cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dulusçuluq
Məişət keramikası
Təkcə məişətdə işlədilən su qablarının bir neçə növü su daşımaq üçün (səhəng, cürdək, bardaq, şəhrəng, kuzə). Su saxlamaq və süfrədə işlətmək üçün (küp, sürahı, qurqur, dolça, parç, tayqulp), yuyunmaq və dəstamaz almaq üçün (aftafa, lülyəin və s.) çox müxtəlif saxsı qablar istehsal edilirdi. Ümumiyyətlə isə, dulus ustaları 50-dən çox müxtəlif növlü qab-qacaq istehsal etməyi bacarırdılar.
Digər xanlıqlarla müqayisədə Naxçıvan xanlığında saxsı qablar istehsalıf haqqında məlumat daha çoxdur. Lakin əksər hallarda bu məlumatlar bir-birilərinil təkrar edirlər. Naxçıvan xanlığının Rusiya tərəfındən işğalı dövründə Naxçıvan və Ordubad şəhərlərinin hər birində 12 nəfər dulusçu çalışırdı Ordubaddakı dulusçu emalatxanalarından biri yararsız hala düşmüş karvansarada yerləşirdi. Xanlığın Təzəkənd adlı yaşayış məntəqəsində Naxçıvan hakimi Ehcan xana məxsus saxsı səhəng istehsal edən emalatxananın fəaliyyətI göstərməsi haqqında da məlumat var.
Dulusçuluq istehsalının Bakıda da mövcud olması ehtimalını irəli sürməkj olar. Şəhərin ətrafındakı müxtəlif növ gil yataqları burada saxsı qablann istehsalıl üçün şərait yaradırdı. 1946-cı ildə şəhərin qala hissəsində V.N.Leviatov tərəfra-1 dən aparılmış qazıntı işləri zamanı XVII-XVIII əsrlərə aid edilən xeyli miqdarda şirli qablar – kasa, boşqab, badya və s. tapılmışdır ki, bunların da əksəriyyəti yerli istehsalın məhsulları idilər.
Gəncədə dulusçuluq
Bütün orta əsrlər boyu saxsı qablar istehsalının əsas mərkəzlərindən olmuş Gəncədə də bu sənət sahəsi qalmaqda davam edirdi. Mənbələrdən birində Gəncə dulusçulannın məhsulları yüksək qiymətləndirilir və onlar "öz işlərini yaxşı bi-1 lən" sənətkarlar kimi xarakterizə olunurlar. Ətraf ərazilərdən əldə edi-İən əla növ gil şəhərdə fəaliyyət göstərən iki böyük dulusçuluq emalatxanasında emal edilərək yüksək keyfıyyəti olan saxsı məhsullarına çevrilirdilər.
Gəncədə dulusçuluq sənətinin daha çox inkişaf etməsini yerli hakimlərin bu sahəyə qayğı ilə yanaşmaları ilə izah etmək olar. Onların sənətin bu sahəsinin inkişafı üçün yaratdıqlan şəraitin nə dərəcədə əlverişli olduğunu Gəncə dulusçularının 1809-cu ildə rus hakimiyyət orqanlarına yazdıqları şikayətdən də aydın görmək olar: "Xanlıqlar dövründə bu məhsulu başqa yerlərdə istehsal edən saxsı qab ustaları onu satmaq üçün şəhərə gətirirdilər (və) xan onlardan çox cüzi gəlir götxirürdü; indi onları (saxsı qabları – C.M.) şəhərdə də hazırlayırlar və keçmiş komendant Koçnev şəhərdə hazırlanan saxsı qablar üçün iltizam təsis etmişdir və iltizamçı hər bir səhəngi 10 qəpikdən alıb 25 qəpiyə satır və yoxsul ustalara sərbəst satışı qadağan edir".
Cənubi Azərbaycanda dulusculuq
Təbriz və Ərdəbil şəhərləri də dulusçuluq istehsalmın əsas mərkəzləri kimi öz mövqelərini saxlamaqda davam edirdilər. Bu şəhərlərin ətrafmdakı zəngin gil yataqları saxsı məmulatlarmm istehsalı üçün əlverişli şərait yaradırdı.
Xanlıqlar dövründə saxsı qablar istehsalı ilə daha çox kəndlərdə məşğul olurdular. Əvvəlki dövrlərdə saxsı qablar istehsalmda böyük şöhrət qazanmış Təbrizin yaxınlığındakı Kuzə kunan kəndi bu ənənələri xanlıqlar dövründə də davam etdirirdi. Ərdəbilin Cəcin, Talıb qışlağı, Dövlətabad kəndlərində satış üçün müxtəlif ölçülü saxsı qablar istehsal edirdilər. Quba xanlığmda saxsı qablar istehsalmın əsas mərkəzləri Yenikənd, İspik və Möhüc kəndləri idilər. t.Şopenin verdiyi məlumata görə Naxçıvan xanlığının ayrı-ayrı kəndlərində 33 nəfər saxsı qab istehsalı ilə məşğul olurdu.
Əldə olan yazılı mənbələrin məlumatlarına əsasən belə bir qənaətə gəlmək olur ki, xanlıqlar dövründə məişətdə işlədilən saxsı məlumatı arasmda iri həcmli su qablarmın, ilk növbədə səhəng və küplərin istehsalı mühüm yer tu-turdu. Yuxarıda adları çəkilən kəndlərin əksəriyyətində daha çox səhəng istehsal edilirdi. Çox güman ki, bu ölkədə mis qablar istehsalımn geniş miqyas alması və xarici ölkələrdən çoxlu miqdarda şüşə qablarm gətirilməsi nəticəsində kiçik həcmli saxsı qablara tələbatın azalması ilə əlaqədar idi.
Qarabağda dulusçuluq sənəti
Dulusçuluq Qarabağda sənətkarlıq istehsalının ən qədim sahələrindən olub bu günə qədər öz əhəmiyyətini saxlamışdır. Mütəxəssislər sənətin bu sahəsinin meydana çıxmasını neolit dövrünə aid edirlər.
İlk orta əsrlərin sonlarından başlayaraq Qarabağda dulusçuluq istehsalı daha yüksək səviyyəyə çatmışdı. Qarabağda aparılmış arxeoloji qazıntılar göstərir ki, IX - XIII əsrlərdə dulusçuluq yüksək inkişaf etmiş bir sənət sahəsi kimi tamamilə formalaşmışdı. Bu dövrdə istehsal edilən saxsı qablar istər hazırlanma texnikasına, istərsə də zəngin bəzək elementlərinə görə həm əvvəlki, həm də sonrakı dövrlərlə müqayisədə çox yüksək səviyyəyə qalxmışdı. Su kəmərləri üçün saxsrboraların, tikinti işlərində geniş istifadə edilən kaşı və bəzək kərpiclərinin istehsalına başlanması da bu dövrlə bağlıdır.
Monqol işğalları Qarabağda, ümumiyyətlə Azərbaycanda sənətkarlığın digər sahələri kimi dulusçuluğun inkişafına da ağır zərbə vurdu. Geriləmə özünü məişətdə işlədilən saxsı qabların istehsalında daha aydın göstərirdi Bununla belə, məişət keramikasının istehsalında yaranmış bu gerilik sonrakı əsrlərdə tikinti keramikasının həcminin artması ilə əvəz olundu. XV-XVII əsrlərdə tikinti işlərinin genişlənməsi bəzək işlərində istifadə edilən dekorativ kərpic və kaşıj istehsalının həcminin artmasını zəruri edirdi.
Əldə olan arxeoloji materiallar göstərir ki, son orta əsrlərdə Qarabağda saxsı məlumatı istehsalı 3 böyük qrup üzrə - şirsiz qablar, şirli qablar və tikinti materialları istehsalı üzrə ixtisaslaşmışdır. Şirsiz saxsı məmulatı sırasına hər birinin müxtəlif növləri olan küplər, qazanlar, səhənglər, bardaqlar, aftafalar, silbiçlər, süd qabları, dolçalar, çıraqlar, qəlyanlar və s. aid edilir. Bu qabların bədii tərtibatı zamanı xətti və nöqtəvari naxışlardan geniş istifadə edilirdi.
Son orta əsrlərdə Qarabağ ərazisində şirli qablardan da geniş istifadə olunurdu. Bu tipli qablar sırasına bardaq, güldan, vaza, çıraq, kasa və s. daxil idi. Qarabağ dulusçuları marqans, mis və kobalt oksidinin köməyi ilə aldıqları şirlər vasitəsilə saxsı məmulatını yüksək zövqlə bəzəməyi bacarırdılar. Ümumiyyətlə, Qarabağda Şirli qablar iki mərhələdə bişirilirdi: əvvəlcə adi qaydada məmulatı bişirib kürədən çıxarır vo onun üzərinə şir çəkəndən sonra ycnidən kürəyə yığırdılar. Şirin bişirilməsi üçün əvvəlcə vam yanan odla 2-3 saat ərzində onu qızdırıb bərkidir, sonra bir gecə-gündüz kürədə yüksək hərarət yaradırdılar.
XVI-XVII əsrlərdə Azərbaycanda tikinti keramikası da yüksək inkişaf etməsilə əlaqədar Azərbaycanın ayrı-ayrı şəhərlərində, o cümlədən Qarabağ ərazisində sarayların, karvansaraların, hamamların tikintisi zamanı şirli üzlük materialdan və keramik mozaikadan geniş istifadə edilirdi.
Qarabağ xanlığının mövcud olduğu XVIII əsrin ikinci yarısı - XIX əsrin əvvəlində dulusçuluq istehsalının aparıcı sahəsi kimi daha çox məişət keramikasından söhbət açmaq olar. Əldə olan yazılı mənbələrin məlumatlarına əsasən belə bir qənaətə gəlmək olur ki, xanlıqlar dövründə məişətdə işlədilən saxsı məmulatı arasında iri həcmli su qablarının, ilk növbədə səhəng və küplərin istehsalı mühüm yer tuturdu. Qarabağlı dulus ustaları məişətin müxtəlif sahələrində işlədilən çoxlu gil məmulatları hazırlayırdılar. Etnoqrafık tədqiqatlar göstərir ki, məişətdə işlədilən dulusçuluq məhsullan öz təyinatlanna görə bir neçə qrupa bölünürdülər. Bunların arasında su qabları, yemək qabları süd məhsulları üçün qablar, evlərin qızdırılması və işıqlandırılması üçün nəzərdə tutulan qablar əsas yer tuturdular. Təkcə məişətdə işlədilən su qablarının bir neçə növünü daşımaq üçün (səhəng, cürdək, bardaq, şəhrəng, kuzə), saxlamaq və süfrədə işlətmək üçün (küp, sürahı, qurqur, dolça, parç, tayqulp), yuyunmaq və dəstamaz almaq üçün (aftafa, lülyəin və s.) çox müxtəlif saxsı qablar istehsal edilirdi.
Qarabağda tunc dövrü boyalı qablar istehsalı ocaqları
Əlverişli coğrafi mühitə, zəngin təbii sərvətlərə malik olan Qarabağ ən qədim insan məskənlərindən biri olmuşdur. Azıx mağarasından başlanmış bu həyat su mənbələrinə yaxın olan sahələrinin məskunlaşması ilə nəticələnmişdi. Təsərrüfat sahələri formalaşmış zaman keçdikcə daimi yaşayış məskənləri, müdafiə tikililəri, ilkin şəhər mərkəzləri yaranmışdı.
Tomarlı
Tomarlı — Qars ilinin Arpaçay ilçəsinin Mərkəz bucağında kənd.
Tarixi
Kəndin keçmiş adı Vanazadır. 1965-ci ildə Vanaza adı dəyişdirilərək kənd Tomarlı adlandırılmışdır. Arxeoloji qazıntılara əsaslanaraq kəndin ərazisinin qədim yaşayış yeri olması fikrini söyləmək münkündür. Vanaza kəndində XVIII əsrin 40-cı illərinə qədər ermənilər yaşamışdır. Kənd 1744-cü ildə Nadir şah Əfşarın bölgəyə hücumu zamanı dağıdılmış və XIX əsrin əvvəllərinə qədər təxminən 55 il boş qalmışdır. XIX əsrin əvvəllərində Rusiya imperiyasının Cənubi Qafqazın işğalına başlaması ilə 1801-1804-cü illərdə Borçalı mahalından və Naxçıvan qəzasından sıxışdırılaraq qovulan azərbaycanlılar bu kənddə məskunlaşmışdır.
Dulusçuluq
Qarabağda tunc dövrü boyalı qablar istehsalı ocaqları
Qədim insanların həyat tərzini öyrənmək üçün yaşayış məskənləri mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu cəhətdən Qarabağda Üzərliktəpə, Qaraköpəktəpə, Çinartəpə və s. abidələr böyük maraq doğurur. Təsadüfi deyil ki, təkcə Azərbaycanda deyil, Cənubi Qafqazda Üzərliktəpə yaşayış yeri ilk məişət abidəsi sayılır və orta tunc dövrü mədəniyyəti Üzərliktəpənin adı ilə bağlanmışdır. Üzərliktəpə yaşayış yerinin əhalisi oturaq həyat keçirmiş, əkinçilik, maldarlıqla, sənətin müxtəlif sahələri ilə (dulusçuluq, metalişləmə, toxuculuq, sümükişləmə, daşişləmə və s.) məşğul olmuşlar.
Tomarlı
Coğrafiyası
Kənd Qars ilinin inzibati mərkəzi Qars şəhərindən 47 km, Arpaçay ilçəsinin inzibati mərkəzi Arpaçay qəsəbəsindən 8 km uzaqlıqda yerləşir.
Əhalisi
31 dekabr 2016-ci il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən kənddə 721 nəfər əhali yaşayır.
Etnik tərkibi
1886-cı ilə olan məlumata əsasən Rusiya İmperiyasının Qars vilayətinin Zərişad şöbəsinin Vanaza kəndində 383 nəfər əhali yaşayırdı, onlardan 342 nəfərini və ya 89.3 %-ni türklər, 41 nəfərini və ya 10.7 %-ni isə kürdlər təşkil edirdi. 1 yanvar 1914-cü il tarixinə olan məlumata əsasən kənddə əsasən etnik qarapapaqlardan ibarət hər iki cinsdən toplam 450 nəfər əhali yaşayırdı. Qeyri-rəsmi məlumatlara əsasən hazırda kəndin əhalisi azərbaycanlıların subetnik qrupu olan qarapapaqlardan ibarətdir.
Arif Səlimov
Arif Ağacan oğlu Səlimov — Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Azərbaycanın Əməkdar elm xadimi, Türkiyə Dövlət mükafatı laureatı (Tübitak Proje Performans Ödülü), Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında AAK-nın Ekspert şurasının sədri, BDU-da kafedra müdiri
Həyatı
Arif Səlimov 1956-cı ildə Azərbaycanın Ağsu şəhərində anadan olmuşdur. 1973-cü ildə Ağsu şəhər 1 saylı orta məktəbi bitirmiş və 1973–1978-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsinin tələbəsi olmuşdur. 1978–1980-ci illərdə AMEA-nın Kibernetika İnstitutunda mühəndis-riyaziyyatçı kimi çalışmış, 1980–1983-cü illərdə isə Rusiyanın Kazan Dövlət Universitetinin əyani aspiranturasında "Həndəsə və topologiya" ixtisası üzrə təhsil almışdır. 1983-cü ildə aspiranturanı bitirmədən əvvəl dissertasiyasını müdafiyəyə təqdim etmiş və 1984-cü ilin yanvar ayında Kazan şəhərində məşhur sovet həndəsə alimi V. V. Vişnevskinin elmi rəhbərliyi altında namizədlik (PhD) dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1983–1999-cu illərdə Bakı Dövlət Universitetinin həndəsə kafedrasında müxtəlif vəzifələrdə çalışmışdır. 1998-ci ildə Kazan Dövlət Universitetində "Həndəsə və topologiya" ixtisası üzrə elmlər doktoru dissertasiyasını müdafiə etmişdir və bu ixtisas üzrə Azərbaycanda yeganə elmlər doktorudur. 2017-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin "Cəbr və Həndəsə" kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışır.
Evlidir, 2 övladı var.
Elmi fəaliyyəti
Tenzor operatorlar nəzəriyyəsində aldığı fundamental nəticələr və lift nəzəriyyəsində yaratdığı yeni metod ilə diferensial həndəsə sahəsində dünyada tanınmış mütəxəssisdir. 15 tələbəsi riyaziyyat (həndəsə) üzrə fəlsəfə doktorluğu dissertasiyası müdafiə etmişdir, 4 tələbəsi hal-hazırda professordur. 50-dən çox beynəlxalq konfranslarda elmi məruzələrlə çıxış etmişdir. 100-dən çox elmi əsəri vardır. Bunlardan 67-i (o cümlədən 60-ı SCI-Exp indeksli olmaqla) ABŞ, Yaponiya, Cənubi Koreya, Çin, Hindistan, Sinqapur, Meksika, Rusiya, İngiltərə, Almaniya, Fransa, İtaliya, Hollandiya, Polşa, Macarıstan, Türkiyə və s. ölkələrin Web of Science (Clarivate Analytics)   bazasındakı elmi jurnallarında çap olunmuşdur. Arif Səlimovun "Tensor operators and their applications" adlı monoqrafiyası ABŞ-nin "Nova Science Publishers" nəşriyyatının "Mathematics Research Developments" seriyasında çap edilib. 2023-cü ildə isə onun "Applications of holomorphic functions in geometry" adlı monoqrafiyası "Springer" nəşriyyatında çap olunub.
Türkiyədə fəaliyyəti
1995–2017-ci illərdə Türkiyənin Atatürk Universitetində çalışmışdır (1995/1998 — Dosent, 1998/2017 — Professor).
Mükafatları
Layihə rəhbəri olduğu 4 layihəsi (TBAG-105T551, TBAG-108T590, MFAG-112T111, MFAG-116F230) Türkiyə Dövlətinin Elmi və Texnoloji Tədqiqatlar Komitəsinin (TÜBİTAK-ın) qrantlarını almışdır. Onun "Tensor operators and their applications" adlı kitabı 2013-cü ildə Türkiyədə "AÜ Bilimsel Teşvik Birincilik Ödülü" mükafatına layiq görülmüşdir. Elmi layihələrə rəhbərlikdə əldə etdiyi nailiyyətlərinə görə Arif Səlimov 2015-ci ildə Türkiyənin elm sahəsində ən prestijli mükafatlarından biri olan "TÜBİTAK PPÖ-Proje Performans Ödülü" adlı Dövlət Mükafatına layiq görülmüşdür, 2016-cı ildə isə Atatürk Universitetinin "Sıtkı Alp Bilimsel Teşvik Ödülü"nü də almışdır. Bakı Dövlət Universitetinin "Elm günü"nə həsr olunmuş 2019-cu il müsabiqəsinin qalibləri arasında Arif Səlimov da yer almışdır. Arif Səlimov elmin inkişafındakı xidmətlərinə görə 2019-cu ildə Azərbaycanın "Əməkdar Elm Xadimi" adına layiq görülmüşdür.
Cümə məscidi (İçərişəhər)
İçərişəhər Cümə məscidi — İçərişəhərdə yerləşən və ölkə əhəmiyyətli abidə olan məscid.
Tarixi
200px|thumb|left|Came məscidinin görünüşü (1890) Məscidin divarına həkk olunmuş binanın inşası haqqında olan kitabədə yazılıb:
"709-cu ilin rəcəb ayında Əmir Şərəfəddin Mahmud bu tikilini yeniləmək əmri vermişdir".
Kitabə barədə Sara Aşurbəyli Şirvanşahlar dövləti kitabında belə yazır: "Bakı qalasında qədim Cümə məscidinin cənub tərəfindəki divarda ərəbcə yazılmış kitabədə binanın təmir olunduğu xəbər verilir. "Məlik əl-üməra və l-əkabir" (əmirlərin və əyanların məliki) Şərəf əd-Din Mahmud ibn Fəxr əd-Dinin adı çəkilir və h.709 (1309/10)-cu il tarixi göstərilir."
Görünür həmin dövrdə məscid təmir edilib genişləndirilmişdir.
Bakı Came məscidinin atəşgah məbədinin yerində inşa olunduğu iddia olunur.
Məscid Hicri-qəməri təqvimlə 1024-cü ildə təmir edilmişdir.
Bakı Came məscidi 1899-cu ildə uçurulmuş və yerində Bakı milyonçusu, xeyriyyəçi Hacı Şıxəli Dadaşov tərəfindən yenisi inşa edilmişdir.
Haqqında
Bir qədər mürəkkəb biçimli planı Bakı Came məscidinin bir neçə mərhələdə tikildiyini və ətrafı yaşayış məhəllələri ilə əhatə olunmuş məhdud ərazidə genişləndiyini göstərir. Onun başlıca dayaq bölümləri cənub hissəsində kvadrat biçimli ibadət salonu və şimal tərəfində minarədir. Onların arası müxtəlif ölçülü yerləşgə və kiçik iç həyətlərlə doldurulub. Məscidin özəyi və ən əski bölümü ibadət salonudur. İbadət salonu planda kvadrat biçimli olub quruluşuna görə Səlcuqlular dövrünün köşk tipli məscidlərinə bənzəyir. Onun örtüyü də arxaik biçimli idi. İçəridə iri daş lövhələrin üst-üstə kəsişərək yuxarıya doğru daralması yolu ilə yığılan və qaradam tipli yaşayış evlərinin örtü konstruksiyasına bənzəyən günbəz bayırdan konus biçimli olmuşdur. Bayır biçiminə görə bu günbəz XII yüzildə ucaldılan Marağa-Naxçıvan memarlıq məktəbi türbələrinin çadır örtükləri növündəndir. Günbəzin üst bölümünü örtən torvari bəzək motivinə Səlcuq dövrü memarlıq abidələrində (Şəmkir, Qarabağlar və Atabəylər kompleksinin minarələri, Marağada Qırmızı gümbəz türbəsi və s.) sıx-sıx rast gəlinir. Günbəzin bəzəyində kaşının az işlədilməsi də həmin dövrün əlamətlərindəndir. Bu özümlüklərinə görə, eləcə də minarəsinin kürsülüyünə hörülmüş tikinti kitabələrinin ən əskisinin XII yüzilə aid edilməsini nəzərə alan tanınmış alim Cəfər Qiyasi Bakı Came məscidinin əski günbəzli salonunun həmin əsrdə tikildiyi qənaətinə gəlir.
Otaqları çoxbölməli, düzgün olmayan altıbucaq formalı məscidin qeyri-adi planı, eləcə də kvadrata daxil edilmiş və pilləli qübbələr sistemi ilə örtülmüş nisbətən iri ibadət zalı, binanın daxili məkanının xüsusi gözəlliklə tikilməsinə zəmin yaratmışdır.
Mədrəsə məscid
Son orta əsrlərdə əsasən məscid mədrəsə kimi fəaliyyət göstərmiş bu abidə Came məscidin qalmış hücrələrindən biridir. Hücrələr XV əsrdə Came həyətində tədris məqsədilə inşa olunmuşdur. A. Zeynallı küçəsinin genişlənməsi və yol-tikinti işlərilə əlaqədar XIX əsrin ortalarında Came məscidinin hücrələri dağıdılmış, salamat qalmış hücrələrdən biri məscid mədrəsə kimi istifadə edilmişdir.
Minarə
150px|thumb|right|[[Minarə indiki dövrdə]] 1437-ci ildə ibadət zalının oxu üzrə, məscidin şimal divarında, müsəlmanları namaza çağırmaq üçün eyvan funksiyasını daşıyan stalaktit qurşaqlı, taclı, minarə tikilmişdir.
Minarənin şaquliliyi və ibadət zalının kaşılı günbəzinin konus forması, memarlıq sənətinin inkişafını göstərir və məscidin ümumi kompozisiyasına novatorluq elementi, gətirir. Bu Şirvanşahlar saray kompleksi abidələrində də öz əksini tapmış stilistik istiqamət olmuşdur. Minarənin tarixi Came məscidinin inşasından daha əvvəlki dövrə aiddir. Minarənin, arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar olunmuş bunövrə daşındakl kitabədə Elxanilər dövlətinin başçısı sultanı Məhəmməd Olcaytunun yarlığının mətni həkk olunmuşdur.
Minarə XIV əsrin görkəmli abidəsi kimi böyük maraq doğurur. Minarə Məhəmməd məscidinin minarəsindən fərqli olaraq, XI əsrdən XIV əsrədək Şirvan memarlığında baş verən dəyişiklikləri aşkar etmək üçün qiymətli material rolu oynayır. Sınıq qala minarəsindən fərqli olaraq bu minarə daha zərif və incədir. Bu minarədə demək olar ki, müdafiə qülləsi olan Sınıq qala minarəsinə məxsus əlamətlər yoxa çıxmışdır. Bununla yanaşı, onlar arasında müəyyən oxşar cəhətlər də var. Minarənin şərəfəsinin alt hissəsində daş üzərində kitabə həkk edilmişdir. Həmçinin, minarədən şərəfəyə keçid hissə də üçqat stalaktitlə həyata keçirilir. Şərəfənin kənarları isə həndəsi fiqurlarla işlənmişdir.
Dəfələrlə bərpa və inşa işləri aparılmış əski Bakı Came məscidi kompleksindən dövrümüzə yalnız İçərişəhərin bu ən uca minarəsi qalmışdır.
2016-cı ildən minarədə İçərişəhər DTMQİ tərəfindən təmir-bərpa işləri aparılır.
Cümə məscidi
thumb|Daxili görünüşü
Tarixi
thumb|200px|left|Üzərində məscidin təsviri olan poçt markası 200px|thumb|[[Hacı Şıxəli Dadaşov]] 1899-cu ildə Bakı milyonçusu, xeyriyyəçi, Hacı Şeyxəli ağa Dadaşov xeyriyyə məqsədi ilə Came məscidinin qalıqlarının yerində tamamilə yeni məscid olan Cümə məscidini tikdirmişdir.
Məscid Sovet dövürndə xalça muzeyi olaraq fəaliyyət göstərmişdir.
1990-cı illərdən məscid olaraq fəaliyyətini bərpa edən Cümə məscidi Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsi hesabına 2008-ci ildə əsaslı təmir və bərpa edilmişdir.
Haqqında
thumb|250px|Cümə məscidinin gecə görünüşü Məscidin kiçik diametrli günbəzini, mərkəz hissəsində dörd sütunla saxlayan kvadrat formalı ibadət zalı tamamlayır. Binanın memarlığında Şərq və Avropa klassik motivlərindən istifadə olunmuşdur. Girişin portalında Azərbaycan memarlığının əsas prinsipləri əks olunmuşdur: daş üzrə oymalar, geniş naxış palitrası, bədii epiqrafika və s. Əsasən daş üzərində tikinti və naxış işlərinin keyfiyyəti mükəmməldir.
2008-ci ildə tikinti mütəxəssisləri, memarlar və rəssamlar tərəfindən məscid tam bərpa olunmuş, müasir istilik və işıqlandırma sistemləri quraşdırılmışdır. Məscidin divarlarında naqqaşlar əl ilə ornamentlər işləmiş, Qurani-Kərimdən surələr və İslamda müqəddəs olan 5 Əhli-beyt üzvünün adının ərəbcələrini yazmışlar.
"Suvorov" ordeni (Rusiya)
thumb|right|110px|Suvorov ordeni 1-ci dərəcə (1942–2010) thumb|right|110px|Suvorov ordeni 2-ci dərəcə (1942–2010) thumb|right|110px|Suvorov ordeni 3-cü dərəcə (1942–2010)
Suvorov ordeni — Rusiya Federasiyasının dövlət mükafatı.
Tarixi
Uşakov ordeni 1942-ci ildə SSRİ-də təsis edilib.SSRİ dağıldıqdan sonra orden Rusiya Federasiyası Ali Sovetinin 20 mart 1992-ci il tarixli  2557 saylı  qərarı İlə Rusiya Federasiyasının dövlət mükafatlarının sistemində saxlanılmışdı.Lakin Rusiya Federasiyasının dövlət mükafatı 2010-cu ilə qədər nizamnaməyə və rəsmi təsvirə malik deyildi.
Rusiya Federasiyası Prezidentinin 7 sentyabr 2010-cu il tarixli 1099 saylı "Rusiya Federasiyasının dövlət mükafat sisteminin təkmilləşdirilməsi üzrə tədbirlər Haqqında"fərmanı ilə nizamnamə və ordenin təsviri təsis edilmişdir.2013-cü ilin yanvarında və 2015-ci ilin aprelində ordenin nizamnaməsinə  dəyişikliklər edilmişdi.
2013-cü ilin yanvarında və 2015-ci ilin aprelində ordenin statusunda dəyişikliklər edilərək hərbi birləşmələrin komandirləri və onların muavinləri, yüksək rütbəli ali zabit heyəti, hərbi təhsil təşkilatları və s. verilməsinə qərar verilmişdir.
Rusiya Federasiyasının Prezidentinin 14 noyabr 2013-ci il tarixli 842 saylı fərmanı ilə general V.F.Marqelov adına Ryazan ali hava-desant komanda məktəbini Suvorov ordeni ilə mükafatlandırılıb .Prezident Putin 2013-ci il noyabrın 15-də  ziyarət zamanı məktəbin bayrağına ordenin nişanını o şəxsən bərkitdi .8 avqust 2014-cü ildə 76-cı qvardiyanın Çerniqov Qırmızı Bayraqlı diviziyası Suvorov ordeniylə mükafatlandırılmışdır.
Dunay buzlaşması
thumb|Alp buzlaşması Dunay buzlaşması — Dördüncü dövrdə baş vermiş buzlaşma. Buzlaşma Pleystosen epoxasının əvvəlində başlamış, Pliosenin sonu bitmişdir (1,5 —1,8 milyon il əvvəl ). Bu buzlaşma Albrext Penkin Alplarda baş vermiş dörd ənənəvi buzlaşma sxeminə daxil deyil. İlk dəfə bu buzlaşmanı alman geoloq Bartele Eberlem 1928-ci ildə ayırmış və Dunay çayının şərəfinə adlandırmışdır. Dunay buzlaşması Alp dağlarının \n qədim qədim buzlaşmalarından biri hesab olunur. Bunu təsdiq edən sübutları İller və Lex çaylarının bölgəsində aşkar edilmişdir. Dunay buzlaşması Biber-dunay istinmə epoxasından sonra, Dunay-güns istinmə epoxasından əvvəl baş vermiş.
Ümumi məlumat
Dunay buzlaşması müstəqil buzlaşma kimi ayrılmazdan öncə tədqiqatçılar tərəfindən Minedl buzlaşmasının tərkibinə daxil edilirdi. Dunay buzlaşmasını Biber və Güns buzlaşmalarından ayıraraq formalaşdırmışlar. Bu ayrılma əsasən zandrların analizi nəticəsində baş vermişdir.
Dunay buzlaşması zamanı ola bilsin ki Alp bölgəsi tamamilə buz qatı ilə örtülmüşdür. Bəzi buzlaşma əraziləri isə dağ ətəyinə qədər gəlib çatmışdır. Müxtəlif vaxt təsnifatına görə, hansı ki, fosillərə əsaslanır, göstərir ki, çınqıl terrasları bir neçə etaplarla formalaşmışdır.
Dunay buzlaşmasının aşağı çınqıl terraslarının qalıqları əsasən aşınmaya məruz qalmış Əhəngdaşları Alplarının çınqıllarından təşkil olunub.
Bulbophyllum stenophyllum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
İldırım Həsənov
Həyatı
İldırım Həsənov 1920-ci ildə Ağdam rayonunun Saybalı kəndində dünyaya gəlib. Atası Həsən bəy Qarabağın sayılıb-seçilən zadəganlarından, anası Dilguşa bəyim isə Məhəmməd ağanın qızı. Ata xanın nəvəsidir. Böyük sənətkar Zülfü Adıgözəlovun təkidilə 1947-ci ildə Ağdamdan Bakıya köçən İ.Həsənov elə bu ustad sənətkardan musiqi dərsi alıb. Uzun illər Asəf Zeynallı adına musiqi məktəbində dərs deyib. İ.Həsənov 1941-1945-ci illər Böyük Vətən Müharibəsinin iştirakçısı olub, orden və medallarla təltif edilib. Xanəndə 1977-ci ildə dünyasını dəyişib. Hazırda onun Qızıl Fondda bir sıra dəyərli lent yazıları saxlanılır.
Xalq artisti Arif Babayev
Xalq artisti Arif Babayev: "İldırım Həsənov çox gözəl səsə malik, təmiz qəlbli, şirin danışıqlı bir insan idi. Bəy nəslindən olduğu üçün çox vaxt biz ona bəy deyə müraciət edərdik. Səsi bəm olsa da, çox lətafətli, sanballı və füsunkar idi. O, "Şur" oxuyanda insanda həm şən, həm də lirik əhvali-ruhiyyə oyanırdı. "Rast"ı ifa edəndə isə adamda gümrahlıq hissi baş qaldırırdı. Oxuduğu "Rast", "Çahargah", "Şüştər", "Humayun" muğamları, təsniflər və xalq mahnıları bu gün də həvəslə dinlənilir. İldırımla birgə iştirak etdiyimiz konsertlərdə onun bütün ifaları alqışlarla qarşılanırdı. İnsanlar ondan bir mahnını təkrar oxumağı xahiş edər və yenidən böyük maraqla dinləyərdilər. Yumoru sevən, çox zarafatcıl bir insan idi. Baməzə danışıqları ilə insanı özünə cəlb edərdi. Onunla cəmi bir-iki dəfə ünsiyyətdə olduqdan sonra istər-istəməz İldırımı çox istəməyə başlayırdın. Gülər üzü, xoş xasiyyəti ilə insanın qəlbində özünə yer tapmağı bacarırdı. İnsan var, dünyasını dəyişdikdən bir neçə il sonra unudulur. Ancaq İldırım Həsənov onu tanıyanların, sevənlərin qəlbində bu gün də yaşayır. Özünəməxsus gözəl səsi isə yaddaşlara birdəfəlik həkk olub".
Xalq artisti Ramiz Quliyev
Yüzlərlə insan konserti izləməyə gəlmişdi. İldırım Həsənov səhnəyə çıxıb bir-birinin ardınca muğam, təsnif və xalq mahnıları oxudu. İnsanlar onun ifasını maraqla dinləyirdilər, alqışların ardı-arası kəsilmirdi. Dinləyicilərin onu səhnədən buraxmadığını görən İldırım Həsənov ayağa durub pencəyini soyunaraq mikrofona yaxınlaşdı və dedi ki, məni buraxmaq istəmirsiniz, onda bu gün burda ya siz əl çalmaqdan yorulacaqsınız, ya da mən oxumaqdan. Ya siz qalacaqsınız burda, ya da mən".
Xalq artisti Habil Əliyev
Xalq artisti Habil Əliyev: "İldırım Həsənov dövrünün sevilən xanəndələrindən olub. Muğamları, təsnifləri, xalq mahnılarını məlahətli səsi ilə elə ustalıqla və gözəl oxuyurdu ki, dinləyicilərin ürəyini fəth edirdi. Səsi o qədər həzin idi ki, ona qulaq asmaqla doymaq olmurdu. Mən inanmıram ki, onun yerini verə bilən gözəl səsli, şirin avazlı ikinci bir sənətkar olsun. Azərbaycanın elə bir rayonu tapılmazdı ki, İldırım orada keçirilən konsert proqramlarında, el şənliklərində iştirak etməsin. Xalq onun sənətinə çox böyük qiymət verirdi. İldırım xaraktercə sadə, səmimi, dostları ilə son tikəsini bölməyi bacaran, dostluğa qiymət verən idi. Sənətkar var, səsi çox gözəldi, xanəndə var, xasiyyəti. Ancaq İldırımın həm səsi, həm də xarakteri gözəl idi".
Əməkdar artist Zöhrə Abdullayeva
Əməkdar artist Zöhrə Abdullayeva: "Mən İldırım Həsənovu böyük sənətkar, gözəl, səmimi bir insan kimi xatırlayıram. Muğam sənətinin incəliklərinə yaxşı bələd olduğu üçün çox ustalıqla ifa edirdi. Səsi məlahətli və həzin olduğundan onun ifasında təsniflər, xalq mahnıları misilsiz alınırdı. İldırım Həsənovun məndə uzun illər bundan əvvəl lentə alınan "Çahargah" təsnifi var. Təsnifdə o qədər gözəl boğazlar vurub ki, qulaq asdıqca insan mənən zövq alır, ruhu dincəlir. Ustad xanəndə olmaqla yanaşı, İldırım Həsənov həm də çox gözəl müəllim idi. Tələbələrinə muğam sənətinin sirlərini öyrədər, ən kiçik xırdalıqlaracan onlara izah edərdi. Neçə-neçə gəncin sənətə gəlməsində bir müəllim kimi İldırım Həsənovun böyük rolu olub. Zarafatı sevən, xasiyyətcə mülayim, həlim insan idi. Duzlu-məzəli zarafatlarından doymaq olmurdu. Sözü hər zaman yerində deyərdi. Elə bir insan tapılmazdı ki, onun sözlərindən inciyib-küssün, işlətdiyi hər hansı bir kəlməyə görə qəlbi qırılsın. Səsi kimi xasiyyəti də gözəl idi".
Xalq artisti Tələt Qasımov
İldırımın səsində bir başqa məlahət vardı. Adi bir mahnını elə ustalıqla, elə incəliklə oxuyurdu ki, insan məəttəl qalırdı. İstər muğamlar, təsniflər, istərsə də xalq mahnıları İldırımın ifasında fərqli alınırdı".
Şüalanma
thumb|250px|3 fərqli tipdəki radiasiya şüalarının keçişi: Alfa (α) şüaları kağızın sonuna doğru nüfuz edə bilmir. Beta (β) şüaları kağızı keçdikdən sonra alüminium materialdan keçə bilmir. Qamma (γ) şüaları isə kağız, alüminium və qurğuşun materiallarından korlaşaraq keçə bilir.
Şüalanma – enerjinin şüalar (görünən və görünməyən) vasitəsilə köçürülməsi prosesi. Şüalanma tam vakuumda da baş verir. Güclü və yaxud zəif qızdırılmış bütün cisimlər (insan bədəni, soba, lampa) enerji şüalandırır. Şüalanma cisimlərdən yayılaraq başqa cisimlərin üzərinə düşür. Bu halda şüalanma enerjisinin bir hissəsi əks olunur, bir hissəsi cisimlər tərəfindən udularaq onların daxili enerjisinə çevrilir. Bunun nəticəsində cisimlər qızır. "Radiaktiv" maddələrin alfa, betta və qamma kimi şüaların yayılmasını və ya Kosmosda yayılan hər hansı bir elektromaqnetik şüanı meydana gətirən ünsürlərin hamısına Radiasiya deyilir. Bir maddənin atom nüvəsindəki neytronların sayı, proton sayına görə olduqca çoxdursa, bu cür maddələr qərarsız bir quruluş göstərməkdə və nüvəsindəki neytronlar alfa, betta və qamma kimi müxtəlif şüalar yaymaq sürətiylə parçalanmaqdadırlar. Ətrafına bu şəkildə şüa saçaraq parçalanan maddələrə Radioaktiv maddə ("işıqlanmış maddə") deyilir.
Şüalanma sözünün mənası bir nöqtədən çıxma, yayılma, səpilmə ( şüa-bir nöqtədən başlayan düz xətt) deməkdir. Şüalanmaya aşağıdakılar aiddir:
İonlaşdırıcı şüalanma
Kifayət qədər yüksək enerji ilə şüalanma atomları ionlaşdıra bilər; yəni ionlar meydana gətirərək elektronları atomlardan qopara bilər. İonlaşma, atomu xalis müsbət yüklə tərk edən bir atomun bir elektron qabığından soyulduqda (və ya "döyüldükdə") meydana gəlir. Canlı hüceyrələr və daha da önəmlisi, həmin hüceyrələrdəki DNT bu ionlaşma nəticəsində zədələnə bilər, ionlaşdırıcı radiasiyaya məruz qalma xərçəng riskini artırır. Beləliklə, "ionlaşdırıcı şüalanma" bioloji zərər üçün böyük potensiala görə bir qədər süni şəkildə hissəcik radiasiyasından və elektromaqnit radiasiyasından ayrılır. Fərdi bir hüceyrə trilyonlarla atomdan ibarət olsa da, bunların yalnız kiçik bir hissəsi aşağı və orta radiasiya gücündə ionlaşacaqdır.
İonlaşdırıcı şüalanmanın mənbəyi radioaktiv bir material və ya parçalanma və ya birləşmə kimi bir nüvə prosesdirsə, nəzərə alınacaq hissəcikdə radiasiya var. Parça radiasiya nüvə reaksiyaları ilə relativistik sürətlərə sürətlənmiş subatomik hissəcikdir. Lazım olduqları üçün onlar elektronları və ionlaşdırıcı materialları darmadağın etməyə qadirdirlər, lakin əksəriyyəti bir elektrik yükü olduğundan ionlaşdırıcı şüalanmanın nüfuzedici gücünə sahib deyillər. İstisna neytron hissəcikləridir; aşağıya baxın. Bu hissəciklərin bir neçə fərqli növü var, lakin əksəriyyəti alfa hissəcikləri, beta hissəcikləri, neytronlar və protonlardır. Təxminən desək, enerjisi təxminən 10 elektron voltdan (eV) yuxarı olan fotonlar və hissəciklər ionlaşır (bəzi orqanlar su üçün ionlaşma enerjisini 33 eV istifadə edirlər). Radioaktiv materialdan və ya kosmik şüalardan olan hissəcik radiasiya demək olar ki, daima ionlaşmaq üçün kifayət qədər enerji daşıyır.
İonlaşdırıcı şüalanmanın tibbdə, tədqiqatda və inşaatda bir çox praktik istifadəsi var, lakin düzgün istifadə edilmədikdə sağlamlıq üçün təhlükə yaradır. Şüalanmaya məruz qalma canlı toxuma zərər verir; yüksək dozalarda dərinin yanması, saç tökülməsi, daxili orqan çatışmazlığı və ölümlə nəticələnir, hər hansı bir doz xərçəng və genetik ziyan ehtimalının artmasına səbəb ola bilər; xərçəngin müəyyən bir forması, tiroid xərçəngi, nüvə silahları və reaktorlar, radioaktiv yod parçalanma məhsulu olan yod-131- in bioloji istiliyi səbəbindən radiasiya mənbəyi olduqda tez-tez baş verir. Bununla birlikdə, ionlaşdırıcı şüalanma səbəb olduğu hüceyrələrdə xərçəng meydana gəlməsi riskinin və şansın hesablanması hələ də yaxşı başa düşülməmişdir və hazırda qiymətləndirmələr Hirosima və Naqasaki atom bombalarından və reaktorun izlənməsindən gələn məlumatlara görə populyar olaraq müəyyən edilir. Çernobıl fəlakəti kimi qəzalar. Radioloji Müdafiə üzrə Beynəlxalq Komissiya, "Komissiya, qeyri-müəyyənliklərdən və modellərin və parametr dəyərlərinin dəqiq olmamasından xəbərdardır", "Kollektiv effektiv dozanın epidemioloji riskin qiymətləndirilməsi üçün bir vasitə kimi nəzərdə tutulmadığını və bundan istifadə edilməməsini yersiz hesab edir. Risk proqnozları "və" xüsusilə, mənasız fərdi dozalardan kollektiv təsirli dozalara əsaslanaraq xərçəng ölümlərinin sayının qarşısını almaq lazımdır. "
Ultrabənövşəyi şüalanma
Ozonda 98% ionlaşmayan, lakin təhlükəli UB-C və UB-B nisbətini aldığı atmosfer zonası var. Bu sözdə ozon təbəqəsi təxminən 20 miles başlayır və yuxarıya doğru uzanır. Yerə çatan bəzi ultrabənövşəyi spektrlər (3.1 eV enerjidən yuxarı olan hissəsi, dalğa uzunluğu 400-dən az   nm) ionlaşmayan, lakin bu enerjinin tək fotonlarının bioloji molekullarda elektron həyəcan verə bilmə qabiliyyətinə görə hələ də bioloji cəhətdən təhlükəlidir. Buna misal olaraq, 365-dən aşağı dalğa uzunluğunda başlayan DNT-də pirimidin dimerlərinin meydana gəlməsini göstərmək olar   nm (3.4 eV), bu da ionlaşma enerjisindən daha yaxşıdır. Bu xüsusiyyət, ultrabənövşəyi spektrdə bioloji sistemlərdə ionlaşma radiasiyasının bəzi təhlükələrini həqiqi ionlaşma olmadan təmin edir. Bunun əksinə olaraq, görünən işıq və daha uzun dalğa uzunluğunda olan elektromaqnit şüaları, məsələn, infraqırmızı, mikrodalğalı və radio dalğaları, çox az enerjisi olan fotonlardan molekulyar həyəcanlanmaya səbəb olur və beləliklə bu radiasiya enerji vahidinə nisbətən daha az təhlükəlidir.
Rentgen şüaları(X şüalar)
Rentgen şüaları dalğa uzunluğu təxminən 10 −9 m-dən az olan (3x10 17 Hz və 1,240 eV-dən çox) elektromaqnit dalğalarıdır. Kiçik dalğa uzunluğu E = h c / λ tənliyinə görə daha yüksək bir enerjiyə uyğundur. ("E" — Enerji; "h" — Plankın sabit; "c" — işıq sürəti; "λ" — dalğa uzunluğu.) X-ray fotonu bir atomla toqquşduqda, atom fotonun enerjisini ala bilər və bir elektronu daha yüksək bir orbital səviyyəyə qaldırın və ya foton çox enerjili olarsa, atomdan tamamilə elektron qopara bilər və bu da atomun ionlaşmasına səbəb ola bilər. Ümumiyyətlə, daha böyük atomların rentgen fotonunu udma ehtimalı çoxdur, çünki orbital elektronlar arasında daha çox enerji fərqləri var. İnsan bədənindəki yumşaq toxuma sümük yaradan kalsium atomlarına nisbətən daha kiçik atomlardan ibarətdir, buna görə də rentgen şüalarının udulmasında bir əskiklik var. Rentgen maşınları həkimlərə insan bədənindəki quruluşu araşdırmağa imkan verən sümük və yumşaq toxuma arasındakı udma fərqindən faydalanmaq üçün xüsusi olaraq hazırlanmışdır.
Rentgen şüaları yer atmosferinin qalınlığı ilə tamamilə udulur və nəticədə günəşin rentgen şüalarının UB təsirindən daha kiçik, lakin güclü olsa da, səthə çatmasının qarşısını alır.
Qamma şüalanması
Qamma (γ) radiasiya dalğa uzunluğu 3x10 −11 metrdən (10 19 Hz və 41.4 keV-dən çox) az olan fotonlardan ibarətdir. Qamma radiasiya emissiyası, ən çox nüvə reaksiyalarından sonra qeyri-sabit bir nüvədən xilas olmaq üçün meydana gələn bir nüvə prosesidir. Həm alfa, həm də beta hissəcikləri bir elektrik yükü və kütləyə malikdir və beləliklə də yollarında digər atomlarla qarşılıqlı təsir bağışlayır. Ancaq qamma radiasiyası, kütləsi və ya elektrik yükü olmayan fotonlardan ibarətdir və nəticədə ya alfa ya da beta şüalanmasından daha çox maddə vasitəsilə nüfuz edir.
Qamma şüaları materialın kifayət qədər qalın və ya sıx bir təbəqəsi ilə dayandırıla bilər, burada materialın dayanma gücü əsasən materialın olub-olmamasından asılı olmayaraq radiasiya yolu boyunca ümumi kütlədən asılıdır (lakin tamamilə deyil). Bununla yanaşı, rentgen şüalarında olduğu kimi, qurğuşun və ya zəif uran kimi yüksək atom sayı olan materiallar, daha az sıx və daha az atom çəkisi olan materialların bərabər kütləsi üzərində az miqdarda (adətən 20% -dən 30% -ə qədər) dayanma gücünə əlavə olunur ( su və ya beton kimi). Atmosfer kosmosdan Yerə yaxınlaşan bütün qamma şüalarını udur. Hətta hava, qamma şüalarını udmaq qabiliyyətinə malikdir, belə dalğaların enerjisini orta hesabla 500fut (150 metr) keçərək iki dəfə azaldır.
Alfa şüalanması
Alfa hissəcikləri helium-4 nüvəsidir (iki proton və iki neytron). Yükləri və birləşdirilmiş kütlələri səbəbindən maddə ilə qarşılıqlı təsir bağışlayır və adi sürətlərdə yalnız bir neçə santimetr havaya və ya bir neçə millimetr aşağı sıxlıqlı bir materiala daxil olur. Bu o deməkdir ki, adi alfa parçalanmasından olan alfa hissəcikləri ölü dəri hüceyrələrinin xarici təbəqələrinə nüfuz etmir və aşağıdakı canlı toxumalara zərər vermir. Bəzi çox yüksək enerjili alfa hissəcikləri kosmik şüaların təxminən 10% -ni təşkil edir və bunlar bədənə və hətta nazik metal plitələrə nüfuz etməyə qadirdir. Ancaq onlar yalnız astronavtlar üçün təhlükəlidir, çünki Yerin maqnit sahəsi tərəfindən ayrılıb sonra atmosfer tərəfindən dayandırılıblar.
Alfa yayan radioizotoplar həzm edildikdə və ya inhalyasiya edildikdə (nəfəs aldıqda) alfa radiasiya təhlükəlidir. Bu, radioizotopu hüceyrələrə zərər verə bilən alfa şüalanması üçün həssas canlı toxuma ilə kifayət qədər yaxınlaşdırır. Enerji birliyinə, alfa hissəcikləri hüceyrə ziyanına, qamma şüaları və rentgen şüaları kimi ən az 20 qat daha təsirli olur. Yüksək zəhərli alfa-yayıcılara misal olaraq, yarım ömürlü materiallarda meydana gələn çürümə miqdarına görə radium, radon və polonyumun izotoplarıni misal göstərmək olar.
Beta şüalanması
Beta-minus (β - ) radiasiya enerjili bir elektrondan ibarətdir. Alfa radiasiyasından daha çox nüfuz edir, lakin qamma radiasiyasından zəifdir. Radioaktiv çürükdən beta şüalanması bir neçə santimetr plastik və ya bir neçə millimetr metal ilə dayandırıla bilər. Bu bir neytron nüvədə proton daxilində çürüməsi zamanı beta hissəciyini və neytrini xaric etdikdə baş verir.Bir neytron bir nüvədə bir neytrine döndükdə beta hissəcikini və antineutrini buraxaraq meydana gəlir.
Neytron şüalanması
Neytronlar sürət / enerjiyə görə təsnif edilir. Neytron şüalanması sərbəst neytronlardan ibarətdir. Bu neytronlar ya kortəbii və ya induksiya edilmiş nüvə parçalanması zamanı yayıla bilər. Neytronlar nadir radiasiya hissəcikləridir; onlar yalnız çox sayda istehsal olunur, zəncirvari reaksiya parçalanması və ya birləşmə reaksiyaları aktiv olduqda, bu termoyadro partlayışında və ya davamlı fəaliyyət göstərən bir nüvə reaktorunun içərisində təxminən 10 mikrosaniyədə olur, neytronların istehsalı qeyri-kritik olduqda reaktorda demək olar ki, dərhal dayanır.
Kosmik radiasiya
Yer atmosferinə xarici kosmosdan daxil olan yüksək enerji hissəciklərinin iki mənbəyi var: günəş və dərin kosmos. Günəş davamlı olaraq günəş küləyində hissəciklər, ilk növbədə sərbəst protonları yayır və bəzən axını koron kütləsi ilə çox artırır.
Dərin kosmosdan olan (hissələrarası və qeyri-qalaktik) hissəciklər daha az tez-tez olur, lakin daha yüksək enerjiyə malikdirlər. Bu hissəciklər də əsasən protonlardır, qalan hissəsinin çox hissəsi helionlardan (alfa hissəciklərindən) ibarətdir. Daha ağır elementlərin bir neçə tamamilə ionlaşmış nüvələri mövcuddur. Bu qalaktik kosmik şüaların mənşəyi hələ yaxşı başa düşülməmişdir, lakin bu hissəciklərdən ölçülən nəhəng sürətlərə qadir olan maqnit sahələrini özündə cəmləşdirən fövqəlnəvilər və xüsusən də qamma şüalarının qalıqları kimi görünür. Onlar həmçinin GRB-lərə(qamma şüası partlayışları; ing: Gamma Radiation Bang) bənzər, lakin daha böyük ölçüləri ilə tanınan və kainatın erkən tarixinin zorakı bir hissəsi kimi görünən qalaktikadakı reaktiv hadisələr olan kvazarlar tərəfindən də əmələ gələ bilər.
Qeyr-ionlaşdırıcı radiasiya
Qeyri-ionlaşan radiasiya hissəciklərinin kinetik enerjisi maddədən keçərkən yüklü ionlar əmələ gətirmək üçün çox kiçikdir. İonlaşdırmayan elektromaqnit şüalanması üçün (aşağıda göstərilən növlərə baxın) əlaqəli hissəciklər (fotonlar) molekul və atomların fırlanma, vibrasiya və ya elektron valent konfiqurasiyasını dəyişdirmək üçün yalnız kifayət qədər enerjiyə malikdirlər. İonlaşdırmayan şüalanma formalarının canlı toxuma təsiri yalnız bu yaxınlarda tədqiq edilmişdir. Buna baxmayaraq, fərqli ionlaşmayan şüalanma üçün fərqli bioloji təsirlər müşahidə olunur.
Hətta "ionlaşmayan" radiasiya, temperaturu ionlaşma enerjisinə qaldırmaq üçün kifayət qədər istilik saxlayırsa, istilik-ionlaşmasına səbəb olur. Bu reaksiyalar ionlaşma şüalanmasına nisbətən daha yüksək enerjilərdə baş verir və bu da tək hissəciklərin ionlaşmasına səbəb olur. İstilik ionlaşmansının tanış bir nümunəsi adi bir yanğının alov-ionlaşması və infraqırmızı şüalanma nəticəsində yaranan ümumi qida maddələrində qızartma reaksiyalarıdır. İonlaşdırmayan şüalanma aşağıdakılardır:
Ultrabənövşəyi işıq
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, 3 eV-dən 10 eV-ə qədər yumşaq UV adlanan ultrabənövşəyi spektrin aşağı hissəsi ionlaşmır. Bununla birlikdə, ionlaşmayan ultrabənövşəyi kimyəvi maddələrə təsiri və ona məruz qalan bioloji sistemlərin ziyanları (oksidləşmə, mutasiya və xərçəng də daxil olmaqla) elə həddədir ki, hətta ultrabənövşəyin bu hissəsi də ionlaşdırıcı şüalanma ilə müqayisə olunur.
Görünən işıq
İşıq və ya görünən işıq, insan gözünə görünən bir dalğa uzunluğunun çox dar bir elektromaqnit şüalanmasıdır və ya müvafiq olaraq 790 ilə 400 THz arasında dəyişən bir dövrə bərabərdir. Daha geniş şəkildə, fiziklər "işıq" ifadəsini görünən və ya görünməyən bütün dalğa uzunluqlarının elektromaqnit şüalanmasına deyirlər.
İnfraqırmızı şüalanma
İnfraqırmızı (IR) işıq, 0.7 ilə 300 mikrometr arasındakı dalğa uzunluğu olan elektromaqnit radiasiyadır və bu da müvafiq olaraq 430 ilə 1 THz arasındakı bir tezlik aralığına uyğundur. İR dalğa uzunluqları görünən işığın uzunluğundan daha uzun, lakin mikrodalğalılardan daha qısadır. İnfraqırmızı radiasiya cisimlərindən bir məsafədə "hiss etməklə" aşkar edilə bilər. İnfraqırmızı həssas ilanlar, başlarında "çuxurlar" adlanan bir pinhole linzadan istifadə edərək infraqırmızı tanıya və fokuslana bilər. Parlaq günəş işığı dəniz səviyyəsində hər kvadrat metrə 1 kilovattdan çox şüalanma təmin edir. Bu enerjinin 53% -i infraqırmızı şüalanma, 44% -i görünən işıq, 3% -i ultrabənövşəyi şüadır.
Mikrodalğalar
Mikrodalğalar, 300 MHz-dən 300 GHz-ə qədər olan bir tezlik diapazonuna bərabər olan bir milimetrdən bir metrə qədər uzunluğu olan dalğa uzunluqları olan elektromaqnit dalğalarıdır. Bu geniş tərif həm UHF, həm də EHF (millimetr dalğaları) daxildir, lakin müxtəlif mənbələr fərqli digər məhdudiyyətlərdən istifadə edir. Bütün hallarda mikrodalğalar, ən azı çox yüksək yüksək tezlikli diapazonu (3 ilə 30 GHz və ya 10 ilə 1 sm) əhatə edir. RF mühəndisliyi tez-tez 1 GHz (30 sm), yuxarı həddi isə 100 GHz (yuxarı) əhatə edir.
Radio dalğaları
Radio dalğaları, infraqırmızı işıqdan daha uzun elektromaqnit spektrində dalğa uzunluğu olan bir elektromaqnit radiasiyasının bir növüdür. Bütün digər elektromaqnit dalğaları kimi, onlar da işıq sürəti ilə hərəkət edirlər. Təbii olaraq meydana gələn radio dalğaları şimşək və ya müəyyən astronomik cisimlər tərəfindən edilir. Süni şəkildə yaradılan radio dalğaları sabit və mobil radio rabitə, yayım, radar və digər naviqasiya sistemləri, peyk rabitəsi, kompüter şəbəkələri və saysız-hesabsız digər tətbiqlər üçün istifadə olunur. Bundan əlavə, alternativ cərəyan daşıyan demək olar ki, hər hansı bir tel enerjinin bir hissəsini radio dalğaları kimi yayacaqdır; bunlara əsasən müdaxilə deyilir. Radio dalğalarının müxtəlif tezlikləri Yer atmosferində fərqli yayılma xüsusiyyətlərinə malikdir; uzun dalğalar Yerin əyriliyi sürətində bükülərək Yerin bir hissəsini çox ardıcıl olaraq əhatə edə bilər, qısa dalğalar ionosferdən və Yerdən bir çox əks olunaraq dünyanı gəzir. Çox qısa dalğa uzunluğu çox az əyilir və ya əks etdirir və görmə xətti boyunca səyahət edir.
İstilik şüalanması
Termal radiasiya, yer üzündə tez-tez rast gəlinən temperaturda cisimlər tərəfindən yayılan infraqırmızı radiasiya üçün ümumi bir sinonimdir. Termal radiasiya təkcə radiasiyanın özünə deyil, həm də bir cismin səthinin istilik enerjisini qara cisim şüaları şəklində yaydığı prosesə aiddir. Bir ümumi ev radiatorundan və ya elektrikli qızdırıcıdan gələn infraqırmızı və ya qırmızı radiasiya, işləyən bir közərmə lampasının yaydığı istilik kimi istilik radiasiyasına bir nümunədir. Termal radiasiya atomlardakı yüklü hissəciklərin hərəkətindən gələn enerjinin elektromaqnit şüalanmasına çevrildiyi zaman yaranır.
Qara gövdəli cisimlərdə radiasiya
Qara gövdə radiasiyası vahid bir temperaturda olan bir orqan tərəfindən yayılan ideal bir radiasiya spektridir. Bu maksimum radiasiya tezliyi cismin istiliyi artdıqca daha yüksək tezliklərə doğru irəliləyir. Qara cisim radiasiyasının ən çox olduğu tezlik Wienin yerdəyişmə qanunu ilə verilir və bədənin mütləq istiliyinin bir funksiyasıdır. Qara cisim, istənilən temperaturda istənilən dalğa uzunluğunda mümkün maksimum radiasiya yayan bir cisimdir. Qara cisim, istənilən dalğa uzunluğunda mümkün olan maksimum hadisə radiasiyasını da udacaqdır. Otaq istiliyində və ya ondan aşağı bir temperaturda olan bir qara cisim tamamilə qara görünür, çünki heç bir hadisə işığını əks etdirmir və gözlərimizi aşkar etmək üçün görünən dalğa uzunluqlarında kifayət qədər radiasiya yaymır. Teorik olaraq, qara cisim çox aşağı tezlikli radio dalğalarından rentgen şüalarına qədər bütün spektr üzərində elektromaqnit şüalanma yayır və davamlı radiasiya yaradır.
Parlayan qara cismin rəngi onun şüalanan səthinin istiliyini bildirir. İnfraqırmızı (2500K), sarı (5.800K), ağ və mavi-ağ (15,000K) arasında dəyişən ulduzların rənginə görə məsuliyyət daşıyır. Pik görünən spektrdən aşağı olduqda bədən qara, gövdən yuxarı olduqda mavi-ağ olur, çünki görünən bütün rənglər mavidən qırmızıya qədər azalır.
Tarix
Vilhelm Rentgenin kəşfindən sonra Antuan Anri Bekkerel işıqla aktivləşdirilən lüminsə edilmiş materialların rentgen şüası buraxıb-buraxmaması üzərində tədqiqat aparmağa başlamışdır. Bekkerel uran-kalium sulfatını (uran duzlarından biridir) qalın, qara kağıza bükərək, fotoqraf plastinlərinin üzərinə qoymuş və onu bir neçə saat günəş şüası altında saxlamışdır. Nəticədə uran duzunun rentgen şüaları buraxdığı aşkar edilmişdir. Lakin qaranlıq məkanda təcrübə keçirərkən də eyni hal müşahidə edən Bekkerel sonralar yalnız uran birləşmələrinin özbaşına şüa buraxdığını aşkarlamışdır. 1896-cı ildə isə saf uranın uran duzundan üç-dörd dəfə daha artıq şüalanma mənbəyi olduğunu aşkar edən alimin şərəfinə, bu şüalar Bekkerel şüaları adlandırılmışdır.
Bu təbiət hadisəsi sonralar dünya fizikləri tərəfindən öyrənilən radiasiya elm sahəsi idi. Sonrakı illər ərzində alimlərin apardıqları tədqiqatlar nəticəsində radiasiya ilə bağlı bir sıra suallar cavabını tapmışdır. Bir müddət keçdikdən sonra Bekkerel bu şüaların elektronlardan ibarət olduğu qənaətinə gəlmişdir. Mariya və Pyer Küri toriumda da bu xassəni müşahidə etmiş, daha sonra isə polonium və radium adlı iki yeni elementi kəşf etmişdilər.
1903-cü ildə Antuan Anri Bekkerel Mariya və Pyer Küri ilə bərabər, "Radiasiyanın araşdırılması sahəsində fövqəladə xidmətlərinə görə" fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Mərasim zamanı mükafatı təqdim edən akademik Terneblad hər üç laureatın xüsusi növ şüalanmanı kəşf etməsinə görə elm qarşısındakı xidmətlərini yüksək qiymətləndirmiş, həmçinin bu şüaların öyrənilməsini gələcəyin işi, yeni enerji mənbəyi olacağını bildirmişdir.