cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yunq planı
Plan
Müttəfiqlərin Reparasiya Komitəsi tərəfindən təyin edilmiş komitə 1929-cu ilin birinci yarısında toplandı və həmin il iyunun 7-də ilk hesabatını təqdim etdi. Yanqdan başqa, ABŞ-ni görkəmli bankir J. P. Morgan Jr və onun tərəfdaşı Tomas V. Lamont təmsil edirdi. Hesabat Böyük Britaniyanın böyük etirazları ilə qarşılaşdı, lakin Haaqada keçirilən birinci Konfransdan sonra plan avqustun 31-də yekunlaşdırıldı. Plan 1930-cu ilin yanvarında ikinci Haaqa Konfransında rəsmi olaraq qəbul edildi.Plan digər müddəalarla yanaşı, təzminat köçürmələrini idarə etmək üçün beynəlxalq hesablaşmalar bankını da tələb edirdi. Nəticədə Beynəlxalq Hesablaşmalar Bankı yanvar ayında Haaqa Konfransında müvafiq qaydada yaradılmışdır.O, 1931-ci ilin iyul ayına kimi 15 ölkədən moratorium üçün dəstək toplaya bildi.
Sonrakı hadisələr
Razılaşma və planın qəbulu arasında 1929-cu ilin oktyabrında Uoll-strit qəzası baş verdi və bunun əsas nəticələri ikiqat oldu.Amerika bank sistemi Avropadan pulları geri çağırmalı və Gənc Planı mümkün edən kreditləri ləğv etməli oldu.Üstəlik, idxal və ixracın azalması dünyanın qalan hissəsinə də təsir etdi.1933-cü ilə qədər dünya ticarətinin demək olar ki, üçdə ikisi yoxa çıxmışdı. Smoot-Hawley Tarif Aktı ilə yeni ticarət siyasəti müəyyən edildi.Sonunculara millətçilik və qəbul edilən iqtisadi siyasət təsir etdi. 1931-ci ildə Almaniyada işsizlik 33,7%-ə, 1932-ci ildə isə 40%-ə yüksəldi.Belə bir şəraitdə ABŞ prezidenti Herbert Huver ödənişlərə bir illik moratorium təklif edən ictimai bəyanat verdi.Lakin moratoriumun qəbulu Avropada iqtisadi tənəzzülü ləngitməyə çox az kömək etdi.Almaniya böyük bir bank böhranı ilə üzləşdi.1932-ci il Lozanna konfransında yekun cəhd göstərildi.Burada Böyük Britaniya, Fransa, İtaliya, Belçika, Almaniya və Yaponiyadan olan nümayəndələr razılığa gəlmək üçün toplandılar.O zaman aydın idi ki, dərinləşən depressiya Almaniyanın təzminat ödənişlərini bərpa etməsini qeyri-mümkün etdi.Onlar razılaşdılar: Nümayəndələr arasında həmçinin qeyri-rəsmi olaraq razılaşdırıldı ki, ABŞ hökuməti Müttəfiq hökumətlərin borclarının ləğvinə razılıq verməsə, bu müddəalar təsirsiz olacaq.Huver təzminat və müharibə borcları arasında heç bir əlaqənin olmaması barədə məcburi ictimai bəyanat verdi, lakin 1932-ci ilin dekabrında ABŞ Konqresi Müttəfiqlərin müharibə borcunun azaldılması planını rədd etdi, bu, texniki cəhətdən müharibənin bərpası və borcunun əvvəllər verilmiş borcun azaldılmasına qayıtması demək idi. Lakin sistem çökmüşdü və Almaniya ödənişləri bərpa etməmişdi.Milli Sosialist hökuməti hakimiyyəti birləşdirdikdən sonra borc rədd edildi və Almaniya əlavə ödəniş etmədi.1933-cü ilə qədər Almaniya Versal müqaviləsinə əsasən tələb olunan məbləğin yalnız səkkizdə birini Birinci Dünya Müharibəsi üçün kompensasiya etmişdi və rədd edilmiş Amerika kreditləri sayəsində ABŞ faktiki olaraq Almaniyaya “təzminat” ödəmişdir.Plan ABŞ Konqresinin davam etməkdən imtina etməsinə görə deyil, Hitlerin hakimiyyətə gəlişindən sonra əhəmiyyətini itirdiyinə görə uğursuz oldu.Almaniya İkinci Dünya Müharibəsində məğlub olduqdan sonra beynəlxalq konfrans (Almaniyanın xarici borclarına dair London sazişi, 1953) Almaniyanın qalan borcunu yalnız ölkə birləşdikdən sonra ödəyəcəyinə qərar verdi.Buna baxmayaraq, Qərbi Almaniya 1980-ci ilə qədər əsas borcunu ödədi; sonra 1995-ci ildə yenidən birləşmədən sonra yeni Almaniya hökuməti faiz ödənişlərini bərpa edəcəyini açıqladı. Almaniya 2010-cu ildə ABŞ-yə, digər ölkələrə isə 2020-ci ildə faizləri ödəməli idi.2010-cu ildə Time, Almaniyanın "ölkənin müttəfiqlər tərəfindən məğlub edilməsindən təxminən 92 il sonra, oktyabrın 3-də Böyük Müharibə üçün son reparasiya ilə bağlı ödənişi" etdiyini bildirdi.Bu müqavilədən əvvəl şiddətli diplomatik mübarizələr olmuşdu və onun qəbul edilməsi millətçi ehtiraslar və narazılıqlar doğurmuşdu. O, həm də beynəlxalq anlaşma siyasətinin tərəfdarlarına kömək etmək əvəzinə, onları zəiflətdi.
Müharibə təzminatlarına qarşı: "Azadlıq Qanunu"
Plan Almaniyanın öhdəliklərini faktiki olaraq azaltsa da, Almaniyadakı siyasi spektrin bəzi hissələri buna qarşı çıxdı.Sosialist qruplar təzminatlara qarşı ən açıq şəkildə çıxış etdilər və Gənc Plana qarşı bir problem olaraq ələ keçirildilər.Almaniya Milli Xalq Partiyasının rəhbəri Alfred Huqenberqin rəhbərliyi altında müxtəlif millətçi qruplardan ibarət koalisiya yaradılıb.Bu koalisiyaya qoşulan qruplardan biri də Adolf Hitler və Milli Sosialist Alman İşçi Partiyası idi.Koalisiyanın məqsədi Freiheitsgesetz (“Azadlıq Qanunu”) qəbul etmək idi.Bu qanun bütün təzminatlardan imtina edəcək və hər hansı bir alman məmurunun onların toplanmasında əməkdaşlıq etməsini cinayət hesab edəcək.O, həmçinin Almaniyanın “müharibə təqsirini” etiraf etməsindən və Almaniya ərazisinin işğalından imtina edəcək, bu da Versal müqaviləsinin şərtləri idi.Almaniya konstitusiyasının şərtlərinə görə, ölkədə səsvermə hüququna malik olanların on faizi təklif olunan qanunun lehinə petisiya imzalasa, Reyxstaq məsələni səsverməyə çıxarmalı idi.Reyxstaq qanunun əleyhinə səs verərsə, təklif avtomatik olaraq ümumxalq səsverməsinə çıxarılacaq.Əgər xalqın əlli faizi lehinə səs versəydi, bu, qanuna çevrilərdi. Azadlıq Qanunu təklifi rəsmi olaraq 1929-cu il oktyabrın 16-da irəli sürüldü.Nasional Sosialistlər və digər qruplar imza toplamaq üçün böyük ictimai mitinqlər keçirdilər.Hökumət Azadlıq Qanununa qarşı çıxdı və ona qarşı nümayişlər keçirdi.Bununla belə, koalisiya təklifi Reyxstaqın qarşısına qoymaq üçün kifayət qədər ad toplaya bildi.Reyxstaq qanun layihəsini 318-82 səs fərqi ilə rədd etdi.Dekabrın 22-də keçirilən Azadlıq Qanunu referendumunda ümumxalq səsverməsində seçici fəallığı cəmi 14,9% təşkil etdi, baxmayaraq ki, səslərin 94,5%-i (qeydiyyata alınmış seçicilərin 13,8%-i) təklif olunan qanunun lehinə idi.Azadlıq Qanunu 1929-cu ildə qüvvəyə minməsə də, onun kampaniyası Hitleri və Nasional Sosialistləri siyasi əsas cərəyana gətirən əsas amil idi.Məğlubiyyətdən sonra Hitler Hugenberg-i pislədi və itkilərin onun zəif rəhbərliyinin nəticəsi olduğunu söylədi.Hugenberg və bir çox başqa millətçilər tezliklə Nasional Sosialistlər tərəfindən tutulduqlarını gördülər.Hitler daha sonra hakimiyyətə gəldikdən sonra Azadlıq Qanununun təkliflərinin əksəriyyətini fərmanla qüvvəyə minəcəkdi.
Mənbələr
Dunlap, Annette B. (2016). Charles Gates Dawes: A Life. Evanston, Illinois: Northwestern University Press and the Evanston History Center. ISBN 978-0810134218. Willoughby, Douglas; Willoughby, Susan (2000). The USA 1917-45 (2000 ed.). Heinemann. ISBN 978-0-435-32723-1.
Şəvval
Şəvval - Hicri təqviminin 10-cu ayı.
Reemiqrasiya
Reemiqrasiya - Mühacirətdə olanların öz vətən lərinə qayıtmasıdır.
Qazaxıstan ədəbiyyatı
Qədim qazax ədəbiyyatı
Digər xalqlarda olduğu kimi qazaxlarda da uzun əsrlər boyu poetik yaradıcılığın folklor əsasında inkişaf etmişdir. Bu növ yaradıcılıq üçün, məlum olduğu kimi, kollektivlik, xəlqilik, variativlik, sinkretiklik xarakterikdir. M.Qorki yazırdı: "Qədim zamanlarda zəhmətkeşlərin bədii xalq yaradıcılığı onların təcrübəsinin, kollektivin əmək enerjisinin qidalandırıcısı, ideyalarının obrazlarda təcəssümünün yeganə təşkilatçısı kimi xidmət edirdi".
Söz sənəti köçəri-maldar qazaxlarda daha böyük hörmətə, nüfu-za malik idi. Şifahi sənət xalqın böyük istedadının ifadəçisi olmaqla, həm də onun həyata və məişətə münasibətini əks etdirirdi.
Qazax folkloru bədii söz yaradıcılığının müxtəlif kütləvi növ və formalarının məcmuyu olub və qazax ədəbiyyatının inkişafını təmin etməklə, qazax xalqının mili mədəniyyətinin mühüm tərkib hissəsidir.
Qazaxıstanda xalq yaradıcılığı nümunələrinin toplanılması və öyrənilməsi XIX əsrin ortalarından-maarifiçiliyin inkişafı ilə bağlıdır. Maarifçi-demokratlar Ç.Valixanov və L.Altınsarin qazax folklorunun bəzi nümunələrinin öyrənilməsi ilə məşğul olub, onun demokratik və sinkretik xarakterini müəyyənləşdirməklə, onu milli tarixlə əlaqəli şəkildə təhlil etməyə çalışırdılar. Qazax folkloru doğma ziyalılarla yanaşı, həm də rus şair və yazıçılarının diqqətini cəlb etmişdi. Onlar bu nümunələrin toplanması, elmi prinsiplər əsasında yazıya alınması və nəşrində əvəzsiz rol oynamışlar. Nümunə kimi biz hələ 1812-ci ildə rus tərcüməsində işıq üzügörmüş «Kozı Körpəş və Bayan Slu» poemasının adını çəkə bilərik. Əgər buraya hələ XIX əsrin 30-cu illərində A.S.Puşkində bu poemanın əlyazması olduğunu və həmin əsrin 60-cı illərində türk xalqlarının şifahi örnəklərinin dahi bilicisi akad. V.V.Radlovun qazax xalq poeziyası haqqında dediklərini də əlavə etsək («qazaxlarda xalq poeziyası öz inkişafının ən yüksək səviyyəsinə çatmışdır. Mənə elə gəlir ki, bütün qazax səhrası oxuyur») – bu zaman söylədiklərimiz heç kimdə şübhə oyatmaz.
Qazax şifahi xalq yaradıcılığı nəğmələr (mərasim, məişət, lirik, tarixi və s.), atalar sözü, zərbi məsəllər, tapmacalar, nağıllar, dastanları, aytıslar/ poetik yarışmalar, deyişmələr, müşairələr və s.) rəngarəng janrlarla zəngindir.
Qədim zamanlarda qazaxlarda mifoloji hekayələr, tayfalar haqqında əfsanələr, mərasim və əmək nəğmələri, sehrli və məişət na-ğılları üstünlük təşkil etmişdi. Sonrakı dövrlərdə feodal dövlətçiliyi, yadellilərlə mübarizə mərhələsində qəhrəmanlıq dastanı, az sonra isə tarixi xarakterli epik nəğmələr, tarixi rəvayətlər yaranmışdır. Qazax folklorunda xalq poetik yaradıcılığının növü kimi dram elementləri, hərəkətləri olsa da, o zaman xalq dramı janrı olduqca zəif inkişaf etmişdir.
Qazax xalq yaradıcılığında da digər xalqların şifahi ədəbiyyatında rastlaşdığımız janrlar mövcuddur. Bunların sırasında lirik nəğmə, atalar sözü, zərb məsəllər, tapmacalar, nağıllar, dastanlar və s. göstərmək olar. Digər xalqlarda yarışma nəğmələri ilə biz rastlaşsaq da, qazax xalq poeziyasında onlar daha zəngin müstəqil janr olan aytıslardan /poetik yarışmalardan/ ibarətdir. Məsələn, türk xalqları ilə müqayisədə mərasim-məişət poeziyasının xüsusi forması olan «jar-jar» /»yar-yar»/, «bet-aşar» / «bədaşar»/, «koştasu», «jok-tau» kimi qazax xalq mərasimləri və xalq həyat tərzi ilə əlaqədə olan janr son dərəcə geniş yayılmışdır. Qazaxlarda xalq akınlarının yaradıcılığı ədəbi yaradıcılığın bəzi xüsusiyyətlərini özündə əks etdirmişdir. Buna görə də qazax ədəbiyyatının mühüm xüsusiyyətlərindən söhbət getdikdə onun şifahi-poetik ənənələrə daha yaxın olduğundan söhbət açılır. Buna görə də bu ədəbiyyatın təşəkkülündə və inkişafında mühüm rolu məhz xalq nəğməkarları – akınlar, jirşilər və yiraular oynamışlar. Qazax folklo-runda məhz buna görə də sözün əsil mənasında xalqın qızıl irsi əksini tapmışdır. Buna görə də qazaxların mənəvi irsi sırasında batır qəhrəmanlığını və s. edən «Alpamış», «Koblandı-batır», «Yer-Tarqın», «Qəmbər» kimi epik poemalarla yanaşı, həm də dostluğu, sevgi və məhəbbəti, sadiqliyi tərənnüm edən «Kozi-Körpəş və Bayan-Slu», «Qız-Yibek», «Ayman -Şolpan» və s. lirik- epik dastanları, real tarixi hadisələri əks etdirən «Beket haqqında dastan», «İsatay və Məhəmbət», «Utegen» və s. kimi tarixi poemalar vardır. Şifahi-poetik ənənə qədim zamanlarda yaşamış məşhur nəğmə-karların adını əks etdirmişdir. Onların adının mövcudluğu paralel yazılı abidələrlə də sübut olunur. Məsələn, türk xalqlarının əvəzsiz «Kutabi-Dədə Qorqud» yaradıcılığında Qorqud atanın nəğməkar və musiqiçi, ilk mifologiya və nəğmələrin yaradıcısı kimi adı çəkilir. Şifahi-poetik yaradıcılıq həm də digər nəğməkarlar – Atalıq Sıpıra – jırau, Həsən-Qayğı və b. kimi (yeri gəlmişkən qeyd edək ki, onlar klassik noğay ədəbiyyatının da nümayəndələri hesab edilmiş və edilməkdədir) nəğməkarların adını yaddaşlara həkk etmişdir. Xalq akınları, jirsi və juraularının Cambul Cabayev, Nurpeis Bayqanin, Ömər Şipin, Kənan Azərbayevin və b. adını xalq bugün də böyük hörmətlə yad etməkdədir. Nəğmələr, qazax xalqının həyatında dərindən iz salmaqla, onun bütün tarixi ilə əlaqədə olmuşdur. Nəğmə əsrlər boyu insanların sevinc və kədərinin, ümid və qayğılarının ifadəçisi olmuşdur. Qazaxlarda yazılı ədəbiyyat zəif inkişaf etdiyi dövrdə xalq lirik poeziyasının təsiri son dərəcə güclü olmuşdur. Nəğmə qazaxların ictimai, ailə və şəxsi həyatının bütün tərəflərini çevrələyirdi.
Mərasim nəğmələri
Xalq mərasimləri ilə bağlı olan nəğmələr daha qədim keçmişə malikdir. Bu nəğmələr hələ sinifsiz cəmiyyət dövründə yaranmışdır. Qədim insanlar ətraf aləmin sirlərini öyrənməyə çalışmaqla, həm də təbiətin fövqəl qüvvəsinə, magiyaya inanır, sehrli sözlərlə, nəğmələrlə onlara təsir göstərməyə can atırdı. İlin fəsilləri ilə, bayramlarla, məsələn «novruz»la, yazda gecə-gündüzün bərabərləşməsi, heyvanların yaz dölü ilə bağlı çoxsaylı nəğmələr mövcud olmuşdur. İnsanların gözəgörünməz qüvvələrə, heyvanlara inamı onların havadarlarına Şopan-qoyunların, Zenge-inəklərin, ilxıçı – atların, Oysıl-dəvələrin hümayəçisinə müraciəti ortaya qoyurdu.
Qazax folklorunda ailə-məişət mərasimləri ilə bağlı çoxsaylı nəğmələr vardır ki, onlar insan həyatının ən yaddaqalan məqamlarını özündə əks etdirirdi. Məsələn, əvvəllər uşağın dünyaya gəlməşi Şildəxan bayramı ilə müşayiət olunardu. Burada uşağın xoşbəxt gələ-cəyi, uzunömürlülüyü, səadəti, onun nəinki valideynlərinə fərəh gətirəcəyi, həm də bütün cəmiyyət üçün dəyərli övlad olacağı arzu olunurdu. Qazax mərasim folklorunda /yeri gəlmişkən bu,həm də qaraqalpaq, qırğız və noğay mərasim folklorunda da geniş yayıl-mışdır/ toy mərasim folkloru mürəkkəb olduğu qədər də maraqlıdır. Qazax toy mərasimləri «toy bastar», «jar-jar», «sınsu», «betaşar» kimi ritual nəğmələri ilə əlamətdardır. «Toy-bastar» yeni yaranan ailənin sənətinə oxunan təbrik-nəğmədir, «jar-jar» (bəy-gəlin) – qazaxlarda ikitərəfli xorla ifa olunur ki, burada igid oğlanlar tərəfindən oxunan şən və oynaq nəğməyə qızlar xoru tərəfindən qəmli, kədərli, qüssəli cavab verilir. Kişi xorunda məzhəkəli, əyləndirici və zarafatyana formada gəlinə qəm eləməmək, valideynlərindən ayrılma özünə problemə çevirməmək, doğma ata evindən ayrılığı kədərlə qarşılamamaq məsləhət görülürsə, xoşbəxt, yeni həyatın öndə olduğu vurğulanır və qızın xoşbəxtliyinin məhz uşaq doğulduqdan sonra beşik başında dayandığı maraqlı şəkildə təqdim olunursa, gəlin tərəfindən çıxış edən qızlar oğlanlarla nəğmə-mübahisəyə girişir, qızın bununla da gənclik həyatına son qoyduğu, ata, anası və yaxınları ilə ayrılığı kədərli-qəmli notlarla əks etdirilir. «Jar-jar» nəğməsi obrazlı sintaktik paralelizmlər üzərində qurulur və hər sətrin, bəndin sonunda «jar-jar» nəqərat kimi təkrar olunur: Oğlan: Bazarlıq edib qayıtdılar yar-yar! Gəlinə məxmər aldılar yar-yar! Başına yaylıq saldılar yar-yar! Gəlini darıxdırdılar yar-yar! Gəl sən atançün ağlama yar-yar! Qayınata sənə atadır yar-yar! Qız: Ev qabağı sanki güzgü yar-yar! Sifətimdə kədər hissi yar-yar! Günəş suyu əks etdirir yar-yar! Qız xoşbəxtliyi başa çatır yar-yar! Deyin necə ağlamayım yar-yar! Atamı kim əvəz edər yar-yar! Qeyd edək ki, «yar-yar» mərasim nəğməsində həm də bərli-bəzəkli teatrallaşmış tamaşalar öz əksini tapırdı. Qazax toy mərasim poeziyasının digər növü «sınsu» gəlinin doğmaları ilə vidalaşma nəğməsi elə gəlinin özü tərəfindən də ifa olunur. Bu nəğmədə gəlin tanımadığı yerə-insanlar içinə getməsi ilə əlaqədar kədərli nəğmələr oxuyardı. Toy mərasimləri «betaşar» / «bədaşar»/, yəni gəlinin üzündən duvağın götürülməsi ilə bağlı ifa olunurdu. Burada gəlini təzə qohumlara təqdim etmə, ona öyüd-nəsihət verilən anda oxunardı. Burada əvvəl gəlinin gözəlliyi, gəncliyi, sonra onun qohumları öyünülər, gəlin bütün qohumlar qarşısında baş əyər, onlara diqqətlə qulaq asardı. Bədaşar qazaxlarda həm də əxlaq və yaşam qaydalarını əks etdirirdi. Bədaşarda gəlinin ərinə, onun valideynlərinə, aulun ahıl və cahıllarına, qonum qonşulara, mürəkkəb insan münasibətlərinə dəyər ifadə olunurdu. Qazax məişət-mərasim poeziyasına, həm də «koştasu» - vida nəğməsi, «yestirtu» - kədərli xəbər, «joktau – ölüyə ağı, bədbəxtliklə bağlı nəğmə-ağı ifa olunurdu.
Lirik nəğmələr
Qazax lirik nəğmələri məzmun və forma baxımdan son dərəcə rəngarəng və zəngindir. Bu nəğmələrdə ən müxtəlif hiss və duyğularla dolu şən əhvali-ruhiyyə, arzu, istək, ümid, sevgi, məhəbbət, gözəllik, təbiət, vətən, azadlıq, insan ləyaqətinin mübarizəsini əks etdirən çağırışlar, haqq, ədalət uğrunda mücadilə motivləri ilə yanaşı, həm də satira, yumor, gümrahlıqla bağlı zarafatyana nəğmələr mühüm yer tutur. Vətən obrazını xüsusi şəkildə əks etdirən doğma elin ənginliklərini «Sarı-Arka gözəl», «Göyçə dağ obrazı», «Bayan-Aul» kimi bulaqlar başındakı zəngin və səfalı yerlər, çevik qulanlar, görümlü marallar, kişnərtili köhlənlər, səhralar üzərində cövlan edən leyləklər, oxuyan sığırçınlar, nəva çəkən bülbüllər lirik nəğmələrin başlıca obrazına çevrilir. «Bayan-Aul», «Göycə dağ», «Sarı-Arka», «Jereymentay», «Şolpan» və digərləri insanların doğma vətənə və torpağa bağlılıq hissini son dərəcə bəzəkli şəkildə əks etdirir.
Qazax lirik nəğmələrinin xeyli qismi dövrün bir sıra mühüm tarixi hadisələri ilə bağlı söylənilmişdir. Bu, ilk növbədə XVIII əsrin əvvəllərində cunqarların (kalmıkların) qazax torpaqlarına basqını, XIX əsrdə İsatay Taymunovun xalq-azadlıq hərəkatında fəal iştirakı, 1905-1917-ci illər hadisələri və s. bağlıdır. Bu baxımdan «Qaradağ zirvəsindən köç gəlir»/ «Kara taudın basınan koş keledi»/, «Şərqdən soyuq külək əsir»/ «Kun sıqıstan izqarlı jel soqadı»/ və s. daha maraqlıdır.
Ənənəvi qazax lirik nəğmələri özünəməxsus maraqlı quruluşa, zəngin ifadəli bədii vasitələrdən istifadə etmə ilə fərqlənir. Xalq lirikası özünəxas bədii vasitələr – epitetlər, metaforalar, simvollar, paralellərə malik olmaqla, sabit ənənələr yaratmışdır. Qazax lirik nəğmələrin poetik dili daha zəngindir. Dağ zirvəsində şahin, ildırım sürətli at əksər hallarda cəsurluq simvolu, igid şücaəti; qız gözəlliyi, incəliyi və paklığı simvolu kimi köşək, qulun, qu quşu, açılmış çiçək kimi təsvir olunur. Sevimli, sevgili qız dan yerinə, Zöhrə ulduzuna bənzədilir. Qazax lirik nəğmələri lirik melodiyaların zəngin çalarları ilə seçilir. Bu nəğmələr incə avazlı olmaqla kədərliliyi, aramlılığı, geniş, möhtəşəm, şən və zarafatyanalığı ilə fərqlənir. XIX əsrin sonları XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq qazax xalq nəğmələri və digər xalq yaradıcılığı nümunələri yığılıb nəşr etdirilməyə başlamışdır. Bu baxımdan XX əsrin 20-30-cu illərində folklorşünas, etnoqraf və musiqiçi A.V.Zalayeviçin toplayıb buraxdırdığı «Qazax xalqının 1000 mahnısı» və «500 qazax mahnısı və küyü» kimi, iki məcmuəsi böyük önəm daşıyır. A.V.Zatayeviçin bu məcmuələri M.Qorki tərəfindən də yüksək qiymətləndirilmişdir. M.Qorkinin məsləhət və təklifi ilə A.V.Zatayeviç bu məcmuələrin nüsxələrini məşhur fransız yazıçısı Romen Rollana göndərmişdir. R.Rollan qazax xalq mahnıları xəzinəsi ilə tanış olduqdan sonra ona ürək dolusu məktubla cavab vermişdir: «Dəyərli xalq ilhamı nümunələri məcmuəsi məni ruhlandırır…Mən də Sizin kimi «Axsaq-Qulan» haqqındakı əfsanənin sadə vasitələrlə verilməsi və insanın riqqətə gətirən qüvvəsindən xüsusi həzz aldım. Sır-Dərya məkanında xüsusi ifa tərzi ilə yaranmış bu mahnı öz əvlan çiçəkləri və əzəmətli melodiyaları ilə səhranı bəzəyir. Mən həm də ona təəccübləndim ki, bu mahnılar artıq mənimçün özgə nəğmə kimi səslənmir, mən onları Avropa musiqi florasına qohum kimi qəbul edirəm. Çünki buradakı canlı musiqi xalq elementini boğa bilməmişdir».
Qazax atalar sözü
Qazax atalar sözü çoxmənalılıq kontekstdən asılı olmaqla öz əksini tapır. Qazax atalar sözü o qədər rəngarəng və maraqlıdır ki, onları mövzu baxımından təsnif etmək çətindir. Qazax atalar sözündə xalqın əmək tarixi, məişəti, düşüncə tərzi, ictimai münasibətləri öz əksini tapmışdır. Xalqın çoxəsrlik köçəri həyatı onun aşağıdakı atalar sözündə özünü yaxşı əks etdirir: «Əgər köç zamanı xalq ayrılarsa – birgə getmək daha məsləhətdir», «Dəniz qurumaz – xalq yolun azmaz», «At kişinin qanadlarıdır», «Tox atın səkkiz ayağı var», «Hər ayın öz otu var», «Qoyun otarırsansa – otlaq tap», «Tanımdağın ata arxadan yaxınlaşma» və i.a. və s. Xalq birliyi, gücü, bəlağəti haqqında qazax atalar sözü: «Xalq – qızıl beşikdir», «Xalq sözü topdan betərdir», «Xalqın göz yaşı göl yaradar», «Müəllif nitqi və usta sənəti xalqa məxsusdur», «Bəlağət-birinci sənətdir», «Dil qılıncdan itidir», «Sənətkarın qızıl əli, nəğməkarın qızıl sözü», «Çənənin bəzəyi saqqal, nitqin bəzəyi atalar sözü», «Külək dağı dağıdır, söz xalqı qaldırır» və s.
Qazax xalqının xarici düşmənlərlə, yadellilərlə uzun müddətli mübarizəsi ərzində xalqa xidmət, qəhrəmanlıq və vətəndaşlıq xüsusiyyətləri, doğma vətənə sədaqət, torpaq qeyrəti çəkmə və s. əks olunmuşdur: «Qəhrəmanın şərəfi – xalqın şərəfi», «Birliksiz həyat yoxdur», «Özgə torpağında sultan olunca, öz torpağında qul ol», «İti qılıncı kisədə gizləmək olmaz» və s. Qazax atalar sözündə tənbəllər, avaralar, kütbeyinlər, böhtan-çılar, ikiüzlülər, yalançılar tənqid atəşinə tutulur: «Kor toyuq hər şeyi dən bilər», «Tənbəlin işi ikiqat artıq olar», «Yaxşıda düşmənçilik, pis də vicdan olmaz», «Yalanın quyruğu ovuc içindən uzun olmaz», «Yaxşı ilə dost olub məqsədə çatarsan, pis ilə dost olub söyüş yeyərsən» və s. Qazax atalar sözünə müxtəsərlik, dəqiqlik və konkretlik xasdır. Atalar sözü, adətən metafora, metonimiya, antiteza, alleqoriya və müqayisələr üzərində qurulur. Onlarda istifadə olunan obrazlar real olmaqla, xalq həyatı və məişətindən götürülmüşdür. Qazax atalar sözü sintaktik nöqteyi-nəzərdən ikiüzvlü, melodik və qafiyəlidir, onlar alliterasiya və assonanslarla zəngindir. Qazax atalar sözü xalqın epik yaradıcılığında, qədim və müasir qazax ədəbiyyatı abidələrində geniş istifadə olunmaqla, xalq nitqini rəngarəng və ifadəli edir.
Aytıs
Aytıs – qazax, qaraqalpaq, qırğız, qaraçay, malkar, noğay poeziyasında akınların nəğmə yarışı, improvizasiyalı poetik deyişməsi olmaqla xalq poeziyasının ənənəvi və geniş yayılmış formalarındandır. Aytıs bütün xüsusiyyətləri ilə Azərbaycan və Anadolu türk aşıqlarının və türkmən baxışlarının deyişmələrini xatırladır. Hazırlıqsız və düşünmədən yarışa girən, növbə ilə improvizə edən akınlar hikmət, nəzəri və praktik bilgilərdə gücünü sınayır, bədahətən şeir qoşmaq və demək bacarığını nümayiş etdirirlər. Akınlar öz improvizasiyalarını dombra, qopuz, bəzən isə ifadəli jestlərlə müşayiət edirlər. Aytıs poeziya, musiqi, dram tamaşalarının və ifaçılıq sənətinin mürəkkəb sintezidir. Belə təşkil olunmuş söz, sənət meydanında daha istedadlı, bacarıqlı və bilikli akın qalib gəlir. Aytısı diqqətlə dinləyən xalq, yarışan ustadların sənətinə qiymət verir. Odur ki, qalib-akın haqqında xəbər bütün aullara yayılır, o, hər yerdə böyük hörmətlə yad edilir. Aytıs janrında xalqın poetik istedadı daha hərtərəfli və dərindən aşkarlanır.
Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, yarış-nəğmələr dünya xalqlarının əksəriyyətinin mədəni-mənəvi ənənələrində yer almaqdadır. Məsələn, ərəblərdə bu tipli nəğmələr «müqalləkat» adlandırılır. Hindistan və İranda isə bu nəğmələr bu gün də ifa olunmaqdadır. Şimali Fransada belə nəğmə yarışlarında trubadurlar, Mərkəzi Avropada – meysferzingerlər, Skandinav ölkələrində edda ifaçıları, İngiltərədə – menestreller, Qədim Rusda isə skomoroxlar bu sənəti yaşadırdılar. Qazax folklorunda aytısın kökləri lap qədim dövrə dirənir. Qədim zamanlarda aytıs xorla mərasim, «jar-jar» toy nəğmələrində, şənliklərdə, gecələrdə, bayramlarda, gənclər arasında isə oğlanlarla qızlar arasında gedərmiş: aytıs hətta bəzi hallarda mübahisəli məsələlərin həllində hakimlər və natiqlər tərəfindən də tətbiq olunarmış. Qəhrəmanlıq dastanları və lirik poemalardan fərqli olaraq yarışma-nəğmələr kütləvi janrdır ki, onun ifa olunmasında müxtəlif yaşdan olan insanlar iştirak edə bilirmiş. Burada kişilərlə bərabər, həm də qızlar yarışa bilirlər. Bu cəhət məhz qazax aytısının səciyyəvi xüsusiyyətini təşkil edir. Qazax aytısının digər bir ənənəvi xüsusiyyətini – yəni aytıs mətnlərinin ilk yayıcısı və bərpaçısı məğlub olmuş akındır.
Qeyd edək ki, təxminən Azərbaycan aşıqlarının (şairlərinin) müşayirəsi, demək olar ki, bu şəkildə gedir. Başqa sözlə desək aytısda Azərbaycan meyxanələri üçün xarakterik olan deyişmə, yarışma, hərbə-zorba məqamlarını görə bilirik. Aytısa başlayan akın əvvəl özünü təqdim edir, sonra özünü öyür, rəqibini aşağılayır, ona hədə-qorxu, hərbə-zorba gəlir, nəhayət aytıs öz kulminasiya nöqtəsinə və sona yetişir. Orta əsrlər, XVIII və XIX əsrlər qazax aytıslarında xalq həyatı, onun qəhrəman və şərəfli keçmişi, zənginliyi, sosial bərabərsizlik, xalqın azadlıq mücadiləsi (məsələn, Birjan, Əsət, Cambul və b. aytısları) əks olunurdu. Qazaxlarda aytısın bir neçə növü mövcuddur. Onlardan qaim və surə-aytıs daha geniş yayılmışdır. Qaim-qısa nəğmə improvizi-siyalarıdır ki, o gənclər və bu sənətə yeni gələn akınlar tərəfindən xalq mərasimləri, şənliklərdə istifadə olunur. Bu aytısın daha kütləvi növüdür. Surə-aytıs isə sınaqlardan daha şərəflə çıxmış poetik sözün improvizisiyasını yüksək şəkildə nümayiş etdirənlər tərəfindən deyilir. Məsələn, Orınbay, Şoje, Yapak, Birjan, Sarı, Əsət, Irıscan, Suyubay, Cambul və b. aytıs ənənələrini formalaşdıran və onun məktəbini yaradanlar kimi qiymətləndirilir. Onlar yaratdığı aytıslar müstəqil dinamik əsərlər kimi oxunmuşdur. Qazax aytıs sənətinin ən tanınmış nümayəndələri Birjan və Sarı, Cambul və Gulmambet bu növün inki-şafında xüsusi xidmət göstərmişlər. Məsələn, Cambul yaradıcılığında aytıs demokratik, xalq satirası istiqamətində xeyli irəliləyişlər etmişdir. Aytısın başlıca ideyası feodal-patriarxal cəmiyyətin eybəcər-liklərini, sosial və mənəvi-əxlaqi şikəstliyi ifşa etməkdən ibarət idi. Cambulun aytıslarında neçə-neçə gənc akınların yaradıcılığı formalaş-mışdır. Aytıs dinamik janr olub yaradıcıdan böyük söz ehtiyatı, rəvan təb, hazırcavablıq və bədahətən şeir qoşmaq bacarığı tələb edir. XIX əsrin ikinci yarısı XX əsrin əvvəllərində aytısların mövzusu xeyli dərəcə mürəkkəbləşir. Yeni mövzular heç də tayfadaxili maraqları yox, həm də bütün qazax xalqı üçün mühüm olan məsələləri gündəmə gətirirdi. Qazax xalq yaradıcılığı janrlarının tanınmış bilicisi N.S.Smirnova yazır: «Aytıslarda akınlar məktəb, poçt, teleqraf, ticarət, qəza rəislərinin və starşinalarının fəaliyyəti, kalımlı nikah haqqında deyişir, bir-birləri ilə mübahisələr edirdilər. Yeni həyat hadisələri akınlar tərəfindən özünəməxsus və fərqli qiymətləndirilirdi. Onlardan bir qismi xalq maraqlarını, digər qismi isə çar höküməti məmurlarına xidmət edən bəyləri, varlıların mənafeyini müdafiə edirdi».
Bəhs etdiyimiz dövrlərdə Kempirbay, Kekminbay, Şoje, Maykot və d. ustalığı xalq arasında daha yaxşı tanınırdı. XIX əsrin 60-80-ci illərində aytıs yarışlarında akın-qızlar da öz qüvvələrini sınayırdılar. Onların sırasında Rıscan, Manat, Günbala, Təbiyə v b. məşhur idi.
Cambulla Gülmambetin deyişməsində həyata ikiqütblü baxış ifadə olunur. Gülmambet köhnəlik düşüncəsi daşıyıcısıdır, o, öz tayfasını, bəylər ona hədiyyələr verdiyinə görə onları öyür, Cambul isə geniş xalq kütlələrinin ilhamçısı kimi çıxış edir. Gülmambetin Cambulla deyişməsindən: Hamı məni qəbul edib eşitsin, Gülmambetəm kulan-ayan adımdır, Ürəyimdən gələn sözü dinləyin, Siz ey alban, dövlət qövmü olanlar. Cambul ona cavab verərək, xalq nəğməkarının daim Gülmambet kimi bəylərə xidmətçilərdən yüksəkdə durduğunu vurğulayır: Əcəb çaşır, qızışırsan Gülmambet, Yaman özündən çıxırsan Gülmambet, Bilirsən gücümü – nəyə qadirəm, Səni sıxaram canından çıxar şirən, Mən özümə daim nəzarətdəyəm, Mübarizəm qurtarmaz - səninləyəm. Deyişmənin gedişində aytısın reçitativi bir neçə dəfə tempi dəyişir. Başlanğıc şeirin reçitativi sakit və aramlıdır, lakin mübahisə qızışdıqca reçitativin tempi də tezləşir, mübahisənin kulminasiyasında akınlar bəzən yanıltmaca keçirlər. Belə olduqda bir şeir forması digəri ilə əvəz olunur. Aytıs poetikası folklor üçün tipikdir. Aytısda nəğməkar – improvizator-şairə yaxınlaşır. Beləliklə, aytıs folklorla ədəbiyyat arasında mühüm körpüyə çevrilir.
Xalq qəhrəmanlıq dastanları
Qazax şifahi xalq yaradıcılığı növləri arasında ən zəngin və geniş yayılan eposdur. Məlum olduğu kimi digər təhkiyə sənəti janrlarından epos xalq həyatının təsvirində daha əhatəliliyi ilə seçilir. Epik nəğmələrdə xalqın tarixi həyatı, onun idealları öz əksini tapır. Qazax epik təfəkkürünün rişələri qədim dövrə gedib çıxır. Belə ki, hələ Orxon-Yenisey abidələrində və qəbirüstü epitafiyalarda batırların cəsurluğu və qəhrəmanlığı əks olunmuşdur. Məsələn, «Joktau» epik nəğmələrində dünyasını dəyişmiş cəsur ovçular və cəsarətli atıcıların sücaəti ilə bağlı nağıllarda biz bəzi nümunələrə rast gəlirik. Hər ehtimala qarşı bu nəğmələr qazax eposunun əsasını qoymuşdur. Qazax eposu «jır» (şeir) şəklində yaranmışdır. Epik əsərlərin böyük əksəriyyəti türk xalqlarından biri olan qazax qəbilələrinin təşəkkülü və inkişafı ilə bağlı olmuşdur. Qazax qəhrəmanlıq eposunun qədim dövrü VIII-X əsrlərə, patriarxal-tayfa münasibətlərinin dağıldığı zamanlara təsadüf edir Bir sıra epik dastanlarda batırların mənşəyi haqqında məlumat verilir. Məsələn, Koblandı – qaraqıpçaq tayfasından, Alpamış – konrat (yəni konqrat, yaxud kunqrat. Kunqrat Qaraqalpaqstanda şəhər adıdır – N.T.) tayfasından, Qəmbər – noğaylı tayfasından və s.. «Alpamıs» dastanı, patriarxal-feodal cəmiyyətinin dağılmasını əks etdirməklə, xalq birliyi ideyasının zəruriliyini əks etdirir. XV-XVI əsrlərdə tayfalararası didişmələrdə zəifləyən Qızıl Orda süquta uğramağa başladığı dövrdə, qazax xalqı və dövlətçiliyi yaranan zaman cunqar feodalları qazax torpaqları üzərinə hücuma keçmişlər. XVII əsr və XVIII əsrin birinci rübündə cunqar-kalmık ordu və birləşmələri bu torpaqlara daha geniş cəbhə və böyük qüvvə ilə hücumlar edərək qazaxları min bir bəlalara düçar etmişlər. Məhz qazax qəhrəmanlıq eposunun yaranması da bu dövrə təsadüf edir. Qazax xanları ilə adi, əməkçi xalq arasındakı ziddiyyətlər «Yer-Tarqın», «Yer-Kökşə» epik poemalarında öz əksini tapmışdır. Bu dövrdən sonrakı mərhələlərdə yaranmış epik əsərlərdə «Qarabəy», «Ötəgən-batır», «Arxalıq-batır» və d. qəhrəmanlıq mövzulu dastanlar qazax çöllərində gedən sosial-siyasi, ictimai-mədəni ziddiyyətlərlə dərindən bağlanır.
Qazax epik əsərlərində ictimai motivlər şəxsi motivlərdən daha üstün mövqedə dayanır. Buna batır obrazında vətənpərvərlik ideya-larını nümunə kimi göstərə bilərik. Qəmbər-batır kalmıklara qarşı mübarizə aparmaq və onların hücumlarını dəf etməklə, bütün noğay diyarını zülmdən azad edir. Koblandı-batır yadelli düşmənlərə qarşı vuruşmaqla öz valideynlərini, ailəsini, bütün qıpçaq tayfasının himayədarı kimi çıxış edir, Alpamıs-batır vətənini viran qoymuş kalmık xanı ilə döyüşür. Bəzi qazax epik əsərlərinin süjeti Orta Asiya, Qazaxıstan, Azərbaycan və Türkiyə üçün də ümumidir. Məsələn, «Kitabi-Dədə Qorqud» və «Koroğlu» dastanlarının – Azərbaycan türkləri, Anadolu türkləri, qazaxlar, qaraqalpaqlar, qaqauzlar, özbəklər, türkmənlər və d. üçün eyni olduğu bu xalqların etnopsixo-logiyasının və həyat fəlsəfəsinin eyniliyini sübut edir.
Keçmiş, ötmüş zamanda Qaraqıpçaq elində, Doğulmuşdu Koblandı. Atası onun Toktar bəy, Var-dövləti saysız bəy İlxısıyla, sürüsü Otlaqda otlayardı. Yaz yaylağı Gözdi göl, Rahatlığı Gözdi göl. Digər dastan batırları kimi Koblandı da çox tez böyüyür, möhkəm, güclü, çevik və cəld qəhrəman kimi diqqəti cəlb edir. Altı yaşa çatanda o, kəhər atı yəhərləyib-yüyənləyib ilxıya tərəf üz qoyur. İlxıçı Yestemes onu ovçuluğa, sərrastlığa və cəsurluğa öyrədir.
«Koblandı-batır»ın süjeti oxucuda dövrümüzə gəlib çatdığı şəkildə ayrı-ayrı müstəqil süjetlərdən və nəğmələrdən ibarət olduğu şübhəsini oyatmır. Digər epik poemalarda olduğu kimi «Koblandı-batır» eposunda da süjetin əsas ana xətti baş qəhrəmanın şəxsi maraqları ilə yox, onun ictimai borcu, vəzifəsinin yerinə yetirilməsi ilə bağlıdır. Koblandının bütün qəhrəmanlığı, sücaəti onun doğma torpaqları qoruması, öz tayfasını, qonşu tayfaları, çöllükdə olan var-dövlət qorumaq, müdafiə etməklə bağlıdır. Qızılbaş xanı Qazan, kalmık xanı Alşağır qıpçaq aullarına hücum edir, Koblandının vətənini tapdaq altında qoyub onu külə döndərir: Kızılbastın elinen Kazan degen er şıktı. Jön bilmeqen şer şıktı Noğaylının köp elin Oljalan şayıp janşıptı Bağınbağan adamın Kırıp, joyın tayısıptı Jerip, malın oljalap (s. 78)
Babaların əsir düşməsindən sonra dastan janrı üçün mütləq tələb olunan məhəbbət xətti inkişaf etdirilir ki, o özündən sonrakı epizodların da hamısını rəngarəngləşdirir. Məhəbbət intriqası Kobiktinin qızı - Qarlıqa – batırın əsir düşmüş batırla görüşündən başlanır. Qarlıqa elə birinci baxışdan Koblandıya vurulur. Müsəlman doğulmaqla qızılbaş Kobikti tərəfindən hücum zamanı ələ keçmiş Qarlıqa vəfat etmiş anasının vəsiyyətini yerinə yetirməyi qərara alır ki, o, hər şeydə ona bərabər olan qıpçaq-müsəlmanının arvadı olmağı qərarlaşdırır. Təhkiyənin sonrakı məqamları Koblandı ilə Qarlıqanın qarşılıqlı münasibətlərinin açılmasında özünü göstərir. Belə ki, Qarlıqa Koblandıya yetişmək üçün həm qəhrəmanlığa, həm də öz yaxınlarına qarşı satqınlığa əl atır. Məhz elə bu məqamdan batırın qəhrəmanlıq bioqrafiyasının ikinci hissəsi – onun ikinci dəfə evlənməsi ilə bağlı olan, batırlıq dövrünün başa çatması gedir.
Kollizayanın əsasını dünya xalqlarının epos və batırlıq nağılları üçün səciyyəvi olan qədim motiv, batırın gələcək arvadı - batır-qızla təkbətək mübarizəsi təşkil edir. Yalnız özü ilə eyni gücə malik qıza qalib gəldikdən sonra batır həmin qızla evlənmə hüququ əldə edir. Bununla belə poemada yer almış bu ənənəvi motiv özünəməxsus şəkildə izah ounur ki, bu da qədim süjetin dastanda gec kontomi-nasiya olunması ilə əlaqələndirilməlidir. Belə ki, Qarlıqa üzərində təkbətək mübarizədə Koblandı yox, altı yaşında batır adı almış Bukenbay qalib gəlir. Qarlıqanın öz sevgilisi uğrunda qazandığı qəhrəmanlıq, sücaət əsərdə ardıcıl olaraq epizoddan epizoda daha görümlü şəkildə açılır. Hər şeydən əvvəl Qarlıqa Koblandı və Qaramanı əsirlikdən xilas etməklə, onlara qaçmaqda kömək edir. Düşmən qızının əsir qəhrəmana kömək etmə motivi qədim epik ənənəsi üçün səciyyəvidir. Biz bu tipli motivlə «Kitabi-Dədə Qorqud» «Koroğlu», «Alpamış», «Yusif və Əhməd» və digər dastanlarda da rastlaşırıq. «Koblandı batır»da bu epizod incə psixologizmlə fərqlənir. Qarlıqa nəyin bahasına olursa olsun öz sevgilisini azad etmək istəyir, lakin Koblandı öz düşməninin qızının bu köməyindən imtina edir. Koblandı Qaramanı Qarlıqadan onlara qaçmağı xahiş etdiyi üçün məzəmmətləyir. Belə olduğu halda Qarlıqa məkrə əl atır.
Ölüm məni qorxudur, qoymur dayanım rahat, Tapa bilərəmmi mən, görən, əbədi həyat?».
Söylədiklərimiz Qorqud haqqında dastanların qazax süjetinin və qəhrəmanın obrazı mərhələ baxımından şumer-akkad eposu «Bilqamıs» və İnsanın ölümdən qurtarmaq üçün axtardığı yolların daha qədim dövrlərə aid olduğunu sübut edir.
Beləliklə, yenidən söhbətimizin predmetinə qayıdaq. Əgər eposun qazax və qaraqalpaq versiyası cüzi fərqlənib üst-üstə düşürsə, V.V.Radlovun topladığı Tobol tatarları və Krım tatarlarının «Koblandı» dastanında bir sıra fərqli məqamlar mövcuddur. Qazax söyləyiciləri Murın Sengerbayev və Nurpeis Bayqanin Qaraqalpaq-standa qaraqalpaq jırausı Nurabıllanın qazax jirşisi Karasayla dostlaşması dastanın qazax və qaraqalpaq versiyalarının yaxın-laşmasını və bu versiyaların dastanın gələcək inkişafına təsirini reallaşmışdır. Buna görə də bu gün əlimizdə olan «Koblandı-batır» eposunun qazax və qaraqalpaq redaksiyalarında biz çoxsaylı ümumi yerlər – süjet həlqələri ayrı-ayrı motiv oxşarlığı, qoca valideynlərin batır övladlarının doğulması, qəhrəmanın toy mərasimi, Qurtqa ilə ev-lənmə, Qurtqanın Tayburılı (qaraqalpaqlarda Torış) böyütməsi, Kobıktı (qaraqalpaqlarda Kobikli) və Alşaqır üzərinə hücum və s. eposun əsas süjet xəttini təşkil edir. Qazax və qaraqalpaq milli versiyalarında hər ikisi qıpçaqların əmin amanlığını təmin etmək məqsədilə qəhrəmanların fəaliyyəti əks etdirilir.
Göründüyü kimi, «Koblandı-batır» qazax və qaraqalpaqların son dərəcə möhtəşəm qəhrəmanlıq abidəsidir. Onun qazax versiyası tam mətni 1975-ci ildə rus dilinə tərcümə olunaraq Moskvada «Vostoçnaya literatura» nəşriyyatında orijinalla birgə çap olunmuşdur. Düzdür, biz orijinalı rus tərcüməsi ilə müqayisə etdikdə görürük ki, heç bir parametri uyğun verilməmişdir. Dastan 7-8-lik hecada olsa da tərcümədə nəinki onun bu struktur-kompozisiya özəlliyi qorunub saxlanılmış, əksinə strofika elementləri də kobud surətdə pozulmuşdur. Buna baxmayaraq rus oxucusu ümumi şəkildə olsa da dastanla tanış olmaq imkanı əldə edə bilmişdir. Təəssüf ki, bu günə qədər Azərbaycan oxucusu bu dastanla ana dilində tanış ola bilməmişdir. 2008-ci ildə bu sətirlərin müəllifi AMEA-nın Folklor İnstitutunun sifarişi ilə «Koblandı-batır»ı Azərbaycan türkcəsinə tərcümə etmişdir. Bununla belə texniki səbəblər üzündən dastanın Azərbaycan dilində nəşri bu günə qədər işıq üzü görə bilməmişdir. İnanırıq ki, yaxın vaxtlarda Folklor İnstitutu bu abidənin Azərbaycan dilində nəşrini reallaşdıracaqdır.
Qazax folkloru qazax xalqının yaratdığı və formalaşdığı uzun əsrlər boyunca xalq dünyagörüşünün, bilik və yaddaşının ifadəçisi kimi xidmət etmişdir. Beləliklə, xalq kütlələri folkloru yaradan mühit olmaqla milli folklor ənənələrini layiqincə yaşatmışlar.
Müasir Qazax ədəbiyyatı
Qazax mədəniyyəti və ədəbiyyatının «qızıl əsri» və ya Qazax Renessansı XX əsrə təsadüf edir. Mən göytürklərin daşlar üzərində həkk etdiyi poemalar, Kaztuqan və Dospambetin şücaət dolu əsərləri, Maxambetin alov saçan şeirləri və Dulatın cilalanmış dastanlarından bəri uzun yol keçən «Abayaqədərki» gözəl ədəbiyyat nümunələrinin əhəmiyyətini kiçiltmək niyyətindən çox uzağam. Amma Allah tərəfindən seçilmiş renessans şəxsiyyəti olmaq yalnız Abaya qismət oldu. Abay ona qədər yaradılanlardan bəhrələnərək qazax mənəviyyatını görünməmiş yüksəkliyə qaldırdı. Ötən əsrin əvvəlləri üç nəhəngin adı ilə bağlıdır: Şakərim (fəlsəfi poeziya), Maqjan (lirika), Sultanmahmud (vətənpərvər poeziya). 20-60-cı illərin əsas parlaq siması olan İlyas Jansuqurovdan sonrakı dövrün tanınmış nümayəndələri bunlardır: İsa Bayzakov, Saken Seyfullin, Tayır Jarokov, Abdilda Tajibayev, Kalijan Bekxojin, Kasım Amanjolov, Juban Moldaqaliyev, Sırbay Maulenov, Qafu Kayırbəyov. Sonuncu nəslin ədəbiyyata gəlişi inqilab ab-havasında, sovetləşmə dönəmində, Vətən müharibəsinin alovunda baş vermişdi. Böyük ədəbiyyat yaratmaqları heç də onların zəngin təcrübəyə malik olması və sırf ədəbiyyatçı-filoloq təhsillərindən irəli gəlmirdi. Bu, onların fitri istedadından doğurdu. Məhz bu nəsil 60-cıların ədəbiyyata gəlişi üçün zəmin hazırladı.
1960-1980-ci illərin qazax poeziyası bitkin və novatorluq ideyaları ilə boldur. Bu «böyük köçün» başında Oljas Süleymenov durur. Oljas rusca yazsa da, onun poeziyası dərin milliliyini saxlayıb. Onun əsərlərində qazax vətənpərvər ruhu hökmən hiss olunur. Öz zamanında Oljas orijinal kolorit, xüsusi ritm və yeni energetikanı tək öz doğma qazax poeziyasına deyil, həm də Sovetlər Birliyi adlanan nəhəng imperiyanın 1/6 hissəsini tutan rusdilli poeziyaya da gətirdi və qanuniləşdirdi. Oljas çarəsizlikdən öz adı və tarixini unutmağa başlamış, milli dirçəlişə ümidlərini itirmiş, ölgün və məqsədsiz bir şəkildə imperiyanın künc-bucaqlarında ömür sürən bir çox kiçik millətləri yuxudan oyatdı və onları yüksəlişə ruhlandırdı. O, öz şəxsi nümunəsi ilə kütlənin fikirlərinə etiraz etmək və əqidənin səsinə qulaq asaraq yaşamağın nə olduğunu əyani göstərdi.Bu dövr qazax poeziyasının üç sütunu Mukaqali Makatayev, Qədir Mirzəliyev, Tumanbay Moldaqaliyevdir. Mukaqali poeziya ilə birlikdə doğulmuş istedaddır, özü də xalq mənzum ənənəsi olan «kara elen» – qazax on bir bəndliyi ilə. Onu anlamaq üçün gərək yaranışından qazax olasan. Onun şerlərinin digər dillərə tərcüməsinin son dərəcə çətin başa gəlməsi də bununla əlaqədardır. Qədirin nəzmi isə özü başqa dillərə tərcümə olunmağa can atır və məharətli tərcüməçinin əlində onun şeirləri nə məna, nə də koloritini itirmədən hər hansı bir əcnəbi dildə sərbəst danışır. Qədir şair-intellektualdır.
Tumanbayın poeziyasının ünsürləri – hisslər, leytmotivi – məhəbbətdir. Təsirli, estetik cəhətdən qüsursuz, mənalı, incə və işıqlı lirizmlə dolu olan bir poeziya – onun şeirləri barədə bunu demək olar.
XX əsrin qadınlardan ibarət olan qazax poeziyası mənə məhəbbətlə qurulmuş bəzəkli bəyaz çadırı xatırladır ki, onun qübbəsində əbədi olaraq bu zərif poeziyanın başlanğıcında dayanan Məryəm Hakimjanova və Tursınxan Əbdürrəhmanovanın əsərləri həkk olunub. Çadırın tağ-tavanları müasirimiz olan şairələrdən – Fərizə Unqarsınova, Mərfuqə Aytxojina, Akuştap Bəxtigereyevanın sənət incilərindən ibarətdir. Dayaq divarları isə növbəti nəslin nümayəndələri olan Küləş Əhmədova və Gülnar Salıkbayevanın yaradıcılıq məhsullarından təşkil olunub.
XX əsr qazax nəsrinin qiymətləndirilməsinə gəldikdə isə bütün adlardan əvvəl ən yüksək və nüfuzlu, ensiklopedik bilik və erudisiyaya malik Muxtar Auezovun adını çəkəcəyəm. Ötən əsrin qazax poeziyası ilə müqayisədə qazax nəsri bir o qədər coşğun inkişafı ilə öyünə bilmir. 20-30-cu illlərdə o, özünün ilkin formalaşma mərhələsində idi.
O dövrdə qazax ədəbiyyatında roman janrının bütün qanun və tələblərinə tam cavab verən əsərlər çox az idi. J. Aymautov, B.Maylin, İ.Jansuqurov, S. Seyfullin, S.Mukanovun əsərlərini böyük çətinliklə roman adlandırmaq olardı. Avropa və dünya meyarları nöqteyi-nəzərindən qüsursuz nəsr əsərlərinin müəllifi olan ilk qazax – dahi Muxtar Auezovdur. Onun 20-ci illərdə qələmə aldığı hekayələr, 30-cu illərdə yazdığı povestlər və 40-cı illərdə yaratdığı «Abay yolu» roman-epopeyası – bütün janrları mənimsəmək, sürətli inkişaf, dünyaya akkreditasiya və qazax bədii nəsrinin tanınması deməkdir. «Abay yolu» bütün gələcək qazax nəsri üçün ədəbi sənətkarlığın etalonudur.
M. Auezovdan sonra yaşayıb-yaratmış bir sıra məşhur yazıçılara bəzi ədəbiyyatşünas və tənqidçilər «alıptar tobı», yəni, «titanlar qrupu» və ya «qüdrətli dəstə» kimi kollektiv ləqəblər verməyə tələsdilər. Ancaq bu “dəstə”dən olanların heç də hamısının yaratdığı əsərlər zamanın sınağından çıxmadı. Bu, xüsusən də indi, 1/4 əsr keçdikdən sonra, nəinki nəsillər, həm də oxucu maraq və zövqlərinin dəyişdiyi dövrdə olduqca təzadlı şəkildə üzə çıxır.
Bu sırada ədəbi irsi ilə qazax bədii sözünün ölməz klassikləri səviyyəsinə yüksələn mahir nəsr ustası – Qabit Musrepovun adını xüsusi qeyd etmək istəyirəm. Məncə, onun əsas əsəri «Oyadılmış məmləkət» yox, son romanı «Ulpan»dır. Təəssüf ki, bu cür gözəl əsər zamanında rus dilinə uğursuz tərcümə olunmuşdu. Bu romanda Yeseney Qabit müəllimin özü, Ulpan isə yazıçının həyat yoldaşı Rayadır. Qəhrəmanların romantik məhəbbəti – Qabit müəllimin öz gənc, gözəl və hədsiz dərəcədə çox sevdiyi həyat yoldaşı Raisə Məmmədyarovaya olan sevgisini ifadə edir. «Titanlar» nəslindən sonra ədəbiyyata gələn Abdijamil Nurpeisov, Taxavi Axtanov, Safuan Şaymerdenov, İlyas Yesenberlin, Anuar Alimjanov, Azilxan Nurşaixov, Şerxan Murtaza öz əsərləri ilə XX əsr qazax nəsrinin böyük və kiçik nəsillərinin «sahilləri» arasında «qızıl körpü» salmaqla özlərindən əvvəlki nəslin layiqli davamçıları və vahid işə xidmət edən ədiblər kimi tanındılar. 1960-cı illərin Xruşşov «mülayimləşməsi»ndən sonra qazax ədəbiyyatına böyük miqyaslara çıxmağa qabil, kamil nəsrə xas bütün xüsusiyyətləri özündə cəm etmiş «altmışıncılar» gəldi. Onları fərqləndirən xüsusiyyətlər bunlardır: yüksək nəzəri hazırlıq və peşəkar təcrübə; ötən illərin milli nəsrində toplanmış müxtəlif janrlarda və müxtəlif mövzularda orijinal əsərlərin yaradılması; o dövrlərin Sovet ədəbiyyatına gətirilmiş yenilikçilik ruhu, sərbəstfikirlilik və «verilmiş icazələrin» sərhədləri və əhatə dairəsinin genişləndirilməsi. Bütün sadaladıqlarım Abiş Kekilbayev, Muxtar Maqauin, Kabdeş Jumadilov, Kalixan İskakov, Saken Juvisov, Akim Tarazi, Sain Muratbəyov, Dulat İsabəyov, Oralxan Bokeyev, Dukenbay Dosjanov, Satimjan Sanbayevin yaradıcılığında öz əksini tapıb.
O müəlliflərin içində elələri var idi ki, onların əsərləri o vaxtkı «sosialist düşərgəsinin» (xüsusilə Şərqi Avropa) millətlərinin dillərinə və qismən də bizə rəğbət bəsləyən fransızların dilinə tərcümə olunur və təkrar-təkrar nəşr olunurdu. Ancaq bu əsərlərin «ixrac» nüsxələri acınacaqlı dərəcədə az idi, onların tərcüməsı sırf siyasi-təbliğatçılıq məqsədi güdürdü. Kreml senzorları bu işə ciddi nəzarət edirdi. Bəzən əsərləri tərcümədə qəsdən zəiflədir, məzmunsuzlaşdırırdılar. Ona görə də qazax nəsrinin Avropa səviyyəsinə çıxması (hələ dünya səviyyəsi bir yana) barədə söhbət belə gedə bilməzdi. Onu da qeyd edək ki, çağdaş qazax nəsrinin ingilis dilinə tərcümə faktları o dövr üçün fövqəladə sensasiyalı hadisə idi. Bununla həm razılaşmaq, həm də mübahisə etmək olar, ancaq, şəxsən mən bu nəsli belə qiymətləndirərdim: əgər sabah məlumat verilsə ki, Oljas Suleymenov və Abiş Kekilbayev ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb, mən bu xəbəri tamamilə təbii, qanunauyğun və hətta milli qazax əbəbiyyatının nailiyyətlərinin dünya tərəfindən tanınmasının bir az gecikmiş aktı kimi qəbul edərəm. Əgər ədəbiyyatdan əvvəl və sonra dilin mövcudluğundan danışsaq, indiyədək mənə alınmaz qala və açması bilinməyən tapmaca kimi görünən Kalixan İskakov yada düşər. Onun yaradıcılığı – canlı qazax dilinin ən şəffaf bulağıdır. Dil zərifliyi, semantik intuisiya və ekspressiv məharətdə ona üstün gəlmək arzusu və ya heç olmazsa ona az da olsa bənzəmək istəyi boş və mənasızdır. Çox gözəl anlayıram ki, ədəbiyyat sexində müqayisə mənasızdır. Ancaq mənim üçün həqiqət daha önəmlidir və açıq deyirəm ki, Kalixan mənim şüurumda inadlı şəkildə qazax Bunini kimi canlanır.
Ön səhnəyə yüzilliyin sonlarına yaxın çıxan və ədəbi talelərində preslənmiş zəmanənin təzyiqi açıq-aydın görünən ədəbiyyatçılar nəslini də qeyd etməyə bilmərəm. XX əsrin son rübündə bütün üç nəsil «ədəbiyyat ailəsinin» paradoksu onda özünü göstərdi ki, Kenşilik Mirzəbəyov və Jumabay Jakıpbayev kimi dünyasını dəyişmiş sənətkarlar daha yaşlı qələm yoldaşlarının fonunda əbədi «gənc şairlər» cərgəsinə qatıldılar. Halbuki, həmin «həmişəcavan şairlərin» real yaş həddi 45-55 yaşlar arasında dəyişir.
Yesenqali Rauşanovun yaradıcılığına şərq poeziyasının rəngarəng bədii ənənələri üzvi şəkildə hopub. Temirxan Mədətbəyin şeirləri sanki göytürklərin dilini bizim üçün canlandırır. Bu, qazax poeziyasının çox böyük və gizli, hələ tam açılmamış potensialını göstərir.
Fəlsəfi-romantik poeziyanın bütün enerjisini özündə cəmləşdirmiş Nesipbəy Aytovun bitib-tükənmək bilməyən yaradıcılığı qazaxları milli-tarixi baxımdan gözəl təqdim edir. Gənc, ümidverən istedadları arasında ayrı-ayrı parlaq, insan düşüncəsini həyəcanlandıran debütantlar var. Ancaq tək-tük işlərə əsasən qəti qərarlarla çıxış etmək hələ tezdir. Taleyin hökmü ilə yer səthinə çıxan çeşmə qarşısını kəsən nəhəng qayanı parçaladığı kimi Tınıştıkbəy Abdıkakimov da Ulıqbəy Yestauletovdan sonra bircə anda məşhurluq zirvəsinə yüksəldi və çağdaş qazax poeziyasının görkəmli simaları arasında özünə yer tapdı. Digərlərindən fərqli olaraq Tınıştıkbəy şagirdlik mərhələsi keçmədən birdən «böyüdü» və özünəməxsus yolla iri addımlarla irəliləyərək öz gur səsini aləmə car çəkdi.
Yaradıcılıq baxımından əvvəlki nəslə yaxınlaşa bilən gənc nasirlərdən mən Nurqali Oraz və Əskər Altayın adlarını çəkə bilərəm.
Hazırda «Nurpeisov – Jumadilov» cütlüyü arasında ixtilaflar son dərəcə gərginləşib. Abdijamil Nurpeisovun şəxsiyyət və yaradıcılığında bir mürəkəblik var. Onunla illər boyu ən yaxın münasibətdə olsan da, daxili mahiyyətini anlaya bilməzsən. Mən onun yaradıcılığı üzərində dayanacağam.