cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xubilay xan
Yuan sülaləsinin imperatoru
Xubilay Sakya məktəbindən Droqn Çöqyl Faqpanı öz dövlət müəllimi elan etdi və ona imperiyanın bütün buddist keşişləri üzərində hakimiyyət verdi. Faqpa kvadrat yazını tapdıqdan sonra 1270-ci ildə o, imperiya müəllimliyinə gətirildi. Xubilay Faqpanın idarəçiliyi altında tibetli və çinli keşişlərin məsələlərini idarə etmək üçün Ali Nəzarət Komissiyasını qurdu. Faqpa Tibetdə olmayanda Tibet keşişi Sanqa vəzifəyə gəldi və idarənin adı Buddist və Tibet məsələləri üçün Komissiya olaraq dəyişdirildi. 1286-cı ildə Sanqa baş maliyyə zabiti vəzifəsini tutdu. 1265-ci ildən Cəlayirlərdən olan Antonq və Baarin tayfasından olan Bayan baş məclis üzvləri olaraq qulluq elədilər. Boroxulanın varisi Oçiçer keşik və saray təminatı komissiyasına başçılıq etdi.
1271-ci ildə Xubilay Yuan Sülaləsininin rəsmən əsasını qurdu və növbəti il Dadunu (Xanbalıq) paytaxt olaraq elan etdi. Onun yay paytaxtı Şanqdu idi. Çini birləşdirmək üçün 1274-cü ildə Cənubi Sun Sülaləsinin qalıqlarına qarşı böyük hücuma başladı. 1279-cu ildə tamamilə Sun Sülaləsini süquta uğradaraq Çini birləşdirdi.
thumb|left|220px|Yuan sülaləsinin ərazisi, təqribən 1294-cü il
Xubilay Böyük Kanal tikərək, ictimai binaları təmir edərək və böyük yolları genişləndirərək iqtisadi inkişafı dəstəklədi. Ancaq onun daxili siyasəti qədim monqol yaşayış tərzi ənənələrininin bəzi cəhətlərini ehtiva edirdi və onun hakimiyyəti davam etdikcə bu ənənələr ənənəvi Çinin iqtisadi və ictimai mədəniyyəti ilə toqquşurdu. 1263-cü ildə Xubilay hökm verdi ki, monqollarla ortaq tacirlər vergilərə tabe olmalıdırlar və onlara nəzarət etmək üçün 1268-ci ildə Ticarət Vergiləri İdarəsini qurdu. Sun sülaləsinin monqollar tərəfindən işğalından sonra tacirlər öz fəaliyyətlərini Cənubi Çin Dənizinə və Hind Okeanına qədər genişləndirdilər. 1268-ci ildə dəniz ticarəti Ticarət Vergiləri İdarəsinin nəzarətinə verildi. Hökumətin əsas gəlir mənbəyi duz istehsalı üzərində monopoliyası idi.
Monqol idarəçiliyi 1227-ci ildən kağız pul çıxarırdı. 1260-cı ilin avqustunda Xubilay "çao" adlanan ilk vahid kağız pulu yaratdı. Pullar Yuan ərazisində son istifadə tarixi olmadan yayılmağa başladı. Devalvasiyaya qarşı ehtiyat tədbirləri kimi kağız pul gümüş və qızılla dəyişdirilə bilirdi və hökumət kağız valyuta ilə vergi ödənişlərini qəbul edirdi. 1273-cü ildə Xubilay Sun sülaləsinin işğalını maliyyələşdirmək üçün dövlət dəstəkli kağız pulların yeni seriyasını çıxardı. Ancaq maliyyə intizamının çatışmaması və inflyasiya bunu iqtisadi fəlakətə çevirdi. Ancaq kağız pulla ödəmək tələb olunurdu. İstifadəni təmin etmək üçün Xubilayın hökuməti sıravi vətəndaşlardan və xarici tacirlərdən qızıl və gümüşü müsadirə etdi, ancaq alverçilər əvəzində dövlət tərəfindən verilən kağız pulu qəbul etdi. Xubilay hökumətin təyin etdiyi dəyəri alan pul istehsal edən ilk şəxs hesab edilir. Kağız pullar vergiləri yığmağı və imperiyanı idarə etməyi daha asan etdi və sikkələrin nəql edilməsi məsrəfini azaltdı. 1287-ci ildə Xubilayın naziri Sanqa büdcə çatışmazlığı ilə mübarizə aparmaq üçün yeni valyutanı — Ziyuan Çaonu düzəltdi. O, digər ödəmə növləri ilə dəyişdirilə bilmirdi və mis qəpiklərlə qiyməti ifadə edilirdi. Daha sonra Elxanilər dövlətinin hökmdarı Keyxatu xan İranda və Orta Şərqdə kağız pul sistemini həyata keçirməyə çalışdı, ancaq cəhd uğursuz oldu və az sonra o öldürüldü.
Müsəlmanlarla əlaqələr
thumb|Müsəlman mancanağı Fançenq və Şanqzunun divarlarının dağıdılması üçün istifadə edilib. Müsəlman olan otuz yüksək vəzifəli məmur Xubilayın sarayında xidmət edib. Sülalənin on iki inzibati rayonundan səkkizinin Xubilay xan tərəfindən vəzifəyə gətirilmiş müsəlman başçısı var idi. Müsəlman başçılardan biri də Yunnanın idarəçisi olmuş Seyid Əccal Şəmsəddindir. O, konfutsiçiliyi və daoizmi yüksək səviyyədə öyrənmişdi və onun Çində islamı təbliğ etdiyi düşünülürdü. Başqa idarəçilərə Nəsr əl-Din və Mahmud Yalavac daxildir.
Xubilay xan müsəlman alimləri və astronomları Şensidəki rəsədxananın tikilməsinə görə himayə edirdi. Camal al-Din kimi astronomlar Çin təqvimindəki səhvlərin düzəlməsinə kömək edən 7 yeni instrument və anlayış təqdim etmişdilər.
Müsəlman kartoqraflar İpək Yolu boyunca bütün millətlərin düzgün xəritələrini hazırlamışdılar və bu Yuan sülaləsi hökmdarlarını və tacirlərinin biliyində çox böyük təsirə malik olmuşdur.
Müsəlman həkimləri hospitallar təşkil etdilər və onların Pekində və Şanduda öz Tibb institutları var idi. Hui təbabətinin və cərrahiyyəsinin Pekində öyrədildiyi məşhur Quanq Hui Si var idi və İbn Sinanın tədqiqatları da bu vaxt ərzində Çində dərc edilmişdi.
Müsəlman riyaziyyatçılar Çini Evklid həndəsəsi, sferikal triqonometriya və ərəb rəqəmləri ilə tanış etmişdilər.
Xubilay mühasirə mühəndisləri İsmayıl və Ələddini Çinə gətirdi və onlar birlikdə Müsəlman mancanağını kəşf etdilər və Xubilay Şanqzu döyüşündə bunu istifadə etdi.
Müharibələri və xarici əlaqələr
thumb|right|Yuan sülaləsinin dövründə ağızdan dolma top Keşikin vəzifələrini məhdudlaşdırmasına baxmayaraq, Xubilay xan yeni imperiya mühafizə dəstəsi yaratdı. Bu əvvəl tərkibcə tamamilə çinlilərdən ibarət idi, ancaq daha sonra qıqçaq, alan və rus hərbi hissələri ilə gücləndirildi. 1263-cü ildə onun öz keşiki təşkil ediləndə Xubilay əvvəlki keşiklərdən üçünü Çingiz xanın köməkçiləri Boroxula, Borçu və Mukali qoyon Cəlayırın varislərinin əmri altında qoydu. Monqol və çin ölçü vahidləri Çingiz xanın dövründə istifadə edilmiş eyni onluq sistemini istifadə etmək üçün tərtib edildi. Monqollar yeni artilleriyanı və texnologiyaları mənimsəməyə can atırdılar. Xubilay və onun sərkərdələri Cənubi Çində hərbi kampaniyaların diqqətlə hazırlanmış, orta səviyyədə sistemini istifadə edirdilər. Çinin dənizçilik texnikasının effektiv mənimsənməsi Yuan ordusunun Sunu sürətlə işğal etməsinə kömək etdi.
Sələfləri kimi Xubilayın da xarici siyasəti imperialist hesab edilə bilər. O, Koryönü (Koreya) işğal edib və 1260-cı ildə onu xərac verən vassal dövlətə çevirib. 1273-cü ildə edilən başqa bir monqol müdaxiləsindən sonra Koryö Yuanın daha çox hakimiyyəti altına keçib. Köryö monqolların hərbi bazası oldu və burada bir çox bölgə hakimiyyətləri quruldu. Koryö sarayı monqol kampaniyaları üçün qoşun və okeanla gedən hərbi dəniz qüvvələri təmin etdi. Onun konfutsiçilik təlimi almış məsləhətçilərinin əleyhinə olmasına baxmayaraq, Xubilay monqol rəsmilərinin bəzilərinin təkliflərinə uyaraq Yaponiya, Burma, Vyetnam və Yavanı işğal etməyə qərar verdi. O, həmçinin Saxalin adası kimi ətraf əraziləri asılı vəziyyətə salmağa çalışdı. Buradakı yerli insanlar Xubilayın ölümündən sonra, 1308-ci ildə monqollara təslim oldular. Bu bahalı müharibələr və kağız pulun təqdim edilməsi inflyasiyaya səbəb oldu. 1273-cü ildən 1276-cı ilə qədər Sun sülaləsinə və Yaponiyaya qarşı müharibə kağız pulun nəşrini 110 mindən 1420 minə qədər artırdı.
Yaponiyaya yürüşlər
thumb|300px|Samuray Sueneqa monqol bombaları və oxları ilə qarşılaşır, təqribən 1293-cü il
Xubilay xan iki dəfə Yaponiyanı işğal etməyə çalışıb. Ancaq hər iki cəhd havanın pis olmasına və ya gilləri (gəmidə tirlər) olmayan çay qayıqlarına əsaslanan gəmilərin layihələndirilməsindəki səhvə görə uğursuz oldu və onun eskadraları məhv edildi. Birinci cəhd 1274-cü ildə 900 gəmilik eskadra ilə təşkil edildi. Monqolların Yaponiyaya birinci hücumundan sonra Vokou olaraq bilinən yapon dəniz quldurları Koreyaya basqın etdilər, ancaq monqol və koreyalıların qüvvələri onları geri oturtdu və Vokou dəniz quldurları Koryö və Kamakuranın hərbi hazırlığının artmasına görə öz fəaliyyətlərini azaltdılar. 1293-cü ildə Okinavada gizlənən 100 yapon quldur Yuan donanması tərəfindən tutuldu.
İkinci işğal cəhdi 1281-ci ildə baş verdi. Monqollar iki ayrı qüvvəni göndərdilər: 40 min koreyalı, çinli və monqolun olduğu 900 gəmi Masandan göndərildi və Cənubi Çindən 100 min nəfərin olduğu 3500 gəmi hərəkətə keçdi. Onların hər biri 240 fut (73 m) uzunluğunda idi. Eskadra tələsik toplanmışdı və dəniz şərtlərinin öhdəsindən gəlmək üçün kifayət qədər təchiz edilməmişdi. Noyabrda onlar Koreya və Yaponiyanı 110 milə qədər ayıran təhlükəli sulara gəldilər. Monqollar dar boğaz boyunca yarıyolda Şusima adasını və Kyuşuya yaxın İka adasını rahat ələ keçirdilər. 23 iyun 1281-ci ildə Koreya eskadrası Hakata körfəzinə çatdılar və qoşunlarını və heyvanları quruya çıxartdılar, ancaq Çindən olan gəmilər görünmürdü.
thumb|500px|left|1281-ci ildə Yuan gəmilərinə yanaşan [[samuraylar]]
Samuray döyüşçülər öz adət-ənənələrinə tabe olaraq təkbətək döyüş üçün monqol qüvvələrinə qarşı hücum edirdilər, ancaq monqollar öz hərbi düzümlərini saxlayırdılar. Monqollar ayrıca yox, tək qüvvə kimi savaşırdılar. Onlar samurayları partlayıcı mərmilərlə bombalayır və ox yağmuruna tuturdular. Axırda sağ qalan yaponlar sahil zonasından qalaya çəkildilər. Monqol qüvvələri məlumatlarının olmadığı əraziyə qaçan yaponları təqib etmədilər.
Dəniz arxeoloqu Kenzo Hayaşida Takaşimanın qərb sahilindən ikinci işğalın eskadrasının qalıqlarını kəşf edən tədqiqata rəhbərlik etdi. Onun komandasının tapıntıları göstərir ki, Xubilay Yaponiyanı işğal etməyə tələsirdi və öz nəhəng eskadrasını bir ildə qurmuşdu, halbuki bu iş uzağı beş ilə edilməliydi. Bu çinliləri çay qayıqları daxil olmaqla bütün mümkün gəmiləri istifadə etməyə məcbur etdi. Daha vacibi olur ki, çinlilər Xubilayın xanın əmri ilə hər iki işğalda eskadralara kömək etmək üçün çoxlu gəmilər inşa etdilər. Hayaşida fərz edir ki, Xubilay gəminin aşmasını imkan verməyən gillərlə (gəmidə tirlər) standart, yaxşı qurulmuş, okeanda hərəkət edən gəmiləri istifadə edibsə, onun donanması Yaponiyaya gedişdə və gəlişdə sağ qala bilərdi və gözləndiyi kimi buranı işğal etmiş ola bilərdi. 2011-ci ilin oktyabrında bəlkə də Xubilayın işğal gəmisi olan dağılmış gəminin gövdəsi Naqasakinin sahilindən tapıldı. David Nikol Monqol Sərkərdələrində yazır: "Monqolların məğlubedilməz olması barədə əfsanə Şərqi Asiya boyunca darmadağın edilərkən yaralılar və sırf xərclər baxımından böyük itkilər da yaşandı." O həm də yazıb ki, iqtisadiyyata və ilk iki məğlubiyyətin onun və monqolların nüfuzuna baha başa gəlməsinə baxmayaraq Xubilay üçüncü yürüşü etmək istəyirdi və yalnız onun ölümü və onun məsləhətçilərin yekdil işğal etməmək qərarı üçüncü yürüşü əngəllədi.
Vyetnamın işğalı
thumb|300px|left|Süxbatar meydanında Xubilay xanın heykəli [[Ögedey xanın və daha böyük olan Çingiz xanın heykəlləri ilə birlikdə Böyük Monqol imperiyasına həsr edilmiş kompleksi əmələ gətirir.]] Xubilay xan həmçinin Vyetnamı üç dəfə işğal edib. Birinci hücum 1257-ci ildə oldu. Tran sülaləsi işğala qarşı mübarizə apara bildi və axırda Yuan Monqolustanı ilə Vyetnam arasında 1257-ci ilin 12-ci qəməri ayında sülh müqaviləsini bərpa etdi. Xubilay 1260-cı ildə Böyük Xan olanda vyetnamlı Tran sülaləsi hər üç ildən bir xərac göndərdi və baskakı qəbul etdi. Ancaq onların hökmdarları tezliklə rəsmi olaraq şəxsən monqol sarayında iştirak etməkdən imtina etdi. Böyük Xan Yuan ordusunun Tyampa krallığını işğal etmək məqsədilə keçməsi üçün Tran kralına elçi göndərərək ərazisini açmasını əmr etdi, ancaq Vyetnam sarayı imtina etdi. Xubilay xan elçi göndərərək Vyetnamdan tələb etdi ki, Tran kralı torpağını və krallığını təslim etsin. Tran kralı öz vətəndaşlarını yığaraq hamıya Yuana təslim olmaq və ya tab gətirib vətənləri üçün savaşmaq barədə səs vermələrinə icazə verdi. Səsvermə yekdilliklə qəbul etdi ki, tab gətirib işğalçılara qarşı savaşsınlar.
Vyetnamın ikinci dəfə monqollar tərəfindən işğal edilməsi 1284-cü ildə baş verdi. Başında Xubilay xanın oğlu Toqanın durduğu monqol orduları sərhədi keçdi və qələbə ilə nəticələnən Omar döyüşündən sonra sürətlə Tenq Lonqu (indiki Hanoy) 1285-ci ilin yanvarında işğal etdi. Eyni vaxtda Yuan ordusunun ikinci komandanı Soqetu Tyampadan şimala hərəkət etdi və Vyetnamın şimal mərkəzindəki Nqe Ana yürüş etdi. Burada Tran Kienin komandanlığı altındakı Tran sülaləsinin ordusu məğlub edildi və ona təslim oldu. Ancaq Tran kralı və onun baş komandiri Tran Hunq Dao taktikalarını müdafiədən hücuma dəyişdilər və monqollara qarşı mübarizə apardılar. Apreldə general Tran Quanq Xay Çuonq Duonqda Soqetunu məğlub etdi və Tran kralı Soqetunun öldüyü Tay Ket ərazisindəki döyüşdə qalib gəldi. Tezliklə general Tran Nhat Duat Ham Tuda (indiki Xunq Yen) qalib gəldi və Toqan general Tran Xunq Dao tərəfindən məğlub edildi. Beləliklə, Xubilayın Vyetnamın işğalına birinci cəhdi alınmadı. Toqan vyetnamlı oxçular tərəfindən öldürülməmək üçün özünü bürünc çəlləyin içində gizlətdi; bu hərəkət Böyük Monqol imperiyasının və Toqanın özünün hörmətdən düşməsinə səbəb oldu.
İlk uğursuzluğundan sonra Xubilay monqollara qoşulan Nhan Tonqun qardaşı Tran İç Takı Annam kralı etmək istədi, ancaq Yuanın Xunandakı təminat bazasındakı çətinliklər və Kaydunun işğalı Xubilayı planlarından imtina etməyə vadar etdi. 1285-ci ildə Briqunq sektası Tibetdəki Paqspa sektasının monastırlarına hücum edərək üsyan etdi. Cığatay xanı Duva üsyançılara kömək etdi; Kara-koçonu mühasirəyə aldı və Tarim ərazisindəki Xubilayın qarnizonlarını məğlub etdi. Kaydu növbəti il Beşbalıqda ordunu məğlub etdi və şəhəri işğal etdi. Bir çox uyğurlar şərqi Yuandakı təhlükəsiz yerlər üçün Qaşqarı tərk etdi. 1291-ci ildə 10 min tibetlini öldürərək Xubilay xanın nəvəsi Buqa Teymur Briqunq sektasının müqavimətini qırdı, Tibet tamamilə zərərsizləşdirildi.
Üçüncü monqol işğalı 1287-ci ildə baş verdi. Bu əvvəlki cəhddən daha yaxşı təşkil edilmişdi; böyük eskadra və bol qida təchizatı istifadə edilmişdi. Toqanın komandanlığı altında monqollar şimali-qərbdən Van Kiepə hərəkət etdilər və Xubilayın qıpçaq komandiri Ömərin piyada və süvariləri ilə (Qırmızı çay boyunca digər bir yolla gəliblər) görüşdülər. Onlar döyüşdə qalib gəldilər. Dəniz eskadrası Ha Lonq körfəzi yaxınlığındakı Van Donda qalibiyyət əldə etdi. Ancaq vyetnamlı general Tran Xanh Du Toqanın ordusu üçün qida və təchizatla dolu yükdaşıma gəmilərinin qabağını kəsməyi və onları ələ keçirməyi bacardı. Nəticə olaraq Tanq Lonqdakı monqol ordusu qida sıxıntısından əziyyət çəkdi. Təchizat eskadrasından xəbəri olmayan Toqan ordusuna Van Kiepə geri çəkilməyi əmr etdi. Vyetnam ordusu ümumi hücumlarına başladı və monqollar tərəfindən ələ keçirilmiş bir çox ərazini yenidən ələ keçirdi. Vyetnamlı piyadalar qrupuna Van Kiepdəki monqollara hücum etmək tapşırıldı. Toqan 1288-ci ildə ordusunu iki yerə bölməyə və geri çəkilməyə məcbur oldu.
1288-ci ilin aprelinin əvvəllərində Ömər tərəfindən idarə edilən və piyadalar tərəfindən müşayiət edilən dəniz eskadrası Baç Danq çayı boyunca evə gedirdi. Körpülər və yollar dağıdıldığından və Vyetnam qoşunları hücumlara başladığından monqollar Baç Danqa piyadaların müşayiəti olmadan çatdılar. Vyetnamın kiçik flotiliyası döyüşə daxil oldu və özünü geri çəkilirmiş kimi göstərdi. Monqollar Vyetnam qoşunlarını əvvəlcədən hazırlanmış döyüş meydanına düşənə qədər təqib etdilər. Minlərlə kiçik Vyetnam qayığı hər iki sahildən ortaya çıxdı, şiddətli döyüşə girdi və monqolların döyüş quruluşunu pozdu. Belə qəfil və güclü hücumla qarşılaşan monqollar panika ilə dənizə getməyə çalışdılar. Monqolların qayıqları dayandırıldı və çoxu dağıdıldı və batırıldı. Bu zaman bir neçə branderlər sürətlə monqollara tərəf gəldi. Qorxmuş və sahillərə çatmaq üçün suya tullanmış monqollar Tran kralı və Tran Hunq Daonun idarə etdiyi ordunun həmləsinə qarşı mübarizə apardılar.
Monqolların dəniz eskadrası tamamilə dağıdıldı və Ömər əsir düşdü. Eyni vaxtda Vyetnam ordusu Lanq Sondan keçərək geri qayıdan Toqanın ordusuna hücum etdi və onu dağıtdı. Toqan evə qayıtmaq üçün qalın meşə içərisindən keçən qısa yolu seçərək həyatını risk etdi. Vəliəhd şahzadə atası Xubilay tərəfindən ömrü boyu qalması üçün Yanqzouya qovuldu. Yenə də Tran kralı başqa münaqişələrdən qaçmaq üçün Xubilay xanın Böyük Xan kimi üstünlüyünü qəbul etdi. 1292-ci ildə Xubilay xanın varisi Teymur xan bütün həbs edilən elçiləri geri qaytardı və Tran kralı ilə bac verən dövlət kimi əlaqə qurdu və bu Yuan sülaləsinin sonuna qədər davam etdi.
Cənub-şərqi Asiya və Cənub dənizləri
1277-ci ildə, 1283-cü ildə və 1287-ci ildə Myanmaya edilən üç ekspedisiya monqolları İravadi deltasına gətirdi, bundan dərhal sonra onlar Paqan krallığının paytaxtı Baqanı işğal etdilər və burada öz hökumətlərini qurdular. Xubilay formal hakimiyyətin qurulmasına razı idi, ancaq Myanma axırda xərac verən dövlət oldu və 1360-cı illərdə monqollar Çindən qovulana qədər Yuan sarayına vergilər göndərirdi. Kambocanın Xmer krallığı və Malayziya və Cənubi Hindistanın kiçik dövlətləri 1278-ci il və 1294-cü il arasında Xubilayın hakimiyyətinı tabe oldular. Monqolların bu ərazilərə marağı ticarət və xərac ödənilməsi ilə bağlı idi.
Hakimiyyətinin sonuncu illərində Xubilay Yavanın Sinqasari krallığına qarşı 20–30 min nəfərlik hərbi-dəniz cəzalandırıcı ekspedisiyanı başlatdı (1293), ancaq işğalçı monqol qüvvələri 3000-dən çox əsgər itirərək Majapaxit sülaləsi tərəfindən geri çəkilməyə məcbur edildi. Hər halda Xubilayın öldüyü 1294-cü ilə qədər iki Tayland krallığı — Sukotay və Çianqmay Yuan sülaləsinin vassal krallıqları oldu.
Avropa
thumb|300px|Böyük xan Xubilayın və [[Arqun xanın səfiri Rabban Bar Sauma 1287–1288-ci illərdə Avropa hökmdarları ilə görüşmək üçün Dadudan Romaya, Parisə və Bordoya səfər etmişdi.]]
Xubilayın hakimiyyəti altında Şərqi Asiya və Qərb arasında birbaşa əlaqə quruldu. Bu Mərkəzi Asiya ticarət yollarının monqollar tərəfindən idarəsi ilə mümkün oldu və bacarıqlı poçt servisinin olması ilə asanlaşdı. XIII əsrin başlanğıcında avropalılar və mərkəzi asiyalılar — tacirlər, səyyahlar və missionerlər öz yollarını Çinə saldılar. Monqol gücünün mövcudluğu bir çox çinlilərə müharibə və ya ticarət məqsədilə Monqol İmperiyasının başqa hissələrinə — Rusiya, İran və Mesopotomiyaya gedən yollara səyahət etməyə imkan verdi.
İmperatorun paytaxt şəhəri
thumb|200px|left|Xanbalıqda Ağ Stupa Xubilay xan 5 may 1260-cı ildə Xanadudakı iqamətgahında xaqan elan ediləndən sonra ölkəni təşkilatlandırmağa başladı. Mərkəzi hökumətin rəsmisi və Quonun dostu Zanq Venqian 1260-cı ildə Xubilay tərəfindən yerli əhalidə narazılığın qeydə alındığı Daminqə göndərdi. Quo Zanqı bu missiyada müşayiət etdi. Quo mühəndisliklə maraqlanırdı, ekspert astronom və bacarıqlı alət düzəldən idi. O başa düşürdü ki, yaxşı astronomik müşahidə ekspertlərin düzəltdiyi alətlərdən asılıdır. Quo astronomik alətlər düzəltməyə başladı və buna vaxtın düzgün müəyyən edilməsi üçün su saatı və səma qlobusunu təmsil edən sferik üsturlab daxil idi. Türkistan memarı İxtiyar əl-Din Xaqanın şəhərinin və ya Xanbalığın binalarının dizayn etmişdi. Xubilay həmçinin əcnəbi sənətkarları onun yeni paytaxtını tikmələri üçün işlədirdi. Onlardan biri — Araniko adlı nepal rəssam Xanbalıqdakı ən böyük tikililərdən biri olan Ağ Stupanı tikmişdi.
Zanq Xubilaya məsləhət gördü ki, Quo hidravlik mühədislikdə aparıcı ekspertdir. Xubilay suvarma, toxumun daşınması və axının idarə edilməsi üçün suyun idarə edilməsinin vacib olduğunu bilirdi və o, Quodan Dadu və Sarı çay arasındakı əraziyə bu cəhətlərdən nəzər salmasını xahiş etdi. Yeni su mənbəyi taparaq Dadunu təchiz etmək məqsədilə Quo Şen dağında Baifu bulağını aşkar etdi və suyu Daduya hərəkət etdirmək üçün 30 kilometrlik kanal tikildi. O, müxtəlif çay hövzələri arasında su təminatının əlaqələndirilməsini təklif etdi, su səviyyəsinə nəzarət etmək üçün yeni kanallar tikdi və etdiyi təkmilləşdirmələrlə böyük uğura nail oldu. Bu Xubilayı məmnun etdi və Quodan ölkənin başqa hissələrindəki oxşar proyektləri də öz üzərinə götürməsi istəndi. 1264-cü ildə ondan Qansu əyalətinə gedərək monqolların regiona irəliləməsi zamanı müharibə illərinin suvarma sistemlərində yaratdığı zərəri təmir etməsi istəndi. Quo dostu Zanqla birlikdə sistemin dağılmış hissələrinin bərpa edilməsi və onun səmərəliliyinin artırılması üçün təkmilləşdirmənin edilməsinə lazım olan işləri qeyd götürərək səyahət etdi. O, hesabatını birbaşa Xubilaya göndərirdi.
Nayanın üsyanı
thumb|500px|right|Xubilayın dörd fili Çzinin işğalı zamanı Çingiz xanın gənc qardaşları Mancuriyada böyük miraslar əldə etmişdilər. Onların xələfləri 1260-cı ildə Xubilayın tacqoymasını dəstəklədilər, ancaq gənc nəsil daha çox azadlıq arzusunda idi. Xubilay Ögedey xanın monqol zadəganlarının miras ərazilərində keşikçiləri və Böyük Xanın xüsusi rəsmilərini təyin etməsi barədə qanunlarını həyata keçirdi, ancaq başqa bütün miras haqlarına ehtiram göstərdi. Xubilayın oğlu Manqqala 1272-ci ildə Sian və Şansi üzərində birbaşa nəzarət qurdu. 1274-cü ildə Xubilay Lian Xixianı Mancuriyadakı monqol miraslarının sahiblərinin güclərini sui-istifadə etməsini araşdırması üçün vəzifəyə təyin etdi. Lia-tunq adlandırılan region 1284-cü ildə monqol zadəganlarının buradakı muxtariyyətinin bitirilməsi ilə xaqanın hakimiyyətinə verildi.
Xubilayın bürokratçılığının inkişaf etməsi ilə Çingiz xanın qardaşı Belguteyin 4-cü nəslindən olan Nayan (Çingiz xanın qardaşı Temugenin xələfi Nayanla qarşıdırılmamalıdır) 1287-ci ildə qiyam etdi. Nayan Xubilayın Mərkəzi Asiyadakı rəqibi Kaydunun qüvvələri ilə birləşməyə çalışdı. Mancuriyanın aclıqdan əziyyət çəkən yerli çzurçzenləri və ağ tatarları Nayanı dəstəklədilər. Əslində Çingiz xanın qardaşı Haçiunun xələfi Hadan və Çingiz xanın qardaşı Hasarın nəvəsi Şixturun bütün qardaş xətləri Nayanın üsyanına qoşuldu. Çingiz xanın qardaşı Xulqenin nəvəsi Ebugen və Güyük xanın gənc qardaşı Xudenin ailəsi bu qiyama orduları ilə kömək etdi.
Üsyan tez aşkara çıxarılmasına və rəhbərliyin cəsarətsizliyinə görə zəiflədi. Xubilay Bayanı Qaraqorumu işğal edərək Nayan və Kaydunun birləşməsinin qarşısını alması üçün göndərdi və bu vaxt özü də Mancuriyadakı üsyançıların üzərinə gedən başqa bir orduya rəhbərlik etdi. Xubilayın sərkərdəsi Oz Temürün qüvvələri 14 iyunda Nayanın 60 minlik təcrübəsiz ordusuna hücum etdi. Bu zaman çinli və alan bələdçilər Li Tinqin rəhbərliyi altında Xubilayı qoruyurdu. Koryö hökmdarı Çunqnyeolun ordusu döyüşdə Xubilaya yardım edirdi. Çətin döyüşdən sonra Nayanın əsgərləri geri çəkildi və Li Tinq bombardmana başladı və o gecə Nayanın düşərgəsinə hücum etdi. Xubilayın əsgərləri Nayanı təqib etdi və o yaxalandı və şahzadələrin öldürülməsinin ənənəvi yolu — keçə xalça altında boğularaq qanı axmadan edam edildi. Bu zaman üsyançı şahzadə Şihtur Çinin Liaoninq bölgəsini işğal etdi, ancaq bir ayın içində məğlub edildi. Kaydu döyüşməmək üçün qərbə geri çəkildi. Ancaq daha sonra Kaydu Xanqayda böyük Yuan ordusunu məğlub etdi və 1289-cu ildə Qaraqorumu işğal etdi. Xubilay böyük bir ordu səfərbər etməzdən əvvəl Kaydu uzağa qaçdı.
Nayanın tərəfdarlarının genişmiqyaslı, ancaq dağınıq üsyanları 1289-cu ilə qədər davam etdi; onlar amansızlıqla yatırıldı. Üsyançı şahzadələrin əsgərləri onlardan alındı və imperial ailə içində yenidən bölüşdürüldü. Xubilay Monqolustan və Mancuriyada üsyançılar tərəfindən vəzifəyə gətirilmiş baskakları sərt çəkildə cəzalandırdı. Bu üsyan Xubilayın 4 dekabr 1287-ci ildə Liaoyanq Departamenti Katibliyinin yaradılmasını təsdiqləməsinə səbəb oldu.
Sonuncu illəri
thumb|300px|right|[[İslamı qəbul etmiş Elxanilər dövlətinin hökmdarı Qazan xan Xubilay xanı öz hökmdarı kimi tanıdı.]]
Xubilay xan İx Xoriqə olan iddiasını tyəmin etmək üçün 1291-ci ildə nəvəsi Qammalanı Burxan Xalduna göndərdi. İx Xoriq Çingiz xanın basdırıldığı və Xubilayın nəsli tərəfindən qorunan müqəddəs bir yer idi. Bayan Qaraqorumu idarə edirdi və 1293-cü ildə ətraf ərazilərdə idarəçiliyi təzədən qururdu. Beləliklə, Xubilayın rəqibi Kaydu növbəti üç il heç bir irimiqyaslı hərbi əməliyyata cəhd göstərmədi. 1293-cü ildən Xubilayın ordusu Mərkəzi Sibir Yaylasından Kaydunun güclərini təmizlədi.
1281-ci ildə Xubilayın arvadı Çabi öləndən sonra Xubilay məsləhətçiləri ilə birbaşa əlaqə qurmaqdan əl çəkməyə başladı və tapşırıqlarını başqa bir kraliçası Nambuy ilə verdi. Xubilayın yalnız iki qızı adları ilə bilinir; onun başqa qızları da ola bilər. Babasının vaxtından fərqli olaraq Xubilayın arvadları və qızları demək olar ki, görünməz idilər. Bunun səbəbi Çin sarayının əxlaq qaydalarının qadını aşağı statusa endirməsi ola bilərdi.
Xubilayın varisi olaraq seçdiyi ilk şəxs Çingim idi. O, Mərkəzi İdarəetmə Departamentinin başçısı oldu və konfutsiçiliyə uyğun olaraq dövləti idarə etdi. Nomuxan Qızıl Orda əsirliyindən qayıtdıqdan sonra Çingimin varis olması ilə bağlı incikliyini bildirdi, ancaq şimala qovuldu. 1285-ci ildə Xubilayın Çingimin xeyrinə taxtdan imtina etməsi təklif edildi, bu təklif Xubilayı əsasbləşdirdi və o, Çingizmi görməkdən imtina etdi. Çingim bir az sonra — 1286-cı ildə — atasının ölümündən 8 il əvvəl vəfat etdi. Xubilay bundan peşman oldu və arvadı Bairama (Kokecin) yaxın olaraq qaldı.
Xubilay xan ən çox sevdiyi arvadı Çabi və varisi Çinqimin ölümlərindən sonra ruh düşkünlüyü yaşadı. Vyetnama və Yaponiyaya edilən yürüşlərin uğursuzluğu da ona təsir etdi. Xubilay rahatlıq üçün yemək və içkiyə sığındı və qut xəstəliyi və diabetdən əziyyət çəkdi. İmperator həddindən artıq alkoqol və onun qut xəstəliyinə səbəb ola biləcək ənənəvi ətlə zəngin monqol içkisi istifadə etməyə başladı. Xubilay ailəsini itirdiyinə, sağlamlığının zəifləməsinə və yaşının irəliləməsinə görə depressiyaya düşdü. Xubilay koreyalı şamanlardan vyetnamlı həkimlərə qədər mümkün hər tibbi müalicədən və vasitə və dərmanlardan istifadə etdi, ancaq heç nə alınmadı. 1293-cü ilin sonlarında imperator ənənəvi Yeni il şənliklərində iştirak etməkdən imtina etdi. Ölümündən əvvəl Xubilay vəliəhd şahzadə möhrünü Çingimin oğlu Temürə verdi. Temür Monqol imperiyasının növbəti xanı və Yuan sülaləsinin ikinci hökmdarı oldu. Xubilayın son günlərini rahat keçirməsi üçün saray adamları köhnə dost kimi ondan 30 yaş balaca olan Bayanı seçdi. Xubilay müntəzəm olaraq zəiflədi və 18 fevral 1294-cü ildə 78 yaşında vəfat etdi. İki gün sonra yas karvanı onu Monqolustanda xanların dəfn yerinə apardı.
Şeriyyəti
Xubilayın əsərlərinin bir çoxu günümüzə qədər gəlib çıxmasa da onun Çin şeiriyyətindən başı çıxırdı. Bir dəfə yazda Xubilayın qərbi Dadudakı İxeyuan yay sarayında yeləşən buddist məbədinə ibadət etmək üçün getdiyi deyilir. Geri qayıdanda o, Uzunömürlülük təpəsinə çıxıb və burda o, ilhamla şeir yazıb.
Ailəsi
thumb|right|Xubilayın xatunu və [[Monqol İmperiyasının kraliçası Çabi]]
Xubilay ilk əvvəl Tequlunla evlənib, ancaq Tequlun çox tez ölüb. Sonra o, Çabi xatunla evlənib. 1281-ci ildə onun ölümündən sonra Xubilay böyük ehtimalla Çabinin arzusu ilə Çabinin qohumu Nambuy ilə evlənib.
Övladları: Başqa oğul və qızları da olub.
Mirası
Xubilayın 1260-cı ildə hakimiyyətə gəlməsi Monqol İmperiyasının yeni istiqamətə doğru getməsinə səbəb oldu. Monqolların parçalanmasına səbəb olan mübahisəli qurultayından başqa onun monqol hakimiyyətinin Çinlə simbiotik əlaqəsini rəsmiləşdirmək cəhdi beynəlxalq marağa səbəb oldu. Xubilay və onun varislərinin işğalları birləşmiş hərbi cəhətdən güclü Çin yaratmaq cəhdi idi. Monqollar tərəfindən Tibetin, Sintszyanın və Monqolustanın müasir Pekindəki paytaxtdan idarə edilməsi Tzin sülaləsinin Daxili Asiya İmperiyasının erkən bir nümunəsi idi.
Bakı bağları (film, 2005-2007)
Bakı bağları sənədli serialı rejissor Maarif Məhərrəmbəyli tərəfindən 2005-2007-ci illərdə çəkilmişdir. Lider Televiziyasında istehsal edilmişdir. Bakı bağlarından bəhs edən filmlər silsiləsində Bakıətrafı və Abşeron kəndlərindən, onların adət-ənənələrindən, burada yetişdirilən şəfalı meyvə və tərəvəzlərdən, həmçinin qədim abidələrindən söhbət açılır.
Məzmun
Bakı bağlarından bəhs edən filmlər silsiləsində Bakıətrafı və Abşeron kəndlərindən, onların adət-ənənələrindən, burada yetişdirilən şəfalı meyvə və tərəvəzlərdən, həmçinin qədim abidələrindən söhbət açılır.
Seriyalar
Bakı bağları. Bilgəh (2007) Bakı bağları. Buzovna (2007) — 3 noyabr, 2007, Lider televiziyası Bakı bağları. Fatmayı — Goradil (2005) Bakı bağları. Hövsan (2007) — 26 avqust 2007, Lider televiziyası Bakı bağları. Kürdəxanı (2007) Bakı bağları. Qala — Xaşaxuna — Qala (2007) — 22 sentyabr 2007, Lider televiziyası Bakı bağları. Maştağa (2007) — 10 noyabr, 2007, Lider Televiziyası Bakı Bağları. Mərdəkan (2007) — 24 Noyabr, 2007, Lider Televiziyası Bakı bağları. Nardaran (2007) — 1 dekabr, 2007, Lider Televiziyası Bakı bağları. Novxanı (2006) Bakı bağları. Pirşağı (2007) Bakı bağları. Saray (2007) — 20 oktyabr 2007, Lider Televiziyası Bakı bağları. Şağan (2007) Bakı bağları. Şüvəlan (2007) Bakı bağları. Türkan (2007) — 30 sentyabr 2007, Lider Televiziyası Bakı Bağları. Zirə (2007) — 17 noyabr 2007, Lider Televiziyası
Film üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Kəmalə Baxşəliqızı Rejissor: Maarif Məhərrəmbəyli Operator: Sahib Səfərov, Sərvər Rəşidoğlu, Zaur Seyidov
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 2005-ci ilin Azərbaycan filmləri 2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Təbii zonalar
thumb|right|400px|
Təbii zonalıq — coğrafi enliklər üzrə istilik və rütubətin nisbətinin dəyişməsindən asılı olaraq,ekvatordan qütblərə tərəf təbii komplekslərin tədricən dəyişməsi qanunauyğunluluğudur.
Təbii zona- hər hansı ərazi üçün səciyyəvi olan və təbii komponentlərin eynilik təşkil etdiyi təbii komplekslərdir.
Rütubətli ekvatorial meşələr zonası
Ekvator boyu rütubətli həmişəyaşıl Rütubətli ekvatorial meşələr zonası yerləşir. Bu zonada orta illik və orta aylıq temperatur 24–26°-dir. Sutqalıq temperatur tərəddüdü temperaturun illik tərəddüdündən artıqdır.Orta illik yağıntılar 1500–2000 mm,bəzi yerlərdə isə 4000–5000 mm-ə çatır. Yağıntılar il ərzində bərabər paylanır. Lakin günəşin ildə iki dəfə ekvator zonası üzərində zenitdə olduğu vaxt (yaz və payız gecə-gündüz bərabərliyi dövrü) daha çox yağış düşür.Ekvator meşələri zonasında nəmlənmə (nəmlənmə əmsalı 1,5–2 ilə 3–4 arası dəyişir)ifrat dərəcədədir. Bu zonanın bitki örtüyü olduqca zəngin(4 mindən artıq ağac növü var), torpaq örtüyü isə kasıbdır. Flora və faunası olduqca zıngindir. Burada hələ də kəşf olunmayan canlılar var. Buna görə də bu meşələri dünyanın ləl-cəvahiratı adlandırırlar.
Dəyişkən rütubətli meşələr (o cümlədən musson)
Dəyişkən rütubətli meşələr və ya digər adı ilə subekvatorial meşələr zonası ekvatorial meşələr zonasını şimaldan və cənubdan əhatə edir.Onların əsas fərqi subekvatorial meşələrdə 2 aya qədər davam edən yağıntısız dövr olmasıdır. meşələr zonasında qısamüddətli quraqlığın səbəbi, bu zonannın müvafiq yarımkürələrinin qışda quru passat küləklərinin təsiri altında qalmasıdır. Meşələr,ağacların növ zənginliyinə və qısa quraq dövrünü çıxmaqla,havanın nəmlənmə dərəcəsinə görə ekvatorial meşələrdən o qədər də fərqlənmir. Dəyişkən rütubətli meşələr Afrika və Cənubi Amerikanın mərkəzi zonasında, ekvatorial meşələrin ətrafında yayılmışdır. Bundan başqa cənub şərqi Asiyada Musson meşələri də mövcuddur. Bu meşələrd ə oxşar xüsusiyyətlərinə görə dəyişkən rütubətli meşələrə aiddir.
Savannalar zonası
Savanna zonası subekvatorial meşələr zonasını şimaldan və cənubdan əhatə edir. Cənubi Asiyada rütubətli ekvatorial və subekvatorial meşələr zonasından şimalda rütubətli tropik meşələri ilə savanna zonaları öz düzülüşü qaydasına tamamilə dəyişir. Bu iki təbii zona bir-birini enlik istiqamətində yox, uzunluq istiqamətində(qərbdən şərqə)əvəz edirlər.Həm də əvəzetmə bir neçə dəfə təkrarlanır.Bunun əsas səbəbi ərazinin oroqrafik quruluşu ilə əlaqədar olaraq,müxtəlif nəmlənmə şəraitinin təkraralanmasıdır.Savanna zonası tropik seyrək meşələr,çöl və kolluqlardan ibarət üç əsas yarımzonaya ayrılır.
Bu yarımzonaların ayrılması,ekvatorial zonadan uzaqlaşdıqca yağıntıların miqdarının azalması və yağıntısız ayların sayının(quraq dövrün)artması ilə əlaqədardır.Savannalar zonasında ən soyuq ayın orta temperaturu 20–24° arasında,ən isti ayın ki,isə 26–30° arasındadır.Savannalar zonasında yağıntıların illik miqdarı coğrafi enlik artdıqca 1000 mm-dən 200 mm-ə qədər azalır.Bu istiqamətdə buxarlanma qabiliyyəti artır.Savanna zonasının torpaqları qəhvəyi və açıq qəhvəyi torpaqlardır.Savannanın göstərilən yarımzonaların enlik istiqamətdə düzülməsi Afrikada Qvineya-Sudan fizki-coğrafi ölkəsində daha aydın müşahidə olunur.Savanna landşaftının ən əlamətdar cəhətlərindən biri,burada heyvanlar aləminin çox zəngin və məhsuldar olmasıdır (fil, kərgədan, begemot, zürafə, camış, antilop, zebr, şir, pələng, kaftar, bir çox quş növləri və s.).
Səhra və yarımsəhralar zonası
thumb|193x193px|Səhra Tropik qurşaqda ən geniş yer tutan landşaft zonasıdır. Tropik səhralar,iqliminin həddən artıq quru olması ilə seçilir. Soyuq ayda orta temperaturu 15–20°-yə,ən isti ayda 30–35°-yə çatır. Mütləq maksimum temperatur bəzi səhralarda 50°-dən yuxarı olur. Bu səhralarda illik yağıntının miqdarı mümkün buxarlanma kəmiyyətinin 10/1 ilə 1/200 arasında dəyişir. İllik yağıntılar az olmaqla hər il müntəzəm düşmür. Çox yerdə 5–10 ildə cəmi bir-iki dəfə düşən leysan yağışlar zamanı səhrada dəhşətli daşqın əmələ gəlir. Tropik səhralarda bitki aləmi növcə çox kasıbdır(Böyük Səhrada cəmi 500 növ məlumdur), torpaq əmələgəlmə prosesi zəif inkişaf etmişdir. Səhranın çox hissəsi daşlı, gilli səhralar və şoranlıqlardır. Tropik səhralar zonası yalnız Afrika materikinin şimal hissəsində-okeandan okeana qədər enlik istiqamətdə uzanır. Ərəbistan və İran yaylasının cənub kənarı, Tar səhrası Böyük Səhranın şərq davamını təşkil edir. Tar səhrasından şərqdə bu z ona tropik savannalar və rütubətli meşələrlə əvəz olunur.Tropik səhrəlar Cənubi Afrika, Cənub və Şimali Amerika materiklərinin qərbinə-okean sahilinə sıxışdırıldığından enlik zonası əmələ gətirmir. Avstraliyada tropik səhralar Hind okeanı sahilindən şərqdə dağətəyi savannalara qədər uzanır və materikin yarıya qədərini əhatə edir. thumb|181x181px|Codyarpaqlı meşə
Codyarpaqlı, həmişəyaşıl meşə və kolluqlar(Aralıq dənizi tipli)
Bu təbii zona ən az yayılmış təbii kompleksdir. Aralıq dənizi sahilləri üçün səciyyəvidir. Digər materiklərdə də bir qədər ərazi tutur. Bitki aləmi əsasən codyarpaqlı ağaclar(limon, zeytun ağacları) və kolluqlar (ayıdöşəyi) təşkil edir. Faunası o qədər də zəngin deyil. Qəhvəyi torpaqlar formalaşıb.
Enliyarpaqlı meşələr
thumb|174x174px|Enliyarpaqlı meşələr payızda Əsasən Şimali Amerika və Avrasiyada geniş yayılmışdır. Mülayim enliklərdə yerləşir. Buna görə də fəsildəyişkənliyi səbəbindən həmişəyaşıl deyillər. Ağaclar payızda saralır və yarpaqlarını tökür. Enliyarpaqlı meşələr geniş floraya malikdir. Lakin burada elə də çox heyvan yaşamır. Buraların sakinləri əsasən gəmiricilər (dovşan,dələ,burunduq), bəzi cütdırnaqlılar və yırtıcılardır.
Mülayim qurşaqlar
Mülayim qurşaqda çox geniş materikdaxili bölgələrin kontinental iqlimi şəraitində quraq vilayətlərə xas olan landşaft tipləri və tayqa geniş yer tutur.Bu qurşağın Şərqi Avropa,Mərkəzi Asiya,nəhayət Sibir regionu üçün tipik enlik landşaft zonaları aşağıdakılardan ibarətdir:səhra (Xəzər sahillərindən Xuanxe çayının orta axınana qədər);yarımsəhra,quruçöl,çöl (Rumuniyada Valaxiya ovalığından Çində Lyoss yaylasına və Sunqari çöllərinə qədər),meşə-çöl və seyrək arid meşələr (Karpat dağları ətəklərindən Yenisey çayına qədər), enliyarpaqlı meşələr (yalnız Ural dağlarından qərbə Qərbi Avropaya tərəf genişlənən ensiz bir zolaq şəklində,şərqdə isə Mancuriya-Koreya ərazilərində),qarışıq meşələr (Baltik dənizinin cənub-şərq sahillərindən Yeniseyə qədər,şərqdə isə Amur çayı boyu və Primoryerdə çox ensiz zolaq şəklində) şərqdə Sakit okean sahillərinə qədər uzanan tayqa zonası,subarktika qurşağının meşə-tundra və tundra zonaları,nəhayət Arktikanın buz səhraları zonası.Şimali Amerika materikində də qarışıq meşələrin ensiz zonasından şimalda okeandan okeana qədər geniş tayqa zonası,ondan şimalda isə meşə-tundra,tundra,arktik səhraları zonaları yerləşir.Coğrafi enlik qanunauyğunluğunun ayrı-ayrı yerlərdə pozulması əsasən iqlimin xüsusiyyətləri və relyef mürəkkəbliyi ilə əlaqədardır.Avrasiyada Atlantik okeanı sahillərindən şərqə getdikcə iqlimin kontinentallıq dərəcəsi artır,qış ayları daha sərt keçir.Buna görə Atlantik və Sakit okean bölgələrinin mülayim və rütubətli iqlimi üçün səciyyəvi olan bir sıra landşaft zonaları materikin daha quraq və olduqca sərt iqlimi ilə fərqlənən daxili hissələrində inkişaf edə bilmir.Sadalanan landşaft zonalarının hər biri özünəməxsus iqlim xüsusiyyətləri,torpaq-bitki örtüyü,heyvanlar aləmi ilə başqalarından fərqlənir.
Boris Listenqarten
Listenqarten Boris Moyiseyeviç  — geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor
Həyatı
Listenqarten Boris Moyiseyeviç Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Mühəndis-geoloq ixtisası üzrə AzSİ-nu bitirdikdən sonra onun həyat yolu "Leninneft" tresti ilə bağlı olmuşdu və burada o geoloq, geoloji dəstənin rəhbəri işləmişdir. Listenqarten B.M. "Azneftgeofizika" trestinin geoloji xidmətinə rəhbərlik edib, sonra isə "Leninneft" trestinin baş geoloqu təyin edilmişdi. 1963-cü ildə "Neft-mədən geologiyasında radioaktiv üsullar" mövzusunda namizədlik, 1966-cı ildə isə "İstismarın gec mərhələsində olan neft və qaz yataqlarının işlənilməsinin geoloji əsasları" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. 1964-1982-ci illərdə Listenqarten B.M. Azərbaycan DNQYPİ-nun neft, qaz və qaz-kondensat yataqlarının geoloji tədqiqatları laboratoriyasına rəhbərlik edib.
Elmi fəaliyyəti
Listenqarten B.M. neft-qaz geologiyası sahəsində tanınmış alimdir. Onun tədqiqatları və əldə etdiyi nəticələr "Makarov b.", "Bulla-dəniz", "Palçıq-Pilpiləsi" və s. neft və qaz-kondensat yataqlarının karbohidrogen ehtiyatlarının hesablanması, işlənilməsinin layihə edilməsi və təhlili üçün əsas olub.
Elmi tədqiqatların sahəsi: radioaktiv üsulların neft-mədən geologiyasına tətbiqi; mədən geofizikası.
Listenqarten B.M. onlarla elmi məqalənin və bir sıra monoqrafiyaların müəllifidir.
Nasir Purpirar
1940-cı ildə Tehranda anadan olub. Onun yazıları, İran tarixi, Ərəblərin İrana hücumundan öncə və sonra, Şahnamə və Firdosi, Sədi, klassik tarix araşdərmacıların əksinə, üstə deyilən tarixi mövzuları yalan və yapma bilir və bu barədə yeni baxış ortaya qoyur.
Həyatı
Purpirarın ali təhsilatına görə bilgi yoxdu. O İranın İSNA reportyoruna deyir: ((mən savadsızam və nəqədərdə savadsızlığım çoxsa, o qədər, mənim dediklərimə cavab verməyə qadir olmayan İran klasik tarixçilərinin savadsızlığına səbəb olur.)) Purpirar, peşəkarlığını bir mətbəədə başladı. Kiyanvərin dediyinə görə o İran Tudə Partiyası üzvüydü.
Əsərləri
Purpirar tədqiqat əsasında 33 cild kitab yazıb. İranın Mədəniyyət  Nazirliyi (Fərhəng və İrşadi İslami) bu kitabların bir çoxunun çapına icazə verməyib və müəllif tədqiqatlarının bir hissəsini digər ölkələrdə nəşr etdirib. Onun kitabları İranda özünün və şərik olduğu 3 nəşriyyat tərəfindən çap edilib.
Əsərlərindən bəzisi bunlardır:
Baxışı
Purpirar iranın bu günkü tarixini inkar edərkən yeni iddialar tərh edir ki hələ onların isbatlanmasına dayanaqcıl istinadlar verilməyib. O zərdüşt kətibəsini sasani kətibələrinin saxtalaşdırılması iddiasını irəli surub.
Eniqma maşını
thumb|200px|Eniqma maşınının loqosu
thumb|200px|Səkkiz rotorlu bir Eniqma maşını
thumb|Hərbi Eniqma maşını, 1930-cu illərdən sonrakı dövr ərzində və müharibə zamanı istifadə olunmuş "Enigma 1" modeli; [[İtaliyada Leonardo da Vinçi adına Elm və Texnologiya Muzeyində nümayiş etdirilir]]
Eniqma maşınları — kommersiya, diplomatik və hərbi rabitəni qorumaq üçün XX əsrin əvvəllərindən ortalarına qədər istifadə olunmuş və inkişaf etdirilmiş elektromexaniki rotor şifrələyici maşınlar seriyası. Eniqma birinci dünya müharibəsinin sonunda Alman mühəndisi tərəfindən kəşf edilib. İlk yaradılmış modellər 1920-ci illərin əvvəllərindən kommersiya baxımından istifadə olunurdu. Bu maşın ikinci dünya müharibəsindən əvvəl və müharibə zamanı bir çox ölkələrin xüsusilə də Faşist Almaniyasının hərbi və dövlət xidmətləri tərəfindən istifadə olunmağa başlayıb. Bir neçə müxtəlif Eniqma modelləri istehsal olunub, ancaq Alman hərbi modelləri daha çox tanınırdı. Lakin, Yaponiya və İtaliya modelləri də istifadə olunmuşdur.
1939-cu ilin 26-27 iyulunda Varşavada Polyaklar özlərinin Eniqma-kodsındırma texnikası və avadanlıqları, o cümlədən, kriptolocik bomba, Zıqalskiy vərəqləri ilə Fransa və Britaniya hərbi kəşfiyyat nümayəndələrinin qarşısında təşəbbüslə çıxış ediblər. Bu nümayiş sonralar Britaniyanın bu işi davam etdirməsi üçün əsas bazis rolunu oynayıb. Müharibə zamanı Britaniyalı kriptoqrafiyaçılar Eniqmada şifrələnən məlumatın geniş bir sinfinin şifrini açıb. Britaniya tətəfindən Ultra şərti adı altında bu mənbədən alınan kəşfiyyat məlumatları müttəfiqlərin hərbi əməliyyatlarına böyük kömək edib.
Bununla belə, təcrübə göstərirdi ki, Eniqmada bəzi kriptoqrafik çatışmazlıqlar mövcuddur. Bu Alman prosedur nöqsanları, operatorların səhvləri, şifrləmə prosedurlarında sistemli şəkildə dəyişikliklərin tətbiq olunmaması ilə bağlı idi. Müharibə zamanı qurğunun və əsas siyahıların müttəfiqlər tərəfindən ələ keçirilməsi kriptoqrafların bu şifrələri sındırması sahəsinə də öz təsiri göstərdi. Bütün bunlar müttəfiq ölkələrdən olan kriptoqrafların uğur qazanmasına və hadisələrin gedişinin müttəfiqlərin xeyrinə dəyişməsinə imkan yaratdı.
Digər Eniqma maşınları
Müharibə sırasında və sonrasında istifadə edilmiş olan digər Eniqma maşınları.
Albalan
Albalan — Azərbaycan Respublikasının Cəlilabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Etimologiyası
Toponimin tərkibindəki albalı ağac adı, «an» isə «məkan», «yer» mənasındadır.
Toponimikası
Cəlilabad r-nunun Xəlilli i.ə.v.-də kənd. Burovar silsiləsinin ətəyindədir. Oykonim al (burada "qırmızı") və balan (türk dillərində "başınağacı") sözlərindən düzəlib, "qırmızı başınağacı" deməkdir. 1917-ci ildə bu oykonim Alıbağan şəklində qeydə alınmışdır. Bu məqamda həmin oykonim Alı (antr.) və bağan/bakan (türk dillərində "asılı", "aid"; "məxsus"; "tabeliyində olan") sözlərindən düzəlib, "Alı (və ya Əli) adlı şəxsə məxsus kənd" deməkdir. Toponimi "Alının bələni (aşırımı)", "boz aşırım" kimi yozanlar da var.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 593 nəfər əhali yaşayır.
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.
Toni Brubeyker
Toni Brubeyker - ABŞ aktyorudur.
Nepalın dövlət quruluşu
Nepalın dövlət quruluşu — 2007-cı ildə qəbul edilmiş müvəqqəti (keçid) Konstitusiyasına əsasən hüquqi-siyasi, inzibati, iqtisadi və ictimai münasibətlər sisitemi.
Dövlət quruluşu
Nepal parlament formasında idarəetmə üsuluna malik federativ respublikadır (28 may 2008-ci il tarixinə qədər ölkədə konstitusiyalı monarxiya quruluşu mövcud olmuşdur). Milli bayram günü olan respublika günü (2008) 28 may tarixində qeyd olunur. 14 yanvar 2007-ci ildə Nepalın müvəqqəti (keçid) Konstitusiyası qəbul edilmişdir.
İnzibati ərazi bölgüsü
Nepal 5 region üzrə (Şərqi region, Mərkəzi region, Qərbi region, Mərkəzi Qərb və Uzaq Qərb regionları) qruplaşmış 14 zonaya (Baqmati, Bxeri, Kosi, Lumbini, Maxakali, Meçi, Saqarmatxa, Rapti, Setxi, Dxaulaqiri, Canakpur, Qandaki, Narayani və Karnali ançollarına) və 75 rayona (pançayat) bölünür. thumbnail|Nepalın inzibati ərazi bölgüsü
Dövlət başçısı
Prezident Parlament tərəfindən siyasi konsensus əsasında Yeni Konstitusiyanın qəbul olunacağı müddətədək seçilir.
Milli birliyin rəmzi və ərazi bütövlüyünün təminatçısı olan dövlət başçısının əsas vəzifəsi ölkə Konstitusiyasını qorumaq və ona dəstək olmaqdır.
Mövcud Konstitusiyaya əsasən, vitse-prezident siyasi fəaliyyəti dövründə, ölkənin idarə edilməsində dövlət başçısına köməklik göstərir, zərurət yarandıqda onu bu postda əvəz edir.
Qanunverici hakimiyyət
Nepal Federativ Respublikasının ali qanunverici orqanı 4 il müddətinə fəaliyyət göstərən bir palatadan – 240 üzvü ümumi və bərabər seçki əsasında gizli səsvermə yolu birmandatlı dairələrdən, 335 üzvü proporsional nümayəndəlik sistemi əsasında partiya siyahıları üzrə seçilən, digər 26 mandat isə təyin edilən deputatlar üçün nəzərdə tutulan 601 yerlik Müəssislər Məclisindən (Parlament) ibarətdir.
Yaşı 25-ə çatmış və Nepal Cinayət Kodeksinin mənəvi əxlaqsızlıq maddəsi ilə məhkum edilməmiş istənilən ölkə vətəndaşı Parlament seçkilərində namizədliyini irəli sürə bilər.
İcraedici hakimiyyət
Siyasi konsensus əsasında fəaliyyət göstərən Nazirlər Şurası və ona rəhbərlik edən Baş nazir ölkədə icra hakimiyyətini həyata keçirir. Baş nazir müvafiq siyasi partiyanın təqdimatı ilə Müəssislər Məclisinin üzvləri arasından hökumət üzvlərini - nazirləri təyin edir.
Öz fəaliyyətlərinə görə Baş nazir və digər nazirlər Müəssislər Məclisinin qarşısında kollektiv məsuliyyət, nazirlər isə Baş nazir və Parlament qarşısında fərdi məsuliyyət daşıyırlar.
Məhkəmə hakimiyyəti
Əsas funksiyaları ilə yanaşı, ölkədə Konstitusiya nəzarəti orqanının səlahiyyətlərini də yerinə yetirən və ən yüksək məhkəmə instansiyası sayılan Ali Məhkəmə, habelə Apelyasiya, rayon və ixtisaslaşmış hərbi məhkəmələr Nepalda məhkəmə hakimiyyətini həyata keçirirlər.
Özünə qaytarmaq (proqram)
Düzəldiləbilən xəta (en.recoverable error)– proqramın özünün uğurla düzəldə bildiyi (məsələn, ədədin yerinə hərf daxil edildikdə) xətadır.
Ədəbiyyat
Kateqoriya:Kompüter
Larri Peyc
Larri Peyc — amerikalı biznesmen, Google-un yaradıcılarından biri.
Həyatı
Larri Peycin yaradıcılarından biri olduğu Google veb axtarış sistemi internet axtarış sistemləri arasında liderliyi ələ alandan sonra "Google Şirkətlər Qrupu"na çevrildi. Larri Peyc hazırda bu şirkətin məhsullar üzrə müdiridir.
O, Forbes jurnalının 2007-ci ildə dərc etdiyi dünyanın ən zəngin şəxsləri reytinqində 16.6 milyard ABŞ dolları ilə 26-cı yerin sahibi idi.
Veysman İnstitutu
Xaim Veysman adına institut (מכון ויצמן למדע) Rexovotda — İsraildə ali təhsil müəssisəsi və çoxprofilli elmi-tədqiqat institutu. Veysman institutunda təbiət elmləri sahəsində (riyaziyyat, fizika, kimya, biologiya, informatika, nevrologiya və beyinin tədqiqi) tədqiqat şöbələri vardır. İnstitutda həmçinin ikinci və üçüncü akademik səviyyəyə daxil olmaq istəyən tələbələr üçün Faynberq adına ali məktəb fəaliyyət göstərir. İnstitut bakalavr səviyyəsində fəaliyyət göstərmir. Tədris ingilis dilində həyata keçirilir.
Tarixi
Ali məktəb Rexovotda 1934-cü ildə Ziv ailəsi tərəfindən vaxtsız vəfat etmiş oğlanları Daniel Zivin xatirəsinə təsis edilib.
Çigillər
Çigillər - orta əsrlərdə mövcud olmuş türk tayfası.
Çigillərin izləri Azərbaycan da Çigilçay / Çikilçay və Çigil adası kimi yer adlarında görülür.
Tarixi
Türk xalqları iki – şimal və cənub qrupuna ayrılmışdı. Şimal qrupunu qıpçaqlar, peçeneqlər, tatarlar, qırğızlar təşkil etdiyi halda, cənub qrupunu uyğurlar, tabğaclar, çigillər, toxsılar, yağmalar, cumullar, çaruklar və digərləri təşkil edirdi.
Baba bəy Behbud
Baba bəy Behbud və ya Baba Behbudov — mühacir, Azərbaycan Cümhuriyyətinin zabiti, Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin polkovniki.
Əsgəran döyüşündə, Aprel işğalı ndan sonra işğala qarşı baş tutmuş Qarabağ üsyanında iştirak edib.
Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsi ndə iştirak edib. 35 il Türkiyə Silahlı Qüvvələri ndə xidmət edib.
Həyatı və təhsili
Baba Behbudov 1897-ci ildə Şuşada anadan olub. Azərbaycan Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra 1918-ci ilin may ayında Gəncə də açılan hərbi məktəbə daxil olub.