Ermənistanın_Azərbaycana_qarşı_ərazi_iddiaları
Ermənilərin ərazi iddiaları
Strabonun Araz Armininin içərisindən axır (Strabon, XI, 1,5,) məlumatı da məhz bu tarixi şəraitlə əlaqəlidir. Onun bu məlumatı şübhəsiz, er.əv. I əsrə ( Pompeyin er.əv. 66-cı ildə Albaniyaya hərbi səfəri) aiddir. O vaxt Albaniya Kürdən şimaldakı ərazimizi əhatə edirdi. Kürdən cənubda türk mənşəli sakların, albanların, qarqarların, utilərin, gəncəklərin və s. yaşadıqları ərazimiz isə indiki Ermənistan ərazisi ilə birlikdə Artaşlar dövlətinin tərkibində idi. Lakin Kürdən cənubda yaşayan bu tayfalar antik müəlliflər üçün ümumi mənada "albanlar" idilər, çünki onların içərisində Alban tayfası aparıcı rola malik idi. Təsadüfi deyildi ki, eranın I əsrinin 60-cı illirində Kürdən cənubda (Aranda) yaranmış dövlət də Alban adlanırdı. Ona görə də Strabon Qafqaz xalqlarını sadaladıqda yalnız albanları və iberləri qeyd edir (Strabon, II, 5, 12, ), erməni və ya hay adını çəkmir. Odur ki, Kürdən cənubda vaxtilə Artaş (Artaşes) tərəfindən işğal olunmuş Paytakaran (Mil düzü), Uti, Artsak və Şakaşen eranın I əsrində çar Ərənin dövlətinə daxil olmuşdur. Erməni tarixçisi Moisey Xorenasi yazır ki, Ərməniyyə hökmdarı III Tiridad (287–382) şimaldan gəlmiş basillərlə (Basil qədim türk mənşəli tayfa adıdır) döyüşdü. Erməni tarixçiləri bu məlumatdan Qarqar çölünün Ərməniyəyə məxsus olması nəticəsinə gəlmişlər. Lakin belə nəticə yanlışdır. Moisey Xorenasi yazır ki, Tridad "albanların torpağının içərisindən şimallıların (yəni basillərin — Q.Q.) üstünə yola düşdü" (Moisey Xorenasi, II kitab, 84-cü fəsil). Demək, Qarqar düzünə düşmək üçün Tiridad albanların torpaqlarının içərisindən keçmişdi. Bu alban torpağı ya Zəngəzur, ya da Artsak (Dağlıq Qarabağ) ola bilər. Bu tamamilə aydındır. Lakin, Ərməniyyə ölkəsinin hökmdarı Albaniyanın Qarqar düzünə nəyə görə gəlmişdi, əgər bu düzən Ərməniyyəyə aid deyildi? Əsas məsələ də budur. Lakin buradan heç də Qarqar düzünün Ərməniyəyə məxsusluğu nəticəsi çıxmır. Ona görə ki, həmin müəllifin özü II kitab, 84-cü fəsildə yazır ki, İran şahı Şapur şimallıları (yəni türk basillərin) Ərməniyəyə basqınını təşkil etmişdi. Tiridad bundan xəbər tutduğuna görə basillərin Albaniya ərazisindən Ərməniyəyə keçmələrinin qarşısını almaq məqsədilə onları qabaqlamış Alban torpağı içərisindən (yəni ya Zəngəzurdan ya Dağlıq Qarabağdan) aşaraq Qarqar düzünə düşmüş və basillərlə döyüşmüşdü. Bu məlumat Alban tarixçisi Musa Kalankatlının "Alban tarixi" əsərində də vardır: Tiridad ordusunu sıraya düzərək Qarqar çölünə enir (bu o deməkdir ki, Tiridad müəyyən dağlıq ərazini aşaraq düşmüşdü — Q.Q.) və sərt bir döyüşdə şimallılarla üz-üzə gəlir (Alban tarixi, I kitab, 12-ci fəsil). Göründüyü kimi, Moisey Xorenasinin bu məlumatdan heç də Qarqar düzünün o vaxt Ərməniyəyə məxsus olması nəticəsi alınmır. Doğru nəticə budur ki, həm Qarqar düzü, həm də müəllifin Alban torpağı adlandırdığı ərazi (Zəngəzur ya Dağlıq Qarabağ) Alban ərazisi idi. Bu fikri həmin müəllifin başqa bir məlumatı ilə təsdiqlənir. O yazır ki, (III kitab, 54-cü fəsil) Mesrop Maştos (361–440) Siuni (sonrakı Zəngəzur) əyalətinə gəlib əslən alban olan Beniamin (bu ad Bibliyadan götürülmədir) köməyilə albanlar üçün əlifba düzəltdikdən sonra Ərməniyəyə qayıtdı. Bu məlumatdan görünür ki, Siuni hər halda Ərməniyyəyə daxil deyildi. Çünki Maştos buradan Ərməniyəyə qayıtmışdı. Əgər IV əsrin ikinci yarısı və V əsrin I yarısında Siuni Ermənistana aid idisə, nəyə görə Moisey Xorenasi yazmışdır ki, Maştos oradan Ərməniyəyə qayıtdı?.