cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hacı İbrahim ağa Axundov
Həyatı
Hacı İbrahim ağa Axund Molla Mustafa oğlu Axundov 1869 ildə Şuşa qəzasının Seyidli (indiki Ağdamın Seyidli kəndi) kəndində anadan olmuşdur. Seyidli oymağının Kərbəlayi Miralılar soyundandır. İlk təhsilini atasından almış, ərəb, fars dillərini, şəriət elmlərini öyrənmişdir. Sonralar Nəcəfdə ali dini təhsil almışdır. Uzun illər Nəcəfdə dərs demiş, atasının vəfatından sonra Ağdam Cümə məscidinin axundu seçilmişdir. Həcc ziyarətində olduğu üçün Hacı İbrahim ağa adı ilə Qarabağda din xadimi kimi tanınmışdır.
Gülzadə Abdulovanın (Axundova) verdiyi məlumata görə, Cəlil Məmmədquluzadə ilə Həmidə xanımın kəbinlərini Hacı İbrahim ağa Axundov kəsmişdir. Onun icazəsi olmadan heç bir molla məclis apara bilməzmiş. Ağdam, Bərdə, Ağcəbədi ərazisində kəbin, uşaq olması və ölüm məsələlərini Hacı İbrahim ağa həll edərmiş.
Qurşaqlı-i Kürd (Poldəşt)
Qurşaqlı-i Kürd - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Puldəşt şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 269 nəfər yaşayır (50 ailə).
Közbəkçi Yusif Paşa
Közbəkçi Yusif Paşa (ö. 1678) — IV Mehmed səltənətində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi.
Həyatı
Doğum tarixi və əsli haqqında məlumat yoxdur. Bostançı ocağında yetişdikdən sonra 1662-ci ilin iyulunda bostançıbaşı, 1666-cı ilin mayında Silistrə sancaqbəyi və vəzir oldu. Bu vəzifədə ikən 1667-ci ilin sentyabrında Sultan Əhmədin qızlarından Fatma Sultanla nigahlandı. Nigahın ardından Temeşvar sancaqbəyi, 1670-ci ilin avqustunda Yanova, 1671-ci ilin martında isə Ərzurum bəylərbəyi olub, divan vəzirliyini davam etdirdi. Ardından paytaxta çağrıldı və 1677-ci ilin fevralında İstanbulda taxt naibi təyin edildi. Həmin ilin sonunadək bu vəzifədə qalan Yusif Paşa ardından orduya əsgər toplamaq məqsədilə Rumeliyə göndərildi. Ancaq 1678-ci ildə Vidin yaxınlığında vəfat etdi.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Gürcü kalliqrafiyası
200px|right|thumb|Gürcü skripti Gürcü kalliqrafiyası — üç Gürcü yazısını istifadə edən, Gürcü dilinin kalliqrafik və ya bədii yazı şəkli.
Tarix
Gürcüstan əsrlik bir xəttatlıq məktəbi ənənəsinə sahibdir. Erkən əsrlərdən başlayaraq əl ilə yazılmış kitablar Gürcüstanda mədəni və milli bir hadisə oldu. Xristianlıq Gürcüstan ədəbiyyatının həyatında mühüm rol oynayıb, belə ki Gürcü pravoslav kilsəsi və onun keşişləri yazılı əsərləri və Gürcü xalqının tarixinin yazılı bilgilərini yaradaraq, Gürcüstanın yazılı həyatına yardım göstərdilər.
Hər il, aprelin 14-də Gürcüstanda "Gürcüstan dilinin günü" qeyd olunur. Bu gün xəttatlıq müsabiqələri keçirilir, qaliblər bəlirlənir və Gürcüstan Milli Əlyazmalar Mərkəzi ən yaxşı xəttatlara mükafatlar verir.
Qaravəlli (Neftçala)
Qaravəlli — Azərbaycan Respublikasının Neftçala rayonunun inzibati ərazi vahidində mövcud olmuş kənd.
Mixael Maz
Mixael Maz (1 sentyabr 1981) — Danimarkanı təmsil edən stolüstü tennisçi.
Karyerası
Mixael Maz Danimarkanı 2000-ci ildə Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və cüt turnirdə 9-cu pillənin sahibi olub.
Daha sonra Mixael Maz Danimarkanı 2004-cü ildə Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü pillənin, cüt turnirdə isə bürünc medalın sahibi olub.
Mixael Maz Danimarkanı 2008-ci ildə Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 17-ci pillənin sahibi olub.
Daha sonra Mixael Maz Danimarkanı 2012-ci ildə London şəhərində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 5-ci pillənin sahibi olub.
Leandro Bassano
Leandro Bassano (doğum 10 iyun 1557-ci il, Venesiya - ölüm 15 aprel 1622-ci il, Venesiya) Leandro dal Ponte adı ilə də tanınan Bassano del Grappadan olan italyan rəssam. Adlarını şəhərlərinin adından götürən Yasopo Bassanonun üçüncü oğlu, Fransesko Bassanonun isə kiçik qardaşıdır. Leandro atasının emalatxanasında öz qardaşı ilə öyrənməyə başlamışdı, amma Fransesko Venesiyada sex açdıqdan sonra Leandro emalatxananı ələ keçirdi. Leandro atasının dini işlər ənənəsini davam etdirirdi, bununla yanaşı, o, yaxşı portret rəssamı kimi də tanınmışdı.
1575-ci ildə Leandro qardaşının Venesiyaya köçməsi ilə atasının əsas köməkçisi oldu. Leandronun emalatxanada işi davam etdirməsi atasının arzusu idi. Atasının ölümündən və qardaşı Franseskonun intiharından sonra Leanrdo Venesiyada emalatxananı ələ keçirdi. Orada o, Tintoretto üslubunda işləyərək uğurlu portretçi oldu.
Leandro öz üslubunu təkmilləşdirirdi. Onun uğuru Venesiyada əhəmiyyətli dərəcədə artmışdı. Hətta 1590-cı illərdə Venesiya Doju Marino Grimani onu cəngavər elan eləmişdi və o, ömrünün qalan hissəsini şəhərdə keçirmişdi. Bununla, Leandro "Eques" adı ilə imzalamağa başladı. Onun əsərlərinin çoxunun dəqiq tarixi bilinmir və o əsərlər bəzən digər rəssamların əsərləri ilə səhv salınır. Onun əsərləri dünyada bir çox muzeylərdə sərgilənir: Uffitsi qalereyası, Ermitaj muzeyi, Luvr muzeyi, London milli qalereyası və s.
Əsərləri
Portretlər
Dini əsərlər
Other
Culfalar məscidi
Culfalar məscidi — XIX əsr-əsrdə Şuşanın Culfalar məhəlləsində tikdirilmişdir. Memarı Kərbəlayı Səfixan Qarabağidir. İki mərtəbəlidir. Qarabağlı Rızvan Memar Kərbalayi Səfixan Qarabaği.
XIX əsrdə Şuşanın Culfalar məhəlləsində tikilmiş eyni adlı məscid də Kərbalayi Səfixanın yaradıcılıq ideyaları əsasında inşa edilmişdir. Məscidin ikinci mərtəbəsində qadınlar üçün nəzərdə tutulmuş zal və həmin zala qalxmaq üçün ayrıca quraşdırılmış pilləkən və giriş qapısı var. Baş fasadın ümumi giriş qapısı üzərinə qoyulmuş pəncərələr qadınlar bölməsini lazımi qədər işıqlandırmağa kifayət edir. Sütunsuz dörd divarla əhatə olunmuş sadə formalı memarlıq və konstruksiya həllinə malik olan ümumi ibadət zalı baş fasad və mehrab tərəfdən qoyulmuş iki pəncərə vasitəsilə işıqlanır. Məscidin dam örtüyü adi yaşayış binalarında olduğu kimi dördbucaqlıdır. Qarşısında çox da geniş olmayan meydan var. Həmin meydan qarşıdan keçən şəhər küçəsi ilə məhdudlaşır.
Hirəq (Marağa)
Hirəq — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Marağa şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 356 nəfər yaşayır (102 ailə).
Şəhrək-i Araz (Puldəşt)
Şəhrək-i Araz - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Puldəşt şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,951 nəfər yaşayır (481 ailə).
Qasımqışlağı (Ərdəbil)
Qasımqışlağı — İranın Ərdəbil ostanının Ərdəbil şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Fin Tuqvel
Karyerası
Fin Tuqvel Danimarkanı 2000-ci ildə Sidney şəhərində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və cüt turnirdə 9-cu pillənin, cüt turnirdə isə bürünc medalın sahibi olub.
Qasımqışlağı (Ərdəbil)
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 131 nəfər yaşayır (36 ailə).
Fin Tuqvel
Karyerası
Daha sonra Fin Tuqvel Danimarkanı 2004-cü ildə Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və cüt turnirdə bürünc medalın sahibi olub.
Kahcıq (Marağa)
Kahcıq — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Marağa şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,256 nəfər yaşayır (306 ailə).
Vasili Buturlin
Vasili Vasilyeviç Buturlin — zadəgan (boyar) Böyük Moskva knyazlığının hərbi lider və diplomatı idi. 1654-cü ildə Pereyaslavda Boqdan Xmelnitski ilə aparılan danışıqlarda Moskva elçisi olaraq daha yaxşı tanınmışdır. Növbəti il Buturlin Stanislav Revera Potoçkiyə qarşı Moskva ekspedisiya qüvvələrini uğurla idarə etmiş və Boqdan Xmelnitskinin kazak ordusuna kömək etmişdir. Elə həmin ilin dekabrında Buturlin çar hökuməti tərəfindən geri çağrıldı və Moskvaya qayıdarkən yolda öldü.
Yuxarı Şəbli (Puldəşt)
Yuxarı Şəbli - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Puldəşt şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 276 nəfər yaşayır (64 ailə).
Əjdər Ol
Əjdər Ol (tam adı: Cəbiyev Əjdər Feyzulla oğlu) — azərbaycanlı şair, publisist, tərcüməçi, 1994-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü.
Həyatı
Əjdər Ol — Cəbiyev Əjdər Feyzulla oğlu 1958-ci il avqustun 17-də Azərbaycanın Qazıməmməd (indiki Hacıqabul) şəhərində anadan olmuşdur.
Orta məktəbi Hacıqabulda bitirdikdən sonra Zərdabi adına Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Azərbaycan dili və ədəbiyyatı fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir (1975—1979). 1994—1999-cu illərdə Moskva Dövlət Sosial Universitetində "Hüquqşünaslıq" ixtisası üzrə təhsil almışdır.
Əmək fəaliyyətinə müəllimliklə başlamışdır. Sonra "İşıq" nəşriyyatında kiçik redaktor (1986—1988), Yazıçıların yaradıcılıq evində direktor müavini (1988—1990), Bədii Ədəbiyyatı Təbliğ bürosunda direktor müavini (1990—1992), Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Aparatında Milli məsələlər üzrə məsləhətçi (1992-1994), "Şur" nəşriyyatında baş redaktor (1994), Azərbaycan Respublikasının Maliyyə Nazirliyində protokol və mətbuat xidməti bölməsinin rəisi (1994-2002), Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunda Kadr və Hüquq Departamentinin direktoru (2002—2004), Azərbaycan Respublikası Dövlət Sosial Müdafiə Fondunda Aparatın rəhbəri (2004—2013) vəzifələrində çalışmışdır. 2013-cü ildən Azərbaycan Respublikası Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin Aparatının rəhbəridir.
8 fevral 2021-ci il tarixdə korrupsiya hüquqpozmaları ilə əlaqədar Azərbaycan Respublikasının Dövlət Təhlükəsizliyi Xidməti tərəfindən həbs edilmişdir.
Yaradıcılığı
Bədii yaradıcılığa keçən əsrin 80-ci illərindən başlamışdır. "Dünənim də belə keçdi", "Necə sevməyəsən?!" adlı ilk şeirləri "Azərbaycan" jurnalında (1981, N 9) dərc ediləndən sonra almanax, jurnal və qəzetlərdə müxtəlif ədəbi janrlarda yazdığı əsərləri ilə müntəzəm çıxış edir. Bir çox kitabların, pyeslərin, ssenarilərin və tərcümələrin müəllifidir. Yaradıcılıq sahəsindəki fəaliyyətinə görə “Milli kitab mükafatı”na (2010), Respublika Mədəniyyət  və Turizim Nazirliyinin təsis etdiyi “Qızıl kəlmə” (2011) mükafatına layiq görülmüşdür. 2012-ci ildə Ankarada M.Kaşqarlı Beynəlxalq hekayə yarışmasının birinci mükafatçısı olmuşdur.
Züd-Ost Qoltuq
Züd-Ost Qoltuq — (Cənub-Şərqi Qoltuq) Azərbaycan Respublikasının Neftçala rayonunun inzibati ərazi vahidində mövcud olmuş kənd.
Tarixi
Kürün deltasında, çayla Xəzərin əmələ gətirdiyi bucaqda Qoltuq adlı iki yaşayış məskəni var. Züd-Ost (Cənub-Şərq) və Nord-Ost (Şimal-Şərq) adlanan Qoltuq kəndləri XIX əsrin son rübündə təşəkkül tapmış, əsrimizin əvvəllərində isə xeyli genişlənmişdir. Bucaq mənası bildirən Qoltuq əsl türk sözüdür və körfəz kimi coğrafi anlayış bildirir. Bu söz dilimizin izahlı lüğətində çay və dəniz sahilində su girintisi, körfəz kimi mənalandırılır.
Z.O.Qoltuq hazırda Neftçala şəhərinin cənub tərəfində geniş bir ərazini əhatə edir. Kənddə bir neçə məhəllə adı mövcuddur. Vaxtı ilə rusların KOÇEVKA (düşərgə, köç yeri) adlandırdığı məhəllədə ruslarla yanaşı Cənubi Azərbaycandan gələnlər də yaşayırdı (həmşərilər). Burada Sayıllılar məhəlləsi var. Əsl Qoltuğun özü isə Kürün indiki Axmaz qobu qolunun cənubunda salınmışdı. Əsrin 60-cı illərində Qoltuqda yeni bir məhəll - Kazımabad məhəlləsi salındı. Burada ilk evi Kazım adlı bir şəxs tikdirdiyi üçün belə adlandırılıb.
Deyilənə görə, ehtiyac üzündən bura yığışan adamlar balıq vətəqələrində işlədiklərindən güzəranları çox pis keçirmiş. Heyvanlar olmadıqları üçün çarıq tikdirməyə gönləri də yox imiş. Qum üstündə qadınlı kişili ayaqyalın gəzdiklərindən "Ayaqyalın qoltuqlu" ifadəsi yaranmışdır. Yaşayış məntəqəsində malakanlar tərəfindən tikilmiş XIX əsr aid Kilsə var (İnventar nömrəsi: 4935).
1916-ci ildə Z.O.Qoltuq-da beşillik rus-tatar məktəbi fəaliyyətə başlayıb. Məktəbin ilk direktoru Mirzə Heydər Qəniyev olub. 1938-ci ilə kimi məktəb beynəlmiləl məktəb kimi fəaliyyət göstərib.
Nüvə kimyası
Nüvə kimyası — radioaktiv reaksiyaları öyrənir.
Nüvə kimyası
1934-cü ildə İtalyan elm adamı Enrico Fermi Romada etdiyi təcrübələr nəticəsində neytronların çoxu atom növünü bölə biləcəyini tapdı. Uran neytronlarla bombalandığında gözlədiyi elementlər yerinə urandan daha çox yüngül atomlar tapdı.
1938-ci ildə də Almaniyada Otto Hahn və Frittz Strassman radium və berilium içern bir qaynaqdan uranı neytronlarla bombaladıqlarında Baram-56 kimi daha yüngül elementlər tapınca çaşdılar. Bu işlərini göstərmək üçün Nasist Almaniyasından qaçmış Avstraliyalı elm adamı Lisa MEITNER' e apardılar. MEITNER o sıralarda Otto R. Fris ilə birgə çalışırdı. Etdikləri təcrübələr nəticəsində ibarət olan/yaranan baram və digər yeni ibarət olan/yaranan maddələri uranın bölünməsi nəticəs(n)i ibarət olan/yaranan maddələr olduğunu düşündülər, amma reaksiyaya girən maddənin atom kütləsiylə məhsulların atom kütlələri bir-birini tutmurdu. Sonra Eynşteynin E=mC2 düsturunu istifadə edərək ortaya enerji çıxışını tapdılar, beləcə həm fisyon həm də kütlənin enerjiyə çevrilməsini nəzəriyyəsini ispat etdilər.
1939-cü da Bohr Amerikaya gəlir. Hahn Strassman Meitnin araşdırmalarıyla maraqlanırdı. Vaşinqtonda Fermi ilə görüşdü və bir müddət baş tuta biləcək zəncirləmə reaksiyaları ehtimalını müzakirə etdilər. Bu reaksiya nəticəsində atom böyük bir enerjini ortaya çıxararaq bölünürdü.
Bütün dünyada elm adamları zəncirləmə reaksiyalarının ola biləcəyini açıqladılar. Az miqdarda uranın uyğun şərtlərdə bir yerə gətirilməsi lazım idi. Lazımlı olan bu uran miqdarına kritik kütlə adı verildi.
Fermi və Leo Szilard 1941-ci ildə zəncirləmə uran reksiyasına uyğun bir reaktör hazırladılar. Bu bir uran və grafit yığımından meydana gəlirdi. Uran grafit yığımı içində küp şəklində fisyona uyğun bir qəfəsdə saxlanırdı. 1942-ci ildə FERMI və qrupu Çikago Universitetində bir yerə gəldilər və Dünyanın ilk rektorunu Chicago-1' i açdılar. Burada grafite əlavə olaraq bir də kadmiyum və çubuqlar istifadə edildi. Kadmiyum əmtəəlik bir element idi və neytron əmmə xüsusiyyəti vardı. Çubuqlar içəri girdiyində daha az neytron ol/tapılırdı və bu reaksiyanın sürətini azaldırdı. 20 Aralıq/dekabr 1942' də Chicagoda təqdimat üçün bir yerə gəldilər. 3:25də reaksiya özünü bəsləyə bilər vəziyyətə gəldi və dünya nüvə çağa girmiş oldu.
Mendeleyevə qədərki dövrdə kəşf olunmuş elementlər
Bu elementlər sistemləşdirilməsi cəhdləri kimyəvi elementlərin klassifikasiyalaşdırılmasından ibarət idi. Bu tədqiqatlar yalnız kimyəvi elementlərin xassələrindəki fərqlərin axtarışına əsaslanırdı.Lakin qanunauyğunluqların klassifikasiyalardan fərqi əksliklərin vəhdəti prinsipinin axtarışlarındadır.
Fəsil nüvə reaksiyaları
Ağır radioaktiv elementlərin nüvəsinin kütləsi onun tərkibindəki nuklonların kütləsindən artıqdır. Ağır elementlərin radioaktivliyinin səbəbi məhz elə budur, çünki Eynyşteynin formulundan məlumdur ki, kütlə və enerji ekvivalentdir. Ra- dioaktiv nüvələrin izafi enerjisi ağır nüvələrin parçalanmasına səbəb olur. Yüngül elementlər üçün nuklonların cəmi kütləsi onların nüvəsinin kütləsindən artıq olur. Ona görə də yüngül elementlərin sintezi – istiliknüvə sintezi nüvədən enerji ayrıl- masına səbəb olur. Baş verən parçalanma və ya sintez reaksi- yaları zamanı enerji ayrılması nüvələrin çevrilməsinə gətirir. Radioaktiv nüvələrlə nə baş verə bilər? Onlar parçalana bilər, başqa hissəciklərlə qarşılıqlı təsirdə ola bilər, onları sintez etmək olar. Bu təsirlərin hər birini ayrılıqda nəzərdən keçirək. Unutmayaq ki, bütün hallarda saxlanma qanunlarına riayət olunmalıdır: Nüvələrin parçalanması Radioaktiv parçalanma bir elementin qeyri-sabit izoto- punun özbaşına olaraq digər elementin izotopuna çevrilməsidir. Kimyəvi elementlər yaranarkən stabil və radioaktiv nüvələr meydana çıxırdı. Elementlərin təbii sintezi zamanı nüvənin maksimum böyük yükü Z=137 olmalı idi. Bunu hələ nöqtəvari nüvə fikri mövcud olduğu zaman Fermi belə hesab edirdi, lakin sonralar Trifonov nüvənin bölünən olmasını nəzərdə tutmaqla ən ağır kimyəvi elementin yükünü dəqiqləşdirdi. O, təxminən Z ~ 150 olmalı idi. Prinsipcə bun- dan ağır nüvə orbitaldakı elektronlar və müsbət nüvə arasındakı Kulon cazibə qüvvələrinin artması səbəbindən mövcud ola bilməzdi. Bu elektron tutulmasına gətirib çıxarardı. Çox ağır transuran elementlərinin qeyri-sabit nüvələri onların yaşama müddətindən asılı olaraq bəziləri ani zamanda, bəziləri isə yavaş sürətlə dağılırdı. Parçalanarkən onlar yalnız stabil yox, həm də uzunmüddətli yarımparçalanma dövrlü digər radioaktiv elementlərə çevrilirdi. Həqiqətən də transuran elementlərin radioaktiv izotoplarının iki sabitlik piki mövcud idi: Z=90÷96 və Z=142÷151. Ağır transuran elementlərin sintezi üzrə işlər davam etdirilir və görünür ki, müəyyən nailiyyətlər əldə edilib. Bu yaxınlarda 113, 114, 115, 116 və 118-ci elementin sintezi barədə məlumat verildi. Bu yalnız başqa elmi kollektivlər də bu təcrübələri təkrar edə bildikdən sonra hamı tərəfindən qəbul oluna bilər. Bu elementlərin bəzilərinin sintez olunmuş atomları bir nəçə saniyə yaşamış olduğuna görə heç bir praktiki əhəmiyyət kəsb etmir. Sintez olunmuş elementlər tamamilə qeyri-adi xassəli xüsusi materiya növünü təşkil edirlər, ona görə də bu tədqiqatlardan irəli gələn nəzəri nəticələr məlum qarşılıqlı təsir növlərini birləşdirən nəzəriyyənin yaranmasına gətirər. Yerin hazırkı radioaktivliyini müəyyən edən elementlər birinci pikə aiddir. Mövcud izotoplar təkcə dörd radioaktiv sıranın parçalanma məhsullarını təmsil etmir:
Fəsil şüalanma nüvəlrinin maddələrinin  təsiri
Maddələrin şüalarla qarşılıqlı təsirini hər elm sahəsi öz nöqteyi-nəzərindən öyrənir: • fiziklər elementar hadisələrlə maraqlanırlar; • bioloqlar hüceyrələrdəki dəyişikliyi, meydana çıxan mutasiyaları (yeni bioloji əlaməti), maddələr mübadiləsini tədqiq edirlər; • tibb işçiləri şüa xəstəliyini müalicə məqsədini güdürlər; • kimyaçılar radiasiya-kimyəvi reaksiyaların mexanizmini, bu reaksiyaların getdiyi sistemləri tədqiq edirlər. Şüalanma zamanı maddələrdə nələr baş verdiyini nəzərdən keçirək və unutmayaq ki, şüalanma enerji – kvant, yaxud hissəcik - toplusudur. Hər hansı şüalanma növü atom və molekulların həyəcanlanmasına və ya ionlaşmasına və beləliklə də downloaded from KitabYurdu.org Страница 68 из 310 Страница 69 из 31070 kimyəvi reaksiyaların getməsi üçün əsas olan elektron qılaflarının dəyişilməsinə səbəb olur. Şüalanmanın maddələrə təsiri nədən asılıdır – şüalanmanın keyfiyyət və ya kəmiyyət xarakteristikasından, yoxsa şüalanan obyektdən? İdrak nəzəriyyəsinin əsas tərkib hissəsi olan əksetmə qanununa görə həm şüalanma, həm də şüalanan obyektlər dəyişikliyə uğrayır. Şüalanan maddədə şüalanmanın təsirindən onun keyfiyyət və kəmiyyət xarakteristikasından asılı olaraq baş verən dəyişiklikləri nəzərdən keçirək.
Yüklü ağır hissəciklərin maddələrə təsiri
Ağır yüklü hissəciklərə aşağıdakılar aiddir:-protonlar; - α-hissəciklər; - ağır metalların ionları; - radioaktiv atomların bölünməsindən alınan qəlpələr. Onların maddələrə təsir mexanizmləri arasında ümumi cəhətlər çoxdur, bununla belə müəyyən fərqlər də mövcuddur. Şərti olaraq onları iki qrupa bölmək olar, birinci–protonlar və α-hissəciklər, ikinci–ağır metalların ionları və radioaktiv atomların bölünməsindən alınan qəlpələr. Ağır yüklü hissəciklər öz enerjisini maddədə atom və molekulların elektron qılafları, yaxud nüvələri ilə təsirdə itirirlər. Birinci növ təsir ionlaşma, ikinci növ–radiasiya, yaxud tormozlanma şüalanmasıdır. Yadda saxlamaq lazımdır ki, əsas enerji itkisi ionlaşma zamanı baş verir. Ağır yüklü hissəciklərin maddədə hərəkəti düzxətlidir. Onlar yalnız nüvə ilə qarşılaşanda yollarını əyirlər ki, buna görə də maddədə müəyyən yürüşlə xarakterizə olunurlar. Vahid məsafədə orta ionlaşma itikisi hissəciyin enerjisinin azalması ilə artır.
Roy Urkhart
Robert Elliot "Roy" Urkhart — Britaniya hərbi lideri, Britaniya Ordusunun general-mayoru, İkinci Dünya müharibəsi, ərəb üsyanının yatırılması və Malayyada müharibənin iştirakçısı. O, İkinci Dünya müharibəsi illərində 1-ci Hava Desant Diviziyasına komandirlik etmiş, İtaliya, Hollandiya və Norveçdə döyüşmüşdür.
Həyatı
Robert Elliot "Roy" Urkhart İngiltərədə, Midlseks qraflığındakı Şepperton kəndində Şotlandiya əsilli diş həkimi ailəsində anadan olmuşdur. O, Londondakı Müqəddəs Pavel məktəbində və Sandherstddə Kral Hərbi Kollecində təhsil almışdır. 24 dekabr 1920-ci ildə Britaniya Ordusunun Yüngül Dağ Piyada alayında ikinci leytenant rütbəsində məzun olmuşdur.
Elektrik veriliş xətti
Elektrik verilişi xətlərinin gərginlik sinifləri
Şəbəkənin xarakteristikasından, xəttin uzunluğundan, işlədicilərin sayından və s. asılı olaraq EVX-ləri aşağıdakı gərginlik siniflərinə ayrılır:
Elektrik verilişi xəttinin konstruktiv quruluşu
EVX konstruktiv quruluşuna görə aşağıdakılara bölünür:
Hava elektrik veriliş xətti
Hava elektrik veriliş xətti elektrik enerjisinin dayaqlardakı izolyatorlardan asılmış məftillər vasitəsilə ötürülməsinə və paylanılmasına xidmət edən qurğudur. 300px|thumbnail|right|Müxtəlif quruluşlu anker dayaqlar
Hava elektrik verilişi xətti konstruktiv elementləri
Hava elektrik veriliş xətlərinin məftil və trosları müəyyən yerlərdə (xəttin çəkilmə şəraitindən asılı olaraq) aknker dayaqlara sərt bərkidilməli və lazımi qədər çəkilməlidir. Anker dayaqları arasında məftil və trosları müəyyən hündürlükdə saxlamaq üçün aralıq dayaqları qurulur. Dayaqlarda iki qonşu bərkidilmə nöqtəsi arasındakı ən kiçik məsafəyə aşırımın uzunluğu və ya aşırım (l) deyilir. Məftilin ən çox sallanma şəraitində onunla yer arasındakı ən kiçik məsafəyə qabarit məsafəsi (h) deyilir. Eyni sviyyədə olan iki bərkidilmə nöqtəsini birləşdirən üfüqi düz xətlə məftilin ən aşağı sallanma nöqtəsi arasındakı şaquli məsafəyə sallanma oxu (f) deyilir. Əgər məftilin bərkidilmə nöqtələri müxtəlif hündürlüklərdədirsə, onda xəttin iki sallanma oxu (F və f) olur. Bu sallanma oxları məftilin aşağı sallanma nöqtəsi ilə bərkidilmə nöqtələri arasındakı məsafələrə bərabərdir.
400px|thumbnail|right|Aşırımda məftilin sallanma əyrisi
Hava xətlərinin məftil və trosları
Hava xəttinin məftilləri mis, alüminium və poladdan hazırlanır. İldırımdan mühafizə trsou isə poladdan hazırlanır. Mis məftil konstruktiv cəhətdən bir və çox məftilli şəkildə hazırlanır. Mis məftilin xüsusi müqaviməti ρ=18 Om∙mm2/km olub polad və alüminiumdan hazırlanmış məftillərin xüsusi müqavimətindən kiçikdir, mexaniki möhkəmliyi isə σ=(360÷400) MPa-a bərabərdir. Keçmişdə belə məftillərdən çox istifadə olunurdu. Hazırda mis çox az tapılan və qiymətli material olduğundan elektrik şəbəkələrində yalnız xüsusi rayonlarda, məsələn, xəttin trası dənizin kənarından, bataqlıq və duzlu göllərdən və s. keçdikdə istifadə olunur.
Aliminium məftil mis məftilə nisbətən çox yüngüldür, xüsusi müqaviməti mis məftilin xüsusi müqavimətindən böyükdür (ρ=28.8 Om∙mm2/km), mexaniki möhkəmliyi isə kiçikdir (σ=180 MPa). Bu səbəbdən alüminium məftillərdən gərginliyi 110 kV-dək olan şəbəkələrdə geniş istifadə olunur. Gərginliyi 110 kV-dan yüksək olan şəbəkələrdə aralıq aşırımının uzunluğu artdığından alüminium məftil tab gətirmir, yəni qırılır. Ona görə belə şəbəkələrdə alüminium məftilin mexaniki möhkəmliyini artırmaq üçün onun mərkəzində polad məftil yerləşdirilir. Hazırda belə məftillərin bir çox növləri mövcuddur. Məsələn, AC, ACO, ACKC və s. AC markalı məftildən normal iqlim şəraiti olan rayonlarda istifadə olunur. Əgər xəttin trası sənaye rayonlarının ərazisindən, dəniz, bataqlıq və duzlu göllərin ərazisindən keçərsə, onda yuxarıda göstərilən digər markalı məftillərdən istifadə olunur.
Aldrey məftillərin elektrik müqaviməti təqribən alüminium məftillərin elektrik müqaviməti kimidir, lakin mexaniki möhkəmliyi iki dəfə artıqdır. Aldrey alüminium az miqdarda dəmir (0.2 %), maqnezium (0.7 %) və silisium (0.8 %) ərintisindən ibarətdir. O, korroziyaya davamlılığına görə alüminium kimidir. Aldrey məftillərinin mənfi cəhəti onların vibrasiyaya qarşı az davamlı olmasıdır.
Hava xəttinin ildırımdan mühafizə trosu poladdan hazırlanır. Son zamanlar xəttin ildırımdan mühafizə trosundan yüksək tezlikli rabitə əlaqəsi üçün istifadə olunur. Bu məqsədlə polad trosun içərisində alüminium məftil yerləşdirilir ki, bu da trosun aktiv müqavimətini azaldır. 400px|thumbnail|right|Anker aşırımı
Dayaqlar
Dayaqlar elektrik hava xəttinin əsas elementi olub vəzifəsinə görə aşağıdakı qruplara bölünür:
Anker dayaqları təqribən 5 km məsafədən bir qoyulur ki, bu məsafəyə anker aşırımı deyilir. Anker aşırımında məftillər hər iki tərəfdə qoyulmuş anker dayağına dartılmış vəziyyətdə bərkidilir.
Hava xətlərinin ayrı-ayrı fazlarının induktiv müqavimətini tənzim etmək məqsədi ilə trasda faz məftillərinin yerləri dəyişdirilir. Bu prosesə transpozisiya deyilir. 400px|thumbnail|right|Xətt məftillərinin transpozisiyası
Materialına görə dayaqlar ağacdan, metaldan (dəmirdən) və dəmir-betondan hazırlanır. Ağac dayaqlar birdövrəli olub, gərginliyi 110 kV-dək olan şəbəkələrdə istifadə olunur. Ağac dayaqlar konstruktiv cəhətdən çox sadədir və dielktrik xassəsinə malik olur. Ancaq mənfi cəhəti isə çürüməyə məruz qalmasıdır. Lakin bəzi antiseptik maddələri (kreozot, antrasen yağı və s.) ağaca hopdurmaqla onun ömrünü 15-20 ilə çardırmaq olar. Ağac dayağın yeraltı hissəsi dəmir-beton özüldən ibarətdir.
Dəmir-beton dayaqlar gərginliyi 500 kV-a qədər olan şəbəkələrdə istifadə olunur. belə dayaqların xidmət müddəti ağac dayaqlarınkına nisbətən çoxdur. Küləkli rayonlarda belə dayaqlardan istifadə etmək məqsədəuyğun deyil, çünki küləyin təsirindən dayaqda titrəmə yaranır ki, bu da beton örtük təbəqəsinin çatlamasına və betonun içərisindəki dəmirin paslanmasına səbəb olur. Dəmir-beton dayaqlar yeraltı özül tələb etmir.
Metal dayaqlardan bütün şəbəkələrdə istifadə olunur. digər dayaqlardan fərqli olaraq belə dayaqların xidmət müddəti çoxdur, mexaniki möhkəmliyi daha yüksəkdir. mütal dayaqların çatışmayan cəhəti onun paslanmaya məruz qalmasıdır. Xidmət müddətini artırmaq üçün onu rəngləmək lazımdır. Dayaqlar şəbəkənin gərginliyinə, ərazinin iqlim şəraitinə və məftilin en kəsik sahəsinə görə seçilir.
İzolyatorlar və xətt armaturları
Hava xətlərində məftilləri dayaqlardan və digər konstruksoiyalardan mühafizə etmək üçün müxtəlif tipli izolyatorlardan istifadə olunur. İzolyatorlar elektriki, mexaniki və atmosfer təsirlərinə qarşı yüksək davamlı olan materiallardan - farfor və şüşədən hazırlanır. İstismar nöqteyi-nəzərindən şüşədən hazırlanmış izolyator daha əlverişlidir, çünki şüşə izolyatorlar farfor izlyatorlardan yüngül olub, zərbə yüklərinə qarşı onlardan davamlıdır. Həmçinin şüşə izolyatorlar elektriki, termiki və mexaniki təsirlər zamanı çatlamır, dağılır. Bu isə nəinki xəttin zədələnmiş yerini, həmçinin zəncirdəki zədəli izolyatoru asanlıqla tapmağa imkan verir.
Konstruksiyasına görə izolyatorlar aşağıdakı 2 qrupa bölünür:
Taxma izolyatorlardan həm 1 kV-a qədər gərginlikli xətlərdə, həm də 6 - 35 kV gərginlikli xətlərdə istifadə edilir. Gərginliyi 35 kV və daha yüksək olan hava xətlərində asma izolyatorlardan istifadə edilir. Xəttin gərginliyindən asılı olaraq izolyatorları ardıcıl birləşdirirlər ki, buna da izolyator zənciri deyilir. Zəncirdəki izolyatorların sayı xəttin gərginliyindən, havanın çirklənmə dərəcəsindən, dayaq və izolyatorun tipindən asılıdır. Asma izolyatorları saxlayıcı və dartma izolyatorlarına bölünür. Saxlayıcı izolyatorlar aralıq dayaqlarında, dartma izolyatorlar isə anker dayaqlarında quraşdırılır.
İzolyatoru dayağa, məftili izolyatora və məftilləri bir-biri ilə bəərkitmək üçün xətt armaturu adlanan xüsusi birləşdirici elementlərdən istifadə olunur.
Kabel elektrik verilişi xətləri
400px|thumbnail|right|Kabelin görünüşü Kabel xətlərindən hava xəttinin çəkilməsi mümkün olmayan yerllərdə istifadə edilir. Eyni gücü eyni gərginlikdə müəyyən məsafəyə ötürərkən hava xətti kabel xəttinə nisbətən iqtisadi cəhətdən əlverişli olur, çünki kabel xəttində əlvan metal sərfi çox olur.
Lakin kabel xətlərinin hava xətlərinə nisbətən aşağıdakı üstünlükləri vardır:
Kabel konstruktiv cəhətdən cərəyan keçirici damardan, izolyasiyadan və xarici örtük təbəqəsindən ibarətdir. Cərəyan keçirən damar mis və alüminiumdan hazırlanır, bir və çox məftilli ola bilər. Cərəyan keçirən damarların sayına görə bir, iki, üç və dörd damarlı kabellər mövcuddur.
Gərginliyi 127/220, 220/380 V olan şəbəkələrdə dörd damarlı kabellərdən istifadə edilir. Daha yüksək gərginlikli şəbəkələrdə bir damarlı kabellərdən, sabit cərəyan şəbəkələrində isə iki damarlı kabellərdən istifadə olunur.
En kəsiyinin formasına görə kabellərin damarı dairəvi, sektor və seqment şəklində olur. Bir damarlı kabellər dairəvi en kəsik sahəsinə malikdir. Sektor və seqment formalı damarların tətbiqi kabelin izolyasiyasının yaxşılaşdırılmasına və en kəsik sahəsindən daha səmərəli istifadə olunmasına səbəb olur.
Cərəyan keçirən damarların izolyasiyası qalınlığı 0.08-0.17 mm olan xüsusi kabel kağızından hazırlanır. İzolyasiyanın qalınlığı kabelin işçi gərginliyindən asılıd.r. İzolyasiyanın elektrik möhkəmliyini artırmaq üçün kabel kağızı mineral yağ ilə hopdurulur. Gərginliyi 10 kV olan kabellərdə qalınlığı 5 mm olan polietilen izolyasiyasından istifadə edilir. Kabelin xarici mühafizə təbəqəsi isə alüminiumdan, sinkdən, polivinilxloriddən və s. hazırlanır. Hazırda mühafizə təbəqəsi alüminiumdan olan kabellər çox geniş yayılmışdır. Çünki belə kabellər xarici mühafizə örtüyü sinkdən hazırlanmış kabellərə nisbətən çox yüngüldür. Çox vaxt kabelin  xarici mühafizə təbəqəsi polad lentdən və ya polad yaydan hazırlanır ki, bu da onun mexaniki yüklərə qarşı davalılığını artırır.
Xarici keçidlər
2. https://www.youtube.com/watch?v=5iEb1BMVExY
3. https://www.youtube.com/watch?v=AXVX4c2MhGk
Cantareus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
NGC 6646
NGC 6646, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Lira bürcü istiqamətində yerləşir. Sa tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Ədəbiyyat tarixi
Ədəbiyyat tarixi oxucuya/dinləyiciyə/müşahidəçiyə əyləncə, maarifləndirmə və ya təlimat verməyə çalışan nəsr və ya poeziyada yazıların tarixi inkişafı , eləcə də bu parçaların ünsiyyətində istifadə olunan ədəbi üsulların inkişafıdır. Bütün yazılar ədəbiyyat təşkil etmir. Bəzi qeydə alınmış materiallar, məsələn, məlumatların tərtibi (məsələn, yoxlama reyestri ) ədəbiyyat hesab edilmir və bu məqalə yalnız yuxarıda göstərilən işlərin təkamülünə aiddir.
Ədəbiyyatın başlanğıcı
Üstəlik, əvvəlki əsrlərdə mədəni təcrid kimi məsafənin əhəmiyyətini nəzərə alsaq, ədəbiyyatın tarixi inkişafı bütün dünyada bərabər sürətlə getməmişdir. Ədəbiyyatın vahid qlobal tarixinin yaradılması problemləri bir çox mətnlərin minilliklər ərzində ya qəsdən, təsadüfən itirilməsi, ya da yaranan mədəniyyətin tamamilə yox olması ilə daha da çətinləşir. Məsələn, eramızdan əvvəl 1-ci əsrdə İsgəndəriyyə Kitabxanasının dağıdılması və alovlar altında əbədi olaraq itdiyi güman edilən saysız-hesabsız əsas mətnlər haqqında çox yazılıb. Mətnlərin (və çox vaxt onların müəlliflərinin ) istər mənəvi, istərsə də müvəqqəti xarakter daşıyan təşkilatlar tərəfindən qəsdən sıxışdırılması mövzunu daha da əhatə edir.Bununla belə, ədəbiyyatın ilk hərəkətləri kimi müəyyənedici rola malik olan bəzi ilkin mətnlər təcrid oluna bilər. Çox erkən nümunələrə eramızdan əvvəl 2000- ci ildən əvvəlki Şumer versiyasında Gilqameş Dastanı və təxminən eramızdan əvvəl 1250-ci ildə Ani Papirusunda yazılmış, lakin yəqin ki, təxminən eramızdan əvvəl 18-ci əsrə aid olan Misir Ölülər Kitabı daxildir . Qədim Misir ədəbiyyatı ədəbiyyat tarixinin erkən tədqiqatlarına daxil edilmədi, çünki Qədim Misir yazıları 19-cu əsrin əvvəllərində Rosetta daşı deşifrə olunana qədər Avropa dillərinə tərcümə olunmadı.
Homerin " İliada " və " Odisseya "sı eramızdan əvvəl 8-ci əsrə aiddir və klassik antik dövrün başlanğıcını qeyd edir. Onlar həmçinin son Tunc dövrünə qədər uzanan şifahi ənənədə dayanırlar.
Çin
Poeziya klassikası ( və ya Shijing ) eramızdan əvvəl 11-7-ci əsrlərə aid anonim müəlliflərin 305 əsərindən ibarət ən qədim Çin poeziya toplusudur. Çu Ci antologiyası (və ya Çu mahnıları ) Qu Yuanın şeir yazısına aid edilən və ya ondan ilhamlandığı hesab edilən şeirlər toplusudur. Qu Yuan, adının əsəri ilə əlaqəli olduğu Çində ilk şeir müəllifidir və eyni zamanda Çin klassik ədəbiyyatında romantizmin ən görkəmli simalarından biri hesab olunur.
Hərbi taktika və strategiyaya dair ilk böyük müəllif Sun Tzu idi, onun “Müharibə Sənəti” əsəri bir çox müasir hərbi zabitlərin rəflərində qalır (və onun məsləhətləri korporativ dünyaya da tətbiq edilmişdir ). Fəlsəfə Çində Yunanıstandakından çox fərqli şəkildə inkişaf etdi - geniş dialoqlar təqdim etmək əvəzinə, Konfutsi Analektləri və Lao Tzinin Tao Te Çinq əsəri deyimləri və atalar sözlərini daha birbaşa və didaktik şəkildə təqdim etdi. Zhuangzi _yaradıcı lətifələr, alleqoriyalar, məsəllər və təmsillərin böyük toplusundan ibarətdir; həm fəlsəfi, həm də ədəbi məharətin şah əsəri olmaqla, Han sülaləsindən bu günə qədər 2000 ildən çox müddət ərzində yazıçı və şairlərə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmişdir.
Povest tarixinin və klassik nəsrin ən erkən Çin əsərləri arasında Döyüşən Dövlətlər dövründə yazılmış Bahar və Payız Salnamələrinin şərhi olan Zuo Zhuan da var. Bu əsər və Sima Qianın Şiji və ya Böyük Tarixçinin Yazıları qədim Çində nəsr stilistlərinin bir çox nəsilləri tərəfindən son model kimi qəbul edilirdi. Şiji həmçinin Qərbi Handan Mingə qədər Çin tarixində hakim sülalələrə diqqət yetirən İyirmi Dörd Tarix üçün bir model rolunu oynadı.
İbrani, Finikiya və Aramey ədəbiyyatı
Şimal- qərb semit dilləri aramey dilini, həmçinin Finikiya və İvrit də daxil olmaqla Kənan dillərini ehtiva edən dil qrupudur. Kənan və Aramey yazılarının korpusu (və ya "Şimal-Qərb Semit yazıları") qədim Finikiyalıların, İbranilərin və Aramilərin yazıları üçün Bibliyadan kənar əsas mənbədir. Bu yazılar daş plitələrdə, saxsı qablarda, ornamentlərdə rast gəlinir və sadə adlardan tutmuş tam mətnlərə qədər dəyişir. Köhnə yazılar aKənan – Aramey ləhcəsi davamlılığı, alimlərin Zəkkur Stelası və Deyr Alla Yazısı kimi hər iki kateqoriyaya sığmaq üçün mübarizə apardıqları yazılarla nümunə göstərilmişdir.
İbranicə Müqəddəs Kitabı təşkil edən kitablar təxminən minillik ərzində inkişaf etmişdir. Ən qədim mətnlər eramızdan əvvəl XI və ya X əsrlərə aiddir, digər mətnlərin əksəriyyəti isə bir qədər sonradır. Onlar mürəkkəb və diqqətlə bir-birinə toxunmuş müxtəlif mənbələrin toplusu olan redaktə əsərlərdir. Əhdi-Ətiq müxtəlif müəlliflər [5] tərəfindən əsrlər boyu tərtib edilmiş və redaktə edilmişdir,  çox alimlər İbrani kanonunun təxminən eramızdan əvvəl 3-cü əsrdə möhkəmləndiyi qənaətinə gəlmişlər. Əsərlər müxtəlif ədəbi qiymətləndirmələrə (həm dünyəvi, həm də dini) məruz qalmışdır. Fridrix Nitsşeyazırdı: “Yəhudilərin Əhdi-Cədidində o qədər möhtəşəm üslubda olan insanlar, əşyalar və nitqlər var ki, Yunan və Hindistan ədəbiyyatının onunla müqayisə olunası heç nə yoxdur. İnsan bir zamanlar insanın necə olduğunun bu nəhəng qalıqlarının qarşısında heyran və ehtiramla dayanır... Əhdi-Ətiqin zövqü “böyüklük” və “kiçiklik”in məhək daşıdır”.
Yunan ədəbiyyatı
Qədim Yunan cəmiyyəti ədəbiyyata böyük əhəmiyyət verirdi. Bir çox müəlliflər Qərb ədəbi ənənəsini müharibə və sülhün, şərəf və rüsvayçılığın, məhəbbət və nifrətin məharətlə və canlı təsvirinə görə ədəbi kanonda nəhəng olaraq qalan “ İliada ” və “ Odisseya ” epik poemaları ilə başladığı hesab edirlər. Sonrakı yunan şairləri arasında bir çox cəhətdən lirik şeiri bir janr kimi təyin edən Safo idi.
Esxil adlı dramaturq dramaturgiyaya dialoq və qarşılıqlı əlaqə ideyalarını gətirdiyi zaman Qərb ədəbiyyatını həmişəlik dəyişdi. Bununla o, mahiyyətcə "drama" icad etdi: onun Oresteia pyeslərinin trilogiyası onun ən böyük nailiyyəti hesab olunur. Drama yazısının digər inkişaf etdiriciləri Sofokl və Evripidlər idi. Sofokl ədəbi texnika kimi istehzanı məharətlə inkişaf etdirdiyinə görə, ən məşhuru onun Edip Reks pyesindədir. Euripides, əksinə, sosial norma və adətlərə qarşı çıxmaq üçün pyeslərdən istifadə etdi - sonrakı 2300 il və ondan sonrakı Qərb ədəbiyyatının çox hissəsinin əlaməti - və Medeya kimi əsərləri, The Bacchae və The Trojan Women hələ də bizim ədəb-ərkan, gender və müharibə haqqında təsəvvürlərimizə etiraz etmək bacarığı ilə diqqət çəkir. Komik dramaturq Aristophanes komediya ideyasını demək olar ki, Esxilin faciəni bir sənət forması kimi formalaşdırdığı kimi müəyyənləşdirir və formalaşdırır - Aristofanın ən məşhur pyeslərinə Lisistrata və Qurbağalar daxildir.
Fəlsəfə ədəbiyyata Platonun dialoqlarında daxil oldu, o, Sokratik sorğu-sualları yazılı formaya çevirdi. Platonun tələbəsi olan Aristotel bir çox elmi fənlər üzrə onlarla əsər yazdı, lakin onun ədəbiyyata verdiyi ən böyük töhfə, çox güman ki, onun dramaturgiya haqqında anlayışını ortaya qoyan və bununla da ədəbi tənqidin ilk meyarlarını müəyyən edən Poetikası oldu.
Əhdi - Cədid qeyri-adi mətnlər toplusudur -- Yəhyanın Vəhy Kitabı öz növünün ilki olmasa da, mahiyyətcə apokalipsisi ədəbi janr kimi müəyyən edir.
Latın ədəbiyyatı
Bir çox cəhətdən Roma Respublikası və Roma İmperiyasının yazıçıları böyük yunan müəlliflərini təqlid etmək lehinə yenilikdən qaçmağa üstünlük verdilər. Virgilin " Eneid " əsəri bir çox cəhətdən Homerin "İliadasını" təqlid edirdi ; Komik dramaturq Plaut, Aristofanın yolunu davam etdirdi; Tacitus ' Annals və Germania , mahiyyətcə Fukididin hazırladığı eyni tarixi yanaşmaları izləyir (xristian tarixçisi Eusebius da bunu edir, baxmayaraq ki, Tacitus və Fukididin Yunan və Roma politeizmindən daha çox onun dinindən təsirlənməsinə baxmayaraq); Ovidvə onun Metamorfozları eyni yunan miflərini yenidən yeni üsullarla araşdırır. Mübahisə etmək olar və belə də olmuşdur ki, Roma müəllifləri ağılsız surətçi olmaqdan uzaq, öz yunan sələfləri tərəfindən yaradılmış janrları təkmilləşdirmişlər. Məsələn, Ovidin Metamorfozları şüur ​​axını janrının aydın sələfi olan bir forma yaradır. Danılmaz olan odur ki, romalılar yunanlar ilə müqayisədə nisbətən az sayda öz ədəbi üslubunu yeniləyirlər.
Satira ədəbiyyata bir neçə Roma əlavələrindən biridir - Horace satiradan mübahisə üçün bir vasitə kimi geniş istifadə edən ilk şəxs idi və Juvenal onu silaha çevirdi.
Hippolu Avqustin və onun “Tanrının Şəhəri” əsəri əsasən Platonun fəlsəfə üçün etdiklərini dini ədəbiyyat üçün edir, lakin Avqustinin yanaşması daha az danışıq və daha didaktik idi. Onun Etirafları bəlkə də ilk əsl tərcümeyi -haldır və bu, indi həmişəkindən daha populyar olan konfessional ədəbiyyat janrının yaranmasına səbəb oldu.
Hindistan
Hindistanda bilik ənənələri fəlsəfi anlayışları və teoloji konsepsiyaları Şruti və Smritinin iki ənənəsi vasitəsilə ötürdü, yəni öyrənilən və yaşanan , o cümlədən Vedalar. Sanskrit dilində linqvistik əsərlər eramızdan əvvəl 1000-ci ildən əvvəl mövcud olsa da, ümumiyyətlə Puranların Hindistan tarixindəki ən erkən fəlsəfi yazılar olduğuna inanılır. Hindistan dastanları: Ramayana və Mahabharata kimi puran əsərləri saysız-hesabsız digər əsərlərə, o cümlədən Bali Keçakına və kölgə kuklası kimi digər tamaşalara təsir göstərmişdir.wayang ) və bir çox Avropa əsərləri. Pali ədəbiyyatı Buddizmin yüksəlişində mühüm mövqeyə malikdir . Klassik Sanskrit ədəbiyyatı, təxminən eramızdan əvvəl 2-ci əsrdən eramızın 8-ci əsrinə qədər olan Maurya və Gupta dövrlərində çiçək açır . Klassik Tamil ədəbiyyatı da eramızdan əvvəl 300-cü ildən 300-cü ilə qədər olan erkən tarixi dövrdə ortaya çıxdı və Hindistanın ən erkən dünyəvi ədəbiyyatıdır, əsasən sevgi və müharibə kimi mövzularla məşğul olur.
Avropa
Romanın süqutundan sonra (təxminən 476-cı ildə) yunanlar və romalılar tərəfindən icad edilən bir çox ədəbi yanaşma və üslub Avropada gözdən düşdü. Romanın süqutu ilə Florensiya İntibahı arasındakı təxminən minillikdə orta əsr ədəbiyyatı iman və imanla bağlı məsələlərə getdikcə daha çox diqqət yetirirdi, çünki qismən Yunanlar tərəfindən yazılmış əsərlər Avropada qorunub saxlanılmamışdı və buna görə də az idi. öyrənmək və kənara çıxmaq üçün klassik ədəbiyyat modelləri. Orada olan az şey dəyişdi və təhrif olundu, təhriflərdən yeni formalar inkişaf etməyə başladı. Yeni üslubların bu təhrif olunmuş başlanğıclarından bəziləri ümumiyyətlə Roma Məsələsi kimi təsvir edilən ədəbiyyatda görülə bilər.Fransa məsələsi və İngiltərə məsələsi.
1095-ci ilin noyabrında Papa II Urban Klermont Şurasında Birinci Səlib yürüşünü təbliğ etdi. Səlib yürüşləri uzun illər Avropada və Yaxın Şərqdə hər şeyə təsir edəcək və ədəbiyyat, hər şeylə yanaşı, bu iki mədəniyyət arasındakı müharibələr nəticəsində dəyişəcək. Məsələn, cəngavər obrazı fərqli bir əhəmiyyət kəsb edəcək. Həmçinin İslamın elmi araşdırmalara və yunan fəlsəfi yazılarının qorunub saxlanmasına önəm verməsi son nəticədə Avropa ədəbiyyatına da təsir göstərəcək.
Avqustin və İncil arasında dini müəlliflər xristianlığın əlavə izahat və şərhə ehtiyacı olan çoxsaylı aspektlərinə malik idilər. Thomas Aquinas, hər hansı digər şəxsdən daha çox ilahiyyatı bir növ elmə çevirə bildi, çünki o, 13-cü əsrdə əsərləri Avropaya qayıdan Aristoteldən çox təsirləndi.
İslam dünyası
İslam dünyasının ən məşhur bədii ədəbiyyatı Fars kraliçası Şehrazadenin söylədiyi bir çox qədim xalq nağıllarından ibarət olan “ Min bir gecə kitabı” ( Ərəb gecələri ) idi. Epos 10-cu əsrdə formalaşmış və XIV əsrdə son formasına çatmışdır; nağılların sayı və növü bir əlyazmadan digərinə dəyişirdi. Bütün ərəb fantaziya nağılları “ Min bir gecə kitabı”nda yer alıb-verməməsindən asılı olmayaraq, ingilis dilinə tərcümə edildikdə çox vaxt “Ərəb gecələri” adlandırılırdı ., istənilən versiyada və bir sıra nağıllar heç bir ərəb əlyazmasında olmamasına baxmayaraq, Avropada “Ərəb gecələri” kimi tanınır.
Bu dastan 18-ci əsrdə ilk dəfə Antuan Qalland tərəfindən tərcümə olunduqdan sonra Qərbdə təsirli olmuşdur. Xüsusilə Fransada çoxlu təqlidlər yazılmışdır. Bu eposun müxtəlif personajları Ələddin, Sinbad və Əli Baba kimi Qərb mədəniyyətinin mədəni ikonalarına çevriliblər. Bununla belə, Ələddinlə bağlı heç bir orta əsr ərəb mənbəsi tapılmadı, o, fransız tərcüməçisi Antuan Qalland tərəfindən “ Min bir gecə kitabı” na ​​daxil edilib və onu ərəb suriyalı xristiandan eşidib.Hələbdən olan nağılçı. Əsərin populyarlığı qismən onun yazılmasından bəri tarix və coğrafiyaya dair daha çox məlumat əldə etməsi ilə bağlı ola bilər. Bu o demək idi ki, böyük möcüzələrin inandırıcılığı daha böyük bir zaman ("çoxdan") və məkan ("uzaq") məsafəsində müəyyən edilməli idi. Bu, davam edən və nəhayət real vaxt və yerlərlə az əlaqəsi olan fantastik fantastika ilə nəticələnən bir prosesdir. Ərəb mifologiyasından və fars mifologiyasından bir sıra elementlər indi müasir fantaziyada geniş yayılmışdır, məsələn cinlər , bahamutlar , sehrli xalçalar , sehrli lampalar və s. L. Frank Baum zaman .cin, cırtdan və pərinin qarşısını almaq üçün stereotiplər olduğunu hiss etdiyi stereotip elementləri aradan qaldıran müasir nağıl yazmağı təklif etdi.“ Min bir gecə” ( “ Ərəb gecələri ” ) daxilindəki bir sıra hekayələrdə elmi fantastika elementləri də var. Bir nümunə "Bulukiyanın sərgüzəştləri"dir, burada baş qəhrəman Bulukiyanın ölümsüzlük otu axtarışı onu dənizləri kəşf etməyə, Eden bağına və Cahannama səyahətə və kosmosda özününkindən çox daha böyük olan müxtəlif dünyalara səyahətə aparır. dünya, qalaktika elmi fantastika elementlərinin gözlənilməsi;  yolda cin cəmiyyətləri,  su pəriləri ilə qarşılaşır. , danışan ilanlar, danışan ağaclar və digər həyat formaları. Başqa bir Ərəb Gecələri nağılında baş qəhrəman Abdullah Balıqçı su altında nəfəs almaq bacarığı qazanır və sualtı cəmiyyət quruda cəmiyyətin tərs əksi kimi təsvir edilən sualtı sualtı cəmiyyəti kəşf edir. pul və geyim kimi anlayışlar mövcud deyil. Digər Ərəb Gecələri nağılları itirilmiş qədim texnologiyalardan, yolunu azmış qabaqcıl qədim sivilizasiyalardan və onları alt-üst edən fəlakətlərdən bəhs edir. "The City of Brass" əsərində bir qrup səyahətçi təsvir edilmişdirarxeoloji ekspedisiya  qədim itirilmiş şəhəri tapmaq və Süleymanın bir vaxtlar cinləri tələyə salmaq üçün istifadə etdiyi mis qabı bərpa etməyə cəhd etmək üçün  və yolda mumiyalanmış kraliça ilə, daşlaşmış sakinlərlə qarşılaşır, [  canlı insanabənzər robotlar və avtomatlar, simsiz rəqs edən cazibədar marionetlər  və şənliyi qədim şəhərə doğru istiqamətləndirən mis atlı robot. "The Ebony Horse"da robot var kosmosa və Günəşə doğru uça bilən düymələrdən istifadə edərək idarə olunan uçan mexaniki at şəklində , "Üçüncü Qələndərin nağılı" da qeyri-adi qayıqçı şəklində bir robot təqdim edir. "Mirin şəhəri" və "Qara at" proto-fantastikanın erkən nümunələri sayıla bilər.
İtalyan ədəbiyyatının ən böyük dastanı hesab edilən Dante Alighierinin İlahi Komediyası axirətlə bağlı bir çox xüsusiyyətləri və epizodları birbaşa və ya dolayısı ilə islam esxatologiyasına dair ərəb əsərlərindən götürmüşdür : Hədis və Kitab əl-Miraj (1264-cü ildə və ya qısa müddətdə latın dilinə tərcümə edilmişdir). əvvəl  kimi Liber Scale Machometi, "Məhəmmədin Nərdivanının Kitabı") Məhəmmədin Cənnətə yüksəlişi ilə bağlı və İbn Ərəbinin mənəvi yazıları . Moors Corc Pile və Uilyam Şekspirin əsərlərinə də nəzərəçarpacaq təsir göstərmişdir. Onların bəzi əsərlərində Moorish personajları var idi, məsələn, Pilin Alcazar döyüşü və Şekspirin " Venesiya taciri" , Titus Andronik və Otello kimi. Bu əsərlərin 17-ci əsrin əvvəllərində Mərakeşdən İngiltərənin Yelizaveta dövrünə qədər bir neçə Moorish nümayəndə heyəti tərəfindən ilhamlandığı deyilir.
Ərəb ədəbiyyatı
İbn Tufeyl (Əbubəkir) və İbn ən- Nəfis (1213-1288) fəlsəfi romanın qabaqcıllarıdır. İbn Tufeyl əl-Qəzalinin “ Filosofların qeyri-bərabərliyi”nə cavab olaraq ilk ərəb romanı “ Həyy ibn Yəqdhan ” ı ( Filosof Autodidactus ) yazdı, sonra İbn ən-Nəfis də İbn Tufeyli Autodidactus İbn Tufeyliyə cavab olaraq “ Theologus Autodidactus ” romanını yazdı. . Bu povestlərin hər ikisində autodidaktik xarakter daşıyan qəhrəmanlar ( Philosophus Autodidactus -da Hayy və Theologus Autodidactus -da Kamil ) var idi. səhra adada tənha yaşayan vəhşi uşaqlar, hər ikisi də səhra ada hekayəsinin ən erkən nümunələridir. Bununla belə, Philosophus Autodidactus hekayəsinin qalan hissəsi üçün Hayy səhra adasında heyvanlarla tək yaşayarkən, Kamilin hekayəsi Theologus Autodidactusdakı səhra ada mühitindən kənara çıxır və məlum olan ən erkən yetkinlik süjetinə çevrilir və nəticədə birinci olur. elmi fantastika romanının nümunəsi.
Theologus Autodidactus spontan nəsil, futurologiya , dünyanın sonu və qiyamət , dirilmə və axirət həyatı kimi müxtəlif elmi fantastika elementləri ilə məşğul olur. İbn ən-Nəfis bu hadisələrə fövqəltəbii və ya mifoloji izahlar verməkdənsə, öz dövründə məlum olan biologiya , astronomiya , kosmologiya və geologiya elmi biliklərindən istifadə edərək bu süjet elementlərini izah etməyə çalışmışdır. Onun bu elmi-fantastik əsərinin arxasında duran əsas məqsədi İslam dini təlimlərini elm baxımından izah etmək idivə bədii ədəbiyyatdan istifadə etməklə fəlsəfə.