cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lev Tolstoy
Həyatı
Bu evlilikdən 13 uşaqları oldu; bu uşaqlardan 3-ü öldü. Əsərlərindən ən qüvvətli olanı iki romanı "Hərb və Sülh" ilə "Anna Karenina"nı bu zamanlarda yazdı. Həyat yoldaşı əsərlərini yazmağında ən böyük köməkçisi idi. Hətta "Hərb və Sülh" əsərini 9 dəfə düzəliş edərək yazmışdır. Aradan bir müddət keçdikdən sonra yenidən, bu səfər əvvəlkilərdən daha şiddətli bir mənəvi sarsıntıya uğradı. Geniş xalq kütləsinin, özəliklə rus kəndlisinin yoxsul, pərişan vəziyyəti onu çox kədərləndirirdi. Bütün sərvətini kəndlilərə payladı, hər halıyla onlar kimi yaşamağa başladı. Kor-kobud geyinir, geydiyi hər geyimi özü tikirdi. Dəyişməyən tək tərəfi bezib usanmadan yazmasıydı. "Kreyser sonatası", "Ağa və kölə", "Qaranlıqların Gücü", "İman nədir", "İncilər", "Kilsə və Dövlət", "Etiraflarım" hamısı bu illərin məhsuludıur.
Əsərlərində insanlığın cürbəcür məsələlərinə toxunan Tolstoyun dünya ölçüsündə bir sənət və fikir dəyəri vardır. Öz ölkəsinin ictimai-siyasi problemlərini, xalqının yaradılışını, yaşayışını həqiqətən böyük bir ustalıqla əks etdirməsidir. Realist ədəbiyyatın ən böyük təmsilçilərindən olduğu qədər, bir filosof, bir maarifçi olaraq da şöhrət qazanmışdı. Yuxarıda adıçəkilənlərdən savayı "Diriliş", "Gəncliyim", "Uşaqlıq", "Hacı Murad", "Ayaqlanış", "Sergey ata", "Tanrı Bizim İçimizdədir", "Kazaklar", "Təsadüf", "İki Süvari" kimi əsərləri vardır. Dünyagörüşü və yaradıcılığında islam dini böyük yer tutur.
Ölümü
Lev Tolstoyun xəstəliyi xəbəri həm ən yüksək dairələrdə, həm də Müqəddəs Sinodun üzvləri arasında böyük əks-səda doğurdu Onun səhhətinin vəziyyəti və işlərinin vəziyyəti barədə sistemli şəkildə Daxili İşlər Nazirliyinə və Moskva Dəmir Yolları Jandarm İdarəsinə şifrəli teleqramlar göndərilirdi Sinodun fövqəladə məxfi iclası çağırıldı, bu iclasda baş prokuror Lukyanovun təşəbbüsü ilə Lev Nikolayeviçin xəstəliyinin kədərli nəticəsi olduğu halda kilsənin münasibəti barədə məsələ qaldırıldı. Amma məsələ müsbət həllini tapmayıb.Altı həkim Lev Nikolaeviçi xilas etməyə çalışsa da, o, yalnız onların kömək təkliflərinə cavab verib: “Allah hər şeyi düzəldəcək” Özündən nə istədiyini soruşduqda o, “İstəyirəm ki, heç kim məni narahat etməsin” dedi. Ölümündən bir neçə saat əvvəl böyük oğluna söylədiyi, lakin həkim Makovitskinin eşitdiyi son mənalı sözləri: “Seryoja... həqiqət... Mən çox sevirəm. , hamını sevirəm..." 7 noyabr 1910-cu ildə ağır və ağrılı xəstəlikdən sonra 83 yaşında Lev Nikolayeviç Tolstoy stansiya rəisi İvan Ozolinin evində vəfat etdi.9 noyabr 1910-cu ildə Yasnaya Polyanada Lev Tolstoyun dəfn mərasiminə bir neçə min insan toplaşdı Toplananlar arasında yazıçının dostları və yaradıcılığının pərəstişkarları, yerli kəndlilər və moskvalı tələbələr, habelə hakimiyyət orqanlarının Yasnaya Polyanaya göndərdiyi dövlət qurumlarının və yerli polisin nümayəndələri, Tolstoyla vida mərasiminin anti-peyğəmbərlərlə müşayiət oluna biləcəyindən ehtiyat edənlər də var idi. -hökumətin açıqlamaları, hətta bəlkə nümayişə çevrilir. thumb|left 1910-cu il noyabrın 10-da Lev Tolstoy Yasnaya Polyanada, meşədəki dərənin kənarında dəfn edildi, orada uşaqlıqda qardaşı ilə birlikdə necə "sirr" saxladığı "yaşıl çubuq" axtarırdılar. bütün insanları xoşbəxt etmək. Mərhumun tabutunu məzara endirəndə orada olanların hamısı ehtiramla diz çökdülər. Marksizmin təsirilə özündə yaratdığı mülkiyyət mövzusundakı radikal fikirləri səbəbindən bütün sərvətini kəndlilərə payladı, hər halıyla onlar kimi yaşamağa başladı. Buna görə ailəsiylə problemləri yarandı. Xiristian anarxiyasının inkişafına çalışdığı kitabı "Tanrının varlığı içimizdədir" kitabıyla yeni bir xiristianlıq cərəyanı yaratması pravoslav kilsəsi tərəfindən qovulmasına səbəb oldu. Tolstoy ömrünün son illərini büsbütün dərbədər bir şəkildə keçirdikdən sonra bir küskünlük nəticəsində evini buraxıb yollara düşdü. Astapovo dəmiryol stasiyasında ölü olaraq tapıldı. Ölümünə sətəlcəmin səbəb olduğu deyildi. Həyatı boyunca yaşayışın necə bir şey olduğunu anlamağa çalışdı. Əsərlərində bunu əskiksiz olaraq qələmə almağı hədəf seçmiş ən böyük rus yazarlarından biri olaraq ədəbiyyat və dünya tarixində özünəməxsus yer tutur. thumb|left|200 px|Lev Tolstoyun qəbri
Yaradıcılığı
Tolstoyun ilk hekayə və povestlərinin bir qismi Qafqaz həyatı ilə bağlıdır. Sonralar yazdığı məşhur "Kazaklar" və "Hacı Murad" povestlərinin və başqa əsərlərinin materiallarını da Tolstoy Qafqazda toplamışdır. 1854-cü ildə Tolstoy hərbi qulluq zamanı Sevastopola, döyüşən orduya dəyişilir. Hərbi qulluq zamanı o, rus, bəlkə də dünya ədəbiyyatında müharibə səhnələrini düzgün, real təsvir edən özünün gözəl "Sevastopol hekayələri"ni yazır.Ən məşhurları Tolstoyun "Müharibə və Sülh", "Anna Karenina", "Dirilmə" romanları kimi əsərləridir; avtobioqrafik trilogiya "Uşaqlıq", "Yeniyetməlik", "Gənclik" romanları "Kazaklar", "İvan İliçin ölümü", "Kreutzer Sonatası", "Ata Sergius", "Hacı Murad"; "Sevastopol hekayələri" esselər silsiləsi; "Canlı cəsəd", "Maarifçilik meyvələri" və "Qaranlığın gücü" dramları; avtobioqrafik dini-fəlsəfi əsərləri “Etiraf” və “Mənim inancım nədir?”, müharibə əleyhinə “Tanrının Padşahlığı sənin içindədir”, “Yenidən düşün!”, “Zorakılıq qanunu və sevgi qanunu” və s.
Artıq 1855-ci ildə L. Tolstoy tanınmış bir yazıçı kimi Sevastopoldan Peterburqa qayıdaraq "Ailə xoşbəxtliyi" əsərini çap etdirir. O, 1862-ci ildə "Yasnaya Polyana" adlı pedaqoji jurnal buraxmağa müvəffəq olur. 1863–1869-cu illərdə "Hərb və sülh" romanı üzərində işləmişdir. Dünya ədəbiyyatında belə geniş planda yazılmış kamil əsər tapmaq çətindir. G. Plexnov və A. Lunaçarski Tolstoy dühasını yüksək qiymətləndirib onun "Hərb və sülh" romanını dünya ədəbiyyatında ən gözəl əsər hesab edirdilər. "Hərb və sülh" romanındən sonra dünya şöhrəti qazanan əsəri "Anna Karenina" romanı olmuşdur.
Tolstoy 1880–1890-cı illərdə "İvan İliçin ölümü" (1884–86), "Xolstomer" (1885), "Kreyser sonatası" (1887–1889), "Sergey ata" (1898), "Cəhalət hökmranlığı" (1886), "Maarifin bəhrələri" (1891) əsərlərini yazmışdır.
Ömrünün altmış ilini bədii yaradıcılığa həsr etmiş və dünya ədəbiyyatında ən yüksək yerlərdən birini tutan L. Tolstoy 1910-cu il noyabr ayının 22-də Yasnaya Polyanada dəfn olunmuşdur.
Tolstoy və Azərbaycan
L. Tolstoyun hekayələri ilk dəfə Azərbaycan dilinə 1882-ci ildə tərcümə olunub. XIX əsrin sonları və XX əsrin əvvəllərində L. Tolstoyun əsərlərinə Azərbaycanda çıxan "Kaspi", "İttifaq", "Səda", "Təzə həyat" qəzetlərində geniş yer verilib.
1894-cü ildə Bakı şəhər rus-müsəlman məktəbinin direktoru Sultanməcid Qənizadə L. Tolstoyun "Birinci araqçəkən" komediyasını azərbaycan dilinə tərcümə edib və ona həvəskar səhnədə quruluş verib.
1895-ci il dekabrın 12-də Bakıda Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında Lev Tolstoyun "Zülmətin hakimiyyəti" pyesinin premyerası oldu.
Azərbaycan dilində yeni dünyəvi dərsliklərin ilk tərtibçiləri Rəşidbəy Əfəndiyev və Abbas Səhhət bu işdə Lev Tolstoyun "Əlifba" kitabının prinsipini, yəni qrammatik qaydalarla oxu prosesində tanış olmaq prinsipini əsas götürüblər.
Tədris rus dilində aparılan müxtəlif şəhər orta təhsil müəssisələrinin şagirdləri də uşaq əsərlərinin tərcüməsi ilə məşğul olublar. İlk belə bir cəhdi Bakı şəhəri 2 nömrəli rus-müsəlman məktəbinin şagirdi Hacıağa Abbasov (sonralar Azərbaycanın Xalq artisti) göstərib. "Allah gec eləyər, güc eləyər" hekayəsi onun tərcüməsində 1906-cı ildə nəşr olunub.
1907-ci ildə Hacıağa Abbasov məktəbin direktoru Sultanməcid Qənizadə ilə birlikdə Yasnaya Polyanaya gəlir və L. Tolstoyun hekayəsini Azərbaycan dilinə özünün tərcüməsində yazıçıya hədiyyə edir. L. Tolstoy isə ona üzərində avtoqrafı olan "Hərb və sülh" romanını bağışlayır.
"Tolstoy velosipedi"
Tolstoy velosiped sürməyi 67 yaşında öyrənib. Bu ifadə heç nə üçün gec olmadığını bildirmək üçün istifadə edilir.
Phyllanthus cladanthus
(Phyllanthus cladanthus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kosmoqoniya
Kosmoqoniya ( κόσμος — kosmosun, kainatın, dünyanın γονή — yaranması, doğulması) — astronomiyanın göy cisimləri və onların müvafiq sistemlərinin mənşəyi və təkamülü problemlərini öyrənən bölməsidir. Bu bölmə astronomiyanın ən çətin tədqiqat sahəsidir.
Kosmoqoniya problemlərini öyrənərkən hər şeydən əvvəl astronomik obyektlərin keçmişi və gələcəyi haqqında düzgün təsəvvür olmalıdır. Bu təsəvvür iki yolla yarana bilər:
Günəş Sisteminin kosmoqoniyası
Yuxarıda qeyd olunan ikinci üsulu ancaq çoxsaylı obyektlərə tətbiq etmək olar. Bu obyektlər ulduzlar, ulduz topaları,dumanlıqlar və qalaktikalardır. Günəş Sistemi hələki, yeganə müşahidə oluna bilən planet sistemi olduğundan ikinci üsulu ona tətbiq etmək olmur. Odur ki, hələlik burada yalnız birinci yoldan istifadə etmək olar. Yəni Günəş Sisteminin indiki halına əsasən onun keçdiyi və gələcəkdə keçəcəyi yolları nəzəri olaraq müəyyənləşdirmək.
Günəş Sisteminin öyrənilməsində uzun periodlu kometlərin xüsusi rolu vardır, belə ki, bu obyektlər uzun müddət ərzində az dəyişikliyə uğramış və Günəş Sisteminin yarandığı ilk dövrlərdəki maddə halını saxlamışdır. Onları tədqiq etməklə Günəş Sisteminin hansı maddə formalarından yaranması haqqında fikir söyləmək olar. Həmçinin xondrit növlü meteoritlər Günəş və planetlər əmələ gəlməzdən əvvəl mövcud olan maddə formasından yaranmışlar. Bu ilkin maddə karbonlu xondritdir. Odur ki, bu meteroitləri də öyrənməklə Günəş Sisteminin mənşəyi haqqında mülahizə yürütmək olar.
Günəş sisteminin mənşəyi haqqında ilk kosmoqonik hipotezlər
Hələ 1644-cü ildə Dekart tərəfindən belə bir fərziyyə irəli sürülmüşdür ki, Günəş sistemi qaz və toz buludlarından əmələ gəlib.
Alman filosofu İmanuel Kant 1755-ci ildə Güпəş sisteminin mənşəyinə aid fəгziyyə verdi. Bu fəгziyyəyə görə qaz-toz buludlarının mərkəzində Güпəş, kənarlarında isə planetlər əmələ gəlmişdir. Günəş sisteminin əmələ gəlməsi haqqında elmi fikir də о vaxtdan başlamışdır, lakin Kantın fəгziyyəsini inkişaf etdirmək üçün atom пəzəriууəsi, termodinamika, qazlаrın kinetik nəzəriyyəsi, kimyəvi elementlərin təkamülü пəzəriyyəsi (anlayışı) olmalı idi. Bunlar isə çox sonralar yarandı. left|thumb|Laplas və Kantın irəli sürdüyü nebulyar hipotezin sxematik təsviri 1796-cı ildə məşhur Fransız гiyaziyyatçısı və astronomu Laplas yeni bir hipotez verdi. Bu hipotez Kantın hipotezindən fərqlənirdi.
Laplas planetlərin əmələ gəlməsində dumanlığın firlanmasına xüsusi əhəmiyyət verdi.
Nebulyar hipotez ilk dəfə 1775-ci ildə İmmanuel Kant, daha sonra isə 1796-cı ildə Laplas tərəfindən ümumi mənada irəli sürülən fikirdir ki, Günəş sistemi bir vaxtlar Günəşi əhatə edən qazlı dumanlığın mütərəqqi kondensasiyası nəticəsində əmələ gəlib. Bu dumanlığın fırlanması və büzülməsi nəticəsində planetlərin sonradan qatılaşdığı müxtəlif mərhələlərdə qaz halqaları atıldığı irəli sürülürdü. Müvafiq olaraq, əvvəlcə xarici planetlər, sonra isə Mars, Yer, Venera və Merkuri yaranacaqdı.
Qaranlıq mələyi: Oyanış (film, 1994)
Qaranlıq mələyi: Oyanış — 1994-cü ildə istehsal olunmuş ABŞ və Rumıniya filmidir.
Kosmoqoniya
Günəş sisteminin mənşəyi haqqında ilk kosmoqonik hipotezlər
Laplas nəzəriyyəsi Kantın dağılmış materialdan birləşən planetlər ideyasını özündə birləşdirdiyinə görə onların iki yanaşması çox vaxt Kant-Laplas nebulyar hipotezi adlanan vahid modeldə birləşdirilir. Günəş sisteminin formalaşması üçün bu model təxminən 100 il ərzində geniş şəkildə qəbul edilmişdir. Bu dövrdə Günəş sistemindəki hərəkətlərin görünən qanunauyğunluğu yüksək ekssentrik orbitlərə malik asteroidlərin və dartılmış orbitli ayların kəşfi ilə ziddiyyət təşkil edirdi. Nebulyar hipotez ilə bağlı başqa bir problem Günəş sisteminin kütləsinin 99,9 faizini Günəş təşkil etdiyi halda, planetlərin (əsasən dörd nəhəng xarici planet) sistemin bucaq momentumunun 99 faizindən çoxunu daşıması idi. Günəş sisteminin bu nəzəriyyəyə uyğun gəlməsi üçün ya Günəş daha sürətlə fırlanmalı, ya da planetlər onun ətrafında daha yavaş fırlanmalıdır.
Qaranlıq mələyi: Oyanış (film, 1994)
Məzmun
Demonessa Veronika cəhənnəmdən Yerə qaçır və burada baş verən qəddarlıqları görür. Bu səbəbdən Veronika onlarla mübarizə aparmağa hazırlaşır. Macəralar boyu Veronika onun yaralarını sağaltmış Maks Barrisə aşiq olur...
Kosmoqoniya
Günəş sisteminin mənşəyi haqqında ilk kosmoqonik hipotezlər
Kant və xüsusilə Laplas hipotezləгinin elemeпtləгi müasir planet kosmoqoniyasında öz əksini tapır. Burada Günəş və planetlərin qaz-toz dumanlığından bir yerdə əmələ gəlməsi ideyası, firlanma dayanıqsızlığı nəzərdə tutulur. Beləliklə, Kant və Laplas hipotezləri təkcə taгixi maraq cəhətdən deyil, həm də müasir planet kosmoqoniyası baxımından əhəmiyyətlidir.
Günəş sisteminin mənşəyi və ilk təkamülü haqqında müasir təsəvvürlər
Günəş sisteminin mənbəyi пəzəriyyəsində aşağıdakı dəlillər nəzərdə tutulmalıdır :
Günəş sisteminin mənşəyi ilə bağlı nəzəriyyələr hazırlamaq üçün çoxlu cəhdlər edilmişdir. Onların heç birini tam qənaətbəxş hesab etmək olmaz. Bununla belə, ümumi mexanizmin başa düşüldüyünə inanılır.
Günəş və planetlər qaz-toz buludunun bir hissəsinin öz cazibə qüvvəsi altında büzülməsindən və buludun kiçik fırlanmasının mərkəzi kondensasiya ətrafında disk yaratmasından əmələ gəlmişdir. Mərkəzi kondensasiya nəticədə Günəşi, diskdəki kiçik kondensasiyalar isə planetləri və onların peyklərini meydana gətirdi. Cavan Günəşdən gələn enerji isə qalan qazı və tozu sovuraraq Günəş sistemini hazırda gördüyümüz kimi tərk etdi.
Günəş sisteminin mənbəyi məsələsi kosmoqoniyanın ən çətin və hələ tam həll olunmamış məsələsidir. Bunun səbəbi bu sistemin çox rəngarəng olması və hələlik başqa planet sistemlərinin bilavasitə müşahidə edilməməsidir. Günəş sisteminin mənbəyi və təkamülü problemini çətinləşdirən bir cəhət də burada olduqca müxtəlif amilləгi nəzərə almağın zəruri olmasıdır. Bu amillər maqnit sahəsi, protoplanet buludunda turbulentlik, istilik və qravitasiya dayanıqsızlığı effektləгi, qaz komponentinin dissipasiya, protogünəşin fırlanmasındakı qeyri-bircinslik və başqa amillərdir. Bu amillər Günəş və planet əmələgəlmə prosesində çox əhəmiyyətli rol oynamalıdır. Günəş sistemi əmələgəlmə prosesini modelləşdirərkən bu amilləri tam nəzərə almaq hələ mümkün deyildir. Nəhayət, problemi çətinləşdiгən amillərdən biri də Günəş sistemi mənşəyi məsələsinə kompleks baxmağın zəгuгi olmasıdır.
Planet kosmoqoniyasının elementləri
thumb|290x290px| Planetlər və kometlərdən ibarət halqaları olan Beta Pictoris ətrafında planet əmələ gətirən disk haqqında təsvir. NASA/FUSE/Lynette Cook-un izni ilə Təkamül zamanı qravitasiya sıxılması nəticəsində mərkəzində protogünəş olan diskə bənzər qaz-toz dumanlığı da yaranır; bu, protoplanet dumanlığıdır. Ola bilsin ki, protoplanet diski fırlanma dayanıqsızlığı nəticəsində protogünəşlə eyni zamanda yaranır; lakin protoplanet dumanlığında akkresiya uzun müddət davam edir. Müxtəlif akkresiya nəzəriyyələrinə görə protoplanet dumanlığının maksimum kütləsi (0,01–2) m☉ arasında olur. Ola bilsin ki, disk şəklində olan protoplanet dumanlığı halqavaгi saxlansın. Protodumanlığın хагici hissəsində nəhəng planetlər formalaşır-yaranmağa başlayır. Bu yaranma yolu da ргotogünəşinki kimi olur: hər bir nəhəng protoplanetin ətrafında disk yaraпır və bu diskdən də sonradan реуklər əmələ gəlir. Protoulduz əmələ gələrkən buxarlanan qaz soпra yenidən protoplanet diskləгinə geгi tökülür və yenidən bərk faza halına keçiг. Buna kondensasiya prosesi deyiliг. Bu proses nəticəsində adi xondritlər (meteогit növləгi) və опların ayrı-ayrı hissələгi yaranır.
Müasiг modellərdə qəbul edilir ki, ргotoplaпet dumanlığında qaz qismən ionlaşma halında olur və protogünəş güclü maqnit sahəsinə malikdir. Рlazma ilə maqnit sahəsinin qarşılıqlı təsiгindən hərəkət miqdarı momentini protogünəşdən protoplanet dumanlığına köçürən qaz axınları yaranır. Növbəti təkamül dövrü 108 il davam ediг. Protogünəşin (protoulduzun) qгavitasiya sıxılması davam edir. Bu prosesin başlanğıc dövründə protoulduz Т. Buğa tipli qeyгi-stasionar ulduzlaг mərhələsində olur. Protoulduzun (protogünəşin) ölçüləri tədгicən kiçilir və indiki ölçüyə çatır. Güclü ulduz küləkləгi protoplanet dumanlığının daxili qatlarıпdan qaz və tozu kənara üfürür, protoplanet dumanlığının kənar hissələrində nəhəng planetlərin formalaşması davam edir.
Protoplanet dumanlığının toz maddəsi aгalıq müstəvidə kondensasiya olur, toz hissəcikləгi mühit sıxlaşdıqca daha tez-tez toqquşaraq iri zərгəciklər yaradır, bərk cisimlərin akkumulyasiyası (toplanması) davam edir. Bu yolla yaraпап asteroidləгə bənzər qəlpələr gələcək böyük plaпetləгiп rüşeymləгi olur. Nəhayət, bir neçə böyük bərk cisim qəlpələri əmələ gəlir və bunlar gələcək yer qrupuna daxil olaп protoplaпetləгə çevrilirlər. Bunlar toqquşma nəticəsində həm birləşir, həm də əksər halda dağılırlar. Belə dağılma müxtəlif kütləli mеtеоrların yaranmasına səbəb olur.
Yer 106 il və уа daha kiçik (105 il) vaxt ərzində formalaşaгaq indiki hala çatmışdır. Venera ola bilsin ki, daha sürətlə formalaşmışdır. Akkresiya dövrü, Yer tipli planetlərin əmələ gəlmə prosesində əп təlatümlü dövr olub; planet səthinə akkresiya edən iri kütləli cisimlər nəhəng kraterlər əmələ gətirmiş, planetin səthində böyük kütləli maddə ətraf fazaya atılmış, bir sözlə planetin səthi daim böyük dəyişikliyə məгuz qalmışdır. Bu proses protoplanet уагanandan sonra yarım milyагd il davam etmişdir. Bir mülahizəyə göгə əvvəlcə ağır və gec əriyən elementlər (məsələn, dəmir) akkresiya etmişdir, sonra isə silikat mantiya yaranmışdır.
Yег qrupu planetləriп mənşəyinə aid yuxarıdakı təsvir yeganə deyil. Başqa bir mülahizəyə görə bu planetlərin ilkini iri protoplanetlər olub, sonra həmin cisimlər Güпaşin sarsıdıcı təsiгindən qaz örtüklərini itirmişlər. Nəhəng plaпetlərə gəlincə опlaпп da protoplaпetləгi çox nəhəng olub; lakin bu protoplanetləгin bərk maddəsinin xeyli hissəsinin Günəş sistemindən kənara atıldığı güman olunur.
Planetləгin öz oxlaп ətгafıпda fırlanma istiqamətləri və süгatləгi statistik yolla təyin edilir. Protoplanet üzərinə düşən əп iri cismin kütləsinə əsasən, gələcək planetin firlanma oxunun orbit müstəvisinə meylini tapmaq olur. Məsələn, Yer üçün bu cismin kütləsi 0,001 yer kütləsinə bərabər olmalıdır. Uranıп fırlanma oxunun orbit müstəvisi ilə 98o bucaq əmələ gətirməsi Yupiter və Saturnun bu planetə təsirinin nəticəsidir. Belə ki, bu planetləгin protoplanet mərhələsinin ilk dövrləгində həmin protoplanetlərin kütləsi (2–3) yer kütləsinə çataпda daha kiçik protoplanetlərin həгəkətini sarsıltrnışlar və bu kiçik ртotoplanetləгin xeyli qismi böyük süгət alaraq Günəş sistemini tərk etmişlər; protouraп təsadüfən bunlardan biri ilə toqquşmuş və nəticədə tərsinə fırlanmağa baglamışdır. Uranın səthinə düşən ən böyük cismin kütləsi 0,07 planet kütləsinə bərabəг olmuşdur.
Nəhəng planetlərin protoplanetləгi nəinki Marsla Yupiter arasında böyük planet əmələ gəlməsinə mane olmuşlar, onlar həmçinin Uгanın nisbətən kiçik kütləyə malik olmasına da səbəb olmuşlar. Ayrı-ayrı parçaların yerə düşməsi və Yегiп sıxılması planetin nüvəsinin sıxılmasına gətirib çıxaгmışdır. Bundan soпra radioaktiv parçalanma nəticəsində planetin daxili qatlarının qızması güclənmişdir. Bu yolla istilik ayrılması ağır elementlərin aşağı keçməsinə səbəb olmuş, faza keçidləri baş vermişdir. Bu proses təqгibən bir milyard il davam etmişdir. Protoуегiп ilk dövrləгində, о, hər biгinin radiusu 100 km olan kiçik реуklərlə əhatə olunmuşdur. Sonra protoyerdən 10 yer radiusu qədər məsafədə həmin реуklərdən Ау əmələ gəlmişdir. Daha soпra isə qаbагmа qüvvəsinin təsiri ilə Ау tədricən yerdən uzaqlaşmış, уегiп fırlanma sürəti isə kiçilmişdir. Bu proseslər çox yavaş da olsa indi də davam edir
Ulduzların mənşəyi və təkamülü
thumb|434x434px|Müxtəlif kütləyə malik olan ulduzların zamandan asılı olaraq baş ardıcıllıqdan sürüşməsi Ulduzlar kosmosda tapılan yüksək sıxlıqlı maddə buludları (lakin yenə də Yerdəki vakuum kamerasından daha az sıxlıq) içərisində doğulur. Molekulyar buludlar kimi tanınan bu bölgələr əsasən hidrogendən ibarətdir, lakin təxminən 23–28% helium və az miqdarda daha ağır elementləri özündə saxlayır. Ulduzların əksəriyyəti onlarla və yüz minlərlə ulduzdan ibarət ulduz topalarında doğulur. Bu buludlardan iri ulduzlar əmələ gəldikdə, onlar olduqları buludları güclü şəkildə işıqlandırır və ionlaşdıraraq H II bölgəsini yaradırlar. Ulduz əmələ gəlməsinin bu cür təsirləri sonda buludu təhrif edə və yeni ulduzların əmələ gəlməsinə mane ola bilər.
Bütün ulduzlar həyatlarının çox hissəsini nüvələrindəki hidrogeni heliuma çevirdikləri baş ardıcıllıq mərhələsində keçirirlər. Bununla belə, ulduzlar kütlələrinin ölçüsündən asılı olaraq inkişaflarının müxtəlif mərhələlərində fərqli yollar keçirlər. Böyük ulduzların son taleyi kütləsi nisbətən az olan ulduzlardan fərqlidir. Buna görə astronomlar ümumiyyətlə ulduzları kütlələrinə görə qruplaşdırırlar:
Qalaktikaların əmələ gəlməsi
Hesab edirlər ki, qalaktikalar, genişlənən Kainatda hidrogen və heliumdan ibarət qeyri-bircins qaz buludlarından əmələ gəlmişlər. Bizim Qalaktikanın orta sıxlığı ρ ≈ 10−24 q/sm3 -dur. Əgər Qalaktikanın yarandığı mühitin sıxlığı belə olarsa, onda m = 1011 m⊙ kütləyə malik mühitin sıxılaraq Qalaktikaya çevrilməsi üçün temperatur T ≈ 106 K olmalıdır. Temperaturun kiçik qiymətində nisbətən kiçik kütlə sıxılmalı idi və onda Bizim Qalaktikadan kütləcə kiçik qalaktika yaranardı. Digər tərəfdən isə genişlənən Kainat 10 −24 q/sm3 sıxlığa ~7 x 1014 saп ≈2 x 107 ildən sonra çatmışdırsa, bu anda temperatur 106 K deyil, 500 K olmalıdır. Bu temperatura isə nisbətən kiçik kütləli (106 m⊙) qalaktika uyğun gəlir. Odur ki, qalaktikaların yaranma mənbəyini gеnişlənən Kainat nəzəriyyəsinə əsasan izah etmək üçün fəгz edilir ki, t ≈ 2 x 107 il anında genişlənən Kainatda Bizim Qalaktikanın yarandığı fəzada mühitin temperaturunu 106 K-ə qaldıran və hələlik elmə məlum olmayan müəyyən proses baş vermişdir.
Ulduz təsnifatı
thumb|421x421px|Şüalanma [[spektr xətləri]] Astronomiyada ulduzların astronomik təsnifatı onların spektral xüsusiyyətlərinə əsasən təsnif olunmasıdır. Ulduzdan elektromaqnit şüalanma spektr xətləri ilə inteqrasiya olunmuş rənglərin göy qurşağı sərgiləyən spektrinə bir prizma ilə bölməklə təhlil olunur. Hər bir xətt müəyyən bir kimyəvi element və ya molekulu göstərir, bu elementin bolluğunu göstərən xətt gücü ilədir. Müxtəlif spektral xətlərin güclü olması əsasən fotosferin temperaturu ilə bağlıdır, baxmayaraq ki, bəzi hallarda əsl bolluq fərqləri var. Bir ulduz spektrinin sinfi, ilk növbədə, ionlaşma vəziyyətini ümumiləşdirən qısa kodudur və fotosferin temperaturu obyektiv bir ölçü verir.
Çox ulduzlar, O, B, A, F, G, K və M hərflərini ən isti (O tipli) ən keyfiyyətli (M tipi) bir sıra ilə Morgan-Keenan (MK) sistemi altında təsnif edilir. Hər bir məktub sinfi sonra 0 ədəd ən isti və 9 (məsələn, A8, A9, F0 və F1 seriyasından daha soyuq olan bir sıra təşkil edir) ilə rəqəmli istifadə edərək bölünür. Ardıcıllıq digər ulduzlar və klassik sistemə uyğun olmayan ulduz kimi əşyalar üçün dərslər ilə genişlənmişdir, məsələn, D dwarfs və S və C sinfləri üçün karbon ulduzları üçün D sinfidir.
MK sistemində riyazi rəqəmləri istifadə edərək spektral sinifə parlaqlıq sinfi əlavə edilir. Bu, atmosferin sıxlığından fərqlənən və nəhəng ulduzları cırtdan ayırd edən ulduz spektrində müəyyən emiş xətlərinin genişliyinə əsaslanır. Parlaqlıq sinfi 0 və ya Ia + supergiants üçün, supergiants üçün sinif I, parlaq devanlar üçün II sinif, müntəzəm devilər üçün III sinif, sub-gigantlar üçün sinif IV, ana ardıcıl ulduzlar üçün sinif IV, sinif sd (və ya VI) üçün sub ağ cırtdanlar üçün Dwarfs və D (və ya VII) sinfləridir. Günəş üçün tam spektrli sinif daha sonra G2V, 5,800 K ətrafında bir temperatur olan bir əsas ardıcıllıq ulduzunu ifadə edir.
Konvensional rəng təsviri
Konvensional rəng təsviri yalnız möhtəşəm spektrin zirvəsini nəzərə alır. Əslində, ulduzlar spektrin bütün hissələrində yayılır. Bütün spektral rənglər birləşdiyi üçün ağ görünsə də, insan gözünün göründüyü aydın görünən rənglər ənənəvi rəng təsvirlərindən daha aydın olur. "Yüngülliyin" bu xarakteristikası göstərir ki, spektrin içərisində rənglərin sadələşdirilmiş təyin edilməsi yanlış ola bilər. Zəif işığındakı rəng kontrastlı illüziyalar istisna olmaqla, yaşıl, indigo və ya bənövşəyi ulduzlar yoxdur. Qırmızı cırtdanlar narıncı dərin bir kölgədir və qəhvəyi cırtdanlar sözündən qəhvəyi görünmürlər, amma hipotetik olaraq yaxın bir müşahidəçi üçün qaranlıq görünür.
Müasir təsnifat
Müasir təsnifat sistemi Morgan-Keenan (MK) təsnifatı kimi tanınır. Hər bir ulduzun yuxarıdakı Harvard spektral təsnifatından və ulduzun spektral tipini formalaşdıran, aşağıda izah edilən rümləri istifadə edərək parlaqlıq sinfindən bir spektral sinif verilir.
UBV sistemi kimi digər müasir mükəmməl təsnifat sistemləri rəng indekslərinə əsaslanır — üç və ya daha çox rəng ölçüsündə ölçülmüş fərqlənir. Bu ədədlərə "U-V" və ya "B-V" kimi etiketlər verilir ki, bu da iki standart filtrdən (məs. Ultraviyole, Mavi və Görmə) keçən rəngləri əks etdirir.
Harvard spektral təsnifatı
Harvard sistemi əvvəllər alfabe sistemini yenidən sifariş etmiş və sadələşdirmiş astronom Annie Cannon tərəfindən bir ölçülü təsnifat sxemidir. Ulduzlar spektral xarakteristikalara əsasən əlifbanın bir ədəd məktubları ilə, hansısa ədədi bölmələrlə qruplaşdırılır. Əsas ardıcıl ulduzlar səth temperaturunda təxminən 2,000 ilə 50,000 K arasındadır, daha çox inkişaf etmiş ulduzlar isə 100,000 K-dan yuxarı temperaturda ola bilər. Fiziki olaraq, siniflər ulduzun atmosferinin temperatürünü göstərir və adətən ən isti-soyuqdan ən çox soyudulur.
O-dan M-ə qədər spektral siniflər və daha sonra müzakirə olunan daha çox ixtisaslaşdırılmış dərslər ərəb nömrə ilə (0–9) bölünür, burada 0 bir sinfin isti ulduzlarını göstərir. Məsələn, A0 sinif A və A9-da ən isti ulduzları ən keyfiyyətli olanları ifadə edir. Fraksiyalı nömrələrə icazə verilir; məsələn, ulduz Mu Normae O9.7 kimi təsnif edilir. Günəş G2 olaraq təsnif edilir.
Konvensional rəng təsvirləri astronomiyada ənənəvi və ağ rəngli bir A sinf ulduzunun rənginə nisbətən rəngləri təmsil edir. Aydın rəngli təsvirlər, müşahidəçilərin gözlərinə köməyi olmadan və ya dürbünlə qaranlıq bir göy altında ulduzları izah etməyə çalışsalar, görəcəklər. Bununla belə, göydə olan ən ulduzlar, ən parlaq olanları istisna olmaqla, ağ rəngli və ya mavi ağ rəngsiz görünür, çünki rəngli görmə işlərinə çox zərifdirlər. Qırmızı supergiants eyni spektral növü cırtdan daha soyuq və qırmızıdırlar və karbon ulduzları kimi xüsusi spektral xüsusiyyətləri olan ulduzlar hər hansı bir qara bədəndən daha çox qırmızı ola bilər.
Bir ulduzun Harvard təsnifatı onun səthini və ya fotosferik temperatürünü (daha doğrusu, onun effektiv temperaturu) göstərdiyini, ilk Hertzsprung-Russell diaqramının (1914-cü ilə qədər) formalaşdırılmasına baxmayaraq, bu ümumiyyətlə həqiqət olduğundan şübhələnildi. 1920-ci illərdə hind fiziki Meghnad Saha atomların ionlaşmasına molekulların ayrışmasına aid olan fiziki kimya sahəsində tanınmış ideyaları genişləndirərək bir ionlaşma nəzəriyyəsini əldə etdi. Birincisi, günəş xromosferinə, sonra isə stellar spektrinə tətbiq etdi.
Harvard astronomu Cecilia Payne daha sonra O-B-A-F-G-K-M spektral sıralamasının həqiqətən temperaturda bir sıra olduğunu göstərdi. Təsnifat sırası, bir temperatur ardıcıllığı olduğunu anladığımız üçün, B3 və ya A7 kimi bir alt növə bir spektrin yerləşdirilməsi, ulduz spektrlərindəki absorbsiya xüsusiyyətlərinin güclü (əsasən subyektiv) təxminlərinə əsaslanır. Nəticədə, bu alt tiplər riyazi olaraq göstərilən fasilələrlə hərtərəfli bölünmür.
Yerkes spektral təsnifatı
Yerkes spektral təsnifat, William Wilson Morgan, Philip C. Keenan və Yerkes Rəsədxanası Edith Kellman tərəfindən 1943-cü ildə təqdim mükəmməl spektral təsnifat sistemidir. Bu iki ölçülü (temperatur və parlaqlıq) təsnifat sxemi (Harvard təsnifat yalnız səthi temperatur əsaslanır isə) parlaq ilə bağlı mükəmməl temperatur və yerüstü çəkisi, həssas spektral xətlərin əsaslanır. Daha sonra, 1953-cü ildə, standart ulduzlar və təsnifat meyarlarının bəzi dəyişikliklərindən sonra, sxem Morgan-Keenan təsnifatı və ya MK adlandırılmışdır və bu sistem istifadədə qalır.
Yüksək səth çəkisi olan denser ulduzlar spektral xətlərin daha geniş təzyiq göstəricisidirlər. nəhəng radius oxşar kütləvi bir cırtdan daha böyük, çünki nəhəng ulduz səthində çəkisi, və bu səbəbdən təzyiq, bir cırtdan ulduz üçün çox azdır. Buna görə spektrda fərqlilik parlaqlıq təsiri kimi şərh edilə bilər və parlaqlıq sinfi spektrın yoxlanılmasından tamamilə təyin edilə bilər.
Aşağıdakı cədvəldə göstərildiyi kimi bir sıra müxtəlif parlaqlıq sinifləri fərqlənir.
Marjinal işlərə icazə verilir; məsələn, bir ulduz bir supergiant və ya parlaq nəhəng ola bilər və ya subgiant və əsas ardıcıl təsnifat arasında ola bilər. Bu hallarda iki xüsusi simvol istifadə olunur:
Məsələn, A3–4III / IV kimi təsnif edilən bir ulduz nəhəng bir ulduz və ya bir subgiant olanda spektral növləri A3 və A4 arasındadır.
Sub-dwarf sinfləri də istifadə edilmişdir: VI alt cırtdanlar üçün (əsas ardıcıldan az parlaq az).
Nominal parlaqlıq sinfi VII (və bəzən daha yüksək rəqəmlər) artıq əsasən ardıcıllığı və nəhəng ulduzların ağ cırtdanlara tətbiq edilmədiyi üçün, ağ cırtdan siniflər üçün nadir hallarda istifadə olunur.
Bəzən a və b hərfləri supergiantlardan başqa parlaqlıq siniflərinə tətbiq olunur; məsələn, tipik birləşmədən daha az parlaq ulduz nişanlığı IIIb sinfinə verilə bilər.
II. Λ4686 spektral xəttində güclü absorbsiyaya malik olan həddindən artıq V ulduzlarının nümunəsinə Vz təyin edilmişdir. Məsələn, bir ulduz HD 93129 B.
Spektral xüsusiyyətlər
Əlavə nomenklatura, kiçik həcmli məktublar şəklində, spektrın özünəməxsus xüsusiyyətlərini göstərmək üçün spektr tipini izləyə bilər.
Məsələn, 59 Cygni, B1.5V ümumi təsnifatı ilə bir spektri göstərən spektral növü B1.5Vnne, eləcə də çox geniş emiş xətləri və müəyyən emissiya xətləri kimi göstərilmişdir.
Tarix
Harvard təsnifatında məktubların tək tənzimləməsinin səbəbi tarixi keçmiş Secchi dərslərindən irəli gələn və təkmilləşdirilmiş anlayışla mərhələ dəyişmiş tarixi bir tarixdir.
Secchi dərsləri.
1860-cı illərdə və 1870-ci illərdə aparıcı stellar spektroskopist Angelo Secchi müşahidə olunan spektrləri təsnif etmək üçün Secchi siniflərini yaradıb. 1866-cı ildə o, aşağıda göstərilən cədvəldə göstərilən üç növlü stellar spektrini hazırlamışdır.
1890-cı illərin sonlarında bu təsnifat Harvard təsnifatı ilə əvəzləndi və bu maddənin qalan hissəsində müzakirə edildi.
Secchi dərsləri üçün istifadə olunan roma ədədləri Yerkes parlaqlığı sinifləri üçün istifadə olunan tamamilə əlaqəsiz Roman rəqəmləri ilə qarışdırılmamalıdır.
Draper sistem.
1880-ci illərdə astronom Edward C. Pickering obyektiv prizma metodundan istifadə edərək, Harvard Kollec Rəsədxanasında görkəmli spektrlər tədqiqatına başladı. Bu işin ilk nəticəsi 1890-cı ildə nəşr olunan Stellar Spectra Draper Kataloqu idi. Williamina Fleming bu kataloqda spektrlərin əksəriyyətini təsnif etmişdir.
Kataloqda daha əvvəl istifadə edilən Secchi dərsləri (I–IV) daha çox xüsusi siniflərə ayrılmış, A-dan N.-ə qədər məktublar verilmiş bir sxemdən istifadə edilmişdir. Həmçinin, O, P və Q hərfləri istifadə edilmişdir — O spektrləri olan ulduzlar üçün əsasən parlaq xəttlər, planetar bulaq bulaqları üçün P, Q isə başqa bir sinifə uyğun olmayan ulduzlar üçündür.
Harvard sistem.
1897-ci ildə Harvarddakı başqa bir işçi, Antonia Maury, Secchi sinfinin I Orion alt tipini Secchi sinfinin I hissəsinin qabağına qoyaraq, müasir tipli B-ni müasir tipli A-dan qabaq qoydu. yazı tipli spektral növlərdən istifadə etməmişdi, əksinə, I-dən XXII-ə qədər olan iyirmi iki növdən ibarət idi.
1901-ci ildə Annie Jump Cannon yazılmış növlərə qayıtdı, amma bu qaydada istifadə edilən O, B, A, F, G, K və M istisna olmaqla bütün məktubları, habelə planetar bulaq bulaqları və P-nin bəzi qəribə spektrlər üçün P. B5A tipləri B və A tipləri arasındakı yarımlarda, F-dən G-ə yolun beşdə biri üçün F2G, və s. Kimi növlərdən istifadə etmişdir. Nəhayət, 1912-ci ilə qədər Cannon B, A, B5A, F2G, və s. Növlərini B0, A0, B5, F2 və s.. Bu əsasən Harvard təsnifat sisteminin müasir formasıdır.
Spektral növləri
Ulduz sinif sistemi biologiyada növlərin təsnifatına bənzər tipli nümunələr əsasında taksonomikdir. Kateqoriya hər bir kateqoriyaya və alt kateqoriyaya bir və ya daha çox standart ulduzlar tərəfindən müəyyən edilir, bu da fərqləndirici xüsusiyyətlərin təsviri ilə təsvir olunur.
"Erkən" və "gec" nomenklaturası.
Ulduzlar tez-tez erkən və ya gec növlər kimi istinad edilir. "Erkən" isti üçün sinonimdir, "gec" soyuducu üçün sinonimdir.
Kontekstdən asılı olaraq, "erkən" və "gec" mütləq və ya nisbi şərtlər ola bilər. "Erkən" mütləq bir müddət olaraq bu səbəbdən O və ya B, və ehtimal ki, A ulduzları deməkdir. Nisbi istinad kimi, "erkən K" kimi ehtimal K0, K1 və K3 kimi ulduzlardan daha isti olur.
Calliandra macrocephala
(Calliandra macrocephala) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ulduz təsnifatı
"Erkən" və "gec" nomenklaturası.
"Gecikmək" eyni şəkildə istifadə olunur, K və M kimi spektral növləri olan ulduzları ifadə edən müddətin qeyri-dəqiq şəkildə istifadə edilməsi ilə yanaşı, digər gecələrə nisbətən sərin olan ulduzlar üçün də istifadə edilə bilər. "G7, G8 və G9-a istinad etməkdir.
Nisbi mənada, "erkən", sinfi məktubundan sonra aşağı ərəb nömrə deməkdir və "gec" daha yüksək sayda deməkdir.
Bu qaranlıq terminologiya 20-ci əsrin əvvəllərində, təkamülçü təkamül nəzəriyyəsindəki bir modeldir. Bu, ulduzların əsas ardıcıllıq ulduzlarına tətbiq edilmədiyi bilinən Kelvin-Helmholtz mexanizmi vasitəsilə gravitasiya qüvvəsi ilə gücləndiyini nəzərdə tuturdu Bu mexanizm Günəşin yaşlarını geoloji rekorddan daha kiçik olan və ulduzların nüvə füzyonu ilə işlədildiyi kəşfinin köhnəlməsinə gətirib çıxarmışdır. "Erkən" və "gec" ifadələri, əsas götürdükləri modelin ölümündən kənara çıxdı. thumb|498x498px|O5v-spectre
Sınıf O.
O tipli ulduzlar çox isti və çox parlaq, radiasiya çıxışlarının əksəriyyəti ultrabənövşəyi diapazondadır. Bunlar bütün əsas ardıcıl ulduzların ən nadirdir. Günəş məhəlləsindəki əsas ardıcıl ulduzların 3,000,000-dən (0,00003%) 1-i O-tipli ulduzlardır. Ən böyük ulduzlardan bəziləri bu spektral sinifdədir. O tipli ulduzlar tez-tez onların spektrinin ölçülməsini çətinləşdirən mürəkkəb mühitə malikdirlər.
O tipli spektrlər əvvəllər He II λ4541-nin gücünə nisbətən I λ4471 ilə müqayisədə nisbətən müəyyən edilmişdir, burada λ dalğaların uzunluğu, εngströms ilə ölçülür. Spektral tipli O7, iki intensivliyin bərabər olduğu nöqtə olaraq təyin olundu, O, məni əvvəlki növlərə zəiflətdi. O3 növü, tərifinə görə, sözügedən xəttin tamamilə yox olma nöqtəsi idi, baxmayaraq ki, bu, müasir texnologiya ilə çox zəif görülə bilər. Buna görə, müasir definition N IV λ4058 azot xəttinin N III λλ4634–40-42 nisbətinə nisbətən istifadə edir.
MKK təsnifat sxemi 1943-cü ildə ilk dəfə təsvir olunduqda, istifadə edilən sinif O yalnız subtipləri O5-dən O9.5-ə qədər idi. MKK sxemi 1971-ci ildə O9.7-ə, 1978-ci ildə isə O4-ə qədər uzadılıb və O2, O3 və O3.5 növlərini əlavə edən yeni təsnifat sxemləri tətbiq edilmişdir.
B sinfi.
B tipli ulduzlar çox parlaq və mavi olur. Onların spektrlərində B2 subklassində ən çox görülən nöqtəli helyum xətləri və orta hidrogen xətləri vardır. O və B tipli ulduzlar bu qədər enerjili olduğundan, onlar yalnız nisbətən qısa bir müddət yaşayırlar. Beləliklə, onların ömrü boyunca kinematik qarşılıqlı olma ehtimalının aşağı olması səbəbindən, onlar qaçaq ulduzlardan başqa meydana gəldikləri sahədən uzaqlaşa bilmirlər.
O sinfindən B sinfinə keçid, ilk növbədə II II 454-nin yox olduğu nöqtədir. Bununla birlikdə, müasir avadanlıqla birlikdə, B tipli ulduzlarda xətt hələ də görünmür. Bu gün əsas ardıcıl ulduzlar üçün, B-sinfi B2 sinfinə uyğun olan maksimum intensivliyi ilə, əvəzinə O, violet spektrinin intensivliyi ilə müəyyən edilir. Süperdivenlər üçün silikon xətləri istifadə olunur; Si IV λ4089 və Si III λ4552 xəttləri erkən B göstəricisidir. B ortasında, sonuncunun Si II λλ4128–30-a nisbətən intensivliyi müəyyən edən xarakterikdir, B üçün isə Mq II-nin intensivliyi λ4481 ilə müqayisədə λ4471.
Müşrikçilik
Müşrikçilik (yazıçestvo) — xristian müəlliflərin əsərlərində, geniş mənada qeyri-xristian-politeistik dinlər, bütpərəstlik, ümumiyyətlə - Abraamdan (İbrahim peyğəmbər) gəlmə dinlərdən iudaizm, xristianlıq, islamdan fərqli olaraq bir çox tanrılara etiqada əsaslanan din.
Ulduz təsnifatı
B sinfi.
Bu ulduzlar nəhəng molekulyar buludlarla əlaqəli olan OB birləşmələrində tapıla bilərlər. Orion OB1 assosiasiyası Süd yolunun spiral qolunun böyük bir hissəsini tutur və orijinal bürcün ən parlaq ulduzlarından ibarətdir. Günəş məhəlləsindəki əsas ardıcıl ulduzlardan 800-dən (0.125%) B-tipli əsas ardıcıl ulduzlar var.
"Ulduzlarr" kimi tanınan kütləvi hələ sübjigit olmayan şəxslər, ulduzların yaratdığı hidrogen ilə əlaqəli elektromaqnit radiasiya seriyası ilə xüsusilə, bir müddətdə və ya bir neçə Balmer xəttinə malik olan əsas ardıcıl ulduzlardır xüsusi maraqdır. Ulduzlar ümumiyyətlə qeyri-adi dərəcədə güclü küləklər, yüksək səth temperaturu və obyektlərin möhtəşəm sürətli bir dərəcədə döndüyü kimi, kütlə kütləsinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldılması hesab olunur. "B (e)" və ya "B [e]" kimi tanınan obyektlər kvant mexanikasının cari anlayışları zamanı adətən icazə verilməyən proseslərə məruz qalan, 'qadağan mexanizmlər' hesab edilən fərqli nötral və ya aşağı ionizasiya emissiya xətlərinə malikdirlər.
Kisə (ölçü vahidi)
Kisə — riyaziyyatda əski çağlarda əsasən ərzağın çəkisini ölçmək üçün istifadə edilən çəki ölçü vahidi.
Ümumi məlumat
Şərqdə məişətdə əski çağlardan bir şeyin həm sayca, həm çəkicə miqdarını kisəylə də hesablanmışdır. "Bir kisə arpa", "bir kisə qənd" deyimlərini indi də ticarət yerlərində eşidilir. Bu ifadələr 50 kq çəkiyə bərabərdir. "Nisyə - girməz kisəyə", "Vaxtsız gələn qonaq öz kisəsindən yeyər" kimi atalar sözləri kisənin məişətdəki işləkliyini aydın göstərir.
Mənbə
'''Azərbaycan etnoqrafiyası, Bakı-2007, “Şərq-Qərb” nəşriyyatı. Üç cilddə. III cild. səh. 459. ISBN 978-9952-34-152-2
Mateuş Bartel
Mateuş Bartel (doğ. 3 yanvar 1985) — Polşa şahmatçısı, qrosmeyster (2005). Bartel 2006, 2010, 2011 və 2012-ci illərdə Polşa Çempionatının qalibi adını qazanmışdır.
Şahmat karyerası
Bartel şahmat oynamağı 6 yaşı olan zaman kiçik qardaşı ilə birlikdə suçiçəyi xəstəliyi səbəbindən evdə qalarkən atasından öyrənib. Sonradan onların hər ikisi "Poloniya Varşava" şahmat klubuna üzv yazılıblar.
O, 2003-cü ildə 18 yaşadək gənclər arasında Avropa Çempionu olub. 2005-ci ildə isə Zoltan Dimeşi ilə eyni xal toplamış və onunla birlikdə İrlandiyanın Kork şəhərində keçirilən açıq şahmat turnirinin qalibi olmuşdur.
Bartel 2007-ci ildə Men adasında keçirilən beynəlxalq turnirdə Vitali Qolod, Zahar Yefimenko, Yuri Yakoviç, Mixail Royz və Mixail Kobaliya ilə 1-6-cı yerləri bölüşdürüb. 2009-cu ildə Prievidzada keçirilən turnirin qalibi olub. O, 2012-ci ilin fevralında 11-ci Aeroflot Open turnirində Anton Korobov və Pavel Elyanova tay-brekdə qalib gələrək turnirin qalibi olub.
Bartel 2013-cü ildə Çexiyanın "G-Team Nový Bor" komandasının tərkibində Yunanıstanın Rodos adasında keçirilən şahmat üzrə klublar arası Avropa kubokunun qalibi olub.
Bartel 2015-ci ildə Qüdsdə keçirilən şahmat üzrə şəxsi Avropa çempionatında bürünc medal qazanmışdır.
Bartel 2006, 2008, 2010, 2012 və 2014-cü illərdə ölkəsini Şahmat Olimpiadalarında təmsil edib. 2006-cı il Turin Olimpiadasında dördüncü lövhədə oynadı və 5/10 (+3 =4 -3) xal topladı. 2008-ci il Drezden Olimpiadasında isə üçüncü lövhədə yarışdı və 4/7 (+3 =2 -2) xal topladı. 2010-cu il Xantı-Mansi Olimpiadasında beşinci lövhədə 9 oyundan 7 xal toplayaraq (+6 =2 -1) öz lövhəsində şəxsi nəticədə gümüş medal qazandı. Fransa şahmatçısı Sebastyan Fellerin qaydaları pozduğuna görə diskvalifikasiya olunmasından sonra isə avtomik olaraq qızıl medala layiq görüldü.
Şəxsi həyatı
Bartel 2013-cü ildə polşalı qrosmeyster Marta Pjezdzetskaya ilə ailə həyatı qurub.
Senecio niveus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Hidrazin
Hidrazin(diamidn) H2N—NH2 —rəngsiz, xoşagəlməz iyə malik olan hiqroskopik mayedir.
Qrupu
N2H4 molekulu bir-birinə əks istiqamətdə yerləşlmiş 2 dənə NH2 qrupundan ibarətdir , μ = 0,62•10−29 Кл • м. Müxtəlif nisbətlərdə su ilə,amonyakla, etanolla qarışır. Qeyri polyar həlledicilərdə pis həll olur. Arilhidrazin və alkilhidrazin üzvi birləşmələrini əmələ gətirir.
Tarixi
1887-ci ildə Teodor Kurtsiy tərəfindən kəşf edilib. Hidrazinin ilk törəməsi, yəni hidrazobenzol 1845-ci ildə Nikolay Zinin tərəfindən əldə edilmişdir. O, azobenzolu natrium sulfidlə reduksiya etmişdir. Yaranan maddənin tərkibində -NH-NH- fraqmenti var idi. 30 il sonra alman kimyaçıları Emil və Otto Fişer fenilhidrazin C6H5NHNH2-ni təcrid etdilər, lakin onun tərkibindəki fenil qrupunu hidrogenlə əvəz edə bilmədilər.
Alınması
Hidrazin ammonyakın və ya sidik cövhərinin natrium hipoxloritlə oksidləşməsindən alınır (Raşiq metodu) Reaksiya 160oC-də, 2,5-3,0 MПа təzyiqdə  aparılır. Sidik cövhərinin hipoxloritlə oksidləşməsi ilə hidrazinin alınması üsulu, Hofman metoduna görə amidlərdən aminlərin alınması üsulu mexanizminin analoqudur. Reaksiya 100oC-də və atmosfer təzyiqində aparılır. Bayer üsulu da istifadə edilir:
Ölülərin hakimiyyəti (kitab)
Ölülərin hakimiyyəti — Rövşən Abdullaoğlunun 2012-ci ildə nəşr edilmiş "İslam tarixi və ideologiyası silsiləsindən" olan kitabı.
Hidrazin
Xassələri
Termodinamiki olaraq hidrazin ammonyaka nisbətən davamsızdır, belə ki, N—N rabitəsi möhkəm deyil. Hidrazinin parçalanma reaksiyası ekzotermik prosesdir. Bu reaksiya 200—300 °С-də keçid elementləri olan (Co, Ni, Cu, Ag) iştirakı ilə gedir:
Hidrazinin müxtəlif duzları məlumdur: hidrazin xlorid N2H5Cl, hidrazin sulfat N2H6SO4 və s. Bəzən formulları belə yazılır hidrazin hidroxlorid,hidrazin sulfat kimi adlandırılır. Əksər belə duzlar rəngsiz olub, suda yaxşı həll olurlar. Hidrazin quvvətli reduksiyaedicidir.Məhlullarda sərbəst azota qədər oksidləşir:
Hava oksigeni ilə azot, ammonyak və suya qədər oksidləşir. Hidrazin-hidrat, hidrazin-sulfat, hidrazin-xlorid qızılın, gümüşün və platin metalların duz məhlullarından reduksiya edilməsində istifadə edilir.
Bəzi aldehidlərlə( əsasən p-dimetilaminobenzaldehidlə) rəngli hidrazonların əmələ gəlməsi onları təyin etməyə imkan verir. Tədqiqatlar göstərmişdir  ki,  arilsulfoxloridlərlə  hidrazin  arasındakı  reaksiyada  hidrazinin  miqdarı  1,5-2,0  molyar  artıq   olduqda  belə  mono  və  disulfamid  alınır  və  bu  şəraitdə  monosulfamidin  çıxımı  31%  olur. Natrium-sulfatın katalitik  təsiri  ilə  monosulfamidin  çıxımını  43,5%-ə  qədər  qaldırmaq  mümkün  olmuşdur. Sulfoxloridlərlə hidrazin  törəmələri  arasındakı  reaksiya  nəticəsində  4-benzilsulfonilpiridin-2-karboksihidrazidlər  alınmışdır. Molyar nisbət  2:1  olduqda  disulfamid  alınır.
Toksiklik
Hidrazin və onun törəmələrinin əksəriyyəti məməlilər üçün çox zəhərlidir. Hidrazin canlı orqanizmlərə ümumi zəhərli təsir göstərir. Kiçik qatılıqlarda hidrazin gözlərin və tənəffüs yollarının qıcıqlanmasına səbəb olur. Konsentrasiyanın artması ilə başgicəllənmə, baş ağrısı və ürəkbulanma başlayır. Bunun ardınca zəhərli pulmoner ödem və onlardan sonra - sonrakı ölümlə -koma ilə nəticələnə bilər. İş sahəsinin havasında tövsiyə olunan miqdar MPC = 0,1 mq/m3.
Phyllanthus eximius
(Phyllanthus eximius) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yusifabad (Şəbüstər)
Yusifabad — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Şəbüstər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 362 nəfər yaşayır (92 ailə).
Otuzuncu simfoniya (Motsart)
Otuzuncu simfoniya Volfqanq Amadey Motsart tərəfindən 5 may 1774-cü ildə Zalsburqda tamamlanmışdır. 1773-1774-cü illərdə Zalsburqda yazılmış digər simfoniyalarda olduğu kimi, Motsart 30-cu simfoniyanın əlyazmasında yazılma tarixini tanınmaz bir hala salmışdır. Tədqiqatçıların fikrincə, Volfqanq Amadey Motsartın bu əsəri plagiat müəlliflərdən qorumaq üçün onun daha əvvəllər yazılmış bir əsər olması təsəvvürünü yaratmaq idi.
Calliandra macrocalyx
(Calliandra macrocalyx) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Daş Salahlı mağarası
thumb|150px|right|Daşsalahlıdan tapılmış saxsı küplər thumb|150px|right|Daşsalahlıdan tapılmış saxsı qab
Daş Salahlı mağarası — Aveydağ mağaraları qrupundan olan ən iri mağara.
Məzmun
Qazax rayonunun Daş Salahlı kəndindən Qərbdə vulkanik qayalıqdadır. Hündürlüyü 35 metr, uzunluğu 17 metr, eni 10 metr, sahəsi 170 kv. metrdir. Arxeoloji qazıntılar zamanı Daş Salahlı mağarasında iki mədəni təbəqə üzə çıxarılmışdır. I təbəqədən arxeoloji material tapılmamışdır. II təbəqədən Paleolit dövrünə aid materiallar tapılıb. Mağaranın girəcəyində diametri 2 metr olan böyük ocaq yeri aşkarlanıb. Ocaq külü arasından daş məmulatı və heyvan sümükləri tapılıb. Heyvan sümüklərinin əksəriyyəti parçalanıb yandırılmışdır. Daş məmulatı əsasən çaxmaqdaşı və obsidiandan (Dəvəgözü) hazırlanıb. Alətərin çoxu itiuclular və qaşovlardır. Nukleus, bıçaq və gəzli alətlər nisbətən azdır. Daş alətlərin hazırlanma texnikası, forması və müqayisəsinə görə Mustye dövrünə aid edilir. Daş Salahlı mağarasının daş məmulatı Tağlar mağarasınınkılarla eyni dövrə (Son Mustye) aid edilir.
Həmçinin bax
Azığ mağarası
Rafik (Xaybulla)
Rafik kəndi - Rusiyanın Başqırdıstan Respublikası Xaybulla rayonu Ufa kənd sovetliyinə daxil olan kənd.
Əhali
2002-ci il ümumrusiya siyahıya alınmasına görə Başqırdıstan Respublikası Rafik kəndinin milli tərkibi: başqırdlar 100 %
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Hərbi kommunizm
Hərbi kommunizm — 1918–1920-ci illərdə vətəndaş müharibəsi və xarici hərbi müdaxilə dövründə RSFSR-in iqtisadi siyasətidir.
Haqqında
"Hərbi kommunizm" siyasətinin ən mühüm tədbirləri: iqtisadiyyatın hərbi tələbat üçün yenidən qurulması, iri, orta və qismən də xırda sənayenin milliləşdirilməsi, xüsusi ticarətin qadağan edilməsi, ərzaq sapalağının (yəni kəndlilərin artıq ərzaq məhsulunu möhkəm qiymətlərlə dövlətə məcburi qaydada təhvil verməsi) tətbiqi, bölüşdürmənin mərkəzləşdirilməsi (kartoçka sistemi), ümumxalq əmək mükəlləfiyyəti və əmək haqqının ödənilməsində bərabərçiliyin gözlənilməsi. 1921-ci ildə "Hərbi kommunizm" siyasəti yeni iqtisadi siyasətlə (YİS) əvəz olunmuşdur.
Midhəd Qəfərov
Midhəd Qəfərov — hüquq elmləri doktoru, professor.