cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Konstantin Frolov
Elmi və pedaqoji fəaliyyəti
1961-1976-cı illərdə Moskva İşıq Sənayesi İnstitutunun nəzəri mexanika və maşınlar və mexanizmlər nəzəriyyəsi kafedrasında dərs demiş, 1973-1976-cı illərdə bu şöbəyə rəhbərlik etmişdir. 1976-cı ildən Bauman adına Moskva Dövlət Texniki Universitetinin Maşın və mexanizmlər nəzəriyyəsi kafedrasının müdiri olmuşdur. 1977-ci ildən "Mühəndislik", fizika, kimya" jurnallarının, “Mühəndislik” ensiklopediyasının baş redaktoru olmuşdur.
Rusiya Mühəndislik Akademiyasının fəxri prezidenti, Kral mühəndislik akademiyası (Birləşmiş Krallıq), Amerika Mexanika Mühəndisləri Cəmiyyəti, ABŞ Milli Mühəndislik Akademiyası, Norveç Texnoloji Elmlər Akademiyası, Çexoslovakiya Elmlər Akademiyası, İsveç Kral Texniki Elmlər Akademiyası, Belarusiya Milli Elmlər Akademiyaları, Gürcüstan, Ukrayna, Yuqoslaviya Milli Akademiyası, Serbiya Elmlər və İncəsənət Akademiyası, Hindistan Materialşünaslıq Cəmiyyəti, Belarusiya Elmlər Akademiyasının fəxri akademikidir.
İctimai fəaliyyəti
1990-1991-ci illərdə "Bilik" Ümumittifaq Cəmiyyətinin sədri, 1991-ci ildən S.I.Vavilov adına "Bilik" Regional Xeyriyyə İctimai Fondunun və “Bilik” Beynəlxalq Humanitar İctimai Fondunun prezidenti olub. 1992-ci ildə "Dünya Alimlərinin İnsanlığa Xəbərdarlığı" üçün toplanan alimlər sırasında idi. 2005-ci ildən İctimai Palatanın üzvü, innovasiyalar, yüksək texnologiyalı elmi və mühəndis layihələri üzrə komissiyanın sədri idi. Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinə namizəd (1986-1989), Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin üzvü (1989-1990). 1990-cı ilin sentyabrından 1991-ci ilin mayına qədər RSFSR Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosunun üzvü idi.
Əlcəzair qadın milli voleybol komandası
Əlcəzair qadın milli voleybol komandası  — Əlcəzairi qadın voleybolunda təmsil edən milli komanda. Afrika çempionudur. Əlcəzair Voleybol Federasiyası milli komandaya nəzarət edir.
Tarixi
Komanda 6 əsas turnirdən beşində (Olimpiya Oyunları, dünya çempionatı, qitə çempionatı, dünya qran-prisi, dünya kuboku) iştirak etmişdir. Bu xüsusiyyətinə görə Afrikada ən yaxşılardandır. Əlcəzair millisi 1978, 2007 və 2011-ci illərdə Afrika Oyunlarında çempionluq sevincini yaşamışdır. 2008 və 2012 Yay Olimpiya Oyunlarına vəsiqə qazanmaqları isə onlar üçün çox önəmli uğurdur. Onlar hər iki turnirdə on iki komanda içərisində yalnız on birinci yeri tuta bilmişlər.
Heyəti
2012-ci il üçün rəsmi heyət
Enterobiozlar
Enterobiozlar — rəngsiz olur və öz yumurtalarını gecə düz bağırsağın bayırına tökürlər. Bir ana qurd 12 min yumurta tökür və yumurtaların çoxu ölür. Əgər qoyulan yumurtaların hamısı əmələ gəlsə insan məhv ola bilər. Uşaqda enterobioz olanda uşaq səhərə kimi qaşınır, yerində fırlanır, ağzından su axır və narahat olur. Səhər açılan kimi qurd bağırsağın içinə qayıdır və uşaq dərhal yuxuya gedir. Bu qurdların yumurtaları nəm yerdə inkişaf edirlər.
Qızıl Arslan dağı
Qızıl Arslan dağı (azər. - Qızıl Ərslan, fars-قزل ارسلان. ) — İranda, Zaqros dağlarının Əlvənd zirvəsində 3250 m yüksəklikdə  şiş(pik).
Tenq Fei
Tenq Fei — Çini təmsil edən su poloçusu.
Karyerası
Tenq Fei, Çin yığmasının heyətində 2008-ci ildə Çinin ev sahibliyində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Beşinci pillə uğrunda görüşdə İtaliya yığmasını 10:8 hesabı ilə məğlub edən Çin yığması, XXIX Yay Olimpiya Oyunlarını beşinci pillədə başa vurdu.
Daha sonra Tenq Fei, Çin yığmasının heyətində 2012-ci ildə Birləşmiş Krallığın London şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Beşinci pillə uğrunda görüşdə Rusiya yığmasını 16:15 hesabı ilə məğlub edən Çin yığması, London Olimpiadasını beşinci pillədə başa vurdu.
Yaşılqarın kərtənkələ
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Elə də böyük olmayan kərtənkələ növü. Onun bədəninin uzunluğu 67 mm-dir. Quyruqları isə iki dəfə böyükdür.
Bogğazında 18-27 pulcuq vardır. Bədənini ümumilikdə 42-53 pulcuqla örtülü olur. Bədəninin yuxarı açıq-coşqun, parlaq-yaşıl olsada bütün bədən boyunca xırda tünd qəhvəyinöqtələrlə örtülü olur.
Yayılma əraziləri
Bu növə əsasən Azərbaycanın cənub-şərqində Talış dağlarının meşəlik ərazilərində və Lənkəran ovalığı boyunca yayılıb. Üstəlik İranın şimal-qərb ərazilərində yayılmışdır. Onlar əsasən alçaq dağlıq, dağ meşələri, çay dərələrinin kənarlarında və bulaqların yaxınlığında yayılmışdır. Bəzən hündürlüyü 10 və daha artıq olan ağacların üzərinə qalxa bilir. 10 metr maşurut üzrə 1-2 kərtənkələyə rast gəlinir. 1 ha ərazidə 100 kərtənkələ vardır. Qışlama fevral ayında bitir. Ancaq mülayim keçən qışda demək olar ki il boyu aktiv olur.
Çoxalma və qidalanması
Əsasən kiçik onurğasızlarla qidalanırlar. Əsasən qarışqalar, çoxayaqlılar, yağış qurdları, iki qanadlılar, böçəklər və düzqanadlılar.
3-10 yumurta qoyurlar. İyun iyul ayları qoyulan yumurtalar 11 x 8 mm ölçüyə malik. Balalar 55-58 mm ölüyə malik olurlar. Onlar avqust-sentyabr ayında yumurtadan çıxırlar. Erkəklər 50 mm, dişilər 44 mm olarkən yetkinlik yaşına çatırlar.
Psidium
— mərsinkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Askaridlər
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Artemisia remotiloba
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Apple GS/OS
GS/OS Apple şirkəti tərəfindən Apple IIGS kompüterləri üçün hazırlanmış ProDOS fayl sistemini dəstəkləyən əməliyyat sistemidir. Bu əməliyyat sistemi özündə fayl sistemi ilə işləmək, giriş/çıxış avadanlıqlarını izləmək, proqram fayllarını yükləmək və işlətmək, kəsmə siqnallarını idarə etmək və s. funksionallıqları birləşdirir. Bu əməliyyat sistemi Apple IIGS kompüterləri üçün təklif edilən proqram paketinin bir hissəsi olaraq 4.0-dan 6.0.1 versiyasına qədər istifadə edilmişdir.
Əməliyyat sisteminin digər üstün cəhəti onun sələflərində fərqli olaraq 8 bitlik 6502 əvəzinə 16 bitlik 65816 prosessorları üçün yazılması oldu. GS/OS və ProDOS arasında ən böyük fərq birincinin Macintosh System 5-in bir çox özəlliklərini saxlaması və təkmilləşdirməsi idi. Xüsusilə də əməliyyat sistemdə faynder (Finder - Mac ƏS-də fayl strukturu) və bir çox yeni avadanlıq drayverlərinin dəstəklənməsini qeyd etmək olar.
Türkiyə 1912 Yay Olimpiya Oyunlarında
Türkiyə — 6 iyul-22 iyul tarixləri arasında İsveçin paytaxtı Stokholm şəhərində keçirilən 1912 Yay Olimpiya Oyunlarındaki iştirakı.
30x30pxYüngül atletika
Kişilər
Kseniya Simonova
Kseniya Simonova (Ксенія Симонова) — 1985-ci ildə Ukraynada anadan olan sənətçi dünyanın qabaqcıl qum animasiya sənətçisi olaraq bilinir. O, iştirak etdiyi bir çox qum sənəti yarışında birincilik mükafatını alıb.
Məmmədəli bəy Səlimbəyov
Məmmədəli bəy Səlimbəyov (1877-?) — Nicat cəmiyyətinin sədri, həkim.
Həyatı
Məmmədəli bəy Səlimbəyov 1877-ci ildə Bakı şəhərində doğulmuşdu.
Fəaliyyəti
"Nicat"cəmiyyətinə növbə ilə Məmmədəli bəy Səlimbəyov (1906-1907), Həsən bəy Ağayev (9 mart-12 noyabr1907), Məhəmməd Əmin Rəsulzadə (12 noyabr 1907-17 dekabr 1913), eyni zamanda Qasım Qasımov, İsa bəy Aşurbəyov və Əlimərdan bəy Topçubaşov rəhbərlik etmişlər. Cəmiyyətin 1916- cı ildə böyük qalmagala səbəb olmuş və sonradan nəticələri ləğv olunmuş illik yığıncağında Murtuza Muxtarov cəmiyyətin fəxri sədri seçilmişdir.
Məmmədəli bəy Səlimbəyov 1906-cı ildə Müəllimlərin qurultayında 9 avqustda "Diş ağrısı və onun müalicəsi" adlı mühazirə oxumuşdu.
Dindirmə protokolu, Sənəd № 24.
1918-ci il, 5 dekabr. Bakı şəhəri. Azərbaycan Hökuməti yanında Fövqəladə Təhqiqat Komissiyasının Cinayət Prosessual Məcəlləsinin 307 və 443-cü maddələrinə uyğun olaraq zərərçəkən qismində dindirdiyi aşağıda adı çəkilən şəxs göstərmişdir: Məmmədəli bəy Səlimbəyov, diş həkimi, 41 yaşlı, Bakıda Mixaylovskaya küçəsi, №- 11 ünvanda, Aşumovun evində yaşayıram.
1918-ci i mart qırğınları vaxtı mən tələbəmlə birlikdə öz mənzilimdə idim. Bazar ertəsi günü səhər saat 6-da mən kabinetdəki pəncərəyə yaxınlaşdım və küçədə silahlı erməni əsgərlərinin kütləsini gördüm; mənə aydın oldu ki, şəhərdə bolşeviklər deyil, ermənilər hücuma keçiblər və bir müsəlman kimi məni ölümcül təhlükə gözləyir. Elə oradaca, mən tüfənglə silahlanmış Stepan Lalayevin Ermansın aptekinin yanında durduğunu gördüm, biz şəxsən tanış olmasaq da, bir-birimizi üzdən tanıyırdıq. S.Lalayev də məni pəncərədə gördü və sol əlini yuxarı qaldıraraq barmağı ilə məni hədələdi. Səhər saat 11-də ermənilər mənim mənzilimin giriş yolunu dağıtmağa başladılar, oranı dağıtdıqdan sonra giriş qapısını sındırmağa çalışdılar. Qapının bir hissəsi sındırılmışdı, lakin qapının zənciri basqınçılara mənzilə soxulmağa mane olurdu və bunun sayəsində mən və tələbəm salamat qaldıq. Elə həmin gün küçədən mənim mənzilimə 4 atəş açıldı və telefon xətti zədələndi. Gecə biz evin zirzəmisində gizləndik. Bura başqa sakinlər də yığışmışdılar və biz burada gecə yarıyadək qaldıq, gecə saat 12-dən isə Nusembaumun bu evin 4-cü mərtəbəsində yerləşən mənzilində olduq. Çərşənbə axşamı mən səhər saat 4-də durdum və bütün günü, həmçinin ertəsi, çərşənbə günü, mühəndis Qaysın mənzilində gizləndim. Çərşənbə axşamı səhər saat 4-də ermənilər yenidən mənim mənzilimə gəlmiş, linglər və baltalar ilə qapımı sındırmış, evə girmiş və hər şeyi dağıtmışlar. Mənim əmlakım evdən aparılmış, mebel isə məhv edilmişdir. Mən altı səhifədə əmlakımın ətraflı siyahısını təqdim edirəm və onun işə əlavə olunmasını xahiş edirəm. Əmlakımın ümumi dəyəri 309.200 rubl təşkil edir və bu məbləğin mənə ödənilməsini xahiş edirəm. Oxundu. İmza. M.Səlimbəyov. Komissiya üzvləri: Məmməd Xan Təkinski, А.Kluge (imzalar).
Xalq Heydər söyləyəcək (mahnı)
Xalq Heydər söyləyəcək — musiqisi bəstəkar Kamala, sözləri nəğməkar-şair Baba Vəziroğluna aid olan Azərbaycan mahnısı. Mahnı Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 75 illik yubileyi münasibətilə 1998-ci il 10 may tarixində təqdim olunmuşdur.
2006-cı ildə İctimai Televiziyada yayımlanan "Bir mahnının tarixçəsi" verilişində mahnıya həsr olunmuş eyniadlı film çəkilmişdir.
Qərib Kərimoğlu
Qərib Məmmədkərim oğlu (Yüzbaşı) Kərimov və ya Qərib Kərimoğlu — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü, Vartaşen nahiyəsi İcraiyyə Komitəsinin sədri, Əhrar Partiyasının üzvü.
Həyatı
Qərib Kərimoğlu 1870-ci ildə Xaçmazda doğulmuşdur. 1912-ci ildə qardaşı ilə birgə Padar kəndinə köçüb. O, Rusiya İmperator Ordusunun yüzbaşısı olmuşdur.
Qərib Kərimoğlunun təşəbbüsü ilə 1912-ci ildə Almaniyadan ilk dəfə Azərbaycana taxıldöyən maşın gətirilmişdir. Hazırda həmin texnika qonşu kəndlərdən olan Yemişənlidəki bir həyətdə abidə kimi saxlanılır.
Sovetləşmə zamanı bütün malını və texnikalarını sovet hakimiyyətinə təhvil vermişdir. Sovet hökuməti tərəfindən həbs edilmək istənilsə də, yerli əhali buna mane olmuşdur.
Qərib Kərimoğlu 9 oktyabr 1926-ci ildə qəflətən vəfat etmişdir.
2012-ci ildə İsveçrə banklarının birindən Padar kəndinə Qərib Yüzbaşının orada 100 il öncə pul yatırdığı və faizlə birgə hesabına külli miqdarda pul yığıldığı barədə məlumat olan məktub gəlmişdir.
Siyasi fəaliyyəti
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Qərib Kərimoğlu Şəki qəzası Vartaşen nahiyəsi İcraiyyə Komitəsinin sədri olmuşdur.
Qərib Kərimoğlu 15 dekabr 1918-ci il tarixində Nuxa qəzasından Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü seçilmişdir. O, parlamentdə Əhrar fraksiyasının üzvü olmuşdur. thumb|150px|Hümmət Kərimov|leftParlamentin 24 aprel 1919 tarixli iclasında torpaq komissiyası yenidən təşkil olunmuşdur. Seçkilərdə Cavad bəy Məlik-Yeqanov 36, Heybətqulu Məmmədbəyov 32, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə 30, Aslan bəy Qardaşov 28, Əliheydər Qarayev 27, Qərib Kərimoğlu 26, Aleksandr Ter-Azaryan da 26 səslə torpaq komissiyasının üzvü seçilmişdir. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi ilə seçilmiş üzvlər həm də fəhlə komissiyasının üzvləri seçilmişdir.
Parlamentin 11 mart 1920 tarixli sayca yüz otuz üçüncü iclasında Qərib Kərimoğlunun xəstəliyi ilə bağlıü üzvlükdən istefa verdiyi elan olunmuşdur.
Ailəsi
Oğlu Hümmət Qərib oğlu Kərimov Şəki uyezdinin ilk ali təhsilli həkimi olmuşdur. Göyçayda başhəkim vəzifəsində çalışmışdır.
Məzarı 2008-ci ildə Oğuz rayonunun Padar kəndində Ədalət Tahirzadə tərəfindən aşkar edilmişdir.
Latviya Sovet Ensiklopediyası
Latviya Sovet Ensiklopediyası (Latvijas padomju enciklopēdija) — Sovet dövründə Latviyada latış dilində nəşr olunmuş 11 cilddən ibarət universal ensiklopediya. 1981-1988-ci illərdə nəşr edilmişdir.
Sayrus Dallin
Sayrus Dallin (1861, Sprinqvill, Yuta – 1944, Arlinqton, Massaçusets) — Amerikalı heykəltaraş və oxçu, 1904 Yay Olimpiya Oyunlarının bürünc mükafatçısı.
İdmançı
1904-cü ildə Sent-Luis şəhərində keçirilən oyunlarında, Dallin bütün kişi fənlərində iştirak etdi. Komanda yarışında üçüncü oldu və bürünc medal qazandı.
G20
450px|thumb|right|{{Legend|#FE6F5E|G-20-yə üzv ölkələr}} {{Legend|#B284BE|Avropa İttifaqına üzvlük vasitəsilə təmsil olunan ölkələr}} {{Legend|#EFCC00|Daimi dəvət olunan ölkələr}}
G20 və ya İyirmilər qrupu — 19 ölkəni və Avropa İttifaqını (Aİ) birləşdirən hökumətlərarası forumdur. O beynəlxalq maliyyə sabitliyi, iqlim dəyişikliyinin azaldılması və davamlı inkişaf kimi qlobal iqtisadiyyatla bağlı əsas məsələləri həll etmək üçün çalışır. G20 həm sənayeləşmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələr də daxil olmaqla dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarının əksəriyyətindən ibarətdir və ümumi dünya məhsulunun (ÜDM) təxminən 90 faizini, beynəlxalq ticarətin 75-80 faizini üçdə ikisini təşkil edir. Dünya əhalisinin və dünyanın quru ərazisinin təxminən yarısını təşkil edir.
G20 1999-cu ildə bir sıra dünya iqtisadi böhranlarına cavab olaraq yaradılıb. 2008-ci ildən bəri hər bir üzvün hökumət və ya dövlət başçısı, maliyyə naziri, xarici işlər naziri və digər yüksək vəzifəli məmurların iştirak etdiyi sammitlərlə ildə ən azı bir dəfə toplanılır. Aİ-ni Avropa Komissiyası və Avropa Mərkəzi Bankı təmsil edir. Digər ölkələr, beynəlxalq təşkilatlar və qeyri-hökumət təşkilatları və bəziləri də daimi əsaslarla sammitlərdə iştirak etməyə dəvət olunur.
2009-cu ildə sammitində G20 özünü beynəlxalq iqtisadi və maliyyə əməkdaşlığının əsas məkanı elan etdi. Qrupun nüfuzu sonrakı onillikdə yüksəldi və o analitiklər tərəfindən əhəmiyyətli qlobal təsirə malik kimi tanınır. Qrup məhdud üzvlüyünə, icra səlahiyyətlərinin olmamasına və iddia edilən zərbələrə görə tənqid olunur. Mövcud beynəlxalq institutların Zirvə görüşləri tez-tez etirazlarla, xüsusən də anti-qloballaşma qrupları tərəfindən qarşılanır.
Təsisi
G20 İkinci Dünya Müharibəsindən sonrakı iqtisadi siyasətin beynəlxalq koordinasiyasına yönəlmiş bir sıra təşəbbüslərin sonuncusudur ki, bunlara “Bretton Woods Twins”, Beynəlxalq Valyuta Fondu, Dünya Bankı və indiki Dünya Ticarət Təşkilatı daxildir. G20 1999-cu ilin iyununda G7-nin Köln sammitində ön plana çəkildi və 15-16 dekabr 1999-cu ildə Berlində keçirilən ilk iclası ilə 26 sentyabr 1999-cu ildə G7-nin maliyyə nazirlərinin iclasında rəsmi olaraq təsis edildi. Kanadanın maliyyə naziri Paul Martin ilk sədr seçildi və ilk iclasa Almaniyanın maliyyə naziri Hans Eyhel ev sahibliyi etdi. Brokinq İnstitutundan Clin I. Bradford və Johannes F. Linn tərəfindən 2004-cü il hesabatında qrupun ilk növbədə G7-nin eyni vaxtda sədri olan Ehelin təşəbbüsü ilə yaradıldığı iddia edilir. Bununla belə, Bradford daha sonra Kanadanın o vaxtkı maliyyə naziri (Kanadanın gələcək Baş naziri) Pol Martini “maliyyə nazirləri səviyyəsində G20-nin formalaşmasının həlledici memarı” və sonradan “göstərişin həyata keçirilməsini təklif edən şəxs” kimi təsvir etdi. G-20 ölkələri liderlər səviyyəsində sammitlər keçirilir. Kanadalı akademik və jurnalist mənbələri də G20-ni Martin və onun amerikalı həmkarı, o zamankı xəzinədarlıq katibi Larri Summersin təşəbbüsü ilə müyyən ediblər. Bununla belə, hamı etiraf edir ki, Almaniya və Birləşmiş Ştatlar öz baxışlarının reallaşmasında əsas rol oynayıblar. Martin və Summers G20-ni 1990-cı illərin sonlarında Meksika pesosu böhranı ilə başlayan və 1997-ci ildə Asiya maliyyə böhranı, 1998-ci ildə Rusiya maliyyə böhranı və nəticədə inkişaf etməkdə olan bazarlara yayılan bir sıra kütləvi borc böhranlarına cavab olaraq düşünmüşdülər. 1998-ci ilin payızında tanınmış hedcinq fondu Long-Term Kapital Menecmentin dağıdılması şəklində ABŞ-yə təsir etdi. Bu, onlara sürətlə qloballaşan dünyada G7, G8 və Bretton Vuds sisteminin maliyyə sabitliyini təmin edə bilməyəcəyini nümayiş etdirdi, onlar öz səsini verəcək və yeni iqtisadiyyatlar yaradacaq yeni, daha geniş əsas dünya iqtisadiyyatları qrupunun təmin edilməsində öhdəliklər təsəvvür etdilər. G20-yə üzvlük Eyhelin müavini Caio Koç-Veser və Summersin müavini Timoti Geithner tərəfindən qərarlaşdırılıb. Siyasi iqtisadçı Robert Veydinin fikrincə:
“Geither və Koch-Weser, Kanada içəridə, Portuqaliya kənarda, Cənubi Afrikada, Nigeriya və Misirdən kənarda və s. deyərək ölkələr siyahısına düşdü. Siyahılarını G7-nin digər maliyyə nazirliklərinə göndərdilər və birinciyə dəvətlilər iclasa çıxdı” }}.
Erkən mövzular
G20-yə daxildir:
Yaranması
1999-cu ildə Asiya İqtisadi krizi olarkən ABŞ Və Kanada maliyyə nazirləri böhranla başa gəlmək üçün qrup yaratmaq qərarına gəldilər. Buna görə 20 ölkələrini G20 yaratmaq üçün Vaşinqtona dəvət etdilər.
G20 nə üçün önəmlidi? Bu qrupa daxil olan ölkələr dünyada istehsal olunan malların 85%-nə malikdir və Beynəlxalq Ticarətin 75%-nə sahibdirlər. Dünya əhalisinin 2/3 si G20 də yaşayır.
"Böyük 20-lik" görüşləri ildə 1dəfə ardıcıl olaraq hər bir ölkədə keçirilir. Ümumilikdə toplam 70 görüş keçirilir.
Bura yalnız ölkələr deyil İMF, BMT, OECD, Dünya Bankı, ÜTT və s. kimi böyük təşkilatlar, qruplar daxildir.
G20 tədbirlərində yalnız üzv dövlətlər deyil, dəvət olunan dövlətlər də iştirak edir. Buna misal olaraq "G20 Antalya" sammitində Azərbaycanın dəvət olunmasını qeyd edə bilərik. 1975-ci ildə Fransanın təşəbbüsü ilə Almaniya, ABŞ, Fransa, Britanya, İtaliya və Yaponyanın üzv olduğu "ALTILIQ" yaradıldı.
Kreslo Fırlanması
Müəyyən bir il ərzində G20 liderlərinin toplantısına hansı üzv ölkənin sədrlik edəcəyinə qərar vermək üçün Avropa Birliyi istisna olmaqla, bütün üzvlər beş fərqli qrupdan birinə təyin edilir, bir qrupdan başqa hamısının dörd üzvü, digərinin üç üzvü var. Qrup 1 və Qrup 2 istisna olmaqla, eyni bölgədən olan dövlətlər eyni qrupa yerləşdirilir. Qrup daxilindəki bütün ölkələr öz qruplarına növbə çatdıqda G20-yə sədrlik etmək hüququna malikdirlər. Buna görə də müvafiq qrupa daxil olan dövlətlər G20-nin növbəti prezidentini seçmək üçün öz aralarında danışıqlar aparmalıdırlar. Hər il dekabrın 1-dən noyabrın 30-dək G20-yə üzv olan fərqli ölkə sədrlik edir. Bu sistem 2010-cu ildən, 5-ci qrupda yer alan Cənubi Koreyanın G20 sədrini tutduğu vaxtdan tətbiq edilir. Aşağıdakı cədvəldə millətlərin qruplaşmaları verilmişdir:
Davamlılığı təmin etmək üçün prezidentlik indiki, yaxın keçmiş və növbəti ev sahibi ölkələrdən ibarət “üçlük” tərəfindən dəstəklənir.
Təşkilat
G20 daimi katiblik və ya işçi heyəti olmadan fəaliyyət göstərir. Qrupun sədri hər il üzvlər arasında dəyişir və müxtəlif regional qruplaşma ölkələrindən seçilir. Hazırkı sədr səlahiyyət müddəti ərzində qrupun işini əlaqələndirən və iclaslarını təşkil edən müvəqqəti katiblik yaradır. 2019-cu il sədrliyi 2019-cu ildə Osaka sammitinə ev sahibliyi edən Yaponiya idi. Hazırkı sədrlik İtaliyaya məxsusdur. 2021-ci ildə sammitin İtaliyada, 2022, 2023 və 2024-cü illərdə keçiriləcək sammitlərə müvafiq olaraq İndoneziya, Hindistan və Braziliya ev sahibliyi edəcək.
Təklif olunan daimi katiblik
2010-cu ildə Fransa prezidenti Nikola Sarkozi BMT kimi daimi G20 katibliyinin yaradılmasını təklif edib. Onun qərargahı üçün mümkün yerlər kimi Seul və Paris təklif edildi. Braziliya və Çin katibliyin yaradılmasını dəstəkləyib, İtaliya və Yaponiya isə bu təklifə qarşı çıxıb. Cənubi Koreya alternativ olaraq “kiber katiblik” təklif etdi. G20-nin OECD-dən katiblik kimi istifadə etdiyi iddia edilir.
Üzvlər
Aşağıdakı cədvəllərin birincisində üzv qurumlar və onların rəhbərləri, maliyyə nazirləri və mərkəzi bank rəhbərləri verilmişdir. İkinci cədvəldə hər bir üzv üçün əhali və ÜDM rəqəmləri kimi müvafiq statistik məlumatlar, həmçinin G7, BRİCS və MİKTA kimi digər beynəlxalq təşkilatlara üzvlüklərin təfərrüatları verilmişdir. Ümumi ÜDM rəqəmləri milyonlarla ABŞ dolları ilə verilir.
Üzv ölkə məlumatları
Bu 20 üzvdən əlavə, G20-nin iclaslarında bir sıra digər beynəlxalq forum və qurumların baş icraçı direktorları iştirak edirlər. Bunlara Beynəlxalq Valyuta Fondunun icraçı direktoru və sədri, Dünya Bankının prezidenti, Beynəlxalq Valyuta və Maliyyə Komitəsi və İnkişafa Yardım Komitəsinin sədri daxildir. G20-yə üzvlük hər hansı bir ildə dünyanın 20 ən böyük iqtisadiyyatını tam olaraq əks etdirmir; təşkilatın bildirdiyi kimi:
Asiya ölkələrinin rolu
Asiya İnkişaf Bankının (AİB) 2011-ci il hesabatında Çin və Hindistan kimi böyük Asiya iqtisadiyyatlarının gələcəkdə qlobal iqtisadi idarəetmədə daha mühüm rol oynayacağı proqnozlaşdırılır. Hesabatda iddia olunurdu ki, inkişaf etməkdə olan bazar iqtisadiyyatlarının yüksəlişi G20-nin qlobal iqtisadi rəhbər komitəyə çevriləcəyi yeni dünya nizamının müjdəçisidir. AİB, həmçinin qeyd edib ki, Asiya ölkələri 2000-ci illərin sonundakı tənəzzüldən sonra qlobal bərpaya rəhbərlik ediblər. O, regiondaxili ticarətin gücləndirilməsi və daxili tələbin stimullaşdırılması yolu ilə G20-nin tarazlı və dayanıqlı inkişaf üçün gündəliyini formalaşdıraraq, regionun qlobal səhnədə daha çox iştirak edəcəyini proqnozlaşdırırdı.
Dəvət edənlər
thumb|upright=2|right|G20 üzvləri (tünd göy), 2016-cı ildən etibarən Avropa İttifaqı vasitəsilə təmsil olunan ölkələr (açıq mavi) və əvvəllər dəvət olunmuş dövlətlər (çəhrayı).
Tipik olaraq, G20-nin tamhüquqlu üzvü olmayan bir neçə iştirakçı sammitlərdə iştirak etmək üçün uzadılmış dəvətnamələr alır. Daimi qonaq dəvətçilər: İspaniya hökuməti, Cənub-Şərqi Asiya Xalqları Assosiasiyasının sədri, Afrika İttifaqının Sədri və Afrikanın İnkişafı Naminə Yeni Tərəfdaşlıq nümayəndəsi öz təşkilatlarının rəhbərləri və öz dövlətlərinin hökumət başçıları kimi öz imkanları daxilində dəvət olunurlar. Bundan əlavə, Maliyyə Sabitliyi Şurası, Beynəlxalq Əmək Təşkilatı, Beynəlxalq Valyuta Fondu, İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatı, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, Dünya Bankı Qrupu və Ümumdünya Ticarət Təşkilatı öz təşkilatlarının siyasət məqsədləri çərçivəsində sammit öncəsi planlaşdırmada iştiraka dəvət olunurlar Digər dəvətçilər ev sahibi olan ölkə tərəfindən seçilir, adətən öz regionundan bir və ya iki ölkə seçilir Məsələn, Cənubi Koreya Sinqapuru dəvət etdi. Keçmişdə dəvət olunmuş beynəlxalq təşkilatlara Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatı, Bank Nəzarəti üzrə Bazel Komitəsi, Müstəqil Dövlətlər Birliyi (MDB), Avrasiya İqtisadi Birliyi, Avropa Mərkəzi Bank , Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatı , Qlobal İdarəetmə Qrupu (3G) və Körfəz Əməkdaşlıq Şurası. Əvvəllər Hollandiyanın İspaniya ilə oxşar statusu var idi, halbuki Avropa İttifaqı Şurasına dönəmli sədrlik də dəvət alacaqdı, ancaq bu statusda və öz dövlətinin lideri kimi deyil (Çexiyanın baş nazirləri Mirek Topolanek və Yan Fişer kimi) 2009 sammitləri zamanı).
Maliyyə diqqəti
ABŞ, Kanada və Almaniya siyasətçiləri tərəfindən hazırlanmış G20-nin ilkin gündəliyi ən böyük inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatları bərabərhüquqlu tərəfdaşlar kimi cəlb edəcək inklüziv formatda suveren borcun davamlılığına və qlobal maliyyə sabitliyinə çox diqqət yetirmişdir. 2008-ci ilin noyabrında keçirilən sammit zamanı qrupun liderləri əsasən qlobal maliyyə sisteminin bərpası üçün Dünya Bankı və BVF daxil olmaqla beynəlxalq maliyyə təşkilatlarına trilyonlarla töhfə verəcəklərini vəd etdilər Yarandığı gündən G20 sammiti iştirakçılarının əhatə etdiyi təkrarlanan mövzular qlobal iqtisadi artım, beynəlxalq ticarət və maliyyə bazarının tənzimlənməsi ilə bağlı prioritetdir
İnklüziv artım
G20 ölkələrinin payına qlobal karbon emissiyalarının təxminən 75%-i düşür 2015-ci ildə BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədləri və Paris İqlim Sazişinin qəbulundan sonra daha çox “qlobal əhəmiyyət kəsb edən məsələlər” G20-nin gündəliyinə miqrasiya, rəqəmsallaşma, məşğulluq, səhiyyə, qadınların iqtisadi səlahiyyətlərinin artırılması və inkişaf yardımı əlavə edilib. G20 ölkələri vədlərinə baxmayaraq, 2015-2021-ci illər arasında qalıq yanacaq şirkətlərinə 3,3 trilyon dollardan çox subsidiya veriblər Despite promises G20 nations subsidised fossil fuel companies over $3.3 trillion between 2015 and 2021.
Bir-biri ilə əlaqəli mövzular
Almaniyanın Federal Maliyyə Naziri Volfqanq Şöyble G20 ölkələrinin qarşısında duran məsələlərin, istər sırf maliyyə, istərsə də inkişafla bağlı bir-biri ilə əlaqəli olduğunu və effektiv, kəsişən siyasət tədbirlərinə nail olmaq zərurətində təkid etdi: “Qloballaşma yüz milyonlarla insanı kənara çıxardı. yoxsulluq, lakin bəzi dairələrdə məyusluğun getdikcə artması […] inkişaf, [milli] təhlükəsizlik və miqrasiya hamısı bir-biri ilə bağlıdır”
G20 İştirak Qrupları
İndoneziyanın ev sahibliyi etdiyi 2022 G20 üçün müstəqil maraqlı tərəflərə G20 liderlərinə təkliflər və siyasət tövsiyələri hazırlamaqda kömək etmək üçün yaradılmış 10 İştirak Qrupu mövcuddur.
Üzvlüyün müstəsnalığı
Baxmayaraq ki, G20 qrupun "iqtisadi çəkisi və geniş üzvlüyü ona yüksək dərəcədə legitimlik və qlobal iqtisadiyyatın və maliyyə sisteminin idarə olunmasında təsir imkanları verir" onun legitimliyinə etiraz edilmişdir. Danimarka Beynəlxalq Tədqiqatlar İnstitutunun 2011-ci il hesabatında G20-nin eksklüzivliyi tənqid edilib, xüsusən də onun Afrika ölkələrinin kifayət qədər təmsil olunmaması və təşkilata təmsilçiliyi təmin etməyən sadəcə “kənarlarda güzəşt” kimi qeyri-üzv dövlətlərdən müşahidəçilərin dəvət edilməsi praktikası vurğulanıb. legitimlik Üzvlük məsələsinə gəlincə, ABŞ-nin keçmiş prezidenti Barak Obama hər kəsi razı salmağın çətinliyini qeyd etdi: "Hamı özlərinin də daxil olduğu mümkün olan ən kiçik qrupun olmasını istəyir. Beləliklə, əgər onlar dünyanın 21-ci ən böyük dövlətidirlərsə, G21-i istəyirlər və Onların kəsilməsinin çox ədalətsizlik olduğunu düşünürəm”. Digərləri 2011-ci ildə eksklüzivliyin həlledilməz problem olmadığını və onun daha əhatəli ola biləcəyi mexanizmləri təklif etdiklərini bildirdilər.
Norveç perspektivi
Norveçin inklüziv beynəlxalq proseslərə, Birləşmiş Millətlər Təşkilatına və BMT sisteminə verdiyi vurğuya uyğun olaraq, 2010-cu ildə Der Spiegel jurnalına müsahibəsində Norveçin hazırkı baş naziri Jonas Gahr Støre G20-ni "İkinci Dünya Müharibəsindən bəri ən böyük uğursuzluqlardan biri" adlandırdı BMT-nin bütün üzvü olan 173 ölkə G20-yə daxil deyil. Buraya əsas inkişaf etmiş iqtisadiyyatı və BMT-nin beynəlxalq inkişaf proqramlarına yeddinci ən böyük töhfə verən Norveç daxildir,AB-nin üzvü olmayan və dolayısı ilə belə G20-də təmsil olunmur.Norveç, digər bu cür xalqlar kimi, qrup daxilində az və ya heç bir səsə malik deyil. Støre iddia etdi ki, G20 II Dünya Müharibəsindən sonra yaradılmış BVF, Dünya Bankı və Birləşmiş Millətlər Təşkilatı kimi beynəlxalq təşkilatların legitimliyini pozur:
Norveç, Erna Solberqin hökuməti altında Almaniyanın Hamburq şəhərində keçirilən 2017-ci ildə G20 sammitində iştirak edib.
Üzvlüklə bağlı İspaniyanın mövqeyi
İspaniya hökumətinin siyasəti rəsmi üzvlük tələb etməməkdir.2008-ci ildən sonra iqtisadi böhrandan ağır zərbə almasına baxmayaraq, İspaniya nominal ÜDM-ə görə hələ də dünyanın on üçüncü ən böyük iqtisadiyyatıdır (Avropa İttifaqında dördüncü) və alıcılıq qabiliyyəti paritetinə görə on beşinci böyükdür və G20-nin bir neçə hazırkı üzvlərinin sayını açıq şəkildə üstələyir. Argentina və ya Cənubi Afrika kimi. Bundan əlavə, 1990-cı illərdən bəri bir neçə ispan şirkəti çoxmillətli status qazanmış, tez-tez mədəni cəhətdən yaxın Latın Amerikasında fəaliyyətlərini genişləndirmişlər, burada İspaniya ABŞ-dən sonra ikinci ən böyük xarici investordur və mühüm təsirini saxlayır.Bu faktlar İspaniyanın G20-yə daimi üzv olmaq istəməsi fikrini gücləndirdi
Polşa arzuları
İspaniyanın mövqeyindən fərqli olaraq, Polşa hökuməti dəfələrlə G20-yə qoşulmağı xahiş edib.
2012-ci ildə Tim Ferguson Forbes jurnalında yazırdı ki, Polşa iqtisadiyyatı Avropada liderlik roluna doğru gedir və üzvlük daha qanuni olacaq. Dünya Bankından Mamta Murthi dedi: "Bir klubda olmaq üçün Polşanın edə biləcəyi şey, artıq qoşulmaq istədiyi klubda olduğu kimi davranmaqdır." 2014-cü ildə Ernst & Young konsaltinq şirkəti G20 üçün optimal üzvlər haqqında hesabatını dərc etdi. Ticarət, institusional və investisiya əlaqələrini təhlil etdikdən sonra Polşa optimal üzvlərdən biri kimi daxil edilib. G20-yə üzvlük Polşanın Qanun və Ədalət partiyasının və Prezident Andjey Dudanın siyasi proqramının bir hissəsi olub. 2017-ci ilin martında Polşanın Baş Nazirinin müavini Mateuş Moravetski Polşanın ilk nümayəndəsi kimi G20 maliyyə nazirlərinin Baden-Badendə keçirilən iclasında iştirak etmişdir.
Qlobal İdarəetmə Qrupu (3G) cavabı
2010-cu ilin iyununda Sinqapurun BMT-dəki nümayəndəsi G20-yə onun qərarlarının "böyük və kiçik bütün ölkələrə" təsir edəcəyi barədə xəbərdarlıq etdi və G20-yə daxil olmayan tanınmış üzvlərin maliyyə islahatları müzakirələrinə daxil edilməli olduğunu bildirdi. Sinqapur bundan sonra G20-yə daxil olmayan 30 ölkədən (bir neçə mikrodövlət və bir çox Üçüncü Dünya ölkələri daxil olmaqla) qeyri-rəsmi qruplaşma olan Qlobal İdarəetmə Qrupunun (3G) təşkilində aparıcı rol oynadı və onların fikirlərini G20 prosesinə daha effektiv şəkildə yönəltmək məqsədi daşıdı Sinqapurun 3G-yə sədrliyi Sinqapurun 2010-cu ilin noyabrında Cənubi Koreyada keçiriləcək G20 sammitinə, eləcə də 2011, 2013, 2014, 2015, 2016 və 2017 sammitlərinə dəvət edilməsi üçün əsas kimi göstərilib.
Xarici siyasət tənqidləri
Amerikanın "Foreign Policy" jurnalı, G20-ni, guya eksklüziv G8-ə alternativ kimi əsas funksiyası baxımından pisləyən məqalələr dərc edib. O, G20 üzvlərinin bəzilərinin hərəkətlərini şübhə altına alır və bəzi dövlətlərin ilk növbədə üzvlüyə malik olmaması fikrini irəli sürür. Bundan əlavə, Böyük Tənəzzülün təsirləri hələ də davam edərkən, jurnal G20-nin dünya maliyyə institutlarında islahatlar həyata keçirmək səylərini tənqid edərək, bu cür səyləri uğursuzluq kimi qələmə verir.
Daha geniş narahatlıqlar
G20-nin görkəmli üzvlüyü qaydaları tətbiq etmək üçün hər hansı formal qabiliyyətin olmamasına baxmayaraq, ona qlobal siyasətə güclü töhfə verir. G20-nin legitimliyi ilə bağlı mübahisələr var, onun təşkili və bəyannamələrinin effektivliyi ilə bağlı tənqidlər G20-nin şəffaflığı və hesabatlılığı rəsmi nizamnamənin olmamasına və ən mühüm G20 görüşlərinin qapalı keçirilməsinə diqqət çəkən tənqidçilər tərəfindən şübhə altına alınıb. 2001-ci ildə iqtisadçı Françes Stevart G20-yə alternativ olaraq Birləşmiş Millətlər Təşkilatı daxilində İqtisadi Təhlükəsizlik Şurasının yaradılmasını təklif etdi. Belə bir şurada üzvlər dünya iqtisadiyyatı üçün əhəmiyyətlərinə və dünya iqtisadi inkişafına verməyə hazır olduqları töhfələrə görə Baş Assambleya tərəfindən seçiləcəklər. Zirvə ilə bağlı təhlükəsizliyin dəyəri və həcmi ev sahibi ölkədə tez-tez mübahisəli məsələdir və G20 sammitləri informasiya fəalları, fraksiya ehtiyat bankçılığının əleyhdarları və anti-kapitalistlər də daxil olmaqla müxtəlif mənşəli etirazçıları cəlb etdi. 2010-cu ildə Toronto G20 sammiti kütləvi etirazlara və iğtişaşlara səbəb oldu və bu, Kanada tarixində ən böyük kütləvi həbsə səbəb oldu.
Fosil yanacaq subsidiyaları
G20 ölkələri qlobal karbon emissiyalarının demək olar ki, 75%-ni təşkil edir və 2009-cu ildə “səmərəsiz subsidiyaları” mərhələli şəkildə dayandırmağa söz vermişdilər. Bu vədlərə baxmayaraq, G20 ölkələri 2015 və 2021-ci illər arasında qalıq yanacaq şirkətlərinə 3,3 trilyon dollardan çox subsidiya verib, bir neçə ölkə isə subsidiyaları artırır; Avstraliya (+48,2%), ABŞ (+36,7%), İndoneziya (+26,6%), Fransa (+23,8%), Çin (+4,1%), Braziliya (+3,0%), Meksika (+2,6%) Təkcə Çin dünyada kömürdən əldə edilən elektrik enerjisinin yarıdan çoxunu istehsal edir
Rusiyanın çıxarılması
2022-ci ildə Rusiyanın Ukraynaya təcavüzündən sonra ABŞ prezidenti Co Bayden Rusiyanı qrupdan çıxarmağa çağırıb. Alternativ olaraq, o, Ukraynanın üzv olmamasına baxmayaraq, 2022-ci il sammitində iştirakına icazə verilməsini təklif edib. Kanadanın baş naziri Castin Trudeau da qrupun Rusiyanın iştirakını “yenidən qiymətləndirməli” olduğunu söylədi Rusiya bunun əhəmiyyətli bir problem olmayacağını iddia edir, çünki G20 üzvlərinin əksəriyyəti müharibə səbəbindən artıq Rusiya ilə iqtisadi mübarizə aparır.Çin, Rusiyanın çıxarılmasının əks nəticə verəcəyini irəli sürdü
Qeydlər
19 ölkə və Avropa İttifaqı (Aİ). Aİ daxili ticarət istisna olmaqla, 75%. Sammitlər 2009 və 2010-cu illərdə iki ildən bir keçirilirdi; 2011-ci ilin noyabrında Kann sammitindən bəri G20 sammitləri hər il keçirilir. Çin hökumətinin de-yure başçısı, hazırkı sahibi Li Keqiang olan Dövlət Şurasının Baş naziridir. Çin Prezidenti qanuni olaraq təntənəli bir ofisdir, lakin Çin Kommunist Partiyasının Baş Katibi (bir partiyalı kommunist dövlətində faktiki lider) və eyni zamanda Mərkəzi Hərbi Komissiyanın sədri (baş komandan) həmişə bunu həyata keçirmişdir. Keçid ayları istisna olmaqla, 1993-cü ildən bu yana ofisdədir və indiki əsas lider Xi Jinping-dir. Aİ-nin 27 dövlətindən 22-si inkişaf etmiş ölkələr kimi təsnif edilir
Qazax Sovet Ensiklopediyası
Qazax Sovet Ensiklopediyası — Sovet dövründə Qazaxıstanda qazax dilində nəşr olunmuş 10 cilddən ibarət universal ensiklopediya. 1972-1978-ci illərdə nəşr edilmişdir.
Bördmen (film)
Bördmen — rejissor Alexandro Qonsales İnyarritunun 2014-cü ildə çəkdiyi qara komediya-dram filmidir. Filmdə əsas rolu Maykl Kiton canlandırmışdır. 87-ci Akademiya Film Mükafatlarının təqdim edilməsi mərasimində film doqquz nominasiyada mükafata namizəd göstərilmiş, "Ən Yaxşı Film" nominasiyası da daxil olmaqla dörd nominasiyada mükafatı qazanmışdır.
Litva Sovet Ensiklopediyası
Litva Sovet Ensiklopediyası — Sovet dövründə Litvada litva dilində nəşr olunmuş 13 cilddən ibarət universal ensiklopediya. 1976-1985-ci illərdə nəşr edilmişdir.
Əmzə (Avurğazı)
Əmzə — Başqırdıstan Respublikası nın Avurğazı rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Balıqlıgöl kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə çuvaşlar (59%) üstünlük təşkil edir.
Əlvənd dağı
Əlvənd yaxud Əlvənd kuh (fars: الوند‎) İranda Zaqrosun zirvələrindən biri. Bu dağ sisliləsi Həmədan yaxınlığında yerləşir. Bu 3570 m zirvə əsasən intruziv süxurlardan (qranit, qranitoid və diorit) ibarətdir. Əlvənd və Dəmavənd İranda müqəddəs hesab edilirdilər. Qalağ-Lanəh, Daəm -Barf və Qızıl Arslan dağları Əlvənd dağının qərb tərəfində yerləşir. Sözün etimoloqiyası Əlvənd - Alvand - Alband - Alban - Alpan - Alp uca, müqəddəs, yüksək, hündür, yuxarı. Həmədan şəhərindən 10 km cənubda yerləşir.
Çənqan (Germi)
Coğrafi yerləşməsi
Mərkəzi şəhristanının Germi bölgəsinin Muğan kəndistanında, Cermi qəsəbəsindən 18 km cənub-şərqdədir.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 105 nəfər yaşayır (21 ailə).
Azərbaycanın palçıq vulkanları (film, 1979)
Məzmun
Yer üzərində 369 palçıq vulkanı vadır. Bunlardan 325-i Azərbaycandadır. Filmdə palçıq vulkanları və onun əhəmiyyəti barədə söhbət gedir.
Mənbə
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 235-258.
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1979-cu ilin Azərbaycan filmləri 1970-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Malurus elegans
Malurus elegans — sərçəkimilər dəstəsinin Maluridae fəsiləsinə mənsub olan quş növü. Köçəri növ deyil və Qərbi Avstraliyanın cənub-qərb hissəsi üçün endemikdir. Bu quşlarda cinsi dimorfizm müşahidə olunur və erkəkləri çoxalma dövründə parlaq gümüşü-göy baş, qulaq örtüsü, bel lələklərinə, qırmızı çiyin lələklərinə, qara boğaza, boz-qəhvəyi quyruq və qanada bürünür. Çoxalma dövrünün xaricində isə, boz-qəhvəyi lələklər çoxluq təşkil edir, amma bəzən erkəklərdə qara və göy lələklər də müşahidə olunur. Hazırda bu növün yarımnövlərinin olmadığı qəbul olunur. Sözügedən növ M. lamberti və M. pulcherrimus növləri ilə yaxın qohum olsalar da, yaşadıqları ortaq arealda hibridlər tapılmadığı üçün ayrı növ kimi təsnif olunurlar. M. elegans növünə aid quşların bəlli ərazilərdə sayca çox olmasına baxmayaraq, azalma müşahidə olunur.
Ensiz dimdiyə malik olan bu quş növü həşəratları ovlamaq üçün adaptasiya keçirmişdir və həşəratyeyəndir. Əsasən Eucalyptus marginata ağaclarından ibarət mülayim və yağışlı meşələrdə kollarda qidalanır və yaşayır. Malurus cinsinin digər növlərində olduğu kimi bu növdə də ancaq dişi fərdlər balaların qayğısına qalır. Lakin digər növlərdən fərqli olaraq köməkçi dişi quşların balaların qayğısına qaldığı müşahidə olunmuşdur. Kommunikasiya vasitəsi kimi siqnallardan istifadə edirlər və bölgələrini bildirmək üçün oxuyurlar. Fərdlər bir-birilərini nəğmələrindən tanıyırlar. Erkək fərdlər çoxalma dövründə dişiləri cəlb etmək üçün sarı tac ləçəklərini qoparıb onlara təqdim edirlər.
Taksonomiya
Malurus elegans növü ilk dəfə 1837-ci ildə ornitoloq Con Quld tərəfindən təsnif olunmuşdur. Quşun elmi adı latın dilində "zərif" mənasını verən elegans sözündən yaranmışdır. Quld əvvəlcə növün yayılma arealı kimi Avstraliyanın şərq sahillərini göstərsə də, Con Qilbert tərəfindən cənub-qərbi Avstraliyadan gətirilmiş nümunələrə nəzər yetirdikdən sonra səhv etdiyini başa düşmüşdür. Həvəskar ornitoloq Qreqori Metyus 1916-cı ildə dişi fərdlərin lələklərinin daha tünd olduğunu bildirmiş və buna görə də bu növün uarreni irqinə mənsub olduğunu demişdir. Lakin digər alimlər bu fərqi müşahidə etməmiş və bu növ üçün ayrı irq müəyyən edilməmişdir. Əslində populyasiyalar və fərdlər arasında ölçü və rəng baxımından çox az variasiya vardır.
Malurus elegans Avstraliya və Yeni Qvineyada yayılmış Malurus cinsinə daxil olan 12 növdən biridir. Bu cinsə daxil olan olan üç növün ortaq xüsusiyyəti şabalıd rəngli çiyinlərdir. Bu 3 növə Keyp-York yarımadasında yayılmış Malurus amabilis, qitənin böyük hissəsində yaşayan Malurus lamberti və qərbi Avstraliya ilə Eyr yarımadasında yayılmış Malurus pulcherrimus daxildir. Molekulyar DNT analizləri nəticəsində ən yaxın qohum növün Malurus pulcherrimus olduğu müəyyənləşdirilmişdir.
Maluridae fəsiləsinə daxil olan digər quşlar kimi bu növ də gicitkən quşları fəsiləsi (Troglodytidae) ilə qohum deyil. Keçmişdə milçəkqapanlar fəsiləsinə (Muscicapidae), daha sonra Sylviidae fəsiləsinə daxil edilmişdir. 1975-ci ildə ildə isə Maluridae fəsiləsi tanınmışdır. Son dövrlərdə aparılmış DNT analizləri Maluridae fəsiləsinin Meliphagidae və Pardalotidae fəsilələri ilə qohum olduğu və Meliphagoidea üstfəsiləsində təsnif oluna biləcəyini göstərmişdir.
Təkamül
Ornitoloq Riçard Şodd 1982-ci ildə apardığı araşdırmalar nəticəsində şabalıdı çiyin lələklərinə malik olan növlərin şimalda yayıldığını, lakin qitənin cənub-şərqində yayılmamadıqlarını göstərmiş, bu növün əcdadlarının şimaldan gəldiyini iddia etmişdir. Ehtimal olunur ki, bu növün əcdadları cənuba və cənub-qərbə təxminən 2 milyon il əvvəl — Pliosen dövrünün sonunda və ya Buz dövrünün əvvəllərində miqrasiya ediblər. Soyuq və quru iqlim şəraiti yaşayış areallarının kiçilməsinə və populyasiyalarının parçalanmasına səbəb olmuşdur. Cənub-qərbdə qalan quşlar M. elegans növünə, şimal-qərbdə qalmış növlər isə M. lamberti növünə təkamül etmişdir. İqlimin istiləşməsi nəticəsində mərkəzi və cənubi Avstraliya ilə Eyr yarımadası arasında yerləşən ərazidə yayılmış quşlar M. pulcherrimus növünə təkamül etmişdir. Sərin iqlim şəraiti bu növün digər növlərdən təcrid olunmasına gətirib çıxarmışdır. Buz dövrünün sonunda — 12.000–13.000 il əvvəl şimaldakı quşlar yenidən cənuba köç etmişdirlər. Bu yayılma 3 növün eyni yerdə yaşamasına səbəb olmuşdur. Gələcəkdə aparılacaq molekulyar analizlərin daha dəqiq nəzəriyyələrin ortaya çıxmasına səbəb ola biləcəyi düşünülür.
Fiziki xüsusiyyətlər
thumb|left|Dişi (solda) qara dimdiyi və qırmızı sürməsi ilə, erkək isə eklips lələkləri ilə. Malurus elegans 15 santimetr boya və 8–11 qram çəkiyə malikdir. Bu xüsusiyyətlərinə əsasən Maluridae fəsiləsinin ən iri növüdür. Quyruq uzunluğu 7,5 santimetrdir. Uzunluğu erkəklərdə 10 millimetr və dişilərdə 9,3 millimetr olan dimdik uzun, ensiz və itidir; dabanı genişdir. Dimdik ətrafları həşəratlarla qidalanan digər quş növlərindəki ilə oxşarlıq təşkil edir.
Fəsiləyə daxil olan digər növlərdə olduğu kimi bu növdə cinsi dimorfizm müşahidə olunur. Erkəklərin qara-boz rəngli lələkləri çoxalma dövründə parlaq göy və şabalıd rənginə bürünür. Çoxalma dövründə parlaq rəngli təpə, qulaq örtüsü və üst bel lələklərinə malik olurlar. Çoxalma dövründə erkəyin təpəsi, qulaq örtüsü və üst beli göy lələklərlə örtülü olur, boğazında və boğazının arxasında parlaq qırmızı-qəhvəyi lələklər peyda olur. Uzun quyruğu və qanadları boz-qəhvəyi rəngdədir, qarnı isə boz-ağ rəngdədir. Çoxalma dövrü nəzərə alınmadıqda erkək və dişi fərdlər boz-qəhvəyi rəngdə olurlar, amma erkəklər bəzən göy və qara lələklərinin bəzilərini qoruya bilirlər. Bütün erkəklərin dimdikləri və sürmələri qara rənglidir. Dişilərin də dimdikləri qara rəngli olsa da, sürmələri pas rəngi və göz halqaları açıq-boz rəngdədir. Yetkinliyə çatmayan erkəklərin sürmələri altı həftəlik ikən qaralır və yumurtadan çıxdıqdan sonraki ilk çoxalma dövründə lələkləri tam olaraq çoxalma lələklərinə çevrilmir. Bu lələklər başda göy və boz, döşdə qara və boz ləkəli və parçalı görünüşə səbəb olur. Erkəklərin çoxu iki yaşında çoxalma lələklərinə qovuşurlar, bir qismi üç yaşını gözləməli olurlar. Tək bir qrup içində müxtəlif erkək fərdlərin çoxalma lələklərinə sahib olduğu müşahidə olunmuşdur, amma bunun çoxalmaya və növdaxili rəqabətə necə təsir etdiyi bilinmir.
Həm erkək, həm dişilər çoxalma dövründən sonra payızda lələklərini dəyişirlər və erkəklər eklips lələklərə bürünür. Qışda və ya yazda yenidən çoxalma lələklərinə sahib olurlar. Gövdə lələkləri hər iki halda dəyişir, amma qanad və quyruq lələkləri dəyişmir. Quyruq lələkləri aşındıqda və ya zədələndikdə dəyişə bilər. Erkəklərin qulaq örtülərindəki göy lələklər parlaq rənglidir. Bu parlaq göy lələklər ultrabənövşəyi şüaları qaytarır. Ultrabənövşəyi görmə qabiliyyətinə malik bu cür quş növlərində belə lələklər daha parlaq olur.
Kommunikasiya
Malurus elegans növünün fərdləri bir-biriləri ilə xəbərləşmək və bölgələrini bildirmək üçün səsli ünsiyyətdən istifadə edirlər. Fərdlər bir-birilərini nəğmələrindən tanıdıqları üçün qrup üzvləri ilə yadları ayıra bilirlər. Əsas nəğmə 1–4 saniyə çəkir və saniyədə 10–20 elementdən ibarətdir. Həm erkəklər, həm dişilər tərəfindən, xüsusilə bölgə sərhədlərinin qorunmasında istifadə olunur. Əsasən sübh açılmazdan əvvəl və açıldıqdan sonra oxuyurlar. Qidalanmaq üçün ətrafı gəzən quşlar digərləri ilə alçaq tonlu və azalan tonda sii-sii-sii səsinin təkrarı ilə ünsiyyət qururlar. Yüksək və kəskin tsit səsi həyəcan siqnalıdır.
Yaşama müddətləri
Maluridae fəsiləsinə aid olan quşların bir mövsümə sağ qalma nisbəti bu qədər kiçik quş növü üçün çox yüksəkdir. Malurus elegans növbəti ilə erkəklərin 78 %-i və dişilərin 77 %-nin sağ qalması qalması nisbəti ilə fəsilə içində ən yüksək sağ qalma nisbətinə sahibdir. Əsasən 10 il yaşa bilirlər. Məlum olan ən yaşlı Malurus elegans 16 yaşına çatmışdır.
Yayılması
Meşə içində daha nəmli olan Lepidosperma effusum qamışlıqlarına üstünlük verirlər. Yaşadıqları bölgə şimaldan Malurus lamberti, şərqdən də Malurus pulcherrimus növlərinin yaşadıqları bölgə ilə qonşudur. Digər iki növ quru kolluqları sevsə də, Malurus elegans nəm kolluqlarda yaşayır. Keçid formaları olmadığı üçün bu üç quş ayrı növ kimi qeydə alınmışdır.
BirdLife International Malurus elegans növünün yaşadığı ən əhəmiyyətli qoruq əraziləri kimi Araluen-Vunqonq, Calbarraqup, Mundarinq-Kalamunda, Şimali Dandalup, Stirlinq silsiləsi, İki xalq körfəzi və Menipiks dağını göstərmişdir.
Davranış
Növün fərdləri yerdə hərəkət edərkən iki ayağını da eyni anda yerdən kəsərək hoppanırlar, lakin bəzən qaçdıqları da müşahidə olunur. Müvazinəti quyruq təmin edir. Quyruq yuxarı doğru və dik dayanır, nadir hallarda hərəkətsiz olur. Qısa və dairəvi qanadlar havaya qalxmağı asanlaşdırır və qısa çəkən uçuşlar üçün əlverişlidir, lakin uzun çəkən uçuşlar üçün əlverişli deyil.
Malurus elegans az sayda fərdlərdən ibarət qruplar şəklində yaşayan və balalarını birlikdə böyüdən bir növdür və bölgələrini bütün il boyunca müdafiə edirlər. Bu bölgələr yaşadıqları ekosistemi təşkil edən meşələrdə 0,4–2,4 hektar sahəni əhatə edir, amma daha az üstünlük verilən yerlərdə daha kiçik ola bilir. Yaşadıqları yer yaxşı keçən çoxalma dövründən sonra qrupa yeni qoşulan fərdləri də dəstəkləyəcək qədər genişdir. Qruplarda adətən 2–9 quş olur və orta hesabla 4 quşdan ibarətdir. Öz fəsiləsində ən böyük qrupa sahib növdür. Bunun səbəbi yüksək illik həyatda qalma nisbəti və uyğun bölgələrdə yaşamalarıdır. Çoxalma nisbətləri kiçik olsa da, gənc fərdlərin doldura biləcəyi boşluqlar vardır. Cütlüklərdə sosial cəhətdən monoqamiya müşahidə olur, cütlükdən biri ölənə qədər bir-birilərindən ayrılmırlar. Həyatda qalan quş qrupdakı köməkçi quşlardan birini özünə cüt seçir. Üzərində çox araşdırma aparılmasa da, bu növün cütləşərkən bir neçə fərdlə cütləşdiyi məlumdur. Bu növdə digərlərinə nisbətən daha çox dişi köməkçi quş vardır. Qrupların yarısından çoxunda əsasən dişi olan iki və ya da daha çox köməkçi quş var. Köməkçi quşlar balaları bəsləyərək çoxalma dövründə cütləşən dişilərin yükünü azaldır. Köməkçi quşların ildə uğurla böyüdülən bala kuş nisbətini 1,3-dən 2 quşa artırdığı və bununla da populyasiyalarının daha sürətlə artdığı göstərilmişdir. Erkək köməkçisi olan dişi köməkçilərin biri ilə yeni bir cütlük yaradıb bölgəni genişlətdirdikləri müşahidə olunmuşdur.
Yuvalarına hücum edən əsas yırtıcılara Avstraliya sağsağanı (Cracticus tibicen), digər Cracticus cinsi quşlar, Dacelo novaeguineae, Strepera cinsi kuşlar, qarğalar və quzğunlar (Corvus cinsi quşlar), Colluricincla cinsi quşlar ilə qırmızı tülkü (Vulpes vulpes), pişik və siçovul (Rattus rattus) kimi məməlilər aiddir. Həm erkək, həm də dişi yetişkin fərdlər təhlükə qarşısında bala quşların olduğu yuvadan uzaqlaşmaq üçün qaçaraq yırtıcıları özlərinə çəkirlər. Qaçış zamanı baş, boyun və quyruq aşağı enikdir, qanadlar açıq tutulur və lələklər qabardılır. Quş bu zaman durmadan qaçarkən həyəcan siqnalı da verir.
Bu növdə dişilər erkəklərin cütləşmə istəklərinə cavab verərkən, balalar qidalanmaq istəyərkən, köməkçilərin daha yaşlı quşlara və gənclərin özündən böyüklərə qarşı etdikləri xüsusi "qanad çırpma" davranışı müşahidə olunmuşdur. Bu davranışda quş başını və dimdiyini əyir, qanadlarını gərərək sürətlə çırpır və dimdiyini səs çıxartmadan açıq saxlayır.
Qidalanma
Malurus cinsinə mənsub digər növlər kimi Malurus elegans da hərəkətli və aktiv qida ovçusudur. Qıjı (Pteridium esculentum), erika kolları və meşə döşəməsindəki yarpaq örtüsü içində daima qida axtarır. Xüsusilə yay və payız aylarında tökülən evkalipt qabıqlarının buğumayaqlılarla zəngin olduğu dövrdə meşənin altındakı qoruyucu otlardan çıxıp 5 metr qədər yüksəklikdəki ağac gövdələrinə çıxırlar. Amma yırtıcılara görünə biləcəkləri üçün bu çıxışları qısa çəkir. Çoxu həşərat olmaqla kiçik heyvanlarla bəslənirlər. İl boyunca qarışqaları, müxtəlif həşəratları və çoxalma dövründə hörümçəkləri, tırtılları da ovlayır. Yaz və yay aylarında quşlar gün içində aktiv olurlar və qida axtarışı zamanı cəh-cəh vurduqları müşahidə olunur. Günün istiliyində qrup birlikdə gizlənərək dincəlir. Qışda qida tapmaq çətin olduğu üçün bütün günü qida axtarırlar. Xüsusilə qarışqalar qış aylarında ən çox ovladıqları həşəratlardır.