cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hunlar
Strategiya və taktika
Əsərə görə, hunlar romalılar və farslar da olduğu kimi döyüş xətti qurmurdular, lakin qeyri-nizami bölmələri tək xətt üzrə düzür, ayrı-ayrı bölmələri də ehtiyyat və pusqu üçün başqa yerdə saxlayırdılar. Həmçinin hunların sıx və hətta cəbhəyə malik dərin birləşmələrdən istifadə etdiyini bildirilir. Strategikonda deyilir ki, hunlar ehtiyat atlarını və yük arabalarını döyüş xəttinin hər iki tərəfinə təxminən bir mil məsafədə, orta ölçülü mühafizəçi ilə saxlayır və bəzən ehtiyat atlarını əsas döyüş xəttinin arxasında bir-birinə bağlayırdılar. Hunlar döyüş zamanı pusqudan, mühasirəyə almadan və saxla geri çəkilədən istifadə etdikləri üçün uzun ərazi boyunca döyüşməyi üstün tuturdular. Strategikon həmçinin Ammianusun qeyd etdiyi paz formalı birləşmələri qeyd edir və Maenchen-Helfen tərəfindən ailə alayları kimi təsdiqlənir. Strategikonda deyilir ki, hunlar qələbədən sonra düşmənlərini amansızcasına təqib etməyə və məğlub olduqdan sonra onları uzun mühasirəyə almağa üstünlük verirdilər.
Peter Heather hunların qala divarı olan şəhərləri uuğrlu bir şəkildə mühasirəyə almağı bacardıqlarını, bunu 441-ci il yürüşündə əməli olaraq həyata keçirdiklərini bildirir. Müəllifə görə, onların bunun üçün lazimi mühasirə mühəndislik qurğuları olmuşdur. Heather bu bilikləri əldə etmək üçün bir çox mümkün yolları qeyd edir: onun Flavi Aetsi dövründə xidmətdəykən əldə edilə biləcəyini, əsir götürülmüş Roma mühəndislərindən alına biləcəyini və ya zəngin İpək Yolu şəhər dövlətlərinə təzyiq etmək ehtiyacı ilə inkişaf etdirilə biləcəyini və Avropanın başqa yerinə köçürülə biləcəyini qeyd edir. David Nikole sonuncu fikir ilə razılaşır və hətta ddia edir ki, onlar Qazaxıstandakı İqdui-Kala qalası kimi qabaqcıl istehkamların tikintisi üçün bacarıqlar da daxil olmaqla tam mühəndislik biliklərinə malik idilər.
Hərbi texnika
Strategikonda deyilir ki, hunlar adətən poçt, qılınc, yay və nizələrdən istifadə edirdilər və Hun döyüşçülərinin əksəriyyəti həm kaman, həm də nizə ilə silahlanmış, lazım olduqda onları bir-birinin əvəzində istifadə etmişlər. Həmçinin hunların atları üçün yorğanlı kətan, yun və ya bəzən dəmir bardinqdən istifadə etdiklərini, həmçinin yorğan və kaftan geyindiklərini bildirir. Bu qiymətləndirmə, əsasən, Volnikovka və Brut qəbirləri kimi Hun hərbi texnikasının arxeoloji tapıntıları ilə təsdiqlənir.
Son dönəm Roma dövrünə aid və Berkasovo-Type tipində hazırlanmış xüsusi baş zirehi Konkestidəki hun məzarlığında aşkarlanmışdır. Seqmentehelm tipindəki hun dəbilqəsi Çidjaskidə, hun Spangenhelmi 1784-cü ildə Tarasovskidə, bir digər Bandhelmi tipi isə Turaevoda aşkarlanmışdır. İatrus, İlliçevka və Kalxnidəh Hun dövrünə və Hun mühitinə aid lamelli dəbilqə parçaları tapılmışdır. Hun lamelli zirehi hələlik Avropada tapılmamışdır, buna baxmayaraq Hun mənşəli olması ehtimal edilən iki tapıntı Ob çayının yuxarı axarından və Qazaxıstanın qərbindən tapılmışdır. Bu tapıntıların III-IV əsrə aid olduğu ehtimal edilir. Rumıniyanın Badabağ yaxınlığındakı Halmiris qalasındakı Topraçioi anbarından təqribən 520-ci ilə aid lamel tapıntısı 5-ci əsrin sonu və ya 6-cı əsrin əvvəllərində bunun yaradıldığı fikrinin ortaya atılmasına yol açır. Avrasiya avarlarının lamelli zirehi Roma ordusuna və xalqların böyük köçü zamanı, daha dəqiq desək VI əsrin ortalarında german tayfalarına gətirdiyi bəllidir, lakin bu son tip bundan əvvəlkiərdən fərqlidir.
Həmçinin geniş şəkildə qəbul edilir ki, hunlar 60 sm-lıq seaksla (bıçaq) son Roma dövründə həm romalıları, həm də german tayfalarını tanış etmişdirlər. Bu yenilik hunlar vasitəsiylə bütün Avropaya yayılmışdır. İnanılır ki, bu bıçaqlar ilk dəfə Çində kəşf edilmiş, hunlar və sarmatlar tərəfindən Avropaya gətirilmişdir. Sadəcə hunlar Mərkəzi Asiyada bu seaksların qısa versiyasından istifadə etmiş, IV əsrin sonu V əsrin əvvəllərində Şərqi Avropada bunlar bir qədər də uzadılmışdır. Bu əvvəlki bıçaqlar eramızın 1-ci əsrinə aiddir, Şərqi Avropada görünən yeni növlərdən birincisi eramızın 4-cü əsrinin sonlarına aid Wien-Simmerming nümunəsidir. Digər diqqətəlayiq Hun nümunələri arasında Rusiyadakı Volnikovkada daha yaxın zamanlarda tapılan uzun seaks daxildir.
Hunlar İran və ya Sasani üslubunda uzun, düz, təxminən 83 sm bıçaqlı, adətən almaz formalı dəmir qoruyucu lövhə ilə bir növ spatha istifadə edirdilər. Bu üslubda hazırlanmış qılınclar Altlussheim, Szirmabesenyo, Volnikovka, Novo-Ivanovka, və Tsibilium 61 kimi yerlərdə də aşkarlanmışdır. Onlar adətən qızıl folqa qulpları, qızıl təbəqə qınları və polixrom üslubda bəzədilmiş qının fitinqlərinə malik idilər. Qılınc baldrikdə (orta əsrlərə xas olan kəmr) deyil, qılınc kəmərinə bağlanmış üslubunda daşınırdı. Hunların ən məşhur silahı Qum Dərya tipli kompozit arxadan əyilmiş kamandır, çox vaxt "Hun yayı" adlandırılır. Bu yay eramızdan əvvəl üçüncü və ya ikinci əsrlərdə Baykal gölünün yaxınlığındakı ən erkən tapıntılarla icad edilmişdir, lakin Hunların köçündən çox əvvəl Avrasiyaya yayılmışdır. Bu yaylar uzunluğu 145 ilə 155 sm (57 və 61 düym) arasında olan en kəsiyinin asimmetrik olması, tutuşda və qaralarda 4-9 torna olması ilə xarakterizə olunurdu. Bütöv yaylar Avropanın iqlim şəraitində nadir hallarda sağ qalmasına baxmayaraq, sümüklü siyahların tapıntıları olduqca yaygındır və çöl qəbirləri üçün xarakterikdir. Tam nümunələr Tarım hövzəsində və Qobi səhrasında Niya, Qum Dərya və Şombuuziin-Belchir kimi yerlərdə tapılıb. Hunlar kimi Avrasiya köçəriləri adətən 75 sm (30 düym) millər və qatran əlavə olunmuş, sinir qamçıları ilə bərkidilmiş ağcaqayın qatranı və tang ilə bərkidilmiş trilobat almaz formalı dəmir ox uclarından istifadə edirdilər. Belə trilobat ox başlıqlarının düz ox başlıqlarına nisbətən daha dəqiq olduğuna və daha yaxşı nüfuz etmə gücünə və ya yaralanma qabiliyyətinə malik olduğuna inanılır. Avropada bu üslubda olan yay və oxların tapıntıları məhduddur, lakin arxeoloji cəhətdən sübut edilmişdir. Ən məşhur nümunələr Wien-Simmermingdən gəlir, baxmayaraq ki, Şimali Balkanlarda və Karpat bölgələrində daha çox fraqment tapılıb.
Hunlar və Azərbaycan
Hunların yaşadıqları yerlərdən biri də müasir Azərbaycan ərazisinin də yerləşdiyi Qafqaz bölgəsi idi. Azərbaycanda aşkarlanmış bəzi arxeoloji abidələrdə müşahidə edilən dəfn adətlərinin bəziləri ənənəvi Hun dəfn adətlərinə bənzəməkdədir. Tarixçi Süleyman Əliyarlı erkən orta əsrlərdə müasir Azərbaycan ərazisində yaşamış hunlara misal olaraq bolqarları, buntürkləri və masaha hunlarını göstərməkdədir. O, Moisey Kalankatlının kitabında Hon adının çəkilməsini bildirir və digər tarixçilərdən fərqli olaraq Hunları Xəzərlərlə eyniləşdirməyib ayrı siyasi qurum olduqlarını iddia edir. Hətta bir zamanlar Dərbənd şəhərinə hun qapısı da deyilmişdir. Elə V əsrdə buradan hücum edən Hunlar Qafqaza daxil olmuş və xeyli irəliləmişdirlər. Azərbaycanın Şəmkir rayonunun Hacıvəlilər nakropolundan tapılmış diskşəkilli tapıntının at bəzəyi olması ehtimal edilir. Bu əşyanın ən yaxın analoqu şimal-şərqi Qafqazın IV-V əsrlərə - hun dövrünə aid kurqanlardan birində aşkar edilmişdir. Cənubi Azərbaycan ərazisində yerləşən Larican kurqanlarından 1 nömrəli kurqanda (Culfa şəhərindən 30 km şimalda yerləşir) at cəsədinin bütövlükdə qoyun və keçi kimi müxtəlif qurbanlıq heyvanlarla birlikdə şərq-qərb istiqamətində basdırıldığı görünür. Qəbirin bir küncündə atın basdırılması xüsusilə skiflərə və hunlara xas ənənə olub və ümumiyyətlə bütün kurqanlarda bu qaydaya əməl olunmuşdur.
Dionisiy Perieqet və Ptolemey Coğrafiya əsərində hunların adını Khuni deyə çəkir və onların Xəzər dənizinin yanında yaşadıqlarını bildirir. Qeyd etmək lazımdır ki, bu əsər II əsrdə yazılmışdır. Aqafangelə görə də, 227-ci ildə Qafqazda yaşayan xalqlardan biri də hunlar idi. Bəzi qaynaqlara görə, 535 və ya 537-ci ildə xristian yepiskop Kardost Qafqaz hunlarının bir hissəsini xristianlığa dəvət etmişdir. Suriya qaynaqlarının bildirdiyinə görə, onlar hunlar üçün yazı sisemi də yaratmışdırlar. Hunların VI əsrdə müasir Dağıstan ərazisində siyasi birlik formalaşdırdıqları bəllidir. Bu birliyə güman edilir ki, başqa yerli xalqlar da daxil edilmişdir. 662-ci ildə Qafqaz Albaniyasının yepiskopu İsrail Qafqaz hunlarının hökmdarı olan Alp İltəbəri xristian etmək üçün uğursuz cəhd etmişdir. Güman edilir ki, qaynaqlarda adı İlitver və ya İltəbər kimi keçən hökmdar adı əslində Xəzər titulu olan elteberin dəyişdirilmiş versiyasıdır və sözügedən hunlar VII əsrin ortalarından Xəzər hökmdarlarına tabe olmuşdurlar. Onların xəzərərin müxtəlif müharibələrində, xüsusən Ərəb xilafətinə qarşı olan müharibələrdə xəzərlərin müttəfiqləri sırasında adları çəkilməkdədir. IX əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi ibn Xordadbeh Dərbənddən başlayan dövləti Suvar dövləti adlandırmışdı. İbn əl-Fəqih 903-cü ildə əsərini tamamlamış və Dərbənd yaxılığında yerləşən siyasi birlik barədə ibn Xordadbehin dediklərini təkrarlamışdır. İbn əl-Fəqih Xordadbehdən fərqli olaraq bu dövləti Sura dövləti adlandırmışdır. Rus tarixçisi Artamanov onu Xəzərin sahilindəki Hun dövlətinin dağılmasından sonra formalaşan Xamzin dövləti ilə eyniləşdirir və Suvarın əslində hunların bir digər adı olduğunu bildirir. Qeyd etmək lazımdır ki, Azərbaycanın həm cənubunda, həm də şimalında Suvar sözündən formalaşan toponimlər mövcuddur.
Onların VIII əsrin əvvəllərindən sonrakı taleyi barədə çox az məlumat bəllidir. Güman edilir ki, onlar Xəzər xaqanlığının daxilində ərimişdirlər. Bəziləri isə düşünürlər ki, onlar bu və ya digər formada öz kimliklərini XI əsrə qədər qoruya bilmişdirlər. Bəzi modern qumuq müəllifləri Qafqaz hunlarını öz əcdadları hesab edirlər.
Azərbaycan tarixşünaslığına görə, Azərbaycana türklərin ikinci köçü hunların adı ilə bağlıdır. Y.Cəfərov özünün “Hunlar və Azərbaycan” əsərində “Albaniya torpaqlarında ilk türkdilli tayfaların hunlar olması” fikrini irəli sürür, hunlara qədərki türkdilli tayfaların (skif-sak) türkdilli olmasının təsdiqini tapa bilmədiyini yazır. Yusif Cəfərov fikrini sübut etmək üçün Azərbaycan ərazisində hunlara qədər türklərə məxsus hər hansı qəbir abidələri və yaşayış məskənlərinin olmamasını vurğulayır. Aqafangel də öz əsərində Qafqazda Hun varlığı barədə məlumat verir. Moisey Xorenli III Tridatla bağlı məlpmat verərkən hunlara da toxunur. Moisey Xorenli Aqafangelə nisbətən hunlar haqqında daha ətraflı məlumat verir. Dövrün qaynaqlarında Dərbənd Hun keçidi olaraq adlandırılmaqdadır: "O, İberiya sərhədlərindən hun keçidinə və Araz çayına qədər əsl şah kimi əzəmətlə hökmdarlıq etmişdi."
Tarixə təsirləri
Peter Golden iddia edir ki, Hun miqrasiyaları və onlara görə baş tutmuş köçlər Qərbi Asiya bozqırlarının transformasiyasına səbəb olmuş, bura əsasən irandilli tayfaların yaşadığı yerdən türkdilli tayfaların yaşadığı yerə çevrilmişdir. O, türklərin bu bölgəyə müasir Monqolustandan köçdüklərini bildirir.
Avropa içərisində hunlar miqrasiyanın başlamasına səbəb olmuşdurlar. Onların bu prosesi başlatması xüsusən german tayfalarına təsir etmiş, onların Roma imperiyası ərazilərində məskunlaşmasına səbəb olmuşdur. Peter Heather iddia edir ki, elə bu proseslərə görə hunlar Qərbi Roma imperiyasının süqutuna səbəb olmuşdurlar. Thompson isə iddia edir ki, hunlar germanların Roma sərhədinə gəlib çıxmalarını sürətləndirmişdirlər. Valter Pohl qeyd edir ki, "hunların nail olduğu şey odur ki, romalılar resurslarının böyük bir hissəsini imperiyadan barbarikuma transfer etmişdirlər". Hunların təşkilatlanması barədə olan düşüncələrə görə, Hyun Jin Kim iddia edir ki, hunlar germanların Roma imperiyası ərazilərinə hücum etməsinə və ya köçməsinə yol açaraq onun çökməsinə səbəb olmaqdan çox, özlərinin ordu gücü və fərqli imperial inzibati sistemləri ilə Roma hərb sisteminin çökməsinə səbəb olmuşdur.
Bəzi tarixçilər isə hunların Roma imperiyasının süqutunda az rol oynadığını bildirirlər. Maenchen-Helfen təsvir edir ki, Atillanın tabeliyində olan hunları "bir neçə ildir müddətində romalılar üçün narahatçılıq səbəbi olduğunu, lakin heç vaxt real təhlükə olmadığını" bildirir. J. B. Bury kimi digər alimlər əslində hunların german tayfalarını geridə saxladıqlarını və bununla da imperiyaya daha bir neçə il ömür verdiyini iddia edirdilər.
Xristian agioqrafiyasında
Hun imperiyasının süqutundan sonra xristian kilsəsində hunlar ilə bağlı bir çox əfsanələr ortaya atıldı. Xeyli sayda xristian agioqrafik əsərləri vardır ki, hunlar müəyyən qədər rol oynamışdırlar. Anonim müəllif tərəfindən yazılmış Roma papası I Leonun bioqrafiyasında qeyd edilir ki, papa Attila ilə Romanın kənarında görüşüb onu geri qaytarmaq istəyərkən Müqəddəs Pyotr və Həvari Pavel əllərində qlıncla Hun hökmdarının başının üstündə peydə olmuşdur. Guya onlar Attilanı əgər ordusuna geri qayıtmaq barədə əmr verməyəcəyi halda onu öldürməklə hədələmiş və nəticədə Attila ordusuna geri dönməyi əmr etmişdir. Digər bir versiyada isə guya papa Attila tərəfindən girov götürülmüş, lakin sonradan müqəddəslərin müdaxiləsi ilə onu azad etmişdir. Müqəddəs Ursula əfsanəsində Ursulanın 11 min müqəddəs bakirə ilə birlikdə müqəddəs ziyarətdən Kölnə gəlməsindən bəhs edilir. Bu zaman Köln adı bəlli olmayan Hun şahzadəsi tərəfindən mühasirəyə alınıbmış. Ursula və onun bakirələri hunların cinsi təkliflərini rədd etdikdən sonra oxla öldürülmüşdürlər. Daha sonra öldürülən bakirə qızların ruhları hunları qovaraq Kölnü xilas edən səmavi ordu yaradır. Orlean, Troyes, Dieuze, Metz, Modena və Reyms kimi şəhərlərin də hunlarla bağlı əfsanələri vardır. Ən azı VIII əsrə aid Tongerenli Müqəddəs Servatius barədə olan əfsanədə deyilir ki, guya Servatius Attilanı və digər hunları xristianlığı qəbul etməyə inandırmışdır. Lakin daha sonra hunlar yenidən "mürtəd" olmuş və paqanizmə geri dönmüşdürlər.
German əfsanələrində
Hunlar german qəhrəmanlıq əfsanələrnində də mühüm rol oynamışdırlar. Bu əfsanələr şifahi yolla nəsildən nəslə keçməklə birlikdə, xüsusən miqrasiya dönəmindən bəhs etməkdədir. Şərqi Avropada ortaya çıxan və qotlarla hunlar arasında cərəyan edən münaqişə köhnə ingilis dilində olan yaradılmış Vidsith dastanında, qədim skandinav dilində formalaşan Qotlarla hunların döyüşü poemasında əsas məsələlərdən olmuş və XIII əsrə aid islandik Hervarar Saqasına da keçmişdir. Vidsith dastanında Attiladan xüsusən bəhs edilməklə birlikdə, o, əfsanəvi və tarixi hökmdarların arasında birinci yerə qoyulur, həmçinin əfsanəvi xalqlar içərisində hunlardan da ən şanlıları kimi bəhs edilir. Attila adı qədim ingilis dilində Ætla kimi yazılırdı və bu ad müxtəlif ingilislərə də verilmişdir. Məsələn, Dorçester bişopu bu adı daşımışdır. Görünür bu ad insanlara əfsanəvi dastanlarda bəhs edilən qəhrəmanlıq hekayələrindən götürülərək verilmişdir. Maenchen-Helfen bu iddiaya şübhə ilə yanaşdığını bildirir və iddia edir ki, bu ad o dönəmdə çox işlək bir ay idi və çox güman ki, hunlardan götürülməmişdi. VIII əsrdə yaşamış Bede özünün "İngilis xalqının ekklesiastikal tarixi" əsərində ingilislərin İngiltərəni ələ keçirdiyi zamanda Almaniyada yaşayan xalqlar içərisində hunlardan da bəhs etməkdədir. Bu bəlkə də Bedenin ingilislərin əcdadlarından biri kimi qismən hunları görməsinin nişanəsi kimi də qəbul edilə bilər.
Hunlar və Attila ən geniş yayılmış alman əfsanə dünyasında da ən geniş yayılmış mərkəzi fiqurlardandırlar. Bunlar "Nibelung" və "Dietrich von Bern"-dir. Nibelunq əfsanəsi, xüsusən də Köhnə Skandinav Poetik Edda və Völsunqa dastanında, eləcə də Alman Nibelungenliedində qeyd edildiyi kimi, Hunlar və Atillanı (və Norse ənənəsində Atillanın ölümü) Reyndəki Burqundiya krallığının 437-ci ildə dağıdılması ilə əlaqələndirir. Doetrix fon Bern haqqındakı əfsanədə Attila və hunlar o, Veronadakı krallığından qovulduqdan sonra ona sığınacaq və dəstək verirlər. Nadao döyüşündə baş verən hadisələrin bir versiyasi ola bilər ki, əfsanədə saxlanılmış, iki fərqli versiya ilə orta alman dilində yazılmış Rabenschlacht və köhnə skandinav dilində yazılmış Thidrekssaga dastanlarına keçmişdir. Bu dastanlarda Attilanın oğlanları döyüşdə ölürlər. Aquitainalı Valter əfsanəsində hunların ona tabe olan krallıqlardan uşaqlardan girov aldıqlarını göstərilmişdir. Ümumiyyətlə, kontinental Avropadakı german əfsanələrində hunlardan daha müsbət obrazlar kimi bəhs edilsə də, Skanvinav əfsanələrində hunlar daha mənfi obrazlarda təsvir edilmişdirlər.
Orta əsrlərdə yaradılmış german əfsanələrində hunlar macarlarla əlaqələndirilir, onların paytaxtı olan Etzelburq (Attila şəhər) macarların paytaxtı olan Esterqom və ya Buda ilə eyniləşdirilirdi. Köhnə skandinav dilindəki Thidrekssagada Hun torpaqları müasir Almaniyanın şimal torpaqları ilə eyniləşdirilir və paytaxt Soestin Vestfaliyada olduğu təqdim edilir. Bir digər qədim skandinavdilli qaynaqda Hun adı müxtəlif xalqlara aid edilir, xüsusən Skandinaviyanın cənubundakı tayfalar bu adla daha çox eyniləşdirilir. XIII əsrdən etibarən orta alman dilində Hun sözü hiune sözü kimi işlədilməyə başlandı və mənası nəhəng idi. Bu söz müasir almancada eyni mənanı verməklə Hüne və ya Heune formasında hələ də işlədilməkdədir. Beləliklə, müxtəlif tarixdən əvvəlki meqalitik quruluşlar, xüsusən də Şimali Almaniyada, Hünengräber (Hun qəbirləri) və ya Hünenbetten (Hun yataqları) olaraq adlandırıldı.
Macarlarla əlaqə
Orta əsrlər dövründə macar tarixçiləri hunlar ilə macarlar arasında qohuluğun olduğunu yazırdılar. Bu iddia ilk dəfə qeyri-macar qaynaqlarda yazılsa da, sonradan tədricən macar qaynaqlarında da görünməyə başlamışdır. Bunun əsas səbəbi hunlarla assosiasiya olunmağın məfi aspektlərinin olması idi. Anonim müəllif tərəfindən yazılmış Gesta Hungarorum (1200-ci ildən sonra) ilk dəfə Arpad sülaləsinin Attilanın soyundan gəldiyi yazılmışdır. Lakin bu əsərdə macar xalqı ilə hunlar arasında hansısa əlaqənin varlığından bəhs edilməmişdir. Hunlarla macar xalqı arasında əlaqənin olması ilk dəfə Kézalı Simon tərəfindən yazılmış Gesta Hunnorum et Hungarorum (1282–1285) əsərində iddia edilmişdir. Simon iddia edirdi ki, hunlarla macarlar iki qardaşın törəmələridirlər və onların adı Hunor ilə Magor olmuşdur. Bu iddialar macarlara dərin tarix qazanmaqla birlikdı, Pannoniyanın ələ keçirilməsinə də legitimlik qazandırırdı.
Müasir tarixçilər əsasən bu iddiaları rədd edirlər. Xronikalarda tapılan hun kökəni ilə bağlı iddialara cavab olaraq Jenő Szűcs bunları yazmaqdadır:
"Macarların Hun kökənli olması əlbəttəki uydurmadır, eynən fransızların troyalı kökənli olması və ya eyni tarixdə uydurulmuş digər origo gentis nəzəriyyalər kimi. Əslində, macarlar Fin-Uqor xalqlarının Uqor qolundan törəmişdirlər, Şərqi Avropa çöllərində gəzişmələri zamanı onlar müxtəlif (xüsusən İran və müxtəlif türk) mədəni və etnik elementləri mənimsəmişlər, lakin onların hunlarla nə genetik, nə də tarixi əlaqələri olmuşdur."
Ümumiyyətlə, XIX əsrdə macar və fin-uqor dilləri arasındakı əlaqənin sübutu macarların Hun mənşəyini elmi cəhətdən təkzib edir. Bir başqa iddia yenə Kézalı Simonun yazdıqlarına əsaslanır. Bu iddiaya görə, macardilli etnoslardan olan və Transilvaniyada yaşayan sekellər hunlardan törəmiş, buraya Attilanın ölümündən sonra buraya köçmüş və macarların Pannoniyanı ələ keçirməsinə qədər burada qalmışdırlar. Sekellərin kökəni qeyri-müəyyən olaraq qalsa da, müasir tarixçilər və arxeoloqlar maddi sübutların azlığına görə sekelləri hunların törəməsi kimi qəbul etmirlər. László Makkai qeyd edir ki, bəzi tarixçilər və arxeoloqlar sekellərin ya macar, ya da onoqur-bulqar kökəli tayfa olduqlarını, VII əsrin sonlarında avarlar (o dövrün qaynaqlarında Hun deyə adlandırılırlar) tərəfindən Karpat hövzəsinə sıxışdırıldıqlarına inandıqlarını yazır. Əfsanədən fərqli olaraq, sekellər Transilvaniya ərazisində XI əsrdə müasir Macarıstanın qərbindən gələrək məskunlaşmışdırlar. Onların dilində qeyri-macar dilindən macar dilinə keçidin heç bir nişanəsini daşımamaqdadır, halbuki onlar Hun kökənli olsaydılar bunun işarələri olmalı idi. Macarlar və sekellər hunlardan törəməmişkən, onlar tez-tez Türk xalqları ilə əlaqələndirilməkdədirlər. Pal Engel qeyd edir ki, Arpad sülaləsinin Attilanın soyundan gəlməsi ehtimalı istisna edilə bilməz və o, inanır ki, macarlar bir zamanlar hunların hakimiyyəti altında yaşamışdırlar. Hyun Jin Kim macarlar hunlarla bulqar və avarlar vasitəsiylə əlaqələndirilə bilər, çünki onların hər ikisində Hun elementləri olmuşdur.
Müasir akademik tarixçiliyin macarların hunlardan törəməsi ehtimalını elmi olaraq qəbul etməsə də, bu iddia hələ də macar ictimaiyyətində, millətçiliyində, milli kimliyində mühüm rol oynamaqdadır. Macarıstan aristokratiyasının əksəriyyəti XX əsrin əvvəllərinə qədər Hun nöqteyi-nəzərini qəbul etməyə davam etdi. Macarların faşist Ox Xaç Partiyası öz propaqandalarında Macarıstandan Hunnia deyə bəhs etməkdə idi. Hun kökəni iddiası macarların sağçı partiyası olan Jobbikin ideologiyasının və onun panturanizminin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Hər bir halda, Rumıniyadakı sekeletnik azlığının Hun kökənli olması iddiası hələ də həmin qrupun etnik kimliyində mühüm rol oynamaqdadır. Sekellərin Hun kökəni hələ də macar ictimai gündəmində ən geniş yayılmış nəzəriyyə olaraq qalmaqdadır.
Almanları təsvir etmək üçün istifadəsı (təhqir məqsədli)
1900-cü ilin 27 iyulunda Çində baş vermiş Boksçular üsyanı barədə Almaniyanın imperatoru II Vilhelm üsyançılaraq qarçı mərhəmətsiz davranmaq əmrini verərkən demişdi: "Mərhəmət göstərilməyəcək, məhbuslar alınmayacaq. Min il əvvəl Atillanın rəhbərliyi altında hunlar əfsanələrdə yaşayan bir qüdrət şöhrəti qazandıqları kimi, Çində Almaniyanın adı da elə olsun ki, heç bir çinli bir daha almanlara baxmağa belə cəsarət edə bilməsin."
Hun vəhşiliyi mövzusu alman sosialist Avqust Bebelin Reyxstaqdakı çıxışı zamanı da dilə gətirildi. O, alman əsgərlərinin üsyanı yatırarkən qəddar davrandığını, əsgərlərin evlərinə göndərdikləri məktubun Hunnenbriefe (Hunlardan məktublar) üslubunda yazıldığını bildirdi. Həmçinin alman imperatorunun çıxışı Avropa mətbuatında geniş şəkildə işıqlandırıldı. Bu ifadə I Dünya müharibəsi zamanı Antanta dövlətləri tərəfindən antialmaniya propaqandası üçün geniş şəkildə istifadə edildi. Propaqanda materiallarında almanlardan Hun deyərək bəhs edilir və bununla onların heç bir sivilizasiyaya hörmətlərinin olmadığı iddia edilirdi. Fransız mahnı müəllifi Teodor Botrel alman imperatorundan "vicdansız Attila" deyə bəhs edir və onun ordusunu "adamyeyən ordaları" adlandırırdı. Təsadüfən alman ordusunun şüarı olan "God is with us" (Tanrı bizimlədir) bu dönəmdə məşhurlaşmışdı, ingilis ordusu da buradakı uns sözünü Huns sözü ilə dəyişdirərək almanlar üçün istifadə etməyə başladı.
Bu ifadədən həmçinin daha az miqyasda olsa da, II Dünya müharibəsi zamanı almanları vəhşi barbarlar kimi göstərmək üçün istifadə edildi. Məsələn, 1941-ci ildə Uinston Çörçill radiodakı çıxışı zamanı demişdi:
70 milyondan az bədniyyətli Hun var, onların bəziləri müalicə oluna bilər, digərləri isə öldürülə bilər, onların əksəriyyəti artıq avstriyalıları, çexləri, polyakları və bir çox digər qədim irqləri zəbt etməklə məşğuldurlar.
Növbəti il Çörçill Sovet İttifaqına alman hücumu barədə bunları demişdi: ...sürünən çəyirtkə sürüsü kimi sürünən hun əsgərlərinin küt, səpələnmiş, itaətkar vəhşi kütlələri...
Bu müddət ərzində Amerika prezidenti Franklin D. Ruzvelt də alman xalqına bu şəkildə istinad edərək, müttəfiqlərin Cənubi Fransaya hücumunun, şübhəsiz ki, "uğurlu olacağını və hunları Fransadan qovmaqda Eyzenhauerə böyük kömək olacağını" söylədi.
Bryus yarımadası
Bryus yarımadası — Kanadanın Ontario vilayəti ərazisində Corciyan-Beylə Huron gölü akvatoriyası daxilində yerləşir. Yarımada Bryus qraflığının bir hissəsini təşkil edir. Öz adını əyalətin səkkizinci general qubernatoru Ceyms Bryusun adından götürmüşdür. Ərazidə iki milli park vardır: Bryus milli parkı və Fatom-Faiv milli parkı. Yarımada bır sıra canlıların qıdalanma məskənidir. Bu canlılara misal kimi Baribal, Çırtdanboy qum gürzəsi, Uzuntüklü bayquş və s. göstərmək olar.
Ftiziatriya
thumb|Ağ ciyərləri vərəmlə zədələnmiş mum insan fiquru Ftiziatriya ( — vərəm + — müalicə) və ya ftiziologiya — vərəmin səbəblərini, yayılma qanunauyğunluqlarını və inkişaf mexanizmlərini, insan orqanizmində törətdiyi patoloji prosesləri və onun qarşısının alınması, diaqnostikası, müalicəsi, vərəmli xəstələrin reabilitasiyası üsullarını öyrənən klinik tibb sahəsi. Bu sahədə diplomdan sonrakı təhsil almış həkimə ftiziatr deyilir.
Ftiziatriya və əlaqəli ixtisaslar
Vərəm əleyhinə dispanserlərdə, vərəmə qarşı mübarizə kabinetlərində, xəstəxanalarda, sanatoriyalarda ftiziatr vərəmin diaqnostikası, müalicəsi, dispanser müşahidəsi və profilaktikası ilə məşğul olur, digər tibb mütəxəssislərinə bu xəstəliyin erkən aşkarlanması və qarşısının alınması üzrə məsləhət və metodiki köməklik göstərir, zəruri olduqda digər mütəxəssislərə müraciət edir, çünki yalnız konservativ müalicə və minimal invaziv prosedurların istifadəsi kifayət olmaya bilər. Bəzi ölkələrdə ayrıca "ftiziocərrahiyə" ixtisası var. Rusiya və Ukraynada torakal cərrahlar ağciyər vərəmini (yalnız ftiziatrın göstərişi əsasında), ortopedlər isə sümük-oynaq vərəmini müalicə etmək hüququna malikdirlər. Sidik-cinsiyyət orqanlarının vərəmini uroloq və ginekoloqlar, göz vərəmini oftalmoloqlar və s.
İzolyasiya və məhdudlaşdırıcı tədbirlər
İxtisaslaşdırılmış vərəm əleyhinə doğum evlərində, eləcə də adi doğum evlərinin boks və təcridxanalarında vərəmli hamilə xəstələrə nəzarəti və doğuşun qəbul olunmasını mama-ginekoloqlar həyata keçirirlər. Bəzi ölkələrdə, o cümlədən Rusiyada vərəm əleyhinə müəssisələrin profilinin dəyişdirilərək digər məqsədlər üçün qurumlara çevrilməsi, habelə onların ərazisində tikinti aparılması qadağandır.
Andre Şinyaşiki
Andre Şinyaşiki – Azərbaycan Premyer Liqasında çıxış edən "Neftçi"nin futbolçusu.
NGC 7509
NGC 7509, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Peqas bürcü istiqamətində yerləşir. C tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Düzd və qazı
Düzd və qazı (“Oğru və qazı”) — XVIII əsr Azərbaycan bədii nəsr nümunəsi. Yazılış tərzi, ruhu və məzmununa görə xalq lətifələrini xatırladan bu kiçik həcmli əsər ilk Azərbaycan hekayəsi sayılır. Hekayə şəriət sahəsində ad çıxarmış bir qazı ilə onu soymaq istəyən oğrunun mübahisəsi üzərində qurulmuşdur. Hekayədə həm qazı, həm də dini ayə və hədislərdən öz şəxsi mənafeyi üçün istifadə edən oğru tənqid olunur. Gecə öz bağına gedən qazı burada oğruyla rastlaşır. Gündüzlər qəddar və amansız olan qazı indi öz kölgəsindən belə qorxur, acizləşir. Oğru öz biliyi, ağlı və fərasəti ilə qazıya üstün gəlir, onu soyur. Əsərin sonunda qazı öz xoşu ilə qızını ona verir. Hekayənin dili, təsvir vasitələri, mükalimələri, bədii-psixoloji dialoqları canlı və təbii olub, xalq danışıq üslubuna yaxındır. Əvvəllər tərcümə əsəri olunan bu hekayənin müəllifliyi Əbdülqəni Xaşmaziyə və Vəli Ərəşiyə istinad edilmişdir.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda əsərin 13 əlyazma nüsxəsi saxlanılır. Ən qədim əlyazması (1765-66) Vəli Ərəşi tərəfindən Əbdülqəni Xaşmazi üçün yazılmış nüsxədir. Hekayənin Məhəmməd Tağı Qudyali tərəfindən 1846-cı ildə farscadan çevrilmiş variantı daha genişdir. XIX əsr Azərbaycan şairi M.M.Zövi də bu mövzuda eyniadlı əsər yazmış, 1913-cü ildə Tiflisdə çap etdirmişdir. Hekayənin 1765/66-cı il nüsxəsi 1970-ci ildə Azərbaycan və rus dillərində nəşr olunmuşdur.
Baltic Dry Index
Baltic Dry Index (BDI) — ticarət indeksi, (Baltic Exchange) Baltic birjasinda gundəlik hesab olunur. İndeks gostərər əsas 20 dəniz yoluyla daşilinan guru yukun (komur,duyu,bugda və dig.) qiymətini və Handymax, Panamax və Capesize gəmi novlərinin daşınmalarini  hesablayir.
Hesablanma
Əsas muqabilələrin qiymətini satıb-alan tərəflər danişir, birja maklerlarinin əsas məqsədi bu muqabilələrin qiymətlərini orta hesab qostəricisinə gətirmək.
İndex 4 nov ölcülu olan balkerlar nəzərə alir:
Engin Arık
Engin Arık — türk fizik və Boğaziçi Universitetinin professoru. O, toriumu enerji mənbəyi kimi dəstəkləməsi və CERN-də tam hüquqlu üzv olması ilə tanınırdı. Arık 30 noyabr 2007-ci ildə Atlasjet reys 4203 qəzasında həlak olub.
Ölümü
Arık 30 noyabr 2007-ci ildə Atlasjet reys 4203 qəzasında ölüb. O, potensial türk hissəcik sürətləndiricisi dizaynı üzrə keçirilən dördüncü seminar üçün iki tələbə və üç həmkarı ilə Türkiyənin İsparta şəhərinə səyahət edirdi.
Sui-qəsd iddiaları
Engin Arıkın ölümü ilə bağlı müxtəlif sui-qəsd iddiaları mövcuddur. Arıkın təyyarə qəzasında ölməsindən sonra bəzi qruplar bunun sui-qəsd olduğunu və qəzanın əvvəlcədən planlaşdırıldığını iddia etmişdir. Hətta bu məsələ ilə bağlı istintaq da açılıb və istintaq bu gün də davam edir.
Krallıq
Krallıq — başqa sözlə monarxiya.
Tritoniya
Bu cinsin adı yunanca "triton" sözündən götürülmüşdür, mənası "flüger" deməkdir. O, çiçəklərinin dağınıq formasına görə belə adlandırılmışdır. Tritoniya cinsinin 50-yə yaxın növü məlumdur. Onlardan 6-sı gülçülükdə geniş istifadə olunur. Zəfərançiçəkli tritoniya (bağ montbresiyası) (T.x. crocosmaeflora) mülayim iqlim zonalarında bitən soyuğa davanmsız, soğanaqlı ot bitkisidir. Çiçək qrupu qollu-budaqlıdır və üzərində çoxlu çiçəyi vardır. Narıncı-qırmızı çiçəyi mərkəzə yaxın sıxlaşır. Tritoniya istisevən bitki olduğundan hər il payızda onu çıxarıb sərin yerdə saxlamaq lazımdır. Mayda tritoniyanın soğanağını 5-7 sm dərinliyə əkirlər. Bitkilər arasındakı məsafə 15-18 sm olmalıdır. Tritoniya soğanaqlı yumrularının bölünməsi ilə çoxalır.
Krallıq
Hökumət klassik formaları əsas xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:
Aerofotoaparat
250px|thumb|right|Potte tərəfindən tərtib edilmiş aerofotoaparat.
Herbisidlər
Herbisidlər ( lat. herba — ot və caedo — öldürürəm) —- Məhv etmək üçün tətbiq olunan kimyəvi maddələr. Herbisidlər bütün hərəkətləri üçün fəaliyyət xarakterinə görə bu bitkilər bölünür, bitkilərin hər növün öldürür və selektiv hərəkətin herbisidləri müəyyən bitki növlərinə təsir edir və başqalarına zərər vermir. Birinci-köhnə sənaye sahələri, bitki örtüyünün, aerodromların, dəmir yollarının və magistral yollarının, yüksək gərginlikli ötürmə xətlərinin altında, drenaj kanallarında, göllərdə və göllərdə bitki örtüyünü məhv etmək üçün; ikinci - əkin bitkilərini alaq otlarından qorumaq üçün istifadə olunur. Herbisidlər də çətənə və koka plantasiyaları ilə mübarizə üçün istifadə edilmişdir. Belə bölünmə şərtidir, çünki əksər hallarda eyni maddə onun konsentrasiyasına, normal istehlakına və tətbiq şərtlərindən asılı olaraq, özünü davamlı və ya selektiv hərəkətdə bir bitki qidası kimi göstərə bilər. Məsələn, 1 hektar başına 1,2-1,6 kq aktiv maddələr dozasında monuron və diuron pambıq bitkilərində, yüksək dozalarda - bütün bitki örtüyündəki yabanı otları məhv edir. Bəzi herbisidlər, məsələn, 2,4-diklorofenoksiasetik turşusu kiçik dozalarda bitki artımının stimulantlarıdır. Hərbi məqsədlər üçün herbisidlərin sistematik şəkildə istifadə edilməsi halları mövcuddur (məsələn, Vyetnam müharibəsində "Agent Orange" -dan Amerika Birləşmiş Ştatlarının istifadə edilməsi). 2015-ci ildə Beynəlxalq agentlik kimi 2,4-D qlifosat və xərçəngin öyrənilməsi üzrə "mümkün kanserojenlər" herbisidlər müəyyənləşdirib.
Krallıq
Monarxiya növləri
Həcmi məhdudiyyətlər baxımından Mütləq monarxiya — hükümdarın sınırsız güc kəsb edən monarxiya. Mütləq monarxiya mümkün mövcud hakimiyyəti hökmdarı tam məsuliyyət və xalqın iradəsini bir məsləhət orqanı (indiki Səudiyyə Ərəbistanı, BƏƏ, Oman, Qatar) maksimum tərəfindən formal olaraq ifadə edilə bilər. Konstitusiya monarxiya — hükümdarın hakimiyyəti Konstitusiya, bir yazılmayan qanun və ya ənənə məhdudlaşır bir monarxiya. Konstitusiya monarxiya iki forma var: iki monarxiya (.. Avstriya-Macarıstan imperiyası 1867–1918 gün, Yaponiya, 1889–1945 gün, Monako və Lixtenşteyn də, Morocco, İordaniya, Küveyt, və bəzi rezervasyonları ilə indi də var) və parlament monarxiya (hal-hazırda Böyük Britaniya, Danimarka, İsveç). Parlament monarxiya — hükümdarın heç bir güc var və yalnız bir təmsilçisi funksiyasını yerinə yetirir ki, konstitusiya monarxiya növü. Parlament monarxiya dövlət olan (müxtəlif ölkələrdə baxmayaraq ki, fərqli ola bilər) dövlət digər orqanlar artıq qadirdir Parlamenti edir. Dual monarxiya (Latın dualis — ikili) — hükümdarın güc qanunvericilik sahəsində konstitusiya və parlament tərəfindən məhdud, lakin hökmdarı verilir çərçivəsində qərarların qəbul edilməsində tam azadlıq var olan konstitusiya monarxiya növü.
Ənənəvi cihaz görə Qədim monarxiya — bəşəriyyət dövlət formasında tarixində ilk dəfə, o, yalnız xas olan unikal xüsusiyyətləri var idi. Feodal monarxiya (orta əsrlər monarxiya) — sequentially inkişaf üç dövrə vasitəsilə: erkən feodal monarxiya, bu əmlak, nümayəndəsi monarxiya, mütləq monarxiya [2]. Patrimonial monarxiya azad mərhələsinin birinci və ikinci mərhələlər arasında bir sıra tədqiqatçılar, [3] [4]. Feodal monarxiya — imperiya yaratmaq feodal dəfə və feodal parçalanma sonrakı dövrdə mövcud olan hökumət Avropa formu şimal hissəsində ilk xronoloji [5]. Patrimonial monarxiya — ali hakimiyyət daha real olur və ötürülməsi üçün proseduru hökmdarı Şovalyelerinin və üçüncü əmlak ilə ittifaqa daxil və dövlət mərkəzləşmə prosesi başlayır kimə qarşı böyük feodalları iradəsi asılı itirdiyi bir monarxiya. Əmlakın-nümayəndəsi monarxiya — hükümdarın gücü onun patrimonial monarxiya kimi vassalı, həm də üçüncü Əmlakın nümayəndələri tərəfindən yalnız məhdud bir monarxiya. Nəticədə, bir muzdlu qoşun və principalities aradan qaldırılması üçün keçid, mütləq monarxiya dönüştürülür. Mütləq monarxiya — sinif imtiyaz hələ də mövcud olan bir monarxiya, lakin heç bir fiefdoms, kainatın vassalı, bəzi hallarda (Britaniya, Fransa), heç bir təhkimçilik var. The theocratic monarxiya — siyasi hakimiyyəti kilsə və dini lider rəhbəri həvalə edildiyi bir monarxiya.
Üstünlükləri və mənfi cəhətləri
Hökumət bir forması kimi monarxiya üstünlükləri ümumi adlandırılacaq: Hükümdarın, adətən bir uşaq gələcəkdə dövlət ali hökmdar olmaq aklınızda daşıyan, tərbiyə olunur. Bu, ona belə bir ofis üçün zəruri olan keyfiyyətləri inkişaf etdirmək üçün imkan verir, və demokratik hakimiyyətin qabiliyyətini itirmiş və ya zərərli bir şəxs olmaq heç machinations təmin edir; Dəyişdirilməsi enerji hər maraqlarına əsaslanır, lakin Dəğum qəza ilə ki, hakimiyyət özü bir sonu kimə xalqın hakimiyyəti daxil imkanlarını azaldır deyil. Hükümdarın üçün son və ya çiçəklənən ölkə qızı saxlamaq necə təbii maraqlıdır.
Respublika ilə müqayisədə aşağıdakı faydaları istehsal: Monarxiyanın birlik və, beləliklə, enerji sisteminin gücü təmin edir; Heç bir siyasi partiyanın daha yüksək bir mövqe olan hökmdarı səbəbdən də bitərəf siyasi xadimi; Zaman monarxiya dövlət həyatının hər hansı uzunmüddətli dəyişikliklər etmək üçün daha çox imkanı; Zaman monarxiya qısa müddətdə uzun müddət lazım deyil, qeyri-populyar fundamental dəyişikliklər etmək üçün daha çox imkanı;
Bir monarxiya olan çatışmazlıqlar adlanır: Monarch dövlət obyektiv maraqlarına uyğun olmayan qərarlar gətirib çıxara bilər, onların board üçün hər kəs üçün məsuliyyət daşımır. Hükümdarın kimə dövlət işlər çox maraqlı, eləcə də uşaq və ya ruhi xəstə insanlar ola bilər Monarxiyanın Qanununa həqiqətən asılı və hökmdarı iradəsi yalnız tabe deyil, onun ətraf mühit, asılıdır. The sonsuz hökmdarı ölümü tez-tez uzun müddətli feuds və siyasi mübarizə ilə ağır siyasi böhran deməkdir ki, belə bir böhran misal Rusiya il 1598–1613 ci çətinlik vaxtı deyil. Qanun üzərində monarxiya mövqeyi hüquqlarının digər insanların edir, faktiki olaraq, insanlar yalnız hökmdarı iradəsi asılıdır. Bir insan qayda və siyasi rəqabətin olmaması, inkişaf üçün stimul və monarxiya məhrum. Qərar qəbul edilməsində bir əksinə görünüşü olmaması tez-tez səhvlər monarxiya gətirib çıxarır.
Monarxiya nəzəriyyəsi
The monarchists baxımından monarxiyanın — hükümdarın ilə Allahın iradəsi icrası əsasında, suverenlik prinsipi və bu öz səlahiyyətləri tapır. Hükümdarın, bu anlayışı uyğun olaraq, Allahın güc alır. Və aristokratiya (ali hakimiyyət azlıqların icma ən məşhur nümayəndələri məxsus yer) — Bu əsasında monarchists ölkə (ümumi seçki, burada ali dövlət hakimiyyəti konsensus yolu ilə insan verilir) üçün monarxiya fərqlənir. Deyil, hüquqi artıq bütün mənəvi hakimiyyəti birinci — bir monarxist üçün hökmdar. Respublikada tez-tez isə Müvafiq olaraq, monarxiya, hökumət bir "dindar" forması hesab edilir — "Şeytanın bir ixtira."
Bizim Monarchical dövlət
Hükümdarın və qeyri-məhdud hakimiyyət mütləq monarxiya,
Konstitusiya monarxiya olan qanunvericilik hakimiyyəti parlament həvalə olunur
Aerofotoaparat
Aerofotoaparatın əsasən iki növü olur: topoqrafik aerofotoaparat, kəşfiyyat aerofotoaparatı. Aerofotoaparat bir və çoxobyektivli olur. Çəkilən obyektin uzaqlığı, təyyarənin sürətlə uçması və ləngərlənməsi aerofotoaparatın quruluşunda bəzi uyğunlaşmanın olmasını tələb edir. Aerofotoaparatı ilk dəfə Birinci Dünya müharibəsi illərində (1914–1918) rus mühəndisi Vladimir Potte ixtira etmişdir. Aerofotoaparatın obyektivi optik sistemdən ibarətdir. Fotoşəklin yüksək keyfiyyətli və mükəmməl olmasını təmin edir. Aeroşəklin miqyası uçuşun yüksəkliyindən əlavə, Aerofotoaparatdakı obyektivin fokus məsafəsindən də asılıdır. Böyük sürətlə üçan təyyarədən çəkilmiş aeroşəkildə təhrif olmaması üçün müasir aerofotoaparat obyektivi saniyənin 1/100–1/500 və daha kiçik hissəsi qədər açan sürgü ilə təchiz olunur. Aerofotoaparatın optik oxunu təyyarənin vəziyyətindən asılı olmayaraq, mümkün qədər şaquli vəziyyətdə saxlamaq üçün xüsusi giroskopik sistemdən istifadə edilir.
Krallıq
Monarxiya — regionların (qeyri-müstəqil dövlətlərin monarchical qayda ilə yuyun və hökumət nemonarhicheskoy formada dövlət hissəsi)
Siyahıları monarxiyanın, 1 yanvar 2012 təqdim edilir. Monarxiyanın — - dövlət başçısının Böyük Britaniya kraliçası (King) olan keçmiş Britaniya koloniyaları, ayrıca siyahısı dominions təqdim edib.
Avropa
Andorra — ATƏT-şahzadələri, François Hollande (2012 ildən) və Joan Enric Vives və Cecilia (c 2003)
Belçika — Kral Albert II (1993 ildən)
Vatikan — Papa XVI Benediktin (2005 ildən)
Böyük Britaniya — Queen Elizabeth II (1952 ildən)
Forma — Efsanevi kahraman Elizabeth II (1952 ildən)
Danimarka — Queen Margrethe II (1972 ildən)
İspaniya — Kralı Juan Carlos I (1975 ildən)
Lüksemburq — Grand Duke Henri (2000 ildən)
Malta ordeni — Prince və Grand Master Fra "Metyu Festing (2008)
Monako — Şahzadə Albert II (2005 ildən)
Hollandiya — Queen Beatrix (1980)
Norveç — King Harald V (1991)
İsveç — Kral Karl XVI Gustaf (1973)
Asiya
Abyan (tanınmayan) — Tariq əl-Fadhli əmiri (2012 ildən)
Bahrain — King Hamad bin İsa əl-Xəlifə (2002-ci ildən, 1999–2002-ci ildə əmir)
Bruney — Sultan Hassanal Bolkiah (1967 ildən)
Butan — Jigme Khesar Namgyal King Wangchuck (2006 ildən)
İordaniya — Kral II Abdullah (1999 ildən)
Kamboca — King Norodom Sihamoni (2004)
Qatar — əmiri Hamad bin Xəlifə əl-Thani (1995-ci ildən)
Küveyt — əmiri Sabah əl-Əhməd əl-Cabir əs-Sabah (2006 ildən)
Malayziya — King Tuanku Əbdül Halim Muadzam Şah (2011)
Johor — Sultan İbrahim İsmayıl (2010)
Kedah — Sultan Tuanku Əbdül Halim Muadzam Şah (1958 ildən)
Kelantan — Sultan Məhəmməd Faris Petra (2010)
Negri Sembilan — Yang di-Pertuan Besar Muhriz Tank (2008)
Pahang — Sultan Əhməd şah (1974)
Perak — Sultan Azlan Şah (1984)
Perlis — Tuanku Syed Sirajuddin Raja (2000)
Selangor — Sultan Sharafuddin İdris Şah (2001)
Terengganu — Sultan Mizan Zainal Abidin (1998)
Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri — Prezident Xəlifə Bin Zayed Əl Nahyan (2004)
Mixail Qruşevski
Mixail Sergeyeviç Qruşevski — Ukrayna tarixçisi, ictimai və siyasi xadimi, inqilabçısı. Ukrayna milli hərəkatının liderlərindən biri, Ukrayna Mərkəzi Radasının sədri, Lvov Universitetinin professoru (1894–1914), SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiki, Çexiya Elm və İncəsənət Akademiyasının üzvü. Ukraynada elmi tarixşünaslığın banisi.
Qruşevski daha çox ukraynaşünaslıq tarixində fundamental əsərə çevrilmiş və qızğın elmi müzakirələrə səbəb olan on cildlik "Ukrayna-Rus tarixi"nin müəllifi kimi tanınır. O, eramızın I minilliyinin ortalarından başlayaraq indiki Ukrayna ərazisində slavyan əhalisinin təcrid olunması haqqında dissertasiya müdafiə etmiş, beləliklə, Qruşevski regionda son nəticədə digər şərq slavyanlarından fərqli olan xüsusi bir etnik qrupun yaranmasına səbəb olan ayrılmaz etnik-mədəni inkişaf konsepsiyasını irəli sürmüşdür. Qruşevskinin konsepsiyasına görə, Kiyev Rus ukrayn dövlətçiliyinin bir forması, yəni "Ukrayna-Rus dövləti" kimi görünürdü. Qruşevski bu tarixşünaslığa əsaslanaraq bir tərəfdən ukrayna və rus xalqları arasında etnogenetik fərqi və onların inkişaf vektorlarının əsaslı fərqini elan edir, digər tərəfdən isə ukraynalıların Kiyev Rus dövlətində hegemon kimi dövlət varisliyini irəli sürmüşdür. Eyni zamanda III İvandan II Yekaterinaya qədər rus torpaqlarının birləşdirilməsi siyasəti Qruşevski tərəfindən sırf mənfi hal kimi qiymətləndirilmişdir.
İrsi
right|thumb|265x265px|Qruşevskinin portreti 50 qrivna üzərində, 2019 Qruşevski hazırda Ukraynanın XX əsr üzrə ən böyük alimi və Ukrayna tarixindəki ən görkəmli ukraynalı dövlət xadimlərindən biri kimi qəbul edilir və o, hələ də Ukraynada məşhurdur. Ukrayna Xalq Respublikası dövründə hər ikisi daha mühüm rol oynasalar da, Qruşevski Vladimir Vinniçenko və Simon Petlyuradan daha çox şöhrət qazanmışdı, lakin Vinniçenko ifrat solçu idi, Petlyura isə daha çox zorakılıqla əlaqələndirilirdi.
50 qrivna əskinasında Qruşevskinin portreti var. Kiyevdə, Lvovda bəzi muzeylər onun xatirəsinə həsr olunub, hər iki şəhərdə onun abidələri ucaldılıb. Kiyevdə bir küçədə onun adını daşıyan evlər, Ali Rada (parlament) və bir çox hökumət idarələri var. Ukrayna Elmlər Akademiyası bu yaxınlarda onun 50 cildlik Seçilmiş əsərlərinin nəşrinə təşəbbüs göstərmişdir.
Krallıq
Abu-Dabi — Xəlifə ibn Zaid Əmir əl-Nahayan (2004)
Ajman — Humaid Amir ibn Rəşid əl-IV-Naimy (1981)
Dubay — Əmir Məhəmməd ibn Rəşid əl-Maktoum (2006)
Ras-əl-Khaimah — Əmir Səud bin Saqr əl-Qasimi (2010)
Umm əl-Qaiwain — Əmir Səud bin Rəşid əl-Mualla (2009 ildən)
Fujairah — əmiri Hamad bin Məhəmməd Əl-Sharqi (1974)
Oman — Sultan Qaboos bin Səid (1970)
Səudiyyə Ərəbistanı — King Abdullah Bin Əbdül Əziz əl-Saud (2005)
Yaponiya — İmperator Akihito (1989)
Afrika
Lesoto — King Letsie III (1996-cı ildən, 1990–1995 ilk dəfə)
Morocco — Kral Məhəmməd VI (1999)
Esvatini — King Mswati III (1986)
Okeaniya
Tonqa — King Tupou VI (2012 ildən)
Millətlər Birliyi
Birliyinin rəhbəri kimi bir mövzu deyil və miras yoxdur. Britaniya taxt üzrə hökmdarı dəyişən zaman, Birliyinə üzv ölkələrin hökumət başçılarının təşkilatın yeni rəhbəri təyin bir rəsmi qərar qəbul etmək.
Böyük Britaniya, MDB
Birliyi (keçmiş Dominions adlanır) və realms dövlət başçısı general-qubernator təmsil Böyük Britaniya hökmdarı edir.
Amerika
The Bahamas
Barbados
Beliz
Qrenada
Turks və Kaykos adaları
Saint Kitts ve Nevis
Sankt Lucia
Yamayka
Avstraliya
Yeni Zelandiya
Bu Cook Islands
Niue
Solomon adaları
Tuvalu
Həmçinin, Böyük Britaniya hökmdarı Fici ali lideri, amma dövlət başçısı deyil.
Yerli monarxiya (Respublikasında monarxiya)
İndoneziya
Yogyakarta — Sultan Hamengkubuvono X (1988) Pakualaman — Prince Paku Alam IX (1998)
Mirzəzadə Şeyx Mehmed Əfəndi
Mirzəzadə Şeyx Mehmed Əfəndi — Osmanlı dövlət xadimi, müdərris, qazı və şeyxülislam. Qaynatası Seyid Feyzullah Əfəndi II Süleyman və II Mustafa səltənətlərində, oğlu Mehmed Səid Əfəndi III Mustafa səltənətində, nəvəsi Mehmed Şərif Əfəndi isə I Əbdülhəmid və III Səlim səltənətlərində şeyxülislamlığa gətirilmişdir. Şair və alim olan Əhməd Neyli Əfəndi isə kiçik qardaşıdır.
Krallıq
Uqanda
Ankole (Nkore) — King Charles Aryaydzha Rvebishenge (2011 ildən)
Buganda — King Ronald Mutebi Muvenda II (1993 ildən)
Bunyoro — King Solomon Gafabusa IGUR I (1994)
Mirzəzadə Şeyx Mehmed Əfəndi
Həyatı
1716-cı ildə Avstriyaya müharibə elan edilməsiylə bağlı çağırılan məşvərət məclisinə vəzifədən alınmasına baxmayaraq qatılmışdı. Bu məclisdə səfər üçün fətva verən şeyxülislam Mentəşzadə Əbdürrəhim Əfəndiyə etiraz etmiş və səfər tərəfdarı olan sədrəzəm Şəhid Əli Paşanı bu fikirdən daşındırmaq üçün çabalamışdır. Ancaq bu tutumu sədrəzəmi qəzəbləndirdi və bu səbəblə İstanbuldan uzaqlaşdırıldı. Çox keçmədən geri çağırıldı və 22 may 1717, 16 sentyabr 1720 tarixlərində 2 dəfə Rumeli qazəsgərliyinə gətirildi.
Krallıq
Rvenzururu — King Charles Wesley Mumbere Kibanzanga II İrem Ngoma-I (2007)
Toro — King Oyo Kabamba Nuimba IGUR Rukidi IV (B., 1992) (1995)
Cənubi Afrika KwaZulu-Natal — King xoşməramlı Zwelithini Kabekuzulu (1971)
Mirzəzadə Şeyx Mehmed Əfəndi
Həyatı
Bunun ardından 10 ilə yaxın müddət boyunca dövlət vəzifələrindən uzaq tutuldu. Ancaq Patrona Xəlil üsyanı əsnasında yada düşən Şeyx Mehmed Əfəndi Sultan Əhməd tərəfindən vəzifədən alınan şeyxülislam Abdullah Əfəndinin yerinə təyin olundu. İlk öncə bunu qəbul etməsə də, Rumeli qazəsgəri Seyid Abdullah Əfəndinin və digər üləmaların da təkidiylə bu vəzifəni qəbul etdi (30 sentyabr 1730). Bu vəzifədə ikən Nevşəhərli İbrahim Paşanın qətli, ardından Sultan Əhmədin devrilərək Sultan Mahmudun taxta çıxarılmasına şahid oldu. Bütün bu hadisələr əsnasında üsyançı birliklərin onu hədəf seçməməsi böyük ehtimalla onun üsyançılarla əlaqədə olduğunu ağla gətirir. Başda Patrona Xəlil olmaqla, digər üsyançı birliklərin aradan qaldırılmasında güclü və soyuqqanlı duruşuyla mühüm rol oynadı. Buna baxmayaraq gözləri zəif görürdü və səhhəti pisləşmişdi. Bu səbəblə öz istəyilə 17 may 1731-ci ildə istehfa verərək Üsküdarda yaşamağa başladı. 4 il sonra isə 1735-ci ilin mayında burada vəfat etdi. Cənazəsi Qaracaəhməd məzarlığında atasının yanına dəfn edildi.
Krallıq
Okeaniya Wallis və Futuna (Fransa xarici ərazisində)
Alo (Tua) — King (taxta — 2010-cu ildən bəri boş)
Mirzəzadə Şeyx Mehmed Əfəndi
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Krallıq
Sigave — King Polikapelo Kolivai (2010 ildən)
Virtual Dövlət
Hands — Queen Yvonne mən Jarl (1996)
Seborga olan principality — Prince Marchello mən Menegatti (2010)
Sealand — Prince Roy Bates I (1968)
Qafqaz Emirates — Emir Dokka Əbu Usman (2007 ildən)
Rusiya İmperiyası — taxta (2011 ildən) boş deyil
Antarktida
Vestarktika — Travis McHenry (2001–2006, 2010-dən)
Flandrensis — Niels I (2008)
XXI vekStrana keçən il Monarch Qeydlər 2000-ci Əfqanıstan Məhəmməd Ömər Taliban rejimi İslam əmirliyi respublika elan, beynəlxalq koalisiya təzyiqi altında 2001-ci ildə düşüb. Samoa nin Malietoa Tanumafili II 2007 Susuga son unelected lideri (Ya le Ao O le Malo) vəfat edib, ölkədə de-fakto parlament respublikası olmuşdur. Nepal Krallığı, Gyanendra may 28, 2008 2008-ci ildə monarxiya ləğv və dünyəvi federal respublika ilə əvəz.
Related Concepts Mütləqiyyət Sülalə Güc Tac Hökmdar Monarxizm Vəliəhdlik Regency Mütləqiyyət Hakimiyyət Tuğra
O törədir, ləğv, indiki və gələcək monarxiya yaradılması [Edit] Rusiya
, Rusiya monarxiya dirçəlişi üçün "Rus monarxist Mərkəzi" təbliğ təşkilatlar və siyasi partiyalar, "Rusiya İctimai Hərəkatı Monarchic", "Rusiya İmperator İttifaqı Order", "Yaddaş", "Rus Xalq İttifaqı", "RNE "(qəzeti" Evpaty Kolovrat "№ 48)," Qara Yüzlərlə, "Mobil-syndicalist Milli Hücum. "Layihə Rusiya" olan monarchical ideyalar, "Rus Doktrinası" və ictimai hərəkat "Xalq Cathedral" proqramı təbliği.