cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arxipo-Osipovka
Arxipo-Osipovka — Krasnodar diyarında kənd. Gelencik şəhər-kurort rayonu ərazisinə daxildir. Arxipo-Osipvka kənd dairəsinin mərkəzi.
Talışlar
Tarixi
Herodot, Strabon, Plutarx, kimi tarixçilərin qeydlərində Kadusilərin adlarına rast gəlmək mümkündür. İlk dəfə kadusilər barədə məlumata Herodotun əsərlərində rast gəlinir. Herodot Əhəmənilərin 11-ci satraplığında kadusların yaşadığını qeyd edirdi və köçəri irandilli tayfalar olan kadusların yaşadıqları areal Atropatenaya aid idi. Kadusilərin talışlarla bağlılığını Strabonun əsərində onların yaşam areallarına baxaraq müəyyənləşdirmək mümkündür. Strabon kadusların Xəzər dənizi sahilində ovalıqlarda və onun ətrafında olan dağlıq ərazilərdə yaşadığını bildirir. İsgəndəriyyəli qədim yunan coğrafiyaşünası Dionisiy Perieqet də kadusilərin Xəzər sahilindəki dağlıq ərazidə yaşadığını qeyd edir. Bu və digər müəlliflərə istinadən Kadusiya şərq və cənub-şərqdən Xəzər dənizinə və Amardların diyarına, cənub və qərbdən Midiya Atropatenasına və şimaldan Arran və Albaniya torpaqlarına qovuşurdu. .
Arxipo-Osipovka
Coğrafiyası
Kənd Qara dəniz sahilində, Vulan və Teşebs çaylarının hövzəsində yerləşir. Krasnodardan 125 km cənub-qərbdə, Novorossiysk — Tuapse magistral yolunun üzərində yerləşir. Arxipo-Osipovkanın inzibati yurisdiksiyası altında olan ən yaxın yaşayış məntəqələri şimal-qərbdə Tekos və şərqdə Teşebsdir. Dzubqa və Betta kəndləri çimərlik sahili və kurort yerinin olması baxımından Arkhipo-Osipovka kəndinin qonşudur. Betta xutoru Qara dənizdən 10 km qərbdə yerləşir, avtomobillə ona olan məsafə 36 kilometirdir.
Talışlar
Tarixi
1747 də Nadir şahın ölümündən sonra Azərbaycanda xanlıqlar meydana gəlir o xanlıqlardan biri də Talış xanlığı olmuştur.
Arxipo-Osipovka
Coğrafiyası
Relyeif əsasən dağlıq və dağ ətəyidir. Kənd bütövlükdə sahildən şimala doğru uzanan formaya malikdir. Arxipo-Osipovkanın cənub hissəsi əsasən Rusiyanın və kənarda gələn turistlərin qəbulu və yerləşdirilməsi uyğundur. Mərkəzi çimərlikdən uzaq olan şimal hissəsi əkinçilik və bağçılıq sahəsi üzrə ixtisaslaşıb.
Talışlar
Tarixi
İranın keçmiş ərazi-inzibati bölgüsünə görə, talışlar Xəmsəyi-Təvaliş adlanan beş rayonda əhalinin böyük əksəriyyətini təşkil edir. Bunlar, Kərgəkrüd, Əsalem, Talış-Dolab, Şandərmin və Masaldır.
Sayları
2009-cu il ümumölkə əhali siyahıyaalınmasının rəsmi yekunlarına əsasən talışlar Azərbaycanda yaşayan de-fakto üçüncü, de-yuri isə dördüncü azsaylı xalqdır.
Arxipo-Osipovka
Tarix
1475-ci ildən sonra bu ərazi bütün Qara dəniz sahilləri ilə birlikdə Osmanlı İmperatorluğunun bir hissəsi idi. 1829-cu ildən Adrianopol sülhü bağlandıqdan sonra ərazi Rusiyaya keçdi. Bundan sonra Vulan çayının mənsəbində, Qara dəniz sahil zolağının dayaqlarından biri olan Mixaylovski qalası inşa edildi.
Qafqaz müharibəsi bitməzdən əvvəl Adıge kəndi Psixop (adıge Psişop) kəndin yerində yerləşirdi. K. H. Meretukovun yazdığına görə, Adıgeylər arasında kənd Tsopsin kəndi kimi də tanınırdı.
Talışlar
Sayları
Talışların sayının tarixi dinamikası müəyyən qədər dolaşıq və mübahisəli məsələ hesab edilir. Belə ki, tarixdə ilk dəfə XIX əsrin 60-cı illərində müasir Azərbaycan ərazisinin Talış bölgəsində, talış dilinin 142 kənddə üstünlük təşkil edildiyi qeyd olunur. Lakin bu əsas say göstəricisi hesab edilmir. Talışların sayına dair ilk yazılı mənbəyə Nikolay Karloviç Zeydlisin 1870-ci ildə Tiflisdə çap olunan "Списки населенных мест Российской империи" əsərində rast gəlinir. Bu məlumatda qeyd olunur ki, Lənkəran qəzasında yaşayan talışların sayı 34,4 min nəfərdir. Sonrakı illərdə dövrün siyahıyaalmalarının nəticələrinə əsasən talışların sayı artmağa doğru dəyişir. Belə ki, 1880-ci il siyahıyaalmaya görə onların sayı 39,2 min, 1886-cı ilin siyahıyaalma məlumatına görə isə 47,3 min nəfər təşkil etmişdir. Lakin XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində siyahıyaalma materiallarında talışların sayının kütləvi azalması müşahidə olunur. 1897-ci il siyahıyaalmasına əsasən Lənkəran qəzasında ana dili talışca olan 34.991 nəfər əhali yaşayır. Sonrakı siyahıyaalmada say bir daha artmağa doğru dəyişir və 1926-cı ildə etnik kökənə görə aparılmış siyahıyaalınma məlumatına əsasən Azərbaycan ərazisində 77.323 nəfər talışın yaşadığı göstərilir. Talışların sayının bu dövrdə kəskin şəkildə artması diqqəti çəkən cəhətlərdən biri olsa da talışdilli əhalinin sayı heç də milliyyətcə talış kimi qeydə alınanların sayından az deyildi. Bütün SSRİ-də 80.624 nəfər, Azərbaycan SSR-də isə 80.600 nəfərin ana dili talış dili olaraq göstərilirdi. Hətta, ana dili talış dili olan 3 min nəfər "türk" kimi qeydə alınmışdı. 30 illik dövrdə (1897–1926 cı illər) talışdilli əhalinin sayı 2,3 dəfə artmış və Azərbaycanın etnik tərkibində onların xüsusi çəkisi 2 dəfəyə yaxın yüksəlmişdi. Nəticədə talışlar, ruslardan və ermənilərdən sonra 3-cü etnik azlığa çevrildilər. Siyahıyaalma nəticəsinə əsasən Lənkəran qəzasında bu 30 illik dövrdə azərbaycanlıların sayı 31,1%, bütövlükdə isə bu qəzanın müsəlman əhalisinin sayı 57,3% artmışdı. Yəni, azərbaycanlıların sayının artım tempi talışlardan 7 dəfə geri qalırdı.
Arxipo-Osipovka
Tarix
Müasir qəsəbənin əsası 1864-cü ildə Vulanskaya kəndi kimi qoyulmuşdur.
Yerusəlim gülləbaranı (2021)
Yerusəlim gülləbaranı — 21 noyabr 2021-ci ildə Yerusəlimdə baş verən gülləbaran. Şərqi Yerusəlimdən olan 42 yaşlı fələstinli Fadi Əbu Şıxaydəm 2019-cu ildə Cənubi Afrikadan köçən 26 yaşlı israillini qətlə yetirmişdir. O, daha dörd nəfəri (bir ravvin də daxil olmaqla) yaralamış, sonradan polis tərəfindən öldürülmüşdür.
Talışlar
Sayları
Azərbaycan əhalisinin 1931-ci il siyahıaalmasına əsasən talışların sayı təxminən 90 min nəfər təşkil edir. 1937-ci il Ümumi ittifaq siyahıalınmasının nəticələrində qeyd olunan məlumata əsasən talışların sayı 100 minə çatır. Lakin sonrakı siyahıyaalınmalarda artıq talışlar etnos kimi qeydə alınmamağa başlayır və 1939-cu ildə aparılmış siyahıyaalınmada ciddi azalma müşahidə olunur. 1939-cu il siyahıyaalması Azərbaycanda 87.510 nəfər talışın yaşadığını göstərir və onlar Azərbaycan ərazisində yaşayan ümumi əhalinin 2,7%-ni təşkil edir. 1959-cu ildə aparılmış rəsmi siyahıyaalınmada Azərbaycan ərazisində yaşan talışların sayı kütləvi sürətdə azaldılır və respublika üzrə cəmi 85 nəfər talış qeydə alınır. Buna səbəb, 1959-cu ilin əhali sayımında bütün talışlar azərbaycanlı kimi qeydə alınmışdılar. Artıq onlar bir etnos kimi rəsmi sənədlərdə göstərilmirdi. Bununla yanaşı bütün tatlar da azərbaycanlı kimi qeydə alınmışdılar. Yalnız tatdilli dağ yəhudiləri (5,9 min nəfər) tat kimi qeydə alınmışdılar.
Arxipo-Osipovka
Tarix
1960-cı il martın 8-də kənd kurort şəhəri statusu almışdır.
Yerusəlim gülləbaranı (2021)
Zərərçəkənlər dua etmək üçün hərəkət edərkən hücumu törədən şəxs gülləbarana başlamışdır. İsrail rəsmiləri Əbu Şıxaydəmin tur bələdçisinə dəfələrlə atəş açdığını və daha sonra Eyn-Keremdəki Hadassa Tibb Mərkəzində öldüyünü bildirmişdir. Silahlı şəxs bir ravvini və yeşiva tələbəsini yaralmışdır. Polislər dərhal atəş açan şəxsə atəş açaraq cavab verdilər. Polislərdən ikisi yüngül xəsarətlər almışdır.
Arxipo-Osipovka
Əhalisi
2010-cu ilin ümum Rusiya əhalinin siyahıya alınmasına görə qəsəbənin əhalisi 7 853 nəfərdir. Milli tərkib baxımdan ruslar üstünlük təşkil edir.
Talışlar
Sayları
1970 və 1979-cu illərdə aparılmış siyahıyaalmalarda talışlar azərbaycanlı olaraq siyahıya alınırlar. Eyni zamanda bu tatlara da aid idi. Lakin hər iki xalq bütovlükdə assimilyasiya edilsə də, daha çox kompakt yaşadıqları və daha çox yaxın qohumlarla evliliklərə görə ana dillərini və etnik kimliklərini qoruyub saxlayırdılar. Bu əsas amilə görə SSRİ 1970-ci ildə ittifaq üzrə talış dilində danışanların sayını təqribən 110.000 nəfər olaraq qeyd edir. Dünya dilləri haqqında ən zəngin məlumat bazalarından biri olan Ethnologue 1978-ci ildə gerçəkləşdirdiyi IX nəşrində, talış dilində danışanların sayını təqribən 20–50 min nəfəri İranda, 89 min nəfəri isə Azərbaycan SSR–də olmaqla cəmi 109 minlə 139 min arası dəyişdiyini təxmin etmişdir.
Arxipo-Osipovka
İqtisadiyyatı
Əsas sənaye obyektləri: ağac emalı sexi, meyvə saxlama, qida istehsalı (şərab, meyvə konservləri və s.).
Kəndin yaxınlığında "Mavi axın" qaz kəmərində təzyiqi saxlayan dünyanın ən böyük qaz kompressor stansiyalarından biri "Sahil" yerləşir.
Yerusəlim gülləbaranı (2021)
Cinayətkar
Həyat yoldaşı hadisədən üç gün əvvəl xəstə anasını ziyarət etmək üçün İordaniyaya getmiş, hadisənin ertəsi günü Allenbi körpüsündə həbs edilmişdir. Polis hesabatında qeyd edilmişdir ki, Şıxaydəm, çox güman ki, "milliyətçi səbəblər"ə əsaslanan siyasi motivli olmuşdur. 2022-ci ilin yanvarında Əbu Şıxaydəmin evinin sökülməsi əmri verilmişdir.
Talışlar
Sayları
Yalnız 1989-cu il Ümumi ittifaq siyahıalınmasından sonra talışlar yenidən bir etnos kimi qeyd olunmağa başlanır. Bu əhali sayımında SSRİ milliyyətləri siyahısına talışlar və daha dörd milliyət əlavə edildi. Bu dörd milliyyət, Latviyada yaşayan və həmişə latış kimi qeydə alınan livlərdən (226 nəfər), Sibirdə yaşayan çuvanlardan (1511 nəfər), en (209 nəfər) və orok (190 nəfər) adlı azsaylı etnik qruplardan ibarət idi. Siyahıyaalınmaya əsasən Azərbaycanda 21.169 nəfər özünü talış adlandırdı.
Dilləri
200px|thumb|left|Talış ləhcələri right|220px|thumb|Dağ Talışı XIX əsr
Talışlar talış dilində danışırlar. Talış dili Hind-Avropa dillərinin Hind-İran qoluna daxildir. Talış dili fars, tat, kürd, tacik, osetin, puştu, dəri, beluc və s. dillərinə daha yaxındır. Slavyan (rus, belorus, Ukrayna, çex, polyak və s.), baltik (Litva, latış), alman, ingilis, isveç və s.) dilləri ilə uzaq qohumdur.
Talış dili haqqında rusca ilk məlumata Straçevskinin 1848-ci ildə Peterburqda nəşr edilmiş "Ensiklopedik məlumat lüğəti"("Справочный энциклопедический словарь") əsərinin X cildində rast gəlinir. Əsərdə deyilir:
''Talış ləhcəsi fars dilinin altı əsas ləhcəsindən biridir, Talış xanlığında işlədilir və ola bilsin ki, buralar həmin dilin vətənidir. Özünün istər qrammatik, istərsə leksikoqrafık formalarına görə bu dil hissediləcək şəkildə başqa ləhcələrdən uzaqlaşır. Onun qrammatik formaları, fars dilinə məxsus "u" yaxud "un" cəm şəkilçisinin artırılması istisna edilərsə, özünəməxsusdur və nə pəhləvi, nə də hər hansı digər dildən törəməmişdir. Bu dil bütün nisbi əvəzlikləri isimdən əvvəl qoyur və əvəzliklərin özləri də onda orijinaldır''
Talışlarla çox yaxın dildə danışan və etnik olaraq müəyyən mütəxəssislər tərəfindən gah talışlara, gah da tatlara aid edilən kiçik etnik qruplar:
Zərdüştilik
İslamdan əvvəl Zərdüştilik dininə sitayiş ediblər.
İslam
XI əsrin sonlarına yaxın İran əhalisi ilə birlikdə demək olar ki, talışların da əksəriyyəti müsəlmanlığı qəbul etmişdi. İslamın yayılmasından sonra İran əhalisi Səfəvilərə qədər əsasən sünniliyin şafii və hənəfi məzhəbinə mənsub idi. IX–XIV əsrlərdə İranın şimal bölgələri olan Təbəristan və Gilan, Xəzər dənizi ilə Elburs silsiləsi arasında bir sıra ərazilərdə şiəlik yayılmağa başladı. Talış ərazilərində əsasən zeydilik təriqəti geniş yayılmışdı. İranda ilk və ən güclü zeydi əmirliyi Təbəristanda 864–928-ci illərdə mövcud olmuşdur.
Hazırda talışların əksəriyyəti şiə müsəlmanıdır. İranda yaşayan talışların bir qismi sünnidir.
Adil Nəcəfov
Həyatı
Professor Nəcəfov Adil Məşədi Yusif oğlu 1925-ci il fevralın 12-də Azərbaycan Respublikasının Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. Əmək fəaliyyətinə o, 1942-ci ildə Naxçıvanda çıxan “Şərq qapısı” qəzetində korrektor kimi başlamışdır. 1943- 1944 -cü illərdə Böyük Vətən müharibəsində döyüşlərdə iştirak etmiş və ağır yaralanmışdır. Ordudan tərxis olunduqdan sonra 1946-cı ildə Azərbaycan Dövlət universitetinin tarix fakültəsinin fəlsəfə şöbəsinə daxil olmuş və 1950-ci ildə oranı bitirmişdir. 1950-1953-cü illərdə Moskva şəhərində aspiranturada təhsilini davam etdirmiş və 1953-cü ildə Moskvada SSRİ Elimlər Akademiyasının Fəlsəfə institutunda namizədlik dissertasiyası, 1967-ci ildə Bakı şəhərində “Sosialist millətlərinin mədəniyyətlərinin yaxınlaşması” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmiş, 1968-ci ildə isə professor vəzifəsinə seçilmişdir. Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısı. 1959-1963 illərdə Azərbaycan Milli EA-da işləmişdir.
A.Nəcəfov 1963-cü ildən N.Nərimanov adına Azərbaycan Tibb Universitetinin Fəlsəfə kafedrasının yaradıcısı və 1989-cu ilə qədər fəlsəfə kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Prof.A.Nəcəfov fəlsəfə kafedrasına rəhbərlik etdiyi dövrdə elmi, ictimai və pedaqoji fəaliyyəti üzvi vəhdətdə götürmüş çoxsaylı xidmətlər göstərmiş və onu tanıyanların qəlbində özünün möhtəşəm heykəlini ucaltmışdır. Prof.A.Nəcəfov nəcib, qayğıkeş, insanları qəlbən sevən, sözün həqiqi mənasında “həyat filosofu” idi. Ona görə də kafedranın kollektivi, tələbələr və institutun professor və müəllim heyəti onu sevir və şəxsiyyətinə hörmət edirdilər. Prof. A.Nəcəfov Respublikamızın, eləcə də institutun ictimai-siyasi həyatında yaxından və fəal iştirak edirdi. 1988-ci ildə başlanan erməni təcavüzü dövründə prof. A.Nəcəfov çoxsaylı müxtəlif yığıncaqlarda, tələbələr arasında etdiyi çıxışlarda hadisələrə öz kəskin münasibətini bildirmiş, bu təcavüzü pisləmişdir. Həmin dövrdə öz doğma yurd-yuvalarından qovulmuş soydaşlarımızın düşdüyü acınacaqlı vəziyyət, doğma torpaqlarımızın erməni faşistləri tərəfindən zəbt edilməsi, hadisələrin sonrakı axarı prof. Nəcəfovu mənəvi-psixoloji cəhətdən ciddi sarsıtmışdır. O, 1989-cu ilin oktyabrın 7-də qəflətən vəfat etdi.
Tofiq Bayram
Tofiq Qulam oğlu Bayramov — Azərbaycan şairi, 1959-cu ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycanın əməkdar incəsənət xadimi (1984).
Həyatı
Tofiq Bayram 1934-cü il dekabrın 16-da Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Burada orta məktəbi bitirdikdən sonra APİ-nin tarix fakültəsində təhsil almışdır (1954–1959). Əmək fəaliyyətinə "Azərbaycan müəllimi" qəzeti redaksiyasında şöbə müdiri kimi başlamışdır (1959–1960). Sonra Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində ədəbi işçi (1960–1961), M. F. Axundov adına Dövlət Opera və Balet Teatrında ədəbi hissə müdiri (1961 – 1964), "Ulduz" jurnalı redaksiyasında (1964–1968), "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzeti redaksiyasında şöbə müdiri (1968–1978), "Yazıçı" nəşriyyatında baş redaktor müavini (1978) işləmişdir. Sonra yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. Lope de Veqanın "Hiyləgər məşuqə" pyesini tərcümə etmişdir. A. T. Tvardovskinin "Yaddaşın hökmü" poemasının tərcüməsinə görə M. Qorki adına Azərbaycan Dövlət mükafatı laureatı fəxri adına layiq görülmüşdür (1988).
1991-ci il aprelin 19-da vəfat etmiş, Bakının Əmircan kəndində dəfn olunmuşdur.
Tofiq Bayram Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, əməkdar incəsənət xadimidir.
Tərcümələri
(ruscadan)
Üştibin
Üştibin  — Şərqi Azərbaycan ostanının Culfa şəhristanında kənd.
Tarixi
Üştibin kəndi Cənubi Azərbaycanın tarixi kəndlərindən biridir.
Səfheyi-aləmdə bir dürri-nihandır Üştibin, Vəznə gəlməz, çəkmək olmaz, çox girandır Üştibin.
Səddi-İsgəndər kimi hər bürcü bir hisni-həsin, Dideyi-bədxahə bir tiri-kəmandır Üştibin.
Xoşsəliqə hər yeri, xəlqi sərasər mehriban, Dilləri tati, vəli, şirinzəbandır Üştibin.
Allah abad eyləsin, abü havası canfəza, Qalibi-insanə bir ruhi-rəvandır Üştibin.
Narının hər danəsi yaqut, ya lə’li-Yəmən, Müxtəsər, bir gənc ya bir bəlli kandır Üştibin.
Uzunada
Uzunada — Türkiyənin İzmir ili, Urla ilçəsi ərazisinə daxil olan ada. İzmir körfəzinin orta qismində yer alır. Türkiyənin sahəsinə görə dördüncü ən böyük adasıdır.
Üştibin
Tarixi
Suyunu hər kimsə içsə, istəməz abi-həyat, Ondan ötrü Xizr tək gözdən nihandır Üştibin.
Uzunada
Etimologiyası
Antik yunancada adı Drymoussa (Δρυμούσσα) olan ada, ayrıca Makronisi ("uzun ada") və ya Englezonisi adı ilə adlandırılmışdır. Bəzi mənbələrdə Köstən adası olaraq da adı keçərlidir.
Üştibin
Tarixi
Görmüşəm həm Əsgəranı, Qırçını, Ağdamları, Onların yanında bir sultanü xandır Üştibin.
Uzunada
Tarix
Qədim Yunan tarixçisi Fukidid Uzunadanın Spartalı admiral Astuocosun bəzi gəmilərinin Peloponnes müharibəsinin iyirminci ilində səkkiz gün sığındığı üç adadan biri olduğunu xatırladır.
Üştibin
Tarixi
Vermərəm külli-cahanə bir Hərasın seyrini, Qıl təmaşa, gör nə göyçək, xoş məkandır Üştibin!
Uzunada
Tarix
Eramızdan əvvəl 188-ci ildə Apamea müqaviləsi imzalanandan sonra ada Klazomenai şəhərinə verilir.
Üştibin
Tarixi
Doğrusu, yaylağının vəsfində aciz qalmışam, Bilmərəm, baği-Irəm, ya gülsitandır Üştibin.
Uzunada
Tarix
1914-cü ildə adada təxminən 2000 yunan yaşadığı məlumdur.
Üştibin
Tarixi
Bir-biri üstündə damlar, yaxşı ali köşklər, Bəs deyərsən Lənkəran, ya Salyandır Üştibin.
Uzunada
Tarix
thumb|1916-cı ildə işğalçı qüvvələr tərəfindən basılmış möhür Birinci Dünya müharibəsi zamanı Kral Dəniz Qüvvələrinin Aralıq dənizi Donanması 1916-cı ilin aprelində adanı işğal edir. Ada 12 sentyabr hərbi çevrilişindən sonra Nəcməddin Ərbakan və Alparslan Türkeşin sürgün edildiyi yerdir. Bu gün onların qaldığı yerlər yay aylarında sosial bir obyekt kimi istifadə olunur. Adaya hazırda Hərbi Dəniz Bazası Komandanlığı heyəti və xidməti şəxslərin ailələri istisna olmaqla giriş qadağadır.
Üştibin
Tarixi
Verginən dildarımı, et ahü zarımdan həzər, Rəhmə gəl, insafə gəl, bəsdir, amandır, Üştibin!
Uzunada
Coğrafiya
Şimali-cənub istiqamətində 9 km olan uzunluğu və maksimal 5 km enə sahibdir. Adanın sahəsi 25,39 km²-dir. Sahil xəttinin uzunluğu isə 31 kilometrə yaxındır. Bu göstərici ilə Türkiyənin sahə baxımından dördüncü böyük adasıdır. Urla və Karaburun sahillərinə yaxın ərazidə yerləşir. İzmir körfəzinin mərkəzi hissəsində qərarlaşır. Buxtadan dağ şəklində yüksələn adanın ən yüksək nöqtəsi 189 m olan Barbaros təpəsidir. Ada dənizdəki Tolos priçalı ilə materiklə əlaqə qurulmasına imkan verir.
Üştibin
Tarixi
Bir qonaq-nisbət Nəbati səndə beş gün əyləşib, Hörmətin saxla ki, o bir Xançobandır, Üştibin.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 653 nəfər yaşayır (145 ailə).
Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1568-1570)
Rusiya-Osmanlı müharibəsi (1568–1570) və ya Həştərxan yürüşü — Osmanlı Dövləti və Osmanlı Dövlətinə bağlı olan Krım xanlığının 1556-cı ildə Rusiyanın əlinə keçən Həştərxan xanlığını Rusların əlindən xilas etmək üçün Həştərxan və Azov bölgələrinə təşkil etdikləri yürüşdür.
Rus Moskva Knyazlığı 1552-ci ildə Qazan Xanlığının, 1556-cı ildə də Həştərxan Xanlığının mövcudluğuna son vermiş və Don və Volqa çayları boyunca güclü bir şəkildə yerləşmişdi. Moskva knyazı IV. İvan (Qorxunc İvan) bu fəthlərlə Çar titulunu da almışdı. Sonrakı əsrlərdə Rusiya iqtisadiyyatının şah damarı halına gələcək olan bölgənin Rusiya tərəfindən ilhaq edilməsi, Orta Asiya ilə Krım və Anadolu arasında Xəzər dənizinin şimalından keçən ticarət yolu və Həcc yolunu da kəsmişdi. Rus Knyazlığı isə Ural və Qara Dənizə doğru genişlənmə strategiyasının ilk addımını atmış oldu. Sultan II Səlim ilə kürəkəni və Sədrəzəm Sokollu Mehmed Paşa, Rusiyanın Qafqaz və Krıma genişlənmə təhlükəsini sezdilər. Bunu qarşısını almaq strategiyası olaraq Həştərxan qalasının fəthi və bu qalanın bir müdafiə sisteminin mərkəzi kimi istifadə edilməsinin lazım olduğu fikri ortaya çıxdı. Beləliklə Rus Knyazlığının cənuba irəliləməsi alındığı kimi, Osmanlı Dövlətinin Səfəvi dövlətinin Qafqaz və Azərbaycandan sıxışdırıb çıxarma strategiyasını asanlaşdırmalı idi.
Maqsud Məmmədov (əsgər)
Maqsud Vüqar oğlu Məmmədov (1 yanvar 1992; Göygöl, Azərbaycan— 8 oktyabr 2020; Füzuli, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Maqsud Məmmədov 1 yanvar 1992-ci ildə Göygöl şəhərində anadan olmuşdur. 1998-ci ildə Göygöl şəhər İ.Novruzov adına 4 saylı tam orta məktəbin 1-ci sinfinə getmişdir. 2009-cu ildə isə Bakı şəhəri, Xətai rayonu, Şah İsmayıl Xətai adına 48 saylı tam orta məktəbin 11-ci sinfini bitirmişdir. Subaydır.
Hərbi xidməti
2009-cu ilin yanvar ayından 2010-cu ilin iyul ayınadək "N" saylı hərbi hissədə həqiqi hərbi xidmət keçmişdir. 2012-ci ildə "N" saylı hərbi hissədə müddətdən artıq xidmət edən hərbi qulluqçu kimi xidmətə başlamışdır. 27 sentyabr 2020-ci ildə 44 günlük Vətən müharibəsi başlayan zaman hərbi döyüşlərdə iştirak etmişdir. Maqsud Məmmədov 8 oktyabr 2020-ci il tarixdə Füzuli rayonu istiqamətində gedən döyüşlərdə həlak olmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamı ilə ölümündən sonra "Vətən uğrunda" və "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edilib.
Buddleja delavayi
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
NGC 2507
NGC 2507, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Xərçəng bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Kənan Müzəffərli
Kənan Müzəffərli  (tam adı: Kənan Azər oğlu Müzəffərli; 22 dekabr 1995, Gədəbəy rayonu Çalburun kəndi – 27 oktyabr 2020, Zəngilan rayonu) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Ən yüksək televiziya qüllələrinin siyahısı
thumb|320x320px| Yeddi ən yüksək televiziya qülləsi Dünyadakı ən yüksək televiziya qüllələrinin siyahısına yalnız konusvari quruluşa malik və hündürlüyü 300 metrdən çox olan teleqüllələr daxildir. Televiziya siqnalının ötürülmə məsafəsi ötürücünün hündürlüyündən asılıdır, buna görə də televiziya qüllələri mümkün qədər yüksək səviyyədə tikilir və ərazinin ən yüksək nöqtələrinə yerləşdirilir.
Dünyadakı ən yüksək teleqüllə və dünyanın ən yüksək ikinci tikilisi Tokiodakı Sky Tree (634 m, 2012)teleqülləsidir, Rusiyada və Avropada ən yüksək teleqüllə isə- Ostankino teleqüləsidir (540 m, 1967).
Primula carniolica
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. Sloveniya üçün endemikdir.
Təsviri
3–12 santimetr (1.2–4.7 düym) hündürlüyünə qədər böyüyür və gövdəsi əsasən 1–4 santimetr (0.39–1.57 düym) genişliyində olur. Kökləri, gövdəsi və yarpaqları parlaq yaşıl rəngdə, ətlidir və fəsilənin digər nümayəndələrində görünən örtüyə malik deyil. Çiçəklər 20-25 mm enində və açıq-qırmızı, gül rəngi və ya bənövşəyi rəngindədir. Bitki çiçəkləri aprel-may ayları arasında çiçəkləyir.
Bitkinin yayıldığı ərazi Sloveniyanın 5,000 km2 (1,900 mil2) sahəsi ilə məhdudlaşır. Bitki şimala baxan nəm Əhəng daşı qayalarında, 900-1000 m hündürlüyündəki çəmənlik və yarğanlarda bitir.
Bu, 1922-ci ildən bəri Sloveniyada qorunan bir növdür və çiçəkləri dərmək qadağandır. Primula carniolica nadir hallarda becərilir.
Allahverdi Cəfərov
Allahverdi Məmməd oğlu Cəfərov — texnika elmlər doktoru, professor.
Həyatı
Allahverdi Cəfərov 1949-cu ildə M.Əzizbəyov adına Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye İnstitutunun (indiki ADNSU) neft-mexanika fakultəsinə daxil olmuş və 1954-cü ildə Neft və qazın nəqliyyatı və saxlanması ixtisası üzrə tam kursu bitirərək mühəndis-mexanik kvalifikasiyasını almışdır. 1954-cü ildə institutu bitirdikdən sonra qaynaqçı mühəndis kimi ixtisasartırma kursu keçmiş və ASİ-nin Metallar texnologiyası kafedrasında assistent vəzifəsində saxlanılmışdır.
O, 1959-cu ilin yanvarında L.Şmidt adına zavodun dəvəti ilə istehsalata getmişdir. Həmin ilin oktyabrında Azərbaycan Politexnik İnstitutunun “Metallar texnologiyası və metalşünaslıq” kafedrasına baş müəllim vəzifəsinə dəvət edilmişdir. A.Cəfərov 1960-cı ildə Azərbaycan dilində ilk dəfə nəşr olunmuş “Metalşünaslıq və termiki emal” adlı dərsliyin həmmüəlliflərindən biridir.
Tədqiqat işlərini pedaqoji fəaliyyəti ilə bacarıqla əlaqələndirən A.Cəfərov 1962-ci ildə “Kontakt qaynağı birləşmələrinin struktur və möhkəmliyinin tədqiqi” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müvəffəqiyyətlə müdafiə edərək texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsini və 1964-cü ildə “Metallar texnologiyası və metalşünaslıq” kafedrası üzrə dosent elmi adını almışdır.
A.M.Cəfərov geniş elmi-tədqiqatlar apararaq hələ 1972-ci ildə doktorluq dissertasiyası üzərində işini başa çatdırmışdır. Dissertasiyanin əsas nəticələri barədə o, Bauman adına ATM-də, SSRİ EA Metallugiya İnstitutunda, Kiyev Politexnik İnstitutunda, E.O.Paton adına Ukrayna EA Elektroqaynaq İnstitutunda dəfələrlə məruzələr etmişdir. Məruzələrin müsbət rəy alması və müdafiəyə təqdim haqqında tövsiyə olmasına baxmayaraq, obyektiv çətinliklərdən müdafiə olunmamışdır.
A.M.Cəfərov uzun illər ərzində yerinə yetirdiyi elmi-tədqiqat, dövlət büdcəlivə təsərrüfat müqaviləli işləri ilə qaynaq texnologiyasının ən mühüm problemlərinə nüfuz etmiş, metalların qaynaqlanmasi və kəsilməsinin mexanikləşdirilməsi və avtomatlaşdırılması, konstruksiyaların metal tutumunun və qaynaq birləşmələrinin maya dəyərinin aşağı salınmasının səmərəli yollarını axtarmış, mütərəqqi və sənaye əhəmiyyətli çoxsaylı təkliflər hazırlamışdır. O, 150-dən artıq elmi əsərin müəllifidir.
25 may 2004-cü ildə dünyasını dəyişmişdir.
Georgi Saakadze
Georgi Saakadze (Gürcücə: გიორგი სააკაძე) (1570 — 3 oktyabr 1629, Osmanlı imperiyası) — sərkərdə, Kartli çarlığının hərbi və siyasi xadimi.
Həyatı
Georgi Saakadze 1570-ci ildə aznavur, tavad Siyavuşun ailəsində dünyaya gəlmişdi.
Georgi Saakadze 3 oktyabr 1629-cu ildə ölüb.
Georgi Saakadzenin siyasi arenaya çıxışı
Tədqiqatçı Kərəm Məmmədov yazır: "1600-cü ildə Tiflisdə, Səfəvilər dövlətinin zəifləməsindən istifadə edən X Georgi (1601—1606) hakimiyyətə gəldi. O, bir neçə dəfə gah Səfəvilər, gah da Osmanlı tərəfinə keçmiş Simonun oğlu idi.
Rus-sovet və qərb tarixçiləri daim Səfəvi-Osmanlı münasibətlərinin gərgin olmasını gözə soxmaq istəsələr də mənbələr bunun tam əksini sübut edirlər. I Şah Abbas Səfəvinin Osmanlı sultanı III Murada yazdığı məktubda deyilirdi: «İslam qoşunu (Osmanlı ordusu nəzərdə tutulur) kafirlərlə döyüşə getdiyi üçün bizim aramızda olan məhəbbət və birlik elə möhkəmlənmişdir ki, heç bir ixtilafımız yoxdur... Əgər siz əmr etsəniz, ölkələrimiz arasındakı sərhədlərdə dayanan qızılbaş əmirlərini və qoşunlarını dinsiz kafirləri dəf etmək üçün göndərə bilərəm ki, biz də kafirlərlə döyüşmək savabından bəhrəmənd olaq və düşmənlər bizim ittifaqımızı eşidib ... məhv olsunlar». Daha sonra Şah Abbas Osmanlı sultanından xahiş edirdi ki, hələ Şah İsmayıl dövründə çəkilməyə başlasa da Fərat çayından qızılbaşların müqəddəs şəhəri olan, Həzrəti Əlinin qəbri yerləşən Nəcəfə çəkilən  yarımçıq qalmış kanalı başa çatdırsın. Şah sultana yazırdı: «Vaxtilə mənim mərhum babam Şah İsmayıl Fərat çayından bir nəhr ayıraraq, onu Nəcəf şəhərinin yaxınlığına qədər gətirmiş, lakin həmin nəhrin şəhərə çatdırılmasına fürsət tapmayaraq vəfat etmişdir. İzn verin ki, mən o nəhri Nəcəfə çatdırım və bu işin xərci bizim, savabı isə sizin olsun». Lakin təkəbbürlü Osmanlı sultanı belə humanist təklifə belə cavab verdi: «Zillətə bais (!) heç bir təklif ... tərəfimizdən qəbul edilməyəcəkdir». Osmanlı sultanının belə davranışına baxmayaraq, yenə Şah Abbas 1596-cı ildə Macarıstana uğurlu yürüşdən qayıdan IV Məhəmmədə Azərbaycan bəylərbəyi Zülfüqar xan Qaramanlıdan göndərdiyi məktubda yazırdı: «Səfərinizdəki qələbəniz o xeyirxah bəndəyə (Şah Abbasa), həmçinin o diyarın (Səfəvilərin) bütün xalqına sevinc bəxş etdi». Şah Abbas bütün vasitələrlə Osmanlı ilə münaqişədən qaçsa da, sultan öz hərəkətləri ilə onu savaşa təhrik edirdi. Nəhayət, Osmanlı sultanının 300 nəfərlik bir rəiyyətlə baş çavuşunu İsfahana göndərərək Şah Abbasdan onun gürcü şahzadəsindən doğulan oğlu,vəliəhd Səfi Mirzəni İstanbula təlxəklik etməyə göndərməsi tələbi Şah Abbası özündən çıxartdı. Tezliklə hərbi əməliyyatlara başlanıldı. 14 sentyabr 1603-cü ildə Osmanlıların işğal etdikləri torpaqları geri qaytarmaq üçün yürüşə başlayan Şah Abbas oktyabrın 21-də Təbrizi azad etdi. Osmanlıların əsas qüvvəsi darmadağın edildi. 1603-cü ildə Cənubi Azərbaycanı azad edən şah sonra Ordubadı, Culfanı, Naxçıvanı, İrəvanı Osmanlılardan təmizlədi.
Qızılbaşların zəiflədiklərini güman edən gürcü valisi Georgi 1601-ci ilin yayında Lorunu tutmuşdu. İrəvanı mühasirəyə alarkən Şah Abbas Georgi ilə qaxların hakimi Aleksandrdan öz hərbi dəstələri ilə İrəvanın mühasirəsinə qoşulmağı əmr etdi. İrəvan qalasına hücum edən qızılbaşlar içərisində borçalılar xüsusi fəallıq göstərdilər. İrəvanın alınmasından sonra Şah Abbas Lorunun idarəçiliyini Luarsabdan alıb, islamı qəbul etmiş başqa bir gürcü knyazına həvalə etdi.
X Georgidən sonra valiliyə onun oğlu Luarsab təyin olundu. Şah Abbasın başının Osmanlı ilə savaşa qatışmasından istifadə edən Luarsab Borçalını ələ keçirdi. Lakin Şah Abbasın ilk tələbiylə bacısı Tinatini şah hərəmxanasına yola saldı. Bu hadisə luarsabın mövqeyini daha da gücləndirdi.
Gürcü mənbələrinə görə «xain, namərd, çuğul Georgi Saakadze» xeyli mülk ələ keçirdi. Onun xasiyyətinə bələd olan Luarsab soruşmuşdu: «Axı nə zəhlə tökürsən, istəyin nədir?». Valinin qəzəbindən qorxuya düşən Saakadze, yepiskop Domenti Mrovelidən onu valinin qəzəbindən qurtarmağı xahiş etdi. Belə bir vaxtda Borçalı üzərinə Krım tatarları basqın etdilər. 1609-cu ilin yayında Kür çayı sahilində baş verən döyüşdə Krım tatarları qızılbaşlar və köməkçi gürcü dəstələri tərəfindən darmadağın edildi. Sərkərdələrin başları kəsilərək, xeyli ənamla Şah Abbasa ərmağan kimi göndərildi. Valinin etibarını qazanmaq istəyən mouravi-Gergi Saakadze öz bacısını ona ərə verdi. Anası Məryəmin təkidinə qulaq asmayaraq Saakadzenin bacısı ilə evlənən Luarsab, dayısı Şadman Barataşvilinin məsləhəti ilə bu nikahı pozdu və Saakadzeni Qaraay (indiki Rustavi) çölündə ov etmək bəhanəsilə yanına çağırdı. Bunun nə ilə nəticələnəcəyini duyan hiyləgər Saakadze Duşetə- qaynatası Nuqzarın yanına qaçdı. O, Nuqzara Şah Abbasın yanına gedərək, ondan Luarsaba qarşı mübarizə aparmaq üçün qüvvə istəyəcəyini bildirdi. Ailəsini qaynatasının yanında qoyan Georgi Saakadze, Nuqzar, habelə Qaxet valisi Teymuraz Ağcaqalada olan Şah Abbasın yanına gəldilər. Onları xoş qarşılayan Şah Abbas Nuqzarı və Teymurazı bahalı hədiyyələrlə yola saldı. Şahın yanından qayıdan Teymuraz Luarsabdan bacısı Xoroşanı ona ərə verməyi tələb etdi. Əvvəlcə buna razı olmayan Luarsab Şah Abbasın əmrilə toya razılıq verdi. Tiflisə gələn Şah Abbas toyda iştirak etdi.Qalada güclü qızılbaş qarnizonu yerləşdirən Şah Abbas, Qaraay (Rustavi) düzündə Luarsabla birlikdə ov edib, sonra onu da özü ilə birlikdə Qarabağa gətirdi. Daha sonra Luarsabı Mazandarana aparan Şah Abbas ondan islamı qəbul etməyini istədi. Rədd cəvabı verən Luarsab yay kirişi ilə boğduruldu.
1603-1607-ci illərdə hərbi əməliyyatlar nəticəsində Dərbənddən Həmədana, Borçalı da daxil olmaqla, Abşeron yarımadasından Qarsa qədər bütün Azərbaycan torpaqları Osmanlılardan geri alındı. 1612-ci il oktyabrın 17-də Sərab sülhü bağlandı. Bununla bağlı tarixçi Xandəmir yazırdı: «Şah Abbas Azərbaycanın vüqarlı adını qoruyub saxladı və onun qızılbaşlara mənsub olması ideyasını sönməyə qoymadı».
Pyotr Şirşov
Dövlət xadimi
1939–1942-ci illərdə Şirşov SSRİ Xalq Komissarları Soveti yanında Şimal Dəniz Marşrutu Baş İdarəsi sədrinin 1-ci müavini olub. Eyni zamanda, 1941-ci ildə ona Dövlət Müdafiə Komitəsi tərəfindən icazə verilir. 1942-ci il fevralın 8-dən 1948-ci il martın 30-dək — SSRİ Xalq Komissarı, sonra SSRİ Hərbi Dəniz Qüvvələri naziri. Onun fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri sovet donanmasının şəxsi heyətinin yenidən qurulması idi. 5 oktyabr 1943-cü ildə GKO-4255 saylı fərman verildi. Əmək təhsili müəssisələrində dənizçilərin, atıcıların, maşinistlərin, motoristlərin və radio operatorlarının hazırlanmasının təşkilinə həsr olunmuş "SSRİ Hərbi Dəniz Donanması Xalq Komissarlığının gəmiləri və müəssisələri üçün kütləvi peşə kadrlarının hazırlanması haqqında" ehtiyat sistemi haqqında 5 mart 1944-cü ildə GKO-4255 saylı fərman verildi. "Dəniz donanmasının komanda heyətinin hazırlığı tədbirləri haqqında" əslində yeni təlim sistemi yaratdı. 1944-cü ilin sonunda SSRİ-də dəniz mütəxəssisləri hazırlayan dörd universitet və 11 dənizçilik məktəbi fəaliyyət göstərirdi. Onların tələbələri dövlət dəstəyində idilər ki, bu da abituriyentləri tez bir zamanda işə götürməyə imkan verdi. P. P. Şirşov Hərbi Dəniz Qüvvələri naziri vəzifəsindən əlavə, 1946-cı ildən ölümünə qədər SSRİ Elmlər Akademiyasının Okeanologiya İnstitutunun təşkilatçılarından biri və ilk direktoru olub. 1946–1950-ci illərdə Sakit Okean Elmi Komitəsinin sədri olub. 1937–1950-ci illərdə 1-ci və 2-ci çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı olub.
Ömrünün son illəri
İkinci Şirşovun ailəsi 1941-ci ildə Moskvadan təxliyə olunur. Şəhərdə tək qalan Şirşov, Moskva Şəhər Şurası Teatrının aktrisası Yevgeniya Qarkuşa ilə görüşür. Hər ikisi üçün ölümcül görüş oldu. Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Xalq Komissarı olan Şirşov rəsmi işlərlə bağlı çox səyahət edirdi və Yevgeniya onu hər yerdə müşayiət edirdi. Şirşovun keçmiş ailəsi evakuasiyadan qayıdanda Yevgeniya artıq qızını dünyaya gətirmişdi və o, onunla qalırdı. 1947-ci ilin noyabrında qondarma casusluq ittihamı ilə Yevgeniya Qarkuşa Maqadan vilayətinin Omçak kəndinin düşərgəsində xidmət etdiyi düşərgələrdə 8 il müddətinə azadlıqdan məhrum edilir. 22 avqust 1948-ci ildə Yevgeniya Qarkuşa həbsxanada olarkən öldürücü dozada yuxu dərmanı qəbul edərək intihar edir. Şirşov arvadına heç nə edə bilmir. 1948-ci ildə nazir vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı və 1953-cü ilin fevralında Stalinin ölümündən bir ay əvvəl 47 yaşında ağır xərçəng xəstəliyindən vəfat edir.
"Nobel" mükafatı
Nobel Mükafatı — illik beynəlxalq mükafat 27 noyabr 1895-ci il tarixli və 30 dekabr 1896 tarixində Stokholmda açıqlanan vəsiyyətnaməsi ilk Alfred Nobel tərəfindən qurulan dərnəyə verdiyi, insanlığa xidmət edənlərə təqdim edilən prestijli mükafatdır. Alfred Bernard Nobelin ölümündən sonra alan kapital Nobel fondunu təşkil etmişdir. Həmin kapital və fondun yaranmasında Nobel qardaşları şirkətinin səhmindən əldə edilən gəlir Nobel fondunun çox hissəsini təşkil etmişdir. İlk Nobel Mükafatları 1901-ci il tarixində verilməyə başlanmışdır. Nobel mükafatının məbləği təxminən 1.400.000$ (bir milyon dörd yüz min ABŞ dolları)-na bərabərdir.
1888-ci il Alfred Nobel fransız qəzetində özünə həsr edilmiş, jurnalistlərin səhvinə görə çap olunmuş "Ölüm taciri dünyasını dəyişdi" adında nekroloqu oxudu. Bu məqaləni oxuduqdan sonra Nobel öz fəaliyyətindən qalan izi barədə fikirləşməyə başladı. Bundan sonra o, öz vəsiyyətini dəyişmək qərara gəldi. Alfred Nobel 1896-cı ilin dekabrın 10-da İtaliyanın San-Remo şəhərində beyindaxili qansızmasından vəfat etmişdir 27 noyabr 1895-cidə Alfred Bernard Nobelin vəsiyyəti əsasında təsis edilmişdir. Alfred Bernard Nobelin ölümündən sonra qalan kapital Nobel fondunu təşkil etmişdir. Həmin kapital və fondun yaranmasında Nobel qardaşları şirkətinin səhmindən əldə edilən gəlir Nobel fondunun çox hissəsini təşkil etmişdir. Bu gəlir 1901-ci ildən verilməyə başlamışdır.
Mükafat Alfred Nobelin vəsiyyətinə əsasən aşağıdakı altı sahə üzrə verilib:
Nobel
Laureatlara verilən mükafata medal, şəxsi diplom və böyük həcmdə (10 milyon İsveç kronu- təxminən 1,5 mln. ABŞ dolları) pul mükafatı daxildir. Kimya, fizika, ədəbiyyat, tibb və fiziologiya üzrə Nobel mükafatlarının medalları Erik Lindberq, Nobel sülh mükafatının medalı Qustav Vigeland və Alfred Nobelin şərəfinə verilən İqtisadiyyat üzrə Svoriges Riksbank mükafatının medalı isə Qunver Svensson Lundqvist tərəfindən dizayn edilib. Dekabrın 10-da İsveçdə təşkil olunan mərasimdə laureatlara mükafatı İsveç kralı özü şəxsən təqdim edir, eyni gündə Norveçdə keçirilən tədbirdə isə Norveç kralının iştirakı ilə Nobel sülh mükafatını Norveç Nobel Komitəsinin direktoru təqdim edir. Diplomlar hər laureat üçün fərdi olaraq tərtib edilir, diplomun bir hissəsi hər hansı bir təsvir, digər hissəsi isə yazı ilə tamamlanır.
Laureatların seçiminə məsul təşkilatlar
Nobel sülh mükafatı Norveç Nobel Komitəsi tərəfindən verilir. Nobel sülh mükafatı "xalqlar arasında qardaşlığın təbliği, daimi qoşunların azaldılması, yaxud tamamilə aradan qaldırılması və ya sülh konqreslərinin keçirilməsinin irəli sürülməsi və həvəsləndirilməsi sahəsində görülmüş ən yaxşı işlərə görə " verilir. Ümumilikdə 95 fərd və 23 təşkilat Nobel sülh mükafatına layiq görülüb. Mükafatın təntənəli təqdimetmə mərasimi Alfred Nobelin anma günündə, yəni dekabrın 10-da Oslonun Mərkəzi (Şəhər) Zalında təşkil edilir.
İsveçin Karolinski İnstitutunun Nobel Assambleyası fiziologiya və tibb sahəsində Nobel laureatlarının seçilməsinə görə cavabdehdir. Stokholmda yerləşən Nobel Assambleyasının tibb sahəsində mütəxəssis və səsvermə hüququ olan 5 professoru var. Bu təşkilatın əsas işçi orqanı Nobel Komitəsidir, onun üzvləri hər üç ildən bir seçilir.
Bundan başqa vəsiyyətdən kənar 1969-cu ildən başlayaraq İsveç Bankının təşəbbüsü ilə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı da verilir. Onun təltif qaydası digər sahələrdə olduğu kimidir.
Laureat "Nobel xatirə mühazirəsi" söyləməlidir. O sonradan Nobel Fondu tərəfindən xüsusi cilddə nəşr edilir.
Aşağıdakı illərdə Nobel mükafatı verilməyib:
Nobel laureatları haqqında maraqlı məlumatlar
Laurens Bragg Nobel tarixində mükafata layiq görülən ən gənc laureatdır. Atası ilə birlikdə fizika üzrə Nobel mükafatı alarkən onun cəmi 25 yaşı olub və bu hadisə 1915-ci ildə baş verib. Bunun əksinə olaraq, dünyanın ən yaşlı nobelçisi Neonid Hurvikzdir. 90 yaşlı Leonid 2007-ci ildə iqtisad elmləri üzrə mükafata layiq görülüb. Dünyanın ən uzunömürlü Nobel laureatçısı isə 1986-cı ildə fiziologiya və tibb elmi üzrə mükafata layiq görülən Rita Levi-Montalcinidir. Dünya tarixində iki Nobel laureatı özü şəxsən bu mükafatdan imtina edib. Onlardan biri Jan-Paul Sartredir. J.Sartre 1964-cü ildə ona təqdim edilən Nobel ədəbiyyat mükafatından imtina edib, bunun səbəbi isə onun bütün rəsmi təltiflərdən xoşlanmamasıdır. Digər görkəmli insan Le Duc Thodur. O, 1973-cü ildə Nobel sülh mükafatına layiq görülsə də, Vyetnamda mövcud olan müharibə vəziyyətinə görə ondan imtina edib. Lakin Nobel mükafatlarından imtina bununla bitmir. 4 Nobel laureatı da onlara təqdim edilən mükafatlardan imtina edib, ancaq bu dəfə səbəb tamam başqa idi. Belə ki, faşist lideri Adolf Hitler öz qəribəliyini burada da göstərib. A.Hitler 3 alman nobelçisini — kimya üzrə Nobel laureatları Richard Kuhnu (1938), Adolf Butenandtı (1939), fiziologiya və tibb üzrə laureat Gerhard Domagkı layiq görüldükləri mükafatlardan imtinaya məcbur edib. Sonradan onların bəzisi Nobel mükafatının diplomu və medalını əldə etsələr də, mükafatdakı məbləği ala bilməyiblər. 1958-ci ildə ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülən Boris Pasternakı isə bu mükafatdan imtinaya vətəndaşı olduğu SSRİ məcbur edib. Bəzi laureatlar bir neçə dəfə, yaxud da bir neçə sahə üzrə Nobel mükafatına layiq görülüblər. Bunlardan Qırmızı Xaç Komitəsi Nobel sülh mükafatını üç dəfə əldə edib. Amerikalı alim J. Bardeen (1956 və 1972) fizika üzrə Nobel mükafatını, ingilis mütəxəssisi F. Sanger (1958 və 1980) kimya üzrə Nobeli, BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissiyası (UNHCR) Nobel sülh mükafatını iki dəfə qazanıb. Milliyyətcə polyak olan M.Küri 1903-cü ildə fizika və 1911-ci ildə kimya üzrə Nobel mükafatlarını əldə edib. Amerikalı alim L.Pauling də iki fərqli sahə üzrə mükafatla qiymətləndirilib. Lakin Linus Pauling yeganə insandır ki, iki tamamilə fərqli, aidiyyəti olmayan sahə üzrə — kimya (1954) və sülh (1962) Nobel mükafatlarına layiq görülüb. "Ailəvi Nobel laureatları" da var: Mariya Küri, Villiam Bragg, Artur Kornberg, Jan Tinbergen.
Ədəbiyyat
R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər. Bakı, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Kabus şəhər
thumbnail|250px|Tərk edilmiş Craco, İtaliya Kabus şəhər — əksəriyyəti müvəffəqiyyətsiz iqtisadi quruluşu, təbii insan resurslarının azlığı və ya müharibələr səbəbindən boşaldılan şəhərlərə verilən ümumi addır. Şəhərlərin boşalmasının digər önəmli səbəbləri kimi kütləvi xəstəlikləri misal göstərmək olar. Termin kimi əhalinin sayı kütləvi şəkildə azalan şəhərlərə də aid edilir. Əsil kabus şəhər yerli əhali tərəfindən tamamilə boşaldılmış şəhərlərdir. Buna misal olaraq, Kaliforniyadakı Bodie şəhərini, ya Montana ştatında yerləşən Banak və İtaliyadakı Craco şəhərini göstərmək olar. Müasir dövrdə kabus şəhərləri turistlərin ən çox ziyarət etdikləri yerlərdəndir. Ancaq bəzi şəhərlərə girmək təhlükəli, hətta qanunlara zidd hesab olunur. Bunlara misal olaraq Ukrayna ərazində yerləşən Çernobıl və ya Pripyat şəhərlərini göstərmək olar.
Şəhərlərin boşalma səbəbləri
Şəhərlərin tərk edilməsinin əsas səbəbləri kimi azalan təbii qaynaqlar, su kimi əsas ehtiyacların təmin edilə bilməməsi, dəmiryolu və ya quru yolun yol dəyişikliyi və ya fəlakətləri (Çernobil) göstərmək olar. Bəzi epidemiya xəstəliklər də şəhərlərdə insanların sayının azalmasına səbəb olur. Arkanzas ştatında bəzi şəhərlərində İspan qripi epidemiyası nəticəsində 1918–1919-cu illərdə ştat əhalisindən 7.000 nəfər ölmüşdür. Bu da sonda şəhərlərdə qalan digər insanların oranı tərk etməsinə səbəb olmuşdur. Şəhərlərin boşalma səbəbləindən biri kimi, təbii fəlakətləri göstərmək olar. ABŞ-nin Missuri ştatında yerləşən Pattonsburq şəhəri 1845-ci ildə yaradılmışdır. Şəhər 50 il ərzində, 30 dəfə sel fəlakəti keçirdiyi üçün 1993-cü ildə 3 km kənarda yeni bir şəhər Nyu-Pattonsburq salınmış və əhali oraya köçürülmüşdür. Kabus şəhərləri çox az hallarda, yenidən bərpa olunur. Əsasən turist marşrutlarının üzərində yerləşən belə şəhərlərdə, bir-iki kiçik dükan və ya bəzi yeməkxanalar yaradılır. Avstraliyadakı Valhalla şəhəri Qızıl hərisliyi zamanı əhəmiyyətli şəhərlərdən olmuşdur, lakin daha sonra şəhər əhalisi daha yaxşı yaşayış üçün şəhəri tərk etməyə başlamışlar. 6 ay ərzində şəhərdən 2 min nəfər köcmüşdür.
Amerikada olan kabus şəhərləri
Amerika Birləşmiş Ştatları ərazisində təxminən 500 yaxın kabus şəhəri vardır. Əsasən, Montana, Konnektikut, Nebraska, Nevada, Kanzas, Alabama, Arizona, Minnesota ştatlarının ərazisində olan, bu şəhərlərin çoxu bu günə qədər qorunub saxlanılır. Bəzi şəhərlərin ərazisi qoruq sahəsi elan edilib və oraya yerli polisin icazəsi olmadan daxil olmaq qadağandır. Buna misal olaraq Montana ştatı ərazisində yerləşən Banak şəhərini göstərmək olar.
Azərbaycanda olan ruhlar şəhərləri
thumb|200px|right|Tərk edilmiş [[Ağdam]] Azərbaycan Respublikası ərazisində bir neçə kabus şəhəri vardır. Bunlar ermənilərin Azərbaycan torpaqlarını işğal etməsi nəticəsində yaranmışdır. Hazırda bütün dünya tərəfindən tanınan yalnız bir şəhər mövcuddur. Bu Ağdam şəhəridir. Şəhər 1993-cü il iyulun 23-də işğal olunmuş və yerli əhali şəhərdən zorla qovulmuşdur. "Human Rights Watch" təşkilatının 1994-cü ilə aid hesabatında ermənilərin Ağdam şəhərini heç bir lüzum olmadan dağıtmaları barədə məlumat verilmişdir.
Sosialist iqtisadiyyat
Sosialist iqtisadiyyata iqtisadi nəzəriyyələr, təcrübələr, fərziyyə və mövcud sosialist iqtisadi sistemlər normaları daxildir. Sosialist iqtisadi sistem, istehsalın birbaşa istifadə üçün həyata keçirildiyi muxtar kooperativlər və ya birbaşa ictimai mülkiyyət şəklində ola bilən istehsal vasitələrinə   ictimai mülkiyyət və istifadə ilə xarakterizə olunur, mənfəət üçün deyil. Kapital mallarını və istehsal amillərini iqtisadi vahidlər arasında bölüşdürmək üçün bazarlardan istifadə edən sosialist sistemlərə bazar sosializmi deyilir. Planlaşdırma istifadə edildikdə, iqtisadi sistemə sosialist planlı iqtisadiyyat deyilir. Sosializmin bazar olmayan formaları ümumiyyətlə resurslara və mallara dəyər vermək üçün fiziki uçot sistemini əhatə edir.
Sosialist iqtisadiyyatı müxtəlif iqtisadi düşüncə məktəbləri ilə əlaqələndirilirdi. Marksist iqtisadiyyat kapitalizmin analizinə əsaslanaraq sosializmin əsasını qoymuşdur, neoklasik iqtisadiyyat və təkamül iqtisadiyyatı isə sosializmin geniş modellərini təmin etmişdir. XX əsrdə həm sosialist planlı həm də bazar iqtisadiyyatları üçün təkliflər və modellər böyük ölçüdə neoklasik iqtisadiyyata və ya neoklassik iqtisadiyyatın marksist və ya institusional iqtisadiyyata sintezinə əsaslanırdı.
Sosialist iqtisadiyyatı termin olaraq sosialist dövlətlərdə tətbiq olunan keçmiş və mövcud iqtisadi sistemlərin analizinə də tətbiq edilə bilər, məsələn, Macarıstan iqtisadçısı Yanoş Kornainin əsərlərində Adam Smit və rikardiyalı sosialistlərin klassik iqtisadiyyatını, həm də Pyer-Jozef Prudon, Karl Marks və Cozai Uorren iqtisadiyyatlarını sosializmlə əlaqələndirən XIX əsrdə amerikalı anarxist Benjamin Tucker, iki sosialist düşüncə məktəbinin, yəni anarxist sosializm və dövlətin olduğuna, sosial əmək dəyər dəyərinin nəzəriyyəsi ilə birləşdiklərini iddia edərək nəzəriyyəyə inanırdı. Sosialistlər, iqtisadiyyatın sosial nəzarəti və ya tənzimlənməsinin nə dərəcədə lazım olduğu barədə fikir ayrılığı; cəmiyyətin nə qədər müdaxilə etməsi və hökumətin, xüsusilə mövcud hökumətin, dəyişiklik üçün doğru vasitə olub-olmaması mübahisələrə səbəb olur.
Sosialist iqtisadiyyat fikrinin tarixi
Karl Marx və Fridrix Engels, ovçular və yığıcılar cəmiyyətlərin və bəzi ibtidai kənd təsərrüfatı cəmiyyətlərinin icma olduğuna inanaraq bu ibtidai kommunizm adlandırdılar. Engels, bu barədə Marksın Lewis Henry Morgan'ın əsərləri haqqında nəşr olunmamış qeydlərinə əsaslanaraq Ailənin, Xüsusi Mülkiyyətin və Dövlətin Mənşəyi adlı kitabında ətraflı yazmışdır.
Sosializmin dəyərləri orta əsrlərdəki Avropadakı dini kommunalar, qarşılıqlı öhdəliklər və ictimai xeyriyyəçilik kimi kapitalizm öncəsi qurumlarda kök salmışdır, iqtisadi nəzəriyyəsinin inkişafı ilk növbədə feodalizmin süqut etməsi və xüsusilə kapitalist ictimai münasibətlərin meydana çıxması ilə meydana gələn monumental dəyişiklikləri əks etdirir və buna cavab verir. Beləliklə, ümumiyyətlə müasir dövrə aid bir hərəkət hesab olunur. Bir çox sosialist, müdafiə etmələrini Maarifçilik doktrinasında ifadə olunan radikal humanist fikirləri, məsələn Jan Jak Russonun bərabərsizlik haqqında söylədikləri, Vilhelm fon Humboldtun dövlət fəaliyyətinin məhdudiyyətləri və ya İmmanuel Kantın Fransız İnqilabını qorumaqda davamlılığı kimi qorumaq və genişləndirmək kimi qəbul etdilər.
Kapitalizm uzunmüddətli investisiyalar tələb edən və müvafiq riskləri tələb edən sənaye müəssisələri sisteminin beynəlmiləlləşdirilmiş ticari (merkantilist) quruluşa daxil olması ilə ortaya çıxan problemlər nəticəsində yetkin bir şəkildə ortaya çıxdı. Tarixən bu yeni sistemin ən aktual ehtiyacları sənaye elementlərinin (torpaq, inkişaf etmiş texnika və işçi qüvvəsi) zəmanətli təchizatı idi və ən vacibi bu elementlərin əmtəəyə çevrilməsinə səbəb oldu.
Sosialist iqtisadiyyatının nüfuzlu tarixçisi Karl Polaninin klassik görüşünə görə, torpağın, pulun və xüsusən əməyin muxtar bazar mexanizmi vasitəsi ilə paylanacaq əmtəələrə şiddətlə çevrilməsi əvvəldən mövcud olan sosial quruluşun yad və qeyri-insani bir parçalanması idi. Marks bu prosesə bənzər bir baxışda baxaraq onu “ilkin yığılma” prosesinin bir hissəsi adlandırdı və kapitalist istehsalın başlanğıcı üçün kifayət qədər ilkin kapitalın toplandığını bildirdi. Polani və başqalarının təsvir etdiyi dislokasiya, iqtisadiyyatı yenidən cəmiyyətə gətirmək cəhdlərində təbii əks hərəkətlərə səbəb oldu. Məsələn, Ludit üsyanlarını da əhatə edən bu əks hərəkatlar, yeni yaranan sosialist hərəkatlardır. Vaxt keçdikcə bu cür hərəkatlar fikirlərini nəzəri cəhətdən inkişaf etdirməyə çalışan bir çox intellektual vəkil əldə etdi.
Berkaşat
Bərgüşad, Berkaşat — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Sərdarabad (Oktemberyan) rayonunda kənd. İrəvan xanlığının Sərdarabad mahalında kənd adı.