cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Göy məscid (Təbriz)
Göy məscid – Yaşıl Cami paralelləri
XX əsrin əvvəllərində türk alimi C. Ə. Ərsevən qeyd edir ki, "Təbrizdə sünni məscidinin (Göy məscidin) planı Bursadakı Yaşıl camini (1413–1421) çox xatırladır". Bu fikri sonralar bir çox alimlər də bölüşmüşlər. Cəfər Qiyasi isə qeyd edir ki, "istənilən memarlıq əsərinin, xüsusilə Göy məscid kimi epoxal tikintinin müəyyən memarlıq–bədii məktəbə şamil edilməsi onun genetik köklərinin və memarlıq planlaşma xarakteristikasının aydınlaşdırılmasını tələb edir. Konkret halda ancaq Yaşıl cami və Göy məscidin planlaşma quruluşunun təkamülünü izləmək, onları tutuşdurmaq yolu ilə Yaxın Şərqin bu məşhur abidələrinin – iki türk memarlıq nümunəsinin paralelliyini və özümlüyünü dəqiqləşdirmək olar". left|200px|thumb|[[Cahanşah Həqiqinin Göy məsciddəki məzarı]] Bursadakı Yaşıl cami ilk osmanlı məscidlərinin ən yetkin örnəyi olub daha çox zaviyyə kimi tanınır və planı "T" formalıdır. Görkəmli türk araşdırmaçısı E. H. Ayverdinin "qanadlı cami" adlandırdığı bu tip məscidlər Bursada XIV–XV yüzilliklərdə formalaşmışdır. Yan qanadları olan ilk məsciddə – Orxan camisində (1339) türk memarları birinci dəfə sadə fəndlərlə çoxsütunlu məscidin dağınıq planını yığcam planlaşma ilə əvəz etdilər. Onun düzbucaqlı ibadət salonu aralarında tağ olan və günbəzlə örtülü iki kvadrat hissədən ibarətdir. Vestibül və yan otaqlar salonun şimal hissəsi ətrafında simmetrik yerləşmişdir. Planın belə sadə qurulması özünü müəyyən iqtisadi və konstriktiv cəhətdən doğrultmuş, az vəsaitlə sütunlara bölünməyən xeyli böyük ibadət salonu əldə etməyə imkan vermişdir. Daha monumental formalarla həll edilmiş Yaşıl camidə də bu ideya gözlənilmişdir. Qanadlı Bursa məscidlərinin ibadət salonları əslində tağla birəşmiş planda kvadrat biçimli iki səlcuq məscididir. Təbriz zonasında isə belə uzunsov salonlar adətən tağ tavanla örtülürdü.
Vladimir Veynşal
Bioqrafiya
Minskdə təhsil almış, o, Sionizm hərəkatında yarandığı vaxtdan (bundan əvvəl "Xovevey Sion" hərəkatında, 1882-1883-cü illərdə) fəal iştirak etmişdir. Sankt-Peterburq Dövlət Universitetində təbiət elmlərini öyrəndi. 1888-ci ildə İmperator Tibb-Cərrahi Akademiyasını bitirmiş, 1890-cı ildə Sankt-Peterburqdakı xəstəxanada işləmişdir.
Mollalı (Qafan)
Tarixi
1918-ci il qırğınları vaxtı kənd dağıdılmış, əhalisinin sağ qalanları Naxçıvana pənah aparmışdır. Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra salamat qalan əhali öz yerlərinə qayıtmışlar. 1950-ci illərdən sonra kənddə tikinti işləri getmiş və orada əvvəldən yaşayanlar öz yerlərinə qayıtmışlar.
Göy məscid (Təbriz)
Göy məscid – Yaşıl Cami paralelləri
Cəfər Qiyasi qeyd edir ki, Göy məscid və Yaşıl caminin planlarının oxşarlığı ancaq onların "T" formalı ümumi biçimlərindədir. Hər bir məsciddə isə otaqların tərkibi və qruplaşması özümlü həll edilmişdir. Yaşıl Caminin plan quruluşunda funksional ayrılma kəskin bölgü və hər yerləşgənin izolə edilməsi yolu ilə aparılmışdır. Onun planının kompozisiyasını qapalı, funksional, sərbəst və bir–biri ilə dəhlizsiz birləşən otaqlar təşkil edir. Ondan fərqli olaraq Göy məsciddə bina içərisində məkanların salon sistemi ilə qruplaşması fəndi işlədilmişdir. Göy məscidin əsas hissəsi bir–birindən izolə edilməmiş yerləşgələrdən – mərkəzi günbəzli salon, onu üç tərəfdən dövrələyən qalereyalar və kiçik örtülü künc salonlardan ibarətdir. Bütün yerləşgələrin sıx qarşılıqlı əlaqəsi yolu ilə vahid məkan – salon əldə edilmişdir.
Mollalı (Qafan)
Adı
Toponim qaraçorlu türk tayfasının əliyanlı tirəsinə mənsub olan mollalı etnonimindən əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir, quruluşca sadə toponimdir.
Əhalisi
Mollalı kəndində 1897-ci ildə 34 nəfər, 1914-cü ildə 156 nəfər yaşamışdır. 1918-ci il hadisələri vaxtı kəndi tərk etməli olan azərbaycanlıların geri qayıdış Ermənistanda sovet hökumətinin qurulmasından sonra mümkün olur. Mollalıda 1922-ci ildə 45 nəfər, 1926-cı ildə 38 nəfər, 1931-ci ildə 46 nəfər azərbaycanlı əhali yaşamışdır.
1988-ci il deportasiyası zamanı bölgənin digər azərbaycanlı əhalisi kimi mollalılar da kəndi tərk etməli olurlar.
Göy məscid (Təbriz)
Göy məscid – Yaşıl Cami paralelləri
Göy məscidin iç məkanının üzvi bütövlüyünü nəzərə alan başqa bir türk alimi O. Aslanapa ona daha yaxın analogiya gətirərək östərmişdir ki, Vandakı böyük kərpic məscidin planını ancaq Təbrizin Göy məscidi ilə tutuşdurmaq olar. Araşdırmaçının müşahidəsinə görə, hər iki məsciddə "bütün məkanın sadə günbəz və tağlar sistemi ilə birləşdirilməsi heyrət doğurur". Cəfr Qiyasi isə qeyd edir ki, Cahan şahın atası, Qaraqoyunlu türk sülaləsinin banisi Qara Yusifin (1389–1400) hakimiyyəti dövründə inşa edilmiş Böyük Van Məscidi Təbriz memarlıq məktəbi arealına daxildir. Həcm–məkan quruluşunun təşkili və memarlıq dekorunun xarakterinə görə isə Van məscidi Mərənd və Urmiyanın cümə məscidlərinə yaxındır.
Memarlıq xüsusiyyətləri
thumb|150px|left|[[Matrakçı Nasuhun "Təbriz" miniatüründə Göy məscidin təsviri]] Göy məscid, yaxud "Cahan şah məscidi" tikildikdən az sonra Təbrizin ən bəlli memarlıq abidəsi olub, bu günəcən çoxlu memar, səyyah və alimlərin diqqətini özünə çəkir. Göy məscidin iki əsas hissədən ibarət olan planı ox simmetriyalıdır. Onun düzbucaqlı hissəsini mərkəzi kvadrat salon (16,5 x 16,5), ona üç tərəfdən birləşən qalereyalar və iki künc salonu əmələ gətirir. Planda kvadrat biçimli olan üçüncü salon – Göy salon cənub tərəfdən mərkəzi salona bitişir və məscidin planına bütövlükdə "T" şəkilli biçim verir.
Konstruktiv dayanıqlılığı təmin etmək üçün, ayrıca olaraq böyük günbəzin (diametri 16,5) yıxıcı qüvvəsinin söndürülməsi üçün ibadət salonunun mərkəzi məkanı ilə yan qalereyaları arasında yoğun dayaqlar qoyulmuş və onların arasında dərin tağ açırımları yaradılmışdır. Onlardan fərqli olaraq cənub dayaqları arasındakı açırımlar dayazdr – bu hissədə dayaqların kəsimi kvadrata yaxındır. Bunun sayəsində ibadət salonuna giriş qarşısında dəhlizvari məkan yaranmasının qarşısı alınmışdır.
İbadət üçün nəzərdə tutulmuş ümumi sahəni xeyli genişləndirən şərq və qərb qalereyaları, həmçinin künc salonlarının bir hissəsi, qadınlar üçün nəzərdə tutulmuş və mərkəzi salondan xüsusi pərdələr və ağac şəbəkələrlə ayrılmışdır. Şimal qalereyası özümlü vestibül – bölüşdürücü olmuşdur. Orta əsr şərq memarlığında ikinci dərəcəli otaqların aydın ifadə olunmuş özək – kvadrat salon ətrafında yerləşdirilməsi Göy məsciddə özünün yetgin və çox orijinal həllini almışdır. Bir sıra müəlliflər Göy məscidin plan quruluşunun özümlüyünü ötəri qeyd etməyə, ayrı–ayrı alimlər isə onun analogiyasını səthi tutuşdurma yolu ilə tapmağa cəhd etsələr də, indiyəcən onun planının genezisi ilə heç kim məşğul olmamışdır.
Planlanlaşdırılma tarixi
thumb|220px|right|Göy məscidin "T" şəkilli planı XI–XII yüzilliklərdə Azərbaycanda əsas monumental məscid tipi planda kvadrat biçimli salonu olan, tək sferik günbəzlə örtülən yerli "köşk" tipli məscid idi. Onun cənub divarı adətən qapalı olub, içəri səthində mehrab quraşdırılırdı. İbadət salonunun qalan divarlarında enli tağ açırımları olurdu. Belə həcm–məkan quruluşu sonralar, zərurət yarananda, yeni yerləşgələr birləşdirilməklə ibadət salonunu üç istiqamətdə genişləndirməyə imkan verirdi. Adətən artırılan yerləşgələr çoxsütunlu salonlar kimi bir–biri ilə sivri tağlarla birləşən sütunlardan əmələ gəlirdi. Səlcuq köşkü ətrafında bir neçə əsr ərzində Mərənd və Urmiya cümə məscidləri beləcə yaranmış və asimmetrik həcm–planlaşma quruluşu almışdır. Azərbaycanın bu iki dəyərli tarixi memarlıq abidəsi ilə eyni planlaşma sxemi olan Böyük Van məscidi də belə inşa edilmişdir. Eyni zamanada Atabəylər Memarlıq Kompleksinə daxil olan Naxçıvan Cümə məscidinin də dövrümüzə çatan təsvirlərindən görünür ki, planda kvadrat biçimli mərkəzi məkana bitişən yan yerləşgələr var imiş.
Təbriz zonasında Cümə məscidlərinin sonrakı təkamülünü P. Dyubronun rəsmindən bəlli olan və XIII əsrin sonu – XIV əsrin əvvəllərinə aid edilən Sultaniyyədəki məscid təmsil edir. Bu məscid göstərir ki, artıq Elxanilər dövründən başlayaraq Azərbayanda yan qanadları olan məscidlər əmələ gəlir. Dövrün artan tələbini ödəyən iri vahid məkan almaq üçün memarlar günbəzli kvadrat və çoxsütunlu salonları bütöv bir vəhdətdə birləşdirirlər. Tikintinin bir mərhələli olması nəticəsində onlar belə məsciddə simmetrik kompozisiya verirdilər. Bu məscidlərin kompozisiya simmetrikliyini mərkəzi salona cənubdan birləşən və baş oxda çıxıntı şəklində yerləşən mehrab otağı, yaxud türbə daha da gücləndirir. Təbriz memarlıq–bədii zonasında "T" formalı planı olan məscidlər belə yaranmışdır. Qeyd edilməlidir ki, bu dövrün klassik əsərləri, Azərbaycan memarlığının incilərindən biri olan Olcaytu Xudabəndə türbəsinin (XIV əsrin əvvəlləri) planı da "T" formalıdır. Bu formanı əsas həcmə cənubdan birləşən günbəzli kiçik salon əmələ gətirir.
Təbriz zonasında cümə məscidlərinin plan quruluşunun inkişafı XV yüzildə yerli ənənələrin kamilləşməsi yolu ilə getmişdir. Bu baxımdan göy məscid həmin regionda bu tip tikililərin təkamülünün yekunu olmuşdur. Bu məsciddə memar mərkəzi kvadrat salonun məkanını üç tərəfdən dövrələmə qalereyalar və künc salonları ilə genişləndirib Mərənd, Van, Urmiya və Sultaniyyə məscidlərinin planlaşma ideyasını yaxşılaşdırmış və inkişaf etdirmişdir.
Göy məscidin planı quruluş yığcamlığına, cizgi dəqiqliyinə və funksional məsələlərin düşünülmüş təşkilinə görə öz sələflərindən fərqlənir. Təbriz məscidi həm də daha iri miqyaslıdır – onda mərkəzi günbəzin aşırımı böyüdülmüş, uyğun iri elementlər – dövrələmə qalereyalar və künc salonları işlədilmişdir. Bununla yanaşı, Göy məsciddə bütün elementlər güclü şəkildə mərkəzi salona tabe edilmişdir ki, bu daha əvvəlki dövrə aid cümə məscidlərində zəif hiss olunur. Bundan başqa Mərənd, Van, Urmiya, hətta Süleymaniyyənin göstərilən məscidlərində planlaşma quruluşu hələ inkişaf üçün açıqdırsa, Göy məscidin planının tam bitkin sistemi var. Sistemin bitkinliyi iki künc minarəsi ilə daha qabarıq gözə çarpdırılmışdır. Bütün sadalanan faktları nəzərə alan əksər tədqiqatçılar Göy məscidin planının Mərkəzi Azərbaycan məscidlərinin yerli memarlıq tipinin təkamülü nəticəsində yaranması və onun kökünün yerli ənənələrlə bağlı olmasını bildirirlər.
Monumental saray məscidi Təbriz şəraitində daha yetkin və özümlü ifadəsini Göy məsciddə almışdır. Bu abidəvi tikilidə Təbriz bədii zonası ənənələrinin konstruktiv, kompozisiya–plastik və dekorativlik–ornamental baxımdan sonrakı təkamülünü izləmək olar.
Kaşı işləmələri
Əvvəlki dövrə nisbətən bu binada keramik bəzəyin rəng qamması xeyli genişlənmişdir. Burada yenə də əvvəlki kimi şirlə işlənmiş süd rəngli dümağ yazılar və firuzəyi rəngli, mürəkkəb formalı nəbati naxışlar tünd göy rəngli yerlikdə verilirdi. Ustalar göy rəngin bənövşəyidən başlamış firuzəyi rəngə qədər bütün çalarlarından məharətlə istifadə etmişlər. Kaşı bəzəklərində göy şirdən başqa açıq yaşıl, sarı şirlərdən də istifadə edilmişdir. Göy və firuzəyi kaşı lövhələrin üzərində naxışlar cızmaqla bədii kompozisiyanın rəng qamması saxsının üzə çıxmış qırmızı rəngi hesabına daha da zənginləşdirilib. Məscidin böyük günbəzini bəzəmiş əlvan naxışlar çox orijinaldır. Kiçik salonun günbəzinin tünd göy rəngi üzərində ağ ulduzlar, böyük salonun günbəzinin yaşıl rəngi üzərində isə çiçəklər təsvir edilmişdir.
XIV əsrdə Təbrizdə olmuş İbn Batuta bu şəhərdəki abidələrin bədii keramik dekorlarının Əndəluzun və Şimali Afrikanın kaşı bəzəklərindən üstün olduğunu qeyd etmişdi.
Məscidin kufi və nəsx xəttləri ilə yazılmış yazıları onun memarlıq bəzəyinin mühüm cəhətlərindəndir. Dini məzmunlu yazılar ya medalyonların daxilində yerləşdirilmiş, ya da ki, bordyur formasında nümayiş etdirilmişdir. Göy məscidin kerammik dekorları ona dünya şöhrəti qazandırmışdır.
Fasadı
Mühəndis–konstruktiv cəhətdən Göy məscid Təbriz memarlıq məktəbinin ən böyük nailiyyətlərindəndir. Bu məktəbin XIV əsr incisi Sultaniyyədəki Olcaytu Xudabəndə türbəsində olduğu kimi Göy məsciddə də mərkəzi günbəzin üfüqi yıxıcı qüvvəsi bütün quruluş boyu bərabər paylanır. Bu məsciddə vahid konstruktiv sistemin hər bir hissəsi təkcə daşıyıcı kimi deyil, həm də dairəvi qalereya və köməkçi otaqlar şəklində faydalı məkan yaradıcı kimi işlədilmişdir. Onun ifadəsi iç məkanlarının təşkili və xarakterində günbəz və tağ konstruksiyalarının uğurlu birləşməsi həlledici rol oynamışdır.
Zəlzələ və baxımsızlıq üzündən Göy məscidin örtükləri uçmuşdur. Buna görə də indiki görkəmi onun həcm–məkan quruluşu haqqında dolğun təsəvvür yaratmır. Lakin qrafik bərpa yolu ilə, bərpa sxemləri çəkməklə bu klassik memarlıq əsərinin bədii surəti haqqında təsəvvür yaratmağa, onun bayır memarlıq həllini dəyərləndirməyə cəhdlər edilmişdir.
Məscidin planından da göründüyü kimi, Göy məscidin baş fasadının simmetrik quruluşu var. Fransız araşdırmaçısı P. Kostanın XIX əsrdə məscidin ancaq baş fasadının sxemini verməsini də bəzi tədqiqatçılar bununla izah edirlər. Bu ilk bərpa sxemində Göy məscidin baş fasadına çox sadə memarlıq həlli verilmişdir: mərkəzdə həcmlə ayrılmış baştağ verilmiş, ona bitişən yan qanadlar minarələrlə qapanmışdır. Baştağın arxasında – simmetriya oxunda mərkəzi salonun nəhəng qübbəsi ucalır. Türk rəssamı Nasuh Matrakçının XVI əsrin I yarısında çəkdiyi "Təbriz" miniatürünə əsaslanan V. Muradov isə fransız tədqiqatçının təklifinə əsaslı düzəlişlər etmişdir.
Matrakçının həmin miniatürünün yuxarı sağ küncündə çəkilən monumental dini tikili ilə həm kompozisiya, həm də şəhər quruluşunda yerləşməsinə görə, şübhsiz ki, rəssam Göy məscidin baş fasadın təsvir etmişdir. Azərbaycan memarlıq tarixi üçün olduqca dəyərli sənəd olan bu təsvir göstərir ki, Göy məscidin baş fasadının P. Kostanın təsəvvür etdiyindən daha mürəkkəb və plastik memarlıq həlli olmuşdur. Türk rəssamının təsvirində məscidin mərkəzi günbəzindən başqa simmetrik qoyulmuş hündür barabanlı iki kiçik günbəz də göstərilir. Burdan belə nəticəyə gəlinir ki, künc salonların, eləcə də Göy salonun günbəz örtükləri (diametrləri uyğun olaraq 8,5 m və 9 m) Göy məscidin ümumi gövdəsindən xeyli hündürə qalxmış, beləliklə, ilkin halda mərkəzi günbəzin ətrafında ucalan beş kiçik günbəz də Göy məscidin kompozisiyasında əhəmiyyətli rol oynayırmış.
Matrakçının miniatüründə mərkəzi günbəzin barabanı daha uca və münasibdir, minarələrin biçimi, nisbətləri və ucalığı isə daha inandırıcıdır. P. Kostanın təklifində günbəzin abrisi, baştağın üst hissəsi və minarə şərəfəsinin biçimi şübhə doğurur və formaca XV yüzilin Azərbaycan memarlığının Təbriz məktəbinin memarlıq abidələrinin uyğun elementləri ilə düz gəlmir.
Göy məscidin uçulmamışdan qabaq – 1537–ci ildə naturadan çəkilmiş rəsmində türk rəssamının təsviri həmin regionun sağ qalmış XV əsr abidlərinin memarlıq kompozisiyasına oxşardır. Lakin bu təsvir də obyekti olduğu kimi verməmiş və o, miniatür sənətinin səciyyəsindən irəli gələn şərtlilik nəticəsində müəyyən deformasiyalar uğramışdır. Professor Cəfər Qiyasi isə Matrakçının miniatürü və P. Kostanın ölçü çertyojları, eləcə də həmin dövrün sağ qalmış digər memarlıq əsərləri əsasında Göy məscidin daha düzgün və dolğun bərpa sxemini işləmişdir. Mütəxəssis qeyd edir ki, məscidin yeni bərpa sxemini işləyərkən, xüsusilə onun baştağı və mərkəzi günbəzinin biçimlərini aydınlaşdırarkən Təbrizdən olan Azərbaycan memarının tikdiyi və Göy məscidə memarlıq–planlaşma və konstruktiv xüsusiyyətlər cəhətdən yaxın olan Məşhəddəki Şah məscidə (1451) xüsusi diqqət ayırmışdır.
Göy məscidin bərpa sxemi əsasında demək olar ki, müəllif iç quruluşla tam uyğun olan dış memarlıq həlli seçmişdir. Memar əsas otaqları – ibadət salonlarını həcmlə ayırmışdır. Onların müxtəlif ölçülü, hündür barabanlı günbəzləri yapıx biçimli əsas tutumun damı üzərində ucalırdı. İncə silindrik minarələrin vertikalları məscidin kompozisiya quruluşunda həcmlərin bölgüsünü tamamlayırdı. İç məzmundan irəli gələn belə mürəkəb həcm quruluşu məscidin əsas hissələrini gözə qabarıq çatdırırdı. Simmetriya oxunda yerləşən mərkəzi günbəz bütün hissələri bir yerə toplayaraq onları vahid və ahəngdar məkan sistemində birləşdirirdi.
İnteryeri
Həcm elementlərinin – kritik nöqtələrin Göy məscid tikilisində sayca artması binanın siluetini zənginləşdirir və onun həcm–məkan quruluşunu daha da strukturlu edirdi. Binanın üst qatını təşkil edən həcmlərin plastik biçimləri və ritmləri kompozisiyaya təkcə ifadəli fəzalıq yox, həm də təsirli görkəm verirdi. Memarlıq bəzəyinin qeyri–adi zənginliyi və incəliyi ilə memar bu əsas ideyanı davam və inkişaf etdirmişdir.
Göy məscid orta əsr Azərbaycan memarlıq dekorunun az qala bütün nailiyyətlərini özündə toplamışdır. Onun zəngin ornamental kompozisiyaları müxtəlif materiallarla və müxtəlif üsullarla yerinə yetirilmişdir: yığma kaşı mozaikası, mərmər və gəc üzərində oyma, bişmiş və şirəli kərpiclərin naxışlı hörgüsü və sair. Buna baxmayaraq Göy məscidin bəzəyi hər şeydən öncə inkişaf etmiş kaşı bəzəyidir ki, bu bəzək də öz yüksək bədii və texniki keyfiyyətləri ilə bütün görkəmli Yaxın Şərq memarlığı araşdırmaçılarının (O. Aslanapa, B. Denike və b.) diqqətini cəlb etmişdir. Onların çoxu bu regionda keramik memarlıq dekorunun inkişafında Təbrizin rolunu yüksək qiymətləndirmiş və göstərmişlər ki, kaşı mozaikası özünün ən yüksək səviyyəsini göy məsciddə almışdır.
Həm interyer, həm də fasad bəzəyinin rəng koloritində göy rəng üstün olduğundan abidə Göy məscid adını almışdır. Göy məscidin bütün gövdəsini örtən kaşı üzlüyünün heyrətləndirici maviliyi və parlaqlığı isə başqa bir adın – "İslamın firuzəsi" epitetinin də yaranmasına səbəb olmuşdur.
Göy məscidin ornamental dekorunda rəngli xırda kaşı lövhələrindən əmələ gələn incə və mürəkkəb bitki motivləri üstünlük təşkil edir. Eyni zamanda onda səkkizbucaqlı ulduz və çoxbucaqlı formalı kaşı lövhələrindən quraşdırılmış həndəsi ornamentlər də işlədilmişdir. Onların iç səthləri bitki və epiqrafik naxışlarla doldurulmuşdur. Rəsmin çox xırdalanması (ayrı–ayrı kaşı detallarının ölçüsü 2–3 sm-ə qədər xırdalanır), bitki ornamentləri elementlərinin natural formalara yaxınlığı Göy məscidin bəzəyinə onu Orta Asiya və Şimal–Şərqi İranın Teymurlular dövrü tikililərinin kaşı bəzəyindən fərqləndirən özümlülük verir. 300px|thumbnail|Göy məscidin interyeri Göy məscidin fasad və interyerlərinin tamam kaşı üzlüyünə tutulması tədqiqatçı Q. Puqaçenkova tərəfindən Teymurluların monumental memarlığının təsirləri ilə bağlanmışdır. Lakin Cəfər Qiyasi bu məsələnin mübahisəli olduğunu yazaraq, bildirir ki, "əksinə, Teymurlu dövrünün bir yandan Məşhəd, Herat, Səmərqənd və İsfahan, başqa yandan Bursa və Konya memarlıq abidələrinin kaşı bəzəyində görünən oxşarlığı hər iki zonada ustaları çalışmış Təbrizin müəyyən təsiri ilə izah edən araşdırmaçıların fikrində daha çox inandırıcılıq vardır".'' Göy məscidin kaşı üzlüyü yerli köklərlə bağlı olub, elxanilər dövründə Təbriz zonasında yaranmış və kökləri Marağa–Naxçıvan memarlıq məktəbinin ənənələrinə gedir. Orta və Kiçik Asiyada, İranda, Volqa boyunda aktiv yaradıcılıq ilə məşğul olan Təbrizin orta əsr memarlıq bəzəyi ustaları, sanki bütün bacarıqlarını Göy məsciddə nümayiş etdirərək kaşı mozaikasının təkamülünü başa çatdırmışlar. Göy məscid dekoru və incə üslubu ilə orta əsr Azərbaycan memarlığında memarlıq bəzəyinin zəriflik, zənginlik, əlvanlıq və gözəllik zirvəsidir.
Analogiyaları
Öz həcm–məkan həllinə görə Göy məscid Azərbaycan memarlığında yeganə olmamışdır. Göy məsciddən qabaq və sonra tikilmiş iki abidə göstərir ki, XV əsrdə Təbriz arealında bu məscidin də daxil olduğu dini tikililərin xüsusi tiplolji qrupu olmuşdur. Həmin abidələrdən birincisi Məşhəddəki şah məscididir. Araşdırmaçların fikrincə memar Əhməd Təbrizi bu məscidi tikməklə Təbriz memarlıq məktəbi ənənələrini Xorasana gətirmişdir. Məşhəd məscidinin mərkəzi günbəzli salonu hər tərəfdən qalereya və yerləşgələrlə əhatə olunmuşdur. Şah məscidinin Göy məscidlə tip ümumiliyi planların ümumi həllində, xüsusilə simmetrik quruluşlu baş fasadın işlənməsində özünü göstərir. Matrakçının "Təbriz" miniatüründə 1478–1485–ci illərdə tikilmiş Uzun Həsən məscidi də təsvir edilmişdir. Bu təsvir göstərir ki, Göy məscid və Uzun Həsən məscidləri təkcə xronoloji cəhətdən deyil, həm də tipoloji baxımdan yaxın tikililər olmuşlar.
Göstərilən hər üç abidənin müqayisəsi nəticəsində aydınlaşdırılmışdır ki, Göy məscid bu tipoloji qrupda əsas mövqe tutmuşdur. Özünün bütün kyfiyyətləri – funksional–texniki və memarlıq bədii göstəriciləri ilə bu məscid Təbriz memarlıq məktəbinin yetkin dövrünün zirvəsi olub, dünya memarlıq inciləri sırasına daxil edilmişdir.
Vladimir Veynşal
Bioqrafiya
Sağlamlıq problemləri üzündən o, hərbi xidmətdən azad edilmiş və Qafqaza göndərilmişdi, əvvəlcə Tiflisdə yaşayırdı. 1892-ci ildə vəba xəstəliyindən sonra, Kürdəmirə bakterioloq olaraq göndərilib və 1922-ci ildən əvvəl Maştağada kənd doktoru, daha sonra isə Bakıda həbsxana həkimi, bununla yanaşı, Bakıda hökumət doktoru kimi xidmət edirdi. 1893-cü ildən bəri ailəsi Bakıda Puşkinskaya küçəsində, 14 nömrəli evdə yaşayırdı.
1917-ci ildən 1920-ci ilə qədər Rusiyanın "Sionizm" qəzetini redaktə etdi. 1917-ci ildə Qafqaz Sionist Təşkilatının sədr müavini və Bakı şəhər şurasının üzvü seçilmişdir. 1918-ci ildə Yəhudi Xalq Universitetində leksiya oxumuşdur.
1922-ci ildə ailəsi ilə mandatlandırılmış Fələstinə köçdü; 1923-1924-cü illərdə Rexovotda bir kənd doktoru, 1924-1926-cı illərdə - Tel-Əvivdə bələdiyyə doktoru, 1928-ci ildən Hayfa şəhərində xüsusi bir həkimdir. 1928-ci ildən - Eretz-İsrail Tibb Assosiasiyasının Mərkəzi Komitəsinin sədridir.
Əlcəzair milli futbol komandası
Tarixi
Əlcəzair yığması tarixində ilk dəfə 1982-ci ildə mundialın final mərhələsinə yüksələ bilib. İspaniyada keçirilən yarışda afrikalılar ilk oyunda AFR yığmasını 2:1 hesabı ilə məğlub etməklə, bütün dünyanı şoka salıb. Sonradan Avstriyaya uduzub, Çilini məğlub edən komandanın "torbası" Almaniya – Avstriya matçında tikilib. Artıq növbəti mərhələyə çıxan avstriyalılar qonşularına 0:1 hesabı ilə uduzaraq, hər 3 komandanın eyni xal toplamasın və Əlcəzairin kənarda qalmasına səbəb olub.
4 il sonra isə "səhra tülküləri" qrupda cəmi 1 xal toplamaqla zəif imicini doğruldub. CAR-da üçüncü cəhdini gerçəkləşdirəcək komanda Afrika Millətlər Kubokunda kifayət qədər uğur qazanıb. Lakin bu uğurlar uzaq keçmişdə qalıb. 1990-cı ildə qızıl, 1970-də gümüş, 1984 və 1988-ci illərdə bürünc qazanıb.
Mentha requienii
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bulbophyllum penicillium
(Bulbophyllum penicillium) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kanayma Milli Parkı
thumb|right|Kanayma. thumb|Turistlər Kanayma laqununda. thumb|[[Anhel şəlaləsi dünyanın ən hündür şəlaləsidir.]] Kanayma Milli Parkı — sahəsi 30.000 km² olan, Venesuelanın cənub-şərqində yerlən Qran Sabana regionunu əhatə edən milli park. Venesuelanın Bolivar ştatında yerləşir, Braziliya və Qayana ilə sərhəddədir.
Milli park 12 iyun 1962-ci ildə qurulmuşdur. Sahəsinə görə Venesuelanın ən böyük ikinci (Parima Tapirapeko Milli Parkından sonra), dünyanın isə ən böyük altıncı milli parkıdır. Milli parkın sahəsi Belçika və ya ABŞ-nin Merilend ştatı qədərdir.
Sahəsinin 65 %-i milyon illər əvvəl yaranan, dik yamaclara və hamar zirvələrə malik dağlarla — tepuilərlə örtülüdür. Milli park təkrarolunmaz bioloji və geoloji müxtəlifliyə malikdir. Buradakı dik qayalar və şəlalələr (1002 metr hündürlüyü ilə dünyanın ən hündür şəlaləsi olan Anhel şəlaləsi də daxil) valehedici mənzərələr yaradır.
Milli parkdakı ən məşhur tepuilər ən hündürü və dırmaşması ən asan olan Rorayma dağı və Anhel şəlaləsinin yerləşdiyi Auyantepuidir. Bu tepuilərin geoloji yaşı Cənubi Amerika ilə Afrika materiklərinin superqitə olduğu dövrə aiddir.
Milli park Karib linqvistik qrupuna daxil olan Pemon hindularının məskənidir. Pemon hindularının tepuilərlə yaxın münasibətləri var və onların inancına görə tepuilər "Mavari" ruhlarının yaşadığı yerdir. Kanayma Milli Parkı nisbətən uzaqda yerləşən milli parkdır, sadəcə çox az yolla kiçik şəhərlərlə əlaqələnib. Milli parkın daxilində nəqliyyat müxtəlif Kapuçin missiyaları tərəfindən uçuş zolaqları vasitəsilə qalxan təyyarələrlə, ayaqla və ya kanoe ilə yerinə yetirilir. Pemon hinduları burada sadə və təmtəraqlı düşərgələr salıblar və bu düşərgələr dünyanın müxtəlif yerlərindən gələn turistlər tərəfindən ziyarət olunur.
1994-cü ildə Kanayma Milli Parkı sıldırım relyef forması olan tepuilərə görə YUNESKO-nun Dünya irsi siyahısına salınmışdır.
Fauna
Kanayma Milli Parkı zəngin faunaya malikdir və faunanın milli park boyunca paylanması müxtəlif ətraf mühit amillərindən asılıdır (yüksəklik və vegetasiya kimi). Burada yaşayan bəzi heyvan növlərinə aiddir:
Hidroqrafiya
Milli parkda Karoni çayının sağ sahilinin bütöv çay hövzəsi, dünyanın ən hündür iki şəlaləsi Anhel şəlaləsi və Kukenan şəlaləsi, xeyli alçaq şəlalə yerləşir.
Relyef
Milli parkda ən gözəçarpan relyef forması tepuilərdir. Tepuilər dik yamaclara və hamar zirvələrə malik dağlardır. Buna baxmayaraq bir neçə tepui vardır ki, bu şərtləri ödəmir. Tepuilərin zirvələrində endemik bitki və heyvanlar növlərinə rast gəlinir. Bəzi endemik bitki növləri həşəratyeyəndir, əsasən həşəratlarla qidalanırlar, lakin dağlarda onların sayı azdır. Burada yaşı 1,5-2 milyard il olan geoloji quruluşlar vardır ki, dünyanın ən qədim quruluşları hesab olunurlar. Ən məşhur tepuilər Auyantepui (Anhel şəlaləsinin töküldüyü dağ), Rorayma, Kukenan və Çimantadır.
Həbib Elqaniyan
Həbib Elqaniyan, Hacı Həbibulla Elqaniyan kimidə tanınan (9 may 1909 - 9 may 1979)- Tehran yəhudi Cəmiyyətinin prezidenti vəzifəsində çıxış edən və 1970-ci illərdə İran yəhudi icmasının simvolik rəhbəri kimi xidmət edən görkəmli İran yəhudi iş adamı idi
O, "Korrupsiya", "İsrail və sionizm ilə əlaqə" və "Allahın düşmənləri ilə dostluq", ittihamı ilə İran İslam İnqilabından sonra İslam inqilabi məhkəmə tərəfindən ölüm cəzasına məhkum edilib və edam edildi.
Həbib Elqaniyan, 1958-ci ildə Tehranda Plasko adlı plastik şirkətin yardmışdır.
Mətləb Həsənov
Mətləb Həsənov - Qarabağ müharibəsi iştirakçısı, şəhid.
Mətləb Həsənov 1962-ci ildə Laçın şəhərinin Qızılca məhəlləsində (əslən Qızılca kəndindəndir ) dünyaya gəlib.
Laçın şəhər 1 №-li orta məktəbini bitirib.
Laçın rayon Qaz idarəsində mühəndis işləyib və mənfur düşmənlərimiz torpaqlarımıza göz dikdiyi andan Laçın könüllü özünümüdafə alayının tərkibində düşmənlərə qarşı mübarizəyə başlayıb, ağır döyüşlərin iştirakçısı olub.
Onu da qeyd edək ki, kəşfiyyatçı kimi Laçın şəhərinə ,Qızılca kəndinə gedib.
1992-ci ilin oktyabr ayının 15- də Tığik kəndi uğrunda gedən döyüşlərdə qəhrəmancasına şəhid olub.
Ailəli idi. İki övladı yadigar qalıb.
Lehvaz
Lehvaz — Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Meğri rayonunda kənd.
Falerli Demetri
Falerli Demetrius (yun. Δημήτριος Φαληρεύς, lat. Demetrios Phalereus, m. ö. 350 – 283) qədim yunan filosofu, peripatetik məktəbin nümayəndəsi, Teofrastusun tələbəsi.
Lehvaz
Tarixi
Rayon mərkəzindən 6 km şimal-qərbdə, Meğri çayının sol sahilində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Falerli Demetri
Fəaliyyəti
Demetrius həm də siyasi xadim kimi tanınmış, bir zaman Afina hökmdarı olmuşdur. Ancaq sonra o, təqiblərə məruz qalmış və Misirə qaçmalı olmuşdur. Demetrius tarix, siyasət, bəlağət və başqa sahələrdə çoxlu əsər yazmışdır, ancaq onların çoxu zamanımıza gəlib çatmamışdır.
Lehvaz
Tarixi
Meğri rayonunda Lehvaz adlı iki kənd olunmuşdur: Birinci Lehvaz, İkinci Lehvaz. Sonralar bu kəndlər birləşdirilərək Levaz adlı kənd yaranmışdır.
Falerli Demetri
Fəaliyyəti
Onun bəzi əxlaqa aid fikirlərini Diogenes Laertius qələmə almışdır. O deyirdi ki, gənclər evdə öz ata-anasının, küçədə yoldan keçənlərin, təklikdə isə özlərinin qarşısında abırlarını saxlamalıdırlar.
Lehvaz
Tarixi
Toponim Strabonun «Coğrafiya» əsərində göstərilən skif tayfalarından olan leh etnonimi ilə türk dilində «sıldırım qaya, şiş qaya ətəyində dar dərədə axan çay yanında dağ» mənasında işlənən bayz//bays sözündən əmələ gəlmişdir. Bu söz Azərbaycan toponomiyasında «düzən yerdə tirə, təpəcik, hündür yer» mənasında işlənən bazı formasında da işlənir. Etnotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 15 nəfər, 1873 - cü ildə 172 nəfər, 1886-cı ildə 375 nəfər, 1897-ci ildə 346 nəfər, 1904 - cü ildə 525 nəfər, 1914 - cü ildə 836 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.
Falerli Demetri
Fəaliyyəti
Misir hökmdarı I Ptolemeusun dövründə Demetrius İskəndəriyyədə elmi-mədəni mərkəz olan "Museyonun" və orada yerləşən məşhur kitabxananın yaradılması təşəbbüsü ilə çıxış etmişdir. Eyni zamanda o, yəhudilərin müqəddəs kitabı olan Əhdi-Ətiqin yunan dilinə çevrilməsinin təşəbbüskarı idi. Bu tərcümə "Septuaginta" adlanmışdır. Bundan sonra yunan düşüncəsinə yəhudiliyin birbaşa təsiri dövrü başlamışdır. Bu proses sonralar Avropada xristianlığın yayılması ilə nəticələnmişdir.
Lehvaz
Əhalisi
1918-ci ildən kənd erməni təcavüzünə məruz qalmış, sakinləri qırğınlarla deportasiya olunmuşdur.
İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra kəndi tərk edənlər tarixi-etnik torpaqlarına dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 189 nəfər, 1926-cı ildə 145 nəfər, 1931-ci ildə 171 nəfər, 1987-ci ildə 1002 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1988-ci ilin noyabr ayında kənddə yaşayan azərbaycanlılar Ermənistan dövləti tərəfindən tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuşdur. İndi ermənilər yaşayır.
Mentha sachalinensis
(Mentha sachalinensis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bulbophyllum pendulum
(Bulbophyllum pendulum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ləkəli salamandra
Ləkəli salamandra — salamandralar fəsiləsinə aid olan bir salamandra növü.
Xüsusiyyətləri
Qalın bədəninin uzunluğu 25 sm-ə qədər çatır. Başın ön hissəsi qabarıq olub erkək fərdlərdə anal bölgə daha qabarıqdır. Kürək bölgəsi qara rəngdədir və üzərində sarı, nadir də olsa qırmızı ləkələr olur. Ləkələrin yerləşməsi və forması çox müxtəlifdir. Alt hissəsi qara rəngdədir.
Yaşadığı yerlər
Dağlıq və təpəlik bölgələrdə nəmli meşə və ağaclıqlarda yaşayır. Buralarda yarpaqların altında, ağacaların köklərində, daşlarda, oyuqlarda gizlənir. Əsasən gecə heyvanlarıdır. Gizləndikləri yerlər sudan uzaq olmur. Yağışlı havalarda gündüzlər də görünür. Dəniz səviyyəsindən 300–2000 m yüksəklikdə yaşayır.
Qidalanması
Gecələri ova çıxan canlı olub əsasən soxulcanlarla və yumşaq cücülərlə qidalanır.
Paraqvay milli futbol komandası
Tarixi
Paraqvay yığması iki dəfə Cənubi Amerika Kubokunun qalibi olub (1953, 1979). Dünya Çempionatının final turnirlərində yeddi dəfə iştirak edib, 1998-ci ildə 1/8 finalda mübarizəni dayandırıb.
Ləkəli salamandra
Çoxalması
Dişi fərd 20–40 və ya daha çox sürfə qoyur. Bu sürfələr daha sonra metamarfoz keçirib ana canlıya çevriləcəklərdir.
Ostayır
Ostayır — Azərbaycan Respublikasının Yardımlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Borsellinonun mələkləri (film, 2003)
Borsellinonun mələkləri — rejissor Roko Cesareonin filmi.
Film haqqında
Emanuela hakim Paolo Borsellino müşayiət vəzifəli bir polis cangüdənlər var. Filmdə o iş və Giovanni Falcone qətli arasında 57 gün ərzində onun qorxuları (13 may 1992-ci il iyulun 19-) haqqında danışır və Borsellino ki.
Evdemus Rodoslu
Rodoslu Eudemus (yun. Εύδημος ο Ρόδιος, m. ö. IV yüzillik) Aristotelin öyrəncisi, peripatetik məktəbin təmsilçisi. O, müəlliminin əsərlərinə şərhlər, eləcə də elmlər tarixi üzrə kitablar yazmışdır. Onların bəzi fraqmentləri günümüzə gəlib çatmışdır və o dövrün riyaziyyat və astronomiya haqqında biliklərimizin yeganə qaynağı hesab olunmaqdadır. Bundan başqa Evdemus Aristotelin tarix, fizika və ilahiyyata aid olan fikirlərini şərh etmiş, bu əsərlərdə olan ziddiyyətləri ortadan qaldırmağa cəhd etmişdir. Bəzi tədqiqatçılar Evdemusu Aristotel irsinin ilk şərhçisi kimi də dəyərləndirirlər.
Tacir Şahmalıoğlu
Tacir Şahmalıoğlu — Azərbaycan müğənnisi.
Həyatı
Tacir Şahmalıoğlu 24 may 1965-ci ildə Ağdam rayonunun Sarıhacılı kəndində anadan olub. Ailədə 4 bacı 4 qardaş olublar. 6 yaşında səsi, istedadı atası tərəfindən kəşf edildi. 6 yaşımdan 12 yaşıma qədər pionerlər evində musiqi təhsili almışdır. Uşaq yaşlarından Murad Rzayev"in yaradıcısı olduğu "Qarabağ bülbülləri" ansamblındakı çıxışları ilə tanınmışdır.
Nukutavake
thumb|200px|left|Atollun kosmosdan təsviri. Nukutavake (Nukutavake) — Tuamotu arxipelaqına daxil olan kiçik atoll (Fransa Polineziyası). Taitidən 1125 km məsafədə yerləşir.
İnzibati bölgüsü
Nukutavake, Vahitahi, Vairaatea, Pinaki və Akiaki adaları Nukutavake kommunasını meydana gətirir. İnzibati baxımından Tamotu-Qambe regionuna daxildir.
Əhali
2007-ci il məlumatına görə adada 170 nəfər yaşayır. Tavananui əsas yaşayış məntəqəsidir. Raitanini əsas yaşayış məntəqəsidir. Yerli əhalinin əsas məşquliyyəti Kopra istehsalıdır. Adada eniş-uçuş zolağı vardır.
Tarixi
Ada 1616-cı ildə ingilis dənizçi Samuel Vallis tərəfindən kəşf edilir. O, adanı Kraliça Şarlotanın adı ilə adlandırır.
Lesovski burnu
Burun 1876-cı ildə Rusiya Sakit okean hərbi-dəniz qüvvələrinin kamandanı Stepan Lesovskinin şərəfinə adlandırılmışdır. Eskimosca adı - Агнык - «gün».
Qayalarda yuva quran quşlar: Ağılsız, Berinq qarabatdağı, Sakit okean kütdimdiyi, Sakit okean təmizçisi.
İdan Rayşel
İdan Rayşel — İsrailli musiqiçi, musiqi müəllifi, bəstəkar və pianoçudur.Ənənəvi ivrit dilindəki mətnləri və müxtəlif musiqi ilə fərqlənir. Rayşel, İsrailin ən görkəmli və müvəffəqiyyətli musiqi sənətçilərindən sayılır və xaricdəki ən məşhur İsrail sənətçilərindən biridir.
Şeytanqanqalı
—  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (*
Peştəsər
Peştəsər — Azərbaycan Respublikasının Yardımlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
11-nöqtəli semiadalia parabüzəni
Biologiyası
Semiadalia undecimnotata Schneid. çoxsaylı və universal qidalanma xüsusiyyətinə malikdir. Zərərverici cücüləri: mənənələri, yastıcaları, tripsləri fitonomusları məhv edir, yüksək səsvermə qabiliyyətinə malikdir.
Çoxalması
Aprel ayının əvvəlindən tədricən qış sığınacağından qayıtmağa hazırlaşan semadeliya böcəyinin bir hissəsi elə həmin sığınacaqda cütləşməyə başlayır. Qış sığınacaqlarından toplanan fərdləri laboratoriya şəraitində yardıqda, onların cinsiyyət üzvlərinin ətrafında kifayət qədər ehtiyat maddə toplandığını müşahidə etmək olar. Məhz buna görədir ki, onlar hələ qış sığınacağında olarkən mayalanırlar. Sürfələri üçün qida olmadıqda yumurtaqoyma prosesi də başlamır. Yalnız aprelin sonu, mayın əvvəlində spesifik qida ilə qidalanmaq üçün ilkin olaraq yabanı bitkilərə, yoncalığa, ağaclara miqrasiya edərək tədricən yu8murta qoymağa başlayırlar. İlkin qoyulan yumurta topalarında onların sayı az olur (5–10 ədəd). Havalar isindikcə, mənənələrin çoxalması intensivləşdikcə, böcəyin qoyduğu yumurta topalarında yumurtaların sayı da artır (30–70-ə qədər). Bu çıxan sürfələrin bir yaş keçirməsi üçün kifayət etməlidir.
Yayılması
Muxtar Respublikanın bütün təbii zonalarında, həm də müxtəlif ekoloji şəraitdə əksər biotop və biosenozlarda yayılıb. Naxçıvan ərazisindəki bu böcəklərin populyasiyası əsasən düzənlik zonalarda və ən çox su hövzələrinə yaxın yerlərdə daha çox yayılıblar.
Vladimir Portnov
Portnov Vladimir Samuiloviç - şair, tərcüməçi, tənqidçi, 1980-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinın üzvü.
Həyatı
Vladimir Portnov 1927-ci il may ayının 21-də Moskva vilayətinin Babuşkino kəndində doğulmuşdur. Bakıda orta məktəbi bitirdikdən sonra ordu sıralarında xidmət etmiş, 1951-ci ildə tərxis olunmuşdur. "Bakinski raboçi" qəzeti redaksiyasında korrektor, ədəbi işçi işləmişdir. M.F.Axundov adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Rus dili və Ədəbiyyatı İnstitutunda təhsil almışdır (1953-1957). Ədəbi fəaliyyətə tələbəlik dövründən başlamış, mətbuatda şair-tərcüməçi və tənqidçi kimi çıxış etmişdir.
Onun Leninqradda üç illik ədəbi fəaliyyətini nəzərə almasaq, demək olar ki, 1957-ci ildən etibarən uzun müddət "Bakinski raboçi" qəzeti redaksiyasında ədəbiyyat və incəsənət şöbəsində böyük müxbir vəzifəsində işləmiş, sonra yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. Azərbaycan və fransız ədəbiyyatından tərcümələr edir.
Tərcümələri
(azərbaycancadan)
2014 Honkonq etirazları
2014 Honkonq etirazları, Çətir hərəkatı və ya Çətir inqilabı - 2014-cü ildə Honkonqda demokratiya tərəfdarlarının Çinin seçki sistemindəki dəyişikliklərə kütləvi şəkildə toplaşaraq etdikləri etirazlar.
2014-cü ilin sentyabrında Honkonqda demokratiya tərəfdarları Mərkəzi Hökumət Kompleksinin ətrafında aksiya keçirtdilər və Yerli İnsanların Konqresi Komissiyasının 2017-ci il Honkonq İcraedici seçkiləri üçün təklif edilən seçki reformuna aid verdiyi qərarın əleyhinə bir sıra ərazilərdə toplaşdılar.
Yerli İnsanların Konqresi Komissiyasının qərarına görə, 2017-ci il Honkonq İcraedici seçkilərinə girəcək üç namizəd xüsusi komissiya tərəfindən bəyənilməlidir. Seçkidən sonra isə İcraedici vəzifəsinin başına keçməzdən əvvəl mərkəzi hökumət tərəfindən tanınmalıdır. Qərar həm də diktə edir ki, "Baş İcraedici ölkəni sevən və Honkonqu sevən bir adam olmalıdır ". Bu qərar demokratiya tərəfdarları tərəfindən Çin-Britaniya İkili Bəyannaməsinin və Honkonq Əsas qanununun pozulması kimi hesab edilir. Çin-Britaniya İkili Bəyannaməsində Baş İcraedicinin seçkilər yolu ilə seçilməsini, Honkonq Əsas qanunu isə bu seçkilərin beynəlxalq seçki standartlarına uyğun seçilməsini ifadə edir.
Şagird qrupları 2014-cü ilin 22 sentyabrında Mərkəzi Hökumət Kompleksi ətrafında aksiya keçirtdilər. 26 sentyabr 2014-cü ildə bir neçə yüz insan təhlükəsizlik bariyerini aşaraq Mərkəzi Hökumət Kompleksinin qarşısındakı binaya daxil oldular. Etirazçılar polis tərfindən mühasirəyə alındılar. Bu isə daha çox adamın toplanmasına səbəb oldu. Sevgi və Sülhlə Mərkəzi İşğal et sivil itaətsizliyə başladıqlarını elan etdilər.
28 sentyabrda etirazçılar Harcourt yoluna yayıldılar və Şimali Honkonq adasındakı şərq-qərb yolları tutaraq Kvinsveyi də işğal etməyə çalışdılar. Saatlarca davam edən danışıqlar nəticə verməyəndə polis gözyaşardıcı qaz, su şırnaqları və bibər spreylərindən istifadə etdi.
Hökumət 6 oktyabrı aksiyaların son günü olmasını elan etdi. Ancaq aksiyaçılar tutduqları ofislərə polisləri buraxsalar da, aksiyaları bitirmədilər. Dövlət idarəli Çin medyası Qərbin aksiyalarda önəmli rola malik olduğunu iddia etdi və əgər aksiyalar davam edərsə, ölü və yaralılar və daha ciddi nəticələr olacağı barədə xəbərdarlıq etdi.
Kapilyarlıq
thumb|[[Beynəlxalq Kosmik Stansiyada, kapilyarlıq hadisəsinin müşahidə edilməsi üçün qurulmuş qurğu]] Kapilyarlıq və ya Kapilyarlıq hadisəsi — maddənin başqa bir maddəni özünə çəkmə hadisəsi. Bir bitkinin ötürmə sistemində və ya nahamar kağızda asanlıqla müşahidə oluna bilər. Bir maye ilə başqa bir maddənin molekulyar səviyyədə cazibəsi, mayenin öz molekulları arasındakı cazibə qüvvəsindən daha çox olması nəticəsində meydana çıxır. Bu təsir, mayenin dik bir səthə toxunduğu hissədə maye səthinin menisk adlandırılan konkav halına gəlməsinə səbəb olur. Eyni təsir süngər kimi maddələrin suyu əmməsinədə də görülür.
Kapilyarlığı müşahidə etmək üçün ən çox istifadə edilən qurğu kapilyar borulardır. Şüşə bir borunun, dik vəziyyətdə, su kimi bir mayenin içinə batırılması nəticəsində konvak bir menisk meydana gəlir. Səth gərginliyi, maye sütununu, cazibə qüvəsi ilə molekülllar arası qüvələr tarazlığa gələnə qədər yuxarı çəkir. Maye sütununun ağırlığı borunun raidusunun kvadratı ilə, maye və boru arasındakı uzaqlığı borunun radiusu mütanasüb olduğundan dar boru mayeni geniş bir borudan daha yuxarı aparır. Misal üçün 0,5 mm radiuslu şüşə boru suyu  2,8 mm yuxarıya çatdırır.
Əhəmiyyəti
Kapilyarlığın təbiətdə rolu böyükdür. Torpaq qatlarında rütubətin ötürülməsi, torpaqdakı qida maddələrinin bitkilər tərəfindən mənimsənilərək, gövdə və budaqlara ötürülməsi, canlı orqanizmdə qanın kapilyar damarlarla verilməsi kapilyarlıq hadisəsi ilə bağlıdır. Kapilyarlıq hadisəsini tikinti işlərində də nəzərə almaq lazımdır. Belə ki, bir çox tikinti materialları (qum, beton, əhəng), keramik məmulatlar, gil və s. kapilyarlara malikdirlər və su da onlar vasitəsi ilə otağa nüfuz edə bilər. Inşaat işlərində bunun qarşısını almaq üçün binanın bünövrəsinin divarına tol qatı, qatran və ya digər maddələr çəkilir ki, rütubət divar vasitəsi ilə yaşayış binalarına keçməsin.
BS
BS-də maye stünunun qalxdığı hündürlük h aşağıdakı düsturla hesablanır:
Burada
əmələ gətirdiyi bucaq
Bulbophyllum penduliscapum
(Bulbophyllum penduliscapum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zabrat
Zabrat — Bakının Sabunçu rayonunda qəsəbə. Abşeron yarımadasının mərkəzində, dəniz səviyyəsindən 20-30 m hündürlükdə yerləşir.
Toponim
Zabrat toponiminin mənasının araşdırmasında AMEA-nın Coğrafiya İnstitutunun toponimika üzrə mütəxəssisi c.ü.f.d. Abasova Mahirə xanımın tədqiqinə görə yaşlı sakinlərdən topladığı məlumata görə  bu kənd qədim  -"Zər" kəndinin batdığı yerdə (zəlzələ nəticəsində) salınmışdır. Zər kəndi 5 əsr bundan əvvəl təbii fəlakət nəticəsində dağılmışdır. Həmin kəndin yerində hazırda II Zabrat (ən qədim kənd) və I Zabrat (110-120 il bundan əvvəl salınmışdır) kəndləri yerləşir. Zabrat toponimini İran dillərində "Zab"-qaynaq, çeşmə, bulaq, "at"- çıxarılan yer, bol, çoxlu, yeni neft bulağı" mənasında olmasını qeyd edir. Zabrat toponiminin başqa bir izahı da var: Zər kəndi(Zərkənd)-Zərbat-Zabrat.
Zabrat toponiminin digər  elmi izahını isə mərhum akademik Məşədi xanım Nemətə görə türk tayfalarından olan sabirlərin adı ilə bağlı olmasıdır. Sabir türklərinin bir qolu Zabrat kəndinin əsasını qoymuşlar. Əvvəllər kəndin adı Sabirat-yəni sabirlərin yaşadığı yer adlanmışdı. Sonrakı əsrlərdə ad tədricən dəyişməyə başlamışdı. Yəni əvvəlcə S hərfi Z ilə əvəz olunaraq Zabirat kimi tələffüz edilməyə başlamış, sonralar isə Zabrat formasına düşmüşdür. Zabrat kəndi VII əsrlərdə yaranmışdır. Onlar Xəzər dənizinin şimal sahillərində yaşayan tayfalar idi. Sabirlər haqqında ilk dəfə yunan alimi Ptolomey (II əsr) məlumat vermişdir. Sabirlərin Sibirdə, İrtış çayı yaxınlığında yaşamaları ehtimal olunur. Mənbələrdə hunlardan sayılan bu tayfanın VI əsrdən Dərbənd keçidindən keçərək Qafqaz Albaniyası ərazisində məskunlaşması qeyd olunur. Müxtəlif tarixi hadisələrlə əlaqədar olaraq tayfalar bir yerdən başqa yerə köçmüşlər. Sabir tayfasının bir hissəsi Xəzər dənizi sahillərində məskunlaşaraq Zabrat yaşayış məntəqəsinin əsasını qoymuşdur.
Mikro toponim
XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində məşhur azərbaycanlı neftxuda Murtuza Müxtarova məxsus neft mədəni və zavod ərazisində yaranmış fəhlə qəsəbəsi. 1936-cı ildə burada eyni adlı dəmir yol stansiyası açılmışdır. XX əsrin 50-60-cı illərində Zabrat kəndi ərazisində yaradılmış sovxoz-yaşayış məskəni, üzüm-meyvə bağıarı, qara-çınqıl taxıl sahələri, çöl bağları və s.mövcuddur. Ləəş bağları- Dəniz kənarında Nardaranla Kürdəxanı arasında çox böyük bağlıq ərazi. Təxminən 900 hektara qədər ərazini əhatə Ləəş bağlarının 2/3 hissəsi Zabrat əhalisinə, qalan hissəsi Maştağa, Balaxanı, Hökməli camaatına məxsusdur. Ləəş bağlarının özünəməxsus iqlimi, flora və faunası, şəfaverici xüsusiyyətə malik qumu vardır. Bu bağlarda yetişən əncir və üzümünün müxtəlif növləri Azərbaycanda məşhurdur.
Coğrafiyası və iqlimi
Zabrat - Maştağa, Ramana, Sabuncu, Balaxanı, Məhəmmədi, Kürdəxanı qəsəbələrinin əhatəsindədir. Zabrat qəsəbəsi Bakı şəhəri Sabunçu rayonu ərazisinə daxildir. 1806-1918-ci illərdə Zabrat kəndi Bakı quberniyası (1958-ci ilə qədər Şamaxı quberniyası) Bakı qəzası, Maştağa sahəsi adlanan inzibati bölgüyə aid edilirdi. Hazırda Zabrat qəsəbəsinə köhnə Zabrat kəndi, I Zabrat, Kaspiysk (Qəspişkə) Muxtarov və İstixana adlanan yaşayış yerləri aiddir. Zabrat torpaqları dəniz kənarı-Ləəş bağlarından başlamışdır, yəni kəndin birbaşa dənizə çıxışı olmuşdur.
İqlim şəraitinin formalaşmasına relyef və səth örtüyü ilə yanaşı Xəzər dənizi və Hava kütlələri də təsir edir. Region günəşli saatların və günlərin miqdarına görə fərqlənir. Regionda yağıntının paylanması Bakının cənub -qərbində 130–150 mm, şəhərdə və yarımadanın cənubunda 200 mm, şimala doğru artaraq 300 mm, Xızı dağlarında isə 300–500 mm-dək düşür. Yağıntının daha çox düşdüyü aylar ilin soyuq mövsümündə xüsusilə noyabr, oktyabr aylarında olur.
Tarixi abidələr
thumb|left|XIX əsr Məscid
Əhali
AzStat-ın 1 yanvar 2017-cü il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən qəsəbədə 27.912 nəfər əhali yaşayır. Zabrat əhalisinin sayı haqqında ilk məlumatlar XIX əsrin əvvəllərinə aid olsa da, tarixi dövrün təhlillərinə görə, orta əsrlərdə və hətta XVIII əsrdə də bu kəndin əhalisi dəfələrlə çox olmuşdur. 1735-ci ildə Nadir şah Zabrat və bir neçə kəndi Aşur xan Əfşara bağışlayır, o da əfşar tayfasından xeyli nəsilləri bura köçürür, Mehdixanlılar, Şoduqlular, Növbətlilər, Kəblə Rəşidilər, Xalxali nəsilləri bu tayfadan olmuşlar. Kəndin əhali sayı 1842-ci ildə 151 nəfər idi və Bakı kəndləri arasında əhali sayına görə axrıncı yerlərdə olsada, sonrakı illərdə əhali sayı daha sürətlə artmış, 1886-cı ildə 779, 1904-ci ildə 942, 1913-cü ildə 4461 nəfər idi. 1913-cü ildə Bakı kəndləri arasında mədən-zavod rayonu ərazisinə aid olan kəndlərdən biri olub, əhali sayına görə 7-ci yerdə idi. XIX əsrin sonunda kənddə neft hasilatı ilə bağlı fəhlə qəsəbələri Kaspiysk, Muxtarov, Həmşəhərlilər məhəlləsi və XX əsrin əvvəli alman muhacirlərinin saldığı Varovski məskənləri yaranmışdı (1941-ci ildə almanlar Qazaxstana sürgün edilir). 1926-cı ildə əhali sayı 7405 və 1939-cu ildə 2225 nəfər olmuşdur. 1920-ci illərdə əhalinin sürətli artımı, 1930-cu illərdə azalması prosesi baş vermişdir. 1936-cı ildə Zabrat kəndinə qəsəbə statusu verildi. Əhali sayı 1959-cu ildə 18,3 min, 1970-ci ildə 16,5 min, 1989-cu ildə 15,6 min, 1999-cu ildə 20,8 min, 2009-cu ildə min və 2017-ci ildə 29,1 min nəfər olmuşdur.
Əhalinin məşğuliyyəti
thumb|250px|Zabratda Dəmirçilər məhəlləsi Zabrat əhalisinin məşğuliyyəti əkinçilik, maldarlıq, qismən sənətkarlıq və ticarət olmuşdur. Zabratda taxılçılıqla yanaşı, xırçılıq, bostançılıq, bağçılıq, daha məhsuldar bitki növlərinin və sortların yaradılmasında böyük təcrübəyə malik olmuşıar.Zabrat özünün üzüm növləri və zəfəranı ilə seçilən kəndlərdəndir.Zəfəran sahəsi 250 hertar olmuşdur. Zabratda əhalinin məşğuliyyətləri içərisində dəvəçiliyin özünəməxsus rolu vardı. Azərbaycan etnoqrafiyası kitabının dəvəçilik bölməsində Zabratda dəvə saxlanılması və Dəvədamlarının və ya Dəvəliyin yəni xüsusi tövlələrin tikilməsi haqqında izahlı məlumat verilmişdi. Zabratda əhali vaxtilə toxuculuq, xalçaçılıq, zərgərlik, dəmirçilik, silahsızlıq, pinəçilik, nalbəndlik,xarratlıq, qalayçılıq, tuluzçuluq, daşyonma, boyaqçılıq və s. sənətkarlıq növləri mövcud olmuşdur.
Sənaye müəssisələri
350px
Tanınmış şəxslər
thumb|right|AMEA-nın müxbir üzvü Məşədixanım Nemətova. thumb|right|Asif Hüseynli. 2 dəfə Lenin ordeni ilə təltif olunmuş onun övladları:
Səhiyyə müəssisələri
21 №-li Şəhər Poliklinikası, 22  №-li Uşaq Ruhi-əsəb Sanatoriyası, 37 №-li Kardiorevmatoloji Uşaq Sanatoriyası, Zabrat Müalicə Diaqnostika Mərkəzi. thumb|right|Zabrat poliklinikasi
Mədəniyyəti
Əvəz Paşayev adına Mədəniyyət Evi, 32 nömrəli musiqi məktəbi,Sabunçu rayon MKS-nin 4 və 12 saylı kitabxana filialları fəaliyyət göstərir.
Təhsil ocaqları
thumb|right|Zabrat məktəbi
Osnəkəran
Osnəkəran — Azərbaycan Respublikasıınn Yardımlı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.