Sulfamidlər
Tətbiqi
Çoxfunksiyalı sulfamid  birləşmələr  sahəsində  çox  geniş  tədqiqat  işlərinin  aparılması,  onların  asan  kimyəvi  çevrilməsi  və  çox  geniş  tətbiq  sahəsinə  malik  olması  ilə  əlaqədardır. Sulfamidlər dərman  preparatları,    herbisid,  funqisid,  antioksidant,  sürtkü  yağlarına  aşqar,  metalların  korroziyasına  inhibitor  və s.  kimi  istifadə  olunurlar. Tərkibindən asılı  olaraq  sulfamid  birləşmələr  müxtəlif  xəstəliklərin  müalicəsində  də  istifadə  olunur. Sulfamid azotu  yanında  heterotsiklik  fraqment  olduqda  süd  vəzi  şişinin  müalicəsi  üçün  ,  başqa  heterotsiklik  fraqmenti  olduqda  isə  neyrodegenerativlik  qabiliyyətinə  malik  olub  virus,  diabet  və  qan-damar  sistemi  xəstəliklərinin  müalicəsində  də  yüksək  effektə  malikdirlər. Sulfamidin tərkibindəki  heterotsiklik  fraqmentdə  imidazol-  [2,1-b]-1,3,4-tiodiazolsulfamid  funksional  qruplar  olduqda  mərkəzi  və  periferik  sinir  sistemlərinin  neyrodegenerativ  xəstəliklərinə  qarşı  daha  effektli  olurlar. Sulfamidlərin bəzi  törəmələri  ürək  xəstəliklərinin  müalicəsində  də  geniş  istifadə  olunur. Sulfanilaminokarbon turşusunun   N-arilamidləri  və  onların  fizioloji  cəhətdən  qəbul  edilə  biləcək  duzları  ürək-damar   xəstəliklərinin  profilaktikası  və  müalicəsi  üçün,  ateroskleroz,  hipertenziya,  endolik  və  diastolik  disfunksiya,  trombik  stenokardiya,  miokard  infarkt  şokunu,  ağ  ciyər  hipertoniyası,  bronxial  astmanı,  diabeti,  qara  ciyər  sirrozunun   müalicəsində  istifadə  oluna  bilər. Piperidinsulfonil karbamid  və tiokarbamid  arasındakı  reaksiyadan  alınan  piperidinsulfonil  karbamid  və  -tiokarbamid  kardioloji  xəstəliklərdə, artritdə və ürək çatışmamazlığında  istifadə  üçün  təklif  olunur. Sulfamid qrupu  olan  aromatik  həlqədə  sinxonin  turşusu  olduqda  və  pirimidin  fraqmentində  isə  təkcə  iki  metil  qrupu  olduqda  belə  yüksək  effektli  ağrıkəsici  təsirə  malik  olub,  soyuqdəyməyə  qarşı  tətbiq  oluna  bilər. Müəyyən edilmişdir  ki,  N-metil-etil –amino  karbonil  -4- [N-metilfenil-amino]-3-pirimidil-sulfamid dekstrin  və  ammonium  kompleksi  ilə düzəltdikdə  alınan  preparat  nəinki  diabeti,  hətta  ürək-damar  xəstəliklərini, hipertiniya, işemiya  və  stenokardiyanın  müalicəsində  yüksək  effektə  malikdir. Sulfo- xloridlə N-əvəzolunmuş  aminlərlə  reaksiya  nəticəsində  alınmış  sulfamid. Diabetin,  piylənmənin,  hipertoniyanın,  aterosklerozun  və  s.  müalicəsində  istifadə  olunur. (Burada R1=1,  alkil,  alkenil,  heteroalkil  və  R3=CN,  NO2,  SR,  COR,  COOH) Onurğa sütunu  və  onurğa-beyin   mayesinin   zədələnmələri  zamanı  müalicə  edilməsi  üçün  tərkibində   N-(2-arilprorionil)  sulfonamid  olan  inyeksiya  üçün  yeni  kompozisiya   patentləşdirilmişdir və  gündəlik  dozası  1-150  mq-dir. Preparatın terapevtik  effektini  artırmaq  üçün  ona  (R)-urofenmetansulfonamid  və  R-2[(4-trifluormetansulfoniloksi)] –N-metansulfonilpropionamid  əlavə  edilir. Sübut edilmişdir  ki, tərkibində  qlükozid,  amin,  fenol,  keton  və  heterotsiklik  qrupları  olan  sulfamidlər  çox  güclü    tuberkulyoz  əleyhinə  təsirə  malikdirlər. Xinozolin fraqmenti   isə  sulfamidlərə  prostat  vəzinin  müalicəsində  yüksək  effektlik   verir. Burada aktiv   inqredient  kimi  4-amino-6,7-dimetoksi-2-[5-metansulfonamodozolin]  və  onun  duzu  istifadə  olunur. Sulfamidlərin bəzi  törəmələri  herbisid,  funqisid,  insektoakarisid,  pestisid  və  s.  kimi  xassələrə  malikdirlər. Ekoloji cəhətdən  qorxusuz  herbisid  almaq  məqsədi  ilə  sidikcövhərinin  iki  yeni  sulfamid  törəmələri:  N-(4-əvəzolunmuş  pirimidin-2-il) –N- [2-metoksikarbonil-5-(əvəzolunmuş  benzamido]  fenilsulfonil  karbamoil  sintez  olunmuşdur . “Flufenset”  və  “metasulan”-adlanan   tərkibində  sulfamid  törəməsi  olan  trifluormetiltiadiazol  törəmələri  və  N-fosfanolmetilqlitsin(qlifosfat)  kompozisiyası  hal-hazırda  herbisid  kimi  geniş  tətbiq  olunur.  Müəyyən  edilmişdir  ki,  sulfamid  birləşmələrin  tərkibində  karboamid  qrupu  olduqda  onlar  insektoakarisid  aktivliyə  malik  olub,  gəmiricilərə,  bitlərə  və  birələrə  qarşı  güclü  təsir   edir  .  Piridil-pirimidin  fraqmentləri  olduqda  isə  qara-ciyər  sorucusu  Facciola Hepatika    tamamilə  məhv  etmək  effektliyi  yaranır. Xərçəng  zamanı,  genetik  faktorların  təsiri  ilə,  yara  olduqda,  şok  zamanı  və  s.  iştah  pozulduqda  onu  artırmaq   üçün  aktiv  inqredient   kimi  dərman  qarışığına  sulfamidlərin  törəmələri,  məsələn,  N-alkilbenzolsulfamid  qatılır. Tərkibində pirimidin  fraqmenti  olan  sulfamidlə  yüksək  effektli  dərman maddələri  olduğu  təsdiq  edilmişdir. Onların dərman  maddəsi  kimi  tətbiq  sahəsi  onların  tərkibindəki  funksional  qrupların  tərkibi  və  quruluşundan  çox  asılı  olur. Müəyyən edilmişdir  ki,   sulfamidlərdə   iki  pirimidin  qrupu  bir-biri   ilə  etilenqlikolla  birləşmiş  olduqda qipertenziya,  diabet,  ürək-damar  çatışmamazlığında,  stenokardiyada  istifadə  oluna  bilər.