cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Məzhəkəçilər (opera)
I pərdə
Bunu eşidən Kanio Silvionun üstünə atılır, lakin o aradan çıxa bilir. Amma onun kim olduğunu Kanio görə bilmir. Bundan qəzəblənən Kanio arvadının üstünə bıçaq çəkir. Beppo onun əlindən bıçağı alır. Bu zaman tamaşaya az qalır... geyinmək vaxtıdır. Kanio təklikdə qalır. O, ümidsizlik içindədir: oynamaq lazımdır...
II pərdə
Zurna barabanlar tamaşaya çağırır. Kolombiana məşuqunu gözləyir. Evə yaxınlaşan Arlekin sevgi serenadasını oxuyur. Kolombina onu pəncərədən evə buraxır. Onlar gecə ikən qaçmağa hazırlaşırlar. Evə qayıdan Kanio “Bu gecə mən həməşəlik sənin olacağam” sözlərini eşidir. Kanio həqiqi ehtiras və qısqanclığını gizlədə bilmir. O, artıq səhnədəki rolunu deyil həyatdakı rolunu oynayır. Qısqanc Kanio Neddanı bıçaqlayır. Ölüm ayağında Nedda məşuqu Silvionu çağırır. Gənc kəndli səhnəyə atılır. Kanio onu da öldürür. Tonio elan edir: “Komediya bitdi”
Targitay
Tarqitay—Skif mifologiyasında ilk adam.
Hələ 2500 il bundan öncə Herodot saqa boylarının soykökü miflərini qələmə almışdır. Yazar saqaların soybabası Targitayın pers şahı Daranın (Dariusun) saqalar üzərinə yürüş etdiyi ildən (513) min il öncə yaşadığını qeyd edir ki, bu da m.ö. II minilin orta la rında Koroğlu mifinin dastanlaş dığı dövrə düşür.
Herodot yazdığı saqaların (skitlərin) soykökü miflərindən birini Qara dənizin quzey sahillərində yunan kaloniyalarından toplamış, o birini isə saqaların özündən eşitmişdi. Birinci mifdə saqaların soybabası Herakl, ikinci mifdə isə Targitaydır.
Bu variantda saqaların soybabası Targitay Papay (Zevs) ilə Apinin (Geya) oğludur. Aşmarin qeyd edir ki, çuvaş dilində "baba tanrı" (tanrı baba) anlamında papay, tură papay deyimi işlənmişdi.
Herodot yuxarı qatı təmsil edən Papayın yunanlarin baş tanrısı Zevsə, Apinin isə Yer ilahəsi Geyaya uyğun gəldi yini vurğulayır. Beləliklə, saqa (türk) mifologitasına görə, Ulu Baba ilə Ulu Ananın izdivacından Targitay doğulur. Türklərdə Oqtay, Altuntay, Tуруmtай adları olduğu kimi, Çingiz xan dönəmində monqollar arasında da Ъиьаtай, Сабуtай Белгуtай və Tар гу tай adları yayğın idi və bu son ad Targitay adına çöx yaxındır. Bu ada bir də Herodotdan min il sonra 584-də Feofilakt Simokattanın əsərində avar boyunda tanınmış bəylərdən olan Targitayın adında rast gəlirik.
Beləliklə, bu mifdə adı keçən Papay, Apı və onların oğlu Targitay adları türkcədir. Targitayın da üç oğlu olur: Li poksa(is), Arpoksa(is), Kolak sa(is).
Tarqitayı xet və luviyalıların tanrısı Tarxuntla əlaqələndirirlər. .
İdris Mehdiyev
İdris Mehdiyev — məşhur Azərbaycan müğənnisi, Azərbaycan SSR Əməkdar Artisti (1978), Azərbaycan Dövlət Radio və Televiziyası Xorunun solisti və direktoru. Azərbaycan vokal sənətinin görkəmli nümayəndəsi.
Həyat və yaradıcılığı
İdris Mehdiyev hələ uşaq yaşlarından gözəl səsi, musiqi duyumu, qulaq asdığı mahnıları dərhal qavramağı və onları məharətlə ifa etməyi ilə diqqəti cəlb etdi. Anası İdrisi tez-tez doğulduğu doğma şəhərinə, Qarabağın füsunkar və ecazkar guşəsi olan qədim Şuşaya aparardı. Orada balaca İdris məşhur xanəndə və müğənnilərin ifasında Azərbaycan muğam və xalq mahnılarını dinləmiş, bu lirik və gözəl nəğmələr onun yaddaşına, qəlbinə hopmuşdu. Şirin, məlahətli səsi ilə tez-tez bu mahnıları zümzümə edər, oxuyardı. Gəncədə təhsil aldığı orta məktəbin bədii özfəaliyyət kollektivinin solisti kimi oxumağa başladı. Tezliklə uşaq xorunun solisti olaraq səhnələrə çıxıb özünün qabiliyyətini göstərdi. Olimpiadalar, baxışlar, müsabiqələr, festivallarda qalib oldu.
thumb|right|İdris Mehdiyev Bakıya köçəndən sonra İdris Mehdiyev Pioner və Məktəblilər Sarayında (hazırda Tofiq İsmayılovun adını daşıyır) uşaq xorunun solisti oldu. Əsl vokal sənətinə yol buradan başladı. Vokal-xor sənətinin tanınmış ustadı A.A. Milovanovun rəhbərliyi ilə xorun yüksək ifaçılıq məharəti hamını heyran edirdi.İdris bu kollektivin solisti kimi sənətin incəliklərinə dərindən yiyələndi.O illərdə uşaq xorunun yetirmələri sırasında Müslüm Maqomayev, Lütfiyar İmanov və başqaları ilə yanaşı, İdris Mehdiyevin də adı çəkildi.
İllər keçdikcə gənc vokalçı müğənni müxtəlif estrada, xalq çalğı alətləri ansamblları ilə çıxışlar edərək püxtələşdi. Xəzər Donanması Flotiliyasının estrada orkestri Azərbaycanın bütün regionlarına keçmiş SSRİ-nin bir sıra şəhərlərinə, Avropanın, dünyanın bir çox ölkəsinə qastrol səfərlərinə gedərək konsertlər verirdi. Gənc İdris Mehdiyev bu orkestrin solisti kimi uğurla çıxış edərək tanındı, tələbkar tamaşaçıların rəğbətini qazandı.
thumb|right|Azərbaycan Dövlət Radio və Televiziyasında çıxış edərkən Hərbi xidmətə çağırılan gənc İdris xoş təsadüf nəticəsində əsgərlik illərini Qırmızı Bayraqlı Baltik Donanmasının Mahnı və Rəqs Ansamblında keçirdi. Ansamblın solisti kimi onun qarşısında geniş üfüqlər, böyük səhnələr açıldı. İsveç, Norvec, Danimarka, Almaniya, Polşa, Finlandiya və Baltikyanı ölkələrdə dəfələrlə qastrol səfərlərində olan kollektiv bir-birindən uğurlu çıxışlar etdi. Vətənə döndükdən sonra gənc ifaçı əvvəlcə təhsil aldığı Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasının özfəaliyyət kollektivinin, 1964-1978- ci illərdə xalq artisti Tofiq Əhmədovun rəhbərlik etdiyi Azərbaycan Radio və Televiziyası Estrada Orkestrinin, Bakı Hava Hücumundan Müdafiə Dairəsinin Mahnı və Rəqs Ansamblının solisti kimi fəaliyyət göstərdi. Respublikamızın müxtəlif bölgələrində, xarici ölkələrdə qastrol səfərlərində Azərbaycan və rus dillərində mahnılar oxuyaraq musiqi sənətimizi ləyaqətlə təmsil etdi. Radio və Televiziyanın Estrada-Simfonik Orkestrinin müşayiəti ilə Rauf Hacıyevin ”Sevgilim”, ”Bakı haqqında mahnı”, Tofiq Quliyevin “Sənə də qalmaz”, ”Qızıl üzük”, Səid Rüstəmovun “Qurban adına”, “Alagöz”, “Sumqayıt”, Cahangir Cahangirovun “Ana”, ”Qarabağ”, Əziz Əzizlinin “Kənd yolunda” mahılarının, Qənbər Hüseynlinin bir sıra mahnılarının və digər Azərbaycan bəstəkarlarının bir sıra vokal əsərlərinin ən parlaq və təkraredilməz ifaçısı oldu. Ansambldakı xidmətlərinə görə İdris Mehdiyev 1974-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Ali Sovetinin Fəxri fərmanına<, 1978-ci ildə isə “Azərbaycan SSR Əməkdar artisti” fəxri adına layiq görüldü.
Ömrünün sonuna qədər Azərbaycan Dövlət Radio və Televiziyası Xorunun solisti və direktoru kimi çalışan İdris Mehdiyev bir çox görkəmli bəstəkarların əsərlərini, xalq mahnılarını simfonik, estrada orkestrləri və xalq çalğı alətləri ansamblları ilə məharətlə ifa etmişdi.Onun repertuarında Fikrət Əmirov, Vasif Adıgözəlov, Emin Sabitoğlu, Oqtay Zülfüqarov və digər korifey sənətkarların əsərləri önəmli yer tutur.
İdris Saleh oğlu Mehdiyev 10.11.2015-ci il tarixində 75 yaşında vəfat edib.
Mənbə
Mahnılarda yaşanan ömür(Afət Sadıqoğlu,“Xalq qəzeti” 05.11.2016)
Silkələ (teleserial, 2010)
Göstər özünü - Disney Channeldə yayımlanan bir ABŞ sitkomudur. Serialın ilk bölümü Amerika Birləşmiş Ştatlarında 7 noyabr 2010-ci ildə yayımlanmışdır. Kris Tompson tərəfindən yaradılan və baş rollarını Bella Torn və Zendayanın bölüşdüyü serial, "Göstər özünü Çikaqo" adlı yerli bir proqramda rəqs edən Sisi Cons (Bella Torn) və Raki Bulu (Zendaya) adlarında iki qızın macəralarından bəhs edir. Əlavə olaraq, içində və ya xaricində olduqları tərsliklər və yaşadıqları problemlər ilə məktəbdə yüksələn statusları da qeyd olunur. Deyvis Klevilənd, Raşan Fiqan, Adam Ayrqoyn və Kenton Dati serialın əsas rollarını bölüşür. Serialın orjinal versiyası Disney üçün düzəldilən, yalnız rəqsi sevən iki qız dost komediyasıdır. Bu rəqs anlayışı "Məşhur Cet Cekson" və "Sanniyə imkan verin"dən sonra serial içində serial formatını istifadə edən üçüncü Disney orjinal serialıdır.
thumb|250px| Bella Torn və Zendaya
Achillea laggeri
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ramil Əliyev (filoloq)
Ramil Manaf oğlu Əliyev (d. 28 sentyabr, 1953; Şəki, Azərbaycan SSR) — ədəbiyyatşünas, folklorşünas, filologiya elmləri doktoru (2009), professor (2014).
Həyatı
1960-1970-ci illərdə Şəki şəhər 10 №-li orta məktəbdə təhsil alıb. 1970-1971-ci illərdə Şəki mətbəəsində çalışıb. 1972 – 1977-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsində ali təhsilə yiyələnib.
1983-cü ildə Nizami adına Аzərbaycan Ədəbiyyatı tarixi Muzeyində, 1983-1995-ci illərdə "Elm" nəşriyyatında işləyib. 1992-ci ildə "Mifoloji görüşlər və onların Аzərbaycan nağıllarında izləri" mövzusunda namizədlik, 2008-ci ildə "Türk mifoloji düşüncəsi və onun epik transformasiyaları" mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. 2009-cu ildən filologiya üzrə elmlər doktorudur. 2014-cü il noyabrın 21-də Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının müvafiq qərarı ilə professor elmi adını alıb.
1995-2002-ci illərdə АMEА Milli Münasibətlər İnstitutunda çalışıb. 2002-ci ildə АMEА Folklor İnstitutunda böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi vəzifələrində işləyib, 2009-cu ilin sentyabrından Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun "Azərbaycan dilinin tədrisi metodikası" kafedrasında, 2010-cu ildən "Аzərbaycan ədəbiyyatı və onun tədrisi metodikası" kafedrasında dosent vəzifəsində əmək fəaliyyətini davam etdirib. Daha sonra Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun "Аzərbaycan ədəbiyyatı və onun tədrisi metodikası" kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışıb.
Ramil Əliyev 20-dən çox kitab, monoqrafiya, dərslik, dərs vəsaiti, proqram, 50-dən artıq məqalə və metodik işlərin müəllifidir.
Çap olunmuş elmi əsərlərinin siyahısı
1. "Rəvayət-dastanlarda kontaminasiyalar haqqında", Məqalə,	Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər, toplu, XVI cild, 2005, s.125 – 142
2. "Ölüb-dirilmə motivinin tipləri və tipikləşdirilməsi haqqında", Məqalə,	«Dədə Qorqud» jurnalı, 2005, № 3, s.36 – 49
3. "Xalq dastanlarında mifoloji mətnlər", Məqalə,	Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər, toplu, XVIII cild, 2005, s.69 – 81
5. "Qurban və onun arxetipi haqqında struktur-semantik analiz", Məqalə,	«Dədə Qorqud» jurnalı, 2005, № 4, s.68 – 75
7. "Türk tanrıçılığında Böyük Yaradana inam", Məqalə,	Elmi axtarışlar, 2005, XVI cild, s.30 – 38
8. "İlan kultunun semantik xüsusiyyətləri", Məqalə, Filologiya məsələləri, 2006, № 1 s.113 – 119
9. "Sarı qız inancının paradiqmatik formaları", Məqalə, Elmi axtarışlar, 2006, XVIII cild,	s.20 – 25
10. "Arzu-Qəmbər" dastanlarının müqayisəli araşdırılmasına dair",	Məqalə,	Elmi axtarışlar, 2006, XVIII cild,	s.84 – 89
11. "Totem və onun inkişaf mərhələləri", Məqalə, «Dədə Qorqud» jurnalı, III (20). 2006, s.54 – 62
12. "Totemizm haqqında", Məqalə, Elmi axtarışlar, 2006, XIX cild, s.158 – 164
13. "Əfsanə və nağıllarda ağac kultunun struktur semantik funksiyalarına dair", Məqalə, Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər, toplu, XX cild, 2006, s.75 – 87
14. "İnkarnasiya, reinkarnasiya və inisiasiya problemi haqqında", Məqalə, Elmi axtarışlar, XXI cild, 2006, s.13 – 17
15. "Əfsanələrdə dağ kultunun struktur-semantik funksiyalarına dair", Məqalə, Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər, toplu, XXI cild, 2006, s.15 – 28
16. "Dastan-rəvayətlərin janr xüsusiyyətləri", Məqalə, BDU, Elmi Xəbərlər, 2006, № 1, s.62 – 67
17. "Dəli Domrul" boyunun mifoloji strukturu", Məqalə, ADPU-nun Elmi Xəbərləri, 2006, № 3, s.143 – 149
18. "Mifoloji təfəkkür, mifoloji şüur və xaos", Məqalə, AMEA-nın Məruzələri, LXII cild, 2006, № 1, s.106 – 111
19. "Mifoloji şüurun struktur səviyyələri", Məqalə, Elmi axtarışlar, XX cild, 2006,	s.271 – 277
20. "Mif və simvol", Məqalə, «Dədə Qorqud» jurnalı, 2006, № 2, s.45 – 53
21. "Totemizmin struktur səviyyələri", Məqalə, Elmi axtarışlar, XXII cild, 2006, s.3 – 7
22. "İnkarnasiya, reinkarnasiya və inisiasiya problemi haqqında", Məqalə, «Mədəniyyət dünyası» elmi-nəzəri məcmuəsi, 2006, XII buraxılış, s.361 – 364
23.	"Mifin dialektikası və folklor", Məqalə, «Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri» dərgisi, Bakı, 2006, № 3, s.78 – 81
24.	"Ölüm haqdı, çıxmaq olmaz əmrdən («Kitabi-Dədə Qorqud»da «Dəli Domrul» boyu haqqında)",	Məqalə,	«Azərbaycan» jurnalı, 2006, № 8, s.180 – 182
25.	"Nağıl mətnlərinin mif və motiv strukturu", Məqalə, «Dil və ədəbiyyat» jurnalı, 2006, № 3 (51),	s.110 – 113
26.	"О структурно-семантическом моделировании культа горы в фольклорных текстах", статья, журнал «Культура народов Причерноморья», 2006, № 82, Симферополь, Украина, стр.94 – 97
27.	"Mifologiyada it-qurd problemi haqqında", Məqalə, Filologiya məsələləri, 2006, № 2, s.131 – 137
28.	"Azərbaycan nağıllarında mifik görüşlər", Kitab, Bakı, Elm, 1992, 117 s.
29.	"Türk dünyasından yarpaqlar", Kitab, Bakı, Qartal, 2000, 96 s.
30.	"Mifoloji şüurun bədii spesifikası", Kitab, Bakı, Qartal, 2001, 100 s.
31.	"XX əsrdə türk xalqlarının birliyi ideyası", Kitab, Bakı, Qartal, 2002,	122 s.
32.	"Mif və folklor: genezisi və poetikası", Kitab, Bakı, Elm, 2005, 224 s.
34.	"Sabaha məktublar", Kitab, Bakı, Elm və Təhsil, 2009, 192 s.
35.	"Oxşar dəyərlərin gen qaynağı – genealoji nəzəriyyə", Məqalə, Folklorşünaslıq məsələləri, 8-ci buraxılış, Bakı, 2010, s.56 – 66
37.	"Orta əsrlər Şərq ədəbiyyatı fənninin proqramı", Proqram, Bakı, 2010, 52 s.
38.	"Kitabi-Dədə Qorqud" boylarının riyazi-morfoloji strukturu haqqında", Məqalə, Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər, XXXIII kitab, Bakı, Nurlan, 2010, s.43 – 56
39.	"Dədə Qorqud"un etnoqrafiyası",	Məqalə,	“Dədə Qorqud” jurnalı, 2010, № 3, s.20 – 40
40.	"Sehrli nağıllarda motivasiya, mifoloji obraz və mifoloji motiv", Məqalə, “Dədə Qorqud”, elmi-ədəbi toplu, 2011/2, s.42 – 52
41.	"Dil, yaddaş və mətn strukturunda janr, motiv və obraz", Məqalə, “Dədə Qorqud”, elmi-ədəbi toplu, 2011/3, s.13 – 19
42.	"Sabir şerində folklor-poetik ənənə", Məqalə, "Sabir-150" elmi-praktik konfransının materialları, s.60 – 65
43.	"Türk masallarında motivasion, formül, mitolojik motiv ve mitolojik karaktere özgü özellikler",	Məqalə, Motiv Akademi halk bilimi dergisi, 2011/2,	s.47 – 56
44.	"Masallarda Efsane ve Masal Yapısalcılığı", Məqalə, Motiv Akademi halk bilimi dergisi, 2011/1, s.38 – 44
45.	"Yuxugörmənin folklor-psixoloji analizi", Məqalə, Journal of Qafqaz University, 2012, № 33, s.58 – 65
46.	"Azərbaycanda oğuzşünaslıq araşdırmaları: mif və paradiqması", Məqalə, “Dədə Qorqud” elmi-ədəbi toplusu, 2011/3, s.141 – 153
47.	"Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı", Dərs vəsaiti, Bakı, ADPU, 2012, 169 s.
48.	"Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı" fənninin proqramı",	Proqram, Bakı, 2012, 24 s.
49.	"Orta əsrlər Avropa ədəbiyyatı" fənninin proqramı", Proqram, Bakı, 2012, 24 s.
50.	"Azərbaycan əfsanə və rəvayətlərinin motiv göstəricisi"ndə sistemləşdirmə məsələləri",	Məqalə,	“Folklorun toplanması və sistemləşdirilməsi problemləri” mövzusunda Respublika Elmi Konfransının materialları, Şamaxı şəhəri, 5 iyun 2013-cü il,	s.151 – 158
52.	"Şəkidə Novruz adətləri", Məqalə, Azərbaycanda Novruz, Bakı, Çıraq, 2012, 272 s., s.106 –108
55.	"Şifahi xalq ədəbiyyatının tədrisi məsələləri",	Metodik vəsait,	Bakı, ADPU, 2013, 357 s.
56.	"Folklor dəyərləri, milli mədəniyyət və mentalitetin qorunması", Məqalə, “Müəllim hazırlığının müasir problemləri: təhsildə elmi və texnoloji innovasiyalar” II Beynəlxalq elmi konfransının materialları, Bakı, 26-28 noyabr 2012, s.117 – 120
57.	"Uşaq nağıllarının repertuara görə təsnif və janr özünəməxsusluqları", Məqalə,	Türk xalqları uşaq ədəbiyyatı beynəlxalq konqresi, II, 11-13 oktyabr 2012, Bakı,	s.249 – 254
58.	"Rəvayət və onun tədrisi məsələləri", Məqalə, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Əsərləri, 2012, № 3, s.188 – 196
59.	"Uşaq folkloru və onun janrlarının təlim xüsusiyyətləri", Məqalə, Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Xəbərləri, 2012, № 3, s.72 – 77
60.	"Şifahi xalq ədəbiyyatı dərslərində mərasim folklorunun tədrisi haqqında", Məqalə, Şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər, 42-ci kitab, Bakı, 2013, s.48 – 57
61.	"Dədə Qorqud kitabı"nın öyrənilməsində yeni təhlil üsulları", Məqalə, “Dədə Qorqud” elmi-ədəbi toplusu, 2013/1,	s.3 – 13
62.	"Koroğlu" dastanının ənənəvi və interaktiv təlim prosesində təhlili", Məqalə, ADPU-nun Xəbərləri, 2013, № 3, s.333 – 338
63.	"Tədrisdə məişət mərasimi nəğmələri və oyunlarının öyrədilməsi təcrübəsindən", Məqalə, Şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər, 43-cü say, Bakı, 2013, s.37 – 47
64.	"Riyaziyyatın tədrisində riyazi folklordan istifadə məsələlərinə dair",	Məqalə,	Fizika, riyaziyyat və informatika tədrisi, 2014, № 1, s.17 – 21
65. 	"Orta əsrlər Şərq intibah ədəbiyyatı tarixi", Dərslik, Bakı, “Müəllim” nəşriyyatı, 2014, 415 s.
66.	"Əfsanə və rəvayətlərin janr və tədris xüsusiyyətləri",	Məqalə, Journal of Qafqaz University, № 1, 2013, s.17 – 23
67.	"Ədəbiyyat tarixinin tədrisində Heydər Əliyev irsi və şəxsiyyəti ilə bağlı məsələlər",	Məqalə,	“Azərbaycan dili və ədəbiyyatı tədrisi” elmi-metodik jurnalı, 2014, № 1, s.26 – 30
68.	"Orta əsrlər Şərq intibah ədəbiyyatının tədrisi məsələləri", Metodik vəsait, Bakı, “Müəllim” nəşriyyatı, 2014, 250 s.
70. Azərbaycan romanında antiepos düşüncəsi, Məqalə, “Azərbaycanşünaslığın aktual problemləri” VI Beynəlxalq Elmi konfransının materialları, Bakı, 5-7 may 2015, s.337 – 340
Françesko Hayez
Françesko Hayez — italyan rəngkarı, XIX əsr Romantizm janrının aparıcı rəssamlarından biridir. O öz çəkdiyi tarixi və siyasi tabloları, gözəl portretləri ilə tanınıb.
Həyatı
Hayez kiçik yaşlarından yaxşı çəkirmiş əmisi də buna görə onu bərpaçı rəssamın yanında şagird qoyur. Françesko Maqiottonun yanında 3 il dərs alandan sonra bunnan yorulur. Hayez 1809-cu ildə müsabiqəni qazanır və Venesiya Akademiyasına qəbul olur. Bu vaxtdan sonra o, Romadakı San Luka Akademiyasında təhsilini davam etdirir. 1814 ilə qədər Romada yaşayır daha sonra Neapola gəlir və Neapolitan krallığının kralı Joxim Muratın tapşırığı ilə ”Odissey Alkinoya sarayında” əsərini hazırlayır. Daha sonra Hayez Milana yola düşür. Uzun müddət Milandakı Brera Akademiyasında İncəsənət və rənkgarlıqdan dərs deyir. 1860 -cı ildə bu Akademiyanın direktor vəzifəsinə yüksəlir. Bu vaxt ərzində o öz işində irəliləyişlər göstərir. Hayez əsasən dini, tarixi və mifik süjetlər üzərində işləyir. Bundan başqa o mükəmməl portret ustası olmuşdur — İtalyanın bir çox tanınmış simaları ona portret çəkdirmək üçün növbəyə dururdular. Hayez öz işlərinə qiymət vermədiyinə görə yaradıcılıq yolunda bir çox çətinliklərlə rastlaşmışdır. O, əsərlərində nə əsərin çəkilmə tarixini nə də öz imzasını qoymuşdur.
Şərif (Balakən)
Mədəniyyəti
Şərif 1 saylı orta məktəbi rayonun seçilən məktəblərindəndir. Bu məktəb bir kənddə bir çox ziyalıları yetişdirib. AMEA-nın üzvü İqtisad elmləri doktoru, professor Əli Hüseynov da bu məktəbin məzunu olmuşdur.
Coğrafiyası və iqlimi
Qabaqçölün 6 kəndindən biridir. Şərqdən Xalatala, qərbdən Yeni Şərif, cənubdan Qabaqçöl qəsəbəsi, şimaldan isə Gürcüstan respublikasının Laqodexi rayonu ilə həmsərhəddir.
Şərif Azərbaycanın nisbətən kontinental ərazisində yerləşdiyinə görə burada iqlim bir qədər sərtdir. Qışda nisbətən çox soyuq, yayda isə nisbətən çox isti. Yağıntı əsasən yaz aylarında aprel – iyun arası düşür.
Əhalisi
Əhalisi əsasən Avarlardan ibarətdir. Şərifin əhalisinin böyük əksəriyyəti avar dilində danışır. Kənddə azərbaycanlılar (Tərəkəmələr – Gürcüstandan köçmüş azərbaycanlılar) da yaşayırlar. Əhalinin məşğuliyyəti əsasən əkinçilik və maldarlıqdır. Şərifdə oxumuş, ali təhsilli adamlar da az deyil. Şərif kənd orta məktəbinin bir çox məzunu son beş ildə Azərbaycan və Rusiyanın Ali müxtəlif Ali məktəblərinə qəbul olunmuşdur.
Nəriman Əliyev (mikrobioloq)
Əliyev Nəriman Cəlil oğlu — professor
Həyatı
O, 1911-ci ildə Böyük Vedidə bir ailədə doğulmuşdur. Atası Cəlil vaxtilə Böyük Vedinin kattası olmuşdu. O, zəmanəsinin sayılan ziyalılarından biri idi.
Təhsili
Nəriman Əliyev ilk təhsilini Əli bəyin Böyük Vedidə təşkil etdiyi çoxsinifli məktəbdə alıb. 1929-cu ildə İrəvan şəhərindəki, Nəriman Nərimanov adına Türk Pedaqoji Texnikumunu yüksək göstəricilərlə başa vurduqdan sonra Böyük Vediyə qayıdan Nəriman, vaxtilə oxuduğu məktəbdə müəllim işləyir. Elə həmin il İrəvan şəhərinə dəvət alır, Həşim bəy adına 9 sinifli türk məktəbində, eyni vaxtda Azərbaycan dilində fəaliyyət göstərən Kənd Təsərrüfatı Texnikumunda iqtisadiyyatdan dərs deyir.
Vətənə xidməti
1941-ci ildə Böyük Vətən müharibəsi başlayır. Mir Cəfər Bağırov Təbrizə gedir, Sovet Ordusunun orada yerləşdirilən 15-ci süvari hərbi korpusunu yoxladıqdan sonra Bakıya qayıdır. Nəriman Əliyev də daxil olmaqla, bir qrup həkimi İrana göndərir. Korpusda ona kapitan rütbəsi verilir.
1988-ci ilə qədər professor Nəriman Əliyev indiki Tibb Universitetində dekan müavini, dekan, kafedra müdiri vəzifələrində çalışmış, 30-a yaxın elmlər namizədi və doktor yetişdirmişdir.
Yazdığı dərsliklər
Nəriman Əliyev Azərbaycanda ilk dəfə ana dilimizdə "Tibbi mikrobiologiyanın əsasları" adlı dərslik yazmış, bakteriologiya üzrə dərslik yazmış, bakteriologiya və virusologiya üzrə dərs vəsaitləri çap etdirmiş, yeni patogen mikroblar, bioloji aktiv maddələr, eləcə də yeni-yeni metodlar işləyib hazırlamış, 51 müəlliflik şəhadətnaməsi almağa nail olmuşdur.
Təltif olunduğu orden və medallar
1981-ci ildə anadan olmasının 70 illiyi ilə əlaqədar "Əməkdar Elm Xadimi" fəxri adına, Səhiyyə Nazirliyinin "Fəxri Fərman"ına və "Səhiyyə əlaçısı" adına layiq görülən professor Nəriman Əliyev mikrobiologiya sahəsində əldə etdiyi elmi nəticələrin müvəffəqiyyətinə görə "Müharibə, əmək, partiya veteranı", "Şöhrət", "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordenləri, "Şərəfli əmək", "Qafqazın müdafiəsi" medalları ilə təltif edilmişdir.
Əməkdar elmi xadimi, professor Nəriman Cəlil oğlu Əliyev xidmətlərinə görə orden və medallarla təltif edilib.
Vəfatı
Böyük alim, uzun və məzmunlu ömrünü Vətəninə, xalqına həsr edən dahi şəxsiyyət Nəriman müəllim 2004-cü ilin fevral ayının 28-də 93 yaşında dünyasını dəyişdi.
İstinadlar
Pənahqızı T. "Dünya bir pəncərədir", Vedibasar qazeti № 24(211)
Kərimova H. "Hippokrat andı içmiş ailə kitabı", "Gənclik" nəşriyyatı, Bakı 2001, səh. 3–26
Quşüzümüçiçəklilər
—  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.
Botaniki təsviri
Meyvələri həqiqi giləmeyvə və qutucuq meyvədir. Tək çiçəklər saplaqları ilə birlikdə yarpaq qoltuğunda yerləşir. Yarpaqları sadə və müəkkəb tək lələkvari qurulüşda olur. Aid olduğu bitkilər: qırmızı quşüzümü, qara quşüzümü, bibər, Qafqaz xanımotu, bat-bat, dəlibəng, kartof, pomidor və s. Bu bitki sırasının üç minə qədər növü vardır. Yarpaqları növbəli düzülüşlüdür, yarpaqaltlıqları yoxdur. Çiçəklər qıfşəkilli dairəvi, yaxud ulduzşəkillidir. Bir-birinə birləşmiş 5 kasa yarpağından ibarət kasacığı, 5 bitişik ləçəklərdən ibarət tacı, 5 erkəkciyi və bir dişiciyi vardır. Tacın yarpaqları aşağıdan bitişərək, tac borusunu əmələ gətirir. Erkəkciklər saplaqları ilə tac borucuğunun divarlarına yapışmışdır. Çiçəklər tək-tək, yaxud dəstələrlə sadə salxım çiçək qrupunda yerləşir.
İstifadəsi
Badımcançiçəklilər sırasına aid bitkilərin bir çoxu tərəvəz bitkiləridir. Onlar kənd təsərrüfatının geniş sahələrində əkib becərilir.
Arıçılıq
thumb|250 px|Arıçılıq Arıçılıq — arı məhsullarından faydalanmaq, arıya baxım, bəsləmə, qoruma, onun daha çox səmərə verməsi istiqamətində fəaliyyətdir.
Arıçılıqla əlaqədar məlumat
Arıçılıq – bal arılarının (Apis mellifera L.) yetişdirilməsini, çoxaldılmasını, saxlanmasını, onlardan entomofil kənd təsərrüfatı bitkilərinin tozlandırılmasında istifadə edilməsini, arıçılıq məhsullarının istehsalını və emalını əhatə edən kənd təsərrüfatı sahəsi;
Arı ailəsi – pətəkdə və ya təbii yuvalarda cəmiyyət halında yaşayan bir ana arı, on minlərlə işçi arılar və minlərlə erkək arılardan ibarət bal arıları;
Arıxana – arıçılıqla məşğul olmaq üçün arı ailələri, zəruri avadanlıq və tikililərlə birlikdə müəyyən ərazidə yerləşdirilmiş pətəklik;
Arıçılıq məhsulları – bal arılarından alınan məhsullar (bal, mum, bərəmum (vərəmum, qaramum), arı zəhəri, arı südü, çiçək tozu, güləm, ana arı, arı beçəsi və s.);
Bal arısı cinsləri – müəyyən coğrafi ərazidə və iqlim şəraitində təbii seçmənin təsiri altında formalaşmış, nəsildən-nəslə keçən sabit və oxşar əlamətlər kompleksinə malik çoxsaylı arı ailələri qrupu;
Bal arısı populyasiyaları – müəyyən bal arısı cinsinin yayılma arealı daxilində, müvafiq coğrafi ərazidə və iqlim şəraitində özünəməxsus fərqli əlamətlər qazanmış və həmin arı cinsi ilə ümumi genofonda malik arı ailələri qrupu;
Arı cinslərinin və populyasiyalarının rayonlaşdırılması – müəyyən coğrafi, iqlim və balyığma şəraitinə daha yaxşı uyğunlaşan və yüksək məhsuldarlıq göstəriciləri ilə fərqlənən arı cinslərinin ölkə ərazisində müvafiq bölgələr üzrə yetişdirilməsinə və saxlanmasına dair bölgüsü;
Entomofil bitkilər – cücülərlə (həşəratlarla) tozlanan nektarlı bitkilər;
Balyığma mənbələri – bal arılarının təbii yem mənbəyi kimi istifadə etdiyi nektarlı və şirəli bitkilər;
Apifitoməhsul – arıçılıq məhsulları və bitki xammalı qarışığından hazırlanmış bioloji aktiv məhsul.
Arıçılıq təbabətdə
Arıçılıqla təbabəti bir- birinə yaxınlaşdıran amillər arı məhsullarının, o cümlədən arı zəhəri, arı südü, vərəmum və balın təbabətdə müxtəlif xəstəliklərin müalicəsindəki uğurlu nəticələridir. Buna görə də onların haqqında bəzi məlumatları oxucuların nəzərinə çatdırmaq istərdik. Çünki bu məsələ həm arıçıları və həm də təbabət işçilərini çox maraqlandırır.
Arı məhsullarının müalicə məqsədilə işlədilməsi yalnız həkim məsləhəti və nəzarəti altında aparılmalıdır.
Arılar – uçan həşaratlar ailəsinə aiddirlər. Dünyada 20 mindən artıq arı növü vardır. Antraktidadan başqa dünyanın istənilən yerində rast gəlinir.
İşçi arının ömrü 40 gün olur. 17–18 günlükdə arılar artıq bala çıxarırlar. Qüvvəsi, yəni işçi arı sayı çox olan arı ailəsi ildə 35–40 kq təmiz bal verə bilir.
Onlar 15 km.-ə qədər yol qət edə blirlər. Arı 15 km məsafədə yaxşı şirə taparsa, qayıdıb o biri arılara da xəbər verə bilir. Bu zaman bütün arılar həmin yerə uçurlar.
Arılar həm yaxşı şirə olan yeri hiss edirlər, həm də onlara qulluq edən insanı tanıyırlar.
Onların əmələ gətirdikləri bal faydalı qidadır.
Bal arısı koloniyalarında da kimyəvi maddələr yolu ilə qidanın qaynağını göstərmə və təhlükəni xəbər vermə davranışları müşahidə olunur. Bundan başqa ana arının genetik proqramına kodlanmış informasiya ilə sintezlənən bəzi xüsusi kimyəvi maddələr də mövcuddur. Bu qoxular vasitəsilə də işçi arıların yumurtalıqlarının böyüməsinə mane olunur. Törəmə qabiliyyəti olmayan bu işçilərə sadəcə pətəyin içində və xaricindəki fəaliyyətləri yerinə yetirmə vəzifəsi tapşırılır.
Arıçılığın xalq təsərrüfatında rolu
Arılar müxtəlif çiçəklərdən qida maddəsi toplayıb onları orqanizmində yenidən işləyərək qiymətli məhsullara: bal, mum, vərəmum, arı südü və s. çevirirlər.
Bal qiymətli qida məhsulu olmaqla yanaşı, həm də insanların xəstəliklərinin müalicəsində uğurla tətbiq edilir.
Mum sənayesinin 40-dan artıq sahəsi: o cümlədən, metallurgiya, radiotexnika, avtomobil, aviasiya, kimya və s.üçün qiymətli xammaldır. Mum təbabətdə müxtəlif məlhəmlərin, plastırların və s.hazırlanmasında, mumdakı efir yağları, ətriyyat sənayesində tətbiq olunur.
Vərəmum (yaxud arı yapışqanı) bir çox lakların istehsalında əvəzedilməz xammaldır. Son vaxtlar vərəmum təbabətdə geniş işlədilir. Arıların çiçəklərdən topladığı çiçək tozu zülal və vitaminlərlə zəngin olduğundan ondan pəhriz və bioloji stimullaşdırıcı kimi istifadə edilir. Çiçək tozunun tərkibində çoxlu miqdarda protein, sulu karbonlar, antibiotiklər, karotin, C vitamini, B, D, E vitaminlərqrupu və s.vardır. Bunlardan əlavə çiçək tozunun tərkibində fosfor, kalsium, maqnezium, dəmir və başqa mikroelementlər vardır.
Arı südü təbabətdə işlədilir. O maddələr mübadiləsini və qan dövranını normallaşdırır. İnsan orqanizminə daxil olan arı südü ona gümrahlıq verir, iştahı artırır və orqanizmdəki nasazlıqları aradan qaldırır.
Arı zəhərindən revmatizmin, infeksion poliartritlərin, sinir sistemi xəstəliklərinin müalicəsi üçün dərman preparatları hazırlanır. Arıların entomofil (həşəratla tozlanan) bitkiləri tozlandırmaqla verdiyi xeyiri pulla hesabladıqda arıxananın mövsüm ərzində hasil etdiyi bütün məhsulların (bal, mum, vərəmum, çiçək tozu, arı südü və arı zəhəri) dəyərindən bir neçə dəfə çox olur. Bitki toxumçuluğunda, meyvə və giləmeyvə bitkilərinin, istixanada yetişdirilən tərəvəzliklərin tozlandırılmasında arılardan istifadə edilmədən yüksək və keyfiyyətli məhsul almaq mümkün deyildir.
Arı cinsləri
Arı ailəsində bütün arıların işi var. Tək istisna erkək arılardı. Erkək arılar nə pətəyin qorunmasinda, nə təmizliyində, nə də qida tədarükündə iştirak edərlər. Onların pətəkdəki yeganə funksiyaları ana arını mayalandırmaqdır. Cütləşmə orqanlarından başqa dgiər arılarda olan xüsusiyyətlərin demək olar ki, heç birinə sahib olmadıqlarından, sadəcə ana arını mayalandırmaqla məsuliyyət daşıyırlar.
Qış aylarında pətəkdə ancaq ana və işçi arılar olur. Çünki qış gəlməmiş, erkək arılar ya pətəkdən bayıra atılır, ya da öldürülürlər. Lakin qış mövsümü bitdiyində işçi arılar erkək arılar üçün pətək inşa etməyə başlayırlar. Ana arı isə şan qovuqcuğuna erkək arıları yetişdirən yumurtalarını qoyur. May ayının əvvəlində erkək arılar qovuqcuqlardan çıxmağa başlayırlar. Ümumiyyətlə bu aylar qoca ana arının yeni arı ailəsi qurmaq üçün pətəkdən ayrıldığı və pətəkdə yeni ana arıların yetişdirildiyi aylardır. Məhz bu dönəmdə yeni yetişmiş ana arı yumurta qoymaq üçün cütləşmə uçuşuna çıxır. Bu da işçi arıların erkək arı yetişdirmə səbəblərindən biridir.
Arı ailəsi
Bal arıları ailə halında yaşayırlar. Onların ayrı-ayrı fərdləri təklikdə yaşayıb çoxalma qabiliyyətinə malik deyillər. Buna görə də bal arıları üçün "ailə" bioloği təsərrüfat vahididir. Arı ailəsi bir ana arıdan, minlərlə işçi arıdan və yay vaxtı bir neçə yüz erkək arıdan ibarət olur. Yazın axırlarında əmələ gələn erkək arılar yayın axırınadək yaşadıqdan sonra ölürlər. Qışlamaya yalnız ana və işçi arılar qalırlar.
Ana arı öz böyüklüyü ilə başqalarından seçilir. Onun uzunluğu 20–25 mm, çəkisi isə 200 mq-dan artıq olur. Ana arı böyüklüyündən başqa, xarici görünüşü ilə də fərqlənir.
Cavan mayalanmış ananın qarıncığı yixarıdan yoğun, aşağıdan isə nazik, qənədləri qarıncığından gödək olur. İşçi arının qənədləri qarıncığını tam örtür, erkək arının qanadları isə bədənindən uzun olur. Ana arının yumurtadan tam ingişaf dövrü 16 gün çəkir. Ana arının işçi arıdan fərqi orasındadır ki, onun cinsiyyət orqanı tam inkişaf etdikdən sonra erkək arı ilə mayalanma qabiliyyətinə malikdir.
Erkək arı ilə cütləşmiş ana mayalanmış ana adlanır. Mayalanmış ana iki cüt yumurta qoyur: mayalanmış və mayalanmamış. Mayalanmış yumurtadan ana və işçi arılar, mayalanmamış yumurtadan isə erkək arılar çıxır.
Ana arı ailəsinin şahı sayılır. Ana arı yetişib qovuqcuqdan çıxdıqdan 3–4 gün sonra erkək arı ilə cütləşir (mayalanır). Ana arı ilə erkək arının cütləşməsi havada uçuş vaxtı baş verir. Ana mayalandıqdan 3–5 gün sonra hər hazır şan qovuqcuğuna bir yumurta qoymaya başlayır. Buna arıçılar ananın yumurta qoyması, el arasında isə "ananın qurd qoyması" deyirlər. Beləliklə, bir dəqiqədə yaxşı hazırlanmış şanda ana arı 4–5 yumurta qoyur. Ana arı 20–25 dəqiqə belə işlədikdən sonra 5–7 dəqiqə dincəlir. İstirahət müddətində ana yemləyici arılardan qida qəbul edir. Cavan sağlam ana normal şəraitdə, yaz-yay aylarında gün ərzində inkişafın ən yüksək dövründə 1500–2000 və daha çox, mövsüm ərzində isə 200 mindən artıq yumurta qoya bilir. Ana arı müəyyən vaxtlarda bir gün ərzində öz çəkisi ağırlığında yumurta qoyur. Ana yumurta qoyanda yemləyici arılar onu yüksək keyfiyyətli qida ilə – arı südü ilə yemləyirlər. Arı südü yemləyici arıların baş hissəsində yerləşən xüsusi vəzilərdə ifraz olunur.
Arı ailəsində əsasən bir ana olur, bəzən də iki anaya təsadüf edilir. Belə vəziyyətdə analar bir-biri ilə qarşılaşanda ölüm-dirim mübarizəsinə çıxırlar. Ana zəhər aparatından neştərdən yalnız bu zaman istifadə edir. Bu döyüşdə iki ananın biri, zəifi ölür və ailədə bir ana qalır. Ana arı adamı həmişə sancmır, buna görə də arıçı onu əlinə rahatlıqla götürür. Ana arının döşündən və qanadlarından tutmaq olar, lakin onun qarın hissəsinə toxunulmamalıdır. Ana arının qəflətən itməsi arıların böyük həyəcanına səbəb olur. Arılar narahat halda uçuş taxtasının üzəri və pətəyin divarları ilə hərəkət edirlər, bir qrup arı isə pətəkdən çıxaraq qəsa müddətdə dövrə vurub yenidən qayıdırlar. Ana tapıldıqda onlar daha uzağa uçurlar. Bu vaxt pətəyin qapağını açıb onlara diqqətlə qulaq asdıqda orada ümumi qığıltıdan başqa (normal haldan fərqli olaraq) uğultulu səs də eşidilir.
İşçi arılar ailədə ən kiçik arılardır. Onların uzunluğu 12–15 mm, çəkisi isə 90–110 mq olur. Bu hesabla 1 kq çəkiyə 9–11 minə qədər işçi arı düşür. Ailədə olan bütün işçi arılar iki qrupa – yuva daxili cavan arılara və çöl yaşlı arılara ayrılırlar. Uçmayan pətək arılarına 18–20 günlüyədək arılar aiddir. Onlar pətək daxilində olan işləri görürlər. Yuva daxili arılar (yalnız) təmizlik uçuşuna və ailənin yerləşdiyi yerə bələd olmaq üçün uçuşlara çıxırlar. Yaşlı çöl arılarına isə 18–20 günlükdən yuxarı olan arılar daxildir. Onlar uzaq məsafəyə uça bilir və yaxşı sakit havada ailənıi yemlə təmin etmək üçün şişək tozu və çiçək şirəsi (nektar) toplayırlar. İşçi arılar dişi cinsiyyət orqanına malikdirlər. Lakin onların cinsiyyət orqanı tam inkişaf etmədiyindən erkək arılarla cütləşib mayalana bilmirlər. Beləliklə, işçi arılar dişi arılar sayılsada da, onlarda nəsl artırmaq qabiliyyəti yoxdur. Buna baxmayaraq onlarda analıq instinkti yaxşı inkişaf etmişdir. Bu da onların həvəslə balanı yetişdirməsində və bəslənməsində özünü göstərir. İşçi arıılar yumurtadan 21 gün müddətində inkişaf edərək yetkin arıya çevrilir.
İşçi arılar bala yetişdirməkdən əlavə pətəkdə müxtəlif işlər görürlər: -yaşadığı yeri təmizləyir, -şan hörür, -nektar və çiçək tozu toplayır, -ailəni su ilə təchiz edir, -yuvanı düşmənlərdən qoruyur, -pətəyin yuvasını təmizləyir və s..
Arı ailəsində iş bölgüsü çox nizamla təşkil olunmuşdur. Hər bir işçi arı yaşından asılı olaraq müxtəlif işləri icra edir. Belə ki, yenicə qovucuqdan çıxmış arılar 3 günlüyədək qovucuqları təmizləyir, və onun divarını cilalayırlar. Təmizlənmiş qovucuğu ağzının suyu ilə şirələyirlər. Ağız şirəsi sürtülməmiş qovuqcuğa ana yumurta qoymur. Bundan əlavə bu arılar şandakı balaların inkişafını təmin etmək üçün şanı qızdırırlar. 3–7 günlüyə kimi cavan arılar yuvada nəmliyin və rütubətin nizamlanmasında iştirak edirlər. Bundan əlavə işçi arılarda 3–13-cü günlərdə mum ifrazatı vəziləri fəaliyyətə başlayırlar. Belə arıların əsas işi şan hörməkdir. Ömrünün 12–22-ci günlərində arılar sürfələri qidalandırır və nektarı bala çevirirlər. Bundan sonra yaşlı arılar çöl işləri ilə məşğul olurlar. Qüvvəli arı ailəsi yaz-yay mövsümündə 3–5 kq-a qədər mum hasil edirlər. Arılar özünə məxsus keşiş də çəkirlər. Bunu yaşlı arılar yerinə yetirirlər. Onlar pətəyin giriş bacası yanında keşış çəkərək düşmən girərkən onun üstünə hücun edirlər. Arılar balın əsas oğruları cır arıları, qarışqa və milçəyi xarici görünüşünə görə, oğru bal arılarını isə bığcıqları ilə tanıyırlar. Arılar 18–20 günlükdən sonra artıq uzaq məsafələrə uçuşlar edə bilirlər.Ona görə də bu vaxtdan etibarən onlar nektar və çıçək tozu toplamaqla məşğul olurlar.
Xüsusi xidmət göstərən işçi arılar
Erkək arılar heç bir iş bacarmadıqları halda, ana arı ilə cütləşənədək işçi arılar onlara çox qayğı göstərirlər. Pətəkdə yaşayan və sayı 400–500-ə qədər olan erkək arılardan sadəcə birini bəsləmək üçün, 5–6 işçi arı heç dayanmadan işləməlidir. Yəni pətəkdəki 2–3 min işçi arının müəyyən bir müddət üçün vəzifəsi, erkək arıları bəsləməkdir.
Əslində ana arının cütləşməsi üçün ən çox 10 erkək arı bəs edir. Buna baxmayaraq arı ailəsində yüzlərlə erkək arı yetişir. Pətəkdə ediləcək işlər çox olsa da, işçi arıların bir qismi bütün vaxtlarını ancaq erkək arıların baxımına sərf edirlər. Bu çox vacib vəzifədir. Çünki ana arı cütləşmək üçün uçduğunda, mütləq erkək arı tapmalıdır. Arıların cırcırama kimi düşmənlərinin olmasını və erkək arıların özünümüdafiə üçün zəhər və ya iynəsinin olmamasını nəzərə asaq, onların çox olmalarının əhəmiyyətini anlayarıq. Heç bir işə yaramayan erkək arıların, işçi arılar tərəfindən xüsusi diqqətlə qorunması, pətəyin təhlükəsizliyi baxımdan alınan vacib tədbirdir. Əlbəttə ki, bu tədbirin məqsədi vardır. Burda əsas məqsəd, pətəyin davamlı olmasını təmin etmək və ana arıların cütləşməsini riskə atmamaqdır.
Erkək arıları
Ana arı ilə erkək arı yüksək yerdə rastlaşırlar. Cütləşmə zamanı erkək arının sperma kisəciyi və bütün erkəklik orqanları bədənindən ayrılır. Onlar, cütləşməni yerinə yetirdiyi an tələf olurlar. Ana arı ilə cütləşə bilməyən digər erkək arılar da çox yaşamırlar. Erkək arılar ancaq yazda və yayın əvvəlində yaşayırlar. Sonra işçi arılar tərəfindən məhv edilirlər. Cütləşmə dövrü başa çatdıqda, isitilər artır, çiçəklərdəki şirə azalmağa başlayır və işçi arıların erkək arılara münasibəti də dəyişir. İşçi arılar, cütləşmə dövründə erkək arıların qayğısına xüsusi diqqətlə qalırlar. Cütləşmə dövrü bitdikdən sonra erkək arıların qanadlarını qoparıb, onlara hücum etməyə başlayırlar. Onlar bir şey yemək istəsələr, işçi arılar onları qüvvətli çənələriylə, antenlərindən və ya ayaqlarından tutub, pətəyin çıxışına sürüyür və çölə atırlar. Pətəkdən qovulan erkək arılar ac qaldıqları üçün çox qısa müddət ərzində ölürlər, çünki qida axtarmaq qabiliyyətindən məhrumdurlar. Dişi arılar (ana və işçi) erkək arılar pətəkdən çıxarıldığı andan gələn yaya qədər olan müddət ərzində öz-özləri ilə qalırlar.
Azərbaycanın arı genofondunu iki arı növü – Bozdağ Qafqaz arısı və Sarı İran arısı təşkil edir. Bozdağ Qafqaz arısının Qabaqtəpə və Şahdağ populyasiyası, Sarı İran arısının isə Lənkəran və Sarı İran populyasiyası var.
Bozdağ Qafqaz arı cinsi öz sakitliyinə və xortumunun uzunluğuna görə Sarı Qafqaz arı cinsindən fərqlənir. Ən uzun xortumlu arılardan biri də Qabaqtəpə arı populyasiyası hesab olunur. Bunu ilk dəfə 1906-cı ildə Qorbaçov soyadlı alim Şəkidə Qabaqtəpə kəndində olanda aşkar edib. Sonra dünyada məşhurlaşan Qabaqtəpə arılarından ana arını Amerikaya aparıb. Keçmiş ittifaq dövründə Qabaqtəpə arılarının yetişdirilməsi üçün qoruq və stansiyalar yaradılmışdı. Burada yetişdirilən ana arılar dünyanın 40-a qədər ölkəsinə göndərilib.
Bu populyasiylar içərisində isə yerli arı genofondumuzun "qızıl arısı" sayılan Qabaqtəpə arısı xüsusilə seçilir. "Qızıl arı" məşhur Bozdağ Qafqaz arısının bütün müsbət xüsusiyyətlərini özündə cəmləməklə yanaşı, ondan üstün olaraq yüksək sürətlə inkişaf etmək, soyuq qışı keçirmək, küləkli iqlim şəraitinə uyğunlaşmaq, böyük floramiqrasiya göstəricisi ilə seçilmək kimi müsbət xüsusiyyətlərə malikdir. Başqa arılardan fərqli olaraq, bu qiymətli seleksiya materialı sancmaya həsir deyil, beçəvermədən asan qayıdır, gün ərzində nektar ardınca uçuşa tez başlayıb, gec qurtarır. Nektar bolluğu rayonlarda belə digər arı cinslərindən çox bal toplayır ki, bu xüsusiyyətlər də onun yüksək məhsuldarlığını şərtləndirən əsas cəhətlərdəndir. Lakin çox təəssüf ki, qeyri-məqbul aqrar siyasəti nəticəsində "qızıl arı"nın gələcək mövcudluğu təhlükə altındadır.
Sarı Qafqaz arı cinsindən olan Sarı İran və Lənkəran arı populyasiyaları isə Lənkəran-Astara bölgəsində, həmçinin Yardımlı, Lerik-Cəbrayıl, Zəngilan və Naxçıvanda yayılıb.
Arıların davranışı
Bal arıları cəmiyyət halında yaşayan həşəratlardan olmaqla, onlarda qida mənbəyini bir-birinə bildirmək qabiliyyəti olduqca maraqlı və onların yaşayışı üçün vacib hadisələrdəndir. Normal arı ailəsində adətən bir ana olur. O, nə qədər ki, sağlamdır ailənin bütün üzvləri normal fəaliyyət göstərirlər. Ailənin üzvləri daim arıya xidmət edən arılardan ananın ifraz etdiyi səciyyəvi ana maddəsi vasitəsilə onun ailədə olub-olmamasını müəyyənləşdirirlər. Səciyyəvi ilə malik olan ana maddəsi ailənin normal yaşayib fəaliyyət göstərməsində əsas rol oynayir. Yuvanın yuxarı hissəsində pətəyin havasının müəyyən səviyyədə qalmasını nizamlayan bir qrup arılar dayanır.
Arıların fəaliyyətindəki ən qəribə və maraqlı cəhət onların qida mənbəyinin yerləşdiyi istiqaməti və məsafəni, habelə yeni çixmiş beçənin harada yerləşəcəyini bir-birinə bildirməsidir. Belə ki, kəşfiyyatçi arılar pətəkdən 50–100 m məsafadə qida mənbəyi tapdıqda onlar pətəyə qayıtdıqda xüsusi "dairəvi" rəqs edirlər. Başqa qida toplayan arılar da kəşfiyyatçi arıların rəqsini təkrar etməklə onların tapdıqları çiçəyin qoxusunu hiss etməyə çalışırlar.
Əgər qida mənbəyi 100 metrdən uzaqdırsa, o zaman arı qarıncığını bulamaqla rəqs edərək qida mənbəyinin pətəkdən hansi istiqamətdə və məsəfədə olduğunu pətəkdəki arılara bildirir. Bu zaman rəqs edən arının şan üzərindəki qaçışı geniş səkkizvari olub, onun ortasından keçərək qarincığını bir tərəfdən digər tərəfə bulayıcı hərəkət etdirir. Məsafə müəyyən vaxt ərzində düz xətt boyunca qaçışın və qarıncığın bulayıcı hərəkətlərinin sayı ilə bildirilir.
Pətəkdən qida mənbəyinə günəş istiqamətinə uçmaq lazım gələrsə, bu zaman rəqs edən kəşfiyyatçı arı düz xətt boyu aşağıdan yuxarıya, günəşdən əks tərəfində yerləşdikdə isə düz xətt boyu yuxarıdan aşağıya doğru qaçır. Qida mənbəyinə doğru uçuş günəşə görə müəyyən bucaq altındadırsa, düz xətt boyu qaçış da şaquli xəttə görə müvafiq bucaq altında olur. Başqa sözlə, uçuşu istiqamətləndirən görmə bucağını qaçış xətti ilə qüvvəsinin istiqaməti arasındaki bucaq əmələ gətirir.
Arıların qışlaması
Azərbaycanın arıçılıq təsərrüfatlarında arıların, əsasən, açıq havada, qışı soyuq keçən rayonlarda isə qışlama binalarında saxlanması. Arıların qışlamasına hazırlıq onların fəallaşdığı yaz və payız mövsümündən başlayır. Bu vaxt köhnə, qaralmış və kiflənmiş şanlar yuvadan çıxarılır və məhsul toplandığı vaxt arılara yeni şanlar hördürülür. Yayda ana arı dəyişdirilir, ailə qüvvətləndirilir, qış üçün yem ehtiyatı yaradılır. Xəstəliklərin qarşısını alan müalicə və profilaktika tədbirləri görülür. Payızda arı yuvası yem ehtiyatı ilə komplektləşdirilir. Yuvada hər çərçivə aralığında olan arılar üçün 1,5 kq gəzəngi qarışığı olmayan bal (onun bir hissəsi şəkər şərbəti ilə əvəz edilir), arı ailəsi üçün 2 çərçivəyədək güləm saxlanır. Yuva qısaldılır, şanlar çıxarılır, pətəyin içərisi yanlardan, üstdən və alt tərəfdən pambıq döşəkçə, keçə və s. materiallarla örtülür. Yaza qədər hər arı ailəsi üçün şanda 5–6 kq bal saxlanılır.
Çiçək tozu, Güləm
Təsadüfü deyil ki, çiçək tozunu kosmonavt yeməyi də, cavanlıq eliksiridə adlandırırlar. Güləm bir çox xəstəliklərin müalicəsində və profilaktikasında istifadə olunur. Bundan başqa o, orqanizmə müsbət təsir göstərən biostimulyator olmaqla yanaşı, kişilərdə cinsi zəiflik zamanı əvəzsiz müalicəvi təsirə malikdir.
Quranda arılar haqqında
Bir canlının öz təhlükəsizliyini düşünmədən, birlikdə yaşadığı qrup uzvlərinin təhlükəsizliyini və rahatlığını təmin etməyə çalışmasının ancaq belə açıqlaması ola bilər: Arı pətəyində gözlənilən nizam, üstün ağıl sahibi yaradıcı tərəfindən müəyyən olunub. Bu yaradıcı pətəkdəki arılara ayrı-ayrı vəzifələr verib. Arılar nə edəcəklərini ilham edən uca yaradıcı, Allahdır.
Yer üzündəki bütün canlılar kimi erkək arılar da onları yaradan Allahın əmrinə itaət edərək cütləşmə uçuşuna çıxır və ölsələr belə pətəyin varlığını qoruyurlar.
"… (O arıların) qarınlarından tərkibində insanlar üçün şəfa olan müxtəlif rəngli bal çıxır. Həqiqətən, bunda düşünən adamlar üçün dəlillər vardır. " (Nəhl Surəsi, 68–69)
Rodna dağları
alt=Rodna dağları|thumb|323x323px|Petros, Rodna dağlarının yüksək nöqtəsi Rodna dağları— Karpat dağlarında bir dağ massivi, Rumıniyanın şimalında Ukrayna ilə sərhəddə yerləşir.