cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abxaziyada müharibə (1992–1993)
Suxuminin işğalı
Şəhərə hökumət qüvvələrinə dəstəyə gələn Eduard Şevardnadze ölümdən son anda qurtularaq şəhəri tərk etdi. Tezliklə Abxaziya qüvvələri və Dağlı Xalqları Konfederasiyası könüllüləri bütün Abxaziya ərazisini işğal etdilər. Yalnız Kodori dərəsi Gürcüstanın nəzarətində qaldı. Gürcüstan qüvvələrinin ümumi məğlubiyyəti, Gürcü əsilli əhalinin etnik təmizlənməsi ilə müşayiət olundu. Müharibə və onu müşayət edən etnik təmizləmə nəticəsində Gürcüstanın müxtəlif ərazilərində, xüsusilə Sameqreloda (Minqreliya) (112,208; BMQAK, iyun 2000) 200.000-250.000 məcburi köçkün məskunlaşmışdır. Tbilisidə və ətraf ərazilərdə qaçqaınlar yüzlərlə yataqxana, otel və tərk edilmiş Sovet kazarmalarında müvəqqəti məskunlaşmışlar. ŞQXK-nın çeçen yaraqlıları daha sonra Rusiya ilə Birinci Çeçenistan müharibəsində iştirak etmək üçün Abxaziyanı tərk etdilər.
Suxumi döyüşünün son günlərində Abxaz seperatçıları "Transair Georgia"ya məxsus üç gürcü mülki təyyarəsini vuraraq 136 nəfəri qətlə yetirdilər (sərnişinlərin bəziləri gürcü əsgərləri idi).
Döyüşün son saatlarında çox sayda gürcü mülki və hərbi qulluqçu Rusiya gəmiləri tərəfindən təxliyə edilmişdi.
Qaçqın köçü
Suxuminin işğalından sonra minlərlə qaçqın Qali, Oçamçira və Suxumi rayonundan qaçmağa başladı. Kodori dərəsindəki yolda qar və şaxtadan qaçqın düşənlərin vəziyyəti daha da ağır oldu. Gürcüstan hakimiyyəti bölgədə qalan bütün mülki şəxsləri evakuasiya edə bilmədi (əvvəllər bir çox insan Suxumidən Rusiya donanması tərəfindən, təyyarələr və yük gəmiləri ilə Ukraynaya təxliyə edildi). Qaçqınlar Kodori dərəsindən keçərək Abxaziya separatçı qüvvələri tərəfindən blokadaya salınan Qali rayonunu vasitəsi ilə Gürcüstanın içərilərinə doğru keçməyə başladılar. Kodori dərəsindən piyada keçmək qaçan məcburi köçkünlər üçün başqa bir ölüm tələsi oldu. Keçiddən sağ çıxmayan insanların əksəriyyəti şaxtadan və aclıqdan öldü. Svan dağlarına çatan sağ qalanlar, yerli cinayətkar qruplar tərəfindən hücuma məruz qaldı və qarət edildi. Sağ qalanlardan biri keçidi belə xatırlayır:
Amerika Birləşmiş Ştatları Dövlət Departamentinin Xarici Münasibətlər və Beynəlxalq Münasibətlər Komissiyasının rəyinə görə, 104-cü Konq., 1-ci Sessiya, İnsan Haqları Təcrübələri üzrə Ölkə Hesabatları 1994-cü il, 815-də (Birgə Komitə. Çap 1995), qalib gələn Abxaziya separatçıları ələ keçirilmiş şəhərlərdə etnik gürcülərin siyahıları və ünvanları ilə hərəkət edirdi. Seperatçılar evləri qarətə məruz qoyur və yandırır, mülki insanları edam edirdi. Bu işdə gürcülər xüsusi olaraq hədəf alınırdı, lakin bu zorakılıqdan milliyətcə abxaz olmayan bütün insanlar zərər görmüşdülər.
Etnik təmizləmə kampaniyası
250px|thumb|right|2005-ci ildə [[Tbilisidə etnik təmizləmənin 12-ci ildönümü münasibəti ilə keçirilmiş sərgi: Qalereyaya gəlmiş yaşlı qadınlardan biri sərgilənən fotoda ölmüş oğlunu tanıyır.]] Gürcülərə qarşı etnik təmizləmə və qırğınlar törədilməsi Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının 1994, 1996 və 1997-ci illərdə Budapeşt, Lissabon və İstanbul şəhərlərində keçirilmiş sammitlərində rəsmi olaraq təsdiqlənmiş, münaqişə zamanı hərbi cinayətlərin törədilməsi qeyd edilmişdir. 15 may 2008-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Məclisi tərəfindən qəbul edilmiş A/RES/62/249 qətnaməsində “etnik təmizləmə qurbanları da daxil olmaqla Gürcüstanın Abxaziya bölgəsindən olan bütün qaçqınlar və məcburi köçkünlərin öz torpaqlarına geri dönmə haqqının qorunması” xüsusi qeyd edilir, həmçinin “bütün BMT-yə üzv dövlətlər öz vətəndaşlarını Gürcüstanın Abxaziya bölgəsində mülk əldə etməkdən çəkindirməyə” çağırılır. BMT Təhlükəsizlik Şurası ərazidə atəşkəsə çağıran bir neçə qətnamə qəbul etmişdir.
Abxaziya separatçıları tərəfindən əsir götürülmüş Oçamçire rayonunun keçmiş sakini Lelia Qoletiani, əsir götürülməsi ilə bağlı rusiyalı rejissor Andrey Nekrasova aşağıdakı məlumatları vermişdir:
Rusiyanın münaqişədə rolu
250px|thumb|left|Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinin bayrağı Abxaziyadakı müharibə zamanı Rusiya rəsmi olaraq bitərəf olduğunu iddia etsə də, Rusiya hərbi məmurları, zabitləri və siyasətçiləri müxtəlif şəkildə münaqişədə iştirak etmişdilər. Rusiyanın silah ticarəti hər iki münaqişə tərəfi üçün əsas silah-sursat mənbəyi idi, qeyri-rəsmi olaraq Abxaziya və Gürcüstan tərəfinə silah satılırdı. Yalnız müharibənin sonunda Rusiya Abxaziyada bəzi humanitar əməliyyatlar həyata keçirmişdi.
Gürcüstanın istifadə etdiyi Rusiya silahları, Rusiya ilə ikitərəfli müqavilələrə əsasən ona verilmişdi və əsas döyüş tankları, zirehli nəqliyyat vasitələri, ağır toplar və ağır minaatanlardan ibarət idi. Bütün Axalkalaki moto atıcı diviziyası 1992-ci il sentyabrın 22-də Gürcüstana təhvil verilmişdi. Bəzi silahlar, qeyri-qanuni gürcü hərbiləşdirilmiş qüvvələri tərəfindən Axalkalaki, Batumi, Poti və Vazianidə Rusiya Ordusunun bazalarına edilən basqınlar nəticəsində əldə edilmişdi. Ardıcıl bir neçə hücumdan sonra Sovet hərbiçiləri bazalarını güclə müdafiə edəcəyini elan etdilər.
Müharibə başlamazdan əvvəl Abxaziya rəhbərliyi Baltikyanı ölkələrdən Suxumiyə Rusiya hava desant taborunun yerləşdirilməsini təşkil etmişdi. Rus tarixçisi Svetlana Mixaylovna Çervonnaya görə, bir sıra Rusiya təhlükəsizlik əməkdaşları da bu yay ərzində "turist" olaraq Abxaziyaya gəlirdilər: "Abxaziya hadisələrinin hazırlanmasında əsas işi keçmiş DTK işçiləri görmüşdülər. Demək olar ki, onların hamısı Abxaziyada bitərəf qurumların himayəsi altında göüşlər keçirdirdilər. Bu da onların həqiqi missiyalarını pərdələmək məqsədi daşıyırdı. Diqqəti yayındırmaq üçün şəhərlər arası mənzillərin xüsusi mübadiləsi və ya səhhətinin qəfil pisləşməsi səbəbindən iş yerinin Abxaziyaya dəyişdirilməsi zəruriliyi kimi müxtəlif hiyləgərliklərə əl atılmışdı".
Başqa bir rusiyalı ekspert Rusiya Strateji Araşdırmalar İnstitutunun direktoru Yevgeni Kojokinin dediyinə görə, hərbi əməliyyatlar başlamazdan əvvəl Abxaziya seperatçıları silah və sursatı Rusiyanın Qudautada yerləşən 643-cü zenit-raket alayından əldə etmişdilər. Ardzinbanın Moskvada vitse-prezident Aleksandr Rutskoy və Rusiya Ali Sovetinin Çeçen spikeri Ruslan Xasbulatov da daxil olmaqla güclü tərəfdarları var idi.
Hərbi əməliyyatların əvvəlindən başlayaraq Sovet hökuməti hər iki tərəfi danışıqlara çağırır və bir neçə dəfə atəşkəsə vasitəçilik də etmişdilər. Lakin bu təşəbbüslər əksərən nəticəsiz qalmişdı (Abxaziya tərəfi Suxumiyə hücumu atəşkəs razılaşmasını pozaraq etmişdi). Digər tərəfdən, Rusiya hərbçiləri geri çəkilən Abxaz hərbi dəstələrinə 1992-ci ilin yayında Gürcüstanın hücumu zamanı qorunma təklif etmişdilər. 1992-ci ilin noyabrında Rusiya Hərbi Hava Qüvvələri Abxaziyada əsasən gürcülərin məskunlaşdığı kənd və qəsəbələrə güclü hava zərbələri endirirdi. Buna cavab olaraq Gürcüstan Müdafiə Nazirliyi Rusiyanı ilk dəfə ictimaiyyət qarşısında Abxaziyada Gürcüstana qarşı müharibə hazırlamaqda günahlandırmışdı. Bu, Gürcüstanın Rusiya və Abxaziya nəzarəti altındakı hədəflərə hücumlarına və Rusiya qüvvələrinin qisasına səbəb oldu.
Sovet hərbi qüvvələri Abxaziya tərəfinə daha çox dəstək ifadə etməyə başladılar, Rusiya Mi-8 helikopterinin (humanitar yardım daşıdığı bildirilir) oktyabrın 27-də Gürcüstan silahlı qüvvələri tərəfindən yerə endirilməsindən sonra Rusiya qüvvələrindən qisas almağa başladılar. 1992-ci il dekabrın 14-də Rus hərbçiləri Tkvarçelidən evakuasiya edilmiş insanları daşıyan başqa bir hərbi helikopterin itkisinə məruz qaldılar və nəticədə 52-64 nəfər öldü (25 uşaq daxil olmaqla). Gürcüstan tərəfi bu məsələdə hər hansı bir məsuliyyəti rədd etsə də, çoxları helikopterin Gürcüstan qüvvələrinin vurduğuna inanırdı. Dekabrın 16-da Gürcüstan hökuməti Rusiyadan öz vətəndaşlarını digər yollarla, ilk növbədə Qara dəniz yolu ilə Abxaziyadan təxliyə etmələrini, eyni zamanda bölgədəki əsas rus hava bazası olan Qudautadan hərbi uçuşların sayını məhdudlaşdırmasını istədi. Ancaq bu hadisə "tərəflər arasındakı ümumi gərginliyin səviyyəsini yüksəltdi və Rusiyanın Abxaziya tərəfindən hərbi müdaxiləsinə katalizator rolunu oynadı". Tkvarçeli şəhəri gürcü qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alındı ​​və əhalisi (əksəriyyəti abxazlar, gürcülər və ruslar) ağır bir humanitar böhranla üz-üzə qaldı. Rus hərbi helikopterləri şəhəri qida və dərmanla təmin edir və şəhəri müdafiə etmək üçün Rusiyada təlim keçmiş döyüşçüləri səfərbər edirdi.
Human Rights Watch bildirir: "Rusiya hökuməti müharibədə özünü rəsmi olaraq bitərəf elan etməyə davam etsə də, Rusiya ictimai rəyinin bəzi hissələri və parlamentdəki əhəmiyyətli bir qrup, ilk növbədə gürcülərə qarşı heç vaxt müsbət münasibət göstərməyən rus millətçiləri ən azı dekabr ayına qədər Abxaziyaya dəstək ifadə edirdilər. Bu vaxt ərzində Abxaz tərəfi çox sayda zireh, tank (T-72 və T-80) və ağır toplar əldə etmişdi. Silahların Abxaziya tərəfinə təhvil verilməsi ilə bağlı konkret əmrlərin olub-olmadığı və ya belə əmr varsa da, kimlər tərəfindən verildiyi sual olaraq qalır. Rusiya sərhədçiləri Şamil Basayevin rəhbərlik etdiyi çeçen döyüşçülərinin Abxaziyaya keçməsinə icazə vermişdilər və ya heç olmasa münaqişə bölgəsinə gəlmələrinə mane olmaq üçün heç bir şey etməmişdilər. Separat hökumətdəki müdafiə naziri və Abxaziya silahlı birləşmələrinin əsas təşkilatçılarından biri, Kabardin-Balkar Respublikasından olan peşəkar rus hərbi zabiti Sultan Sosnaliyev idi.
Rusiyasının 1993-cü ildə Abxaziya tərəfinə verdiyi dəstəyin ən bariz nümunəsi Rusiyanın qırıcı-bombardmançıları tərəfindən Gürcüstanın nəzarətində olan Suxuminin bombalanması idi. Rusiya Müdafiə naziri Pavel Qraçov bunu davamlı olaraq inkar edirdi, lakin gürcülər səmada Su-27 qırıcı-bombardmançı təyyarəsini vurmağı bacardıqdan və BMT müşahidəçiləri ölən pilotun rusiyalı olduğunu təsdiqlədiqdən sonra bu fakt təkzibedilməz oldu. 1993-cü ildə əvvəlki razılaşmalara əsasən bəzi silah-sursat Gürcüstana verilmişdi. Rusiya Müdafiə naziri generalı Pavel Qraçov isə iddia edirdi ki, Gürcüstan tərəfi təyyarələri Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus təyyarələrə bənzəyir və onlar öz mövqelərini bombalayaraq Eşera və Suxumidə yüzlərlə insanı öldürür. Bu açıqlama gürcülər arasında Rusiya tərəfinə qarşı hiddət və nifrəti artırmışdı. 200px|thumb|left|Dmitri Xolodov, Suxuminin işğalı zamanı şəhərdə olan rusiyalı jurnalist. Rusiyanın Suxumini bombalamasının şahidi olan rusiyalı jurnalist Dmitri Xolodov, bir neçə reportajında humanitar fəlakəti ətraflı şəkildə təsvir etmişdir:
Xolodov ayrıca separatçılar tərəfdə döyüşən rus könüllüləri haqqında da məlumat verir:
Fevralın 25-də Gürcüstan parlamenti BMT-yə, Avropa Şurasına və Rusiya Federasiyası Ali Sovetinə müraciət edərək Rusiya qüvvələrinin Abxaziyadan çıxarılmasını tələb etdi və Rusiyanın Gürcüstana qarşı “elan olunmamış müharibə” apardığını bildirdi.
Gürcüstan Parlamenti 1993-cü il aprelin 28-də Rusiyanı açıq şəkildə etnik təmizləmə və gürcülərə qarşı soyqırımı siyasətində günahlandıran başqa bir qərar qəbul etdi.
Abxaziya qüvvələri tərəfindən atəşkəsin pozulmasından dərhal sonra 1993-cü ilin sentyabrında Suxumi uğrunda son döyüş zamanı Rusiya siyasətinin bir neçə xətti izlədiyi ortaya çıxdı. Rusiyalı səlahiyyətlilər bu hücumu qınadılar, atəşkəsi pozduğuna görə Abxaziya qüvvələrinə hücumu və onu müşayiət edən insan haqları pozuntularını dayandırmağa çağırdılar və 1993-cü ilin sentyabrından dekabr ayınadək Abxaziyanın bəzi bölgələrinə elektrik enerjisi və telefon xidmətini kəsdiklərini bildirdilər. Eyni zamanda, Rusiya hökuməti Gürcüstan hökumətini, hücum başladıqdan sonra danışıqlardan imtina etdiyinə görə tənqid etdi. Human Rights Watchun hesabatında qeyd olunduğu kimi "Abxaziyada və ya yaxınlığında olan Rusiya qüvvələrinin Rusiya hökumətinin göründüyü qədər təəccüblənmələri şübhə doğurur. Bir anda üç fərqli istiqamətdə edilən hücum qədər böyük bir hücuma başlamaq üçün qüvvələrin geniş hərəkəti və ona qədər olan günlər ərzində tədarük tələb olunurdu". Gürcüstan-Abxaziya sərhədindəki atəşkəsi qorumalı olan Rusiya qüvvələri hücumu önləmək üçün heç bir cəhd göstərmədilər. Abxaz silahları cəbhənin yaxınlığında saxlanılırdı və hərbi əməliyyatlar yenidən başlayanda Rusiya hərbi missiyası tərəfindən Abxaziyaya qaytarılırdı. Abxaziyada gürcülərə qarşı vuruşan 1500-ə yaxın kazak könüllüsünün komandiri olan ataman Nikolay Pusko, sonradan Suxumiyə ilk girən hərbçilərin onun dəstəsi olduğunu iddia edirdi. Pusko və Abxaziyadakı digər iki kazak ataman Mixail Vasiliyev və Valeri Qoloborodko hamısı 1993-1994-cü illər arasında qeyri-müəyyən şəraitdə ölmüşdülər.
"Time" jurnalının 4 oktyabr 1993-cü il tarixindəki nömrəsində yayımlanan bir məqaləsində gürcü ziyalıları Rusiya Ordusu zabitlərinin münaqişənin əvvəlində sadəcə ov tüfəngləri istifadə edən Abxaziya separatçılarına BM-21 Qrad, onun roketləri, Suxoy Su-25 reaktiv təyyarələri və strateji döyüşlər aparmaq üçün müasir silahlar verdiklərini söyləmişdilər.
Nəticəsi
Müharibənin nəticəsi olaraq Gürcüstan Abxaziya üzərində nəzarəti faktiki olaraq itirdi və sonuncusu demək olar ki, müstəqil bir quruma çevrildi. Rusiya ilə Abxaziya arasındakı münasibətlər 1990-cı illərin sonunda yaxşılaşdı və Abxaziyanın iqtisadi blokadası qaldırıldı. Abxaziyaya da şamil olunan digər ölkələrin Rusiya Federasiyasının bir hissəsi olmasına icazə verən qanunlar da qəbul edildi, bu da bəziləri tərəfindən keçmiş Sovet İttifaqının bərpası kimi başa düşüldü. 250px|thumb|right|"Gürcüstanın ərazi bütövlüyü uğrunda vuruşan qəhrəmanların şərəfinə ucaldılmış abidə", Tbilisi 250px|thumb|right|Abxaz qoşunlarının və müharibə zamanı döyüşdə öldürülən müttəfiqlərinin adları Suxumidəki "Şöhrət Xiyabanı" abidəsində həkk olunmuşdur.
Gürcüstan Rusiya ordusu və kəşfiyyatının Abxaziya müharibəsindəki gürcü məğlubiyyətinə qəti töhfə verdiyini iddia edir və bu qarşıdurmanı (Gürcüstan vətəndaş müharibəsi və Gürcüstan-Osetiya müharibəsi ilə birlikdə) Rusiyanın postsovet məkanındakı nüfuzunu bərpa etmək cəhdlərindən biri olaraq göstərir.
Müharibənin sonunda Rusiya Xarici İşlər Naziri Andrey Kozıryev BMT Baş Assambleyasında çıxışında bildirmişdir ki: “Hər kəs heç bir beynəlxalq təşkilat və ya dövlət qurumunun Rusiyanın postsovet məkanındakı sülhməramlı səylərini əvəz edə bilməyəcəyini başa düşür".
Rusiyanın Gürcüstan və Abxaziyaya münasibətdə yürütdüyü siyasətə dair fikirləri mediada və parlamentdə ifadə olunur. Siyasi analitik və müstəqil jurnalist Leonid Radzixovski yeni ərazilər qazanmağın Rusiyanın ehtiyac duyduğu son şey olduğunu yazır və xarici separatçılara dəstəyini şüşə evdə yaşayarkən qonşularına daş atmaqla müqayisə edir.
Oxford Universitetinin professoru S.N.MacFarlan, Abxaziyadakı Rusiya vasitəçiliyi mövzusunda bunları qeyd edir:
2006-cı il avqustun 28-də Gürcüstanın paytaxtı Tbilisiyə səfər edən senator Riçard Luqar gürcü siyasətçilərinə qoşularaq Rusiya sülhməramlı missiyasını tənqid edərək "ABŞ administrasiyası Gürcüstan hökumətinin Abxaziya və Sxinvalidəki münaqişə bölgələrindən Rusiya sülhməramlılarının geri çəkilməsinə dair təkidini dəstəkləyir" demişdir.
Münaqişədə vasitəçilik
Müharibə zamanı sülh vasitəçiliyini əvvəlcə Rusiya, sonra isə BMT tərəfindən edilmişdi. 1993-cü ildən etibarən BMT, Rusiya və Gürcüstanın o zamankı "Dostlar Qrupu" (Rusiya, ABŞ, Fransa, Almaniya və İngiltərə) münaqişənin sülh yolu ilə tənzimlənməsi üçün tərəflərə təzyiqi artırırdı. 1993-cü ilin dekabrında Gürcüstan və Abxaziya liderləri tərəfindən BMT-nin himayəsi altında və vasitəçi olaraq Rusiya ilə rəsmi atəşkəs imzalandı. Danışıqlar Cenevrədə, Nyu Yorkda keçirildi və nəhayət Moskvada tamamlandı. 1994-cü il aprelin 4-də Moskvada "Gürcüstan-Abxaziya münaqişəsinin siyasi həllinə dair tədbirlər haqqında bəyannamə" imzalandı. . Regionda ənənəvi BMT sülhməramlı qüvvələrinin yerləşdirilməsi əvəzinə 1994-cü il mayın 14-də Moskvada MDB-nin, əslində isə Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin yerləşdirilməsi razılaşdırıldı. 1994-cü ilin iyun ayında Abxaziya ilə qalan Gürcüstan arasındakı inzibati sərhəd boyunca yalnız rus əsgərlərindən ibarət olan MDB sülhməramlı qüvvələri yerləşdirildi. Həmçinin burada BMT missiyası da (UNOMIG) fəaliyyətə başladı. Ancaq bunlar da sonrakı illərdə gürcülərə qarşı olan vəhşiliyin qarşısını ala bilmədi (müharibədən sonrakı dövrdə Gürcüstan hökuməti tərəfindən təxminən 1500 ölüm hadisəsi qeydə alındığı bildirildi). 1994-cü il sentyabrın 14-də Abxaziya liderləri yerli TV-də çıxış edərək bütün etnik gürcülərin 27 sentyabrın 27-ə (Suxuminin tutulmasının ildönümü) qədər bölgədən getməsini tələb etdilər. 1994-cü il noyabrın 30-da Abxaziyada bölgənin müstəqilliyini elan edən yeni bir konstitusiya qəbul olundu. Ancaq xarici hökumətlərin heç biri bunu tanımadı. 1994-cü il dekabrın 15-də ABŞ Dövlət Departamenti Abxaziyanın müstəqillik elanını qınayan bəyanat verdi. 1995-ci il martın 21-də Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı Abxaz qüvvələrini Qali rayonuna qayıdan onlarla etnik gürcü qaçqına işgəncə verməkdə və öldürməkdə günahlandırdı. 1995-ci ildə Rusiya və MDB tərəfindən Abxaziyaya tətbiq olunan rəsmi iqtisadi blokadaya baxmayaraq (1997-ci ildə Rusiya hökuməti tərəfindən blokadaya son verilib), separatçı bölgə Rusiya tərəfindən həm hərbi, həm də iqtisadi dəstək almaqda davam edir.
BMT-nin iştirakı
Gürcüstanda Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Müşahidəçilər Missiyası (UNOMIG) atəşkəsə nəzarət etmək üçün 1993-cü ildə yaradılmışdır və daha sonra MDB sülhməramlı qüvvələrinin fəaliyyətini müşahidə etmək üçün genişləndirilmişdir. Avropada Təhlükəsizlik Təşkilatı (ATƏT) və digər beynəlxalq təşkilatlar da hadisələrin gedişinin izlənilməsinə nəzarət edirlər. Qalıcı sülh nizamlanmasına dair danışıqlarda az irəliləyiş əldə edildi, lakin Gürcüstan və Abxaziya hökumətləri hərbi qüvvələrinin sayını məhdudlaşdırmaq və UNOMIG-a icazə müddətini uzatmaq barədə razılığa gəldilər. Bu zaman kəsiyində gürcü qaçqınlar sürgündə Abxaziya hökuməti qurublar.
Silahlar
Münaqişə zamanı hər iki tərəf əsasən Sovet istehsalı olan silahlarla təchiz edilmişdi, baxmayaraq ki, Gürcüstan qüvvələri müharibənin başlanğıcında daha çox ağır silahlara sahib idilər, Abxaziya qüvvələri Rusiyadan çox sayda müasir silah-sursat əldə etdilər və müharibənin sonunda onların xeyli sayda Zenit İdarə sistemi və Tank əleyhinə idarəolunan raket sisteminə malik idi. Gürcüstan hökuməti Abxaziyadakı hərbi hissələrinə lazımlı silah və texnika tədarükündə problem yaşamışdı, çünki xarici dəstək olmadığı üçün rəsmi Tbilisi silah əldə etməkdə çətinlik çəkirdi.
Xuan Sebastyan Veron
Xuan Sebastyan Veron — argentinalı keçmiş futbolçu. Meydanda mövqeyi yarımmüdafiəçi olub. Argentina milli komandasında və bir sıra Avropa klublarında oynaması ilə tanınır. 2014–2020-ci illərdə "Estudiantes" klubunun prezidenti olub.
Bioqrafiya
Xuan Sebastyan Veron karyerasının böyük hissəsini "Estudiantes"də keçirmiş məşhur futbolçu Xuan Ramon Veronun ailəsində anadan olub. Oğul atasının yolu ilə gedir və bu klubun uşaq futbol məktəbində futbolun sirrlərini yrənməyə başlayır. Maraqlıdır ki, onun atası klubun pərəstişkarları tərəfindən "Cadugər" və Xuan Sebastianın özü isə bənzətmə ilə "Balaca Cadügər" ləqəbini alır.
1994-cü ildə 19 yaşlı Veron,"Estudiantes"in heyətində debüt edir və tez bir zamanda komandanın lideri olmağı bacarır.
1996-cı ildə Argentinanın ən güclü klublarından biri olan "Boka Xuniors" klubuna keçir və burda altı ay onun üçün oynadıqdan sonra Avropaya yollanır.
1996-cı ilin yayında Veron "Sampdoriya" klubuna keçir. O vaxt Genuya klubu A Seriyasında orta sırasında qərarlaşan klub idi, lakin dünyanın ən güclü liqasında oynamaq faktının özü yarımmüdafiəçinin gələcək karyerası üçün yaxşı tramplin rolunu oynayır.
1999-cu ilin yayında Xuan Sebastyan, gəlişi ilə yarımmüdafiəçisi dünyanın ən yaxşılarından birinə çevrilən "Latsio" klubuna keçir (Roma klubunda Veronun meydanın mərkəzindəki tərəfdaşları Dieqo Simeone, Serxio Conceisau və Pavel Nedved idi). Veronun köməyi ilə "mavi-ağlar" klubun yüzilliyində "qızıl dubl" edərək, İtaliya çempionluğu və İtaliya kubokunu qazanır.
2001-ci ilin yayında argentinalı 30 milyon funt sterlinqə "Mançester Yunayted" klubuna transfer olunur. Bu transfer qiymətinə görə o zaman İngiltərədə transfer rekordu olur. "Qırmızı şeytanlar"la karyerasına çox uğurlu başlayır. Veron artıq ilk oyunda Rayan Giqqzə qol öturməsi verir və sonrakı altı oyunda dörd qol vurur. Bu nəticələrdən sonra 2001-ci ilin sentyabrında liqanın ən yaxşı oyunçusu seçilir. Ancaq tezliklə futbolçunun karyerasında tənəzzül başlayır. Futbolçu komandanın lideri ola bilmir və o, ən yaxşı oyununu yalnız arabir göstərir. Aleks Ferqusonun sonradan etiraf etdiyi kimi, o, sadəcə olaraq, argentinalı üçün meydançada uyğun yer tapa bilmədi.
2003-cü ildə "Çelsi"yə transfer olunur. Ancaq Veron London komandasında cəmi yeddi matç keçirdir və bundan sonra ciddi zədələnir. Aldığı zədəyə görə futbolu altı ayı buraxmaq məcburiyyətində qalır.
Xuan zədədən sağalıb qayıt qayıtdıqdan sonra İtaliyaya yollanır və icarə əsasında "İnter" klubunun oyunçusu olur. Burada Veron karyerasını bir qədər canlandırır, vaxtaşırı yenidən ən yüksək səviyyəli oyun nümayiş etdirməyə başlayır.
Bu müddət ərzində yarımmüdafiəçi kuboklar kolleksiyasına dörd yeni titul əlavə edir.
2006-cı ildə Veron doğma "Estudiantes" klubuna qayıdır. Burada ikinci futbol gəncliyini yaşayır və yenidən yüksək səviyyədə çıxış etməyə başlayır. Doğma komandasının oyun qurucusuna çevrilir və çoxsaylı məhsuldar ötürmələr edərək komandanın şəksiz lideri və kapitanı olur.
O "Estudiantes" ilə Libertadores kubokunu qazanır. Həmçinin ardıcıl iki mövsüm Cənubi Amerikanın ən yaxşı oyunçusu (2008, 2009) və Argentinanın ən yaxşı oyunçusu (2006, 2009) seçilir.
2012-ci ilin iyununda Veron futbolçu karyerasını bitirmək qərarına gəlir və bir ay sonra "Estudiantes" klubunun idman direktoru vəzifəsinə keçir, lakin bir il sonra argentinalı futbolçu karyerasını daha bir il uzatmaq qərarına gəlir.
5 oktyabr 2014-cü ildə klub üzvlərinin 70%-dən çoxunun səsi ilə "Estudiantes"in prezidenti seçilir.
28 dekabr 2016-cı ildə "Estudiantes"in prezidenti ola ola yenidən futbolçu karyerasını bərpa edir. O, 2017-ci ildə altı oyuna çıxır, onlardan beşi Libertadores Kubokunda olur. 42 yaşında qitə turnirində çıxış edən Veron, Libertadores Kubokunda çıxış edən ən yaşlı argentinalı və klub prezidenti ilə oyunçunu birləşdirən yeganə şəxs oldu.
Milli karyerası
Argentina millisinin heyətində Veron 1996-cı ildə debüt edir və milli komanda ilə üç dünya çempionatında və bir Amerika Kubokunda iştirak edir. Yaponiya və Cənubi Koreyada keçirilən dünya çempionatında Veron milli komandanın kapitanı olub.
Klub
Estudiantes
Parma
İnter
Biosferdə maddələrin kiçik (biogeokimyəvi) dövranı
Biosferdə maddələrin kiçik (biogeokimyəvi) dövranı- böyük dövrandan fərqli olaraq yalnız biosfer daxilində tamamlanır. Bu dövranın mahiyyəti fotosintez prosesində qeyri-üzvi maddədən canlı maddənin yaranması və parçalanma zamanı üzvi birləşmələrə çevrilməsindən ibarətdir.
Ümumi məlumat
Biogeokimyəvi dövran biosferi n həyatı üçün əsas sayılır və o, həyatın yaradıcısıdır. Canlı maddə dəyişərək, yaranaraq (doğularaq) və ölərək (məhv olaraq) planetimizdə həyatı saxlayır, biogeokimyəvi maddələr dövranını təmin edir.
Bir sıra ekosistem lərdə maddə və enerji nin ötürülməsi əsasən trofik zəncir vasitəsilə yerinə yetirilir. Belə dövr an adətən bioloji dövran adlanır. O, dəfələrlə trofik zəncirlərlə istifadə edilən maddələrin qapalı tsikli sayılır. Kiçik dövran, şübhəsiz, su sistemlərində, xüsusilə intensiv metabolizm i olan plankton da yer ala bilər, "yağış lı" tropik meşə lər istisna olmaqla yer ekosistem lərində kiçik dövran olmur. Belə ki, kök sistemi səthə yaxın yerləşən tropik meşə lərdə qida maddələrinin ötürülməsi "bitki dən bitkiyə" təmin oluna bilər.
Xarici keçid
Biosfer
Həmçinin bax
Biosfer
Biosenoz
NGC 7252
NGC 7252, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Dolça bürcü istiqamətində yerləşir. SB0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Qatar (Kəleybər)
Qatar — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 257 nəfər yaşayır (51 ailə).
Akaki Xorava
Akaki Akaseyiviç Xorava (1895–1972) — Gürcü, sovet aktyoru, teatr rejissoru, müəllim. SSRİ xalq artisti (1936). . Beş dəfə Stalin mükafatı laureatı (1941, 1943, 1946, 1946, 1951). İki dəfə Lenin ordeni (1945, 1950) mükafatçısı.
Həyatı
200px|thumb|right|Akaki Xoravanın [[Senakidə onun adını daşıyan teatrın qarşısında büstü]] Akaki Xorava 1895-ci il aprelin 17-də (29) Oçxomuri kəndində (Sameqrelo-Zemo Svaneti bölgəsinin Çxorotsku bələdiyyəsi) anadan olmuşdur.
1915-ci ildə Kutaisi klassik kişi gimnaziyasını bitirib. 1915–1917-ci illərdə Kiyev Universitetinin tibb fakültəsində təhsil alıb. Fevral inqilabından sonra Gürcüstana qayıdıb.
Xorava 1917–1919-cu illərdə Novo-Senakski rayon ərzaq komitəsində işləyib, Batumini hücum edən osmanlılardan qorumaq üçün Novo-Senakski dəstəsinin könüllüsü olub.
1919–1920-ci illərdə Tiflis Dövlət Universitetinin tibb fakültəsində təhsilini davam etdirmiş, Tiflis Şəhər Sovetinin mənzil-tikinti şöbələrində çalışmışdır.
1919–1921-ci illərdə Tiflisdə Mərkəzi Fəhlə Klubunun, K.Zubalov adına Xalq Evinin (rəhbəri Şalva Dadiani) tamaşalarında iştirak etmişdir.
1921–1922-ci illərdə Tiflisdə "Soplis Muş" və "Muş" qəzetlərində korrektor işləyib.
1922–1923-cü illərdə A.Paqavanın Tiflis Dram Studiyasında təhsil alıb.
1923-cü ildə Ş.Rustaveli adına Tiflis Dram Teatrının truppasında debüt etmişdir. 1936–1949-cu illərdə bədii rəhbər, 1949–1955-ci illərdə teatrın direktoru olub.
Kote Marcanişvili onun yaradıcılığına böyük təsir göstərmişdir. 1926–1935-ci illərdə A.Axmetelinin rəhbərliyi altında çalışmışdır.
O, rejissor kimi fəaliyyət göstərib.
1924-cü ildən filmlərdə rol alıb.
Akava 1934–1936-cı illərdə sonralar Xanbaba Nurədilov adına Çeçenistan Dövlət Dram Teatrında (Qroznı) işləyən bir qrup çeçen aktyora dərs deyib.
1939–1972-ci illərdə Ş.Rustaveli adına Tbilisi Teatr İnstitutunda müəllim işləyib. 1939–1949-cu illərdə institutun direktoru, 1947-ci ildən professor elmi dərəcəsini alıb.
A.Xorava Gürcüstan Teatr Cəmiyyətinin yaradıcılarından biri (1945), 1945–1947-ci və 1957–1960-cı illərdə onun sədri olmuşdur.
1939-cu ildən Sov.İKP (b) üzvü idi. I–IV çağırış SSRİ Ali Sovetinin (1937–1958), V-çağırış Gürcüstan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir. O, Gürcüstanın Sülhü Müdafiə Komitəsinin sədri olub.
Akaki Xorava 1972-ci il iyunun 23-də Tbilisidə vəfat etmişdir. Mtatsminda panteonunda dəfn olunmuşdur.
Stenoqrafiya
thumb|right|150px|Stenoqrafik yazı nümunəsi.
Stenoqrafiya — ağızdan çıxan sözləri olduğu kimi xüsusi işarələr və ixtisarlarla cəld yazma üsulu. Yazıların yaxın, kiçik və dar olması səbəbindən bu adı almışdır. Stenoqrafiya ölkələrin parlament iclaslarında, məhkəmə proseslərində və işgüzar görüşlərdə tez-tez istifadə edilir. Bu üsuldan ilk dəfə Qədim Roma dövründə istifadə edildiyi təxmin edilməkdədir. Mark Tulli Siseronun senatda səsləndirdiyi nitq katibi Tullius Tiro tərəfindən stenoqrafik formada yazılmışdır.
Katerina Duska
Katerina Duska ( 6 noyabr 1989, Monreal, Kvebek, Kanada) — Yunanıstan müğənnisi. O, "Better Love" mahnısı ilə Yunanıstanı İsrailin Tel-Əviv şəhərində keçirilən 2019 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdir.
Katerinanın 2015-ci ildə Embodiment adlı debüt albomu işıq üzü görmüşdür. 2018-ci ildə o, albomundan olan mahnılarnı Afinada konsert zalında ifa etmişdir. Albomdan yer alan mahnılar İsveç bəstəkarı Albin Li Meldau tərəfindən bəstələnmişdir. O, Afinada keçirilən digər konsertlərdən birində Katerina ilə birlikdə səhnə almışdır. Katerina eyni zamanda həmin ilin dekabrında yunan musiqiçisi Petros Klampanis ilə birlikdə konsertdə çıxış etmişdir.
İhsan Yüce
İhsan Yücə (d. 23 yanvar 1929, Elazığ - ö. 15 may 1991, İstanbul)— Türk kino və teatr aktyoru, ssenarist, rejissor və şair.
Həyatı
İhsan Yüce İzmir Atatürk Litseyi və İqtisadi və Ticari əlmlər Akadəmiyasında oxudu. Bir müddət özəl şirkətlərdə mühasib kimi çalışdı. Sənət yaşamına 1952-ci ildə İzmirdə Xalq və Uşaq Teatrında başladı. Bir mövsümlük ömrü olan Bizim Teatrı qurdu. 1965-1966-cı illər arasında Lalə Oraloğlu Teatrında çalışdı. 1968-ci ildə üç yoldaşı ilə birlikdə Ankara Drama Teatrını qurdu. Bu teatrda Cinayət və cəza ilə Səhnə işıqları adlı oyunları sahnələdi və ilgi gördü. Gən-Ar, Arəna və Dirəklərarası Teatrlarında çalışmalarını sürdürdü.
Altın Yumru filmi ilə aktyor olaraq filmlərdə çəkilməyə başladı. Ertem Eğilməzin rejissoru olduğu Sənədə Bir Gün, Bir Millət Uyanıyor, "Sürtüğün Kızı" kimi filmlərdə oyunçuluğunu sürdürdü. Bu arada ssenari yazmağa başladı. Aslıər Film şirkətini qurdu, ssenaristliyini, rejissorluğunu və aktyorluğunu etdiyi "Həyat Cəhənnəmi" adlı filmi çəkdi. 1976 Antalya Altın Portakal Film Festivalındə İştə Həyat filmindəki kompozisyonu ilə Ən Başarılı Yardımcı "Erkək Oyuncu" ödülünü aldı. 1981 Antalya Altın Portakal Film Fəstivalində Dərya Gülü adlı filmdəki roluyla Ən Başarılı Erkək Oyuncu mükafatını aldı.
125-i aşkın filmdə oynamış olan Yücənin rəsim və həykəl çalışmaları da bulunmaktadır. Şeirlərinin isə çoxu çap olunmayıb; ən ünlü şeiri "Əkmək Şarap Sən və Bən" ("Çörək, şərab, sən və mən")dir. 1991-ci ildə, ölümünün ardından Qaracaəhməd qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Enju-Jenisya
Enju-Jenisya  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — En. Belqard-syur-Valzerin kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Nantyua.
INSEE kodu — 01189.
Əhalisi
2010-ci ildə əhalinin sayı 1055 nəfər təşkil edirdi.
Qışlaq-i Ağlağan (Kəleybər)
Qışlaq-i Ağlağan və ya 2-ci Yuxarı Qaradərə - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 32 nəfər yaşayır (7 ailə).
Toparlı
Toparlı — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Düzkənd (Axuryan) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 12 km şimalda, Şirak kanalının qırağında yerləşir. Erməni mənbələrində Taparlı kimi də qeyd edilir. 31 dekabr 1937-ci ilə qədər Leninakan rayonunun inzibati ərazi bölgüsünə daxil olmuşdur.
Əhalisi
1878-ci ildə azərbaycanlı əhalisi qovulmuş və ermənilər yerləşdirilmişdir. .
Söyxan İbrahimxəlilov
Həyatı
Söyxan İbrahimxəlilov 2001-ci il avqustun 6-da Ağdaş rayonunun Ağzıbir kəndində anadan olub.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Söyxan İbrahimxəlilov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Söyxan İbrahimxəlilov sentyabrın 29-da şəhid olub. Ağdaş rayonunda Ağzıbir kəndində dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Söyxan İbrahimxəlilov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Söyxan İbrahimxəlilov ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Testosefilozey
Testosefilozey  — İbtidailərin Filozey amöblər   sinfinə daxil olan yarımfəsilədir.
Ümumi məlumat
Çanaqlarının sabit forması var. Daha çox zülal təbiətli lövhəciklərlə və ya ekzogen hissəciklərlə örtülür. Psevdopodiyaları sapşəkillidir, bəzən şaxələnir. Bölünməsi aqamdır. Əksər hallarda xırda su orqanizmləridir, ancaq torpaqda və döşənəcəkdə də aşkar edilir.
Həmçinin bax
Filozey amöblər
Trumen Kapote
Trumen Qarsiya Kapote (, doğum adı — Trumen Strekfus Persons , ) — amerikalı romantist, teatr və kino dramaturqu, aktyor.
Dəmirçilər məhəlləsi
Dəmirçilər məhəlləsi — Şuşanın yuxarı 8 məhəllələrindən biri. Hər məhəllədə hamam, məscid və bulaq olduğu kimi Dəmirçilər məhəlləsinin də hamamı, məscidi, bulağı var idi.
Yaranma tarixi
Pənahəli xanın oğlu İbrahimxəlil xan tərəfindən Şuşanın şərq hissəsində Aşağı məhəllədən fərqli olaraq nisbətən dağlıq və sıx meşəli ərazidə 8 məhəllədən ibarət ikinci böyük Yuxarı məhəllənin təşkil olunması 1759–1805-ci illəri əhatə etməklə II dövrü təşkil edir.
Haqqında
Məhəllə öz adını orada yaşayan eyniadlı türk tayfasının adından götürmüşdür. Bəzən isə məhəllənin dəmirçiliklə məşğul olan sənətkarların burada yaşadığına görə belə adlandırıldığı deyilir. Digər məhəllələr kimi bu məhəllədə də məscid, hamam, kiçik meydan və bulaq olmuşdur. Dəmirçilər məhəlləsində eyniadlı türk tayfasından olan dəmirçilər yaşayırdılar. Dəmirçilər "Şeytanbazar" ətrafında yaşayıb işləyirdilər.
Toponomikası
Məhəllə dəmirçi peşə sahiblərinin, sənətkarlarının çoxluq təşkil etməsi baxımından, nəsillikcə dəmirçi peşəsinə məxsus, eyni adlı türk tayfasının nümayəndələrindən ibarət sənətkarların cəm olduğu məhəllə olduğundan adlandırılmışdır.
Kora (xalq)
thumb| Kora (Cora) — Nayarit ştatının şərqindəki El-Nayar bələdiyyəsində, eləcə də qonşu Xalisko ştatının bəzi yaşayış məntəqələrində yaşayan qərbi-mərkəzi Meksikanın yerli etnik qrupudur. Koralar özlərini cəm halda náayarite adlandırırlar, náayari isə tək haldadır. Əslində Nayarit ştatının adı da buradan gəlir. 2000-ci il siyahıyaalınması göstərdi ki, bu gün bu xalqın təxminən 24.390 nümayəndəsi var. Valideynlərindən ən azı birinin Kora dilin daşıyıcısı olan bütün ailə üzvləri daxildir. Bu 24.000-dən bir az çox adamın 67%-i (təxminən 16357 nəfər) dilin daşıyıcılarıdır, 17%-i bu dildə danışmır, 16%-i isə ümumiyyətlə dil biliyi ilə bağlı məlumat verməkdən imtina edib.
Tarixi
thumb|right|200px|İndiki Meksikada Kora xalqının yaşadığı ərazi Kora Nayarit ştatının çətinkeçilən dağlıq ərazilərində və dərin yarğanlarında, həmçinin Xalisko, Duranqo və Zakatekas ştatları ilə sərhədboyunca yaşayırlar. 18-ci əsrin əvvəllərində onlar katolik missionerlərə öz ərazilərində yaşamasına icazə verməməklə bir növ məntiqsizlik nümayiş etdirirdilər. Kora onları əhatə edən çoxlu xristian-hinduları və İspan mədəniyyətinin yeganə dinsiz xalqlardan biri idi. 1716-cı ildə ispan ekspedisiyasının koranı öz nəzarəti altına salmaq cəhdi uğursuz oldu. Lakin 1722-ci ildə ispanlar yeni qüvvəylə geri qayıtdılar və kora təslim oldu. Bəzi ispan mənbələrinə görə, xalqın bir çox nümayəndələri həmən vaxt xristianlığı qəbul etdi və ibadət edirdilər.
Gündəlik yaşamları
Kora xalqı Amerikanın yerli xalqları üçün xarakterik ən adi fəaliyyətlə məşğuldur. Onlar qarğıdalı, müxtəlif paxlalılar və pəncər becərildiyi üçün bitkiçilik inkişaf etmişdir. Əhali həm də qismən maldarlıqla məşğuldur.
NGC 534
NGC 534, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Heykəltəraş bürcü istiqamətində yerləşir. SB0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Bakı Xoreoqrafiya Məktəbi 2005 (film, 2005)
Bakı Xoreoqrafiya Məktəbi 2005 qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Leyla Səfərova tərəfindən 2005-ci ildə çəkilmişdir. Lider Televiziyasında istehsal edilmişdir. Film Bakı Xoreoqrafiya Məktəbinin tarixini və fəaliyyətini əhatə edir.
Məzmun
Bakı Xoreoqrafiya Məktəbinin 80 ildən çox yaşı vardır. Film həmin məktəbin tarixini və fəaliyyətini əhatə edir. Həmçinin çəkiliş qrupu məktəbin iş, dərs və imtahan rejimini də lentə almışdır.
Film üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Leyla Səfərova Rejissor: Leyla Səfərova Operator: Sahib Səfərov
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 2005-ci ilin Azərbaycan filmləri 2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
1973-cü il neft böhranı
1973-cü il neft böhranı ("neft embarqosu" kimi də tanınır) — 1973-cü il oktyabrın 17-də başlamış böhran. Həmin gün bütün Opek-in ərəb üzv ölkələri, eləcə də Misir və Suriya Yom Kippur müharibəsi və Misir və Suriyanın yəhudi dövləti ilə münaqişəsi zamanı İsraili dəstəkləyən ölkələrə (Böyük Britaniya, Kanada, Hollandiya, ABŞ, Yaponiya) neft satmayacaqlarını açıqladılar. Bu, ilk növbədə ABŞ və onun Qərbi Avropadakı müttəfiqlərinə aid idi. Növbəti il ərzində neftin qiyməti bir barel üçün üç dollardan on iki dollara qədər qalxdı. 1974-cü ilin martında embarqo aradan qaldırıldı. 1973-cü ildəki neft böhranı ilk enerji böhranı idi və hələ də bu qəbildən olanların arasında ən böyüyü hesab olunur. OPEC neft hasilatını təkcə dünya bazarlarında qiymətlərin öz xeyrinə dəyişmək üçün azaltmadı. Bu tədbirin əsas məqsədi Qərbin İsrailə dəstəyini azaltmaq üçün dünya birliyinə siyasi təzyiq etmək idi.
OPEC-in iqtisadi təzyiqinin nəticəsi ərəblərin mövqeyini dəstəkləyən Ümumi Bazar ölkələrinin Nazirlər Şurasının bəyanatı oldu. Bundan əlavə, demək olar ki, bütün Afrika ölkələri İsrail ilə diplomatik münasibətləri kəsdi. Yaranmış siyasi vəziyyət İsrailin ABŞ-dən asılılığını gücləndirdi və inkişaf etmiş ölkələrin neftin qiymətindən asılılığının həqiqi dərəcəsini aşkara çıxartdı. Sənaye ölkələrində neft qiymətlərinin artması iqtisadi böhrana səbəb oldu. Eyni zamanda, böhran Sovet İttifaqından Qərbə neft ixracının artmasına səbəb oldu.
ABŞ-də neft böhranı
250px|thumb|right|ABŞ-də 1920-ci ildən 2005-ci ilə qədər neftin hasilatı və ixracı qrafikası 1973-cü il noyabrın 7-də ABŞ prezidenti Riçard Nikson enerji mövzusunda Konqresə göndərdiyi xüsusi məktubda amerikalıları qənaət etməyə çağırır. Onlara avtomobillərdən daha az istifadə etmək təklif olunur. Əks halda isə avtomobili yanacağa qənaət etmək üçün aşağı sürətlə idarə etmək tövsiyə olunur. Aviaşirkətlərə uçuşların sayını azaltmaq təklifi edilir. Dövlət orqanlarına enerjiyə qənaət və avtomobil parkını azaltmaq əmri verilir. ABŞ-nin Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyi havanı çirkləndirən kömürün istifadəsinə qoyulan məhdudiyyətləri müvəqqəti olaraq aradan qaldırır. Neft və xam neft idxalına qoyulan məhdudiyyətlər qaldırıldı. 250px|thumb|right|1970-ci iilərdə bir çox yanacaqdoldurma məntəqələri bağlandı. Onların binaları isə başqa məqsədlər üçün istifadə edilirdi. Şəkildə [[Vaşinqton ştatında köhnə məntəqə, hazırda Dua evi kimi faliyyət göstərir]]
Təlabatın artması bəhanəsi ilə neft şirkətləri benzin və dizel yanacağının, həmçinin aviasiya kerosinin qiymətlərini əhəmiyyətli dərəcədə artırmağa başladılar. Təbii qaz istehsalçıları Federal Enerji Komissiyasına qiymətləri 73% qaldırmaq üçün müraciət etdilər.
Böhranla əlaqədar xüsusi olaraq yaradılan federal komissiya iyulun ortalarında Senata sensasion hesabatını təqdim etdi. Hesabatda neft istehsalı və emalı, habelə neft məhsullarının satışını inhisarında saxlayan iyirmi iri Amerika korporasiyası qiymətləri qaldırmaq üçün benzinin təchizatında süni əngəllər yaratmaqda ittiham edilirdi. Florida ştatının prokuroru neft inhisarçılarına qarşı antiinhisar qanununun tətbiq olunmasını tələb edirdi. Los Ancelesdəki federal mötəbər münsiflər heyəti də öz növbəsində neft şirkətlərini müxtəlif növ saxtakarlıqlarda ittiham etdi.
Uzun müddətdə böhran ABŞ avtomobil sənayesinə böyük təsir göstərdi. Əvvəllər Amerika avtomobilləri böyük, ağır və güclü idi. 1971-ci ilə qədər standart bir Şevrolet Kapri modelində səkkiz silindrli mühərrikin həcmi 400 kub düym (6,5 litr) təşkil edirdi. Bir qallon benzinlə bir Şevrolet Impala isə 13–15 mil-dən çox olmayan avtomobil yolu gedirdi. Böhrandan sonra onları bazardan daha az benzin istehlak edən dörd silindrli mühərrikləri olan yapon modelləri vurub çıxardı: Toyota Corona, Toyota Corolla, Nissan Sunny, Honda Accord. Rəqabətə dözə bilməyərək Detroit avtomobil istehsalçıları Ford Pinto, Şevrolet Veqa və digər bu kimi yüngül avtomobilləri istehsal etməyə məcbur oldular. Artıq 1985-ci ilə qədər orta statistik Amerika avtomobili hər 17.4 mil üçün bir qallon benzin istehlak edirdi. Oldsmobile 98 kimi lüks sedan tipli avtomobillərə tələb 1970-ci illərin ortalarında bərpa edildi, lakin onların bazarı əvvəlki kimi kütləvi deyildi. Yeni Ford Thunderbird modelləri ölçü və güc baxımından çox azaldılmışdı. Ford Galaxie modeli isə 1974-cü ildə konveyrdən çıxarılmışdır.
Böhrandan sonra 1975-ci ildə Birləşmiş Ştatların Strateji Neft Ehtiyatı yaradıldı. Oxşar neft ehtiyatları fondu (ən azı 3 aylıq idxal həcmi) Beynəlxalq Enerji Agentliyinin beynəlxalq qurumuna daxil olan bir çox İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatına üzv ölkəsində yaradılmışdır. Ehtiyatların mövcudluğu bir neçə sonrakı neft böhranlarının iqtisadiyyata mənfi təsirini xeyli azaltmışdır.
Polşa
Edvard Qerek tərəfindən təqdim edilən sənayeni modernləşdirmək və istehlak mallarının əldə edilməsini artırmaq proqramı, neft böhranından sonra iflasa uğradı və üç il sonra Polşada istehlak mallarının qiymətləri kəskin şəkildə yüksəlməyə başladı.
SSRİ
Neft böhranı və bunun nəticəsində neftin qiymətinin dörd qat yüksəlməsi SSRİ-dən neft tədarükünün kəskin şəkildə artmasına səbəb oldu. Sovet neftinin dünya bazarına böyük tədarükü Sosialist ölkələri və ilk növbədə Polşa vasitəsilə aparılırdı.
Yaponiya
Hələ 1971-ci ildə hökumət "enerji tələb edən"dən "bilik tələb edən" sənayeyə keçməyin zəruriliyi haqqında bir hesabat hazırlamışdı. Hesabat ciddi tənqid edilsə də, 1973-cü il böhranı yeni strategiyanın sürətlə həyata keçirilməsinə məcburiyyət yaratdı. "Biz yeraltı sərvətləri intellektual ehtiyatlarla əvəz etmək qərarına gəldik — Xarici Ticarət və Sənaye Nazirliyinin keçmiş vitse-naziri Naohironu xatırlayırdı — Bu mənada şok hətta bir xeyir də gətirmişdi, Yaponiya sənayesindəki sürətli dəyişiklikləri stimullaşdırdı".
Qumista çayı
Qumista bəzən Qumısta (abx. Gəymsta — Qumsta) Abxaziyadan Qara dənizə axan çay.
Çayın keçmiş adları: Qumps — "Gum çayı",, Gumpsta, Gumsta olub.
Coğrafiyası
Qərbi və Şərqi Qumistanın birləşdiyi yerdən başlanır. Çay vadinin cənub-qərb istiqamətində axır və Yeni Afon yaşayış məntəqələri ilə Abxaziyanın paytaxtı Suxumi ərazisindən keçərək Qara dənizə axır. Çay dağ çayıdır, buzlaqlar və yağış suları ilə qidalanır. Kanalın böyük hissəsi dərədən keçir, lakin son 6 kilometr çay kənara axır.
Tarixi
Müharibə zamanı cəbhə xətti çay boyunca (Qumista cəbhəsi adlanırdı) keçirdi. Çayın hər iki tərəfində şiddətli döyüşlər gedirdi. Hazırda kəndlərdəki çay dərəsində, eləcə də Suxumiyə gedən yolun kənarında, çayın üstündən keçən körpünün yaxınlığındakı qayalıqlarda, həlak olanların xatirəsinə ucaldılmış abidələr var.
Hacı Nəzər
Hacı Nəzər - İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 14 km cənub-qərbdə yerləşir. Kəndin adı erməni, rus mənbələrində «Hacı Nəzər qulu» kimi də göstərilir.
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 3.l.1935-ci il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Kamo qoyulmuşdur.
Valeri Zalujnı
Valeri Fedoroviç Zalujnı (Валерій Федорович Залужний;) — Ukrayna hərbi komandiri, 27 iyul 2021-ci ildən Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin baş komandanı, general (2022). O, eyni zamanda Ukrayna Milli Təhlükəsizlik və Müdafiə Şurasının üzvüdür.
Zalujnıy "Şimal" Əməliyyat Komandanlığının komandanı (2019-2021), Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Birləşmiş Əməliyyat Qərargahının rəisi - Birləşmiş Qüvvələr Komandanının birinci müavini (2018), Qərargah rəisi - Qərb Əməliyyat Komandanının birinci müavini (2017) olub, 51-ci Qvardiya Mexanikləşdirilmiş Briqadasının komandiri (2009-2012) vəzifəsini yerinə yetirib.
"Time" jurnalı Valeri Zalujnını 2022-ci ildə dünyanın 100 ən nüfuzlu adamından biri adlandırıb.
Həyatı
Valeri Zalujnı 8 iyul 1973-cü ildə Jitomir vilayətinin Novograd-Volınski şəhərində anadan olub.
1989-cu ildə şəhər 9 saylı məktəbi bitirib, Novoqrad-Volınsk Mühəndislik Texnikumunda təhsil alıb. 1993-cü ildə ordan fərqlənmə diplomu ilə məzun olub. .
Daha sonra o, Odessa Ali Birləşmiş Komandanlıq Məktəbinin ümumi hərbi fakültəsinə daxil olub. 1997-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib, bundan sonra hərbi xidmətin bütün mərhələlərini keçib: taqım komandiri, təlim taqım komandiri, döyüş taqımı komandiri, təlim rotası komandiri, kursant rota komandiri, batalyon komandiri.
2005-ci ildə Ukrayna Milli Müdafiə Akademiyasına daxil olub. 2007-ci ildə oranı qızıl medalla bitirib. 24-cü mexanikləşdirilmiş briqada komandirinin birinci müavini və qərargah rəisi təyin edilib. O, iki il yarım bu vəzifədə uğurla xidmət edib.
2009-cu ildən 2012-ci ilə kimi 51 saylı mexanikləşdirilmiş briqadanın rəhbəri olub.
2014-cü ildə İvan Çernyaxovski adına Ukrayna Milli Müdafiə Universitetini bitirib. Hazırlığın əməliyyat-strateji səviyyəsinin ən yaxşı məzunu kimi o, Böyük Britaniya Kraliçasının keçici qılıncına layiq görülüb.
2017-ci ildə general-mayor rütbəsinə layiq görülüb. 2017-ci ildə - Baş Qərargah rəisi - Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Quru Qoşunlarının "Qərb" Əməliyyat Komandanlığının birinci müavini olub.
2018-2019-cu illərdə Ukrayna Silahlı Qüvvələrinin Birgə Əməliyyat Qərargahının rəisi - Birləşmiş Qüvvələr Komandanının birinci müavini vəzifələrini tutub. 250px|thumb|left|Oleksandr Sirski ilə (solda), Kiyev uğrunda döyüşdə, 2022 2019-cu ildən - "Şimal" əməliyyat komandanlığının qoşunlarının komandiri təyin edilib.
2020-ci ilin dekabr ayında Ostroj Akademiyasında beynəlxalq münasibətlər üzrə magistr dərəcəsi alıb.
Milli Təhlükəsizlik və Müdafiə Şurasının üzvüdür (28 iyul 2021-ci ildən).
2022-ci ildə Amerikanın Time jurnalının versiyasına görə ilin ən nüfuzlu yüz adamının illik siyahısına daxil edilib. Sentyabrda nəşr üz qabığını və geniş materialı baş komandana həsr edib. Məqalədə deyilir ki - "Şərq cəbhəsində illərlə Rusiyaya qarşı döyüşərək sərtləşən Zalujnı çevik olmağı öyrənmiş və qərarları yerdəki komandirlərə həvalə edən yeni nəsil Ukrayna liderlərinə aiddir. Onun genişmiqyaslı işğal ərəfəsində inadkar hazırlığı və müharibənin ilkin mərhələlərində düzgün döyüş taktikası xalqa rus qoşunlarının hücumunu dəf etməyə kömək etdi".