cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karbon disulfid
Nükleofillərlə
İzoelektronik karbon dioksidlə müqayisədə CS2 daha zəif elektrofildir. Bununla birlikdə nükleofillərin CO2 ilə reaksiyaları olduqca dönəndir və məhsullar yalnız çox güclü nükleofillərlə təcrid olunur, CS2 ilə reaksiyalar daha az reaktiv nükleofil olan məhsulların meydana gəlməsinə imkan verir və termodinamik cəhətdən daha çox üstündür. [12] Məsələn, aminlərdən ditiokarbamatlar alınır:
Ksantatlar alkoksidlərdən oxşar reaksiya ilə alınır:
RONa + CS2 → [Na+][ROCS2−]
Bu reaksiya viskoz, selofanın əsas tərkib hissəsi olan yenilənmiş sellülozun istehsalının əsasını təşkil edir. Həm ksantatlar, həm də əlaqəli tioksantatlar (CS2-nin natrium tiolatlarla reaksiyasından əldə edilir) mineralların işlənməsində flotasiya agentləri kimi istifadə olunur. Natrium sulfiddən tritiokarbonat alınır:
Na2S + CS2 → [Na+]2[CS32−]
Baxmayaraq ki, proses bir ferment karbon disulfid tərəfindən kataliz olunur.karbon disufid asanlıqla hidroliz olunmur.
Reduksiya
Karbon disulfidin natriumla reduksiyası natrium tritiokarbonatla birlikdə natrium 1,3-diolyol-2-tion-4,5-ditiolat verir: [13]
4 Na + 4 CS2 → Na2C3S5 + Na2CS3
Xlorlaşma
CS2-nin xlorlaşması ilə karbon tetraxlorid alınır : [7]
Koordinasiya kimyası
CS2, pi kompleksləri meydana gətirən bir çox metal kompleksi üçün bir liganddır. Bir nümunə: CpCo (η2-CS2) (Pme3). [14]
Polimerləşmə
CS2, fotoliz zamanı və ya yüksək təzyiq altında polimerləşir, polimeri kəşf edən Persi Williams Bridgmanın adını daşıyan avtomobil və ya "Bridgmanın qarası" adlı həll olunmayan bir maddə adı verir. [15] Tritiokarbonat (-S-C (S) -S-) rabitələri qismən yarımkeçirici olan polimerin onurğa hissəsini təşkil edir. [16]
Tətbiqi
Karbon disülfidin illik istehsalın 75%-nin əsas sənaye tətbiqi viskon və selofan filminin istehsalıdır. [17] Həm də karbon tetraxloridin kimyəvi sintezində qiymətləndirilən bir aralıq maddədir. Ekstraktiv metallurgiya və kauçuk kimyasında istifadə olunan natrium, ksantatlar, ditiokarbamatlar kimi üzvi kükürd birləşmələrinin sintezində geniş istifadə olunur.
Sağlamlığa təsirlər
Karbon disulfid müxtəlif simptomlarla həm kəskin, həm də xroniki zəhərlənməyə səbəb olur. [20] Tipik tövsiyə olunan 30 mq / m3, 10 ppm-dir. Mümkün simptomlar bunlarla məhdudlaşmır uyuşma, iştahsızlıq, bulanıq görmə, kramplar, əzələ zəifliyi, ağrı, neyrofizioloji zəiflik, psixoz, keratit və tənəffüs çatışmazlığı nəticəsində ölüm də daxildir. [17] [ 21] [22] Professional karbon disulfidə məruz qalma ürək-damar xəstəlikləri ilə, xüsusən də döyüntü ilə nəticələnir. [23]
Tarix
1796-cı ildə Alman kimyaçısı Wilhelm August Lampadius (1772–1842) ilk dəfə piriti nəmli kömürlə qızdıraraq karbon disulfidi hazırladı. Buna "maye kükürd" adını verdi. [24] Karbon disulfidin tərkibi 1813-cü ildə İsveçli kimyaçı Jöns Jacob Berzelius (1779–1848) və İsveçrə-İngilis kimyaçısı Alexander Marcet (1770–1822) qrupu tərəfindən təyin olundu. [25] Onların təhlili CS2-nin empirik formuluna uyğundur. [26]
Bəhaullahın məqamı
thumb|right|200px Bəhaullahın məqamı - Bəhai dinin banisi olan Hz. Bəhaullahın dəfn olunduğu yer və bəhailər üçün qiblə rolunu oynayan məkan. İsrailin Əkka şəhərində yerləşən bu məkan ümumi olaraq Behçi köşkü kimi tanınır. Bəhaullahın məqamının ətrafı İran xalçaları ilə əhatələnmiş kiçik ağac və güllərdən ibarət baxçadan ibarətdir.
Oktanol-1
Oktanol-1 – üzvi maddə olub, yağ spirtlərinin sinfinə aiddir. Sitrus efir yağlarının tərkibində (qreypfrut yağında, apelsin yağında) olur. Spirtdə, petroleyn efirində yaxşı, suda isə pis həll olur. Tünd yağlı-sitrus iylidir.
Alınması
Sənayedə oktanol Tsiqler üsulu ilə etilen və trietilalüminumdan əmələ gələn spirtlərin rektifikasiyası ilə alınır: Oktanolu həmçinin oktan tuşusu və onun efirlərinin, eləcə də, kokos yağından alınan yağ turşularının oktil efirlərinin hidrogenləşməsindən alırlar.
Tətbiqi
Parfüm kompozisiyalarının, ətirlərin və qida esensiyalarının tərkib hissəsi kimi tətbiq olunur. n-Oktanol – su binar sistemi famakoloji kimyada tətbiq olunur, belə ki, bir çox birləşmələrin lipofilliyini qiymətləndirmək üçün əlverişli modeldir. C.Hansh oktanolu lipidlərlə formal oxşar olduğuna görə (uzun alkil zənciri və həm protondonor, həm də akseptor xassələr göstərən funksional qruplar) lgP-ni təyin etmək üçün standart həlledici kimi qəbul etmişdir.
Təhlükəsizliyi
Selikli qişanı qıcıqlandırır, görmə və parenximal orqanlara (qaraciyər, dalaq, mədəaltı vəz və s. ) təsir göstərir. Buraxıla bilən qatılıq həddi (BQH) 10 mq/m2-dir.
Osmantəpə yaşayış yeri
Coğrafi mövqeyi
Yaşayış yeri Şahbuz rayonunun Kükü kəndi yaxınlığında, dəniz səviyyəsindən 2400 m yüksəklikdə yerləşir. Yaşayış yeri hazırda süni gölün sahilində yerləşir və onun bir qismi su altında qalmışdır. Bu sahədə çoxlu gursulu bulaqlar olduğundan yaşayış yerinin ətrafı indi də maldar əhali tərəfindən yurd yeri kimi istifadə olunur. Bu bulaqların suyunu toplamaq üçün qəza rəisi Şəngirey 1865-ci ildə burada bənd tikdirmiş və Qanlıgöl su anbarını yaratmışdır.
Cənubi Qafqazda Neolit ​​dövrü ilə bağlı əvvəlki tədqiqatlar
Cənubi Qafqazın, o cümlədən Azərbaycanın arxeoloji abidələrinin tədqiqi ilə Daş dövrünün müxtəlif mərhələləri Paleolit dövründən başlayaraq Neolit dövrünədək öyrənilmişdir. Lakin Mezolit dövrü və Mezolitdən Neolitə keçid mərhələsi kifayət qədər tədqiq edilməmişdir. Hazırda Cənubi Qafqazda Neolit dövrünün maddi-mədəniyyəti Şomutəpə-Şulaveri və Kültəpə mədəniyyəti ilə təmsil edilməkdədir. Keramikalı Neolit dövrünün ən qədim abidəsi Naxçıvanda olan I Kültəpə (Babək) yaşayış yeridir. Tədqiqatlar göstərir ki, bu yaşayış yerində həyat e.ə. VII minilliyin ikinci yarısında başlanmışdır. Lakin indiyədək Cənubi Qafqazda keramikasız Neolit dövrünün abidələri öyrənilməmişdir. Hazırda Cənubi Qafqazda Neolit dövrü yalnız keramikalı Neolit dövrünün abidələri ilə təmsil edilməkdədir. Buna görədə keramikalı Neolit dövrünün mənşəyi ilə bağlı qafqazşünas arxeoloqlar arasında bir-birinə zidd iki nəzəriyyə meydana çıxmışdır. Bəzi tədqiqatçılar az miqdarda tapıntılara əsaslanaraq ehtimal edirlər ki, Cənubi Qafqazın Neolit mədəniyyəti yerli zəmində yaranmışdır, digərləri isə Cənubi Qafqazda Neolit mədəniyyətinin hazır şəkildə ortaya çıxmasına əsaslanaraq keramikalı Neolit mədəniyyətinin başqa ölkələrdən gətirildiyini söyləyirlər. Belə ki, tədqiqatlar keramikalı Neolit dövründə istehsal təsərrüfatının əsas sahələri olan əkinçilik və maldarlığın artıq formalaşdığını təsdiq edir. Bəzi tədqiqatçıların keramikalı Neolit dövrü abidələrini Mezolit dövrü ilə bağlamaq cəhdləri də məsələni həll etməmişdir. Bu baxımdan Cənubi Qafqazda keramikasız Neolit dövrünün öyrənilməsindəki boşluğu dolduran Osmantəpə yaşayış yerinin yeni tapıntıları müəyyən əhəmiyyətə malikdir.
Erkən Neolit ​​dövrünə aid Osmantəpə qazıntıları
Bu sahə 2019–2020-ci illərdə V.B.Baxşəliyevin rəhbərliyi ilə araşdırılmışdır. Araşdırma nəticəsində xeyli obsidian alətlər və az sayda keramika nümunələri aşkar olunmuşdur. Apardığımız araşdırmalar zamanı yaşayış yerində 300-dən artıq obsidian əmək aləti aşkar olunmuşdur. Onlar arasında 8 nukleus və 159 mikrolit vardır. Mikrolitlərin ölçüsü 1–2 santimetr arasindadır. Əmək alətlərinin digər qismi nisbətən böyük həcmli obsidianlardan hazırlanmışdır. Onların ölçüləri 4–7 santimetr arasındadır. Aşkar olunmuş nukleuslar müxtəlif formalıdır. İşlənməmiş özəklər də vardır. Tapıntılar arasında bir ədəd daş alət də vardır. Nukleusların ikisi diskşəkilli, üçü piramidal, üçü isə prizmatik formalıdır. Qeyd etmək lazımdır ki, nukleusların hamısı qəlpələnmə nəticəsində tükənmişdir.
Obsidian alətləri və obsidiandan istifadə
Qeyd etdiyimiz kimi, arxeoloji materialların əksəriyyəti obsidian məmulatından ibarətdir. Birinci qrupa daxil olan alətlər başlıca olaraq qaşovlarla təmsil olunmuşdur. Lakin ikinci qrupda alətlərin çeşidi artmışdır və müxtəlif alətlər, o cümlədən oraq diçləri meydana çıxmışdır. Tədqiqat göstərir ki, bəzi alətlər çoxfunksiyalı olmuşdur. Əmək alətlərinin bənzərləri Mezolit və Erkən Neolit dövrü abidələrindən məlumdur. Qeyd etmək lazımdır ki, qısa saplaqlı ərsinlərin bənzərləri Cənubi Qafqazın Son [eolit dövrü abidələrindən məlum deyil. Osmantəpə yaşayış yerinin tədqiqi Naxçıvanın qədim sakinlərinin hansı yollarla obsidian yataqlarına doğru getdiyini də dəqiqləşdirməyə imkan verir. Obsidian alətlərin mikroskopik tədqiqi bu yaşayış yerinin obsidianın daşınmasında keçici yaşayış yeri kimi deyil, həmçinin insanların burada müəyyən müddət fəaliyyəti üçün istifadə olunduğunu göstərir.
İqtisadiyyat və yaşayış şəkli
Araşdırmalara əsasən demək olar ki, Osmantəpə sakinləri yarımqazma tipli evlərdə yaşamışlar. Bu tip evlər indi də maldar tayfalar tərəfindən istifadə olunur. Bu isə yaşayış yerinin qədim tarixə malik oilduğunu göstərir.Yaşayış yerində mədəni təbəqənin yığılması da bunu təsdiq edir. Yaşayış yerinin yüksək dağlıq ərazidə yerləşdiyini və burada iqlimin soyuq olduğunu nəzərə alsaq deyə bilərik ki, Osmantəpə yaşayış yeri mövsümi yaşayış yeri kimi istifadə olunmuşdur. Əmək alətlərinin tipoloji analizinə əsasən demək olar ki, Osmantəpənin qədim sakinləri başlıca olaraq maldarlıq və yığıcılıqla məşğul olmuşlar. Lakin oraq dişləri və keramika məmulatı istehsal təsərrüfatının mövcud olduğunu təsdiq edir. Keramika məmulatının çox az miqdarda və kiçik parçalar halında aşkar olunması bizcə keramikalı Neolit dövrünün və istehsal təsərrüfatının yenicə başladığını göstərir. Əmək alətlərinin tədqiqi də bunu sübut edir.
Nəticə
Demək olar ki, Osmantəpə yaşayış yerinin materialları Mezolitdən Neolitə keçid dövrünü əks etdirir. Araşdırmalar obsidian alətlərin hazırlanmasında başlıca olaraq Göyçə və Zəngəzur obsidianından istifadə olunduğunu göstərir ki, bu da Cənubi Qafqazda, o cümlədən Azərbaycanda keramikalı Neolitin yerli zəmində inkişaf etdiyini təsdiq edir. Tədqiqatlar göstərir ki, Osmantəpə sakinləri istehsal təsərrüfatının astanasında olmuşdur. Əmək alətlərinin tədqiqinə əsasən demək olar ki, yaşayış yerinin sakinləri başlıca olaraq ovçuluq, yığıcılıq və heyvandarlıqla məşğul olmuşlar. Əkinçiliyin mömcud olması ilə bağlı hələlik dəqiq məlumat yoxdur. Əmək alətlərinin tipoloji analizi əsasında demək olar ki, insanlar burada uzun müddət məskunlaşmışdır. Keramika məmulatının azlığı keramikalı Neolit dövrünün yeni başlandığını göstərir. Təhlillərə əsaslanaraq yaşayış yerində həyatın Mezolit dövrünün sonu və Neolit dövründə başlandığını demək olar.
Asırğalyarpaq mürgəkotu
Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Kökümsovları qısadır. Gövdənin hündürlüyü 40-100 sm-dir. Çiçək qrupu oxu ilə birlikdə üst tərəfdə az əyilmiş, alt tərəfdə 3-4 qınlıdır. Yarpaqları böyükdür. Alt yarpaqları enli-ellipsvaridir, ortadakılar ellipsvaridir. Çiçək qrupu 4-20 çiçəkli, biryanlı salxımşəklindədir. Uzunluğu 15-18 mm, dar-oval, sivriləşmiş, xaricdən qismən çox və ya az əyilmiş, çiçəkyanlığının daxildəki ləçəkləri kütdür, qeyri-bərabər yanlıdır. Çiçək dodaqları çiçək yanlığının ləçəklərindən qısadır, onun arxa hissəsi novşəkillidir, ön hissəsi itidir. left|thumb|200x200px
Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsi (Ordubad rayonunun Kotam kəndinin ətrafı).
Sayı və tendensiyası
Populyasiyası azalır, yeganə lokalitetində mənfi təsirlərə həssaslıq müşahidə olunur.
Məhdudlaşdırıcı amillər
İqlim və antropogen amillər.
Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsüsi tədbirlər aparılmır.Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarilması təklif olunur.
Ənvər Arazov
Ənvər Talış oğlu Arazov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Qarabağ müharibəsi şəhidi.
Həyatı
1953-cü il 2 dekabrda Gəncə şəhərində anadan olmuşdu. Həmin şəhərdəki 15 nömrəli orta məktəbin səkkizinci sinfini bitirmişdi. Sonra texniki peşə məktəbində oxumuşdu. Bir müddət əmək fəaliyyəti ilə məşğul olduqdan sonra Gəncə Politexnik Texnikumuna daxil olmuşdu. 1974-cü ildə hərbi xidmətə çağırılan Ənvər Murmansk vilayətində Şimal Hərbi Dəniz Donanmasında xidmət etmişdi. Hərbi xidmətini başa çatdırdıqdan sonra Gəncəyə dönmüş, Büllur Zavodunda işləməyə başlamışdı. Ə.Arazov, eyni zamanda yarımçıq qalmış təhsilini davam etdirərək, 1980-ci ildə texnikumu müvəffəqiyyətlə bitirmiş, zavodda əvvəlcə nizamlayıcı, sonra növbə ustası kimi çalışmağa başlamışdı.
Döyüşlərdə iştirakı
Ənvər 1988-ci ildə ermənilər Dağlıq Qarabağ ərazisində müharıbəyə başlayarkən Daxili İşlər Nazirliyində işə qəbul olunaraq cəbhəyə yollanmışdı. 1989-cu ildə Çaykəndin alınması uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edib. 1992-ci ildə Gəncədə Milli Müdafiə Qərargahının müdirinin II müavini olub. 1992-ci ilin avqustunda Tərtərdə alay komandiri təyin olunub. Göstərdiyi şücaətlərə görə ona polkovnik rütbəsi verilib. Ağdərə rayonunda bir çox uğurlu əməliyyatlarda iştirak etmişdi.1992-ci il noyabrın 1-dən 2-nə keçən gecə Ağdam rayonunun Sırxavənd kəndində erməni quldurları ilə qeyri-bərabər döyüşə girərək, mərdliklə həlak olub.
Ailəsi
Ailəli idi. Bir oğul, bir qızı yadigar qalıb.
Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 6 noyabr 1992-ci il tarixli 290 nömrəli Fərmanı ilə Arazov Ənvər Talış oğlu ölümündən sonra Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı adına layiq görülüb.
Gəncə şəhərində Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.
Tresorit
Tresorit ― İsveçrə və Macarıstanda yerləşən və müəssisələr və fərdlər üçün əsasən təkmilləşdirilmiş təhlükəsizliyə və məlumat şifrələməsinə yönələn bulud onlayn saxlama xidməti. Biznes versiyası hər istifadəçi üçün 1 TB-yə qədər disk sahəsi (solo versiyada tək bir istifadəçi üçün 2 TB təklif edir) və DRM, hərtərəfli giriş səviyyələri və "Tresorit"in daha etibarlı işbirliyi mühiti yaratmağa istinad etdiyi əlavə təhlükəsizlik funksiyalarını təklif edir. Bəziləri "Tresorit"i yüksək təhlükəsizlik alternativi Dropbox ilə müqayisə edirlər.
Tuzla adası
Tuzla adası (Tuzla, Тузла, Тузла, türkcə. tuz "duz", türk., qıpçak. tuzlu "duzlu") — qumdan təşkil olunmuş, sahəsi 3,5 km² təşkil edən ada. Adanın uzunluğu 5 - 6,5 km, eni isə 0,5 km təşkil edir. Kerç boğazı, Azov dənizi, Kerç yarımadası ilə Taman yarımadası arasında yerləşir. 2003-cü ildə Rusiya ilə Ukrayna arasında ada ilə əlaqədar yaranan konfliktdən sonra məşhurlaşmışdır.
Tresorit
"Tresorit" xidmətləri PK müştəri proqram təminatı, veb tətbiqetmə və mobil tətbiqetmələr vasitəsilə əldə oluna bilər. Hazırda proqram təminatı Windows, macOS, Android, Windows Phone 8, iOS, və Linux üçün mövcuddur.
Tuzla adası
Tarixi
2,5 min il öncə adanın yerləşdiyi sahillərdə suyun səviyəsi 4 metr aşağı olmuşdur. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, adanın sahəsi indikindən dəfələrlə böyük və Taman yarımadasına birləşik olmuşdur.
Tresorit
Tarixi
Tresorit 2011-ci ildə macar proqramçılar tərəfindən qurulmuşdur, onlar baş direktoru vəzifəsində qalan İstvan Lam, hazırda informasiya texnologiyaları direktoru olan Silvester Sebeni və şirkətin baş direktoru vəzifəsini tutan Dyerd Silaci idi.
Tresorit rəsmi olaraq 2014-cü ilin aprel ayında gizli beta versiyanı keçəndən sonra müştəri tərəfində şifrələnmiş bulud saxlama xidmətinə başladı.
Tuzla adası
Tarixi
Tuzla dili Kerç boğazında olan axınların hesabına təqdicən formalaşırdı. XVII əsr xəritələrinə baxdıqda dilin dəfələrlə formasını dəyişdiyni müşahidə etmək olar. Hətta bir necə adaya ayrılması belə olmuşdur. Bəzi dövrlərdə isə Taman yarımadasına birləşmişdir. Buna bənzər proseslər XIX əsrdə də davam etmişdir.
Tresorit
Tarixi
2015-ci ilin avqust ayında təhlükəsiz bulud saxlama xidməti pioneri "Wuala" ("LaCie" və "Seagate"ə məxsusdur) 7 ildən sonra fəaliyyətini dayandırdığını elan etdi və istifadəçilərini təhlükəsiz bulud saxlama xidməti üçün alternativ olaraq Tresoriti seçməyə təşviq etdi.
2016-cı ilin sonlarına doğru Tresorit "ZeroKit" adlı proqram təminatının hazırlama dəstinin (SDK) beta versiyasını təqdim etdi. 2017-ci ilin yanvar ayında Apple-ın SDK CareKit layihəsi CareKit istifadə edən mobil tətbiqlərin hazırlayanlara "ZeroKit"in inteqrasiya edilməsinin mümkünlüyünü açıqladı, eyni zamanda tibbi və səhiyyə tətbiqləri üçün məlumatları yaymayan istifadəçi autentifikasiyasının və şifrələmənin təmin edildiyini bildirdi.
Haker yarışması
2013 və 2014-cü illərdə Tresorit serverlərinə giriş əldə etmək üçün şifrələmə üsullarını sındırmağı bacaranlara 10.000 dollar təklif edən haker yarışması keçirdi. Bir neçə aydan sonra Harvard, Stenford və ya MTU kimi qurumların mütəxəssislərinə meydan oxuyaraq mükafat 25.000 dollara, daha sonra 50.000 dollara qaldırıldı. Yarış 468 gün davam etdi və şirkətin verdiyi məlumata görə heç kim şifrələməni qıra bilmədi.
Qəbul edilməsi
Tresorit bir sıra nominasiyalara və mükafatlara layiq görülmüşdür. Up-Cloud Rewards, 2012-ci ilin ən yaxşı 5 bulud təhlükəsizlik həlləri siyahısına saldı. 2016-cı ilin əvvəllərində Forbes Tresoritin həmtəsisçisi İstvan Lamı Avropanın "30 yaşdan cavan 30 yaşlılar" siyahısına daxil etdi. 2017-ci ildə Tresorit şifrələmə kateqoriyasında "Cybersecurity Excellence Awards"-ın finalçısı elan olundu.
Tuzla adası
Tarixi
Müasir ada Tuzla dilindən formalaşmışdır. 29 noyabr 1925-ci ildə güçlü fırtına zamanı ada ilə dil arasında keçid əmələ gəlmişdir. İlk əvvəllər bu keçid 300 metr, 1926-cı ildə isə dil istiqamətində genişlənərək 940 metr olmuşdur. 1993-cü il ölçmələrinə görə bu hissədə maksimal dərinlik 3.1 m, orta dərinlik 1,2 m, minimal isə 0,3 metr təşkil edir. Bu boğazın eni 4,1 km idi.
7 yanvar 1941-ci ildə RSFSR Ali Sovetinin qərarı ilə ada Krım MSSR ərazisinə qatılmışdır. 19 fevral 1954-cü ildə növbəti qərarla isə Krım vilayəti Ukrayna SSR ərazisinə verilir. 29 sentyabr 2003-cü ildə Krasnodar vilayətinin rəhbərliyi Taman yarımadasından Tuzla dili istiqamətdə bənd inşa etməyə başlayır. Bu isə iki ölkə arasında münasibətlərin gərginləşməsi ilə nəticələnir. Rusiyanın bu addımında hədəf Azov dənizində iki ölkə rasında dəniz sərhədlərinin təyinində divident əldə etməsi olur.
23 oktyabr 2003-cü ildə dövlət sərhəddinə 102 metr qalmış damba inşa işləri dayandırılır. həmin ilin dekabrında isə Vladimir Putin və Leonid Kuçma «azov dənizi və Kerç boağından itifadədə əməkdaşlıq anlaşmasını» imzalayırlar. Münaqişədən sonra Krım MR Ali soveti 2003-cü ilin oktyabrında adada yeni yaşayış məntəqəsi salmaq qərarına gəlir. Ancaq 6 sentyabr 2006-cı ildən isə bundan imtina edir. 300px|thumb|Balıqçı qəsəbəsi
12 iyul 2012-ci ildə Yaltada Ukrayna və Rusiya prezidentləri Rusiya Federasiyası ilə Ukrayna arasındakı dəniz sərhədinin gələcək delimitasiyası haqqında birgə bəyanat imzalayıblar
Krımın Rusiya tərəfindən işğalından sonra 21 mart 2014-cü ildə Krım və Sevastopol Rusiyaya birləşdirilir. Bundan sonra Rusiya Xarici işlər naziri Sergey Lavrov Rusiya Ukrayna ilə Kerç məsələsində hansısa danışıq pridmetini görmədiyini bəyan etmişdir.
1 oktybr 2015-ci ildə ada materiklə işçi körpüsü vastəsi ilə birləşdirilmişdir
Ekologiya
300px|thumb|Adanın lanşaftı. 300px|thumb|Adanı qoruma qurğuları. Güclü fırtınalar zamanı adanın böyük hissəsi suyun altında qalır. Adanın cənub hissəsi isə daha çox zərər görür. Son beş ildə burada yarım km ərazi itirilmişdir. Bu səbəbdən burada sahil bərkitmə işləri aparılır.
NGC 987
NGC 987, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Ücbucaq bürcü istiqamətində yerləşir. SB0-a tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Corc Floyd etirazları
Səbəbi
Mayın 25-də Minnepolis ştatında fırıldaqçılıqda şübhəli bilinən Corc Floyd adlı şəxs polis tərəfindən öldürülüb. Belə ki, polis dizi ilə onun boynunu sıxıb. Bu zaman həmin şəxs dəfələrlə nəfəs ala bilmədiyini söyləsə də, polis buna məhəl qoymayıb. Bir müddət sonra Corc Floyd huşsuz vəziyyətdə xəstəxanaya çatdırılsa da, onun həyatını xilas etmək mümkün olmayıb. Polis onun xəstəlikdən öldüyünü açıqlasa da, videodan görünür ki, şübhəli asayiş keşikçisinin tətbiq etdiyi zorakılıqdan həyatını itirib. Hadisəni törədən polis əməkdaşları işdən uzaqlaşdırılıb. Bununla bağlı açılan cinayət işi Federal Təhqiqatlar Bürosunun iştirakı ilə davam etdirilir.
Corcun ailə üzvləri və etirazçılar isə günahkarların cəzalandırılmasını tələb edirlər. Onlar Corcun ölümündə iştirak edən 4 polisin ədalətli mühakimə olunmasını və həbs edilməsini istəyirlər. Corcun ailəsi və yaxınları bildirirlər ki, Amerikada yaşamaq qaradərililər üçün təhlükəli hala çevrilib.
Tarixi
Minneapolis şəhərində mayın 26-da başlayan etirazlar ölkə üzrə iğtişaşlarla nəticələnib, iğtişaşlar ölkənin digər şəhərlərinə də yayılıb. Etirazların üçüncü günündə Minneapolisdə aksiyaçılar polis idarəsinə daxil olaraq, orada yanğın törədiblər. Polis isə aksiya iştirakçılarını gözyaşardıcı qaz və rezin güllələrlə ərazidən uzaqlaşdıra bilib. Etiraz edən insanlar ölkənin müxtəlif hissələrində mağazaları və digər obyektləri talamağa başlayıblar.
ABŞ Prezidenti Donald Tramp etirazlar səbəbindən Antifa (antifaşist) hərəkatını terror təşkilatı kimi tanıyacağını bildirib. O, etirazların təşkilində Antifa hərəkatını ittiham edib. Həmçinin Donald Tramp qubernatorları zəiflik göstərdikləri üçün tənqid etdi. O, etirazçılara qarşı daha sərt taktikalardan istifadə etməyi tələb etdi. Prezident qubernatorları qoşun və milli qvardiyanı daha fəal tətbiq etməyə çağırıb. Etirazlarda iyunun 2-ə kimi ən azı 5600 nəfər həbs olunub, azı 9 nəfər öldürülüb. İyunun 1-də Çikaqo şəhərində keçirilən nümayişlərdə bir nəfər ölüb, beş nəfər güllə yarası alıb.
İyunun 4-də həbs olunanların ümumi sayı 9813-ə çatıb. Ən çox etirazçı Los-Ancelesdə saxlanılıb, təxminən 2,7 min nəfər. 28 ştatda və Kolumbiya federal dairəsində 20,4 min hərbçi asayişin qorunmasına cəlb olunub. Vaşinqton və Nyu-York daxil olmaqla, 40-a yaxın şəhərdə komendant saatı tətbiq edilib.
Xarici etirazlar
ABŞ-də başlayan nümayişlərə dəstək məqsədilə bəzi Avropa ölkələrində aksiyalar təşkil olunub. İlk həftə nümayişçilər ABŞ-nin Berlindəki səfirliyinin qarşısında toplaşıblar. Növbəti həftə isə Paris, Afina, London və digər şəhərlərdə etiraz nümayişləri baş tutub.
Koçı zanbaqcası
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir — EN A2c; D. Nadir növdür.
Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Soğanaq çox da iri deyil, oval, xaricdən sarımtıl, qəhvəyi rənglidir. Gövdə 20-35 sm hündürlüyündədir. Yarpaqlar yaşıl-göyümtül, yarımgövdəni qucaqlayan, uzun, ellipsvari və ya uzun, xətvari-neştərşəkillidir, 0,5-1 (1,5) sm enində, böyük hissəsi yuxarı tərəfin orta hissəsində yerləşir. Çiçəklər tək, zəngvari, iylidir. Çiçəkyanlığı 2,5-3 sm uzunluqdadır. Tərəfləri ellipsvari, küt, yaşılımtıl-qəhvəyi, tünd-qəhvəyi, şahmat rəsmindədir. Sütuncuq öz uzunu boyu 1/3 ölçüdə 3 ağızcığa bölünmüşdür. Qutucuq tərs-yumurtavari, küt səthlidir.
Yayılması
Diabar.
Sayı və tеndеnsiyası
Populyasiyalarına az rast gəlinir. Məhdudlaşdırıcı amillərin təsirinə məruz qalması populyasiyanın azalma tendensiyasını sübut edir.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen (Əhali tərəfindən yığılması) və zoogen amillər.
Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülməyib. Yeni yayılma yerlərinin tapılması vacibdir.
Təzəkənd (Göyçə)
Təzəkənd - İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indiki Qaranlıq (Martuni) rayonunda kənd.
Azərbaycanda korrupsiya
Azərbaycanda korrupsiya əhəmiyyətinə görə ölkə daxili iqtisadiyyatı sarsıdan ən böyük problemlərdən biri.
Təzəkənd (Göyçə)
Tarixi
Rayon mərkəzindən 14 km məsafədə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Azərbaycanda korrupsiya
Azərbaycanda korrupsiyanın ortaya çıxması üçün əsas şərtlər hakimiyyətə və kapitala yaxınlıq, həmçinin hakimiyyətdə eyni hökumətin davamlı olmasıdır.
Təzəkənd (Göyçə)
Tarixi
Kəndin adı erməni dilinə kalka edilərək Tazagyuğ (Təzəkənd) qoyulmuşdur.
Azərbaycanda korrupsiya
Transparency International korrupsiyaya qarşı mübarizə üzrə beynəlxalq hüquq müdafiə təşkilatı 2016-cı ildə tərtib etdiyi korrupsiyaya qarşı həssaslıq sıralamasında Azərbaycanı 176 ölkə arasında 123 yerdə göstərmişdir.
Təzəkənd (Göyçə)
Əhalisi
Kənddə ermənilərlə yanaşı 1897-ci ildə 3 nəfər, 1926-cıildə 2 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır
Azərbaycanda korrupsiya
2017-ci ildə 30 ölkədə arasında Sertifikatlı İctimai Mühasiblər Birliyi tərəfindən aparılan araşdırmaya görə Azərbaycana ən böyük kölgə iqtisadiyyatı olan ölkədir - 67%. Transparency International korrupsiyaya qarşı mübarizə üzrə beynəlxalq hüquq müdafiə təşkilatı ölkələrin illik şəffaflıq reytinqini yayıb. Fevralın 21-də Berlində təqdim edilən məruzədə dövlətlər korrupsiya indeksinə görə sıralanıb. Azərbaycam 2017-ci ilin yekunlarına görə 122-ci yeri tutub. 2018-ci ildə isə reytinq sıralamasında daha da pis nəticə göstərərək 180 ölkə arasında 152-ci yeri tutmuşdur.
Qanunvericilik və beynəlxalq təşkilatlarda iştirak
1 fevral 2004-cü ildə korrupsiyanın qarşısını almaq məqsədi ilə "Azərbaycanda Korrupsiyaya Qarşı mübarizə fondu" təşkil edilmişdir.
2004-cü ildə Azərbaycan beynəlxalq Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Dövlətlər Qrupuna (GRECO) daxil olur.
Bundan sonra "Korrupsiyaya qarşı mübarizə haqqında" (2004), "Dövlət vəzifəli şəxslərin maliyyə resurslarının elan edilməsi qaydaları haqqında" (2005) və bir sıra digər qanunlar qəbul edilir. 2004—2006-cı illər ərzində ölkədə korrupsiyaya qarşı dövlət proqramı, 2007—2010-cı illərdə isə korrupsiyaya qarşı mübarizə və şəffaflığın artırılması dövlət strategiyası həyata keçirilir.
Azərbaycan Beynəlxalq Korrupsiyaya qarşı mübarizə Akademiyasının yaradılması haqqında Sazişə qoşulmuş və bu strukturun üzvü olmuşdur. 29-30 noyabr 2012-ci ildə Azərbaycan nümayəndə heyəti Vyanada "Beynəlxalq Korrupsiyaya qarşı mübarizə Akademiyasının yaradılması haqqında" saziş imzalayan ölkələrin və təşkilatların yüksək səviyyəli nümayəndələrinin ilk Assambleyasında iştirak etmişdir. Bu dövrdə Azərbaycanda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Korrupsiyaya Qarşı Mübarizə Konvensiyası (UNCAC), Korrupsiyaya qarşı cinayət məsuliyyəti haqqında " və " Korrupsiyaya qarşı vətəndaş məsuliyyəti haqqında " Avropa Şurasının konsepsiyaları qüvvəyə minmişdir. Azərbaycan Respublikasının Korrupsiyaya qarşı mübarizə üzrə Komissiyası yaradılmışdır.
Zəngəzur
Zəngəzur — Ermənistanın cənub hissəsini və Azərbaycan ərazilərinin kiçik bir hissəsini əhatə edən tarixi mahal. Zəngəzur mahalı Qafan, Gorus, Qarakilsə (Sisian), Meğri (Mehri) Zəngilan, Qubadlı və Laçının bir hissəsini əhatə edirdi. XX əsrin əvvəllərində Zəngəzur mahalında 149 azərbaycanlı, 91 kürd və 81 erməni kəndi var idi. 300px|thumb|right|Zəngəzur qəzası 1 yanvar 1903-ci illər xəritəsi.
Təbiəti
Qərbdən Zəngəzur, şərqdən Qarabağ dağları bu qədim mahalın sipərinə çevrilib. Zəngəzurun torpağında Bazarçay axır. Zəngəzur dağ silsiləsi ilə Qarabağ yaylası arasında yerləşir. Ona görə də bu əraziyə zəngi dərəsi də deyirlər. Bütün Zəngəzur mahalı boyu uzanan bu dağ silsiləsi Tərtər və Arpa çaylarının yuxarı axınlarından Araz çayınadək gedib çıxır. Uzunluğu təqribən 130 km, hündürlüyü isə 3904 m-dir.
Tarixi
Zəngəzur Cavidan, Cavanşir, Babək dövründə xürrəmilər hərəkatının, ərəblərə qarşı savaşların əsas mərkəzi, 30 ildən artıq sürən döyüşlərin məkanı olub. Zəngəzurda atəşpərəslik məbədləri yerləşirdi. Ərəblər Cənubi Azərbaycan-Naxçıvan-Biçənək-Gorus-Laçın-Bərdə istiqaməti ilə hərəkət edərək Albaniyanı (Şimali Azərbaycan) zəbt ediblər.
1065-ci ildə Böyük Səlcuq İmperiyasının hökmdarı Alp Arslan Qafan şəhərini tutaraq Sünik knyazlığının mövcudluğuna son qoydu. 150 il davam edən səlcuqlu hökmranlığı Zəngəzur ərazisində türk-islam nüfuzunu genişləndirdi və bu yerlərdə çox sayda türksoylu tayfalar məskunlaşdı.
1236-cı ildə monqol-tatarlar, 1395-ci ildə Əmir Teymur Qarabağ və Zəngəzuru böyük itkilər bahasına tutdu, onun qoşunlarına qarşı çox dirəniş göstərdiklərinə görə bu yerləri yağmaladı və 10 min ailəni buradan imperiyanın şərqinə - Əfqanıstana köçürmək əmri verdi. Teymurun bu yürüşünü canlı görüb yazıya alan Foma Mesoplu "Əfqan tarixi", Yesay Həsən Cəlal "Alban ölkəsinin qısa tarixi" əsərlərində bu köç haqqında məlumat veriblər. Təkcə 4 min ailə Qəndəhar yaxınlığında məskən saldı. Yerli əhali bu köçürülənləri öz adları ilə "ağvan" çağırırdı və bu ad sonra fonetik dəyişimə uğrayaraq bütöv bir xalqın və ölkənin adını, ünvanını dəyişib "əfqan" a çevirdi.
İstanbul Topqapı sarayı muzeyinin kitabxanasında Zəngəzur, Naxçıvan, İrəvanla bağlı müfəssəl məlumatların yer aldığı 48 səhifəlik "Rəvan mühasirəsi tarixçəsi" və "Mühimmə dəftəri"nin müəllifi Cərrahzadə Məhəmməd təsvir etdiyi hadisələrin canlı şahidi olub; I Şah Abbasın Naxçıvan və Zəngəzur uğrunda apardığı savaşlar, onun bu yerlərin müsəlman əhalisinə qarşı pis münasibəti nəticəsində hər iki vilayətin əhalisinin öz yerlərini tərk edib getdiyi faktlarla göstərilir. Zəngəzurdan daha bir kütləvi köç fərmanını I Şah Abbas (27 yanvar 1571 – 19 yanvar 1629) verib. thumb|250px|Zəngəzur mahalındakı yaşayış məntəqələri Çar Rusiyası dövründə Yelizavetpol quberniyasının tərkibində olub. 1905–1907 və 1914–1920-ci illərdə silahlı erməni dəstələrinin törətdiyi qırğınlar nəticəsində bu mahalda təxminən yarım milyon yerli əhali həlak olmuşdur. Həmin illərdə Zəngəzurda 115 müsəlman kəndi yer üzündən silinmişdir. 4472 qadın və uşaq erməni silahlıları tərəfindən vəhşiliklə qətlə yetirilmişdir.
Bölgə Osmanlı İmperiyası ilə bağlanan müqaviləyə görə Fevral inqilabından sonra yaranan Ermənistan Xalq Cümhuriyyəti ərazisinə daxil deyil idi, ancaq bu müqaviləni tanımayan Andranik Ozanyan Osmanlı ordusundan qaçaraq bölgəni işğal etdi.
Mudros müqaviləsi əsasında osmanlı qoşunları Azərbaycanı tərk etdikdən sonra ingilislər AXC tərkibində yaradılan Qarabağ general-qubernatorluğunu tanıdılar və Şuşa, Cavanşir, Cəbrayıl qəzaları ilə birlikdə Zəngəzur qəzası da bura daxil idi. Andranik bölgəni tərk etsə də Dronun qoşunları ərazinin bir hissəsini öz nəzarəti altında saxlaya bildi. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti ölkənin ərazi bütövlüyünü təmin etmək üçün Zəngəzura qoşun hissələrinin göndərilməsini qərara aldı. Bu məqsədlə hərbi nazirlik 1919-cu il oktyabr ayının 30-da xüsusi Zəngəzur dəstəsi yaratdı. Dəstənin rəhbəri 1-ci piyada diviziyasının komandiri, general-mayor Cavad bəy Şıxlinski idi. Dəstə oktyabrın 30-da ilkin mövqelər istiqamətində Xankəndindən Zəngəzura doğru hərəkətə başladı. Müxtəlif istiqamətlərlə hərəkət edən birinci, habelə sağ və sol dəstələr Dığ yaşayış məntəqəsinə doğru irəliləməli idilər. Dığın erməni silahlı qüvvələrindən təmizlənməsi həm Qarabağa aparan strateji yolu, həm də bölgəni nəzarət altında saxlamaq üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Dəstənin rəisi Şıxlınskinin əmrinə əsasən, 1-ci dəstə noyabrın 3-də hücuma başlamalı, dəstənin piyada bölmələri 2 ədəd topla Sultanlar kəndi, atlı bölmələri isə Sadınlar kəndi istiqamətində irəliləməli və orada döyüşqabağı mövqe tutmalıydı. Hücum zamanı dəstənin sağdan mühafizəsi Sultan bəy Sultanovun rəhbərliyi ilə yerli partizanlara tapşırıldı. Dığ istiqamətində aparılan döyüşlər Azərbaycan qoşun hissələrinin uğuru ilə başlasa da, onu əldə saxlamaq mümkün olmadı.
thumb|250px|14 İyul 1920-ci ildə Fransanın L'Œuvre jurnalında dərc edilən xəbər:"Sovet Rusiyası Ermənistan Respublikası ilə iyulun 1-də imzaladığı müqavilə ilə Azərbaycanda yerləşən Zəngəzur bölgəsini Ermənistana verdi. Bu ölkənin tatarları döyüşdükləri ermənilərə hücum etdilər." Orijinal mətn:"La Russie des Soviets ayant, dans un traite signe le 1er juillet avec la Republique armenienne, cede a l'Armenie la region de Zangezour, situee dans l'Azerbeidjan, les Tatars de ce pays s'en sont pris aux Armeniens avec qui ils ont engage des combats."
1920-ci il 28 apreldə Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra bölgənin böyük hissəsi erməni qüvvələrinin faktiki nəzarəti altında idi. Eləcə də Qarabağın dağlıq hissəsində erməni qüvvələrinin hücumları davam edirdi. Azərbaycan SSR hökuməti (Müvəqqəti İnqilab Komitəsi) 1920-ci il 30 aprel tarixli notasında Ermənistandan Zəngəzur və Qarabağı öz qoşunlarından təmizləməsini tələb etmişdi.
1920-ci il 10 avqustda Rusiya K(b)P-nin Qafqaz Bürosu Azərbaycanın bolşevik rəhbərliyinin razılığı olmadan Naxçıvanın Şərur-Dərələyəz bölgəsini Ermənistana vermək bərədə qərar çıxardı, Qarabağ və Zəngəzur isə Azərbaycanla Ermənistan arasında "mübahisəli ərazilər" elan olundu. 1920-ci il noyabrın 29-da Ermənistanda sovet hakimiyyətinin qurulduğu elan olundu, hərçənd bölgələrdə daşnak hökuməti hələ tam süqut etməmişdi.
Zəngəzurun Ermənistana verilməsi 1920-ci il noyabrın 30-da keçirilən Azərbaycan K/b/P MK Siyasi və Təşkilat bürolarının birgə iclasının qəbul etdiyi qərarı ilə həll olundu. Qərarda Zəngəzur bölgəsini 2 yerə: Qərbi Zəngəzur qəzası və Şərqi – əhalisinin kürdlərdən ibarət olmasına görə Kürdüstan qəzasına bölmək təklif edilirdi. Nəticədə Zəngəzur qəzasının 6.742 kv. verstlik ərazisindən 3.105 kv. versti Azərbaycan SSR tərkibində qalmış, 3.637 kv. verstlik hissəsi isə Ermənistana verilmişdi.
1988-ci ildə təkcə Zəngəzurda deyil, Göyçədə, Dərələyəzdə, İrəvanda, Vedidə – indiki Ermənistan adlanan torpaqlarda yaşayan azərbaycanlılar dədə-baba yurdlarından qovuldular. Kütləvi terrora məruz qalan azərbaycanlıların son nümayəndələri məcburiyyət qarşısında qalıb Zəngəzuru tərk edəndən sonra, burada onlara məxsus yüzlərlə tarixi, maddi-mədəniyyət abidələri ermənilər tərəfindən dağıdılaraq məhv edilib.
Müasir Azərbaycan Respublikası ərazini öz torpaqları saysa da Ermənistan Respublikasına qarşı torpaq iddiası irəli sürmür. Bunu Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev "Bizim ata-baba torpağımız olan İrəvan xanlığı, Zəngəzur mahalı, digər torpaqlar indi Ermənistan dövləti üçün torpaq olubdur. Bunlar bizim tarixi torpaqlarımızdır, ancaq biz Ermənistana qarşı torpaq iddiası irəli sürmürük, halbuki sürə bilərik. Çünki indiki Ermənistanın yerləşdiyi ərazi qədim türk, Azərbaycan torpaqlarıdır." söylərərək elan etmişdir.
Kəndlər
XX əsrin əvvəllərində Zəngəzur mahalında 149 türk, 91 kürd və 81 erməni kəndi var idi. 1905–1907 və 1914–1920-ci illərdə erməni daşnaklarının törətdiyi qırğınlar nəticəsində bu mahalda çox sayda müsəlman (türklər və kürdlər) həlak olmuşdur. Həmin illərdə Zəngəzurda 115 kənd yer üzündən silinmişdir. 4472 qadın və uşaq ermənilər tərəfindən vəhşiliklə qətlə yetirilmişdir.
Məscidlər
1915-ci ildə Zəngəzur və İrəvan quberniyasının ərazisində 382 şiə məscidi, 9 sünni məscidi fəaliyyət göstərib. İrəvan quberniyasında məscidlərin artma dinamikası 1904-cü ildə 201, 1911-ci ildə 342, 1915-ci ildə 382 şəklində olub. Bu artım dinamikası bölgədə müsəlman əhalisinin sürətlə artmasından və bu ərazidə müsəlman ruhanilərinin güclü mövqeyindən xəbər verir. Məscidin filialları Zəngəzurun Şəki, Vaqudi, Mərdhuz, Qarraq, Saldaş, Karkyal, Ağbəs, Ağbağ, Hacıəmi, Ballıqaya, Karkas, Çaralı, Xardcmaqlı, Dəstəkərd, Qalacıq, Cicimli 1, Cicimli 2, Qaroaçalı, Seydlər, Mollalar, Təzə Kilsə, Nərcan, Zor, Əfəndilər, Pasan, Xurtekes, Hacıqəmbər, Qarabağlar, Saray, Dəmirçilər, Dondarlı, Kurdaluq, Ulaclı, Saraclı, Dərzili, Oxçi, Kaqlar kəndlərində fəaliyyət göstərib. Ümumilikdə İrəvan quberniyasının Eçmiədzin uyezdində 36, Sürməli uyezdində 47, Şərur-Dərələyəz uyezdində 63, Novobayəzed uyezdində 14, İrəvan uyezdində 54 məhəllə məscidi fəaliyyət göstərib. Bu məscidlərdə quberniyada anadan olanların, ölənlərin, evlənənlərin, boşananların qeydiyyatı aparıb. Hər məhəllənin mollası qubernator tərəfindən təyin olunub. İrəvan şəhərinin özündə isə XX əsrin əvvəlinə kimi Qədim Şəhər, Çame, Hacı Novruzəlibəy, Hacı İmamverdibəy, Mirzə Səfibəy, Hacı Cəfərbəy məscidləri fəaliyyət göstərib. İrəvanın Came məscidi kompleksində iri mədrəsə binası da mövcud olub. Bu tarixi abidələrin əksəriyyəti ermənilər tərəfindən məhv edilib, yaxud mənşəyi dəyişdirilib.
Göyçə Milli Parkı
Göyçə Milli Parkı — Göyçə gölünü və ətrafını qorumaq üçün 1978-ci ilin mart ayının 14 Ermənistan Sovet Sosialist Respublikası tərəfindən qurulan bir milli park. Göyçə Milli Parkı Geğarkunik mərzinin şimal hissəsində yerləşir. Göyçə Milli Parkı Ermənistan Respublikasının 4 milli parkından biridir. Ermənistan Təbiət Qoruma Nazirliyinin səlahiyyəti altındadır və ekosistemi izləyən, müxtəlif mühafizə tədbirləri görən bir araşdırma mərkəzi ehtiva edir. Göl üzərində lisenziyalı balıqçılıq da mövcuddur.
Məməlilər
Göyçə Milli Parkının hövzəsinin məməliləri haqqında elmi məlumat olduqca kasıb və cüzidir. Adətən canavarlar, çaqqallar, tülkülər, dələlər, pişiklər, dovşanlar və kiçik gəmiricilər haqqında bəhs edilir.
Avifauna
Göyçə gölünün və ətrafının avifaunası zəngindir. Göyçə gölünün hövzəsində 267 quş növü qeyd edilmişdir. Bilinən avifauna, Maygülülər, Qutankimilər, Phoenicopteriformes, Qızılquşlar, Qazkimilər, Toyuqkimilər, Durnakimilər, Çovdarçıkimilər, Göyərçinlər, Cuculiformes, Bayquşkimilər, Keçisağankimilər, Uzunqanadkimilər, Rakşikimilər, Ağacdələnkimilər və Sərçəkimilər olaraq dəstələrə ayrılır. Ermənistan Qırmızı kitabında 39 quş növü mövcuddur. Həmçinin bir endemik növ olan Ermənistan Qağayısı (Larus Armenicus) da mövcuddur.
Herpetofauna
Məzrə çayı vadisində, Adi yaşılqurbağa, Adi ağacqurbağası, Bataqlıq qurbağası, Uzunayaqlı taxtaqurbağası, Qafqaz kələzi, Cılız koramal, Eremias arguta, Adi kərtənkələ, Lacerta strigata, Parvilacerta parva, Darevskia unisexualis, Darevskia Valentini, Zeytuni təlxə, Rəngarəng təxlə, Adi qonurilan, Ermənistan eyrenisi, Adi suilanı, Damalı suilanı, Vipera ursinii kimi sürünən və suda-quruda yaşayanlar növlərinə rast gəlinir.
Flora
Göyçə gölü hövzəsi mezofil və Ermənistan-İran kerofil flora kəmərləri üçün bir yolayırıcıdır. Göyçə Milli Parkı ərazisində 1145 bitki növünə, qoruma ərazisində isə 1587 bitki növünə rast gəlinə bilər. Parkın florasına, 28 ağac növü, 42 kol növü, 866 çoxillik bitki və 307 illik və ikiillik bitki növü aiddir. Ermənistan Qırmızı kitabına 17 bitki növü daxil edilmişdir (qoruma ərazisində 48 növü mövcuddur). Göyçə Milli Parkı və qoruma ərazisinin torpaqlarında, təxminən 60 bitki növü şifalı məqsədlər üçün istifadə edilə bilir. 100-dən çox növü isə yeməlidir.
Xırdameyvəli albalı
Təbii yayılması
İran, Gürcüstan və Orta Asiyada geniş yayılmışdır.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 2 m-ə çatan şaxəli, qışda yarpaqlarını tökən koldur. Budaqlarının qabığı boz, zoğları qonurdur, çılpaq və ya qısa tükcüklüdür, müxtəlif hissələrə şaxələnmişdir. Yarpaqları enli, tərsyumurtavarı və ya uzunsov ellipsvaridir, küt və ya sivrikənarlı olub, ucdan qatlanmamışdır. Üstdən tünd yaşıl, altdan açıq yaşıldır, qısa saplaqlarda yerəlşir. Aprel ayında çiçəkləyir. Çiçəkləri tükcüklü olmaqla, çiçək saplaqlarının üzərində 2–5 ədədi bir yerdə və ya tək-tək yerləşir. Çiçək saplaqları çiçəklərdən uzundur. Ləçəkləri ağ və ya çəhrayı rəngdədir, 5–7 mm uzunluqda olmaqla çiçək yatağının uzunluğuna bərabərdir. Kasacığın hissələri çiçək yatağından qısadır. Meyvələri iyun ayında yetişir, çəyirdəklidir. Meyvələri qırmızımtıl, çılpaq, yumru olub, uzunluğu 6–8 mm-dir, dadı turşməzədir, yeyilir. Çəyirdəyi hamar və ovalşəkillidir.
Ekologiyası
Quraqlığa davamlıdır. Xüsusən daşlı, gilli və quru yamaclarda normal böyüyüb inkişaf edir.
Azərbaycanda yayılması
Abşeronda, Qobustanda, Böyük və Kiçik Qafqazda, Naxçıvan MR-da, Samur-Dəvəçi düzənliyində yayılmışdır.
İstifadəsi
Meyvələri mürəbbə və kompotlar üçün yararlıdır. Şirəsindən çaxır və içkilərin rənglənməsi üçün istifadə edilir.
Azərbaycanda sığorta
Azərbaycanda sığorta
1917-ci il inqilabına qədər Rusiya imperiyasının tərkibində olan Azərbaycanda bir çox dövlətlərin – Rusiya, Almaniya, İngiltərə və başqa dövlətlərin sığorta cəmiyyətləri var idi.
1918-ci ilin 28 may tarixində Şərqdə ilk olaraq Azərbaycan Xalq Cumhuriyyəti yaradıldı. Lakin 1920-ci il 29 aprelində XI Qırmızı Rus Bolşevik Ordusu tərəfindən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti işğal olundu. Demokratik Respublika devrildi. Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikası tərkibində elan olundu və SSRİ-nin tərkibinə 1920-ci ildə daxil edildi. Dövlət sektorunda müəssisələrin maliyyə və əmlakının mühafizəsi məqsədi ilə 1921-ci ildə Moskvada SSRİ-i Maliyyə Xalq komisarları tərkibində Dövlət Sığorta İdarə edilməsi yaradilmışdır.
Dövlət Sığorta sisteminin yaradilması böyük şəbəkə filiallarının və bütün SSRİ ərazisində nümayəndəliklər qurulması nəzərdə tutuldu. 1921-ci il 21 oktyabrda Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasında yerli Dövlət Sığorta İdarəsi yaradıldı. Bütün SSRİ Dövlət Sığorta İdarələri böyük şəhərlərdə və respublikanın rayonlarında, regionlarda, vilayətlərdə geniş filiallar şəbəkəsinə malik oldular. Azərbaycan SSR-ın Dövlət Sığorta İdarəsi Bakı şəhəri üzrə 11 filiala, şəhər və rayonlarında isə 80 filialdan ibarət təşkil edilmişdir.
20 sentyabr 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyi yanında fəaliyyət göstərən Dövlət Sığortası İdarə heyəti bazasında Azərbaycan Respublikası Dövlət Sığorta Kommersiya Şirkəti yaradılıb və Akif Kərimov sədr təyin edilib.
Əvdil Quliyev
Əvdil Quliyev (31 iyul 1972; Təzəkənd, Beyləqan, Azərbaycan — 6 noyabr 2020; Şuşakənd, Xocalı, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin baş leytenantı, Vətən müharibəsi şəhidi.
Haqqında
Quliyev Əvdil Qardaşxan oğlu 31 iyul 1972-ci ildə Beyləqan rayonunun Təzəkənd kəndində anadan olub. 1980-ci ildə Təzəkənd orta məktəbinin birinci sinifinə gedib. Məktəbi bitirdikdən sonra Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutuna daxil olub burada institutun hərbi kafedrasını bitirərək leytenant rütbəsi alıb. 1996-cı ildə həqiqi hərbi xidmətə çağırılan Ə.Quliyev Tovuzda yerləşən "N" saylı hərbi hissədə motoatıcı taqım komandiri kimi xidmətə başlayıb. 2000-ci ildə baş leytenant rütbəsi ilə xidmətini başa vurub. 2018-ci ildən etibarən Ə.Məmmədov adına Təzəkənd kənd tam orta məktəbində "Gənclərin çağırışaqədərki hazırlığı" fənninin tədrisi ilə məşğul olub.
2020-ci ilin iyul ayında Tovuz hadisələrindən sonra orduya yazılmaq üçün könüllü müraciət edib. 27 sentyabr 2020-ci ildə Vətən müharibəsi başladıqdan sonra oktyabrın 1-də SHXÇDX-nın Beyləqan rayon şöbəsi tərəfindən xidmətə çağırılıb. Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı, Hadrut və Şuşa uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edib. 6 noyabr 2020-ci ildə Şuşakənd istiqamətində gedən döyüşlərdə şəhid olan zabit yoldaşına kömək etmək istəyərkən düşmən tərəfindən açılan snayper atəşi ilə şəhid olub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əvdil Quliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əvdil Quliyev ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi zamanı döyüş əməliyyatlarının rəhbəri olan, düşmənin canlı qüvvəsinin məhv edilməsində rəşadət göstərən, vəzifə borcunu ləqayətlə və vicdanla yerinə yetirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Əvdil Quliyev ölümündən sonra 3-cü dərəcəli "Rəşadət" ordeni ilə təltif edildi.
Antilop kanyonu
Antilop kanyonu – ABŞ-nin Arizona ştatında yerləşən kanyondur. Navajo Yuxarı Antilop Kanyonu, Amerikanın cənub-qərbində, Arizona ştatının Lechee şəhərinin şərqindəki Navajo torpaqlarında yuva kanyonudur. Buraya Yuxarı Antilop Kanyonu (və ya Çat), Çınqıllı İlan Kanyonu, Bayquş Kanyonu, Dağ Qoyun Kanyonu, Kanyon X və Aşağı Antilop Kanyonu (və ya Tirbuşon) adlandırılan Navajo Qoruğundakı altı ayrı, mənzərəli kanyon bölməsi daxildir. Göy qurşağı Körpüsü Milli Abidəsinə gedən gəzinti yolu ilə yanaşı, Göl Pauell Navajo Qəbilə Parkının əsas cazibəsidir.
Geologiyası
Antilop Kanyonu ani daşqınlar və digər sualtı proseslər nəticəsində Navajo Qum daşının aşınması nəticəsində əmələ gəlmişdir. Yağış suyu, xüsusilə musson mövsümündə, dar keçidlərə qaçarkən sürət və qum yığaraq, yuva kanyonu hissələrinin üstündəki geniş hövzəyə axır. Vaxt keçdikcə keçidlər aşınıb, dəhlizləri dərinləşdirdi və xarakterik "axan" formalar yaratmaq üçün sərt kənarları hamarladı.
Yuxarı Antilop kanyonu
Yuxarı Antilop Kanyonu, həmin ərazidəki Navajo xalqı tərəfindən Tsé bighánílíní, "suyun qayaların arasından axdığı yer" adlanır. Turistlərin ən çox ziyarət etdiyi yerdir, çünki onun girişi və bütün uzunluğu yer səviyyəsindədir, dırmaşmağa ehtiyac yoxdur; və kanyonun yuxarı hissəsindəki açılışlardan aşağıya doğru yayılan birbaşa günəş şüaları bütün il boyu daha çox yayıldığı üçün kanyonun içini çox rəngli edir.
Turizm və görməli yerlər
Antilop Kanyonu turistlər üçün məşhur yerdir və Navajo Nation üçün turizm biznesinin mənbəyidir. 1983-cü ildən Pearl Begay Ailəsi tərəfindən və 1997-ci ildən, Navajo Qəbiləsinin Navajo Qəbilə Parkına çevrildiyi vaxtdan bəri turla əldə edilə bilər. Yuxarı və Aşağı ərazilərdən başqa, kanyonda ziyarət edilə bilən digər yuvalar da var, məsələn, Rattle Snake Kanyonu, Bayquş Kanyonu, Dağ Qoyun Kanyonu da Antilop Kanyonu ilə eyni drenajın bir hissəsidir.
Kanyon divarlarından əks olunan işığın yaratdığı geniş ekspozisiya diapazonu (çox vaxt 10 EV və ya daha çox) səbəbindən kanyonlar daxilində fotoqrafiya çətindir.
Yuxarı Antilop Kanyonu
Turistlərin ən çox ziyarət etdiyi yerdir, çünki onun girişi və bütün uzunluğu yer səviyyəsindədir, dırmaşmağa ehtiyac yoxdur və kanyonun yuxarı hissəsindəki açılışlardan aşağıya doğru yayılan birbaşa günəş şüaları bütün il boyu daha çox yayıldığı üçün kanyonun içini çox rəngli edir. Şüalar ən çox yayda baş verir, çünki onlar günəşin günün ortasında səmada yüksək olmasını tələb edirlər. İşıq şüaları kanyona martın 20-də baxmağa başlayır və oktyabrın 20-də yox olur.
Aşağı Antilop kanyonu
Bu məhdudiyyətlərə baxmayaraq, Aşağı Antilop Kanyonu xeyli sayda fotoqrafı cəlb edir, baxmayaraq ki, təsadüfi görməli yerlərə Yuxarı kanyondan daha az rast gəlinir. Yalnız fotoqrafiya turları, işığın pik həddə çatdığı günorta saatlarında mümkündür. Fotoqraflar ştativ gətirə bilməzlər.
Sel və yağış suları
Antilop Kanyonu yalnız bələdçili turlar vasitəsilə ziyarət edilir, çünki qismən musson mövsümündə yağışlar onu tez bir zamanda su basa bilər. Daşqınların keçməsi üçün yağışın Antilop Kanyonu yuvalarına və ya yaxınlığında düşməsinə ehtiyac yoxdur; onlarla mil məsafədə yağan yağış çox az xəbərdarlıqla onlara daxil ola bilər.
12 avqust 1997-ci ildə Aşağı Antilop Kanyonunda 7-si Fransadan, 1-i Böyük Britaniyadan, 1-i İsveçdən və 2-si ABŞ-dən olmaqla 11 turist daşqın nəticəsində həlak oldu. Həmin gün ərazidə çox az yağış yağdı, lakin əvvəlki ildırım külli miqdarda suyu kanyon hövzəsinə 7 mil (11 km) yuxarıya atdı. Sağ qalan yeganə şəxs tur bələdçisi Fransisko "Panço" Quintana idi, o, əvvəllər sürətli suda məşq etmişdi. O dövrdə nərdivan sistemi sel aparan həvəskarlar tərəfindən tikilmiş taxta nərdivanlardan ibarət idi. Bu gün nərdivan sistemləri yerində bərkidilib və kanyonun yuxarı hissəsində yerləşdirilə bilən yük torları quraşdırılıb. Milli Hava Xidmətindən NOAA Hava Radiosu və həyəcan siqnalı ödəniş kabinəsində mövcuddur.