Hümmət_Əlizadə
Hümmət Əlizadə və Koroğlu dastanı
Hümmət Əlizadənin dastanların toplanması və nəşri sahəsindəki dəyərli, unudulmaz fəaliyyətinin mühüm bir istiqaməti də "Koroğlu" eposunun Azərbaycandakı ilk geniş həcmli nəşrini gerçəkləşdirməsi ilə bağlıdır. İyirmi-otuzuncu illərdə mütəmadi şəkildə Azərbaycanın əsas aşıq bölgələrinə elmi ezamiyyətə yollanan görkəmli folklorçunun xüsusi diqqət yönəltdiyi bir məsələ də ustad aşıqların repertuarından "Koroğlu" dastanının müxtəlif qollarını yazıya almaq olmuşdur. Hümmət Əlizadənin əsasən Qazax, Tovuz, Şəmkir, və Gəncə aşıqlarının repertuarlarından yazıya aldığı "Koroğlu " qollarının arxiv mənzərəsi barədə doğru-dürüst məlumat almaq imkanı xeyli dərəcədə məhdud olmasına baxmayaraq, toplanmış materialların əsas hissəsi 1941-ci ildə "Azərnəşr"də çap olunduğundan, onun iyirmi-otuzuncu illərdə etdiyi qolların say göstəricisinin təqribən elə mövcud nəşrdəki qədər, yəni on dörd olduğunu söyləmək olar. Əslində sözü gedən "Koroğlu" mətni nəşriyyata xeyli qabaq – 1939-cu ildə təqdim edilməsinə və 1940-cı ildə çapa imzalanmasına baxmayaraq, sovet-alman müharibəsinin başlanması ilə bu iş sürətləndirilmiş və müharibə başlanandan az sonra kitab nəşr olunmuşdur. Bunun əsas səbəbi "Koroğlu" dastanının qəhrəmanlıq səciyyəsi daşıması və düşmənə qarşı yenilməz mübarizə ruhu kəsb etməsi idi. Yüksək poliqrafik keyfiyyət və qalın üz qabığı ilə buraxılmış 225 səhifəlik kitabın doqquz min nüsxədən ibarət yüksək tirajı da xalq, o cümlədən də azərbaycanlı əsgərlər arasında qəhrəmanlıq, döyüşkənlik, düşmənə qarşı amansızlıq ruhunu gücləndirmək məqsədi daşıyırdı. Dastan həqiqətən də bu istiqamətdə güclü təsir imkanına malik idi və xalq arasında olduğu kimi cəbhədə də əldən-ələ gəzirdi. Öz dövrünün mənəvi-ictimai və siyasi-ideoloji havası ilə yaxından səsləşən bu kitab Vəli Xuluflu nəşrindən (1927,1929) sonra " Koroğlu"nun folklor kitabı halına gəlməsi istiqamətində həyata keçirilən ən böyük və ən mükəmməl bir folklor nəşri kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Kitabda on dörd qol, "Koroğlunun qocalığı" ilə bağlı iki əlavə qol –variant və təqdim olunan qollarda olmayan əllidən yuxarı Koroğlu şeiri toplanılmışdır. Hər bir qolun folklor pasportu – hansı aşıqdan, harada və nə zaman toplanılması barədə toplayıcı qeydi də verilmişdir. Qolların kitabdakı düzülüş ardıcıllığı və pasport təqdimatı aşağıdakı kimidir: 1) "Koroğlu" (1937-ci il, Qazaxda Aşıq Əlidən), 2) "Koroğlunun İstanbul səfəri", 3) "Koroğluynan Aşıq Cünun" (1938-ci il, Qazaxda Aşıq Əlidən), 4) "Koroğlunun Türkmən səfəri" (1934-cü il, Qazaxda Aşıq Əlidən), 5) "Koroğluynan Dəmirçioğlu" (1938-ci il, Tovuz, Aşıq Mirzədən), 6) "Koroğlunun Ərzurum səfəri (1938-ci il, Kirovabad (Gəncə), Aşıq İbrahim Qaracaoğlundan ), 7) "Koroğlunun Ərzəngan səfəri" (1937-ci il, Qazaxda Aşıq Əlidən), 8) "Koroğlunun Toqat Səfəri" (1938-ci il, Qazaxda Aşıq Sadıqdan), 9) "Koroğlunun Baqdad səfəri" (1938-ci il, Kirovadda Aşıq İsrafildən), 10) "Koroğlunun Ballıca səfəri" (1930-ci il, Ordubaddı Aşıq Muxtardan), 11) "Koroğlunun Rum səfəri" (1929-cu il, Qazaxda Aşıq Məhəmməddən), 12) "Koroğlunun Bayazıd səfəri" (1934-cü il, Qazaxda Aşıq Əlidən), 13) "Koroğlunun Dərbənd səfəri" (1932-ci il, Tovuzda Aşıq Vəlidən), 14) "Koroğlunun qocalığı" (1938-ci il, Şəmkirdə Aşıq Qənbərdən). Qeyd etmək lazımdır ki, kitabda "Koroğlunun qocalığı" rolu üç variant halında verilmişdir. Tərtibçi nəşrin Aşıq Qəmbərdən yazıya aldığı yuxarıda adı çəkilən qolu əsas mətnə, 1938-ci ildə Tovuzda Aşıq Məhəmməddən və 1934-ci ildə Qazaxda Aşıq Əlidən topladığı eyni adlı qolları isə kitabın "Variantlar" bölməsinə daxil etmişdir. Mündəricatın mənzərəsindən də göründüyü kimi, Hümmət Əlizadə təqribən on il ərzində dastanın qollarını müxtəlif aşıqların repertuarından yazıya almaqla məşğul olmuşdur. 1929-cu ildə Qazaxda Aşıq Məhəmməddən "Koroğlunun Rum səfəri" qolunun yazıya alınmasından başlanan bu ağır, məşəqqətli, bununla belə, həm də şərəfli iş 1938-ci ildə "Koroğlunun qocalığı" qol-variantların toplanması ilə yekunlaşmış və 1939-41-ci illərdə kitabın tərtibi, nəşri prosesi getmişdir. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, sözü gedən nəşrdə yer alan "Koroğlunun qocalığı" qol-variantları "Koroğlu" istiqamətindəki mövcud toplama-nəşr təcrübəsində folklor mətnini həm də variantlar halında təqdim etməyin ilk nümunəsi idi. Hümmət Əlizadə "Koroğlu"su dil və üslub səciyyəsinə görə folklor kitabı parametrlərinə cavab verən bir nəşrdir. Burada folklor söyləyicisinin – aşığın təhkiyə tərzinin qorunması, folklor və etnoqrafiya realilərinin mühafizəsi, dastan ifaçılığına məxsus danışıq-nitq koloriti və s. kimi incə nüanslara mümkün olduğu qədər diqqət yetirilmiş və həssalıqla yanaşılmışdır: "Aşbaz istədi ki, Koroğlunu aşpazxanadan çıxartsın. Koroğlu bir əlinnən aşpazın boğazından yapışdı, bərk sıxdı, aşpaz cıqqırını da çıxartmadı. Koroğlu aşpazı belinnən iki qatlayıb qulplu boş qazanlardan birinin içinə soxdu, ağzına sini çöyürüb üstündə oturdu. Aş qazanlarını qabağına çəkdi. Bir oturuma yeddisini aşırdı. Sonra qalxdı, şələ bığlarını eşdi, qulaqlarının dalınnan keçirdi" (12,75). Səsyazma texnologiyası imkanlarının son dərəcə məhdud olduğu iyirmi-otuzuncu illərdə əsasən "qələm-kağız üsulu" ilə işləyən folklorçunun aşıq təhkiyyəsinə məxsus dinamik canlılığı və etnoqrafik koloriti bu şəkildə qoruyaraq mətni demək olar ki, orijinaldakı şəkildə qeydə alması ondan xüsusi həssaslıq və səriştə tələb edirdi. Hümmət Əlizadə şifahi epik ənənə məhsulu olan "Koroğlu" dastanını "folklor kitabı"na çevirərkən bu çətinliyin öhdəsindən ləyaqətlə gəlməyi bacarmışdır. Məhz bu keyfiyyətinə görə Hümmət Əlizadənin "Koroğlu" nəşri sonralar "Azərbaycan ədəbiyyatı inciləri" çoxcildli seriyası içərisində yenidən kütləvi tirajla geniş oxucu auditoriyasına və elmi ictimaiyyətə çatdırılmışdır. (15)