cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bir millət, iki dövlət
Bu konsepsiya xüsusilə Azərbaycan Respublikasının bu sahədə rəsmi mövqeyinin əsasını təşkil edir. İfadənin əslinin Azərbaycanın keçmiş prezidenti Heydər Əliyevə aid olduğu hesab edilir. Bu konsepsiyanı Türkiyənin Ermənistanla əlaqələri üçün təhlükə hesab edən sabiq ABŞ rəsmisi Metyu Brayza bu anlayışı dəyişməyi vacib hesab etdiyini və bunun üçün uzun müddət işləmək lazım olduğunu bildirmişdir.
2018 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
SMS səsverməsi
Aşağıdakı cədvəldə 2-ci yarımfinalda iştirak edən ölkələrin SMS səsverməsindən gələn maksimum 12 xallar göstərilmişdir:
Münsif səsverməsi
Aşağıdakı cədvəldə iştirak edən bütün ölkələrin peşəkar münsiflər heyətinin finalda iştirak edən ölkələrə verdiyi maksimum 12 xallar göstərilmişdir:
SMS səsverməsi
Aşağıdakı cədvəldə iştirak edən bütün ölkələrdən gələn SMS səsverməsinin nəticəsi olaraq finalda iştirak edən ölkələrə göndərilən maksimum 12 xallar göstərilmişdir:
Belarusun mahnı təqdimatı
10 yanvar 2018-ci il tarixdə Rusiyanın ən böyük sosial şəbəkəsi olan VKontakte-də Ukraynalı müğənni Alekseevin Belarusun 2018 Avroviziya milli seçim turuna təqdim etdiyi "Forever" mahnısının rus dilində olan versiyasını ("Навсегда") 2017-ci ilin may ayında Stavropol şəhərində ifa etdiyi videosu paylaşılmışdır. Belə ki, Avroviziyanın qaydalarına görə müsabiqədə ifa olunan mahnılar müsabiqədən səkkiz ay öncə heç bir yerdə səsləndirilməməlidir. Milli seçim turunda iştirak edən bir neçə iştirakçı Alekseevin yarışmada iştirakının dayandırılmayacağı halda onların seçim turunda iştirakdan imtina edəcəklərini bildirmişdirlər. İştirakçılardan Sofi Lapina məhz belə də etmişdir. Lakin mahnının musiqisinə kiçik dəyişiklik edildikdən sonra Belarus telekanalı Alekseevin seçim turunda iştirakına razılıq vermişdir. Seçim turunda həmin mahnı ilə qələbə qazanan ifaçı mart ayında mahnının yeni versiyasını təqdim etmişdir.
Çində yayım senzurası
Çin Xalq Respublikasında Avroviziyanı yayımlama hüququ olan Mango TV birinci yarımfinalın yayımı zamanı Albaniya və İrlandiya təmsilçilərinin ifalarını yayımdan qaldırmışdır. Çində döymə nümayiş etdirən şəxslərin televiziyada yayımlanmasına qoyulan qadağa səbəbi ilə Albaniyanın müsabiqədəki çıxışı yayımlanmamışdır. Eyni zamanda İrlandiya təmsilçisinin çıxışı zamanı ifaçını səhnədə rəqs ilə müşayiət edən homoseksual cütlüyün yer alması səbəbindən telekanal İrlandiyanın da çıxışını yayımlamamışdır. Bunun ardınca Avropa Yayım İttifaqı kanalın hərəkətini pisləyərək, bunun müsabiqənin birlik və bərabərlik dəyərlərinə zidd olduğu söyləmiş və nəticədə Avroviziyanın Çində yayımına rəsmi olaraq qadağa qoyulmuşdur. Telekanala rəhbərlik edən Hunan televiziya kompaniyasının nümayəndəsi açıqlamasında Mango TV-nin müsabiqənin yayımında bənzər çıxarışlar etdiyindən kompaniyanın xəbərsiz olduğunu bildirmişdir. İrlandiya təmsilçisi Rayan O'Şounessi BBC telekanalına müsahibəsində Avropa Yayım İttifaqının atdığı addımın doğru qərar olduğunu söyləmişdir: "Onlar buna normal yanaşmadılar, məncə bu doğru istiqamətdə atılan addım idi, mən xoşbəxtəm."
Canlı yayımda səhnəyə müdaxilə
12 may tarixində keçirilən final şousunda Böyük Britaniyanı müsabiqədə təmsil edən SuRie səhnədə çıxış etdiyi zaman "Dr. Activist" ləqəbi ilə tanınan siyasi fəal səhnəyə qalxaraq, ifaçının mikrofonunu əlindən almış və "Böyük Britaniya mətbuat nasistləri, biz azadlıq tələb edirik!" deyə bağırmışdır. Təhlükəsizlik əməkdaşlarının müdaxiləsindən sonra ifaçı çıxışını başa vurmuşdur. Hadisənin ardınca Avropa Yayım İttifaqı Böyük Britaniya təmsilçisinə bir daha səhnə almaq fürsəti tanısa da, ifaçı imtina etmişdir.
Erigeron elatior
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Monodelphis glirina
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Barter
Barter və ya dəyişmə müqaviləsi — bir tərəfin əmlakının alınması müqabilində həmin tərəfə onun əmlakı dəyərində başqa bir əmlakın verilməsini öhdəsinə götürməklə bağlı vətəndaş hüququ növüdür.
Xarici keçidlər
biznesinfo.az
Dərs (film, 2015)
Dərs filmi rejissorlar Rafiq Əliyev və Cavid Təvəkkül tərəfindən 2015-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Film Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə Cəfər Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Ekran əsəri uşaqların məktəb və şəxsi həyatlarından bəhs edir. Filmdə əsas rolları Tamerlan Ağayev, Aliyə Əliyeva, Rəşid Əliyev, Ayna Zərbəliyeva, Camal İbrahimov və Kamal İbrahimov ifa edirlər.
Məzmun
Ekran əsəri məktəb həyatından, yeniyetmə məktəblilərin qarşılıqlı münasibətlərindən, dostluğa və həyata baxışlarından, bu baxışların formalaşmasından bəhs edir.
Maraqlı faktlar
Filmin beynəlxalq təqdimatı 34-cü Münhen Film Festivalında baş tutub.
Festival və mükafat
2016-cı ildə 25-ci “Kinoşok” beynəlxalq film festivalının “KinoMalıŞok” proqramının “Ən yaxşı film” nominasiyasında qalib olub.
Rollarda
Tamerlan Ağayev — Xalid Aliyə Əliyeva — Çinarə Rəşid Əliyev — Asif Ayna Zərbəliyeva — Solmaz Camal İbrahimov — Oqtay Kamal İbrahimov — Orxan Nazim İbrahimov Mənsurə Əhmədova Rasim Cəfərov
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Xarici keçid
Filmi izlə
Bulbophyllum erythroglossum
(Bulbophyllum erythroglossum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Klassik respublikaçılıq
250px|thumb|[[Mark Tulli Siseron|Siseron un büstü.]]
Klassik respublikaçılıq və ya klassik cümhuriyyətçilik, həmçinin vətəndaş respublikaçılığı, vətəndaş cümhuriyyətçiliyi və ya vətəndaş humanizmi — respublikaçılığın antik dövr ün dövlət modelləri və yazılarından, xüsusilə də Aristotel, Polibi və Siseron kimi klassik yazıçılardan ilhamlanaraq İntibah dövrü ndə formalaşmış növü. Klassik respublikaçalıq vətəndaş cəmiyyəti, vətəndaş ləyaqəti və qarışıq dövlət kimi anlayışlar ətrafında qurulmuşdur.
Bəhram Çələbi
Yaradıcılığı
İdman mövzusunda məqalələr, şeirlər, hekayələr yazmışdır.
1996-cı ildə Bakıda "Kaspian Oyl" informasiya agentliyində işə başlamış, daha sonralar "Avtoritet", "Kriminal", "İnterpolis" qəzetlərində kriminal mövzuda məqqalələr yazmışdır. "Oğru dunyası" mövzusunda kitabları 2003-cü ildən başlayaraq nəşr olunr. İlk kitabı "Diktator Ağakərim"dir. Həmin roman rus dilinə tərcümə olunaraq ("Boq Urala") oxuculara təqdim edilib.
Daha sonra "Zolotoy mujik", "Lotu Bəxtiyar" 1, 2 və 3 kitablar, "Dağli Cavanşir", "Lotular, cayıllar və ...", Sabirabadli Hikmət", "TT Nəriman", "Zina Passajskaya" "Rusiya mafiyasının liderləri" romanları işıq üzü görüb. "Sabirabadlı Hikmət" romanı Moskvada 20 min, Azərbaycanda isə 12 min nüsxə satılmışdır.
Yazıçının "Lotu Söhbət", "Karzubı Vaqif", "Novxanılı Əliqardaş", "Krasavçik Ağakərimin məhbəs xatirələri", "Doktor Ağoppa", "dağlı Musa", "Dağlı Muğbil", "Olim Kirovabadskiy", "Zver Ələkbər", "Malışka Səfurə", Çolaq Böyükağa", "Qızıldiş Mamedin məhbəs gündəliyi" və sair romanları çapa hazır olsa da, maliyyə çatışmazlığı səbəbdən əlyazma halında qalmaqdadır.
Iteca Caspian LLC
Iteca Caspian LLC — Xəzər regionunun ən böyük sərgi və konfrans təşkilatçılarından biridir. 2000-ci ildə yaradılmış şirkət beynəlxalq standartlara uyğun tədbirlər təşkil edir. Iteca Caspian və beynəlxalq tərəfdaşları olan ICA Eurasia və CEM FZ MMC şirkətlərin təşkilatçılığı ilə keçirilən tədbirlər arasında: Bakı Enerji Həftəsi (Xəzər Neft və Qaz, Caspian Power, Bakı Enerji Forumu), Aquatherm Baku, BakuBuild sərgiləri yer alır.
Bakı Enerji Həftəsi
Iteca Caspian, Xəzər regionunun neft-qaz və enerji sektorunda nüfuzlu tədbir hesab olunan Bakı Enerji Həftəsi 27-ci Beynəlxalq "Xəzər Neft və Qaz" Sərgisinin, 10-cu Yubiley Xəzər Beynəlxalq "Energetika və Bərpa Olunan Enerji" Sərgisinin, eləcə də "Xəzər Neft və Qaz" konfransının davamçısı olan Bakı Enerji Forumun təşkilatçısıdır. Forum ənənəvi "Xəzər Neft və Qaz" ("Caspian Oil & Gas") konfransının missiyasını daha geniş spektrdə davam etdirəcək. 2022-ci ildə Bakı Enerji Həftəsində 30 ölkədən 249 şirkət iştirak etdi.
BakuBuild
Iteca Caspian İnşaat sahəsində Azərbaycanın və Qafqaz bölgəsinin böyük, ixtisaslaşmış Azərbaycan Beynəlxalq İnşaat Sərgisinin təşkilatçısıdır. BakuBuild Azərbaycanda və Qafqaz regionunda tikinti və bəzək materiallarını bir araya toplayan beynəlxalq sərgidir. Hər il 400-dən çox şirkətin iştirak etdiyi sərgi 10000-dən çox ziyarətçi qəbul edir. BakuBuild hədəf auditoriyasını cəlb etmək, bütün Azərbaycan və Qafqaz regionunda satışları genişləndirmək və artırmaq üçün effektiv biznes platformasıdır.
AquaTherm Baku
HVAC sahəsində Azərbaycanın və Qafqaz regionunun ən böyük ixtisaslaşmış sərgisidir. Aquatherm Baku — istilik, havalandırma, hovuzlar, sauna, Spa, kondisioner (HVAC), avadanlıqlar sahəsində bölgənin aparıcı peşəkar sərgisi mövqeyini qoruyur. Sərginin əsas bölmələri bunlardır: İsitmə sistemləri və avadanlıqları, su və kanalizasiya texnologiyaları, havalandırma sistemləri və avadanlıqları, hava kondisionerləri, soyuducu qurğular, üzgüçülük hovuzları və avadanlıqları, nasoslar, fitinqlər, borular.
SSRİ Arxitektorlar İttifaqı
SSRİ Arxitektorlar İttifaqı və ya Sovet Memarları İttifaqı — SSRİ arxitektorlarını birləşdirən ictimai təşkilat.
Erigeron elatus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Qumuq–Azərbaycan əlaqələri tarixi
Azərbaycan-qumuk əlaqələri tarixi
Ümumi məlumat
Şimali Qafqazın ən böyük etnoslardan biri qumuklardır – Altay dil ailəsinin qıpçaq türk qrupuna aid xalq. Öz tarixi boyu qumuqlar müxtəlif feodal birliklərə daxil idilər: Tərki Şamxallığı, Qaytaq Usmiliyi və sairə. Azərbaycanlılar və qumuqların coğrafi yerləşmə yaxınlığı, bəzi nəsillərin eyni etnosiyasi qurumlarda təmsil olunması səbəbindən, sıx hərbi-siyasi və iqtisadi yaxınlığa malik idilər.
Məntəqənin ən iri və nüfuzlu dövlət qurumlarından biri, Sulak çayı mənsəbindən cənubda yerləşən və şimaldan qumukların və noqayların mülkləri, qərbdən Avarstan, cənubdab Qara-Qaytaq, şərqdən Xəzər dənizi suları ilə həmsərhəd Tərki Şamxallığı idi. Şamxallıq qumuklar, noqaylar, yuxarı darginlər, laklar, avar qrupu və başqa etnoslarla təmsil olunmuşdular.
Coğrafi və qohumluq yaxınlığı Azərbaycan xanları ilə Şamxallığın sıx əlaqələrinə dəstək oldu. “Şamxalların şəcərəsində” məsələn, qeyd olunur ki, şamxal İlçay Əhmədin dayısı Kerşas Şirvan xanı idi. Azərbaycan feodalı öz bacısı oğluna Ağdaş torpaqlarının idarəsini vermişdi. Şamxallar təxminən 17-ci əsrin yarısına qədər qumukları və qazı-qumukları idarə edirdilər. 19-cu əsrdən elmi dövriyəyə buraxılan məlumatlara görə, şamxallar 16-cı əsrdən Tərkidə və Buynakda möhkəmlənmişlər və qazıkumuklardan vergi yığırdılar. Beləliklə şamxalın hərbi kontingenti müxtəlif etniklərdən ibarət idi.
16-cı əsrdə əlaqələr
Qaytaq usmiliyinə qumuklardan başqa darginlər, qaytaklar, qubaçinlilər, azərbaycanlı-tərəkəmələr, tatlar, dağ yəhudiləri və sairə daxil idi.
Onlar, məntəqədə Qafqaz uğrunda genişlənən Türkiyə-Rusiya-Azərbaycan qarşıdurmasının demək olar ki bütün hərbi tədbirlərində iştirak etmişdilər. Şamxallar əsasən Osmanlı imperiyasına meyl edirdilər. 1550-ci ildə osmanlı sultanı I Süleymanın əmri ilə Krım xanı, qumuk və qaytaq hakimləri Azərbaycan Səfəvilər dövlətinə qarşı çıxış etdilər. Bəzi yerli hakimlərin dəstəyinə arxalanan osmanlılar Sinan paşanın başçılığı ilə 1554-cü ildə Azərbaycana soxuldular. Qumuk hakimləri və qaytaq usmisi Şirvanşahlar sülaləsindən olan və osmanlıların tərəfinə keçib sultandan Şirvanı iqta kimi  alan Qasım Mirzəyə dəstək olmalıydılar. Bu hərbi əməliyatın nəticəsində osmanlılar Dərbəndi aldı. Lakin Qaleyi Buğurd yanındakı döyüşdə onlar məğlub oldular. Şirvan bəylərbəyi Abdulla xan Qasım Mirzənin dəstələrinin hərəkətini Gülüstan qalası yanında dayandırdı. Həmin vaxt şah I Təhmasib Tiflisə yürüş üçün Şamaxı və Gəncə bəylərbəylərindən şamxalın, ləzgilərin və çərkəzlərin dəstəklərinin təmin olunmasını xahiş edirdi. Qeyd etmək lazımdır ki Şirvanda və Dağıstanda məntəqəyə osmanlı ekspansiyasının həm tərəfdarları həm də əleyhdarları vardı. Osmanlı imperiyasının məntəqədə güclənməsindən və Qafqazda qüvvələr nisbətinin dəyişməsindən narazı olan Rusiya, osmanlıları məntəqədən sıxışdırmaq niyyətində idi.
Moskva İveriya çarı Aeksandrla Tərki şamxalına qarşı sövdələşdi. Lakin 1594-cü ilin yazında Tərki şamxalının və Avar xanının birgə səyləri ilə rus qoşunlarının həmləsi dəf edildi və, Rusiya hakimiyətinin planını yerinə yetirən İveriya çarı Aleksandr Şimal-Şərqi Qafqazda bərqərar ola bilmədi.
17-ci əsrdə əlaqələr. Səfəvi-Osmanlı müharibələrinin tərkib hissəsi. Səfəvi - Rusiya müharibəsi (1652-1653)
Lakin artıq 1604-cü ildə rus qoşunları yenidən Terek üzərinə yeridilər. Əndəri, İsti-su və başqa yerlərin qumuk əhalisi, onlardan çörək, mal qara, ərzaq, at və yem alan rus qoşunlarının hərəkətindən əziyət çəkirdi. Narazı qumuk əhalisi Tərkiyə şamxalın yanına çəkilirdi. Rus sərdarları şəhəri alandan sonra şamxal Avar xanının yanında daldalandı, Dərbənddən gələn dəstənin köməyinə ümid edərək və Şamaxıdan gələn köməyə arxalanaraq o rus qoşunlarını tamamilə Terki və Sulakdan çıxara bildi. I Şah Abbas Osmanlı dövlətindən revanş almaq məqsədi ilə Azərbaycanın mühüm hissəsini ələ keçirdi. Gəncə, Şamaxı, Bakı, Dərbənd, Lori, Tiflis və Dumanis yenidən Səfəvilərə keçdi. I Şah Abbas yerli hakimləri o cümlədən şamxalı öz tərəfinə çəkmək istəyirdi. 20 noyabr 1612-ci ildə Səfəvi şahı ilə Osmanlı sultanı arasında bağlanan İstanbul sazişinə görə şamxal və Şimal-Şərqi Qafqazın başqa hakimləri sultanın vassalı elan olundular.
Beləki məsələn şamxal Aydəmirin 1641-ci ildə ölümündən sonra II Abbas öz namizədi Tərkili Surxayı dəstəklədi və ona Şamxallıq yarlığı verdi. 1645-ci ildə şah Abbas usmilərin Yəngikənd və Məcəlis qollarının ziddiyətlərindən yararlanaraq, Qaytaqa gələn şah qoşunlarına qoşulan usmi Əmirxan-Sultanı taxta otuzdurdu. Şah hakimiyəti Dərbəndi və Dağıstanın cənub hissəsini, Tabasaranı və Tarki şamxallığını əhatə edirdi. Şimali Azərbaycan və Dağıstan feodalları şah qoşunları tərkibində rus qalası Sunjaya yürüşdə (1652-1653) iştirak edirdilər. Avar və Qazıqumuk hakimləri şahdan yarlığlar almışdı. 1659-16660-cı ildə Dağıstanda növbəti Səfəvi əleyhinə üsyanda Tarkili Surxay xan şaha qulluq etməkdən imtina etdi və üsyan başçısı Ullubəyi dəstəklədi. Nəticədə kürülülər, qaytaqlılar və qumuklar məğlub oldular, onların hakimləri isə öz itaətlərini bildirdilər.
18-ci əsrdə əlaqələr. I Pyotrun Xəzər yürüşü, Nadirin Dağıstan yürüşləri
18-ci əsrdə məntəqəyə rus ekspansiyası ilə əlaqədar olaraq Qafqaz hakimləri buna qarşı bir sıra hərbi əməliyatlar keçirirlər, vergi yükü və məzhəb ziddiyətləri ilə qızışan şah əleyhinə çıxışlar da tezləşir. Lakin Hacı Davud Qaytaq usmisinin, bəzi Quba və Qazıqumuk hakimləri Surxay xan, Əli sultan və b.  dəstəyi ilə, eləcə də Şamaxının sünnü əhalisinin yardımı ilə, 1721-ci ilin avqustunda  Şamaxıya yürüş edirlər. Bu yürüş sonralar Azərbaycan ərazisinə Rusiya ekspansiyası üçün bəhanə olur. Rusiya hakimiyəti Səfəvi dövlətində baş qaldıran hərmərclikdən yararlanaraq, osmanlıların niyyətini qabaqlayaraq, Qafqaz mülklərinin bölüşdürlüməsində iştirak etməyə tələsdilər. 1723-cü il  Peterburq müqaviləsinə görə Tarki Şamxallığı, Kostekov və Aksay mülkləri Rusiya imperiyası sayıldı. Şah II Təhmasib bu sənədi tanımadı. 1724-cü ildə İstanbulda, sultanın Rusiyanın Dərbədə, Bakıya, Xəzər sahili şəhər və kəndlərə haqqını tanıyan, eyni zamanda osmanlılara Azərbaycanın əskər hissəsində ağalığını təmin edən osmanlı-rus müqaviləsi bağlandı. Şirvan vilayəti, sahil zolağından başqa, Osmanlı imperiyasının ali himayəsi altında müstəqil xanlıq elan edildi. Rus hakimiyətini Utəmiş sultanı, Qaytaq usmisi, Qazıqumuxlu Surxay xan və Səlyan naibi Həsən xan qəbul etməkdən imtina etdilər. Tərki şamxalı Adil Gəray öz adamları ilə, rus qoşunlarının hərəkətlərindən, və Müqəddəs Xaç qalasının tikilməsindən və onun ərazisində ermənilərin və kazakların yerləşdirilməsindən hiddətə gələrək yeni tikilmiş rus istehkamını mühasirəyə aldı. Lakin şamxalın qoşunları məğlub oldular. Buna qarşılıq cəza olaraq şamxallıq ləğv edildi, onun idarəsi isə rus komandanlığına verildi. Rus qoşunlarının buradan uzaqlaşmasından sonra şah hakimiyəti şamxal vəzifəsini bərpa etdilər, onu Adil Gərayın oğlu Xaspolad tutdu.
Rəşt müqaviləsi (1732) və Gəncə müqaviləsi(1735) müqavilələrinə görə, Rusiya imperiyası Kürdən cənuba Xəzəryanı ərazilərdən İranın xeyrinə vaz keçdi və şahın Dağıstanən bütün xalqları və Tarki şamxalı üzərində hakimiyətini tanıdı. Rus qoşunları əvvəlcə Sulak çayına, sonra isə Terek çayına çəkildilər. Nadir şah əski qüdrətini bərpa etmək üçün bir neçə, o cümlədən Dağıstana yürüş təşkil edir. Nadir şah Osmanlı sultanı ilə sülh sazişi bağlayaraq, öz yerli tərəfdarları ilə(şamxal Xaspolad xan və b.) Tabasaranda, Kürüdə, Samurda, Qubada, Qazıqumuqda, Akuşa mülkündə və Məcəlis mahalında şah hakimiyəti əleydarlarına divan tutur.
Azərbaycan və Dağıstan nümayəndələri, o cümlədən Tarkili şamxal sonrakı illərdə də Türkiyə-İran rəqabətinə cəlb olunurlar. Hətta Nadir şah Qaytaq usmisini sıxışdıraraq, azərbaycanlı-tərəkəmələri (300 həyət) daha sakit yerlərə, xüsusi ilə qumuq sərdarı Əlişa Həmzənin, Əndərəy məlikləri Temir və Bamatın mülklərinə, onlara yaxın olan qumuqların yanına köçürür. Nadir şahın ölümündən sonra azərbaycanlı-tərəkəmələrdən bir hissəsi Qaytaq hakimi Əmir Həmzənin yanına öz köhnə yerlərinə qayıdırlar, ancaq 100 həyət qumuqların arasında qalır.
Qubalı Fətəli xanın fəaliyəti fonunda əlaqələr
1760-cı ildə, Azərbaycanın torpaqlarını birləşdirmə siyasəti aparan qubalı Fətəli xan (1758-1789) bir çox hakimin, o cümlədən Qaytaq usmisi Əmir Həmzənin və bəzi qumuqların dəstəyini təmin etdi.
1774-cü ildə Qaytaq usmisi, Tabasaran kazisi və Qazani məliki Dişsiz-Bamat Fətəli xana və onun müttəfiqlərinə, o cümlədən Tərki şamxalına qarşı çıxdılar.
1782-ci ildə Aksay(qumuq) məliki Eldar xan Soltanmamut, eləcə də Alxas Qaplan, Soltan bəy Usmili və Adil Əlibəy və Bamat Arslanbəy öz adamları ilə azərbaycanlı hakimlərin köməyinə gəlməyi düşünürdülər. Eyni zamanda başqa koalisiya yarandı, o cümlədən, 1783-cü ildə Tərki şamxalı, Buynak məliki Bamat, b., Gilan xanı Hidayət xana qarşı Qarabağ xanı İbrahim xanla ittifaq bağlamış Fətəli xana dəstək olmağa razılaşdılar. Sonralar da azərbaycanlı hakimlərin, məsələn Qubalı Şeyxəli xanın qumuq məlikləri ilə ittifaqları müşahidə olunurdu.
Uzun zaman kəsiyində, qumuqlar azərbaycanlı hakimlərə yardım edirdilər və Şimal-Şərqi Qafqazda onların mövqelərini gücləndirirdilər. Qədimdən onların arasında, əsasən təsərrüfat əlaqələrinə dayanan daimi etnikarası münasibətlər qurulmuşdur. Azərbaycanlı, qumuq, noqay - türk anklavı dostluğu, şübhəsiz ki mövcud idi. Bununla belə, Dağıstanın müxtəlif xalqları: laklar, avarlar və b. arasında da bundan az dayanıqlı olmayan  münasibətlər qurulurdu. Bunu onların birgə çıxışları və hakimləri arasında olan münasibətləri sübut edir, həm də bu işdə maraqların həmrəyliyi və tarixi ümumilik və mədəni-bəşəri müstəvi sonuncu rol oynamırdı.
Qumuqlar və azərbaycanlılar şeyx Mənsur hərəkatında
Azərbaycanlılar və Şimali Qafqaz xalqları rus hakimiyətinin qurulmasına qarşı Şeyx Mənsur hərəkatını dəstəklədilər. Belə ki Gizlərdə məğlub olandan sonra Şeyx Mənsur, onun qoşununa daxil olan qumuqlara sığındı. Şeyx Mənsuru qumuq hakimləri Əli Sultan, Tarki şamxalı, Avar və Qazıqumuq xanları və b. dəstəklədi. Qumuq Əli Sultan Kampolad öz məktubunda xəbər verir ki Şeyx Mənsura azərbaycanlılar(şəkili, şirvanlı, qubalı, dərbəndli və b.) da qoşulub. 1785-ci ilin sonunda şeyx Mənsur qumuqların arasında idi və Əndərəy məliki knyaz Çepal tərəfindən dəstəklənirdi.
19-cu əsrdə rus istilasına qarşı birgə çıxışlar. Şamil hərəkatında iştirak.Xasay xan Usmiyev
19-cu əsrin əvvəlinə qədər Azərbaycan və Tarki şamxallığı xalqları arasındakı münasibətlər müəyyən tarixi proseslərlə şərtlənirdi, sosial-iqtisadi və siyasi vəziyətdən təsirlənirdi.
Yerli xalqların rus qoşunları ilə çoxsaylı toqquşmalarında və döyüşlərdə Şimali Qafqaz xalqlarının nümayəndələri azərbaycanlıların tərəfində çıxış edirdi. Onların arasında, çoxdan azərbaycanlıların arasında yaşayanlar, həmçin öz din qardaşlarının çağırışına gələnlər də vardı.
1801-ci ilin qışında Quba, Şəki, Şirvan qoşunları Qubalı Şeyxəlinin başçılığı ilə Şamxalın və başqa Şimali Qafqaz hakimlərinin dəstəyilə rus qarnizonu yerləşən  Dərbəndi almağa cəhd etdilər. Lakin onların bütün səyləri uğursuz oldu. Kartli-Kaxetiyanın rus qoşunları tərəfindən tutulması və I Pavelin, bu ərazinin Rusiya imperiyasına birləşməsi barədə 16 fevral 1801-ci Manifesti, sonrakı illərdə isə Dağıstanın dövlət qurumlarının, daha sonra isə Azərbaycan xanlıqlarının işğalı, - bütün bunlar köklü surətdə geosiyasi vəziyəti dəyişdi.
Rusiya mərhələsində xanlıqlar və şamxallıqlar ləğv edildi, inzibati-ərazi bölgü yarandı, yeni aparat təyin olundu. Rusiya hakimiyəti dövründə də qumuqlar və azərbaycanlılar arasında münasibtələr davam etdi. Bu həmrəylik xüsusi ilə 19-cu əsrin əvvəlində görünürdü. Ən görkəmli nümayəndələrdən biri əslən çeçen olan Bəypolad Taymiyev idi. O Mərkəzi və Şimal-Şərqi Qafqazda Tarki şamxalının başçılığı altında vahid dövlətçiliyin yaradılması yolunda fəallıq göstərirdi.
1829-cu ilin sonunda müridizm təlimi, eləcə də QazıMəhəmmədin təsiri Qöysu, Hümbət, Andiya, Çirkey, Slataviya və b. dağlıq Dağıstan cəmiyətlərinə, Tarki şamxallığı, Məhtula, Qazıqumuq, Qaytaq və Tabasarana yayıldı, onu bütün çeçenlər və qumqular dəstəklədi, o, xan hakimiyətini zəiflədən Avarstanda da dəstək tapdı.
1828-ci ilin əvvəlində onu hər iki Qazanişşa, Erpeli və Karanay, Tarki şamxallığı əhalisi dəstəklədi. Şamilin işi Şimal-Qərbi Azərbaycanda da özünə dəstək tapdı.
20-ci əsrdə əlaqələr. Rəşid xan Qaplanov
Qafqazda müstəqil milli qurumların təşəkkül tapdığı dövrdə 1918-1920-ci illərdə azərbaycanlı –qumuq əlaqələri Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Şimali Qafqaz xalqları ittifaqı, Dağlı Respublikası çərçivəsində də sezilirdi.
Mirzə Abbas Abbaszadə
Mirzə Abbas Abbaszadə  (d. 12 mart 1870 Gəncə — ö. 1920) — maarif xadimi, pedaqoq, folklorşünas.
Həyatı
Mirzə Abbas Kərbəlayı Ələkbər oğlu Abbaszadə 1870-ci il mart ayının 12-də Gəncədə Ozan məhəlləsində mütərəqqi fikirli ruhani, məktəbdar ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini atasının xüsusi məktəbində almış, sonra Şah Abbas məscidi yanındakı məktəbdə davam etdirmişdir. 1885-ci ildə ibtidai təhsilini başa vurub, 1892-ci ilədək Gəncə mədrəsəsində oxumuşdur. Burada məşhur müdərrislər Mirzə Xəlil Şeyxzamanov və Molla Hüseyn Pişnamazzadədən dərs almış, ərəb, fars və türk dillərinə dərindən yiyələnmişdir. Nizami, Füzuli, Sədi, Hafiz kimi sənətkarların əsərlərini mütailə etmiş, Şərq ədəbiyyatına, İslam mədəniyyətinə yaxından bələd olmuşdur.
Pedaqoji fəaliyyəti
Bir il atasının açdığı məktəbdə müəllimlik edən Mirzə Abbas 1893-cü ildə səyahətə çıxaraq İranı, İraqı və Türkiyəni gəzmişdir.
M.A.Abbaszadə 1894-cü ildə Gəncə şəhər məktəbində işə düzələrək ana dili və şəriət fənlərini tədris etməyə başlamışdır. M.A.Abbaszadə nizamnaməyə əsasən Tiflis gimnaziyasında yoxlamadan keçdikdən sonra şəhər məktəbində müəllimliyə qəbul olunmuşdur. Tiflisdə olarkən o, ilk dəfə Firudin bəy Köçərli və Aleksey Osipoviç Çernyayevski ilə görüşüb, onlardan xeyir-dua almışdır. Qısa söhbətdən sonra A.O.Çernyayevski nəşrinə icazə almağa çalışdığı "Fikir" qəzetinə Gəncədən müxbirlik etməyi ona təklif etmiş və razılığını almışdır. Gəncə şəhər məktəbində yerli əhalinin arzusu ilə yaşlılar üçün bazar günü və axşam kursları da fəaliyyət göstərirdi. Həmin kurslarda 14 yaşdan 45 yaşa qədər şəhər sakinlərinə savad təlimini də M.A.Abbaszadə keçir, əlifbanı pulsuz olaraq öyrədirdi. Şəhər məktəbində işləməsi M.A.Abbaszadənin rus dilini mükəmməl öyrənməsinə əlverişli imkan yaratmışdı. O, hətta 1896-cı ildə Zaqafqaziyada yeganə müəllimlər institutu olan Tiflis Aleksandrovski Müəllimlər İnstitutunda açılmış müsəlmanlar üçün qısa müddətli kursda olmuşdur.
1896-cı ilin yayında alovlu publisist və pedaqoq Ömər Faiq Nemanzadənin Gəncəyə gəlməsi, bir az burada müəllim işləməsi, yerli müəllimlərlə, o cümlədən M.A.Abbaszadə ilə tez-tez görüşüb söhbət etməsi şəhərin mədəni həyatında bir canlanma yaratmaqla M.A.Abbaszadənin ictimai-siyasi baxışlarına çox böyük müsbət təsir göstərmişdir. Ömər Faiqin "dilimizə soxulan ərəb və fars sözlərinin gərəksizliyindən, əlifbanın yaramazlığından", maarifin, xalqın savadlanmasının azadlıq yolunda əsas şərtlərdən biri olmasından açdığı söz-söhbətlər M.A.Abbaszadəni bütün pedaqoji fəaliyyəti dövründə rahat buraxmamışdır. Onu şəhər məktəbində təkcə əlifba və şəriət dərslərini demək, tədris proqramını yeniləmək, nümunəvi pedaqoji prinsiplərdən istifadə etmək yox, həm də ana dilinin təmizliyi, ərəb qrafikalı Azərbaycan əlifbasının (əski əlifbanın) sadələşdirilməsi, yeni dərsliklərin yaradılması, uşaqların ana dilində təhsil alması, dini fanatizmlə mübarizə və Azərbaycan qadınlarının da məktəbə cəlb edilməsi kimi ictimai mətləblər düşündürməyə başlamışdır.
1898-ci il aprelin 23-də Gəncənin Bağmanlar yaşayış sahəsində əhalinin topladığı vəsait hesabına ilk rus-tatar (Azərbaycan) məktəbi açılmışdır. . M.A.Abbaszadə şəhər məktəbindən bu yeni tipli məktəbə köçürülərək Azərbaycan dili və şəriət müəllimi təyin edilmişdir. Məktəbdə rus və Azərbaycan dilləri qarşılıqlı sürətdə öyrədilirdi. Hər iki dil A.O.Çernyayevskinin "Vətən dili" dərslikləri əsasında sövtü-üsulla (səs üsulu ilə) tədris olunurdu. Bu zaman Rəşid bəy Əfəndiyevin "Uşaq bağçası" (1898) adlı əlifba kitabı İstanbulda nəşr edilərək daha çox Gəncə quberniyasında yayılmağa başlamışdır. Dərslik öz quruluşu və tərtibatı ilə A.O.Çernyayevskinin "Vətən dili"ndən fərqlənirdi. "Vətən dili" vasitəsilə ərəb əlifbasını şagirdə 6 aydan az vaxtda öyrətmək mümkün olmadığı halda "Uşaq bağçası" kitabı ilə bu əlifbanı bir ay müddətində öyrətmək, şagirdlərə yazı vərdişləri aşılamaq mümkün idi. R.Əfəndiyev "Vətən dili"ndəki nöqsanları aradan qaldırmaq, əlifba təlimi dövrünü azaltmaq məqsədilə ərəb məxrəci ilə ifadə olunan, tələffüzcə bir-birinə yaxın 8 ərəb hərfini atmış və 32 hərfdən 24-nü saxlamışdır. Beləliklə, hər bir hərfin öyrənilməsi üçün bir dərs tərtib etmişdir ki, bu da əlifbanı, oxuyub yazmağı bir ayda öyrətməyə imkan yaratmışdı. Şagirdin işini xeyli yüngülləşdirən bu islahatı M.A.Abbaszadə böyük maraqla qarşılamışdır. Ərəb əlifbasının sadələşdirilməsinə tərəfdar çıxaraq bu əlifbanın Azərbaycan dilinin fonetik tələblərinə (tələffüz və orfoqrafiya qaydalarına) uyğunlaşdırılmasına xüsusi metodik əhəmiyyət vermişdir. Bundan sonra o da əlifbada orijinal islahatlar aparmaq, yeni pedaqoji-metodik prinsiplər əsasında əlifba dərsliyi yaratmaq qərarına gəlmişdir.
O, rus-Azərbaycan məktəbində işləməyə başlayarkən əlifbada apardığı islahatlar əsasında "Birinci il Əlifba" dərsliyi tərtib edib əlyazma şəklində 1900-cü ildə Gəncədə çap etdirmişdir. Bu kitabdan xəbər tutan cahil mollalar məktəblərə girib hay-küy salmış, onu müəllimlərin, şagirdlərin əllərindən alaraq cırıb atmışlar. Hətta Gəncə qubernatoruna donoslar göndərmiş, M.A.Abbaszadəni şübhəli adam kimi qələmə vermişlər. Bundan sonra "Birinci il. Əlifba" dərsliyindən müəllimlər gizli surətdə istifadə edərək uşaqlara ana dilinin əlifbasını öyrədirdilər. Müəllif isə təqib olunmağa başlamışdır. Təqiblər və hədə-qorxular 1907-ci ilədək davam etmişdir. Lakin M.A.Abbaszadə bu müddətdə yalnız rus-Azərbaycan məktəbində ana dilini və şəriəti tədris etməklə kifayətlənməmiş, hava, su kimi lazım olan dərs kitabları da hazırlamaqla məşğul olmuşdur. 1901-ci ildə onun çalışdığı məktəbdə qız şöbəsi təşkil edilmişdir. Savadlı qadın müəllimi olmadığından orada da ana dili və şəriət fənlərini tədris etmək M.A.Abbaszadəyə tapşırılmışdır. O, həm oğlan, həm də qız şagirdlərinin dərsliyə ehtiyacını nəzərə alaraq "Birinci şöbə üçün şəriət dərsi" və "İkinci şöbə üçün şəriət dərsi" adlı iki kitab hazırlayıb 1901-ci ildə Gəncədə nəşr etdirmişdir.
O, daha çox Tiflisdə nəşr edilən "Molla Nəsrəddin" jurnalını oxuyur, orada dərc olunan yazılarda və şəkillərdə məsxərəyə qoyulan, ifşa edilən xalq düşmənləri ilə-bəylər, xanlar, qoçular, tacirlər, din xadimləri və fırıldaqçılarla tanış olur, onları məktəbdə, ictimaiyyət arasında başqalarına da tanıdırdı. Belə düşmənlərin Gəncədə də olması və onların törətdiyi əməllər barədə özü də jurnala məktublar yazır, yaxud Tiflisə gedərək köhnə dostu Ömər Faiqlə görüşüb məktubları şəxsən ona təqdim edirdi. M.A.Abbaszadə bu məktublara "Mollazadə", "A.Mollazadə" kimi gizli imzalar qoyurdu. Bu imzalarla o, istifadə edərək 1907-ci ildə iki kitab da çap etdirmişdir. "Molla Nəsrəddin"in təsiri altında ərəb dilindən tərcümə etdiyi lətifələr "Lətaif" adı altında Ömər Faiqin "Qeyrət" mətbəəsində Tiflisdə nəşr olunmuşdur. İkincisi bütün məktəblərdə ikinci sinifdə şagirdlərə oxutdurmaq üçün tərtib etdiyi "Türk dili və yaxud türkcə qiraət" adlı dərs vəsaiti isə Gəncədə Əsgər, Hacı Həsənzadə qardaşlarının mətbəəsində nəşr edilmişdir.
M.A.Abbaszadənin "Molla Nəsrəddin" jurnalı, Cəmil Məmmədquluzadə və Ömər Faiqlə yaxınlığı onu geniş və zəngin pedaqoji-metodiki və ictimai fəaliyyətə istiqamətləndirmişdir. 1906-cı ildə o, Gəncə Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin təşkil edilməsində yaxından iştirak edir və onun üzvlərindən biri olur. Bakıda fəaliyyət göstərən "Nicat" və "Nəşri-maarif" cəmiyyətlərinin Gəncədə yaranan şöbələrinin işində də köməyini əsirgəmir.M.A.Abbaszadə maarifi, savadı yaymaq, uşaqlara ibtidai, orta və ali təhsil vermək, ana dili və ədəbiyyatın inkişafına kömək etmək, yeni məktəblər açmaq, müvafiq kitablar çap etdirmək, kitabxana-qiraətxanalar açmaq, müəllim kadrları hazırlamaq kimi məqsədlərin həyata keçirilməsində fəal iştirak etməyə başlayır.
1906-cı il avqustun 15-də Bakıda açılan Azərbaycan müəllimlərinin birinci qurultayına Gəncədən gedən nümayəndələr arasında Bağmanlar rus-Azərbaycan məktəbinin ana dili və şəriət müəllimi Mirzə Abbas Abbaszadə də var idi. Bakıdan qayıtdıqdan sonra o, qurultayın qarşıya qoyduğu əlifbanın islahı, imla, proqram və dərsliklər tərtibi, yeni mütərəqqi tədris üsulları axtarmaq, tədrisin ana dilində aparılması, qadınların təhsilə cəlb edilməsi və.s vəzifələrin yerinə yetirilməsi sahəsində nümunə göstərir. İkinci qurultayın Gəncədə keçirilməsi haqqında qərardan ruhlanan M.A.Abbaszadə həm də bu istiqamətdə aparılan hazırlıq işlərində böyük həvəslə iştirak edir. Onun pedaqoji-metodiki və ictimai fəaliyyətinin ən cəsarətli, ən məhsuldar dövrü bundan sonra başlayır.
1907–1908-ci illərdə rus-Azərbaycan məktəbinin müəllimi kimi M.A.Abbaszadə 7 kitab nəşr etdirmişdir. 1900 və 1901-ci ildə ilk dəfə çap olunmuş, qaragüruhla qarşılanmış "Birinci kitab. Əlifba", "İkinci kitab. Qiraət" və şəriət dərslikləri ikinci dəfə çapdan çıxmışdır. Eyni zamanda "Türk dili. Qiraət" və "Lətaif" adlı dərs vəsaitləri, bir də "Məşq məcmuəsi" metodik göstərişi nəşr olunmuşdur.
"Məşq məcmuəsi" müəllifin "Birinci kitab. Əlifba" dərsliyindən istifadə edərək səs üsulu ilə Azərbaycan əlifbasını öyrədən müəllimlər üçün metodik göstərişlərdən ibarət bir əsərdir. Müəllim yalnız bu göstərişlər və təlim üsulu əsasında, M.A.Abbaszadənin ifadəsi ilə desək, əvvəlcə məşq etməli idi ki, sadələşdirilmiş əlifbanı uşaqlara düzgün öyrədə bilsin.
M.A.Abbaszadə ərəb qrafikalı əski Azərbaycan əlifbasını dəyişdirməyin yox, sadələşdirməyin tərəfdarı idi. Lakin bu məqsədini həyata keçirərkən Rəşid bəy Əfəndiyevi təkrar etməmiş, əksinə, onun "Uşaq bağçası" kitabından fərqlənən orijinal əlifba dərsliyi yaratmışdır.
Məlumdur ki, ərəb dilinə nisbətən Azərbaycan dilində saitlər çoxdur. Amma bunların bir neçəsi ərəb qrafikasında öz əksini tapmamışdır. Bu da istər-istəməz oxuyanda və yazanda çətinliklər törədirdi. M.A.Abbaszadə məhz bu çətinliyi aradan qaldırmaq üçün islahat apararaq Azərbaycan dilinə məxsus saitləri öz düşüncəsinin məhsulu olan konkret işarələrlə əlifbaya daxil etmişdir.
Dərsliyin "Birinci kitab" adlanan birinci hissəsi hərflərin öyrədilməsi ilə başlayır. Hər bir hərfə aid çəkilmiş şəkillər, sözlərin seçimi uşaqların dərsi asanlıqla qavramasına, yaddaşında saxlamasına və maraq dairəsinin genişlənməsinə imkan yaradır.
Öz dövrü üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən bu dərslikdə Mirzə Abbas Abbaszadə bir qayda olaraq sadədən mürəkkəbə tələbini gözləmişdir. Hərflər, hecalar, sözlər və cümlələrin düzülüşü, ardıcıllığı, kiçik həcmli mətnlərin əsas məqsədə xidmət etməsi, asan dildə və oxunaqlı olması, hikmətamizliyi kitabın pedaqoji baxımdan dəyərini artırmaqla bərabər, həm də müəllifin pedaqoji məharətindən və ustalığından xəbər verir.
Müəllif sözləri seçərkən bütün söz (tam kəlmə) üsulundan bacarıqla istifadə etmişdir ki, bu da o dövrdə ən mütərəqqi üsul idi. O, deyilişi uşağa daha münasib və uyğun olan ilk sözlərdən biri kimi "ot" sözünü götürmüşdür. Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin ilk illərində ərəb, sonra latın qrafikası ilə çap olunan əlifbalarda da bu hala təsadüf edilir. Bütün söz (tam kəlmə) üsulunun ən coşğun dövrü 1923–1932-ci illər arasında olmuşdur. Fərhad Ağazadə "Yeni türk əlifbası" (1922–1924), Abdulla Şaiq "Uşaq gözlüyü" (1924) dərsliklərini də bütün söz üsulu ilə yazmışlar. 1933-cü ildə B.Mustafayev tərtib etdiyi əlifba kitabında Mirzə Abbas Abbaszadənin iş təcrübəsindən olduqca geniş istifadə etmişdir. Xüsusən bütün sözlərin seçilməsində uşağın bilik səviyyəsinin nəzərdə tutulması işi başdan-başa M.A.Abbaszadənin irəli sürdüyü sistem üzrədir.
M.A.Abbaszadə əlifba dərsliyinin "İkinci kitab" adlı ikinci hissəsində bundan əvvəl öyrədilmiş hərflərdən bir neçəsini heca və söz daxilində təkrar nəzərdən keçirir, öyrədilməmiş 6 hərfdən bəhs edir, bununla da hərflər sistemini başa çatdırır. Sonra 6 bölmədə uşaqların yaş və bilik səviyyələrinə uyğun kiçik həcmli mətnlər verilir.Həmin mətnlərdə əxlaqi-etik keyfiyyətlər tövsiyə edilir və uşaqlarda elmə, təhsilə həvəs oyadılır.
Mirzə Abbas Abbaszadənin "Birinci il. Əlifba" və ondan sonrakı ilk oxu kitabı üçüncü dəfə 1911-ci ildə Gəncədə, dördüncü dəfə 1913-cü ildə Bakıda "Kaspi" mətbəəsində və beşinci dəfə 1914-cü ildə yenə həmin mətbəədə nəşr olunmuşdur. "Birinci il.Əlifba" kitabının 4-cü nəşri bütün şəhər məktəbləri üçün dərslik kimi qəbul edilmişdir. Üz qabığında senzuranın "Tatarskaya azbuka" yazdırmasına baxmayaraq müəllif içəridə onun "Birinci il.Türk əlifbası" adını saxlaya bilmişdir.
M.A.Abbaszadə hətta üz qabığında gedən "Yelizavetpol" əvəzinə titul vərəqində "Gəncə" getməsinə nail olmuşdur. Kitabın üzərinə onu da yazmışdır ki,"25 faiz güzəştlə satılır".
Əvvəlcə Gəncə quberniyasının məktəblərində geniş yayılan M.A.Abbaszadənin əlifba kitabından sonralar Gürcüstan, Kazan, Krım, Türküstan, İstanbul, Qars və Orta Asiyanın təlim Azərbaycan dilində olan məktəblərində də əsas dərslik kimi istifadə edilmişdir.
Böyük istiqlal şairi Əhməd Cavad M.A.Abbaszadənin əlifbasını "türk dünyasının birinci əlifbası", müəllifin özünü isə "əlifba tədrisində tayı-bərabəri olmayan" müəllim adlandırmışdır.
Birinci rus inqilabı dövründə M.A.Abbaszadə "Şəriət dərsi" adlı iki kitabını da yenidən nəşr etdirməyə müvəffəq olmuşdur. O, bu dərsliklərini də yeni pedaqoji prinsiplərlə tərtib etmişdir."İkinci şöbə üçün şəriət dərsi"ndə İslam dininin tarixindən şagirdlərin yaş xüsusiyyətlərinə uyğun ən vacib məlumatlar verilmiş, əsas anlayışlar (Allah, Peyğəmbər, İmam) izah edilmiş, sonra isə məşhur peyğəmbərlər, imamlar haqqında qısaca bəhs olunmuşdur. Bunların ardınca müsəlmanlığın əsas şərtləri, dinin kök və budaqları öz əksini tapmışdır.
M.A.Abbaszadə "Şəriət dərsi" kitabını tərtib edərkən məqsədi şagirdlərə dini yox, elmi biliklər vermək olmuşdur. Halbuki əvvəllər şəriət dərsləri dövlət məktəblərində də ata-baba məktəb və mədrəsələrdə olduğu kimi köhnə üsulla keçilirdi. Yəni molla dinin ehkamları haqqında uşaqlara bəzi məlumat verir, qiyamət günü haqqında danışır,sonra isə Quran oxudurlar. Əslində Quranı əzbərlədir, mənasını başa salmırdı.
Birinci rus inqilabının 1907-ci ildə məğlubiyyətindən sonra Stolıpin irticası dövrü başlamışdır.
Yelizavetpol (Gəncə) Müsəlman Ruhani Seminariyası (Gəncə mədrəsəsi) Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təbirincə desək, "milliyyətpərvərlik ruhunu qüvvətləndirən ən mühüm mərkəz" idi. Burada təhsilin quruluşu və məzmunu əsaslı şəkildə dəyişmişdi. İlahiyyat və Quranın oxunması ilə yanaşı Azərbaycan, ərəb, fars və rus dilləri, tarix, coğrafiya, təbiət tarixi, həndəsə, cəbr, riyaziyyat və gigiyena fənləri də tədris olunurdu. Azərbaycan müəllimlərinin II qurultayının tapşırığı ilə Üzeyir Hacıbəyov mədrəsənin tədris planını hazırlamış və oraya dünyəvi fənlər daxil etmişdir.
Şəhər camaatının "Mədrəseyi-ruhaniyyə" adlandırdığı Gəncə mədrəsəsinin müəllim və tələbələri xüsusi geyim formasına malik idilər. Onlar milli təəssübkeşlikləri ilə də fərqlənirdilər. Dövrün vacib milli məsələləri hər bir müəllimin fəaliyyətində başlıca yer tuturdu. Birinci rus inqilabının məğlubiyyətindən sonra geniş şəkil almış "dil pozğunluğu"na qarşı mədrəsə müəllimlərinin hamısı vahid cəbhədən çıxış edir, xalq dilini, milli varlığın gələcəyini düşünürdü.
Fars dilini tədris edərkən M.A.Abaszadə qiraət kitabı tapılmadığından şagirdlər üçün dərslik hazırlamalı olmuşdur. Rus dilində olan "Qiraəti-farsi" ("Farsca qiraət") kitabının I cildindən tərcümə yolu ilə belə bir dərslik meydana gətirmişdir. Əvvəlcə həmin kitab mədrəsənin müəllim heyəti tərəfindən müzakirə olunmuş və mövcud proqrama uyğunluğu, dilinin sadəliyi, mətnlərin bədii və yığcamlığı bəyənilərək qəbul edilmişdir.
Bundan sonra xeyirxah, qayğıkeş və istedadlı pedaqoq olan Abdulla Sur M.A.Abbaszadəyə məsləhət görmüşdür ki, 1908-ci ildə çap etdirdiyi "Birinci il. Əlifba" dərsliyinin "İkinci kitab.Qiraət" hissəsini mövzu, dil və imla cəhətdən məzələsin. "İkinci kitab" üzərində onlar birgə işləmiş və oraya təlim-tərbiyə baxımından daha faydalı mətnlər daxil edərək pedaqoji-metodiki cəhətdən kamil bir dərslik hazırlamışlar. Dərslik elə "İkinci kitab" adı altında A.Məhəmmədzadə və A.Mollazadə imzaları ilə 1910-cu ildə "Nəşri-maarif" cəmiyyəti tərəfindən çap olunmuşdur.
Abdulla Surun 1912-ci il mayın 8-də gənc yaşında xəstəlikdən vəfat etməsi müəllim və tələbələri sarsıtmışdır. Bir az sonra cahil mollaların fitnəkarlığı ilə mədrəsəyə təzyiqləri gücləndirən və onun əhəmiyyətini dərk edən çarizm bu milli təhsil ocağını bağlamışdır. Müəllimlərdən Hüseyn Cavid və Rza Zaki Bakıya, digərləri isə şəhərdəki müxtəlif məktəblərə getmişlər.
M.A.Abbaszadə 1912-ci ildə Yelizavetpol (Gəncə) şəhər məktəbində türk (Azərbaycan) dili müəllimi vəzifəsinə qəbul edilmiş və 1917-ci ilədək burada çalışmışdır.
1914–1915-ci dərs ilində bu şəhər məktəbi ali-ibtidai məktəbə çevrilmişdir. Buraya üçillik ibtidai şəhər və kənd məktəblərini bitirənlər qəbul olunurdular. Məktəbdə verilən təhsil hər kəsə orta peşə məktəblərində və ibtidai məktəblərdə müəllimlik etməyə, mühasibatlıq kursuna daxil olmağa, müəssisə, yaxud xüsusi firmaların kontorlarında yüksək vəzifə tutmağa imkan verirdi. Belə kadrlar hazırlığında M.A.Abbaszadə də fəal iştirak edir, şagirdlərində müəllimlik peşəsinə böyük məhəbbət hissi aşılayırdı. Onun özü bu zaman 20 illik təcrübəyə malik nüfuzlu müəllim idi. Dərsliklərindən nəinki bütün Gəncə quberniyasında, habelə Qafqazın, Krımın, Kazanın təlim Azərbaycan dilində olan məktəblərində istifadə edilirdi. Təkcə 1914-cü ildə onun 3 kitabı-"Əlifba", "Şəriət dərsi" təkrar və "Arvad ağısı" adlı folklor nümunələrindən ibarət kitabı ilk dəfə nəşr edilmişdir.
"Arvad ağısı" Mirzə Abbas Abbaszadənin eyni zamanda xalq ədəbiyyyatımızın gözəl bilicisi və toplayıcısı olduğunu təsdiq edir. Əlifba dərsliyində və qiraət kitabında geniş yer verdiyi folklor nümunələrindən məlum olur ki, o, şifahi xalq ədəbiyyatının inkişafını izləmiş, yeni yaranan nümunələri də nəzərdən qaçırmamışdır. Nəhayət topladığı bütün xalq ədəbiyyatı incilərini kitab şəklində nəşr etdirmək qərarına gəlmişdir. Bu toplu 90 ildən sonra-2004-cü ildə Azərbaycan MEA Folklor İnstitutu tərəfindən "Azərbaycan folklorunun ilkin nəşrləri" seriyasının ikinci kitabı kimi çap edilərək folklorumuzun elmi əsaslarla nəşr olunmuş ilk antologiyası, Mirzə Abbas Abbaszadənin özü isə Azərbaycan folklorşünaslığı tarixində ilk toplu tərtibçisi qiymətini almışdır.
1914-cü ildə birinci dünya müharibəsinin başlanması M.A.Abbaszadənin də qayğılarını artırmışdır. Müharibə türk xalqlarını fəlakətlərə düçar etmiş, Türkiyənin Qars və Ərdahan əyalətlərində yerli azərbaycanlıların yaşayış məntəqələrini dağıtmış, sağ qalanlar uzaq kənd və şəhərlərə qaçmışdılar. Qarsdan 300 nəfərə yaxın qoca, qadın və uşaq Gəncəyə pənah gətirmişdi. Onların yerləşdirilməsi ilə məşğul olan Gəncə Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin təşkil etdiyi komissiyanın üzvlərindən biri də Mirzə Abbas Abbaszadə idi. O, eyni zamanda ianə və yardım toplamaq üçün əhali arasına çıxır, təbliğat aparır, camaatdan yığılan pulu və yardımları xeyriyyə cəmiyyətinə təhvil verir, oradan isə ünvanlara paylanmasını təşkil edirdi. Hər dəfə ianə dəftərinə özü 10 manat yazdırır, hələ 1906-cı ildən bəri cəmiyyətin həqiqi üzvü olduğundan hər ay 5 manat üzvlük haqqı ödəyirdi. O, həm də yetim uşaqları məktəbə cəlb edir, onlara dərs kitabları, dəftər, qələm və.s alıb verirdi. M.A.Abbaszadə Gəncə Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinin yığıncaqlarında, bütün tədbirlərində fəal iştirak edir, Bakının, Tiflisin, İrəvanın müsəlman xeyriyyə cəmiyyətləri ilə əlaqələrin möhkəmləndirilməsinə çalışırdı. Məhz bu əlaqələr sayəsində M.A.Abbaszadə Gəncə mədrəsəsində dərs dediyi sevimli şagirdi, indisə Bakı "Сəmiyyəti-Xeyriyyə"nin ən fəal nümayəndəsi sifəti ilə Gürcüstana, Batuma, Türkiyəyə, Qarsa, Ərdəhana müntəzəm yardımlar aparan gənc şair-publisist Əhməd Cavadla tez-tez görüşmüş, onların arasında bir doğmalıq, dostluq, inam və etibar yaranmışdır.
Müharibənin evsiz-eşiksiz, kimsəsiz qoyduğu qocalar, qadınlar və uşaqlar Gürcüstanın Axalsix rayonundakı Azqur kəndinə də pənah gətirmişdilər. Burada ata-baba mülkündə yaşayan məşhur mollanəsrəddinçi Ömər Faiq Nemanzadə bütün işini-gücünü buraxıb qaçqınlara, didərginlərə həyat şəraiti yaratmaqla məşğul olurdu. Onun təşəbbüsü ilə kənddə "beş ayın ərzində altı dəfə ianə" toplanmış, "hər ay iki yüz manat xərci ilə yaralılara məxsus bir kiçik xəstəxana" açılmışdır. Lakin xalqın maarifləndirilməsi üçün məktəb və müəllim kadrları çatmırdı. Axalsix nahiyyəsi milli komitəsinin rəhbəri, müsəlman xeyriyyə cəmiyyətinin sədri Ömər Faiq 1917-ci ilin yayında Gəncədən ali-ibtidai məktəbin türk dili müəllimi Mirzə Abbas Abbaszadəni Azqura dəvət etmişdir. O da 20 illik dostunun bu dəvətini qeyd-şərtsiz qəbul edərək ailəsini də götürüb oraya getmişdir.
M.A.Abbaszadə həmin yayda Azqurda kişi və qadın müəllimləri hazırlayan iki kurs təşkil etmişdir. Bu kurslarda 30 kişi və 20 qadın müəllimlik sənətinə yiyələnmişdir. M.A.Abbaszadə onlara Azərbaycan dilinin əlifbasını səs üsulu ilə tədris etmək yollarını, proqram tərtib etməyi, mütərəqqi təlim üsullarını, savadlı, ədəbli insan tərbiyə etməyi öyrətmişdir. Bu müəllimlər əlifba təlimini M.A.Abbaszadənin "Birinci il.Əlifba" dərsliyi ilə keçdikləri ilk günlərdən valideynlər müəllifin əlifba tədrisindəki bacarığını yüksək qiymətləndirərək ondan məktəb açmasını xahiş etmişlər. "Bir çox isrardan sonra Abbas Əfəndi orada qalıb biri oğlan, biri qız məktəbi olmaq üzrə iki məktəb açır".
Beləliklə, 1917–1918-ci dərs ilinin sonunadək Azqurda qalıb, pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmiş və Ömər Faiqin özünün yaratdığı müsəlman xeyriyyə cəmiyyətinin xətti ilə Axalsix nahiyyəsində gördüyü əhəmiyyətli ictimai-siyasi və mədəni-maarif işlərində onun ən yaxın köməkçisi olmuşdur.
1918-ci il mayın 28-də Azərbaycanın müstəqil dövlət elan olunması, iyunun 16-da isə yeni hökumətin Gəncəyə köçməsi xəbərini M.A.Abbaszadə Ömər Faiqlə birlikdə Azqurda eşitmişdir. Az sonra məlumat almışdır ki, Bakı kommunası bu hökuməti məhv etmək məqsədi ilə Gəncəyə hücuma keçmişdir. Onların qarşısını almaq üçün Nuru Paşanın komandanlıq etdiyi türk ordusu şəhərə girmişdir. M.A.Abbaszadə daha "orada qalmayıb ailəsilə bərabər yurdu bulunan Gəncəyə gəlir. Haman tarixdən maarif nəzarəti tərəfindən Gəncə qız edadiyyəsinə türkcə müəllim təyin olunur."("Azərbaycan" qəzeti, 2 iyun 1919-cu il).
Qız orta məktəbində işləməsi M.A.Abbaszadənin ən böyük arzularından birinə çatması demək idi. Pedaqoji fəaliyyətə başladığı XIX əsrin sonlarından bəri Azərbaycanın mütərəqqi qüvvələri ilə birlikdə o da qadın azadlığı, qadınların maariflənməsi problemi ilə məşğul olurdu. Yalnız müstəqil Azərbaycan dövləti bu problemin həllinə qərar vermişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilk günlərdən məktəbləri milliləşdirmiş, xalq maarifi nazirliyi yaratmış, bütün məktəblərdə Azərbaycan dininin tədris olunmasını qanuniləşdirmişdir. Ümumi, pulsuz və icbari təhsil elan etmişdir. Müəllim kadrlarının hazırlanması üçün tədbirlər müəyyənləşdirmiş, onlara dövlət səviyyəsində diqqət və qayğı göstərmək tədbirlərinə başlamışdır.
Belə bir şəraitdə M.A.Abbaszadə böyük ruh yüksəkliyi ilə qadınları savadlandırmaqla, yeni dərs kitabları tərtib etməklə, kasıb, yetim və kimsəsiz oğlan və qızları milli dövlət məktəblərinə, eləcə də özünün xüsusi məktəbinə cəlb etməklə, qəzetlərə məqalələr yazmaqla məşğul olurdu. O, dərs dediyi qızların qiraət kitablarına tələbatını ödəmək, eləcə də Azərbaycan qadınlarını ictimai-mədəni gerilikdən, mənəvi kasıblıqdan qurtarmaq üçün ilk dəfə 1914-cü ildə çap etdirdiyi "Arvad ağısı" kitabını 1918-ci ildə Azqurdan qayıdan kimi yenidən nəşrə vermişdir. Əlavələrlə 32 səhifədən ibarət bu kitab Qafur Rəşad Mirzəzadənin naşirliyi ilə Bakıda "Məktəb" jurnalının elektrik mətbəəsində çapdan çıxmışdır.