cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Urmiya əfşarları
Urmiya əfşarları — İran Azərbaycanı və ya Cənubi Azərbaycan ın Urmiya bölgəsində yaşayan/yaşamış əfşarlar nəzərdə tutulur. Bu bölgəyə ilk əfşarların XIV əsrin sonlarında gəldikləri düşünülür. Əsas köçlər isə Səfəvi imperiyas ı dövründə olmuşdur. Burada yaşayan əfşarın bir hissəsi İmanlı tirəsinə məxsus olmaqla birlikdə, sonradan onların içindən Qasımlı tirəsi də ayrılmışdır. Əfşarlar Urmiyanı idarə edən 39 hakim yetişdirmiş və onların çoxu bəylərbəyi titulunu daşımışdır. Urmiyanın ən məşhur Əfşar hakimlərindən biri Fətəli xan Ərəşli olmuşdur.
Nadır şahın dövründə minlərlə Əfşar Sayınqala ya köçürülmüşdür. Buradakı əfşarlar Səfəvi dövründən etibarən sərhəd döyüşçüləri hesab edilirdilər və təkcə Osmanlı hücumlarına qarşı yox, eyni zamanda kürd tayfalarının hücumlarına qarşı da mübarizə aparırdılar. Urmiyanın Əfşar hakimlərinin çoxu yüksək rütbələrdən biri olan bəylərbəyi tituluna sahib idilər. Bu titul əyalətin hakiminə verilirdi.
Hal-hazırda, Urmiya əfşarları oturaq yaşamaqdadırlar və onların tirələri/oymaqları bunlardır: Göylü, Gündüzlü, Qasımlı, Bekeşli Ustaclı, İmanlu, Araslı və Şaribəyli. Onların sayını dəqiq olaraq müəyyən etmək çətin olsa da, təxminən 30 min olduqları təxmin edilir.
Ümumi məlumat
Qərbi Azərbaycan ostanı nın Urmiya bölgəsində xeyli sayda Əfşar yaşamaqdadır. Əfsanəyə görə, əfşarların buraya gələn ilk dalğası 1399-1400-cü ildə bölgədə məskunlaşmışdır. Əfsanə bu tarixdə Əmir Teymur un Qorgin bəy Usalunu Urmiya hakimi təyin etmişdir. Lakin tarixçi Pierre Oberling bu əfsanənin heç bir tarixi qaynaqda əks etdirilmədiyini bildirir və yazılmış qaynaqlara əsasən Urmiyaya ən qədim Əfşar köçünün Səfəvi dövründə olduğunu yazmışdır. O, buradakı ilk Əfşar xanının Qasım Soltan İmanlu Əfşar olduğunu yazmışdır.
Urmiya gölünün qərbində Salmas ilə Usnu (Üşniyyə) arasında olan Urmiya şəhəri və bölgəsi əfşarların kütləvi şəkildə yaşadıqları yerlərdən biri idi. Burada ilk dəfə İmanlı əfşarları məskunlaşmış, bu oymağın bir qolu sonralar Qasımlı adını daşımışdır. Bu adı Şah Abbas dönəmində bu oymağın başında dayanan Qasım Soltanın adı ilə bağlıdır. Şah Abbasın hakimiyyətinin əvvəllərində Qasım Soltan Əfşar Kermanşaha doğru edilə biləcək hücumların qarşısın almaqdan cavabdeh Əfşar döyüşçülərinin komandanı oldu. O, Osmanlı imperiyası ilə döyüşdə fərqlənmiş və buna görə də, Abbas tərəfindən 1622-ci ildə Mosul hakimliyi ilə mükafatlandırılmışdır. Lakin bundan qısa müddət sonra, orada yoluxucu xəstəlik yayılmış və Qasım SOltan Cənubi Azərbaycanın qərbinə doğru geri çəkilməyə başlamışdır. Onun oğlu Kəlbəli bəy 1627-ci ildə Urmiya hakimi təyin edilmiş və onun varisləri Qasımlı tirəsinin əsasını qoymuşdur. Əfşarlar Urmiyanı idarə edən 39 hakim yetişdirmiş və onların çoxu bəylərbəyi titulunu daşımışdır. Urmiyanın ən məşhur Əfşar hakimlərindən biri Fətəli xan Araslı olmuşdur. O, Kərim xan Zəndin hakimiyyətə qalxma prosesi zamanı ortaya çıxmış qarışıqlıqdan istifadə edərək öz hakimiyyətini Təbriz və Marağa da daxil olmaqla, Cənubi Azərbaycanın çox hissəsinə yaymağı bacarmışdır.
Urmiya əfşarları sərhəd döyüşçüləri idilər və onlar burada təkcə Osmanlı hücumları ilə deyil, həm də müxtəlif kürd tayfalarının hücumları ilə də mübarizə aparırdılar. Hal-hazırda, Urmiya əfşarları oturaq yaşamaqdadırlar və onların tirələri/oymaqları bunlardır: Göylü, Gündüzlü, Qasımlı, Bekeşli Ustaclı, İmanlu, Araslı və Şaribəyli. Onların sayını dəqiq olaraq müəyyən etmək çətin olsa da, təxminən 30 min olduqları təxmin edilir.
Nadir şah Urmiya əfşarlarından təxminnə 3 min nəfəri özünün sevimli məkanlarından biri olan Sayınqalaya köçürmüşdür. Bu yer Cənubi Azərbaycanın Cığatu çayı kənarında yerləşir. XIX əsrin əvvəllərində Cığatu çayı vadisində 300 kənddə 3500 Əfşar ailəsi yaşamaqda idi. Onlarla birlikdə burada qaçqın Mükri və Müqəddəm tayfası da məskunlaşmışdı. Lakin Çahardövlə türklərinin gəlişi ilə birlikdə vadinin iqtisadiyyatı pisləşdi. Ağa Məhəmməd xan Qacar onları Fars vilayətindən Qəzvin ətrafına, daha sonra Abbas Mirzənin istəyindən sonra Fətəli şah Qacar da Cənubi Azərbaycana köçürmüşdü. Çahardövlələr vadiyə gəldikləri zaman 4 min ailədən ibarət idilər və Sayınqaladan Qoşaçaya qədərki ərazilərdə yerləşdirilmişdilər. Bunun qarşılığında onlar Qacar ordusunu süvari ilə təmin etməli idilər. Yeni gələnlərə torpaq verə bilmək üçün bölgədəki bir çox Əfşar geri Urmiyaya getməyə məcbur edildi. Çahardövlələr kənd təsərrüfatı ilə maraqlanmadıqları üçün bölgənin inkişaf tempi aşağı düşdü. 1826-1828-ci illərdə Rusiya ilə müharibə zamanı Çahardövlələrin çoxu bölgəni tərk etdi və Həmədanda məskunlaşdı. Müharibədən sonra vadidə yalnız min Əfşar və Çahardövlə ailəsi qalmışdı. Zəifləmiş bu iki türk toplumu kürdlərin ovuna çevrildi. 1960-cı ildə Sayınqalada 150 kənddə - Mahmud Cıqdan Takaba qədərki ərazidə - əfşarlar yaşamaqda idi. Onların çoxu yayları öz sürüləri ilə birlikdə yaxınlıqdakı dağların ətəklərində keçirirdi. Onlar QAsımlı, Qılıncxani və Gerekli tirələrinə bölünmüşdülər.
Əfşarların Urmiyaya köçü
Səfəvi imperiyasının erkən dönəmlərində Qızılbaş birliyinin mühüm hirssəsi olan əfşarlar dövlətin idarə edilməsində rol oynayırdılar. Qorçubaşı və Kirmanın hakimliyi kimi mühüm vəzifələr onların əllərində idi. Lakin Şah Abbasın islahatları dövründə onlar bu vəzifələrini tədricən itirməyə başladılar.
Mirzə Rəşidin verdiyi bu məlumatlar müasir qaynaqlarla da təstiqlənməkdədir. Şah Abbasın vəzifəli şəxslərinin siyahısında da Kəlbəli Soltan Urmiya hakimi kimi göstərilməkdədir. Lakin Kəlbəli Soltan imperiyadakı bütün əfşarların lideri deyildi. O, sadəcə əfşarların bir tirəsi olan İmanlı tirəsinin rəhbəri idi. Bir başqa qaynağın bildirdiyinə görə, Kəlbəlinin atası Qasım SOltan Xuzistanda kiçik bir şəhər olan Saymarənin hakimi idi. O, 1622-1623-cü illərdə Mosul u qat-qat güclü Osmanlı ordusuna qarşı müdafiə edərkən cəmi 3 yüz döyüşçüyə sahib idi. Əhməd Kəsrəviyə görə, Qasım Soltan Urmiyaya şəhərin süqutundan sonra köç etmişdir. Kəsrəvi bu məlumatı verərkən istinad etdiyi qaynağı göstərməməkdədir, lakin Köprülü, Oberling və Təkəş onunla razılaşmaqdadırlar.
Bunlara əsaslanaraq, Kondo Kəlbəli və atası Qasımın bütün əfşarların lideri ola bilməyəcəyini bildirir və Mirzə Rəşidin kitabına gedən məlumatın səhv olduğunu iddia edir. Lakin o, əlavə edir ki, onların bütün əfşarların lideri olmamasına baxmayaraq, gümanki onlarla xeyli Əfşar Urmiyaya köç etmişdir. Çünki XIX əsrdə Urmiyada böyük Əfşar sayı mövcud idi. {{efn|Journatian tərəfindən verilmiş tayfa siyahılarına görə, ən böyük Əfşar məskunlaşması Urmiya da idi - 25 min nəfər və ümumi Əfşar əhalisinin sayı olan 88 min nəfərin 28.5 faizi.{{sfn|Dupre|1819|p=457}}
Əfşarlar Səfəvi imperiyası boyunca təxminən yüz il Urmiya hakimi postunu özlərində saxladılar. 1624-1722-ci illər ərzində ümumilikdə 12 Əfşar bu bölgəyə hakimlik etdi. XVIII əsrin əvvəllərinə aid SƏfəvi idarəetməsinə dair əsər olan Təzkirət əl-Mülükdə Urmiya hakimləri həm də Əfşar elinin hakimi kimi göstərilir. Bu dönəmdə Urmiyanın Əfşar hakiminin 7.5000 tümən gəliri və 2 min nəfərlik ordusu var idi.{{sfn|Kondo|1999|p=539-540}}
Urmiyada əfşarlar
Urmiyanın ilk Əfşar hakimi (bəzi qaynaqlarda ilk hakim kimi Qasım Soltan da göstərilir) özünə mərkəz kimi Torpaqqalanı seçdi. Bura Urmiya şəhərindən 1.6 km şimalda yerləşməkdə idi. 1655-ci ildə buranı ziyarət etmiş Övliya Çələbi bölgənin Əfşar hakimi Gəncəli xanla görüşmüşdür. Onun yazdıqlarına görə, Torpaqqalada möhtəşəm qala olmuş, və bu qalada 310 top, 4 min döyüşçü, QAzan xan Elxani tərəfindən ucaldılmış məscud varmış. Lakin müəllif bölgədə karvansara və hamam kimi ticari obyektlərin azlığını qeyd edir. Qalanın qərb tərəfdə olan bir qapısı olmuş və kənarında heç bir tikili tikilməmişdir. Mirzə Rəşid kitabında əfşarların bölgəyə gəlişindən sonra gözəl binalar və bağlar saldırdıqlarını qeyd etsə də, başqa heç bir qaynaqda bu barədə məlumat yoxdur. Övliya Çələbi kələntərin, şeyxin və darğanın adına adlandırılmış binaların adını çəkir və onlardan heç biri Əfşar boyuna mənsub deyil. Kondo bunu əfşarların bölgəyə sərhədi qorumaq üçün köçürüldüklərini, buna görə də, yerli əhali ilə əlaqələrinin məhdud olması ilə əlaqələndirir.
Səfəvi dövründə Urmiya əfşarlarının tarixinə dair bir digər qaynaq Marağa dakı Sarıkurqan bölgəsindəki Əyyun-i Ənsari məbədində saxlanılan sənədlərdir. Sənədlərdə Urmiya bölgəsindəki bir vəqfin idarəçiləri Şah Süleymana bölgədəki əfşarların vəqfə hücum etmələrini, 4 nəfəri yaralamasını, inəkləri, qoyunları və qılıncları özləri ilə aparmalarını şikayət edir. Şah onların xahişlərini rədd etmiş, nəticədə vəqd idarəçiləri bölgəni tərk edərək Ərdəlana getməyə məcbur olmuşdurlar.
Siyasi tarix
Səfəvi sülaləsi nin devrilməsindən sonra belə Əfşar boyunun nümayəndələri Urmiya hakimliyi vəzifəsini əllərində saxlaya bildilər, halbuki bu zaman ölkənin hökmdarı tez-tez dəyişməkdə idi. 1707-1708-ci ildən sonra Urmiyada hakimlik edənlərin çoxu Qasımlılardan olan Xudadad xan Əfşar ailəsinə mənsub idi. Osmanlı qaynaqları əfşarların Osmanlı hakimiyyətinə etiraz etmədiklərini, buna görə də qısamüddətli Osmanlı hakimiyyəti zamanı hakimliklərini qoruya bildiklərini yazır. Lakin Mirzə Rəşid Urmiyanın hakimi Məhəmmədqasım xan Qasımlının Osmanlı ordusu ilə döyüşdə öldürüldüyünü qeyd edir.
Əfşarlılar dövrünə aid bəzi qaynaqlar iddia edir ki, Əfşar imperiyasını quran sülalə ya Şah İsmayılın, ya da Şah Abbasın dövründə Azərbaycandan köçmüşdürlər və ortaq əcdada sahibdirlər. 1730-cu ildə Nadir xan Əfşar Osmanlı ordusu üzərinə ilk böyük hücumuna keçərkən Urmiya əfşarlarına da müraciət etmişdi. Nadir bir neçə gün Marağa da qaldı və Təhmasib xan Cəlayirə də əmr göndərdi ki, qoşunların düşərgəsini ora köçürsün. Elə burada istirahətdə olarkən Urmiyada yaşayan əfşarlara məktub göndərdi. Nadir bu məktubunda özünün də əfşarlara mənsubluğunu xatırlamaqla bölgəyə gəlməsi barədə onlara məlumat verdi. Lakin Bisütun xan onun Nadirlə əlaqədə olmasının Osmanlı tərəfindən bilinməsinin əhalisi üçün ağır nəticələnəciyini güman edərək bu məlumatı əhalidən gizli saxladı. Əyanlarla məsləhətləşmədən belə qərar verildi ki, bir qədər səbir edilsin və əgər döyüşdə Nadir qələbə qazanarsa əfşarlar onun ordusuna qatılsın. Nadirin qələbəsindən sonra Bisütun xan Əfşar özünün ordusu ilə birlikdə Nadir xanın ordusuna birləşdi. Nadir xanın (1736-dan sonra şah) hakimiyyəti altında Urmiya əfşarları mühüm vəzifələrə təyin edildilər. Onların nümayəndələri Kaşan və Şirvan hakimləri, eyni zamanda da şahənşahlıq qvardiyasının (sərkeçikçibaşı) komandanı təyin edildi. Nadir şah eyni zamanda Urmiya əfşarlarının bir hissəsini özünün mərkəzi olan Xorasana köçürdü və taxtla onları daha da yaxınlaşdırmağa çalışdı.
Lakin onların arasında konfliktdə mövcud idi. Məsələn, Bisütun xan Nadirlə Səfəvi şahı II Təhmasib qarşı-qarşıya gəldiyində Təhmasibi dəstəkləməyi seçdiyi üçün edam edildi. Daha sonralar Nadir Urmiya əfşarlarının əsas 18 əmirini kor etdirdi. Eyni zamanda Nadirin qatilləri arasında Urmiya əfşarlarından olan şəxslər də var idi. Kondo Xorasan və Urmiya əfşarları arasındakı münasibətləri ideologi olaraq ortaq keçmişin fərqin olmaqla birlikdə, tez-tez də rəqib olaraq səciyyələndirir.
Nadir şahın 1747-ci ildəki ölümündən sonra Urmiya əfşarları yaranmış qarışıqlıq vəziyyətində mühüm rol oynamağa başladılar. Mehdi xan, Fətəli xan və İmamqulu xan yalnız Urmiyanı idarə etməklə kifayətlənmədilər, eyni zamanda Arazın cənubundakı bütün Azərbaycan torpaqları üzərində öz nüfuzlarını yaydılar. Urmiya əfşarları 1754-cü ildə özünü yeni hökmdar elan etmiş Azad xan Əfqana ordu təmin edirdilər. Fətəli xan 1747-1748 və yenidən 1757-1762-ci illərdə Urmiyada hakimlik etmişdi. O, birinci dövründə İbrahim şah tərəfindən hakim təyin edilmiş Mehdi xan Əfşar tərəfindən devrilmiş, lakin onun da Azad xan Əfqan tərəfindən devrilməsindən sonra onun müavini olmuşdu. Mehdi xan Fətəli xanı Urmiya hakimliyi vəzifəsindən devirmiş və Nadir şahın taxtı uğrunda mübarizə aparanlardan biri olan İbrahim xan (daha sonradan İbrahim şah) tərəfindən Təbriz in hakimi təyin edilmişdi. Azad xan Əfqanın süqutundan sonra Təbriz əhalisi Fətəli xanı şəhərə dəvət etdilər və onu hakim etdilər. O, həmçinin Qarabağ xanlığı üzərinə uuğrlu yürüş də etmişdi. 1759-cu ildə Fətəli xan Qarabağ xanlığına hücum etdi və 6 aylıq mühasirədən sonra QArabağ xanı Pənahəli xan tabe olduğunu bildirdi. Pənahəli xanın oğlu İbrahimxəlil xan Fətəli xana girov olaraq verildi. 1761-ci ildə Kərim xan Zənd və Pənahəli xanın birləşmiş ordusu Urmiyaya hücum etdi və Fətəli xan Urmiya şəhərinə geri çəkilməyə məcbur oldu. 1762-ci ilin may ayında yenidən hücum edən Kərim xan Zənd Marağa şəhərini ələ keçirdi və 9 ay müddətində Urmiya şəhərini mühasirəyə aldı. Mühasirə nəticəsində Urmiya şəhəri ələ keçirildi və Fətəli xan 1763-cü ildə Şiraz şəhərində asıldı.
Kərim xan Zəndin ölümündən sonra Urmiya hakimi olan İmamqulu xanın hakimiyyətini genişləndirdiyi, Marağadan, Xoydan, Soyuqbulaqdan, Sənəndəcdən və Təbrizdən xərac topladığı qeyd edilməkdədir. Zəndlər və Qacarlar Urmiya əfşarlarını tabe edə bilsələr də, Urmiyanı idarə edə bilmədilər. Əlimurad xan Zənd qoşun toplayaraq Urmiya üzərinə yürüşə çıxmasına və İmamqulu xanı döyüşdə öldürməsinə baxmayaraq, onun Urmiyaya təyin etdiyi hakim bir neçə ay sonra Əfşar üsyançılar tərəfindən devrildi və edam edildi. Bundan sonra İmamqulu xanın qardaşı Məhəmmədqulu xan Urmiya əfşarları rəislərinin razılığı ilə yeni hakim elan edildi.
Hərbi və mülki dəstəkləri
Komdo Nadir şah sonrası qarışıqlıq dövründən əfşarların siyasi hakimiyyət baxımından güclü ayrılmasının səbəblərini onların Cənubi Azərbaycan ərazisində ən çox saylı tayfa olması ilə əlaqələndirir. Dövrün qaynaqlarına istinad edərək müəllif bildirir ki, Əfşar ordusunun içindəki komandırlərin siyahısından bəlli olur ki, orduda Əfşar olmayan və onun subqrupu hesab edilən birləşmələr də olmuşdur. Onlar bunlardır:
a) Kəlbəli xanla Urmiyaya köçən qruplar (Əfşar qrupları) - Qasımlılar, Gündüzlülər, Kuhgiluyəlilər, Qırxlılar, Arazlılar (və ya Ərəşlilər) və İmanlılar
c) Qarahəsənlilər, Quzbundlular, Yuğanlılar və Qatlular. Bu qrupların mənşəyi, yəni haradan gəldikləri və s. tam olaraq bəlli deyil.
Dövrün qaynaqlarından bəlli olur ki, Urmiya bölgəsindəki əksər vəzifələr əfşarların və ya onların müttəfiqlərinin əlində idi. Əfşarlar yalnız əmiraxur (silah paylayan) kimi hərbi vəzifələri deyil, eyni zamanda vəkil (maliyyə bölməsinin rəhbəri), nazir (hakimin təsərrüfatının rəhbəri), mustavfi (maliyyə məmuru) və dini vəzifələri (imam cümə kimi) də ələ keçirmişdilər. Bu vəzifələrdən bəziləri irsi olaraq ötürülürdü. İmanlı tirəsindən olan Mirzə Cəfər vəkil vəzifəsini tutmaqda idi və onun oğlu Mirzə Əbülhəsən, nəvələri Mirzə Məhəmməd Nəbi, Mirzə Abdullah bir əsr boyunca bu vəzifəni əldə saxlamışdılar. Mirzə Cəfər eyni zamanda Əfşar tayfasının İmanlı tirəsinin də rəisi idi. Onun digər iki oğlu Əsgər xan və Əbdülsəmd xan hərbi vəzifəyə sahib idilər. Qazi Musa əl-Rza Əfşarın ailəsi isə imam cümə kimi dini vəzifəni əllərində saxlamaqda idilər. Onun oğlu Mola Məhəmmədhüseyn və iki nəvəsi onu bu vəzifədə əvəz etmişdilər. Müdərrisi Təbətabayi Qazi Musa əl-Rza Əfşarın nəvəsi Molla Musa əl-Rzanın təqaüd sənədlərini redaktə və çap etdirmişdir. Bu sənədlərdən bəlli olur ki, onun ailəsinin əksər üzvü üləma sinfinə mənsub olmuşdur. Tayfa üzvlərinin ümumi xarakterinə zidd olsa da, əfşarların şəhərdə yaşayanlarınınçoxu maliyyə, dini və hüquqi məsələlər üzrə yaxşı təhsilli olurdular.
XVIII əsrdə əfşarların rəhbərlərinin yaşam tərzində də müəyyən dəyişikliklər baş verdi. Bu əsrdə Əfşar hakimləri özlərinin qərərgahı olan Torpaqala nı tərk etdilər və öz binalarını Urmiya şəhərində tikdirməyə başladılar. Rüstəm xanın hökumət binası şəhərin meydanına və bazarına yaxın bir yerdə inşa edilmişdi. Hüseynqulu xan şəhərin daxilində ikinci divanxananı da inşa etdirmişdi. Bu qərərgahın dəyişdirilməsi gümanki əfşarlar üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Bununla onlar Osmanlı ya qarşı sərhəd qoruyucularından bütün əyalətin hakimlərinə çevrilirdilər. Səfəvi dövründən fərqli olaraq, XVIII əsr boyunca Əfşar hakimləri xeyli sayda binanı, sarayı, hamamı, məscidi təmir etdirmişdirlər. Kondu bunlara əsaslanaraq, onların artıq şəhər cəmiyyəti ilə əlaqələrinin artmasını bildirir.
Qacar sülaləsi hakimiyyətində Urmiya əfşarları
1823-cü ildə Urmiya hakimliyi vəzifəsi hələ də Əfşar boyunun əlində idi. Qacar sülaləsi hakimiyyətinin zəif olduğu bildirilsə də, ən azından Urmiyada onlar öz iradələrini həyata keçirə bilmə bacarığına sahib idilər. Urmiyadakı Əfşar hakimliyinin sülalə tərəfindən tanınması müqabilində onlar vergi və lazım olduqda döyüşçü göndərməli idilər. Məsələn, Məhəmmədqulu xan Ağa Məhəmməd şah Qacara 4 min tümən, Hüseynqulu xan isə Fətəli şaha 8 min tümən vergi verirdilər və bunun qarşılığında şahlar onların hakimliklərini tanıyırdı. Qacarlar öz vergi sistemlərini tədricən təkmilləşdirərək Təbrizdən Urmiyaya öz vergi dəyərləndirməçilərini və vergi məmurlarını göndərdilər. Vergilər ağır olduğu zaman isə hakim ya şahdan, ya da vəliəhd şahzadədən kömək istəyirdilər. 1807-ci ildə şəhər əyanları hakimə vergilərin ağırlığından şikayət etdilər və o da, vəliəhd Abbas Mirzə dən yardım istədi. Nəticədə şəhərə yeni vergi məmurları göndərildi və onlara vergilərin miqdarını yenidən müəyyənləşdirmə tapşırıldı. 1817-ci ildə Abbas Mirzənin göndərdiyi vergi məmuru şəhərin yerli məsələlərinə müdaxilə etmiş və şəhərin hakimi Hüseynqulu xan Əfşar Fətəli şahdan məsələyə müdaxilə etməyi, məmuru işdən çıxarmağı xahiş etmişdir. 1823-cü ildən etibarən əfşarlar şəhər hakimliyi vəzifəsini itirdilər və o zamandan etibarən hakimlər ya Təbrizdəki vəliəhd, ya da Tehrandakı şah tərəfindən göndərildi. Buna baxmayaraq, əfşarlar hələ də öz qüvvələrini saxlamağa davam edirdilər. Məsələn, Təbrizdən göndərilən ilk vali Məlik Qasım Mirzənin anası Urmiya əfşarlarının əsas tirələrindən olan Qasımlı tirəsindən gəlməkdə idi. Məlik Qasımın hakimliyi dövründə onun qohumu Nəcəfqulu xan Bəylərbəyi əslində siyasi məsələləri həll edən şəxs idi. Buna bənzər şəkildə, Cahangir Mirzənin, Məlik Qasım Mirzənin ikinci hakimlik, Əkbər Mirzənin və Məlik Mansur Mirzənin dövrlərində əfşarlar siyasətə çox müdaxilə edirdilər. Buna görə də, bəzi hakimlər Əfşar təsirinə görə yenidən təyin edilirdilər. Məsələn, İbrahim xan Sərdar 1844-cü ildə Urmiyaya hakim təyin edilmiş və Azərbaycan vəliəhdinə 10 min tümən vergi verməyə başlamışdır. Buna etiraz olaraq, əfşarlar bölgədəki azsaylı kürdləri üsyana qaldırmış, nəticədə hakim başqa yerə təyin edilmişdir. MəlikQasım Mirzə, Məhəmməd Şərif xan və Sultan Əhməd Mirzə kimi hakimlər də əfşarlarla olan münaqişəyə görə başqa yerə təyin edilmişdirlər.
Kondo şəhər hakimliyi vəzifəsini itirmələrinə baxmayaraq, əfşarların güclərini əllərində saxlamalarını onların sayları ilə əlaqələndirir. Onlar tədirəcən yerli vəzifələrini itirsələr də, İran ordusunun modernləşdirilməsi prosesi əsasında mərkəzi hakimiyyətlə yeni əlaqə mexanizması qurmuşdular. Belə şəxslərdən biri də Əsgər xan İmanlı Əfşardır. O, 1790-cı ildə Qacar ordusuna qatılmış, Kerman və Gürcüstan yürüşlərində iştirak etmiş, Rusiya ilə müharibə zamanı igidliyi ilə seçilmişdir. O, Əfşar süvarilərinin komandanı olmaqla birlikdə, Fətəli şah Qacar dövründə Napoleon Fransasına göndərilən səfirliyin də tərkibində olmuşdur. O, həyatı boyunca Əfşar hakimlərinin lehinə şahdan xahişlər etmiş, gərginlikləri sakitləşdirmişdir.
1807-ci ildə başlayan Abbas Mirzə nin hərbi islahatları əfşarların mərkəzi hakimiyyətlə əlaqələrini daha da gücləndirməsinə səbəb olmuşsur. İslahatlar nəticəsində Əfşar rəisləri tərəfindən iki ayrıca Əfşar piyada alayı təşkil edilmişdir. XIX əsrin ikinci yarısında bir digər alay da yaradılmışdır. Bu alaylardan xeyli sayda polkovnik və general olan Əfşar çıxmışdır. Əfşar alayından xidmətə başlayan Əliqulu xan Qasımlı rütbələri tədricən əldə etmiş, Rusiya və Herat müharibəsinə qatılmış, sonda isə bütün Qacar ordusunda ikinci vəzifəyə yüksəlmişdir. Belə nümunələrdən biri Yusif xan idi. O, 1869-cu ildə Urmiya hakimi olmuş və daha sonra Əfşar alayında general rütbəsinə yüksəlmişdir. Əfşarlar yüksək rütbəli zabit yetişdirməyi ən azından Birinci Dünya müharibəsi sonlarına qədər davam etdirmiş, eyni zamanda da yerli məsələlərdə əsas söz sahibi olmuşdurlar. Məsələn, Cəmşid xan Qasımlı Məcd əl-Səltənə Azərbaycanın qubernatoru olmuş, Məşrutə inqilabı və I Dünya müharibəsi zamanı Osmanlı ordusuna qarşı döyüşmüşdür. Əbdülsəməd Xan İmanlı Əzim əl-Səltənə Əfşar alayında xidmət etmiş və Urmiyanın hakimi təyin edilmişdir. O, I Dünya müharibəsi zamanı Urmiyada baş vermiş Assur üsyanını yatırmışdır.
1624/25-1879/80-ci illərdə Urmiya hakimlərinin siyahısı
1624/25-1879/80-ci illər aralığında Urmiyanın hakimləri (əksəriyyəti Əfşar boyundandır) bunlardır:
Yerli cəmiyyət
Avropalı səyyahların yazdıqlarında Əfşar boyunun fərqli tərəfləri haqqında məlumatlar vardır. XIX əsrin ortalarına aid qaynaqlardan bəlli olur ki, onlar oturaq həyata keçmiş və evlərdə yaşamağa başlamışdırlar. Sheil hesab edir ki, onların sayı 7 min ailədən ibarətdir. O, onları Tat, yəni oturaq yaşayan kimi qeyd edir. Vaqnerə görə, Urmiya şəhərinin qərbindəki dağlarda bir neçə kasıb Əfşar kəndləri mövcud olmuşdur. K.E. Abbott 1864-cü ildə Urmiyanı ziyarət etmiş, əfşarların digərləri ilə qarışıq şəkildə yaşadıqlarını, onların rəislərinin böyük torpaq sahələrinə malik olduğunu, lakin həm müsəlmanlar a, həm də xristianlar a qarşı qəddar münasibətinə görə sevilmədiyini bildirir.
Urmiya əfşarları tayfa qrupu kimi Urmiyada artıq mövcud deyillər, buna əsaslanaraq, Kondo onların XIX əsrdən etibarən oturaq həyata keçdiklərini bildirir. O, eyni zamanda Əfşarların ümumi Urmiya əhalisinin nə qədərlik hissəsini təşkil etdiyini hesablamağın çətin olduğunu bildirir. XIX əsrin əvvəllərində yazılmış qaynaqlara görə, əfşarlar Urmiya şəhərinin tamamını əllərində saxlayırdılar. Kurzon 1890-cı illərin əvvəllərində yazırdı ki, əfşarlar əhalinin əsas hissəsini təşkil edir. Bunun əksinə, Vaqner və Cekson əhalinin çox hissəsinin qeyri-əfşar olduğunu yazır. Kondo bunun onunla əsaslandırır ki, əfşarları n çoxu bu zaman artıq təhsil almış məmur kimi çalışmaqda idilər və buna görə də, xaricilər onları şəhər əhalisindən fərqləndirə bilmirdilər. Hər bir halda, XX əsrin əvvəllərində hələ də Urmiyada əfşarlardan tafa kimi bəhs edilən qaynaqlar vardır. qeyd edir ki, "Urmiya küçələri tez-tez qanlı döyüşlərə səhnə olub və çox zaman kürd nizəsi Əfşar yatağanı ilə toqquşub". Sheil bunu belə təsvir edirdi:
"Şaqaqilər vəhşi tayfa adlandırılır, lakin Urmiya əfşarları onlardan on dəfə daha çox vəhşi və coşqundurlar,...bu türklər paradlardan azad edildikdən sonra sanki özlərini münaqişələrə həsr edirdilər, və onlar heç bir zaamn qışqır-bağırsız mübahisə etmədikləri üçün bütün bölgədə və ya ən azından onnu bir hissəsində, onların döyüşləri və bir-birlərinə qarşı ən nalayiq təhqirləri eşidilirdi...Onların həmişə hazır olan qəmələri - zəhmli kəsici-deşiçi xəncərləri - onu sözə və zərbəyə çevirmək üçün həmişə yanlarında idi...Onların işlərindən biri də gündüz vaxtı bazarda qarət edib quldurluq etmək idi; ət, tərəvəz və digər yeməklər onların əlindən təhlükəsiz deyildi; lakin hər şeydən əvvəl yaxşı bir quzu dərisindən hazırlanmış papaq onların gözlərində qarşısıalınmaz cazibədarlığa malik idi, abstraksiya adətən ilk növbədə arzulanan qənimətin sahibini yıxmaqla həyata keçirilirdi."
Əfşarlar Urmiya bögləsində Heydəri-Neməti münaqişələrində, şəhərə gəlmiş vergi məmiurlarının qovulmasında damühüm rol oynayırdılar. Acamir, ovbaş, əlvət, cuhhal (və ya cahıl) adlandırılan və əfşarlardan təşkil edilən qruplaşmalar vəzifə sahibi və ya üləmə olan əfşarlar tərəfindən istifadə edilirdi. Lakin əsrlər keçdikcə buradakı əfşarların xarakterləri də dəyişdi. Bunun ən birinci səbəbi vaxtilə buraya sərhədi Osmanlı ordusuna qarşı qorumaq üçün köçürülmüş .Qızıl tayfasının indi artıq əyaləti idarə etməsi ilə bağlı idi. Səfəvi və Əfşar sülalələrinin devrilməsindən sonra ortaya çıxmış qarışıqlıqdan özlərinin tayfa güclərinə görə sağ çıxmağı bacarmış əfşarlar indi əyalətdəki təkcə hərbi vəzifələri yox, eyni zamanda mülki vəzifələri də əllərinə keçirmişdilər. Lakin XIX əsrdə onlar əyalətə hakimlik vəzifisini itirdilər, buna baxmayaraq Qacarların ordunu modernləşdirmə cəhdlərindən yararlanaraq yeni elitada öz yerlərini yenidən qorudular. XIX əsrin avropalı səyyahlar əfşarları həm oturaq kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan şəxslər, həm də şəhərdəki qruplaşma nümayəndələri kimi bəsh edir.
Kondo Urmiya əfşarlarının tarixini Qızılbaş tayfalarının yalnız birinin nümunəsi kimi təqdim edir və ortada başqa nümunələrin də olduğunu bildirir. Məsələn, erkən Səfəvilər dönəmində İranın cənubunu idarə etmiş Zülqədər eli soyundan gələnlər Fars əyaləyində Cahrumun hakimləri olmuş, bu vəzifələrini XIX əsrin sonlarına qədər qoruyub saxlamışdırlar. Kazerunun hakimliyi isə 250 ildən çox əfşarların əlində olmuş, XIX əsrdən etibarən buranın Əfşar hakimləri özlərinin tayfa adlarını atmış, Cahrumu və ya Kazeruni kimi adlar götürmüşdülər. Qızılbaş tayfalarından olmayan Marağa müqəddəm ləri də Səfəvi dövründən etibarən XIX əsrin sonlarına qədər hakimlik vəzifəsini əllərində saxladılar. Əfşarlar kimi digər keçmiş Qızılbaş tayfaları da özlərinin tayfa alaylarını yaradaraq Qacar ordusunun ayrılmaz bir parçasına çevrildilər.
Elvin Abdurahmanov
Elvin Əbülfəz oğlu Abdurahmanov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Elvin Abdurahmanov 1996-cı il oktyabrın 1-də Qəbələ rayonunun Əmirvan kəndində anadan olub. Milliyyətcə ləzgi idi. 2003–2014-cü illərdə Əmirvan kənd tam orta məktəbində təhsil alıb. Subay idi.
Hərbi xidməti
Elvin Abdurahmanov 2014–2016-cı illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Kəngərli rayonunda yerləşən "N" saylı hərbi hissəsində müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olub. 2017-ci ildən isə müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu idi.
Azərbaycan Ordusunun giziri olan Elvin Abdurahmanov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Cəbrayılın və Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Elvin Abdurahmanov oktyabrın 2-də Füzuli döyüşləri zamanı şəhid olub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elvin Abdurahmanov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elvin Abdurahmanov ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elvin Abdurahmanov ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək igidlik və mərdlik göstərmiş, hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elvin Abdurahmanov ölümündən sonra "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edildi.
Ernesto Çe Qevara
Həyatı
220px|thumb|left|Soldan sağa ([[1944): gənc Ernesto, Selia (anası), Selia (bacısı), Roberto, Huan Martin, Ernesto (atası), Anna Mariya]] Ernesto Gevara ispan və irland əsilli ailənin beş uşağının ən böyüyü olaraq Argentinanın Rosario şəhərində dünyaya gəlmişdir. Doğum haqqında şəhadətnaməsində doğum tarixi 14 iyun 1928-ci il yazılmasına baxmayaraq, bəzi mənbələrdə həmin il 14 may tarixində doğulduğu bildirilir. Gevaranın ulu babalarından Patrik Linç 1715-ci ildə İrlandiyanın Qaluey bölgəsində doğulmuş, İrlandiyanı tərk edib İspaniyanın Bilbao şəhərinə, oradan isə Argentinaya getmişdir. Gevaranın babası Fransisko Linç 1817-də, nənəsi Anna Linç 1868-də doğulmuşdur. Qaluey Anna Linçin oğlu və Çenin atası Ernesto Gevara Linç 1900-cü ildə doğulmuşdur. Gevara Linç 1927-də Selia de la Serna Lyosa ilə evlənmiş və üç oğlan, iki qız uşaqları olmuşdur.
Gevara uşaqlığında bu sol meylli ailədə də dinamik şəxsiyyəti və radikal fikirləri ilə seçilirdi. Hər nə qədər həyatı boyu onu izləyəcək astmadan əziyyət çəksə də mükəmməl bir atlet olmuşdur. Bu xəstəliyinə baxmayaraq həvəskar reqbi oyunçusu idi və "Fuser" (həddindən artıq təcavüzkar oyun tərzi səbəbi ilə verilən azğın, qudurmuş mənasını daşıyan "El Furibundo" sözü ilə anasının soyadı olan "Serna"dan yaradılmış ifadə) ləqəbi ilə tanınırdı. Gevara atasından şahmat oynamağı öyrəndikdən sonra 12 yaşından etibarən yerli turnirlərə qatılmağa başladı. Yetkinlik dövründə şeirə, xüsusilə də Pablo Nerudanın şeirlərinə maraq saldı. Gevara həyatı boyu Latın Amerikasında məşhur olan şeir yazma sənətinə meyl göstərmişdir. Bir çox mövzularla maraqlanan həvəsli oxucu idi, maraqlandığı kitablar Cek London və Jül Vernin macəralarından, Ziqmund Freydin sınaqlarına və Bertran Rasselin cəmiyyət fəlsəfəsinə dair tezislərinə qədər gedən bir müxtəliflik göstərirdi. Yetkinliyinin son dövrlərində fotoqrafiyaya maraq saldı və vaxtının əhəmiyyətli qismini insanları, getdiyi yerləri və arxeoloji bölgələri fotolentə çəkməklə keçirirdi.
Gevara tibb təhsili almaq üçün 1948-ci ildə Buenos-Ayres Universitetinə daxil oldu. Fasilələrlə davam edən təhsil həyatını 1953-cü ilin martında bitirərək, həmin il iyunun 12-də diplomunu aldı. Mütəxəssis həkim ola bilmək üçün lazımi klinika təhsilini tamamlayıb tamamlamadığı dəqiq məlum deyil. Əgər bu klinika təhsilini tamamlamamışdısa, onda tibb həkimi ("doctor en medicina") deyil, praktikant həkim ("medico") olmuş ola bilər.
Gevara tələbəlik dövründə Latın Amerikasına uzunmüddətli səfərə çıxdı. 1951-ci ildə köhnə yoldaşı, biokimyaçı Alberto Qranado illərdir planlaşdırdıqları Cənubi Amerika səyahəti üçün tibb təhsilinə bir il fasilə verməyi təklif etdi. Qısa müddət sonra, "La Poderosa II" (Güclü II) adını verdikləri 500 sm³-lik 1939-cu il model Norton markalı motosikletlə Alta-Qrasiadan yola çıxdılar. Peruda Amazon çayı sahilindəki San-Pablo cüzam koloniyasında könüllü olaraq bir neçə həftə keçirməyi düşünürdülər. Gevaranın bu səfərini izah etdiyi səyahət qeydləri "Notas da viaje" 2004-cü ildə "Diarios da motocicleta" ("Motosiklet gündəlikləri") adı ilə kinoya uyğunlaşdırılmışdır.
Bu səfər əsnasında kütlələrin yoxsulluğunu, təzyiqi və gücsüzlükləri yaxından müşahidə edən və marksizmdən təsirlənən Gevara, Latın Amerikasındakı iqtisadi və ictimai bərabərsizliklərin tək həllinin inqilab olduğu nəticəsinə vardı. Səfərləri ona Latın Amerikasına ayrı-ayrı xalqlardan ibarət qarışıq bir quruluş kimi deyil, xilası yalnız qitə miqyasında bir strategiya ilə reallaşa biləcək bütöv bir bədən kimi baxmasını təmin etdi.
Kuba
1955-ci ilin iyununda Meksikada dostu Niko Lopez onu Raul Kastro ilə tanış etdi. Bir neçə həftə sonra Kubada həbsdən azad edilən Fidel Kastro da Meksikaya gəldi və 8 iyul 1955-də Raul Çe Gevaranı Fidel Kastro ilə tanış etdi. Aralarındakı qızğın söhbətdən sonra Gevara Kastronun inqilab lideri olmaq üçün lazımi keyfiyyətlərə sahib olduğu qərarına gələrək Kuba diktatoru Fulxensio Batistanı devirmək üçün qurulan "26 İyul hərəkatı"na qatıldı. Qrupun həkimi olmasına qərar verilsə də, hərəkatın digər üzvləri ilə hərbi təlimlərə qatıldı.
25 noyabr 1956-da Meksikadan Kubaya doğru yola çıxan "Granma" yaxtasında kubalı olmayan yeganə şəxs Gevara idi. Quruya çıxar-çıxmaz Batistanın əsgərlərinin hücumuna məruz qalan qrupun yarısı dərhal orada və ya tutulduqdan sonra öldürüldü. Gevara, bu qarşıdurmada qaçan bir yoldaşının yerə saldığı sursatı götürmək üçün tibbi ləvazimat çantasını buraxdığını və o an həkimdən döyüşçüyə çevrildiyi anı xatırladığını yazır. Sağ qalan 15-20 üsyançı qaçaraq Syerra Maestra dağlarında gizlənir və Batista rejiminə qarşı partizan döyüşünə başlayır.
Yoldaşları tərəfindən cəsarəti və əsgəri qabiliyyəti səbəbindən hörmət görən Gevara üsyançılar arasında lider, Komandante olur. Bir çoxları üçün isə "qəddarlığı" səbəbiylə qorxulu adam idi. Düşmənə məlumat ötürənlərə, qaçaq və ya cəsuslara qarşı amansız olmuşdur. 1958-ci ilin son günlərində inqilabın ən əhəmiyyətli hadisələrindən olan Santa-Klaraya hücum zamanı "xüsusi təyinatlı intihar dəstəsi"nə rəhbərlik etmişdi. Generallarının, başda general Kantilyo olmaqla "Central America" adlı işləməyən şəkər fabrikində Fidel Kastro ilə görüşdüyünü və onunla razılaşdığını öyrənən Batista 1 yanvar 1959-da Dominikan Respublikasına qaçdı.
Yeni yaradılan hökumət tərəfindən 7 fevralda Çe Gevara "doğuşdan Kuba vətəndaşı" elan edildi. Qısa müddət sonra Meksikadan yola çıxmazdan əvvəl ayrıldığı Gadea ilə evliliyini rəsmi olaraq sona çatdırmaq üçün boşanma əməliyyatlarına başladı. 2 iyun 1959-da "26 İyul hərəkatı"nın üzvü Aleyda Març ilə evləndi.
Kabana həbsxanasına rəhbər təyin edildi və 2 yanvar 1959-dan 12 iyun 1959-a qədər altı ay boyunca boynuna götürdüyü bu vəzifədəykən Batista rejiminin məmurlarının, BRAC gizli xidmət (Buró de Represión de Actividades Comunistas — Kommunist Hərəkatların Yatırılması Xidməti) mənsublarının, müharibə cinayəti törədənlərin və siyasi müxaliflərin mühakimə olunması və edamından məsul oldu. TIME jurnalına görə, idarə etdiyi mühakimələrin ədalətli olmadığı iddia edilirdi. Daha sonra Milli Torpaq İslahatı İnstitutunda əhəmiyyətli bir vəzifəyə təyin edildi, həmçinin Kuba Mərkəzi Bankının sədri oldu. 240px|thumb|Çe Gevaranın [[Jan-Pol Sartr və Simona de Bovuar ilə görüşü (mart 1960, Kuba)]]
1959-cu ildən etibarən Gevara digər ölkələrdəki inqilabçı hərəkatlara yardım etməyə başladı, amma bunların hamısı müvəffəqiyyətsizliklə nəticələndi. İlk sınaq Panamada edilmişdi, digər bir addım 14 iyunda Dominikan Respublikasında atıldı. Bu fəaliyyətlər "El Argelino" adı ilə tanınan Henri Fuerte və Enrike Himenez Moyanın rəhbərliyi ilə həyata keçirilmişdi.
1960-cı ildə Gevara "La Coubre" silah gəmisinin partlaması zamanı qurbanlara kömək etdi. Xilasetmə əməliyyatı sırasındakı ikinci partlayışla birlikdə ölənlərin sayı yüzü keçmişdi. Bu partlayışda ölənlərin cənazə mərasimində Alberto Korda Çenin məşhur fotoşəkilini çəkmişdir. "La Coubre"nin təxribat ya da qəza nəticəsimi partladığı bilinməməkdədir. Təxribat olduğunu iddia edənlər, məsul olaraq Mərkəzi Məlumat Bürosunu(CIA), və təxribatı edən adam olaraq da mərkəzi əyalətlərdəki Batista əleyhdarı güclərdən Gevaranın rəqibi olan və daha sonra CIA agenti olduğu sanılan William Aleksandr Morqanı göstərərlər. Kubalı sürgünlər, partlamanın məhsulunun Gevaranın SSRI-ə sadiq rəqibləri olduğunu irəli sürərlər.
Gevara daha sonra Sənaye naziri kimi Kubada sosializmin açıq və qəti bir hala gəlməsinə köməkçi olmuş, ölkənin qabaqda gələn kəsləri arasına girmişdir. "Partizan döyüşü" adlı kitabında silahlı başkaldırıya təşəbbüskar olacaq geniş təşkilatlara ehtiyac duymadan kiçik bir partizan qrupu (foco) tərəfindən başladılan Kuba modeli inqilab fikrinin təkrar edilməsini müdafiə etmişdir. Kubada sosializm və insan (El socialismo y el hombre en Cuba, 1965) adlı sınağında sosialist dövlətlə birlikdə "yeni bir insan" formalaşdırmağın lazımlılığını müdafiə edir. Bəziləri Gevaranı bu "yeni insanın" cazibədar və sadə bir modeli olaraq görürdü.
1961-ci ildəki Donuzlar körfəzi əməliyyatında Gevara döyüşlərə qatılmamış, Kastronun əmri ilə Kubanın qərbindəki Pinar del Rio əyalətində yerləşən hərbi qüvvələrə rəhbərlik edərək, burada aldadıcı manevr xarakteri daşıyan desant qüvvəsini geri oturtmuşdur.
Gevara 1962-ci ilin oktyabrında baş qaldıran Karib böhranına səbəb olan Sovet ballistik nüvə raketlərinin Kubaya gətirilməsində əsas rol oynamışdır. Bir neçə ay sonra ingilis qəzeti "Daily Worker" ilə etdiyi görüşmədə "əgər raketlər Kubanın idarəsində olsaydı, əsas ABŞ şəhərlərinə doğru bu raketləri istifadə edə biləcəklərini" söyləmişdi.
Kubada naməlum şəraitdə yoxa çıxması
180px|thumb|left|Çe Gevara siqar çəkərkən Dekabr 1964-də Birləşmiş Millətlərdə çıxış etmək üçün Kuba heyətinin rəhbəri olaraq Nyu-Yorka getdi. CBS televiziya kanalında bazar günləri efirə gedən "Face the Nation" adlı xəbər proqramına çıxdı. ABŞ Senatoru Yucin Makkarti, Malkolm İksin iş yoldaşları, Kanadalı radikal Mişel Duklos daxil olmaq üzrə dəyişik adam və qruplarla görüşdü. 17 dekabrda Parisə üç aylıq bir beynəlxalq gəzintiyə başladı. Bu gəzinti əsnasında Çin Xalq Respublikası, Birləşmiş Ərəb Respublikası (Misir-Suriya), Əlcəzair, Qana, Qvineya, Mali, Dahomey, Konqo-Brazzavil və Tanzaniyanı gəzdi. İrlandiya, Paris və Pragada fasilələr verdi. 24 fevral 1965-ci ildə Cəzairdə, sonradan beynəlxalq səhnədə son görünüşü olacaq olan "İkinci afrika-Asiya İqtisadi Həmrəylik Seminarı"ndakı danışmasını etdi. Bu danışmada belə demişdir: "Ölümünə olan bu mübarizədə heç bir sərhəd yoxdur. Dünyanın heç bir yerində meydana gələn hadisələrə qeydsiz qala bilmərik. Bir ölkənin imperializmə qarşı zəfəri bizim zəfərimizdir, eyni şəkildə uduzması da bizim uduzmamızdır." Bu sözlərlə də dinləyicilərini çaşdırmışdır: "Sosialist ölkələrin, Qərbin müstəmləkəçi ölkələriylə üstü bağlı əməkdaşlığı təmizlik etmələri əxlaqi vəzifələridir." Sonra da bu hədəfə çatmaq üçün kommunist bloku ölkələrinin tətbiqi lazım olan bir silsilə hərəkəti sıralamışdır. 14 Martda Kubaya döndüyündə Havana aerodromda Fidel və Raúl Kastro, Osvaldo Dorticós və Carlos Rafael Rodríguez tərəfindən sadə bir mərasimlə qarşılandı.
İki həftə sonra Gevara cəmiyyət həyatından çəkildi və ardından tamamilə ortadan itdi. Kastrodan sonra gələn adam olaraq baxıldığı Kubada harada olduğu, 1965-ci ilin ən böyük sirrlərindən idi. Ortadan qeyboluşu üçün dəyişik səbəblər qarşıya qoyuldu: sənaye naziriykən müdafiə etdiyi sənayeləşmə proyektlərinin nisbilik müvəffəqiyyətsizliyi, çin-Sovet Ayrılığı artdıqca Gevaranın Çin Kommunist Partiyası yanlı tutumunu təsdiqləməyən Sovet rəsmi vəzifəlilərinin Kastroya etdikləri təzyiq və Kubanın iqtisadi inkişafı ilə ideoloji xətti üzərinə Gevara ilə Kuba lideri arasındakı əhəmiyyətli görüş ayrılıqları. Kastronun Gevaranın məşhurlaşmasından narahat olaraq, onu təhdid kimi görməsi də səbəb olaraq göstərildi. Kastronun bəzi müxalifləri onun Gevaranın yoxa cıxması haqqındakı şərhlərinin şübhə oyandırıcı olduğunu söyləyirlər. Gevaranın niyyətlərini heç alenen açıqlamayıb, yalnız Kastroya yazılmış tarixsiz və tərzi olmayan yaltaq tərəfindən bir məktubla bildirmiş olması çoxu adam tərəfindən çaşdırıcı olmuşdur.
Gevaranın görüşlərinin Çin Kommunist Partiyası liderləri tərəfindən açıqlanan fikirlərlə bənzəməsi, iqtisadiyyatı getdikcə Sovetlər Birliyinə daha da asılılaşmaqda olan Kuba üçün böyüyən bir problem idi. Kuba inqilabının ilk günlərindən etibarən Gevaranın Latın Amerikada Maocu strategiyanın tətbiq olunmasını müdafiə etdiyi düşünülürdü və yaratmış olduğu Kubanın sürətlə sənayeləşməsini nəzərdə tutan plan, Çinin "İrəli Böyük Atılam"ına bənzədilirdi. Kubanın qərbli "müşahidəçiləri"nə görə Gevaranın Sovet şərtlərinə və təkliflərinə qarşı çıxmasına baxmayaraq Kastronun qəbul etmək məcburiyyətində qalması ortadan itməsinin səbəbi ola bilərdi. Halbuki həm Gevara həm də Kastro, Sovetlər Birliyi və Çinin də tapıldığı birləşmiş cəbhəni dəstəkləyirdi. Ayrılığa düşmüş bu iki ölkə arasında andlaşma təmin etmək üçün müvəffəqiyyətsizliklə nəticələnən bir silsilə cəhddlərdə olmuşdur.
Gevaranın aqibəti haqqındakı beynəlxalq fərziyyələrin təzyiqiylə Kastro 16 iyun 1965-ci ildə etdiyi şərhdə insanların Gevara haqqında məlumat götürmələrinin ancaq Gevara istədiyində mümkün ola biləcəyini söylədi. Gevaranın ortadan yoxa cıması ilı ilə əlaqədar Kuba içində və xaricində bir çox dedi-qodu yayıldı. Eyni ilin 3 oktyabrında Kastro, Gevaranın bir neçə ay əvvəl özünə yazdığı tarixsiz məktubu açıqladı. Bu məktubda Gevara Kuba inqilabına bağlılığını təkrarlayır ancaq inqilab yolunda xarici torpaqlarda döyüşmək üçün Kubadan ayrılma niyyətini bildirirdi. Məktubunda "dünyadakı digər xalqlar mənim sadə əməyimə çağırış etdilər" deyərək, "yeni döyüş sahələrində" partizan olaraq döyüşmək üçün ayrılmağa qərar verdiyini ifadə edirdi. Eyni zamanda hökumət, partiya və ordu içindəki bütün vəzifələrindən istefa verdiyini və ona inqilab üçün etdiklərini təqdir məqsədiylə verilmiş olan Kuba vətəndaşlığından imtina etdiyini də əlavə edirdi.
Dörd xarici jurnalistlə 1 noyabrda etdiyi görüşmə əsnasında Kastro, Gevaranın harada olduğunu bildiyini amma açıqlamayacağını ifadə edərək, köhnə yoldaşının öldüyünə dair söz-söhbətləri rədd etdi və Gevaranın sağlamlığının çox yaxşı olduğunu əlavə etdi. Kastronun sözlərinə baxmayaraq 1965-ci ilin sonunda Gevaranın aqibəti bir sirr olaraq qaldı, hərəkətləri və harada olduğu iki il boyunca diqqətlə saxlanan bir sirr oldu.
Boliviya Gündəliyi
Boliviyada partizan müharibəsində iştirak etdiyi vaxt Ernesto Çe Gevara gündəlikdə qeydlər aparır. Onun ölümündən sonra bu gündəlik bütün dünyada 100 000 tirajla işıq üzü görür.
Gündəlikdən bəzi qeydlər:
Bu gün həyatımda yeni mərhələ başlayır. Belə götürəndə səfər uğurlu keçdi. Paçenqo ilə öz görkəmimizi dəyişdik, Koçabambuya gəldik və burada bizə lazım olan adamlarla görüşdük. Hərəmiz bir cipə minib yola düşdük. Rançoya az qalmış maşınları saxladıq. Bizi kokain istehsalıyla məşğul olmaqda günahlandıran kəndlilərdən birini şübhələndirməmək üçün rançoya 1 cipdə yollandıq. Bura — Nyankauasuya gəldiyimiz gündən on bir ay keçib. Gün gözlənilməz hadisələrsiz, demək olar ki, əla keçdi… …Radioyla xəbər verilir ki, 250 əsgər Serranoda 37 partizanı — yəni bizi — mühasirəyə alıb, yolumuzu kəsib və biz Asero və Ora çayları arasında mühasirədəyik. Bu xəbər mənə çox gülməli gəldi (Qeyd: Çe Gevaranın partizan dəstəsi doğrudan da o vaxt bu çaylar arasında mühasirəyə düşmüşdü. Sadəcə o, yerli relyefi yaxşı tanımadığından harda olduğunu bilmirdi. Bu məlumatı isə o radioadan eşitmişdi. Elə həmin gün Çe Gevara döyüşdə ayağından yaralanır, əsir düşür və oktyabrın 9-u güllələnir).
Çukçalar
thumb|250px|Çukçalarda üz tatusu məşhurdur
Donetsk Mədəniyyət və İstirahət parkı
Lenin Komsomolu adına Donetsk Mədəniyyət və İstirahət parkı (Парк культури і відпочинку ім. Ленінського комсомолу) — Ukrayna nın Donetsk vilayəti nin eyniadlı şəhəri ndə yerləşən park. Parkın tikilməsi ilə bağlı qərar 1952-ci il də qəbul edilmişdir. Bunun səbəbi Şerbakov adına Mədəniyyət və İstirahət Mərkəzi nin şəhərin ehtiyaclarını müstəqil şəkildə yerinə yetirə bilməməsi idi. Layihədə park ərazisinin 180 hektar olması planlaşdırılmışdı. Layihəyə Məşhur İnsanlar Xiyabanı, bir hovuz və 3,500 nəfərlik bir yaşıl teatrı daxil idi.
Çukçalar
Çukçalar (öz dilində olan adı: ԓыгъоравэтԓьэт və ya оравэтԓьэт cəm ) — Şimal-Şərqi Sibirdə Rusiya Federasiyasının Çukotka Muxtar Dairəsində yaşayan yerli xalq.
Rusiyadakı Sibir yupikləri, çukçaların mədəni assimilyasiyasına məruz qalmış olub çukçalaşmışlardır. Sahil Çukçalarının da çukçalaşmış yupik olduqları təxmin edilməkdədir. Çukçalar ilə özlərini Yupik olaraq Çukçalardan ayrı dutanlar arasında tək fərq dildə görünür.
Donetsk Mədəniyyət və İstirahət parkı
Park 18 iyun 1956-cı il tarixi yazıçının vəfatının 20-ci ildönümü olduğundan Maksim Qorki nin adını alır. 25 oktyabr 1958-ci il də Komsomol un qırx illiyinə həsr olunmuş bir xiyaban quruldu. Buna görə də, parkın adı "Komsomolun 40 illik yubileyi adına park" olaraq dəyişdirilir. 1972-ci il in may ayı nda Donetsk Şəhər Sovetinin İcraiyyə Komitəsi parkın adını «Lenin Komsomolu adına Donetsk Mədəniyyət və istirahət parkı» olaraq dəyişmək haqqında qərar qəbul etdi.
1961-ci il də Kalmius çayı nda su anbarı yaradılmışdır. Anbarın sahilində bir qayıq kirayə stansiyası var.
Aminabad-i Qaslan (Qürvə)
Aminabad-i Qaslan — İranın Kürdüstan ostanı Qürvə şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Suduva FK
Suduva FK - Litvanın futbol klubu. Mariyampole şəhərində yerləşir.
Aminabad-i Qaslan (Qürvə)
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 167 nəfər yaşayır (46 ailə). Əhalisini kürdlər təşkil edir.
Suduva FK
Tarixi
Komanda 1968-ci ildə yaranmışdır.
Heyəti
! colspan="9" bgcolor="#B0D3FB" align="left" |
Voldemar Vəli
Voldemar Vəli (Voldemar Väli; ) — estoniyalı Yunan-Roma güləşçisi, Olimpiya çempionu.
1928-ci ildə keçirlən Yay Olimpiya Oyunlarında yarım-yüngül çəkidə qızıl medalı qazandı, 1936 Olimpiyadasında isə bürünc medalı.
1942-ci ildə İsveçə emiqrasiya etdi və orada öncə çilingər kimi işləyirdi, daha sonra isə həyat yoldaşı ilə kuklalar fabrikasını açdı.
İbrahim Məmmədov (jurnalist)
İbrahim Məmmədov — azərbaycanlı jurnalist, televiziya aparıcısı, Azərbaycan Respublikasının əməkdar jurnalisti.
Həyatı
İbrahim Məmmədov 16 iyul 1964-cü ildə Zərdab rayonunda anadan olub. Bir müddət burada yaşadıqdan sonra ailəsi ilə birlikdə Göyçay rayonuna köçüb. Orta məktəbi Göyçayda bitirdikdən sonra N.Tusi adına Pedaqoji Universitetdə təhsil alıb. Tarix və hüquq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. "Azərbaycana qarşı Sumqayıt təxribatı. Qriqoryanın işi" adlı elmi monoqrafiyanın, "Üç əsrin alqoritmləri və ya tarix necə təkrarlanır (1700-2019)" adlı kitabın və yüzlərələ məqalənin müəllifidir. "1988-ci il Sumqayıt hadisələri Ermənistanın Azərbaycana qarşı təcavüzünün tərkib hissəsidir" adlı elmi işi müdafiə edərək tarix üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi alıb. "Əməkdar jurnalist"dir. "Sovet imperiyasının gizlinləri. Qriqoryanın işi" adlı 3 hissəli sənədli filmin müəllifidir.
Təşkilatın maliyyələşdirilməsi üsulları
Təşkilat səviyyəsindəki bazar tipli iqtisadiyyatın əsasında maliyyələşmənin 5 elementli sistemi dayanır:
Özünümaliyyələşdirmə
Özünümaliyyələşdirmə — fəaliyyətin generasiya olunan gəlir hesabına maliyyələşdirilməsidir. Bu üsulun məğzi ondan ibarətdir ki, təşkilatın mülkiyyətçiləri həmişə aşağıdakılar arasında seçim edə bilərlər: Son variant daha geniş yayılmışdır, çünki, cari və sonraya saxlanılmış istifadənin arasında kompromiss əldə edilməsinə, maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin həcminin artırılmasına imkan verir.
Heç bir təşkilat özünümaliyyələşmə ilə kifayətlənmir, belə ki borc içində yaşamaq yalnız o zaman mümkündür ki, bu borc əsaslandırılmış olsun. Buna görə də təşkilat digər mənbələrdən əlavə vəsait cəlb olunmasına əl atır, bunlardan da ən əhəmiyyətlisi kapital bazarıdır.
Kapital bazarında vəsaitlərin mobilizasiyasının iki əsas variantı mövcuddur: işgüzar və borc maliyyələşməsi. Borc maliyyələşməsinə diqqət yetirək: