və ya ox ilə vurulmuş bir ürəklə təsvir edilmiş Müqəddəs Məryəm də günahkarlar müdafiəçisi sayılırdı. Bu tip şəkillər, epidemiya zamanı və sonra yayılmağa başladı, bəzən qəzəbli bir tanrı təsvirləri ilə sintez edilirdi — xüsusən Göttingen qurbangahının bir panelində, bəzi günahkarlar Məryəmin örtüyü altında Allahın oxlarından gizlənir. 250px|thumb|left|"Ölümün rəqsi". "Nürenberq səlnaməsi"ndən ilustrasiya (1493).
Məşhur süjetlərdən biri də skelet şəklində rəqs edən fiqurların təsviri olan "Ölüm Rəqsi" (La Danse Macabre) təsviridir. Kiçik Qolbeynin oyması (qravür) 1830–1844-cü illərdə 88 nəşrdə əksini tapmışdır. Covanni Bokkaççonun məşhur "Dekameron" əsərinin süjeti Florensiyada taunun yayılması zamanı baş verən hadisələrin üzərində qurulmuşdur. Petrarka Avinyonda epidemiya zamanı ölən Lauraya həsr etdiyi məşhur şeirlərində taun haqqında yazırdı. Şeypur çalan Peyre Lunel de Montes Tuluzadakı taun epidemiyasını "İnsanların heyrətlənəcək heç bir şeyləri yoxdur" (Meravilhar no·s devo pas las gens)adlandırdığı kədərli əsərində işıqlandırmışdır.
Ehtimal edilir ki, İngiltərədə məşhur olan "Ring a Ring o'Roses" ("Boyunlardan asılmış gül çələngləri, ciblərlə dolu buketlər, Apçi-apçi! Hər kəs yerə yıxılır")uşaq mahnısı Qara ölümün dövründə yaranmışdır. Amma bu ehtimal mübahisəlidir.
Qara ölümü Hameln siçovultutanı haqqında məşhur nağıl hekayəsi ilə əlaqələndirən fərziyyələr də mövcuddur. Belə ki, əsərdə qəsəbədə artan siçanlardan qurtulmaq istəyən qəsəbə sakinlərinin tütəkli bir siçovultutanla ilə razılaşmasından bəhs olunur. Qəsəbə sakinləri bu xidmətinin qarşılığında tütəkçiyə pul ödəməkdən imtina edirlər. Bu səbəbdən siçovultutan sehrli tütəyi ilə qəsəbənin uşaqlarını arxasınca apararaq qəsəbədən uzaqlaşdırır. Beləliklə, fərziyyələrdən birinə görə, uşaqlar ölü siçovulları yol boyunca toplayaraq, tauna yoluxur və geri dönərək onu yayırlar. Ancaq tarixlərdə bir uyğunsuzluq olduğuna görə bu fərziyyənin qəbul edilməsi mümkünsüzdür. Hameln salnaməsinə görə, siçovultutan 1284-cü ildə uşaqları çıxarmışdır siçovullar bu ilk versiyada qeyd olunmur), yəni epidemiyadan əlli il əvvəl. Hadisəni izah etmək üçün Qara ölüm əvəzinə, tədqiqatçılar epidemiyalardan çox əvvəl qeydə alınan xoreomaniyanı misal çəkirlər.
Norveçdəki taunun ifadəli təsvirləri Siqrid Unsetin "Kristin, Lavransın qızı" trilogiyasının son hissələrində və Rusiyadakı — Dmitri Balaşovun "Məğrur Simyon" romanında əksini tapmışdır.
Böyük epidemiya kinematoqrafçıların diqqətini çəkmiş və İnqmar Berqmanın "Yeddinci möhür" (1957), Pol Verxovenin "Bədən və Qan" (1985), Kristofer Smitin "Qara ölüm" (2010)və Dominik Senin "Cadılar zamanı"(2011), Aleksandr Mittının "Səyyahlıq nağılı" (1983) filmlərində təsvir edilmişdir.
Lars von Trier 1987-ci ildə "Epidemiya" filmini çəkmişdir. Bu filmdə gələcəyin taununu göstərən rejissor tamaşaçıya xəbərdarlıq göndərmişdir. Filmin süjetində həkim özünün infeksiya mənbəyi olduğunu bilməyərək insanlara kömək etməyə çalışır. Taun qiyamətin variantlarından biri kimi çıxış edir.
2019-cu ildə "Asobo Studio"su tərəfindən hazırlanmış "A Plague Tale: Innocence" kompyuter oyunu çıxmışdır. Oyundakı hadisələrdə Fransa krallığında Edvard müharibəsi zamanı, 1349-cu ildə taunun baş qaldırması əks olunmuşdur. Əsas personajlar inkvizisiya tərəfindən təqib olunan 15 yaşlı qız Amitsia və kiçik qardaşı Huqodu. Yolda onlar atəş və oddan istifadə edərək digər kimsəsiz uşaqlarla güclərini birləşdirib həm Müqəddəs Taxt agentləri, həm də nəhəng taun yayan siçovullara qalib gəlməlidirlər.
Dövrün şahidlərinin təsviri
Florensiyalı Matteo Villani xəstəlikdən ölən qardaşı, məşhur tarixçi Ciovanni Villaninin "Yeni salnamə"sini tamamlayarkən Qara ölümü aşağıdakı kimi təsvir edirdi:
Ədəbiyyat
rus dilində
ingilis dilində
Əsl əzvay
Əsl əzvay və ya Aloe vera (Aloe vera) — cinsinə aid bitki növü.
İstifadə edir
Aloe veradan iki maddə - şəffaf gel və onun sarı lateksi kommersiya məhsullarının istehsalı üçün istifadə olunur. Aloe gel adətən yanıqlar, yaralar, donma, səpgilər, sedef, soyuq yaralar və ya quru dəri kimi dəri xəstəlikləri üçün aktual dərmanlar hazırlamaq üçün istifadə olunur. Aloe lateks qatran adlanan qurudulmuş formada və ya "aloe qurudulmuş şirəsi" kimi əldə edilə bilər.
Salavat şəhər dairəsi
Salavat şəhər dairəsi (Салауат ҡалаһы ҡала округы) — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati ərazi vahidlərindən biri. Şəhər dairəsinin tərkibinə yalnız bir yaşayış məntəqəsi daxildir.
Coğrafisı
Başqırdıstanın mərkəzi hissəsində yerləşən şəhər dairəsi.
Yerli idarə etmə
thumb|Salavay çəhər dairəsi administrasiyası|200 px Salavatın bələdiyyə başçıları
Erigeron pubescens
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Piroklastik çöküntülər
Piroklastik çöküntülər — əsasən daşınma və çökmə proseslərində köklü dəyişmələrə (çeşidlənmə, yuvarlaqlaşma) uğramamış piroklastik materialdan (vulkan külü, lapilli, vulkan bombası) ibarət olan vulkanogen qırıntılı çöküntülər. Püskürmə ocaqlarının yaxınlığında həm quruda, həm də su hövzələrində rast gəlinir.
Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Beyazıt Öztürk
Uşaqlığı
Əslən Artvinli olan Beyazıt Öztürk, 12 Mart 1969 tarixində Boluda, məmur bir ailənin ikinci oğlu olaraq dünyaya gəldi. Atası tərəfindən gürcü əsillidir.
Təhsili
Atasının polis olmasına görə, ilk və orta təhsilini Anadolunun fərqli qəsəbələrində tamamladı. Gemlik Lisesi məzunu olan Beyazıt Öztürk o zamanlar iki pilləli olaraq verilən universitetə qəbul imtahanından ilk pilləsini keçib ikincisini keçə bilməyincə,rəssamlıq qabiliyyətini istifadə edə biləcəyini düşünərək, incəsənətə yönəldi. Əskişəhər Anadolu Üniversitesi İncəsənət fakültəsinin Seramik-Heykəl ixtisasına qəbul olundu.
İlk uğurları
Həmçinin, basketbolçu olan Öztürk, universitet təhsilini davam edərkən,radiyo aparıcılığı ilə maraqlanmağa başladı. Özəl televiziya kanallarının və radioların sayının sürətlə artdığı bir dövürdə, dostu ilə birlikdə Əskişəhər radiolarında işləməyə başladı. Ancaq "r" hərfini tələffüz edə bilməməsinə görə, aparıcılıq niyyəti baş tutmadı və yalnız program hazırlamaqla kifayətləndi.
Yenə də qaydaları pozaraq səsini dinləyicilərə çatdıran Öztürk, fərqli və zarafatcıl imici ilə böyük izləyici sevgisi topladı. Bundan sonra o, dostunun yaratdığı "Gənc Radio"da proqram aparmağa davam etdi və dostları ilə birlikdə, siyasi tərkibli bir yumoristik jurnal olan "Gına"nı çıxarmağa başladı. "Beyaz" ləğəbini ilk dəfə bu jurnal üçün yaratdığı karikatura adı altında istifadə etdi. Eskişehirdə olduğu bu vaxtda, iki heykəl, iki keramika, bir karikatura sərgisi açan Öztürk, son olaraq da bir karma seramik sərgisinə qatıldı.
Rəd surəsi
13-cü surə
ər-Rə’d (Göy gurultusu) surəsi (Məkkədə, bə’zi təfsirçilərə görə isə tamamilə, yaxud qismən Mədinədə nazil olmuşdur, 43 ayədir). Surə adını 13-cü ayədə işlədilən və göy gurultusu mənasını verən rad sözündən almışdır.
Tupkaraqan yarımadası
Tupkaraqan yarımadası — Xəzər dənizinin şərq sahilində Qazaxıstana aid yarımada. Mangistau yarımadasının şimal-qərbində yerləşir. Şimaldan Mangistau körfəzi ilə əhatələrir. Sahillərində Tupkaraqan, Sarıtaş buxtaları yerləşir. Uzunluğu 65 km, eni 35-37 km-dir. Cənub-qərbdə Ördək, şimal-qərbdə Tupkaraqan, şimalda Karakuduk, Baqarjık, Ziqilqan, Yaşıl və Aşımurin burunları vardır. Maksimal hündürlüyü 203 m-dir. Yoxsul yarımsəhra iqliminə malikdir.
Döşəmə
thumb|Kafel döşənmiş döşəmə Döşəmə — otağın bir hissəsi, mərtəbələr və ya aşağı mərtəbə ilə zirzəmi arasındakı xüsusi örtük.
Konstruksiyası
Döşmə iki məskən arasında dəmir-beton və ya taxta konstruksiyadan hazırlanır. Mərtəbələr arasında üst hissə döşəmə, alt hissə isə tavan rolunu oynayır. Arakəsmədən başqa döşəmə həmçinin mebellər üçün dayağa da çevrilir.
Haçaquyruq
Haçaquyruq (Glareola) — Haçaquyruqlar (Glareolidae) fəsiləsinə aid quş cinsi.
Cinsə daxil ola quşlar orta ölçüyə malik olurlar. Распространены в пустынях, степях и полупустынях Afrika, Asiya, Avropa, Avstraliyanın səhra, yarımsəhra və çöllərində yayılmışlar.
Naqalend
Naqalend — Hindistanda ştatdır. Ərazisi 16 579 kvadrat kilometr, əhalisi 2 milyondan azdır. Mərkəzi Kohima, ən böyük şəhəri Dimapurdur. Bu ştatın özəllikləri əhalisinin böyük əksəriyyətinin xristianlardan ibarət olmasıdır.
Haçaquyruq
Növləri
Cinsə 7 növ daxildir:
Hiveri
Hiveri — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
Əhalisi 257 nəfərdir.
Toponimiyası
Hivəri oykonimi Hovarı, Hoveri variantlarında da qeydə alınmışdır. Belə ehtimal edilir ki, oykonim talış dilindəki hu (dağıdılmış, uçurulmuş) və var (yer, kənd, qala, möhkəmləndirilmış yer) sözlərindən düzəlib, "dağıdılmış kənd" mənasındadır. Yaşayış məntəqəsi köhnə kənd yerində salındığına görə belə adlandırılmışdır.
Həmçinin bax
Hovil
Hücü
Kazımabad
Kazımabad bu mənalarda gələ bilər
Kritik infrastrukturlar
Kritik infrastrukturlar − 2001-ci ildə ABŞ-də qəbul edilmiş Vətənpərvərlik Qanununda “kritik infrastruktur” anlayışı aşağıdakı kritik infrastruktur sektorlarını və resurslarını əhatə edir:
Regional kritik infrastrukturun qorunması proqramları
Avropa Birliyi Kritik infrastrukturun qorunması üzrə Avropa Proqramı Komissiya tərəfindən hazırlanmışdır. Üzv Dövlətlər tərəfindən təkliflərə əsaslanan Avropa kritik infrastrukturların siyahısı təklif edilmişdir.
Almaniya Alman kritik infrastrukturun qorunması proqramı Federal Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən koordinasiya edilir. Həmin proqrama Alman Federal İnformasiya Təhlükəsizliyi İdarəsi və ya Vətəndaş Müdafiəsi və Fəlakətə Yardım Federal İdarəsi kimi xüsusi qurumlarından bəziləri müvafiq məzmun verir, məsələn, İT sistemləri.
Birləşmiş Krallıq Böyük Britaniyada Milli İnfrastrukturun Müdafiəsi Mərkəzi Böyük Britaniyanın milli infrastrukturunu təşkil edən, terrorizm və digər təhlükələrə qarşı zəifliyini azaltmağa kömək edən müəssisələrə və təşkilatlara məlumat, personal və fiziki təhlükəsizlik məsləhətləri verir.
Oqtay Kərimov
Oqtay Kərimov (tam adı: Oqtay Ayvaz oğlu Kərimov; ) — Qanlı Yanvar şəhidi.
Həyatı
Oqtay Eyvaz oğlu Kərimov 1964-cü il martın 21-də Ermənistan SSR Göyçə mahalının (Krasnoselo) Ardanış kəndində anadan olub. Arxangelsk vilayətində Ali Partiya məktəbində təhsil alıb. “Novaya zemlya” deyilən ərazidə, keçmiş SSRİ SQ-nin sıralarında xidmət edib.
28 nömrəli təmir-tikinti idarəsində fəhlə işləyib.
Subay idi.
Atası Kərimov Eyvaz Kərim oğlu 1988-ci ilin dekabrında dədə-baba yurdundan, — Göyçədən qovulub.
O gecə Oqtay eşidib ki, «Gənclik» metrosunun yanında əsgərlər günahsız adamları qırır, onlara kömək etmək üçün metronun yanına gəlir. Stadionun şimal qapısının yanında hərbçilər yaralılara kömək edənləri də güllələyib. Onların içində Oqtay da olub. Yaralanandan sonra təxminən 3 saat vurulduğu yerdə qalıb. Çoxlu qan itirib.
Mərhumun meyidini yanvarın 21-də mərkəzi ölüxanadan tapıblar.
Karapi Müqəddəs Georgi kilsəsi (Kldisubani)
Karapi Müqəddəs Georgi kilsəsi – Qədim Tbilisinin ən qədim rayonlarından biri olan Kldisubani ərazisində yerləşən Gürcü pravoslav kilsəsi. Kilsə, 1991-ci ilə kimi Erməni Həvari kilsəsinə aid olmuş, sonradan isə Gürcü pravoslav kilsəsinə verilmişdir. Qomi küçəsindən kilsənin şimal-şərq tərəfinə pilləkən qalxır.
Tarixi
180px|thumb|left|Mavi kirəmitli zəng qülləsinə görə Müqəddəs Georgi kilsəsinin damı [[Qədim Tbilisi binaları arasında xüsusi diqqət çəkir.]] Kldisubanidəki Müqəddəs Georgi kilsəsinin inşa edildiyi dağlıq yamac ərazisində, kilsənin inşasına qədərki dövrdə 1600-cü ildə qədim kafedral mövcud olmuşdur. Müasir kilsə binası Petros Zöhrabyan və onun həyat yoldaşı Lalitanın maddi vəsaiti hesabına inşa olunmuşdur.
XIX əsrdə kilsə əsaslı təmir olunmuş və bu zaman onun memarlığına zəng qülləci və günbəz əlavə edilmişdir. Bu restavrasiya işlərini göstərən elementlərdən biri də daş hörgü arasına qatılmış kərpic sıralarıdır. Bu zaman kilsənin fasadı kərpicdən hörülmüş romb və xaç dekorları ilə bəzədilmişdir.
XX əsrdə kilsənin şimal fasadına bitişik qanunsuz yaşayış binaları inşa edilmiş, SSRİ dövründə binada oyuncaq və laklama emalatxanaları fəaliyyət göstərmiş, daha sonra isə bina göyərçinxanaya çevrilmişdir.
1991-ci ildən Müqəddəs Georgi kilsəsi Gürcü pravoslav kilsəsinin tabeliyindədir.
Crassula tillaea
(Crassula tillaea) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Hicr surəsi
15-ci surə
ər-Hicr (Daşlı sahə) surəsi (Məkkədə nazil olmuşdur, 99 ayədir). Surə adını 80-ci ayədə adı çəkilən Səmud qövmü nün yaşadığı yer olan Hicr sözündən götürmüşdür.
Erigeron pulchellus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Isochlora
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Demilitarizasiya zonası
Demilitarizasiya zonası ( və ya DMZ) - hərbçilərdən alınmış termindir, döyüş əməliyyatlarının hazırlanması və aparılması qadağan edilmiş əraziləri bildirmək üçün istifadə edilir. İnformasiya texnologiyaları sahəsində DMZ termini əsasən şəbəkə ekranının xarici seqmenti ilə xarici marşrutizatorun daxili interfeysi arasında qalan şəbəkə seqmentini bildirir.
Demilitarizasiya zonasının təyinatı müxtəlif servislər təqdim etmək imkanı saxlamaqla, konfidensial informasiya olan daxili şəbəkəni bütün digər şəbəkələrdən təcrid etməkdir. DMZ zonada, bir qayda olaraq, İnternetdən müraciət olunan informasiya resursları yerləşdirilir.
Ülviyyə Fətəliyeva
Ülviyyə Fətəliyeva — azərbaycanlı şahmatçı, beynəlxalq usta (2022).
Həyatı
Ülviyyə Fətəliyeva 3 avqust 1996-cı ildə anadan olub. Gəncə şahmat məktəbinin yetirməsidir.
Karyerası
2010-cu ildə Batumidə keçirilən 14 yaşadək şahmatçılar arasında Avropa çempionatında bütün rəqiblərini üstələyərək birinci olub.
2011-ci ildə 20 yaşlı qızlar arasında Azərbaycan çempionu olub.
2014-cü ildə Batumidə təşkil olunmuş 18 yaşadək şahmatçılar arasında Avropa çempionatında qızıl medal qazanıb.
2017-ci ildə qadınlar arasında Azərbaycan çempionatında Günay Məmmədzadədən 1 xal az toplayaraq gümüş medal qazanıb. Eyni ildə həmçinin, Azərbaycanın "Odlar Yurdu" komandasının heyətində Türkiyənin Antalya şəhərində keçirilmiş klub komandaları arasında Avropa Kubokunda gümüş medal qazanıb.
2022-ci ildə Çexiyanın paytaxtı Praqada keçirilən qadınların Avropa çempionatında 8 xalla brünc medala sahib olmuşdur.
Milli komanda
Ülviyyə Fətəliyeva qadınlardan ibarət şahmat üzrə Azərbaycan yığmasının heyətində dünya (2017) və Avropa çempionatlarının (2015, 2017) iştirakçısı olub. Bundan əlavə o, 2016-cı ildə Bakıda keçirilmiş 42-ci Ümumdünya Şahmat Olimpiadasında Azərbaycanın ikinci komandasının heyətində mübarizə aparmışdır.
2022-ci ilin 28 iyul-9 avqust tarixləri arasında Hindistanın Çennai şəhərində keçirilmiş 44-cü Ümumdünya Şahmat Olimpiadasında Azərbaycanın qadınlardan ibarət yığma komandasının heyətində beşinci lövhədə mübarizə aparmış və şəxsi göstəricidə gümüş medal qazanmışdır.
Hipotalamus
Hipotalamus bütün onurğalılarda mövcudur. İnsanda, bu orqan bir badam şəklindədir. Məməlilərdə beyin mərkəzləri arasında rabitə yaradır. Bədən tempraturunu,periferik sinir sistemini və hipofizin işləməsini idarə edər. Susuzluq, acma hislərinin mərkəzi olub bədən istiliyini və qan təzyiqini tənzimləyər. Həm də ifraz etdiyi RF maddəsi ilə hipofizə xəbərdarlıq edir. Daxili tarazılıq hipotalamus ilə qorunur. Karbonhidrat-yağ-protein maddələr mübadiləsini tənzimləyir.. Duyğuların fiziki təməli də hipotalamus tərəfindən dəstəklənir.
Hipotalamusun quruluşu
Ara beyin (diencephalon) orta beyinin oral hüdudları daxilində yerləşir:
Karl Filip Emanuil Bax
Karl Filip Emanuil Bax — alman bəstəkarı və musiqiçisi. İohan Sebastyan Baxın beş oğlundan ikincisi. Klassik musiqi üslubunun banilərindən biri.
Hipotalamus
Hipotalamusun quruluşu
Hüdudi səhfədən (lamina terminalis) başlayaraq III mədəcikdən hər iki tərəfə doğru yayılır və əzgiləbənzər vəziyə qədər davam edir. Ventral hissədə bazal sisterna və orta beyinlə, dorsal-arxa tərəfdə III və yan mədəciklərin damar kələfinin əsası ilə, lateral olaraq daxili kapsulla hüdudlanır.
III mədəcik divarının arxa hissəsi görmə qabarından (talamus) və onun hipotalamik təpəciklərdən aşağıda yerləşən hissəsindən, hipotalamusdan (hypotalamus) təşkil olunmuşdur.
Hipotalamus avtonom funksiyalarin serebral mərkəzidir: hipotalamik hündürlüklərin altında yerləşən və horizontal olaraq qabararası birləşmənin alt tərəfinə yayılan III mədəciyin periventrikulyar boz cismindən təşkil olunmuşdur. Məməciyəbənzər cisimlər, boz qabar , qıf və hipofizin arxa payı-neyrohipofiz də hypotalamusa aiddir.
Hipofizin ön payı vəzili quruluşa malik olub adenohipofizə daxildir. Hipotalamus boşluğun örtük hissəsi ilə medial və lateral şöbələrə bölünərək Monro dəliyinin ön divarından məməciyəbənzər cismə doğru yönəlir.
Laterial şöbə sinir dəstələrindən ibarətdir. Onların arasinda qoxu nahiyəsindən orta beyinə qədər ön beyin lifləri və boz qabarın lateral nüvələri vardır.
Medial hipotalamik şöbədə ön medial və yaxud qabar və arxa və ya məməciyəbənzər (mamilyar) nüvələr yerləşir.
Preoptik, supraoptik və paraventrikulyar nüvələr ön qrupun ən vacib struktur törəmələridir. Supraoptik və paraventrikulyar nüvələr supraoptik-hipofizar yolu vasitəsilə neyrohipofizlə əlaqəlidir. Bu nüvələr sintez olunan vazopressin və oksitosin hormonları supraoptik hipofizar yolla hipofizin ayaqcıqları ilə neyrohipofizə daşınır.
Medial qrupa qıf, boz qabar , dorsomedial , venrtomedial və lateral yaxud qabar-məməciyəbənzər nüvələri aiddir.
Bulbophyllum haniffii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Hipotalamus
Hipotalamusun quruluşu
Vazopressin (antidiuretik hormon ADH) böyrək kanalcıqlarının distal şöbəsində yerləşən epitelial hüceyrələrə təsir edərək hüceyrə qişasının keçiriciliyini artırır. Duzun rezorbsiyasından asılı olmayaraq mayenin sorulması çoxalır. Beləliklə, bu hormon sidiyin miqdarını tənzim edir.
Nəhl surəsi
16-cı surə
Hipotalamus
Hipotalamusun quruluşu
Bu nüvələrin zədələnməsi zamanı ADH-nin bu tısir mexanizmi pozulur və şəkərzis diabet xəstəliyi baş verir. Bu zaman xəstə çoxlu sayda sidik ifraz edir (poliuriya), sidiyin xüsusi çəkisi azalır (1 , 001–1 , 003):poliuriya ilə əlaqədar olaraq xəstədə yaranan şiddətli susuzluq hissi gündəlik normadan dəfələrlə çox maye qəbul edilməsinə (polidipsiya) səbəb olur. Neyrohipofizin cərrahi müdaxiləsi şəkərsiz diabetin inkişafına səbəb olmur. Çünki, ADH ifraz edən nüvə hormonunun bilavasitə qan dövranına daxil olmasını təmin edir.
Nəhl surəsi
ən-Nəhl (Bal arısı) surəsi (Məkkədə nazil olmuşdur, 128 ayədir). Surənin adı 68-ci ayədə işlənən və bal arısı mənasına gələn nəhl sözündən götürülmüşdür.
Hipotalamus
Hipotalamusun quruluşu
Oksitosin paraventrikulyar nüvədə ifraz olunaraq hamiləlik dövründə uşaqlığın yığılmasına və süd vəzilərində südün ifrazına təsir göstərir.
Adenohipofizin hormonlarının sintezi eozinofil və bazofil hüceyrələrində baş verir. Eozinofil hüceyrələri boy hormonu (BH) yaxud samototrop hormon (STH), prolaktin (PRL) və ya laktotrop hormon (LTH) sintez edir.
Bazofil hüceyrələrində isə tireoidstimuledici hormon (TSH) yaxud tireotrop hormon (TTH) və adrenokortikotrop hormon (AKTH) sekresiya olunur.
Xromofob hüceyrələri AKTH istisna olmaqla, hormon yaranmasında iştirak etmir.
Hüceyrələrin bu hormonları qan dövranına daxil olaraq, daxili sekresiya vəzilərinə təsir edir və müvafiq vəzi hormonlarının sintezini stimulə edir. Daxili sekresiya vəzilərinin hormonları da qana daxil olur və onların qandaki miqdarı hipotalamusun xüsusi nüvəsi kimi "əks əlaqə" prinsipi əsasında həm vəzi hüceyrələrinə, həm də hipofizin ön payına təsir göstərir. Nəticədə adenohipofizin müxtəlif hüceyrələri rilizinq amillərin sekresiyasını ya dayandırır, ya da məhdudlaşdıraraq hormonların müvafiq həddə saxlanmasını təmin edir.
Hipotalamus bütün periferik avtonom sinir sisteminin əsas mərkəzidir. Hipotalamusun ön şöbələrinin, xüsusən preoptik nahiyasinin qıcıqlandırılması parasimpatik (trofotrop) fəallığı artırır:bu zaman tərləmə , damarların genişlənməsi , ağız suyu ifrazının artması , hipotoniya , urək yığılmaları tezliyinin ləngiməsi , sidik kisəsinin yığılması və peristaltikanın güclənməsi müşahidə olunur. Bəzən hipotalamusun zədələnmələrində kəskin mədə-bağırsaq qanaxmaları (stres qanaxması) baş verir. Bu prosesdə somotostatik ehtiyatın qurtarmasına səbəb kimi baxılır.
Hipotalamusun kaudal-aşağı, xüsusən arxa nüvə və lateral şöbələrinin qıcıqlandırılması simpatik (erqotrop) fəallığı artırır və midriaz (bəbəklərin genişlənməsi) , hipertenziya , taxikardiya , təngnəfəslik , peristaltikanın zəifləməsi , hiperqlikemiya kimi əlamətlər təzahür edir.
Oklənd Gimnaziyası
Oklənd Gimnaziyası Yeni Zelandiyanın ən öndəgedən akademik orta məktəbi kimi tanınır. "Metro Magazine" adlı jurnal Kembric sistemli gimnaziyanın nəticələrini yüksək göstərərək ona yüksək xallar vermişdir.
Tarixi
Gimnaziya 1850-ci ildə general-qubernator Ser Corc Qrey tərəfindən yaradılmışdır. 1868-ci ildən təhsil müəssisəsi kimi fəaliyyət göstərir.
Dudleya abramsii
(Dudleya abramsii) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Oklənd Gimnaziyası
Xarici tələbələr
Gimnaziyada 90-100 civarında xarici tələbə təhsil alır. Burada təhsil almaq üçün xarici tələbələrdən ingilis dili bilikləri səviyyəsinin yoxlanılması üçün test imtahanlarının verilməsi, ingilis dili intensiv kurslarını başa çatdırması tələb oluna bilər. Oklend Gimnaziyasında təhsil almaq üçün xarici tələbələr hər il 20,000 ABŞ dolları civarında təhsil haqqı ödəməlidirlər.
ABŞ hava limanlarının siyahısı
ABŞ-dakı hava limanlarının siyahısı.
Bağ çiyələyi
Bağ çiyələyi (Fragaria ananassa) - fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Meyvəsi|250px|thumb|left
Əzizim! Bura Hindistandır (film, 1995)
'Oh Darling! Yeh Hai India!' (mənası: Əzizim! Bura Hindistandır) — Ketan Mehtanın rejissorluq etdiyi Bollivud filmi.
Aşağı Amburdərə
Aşağı Amburdərə — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Qosmalyan inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 15 mart 2002-ci il tarixli, 273-IIQ saylı Qərarı ilə Lerik rayonunun Aşağı Amburdərə kəndi Qosmalyan kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Kələxan kəndi mərkəz olmaqla Kələxan kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
Toponimikası
Oykonim "Aşağıda yerləşən Amburdərə kəndi" deməkdir.
Tarixi
1933-cü ildə kənd sadəcə Amburdərə yazılışında qeydə alınmışdır.
Coğrafiyası
Kənd Gəncəvü çayının sahilində, Peştəsər silsiləsinin ətəyində yerləşir.
Tatar dili
Таtar dili — tatarların milli dili, Rusiya Federasiyasının Tatarıstan Respublikasının dövlət dili, yayılmasına görə Rusiyada rus dilindən sonra ən yayqın ikinci dil. Türk dillərinin qıpçaq qrupunun volqaboyu-qıpçaq yarımqrupuna aiddir.
Leksikasına görə daha çox başqırd, qazax, noqay, və nisbətən qaraqalpaq, qaraçay-balkar, qumuq, özbək, azərbaycan, və türk dillərinə yaxındır.
Oğurlanmış arzular (film, 2013)
Oğurlanmış arzular — Azərbaycan filmi, Rejissor Osman Albayrakın filmi.
Məzmun
Avtoservisdə işləyən Kənanın (Zaur Şəfiyev) oğlu dünyasını dəyişir. Kənan (Zaur Şəfiyev) oğlunun ölümündə özünü günahkar sayır. Kənan (Zaur Şəfiyev) qonşusu Əminənin (Nəsibə Eldarova) qızı Ayseli (Pərvin Abıyeva) sevir. Onlar bir-birlərini sevirlər. Ancaq Əminə (Nəsibə Eldarova) onların görüşməyini istəmir. Hadisələr elə gətirir ki, onlar bu sevgisi bir gün sona çatır. Aysel (Pərvin Abıyeva) Elnurun (Tural Əsədov) holdingində işə düzəlir. Kənan (Zaur Şəfiyev) Ayselin (Pərvin Abıyeva) holdingdə işləməyinə razı olmur. Aysel (Pərvin Abıyeva) işləməyə davam edir. Kənanın (Zaur Şəfiyev) borclarını ödəmək üçün.
Filmin heyəti
Quruluşçu Rejissor: Osman Albayrak Ssenari müəllifi: Esmira Əyyub Quruluşçu Operator: Orçun Aydoğan İcraçı Prodüser: Vüqar Əliyev Geyim üzrə rəssam: Aynur Əliyeva Saç və qrim ustası: Səadət Sadıqova Quruluşçu Rəssam: Səbuhi Atababayev Bəstəkar: Cafer İşleyen Baş prodüsser: Orxan Mərdan Montaj: Haluk Arus Səs: PİCMUS
Nasizm rejiminin qurbanları üçün ikitərəfli kompensasiya sazişləri
Nasizm rejiminin qurbanları üçün ikitərəfli kompensasiya sazişləri — Nasizm rejiminin təqibinə məruz qalmış şəxslərə kompensasiya ödənilməsi məqsədilə 1959-1964-cü illərdə Qərbi Almaniya (indiki Almaniya Federativ Respublikası) ilə on iki Qərbi Avropa ölkəsi (Avstriya, Belçika, Danimarka, Fransa, Yunanıstan, İtaliya, Lüksemburq, Niderland, Norveç, İsveç, İsveçrə və Birləşmiş Krallıq) arasında bağlanmış sazişlər toplusu. İkitərəfli sazişlərlə Almaniya hər hansı hüquqi öhdəlik olmadan, könüllü şəkildə ümumilikdə 876 milyon alman markı ödəyəcəyini müəyyən etmişdir.
Sazişlər
Almaniya aşağıdakı dövlətlərlə müqavilələr bağlamışdır:
Sonrakı mərhələ
Bu sazişlərə görə Almaniya sonrakı məhkəmə işlərində müharibə cinayətinin qurbanları və onların ailə üzvləri tərəfindən irəli sürülən növbəti kompensasiya iddialarına münasibətdə hər hansı maddi məsuliyyətini inkar etmişdi. Bununla yanaşı, Almaniya müharibə cinayətkarlarının İtaliya kimi ölkələrə ekstradisiya edilməsi ilə bağlı qanuni öhdəliyini aradan qaldırdı. İtaliya məhkəmələrinin Almaniya hökumətinin üzərinə kompensasiya ödəmək öhdəliyini qoyan çoxsaylı təkrarlanan qərarlarından sonra, Almaniya immunitet tələbi ilə işi Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinə təqdim etmişdi. 2012-ci ildə Məhkəmə Almaniyanın lehinə qərar vermişdi.
1990-cı ildə birləşmiş Almaniya oxşar məzmunda sazişi ABŞ dövləti ilə də bağlamışdı.
Çin Əsri
Çin əsri — XXI əsr geosiyasətinin Çində üstünlük təşkil edəcəyi ambisiyası. Bu termin xüsusilə Çin iqtisadiyyatının ABŞ iqtisadiyyatını üstələyəcəyi və dünyanın ən böyük milli iqtisadiyyatını meydana gətirəcəyi iddiası ilə əlaqədar istifadə olunur. BMT Dünya Bankının məlumatına görə, Çin son iki minilliyin əksər hissəsi üçün artıq bu statusu qoruyub saxlayır.
Çin Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatını NATO-ya alternativ olaraq qurdu , Dünya Bankına və Beynəlxalq Valyuta Fonduna, isə Asiya İnfrastruktur İnvestisiya Bankına və Yeni İnkişaf Bankına alternativ olaraq təsis etdi. Bundan əlavə, dünya işlərində daha böyük rol oynamaq üçün demək olar ki, 1 trilyon dollar dəyərində gələcək sərmayələri olan Bir nəsil, bir yol, siyasət təşəbbüsü yaratdı. Həmçinin Trans-Pasifik Tərəfdaşlığına alternativ olaraq Regional Hərtərəfli İqtisadi Tərəfdaşlıqdan istifadə etməyi planlaşdırır.
Erigeron pulcher
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Tərabülüs əş-Şam
Tərabülüs əş-Şam - Livanın əş-Şimal mühafəzəsində mərkəzi və ikinci böyük şəhəri. Paytaxt Beyrutdən 85 km şimalda yerləşən şəhərin əhalisi 850 minə yaxındır. Əhalisinin 80%-i Sünni müsəlman, qalan hissəsi isə xristian və ələvilərdir.
Tarixi
thumb|left|250px|Tərabülüs əş-Şam xarabalıqları Tripolis şəhərinin adı yunan dilindən gəlir. Finikiya şəhəri olan Tərabülüs əş-Şam E.ə. VI əsrdə Əhəmənilər İmperiyasının, E.ə. 312-ci ildə Makedoniyalı İsgəndərin, E.ə. 64-cü ildə Romalıların hakimiyyəti altına keçdi. 645-ci ildə Ərəblər tərəfindən işğal edilir. 1070-ci ildən 1109-cu ilə qədər Misirdə hakimiyyətdə olan Fatimilər xilafətinin vassallığında olan Banu-Əmmar ailəsi tərəfindən idarə edilirdi. 1109-cu ildə Səlibçilər tərəfindən işğal edilir. 1289-cu ildə Məmlüklər tərəfindən fəth edilir. 1516-cı ildə I Sultan Səlimin Misir yürüşündə işğal edilir. Osmanlıların tərkibində 1517-ci ildə Şam əyalətinin, 1534-cü ildə Hələb əyalətinin tərkibinə daxil edilir. 1579-cu ildə isə Tərabülüs əş-Şam əyaləti təsis edilir.
I Dünya Müharibəsi dövründə fransızlar tərəfindən ələ keçirildi. 1946-cı ildə isə Livanın tərkibinə daxil olur.
Qeydlər
<references group="Q"/>
Henrix Hers
Henrix Hers (22 fevral 1857 − 1 yanvar 1894) – Alman fiziki. O, elektromaqnit dalğalarının varlığını təcrübi olaraq sübut edərək, işığın elektromaqnit təbiətli olduğunu müəyyən etmişdir.
22 fevral 1857-ci ildə alman fiziki, Bonn Universitetinin professoru Henrix Rudolf Hers anadan olmuşdur. Hersin əsas nailiyyəti Ceyms Maksvelin işığın elektromaqnit nəzəriyyəsini əyani olaraq sübuta yetirməsidir. Alimin şərəfinə periodik proseslərin tezliyinin ölçülməsi vahidi Hers adlandırılmışdır. Kompüterin xarakteristikasında mikroprosessorun tezlik (bir saniyədə yerinə yetirdiyi əməliyyatların sayı) vahidi olaraq da Hersdən (Hz) istifadə edilir.
İbn Aqil
Əbu Məhəmməd Bahaəddin Abdullah b. Əbdürrəhman b. Abdillah b. Aqil əl-Həmədani — İbn Malik ət-Tainin "əl-Əlfiyyə"sinə yazdığı şərhlə tanınan dil və fiqh alimi.
Həyatı
1299-cu ildə Hələb yaxınınlığındakı Balis qəsəbəsində dünyaya gəlmişdi. Qahirədə doğulduğu da rəvayət edilir. 1294-cü il və ya 1301-ci ildə doğulduğunu qeyd edən qaynaqlar da vardır. Soyu Hz. peyğəmbərin əmizadəsi Aqil ibn Əbu Talibə dayandığından İbn Aqil künyəsiylə tanınır. Misiri, Balisi və Hələbi nisbələri ilə yanaşı ataları arasında Həmədan və Amiddə (Diyarbəkir) oturanlar olduğundan Həmədani və Amidi nisbələriylə də anılır.
İlk təhsilini tamamladıqdan sonra təhsilini ilərilətmək amacıyla Qahirəyə gedən İbn Aqil burada on iki il sürəylə Əbu Həyyan əl-Əndəlüsinin dərslərinə davam etdi. Ondan İbn Malikin ət-Təshili ilə Sibəvəyhinin "əl-Kitab"ını oxudu. Daha sonra Əlaəddin Konəvidən Ərəb dili və ədəbiyatı, təfsir, kəlam, məntiq, fiqh, xilaf və üsul, Xətib əl-Qəzvindən bəlağət, Tağıyyəddin İbnüs-Saiğdən qiraət dərsləri aldı. Vəzirə ləqəbiylə tanınan Sittülvüzəra, Bədrəddin İbn Cəmaa, Şərəfəddin İbnüs-Sabuni, Zeynəddin əl-Kəttani, Həsən b. Ömər əl-Kürdi kimi alimlər də müəllimlər arasında yer almaqdadır.
Azərbaycan 2019 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində
2019 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi, yarım finalları 14 və 16, finalı isə 18 May 2019-ci il tarixində İsrailin Təl-Əviv şəhərində keçirildi. Truth — Azərbaycanın 2019 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısını səsləndirən Çingiz Mustafayev (müğənni) finalda 302 xalla 8-ci yeri tutdu.
Səsvermə
50% münfis, 50% SMS səsverməsi əsasında keçirilir.
Robin Hud (cizgi filmi, 1973)
Robin Hud — 1973-cü ildə istehsal olunmuş cizgi filmidir. "Cəngəllik kitabı" cizgi filmi "Walt Disney Pictures" studiyası tərəfindən istehsal edilmiş Disneyin 21-ci klassik qısametrajlı cizgi filmidir.
Ətirli çiyələk
Ətirli çiyələk —  cinsinə aid bitki növü.
İsra surəsi
17-ci surə
əl-İsra (Gecə vaxtı seyr) və ya Bəni-İsrail (İsrail oğulları) surəsi (Məkkədə nazil olmuşdur, 111 ayədir). Surə adını ilk ayədə işlənən və gecə vaxtı seyr mənasını verən "isra" sözündən almışdır.
Simin Behbəhani
Həyatı
12 yaşında şeir yazmağa başlamış Behbəhani ilk dəfə şeirini 14 yaşında ikən nəşr etdirmişdir. Əvvəl Nima Yuşicin "çar parə" ədəbi tərzini işlədir, sonralar qəzəllərə keçmişdir. Şairənin teatr məsələlərini və müasir gündəlik hadisələri qəzəl formasında təqdim etməsi fars ədəbiyyatının inkişafında böyük rol oynamışdır. Simin Behbəhani bir arada İran Yazıçılar Birliyinin sədri vəzifəsində çalışmışdır. Nobel mükafatına ədəbiyyat üzrə 1999-cu və 2002-ci ildə namizəd seçilmişdir.
Dudleya blochmaniae
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bulbophyllum hans-meyeri
(Bulbophyllum hans-meyeri) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Georq Om
Georq Om — alman fiziki. O, elektrik dövrəsində cərəyan şiddəti, gərginlik və müqavimət arasındakı qanunauyğunluğu müəyyənləşdirən Om qanununu kəşf etmişdir.
Bayram Əliyev
Bayram Əliyev (tam adı: Bayram Mədət oğlu Əliyev; ) — Qanlı Yanvar şəhidi.
Həyatı
İlməzli orda kənd məktəbini, ardınca isə Ç. İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunu bitirib. 2 nömrəli evtikmə kombinatında icraçı işləyib.
Ailəli idi. 1990-cı ildə ata və anası təqaüdçü idi.
Qanlı Yanvar faciəsi
Necə və harada şəhid olması məlum deyil. Valideynləri Bayramı ölüxanadan tapmışdılar.
Diaqnoz: döş qəfəsinin küt alətlə travması, daxili orqanların və qabırğaların sınması və zədələnməsi, həmçinin odlu silahla yara.
Yanvarın 21-də "Volçi vorot" (Qurd qapısı) qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Ünvan
Bakı, Xutor, 7-ci cərgə, ev 18a.
Piroklastik süxur
Piroklastik süxur - sülb vulkan püskürmə məhsullarından ibarət olan litifikasiyaya uğramış qırıntılı süxur. Piroklastik süxur əsas göstəricisi onun muvafiq vulkan püskürməsilə sinxron olmasıdır. Piroklastik süxur termini kövrək, bərkimiş, bişmiş və sementlənmiş süxurlara tətbiq olunur. Növləri: vulkan aqlomeratı, vulkan külü, vulkan tufu, tufobrekçiya. Sinonim: Atrogen, Deyeksion süxur, Piroklastit.
Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Kəhf surəsi
Kəhf surəsi ― Quranın 18-ci surəsi. 110 ayədən ibarətdir.