cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ray Kuzeyev
Elmi araşdırmaları
1999-2001-ci illərdə Rusiya Elmlər Akademiyasının Ufa Elmi Mərkəzinin Etnoloji Tədqiqatlar Mərkəzinin direktoru-təşkilatçısı olmuşdur. 2001-2005-ci illərdə - RAS müşaviri.
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi (Azərbaycan)
AXC
26 dekabr 1918-ci ildə isə 14 nəfərdən ibarət üçüncü koalisiyon hökumət təşkil edildi. Bu hökumətdə Poçt, Teleqraf və Əmək naziri vəzifəsinə Aslan bəy Səfikürdski təyin olundu.
Üçüncü hökumət parlamentin 21 yanvar 1919-cu il tarixli qərarı ilə Xalq Cümhuriyyəti Hökumətində əmək münasibətləri və bununla bağlı digər məsələləri tənzimləmək məqsədilə Əmək Nazirliyi təsis olundu. İcra və nəzarətedici səlahiyyət əldə edən Əmək Nazirliyi 1919-cu il yanvarın 25-də fəhlələrin əməyinin mühafizəsi və məişət şəraitinin yaxşılaşdırılması məqsədilə xüsusi müşavirə keçirdi. Müşavirədə tərəflərin bərabər təmsil olunması şərti ilə, fəhlə və müəssisə sahibləri daxil olmaqla 19 nəfərdən ibarət xüsusi komissiya yaradılması qərara alındı. Yanvarın 26-da isə nazirlik kollektiv müqavilənin şərtlərində bir sıra dəyişiklik edilməsi barədə qərar verdi.
1919-cu il aprelin 14-də Nəsib bəy Yusifbəylinin rəhbərliyi ilə Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin 14 nazirdən ibarət dördüncü hökumət kabineti təşkil edildi və Aslan bəy Səfikürdski Ədliyyə və Əmək naziri təyin edildi. Bu zaman inflyasiya ilə əlaqədar olaraq müavinət və əmək haqlarının artırılması hökumətin sosial siyasətinin mühüm istiqamətini təşkil edirdi.
1919-cu il avqustun 5-də Nazirlər Şurasının qərarı ilə Əmək Nazirliyinin nəzdində əməyin mühafizəsi, əmək haqqı dərəcələrini və əmək mübahisələrini tənzimləmək məqsədilə Əmək Müfəttişliyi təsis olundu. Yeni müfəttişliyin yaradılması ilə əməyin mühafizəsinə nəzarət işi bir idarədə cəmləşdi və onun nəzarət dairəsi respublikanın bütün ərazisini əhatə etdi. Ölkənin 8 bölgəsinin hər birində rayon müfəttişi vardı. Aprel işğalınadək fəaliyyəti dovründə müfəttişlik tərəfindən nazirliyə daxil olan 1537 şikayətdən 922-si fəhlələrin xeyrinə həll edilmiş, 145-nə rədd cavabı verilmiş, 14-ü məhkəməyə göndərilmiş, 456-sı isə həll olunmamış qalmışdır. ADR parlamentinin 7 dekabr 1918-ci il tarixli "Fəhlə məsələsi haqqında" qərarında əmək qabiliyyətini tam və ya qismən itirdikdə fəhlələrə sığorta verilməsi müəyyən edilmişdir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətinin fəaliyyəti dövründə pensiya məsələləri üzrə ikinci qərar 27 avqust 1919-cu ildə qəbul edilmiş "Pensiya nizamnaməsinin hazırlanması üzrə komissiyanın yaradılması haqqında" qərar olmuşdur.
1919-cu il dekabrin 22-də təşkil edilmiş sonuncu, 12 nəfərdən ibarət beşinci hökumətdə Əkinçilik və Əmək Nazirliyinə Əhməd bəy Pepinov rəhbərlik etmişdir. Həmin hökumət fəhlə məsələsinə aid proqram hazırlamış və bununla bağlı məlumat yaymışdır. Proqramda uşaq və qadın əməyinin mühafizəsinin təmin edilməsi, müdiriyyətin həmkarların işinə qarışmasının yolverilməz olduğu, fəhlə təşkilatlarına hücumların dayandırılacağı, yığıncaq azadlığı və əmək haqqının qaldırılması məsələləri nəzərdə tutulmuşdur.
SSRİ dövrü
1920-ci il aprelin 27-də XI Qırmızı Ordu beynəlxalq hüquq normalarını pozaraq, silahlı qüvvələrini Azərbaycana yeritdi və Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinə son qoydu.1920-ci il aprelin 28-də hakimiyyət Müvəqqəti İnqilab Komitəsinin əlinə keçdi. Mayın 3-də Azərbaycan İnqilab Komitəsinin 2-ci iclasında hökumətin tərkibində Azərbaycan SSR Xalq Təsərrüfatı Şurası yaradıldı. Seyidcəfər Yaqubov Azərbaycan SSR Xalq Əmək Komissarı təyin olundu.
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Xalq Komissarları Soveti işçi qüvvəsindən səmərəli istifadə etmək, fəhlələri öz ixtisaslarına görə yerləşdirmək, işçilərin həyatını, sağlamlığını və əməyini mühafizə etmək məqsədilə Xalq Əmək Komissarlığının nəzdində Əməyin Mühafizəsi Müfəttişliyini təsis etdi. Bu təşkilatın vəzifəsi zəhmətkeşlərin əməyinin mühafizəsi və mənafeyi ilə bağlı zəruri tədbirlər görmək idi. 1920-ci ildə neft sənayesi müəssisələrində əməyin mühafizəsi üzrə 150 komissiya yaradılmışdır.
Sovet hakimiyyətinin bərqərar olmasından sonra fəhlə və qulluqçuların sosial təminatı ilə əlaqədar bir sıra qərarlar qəbul olunmuşdur. "Muzdlu əməklə məşğul olan şəxslərin sosial sığortası haqqında" 15 noyabr 1921-ci il tarixli Dekret muzdlu əməklə məşğul olan bütün şəxslərə və əmək qabiliyyətinin müvəqqəti və ya daimi olaraq itirildiyi bütün hallara, işsizliyə, eləcə də ölüm hallarına şamil edilirdi. 9 dekabr 1921-ci il tarixli "Ailə başçısının itirilməsinə görə zəhmətkeşlərin ailələrinin sosial təminatı haqqında" və "Əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsi və analığa görə sosial təminat haqqında" dekretlərlə ailə başçısının itirilməsi ilə əlaqədar pensiya təminatı həll olunmuşdur. Bundan başqa, 8 dekabr 1921-ci il tarixli "Əlillərin sosial təminatı haqqında", 19 dekabr 1921-ci il tarixli "Xəstəliyin sığortası haqqında" və 28 dekabr 1921-ci il tarixli "İşsizliyə görə sosial təminat haqqında" Dek-retlər də qəbul olunmuşdur.
1922-ci il oktyabarın 30-da ZSFSR MİK-nin 9-cu çağırış 4-cü sessiyasında "Əmək haqqında qanunlar məcəlləsi" qəbul edildi. Bu Məcəllə Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin "Əmək haqqında qanunlar məcəlləsini qüvvəyə mindirmək haqqında" 30 dekabr 1922-ci il tarixli qərarı ilə əmək məsələlərinin tənzimlənməsində hüquqi baza olmuşdur. Məcəllə 1971-ci ilə qədər, yəni Azərbaycan SSR-nin Əmək Qanunları Məcəlləsinin qəbul edildiyi tarixədək qüvvədə olmuşdur.
1922–27-ci illər Azərbaycanda əsasən, xalq təsərrüfatının bərpası, yerlərdə kənd sovetlərinin yaradılması və sosializm quruculuğu dövrü olduğundan İctimai Təminat Komissarlığının vəzifələrini Azərbaycan Xalq Komissarları Soveti və ayrı-ayrı şuralar yerinə yetirirdi. Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin 20 iyun 1927-ci il tarixli qərarı ilə Xalq İctimai Təminat Komissarlığının fəaliyyəti bərpa edildi və M. Hacıyev komissar təyin olundu.
1927-ci ilin avqust ayında Bakıda əlillərin problemləri ilə məşğul olmaq üçün "Əlillər korporasiyası" yaradılmış, İctimai Təminat Komissarlığı sisteminə daxil olan 25 arteldə müxtəlif ixtisaslar üzrə yüzlərlə əlil işlə təmin edilmişdir.
Azərbaycan SSR Xalq Komissarları Sovetinin "Dövlət ictimai sığortası üzrə pensiyaların təyin edilməsi barədə" 1937-ci il 9 may tarixli 2891 nömrəli qərarı ilə AHİŞ-da, dəmir yolları, dəniz nəqliyyatı və çay nəqliyyatı fəhlələri həmkarlar ittifaqlarında bütün növ pensiyaların təyin olunması dayandırılaraq, bu işin həyata keçirilməsi səlahiyyəti Xalq İctimai Təminat Komissarlığına verildi.
Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 25 oktyabr 1958-ci il tarixli qərarı ilə İctimai Təminat Nazirliyi tərəfindən 1960-cı ilin yanvarın 1-dən başlayaraq, çoxuşaqlı və tək analara hər ay dövlət yardımı verilməsinə başlanıldı. Həmçinin həmin il sovet pensiya sistemində müavinətlərin yeni növləri tətbiq edildi.
Müstəqillik Dövrü
Azərbaycan Respublikası Prezidenti Əbülfəz Elçibəyin "Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin yaradılması haqqında" 10 dekabr 1992-ci il tarixli Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının Sosial Təminat Nazirliyi ilə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Əmək və Sosial Məsələlər Komitəsi ləğv edilərək, Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi yaradılıb.
Beynəlxalq əlaqələr
Nazirliyin fəaliyyət dairəsinə aid bütün istiqamətlər üzrə islahatların aparılmasında beynəlxalq təcrübənin öyrənilməsinin, müvafiq beynəlxalq təşkilatlarla, o cümlədən BƏT, BMT İP, BMT QAK, Dünya Bankı, TACİS və BQXK ilə sıx əməkdaşlığın xüsusi əhəmiyyəti olmuşdur. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi əmək, məşğulluq, əmək miqrasiyası, sosial müdafiə, əlillərin reabilitasiyası və s. sahələrdə bu təşkilatlarla birgə layihələr həyata keçirilmişdir ki, bu da ölkədə həmin sahələrin inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərmişdir.
1996-cı ilin sentyabr ayından 1998-ci ilin avqust ayınadək Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi Avropa İttifaqının TACİS Proqramı ilə birgə "Azərbaycan Respublikasında məşğulluq xidmətində islahatların aparılması və inkişaf etdirilməsinə kömək göstərmək" layihəsini həyata keçirmişdir.
1997-ci ilin yanvar ayından 1998-ci ilin fevral ayınadək Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi BMT-nin İnkişaf Proqramı və Beynəlxalq Əmək Təşkilatı ilə birgə "Təhsil və özünüməşğulluğun inkişaf proqramı" layihəsini həyata keçirmişdir. Layihə Naxçıvan MR və Ağdam rayonu ərazisində həyata keçirilirdi.
1998-ci ilin fevral ayından 1999-cu ilin avqust ayınadək və 2000-ci ilin yanvar-noyabr aylarında Nazirlik BMT-nin Qaçqınların işləri üzrə Ali Komissarlığı və BMT-nin İnkişaf Proqramı ilə birgə "Azərbaycanda qaçqınların və məcburi köçkünlərin yerlərdə məskunlaşması" layihələrini həyata keçirmişdir.
1999-cu ilin avqust ayından 2001-ci ilin iyun ayınadək Nazirlik Dünya Bankı ilə birgə "Azərbaycan Respublikasında pensiya və sosial yardım islahatı" layihəsini həyata keçirmişdir. Bu layihə Yaponiya hökumətinin Azərbaycan Respublikasının hökuməti üçün ayrılmış qrant hesabına həyata keçirilmişdir.
2002-ci ilin sentyabr ayından 2003-cü ilin aprel ayınadək Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi "Reabilitasiya mərkəzlərində reabilitasiya avadanlıqlarının təkmilləşdirilməsi" layihəsini həyata keçirmişdir. Yaponiya hökumətinin qrantı hesabına maliyyələşdirilən layihənin məqsədi Respublika Əlillərin Bərpa Mərkəzinin, Bakı Uşaq Bərpa Mərkəzinin və Əlillər üçün müalicə Pansionatının tibbi və bərpa avadanlığı ilə təchiz olunması və Yaponiya mütəxəssislərini Azərbaycana göndərməklə mühazirələr və praktiki məşğələlər vasitəsi ilə reabilitasiya sahəsində Azərbaycan mütəxəssislərinin ixtisaslarının artırılması və onların Yaponiyada təlim keçməsinin təşkili idi.
2000-ci ilin aprel ayından 2002-ci ilin aprel ayınadək Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi BMT-nin Əhali Sakinliyi Fondu ilə "Əhali Sakinliyinin inkişafının əsas təmayülü və bu inkişafın planlaşdırılmasında gender problemləri, geyri-hökumət təşkilatlarının dəstəyinin səfərbərliyi" layihəsini həyata keçirmişdir.
2002-ci ilin iyun ayından başlayaraq Azərbaycan Respublikasının hökuməti BMT-nin İnkişaf Proqramı ilə birlikdə "Azərbaycan Respublikasında sosial müdafiə sisteminin inkişafı" layihəsini həyata keçirildi.
Bulbophyllum weddelii
(Bulbophyllum weddelii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyi (Azərbaycan)
Beynəlxalq əlaqələr
2005-ci ilin yanvar ayından "Pensiya və sosial təminat layihəsi" fəaliyyətə başlamışdır. Beynəlxalq İnkişaf Asossiasiyasının (Dünya Bankı) krediti ilə həyata keçirilən layihə sosial təminat sahəsində Azərbaycan Respublikası hökuməti tərəfindən aparılan islahatlara yönəlmişdir.
Beynəlxalq Qırmızı Xaç Komitəsi ilə respublikada protez-ortopedik xidmətin inkişafı sahəsində 1994-cü ildən başlayaraq bu günədək əməkdaşlıq edilir və görülən işlər sırasında ən əhəmiyyətlisi Gəncə şəhərində Protez-Ortopedik Bərpa Mərkəzinin filialının yaradılması, Naxçıvan şəhərində Protez emalatxanasının genişləndirilməsidir.
Avropa Komissiyası ilə əməkdaşlıq çərçivəsində 2003-cü ilin oktyabr ayında istifadəyə verilmiş Uşaq Bərpa Mərkəzinin mebel və məişət avadanlıqları ilə təminatı həyata keçirilmişdir.
Naoki Yamada
(d. 4 iyul 1990) — Yaponiya futbolçusu.
Bərqvuran
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Ümumi xüsusiyyətləri
Əsasən elədə iri kəpənəklər deyil. Ön qanadları sarı-qırmızı rəngdə olsa da, üzərində nöqtələr vardır. Arxa qanadları sarı-qəhvəyi olur.
Anabar çayı
Coğrafiyası
280px|thumb Çay Laptevlər dənizinə tökülür. Çayın uzunluğu 939 km, hövzəsinin sahəsi 100 000 km² təşkil edir. Hövzəsində çoxlu sayda göl vardır. Çayın mənbəyi Anabar platosunda yerləşir. Şimali Sibir düzənliyə çıxan Anabar çayının yatağı genişlənir.
Aşağı axarlarda sol sahilə yaxın Dumastay-Tyubyuleqe qolu ayrılır ki, onların asşrasında isə Sinnqes-Arı və Istakan-Arıta adaları yerləşir.
Çay mənsəbdə uzun dayaz estuari əmələ gətirir. Anabar estuarisi sonda Anabar körfəzinə keçir.
Hidrologiya
Çay əsasən yağış və qar suları ilə qidalanır. Orta illik su sərfiyyat 498 m³/san təşkil edir. Çayın buzla örtülməsi sentyabrın sonlarından başlayır. İyunun əvvəllərində isə buzdan azad olur.
Qolları
Əsas qolları: Mayat, Udya, Ebelyax (sağ); suolama, Xarabıl, Konnies (sol).
Qolları (mənsəbə olan məsafə (km)
Suolema çayı (0,8 km), Sergey-Yuryanqe (11 km), Dırıspanay-Sene çayı (15 km), Istakan çayı (27 km), adsız çay (28 km), adsız çay36 km), Dıranq 36 km), Xarabıl (53 km), Xarabılkan 53 km), Poropuon-Yuryuqe (54 km), Bulunq çayı (67 km), Oçuosa-Yuryuqe (73 km), adsız çay (80 km), adsız çay (82 km), Konnies çayı (85 km), Mariya-Aqatın-Salata89 km), Cielyak-Yuryax 90 km, adsız çay 92 km, Samti-Salata (93 km), Sodiemıx (97 km), Polovinaya (113 km), Srednaya (122 km), Baltay-Yuryax (124 km), Çoxox-Yuryax (140 km), Tetenq-Yuryax (146 km), Nyuçça-Cielyax (153 km), Yakov (157 km), Doruoxa (184 km), Cama (186 km), Oyun-Yurqe (192 km), Oyulqe (200 km), Eqdek (206 km), Xalqannax (210 km), Alaxççan (214 km), Kırdaanay (219 km), Emeexsın-Yuryuqe (221 km), Tonquulaax (228 km), Xalqannax (234 km), Tyuqex-Yurex (240 km), Uda (247 km), Kyuryuyuktyuyur (256 km), Fyodr (261 km), adsız çay (265 km), Xaybıt bulağı (276 km), Kıçkin (290 km), Yamallax (293 km), Uçax-Itırbat (301 km), Mayat (304 km), Xara-Mas (318 km), Oçuos (323 km), Billex (338 km), Melanya (343 km), Semeldin (357 km), Ebeleex (361 km), Iarqallaax (373 km), Nyuyokyulleex (375 km), Oqonnir-Yureqe (377 km), Kiçik Kuonaşka (380 km), Oççuquy-Taylen (384 km), Ulaxan-Tyulen (404 km), Staraya (412 km), Tılkaç (415 km), Kuota (427 km), Çieres (430 km), adsız çay (432 km), Arbaybıt (437 km), adsız çay (440 km), Soto (451 km), Maçala (457 km), Xaptasınnax  (459 km), adsız çay (460 km), Talaxraax (464 km), Alın-Mukkuk (471 km), Yuqya-Mukkun (474 km), adsız çay (479 km), Nebaybıt (481 km), adsız çay (488 km), Arıı-Mastaax (Bileex, Kuqdalaan-Billeex) (493 km), Barqıdamalaax (504 km), Sol Barqıdamalaax (504 km), Sağ Barqıdamalaax (505 km), adsız çay (515 km), Aççıqıy-Xos-Yurex (519 km), Uloxan-Xos-Yurex (521 km), Dyuken (537 km), Xoxoy (550 km), Xapçaan (568 km), Maatırça (583 km), adsız çay (595 km), Laxı (609 km), Uottax (624 km), Delinde (627 km), Tanqaralaax arx. (632 km), adsız çay (649 km), adsız çay (662 km), Sulballax arx. (663 km), Ostavnoy arx (670 km), Ayaan-Yureqe arx. (671 km), Saaskı-Yureqe arx. (683 km), Xatırık (695 km), Kurunq-Yurex (701 km), Serbeyeen (718 km), Oyuur-Yurex (721 km), Oyuur-Yurex arx. (734 km), Enbeke arx. (735 km), Tıastax arx (746 km), Deqees (747 km), Kuoqastaax (755 km), Yuçyuqey-Yurex (760 km), Daldın (778 km), Balaqannaax (780 km), Çardaat-Yureqe (792 km), Monxoolo (796 km), Çurbukulaax (800 km), Etiebin (806 km), Alıı-Yurex (824 km), adsız çay (841 km), Kyuntyukelleex (849 km), Nyomes (852 km), Siriles871 km), Balaqannaax (877 km), Knyazev (893 km), Darixan (897 km), Ambardaax-Salaa (918 km)
Soltanabad (Saatlı)
Əhalisi
Əhalisinin sayı 2098 nəfərdir.
Din
Kənddə "Əbəlfəz" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Pazl
300px|thumb|Pazl Pazl   — oyun-tapmaca növüdür. Bu oyunda, müxtəlif formalı şəkil fraqmentlərindən (hissələrindən) ibarət mozaikanı qurmaq tələb olunur.
Psixoloqların fikrincə, pazl oyunu diqqət, götürmə qabiliyyəti, bədii və məntiqi düşüncənin (forma, ölçü, rənglər və s. üzrə ayrı-ayrı elementlərin fərqləndirilməsi) inkişafına imkan yaradır; hissələrin arasında əlaqəni tam və düzgün qəbul etməyi öyrədir.
Pazl oyunun növləri
Hal-hazırda pazl oyunun çoxlu müxtəlif modifikasiyaları mövcuddur. Lakin vahid hədəf — ayrı-ayrı elementlərdən ibarət vahid şəkili qurmaqdır. Pazl ölçüsü elementlərinin ölçüsü  və ya vahid şəklin ölçüsü üzrə təyin olunur. Pazl oyununda mürəkkəblik dərəcəsi onun ayrı-ayrı elementlərinin sayından asılıdır. Beləki natamam hissələr nə qədər çox (və ya kiçik ölçülü) olarsa oyunun mürəkkəbliyi bir o qədər də artır. Kiçik pazllarda elementlərin klassik miqdarı — 54 elementli (260 elementə qədər uşaqlar üçün hesab edilir). 500 elementdən ibarət pazlın standart ölçüsü — 47×33 sm-dir.
Elementləri azsaylı və böyük ölçülü pazllar balaca uşaqlar üçün nəzərdə tutulur.
Elementlərinin sayı 260-dan çox olan pazl böyük auditoriyaya daha uyğundur. Çox elementli (6 min elementdən yuxarı) pazllarda adətən Bibliya səhnələri, məşhur rəsm əsərləri, qədim coğrafi xəritələr təsvir edilir. Onların quraşdırılması çox vaxt tələb edir.
Ageratina riskindii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Alatoran: Tutulma (film musiqisi)
“The Twilight Saga: Eclipse (Original Motion Picture Soundtrack)” Alatoran. Saqa: Tutulma filminin film musiqisi albomudur. Bu, filmlər seriyasının üçüncü musiqi albomu olmaqla 8 iyun 2010-cu ildə çıxarılmışdır. Bu dəfə də əvvəlki iki filmdə olduğu kimi film musiqisi Aleksandra Patsavasın prodüsserliyi ilə hazırlanmışdır. Alboma daxil olacaq musiqilərin siyahısı 12 may 2010-cu ildə xüsusi MySpace açıqlaması ilə elan edilmişdir. 146.000 nüsxə ilə satılan albom “Billboard 200” hit-paradında ikinci yerdə debüt etmişdir.
Kompozisiyaların siyahısı
Kompozisiyaların siyahısı albomun MySpace səhifəsində xüsusi bütün gün tədbiri zamanı açıqlanmışdı. Filmdə istifadə olunmuş mahnılardan, sırf film üçün yazılmış musiqilərə kimi, hər şeydə əvvəlki iki filmdə istifadə edilmiş təcrübəyə əsaslanılmışdır. Sia, The Black Keys və Si Lo Qrin kimi musiqiçilərlə yanaşı, əvvəlki iki filmdə olduğu kimi bu filmdə də Muse qrupunun mahnılarından istifadə olunmuşdur. Tutulma filminin musiqisi Oskar mükafatı laureatı olan bəstəkar Hovard Şor tərəfindən yazılmışdır.
Qəbulu
“Metacritic”in məlumatına görə ortalama 76 bal alan alboma “əsasən müsbət rəylər verilmişdir.” Ortalama 70 bal alan “Yeni Ay” film musiqisi albomundan fərqli olaraq, “Tutulma” albomu daha yaxşı qəbul edilmişdir, lakin, “Entertainment Weekly” “Yeni Ay” albomuna A, “Tutulma” albomuna isə B+ dərəcəsi vermişdir. Allmusic “Tutulma” albomuna 5 ulduzdan 4 ulduzla qiymət verərək, 5 ulduzdan 2 ulduz almış “Yeni Ay” albomundan daha yaxşı dəyərləndirmişdir.
Sternotomiya
Sternotomiya ( — sinə, köks, döş sümüyü, — yarmaq, kəsmək) döş qəfəsi və divararalığı üzv və orqanları, patoloji toxumaları: sist və şışləri əldə etmək üçün icra edilən çərrahi müdaxilə. Bu zaman döş qəfəsi döş sümüyünün tən ortasından vidaci çuxurdan başlayaraq xəncərəbənzər çıxıntı daxil olmaqla Ciqli mişarı və ya xüsusi elektrik cərrahi mişarla yarılır.
Alatoran: Tutulma (film musiqisi)
Musiqi
Alatoran filmi üçün musiqi yazmış Karter Burvel və Yeni Ay filmi üçün musiqi yazmış Aleksandr Desplatdan sonra “Tutulma” filminin orijinal musiqisini Hovard Şor yazmışdır. Alboma daxil edilmiş "Eclipse (All Yours)" musiqisi "Wedding Plans” musiqisinə replikadır. Alatoran seriyasından olan əvvəlki original film musiqisi albomlarından fərqli olaraq (Alatoran albomu #65, Yeni Ay isə #80 yer nəticəsi göstərmişdi) Tutulma albomu “Billboard 200” hit-paradında  #20 yerə kimi yüksəlmişdi.
Bulbophyllum weberi
(Bulbophyllum weberi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yanaul rayonu
Yanaul rayonu — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. Rayonun inzibati mərkəzi Yanaul kəndidir.
Coğrafi yerləşməsi
Başqırdıstanın şimal-qərbində yerləşir. Qərbdən Udmurdiya, şimaldan isə Perm diyarı ilə sərhəddə malikdir. İqlimi mülayim kontinentaldır. İsti və bir az quraqdır. Ərazisindən Buy çayı axır. Çay üzərində Karmanov SES vardır. Boz meşə torpaqlarına sahibdir. Sıxiynəyarpaqlı, seyrəkiynəyarpaqlı və enliyarpaqlı meşələr ərazisinin 23,3 % əhatə edir. Rayonun ərazisi 2 176 km² təşkil edir. Faydalı qazıntılardan neft üstünlük təşkil edir.
Əhali
Ümumrusiya siyahıya alınmasına Başqırdıstan Respublikası Yanaul rayonu ərazisin milli tərkibi: başqırdlar — 43,3 %, tatarlar — 22,8 %, udmurtlar — 14,1 %, ruslar — 11,7 %, marilər — 6,9 %, digər millər — 1,,2 %.
İnzibati-ətazi vahidləri
Yanaul rayonunda 18 kənd inzivati vahidliyinə 104 yaşayış məntəqəsi daxildir. Rayon ərazisinə daxil olan yaşayış məntəqələri: Aybulyak, Akılbay, Andreevka, Andreevka, Arlyan, Asavdıbaş, Aleqaç, Axtıyal, Badryaş, Badryaş-Aktau, Bayquzino, Baysorovo, Banibaş, Barabanovka, Budya Varyaş, Bulat-Elqa, Varyaş, Varyaşbaş, Verxnıy Çat, Verxnaya Barabanovka.
Sosial sfera
Rayon ərazisində 66 ümumtəhsil mərkəzi, 18 orta məktəb, 34 kütləvi kitabxana, 72 klub, 3 xəstəxana fəaliyyət göstərir. Burada tatar və rus dillərində  «Ynaulskie zori», həcinin 2008-ci ildən gündəlik «Variant-52» qəzetləri buraxılır. 1993-cü ildən «Yanaul televiziya və radiosu» fəaliyyət göstərir.
Türkmənfilm
Türkmənfilm — Türkmənistanın bədii və sənədli filmlər istehsal edən kino şirkəti.
Tarix
1926-cı ildə Aşxabadda yaranıb. Əvvəl "kinofabrika", sonra isə "kinostudiya" adlanıb. 1938-ci ildən adı "Aşxabad kinostudiyası"na, 1958-ci ildən isə "Türkmənfilm"ə dəyişib. 1948-ci ildəki zəlzələ nəticəsində kinostudiyanın binası uçmuş, bir neçə il sonra bərpa olunmuşdur.
Uzun illər Altı Karliyev adını daşıyan kinostudiya 2007-ci ildə Türkmənbaşının fərmanı ilə "Türkməntelekinofilm" birliyi Türkmən TV kinostudiyasının heyətindən çıxarılır və ona əfsanəvi türk hökmdarı Oğuz xanın adı verilir. Yeni birliyə nəzarət Türkmənistanın Mədəniyyət və Televiziya nazirliyinə tapşırılır. 2010-cu ilin avqustunda Türkmənistan prezidenti Qurbanqulu Berdıməhəmmədov mədəniyyət və KİV-lər üzrə iş toplantısında buyurub ki, Oğuzxan adına "Türkmənfilm" dünyanın iri kinostudiyaları ilə əməkdaşlığı qaydaya salmalı, tarixi və çağdaş Türkmənistan haqda yeni filmlər çəkməlidir.
Ageratina rivalis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Barnaba da Modena
thumb|Barnaba da Modena МMadonna (1370–1375), Paris, [[Luvr]] Barnaba da Modena  — İtaliya rəssamı.
Həyatı
Barnaba da Modena rəssamlıq fəaliyyətinə İtaliyada başlamışdır. Onun əsərləri Vizantiya stilindədirlər. Ən məşhur əsəri "Axirət günü" Müqəddəs Aqostino kilsəsi üçün çəkilmişdir.
Kunimitsu Sekiquçi
(d. 16 dekabr 1985) — Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 3 oyun keçirib.
İsmail Semyonov
İsmail Semyonov (Jırçı İsmail; ) — Qafqazda çox məşhur olan "Elbrus", "Aktamak" adlı xalq mahnılarının müəllifi.
Həyatı
Onun anası Julduzxan folklor söyləyicisi olmuşdur. Bu qadın özünün qoşduğu şeirlərlə danışırmış. Atası Unux dövrünün savadlı adamlarından, klassik ədəbiyyatın və ərəb dilinin mükəmməl bilicisi olmuş, 38 yaşında Həccə ziya-rət zamanı vəfat etmişdir. Jırçı İsmailin ilk müəllimləri vali-deynləri, ilham mənbəyi isə ətəyində yaşadığı Elbrus dağı, doğma təbiəti gözəllikləri olmuşdur. Digər tərəfdən, ona bu istedad nəsilliklə ötürülmüşdür. İsmail Semyonovun babası xalq jırçısı Kaltur Semyonov olmuşdur.
Vinisius Junior
Vinisius Joze Paysan de Oliveyra Junior (Vinícius José Paixão de Oliveira Júnior) — Vinisius Junior kimi də tanınan, Braziliya təmsilçilərindən olan Flamenqo klubunda yarımmüdafiənin sol cinahında çıxış edən peşəkar Braziliya futbolçusudur.
Klub karyerası
Vinisius Junior Flamenqo klubunda debütünü 13 may 2017-ci ildə Braziliya Seria A-da Atletiko Mineyro klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 82-ci dəqiqədə meydana daxil olmuşdur. Həmin görüşdə Flamenqo rəqibi ilə 1-1 hesabı ilə bərabərə qalmışdır. İki gündən sonra o, klubu ilə 45 milyon avro dəyərində müəyyən olunmuş blits bəndinə əsasən 2022-ci ilə qədər müqaviləni uzatmışdır. 23 mayda Vinisius rəsmi olaraq Real Madrid klubuna keçib. 2018-ci ilin iyul ayında rəsmən İspaniya klubunun üzvü olacaq. Vinisius 2019-cu ilə qədər Flamenqo klubunda icarə əsasında çıxış edəcək.
Milli karyerası
Vinisius 2015-ci ildə Braziliyanın U-15 komandası ilə 15 yaşlıların Cənubi Amerika Çempionatında iştirak etmişdir. Vinisius 6 oyunda 6 qol vurmaqla turniri qazanmaqda böyük pay sahibi olmuşdur.
2016-cı ilin iyun ayında Vinisius Braziliya U-17 milli komandasına çağırılmışdır. O, komanda ilə debütünü 8 iyul 2016-cı ildə Çilili həmyaşıdlarına qarşı oyunda etmişdir. Vinisius görüşdə iki qolla yadda qalmışdır. Həmin görüşdə Braziliya Çiliyə 4-2 hesabı ilə qalib gəlmişdir.
Vinisius 2016-cı ilin sentyabr ayında BRİKS Kuboku üçün Braziliyanın U-17 komandasının heyətinə daxil edilmişdir. Braziliya kuboku qazanmış və Vinisius turnirdə 4 qolla yadda qalmışdır. Kubokun finalında Braziliya millisi CAR-a 5-1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.
Vinisius 2015-ci ildə Braziliyanın U-17 komandası ilə 17 yaşlıların Cənubi Amerika Çempionatında iştirak etmişdir. Braziliya turnirin qalibi olmuşdur. Vinisius Junior isə vurduğu 7 qolla həm turnirin ən yaxşı bombardiri, həm də turnirin ən yaxşı oyunçusu seçilmişdir.
Aqus Səlim
thumbnail|Aqus Səlim (sağda) və [[Sukarno. 1949-cu il.]] Aqus Səlim — İndoneziyanın milli qəhrəmanı, İndoneziya siyasi xadimi. İndoneziyanın müstəqillik uğrunda mübarizənin fəal iştirakçısıdır. 1945-ci ildə İndoneziya Konstitusiyasının hazırlanmasında iştirak etmiş, 1947-ci ildən 1949-cu ilədək İndoneziyanın xarici işlər naziri vəzifəsində çalışmışdır. Sarekat İslam partiyasının liderlərindəndir.
Toyota Corolla
Toyota Corolla — Toyota şirkətinin istehsal etdiyi kompakt (C seqment) sinif avtomobil. İstehsal olunmağa başlandığı 1966-cı ildən bu günə qədər 11 nəsildir. 32 milyondan çox istehsal sayıyla dünyanın ən çox satılan avtomobili ünvanını qorumaqdadır.
2013-cü ildə 11-ci nəsil Corolla satışı başlanmışdır. Yaponiyada sedan karoseri Axio adıyla satılmaqdadır. Avtomobilin hatchback modeli olan Auris Türkiyə və İngiltərə fabriklərində istehsal edilir.
1.33 (benzinli), 1.4 D-4D (dizel) və 1.6 Dual VVT-İ (benzinli) variantları olmaqla üç motor çeşidi var.
thumb|225px|2024 Toyota Corolla
Naoya Kondo
(d. 3 oktyabr 1983) — Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 1 oyun keçirib.
Ageratina roanensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Viola reichenbachiana
thumb|Viola reichenbachiana
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kopa gölü
Kopa gölü — Akmolla vilayəti ərazisində yerləşən Kökşetau şəhərində yerləşən göl.
Yerləşməsi
Kopa gölü Kökçetav yükşəkliyindən aşağıda, Kökşetau şəhərinin şimal-qərbində yerləşir. Göl ortalama 14 km² əraziyə və 2,0–3,0 m dərinliyə sahibdir. Ümumi su toplayıcı sahəsi 3860 km² təşkil edir. Göl axarlıdır və qurumur.
Cənub və qərb sahilləri hündürdür, şimal və şərq sahilləri isə alçaqdır. Hamar hissəni sıx kolluqlar basmışdır. Gölün səthi isə təmizdir. Ancaq qərb və şimal hissələrdə qamışlıqlar vardır. Gölün dibi hamardır. Əsasən gil, lil və qumdan təşkil olan gölün dibi şimal hissədə 6, ortalama isə 2 m qalınlığa sahibdir. İl ərzində daşqın zamanı və Çaqlinski su anbarının boşaldılması zamanı gölə 20 min m³ lil gətirilir.
1955-ci ildə suyun həcmi 39,2 mln m³, səthinin sahəsi 13,6 km² təşkil edir. 1955–1990-cı illər ərzində göldə suyun həcmi 13 mln m³ idi. Hazırda isə 26 mln m³ -dir.
Göldə suyun səviyyə amplitudu 0,5–1,5 metr.
Kimyavi tərkibinə görə xloridli və natriumlaşmışdlr. Minerallaşma 1,9–2,6 mq/l-dir.
Gölün vəziyyəti
1974-cü ildə gölün təmizlənməsinə başlanılır. 1993-cü ilə qədər göldən 400 min m³ qum-lil qarışığı təmizlənmişdir. Bundan sonra təmizləmə işi dayandırılır
Kokşetau şəhərində yeganə istirahət yeri olan Kopa gölünün təmizlənməsinə cəhd göstərmişlər. Qazhidrometin məlumatına görə göl hələdə hifrokarbonat, xlorid-natriumlu olaraq qalır. Çirklənmə indeksi isə "orta" olaraq qiymətləndirilir. 2011-ci ilin iyun ayında Kopa gölünün təmizlənməsi ilə bağı müsabiqə keçirilir və buna 90 607 000 tenqə ayrılır. Ancaq ayrılan vəsaitin düzgün istifadə ilunmaması ilə bağlı 2013-cü ildə cinayət işi qaldırılmışdır. Bir müddət sonra Kokşetau ətrafını alman mütəxəsisləri araşdırmışdır. Onlar hətta Nasadan çəkiliş əldə etmişlər. Bu yolla xarici mütəxəsislər Kopa gölünə dəıymiş zərəri araşdırmağa cəhd etmişlər.
Maraqlı fakt
Əvvəllər Kopa ggölünün yerində bataqlıq olmuşdur. Sonradan hərbi rəhbərliyin göstərişi ilə bura kanal qazılmışdır. Şaqalalı çayının suyu bura axıdılır. Bununlada bataqlıq gölə çevrilir.
Kaltur Semyonov
Kaltur Semyonov — xalq mahnılarının müəllifi.
Həyatı
Kaltur Semyonov barəsində dövrümüzədək məlumatlar gəlib çatmamışdır, amma onun 1808–1811-ci illər vəba epidemiyası zamanı ailəsini itirdiyini, bu hadisəyə poema həsr etməsi barədə məlumatlar vardır. Hətta onun xalq arasında yayılmış bir neçə xalq mahnısı da toplanmış və nəşr edilmişdir.
İran jandarması
Tarixi
İran jandarması 1910-cu ildə İsveç dövləti tərəfindən yaradılıb. Belə ki, İran öz Jandarma və Polis təskilatını qurub, inkişaf etdirmək üçün həmin ildən etibarən İsveçli zabitləri ölkəsinə dəvət edir. İlk dəfə 36 zabit dəvət edilmişdi.
1924-cü ilə qədər İranda qalan bu zabitlərin təlim-tərbiyə verdikləri birliklər və yetisdirdikləri əsgərlər daha sonra İran sahının ordusunun əsasını təşkil etdilər.
1911-1924-cü illər arasında 49 orta rütbəli zabit və 5 aşağı rütbəli zabit, toplam 54 hərbi personel İsveç tərəfindən İrana yollanir.
1911-ci ilin may ayında Amerikalı müşavir Morqan Şuster köməkçiləri ilə İrana gəlir. Rəsmən o, dövlət xəzinəsində baş xəzinədar vəzifəsini tutmalı və maliyyə işi ilə məşğul olmalı idi. 12 iyun 1911-ci ildə İran Milli Məclisi Morqan Şusterin qanun layihəsini təsdiq etdi. Az müddətdən sonra İranın bütün maliyyə işləri Morqan Şusterin nəzarəti altında idi. Şusterin layihəsinə görə jandarm hissələrinin sayı 15 min nəfərə çatmalı idi.
Amerikalı müşavirlər 1912-ci ildə İrandan çıxarıldıqdan sonra jandarm hissələrinin bütün ixtiyarı isveçlilərə verildi.
Jandarmların təlim, tərbiyə və idarəsi üçün 1912-ci ildə Tehran şəhərində hərbi jandarm məktəbi təsis edildi.
1913-ci ilin əvvəlində jandarm qüvvələrin sayı 8 minə çatmışdı.Jandarm qüvvələrinin bütün xərci Qacarlar dövlətinin İngiltərədən aldığı borcun hesabına ödənilirdi. I Dünya müharibəsi dövründə ingilislərə qarşı yaranan Milli Müdafiə komitəsinin üzvüləri arasında jandarm zabitləri də vardı.
Məhəmmədtağı xan Püsyan başçılıq etdiyi jandarm eskodronu ilə Luristana getmiş, Burucerd döyüşlərində quldurları dağıtmış, bəzi mürtəce xanları həbs etməklə əmin-amanlıq yarada bilmışdı. Bu çarpışmalarda yaralanan komandir sağaldıqdan sonra mayor rütbəsi almış və Həmədan batalyonunun rəisi təyin ədilərək 1915-ci ilin 14 dekabrınadək həmin vəzifədə çalışmışdı.
Əliqulu xan Püsyan 1913-cü ildə Tehranda jandarm  zabitlik  məktəbini  bitirdikdən  sоnra,  kapitan rütbəsilə İran jandarması  qüvvələri   sırasına  qəbul  оlmuşdu. 1914-cü ilin оrtalarında  Fars əyalətinə  göndərilmiş  Əliqulu xan  əvvəlcə Bоrazcan, Kazerun  jandarm qüvvələrinin  kоmandiri  vəzifəsində çalışmış,  sоnra 1915-ci ilin  əvvələrində Şiraza  çağırılmış,  isveçli zabitlər  Şirazdan  getdikdən  sоnra  Əliqulu xan  mayоr  rütbəsilə  Şirazdan, sоnra  da  bütün  Fars əyalətinin jandarm qüvvələrinin kоmandiri vəzifəsinə qədər yüksəlmişdi.
Mayоr Əliqulu xan 1915-ci ilin əvvəlindən  İngiltərə  təcavüzkarlarına  nifrət  bəsləmiş  və  ölkənin  istiqlalını qоrumaq  üçün  daim  çarə  yоlları  axtarmışdı. Mayоr Əliqulu xan  Bоrazcandan  Şiraza  getdikdən sоnra IDP-nin fəal  bir  üzvü  kimi  ilk  partiya təşkilatlarının güclənməsində  var  qüvvəsilə  çalışmışdı. Mayоr Əliqulu xan ölkənin  xarici dövlətlər  tərəfindən  işğal  edilməsini,  оnun  müstəmləkəyə çevrilməsinin qarşısını  almıq  məqsədilə Fars  əyalətində  mütərəqqi və  mübariz  qüvvələri  birləşdirməkdə, xüsüsilə  jandarm  zabitlərini,  оnun   sıravi  nəfərlərini  vətəni  müdafiə  uğrunda  mübarizə  sıralarına   sövq   etdirməkdə  fəaliyyət  göstərmişdir. 1915-ci il nоyabrın  10-da  Şirazda başlanmış  silahi üsyana,  1916-cı  ilin aprelin 10-adək Şirazda  yaranmış  xalq  hakimiyyətinin  rəhbər  оrqanı  оlan  vahid  kоmitəyə  mayоr  Əliqulu xan   başçılıq  etmişdir.
Yuan
Yuan — Çində gümüş pul vahidi. Renminbi Çin Xalq Cümhuriyyətinin rəsmi puludur. Vahidi Yuandır (İSO 4217 : CNY- China Yuan). Amma çox vaxt RMB (RenMinBi) kimi də işlədilir. İşarəsi "¥". Çin Xalq Bankı (Çin Mərkəzi Bankı) tərəfindən dövriyyəyə buraxılır. Çin Xalq Cümhuriyyətində istifadə edilən daha kiçik pul vahidləri Yuanın bölünməsindən yaranır. Yuanın 10-a bölünməsi ilə Jia və Jianın da 10-a bölünməsi ilə Fen pul vahidi əmələ gəlir. Yəni, 1 Yuan = 10 Jia = 100 Fen kimi istifadə olunur.
Çin Xalq Bankı günümüzə qədər 5 fərqli pul seriyasını bazara çıxarmışdır
Renminbi Çin Xalq Cümhuriyyətinin əsasən mərkəzi (ana) bölgəsində istifadə edilməkdədir. Ancaq Honq Konq, Macau kimi özəl idarəçilik sisteminə sahib olan bölgələrin əsas qanunlarına görə bu bölgələrdə Honq Konq və Macau Yuanı istifadə edilməkdədir.
Xşanov
Xşanov (Chrzanów) — Polşanın cənubunda şəhər və Xşanov rayonunun mərkəzi. 2014-cı ildə 38,056 nəfər əhalisi var idi.
Həmdanilər
thumb|300px|Həmdanilər çiçəklənmə dövründə Həmdanilər (حمدانيون) — Yəmənin Həmdan qəbiləsinə mənsub olan sülalə. Şiəliyi qəbul etmişdilər.
Tarixi
Sülaləni Həmdan ibn Həmdun yaratmışdı. O, Mardinin valisi təyin edilmişdi.
905-ci ildə xəlifə əl-Müktəfi Hüseynin qardaşı, anası kürd olan Əbu əl-Haycə ibn Həmdanı Mosulun hakimi təyin etdi (33,52). Beləliklə Mosul vilayəti həmdanilər (Həmdan ibn Həmdanın adını daşımaqla) sülələsinin irsi hakimiyyəti altına keçdi.
Həmdanilər əmirliyinin çiçəklənmə dövrü Əbu əl-Haycənin iki oğlunun hakimiyyətinə təsadüf edir. Qardaşlarından biri Həsən irsi əmir tituluna yiyələnərək müstəqil hakimiyyətə başladı. Həsənin arvadı Fatimə kürd Əhməd ibn əl-Kürdinin qızı idi. 941-ci ildə Bağdad sarayı (xilafətin mərkəzi burda yerləşirdi) Həsənə Nəsir əd-Dövlə titulu verdi və beləliklə o, Mosul vilaytətində öz hakimiyyətini gücləndirdi.
Əbu əl-Haycə ibn Həmdan Mosula hakim təyin olunan gündən qədim zamanlardan burada yaşayan və bu torpaqların qorunması uğrunda sərlər boyu canından və qanından keçmiş kürdlərin ciddi narazılığına səbəb oldu. Hərçənd ki, onun anası kürd idi. Əbu əl-Haycə ibn Həmdana qarşı ilk kürd üsyanı Məhəmməd ibn Bilalın rəhbərliyi altında başladı. Əvvəlcə Ninəva (Mosul şəhəri yaxınlığında yerləşən qədim şəhər) şəhərinə hücum edən üsyançılar onun böyük hissəsini ələ keçirməyə nail oldular. Əbu əl-Haycə ibn Həmdan üsyanı yatırtmağa çalışsa da heç bir nəticə əldə edə bilmədi.
906-cı ildə Xəlifədən kömək alan Haycə ibn Həmdan kürdlərin üzərinə qoşun göndərdi. Kürdlər Şəhruzura doğru hərəkət edib burada möhkəmləndilər. Kürdlərin başçısı Məhəmməd ibn Bilal hiyləgər gediş edərək, öz tərəfdarlarının Azərbaycan ərazisinə keçməsi üçün vaxt qazanmaq məqsədi ilə Ibn Həmdanla danışıqlar aparmaq qərarına gəldi.
Dirgen üsyanı
Dirgen üsyanı və ya Qara Qartal üsyanı – hal-hazırkı Tatarıstanın şərqi və Başqırdıstanın qərbində yerləşən bölgədə müharibə kommunizmi siyasətinə qarşı Yaşıl Ordu qrupları tərəfindən reallaşdırılan üsyan.
Haqqında
Üsyan 4 fevral 1920-ci ildə Ufa quberniyasına bağlı Yanqa Yelan kəndində başlamışdır. Kəndlilərin artıq olan ərzaqlarının müsadirə edilməsinə qarşı çıxılması nəticəsində toqquşmalar yaşandı. Kəndlilər məhsullarını verməyi rədd etdilər və müsadirə bölmələrinə aid əsgərləri (prodotryad) üsyançılardan bəzilərini həbs etdilər. Bundan sonra meydana çıxan hadisələrdə kəndlilər bəzi prodotryad üzvlərini öldürdülər və üsyan dalğasını başlatdılar. 9 fevralda Minzele komitə rəhbəri və Zey mili rəisi üsyançılar tərəfindən öldürüldü. 10 fevralda kəndlilər Zeydəki Sovet təmsilçisini də öldürdülər. Üsyan Ufa quberniyasına bağlı Belebey, Kazan valiliyinə bağlı Çistopolski uyezdi və Samara quberniyasına bağlı Buqulminski uyezdinə də yayıldı. Üsyançıların liderinin adı I Milovanov idi. Qrupun şüarları "Rədd olsun kommunistlər və vətəndaş müharibəsi, yaşasın müəssislər məclisi!"
Qara Qartal ikaraq da anılan kəndli üsyançıların sayı get-gedə artdı. Üsyançı sayı qaynaqlarda 26.000–50.000 arası dəyişir. Üsyançılar üsyana adını verın dirgenlər ilə birlikdə balta və bellərlə silahlanmışdılar. Çekaya bağlı bölmələr hücum edən kəndlilərə qarşı ağır mexaniki silahlar və toplardan istifadə etdilər. Tezliklə üsyan hərəkatı qonşu Ufa əyalətinin Belebeyevski, Birsky və Ufa mahallarına, eləcə də Kazan və Samara əyalətlərinə bitişik olan rayonlara yayıldı. Üsyançıların əsas hissəsi 26 min nəfərə yaxın olan başqırd və tatar kəndliləri idi. Hərəkətdə Rus, Alman və Latviya kəndlərinin sakinləri də fəal iştirak edirdi. Liderlər kəndlilərdən kənarda qaldı və tədricən qiyam daha mütəşəkkil oldu. Üsyançılar "Qara Qartalın Xalq Ordusu" na səfərbərlik elan etdilər. Üsyançılar əsasən meydança, balta, piketlərlə silahlanmışdılar; təxminən 1200 tüfəng, bir neçə pulemyot var idi. Üsyançılar, sovet hakimiyyətinin liderlərini tarlada qida məhsullarına qarşı vəhşicəsinə əzdilər. Martın ortasına qədər davam edən üsyanda minlərlə üsyançı öldürüldü və yüzlərlə kənd məhv edildi. Təxminən 800 sovet əsgər və 3.000-dən çox kəndli yaralandı.
Normandiya əməliyyatı
Normandiya çıxarması - kod adı "Overlord əməliyyatı" və ya "Neptun əməliyyatı" olan və İkinci dünya müharibəsinin ən əsas desant çıxarma əməliyyatı olmuşdur. Əməliyyat çərşənbə axşamı, 6 iyun, 1944-cü il Britaniya vaxtı ilə saat 6:30-da həyata keçirilmişdi. Əməliyyatda Amerika Birləşmiş Ştatları və Böyük Britaniya tərəfindən həyata keçirilmiş idi.Bu əməliyyat iyun-sentyabr aylarında olmuş və alman hərbi qüvvələrinin Fransanın daxilinə çəkilməsi ilə nəticələnmişdir
thumb|right|[[ABŞ Silahlı Qüvvələrinin Omaha çimərliyinə çıxarılması.]] Almaniyanı(Üçüncü Reyx)hərbi qüvvəsi:380.000(23 iyul)
Müttəfiq dövlətlərin(Antihitler koalisiyası) hərbi qüvvəsi:1.332.000(24 iyul) Almaniya (Üçüncü Reyx):4.000-9.000 arasında ölü, yaralı və əsir. Müttəfiq ölkələr: 1)ABŞ:1465 ölü,5138 yaralı, əsir və itkin 2) Böyük Britaniya:2700 ölü,yaralı və əsir 3) Kanada:500ölü,621 yaralı Müttəfiq dövlətlərin(Antihitler koalisiyası) cəmi itkisi:10.264 ölü,yaralı,itkin,əsir.
Ümumi vəziyyət
1943-cü ilin əvvəllərində Stalinqrad cəbhəsində ən ağır məğlubiyyətini alan və bunun ardınca Kursk uğrunda gedən döyüşlərdə də uduzan Almaniya artıq ən ağır günlərini yaşamaqda idi. SSRİ ağır döyüşlərlə almanları Qərbə doğru sıxışdırmaqda və yavaş-yavaş II Dünya müharibəsindən əvvəlki sərhədlərinə yaxınlaşmaqda idi. Bu isə müharibə dövründə SSRİ-yə külli miqdarda hərbi və maliyyə yardımı göstərən ABŞ və İngiltərəni hərəkətə gəlməyə məcbur etmişdi. Belə ki, artıq Almaniyanın bu müharibəni uduzduğu hamıya aydın idi. ABŞ və Qərb bundan sonra da Almaniyaya qarşı yerüstü hərbi əməliyyatlara baş vurmayaraq, gözləmə mövqeyi nümayiş etdirsəydilər və faşizmə qarşı ikinci cəbhəni açmasaydılar, SSRİ ordusu bütün kontinental Avropanı ələ keçirə bilərdi. Ona görə də ABŞ və İngiltərə rəhbərləri (Ruzvelt və Çörçill) nəhayət ki, Almaniyaya qarşı Avropada yerüstü hərbi əməliyyatlara baş vurmaq və Fransaya desant çıxarmaq barədə qərar qəbul etdilər. Bu isə Almaniyaya qarşı ikinci cəbhənin açılması demək idi. Qeyd edək ki, Almaniyaya qarşı ikinci cəbhə açılması barədə SSRİ, ABŞ və İngiltərə rəhbərliyi arasında razılıq hələ 1942-ci ildə əldə edilmişdi. Amma ABŞ və İngiltərə Almaniyaya qarşı ikinci cəbhənin açılmasını iki il ləngitdilər. Məqsəd isə hər iki tərəfin, SSRİ-nin və Almaniyanın savaşda daha çox itki verməsi və bununla onların daha zəif duruma salınması idi. Ancaq SSRİ-nin uğurlu hücum əməliyyatları ilə Avropanın keçmiş sərhədlərinə yaxınlaşmasını görən Ruzvelt və Çörçil ikinci cəbhənin açılmasının gecikdirilməsinin ancaq SSRİ-nin xeyrinə işləyən amil olduğunu anlayırdılar. Ona görə ABŞ və İngiltərə Almaniyaya qarşı ikinci cəbhənin açılması barədə xüsusi plan hazırladılar. Alman əks-kəşfiyyatı isə hazırlanan bu plandan xəbər tutmuşdu. Lakin alman əks-kəşfiyyatı ABŞ və İngiltərənin ikinci cəbhəni haradan açacağı barədə məlumata malik deyildi. Londonda bir araya gələn müttəfiq qoşunları komandanları isə ikinci cəbhənin Normandiyadan açılması barədə xüsusi plan hazırlamışdılar. Tarixə “D-Day“ (“qərar qəbul edilən gün“ mənasını verən, ingiliscə “Decision Day“) planı kimi düşən Normandiyaya desant çıxarılması əməliyyatının arxasında Fransanın Almaniyanın əsarətindən xilas edilməsi niyyəti dayanırdı. Həmin dövrdə ABŞ-də bütün sənaye hərbi məqsədlər üçün işləyirdi. Bu da ABŞ və İngiltərəyə Almaniyaya qarşı uğurlu hərbi əməliyyat aparmaq üçün geniş imkanlar vermişdi.
Hələ 1943-cü ilin əvvəllərindən başlayaraq, ABŞ-yə və İngiltərəyə məxsus onlarla hərbi təyyarə aramsız olaraq, Almaniyanın mühüm iqtisadi və strateji obyektlərini bombardman etməkdə idi. İngiltərə təyyarələri adətən gecələr, ABŞ təyyarələri isə gündüzlər Almaniyaya ağır bomba zərbələri endirirdilər. Elə gün olurdu ki, mindən artıq təyyarə Almaniyaya bomba yağdırırdı. Nəticədə, Almaniyanın hərbi-strateji obyektlərinin çoxu məhv edilmişdi. Normandiyaya desant çıxarılmasından əvvəl müttəfiqlərin təyyarələri Fransada və Belçikada dəmir yollarını, rabitə qovşaqlarını, körpüləri, hərbi sənaye obyektlərini mülki və hərbi hava limanlarını o dövr üçün olduqca dəhşətli şəkildə bombardman etdilər. Nəticədə, Fransa və Belçikada almanlar üçün hərbi qüvvə və texnika daşınmasına imkan verən bütün nəqliyyat-kommunikasiya strukturları sıradan çıxarıldı. Bombardmanlar Almaniya Hərbi Hava Qüvvələrinə o qədər ağır zərbə vurmuşdu ki, onlar Avropa səmasında ABŞ və İngiltərə təyyarələrinin qarşısını almaqda acizlik çəkirdilər.
Normandiyanın seçilməsi
Stalin, Ruzvelt və Çörçillin Tehran konfransı zamanı İkinci cəbhənin açılmasını müzakirə edirdilər. Çörçill ikinci cəbhənin Rumıniyada açılmasını təklif etdi. Çörçilin əsas məqsədi qərbə doğru irəliləyən Sovet ordusunun qarşısını kəsmək və Stalinin Şərqi Avropa ölkələrində kommunizmi yaymasına qarşı gəlmək istəməsi olub. Ancaq Ruzvelt və Stalin ikinci cəbhənin Atlantik Okeanı sahilində açılmalı olduğunu bildirdilər. Beləcə Çörçill bu fikirlə razılaşdı və İkinci Cəbhənin Fransa, Normandiya əyalətinə açılması qərara alındı.
Hava şəraiti
Hər ay ərzində ancaq 10 gün çıxarma üçün əlverişli idi. Bunun səbəbi Ayın bədirlənməsi və qabarmanın güclənməsi idi. Ancaq hava şəraiti çox əlverişsiz idi. La-Manş boğazında qasırğaların baş verməsi çıxarma əməliyyatlarını çətinləşdirirdi. Havada rütubətin və qalın dumanın olması isə bombardman əməliyyatlarını qeyri-mümkün edirdi. Almanlar isə əlvrişsiz hava şəraitindən istifadə edərək öz mövqelərini möhkəmləndirə bilirdilər. Çıxarma ancaq hava şəraitinin yaxşılaşması ilə 6 iyun tarixində baş verə bildi.
Çıxarmanın başlanması
Çıxarma əməliyyatları Normandiya sahili boyunca 80 km məsafədə qərbdən şərqə olmaqla həyata keçirildi(ətraflı aşağıda).
Qold(qızıl) çimərliyi
Ümumilikdə, Britaniya ikinci ordusu tərkibində 83115 nəfər bu çıxartmada iştirak etdi ki, bunlardan da 61715-i ingilis idi. İngilis və kanadalılardan əlavə bu ordunun daxilində Avstraliyalılardan ibarət xüsusi kontnegentdə var idi.
Almanların döyüşə hazırlığı
Faşist Almaniyasının rəhbərləri İkinci cəbhənin açılacağını bilirdilər, amma bunun hansı istiqamətdən olacağını bilmirdilər. Adolf Hitler ikinci cəbhənini Pa-de-Kaledə açılacağını düşünürdü və qərb cəbhəsində olan əsas qüvvələrini ora yönəltmişdi. Bundan əlavə Faşist Almaniyasının əsas qüvvələri(157 alman diviziyası) şərq cəbhəsində SSRİ ilə döyüşürdü. Buna görə qərbdə qüvvələr az idi. Beləki, almanların 6 diviziyası Finlandiyada, 12-si Norveçdə, 6-sı Danimarkada, 9-u Almaniyada, 21-i Balkan yarımadasında, 26-sı İtaliyada və 59-u Fransa, Hollandiya və Belçikada idi.
Almanların müdafiəsi
Almanlar əsasən Atlantik Okean sahilində pulemyot istehkamları, beton bunkerlər, iri-çaplı silahlardan istifadə edirdilər. Bunlar əsasən sahilyanı qayalıq, təpəlik və digər yüksəkliklərdə yerləşdirilirdi. Bu plan Vermaxt feld-marşalı Ervin Rommel tərəfindən hazırlanmışdı və 4 il ərzində həyata keçirilmişdi, amma Rommel işlərin başa çatmadığını bəyan edirdi.
Atlantika divarı
Atlantika divarı Adolf Hitlerin qərarı ilə Norveç-SSRİ sərhəd xəttindən tutmuş Atlantik Okean sahili ilə cənuba doğru İspaniya-Fransa sərhəd xəttinə qədər olan və Üçüncü Reyxi qərbdən müdafiə etməli olan hərbi-müdafiə istehkamı idi. Bu sədd Rommel tərəfindən xüsusi hərbi avadanlıqlar, hava hücumundan müdafiə qurğuları, artilleriya batareyaları və minalanmış ərazilərlə təhciz olunmuşdu. Normandiya torpaqları arasında Vermaxtın 5-ci və 17-ci ordusu qərar tutmuşdu. Bütün əsas qvvələr Pa-de-Kale limanına istiqamətlənmişdi.
Döyüş
Müttəfiq qoşunları Normandiyaya desant çıxarılması məqsədi ilə 3 milyon nəfərə yaxın əsgər, 2 mindən artıq hərbi gəmi, 4 mindən artıq hərbi təyyarə cəmləşdirmişdilər. İyunun 6-da gecə saat 2:00-da Normandiyaya desant çıxarılması ilə bağlı hərbi əməliyyata başlandı. Əməliyyat Normandiyanın dəniz sahillərindəki quru ərazilərin və o ətrafda müdafiə mövqeyi tutan almanların hərbi mövqelərinin güclü şəkildə bombardman edilməsi ilə start götürdü. 4 saat ərzində havada və qurudan davam edən aramsız bombardmanlardan sonra hərbi gəmilər hərəkətə gətirildi. 1944-cü ilin 6 iyununda, səhər tezdən saat 6.30-da 150 000 britaniyalı, amerikalı, kanadalı və fransız hərbçi Fransanın şimalındakı çimərliklərə çıxarıldı. Almanların qızğın müqavimət göstərmələrinə baxmayaraq, günün sonunda 3 ingilis, 3 ABŞ və 1 Kanada piyada bölüyü və 3 hərbi desant birliyi Normandiya sahillərində plasdarmı əldə edə bilmişdi. Amma alman komandanlığı dərhal əks-hücuma keçərək, düşməni Normandiya sahillərindən dənizə doğru sıxışdırmaq istəyirdi. Hər iki tərəfin ağır itkilər verməsinə baxmayaraq, almanlar yavaş-yavaş müttəfiq qoşunlarını tutduqları mövqelərdən sıxışdırıb çıxarmaqda idilər. Bunu görən əməliyyata rəhbərlik edən marşal Eyzenhauer təyyarələri havaya qaldırdı. Düşmənin hücumunu zəiflətmək məqsədi ilə yüzlərlə təyyarə eyni zamanda almanların mövqelərinə zərbələr endirdilər. Aramsız olaraq bombardmana məruz qalan alman komandanlığı ilə döyüş meydanı arasındakı əlaqələr kəsildi. Nəticədə, arxadan əlavə yardım ala bilməyən almanlar müttəfiq qoşunları üzərinə hücumları dayandırmağa məcbur oldular.
Müharibə abidələri və turism
Normandiyada olan çimərliklər hələ də xəritələrdə öz kod-adları ilə qalırlar. Normandiyada çoxlu xiyabanlar var. Bunlara Kollevil-sur-merdə yerləşən və 9238 ağ xaç və 149 dənə ağ Davud ulduzundan ibarət olan Amerika xiyabanı, La-Kambedə yerləşən alman xiyabanı aiddir. Burada həmçinin Polyak xiyabanı da var. "Müharibə qəbrləri komissiyası birliyi" xiyabanların saxlanmasına məsuliyyətlidir.
Zeynal Vəfa
Zeynal Vəfa (Zeynalov Zeynalabdin İsmayıl oğlu) - şair, publisist.