cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qris Pliyev
Bioqrafiyası
Moskva İncəsənət Teatrının birinci osetiya studiyasının məzunu olmuşdur. Osetiya Dram Teatrına rəhbərlik etmiş, sonra "Rastcinad" qəzetinin baş redaktoru olmuşdur.
Qriş Pliyev Vilyam Şekspir, Aleksandr Puşkinin, Mixail Lermontovun və başqalarının əsərlərini osetin dilinə tərcümə etmişdir. Plievin şeirləri Anna Axmatova, Pavel Antokolski və başqaları kimi tanınmış müəlliflər tərəfindən rus dilinə tərcümə edilmişdir.
Qrişin əsərləri Tbilisi Dövlət Musiqili və Komediya Teatrında səhnələşdirilmişdir.
Xatirəsi
Osetiya ədəbiyyatında, xalqın rifahı və namusu uğrunda mübarizə aparan görkəmli, dərin bir insan olmuşdur. Oktyabrskoye kəndindəki kitabxana və mədəniyyət sarayı (Şimali Osetiyanın Priqorodnı vilayətinin mərkəzi) Qris Pliyevin adını daşıyır. Ən yaxşı tələbələrə Şimali Osetiya Respublikası - Alaniya Hökumətinin əmri ilə Qris Pliyev adına təqaüd verilir.
Ailəsi
Həyat yoldaşı: Afissa Cuqkoyeva (1914-1993) - teatr aktrisası, Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının xalq artisti.
Uşaqları:
Lev Pliyev (1934-1994) - rejissor;
Alan Pliyev (1937-2010) - fəlsəfə doktoru, politoloq;
Mükafatları
2-ci dərəcəli "Vətən müharibəsi" ordeni, (20.02.1945; 11.03.1985);
Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni (10.05.1960);
"Qırmızı Ulduz" ordeni (30.03.1943);
"Şərəf nişanı" ordeni (31.01.1939);
Kosta Xetaqurov adına Dövlət Mükafatı (Şimali Osetiya).
Dimitr Atanasov
Dimitr Atanasov — Bolqarıstan yazıçı-dramaturqu, şairi, jurnalisti və tənqidçisi.
Aynu mifologiyası
300px|thumb|right|Aynu ailəsi
Aynu mifologiyası – aynuların mifoloji təsəvvürlərinin toplusudur. Aynuların mifoloji təsəvvürlərinin və mifoloji folklorunun xarakteri və inkişaf səviyyəsi dağınıq məskunlaşma xüsusiyyəti, təsərrüfat növü (yığımcılıq, balıqçılıq, ovçuluq) kimi amillərlə müəyyənləşdirilir. Bu cür yaşam təbii mühitdə və insan populyasiyasında (demoqrafik partlayışa inkişafın qarşısını almaq) balansı saxlamaq üçün zəruri idi.
Aynuların mifologiyası Şimal-Qərb Asiya xalqlarının, xüsusi ilə də yapon mifologiyası ilə təmas edərək inkişaf etmiş, lakin bununla birgə sonuncudan mühüm fərqlilikləri qorumağı bacarmışdır. Aynuların mifologiyasının araşdırılması mənbəsi qismində miflərin şifahi olaraq nəsildən-nəsilə ötürlməsinin 19-cü əsrin sonları – 20-ci əsrin əvvələri avropalı missionerlərin qələmə aldığı və müasir yapon tarixçilərinin araşdırdığı sənədlər çıxış edir. Aynu mifləri ilə bağlı elmi tənqidi nəşrlər mövcud deyil.
Aynu mifologiyası animistik təsəvvürlərlə doludur – ona əsasən, insan, heyvan, balıq, quş kimi, bitkilər və hətta dünyada olan hər bir əşya və hadisələr də ruha malikdir. Hər şeyin ruha malik olması aynuların dini və mifoloji təsəvvürlərinin politeistik olmasında əks olunur. Aynuların mifoloji toplusunda kosmoloji, kosmoqonik, toponimik, totemistik miflər və bəd ruhlar (şeytanlar) çoxluq təşkil edir.
Aynu ilahlarının ierarxiyası
Aynu miflərində ilahlar “örtən kimsə (nəsə)” anlamını verən “kamuy” (aynu カムイ, yap. 神威 və ya 神居) adı altında keçir. Yapon mifologiyasından fərqli olaraq aynu mifologiyasında bir ali ilah var. Ali ilah Pase kamuy (yəni “göylərin yaradanı və sahibi”) yaxud Kotan kara kamuy, Mosiri kara kamuy, Kando kara kamuy (“dünyaların və torpağın ilahi yaradıcısı və göylərin sahibi”) adlanır. O aləmin və ilahların yaradıcısı sayılır; köməkçisi olan yaxşı ilahların vasitəsi insanları qoruyur, onlara kömək edir.
Sıravi ilahlar (yayan kamuy, yəni “yaxın və uzaq ilahlar”) başqa-başqa ünsürləri və dünya quruluşunun elementlərini təcəssüm edir, onlar bərabərdirlər və pis və yaxşı ilahların müəyyən funksional ierarxiyasının tərkibində olsalar da, bir-birindən asılı deyillər (bax. Aynu ilahlarının panteonu). Yaxşı ilahların əksəriyyəti səma uyruqludur.
Pis ilahlar, qayda olaraq, yer uyruqludur. Sonuncuların funksiyaları dəqiq olaraq müəyyənləşdirilib: onlar insanları dağılarda (pis ilahların əsas məskunlaşdığı yerlər) gözləyən təhlükəni əks etdirir və atmosfer hadisələrini idarə edirlər. Yaxşı ilahlardan fərqli olaraq, onlar müəyyən görünən cildə sahib olurlar. Arada yaxşı ilahlara hücum edirlər. Məsələn, əfsanə var ki, hansısa pis ilahın Günəşi udmağa çalışdığını, lakin Pase kamuyun, pis ilahın ağzına girən qarğa göndərərək Günəşi xilas etdiyini rəvayət edir.
İnanclara görə, pis ilahlar Pase kamuyun aləmi yaratmaq üçün istifadə etdiyi, sonra isə qırağa aydığı kərkilərdən yaranıblar. Pis ilahların başında bataqlıq ilahəsi Nitatunarabe durur. Pis ilahların əksəriyyəti ondan törəyib, onların ümumi adı – Toiyekunradır. Pis ilahlar yaxşılardan sayca çoxdur, və onlar haqda miflər daha geniş yayılıb.
Aynuların panteonu yaxşı və pis ilahlarla bitmir. Odu və insanı yaradan ən qədim ilahlar qismində ağaclar keçir. Onlardan bəziləri (məsələn qızılağac, qarağac) söyüddən fərqli olaraq ziyanlı sayılırdılar. Digər xüsusi ilahlar kimi koropokkuruları (“yerin altında yaşayan varlıqlar”) da qeyd etmək olar.
Əfsanələrə əsasən, onlar balaca boya malik idilər və qazma evlərdə yaşayırdılar. Deyilənə görə, onlar aynulardan öncə yaşayıblar və aynu qadınları üzlərinə döymə vurmaq ənənəsini məhz onlardan öyrəniblər.
Aynuların kosmoloji və kosmoqonik mifləri
Aynuların kosmoloji konsepsiyasına əsasən dünya hərisinin xüsusi təyinatı olan 6 aləmdən ibarətdir.
Namiq Sevdimov
Namiq Sevdimov — Azərbaycanı təmsil edən sərbəst güləşçi
Aynu mifologiyası
Aynuların kosmoloji və kosmoqonik mifləri
İnsanlar Kanna mosiri (“yuxarıdakı aləm”) və ya Uvekari notereke mosiri (“çoxlarının addımladığı aləm”) adlanan aləmdə yaşayırlar. O, üzərində adaların üzdüyü okeanı əks etdirir. Yaşayış məskənlərinə analoji olaraq aynular üçün hər bir quru torpaq ada idi. Adalı okean nəhəng qızılbalığın belində qərarlaşıb. O tərpəndikdə, dünyada zəlzələlər, okeanda isə qabarmalar və çəkilmələr baş verir. Fırtına zamanı qızılbalıq gəmiləri udaraq məhv edir.
Namiq Sevdimov
Karyerası
Karyerasının birinci illərində Namiq Sevdimov 1999-cu ildə yeniyetmələr arasında Dünya Çempionatının qalibi oldu, 2000-ci ildə isə yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatını gümüş medalla başa vurdu. Daha sonra Namiq Sevdimov 2001-ci ildə gənclər arasında Dünya Çempionatını beşinci, 2003-cü ildə isə altıncı pillədə başa vurdu.
Aynu mifologiyası
Aynuların kosmoloji və kosmoqonik mifləri
İnsanlar aləminin altında Nitne kamuy mosiri (“iblislər aləmi”) və ya Teyne pokla mosiri (“nəm yeraltı aləm”) yerləşir. Bura rütubətli nəm yerdir və pis insanlar öldükdən sonra bura düşür və onlar üçün müəyyən olunmuş cəzanı çəkirlər.
Namiq Sevdimov
Karyerası
Avropa Çempionatlarında 2004-cü ildə debüt edən Namiq Sevdimov turniri yeddinci pillədə başa vurdu. 2005-ci ildə isə Namiq Sevdimov İzmir şəhərində tələbələr arasında Dünya Çempionatının bürünc medalına sahib olmaqla birinci uğuruna imza atdı.
Aynu mifologiyası
Aynuların kosmoloji və kosmoqonik mifləri
İnsanlar aləminin altında, onların yanında həmçinin Kamuy mosiri (“ilahların aləmi”) yerləşir – səma uyruqlu ilahların bir çoxu burada məskunlaşıb. Yaxşı insanlar öldükdən sonra bura düşürlər. Bu aləmin sakinləri kəllə-mayallaq gəzir və buna görə onların dabanları Kanna mosiridə yaşayan insanların dabanlarına dəyir. Kamuy mosirinin altında təyinatı haqda məlumatları itirilmiş Pokna mosiri (“alt aləm”) yerləşir. Pokna mosirinin altında yerləşən aləmin isə nəinki təyinatı, heç adı da bizim zəmanəmizə gəlib çıxmayıb.
Namiq Sevdimov
Karyerası
2006-cı ildə Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirinin bürünc medalına, hərbçilər arasında Dünya Çempionatında isə qızıl medala sahib olan Namiq Sevdimov 2007-ci ildə Avropa və Dünya Çempionatlarında uğursuz çıxış eləsə də (müvafiq olaraq 10-cu və 30-cu pillələrdə qərarlaşdı) Hindistanda baş tutan hərbçilər arasında Dünya Oyunlarını gümüş medalla başa vurdu.
2008-ci ildə İsveçrədə Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirinin bürünc medalına sahib olmaqla olimpiya lisenziyasına sahib olan Namiq Sevdimov olimpiadadan əvvəl Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirinin qalibi oldu.
Aynu mifologiyası
Aynuların totemik mifləri
alt=|left|thumb|310x310px|İvakosinpukun təsviri
Namiq Sevdimov
Karyerası
Namiq Sevdimov Azərbaycanı 2008-ci ildə Çində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil elədi. Olimpiadanın 1/8 final mərhələsində Namiq Sevdimov Şimali Koreya nümayəndəsi Yan Kon-İl ilə üz-üzə gəldi. Gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüşün birinci hissəsi 1:1 hesabı ilə başa çatsa da, son xalı rəqib qazandığına görə Namiq Sevdimov birinci hissədə məğlub oldu. Növbəti hissədə isə Namiq Sevdimov rəqibi üzərində 4:1 hesabı ilə qələbə qazandı. Belə olan halda görüşün taleyi üçüncü hissədə həll olundu. Sonuncu hissədə Namiq Sevdimov rəqibinə 2:1 hesabı ilə qalib gəldi və olimpiadanın 1/4 final mərhələsinə adladı. Bu mərhələdə onun rəqibi Cənubi Koreya nümayəndəsi Kim Ho-Sub oldu. Bu görüşdə gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutdu. Görüşün birinci hissəsində Namiq Sevdimov rəqibinə 1:2 hesabı ilə məğlub olsa da, növbəti hissədə 1:0 hesabı ilə qalib gəldi. Həlledii hissədə də Namiq Sevdimov rəqibi üzərində qələbə qazandı (2:0) və olimpiadanın yarım-finaıl mərhələsinə adladı. Finala gedən yolda onun rəqibi Birləşmiş Ştatlar nümayəndəsi Henri Kexudo oldu. Namiq Sevdimovun ardıcıl üçüncü görüşü də gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutdu. Görüşün birinci hissəsində Namiq Sevdimov rəqibi üzərində 5:4 hesabı ilə qələbə qazansa da, növbəti hissədə rəqib 4:2 hesabı ilə qalib gəldi. Həlledici hissədə isə Namiq Sevdimov rəqibinə minimal fərqlə məğlub oldu (4:5). Bununla da Namiq Sevdimov mübarizəsini bürünc medal uğrunda görüşdə davam elədi. Bu görüşdə onun rəqibi 2006-cı il Dünya Çempionatının qalibi Bolqarıstan nümayəndəsi Radoslav Velixov oldu. Görüşün birinci hissəsində Namiq Sevdimov rəqibinə 2:0 hesabı ilə qalib gəlsə də, növbəti hissədə rəqibinə 1:2 hesabı ilə məğlub oldu. Həlledici görüşdə isə Namiq Sevdimov rəqibinə minimal fərqlə məğlub oldu (0:1) və olimpiadanı beşinci pillədə başa vurdu.
Aynu mifologiyası
Aynuların totemik mifləri
Aynuların totemik miflərinin əsas qəhrəmanları ayı, çöldəçapan, qartal, soyüd ağacıdır. Ayı haqda mif bir neçə variantda çatıb. Onlarda deyilir ki, bir tənha qadının yanına gecələr “qaraya bürünmüş” yad adam gəlməyə başlayır. Bir dəfə o etiraf edir ki, adam deyil, ayı cildində dağ ilahıdır. Bu dağ ilahından qadının oğlu olur və sonradan bu oğlandan aynular törəyir. Aynuların əcdadı qismində bəzən qartal cildində dağ ilahı da çıxış edir. Qartal həmçinin böyük aclıq vaxtı insanları yedizdirmiş aynuların xilaskarı sayılır.
Çaydaçapan insanların aləmi olan Kanna mosirinin yaradıcısı və aşiqlərin himayədarı kimi çıxış edir. Əfsaənəyə görə, məhz çöldəçapan insanlara ər və arvadın öhdəliklərini öyrədib. Söyüd aynuların qoruyan bir ilah sayılırdı (mifə əsasən, ilk insan söyüd çubuğu və torpaqdan yaradılıb). Uşaq doğulduqda söyüd çubuğundan həyatı boyu onu qoruyacaq xüsusi talisman – inahu hazırlayırlar.
Namiq Sevdimov
Karyerası
2010-cu ildə Gürcüstanda Qran-Pri beynəlxalq turnirində gümüş medala sahib olan Namiq Sevdimov həmin il Azərbaycanda Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirini 8-ci pillədə başa vurdu. Namiq Sevdimov 2010-cu ildə idmanla vidalaşdı.
Aynu mifologiyası
Aynuların totemik mifləri
Başqa-başqa ilahların fəaliyyətləri barədə miflər geniş yaılmayıb. Miflərin müəyyən dövrü insanlar aləmini yaradan Aioyna və Tureşmat və Okikurumi ilahı ilə bağlıdır. Aioyna Edzodan başqa ilk insanın yaradıcıs sayılır.
Namiq Sevdimov
Karyerası
Karyerasını başa vurandan sonra Namiq Sevdimov Fövqəladə Hallar Nazirliyində çalışmağa başladı.
Aynu mifologiyası
Aynuların totemik mifləri
Bu miflə onun digər adı bağlıdır: Aynu rak Quru (“aynu qoxulu insan”). Mifə əsasən, yaradılışı bitirdikdən sonra Aioyna yenidən göylərə qayıdır, lakin digər ilahlar insanın qoxusunu duyduqdan sonra ilahdan geri qayıdıb insanı düzəldərkən əynində olan paltarı dünyada saxlamağa məcbur edirlər. Aioyna həm də aynuların ictimai həyatının quruluşçusu kimi çıxış edir və buna görə də mədəni qəhrəman funksiyasına malikdir. Miflərə əsasən, əvvəllər aynular adamyeyən idilər, əti balığı çiy yeyirdilər. Mütəmadi olaraq yerə düşərkən onlara od qalamağı və başqa-başqa sənətləri, balıq toru, yay, ox, qab-qacaq düzəltməyi, ət bişirməyi öyrədir, kannibalizmdən çəkindirir.
Okikurumi toponimik miflərin əsas qəhərmanıdır. Bir çox yerin adı onun həyatındakı hadisələrlə bağlıdır. Məsələn, İtanki yerinin adı Okikuruminin düyü piyaləsindən (ayn. itanki) su içmək istədiyi zaman dalğanın pyalənin götürüb sındırmasından yaranıb (İkincidərəcəli ilahlar ilə bağlı toponimik miflər həmçinin yapon mifologiyasında da geniş yayılıb). İlahın aynu qadınına qarşı təktərəfli sevgisi və çöldəçaparın onu bu sevgidən müalicə etməsi haqda da mifi var. Yapon ənənəsi Okikurumini yapon sərkərdəsi Yoşitçune Minamoto (1159-89) ilə eyniləşdirir. Buna əsaslanaraq, onun haqda miflərin aynuların yaponlarla ən çox kontakt etdiyi dövrdə yarandığını ehtimal etmək olar.
NGC 6215
NGC 6215, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qurbangah bürcü istiqamətində yerləşir. Sc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Aynu mifologiyası
Aynuların totemik mifləri
Qalan ilahların əksəriyyətinin sadəcə miflərdə adı keçir. Onların yalnız adları (həm yapon, həm də digər mifologiyalara xas olaraq, funksiyalarını izah edir) məlumdur, nadir hallararda fəaliyyətləri haqda bilgilərə rast gəlmək olur.
Aynu ilahlarının panteonu
Pase kamuy (Kotan kara kamuy, Mosiri kara kamuy, Kando kara kamuy) – ali ilah;
Neri-le-Ben
Neri-le-Ben  — Fransa da kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Cənubi Monlyuson kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Monlyuson.
INSEE kodu — 03195.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 2704 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 1628 nəfərdən (15-64 yaş) 1123 nəfər iqtisadi fəal, 505 fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 69.0%, 1999-cu ildə 66.3%). Fəal 1123 nəfərdən 1019 nəfər (547 kişi və 472 qadın), 104 nəfər işsizdir (52 kişi və 52 qadın). 505 hərəkətsiz 117 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 207 nəfər pensiyaçı, 181 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
Natalya Sumskaya
Natalya Sumskaya (Наталія В'ячеславівна Сумська; ) — Sovet və Ukrayna aktrisası və teleaparıcısı, Şevçenko mükafatı laureatı (2008), Ukraynanın xalq artisti (2000).
Bioqrafiya
22 aprel 1956-cı ildə Kiyev vilayətinin Katyujanka kəndində Akademik Dram Teatrının aktyorları ailəsində anadan olub. Kiçik bacısı Olqa Sumskaya, aktrisa və teleaparıcıdır. Atası Vyaçeslav İqnatyeviç Sumskoy (Ukraynanın xalq artisti) (09.06.1934 - 09.12.2007), anası Ukrayna SSR-nin əməkdar artisti Anna İvanovna Opanasenko-Sumskayadır. 1966-cı ilə qədər Lvovda yaşayıb.
1977-ci ildə Kiyev Dövlət Teatr Sənəti İnstitutunu bitirib.
1977-ci ildən Nataliya Sumskaya İvan Franko adına Milli Akademik Teatrın aktrisasıdır.
2003-cü ilin payızından 2010-cu ilin əvvəlinə qədər İnter telekanalında çox yüksək reytinqlərə baxmayaraq yayımı dayandırılmış "Klyuçovoy momaent" verilişinə aparıcılıq etmişdir
"Benyuk və Xostikoev" teatr şirkətində də işləyir.
Ailə
Atası - Vyaçeslav İqnatyeviç Sumskoy (Ukraynanın xalq artisti) (09.06.1934 - 09.12.2007),
Anası - Anna İvanovna Opanasenko-Sumskaya (15 oktyabr 1933 - 27 fevral 2022), Ukrayna SSR əməkdar artisti,
Kiçik bacısı - Olqa Sumskaya aktrisa,
Birinci əri - İqor Yuriyeviç Mamay (Ukrayna) (23 iyul 1955-ci il təvəllüdlü) - operator,
İkinci əri - Anatoli Georgieviç Xostikoyev (15 fevral 1953-cü il təvəllüdlü) - aktyor,
Oğlu - Vyaçeslav Xostikoyev (26 iyun 1996-cı il təvəllüdlü).
Mükafatlar
? - Ukraynanın əməkdar artisti,
1992 - Nikolay Çudotvors Beynəlxalq Ordeni,
1999 - "Ən yaxşı aktrisa" kateqoriyasında Kiyev döş mükafatı laureatı (Maşa, "Üç bacı"),
1999 - Ukraynanın Müstəqil Tənqidçiləri Mükafatı (Maşa, "Üç bacı"),
2000, 23 mart - Ukraynanın xalq artisti ,
2005 - Böyük Şəhid Barbara ordeni,
2008, 3 mart - "Siçanlar və insanlar haqqında" teatr əsərinə görə Ukraynanın Taras Şevçenko Milli Mükafatı laureatı ,
2010 - "Ən yaxşı aktrisa" kateqoriyasında Kiyev döş mükafatı laureatı (Hortenziya, Yunan Zorba),
Ukrayna Nazirlər Kabinetinin Lesya Ukrainka adına mükafatı laureatı,
2015 - "Ən yaxşı aktrisa" nominasiyasında Kiyev döş mükafatı laureatı (Anna Protasova "Canlı cəsəd"),
2016, 26 mart - III dərəcəli "Xidmətə görə" ordeni kavaleri ,
2020, 21 avqust - II dərəcəli "Xidmətə görə" ordeninin kavaleri
Qarasu (Astara, İran)
Qarasu — İranın Gilan ostanının Astara şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 1,524 nəfər yaşayır (351 ailə).
Qədim rus dili
Qədim rus dili, qədim şərq slavyanları dili və ümumi qədim şərq slavyancası — şərq slavyanları nın bilinən ən qədim dili. Dilin rus dili adlandırılmasının səbəbi, VII-XV əsrlərdə bütün şərq slavyanlarının "rus" adlandırılması idi. XV əsrdə müasir Şərq slavyan dillərinə (rusca, belarusca və ukraynca) ayrıldı. Ruslar ın dili.
Əli Muradov
Muradov Əli Nəsrulla oğlu — Azərbaycan Texnologiya Universiteti, kimya mühəhdisliyi kafedrasının dosenti.
Həyatı
Azərbaycan Texnologiya Universitetinin “ Kimya mühəndisliyi " kafedrasının tədris işlər üzrə müdir müavini, «Göy-gölün  Ekoloji  Monitorinqi» Elmi - Tədqiqat laboratoriyasının rəhbəri, apardığı elmi işin səmərəliyinə görə müəlliflik şadətnaməsinə və SSRİ-nin səmərələşdiriçi döş nişanı medalını almışdır, kimya elmləri namizədidir. O, 31/12/1940-cı ildə Qərbi Azərbaycanın Vedi rayonunda kolxozçu ailəsində dünyaya gəlmişdir. 1947 - ci ildə millətçi erməni daşnaklarının təcavüzünə məruz qalan kənd əhalisi deportasiya olunaraq, Azərbaycanın Şəmkir rayonunda məskunlaşmışdır. Azyaşlı uşaq evdə ailələrinə kömək edir, gecələr lampa işığında kitab oxuyardı. Onun bu əziyyəti yerdə qalmadı, orta məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirib, heç bir çətinlik çəkmədən H.Zərdabi adına Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunun kimya-biologiya fakültəsinə daxil oldu. Fəal tələbə kimi tez bir zamanda müəllimlərin nəzərini cəlb etdi. Tələbə Elmi Cəmiyyətinin ən fəal üzvünə çevrildi, institutun kitabxanası onun ən sevimli yeri oldu. Axtarışlar, araşdırmalar, sevimli müəllimlərinin tövsiyələri onun kamilləşməsində böyük rol oynadı. Gecə - gündüz çalışmaq öz bəhrəsini verdi, o institutu «Fərqlənmə» diplomu ilə bitirdi. Təyinatla öz doğma məktəbinə kimya müəllimi göndərildi. Az bir müddətdə qabiliyyətinə və mükəmməl biliyinə görə məktəbin dərs hissə müdiri vəzifəsinə irəli çəkdilər.
O işgüzar fəaliyyəti ilə bərabər alim olmaq üçün gecə - gündüz aspiranturaya hazırlaşırdı. Bəli, tanrı onun səsini eşitdi, 1967-ci ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Aşqarlar Kimyası institutunun aspiranturasının əyani şöbəsinə daxil oldu. O dövrün tanınmış iki dəfə SSRİ və bir dəfə Azərbaycan Dövlət Mükafatı laureatı, Əməkdar elm xadimi və iki çağırış SSRİ Ali Sovetin deputatı olan həmin institutun direktoru Əli Quliyev onun elmi rəhbəri oldu. O, gecə-gündüz axtarışlar aparıb, mükəmməl biliyə yiyələnərək, aspiranturanı müvəffəqiyyətlə bitirdi. 1970-ci ildən Ç.İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunun Kirovabad filialında assistent kimi işə qəbul olundu. Az bir zamanda savad və yaradıcılıq qabiliyyəti nəzərə alınaraq 1976-cı ildən kafedranın baş müəllimi, 1982-ci ildən kafedranın dosenti,1983-1988-ci illərdə isə «Qeyri- üzvi və Analitik kimya» kafedrasının müdiri vəzifəsinə irəli çəkildi. O yaxşı bilirdi ki, maddi-texniki baza varsa, yüsək ixtisaslı mütəxəssis hazırlığı realdır. Məhz onunçün də o buna nail olaraq mükəmməl kimya laboratoriyasını yaratdı. 1986-cı ildən Naftalan neftinin kimyəvi tərkibinin tədqiqinə aid elmi işini davam etdirərək 2009- cu ildə «Naftalan neftinin kimyəvi tərkibinin tədqiqi və ondan alınan neftin karbohidrogen fraksiyalarının təsir mexanizminin öyrənilməsi» mövzusunda doktorluq dissertasiya işini hazırladı. AAK-nin tövsiyəsini nəzərə alaraq, müəyyən düzəlişlərdən sonra, bu il doktorluq işi AAK-a təqdim olunmuşdur. Alimin doktorluq mövzusuna aid 51 elmi məqaləsi xarici və yerli mətbuatda dərc edilmişdir. 92 elmi əsərin, 2 müəlliflik şəhadətnaməsinin, 1 patentin, 1 dərsliyin, 8 dərs vəsaitinin, 11 metodiki göstərişin müəllifidir.1983/84 - cü tədris ilində, Universitetdə apardığı elmi-tədqiqat işin səmərəliliyinə görə SSRİ-nin səmərələşdirici döş nişanı medalı ilə təltif edilmişdir. 55 illik pedaqoji fəaliyyətinin 48 ilini Azərbaycan Texnologiya Universitetində müəllim işləmişdir. Yüksək elmi pedaqoji fəaliyyətinə görə rektorluq tərəfindən "Fəxri Fərman"lara, Təhsili Nazirliyinin qiymətli mükafatı və təşəkkümaməsi ilə, Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin "Fəxri Fərmanları ilə təltif edilmişdir. 2015-ci ildə Azərbaycan Texnologiya Univresitetinin rəhbərliyi onun əməyini qiymətləndirərək 75 illiyi münasibətilə universitetin tərtib etdiyi hədiyyə medalı ilə təltif etmişdir.
Naftalan neftindən bioloji aktiv maddə olan naften karbohidrogenlərinin yeni texnaloji üsulnan alınmasına aid apardığı tədqiqat işinə görə, patent almış və monoqrafiyası dərc edilmişdir. Əli müəllim eyni zamanda şəhərin ictimai həyatında fəallıq göstərir. 39 saylı Kəpəz birinci (Gəncə) Dairə Seçki Komissiyasının 15 saylı Məntəqə Seçki Komissiyasının 2008-2017-ci ilə kimi sədri vəzifəsində işləmişdir. Əli Muradovun 54-illik elmi-pedaqoji fəaliyyəti nəzərə alınaraq onun haqqında 22 iyul 20117 – ci ildə Respublika qəzetində məqalə dərc edilmişdir. O, zəngin dünyagörüşə malik çoxsaylı elmi əsərlərin müəllifi, vətənini dərin məhəbbətlə sevən, ailəsinə, dostlarına, həmkarlarına ciddi, nəcib düyğu ilə yanaşan və həyatda düzgün mövqe tutub yaşayan ziyalıdır.
Yaradıcılığı
121 Elmi əsəri var, onlardan bir çoxları xarici və yerli tanınmış jurnallarda çıxmışdır.
Müstəqilliyin yüzilliyi (rəsm əsəri)
Müstəqilliyin yüzilliyi — Məşhur postimpressionist rəssam Henri Russonun rəsm əsərlərindən biri.
Oliqomer
Haqqinda
Oliqomer anlayışı ümumiyyətlə çoxlu sayda, bəlkə də minlərlə və ya milyonlarla vahiddən ibarət hesab edilən bir polimer ilə ziddiyyət təşkil edir. Ancaq bu iki anlayış arasında kəskin fərq yoxdur. Təklif olunan meyarlardan biri, bir və ya bir neçə vahid çıxarıldıqda molekulun xüsusiyyətlərinin əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib-dəyişməməsidir. Müəyyən sayda vahidləri olan oliqomer yunan dilində bu rəqəmi bildirən və sonu -mer ilə bitən prefikslə işarələnir: beləliklə, dimer, trimer, tetramer, pentamer və heksamer iki, üç, dörd, beş və altı olan molekullara aiddir. Oliqomer vahidləri xətti zəncirdə (melam, melamin dimerdə olduğu kimi) təşkil edilə bilər. qapalı üzük (trioksanda olduğu kimi, formaldehidin siklik trimeri); və ya daha mürəkkəb struktur (məsələn, tellur tetrabromid). Vahidlər eynidirsə, birinin homooliqomeri var; əks halda heterooliqomerdən istifadə oluna bilər. Homooliqomerik zülalın nümunəsi üç eyni zülal zəncirindən ibarət olan kollagendir.
Quruluşu
Tetrapeptid, valin (yaşıl), qlisin (qara), serin (qara) və alanin (mavi) amin turşularının heterooliqomeridir. Bölmələr bir monomerin karboksil qrupunun –C(=O)OH ilə digərinin H2N- amin qrupu ilə kondensasiyası yolu ilə birləşdirildi. Bəzi bioloji əhəmiyyətli oliqomerlər zülallar və ya nuklein turşuları kimi makromolekullardır; məsələn, hemoglobin bir protein tetrameridir. Amin turşularının oliqomerinə oliqopeptid və ya sadəcə peptid deyilir. Oliqosakarid monosaxaridlərin (sadə şəkərlər) oliqomeridir. Oliqonukleotid DNT və ya RNT kimi qısa tək zəncirli nuklein turşusu fraqmenti və ya peptid nuklein turşusu və ya morfolino kimi nuklein turşusu analoqlarının oxşar fraqmentləridir.
Yaşıl yağ
Neft və qaz sənayesində "yaşıl neft" etilen zavodlarının və digər neft-kimya sənayesinin bütün C2, C3 və C4 hidrogenləşdirmə reaktorlarında əmələ gələn oliqomerlərə aiddir. Təxminən 90% alifatik dienlər və 10% alkanlar plus alkenlərlə doymamış və reaktiv C4-dən C20-yə qədər komponentlərin qarışığıdır. Alkenlərin oliqomerləşməsi yolu ilə xam neft hasil etmək üçün müxtəlif heterogen və homojen katalizatorlardan istifadə edilir.
Firudin Qurbansoy
Firudin Qurbansoy (tam adı: Firudin Əliağa oğlu Qurbanov; 1954, Bakı) — yazıçı, ssenarist.
Həyatı
Firudin Əliağa oğlu Qurbanov Bakıda anadan olub. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunda təhsil alıb (1977). 100-dən artıq elmi məqalənin müəllifi, beynəlxalq konfrans və simpoziumların iştirakçısıdır. Qədim Babil, Fars və Elam ölü dillərini müstəqil öyrənərək bu dillərdəki tarixi sənədləri orijinaldan dilimizə tərcümə edib. Bədii yaradıcılıqla da məşğul olur. Pyesləri "Canım Qırat, gözüm Qırat" Abdulla Şaiq adına Kukla Teatrında, "Xəta" Naxçıvan Dövlət Dram Teatrında, "Cənnətin astanasında", "Oxu tar" Muğam Teatrında, "Dədə Qorqud sorağında", "Haray" digər teatrlarda səhnələşdirilib. Mikayıl Müşfiq və Cəfər Cabbarlı mükafatları laureatıdır. Azərbaycan Milli Konservatoriyasında kafedra müdiri vəzifəsində çalışır. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru (1990), dosentdir.
Fəaliyyəti
Firudin Qurbansoyun qələmə aldığı pyeslər – "Canım Qırat, Gözüm Qırat" Abdulla Şaiq adına Kukla Teatrında, "Xəta" Naxçıvan Dövlət Dram Teatrında, "Cənnətin Astanasında", "Oxu Tar" Muğam Teatrında, "Dədə Qorqud Sorağında", "Haray" digər teatrlarda səhnələşdirilib.
Fyodorov quşarmudu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Osetiya ərazisindən toplanılan herbari nümunələrinə əsasən təsvir edilmişdir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 2 m olan kol və ya ağacdır. Yarpaqları 7-10 sm uzunluqda, kənarları ikiqat, bəzən də dərin dişcikli olub, tərsyumurtavari və ya ellipsvaridir. Ucu sivriləşmiş, qaidəyə doğru isə paz şəkilli daralmışdır. Yarpağın alt səthində damarlar aydın seçilir. Yarpaq saplağı qırmızı-qonur rəngdədir. Çiçəklər qalxan çiçək qrupunda toplanmışdır. Çiçək saplaqları çılpaqdır. Kasacığı keçətükcüklü, qabarcıqlı və küt dişlidir. Ləçəkləri ağ, enli ellipsvari olub, kasacıqdan demək olar ki, 2 dəfə uzundur. Meyvələri xırda, bir qədər kürəvari olub, əvvəl qırmızı, sonralar isə tünd-göyümtül rənglidir. İyun ayında çiçək açır, sentyabr-oktyabrda isə meyvəsi yetişir.
Ekologiyası
Orta və yüksək dağlıq qurşaqlarda dəniz səviyyəsindən 1500-2300 m hündürlüklərdə meşənin yuxarı sərhəddi boyunca daşlı qayalı yamaclarda, seyrək meşəliklərdə və kolluqlar arasında yayılmışdır.
Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan MR-da Şərur rayonu Axura kəndi ətrafi Hadı Kayıb, Quzuyatan ərazilərinin meşə və kolluqlarında rast gəlinir.
İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada istifadə olunmur. Meyvəsindən cem, kampot, mürəbbə və müxtəlif içkilər hazırlanır.
Ferland Mendi
Ferland Mendi  — sol cinah müdafiəçisi.
Yuxarı Xələfbəyli (Xudafərin)
Yuxarı Xələfbəyli — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Xudafərin şəhristanının Gərmədüz bəxşində qışlaq.
Tarixi
İran şahının vəliəhdi Abbas mirzə naibəssəltənə Mehdiqulu xan Cavanşirin küşikçibaşısı Xələf bəy Yağləvəndli-Cavanşirə yurd yeri vermişdi. 1828-ci ildə Xələf bəy Qarabağa dönəndən sonra bu yurdda Hacıəlili elinin Gəncəli oymağı yerləşdi. Aslanduz-Xumarlı yolunun sağ tərəfində qərar tutur.
Coğrafiyası
Araz çayının sahilində, Xumarlı şəhərindən 40 km aralıda yerləşir.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 392 nəfər yaşayır (82 ailə).
Soli (Astara, İran)
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 30 nəfər yaşayır (6 ailə).
Canıbəy Gəray
Canıbəy Gəray — XVIII Krım xanı.
Krım xanı I Dövlət Gəray ın nəvəsi, nurəddin Mübarək Gərayın (ö. 1593) oğludur. Əmisi II Qazi Gəray ın hakimiyyətə gəlişinin ardından atası bütün ailəsiylə birlikdə Şimali Qafqaz a qaçdı və burada vəfat etdi. Atasının vəfatının ardından qardaşı Dövlət Gərayla birlikdə əmiləri Fateh Gəray və Səlamət Gəray ın himayəsində böyüdüldü. 1609-cu ildə kalqay Mehmed Gəray və nurəddin olan qardaşı Şahin Gəray (II Səadət Gəray ın oğlanları) ayaqlandılar və bu səbəblə vəzifədən alındılar. Onların yerinə Canıbəy Gəray kalqay, qardaşı Dövlət Gəray isə nurəddin təyin edildilər. Bu vəzifədə ikən Moskva knyazlığı üzərinə tərtiblənən səfərlərdə iştirak etdilər.
1610-cu ildə əmisi Səlamət Gəray ın vəfatıyla Canıbəy taxta çıxdı. Kiçik qardaşı Dövlət Gərayı kalqay, mərhum əmisinin oğlu Əzəmət Gərayı isə nurəddin təyin etdi. Vəzifədə ikən Osmanlı sultanı nın ən yaxın dəstəkçilərindən biri olan Canıbəy Gəray Səfəvilər və Lehistan üzərinə tərtiblənən səfərlərə qatıldı. Ancaq 1623-cü ildə Osmanlı sultanı II Osman ın taxtdan endirilməsi və I Mustafa nın yenidən hakimiyyətə gəlməsinin ardından Canıbəy taxtdan endirildi və yerinə üsyankar III Mehmed Gəray xan elan edildi. Ədirnə yə gələn Canıbəy 1628-ci ilədək burada yaşadı. Ancaq III Mehmed Gəray ın Osmanlı əleyhdarlığı və Krımda tayfalararası mübarizəni qızışdırması nəticəsində Canıbəy Gəray 1628-ci ildə yenidən xan təyin edildi. Mehmed Gəray isə qaçmağa məcbur oldu. Hakimiyyəti ələ aldıqdan sonra qardaşı Dövlət Gərayı yenidən kalqay, mərhum əmisinin oğlu Əzəmət Gərayı isə nurəddin təyin etdi.
Krıma qayıdan Canıbəy Gəray burada qıtlıq, vəba və tayfalararası daxili çəkişmələrlə üzləşdi. Qısa zamanda bölgədə sülhü təmin etdi. 1631-ci ildə qardaşının ölümüylə əmisi oğlu Əzəmət Gərayı kalqay təyin etdi ancaq onun üsyankarlığı bir il sonra ölümünə səbəb oldu. Onun öldürülməsi ilə öz oğlu Mübarək Gərayı kalqay, əmisi Səlamət Gəray ın oğlu Mübarək Gərayı isə nurəddin təyin etdi.
1635-ci ildə Osmanlı sultanı IV Murad ın İrəvan səfəri nə dəstək üçün çağırılsa da, yaşlılığı səbəbilə bu səfərə qatılmaqdan imtina etdi. Bu səbəblə dərhal vəzifədən alındı və Rodos adası na sürgün edildi. Bir il sonra burada vəfat edən Canıbəy Gəray Murad Rəis məscidinin həyətinə dəfn olundu.
Xariton Pliyev
Xariton Pliyev — Cənubi Osetiya şairi və tərcüməçisi. Kosta Xetaqurov adına Dövlət Mükafatı laureatı (1972).
Bioqrafiyası
1908-ci ildə Tiflis quberniyasının Ruk kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini yerli bir məktəbdə alır. 1928-ci ildə "Fidiuaq" ədəbi jurnalında "Kosta" və "Bahar gəldi" adlı ilk şeirlərini çap etdirir. 1926-cı ildə 1930-cu ildə bitirdiyi Stalinir Pedaqoji Texnikumuna daxil olur. Sonra iki il müəllim və "Bolşevikon Aivad" (Bolşevik incəsənəti) qəzetinin redaktoru olaraq çalışır. 1931-ci ildə Cənubi Osetiyadakı vətəndaş müharibəsini təsvir etdiyi "Səlimət" adlı ilk şeiri nəşr olunur. 1932-ci ildən Moskva Pedaqoji İnstitutunun ədəbiyyat fakültəsində təhsil alır. 1932-ci ildə "Qığılcım" adlı ilk şeirlər toplusunu nəşr etdirir. 1934-cü ildən Moskva Tarix, Fəlsəfə və Ədəbiyyat İnstitutunun ədəbiyyat fakültəsinin tələbəsi olur. 1936-cı ildə institutu bitirmədən Osetiyaya qayıdır və orada respublika radio yayımı komitəsinin uşaq verilişlərinin redaktoru vəzifəsində işləməyə başlayır. Sonra “Rastcinad” qəzetinin ədəbiyyat şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışır.
1937-ci ildən Cənubi Osetiya Yazıçılar Birliyinin İdarə Heyətinin sədri olur. 1940-1942-ci illərdə Cənubi Osetiya Araşdırma İnstitutunda və Stalinir Pedaqoji İnstitutunda çalışmışdır. 1942-ci ildən Böyük Vətən müharibəsində iştirak edir. 1944-cü ildə ordudan tərxis olunduqdan sonra Orconikidzedə “İr” nəşriyyatında, “Max duq” ədəbi jurnalının və “Gənc kommunist” qəzetinin redaksiyalarında işləyir.
Xatirəsi
Tsxinvalidə bir küçə Xariton Pliyevin adını daşıyır.
Şəfəq vaxtı
thumb|[[Çikaqoda şəfəq vaxtı.]]
Şəfəq vaxtı və ya Dan — günəş doğmazdan əvvəl görülən alatoranlığın vaxtıdır. Bu zaman günəşin şüaları zəifdir, günəş hələ qalxmayıb və üfüqün altındadır.
Sübh və günəş doğuşu arasındakı alatoranlıq müddəti bölgənin eninə görə dəyişir. Məsələn, bu fərq tropiklərdə bir neçə dəqiqədir, ancaq qütblərdə saatlarca ola bilər.
Obituary
Obituary — 1984-cü ildə Floridada yaradılmış det-metal qrupu
Üzvlər
Hazırkı üzvlər
Keçmiş üzvlər
İnsa-dong
İnsa-dong (kor: 인사동,çin: 仁寺洞) a Koreya Respublikası Seul şəhəri Jongno-guda yerləşən hüquqi inzibati ərazidir. İnzibati ərazi olan Jongno-dong ərazisinin aşağı hissəsində yerləşir və İnsa-dong kəsişməsindən Anguk-dong dairəvi yolundan başlayaraq Jongno 2-gadakı Tapgol Parkına qədər olan ərazini əhatə edir. Əsas küçə Coson sülaləsi dövründən formalaşmış uzunluğu 0,7 km və eni 12 m olan İnsadong-gildir. Hazırkı İnsadong-gil 2000-ci ildə memar Kim Jin Ae-nin layihəsi ilə yenidən qurulmuşdur. Seulun əsas şəhər yolları ilə əlaqəlidir, ,Çongyeçon və Gyonbokqunq Sarayı kimi böyük turistik məkanlara yaxındır.
Xülasə
İnsa-dong, Coson sülaləsi dövründən başlayaraq təxminən 600 ildir ki, Seulun əsas küçəsi sayılır. Yapon müstəmləkə dövründə əsasən yaponları əsas götürərək antik əşyaların ticarəti ilə məşğul olan bazar formalaşmış, 1970-ci ildən başlayaraq qalereya, yazı fırçaları satan mağaza və kağızçılar meydana çıxmağa başlamışdı. İnsa-dong əcnəbilər üçün məşhur alış-veriş mərkəzi olmaqla yanaşı, eyni zamanda Məryəm Xiyabanı (Mary's Alley) olaraq da tanınır.
Kommersiya problemi
İnsa-dongun turistik küçə olaraq məşhurlaşması ilə oranı ziyarət edən insanların sayı artmağa başladı və bununla da imtiyazlı mağaza və ya ənənəvi mədəniyyətlə əlaqəsi olmayan müəssisələrin sayı artdı. Bu səbəbdən İnsa-dongun özünəməxsus koloritini itirdiyi deyilir. Həmçinin İnsa-dongdakı məhsulların 90% -nin Çin istehsalı olduğuna dair statistika da mövcuddur.
Restoranda yanğın hadisəsi
17 Fevral 2013-cü il tarixində axşam İnsa-dongdakı Jongno Tower yaxınlığında yerləşən bir restoranın 3-cü mərtəbəsində yanğın baş vermiş və əsasən taxta tikililərdən ibarət 19 mağaza tamamilə yanıb kül olmuşdu. Yanğının səbəbinin qəsdən yandırma olduğu məlum olmuş və Doqsuqunq sarayının əsas qapıları sayılan Dehanmunun yanındakı Ssangyong Motor düşərgəsində qəsdən yandırma hadisəsində şübhəli olan An soyadlı şəxs istintaq zamanı yanğını bilərək törətdiyini etiraf etmişdir.
İlyas Əfəndiyev
İlyas Məhəmməd oğlu Əfəndiyev — nasir, dramaturq, 1940-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan SSR xalq yazıçısı (1979), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1972).
Həyatı
thumb|right|250px|Poçt markası (1997).
İlyas Məhəmməd oğlu Əfəndiyev 1914-cü il may ayının 26-da Qaryaginin (indiki Füzuli rayonu) hal-hazırkı Saracıq kəndində tanınmış və hörmətli tacir ailəsində anadan olmuşdur. Nəsilliklə oxumuş ruhani və varlı tacir ailəsindən çıxmış Məhəmməd kişi 1884-cü ildə anadan olmuşdur. Onun ata-babası bütün Qarabağda tanınan, kasıba, yoxsula əl tutan, xeyirxah və alicənab adamlar idilər. Bu ailənin bir qolu tacir nəslinə mənsub olub alqı-satqı işləri ilə məşğul olmuşdur. Digər qolu isə ruhani təhsili almış, savadlı axund və üləmalardan ibarət idi.
Yazıçının atası Məhəmməd Əfəndiyev həmin ailənin ticarətlə məşğul olan qoluna mənsub olmuşdur. O, 7–8 yaşlarında olarkən atası vəfat etmiş, anası ərə getməyərək bütün ömrünü dörd kiçik oğlu ilə bir qızını boya-başa çatdırmağa sərf etmişdir. Məhəmməd Əfəndiyev kənddə beşillik rus-tatar məktəbini əla qiymətlərlə bitirmiş, rus dilini mükəmməl öyrənmişdir. Məktəbi bitirdikdən sonra Qaryaginə köçərək yeznəsinin yanında kənd təsərrüfatı alətləri satan mağazada işləmişdir. Bir müddət sonra həmin ticarətlə müstəqil məşğul olmuşdur. O, Rusiyanın müxtəlif şəhərlərilə, Təbrizlə, İstanbulla ticarət əlaqələrinə girmiş, bir neçə həmkarı ilə birlikdə mal gətirib satmaqla var-dövlət sahibi olmuş və böyük hörmət qazanmışdır. 1920-ci ildə Azərbaycan bolşeviklər tərəfindən işğal olunduqdan sonra Məhəmməd kişi müxtəlif təsərrüfat idarələrində çalışmışdır.
Onun babası Hacı Axund Tehranda ali ruhani təhsili almış, geniş dünyagörüşlü və savadlı bir adam olub böyük hörmət sahibi idi. Evində çox zəngin kitabxanası varmış. İlyas Əfəndiyev qeyd edir ki, Hacı Axund başqa mollalar kimi acgöz deyildi, kasıblardan pul almaz, camaatı öz halal zəhməti ilə dolanmağa, fəqir-füqəraya əl tutmağa çağırardı. Kasıblar həmişə onun yanına məsləhətə gələrdilər.
Yazıçının babası Bayram bəy Şuşada rus dilində gimnaziyanı bitirib dövlət idarələrində məmur işləmiş, Müsavat hökuməti vaxtında Şuşada qəza rəisi vəzifəsində çalışmışdır.
Çətin günlər
Əfəndiyevlər ailəsi Sovet hakimiyyəti dövründə, 30-cu illərdə ciddi təqiblərə məruz qalmış, onların ata-baba mülkü əllərindən alınmış, ailənin bəzi üzvləri "xalq düşməni" kimi güllələnmiş, bəziləri həbs edilərək vətəndən uzaqlara sürgün olunmuşdur. Yazıçının atası Məhəmməd Əfəndiyevə "kulak" damğası vurularaq evi, böyük mülkü, bağı zəbt edilmiş, "səs hüququndan" məhrum olunmuşdur. Ağır sıxıntı və ehtiyac içərisində yaşayan Məhəmməd Əfəndiyevin ailəsi mağazadan ərzaq malları, pal-paltar almaq hüququndan belə məhrum edilmişdir, lakin yazıçının nənə və babaları bolşeviklərin ağalığından əvvəlki illərdə yüzlərlə yoxsul ailələrə əl tutan, kasıblara kömək edən xeyirxah və səxavətli adamlar kimi yadda qaldıqlarından, insanlar dar ayaqda bu ailəyə gizlin də olsa kömək edirdilər.
Yazıçı bu illərin hadisələrini xatırlayaraq qeyd etmişdir: "Bizim ailəmiz çox ağır vəziyyətdə idi. Atam səs hüququndan məhrum edildiyi üçün uzun illər işsiz qaldı. Yeddi uşağın böyüyü mən idim. Atamın vaxtı ilə tikdirdiyi böyük evimiz əlimizdən alınmışdı. Bizim doqquz adamdan ibarət ailəmizə hökumət tərəfindən zəbt edilmiş evimizin ikinci mərtəbəsində iki balaca otaq vermişdilər. Balaca qardaşlarım yemək stolunun altında, üstündə yatırdılar".
Qarabağın aran rayonlarında yaşayan yüzlərlə başqa ailə kimi Məhəmməd kişi də ailəsi ilə bərabər yay aylarında yaylağa – Şuşaya köçərmiş. İlyasın uşaqlıq illərinin müəyyən hissəsi Şuşada keçdiyindəndir ki, yazıçının yaradıcılığında Şuşa və Qarabağ mövzusu mühüm yer tutur.
Yazıçının atası 30-cu illərin ədalətsizliklərinə, təqib və təhqirlərə dözmür, uzun illər işsiz qalır, ailəsini dolandıra bilmir. Ağır xəstələnərək "səksən yaşlı qocaya dönmüş" Məhəmməd kişi 1934-cü ildə 50 yaşında vəfat edir.
Ailəsi
İ. Əfəndiyevin nənələri Fatma xanım və Bəyaz nənə, anası Bilqeyis xanım geniş dünyagörüşünə malik, savadlı, şifahi xalq ədəbiyyatının onlarla nümunələrini, əfsanə, nağıl və dastanları sinələrində gəzdirən el ağbiçəkləri olmuşlar. İlyasın bir gənc kimi formalaşmasında, kitaba, ədəbiyyata, ümumiyyətlə mütaliəyə maraq oyanmasında anası Bilqeyis xanımın əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. O, İlyasa yalnız analıq yox, Məhəmməd kişi vəfat etdikdən sonra, müəllimlik, yoldaşlıq, həm də atalıq etmişdir. Atası ilə o qədər də "dil tapa" bilməyən, onunla dostlaşmağı bacarmayan İlyas bütün sirlərini, dərdlərini anası ilə bölüşərdi.
İ. Əfəndiyev anası haqqında yazmışdır: "Anam keçmiş müsəlman qızları kimi, evdə mollakunə adamlardan dərs almışdı. Ərəb və rus əlifbalarında yazıb oxuyurdu. Mütaliəni çox sevirdi. Azərbaycan dilində çıxan kitabların, demək olar ki, hamısını oxumuşdu. Mənə ərəb və latın əlifbalarında yazıb oxumağı da o öyrətmişdi. Uşaq vaxtı anam bizə oxuduğu kitablardan hədsiz-hesabsız əhvalatlar danışardı. Onun oxuyub bizə nağıl elədiyi "Ərmənusə", "İngilis xanımı", "Hind racəsi", "Rüstəm və Zöhrab", "Əlif Leyla" və sairə kitablar indi də yadımdadır. Füzulinin "Leyli və Məcnun" əsərini də mən ilk dəfə anamdan eşitmişdim. Ümumiyyətlə, anamız çox incə zövqə malik bir qadın idi. Dövrün ictimai hadisələrindən də baş çıxarırdı. Allahsız olmasa da, mollalardan zəhləsi gedərdi. Məndə güclü mütaliə həvəsi məhz anamın təsirilə oyanmışdır".
Danışılan bu əhvalatlar, nağıl və əfsanələr İlyasın incə qəlbinə təsir etmiş, onun sonralar bir yazıçı kimi formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. İ. Əfəndiyev bu haqda yazmışdır: "…bunları bizə danışanda mənim xəyalımda heyrətli bir aləm yaranırdı və bu aləmin qəhrəmanları, onların igidlikləri uzun zaman gözümün qabağından getmirdi. Mən onların iztirabları ilə həyəcanlanıb pərişan olur, qələbələrinə sevinirdim və getdikcə xəyalımda yaranan bu aləm mənə real həyatdan, təsadüf etdiyim insanlardan (yalnız anamdan başqa) daha artıq xoş gəlirdi… O aləm daha şirin, daha cazibədar görünürdü".
İ. Əfəndiyevə "xoş gələn" bu sirli aləm sonralar onu öz qoynuna alır, nənəsi və anasının danışdıqları və cib dəftərlərinə qeyd olunan "maraqlı əhvalatlar" bir sıra bədii əsərlərin fabulasına çevrilir. Məsələn, Fatma nənənin danışdığı: "Quşların dilini bilən Süleyman padşah bütün quşlara əmr edir ki, hər biriniz mənə dünyanın ən gözəl quş balasını tapıb gətirin! Qarğa çox axtarır, onlarla quş balasına baxır, axırda özünün eybəcər balasını dimdiyinə alıb aparır və Süleyman padşaha deyir: Qibleyi-aləm! Dünyada bundan gözəl quş balası tapmadım" – əhvalatı "Sağsağan" hekayəsində qələmə alınmışdır – və yaxud, məzmunu "Kitabi-Dədə Qorqud"dan gələn, xalqımızın yadelli işğalçılara qarşı mübarizəsindən söhbət açan digər bir əfsanə "Qarı dağı" hekayəsi üçün əsas olmuşdur. Yazıçının 1991-ci ildə qələmə aldığı "Vəzir Allahverdi xan və Bəhlul Danəndə" hekayəsindəki əhvalat da anasının danışdığı rəvayətlərdən götürülmüşdür.
İ. Əfəndiyevin uşaqlıq və gənclik illəri bir tərəfdən belə əfsanəli və rəvayətli mühitdə keçmişdisə, digər tərəfdən bolşevik qaragüruhunun və kommunist ideologiyasının ən qatı dövrünə təsadüf etmişdir. Bütün varlılar kimi Əfəndiyevlər ailəsi də dövrün ədalətsizlikləri ilə qarşılaşmışdır. Bunlar isə İlyasın qəlbində dərin iz salmışdır. Yəqin ki, onun ədəbi qəhrəmanlarındakı, elə yazıçının öz xarakterindəki kommunist və sovet rejiminə qarşı narazılıq, zamanın tələbləri ilə barışmamaq meyli elə buradan əmələ gəlmişdir.
Yazıçı hələ uşaq yaşlarından zəhmətə alışmış, mütaliəyə böyük maraq göstərmiş, məktəbə getməzdən əvvəl yazıb-oxumağı öyrənmiş, çoxlu kitablar mütaliə etmişdir. 1921-ci ildə birinci sinifə gedən İlyas 1930-cu ildə pedaqoji təmayüllü iki dərəcəli orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirmişdir. Məktəbin direktoru Cəmil bəy Vəzirov, müəllimləri Mehdi Mehdizadə, Cümşüd Zülfüqarlı, Bəylər Ağayev və b. idi.
Ədəbiyyata maraq
thumb|267x267px|[[Bakıda İlyas Əfəndiyevin xatirə lövhəsi. Heykəltəraş: Natiq Əliyev.]] Orta məktəbdə oxuyarkən müəllimlərin tapşırıqları ilə kifayətlənməyən İ. Əfəndiyev dərsdən əlavə, müstəqil mütaliə yolu ilə çoxlu bədii kitablar, o cümlədən rus ədəbiyyatı klassiklərindən Aleksandr Puşkin, M. Y. Lermontov, A. P. Çexov, İ. Turgenev, Maksim Qorki kimi sənətkarların dilimizə tərcümə olunmuş əsərlərini mütaliə etmiş, eyni zamanda riyaziyyat və fizika elmlərinə böyük maraq göstərmiş, coğrafiyanı həvəslə öyrənmiş, böyük səyyahların, o cümlədən R. Amundsen, F. Nansen, Xristofor Kolumb, Ameriqo Vespuççi kimi adamların həyatını diqqətlə izləmişdir. Əlbəttə, bədii ədəbiyyat və ədəbiyyatşünaslıq onu daha çox maraqlandırırdı. İ. Əfəndiyev yazır: "Klassik romanlar, pyeslər, poemalarla bərabər, o zaman haqqında çox danışılan professor Friçe, professor Koqan, professor Köprülüzadə, İsmayıl Hikmət kimi məşhur ədəbiyyat alimlərinin əsərlərini də yorulmadan, həvəslə oxuyub balaca dəftərçələrdə özüm üçün konspektlər çıxarırdım. Mən gələcəkdə Köprülüzadə kimi, professor Friçe kimi böyük ədəbiyyat alimi olmaq xəyalı ilə hey həvəslənir, hey oxuyurdum".
Dünya ədəbiyyatı və mədəniyyət sahəsində yüksək zirvəyə qalxmış onlarla sənətkarların həyatı və yaradıcılıq təcrübəsi bir daha sübut edir ki, böyük ədiblərin, rəssam və bəstəkarların formalaşıb yetişməsində, öz xalqının qabaqcıl elm və mədəniyyət xadimi səviyyəsinə yüksəlməsində bir sıra mühüm həyati amillər həlledici rol oynamışdır. "Sənətkarı əhatə edən ictimai ədəbi mühitin bütün mürəkkəblik və çoxcəhətliliyini öyrənmədən, onun müasirləri ilə əlaqələrinin yerini və mövqeyini dəqiq müəyyən etmədən yazıçının formalaşma və inkişaf prosesini doğru-düzgün mənalandırmaq çətindir, bəlkə də mümkün deyildir".
Əlbəttə, İ. Əfəndiyevin bir gənc kimi yetişməsində, mütaliəyə, ədəbiyyata, elmə böyük maraq göstərməsində, hər şeydən əvvəl, ailə tərbiyəsinin, ata-ana ocağının çox mühüm təsiri olmuşdur, lakin bu, həlledici səbəb olsa da yeganə amil deyildi. Yazıçının formalaşıb yetkinləşməsində, bir sənətkar kimi püxtələşməsində başqa amillər də olmuşdur ki, bunlardan oxuduğu və dərs dediyi məktəbin kollektivi, boya-başa çatdığı bölgənin ictimai-mədəni mühiti, gənclik illərində böyük həvəslə izlədiyi və maraqla mütaliə etdiyi "Qızıl Araz" adlı rayon qəzeti, Füzulidə fəaliyyət göstərən xalq teatrı, ali təhsil aldığı institut həyatı, işlədiyi "Yeni yol", "Kommunist" və "Ədəbiyyat qəzeti" redaksiyaları və ən nəhayət Bakı ədəbi mühiti, Yazıçılar İttifaqı çox böyük təsir göstərmişdir. Düzdür, bu amillərin yazıçıya biri az, biri çox təsir etmişdir, lakin onların heç biri təsirsiz qalmamışdır.
İ. Əfəndiyevi sənət aləminə aparan yolun başlanğıcı ailədən və orta məktəbdən keçmişdir. Bu insan həyatının elə bir anıdır ki, yeniyetmə gənc konkret və müstəqil biliyə yiyələnməyə, ətrafda baş verən hadisələri dərk etməyə, mütaliəyə maraq göstərməyə, əqli və zehni qabiliyyətini inkişaf etdirməyə başlayır. Bu yolun uğurlu başlanğıcından çox şey asılıdır. Ailədəki tərbiyə üsulları, oradakı ab-hava, qarşılıqlı münasibətlər çox şeydən xəbər verir. İnsan həyat yollarında ilk sınaqlarla burada rastlaşır. İlyasın boya-başa çatdığı ailənin üzvləri də halal zəhmətlə yaşamış, minnətsiz çörək yeyərək övladlarını da bu ruhda tərbiyə etmişlər.
Orta məktəbi bitirdikdən sonra bir müddət Böyük Bəhmənli kəndində dil və ədəbiyyatdan dərs deyən İ. Əfəndiyev 1935–1938-ci illərdə Qaryagin şəhər orta məktəbində coğrafiya müəllimi işləmiş, eyni zamanda gənclərin təlim-tərbiyəsində, savadsızlığın aradan qaldırılmasında, məktəbyaşlı uşaqların təhsilə cəlb olunmasında fəallıq göstərmişdir. Yazıçının formalaşmasında Qaryaginin ictimai və mədəni həyatı da az rol oynamamışdır. Düzdür, 30-cu illərdə rayondakı mühit haqqında əlimizdə geniş məlumat yoxdur, lakin yazıçının öz xatirələri, məktəb və müəllim kollektivi, rayon ziyalıları haqqında əldə etdiyimiz məlumatlar, rayon qəzeti səhifələrində dərc edilmiş müxtəlif məqalələr, gənclərin həyatında və tərbiyəsində o illər çox mühüm rol oynamış dram kollektivinin fəaliyyəti barədəki yazılar rayonun 30-cu illərdəki ictimai-mədəni həyatı haqqında müəyyən fikir söyləməyə imkan verir.