İsrailin_kənd_təsərrüfatı
Torpaq üzərində kibuts  mülkiyyət   forması
İsrailin kənd təsərrüfatı müəssisələrinin böyük hissəsi hələ XX əsrin əvvəlin-dən kollektivçilik prinsipləri üzərində qurulub. İsraildə kənd təsərrüfatı deyəndə ağıla iki anlayış gəlir. Bunlardan biri kibutslar digəri isə moşavlardır. 1)	İsrailin çöl bölgələrdə qurduğu xüsusi mülkiyyətə əsaslanan kooperativ təsərrüfatlara "moşav" adı verilib. sahibləri gəlirlərini tamamilə kənd təsərrüfatına dayanaraq təmin edirlər. 2)	Kollektiv həyat tərzinin olduğu kibutslarda isə xüsusi mülkiyyət yoxdur. Kibutslarda isə kənd təsərrüfatının xaricində yüksək əlavə dəyər təmin edən sənaye istehsalına da rast gəlinir. Beləliklə, İsraildə iki tip kənddən bəhs edilə bilər. Bunlar, kooperativ xüsusiyyət daşımayan köhnə tip kəndlər və kooperativ kəndləridir. Köhnə tip kəndlər kənd əhalisinin 50%-ni saxlamaqdadır. Bu kəndlərdə də müxtəlif tiplərdə kooperativlər əhəmiyyətli fəaliyyətlərdə olduğu görünür. İkinci qrup kooperativlər isə kənd xalqının hamısını əhatə edir və üzv olmayanların belə kənd qaydalarına riayət edən kəndlərir. Ümumi olaraq iki tip kooperativ kənd vardır: kibuts və moşav. Kibuts (ivr. ‏קִבּוּץ‏‎; əvvəlcə  קְבוּצָה, kvutsa “qrup”, həmçinin kibuts) – İsraildə  əmlakın ümumiliyini, əməyin  və istehlakın bərabərliyini xarakterizə kənd  təsərrüfatı komunnası olub. Dövlət yaranana  qədər. Bu ideya A.Qordona güclü təsir göstərib, o səmərəli, ilk növbədə kənd təsərrüfatı əməyinə yəhudi xalqının dirçəlməsinin ruhu kimi baxmışdır. Lakin bu məqsədlərin reallaşdırılması kənd təsərrüfatı istifadəsinə yararlı  torpaq sahələrinin olmaması, iqlim və təbii çətinliklər, vəsait azlığı, türk  administrasiyasının və qonşuların - ərəblərin düşmənçiliyi, həm də baron  E.C. Rotşildin məmurlarının bədxah  münasibətləri kimi  bir sıra problemlərə  rastlaşıb. Bu ağır  şəraiti  aradan  qaldırmaq üçün, yeni həyat  tərzini   yaratmaq  lazım  idi, ideoloji vəzifələri yerinə yetirmək üçün isə, iqtisadi fəaliyyətin strukturunu    kökündən dəyişmək tələb olunurdu. Kibuts kollektiv mülkiyyət prinsipinə əsaslanan, əmlak və istehsal vasitələri,  istehsal və sosial xidmətlərdə, işdə bərabərliyə, muzdlu  əməyə  imtina  kimi,  iqtisadi  və siyasi maneələrə olduğu  kimi,  həm  də sakinlərin ideoloji sorğularına  da   cavab olmuşdur. Əsas ifadəçiləri İ.Trumpeldor  və  Manya   Şohat  olmuşdur. Kollektiv kənd təsərrüfata  əsaslanan  ilk  yaşayış  məskənləri 1909 – cu  ildə yaranan – Kvutsa Dqaniya olmuşdur. Birinci Dünya Müharibəsinin sonunda   ölkədə  ümumilikdə  250 – 300 ibarət  olan 8  kənd  təsərrüfatı  komunnası  var  idi. 1920 –ci ildə Britaniya hakimiyyətinin bağlı  mandat  altında  olan  Fələstində  qurulması və  İsraildə üçüncü repatriasiyanın  başlanğıcı  ilə   kibuts   hərəkatı  sürətlə   inkişaf  etməyə  başladı. Rusiyadan və Polşadan gələn çoxsaylı fəallar mövcud  və ya,  təşkil  olunmuş  yeni  kənd  təsərrüfatı,  həm də  iş  komunnasına   daxil  olmuşdurlar. Onlardan  ən  böyüyü Qdud ha-‘avoda  idi. Kiçik  komunnalarla  yanaşı, 1920 – ci  iri  komunnaların da  əsası  qoyulmuşdur: Beyt – Alfa, Geva ( 1921), Dqaniya – Bet (1920), Kiryat-‘Anavim, Tel – Yosef ( 1921), Hefçi – Ba (1922), Eyn – Harod, Yaqur  və  başqaları. “ Müqəddəs İsrail  Torpağı” – da  Britaniyanın   hakimiyyəti   illərində   kənd  təsərrüfatı komunnalarının sayı və kollektiv  alınmış   mənzillərin  sayı    176 – ya,   əhalisi isə mandat  dövrünün  sonunda 47,4 min  nəfərə  (  təxminən  26 min  üzvü)  çatmışdır. Dövlətin yaranmasında  sonra. 1948 – ci ildən   yeni  kibutsların  yaranması   bir  qədər  ləngidi. İcmanın əsas  insan  ehtiyyatı – Avropalı     fəalların  məskənləri  - II Dünya Müharibəsi dövründə məhv edilmişdir. 1948 – ci ildən “ İsrail Torpaqları” – ndan   axışan  repatriantlar  komunna  həyatına meyilli olmayan və kənd  təsərrüfatı baxımından  vaxtilə  onlar  tərəfindən   yaranan   çoxsaylı  moşavlara  üstünlük verən Holokostda   yaşamış  əsasən, Asiya, Afrika  və  Avropa  yəhudilərindən ibarət  idi. Bununla belə, kibutsarın sayı Avropa və Amerikadan  gələn  “Gənclər aliyası”   hesabına, həm də  yerli  sakinlərin  hesabına  artmağa  davam  edirdi. 1983 – cü ilin  siyahıyaalmasına  görə,  İsraildə  təxminən  116  min  nəfər  yaşayan – 67 min əmək  qabiliyyətli  və  47 min – i uşaq və qocalar  yaşayan 267  kibuts olub. Həmin ildə       İsrailin  yəhudi əhalisinin təxminən 3 % - ni kibuts sakinləri  təşkil   edirdi  ( dövlətin  əsası  qoyulana  qədər  bu göstərici 7% idi). Müxtəlif rayonlarda kibuç şəbəkəsinin şaxələnməsi İsrail dövlətinin yaranmasından əvvəl və sonra  sionist  hərəkatının əsas  məsələlərdən  biri  olan – yəhudi əhalisinin kənd təsərrüfatı məhsulları ilə təmin edən, yəhudi əkinçi   sisteminin yaradılmasında böyük rol oynamışdır. Nisbətən 	qısa zaman ərzində  fəallar  qrupu  tərəfindən sərhəddən  kənar  təşkil  olunmuş  məskənlər  qurmuş, yalnız  tədris  fermalarında (havvot  hahşara)  hazırlıq keçən yeni sakinlər, inkişaf etmiş ölkələrin təsərrüfatlarının  öz  səviyyələrini   ötməsinə yol  verməyən  çoxəsrlik əkinçilik  ənənələrinə  uyğun   İsrail Torpaqlarında   məhsuldar kənd təsərrüfatı yaratmışlar. Kənd təsərrüfatı məskənləri Ümumdünya Sionist Təşkilatının çox  cüzi   vəsaiti  hesabına  yaradılmışdır. İlk illər sakinlər çadırlarda, yaxud baraklarda və zəif rasionla yaşamağa məcbur olmuşlar. Ağır həyat şəraiti, malyariya  xəstəliyi  ilə  daha  mürəkkəbləşirdi. Bir çox  yerlərdə   sürgün   olmuş  insanlara   qonşuların - ərəblərin    silahlı  hücumların təhlükəsi var idi. Lakin komunnaların  birliyi,  onların  üzvlərinin  məqsədyönlülüyü, planlı şəkildə əmək   fəaliyyətinin  təşkili   sayəsində     belə  fəlakətlər digər kənd  məskənlərinə  nisbətən  ( məsələn, moşavlarda) onlara  az   ziyan  vururdu. Ərəb iğtişaşlarından (1936 –1939 illər) sonra və britaniya   administrasiyasının   torpaq  mülkiyyətçiliyində qoyduğu məhdudiyyətlər, qısa  zaman  ərzində  rayonlarda yəhudi əhalisi olmayan  yaşayış  məskənlərinin  yaranmasına məcburiyyət yaratdı. Kibuts hərəkatı tez inşa  olunan   u-miqdal (divar  və  qala) tipli məntəqələrin   tikintsində  ən aktivi  olub. 1936 – 1947 - ci illərdə əhalinin  təhlükəsizliyini təmin  etmək  üçün   əksəri  kibutslar  olan  118  yaşayış  məntəqəsi  tikilib. Kibuç hərəkatı   həm  də,   1943 - cü  ildə planlı  şəkildə  məskunlaşmasına qoşulan  Neqev  əhalisinin ilk kənd  təsərrüfatının məskənlərinin  əksəriyyətini  təşkil  edirdi.