cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Guilty Crown
İstehsal
Anime serialı istehsal olunarkən çəkiliş heyəti "yeni anime nəsli" yaratmaq istəmişdilər. Bu ideyanı gerçəkləşdirmək üçün hər hansı manqa və ya ranobe adaptasiyasına yox, orijinal ssenariyə üstünlük vermək qərarına gəldilər. Mümkün çətinliklərə baxmayaraq çəkiliş heyəti "iki mövsümlük veriliş" hazırlamaq istəmişdi. Animenin konsepsiyası üçün yapon stili, yapon konsepsiyası nəzərdə tutulmuşdu və bu, animeni digərlərindən daha orijinal göstərəcəkdi. "Neon Genesis Evangelion" personajı Şinci İkari ilə Şu Oma arasındakı oxşarlıqla bağlı verilən sualda çəkiliş heyəti hər iki personajın passiv olduğunu, lakin Şincinin nisbətən daha passiv olduğunu qeyd etmişdir.
Redjuice animenin istehsalına qoşulmasına səbəb olan şərtlərlə bağlı verilən suala cavab olaraq bildirmişdi ki, istehsal heyətinin animasiyaçıları və rəssamları onun konsepti ilə son məhsul arasında uyğunluğ duyğusunu hiss etmişdilər. Supercell-dən Ryo anime serialı üçün mahnıların istehsalı ilə məşğul olarkən, Redjuice layihədə Supercell-in üzvü kimi iştirak etməmişdir. "Guilty Crown" animesinin baş qəhrəmanlarından biri olan İnori ilə yanaşı Redjuice Tsuqumi personajın bir çox rəsmlərini çəkdiyini qeyd etmişdir. İstehsal heyətinin Tsuquminin pişiyəbənzər qulaqları ilə bağlı heç bir narahatçılıqları olmamışdır, buna görə də Redjuice hiss edir ki, şəxsi zövqlərini personajda əks etdirib. Orijinal ssenaridə olmayan Kanon personajı da Redjuice-nin xoşuna gəlib. Redjuice 3D CG ilə çox işləmədiyindən bu haqda Production I.G studiyasında daha çox məlumat ala bilmişdir.
Musiqi
300px|left Anime serialı üçün musiqini Hiroyuki Savano bəstələmişdir. Həm açılış, həm də bağlanış mahnıları Supercell musiqi qrupu tərəfindən yazılmışdır. İlk açılış mahnısı "My Dearest" Koeda tərəfindən ifa olunmuşdur. Bu mahnı üçün CD sinqlı 23 noyabr 2011-ci ildə buraxılmışdır. İlk bağlanış mahnısı adlanır və anime serialındakı uydurma musiqi qrupu olan Egoist tərəfindən oxunmuşdur. Sinql 30 noyabr 2011-ci ildə yayımlanmışdır. 17 yaşlı sənətkar Çelli vokal ifa ilə çıxış etmişdir. Çelli Supercell musiqi qrupunun üzvü Ryo tərəfindən 2000 namizəd arasından seçilmişdi. Çelli anime serialının daxilində istifadə olunmuş mahnıları da ifa etmişdir. İkinci açılış mahnısı Egoist tərəfindən ifa olunan "The Everlasting Guilty Crown" mahnısı, ikinci bağlanış mahnısı isə Supercell tərəfindən ifa olunan  mahnısıdır.
Buraxılış
"Guilty Crown" animesinin rejissoru Tetsuro Arakidir. Anime üçün ssenarini Hiroyuki Yaşino və İçiro Okoçi tərəfindən yazılmışdır. "Nitroplus"-dan Cin Haneqaya da ssenariyə töhfə vermişdir. Mexanika dizaynları ilə Atsuşi Takeuçi, avadanlıq dizaynları ilə Yo Moriyama məşğul olmuşdur. Orijinal personaj dizaynları Redjuice tərəfindən çəkilmişdir, Hiromi Kato onları animeyə uyğunlaşdırmışdır. Yusuke Takeda anime serialının art-direktorudur. Anime serialı Production I.G studiyasının 6-cı diviziyası tərəfindən istehsal olunmuşdur.
Nyu-York Anime Festivalı anime serialının ilk iki seriyasını 15 oktyabr 2011-ci ildə ekranlaşdırmışdır. İkinci seriya Yaponiyada 20 oktyabr 2011-ci ilə kimi yayımlanmadığı halda, bütün dünyada yayımlanmışdır. 2011-ci ildə Funimation-un animeni oktyabrda nümayiş etdirəcəyini açıqladıqdan sonra 2012-ci ildə DVD və Blu-ray buraxılışları yayımlanmışdır.
Manqa
Yosuke Miyaqi tərəfindən yazılmış, Şion Mizuki tərəfindən çəkilmiş "Guilty Crown" adlı manqa adaptasiyası 2011-ci ilin noyabrından 2013-cü ilin dekabrına kimi Square Enix nəşriyyatının "Monthly Shōnen Gangan" jurnalında nəşr olunmuşdur. Daha sonra Square Enix manqanı 21 yanvar 2012-ci ildən 21 dekabr 2013-cü ilə qədər tankobon cildlərlə çap etmişdir. "Guilty Crown: Dancing Endlaves" adlı ikinci manqa adaptasiyası Qan Sunaaku tərəfindən yazılmış, Ryosuke Fukai tərəfindən çəkilmişdir və ASCII Media Works nəşriyyatının "Dengeki G's Magazine" jurnalında 2012-ci ilin iyulundan 2014-cü ilin mayına kimi nəşr olunmuşdur. 26 yanvar 2013-cü ildən 27 may 2014-cü ilə kimi 3 cildi çapdan çıxmışdır.
Vizual roman
Nitroplus adlı vizual roman istehsal etmişdir. Vizual roman əvvəllər "Lost X" adı ilə tanınırdı. Vizual roman üçün ssenarini "Demonbane" vizual romanı üçün də ssenari yazmış Cin Haneqaya yazmışdır. Oyun İtmiş Milad insidentindən bəhs edir. Oyunun tam versiyasına 10 dəqiqəlik qısametrajlı anime də daxildir.
Qəbul
Anime serialı müxtəlif reaksiyalar almışdır. Anime News Network-dan Karl Kimlinqer təqdimatı bəyənmişdir, ssenari və personajların şablon olduğunu qeyd etmişdir. Kimlinqer ssenarinin yenidən işlənilməsini cəsarətli addım kimi qiymətləndirmişdir, amma məzmunun qarışıq olduğunu, zəif personajlara və şablonlara yer verildiyini bildirmişdir. THEM Anime Reviews-dan Eyden Futi Kimlinqerin fikirləri ilə razılaşmışdır. Eyden qeyd etmişdi ki, personajlar sevimsizdir, simpatik yaradılmayıblar, həyatlarında baş vermiş hadisələr yaxşı işlənməyib, dərinlik yoxdur. "The Fandom Post"-dan Kris Beveric qeyd edir: "Mövsümün qalanını xarakterizə edən son nəticə mənə görə ən fantastiklərdən biridir, çünki o, seriyaya radikal dəyişiklik gətirib". O, Şu personajını, eləcə də, anime serialının ikinci hissəsinin qurmasını tərifləmişdir.
DVD Talk-dan Kayl Mills isə seriyanı daha çox bəyənmişdir. Kiçik tənqidlərə baxmayaraq serialın ilk 11 seriyasını əla adlandırmışdır. O, qurmanı və ssenarini bəyənmişdir, amma müəyyən personajların yaxşı işlənmədiyini qeyd edərək "Gurren Lagann" franşizinin "qüsurlular"ı ilə müqayisə etmişdir. UK Anime Network-dan Endi Hanli animenin vizual cəhətdən göz oxşayan olduğunu demişdir.
Gülbəniz Əzimzadə
Gülbəniz Yusif qızı Əzimzadə — Azərbaycan kinorejissoru, rejissor assistenti, Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı laureatı (1980), Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (2000).
Həyatı
1947-ci il aprel ayının 26-da Bakıda ziyalı ailəsində anadan olub. Atası Yusif Əzimzadə yazıçı, anası Gülnaz Salamova isə rəssam idi. Səkkizinci sinfi bitirdikdən sonra — 1963–1968-ci illərdə Ə.Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət rəssamlıq məktəbində oxuyub. 1969–1974-ci illərdə Moskvada ÜDKİ-nun rejissorluq fakültəsində təhsil almışdır. Azərbaycanın kino tarixində ilk qadın kinorejissorlardan biridir. Diplom işi "Nəğmə dərsi"dir. 1974–1998-ci illərdə "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında quruluşçu-rejissor işləmişdir. Filmləri bir sıra kinofestivallarda mükafatlara layiq görülmüşdür. "Molodost-80", Kiyev şəhəri — priz və diplom, 1981 Yerevan şəhəri, lX Televiziya filmləri festivalı Baş priz. G.Əzimzadənin ilk mühüm ekran işi R.İbrahimbəyovun ssenarisi əsasında çəkdiyi "Nəğmə dərsi" qısametrajlı bədii filmdir.
Anarın "Dantenin yubileyi" povesti əsasında quruluş verdiyi eyniadlı film 1978-ci ildə ekranlaşdırılıb və maraqla qarşılanıb. Onun "Təkcə adanı özünlə apara bilməzsə" adlı bədii filminin əsas mövzusunu insana və təbiətə məhəbbət təşkil edir. Rejissora böyük uğur qazandıran bu film 1980–1981-ci illərdə fəxri mükafatlara layiq görülüb. Bunlardan başqa, G.Əzimzadə "Qaladan tapılan mücrü", "Ötən ilin son gecəsi", "İmtahan", "Qətl günü" kimi maraqlı filmlərin də quruluşçu rejissorudur. Onun "Müqəddəs oda yanaram" və "Ümid" adlı yeni dövr filmlərində Qarabağ müharibəsinin gətirdiyi faciələr və insanın həyatda yerini tapması kimi mühüm mövzular öz əksini tapıb.
Pararammelsbergit
Pararammelsbergit — mineral, NiAs2
Gülbəniz Əzimzadə
Həyatı
Gülbəniz Əzimzadə 2006-cı il dekabrın 7-də vəfat edib.
Pararammelsbergit
Haqqında
Pararammelsbergit rammelsbergitə nisbətən daha aşağı temperaturlu və davamlı olan elementar özək parametrlərinə görə fərqlənən modifikasiya. Rombik, psev­do­rombik. Habitus lövhəvari. Ayrılması {001} üzrə mükəmməl. Aqreqatı dənəli. Rəngi qalayı-ağ, cizgisi bozumtul-qara. Parıltısı metallik. Sərtliyi 5-6. Xüsusi çəkisi 7,12. Ag-Ni-Co formasiya yataqlarında; xloantit və nikelini əvəz edir.
Barrosoa
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Liçi (məməli)
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Bellida
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Kurilsk
Kurilsk ya da Şanamura  — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saxalin vilayətinə daxildir.
Bellida
Növləri
Bellida graminea Ewart — yeganə növ.
Kuortane
Məşhur finlandiyalı memar Alvar Aalto burada dünyaya gəlmişdir.
Əks-qəza avtomatikası
Əks-qəza avtomatikası (ƏQA) — enerji sistemin elektroenergetika rejiminin parametrlərinin ölçülməsini və emal edilməsini, məlumatların ötürülməsi və idarəetmə əmrlərinin verilməsini və nəzarət tədbirlərinin müəyyən edilmiş alqoritm və parametrlərə uyğun həyata keçirilməsini təmin edən, enerji sistemdə olan qəza rejimlərinin inkişafının qarşısını alan və ləğv edən qurğuların cəmidir.
ƏQA nəzarət təsirləri
ƏQA aşağıdakı nəzarət təsirlərindən istifadə edir:
Göstərilən idarəetmə təsirlərindən istifadə etmək qeyri-mümkün olduqda və ya onların səmərəliliyi az olduqda əlavə təsirlərdən istifadə edilə bilər:
Nevelsk
Nevelsk ya da Honto  — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saxalin vilayətinə daxildir.
Bellium
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Ballistik raket
thumb|250px|İlk ballistik raket olan V-2
Ballistik raket — nüvə və ya digər başlıq daşıya bilən uzun mənzilli idarə olunan və ya güdümsüz mərmi. Bu raketlər tək bir nüvə başlıq daşıya biləcəkləri kimi birdən çox başlıq daşıyaraq bu başlıqları fərqli hədəflərə göndərə bilər.
Paratellurit
Paratellurit — mineral.
Haqqında
Paratellurit - tetraedr, rombik telluritlə dimorfdur. Aqreqatı xırda də­nəli, plyonka. Rəngi bozumtul-ağ. Parıltısı qatrandan mumadək. Sərtliyi 1. Xüsusi çəkisi 5,6. Tellurun dəyişmə məhsulu. Telluritlə, sərbəst tellurla birlikdə.
Oxa
Oxa — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saxalin vilayətinə daxildir.
Sudan keçisi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Su keçisi cinsinə aid nəsli kəsilməkdə olan antilop növdür. Bu növə Cənubi Sudanın, eləcə də Efiopiyanın şimal-qərb ərazilərinin subasar, əsasən də bataqlıq yerlərində yaşayırlar. 1983-cü ildə vəhşi təbiətdə sayının 30000-40000 civarında olduğu güman edilsə də, hazırda bu rəqəmlər məlum deyil.
Poronaysk
Poronaysk və ya köhnə adıyla Şikuka  — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saxalin vilayətinə daxildir.
Severo-Kurilsk
Severo-Kurilsk və ya köhnə adıyla Kaşivabara  — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Saxalin vilayətinə daxildir
Redunca arundinum
(Redunca arundinum) — cinsinə aid heyvan növü.
Rimma Abdullayeva
Rimma Əli qızı Abdullayeva ( — Azərbaycanın əməkdar mədəniyyət işçisi (2007), film direktoru, prodüser.
Həyatı
Rimma Abdullayeva 24 oktyabr 1931-ci ildə Ağdamda anadan olub. 1953-cü ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu (indiki Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetini) bitirdikdən sonra "Mosfilm" kinostudiyasında film direktoru ixtisası üzrə ali kurslarda təhsil alıb.
Axund Molla Mustafa Əliyev
Axund Molla Mustafa Əliyev — Qarabağın tanınmış din xadimi, Ağamalının oğlu.
Rimma Abdullayeva
Həyatı
Rimma Abdullayeva "Bir cənub şəhərində", "Qətldən sonra yeddi gün", "Yol əhvalatı", "Qaladan tapılan mücrü", "Qəm pəncərəsi", "Avqust gələndə", ЭSahilsiz gecəЭ və digər ekran əsərlərində film direktoru işləyib, Azərbaycanın görkəmli kino xadimləri ilə çiyin-çiyinə çalışıb, bu gün də sevilərək izlənilən filmlərin ərsəyə gəlməsində yaxından iştirak edib.
Rimma Abdullayeva 27 yanvar 2017-ci ildə vəfat etmişdir.
Axund Molla Mustafa Əliyev
Həyatı
Axund Molla Mustafa Əliyev ilk təhsilini Seyidlidə almışdır. Sonralar Nəcəfdə ali dini təhsil almışdır. Mədrəsədə təhsil aldığı illərdə qeyri-adi istedadı, qabiliyyəti sayəsində ərəb, fars dillərini, şəriət elmlərini mükəmməl öyrənmiş, savadlı din xadimi kimi Qarabağa qayıtmışdır. O, Ağdam Cümə məscidinin axundu seçiləndə otuz yaşlarında olmuşdur.
Axund Molla Mustafa Əliyev adı ilə Qarabağda savadlı din xadimi kimi tanınmış, müəllimlik fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. Mükəmməl dini təhsili olduğu üçün ərəb, fars dillərini, şəriət elmlərini tədris etmiş, Qarabağda savadlı din xadimlərinin yetişməsində əhəmiyyətli rol oynamışdır.
Ailəsi
Axund Molla Mustafa iki dəfə ailə həyatı qurmuşdur. Birinci evlilik həyatında Çəmənli kəndindən olan xanımla evlənmiş, İbrahim adlı oğlu dünyaya gəlmişdir. İkinci dəfə Məşədi Başxanımla evlənmiş, Zülfüqar, Yusif, Nəsir adlı övladları anadan olmuşdur.
Tarix üzrə fəlsəfə doktoru Gülzadə Abdulova (Axundova) Axund Molla Mustafa Əliyevin kötücəsidir.
Hazırda Axund Molla Mustafanın nəsli Axundov soyadını daşıyır.
Azərbaycanda orta əsrlərə aid Şərq fəlsəfəsi tarixinin əvəzolunmaz tədqiqatçısı, AMEA-nın müxbir üzvü, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Zakir Məmmədov ana tərəfdən Axund Molla Mustafanın bacısı Məşədi Xırda xanımın kötücəsidir.
NGC 3003
NGC 3003, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Kiçik Şir bürcü istiqamətində yerləşir. SBbc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Qısa mənzilli ballistik raket
thumb|267x267px|V2 maketi Qısa mənzilli ballistik mərmi mənzili 1000 km və ya daha az olan ballistik raketlərdir. Ayrıca nüvə başlıq daşıya bilmə tutumuna sahibdirlər. Ballistik raketlərin müasir hərbi hərəkatlarında istifadəsi İkinci Dünya müharibəsi illərinə təsadüf edir. Faşist Almaniyasının 1942-ci ilin sonlarından etibarən inkişaf etdirdiyi V-2 ballistik raketlərinin atası sayılır. Bu mərmilər içlərinə yerləşdirilən primitiv bir avtomatik pilot sisteminin köməyi ilə 800-1000 metr hündürlükdə 500 km/saat sürətlə uça bilirlər və 1000 kq partlayıcı maddə ehtiva edən hərb başlığını 250 km uzaqlığa çatdıra bilirlər.
I Stefan
I Stefam — I Quaramın böyük oğlu idi. Atasının yerinə keçib Sasanilərin marağını müdafiə edən siyasətə yönəlmişdi. Bu bizanslıları əsəbləşdirmiş, I İrakli tərəfindən yandırılaraq edam edilmişdi. Tonq Yabqu xaqan tərəfindən yerinə qohumu I Adarnes təyin olunmuşdu.
Puku
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Yayılması
Puku Mərkəzi Afrikada, əsasən Konqo, Zambiya, Botsvana və Anqolada yayılmışdır. Onlar əsasən çaybasar düzənliklər və bataqlıqların kənarlarında yaşayırlar.
Şahzadə Hüseyn
Şahzadə Hüseyn — 14-cü Osmanlı sultanı I Əhməd in oğlu.
Həyatı
Şahzadə Hüseyn 1613-cü ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası Osmanlı sultanı I Əhməd, anası isə Mahfiruz Xədicə Sultan dır. Uşaqlıq illəriylə bağlı yetərli məlumat yoxdur. 1617-ci ildə vəfat etmiş, cənazəsi babası Sultan Mehmedin türbəsi nə dəfn olunmuşdur. Atasının deyil, babasının türbəsinə dəfn olunmasından, həmin ilin noyabrında vəfat edən atası Sultan Əhməd dən öncə vəfat etdiyi anlaşılır.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Şahzadə Süleyman
Şahzadə Süleyman — 14-cü Osmanlı sultanı I Əhməd in oğlu.
Həyatı
Şahzadə Süleyman 1615-ci ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası Osmanlı sultanı I Əhməd, anası isə Mahfiruz Xədicə Sultan dır. Uşaqlıq illəriylə bağlı yetərli məlumat yoxdur. Ancaq 1617-ci ilin noyabrında atası Sultan Əhməd in vəfat etməsiylə, qardaşları Osman, Mehmed, Murad, Bəyazid, Qasım və İbrahim lə birlikdə sarayın Şimşirlik adlanan qəfəs bölümündə yaşamağa başladı. Əmisi Sulan Mustafa nın qısa səltənətinin ardından doğma qardaşı II Osman taxta çıxmış, anasi Validə Mahfiruz Xədicə Sultan Topqapı sarayı na geri qayıtmışdır. Qardaşının qısa səltənətində nisbətən rahat həyat sürsə də, anasının 1620-ci ildə vəfat etməsinin ardından sarayda vəzifəli olan xalası Şahincan Xatunun nəzarətində böyüdüldü.
Orta mənzilli ballistik raket
thumb|250x250px|Orta mənzilli ballistik raketlər Orta mənzilli ballistik raket (OMBR) KMBR-dən daha çox mənzilə sahib olan ballistik raket növüdür. KMBR-lər də olduğu kimi nüvə başlıq daşıma tutumuna malikdir.
Belloa
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
NGC 173
NGC 173 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balina bürcü istiqamətində yerləşir. Sc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Sinxronizasiya
Uyğunluq və ya sinxronizasiya, iki şeyin eyni anda hərəkət etməsidir. Bu xüsusiyyət yalnız tibb, fizika, kimya, biologiya və musiqidə istifadə olunur.
Tomari
Tomari və ya köhnə adıyla Tomarioru  — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saxalin vilayətinə daxildir.
Axund Molla Zülfüqar Axundov
Axund Molla Zülfüqar Axundov — Qarabağın tanınmış din xadimi. Cümə məscidinin axundu. Axund Molla Mustafanın oğlu. Hacı İbrahim ağa Axundovun kiçik qardaşı.
Həyatı
Axund Molla Zülfüqar Axund Molla Mustafa oğlu Axundov 1872-ci ildə Şuşa qəzasının Seyidli (indiki Ağdamın Seyidli kəndi) kəndində anadan olmuşdur. Seyidli oymağının Kərbəlayi Miralılar soyundandır.
Axund Molla Zülfüqar Axundov ilk təhsilini atası Axund Molla Mustafa Əliyevdən almış, ərəb, fars dillərini, şəriət elmlərini öyrənmişdir. Sonralar Xorasanda mükəmməl dini təhsil almışdır. Qardaşı Hacı İbrahim ağa Axundovun vəfatından sonra Ağdam Cümə məscidinin axundu seçilmişdir.
Azərbaycanın yüzlərlə ziyalısı kimi Axund Molla Zülfüqar Axundov da 1937-ci ildə repressiya qurbanı olmuşdur. O, 1937-ci ilin sentyabr ayının 15-dən 16-na keçən gecə güllələnmişdir.
Axund Molla Zülfüqar Axundov ailə həyatı qursa da, övladı olmamışdır.
Berx adası
Berx adası — Yeni Torpaq arxipelaqı, Qorbov adaları qrupunun daxil olan bir ada. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Arxangelsk vilayəti ərazisinə daxildir.
Coğrafiyası
Ada Barens dənizində, Şimal adasından şimal-qərbdə yerləşir. Qorbov adaları qrupuna daxildir. Bu qrupa həmcinin Bolşoy Zayçiy, Malıy Zayçiy, Piçutin adaları daxildir.
Adanın təsviri
Ada şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru uzanır. Ən hündür zirvəsi 198 metrdir. Zirvə adanın şimal-qərbində yerləşir. İki zirvə isə adanın cənub-qərbindədir (139 və 79 m.) Adada kiçik çaylar vardır. Onlar cənubdan şimala axır. Burada göl yoxdur. 1910-cu ildə burada mağara aşkar edilmişdir.
Ada ətrafında çoxlu sayda qaya vardır. Adanın qərbində iri buxta onun daxilinə doğru uzanır. Şimal-qərb sahillərinə yaxın kiçik adsız ada vardır.
Adanın ucqar şimal nöqtəsi — Kruşeniya burnu, cənub nöqtəsi — Promernıy burnu. Qeorqi Sedov tərəfindən Kruşeniya burnunda böyük naviqasiya işarəsi qoyulmuşdur.
Adanın qərb sahilləriin mərkəzində yaşayış yeri vardır.
Mağaralar
Mağaraların böyük qismi adanın şimal-qərb sahillərində yerləşir. Onlar dənizin fəaliyyəti nəticəsində meydana gəlmişdir. Ən iri mağara Kruşeniya burnundan cənub-qərbdə yerləşir. Onun uzunluğu 110–120 metrdir. Mağaranın hündürlüyü 12–15 metrdir. Qışda mağaranın əsas girişi buzlaqla örtülür. Mağaraları ilk dəfə Qeorqiy Sedov 1912–1914-cuü illər ekspedisiyası zamanı araşdırmışdır.
Abel Makaşvili
Abel Makaşvili və ya Avel Makayev  — rus, gürcü və azərbaycanlı hərbçi, Rusiya İmperator Ordusunun general-mayoru. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Gəncə hərbi məktəbinin direktoru.
Erkən illəri
Abel Makaşvili 1860-cı il iyunun 6-da anadan olub. O, gürcü zadəgan nəslindən çıxmışdı. Ümumi təhsilini Yelizavetqrad hərbi progimnaziyasında alıb.
Hərbi karyerasının başlanğıcı
11 avqust 1877-ci ildə hərbi xidmətə başlamışdır. Kazan piyada yunker məktəbini bitirdikdən sonra, 1880-ci il noyabrın 30-da praporşik kimi 164-cü Zaqatala piyada alayına göndәrilib. 17 dekabr 1881-ci ildə podporuçik, 17 dekabr 1885-ci ildə poruçik, 15 mart 1890-cı ildə isə ştabs-kapitan rütbəsinə yüksəlmişdir.
Zabit piyada məktəbini uğurla bitirib. Kapitan rütbəsində bölük komandiri təyin edilib. 26 fevral 1905-ci ildə podpolkovnik rütbəsinə yüksəlib. Sonra il ərzində batalyon komandiri olub. 1 yanvar 1909-cu il məlumatına əsasən, Başqatıqlar ehtiyat batalyonunda yer alıb. 25 iyun 1914-cü ildə 202-ci Qori piyada alayının komandiri təyin olunub.
Birinci Dünya müharibəsi
Birinci dünya müharibəsi iştirakçısıdır. 1914-cü il oktyabrın 9-dan 16-cı qrenader Meqrel alayının komandiri olub. 1915-ci ildə general-mayor rütbəsinə yüksəlib.
1917-ci ilin martında müvəqqəti olaraq Qafqaz qrenader diviziyasının komandanı olub. 202-ci Qori piyada alayına müvəqqəti komandanlıq etdiyi zaman fərqləndiyinə görə Georgi silahı (4 mart 1917-ci il) ilə təltif olunub. 26 aprel 1917-ci ildən 1-ci Qafqaz qrenader diviziyasının briqada komandiri olub. Oktyabr inqilabından sonra istefaya çıxıb.
1918-ci ildən Gürcüstan Ordusunda Ahalsıx general-qubernatoru və Tiflis hərbi komendantı kimi fəaliyyət göstərib.
Bataqlıq tısbağası
Xariçi görünüşü
thumb|left|200px|Avropa bataqlıq tısbağasının karapaksı thumb|left|200px|Avropa bataqlıq tısbağasının plastronu
Orta ölçülərə malik olub, yarımnövlərindən asılı olaraq karapaksın uzunluğu 12-35 sm arasında dəyişir. Çəkiləri isə 1,5 kq olur. Gözləri sarı, narıncı və ya qırmızımtıl olur. Çanaq üstdən qara, qonur-qəhvəyi, tünd-zeytunu rəngdə olur. Başda, boyunda və ətraflarda çoxsaylı sarı rəngli xallar yerləşir.
Yayılması
Avropa, Qafqaz, Ön Asiyada, həmçinin İspaniya, İtaliya, Mərakeş, Əlcəzair, Fransa, Türkiyə, Azərbaycan, Gürcüstan, Latviya, Litva, Rusiya, Moldova, Qazaxıstan, Türkmənistan və İranda yayılıblar. Əsasən düzənlik və ön dağlıq ərazilərdə rast gəlinirlər. Mərakeşdə isə hətta 1700 m yüksəkliklərdə rast gəlinir. Yüksək dağlıq istisna olmaqla Azərbaycanda bütün şirin su hövzələrdə rast gəlinir: göl, bataqlıq, gölməçələr, suvarma kanalları və s.
Aktivliyi
Onlar əsasən gün çıxdıqdan sonra aktivləşirlər. Qışlamadan hava +6—14 °C və suda +5—10 °C olarkən mart-aprel ayları qayıdırlar. Qışlama isə oktyabrın sonu noyabrın əvvələrinə təsadüf edir.
Qidalanması
Bataqlıq tısbağaları əsasən onurğasızlarla qidalanırlar. Qurdlar, molyusklar, xərçəngkimilər və s ilə qidalanırlar. Bitkilər onların qida rasionunda az bir qism təşkil edir.
Çoxalması
Qışlamadan qayıdan tısbağalar bir müddət sonra çütləşirlər. Cütləşmə zamanı suyun temperaturu 23-25° təşkil etməlidir. Cütləşmədən 50-65 gün sonra isə dişi yumurta qoyur. İnkubasiya 27-29° baş verir. 3-19 ağ yumurta qoyurlar. Yumurtalar ellips formasında olur. Uzunluqları 28–29 mm, eni 12–21 mm, çəkisi 7-8 q təşkil edir. İnkubasiya 60-110 gündür. Balalar 22–25 mm uzunluğa və 5 q çəkiyə malik olurlar
Düşmənləri
Əsasən iri məməlilər və yırtıcı quşlar onların düşmənləridir. Onların yumurtalarını isə çöl itləri, tülkülər və qarğalar yeyirlər
Redunca
—  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Şahzadə Bəyazid (I Əhmədin oğlu)
Şahzadə Bəyazid — 14-cü Osmanlı sultanı I Əhməd in oğlu.
Həyatı
Şahzadə Bəyazid 1612-ci ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Atası Osmanlı sultanı I Əhməd, anası isə Mahfiruz Xədicə Sultan dır. Uşaqlıq illəriylə bağlı yetərli məlumat yoxdur. Ancaq 1617-ci ilin noyabrında atası Sultan Əhməd in vəfat etməsiylə, qardaşları Osman, Mehmed, Murad, Süleyman, Qasım və İbrahim lə birlikdə sarayın Şimşirlik adlanan qəfəs bölümündə yaşamağa başladı. Əmisi Sulan Mustafa nın qısa səltənətinin ardından doğma qardaşı II Osman taxta çıxmış, anasi Validə Mahfiruz Xədicə Sultan Topqapı sarayı na geri qayıtmışdır. Qardaşının qısa səltənətində nisbətən rahat həyat sürsə də, anasının 1620-ci ildə vəfat etməsinin ardından sarayda vəzifəli olan xalası Şahincan Xatunun nəzarətində böyüdüldü.
Ankara (viski)
Ankara viskisi — 1963-cü ildə Ankara, Atatürk Meşə Fermasında istehsalına başlanan, Türkiyənin ilk və tək viskisi.
Tarixçə
1960-cı illərə qədər xaricə qapalı bir iqtisadiyyat modeli mənimsənən Türkiyədə, dövrün hökuməti tərəfindən yerli məhsulların istehsalını dəstəkləmək və xüsusilə spirtli içkilərin idxalı vəsiləsiylə xaricə yerli valyutanın çıxmasının qarşısını almaq məqsədilə yerli bir viski istehsalı edilməsi qərarlaşdırılmışdır. 1963-cü ildə viski istehsal etmək üçün TEKEL-in Ankaradakı pivə zavoduna kiçik bir hissə inşa edildi. Bu qurğunun istehsal həcmi 200.000 litrə yaxındır.
Şahzadə Bəyazid (I Əhmədin oğlu)
Həyatı
Məşhur fransız ədəbiyyatçısı və şairi Jan Rasin Şahzadə Bəyazidin xatirəsinə 1672-ci ildə "Bajezed" adlı tragediyanı yazmışdır.
Ankara (viski)
Tarixçə
1980-ci illərə gəlindiyində Türkiyənin, iqtisadi siyasətlər istiqamətində açıq iqtisadiyyata keçid etməsiylə birlikdə daxili bazara idxal spirtli içkilərin girişi sərbəst buraxılmışdır. Belə bir rəqabət şəraitində Ankara viskisinin populyarlığı gündən-günə azalmağa başladı. O dövrdə hələ də viski istehsalına cavabdeh olan TEKEL, satış siyasəti və reklamda bəzi dəyişikliklər etməyə və bazarda saxlamağa çalışsa da, bu təşəbbüslərdən heç biri müsbət nəticə almadı.
Ankara viskisinin istehsal hüquqları əvvəlcə Mey içki şirkətinə verildi və təxminən 10 il bu şəkildə davam etdikdən sonra dünyaca məşhur spirt istehsalçısı Diageoya satıldı. Xarici sərmayəçilər tərəfindən alınan Ankara viskisi qısa müddətdə fəaliyyətini dayandırdı.
İstehsal texnikası və xüsusiyyətləri
İstehsal müddətində Ankara viskininin əsas tərkib hissəsi kimi taxıl və düyü istifadə edilmişdir. Texniki məsələlərdə Şotlandiya və Amerika avadanlıqlarından geniş istifadə olunmuşdur. Viskinin yetkinlik müddəti 5 il olaraq təyin olunmuşdur. 50 ildən çoxdur fəaliyyətə başlayan Ankara viski müxtəlif ölçülü və növ şüşələrə malikdir, amma ləzzət və dadı baxımından fərqlilikləri elə də çox deyil. Həmçinin, istehsalı dayandırıldıqdan sonra istifadə olunan püstə istehsalı və Şotlandiya tipli mis pərçimləri xarici bir şirkət tərəfindən alınaraq Amerikaya, çənləri isə Fransaya göndərildi.
2018-ci ildə vəfat edənlərin siyahısı
2018-ci ildə vəfat edənlərin siyahısı — 2018-ci ildə vəfat edən ensiklopedik şəxslərin siyahısı.
Uqleqorsk
Uqleqorsk ya da Esutoru  — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saxalin vilayətinə daxildir.
Koronavirus xəstəliyi 2019
Koronavirus xəstəliyi 2019 (COVID-19) — SARS-CoV-2 virusunun səbəb olduğu xəstəliyin adı.
2019-cu ilin dekabr ayında Çinin Uhan şəhərində sətəlcəm xəstəliyinin yayıldığı bildirildi. 31 Dekabr 2019-cu ildə başlayan virusa Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) tərəfindən 2019-nCoV adı verildi, daha sonra Virusların Taksonomiyası üzrə Beynəlxalq Komitəsi tərəfindən SARS-CoV-2 olaraq yenidən adlandırıldı. Bəzi tədqiqatçılar, koronavirusun ən çox yayıldığı yer Huanan Dəniz Bazarı olduğunu bildirdi. thumb|Virusların yayılması xəritəsi
18 Fevral 2020-ci il tarixində koronavirusun pnevmoniyasının başlanğıcında 2,009 təsdiqlənmiş ölüm və 75,200 təsdiqlənmiş yoluxma qeydə alındı. Uhan ştammı SARS-CoV ~ 70% genetik oxşarlığı olan 2B qrupundan olan Betakoronavirusun yeni bir növü kimi müəyyən edildi. Virusun yarasa koronavirusuna 96% bənzərliyi var, buna görə də yarasaların mənşəyi geniş şübhə altındadır.
Ağciyərlər
Əgər orqanizmin immun sistemi virusu erkən mərhələdə öldürməzsə, tənəffüs boğazdan aşağı hərəkət edərək ağciyərlərə keçəcək. Burada isə virus hüceyrələrə nüfuz edərək onları iltihablaşdırlr. Bu, ağciyər toxumasının iltihabı olan sətəlcəmdir. Bu insanın rahat oksigen almasına mane olur, ağciyərlərini ağırlaşdırır. Nəticədə bəzi xəstələrdə kəskin tənəffüs çatışmazlığı meydana gəlir və qanda oksigenin miqdarı narahatlıq doğuracaq səviyyəyə enir ki, bu da son dərəcə təhlükəlidir.
Süni tənəffüs aparatına qoşmaqla, oksigen çatışmazlığından əziyyət çəkən bir insanı ölümdən qurtarmaq mümkündür. Ancaq bu infeksiyanı dayandırmayacaq və infeksiya davam edəcək. Bununla sadəcə, immun sisteminin virusu məğlub edəcəyi ümidi ilə bir insanın ölməsinə icazə verilmir. Bir çox insanda immun sistemi infeksiyaya çox kəskin reaksiya verir və bədənə təsir edərək hipertsitokinemiyaya səbəb olur. Bu sürətli ürək döyüntüsünə səbəb olan orqanizmin iltihabı prosesidir. Buna görə də damarlarında sızıntı yaranır. Bu xəstəlikdən əziyyət çəkən insanların 20 faizində böyrək çatışmazlığı meydana çıxır və bəzi insanlarda ürək problemlərinin olması mümkündür. Buna görə xəstə reanimasiyada öldükdə, əsasən hipertsitokinemiyadan ölüm olur. Bir neçə orqan işləməkdən imtina edir və orqanizm xəstəliyə təslim olur.
Ürək və qan damarları
Ağciyərləri Covid-19-un episentri hesab etmək olar, lakin virusun damarlarına girərək ürək-damar sisteminə də nüfuz etdiyi ehtimal olunur. Virusun ürək və qan damarlarına necə nüfiz etməsi sirr olaraq qalır, baxmayaraq ki, mütəxəssislər infeksiyanın qan damarlarının divarlarında olan ACE2 reseptorlarına yapışdığından infeksiyanın tromblaşmays, infarkta və ürək əzələsinin iltihabına səbəb ola biləcəyinə inanırlar. Xəstələrin çox hissəsində ürəyə girən arteriyalarda qan laxtaları olduğunu müşahidə olunur. Tromblaşmanın artması Covid-19 virusunun ağır formalarından biridir. Xəstələrin bədəninin hər yerində, o cümlədən, ayaqlarında və ağciyərlərində tromblar meydana gəlir. Bu diabet və ürək xəstəliyi olan xəstələrdə xəstəliyin niyə daha ağır keçdiyini də izah edir. Həmin insanlarda ürək-damar sistemi daha çox yüklənmiş olur.
Qaraciyər
Covid-19 diaqnozu ilə xəstəxanaya yerləşdirilən xəstələrin əhəmiyyətli bir hissəsində qaraciyər fermentlərinin yüksək səviyyədə olması, virusun bu orqana ziyan vurduğunu göstərir. Lakin bunun nədən qaynaqlanması məlum deyil. Bilinmir ki, buna immun sisteminin qıcıqlanması, virus əleyhinə dərmanlar, yoxsa virusun özü səbəb olur.
Yağlı qida COVID-19-dan sağalmaq üçün zəruridir
Dünyada hər gün yüz minlərlə insan koronavirusa yoluxur və təqribən eyni sayda insan bu xəstəlikdən sağalır. Təbii ki, bu prosesin sürətləndirilməsi üçün insanların qida məhsullarına xüsusi diqqət yetirməsi çox vacibdir. Mütəxəssislərin fikrincə, koronavirusa yoluxan xəstələrin pəhriz yeməklərinə heyvan və bitki mənşəli faydalı yağların əlavə olunması zəruridir. Məsələn, avokado. NKPI.AZ tibb saytlarına istinadla bildirir ki, avokado bu sahədə ən qiymətli meyvələrdən sayılır. Kətan, zeytun və kərə yağı da daxil olmaqla müxtəlif növ yağlara xüsusi diqqət yetirilməlidir. Ancaq koronavirusun müalicəsi zamanı sağalma prosesini ləngidən və bədəni zəiflədən şirin məhsullardan, xəmirli yeməklərdən və buna bənzər digər kulinariya məhsullarından tamamilə imtina edilməlidir. COVID-19-a yoluxan zaman bu məkrli patogendən daha tez xilas olmaqdan ötrü biz hamımız immunitet sisteminin güclənməsinə kömək etməliyik. Koronavirusa yoluxanlar zülallı məhsullara toyuq, balıq və krevetlərə, müxtəlif növ dənli bitkilərə, meyvə və tərəvəz salatlarına üstünlük verməlidir. O cümlədən göyərti xəstənin masasından mütləq əskik olmamalıdır. Ümumiyyətlə, yaxşı iştaha onu göstərir ki, xəstənin vəziyyəti davamlı olaraq sağalmağa doğru gedir.
COVİD-19 indikatoru
ABŞ-nin San-Dieqo şəhərindəki Kaliforniya universitetində COVİD-19 koronovirusu ilə kontakt zamanı öz rəngini dəyişən kimyəvi indikator yaradılıb. İndikator müdafiə maskasının iç tərəfinə qoyulacaq. Əgər maskanı daşıyan virusun iştirakı üçün xarakterik olan bəzi fermentləri (proteazaları) nəfəs alma ilə versə, onlar indikatorun rəngini dəyişəcək. Amma hələlik bu, kifayət qədər mürəkkəb sistemdir: günün sonunda indikatoru əzib onu indikator zolağı üzərinə çəkmək lazımdır. Əgər gün ərzində maska sahibi virus qazanıbsa (yoluxmadan sonra inkubasiya dövrü 2-dən 12 günə qədərdir) zolağın rəngi dəyişir. Müalicəni başlamaq üçün vaxt var. Əvvəlcə indikator xəstə insanların tüpürcəyi, sonra pasientlərin nəfəsində və xəstəxananın əməkdaşlarında yoxlanacaq.
Azərbaycan–ABŞ münasibətləri
Azərbaycan–ABŞ münasibətləri— Azərbaycan Respublikası və ABŞ arasında diplomatik əlaqələr 1992-ci ilin 28 fevral tarixində qurulmuşdur. Azərbaycan Respublikasının ABŞ-dəki Səfirliy i 1992-ci ilin martında, ABŞ-nin Azərbaycandakı Səfirliyi isə 1992-ci ilin noyabr ayında açılmışdır.
Tarixi
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakıda Krasnovodskaya küçəsi 8 ünvanında ABŞ-nin nümayəndəliyi yerləşmiş, nümayəndəliyə vitse-konsul Randolf rəhbərlik etmişdir.
Azərbaycan Respublikası 1992-ci ildə yenidən müstəqillik əldə etdikdən sonra Amerika Birləşmiş Ştatları ilə əlaqələr 1992-ci ildə yaradılmışdır. Hazırda, ABŞ-nin Azərbaycanda bir səfirliyi, Azərbaycanın isə ABŞ-də bir səfirliyi və bir konsulluğu fəaliyyət göstərir.
Parlamentlərarası əlaqələr
Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisində Azərbaycan-Amerika Birləşmiş Ştatları parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupu fəaliyyət göstərir. Bu işçi qrupu 7 mart 1997-ci il tarixində yaradılmış və ilk rəhbəri İlham Əliyev olmuşdur. 4 mart 2016-cı il tarixindən Səməd Seyidov işçi qrupunun rəhbəridir. İşçi qrupa Milli Məclisin 10 üzvü daxildir.
ABŞ Konqresində isə "Azərbaycan üzrə İşçi Qrupu" (24 mart 2004-cü ildən) fəaliyyət göstərir.
Azərbaycanın Milli Məclisi və ABŞ Konqresi arasında qarşılıqlı səfərlər və görüşlər həyata keçirilir. Son dövrlərdə, xüsusilə də 2018 və 2019-cu illərdə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi nin Beynəlxalq Münasibətlər və Parlamentlərarası Əlaqələr Komitəsinin sədri, millət vəkili Səməd Seyidov, millət vəkilləri Sahibə Qafarova və Asim Mollazadə dən ibarət nümayəndə heyəti Vaşinqton şəhərində işgüzar səfərlərdə olmuşdur. Həmçinin 2018-ci ildə ABŞ Konqresi nin Nümayəndələr Palatasının Hüquq Komitəsinin sədri Konqres üzvü Robert Qudlatın rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti regiona səfər çərçivəsində Azərbaycanda olmuşdur. Nümayəndə heyətinə, həmçinin Konqres üzvləri Mayk Bişop, Kenni Merçant, Con Körtis, Kris Stüart, Henri Kuellar daxil olmuşdur. Nümayəndə heyətinin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyev, xarici işlər və vergilər nazirləri ilə görüşləri keçirilmişdir. Bu səfərlə yanaşı, 2018-ci ildə Nümayəndələr Palatasının Kəşfiyyat üzrə Daimi Xüsusi Komitənin sədri Devin Nunes və Komitənin üzvü Erik Alan Krouford Azərbaycanda səfərdə olmuşdur.
Müqavilə-hüquq bazası
Bu günə kimi, iki ölkə arasında 75 sənəd imzalanmış və genişmiqyaslı əməkdaşlıq üçün müvafiq normativ-hüquqi baza yaradılmışdır.
Enerji sahəsində əməkdaşlıq
ABŞ, həmçinin Azərbaycanın Avropanın enerji təhlükəsizliyinə töhfəsini, xüsusilə Cənub Qaz Dəhlizi nin ərsəyə gəlməsini dəstəkləyir. Bu xüsusda ABŞ Prezidenti Donald Tramp bir neçə dəfə bildirmişdir ki, ABŞ Cənub Qaz Dəhlizinə qətiyyətlə sadiqdir və layihənin tamamlanması üçün Azərbaycan və onun beynəlxalq tərəfdaşlarının səylərini dəstəkləyir. "Mən Azərbaycanın Xəzər dənizindən enerji resurslarının inkişafı və ixracı da daxil olmaqla qlobal enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsində rolunu yüksək qiymətləndirirəm".
Səfirliklər və konsulluqlar
Azərbaycanın ABŞ-də:
İdman sahəsində əməkdaşlıq
thumb|[[1994 FİFA Dünya Kubokuna həsr olunmuş Azərbaycan poçt markası (1994)]]
Tuğ
thumb|300px|Şuşa qəzası 1 yanvar 1903-cü illər xəritəsi Tuğ — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Tuğ kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 31 oktyabr 1991-ci ildən 9 noyabr 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. Tuğ kəndi 9 noyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Toponimikası
Tuğ sözü bir sıra müasir türk dillərində və o cümlədən, Azərbaycan dilinin Şuşa və Qubadlı şivələrində bayraq mənasını daşıyır.
Tuğ etnotoponimi Tuq (tuk, tok) məşhur qıpçaq tayfalarından birinin adı ilə bağlıdır. Qafqazda, o cümlədən Gürcüstanda bir çox yaşayış məntəqələrinin adları bu tayfa ilə əlaqədardır. Azərbaycanda üç Tuğ kəndi, Tuğ çayı, Tuğ dağı və Tuğ yurdu əraziləri məlumdur. Şimali Qafqazda da Tuq, Tuk, Tok, Tukdaq, Tukovo və s. kəndlər vardır. Qərbi Azərbaycanda (Ermənistanda) XIX əsrə aid olan xəritələrdə Tuğlu, Tuqun, Tuqut türk kəndlərinin adları öz əksini tapmışdır.
Tarixi
Tuğ kəndinin məlikyeqanovlar, məlikaslanovlar, cahangirlilər, mehdibəylilər, aslanbəylilər, gülməmədlilər, talıbxanlılar, budaqlılar, səlimbəylilər, cəfərlilər, vəliuşağılar və s. adlı tayfa, tirə və nəsilləri vardır. Azərbaycanda və dünyada məşhur olan Azıx mağarası və Tağlar mağarası Tuğ kəndi yaxınlığındadır.
Kəndin adı 1727-ci ildə Osmanlı qaynaqlarında Dizağ nahiyəsinin Haderud kəndi olaraq keçir.
Qarabağ xanlığı dövründə Dizaq mahalının başkəndi Tuğ şenliyi idi. 1727-ci ilə bağlı qaynaqda qeyd olunur ki, Tuğ kəndində 73 qeyri-müsəlman yaşayır. Kəndin 10 dəyirmanı var. Əhali dənli bitkilərdən buğda, arpa, darı əkir və çəltik becərir. Baramaçılıqla da məşğul olanlar var. Tuğ kəndinin gəliri 80.000 ağça idi.
Dizaq mahalını məliklər idarə edirdilər. Məlik mahalın başkəndi Tuğ şenliyində əyləşirdi. Atadan oğula irsi keçən məliklik məhdud səlahiyyətli vəzifə idi. Məliklər öncə bəylərbəyindən, sonra isə Qarabağ xanından asılı idilər. Nadir şah Qırxlı-Avşarın (1736–1747) ağalıq dönəmində bir sürə yarımmüstəqil oldularsa da, Pənahəli xanın təzyiqi nəticəsində yenidən tam asılı vəziyyətə düşdülər.
1805-ci ildə İran ordusunun sərkərdələrindən biri Əbülfət xan Tuti Sarıcalı-Cavanşir Şuşaya basqın edib, taxtı atasından almaq istəyi ilə gəlib Bərgüşad mahalında əyləşmişdi. İbrahimxəlil xan da bu yürüşü duyub digər oğulları ilə gəlib, Tuğ kəndində bərə-bəndərgah tutmuşdu. Tarixçi Mir Mehdi Xəzani yazır: "Bu xəbərlərdən Əbülfət xan müstərib olub, sürət ilə Dizaq mahalına əzm eylədi. Məqsədi bu oldu ki, İbrahim xanın və Məhəmmədhəsən ağanın hənuz cəmiyyətləri güc toplamamış gəlib Tuğ kəndində Məhəmmədhəsən ağanı tutub və İbrahim xanı dəxi bidəxil edib, gəlib Şuşa qalasına daxil ola."
Tuğ kəndində iki qoşun arasında baş verən savaşda Əbülfət xan yenilib İrana qaçdı. Atışma zamanı kənd xeyli ziyanlıq görmüşdü.
Bu savaşdan bir müddət sonra İran şahının vəliəhdi Abbas Mirzə Naibəssəltənə çoxsaylı qoşunla Qarabağa daxil oldu. Qarabağ xanının vəliəhdi Məhəmmədhəsən ağa bir dəstə atlı, bir az rus əsgərləri ilə onu qarşılamağa çıxdı. Savaş yeri kimi yenə Tuğ kəndini seçdi. Qaravulun gətirdiyi xəbərə görə İran qoşunu çoxsaylı və müasir silahlarla təchiz olunmuşdu. Xanzadə az miqdar atlı ilə İran qoşunun önündə tablamayacağını bilib Şuşaya çəkildi. Mir Mehdi Xəzani yazır: "Əlqissə, həman günü Məhəmmədhəsən ağa Tuğ kəndindən gəlib, Rusiya qoşunu ilə qalaya varid oldular."
Rus sərkərdəsi Pyotr Kotlyarevski Cəfərqulu xana kənd əhalisini Arazdan keçirməyə mane oldu. Kənd əhalisini geriyə qaytardı. Mir Mehdi Xəzani yazır: "Tuğ kəndinin xalqını ki, Araz kənarında idilər, hənuz o taya getməmişdilər, köçürüb geri yenə özlərinə gətirdi…"
Tuğ kəndində olan bir neçə evi İrandan Qasım bəy Sarıcalı-Cavanşir (Zakir) gətirmişdi. Qasım bəy Zakir 1828-ci il 24 aprel tarixli, müsəlman əyalətlərinin hərbi rəisi general-mayor İvan Abxazovun adına yazdığı diləkçədə deyirdi: "…1827-ci ildə Abbas Mirzənin qoşunları məğlubiyyətə uğradıqdan sonra, Mehdiqulu xanın yanına gedərək bir gecə onun yanında oldum, onunla söhbətdən sonra Araz çayının o tayında, on iki ağaclıq məsafədə olan Soraqlı camaatından 500-ə yaxın evi Arazın bu tayına köçürüb Tuğ kəndində yerləşdirdim…"
Xaçın mahalı istisna olmaqla, Qarabağdakı digər məliklər və onların mənsub olduqları nəsillər əslən Qarabağdan deyildilər və bu diyara başqa yerlərdən gəlmə idilər. Özü də erməni deyil, keçmiş alban nəsillərinin nümayəndələri idilər. Buna görə də erməni millətçilərinin Azərbaycana qarşı ərazi iddialarına "haqq" qazandırmaq üçün həmin məliklərə "erməni dövlətçiliyinin" davamı kimi baxmaları kökündən yanlışdır, daha doğrusu, elmi saxtakarlıqdır. Digər tərəfdən, gəlmə məliklər Qarabağda mahal başçılığını ələ keçirdikdən sonra kiçicik də olsa, heç bir dövlət birləşməsi yarada bilməmişdilər. Onlar bir-birindən təcrid olunmuş, çox zaman isə bir-birilə çəkişən mahal başçıları səviyyəsindən yuxarı qalxa bilməmişdilər. Bundan başqa, yuxarıdakı cədvəldən göründüyü kimi Xaçın istisna edilməklə XVII yüzildən əvvəlki dövrdə onların Qarabağda kökü yoxdur. "Məliklər Qarabağda feodal dağınıqlığının güclənməsini istəyən qüvvələri təmsil edirdilər".
Məliklərin separatçı-mərkəzdənqaçma fəaliyyəti xanlıqda və bütün ölkədə gedən mərkəzləşdirmə işinə mane olurdu. Onların yadelli qüvvələrin Qarabağa hücumunun həyata keçirilməsində iştirak etmələri Qarabağ xanlığının müstəqilliyinə ağır zərbə vururdu. Buna görə də məlikliklərin separatçılıq meyillərini aradan qaldırmaq üçün görülən tədbirlər etnik konflikt olmayıb, Qarabağ xanlığının müstəqilliyinə yönəlmiş qəsdlərə qarşı mübarizə idi. Xəmsə məliklərindən Pənah xanın hakimiyyətini birinci olaraq tanıyan Məlik Şahnəzər oldu. Bu, İbrahimxəlil ağanın Məlik Şahnəzərin qızı Hürzatla evlənməsi ilə nizama salındı. Xaçın məliyi Ulubab Ballıqayada məğlub edildikdən sonra Pənah xanın hakimiyyətini tanıdı. Dizaq, Çiləbörd, Talış məliklərinin düşmənçilik siyasəti isə bir neçə il sürdü.
Əhməd bəy Cavanşir yazır: "Qonşu vilayətlərdən toplanmış xəzinə pullarını saxlayan Tuğ və ya Dizaq məliyi Yeqan öz oğulları və qohumları ilə birlikdə kəskin müqavimət göstərdikdən sonra onların bir hissəsi qırılmış, bir hissəsi isə islam dinini qəbul etmişdi… Çiləbörd məliyi Allahqulu Sultan əvvəlcə onun təbəəliyini qəbul etmiş, lakin sonralar xəyanətdə ittiham edilərək Pənah xanın əmri ilə öldürülmüşdü. Onun qardaşı Məlik Hətəm Talışın beşinci məliyi Məlik Usubla ittifaq bağlayıb uzun müddət öz obalarını Pənah xan dəstələrinin hücumlarından müdafiə etmiş, lakin Ağdərə kəndində məğlub olduqdan sonra Tərtər çayının yuxarılarında yerləşən alınmaz Cermux qalasına çəkilmişdi. Bir ilə qədər qalada qaldıqdan sonra nəhayət, öz ailəsi ilə birlikdə qürbət ellərdə nicat axtarmalı olmuşdu, lakin bununla öz siyasi fəaliyyətlərini bitirmədi. Belə ki, sonralar onun həm özü və həm də övladları (birincinin oğlu Məlik Məcnun) daim Qarabağa hücumlar edirdilər…". Pənah xan Sarıcalı-Cavanşirin məlikləri tabe etmək yolunda qazandığı uğurları onun oğlu İbrahim xan davam etdirdi. Qarabağ məliklərindən dizaqlı Yesay, çiləbördlü Məcnun və gülüstanlı Bəyləryan İbrahim xana tabe olmaqdan imtina etdilər. Vərəndəli Məlik Şahnəzər və xaçınlı Mirzə xan isə İbrahim xanın hakimiyyətini qəbul edərək onun yaratdığı vətənsevər qüvvələr birliyinə qoşuldular.
Müttəfiqlər 1781-ci ildə Tuğ qalasını mühasirəyə aldılar. Məlik Yesay təslim oldu, burada hakimiyyət Məlik Bahtama keçdi, lakin tezliklə o da dönük çıxdı.
Rusiya işğalı
İbrahim xanla separatçı məliklər arasındakı mübarizəyə 1783-cü ildən Rusiya dövləti də qarışmağa başladı. Cənubi Qafqazı işğal etməyə çalışan Rusiya burada – Azərbaycan ərazisində həmin məliklərin köməyi ilə "xristian dövləti", daha doğrusu, özünə dayaq yaratmağa çalışırdı. Bu zaman İbrahim xan özünün yüksək diplomatik bacarığı sayəsində düşmənçilik edən məlikləri Şuşaya toplaya bildi. Sənədlər əsasında onların Qarabağ xanlığına xəyanət etdiyini sübuta yetirərək onları həbsə aldırdı. Məlik Məcnun və Abov Şuşa həbsxanasına salındı, Məlik Bahtam isə günahlarına görə Ərdəbil xanına verildi. Məliklərin müttəfiqi Gəncəsər monastırının katolikosu İohannes qardaşı ilə birlikdə tutulub cəzalandırıldı, lakin Şuşa həbsxanasındakı məliklər qaça bildilər. Onlar Tiflisə gələrək burada Qarabağ xanlığına qarşı hazırlanmış qəsdi gürcü çarı II İrakli (1744–1798) və rus polkovniki Burnaşovun köməyilə yerinə yetirməyə girişdilər. Qarabağ xanlığına qarşı "xaç yürüşü"nə başlayan düşmənlər Gəncəyə yaxınlaşdılar, lakin 1787–1791-ci illər Rusiya-Türkiyə müharibəsinin başlanması nəticəsində bu "xaç yürüşü" baş tutmadı. İbrahim xan müstəqil Qarabağ xanlığının bütövlüyünü qoruyub saxlaya bildi. 1795-ci ilin yayında İranda hakimiyyəti ələ alan Ağa Məhəmməd Qacar (1742–1797) Qarabağ xanlığına hücum etdi. Şuşanın 33 günlük mühasirəsi uğursuz oldu. Şuşadan sonra o, Tiflis üzərinə yeridi. V. Zubovun komandanlıq etdiyi rus qoşunlarının hücumu ilə Ağa Məhəmməd Qacar geri çəkildi. Rus çariçası II Yekaterinanın (1764–1796) ölümü ilə V. Zubov da Azərbaycandan geri çağırıldı. 1797-ci ildə Ağa Məhəmməd Qacar yenidən Qarabağa hücum etdi, Şuşanı tutdu, lakin burada öldürüldü. XVIII yüzilin sonları – XIX yüzilin başlanğıcında Rusiyanın Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda işğalçılıq fəaliyyəti gücləndi, 1801-ci ildə Gürcüstan imperiyaya birləşdirildi, Azərbaycanın Car-Balakən camaatlığı (1803) və Gəncə xanlığı (1804) işğal olundu. İbrahim xan belə bir vəziyyətdə Rusiya qoşunlarının komandanı P. D. Sisianovla (1802–1806) Kürəkçayda müqavilə bağladı. Kürəkçay müqaviləsinə əsasən, Qarabağ xanlığı məhz müsəlman – Azərbaycan torpağı kimi Rusiyaya ilhaq olundu. Tarixi reallığı əks etdirən Kürəkçay müqaviləsi, eyni zamanda, Qarabağın, o cümlədən bu diyarın dağlıq hissəsinin Azərbaycan xalqına məxsus olduğunu sübut edən ən mötəbər sənəddir.
Müasir tarixi
İmperialist qüvvələrin öz aralarında apardığı İkinci Dünya müharibəsinə Azərbaycan xalqı da öz istəyinin əleyhinə qoşuldu. Tuğ kəndinin əhalisi də bu müharibədə böyük itkilər verdi. Kəndin əhalisindən 600 nəfəri bu müharibəyə yığılaraq aparıldı, onların 400 nəfərinə geri qayıtmaq nəsib olmadı. Qarabağ müharibəsinin lap erkən dövrlərində, hələ Sovet hakimiyyətinin mövcud olduğu dövrdə, 1991-ci il oktyabrın 30-da kənd erməni hərbi birləşmələri tərəfindən işğal olundu. Kəndin əhalisi buradan qovuldu, onların çoxusu Beyləqan rayonu ərazisindəki çadır şəhərciklərində məskunlaşdı.
Tarixi abidələri
Tuğ kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri qeydə alınmışdır:
Coğrafiyası və iqlimi
Tuğ kəndi Xocəvənd rayonunun mərkəzindən 53 kilometr cənub-qərbdə, Yuxarı Qarabağın cənub qərbində, Qarabağ silsiləsinin ətəyində, dəniz səviyyəsindən 1400–1500 m yüksəklikdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalisinin sayı 2000 nəfərdir.
İqtisadiyyatı
Əhalisi əsasən üzümçülük, taxılçılıq, heyvandarlıq, tərəvəzçilik, bağçılıq və baramaçılıqla məşğul olurdu.
Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət evi, kitabxana fəaliyyət göstərirdi.
Təhsil
Kənddə 125 yaşı olan orta məktəb vardı.
1885-ci il Zemstvo məktəbi açılmışdır.
Cavad bəy Məlikyeqanovun dünyaya gəldiyi Tuğ kəndi Azərbaycan tarixində əhəmiyyətli rol oynamaqla yanaşı, onun tarixi çox qədim dövrlərə gedib çıxır. "Tuğ" sözünün bir necə mənası var: birində "zirvə", o birində "bayraq". Qarabağın ən qədim tarixə və mədəniyyətə sahib kəndlərindən biri olan Tuğun adı Azərbaycan tarixinə dair V-VIII-ci əsrlərin mənbələrində xatırlanır. Tarixi bilinməyən Ki-Tış qalası və digər abidələri ilə Tuğ, Azıx mağarasına aid milli-mənəvi dayaqlarımızı möhkəmləndirən, tamamlayan, təsdiqləyən kəndlərimizdən biridir. O, bir çox ziyalılarımız kimi Cavad bəyin də taleyində çox mühüm rol oynamışdır.
125 il əvvəl tarix yazmağı, yaratmağı xoşlayan bu kəndin, eləcə də bütün Azərbaycanın həyatında çox mühüm, qeyri-adi bir hadisə baş verdi – rus-Avropa tipli yeni bir məktəbin əsası qoyuldu. O vaxt Qarabağda maarifpərvər əməlləri ilə böyük hörmət qazanmış Sadıq bəy və Mehdi bəy Məlikaslanovların yaxından köməyi, çar hökumətinin icazəsi ilə təşkil olunan bu məktəbə dövrün tanınmış ziyalılarından biri olan Mir Mehdi Xəzani (1811–1893) rəhbərlik edirdi. Onun ölümündən sonra – 1894–1922-ci illərdə məktəbə Məhəmməd bəy Məlikyeqanov, 1922–1934-cü illərdə Mustafa Cahangirov rəhbərlik edib.
Bu məktəbin yetirmələri olan neçə-neçə tanınmış ziyalı tariximizin müxtəlif dövrlərində nəinki Qarabağda, bütün Azərbaycanda ad-san sahibi idi. AXC hökumətinin iki üzvü – poçt, rabitə və dəmiryolu naziri Xudadat bəy Məlikaslanov və Bakı-Lənkəran qubernatoru, haqqında söhbət açdığımız Cavad bəy Məlikyeqanov məhz bu məktəbin yetirmələri idi. Bu kənddən "Hacı Qara" əsərində Mirzə Fətəli Axundov yazıb, "1905-ci ildə" pyesində Cəfər Cabbarlı söhbət açıb. Vaxtilə Qarabağın bu hissəsində böyük Üzeyir bəy dərs deyib -Vətən, millət, qəhrəmanlıq dərsi. O dərslərdən ruhlanan neçə-neçə elm-mədəniyyət xadimi, siyasət adamı, ən başlıcası, hünərvər müəllimlər ordusu yaranıb…
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Cavad bəy parlamentin üzvü, Zaqafqaziya Seymində müsəlman fraksiyasının daimi nümayəndəsi idi.
1919-cu ildə Lənkəran qəzasında hakimiyyət general Denikinin tərəfdarlarından biri olan polkovnik İlyaşeviçin əlinə kecmişdi. O, Azərbaycan hökumətini tanımaq belə istəmirdi. General-mayor Səlim bəy və Cavad bəyin rəhbərliyi ilə ora göndərilən Azərbaycan Ordusunun hissələri qiyamçıları məğlub edərək Lənkəran qəzasında Azərbaycan hakimiyyətini bərpa etdilər.