cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yaponiyanın Antarktikadakı ərazi iddiaları
1910—1912 illərdə Yaponiya Antarktikaya ilk ekspedisiyasını leytenant Sirase Nobunun başçılığı ilə təşkil edir. 28 yanvar 1912 ildə ekspedisiya 80°05’ cənub enliyi 156°37’ qərb uzunluğuna çatarkən onlar səyahətin davam etdirilməsinə hazır olmadıqlarını anlayırlar. Çatdıqları əraziləri Yamato Qar vadisi adlandlraraq Yaponiyanın mülkiyyəti elan edirlər.
1939-cu ildə Yaponiya rəsmi olaraq Antarktidaya ərazi iddiası irəli sürür. İddialı ərazi Ross ərazisi ilə Böyük Britaniyanın Antarktika əraziləri arasında (80° q.u və 150° q.u) yerləşir. 1951-ci ildə imzalanan San-Fransisko sülh müqaviləsinin ikinci bəndinə əsasən Yaponiya bütün ərazi iddialarından imtina etmişdir. Hazırda Meri Berd Torpağı və Elsuort Torpağına rəsmi olaraq dünyanın heç bir olməsi iddia etmir. Bu Antarktida haqqında konvensiyaya əsasən təstiqlənmişdir.
Hazırda Yaponiya bölgə üzərində heç bir ərazi iddiası irəli sürə bilməz. Ancaq rəsmi olmasa belə bu haqqda söz-söhbət gedir. Bölgədə qaz yataqlarının olması iddiaların güçlənməsinə səbəb olmuşdur. Ancaq Yaponiya qaz hasilatını həyata keçirən texnologiyaya sahib deyildir
Dzau rayonu
Dzau rayonu Cənubi Osetiyanın şimalında yerləşir. Rayon, Cənubi Osetiyanın bütün bölgələri, həmçinin şimalda Rusiya ilə, qərb və şərqdə Gürcüstanla həmsərhəddir. Dzau rayonunun sahəsi 1448 km² təşkil edir.
Rayonun ərazisində: Kudar dərəsi, Cənubi Osetiyanı Rusiya (Şimali Osetiya) ilə birləşdirən Roki Tuneli, Hərbi Osetiya yolunun Mamison aşırımından keçən hissəsi, habelə iki göl: 0,41 km² sahəsi olan Erzo və 0,9 km², sahəsi olan Koz (Kvedi), həmçinin Cənubi Osetiya Respublikasından Gürcüstan Respublikasına, bölgənin son dərəcə qərb kənarındakı Sinaqur bölgəsi deyilən bölgə sakinləri və Sinaqur, Tedelet, Tbet, Dzalabet, Aşağı Dzalabet, Yuxarı Karzman, Aşağı Karzman, Pereu kəndlərinin sakinləri üçün keçid məntəqəsi yerləşir.
Əhali
2015-ci il əhalinin siyahıyaalınmasının yekun nəticələrinə görə, rayonun əhalisi 6567 nəfər olmuşdur. 1989-cu il siyahıyaalınmasına görə rayon əhalisi 10 418 nəfər və ya 2008-ci ilin sonuna görə təxminən 5000 nəfər olmuşdur. Rayonun əhali tərkibini 93,62% osetinlər, 5,39% gürcülər, 0,59% ruslar, 0,18% ermənilər, 0,06% yunanlar, 0,05% azərbaycanlılar, 0,03% ukraynalılar və 0,08% digərləri təşkil edir.
İnzibati bölgü
Dzau rayonuna 1 şəhər, 1 şəhər tipli qəsəbə, 12 kənd rəhbərliyi daxildir.
Turizm
"Burxox" və ya "Xurbadan" Müqəddəs dağı (gürcü adı Bursamdzeli) Uanel kəndində Ruten Qaqloyevin Ev Muzeyi "Buqiat" («Бæгъиатæ») mineral suyu böyük zavodu Zqubir kəndindəki "Osetiya" mineral su mənbəyi Tli kəndindəki "Daş sancılmış qılınc" abidəsi (1941-1945-ci illər müharibəsinə həsr olunmuşdur) Tis ağacı, Dzau rayonu, Dzria kəndindəki 1800 illik bir ağacdır Tson kəndində Xizək Turizm Federasiyası Çimas, Kroz kəndlərində yay kurort bazası Erzo Gölü, Kozitsad
Qovlar
Qovlar — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Qovlar şəhər inzibati ərazi dairəsində şəhər. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 7 mart 2012-ci il tarixli, 310-IVQ saylı Qərarı ilə Tovuz rayonunun Qovlar qəsəbə inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Qovlar qəsəbəsinə kənd statusu verilmiş, Qovlar qəsəbə inzibati ərazi dairəsi Qovlar şəhər inzibati ərazi dairəsi hesab edilmişdir.
Tarixi
Tovuz rayonunda ikinci şəhər olan Qovlar rayondan Bakı şəhəri istiqamətində hərəkət edərkən Tovuz çayı körpüsünü keçdikdən sonra təxminən 4–5 km uzaqlıqda yolun sağ tərəfində yerləşir. Qovlar qəsəbəsi öz yerləşmə mövqeyinə və infrastruktur imkanlarına görə Tovuz rayonunun iqtisadi göstəricilərində son dərəcə mühüm və həlledici rol oynamışdır.
Qovlar şəhər sakinlərinin də əsas fəaliyyət növü rayonun digər yerlərində olduğu kimi əkinçilik, maldarlıq və üzümçülükdür. Şəhərdə məktəblər, uşaq baxçaları ,xəstəxana, klinika və digər sosial təyinatlı obyektlər mövcuddur. Azərbaycan dəmiryol qovşağının Gürcüstan-Ermənistan xətti üzərində yerləşən Qovlar stansiyası Tovuz rayon dəmiryol qovşağının yük daşımaları sahəsində əsas stansiyası sayılır.
Tarixi abidələri
Şəhərdə Qədim Göytəpə yaşayış məskəni (Neolit dövrünə aid) yerləşir
İqtisadiyyatı
Şəhərdə 4.022 təsərrüfat var. Şəhər əhalisi əsasən heyvandarlıq, əkinçilik, üzümçülüklə məşğuldur.Sənaye müəssisələrindən şərab zavodu, dəmir-beton zavodu, dəyirman və soyuducu sexlər, neft məhsulları bazası mövcuddur.
Mədəniyyəti
Şəhərdə 1 №-li və 2 №-li Qovlar şəhər kitabxana filialları, Qovlar şəhər Mədəniyyət Evi, Qovlar şəhər klubu və Qovlar poçt şöbəsi (AZ6035) fəaliyyət göstərir.
Şəhərdə dəmiryolu vağzalı var. Şəhərdə Qədim Göytəpə (Neolit dövrünə aid) yaşayış məskəni yerləşir
Din
Şəhərdə məscid fəaliyyət göstərir. Əhalinin əksəriyyətini müsəlmanlar təşkil edir.
Səhiyyə
Şəhərdə Qovlar şəhər xəstəxanası yerləşir.
Xonça
Xonça — bayramlarda və hərhansı təntənəli mərasimlərdə hazırlanmış hədiyyə topıusudur. Xonçanın işində qiymətli bəzək əşyalarından tutmuş meyvə və şirniyyata qədər ola bilər. 220 px|thumb|Novruz xonçası
Nişan xonçası
Nişan xonçası — Bir sıra bölgələrimizdə bu xonçaları "rıişanbaxtı / nişanbəxti" adlandırırlar. Nişan — elçilikdən və həridən sonra qızın verilməsinin bəlli edilməsi üçün təşkil edilən mərazismdir. Bu mərasimdə oğlan evindən qız evinə nişan xonçaları gətirilir. Bu xonçalar arasında nişan üzüyü və qırmızı şal yerləşdirilmiş üzük xonçası, paltar xonçası, mövsümə görə meyvə xonçası, şirniyyat və qız adamlarına ayrılmış hədiyyələr olan xonçalar yer alır.
Xonça gətirmə
Xonça gətirmə — Nişandan sonra qız kimin toyuna, şaxına getsə onun adına xonça gətirirlər. Burada qızlar oturur bir tərəfdə. Bu zaman qaynana əlində xonça oynaya – oynaya girir məclisə. Gəlir gəlinin qabağına. Alnından öpüb onu qalxızır və xonçanı qoyur onun yerinə. Qızı oynadır. Bundan sonra baldız, qayın, elti və bəy gəlini oynadırlar.
Ağ xonça
Ağ xonça — Oğlan evində Novruz, Ramazan və digər xalq bayramları şərəfinə tutulub nişanlı qızlara aparılan və və həmin qız evindən oğlan evinə gətirilən xüsusi bayram xonçasının adı. Üstü qırmızı kəlağayı və ya saçaqlı tirməşalla örtülən bu xonçaya səməni qoyar, rəngli şamlar yandırarlarmış. Onun başqa adı "bayram yemişi", "görəlgə", "novruzpayı"dır.
Qənd paşı
Qənd paşı — qədim adətlərimizdən biridir. Qız evinə gedən nişan qablarını boş qaytarmazdılar. Bu qabların içində oğlan evinə qız evindən "qənd paşı" xonçası göndərərdilər. Bu xonçanın içində yağlı şəkərli bişirmələrdən şəkərbura, şəkərçörəyi, alma, fətir və s. qoyulardı. "qənd paşı" xonçasının içində qız evinin qabları olardısa oğlan evi o qabları boş qaytarmazdı. Gərək onun içinə bir dəst parça, bir və ya iki dənə imperial (qızıl pul) qoyub göndərirdilər.
Şirniqabağı xonça
Şirniqabağı xonça — Quba bölgəsində icra olunan xonçaqayıtdı mərasimində oğlan evinin qızgilə gətirdiyi şirni xonçaları əvəzində qız evindən oğlangilə göndərilən xüsusi xonçanın adı. Dörd hədiyyə araxçın, qırmızı ipək yaylıq, tənbəki kisəsi və bir şəkərbağı (şalvara keçirilən uzun qaytan) hazırlayıb, onları dörd nimçə şirniyyatla birlikdə siniyə düzərək üzərini zərli parça, yaxud qələmkar süfrə ilə örtürlər. Bu xonçadakı şəkərbura, şəkərtıxma və bu kimi çörəklərin üstü xüsusi güllərlə naxışlandığı üçün onlara güllü çörək deyilir. Xalq arasında o, daha çox "şirniqabı xonça" adı ilə tanınır.
Novruz xonçası
Bayram süfrəsində bayram xonçasının olması vacibdir. Xonçanın ortasında səməni, hər ailə üzvünə şam, boyadılmış yumurta, paxlava, şəkərbura, şorqoğalı, və bayram çərəzləri qoyulur. Xonçanın içindəkilərin üzərinə buğdadan hazırlanmış qorğa səpilər. Xonçada yer alan hər təamın öz mənası var:
Yusif ibn Əbu Sac
Yusif ibn Əbu Sac Divdad — bütün Azərbaycan torpaqlarını ilk dəfə vahid müstəqil dövlət çərçivəsində birləşdirən ilk hökmdar.
Həyatı
Əbu Sac Divdadın oğlu idi. Hakimiyyətə 901-ci ildə qardaşı oğlu Divdad ibn Məhəmmədi devirərək gəlmişdir. Marağanın divarlarını sökdürərək paytaxtı Ərdəbilə köçürən Yusif, I Smbatın xilafətin birbaşa vassalı olma təklifini eşitdi və onu hüzuruna çağırdı, lakin Smbat bundan imtina etdi. Bir neçə döyüşdən sonra 903-cü ildə Smbat onun vassalı olmağı qəbul etdi.
Ermənilərlə münasibətlər
908-ci ildə xilafətlə arası pozulan Yusif xəlifənin Smbatla aranı yaxşılaşdırmasına qəzəblənərək, digər erməni hakimi Vaspurakan hakimi I Gagiklə birlikdə Naxçıvan və Süniki ələ keçirdi. 910-cu ildə Smbatın oğulları gələcək hökmdar II Aşot və qardaşı Muşel Baqratuninin komandanlıq etdiyi orduları ağır məğlubiyyətə uğradaraq hər iki oğlunu əsir aldı. Muşel zəhər içirilərək edam olundu. 913-cü ildə Yusif Smbatı qalalardan birində tələyə salaraq təslim olmağa məcbur etdi və 1 il həbsdə saxladı. Bu arada Smbatın oğlu Aşot Əlincə qalasını ələ keçirmiş və orda müdafiə olunmağa başlamışdı. Yusif Smbatı həbsdən çıxararaq Aşotun gözünün qabağında, qalanın ətəklərində onu edam etdi. Yusif Aşotla müharibəni davam etdirmək istəsə də xilafətlə yaranan yeni problemlər ucbatından 917-ci ildə onunla sülh bağladı və Aşot Yusifin vassalı olmağı qəbul etdi.
Gürcülərlə münasibətlər
914-cü ildə Yusif Gürcüstanı işğala başladı. Kaxetiya knyazı I Kvirike təslim oldu, oradan Kaxetiya və Samtsxe-Cavaxeti bölgələrini işğal etdi, Kuvel qalasının komandanı Qobronu edam edərək Azərbaycana geri döndü.
Xilafətlə münasibətlər
917-ci ildə Samanilərə qarşı müharibəyə başlayan Yusif Zəncan, Əbhər, Qəzvin və Rey şəhərlərini ələ keçirdi. Xəlifə buna qəzəbləndi və ona qarşı ordu göndərdi, ilk savaşı qələbə ilə bitirən Yusif, ikinci ordunun gəlişi ilə Ərdəbilə çəkildi. Həmin il Əbdülmalik ibn Haşim Dərbənddən onun yanına gələrək kömək istədi, bundan sonra 919-cu ilin iyul ayında Xilafət ordusuna məğlub olan Yusif qardaşı oğlu Əbül-Müsafir Fəthlə birlikdə 3 illiyinə həbs olundu. Bu illər ərzində Azərbaycanı onun qulamı Subuk idarə etdi. 922-ci ildə həbsdən çıxan Yusif Rey və Həmədanı yenidən ələ keçirdi.
Ölümü
Bu dövrdə islamın müqəddəs şəhərlərinə qarşı böyük təhlükə yaranmışdı. Ərəbistanda, Bəhreyn ərazisində qərmətilər adı ilə tanınan təriqət meydana gəlmiş və qərmətilər islamın müqəddəs şəhərləri və ziyarətgahlarına hücum etməyə başlamışdılar. Onlar xəlifənin qoşunlarını məğlubiyyətə uğradırlar. Yusif bilirdi ki, bir zamanlar onun atası və böyük qardaşı Məkkə və Mədinə şəhərlərinin təhlükəsizliyini təmin etmişlər. Odur ki, qərməti hücumu təhlükəsi yarananda o öz qoşunlarının bir qismi ilə cənuba doğru yürüş edir.926-cı ildə Qərmətilərə döyüşə göndərilən Yusif 8 dekabr 927-ci ildə Kufə yaxınlığında məğlub edilərək həbs olundu. Abbasi ordusu onu azad etmək üçün hücum etsə də məğlub oldu və Yusif 928-ci ilin yanvarında edam olundu. 929-cu ildən başlayaraq Sacilər dövlətini qulamlar arasından çıxan sərkərdələr idarə etməyə başlayır
Manqo (bitki)
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Yayılması
İlk vaxtlar cinsə aid növlər Hindistanın Assam ştatında və Myanma dövlətinin rütubətli tropik meşələrində yayılmışdı. Hazırda isə bir çox ölkələrdə – ABŞ, Meksika, ÇXR-də, Cənubi Amerika ölkələrində, Mərkəzi Amerika ölkələrində Karib adalarında, Afrikanın tropik qurşaqlarında (məsələn Keniyada və Kot-d'İvuarda), bir çox Asiya ölkələrində (Tayland, Filippin), eləcə də Avstraliyada yetişdirilir thumb|180px|left|Çiçək açmış manqo ağacı ([[Kerala, Hindistan)]]
Əfsanəsi
thumb|left|250px Hindlilər onu "Prajayapati" – Bütün Dünyanın Tanrısının çoxsaylı təcəssümlərindən biri hesab edirdilər. Birma əfsanəsində deyilir ki, bir dəfə Buddaya böyük manqo meyvəsi gətirmişdilər. Onun ən sevimli tələbələrindən biri Ananda, müəllimi üçün onu kəsmişdi. Manqonu yeyəndən sonra, Budda onun çəyirdəyini Verdi və onun basdırılması lazım olan yeri ona göstərdi. Ananda müəlliminin istəyini yerinə yetirdi və bu zaman Budda öz əllərini yuyaraq, basdırılan yeri suladı. Dərhal çoxlu sayda gül və meyvələrlə dolu gözəl bir ağac yetişdi. Budda hər səhər ağacın yanına gəlirdi, manqo meyvəsini deşir və onun şirəsini içirdi, hansıkı onun əhval-ruhiyyəsini yüksəldir və müdriklik verirdi.
Hindistanda hələ də yeni binanın inşası zamanı, onun özülünə uzun mismarla fundamentə vurulan manqo qoyulması adəti mövcuddur. Bu yolla manqo evin bütün gələcək sakinlərinin müdafiəsinin və çiçəklənməsinin təminatçısı kimi qəbul olunur.
Manqo şirəsi
thumb|left|Manqo ağacı Manqoda həddən artıq çoxlu miqdarda dəmir olduğundan, o, anemiyanın müalicə vasitələrindən biridir və hamiləlik və menstruasiya zamanı qadınlar üçün çox faydalıdır. Əzələ qıc olmasından, stress və ürəklə bağlı problemlərdən əziyyət çəkən insanlar manqo şirəsindəki kalium və maqniumun yüksək tərkibindən faydalana bilərlər. Manqo şirəsi dəriyə və saçlara nəmləndirici, qidalandırıcı, reqenrasiya və mühafizəedici təsirə malikdir.
Vətəni Birma, Şərqi Hindistan və Himalay dağlarının ətəkləridir. Dünyada hər il 16 milyon ton manqo istehsal edilir ki, bunun da 65%-i Hindistanın payına düşür. Manqo çəyirdəkli meyvələr qrupuna aiddir. Hər meyvənin daxilində iri çəyirdəyi olur. Qabığı sıx və hamardır. Meyvələrinin uzunluğu 8-24 sm, diametri 5-10 sm olmaqla bir ədədinin kütləsi 250-118 400 qr, bəzi hallarda 2-3 kq olur. Forması yumru, yumurtavari və uzunsovdur. Qabığının rəngi yaşıl, yaşılımtıl-sarı, narıncı, çəhrayı, qırmızı və qarışıq olur. Ətliyi sarı və açıq narıncı  rəngdə,  şirəli, turşa- şirin və sortundan asılı olaraq az və ya çox lifli olur. Dad və ətri o qədər yaxşıdır ki, ona "Bütün meyvələrin şahı" adı verilmişdir. Dünyada 1500 manqo sortu vardır və bütün sortlar 4 qrupa bölünür. Florida sortlarına Haden, Tommy Atkins, Kent; Hindistan sortlarından Alphonso, Mulgoba, Bombay, Bangalora, Pairi, Him Sagar; Filippin sortlarından Carabao, Pico, Pathiri, Aroomanis; Cənubi Hindistan sortlarından Julie, Amelie, Peter göstərilə bilər.
Manqonun tərkibində 80-83% su, 10-16% şəkər (o cümlədən 0,5-1,5% qlükoza, 2-4% fruktoza, 7-11% saxaroza), 0,4-0,8% zülal, 0,2- 0,5% üzvi turşu, 0,3-0,5% minerallı maddə, 0,1-0,4% lipidlər, 20-50 mq% C vitamini, 2-10 mq% karotin vardır. Manqo çox ətirli meyvədir. 100 qr-ı 56 kkal və ya 236 kCoul enerji verir
Anoreksiya
Anoreksiya və ya nevrotik anoreksiya (anorexia neurosa, an – inkar şəkilçisi + yun. όρυός – iştaha ) – qidalanmaya olan fizioloji tələbatın saxlanması ilə iştahanın olmaması, kökəlmədən əsassız qorxu hissi, eyni zamanda arıqlamağa güclü və dayanıqlı meyllə səciyyələnən qida qəbulu pozuntusudur. Qida mərkəzinin üzvi zədələnmələri (məs., şişlər, travma, insult, zəhərlənmələr və s.), sinir sisteminin funksional pozğunluqları (məs., nevrozlar, stress vəziyyətləri və s.), endokrin xəstəlikləri (hipofiz kaxeksiyası, addison xəstəliyi və s.), xroniki üzücü xəstəliklər (vərəm, yaman şişlər və s.), həzm orqanları xəstəlikləri (xroniki qastrit və s.) və s. nəticəsində ola bilər. Anoreksiya uşaqlarda yeknəsəq qidalanma, qida rasionu, yaxud qidalanma rejiminin dəyişdirilməsi, vitamin çatışmazlığı, həddən artıq, yaxud məcburi yedizdirdikdə və s. hallarda müşahidə edilir. Sinir (sinir -psixi) anoreksiyası patoloji vəziyyəti anoreksiyanın müstəqil formasıdır; əsasən, pubertat yaşda (demək olar ki, ancaq qızlarda), arıqlamaq məqsədilə qida qəbulunun uzun müddət məhdudlaşdırılması (bəzən hətta imtina edilməsi) ilə xarakterizə olunur. Hər şey ilk baxışdan adi görünən ideal qadın bədəni kriterilərinə müvafiq istəkdən başlaya bilər. Lakin bəzi hallarda bu istəyə nail olmağa çalışanlar reallıq hissini itirirlər. Onlar çəkilərinin normadan xeyli az olması barədə ətrafdakıların fikirləri ilə formal olaraq razılaşsalar da, inadkarlıqla ciddi pəhriz saxlamağı davam etdirirlər. Sinir anoreksiyası ilə əlaqədar xəstələr rasiondan yüksək kalorili məhsulları çıxarır, qida qəbulunu kəskin surətdə məhdudlaşdırırlar. Onlar arıqlamaq üçün yedikdən sonra qusma törədir, imalə edir, işlədici və sidikqovucu dərman qəbul edir, intensiv fiziki məşqlər yerinə yetirirlər. Bu zaman bədənin çəkisi azalır, aclıq hissi zəifləyir, endokrin pozğunluğu (hər şeydən əvvəl – amenoreya), distrofik dəyişikliklər (dəridə, əzələlərdə, miokardda), bağırsaqların atoniyası, anemiya, maddələr mübadiləsinin pozulması baş verir. Sinir anoreksiyası fonunda bulimiya tutmaları da olur. Affektiv pozğunluqlar, çox vaxt depressiya da xarakterikdir. Kəskin arıqlama zamanı ürək ritminin pozulması nəticəsində qəfil ölüm riski artır.
Müalicəsi
Uzun müddətli və ağır somatik pozğunluqlar zamanı stasionar şəraitində pəhriz müalicəsinin, psixoterapiyanın, ümumi möhkəmləndirici vasitələrin, trankvilizatorların, neyroleptiklərin və s. tətbiq edilməsi.
Göyçay döyüşü
Göyçay döyüşü və ya Göyçay basqını  — 27 iyun – 1 iyul 1918-ci il tarixində Nuru Paşanın başçılıq etdiyi Azərbaycan–Osmanlı koalisiya qüvvələri ilə XI Qızıl Ordu və erməni-daşnak qüvvələri arasında baş vermiş döyüş. İlkin döyüş 30 iyunda başa çatmışdır, lakin kiçik toqquşmalar 1 iyuluna qədər davam etmişdir. Sayca altı dəfə kiçik olmasına baxmayaraq, Azərbaycan–Osmanlı koalisiya qüvvələri erməni–sovet qüvvələrini Qafqaz İslam Ordusunun qərargahı olan Gəncəyə çatmamış məğlub etməyə nail olmuşdular. Azərbaycan–Osmanlı qoşunları Göyçaydan Şamaxıya qədər olan ərazilərə nəzarəti ələ keçirə bilmişdilər. Döyüş nəticəsində bölgədə erməni–sovet hökmranlığına son qoyulmuşdur.
Zəmin
Stepan Şaumyanın rəhbərlik etdiyi Bakı Kommunası Gəncədə Osmanlı ordusunun döyüş vəziyyətinə qayıtmasının qarşısını almaq üçün hərbi əməliyyata başlamaq qərarına gəlmişdir. Bakı Xalq Komissarları Sovetinin Hərbi və Dəniz İşləri Komitəsinin komandiri Qriqori Korqanov 4 iyun 1918-ci ildə imzaladığı əmrlə Qızıl Ordunun hərəkətə keçməsini xahiş etmişdir. O, erməni–bolşevik–rus qoşunlarına Yevlaxa qədər olan düzənliyi tutmaq və Yevlax körpüsünü ələ keçirmək göstərişini vermişdir. 6 iyunda erməni və rus–bolşevik qoşunları Bakıdan Qazı-Məhəmmədə (indiki Hacıqabul) yola düşdülər. Onlar Qazı-Məhəmmədi talan etmiş və ətraf kəndləri yerlə-yeksan etmişdilər.
Qazı-Məhəmməd stansiyasına toplaşmağa başlayan Qızıl Ordu qüvvələri 10 iyunda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin o vaxtkı paytaxtı Gəncəyə doğru yola düşmüşdür. Qızıl Orduya qarşı gürcü əsilli Levan Maqalovun rəhbərlik etdiyi gürcülərdən və azərbaycanlılardan ibarət kiçik hərbi hissə var idi. Koalisiya qüvvələri 10 iyunda Sığır stansiyasını ələ keçirmişdir. Şaumyan bu zaman öyrənmişdi ki, Osmanlı hərbi qüvvələri hələ Gəncəyə çatmayıb və burada ermənilər Azərbaycan–Osmanlı qoşunları ilə toqquşurlar. O, Bakı komissarı üçün əlverişli olan bu vəziyyətdən istifadə etmək istəyirdi. Sığır stansiyasının ələ keçirilməsi Şaumyanı çox ruhlandırmışdır. O, Vladimir Leninə göndərdiyi teleqramda yazırdı:
Döyüşdən əvvəl
Qızıl Ordu qüvvələrinin birinci qolu Bakı–Qazı-Məhəmməd dəmir yolu ilə qərbə doğru hərəkət edərək Müsüslü stansiyasına, digəri isə Qazı-Məhəmməddən keçərək Kürdəmirə çatmışdı. Bölgədəki Qızıl Ordu qüvvələri toplanaraq Gəncədən təxminən 150 km uzaqlıqda olan Kürdəmirə hücum etmişdir. Şəhərin müdafiəsinə qalxmağa çalışan azərbaycanlılardan ibarət milis qüvvələrinin müqaviməti uğursuz alınmışdır. Qızıl Ordu stansiyanı şəhərin özü ilə birlikdə nəzarətə götürmüşdür. Kürdəmirin bolşevik–daşnak qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi Gəncədəki koalisiya qüvvələrini qəzəbləndirmişdir. Bu, Qafqaz İslam Ordusunun Bakıya doğru irəliləməsinə ciddi maneə idi.
Qızıl Ordunun üçüncü qolu Bakının şimalından hərəkət etmişdir. Onlar Bakı–Gəncə magistral yolu ilə şimal-qərbə doğru hərəkət edərək Mərəzə və Şamaxıya daxil olmuşdular. Bolşeviklərin başçılıq etdiyi erməni birləşmələri Bico kəndinə hücum etmiş, nəticədə kənd əhalisi ilə 400 nəfər erməni əsgəri arasında döyüş olmuşdur. Döyüş azərbaycanlıların əzmkar qələbəsi ilə başa çatmışdır. Gözlənilmədən ağır məğlubiyyətə uğrayan bolşeviklər kəndə daha böyük bir işğalçı qüvvə göndərmişdilər. Bunu eşidən kənd sakinləri Ağsuya, oradan da Göyçaya köçmək məcburiyyətində qalmışdılar. Erməni–bolşevik qoşunları Biconu yerlə-yeksan etdikdən sonra Ağsu şəhərinə, oradan isə Qaraməryəm və Bığır kəndlərinə doğru irəliləmişdilər. XI Qızıl Ordunun 1-ci və 3-cü diviziyaları İsmayıllı və Qaraməryəmin şimalındakı yaşayış məntəqələrini ələ keçirmişdilər. 16 iyunda, səhər saatlarında XI Qızıl Ordunun 3-cü diviziyası bölgədəki azərbaycanlı, dağıstanlı və gürcü silahlılarının üzərinə hücuma keçmişdir. Yeddi saatdan artıq davam edən döyüşün sonunda koalisiya qüvvələri Göyçaya çəkilməyə məcbur qalmışdır. XI Qızıl Ordu bölgədəki erməni və rusların yaşadığı kəndlərdən daha çox dəstək almağa başlamışdır.
Tərəflərin müqayisəsi
250px|thumb|right|[[Əlahiddə Azərbaycan korpusunda xidmət edən azərbaycanlılar.]]
Sovet tarixçiləri Osmanlı ordusunun bolşeviklər üzərində say baxımından üstünlüyünə malik olduğunu iddia edirdilər, lakin tarixçi Mustafa Görüryılmaz qeyd etmişdir ki, əslində bunun əksi doğrudur. O "döyüşün əvvəlində Azərbaycana çatan türk hərbi qüvvələrinin sayının beş min nəfərdən az" olduğunu yazmışdır və əlavə etmişdir ki, "erməni dəstələrinin gəlməsi ilə Qızıl Ordu tərəfdən vuruşanların sayı 30 min nəfəri ötmüşdü". Döyüşdə iştirak edən Azərbaycan qüvvələrinin sayı məlum olmasa da, 5 min nəfərdən az olduğu güman edilir. 26 iyunda yaradılmış ilk hərbi qurum Əliağa Şıxlinskinin rəhbərlik etdiyi Əlahiddə Azərbaycan Korpusu (ƏAK) vuruşanların sayı 5 min nəfərdən az idi, lakin onların burada iştirak edib-etmədiyi məlum deyil. Əliağa Şıxlinskinin bu döyüşdə kiçik formada iştirakı da bu korpusda xidmət edənlərin Osmanlı ordusu ilə birlikdə döyüşmüş ola biləcəyini göstərir. Bundan başqa, Ağdaş, Ağstafa, Ağsu, Bərdə, Gəncə, Göyçay, Nuxa, Yevlax və Zaqataladan olan naməlum sayda könüllülər də Azərbaycan–Osmanlı koalisiya qüvvələrinə qoşulmuşdular. Digər mənbələrdə döyüş əməliyyatlarında Osmanlı və Azərbaycan tərəfindən ümumilikdə 6,200–6,500 nəfərin iştirak etdiyi qeyd olunur. Bunlara 255 zabit, 5,882 piyada, 57 pulemyot və 20 top daxildir.
Stepan Şaumyanın rəhbərliyi altındakı və Qızıl Ordunun tərkibindəki qüvvələr Azərbaycandan olan əsgərlərdən ibarət deyildi. Onlar əvvəllər Rusiya İmperator Ordusunda xidmət etmiş, Oktyabr inqilabından sonra bolşevik tərəfinə keçmişdilər. Döyüş zamanı vuruşan daşnak qüvvələrinin əksəriyyəti Anadoludan olsa da, onların əhəmiyyətli bir qismi Ermənistan Demokratik Respublikası və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətindən idi. Vladimir Leninə göndərdiyi teleqrafda Şaumyan qeyd edirdi ki, "Göyçay döyüşündə bolşevik–daşnak qüvvələri böyük şücaət göstərmişdi, lakin orduya rəhbərlik edən komandirlər son dərəcə qorxaq davranmışdılar". O, həmçinin yazmışdı ki, ordunun məğlubiyyətinə Britaniya Gizli Kəşfiyyat Xidmətinin əməkdaşları tərəfindən aparılan antikommunist təbliğatının böyük təsiri olmuşdu.
Sayca min nəfərə yaxın və Qacar İranında yerləşdirilmiş kazak hərbi qüvvəsinə Lazar Biçeraxov başçılıq edirdi. Biçeraxov Ağ ordunun maraqlarını güdsə də, vəziyyəti xilas etməyə çalışan Bakı komissarları ilə danışıqlara başlamışdı. Onlar Biçeraxovun Azərbaycan–Osmanlı koalisiya qüvvələrinə qarşı mübarizədə yardım təklifini qəbul etmişdilər. Biçeraxovun başçılığı altındakı qüvvələr Ənzəli limanından Xəzər dənizi vasitəsilə Ələt qəsəbəsinə gəlmişdir. 7 iyulda onun qüvvələri Kürdəmir cəbhəsinə göndərilmiş, lakin ağır itkilər vermişdir. Biçeraxov Qriqori Korqanovun ümumi rəhbərliyi altında bolşevik–daşnak–kazak qoşunlarının komandiri təyin edilmişdir, lakin Biçeraxov Qriqori Petrovun əmrlərini tam yerinə yetirməmiş və bu, bolşeviklər, ermənilər və kazaklar arasında çaşqınlıq yaratmışdır. 30 iyulda Biçeraxov Azərbaycan–Osmanlı qoşunlarına qarşı hərbi əməliyyatların mənasız olduğunu başa düşən bolşevik və onu əhatə edən erməni birləşmələri tərəfindən döyüş meydanında tərk edilmişdir. O, öz qüvvələri ilə Dağıstana qaçmış və bununla da cəbhənin şimal hissəsini müdafiəsiz buraxmışdır. O, sonradan qardaşı Georgi Biçeraxova yazmışdır: "Mən fərarilər və qorxaqlar ordusunun komandanlığından imtina etdim". Biçeraxovun sözlərinə görə, döyüşlər zamanı onun başçılıq etdiyi dəstədə 100-dən çox əsgər həlak olmuşdur.
Veysəlli və Qaraməryəm
thumb|left|[[Azərbaycanda xidmət edən Osmanlı zabiti. Təxminın 1918-ci il.|279x279px]]
Qafqaz İslam Ordusunun qərargahı o dövrdə Yelizavetpol kimi tanınan, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin birinci paytaxtı olan Gəncə şəhərində yerləşirdi. Osmanlı hərbi liderləri ordu ilə dəmir yolu arasında heç bir fiziki maneənin olmadığı qənaətinə gəlmiş və bu vəziyyət paytaxt üçün böyük təhlükə yaratmışdır. Nuru Paşa Gəncə üçün əsl təhlükənin Göyçay yaxınlığındakı Qızıl Ordu qoşunlarından gələcəyini proqnozlaşdırmışdı. Göyçay bölgəsində baş verən toqquşmalar Qızıl Ordu üçün dönüş nöqtəsi olmuşdu. Bu, onların Azərbaycandan çıxarılmasına və Azərbaycanın müstəqillik əldə etməsinə gətirib çıxarmışdı.
Qafqaz Ordu Qrupunun 5-ci Qafqaz piyada diviziyasının bütün əsgərləri hələ Gəncəyə çatmamışdı. 10-cu Qafqaz piyada alayı Qarakilsə–Dilican yolunu keçərək Ağstafaya daxil olmuşdu. Onlar 15 iyunda Göyçaya çatmışdılar. Nazim bəy əsgərləri ilə Müsüslü və Kürdəmir cəbhələrinə göndərilmişdi. Topal Osmanın başçılıq etdiyi 10-cu Qafqaz piyada alayı Qaraməryəm cəbhəsinə göndərilmişdi. Bir neçə gün davam edən döyüşlərdən sonra Osmanlı qüvvələri erməni qoşunlarını darmadağın etmiş və nəticədə onlar Qalakər kəndinə geri çəkilmişdilər.
Qafqaz İslam Ordusunun Müsüslüdəki qərargah rəisi Nazım bəy Osman bəyə erməni–sovet qüvvələrinə qarşı kəşfiyyat xarakterli əməliyyatlar həyata keçirməyi tapşırmışdır. Topal Osmanın əmri ilə 28-ci tabor 17 iyunda Qaraməryəmin qərbində erməni–bolşevik birləşmələrinə qarşı hərəkətə keçmişdir. Yol boyu əməliyyatı davam etdirən 28-ci batalyon vaxtında tədbir görmədiyi üçün sovet pusqusuna düşmüşdür. Qanlı döyüşdən sonra Osmanlı qüvvələri Veysəlli kəndinə çəkilmişdir.
Gündüz yayın isti havasında heç bir tərəf digərini məğlub edə bilməmişdir. Qaranlıq çökəndə toqquşmalar dayandırılmış və hər iki ilkin mövqelərinə keçmişdi. Qafqaz İslam Ordusunun regionda ilk mühüm döyüşü Qaraməryəm yaxınlığında uğursuzluqla nəticələnmişdi. Bolşeviklərin, xüsusən də 3-cü diviziyanın və onun rəhbəri Amazasp Srvantsyanın əhval-ruhiyyəsi kəskin şəkildə yüksəlmişdi. Onlar işğal olunmuş Qaraməryəmdə daha da möhkəmləndirmiş, bir sıra mühüm mövqeləri ələ keçirərək Göyçaya hücum əməliyyatına şərait yaratmışdılar.
Azərbaycan–Osmanlı koalisiya qüvvələri Qaraməryəm kəndi yaxınlığında baş verən ilk döyüşdə 200-ə yaxın əsgərini itirmişdi; yaralıların sayı 156 nəfər idi. Onlar erməni–sovet qüvvələri koalisiya ordusundan bir neçə top və sursat ələ keçirmişdilər.
Müsüslü
10-cu Qafqaz piyada alayının komandiri Topal Osmana bolşeviklərin Göyçaya hücumunun qarşısını almaq üçün Qaraməryəm yaxınlığında onların fikrini yayındırmağı əmr etmişdir. Topal Osman Gəncədən əlavə qüvvələrin cəbhəyə çatacağını gözləmirdi. Müsüslüdə olan Qafqaz İslam Ordusu qoşunları Nazım bəyin başçılığı ilə komandir Nuru Paşanın icazəsi olmadan Qızıl Ordu qüvvələrinə qarşı kəşfiyyat xarakterli hücum əməliyyatları həyata keçirməl qərarına gəlmişdilər. Onlar bu əməliyyata qarşı tərəfin gücü və mövqeləri haqqında məlumat toplamaq üçün başlamışdılar. Hücum zamanı Azərbaycan–Osmanlı ehtiyat qüvvələri belə azad edilməmişdi. Eyni zamanda Osmanlı ordusunun bu cür döyüşlərdə istifadə etdiyi "Hilal" taktikası da burada tətbiq edilməmişdir.
İkinci həmlə
thumb|right|200px|[[Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə bağlı Milli Ordunun qoşunları. Təxminən 1918-ci il.]]
Məlumatlara görə, bolşevik Qızıl Ordu qüvvələri Bakı ilə Qaraməryəm arasındakı yolda 50-dən çox kəndi yandırmışdılar. Onlar həmin kəndlərdə yaşayan azərbaycanlıların çoxuna qarşı qətliam törətmişdilər. Bu qətliamlardan qaçmağı bacaranlar Göyçaya və ətraf qəsəbələrə sığınmışdılar. Şamaxı, İsmayıllı və ətraf qəsəbələrdən olan qaçqınların sayı 400 min nəfəri ötmüşdü.
Qızıl Ordu qüvvələri ətraf kəndlərdən erməni və rusları özlərinə cəlb edərək 30 min nəfərlik ordu toplaya bilmişdilər. 5-ci Qafqaz piyada diviziyasının bolşeviklərə tək başına hücum etməsi ölümcül hesab edilirdi.
Nuru Paşa minlərlə azərbaycanlının Qafqaz İslam Ordusu yarandıqdan sonra onların sıralarına qoşulacağını düşünürdü, amma yanılmışdı. Orduya qatılan bir neçə min nəfərdən ibarət milis Nuru Paşanı istədiyi kömək ilə təmin edə bilməmişdi. O, Göyçaya getmiş və şəhərin mərkəzində etdiyi çıxışda xalq qarşısında məyusluğunu bildirmişdir. Nuru Paşa çıxışında izah etmişdir ki, "Osmanlı dövləti azərbaycanlı qardaşlarını və bölgədə yaşayan digər türkləri düşmən zülmündən azad etmək üçün öz vətənlərindən Qafqaza əsgər göndərib". O, ardınca "hər kəsin könüllü olaraq orduya qoşulmasının və böyük ruhla xidmət etməsi"nin vacibliyini vurğulamışdır. Nuru Paşa sonra qeyd etmişdir:
Nuru Paşa Göyçay qəzasında Azərbaycan ziyalıları və ağsaqqalları ilə görüşüb müzakirələr aparmışdı. O, ziyalı və ağsaqqalların dəstəyini ala bilmişdi və nəticədə orduya qoşulanların sayı çoxalmışdı. Göyçaydan, Ağdaşdan, Yevlaxdan, hətta Bərdədən çoxlu sayda gənc hərbi təlim keçmək üçün cəbhə xəttinə getmişdilər.
Nuru Paşa Şərq Ordu Qrupu zabitlərindən İstanbula iki mühüm hesabat göndərmələrini istəmişdi. Birinci hesabat 27 iyunda, ikincisi isə 1 iyulda göndərilmişdi. Bu məlumatlara görə, bolşeviklər Qafqazda hakimiyyətə gəlmişdi, lakin azərbaycanlılar ordu üçün əsas qüvvə təşkil edə bilməmişdilər. Belə nəticəyə gəlinmişdi ki, 5-ci Qafqaz piyada diviziyası bölgədə fəaliyyət göstərə bilməzdi. Bu hesabatlarda Nuru Paşa bildirmişdir ki, "yeni qurulmağa çalışılan Qafqaz İslam Ordusu çalışmalarından bir nəticə əldə edilmir. Buradakı türk gənclərindən silah altına ən az 30 min nəfərin toplanacağını ümid edirdik. Buna qarşılıq hərbiyə qatılanların sayı 37 nəfərdir. Bu şərtlər altında Bakı məsələsini öz başımıza həll edə bilmək üçün Qafqaza daha bir diviziya göndərilməsi uyğun olacaqdır. Buradakı müsəlmanlar çox söz söyləyir, az iş görürlər. Kef çəkən və pulu çox sevən insanlardır. Yardım və fədakarlıqlarını çox az görürük. Orduya qatılan yox deyəcək qədər azdır. Bu şərtlər altında Azərbaycanın və Bakının qurtuluşunu təmin etmək, Osmanlı dövlətinin xalq nəzərindəki etibarını qorumaq üçün daha çox gərəkli hala gəlmişdir. 5-ci diviziyanın təcili gücləndirilməyə ehtiyacı var. Əks halda durumumuz heç də yaxşı deyildir".
Azərbaycan–Osmanlı və Qızıl Ordu qüvvələri arasında cəbhə xətti çıxılmaz vəziyyətə düşmüşdü. Nuru Paşa qaçılmaz məğlubiyyətdən qorxurdu. O bilirdi ki, Antanta qüvvələri Osmanlılara qarşı daha çox hücumlar təşkil edəcəkdi və bu, ordunun Qafqaza əlavə qüvvə göndərməməsi ilə nəticələnəcəkdi. Nuru Paşa 5-ci Qafqaz piyada diviziyasının komandiri Mürsəl bəyə məktub göndərmişdir. Məktubda Nuru Paşa qoşunların 23–24 iyunda xəttə keçəcəyini, 27–28 iyunda isə hücumun başlayacağını bildirmişdi.
Hazırlıqlar zamanı bolşevik casusları Qızıl Orduya mühüm məlumatları çatdırırdılar. Bolşeviklər 27 iyunda üç batalyonla hücuma keçmişdilər. Onlardan bəziləri şimala doğru hərəkət edərək 10-cu Qafqaz piyada alayına arxadan zərbələr endirmişdilər. Onlar osmanlıların əhval-ruhiyyəsini aşağı salmaq üçün cənubdan kiçik döyüşlər aparırdılar. Bu vaxt bir neçə gün əvvəl tələb olunan 25-ci piyada batalyonu və 2-ci süvari alayı cəbhəyə gəlmiş, dərhal 10-cu Qafqaz piyada alayının tərkibinə daxil olmuşdur. Şiddətli döyüşlər Osmanlı qüvvələrinin bolşevik hücumundan uğurla müdafiə olunması ilə nəticələnmişdir.
10-cu Qafqaz piyada alayı Qızıl Orduya qarşı əks hücuma keçərək onları əvvəlki mövqelərindən təxminən 3 km geri çəkilməyə məcbur etmişdir. 29 iyunda 5-ci Qafqaz piyada diviziyası Azərbaycanda ilk birgə əməliyyata hazırlaşırdı. İlkin hücumda 10-cu və 13-cü Qafqaz piyada alayları iştirak edəcəkdi, 2-ci süvari alayı isə sol cinahdan bolşeviklərə qarşı hücuma keçəcəkdi. Bu zaman Osmanlı tərəfinin su, qida və sursat ehtiyatı az idi.
Həddindən artıq isti hava səbəbindən heç bir tərəf tammiqyaslı hücum əməliyyatına başlaya bilməmişdi. Osmanlı tərəfinə su ehtiyatları Göyçaydan gəlirdi. Təchizat problemi səbəbilə hər iki tərəf süngü ilə vuruşurdu. Günün sonunda Azərbaycan–Osmanlı qüvvələri Qaraməryəmin qərb hissələrini tam, şimal-şərq hissəsini isə qismən nəzarətdə saxlaya bilmişdir. Qızıl Ordu qüvvələrinin qaçış yolları ciddi mənada kəsilmişdi: Qaraməryəmin qərbində düzənlik var idi, şərq istiqamətində Ağsu yerləşirdi ki, buranın arxasında isə dik təpələr yüksəlirdi. Bolşevik qüvvələri mümkün qədər tez Qaraməryəmdən qaçmaq qərarına gəlmişdilər.
30 iyunda Qızıl Ordu 10-cu Qafqaz piyada alayına qarşı qəfil hücuma keçmiş, lakin uğursuz olmuşdur. Qaraməryəm uğrunda gedən döyüşdə Azərbaycanın könüllü süvari dəstələrinə Həbib bəy Səlimov başçılıq edirdi.
25-ci piyada batalyonu və Qaraməryəm cəbhəsində vuruşan bir neçə milis Göyçaya çatmışdı. Göyçayın işğal ərəfəsində olduğunu və mühasirəyə alınma təhlükəsi olduğunu görən Nuru Paşa Qaraməryəm və Ağdaşda xidmət edən qüvvələrin bir hissəsini Göyçayı müdafiəsində kömək olmağa göndərmişdi. Cəmil Cahid Toydəmirin komandanlığı ilə Poyluda 9-cu Qafqaz alayı yerləşdirilmiş, polkovnik Yusif bəy Tahirovun başçılığı ilə Nuxa və Zaqataladan olan milislər Göyçaya hərəkət etmək əmri verilmişdir. Topçu və avtomat tüfəng dəstəyi alan 25-ci piyada batalyonu və yerli milis bolşevik qüvvələrini uğurlu şəkildə mühasirəyə almış, bolşeviklər çoxlu itkilər vermişdilər. Artıq məğlub olan bolşevik qüvvələrinin qalan hissəsi 13-cü Qafqaz piyadasının hücumuna məruz qalmasına baxmayaraq, Qaraməryəmə qaçmağa nail olmuşdu. Bundan sonra həmin bolşevik qüvvələri 5-ci Qafqaz piyada diviziyası tərəfindən hücuma məruz qalmış və daha çox itki vermişdir, ardınca Qaraməryəmdə yerləşdirilən bolşevik qüvvələri yenidən hücuma məruz qalmışdır. Bu səbəbdən onlar şərqə, Bakıya doğru geri çəkilməyə məcbur qalmışdır.
Nəticə
Azərbaycanlı və Osmanlı qüvvələri Qızıl Ordudan çoxlu sayda silah və sursat ələ keçirmişdilər. Onlar həmçinin, Ağdaş, Göyçay və İsmayıllıda kiçik erməni və rus üsyanlarını da yatırmış, üsyançıların silah və sursatlarını qənimət kimi ələ keçirmişdir. Osmanlı tərəfindən olan itkilər və yaralananların çoxu Gəncəyə göndərilmişdir. Döyüşlərdə həlak olan türk əsgərləri Xanlar və Goranboyda dəfn edilmişdir.
Ənvər Paşa döyüş ilə bağlı hesabatları nəzərdən keçirməklə məşğul idi. Almaniya Osmanlı qüvvələrinin Bakıya daxil olmasını istəmir, Ənvər Paşa isə onları gecikdirməyə çalışırdı. Ənvər Paşanın 26 iyunda Şərq Ordusu Qrupu komandirlərinə göndərdiyi əmrdə yazılmışdır:
Qardaşı Ənvər Paşanın Nuru Paşaya göndərdiyi əmrdə qeyd edilmişdir: "Sizə yardım göndərmək qabil deyildir. Vəzifənizin Bakı üzərinə getmək olmayıb, qüvvələrinizi cəmləşdirərək bolşeviklərin Gəncə üzərinə hərəkətinin qarşısını almaq olduğunu bir daha təkrar edirəm". Ənvər Paşa Şərq Ordusu Qrupu komandirlərinə gizli əmrlə "38-ci piyada alayı ilə bir dağ topçu taborunu Qazax şossesi ilə Nuru Paşaya yardıma göndərməsi" barədə məlumat vermişdir. O, almanları Osmanlı ordusunun Bakıya girməyəcəyinə inandırmağa çalışırdı, eyni zamanda Nuru Paşaya gizli şəkildə neftlə zəngin şəhəri tez bir zamanda ələ keçirməyi əmr etmişdi. Ənvər paşa 1–2 iyul tarixlərində Şərq Ordusu Qrupu komandan vəkili Mehmet Əsad Bülkata şəxsi qeydi ilə yazdığı əmrdə Otto fon Feldmanın döyüş şəraitini görmək üçün bir gəmi ilə Batuma hərəkət etdiyini və Tiflisdə Almaniya nümayəndəsi ilə görüşəcəyini bildirərək Bülkatdan göndərilən əmrlərdən ona heç bir şəkildə bəhs edilməməsini istəmişdir. Ənvər Paşanın Şərq Ordu Qrupu komandirlərinə göndərdiyi əmrdə yazılmışdır:
Ziyadxan Nəbibəyli
Ziyadxan İsrafil oğlu Nəbibəyli – (1946), professor, elmlər doktoru, Azərbaycan Yazıçılar və jurnalistlər birliklərinin üzvü.
Həyatı
Ziyadxan Nəbibəyli Azərbaycan Dövlət Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinin gündüz şöbəsinə qəbul olur, fəal komsomolçu olur, yaxşı oxuduğu üçün onu Moskva Bauman adına Fizika-Texnika Universitetinə göndərirlər, oradan ordu sıralarına göndərilir və ordudan tərxis olunduqdan sonra doğma Universiteti müvəfəqiyytlə başa vurur.
Başqa bir qeyd edilməli məqam isə Ziyadxan Nəbibəylinin ali təhsili başa vurduğu ildə Politexnik İnstitutunda (indiki Texniki Universitet) ilk günlərdən tələbələrə mühazirə oxumalı olmuşdur. Hətta, 5-ci kurs tələbələrin arasında onun özündən yaşca böyük və ailə qurmuş tələbələrdə olmuşdur.
Bakı şəhərinin Oktyabr rayonu (indiki Yasamal) 176 və 80 saylı orta məktəblərində də dərs aparan Ziyadxan Nəbibəyli XX əsrin 70-ci illərindən Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Neft-Qaz Problemləri Institutunun fizika-kimya laboratoriyasının əməkdaşı olur. Əlbəttə, o, buraya bir təsadüfdən gəlməli olur. Bundan əvvəl AREA-nın fizika institutuna elmi seminara gəlirdi, institutunun direktoru, akademik Həsən Abdullayevlə yaxşı münasibətlər də qurmuşdu.
Belə ki, 1969-cu ilin dekabr ayında "səhətinə" görə Azərbaycan Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədri vəzifəsində işləyən professor Məmməd İsgəndərovu Akademiyanın Neft-Qaz institutuna müdür təyin edirlər. Bir müddətdən sonra M.Isgəndərov bu vəzifəsindən də istefaya getməli olur. Institutda xeyli hörmət, nüfuz qazanmağına, gecə-gündüz elmi işləri ilə məşğul olmağına baxmayaraq yeni rəhbərlik Ziyadxan Nəbibəylini M. İsgəndərovun "adamı", onun "qohumu" kimi sıxışdırmağa başlayır, müdafiə işlərinə əngəllər törədir, baxmayaraq ki, onun elmi əsərlərində institut müdürünün adı birinci gedirdi. Digər "maraqlı" məqam bu idi ki, M.Isgəndərovun bu adama çoxlu yaxşılıqları olmuş, doktorluq müdafiəsinə və Akademiyada yuxarı pillələrə qalxmağa əsas təkanverici qüvvə olmuşdur. Z.Nəbibəylinin isə M. İsgəndərovla heç bir qohumluq əlaqələri olmamış biri Qubadlı bölgəsini təmsil edirdisə, digəri də Laçın bölgəsini təmsil edirdi. Sonralar özünün bəd əməllərinə görə vəzifəsindən çıxarılan həmin müdür – Mithət Abbasov Z.Nəbibəylinin vaxtında, elmi işini qurtaran kimi müdafiə etməsinə səbəbsiz, heç bir əsas olmadan xeyli maneçiliklər törətmişdir. Bütün bu və digər çətinliklərə baxmayaraq o, axıra kimi dözüm gətirə bilmiş, elmi işini müdafiə etmişdir.
Artıq Z.Nəbibəyli təkcə Azərbaycanın elmi jurnallarında deyil, keçmiş SSRI-nin mərkəzi elmi mətbuatlarında və bir neçə xarici dillərdə çıxan elmi jurnallarda çap olunurdu, SSRI-nin bir çox respublikaları və iri şəhərlərin elmi təşkilatları ilə sıx əməkdaşlıq edirdi. Bütün bunlarla yanaşı Z.Nəbibəyli digər sahələrdə də elmi əsərlər yazır, publisistika ilə, bədii yaradıcılıqla məşğul olur, jurnalistlik edir, "Hüquq" qəzetinin Baş redaktoru olur.
Z.Nəbibəyli dünya şöhrətli alimimiz akademik Azad Mirzəcanzadə ilə əməkdaşlıq edir, maye və qaz mexanikası üzrə, neftin-qazın çıxarılması, neft-qaz hasilatının artırılması, 2-ci, 3-cü üsullarla, fiziki-kimyəvi metodlarla onların artırılması, qazvermə əmsalının müxtəlif mühitlərdən çıxarılmasını qabaqcadan təyin etmə üsullarına, lay sularının izolə edilməsinə, yeraltı qazsaxlama anbarlarının təcrübi modellərinin hazırlanmasına və s. dair xeyli elmi yazılar çap etdirmiş və bu sahəyə aid üç ixtiranın, dörd ixtisasa dair elmdə rəhbərlik kitablarının müəllifi olur.
Onun elmi əsərlərindən məlum olur ki, Z.Nəbibəyli respublikamızda, Moskvada, Krasnodarda, Tümendə, Saratovda, Şevçenkoda, Aşqabada, Daşkənddə, Orenburqda, Kiyevdə, Ivano-Frankovskidə, Leninqradda və s. şəhərlərdə keçirilən respublika, Ümumittifaq (SSRI) və beynəlxalq konfranslarda, simpoziumlarda, elmi-metodik konfranslarda elmi məruzələrlə çıxış etmişdir.
Artıq Z.Nəbibəyli tanınmış alim idi, ziyalılar, dövlət xadimləri, musiqiçilər, yazıçı və şairlər arasında hörməti var idi, seçilənlərdən idi.
Məclislərin birində Kamran Hüseynovun qardaşı professor Gülşad həkim onun ASSR Nazirlər Sovetində boş olan şöbəyə müdür götürülmə məsələsini qaldırır. Lakin Z.Nəbibəyli Kommunist Partiyasının üzvü deyildi. Məsləhət görülür ki, təcili partiyaya keçsin. Amma, o, Ali Partiya Institutunun (hazırkı Dövlət Idarəçiliyi Akademiyası) fəlsəfə və iqtisadiyyat bölməsində oxuyurdu. Sənədlər toplanaraq indiki Səbail rayon partiya təşkilatına verilir. Onun haqqında doğulduğu Laçın bölgəsinin təhlükəsizlik təşkilatından hər sahəni tərifləsələrdə, nəslinin bəy olmasını da unutmurlar. Həmin dövrlərdə artıq Bakıda açıq olmasa da əsilli–nəsilli insanlara hörmət xeyli çoxalmışdı, bir çox həqiqətlər aydınlaşmışdı, bəy nəslindən olanlara pis gözlə baxmırdılar.
Yaradıcılığı
SSRI-nin böyük şəhərlərinin – xüsusəndə Moskva, Kazan, Odessa, Daşkənd, Tiflis şəhərlərinin arxivləri ilə maraqlanan Z. Nəbibəyli türkçülük, turançılıq, Azərbaycan tarixi, Zəngəzurun qədim tarixi, Qarabağın tarixi, Tanrıçılıq, Zərdüştlük, Alban tarixi, Laçının qədim tarixi və hətta təmsil olunduğu nəsl səcərəsinin görkəmli insanları haqqında xeyli materiallar, sənədlər əldə edə bilir. Bu da onun "Zəngəzurun qısa tarixi və coğrafiyası", "Zəngəzurun altun tacı Laçın" etnoqrafik kitabının, "Laçın şəhərinin–85– illiyi", "Türkəm, turançıyam və ya dön geriyə bax" adlı elmi kitabların və sairlərin çap olunaraq ərsəyə gəlməsinə səbəb olmuşdur. Sahənin tarixinə aid olan bu elmi kitablar birinci olaraq Z. Nəbibəyli tərəfindən yazılmış, mütəxəsislər tərəfindən çox yüksək qiymətləndirilmişdir.
Bir çox sahələrdə özünü sınamış professor Z.Nəbibəyli deyilənlərlə yanaşı fizikaya, fiziki–kimyaya, fizikanın tədrisi metodikasına, yeraltı və yerüstü hidrodinamikaya, hidravlikaya, ekologiyanın müxtəlif sahələrinə, fövqəladə hallara, coğrafiyaya, tibbə, mənəvi dəyərlərimizdən olan Islama, beynəlxalq hüquqa, insan haqlarına, psixologiyaya, şəxsi münasibətdə olduğu Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətlərindən 274 nəfərinə həsr etdiyi portret yazılara həsr olunmuş 900-dən artıq elmi məqalə, kitab yazmış və həm də iki təcrübi qurğunun müəllifidir.
"Laçın-85" kitabı isə bu şəhərin – şəhər adı almasının 85-illiyinə həsr olunsa da burada da Z.Nəbibəyli Laçın bölgəsi ilə yanaşı bütövlükdə Zəngəzur, Qarabağ, Qərbi Azərbaycan (indi Ermənistan) torpaqlarımızla bağlı, əlaqəli bir çox qədim tarixi məlumatlardan söz açır. O, bu kitabda Laçınla bağlı bütün tarixi, dini, elmi, təhsili, ziyalıları, zəhmət adamları, milli qəhrəmanları, təbiəti, xüsusi ilə Alban dövrünü özünə məxsusluqla elmi surətdə açıqlaya bilmişdir, yer-yurd adlarının tarixi köklərini tapa bilmişdir. Qeyd etməliyik ki, günümüzə qədər Laçın bölgəsinin etnoqrafiyasına, onun tarixinə aid ikinci bir elmi əsər işıq üzü görməmişdir.
Mükafatları
Yazıçılar Birliyinin, Jurnalistlər Birliyinin üzvü olan Z.Nəbibəyli hökumətin, Komsomolun MK-nin, həmkarlar Ittifaqının, işlədiyi komitə və nazirliklərin, elmi təşkilatların, Iran Islam Respublikasının və s. mükafatlarını, fəxri fərmanlarını və s. almış, "Qızıl qələm" mükafatı laureatıdır.Preziden Mükafatçısı Qarabağ Müharibəsi Veteranı,Yazıçı-publisist,t.ed., professor
Fəaliyyəti
Z.Nəbibəyli həm də Qarabağ Müharibəsi Veteranıdır və bu sahədə xeyli əzab-əziyyət çəkmiş insanlardandır. Elmdə ən yüksək yerləri fəth etmiş Z.Nəbibəyli Kanada və Rusiya Texniki Elmlər Akademiyasının müxbir üzıü, Rusiya Təbiət Elmləri Akademiyasının həqiqi üzvu, t.e.d. professor olmaqla bərabər çox böyük vətənpərvər ziyalılarımızdandır.
Erməni-rus işğalçılarına qarşı savaşda o, kənarda qalmamış, Laçın köçkünlərindən ibarət təşkil olunmuş və müdafiə nazirliyi tərəfindən silahlandırılmış üç batalyon yaradılmasının əsas təşkilatçılarından olmaqla döyüşlərdə də iştirak etmişdir. Professor Z.Nəbibəylinin Laçına, Vətənə, torpağa münasibəti, cəmiyyətimiz üçün onun 1988-ci ildən indi "Ermənistan" adlanan Qərbi Azərbaycandan qovulan son aborigen Azərbaycan türklərinin yerbəyer edilməsində fəal iştirakı ilə daha qabarıq şəkildə məlum olmuşdur. O, hətta 20 il növbədə durub aldığı mənzilin bir otağını onlara ayırtdırmağı özünə vətəndaşlıq borcu hesab etmişdir. Görün necə də taqdirə layiq bir xüsusiyyətdir. Bunun ardınca respublikamızın "DQMV" adlandırılan bölgələrindən qovulan vətəndaşlarımızın qayğıları ilə məşğul olmuş, onların iztirabları ilə yaşamış, Xankəndi ətrafı, Şuşa, Xocalıda məhv edilən çoxlu qohum, həmyerli və digər vətəndaşlarımıza bu müsibətlərdə maddi-mənəvi dayaqlıq göstərmişdir. Həmin dövrlərdə Müdafiə Nazirliyi, Daxili Işlər Nazirliyi xətti ilə Laçına, Şuşaya, Ağdərəyə, Kəlbəcərə, Qubadlıya, Zəngilana, Cəbrayıla və s. getmiş, müxtəlif hərbi və ictimai tədbirlərdə fəal iştirak etmişdir. O, Laçın bölgəsinin müdafiəsi məqsədi ilə mümkün olan bir çox dövlət məmurlarına yazılı və şifahi müraciətlər etmiş, görüşmüş, Laçın özünü müdafiə batalyonlarına bacardığı qədər yardımçı olmuş, "Laçın" xeyriyyə cəmiyyətinin ilk yaradıcılarından olmuşdur. Onun tam məxvi qriftlə "Yuxarı Qarabağda gedən döyüşlərin məqsədyönlü alınmasında görüləcək bəzi tədbirlər" planı ölkə prezidetində çox yüksək fikir yaratmış, onun hərbi müşaviri, əslən türk olan bu şəxs Z.Nəbibəylini hərbçi general hesab etmiş, hərbi şöbənin müdiri vəzifəsinə dəvət etmişdir. Digər bir məsələ də – elə ilk günlərdən ölkədə partiyalaşma prinsipinə Z.Nəbibəylinin şəxsi mövqeidir ki, hazırda da onun fikrinin doğruluğunu təsdiqləyirlər. Onun ölkə prezidentinə və digərlərinə ünvanladığı "Cəmiyyətlərə, partiyalara və iqtidara" adlı müraciətidir. Həmin dövrdən xeyli müdət keçsə də o müraciəti oxuyanda insan riqqətə gəlir. Ölkə prezidenti Z.Nəbibəylini yanına dəvət edir, müraciətini bəyəndiyini söyləyir və "Qaçqınlar Komitəsinə" sədr göndərməyi ona təklif edir. Lakin, Z.Nəbibəyli cavabında "mən Laçının müdafiəsini istəyirəm, təklifimi vəzifə almaq üçün verməmişəm" deyir. "Bakı və Sumqayıt şəhərlərindəki siyasi, sosial-iqtisadi gərginliyi aradan qaldırmaq üçün görüləcək əsas tədbirlər" adlı təklif-müraciətin mənasını isə hakim dairələr son illər başa düşməyə başlamışlar.
Laçın əldən gedən zaman o, fəaliyyətini Laçın batalyonlarına yönəltdi. Kombrinq Zaur Rzayevlə, Qənizadə ilə, Qırımxanla, Israfilovla, Laçın polisinin rəhbəri Akif Səlimovla və digərləri ilə mütəmadi birgə oldu. Onu da qeyd edək ki, Z.Nəbibəyli Arif Paşa ilə də yaxınlıq etmiş, onun Laçının müdafiəsindəki fəaliyyətini çox yüksək dəyərləndirir və A.Paşayevin hərbi qüvvələrinin buraxılmasını, onun komandanlıqdan kənarlaşdırılmasını Vətənə xəyanət kimi qiymətləndirir.
Laçınlı köçkünlərin, ümumilikdə Qarabağdan, Şuşadan olan köçkün vətəndaşlarımızın Bakıda, Sumqayıtda, Abşeronda yerləşdirilməsində dövlət səviyyəsində bu işlə məşğul olan bir şəxs kimi Z.Nəbibəylinin əməyi əvəzsizdir. Bunun ardınca o, Kəlbəcər köçkünlərini Murovda qarşılayıb ölkənin müxtəlif bölgələrində yerləşdirilməsində Dövlət Komisiyasının 1-ci müavini kimi çox aktiv fəaliyyət göstərmiş, işinin öhdəsindən yaxşı gəldiyi üçün Azərbaycan Prezidentinin və Baş Nazirinin təşəkkürünü almışdır. Öz dövründə bu işlərin öhdəsindən gəlmək çox ağır, məsuliyyətli və həm də çox təhlükəli idi. Onu da qeyd edək ki, bunun bariz nümunəsi Z.Nəbibəyliyə Mirovda "özümüzünkülər", Surət Hüseynovun dəstələrinin onun maşınını atəşə tutması əyani misaldır.
Professor Z.Nəbibəyli Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinə köçürmə yolu ilə işə dəvət olunmuş, "Fövqəladə hallar" şöbəsinin – "Qaçqınlar" şöbəsi də daxil olmaqla müdürü olmuş, Respublika Hökuməti üzrə üç komissiyanın sədri vəzifələrində çalışmışdır. Azərbaycan Dövlətçiliyində yeganə hal – köçürmə yolu ilə böyük vəzifəyə irəli çəkilməkdə də Z.Nəbibəyli yeganə şəxsdir.
Rəhbərlik etdiyi üç bölmənin birləşməsindən ibarət olan şöbə bütövlükdə ləğv edildikdən sonra, o, Hidrometerologiya Komitəsində müavin, Elmi-Tədqiqat Hidromerologiya Institutunda direktor müavini, Kollegiya Katibi – Kollegiya üzvü, Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyində şöbə müdürü və s. vəzifələrdə çalışmaqla yanaşı elmi, ədəbi-bədii yaradıcılıqla da məşğul olmaqda israrlıdır. Son illər onun haqqında bir çox mətbuat səhifələrində, o cümlədən "Laçın" qəzetində, "Azərbaycanda kim-kimdir-1999" və 2000-illər ensiklopediyası buraxılışlarında qısada olsa məlumatlar verilmişdir.