cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yaşar Əliyev (hərbçi)
Həyatı
15 may 2020-ci ildə Prezident Aparatının Hərbi məsələlər şöbəsinin müdir müavini vəzifəsinə təyin edilib, həqiqi hərbi xidmətə çağırılaraq rütbəsi general-leytenanta qaldırılıb.
1995-ci ildə "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilmişdir.
Ailəlidir, bir övladı var.
İlin günləri
Təqvim ili qriqorian və yulian təqvimlərində qısa ildə 365, uzun ildə 366 sutkaya bərabərdir.
Firuzə Əlixanova
Firuzə Məmmədqulu qızı Əlixanova — Azərbaycan teatr aktrisası, Azərbaycan SSR xalq artisti (1974).
Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrının ilkin aktrisalarındandır. Onun səhnəyə gəlişi hadisəyə çevrilib və bundan sonra daha bir neçə gənc qız həyatını teatrla bağlayıb. Realist teatr məktəbinin görkəmli nümayəndələrindən sayılır. Oyunu təbii və şirin yumoru, xoşagəlimli səmimiyyəti, gülüşün məna tutumu ilə səciyyəvi olub.
Həyatı
Cazibəli səhnə görkəmi və şirin səsi olan Firuzə Məmmədqulu qızı Əlixanova 9 sentyabr 1917-ci ildə Ordubadda dogulub. Buradakı şəhər səkkizillik məktəbində təhsil alıb və Naxçıvan Kənd Təsərrüfatı Texnikumuna daxil olub. Şəhərin bayram tədbirlərində şən mahnılar oxuyan Firuzənin ifaçılıq istedadı Səməd Mövləvinin diqqətini cəlb edib. Onun səyi ilə tələbə qız 1932-ci ildə Naxçıvan teatrına aktrisa dəvət olunub. Bu kollektivdə şərəfli və şöhrətli yaradıcılıq yolu keçib. Səhnə xidmətlərinə görə 24 may 1960-cı ildə "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" və 4 oktyabr 1974-cü ildə "xalq artisti" fəxri adları ilə təltif edilib. 45 il səhnədə fədakarlıqla çalışan aktrisa 1977-ci ildə ərizə yazaraq səhnədən uzaqlaşıb.
Yaradıcılığı
İlk dəfə səhnəyə 1932-ci ildə ildə Asya rolunda ("Arşın mal alan", Ü. Hacıbəyli) çıxmışdır. Yaradıcılığı C. Məmmədquluzadə ad. Naxçıvan Dövlət Musiqili Dram Teatrı ilə bağlıdır. Dram tamaşaları ilə yanaşı, musiqili əsərlərdə də yaddaqalan səhnə obrazları yaratmışdır. Rolları: Almaz ("Almaz", C. Cabbarlı), Şirin ("Fərhad və Şirin", S. Vurğun), Həcər ("Qaçaq Nəbi", S. Rüstəm), Kruçinina ("Günahsız müqəssirlər", A. Ostrovski), Leyli ("Leyli və Məcnun", Ü. Hacıbəyli), Gülçöhrə və Cahan xala ("Arşın mal alan", Ü. Hacıbəyli), Şahsənəm ("Aşıq qərib", Z. Hacıbəyli), Cənnət ("Qayınana", M. Şamxalov), Beatriça ("İki ağanın bir nökəri", K. Qoldoni), Tükəz ("Hacı Qara", M. F. Axundov), Hafizə xanım ("Pəri-cadu", Ə. Haqverdiyev), Zəhrabəyim ("Anamm kitabı", C. Məmmədquluzadə) və s. "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilmişdir.
Firuzə Əlixanovanın ifa etdiyi rollar xarakter əlvanlığı ilə də seçiliblər. Üzeyir Hacıbəyovun "Leyli və Məcnun" (Leyli), "Əsli və Kərəm" (Əsli), "Ər və arvad" (Minnət xanım), "Məşədi İbad" (Gülnaz), "Arşın mal alan" (Gülçöhrə), Zülfüqar Hacıbəyovun "Aşıq Qərib" (Şahsənəm), Süleyman Rüstəm və Səid Rüstəmovun "Durna" (Lalə), Şıxəli Qurbanov və Süleyman Ələsgərovun "Özümüz bilərik" (Şölə xanım) opera və operettalarında əsas partiyaların mahir ifaçısı olan aktrisa həmçinin qəhrəman və əsasən, xarakterik tiplərə səhnə həyatı verib. O, hərəkət, sifət və danışıq ifadə vasitələrindən həm ayrılıqda, həm də sintez şəklində məharətlə istifadə edərək yaradıcılıq salnaməsmə çeşidli obrazlar daxil edib.
Firuzə Əlixanovanın rollar cəbbəxanasında Böyükxanım, Şərəbanı, Mariya Timofeyevna, Kərbəlayı Fatmanisə ("Aydın", "Yaşar", "1905ci ildə" və "Almaz", Cəfər Cabbarlı), Hafizə ("Pəri cadu", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev),, Zalxa ("Toy", Sabit Rəhman), Şölə xanım, Tükəz ("Lənkəran xanının vəziri" və "Hacı Qara", Mirzə Fətəli Axundov), Ana ("Odlu diyar", Hüseyn Razi), Cənnət xala ("Qaynana", Məcid Şamxalov), Nina ("Şeyx Sənan", Hüseyn Cavid), Gülnar, Məhmənə banu ("Vaqif" və "Fərhad və Şirin", Səməd Vurğun), Həcər xanım ("Eşq və intiqam", Süleyman Sani Axundov), Şirin xanım ("Yarımçıq şəkil", Adil Babayev), Mənsurə ("Əgər sevirsənsə…", Ramiq Muxtar), kruçinina ("Günahsız müqəssirlər", Aleksandr Ostrovski), Gertruda, Emiliya ("Hamlet" və "Otello", Vilyam Şekspir), Maşa ("Tribunal", Aleksey Makayenok) kimi yaradıcılıq nümunələri var.
Maskalı göydimdik
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Kaspiana
Kaspiana  — Xəzər dənizinin cənub və cənub-şərq sahillərində, indiki Azərbaycan Respublikası ilə İran İslam Respublikası ərazisində mövcud olmuş tarixi viləyət. Adı bizim eramızdan əvvəl I minillikdə həmin ərazidə yaşamış kaspilərin adı ilə bağlıdır. thumb|Qafqazın e.ə. V-IV əsrlər üçün etnik xəritəsində kaspilərin yaşadığı ərazi də göstərilir. Əvvəl Əhəmənilərə aid olmuş, daha sonra Makedoniyalı İsgəndərin imperiyasının tərkibinə qatılmış, bu imperiyanın dağılmasından sonra isə Midiya hökmdarı Atropatın hakimiyyəti altına keçmişdir.
Səfirlər (Holbeyn)
Arxa planı
left|200px|thumb|Səfirlər kəlləsi Holbeyn 1493-1543-cü illərdə yaşamış alman rəssamdır. Öz dövrünün məşhur portret ustası olmuşdur. Yüksək yaradıcılıq qabiliyyəti sayəsində İngiltərə kralı VIII Henrixin və onun ətrafındakı saray əyanlarının portretlərini çəkməklə tanınmışdır. Şimal İntibahının parlaq nümayəndələrindəndir. Ailəsində bir çox məşhur rəssam var idi: atası Böyük Hans Holbeyn və əmisi Siqmund son dövr qotika üslubunda çəkdikləri rəsmlərlə tanınıblar. Qardaşı Ambrosius rəssam və oyma ustası olmuşdur. Ancaq erkən yaşında, 1519-cu ildə vəfat edib. Holbeyn qardaşları ilk təhsillərini atalarından almışlar. 1515-ci ildə hər ikisi sərbəst şəkildə Bazeldə işləməyə başlayır. Beləliklə, Holbeyn ailəsi XVI əsr Alman rəssamlığında ikinci nəslin təmsilçiləri idi. “Səfirlər” əsəri 1533-cü ildə palıd üzərində yağlı boya üsulu ilə çəkilmişdir. Əsər mürəkkəb quruluşa malikdir. Bununla belə, tərtibatının maraqlı olması, uyumlu rəng seçimi onu diqqətəlayiq edir. “Səfirlər” əsərində hər bir detal ən incə xırdalıqlarına qədər dəqiq işlənib. Kompozisiyanın ünsürləri bir-birini tamamlayacaq şəkildə yer alıblar. Əsərdə diqqət çəkən məqamlardan biri müəyyən şərq elementlərinin olmasıdır (ud, xalça). Boyakarlıq nümunəsi özündə bir sıra xüsusiyyətləri ehtiva edir: natürmort janrına yaxınlıq, ikili portret, anamorfik detalların mövcudluğu. Müxtəlif rakurslardan baxıldığı zaman, burdaki elementlər başqa cür görünə bilir. Məsələn, döşəmədəki anamorfik səciyyəli kəllə sağ rakursdan baxılanda tam formada görünsə də qarşıdan düz baxarkən onun yalnız müəyyən ön görüntüsünü görmək mümkündür. Bu da zaman-zaman sənətşünasların fərqli mülahizələr irəli sürməsinə, hətta əsərin gizli mənaları haqqında mübahisələrə gətirib çıxarmışdır.
Kompozisiyanın ünsürləri
Səfirlər əsərində adından da görüldüyü kimi əsas iki fərqli ölkənin gənc səfirlərinin təsvirləri verilib. İnsan obrazlarından başqa burda müxtəlif əşyalar da verilib: anamorfik kəllə, üzərində bürclərin bölgüsü verilən qlobus, adi qlobus, kompas, ilahilər kitabı, torkvetum, 2 günəş saatı, universal səma saatı, Müqəddəs Mixayıl ordeni, riyazi kitab, çarmıxa çəkilmə heykəli, Anadoluda hazırlanmış xalça, ud, fleyta qabları. Sol tərəfdə əyləşən Jan de Dintevil Fransız diplomat idi. Holbeyn bu əsəri çəkəndə o, Londonda olub və rəsmdə özünün də yer almağını istəyib. Dintevil məşhur şüarı bu gün də xatırlanır: memento mori (bu dünyanın və sənin özünün də fani olduğunuzu unutma). İkinci obraz sağ tərəfdə əyləşmiş George di Silvadır. De Silva alim, ruhani və diplomat olmuşdur. 18 yaşında ikən Lavaura yepiskop təyin edilib. 1540-cı ildə Fransaya səfir göndərilir. Eyni zamanda kral tərcüməçisi kimi də fəaliyyət göstərirdi. Anamorfik kəllənin işlənməsi bir qədər gizli qalan məqamdır. Çünki kəllənin tam təsvirini görmək üçün qalereydaki əsərin əslinə sağ tərəfdən baxmaq lazımdır. əsərin başqa surətlərində və internetdə yerləşdirilmiş variantlarında o daha böyük ölçüdə, yalnız üst hissədən görünən qismi verilib. Kompozisiyada iki fərqli qlobus var. Onlardan birinin üzərində bürclərin bölgüsü göstərilib. Buna coğrafi yox, astronomik qlobus demək daha düzgün olardı. İkinci qlobus sadə qlobusdur. Lakin qlobusun məhz Avropa qisminin təsvirdə yer alması onun haqqında düşünməyə vadar edir.
Lüterin İlahiləri yer alan kitabı xüsusilə qeyd etmək lazımdır. Onun açıq qalan səhifəsində “Kom Heileger Geyst Herre Gott” sözləri qeyd olunub. Torkvetum astronomiyaya aid cihazlardan biridir. Cihazın köməyi ilə ekliptik, horizontal və ekvatorial ölçülər dəqiqləşdirilir. Dintevil boynunda asdığı Müqəddəs Mixayil orderi Fransada XI Lui tərəfindən 1469-cu ilin 1 avqust tarixində təsis olunub. Kiçik masanın üstündə Piter Apianın riyazi hesablamalar kitabı təsvir edilib. “Səfirlər”-in sirli obyektlərindən biri də pərdənin ardında göstərilən, çox da böyük olmayan çarmıxa çəkilmə heykəlidir. Rəsm əsərinə baxarkən nəzəri cəlb edən elementlərdən biri də xalçadır. Masanın üzərinə XVI əsrdə Anadoluda hazırlanmış xalça sərilib. Ümumiyyətlə, intibah dövrünün rəngkarlıq əsərlərində şərq xalçalarının təsvirinə yer verilirdi. Holbeyn, Memelinq, Lotto, Crivelli, Bellini kimi rəssamlar müxtəlif boyakarlıq nümunələrində Qarabağ xalça məktəbinə, Təbriz xalçaçılıq məktəbinə, Türkiyəyə məxsus bir çox örnəkləri öz əsərlərinin kompozisiyasına daxil etmişlər. Burada həmçinin ud yer alır. Rəmzi mənada udun simlərindən biri qırılmış göstərilib. Qırılmış sim nifaq və inciklik əlaməti hesab edilir. “Səfirlər” əsəri haqqında fərqli illərdə fərqli yazıçılar əsərlər yazmışlar. Onların kitabları yazmaqda məqsədi mistik əsərin sirlərini açmaq, izləyicilərə elementlərdəki əsl anlamı qavramaqda kömək etmək idi.
Ədalət Bayramoğlu
Ədalət Bayramoğlu — əsasən Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş azərbaycanlı miniatür rəssam, heykəltaraş, keramika ustası.
Həyatı və təhsili
Ədalət Bayramoğlu 1956-cı ildə Sabirabad rayonunda anadan olub. 1976–1982-ci illər ərzində Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində Təsviri incəsənət fakultəsində təhsil alıb.
Fəaliyyəti
200px|thumb|right|Mahir Hüseynbəyli, [[Adil Əliyev (siyasətçi)|Adil Əliyev və Ədalət Bayramoğlu 1995-ci il]] 222px|thumb|left|Ədalət Bayramoğlu Atatürk lövhələrini işləyərkən 2007-ci il 1982-ci ildə Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyində muzeylərin dekorativ bəzək işlərini görməyə başlamış, eləcə də həmin ildən etibarən SSRİ və Azərbaycanda keçirilən bir çox sərgilərdə də iştirak etmişdir. 1984-cü ildə SSRİ Rəssamlar İttifaqına üzv olan Bayramoğlunun Amerika, İngiltərə, Kanada, Fransa, Çin, Rusiya, Polşa, Litva, Seneqal, Türkiyə və Əlcəzairdə sərgiləri keçirilmişdir. 1995-ci ildə Dövlət Rəssamlıq Akademiyasının nəzdində fəaliyyət göstərən Rəssamlıq Kollecində bir müddət dərs deyib. Həmçinin Antalyada yerləşən Venesiya, Topqapı və Kreml Palas otellərinin relyefli keramika, mozaika və dekorativ bəzək işlərini görmüşdür. 2000-ci ildə Türkiyənin Kastamonu şəhərinə işləməyə dəvət edilir. İngiliscə, fransızca, ərəbcə və rusca bilən Bayramoğlu 2001–2008-ci illər ərzində Kastamonuda tarixi abidələrin bərpasını və dekorativ bəzək işlərini aparıb. Bayramoğlu daha çox miniatür üslubda əsərlər yaratmışdır. Sənətkarın keramika sənəti haqqında yazdığı kitablar bir çox Avropa ölkəsində dərslik olaraq istifadə olunur. O yaxın və uzaq şərq miniatürü və Səlcuqlu miniatürü tərzində əsərlər yaradan tanınmış sənətkarlardandır.
Atatürkə həsr olunmuş lövhələr
2007-ci ildə Kastamonuda yerləşən Memar Vedat Mədəniyyət Mərkəzində 1919–1933-cü illəri əhatə edən Atatürkü, Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsini və eləcə də Milli Mübarizə tarixini əks etdirən 13 keramik lövhə hazırlamışdır. Lövhələrin ölçüləri 190x280 sm-dir. Hər lövhədə Atatürk təsvir edilib və bununla yanaşı Atatürkün müəyyən sahələr və tarixi hadisələr haqqında dediyi fikirlər qeyd olunub. Bu lövhələr Atatürkün təsvirindən, dediyi fikirdən və eləcə də bu fikirə aid təsvirlərdən ibarət kompozisiyanı özündə əks etdirir. Kompozisiyaların ümumi sayı 13-dür və hazırda Memar Vedat Mədəniyyət Mərkəzinin Atatürk sərgi zalında nümayiş etdirilir.
İkinci lövhə teatr sənətçilərinə həsr olunub və Atatürkün 1930-cu ildə sənətkarlar haqqında dediyi bu fikir lövhədə öz yerini alıb:
Ölümü
Tutulduğu xərçəng xəstəliyinə görə üç il müalicə almasına baxmayaraq həkim Münif İslamoğlu Kastamonu Dövlət Xəstəxanasında 2 sentyabr 2008-ci ildə 52 yaşında dünyasını dəyişib. Kastamonuda vida mərasimi təşkil olunub daha sonra isə rəssamın nəşi Azərbaycana göndərilərək Sabirabad rayonunda dəfn olunub.
Ailəsi
Cəmilə Bayramoğlu ilə ailə həyatı qurub. 1992-ci ildə Cavid adlı bir oğulları dünyaya gəlib. Lakin 2014-cü il yanvarın 25-də Bakıda sökülməkdə olan binanın bir hissəsi uçaraq yolun hərəkət hissəsinə tökülüb. Bu zaman həmin ərazidə hərəkətdə olan avtomobili idarə edən Cavid Bayramlı dağıntılar altında qalaraq dünyasını dəyişib. Cavid Bayramlı da atası kimi rəssam idi və Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Akademiyasında təhsil alırdı.
Sərgiləri
Ədalət Bayramoğlunun Amerika, İngiltərə, Kanada, Fransa, Çin, Rusiya, Polşa, Litva, Seneqal, Türkiyə və Əlcəzairdə sərgiləri keçirilmişdir.
Kastamonu ilə bağlı yaratdığı miniatür əsərlər Kastamonu valiliyi tərəfindən beş fərqli yerdə sərgilənib.
Ay tutulması
Ay tutulması günəş təqviminə birbaşa bağlıdır. Görünən yeganə işıq Yerin kölgəsi vasitəsilə sınır. Mavi işığın səpilməsi nəticəsində Günəş doğuşu qırmızı göründüyündən bu işıq da qırmızı görünür.
Dünyanın yalnız müəyyən bir hissəsindən müşahidə oluna bilən Günəş tutulmasından fərqli olaraq Ayın tutulması Yerin gecə tərəfində hər hansı nöqtədən müşahidə oluna bilər. Ay tutulması bir neçə saat çəkir, Ayın kölgəsi isə kiçik olduğundan, Günəş tutulması hər yerdə yalnız bir neçə dəqiqə çəkir. Günəş tutulmalarından fərqli olaraq, ay tutulması dolunaydan daha zəif olduğundan, göz qorunması və ya xüsusi tədbirlər olmadan təhlükəsiz şəkildə izlənə bilər.
Ay tutulmasın növləri
Yer planetinin kölgəsi iki fərqli bölgəyə bölünə bilər: umbra və penumbra. Umbrada birbaşa günəş radiasiyası yoxdur, ancaq Günəşin böyük dərəcə ölçüsü nəticəsində, Günəş işığı dünyanın kölgəsinin kənarında qismən qumbara kimi partladılmışdır.
Penumbra Ayın səthinin incə qaranlığına səbəb olur. Xüsusi cür penumbral tutulma, Ayın yalnız Yer kürəsinin qumbarası içərisində olan bir qalıcı yanıqdır. Total penumbral tutulma nadirdir və baş verdikdə, göyə ən yaxın ay bu ayın qalan hissəsindən bir qədər qaranlıq görünə bilər. left|thumb|286x286px Ayın yalnız bir hissəsi umbra daxil olduqda qismən ay tutulması baş verir. Ayın Yerin Umbranında tamamilə dövr etdiyi zaman, ümumi ay tutulması müşahidə edilir. Sürət ayda təxminən 107 dəqiqə (təxminən 2300 mil) davam edə bilər, lakin ayın kölgəsi ilə ilk və son təmas arasındakı ümumi müddət daha uzundur və dörd saata qədər davam edə bilər. Tutulma ayı Yerdən olan nisbi məsafələrin müddətinə təsir edə bilər. Xüsusilə ay, apogee yaxın olduqda, Yerin ən uzaq nöqtəsində orbitdə, orbital sürət ən yavaş olur. Yükünün diametri ayın orbital məsafəsində əhəmiyyətli dərəcədə düşmür. Belə ki, apogee yaxınlığında yerləşən kölgədə tamamilə qalan bir ay, ümumi müddəti uzadacaq.
Orta ay tutulması, ayın Yer kürəsinin ortasından keçdiyi ümumi ay tutulmasıdır. Bu nisbətən nadirdir.
Selenelion
thumb|315x315px Selenelion və ya selenhelion həm Günəş, həm də kölgəli Ay eyni anda görülə bilər. Bu Günəş doğulmasından və ya Günəş doğmasından əvvəl baş verə bilər və hər iki gövdə üfüqdə göydən tam olaraq dərhal görünür. Bu tənzimləmə hündürlüyə girmək adlanan fenomen adına gətirib çıxardı. Göründüyü görülə bilən günəşli və ya yüksək sıralar vardır. Ay Umbra'da dünyada olmasına baxmayaraq, həm Günəş, həm də kölgeli Ay eyni anda görülə bilər, çünki Yer atmosferinin işığının qırılması onun hər birinin həqiqi geometrik mövqeyindən daha çox göylərdə görünməsinə səbəb olur.
2018-ci ilin İlk Möhtəşəm Ay tutulması.
Zamanlama
thumb|447x447px Ümumi ay tutulmalarının vaxtı müəyyən şəxslər tərəfindən təyin edilir.
Aşağıdakı miqyaslı (Danjon şkalası), ay tutulmalarının ümumi qaranlığını qiymətləndirmək üçün André Danjon tərəfindən hazırlanmışdır:
Ay və günəş tutulması
Günəş və ayın günəş tutulması arasında bir qarışıqlıq var. Hər ikisi də günəş, yer və ay arasındakı qarşılıqlı əlaqəni ehtiva edir, lakin onların qarşılıqlı əlaqəsi baxımından çox fərqlidir. Ay, tamamilə yox deyil, çünki Yer atmosferi Umbrai'yi kölgə konusuna girən günəş işığı səbəbindən keçir. Yerin atmosferi yoxdursa, Ay tutulma zamanı tamamilə qaranlıq olardı. Qırmızı rənglənmə baş verir; çünki Aya çatan günəş şüaları səpələnmiş yerin atmosferinin uzun və sıx bir qatından keçməlidir. İşığın atmosferdən keçdiyi zaman daha uzun dalğa uzunluqları üstünlük təşkil edir, çünki daha qısa dalğa boyu hava molekulları və kiçik partiküllər tərəfindən daha çox yayılacaqdır. Bu nəticə işığın qırmızı olduğu anlamına gəlir. Günəş batışları və günəş enerjisi göyü qırmızı rəngə çevirən eyni təsirdir; Problemin alternativ bir şəkildə düşünülməsi Günəşin Yerin arxasında olduğu kimi müəyyən olunduğunu (ya da yüksələn) göründüyünü göstərir.
Ümumiyyətlə, atmosfer daha tozlu olduqda, digər dalğa uzunluğunda olan işıqlar (qırmızı işıq ilə müqayisədə) çox artacaq və nəticədə işıq daha qırmızı rəng yaradır. Bu, alınan mis-qırmızı rəngin bir aydan digərinə dəyişməsinə səbəb olur. Volkaniyalar böyük miqdarda atmosferə toz atmağı diqqət çəkir və tutulmadan qısa bir müddət əvvəl meydana gələn böyük bir partlama görünən rəngə böyük təsir göstərə bilər.
Frans
Frans Osifo Yeppsson Vall (Frans Osifoh Jeppsson Wall; ) — İsveç müğənnisi və bəstəkarı. O, 2016-cı ildə İsveçin ən böyük musiqi hadisəsi hesab olunan Melodifestivalen mahnı festivalında "If I Were Sorry" mahnısı ilə qələbə qazanmış və həmin mahnı ilə ölkəsini 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdir.
2006-2015: Karyeranın başlanğıcı
Frans 19 dekabr 1998-ci ildə İsveçin Skone vilayətində anadan olmuşdur. O, əsasən Elias qrupunun üzvü olaraq ifa etdiyi futbol himnlərinə görə tanınır. Onun 2006-cı ildə İsveç futbolçusu Zlatan İbrahimoviçə həsr etdiyi "Who's da Man" mahnısı ölkədə əsl hitə çevrilmişdir. Mahnı 13 həftə boyunca İsveç hit paradlarında zirvədə yer almışdır. Həmin ilin sonunda onun ifa etdiyi yeni mahnı "Kul med Jul" ifaçıya növbəti uğur daha qazandıra bilmişdir. Fransın daha bir futbolla əlaqəli mahnısı isə 2008-ci ildə İsveç milli futbol komandasına dəstək üçün ifa etdiyi "Fotbollsfest" olmuşdur.
2016-hal-hazırda: Melodifestivalen və Avroviziya 2016
2016-cı ildə Frans uzun müddətdən sonra səhnəyə geri dönüş etmiş və İsveçin ən böyük musiqi festivalı olan Melodifestivalen mahnı festivalına qatılmışdır. "If I Were Sorry" adlı mahnı ilə festivalda iştirak edən müğənni uğurla final mərhələsinə adlayaraq, finalda bütün rəqiblərini geridə qoyaraq festivalda qələbə qazanmağa nail olmuşdur. Beləliklə, Frans "If I Were Sorry" mahnısı ilə müsabiqəyə ev sahibliyi edən İsveçi Stokholmda keçirilən 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmək hüququ əldə etmişdir. İsveçin Avroviziyaya ev sahibliyi etməsi səbəbi ilə Frans birbaşa olaraq müsabiqənin final mərhələsindən mübarizəyə qoşulmuşdur. Finalda 9-cu səhnə alan ifaçı müsabiqədə 261 xalla 5-ci yeri qazanmışdır.
Fransın Avroviziya mahnısı İsveçlə yanaşı Almaniya, Böyük Britaniya, Fransa, İspaniya, İsveçrə, Norveç, Danimarka, İslandiya, Türkiyə, Tayvan və Uruqvayda da Spotify musiqi buludunda ən çox dinlənilən mahnılardan biri olmuşdur.
Şəxsi həyatı
Fransın atası Mark Nigeriyada anadan olmuş və Markın öz anası nigeriyalı və atası isə britaniyalıdır. Səkkiz yaşında ikən Mark Londona köçmüşdür. Fransın anası isə isveçlidir. Frans həm ingilis, həm də isveç dilində sərbəst danışa bilir. Həyatının böyük hissəsini Londonda yaşayan Frans məhz orada da musiqi təhsili almışdır. Onun Kasper adlı kiçik qardaşı və Filipa adlı əkiz bacısı var.
Suriya görüşləri (film, 1969)
Məzmun
Filmdə Azərbaycan nümayəndə heyətinin Suriyaya səfərindən, burada keçirdiyi görüşlərdən və tədbirlərdən bəhs olunur.
Beterə (Baymak)
Beterə — Başqırdıstan Respublikası nın Baymak rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Teməs kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
thumb|300px
Eliud Kipçoqe
Eliud Kipçoqe — Keniyalı atlet, Marafon üzrə olimpiya çempionu.
Həyatı
Eliud Kipçoqe 12 oktyabr 2019-cu ildə marafon qaçışı tarixində rekord nəticəyə imza atıb. O, dünya tarixində marafon məsafəsini iki saatdan az müddətdə (1 saat 59 dəqiqə 40 saniyə) qət edən ilk şəxs kimi tarixə düşüb.
Rafflesia aurantia
(Rafflesia aurantia) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Humeyra
Pərvane Əmir Əfşari(farsca:پروانه امیر افشاری), Humeyra(farsca:حمیرا) adıyla tanınan İran müğənnisi
Həyatı
Humeyra 17 mart, 1945-ci ildə Tehran şəhərində zadəgan bir ailədə dünyaya gəlib. Əmir-Avşari soyundan, Avşar elindəndir. Əslən Zəncanlıdır. Nəcib bir ailəyə mənsub bu qızın birdən-birə oxumaq istəməsi qohum-qəbilənin narazılığına səbəb oldu.Lakin o, oxumağa üstünlük verdi.
Roza Cəfərxanova
Roza Heydər qızı Cəfərxanova (23 fevral 1927 – 18 may 2010) — Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2000).
Həyat və fəaliyyəti
Ordubad rayonunda anadan olub. On dörd yaşından dram dərnəyində çıxış edib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra o vaxt Ordubadda yenicə açılmış Dövlət Dram Teatrına (1949-cu ilin əvvəllərində bağlanıb) aktrisa götürülüb. Bu teatrda Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Arşın mal alan" (Asya), "O olmasın, bu olsun" (Gülnaz), "Ər və arvad" (Minnət xanım) operettalarında, Səməd Vurğunun "Vaqif" (Gülnar), Abdulla Şaiqin "Vətən" (Gözəl), Səməd Vurğunun "Fərhad və Şirin" (Şirin), Süleyman Sani Axundovun "Eşq və intiqam" (Qəmər) dramlarının tamaşalarında oynayıb. 1945-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar artisti fəxri adına layiq görülüb. Roza Heydər qızı Cəfərxanova 1948-ci ilin oktyabrından Naxçıvan teatrında işləyib.
15 noyabr 1984-cü ildə Azərbaycan SSR əməkdar artisti və 28 oktyabr 2000-ci ildə xalq artisti fəxri adları ilə təltif olunub. 2002-ci ildə isə Prezident təqaüdçüsü olub.
Aktrisa iki yüzdən artıq lirik, dramatik və komik rolda səhnəyə çıxıb. Dram əsərlərinin tamaşalarında Pəri ("Pəri cadu", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev), Yetər ("Hacı Qəmbər", Nəcəf bəy Vəzirov), Cəvahir ("Nakam qız", Aleksandr Şirvanzadə), Ana ("Astana", Aleksandr Dudarev), Həyat ("Həyat", Mirzə İbrahimov), Pəri, Susanna, Dilbər, Sitarə, Sona, Solmaz, Yaxşı ("Solğun çiçəklər", "Aydın", "Sevil", "Nəsrəddin şah", "1905-ci ildə", "Od gəlini" və "Almaz", Cəfər Cabbarlı), kabato ("Xanuma", Aksenti Saqareli), Zəhra, Çin qızı ("Şeyx Sənan" və "Səyavuş", Hüseyn Cavid), Pəri ("Qız atası", Əfqan Əsgərov), İradə ("Göz həkimi", İslam Səfərli), Hökmdar ("Pompeyin Qafqaza yürüşü", Nəriman Həsənzadə), operettalarda Sənəm, Xala ("Məşədi İbad" və "Arşın mal alan", Üzeyir bəy Hacıbəyov), Züleyxa ("Ulduz", Sabit Rəhman və Süleyman Ələsgərov), Səlbi ("Beş manatlıq gəlin", Məmməd Səid Ordubadi və Səid Rüstəmov), Şölə xanım ("Özümüz bilərik", Şıxəli Qurbanov və Süleyman Ələsgərov) səhnə obrazları aktrisanın daha uğurlu yaradıcılıq işləri sayılır.
Xala artsiti Əkbər Qardaşbəyovun həyat yoldaşı olub.
Rica Talk Hotel
thumb|right|240px Rica Talk Hotel — İsveçin Stokholm Bələdiyyəsinin Alvsyö şəhərindəki Stokholm Beynəlxalq Yarmarkasında yerləşən göydələn və oteldir. Otelin hündürlüyü 72 metrdir. Otel 19 mərtəbədən və 248 otaqdan ibarətdir.
Bina Rosenbergs Arkitekter tərəfindən inşa edilmişdir və 2006-cı ilin mayın 23-də açılışı olmuşdur.
Pavsani (sərkərdə)
Spartalı Pavsani Kleombrot oğlu – Yunan-İran müharibələri dövründə Sparta sərkərdəsi. Fermopil döyüşündə kral Leonidin ölümündən sonra oğlu Plistarxusun regenti olmuşdur. Onun başçılığı ilə yunanlar Plateya döyüşündə farsları darmadağın etmişdir. Həmin qələbə, alman tarixçisi Ernst Kurtiusun sözləri ilə desək, Elladanın qurtuluş günü idi.
Əjdər bəy Aşurbəyov
Əjdər bəy Xocabəy oğlu Aşurbəyov — məşhur Azərbaycan xeyriyyəçisi, şəxsi vəsaiti hesabına Əjdərbəy məscidini tikdirib.
Həyatı
Bakı taciri və mesenatı Hacı Əjdər bəy 1858-ci ildə Bakıda doğulmuşdur. Nabat Aşurbəyovanın qardaşıdır. Səlim bəy Behbudov Bakıya — bir çox tələbələrə səxavətlə hamilik edən xeyriyyəçi Əjdər bəy Aşurbəyovun yanına getdi, gəlişinin məqsədini və arzusunu bildirdi. Maarifə, təhsilə böyük qiymət verən bu Bakı milyonçusu Səlim bəyi ümidsiz qoymadı, ayda 25 manat təqaüdlə onu Fransaya ali təhsil almağa göndərdi.
Nabat xanım Xocabəy qızı Aşurbəyli - Rzayeva Təzəpir məscidini tikdirməyə başladıqda qardaşı Əjdər bəy ona kömək təklif edir. Nabat xanım isə cavabında, "əgər belə imkanınız və hünəriniz varsa, gedin, özünüz bir məscid tikdirin" - deyir və köməkdən imtina edir. Belə olduqda Əjdər bəy Aşurbəyov 1905-ci ildə məscid tikdirmək qərarına gəlir və indiki Göy məscidin əsası qoyulur.
74 (ədəd)
Yetmiş dörd — say sistemində ədədlərdən biridir. Yetmiş üçdən sonra, yetmiş beşdən əvvəl gəlir.
Dağıstan iqtisadiyyatı
thumb|Dağıstan Respublikası topoqrafik xəritəsi Dağıstan iqtisadiyyat — Rusiya Federasiyasında göstəricisinə görə 35-ci yerdədir. (2010) .Dağıstan Şimali Qafqaz iqtisadi rayonuna daxildir. Kənd təsərrüfatı məhsullarının həcmi sənaye məhsullarının həcmini dəyərinə görə 2 dəfə üstələyir. Rusiya iqtisadiyyatında Dağıstan üzüm (Rusiya üzrə təqr. 25%, 2004) və tərəvəz (4,9%) yığımına, konyak (18,9%), Şampan şərabları və köpüklənən şərablar (11,4%) istehsalına, davarın sayına (24,1%) görə fərqlənir. ÜRM-in strukturunda (2003,%) k.t.-nın payı 28,3, ticarət, əmtəə və xidmətlərin satışı üzrə kommersiya fəaliyyəti –18,0, qeyri-bazar xidmətləri – 17,1, sənaye – 12,9, tikinti – 9,8, nəql. və rabitə – 7,5, digər sahələr – 6,4. Mülkiyyət formasına görə müəssisələrin nisbəti (təşkilatların sayına görə, 2004,%): özəl 58,3, dövlət və bələdiyyə 37,2, ictimai və dini təşkilatlar (birliklər) 0,2, digər mülkiyyət formaları 4,3.
İqtisadi fəal əhali 1090 min nəfərdir, onların 75,8%-i iqtisadiyyatda çalışır. Məşğulluğun sahəvi strukturu (%): k.t. 25,1, ticarət və ictimai iaşə 14,1, təhsil 13,9, sənaye 10,0, nəql. 8,3, səhiyyə 7,2, tikinti 5,4, mənzil-kommunal təsərrüfatı 2,7, mədəniyyət və incəsənət 2,1 və s. İşsizlik səviyyəsi təqr. 25%-dir. Adam başına düşən pul gəlirləri ayda 6,8 min rubldur (iyul 2006, RF üzrə orta göstəricinin 68%-i); resp. əhalisinin təqr. 34%-inin gəliri yaşayış minimumundan aşağıdır.
Sənaye
left|thumb|İrqanay SES Sənaye istehsalının sahəvi strukturunda (%-lə) aparıcı rol yeyinti sənayesinə məxsusdur – 32,7, elektroenergetikanın payı 21,9, yanacaq sənayesi 19,8, maşınqayırma və metal emalı 13,4, tikinti materialları istehsalı 5,6, kimya və neft-kimya 2,9, yüngül sənaye 0,9 və s. Neft və qaz (Dimitrovskoye, Mahaçqala yaxınlığındakı Ağacbulaq və Yujno-Suxokumsk ş.-nin yaxınlığındakı Ozernoye neft-qaz kondensatı yataqları, “Rosneft – Dağneft” neft şirkəti tərəfindən işlənilir) hasil edilir; Mahaçqala neft emalı z-du fəaliyyət göstərir. Dağ. özünü elektrik enerjisi ilə tam təmin edir (“Dağenerqo”). Demək olar ki, bütün elektrik enerjisi SES-də istehsal olunur; ən böyükləri – Çirkey (Sulak çayı üzərində, gücü 1000 MVt) və İrqanay (1998-ci ildən; Avar Koysusu çayı üzərində, gücü 400 MVt). Əsas maşınqayırma məhsulları müxtəlif gəmi, aviasiya və elektrotexnika avadanlıqları, dizellər, cihazlar, hesablama texnikası, pardaqlama dəzgahları, yeyinti sənayesi üçün avadanlıq və s.-dir. Sahə müəssisələrinin böyük bir qismi HSK üçün məhsul istehsal edir. Aparıcı müəssisələr: “QEMZ” konserni (Qızlar elektro mexanika z-du; o cümlədən birnəfərlik təyyarələr, elektrik məişət cihazları, ağac emal edən dəzgahlar), “Dağdizel” (Kaspiysk; dizellər), Hacıyev ad. z-d (Mahaçqala; o cümlədən gəmilər üçün sükan maşınları, nasoslar, “Aviaaqreqat” (Mahaçqala; aerodrom avadanlıqları və təyyarələrin yerüstü xidmət vasitələri, aviatexnika üçün komplektləşdirici məmulatlar), “Eltav” (Mahaçqala; bipolyar, səyyar tranzistorlar, inteqral mikrosxemlər, yanacaq aqreqatları), “Dağtelekoms” (Mahaçqala; o cümlədən səsyazan aparatura), “Elektrosiqnal” (Dərbənd; elektron texnika), “Sapfir” ETİ (Mahaçqala; o cümlədən avtomatik radiopelenqatorlar və s.), Dəqiq mexanika zavodu (Kaspiysk; rəqəmli nəzarət cihazları, avtomatlaşdırma vasitələri və s.), “Dağ - elektromaş” (Mahaçqala; elektrik qaynağı avadanlığı), separator z-du (Mahaçqala), pardaqlama dəzgahları z-du (Dərbənd).
Yüngül sənaye toxuculuq, trikotaj, tikiş və ayaqqabı sahələri, xalça istehsalı ilə təmsil olunmuşdur. Əsas mərkəzləri: Mahaçqala (“Dağtekstil” – trikotaj parça, corab məmulatları; “Kaspiysk manufakturası” – o cümlədən cod tənzif), Dərbənd (tikiş, yunəyirmə, xalça f-ki və s.), Buynaksk (ayaqqabı və trikotaj f-ki), Qızlar (tikiş f-ki), Dagestanskiye oqni (xalça f-ki); Xiv (Xiv r-nu) və Xuçni (Tabasaran r-nu) kəndlərində xalça istehsal edilir.
Kənd təsərrüfatı
Kənd təsərrüfat ı məhsullarının ümumi dəyərinin 51%-i bitkiçilik məhsullarının payına düşür. Kənd təsərrüfatı yerlərinin sahəsi 3313,8 min ha-dır (resp. sahəsinin 65,8%-i), onun təqr. 15%-ini əkin yerləri tutur. Otlaqların k.t. yerlərinin strukturundakı payına görə Dağıstan Şimali Qafqazda birinci, əkin yerlərinə görə isə axırıncı yerlərdən birini tutur. Ərazinin şumlanma səviyyəsi şm.-dan c.-a doğru azalır (əkin yerlərinin 70%-i düzən, 20%-i dağətəyi, 10%-i dağlıq ərazilərin payına düşür). Əkin yerləri sahəsinin genişləndirilməsi imkanları məhduddur, Dağıstanın düzən hissəsində az yararlı torpaqlar intensiv olaraq istifa də yə cəlb edilir. Dağətəyi və dağlıq hissələrdə əlverişli torpaqlar, demək olar ki, bütünlüklə mənimsənilmişdir. Bir sıra r-nlarda süni suvarma tətbiq olunur. Üzümçülük (ən böyük üzümlük massivləri Terek və Sulak çaylarının aşağı axarlarında, həmçinin Dağ.-ın ş.-indəki dağ ətəyi ərazilərdə cəmləşmişdir), meyvəçilik (ərik, gilas, şaftalı, gavalı və s.; iri bağçılıq r-nları Samur, Gülgeriçay, Andi Koysusu, Avar Koysusu, Qarakoysu çaylarının dərələrində cəmləşmişdir; Dənizyanı ovalığın c.-ş.-ində nar, əncir, xurma, badam becərilir) və tərəvəzçilik (bostan bitkiləri ilə birlikdə əkin sahələrinin 19,2%-ni tutur) inkişaf etmişdir. Həmçinin dənli (əkin sahələrinin 48%-i; payızlıq buğda və arpa, dənlik qarğıdalı, çəltik), yem bitkiləri (30,8%; o cümlədən qara yonca), kartof və texniki bitkilər, əsasən, günəbaxan becərilir.
Vakuumda tökmə
Vakuumda tökmə — üsulunda qəliblərin doldurulması vakuum şəraitində aparılır. Vakuumda qəliblərin məcburi doldurulması zamanı onun qazlardan mühafizə olunması mümkün olur ki, bu da nəticədə nazik divarlı, sıx və yüksək keyfiyyətli töküklərin alınması şərait yaradır. Vakuumda tökmənin müxtəlf üsulları tətbiq olunur: şərini üzərində yerlışmiş qəlibə metalın sorulması ( burada bərkimə atmosfer və ya yüksək təzyiqdə baş verir), ərintinin alt hissəsində yerləışmiş qəlibə metalın vurulması, vakuumda təzyiq altında tökmə (bu məqsədlə tökmə maşınlarında vakuumlaşdırılmış pres qəliblərdən istifadə olunur), vakuumda mərkəzdənqaçma tökmə və s. Fasonlu hissələrin hazırlanmasında vakuumda tökmə əksər hallarda vakuumda xüsusi polad və xəlitələrin əridilməsi ilə kombinasiya edilir. Tətbiq olunan üsuldan asılı olaraq vakuum 40-0,3 N/m² arasında yerləşir.
Rafflesia baletei
(Rafflesia baletei) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ona Mesenquer
Ona Mesenquer (d. 20 fevral 1988) — İspaniyanı təmsil edən su poloçusu.
Karyerası
Ona Mesenquer, İspaniya yığmasının heyətində 2012-ci ildə Birləşmiş Krallığın London şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Final görüşündə ABŞ yığmasına 5:8 hesabı ilə məğlub olan İspaniya yığması, London Olimpiadasının gümüş medalına sahib oldu.
If I Were Sorry
If I Were Sorry — İsveçin 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.
Frans "If I Were Sorry" mahnısı ilə İsveçi Stokholm şəhərində keçirilən Avroviziya 2016-da təmsil etmişdir. Mahnı Oskar Foqelström, Maykl Saksell, Fredrik Andersson və həm də Frans Yeppsson Vall tərəfindən bəstələnmişdir.
Ağçalı (Meşkinşəhr)
Ağçalı — İranın Ərdəbil ostanının Meşkinşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Coğrafi yerləşməsi
Meşkinşəhr şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Qərbi Meşkin kəndistanında, Meşkinşəhr şəhərindən 24 km qərbdədir.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 262 nəfər yaşayır (52 ailə).
İsakənd (Tovuz)
İsakənd — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Qəribli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Zəyəmçayın sahilində, Kicik Qafqazın yamacında yerləşir.
Mədəniyyəti
Kənddə İsakənd kənd klubu fəaliyyət göstərir.
Təhsil
Kənddə İsakənd kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Səhiyyə
Kənddə İsakənd tibb məntəqəsi yerləşir.
Orlat oymağı
Tarixi
Orlat oymağının bir qismi Şəki ətrafında məskunlaşmışdı. Bu oymağın sayılan əmirlərindən Seyid Əli Orlat Şəki hakimi olmuşdu. O Əlincə qalası ətrafında Əmir Teymurun ordusuna qarşı vuruşmuşdur. 1387-ci ildə Seyid Əli Orlat öldürüldü. Onun yerinə oğlu Seyid Əhməd Orlat Şəki hakimi oldu.
Orlat oymağı hələ Monqolustanda olarkən Çingiz xanı dəstəkləyirdi. Şirə Domoqun oğlu Bala noyon Çingiz xanın sol qol minbaşısı idi. Onun oğlu Zəngi ağa Azərbaycana gəlmişdi. O, Əhməd Təkudar xanin əmiri idi.
Orlat oymağı Azərbaycan tarixində iz qoyub.
Nigar Həşimzadə
Nigar Həşimzadə (d. 19 iyul, 1964, Bakı, Azərbaycan) — iqtisadçı, professor, Durham Universitetində professor.
Ailə üzvləri
Atası Firidun Məmmədəli oğlu Həşimzadə (d. 1935) Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası nın həqiqi üzvü, Azərbaycan Dövlət mükafatı laureatıdır.
Anası Munirə Ənvər qızı Nizamətdinova (1932-2015) Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, Fizika professorudur.
Babası Məmməd Əli Uğurlu oğlu Həşimzadə (1906-1980).
Jurnal məqalələri
28 ədəd jurnal məqaləsinə sahibdir.
Konfrans və Seminarlarda iştirak
Konfranslar Və Seminarlarda (32 təqdimat).
AGM-114 Hellfire
AGM-114 Hellfire (Helicopter launched fire-and-forget) bir vertolyotdan atılan yarı aktiv idarə olunan atəş aç və unut tipli tank və gəmi əleyhinə bir döyüş raketidir. Onun məsafəsi 8 kilometrdir. Bir tank qatili kimi məşhurdur. NATO ölkələrində rast gəlinir. Apache helikopterinin Longbow adlı versiyası ilə radar kilidləməli olaraq istifadə edilə bilər. Beləliklə, raket göndərildikdən sonra hədəfi lazerlə qeyd etməyə ehtiyac qalmır və helikopter oradan uzaqlaşa bilər və ya fərqli hədəflərə raketlər göndərə bilər.
Suriyada (film, 1970)
Məzmun
1970-ci ildə Yalçın Əfəndiyev və Zaur Məhərrəmov Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində Suriyanın şəhərlərində olmuş, bu ölkənin görməli yerlərini lentə almışlar. Çəkilmiş sənədli materiallar əsasında onlar bu filmi yaratmışlar.
Film Azərbaycan nümayəndə heyətinin Suriyaya dostluq səfərinə həsr olunmuşdur. Kinolent tamaşaçıları Suriya Ərəb Respublikasının Dəməşq, Bəsrə və başqa şəhərlərinin qədim tarixi və gözəl memarlıq abidələri, maarif və mədəniyyəti ilə, ərəb xalqının həyatı ilə tanış edir.
İctimai hərəkətlilik
İctimai hərəkətlilik — ictimai təbəqəni dəyişə bilmək imkanıdır. İctimai hərəkətlilik anlayışı ictimai (sosial) lift anlayışına yaxındır.
Elmi tərifi
İctimai hərəkətlilik — fərd və ya ictimai qrup tərəfindən ictimai quruluşda tutduğu mövqeyi (ictimai mövqe) dəyişməsi, bir ictimai təbəqədən (sinifdən, qrupdan) başqasına (şaquli hərkətlilik) və ya eyni bir ictimai təbəqənin daxilində yerdəyişmə (üfüqi hərəkətlilik). Kasta və silki cəmiyyətində kəskin məhdudlaşdırılmış ictimai hərəkətlilik sənaye cəmiyyəti şəraitdə xeyli böyüyür.
Üfüqi hərəkətlilik
Üfüqi hərəkətlilik — fərdin eyni səviyyədə olan bir ictimai qrupdan başqasına keçməsi (məsələn: pravoslav dini qrupdan katolikə keçid, bir ölkənin vətəndaşlığından başqasına keçid). Fərdi hərəkətlilik - başqalarından ayrıca olaraq bir insanın hərəkəti və qrup hərkətliliyi - hərəkət kollektiv şəkildə baş verir, fərqləndirilir. Bundan başqa coğrafi hərəkətlilik - əvvəlki status saxlanılmaqla bir yerdə başqasına hərəkət də (məsələn: beynəlxalq və regional turizm, kənddən şəhərə və əks istiqamətdə köçmə) fərqləndirilir. Coğrafi hərəkətliliyin növü kimi əhalinin miqrasiyasını - status dəyişməklə insanın bir yerdən başqasına hərəkəti (məsələn: insanın daimi yaşamaq üçün kənddən şəhərə köçməsi və məşğuliyyətini dəyişməsi) da fərqləndirirlər.
Şaquli hərəkətlilik
Şaquli hərəkətlilik — insanın xidməti nərdivan ilə yuxarı və ya aşağı hərəkət etməsidir.
İctimai (sosial) lift
İctimai (sosial) lift — şaquli hərəkətliliyə oxşayan, lakin elitalar nəzəriyyəsinin müasir müzakirəsi kontekstində daha çox hakim elitanın rotasiyasının əsas vasitəsi kimi istifadə olunan anlayışdır.
Nəsillərarası hərəkətlilik
Nəsillərarası hərəkətlilik — müxtəlif nəsillərin nümayəndələri arasında ictimai statusun nisbi dəyişikliyi (məsələn: fəhlənin oğlu prezident olur).
Nəsillərdaxili hərəkətlilik
Nəsillərdaxili hərkətlilik (ictimai karyera) — bir nəsil daxilində statusun dəyişməsi (məsələn: xarrat mühəndis, daha sonra sex rəisi, daha sonra zavod müdiri və s. olur).
Təbii seçmə
Təbii seçmə — fenotiptəki fərqliliklərlə əlaqədar yaşadığı mühitə daha uyğun olan canlıların həyatda qala bilməsi, oxşar şəkildə uyğun olmayanların məğlub olaraq yox olması deməkdir. Bioloji təkamülün əsas mexanizmlərindən biridir.
İctimai hərəkətlilik
Nəsillərdaxili hərəkətlilik
Şaquli və üfüqi hərkətliliyə cins, yaş, doğum səviyyəsi, ölüm səviyyəsi, əhalinin sıxlığı kimi amillər təsir edir. Ümumilikdə kişi və gənclər, qadınlara və yaşlılarla müqayisədə daha hərkətlidirlər. Əhalisinin sayı həddi aşmış ölkələr immiqrasiyadan daha çox emmiqrasiyanın (iqtisadi, siyasi, şəxsi səbəblərdən bir ölkədən digərinə köçmə) təsirinə məruz qalırlar. Doğum səviyyəsi yüksək olduğu yerlərdə əhali daha gəncdir, bu səbəbdən də daha hərkətlidir və əksinə.
Hərəkətli və hərəkəsiz cəmiyyət tipləri.
Hərəkətli cəmiyyət tipində şaquli hərəkətliliyin səviyyəsi çox yüksəkdir, hərəkətsiz cəmiyyət tipində isə çox aşağıdır. İkinci növün nümunəsi kimi Hindistandakı kasta quruluşunu göstərmək olar, amma hətta Qədim Hindistanda da şaquli hərəkətliliyin dərəcəsi heç yerdə və heç zaman 0-a bərabər olmayıb. Şaquli hərəkətliliyin dərəcəsi məhdudlaşdırılmalıdır. Hər "mərtəbədə", yuxarı vəzifələrə buna layiq olmayan şəxslərin qalxmasının qarşısını almaq və cəmiyyətin müharibə və ya islahatların olmadığı şəraitdə məhv olmasının qarşısını almaq üçün mütləq "ələklər" olmalıdır. Şaquli hərəkətliliyin dərəcəsini məsələn, rəhbər vəzifəli şəxslər, məmurlar arasında buna layiq olmadığı mövqeyi tutan (mənsəbpərəst) adamların faiz payı ilə ölçmək olar. Bu şəxslər öz karyeralarını kasıblar arasından başlayaraq ən yüksək mövqelərdə bitiriblər. Pitirim Sorokin şaquli hərəkətlilik dərəcəsinə görə ölkələr arasında fərqləri göstərmişdir:
Təbii seçmə
Seleksiya
Seleksiyanın nəzəri bazası "genetika" hesab olunur. Geniş mənada, seleksiya kompleks elmdir. O, elm kimi Ç. Darvinin işlərindən sonra formalaşmışdır. Ç. Darvin heyvanların əhilləşdirilməsi və bitkilərin mədəniləşdirilməsi haqqında geniş materialı analiz edərək, süni seçmə haqda təlimini formalaşdırılmışdır. Seleksiya təkamül forması olub, ümumi qanunauyğunluqlara tabedir. Bir proses kimi burada təbii seçmə insan tərəfindən həyata keçirilən süni seçmə ilə əvəz olunur. Seleksiya prosesinin son nəticəsi olaraq sort, cins yaranır.
Bitki sortu, heyvan cinsi və mikroorqanizm ştammları insan tərəfindən süni surətdə yaradılan, müəyyən keyfiyyətlərə malik olan, oxşar irsi xüsusiyyətlər daşıyan və mühit şəraitinə birtipli reaksiya verən orqanizmlərin cəmidir.
Xarici mühitin təsirinə müəyyən reaksiya göstərmək hər bir cins və ya sort üçün xarakterikdir. Məsələn, buğdanın yazlıq sortu yazda, payızlıq sortu payızda əkilir. Əgər biz əksinə etsək, onda heç bir məhsul ala bilmərik. Yazlıq və payızlıq buğda sortları zahirən oxşar olsalar da, onların əsas fərqi mühitin temperatur və fotoperiodik şəraitə reaksiyasına görədir. Müxtəlif heyvan cinsləri də mühitin dəyişməsinə eyni cür cavab vermir. Belə ki, yemləmənin artırılması ətlik qaramal cinsi olan Şorthornun kütləsini artırsa da, yumurta verən Leqqorn toyuq cinsinin kütləsini dəyişmir, lakin onun yumurtlama qabiliyyətini yüksəldir. Beləliklə, sort və ya cinsin müsbət keyfiyyətli fenotip əlamətləri yalnız müəyyən saxlama, yemləmə, aqrotexniki şərait və iqlim amilləri olduqda tam şəkildə meydana çıxır. Müasir bitki sortları və heyvan cinsləri insanın apardığı seleksiyanın nəticəsidir.
Mədəni bitkilərin müxtəliflik mərkəzləri
Mədəni bitkilərin müxtəlifliyi və coğrafi yayılamsı N. İ. Vavilov və onun əməkdaşları tərəfindən öyrənmişdir. Bunun üçün dünyanın bir çox ölkəsinə ekspedisiyalar təşkil edilmiş (Avstraliyadan başqa) və 1600-ə yaxın bitki növü öyrənilmişdir.
(Bitkilərin yoluxucu xəstəliklərə qarşı immuniteti haqda təlimin müəllifidir. Mədəni bitkilərin mənşə mərkəzlərini öyrənmiş və homoloji sıralar qanununu müəyyən etmişdir).
Mədəni bitkilərin hər birinin öz müxtəliflik mərkəzi vardır. Burada həmin bitkinin çoxlu miqdarda növü və irsən kənara çıxan növ müxtəlifliyi cəmlənmişdir. Hər hansı bir bitkinin növ müxtəlifliyinin və növlərin cəmləşdiyi yer həmin mədəni bitkinin mənşə mərkəzi hesab olunur. Bu mərkəzlər qədim əkinçilik ocaqlarına uyğun gəlir. Vavilov 7 belə müxtəliflik mərkəzini fərqləndirmişdir. Bu mərkəzlər, əsasən dağlıq əraziləri əhatə edir.
Mədəni bitkilərin əksəriyyəti cədvəldə adı çəkilən mərkəzlərin bir və ya bir neçəsi ilə əlaqədar mənşə mərkəzinə malik ola bilər.
Bitki seleksiyasının metodları
Hibridləşmə və seçmə müasir dövrdə bitki seleksiyasında ən geniş tətbiq edilən metodlardır. Bu metodlardan birlikdə istifadə edilir. Seçmə metodları, seçmə aparılan bitki növünün çoxaldılma formasından asılıdır. Bununla əlaqədar olaraq hazırda kütləvi və fərdi seçmə formalarından geniş istifadə olur. Kütləvi seçmə  zamanı yerli sortlar arasında qarşıya qoyulmuş məqsədəuyğun əlamətlərə malik fərdlər ayrılır. Bu zaman pis əlamətlərə malik olan fərdlər çıxdaş edilir. Bir neçə nəsil boyu ümumi kütlə içərisində seçmə aparılaraq müəyyən sort yaradılır.
Kütləvi seçmə ən çox çarpaz tozlanan bitkilərə tətbiq edilir. Çovdar bitkisinin bir neçə geniş yayılmış sortları (məsələn, Vyatka sortu), məhz, bu metodla alınmışdır. Kütləvi seçmə nə qədər dəqiq aparılarsa, yerli sortlardan əmələ gətirilən yeni sortlar hələ genotipcə homo və heteroziqotla qarışıq olur. Belə hallarda seçmə aparılan obyektin içərisində nəzərə alınmayan yararsız əlamətlərin daha artıq yayılması imkanları artırır. Bu cür kütləvi seçmədə nəsilin genetik tərkibi aydın olmur. Deməli, çarpaz tozlanan bitkilərin populyasiyalarında həmişə böyük miqdarda heteroziqot fərdlər olur. Kütləvi seçmə, adətən, sonrakı nəsillərə dəfələrlə tətbiq edilir, lakin bu, birdəfəlik də ola bilər.
Təkamüllü fizioloji, davranış genetikası və canlılar biologiyası digər sahələrindəki işlər də, hər nə qədər inkişaf etmiş onurğalı canlılarda nəsillərin ikiyə qatlanma prosesləri uzun çəksə və ya islah etmədə daha çox çətinliklər olsa da, süni seçilimden faydalanırlar
İ. V. Miçurinin işləri
Məşhur seleksiyaçı İ. V. Miçurin bütün həyatı boyu meyvə bitkilərinin seleksiyası sahəsində işləyərək yeni meyvə-giləmeyvə bitkilərinin yaradılmasında xeyli miqdarda praktiki nəticələrə nail olmuşdur. Onun fəaliyyətində mühüm nəticə ondan ibarət dir ki, o, bitkilərin uzaq hibridləşməsi haqqında təsəvvürlərin inkişafına imkan yaratmışdır, lakin İ. V. Miçurin yeni sortların yaradılmasında əsas olan hibridləşmə və seçmə metodlarından o dəqiqə istifadə etməmişdir. Özünün fəaliyyətinin başlanğıcında, o, belə bir təsəvvür irəli sürüdü ki, meyvə ağaclarının yeni mədəni sortlarının yeni mühit şəraitinə uyğunlaşması, onların gövdəsinə dözümlü və soyuğadavamlı sortları calaq etməklə nail olmaq olar, lakin bu yolda İ. V. Miçurin kədərlənir və müvəffəqiyyətsizliyə yuvarlanır.
Sonralar İ. V. Miçurin hibridləşmə və seçmə metodları ilə işləməli olur (şəkil 3). Hibrid bitkilərdə əlamətlərin inkişafının xarici mühit şəraitindən asılılığını müəyyən edərək İ. V. Miçurin dominantlığın idarə olunmasının mümkünlüyünü göstərdi. Yaxşı gübrələnmiş torpaqlarda hibrid bitkilərin yetişdirilməsi, onlarda yüksək məhsuldar sortun xassələrinin formalaşmasına imkan yaradır, lakin qeyri-əlverişli iqlim şəraitinə davamlılığının azalmasına səbəb olur. Əksinə, daha az münbit torpaqlarda yetişdirilən zaman yüksək mədəni keyfiyyətlərə malik hibrid bitkilər az inkişaf etmişdir.
Tarixi
Təbii Seçmənin çox qədim bir tarixi var. Bəzi canlıların təbiətə qarşı təsadüfi bir şəkildə daha üstün hala gəldikləri fikrini ilk irəli sürən adam e.ə. 450-ci illərdə yaşamış olan Empedokl dur. Daha sonra şagirdi Lukretius, daha sonra Aristotel, əl-Cehiz kimi adlar bu fikri təyin etmiş və inkişaf etdirmişdir. Biruni də təbiətdə bu tip bir seçmə olduğunu irəli sürmüşdür. 18-ci əsrdə bir müddət fasilədən sonra təkrar gündəmə gələn təbii seçmə fikri, Pierre Luis Maupertius tərəfindən aktuallaşdırılmışdır, lakin bütün bunların fikirlərindən yola çıxıb, möhtəşəm bir müşahidə gücü və müqayisə qabiliyyətiylə, ətraflı şərhləriylə irəli sürən və o günə qədərki Platonçu və Lamarkçı izahlardan təmizləyən adam, Çarlz Darvindir.
Darvin, Biql səfərinə çıxdığı illərdə, Christ's College'də oxuyurdu. Bura, rahib alimlər yetişdirən bir teologiya (din-elm) məktəbi idi. Burada Darvin, məşhur botanik teoloq olan John Stevens Henslow'un rəğbətini qazanmışdı. Henslow təbiətdə müəyyən səbəblərdən bu qədər böyük bir müxtəliflik və canlılar arasında kiçik fərqliliklər olduğunu düşünürdü. O dövrə qədər bir çox insan İncildəki yaradılışı təsdiq etməyə çalışmışdı, lakin konkret dəlillərə çatılmamışdı. Bu səbəblə Henslow, İncildəki yaradılışın gözəlliyi və gücünü sübut etmək və konkret tapıntılar əldə etmək üçün, ən parlaq şagirdlərindən biri olan Çarlz Darvini seçmiş və Biql gəmisinin çıxacağı səfər üçün Kapitan Robert FitzRoya onu təklif etmişdi. Yəni Darvin, həmin vaxt rahib olmaq üçün təhsil alırdı və güclü bir şəkildə yaradılışa inanırdı. Biql təklifini qəbul etmə səbəbi də təbiətə olan inanılmaz eşqi və yaradılışı elmi olaraq isbat edən ilk adam olma arzusu idi. Darvinin səfəri tam 5 il davam etdi və yaradılışı sübut etmək baxımından xəyal qırıqlıqlarıyla dolu keçdi, lakin heç bir zaman, Təkamül Əleyhdarlarının iddiasındakı kimi Qalapaqos adalarında "vəhy enmiş kimi" Təbii Seçmə qanununu tapmadı; onsuz da özündən əvvəlki bir çox insan bu fikri irəli sürmüşdü. O isə, bu fikirlərin nə qədər doğru, yaradılış inancının isə nə qədər əsassız olduğunu, 5 illik çalışma və tədqiqatlar nəticəsində gördü və bu müşahidələrini elmi bir təlim halına gətirdi.