cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
La-Roş-de-Ram
İqtisadiyyatı
Kalsium və stronsium istehsal edən bir zavod var.
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 483 nəfər (15-64 yaş) arasında 336 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 147 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 69.6%, 1999-cu ildə 68.0%). 336 fəal şəxsdən 309 nəfəri (182 kişi və 127 qadın), 27 nəfəri işsizdir (15 kişi və 12 qadın). Aktiv olmayan 147 nəfər arasında 42 nəfər şagird və ya tələbə, 47 nəfər təqaüdçü, 58 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Əvəz Əlibəyov
Əlibəyov Əvəz Mahmud oğlu — Birinci dünya müharibəsi, Sovet Rusiyasında Vətəndaş müharibəsi və Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçısı.
Həyatı
Əvəz Əlibəyov 1895-ci ildə Cəbrayıl qəzasının Merdinli оbasında dünyaya gəlmişdi. Birinci dünya müharibəsində müsəlmanlardan ibarət "Dikaya diviziya"nın ("Vəhşi diviziya") tərkibində Avstriya cəbhəsində döyüşlərdə fərqlənmişdi. Vətəndaş müharibəsi zamanı Birinci Süvari оrduda еskadrоn, pоlk, briqada kоmandiri оlmuş, Rostov, Kuban, Saritsın və Şimali Qafqazın əksinqilabi qüvvələrdən təmizlənməsində iştirak еtmişdir.
1923—1927-ci illərdə Azərbaycanın və Dağıstanın milis оrqanlarında, 1928—1940-cı illərdə partiya, sоvеt və təsərrüfat оrqanlarında çalışmışdı. Böyük Vətən Müharibəsində еskadrоn kоmandiri оlan Ə. Əlibəyоv Qafqaz, Kuban və Ukraynada gеdən döyüşlərdə iştirak еtmiş, 1944-ci ildə Polşa uğrundakı vuruşmalarda ağır yaralanmışdı.1944—1945-ci illərdə Qaryagin rayonunun (indiki Füzuli rayonu) hərbi kоmissarlığında, 1946-ci ildən müxtəlif sоvеt və təsərrüfat vəzifələrində çalışmışdır.
Mükafatları
Ə.Əlibəyоv 1961-ci ildən rеspublika əhəmiyyətli fərdi pеnsiyaçı idi. "Lеnin" оrdеni və mеdallarla təltif оlunmuşdur. O, 4 dəfə Gеоrgi xaçı almışdı.
Monosaxarid
Monosaxarid — sadə karbohidratlara deyilir.
Monosaxaridlərin cədvəli
Monosaxaridlərin cədvəli
Monnozun bütün nümayəndələri təbiətdə tapılmayıb:
İslamda insan hüquqları
İslamda insan hüquqları — İslam dininə əsasən hər bir insan doğulduğu andan bir cox hüquqlara malikdir. Müsəlman və qeyri-müsəlman olmasından asılı olaraq insanlara Allah tərəfindən verilən hüquqlar müxtəlifdir. Müsəlmanın malik olduğu hüquqlara qeyri-müsəlmanlar sahib ola bilməzlər. Müsəlmanların himayəsi altında olan qeyri-müsəlmanlar zimmi adlanır.
Türbət Heydəriyə şəhristanı
Türbət Heydəriyə şəhristanı — İranın Rəzəvi Xorasan ostanınında şəhristan. Şəhristanın inzibati mərkəzi Türbət Heydəriyə şəhəridir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 195,711 nəfər və 51,917 ailədən ibarət idi.
Ləkə (komiks)
Ləkə – Fuad İsayevin yazdığı və çəkdiyi, Rəsul Həsənovun isə dizayneri olduğu, 2017-ci ilin noyabr ayında nəşr edilmiş Azərbaycan komiksi. Komiks Azərbaycan Respublikası Müəllif Hüquqları Agentliyindən qeydiyyatdan keçmiş ilk komiksdir.
Məzmun
"Ləkə" komiksi fövqəltəbii güclərə malik azərbaycanlı bir şəxsin macəraları haqqındadır. Qəhrəman Royal Babayevdir. Komiksdə hadisələr Bakıda cərəyan edir. Əsər 16 yaşdan yuxarı oxuyucular üçün nəzərdə tutulub.
İstehsal
Komiksin müəllifi Fuad İsayev Beynəlxalq münasibətlər fakültəsinin tələbəsidir. 3 ildir ki, "Ləkə"-nin üzərində işlədiyini deyir:
Ləkə bəzi mənbələrdə Azərbaycanın "ilk komiksi" olaraq göstərilir, fəqət, bundan əvvəl 2015-ci ildə bir qrup şəxs "Külək adam" adlanan komiks hazırlayıb. Lakin ortaya çıxan maddi çətinliklər onları bu işə fasilə verməyə vadar edib.
Muxtar Hüseynzadə
Muxtar Hüseyn oğlu Hüseynzadə (21 mart 21, 1900-cu il - 1985-ci il) — Azərbaycan türkoloqu, filologiya elmləri doktoru, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Elm Xadimi.
Həyatı
Muxtar Hüseyn oğlu Hüseynzadə 1900-cu il martın 21-də Güney Azərbaycanın Mərənd vilayətinin Zunuz kəndində anadan olmuşdur. Onun gözünü açıb gördüyü və ilk uşaqlıq illərini keçirdiyi İranın vəziyyəti çox ağır idi. Muxtarın atası Hüseyn kişi böyük savadı olmasa da, çox maarifpərvər adam olduğu üçün oğlunu savadlı görmək istəyirdi, buna görə də 1910-cu ildə onu molla məktəbinə qoymuşdu. Getdikdə vəziyyətinin ağırlaşdığını görən Hüseyn kişi öz ailəsi və qardaşı Tağı ilə birlikdə minlərlə iranlı kimi Zaqavqaziyaya köçməyə qərar verir. 1913-cü ildə Muxtar Hüseynzadə ailəsi ilə birlikdə Quzey tərəfə gəlir. Əvvəlcə atası ilə birlikdə mis mədənində fəhlə işləyir. 1917-ci ildə o, Tiflis şəhərinə gəlir və müxtəlif yerlərdə fəhlə işləyir. O, savadını artırmaq üçün arzuladığı şəraiti məhz Gəncə şəhərinə köçdükdən sonra tapır. Bu dövrdə Azərbaycanda savadsızlığın ləğvi kursları yaradılırdı. Savad kursları Gəncə şəhərində də təşkil olunmuşdu. Muxtar da öz savadını artırmaq üçün Gəncədə fəhlə fakültəsinə daxil olaraq 1927-ci ildə oranı bitirir. Lakin irəliləmək eşqi ilə 1927-ci ildə Bakıya gələrək Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərq fakültəsinə daxil oldu. Türk dili və ədəbiyyatı kafedrasının müdiri professor Bəkir Çobanzadə Muxtar Hüseynzadəyə dərs demişdi. Məhz B.Çobanzadənin mühazirələrinin onu cəlb etdiyinə görə Muxtar Hüseynzadə 1931-ci ilə universiteti türk dili və ədəbiyyatı üzrə bitirdi. Muxtar Hüseynzadə aspiranturada oxuduğu vaxt Bakı Kooperativ institutunda müasir Azərbaycan dilində mühazirələr oxumağa başlayır. 1935-ci ildə onun elmi rəhbəri B.Çobanzadə Muxtar Hüseynzadəni Azərbaycan Dövlət Universitetində - ümumi dilçilik kafedrasında dərs deməyə dəvət edir. Muxtar müəllim öz gəlişi ilə özünü tamamilə bu kafedraya həsr edir və 50 il bu kafedrada dərs deyir. Bu illər ərzində o, “Müasir Azərbaycan dili” adlı elmi əsərini 1946-cı ildə müdafiə edərək filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. O, Azərbaycan dilinin tarixi, nitq mədəniyyəti, əlifba, orfoqrafiya, terminologiya, durğu işarələri sahəsində əsərlər yazmış, Azərbaycan respublikasının ali məktəblərində Orxon-Yenisey abidələrindən mühazirələr oxumuşdur. Bu qədər hərtərəfli fəaliyyətinə baxmayaraq o, müasir Azərbaycan dili üzrə mütəxəssis kimi tanınır. O, istər ali məktəblərində, istər orta məktəblərdə müasir Azərbaycan dili fənninin əsasını qoymuşdur. Müasir Azərbaycan dili sahəsində elmlər namizədləri və doktorları hazırlanmasında onun böyük əməyi olmuşdur. 1980-ci il martın 26-da Azərbaycan SSR Ali və Orta ixtisas Təhsil Nazirliyi Azərbaycan Dövlət Universitetinin ümumi dilçilik kafedrasının müdiri, Azərbaycan SSR Əməkdar Elm Xadimi, Azərbaycan SSR Dövlət Mükafatı Laureatı filologiya elmlər doktoru, professor Hüseynzadənin 80 illik yubileyini keçirdi. Bu yubiley mətbuatda respublika mətbuatında geniş işıqladırıldı. O, 1985-ci ildə Bakıda vəfat etmişdi.
Elmi yaradıcılığı
M.Hüseynzadə qırxdan çox elmi əsərin müəllifidir. Bunlardan ən çox yayılmışı ali məktəblər üçün dərslik kimi yazılmış və artıq dörd dəfə (1954, 1963, 1973, 1983) nəşr edilmiş “Müasir Azərbaycan dili” kitabıdır. Bu kitabın ilk nəşrində (1954) Azərbaycan dilinin fonetika, leksika və morfologiya məsələləri araşdırılır. Burada Azərbaycan dilinin leksikası ilk dəfə sistemli şəkildə tədqiq edilir. Müəllif sözün mənaları haqqında məlumat verir, türkologiyada ilk dəfə frazeologiya məsələsini qaldırır, Azərbaycan dilinin lüğət tərkibindəki qeyri-türk mənşəli – “gəlmə və alınma sözlər” adlanan təbəqəni müfəssəl tədqiq edir. O, ərəb və fars mənşəli sözləri özünün irəli sürdüyü prinsiplər əsasında orijinal surətdə qruplaşdırır. M.Hüseynzadənin fikrincə, “dil zorakı assimilyasiyaya qarşı o zaman daha ciddi müqavimət göstərə bilir ki, onun sabit və möhkəm qrammatik quruluşu olsun və bir çox əsrlər ərzində öz həyatiliyini sübut etmiş olsun. Belə bir dil “yüz illərlə davam gətirən uzun bir proses” nəticəsi olan çarpazlaşma zamanı həmişə qalib gəlir və öz lüğət tərkibini məğlub dilin hesabına zənginləşdirir. Azərbaycan dili də belə dillərdəndir”. M.Hüseynzadə Azərbaycan dilçiliyi tarixinə morfologiya üzrə mütəxəssis kimi düşsə də, onun Azərbaycan dilinin sintaktik quruluşunu öyrənmək, tədqiq etmək sahəsindəki xidmətləri morfoloji quruluşu araşdırmaq sahəsindəki xidmətlərindən heç də geri qalmır. Onun 1953-cü ildə nəşr olunmuş “Müasir Azərbaycan dilində birinci növ təyini söz birləşmələri”, 1954-cü ildə ikinci söz birləşmələrinə həsr edilmiş “Müasir Azərbaycan dilində təyini söz birləşmələrinə dair”, 1957-ci ildə “Müasir Azərbaycan dilində mürəkkəb təyini söz birləşmələri”, 1959-cu ildə çapdan çıxmış “Azərbaycan dilinin qrammatikası” və “Müasir Azərbaycan dili, sintaksis, birinci kitab” adlı əsərlərinə daxil edilmiş “Təyini söz birləşmələri” adlı əsəri türkologiyada bu mövzuda yazılmış ilk əsərlərdəndir. Əsər öz orijinallığı, tədqiqatın dərinliyi və genişliyi ilə diqqəti cəlb edir. Bu əsərdə müəllif, hər şeydən əvvəl, türkologiyada kök salmış “izafət birləşməsi” termininin türk dilləri üçün yaramadığını sübut edir və onun “təyini söz birləşmələri” termini ilə əvəzlənməsini əsaslandırır. Qeyd etmək lazımdır ki, orta məktəblər üçün Azərbaycan dilinin sintaksisi M.Ş.Şirəliyevlə birlikdə M.Hüseynzadə tərəfindən yazılmışdır. Əsərdən, az qala, yarım əsər ərzində orta məktəblər üçün sabit dərslik kimi istifadə edilmişdir. Sonda mübaligəsiz qeyd etmək lazımdır ki, bu gün Azərbaycanın ali məktəb və elmi müəssisələrində fəaliyyət göstərən dilçi alimlərin çoxu M.Hüseynzadənin ya şagirdləri, ya da şagirdlərinin şagirdləridir.
Terri Foks
Terri Foks — kanadalı atlet və xərçəngin müalicəsində könüllü surətdə iştirak etmiş aktivist.
Terri Foks 1958-ci ildə Kanadanın Manitoba əyalətində yerləşən Vinnipeq şəhərində anadan olmuşdur. Bir ayağı protez olmasına baxmayaraq, 1980-ci ildə başladığı məşhur Ümid marafonu adlı qaçış təşkil etmişdir. Kanadanı bütünlüklə əhatə edən bu marafon sayəsində Terri insanlardan pul yığaraq, xərçəng xəstəliyinin tədqiqatına xərcləməyi düşünmüşdü. Bu yürüyüşdən 9 ay sonra Terri vəfat edir. 1981-ci ildən isə hər il onun adına qaçış turniri təşkil edilir.
Gömürdağ (dağ, Naxçıvan)
Gömürdağ, Kömürdağ — Azərbaycanın Ordubad rayonu ərazisində dağ. Zəngəzur silsiləsi aiddir. Sıldırım yamaclıdır (hünd. 3375,9 m). Zəngəzur silsiləsi nin suayırıcısında, Gilança yın mənbə hissəsində zirvə. Orta Eosen in  andezitli porfirit lava larından təşkil olunmuş konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qarılma zonasının Şahbuz seqment inin cənub-şərq qurtaracağında müşahidə edilən  Boyəhməd-Dəvəboynu antiklinalının şimal-şərq qanadında yerləşir. Şimal-qərb yamacında şimal-şərq istiqamətli fay qırılmaları izlənilir.
Carex heteroneura
(Carex heteroneura) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Sifoidlər
—  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi. 200-ə yaxın növü var. Dənizdə yaşayırlar.
Sifoid meduzalarının bədəni çətirə və ya zəngə oxşayır. Çətirin alt hissəsində ağız yerləşir. Bədənin kənarlarına doğru gedən radial kanallar mədədən başlanğıc götürür. Sadə halda onlar cəmi dörd ədəd olur, bəzi növlərdə səkkİzdir. Kanallar çətiri əhatə edən həlqəvi kanala açılır. Çətirin kənarı ilə sinir halqası boyunca 8 ədəd sinir düyünü yerləşir.
Sifoid meduzalarının əksəriyyəti dənizlərin su qatlarında, bəzi növləri isə suyun dibində yaşayır. Suyun dibində yaşayan meduzalara stavromeduzanı misal gətirmək olar. O, suda üzə bilmir və formaca qıfa oxşayır. Onların ən kiçik növləri yosunlar üzərində yaşayır.
Stavromeduza yırtıcı heyvandır, qidanı qolları nın üzərindəki çıxıntılar vasitəsilə ovlayır. Onlar hərəkətetmə və qidanı ovlama xüsusiyyətlərinə görə şirin su hidralarına çox oxşayır. Sifoid meduzalarının əksəriyyəti ayrıcinsiyyətlidir. Cinsiyyət vəziləri mədə ciblərinin alt səthində əmələ gəlir. Yetişmiş cinsiyyət hüceyrələri meduzanm ağzından xaricə tökülür. Yumurtadan planula adlanan sürfə çıxır. O, əvvəlcə üzür, sonra isə dənizin dibinə enir və əşyaya yapışır. Onun bədəninin ön qütbündə ağız əmələ gəlir. Sürfə bir qədər inkişaf edir və polipə çevrilir.
Sifoid meduzaları çətirin yığılıb-açılması sayəsində üzür. Onlardan aureliya növünün ölçüsü 20 sm-ə çatır. O, tropik və mülayim dənizlərdə geniş yayılmışdır, ona bəzən Arktika dənizlərində də rast gəlinir. Sianea meduzasının diametri 2 m, qollarının uzunluğu 10 m-ə çatır. Tropik sularda onları gəmidən aydın görmək olur. Hər iki növ yırtıcıdır, qidasını suda yaşayan onurğasız heyvanlar və körpə balıqlar təşkil edir. Sifoid meduzalarının bəzi növlərini (qulaqlı meduza, ropilema) insanlar ovlayır və yeyir. Çin və Yaponiyada meduzaların ovu yaxşı təşkil olunmuşdur və hər il minlərlə meduza ovlanır.
Təsnifatı və Yayılması
Sifoid meduzalan sinfi 4 dəstəyə ayrılır:
Vladimir Keppen
Vladimir Petrovic Keppen - alman və rus coğrafiyaçısı, meteoroloq, iqlimşünas və botanikdir. O sankt-Peterqburda alim-etnoqraf ailəsində anadan olmuşdur. Balaca qardaşı akademik Fyodor petrovic Köpplendir. Sankt-Peterburq universitetində və Qeydelberq və Leypçiqada universitetlərində oxumuşdur. 1870-ci ildə dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1872-1875-ci illərdə Əsas geofizika observatoriyasında işləmiş, Rusiya imperiyasının coğrafiya cəmiyyətinin meteoroloq komissiyasının katibi olmuşdur. Sonra öz xidmətinin alman dəniz observatoriyasında Hamburqda keçirmişdir.
Sifoidlər
Təsnifatı və Yayılması
Aurelia aurita, Pelagia noctiluca, Cyanea arctica, C.capillata və.s növlər diskomeduzalar dəstəsinin nümayəndələridir. Stavromeduzalar dib həyat tərzi keçirməklə, həm meduza, həm də poliplərin əlamətlərini daşıyırlar. Bunlar oturaq sifomeduzalar olub, gövdəyə və kasacığa malikdirlər. Kasacığın Kənarlarında 8 yerdə topa şəklində qol çıxıntıları yerləşir. Bu topaların arasında ropaloidlər yerləşir. Sifomeduzalar bütün dəniz və okeanlarda geniş yayılmışdır. Cyan cinsindən olan iri növlər Arktika dənizləri üçün xarakterikdir. Aurelia aurita növü Xəzər və Aral dənizlərindən başqa bütün dənizlərdə rast gəlinir. Sifoid meduzalarının əksəriyyəti yırtıcıdır. Qara dənizdə yayılan kökağızlı meduza (Rhizostoma pulmo), Aralıq dənizində yayılan Pelagia meduzası insanlar üçün çox təhlükəlidir. Bir çox dənizlərdə (Qaradəniz; Yapon dənizi, Ağdəniz və. s) yayılan Aurelia aurita və ya dəniz nəlbəkisi insanı güclü dalamır.Sifomeduzaların bəzi növlərindən (Rhopilema esculenta) Çində yeyinti sənayesində istifadə olunur.
Vladimir Keppen
Əsərləri
Его труд «Geographisches System der Klimate» (1936), в котором он разработал объективную классификацию климата на земле, по сей день имеет большое значение.
Sifoidlər
Sinir sistemi
Hidromeduzalara nisbətən yaxşı inkişaf etmişdir. Çətirşəkilli bədənin kənar hissəsinin müəyyən yerlərində sinir hüceyrələri bir yerə toplanmışdır. Bunlar ali heyvanların sinir düyünlərini xatırladır və ropali adlanan hiss orqanlarının yanında yerləşir.
Çoxalması ve inkişafı
Yetişmiş yumurtalar və spermatazoidlor qastrovaksulyar sistemin kanallarına, oradan mədəyə və oradan da ağız vasitəsilə xaricə — suya düşür. Yumurtanın mayalanması və inkişafı suda gedir.Yumurta tam və bərabər bölündükdən sonra şarşəkilli blastula inkişaf edir. Qastrulyasiya invaginasiya yolu ile baş verir. Sonrakı mərhələdə üzəri kirpiklərlə örtülü olan sürfə — planula əmələ gəlir. Planula bir müddət suda üzür və sonra dənizin dibinə enərək, birtərəfi ilə hər hansı substrata yapışaraq qədəh formasını alır. O, sifistoma adlanan kiçik polip formasına keçir. Beləliklə, sifoid meduzalaranın inkişafında da nəsil növbələşməsi müşahidə olunur: qeyri-cinsi (sfistoma) və cinsi (meduza) nesil. Burada zəif polip mərhələsi olsa da, əsas mərhələ meduzadır. Bəzi sifoid meduzalarında nəsil növbələşməsi müşahidə olunmur. Pelagia noctiluca işıqsaçan meduzasında yumurtadan kiçik meduzalar inkişaf edir.
Ness gölü bədheybəti
400px|thumb|right|Nessi muzeyinin çölündə Nessinin maketinin düzəldilməsi
Ness Gölü bədheybəti  və ya Nessi   — Şotlandiyanın Ness gölündə yaşadığı iddia edilən əfsanəvi heyvandır. Uzun adı Loch Ness Monster (Ness Gölü bədheybəti) sayılır. İlk dəfə 1933-cü ildə dünyada xəbər olsa da ,tarixi 6-cı əsrə gedib çıxır. Onun mövcudluğunu iddia edənlər onu Plesiosauria cinsinə aid edirlər .Ancaq elm adamları Nessienin həqiqətən var olduğuna inanmır.
Müqəddəs Kolumba(6-cı əsr)
7-ci əsrdə Adomnan tərəfindən yazılmış "Müqəddəs Kolumbanın həyatı" əsərində bildirilir ki ,Ness çayında bir adam "su yırtıcısı" tərəfindən öldürülür.
1933-cü ildə Nessieni görənlər
22 iyul 1933-cü ildə George Spicer və onun arvadı yoldan keçən böyük bədənə sahib olan bir varlıq görürlər. 1933-cü ilin avqustunda gecə vaxtı Arthur Grant suiti və plesiosaurın hibridi olan və uzun boynu olan heyvan görür və o, iddia edir ki,Nessie də Arthuru gördükdən sonra gölə qayıdır.
"Cərrahın şəkli" (1934)
1934-cu ilə aid olan bu şəkildə Nessienin başı ve boynu görwnwr. Şəklin belə adlandırılması onu çəkən Robert Kenneth Wilsonun öz adının istifadəsindən imtina etməsi olub. Bəzi alimlər bu şəklin saxta olduğunu, digərləri isə həqiqət olduğunu deyir. Hətta Alastair Boyd şəklin yalan olduğunu bildirsə də, bunun Nessienin də mövcud olmaması demək olmadığını bildirir. Şəkildə görünən varlığı fil və ya su quşları ilə müqayisə edirlər.
Həmçinin bax
Qar adamı
Yeni Tombaqoş (Şaran)
Yeni Tombaqoş — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd. Kənd İçke Tombaqoş kənd şurasının tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə marilər (93%) üstünlük təşkil edir.
Mariya Korobitskaya
Mariya Korobitskaya (10 may 1990) — Qırğızıstanlı marafonçu. Mariya Korobitskaya Qırğızıstanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Mariya Korobitskaya birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında marafon yarışlarında qüvvəsini sınadı və məsafəni 2 saat 47 dəqiqə 53 saniyəyə qət edərək 157 marafonçu sırasında 94-cü yeri tutdu.
Pentacalia peruviana
Pentacalia peruviana Pentacalia peruviana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Çürünrü-vələmir nematodu
Çürünrü-vələmir nematodu Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.
Xarici quruluşu
thumb|left|80px|Vələmir nematodu Çürünrü-vələmir nematodu ikicinslidir. Erkək nematod uzunsov qurdşəkillidir. Uzunluğu 0,63-0,82 mm-dir. Konusşəkilli quyruqda enli bursa vardır, dişi nnematodların uzunluğu 0,55-0,86 mm-dir. Baş bədəninin ümumi konturundan ayrılmışdır. Orta bulbus iridir. Yumurtalıq düzdür. Quyruq dəyirmidir. Bədənləri cinsiyyətcə yetkin mərhələsi 2–6 mm uzunluğunda olub, 3-4 buğumdan ibarətdir. .
Həyat tərzi
Geniş yayılan növdür. Parazit növ olub bitki toxumlarının üzərində yaşayır, bəzən də daxilə keçə bilir. Bitki toxumlarının şirəsi və patogen göbələk mitselesi ilə qidalanırlar. Düşmənləri yırtıcı nematodlar, ibtidailər, yırtıcı göbələklər, viruslardır. İkicinslidir, yumurta qoymaqla çoxalır. Növün Fenologiyası, orta ömrün uzunluğu və cinsi yetkinliyə çatma müddəti məlum deyil. Tam çevrilmə ilə inkişaf edir. Fərdi inkişaf forması yumurta-sürfə-yetkin fərd şəklindədir.Reproduktivliyi yumurta qoymaqladır, hər dəfəsində 200 qoymaqla yumurta tökmə müddəti mühitdən asılı olaraq 6-20 gün davam edir. Xromosom göstəriciləri isə məlum deyil. Sayı və limit faktoru-4-5 fərd, bəzən daha çoxdur, inkişafını - yüksək temperetur, quraqlıq ləngidir, nəmlik və mülayim temperatur isə sürətləndirir. Bitki məhsuldarlığını aşağı salır. Mühafizəyə ehtiyac yoxdur.
Yayılması
Dünyada 6 növ, Qafqazda 5, Azərbaycanda 5 növ geniş yayılmışdır.
Vənədli
Tarixi
Vənətli kəndi təpəli düzənlikdədir. Vaxtilə Ordubad rayonunun Vənənd kəndindən gəlmiş ailələr əvvəlcə Qubadlı rayonunun Dondarlı kəndinin qərbində Dağbaşı Vənətli kəndini salmış, sonralar isə indiki əraziyə köçmüşlər. Oykonim “Vənənddən gələnlər, vənəndlilər” mənasındadır.
Kənddə 1993-cü ilə qədər (erməni qəsbkarları tərəfindən işğalınadək) orta məktəb,uşaq bağçası, ətraf 15 kəndə xidmət göstərən 50 çarpayılıq xəstəxana, ətraf 7 kəndə xidmət göstərən poçt və ATS, kitabxana, klub, mağazalar, baytarlıq müalicəxanası və digər sosial obyektlər olmuşdur.
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.
2020-ci ilin 23 oktyabrında Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilib.
Coğrafiyası
Vənədli kəndi Zəngilan rayon mərkəzindən 14 km şimal- qərbdə,Ələddin (Aladin) dərəsi ərazisində, Süsən meşəsinin ətəyində yerləşir. Bir tərəfdən Süsəndağı, digər tərəfdən Ütəlgi dağı və Çaxmaq dağı ilə əhatələnib. Mənbəyini Süsəndağı silsiləsindən götürən Süsən çayı Vənətlini keçərək, şərqə doğru uzanıb gedir və Qubadlı rayonu ərazisindən keçərək Araz çayına tökülür. Vənətli kəndi Zəngilan rayonunun böyük əraziyə malik kəndlərindən olaraq, kəndin geniş əkin-biçin, otlaq sahələri, meşə ərazisi, iki böyük süni gölü olubdur. Adıçəkilən iki böyük süni gölün olması Süsən çayının ilboyu çoxsululuğuna səbəb olub və həm Vənətlinin, həm də qonşu kəndlərin təsərrüfatının inkişafına xidmət edib. Vənətli kəndi cənubdan Genlik, Malatkeşin, Tağlı kəndləri, qərbdən Aladin, Şamlı,Dərə Gilətağ kəndləri, şimaldan Böyük Gilətağ, İskəndərbəyli kəndləri, şərqdən Mirzəhəsənli, Muğanlı, Qaraqoyunlu kəndləri ilə həmsərhəddir. Kənd dəniz səviyyəsindən 550 metr yüksəklikdədir.
Əhalisi
İşğaladək (1993) kənddə 90 ev,495 nəfər əhali olmuşdur. Xeyli vənətlilər Zəngilan rayon mərkəzində yaşamışlar, Bakı və Sumqayıt şəhərlərinə, bəzi ailələr Qarabağa miqrasiya etmişlər,hazırda da (2020-ci il) vənətlilər əsasən Bakı və Sumqayıt şəhərlərində yaşayırlar.
Tarixi qaynaqlara görə vənətlilər 1820–1830-cu illərdə Ordubadın Vənənd kəndindən köçüb gələn qardaşların nəslindən törəmədirlər.Vənət-li, burada "li" mənsubsiyyət şəkilçisi Vənənddən olduğunu göstərir. İlk köçüb gələnlər Zəngəzurda- Qubadlının Dondarlı kəndi ərazisində məskunlaşıblar ( Dağbaşı),vənətlilərin bir hissəsi (Kərbalayi Mehdiqulu nəsli) həmin kənddə qalıbdır,əsas əhalisi isə indiki Vənətli kəndi ərazisinə köçüblər.
Vənətlilərin dədə-baba yurdu olan Vənənd kəndi Ordubadın qədim kəndlərindən biridir. Vənəndlər qədim türk tayfalarıdır,antik müəlliflərin ( Herodot. Tit Livi,Tarsit, Əl-Məsudi,Qardizi) əsərlərində vənəndlər haqqında məlumatlara rast gəlinir. Bu oykonim qədim türkdilli bulqarlardan Vahandur Vənd adı ilə bağlıdır. Qafqazdan şimalda və Qara dəniz sahillərində yaşamış bulqarlar II əsrdə Cənubi Qafqaz ərazisinə gəlmiş və binasını qoyduqları yaşayış yerlərini də tayfanın başçısının adı ilə Vənənd adlandırmışlar. XII əsrdə Qars əyalətində Vənənd mahalı qeydə alınmışdır. Erkən orta əsrlərdə oradan gəlmiş ailələrin Naxçıvanda (Ordubadda) məskunlaşması nəticəsində Vənənd yaranmışdır. Qudsi Vənəndi bu kənddə doğulmuşdur, Nəsrəddin Tusinin də bu kənddən olması barədə məlumatlar vardır.
1820–1830-cu illərdə Ordubadın Vənənd kəndindən Zəngilana gələn ailələr yaşadıqları məskəni Vənətli adlandırmışlar.
Vənətli kəndini qərbdən Ermənistanın Kafan kəndləri ilə meşə zolağı ayırırdı və bu kəndlərlə vənətlilərin münaqişəsi hər zaman davam edib.1905–1907-ci,1920–1940-cı,1950–1960-cı illərdəVənətlinin cəsur oğulları həmişə hiyləgər,fitnəkar erməni quldurlarının burnunu ovublar,ərazidə düşmənçilik edən erməni quldurlarını məhv ediblər. XX əsrin 20–30-cu illərində ermənilərlə vənətlilər arasında münaqişələr şiddətlənib,ərazinin mal-mülkünə tamah salan erməniləri vənətlilər həmişə yerində otuzdurublar,onları həmişə qorxuda saxlayıblar,necə deyərlər, öz qanunlarına tabe etdiriblər. Məsələ burdadır ki, ermənilərin özləri də bu faktı həmişə etiraf ediblər. Həmin illərdə sovet imperiyasının casusları(NKVD) tərəfindən erməni quldurları ilə fəal vuruşmalarına görə Vənətlinin 38 cəsur oğlu həbs olunub,onlardan bəziləri həlak olub,bir neçəsi xəbərsiz-ətərsiz itkin düşüblər.
Böyük Vətən müharibəsində(1941–1945) Vənətlidən 28 nəfər iştirak etmiş, 13 nəfər həlak olmuşdur.
1989–1993-cü illərdə ərazidə olan milli ordumuzun mərkəzi də Vənətlidə yerləşmişdir, ermənilərlə vuruşda Vənətlidən 6 nəfər şəhid olmuşdur.2020- ci ilin oktyabrında torpaqlarımızın işğaldan azad olunması uğrunda gedən 44 günlük döyüşlərdə 2 nəfər şəhid olub.
İqtisadiyyatı
Vənətli kəndi ərazidə inzibati- təsərrüfat mərkəzi olmuşdur, kəndin iqtisadiyyatı kənd təsərrüfatı, heyvandarlıq-maldarlıq,üzümçülük, əkinçilik, meşə təsərrüfatı olmuşdur. Vənətlilər vaxtilə Zəngilan rayonunun ,habelə respublikanın rayon və şəhərlərinin təsərrüfat, iqtisadi, ictimai-siyasi həyatında fəal olmuşlar və hazırda da olmaqdadırlar.
Pol Allen
Həyatı
Pol Qardner Allen 1953-cü il yanvarın 21-də anadan olub. Çoxları onu Bill Qeytsin yaxın dostu və Microsoft şirkətinin banisi kimi tanıyır. Eyni zamanda o, dünyanın ən varlı adamlarından biridir. Pol Allen məşhur sahibkarlıq fəaliyyəti ilə yanaşı, həm də xeyriyyəçi kimi də çoxlarının rəğbətini qazanıb. İlk olaraq icazə verin sizə qəhrəmanımın ictimaiyyətə məlum olan sosial fəaliyyətinin görünən tərəfləri barədə məlumat verim. P. Allen çoxşaxəli fəaliyyəti ilə şöhrət qazanan çox az sayda insanlardan biridir. Yəqin mənimlə razılaşarsınız ki, eyni anda bir neçə şirkəti idarə etmək hər kəsə nəsib olmur. P. Allen isə eyni zamanda 3 şirkətin rəhbərliyində təmsil olunur. O, "Microsoft"la yanaşı, "Vulcan İnc" və "Charter Communications"-in də rəhbər postunda əyləşib. Buna baxmayaraq, onun biznes fəalliyyəti bunlarla da məhdudlaşmır. Çünki, Allen həmçinin "Digeo" və "Kiha Software"də, eləcə də daşınmaz əmlak holdinqlərində milyardlarla dollarlıq kapital qoyuluşu portfelinə malikdir. Həmçinin o, texnologiya, media və operativ informasiya tədarükçüsü kimi də mühüm uğurlara imza atıb. Allen həmçinin üç peşəkar idman komandasına da sahibdir. Rəhbəri olduğu Sietl Seahauks Milli Basketbol klubu 2009-cu ildə Milli Liqada oynamağa başlamışdır. Pol idmana sərmayə yatırmaqla bərabər, idmandan gəlir əldə etməyi də yaxşı bacarır. Portlend idman geyimləri ilə yəqin ki, çoxlarınızın "tanışlığı" var. Bu brend adı altında istehsal olunan məhsullar Pol Allenin adı ilə bağlıdır.
Pol ziyalı ailəsində dünyaya göz açıb. Vaşinqtonun Sietl qəsəbəsində yerləşən orta məktəbdə təhsil alıb. Uşaqlıqdan Polun texnologiyaya böyük həvəsi olub. Bu həvəs onu həyatda ən yaxın sirdaşı və məsləkdaşı olan Bill Qeytslə yeni ideyalar ətrafında sıx birləşdirib. Onlar birlikdə kompüter sistemində proqramlaşdırma bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün dərsləri bir kənara qoyub, öz dünyalarına qapılıblar. Hətta bu dünya onları elə sehrləyib ki, iki dost informasiya texnologiyaları üzrə dünyanın ən nəhəng şirkətinin əsasını qoyub. "Microsoft"u yaratmaq üçünsə onlar Harvard kimi məşhur Universiteti də tərk ediblər. Allen "Microsoft"a qədər Boston, Honeyuelldə proqramçı kimi fəaliyyət göstərib. Amma təbii ki, "Microsoft" onun fəaliyyətinin ana xəttini təşkil edib.
80-ci illərdə Allen həyatının ən pis anlarını yaşayıb. 1983-cü ildə ona "Hodgkin" xəstəliyi ilə bağlı diaqnoz qoyulub. Məlumat üçün qeyd edim ki, Hodgkin xəstəliyi xərçəngin bir növüdür. Sözügedən xəstəlik zamanı limfa damarlarında mövcud olan qan adi qandan fərli olaraq rəngsiz maye şəklində olur. Normalda hüceyrələr müəyyən bir nizamda və lazım olduğu zaman bölündüyü halda bu xəstəliyin daşıyıcılarında bölünməyə ehtiyac duyulmadığı halda belə hüceyrələr bölünməyə davam edər. Bölünən yerdə hüceyrə miqdarının artması nəticəsində şiş yaranır ki, belə şişlər də xoş və bəd xassəli olmaqla iki yerə bölünür. Bəd xassəli şişlər daha çox öldürücü olsalar da, xoş xassəli şişlərin mütəmadi müalicə yolu ilə aradan qaldırılması mümkündür. Əks təqdirdə, balaca şişin bütün bədənə yayılma ehtimalı böyükdür. Xoşbəxtlikdən P. Allendə müayinələr nəticəsində şişin xoş xassəli olduğu müəyyənləşdirilir. Şüa terapiya və beyin sümüyünün transplantasiyası yolu ilə bir neçə aya Allenin müalicəsi müvəffəqiyyətlə nəticələnir. Sağalmasına baxmayaraq, o, "Microsoft"a qayıtmır. 2000-ci ilin noyabrında isə "Microsoft"-da tutduğu postdan gedir. Ancaq dostu Bill Qeytsin təkidi ilə 68 milyon səhminin olduğu Microsoftda icraedici böyük strategiya müşaviri kimi fəaliyyətini davam etdirir.
Əldə etdiyi uğurlarla yanaşı o həm də olduqca humanist insan olMuşdur. Varidatının böyük bir hissəsini xeyriyyəçiliyə həsr etməkdən böyük zövq alır. Pol Allen daha çox səhiyyə və xidmət sferası ilə əlaqəli olunan təşkilatlara, eləcə də elm və texnikanın inkişafına töhfə vermişdir. Hazırda Pol tərəfindən əsası qoyulan xeyriyyə fondu da fəaliyyət göstərir.
Allen Ailəsi Fondu adlanan bu xeyriyyə cəmiyyətinin əsası 1986-cı ildə qoyulmuşdur. Allen aldığı qrantların məbləği 30 milyon dollar civarındadır ki, həmin məbləğin 60 faizi Sietldə, Vaşinqton ştatına, 12 faizi Portlendə, 28 faiz Sakit okeanın Şimal-Qərbində yerləşən başqa şəhərlərdəki gəlirsiz təşkilatlara yönəldilir. Buna görə də o, "biznes xeyriyyəçi" si kimi tanınır. Onun maddi yardım ayırdığı layihə və müəssisələr arasında Experience Music Project, Memorial Science Fiction Museum_and_Hall of Fame, Flying Heritage Collection və Allen Telescope Array University of California, Berkeley və SETİ institutlarının adını çəkmək olar.
Allen qeyri-kommersiya korporasiya və tibbi tədqiqat təşkilatı kimi "Co Allen Patton"nun (Pol Allenin bacısı) da əsasını qoymuşdur. Tibb işçiləri bildirir ki, Allenin yaratdığı "Allen onurğa beyni xəritəsi" onurğa beyninin sirlərini açmaq üçün tədqiqatçılar üçün böyük potensiala malikdir. Belə ki, xəritə insan nevroloji pozulmaları üçün yeni müalicə metodu aşkar etmək imkanına malikdir.
Allen biotexnologiyaların inkişafına xüsusi maraq göstərir. O, Sietldə biotexnologiya mərkəzinin yaradılması üçün investisiya yatırmışdır.
P. Allen həmçinin, ən böyük şəxsi torpaq sahəsinə malikdir. Onun holdinqləri, şirkəti 10 000 000 kvadratmetrdən çox yaşayış sahəsini əhatə edir. Sietl tramvay xəttinin yenidən qurulması Polun ayırdığı maliyyə vəsaiti hesabına gerçəkləşdirilmişdir. Ümumiyyətlə Pol sərmayəsini daha çox ictimai maraqların təmin olunması üçün səfərbər etməyi xoşlayır. Allen 1993-cü ildən etibarən məşhur "Rose Garden" i (Qızılgül bağçası) də maliyyələşdirir. Həyata keçirdiyi məqsədyönlü işlər və onun səmərəli fəaliyyəti humanizm kimi yüksək titulla yanaşı, müxtəlif diplom və medallarla da qiymətləndirilmişdir.
Ağıl oyunları (film, 2001)
Ağıl oyunları ( — "Əla ağıl" ("dərrakə") ) — iqtisadiyyat üzrə Nobel Mükafatı laureatı Con Forbs Neşin həyatından bəhs edən Silviya Nazarın eyni adlı kitabı əsasında hazırlanan Ron Hovardın bioqrafik drama filmi. Kitab 1998-ci ildə Pulitser mükafatına namizəd göstərilmişdir. Filmin ssenarisini Akiva Qoldsman yazmışdır. Filmdə baş rolu Rassel Krou oynamışdır, ondan başqa filmdə Cennifer Konnelli, Ed Harris, Kristofer Plammer və Pol Bettani çəkilmişdilər. Film dörd Oskar (Ən yaxşı film, Uyğunlaşdırılmış ssenari, Rejissorluq, İkinci planda qadın rolu — Cennifer Konnelli), Qızıl qlobus mükafatı (xüsusilə, Rassel Krou Ən yaxşı aktyor nominasiyasında qalib gəldi) və bir neçə BAFTA mükafatını qazandı. Filmin premyerası 21 dekabr 2001-ci ildə ABŞ-də baş tutdu. Film tənqidçilər tərəfindən rəğbətlə qarşılandı və dünyada 300 milyon dollardan çox gəlir əldə etdi.
Hekayə gənc dahi Con Neşin ilk illərindən başlayır. Onda hallusinasiyalarla müşayiət olunan paranoik şizofreniya inkişafına başlayır və işi, arvadı və dostları ilə olan vəziyyəti təhlükəli vəziyyətə çatana qədər şiddətlənir.
Film Neşin həyatının bəzi məqamlarının qeyri-dəqiq nümayiş etdirilməsinə görə tənqid olunmuşdur. Film, onun hallusinasiyalarını həm görmə, həm də eşitmədə hiss olunduğunu qələmə verdi, halbuki həyatda onlar tamamilə onun eşitmə qabiliyyəti ilə bağlı idi.
Süjet
1947-ci ildə ümidverən tələbə Con Neş Prinstona gəlir. Vəsvəsəli və qəribə xasiyyətə sahib Con ətrafındakılarla əlaqə qura bilmir və dərslərə belə girmir ki, tamamilə tədqiqatlara qərq olunsun. Parlaq gənc alim karyerasını Massaçusets Texnologiya İnstitutunda müəllim olaraq davam etdirir. Neşin diqqətini Alisiya adlı tələbələrdən biri cəlb edir. Onlar görüşməyə başlayırlar və tezliklə evlənirlər.
Günlərin birində Uilyam Parçer adlı bir agent Cona müraciət edərək, ona MKİ-nin xüsusi şöbəsində işləməyi təklif edir. Ona verilən tapşırıq şifrəli məlumatları axtarmaq üçün açıq mənbələrdə dərc olunmuş məlumatları təhlil etməkdən ibarət olur. Bu məlumatları ABŞ-nin düşmənləri bir-biri ilə bölüşürlər. Öz hesabatlarını Neş təyin olunmuş yerdə poçt qutusuna qoyur. Poçt qutusuna etdiyi səfərlərindən birində o, sui-qəsdçilər tərəfindən hücuma məruz qalır və möcüzəvi şəkildə ölümdən qaçır. Tezliklə MKİ üçün hazırladığı bütün işlərin yalnız onun xəyal məhsulu olduğu ortaya çıxdı. Agent Parçer, Prinstondaki otaq yoldaşı Çarlz Herman və onun qardaşı qızı Mersi əslində reallıqda olmadığı aşkar olunur. Con Neş şizofreniyadan əziyyət çəkən ağır xəstədir. Xəstəlik barədə öyrəndikdən sonra Alisiya mat qalır, amma təslim olmur, sevgisi ilə xəstəliyə qarşı çıxır. Uzun və çətin müalicədən sonra Neş xəstəliyi nəzarət altına almağı bacarır. Hallusinasiyalar alimdən əl çəkmirlər, lakin artıq onu başqaları üçün təhlükəli etmirlər və uzun fasilədən sonra Neş yenidən elm fəaliyyətinə qayıdır.
Oyunlar nəzəriyyəsi sahəsində verdiyi töhfələr və yenilikçi kəşflərinə görə onu nüfuz və şöhrət gözləyir. Nobel nitqi zamanı həyat yoldaşına anlayışı və dəstəyi üçün təşəkkür edir. Parçer, Çarlz və Marsi də zalda əyləşib onun çıxışını dinləyirlər.
İstehsalı
Prodüser Brayan Qreyzer Silviya Nazarın kitabından bir hissəni ilk dəfə Vanity Fair jurnalında oxumuşdur. Dərhal sonra filmin hüquqlarını satın aldı. Nəticədə, o, Ron Hovardı layihəyə dəvət etdi, amma sonuncu çəkiliş cədvəlindən məmnun qalmamış və layihəyə qoşula bilməmişdir. Qreyzer sonradan söyləmişdir ki, bir çox "A" kateqoriyalı rejissorlar proyektə öz film görünüşü və iş cədvəli ilə gəlirdilər. Film rejissorluğuna namizəd kimi Robert Redford təklif olunsa da, çəkiliş cədvəli də onu qane etmədi. Qreyzer rejissor seçiminə çox ciddi yanaşdı, amma o an üçün yalnız Hovard boş idi. Prodüser qərar vermək məcburiyyətində qalmışdır, buna görə çəkiliş cədvəlində güzəştlərə getmiş və Hovardı seçdi.
Daha sonra Qreyzer ssenari müəllifi axtarmağa başladı və əsasən ciddi dramaturqlarla görüşürdü. Nəticədə prodüserin Akiva Qoldsmanın həvəs və layihəyə qoşulmaq üçün güclü istəyini nəzərə alaraq yoluna onunla davam etdirdi. Qoldsman ruhi xəstə insanlarla münasibətdə xeyli təcrübəyə sahib idi, çünki həkim olduğu dövrdə o, uşaqlar və böyüklərin zehni sağlamlığını bərpa etmək üçün şəxsən metodlar işləyib hazırlayırdı. Qoldsmanın yaradıcı yanaşması sayəsində filmin süjeti, müəyyən bir nöqtəyə qədər, tamaşaçılara imkan vermirdi ki, onlar filmdə baş verən reallığın qeyri-həqiqi olduğunu anlasınlar. Bu, tamaşaçıların özlərini Neş kimi hiss etmələri üçün edildi. Ancaq yenə də bir sıra epizodlarda bəzi qəhrəmanların ancaq Neşin ağlında mövcud olduqlarına diqqət yetirmək olar. Məsələn, xəyali dostunun qardaşı qızı ilə tanış olduğu epizodda qızcığaz ​​göyərçinlərlə dolu çəmənlik üzrə qaçır və quşları qorxuzmağa çalışır, lakin onlar ona əhəmiyyət vermirlər. Hovard filmi bu ssenaridən çəkilməsinə razılığını verdi. O, Qoldsmandan təkçə sevgi xəttinin inkişafına xüsusi diqqət yetirməsini xahiş etdi.
Kolumbiya Universitetinin Barnard Kollecinin riyaziyyat professoru Deyv Bayer ilə filmdə peydə olunan riyazi tənliklər barədə məsləhətləşmə aparılmışdır. Bayer diqqətini, adi şeylər öyrətmək istəməyən və əksinə daha maraqlı tapşırıqlar üstündə fokuslanan qəhrəman üzərində cəmlədi. Rassel Krou məhz Bayerin göstərdiyi dolaşıq formulaları filmdə lövhə üzərində yazır. Filmdə bir neçə ilin keçməsinə baxmayaraq, Neşin kabinetində yerləşən lövhədə yazılan formulalar dəyişməz olaraq qalırlar. Bayer, filmin sonuna yaxın qələm təqdimetmə mərasimində Neşə qələm təhvil verən müəllimlərdən biri kimi kameo rolu qismində filmdə çıxış edir.
Müəmma filmi
Müəmma filmi — Kino janrlarından biridir. Bu janr detektiv və cinayət filmləri ilə sıx əlaqəlidir. Müəmma filmlərində dolaşıq situasiyalar yaranır, şübhə və sürpriz sonluq əsas süjet xəttini təşkil edir.
Ağıl oyunları (film, 2001)
İstehsalı
Baş qəhrəmanları yaşlanmış kimi təqdim etmək üçün filmə "Oskar" mükafatçısı Qreq Kennom cəlb edildi. Rassel Krou "İnsayder" filminin çəkilişləri zamanı Kennom ilə artıq işləmişdir. Hovard da Kennom ilə "Barama" filmi zamanı iş birliyi görmüşdür. Film bütövlüklə personajların inkişaf və qocalma mərhələlərinə bölünmüşdür və qrimin mürəkkəblik və səviyyəsi elə məhz bundan asılı idilər. Əvvəlcə bütöv film boyunca Rassel Krounu sadəcə yaşlanılmasına qərar verildi; bununla birlikdə, aktyorun təklifi ilə qrim ustaları onun üzünə həqiqi Con Neşə xas olan xüsusiyyətləri əlavə edirdilər. Kennom qrim sahəsində ən son vasitələrdən istifadə edirdi, məsələn, həqiqi dərini yamsılayan və makiyaj edilmə müddətini səkkizdən saatdan dörd saata qədər azalda bilən silikondan. Həmçinin, Krou yumulu ağızda dişlərin vəziyyətini dəyişən müxtəlif diş protezlərindən istifadə edirdi.
Hovard və Qreyzerin film üçün musiqi hazırlanmasını Ceyms Hornerə həvalə etmək səbəbləri onunla olan dostluq və onun ünsiyyət qurma bacarığı idi. Hovar Horner haqqında söyləmişdir ki, onunla danışmaq bir müəllif, aktyor və ya digər rejissorla danışmaq kimidir. Rejissorla bəstəkar arasında baş verən aramsız müzakirələr ali riyaziyyat nöqteyi-nəzərindən davam edirdilər, hansının ki mahiyyəti rəqəmlər və həll yollarından ibarət olmasından savayı daha çox fikirlərin inkişaf etdiyi və dəyişdiyi kaleydoskop bənzəyir. Filmin ilk nümayişindən sonra Horner Hovada demişdir ki, o, dəyişikliklərin hava kimi sürətli olduğunu görür. O, bu mövzunu filmin əsas qəhrəmanında baş verən dəyişiklikləri göstərmək üçün istifadə etdi. Horner Uelsdən olan müğənni Şarlotta Çerçi seçdi ki, onun soprano vokalından istifadə etsin, çünki bəstəkar uşaq və yaşlı insanın vokal səsləri arasında tarazlıq yaranmasını istədi. O, təkçə alətin səliqə, aydınlıq və parlaqlığını deyil, həm də insan səsinin vibrato ilə dəstəklənməsini istədi.
Səhnələrin, demək olar ki hamısı məhz filmdə göstərildiyi ardcıllıqda çəkilmişdir. Prinston şəhərciyinə ayrı-ayrılıqda üç dəfə səyahət edilmişdir. Çəkilişlər zamanı Hovard, Neşin illüziyalarının həmişə əvvəlcə səs, sonra artıq vizual sıralama ilə təqdim edilməli olduğuna qərar verdi. Bu üsul, yalnız vizual təsviri təmin etmir, həm də görüntülərin Neşin gözləri ilə göstərilməsinə imkan verir. Qeyd olunmalıdır ki, Neşin hallusinasiyaları əsl həyatda ancaq səs şəklində peydə olurdu, o, vizual görüntülər görmürdü. İki gecə çəkilişləri kampusu (Florem Park, Nyu-Cersi) və Vanderbilt Menşenin rəqs salonunda aparılmışdır. Gənc Con Neşin kurator professor Helincerə göstərdiyi əlyazma qismində, "Saziş yerinə yetirilməsi məsələsi" başlığı ilə Econometrica jurnalında dərc olunan həqiqi məqalədən istifadə olunmuşdur.
Bir sıra aktyorlar Con Neşin rolu üçün uyğun görülürdü, onlar arasında Brüs Uillis, Kevin Kostner, Con Travolta, Tom Kruz, Con Küsak, Çarli Şin, Robert Dauni, Nikolas Keyc, Conni Depp, Ralf Fayns, Cared Leto, Tom Henks, Bred Pitt, Alek Bolduin, Mel Gibson, Corc Kluni, Şon Penn, Qay Pirs, Metyu Broderik, Qari Oldmen və Kianu Rivz kimi tanınmış kino ustaları yer almışdılar. Çəkilişlər "Oskar" mükafatının təqdim edilməsindən bir gün sonra başladı, Rassel Krou həmin tədbirdə "Qladiator" filmində göstərdiyi oynuna görə ən yaxşı aktyor nominasiyasında qalib gəldi, bu səbəbdən prodüserlərin Krounu Neş roluna cəlb etmə təşəbbüsləri asan başa gəlmədi.
Lap başda, Çarlz Herman britaniyalı olmalı deyil idi; ancaq Bettani rejissor Brayan Helgelandın diqqətini "Cəngavərin hekayəsi" filmindən sonra cəlb elədi. Filmin yaradıcıları qəhrəmanın britaniyalı ola biləcəyinə razılıq verdilər.
Həqiqi bioqrafiya ilə uyğunsuzluqlar
thumb|2006-cı ildə Con Neş|229x229px thumb|2006-ci ilin sentyabr ayında Rassel Krou|281x281px Film yaradıcıların məqsədi bioqrafiya filmini çəkmək deyil idi, Con Neşin həyatının kinematoqrafıya interpretasiyası onun real həyatında baş verən hadisələrdən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlidir.
Filmdə Neşin Alisiya Lard ilə tanış olmazdan əvvəl uzun müddətli eşq macərası olduğu barədə bəhs olunmur. Conun tanıdığı tibb bacısı Eleanor Stir 19 iyun 1953-cü ildə onun oğlunu dünyaya gətirdi. Con qadının hamilə olduğunu bilən kimi onu tərk etdi. Alisiya ilə olan qarşılıqlı münasibətin böyük hissəsi uydurmadır. Filmdə onların 1963-cü ildə boşanmaları barədə bəhs edilmir, məlumat verilməyən başqa nüanslar ondan ibarətdir ki, 1970-ci ildə onlar yenindən bir araya gəldilər və Neş Alisiyanın evində sadəcə onun yaxşı tanışı kimi yaşıyırdı və düz 1994-cü ilə qədər otaqda kirayəşin kimi qalırdı. Eyni zamanda, keçmiş həyat yoldaşının diqqət və köməyi onun qismən yaxşılaşmasına gerçəkdən kömək etdi. 2001-ci ildə onlar yenidən evləndilər.
İllərdir xəstəni təqib edən və insanlar şəklində peydə olan hallusinasiyalar Neşın öz xatirələri ilə uyğun gəlmir. O, ancaq səslərdə bəhs edirdi, bu obrazlar vizual olaraq yaranmırdı. Bundan əlavə, ağıl pozulmaları filmdə göstərildiyi kimi kollecdəki təhsili dövründə deyil, xeyli daha sonraki illərdə başladı. Həmçinin, real həyatda Neş Prinston və Massaçusets Texnologiya İnstitutu arasında olan illərdə RAND korporasiyasında konsultant kimi fəaliyyət göstərirdi, filmdə isə o, Pentaqona işləyir.
Filmin son səhnələrində göstərilən Prinstonda qələm təqdim etmə mərasimi və Nobel mükafatı laureatının öz keçmiş həyat yoldaşı Alisiyanın töhfələrini xüsusi vurğuladığı çıxışı əslində real həyatda baş verməmişdilər. Universitetdə qələm təqdim etmə ənənəsi əslində mövcud deyil. Həm də Neş Stokholm Universitetində Nobel mühazirəsini oxumaq imkanından məhrum edilmişdir, çünki təşkilatçılar onun vəziyyətindən narahat idilər. Bunun əvəzinə, onun oyun nəzəriyyəsinə verdiyi töhfələri müzakirə etmək üçün laureatla birlikdə seminar təşkil edildi.
Hovard sonradan məlumat verdi ki, onlar ən yeni neyroleptikləri ssenariyə yemək otağında baş verən dialoqun nəticəsində əlavə etdilər ki (baxmayaraq ki Neş o vaxta qədər dərmanların qəbulunu artıq dayandırmışdır), film şizofreniyanın müalicə olunmadan aradan qaldırılması təəssüratını yaratmasın. PBS istehsalı olan "Parlaq ağılsızlıq" sənədli filmi onun həyatını daha dəqiq təsvir etməyə çalışır.
Con və Alisiyadan savayı filmin bir çox personajı real şəxsləri əks etdirmirlər. Neş tarazlığı haqqında fikirlər tənqidçilər tərəfindən artıq dərəcədə bəsitləşdirilmiş adlandırıldı. Filmdə, kitabdan fərqli olaraq, Con Neşin RAND-da işlədiyi vaxt iddia edilən homoseksual əlaqələrindən bəhs edilmir, yenə də alimin özü və onun həyat yoldaşı bu məlumatı təkzib edirdilər.
Film səhnələrin biri Conun aspirantura dövründə oyunlarla maraqlanmadığı göstərilir, əslində isə Nazarın tərtib etdiyi bioqrafiyaya əsasən, o, oyun sevən idi və hətta "Con" və ya "Neş" adlı yeni oyunu yaratmışdır. Maraqlıdır ki, oyun Qo ilə bir çox oxşarlıqlara malikdir, təkçə kvadrat sahələri altıbucaqlıya dəyişdirilib. Neşin oyunu icad etdiyi və dostlarına göstərdiyi səhnə filmin final versiyasına əlavə edilmədi. Filmdə Neş Massaçusets Texnologiya İnstitutunun Uiler Laboratoriyasına qoşulur, lakin belə bir laboratoriya mövcud deyil. Əslində, o, "Klerens Lemuel Eliş Murun müəllimi" təyin olunmuşdur. 1947-ci ildə üçlü spiral nəzəriyyəsi hələ təklif olunmamışdı; onun üzərində işlər 1950-ci illərdə aparılırdı, formal olaraq isə 1952-ci ildə Laynus Polinq tərəfindən təklif edildi.
Ssenari Con Neşin bioqrafı Silviya Nazarın kitabı əsasında yazılmışdır. Silviya film barədə "yaradıcıların real hadisələrdən uzaq uydurması, lakin Neşin həyatının mahiyyətini düzgün çatdıran" fikrlərini bölüşmüşdür. Ron Hovard filmin reallığına bir reportajda belə şərh vermişdir:
Buraxılışı və tənqidi
"Ağıl oyunları" 21 dekabr 2001-ci ildə ABŞ-də məhdud tirajda buraxıldı və müsbət qiymətləndirmə qazandı. Amerikada və dünyada geniş prokat 4 yanvar 2002-ci ildə başladı. Film Rotten Tomatoes saytında film tənqidçilər arasında 78 % reytinqə malikdir; əla aktyor işi, həssas sevgi hekayəsi və ruhi xəstəliyə açıqgözlü baxış xüsusi vurğulanan xüsusiyyətlərdən idilər. Rocer Ebert filmə dörd ulduz verdi (bu onun ən yüksək qiymətidir), onun televiziya şou həmkarı Riçard Rouper isə onu hətta ilin ən yaxşı filmlərindən biri saydı. "USA Today" əməkdaşı Maykl Klark filmə dörd mümkün ulduzdan üç yarım verdi və həmçinin Krounun performansını təriflədi ; lakin "Washington Post"-da işləyən Desson Tomson filmin "çeynənmiş filmlərindən biri" olduğunu bildirdi, "Salon.com" onlayn jurnalından olan Çarlz Teylor filmi kəskin şəkildə tənqid edərək, Krounun oyununu "ancaq nifrətə səbəb ola biləcək absurdun ən böyük porsiyası" adlandırdı. Con Neş də daxil olmaqla riyaziyyat cəmiyyəti riyaziyyatın filmdə ekranlaşdırma üsuluna təriflər yağdırdılar.
İlkin məhdud buraxılış beş istirahət günlərinə təsadüf etdi; film müsbət rəylər aldı və yalnız 12 ekranda göstərilməsinə baxmayaraq yaxşı kassa qazana bildi. 4 yanvar 2002-ci ildə kino əsəri geniş yayıma buraxıldı. Nəticədə film ABŞ və Kanadada 170.742.341 dollar, dünya miqyasında isə 313.542.341 dollar gəlir əldə etdi.
İordaniya iqtisadiyyatı
thumb
Ümumi məlumat
İordaniya orta səviyyəli inkişaf etmiş sənaye-aqrar ölkəsidir. Tarixən əkinçilik və heyvandarlıq ölkəsi kimi formalaşan İordaniya iqtisadiyyatında İkinci Dünya müharibəsi illərində bir qədər dirçəliş olmuşdur. Belə ki, ingilis müstəmləkəçiləri burada hərbi şəhər və anbarlar tikir, yollar və neft kəmərləri inşa edir, məhsuldar torpaqlardan maksimum dərəcədə istifadə edirdilər. Bu illərdə sənaye sahələri birtərəfli inkişaf edir, əsasən kustar sənətkarlığa, yeyinti və yüngül (toxuculuq) sənaye sahələrinə fikir verilir, əhalinin 70%-i kənd təsərrüfatında çalışırdı. Müstəqillik əldə olunduqdan sonra hökumət iqtisadiyyatın dirçəldilməsi üçün müəyyən addımlar atmağa başlayır, ilk növbədə xarici mütəxəssislər və kapitalın köməyilə mədən sənayesinin (əsasən fosforit çıxarılması və Ölü dənizdən müxtəlif duzların istehsalı) inkişafına diqqət artırılır. Sonrakı illərdə ərzaq məhsullarının yetişdirilməsinə xüsusi fikir verilir. XX əsrin 80-ci illərindən etibarən isə turizm ölkəyə böyük həcmdə valyuta gətirməyə başlayır. Əvvəllər sənaye müəssisələrinin əksəriyyəti paytaxt rayonunda cəmləşmişdirsə, sonrakı illərdə hökumət yeni-yeni mərkəzlər yaradır. İordaniyada mədən sənayesinin (fosforit və duz çıxarılması)inkişafı güclü kimya sənayesinin yaranmasına (fosfor gübrələri, yuyucu tozlar, müxtəlif növ sabun və s. istehsalı) səbəb olmuşdur. Yeyinti (zeytun yağı çəkilməsi, meyvə konservləri və şirələr, şəkər istehsalı) və idxal nefti əsasında neft emalı sənayesi inkişaf etmişdir. İqlimin quraqlığı və su ehtiyatlarının çatışmazlığı səbəbindən elektrik enerjisi Su Elektrik Stansiyalarında deyil (SES), idxal olunan yanacaqla fəaliyyət göstərən İstilik Elektrik Stansiyalarında (İES) əldə olunur.
Əkinçilik
Kənd təsərrüfatının əsas sahəsi əkinçilikdir. Su ehtiyatlarının çatışmazlığı səbəbindən ölkə ərazisinin yalnız 15%-i becərilir. Becərilən torpaqların 90%-ni dəmyə əkinləri təşkil edir, əkin sahələrinin yalnız 10%-i suvarılır. Qeyd edək ki, quraq keçən illərdə kənd təsərrüfatı bitkilərinin məhsuldarlığı xeyli azalır. İordan çayı sahilləri ölkənin əsas əkinçilik rayonudur.
Tərəvəz
İordaniyanın kənd təsərrüfatında tərəvəzçilik mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ərazinin torpaq-iqlim şəraiti tərəvəzin qonşu ölkələrə nəzərən 3–4 həftə tez yetişməsinə imkan verir, bu isə məhsulu qonşu ölkələrin bazarlarına erkən çıxarmağa və baha satmağa səbəb olur.
Zeytun
Əkinçilikdə ikinci mühüm əhəmiyyət daşıyan kənd təsərrüfatı bitkisi zeytundur. Onun ən yaxşı növlərindən konserv hazırlanır, zeytun yağı çəkilir. Sənayedə zeytundan sabunbişirmədə istifadə olunur. Həmçinin ölkədə dənli (arpa və qarğıdalı) və texniki (şəkər çuğunduru və tütün) bitkilər, meyvə, üzüm əkilir.