cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Əfqanıstanda futbol
Milli komanda
Əfqanıstan millisinin ən böyük uğuru 2013-cü ildə keçirilən Cənubi Asiya Kubokundakı çempionluqdur və bu, həddindən artıq çətin vəziyyətdə olan ölkə üçün dünya çempionluğuna bərabər nailiyyət hesab olunur. Elə həmin il 2013-cü ilin "Qızıl Top" mükafatının təqdimetmə mərasimində Əfqanıstan Futbol Federasiyasının təmsilçisinə FİFA-nın "feyr-pley" mükafatı verilmişdi.
Qadın futbolu
thumbnail|Qadın millisinin kapitanı Zəhra Mahmudi Əfqanıstanda milli baryerləri aşmağa müvəffəq olan futbolçu qadınlar arasında 2014-cü ildə futbol üzrə ilk ölkə çempionatı keçirilib. Ölkə tarixinin həmin ilk qadın premyer liqasında 8 müstəqil klubu təmsil edən komandalar mübarizə aparıb. İlk çempionatın ilk yarımfinalçıları "Əfqan Klubu" və "Ədalət Klubu" olub. Paytaxt Kabildə baş tutan matç o qədər də diqqət çəkməyib və qadın futbolçular tamamilə boş olan tribuna qarşısında oynayıblar.
Sərvəoxşar santolina
Sərvəoxşar santolina'
Təbii yayılması
Təbii halda İtaliyada və Aralıq dənizyanı ölkələrində bitir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 50-60 sm-ə çatan kol bitkisidir.Yarpaqlarının uzunluğu 3,5 sm-ə qədər olub,lələkvari bölünmüşdür.Cavan yarpaqları açıq-yaşıl,yaşlıları isə boz-gümüşü rəngdə,tükcüklüdür.Sarı rəngli ətirli çiçəkləri uzun çiçək saplaqlarında yerləşmişdir.İyun-avqust aylarında çiçəkləyir.Çobanyastığının qoxusuna bənzər güclü ətri vardır.Toxumları oktyabrda yetişir.Toxum və qələmlərlə çoxaldılır.
Ekologiyası
Günəşli,isti,quru torpaqlarda bitir.Sərt şaxtalarda yerüstü hissəsi donur.
Azərbaycanda yayılması
Mərdəkan dendrarisində introduksiya oçunmuşdur.Bakı şəhərinin park və bağlarında mədəni şəraitdə becərilir.
Nəticəçıxarma
Nəticəçıxarma ( ~ ru. вывод, умозаключение ~ tr. sonuç çıkarma) — müəyyən informasiyaya əsaslanaraq nəticə çıxarma prosesi, məsələn: “sərçənin lələkləri var, çünki sərçə quşdur, quşların isə lələkləri olur”. Bu proses, adətən, ya formal məntiqin qaydalarının köməyilə, ya da müşahidələr toplusunun statistik ümumiləşdirilməsi yolu ilə gerçəkləşdirilir. Nəticəçıxarma bacarığı, nəticə maşını (INFERENCE ENGINE) əsasında qurulmuş ekspert sistemlərinin xassəsidir; sistem fərziyyələri biliklər bazasında (xüsusi verilənlər bazasında) toplanmış faktlarla tutuşdurur və fərziyyələrlə uzlaşan (təsdiq olunan) mövcud faktlara əsaslanaraq nəticə çıxarır.
Xəzər dağı
Xəzər — Füzuli rayonunun ərazisində qərar tutan dağ.
Xəzər oronimi özündə xəzər etnonimini əks etdirir. Görünür, Azərbaycan ərazisində məskunlaşmış xəzər ailələri əvvəlcə maldarlıqla məşğul olmuşlar və həmin dağlarda onların yaylaqları yerləşmişdir. Bir sözlə Xəzər oronimi etnotoponimdir.
Syzygium densiflorum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Martuni rayonu (Ermənistan)
Martuni rayonu — Ermənistan Respublikası ərazisində mövcud olmuş rayon. Mərkəzi Martuni şəhəri olmuşdur. Qərbi Azərbaycanın Göyçə mahalının ərazisində yerləşirdi.
Tarixi
1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılıb. Ərazisi 1185 kv.km-dir. Rayon mərkəzi Aşağı Qaranlıq (dəyişdirilmiş adı Martuni) şəhəridir. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə olan məsafə 130 km-dir.
Bir tərəfdən Göyçə gölünə (dəyişdirilmiş adı Sevan) söykənən rayon digər tərəflərdən Basarkeçər və Göyçə yaylaları ilə dövrələnmişdir. Soylan rayonu ərazisində Arpaçayın üzərindəki Keçid su anbarından başlanan Arpa-Göyçə kanalı Martuni rayonunun ərazisindən keçərək rayonun Aşağı Alçalı kəndi yaxınlığında Göyçə gölünə tökülür. Əziznər, Asaymirzə yaylaqları və Səlim aşırımı (hünd.2410 m), Ərmağan (hünd.2829 m) dağları da rayonun ərazisinə düşür.
Martuni rayonunun kəndləri — Kolagirən, Mədinə, Aşağı Alıcalı, Əliqırıq, Vəliağalı, Yuxarı Qaranlıq, Göl kəndi, Yuxarı Adıyaman, Aşağı Adıyaman, Dəlikdaş, Təzəkənd, Əbdülağalı, Aşağı Gözəldərə, Zolağac
1948–1951-ci illərdə Martuni rayonunun azərbaycanlı kəndlərinin demək olar ki, hamısı bütünlüklə boşaldılmışdır.
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin müxtəlif fərmanları ilə Martuni rayonu üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:
thumb|250px|Aşağı Qaranlıq rayonunda mənzərə
Qarabulaq (Qazaxıstan)
Qarabulaq  — Qazaxıstanda qışlaq. Çimkəndin 45 km şərqində, Qarasu çayının sahilində yerləşir. Əhalisi 45 mindən çoxdur. Əhalinin 99 faizi özbəklər təşkil edirlər. . Qışlaqdə həmçinin qazaxlar və başqa millətin nümayəndələri də yaşayırlar.
Tarix
Karabulak qəsəbəsinin tarixi Böyük İpək Yolunun çiçəkləndiyi dövrə gedib çıxır. Karabulak ilkin Karabulak kəndinin başındakı bulaqlardan qaynaqlanan Karasu və Qaynarbulak çaylarının ətrafında yerləşir. Çindən qərbə və geriyə gedən tacirləri olan karvanlar bulaq sularının yaxınlığında müvəqqəti dayandılar. Keçmiş tacirlərin əlaqələri keçən karvanlarla ticarət mübadiləsinin inkişafına kömək edirdi. Belə ki, hələ o günlərdə bütün yaxın və uzaq kəndlərdən, aullardan tacir və alıcıların birləşib toplaşdığı Karabulakda böyük geyim və mal-qara bazarının təməli qoyulmuşdu.
1598-ci ilə qədər Karabulak Buxara xanlığının tərkibində idi. 1598-1784-cü illərdə Qazax xanlığının tərkibində olmuşdur. 1809-cu ilə qədər Daşkənd dövlətinin tərkibində olmuşdur[6]. 1809-1876-cı illərdə Karabulak Kokand xanlığının tərkibində olmuşdur[7]. 1876-1917-ci illərdə Karabulak Rusiya imperiyasının tərkibində olub. 1917-1924-cü illərdə Türküstan MSSR-in tərkibində olub. Bolşeviklər Orta Asiyada Milli Ərazi Delimitasiyası həyata keçirdikdən sonra Karabulak Qırğızıstan MSSR-in tərkibinə daxil oldu (1920-ci ildən 1925-ci ilə qədər), sonradan Qazax SSR adlandırıldı (1925-1936). 1936-cı il inzibati islahatının nəticələrinə görə Qazax SSR Qazax SSR adlandırıldı. SSRİ-nin dağılmasından sonra Qazaxıstan Respublikası Qazax SSR-in hüquqi varisi oldu.
ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri Pararescue
Pararescue, Birləşmiş Ştatların Hərbi Hava Qüvvələri Komandanlığında şəxsi heyətin müharibə şəraitində xilas edilməsi və tibbi müalicə alması üçün məsuliyyət daşıyan bölmədir. İkinci Dünya Müharibəsində vurulmuş təyyarələrdəki pilotlar başda olmaqla şəxsi heyətin müalicəsi və tez bir zamanda xilas edilməsi zərurəti meydana çıxmışdır. Qruplar qurulandan sonra əməliyyatlardakı uğurları ilə ön plana çıxdılar. Təxminən 2 il davam edən məşqlərdən keçirlər. Dalğıc, sağ qalma, paramedik tibb, paraşüt hazırlığı, təcili tibbi müdaxilə, alpinizm, müharibə taktikası kimi bir çox təlimdən keçirdilirlər.
thumb|Kranla vertolyota çıxma təlimi ([[İraq, 2003)]]
Edvard Qriq
Edvard Qriq — Norveç bəstəkarı, musiqi xadimi, pianoçu və dirijoru. E.Qriq romantizm üslubunda Norveç xalq yaradıcılığının təsiri altında yazıb yaratmışdır. Daha çox "Dağ kralının mağarasında" əsəri ilə dünyada tanınır.
Həyatı
Edvard Qriq Norveçin Bergen şəhərində anadan olmuşdur. O vaxtlar Bergen şəhəri, xüsusilə şəhərin teatr həyatı Avropada özünəməxsus milli yaradıcılıq ənənələri ilə seçilirdi. Belə ki, burada Henrik İbsen və Byörnstern Byörnson kimi ədiblər öz ədəbi fəaliyyətlərinə başlamışdılar.Bergende Edvardın istedadını ilk dəfə görən digər norveç bəstəkarı Ole Bull da həyatının böyük hissəsini yaşamışdır. Məhz bu bəstəkar Edvardın valideynlərinə gənc və istedadlı Edvardı Almaniyaya, Leypsiq konservatoriyasına göndərməyi məsləhət görür.1858-ci ildə Qriq Leypsiqə gedir.
"İnqridin giley-güzarları" dram pyesindən bir rəqs parçası Griqin Nina Hagerupla toy mərasimində səslənmişdir. Bu izdivacdan cütlüyün Aleksandr adlı qızları dünyaya gəlmiş, lakin körpə cəmi bir yaşında dünyasını dəyışır. Bu hadisə sonralar gənc ailədə münasibətlərin kəskin soyumasına səbəb olur.
Qriq 12 mahnı və romans nəşr etdirmişdir. Ölümündən sonra isə daha 5 pyesi işıq üzü görür. Əsərlərinini bir qayda olaraq Norveç və Danimarka şairlərinin şeirləri üzərində yazmış Qriq nadir hallarda H. Heyne, A. Şamisso və L.Ulanda kimi alman şairlərinə də müraciət etmişdir. Bəstəkar Skandinaviya ədəbiyyatına, xususən də doğma Norveçinin ədəbiyyatına maraq göstərmişdir.
Qriq 4 sentyabr 1907-ci ildə Bergendə vəfat etmiş və həyat yoldaşı Nina Hagerupla eyni məzarda dəfn edilmişdir.
Bai Fanq Li
Bai Fanq Li yoxsul gənclərin oxumasına maddi yardım göstərməsinə görə məşhurdur. Lakin o milyonçu deyildi. Pulunu velotaksi sürməklə qazanırdı. Bai Fanq Li ümumilikdə 350 000 yuan vəsait bağışlamaqla 300dən artıq yoxsul gəncin oxumasına şərait yaratmışdır. Bai Fanq Li Hebei vilayətində anadan olub, həyat yoldaşı və qızı ilə birlikdə yaşayırdı.
Onun yardımları 1987-ci ildən yəni 74 yaşında olarkən başlamışdır.Bu zaman o artıq işindən əl çəkməyi düşünürdü.
Edvard Qriq
Maraqlı
— Bağışlayin, sizi narahat edən Bethovenin ruhudur. Sadəcə bildirmək istəyirəm ki, Qriqin konsertində ifa olunan sonuncu əsər mənim- Bethovenindir!
Bai Fanq Li
Uzun illər pedal çevirməklə pul qazanan Bai doğma şəhərinə qayıdir və bu zaman tarlada işləyən uşaqlar onun diqqətini cəlb edir.Qızindan uşaqların niyə məktəbə getmədiyini soruşur və qızı da onların çox yoxsul olduqlarını,oxumağa imkanlarının çatmadığını demişdi. təsirlənən Bai Fangli oradakı məktəblərə 5000 yuan yardım edir.Tezliklə o yenidən Tianjinə-öz işinə qayıdır.Bundan sonra o bütün qazandığı pulu ehtiyacı olan tələbələrə verir. Oğulları və qızları onu bu fikrindən daşındırmağa çalışsalar da Bai onların dediklərinə əhəmiyyət vermir.
Hər gün sübh tezdən işə gedib axşamın qaranlığında evinə qayıdar və gününə 20, 30 yuan qazanardı. Bai savadsız olduğu üçün həmişə təəssüflənmişdi və gələcək nəslin təhsillə irəliləyəcəyinə ümid edirdi.
Biraz sonra o daha çox yardım edə bilmək üçün dəmiryolu vağzalının yaxınlığında kiçik bir daxmaya köçür və burda 24 saat müştəri gözləyir.Sadə yeməklər yeyir, yırtıq paltarlar geyinirdi. 82 yaşında olarkən Bai övladlarını bir daha təəccübləndirir — o müxtəlif yerlərdən borclar alaraq təhsilə yardım fondu yaradır. Lakin o həyatına hələ də pedal çevirmeklə davam edirdi.Hər dəfə bu fonda pul verəndə yaşlı Bai uşaq kimi sevinirdi,yeni bir missiyanı başa vurduğunu düşünürdü.
2001-ci ildə Bai velotaksisi ilə Tianjinin Yao Hua orta məktəbinə gəlir və son qazandığı pulu da verdikdən sonra bundan artıq işləyə biıməyəcəyini bildirib. Bu səhnə qarşısında müəllimlər və şagirdlər göz yaşlarını saxlaya bilməyiblər.
2005-ci ildə Bai Fangliyə ağ ciyər xərçəngi diaqnozu qoyulur və həmin ilin Sentyabrın 23-də vəfat edir.
Qulam İsgəndərov
Qulam Məşədi Kazım oğlu İsgəndərov — Azərbaycan vokalçı-aktyoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1940).Qulam İsgəndərovun nəvəsi Kamal İsgəndərovun oğlu uzun müddət Əhməd Bakixanov adina xalq calği alətləri ansamblin pionoçusu olmuşdur.Bir çox böyük sənətkarlari müşayət etmişdir. O cümlədən Xalq artisti Zeynəb Xanlarovanin rəhbərlik etdiyi ansamblin üzvü olmuşdur.
Həyatı
Qulam Kazım oğlu İsgəndərov 10 sentyabr 1901-ci ildə Şamaxının Sarıtorpaq məhəlləsində anadan olmuşdur.Onun atası Məşədi Kazım bütün Şirvanda tanınmış xanəndə idi. O, keçən əsrin əvvələrində Bakıda verilən Şərq konsertlərində (1902)-də iştirak etmişdir.1902-ci ildə Şamaxıda baş verən dəhşətli zəlzələdən sonra Məşədi Kazım ailəsini götürüb Bakıya köçür.O,uzun ömür sürməyib.1914-cü ildə dünyasını dəyişmişdir. Qulam İsgəndərov 1920-ci ilə qədər dayısı Məhəmmədin himayəsində yaşayib. Məhəmməd kişinin Sabunçuda Sallaqxanası varmış. Qulam da orada dayısına kömək eləyirmiş.
1920-ci ildə Azərbaycanda Sovet hökuməti qurulanda Məhəmməd kişini də tuturlar,onun iki oğlunun taleyi sonralar naməlum qalır. Qulam İsgəndərovun oğlu Abdulla müəllimin söylədiyinə görə, atasını Opera teatrına bəstəkar Müslüm Maqomayev gətirib. Beləliklə, Qulam İsgəndərov 10 dekabr 1930-cu ildə AOBT-nin solisti olmuşdur. "Arşın mal alan"da Vəli, "O olmasın, bu olsun"da Hambal rollarında çıxışlar etmişdir. O, "Koroğlu" operasının ilk tamaşasından başlayaraq, uzun illər Təlxək rolunun əvəzsiz ifaçısı olmuşdur. "Sevil"də (F.Əmirov) Balakişi, "Durna" operettasında Dursun, "Şah İsmayıl"da Şah, Rəmmal, "Şahsənəm"də Aşıq Həsən, "Əsli ve Kərəm"də Şah, "Leyli vı Məcnun"operasında isə İbn Səlam və Məcnunun atası rollarinda çıxış etmişdir.Sənətkarın oglu Abdullanın söylədiyinə görə, atası gənc yaşlarında bir neçə dəfə Məcnun rolunda da oynayib. Qulam İsgəndərov Məcnunun atası rolunda opera teatrının bir çox görkəmli sənətkarları ilə tərəf müqabil olmuşdur.O, bu rolda xüsusi məharət sahibiymiş. Onun bu roldakı ifasi Dövlət Səsyazma Arxivində, "Leyli və Məcnun"operasının 1957-ci ildə yazılmış radiomontajında,qrammofon vallarında hifz olunur. O həmçinin 1957 və 1959-cu illərdə Moskvada keçirilən Ədəbiyyat və İncəsənət Ongünlüklərində iştirak etmişdir. Oğlu Kamal İsgəndərov AOBT-da uzun illər aparıcı rejissor və baş rejissor kimi çalışmışdir. Digər oglu Abdulla İsgəndərov 41 il Dövlət Xor Kapellasının solisti olmuşdur.
27 aprel 1940-cı ildə "Azərbaycan SSR əməkdar artisti" fəxri adına layiq görülmüşdür.
Qulam İsgəndərov 1970-ci ildə təqaüdə çıxmış, 5 aprel 1975-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir. Qəbri Bakının Kürdəxanı qəbristanlığındadır.
Maqsud sultan Kəngərli-Ustaclı
Maqsud sultan Kəngərli (Tam adı: Maqsud sultan Kəngərli-Ustaclı; ) — Kəngərli nəslinin başçısı və Naxçıvanın hakimi (XVI əsrin sonu - XVII əsrin əvvəlləri).
Həyatı
Maqsud bəy Məhəmməd bəy oğlu 1533-cü ildə  Qaradağ vilayətinin paytaxtı Əhər şəhərində anadan olmuşdu. Bütün kəngərlilər kimi döyüşçü olmağı üstün tutmuşdu. O Azərbaycanın və İranın siyasi həyatında mühüm rol oynamışdır. I Şah Abbasın fərmanı  ilə  sultan  ünvanı  alıb  1589-cu ildə Qaradağa  hakim  təyin  edilmişdi. I Şah Abbas Vedi çayı kənarında düşərgə salarkən Səfəvi-Osmanlı vuruşmalarında Naxçıvan əhalisinin zərər çəkməməsi üçün Maqsud sultan Kəngərliyə Naxçıvan əhalisini Dizmara və Qaracadağa (indiki Cənubi Azərbaycan) köcürmək barədə əmr etmişdir. Əmri yerinə yetirən Maqsud sultan Kəngərli divan hesabına köçürülmüş əhalini ərzaq və s. zəruri mallarla təmin etmişdi. Maqsud sultan Kəngərlinin xələfləri uzun müddət Naxçıvanda hakim olmuşlar. 1604-cü ildə  Naxçıvan  vilayətinə  dəyişilmişdi. Bu ildən sonra Naxçıvanın hakimi olmuşdu. Səfəvi-Osmanlı savaşlarında iştirak etmişdi.
Cəbi Quliyev
Cəbi Hüseyn oğlu Quliyev — azərbaycanlı dövlət və siyasi xadim, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin VI çağırış üzvü.
Həyatı
Cəbi Quliyev 1990-cı il avqustun 30-da Şahbuz rayonunun indiki Ağbulaq kəndində anadan olub. 2008–2012-ci illərdə Naxçıvan Dövlət Universitetində beynəlxalq münasibətlər üzrə ali təhsil alıb. 2012–2013-cü illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində həqiqi hərbi xidmətdə olub. 2013–2015-ci illərdə isə Naxçıvan Dövlət Universitetində beynəlxalq münasibətlər tarixi üzrə magistr təhsili alıb.
Ailəsi
Cəbi Quliyev ailəlidir. 1 övladı var.
Fəaliyyəti
Cəbi Quliyev 2013–2014-cü illərdə Naxçıvan Universitetində Humanitar elmlər kafedrasında baş laborant, 2014–2018-ci illərdə isə Yeni Azərbaycan Partiyası Naxçıvan Şəhər Təşkilatın da aparıcı təlimatçı və baş təlimatçı vəzifələrində çalışıb.
2016-cı ildən Naxçıvan Dövlət Universitetinin müəllimi olan Cəbi Quliyev, 2017-ci ildən həmin universitetin dissertantıdır. 2017-ci ilin fevral-mart aylarında Erasmus+ k104 layihəsi çərçivəsində Türkiyə Respublikasının Çankırı Universitetində Pedaqoji təcrübə keçmişdir. O, həm də 2018-ci il sentyabrın 6-dan Naxçıvan MR Gənclər Fondunun içraçısıdır.
Cəbi Quliyev 2019-cu il noyabr ayından Yeni Azərbaycan Partiyası Naxçıvan Muxtar Respublikası üzrə Təşkilat idarə heyəti və siyasi şuranın üzvüdür.
2020-ci il fevralın 9-da baş tutan Parlament seçimlərində 7 saylı Ordubad-Culfa dairəsindən Yeni Azərbaycan Partiyası namizədi olan Cəbi Quliyev, 65,50 % səslə VI çağırış Milli Məclisin deputatı seçildi. 2020-ci il martın 10-dan səlahiyyətlərinin icrasına başlayan Cəbi Quliyev, Milli Məclisin Gənclər və idman Komitəsinin, habelə Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu Komitəsinin üzvü oldu. 5 mart 2021-ci il tarixdən isə Yeni Azərbaycan Partiyası Gənclər Birliyinin idarə heyəti üzvüdur.
Ligularia heterophylla
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Axtarış-xilasetmə
Axtarış və xilasetmə zamanı hər hansı bir təbii və ya texnogen əsaslı fövqəladə hal və ya fəlakət zamanı təcili yardıma ehtiyacı olan insanları tapmaq, lazım olduqda ilk yardım tətbiq etmək və daha əhatəli kömək ala biləcəkləri təhlükəsiz bir yerə köçürmək mümkündür. Qısaca ingilis dilindəki “search and rescue” (az: “axtarış-xilasetmə”) sözlərindən yaradılan SAR istifadə olunur. Bəzi axtarış və xilasetmə qrupları qurbanlara xilasetmə sonrası xidmət və yaşayış yerlərini təmin etməkdə də kömək edirlər. Axtarış-xilasetmə işləri zamanı insanlar və xüsusi təlim keçmiş heyvanlardan başqa sadə avadanlıqlardan xüsusi təchiz edilmiş hava, quru və dəniz nəqliyyat vasitələrinə qədər müxtəlif çeşidli avadanlıqlardan istifadə olunur.
Fəlakət növünə görə daha sürətli və daha effektiv xidmət göstərmək üçün axtarış-xilasetmə qrupları bir neçə alt siniflərə bölünür. Onların arasında; Dağ, dəniz, zəlzələ, sel və qarşıdurma bölgələrində fəaliyyət göstərən axtarış-xilasetmə qrupları nümunə göstərilə bilər.
Qayalıq kərtənkələsi (növ)
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Xüsusiyyətləri
Uzunluğu 88 mm (balalarda 22 — 27 mm), quyruğu 156 mm-dir. Yuxarı hissədə yaşıl, qəhvəyi, zeytunu boz rəngdə olur. Sinəsində mavi gözlər fprmasına malik nöqtələr vardır.
Qidalanması: ikiqanadlılar, sərtqanadlılar, kəpənəklər, düzqanadlılar və hörümçəklər.
Yayılması
Bu növ əsasən Şimali Qafqaz ərazisində: Stavropol vilayəti, Kabsrdin-Balkar və Qaraçay-Çərkəz ərazilərində rast gəlinir. Cənub arealı Kazbek dağının şimal-şərq yamacları boyunca yayılmışdır. Eyni cinsə daxil olmalarına baxmayaraq bircə Darevskia lindholmi ümumi arealdan kənarda yayılmışdır.
Klassifikasiya
Əvvəllər bu növ Lacerta saxicola — Eversmann, 1834. Mem. Soc. Natural. Moscou, (2), 3: 349. daxil edilirdi. Sonra isə Qayalıq kərtənkələləri cinsinə daxil edilir.
Aylin Muxika
Aylin Muxika (ing. Aylin Mujica) — məşhur Meksika aktrisası, modeli və balerinası.
Nyasa
«Nyasa» sözü Yao xalqının dilində «göl» mənasını verir.
Coğrafiyası
Göl Şərqi Afrika Rift dərəsi boyunca yer qabığının çatında 578 km uzunluğa və 16–80 km arası enə malik dərədə yerləşir. Gölün səthi 472 metr dəniz səviyyəsindən yuxarıda yerləşir. Sahəsi 29 604 km² təşkil edir. Gölün orta dərinliyi 292 m, maksimal dərinliyi 706 metrdir. Gölün dibi dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşir. Ümumi həcmi 8 400 km³-dir. Gölün ətrafı dağlarla əhatələnmişdir. Şimal-qərbində geniş düzənlik vardır. Bu hissədən Sonqve çayı gölə axır.
Gölün dibi qalın örtüklə örtülmısi yaşının qədimliyini sübut edir. Fərziyələrə görə yaşı isə 4 milyondur.
Hövzə ətrafında yerləşən ən hündür dağlar Livinqston dağlarıdır. Gölün şimal-şərqində Ruhuhu çayı Livinqston dağlarını yarır.
Hidroqrafiya
Gölü 14 çay qidalandırır. Onlar arasında Ruhuhu, Sonqve, Şimali Rukuru, Cənubi Rukuru, Dvanqva, Bua və Lilonqve ən uzun çaylardır. Göldən axan yeganə çay isə Şire çayıdır. Göldən axan çayın axını 63 km³ təşkil edir. Gölə axan suyun cəmi 16 % çayla, yerdə qalan hissəsi isə buxarlanma ilə gölü tərk edir. Göl öz suyunun tərkibini 114 ilə dəyişir. Axarı olan göllər arasında suyu nisbətən şor və ağırdır. Səbəb isə güçlü buxarlanmadır.
Gölün istənilən kimyavi çirklənməsi ancaq, buxarlanma və Şire çayı vastəsi ilə təmiizlənə bilər. Əgər çirklənmə bütün gölü əhatə etsə onun təmişlənməsi yalnız 650 ilə baş verir.
Gölün səviyyəsi yağıntılardan asılı olaraq dəyişir. İqlim dəyişilikləri özünü açıq aydın göstərir. Yağıntının artması, buxarlanmanın azlığı səbəbindən gölün ətraf əraziləri basması müşahidə edilmişdir. 1978—1980-ci illərdə isə suyun səviyyəsi azalmış Şire çayından axın tamamən dayanmışdır. Bu hadisə 1915-1937 illər ərzində də bu təkrarlanmışdır. 1997-ci ildə isə axın tamamən kəsilmişdir. thumb|
Sivri kola
-  cinsinə aid bitki növü.
Nyasa
Siyasi müəyyənləşmə
Göl üç ölkə arasında bölünmüşdür: Malavi, Mozambik və Tanzaniya. Gölün şimalında Malavi ilə Tanzaniya arasında mübahisəli ərazi vardır. Tanzaniya düşünür ki, sərhəd 1914-ci Qərbi Afrika və Nyasalend arasında olduğu kimi olmalıdır. Bölgə Nyasalend və mandat altında olan Tanqanika arasında bölünürdü. Gölün şimal-şərqində əhali olduqca az məskunlaşmışdı. Bu səbəbdən bölgəyə ayrı inzibati mərkəz təşkil etməyə ehtiyac duyulmurdu. Keçmişdə gölün bu hissəsi uğrunda toqquşmalar baş vermişdir.
Gölün böyük hissəsi 68 % Malavi ərazisidir. 25 % Tanzaniya, 7 % isə Mozambik ərazisinə daxildir. . Tanzaniya hissəsi göldə balansanın qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Limoma adası və Çisumulu adaları gölün Mozambik sahilində yerləşməsinə baxmayaraq Malaviyə məxsusdur. Adalar bütünlüklə Mozambik sektoru ilə əgatələnmişdir.
Araşdırma tarixi
100px|thumb|left|[[David Livinqston]] Afrikanın mərkəzində böyük bir dənizin olması avropalılara hələ yük illiklər öncə məlum idi. Artıq XVII—XVIII yüz illiklərdə tərtib edilən xəritələrdə gölün sahəsi dəqiq şəkildə göstərilirdi. Böyük ehtimal ki hələ X əsrdən ərəblər bölgəyə ticarət məqsədi ilə ayaq basmışlar. David Livinqston 1860-cı ildə Zambezi çayı ilə mənbəyə doğru uğursuz cəhddən sonra Şire çayını tətqiq edir. Şire çayı ilə Nyasa gölünü aşkarlayır. O, ilk avropalı olur ki, Nyasa gölünü görür. Gölü ilk dəfə ətraflı şəkildə təsvir edir
David Livinqston bölgəni tətqiq etdikdən sonra məlumatları 1865-ci ildə Londona ötürür. O, bölgə xalqının adət-ənənələri, burada aparılan böyük ticarətdən digərlərini xəbərdar edir. Üstəlik o, burada aparılan aktiv qul alverinin olduğunu bildirir. İl ərzində min qul göllə keçirilərək Hind okeanı sahillərində yerləşən müsəlmat ölkələrinə aparıldığını bildirir. Livinqston düşünürdü ki, qul alverinin qarşısının alınması üçün gölə bir Kanoner qayığının gözətçi fəaliyyəti yetərlidir. Üstəlik qul alverinin yerinə digər ticarət növləri və xristianlığın yayılması fikirini irəli sürülürdü. 1891-ci ildə bölgənin Britaniyanın protektoru elan edilməsi quldarlığı tam ləğv edilməsi ilə nəticələnir. 1907-ci ildə ilə protektorat Nyasalend adlandırılır. Koloniya 1966-cı ildə müstəqil Malavi dövləti qurulur.
1914-cü ildə göl tarixində ilk və hələ ki yeganə olan dəniz döyüşü olmuşdur. Bu döyüş zamanı Britaniya gəmisi tərəfindən alman hərbi təhcizalı paraxodunun batırılması olur.
Əslində gölün ilk açılışını edən avropalı Qaşmar Bukarru olmuşdur. O, hələ 1616-ci ildə göl ətrafına ayaq basaraq onu aşkarlamışdır. Portuqaliya dövlət arxivi açılarkən bu təsdiqini tapır.
2005-ci ildə ildə göldə Toba vulkanının külü aşkarlanır. Halbuki vulkan göldən 7 min km şərqdə yerləşir (Sumatra adası).
Ligularia hodgsonii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Sankt-Morits
Sankt-Morits - İsveçrə şəhəri.
Harmonik sərbəst rəqslər
Harmonik sərbəst rəqslər – rəqs edən cismin yerdəyişməsi, surəti, təcili zamana görə sinus və kosinus qanunu ilə dəyişən rəqslərdir.
Rəqsin periodu – bir tam rəqsə sərf olunan zamandır. BS-də ölçü vahidi 1 san-dir.
Rəqsin tezliyi – bir saniyədəki rəqslərin sayıdır. BS-də tezlik vahidi 1/san=1HS. 1HS alman alimi Hersin şərəfinədir.
Harmonik rəqsi hərəkətin ampilitudu – rəqs sisteminin tarazlıq vəziyyətindən ən böyük yerdəyişməsinin moduludur.
Harmonik rəqslərin fazası – rəqs edən cismin istənilən anda vəzyətini (məqamını) təyin edən kəniyyətdir. Rəqs fazasının BS-də vahidi radiandır.
Harmonik rəqsin surəti – yerdəyişmənin zamana görə birinci tərtib törəməsinə bərabərdir. Harmonik qanunla dəyişir, onun fazası yerdəyişmə fazsına nəzərən Π/2 qədər süsrüşür və maksimum qiyməti Vmax=Xmax·ω=A·ω olur.
Harmonik rəqsin təcili – harmonik qanunla dəyişən sürətin zamana görə birinci tərtib törəməsinə bərabərdir və maksimum qiyməti ɑm=Vm·ω=Xm·ω2=A·ω2 olur. Harmonik rəqsin təcili də harmonik qanunla dəyişir, onun fazası sürət fazasına nəzərən Π/2 qədər sürüşür.
Harmonik rəqslərin tam enerjisi rəqslərin ampilitudunun kvadratı ilə düz mütənasibdir. E=kA2/2 və ya E=mV2max/2.
Syzygium diffusum
(Syzygium diffusum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tuncəl Kurtiz
Tuncəl Tayanç Kurtiz (1 fevral 1936, Kocaeli, Türkiyə – 27 sentyabr 2013, İstanbul, Türkiyə) — Türk kino və teatr aktyoru, rejissor, prodüser və ssenarist.
Həyatı
Tuncəl Kurtiz türk kino və teatr oyunçusu, rejissor, prodüser, ssenaristdir. Atası Selanik doğulan bir Türk bürokratı, anası Boşnakdır. Universitetdə qısa bir müddət hüquq fakültəsində, daha sonra isə filologiya, fəlsəfə, psixologiya və sənət tarixi hissələrində oxudu; ancaq heç birindən məzun olmadı. İlk dəfə 1959-cu ildə Dormen Teatrında aktyorluğa başlamış olan sənətçi, kino filmlərində rol aldı. Sürü filmiylə zirvəyə çıxan sənətçinin, təbiətlə iç içə yaşamağı sevdiyi ifadə edilər. 1981 Antaliya Qızıl Portağal Film Festivalında ən yaxşı ssenari mükafatını Nurəddin Sezər ilə birlikdə qələmə aldığı Gül Həsən filminin ssenarisiylə qazanmışdır. 2006-da Hacı, 2007-də Üsyankar adlı TV seriallarında oynadı. 2009-cu ilin başında viziona girən olan Payız Sancısı filmində Kamil Əfəndi xarakterini canlandırmışdır. Eyni il nəşrə başlayan Ezel adlı serialda Ramiz Karaeski obrazını canlandırmış və məşhurluğunu daha da artmışdır. 2010 yaz dövründə NTV yaşıl ekranlarında Balıkəsirin Ədrəmit ilçəsinə bağlı Gura diyarının Çənlibel kəndində yoldaşı və qayını ilə birlikdə işlətməkdə olduğu Zeytunbağı adlı buduq oteldə məşhur dostlarını qonaq edərək "Tuncəl Kurtiz və dostları" adlı bir proqram etmişdir. Eyni il BBC-in həyat (Life) sənədlisini səsləndirmişdir. Bir çox milli və beynəlxalq mükafatının yanında, 2011-ci ilin oktyabr ayında, 48-ci Qızıl Portağal Film Festivalında həyat boyu qürur mükafatı qazanmışdır. 27 sentyabr 2013-cü il də İstanbul Ətilərdəki evində infarkt nəticəsində 77 yaşında dünyasını dəyişdi. 29 sentyabr 2013-cü il də Balıkəsirin Ədrəmit ilçəsinə bağlı Çənlibel kəndində dəfn edilmişdir.
Pırkalyarpaq mahoniya
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tuncəl Kurtiz
Uğurları
Ən Yaxşı Ssenari 1981 Gül Həsən Ən Yaxşı Köməkçi Kişi Oyunçu 1994 Bir Eşq Uğruna 2007 Həyatın Sahilində Ən Yaxşı Köməkçi Kişi Oyunçu 2008 Həyatın Sahilində Ən Yaxşı Kişi Oyunçu (Gümüş Ayı) 1986 Hiuch HaGdi
Pırkalyarpaq mahoniya
Təbii yayılması
Vətəni Şimali Amerikadır.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 1 m-ə qədər olan həmişəyaşıl koldur. Cavan zoğlarının qabığı uzununa zolaqlı, çəhrayı-boz olub, tədricən qonur-boz rəng alır. Yarpaqları 20 sm uzunluğundadır, mürəkkəb, təklələkvaridir, uzunluğu 3-9 sm, eni 1,5-2,5 sm-ə çatan üst səthdən parlaq, tünd-yaşıl, alt səthdən isə tutqun, açıq-yaşıl rəngdə, dərivari olub, 5-9 yarpaqcıqdan ibarətdir. Yarpaqaltlıqları 2-5 mm uzunluğunda, qılvaridir. Aprel-may aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri sarı rəngdədir, diametri 9 mm-ə çatır. Çoxçiçəkli salxımların uzunluğu 1 sm olub, yumurtavari təpə tumurcuqların qoltuğundan çıxır. Zoğların ucunda toplaşmış çiçək salxımının uzunluğu 5-8 sm-dir. Giləmeyvələrin uzunluğu 9,5 mm, yəni 8 mm, göyümtül-qara rəngdə, uzunsov ellipsvari, zərif tüklü və 2-8 toxumludur, avqustda yetişir. Toxumları 4-5 mm uzunluğunda, 2,3 mm enində və 1,5 mm qalınlıqda olur. Uzunsov, parlaq və şabalıdı rəngdədir. Toxum, qələm, pöhrə və kolun bölünməsi ilə çoxaldılır.
Ekologiyası
Quraqlığa davamlıdır. 30° C-ə qədər şaxtaya davam gətirir.
Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Hirkan florasında — Lənkəranda, Astarada, Masallıda təbii halda yayılmışdır.
İstifadəsi
Bordürlərin, canlı çəpərlərin salınmasında qrup halında əkilir. Meyvələri turşdur, yeyilir, həmçinin qənnadı istehsalında, şərabların rənglənməsində istifadə olunur.
Kələqoparan
Kələqoparan — Quba rayonunun ərazisində dağ.
Dağ Quba rayonunun Yerfi kəndindən şimali-şərqdə yerləşir. Hündürlüyü 2070 m. Əsli Kəlləqoparandır və həmin dağın ətəyində və yamaclarındakı çox soyuq sulu bulaqların ümumi adıdır. İsti havada içildikdə dərhal başağrısı verdiyinə görə belə adlandırılmışdır. Dağ öz adını həmin bulaqlardan almışdır. Yerli əhalinin məlumatına görə, keçmişdə ətraf rayonların əhalisi yay vaxtı Babadağına ziyarətə gedərkən həmin bulaqlardan ehtiyat su götürürdülər. Oronim Qalaqoparan variantında da qeydə alınmışdır.
İbn Rüşd
İbn Rüşd (tam adı: Əbu əl-Valid Məhəmməd ibn Əhməd ibn Rüşd) və ya latınlaşdırılmış variantı ilə Averroes ) — əndəluslu ərəb filosof və təbibi. Fəlsəfə, riyaziyyat, fiqh və tibbin kamil bilicisi. O dövr müsəlman İspaniyasının Kordova şəhərində anadan olmuş İbn Rüşd Qərbi Avropada dünyəvi fəlsəfi fikrin banisi hesab olunur.
Fəlsəfəsi
thumb|right|250px|[[Rafael Santi|Rafaelin Afina məktəbi freskasında İbn Rüşd]]
Digər məşşai filosoflarından fərqli olaraq, din-fəlsəfə münasibətləri probleminə hərtərəfli və sistemli şəkildə toxunan İbn Rüşd əlaqədar görüşlərini “Kitab əl-kəşf ən mənahic əl-ədillə fi əqaid əl-millə”, “Fəsl əl-məqal fi ma beynə əl-hikmə və əş-şəriət min əl-itt isal” və “Təhafüt təhafüt əl-fəlasifə” adlı kitablarda toplamışdır.
Dinlə fəlsəfənin uyğunlaşdırılması
İbn Rüşdün problemə özünəməxsus münasibəti ondan ibarətdir ki, din və fəlsəfəni bir-birinə uyğunlaşdırmaq üçün onların arasında “ənənəvi” oxşarlıqlar axtarışına çıxmamışdır. O, problemi din nöqteyi-nəzərindən araşdırmış, ehkamlara əsaslanaraq, rasional biliklə vəhyi biliyin uyğunluğu ideyasını irəli sürmüş, dində ağıla əhəmiyyətin verdiyini bildirmişdir. İbn Rüşd deyirdi ki, fəlsəfə ilə məşğul olmaq dinin tələb etdiyi zəruri məsələdir. O, dinlə fəlsəfəni eyni həqiqətin ayrı-ayrı təzahürləri kimi nəzərdən keçirərək, onları “eyni məmədən süd əmən iki bacı” adlandırmışdır: “Demək istəyirəm ki, hikmət (fəlsəfə) şəriətin (dinin) dostu, süd bacısıdır. ...Onlar təbiət etibarı ilə dostdurlar, mahiyyət baxımından bir-birinə aşiq sevgililərdir”. Ümumiyyətlə, İbn Rüşd qarşısına belə bir məqsəd qoymuşdu ki, vəhy və fəlsəfənin ayrı-ayrılıqda nə kimi əhəmiyyət daşıdığını müəyyənləşdirib, onları bir-birinə uyğunlaşdırmaqla aralarında heç bir ziddiyyətin olmadığını isbatlasın. Problemlə əlaqədar qələmə aldığı “Fəsl əl-məqal və təqrir fi ma beynə əş-şəriət və əl-hikmə min əl-ittisal” (Şəriətin (dinin) və hikmət (fəlsəfə) arasında əlaqənin müəyyənləşdirilməsinə dair son söz)” adlı kitabda fəlsəfə ilə məşğul olmağa dinin necə münasibət bəslədiyini araşdırır.
İbn Rüşdə görə, fəlsəfənin məqsədi varlıqlar haqqında mühakimə yürütmək, onları Allahın mövcudluğunun dəlilləri kimi öyrənməkdir. İbn Rüşd problemi bu cür qoyur: əgər fəlsəfənin məqsədi Allahın mövcudluğunu sübut etməkdirsə, onda din fəlsəfə ilə məşğul olmağa icazə verirmi? Onun bu problemlə əlaqədar qələmə aldığı və yuxarıda adını çəkdiyimiz kitab aşağıdakı sualın verilməsi ilə başlanır: “Doğrusu, deyəcəyimiz sözlərin məqsədi fəlsəfə və məntiqlə məşğul olmanın şəriət baxımından icazəli olub-olmadığını yoxlamaqdır”. Dinin də varlıqları öyrəndiyini deyən filosof fəlsəfə ilə məşğul olmanın dinə görə vacib və ya caiz (icazəli) olduğunu bildirir. O, Quran ayələrinə istinad etməklə iddiasını isbatlamaq fikrindədir; “əl-Həşr” surəsindəki “e`tibar” (ibrət almaq, qiymətləndirmək), “əl-Ə`raf” və “əl-Casiyə” surələrindəki “nəzər” (baxmaq, görmək, düşünmək, dərk etmək, mühakimə etmək) sözlərinin rasional mühakimə məfhumunu ifadə etdiyini göstərən filosof bildirirdi ki, din ya ağıl, ya da həm ağıl, həm də vəhyi bilik vasitəsilə varlıqları dərkə çağırır. Bu isə öz növbəsində məntiqi analogiya ilə lazımi biliyin kəsbinə zəmin hazırlayır. Filosofun qənaətinə görə, varlıqlar haqqında məlumat əqli üsullarla öz təsdiqini tapanda Allaha dair biliklər çoxalır. İbn Rüşd varlıqlar haqqında bilikləri Allaha dair bliklərlə bu şəkildə əlaqələndirməklə fəlsəfənin din tərəfindən təsdiqlənməsinə dair əsaslı arqument təqdim etmiş olurdu. Bu, “dərk olunan vasitəsilə dərk olunmayanların aşkara çıxarılması” ideyasının özü idi. İbn Rüşd məntiqi analogiyanı bu ideyanın əsas elementi olaraq göstərmişdir.
Beləliklə o, analogiya əsaslı fəlsəfənin dində təsdiqini axtarır. Həmçinin İbn Rüşd məntiqi analogiya metodunu şəriətə görə əsaslandırmaq haqqında düşünür və bildirir ki, din insanları düşünməyə çağırdığı üçün varlıq aləminin məntiqi analogiya üsulu ilə dərki bir zərurətdir. Bu səbəbdən analogiyanın ən bitkin formasına müraciət etmək lazım gəlir ki, buna da məntiq elmində “bürhan” deyilir. İbn Rüşd fiqhi qiyas və filosofların bürhan üsulunu Allahı dərkdə ekvivalent vasitələr kimi nəzərdən keçmiş və bildirmişdir ki, Qurandakı “təfəqqüh” sözünə istinadən fiqhi qiyasdan istifadə edən fəqihlər kimi, filosoflar da Qurandakı “etibar” sözünə söykənərək rasional qiyasa – bürhana müraciət edə bilərlər. O, məntiqi qiyasla fiqhi qiyas arasında müqayisə apararaq demişdi: “Heç kim əvvəllər yox idi deyə əqli qiyası bidət saya bilməz. Fiqhi qiyas və növləri də sonralar meydana çıxmışdır. Ancaq nədənsə heç kim onu bidət hesab etmir. Bu səbəbdən əqli qiyası da qəbul etmək lazımdır”. Belə nəticəyə gəlirik ki, İbn Rüşdün yaradıcılığında fiqhi qiyasla fəlsəfi qiyas eyni məfh umlar olaraq nəzərdən keçirilmiş, fəlsəfə ilə məşğul olmağa din nöqteyi-nəzərindən haqq qazandırılmışdır.
Fəlsəfə tarixinə münasibət
İbn Rüşdə görə, əvvəlki nəsillərin mədəni irsini araşdırmaq din nöqteyi-nəzərindən zəruridir. Çünki din və fəlsəfənin məqsədi birdir: “Biz, müsəlmanlar qəti surətdə bilirik ki, bürhana (dəlil-sübuta) əsaslanan araşdırma şəriətin gətirdiyi təlimlərə zidd deyildir. Axı həqiqət həqiqətlə ziddiyyət təşkil etmir, əksinə, (bir-birinə) uyğun olub, biri digərinin mövcudluğunu göstərir” (72, 75); elə isə fəlsəfənin öyrənilməsini qadağan edən şəxs “...şəriətin xalqı Allahı dərk etməyə çağırdığı qapıdan insanları qaytarmış olur ki, bu da cəhalətin zirvəsi, Allahdan uzaqlaşmanın son həddidir.” İbn Rüşd özünəməxsus bacarıqla fəlsəfəni müdafiə etsə də, yunan filosoflarının dinə münasibəti politeist səciyyə daşıyır, islam monoteizmi ilə üst-üstə düşmürdü. Buna baxmayaraq, o, bu məsələyə də dinin mövqeyi baxımından münasibət bildirmişdi; xarakterdəki çatışmazlıqlar, problemin səhv şəkildə araşdırılması, subyektiv ideyalar, yol göstərən ustadın – müəllimin olmamağı səbəbindən bir filosofun yanılması fəlsəfənin nöqsanlı bilik olmağından deyil, fərdi yanaşmalardakı qüsurlardan irəli gəlir. Deməli, nöqsan öyrəniləndə deyil, öyrənəndədir. Bu münasibətlə İbn Rüşd bal yemənin ishalı yaxşılaşdıracağını demiş Peyğəmbərin, balı yedikdən sonra qardaşındakı ishalın daha da ağırlaşdığını ona irad tutmuş şəxsə verdiyi cavabı misal gətirir: “Allah doğru buyurur, qardaşının qarnı isə yalan deyir”. O, aşağıdakı məntiqi sualı verməklə iddiasını əsaslandırmağa cəhd göstərir: “...susuzluqdan yanan insanları soyuq su içərkən ölmüş şəxsə görə sudan məhrum etmək doğru hərəkətdirmi?” Həmçinin İbn Rüşd göstərmişdir ki, səhvə yol vermiş bir fəqihə görə kimsə fiqh elmini nöqsanlı hesab etmir. Elə isə bir filosofun səhvi nəyə görə fəlsəfədəki nöqsan kimi təqdim edilməlidir?!
Həqiqət haqqında
Beləliklə, İbn Rüşd fəlsəfə öyrənməyin vacibliyini dini baxımdan əsaslandıra bilmişdir. Həmçinin İbn Rüşd dinlə fəlsəfə arasında zahirən ziddiyyətlərin olduğunu isbatlamağa cəhd göstərmişdir. Tək həqiqət ideyasından çıxış edən filosof izah edirdi ki, fəlsəfi biliklərlə vəhyi biliklər arasındakı fərqlər həqiqəti ifadədə istifadə edilən vasitələrin müxtəlifliyi ilə əlaqədardır. Din və fəlsəfə tək həqiqəti ifadə etsələr də, həqiqəti izah və dərkdə əqli səviyyələrin müxtəlifl iyi onların arasında fərqlərin yaranmasına səbəb olur. Problemi həll etmək məqsədilə İbn Rüşd vəhylə ağlın müqayisəsini aparır. İnsan ağlının həqiqəti müxtəlif üsullarla qavradığını deyən filosof fəlsəfəni həmin üsullardan biri hesab edir, Quranın da bunu təsdiqlədiyini bildirir. İbn Rüşd yaradıcılığında insanlar düşünmə və dərketmə baxımından üç qrupa bölünür: a) rasional dəlillərdən (bürhan) istifadə etməklə həqiqətə can atanlar; b) dialektik təfəkkür (cədəl) əsasında həqiqəti öyrənənlər; c) başqalarından dinləmə yolu ilə bilik əldə edənlər. Quranın “İnsanları hikmətlə (tutarlı dəlillərlə), gözəl öyüd-nəsihətlə rəbbinin yoluna dəvət et, onlarla ən gözəl surətdə mübahisə et” ayəsini misal gətirən İbn Rüşd yuxarıdakı qruplaşdırmanı dini 145 mətnlərlə əsaslandırmağa çalışır. Ümumi götürdükdə, İbn Rüşdün əsərlərində ağılla müqayisədə vəhyə üstünlük tanınır. Ağıl bürhana – rasional dəlillərə əsaslanır, vəhy isə, ayədən də göründüyü kimi, ağıla, xəyala və hisslərə müraciət edir. Deməli, Quran həqiqətin insanlara rasional dəlillərlə – hikmətlə (fəlsəfə) çatdırılmasını təsdiqləyir. İbn Rüşd Məhəmməd peyğəmbərin bütün bəşəriyyətə göndərilməsi faktını misal gətirməklə iddialarını sağlam əsaslar üzərinə qaldırmağı düşünür; madam ki Peyğəmbər hər kəsi həqiqətlə tanış etmək üçün göndərilib, elə isə onun qoyduğu qayda-qanunlar (şəriət) Allaha (həqiqətə) aparan bütün yolları, vasitələri əhatə edir. “...şəriətin məqsədi həqiqətə dair bilikləri öyrətməkdir. Öyrətmək isə ... təsəvvür və iqrarla mümkündür. Əgər şəriətin əsas məqsədi (həqiqətə dair bilikləri) hər kəsə öyrətməkdirsə, onda o, bütün təsəvvür və təsdiq vasitələrini ehtiva etməlidir” – deyən İbn Rüşd dinlə fəlsəfənin bir-birinə zidd olmadığını bir daha sübuta yetirmiş olur.
Mətnlərin yorumlanması haqqında
İbn Rüşdün fəlsəfəni müdafiə edən mövqeyi onun tə`vil (yorum) təlimində də hiss olunur. İbn Rüşd belə bir müddəa ilə çıxış edir ki, əqidə məsələlərindən bəhs edən bəzi dini mətnlərin yozulması din və fəlsəfənin “razılaşmadığı” mövzularda vəhylə zəkanın “həmrəyliy”ini təmin edə bilər. Həmçinin tə`vil təlimi “kütlə” və “seçilmişlər” təsnifində filosoflar sinfi nə imtiyaz tanımaq məqsədi daşıyırdı. İbn Rüşdün əsərlərində dinin fəlsəfi məsələlərə münasibəti aşağıdakı şəkildə təsvir olunub: – elə fəlsəfi məsələlər vardır ki, dində bu barədə heç nə deyilmir; – bəzi məsələlərdə dinin mövqeyi fəlsəfənin mövqeyi ilə üst-üstə düşür; – dini mətnlər və fəlsəfi təlimlər bir sıra məsələlərdə fərqli mövqelərdən çıxış edir.
Əgər şəriətdə bu və ya digər məsələ haqqında heç nə deyilməyibsə, onda fəlsəfi biliklərə müraciət olunmalıdır. İbn Rüşd bu yerdə hüquqşünasların fiqhi müqayisə (qiyas) əsasında biliklər təsis etdiyini, yəni ictihadı misal göstərərək, fəlsəfi üsullarla da eyni şeyi etməyin mümkünlüyünü qeyd edir. Əgər din və fəlsəfə hər hansı məsələdə eyni mövqedən çıxış edirlərsə, bu onların tək həqiqəti ifadə etdiklərini göstərir. Müəyyən mövzularda dinlə fəlsəfənin əksliyinə gəlincə, İbn Rüşd təvil təliminə söykənərək “eyni ananın iki südəmər qızı”nı (72, 115) ortaq məxrəcə gətirir. Filosofa görə, “...hər hansı bir məsələdə dini biliklər və bürhanın (rasional dəlillərin) gəldiyi nəticələr bir-birinə zidd olduqda ...tək çıxış yolu dini biliklərin yozulmasıdır” (81, XX, 260). İbn Rüşd müsəlman hüquqşünaslarının ayələri yozmalarını dəlil göstərərək qeyd edir ki, filosoflar da bunu etmək hüququna sahibdir. Amma təvil mürəkkəb əməliyyat olduğu üçün ərəb dilinin qrammatik qayda-qanunlarına dərindən bələd olmağı, bu və ya digər sözün, cümlənin zahiri mənasını metaforik üsullarla dəyişdirməyi tələb edir (72, 76), deməli, onunla ancaq “seçilmişlər” – filosoflar məşğul ola bilərlər.
İbn Rüşd həqiqət haqqında biliklərin rasional dəlillərə (bürhan) – hikmətə, zənn və təxminə – dialektikaya (cədəl), təxəyyülə – ritorikaya (moizə) əsasən kəsb edildiyini iddia etdiyi üçün Quran ayələrinin yozulmasını təxəyyül və zəndən rasionallığa keçid hesab edirdi. Bununla belə, o, Allaha, axirət və peyğəmbərliyə dair ayələrin yozulmasının yolverilməz olduğunu deyirdi. Digər ayələrə gəlincə, onları yozarkən ərəb dilinə bilmə dərəcəsi, xalqın şüur səviyyəsi nəzərə alınmalıdır. Sual yaranır ki, əgər yozulmasını şəriətin qadağan etdiyi və dinin əqidə ehkamları ilə əlaqəli ayələrin məzmunu fəlsəfi müddəalara əks olarsa, nə etmək lazımdır? Bir-birinə zidd iki həqiqət mövcuddurmu? Misirli tədqiqatçı Zeynəb Mahmud əl-Xüzeyri problemi bu cür qoyur: İbn Rüşd Aristotelin fəlsəfi təlimini dini mətnlərlə müqayisədə “müqəddəs” mənbə hesab edirdimi; Aristotel fəlsəfəsi və dini mətnləri bir-biri ilə əvəz etmək mümkündürmü? Tədqiqatçı göstərir ki, fəlsəfə və din həqiqətin ifadə vasitələri olsa da, onun özü deyildir. Deməli, problemin bu cür qoyuluşu səhvdir. İbn Rüşd Aristotel fəlsəfəsindən təsirlənsə də, bu fəlsəfənin bəzi məsələlərinə etiraz etmişdir. “Fəsl əl-məqal” adlanan əsərindəki sətirlər onun Aristotel və yunan fəlsəfəsinə münasibətini əks etdirir: “Onlardan (yunan filosoflarından – M.E.) bizə gəlib çatmış biliklərin saf-çürük edilməsinə etinasız yanaşmaq ağılsızlıqdır. Odur ki bu (fəlsəfi ) irsi qiymətləndirməli, şəriətin əsaslarına zidd olmayan tərəflərini əxz etməliyik.”
Magika De Spell (personaj)
Magica De Spell — 1961-ci ildə "Walt Disney Animation Studios" şirkəti tərəfindən yaradılan cizgi filmi personajıdır.
İbn Rüşd
Mətnlərin yorumlanması haqqında
Bu sətirlərdən o nəticəni çıxara bilərik ki, dinə zidd fəlsəfi biliklərə etimad göstərmək olmaz. İbn Rüşd Qurandakı “mütəşabeh” (çətin anlaşılan, dəqiq mənası bilinməyən) və “möhkəm” (mənası aydın, hökmü bəlli) ayə tiplərini başa düşmək baxımından insanları iki qrupa ayırır. Belə ki adi insanlar şərh edilməsi mümkün ayələri yozmamalı, elm əhlinin tə`vil (yozma) əsasında gəldiyi nəticələrin zahiri tərəfinə fikir verməlidirlər. Yozulması mümkün ayələri yalnız bürhan sahibləri – filosoflar təvil edə bilərlər. Filosoflar da öz növbəsində tə`vil etdikləri ayələrin gizli məzmununu xalq kütlələrinə (avam camaata) açıqlamaqdan çəkinməlidirlər. Deməli, Quran geniş kütləyə, fəlsəfə isə seçilmişlərə xitab edir. Belə başa düşürük ki, İbn Rüşd insanları “seçilmişlər” və “kütlələr”ə ayırmaqla din və fəlsəfə arasında uyğunluq yaratmağı məqsəd güdmüşdür.
Magika De Spell (personaj)
Xarakteristika
Magika De Spell İtaliyanın Neapol şəhəri yaxınlığında yerləşən Vezuvi dağının yamacında yaşayan təhlükəli cadugərdir. Bir sıra sehrlərini sehrli taxta ilə həyata keçirir. Tüstülü yanğın yarada bilir, müxtəlif yerlərə uça bilir, məxluqları bir növdən digərinə çevirə bilir, müxtəlif cildlərə çevrilə bilir. Həmçinin, bir sıra sehrli gücləri ilə bərabər şəxsləri hipnoz etmək qabiliyyətinə sahibdir.
İbn Rüşd
Əsərləri
İbn Rüşd tibbə aid "Külliyyat" adlı ensiklopedik əsər yazmiş, sonralar bu əsər Latın dilinə tərcümə edilərək (Colliget) uzun müddət Orta əsrlər Avropa universitetlərində tədris olunmuşdur. Bundan əlavə ibn Rüşd antik dövr yunan təbibi Qalenin əsərlərindən ibarət müntəxabat hazırlamış və İbn Sinanın "Qanun fit-tibb" (Təbabət qanunları) əsərinə şərh yazmışdır.
Fəlsəfə sahəsində İbn Rüşd Aristotel və Platonun əsərlərinə dəyərli elmi şərhlər vermişdir. Öz əsərlərinə gəldikdə ən mühüm fəlsəfi əsəri olan "Təhafütü't Təhafüt"ü (Təkzibi təkzibetmə) Əl-Qəzəlinin Aristotel fəlsəfi məktəbinin tənqidinə cavab olaraq yazmışdır. Belə ki, Əl-Qəzəli özünün "Təhəfüt əl-Fəlsəfə" (Fəlsəfəni tənqid) əsərində Aristotel fəlsəfəsinin, xüsusilə İbn Sinanın Aristotelə verdiyi şərhlərin İslam fəlsəfəsinə zidd olduğunu iddia edirdi. İbn Rüşdün digər əsərləri "Fəsl əl-Məqəl" və "Kitab əl-kəşf"dir. Birincidə İbn Rüşd fəlsəfi araşdırmaların İslam qanunları çərçivəsində mümkün olduğunu sübut edir. Məntiq və metafizikaya dair əsərləri isə günümüzədək gəlib çıxmamışdır.
İbn Rüşd Aristotel fəlsəfi sistemini İslamla uzlaşdırmağa çalışırdı. İbn Rüşdə görə din və fəlsəfə (elm) arasında heç bir ziddiyət yoxdur, əksinə bunlar eyni və vahid olan həqiqətə müxtəlif yanaşmalardır. O, kainatın sonsuzluğuna inanırdı və ruh anlayışını "fərdi" və "ilahi" olmaqla iki qrupa ayırırdı. İbn Rüşd "Həqiqət təlimi" anlayışını da iki kateqoriyaya ayırırdı: Dinə və imana əsaslanan həqiqət təlimi və fəlsəfəyə, elmə əsaslanan həqqiqət təlimi.
İbn Rüşd Qərbdə Aristotel fəlsəfəsini Avropaya təqdim etməsi səbəbindən hörmətlə anılır. Belə ki, 1150-ci ildən əvvəl Avropada Aristotelin latın dilinə yalnız bir neçə tərcümə olunmuş əsəri məlum idi. Yalnız İbn Rüşdün Aristotelin əsərlərinə verdiyi şərhlərin XII əsrdən etibarən tərcümə edilməsi ilə Orta Əsrlər Avropası bu əsərlərlə tanış ola bildi. Əsərlərinin yəhudi dilinə tərcümələri yəhudi fəlsəfi dünyagörüşünə və eyni zamanda İslam fəlsəfəsinə də əhəmiyyətli təsir göstərmişdir. O, "Fəsl əl-Məqəl" (Yekun traktat) əsərində Quranın təhlilində əsas meyar kimi müxtəlif mənbələrdən gələn hədislərdən çox, analitik yanaşmaya üstünlük verilməsi təklifini irəli sürürdü. Bu əsərdə dini fəlsəfədən ayırmaqla İbn Rüşd müasir Qərbdə tətbiq olunan dini dövlətdən ayıran dünyəvilik prinsipinin ilk yaradıcısı sayılır. Platonun "Respublika"sına verdiyi şərh isə Orta Əsrlər Avropa fəlsəfəsinin əsas istinad etdiyi mənbə kimi istifadə olunurdu.
İbn Rüşd həmçinin Atlantik okeanının digər sahilində qurunun olması fikrini irəli sürən ilk alimlərdən biri sayılır.
Sulfonat aşqarlarının kolloid stabilliyi
Sulfonat aşqarlarının kolloid stabilliyi – yüksək qələvili aşqarların kolloid quruluşunun suyun təsirinə qarşı davamlığının göstəricisidir.
Təyini metodu
Kolloid stabilliyi aşqarın 15 % distillə suyu ilə 110 °C temperaturda 4 saat ərzində işləməklə təyin olunur. Parçalanmış məhsul həlledici ilə durulaşdırılır və əmələ gələn çöküntüdən ayrılır. Həlledici qovulduqdan sonra qələvi ədədi təyin olunur. Kolloid stabilliyi olaraq aşqarın qələvi ədədini ilkin qələvi ədədinə nəzərən azalmasının faizlə göstəricisi aşağıdakı düsturla hesablanır: KS = QƏ2 /QƏ1 •100%
QƏ1 – sınaq üçün götürülən aşqarın başlanğıc qələvi ədədi, mq KOH/q;
QƏ2 – sınaqdan sonraki qələvi ədədi, mq KOH/q;
KS – aşqarın kolloid stabilliyidir.
Kolloid stabilliyinə təsir edən amillər
Sulfonat aşqarlarının kolloid stabilliyi onların qələvi ədədindən xeyli asılıdır. Yüksək qələvili sulfonat aşqarları (C-300 tipli) yüksək kolloid stabilliklərinə malikdir ( 93-98%), orta qələvili aşqarların (C-150 tipli) stabillikləri isə yüksək qələvili aşqarlara nisbətən azdır (75-89%). Tərkibində kalsium karbonat olmayan sulfonatlar kolloid stabilliklərinə görə qələvili aşqarlardan əhəmiyyətli dərəcədə geri qalır ki, bu da sonuncuların mitsellyar strukturlarının suyun təsirinə qarşı yüksək davamlılıqları ilə izah edilir. Sulfonat aşqarlarının kolloid stabilliyinə təsir edən amillərdən biri də onların molekul kütləsidir. Müəyyən olunmuşdur ki, alkil radikalının uzunluğu artdıqca yüksək qələvili sulfonatların yağda həllolma qabiliyyəti artır və suyun təsirinə qarşı davamlılıqları yüksəlir. Aşqarların kolloid stabilliyinə onların tərkibində olan qələvi-torpaq metalın təbiəti təsir edir. Belə ki, orta qələvili kalsium, stronsium, barium, maqnezium sulfonatları arasında tərkibində stronsium olan aşqar suya qarşı daha yüksək davamlılığa malikdir.
Axtarış-xilasetmə iti
sağ|thumb|200px|[[11 sentyabr terror aktları zamanı xidmət edən axtarış-xilasetmə iti.]]
Axtarış-xilasetmə iti (ing: Search and rescue dog, alm: Rettungshund və ya Suchhund); axtarılan və ya xilas edilən insanları və ya əşyaları tapmaq üçün xüsusi hazırlanmış bir itdir. Bu gün axtarış-xilasetmə işlərində və asayiş xidmətlərində tez-tez istifadə olunur.
Axtarış və xilasetmə işlərində dağıntı, ərazi, uçqunlarda axtarış, suda yer tapmaq və xilasetmə qabiliyyəti olan itlərdən; ictimai asayiş xidmətlərində isə narkotik vasitələrin və sursatların tapılması üçün xüsusi təlim görmüş itlərdən istifadə olunur.
Leyk-Plesid
Leyk-Plesid — Nyu-York ştatında yerləşən ABŞ şəhəri
Parlaq kola
(Cola nitida) - cinsinə aid bitki növü.
Sahib Əhmədov (zooloq)
Əhmədov Sahib Bəylər oğlu — AMEA Zoologiya İnstitutu Herpetologiya laboratoriyasının müdiri, biologiya üzrə fəlsəfə doktoru, publisist.