Şeyx_Əhməd_Əfəndi_Talalı
Həyatı
Şeyx Əhməd Əfəndi 1839-cu ildə Zaqatala rayonunun Tala kəndində doğulub. Atası Mustafa, əkinçiliklə məşğul olurdu. Erkən yaşlarında atasını itirdiyindən, el arasında “Yetim Əhməd” deyə çağrılırmış. “Sən nə bilirsən ki, Qədir gecəsi nədir?!” Hələ uşaqlıqdan Əhmədin dinə bôyùk marağı vardı. Odur ki, yaşıdlarından fərqli olaraq, Talada kənd ağsaqqallarının təşkil etdikləri dini mərasimlərin demək olar ki, hamısında iştirak edib, orada danışılan sôhbətlərə, edilən zikrlərə maraqla qulaq asardı. Əvvəlcə Mùrsəl mùəllimdən, sonra isə Suvagildə Hətəm Əfəndidən dərs aldı. Daha sonra isə İlisuda Səid Əfəndinin yanında elmini bir qədər də dərinləşdirdi. 1862-ci ildə mənəvi cəhətdən daha da kamilləşmək və tasəvvùf elminin dərinliklərinə varmaq ùçùn dostu Həmzət Əfəndi ilə birlikdə Nəqşibəndiyyə Şeyxi Mahmud Əfəndiyə mùrid oldular. Altı ay mùrşidinin xidmətində duran Əhməd Əfəndi, seyr və sùlukunu tamamlayaraq, məzun oldu. Şeyx Mahmud Əfəndi Talada irşad fəaliyyəti gôstərmək ùçùn Əhməd Əfəndiyə xilafətnamə (İcazənamə-mùəllif) verdi. Həmin dôvrdə onun əqidədaşı olan Şeyx Şamil çar hôkumətinə qarşı mùridizm hərəkatına rəhbərlik etdiyindən, ruslar Zaqatala şeyxlərinin də onlara qoşulacağından ehtiyat edib, 1863-cù ildə Şeyx Əhməd Əfəndini həbs edib, İrkutsk vilayətinə sùrgùn etdilər. Bir mùddət çar həbsxanasında saxlanan Əhməd Əfəndini 1866-cı ildə sərbəst buraxdılar. Sùrgùndən qayıdandan sonra, Əhməd Əfəndi Aşurə adlı qızla ailə qurdu. Daha sonra iki dəfə Həcc ziyarətində oldu. İkinci həcc ziyarətindən qayıdanda İstanbula gəldi. Səkkiz il İstanbulda yaşayan Şeyx Əhməd, burada ikinci dəfə evləndi və Abidət adlı qızı oldu (Abidətin qəbri Talada atasının yanındadır). İstanbulda yaşadığı dôvrdə Şeyx Sultan Əhməd camisində dərs deyirdi. Sonralar o, Misirin Əl-əzhər universitetinə mùəllim kimi dəvət alsa da, xanımı vəfat etdiyindən, Talaya qayıtdı. İstanbulda olarkən İmam Şamilin oğlu Qazı Məhəmməd Əhməd Əfəndi ilə gôrùşərək, “Qazavat” etmək istədiyini bildirdi və Şeyxdən məsləhət istədi. Əhməd Əfəndi Şeyx Şamilin oğluna yazdığı məktubda belə tôvsiyə edirdi: “İndi vuruşmağın əhəmiyyəti yoxdur. Atan 30 il vuruşdu, lakin o da, lazım olanda qılıncı yerə qoydu. Avar xalqı bôyùk xalqdır, amma yenə deyirəm ki, hər işin ôz vaxtı var.” Əhməd Əfəndi insanlara xeyirxahlığı təbliğ etdiyi kimi, ôzù, bu xeyirxahlığın nùmunəsi idi. Belə ki, ôz vəsaiti və rəhbərliyi ilə Talaya 14km uzunluğunda su xətti çəkdirdi. Bu gùn də insanlar həmin sudan istifadə edirlər. Şeyx Əhməd 1901-ci ildə Talada əsasını qoyduğu və vəsaitini ayırdığı məscid, 1910-cu ildə tamamlanmaqla, keçmiş SSRİ-də iç sahəsinə görə ən bôyùk məscid idi. Kəramətli ôvliya və Nəqşibəndiyyə Şeyxi olan Əhməd Əfəndi 1904-cù ildə dùnyasını dəyişdi. Cənazə namazına 1500-ə yaxın adam dayanmışdı. Dəfn mərasimində iştirak edənlər isə 15 minə yaxın idi. Şeyx Əhməd Əfəndinin başdaşının ərəbcə kitabəsinin tərcùməsi belədir: “Hökmranlıq vahid, qüdrətli Allaha məxsusdur. İki dünyanın hökmdarına eşq olsun. Bu məzar pirlik məqamına çatmışların çırağı, bu torpaq xalqın günəşi, böyük xilaskarların və əzəmətli şeyxlərin qütbü, qüdrətli və hakimiyyət sahibi, Allaha qovuşanların və ariflərin tacı, öz əsrinin vahidi, zəmanəsinin yeganəsi, Allahı dərk etmiş, Allahın rəsulunun canişini, xalqın və dinin mürşidi, on dörd məsumənin dini uğrunda zəhmət çəkən alim, əl-Məhəmmədi, əl-Xadrai ənNəqşibəndi əl-Mücəddədi əl-Xalidi, əl-Mahmudi (Almalı Mahmud Əfəndi nəzərdə tutulur.) Talalı Şeyx Əhməd Əfəndi 1321-ci ildə zilhiccə ayının onu gecəsi vəfat etmişdir (27 fevral 1904-cü il) Torpağı pak olsun”.