cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dünya Azərbaycanlılarının Həmrəylik Günü
Əhəmiyyəti
Uzun zaman bir-birinə həsrət qalan Azərbaycan millətinin Arazın hər iki sahilində sərhəd yürüyüşü — Şimali və Cənubi Azərbaycan arasındakı sərhəd dirəklərini yıxması, o taylı – bu taylı millətin həftələrlə Araz qırağında gecə-gündüz birləşmək şüarı əslində azərbaycanlıların bir millət olduğunu dünya çapında bir daha canlandırmağa və Azərbaycanı bütövləşdirməyə cəhd idi. Həmrəylik günü bu birləşmək istəyinin simvolik nişanıdır.
Şratt
Şratt — relyefin karst formalarından biri. Eynilə karr kimidir.
Əl-Əhli İK
Tarixi
1907-ci ildə yaradılıb.
Həzi Aslanov (polis)
Aslanov Həzi Arif oğlu — Azərbaycan Respublikası Daxili İşlər Nazirliyinin İnsan Alverinə Qarşı Mübarizə baş İdarəsinin rəisi, polis general-mayoru
Həyatı
Həzi Aslanov 1965-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1986–1988-ci illərdə SSRI Silahlı Qüvvələri sıralarında həqiqi hərbi xidmət keçmişdir. 1989-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir.
1989-cu ildən Azərbaycan Respublikası Daxili işlər orqanlarında xidmət edir. 1993–2003-cü illərdə Bakı şəhəri Yasamal rayon polis idarəsinin İstintaq şöbəsinin rəisi, 2003–2005-ci illərdə Bakı şəhər Baş Polis İdarəsinin Təşkilati-İnspektor İdarəsinin rəisi vəzifələrində çalışmışdır. 2005-ci ilin sentyabr ayından Daxili İşlər Nazirliyinin Baş Narkotiklərlə Mübarizə İdarəsinin rəisi vəzifəsindədir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 30 iyun 2006-cı il tarixli 1546 nömrəli Sərəncam ilə "polis general-mayoru" xüsusi rütbəsi verilmişdir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 1 iyun 2008-ci il tarixli 2912 nömrəli Sərəncamı ilə "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 29 iyun 2018-ci il tarixli Sərəncamı ilə "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif olunmuşdur.
Hüquq elmləri üzrə fəlsəfə doktorudur.
Ailəlidir. 3 övladı var.
İki dəfə Sovet Ittifaqı Qəhrəmanı, tank qoşunları qvardiya general-mayoru Həzi Aslanovun nəvəsidir.
Baccharis lorentzii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kuraşiki
Kuraşiki — Yaponiyanın Çuqoku regionunda yerləşən Okayama prefekturasında şəhər.
Sayat etrapı
Sayat etrapı (Saýat etrapy) — Türkmənistan Respublikasının Lebap vilayətində inzibati-ərazi vahididir. Etrapın inzibati mərkəzi şəhər tipli Sayat qəsəbəsidir.
Laoşan
Laoşan Şanyü (çin: 老上單于, E.ə. 174 – E.ə. 160) — hunların üçüncü şanyüsü.
Adı
Mete xaqanın oğlu. Anadan olarkən ona Çiçu adını qoymuşdular (稽粥). Laoşan adının mənbəyi məlum deyil. Hulsevə görə bu Hun dilindəki bir sözün tərcüməsi yaxud sözün bənzədilməsi ola bilər. Çin dilində Laoşan "qoca və üstün" mənasına gəlir. Hun dilində olan adının Kökxan olduğu düşünülür.
Hakimiyyəti
Onun hakimiyyəti dövründə Hunlar Çinə böyük yürüş başlatdılar. Laoşanın istəyi Çini tamamilə ələ keçirmək idi. E.ə. 166-cı ildə Hunlar 140.000 əsgərlə birlikdə paytaxt Siana çatarkən imperator ətraf ərazilərdən yığdığı 100.000 əsgərlə onu qarşılamağa çıxdısa da Laoşan geriyə, Monqolustana çəkildi. Onun bu səyahəti bir ay çəkdi. O daha sonra 10.000 hun əsgəri ilə Lyaodun yarımadasına hücuma keçdi. İndiki Pekinin yaxınlıqlarında yerləşən Çili şəhərinəcən gələn Laoşan imperatorun sülh təklifi ilə razılaşaraq geri qayıtdı. Mərkəzi Asiyadakı son Hind-Avropa qövmü olan Yueçjilər qovuldu. E.ə. 162-ci ildə Yueçji xanının qafatasından qımız qabı düzəldən Laoşan imperiyanı qərbə doğru genişlətdirdi. Sonradan bu qab atadan-oğula keçməyə başladı. O hakimiyyətə gələn kimi İmperator Venin qızı ilə evlənmişdi.
Ölümü və ailəsi
O e.ə. 160-cı ildə vəfat etdi. Övladları:
Şuqa
Payızda çay buz bağlamağa başlayanda sıyıq kütlə şəklində su ilə birlikdə hərəkət edən yumşaq buz.
Jan-Luk Zefir
Jan-Luk Zefir ( 23 mart 1993) — Sent-Lüsiyalı üzgüçü. Jan-Luk Zefir Sent-Lüsiyanı 2017-ci ildə XXXVII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında təmsil etdi.
Galendromimus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Jan-Luk Zefir
Karyerası
Jan-Luk Zefir birinci dəfə Dünya Çempionatına 2017-ci ildə qatıldı. O, Budapeştdə baş tutan XXXVII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında kişilər 100 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 51.98 saniyəlik nəticəsi ilə 119 üzgüçü arasında 65-ci oldu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.
Elxan
Elxan — Elxanilər dövlətinin hökmdarının titulu. Elxanilər eyni anda "Xan" titulu da daşıyırdılar. Bu titula 1260-cı ildən öncə mənbələrdə rast gəlinmir. Mənası "tabe olan xan" deməkdir. Digər yozuma görə isə mənası "Bir elin (torpağın, xalqın) xanı" deməkdir.
Bakının işıqları (film, 1979)
Bakının işıqları qısametrajlı sənədli filmi rejissor Xamiz Muradov tərəfindən 1979-cu ildə çəkilmişdir. "Azərbaycanfilm" kinostudiyası nda istehsal edilmişdir. Film "Azərelektrikişıq" zavodunun fəaliyyətindən söhbət açır.
Məzmun
Film "Azərelektrikişıq" zavodunun fəaliyyətindən, burada buraxılan məhsulların keyfiyyətindən, zavodun xarici əlaqələrindən, qarşılaşdığı problemlərdən, qabaqcıl iş təcrübəsindən söhbət açır.
Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Vladimir Savin Rejissor: Xamiz Muradov Operator: Vladimir Konyagin
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1979-cu ilin Azərbaycan filmləri 1970-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Tükcüklü şəkərqamışı
(Eragrostis pilosa) — cinsinə aid bitki növü.
Nəsir Paygüzar
Nəsir Mehdi oğlu Paygüzar (ədəbi təxəllüsü "Nəsir") - 1311-ci il noyabr ayının 11-də Mərənd bölgəsinin Zunuz şəhərində anadan olub. Ali təhsil aldıqdan sonra bir neçə il Mərənd şəhərində müəllimlik edib. 1339-ci ildə Təbrizə gəlib və müxtəlif mədrəsələrdə idman müəllimi işləyib. Eyni zamanda ədəbiyyat fakültəsinin fransız dili və ədəbiyyatı bölməsinin axşam şöbəsində təhsil alıb. Nəsir bu sahədə çoxlu uğurlara imza atıb. 12 il ərzində Şərqi Azərbaycanın gimnastika komandasının rəhbəri olub. O dəfələrlə xarıcı ölkələrə səfərlər edib və çoxsaylı konfransların iştirakçısı olub.
Nəsir Paygüzar hazırda Təbriz Azad Universitetinin idman müəllimidir. 45 il bundan əvvəl şeir yazmağa başlayıb. Şeirlərini türkcə və farsca yazıb.
Kitabları
Azərbaycan türkcəsində
Farsca
Lao-tszı
thumb|right right|thumb|Lao-tszı Lao-tszı — Çin filosofu.
Həyatı
Lao Tzı (Çin: 老子; pinyin: Lǎozǐ; Wade–Giles: Lao Tzu; həmçinin Lao Tse, Lao Tu, Lao-Tsu, Laotze, Laosi, Laocius, və digər şəkildə tərcümə edilir) qədim Çin filosofudur. Öz Dao De Cin əsərinə görə tanınır və bu səbəbdən ənənəvi şəkildə Daoizm-in banisi kimi qəbul edilir.
Daoizmin dini formalarının çoxunda bir ilahi varlıq kimi qəbul edilir — Taishang Laojun — yəni "Saf Üç kəslərdən Biri".
Çin ənənəsinə əsasən, Lao Tzu eramızdan əvvəl 6-cı əsrdə yaşayıb. Bəzi tarixçilər isə onun eramızdan əvvəl 5–4-cü əsrlərdə yaşadığını, bəziləri isə Lao Tzu-nun bir neçə tarixi şəxsiyyətləri birləşdirən bir mifoloji figur olduğunu vurğulayır.
Rəvayət edirlər ki, günlərin bir günü qoca Lao Tzu ölümün nəfəsini hiss edib və heç kəsə dinməyib uzaqda görsənən dağlara tərəf yola düşdü. Çou dövlətinə xidmət edən sərhədçi qocanı görüb onu tanıdı və onun hara və nə üçün getdiyini hiss etdi. Sərhədçi nə isə bir bəhanə edib Lao Tzu-nu donuz tövləsinə salır və deyir ki, qoca Dao (yəni Yol) haqqında bildiklərini yazıb ona verməyənədək elə o tövlədə də qalacaq. Çarəsi olmayan Lao Tzu 81 şerdən ibarət olan kitabı yazıb. Bizim dilə mümkün olan tərcümələrinin birində həmin kitabın ilk sözləri bunlar olub:
"Söz ilə ifa edilə bilən Dao həqiqi Dao deyil…"
Fəlsəfəsi
İlk Çin filosofu hesab edilə bilən Lao-tszı icma mədəniyyətinin siyasi idealına — kommunizmə meylli idi. O, bizə məlum olan kommunistlərin ən ilkini idi. Lao-tszı belə hesab edirdi ki, o yerdə ki, hakimiyyət böyük müdriklərə mənsubdur, təbəələr onların mövcudluğunu hiss etmirlər. O yerdə ki, hakimiyyət o qədər də böyük olmayan müdriklərə mənsubdur, təbəələr onlara bağlı olur və onları tərifləyir. O yerdə ki, hakimiyyət kiçik müdriklərə mənsubdur, təbəələr onlardan qorxur. O yerdə ki, hakimiyyət daha kiçiklərə mənsubdur, təbəələr onlara nifrət edir.
Lao-tszı siyasi aktivliyin əleyhdarı idi. O, belə güman edirdi ki, hakimiyyət dinc olanda xalq da xoşbəxt olur, hakimiyyət işgüzar olanda isə, xalq bədbəxt olur. Lao-tszının bu kontekstdə söylədiyi başqa bir fikir də öz qeyri-adiliyi ilə diqqəti cəlb edir. Nə qədər qəribə görünsə də, Lao-tszı belə hesab edir ki, qanunlar və qərarlar nə qədər çox nəşr olunursa, oğru və quldur da bir o qədər çox olur. O, özünün belə bir fikrində israrlı idi ki, hökmdarlar hadisələrin təbii axarına müdaxilə etməməli, təbii qanunauyğunluqlara riayət etməlidirlər.
Belə olmadıqda dövlətin içində hərc-mərclik başlayır və dövlətin içində hərc-mərclik başlayanda isə sədaqətli nökərlər meydana çıxır.
Cəmiyyətin təbii ahəngi pozulduqca sosial həyat öz zərifliyini və gözəlliyini itirir. Lao-tszının belə bir məşhur aforizmi də vardır. İnsan doğulanda zərif və zəif, öləndən sonra isə bərk və möhkəm olur. Bərklik və möhkəmlik məhv olmanın, zəiflik və zəriflik isə həyatın başlanğıcıdır.
Ürək (insan)
Ürək (cor; – kardia) — döş qəfəsinin orta döş xəttindən solda yerləşir. Təxminən aid olduğu insanın yumruğu böyüklüyündə əzələvi üzv. Ürəkətrafı ciblərlə – ürək kisəsil ə əhatə olunmuşdur. Ürək kisəsinin daxilində bir neçə millilitr həcmində qan plazması xassəli maye vardır ki, bu da ürək işlərkən onun ətraf toxumalarla sürtünməsinin qarşısını alır. Ürək qanın damarlarda cərəyanını təmin edir. Onun işi əsasən mexaniki hadisə olub, sorma və itələmə hərəkətlərindən ibarətdir. Qan dövranı sistemində hərəkətverici qüvvə olan ürək daim arteriyalara qan vurmaq funksiyası daşıyır. Ürəyin forması yaş, cins, bədən quruluşu, sağlamlıq və patologiya kimi amillərdən asılıdır.
Ümumi məlumat
230 px|thumb|left|1.yuxarı boş vena – (vena cava superior), 2.aşağı boş vena – (vena cava inferior), 3.Sağ qulaqcıq – (Atrium dextrum), 4.[[üçtaylı qapaq – (valva atrioventricularis dextra s. tricuspidalis (valvula tricuspidalis – BNA)), 5.Sağ mədəcik – (Ventriculus dexter), 6.ağciyər kötüyü qapağı – (valva trunci pulmonalis (valvulae semilunares arteriae pulmonalis – BNA)), 7.ağciyər kötüyü (truncus pulmonalis), 8.sol yuxarı və aşağı ağciyər venaları – (vv. pulmonales superior et inferior sinistrae), 9.Sol qulaqcıq – (Atrium sinistrum), 10.ikitaylı qapaq – (valva atrioventricularis sinistra s. mitralis (valvula bicuspidalis – BNA)), 11.Sol mədəcik – (Ventriculus sinister), 12.aorta qapağı – (valva aortae (valvulae semilunares aortae – BNA)), 13.Aorta qövsü – (Arcus aortae), 14.Aorta – (Aortae), 15.Ürəyin zirvəsi – (Apex cordis)]] İnsan ürəyi yastılaşmış konusabənzər əzələvi bir üzv olub, döş qəfəsində, ağciyərlərin arasında asimmetrik bir vəziyyətdə yerləşmişdir. Bunun iki ucu, iki səthi və iki kənarı vardır; enli ucu – əsası – (basis cordis) yuxarı, sağ və dala; sivri ucu – zirvəsi – (apex cordis) aşağı, sola və qabağa baxır; beləliklə ürəyin boylama oxu çəp istiqamətdə, yuxarıdan aşağı sağdan-sola və arxadan önə doğru gedir. Ön döş-qabırğa səthi – (facies sternocostalis) çıxıqdır və döş sümüyü ilə III–VI qabırğa qığırdağına soykənmişdir. Aşağı diaftaqma səthi – (facies diaphragmatica) əksinə olaraq yastılaşmışdır və diafraqmanın vətər mərkəzinə söykənmişdir. Bunların üzərində mədəciklərarası şırım – (sulcus interventricularis anterior et posterior (sulcus longitundinalis anterior et posterior-BNA) vardır. Şırımların aşağı ucları ürək zirvəsinin sağ tərəfində bir-birilə birləşərək bir oyma' – (incisura apicis cordis) əmələ gətirirlər. Ön mədəciklər arası şırımda ürəyin sol tac arteriyası və dal şırımda sağ tac arteriyası yerləşir. Bunlardan başqa ürəyin xarici səthinin yuxarı hissəsində köndələn istiqamətdə gedən tac şırım – (sulcuc coronarius) vardır. Ürək xaricdən ön və dal mədəcikarası və köndələn şırımlar vasitəsilə dörd hissəyə (kameraya) bölünür: yuxarı hissələrinə sağ və sol qulaqcıq – (atrium dextrum et sinistrum) və aşağı hissələrinə sağ və sol mədəcik – (ventriculus dextrum et sinistrum) deyilir.
Sağ qulaqcıq
thumb|230 px|left|Sağ qulaqcıq və mədəcik Sağ qulaqcıq – (Atrium dextrum) ürək əsasının qabaq və sağ tərəfini işğal etmişdit etmişdir və özü də kub şəklindədir. Bunun yuxarı divarına yuxarı boş venanın dəliyi (ağzı) – (ostium venae cavae superioris) və arxa divarını aşağı boş venanın dəliyi (ağzı) – (ostium venae cavae inferioris) açılır. Bunların arasında arxa divar üzərində xüsusi bir qabarcıq – (tuberculum intervenosum (Loweri – BNA)) vardır. Bu qabarcıq embrional dövrdə yuxarı boş venadan gələn qanın axınını sağ mədəciyə doğru yönəldir və müəyyən dərəcədə Yuxarı və aşağı boş venalardan gələn qan axınlarının bir-birinə toqquşmasına mane olur. Sağ qulaqcığın ön hissəsi çıxıntı şəklində olur və sağ seyvanı – (auricula dextra) təşkil edir. Bu, üçbucaq şəklində olub sağ tərəfdən orta əsasını əhatə edir və ağ ciyər kötüyünün sağ tərəfinə keçir; daxili səthində daraqlı əzələlər – (mm. pectinati) vardır. Bunlar yuxarıda çəp istiqamətdə durmuş hüdudi daraq – (crista terminalis) üzərində tam olurlar. Hüdudi daraq sağ qulaqcığın xarici səthində olan hüdudi şırıma – (sulcus terminalis) uyğundur.
Sağ mədəcik
800|right|thumb|[[Ağciyər kötüyü, aorta və qulaqcıq-mədəcik dəlikləri, taylı və aypara qapaqlar]] 300 px|thumb|left|Ürək qapaqları 800|right|thumb|[[Ağciyər kötüyünün aypara qapaqcıqları]] Sağ mədəcik – (Ventriculus dexter) üçbucaqlı piramidaya bənzəyir; bunun əsəsı sağ qulaqcığa və zirvəsi aşağı doğru baxır. Sağ mədəcikdən ağciyər kötüyü başlandığı üçün iki hissəyə bölünür; dal hissəsi tam mənada mədəcik boşluğunu təşkil edərək sağ qulaqcıq ilə rabitədə olur; qabaq hissəsi isə konusa ya qıfa bənzədiyi üçün (conus arteriosus s. infundibulum) adlanır. Bunlar bir-birindən əzələvi bir daraq – (crista supraventricularis) vasitəsilə ayrılmışdır. Quruluş cəhətcə konusun fərqi bundadır ki, burada ətli atmalar yoxdur, divar hamardır. Sağ mədəcik divarlarınada bir çox ətli atmalar – (trabeculae carneae) və üç ədəd məməyəbənzər əzələ – (mm. papillares anterior, posterior et septalis) vardır. Məməyəbənzər əzələlərdən biri ön və yan tərəfdə, digəri arxa və yan tərəfdə və üçüncüsü içəri tərəfdə (mədəciklər arası arakəsmədə) yerləşmişdir; bunlardan başqa bəzən bir neçə əlavə məməyəbənzər əzələlər də təsadüf olunur.
Sağ qulaqcıq-mədəcik dəliyi sağ qulaqcıq-mədəcik qapağı ya üçtaylı qapaq (trikuspidal qapaq) – (valva atrioventricularis dextra s. tricuspidalis) ilə örtülmüşdür. Bunu təşkil edən tayların biri öndə – (cuspis anterior), digəri dal tərəfdə – (cuspis posterior) və üçüncü içəri tərəfdə – (cuspis septalis (cuspis medialis – BNA)) olur. Bunların şəkli üşbucağa bənzəyir: əsasları qulaqcıq-mədəcik dəliyini əhatə edən lifli halqaya – (anulus fibrosus) və kənarları ilə zirvələri vətər telləri – (chordae tendineae) vasitəsilə mədəcik divarına və ya məməyəbənzər əzələlərə bağlanmışdır.
Lifli halqa – (anulus fibrosus) lifli birləşdirici toxumadan təşkil olaraq qulaqcıq-mədəcik dəstəsi – (fasciculus atrioventricularis) keçən yerdən başqa tamamilə qulaqcıqların əzələ qişasını mədəciklərin əzələ qişasından ayırır. Lifli halqanın yan ucları bir qədər qalınlaşaraq üçbucaq şəklini alırlar və (trigona fibroza) adlanırlar.
Ağciyər kötüyünün sağ mədəcikdən başlanan ucu, yəni ağciyər kötüyü dəliyi ağciyər kötüyü qapağı – (valva trunci pulmonalis (valvulae semilunaris art-ae pulmonalis – BNA)) ilə tutulmuşdur. Bu qapaq üç aypara qapaqcıqdan təşkil olunmuşdur; bunlardan biri ön tərəfdə – (valvulae semilunaris anterior), digəri sağ tərəfdən – (valvulae semilunaris dextra) və üçüncüsü sol tərəfdən – (valvulae semilunaris sinistra) yerləşmişdir. Aypara qapaqcıqlar dəliyi örtərkən cib şəklini alırlar; bu ciblərə ağciyər kötüyü cibləri – (sinus trunci pulmonalis) deyilir. Qapaqcıqların çıxıq səthləri mədəciyə və basıq səthləri damara doğru baxır. Hər aypara qapağının azad kənarlarının ortasında kiçik bir düyüncük – (nodulus valvulae semilunaris (Arantii – BNA)) vardır, bununyan tərəfində qapaqcığın azad kənarları nazik bir halda qalaraq aycıq – (lunula valvulae semilunaris) adlanır. Mədəcik sistola edərkən ağciyər kötüyü qapağı açılıb qanı ağciyər kötüyünə buraxır; aypara qapaqcıqların ortasında yuxarıda göstərilən düyüncüklər olduğu üçün onlar, tamamən damarın divarına söykənmir; beləliklə mədəciyin diastolası zamanı damarda olan qan artıq təzyiq ilə aypara qapaqcıqların ciblərinə dolur, nəticədə bunlar bir-birinə yaxınlaşaraq ağciyər kötüyü dəliyini möhkəm qapayırlar; ayparalar yaxınlaşdıqda onların nazik kənarları (aycıqları) bir-birinə sıxılaraq qanın damardan mədəciyə qayıtmasına mane olur.
Sol qulaqcıq
200 px|thumb|left|Sol qulaqcıq və mədəcik Sol qulaqcıq – (Atrium sinistrum) ürəyin ən dal hissəsini işğal edib arxa tərəfdən qida borusuna və öndən aortaya söykənmişdir. Bunun ön hissəsi sol seyvan – (auricula sinistra) arxadan ınə doğru gedərək ağciyər kötüyünü sol tərəfdən əhatə edir. Sol qulaqcığa yuxarı tərəfdən ağciyər venalarının dəlikləri (iki cüt) – (ostia venarum pulmonalis) açılır;
Embrional dövrdə ağciyər venası tək olur, bu damar həər ağciyərdən bir şaxə qəbul edir. Bunların da hər biri iki şaxədən təşkil olunur. Sonradan ağciyərin ümumi venası yavaş-yavaş genələrək sol qulaqcığın divarını əmələ gətirir, on görə onun kökləri qulaqcığa yaxınlaşır və nəticədə sol qulaqcığa açılan damarların miqdarı çoxalır (dördə çatır).
aşağı tərəfdə o, sol qulaqcıq-mədəcik dəliyi – (ostium atrioventriculare sinistrum) vasitəsilə sol mədəciklə birləşir. Bu dəlik ovala bənzəyir və sağ tərəfdəkindən dar olur.
Sol qulaqcığın sağ divarında (qulaqcıqlararası arakəsmədə) oval çuxura uyğun nahiyə embrional dövründə büküş şəklində olur və oval dəlik qapaqcığı – (valvula foraminis ovalis) ya arakəsmə orağı – (falx septi) adlanır. Döl anadan olandan sonra sol qulaqcıqda təzyiq artdığı üçün bu qapaqcıq – (limbus fossae ovalis) ilə bitişir və oval dəliyi qapayır.
Sol mədəcik
250 px|thumb|right|Sol mədəciyin əzələ qişasının en kəsikdən görünüşü Sol mədəcik – (Ventriculus sinister) ürəyin sol və arxa hissəsini tutaraq sivriləşmiş ellipsə bənzəyir; sağ mədəcikdən uzun və ensizdir; divarlari təxminən üç dəfə qalındır, daxili səthində olan ətli atmaların miqdarı çox, ensiz həm də bir-birinə sıxdır. Məməyəbənzər əzələlər – (mm. papillares anterior et posterior) mədəciyin ön və arxa divarlarında olurlar. Mədəciklərarası arakəsmənin – (septum interventriculare) çıxıq səthi sağ mədəciyə tərəf olduğu üçün sol mədəciyin eninə kəsiyi ovala bənzəyir; bu arakəsmənin yuxarı hissəsində əzələ elementləri yoxdur; odur ki, buna zarlı hissə – (pars membranacea (septum membranaceum ventriculorim – BNA)) və mədəciklərarası arakəsmənin yerdə qalan hissəsinə əzələvi hissə – (pars muscularis (septum musculare ventriculorum – BNA)) deyilir. Sol qulaqcıq-mədəcik dəliyi sol qulaqcıq-mədəcik qapağı, ya ikitaylı qapaq (mitral qapaq) – (valva atrioventricularis sinistra s. bicuspidalis (s. mitralis)) ilə və aorta dəliyi aorta qapağı – (valva aortae) ilə tutulmuşdur.
İkitaylı qapaq sol qulaqcıq-mədəcik dəliyini əhatə edən lifli halqadan (anulus fibrosus) başlayaraq vətər telləri vasitəsilə sol mədəciyin ön və yuxarı divarlarında olan məməyəbənzər əzələlərə bağlanmışdır. Bu qapaq iki taydan ibarətdir; ön tay – (cuspis anterior) və arxa tay – (cuspis posterior). Ön tay dal taydan böyükdür və özü də qabaqda və sağ tərəfdə yerləşərək sol qulaqcıq-mədəcik dəliyini aorta dəliyindən ayırır. Ön və dal tayların arasında bəzən əlavə kiçik taylara da təsadüf olunur.
Aorta qapağı – (valva aortae) ağciyər kötüyü qapağı kimi üç aypara qapaqcıqdan ibarətdir. Bunlardan biri – (valvula semilunaris posterior) arxada, ikinci – (valvula semilunaris dextra) sağda və üçüncüsü – (valvula semilunaris sinistra) solda yerləşmişdir. Bunların hamısı ağciyər kötüyünün eyniadlı qapaqcıqlarından qalın və möhkəmdir və üzərində olan düyüncüklər və aycıqlar (noduli et valvularium semilunarium aortae) yaxşı gözə çarpırlar.
Aorta dəliyini örtən aypara qapaqcıqların ciblərinə aorta cibləri – (sinus aortae (Valsalvae – BNA)) deyilir. Sağ və sol aorta ciblərindən ürəyi qidalandıran tac arteriyalar – (art-ae coronariae dextra et sinistra) başlayırlar.
Ürək divarlarının quruluşu
Ürək üç qişadan təşkil olunmuşdur:
Daxili qişa
Ürəyin daxili qişası – endokard – (endocardium) nazik və şəffaf birləşdirici toxuma zarından təşkil olunmuş və daxili səthi endotel ilə örtülmüşdür. Bunun qalınlığı müxtəlif dir (təxminən 20 mikrondan 500 mikrona qədərdir). Endokardın birləşdirici toxuma zarı elastiki və kollegen liflərdən və birləşdirici toxuma hüceyrələrindən ibarətdir.
Endokard ürəyin daxili səthində olan bütün çuxurluqları və hündürlükləri örtərək damarlar sahəsində onların intima qişasına keçir. qulaqcıqların endokardı mədəciklərindəkindən qalındır və tərkibində elastik liflərin miqdarı çoxdur. Qulaqcıqlardan mədəciklərə və mədəciklərdən damarlara keçərkən endokard qulaqcıq-mədəcik, ağciyər kötüyü və aorta qapaqlarını əmələ gətirir. Sol mədəciyin endokardı sağ mədəciyinkindən qalındır.
Əzələ qişası
230 px|right|thumb|Miokard qişa Ürəyin əzələ qişası miokard – (myocardium) ürəyin qalın, qüvvətli və əhəmiyyətli qişasıdır. Miokard miofibrillərin xasiyyəti cəhətcə eninə zolaqlı əzələlərdən hesab olunmasına baxmayaraq, quruluş və fizioloji cəhətcə onlardan (sklet əzələlərindən) tamamilə ayrılır. Miokard sklet əzələlərindəki kimi dəstələr əmələ gətirməyib, əksinə şaxələnirlər və bir-birilə birləşirlər; odur ki, ürək əzələsi ümumiyyətlə, top (simplast) şəklini alır. Fizioloji cəhətcə ürək əzələsi qeyri-iradidir və ritmik yığılmaya malikdir. Mədəciklərdə, ətli atmalarda və məməyəbənzər əzələlərdə əzələ lifləri artıq dərəcədə bir-birilə çarpazlaşaraq kələflər əmələ gətirirlər və özləridə endokarda yaxın təbəqələrdə çox vaxt sıx olurlar. Miokardı təşkil edən əzələ lifləri arasında zəif diferensasiya etmiş Purkinye liflərinə təsadüf olunur. Miokard ürək divarı qalınlığının 7/10-ni təşkil edir.
Qulaqcıqların əzələ qişası iki qatdan təşkil olunmuşdur: səthi və dərin. Səthi əzələ qatı köndələn əzələ liflərindən ibarət olub, hər iki qulaqcığı əhatə edir. Dərin qat hər qulaqcıq nahiyəsində müstəqildir, ilgəyəbənzər və həlqəvi liflərdən ibarətdir. Qulaqcıqlar sistola etdikdə həlqəvi liflər yığılaraq, büzücü əzələ kimi, venaların ağzını möhkəm sıxırlar və nəticədə qulaqcığın sistolası zamanı qanın venalara qayıtmasına mane olurlar.
Mədəciklərin əzələ qişası üç qatdan ibarətdir: səthi-boylama, orta-həlqəvi və dərin boylama qat.
Xubəli Əzizov
Həyatı
Əzizov Xubəli Fətəli oğlu 1949-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun Buruq kəndində anadan olmuşdur. 1971-ci ildə "mexanik" ixtisası üzrə ADU-nin mexanika-riyaziyyat fakültəsini bitirib. 1971-1989-cu illərdə Azərbaycan EADNQYPİ-nun "Hidrodinamika" laboratoriyasında böyük laborant, mühəndis və böyük elmi işçi vəzifələrində işləyib. 1980-ci ildə "Yeraltı hidrodinamikanın bəzi fəza məsələləri və qeyri-bircins məsaməli mühitlərdə mayenin süzülmə məsələləri" mövzusunda namizədlik, 1994-cü ildə isə "Məsaməli mühitdə köçürülmənin qeyri-stasionar və qeyri-xətti hadisələrinin tədqiqi" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. 1989-1995-ci illərdə Azərbaycan EA MRİ-da "Neft və gazın qeyri-xətti mexanikası" şöbəsinin baş və aparıcı elmi işçisi işləmişdir. 1995-ci ildən 2014-cü ilə qədər Nijnevartovsk Dövlət humanitar universitetində professor, "Tətbiqi riyaziyyat və fizika" kafedrasının müdiri işləmişdir. 2007-2014-cü illərdə Tümen neft və qaz universitetinin professoru və bu universitetin Nijnevartovsk filialının elm üzrə direktor müavini işlmişdir. 2014-cü ildə vəzifəsindən istefa etmiş və ailəsi ilə Moskva şəhərinə köçmüşdür. İki oğlu, üç qızı vardır.
Ürək (insan)
Əzələ qişası
Səthi qatın əzələ liflərinin ürək zirvəsində burulmasından ürək burulqanı – (vortex cordis) əmələ gəlir. Dərin boylama qatı təşkil edən liflər səthi boylama qat liflərinin məbədi olub, yuxarıya doğru qayıdırlar və yenə də lifli halqalara bağlanırlar. Orta həlqəvi əzələ qatı hər mədəcikdə müstəqildir və özüdə həlqəvi liflərdən təşkil olub səthi və dərin qatların arasında yerləşmişdir. Həlqəvi qat xüsusən sol mədəcikdə inkişaf etmişdir.
Şxer
Şxer -  Keçmişdə buz örtüyü olan yerlərdə dəniz lərin və göl lərin sahilboyunda yerləşən kiçik, alçaq qayalıq ada dır. Şxerlər adətən kristallik süxur lardan ibarət olur, səthində buzlaq ların izləri (cizgilər və s.) olur. Bəzi dənizin və ya gölün sahillərində çoxlu miqdarda şxer yerləşir və xeyli fərqli olan sahil əmələ gətirir ki, buna şxer tipli sahil deyilir.
Ürək (insan)
Əzələ qişası
Mədəcikarası arakəsmənin qurluşuna gəldikdə orada da üç qata rast gəlinir: sağ, sol və orta qat. Sağ qat sağ mədəciyə, sol qat sol mədəciyə və orta qat hər ikisinə aiddir.
Qulaqcıqlarla mədəciklərin əzələ qişaları qulaqcıq-mədəcik dəstəsi – (fasciculus atrioventricularis) vasitəsilə bir-birilə rabitədədirlər.
Ürəyin aparıcı sistemi
200 px|thumb|left|Ürəyin aparıcı sisteminin EKQ müşayiətilə animasiyası Ürəkdə əzələ liflərindən başqa zəif diferensasiya etmiş ilk embrional ürək borusu qalığına təsadüf olunur. Buna ürəyin aparıcı sistemi deyilir. Bu sistem morfoloji qurluşca sinir toxumasından ayrılır və ürəyin daxilində olan sinir elementləri və miokard ilə sıx rabitədə olur.
Ürəyin aparıcı siiteminə cib ya cib-qulaqcıq (sinir) düyünü, qulaqcıq-mədəcik (sinir) düyünü və qulaqcıq-mədəcik dəstəsi aiddir.
Cib-qulaqcıq (sinir) düyünü – (nodus sinuatrialis) (Kisin və Flyakın cib-qulaqcıq düyünü) sağ qulaqcıqda yuxarı boş venanın ağzı ilə – auricula dextra arasında hüdudi şırım daxilində yerləşmişdir; uzunluğu 1–2 sm və eni 3–5 mm bərabərdir. Bu düyün bir tərəfdən ürəyə gələn sinir elementlərilə və digər tərəfdən qulaqcıqların əzələ qişası ilə rabitədədir və özü də onların ritmik təqəllüsünü tənzim edir.
Galendromus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Ürək (insan)
Ürəyin aparıcı sistemi
Qulaqcıq-mədəcik (siniri) düyünü – (nodus atrioventricularis), (ya Aşof-Tavar düyünü) 5 mm uzunluğunda və 2–3 mm enində olub tac cibi ağzı ilə üçtaylı qapağın arakəsmə tayının əsası arasında yerləşmişdir.
Qulaqcıq-mədəcik dəstəsi – (fasciculus atrioventricularis), (ya His dəstəsi) ümumi kötük – (fasciculi atrioventricularis) vasitəsilə qulaqcıq-mədəcik düyünündən başlayaraq sağ və sol lifli halqaların arası ilə və mədəcikarası arakəsmənin zarlı hissəsinin arxa kənarı ilə aşağı doğru gedir və iki ayaqcığa bölünür: sağ – (crus dextrum) və sol – (crus sinistrum). Ümumi kötüyün uzunluğu təxminən 1 sm-dir. Sağ ayaqcıq mədəcikarası arakəsmənin sağ tərəfilə gedərək Purkinye lifləri vasitəsilə məməyəbənzər əzələlərdə, ətli atmalarda və mədəcik divarının əzələ liflərində tamam olur. Sol ayaqcıq mədəcikarası arakəsmənin sol tərəfilə gedir və sağ ayaqcıq kimi məməyəbənzər əzələlərdə qurtarır.
Qulaqcıq-mədəcik dəstəsi vasitəsilə qulaqcıqlar ilə mədəciklər bir-birilə rabitədə olurlar.
Ürəyin seroz qişası və ürək kisəsi
Ürəyin xarici qişası seroz qişası – seroz ürək kisəsinin visseral səfhəsi (epikard) – (lamina visceralis pericardii serosi (epicardium)) əzələ qişasını xaricdən örtmüşdür və onunla sıxı rabitədədir. Bu qişa nazik birləşdirici toxuma təbəqasindən ibarətdir.
Fiqurlu konkisürmə
Fiqurlu konkisürmə — musiqinin müşayiəti ilə ediləcək rəqsin, ya da nümayişin mövzusuna uyğun kostyumlarla reallaşdırılan idman növü. Yarışma məcburi hərəkətlər və sərbəst fiqurların bir kombinasiyasından meydana gəlir. Qış Olimpiya idman növlərinə daxildir. Avropa çempionatı, Dünya çempionatı, Dörd Qitə çempionatı və İSU Grand Prix yarışmaları kimi yarışlar təşkil edilir. thumb|left|200px|Fiqurlu konkisürənlər ([[1908-ci il)]] Olimpiadalar səviyyəsində yarışmalar təşkil edilən Buz Rəqsi, Cütlər, Təklər növlərdən başqa xeyli çox dəyişik şəkildə icra edilə bilər (dördlü ya da 10-12 şəxsiyyət qruplar halında).
Ürək (insan)
Ürəyin seroz qişası və ürək kisəsi
Ürək kisəsi – perikard – (pericardium) konus şəklində olub əsası diafraqmanın vətər mərkəzinə bitişmişdir və zirvəsi yuxarıda ürəyin əsasında olan damarlarla rabitədədir. Bu iki təbəqədən təşkil olunmuşdur: xarici lifli təbəqə – lifli ürək kisəsi – (pericardium fibrosum) və daxili seroz təbəqə – seroz ürək kisəsi – (pericardum serosum). Xarici lifli təbəqə sərt birləşdirici toxumadan təşkil olunaraq qonşu üzvlərlə rabitədədir. Daxili seroz təbəqə iki səfhəyə bölünür: xarici pariyetal səfhə – (lamina parietalis pericardii serosi) və daxili visseral səfhə, yaxud epikard – (lamina visseralis pericardii serosi s. epicardium). Bu səfhələr arasındakı boşluq – ürək kisəsi boşluğu – (cavum pericardii) adlanır. Bu boşluq az miqdarda – 50–60 sm³ seroz maye – (liquor pericardii) ilə dolu olur.
Fiqurlu konkisürmə
Fiqurlu konki sürmə
Bu idman növündən adətən qışda istifadə edirlər. Bu idman növü həmdə hobbi ola bilər .Fiqurlu konki sürərkən cüt və tək durmaq olar. Ən əsası isə doğru konki seçimidir. Ən məşhur və yaxşı konki firması JACKSON firmasıdır. Bir çox insanlar konki alarkən ölçü seçimi onlara çətin gəlir.Bu idman növü sizi şəxsi dünyanızdakı kimi hiss etdirir.Hər bir hərəkət çətin gəlsədə ozünüzə inansanız nəticəni gördükdə çox sevinəcəksiniz.Mən özüm də fiqurlu konki sürürəm.Artıq bir ildir ki,ilk addımlarımı atıram.Və sizə deyə biəcəyim odur ki,əgər siz də fiquristka olmağı arzulayırsınızsa heç vaxt "alınmayacaq","bacarmaram" deməyin.Çoxlu məşqlər nəticəsində sizdə hər hərəkət alınacaq.
Ürək (insan)
Ürəyin seroz qişası və ürək kisəsi
Ürək kisəsi topoqrafik cəhətcə dörd hissəyə bölünür: 1. döş-qabırğa hissəsi – (pars sternocostalis) 2,3. sağ və sol orta divar hissəsi – (pars mediastinalis dextra et sinistra) 4. onurğa hissəsi – (pars vertebralis)
Fiqurlu konkisürmə
Bal vermə sistemi
2002 Qış Olimpiadalarına qədər Fiqurlu konkisürmədə 6-lıq sistem deyilən, idmançıların sərgilədiyi proqramın 6 tam bal üzərindən qiymətləndirildiyi bir sistem tətbiq olunmuşdur. Bu sistemdə hakimlər idmançının performansına görə texniki və artistik olaraq 2 fərqli bal verirdilər. Texniki ballar idmançının etdiyi tullanış, dönüşlər, bunların səhvsiz edilib edilməməsi kimi silsilədəki texniki işləri, artistik ballar isə idmançının musiqilə uyğunlaşması, kostyumları, buz səthinin istifadəsi kimi elementləri ehtiva edər. Hakimlər idmançını 6.0 tam bal üzərindən qiymətləndirir. 6.0 tam bal seriyanın qüsursuz bir şəkildə sərgiləndiyini göstərir. Hakimlər 5.4 ya da 4.2 kimi onluq ballar da verə bilər.
Ürək (insan)
Ürəyin və ürək kisəsinin qan və limfa damarları və sinirləri
left|280 px|thumb|Ürəyin sağ və sol tac damarlarının təsviri Ürək qalxan aortanın soğanağından başlayan bir cüt tac arteriyalar (art-ae coronariae cordix dextra et sinstra) iləqidalanır və ürəyin divarlarından toplanan venoz qan ürək venaları – (venae cordis) vasitəsilə tac cib – (sinus coronarius) nahiyəsində sağ qulaqcığa tökülür.
Fiqurlu konkisürmə
Bal vermə sistemi
2002-ci il Qış Olimpiadalarında Cütlər kateqoriyası yarışmasında partlaq verən, sonunda 2 cütün birdən olimpiada çempionu elan edildiyi hadisələrdən sonra yeni bir bal vermə sistemi gətirildi.
Ürək (insan)
Ürəyin və ürək kisəsinin qan və limfa damarları və sinirləri
Tac arteriyaları inkişaf dərəcəsindən asılı olaraq ürəyin qidalanması üç cür: 1) hər iki tac arteriyaların bərabər dərəcədə inkişaf etməsi hesabına, 2) çox inkişaf etmiş sağ tac arteriya hesabına, 3) əksinə çox inkişaf etmiş sol tac arteriya hesabına (M.S. Lisitsin) olur.
Fiqurlu konkisürmə
Bal vermə sistemi
Ancaq sistem Fiqurlu konkisürməyə zərər verdiyi, idmançıların proqramlarının çətinləşdiyi ancaq artistik istiqamətdən zəiflədiyi, idmançıların özlərini çox çətinləşdirlikləri və bunun zədələrə səbəb olduğu istiqamətində tənqidlər aldı.
Ürək (insan)
Ürəyin və ürək kisəsinin qan və limfa damarları və sinirləri
Tac arteriyaları ürək divarlarına üzvdaxili şaxələr verirlər (R.A. Bardina); aa. atriales – qulaqcıqlara, aa. auriculares – qulaqcıq seyvanlarına, aa. ventriculares – mədəciklərə və i. aa. septi anterior et posterior – ürək arakəsmələrinə gedir. bunlar miokard daxilinə girərək, onun qatlarına müvafiq şaxələr verirlər, əzələ dəstələrini müşayiət edərək bir-birilə anastomozlaşırlar və eyni surətdə məməyəbənzər əzələləri – (mm.papillares), hətta qulaqcıq-mədəcik qapaqlarını qan ilə təchiz edirlər.
Ürəyin üzvdaxili venalarına gəldikdə qeyd etmək lazımdır ki, böyük arteriyalar tək, kiçikləri isə cüt venalar ilə müşayiət olurlar.right|280 px|thumb|Ürəyin venaları left|280 px|thumb|Ürəyin venaları (sxematik) Ürəkdə limfa üç növ limfa kapillyar toruna: subendokardial, intramiokardial və sub epikardial tora toplanır. Ürəyin fəaliyyəti zamanı limfa subendokardial tordan ikinci tora və buradan da üçüncü (subepikardial) tora və nəhayət mədəciklərarası şırımlarda yerləşmiş aparıcı limfa damarlarına axır; bu damarlar da ön və dal orta-divar, nəfəs borusu ətrafı və bronx-ağciyər limfa düyünlərinə açılırlar.
Rus alimi akademik İ.P. Pavlov "Ürəyin mərkəzdən qaçan sinirləri" adlı doktorluq dissertasiyasında (1893) ilk dəfə ürəyin fəaliyyətini tənzim edən dörd növ mərkəzdən-qaçan sinirləri eksperiment vasitəsilə kəşf etmişdir; həmin sinirlər yavaşıdıcı, sürətləndirici, zəifləşdirici və qüvvətləndirici sinir liflərindən ibarətdirlər.
Ürək sinirlərini iki sistendən alır: simpatik və parasimpatik. Simpatik liflər (nn. cardiaci cervicales superior, medius et inferior, nn. cardiaci thoracici) yuxarı orta boyun-döş qəfəsi (ulduzabənzər) və döş qəfəsi qanqlionlarından və parasimpatik liflər (rami cardiaci superiores et inferiores nervi vagi) azan sinirdən gəlir. Ürəyə gedən simpatik sinirlər qıcıqlandıqda ürəkdöyünmə və oyanıcılıq artır, naqillik sürətlənir, yığılma qüvvəsi artır və reflektor faza uzanır. Azan sinir qıcıqlandıqda isə əksinə ürəkdöyünmə və oyanıcılıq azalır, naqillik zəifləşir, yığılma qüvvəsi azalır və reflektor faza qısalır. Azan sinir vasitəsilə ürəyə hissi və vazomator sinir lifləri də gedir.
Ürək kisəsi döş aortası kələfindən, ürək kələfindən, birinci döş qanqlionundan, diafraqma və azan sinirlərdən çıxan sinir liflərilə innervasiya olunur. Ürək kisəsində az miqdarda seroz maye mövcuddur.
Ürəyin topoqrafiyası və fiksasiya aparatı
300 px|thumb|left|İnsan ürəyinin topoqrafiyası thumb|230 px|right|Ürəyin döş qəfəsində yerləşmə proyeksiyası Ürək döş boşluğunda sağ və sol plevra kisələrinin arasında ön orta divarın aşağı nahiyyəsində diafraqmanın vətər mərkəzi üzərində ürək kisəsinin daxilində çəp istiqamətində yerləşmişdir.
Ürəkdə olan dəliklərin (qapaqların) proyeksiyası belədir.
Ürəyi fiksasiya edən bağlar bunlardır:
Ürəyin inkişafı
Mezoblastın yan səfhələri bir-birinə yaxınlaşdığı üçün yuxarıda göstərilən borular da əvvəlcə bir-birinə yaxınlaşır və sonra birləşərək tək bir boru və ya boşluq – son ürək borusu (bir kameralı ürək) əmələ gətirir. Bu boşluq əvvəlcə plazma ilə dolu olur və sonra yavaş-yavaş qan elementləri əmələ gəlməyə başlayır. Ürək boruları birləşərkən onları xaricdən örtən splaxnoplevra ürək borusunun ventral və dorzal səthlərində bir-birinə yaxınlaşır və nəticədə ventral (ön) və dorzal (arxa) ürək çözləri (mesocardium ventrale et dorsale) əmələ gəlir. Bunların vasitəsilə ürək ilk bədən boşluğunun ön və arxa divarlarına təsbit olunur.
Qulaqcıqlararası və mədəciklərarası arakəsmələr ilə bərabər arterial kötükdə də üçüncü bir arakəsmə – septum aoticopulmonale əmələ gəlməyə başlayır, bu arakəsmə yuxarıdan aşağı doöru gedərək arterial kötüyü aortaya və ağciyər kötüyünə bölür bə aşağı tərəfdə mədəcikarası arakəsmə ilə birləşdiyi yerdə mədəciklər xeyli müddət bir-birilə foramen interventriculare adlanan dəlik vasitəsilə birləşmiş qalırlar. sonradan bu dəlik tutulur və bu nahiyə pars membranacea septi interventriculare adlanır.
Arakəsmələrin əmələ gəlməsi embrionun bir azlığından başlayıb yeddi həftəliyində qurtarır, beləliklə. bu dövrdə ürək dörd kameradan ibarət olur. Ürək şəklinin əmələ gəlmə prosesi embrional dövrün üç aylığında tamam olur.
Embrional dövrdə sağ qulaqcığa venoz cib – (sinus venosus) açılır. Bu cibə üç cüt vena açılır: 1) Küvye axacaqları – (ductus Cuvieri BNA), 2) göbək müsariqə venaları – (vv. omphalomesentericae) və 3) göbək venaları – (vv. umbilicales). Embrional həyatın beşinci həftəliyində venoz cib artıq dərəcədə genəlir, belə ki, bunun divarı – sağ qulaqcıq divarına çevrilir, ancaq təkcə venoz cibin sol ucu (sol Küvye axacağı açılan yeri) qalır, buna tac cibi – (sinus coronarius) deyilir. Venoz cibin sağ qulaqcığa açılan yerində iki qapaqcıq olur – (valvula venosa (dextra et sinistra)), bunlardan sol tərəfdəki itir və sağ tərəfdəkindən aşağı boş vena qapaqcığı – (valvula venae cavae inferieres (Eustachii – BNA) və tac cib qapaqcığı – (valvula sinus coronarii) hasil olur. 280 px|thumb|left|[[Dekstrokardiya|Ürəyin sağda yerləşməsi – (dextracardia) rentgen şəklindən görünüşü ]] 280 px|thumb|right|[[Dekstrokardiya]] Ürəyin inkişafı prosesinin pozulması nəticəsində bəzi variantlar əmələ gəlir: bütün həyat boyu oval dəliyin və arterial (Botal) axacağın açıq qalması (adətən ağciyər kötüyü yalnız ductus arteriosus (Botali – BNA) adlanan axacaq vasitəsilə aorta qövsü ilə birləşmiş qalır, anadan olandan sonra bu axacaq obliterasiya olub (qapanıb) arterial bağa – (ligamentum arteriosum) çevrilir)- anadangəlmə ürək nöqsanı – (vitium cordis congenita) və ürəyin yerdəyişməsi – (dextracardia). Axırıncı növ variant adətən digər üzvlərin yerdəyişməsi (situs inversus viscerum totus) ilə bir yerdə olur. Belə hallarda ürəyin zirvəsi sağda, sağ mədəciklə sağ qulaqcıq – solda, sol mədəciklə sol qulaqcıq – sağda, aorta qövsü – sağda və boş venalar – solda olur. Ürəyin adi vəziyyətinə sisistrocardia deyilir.
İki zirvəli ürək6 belə halda ürək zirvəsində olan oyma çox dərin olur. Qulaqcıq-mədəcik qapaqlarında tayların miqdarının çoxalması. Aypara qapaqlarda ayparaların azalıb ya çoxalması (2 ya 4 ədəd olması). Nadir hallarda ürəyin yoxluğuna (acardia) təsadüf edilir.
Çox nadir hallarda beş kameralı ürəyə – iki mədəcikli və üç qulaqcıqlı ürəyə – (cor biventriculare triatriatum (Niwayama, 1960, B.A. Buxarin və F. H. Romaşov, 1965) ya üç mədəcikli və iki qulaqcıqlı ürəyə – (cor triventriculare biatriatum (R. Hakkila and F. Hakkila 1954; Waltor and Wynter, 1961)) təsadüf edilir.
Topoqrafik cəhətcə ürəyin anadangəlmə yerdəyişməsinə – ektopiyasına təsadüf olunur; məsələn, ürəyin diafraqmada əmələ gəlmiş dəlikdən qarın boşluğuna keçməsi – ürəyin qarın ektopiyası ya ürəyin ağız boşluğundan xaric olması – ürəyin boyun ektopiyası.
== Ürəyin iş sikli və ürək tonları ==
thumb|230px|right|Döş qəfəsi üzərində ürək tonlarının dinlənilən nöqtələri: M – ikitaylı qapaq – (valva atrioventricularis sinistra s. mitralis) T – üçtaylı qapaq – (valva atrioventricularis dextra s. tricuspidalis) P – ağciyər kötüyü qapağı – (valva trunci pulmonalis) A – aorta qapağı – (valva aortae) Normal ürək ritmik və fasiləsiz vurma və ya yığılma qabiliyyərinə malikdir. Ürəyin yığılmasına sistola, açılmasına və ya boşalmasına isə diastola fazası deyilir. Bir ürək iş sikli üç fazadan ibarətdir:
2. Mədəciklərin yığılması qulaqciqların əzələlərinin boşalması ilə müşayiət olunur. Mədəciklərlə qulaqcıqları ayıran üçtaylı və ikitaylı qapaqcıqlar qapanaraq qanın qulaqcıqlara qayıtmasının qarşısını almış olurlar. Bu zaman əksinə olaraq aorta və ağciyər arteriyası qapaqcıqları açılmış olurlar. Mədəciklərin yığılması qanı bilavasitə aorta və ağciyər arteriyalarına qovmuş olur.
3. Diastola fazası və ya fasilə – tam ürək əzələlərinin boşalması və ya bu orqanın bir anlığa istirahəti kimi başa düşülə bilər. bu fasilə zamanı venalardan qan qulaqcıqlara qismən də isə mədəciklərə axmış olur. Yeni sikl başlarkən qulaqcıqlarda qalmış qanın yenidən mədəciklərə ötürülməsilə sikl təkrarlanmış olur.
Ürəyin bir sikl iş müddəti 0,85 saniyəyə bərabərdir ki, bunun da 0,11 saniyəsi qulaqcıqların, 0,32 saniyəsi mədəciklərin yığılmasının, 0,4 saniyəsi isə diastolanın yəni fasilənin payına düşür. Normada insanın bir dəqiqədə ürək sikli 70-dir. Beləki, sakit halda ürək dəqiqədə 60–70 dəfə döyünür. Vurğuların tezliyi 60 dan aşağı olduqda bu hal bradikardiya, 90 dan artıq olduqda isə taxikardiya adlanır.
Ürəyin işi nəticəsində əmələ gələn səslərə ürək tonları deyilir: 1. Sistolik ton – alçaq, bir qədər kar, davamlı (0,14 san.) olub, ikitaylı və üçtaylı qapaqların cırpılaraq qapanmasından və onların vətər tellərinin gərilməsindən yaranmış olur. 2. Diastolik ton – qısa (0,11 san.), yüksək olub, aorta və ağciyər kötüyü qapaqlarının (aypara qapaqların) cırpılaraq qapanmasından yaranmış olur.
Ürəyin yaş və fərdi xüsusiyyətləri
İnsan ürəyinin çəki, həcm və ölçü cəhətcə postembrional inkişafı bir çox müəlliflər tərəfindən müayinə olunmuşdur. Yenidoğulmuşun ürəyi sağ və sol qulaqcıqlar arasında olan oval dəliyinin olması, boç vena qapağının yaxşı inkişaf etməsi və ağciyər kıtüyü ilə aorta qövsü arasında arterial axacağın olması ilə xarakterizə olunur.
Ürəyin ölçüləri – onun uzunu, eni və qalınlığı bərabər dərəcədə artmır; ürək eninə və qalınlığına nisbətən uzununa sürətlə böyüyür, buna görə uşaq böyüdükcə ürək ölçülərinin nisbəti və forması dəyişir. Elə də ürəyin çəkisi yaşa dolduqca bərabər dərəcədə artmır.
Yenidoğulmuşun ürəyinin mütləq çəkisi 23–37 qrama bərabərdir. Ürəyin çəkisi səkkiz aylıqda – iki dəfə, 2–3 yaşında üç dəfə, 5 yaşında dörd dəfə, 16 yaşında on bir dəfə anadan olana nisbətən artmış olur. Qeyd edirlər ki. 5 yaşından 10–12 yaşına qədər ürəyin böyüməsi ləngiyir, nisbi çəkisi azalır və yalnız 10–12 yaşından sürətlə inkişafa başlayır və 14–17 yaşında adi hüduduna çatır.
Zelgeymin verdiyi məlumata görə ürəyin çəkisi 20 yaşından 70 yaşına qədər yavaş-yavaş artır. 70 yaşından sonra ürək atrofiya olmağa başladığı üçün, çəkisi azalır, ölçüləri kiçilir və dəlikləri genəlir. Böyüklərdə norma olaraq bədən çəkisilə ürək çəkisinin nisbəti bir o qədər dəyişmir: bədənin çəkisi artdıqca ürəyin çəkisi də artır.
Yenidoğulmuşlarda diafraqma yuxarıda olduğu üçün ürək təxminən böyüklərə nisbətən bir qabırğaarası sahə yuxarı olur. Ürəyin boylama oxu üfuqi səth ilə 20°-yə bərabər sivri bucaq təşkil edir, yəni böyüklərə nisbətən üfuqi səthə xeyli yaxın olur. Döş qəfəsi ölçülərinin ürək ölçülərinə olan nisbəti başqa olduğuna görə ürəyin zirvəsi 4 yaşınadək sol məmə cizgisindən sola, 5–6 yaşında məmə cizgisi üzərində və 13–14 yaşında böyüklərdəki kimi həmin cizgidən sağa təyin edilir. 8–9 aylıqdan sonra uşağın gəzməsilə (üfuqi istiqamətə keçməsilə) ağciyərin və döş qəfəsinin inkişafı ilə və diafraqmanın aşağı enməsilə əlaqədar olaraq ürək aşağı və sağa doğru yerini dəyişərək, köndələn vəziyyətdən çəp vəziyyətə keçir.
Forma cəhətcə yenidoğulmuş uşağın ürəyi böyüklərinkindən seçilir; bu da başlıca olaraq ürək hissələrinin hələ tam inkişaf etməməsindən asılıdır. Yalnız 6 yaşından sonra uşağın ürəyi böyüklərin ürəyinə bənzəyir.
Yenidoğulmuş uşaqlarda arteriyalar nisbətən geniş olur, bunun nəticəsində uşaqların qan damarlarında qanın təzyiqi az və miqdarı çox olur. Büluğ dövründə ürək sürətlə inkişaf edir, aorta isə ona nisbətən zəif böyüyür, onurğa artıq dərəcədə uyununa böyüdüyü üçün aorta boyuna dartılır və nəticədə daralır, beləliklə, aortada büluq dövründə fizioloji daralma əmələ gəlir, fəqət bu daralma sonralar itir.Ürəyin dincəlməsi- Ürək qanın hərəkətini tənzimləyən yorulmaz bir mühərrikdir. Adətən, qulaqcıqların yığılması ilə oraya toplanmış qanı mədəciklərə (0,1 saniyə), mədəciklər yığılaraq (0,3 saniyə) qanı damarlara qovur. Bundan sonra ürək boşalma vəziyyətində (0,4 saniyə) olur. Ürək dövri olaraq öz işini təkrar edir.Yəni ümumilikdə ürək 7saniyə istirahətdə olur.
Mənbələr
50 px|left
İrina Netreba
İrina Netreba — 26 aprel 1991-ci ildə anadan olmuşdur. Ukrayna əsilli Azərbaycan lı sərbəst güləşçidir. 2014-cü ildə Finlandiya nın Vantaa şəhərində keçirilən Avropa Çempionatının gümüş medalçısıdır. 2013-cü ildə Rusiya nın Kazan şəhərində keçirilən Tələbələr arasında Yay Universiada Oyunlarının bürünc medalçısıdır. Gənclər arasında Avropa Çempionatının qızıl və bürünc medalçısıdır. Yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatının isə qızıl və bürünc medalçısıdır.
Ukrayna karyerası
İrina Netreba 2004-cü ildən güləş üzrə yarışlarda iştirak edir. İrina Netreba ilk uğurunu doğma vətənini təmsil edərkən qazandı. O Ukrayna bayrağı altında 2007-ci ildə Gənclər arasında Avropa Çempionatında 3-cü yeri tutdu və bürünc medal qazandı. 1 ildən sonra isə İrina Netreba analoji yarışda, Gənclər arasında Avropa Çempionatında 1-ci yeri tutdu və qızıl medal qazandı. Elə həmin ildə Yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatında 1-ci yeri tutdu və qızıl medal qazandı. 2009-cu ildə isə İrina Netreba Ukrayna bayrağı altında sonuncu uğurunu qazandı. O yenə də Yeniyetmələrin Avropa Çempionatında iştirak etdi və 3-cü yeri tutaraq bürünc medal qazandı.
Azərbaycan karyerası
Daha sonra İrina Netreba Azərbaycanın uğurları üçün çalışdı. İrina Netreba Azərbaycan bayrağı altında ilk uğurunu 2013-cü ildə Rusiya nın Kazan şəhərində qazandı. O Tələbələr arasında Yay Universiada Oyunlarında bürünc medal qazandı.
İrina Netrebanın ən böyük uğurunu isə 2014-cü ildə Finlandiya nın Vantaa şəhərində qazandı. O 2014 Avropa Çempionatında yalnızca finalda məğlub olaraq gümüş medal qazandı. İrina Netreba mübarizəyə 1/4 final mərhələsindən qoşuldu. O 1/4 final mərhələsində Bolqarıstan lı Viktoriya Bobeva ilə üz-üzə gəldi. Həmin qarşılaşmadan İrina Netreba 8-4 hesablı qələbə ilə ayrıldı. Daha sonra o 1/2 final mərhələsində Belarus lu Anastasiya Huçok ilə üz-üzə gəldi. Həmin qarşılaşmadanda İrina Netreba qələbə ilə ayrıldı. Finala vəsiqə qazanan İrina Netrebanın bu mərhələdə rəqibi Rusiya lı Valeriya Jolobova idi. İrina Netreba güclü rəqibi ilə qarşılaşmadan məğlub ayrıldı, 0-5 və İrina Netreba 2014 Avropa Çempionatı 2-ci yerdə başa vuraraq gümüş medal qazandı.
2015 Avropa Oyunları
İrina Netreba 2015-ci ildə ən əsas yarışlarından birinə Azərbaycanın paytaxtı Bakı şəhərində keçirilən 2015 Avropa Oyunları nda qatıldı. O mübarizəyə 16 iyun tarixində qoşuldu. İrina Netreba ilk olaraq 1/8 final mərhələsində İtaliya lı Karola Raynero ilə üz-üzə gəldi. İrina Netreba həmin qarşılaşmadan 8-4 hesablı qələbə ilə ayrıldı. Daha sonra 1/4 final mərhələsində İrina Netreba Bolqarıstan lı Mimi Xristova ilə üz-üzə gəldi və 6-4 hesabı ilə qələbə qazanaraq yarım-finala adladı. Yarım-final mərhələsində İrina Netreba İsveç li məşhur güləşçi 1 qat Dünya və 3 qat Avropa Çempionu Sofiya Mattsson ilə üz-üzə gəldi. Güclü və təcrübəli rəqibi ilə qarşılaşmadan İrina Netreba məğlub ayrıldı. 1-3. Amma bu məğlubiyyətə baxmayaraq İrina Netreba medal uğrunda mübarizəni dayandırmadı, o yenədə medal qazana bilərdi. Bunun üçün o bürünc medal uğrunda görüşdə Norveç li Qras Bullenə qalib gəlməli idi. Amma İrina Netreba güclü rəqibi ilə qarşılaşmadanda məğlub ayrıldı. 0-4. Belə olan xalda İrina Netreba 2015 Avropa Oyunları nı 5-ci yerdə başa vurdu.
2015 Dünya Çempionatı
thumb|225x225px|İrina Netreba (Qırmızı geyimdə) və Leig Jaynes (Göy geyimdə)