cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Şəddad Cəfərov
Həyatı
Milli poliqrafiyamızın inkişafında böyük xidmətləri olan Şəddat Cəfərov 1940-cı ildə Lənkəran rayonu Gərmətük qəsəbəsində anadan olmuşdur. O, 1955-ci ildə 44 saylı orta məktəbin yeddinci sinfini bitirərək 26 Bakı Komissarı adına (indiki 1 saylı) mətbəədə sinkoqrafiya sexində şagird kimi əmək fəaliyyətinə başlamış, təhsilini 57 saylı axşam fəhlə-gənclər məktəbində davam etdirmiş və 1959-cu ildə orta təhsilini başa vurmuşdur. Sonra hərbi xidməti borcunu yerinə yetirmişdir.
Ordudan tərxis olunduqdan sonra yenə öz doğma kollektivində sinkoqrafçı işləmiş və 1966-cı ildə mühəndis vəzifəsinə keçmişdir. Şəddat öz işində yeniliklər axtarmağa başlamış, daha səmərəli üsullar taparaq, avtomatlaşdırılmış axın xəttini tətbiq etməklə mətbəədə böyük iqtisadi səmərə əldə edilməsinə nail olmuşdur. İstehsalatla bərabər elmi işlə də məşğul olan Şəddad namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş, iqtisad elmləri namizədi adını almışdır. O öz istedadı və rəhbərlik bacarığına görə məsul vəzifələrə irəli çəkilmişdir. "Yeni kitab" mətbəəsində direktor, sonra isə "Kommunist" nəşriyyatında təsərrüfat işləri üzrə baş direktor müavini vəzifəsində işləmişdir.
1985-ci ildə Sov. İKP MK-nın göstərişi ilə Şəddat Cəfərov "Ulyanovskaya Pravda" nəşriyyatına baş direktor vəzifəsinə təyin olunmuş və bu müəssisəni ən qabaqcıl bir mətbəəyə çevirmişdir. Nəşriyyat direktoru olmaqla yanaşı, Ulyanovsk şəhərinin Lenin rayonunun deputatı seçilmiş və deputat qrupuna rəhbərlik etmişdir. O, həmçinin Vilayət Həmkarlar İttifaqının Rəyasət Heyətinin üzvü seçilmişdir. Ulyanovskda işlədiyi dövrdə bir alim kimi İqtisad Universitetində idarəetmədən mühazirələr də oxumuşdur. Ulyanovsk şəhərindəki məsul vəzifəsini, xüsusi hörmətə layiq olduğunu görərək onu Bakıda işləməyə dəvət edirlər, nəhayət, Şəddat müəllim 20 Yanvar hadisəsindən sonra Bakıya qayıdır, mətbuat və informasiya nazirinin köməkçisi işləməyə başlayır. O, nazirlikdə özünü istehsalatdan təcrid olunmuş kimi hiss edir və orada qərar tuta bilmir. 1991-1992-ci illərdə 3 saylı Bakı Kitab Mətbəəsində direktor, 1992-1993-cü illərdə "Azərbaycan" nəşriyyatının direktoru, 1993-cü ildə Ensiklopediya Nəşriyyat-Poliqrafiya Birliyində baş direktorun müavini, daha sonra "Göytürk" mətbəəsinin direktoru, 1994-cü ildən ofset çap kombinatında direktor, 1998-ci ildə "Şans" nəşriyyat-poliqrafiya mərkəzinin direktoru vəzifəsində çalışmış, 2002-ci ildən etibarən Bakı mətbəəsi ASC-nin direktoru vəzifəsində işləyir.
Şəddat Cəfərov yaradıcı şəxs, mətbuat və informasiya mütəxəssisi, alim kimi ölkənin inkişaf etmiş dövlətlərin mətbuat sisteminə inteqrasiyasına səy göstərmişdir. Ümummilli lider Heydər Əliyevin siyasi xəttini dəstəkləmiş və onun dünyəvi şəxsiyyət kimi təqdim olunmasına çalışmışdır. 1992-ci ildə "Azərbaycan" nəşriyyatına rəhbərlik edən Şəddat Cəfərov o dövrdəki çətinlik və təzyiqlərə baxmayaraq, H.Əliyevin şəklinin "Naxçıvan yaşayır, döyüşür" kitabının üz qabığında dərc olunmasına nail olmuşdur. Həm də bədii yaradıcılıqla məşğul olan Ş.Cəfərovun "Balamirzə yazandı", "Mədəni adam", "Qovaq ağacı", "Yaxşısı budur dözək", "Həbib dayı və müdir bəy", "Arayış", "İmtahan", "Bəs təhqir olunmuş qalaq?", "Vəd" kimi hekayələri cəmiyyətdə baş verib reallıqları əks etdirir.
"Söz" jurnalının baş redaktoru, tanınmış qələm ustası Sevda Əlibəyli Şəddat Cəfərovu "Peşəsinin akademiki" adlandırmışdır. Onu "Poliqrafiya elminin ilk qaranquşu" (Sabir Rüstəmxanlı - şair, publisist, Milli Məclisin üzvü), "Torpağına, kökünə bağlı" (Dilrubə Camalova) məqalələrində hərtərəfli fəaliyyətini xüsusi qiymətləndirmişlər. Şəddat müəllim müxtəlif dünya ölkələrində poliqrafiya təcrübəsinin öyrənilməsi üzrə keçirilən konfranslarda (İran, Rusiya, Fransa, Almaniya, Türkiyədə) elmi məruzələrlə çıxış etmişdir.
Öz bilik, bacarıq və təcrübəsini gənclərə həvəslə öyrətməklə yeni nəsil poliqrafçılar yetişdirən Şəddat müəllim hazırda 3 saylı Bakı Mətbəəsində uğurla fəaliyyət göstərir.
Anthemis gracilis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Linum perenne
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Patet lao
Patet Lao (Lao dilində: ປະເທດລາວ, "Lao Ölkəsi"), Laosda prens Sufanuvonq tərəfindən 1950-ci ildə qurulan və 1975-ci ildə ölkə idarəsini ələ keçirən solyönlü milliyyətçi təşkilat.
1950-ci ildə qurulduqdan sonra Vyetnamdakı "Vyet Minh" ilə birlikdə Hind-Çindəki fransız idarəsinə qarşı silahlı üsyana başladı. 1956-cı ildən sonra hərəkat "Lao Yurdsevər Cəbhəsi" (Neo Lao Hak Xat) adı ilə Sufhanuvonq rəhbərliyindəki, tamamilə kommunistyönlü bir siyasi partiya olaraq aksiyalarını davam etdirdi. Ortaya çıxan bu siyasi qanad bir çox koalisiya hökumətlərində yer aldı. 1962-ci ildə ABŞ-nin dəstəklədiyi sağyönlü qüvvələrlə vuruşarkən keçici bir milli birlik hökuməti qurma cəhdi göstərsə də, qısa bir müddət sonra yenidən "Suvanna Fuma"nın mərkəz hökumətinə və amerikalı birliklərinə qarşı açıq bir mübarizəyə başladı.
1960-cı illərdə və 70-ci illərin əvvəllərində ABŞ dəstəkli "Vyentyane" rejiminə qarşı davam etdirdiyi vətəndaş müharibəsində ölkənin şimal və şərq bölgələrini idarəsi altına aldı. Bu dövrdə ABŞ qüvvələri "Patet Lao"nun idarəsindəki bölgələrə illər boyunca davam edəcək güclü bombardmana başladı. Ölkənin geri qalan hissələrində getdikcə artan aksiyaları, 1973-cü ildə mərkəzi hökumətlə bir sülh müqaviləsinin imzalanması və milli birliyi təmsil edən keçici bir hökumətin qurulmasıyla nəticələndi. Bu hökumət, sürətli bir şəkildə idarəsinə girən "Patet Lao"nun iqtidarı ələ keçirməsinə şərait yaratdı.
1975-ci ilin yaz fəslində bütün ölkədə hakimiyyətə gəldi. "Vyentyane"nin də süqut etməsi ilə (May, 1975) "Patet Lao" liderləri yeni hökumət qurdular. 1975-ci ilin dekabr ayında Laos Demokratik Xalq Cümhuriyyəti elan edildi və yeni bir sosialist rejimi quruldu. "Patet Lao", "Laos İnqilabçı Kommunist Xalq Partiyası" qarşısında silindi. 1979-cu ildə "Patet Lao", "Milli Yenidənqurulma üçün Lao Cəbhəsi" adını aldı.
Mayılovlar ailəsi (film, 1977)
Məzmun
Film Balaxanıda yaşayan məşhur neftçilər sülaləsi-Mayılovlar ailəsi haqqında hekayədir. Burada bu ailənin keçdiyi şərəfli əmək yolundan bəhs edir.
Farkaş Boyyay
Farkaş Boyyay — Macar riyaziyyatçısıdır; 1832-ci ildə isbat etmişdir ki, istənilən iki eyni çoxbucaqlı eyni tərkiblidir.
Ərbükə
"Ərbükə" - daha çox orta və şərq Anadolu nağıllarında, hekayələrində rast gəlinən, bellərindən aşağısı ilan üstü isə insan şəklində təyin olunan, insanların dərdinə çarə tapan fövqəltəbii varlı. Erböke də adlandırılır. Bu varlıqların başında İlan Ana və ya İlan Ata tapılar. Dişi olanları üçün "İşbükə" istifadə olunur. Anadoluda Maran (Farsca: Məran "ilan") olaraq da bilinirler. Yeraltındaki bir dünyada yaşayan ağıllı ilanların başında Şahmaran adlı bir kraliça vardır. Şahmaranın öldürüldüyünü hələ bilməyən, maranların onun ölümünü duyduqları an ölkələrindən çıxıb insanların yaşadıqları şəhərlərə hücum edəcəkləri və yerlə bir edəcəkləri deyilər.
Neoseiulella myopori
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Linum puberulum
(Linum puberulum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Georq Kantor
Georq Kantor — alman riyaziyyatçısı, müasir riyaziyyatın yaradıcılarından biri, çoxluqlar nəzəriyyəsinin banisi, həqiqi ədədlər nəzəriyyəsinin əsaslandırılmasını vermişdir.
Savaş Ay
Savaş Ay — Türkiyəli məşhur televiziya və qəzet müxbiri.
Georq Kantor
Həyatı
Georq Kantor birja makleri Georq Voldemar Kantor və Mariya Kantorun ailəsində dünyaya gəlmişdir. Onun atası Kopenhagendə anadan olmuş, gənc vaxtlarında Sankt-Peterburqa köçərək orada lütherlik missiyasiyasına qoşulmuşlar. Oğlununn sonrakı deyimlərinə görə onun atası separd ailəsinə mənsub olmuşdur. Anası Sankt-Peterburqda avstriya mənşəli musiqiçi ailəsində anadan olmuşdur.
Savaş Ay
Həyatı və fəaliyyəti
Savaş Ay Marmara Ticari Elmlər Akademiyasında təhsil alıb. Jurnalistikaya 1974-cü ildə "Dünya" qəzetində müxbir olaraq başlayıb. "Tərcüman", "Vətən", "Milliyyət", "Sabah" qəzetlərində və "Akajans"da çalışıb. ATV, TGRT, Kanal D, Kanal 6, Show TV, Flash TV, təkrar ATV, Star TV və Kanal 1-də "A Takımı" adlı müzakirə proqramı aparıb.
Georq Kantor
Həyatı
Kantor ailəsində uşaqlar sərt dini mühitdə tərbiyə almışlar. Ona görə də Georq Kantor ömrünün çox hissəsini dərin dini təsəvvürə malik bir insan olaraq qalmışdır. O 11 yaşında olarkən ailəsi atasının səhhətinin pisləşməsi ucbatından Visbadendə yerləşən kurort şəhərinə köçür. Bir az sonra onlar Frankfurt na Mayn şəhərinə köçürlər.
Savaş Ay
Həyatı və fəaliyyəti
İngiliscə bilən jurnalist 2000-ci ildə "Dansöz" adlı filmin rejissorluğunu və ssenaristi olub. 2 uşağı olan Savaş Ay proqramlar təşkil edərək yoxsullara yardım edirdi.
Georq Kantor
Həyatı
Məktəbi bitirdikdən sonra 1860-cı ildə o Sürixdəki politexnik məktəbinə daxil olur. Sonra isə Qöttingendə təhsilini davam etdirir. 1867-ci ildə doktoranturanı bitirərək Berlində elmi dərəcə alır. Bundan sonra Kantor 1869-cu ildən başlayaraq ömrünün sonunadək Halle şəhərində çalışır. Öncə dosent kimi çalışan Kantor, 1913-cü ildə professor vəzifəsi alır.
Savaş Ay
Həyatı və fəaliyyəti
Savaş Aya xərçəng diaqnozu təsadüfən qoyulub.1998-ci ildə proqramdan dərhal sonra zəng edən həkim tamaşaçısı "qırtlağınızı bir yoxlatdırın, xərçəng ola bilərsiniz" deyib. Bu xəbərdarlığın ardından xəstəxanaya gedən Savaş Ay testlərdən sonra xərçəng olduğunu öyrənib. Diaqnozdan sonra dərhal müalicələrə başlanıb və məcburən siqareti tərgidib. Həmçinin bir müddət tanınmış jurnalistə danışmaq da qadağan edilib. Əlbəttə ki, öz səsiylə pul qazanan birisi üçün bu çox çətin olsa da, həklimlər ona bu qadağalara əməl etməzsə qırtlağının kəsiləcəyini deyiblər. Bir daha bəlkə heç danışa bilməycəyi deyildiyində kədərini ağlayaraq deyil, müəyyən bir nöqtəyə baxaraq ifadə edib.
Georq Kantor
Həyatı
Halledə yaşadığı dövrdə bir çox xəstəliklərlə mübarizə aparmalı olan Georq Kantor 6 yanvar 1918-ci ildə orada sanatoriyada vəfat edir.
Savaş Ay
Həyatı və fəaliyyəti
Proqramının davam etməsi üçün hər həftə bir məşhur dostundan aparıcılıq etməsini xahiş edib. Dostları da onun təklifini məmnuniyyətlə qəbul ediblər. Ancaq sonradan buna ehtiyac qalmayıb. Savaş Ay ən son "A Xəbər"ə müxbirlik etsə də, səs sistemində olan bir problemə görə ancaq pıçıltıyla danışa bildirdi.
Hokkaydo Universiteti
Hokkaydo Universiteti — Yaponiyanın Hokkaydo adasında yerləşən ali təhsil müəssisəsi; ölkənin ən aparıcı ali təhsil ocaqlarından olan Yeddi Milli Universitetdən biridir.
Yer Tanrı
Yer Tanrı - türk və altay xalq inancında və mifologiyasında yer tanrısı. Yertengri və ya Certenger olaraq da deyilər. Bəzən şərri və eqoist düşüncələri təmsil edir. Göy Tanrı yanında ikinci planda qalar. İnsan formalı olaraq çox təsvir edilməmişdir. Ancaq çox vaxt qadın cildində qəbul edilir. Yer üzü və ya Dünya "Yertinç / Yerdinç" olaraq ifadə edilər.
Yer Tanrıya ağ toyuq qurban edilir. Bəzən də balıq, qoyun və ya öküz qurban verilir. Xüsusilə başı torpağa basdırılar. Bəzi nağıllarda isə zəif və çəlimsiz uşaqlar ana ataları tərəfindən torpağa basdırılarlar, bu uşaqlar orada güclənər və üç gün sonra bir igid kimi çıxarlar.
Hokkaydo Universiteti
Tarixi
Əvvəlki adı Hokkaydo İmperial Universiteti idi.
Georq Kantor
Elmi işləri
Kantor 1874-1897-ci ildə çoxluqlar nəzəriyyəsini yaradır. Onun bu nəzəriyyə üçün verdiyi tərif belədir: "Çoxluq deyəndə bizim düşüncəmizlə qəbul olunan, bir-biri ilə fərqləndirilə bilən m obyektlərinin toplusu M başa düşülür".
Hokkaydo Universiteti
Tarixi
Tohoku Universitetinin Kənd təsərrüfatı fakültəsi universitetin əsas kampusundan uzaqda yerləşdiyinə görə 1918-ci ildə Hokkaydo İmperial Universitetinə verilmişdir.
Yer Tanrı
Sonsuz qadınlar müqəddəs bir ağacın altında Yer Anaya dua edərlər. Yer Ana nağıllarda qəhrəmanları sağ sinəsindən iki sol sinəsindən bir dəfə əmizdirər və igid inanılmaz bir gücə qovuşar.
Georq Kantor
Elmi işləri
Kantor sonsuz çoxluqların elementlərinin birmənalı münasibətinin müşahidəsi zamanı çoxluqlar nəzəriyyəsi ideyasına gəlir. O bu münasibətdə olan çoxluqları "ekvivalent" və ya "eyni güclü" adlandırır. Ona görə təbii ədədlər həqiqi ədədlər ekvivalentdir. Bunu Kantorun diaqonallaşdırma üsulu da təsdiq etmişdir. Özünün ikinci diaqonal arqumenti ilə o sübut etmişdir ki, həqiqi ədədlərin çoxluğu təbii ədədlərdən güclüdür. Onun işləri o dövrün riyaziyyatçıları arasında mübahisə doğurmuşdur.
Yer Tanrı
Yakut qəhrəmanlıq dastanlarında, irəlidə yenilməz olacaq igidlər, uşaqlıqda çəlimsiz və zəifdirlər. Hətta ana-ataları belə, onları qəbul etmək istəməzlər. Ancaq torpağı qazıb, bu uşaqları torpağa basdırdıqdan sonra, Yer Tanrı (Yer Ana)dan bəslənərək güclənən bu uşaqlar, inanılmaz güclü və yaraşıqlı əfsanəvi qəhrəmanlara çevrilərlər. Anadoluda bəzi bölgələrdə bu gün belə dəlileri quyuya atmanın mənası da budur. Yer ilahəsini göstərən hər hansı bir şəklin olmadığı deyilər. Ancaq bəzən onu böyük bir qayın ağacının gövdəsində yaşayan ağ saçlı qadın şəklində izah edərlər. Bu ağacın budaqları, insanlara ən gözəl atları hədiyyə göndərən ruhun sahib olduğu göylərə qədər uzanar.
Georq Kantor
Elmi işləri
Kantorun özü naiv çoxluqlar nəzəriyyəsinin antinomların kəşfçisi sayılır. O kanton antinomlarının köməyi ilə sübut etmişdir ki, müəyyən sinifə daxil olan elementlər çoxluq yaratmırlar.
Kantor cütləşmə funksiyası da onun adını daşıyır.
Tərlan Əhmədov
Tərlan Musa oğlu Əhmədov (d. 17 noyabr 1971, Əli Bayramlı) — azərbaycanlı futbolçu, məşqçi. Futbolçu karyerasında müdafiəçi, hücumçu mövqelərində çıxış etmişdir. "SSRİ"-nin yeniyetmələrdən ibarət yığma komandası ilə futbol üzrə Avropa çempionu.
Bioqrafiya
Azərbaycanın "Termist" (Bakı), "Neftçi" (Bakı), "Turan" (Tovuz), "Qarabağ" (Ağdam), "Şəfa" (Bakı) klublarında oynayıb.
90-cı illərdə Rusiyanın Terek (Qroznı), Anji (Mahaçqala) klublarında çıxış etmişdir.
2000/01 mövsümünü "Neftçi"də keçirir. 18 oktyabr 2001-ci ildə komandanın baş məşqçisi Kazbek Tuayev ilə aralarında yaşanan münaqişə səbəbindən "Neftçi"dən qovulur. Daha sonra "Şəfa" klubunda oynamağa başlayır.
2002/03 mövsümündə Azərbaycanda oynaya bilmədiyi üçün İranın yüksək liqa komandası "İstiqlal"ın dəvətini qəbul etdi. 2003-cü ildə "Volın" (Lutsk) klubuna keçid etdi və bu klubda mövsüm boyunca Ukraynanın yüksək liqasında 22 matç keçirmişdir. Tərlan Əhmədov "Volın"da Kamal Quliyev və Fərrux İsmayılov ilə birlikdə çıxış etmişdir.
2004-cü ildə "Volın" ilə müqaviləsi bitdikdən sonra yenidən Azərbaycana — "Qarabağ-Azərsun" klubuna qayıtdı.
2004–2006-cı illərdə "Karvan" (Yevlax) komandasında oynamışdır. Kluba Azərbaycan çempionatında mükafat alması üçün iki mövsüm ard-arda kömək etmişdir.
2006–2009-cu illərdə baş məşqçi Əsgər Abdullayevin dəvəti ilə Azərbaycan Premyer Liqasının "Olimpik-Şüvəlan" klubunda oynamış, komandanın kapitanı olmuşdur.
2008-ci ildə, hələ futbolçu olarkən B kateqoriyasında məşqçilik lisenziyası almışdır.
2009-cu ildə futbolçu karyerasını bitirməyə qərar verərək məşqçiliyə başladı.
2009-cu ilin iyun ayından "Xəzər-Lənkəran" klubunun baş məşqçisi Ağasəlim Mircavadovun köməkçisi vəzifəsində çalışıb. 2009/10 mövsümünün sonunda ailə səbəbləri ilə əlaqədar klubdan ayrıldı.
2011-ci ildə "Neftçi" (Bakı) klubunda baş məşqçinin köməkçisi kimi işləmişdir.
Azərbaycan millisi
1992–2005-ci illər arasında Azərbaycan milli futbol komandasında çıxış etmiş və 75 oyun keçirmişdir. Milli komandada ilk oyununu 19 sentyabr 2002-ci ildə Gürcüstan milli futbol komandasına qarşı oynayıb.
Dəfələrlə milli komandanın kapitanı təyin edilmişdir və kapitan sarğısını ən çox qoluna taxmış futbolçulardan biridir.
Sosial institutlar
Sosial institut cəmiyyətdə qayda-qanun yaradan, həmçinin insanların davranışlarını tənzimləyən və cəmiyyətdə mövcud olan insanların və qurumların bir-biri ilə əlaqə qurmasına və vəhdət şəklində funksiya göstərməsinə xidmət edən qurumlardır. Sosial institutlar haqqında sosiologiya elminin funksionalizm cərəyanı olduqca dərindən araşdırma aparmış və onların necə və nəyə görə funksiya göstərdikləri gözəl şəkildə təsvir etmişdir. Funksionalizmdən savayı digər sosiologiya məktəbləri də cəmiyyətin nəyə görə və necə müəyyən şəkildə funksiya göstərdiyini müxtəlif prizmalardan açıqlamışlar.
Tarix boyu, əsasən də 20-ci əsrin əvvəllərində, cəmiyyət bir insan orqanizminə bənzədilir və bu şəkildə tədqiq olunurdu. İngilis filosof Herbert Spenser deyib ki, insan bədəni də düzgün və sağlam işləmək üçün gərək onun bütün bədən üzvləri qaydasında işləsin. Ortaya çıxan bir problemi isə bəzən bədənin özü, bəzən də tibbi müdaxilə ilə sağaltmaq olur. Həmçinin, cəmiyyətdə düzgün funksiya göstərmək üçün gərək cəmiyyəti əmələ gətirən bütün hissələr normal formada işləsin. Funktsionalizm nümayəndələri (Talcott Parsons, Anthony Giddens, Robert Bales və s.) Spencerin bu ideyalarını daha da inkişaf etdirərək cəmiyyətin 8 hissədən ibarət olduğunu irəli sürdülər. Bu hissələr dövlət, ailə, iqtisadiyyat, din, media, məhkəmə sistemi, təhsil və səhiyyə sistemidir. Bundan əlavə funktsionalistlər sosial institusiyaların 4 funksiya yerinə yetirdiyini dedilər. Bu funksiyalar adaptasiya, məqsədin müəyyən edilməsi, inteqrasiya və adət ənənələrin nəsildən nəsilə aşılanmasıdır. Adaptasiyanı iqtisadiyyat yerinə yetirir. Adaptasiya dedikdə, ətraf mühitdə və təbiətdə mövcud olan materiallardan və təbii ehtiyatlarından istifadə edərək onlardan lazım olan materialları və əşyaları düzəldib ətraf mühitə uyğunlaşmaq və inkişaf etmək nəzərdə tutulur. Əşyalar və obyektlər istehsal olunandan sonra insanlar arasında bölünür və beləcə insanlar yaşayışlarına davam edirlər. dəyişən ətraf mühitə insanların uyğunlaşması nəzərdə tutulur. Məqsədin müəyyən edilməsi funksiyasını hökumət yerinə yetirir. Hakimiyyətdə olan partiya və yaxud siyasi xadimlər hər sahədə müəyyən hədəflər qoyurlar və yürütdüyü siyasətlə o hədəflərə çatmağı planlaşdırırlar. İnteqrasiyanı qanunlar və məhkəmə yerinə yetirir. İnteqrasiyanın burdakı mənası fərqli institutlar arasında və hətta daxilində olan gərgin münasibətləri, mübahisələri və problemləri qanuni yolla həll etmək deməkdir. Son olaraq, dəyərlərin insanlar arasında yayılması və digər nəsillərə ötürülməsi funksiyasını isə ailə, din, təhsil və media yerinə yetirir. Məsəl üçün, dini institutlar (məscidlər, kilsələr, sinaqoqlar) dini və mənəvi dəyərləri insanlara aşılayır və insanlar da öz növbəsində bunları uşaqlara, gənc nəsilə aşılayaraq o dəyərlərin yaşamasına və uzun ömürlu olmasına səbəb olur. Media isə dəyərləri və adət-ənənəni televiziya və radio proqramları, qəzet və jurnallarda təbliğ edərək onları yayır.
Three Days Grace
Three Days Grace – Kanada rok musiqi qrupu.
Haqqında
1992-ci ildə Ontario, Kanadada yaradılmışdır. Qrupun ilk adı Groundswell olsa da, daha sonra 1995-ci ildə qrupa gitaraçı və vokalçı Adam Qontier, zərb alətləri və köməkçi vokalçı Nil Sanderson və bas gitara Bred Uolst qrupa üzv oldu. 1997-ci ildə isə qrup adını dəyişərək Three Days Grace etdi. Daha sonra qrupun gitaristi Berri Stok gələrək qrup tamamlanmış oldu. Alternativ rok/metal, hard-rok üslubun da ifa etməyə başladı. Qrupun ilk studio albomu 2003-cü ildə "Three Days Grace" adlı albomu olmuşdur. Albomdan sonra qrup həmən ildə iki "I Hate Everything About You" və "Just Like You" sinqllarını çıxartdı.
Dəyişiklik haqqında
Qrupun əsas vokalisti olan Adam Qontier, 2013-cü ildə qrupdan ayrılmaq istədiyini bildirmişdir. O bunu onun sağlamlığı ilə əlaqədar olduğu üçün etmişdir. Adam-ın yerinə Matt Uolst qrupa üzv olmuşdur.
Tofiq Məlikli
Tofiq Məlikli (tam adı: Tofiq Davud oğlu Məlikov; ) — Azərbaycan və Rusiya ədəbiyyatşünası, şərqşünası, tərcüməçisi, kültüroloqu, yazarı. İçtimai xadim. Filologiya elmləri doktoru, Azərbaycanın əməkdar elm xadimi (2011). Moskva Dövlət Linqvistika Universitetinin professoru. Beynəlxalq Türkoloji və Mədəniyyət Fondunun (BTMF) vitse-prezidenti (1991)
Həyatı
Tofiq Məlikli 31 avqust 1942-ci ildə Gəncədə ziyalı ailəsində anadan olub. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1960-cı ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin şərqşünaslıq fakültəsinə daxil olmuş, 1965-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmiş, elə həmin ildə də Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində diktor işləmişdir. 1966-cı ildə SSRİ Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitutunun aspiranturasına qəbul olunur. 1968-ci ildə “XX əsrin 60-cı illərində türk poeziyası” mözusunda namizədlik, 1994-cü ildə “Yeni türk poeziyası: təşəkkülü və inkişafı” mövzusunda doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1969-1992-ci illərdə SSRİ EA Şərqşünslıq İnstitutunda, 1991-1994-cü illərdə İstanbul Universitetində Rus dili və ədəbiyyatı bölümünü qurmuş və ona başçılıq etmiş, 1994-2015-ci illərdə Moskva Dövlət Linqivistka Universitetində açdığı “Türk dili və mədəniyyəti mərkəzi”nin rəhbəri olmuşdur. 1998-ci ildə professor elmi adı almış T.Məlikli hazırda Moskva Dövlət Linqvistika (dillər) Universitetinin (MDLU) professorudur. Eyni zamanda, 1991-ci ildən Beynəlxalq Türkoloji və Mədəniyyət Fondunun (BTMF) vitse-prezidentidir. 2011-ci ildən “Azərbaycanın əməkdar elm xadimi”dir. T.Məlikli, həmçinin Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Moskva şöbəsinin və “Ocaq” Cəmiyyətinin rəhbəri, Rusiya türkoloqları komitəsi sədrinin müavinidir. 2003-cü il oktyabr ayının 25-də Moskvada Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Moskva Bölməsi yaranarkən bölmənin sədri Tofiq Məlikli seçilmişdir.
Elmi fəaliyyəti
Əsas elmi fəaliyyəti ədəbiyyatşünaslıq, ümumtürk və Türkiyə filologiyası, ədəbiyyat nəzəriyyəsi, kültüroloji ilə bağlıdır. Sovet məkanında çağdaş türk poeziyasının yeganə uzmanı olan Tofiq Məlikli Türkiyə ədəbiyyatındakı yeni bir cərəyanın - Yeni poeziyanın ideya-estetik prinsiplərini uzun illər araşdıraraq və kompleksli tarixi-ədəbiyyatşünalıq incələmələrinə, bu cərəyanın aparıcı şairlərinin yaradıcılıqlarının sistemli analizinə dayanmış, türkoloji elmində ilk dəfə olaraq bədii birliyin orjinal tipinin mükəmməl sistemini yaratmışdır. Bu sistem çağdaş türk ədəbiyyatında baş verən proseslərin anlaşılmasında və incələnməsində önəmli rol oynamaqdadır. Tofiq Məlikli 15 elmi monoqrafiyanın və türk ədəbiyyatı, qarşlaşdırılmalı ədəbiyyatşünaslıq, Azərbaycan ədəbiyyatı, türkoloji və filoloji problemlərə həsr olunmuş 200-ə yaxın məqalənin yazarıdır. Nazim Hikmət, Fazil Hüsnü Dağlarca, Yaşar Kamal, Orxan Pamuk, Fakir Baykurt, Əziz Nesin və başqa Türkiyə yazıçılarının əsərlərini rus və Azərbaycan türkcəsinə çevirmişdir. İki poetik kitabın müəllifidir. T.Məliklinin əsərləri bir çox xarici dillərə tərcümə edilmişdir.
Nasir Mənzuri
Nasir Mənzuri (1953, İran, Miyana, Küləboz) — yazıçı, dilçi.
Həyatı
Nasir Mənzuri 1953-cü ildə Güney Azərbaycanın Miyana şəhərinin Küləboz mahalında ziyalı ailəsində dünyaya gəlib. Ailə vəziyyəti ilə əlaqədar olaraq dörd yaşında olarkən köçəri həyat yaşamalı olub. Amma bu birdəfəlik köç olmayıb. İyirmi il ərzində o dəfələrlə doğma yurduna qayıdıb və yenidən köçməli olub. Bu cür köçəri bir həyat yaşadığına görə təhsil aldığı müddətdə müxtəlif yerlərdə müxtəlif xalqlar və onların mədəniyyətləri ilə tanış olub, 21 il ərzində 15 məktəb və universitet dəyişib.
Nasir Mənzuri Təbriz Universitetinin Tikinti mühəndisliyi fakültəsini bitirmişdir. Tərcümeyi-halında humanitar elmlərdən uzaq olmaq üçün texniki elmlərə meyil göstərdiyini qeyd edir. Hazırda Nasir Mənzuri Humanitar Elmlər Akademiyasına inanmadığını bildirdiyinə görə öz təhsil bazasına müraciət etmir və formal karyerasından da imtina edib.
Ailəsi
Nasir Mənzuri 1980-cı ildən Tehranda yaşayır. Evlidir, iki oğlu var.
Əsərləri
Nasir Mənzurinin fəaliyyəti iki istiqamətə bölünür: yazıçılıq və dilçilik. Onun yaradıcılıq fəaliyyəti bədii və elmi istiqamətdədir. Mənzurinin həm ədəbi yaradıcılığının, həm də elmi araşdırmalarının əsas qayəsini cəbri qavramlar təşkil edir. O, öz əsərlərini 3 dildə - azərbaycanca, ingiliscə və farsca yazır.
Fidel Kastro Diaz-Balart
Fidel Kastro Diaz-Balart - Kubalı Nüvə fizikası mütəxəssisi və dövlət xadimi. Kuba İnqilabının rəhbərlərindən olmuş Fidel Kastronun böyük oğlu. Atasına olan bənzərliyi səbəbindən tez-tez yerli mətbuat tərəfindən Fidelito təxəllüsü ilə tanınmışdır.
Fidel Kastro Diaz-Balart SSRİ dönəmində Moskva şəhərində yerləşən M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində təhsil almış və SSRİ-nin yardımları ilə Kubada inşa edilən, ancaq tikintisi sonradan yarımçıq dayandırılmış Juraqua AES-nin tikinti prosesinə rəhbərlik etmişdir. Fidel Balart 2018-ci ildə paytaxt Havana şəhərində, 68 yaşında olarkən intihar etmişdir.
Mikania fragilis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Yanoş Boyyay
Farkaş Boyyay — Macar riyaziyyatçısı, Farkaş Bolyayın oğludur; Lobaçevski və Qaussdan asılı olmadan qeyri-evklid həndəsəsini kəşf etmişdir.
14 yanvar
Azərbaycana aid hadisələr
thumb|[[Şuşada Vaqif türbəsi. 2021-ci il]]
1901–cari
thumb|[[Yukio Mişima]]
thumb|[[Mirzə Babayev]]
Linum pubescens
(Linum pubescens) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Rəhim bəy Uğurlubəyov
Rəhim bəy Uğurlubəyov (1814–1865) — şair, çar ordusunun zabiti.
Həyatı
Rəhim bəy Uğurlu bəy oğlu 1814-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdu. Mükəmməl təhsil görmüşdü.
Rəhim bəy rus ordusunda xidmət еtmişdi. Varşavada olmuşdu. Süleyman xan Şəkinski ilə birlikdə cəbhədə olmuşdular. Yaxın dost idilər. 1839-cu ilin oktyabr ayının 31-də kapitan rütbəsi almışdı.
Rəhim bəy mayor rütbəsinədək yüksəlmişdi. Bəylər Şuşadan dеputat sеçərkən iki ünlü bəyin üzərində dayanmışdılar. Cavanşirlər Mirzə Camal Cavanşir Qarabağini, Kəbirlilər isə Rəhim bəy Uğurlu bəy oğlunu dəstəkləyirdilər. Baba bəy Şakir dostu Qasım bəy Zakirə bu barədə yazırdı:
Bir parası mümtaz еdib Camali, Qədimi adamdır, hər işdən hali, Bir parası dеyib yoxdur kamali, Rəhim bəydir еdən həlli-müşkülat…
Rəhim bəy Bəyim xanımla yaşam qurmuşdu. Övladları olmamışdır.
Yaradıcılığı
Rəhim bəy şair idi. Çağının bir çox yazarları ilə yazışmaları vardı. Mir Möhsün Nəvvab "Təzkirеyi-Nəvvab" adlı əsərində Rəhim bəydən bəhs еtmişdir. Ünlü tarixçi və təzkirəçi yazır: "Kapitan Rəhim bəy Uğurlu bəy oğlu Qarabağ vilayətinin əhalisindəndir. Şuşa qalasında yaşayırdı. 50 yaşlı, hеybətli, möhkəm bədənli, uca boylu, çox yoğun və yеkəqarın bir kişi idi. Bir gün hamama gəlmişdi, mən də orada idim. Molla və ölü işlərinə baxanlardan biri ki, adına Mirzə Qasım katib dеyirdilər, hamamdan bayıra çıxıb paltarlarını gеymişdi və əmmaməsini düzəldirdi. Bu vaxt Rəhim bəy onu görüb bu fərdi bədahətən ona dеdi: Sənin qat-qat olmuş əmmamənə and olsun, Hеç olmayan fəzlü kamalına and olsun.
Mərhum hərdən cürbəcür şеirlər dеyərdi. Varisi olmadığından onun şеirlərindən öz hamamının tarixi haqqında söylədiyi rübaidən başqa bir şеy mənim əlimə düşmədi.
1281-ci ildə (1864/1865) vəfat еdib.
Neoseiulella nesbitti
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Yukio Mişima
Yukio Mişima (, Mishima Yukio), əsl adı ilə Kimitake Hiraoka (, Hiraoka Kimitake) — Yaponiya yazıçısı və dramaturqu. Müharibədən sonrakı yapon ədəbiyyatının ikinci dalğası ilə yaranan, Yaponiya estetik ənənələrinin parlaq nümayəndəsi. 1988-ci ildə, yazıçı yaddaşına dair "Sintiya" yayımcılığı yaranır və Yukio Mishima mükafatı təsis olunur.
Həyatı
Yukio Mişima 14 yanvar 1925-ci ildə bir dövlət rəsmisi ailəsində anadan olmuşdur. Atası Adzusa Hiraoka və onun həyat yoldaşı Sidzue. Onun atası Hüquq fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir Tokio İmperator Universitetinin, fəaliyyət üçün tələb olunan dövlət imtahanından parlaq, ən yüksək rəsmi səviyyədə bitirmişdi, lakin bürokratiya çərçivəsində yerinə Maliyyə Nazirliyi şəxsi bias və intriqa qəbul indi Kənd Təsərrüfatı, Meşəçilik və Balıqçılıq Nazirliyi adlanan Nazirliyində, işləməyə məcbur olur. Yukionun babası - Hiraoka Sadataro 1908—1914-cü illər arası Cənubi Saxalinin qubernatoru vəzifəsində işləyib.
left|thumb|Mişima uşaqlıqda.
12 yaşına gədər Kimitake öz nənəsi - Natsukonun evində yaşayıb tərbiyə almışdır. Hətta anası, o, yalnız onun nənə izni ilə oldu. Ağrılı Kimitake valideynlər etdi və kənar dünya onu qorumaq olan Natsuko ilə birlikdə yaşayan gələcək yazıçı formalaşmasına ciddi və nəfis kübar ənənələrinə böyük təsir etmişdi tərbiyə. Mishima öz həmyaşıdları və tez-tez buraxılmış məktəb, çox, yazıçı şəxsiyyəti haqqında bir iz buraxdı oyun iştirak etməyib, çünki hansı ciddi xəstəlik və daimi xəstəlik. Mishima təəssüratlı və istedadlı uşaq, vaxt oxu kitab çox artıb. Gümüş izle | Preferred məktəb, o, Yaponiya imperatoru əlindən qəbul fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
right|thumb|250px|Yukio Mişima
Hərbi çevriliş
25 noyabr 1970 ildə Mişima öz dostu Morita ilə, həmçinin daha üç "Cəmiyyətin qalxanı" adı ilə tanınan qüvvələrlə İçiqayadakı Ordunun baza müdafiə qüvvələrini səfər edirlər. Mişima bazanın komandanlığını girov götürərək, onun balkonundan soldatlara dövlət çevrilişini törətmələrini tələb etdi. Ancaq teatrallaşmış çevriliş bir çox dinləyici tərəfindən gözardı, rədd edilir. Bundan sonra Yukio həyatına seppuku ilə son qoymağa gərar verir. Bir neçə uğursuz cəhddən sonra Morita qılıncı Kogo-ya verir, və o Mişimanın başını kəsir.
Laosda vətəndaş müharibəsi
Laos Vətəndaş Müharibəsi, 1953-cü ildən 1975-ci ilə qədər davam edən kommunist “Patet Lao” partiyası ilə Laos Hökuməti arasında Laos bölgəsində baş verən bir vətəndaş müharibəsidir. Laos Krallığı, Vyetnam Müharibəsi ərəfəsində atəşkəs və anlaşma imzalamışdır. Laos, müharibədə anlaşma bağlanmış və 22 Oktyabr 1953 tarixində Fransa ilə Laos arasında bir müqavilə imzalanmışdır.
Laos Vətəndaş Müharibəsi, 1975-ci ildə “Patet Leo” partiyasının zəfəri ilə nəticələnmişdir.
Arxa plan
Cenevrə Konfransı ilə Laosun tərəfsiz bir dövlət olması tələb olunmuşdur. Vyetnam Xalq Ordusu, Laosun şimal-şərq bölgəsində böyük bir hərbi əməliyyat başlatmışdır.
Hərəkət (fəlsəfə)
Hərəkət - fəlsəfədə mühüm problemlərdən biri.
Ümumi xarakteristika
Dünyada hər şey daimi hərəkətdədir. Müxtəlif predmetlərdə molekulların hərəkəti baş verir. Canlı orqanizmlərdə fasiləsiz surətdə maddələr mübadiləsi gedir. Bundan əlavə, onlarda digər fizioloji proseslər də özünü göstərir. İlk nəzərdə hərəkətsiz kimi görünən ürək bir an dayanmır, damarlara qan vurur, hərəkət edir. Cəmiyyət həyatından da hərəkətə dair çoxlu misallar gətirmək olar. Belə ki, insanların əmək fəaliyyətində, siyasi həyatda və mədəniyyətdə daim müəyyən dəyişikliklər yaranır. Hətta insanın təfəkkürü də bir yerdə dayanmır. O fikirlərin hərəkəti deməkdir.
Deməli, dünyada hərəkətdən kənarda olan heç bir obyekt yoxdur. Buna görə də hərəkət son dərəcə müxtəlif və rəngarəng növlərdə təzahür edir. Sükunət kimi qəbul edilən mövcudatlar və hallar da əslində hərəkətdədir. Məsələn, evdə çarpayıda uzanmış adam hərəkətsiz görünə bilər. Əslində isə o, evlə birlikdə böyük sürətlə yer oxunun ətrafında fırlanır. Yer kürəsi də günəş ətrafında dövr etməkdədir.
Hərəkət təsadüfi baş vermir və yaxud da obyektlərə kənardan gətirilmir. O obyektiv xarakterə malikdir. Yəni predmetlərin daxili təbiətindədir. Çünki hər bir maddi obyekt onu təşkil edən elementlərin qarşılıqlı təsiri sayəsində mövcuddur. Məsələn, atomlar ona görə mövcud ola bilir ki, onların tərkibində nüvə və elektronlar qarşılıqlı təsirdədir. Canlı orqanizmlərin mövcudluğu onların molekulları, hüceyrələri və orqanlarının qarşılıqlı təsiri ilə bağlıdır. Cəmiyyət buna görə mövcud ola bilir ki, burada müxtəlif insan qrupları bir-birilə qarşılıqlı təsirdə fəaliyyət göstərirlər. Gətirilən misallar obyektlərin daxilində onu əhatə edən ünsürlər arasındakı qarşılıqlı təsiri ifadə edir. Bundan əlavə, hər bir obyekt xarici qarşılıqlı təsirdə də iştirak edir. Yəni o başqa obyekt ilə, habelə ətraf mühitlə qarşılıqlı təsirdə olur. Bu çoxtərəfli qarşılıqlı təsir gedişində əşya və proseslər daim dəyişikliklərə məruz qalır. Bütün bu dəyişikliklər isə maddi dünyanın, çox mühüm səciyyəsini təşkil edir. Deməli, dünyada universal xarakterli qarşılıqlı təsir fəaliyyət göstərir. Bu qarşılıqlı təsir hərəkət formasında üzə çıxır. Belə ki, o predmetlərin xassələri, münasibətləri və hallarının dəyişməsinə gətirib çıxarır. Fəlsəfədə bu dəyişikliklər geniş planda götürülür və hərəkət adlanır. Hərəkət materiyanın ayrılmaz keyfiyyətini təşkil edir.
Hərəkət materiyanın mövcudluq üsuludur. Bu o deməkdir ki, materiya hərəkətdən kənarda ola bilməz. Dünyadakı bütün obyektlər onlarda müəyyən hərəkət dəyişikliklərinin baş verməsi sayəsində mövcud olur. Hər hansı obyektin hərəkətinin məhv olması, onun fəaliyyətinin dayanması, yəni başqa obyektə çevrilməsi deməkdir. Öz növbəsində bu yeni yaranan obyektdə də müəyyən hərəkət dəyişiklikləri baş verir. Başqa sözlə deyilsə, hərəkət materiyaya daxilən xas olan atributiv (yəni ondan ayrılmaz) keyfiyyətdir. Materiyanın özü mütləq olduğu kimi, hərəkət də mütləq xarakter daşıyır.
Adi danışıqda hərəkət bəsit mənada başa düşülür. Belə təsəvvür olunur ki, bəzi cisimlər sükunət halında, digərləri isə hərəkətdədir. Nəticədə bu iki vəziyyət (hərəkət ilə sükunət) qarşı-qarşıya qoyulur və onların guya bərabər səviyyədə mövcud olducu fikri qərarlaşır. Əslində isə belə deyildir. Mexanikanın qanunları haqqında azacıq məlumatı olan hər bir adama aydındır ki, sükunət vəziyyəti yalnız müəyyən hesablama sisteminə nəzərən mövcud ola bilər. Məsələn, bizim yaşadıcımız bina Yerin səthinə münasibətdə sükunətdədir. Əslində isə o, Yer kürəsi ilə birlikdə Günəş ətrafına (yəni ona nəzərən) daim yerdəyişmədə (hərəkətdə) çıxış edir. Bundan əlavə bizim sükunət vəziyyətində hesab etdiyimiz ev Yer Kürəsi və Günəşlə birlikdə bizim qalaktikanın ətrafında hərəkət edir (yəni onun nüvəsinə nəzərən 250 km sürətlə dəyişilir). Nəhayət hərəkətsiz görünən ev, bizim qalaktika ilə birlikdə kainatın genişlənməsi nəticəsində digər qalaktikalardan uzaqlaşır. Beləliklə, bizim sükunətdə olducunu güman etdiyimiz bütün predmetlər əslində daim hərəkət edirlər. Sonra, biz müşahidə etdiyimiz hər hansı predmetin sükunət vəziyyətində olducunu söyləyərkən, qeyri-aşkar şəkildə olsa da, onun müəyyən məkan konfiqurasiyasını (yerləşməsini), öz strukturunu saxladıcını, daxili elementlərinin təşkili qaydasını təkrarladıcını nəzərdə tuturuq. Həqiqətdə isə məsələ tamamilə başqadır.
Məsələn, daş materialından tikilmiş möhkəm bina bizdə dəyişilməyən, sükunətdə olan təəssüratı yaradır. Lakin ona elektron mikroskop altında baxsaq (bu mikroskop, obyektin həcmini 200-300 milyon dəfə böyüdə bilir) onda məlum olur ki, onun qəti surətdə ayrılmış məkan hüdudları yoxdur. Çünki binanın ətraf hava ilə sərhəddə yerləşən daş səthinin molekulları daim bir-birilə qarşılıqlı təsirdə olur. Daha dəqiq desək, daşın səthində yerləşən molekullar ilə havanın molekulları bir-birinə nüfuz edir, qarşılıqlı surətdə biri digərinə keçir. Bundan əlavə, müasir fizika elmi sübut edir ki, sözügedən qarşılıqlı nüfuz etmə daha ilkin pillələrdə də (elektronlar, protonlar və nüvə daxili neytronlar və s.) özünü göstərir. Deməli, bizim sükunət vəziyyətində müşahidə etdiyimiz ev, daim hərəkətdədir, onun hissəcikləri ətraf havanın hissəcikləri ilə qarşılıqlı çevrilmə halında çıxış edir. Eyni vəziyyət bizi əhatə edən dünyadakı hər bir predmetdə baş verir. Hətta, insanın özündə də ruhun vəziyyəti (halı) daim dəyişilir, yəni, yeni duycular, yaşantılar, fikirlər yaranır. Bizim bədənimiz də fasiləsiz dəyişikliklər məkanıdır: müəyyən müddət keçdikdən sonra maddələr mübadiləsi nəticəsində bədənimizdəki molekullar öz tərkibini dəyişir. Deyilənlərlə əlaqədar olaraq amerikan filosofu S.Çeyzin obrazlı şəkildə ifadə etdiyi aşacıdakı fikir maraqlı görünür: mən çəməndə otlayan inəyi gördükdə bilməliyəm ki, o, heç də inək deyil, elektronların həddən artıq yüksək sürətlə baş verən rəqsidir. Bu metaforada (şişirdilmiş bənzətmədə) müəyyən həqiqət məqamı vardır. O, əyani surətdə hərəkətin daim baş verdiyini ifadə edir.
Adi danışıqda hərəkət dedikdə cisimlərin məkanda yerdəyişməsi nəzərdə tutulur. Bundan fərqli olaraq fəlsəfədə hərəkət anlayışı geniş məna daşıyır. Onun məzmununa dünyadakı ən kiçik obyektlərdən başlayaraq, ən böyük obyektlərə qədər hamısında baş verən dəyişikliklər daxil edilir. F.Engels özünün «Təbiətin dialektikası» əsərində hərəkətin bu anlamını belə ifadə etmişdir: «Sözün ən ümumi mənasında götürülən, yəni materiyanın mövcudluq üsulu və ona daxilən xas olan atribut mənasında anlaşılan hərəkət, kainatda baş verən bütün dəyişiklikləri – cisimlərin sadəcə məkanca yerdəyişməsindən başlayaraq təfəkkürdə baş verən dəyişikliklərə qədər hər şeyi əhatə edir». Hələ qədim fiosoflar dünyanı hərəkətdə görürdülər. Məsələn, Efesli Heraklitin irəli sürdüyü «hər şey axır, hər şey dəyişir» fikri bunu sübut edir. Demokrit göstərirdi ki, atomlar daim hərəkətdədir, Aristotel isə belə hesab edirdi ki, ümumi götürülən hərəkət ilə onun konkret növləri bir-birilə əlaqəlidir. O, həm də hərəkəti gerçək varlıq kimi təsəvvür edərək yazırdı: «mən hərəkt dedikdə, imkan şəklində olanın həyata keçirilməsini başa düşürəm».
Hərəkətlə bağlı fəlsəfi baxışlar
Yeni dövr fəlsəfəsində hərəkətə materiyanın ən mühüm xassəsi kimi yanaşılırdı. Frensis Bekon yazırdı: «Bizə məlum olan cisimlərdə həqiqi sükunət yoxdur, onlar yalnız zahirən sükunətdə görünürlər». Bu dövrdə mexanika sürətlə inkişaf etdiyindən bütünlükdə hərəkət mexaniki hərəkətdən ibarət hesab olunurdu. Məsələn, Dekart materiya ilə hərəkəti ayrılmaz əlaqədə götürürdü. Lakin o, materiyanı müstəqil qaradıcı qüvvə kimi təsəvvür edirdi. Bütün hərəkəti mexaniki hərəkətə müncər edir və göstərirdi ki, yalnız o materiyanın həyatının ifadəsidir.
Materiyanın əzəldən fəal qüvvə olducu fikri də həmin dövrün məhsuludur. Onun banisi Con Toland ilk dəfə mistik (sehrli) ilkin təkan nəzəriyyəsini alt-üst etdi. Beləliklə də XVII əsr materializmində hərəkəti materiyanın ayrılmaz xassəsi kimi izah edən baxış yarandı. XVIII əsr fransız materialistləri (Lametri, Didro, Helvesti, Holbax) ilk dəfə belə bir fikir irəli sürdülər: materiya hərəkətsiz mövcud deyildir. Hərəkət materiyanın mövcudluq üsuludur.
Hərəkət haqqında təlimin inkişafında Georq Vilhelm Fridrix Hegel xüsusi yer tutur. O, öz sələflərinin hərəkəti metafiziki və mexaniki anlamasını aradan qaldırdı. Hegel həm də göstərdi ki, hərəkətin mənbəyini ziddiyyət təşkil edir. O, hərəkətin əsas qanunlarını kəşf etmişdir.
Beləliklə, sükunət hərəkətin elə bir halını ifadə edir ki, bu hal predmetin dayanıqlıcının, onun keyfiyyətinin saxlanılmasını təmin edir. Buna görə də sükunət nisbidir, onu mütləqləşdirmək docru deyildir. Eynilə də dəyişkənliyi həddən artıq şişirtmək və mütləqləşdirmək yolverilməzdir. Sükunətə məhəl qoymamaq mütləq relyativizm (hər şeyi nisbi görmək deməkdir) adlanan səhvə gətirib çıxarır.
Hərəkət fasiləliklə fasiləsizliyin vəhdətidir. Hərəkətin bu xassəsi inkişaf anlayışında daha aydın görünür. Inkişaf irəli docru yönəlmiş, qarşısı alınmaz hərəkətdir. Onun daxilindəki momentlər bir-birilə ayrılmaz əlaqədədir. Hərəkət mövcudatların öz daxilində, onların dəyişilmə mənbəyi kimi çıxış edir.
Qeyl olunmalıdır ki, hər hansı bir əşyanın hərəkəti yalnız başqaları ilə münasibətdə özünü göstərir. Ayrıca bir əşyanın müstəqil hərəkət etdiyini söyləmək cəfəngiyyat olardı. Odur ki, müəyyən bir obyektin hərəkətini öyrənmək üçün onu mütləq başqası ilə münasibətdə götürmək lazımdır. Həmin başqa obyekt çıxış nöqtəsi rolunu oynayan hesablama sistemi adlanır.
Hərəkət ilə materiyanın ayrılmazlıcı ideyası heç də hamı tərəfindən birmənalı qəbul edilmir. Xüsusiən də XIX əsrin sonlarında radioaktivliyin kəşfi sayəsində məlum oldu ki, maddə parçalanarkən böyük miqdarda enerği alınır. Bunu əldə bayraq edən bəzi fiziklər göstərirdilər ki, materiya yox olur, təkcə enerği qalır. Materiyanın enerjiyə çevrildiyini iddia edənlər (bunlar energetizm tərəfdarları adlanır) Eynşteynin kəşf etdiyi kütlə ilə enerğinin ekvivalentliyi qanunundan (E = mc2) öz məqsədləri üçün istifadə etməyə çalışırdılar. Məsələn, energetizm banisi, XIX əsrdə yaşamış alman təbiətşünası Vilhelm Ostvald yalnız enerğinin mövcud olducunu göstərərək yazırdı: ''«Cənablar, sizi bir dəyənək ilə vurduqda nəyi hiss edirsiniz – dəyənəyi, yoxsa enerjini? Yalnız enerjini hiss edirsiniz».'' Onun fikrincə insanların materiya kimi qavradıqları əslində enerjidir. Beləliklə də o, enerjini mütləqləşdirirdi. Əlbəttə, enerği maddi obyektlərin qarşılıqlı təsirinin dərəcəsini müəyyən etməkdə mühüm rol oynayır.
Əsas diqqət onların enerği tərəfinə yönəldilir. Belə mücərrədləşdirmə təbii və faydalıdır. Məsələn, elementar hissəciklərin real strukturu məlum olmadıcı dövrdə onların qarşılıqlı çevrilməsi prosesləri yalnız enerği mövqeyindən təsvir olunurdu. Lakin bunu mütləqləşdirmək olmaz. Əks halda bu proseslərdə sabit kəmiyyət kim qalan enerği substansiya kimi qələmə verilə bilir. Guya bu məhvolunmayan, sabit substansiya maddi elementar hissəciklərin törədicisidir. Göstərilən vəziyyət daha çox fotonlarla (işıq hissəcikləri) baclıdır. Belə təsəvvür olunurdu ki, guya fotonlar xalis enerğidən ibarətdir. Lakin tezliklə məlum oldu ki, fotonlar kiçicik materiya hissəcikləridir. Onların təkcə enerğisi deyil, həm də kütləsi vardır.
Eynşteynin yuxarıda adı çəkilən qanununa gəlincə göstərilməlidir ki, o kütlə ilə enerğinin ekvivalentliyini ifadə edir: enerği (E), kütlə (m) ilə işıq sürətinin (s) kvadratının hasilinə bərabərdir. Bu qanun göstərir ki, hər bir maddi obyekt müəyyən kütləyə və ona uycun enerğiyə malikdir. Onun kütləsi artdıqca, enerğisi də çoxalır və əksinə. Həm də nəzərdə tutulmalıdır ki, kütlə hələ materiya demək deyildir. O, materiyanın xassələrindən biridir. Buna görə də materiya öz xassələrindən birinə çevrilə bilməz. Kütlə materiyanın ətalət və qravitasiya (acırlıq deməkdir) xassələrini ifadə edir. Enerği isə hərəkət ölçüsü deməkdir.
Energetizm müəyyən qədər modernizə olunmuş halda neoenergetizm şəklində bizim dövrümüzdə də özünü göstərməkdə davam edir. Docrudur, onun tərəfdarları indi Ostvald kimi materiyanı açıqdan açıca enerğiyə müncər etmirlər. Onların fikrincə, müəyyən şəraitlərdə materiya guya tamamilə enerğiyə və əksinə enerği materiyaya çevrilə bilər. Onlar da Eynşteynin E=ms2 düsturunu materiyanın enerğiyə çevrilməsi ruhunda təfsir edirlər. Əslində isə yuxarıda deyildiyi kimi, bu düstürda söhbət kütlə ilə enerğinin funksional asılılıcından gedir. Burada materiya anlayışı heç yerli-dibli yoxdur. Neoenergetizmin tərəfdarları cüt elektronların, pozitronlara – kvant qammalarına və əksinə baş verən çevrilməsini materiyanın xalis enerğiyə çevrilməsi kimi qələmə verirlər. Məsələn, V.Heyzenberq göstərir ki, elementar hissəciklər forması almaqla enerği, maddəyə çevrilə bilir. Odur ki, müxtəlif elementar hissəciklərə fundamental substansiyanın müxtəlif mövcudluq formaları kimi, yəni materiya və ya enerği kimi baxmaq olar.
Ostvaldın müasir davamçıları elektron-pozitron annihilyasiyası əsasında materiyanın enerğiyə çevriməsini sübut etməyə cəhd göstərirlər. Müasir fizikanın başqa kəşflərini də (kütlənin defektası anlayışı, kütlə və enerğinin ekvivalentliyi qanunu və s.) öz mövqelərinə uycun şərh etməyə çalışırlar. Müasir elm bu qəbildən olan baxışların yanlış olducunu sübut edir.
Hərəkət yaradılmır. O, həm də məhvedilən deyildir. O, yalnız bir formadan digərinə çevrilə bilir. Həm də bu çevrilmə zamanı kütlənin və enerğinin (impulsun və mikro hissəciklərin digər xassələrinin) saxlanması qanunları tam fəaliyyət göstərir. Metafizik materializm materiyanı hərəkətdən ayırmağa çalışır. O, materiyanı passiv şəkildə qələmə verir. Onu öz daxili hərəkət mənbəyindən kənarda götürür. Nəticədə onun bir çox tərəfdarları dünyanı və təbiəti izah edərkən fövqəltəbii ilahi qüvvələrin köməyinə müraciət etməli olurlar.
Yuxarıda deyildiyi kimi, hərəkət son dərəcə müxtəlif və mürəkkəb dəyişiklikləri əhatə edir. Onun iki əsas tipi vardır. Hərəkətin birinci tipi predmetin öz daxilində gedən dəyişiklikləri ifadə edir. Bu nə deməkdir? Məsələ bundadır ki, adi danışıqda biz dünyadakı obyektləri bir-birindəyn ayrı, lakin qarşılıqlı təsirdə olan predmetlər kimi təsəvvür edirik. Bundan fərqli olaraq fəlsəfə göstərir ki, hər bir predmetin özü proses kimi çıxış edir. Belə ki, stol, stul, otaq və sair sadə əşyalar da fəlsəfi təhlil baxımından proses deməkdir. Çünki, onların hər birində daim dəyişikliklər baş verir. Bu mənada obyektlər fasiləsiz hərəkətdədir. Lakin bu fakt onların müəyyən nisbi sabitlikdə olducunu istisna etmir. Əks halda heç bir əşyanın keyfiyyəti, sabit xassələri haqqında fikir yürütmək olmazdı. Başqa sözlə, obyektlərin birini digərindən fərqləndirmək qeyri-mümkün olardı. Deməli, hərəkətin birinci tipi obyektlərdə onların keyfiyyətinə toxunmayan, onların təbiətini və müəyyənliyini pozmayan dəyişiklikləri əhatə edir (onlar bir növ gizli baş verir və o qədər də nəzərə çarpmır).
Hərəkətin ikinci tipi elə dəyişiklikləri ifadə edir ki, onlar predmetin keyfiyyətinin təzələnməsinə, yenisi ilə əvəz olunmasına gətirib çıxarır. Bu proses ya sözügedən predmetin parçalanaraq məhv olması (öz keyfiyyətini itirərək bu yolla yeni keyfiyyət əldə etməsi) kimi, ya da onun inkişaf edərək daha mürəkkəb obyektə çevrilməsi kimi özünü göstərir. Əgər predmetlər daim hərəkətdədirlərsə, onların sabitliyi, öz-özü ilə eyniyyət təşkil etməsi haqqında danışmaq olarmı? Bu suala cavab axtarışları hələ antik fəlsəfi təlimlərdən başlamışdır. Məsələn, Heraklit göstərirdi ki, axan bir çaya iki dəfə girmək olmaz, çünki çaya hər daxil olan halda yeni su axını baş verir. Həmin dövrün digər bir filosofu – Kratil əşya və predmetlərin dəyişkənliyini daha da şişirdərək qeyd edirdi ki, axan çaya hətta bir dəfə də girmək olmaz, çünki biz çaya girməyi fikirləşdiyimiz anla, həmin niyyətin həyata keçirilməsi arasındakı müddətdə çayın su axını dəyişilir. O, hətta göstərirdi ki, əşyaların dəyişkən xarakterdə olması, onları adlandırmacı belə qeyri-mümkün edir, çünki həmin adlandırılma məqamında artıq predmet başqa cür olur. Buna görə də Kratil iddia edirdi ki, hər hansı əşyanı digərlərindən ayırmaq, onu yalnız barmaqla göstərmək yolu ilə mümkündür.