cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Həzm sistemi
Ağız boşluğu
Ağız boşluğu dəhliz və xüsusi ağız boşluğundan ibarətdir. İnsanda və məməlilərin əksəriyyətində ağız boşluğu üst və alt dodaqlardan, yanaqlardan, sərt və yumşaq damaqdan, dildən və ağız boşluğunun dibində yerləşən əzələlərdən əmələ gəlib. Ağız boşluğunun divarı daxildən selikli qişa ilə örtülmüşdür. Selikli qişa külli miqdarda selik ifraz edən kiçik vəzlərlə örtülmüşdür.
Yuxarı Ağcaqala
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 70 nəfər, 1873 - cü ildə 354 nəfər, 1886-cı ildə 405 nəfər, 1897-ci ildə 489 nəfər, 1904 - cü ildə 306 nəfər, 1914 - cü ildə 406 nəfər, 1916-cı ildə 500 nəfər, 1918-ci ilin yanvarında 308 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır. 1918-ci ilin fevralında erməni təcavüzünə məruz qalaraq sakinləri - azərbaycanlılar qırğınlarla deportasiya olunmuş və 1915-18-cı illərdə Türkiyənin Sasun vilayətindəki Ağbin, Daşdadem, Dzağak, Hatink kəndlərindən, İranın Muş, Mosul vilayətlərindən köçürülən ermənilər kənddə yerləşdirilmişdir.
Kərkük
Əhali
Şəhərdə 1947-ci il sayımı zamanı 68.308 nəfər, 1957-ci il sayımı zamanı 120.402 nəfər, 1965-ci il sayımı zamanı 175.303 nəfər, 1987-ci il sayımı zamanı isə 418.624 nəfər qeydə alınmışdır.
Ən yaxşı orijinal ssenariyə görə Oskar mükafatı
1941 — 1950
1941
Həzm sistemi
Ağız boşluğu
Dişlərin bünövrəsi inkişafın embrional dövründən başlayır. Anadan olandan 5 – 6 ay sonra süd dişləri çıxmağa başlayır və 6 yaşa qədər onların sayı 20-yə çatır: 8 kəsici, 4 köpək və 8 kiçik azı dişi. "Süd dişləri" adı dahi yunan həkimi Hippokrat tərəfindən veril-mişdir. 5 – 8 ayından sonra ilk dəfə alt çənədə birinci olaraq mərkəzi kəsici dişlər, bir yaşın-da adətən 8 diş, 3 yaşın əvvəlində bütün 20 süd dişi çıxmış olur. Süd dişləri 6 yaşından sonra daimi dişlərlə əvəz olunur. Daimi dişlərin sayı yaşlılarda 32-yə çatır. Bunlar 8 kəsi-ci, 4 köpək, 8 kiçik azı və 12 böyük azı dişləridir. Axırıncı dövrlərdə çıxan 4 böyük azı di-şinə ağıl dişi deyilir.
Ən yaxşı orijinal ssenariyə görə Oskar mükafatı
1941 — 1950
1942
Kərkük
Milli tərkib və dillər
Kərkük şəhəri İraq türkmanlarının mədəni mərkəzidir. Qeyri-rəsmi məlumatlara əsasən 2003-cü ilədək şəhərdə əhalinin təxminən 60%-ni İraq türkmanları, 40%-ni isə kürdlər, ərəblər, assuriyalılar, ermənilər, yəhudilər və sairə xalqların nümayəndələri təşkil edirdi. Kərkük şəhəri 26 məhəllədən ibarət idi. Onun 21-də türkmanlar, 5-də isə kürdlər çoxluqda idilər.
Kərkük şəhərinin məhəllələri
thumb|300px|Kərkükdən bir görünüş Xasasu çayının qərbində yerləşən Türkman məhəllələri:
Xasasu çayının şərqində yerləşən türkman məhəllələri:
Xasasu çayının qərbində yerləşən kürd məhəllələri:
Xasasu çayının şərqində yerləşən kürd məhəllələri:
Memarlıq
thumb|250px|Kərkük cümə məscidi
Hamamlar
Kərkük şəhərində yerləşən ən məşhur tarixi hamamlar:
Həzm sistemi
Ağız boşluğu
Quruluşuna görə dişlər tac, boyun və kök hissələrindən ibarətdir. Diş tacının diş ətini dələrək ağız boşluğunda görünməsinə dişçıxarma deyilir. Ağız boşluğunda qidanın xırdalanması ilə bərabər onun üç cüt ağız suyu vəzləri tərəfindən islanması və bir sıra qida maddələrinin ilkin hidrolizi baş verir. Ağız boşluğunda üç cüt iri – qulaqyanı, çənə və dilaltı ağız suyu vəzlərinin axarı açılır. Tüpürcəyin tərkibində 99% su, üzvi və mineral maddələr vardır. Həmin vəzlər gündə 0,6 – 2 litrə qədər tüpürcək ifraz edir.
İ.P.Pavlov tərəfindən qulaqyanı vəzin axarı çıxarılıb üzün dərisinə tikilmişdir. Bun-dan sonra həmin vəzin şirəsi ağız boşluğuna deyil, xaricə tökülmüşdür. Ağız suyunun tərkibində qidanı kimyəvi dəyişikliyə uğradan maltaza fermenti vardır. Ağız boşluğunda fermentlərin təsirindən karbohidratlar disaxaridlərə qədər parçalanır. Dil əzələli orqandır, üzəri dad reseptorları ilə zəngin olan selikli qişa ilə örtülmüşdür. Dilin kökü, cismi və üst tərəfi vardır. Dilin üst tərəfində şirin, yan tərəfində  turş və şor, kökündə isə  acı dadı hiss edən reseptorlar yerləşir. Dil qidanın dadını və temperaturunu hiss etməklə yanaşı, onun udulmasında iştirak edir. Tüpürcəyin tərkibində olan lizosim maddəsi bakteriosid təbiətlidir.Ağız boşluğunda olarkən qidanın çeynənilməsi və udularaq qida borusu ilə mədəyə daxil olması təmin olunur. İ.P.Pavlov ağız suyu vəzlərinin fəaliyyətini onların vəzlərinin axaranı xaricə çıxarıb üzün dərisinə tikmək və axarlarına fistul qoymaqla öyrənmişdir. O, müəyyən etmişdir ki, tüpürcək reflektor yolla ifraz olunur. Qida əvvəlcə reseptorları qıcıqlandırır və əmələ gələn oyanma mərkəzəqaçan sinirlə uzunsov beyində olan ağız suyu mərkəzinə, oradan mərkəzdənqaçan hərəki sinirlərlə tüpürcək vəzlərinə çatdırılır və ağız suyu vəzləri şirə ifraz etməyə başlayır.
Ağız suyu vəziləri
Ağız boşluğuna bir çox vəzilər açılır. Bunlar öz həcminə görə iki qrupa bölünür: kiçik ağız suyu vəziləri və böyük ağız suyu vəziləri. Ağız boşluğuda kiçik vəzilərin miqdarı çoxdur və həcmləri 1–5 mm-ə qədərdir. Məsələn, dodaq vəziləri, yanaq vəziləri, damaq vəziləri və dil vəziləri. Böyük ağız suyu vəziləri üç cütdür: qulaqətrafı, çənəaltı və dilaltı vəzilər. Ağızda qida ağız suyu vəzilərinin buraxdığı ağız suyu ilə islanır və ağız suyu tərkibində olan fermentlərin təsiri altında müəyyən qədər parçalanmağa başlayır.
Dil
İnsan qidanı çeynəyərkən onu ağız boşluğunda dil ilə hərəkət etdirir. Dil qan damarları, sinirlər, vəzilər və limfa damarları ilə zəngin və selikli qişa ilə örtülmüş əzələvi orqandır. Qidanın dadını bildirən reseptorların xeyli hissəsi dilin üzərindədir. Dil insanlarda heyvanlardan fərqli olaraq, həm də nitq üzvüdür. Ağız boşluğundan qida dil vasitəsilə udlağa ötürülür.
Udlaq
Həzm kanalının ikinci hissəsini təşkil edərək, burun və ağız boşluqları ilə qırtlağın arxasında yerləşmişdir. Udlağın uzunluğu 12–15 sm və eni 4,5sm-ə bərabərdir.Udlağın vəzifəsi qidanı ağız boşluğundan qida borusuna və havanı burun boşluğundan qırtlağa keçirməkdir. Burada həzm kanalı tənəffüs yolu ilə çarpazlaşır.
Udma
Çeynənmiş və ağız suyu ilə islanmış qida topası dilin dibinə düşdükdə oradakı reseptorlar qıcıqlanır. Udma əzələləri reflektor surətdə yığılır.Qırtlaq qapağı qığırdağı aşağı enir və qidanı qırtlağa düşməyə qoymur. Yumşaq damaq qalxır, burun-udlağın yolu tutulur və qida topası udlağa itələnir. Qida sonra qida borusuna duşür.Onun divarları dalğavari yığılaraq qidanı mədəyə otürür. Qida borusunun uzunluğu 25sm və eni 1,5–2 sm-ə bərabərdir.
Mədə
Yaşlı adamlarda uzunluğu 21–25 sm, diametri ən geniş hissəsində 12–14 sm və tutumu 3 litrdir, bəzi hallarda yemək adətindən asılı olaraq 5–10 litrə çatır. Mədənin forması çox müxtəlifdir. Daha doğrusu, onun forması içərisindəki qida maddələrinin miqdarından asılıdır. Boş olduqda bağırsaq şəklini alır, əksər hallarda retortaya, ya armuda bənzəyir. İnsan ölən zaman mədə hansı həzm formasında olarsa elə də qalır. Mədə divarı üç qatdan: xarici birləşdirici toxumadan(epitel qatından), əzələli və daxili selikli qişadan ibarətdir. Selikli qişada çoxlu vəzlər yerləşir və onlar mədə şirəsi ifraz edir. Mədədə qidalı maddələrin parçalanması prosesi mədə şirəsinin təsiri altında davam edir. Həzm olunmaqda olan bir neçə saat şirənin təsirinə məruz qalır.Sonra qida nazik bağırsağın onikibarmaq bağırsaq hissəsinə keçir.
Həzm kanalının ən genişlənmiş torbayabənzər hissəsi olub, həcmi 0,5–3 litrə bərabərdir. Mədə qarın boşluğunun sol tərəfində diafraqmanın altında yerləşir.
Həzmin gedişi mədədə 4–8 saat davam edir. Mədənin divarı 3 qatdan – xaricdə birləşdirici toxumadan, ortada saya əzələ toxumasından və daxildə selikli qişadan qurulmuşdur.
Mədənin yuxarıda kiçik girəcəyi, aşağıda böyük əyriliyi və çıxacaq hissəsi var.
Qida borusunun mədəyə açılan hissəsinə onun girəcəyi, onikibarmaq bağırsağa keçən hissəsinə sfinktor hissə deyilir. Mədə şirəsinin tərkibində fermentlər(pepsin,ximozin,lipaza), xlorid turşusu, seliyəbənzər maddələr vardır. Mədə divarının yığılması sayəsində qida mədə şirəsi ilə daha yaxşı qarışır, bu isə onun həzm olunmasını asanlaşdırır.
Mədədə selik ifraz edən əlavə hüceyrələr də vardır. Selik mədənin divarını pepsin fermentinin və xlorid turşusunun dağıdıcı təsirindən qoruyur. Mədənin onikibarmaq bağırsağa açılan hissəsində olan sfinktor açılaraq yarım qarışdırılmış qida möhtəviyyatı-nı hissə-hissə bağırsağa ötürür.
Mədədə həzm mədə şirəsinin təsiri altında gedir. Sutkada 2–2,5 litr mədə şirəsi ifraz olunur. Əvvəlcə mədə divarının hərəkəti sayəsində qida qarışır və həll olunur. Zülallar pep-sin fermentinin təsirindən albumoz və peptonlara qədər parçalanır, ximozin süd zülalları-nı çürüdür və süd yağlarını emulsiya halına salır. Mədə şirəsində karbohidratları parçalayan fermentlər olmur. Lakin ağız boşluğundan daxil olan qidanın içində olan tüpürcək fermentinin hesabına sulukarbonların parçalanması müəyyən müddət, yəni xlorid turşusu ilə qarışana qədər davam edir. Mədə mühiti turş mühitdir. Ağız boşluğu-nun mühiti zəif qələvidir. Sulukarbonlar qələvi, zülallar turş mühitdə fermentlərin təsirilə parçalanır. Mədə şirəsinin əmələ gəlməsi və ifrazı sinir və humoral yolla baş verir.
Mədə şirəsi ifrazının sinir tənzimi. Mədə şirəsi də ağız suyu kimi reflektor yolla ifraz olunur. Bunu qida borusu boyun nahiyəsində kəsilib xaricə çıxarılmış və boynun dərisinə tikilmiş it üzərində öyrənmək olar. İti bu cür qidalandırdıqda qida mədəyə düş-mək əvəzinə boyun nahiyəsindəki kəsikdən xaricə tökülür və belə qidalanma yalançı qidalanma adlanır. Yalançı qidalandırma təcrübəsi təmiz mədə şirəsi almağa imkan verir. Bu məşhur təcrübə mədə şirəsi ifrazının reflektor təbiətli olmasını sübut edir.
Mədə şirəsi ifrazının humoral tənzimi. Şərti və şərtsiz reflekslərə yanaşı mədənin selikli qişasında əmələ gələn bioloji fəal maddələr, qida maddələri və onların parçalanma məhsulları, bişmiş ət, balıq, tərəvəz suyunda olan hazır bioloji fəal maddələr də şirə ifrazına səbəb olur. Reflektor mədə şirəsi ifrazı isə ancaq iki saat davam edir.
Mədə şirəsinin ifrazı 3 fazaya ayrılır: birinci, beyin fazası,  yəni mürəkkəb şərtsiz və şərti reflekslərin, məsələn, ağız boşluğunda udlaqda, qırtlaqda olan reseptorların, həmçinin görmə, eşitmə, qoxu analizatorları reseptorlarının qıcıqlanması vasitəsilə başlayır. İkinci,  mədə fazası adlanır və sinir-humoral yolla baş verir. Mədəyə daxil olan qida mədənin selikli qişasında olan reseptorların mexaniki və kimyəvi yolla qıcıqlanması nəticəsində yaranan qastrin hormonu qana keçir, mədə divarının hərəkətinə və şirə ifrazına səbəb olur. Üçüncü,  bağırsaq fazası xlorid turşusunun təsirilə bağırsağın selikli qişa-sından qana ifraz olunan bioloji fəal maddələrin hesabına baş verir. Həmçinin ət və balıq bulyonları, tərəvəz məhsulları mədə-bağırsaq reseptorlarını qıcıqlandırıb şirə ifrazına səbəb olur. Mədədən qana az miqdarda qlükoza, su, həll olmuş duzlar və bir sıra mad-dələr sorulur. Mədədə horra halına salınmış qida nazik bağırsağın başlanğıc şöbəsi olan onikibar-maq bağırsağa hissə-hissə daxil olur.
Mədə divarının quruluşu
Mədənin divarı 3 qişadan təşkil olunmuşdur. Xarici-Epitelyar qat; orta-3 qat əzələvi (saya əzələsi) qat və daxili-selikli qat.
Selikli qişa və selikaltı qat
Mədənin selikli qişası — tunica mucosa çəhrayi rəngdə olur. boş mədənin selikli qişasında çoxlu büküşlər — plicae gastricae vardır; bunlardan mədə girəcəyi və çıxacağı hissələrində onlar şüa; əyrilik nahiyəsindəkilər boylama və başqa nahiyələrdəkilər isə qeyri-müntəzəm istiqamətdə olur. Mədə ilə onikibarmaq bağırsaq arasında selikli qişa dairəvi bir büküş təşkil edir; bu büküş əzələ qişasından əmələ gəlmiş mədə çıxacağını büzən əzələyə — m. sphincter pylori uyğundur və mədə çıxacağı qapağı — valvula pylorica adlanır. Kiçik əyrilik boyu gedən boylama büküşlər mədə yolu adlanan boylama bir şırım əmələ gətirir. Mədə boş olduğu zaman büküşlərin miqdarı artır, dolu və ya genəlmiş halad onların miqdarı azalır. Bu büküşlərdən başqa selikli qişada mədə meydançaları — areae gastricae adlanan hündürlüklər vardır. Bunların da üzərində zərrəbin ilə çuxurcuqlar — foveolae gastricae gırmək olur. Bu çuxurcuqlara mədə vəzilərinin axacaqları açılır. Selikli qişa birqatlı silindrəbənzər epitel təbəqədən, əsas zardan və əzələ səfhəsindən ibarətdir. Bu qişada mədə şirəsi (succus gastricus) ifraz edən borulu vəzilər vardır; bunlar iki qrupa bölünür: 1) xüsusi mədə vəziləri — glandulae gastricae propriae və 2) mədə çıxacağı vəziləri — glandulae pyloricae. Mədə şirəsinin tərkibində olan duz turşusunu xüsusi mədə vəziləri ifraz edir. Bu vəzilərdən başqa mədənin selikli qişasında limfa follikulları — folliculi lymphatici gastrici vardır. Selikaltı qat — tela submucosa mədədə yaxşı inkişaf etmişdir; ona görə selikli qişa mütəhərrikdir və yuxarıda göstərilən büküşləri əmələ gətirirlər.
Nazik bağırsaq
Mədə çıxacağından başlayaraq kor bağırsağa açılır. Uzunluğu orta hesabla 7–8 metrdir, yəni həzm kanalının ən uzun hissəsidir. Nazik bağırsağın selikli qişasında çoxlu xırda vəzlər yerləşir.Bunlar bağırsaq şirəsi ifraz edir.Nazik bağırsaqda qida maddələrinin parçalanması prosesi demək olar ki, başa çatır və parçalanma məhsulları qana sorulur.Nazik bağırsağın ön hissəsi olan onikibarmaq bağırsağa iki böyük vəzin: mədəaltı və qaraciyərin axacaqları açılır.Bu vəzlərin buraxdığı şirə onikibarmaq bağırsağa tökülür və qidanın həzmində iştirak edir. Nazik bağırsağın divarı bir neçə qatdan və qişalardan ibarətdir.
Nazik bağırsaq 3 hissədən ibarətdir: birinci – onikibarmaq, ikinci – acı, üçüncü – qalça bağırsaq. Nazik bağırsağın daxili səthi xovlarla örtüldü-yü üçün məxmər kimi olur. 1 sm2-da olan 2500-ə qədər xov nazik bağırsaqların selikli qişasının sorma səthini artırır. Xovların divarları birqat epitel toxuması ilə örtülmüşdür. Hər bir növ xov hüceyrəsi 3000-ə qədər mikroxovcuqlara malikdir. Hər xova qan və limfa damarı daxil olub, burada kapilyar tor əmələ gətirir. Suda həll olmuş aminturşular və qlükoza xovların kapilyarlarından qana sorulur. Xovlar bağırsağın sorma səthini 1000 dəfəyə qədər artırır. Qliserin və yağ turşuları əvvəlcə xovların epiteli hüceyrələrinə keçir və burada insan orqanizmi üçün xarakterik olan yağlar əmələ gətirir. Yağlar limfa damarlarına sorulur və limfa ilə birlikdə ürəyin sağ qulaqcığına açılan boş vena məcrasına qovuşur.
Onikibarmaq bağırsağın uzunluğu 25–30 sm, diametri 3–5 sm bərabərdir. Onikibarmaq bağırsağa qaraciyər və mədəaltı vəzin axarları açılır.
Nazik bağırsaq şirəsinin mühiti qələvi reaksiyaya malik olub, mədədən daxil olan turş qida mühitini neytrallaşdırır. Nazik bağırsaqlarda həzm prosesi bir-birilə əlaqəli 3 mərhələdə gedir: boşluq həzmi, membran həzmi və sorulma.
Öyrəndiyimiz hüceyrədaxili və hüceyrəxarici həzm tipindən başqa alimi A.M.Uqolyev tərəfindən kəşf edilən üçüncü membran həzm tipi müəyyən edilmişdir. Membran həzmini hüceyrədaxili və hüceyrəxarici mühit sərhədində membranın üzərində xovlar arasında fiksə olunmuş çoxlu fermentlər həhata keçirir. Ölçüləri iki qonşu mikroxovlar arasındakı məsafədən kiçik olan qida hissəcikləri membran həzmə məruz qalır. Su, aminturşular, qlükoza, qliserin və monosaxaridlər xovların qan kapilyarlarına so-rulur və bütün orqanizmə aparılır. Nazik bağırsaqlar yoğun bağırsaqlara keçir. Onun uzunluğu 1,5 – 2 metrə çatır. Diametri 4 – 8 sm-dir.
Qaraciyər
Ən böyük orqandır (2 kq). Qarın boşluğunda sağda, yuxarı hissədə yerləşib, bir neçə hissədən ibarətdir.Tünd qırmızı rəngdə olur.Qaraciyər öd ifraz edir ki, bu da öd kisəsinə toplanaraq, oradan onikibarmaq bağırsağa tökülür.Öd yağların parçalanmasına və sorulmasına güclü təsir edir. Qaraciyər həzmdə iştirakından başqa baryer (toplamaq) roluna da malikdir.O ödlə birlikdə orqanizmdən müxtəlif zərərli birləşmələri ayırıb xaric edir. Qaraciyərdə, həmçinin, karbohidratlar- nişasta (qlikogen) ehtiyat bir məhsul kimi saxalanılır. Qaraciyərdə embrion dövründə qırmızı qan kürəcikləri əmələ gəlir.
Qaraciyər ən iri həzm vəzlərindən olub, çəkisi 1,5–2 kq qədər. O sağ tərəfdə diafraq-manın və qabırğaların altında yerləşir. Gün ərzində 500 – 1200 ml öd hazırlayır. Öd zəif qələvi reaksiyaya malikdir. Öd yağların daha kiçik hissələrə parçalanmasını və sorulma-sını asanlaşdırır. Bağırsaq şirəsi və mədəaltı vəzinin şirəsi fermentlərin fəallığını artırır. Qaraciyər bağırsaqlardan qana sorulan zəhərli maddələrin 95%-ə qədərini zərərsizləşdirir, ammonyakı sidik cövhərinə çevirir.
Mədəaltı vəz
Onikibarmaq bağırsağın böyük vəzilərindən ikincisidir. Mədəaltı vəz uzunsov olub, daxiliarakəsmələr ilə bir neçə hissəyə bölünür. Onların axzarları iki böyük axarda birləşərək onikibarmaq bağırsağa açılır. Bu vəzin ifraz etdiyi şirə bir çox fermentlərə malikdir. Bu fermentlər bütün qidanın tərkibinə təsir göstərir. Mədəaltı vəzdə tripsin, amilaza və lipaza fermentlər sintez olunur.
Mədənin arxasında, onikibarmaq bağırsağın əyrisində çəkisi 70–100 q, uzunluğu 12–15 sm olan mədəaltı vəzi yerləşir. Vəzin axarı ilə həzm şirəsi onikibarmaq bağırsağa açılır. Nazik bağırsaq şirəsinin mühiti qələvi reaksiyaya malik olub, mədədən daxil olan turş qida mühitini neytrallaşdırır.
Yoğun bağırsaq
Yoğun bağırsaq• 1.5 metr uzunluğunda olub, üç hissəyə bölünür: kor bağırsaq, çəmbər və düz bağırsaq. Zahiri forması uzun konusa bənzəyir, eni yuxarıda 7, aşağıda 4 sm-ə çatır. Nazik bağırsağın yoğun bağırsağa keçdiyi yerdə torbayabənzər kor bağırsaq yerləşir. Kor bağırsaqdan aşağıya doğru soxulcanabənzər çıxıntının (latınca: appendix) iltibahı həyati təhlükəlidir. Orqanizmdə həzm olunmayan qida qalıqları yoğun bağırsağa toplanır. Burada qidanın həzm olunmayan hissəsi tədricən susuzlaşdırılır. Əmələ gəlmiş nəcis düz bağırsaqdan xaricə atılır. Yoğun bağırsaqda xovlar olmur. Yoğun bağırsaqda gün ərzində 1 litrə qədər suyun və mineral maddələrin sorulması baş verir. Bundan başqa zülal qalıqlarının çürüməsi nəticəsində əmələ gələn bir sıra zəhərli maddələr qana sorulub, həmin qanla qaraciyərə daxil olan qapalı venası ilə ora daxil olur və orada zərərsizləşdirilir. Yoğun bağırsaqda mikroorqanizmlər olur. Mikroorqanizmlərin içərisində bağırsaq çöpləri üstünlük təşkil edir.
Yoğun bağırsağın mikroflorası həll olunmayan qida qalıqlarını, eyni mənşəli qidaları parçalayır. B və K qrupundan olan vitaminləri sintez edir, xəstəliktörədən mikrobların fəaliyyətini dayandırır və maddələr mübadiləsində fəal iştirak edir. Lazımsız qida möhtəviyyatının 130–150 q-ı sorulmaya uğramır və düz bağırsaq vasitəsilə xaric olur.
Böyük Kəngərli
Toponimikası
Böyük Kəngərli oyk. Kürdəmir r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Yuxarı Şirvan kanalının sahilində, Şirvan düzündədir. Etnotoponimdir. Birinci komponent ərazinin sahəsinin genişliyini bildirir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 638 nəfər əhali yaşayır.
İtirilmiş simvol
İtirilmiş simvol kitabı (ingiliscə: The Lost Symbol) - Məşhur amerikalı yazıçı Den Braunun əsəri.
“The Lost Symbol” (İtirilmiş simvol) romanı professor Lenqdona həsr olunub. Yazıçının bu əsəri 2009-cu ildə həm kitab, həm də elektron formada oxuculara təqdim olunub. Kitabın ilk tirajı 6,5 milyon cilddə buraxılıb. 17 avqust 2009-cu ildə Den Braunun adı ən yaxşı satılan Amerika kitabları arasında üçüncü sırada yer alıb.
Məzmun
Robert Lenqdonun macəraları davam edir. Bu dəfə o, masonların dünyanı dəyişə biləcək böyük sirrini tapmalıdır. Əsrlərlə gizli qalan sirlər, müəmmalı işarələr, simvollar və keçmişin labirintləri ilə ölümcül təhlükəli səyahət...
Pertinaks
Publiy Helviy Pertinaks(lat. Publius Helvius Pertinax * 1 avqust 126, Alba Pompeya; † 28 mart 193, Roma) — 31 dekabr 192 - 28 mart 193 tarixdə XVIII Roma imperatoru olmuşdur.
Həyatı
Pertinaks Luqurili bir xırda ticarətçi, odunsatan Helviy Suçessun oğludur. Əvvəllər müəllim olan Panteaks sonradan əsgər, senturion ( lat. centum = yüz) - yüzbaşı, koqort lat. cohors = çəpərlənmiş yer) - bölüm, legion  və Reyn donamasının başçısı olmuşdur. Pertinaks Daçiyada vergi yığıcısından senator, konsul vəzifəsinədək qalxaraq, Dunay ordusuna başçılıq etmişdir. Ardıcıllıqla Moeziyanın, Daçiyanın, Btitaniyanın,  Şimali Afrika ərazilərinin hakimi, sonradan Romanın prefekti olmuşdur.
Ölümü
Bir sıra torpaq islahatları aparması hərbiçilər arasında kəskin etirazlara səbəb olur. İmperatoru öldürmək istəyən bir neçə zabitin edamından sonra imperator sarayına hücum çəkən hərbiçilərin  önünə çıxan və onları öz uzun-uzadı və inandırıcı nitqi ilə sakitləşdirməyə qismən nail olan  Pertinaks qəflətən vurulan nizə zərbəsi ilə qətlə yetirilir. Sonradan hərbiçilər onun başını nizəyə keçirib bütun şəhər boyunca daşıyaraq düşərgələrinə gətirirlər.
Gülşən Lətifxan
Gülşən Lətifxan (Gülşən Lətif qizi Kazımova-Atəş; d. 8 noyabr, 1961 — ö. 11 yanvar 2015 ) — müəllim, tərcüməçi, hüquqşünas, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Hollandiya Yazıçılar, Ssenaristlər və Kinematoqrafçılar Birliyinin üzvü, çoxlu sayda povest, hekayə və ssenarilərin müəllifi, "Ana Vətən" Avropa Azərbaycanlı Qadınlar Birliyinin sədri. Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar mədəniyyət işcisi".
Həyatı
Gülşən Lətifxan 8 noyabr 1961-ci ildə Bakı şəhərində doğulub. 1978-ci ildə Nərimanov rayonundakı 193 nömrəli məktəbi bitirib. 1983-cü ildə Xarici Dillər institutunu fərqlənmə diplomu ilə tamamlayıb.1983–1993-cü illərdə 212 nömrəli məktəbdə müəliim işləyib.1994-cü ildə hüquq təhsili almaq üçün Hollandiyaya yollanıb. 1997–1998-ci illərdə Beynəlxalq "İslamik Relif" yardım fondunun "Yetim uşaqlar" bölməsində çalışıb. 1998 −2000-ci illərdə "Avropanın Azərbaycan Mərkəzi" təşkilatının direktoru vəzifəsində işləyib. 1998 – 2001-ci illərdə Amsterdam, Haaqa və Harlem şəhərlərində ingilis və rus dillərindən dərs deyib.
O, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Niderland Yazıcılar İttifaqının üzvüdür. Gülşən Kazımova "Ana Vətən" Avropa Azərbaycanlı Qadınlar Birliyinin sədri olmuş, tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərmişdir. "Ana Vətən" Azərbaycanlı Qadınlar Birliyi 2004-cü ildə Hollandiyada onun rəhbərliyi altında fəaliyyətə başlayıb. Cəmiyyətin yaradılmasında məqsəd Avropada yaşayan azərbaycanlı qadınların cəmiyyətə inteqrasiyasına dəstək vermək, onların hüquq və azadlıqlarının qorunmasına yardım göstərmək olmuşdur. 2006-cı ildə Gülşən Kazımovanın "Nəslimizin qızları" adlı kitabı Niderlandda nəşr edilib. 2011-ci il iyulun 4-də mədəniyyət sahəsindəki nailiyyətlərinə Azərbaycan diasporunun inkişafındakı xidmətlərinə gorə Gülşən Kazımova Azərbaycan Respublikasının "Əməkdar mədəniyyət işcisi" fəxri ad ına layiq görülüb.
Yaradıcılığı
Gülşən Lətif 20 ildən yuxarı Avropanın Niderland Krallığında yaşayıb-yaratmışdır. O, holland ictiamiyyətində və mətbuatında dəyərli yer tutub, Azərbaycan həqiqətlərinin Avropaya catdırılmasi üçün, sözün əsl mənasında, var qüvvəsini verib. Hollandiyada "AnaVətən" adlı qadın təskilatının təsisçisi və rəhbəri olub, insan hüquqları müdafiəsi üzrə böyük işlər aparıb.
Gülşən Lətifin "Bizim nəslin qızlari" adlı romanı 2009-cu ildə Rusiyada kecirilən Beynəlxalq Ədəbiyyat Müsabiqəsinin qalibi adına layiq gorülüb. Onun "Azeraida adası" romanı, son beş ildə ən çox oxunan kitablar siyasına daxil olub.
2014-cü ildə Haaqada Azərbaycan səfirliyində Gülşən xanımın böyük Yaradıcılıq Gecəsi kecirilib.
Qırmızı ağcaqayın
Təbii yayılması
Vətəni Şimali Amerikadır. Cənubi Avropada və Yaxın Şərqdə mədəni əkin şəraitində becərilir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 15–18 m-ə çatan, enli, yumru və möhkəm çətirli ağacdır. Yarpaqları üzbəüzdür, 5–7 ədəddir, ucu biz, uzunluğu 8–14 sm-dir. Yarpaqlarının rəngi qırmızıdır, yayda yaşıl, payızda isə sarı rəng alır. Maydan iyuna qədər çiçəkləyir. Açıq sarı rəngli çiçəkləri süpürgə çiçək qrupuna yığılmışdır. Meyvələri uzunluğu 3 sm-dən 5 sm-ə qədər olan qanadcıqlardır. Tоxumlarla, kök zoğları ilə çoхalır.
Ekologiyası
Soyuğa davamlı, işıqsevən, quru, məhsuldar torpaqlarda yaxşı bitən, yarımkölgəyə dözən bitkidir. Əhəngli, turşulu torpaqlarda yaxşı inkişaf edir.
Azərbaycanda yayılması
Respublikanın bir çox rayonlarında təbii və mədəni şəraitdə rast gəlinir.
İstifadəsi
Gözəl dekorativ bitkidir, şose ətrafı ərazilərin yaşıllaşdırılmasında geniş istifadəsi məqsədyönlüdür.
Basta
Basta (, tam adı: Vasili Mixayloviç Vakulenko; ) — Rusiya repçisi, bəstəkar, musiqi prodüsseri, aktyor, radioaparıcı, teleaparıcı, ssenarist, prodüsser, rejissor. Eyni zamanda Noqqano və N1NT3ND0 ləqəbləri ilə də tanınır.
Bioqrafiya
16–17 yaşlarında müxtəlif janrlarda musiqiləri dinləyən Basta özü də müxtəlif replər yazmış, 17 yaşında "Qorod" adlı ilk mahnısını yazdırmışdır. Bu mahnıdan sonra o, peşəkar karyerasına başlamışdır. "Moya iqra" mahnısının yazılmasından sonra Basta, heç kimə lazım olmadığı düşüncəsinin təsiri ilə narkotik maddələr qəbul etməyə başlayır. Lakin, bir müddət sonra, narkotikadan istifadəni dayandıraraq, bir daha narkotik maddələr qəbul etməyəcəyinə söz verir.
Basta Xryu
1997-ci ildən Basta "Psixolirik" qrupunda (bu qrup "Kasta" qrupunun ilk tərkibi idi) çıxış etməyə başlayır. 17 yaşı olarkən o, bu qrupda Basta Xryu adıyla tanınmağa başlayır və "Psixolirik" qrupunun "Perviy udar" albomuna daxil olan "Qorod" mahnısını yazır.
Məhz Basta Xryu "Psixolirik" qrupunun adının "Kasta" olaraq dəyişdirilməsini təklif edir. Qrupun rəhbəri olan onun dostu və qrupun rəhbəri Vladi bu təklifi isti qarşılayır. Qrup "Perviy udar" mahnısını yenidən yazır və mahnını özlərinin vizit kartı kimi istifadə edir. 1998-ci ildə Basta Xryu solo fəaliyyətinin əsasını qoyan "Moya iqra" mahnısını yazır.
Basta
right|thumb|250px|Basta 21 iyul 2010-cu ildə Gufla birlikdə Yaşıl teatrdakı konsertdə. Drijorluq ixtisası üzrə musiqi təhsili aldığı müddətdə Basta fəaliyyətini dayandırmır. Həmin ərəfədə, 1996-cı ildə o, "Moy qorod" adlı ilk mahnısını yazır və "Street sound" adlı ilk qrupunu yaradır. Basta həmin qrupun da tərkibində Basta Xryu adıyla iştirak edir. "Ətrafda olan hər şeyi dağıtdığıma görə, məni balaca vaxtımdan xryuşa (donuzcuq) adlandırırdılar" deyə Basta izah edir.
Daha sonra, Basta daha fərqli – lirik istiqamətdə yaradıcılığını davam etdirir. "Moya iqra" mahnısı onun yaradıcılığının mühüm mərhələlərindən birini təşkil edir. Bu mahnıdan sonra Vasya Vakulenko bütün Rostovda məşhurlaşır. "Ulduz xəstəliyi? Yox, yaranmadı. Narkotika, yaşlı dostlar və real xuliqanlar yarandı" – deyə Basta xatırlayır. "Dəqiq deyə bilərəm ki, bu mahnı dəfələrlə məni xilas edib. Elə olub ki, istəyiblər öldürsünlər, amma öyrənəndə ki, bu mahnını oxuyan mənəm, rahat buraxıblar."
Lakin, bütün bu mürəkkəb bə ağır həyat, tezliklə geridə qalır və Bastanın albomlarına daxil olan mahnıların mövzularına çevrilir. "2002-ci ildə dostum Jora anasından pul aldı və biz kompüter aldıq." Vadik QП gələcək albomun sınaq versiyası üzərində çalışmağa başladı. Təsadüfən həmin mahnılar Boqdan Titomirin əlinə keçir və o, gənclərə Moskvaya gəlməyi təklif edir. Həmin vaxt 2004-cü il idi, iki il sonra isə, "Basta 1" albomu təqdim edilir, telekanallarda isə "Osen" klipinin yayımına başlanılır. "Qazqolder" Bastanın Moskva həyatının ayrılmaz hissəsidir. Həmin dövrdə yenicə açılmış klub, Moskvanın ən qapalı məkanlarından biri kimi tanınırdı. Lakin, Basta yerli rep-yələncələrindən məsafəli qalmağa çalışırdı. Moskvada onun ilk yeni tanışı – sonradan təqdimatçısı olan Smoki Mo olmuşdur, daha sonra isə Basta Gufla tanış oldu. "Bir dəfə mən Gufun konsertinə getmişdim, o isə "Moya iqra" mahnısını ifa etdi. Biz qərara gəldik ki, sonradan mahnının "Basta 2" albomuna daxil edilmiş kover versiyasını ifa edək" – deyə Basta qeyd edir. Lakin əsas hadisə bundan sonra, Bastanın "Centr" qrupunun "Qorod doroq" klipində çəkilməsindən sonra baş verdi. Bu klipdən sonra Bastanın məşhurluğu doğma Rostov və Moskvanın sərhədlərindən çox-çox uzağa yayıldı. left|thumb|250px|Basta 21 iyul 2010-cu ildə Gufla birlikdə Yaşıl teatrdakı konsertdə. Basta nominasiyalar, mükafatlar və statuslar yağımuruna tuş gəldi. 2007-ci ildə satışa çıxarılmış "Basta 2" albomu satış üzrə hitlərdən birinə çevrildi. Bu albomda Bastanın mahnıları daha yetkin və müxtəlif səslənirdi. Noqqano ləqəbi ilə iki çıxışdan sonra Basta, üçüncü albomunu ölkənin aparıcı reperlərindən biri kimi təqdim etdi. Yeni albom daha böyük auditoriya üçün hesablanmışdı və alboma daxil olan "Urban", "Rostov" , "Solnça ne vidno" və "Kaliforniya"  kimi mahnılar Moskvanın ən böyük meydanlarında dəfələrlə səsləndirildi.
2012-ci ilin oktyabrında Basta Mixeyin bir neçə mahnısının kover versiyasını ifa etdi və "Mama" mahnısına klip çəkdirdi. Həmçinin, Basta, Mixeyin ölümünün 10 illik xatirəsinə həsr edilmiş və noyabr ayının 1-də "Arena Moscow" meydançasında baş tutmuş xüsusi konsertlə çıxış etdi.
2012-ci ilin sonunda Basta QİÇS-ə yoluxmuş insanların diskriminasiyasına diqqət çəkmək məqsədi ilə təşkil edilmiş video kompaniyaya qoşulmuşdu. . 20 aprel 2013-cü ildə Basta müğənni Tati, repçilər Smoki Mo və Rem Diqqa, Ukraynanın "Nervı" və "Green Grey" qrupları və "Adeli" xorunun iştirakı ilə yazılmış dördüncü albomunu təqdim etdi.
18 iyul 2013-cü ildə "Qazqolder" leyblinin bütün ifaçılarının iştirakı ilə Qorko parkında "Yaşıl teatrda" "Basta +" adlı konsert keçirildi. Konsert ərəfəsində Bastanın eyni adlı yığma albomu nəşr edildi. Alboma Bastanın müxtəlif vaxtlarda dost ifaçılarla oxuduğu mahnılar, həmçinin "Qazqolder" ifaçılarının müxtəlif bəndləri və ya nəqarəti Basta tərəfindən ifa olunmuş mahnıları, bundan əlavə Bastanın əvvəllər heç yerdə çıxarılmamış mahnıları da təqdim olunmuşdur.
20 iyul 2013-cü ildə "Birinci kanal"da "Vladimir Mayakovski. Üçüncü artıqdır" adlı sənədli filmin təqdimatı baş tutdu və bu filmdə Basta şairin bir neçə şeirini səsləndirməklə iştirak etmişdi. 5 sentyabr 2013-cü ildə "Kultura" telekanalı Erik Bulatovun 80 illik yubileyinə həsr edilmiş "Florensiyada bahar" adlı sənədli filmi təqdim etdi və bu filmin musiqilərini də Basta yazmışdı. .
2013-cü ilin noyabrında Bastanın Instagram hesabında repçi Smoki Mo ilə birgə studiya çalışmasını əks etdirən foto və birlikdə yeni albom üzərində çalışmalarını əks etdirən qeyd paylaşıldı.
2013-cü ilinsonunda "Time Out" jurnalında nəşr edilmiş ilin 15 rus ifaçısı siyahısına Bastanın da adı daxil edilmişdir. iTunes-un Rusiya bölməsinin nəticələrinə görə "Basta 4" albomu ilin ən çox satılan alnbomları sırasında üçüncü yeri tutdu və ayrılıqda ilin ən uğurlu hip-hop albomu oldu.
2014-cü ilin əvvəlində Vasili Noqqanonun üçüncü albomu üzərində işlərin başladığını elan etdi.
Noqqano
"Noqqano – xuliqan layihəsidir. O, arvadbaz, burdar və əclafdır. Asosial və amoral bir tipdir" – Vasili Vakulenko öz qəhrəmanına məhz bu cür xarakteristika verir.
Noqqano personajı 2007-ci ildə meydana gəldi. Həmin vaxt Vasya artıq Basta ləqəbi ilə çıxış edir, lirik və romantik treklər səsləndirirdi. "Bastanın ikinci albomu təqdim edildikdən sonra, mən Noqqano üçün yazmağa başladım" – deyə Basta ikinci alter-eqosunun yaranmasını xatırlayır. "Hazırladığım bir çox materialın təqdim edilməsi böyük cəsarət tələb edirdi" deyə Vasili qeyd edir.
"Noqqano birinci" və "Noqqano isti" albomlarının çıxarılmasına kimi Noqqanonun mahnıları internetdə pulsuz yayımlanmışdı. Moskvada üç mövsüm ard-arda "Pati u Noqqano" adlı mədəni şou keçirilmişdi.
N1NT3ND0
"N1NT3ND0" – musiqiçinin 2008-ci ildə təqdim etdiyi yeni minimalistik layihəsidir ki, bu layihənin janrını Vasili özü "kiber-qanq" olaraq qeyd edir. "N1NT3ND0"nun treklərinin xüsusi tematikası, spesifik musiqisi və ifa manerası var. Onun treklərini müşayət edən musiqi breyk-bit, texno, elektron sempl və özünəməxsus cənub hip-hopunun (trep) sintezindən yaranıb. Layihənin adının yaradılması yapon dilində "Nin-Ten-Do" ifadəsinə bağlıdır ki, bu da tərcümədə "Biz işimizi keyfiyyətli görürük və nəticə gözləyirik" mənasını verir. "N1NT3ND0"nun konserti üçün Vasili "dörd divarı əhatə edən işıq proyeksiyalarından qurulmuş kiber oyun" yaradılmasını istəyir.
"Bratia Stereo"
2011-ci ildən Vasili "Bratia stereo" adlı yeni elektron layihə üzərində işləməyə başlamışdır. Bu layihədə Vasili ilə yanaşı Kupe, həmçinin haus, dabstep, minimal, texno, hip-hop, rok və bir çox müxtəlif musiqi janrlarını təmsil edən musiqiçilər iştirak edirlər.
21 oktyabr 2013-cü ildə iTunesda "Bratia Stereo"nun "Supa Life" adlı ilk rəsmi trekinin təqdimatı olmuşdu. 29 dekabrda Qazqolder leyblınən rəsmi saytında layihənin debüt albomu pulsuz yerləşdirilir. Konsert-təqdimat fevralda, "N1NT3ND0"nun ilk çıxışı ilə eyni vaxtda baş tutacaq.
Sultan Əhməd mirzə
Sultan Əhməd mirzə (d.1451-ö.1494) — Əmir Teymurun nəvələrindən Əbu Səid Mirzənin böyük oğludur. Anası Ordu Buga Tarxanın qızı idi. 1451-ci ildə Səmərqənddə anadan olub. Atasının faciəli ölümündən sonra, 1469-ci ildə Mavəraünnəhr sultanı oldu.
Həyatı
1451-ci ildə Səmərqənddə anadan olub. Mükəmməl təhsil və tərbiyə almışdır. Dövrün ən böyük alimlərindən Silsilə aliyyenin on səkkizincisi, müsəlmanların məbudu Ubeydullah Əhrar həzrətlərinin söhbətlərində iştirak edirdi. Zahiri və batini elmlərdə dərin alim oldu. Elmi siyasəti dərindən öyrənib. Səmərqənd və Buxaranın əmiri olanda ədalətli şəkildə idarə edib. Şahzadəliyi dövründə Yunis Xanın qızı Mehrigar xanım ilə evlənib.
Atası Əbu Səid mirzə 1469-cu ildə Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənlə müharibə edərkən həlak olduqdan sonra Səmərqənd taxtına keçdi. Ağqoyunlulara məğlubiyyətlə dağılmağa başlayan Temuroğulları dövlətinə hakim oldu. Mərkəzi Səmərqənd olmaqla, Mavəraünnəhr-Teymurlu Dövlətinin başına keçdi. İyirmi beş il padşahlıq etdi. Dövründə Orta Asiya, Çox hərəkətli siyasi hadisələrə səhnə olmasına baxmayaraq, ölkəsini sülh və sakitlik içərisində idarə edib. Hakimiyyətinin ilk illərində üsyan edən qardaşı Sultan Mahmudu məğlub etdi. Sultan Mahmud böyük bir ordu toplayaraq qardaşı Sultan Əhməd Mirzənin hakim olduğu Səmərqənd şəhərini mühasirəyə aldı. Əhməd Xan, Xoca Ubeydullah Əhrar həzrətlərinin tövsiyələri ilə qardaşının qüvvələrini darmadağın etdi. Bundan sonra 25 il ədalətlə hökmüranlıq etdi. Yaratdığı imkanlarla, dövründə çox dəyərli alimlər, işində mahir sənətkarlar və dövlət xadimləri yetişdi. Sultan Əhməd mirzə müəllimi Ubeydullah Əhrar həzrətlərinin vəfatından dörd il sonra 45 yaşında vəfat edib (1494).
Sultan Əhməd mirzə şahzadə olarkən atası Əbu Səid onu, Yunis Xanın qızı Mehrnigar xanım ilə evləndirdi. Müxtəlif vaxtlarda Tarhan Xanım, Qutunda Xanım, Xanzadə Xanım, Lətifə Xanım və Həbibə Sultan xanım adlı xanımlar ilə evləndi. İki oğlu oldusa da kiçik yaşda vəfat edib. Qara Göz, Rabia Sultan Bəyim, Salehə Sultan Bəyim, Ayşə Sultan Bəyim və Məsumə Sultan Bəyim adında beş qızı vardı.
Saleh Nağıyev
Saleh Nağıyev — coğrafiya elmləri namizədi.
Həyatı
1950-ci il mayın 5-də Gürcüstan SSR Marneuli rayonunun Yuxarı Saral kəndində anadan olub. 1959-1969-cu illərdə Marneuli rayonunun Sulaveri rus orta məktəbində oxuyub. 1969-1973-cü illərdə Lenin adına APİ-ni, 1980-1984-cü illərdə Certsen adına Leninqrad Dövlət Pedoqoji institunun aspirantura şöbəsini, 1987-ci ildə A.Jdanov adına Leninqrad Dövlət Universitetində coğrafiya elmləri namizədliyini müdafiə edib, 1989-1995-ci illərdə N.Voznisenski adına Leninqrad Dövlət Maliyyə-İqtisad İnstituna daxil olub və 1995-ci ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetini bitirib. 1973-1974-cü illərdə Zaqafqaziya Hərbi Dairədə hərbi xidmətdə olub. 1973-1976-cı illərdə Gəncə şəhərində orta məktəbdə müəllim işləyib.1976-1981-ci illərdə Marneuli rayonunun Sulaveri rus orta məktəbində müəllim və direktor müavini işləyib. 1985-1990-cı illərdə Marneuli rayonunun partiya komitəsində təlimatçı, şöbə müdüri, 1990-1998-ci illərdə Marneuli rayonunun Qullar Upravasının sədri, 1998-ci ildən BDU-da işləyir. Ailəlidir iki övladı var.
Təhsili elmi dərəcə və adları
1987-ci ildə c.e.n. „Пути развител сельского расселения населения юго-востокa ГССР“ (на примере Марнеульского района). 1969-1973 Lenin adına APİ, 1980-1984 Certsen adına Leninqrad Dövlət Pedoqoji institunun aspirantura şöbəsi, 1989-1995 N.Voznisenski adına Leninqrad Dövlət Maliyyə-İqtisad İnstitutu və 1995-ci ildə Azərbaycan İqtisad İnstitutunu bitirib.
Əmək fəaliyyəti
2007-ci ildə dosent, Azərbaycan Coğrafiyası kafedrası, Coğrafiya fakültəsi, BDU 1998-2002-ci illərdə müəllim, İqtisadi və Sosial coğrafiya kafedrası, Coğrafiya fakültəsi, BDU. 2002-2004-cü illər baş müəllim, İqtisadi və Sosial coğrafiya kafedrası, Coğrafiya fakültəsi, BDU. 2004-2007-ci illər dosent əvəzi, İqtisadi və Sosial coğrafiya kafedrası, Coğrafiya fakültəsi, BDU. Apardığı dərslər: “Əhali coğrafiyası”, “Azərbaycanın iqtisadi və sosial coğrafiyası”, “Geourbanistika” .41 elmi məqalənin, 2 proqramın və 3 dərsliyin müəllifidir.
Tədqiqat sahəsi
Əhali coğrafiyası, Geourbanistika, Azərbaycanın iqtisadi və sosial coğrafiyası
Beynəlxalq seminar və simpoziumlarda iştirakı
1990, Leninqrad, Rusiya; SSRİ coğrafiya cəmiyyətində, prof. N.T.Aqafanovun 60 illiyinə həsr olunmuş Beynəlxalq elmi konfransda. 2005, Sankt-Peterburqda, Rusiya; coğrafiya cəmiyyətinin XII qurultayında. 2007, Sankt-Peterburqda, Rusiya; prof. B.S.Xorevin 75 illiyinə həsr olunmuş Beynəlxalq elmi konfransda. 2008, Bakı, Ümummilli Liderimiz H.Ə. Əliyevin anadan olmasının 85 illiyinə həsr olunmuş elmi konfrans. 2008, Bakı, Azərbaycan; Akademik B.Budaqovun 80 illiyinə həsr olunmuş elmi konfrans. 2007, Bakı, Azərbaycan; akad. H.Əliyevin 100 illik yubleyinə həsr olunmuş elmi konfrans.
Senecio trafulensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Althaea hirsuta
thumb|Althaea hirsuta
Skapolit
Skapolit (Na, Ca)4 (Cl, CO3) [Al (Si, Al) Si2O8]3 — tetraqonal sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.
Marialit (Ma) – Na8 [(Cl2, SO4, CO3) | (AlSi3O8)6] — meyonit (Me) – Ca8 [(Cl2, SO4, CO3)2 | (Al2Si2O8)6] izomorf sırasının dəyişkən tərkibli mineral növüdür.
Növ müxtəliflikləri
Qlavkolit – skapolitin mavi və ya göyümtül-bənövşəyi, stroqanovit – bozumtul-yaşıl növ müxtəliflikləri.
Xassələri
Rəng – ağ, boz, açıq-sarı, yaşılımtıl, bozumtul-yaşılımtıl, mavi, tünd-göy, yaxud qırmızı, bəzən rəngsiz; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – şüşə; ayrılma müstəvilərində sədəfiyədək; Şəffaflıq – işıqkeçirən, tutqun, nadir hallarda – şəffaf; Sıxlıq – 2,60–2,75; Sərtlik – 5–6; Kövrəkdir; Ayrılma – {100} üzrə orta, {110} üzrə qeyri-mükəmməl; Sınıqlar – pilləli-qeyri-hamar, qabıqlı; Morfologiya – kristallar: prizmatik kristallarının en kəsiyi, adətən, kvadrat formalı olur; Mineral aqreqatları: dənəvər, sıx, şüalı, lifli kütlələr, druzalar.
Mənşəyi və yayılması
Ən çox kontakt — metasomatik (skarnlar; dəmir filizi və şeelit yataqları) və metamorfik (mərmərlər, qneyslər, qranulitlər, şistlər, amfibolitlər) əmələgəlmələrdə yayılmışdır. Bəzən alp tipli damarlarda, peqmatitlərdə, habelə hidrotermal-dəyişilmiş əsasi süxurlarda, druzalar şəklində vulkanik süxur boşluqlarında qeyd edilir. Birlikdə rast gəldiyi minerallar: kvars, qranatlar, piroksenlər, kalsit, floqopit, epidot, apatit, daşkəsənit, vollastonit, maqnetit, kobaltin, şeelit və b. Mineralın tapıldığı yerlər: Madaqaskar adası; Tosatal (İtaliya); Tunaberq (İsveç); Parqas ad. (Finlandiya); Arendzal (Norveç); Pribaykalyedə Slyudyanka və Bıstraya çay hövzələri, Uralda İlmen dağları (Rusiya) və b. Azərbaycanda Daşkəsən və Gədəbəy rayonlarının skarnlarında qeyd edilir.
Tətbiqi
Gözəl boyanmış növ müxtəliflikləri qiymətli zərgərlik daşıdır.
Sergey Əhmədov
Sergey Xıdırnəbi oğlu Əhmədov (1941, Borçalı, Darvaz kəndi — 1981, Moskva) – Moskva Dövlət Universitetinin və Varşava Dövlət Universitetinin professoru.
Həyatı
Sergey Xıdırnəbi oğlu Əhmədov 1941-ci ildə Borçalının Darvaz kəndində anadan olmuşdur. A.S.Puşkin adına Tbilisi Dövlət Pedaqoji İnstitutunu bitirmişdir.Ali məktəbdə təhsil aldığı dövrdə həmçinin Kəpənəkçi kəndində və Bolnisi şəhər rus orta məktəbində rus dili və ədəbiyyatı fənnindən dərs demişdir. 1965-ci ildə M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin fəlsəfə fakültəsinə daxil olmuş və 1970-ci ildə həmin fakültəni fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
1974-cu ildə fəlsəfə elmləri namizədi, 1980-ci ildə fəlsəfə elmləri doktoru elmi adına layiq görülmüşdür. Sergey Əhmədov uzun müddət M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Univesitetində rus,türk,ingilis,polyak dillərində fəlsəfə elmindən dərs demişdir.Həmçinin müxtəlif dövrlərdə Varşava Dövlət Universitetində rus,türk,gürcü,ingilis dillərində mühazirələr oxumuşdur.
Moskva Dövlət Univesitetin fəlsəfə fakültəsinin partiya təşkilatının katibi olmuşdur.Çox saylı elmi əsərlərin müəllifidir.
1981-ci ildə qəflətən Moskva şəhərində vəfat etmişdir.Darvaz kəndində dəfn olunmuşdur.
Aslan balığı
Aslan balığı — Şüaüzgəclilər sinfinin Scorpaenidae fəsiləsinə məxsus balıq cinsi. Bu balıq cinsinin uzunluğu 20 sm-dən (P. andover, P. antennata) 38 sm-ə qədər (zebr aslan balığı) ola bilər. İndo—Sakit okeanı ərazisində geniş yayılmışdır.
Növləri
Aslan balığının 10 növü mövcuddur :
Nüvə müharibəsi
sağ|thumb|250px|Titan II ICBM daşıdığı 9 Meqatonluk W53 döyüş başlığıyla [[ABŞ-nin Soyuq müharibə dövründə istehsal etmiş olduğu ən güclü silahlarından biridir.]] Nüvə müharibəsi, nüvə silahından istifadə edilmiş müharibələrə deyilir. Tarixdə nüvə silahları sadəcə olaraq iki dəfə və tək tərəfli olaraq ABŞ tərəfindən İkinci dünya müharibəsi dövründə Yaponiya imperiyasına qarşı istifadə edilmişdir. Hal-hazırda isə bu termin nüvə silahına sahib olan və ona qarşı olan dövlətlərin bir-birlərini təhdid etməsi vəziyyətində istifadə edilir.
Nüvə müharibəsi növləri
Nüvə silahının hərbi əməliyyatlar zamanı istifadə edilməsi ehtimalı hər biri fərqli təsirlərə sahib olan və müxtəlif silahların istifadə edildiyi iki alt qrupa ayrılır.
Birincisi; məhdud nüvə müharibəsidir. Bu müharibə ehtimalı variantında az miqdarda nüvə silahından istifadə edilir və sadəcə olaraq düşmənin hərbi hədəfləri məhv edilməyə cəhd edilər. Yenə də bu hücumlar nəticəsində mülki əhaliyə də zərər dəyər, ancaq əsas zərər görən qrup əsgərlər və müəyyən miqdarda hərbi infrastruktur olar. Belə bir müharibə şəraitində istifadə edilməsi üçün bir çox dövlət tərəfindən soyuq müharibə dövründə kiçik çaplı nüvə silahları istehsal edilmişdir.
İkinci versiya; böyük miqyaslı nüvə müharibəsidir. Bu müharibə versiyasında böyük miqdarlarda nüvə maddəsindən istifadə edilir və hərbi və mülki obyektlər daxil olmaqla bütün ölkə hədəfə götürülür. Belə bir hücumda bir ölkənin iqtisadi, sosial və hərbi infrastrukturunun tamamilə məhv edilməsinə çalışırlar.
Bu iki versiya arasında necə bir əlaqənin olması hələ də mübahisə mövzusu olaraq qalır. İki silahlanmış ölkə arasında məhdud şəkildə olsa belə, nüvə müharibəsinin olması ehtimalını qəbul edən döyüş strategiyaları üzrə mütəxəssislər də, belə bir müharibənin qısa bir müddət ərzində böyük miqyaslı bir nüvə müharibəsinə çevrilməsi ehtimalını təxmin edirlər. Hətta nüvə hücumu tamamilə hərbi bir zonaya edilsə belə, ortaya çıxacaq radioaktiv maddələr, külək kimi təbii amillərlə digər bölgələrə hərəkət edərək mülki əhaliyə uzunmüddətli və dağıdıcı təsir göstərəcəkdir.
Ən nikbin ehtimallar belə gələcəkdə baş verə biləcək böyük miqyaslı nüvə müharibələrində qısa müddət ərzində milyonlarla insanın öləcəyini, daha pis olanları isə insanlığın yox olacağını, ekosistemin çökəcəyini və qlobal iqlimin tamamilə yox olacağını söyləyirlər.
Tarix
thumb|sol|Naqasaki, [[Yaponiyadakı partlayışda yüz minlərlə insan həyatını itirmişdir.]]
İkinci dünya müharibəsinin son günlərində Yaponiyaya qarşı edilmiş nüvə hücumları ilə başlayan nüvə dövrü son iyirmi il ərzində nüvə silahlarından imtina edilməsi haqqında olan beynəlxalq fəaliyyətdən sonra sanki vacibliyini itirmiş kimi görünsə də, yenə də böyük bir təhdid kimi qarşımızda dayanmışdır.
İkinci dünya müharibəsinin sonuncu hücumları olan Xirosima və Naqasaki hücumlarında yüz minlərlə insan həyatını itirmiş, ətrafa yayılmış olan radiasiyanın təsirləri müasir dövrümüzdə belə həmin ərazilərdə yaşayan insanları təhdid edir.
MiQ-29 təyyarəsinin qəzası (2008)
MiQ-29 təyyarəsinin qəzası — 29 yanvar 2008-ci ildə Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus "MiQ-29" döyüş təyyarəsinin təlim uçuşu zamanı qəzası.
Hadisə
29 yanvar 2008-ci ildə Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus MiQ-29 döyüş təyyarəsi təlim uçuşu zamanı qəzaya uğrayıb. Qəza nəticəsində təyyarəni idarə edən hər iki pilot Fəxrəddin Əsgərov və Əfqan Aslanov həlak olub. Ə. Aslanovun cəsədi bir neçə gün sonra dənizdən aşkarlansa da, F. Əsgərovun meyitini tapmaq mümkün olmayıb.
Hacı Zeynalabdin Tağıyev qəsəbəsindəki hərbi bazadan təlim uçuşu üçün havaya qalxan "MiQ-29" markalı döyüş təyyarəsi sahildən 6 km uzaqlıqda dənizə düşüb. Həmin gün Azərbaycan şahinləri – kapitan Əfqan Aslanov və polkovnik-leytenant Fəxrəddin Əsgərov qəzaya uğrayan təyyarəni yaşayış məntəqələrindən mümkün qədər uzaqlaşdıraraq dənizə salmaqla daha dəhşətli faciənin qarşısını ala bildilər. Təyyarənin qalıqları və pilotlardan Ə. Aslanovun cəsədini dənizin dibindən 1 ay sonra çıxarmaq mümkün olub, digər pilotun meyiti isə tapılmayıb.
MiQ-29 təyyarələri Rusiyada istehsal olunur. Lakin qəzaya uğrayan təyyarə Ukraynadan alınıb.
Şatonöf-Miravay
Şatonöf-Miravay (, Chastèunòu-Miravalh) — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azür regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Provans Alpları. Nuaye-sür-Jabron kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Forkalkye.
INSEE kodu — 04051.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 75 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 45 yaşda (15-64 yaş arasında) 33 nəfər iqtisadi fəal, 12 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 73,3%, 1999-cu ildə 65.3%). Fəal olan 33 nəfərdən 28 nəfər (17 kişi və 11 qadın), 5 nəfər işsiz (2 kişi və 3 qadın) idi. 12 hərəkətsiz 1 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 6 nəfər təqaüdçü, 5 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. .
Prenit
Prenit — rombik sinqoniya.
Rast gəlmə tezliyi şkalası: çox da tez-tez rast gəlməyən.
Xassələri
Rəng – ağ, boz, açıq-sarı, bozumtul- və otu-yaşıl, qırmızımtıl, bəzən rəngsiz;
Mineralın cizgisinin rəngi – ağ;
Parıltı – şüşədən sədəfiyədək;
Şəffaflıq – yarımşəffaf;
Sıxlıq – 2,8-3; Sərtlik – 6-6,5;
Sınıqlar – qeyri-hamar;
Ayrılma – {001} üzrə orta;
Mineral aqreqatları: böyrək-, vərəq- və daraqvari, radial-şüalı, dənəvər, kürəvi, qaysaq şəkilli əmələgəlmələr, druzalar.
Mənşəyi və yayılması
Tipik hidrotermal mineral olub, tez-tez hidrotermal dəyişilmiş əsasi süxurlarda–qabbro və diabazlarda əsasi plagioklazların parçalanma məhsulu kimi qeyd edilir. Habelə əsasi effuziv süxurların–bazalt və andezitlərin badamvari boşluqlarında rast gəlir. Kontakt-metasomatik əmələgəlmələrdə, adətən, endoskarnlarda rast gələn prenit epidot, piroksen və qranat üzrə inkişaf edir. Mineralın tapıldığı yerlər: Arendal, Kraqeryo (Norveç); Falun (İsveç); Ural, Qafqaz (Rusiya); Zakarpatye (Ukrayna). Azərbaycanda Kiçik Qafqazın ofiolit qurşağının hiperbazitlərində, Daşkəsən və Gədəbəy rayonlarının skarnlarında, Ağcakənd çökəkliyinin vulkanogen əmələgəlmələrində, Talışın subqələvi bazaltoid formasiyasının süxurlarında, Şimali-Daşkəsən kobalt yatağında qeyd edilmişdir.
Bazqıya (Şaran)
Bazqıya — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd. Kənd Bazqıya kənd şurasının tərkibindədir.
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə çuvaşlar (46%) üstünlük təşkil edir.
Qafqaz TV
Tarixçə
Telekanal ilk dəfə "Qafqaz" Müstəqil Televiziya və Radio Şirkəti adı altında 09 avqust 2017-ci ildə Quba şəhərində yaradılmışdır. 39-cu kanalda efirə çıxan "Qafqaz" TV 09 avqust 2017-ci il tarixdən verilişlərini əsasən Quba, Qusar, Xaçmaz rayonları ərazisində yayımlamağa başlamışdır.