cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qaraqoyunlu xalçaları
Bədii analiz
Haqqında danışılan xalça mənşəyinə görə, türk xalq incəsənətinin nümunəsidir, kompozisiyasına görə, Orta Asiya və “Qazax xalçası” adlı Azərbaycan xalçalarını xatırladır. Onun orta sahəsi iki plana malikdir – arxa və ön plan. Birinci hissənin, yəni ön planın mərkəzində dişcikli təsvirləri olan böyük göl yerləşir. Gölün yuxarı və aşağı hissələrində qədim Muğan xalçaları üçün səciyyəvi olan “köhnə naxış” vurulmuşdur. Türkmən xalçaçıları bu elementi “qırx qoçaq” adlandırır. Aşağıdan yuxarıya qalxan mədaxilin zərif haşiyə zolağı orta sahənin yuxarı küncünə 20 sm qalmış qırılır və mehrab təsviri yaradaraq mərkəzi mehvərə doğru yönəlir. Zərif zolaq ilə haşiyələnmiş bu mehrab dini mahiyyət daşıyan və namazlıqlar üçün səciyyəvi olan rəmzi məna daşıyır. Diqqətlə baxılsa, enli çiyinli insanın qabaqdan görünüşünün silueti ilə oxşarlıq aşkar etmək olar. Bu fantastik təsvir ərəb işğalına qədər astro sitayişin mövcud olduğu Yaxın Şərqdə və Orta Asiyada yaşayan xalqların tapındığı ulduzlardan biridir. Ərəb – İslam idarəçiliyi zamanı bu rəmzi işarət yeni dinin – müsəlmanlığın səciyyəsini ifadə etməyə başladı və “ləçək”, “tağ” (namazlıq) dini – dekorativ formasını əldə etdi. Orta sahənin yuxarı hissəsində, daha dəqiqi, arxa planda öndə olduğu kimi, xalq arasında “Saqqaldarağı” adlandırılan elementlər düzülmüşdür. Orta sahəni əhatə edən haşiyə “həmənkömənçi” adlandırılan iki mədaxildən və Bakı xalçaları üçün səciyyəvi olan ağ fonlu, “çaxmaq” adlandırılan bir orta haşiyədən ibarətdir.
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Bəzi qrupların iddiasına görə, Araz çayının şimal hissəsi heç vaxt Azərbaycan adını daşımayıb və daima "Arran" adını daşımışdır, və "Azərbaycan" adı bu bölgəyə ilk dəfə 1918-ci ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) qurulanda Azərbaycanın milli hökuməti tərəfindən "siyasi məqsədlərlə", sanki İrana təcavüz etmək məqsədilə verilmişdir. Bir qrup tədqiqatçıların fikrincə, 1920-ci ildə AXC-nin bolşeviklərin əlinə düşməsindən sonra da, bu ad həmin siyasi məqsədlərlə saxlanılmışdır. Digər tədqiqatçılar isə öz elmi əsərlərində bu cür fikirləri təkzib etmişdir.
Azərbaycanın islamaqədərki tarixi-siyasi coğrafiyası
Tarixi Azərbaycan ərazisində e.ə. 1-ci minillikdə artıq Manna və Matiyen kimi dövlət qurumları mövcud olmuş, kuti, lullubi, kaspi tayfaları, həmçinin uti, qarqar, leq, lupen (lpin), silv (çilb), gel, savdey və s. alban tayfaları yaşamışdır.
E.ə. 7-ci əsrin ortalarında mərkəzi Ekbatana, yəni müasir Həmədan ətrafında yerləşən Midiya dövləti qurulur. Bu dövlət e.ə. 6-cı əsrin ortalarında fars mənşəli Əhəmənilər sülaləsinin hücumları nəticəsində süquta uğrayır və Əhəmənilər dövlətinin əsası qoyulur. Keçmiş Midiya ərazisi Əhəmənilər dövlətinin tərkibində bir inzibati ərazi vahidinə - Midiya satraplığına çevrilir.
Atropatena dövrü
Atropatena dövlətinin hökmranlığı e.ə. 4-cü əsrdən eramızın 3-cü əsrinə qədərki müddətə təsadüf edir.thumb|right|350px|Qafqaz bölgəsinin e.ə. 290-cı il üçün olan xəritəsi. Xəritədə Atropatena və Albaniyanin əraziləri də əks olunub.E.ə. 331-ci ildə Əhəmənilər dövlətinin ərazisi Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən fəth edilir, həmin dövrdə Midiya satrapı olan Atropat isə İsgəndərin hakimiyyətini qəbul edərək öz satrap titulunu saxlaya bilir.
İsgəndərin e.ə. 323-cü ildəki vəfatıyla vahid Makedoniya İmperiyası tədricən süquta uğrayır. Midiya satraplığının ərazisi cənubda yerləşən Böyük Midiya və şimalda yerləşən Kiçik Midiya olaraq iki yeni satraplığa bölünür. Atropat bu dövrdən başlayaraq Kiçik Midiya satraplığını idarə edir.
Keçmiş Makedoniya İmperiyası ərazisinin bölüşdürülməsiylə yaranmış Selevkilər İmperiyası Böyük Midiya ərazisini bilavasitə öz idarəsi altına saldığı halda, Selevkilərin hakimiyyəti Atropat tərəfindən tanınmır, və o müstəqil hökmdara çevrilir.
Atropatın idarə etdiyi Kiçik Midiya tədricən onun adıyla "Midiya Atropatena" və ya sadəcə "Atropatena" olaraq tanınmağa başlayır. Sonralar bu tarixi ərazinin adı "Azərbaycan" şəklini alır.
Atropatena dövlətinin mərkəzi Qazaka şəhəri təyin olunur. Atropatena sonralar Parfiya dövlətindən asılı vəziyyətə düşür, dövləti idarə edən Atropatidlər sülaləsi isə parf mənşəli Atropatena Arşakiləri sülaləsiylə əvəz olunur. Buna baxmayaraq, Atropatena öz müstəqilliyini qoruyub saxlaya bilir.
Eramızın 3-cü əsrinin əvvəllərində isə həm Parfiya, həm də Atropatena bir digər fars mənşəli sülalə - Sasanilər sülaləsi tərəfindən fəth edilir, beləliklə Sasanilər dövlətinin əsası qoyulur.
Sasanilər dövrü
Sasanilər dövlətinin tərkibində aşağıdakı kustlar yaradılır:
Tbilisi metropoliteni
Tbilisi metropoliteni — Gürcüstanın  Tiflis şəhərində yerləşən metro xətti. SSRİ tikinti nazirliyi tərəfindən hərbi və mülki məqsədlər naminə inşa edilmişdir. Tikintisində 2500 nəfər iştirak edir. thumb|180px|İlk jeton thumb|180px thumb|180px
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Sasanilər dövrü
1) "Kust-ī Xwarāsān" - şimal-şərq və ya Xorasan kustu
2) "Kust-ī Xwarwarān" - cənub-qərb kustu
3) "Kust-ī Nēmrōz" - cənub-şərq kustu
Tbilisi metropoliteni
İstifadəyə ilk dəfə 11 yanvar 1966-cı ildə istifadəyə verilmişdir. SSRİ-də Moskva, Peterburq və Kiyev metrolarından sonra dördüncü olmuşdur.
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Sasanilər dövrü
4) "Kust-ī Ādūrbādagān" və ya "Kust-ī Kapkoh" - şimal-qərb, Azərbaycan (Adurbadaqan) və ya Qafqaz (Kapkoh) kustu
Tbilisi metropoliteni
Elan və xəbərdarlıqlar gürcü və ingilis dillərində verilir.
Atletlər kəndi (Bakı)
Atletlər kəndi — Bakıda tikilmiş, Avropa Oyunlarında iştirak edən idmançıların, onların məşqçilərinin və s. iqamətgahı üçün nəzərdə tutulan yaşayış sahəsi.
Komandor adaları
Komandor adaları — Rusiyanın şərqində Sakit okeanın Berinq dənizinin cənub-qərbində yerləşir. İnzibati cəhətdən Kamçatka diyarının Aleut rayonu ərazisində yerləşir. Arxipelaq onu ilk dəfə 1741-ci ildə kəşf etmiş Vitus Berinqin ekspedisiyasının gəmisi şərəfinə adlandırılmışdır. Arxipelaqın ən iri adası Berinq adasıdır. Adada Berinqin qəbri yerləşir. Şimal turizminin inkişafına geniş imkanlar vardır.
Çal, oyna! (xalq mahnısı)
Çal, oyna! — Azərbaycan xalq mahnısı. Ermənilər keşiş Komitasın əsəri kimi təqdim edirlər. 1969-cu ildə Rəşid Behbudovun ifası ilə məşhurlaşmışdır.
Komandor adaları
Tarixi
Adalara ilk ayaq basanlar 1741-ci ildə İkinci Kamçatka ekspedisiyası zamanı olmuşlar. Hətta onların gəmisi Berinq adası yaxınlığında qəzaya uğramışdır. Mednı adası isə Yemelyan Basov tərəfinfən aşkarlanmışdır.
Ada haqqında məlumatlar artıq XVIII əsrdən məlumat verilmişdir.
Çal, oyna! (xalq mahnısı)
Haqqında
Xalq mahnılarının, məişət mahnıları qrupuna daxildir və öz növbəsində məişət mahnılarının lirik mahnılar növünə aiddir. Sözlərinin və musiqisinin yaranma tarixi haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Mahnı bəzən "Mehribanım, mehriban" kimi də adlandırılır. İlk dəfə 1965-ci ildə, Rafiq Babayev və Rəşid Behbudovun tərtibatı ilə "Qaya qrupu"nun ifasında efirdə səslənmişdir. 1969-cu ildə Rəşid Behbudovun ifası ilə məşhurlaşmışdır. . Mahnı ümumiyyətlə, Rast muğamı təməlindədir.
Komandor adaları
Coğrafiyası
Komandor adaları Aleut adalarının davamı hesab edilir. Bu arxipelaqlar arasında olan məsafə 370 km təşkil edir. Arxipelaqln sahəsi 1848 km² təşkil edir. Kamçatka yarımadasından Kamçatka boğazı ilə ayrılır. Eni 200 km təşkil edir. Berinq və Mednı adaları arasında Admiral Kuzneçov boğazı yerləşir.
Çal, oyna! (xalq mahnısı)
Sözləri
Mahnının sözləri müxtəlif ifaçılar tərəfindən müxtəlif variantlarda ifa edilib:
Komandor adaları
Tərkibi
thumb|right|350px|Komandor adaları. [[ABŞ hərbi xəritəsi 1954 il.]] Arxipelaqın tərkibi:
Atletlər kəndi (Bakı)
Bakı şəhərinin şimal-qərb hissəsində, əsas arena olan Olimpiya Stadionunun qarşısında yerləşir. Yolun qarşısında isə Milli Gimnastika Arenası yerləşir. Atletlər kəndi idmançıları və digər iştirakçıları rahat və təhlükəsiz yaşamaq üçün bütün şəraiti təmin edir. Kənd 8-13 mərtəbəli binalardan və bir inzibati binadan ibarətdir. Yaşayış binalarına aid 1042 mənzildə 7500 insan üçün bütün şərait yaradılıb.
Komandor adaları
Tərkibi
İri adaları:
Kiçik adalar və qayalıqlar:
Atletlər kəndi (Bakı)
Atletlər kəndində xüsusi mərkəzlər var: poliklinika, informasiya mərkəzi, idman zalı və s. Müsabiqələrdən sonra idmançılara istirahət üçün bütün şərait yaradılıb. Atletlərin istifadəsi üçün istirahət və əyləncə üçün 24 saatlıq mərkəzlər var. Məsələn, oyun iştirakçıları videooyunlar, stolüstü tennis, bilyardlar, internetdən istifadə edə bilər, televiziya kanallarını seyr edə bilər və ya kinoya gedə bilərlər.
Tbilisi metropoliteni
Tbilisi metropoliteni «Tiflis Nəqliyyat Kompaniyası» nəzdində fəaliyyət gödtərir.
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Sasanilər dövrü
3 - Warğan, yəni Wirk (Gürcüstan),
4 - Ran, yəni Alvank (Albaniya),
5 - Balasakan (Biləscan - Muğan),
6 - Sisakan (hazırkı Sünik və ya Zəngəzur),
7 - Are (Rey),
8 - Gelan Şancan (Gilan - Zəncan),
9 - Dlmunk (Deyləman),
10 - Dmbavand (Dəmavənd),
11 - Taprstan (Təbəristan - hazırkı Mazandaran),
12 - Rvan (Royan-Xəzər dənizinin cənubunda),
13 - Aml (Amol-Mazandaranda bir şəhər)  Əbülqasım Firdovsi bu kustun adın "Azərabadgan" şəklində qeyd etmişdir. Onun şeirində Ərməniyyə, Ərdəbil və Gillərin yurdu (yəni Gilan) bu kustda göstərilibdir. thumb|right|350px|[[Əl-Biruni|Əbu Reyhan əl-Biruni, Azərbazkanı İranın şimalında göstərmişdir.]]İslamdan sonrakı dövrdə İbn Xordadbeh (9-10-cu əsr) və Əbu Reyhan əl-Biruni (9-cu əsr), islamaqədərki dövrdə mövcud olmuş Adurbadaqan kustunun adını "Azarbazkan" kimi qeyd etmişdirlər. İbn Xordadbeh öz "Kitab əl-məsalik vəl-məmalik" əsərində keçmişdə Sasanilər dövlətinin şimal hissəsini idarə edən ispəhbədin "Azarbazkan ispəhbəd" olaraq adlandırıldığını, ərəblərin gəlişindən sonra şimal ərazilərində yaradılmış və təxminən keçmiş Adurbadaqan kustunun ərazisini əhatə edən "əl-Cərbi" bölgəsinə Ərməniyyə, Azərbaycan, ər-Rey, Dəmavənd, Təbəristan, ər-Ruyan, Amul, Sariyə, Şalus, əl-Lariz, əş-Şirriz, Tamis, Dihistan, əl-Kəlar, Cilan, Bədəşvarcar, əl-Bəbr, ət-Taylasan, əl-Xəzər, əl-Lan, əs-Saqalib və əl-Əbar bölgələrinin daxil olduğunu qeyd etmişdir.
Erkən islam dövrü və Ərəb xilafəti dövrü
Hazırkı Azərbaycan ərazisi və ətraf bölgələr 642-ci (hicri 22-ci) ildə Ərəb xilafəti ordusu tərəfindən fəth edildi. Ərəb hakimiyyəti dövründə üç tarixi-coğrafi ərazi – Azərbaycan, Arran və Ərməniyyə bir inzibati vahidə birləşdirilərək idarə olunmuş, sonrakı dövrlərin ərəb coğrafiyaçıları isə bu səbəbdən bu inzibati vahidi və onun bütövlükdə əhatə etdiyi bölgəni bəzən "əl-Cərbi", bəzən "ər-Rihab", bəzən "Ərməniyyə", bəzən də "Azərbaycan" adlandırırdılar.
Ərəblərin hakimiyyəti dövründə müəyyən bir inzibati bölgü mövcud idi. Xilafət dövründə ölkə vilayətlərə, vilayət quralara, qura (kura) nahiyələrə, nahiyə isə rustaqlara bölünürdü. Rustaqlar bir neçə kənddən və mülklərdən ibarət bir inzibati bölgü təşkil edirdi. Hər rustaqın tərkibində bir neçə qəryə (kənd) və ziya (mülk) var idi.
Əl-Yaqubinin "Kitab əl-buldan" əsəri
9-cu əsr tarixçisi və coğrafiyaçısı əl-Yaqubinin yazdığı "Kitab əl-buldan" əsəri, bu adı daşıyan ilk əsərdir. Burada qeyd edilir:
من أراد إلى آذربيجان، خرج من زنجان، فسار أربع مراحل إلى مدينة أردبيل، وهي أول ما يلقاه من مدن آذربيجان. ومن أردبيل إلى برزند من كور آذربيجان مسيرة ثلاثة أيام، ومن برزند إلى مدينة ورثان من كور آذربيجان، ومن ورثان إلى البيلقان، ومن البلقان إلى مدينة المراغة، وهي مدينة آذربيجان العليا. ولآذربيجان من الكور أردبيل، وبرزند، وورثان، وبرذعة، والشيز، وسراة، ومرند، وتبريز، والميانج، وأرمية، وخوي، وسلماس. وأهل مدن آذربيجان وكورها أخلاط من العجم الآذرية والجاودانية القدم أصحاب مدينة البد التي كان فيها بابك، ثم نزلتها العرب لما افتتحت، وافتتحت آذربيجان سنة اثنتين وعشرين، افتتحها المغيرة بن شعبة الثقفي في خلافة عثمان بن عفان؛ وخراجها أربعة آلاف ألف درهم، يزيد في سنة وينقص في أخرى.
Tərcüməsi:"Azərbaycana getmək istəyən biri Zəncandan dörd mərhələylə Ərdəbil mədinəsinə (şəhərinə) yola düşür, və bu, Azərbaycan müdunundan (şəhərlərindən) çatacağı əvvəl (birinci) olanıdır. Ərdəbildən Bərzəndə getmək, ki bu Azərbaycan qurasındandır, üç gün çəkir. (Sonra) Bərzənddən Varsan mədinəsinə (şəhərinə), ki bu Azərbaycan qurasındandır, və Varsandan Beyləqana, və Beyləqandan Marağa mədinəsinə (şəhərinə)(gedirlər), və bu Yuxarı Azərbaycanın (Azərbaycan əl-Ülya)(آذربيجان العليا) mədinəsidir (şəhəridir). Azərbaycanın quralarından Ərdəbil, Bərzənd, Varsan, Bərdə, Şiz, Sərat (yəni Sərab), Mərənd, Təbriz, Məyanic (yəni Miyanə), Urmiya, Xuvey (yəni Xoy), və Salmasdır. Və Azərbaycan müdununun (şəhərlərinin) və quralarının əhli əl-əcəm əl-azəriyyə və əl-cavidaniyyə əl-qədimin qarışığıdır - (əl-cavidaniyyə əl-qədim) Babəkin olmuş olduğu Bəzz mədinəsinin əshabı (sahibləri) idilər. Ərəblər Azərbaycanda 22-ci ildə (miladi təqvimlə 642-643-cü illər arası), (buranın) Osman bin Əffanın xəlifəliyi dövründə əl-Muğirə bin Şubə ət-Təqəfi tərəfindən fəth olunmasından sonra məskunlaşmışdırlar. (Buranın) xəracı dörd [milyon] dirhəmdir, bir ildə çox, bir digər ildə isə az olur."
İbn əl-Fəqih əl-Həmədaninin "Kitab əl-buldan" (Müxtəsər kitab əl-buldan) əsəri
10-cu əsr coğrafiyaçısı İbn əl-Fəqih əl-Həmədani "Kitab əl-buldan" adını daşıyan ikinci əsərdə (İbn əl-Fəqihin əsəri həmçinin "Müxtəsər kitab əl-buldan" adıyla tanınır) bildirir:
Komandor adaları
Geologiya və relyefi
Adalar əsasən Bazalt və Andezitdən ibarətdir. Güçlü seysmik aktiv bölgədə yerləşir. Relyefi dağlıqdır. Ən hündür nöqtəsi 751 metr təşkil edir. Sahilləri qayalıq və az girintili çıxıntılıdır.
Azərbaycan (tarixi ərazi)
İbn əl-Fəqih əl-Həmədaninin "Kitab əl-buldan" (Müxtəsər kitab əl-buldan) əsəri
Tərcüməsi:"'Və Azərbaycanın həddi Bərdə həddindən Zəncan həddinə qədərdir, və onun şəhərləri bunlardır: Bərkəri, Səlmas, Muğan, Xuvey (Xoy), Varsan, əl-Beyləqan, əl-Marağa, Neriz, Təbriz. Cənubi-şərqdən Azərbaycanın ikinci sərhəddi əd-Deyləm, ət-Tarm və Gilan biladları (diyarları) ilədir. Azərbaycanın buradakı şəhərləri bunlardır: Bərzə, Saburxast, əl-Xunəc, əl-Məyanic, Mərənd, Xuvey (Xoy), Gülsurə, Bərzənd. Bərzənd şəhəri xarabalıq idi, əl-Afşin buranı abadlaşdırdı və məskən etdi. Bərzənddən Varsana – bura Azərbaycanın axırıncı (sərhəd) əyalətidir – 12 fərsəxdir. Cənzə, Cabravan, Zərdüşt şəhəri Urmiya, Azərcüşnəs, onun məbədi yerləşən əş-Şiz – bura isə atəşpərəstlərin ən hörmətli yeridir -, əs-Salaq rustaqı, Sindəbaya rustaqı, əl-Bəzz, Məyənhər rustaqı, Urm rustaqı buraya (Azərbaycana) daxildir. Azərbaycanın xəracı 2 milyon dirhəmdir. Varsan şəhəri Azərbaycanın o tərəfdən olan axırıncı əyalətidir.'"
İbn Xordadbehin "Kitab əl-məsalik vəl-məmalik" əsəri
right|thumb|350px|[[İbn Xordadbehə əsasən keçmiş Azarbazkan ispəhbədinə bağlı ərazilər ]] 9-10-cu əsr coğrafiyaçısı İbn Xordadbeh "Kitab əl-məsalik vəl-məmalik" adını daşıyan ilk əsərin müəllifidir. O, bu əsərində Sasanilər dövrünün inzibati bölgüsünə toxunaraq, ərəblərin gəlişindən sonra şimal ərazilərində yaradılmış "əl-Cərbi" bölgəsini belə təsvir edir:
والجَربى بلاد الشمال ربع المملكة وكان أصبهبذ الشمال على عهد الفرس يسمى اذرباذكان أصبهبذ وفي هذا الحيّز إرمينية و آذربيجان والريّ ودُماوَنْد ومدينة دماوند شَلَنبَة قال بهرام جور‏:‏ مَنَم شير شَلَنبَه ومنم بَبْرِ تَلَه وفيه طبرستان والروبان وآمُل وسارية وشالوس واللاّرز والشِّرز وطميس ودِهستان والكلار وجيلان وبدشوارجر وملك طبرستان وجيلان وبدشوارجر يسمى جيل جيلان خراسان قال محمد بن عبد الملك‏:‏ قد خُضِبَ الفيل كعاداته لجيل جيلانِ خراسانِ والفيل لا تُخضَبُ أعضاؤه إلاّ لذي شأنٍ من الشانِ وفي هذا السقع الببْر والطيلسان والخَزَر واللان والصقالب والأبَر‏.‏
Tərcüməsi: ''Əl-Cərbi, bütöv məmləkətin dörddə bir hissəsini təşkil edən şimal ölkələridir, və şimal ispəhbədi farsların dövründə "Azarbazkan ispəhbəd" adlanırdı. Bunun tərkibinə daxildirlər: Ərməniyyə, Azərbaycan, ər-Rey və Dəmavənd. Dəmavəndin (əsas) şəhəri Şələnbə (adlanır). Bəhram Cur (yəni Bəhram Gur) dedi:''
Mən Şələnbənin şiriyəm,
Mən o şirəm [pələngəm] ki, döyüşə atılır
Fili adət üzrə bəzədilər,
Cil Cilan Xorasan üçün.
Filin əzalarını belə bəzəmirlər,
[Bunu] yalnız ən vacib işlərə görə [edirlər]
Burada həmçinin əl-Bəbr, ət-Taylasan, əl-Xəzər, əl-Lan, əs-Saqalib (və) əl-Əbar (yerləşir). İbn Xordadbehin "Azərbaycan qurasının (vilayətin tərkib hissəsi olan inzibati ərazi vahidi) mədinələri (şəhərləri) və rustaqları (bir neçə kənddən və mülklərdən ibarət inzibati ərazi vahidi)" siyahısı da ibn əl-Fəqihin siyahısını demək olar ki eyniliklə təkrarlayır: ''Əl-Marağa və əl-Miyanıc və Ərdəbil və Varsan və Sisar və Bərzə və Saburxast və Təbriz – Məhəmməd ibn ər-Rəvvadın əl-Əzdinin idarəsi altındadırlar; və Mərənd – Məhəmməd ibn əl-Bəisindir; və Xuvey (Xoy) və Külsarə və Muğan – Şəkləyə aiddir; və Bərzənd və Cənzə, Əbərvizin mədinəsi (şəhəri) və Cəbrəvan və Nəriz – Əli ibn Murranın mədinəsi (şəhəri); və Urmiya – Zərdüştün mədinəsi (şəhəri); və Salmas və əş-Şiz – orada Azərcüşnəs od məbədi yerləşir, hansı ki məcusilərin ən mötəbər yeridir. Hər bir məlik (şah) taxta oturmazdan əvvəl əl-Mədayindən bura piyada ziyarətə gəlir; sonra Bacrəvan və rustaq əs-Sələq və rustaq Sindəbayə və əl-Bəzz və rustaq Urm və Bəlvankərc və rustaq Sərat və Dəskiyavər və rustaq Məyənhərəc.''
Təbərinin "Tarix ər-rüsul vəl-müluk" (Tarix ət-Təbəri) əsəri
وفيها غزا أيضا مسلمة الترك، حتى بلغ الباب من ناحية أذربيجان، ففتح على يديه مدائن وحصون
Tərcüməsi:"'Və bu ildə (hicri 91) Məsləmə bin Əbdülməlik türklərə (xəzər türklərinə) qarşı hücuma keçərək Azərbaycan nahiyələrindən olan əl-Bab (Dərbənd) şəhərinə çatdı. Qala və şəhərləri fəth etdi.'"
Əl-İstəxrinin və İbn Hövqəlin əsərləri
Coğrafiyaçı əl-İstəxri “Kitab əl-məsalik vəl-məmalik” adını daşıyan digər əsərin müəllifi olub. Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Ramil Ağayevə görə, əl-İstəxri bu əsərini 930-933-cü illər (hicri-qəməri təqvimiylə 318-321-ci illər) arasında yazmışdır. Müəllifin bu əsər üçün istifadə etdiyi əsas mənbələrdən biri Əbu Zeyd əl-Bəlxinin “Suvar əl-​Əqalim” (“İqlimlərin təsviri”) adlı coğrafi əsəri olmuşdur.
Əl-İstəxri ilə tarixçi İbn Hövqəl 950-951-ci illər arasında (hicri tarixi ilə 340-cı ildə) görüşmüşdülər. İbn Hövqəl əl-İstəxrinin xahişi ilə əl-İstəxrinin “Kitab əl-məsalik vəl-məmalik” əsərinə düzəlişlər etmiş, və öz məlumatlarını da buraya əlavə etmişdir. İbn Hövqəl özünün “Surət əl-ard” əsərini yazarkən (ki bu əsər də “Kitab əl-məsalik vəl-məmalik” adıyla tanınır) əl-İstəxridən əhəmiyyətli dərəcədə bəhrələnmişdir. İbn Hövqəlin əsəri əl-İstəxrinin əsərinə çox oxşayır, lakin onun eyni surəti, təkrarı deyildir.
Əl-İstəxrinin “Kitab əl-məsalik vəl-məmalik” əsəri
Coğrafiyaçı əl-İstəxri 930-933-cü illər arası yazdığı “Kitab əl-məsalik vəl-məmalik” əsərində qeyd edir:
فأما أرمينية والران وأذربيجان فإن جمعناها فى صورة واحدة ، وجعلناها إقليما واحدا ، والذي يحيط بها مما يلى المشرق الجبال والديلم وغربى بحر الخزر ، والذي يحيط بها مما يلى المغرب حدود الأرمن واللان وشىء من حد الجزيرة ، والذي يحيط بها مما يلى الشمال اللّان وجبال القبق ، والذي يحيط بها مما يلى الجنوب حدود العراق وشىء من حدود الجزيرة.
فأما أذربيجان فإن أكبر مدينة بها أردبيل
Tərcüməsi: "Biz Ərməniyyə, Arran və Azərbaycanı xəritədə birləşdirir və ona bir iqlim (ərazi) kimi baxırıq. Buraları əhatə edən yerlər: şərqdən – Cibal və Deyləm, habelə Xəzər dənizinin qərb hissəsi; qərbdən – Ərmən hüdudu, Alanlar hüdudu və Cəzirə ərazisinin bir hissəsi; şimaldan – Alanlar və Kəbk (Qafqaz) dağları; cənubdan – İraq hüdudu və Cəzirə hüdudunun (şərq) hissəsidir.
Azərbaycana gəlincə, onun ən böyük şəhəri Ərdəbildir. Burada ərəbdilli mətndə istifadə olunan "iqlim" (إِقْلِيم) sözü, mənşəcə yunan dilindəki "klíma" (κλίμα) sözündən gəlir, və müsəlman şərqinin orta əsr kosmoqrafiya elmində işlənən bir coğrafi bölgünü əks etdirir. Həmin dövrün təsəvvürlərinə görə, Yer kürəsi yeddi qurşağa (iqlimə) bölünürdü: birinci iqlim təqribən Hind-Çin və Hindistan yarımadalarının cənubundan başlanır, yeddinci iqlim isə şimal qütbü qurşağına yaxınlaşmaqla indiki İrlandiya (əl-İrland) adasından keçirdi. Bu bölgü üzrə Azərbaycan torpaqları dördüncü və beşinci iqlimlərdə yerləşirdi. Dördüncü iqlim gündüzlə gecə bərabərləşdikdə, günorta çağı kölgənin uzunluğu 4 qədəm, 3/5 qədəm və 1/5 qədəmin 1/3 hissəsi qədər olduğu yerdə başlanır; qurtarması isə yenə gündüzlə gecə bərabərləşdikdə, günorta çağı kölgənin uzunluğu 5 qədəm, 3/5 qədəm və 1/5 qədəmin 1/3 hissəsi ölçüdə olan yerdə başa çatır.
Əl-İstəxri əsərinin digər yerində Azərbaycan və Arran sərhədlərinə yenidən toxunur:
وحدّ الرّان من باب الأبواب إلى تفليس إلى قرب نهر الرسّ مكان يعرف بحجيران ، وأذربيجان حدها حتى ينتهى إلى ظهر الطّرم إلى حدّ زنجان إلى ظهر الدّينور ، ثم يدور إلى ظهر حلوان وشهرزور حتى ينتهى إلى قرب دجلة ، ثم يطوف على حدود أرمينية ، وقد بيّنا حدّ أرمينية قبل هذا.
Tərcüməsi:"Və Arranın həddi Bab əl-Əbvabdan Tiflisədək və Araz çayı yaxınlığında Həciran (yəni Naxçıvan) adı ilə məşhur olan məkanadək uzanır, və Azərbaycanın sərhədləri Tarım və Zəncanın son həddinə çatan dağ silsiləsidir. Sonra bu silsilə Dinəvərin son hüduduna çatır, sonra Hülvan və Şəhrizorun o tərəfinədək uzanır, nəhayət, Dəcləyə yaxınlaşır, sonra isə Ərməniyyə hüdudlarını əhatə edir.'"
İbn Hövqəlin "Kitab Surət əl-ard" (Kitab əl-məsalik vəl-məmalik) əsəri
right|thumb|373x373px|[[İbn Hövqəlin 10-cu əsrdə çəkdiyi və "Kitab Surət əl-ard" əsərinə daxil etdiyi bir xəritə. Xəritədə Xəzər dənizi və ətrafı təsvir edilib. Azərbaycanın sərhədləri Xəzər dənizinin boyunca əl-Bab (yəni Dərbənd)(الباب) şəhərindən Muğan (موقان‎) bölgəsinədək uzanır, və Araz (نهر الرس) və Kür (نهر الكر) çayları Azərbaycan sərhədləri içində verilir.]]thumb|280x280px|right|İbn Hövqəlin 10-cu əsrdə çəkdiyi xəritə. Xəritədə (burada xəritənin göy rənglə işarələnmiş hissəsində) Azərbaycan və Arran ərazilərinin adları ("Azərbican vərran" yazılışında)(اذربيجان والران) bir yerdə, yanaşı olaraq çəkilir.thumb|280x280px|İbn Hövqəlin 10-cu əsrdə çəkdiyi xəritənin ingiliscəyə tərcüməsi. Azərbaycan və Arranın adları ingiliscə "Adharbayjan & Arran" şəklində verilib.10-cu əsrdə yaşamış, Azərbaycanın hər tərəfini gəzib onun xəritəsini tərtib edən tarixçi İbn Hövqəl, İstəxrinin dediklərini tamamlayaraq, Azərbaycan, Arran və Ərməniyyənin ümumi xəritəsini yaratmış və bunu "Surət Ərməniyyə və Azərbaycan vər-Ran", yəni "Ərməniyyə, Azərbaycan və Arranın surəti (burada xəritəsi)" adlandırmışdır. O, bir digər xəritəsində Xəzər dənizi və ətrafını da təsvir edərək, bütün sahil ərazisini Dərbəndədək Azərbaycan adlandırmışdır.
İbn Hövqəlin “Kitab Surət əl-ard” (bu əsər də həmçinin “Kitab əl-məsalik vəl-məmalik” adıyla tanınır) əsərində bu sətirləri oxuyuruq:
فلنرجع الان الي حد بلد الروم غرباً فنصف اقاليمها الي آخر الاسلام في حد المشرق و الذي نبتدا به ارمينيه و الران و اذربيجان و قد جعلنا هذا اقليماً واحدا لانه لا يملكه الا ملك واحد فيما شاهدته في عمري و من تقدمني كابن ابي الساج و مفلح غلامه وديسم بن سادلوبه و امرزبان بن محمد المعروف باسلارأنفا وسالفا لمثل الفضل بن يحيى وعبد الله بن مالك الخزاعي وغيرهما. والذي يحيط به مما يلي المشرق الجبال و الديلم و غربي بحر الخزر والذي يحيط به مما يلي المغرب حدود الارمن واللان وشي من حذ الجزيره والذي يحيط به من جهه الشمال اللان وجبال القبق والذي يحيط به من الجنوب حدود العراق و شي من حدود الجزيره
Tərcüməsi: "İndi qərbə, Rum sərhədlərinə tərəf dönüb, onun şərq hüdudlarında, islamın ən uzaq hədlərində olan vilayətləri təsvir edək. [Haqqında] yazmağa başlayacağımız ilk ölkələr Ərməniyyə, Arran və Azərbaycandır. Bu ölkələri biz bir iqlim (ərazi) hesab etmişik, və onlar həqiqətən də tək hökmdar tərəfindən idarə edilir, hansına ki özüm öz həyatımda şahid olmuşam, və həmçinin məndən əvvəl gələnlər [də şahid olublar]. Belə hökmdarlar [bunlar idi]: İbn əbil-Sac və onun qulu Müflix, Dəysəm bin Şazələvəyh, əl-Mərzuban bin Məhəmməd, hansına ki əs-Sallar deyirlər, və ən əsası əl-Fəzl bin Yəhya və Abdulla bin Malik əl-Xuzai və başqaları.
Buraları əhatə edən yerlər: şərqdən – Cibal və Deyləm, habelə Xəzər dənizinin qərb hissəsi; qərbdən – Ərmən hüdudu, Alanlar hüdudu və Cəzirə ərazisinin bir hissəsi; şimaldan – Alanlar və Kəbk (Qafqaz) dağları; cənubdan – İraq hüdudu və Cəzirə hüdudunun (şərq) hissəsidir. İbn Hövqəl öz əsərində Arran, Azərbaycan və Ərməniyyədən həm ayrı-ayrılıqda bəhs edir, həm də bəzən bu bölgələri bildirmək üçün sadəcə "Azərbaycan" adından istifadə edir:
ثمّ تلوتها بصورة اذربيجان وشكّلت ما فيها من الجبال والطرق والأنهار العذبة كالرسّ والكر الى أن رسمت بحيرة خلاط وبحيرة كبوذان وكلتاهما غير متّصلتين بشيء من البحار وأثبتّ فيها جبل القبق
Komandor adaları
İqlimi
İqlimi qışda sərin və yayı isə yumşaqdır. Avqust ayının orta temperaturu +10°S, fevral ayının isə -4°S təşkil edir. Minimum temperatur -24, maksimal temperatur isə +23°S təşkil edir. Orta illik temperatur +2,1°S təşkil edir. İl ərzində 500 mm yağıntı düşür. Qışda sahil suları donur.
Azərbaycan (tarixi ərazi)
İbn Hövqəlin "Kitab Surət əl-ard" (Kitab əl-məsalik vəl-məmalik) əsəri
Tərcüməsi:"'Sonra Azərbaycanın xəritəsini dərc etdim. Oradakı dağları, yolları, Kür və Araz kimi şirin sulu çayları, həmçinin Xilat (Van) və Kəbuzan (Urmiya) göllərini də təsvir etdim. Bu göllərin hər ikisi heç bir dəniz ilə birləşmir. Elə orada mən Qabq (Qafqaz) dağını göstərdim.'"Müəllif “Xəzər dənizi” adlı paraqrafda da Arran ərazisini Azərbaycanın tərkibində göstərir:
وكتب موازيا لساحل البحر الأعلى الغزيه ثمّ يلى ذلك موازيا للساحل الخزر ثمّ اذربيجان ثمّ الجيل ثمّ طبرستان
Komandor adaları
Flora
Ərazidə əsasən dağ tundra bitkiləri yayılmışdır. Sıx meşələri demək olar ki, yoxdur. Bəzən Söyüd bitkiləri ilə böyük kolluqlar əmələ gətirir. Burada Ardıc, İtburnu, Quşarmudu, Tozağacı, Rododendron, Baldırğan, Akonit və başqa bitkilər yayılmışdır.
Fauna
Fauna baxımından olduqca kasıbdır burada cəmi 6 növ məməli yaşayır. Mavi peseç endemik canlısıdır. Bu növ özü iki yarımnövə bölünür (Mednovski və Berinq peseçi). Digərləri boz sıçovul, ev sıçanı, Amerikan norkası və Şimal maralıdır. Adların marallarla məskunlaşılması dəfələrlə cəhdlər göstərilmişdir. 1200-1500 baş maralın yaşaması ehtimal edilir. Sularında Şimal dəniz pişiyi, Şimal dəniz şiri, Dəniz samuru, Steyneqer suitisi, Kaşalot, Osa, delfinlər, Dəniz donuzları, Seyval, Finval, Qozbel balina, Yapon balinası və başqaları yayılmışdır. Quş bazarlarını görmək olar.
Azərbaycan (tarixi ərazi)
İbn Hövqəlin "Kitab Surət əl-ard" (Kitab əl-məsalik vəl-məmalik) əsəri
Tərcüməsi:"“Dənizin yuxarı hissəsində sahilboyu “əl-Quziyyə” yazılmışdır, onun ardınca isə sahilboyu əl-Xəzər, Azərbaycan, Cil, Təbəristan gəlir.'"İbn Hövqəl əsərinin bir digər yerində dəqiqlik gətirərək, Arranın Dərbənddən Tiflisədək uzandığını və Azərbaycana tabe olduğunu qeyd edir:
وبنواحى ورثان وبرذعه وجزيرتى باب الأبواب اللتين فى وسط بحيرة الخزر فوّة غزيرة كثيرة فائقة فى الجودة تحمل فى بحيرة الخزر الى جرجان ويقصد بها بلاد الهند على الظهر وهذه الفوّة فى جميع بلد الران من حدّ باب الأبواب الى تفليس وقرب نهر الرسّ الى نواحى خزران وهى مملكة تحت يد صاحب اذربيجان فى جبال تتّصل بجبال الطرم المتّصلة من غربىّ بحر الخزر بجبال الرىّ وطبرستان وجرجان الى نيسابور
Tərcüməsi:"Varsan, Bərdə və Bab əl-Əbvabın (Dərbəndin) nahiyələrində və Xəzər dənizinin ortasındakı ada(lar)da qırmız (qızılboya / boyaqotu / marena bitkisi) var. O, Xəzər dənizi ilə Cürcana daşınır, oradan da quru yolla Hind ölkəsinə aparılır. Qırmız (bitkisi) Bab əl-Əbvabın (Dərbəndin) hüdudlarından Tiflisədək bütün Arranda, Araz çayı yaxınlığından Cürzan (Gürcüstan) nahiyələrinədək (hər yerdə) vardır; Azərbaycan sahibinin (hökmdarının) əli altındakı (hakimiyyəti altındakı) bu son məmləkət Tarım dağlarına uzanan dağlarda yerləşir, (hansıları ki) Xəzər dənizinin qərbində Rey, Təbəristan və Cürcanın dağları ilə Nişapuradək bitişikdir."
Komandor adaları
Xüsusiyyətləri
1993-ci ildə adalarda Komandor dövlət qoruğu yaradılmışdır.
Darıdağ mineral bulağı
Culfa rayonu ərazisində Culfa  şəhərindən 8 km.  şimal-şərqdə Darıdağın ətəyində, okean səviyyəsindən 900 m. yüksəklikdə 5 bulaqla 32 sayda mexaniki quyular vardır. Yer altından təzyiqlə çıxan mineral tərkibli termal (isti) sular karbonqazlı, mərgümüşlü (radiaktiv zəhərli maddədir), yüksək minerallaşmış xlorlu-hidrokarbonatlı-natriumludur. Yer altından təzyiqlə çıxan mineral tərkibli termal (isti) sular karbonqazlı, mərgümüşlü (radiaktiv zəhərli maddədir), yüksək minerallaşmış xlorlu-hidrokarbonatlı-natriumludur. Polşada “Kudova”, Fransada “Lua-Bulbul”, Almaniyada “Dürkgeym”, Rusiyada “Sineqorsk” (Saxalin) adları ilə tanınan mineral bulaqlar da bu su ilə oxşarlıq təşkil edir. Darıdağ mineral suyu tərkibindəki duzların çox olmasına görə yuxarıda adları çəkilən termal bulaqlardan fərqlidir.
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Şəmsəddin əl-Məqdisinin "Əhsən ət-təqasim fi mərifət əl-əqalim" əsəri
لما جل هذا الإقليم وطاب، وكثرت فيه الثمار والأعناب. وكانت مدنه من أنزه البلاد كموقان وخلاط وتبريز التي شاكلت العراق ورخصت به الأسعار، واشتبكت فيه الأشجار، وجرت خلاله الأنهار. وحوت جباله الأعسال، وسهوله الأعمال. وبواديه الأغنام. ولم نجد له إسماً عاماً يجمع كورة سميناه الرحاب وهو إقليم للإسلام فيه جمال
Darıdağ mineral bulağı
Bu mineral sudan istər soyuq istərsə də isti içmək zərərlidir. 1991-ci ildən ərazidə pullu xidmətli Darıdağ Balneoloji Müalicəxanası fəaliyyət göstərir. Müalicəxana 1978-ci ildən yaradılaraq orada ürək-damar xəstəlikləri, dayaq-hərəkət orqanları, periferik əsəb sistemi, dəri, kinekoloji və.s xəstələr vanna qəbul etməklə müalicə olunurlar. Ərazidə 1977-ci ildən fəaliyyət göstərən Darıdağ Karbonqazı Zavodunda yeni avadanlıqlar quraşdırılaraq sutkalıq istehsal gücü 30 tona çatdırılmışdır. Zavod Naxçıvan MR Mineral Sular Birliyinin öhdəsindədir.
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Şəmsəddin əl-Məqdisinin "Əhsən ət-təqasim fi mərifət əl-əqalim" əsəri
...
والطرق إليها صعبة، وللنصارى بها غلبة. وهذا شكله وصورته. وقد جعلنا هذا الإقليم ثلاث كور أولها من قبل البحيرة الران ثم أرمينية ثم آذربيجان. فأما الران فإنها تكون نحو الثلث من الإقليم في مثل جزيرة بين البحيرة ونهر الرس ونهر الملك يشمقها طولاً، قصبتها برذعة ومن مدنها: تفليس، القلعة، خنان، شمكور، جنزة، يرديج، الشما خية، شروان، باكوه، الشا بران، باب الأبواب،الأبخان، قبلة، شكي، ملازكرد، تبلا. وأما أرمينية فإنها كورة جليلة رسمها أرميني بن كنظر بن يافث بن نوح ومنها ترتفع الستور والزلالي الرفيعة كثيرة الخصائص قصبتها دبيل ومن مدنها: بدليس، خلاط، أرجيش، بركري، خوي، سلماس، أرمية، داخرقان، مراغة، أهر، مرند، سنجان، قاليقلا، قندرية، قلعة يونس، نورين. وأما آذربيجان فإنها كورة اختطها اذرباذ بن بيوراسف بن الأسود بن سام بن نوح عليه السلام قصبتها وهي مصر الإقليم أردبيل بها جبل مساحته مائة وأربعون فرسخاً كله قرى ومزارع يقال أن به سبعين لساناً كثرة خيرات أردبيل منه. أكثر بيوتهم تحت الأرض ومن مدنها: رسبة، تبريز، جابروان، خونج، الميا نج، السراة، بروى، ورثان، موقان، ميمذ، برزند. فإن زعم زاعم أن بدليس من إقليم أقور واستدل بأنها كانت في ولايات بني حمدان أجيب بأنه لما ادعاها أهل الإقليمين جعلناها من هذا لانا وجدنا لها نظيراً في الاسم وهي تفليس، وأما الولايات فليست حجة في هذا الباب الا ترى أن سيف الدولة كانت له قنسرين والرقة ولم يقل أحد أن الرقة من الشام.
Komandor adaları
Yaşayış məntəqələri
Nikolskoye kəndi Berinq adasında yerləşir və adalarda yeganə yaşayış məntəqəsidir. 2010-ci il məlumatına əsasən burada 676 nəfər yaşayır.
Koritiba FK
Coritiba Foot Bal Club - 1909-cu ildə Braziliyanin Parana şəhərində yaradılan futbol komandası. Oyunlarını 37.182 nəfərlik Couto Pereira stadionunda keçirir.
Tbilisi metropoliteni
Açılış xronologiyası
6 yanvar 1967: Rustaveli — 300 Araqveli
5 may 1971: 300 Araqveli — Samqori
15 sentyabr 1979: Sadquris Moedani — Delisi
9 noyabr 1985: Samüori — Varketili
16 noyabr 1985: Didube — Quramişvali
28 noyabr 1985: Qrmaqele
7 noyabr 1989: Quramişvali — Axmetelis teatrı
2 aprel 2000: Delisi — Vaja-Pmaveli
Stansiyalar
thumb|Avlabari stansiyası thumb|Yenilənmiş Sereteli metro stansiyası Hazırda Tbilisi metropoliteninində hər stansiyada 5 vaqon yerləşə bilər. Lakın rəhbərlik yalnız dörd vaqondan istifadə edir.
2008—2009 illərdə metro stansiyaların yenidən üurulması və təmiri təşkil olunmuşdur.
{| border="2" align="center" cellpadding="4" cellspacing="0" style="text-align: left; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 88%;"
Axmeteli-Varketil xətti (19,6 km)
! # !! Adı !! Açılış tarixi !! Növ
Saburtalin xətti (6,8 km)
! # !! Adı !! Açılış tarixi !! Növ
Rustaveli-Vazisuban xətti
! # !! Adı !! Statusu !! Növ
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Şəmsəddin əl-Məqdisinin "Əhsən ət-təqasim fi mərifət əl-əqalim" əsəri
''Bura möhtəşəm və xoş bir iqlim olduğundan meyvəsi və üzümü boldur. Muğan, Xilat və İraqa bənzər Təbriz kimi şəhərləri bölgənin ən gözəllərindəndir. Burada qiymətlər aşağıdır, ağaclar sıxdır, və onların aralarından çaylar axır. Dağlarının hər tərəfində bal, düzənliklərdə [ağaclar], dərələrdə qoyun [sürüləri] var.''
''Biz onun üçün (yəni bu bölgənin tamamı üçün) mahallarını birləşdirəcək ortaq bir ad tapamadıq. Biz ona ər-Rihab adını verdik, və bu iqlim islama aiddir (yəni burada əhalinin əksəriyyəti müsəlmandır) və oranın bir cazibəsi var.''
''Biz bu iqlimi (yəni ər-Rihab bölgəsini) üç quraya (كور) böldük. Bunlardan birincisi - gölün (yəni Xəzər dənizinin) boyunca yerləşən Arran, sonra Ərminiyyə, sonra Azərbaycandır.''
''Arrana gəldikdə, bura iqlimin (yəni ər-Rihab bölgəsinin) üçdə bir hissəsini təşkil edir və göl (yəni Xəzər dənizi) ilə Araz çayı arasında bir cəzirə mislindədir (yarımadaya bənzəyir). Məlik çayı (burada əslində Kür çayı nəzərdə tutulur) isə buranı uzununa iki yerə bölür. Onun qəsəbəsi (paytaxtı) Bərdə, müdunundan (şəhərlərindən) isə bunlardır: Tiflis, Beyləqan, Şəmkir, Cənzə (Gəncə), Yərdic, Şamaxı, Şirvan, Bakı, Şabran, Bab əl-Əbvab (Dərbənd), Əbxan, Qəbələ, Şəki, Malazkird və Tebla.''
''Ərminiyyəyə gəlincə, bu böyük bir quradır. Buranın sərhədləri Ərmini bin Kənzər bin Yafəs bin Nuh tərəfindən təyin edilmişdir. Məşhur və bir çox yaxşı keyfiyyətə sahib yataq örtükləri və yun yataq dəstləri buradan gətirilir. Onun qəsəbəsi (paytaxtı) Dəbil (Dvin), müdunundan (şəhərlərindən) isə bunlardır: Bidlis, Xilat, Ərciş, Bərkəri, Xoy, Salmas, Urmiya, Dehxarqan, Marağa, Əhər, Mərənd, Səncan, Qaliqala, Qəndəriyyə, Qəlat Yunis və Nurin.''
''Azərbaycana gəlincə, bu bir quradır ki, sərhədləri Adərbad bin Bivərəsf bin əl-Əsvəd bin Sam bin Nuh əleyhissəlam tərəfindən təyin edilmişdir. Onun qəsəbəsi (paytaxtı) və (bu) iqlimin Misri Ərdəbildir. Burada yüz qırx fərsəx ərazini əhatə edən bir dağ var. Buralar bütövlükdə kəndlər və əkin sahələridir. Deyirlər ki, burada yetmiş dildə danışırlar. Ərdəbilin bir çox xeyirləri (sərvətləri) oradandır. (Bu iqlimin) sakinlərinin evlərinin əksəriyyəti yer altındadır. (Buranın) müdunundan (şəhərlərindən) bunlardır: Rasba, Təbriz, Cəbrəvan, Xunəc, Məyanic (Miyanə), əs-Səra (Sərab), Baruy, Varsan, Muğan, Miməd, Bərzənd.''
''Əgər kimsə Bidlisin Bəni Həmdanın vilayəti (idarəsi altında olan bölgə) olduğuna işarə edərək, onun Aqur iqliminə (yəni Cəzirə bölgəsinə, Yuxarı İkiçayarasına/Mesopotamiyaya) aid olduğunu iddia etsə, o zaman cavab verərəm ki, [bu şəhərə] hər iki iqlimin (yəni həm Aqur, həm də ər-Rihabın) sakinləri tərəfindən iddia edildiyi halda, biz [Bidlisi] ona görə buraya (ər-Rihaba) aid etdik ki, biz onun adında [başqa bir şəhərlə] uyğunluq tapdıq, bu da Tiflisdir. Vilayətə (yəni idarə olunan əraziyə) gəldikdə isə, bu, bu məsələdə bir sübut deyil. Məgər bilmirsən ki, Kinnəsrin və Rəqqə Seyfəddövlənin iqtidarında idilər, lakin heç kim Rəqqənin Şama aid olduğunu deməz.''
Naməlum müəllifin "Hüdud əl-aləm" əsəri
10-cu əsrin sonunda (miladi təqvimlə 982-983-cü illər; hicri-qəməri təqvimiylə 372-ci il) naməlum müəllif tərəfindən yazılmış "Hüdud əl-aləm" coğrafi traktatında Azərbaycan, Ərməniyyə və Arranın sərhədləri belə təsvir olunur: سه ناحیتست بیکدیگر پیوسته وسوادهاءایشان بیکدیگر اندر شده و مشرق این ناحیت حدود گیالن است و جنوب وی حدود عراق است و جزیره،​ و مغرب وی حدود رومست و سریر، و شمال وی سریرست و خزران"[Bu] üç nahiyədir [ki,] bir-birinə bitişikdir, və kənd kəsimləri bir-biriylə qarışır. Bu nahiyələrin şərqində Gilan hüdududur, və onların cənubunda İraq hüdudu və Cəzirə, və onların qərbində Rum hüdudu və Sərir, və onların şimalında Sərir və Xəzrandır (xəzərlərin torpaqlarıdır). "
Azərbaycan, Arran, Şirvan
thumb|right|273x273px|12-ci əsr coğrafiyaçısı [[əl-İdrisinin 1154-cü ildə çəkdiyi xəritə. Xəritədə Azərbaycan sərhədlərinin Xəzər dənizinin qərb sahillərinə qədər çatdığı göstərilir.]]Tarixi qaynaqlarda Azərbaycan şəhərlərinin yerləşməsi barədə müxtəlif fikirlər var. Məsələn, Arran və Şirvan şəhərləri gah Azərbaycan məmləkətinin hissəsi sayılırlar, gah da Azərbaycan məmləkətindən müstəqil görsədilirlər.
Təbrizdə buraxılmış "İran Azərbaycanı və Qafqaz Azərbaycanı" kitabının müəllifi Pərviz Zareh Şahmərəsi bunun iqtisadi və ticari səbəblərlə bağlı olduğunun qənaətindədir.
Xarəzmşahlar və Eldənizlər (Azərbaycan Atabəyləri) dövrü
Xarəzmşahlar dövlətinin hökmranlığı 11-13-cü əsrlərə, Eldənizlərin (Azərbaycan Atabəylərinin) hökmranlığı isə 12-13-cü əsrlərə təsadüf edir.
Zəkəriyyə əl-Qəzvininin "Əsər əl-bilad və əxbar əl-ibad" əsəri
13-cü əsrdə yaşamış coğrafiyaçı Zəkəriyyə əl-Qəzvini "Əsər əl-bilad və əxbar əl-ibad" əsərində Muğanın Azərbaycanda yerləşdiyini qeyd edir:
موغان: ولاية واسعة بها قرى ومروج بآذربيجان، على يمين القاصد من اردبيل إلى تبريز، وهي جروم وآذربيجان كلها صرود كانت منازل التركمان لسعة رفغها وكثرة عشبها، والآن اتخذها التتر مشتاة وجلا عنها تركمانها
Tərcüməsi:"Muğan: geniş vilayətdir. Onun kəndləri və çəmənləri Azərbaycanda, Ərdəbildən Təbrizə gedən yolun sağındadır. Bura isti ölkədir, Azərbaycanın başqa yerləri isə bura nisbətən soyuqdur. Burada türkmanların mənzilləri var."
Yaqut əl-Həməvinin "Mucəm əl-buldan" əsəri
12-13-cü əsrlərdə yaşamış suriyalı ərəb coğrafiyaçı Yaqut əl-Həməvi, 1224-1228-ci illər arası yazıb bitirdiyi "Mucəm əl-buldan" adlı kitabında Azərbaycan sərhədlərinin Bərdəyə və Ərzincana qədər uzandığını və Deyləm, Cil (yəni Gilan) və Tarım bölgələriylə həmsərhəd olduğunu qeyd edir:
وحد أذربيجان من برزذعة مشرقا إلى أرزنجان مغربا ويتصل حدها من جهة الشمال ببلاد الديلم والجيل والطرم وهو إقليم واسع ومن مشهور مدائنها تبريز وهي اليوم قصبتها وأكبر مدنها وكانت قصبتها قديما المراغة ومن مدنها خوي وسلماس وأرمية وأردبيل ومرند وغير ذلك، وهو صقع جليل ومملكة عظيمة الغالب عليها الجبال وفيه قلاع كثيرة وخيرات واسعة وفواكه جمة ما رأيت ناحية أكثر بساتين منها ولا أغزر مياها وعيونا لا يحتاج السائر بنواحيها إلى حمل إناء للماء لأن المياه جارية تحت أقداه أين توجه وهو ماء بارد عذب صحيح وأهلها صباح الوجوه حمرها رقاق البشرة ولهم لغة يقال لها الأذرية لا يفهمها غيرهم وفي أهلها لين وحسن معاملة إلا أن البخل يغلب على طباعهم وهي بلاد فتنة وحروب ما خلت قط منها فلذلك أكثر مدنها خراب وقراها يباب، وفي أيامنا هذه هي مملكة جلال الدين منكبرني بن علاء الدين محمد بن تكش خرارزم شاه Tərcüməsi: "Azərbaycanın həddi şərqdə Bərdəyə, qərbdə Ərzincana qədərdir, şimal tərəfdən sərhədi əd-Deyləm, əl-Cil və ət-Tarm biladları (diyarları) ilə birləşir. Bura geniş iqlimdir (bölgədir). Məşhur şəhərlərindən Təbrizdir, o bu gün Azərbaycanın paytaxtı və ən böyük şəhəridir. Qədim paytaxtı Marağa olub. Şəhərlərinə Xuveyy (Xoy), Səlmas, Urmiya, Ərdəbil, Mərənd və başqaları daxildir. Bura çox böyük yer və əzəmətli məmləkətdir. Əksər hissəsi dağlıqdır, çoxlu qalaları, bol nemətləri, saysız meyvələri vardır. Mən bundan çox bağları, bol sulu çayları və bulaqları olan başqa yer görməmişəm. Onun nahiyələrini səyahət edən şəxsə özü ilə su qabı götürməyə ehtiyac yoxdur, çünki hara getsə, ayağının altından soyuq, şirin və sağlam sular axır. Əhalisi xoş çöhrəli, alyanaq, zərif dərilidir. Onların dilinə əl-azriyə (əl-azəriyyə) deyirlər. Bu dili başqaları anlamır. Buranın əhalisi yumşaq xasiyyətli, xoşrəftardırlar, ancaq xəsislik təbiətlərində üstünlük təşkil edir. Bu ölkədə qarışıqlıq və müharibələrin araları kəsilmir. Buna görə də şəhərlərinin çoxu xaraba, kəndlər isə boşdur (əhalisizdir). Bizim dövrümüzdə bura Cəlaləddin Mankburni ibn Əlaəddin Məhəmməd ibn Təkin (Təkş) Xarəzmşahın məmləkətidir."Yaqut əl-Həməvi həmin əsərində Muğan vilayətinin də Azərbaycanda yerləşdiyini qeyd etmişdir:
مُوقانُ: بالضم ثم السكون، والقاف، وآخره نون، قال ابن الكلبي: موقان وجيلان وهما أهل طبرستان ابنا كماشح بن يافث بن نوح، عليه السّلام، وأهله يسمّونه موغان، بالغين المعجمة، وهي عجمية، ويجوز أن يجعل جمعا للموق وهو الحمق: ولاية فيها قرى ومروج كثيرة تحتلها التركمان للرّعي فأكثر أهلها منهم، وهي بأذربيجان يمرّ القاصد من أردبيل إلى تبريز في الجبال
Tərcüməsi: ''Muqan: əvvəl damma ilə, sonra sükunla və qafla. İbn əl-Kəlbi deyib: "Muqan və Cilan Təbəristan əhlindəndirlər. Onlar ikisi Kəmaşihin, Kəmaşih Yafəsin, Yafəs isə Nuhun, ona salam olsun, oğludur." [Muqan] əhalisi buranı [ğayn (ğ)(غ) hərfi ilə] Muğan adlandırır, bu əcəmcədir [iran dillərindədir, ərəb sözü deyil]. Çoxlu kənd və otlaqları olan vilayətdir. Türkmənlər burada öz mal-qarasını otarmaq üçün məskən salmışlar. Əhalisinin əksəriyyətini də onlar təşkil edir. '''[Muqan] Azərbaycandadır. Ərdəbildən Təbrizə yola düşən dağlıq yolla gedir.' Müəllif, qalıqları hazırda Ermənistanda, İrəvandan cənubda yerləşən Dvin şəhərinin "Arran nahiyələrindən" biri olan və "Azərbaycan hüdudunun axırında" yerləşən bir şəhər olduğunu da qeyd etmişdir:
دَوِينُ: بفتح أوله، وكسر ثانيه، وياء مثناة من تحت ساكنة، وآخره نون: بلدة من نواحي أرّان في آخر حدود أذربيجان بقرب من تفليس، منها ملوك الشام بنو أيوب، ينسب إليها أبو الفتوح نصر الله بن منصور بن سهل الدّويني الجيزي، كان فقيها شافعي المذهب، تفقه ببغداد على أبي حامد الغزّالي وسافر إلى خراسان وأقام بنيسابور مدة ثم انتقل إلى بلخ، وسمع الحديث على أبي سعد عبد الواحد بن عبد الكريم القصري وعبد الرزاق بن حسان المنيعي وغيرهما، ذكره أبو سعد في شيوخه فقال: مات ببلخ في سنة 546.
Tərcüməsi:"Dvin: əvvəli fəthə, ikincisi kəsrə, hərəkəsiz yə, sonuncusu nun: Arran nəvahisindən (nahiyələrindən), Azərbaycan hüdudunun axırında (Azərbaycanın axır sərhəddində), Tiflis yaxınlarında bələd (şəhər). Oradan Şam hökmdarları Əyyub oğulları [Əyyubilər] çıxıb; Əbul-Futuh Nəsrullah ibn Mənsur ibn Səhl əd-Dəvini əl-Cizi [əl-Cəziri] buraya nisbət edilir. O, şafii məzhəbli fəqih (hüquqçu) idi. Bağdadda Əbu Hamid əl-Ğəzaliyə fiqh öyrətmiş, sonra Xorasana səfər etmiş, bir müddət Nişapurda iqamət etmiş, sonra Bəlxə köçmüşdür. Əli bin Əbu S`əd Əbdülvahid ibn Əbdülkərim əl-Qasri və Əbdürrəzzaq bin Həssan əl-Mənii və başqalarından hədis dinləmişdir. Əbu Sə`d “əş-Şuyux”da qeyd edir ki, o, 546-cı ildə Bəlxdə ölüb; ..."Müəllif əsərinin digər yerində Səysəban/Sisəvan (digər adıyla Sisəcan/Sisakan/Sünik), yəni tarixi Zəngəzur ərazisinin Arranda, Beyləqanın isə Azərbaycanda yerləşdiyini qeyd etmişdir:
سَيْسَبَانُ: بفتح أوّله، وسكون ثانيه، وسين أخرى مفتوحة، وباء موحدة، وآخره نون، والعجم تقول سيسوان، بالواو عوضا عن الباء: بلدة من نواحي أرّان، بينها وبين بيلقان أربعة أيّام من ناحية أذربيجان، خبرني بها رجل من أهله
Tərcüməsi:"Səysəban: əvvəli fəthəli, ikincisi sükunlu, sonrakı “sin” fəthəli, ”bə” bir nöqtəli və axırı “nun”, əcəmlər Sisəvan deyirlər: Arran nəvahisindən (nahiyələrindən) bələd (şəhər), onunla Azərbaycanın nahiyələrindən olan Beyləqan arasında 4 gün(lük məsafə) vardır. Bunu mənə oranın camaatından bir nəfər xəbər verdi."Müəllif bundan əlavə "əl-Bərşəliyyə" adlı bir bölgəni və Naxçıvan şəhəri daxil olmaqla Bəsfurcan (Vaspurakan) bölgəsini Arran ərazisinə daxil edir:
البرشلية موضع بأران له ذكر في أخبار ملوك الفرس
Tərcüməsi:"Əl-Bərşəliyyə Arranda yerdir, fars hökmdarlarının xəbərlərində (məlumatlarında) xatırlanmışdır (ona toxunulmuşdur)."بَسْفُرجانُ: بضم الفاء، وسكون الراء، وجيم، وألف، ونون: كورة بأرض أرّان، ومدينتها النّشوى، وهي نقجوان، عمّر ذلك كله أنوشروان حيث عمّر باب الأبواب، وقد عدّوه في أرمينية الثالثة.
Tərcüməsi:"Bəsfurcan: dammalı “fə”, sükunlu “ra”, “cim”: Arran ərzində (torpağında) quradır (kuradır), və mədinəsi (baş şəhəri) ən-Nəşəvadır, hansı ki, Naxçıvan adlandırılır. Bu şəhəri Ənuşirəvan Bab əl-Əbvab (Dərbənd) şəhərini tikdirdiyi zaman tikdirmişdir. (Bəsfurcanı) Üçüncü Ərməniyyədən sayırlar."