cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Suffocation
2008-ci ildə alman səsyazma şirkəti olan Nuclear Blast ilə müqavilə imzalayır və altıncı studiya albomu olan "Blood Oath"-ı bu şirkətin adı altında 2009-cu ildə çıxardır. Albom "Billboard 200" siyahısında 135-ci yerdə qərarlaşır.
2010-cu ilin may ayında qrup Napalm Death ilə birlikdə Meksika və Cənubi Amerika turuna çıxır. 2012-ci ilin fevral ayında Smit yenidən qrupdan ayrılır və onun yerinə Deyv Kalros gəlir.
2012-ci ilin sentyabr ayında qrup yeni albom üzərində işlədiklərini açıqlayır. Qrupun yeddinci studiya albomu olan "Pinnacle of Bedlam" 2013-cü il 15 fevral tarixində işıq üzü görür.
Anthemis chrysantha
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Xanbikə xanım
Xanbikə xanım — azərbaycanlı şairə, Xurşidbanu Natəvanın qızı.
Həyatı və yaradıcılığı
Xanbikə xanım 1856-cı ildə Şuşada doğulmuşdur. Xurşidbanu Natəvan irsinin görkəmli tədqiqatçısı Bəylər Məmmədov onun əsl adının Fatmabikə xanım olduğunu, hələ kiçik yaşlarından şair-həkim Mirzə Sadıq Sadiqin və şair Mirzə Rəhim Fənanın təsiri ilə şeir yazmağa başladığını, anası Xurşidbanu Natəvanın yolunu davam etdirərək qəzəllər və rübailər qələmə aldığını göstərmişdir.
Xanbikə xanım 1872-ci ildə Xok və Qıvraq kəndinin atamanı Əmanulla xanla ailə qurmuş, ondan bir neçə övladı olmuşdur. Oğlu Əkbər xan Naxçıvanski 1960-cı illərə qədər yaşamışdır. Dümanın Xurşidbanuya bağışladığı fiqurları, fil sümüyündən olan şahmatı da muzeyə o bağışlamışdır.
Polkovnik Əmanulla xan (1845–1891) vəfat etdikdən sonra Xanbikə xanım 1891-ci ildən sonra Gəncədə yaşayan naxçıvanlı tacir, yazıçı Mirzə Cəlilin yaxın dostu Kərbəlayi Cabbar Hacı Ələsgərov ilə ailə qurur.
Ərinin qulluğu ilə əlaqədar olaraq Xanbikə xanım Naxçıvanda, Tiflisdə, Vladiqafqazda yaşasa da, tez-tez anası ilə məktublaşır, bəzən ailəsi ilə bərabər Qarabağa gəlirdi. Xanbikə xanım 1921-ci ildə Ağdamda vəfat etmiş, İmarətdəki silsiləvi qəbiristanlıqda dəfn olunmuşdur.
Xanbikə xanım Azərbaycan və fars dillərində yazdığı şeirlər bir sıra nəzirələrdən, anası Xurşidbanunun və qızı Ənbərbikənin ayrılığına həsr edilmiş mənzum məktublardan ibarətdir. Bu mənzumələrdə Natəvanın təsiri açıq-aydın şəkildə hiss edilir. Bəylər Məmmədov şairənin təkcə bir şeirinin mətbuat üzü gördüyünü, yerdə qalanları isə arxiv, muzey və əlyazmaları fondunun nadir eksponatlarından olduğunu bildirmişdir.
Bəylər Məmmədov Xanbikə xanımın anası kimi nəfis əl işləri, müxtəlif janrda tikmələr hazırlamaq bacarığı olduğunu yazmışdır.
Onun bir-neçə qəzəli Vasif Quliyevin "Dünənə uzanan cığır" kitabında çap olunmuşdur. Bu kitabda göstərilir ki, Xanbikə xanım "məclisi-üns"ün iştirakçılardan biri idi.
Aechmea veitchii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qəyyur (film, 1990)
Məzmun
Film Azərbaycanın istedadlı rəngkarı, əsərləri xarici ölkə sərgilərində uğurla nümayiş etdirilən Qəyyur Yunusovun yaradıcılığından söhbət açır.
Galendromimus sanctus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Reaumuria alternifolia
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Cənubi Zaqafqaziyada yayılmışdır. Qafqazda, Şərqi və Mərkəzi Asiyada bitir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 30-50 sm-ə çatan kol bitkisidir. Budaqları çılpaq, göyümtül, ağdır. Yarpaqları növbəli, sadə, ellipsvaridən lansetvariyədək, uzunluğu 1,0-2,5 sm, eni 3-7 mm olub, bütöv, ucu bizdir. Çiçək qrupu qısa buğumlarda və ya uc budaqlarda yerləşir. Kasacığı dərin, uzunluğu 3-6 mm, eni 2,5-3,5 mm, enli, yumurtavari, ucu biz, bir az dişlidir, kənarları pərlidir. Ləçəkləri sərbəst, uzunluğu 9-13 mm, eni 3-4 (5) mm, enli-ellipsvari, əyri, bir tərəfdən kəsikli, çıxıntıları az miqdarda dalğalıdır. Erkəkcikləri 5 dəstəyə yığılmış, saplaqların uzunluğu 5-7 mm, bir az enəlmişdir, uzunsov tozluqların uzunluğu 1 mm-dir. Yumurtalığı şarşəkilli, uzunluğu 3-4 mm, eni 0,3-3,5 mm-dir. Toxumları çox miqdarda, sıx tükcüklü, yumşaq, ağımtıl- qonur tükcüklü, uzunsov, uzunluğu 34 mm-dir. May ayından avqustadək çiçəkləyir, meyvələri sentyabr- oktyabr aylarında yetişir.
Ekologiyası
Gilli yamaclarda, yüngül (qumlu), orta (gillicəli) və ağır (gilli), PH turşulu, neytral, əsas (qələvili) və şoran torpaqlarda, yarımkölgədə və ya kölgəsiz ərazilərdə bitir. Nəmişli torpağa üstünlük verir.
Azərbaycanda yayılması
Xocalıda, Qubada. Şəkidə, Kür- Araz ovalıqında, Alazan Əyricay vadisində təbii halda yayılmışdır.
İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada, dərinin qaşınmasına səbəb olan xəstəliklərin müalicəsində istifadə edilir.
Cavanşir Quliyev
Cavanşir Rəhim oğlu Quliyev — Azərbaycan bəstəkarı, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi (1992).
Həyatı
Cavanşir Rəhim oğlu Quliyev 1950-ci il noyabrın 22-də Şəkidə doğulub. Orta rus məktəbini 1967-ci ildə, Şəki Musiqi Texnikumunu 1968-ci ildə bitirib. Həmin il Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının Xalq Çalğı Alətləri Fakültəsinin Tar Şöbəsinə daxil olub. İki ildən sonra Konservatoriyanın Bəstəkarlıq Fakültəsinə keçib və 1975-ci ildə görkəmli bəstəkar, professor Cövdət Hacıyevin sinfini bitirib.
Diplom işi — böyük simfonik orkestr üçün "Birinci Simfoniya" olub. Hələ tələbə ikən, C. Quliyev bəstəkarlıqda eksperimentlərinə başlamışdı. 2-ci kursda oxuyarkən yazdığı "Birinci Kvartetdə", gələcəkdə əsas yaradıcılıq prinsipi olan milli musiqinin çağdaş bəstəkarlıq texnikası ilə sintezləşdirərək, yeni musiqi tərzinin üzə çıxmasına nail olmuşdu. Əsər dinləyənlər tərəfindən böyük maraqla qarşılanmış, bəyənilmiş və uzun müddət "millilik və müasirlik" baxımından yaradıcı mübahisələrin səbəbi olmuşdur. Bir sıra Konservatoriyalararası konfranslarda, o zamanki SSRİ Bəstəkarlar İttifaqında (Moskva) səsləndirilmiş, və böyük maraq doğurmuşdur. Sonralar C.Quliyevin bu üslubda bəstələdiyi bir sıra başqa əsərləri Avropanın çeşidli ölkələrində və Amerikada ifa olunaraq, böyük rəğbət görmüşdür.
Cavanşir Quliyev müasir Azərbaycanın ilk hərbi marşının müəllifidir. C. Quliyev ilk dəfə sazı kamera musiqisində kamanla, violonçellə, fleyta ilə bərabər şəkildə tədbiq etmişdir. C.Quliyev ilk dəfə sazı və zurnanı simfonik və simfo-caz orkestrlərin tərkibinə daxil edərək, əsas alətlər şəklində işlətmişdir. Tələbəlik illərindən, yəni 1973-cü ildən Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində səs rejissoru işləməyə başlayıb və həmin vəzifədə 17 il çalışıb.
1990–1993 illərdə Azərbaycan Dövlət Konsert Birliyinin bədii rəhbəri olub. 1980–1998 illərdə Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında — Bakı Musiqi Akademiyasında, 1994–2003 illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində müəllim işləyib. Paralel olaraq 1992-ci il sentyabr ayının 1-dən 2005 ilə qədər Akademik Milli Dram Teatrında musiqi hissə müdiri işləyib. 2003-cü ildən Azərbaycən Milli Konservatoriyasının dosenti, 2005-ci ildən professoru, 2005-ci ildən — Şimali Kipr Türk Respublikasının Yaxın Şərq (Yakın Doğu) Universitetinin Səhnə Sənətləri fakültəsinin professorudur.
O, 19 il Şimali Kipr Türk Respublikasında yaşadıqdan sonra Azərbaycana qayıdıb.
Mahnıları
Video
Filmoqrafiya
• 2
Lesley Dali
Lesley Dali (d. 28 iyun 1966; Bedford, Birləşmiş Krallığ) — Avstraliyanı təmsil edən batut gimnastı. Lesley Dali, 2004-cü ildə Avstraliyanı XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib.
Karyerası
Lesley Dali, 2004-cü ildə Avstraliya bayrağı altında Yunanıstanın Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların təsnifat mərhələsində Dali, 58.90 xal topladı və 16 idmançı sırasında 14-cü yeri tutaraq mübarizəni dayandırdı.
Marselino Sanz de Sautuola
Marselino Sanz de Sautuola — Altamira mağarasını tədqiq edən, ispan hüquqçu və tarixçi. Sautuola 1875-ci ildə mağaraların kəşfi ilə məşğul olmağa başlayıb.
Altamira mağarası
Mağara 1868-ci ildə kəşf edilmişdir. İlk dəfə mağaranı və ətraf ərazilərini 1876 və 1879-cu illərdə Sautola tədqiq etmişdir. Tətqiqat zamanı Sautuolanın onunla birlikdə iştirak edən doqquz yaşlı qızı Mariya mağarının divarlarında bizon rəsmlərinin olduğunu görmüşdü.
Bakı (dəqiqləşdirmə)
Bakı — Azərbaycan Respublikasının paytaxtı.
Aechmea victoriana
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ziyarət (kitab)
right|180px
"Kitaba heca, hecalı sərbəst və ya ritmik sərbəst, həmçinin digər vəznlərdə yazılmış, qəmli və sevinc dolu, fəlsəfi və sadəcə xoş əhval yaradan müxtəlif şeirlər daxildir. Epic-lirik "Ziyarət" poeması şairin öz uşaqlığına, doğulduğu kəndə səyahəti ilə, yaxın və uzaq keçmiş haqqında xatirələri ilə bağlıdır". (Supercildin iç üzündən)
Fəlsəfi şeirlər
Mənası "ye, iç, yat" olan ömür, "Nə dərin həyəсan, nə fəryad / Sevdasız bir həyat – nə həyat?!" kimi vəziyyət şairi qane etmir, o, kitabdakı ilk şeirində, oxucunu arzuları həyata keçirmək üçün fəal həyata çağırır. Həyata adətən nikbin baxan, gözəlikdən ilham alan H.İsaxanlı təbiətə vurğunluğunu ifadə edir Şair səyahəti sevsə də, ordakı gözəllik önündə düşüncələrə dalır, "Amma həyat nə kef, nə tamaşadı / Xeyli turşməzədir həyatın dadı". Fəsillərin dəyişməsi hiss olunmayan Malayziyada qəlbin alışdığı xəzan yoxdur; bu, qəribədir... Digər bir sıra şeirlərində şair dünyanın keçiciliyi üzərində düşünür, ismarıclar edir. Şair bilir ki "Getdiyim yol qırılaсaq / Bir gün tamam bitəсək". Lakin kimlərinsə onu yada salacağını da bilir... Və ya İnsan ömrü boyu öyrənir. Nyuton, Nizami, Şekspir, Tolstoy, Mövlanədən dərs almaq yaxşıdır, lakin öz kimliyinə malik olmaq, ümumi xora qoşulmamaq mümkündürmü? İnsanı insan edən onun müstəqilliyi, özünəməxsusluğu deyilmi?! Uşaqlıq və gənclik yaş həddi kimi arxada qalsa da, yaşlı adam bir az ehtiyatlı olsa da, uşaqlıq duyğusu da, gənclik atəşi də yaşa dolduqca yox olmur, "sinədə döyünən ürək"də yaşayır. Özünü dartıb "sanballı" olmaq sadə iş deyil.
Sevgi şeirləri
Şair "Çox azdır", "Sənsizlik", "Dəniz sahilində görüş", "Hər sevən yetməz ki kama...", "Bu nə sevgi, nə fəlsəfə?", Qulluğumda dur", "Ay qız", "Nə olardı?", "Səexoşluq", "Ya sən, ya heç", "Qədər bumu", "Sevilmək istəyi" kimi müxtəlif vəznli (heca, sərbəst, hecalı sərbəst, əruz) şeirlərində sevginin sevinci, qəmi və nəşəsini, eşq fəlsəfəsini poetikləşdirib.
Şeirlərdən parçalar:
Bu yaz mənə qəm gətirdi Açılmayır kefim bu yaz. Çoxları tək mən demirəm Dərdim kitablara sığmaz – Dərdlərim birсə sətirdi: Sənsiz yaşaya bilmirəm. ("Sənsizlik")
Əlimdəki bir aşiqin qələmidir O qələmə ilham verən Bir dəli eşq aləmidir. Biz yazırıq, yaradırıq sətir-sətir Bu yandan da vərəq-vərəq ömür bitir Nə etməli, bu bəşərin xilqətidir. Hər nə qədər olsa da geс Sözüm bir, fikrim qətidir: Ya sən, ya heç! ("Ya sən, ya heç!")
Çox azdır
Aşiqi hər addım sınamaq Sözdən söz çıxarıb qınamaq – Bu köhnə avazdır, gözəl yar. Sevginin başqadır səfası – Sevginin hər сövrü-сəfası Сilvə, işvə, nazdır, gözəl yar.
Nə olardı? Nə olardı, gülüm, dəyişməyəydin, Gözündən qığılсım yox olmayaydı Tale bəxş edənə boyun əyəydin Od saçan gözlərə yaş dolmayaydı?!
Səndən ilham alıb şeir yazaydım Bizi məst edəydi bu eşqin dadı Hər şeyi sevgiyə, eşqə yozaydım Bax onda deyərdim: həyat röyadı
Satirik şeirlər
Qoyunlar xoru Qoyun olduq, dağ döşündə сəm olduq Otdan yedik, sudan içdik, dəm olduq.
Qoyunsansa sual vermə Daha demə Kimlərə həmdəm olduq?! Alış itə, alış qurda Xan çobana, xan çomağa Alış təzə, köhnə yurda Başaşağı otlamağa.
Qoyunsansa sual vermə Daha demə Nədən belə havalandıq, dəm olduq, Ağzı qara сanavara yem olduq?!
Dözə-dözə Dözülməz çox dərdlərə Dözdük...dözürük hələ.
Toyların qulaq batıran səsinə Xanımların hikkəsinə Dözürük yana-yana. Dözürük ağ yalana, Soyğunlara, talana. Sözdən uzaq əmələ Dözdük...Dözürük hələ.
Boşboğazın çənəsinə Сahilin mənəm-mənəm deməsinə Сanavarın quzunu yeməsinə Dözdük, Rüşvətin xırdasına, yekəsinə Dözdük, Xəritənin sol künсdəki ləkəsinə * Üzüldük, Amma dözdük.
Hakimlərə pul verdi vəkillər Polisə işə girdi "killer" Yenə dözdük.
Böhtana, nifrətə, kinə İblisə, şeytana, сinə Daş ürəyə, zəhər dilə Dözdük...və dözürük hələ.
Dözmüşük...və dözməliyik Durmaq olmaz ki yarıda?! Dözməsək... deməli biz dəliyik Dözməsək... bu dünyadan getməliyik. Dözüb başqaları da Bizə – mənə, sənə qədər Yəqin biz də dözəсəyik Yəqin ki... ölənə qədər.
"Millət" şeirindən parçalar:
İstedadda bu xalq, vallahi, təkdir Baş işlətmək ona nəyə gərəkdir?! Bir xalq ki bazarda belə zirəkdir Ona nə Hind taydır, nə Çin, a millət!
Madam ki qarşıda xoş gələсəkdir İşimiz onsuz da düzələсəkdir. Elə ki, bu doğru yol ilə getdin Onda kamilliyə yetdin, a millət.
Özgəyə qurbandır o quru сanın Dövran dəyişdikсə dəyişdi qanın İranın, Turanın, ya Rusiyanın Quyruğuna düşüb getdin, a millət.
=
=== Millətin işləri başından aşır Geсə-gündüz toyda, ya bazardadır Millətə oynayıb gülmək yaraşır Elmə, fəlsəfəyə vaxtı hardadır?!
Çal-çağır bol olsa, basılarmı ər? Millət fərəhindən göyə yüksələr; Ürəkdə saxlama nə dava, nə kin Get-gedə azalır qonşun dərbədər Nə qalıb? – Uzağı yüz-yüz əlli min, Yəni bizim şadlıq evləri qədər.
== Guya mənəviyyat axsayır indi Nə qədər axsasa yenə bəsindi. Mənəviyyat nədir, təmizlik nədir? Təmiz olan bədbəxt gör nə gündədir!
- Elmdə sıramız?… – Bəli, seyrəkdir Bizimki o deyil, sevən ürəkdir- On səkkiz min şair nəyə gərəkdir Sən məni də şair etdin, a millət?!
Günahımız çoxdur, aləmə sığmaz Heç biri sirr deyil,  deyəсəm az-az. Yox! Dilim od tutar, gəlsin telli saz Aşıq meydan açsın, mən deyim, sən yaz.
Gah sağa, gah sola, gah dala getdin Nə dövlətə, nə də kamala yetdin. İşlər belə getsə…yox! Belə getməz - Belə getsə millət kamına yetməz. Hamısını desəm ömür bəs etməz Və sair və sair etdin, a millət.
Zarafatyana şeirlər
"Zarafatyana" adı altında əsasən şux, zarafatla məcazın bir-birinə qovuşduğu şeirlər toplanmışdır: "Demişəm", "Tərif", "Könül savaşı", "Ay su dərdi çəkən yar", "Sulu qar", "Mənmi, yoxsa sənmi?", "Təzə dəb", "Dostları topa tutma".
Könül savaşı
Demirəm şuxluq etmə Yerində et, çox etmə!
Mən başına dönəndə Sən də döndər başını Lal olubsan – dilə gəl Dəryasan – sahilə gəl.
Tök ətəyindən daşı İncitmə vətəndaşı Gəmisən? – Limana gəl Kafirsən? – İmana gəl Axır düz yola düzəl.
Gəl imkan ver, ay gözəl Ay bal dodaq, gül yanaq Bu könül savaşını İkimiz də qazanaq!
Ay su dərdi çəkən yar
"Su yoxdur, çay da yoxdur" Deyib işvə satan yar, Çay yoxdur – farağat dur, Dalda qaş-göz atan yar.
Saçlarının ucunu Əllərində əzən yar Boynuna al suçunu Ay məndə suç gəzən yar.
Qonağa nə deyərlər? - Göz üstündə yerin var. Nə döyər, nə söyərlər Mahnı deyər samavar.
Pürrəngi çay dəmləyib İstəkana süzəndə Mən sözümü cəmləyib Çatdım son iki bəndə:
Can alan, naz satanlar O tay, bu tayda çoxdur Sevgidə nə desən var Sevgidə qayda yoxdur.
Şeirlərdən parçalar:
Səni çox tərif etsələr Səndən heç yoxdur desələr Sənə xoş gəlsə də belə Çox aldanma şirin dilə İnsan bəzən yalan deyir Bilə-bilə. ("Tərif")
Təbiət insanla ittifaq qurmur Günəş istəyirsən, sulu qar yağır. Yar üçün özünü lap oda da vur Yenə də başına tufanlar yağır. ("Sulu qar")
Ziyarət
Poema lirik qəhrəmanın – kənddə anadan olmuş, orta məktəbdə oxumuş, sonra Bakıya və daha sonra xarici ölkələrə üz tutmuş, artıq yaşa dolmuş insanın doğulduğu kəndə gəlməsi, kəndi ziyarət etməsi, öz uşaqlığı, keçmiş günlər, böyüklərinin həyatı və onların xatirələri, qəhrəmanın keçmiş və bu gün haqqında poetik düşüncələrindən "hörülür".
"Ziyarət" poeması nəşr olunduğu gündən filosof və jurnalistlərin, ədəbiyyatçünasların və ümumiyyətlə, oxucuların diqqətini cəlb etdi. Poema haqqında mətbuatda bir sıra məqalələr yazıldı.
"Ziyarət" poeması qurulmuş süjet ətrafında lirik kənaraçıxmalarla zəngindir. Poema oxucunu yönəldən kiçik fəsillərə ayrılmışdır.
Musiqi
Cavanşir Quliyev "Ziyarət" poemasına müxtəlif leytmotivlər əsasında bütövlükdə simfonik musiqi yazmış, həmçinin 11 mahnı bəstələmişdir. Bu mahnılar müğənni Fədayə Laçının ifasında yazıya alınmış və ifa olunmaqdadır.
Galendromimus tunapunensis
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Şüalanmanın udulma dozası
Şüalanmanın udulma dozası — ionlaşdırıcı şüalanmanın E udulmuş enerjisinin şüalanan maddənin m kütləsinə nisbətinə deyilir,D=E/m.BS-də şüalanmanın udulma dozası vahidi Qrey (Qr)-dir və əsas vahidlərin siyahısına daxildir.Şüalanmanın udulma dozası vahidi 1Qr-1kq şüalanan maddə ionlaşdırıcı şüalanma ilə 1C enerji alan şüalanmadır,1Qr=1C/kq.Şüalanmanın təbii fonu norması-(kosmik şüalar, ətraf mühitin və insan bədəninin radioaktivliyi) hər adam üçün 1 ildə 2·10−3Qr şüalanma dozasına yaxındır.Şüalanmanın 1 ildə yol verilən limit dozası-Şüalanmadan beynəlxalq müdafiə komissiyasının təyin etdiyi normadır və0,05Qr-dir.Ölümcül şüalanma dozası-qısa müddətdə alınmış 3-10Qr-dir.Rentgen-şüalanmanın ionlaşdırıcı dozası üçün sistemdənkənar vahiddir.Bu vahid rentgen və qamma şüalanmanın ionlaşdırıcı qabiliyyətinin ölçüsüdür.Praktik dozimetriyada hesab etmək olar ki,1R,təxminən,şüalanmanın udulma dozasının 0,01Qr-yə ekvivalentdir.
Mənbə
MyakişevG.Y.və b.XI sinif Fizika.Maarif 1992.səh.237
Aechmea viridostigma
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mikania dictyophylla
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Devis boğazı
Devis boğazı — Qrenlandiya adasını Baffin Torpağı (Kanada Nunavut vilayəti) adasından ayırır. Eni 300–950 km arası dəyişir. Ən dərin yeri 3660 m-dir. Baffin dənizini Labrador dənizi ilə birləşdirir. Sularında zəngin neft və Qaz yataqları vardır.
Qəzvinə kömək (film, 1944)
Məzmun
Xüsusi buraxılış Bakı neftçilərinin İranın Qəzvin şəhərində su kəməri çəkilişində çalışmalarından söhbət açır.
Film Haqqında
Film saxlanılmayıb.
Galendromus deceptus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Aechmea warasii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qadın futbolu
thumb|Qadın futbolu
Qadın futbolu — 11 qadın oyunçu olmaqla iki komanda arasında sferik topla komanda şəklində oynanılan idman növü.
Snou adası
Snou adası — Cənubi Şetland adaları qrupuna daxil olan ada.
Livinqston adasından 6 cənub-qərdə yerləşir. Aralarında Morton boğazı yerləşir. Antarktidadan 140 km aralıda qərarlaşır. Adanın sahəsi 120,4 km² təşkil edir. Adanın uzunluğu 16 km, eni isə 8 km-dir. Maksimal hündürlüyü 210 m, sahil xəttinin uzunluğu isə 58 km təşkil edir. Ada bütünlüklə buzla örtülü olur.
Tan sülaləsi
Tan sülaləsi (Çincə: 唐朝; Pinyin: Tángcháo) - Çində (618-918)-ci illər arasında iqtidarda olmuş xanədan.
Tarixi
VII əsrin əvvəllərində Çində hakimiyyət 300 il hökmranlıq etmiş Tan sülaləsinin (618-918) əlinə keçdi. Bütün hakimiyyət imperatorun əlində cəmləşmişdi. Onu «Səma oğlu» adlandırırdılar. Ölkənin təsərrüfatı bərpa və inkişaf etdirildi, cənub əyalətlərində şəkər qamışı və çay kolları sahələrindən ildə iki dəfə məhsul götürülürdü.
Tan sülaləsinin işğalçılıq siyasəti nəticəsində Koreya və Vyetnam Çinə tabe edildi. Çin ordusu Böyük ipək yolunun ölkədən Mərkəzi Asiyayadək uzanan hissəsinə nəzarət edirdi. Lakin 751-ci ildə xilafət qoşunları Çin ordusunu məğlub etdikdən sonra bu nəzarət Çinin əlindən çıxdı. Buna baxmayaraq, Çin bu yol vasitəsilə İran, Mərkəzi Asiya, Bizansla ticarət əlaqəsini genişləndirirdi.
Çin Ərəb və İran tacirlərinin məskənləri olan Hind okeanının sahillərində ticarət aparırdı. Ölkənin daxilində Böyük kanaldan da ticarət üçün istifadə edilirdi. Sənətkarlıq və ticarət mərkəzləri olan şəhərlər böyüyüb genişlənirdi.
Feodal özbaşınalığı 874-cü ildə Xuan Çao üsyanının baş verməsinə səbəb oldu. Üsyan 884-cü ildə yatırıldı.
Mikania morii
Mikania morii Mikania morii Mikania morii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Atmosferin kütləsi
thumb|Atmosfer
Atmosfer
Atmosferin yer kürəsində insanın həyatı və fəaliyyəti üçün əhəmiyyəti çox böyükdür. Əgər yerdə atmosfer olmasa idi, canlı aləm olmazdı. Atmosferin tərkibinə daxil olan qazlardan biri oksigen canlı aləmin nəfəs almasına və yanma prosesinə kömək edir. Karbon qazı isə bitkilərin, yarpaqların qidalanması üçün istifadə olunur və bitkilər tərəfindən atmosferə oksigen buraxılır. Atmosferin əsas qazı azot zülal və azotlu birləşmələrin tərkibinə daxil olub yerdə həyatın inkişafı ilə sıx əlaqədardir. Atmosfer Azotun, Oksigenin, Arqonun, Neonun və başqa qazların sənaye üsulu ilə alınmasında tükənməz rol oynayır. Atmosfer gündüzlər yerin günəş şüaları tərəfindən hədsiz qızmasının, gecələr isə hədsiz soyumasının qarşısını alır, eyni zamanda canlı orqanizmləri günəşin ultrabənövşəyi və kosmik şüalarından qoruyur.
Atmosferin kütləsi
Atmosferin ümumi kütləsi 5. 1015tondan bir qədər çoxdur. Bu isə yerin öz kütləsindən təqribən milyon dəfə kiçikdir.Atmosferin bütün kütləsininyarısı aşağı 5km-də, dörddə üçü aşağı 10km-də, 95%- i aşağı 20 km-də yerləşir. Atmosfer qazlar qarışığından ibarətdir ki, bu da hava adlanır. Havada asılı vəziyyətdə maye və bərk hissəciklər mövcuddur. Bu hissəciklərin kütləssi atmosferin kütləsi ilə müqayisədə nisbətən azdır. Digər qazlarla birlikdə atmosferin tərkibində qaz halında su buxarı(H2O) vardır.
Həmçinin bax
Atmosfer
Xarici keçidlər
Atmosferin təbəqələrə bölünmə prinsipləri
Arsenolit
Arsenolit — mineral, As2O3
Haqqında
Arsenolit - Kubik. Kristal­­ları oktaedrik, sapvari. Ayrılma {111} üzrə. Aqreqat: salxımabənzər, torpaqvari, ulduzabənzər və qabıqcıqlar. Rəngi ağ. Parıltı şüşəli, ipəkvari. Sərtliyi 1,5. Xüxusi çəkisi 3,87. Arsenopirit, sərbəst As, enargit, tennantit və b. mərgümüş mineral yataqlarının oksidləşmə zonasında.
Aechmea weberi
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Onaltılıq say sistemi
Onaltılıq sayı sistemi (en. hexadecimal) — (yunanca "hex" – "altı" və latınca "decem" – "on") 0-dan 9-dək rəqəmlərdən və A-dan (onluq 10 ədədinin ekvivalenti) F-dək (15 ədədinin ekvivalenti) baş hərflərdən təşkil olunmuş, əsası 16 olan say sistemi. İkilik ədədləri yığcam göstərmək üçün proqramlaşdırmada tez-tez onaltılıq ədədlərdən istifadə olunur. Onaltılıq ədədlər xüsusən ona görə yaxşıdır ki, onlar kompüterin yaddaşının və yaddasaxlama qurğularının ibarət olduqları 8-bitli baytlara tam yazılır. Bu sistemin 16 rəqəmindən hər biri dörd bitlə göstərilə bildiyindən, bir baytda aşağıda göstərildiyi kimi düz iki rəqəm vermək olar (onaltılıq 53 onluq 83-ə bərabərdir):
Beləliklə, yaddaşın bir baytında 256 müxtəlif onaltılıq ədəddən (0-dan FF-dək) istənilən ədədi saxlamaq olar. Onaltılıq ədədlər onluq ədədlər kimi, ancaq yetərincə yavaş "böyüyürlər", çünki onlar 10-un qüvvətlərindən deyil, 16-nın qüvvətlərindən düzəlir. Məsələn:
Eyni zamanda:
Onaltılıq ədədləri onluq ədədlərlə qarışdırmamaq üçün onların sonuna "h" hərfi və ya önünə "&", "$" və ya "0x" önlükləri artırılır. Məsələn, 10h ədədi onluq 16 ədədinin onaltılıq ekvivalentidir.
Orta yaş böhranı
Orta yaş böhranı 1965-ci ildə Eliot Jaques tərəfindən işlədilmiş termindir. Yetkin insanların öz ölümləri barədə düşünməyə, geri qalan həyatını hesablamağa başlaması ilə xarakterizə olunur. Qadınlarda  Menopauza, kişilərdə isə andropauzadan əvvəl dəyişən hormonlarla əlaqədar olaraq cinsi istəklərin artımına verilən ümumi addır. Xanımlarda böhranlı yaş dövrü 40 yaşından sonra başlayır. Bu böhranlı dövr 55 yaşa qədər davam edə bilər. Bu yaşda xanım artıq yaşının keçdiyini, qocaldığını düşünməyə başlayır. Xanımlar bu hisslərinə görə depressiyaya düşə və ya yenidən sevə bilərlər.
Galendromus ferrugineus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Anthemis chrysoleuca
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Voleai adası
Voleai — Sakit okean ərazisinə daxil olan atoll. İnzibati cəhətdən Yap ştatı ərazisinə daxildir. Adada 1081 nəfər (2008) yaşayır. Sahəsi 4,5 km² təşkil edir. İkinci Dünya müharibəsində Yaponiya İmperiya ordusunun nəzarətində olmuşdur. Voleai dili istifadə edilir. Əvvəllər adada Voleai yazısından istifadə edilirdi
Pit Best
Pit Best (doğum adı Randolf Pete Best) — İngilis musiqiçi. The Beatles qrupunun orijinal üzvlərindən biridir. Qrupda müəyyən bir müddət baraban çalmışdır. Hindistan hələ İngilis müstəmləkəsi ikən Çennai şəhərində doğulmuşdur. Anası, Mona Best (1924-1988) ilə birlikdə 1945-ci ildə Liverpula köçüb, evlərinin alt qatında kafe (The Casbah Kafe Klubu) açdılar. Kafe Klubu gənclər arasında çox məşhur idi və 1000-dən çox üzvə sahib idi. The Beatles (o zamanki adıyla The Quarrymen), ilk performanslarından bəzilərini məhz bu kafedə vermişdi.
The Beatles Pit Besti 1960-cı il 12 avqust tarixində, ilk Hamburq turlarından qısa bir müddət əvvəl qrupa dəvət etdi. Qrupdakı yerini isə 1962-ci il 16 avqust tarixində Ringo Starr'a verdi. Qrupdan çıxarılması, EMI studiyalarındaki ilk səsyazmadan sonra reallaşdı. Con Lennon, Pol Makkartni və Corc Harrisonun ortaq qərarıyla menecer Brayn Epsteyn tərəfindən qrupdan çıxarıldı. Best, bir neçə müvəffəqiyyətsiz qrupla musiqi həyatına davam etdikdən sonra musiqini atdı və 20 il dövlət məmuru olaraq çalışdı. 50 ildir Kathy Best ilə evlidir. İki uşağı və dörd nəvəsi var.
Aechmea weilbachii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Suy sülaləsi
Suy sülaləsi (Çincə: 隋朝, Hanyu Pinyin: suí cháo) -Çində (586-618)-ci illər arasında iqtidarda olmuş xanədan.
Tarixi
Çində feodal dağınıqlığı III əsrdən başlamışdı. Şimaldan türk xalqlarının hücumları kəsilmirdi. Lakin VI əsrin sonunda Çində yenidən vahid dövlət yaradılmasına cəhd edildi. Belə ki, Şimali Syon dövlətinin sərkərdəsi Yan Szyan rəqiblərinə qalib gəlib Suy sülaləsi hakimiyyətinin (586-618) əsasını qoydu. O, 589-cu ildə ölkənin cənubunda hökmranlıq edən Çin sülaləsinin hakimiyyətini devirdi və Çin imperiyasını bərpa etdi. VI əsrin sonu VII əsrin əvvəllərində "Yantszı" və "Xuanxe" çaylarını birləşdirən, uzunluğu 1700 km olan "Böyük kanal" çəkildi. Kanal ölkənin cənub-şərqdəki dəniz sahillərində kənd təsərrüfatının inkişafı üçün şərait yaratdı. Suyun sahilə çıxartmasını təmin edən qurğu ixtira edildi, ağacdan hazırlanan ipəktoxuma dəzgahı təkmilləşdirildi, ticarət də gücləndi.
Galendromus floridanus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Blijnıy adası
Blijnıy — Şimal Torpağı arxipelaqı ərazisinə daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisinə yerləşir.
Yerləşməsi
Laptevlər dənizini ərazisində, Şimal Torpağı Arxipelaqının mərkəzi hissəsində, Oktyabr İnqilabı adasının şimalında Fiqurnıy burnundan 300 m aralıda yerləşir. Bir qədər uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu 1,8 km, eni 1,3 m təşkil edir. Adanın səthi hamardır. Mərkəzi hissəsində 47 metr hündürlüyə sahibdir. Adada göl və çay yoxdur. Blijnıy adasından şərqdə Kosistıy adası, 500 m şimal-şərqdə Sredniy adası yerləşir.
I Ahmos
I Ahmos, I Yahmos — Misirin qədim dövrünə aid XVIII sülalənin ilk fironu, Ahmos-Nefertarinin əri. Onun fironluğu ilə başlanan Qədim dövr 500 il sürmüşdür. I Ahmos ölkəni hiksosların istilasından qurtarmışdır.
I Ahmos Qədim Misirin xilaskarı olaraq tanınır. Hökmranlığı e.ə. 1550 — 1525 ci illərə təsadüf edir.
Səhralaşma
Səhralaşma — həm insan fəaliyyəti (antropogen səbəblər), həm də təbii amillər və proseslər nəticəsində dünyanın arid, yarımquraq və quraq rayonlarında torpaqların deqradasiyası. Arid ərazilərdə təbii mühitin pozulması təhlükəli vəziyyət almaqdadır, çünki səhralaşma prosesi getdikcə daha aydın nəzərə çarpır.
Əlamətləri
Ərazinin quru iqlim şəraiti – yəni, yüksək günəş radiasiyası, hava və yer səthində yüksək temperatur və səthi buxarlanma, yağıntıların çatışmazlığı və aşağı nisbi rütubət göstəriciləri səhralaşma əlamətləri kimi qəbul olunur. Bəzən, torpaqların səmərəsiz və hədsiz istifadə olunması nəticəsində ekosistemin pozulması səhralaşmaya səbəb olur. Bu zaman əkin sahələri və otlaqlarda bioloji və iqtisadi məhsuldarlığın aşağı enməsi, yəni deqradasiyası müşahidə edilir. Torpaq qatının nazilməsi və strukturunun pozulması, bitki kütləsinin və növ sayının azalması ərazidə külək eroziyasının şiddətini artırır. Səhralaşma çox çətinliklə bərpa olunan bir landşaft prosesidir. Onun 1 sm-lik torpaq qatının bərpasına 70 – 150 il vaxt tələb olunur. Azərbaycanın dağətəyi və düzən rayonlarında səhralaşma prosesi meşələrin müxtəlif tipli şibləklərə (kol-kos), bedlendlərə, otlaq və əkin yerlərinin isə şorlaşmış sahələrə, bataqlıqlara çevrilməsi istiqamətində gedir. Bu proses suvarma kanallarının təşkili və istifadəsinin düzgün aparılmaması, sistemsiz mal-qara otarılması, aqrotexniki qaydalara riayət olunmaması, texnikadan düzgün istifadə edilməməsi, plansız yol şəbəkəsinin salınması və s. nəticəsində baş verir. Səhralaşmaya meyilli subtropik qurşaq landşaftlarında dağətəyi delüvial şleyf zolağında kanalların qazılması hesabına həm düzənlik ərazilərin torpaqlarının prolüvial sularla yuyulmasının qarşısını almaq, qrunt sularının miqdarını artırmaq və səhralaşma prosesini nisbətən əngəlləmək mümkündür. Səhralamanın özünəməxsus geokimyəvi xüsusiyyətləri vardır. Səhrada baş verən geoloji-geokimyəvi proseslərdə iştirak edən kimyəvi elementlərin miqrasiyası müxtəlif şərait və proseslərdə fərqli olur. Səhralarda fiziki aşınma nəticəsində Ca elementi, denudasiya prosesində – Si, qələviləşmə və şoranlaşma zamanı – Na, deflyasiya prosesində – Al elementləri ilə zənginləşmə müşahidə edilir.
Azərbaycanda yayılma arealı
Onun respublika ərazisində geniş arid ekosistemlərdə insan həyatına göstərdiyi mənfi təsir getdikcə daha çox hiss edilir. Belə ki, müasir dövrdə respublikada potensial səhralaşmaya məruz qalan ərazilərin sahəsi 5 mln. ha-dan artıqdır. Bütün arid ərazilərdə olduğu kimi Kür-Araz ovalığında da səhralaşma ehtimalı böyükdür. Bu torpaqlar 0 m-lik hipsometrik əyridən aşağı 2 mln. ha-ya yaxın ərazini əhatə edərək, yüksək günəş radiasiyası, hava və torpağın temperaturunun artması, səthi buxarlanmanın çoxalması, yağıntıların çatışmaması şəraitində formalaşır. Belə bir şəraitdə yeraltı və irriqasiya sularının şiddətli buxarlanması, örüş torpaqların və suvarılan sahələrin təkrar şorlaşmasına gətirib çıxararaq, şoran tipli səhralaşmanın yaranmasına səbəb olur. Bundan başqa səhralaşma prosesinin yaranma səbəblərinə əkilən torpaqların sistemsiz suvarılıb becərilməsi, tuqay, tarla qoruyucu və yolkənarı meşə zolaqlarının məhvi və s. səbəb olur. Səhralaşmanın qarşısını almaq və ya onu zəiflətmək üçün su, külək, irriqasiya eroziyasına və təkrar şorlaşmaya qarşı mübarizə tədbirlərinin işlənib hazırlanması və həyata keçirilməsi zəruridir.
Fərhad xan Qaramanlı
Fərhad xan Qaramanlı (?-1599) — qızılbaş sərkərdəsi, bəylərbəyi, intriqaçı.
Həyatı
Əbulmənsur Fərhad xan Həsəm sultan oğlu Səfəvi hökmdarı Şah Məhəmməd Xudabəndənin vaxtında Xorasan sərdarı idi. Bu o dövr idi ki, Şah Məhəmməd Xudabəndənin zəif xarakteri ucbatından ölkədə hərc-mərclik baş alıb gedirdi və bu da 1585-ci ildə Osmanlının Təbrizi tutaraq darmadağın etməsi ilə nəticələnmişdi.
Əbulmənsur Fərhad xan I Şah Abbas Səfəvinin hakimiyyəti dönəmində sarayda yüksək vəzifə tuturdu. Şahın hеç kimə lütf еtmədiyi "fərzənd" -övlad adına layiq görülmüşdü. Kəsdiyi başa sorğu-sual yox idi. Di gəl ki, savaş mеydanlarından çox, saray intiriqalarını xoşlayırdı.
Fəaliyyəti
Əbulmənsur Fərhad xan ziyalı olmaqla yanaşı elm adamlarını, şairləri himayə edirdi. Görkəmli xəttatlar Mir İmad Qəzvini, Əli Rza Təbrizi və başqa sənətkarlar onun sarayında yaşayıb-yaratmışdılar.
Rove burnu
thumb|Cənubi Şetland adalarında Livinqston adasının yerləşməsi. thumb|Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
Rove burnu — Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Livinqston adasının Barkley körfəzi sahillərindən cənub-şərqdə yerləşən burundur. Burun buzlaqlardan azaddır.
Burun 1821–22-ci illərdə Yeni Plimutdan Livinqston adasına doğru hərəkətə başlayan, dənizçilərdən ibarət Qreys gəmisinin kapitanı olan Henri Rovenin adını daşıyır.
Yerləşməsi
Burun Nedelya burnundan 4.6 km şimal-şərqdə, Bilyar burnundan 3 km şimal-şərqdə, Esseks burnundan 14.64 km cənub-şərqdə, Şirreff burnundan 15.93 km cənub-qərbdə yerləşmişdir. Bolqarıstan xəritəsinə 2009-cu ildə daxil edilmişdir.
Ümumdünya tarixinə nəzər (kitab)
Ümumdünya tarixinə nəzər — Cəvahirləl Nehrunun həbsdə ikən qızı İndira Qandiyə 1930-1933-cü illərdə yazdığı məktublardan ibarət, 1934-cü ildə nəşr edilmiş kitab.
Məzmun
Kitaba dünyanın görkəmli siyasi xadimlərindən biri, Hindistan milli-azadlıq hərəkatının lideri və ilk baş naziri olmuş Cəvahirləl Nehrunun məhbəsdə ikən qızı İndira Qandiyə (1980-1984-cü illərdə Hindistanın baş naziri olmuşdur) yazdığı məktublar daxil edilmişdir. Əsərdə həmçinin, bəşər sivilizasi-yasının ikinci dünya müharibəsinə qədərki tarixinin əsas hadisələri qısaca şərh şəklində oxuculara təqdim olunub.
Nəşr və tərcümə
Kitab Tahir Paşazadə tərəfindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilib, 19866-cı ildə Gənclik nəşriyyatında, 2006-cı ildə Şərq-Qərb nəşriyyatında 344 səhifədə, 25 000 tirajla, 2018-ci ildə Bakı Kitab Klubunda 420 səhifədə nəşr edilib.
Fender
Fender  — ABŞ-də yerləşən və dünya miqyasında çox məşhur bir gitara istehsalçısı şirkətdir. Əsası 1946-cı ildə Leo Fender tərəfindən qoyulmuşdur.
1950-ci ildə bir maqnitli Fender Esquire adlı elektrik gitaranı istehsal edən firma 1951-ci ildə həmin gitaranı modifikasiya edərək iki maqnitli Fender Broadcaster ilə əvəz edirlər. Sonradan bu gitaranın adı Telecaster olaraq dəyişdirilmişdi və bu gün həmin gitara peşəkar musiqiçilər arasında ən məşhur gitaralardan biridir. Elə həmin il ilə Leo Fender tarixdə ilk Fender Precision Bass bas-gitarasını ixtira edir və 1952-ci ildən bu gitaranın istehsalına başlanır. Bu gitara hal-hazırda bir çox musiqiçilər və istehsalçılar üçün bas-gitaranın etalonu hesab olunur.
1954-cü ildə Fender öz əfsanəvi Stratocaster gitarasını istehsal edir və bu gitara musiqi dünyasında bir növ inqilab edir. Bu gitaranın forması bir müddət gitara istehsalının tendensiyalarının gedişatını da müəyyən edir. Sonrakı illər Stratocaster'in modifikasiya olunmuş bir neçə modeli hazırlanır və əksəriyyəti indi də istehsal edilir.
1987-ci ildə Fender şirkəti, Los-Ancelesdən 180 mil uzaqlıqda, Meksikanın Ensenade şəhərində bir fabrik açır. Həmin fabrikdə ucuz qiymətə satılan gitaraların standart modellərinin istehsalına başlanır. Amerika zavodundakı yüksək keyfiyyətli və bahalı modellərin istehsalını şirkət Fender Custom Shop işinə başlayır. Şirkət sifarişli gitaraların və məşhur musiqiçilərin gitaralarının imzalı modellərinin istehsalına başlayır
1991-ci ildə şirkətin yaradıcısı Leo Fender Parkinsonun xəstəliyi səbəbi ilə dünyasını dəyişir.
2006-cı ildə Fender öz 60 illiyini qeyd etdi. 2007-ci ilin oktyabrında Fender və Kaman şirkəti elan etdi ki, Fender 117 milyon dollar qarşılığında Kaman Music Corporation-u əldə edib.
Tofiq Alxazov
Tofiq Həsən oğlu Alxazov — azərbaycanlı kimyaçı, kimya elmləri doktoru (1969), professor (1971), AMEA-nın müxbir üzvü (1989).
Elmi fəaliyyəti
Tofiq Alxazov 1960-cı ildə kimya üzrə fəlsəfə doktoru, 1969-cu ildə kimya elmləri doktoru elmi dərəcələrini, 1971-ci ildə professor elmi adını alıb. O, fiziki kimya ixtisası üzrə professordur. 1989-cu ildə AMEA-nın (əsas kimyəvi kinetika və kataliz) müxbir üzvü seçilib.
İlk təcrübədə alkilaromatik karbohidrogenlərin oksidləşmə yolu ilə dehidrogenləşmə prosesinin yerinə yetirmə mümkünlüyü göstərilmişdir, bərk oksid katalizatorlar üzərində sıxlaşma məhsullarının əmələ gəlməsi prosesində oksigenin rolu göstərilmişdir, hidrogen-sulfidin elementar kükürdə qədər oksidləşməsi üçün dünyada ən yaxşı yüksək selektiv katalizatorları işlənmişdir.
Tofiq Alxazovun rəhbərliyi ilə yaradılan Ekoloji kataliz problem laboratoriyasında təbii qazın və sənaye qazlarının kükürd tərkibli birləşmələrdən təmizlənməsi, zərərsizləşdirilməsi və elementar kükürdün alınması, daxili yanma karbüratoru və dizel mühərriklərinin tullantı qazlarının toksik birləşmələrdən təmizlənməsi, hidrogensulfidin havanın oksigeninin iştirakı ilə bir mərhələdə sulfat turşusuna oksidləşməsi, sənaye tullantı qazlarının tərkibində karbohidrogen qalıqlarının və dəm qazının tam oksidləşməsi prosesləri işlənib hazırlanıb.
Kimyaçı alimin rəhbərliyi altında 40 namizədlik və 5 doktorluq dissertasiyası müdafizə olunub. Tofiq Alxazov 400-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən 131 müəlliflik şəhadətnaməsi və 4 monoqrafiyanın müəllifi olub.
Əmək fəaliyyəti
Tofiq Alxazov 1961-1962-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin Elmi-tədqiqat işləri şöbəsində Kimya sektorunun rəhbəri vəzifəsində çalışıb. 1962-1970-ci illərdə Fiziki kimya kafedrasının dosenti oloan Alxazov 1970-1998-ci illərdə həmin kafedranın müdiri vəzifəsini icra edib. Alim 1970-1978-ci illərdə isə Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetində elmi işlər üzrə prorektor vəzifəsini icra edib. Tofiq Alxazov uzun müddət ABŞ-nin Kaliforniya ştatında yerləşən Parsons şirkətində elmi məsləhətçi kimi fəaliyyət göstərib.
Mükafatları
Tofiq Alxazov elmdə əldə etdiyi nailiyyətlərə görə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı ilə təltif olunub, apardığı elmi işlərin nəticələri Ümumittifaq Xalq Təsərrüfatının Nailiyyətləri Sərgisinin qızıl, gümüş və bürünc medallarına layiq görülüb.
Növləşmə
Növləşmə, Bioloji Növ Tərifi daxilində, sonradan "ortaq əcdad" olaraq xatırlanacaq olan bir qrup canlının, müxtəlif mexanizmlər daxilində bir-birləriylə cütləşə bilməyəcək qədər dəyişmələri nəticəsində, öz içlərində cütləşə bilən ancaq digər canlı qruplarıyla məhsuldar döllər verə bilməyən, iki və ya daha çox yeni canlı qrupunun meydana gəlməsi deməkdir.
Allopatrik növləşmə
Təbiət, davamlı olaraq dəyişir. Qitələr hərəkət edər, mövsümlər dəyişir, külək və axıntılar istiqamət dəyişdirir, quraqlıq müşahidə olunur və daha minlərlə bu cür dəyişən təbii hadisələr baş verir. Bu dəyişmələr əsnasında, müəyyən bölgələrdə yaşayan canlılar bir-birlərindən ayrı düşə bilərlər və ya bir növ içərisindəki canlılardan bəziləri başqa bölgələrə köç etmək məcburiyyətində qalarkən, bir qismi hal-hazırda var olduqları bölgədə qala bilərlər. Ssenariləri sonsuz sayda diversifikasiya edə bilərik. Bir-birindən ayrılan bu populyasiyalar fərqli seçmə təzyiqləri təsirində, nəsillər boyu öz içlərində, amma bir-birləriylə cütləşməyəcək şəkildə törəyirlər və həyatlarını davam etdirirlər. İlk mühitdən, yeni və quraq mühitə keçən canlılar üzərində yuxarıda bəhs etdiyimiz kimi sıx bir seçmə təzyiqi meydana gəlir və davamlı olaraq populyasiyada müəyyən fərdlər üstünlüklü mövqedə olur və seçilir. Digərləri isə məğlub olur. Nəsillər boyu bu seçmə davam edir və yeni mühitdəki siçanlar, yavaş-yavaş o mühitə daha çox adaptasiya olacaq şəkildə (daha doğrusu daha çox adaptasiya olanların seçilməsi nəticəsində) fərqlənirlər. Bu Təkamüldür.
Simpatrik növləşmə
Simpatrik növləşmə, fiziki baryerlərlə bir-birlərindən ayrılmayan populyasiyalar içərisində meydana gələn növləşməyə verilən addır. Bunu dərhal bir nümunə ilə açıqlamaq istəyirəm, sonra bəzi şərhlərə girəcəyəm:
1800-cü illərin ortasında Rhagoletis pomonella adlı bir ağcaqanad, yalnız Şimali Amerikada olan yemişan (hawthorn) üzərində yaşayır, cütləşir və yumurtalarını qoyurdu. Ancaq bundan 150 il əvvəl, Avropalıların bir qismi Şimali Amerikaya alma ağaclarını gətirmişdi və ekməyə başlamışdı. Bundan sonra, Rhagoletis'lərin bir qismi, digərləri ilə eyni mühitdə olan alma ağacları üzərində yaşamağa başladı. Bunun səbəbi, alma ağaclarının yemişan bitkisi ilə olduqca yaxın qohum olmasıdır. Bu nöqtədə əhəmiyyətli bir fərq var: Alma, yemişana görə fərqli qoxu verirdi və mövsümi yetkinləşmə zamanı yemişandan daha əvvəl idi.
Alma ağacları yeni bir həyat sahəsi olduğu və hələ ələ keçirilmədiyi üçün, ağaclar üzərinə yerləşən Rhagoletis'lər qısa müddətdə azadlıq üstünlüklərini istifadə edərək saylarını artırdılar və alma ağacının qoxusunu seçim edəcək və almanın meydana gəldiyi dövrdə yumurtalarını buraxacaq şəkildə ferqliləşməyə başladılar. Digər tərəfdə, yemişan üzərində yaşayanlar isə həyatlarını əvvəllər də olduğu davam etdirirdilər.
Hal-hazırda, Şimali Amerikada iki qrup Rhagoletis pomonella yaşamaqdadır. Bir qrup, yumurtalarını yalnız yemişan üzərindəki meyvələrə buraxır, bir digər qrup isə yalnız alma ağacları üzərinə. Bundan başqa, bu iki bitkinin yetkinləşmə dövrləri bir-birindən fərqli olduğuna görə aralarında, coğrafi izolyasiyaya bağlı olmadan ibarət olan cinsi izolyasiya meydana gəlmişdir; yəni iki qrup (varyete, növ) bir-biri ilə çox uzun illərdir cütləşmir və həmişə öz aralarında cütləşirlər. Halbuki ağaclar çox vaxt bənzər bölgələrdə olur.
Araşdırmaçılar bu iki qrupun bir-birindən hər keçən il daha da uzaqlaşdığını və növləşmə yolunda getdiklərini düşünürlər. Hətta artıq bunlara iki fərqli alt növ olaraq baxan araşdırmaçılar belə var. Çünki bu iki qrupun sürfəyə çevrilmə zamanı, böyümə sürətləri, və s. xüsusiyyətləri olduqca fərqliləşirlər. Belə ki, bir parazit növü yalnız alma üzərindəki qrupu təsirləyərkən, digər qrupa təsir edə bilmir; bu da genetik fərqliləşməyə gətirib çıxarır. Bu, simpatrik növləşmədir.
Simpatrik növləşmə həşəratlar sinfində olduqca tez görülməklə birlikdə, əksəriyyətlə bitkilər aləmiylə birlikdə xatırlanır. Çünki simpatrik növləşmənin ən əhəmiyyətli qıcıqlandırıcısı çox xromosomluluq (polyploidy) deyilən genetik bir faktdır. Çox xromosomlu canlılarda, genetik bir səhvdən ötəri genetik materialın çoxalması nəticəsində ayrılma meydana gəlir və bir fərddə, olması lazım olandan çox xromosom dəsti tapılır. Çox xromosomluluq, tək bir növ içərisində meydana gələ biləcəyi kimi (autopolyploidy), birdən ələ bilər.
Peripatrik Növləşmə
Peripatrik növləşmə, allopatrik növləşmənin bir alt qolu hesab olunur. Bu növləşmə tipində, bir populyasiya daxilindəki fərdlərin kiçik bir qismi, ana populyasiyadan ayrılır (köç edir) və yeni bir mühitdə həyatlarına davam edərlər. Allopatrik növləşmə ilə aralarındakı tək fərq, allopatrik növləşmədə fiziki bir baryer zorla bir populyasiyani ikiyə ayırması vəziyyəti mövcudkən, peripatrik növləşmədə bunun ümumiyyətlə bir fiziki baryer yerinə köç yolu ilə və nisbi olaraq daha az zərurətdən meydana gəlməsidir.
Hər nə qədər allopatrik növləşmə ilə xüsusiyyətlər baxımından olduqca oxşarlıq olsa da, peripatrik növləşmə, Təkamül mövzusundakı ən əhəmiyyətli bir neçə şərhi edə bilmək üçün ən yaxşı növləşmə tipidir. Bu əhəmiyyətli anlayışlardan birincisi kəşfçi təsiri (founder effect), ikincisi dar boğaz (bottleneck), üçüncüsü isə bu yazımızda haqqında bəhs etməyəcəyimiz genetik sürünmədir.
Yenə xəyali bir populyasiyanı ələ alaq, bu səfər, bir Pan troglodytes (şimpanze) populyasiyası olsun. Bu populyasiya, yüzlərlə ildir bir meşədə yaşamaqda olsun. Ancaq talesizlik nəticəsində meydana gələn bir yanğında, meşənin bir qismi yansın və 350 qədər fərddən ibarət olan populyasiyanın böyük hissəsi olduqları bölgə ətrafında həyatda qalmağı bacararkən, nisbi olaraq qorxaq olan 30 fərdilik bir qrupun, ana populyasyadan yüzlərlə kilometr kənara qaçdığını düşünək. Bu populyasiya, köhnə bölgədə qalan Pan troglodytes üzvlərinin heç bir zaman gəlmədiyi, yeni bir sahəyə çatmış olsun. Təbii ki, meşənin heç bir yeri eyni xüsusiyyətlərdə deyil; daha əvvəlki yazılarımızdaki siçan nümunəsində verdiyimiz kimi, tamamilə fərqli şərtlər (qida, istilik, nəm, sığınacaq, ovçu, ov, və s.) ola bilər. Bu vəziyyətdə də, bu şəkildə, olduqca fərqli bir mühitə keçilmiş olsun.
Parapatrik növləşmə
Allopatrik növləşmədə ciddi bir fiziki baryer var. Simpatrik növləşmədə isə, bu baryer tapılmır və fərdlər, bir yerdə olmalarına baxmayaraq daha əvvəlki yazılarımızda açıqladığımız kimi müxtəlif üsullarla bir-birlərindən fərqliləşir və növləşirlər. Parapatrik növləşmə hadisəsində isə, canlı fərdləri arasında tam bir baryer yoxdur və zaman zaman bir-birləriylə qarışırlar. Ancaq, yenə allopatrik növləşmədə olduğu kimi, bəzi mexanizmlər nəticəsində fərdlər bir müddət sonra bir-birləriylə cütləşməməyə başlayırlar və beləcə növləşmə meydana gəlir.
Bunu da, yenə şimpanze populyasiyası ilə izah edə bilərik: Meşə, çox böyük və çox müxtəlif bir həyat sahəsidir. Tək bir meşə daxilində ağla sığmaz sayda növ yaşaya bilər. Növlər bir yana, populyasiyalar bir-birləriylə qonşu və ya iç-içə olaraq yaşayırlar. Ümumiyyətlə, bənzər növlərin fərqli populyasiyaları arasında bir sərhəd çəkilir və bir-birlərinə çox bulaşmırlar (ağaclara və daşlara törə buraxaraq sahələrini işarələyən itləri düşünün). Ancaq yenə də, təbiət şərtləri daxilində, kimi zamanlar qarışmaları ola bilər. Bu qarışmaların azalması və genetik bəzi hadisələr daxilində (azalan heterozigot fitness'i kimi) növləşmə meydana gələ bilər.
Növləşmənin ən əsas tipləri allopatrik və simpatrik növləşmələr olmaqla birlikdə, bunların arasında qalan və ya alt qolları olan növləşmə tipləri də elm insanları tərəfindən təyin edilmişdir. Bunlar, təbiətdə, insanın təxmin edə biləcəyindən daha tez meydana gəlir.
Növləşmə, əsla bir növün bir anda özündən çox fərqli və tamamilə ayrı xüsusiyyətlərə sahib bir digər növə çevrilməsi deyil! Növləşmə, bu qeydlərdə açıqladığımız səbəblərlə meydana gələn kiçik dəyişikliklərin nəsillər boyu və insan ömrünün çatmayacağı illər boyunca yığılması nəticəsində, canlıların çox yavaş, çox narın bir şəkildə fərqliləşməsi, yəni Təkamül keçirməsidir. Bu şəkildə, Kambriyen dövründə yaşamış bir dəniz canlısının günümüzdəki ata qədər davam edən təkamülü 450 milyon il davam edərkən; siçanabənzər (hal-hazırda var olan siçanlar ÇOX fərqli, lakin tipik olaraq və görünüş baxımından ona bənzəyən) bir növün günümüzdəki müasir bir filə çevrilməsi 80 milyon il qədər, insanabənzər-meymunabənzər (günümüzdəki müasir meymunlar deyil!) bir növün şimpanzeyə (Pan troglydytes) çevrilməsi 6 milyon il, insanabənzər bir növün insana çevrilməsi 2 milyon il qədər zaman ala bilər.
Mənbə
http://tekamulaz.blogspot.com/
Akif Bakıxanov
Akif Bakıxanov — musiqiçi.
Həyatı
Bakıxanov Akif Məmmədxan oğlu 1933-cü ildə Bakı şəhərində musiqiçi ailəsində anadan olub. Məşhur Bakıxanovlar ailəsinin yaxın dostu dahi bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun məsləhəti və təşəbbüsü ilə Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasının nəzdindəki (indiki Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbi, 1940-cı il) 10 illik musiqi məktəbinin skripka sinfinə qəbul olunur. Onun ixtisas müəllimi Üzeyir Hacıbəyovun dəvəti ilə Xarkov şəhərindən Bakıya gələrək, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında skripka sinfi üzrə müəllim işləyən Nison İliç Simberov olub. Görkəmli incəsənət xadimlərimizdən Ə.Bədəlbəyli, C.Hacıyev, Ç.Hacıbəyov, Ə.Həsənov, T.Bakıxanov və başqaları onun yetirmələridir.
Akif Bakıxanov bir solist kimi görkəmli bəstəkar Qara Qarayevə həsr etdiyi viola ilə simfonik orkestr üçün "Konsert-vokaliz"i müvəffəqiyyətlə ifa edib və həmin ifa hazırda qızıl fondda saxlanılır.