cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paris Notr-Dam kilsəsi (roman)
Əsərin yazılmasından əvvəl
19-cu əsrin əvvəllərində Paris şəhər layihəçiləri, baxımsızlıq səbəbindən Notr-Dam kilsəsinin kafedralını sökmək istəyib. Paris Kommunası kilsənin dağıdılması barədə qərar verir. Kommuna nümayəndələri skamya və stullara atəş açıb, kilsəni yandırmağa çalışıb, lakin ciddi bir ziyan vura bilməyib. Fransa inqilabı zamanı xalq kral hakimiyyətinin simvolu hesab olunan kilsəyə hücum edərək, kralların fasadda qoyulmuş heykəllərinin başlarını qoparıb. Həmçinin hücum zamanı bir sıra tarixi əhəmiyyətli əşyalar məhv edilib. Yalnız inqilabçıların partlayıcı maddələri bitdiyindən bina dağılmaqdan xilas olub. Kilsədən ərzaq anbarı kimi istifadə edilməsinə başlanılıb. Viktor Hüqo xalqın diqqətini kilsəyə çəkmək üçün "Paris Notr-Dam kilsəsi" əsərini yazmağı düşünüb.
Əsərin yazılmasından sonra
Roman, kafedralın sökülməməsi üçün, kampaniya başladılmasına səbəb olub və kafedralın sökülməsi planını alt-üst edib. Hətta kafedralın təmir olunmasında böyük rol oynayıb. . Əsərin populyarlığı kilsəyə ictimai marağı xeyli artırmış olub. Roman 1831-ci ildə çap edildikdən sonra gözlənilən nəticəni verib və kafedral layiq olduğu dəyəri görüb. Kitab işıq üzü görəndən 10 il sonra, 1841-ci ildə Fransa, Eugène Viollet-le-Duc və Jean-Baptiste Lassus adlı iki memara Notre-Dame kilsəsinin bərpasını tapşırıb. Görülən işlər siyahısına daş üzlüyüynün təzələnməsi, heykəllərin bərpası, binanın içərisində köməkçi otaqların bərpası, pəncərə şüşələrinin təzələnməsi, binanın arxitekturasına qarqoylların əlavə edilməsi əlavə olunub. Bütün bu işlərin görülməsinə 23 il vaxt sərf olunub.
Əsərin məzmunu
Romanda çoxdan unudulmuş dövrün tarixi təsviri ilə yanaşı sadə insanın günlük yaşamı və dəyərləri də canlandırılaraq kütləvi tarixi şüur, dünya və insan haqqındakı təsəvvürlərin spesifikası, insanların inam və ümidləri əks olunur. İnsanın azadfikirliyi və mənəvi müstəqilliyi konsepsiyası Fransadakı cari hadisələrlə əlaqələndirilir. Əsərdə dini inamın zəifləməsi, yüzillər boyu toxunulmaz olan ehkamlara qarşı şübhə, yeni təlimlərin bolluğu cəmiyyətin öz inkişafının son hədəfinə — demokratiyaya yaxınlaşmasına sübut kimi göstərilir. Təsvir olunan dövrün əlamətləri, romanın əsas qəhrəmanlarının — Esmeraldanın, Kvazimodonun və Klod Frollonun xarakterlərində və talelərində təcəssüm etdirilir. Romanın bütün əsas surətləri – Klod Frollo, Kvazimodo, Esmeralda, Feb, uydurma obrazlardır. Yalnız Pyer Qrenquar istisna təşkil edir və onun real tarixi prototipi vardır. Bu, XV əsrdə və XVI əsrin əvvəllərində Parisdə yaşamış şair və dramaturqdur. Romanda kral XI Lüdovikin və Burbon kardinalının da obrazları canlandırılır. Romanın süjeti hər hansı böyük tarixi hadisəyə əsaslanmır. Real faktlara gəldikdə isə yalnız Paris Notr-Dam kilsəsinin və orta əsrlər Parisinin ətraflı təsvirini göstərmək olar. Romanda topoqrafik təfsilatlar var. Bir tərəfdən Sena çayı ilə, digər tərəflərdən isə içərilərində V Karlın vəliəhdinin evi, şəhər bələdiyyəsi, kilsə, məhkəmə sarayı, edam və işgəncələr verilən yerlər olan binalarla əhatə olunmuş Qrev meydanı xüsusilə geniş və detallı təsvir olunur. Romanda bütün əsas qəhrəmanlar Qrev meydanında görüşürlər: burada kütlənin alqışladığı, Klodo Frollonun isə lənətlər yağdırdığı qaraçı qızı Esmeralda oynayıb-oxuyur, meydanın qaranlıq küncündəki miskin hücrədə dustaq qadın əzab çəkir, kütlənin arasında insanların etinasızlığından əziyyət çəkən şair Pyer Qrenquar dolaşır, onun yeməyə çörəyi, qalmağa yeri yoxdur. Burada, "təlxəklər kralı" Kvazimodonun gülünc tacqoyma mərasimi keçirilir. Sonra isə bu qəhrəmanın taleyinin kulminasiya nöqtəsini təşkil edən epizod – Esmeraldanın öz kuzəsindən ona su verməsi səhnəsi baş verir.
Əsərdə həmçinin kilsənin dağıdılması, xəzinəsinin talanması, pəncərələrinin qırılması və baş yepiskopların öldürülməsi məsələlərinə xüsusi diqqət çəkilir.
Rikord boğazı
Rikord boğazı — Böyük Kuril adaları qurupuna daxil olan Ketoy adasının şərqini Uşişir adasının isə qərbini ayırır. Eni 26 km təşkil edir. Sakit okeanı  ilə Oxot dənizini birləşdirir. Kiçik gəmilərin üzməsi təhlükəlidir. Səbəb isə boğazda güclü axınlar və su burulğanlarının olmasıdır. Boğazın tən ortasında 130 m dərinliyində sualtı Rikord vulkanı vardır. Boğaz 1811-1813-cü illərdə təşkil edilən hiroloji ekspedisiya zamanı kəşf edilir. Boğaz Admiral Petr İvanoviç Rikord tərəfindən 'Diana' gəmisində (o zaman gəmini idarə edən yükşək rütbəli zabit idi) üzərək keçilir.
Mövsüm Səmədov
Mövsüm Mərdan oğlu Səmədov — azərbaycanlı həkim, ilahiyyatçı alim, ictimai-siyasi xadim, Azərbaycan İslam Partiyasının 3-cü sədri (2007-h.h.).
Həyatı
Mövsüm Səmədov 1965-ci il sentyabrın 4-də Quba rayonunda Mərdan və Mehbarə Səmədovların ailəsində anadan olub.
1972–1982-ci illərdə Quba şəhər 3 saylı tam orta məktəbdə tam orta, 1983–1989-cu illərdə isə Nəriman Nərimanov adına Azərbaycan Tibb İnstitutunun (indiki Azərbaycan Tibb Universiteti) Müalicə profilaktika fakültəsində ali tibb təhsili alıb. 1989–1990-cı illərdə internatura keçmiş və "terapevt" ixtisasına yiyələnmişdir.
1990–1992-ci illərdə müddətli həqiqi hərbi xidmət keçmişdir. Silahlı Qüvvələrin sıralarından "tibb xidməti leytenantı" hərbi rütbəsində tərxis edilib. Hazırda Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin ehtiyatda olan tibb xidməti leytenantıdır.
Hərbi xidmətdən sonra Rusiya Federasiyasının Dağıstan Respublikasında həkim, daha sonra isə Quba rayonu Digah kənd Ambulatoriyasında 2 il baş həkim kimi çalışıb.
1995–2002-ci illərdə İranın Qum şəhərində yerləşən Qum Elmi Mərkəzində dini təhsil almışdır.
Ailəsi
M. Səmədov Mehparə Səmədova ilə ailəlidir. 4 uşağı: Zəhra Səmədova adlı bir qızı var.
Həyat yoldaşı Mehparə Səmədova İranın Ali Rəhbəri Əli Xameneinin sədrliyi ilə 2012-ci ilin iyul ayının 11-də "İslami oyanış və qadınlar" mövzusunda keçirilən beynəlxalq konfransda iştirak etmiş və qızları Zəhra Səmədovanın fars dilində Xameneiyə ithaf etdiyi şeiri oxumuşdur.
İctimai-siyasi fəaliyyəti
Mövsüm Səmədov 1980-ci illərin sonlarında, 1990-cı illərin əvvəllərində Azərbaycanda baş verən Azərbaycan Milli Azadlıq Hərəkatının iştirakçısı idi. O, 1990-cı ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin üzvü olmuş və bununla da siyasi fəaliyyətə başlamışdır.
1993-cü ildə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi üzvlüyündən istefa verərək Azərbaycan İslam Partiyasına üzv olmuşdur. Qum Elmi Mərkəzindəki təhsilini başa vurduqdan sonra, yəni 2002-ci ilin fevral ayında Azərbaycana geri dönmüş və Azərbaycan İslam Partiyasının idarəçiliyində iştirak etməyə başlamışdır. 2002–2007-ci illərdə Azərbaycan İslam Partiyası Quba rayon təşkilatının sədri, 2007-ci ildə isə partiya qurultayında partiya sədri seçilmişdir.
Həbsi
Mövsüm Səmədov 2 yanvar 2011-ci ildə Azərbaycan İslam Partiyasının Baş Məclisinin toplantısında insan hüquqları, korrupsiya və rüşvət halları, Qarabağ probleminin həlli, İslama və İslamçılara təzyiq, hicab qadağası, İslamofobiya ilə bağlı hakimiyyətin siyasətini tənqid etmişdir. Bu hadisədən 5 gün sonra: 7 yanvar 2011-ci ildə işdən evə qayıdarkən yol-hərəkət qaydalarını pozması iddiası ilə saxlanılmış və polisə tabe olmamaqda təqsirli bilinərək 13 sutka inzibati həbsə məhkum edilmişdir. 13 sutkalıq həbs cəzası 20 yanvar 2011-ci il tarixində bitmiş və bu müddətdə o, Daxili İşlər Nazirliyinin Baş Mütəşəkkil Cinayətkarlıqla Mübarizə İdarəsində saxlanmışdır. 20 yanvar 2011-ci ildə M. Səmədova Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin 214.2.1; 214.2.3; 228.3 və 278 maddələri üzrə ittiham irəli sürülmüş və Nəsimi Rayon Məhkəməsi onun haqqında 3 aylıq həbs qətimkan tədbiri seçmişdir. AİP M. Səmədovun həbsini onun 2 yanvar 2011-ci ildə Azərbaycan hökumətinə qarşı etdiyi çıxışı ilə əlaqələndirmişdir.
24 yanvar 2011-ci ildə Azərbaycan İslam Partiyasının Baş Məclisinin toplantısı keçirilmiş və partiya nizamnaməsinə əsasən, həbsdə olan Mövsüm Səmədovun sədrlik funksiyası onun birinci müavini Elçin Manafova verilmişdir.
Bakı Ağır Cinayətlər Məhkəməsinin 7 oktyabr 2011-ci il tarixli qərarı ilə M. Səmədov ittiham olunduğu müddəalar üzrə 12 il azadlıqdan məhrum edilmişdir.
M. Səmədov məhkəmənin hökmündən sonra Bakı şəhər 11 saylı cəzaçəkmə müəssisəsinə göndərilmişdir. Burada bir neçə dəfə "kars"a salınıb. 18 sentyabr 2014-cü ildə səbəb göstərilmədən Bakı şəhəri 12 saylı cəzaçəkmə müəssisəsinə istiqamətləndirilmişdir. Burada əvvəl 5, daha sonra 7 sutkalıq "kars"a salınıb. Bakı şəhəri 11 saylı cəzaçəkmə müəssisəsinin rəhbərinin iddiası əsasında 9 oktyabr 2014-cü il tarixində Qaradağ Rayon Məhkəməsi M. Səmədov barəsində 2 il müddətinə Qobustan qapalı həbsxanasına köçürülməsi ilə bağlı qərar çıxarmışdır. Vəkili A. Qasımlı tərəfindən Qaradağ məhkəməsinin qərarından apelyasiya şikayəti verilmişdir. Apelyasiya şikayəti əsasında 24 noyabr 2014-cü ildə keçirilən məhkəmə də həmin qərarı qüvvədə saxlamışdır.
2019-cu il dekabrın 12-də Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi Mövsüm Səmədovun şikayəti ilə bağlı qərarını açıqlayıb. Qərarda M. Səmədovun hüquqlarının pozulması tanınıb və Azərbaycanın ona 4000 avro kompensasiya ödəməsi gərəkli sayılıb. Məhkəmənin qərarına görə, M. Səmədovun həbsi Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasında zəmanət verilmiş bəzi hüquqların pozulması ilə müşayiət olunub. Söhbət həmin Konvensiyanın 5.3-cü (həbsin qanunsuzluğu) və 6.1-ci (ədalətli məhkəmə araşdırmasının təmin olunmaması) maddələrinin zəmanət verdiyi hüquqlardan gedir.
Seçkilərdə
1 iyul 2013-cü ildə Azərbaycan İslam Partiyasının Baş Məclisi partiyanın sədri M. Səmədovun prezidentliyə namizədliyinin irəli sürülməsi haqqında qərar qəbul etmiş və həmin gün həbsdə olduğu 11 saylı Cəzaçəkmə Müəssisəsində bir neçə günlük "kars"a (cərimə təcridxanasına) salınmışdır. Vəkili Anar Qasımlı həbsxana tərəfindən M. Səmədovun hansı səbəbdən və neçə günlüyə "kars"a salınması ilə bağlı məlumat verilmədiyini bildirmişdir. 19 avqust 2013-cü ildə AİP-in sədr müavini və Əxlaqlı Seçki və Ədalətli Hakimiyyət Uğrunda Hərəkat təşəbbüs qrupunun rəhbəri Akif Heydərli tərəfindən M. Səmədovun özünün yazdığı ərizə ilə prezidentliyə namizədliyinin qeydə alınması üçün Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasına müraciət etmişdir. MSK isə M. Səmədovun namizədliyinin irəli sürülməsi barədə MSK-ya müraciət olunmadığını bildirmişdir. Bu məsələ ilə əlaqədar olaraq M. Səmədov prezident seçkilərini boykot etdiyini açıqlamış və seçkilərə qatılmamışdır.
Mədəniyyətdə
2013-cü ildə Cavid Cabbarlının Mövsüm Səmədovdan bəhs etdiyi "Allah amanında" kitabı çıxmış, kitabın təqdimetmə mərasimi 23 may 2013-cü ildə Bakıda olmuşdur.
Yazıçı-publisist Nəriman Mahmud Mövsüm Səmədov haqqında "İlahi sınaq qarşısında" kitabını yamzışdır. Kitabda N. Mahmudun "İlahi sınaq qarşısında" adlı bədii-publisistik povesti və M. Səmədovun mətbuata verdiyi müsahibələr yer alıb. Kitab 2014-cü ildə Bakıda çap olunmuşdur.
Arzu Eyvazovun tərtibi və redaktorluğu ilə barəsində "Fanilər Mövsümü" sənədli-bioqrafik povesti yazılıb.
Qulpa xan
Qulpa xan — Bərdibəy xanı devirərək hakimiyyətə gəlmişdi. Lakin elə sonrakı il Novruz xan tərəfindən devrildi.
Ceyms Klark Ross
Bioqrafiya
Ceyms Ross 15 aprel 1800-cü ildə Londonda anadan olmuşdur. Milliyyətcə şotland olmuşdur.
Donanmaya hələ 12 yaşında daxil olmuşdur. O, ilk dəfə əmisi Con Rossun gəmisinə minmişdir. 18 yaşında əmisinin "İzabela" gəmisində Baffin Torpağına səfər etmişdir. 1820-ci illərdə Şimal-Qərb keçidini tapmaq məqsədi ilə Vilyam Parrinin təşkil etdiyi üç ekspedisiyada iştirak etmişdir. 1829–1833 illərdə isə Arktika rayonununa əmisinin təşkil etdiyi ekspedisiyada olmuşdur. 1831-ci ildə Şimal maqnit qütbünü kəşf etmişdir.
1839–1843 illərdə "Erebus" və "Terror" gəmilərində Britaniya Antarktika ekspedisiyasını təşkil etmişdir. Ross dənizini və Ross buzlağını onun şərəfinə adlandırılmışdır. 1841-ci ildə Ceyms Ross Erebus vulkanını və Terror dağını aşkarlayaraq ekspedisiya gəmilərinin şərəfinə adlandırmışdır. İlk dəfə Ross cənub 78° enliyini keçmişdir.
Ekspedisiya zamanı onlar Viktoriya Torpağını tətqiq etmiş və ərazinin ada olmasını zənn etmişdir. O, materikə ayaq basmamışdır.
Antarktidadan qayıtdıqdan sonra ona Zadəgan və Ser titulu verilmişdir. Fransada isə ola Fəxri Legion ordeni təqdim olunmuşdur. 1847-ci ildə öz araşdırmaları ilə bağlı olan "A Voyage of Discovery and Research to Southern and Antarctic Regions" kitabını yazmışdır.
1848–1849 illərdə "Enterprayz" gəmisi ilə Con Franklinin aptarışları ilə bağlı uğursuz ekspedisiyaya başçılıq etmişdir.
Rossun şərəfinə adlandırılan obyektlər
Onun şərəfinə Antarktidada Ross dənizi, Ross şelf buzlağı, Ross adası və Ceyms Ross adası adlandırılmışdır. Antarktidada yayılmış bir suiti növü onun şərəfinə adlandırılmışdır (adi ross suitisi). Üstəlik Ayda olan kraterlərdən biri, Kergelen adasında Mont-Ross dağı, Kaliforniyada şəhərin adı onun şərəfinə verilmişdır.
Terror (vulkan)
Terror — Antarktida ərazisində yerləşən vulkan. Vulkanın püskürməsi indiyənə kimi müşahidə edilməmişdir. Terror Erebus vulkanınından 30 km aralıda yerləşir. 820 000 il öncə hündürlüyü 3230 m olan vulkan formalaşmışdır. Ross adasının şərq hissəsinin ərazisini əmələ gətirir. 2000-ci ildə vulkan ətrafında güçlü zəlzələ baş vermişdir.
Vulkanın adı Ceyms Rossun təşkil etdiyi ekspedisiyasında iştirak etmiş Terror gəmisinin şərəfinə 1841 ildə adlandırılmışdır.
Mirzə Rza Kirmani
Mirzə Rza Kirmani (1854–12 avqust 1896) — Nəsirəddin şahın qatili.
Xeyirxah nağıl (film, 1986)
Məzmun
Film müdrik qoca sehrbazın yaratdığı çətinlikləri aradan qaldırıb nənəsinin arzusunu həyata keçirən balaca Zaur haqqındadır.
Film haqqında
Kukla filmidir.
Birinci Şıxlı
Birinci Şıxlı — Azərbaycan Respublikasının Qazax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Birinci Şıxlı oyk, mür. Qazax r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Kür çayının sağ sahilində, Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Kəndin adındakı birinci komponent onu ərazidəki İkinci Şıxlı kəndindən fərqləndirmək üçün artırılmışdır. İkinci komponent isə qazaxların şıxlı qolunun adını əks etdirir. Mənbələrdə 1537-ci ildə Şəmkirdən köçüb Qazax mahalına gələn Ağdolaqlı Məhəmməd ağanın oğlu şıxı və onun övladları haqqında məlumat verilir.
Şıxlının qədim keçmişi, Şıxlının adının yaranması, kənd kimi formalaşması
Azərbaycanın şimal-qərb ərazisində yerləşən Qazax Zaqafqaziyanın, elecə də Azərbaycanın ilk insan məskənlərindən biri olmuşdur. Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində müəyyənləşdirilmişdir ki, Urmiya-Naxçıvan-Göyçə istiqamətində uzanaraq, Zaqafqaziyanı, Ön Asiyanın mədəniyyət mərkəzləri ilə əlaqləndirən çox mühüm qədim yol Qazax bölgəsindən keçərək, Kür çayı vadisinə daxil olurdu. Qazaxda bu regionda Baba dərvişdə, Sarıtəpədə, Daş Salahlıda Damcılı, Birinci Şıxlıda qədim insan düşərgələri bu yerlərin Paleolit dövründə (ən qədim daş dövrü) insanların yaşayış məskəni olduğunu sübut edir. Paleolit abidələrinin öyrənilməsində Qazax ərazisində daş dövrünə aid ilk materiallara 1950-ci ildə Avey dağında rast gəlinmişdir.
1961-ci ildə I Şıxlıda maili düzənliyin şimalında Qədir düzü, Çaxmaqlı, Uzun dərə, Omarağalı, Dəmirçilinin üstündə məktəbə yaxın ərazidə aparılan arxeoloji qazıntılar Birinci Şıxlının ən qədim insan məskəni olduğunu sübut edir. Bura Azıx, Tağlar, Qazma, Büzeyir qədim insan düşərgəsi kimi, tarixi ədəbiyyatlarda Birinci Şıxlı insan düşərgəsi adlandırılmışdır.
1961-ci ildə təsərrüfat işləri zamanı Paleolit dövrünə aid buradan qədim insanlara aid bir yanlı qaşov, yarpaq şəkilli alət, sıyırma, yonma alət, dişli alət, iki yanlı uc qaşovları, iki qütblü nüvələr, və s. 1023 məmulat tapılmışdır. Burada “Acı dərə” I,II aşel, habelə Uzun dərə, Çınqıllı təpə mustye dövrünə aid yaşayış yerləri var. Birinci Şıxlı insan düşərgəsinin materialları Azıx mağarasının mustye təbəqəsindən Daş Salahlı mağarasından aşkar edilmiş tapıntılarla oxşardır.
Birinci Şıxlı “Gəmiqayasının” üstündə qədim və yeni qəbiristanlığa yaxın yerdə yerləşir. Beş kəndi (ondan ayrılmış) özündə birləşdirən Şıxlılar Qazağın ən böyük kəndlərindən biridir.
Birinci Şıxlı, İkinci Şıxlı, Muğanlı, Sadıqlı, Köçvəlli bir kökdəndir. Göstərdiyim kimi bu beş kənddən başqa Birinci Şıxlıdan keçən bir çox tayfaların nümayəndələri Ağstafanın Poylu, Zversavxoz, Böyük Kəsik, Gürcüstanın Vayovka kəndlərinin təşkilində mühüm rol oynamış və həmin kəndlərdə böyük çoxluq təşkil edirlər. Birinci Şıxlı Bakı-Tiblisi şose yolunun üstündə, Kür çayının sağ sahilində yerləşir. Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Birinci Şıxlı qərbdə Astanbəyli, Qaymaqlı, Kəmərli, İkinci Şıxlı kəndləri ilə həm sərhəddir. Birinci Şıxlının ümumi sahəsi 2771hektardır, bundan 920 hektarı örüş sahəsidir. 2013-cü ildə Şıxlının əhalisinin sayı 3254 nəfər olmuşdur. Kənd 720 evdən ibarətdir. Kənddə bir tam orta məktəb, bir orta məktəb, bir tibb məntəqəsi, 4 kitabxana, XIXəsrə aid qəbiristanlıqda türbələr, hərəmlər, XVIII əsrin məşhur şairi Molla Vəli Vidadinin qəbirüstü abidəsi, İtalyanın Milli Qəhrəmanı, Əfsanəvi partizan Tahir İsayevin abidəsi və döyüş şöhrəti ev muzeyi var. 7 böyük market ticarət mərkəzi fəaliyyət göstərir. Bir dəyirman əhalinin xidmətindədir. Kənd iki dəfə qazlaşdırılıb. Birinci dəəfə 1969-cu ildə, Sovet hakimiyyəti dağılanda (1992-ci il) dayandı. 2013-cü ildə yenidən fəaliyyətə başladı. Bakı-Tiblisi magistral şose yolunun kənarları işıq lampası ilə işıqlandırılıb. Kəndin mərkəzində M.V.Vidadinin heykəli qoyulmuşdur. Kənd icra nümayəndəliyi, kənd bələdiyyəsi fəaliyyət gostərir. Bir kənd folklor evi, 600 nömrəlik ATS telefon stansiyası əhalinin xidmətindədir. Bir “Aysun” gözəllik salonu, 3 dəlləkxana, bir ayaqqabı təmiri obyekti fəaliyyət göstərir. 2 artezan quyusunun suyu əhalinin xidmətindədir. Şosse yolunun kənarlarında kollar asdırılmlışdır. Kənddə 3 benzin-salyarka məntəqəsi “Uğurlu yol, ”Əhməd”, ”Turan” sürücülərin xidmətindədir.
Birinci Şıxlıda, onun ərazisində ta qədimdən, ibtidai icma quruluşu dövründən insanların yaşayışı, formalaşması, qurub yaratması üçün münasib təbii-coğrafi şərait olmuşdur.
Birinci Şıxlının və İkinci Şıxlının hansının daha qədim olması və hansının hansından ayrılmasına öz münasibətimi bildirmək istəyirəm. Bu haqda Birinci və İkinci Şıxlıda bəzi insanlar arasında mübahisələr düşür, hər kəs öz kəndinin qədim olduğunu deyir. Əsl həqiqət belədir: Birinci onu bilmək lazımdır ki, hər şeyin başlanğıcı var. Elə başlanğıcı birinci, ikinci sözündən götürmək lazımdır. İkinci Şıxlı Birinci Şıxlıdan ayrılıb. İkincisi onu deyə bilərəm ki, tarixi keçmişimizin öyrənilməsində yazılı mənbələri nə qədər mühüm rol oynasa da, uzaq keçmişimizin əsas sübutu maddi mənbəsidir. Maddi mənbəələrdən biri qəbiristanlıqlardır. Birinci Şıxlı qəbiristanlığında olan (yazılı) baş daşları, qəbiristanlıqda olan türbələr, daş sanduqələr, qoyun fiqurlu qəbir daşları, daş topluları, xaç daş, hərəmlər bunu bir daha sübut edir.
M.V.Vidadinin qəbrindən təxminən 70-80 metr arxada mən özüm 3 qoyun və qoç formalı baş daşının olduğunu görmüşəm. Sonralar həmin daşlar ayrı-ayrı illərdə müəmmalı şəkillərdə yoxa çıxdılar. Heç kəs bununla maraqlanmadı. Bəziləri dedi ki, Bakıdan gəlib aparıb bəziləri və əsası dedi ki, ermənilər kənddən kiminləsə əlbir olub gecə vaxtı ermənilər, gürcülər tərəfindən aparılmlşdır. Biz bunları İkinci Şıxlı qəbiristanlığında görmürük. Dediyim bu faktlarla yanaşı başqa digər faktlarda sübut edir ki, II Şıxlı Birinci Şıxlıdan ayrılmışdır. Qoyun fiqurlu baş daaşları sitayişlə əlaqədardır.Yeri gəlmişkən deyim ki, bunlar eramızdan əvvəl IV əsrdə yaranmış Azərbaycan dövləti ilə bağlı, yəni bütpərəstlik, çox Allahlıq dövrünə təsadüf edir, həmçinin XV əsrdə yaranmış Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu dövlətləri dövrünə də təsadüf edir.
“Gəmiqayasın”dakı daş toplularını daş-dini ayinlərin ifadəsi kimi qiymətləndirmək olar. Qəbristanlıqdakı türbələrin üstündəki quş qonmaq üçün qoyulmuş köndələn ağaclarda qədim ayinlərdən biri ilə, yəni insan öldükdən sonra ruhunun guya quşa çevrildiyini, arabir öz yurduna, qəbristana övladlarının onun xatirəsinə necə hörmət etdiyini görmək üçün gəldiyini güman edən xalq əfsanəsi ilə bağlıdır. Qəbristanlıqdan söz açmışkən onu deyim ki, mən M.V.Vidadi adına sovxozda 1997-ci ildə direktor müavini işlədiyim vaxt kəndin Omarağalı adlanan hissəsinin qabağında, Dəmirçilli ilə arasında əkin sahəsində 5 hektar sahədə “Kasimsot” traktorla əkin işi aparılan zaman böyük bir qəbiristanlıq üzə çıxdı. Qəbirlərin içərisindən çıxan insan sümükləri indiki, müasir insanın sümüklərindən çox fərqlənirdi. Belə ki, onların qollarının və ayaqlarının sümükləri çox uzun idi. Həmin yerdən aşikar olunan sümükləri yemçilik briqadasının fəhlələri bir hissəsini yığıb savxozun anbarının qarşısına tökdülər. Rayona bildirildi, amma gələn olmadı. Sonra yığılıb qəbirstanlığa basdırıldı. Sümüklər aşikar olunan sahədə iş dayandırıldı. Aşikar olunan qəbiristanlıqda ölülərin basdırılması daş qutuların icində idi. Bəzilərinin üstündə böyük sal daşlar var idi. Bu qəbirlər bizim eradan əvvəl II-I minilliklərə təsadüf edir. Həmçinin “Yataq yeri”deyilən yerdə aşikar olunmuş maddi-mənəviyyat abidələrinin yaşı 40 min ildən çoxdur. İbtidai icma quruluşunun bu mərhələsində Şıxlı ərazisində yaşayan tayfalar güzaran uğrunda mübarizə aparmış, tərəqqiyə, təkamülə can atmışlar. Strateji cəhətdən əlverişli, zəngin və münbit torpaqları olan I Şıxlı ərazisində eradan əvvəl VI əsrdən üzü bəri Albanlar yaşamışlar. Bütün bunların hamısı sübut edir ki, əsasını 1537-ci ildən götürdüyümüz Birinci Şıxlının tarixi daha qədimdir. Şıxlı kəndi adından əvvəl burada hansı adlasa da yaşayış məskəni olmuşdu. Ancaq onun adı tarixi mənbələrdə rast gəlinmir. Birinci Şıxlı qəbiristanlığında şose yol tərəfdən olan hissəsində İsmayılov Suqrəddin və Şıxıyev Fəxrəddinin evinə yaxın istiqamətdədir. Onlar hamısı torpağa batmış, daşlar yıxılı vəziyyətdə torpağa batmışlar.
I Şıxlı kəndinin qədimliyini bir daha onda görürük ki, hal-hazırda indiki zamanda ölülər qəbirstanlıqda dəfn edilən zaman torpağın içində 2 və daha çox məzar aşkarlanır. Qəbirlər bir-birinin üstündə, bir-birindən 50-70 sm arasında fərqlə tapılmışdır. Bütün bunlar bir daha kəndin qədimliyini sübut edir.
Şıxlı adının yaranması və bir kənd kimi tanınması ilə bağlı olanlar.
Bəri başdan onu deyim ki, Şıxlı adı ilə tanındığı vaxt üçün ən tutarlı fakt çar Rusiyası artileriyasının “atası” “topçuluğun allahı” adlandırılan çar ordusunda general-leytenant rütbəsinə çatmış Əliağa Şıxlınskinin “Xatirələrim” adlı əsərində belə maraqlı faktlar var. O deyir ki, Şıxlı kəndinin tarixi 1537-ci ildən başlayır. Buranın əvvəllər hansı adlasa yaşayış yeri olduğunu irad tutmur. Söhbət Şıxlı adından gedir. O yazır ki, bizim ulu babamız ağdalaq Məhəmməd ağa Qazax qəzasına Şamxordan (Şəmkirdən) köçüb gəlmişlər. Əliağa Şıxlinski 1863-cü ilin martın 3-də Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Qazax qəzası Qazaxlı kəndində anadan olmuşdur. Ə.Şıxlinski göstərir ki, Ağdolaq Məmməd ağanın iki oğlu var imiş. Böyük oğlu Şıxı-çox ağıllı və sakit, kiçiyi Əliqazax çox igid, amma dəlisov bir adam olmuşdur. Mən Əliqazağın nəsilindənəm. Böyük oğul olan Şıxının övladları sonralar Kür axarından verst yuxarıda, Tibilis yaxınlığında məskən salaraq, burada 3 kənd yiyəsi olmuşlar. Bunlara Şıxlı deyilən ümumi bir ad verilmişdir. Böyük oğuldan olan övladları Şıxızadə familiyasını aldılar, kiçik oğuldan olanlar isə Əli Qazax oğlu familyasını qəbul etmişlər. Azərbaycan 1828-ci ildəTürkmənçay müqaviləsindən sonra bütün yerlilər özləri üçün rus familyalarına bənzəyən familyalar qəbul etməyə başladıqda onların nəsillərinin hər iki qolu Şıxlinski familyasını qəbul etmişlər. Əliağa Şıxlınski yazir ki, anam Şahyəmən xanım (Qayıbova) Azərbaycanın XVIII əsr məşhur şairi Molla Vəli Vidadinin nəvəsidir. Şıxlınskilər nəslindən o zamana görə bir çox alimlər yetişmişdir. Şıxlınskilər nəslindən Avropa üsulu ilə tam təhsilli adam Əliağa Şıxlinski olmuşdur. Mirzə Hüseyn Qayıbov Əliağa Şıxlınskinin anasının əmisi oğludur.
Onu da deyim ki, Alqazax indiki, Aşağı Salahlıya yaxın bir ərazidə Kürün sahilində Salahlı Qazaxlı kəndinin əsasını qoymuşdur. Əliağa Şıxlınski də bu kənddə anadan olmuşdur.
Şıxlı öz ətrafındakı adamlarla indiki, Birinci Şıxlı kəndi ərazisində Kürün sağ sahilində “Gəmi qayası” adlanan yerin ətrafında məskən salmışlar. Şıxı və onun ətrafında gələnlərin ilkin məskənləri bu gün Birinci Şıxlının Dəmirçilli hissəsində IX illik məktəbin ətrafında məskunlaşmışlar. Göstərdiyim həmin yerdə aparılan qazıntılar və həmin yerdə tapılan əşyalar, ocaq yerləri, bu gündə rast gəlinən müəyyən tikinti qalıqları bunları bir daha sübut edir. Sonralar Şıxı ağanın tayfasının bir hissəsi Birinci Şıxlının Navadallı adlanan hisssəsindən bir az yuxarı Ağalıq adlanan, bəzən də “Çınqıllı” təpə adlanan yerə köçmüşlər. Həmin yer heç vaxt İkinci Şıxlının ərazisi olmamışdır. Nə çar hökumətinin, nə də Sovet hökumətinin vaxtında. Əgər Şıxı ağa II Şıxlı ərazisində məskən salıbsa bəs niyə Molla Vəli Vidadi məhz Birinci Şıxlıda-Ağalıq adlanan yerdə “Tikanlı təpə” adlanan yerdə, indiki Hüseynov Ramizin ” Uğurlu yol” benzin doldurma məntəqəsinin arxasında məskən salmış, orada yaşamışdır.
II Şıxlının Birinci Şıxlıdan ayrılması Sovet hakimiyyətindən xeyli əvvəl 1750-ci illərdə baş vermişdir. Bunu II Şıxlıda olan qəbiristanlıqdakı baş daşları sübut edir. ”Ağalıq” adı II Şıxlının adı ilə bağlı deyil. ”Ağalıq” Birinci Şıxlıya məxsusdur. Ağalıq ərazisi Birinci Şıxlıda olan Omarağalı, Dəmirçilli, Navadallı ərazisi bölgüsü kimi meydana gəlmişdir. Sovet hakimiyyətinin ilk illərində 1920-ci ildən sonra “Ağalıq”dan bir sıra tayfalar II Şıxlıya köçmüşlər. Bəzi şəxslərin fikirincə Birinci Şıxlı II Şıxlıdan ayrılmışdır. Bu tam əsassızdır. Yuxarıda bunu izah etmişəm. Bu günün gözü ilə II Şıxlıya baxsaq bir çox sahələrdə Birinci Şıxlıdan çox inkişaf etmişdir. Bununda əsas səbəblərindən biri Birinci Şıxlıdan ayrılıb II Şıxlıda məskunlaşan ayrı-ayrı tayfaların nümayəndələri əvvəl Qafqaz canişinliyinin mərkəzi şəhəri olan Tiflis şəhəri ilə sıx əlaqə saxlamaları, orada təhsil almaları, işləmələri, həmkəndlilərini məktəblərə cəlb etməsi hərbi məktəblərə təhrik etməsi ilə bağlıdır.
Bir fakt da var ki, məşhur Roma sərkərdəsi Pompey eramızdan əvvəl I əsrdə 66-65-ci illərdə Qarayazı çöllərindən keçərək Albaniyaya hücum etmişdir. Pompeyin qoşunları indiki Abastuman və Qarakilsə şəhərləri olan yerdən keçib Dilican və Ağstafa ərazilərinə çatmışdır. Romalılar Kür çayını keçərək Kambisena çölündə (Qarayazı düzündə) alban qoşunları ilə qabaqlaşmışlar. Heç şübhəsiz ki, Birinci Şıxlı Pompeyin qoşunlarının keçdiyi ərazilərdən almış, onun hücumuna məruz qalmışdır.
Qədim türk tayfalarından olan qıpçaqlar XII əsrdə Borçalı ərazisində olduğu məlumdur. Qıpçaqlar Qazax I Şıxlı ərazisində məskunlaşmışlar. XII əsrdə Ərəblərə, Səlcuqlara qarşı döyüşən qıpçaqların  Birinci Şıxlıda da izləri görünür.
XIII əsrdə Monqollar 2 dəfə 1200-1222, 1231-1239-cu illərdə Azərbaycana hücum etmişlər. Onlar Gürcüstana və Tiflisə hücum edərkən heç şübhəsiz Qazax Qarayazı çöllərindən keçmiş, Birinci Şıxlı ərazisində görünmüşlər. Monqollar 1221-ci ildə 20 min monqol qoşunu ilə Gürcüstan-Aran(Abbaniya) sərhəddini (Qarayazını) keçərək Tiflis yaxınlığında 10 minlik gürcü qoşununu darmadağın etmişlər. Onlar hücum zamanı bu ərazidən I Şıxlıdan keçmişlər. Xarəzmşah Cəlaləddin 1226-cı ildə Tiflisə görüş edərkən onun ordusu bu ərazidən keçmişdir.
Əmir Teymurun 1386-cı ildə Azərbaycana, buradan isə Tiflisə hücumu zamanı I Şıxlıdan keçdiyi həqiqətə uyğundur. Teymurun Tiflisə yolu bu ərazidən keçirdi.
Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsən 1474-77-ci illərdə Gürcüstana hücum edərkən Birinci Şıxlıdan keçmişdir.
1522-ci ildə I Şah İsmayıl Xətai Gürcüstana-Kartliyə hücum etdiyi məlumdur. Borçalı Qarayazını Səfəvilərin tərkibinə qatan Şah İsmayıl Xətai I Şıxlı torpağının ərazisindən keçmişdir.
XVIII əsrdə 1606-1614-cü illərdə I Şah Abbas Gürcüstana hücum edərkən I Şıxlıdan keçib Tiflisi almışdır.
1736-cı ildə Nadir şah seçilərkən ona qarşı çıxmış Qazağı gürcü Kartli hakimi Teymuru verərkən I Şıxlıda gürcülərin himayəsinə keçmişdir. 1747-ci ildə Nadir şah öldürüldükdən sonra yaranan sultanlıqlardan birisi Qazax- Şəmşəddil sultanlığı olmuşdu. I Şıxlı həmin sultanlığın tərkibində olmuşdur. 1752-ci ildə Şəki xanı Hacı Çələbi “Qızıl qaya xəyanətin”dən sonra hücum edib Qazax, Borçalını gürcülərdən almış, Şəkiyə birləşdirilmişdir. I Şıxlı da ona tabe olmuşdur.
1795-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qacar Tiflisə yürüş edərkən I Şıxlıdan keçmişdir.
1801-ci ildə Şərqi Gürcüstan Rusiyaya birləşdirilərkən Qazax, Banbək, Borçalı, Şəmşəddil də Rusiyanın tərkibinə qatılmışdır. Deməli, I Şıxlı da Gürcüstana verilmişdir. Şimali Azərbaycan əraziləri, o cümlədən Borçalı, Qazax-Şəmşəddil sultanlıqları Rusiya tərəfindən işğal olunduqdan sonra Çarizm yerli əhalinin iradəsini qırıb özünə tabe etmək üçün igid, nüfuzlu, ağsaqqal başçıları, ağaları Rusiyanın daxilinə sürgün etmişlər.
1819-cu ildə Qazax sultanlığı ləğv edilmişdir. I Şıxlı 1819-1867-ci illərdə Qazax distansiyasının, 1867-1829-cu illərdə Qazax qəzasının ərazisində fəaliyyət göstərmişdir. 1844-cü ildə Qafqaz canişinliyi Vorantsovun başçılığı ilə yaradılarkən, mərkəziyyət Tiflis olmuşdur. Həmin dövrdə I Şıxlı Qafqaz canişinliyinin Qazax distansiyasinda inzibati-mədəni mərkəzinə çevrilmişdir. Heç də təsadüfi deyildir ki, Azərbaycanda çarizmə qarşı kəndlilərin ilk etiraz çıxışlarının mərkəzlərindən biri 1844-cü ildə I Şıxlı olmuşdur. Şəmşəddil, Borçalı, Qazax nahiyələrinin kəndlərindən gələn kəndlilər Şıxlıda toplaşmışdılar. Kəndlilər vergiləri verməkdən, mükəlləfiyyətlər icra etməkdən, hökumətin sərəncamlarına tabe olmaqdan imtina etdiklərini bəyan etdilər. Birinci Şıxlının adı 1920-ci ildən əvvəl bir zamanlar “Padşahlıq” adlanmışdır. Bu gündə Qazaxın bir sıra kəndlərinin nümayəndələri, həmçinin qonşu rayonunun nümayəndələri də bizim kəndi belə adlandırırlar. Bu nə ilə əlaqədardır?
1844-cü ildə Qafqaz canişinliyi təşkil edilən vaxt Qazax destansiyasının ərazisindən yeganə kənd olub ki, I Şıxlı vergini ərazi birliyinə yox, bir başa çar xəzinəsinə keçirirmiş və I Şıxlı müəyyən mənada çara tabe imiş. Ona görə də bizim kəndi ətraf ərazilərdə “Padşahlıq” adlandırmışlar, yəni “çara” padşaha tabe olan( kənd camaat çara çar yox) padşah deyirmişlər.
Birinci Şıxlının Gürcüstana tərəf indiki “Uğurlu yol” benzin doldurma məntəqəsinin ərazisi “Ağalıq” adlanır. Bu gündə kənd əhalisi arasında həmin yerə ”Ağalıq” deyirlər. Ona görə həmin yerə “Ağalıq” deyirlər ki, ora da Şıxlı ağalarının yurdu olmuş, sonralar həmin ağalar II Şıxlıya köçmüşlər. Həmin yer həmçinin M.V.Vidadinin yaşadığı yer olmuşdur. Azərbaycanda Sovet hakimiyyətindən (1920) əvvəl və sonralar xalq arasında I Şıxlıya “qıllı Şıxlıda” demişlər. Bu gündə yaşlı nəslin nümayəndələri yerə gələndə I Şıxlıya belə deyirlər. Belə bir faktı deyim ki, 1973-cü ildə mən institutda oxuyarkən Səməd Vurğunun qardaşı Mehdixan Vəkilov bizə dərs deyirdi. Dərs prosesində o bizlərlə tanış olurdu. Mənə gələndə soruşdu: “sən hardansan?”Dedim: “Qazaxdan, I Şıxlıdan”. Mehdixan müəllim dedi: “Hə qıllı Şıxlıdan” Belə deyəndə uşaqlar gülüşdü,mən pis oldum. Mehdixan müəllim bunu hisss etdi. Sonra dedi ki, ayə, ay uşaqlar, bilirsinizmi Şıxlıya niyə belə deyirlər? I Şıxlının malı-qoyunu çox olub, ona görə Qazaxda I Şıxlıya varlı mənasında “Qıllı Şıxlı” deyiblər. Mən vəziyyətdən çıxdım.
Birinci Şıxlının adı təxminən 1926-1936-cı illərdə Azərbaycanda Sovet hökumətinin başçısı, (1920-1922-ci illərdə) ədib yazıçı Azərbaycanın böyük oğlu 1925-ci ildə Moskvada vəfat etmiş, orada dəfn edilmiş Nəriman Nərimanovun şərəfinə I Şıxlının adı dəyişdirilib Nərimanlı kəndi, 1932-ci ildə kənddə kolxoz qurulanda kolxoz da “Nərimanlı” adlandırılmışdır. 1937-ci ildə Nəriman Nərimanov müəyyən qüvvələr tərəfindən əsassız olaraq millətçi damğası ilə damğalanıb, ləkələndikdən sonra, kəndin adı yenidən I Şıxlı adlandırılmışdır.
Birinci Şıxlıdan ayrılan, Kürün sol sahilində məskən salan kəndlər Muğanlı, Sadıqlı, Köçvəlli, Böyük Kəsik əhalisi buradan 1920-ci illlərindən köçməyə başlamışlar. Bu köçmənin əsas səbəbi həmin illərdə dolanma şəraitinin ağır olması ilə əlaqədardır. Həmin vaxtlar həyat şəraiti çətinləşdiyi üçün camaatın bir hissəsi köçməyə məcbur olmuşlar. Yeni yaşayış məskənlərində mal-qara, qoyun saxlamaq üçün şərait olmuşdur. Bəzi insanlar bəzən heç bir əsası olmadan Muğanlının Muğandan gəldiyini, o biri kəndlərin başqa yerlərdən gəldiyini deyirlər. Heç bir əsası yoxdur. Bu gündə I Şıxlıda Muğanlıların yaşadığı yer “Muğanlı təpəsi” Sadıqlıların yaşadığı yer “Sadıqlı təpəsi” adlanır. Muğanlı təpəsi indiki ”Lalə”şadlıq evinin ətrafıdır. Kürün sol sahilində yaşayan həmin kəndin nümayəndələri öz ölülərini 1970-ci illərə qədər gətirib I Şıxlı qəbiristanlığında dəfn edirdilər, çünki ata-babalarının qəbri burdadır. Tarixi saxtalaşdırmaq olmaz!
Qədim el yolunun üzərində yerləşən bu ərazinin əhalisi X əsrin ortalarında Qazaxla birlikdə Şəddadilərin hakimiyyəti altında olmuşdur. XII əsrdə (1136-1225) Atabəylər dövləti geniş əraziyə malik olarkən I Şıxlıda bu dövlətin tərkibində olmuşdur. 1161-ci ildə Gürcülər Gəncəbasara hücum edərkən Şıxlıların müqavimətinə rast gəlmişdilər. Molla Vəli Vidadi və onun I Şıxlı ilə bağlılığı XVIII əsrdə Azərbaycanda iki böyük şair yaşayırdı. Molla Pənah Vaqif və Molla Vəli Vidadi. Molla Vəli Vidadi Şəmkirin Qapanlı kəndində 1707-ci ildə anadan olmuşdur. Şairin atasının adı Məhəmməd ağadır. Vidadinin I Şıxlıda “Gəmi qaya” adlanan yerin yaxınlığındakı olan qəbirstanlıqda dəfn olmuşdur. Onun I Şıxlıda olan ilk qəbir daşının üstündə belə yazılmışdır. “Bu qəbir mərhum, məğfur, Allah bağışlamış Vidadi ilə məşhur olan Molla Vəli Məhəmməd oğlunundur. 1223-cü ilin əvvəlində vəfat etmişdir”.
Beləliklə, Vidadinin vəfatı tarixi miladi tarixlə 1808-ci il qalıqla 1809-cu ilin ilk günlərinə düşür. Deməli, Vidadi 1709-1809-cu illərdə yaşamışdır.
Bəzi mənbələrə görə Vidadinin ana nəsli Qazaxdandır. Şəmkirlə ardı-arası kəsilməyən müharibələr nəticəsində, elecə də çəkişmələrə görə Vidadinin ailəsi Şəmkirdən Qazağa köçmüşdür. Vidadinin atası 1725-ci ildə müharibə zamanı öldürülmüşdür. Şairin anası Poyludan olduğundan Poyluya gedib-gəlirmiş, lakin həmin illərdə Poylu əhalisi köçə-köç olduğundan Vidadi orda məskən sala bilməmiş, Tiflisə yaxınlaşmaq məqsədilə I Şıxlıya köçmüşdür. Vidadinin bir müddət Tiflisdə II İraklının sarayında yaşadığı da deyilir. Vidadi II İraklının ölümü münasibəti ilə ”Bu gün” rədifli müxəmməs yazmışdır. Şairin əsl adı Vəli, təxəllüsü Xəstə Vidadi, atasının adı Məhəmməd, anasının adı Xədicədir. Şair 18 yaşına qədər Şəmkirdə yaşamışdır. Şair anası Xədicə ilə 1725-ci ildə I Şıxlı kəndinə köçmüşdür. Burada Tükəzban adlı bir qızla evlənmişdir. Bir müddət burada yaşamış Əhməd xanın katibi olmuşdu.
1749-cu ildə Əhməd xan Omarağalıda vəfat etdikdən sonra şairin vəziyyəti çox ağırlaşmışdır. 1756-cı ildə dostu Vaqiflə birlikdə Qarabağın Gülüstan kəndinə köçmüşlər. 1758-1759-cu illərdə Vaqif İbrahim xanın müqərrəbi olduğundan bir neçə il sonra Vidadi yenə də I Şıxlıya qayıdır. Şairin uzaq qohumlarının verdiyi məlumata görə onun qardaşı Tiflisdə yaşamışdır. Bəzi mənbələrə görə Vidadi II İraklının sarayında olmamışdır. Vidadi qocalıq çağlarına qədər I Şıxlıda yaşamışdır. Arvadı Tükəzban 1802-ci ildə vəfat etmişdir. Qəbri I Şıxlıda I Şıxlıda Vidadinin yanındadır. Yuxarıda dediyim kimi Vidadinin ölümü 1809-cu ildə olmuşdur. Qəbri ”Gəmi qayası” adlanan yerin yanındakı qəbiristanlıqdadır. Üstündə böyük büst, heykəl qoyulmuşdur. Şairin bu gün bizə 55 şeiri, 3 müsibətnaməsi gəlib çatmışdır.
Molla Vəli Vidadinin övladları haqqında Molla Vəli Vidadinin evi indiki ”Uğurlu yol” yanacaqdoldurma məntəqəsinin arxasında, xalq arasında “Tikanliq” ”Çınqıllı yer” adlanan yerdə olmuşdur, yolun kənarında. Vidadinin 6 qızı, 5 oğlu olmuşdur. Qızlarından yalnız ikisi sağ qalmışdır. 5 oğlu olmuşdur. Vidadi orta boylu, arıq, nazik, düz burunlu, qonur-miyanə gözlü, nurani simalı bir kişi olmuşdur. Birinci Şıxlı kənd sakini, Seyranlı Molla Hafiz (120 yaş yaşamışdı) Vidadinin “Şəmkirdən gəldiyini”, ”Tikanlıq” adlı yerdə məskən saldığını demişdir. Molla Hafis Həsən xanın Türkiyədən Qazağa hücum etdiyini demişdir. Həmçinin Molla Hafiz Vidadinin Əhməd adlı oğlunun ləzgilərin basqını zamanı əsir apardığını, sonradan şairin olduğunu bildikdə geri qaytarıldığını söyləmişdir. Bu fikirləri 100 il ömür sürmüş Molla Qaraca (babam Omarın dayısı) da demişdir. Molla Vəli Vidadi ilə Molla Pənah Vaqifin arvadlarının qohumu olduğu da məlumdur. Vaqifin 2 qızını-Vidadinin 2 oğlu almışdır. Vaqifin Pəri Sultan adlı qızını Vidadinin böyük oğlu Məhəmmədağa, kiçik oğlu Osman isə Məlik Cahanla evlənmişdi. Pəri Sultandan Yəhya bəy dünyaya gəlmişdir. Vidadinin böyük oğlu Məhəmməd ağa Əyyub ağanı evə tüfəngə göndərəndə, Əyyub ağa tüfəngin ağzından tutanda qəflətən tüfəng açılır, Əyyub ağanın ciyərini deşir və Əyyub ağa ölür. Fürüddün bəy Köçərli yazır ki, ”qocalığında Vidadinin gözü yaxşı görmədiyindən oğlu Osman Əfəndi gəzdirərmiş” Vidadi onu cox sevərmiş, xeyir-dua verərmiş. Vidadinin Ömər, Osman adlı oğlunun olduğunu Vaqiflə deyişmələrində görürük. Deməli, Vidadinin 5 oğlu-Məhəmməd ağa, Əyyub ağa, Əhməd, Osman, Ömər adlı oğulları olmuşdur. Məhəmməd-ağanın oğlu Yəhya bəy, qız nəvəsi Abbas ağa Nazir(1849-1919)şairlik etmişlər. Vidadi məzhəbcə sünni olmuşdur. Vidadinin kiçik oğlu Osman Əfəndi Tiflisdə Zaqafqaziya sünni idarəsinin müftisi olmuşdur. Sonra onun oğlu Məhəmməd Əfəndi 3-cü müftişi olmuşdur. Molla Vəli Vidadinin qəbirinin yanında qızı Cəvahir, oğlu Əhməd və arvadı Tükəzbanın qəbirləridir. İlk 3-nün qəbirləri bir-birinə yaxındır, Tükəzbanın qəbri onlardan beş addım sağ tərəfdədir. Vidadinin Zeynəb adlı qızının və nəticələrinin qəbirləri Poylu kəndindədir.
İstinadlar
Vəliyev Fəxrəddin " Birinci Şıxlı " kitabı
Bidens discoidea
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Entonet Kayeditonun itməsi
Entonet Kristin Kayedito — 6 aprel 1986-cı ildə Nyu-Meksika ştatının Qallap şəhərindəki evindən itən amerikalı qız.
Haqqında
Kayedito 25 dekabr 1976-cı ildə Amerikada ən böyük yerli xalq Navajo xalqından olan Penni Kayedito (1952–1999) və italyan-ispan mənşəli ata olan Entoni Montoyanın (1951–2012) ailəsində anadan olub. Valideynləri boşandıqdan sonra Entonet, həmçinin kiçik bacıları-Vendi və Sedi anaları tərəfindən Nyu-Meksika ştatının Qallap şəhərində böyüdülər.
İtkin düşməsi
Kayedito 6 aprel 1986-cı ildə səhərin erkən saatlarında ABŞ-nin Nyu-York ştatının Qallap şəhərindəki 66 nömrəli marşrut yolundakı evində itkin düşdü. Həmin axşam Kayeditonun anası Penni yerli bir barda dostları ilə birlikdə idi, Entonet isə bacıları-Vendi və Sedi ilə bir yerdə bir dayə ilə birlikdə idi. Penni gecə yarısı evə gəldi və dayəni evinə göndərdi.
Araşdırma
Dörd il sonra, 1991-ci ildə Nevada ştatının Karson-Siti şəhərindəki bir restoranda ofisiant Kayeditonun təsvirinə uyğun gələn, mütəmadi olaraq əşyalarını yerə atan və ofisiantın diqqətini cəlb etməyə çalışan bir yeniyetmə qızla qarşılaşdı. Ofisiantın dediyinə görə, o, hər dəfə əşyalarını təhvil verəndə qız onun əlindən tutur və bərk-bərk sıxırdı. Qız bir cütlüyün yanında idi. Onlar getdikdən sonra ofisiant masanı təmizlədi və qızın yemək yediyi boşqabın altından bir salfet tapdı. Salfetdə iki qısa mesaj var idi: "Mənə kömək edin" və "Polisə zəng edin".
Fərziyyələr
Polis Penninin bacısı ilə evli olan şəxsi dindirdi, lakin onu şübhəli adlandırmaqdan imtina etdi. Müstəntiqlər Kayeditonun öldüyünə inanırdılar, baxmayaraq ki, onun harada olduğu 2018-ci il üçün də məlum deyildi. Onun anası Penni 18 aprel 1999-cu ildə vəfat etdi. Polis 2016-cı ildə Penninin uğursuz yalan detektoru testinə əsaslanaraq qızının itməsinə dair polisə verdiyi məlumatdan daha çox məlumata sahib olduğunu bildirdi. Entonetin atası isə 17 avqust 2012-ci ildə vəfat etdi.
Mediada işıqlandırılması
Kayeditonun itkin düşməsi 1992-ci ildə "Həll edilməmiş sirrlər"də nümayiş olundu.
Proprioseiopsis penurisetus
Şuşanın tarixi. 1693-cü ildə Qarabağın kübar bir ailəsində bir oğlan uşağı doğuldu. Onun adını Pənahəli bəy Cavanşir qoydular. Bu oğlan böyüyüb bir neçə onillikdə cəsur döyüşçü və müdrik siyasətçi kimi tanınacaq, Qarabağın ilk xanı olacaq və 1750-ci ildə Șușa şəhərinin ürəyinə çevrilən bir qala tikdirməyə başlayacaqdı. Qala üçün yer təsadüfən seçilməmisdi-hundur əlçatmaz qayalar Șușani düşmənlərdən etibarlı şəkildə qoruyurdu. Penahəli xan Șușa qalasını tikdirmək üçün Azərbaycanin hər yerindən ən yaxşı memar və sənətkarlari dəvət etmişdi. Bir neçə il uca qayanın üstündə xan sarayları, evləri, karvansaralari, hamamlari, məscidləri olan bütöv bir şəhər yarandı. Qaladan biraz aralıda isə möhtəşəm xan bağı salındı. Qarabag xanlığının paytaxtı olan gözəl Şuşanın tarixi belə başlamışdı
Türbət Cam
Türbət Cam — İranın Rəzəvi Xorasan ostanının şəhərlərindən və Türbət Cam şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 83,558 nəfər və 19,111 ailədən ibarət idi.
Mişel Ney
Mişel Ney (10 yanvar 1769, Saarlui – 7 dekabr 1815, Paris) — Fransa marşalı (1804).
Fəaliyyəti
1788-ci ildən kavaleriyada qulluq edir, 1794-1795-ci illər inqilabi müharibələr dövründə önə çıxır. Döyüş nailiyətlərinə görə 1796-cı ildə briqada, 1799-cu ildə diviziya generalı rütbələrini alır. Bütün Napoleon müharibələrində iştirak edir. 1800-cü ildən diviziyaya, 1802-ci ildən İsveçrədəki qoşunlara, 1803-1814-cü illərdə korpusa başçılıq edir. Onun başçılığı ilə korpus Ulm yanında Elhinqendə (1805), Yen (1806) və Fridland (1807) döyüşlərində uğurla hərəkət edir. 1808-1811-ci illərdə İspaniyada bir sıra məğlubiyətlərə uğrayır. Borodino döyüşü vaxtı Neyin korpusu fransızların döyüş qaydalarının mərkəzində yerləşir, Semyönov fleşlərinə hucum edirdi. Fransızlar geri çəkiləndə, ruslar tərəfindən Krasnı yanında tamamilə məhv edilən, aryerqarda komandanlıq edirdi. 1813-1814-cü illər kampaniyalarında iştirak edirdi. I Napoleonun taxtdan imtina etməsindən sonra Burbonlara xidmət etməyə başladı, Fransa peri və Hərbi şuranın üzvü oldu. Yüz gün vaxtı Napoleonun tərəfinə keçir və döyüş əməliyatlarında fəal iştirak edir. Vaterloo vuruşmasında Napoleon ordusunun mərkəzinə komandanlıq edir. Burbonların ikinci bərpasından sonra həbs edilir və məhkəmənin hökmü ilə güllələnir.
Novruz xan
Novruzbəy xan — Canıbəy xanın kiçik oğlu idi. Qulpa xan və 2 oğlunu öldürərək taxta çıxmışdı. Ağ Orda xanı Sasıbuğa xanın oğlu Xızır xan tərəfindən devrildi.
Xərçəngin əmələ gəlməsinə xəbərdarlıq (film, 1953)
Məzmun
Elmi-kütləvi filmdir. Film xərçəng xəstəliyinin vaxtında aşkar edilməsi və müalicəsindən danışır.
Proprioseiopsis peruvianus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Bidens orofenensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Məsud Pezeşkiyan
Məsud Pezeşki-İran Parlamentinin birinci sədr müavini və İran parlamentinin onuncu dövründə Təbrizi təmsil edən nümayəndələrdən biridir.Məsud Pezeşkiyan, Mahabad şəhərində bir azərbaycanlı ailəsində dünyayə gəlibdir.
Şimal bölgəsi (Uqanda)
Şimal bölgəsi — Uqanda nın inzibati ərazi vahidi. Ərazisi - 82 099 km². Əhalisinin sayı - 5 345 964 nəfər (2002-ci il) İnzibati mərkəzi - Qulu şəhəri.
İnzibati bölgüsü
260px|thumb|right|Uqandanın bölgələri 2010-cu il 2002-ci il əhalinin siyahıya siyahıyaalınması zamanı bölgəyə 21 ərazi vahidi, 2010-cu ilin iyul ayında isə Şimal bölgəsinə 30 ərazi vahidi daxil idi.
Böyük şəhərləri:
Müqəddəs Apostol İoann kilsəsi (Sankt-Peterburq)
Tarix
1834-cü ildə icma arxistraq Mixailin şərəfinə adlandırılmışdır. 1841-ci ildə imperator I Nikolay kilsənin şəxsi binalardan birinə köçürülməsini və xəzinədən icmanın gələcək inkişafı üçün əlavə vəsaitin ödənməsini əmr edir. Bundan sonra vahid alman və eston cəmiyyətinin bölünməsi baş vermişdir. Formal olaraq eston kilsəsi 1842-ci ilin may ayında təşkil olunmuşdur, xəzinə pullarına kilsə üzvləri görüşlər üçün bir ev kirayə götürmüşdü. Ofitserskaya küçəsində yerləşəcək 800 yerlik kilsənin təməli 24 iyun 1859-cu ildə qoyulmuş (memar Harald Andreyeviç Bosse) və artıq 27 noyabr 1860-cı ildə təqdis edilmişdir. Bina psevdoroman üslubunda inşa olunmuşdur. Kilsənin böyük çadırabənzər zəng gülləsi var idi. Kilsə tikintisi üçün büdcədən əhəmiyyətli məbləğ ayrılmışdır, qalan vəsaiti isə kilsə camaatı birlikdə toplamışdır. Onların içərisində baron Y.F. Meyendorf və leyb-həkim Şolts daha çox fəallıq göstərirdilər. Bina üçün ümumi xərclər gümüş pul ilə 65 min rubl təşkil etmişdir. Kilsənin tərkibinə bir sıra filial ev kilsələri, o cümlədən də həbsxanaların dini şöbələri də daxil edilmişdir. Kilsənin tərkibində məktəb, hospital və yetimxana fəaliyyət göstərirdi.
1930-cu ildə kilsə bağlanılır. Sonra bina yenidən qurulmuşdur: zəng gülləsi sökülmüş, əsas fasada isə pilləkənlər əlavə edilmişdi. Həmçinin mərtəbə aralarının üstü örtülmüş, kərpiclə bəzədilən eksteryerin üzərinə isə suvaq çəkilmişdi. Binada klub fəaliyyət göstərməyə başlayır.
1993-cü ildə Sankt-Peterburq şəhərində eston lüteran icması yenidən təsis edilmişdir. 29 may 1997-ci ildə onlara kilsə binası geri qaytarılmışdı. 25 noyabr 2000-ci ildən burada müntəzəm şəkildə eston dilində dua mərasimləri və yığıncaqları keçirilir. Yaani (və ya İoann) kilsəsi İYLK-ın tabeliyindədir.
2009-cu ildə kilsənin bərpasına başlanılmışdı - zəng qülləsi və fasad bərpa edilərək, binaya tarixi görünüş geri qaytarılmışdı. Restavrasiya üçün xərclər – 3,1 milyon kron (təxminən 200 min avro), Estoniya Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən ayrılmışdı.