cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qara qızlar
Qara qızlar - türk və altay mifologiyasında şər ilahələri. Qaragızlar və ya Karakızlar da deyilir. Erlik Xanın qızlarıdırlar. Adları naməlumdur. Mənbəyi, quru, çılpaq, sürüşkən bir yerdə yaşayarlar. Vaxtlarını əylənərək keçirirlər. Göyə çıxan samanı azdırıb yolundan geri döndərməyə çalışırlar. Bəzən cinsiliklə əlaqədar və ya cinsilik ehtiva edən davranışlar olduqları izah edilər. Saçları qara ilana bənzər.
Tatarıstan tarixi
Tatarıstan tarixi—Tatarıstanın keçmişi.
Volqa Bulqarıstanı
Bulqar dövləti 965-ci ilədək Xəzər xaqanlığından asılı vəziyyətə idi və vergi verirdi. Xəzər xaqanlığının devrilməsindən sonra müstəqilləşən bulqarlar 985-ci ildə Kiyev-Rus dövlətinin hücumuna məruz qalır, lakin ruslar tezliklə ərazini tərk edirlər. 1006-cı ildə bulqarlarla ruslar arasında ticarət müqaviləsi imzalanır.
Rusların bulqarlara qarşı mənfi münasibətinə baxmayaraq 1024-cü ildə Suzdal knyazlığında aclıq baş verərkən bulqarlar ruslara yardım göstərirlər. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, bulqarlar bərəkətli torpaqlarda məskunlaşdıqlarından oturaq həyat tərzi sürürdülər, əkinçilik ( ağ darı, buğda və arpa əkirdilər ), heyvandarlıq, zərgərlik, dəriçilik və kürkçülüklə məşğul olurdular. Xəzər və Aral dənizləri ətrafı, Xarəzm, İran, Misir, Türküstan və hətta Şimal Buzlu okean əraziləri ilə ticarət edirdilər. Ticarətlərinin əsasını müxtəlif kürk və dəri, silahlar, bal və fındıq təşkil edirdi. "Bulqari" adlanan dəri və çəkmələr daha çox məşhur idi. Bulqarların kürk istehsalı bu ticarətlə məşğul olan digər xalq olan ruslarla münaqişələrə səbəb olurdu. Məhz bu səbəbdən XI-XIII əsrlərdə ruslarla savaşlar aparılır.
İdil-Bulqar şəhərləri bunlardır: Suvar, Osal, Tetiş, Cuke-tav, Züye, Kaşan, Kermencük, Kazan. Paytaxt Bulqar şəhəri IX-XII əsrlərdə Şərqi Avropanın ən mühüm ticarət mərkəzlərindən idi. Bu mərkəz indiki Kazan şəhərindən 115 km cənubda yerləşirdi. Şəhərin ən məşhur sarayları "Ağ saray" və "Qara saray" adlanan tikililərdir. İdil-bulqarları qərbdə burtaslarla və ruslarla, şərqdə başqurdlarla həmsərhəd olublar. İdil çayının adının Hun xaqanı Attilanın ismindən götürüldüyü qeyd olunur. Bulqarların nəsli hesab edilən çuvaşlar "Adıl" adlandırırlar. Digər türk xalqları tərəfindən Atil, Etil, İtil və İdil kimi tələffüz olunur. Valday yaylasından başlayan İdil çayı Şupaşkar, Qorki, Kazan, Kuybişev, Volqoqrad və Astarxandan keçərək Xəzər dənizinə tökülür.
Volqa bulqarları haqqında əsas məlumatları İbn Fədlan "Səfərnamə" əsərində veribdir. "Səfərnamə"də qeyd edilir ki, Bulqar xanı Şelkey oğlu Almış islami bilgilər əldə etmək üçün xəzər türklərindən Baştonun rəhbərliyi ilə xəlifə əl-Müqtədirə elçi göndərir.(920) 922-ci ilin mayın 12-də İbn Fədlanın başçılığı ilə Xilafətdən islam alimlər və inşaatçılar Bulqar şəhərinə ayaq basırlar. Saraydakı görüşdə Almış xan xəlifənin şərəfinə 3 dəfə bal şərabı içir. Fədlan Almış xanın islama səmimiyyətlə inandığını və onun "Allahım, bulqar xanı Yaltavarı islah et" duasını etdiyini qeyd edir. İslamdan əvvəlki bir sıra adətlər saxlanılsa da, yeni dinin ritualları ciddi şəkildə yerinə yetirilirdi. Hətta sübh namazını vaxtında qılmaq üçün gecələr oyaq qalınırdı. İbn Fədlan bu səyahəti əsnasına bulqarlarla yanaşı oğuzlar, xəzərlər, başqurdlar, slavlar haqqında dəyərli məlumatlar verir. Özünə Cəfər adını götürən Almış 944-də oğlu Əhmədi həccə göndərir və eyni zamanda xəlifəyə dəyərli hədiyyələr və bayraq ərmağan edir.
İdil-Bulqar dövləti islamı dövlət dini edən ilk türk dövləti olur. Almış xan isə İslamı qəbul edən ilk türk hökmdarlarından biri kimi tarixə keçir.
Xanlıqda eltəbər, buyruq, tudun kimi vəzifələr mövcud olubdur.
Çuçi ulusu
Tatar-Moğolların birgə qurduğu Böyük Türk Moğol İmpеratorluğunun qurucusu, əslən monqol olan Çingiz xanın 1227-ci ildə ölümündən sonra dövlət onun dörd oğlu tərəfindən idarə olunmuşdur. İmpеratorluğun güclü dövrlərində Çingiz oğulları mərkəzi hakimiyyətə sədaqətlə bağlı olmuş, hakim olduqları ölkələri bir vali kimi idarə еtmiş, lakin mərkəzi hakimiyyət zəiflədikdən sonra impеratorluq dörd böyük hissəyə ayrılmışdır.
Cuci atası Çingiz xandan altı ay əvvəl öldüyündən, Çingiz xan onun yеrinə Cucinin ikinci oğlu, ən çox sеvdiyi və ümüd bəslədiyi Batı xanı təyin еtmişdi. Batı xan babası Çingiz xanın bu ümüdünü şərəflə doğrultmuşdur. Bеlə ki, Batı xan babasına vеrdiyi sözə əməl еdərək Quzеy Qara dəniz bölgələrini və Şərqi Avropanı işğal еdərək Xəzər dənizi və Aral gölünün ətraflarını da öz Qızıl Orda dövlətinə qataraq rus knyazlıqlarının siyasi varlıqlarını ortadan qaldırmaqla Böyük Türk Moğol İmpеratorluğu içərisində yеni bir impеratorluq qurmuşdu. Ümumiyyətlə, Qızıl Orda da daxil Böyük Türk Moğol İmpеratorluğunun bəşər tarixinə ən böyük xidməti qitələrarası münasibətlər (Avro-Asiya) yaratmasıdırsa, türk dünyasına ən böyük xidməti türk boylarını bir araya gətirərək türk dünyasını bir mərkəz ətrafında birləşdirməsi, türk qövmlərinin bir-biri ilə qaynayıb-qarışmasını təmin еtməsidir. Daha dəqiq dеsək, bu nəhəng impеratorluq sayəsində impеratorluğa daxil olan ərazilərə yеni bir türk ruhu, türk nəfəsi gətirmişdir. Çox təəssüflər olsun ki, Azərbaycan və hətta son dövrlərə qədər Türkiyə tarixşünaslığı tarixi türk düşmənlərinin əsrlər boyu türklərin əlеyhinə yazdıqları tarixi cızma-qaraların təsirinə düşərək türklüyə əvəzsiz xidmət еtmiş bu müəzzəm impеratorluğu və onun qurucu və yaradıcılarını aşağılamağa çalışmışlar. Biz əminik ki, gеc-tеz haqq öz yеrini tapacaq, türk dünyası öz tarixi kеçmişinə yеnidən qayıdacaq, onu yеnidən tədqiq еdəcək. Və araşdırdıqca da öz böyüklüyünü bir daha dərk еdəcək, həqiqətləri ortaya çıxaracaq, öz kеçmişinə sahib çıxacaq. Bundan öncəki yazımızda da qеyd еtdiyimiz kimi, Qızıl Orda Türk Moğol İmpеratorluğunda baş vеrən bir sıra amillər sonda onu çökdürdü və yеrində kiçik xanlıqlar yarandı.
Bu xanlıqlardan biri də Qazan Xanlığıdır. Qədim Türk-Bulqar xaqanlığının torpaqları üzərində qurulan Qazan xanlığının yaradıcısı Cəlaləddin bin Toxtamışın oğlu Qızıl Orda hökmdarlarından olan Uluğ Məhəmməd Xandır. Uluğ Məhəmməd Xan Suzdal knyazlığını məğlub еdərək, Moskva knyazlığını da özünə tabе еtdi və Oka çayı sahilindəki Xankirman şəhərini mərkəz еdərək oğlu Qasımın idarəçiliyində bir bəylik qurdu. Sonradan bu bəylik "Qasım Xanlığı" (1445-1681) adı ilə 1681-ci ilə qədər öz mövcudluğunu qoruyub saxladı. Lakin Uluğ Məhəmmədin 1445-ci ildə qəflətən ölməsi onun Qızıl Ordanın digər bölgələrini birləşdirmək planının həyata kеçməsinə manе oldu. Uluğ Məhəmməddən sonra oğlu Mahmud, ondan sonra Mahmudun oğlu Xəlil, Xəlildən sonra qardaşı İbrahim taxta çıxmışlarsa da еlə bir önəmli uğur qazana bilməmişlər. Ümumiyyətlə, 115 illik Qazan Xanlığı tarixində on doqquz dəfə xan dəyişikliyi olmuş, nəticədə dövlət iç mücadilələrin və taxt qovğalarının təsiri ilə zəifləməyə başlamış və bundan istifadə еdən Moskva çarı IV İvan 1552-ci ildə Qazan Xanlığına son qoydu. Bəzi məscidləri yеrlə yеksan еtdi, bəzilərini kilsəyə çеvirdi, tatarlara qarşı kütləvi qətliam həyata kеçirdi və bölgəyə rusları yеrləşdirdi. 1000 illik türk xalqlarının həyat qaynağı olan İtil, indiki Volqa çayı rusların əlinə kеçdi. Qazan Xanlığının ruslar tərəfindən işğalı o ərazilərdəki türklərin mərhələ-mərhələ çöküşünə səbəb oldu. Bеlə ki, Qazan Xanlığının çöküşündən sonra öz dövlətlərinin ərazilərini mərhələ-mərhələ gеnişləndirən ruslar 1556-cı ildə Həştərxan Xanlığını, 1681-ci ildə Qasım Xanlığını, 1683-cü ildə Sibir Xanlığını, 1878-ci ildə Kırım Xanlığını işğal еdərək tarixi türk torpaqları üzərində özlərinin nəhəng bir impеratorluğunu qurdular. Moğollarla ayrı-ayrı türk boylarının qaynayıb-qarışmasından təşəkkül tapan bütün Qızıl Orda xalqına ruslar tərəfindən “tatar” dеyilmiş və bu “tatar” adı Sovеt dövrünə qədər bütün Çar Rusiyasındakı türklərə vеrilən ümumi ad olmuşdur. Ruslar impеriya daxilindəki türkləri yеr adlarına görə "Qazan tatarları, Kırım tatarları, Həştərxan tatarları, Qafqaz tatarları, Azərbaycan tatarları, Sibir tatarları, Altay tatarları, və hətta Türküstanı işğal еtdikdən sonra Daşkənd tatarları, Xivə tatarları, Buxara tatarları, Kaşğar tatarları və s. kimi adlandırmışlar". XIX əsrin sonu, xüsusilə XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq rus çarizminin milli ayrı-sеçkilik siyasətinə qarşı türk milliyyətçiliyinin gеniş vüsət aldığından qorxuya düşən Sovеt impеriya idеoloqları impеriya daxilindəki türklərin ümumi adı "türk" adının sinonimi olan "tatar" adı əvəzinə başqırd, qazax, qırğız, özbək, türkmən, uyğur, qaraçay, balkar, azərbaycanlı və s. kimi süni "millətlər" yaradılmasına nail oldular və "tatar" adını yalnız Qazan, İdil-Ural, Qərbi Sibir, Həştərxan və Kırım türkləri üçün işlətdilər və tatarlara kiçik bir ərazidə muxtariyyat vеrərək tarixi qisaslarını gеrçəkləşdirdilər.
Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı
Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı — Nazim Hikmət Kültür və Sənət Vəqfi
Tatarıstan tarixi
Qazan xanlığı
XIV əsrin ikinci yarısı və XV əsrin əvvəllərində qədim Bulqar knyazlıqları tənəzzülə uğradılar. Əhalinin böyük bir hissəsi şimala Svyaqa çayının orta axarına köçdülər. Bu yerdə Bulqar tipli yeni knyazlıqlar yaradıldı. Bu knyazlıqlar arasında ən çox fərqlənən İsgi-Kazan knyazlığı idi. İsgi-Kazan knyazlığı XIII əsrin ikinci yarısında yaranmışdır. XIV əsrin sonunda İsgi-Kazan knyazları Kazan şəhərinə doğru irəliləyərək burada yeni inzibati mərkəz yaratmağa çalışdılar. Lakin knyazın bu cəhdi uğursuz oldu. 1399-cu ildə ölkənin yeni mərkəzi olan Kazan knyazın qüvvələri Yuri Dmitreviçin silahlı dəstələri tərəfindən darmadağın edildi. Səlnamələrdə yazıldığına görə Kazan şəhəri təxminən 40 ilə yaxın dağılmış bir vəziyyətdə qaldı. Beləliklə, yeni bir inzibati mərkəz yaradıldı. Həmin mərkəz Kazan adlandırıldı. Şəhərin ərazisindən axan çay da Kazan çayı adlanırdı.
Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı
Nazim Hikmətin ölümündən illər ötsə də onun yaradıcılığını sevənlərin sayı artır, yaradıcılığı və həyatı əsasında dəfələrlə əsərlər yazılaraq dərc olunur. Belə ki, Nazimin yaxın dostları bacısı Samia Yaltırımın və Prof. Dr. Aydın Aybayın başçılığı ilə onun adına vəqf yaratmağı qərara alırlar. 1990-cı ildən vəqfin qurulması üçün hazırlıq işləri başlayır. Beləliklə, 1991-ci il may ayının 22-də şairin dostlarının səyi nəticəsində Samia Yaltırım tərəfindən Nazim Hikmət Kültür və Sənət Vəqfi qurulur. Təşəbbüs qrupu yaradılır, bu qrupa Nazim Hikmətin yaşayan dostları, qohumları, şairlər, sənətkarlar, ziyalılar qoşulur. Bir çox sənətkarlar, müğənnilər, çair və yazıçılar kimi, Nazimin vaxtikən şeirlər həsr etdiyi rəssamlardan Abidin Dino, Avni Arbaş, İbrahim Balaban da vəqfin qurulması üçün vəqfə çəkdikləri tablolardan verərərək öz dəstəklərini əsirgəmədilər.
Tatarıstan tarixi
Qazan xanlığı
Burada kiçik bir haşiyə cıxaraq Kazan şəhərinin adı və mənası haqqında qısaca danışmaq lazım gəlir, çünki Azərbaycan ərazisində Kazançı adlı kənd vardır. İş burasındadır ki, qədim türk bulqarlarının böyük tayfalarından biri Kazan adlanmışdır. Dilimizdə “kazan” sözünün qədim türk forması “kazqan”dır. Ehtimal olunur ki, bulqarların Kazan tayfasına mənsub ailələri Cənubi Qafqaza gəlmiş və Kazan kəndlərini salmış. Deməli, Volqaboyu bulqarların içərisindəki Kazan tayfası məhz indiki Kazan şəhərinin əsasını qoymuşdur. Bu dediklərimiz Azərbaycanda aparılmış toponimik tədqiqatlara əsaslanır. Kazan xanlığının ərazisi indiki Tatarıstan Respublikasının bir hissəsini təşkil edir. Xanlığın ərazisi Volqa çayının sağ sahillərindən Kama çayına qədər olan geniş bir sahəni əhatə edirdi. Bu yerlər ən qədim yaşayış məsgənləri olmuşdur. Buranın ilk sakinləri marilərin, mordvalıların, udlaudların əcdadları olmuşdur. Eramızın III-IV əsrlərindən başlayaraq bu yerlərə türkdilli tayfalar da axışıb gəlmiş burada məskunlaşmışlar. Viyatka çayı sahilində Udmurdlar, geniş meşə ətəklərində çuvaşlar, mordvallar, marilər, başqırdlar yaşayırdılar. Kazan xanlığının şimal və cənub sərhədləri dəqiq müəyyən deyildir. Qərbdə Kazan xanlığının ərazisini Moskva knyazlığından Sura çayı ayırırdı. Şərqdə Kazan xanlığı Viyatka çayına qədər uzanırdı. Cənub bölgələrində Noqaylar yaşayırdılar. VIII-X əsrlərdə Volqa ilə Kama çayı sahillərində məskunlaşan bulqar tayfaları uzun müddət yerli xalqlarla bir yerdə yaşayaraq qaynayıb qarışaraq Volqa-Kama bulqarları yaranmışdır. Mənbələrin verdiyi məlumatlara görə Kazan tayfaları vahid bir xalq kimi XIII əsrdə monqolların hücumlarından sonra formalaşmışdır.
Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı
Nazim Hikmət Kültür Və Sənət Vəqfinin məqsədi bütün dünyada Nazim Hikmətlə bağlı hər hansı bir yazı, kitab, məqalə, şəkil, rəsm, film, musiqi, heykəl, xatirə və s. bu tipli bütün araşdırma və əsərləri və ya onların surətlərini toplayaraq Nazim Hikməti gələcək nəsillərə tanıda biləcək bir mərkəz qurmaq idi. Həmçinin, şairlə bağlı araşdırmalar aparan şəxslərə dəstək vermək vəqfin başlıca məqsədlərindən sayılır.
Tatarıstan tarixi
Kazan xanlığının sosial-iqtisadi və siyasi quruluşu
Dövlətin başçısı xan olsa da, əslində onun fəaliyyətinə iri feodallar şurası (divan) istiqamət verirdi. Əsas torpaq sahibliyi forması soyurqal idi. Kazan xanlığının ictimai tərkibi xan, karaçi (4 məşhur nəsildən-Şirin, Barqın, Arqın, Qıpçaq-olan iri feodallar), sultan, əmir, mirzə, ulan, kazak, tacir və sənətkarlardan, azad kəndlilər, asılı kəndlilər, təhkimli hərbi əsirlər və kölələrdən ibarət idi. Xanlıq daruq (dairə) və uluslar (vilayət) bölünürdü. Xanlığın mülkiyyəti ona görə möhkəm idi ki, natural təsərrüfatla məşğul olurdu, yəni tələb olunan hər şey “yalnız evdə hazırlanırdı”. Xanlıqda feodal istehsal üsulu mövcud idi: torpaqlar tək-tək feodalların əlində cəm olunmuşdu. Kəndlilər feodallara məxsus icmalarda yaşayırdılar və icarəyə götürdükləri torpaq paylarının əvəzində illik yasaq (vergi) verirdilər. Xan hərbi qulluğa görə tarxanlara torpaq verirdi. Şərq ölkələrində, məsələn, Mərkəzi Asiyada bu “iqta” adlandırılırdı. Müəyyən vaxtdan sonra çox hallarda tarxanlar həmin torpaq sahələrini öz mülklərinə çevirirdilər. Bundan başqa məscidlərə də torpaq sahələri verilmişdi ki, bu, “vəqf” torpağı adlanırdı. Kazan xanlığında əhalinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik idi. Əhali qabaqkı əsrlərdən fərqli olaraq köçəri maldarlıqla məşğul olmurdu. İkinci təsərrüfat məşğuliyyəti maldarlıq idi. Tatarlarda əsas qoşqu heyvanı at idi. Ona görə tatarların böyük at ilxıları var idi. Qədim bulqarların ənənəsini davam etdirən sənətkarlar dəri, gön və xəz məlumatı üzrə ixtisaslaşmışdılar, müxtəlif metal növlərindən əşyalar, hazırlayırdılar və onların məhsulları həm daxildə satılır, həm də xaricə aparılırdı.
Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı
"Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı"
Vəqf – Nazim Hikmətin xatirəsini daim yaşatmaq, əsərlərinin yayılmasını təmin etmək, xüsusilə isə müasir şairlərin sənətə bəxş etdikləri töhfələrini dəyərləndirmək məqsədilə "Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı"nı təsis edir və 1995-ci ildən başlayaraq mükafatı ilk sahibinə təqdim edirlər. Beynəlxalq mükafat hazırlıq qurumunun tövsiyəsi ilə qurulan Beynəlxalq mükafatın jürisində — Cavad Çapan, Memet Fuat, Səlahəddin Hilav, Con Berger (İngiltərə), Henrik Nodbrandt (Danimarka), Titos Patrikios (Yunanıstan) və Andrey Voznezenski (Rusiya) kimi sənətkarlar qərarlaşdı.
Tatarıstan tarixi
Kazan xanlığının sosial-iqtisadi və siyasi quruluşu
Kazan şəhərində XV əsrin sonlarından etibarən iki böyük daimi bazar vardı. Bu bazarlarda həm xanlığın kəndlərindən gələnlər həm də Volqaboyundan, Sibirdən və Şərqi Avropadan, o sıradan Krımdan və Rus dövlətindən gələn tacirlər alver edirdilər. 1552-ci ilin məlumatına görə Kazanda 5 min nəfər xarici tacir yaşayırdı. Maraqlı budur ki, mənbələrdə həmin tacirlər icərisində “buxaralı” və “şamaxılı” adları da çəkilir. Bundan başqa hər ilin 24 iyulunda şəhərdə ticarət yarmarkası təşkil edilirdi. Yarmarkada İrandan, Həştərxandan, Krımdan, Mərkəzi Asiyadan və Qafqazdan gəlmiş tacirlər fəal iştirak edirdilər. Şəhərdə iri karvansaraylar, qonaq evləri, məscidlər tikilir, planlı küçələr salınırdı. Şəhərdə çoxlu hamam tikilmişdi. O vaxtdan Volqaboyunda və sonra bütün Rusiyada Kazan yeganə şəhər idi ki, şərq üslubunda daimi fəaliyyətdə olan hamamlar vardı.
Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı
Mükafat sahibləri
Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatının ilk sahibi hazırda Fransada yaşayan suriyalı şair Adonis olmuşdur. Jüri üzvləri Adonisin "əsərlərinin bədii dəyəri və intellektual tərkibinin xüsusiyyəti" nəzərə alınaraq 17 dekabr 1994-cü ildə keçirilən iclasda yekdilliklə qərarlarını açıqladılar. Şənbə günü — 14 yanvar 1995-ci ildə Camal Rəşid bəy konsert salonunda təşkil edilən bir mərasimdə Adonisə 8000 dollarlıq pul mükafatı və plaket təqdim olundu. Türkiyənin o dövrkü Mədəniyyət Naziri Timuçin Savaşın da iştirak etdiyi və Əziz Nesinin açılış nitqi dediyi gecədə Adonisin şeirləri oxunmuş, slayd-şou nümayiş olunmuşdu. Mükafat mərasiminə Sezen Aksu və Arif Sağ kimi məşhur sənətkarlar da öz nəğmələri ilə dəstək vermişdilər.
Tatarıstan tarixi
Kazan xanlığının daxili və xarici siyasəti
Kazan xanlığında ayrı-ayrı ulusların hakim feodal qruplaşmaları arasında həmişə mübarizə gedirdi ona görə sabit mərkəzləşdirilmiş hakimiyyət yox idi.
Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı
Mükafat sahibləri
Adonisdən sonra 1997-ci ildə Martinikalı şair Ame Sezar (Aimé Césaire) — XX əsrdə bütün əzilən insanların azadlıq və bərabərlik həsrətini dolğun şəkildə açıqladığına görə Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir mükafatına layiq görülmüşdür. 2003-cü ildə Fələstinli şair Mahmud Dərviş, 2009-cu ildə danimarkalı şair Erik Stinus – "həyatı boyu bütün əsərlərində ortaya qoyduğu insani mahiyyəti və bədii müvəffəqiyyəti" nəzərə alınaraq mükafata layiq görülmüşlər. Son dövrlərdə Nazim Hikmət Şeir mükafatının hər iki ildən bir verilməsində müəyyən problemlər yaranmışdır. Buna səbəb kimi maddi çatışmazlıqlar və beynəlxalq seçicilər qurumunun toplanmasındakı çətinliklər göstərilir.
Tatarıstan tarixi
Kazan xanlığının daxili və xarici siyasəti
Kazan xanlığı mənbələrdə ilk dəfə 1445-ci ildən xatırlanır. Xanlığın ilk xanı Ulu Məhəmməd olmuşdur və o, xanlığın əsasını qoymuşdur. Mənşəcə Ulu Məhəmməd Qızıl Orda xanı Toxtamış xanın nəslindən idi. Lakin bəzi mənbələrə görə xanlığın əsası Ulu Məhəmmədin oğlu Mahmutək tərəfindən qoyulmuşdur. Deyilənə görə Qızıl Orda xanı Ulu Məhəmmədin rəqibi Qiyasəddin tərəfindən hakimiyyətdən salınmış, lakin o, Qiyasəddinin oğlu Kiçik Məhəmmədlə hakimiyyət uğrunda mübarizəni davam etdirmiş və onunla sövdələşmə əsasında Krımda hakimiyyəti ələ almışdır. Krım xanlığının hakimləri onu oradan qovmuşdular. Ulu Məhəmməd üç minlik ordu ilə 1439-cu ildə Moskvaya hərbi səfər təşkil edərək rus ordusunu məğlub etmiş, 1444-cü ildə Nijni-Novqorodu tutmuşdu.[3] 1445-ci ildəki döyüşdə isə Moskva knyazı II Vasili yaralandı və əsir alındı. Lakin döyüşdən iki ay sonra xan böyük məbləğdə pul alıb II Vasilini azad etdi. Ulu Məhəmməd ömrünün sonuna kimi Rus knyazlıqları ilə müharibə aparmışdır.1445-ci ildə Ulu Məhəmməd öldü və yerinə oğlu Mahmutək (1445-1466) hakimiyyətə gəldi. ; Rusiyanın Volqaboyunda işğalçılıq siyasətinə qarşı çıxan Mahmutək 1446-1448-ci illərdə Murom,Vladimir,Ustyuq və başqa əyalətlərə hərbi səfərlər təşkil etmişdir. Rusiya ilə Kazan xanlığı arasında müharibələr 1467-ci ilə qədər davam etmişdir. Bundan sonra bir müddət Rusiya ilə Kazan xanlığı arasında sülh danışıqları başlanmışdı. Lakin xanlığın içərisində knyaz Abdul Mömin başda olmaqla feodal qruplaşması hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başlayaraq Rusiyaya meyl edir və onun köməyilə hakimiyyətə gəlməyə çalışırdı.
Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir Mükafatı
Mükafat sahibləri
Son olaraq isə, uzun fasilədən sonra, 2014-cü il mart ayının 31-də türk dünyasında, xüsusən Türkiyədə ümumtürk ədəbi siması kimi tanınan, əsərləri sevilə-sevilə oxunan Azərbaycanın Xalq şairi, Aşıqlar Birliyinin sədri Zəlimxan Yaqub Ankaradakı Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının Beynəlxalq Ödül Komitəsinin qərarı ilə Türk ədəbiyyatına yüksək xidmətlərinə görə "Beynəlxalq Nazim Hikmət Şeir mükafatı" ilə təltif olunmuşdur. Xatırladaq ki, iki ildə bir dəfə dünya yazarları arasından bir nəfərin təltif olunduğu bu mükafata Azərbaycandan ilk dəfə layiq görülən Zəlimxan Yaqubdur.
Tatarıstan tarixi
XX əsr tarixi
Sovеt İmpеriyasının tarix səhnəsindən silinməsinə baxmayaraq, özünü bu impеriyanın varisi еlan еdən Rusiya Fеdеrasiyası Tatarıstanın müstəqilliyinə qovuşmasına imkan vеrməmiş, Tatarıstan Muxtar Rеspublikası Rusiyanın tərkibində yalnız yarımmüstəqillik əldə еtmişdir. Bu yarımmüstəqillikdən sonra əvvəllər qorxudan özlərini rus və başqa millət yazdıran tatarlar tatar olaraq öz milliyyətlərini bərpa еtmişlər. Tatarıstan Muxtar Rеspublikasının paytaxtı Qazan şəhəridir.
Bulqar
Bulqar — İdil bulqarları xanlığının partaxtı. Sonra Qızıl Orda nın böyük şəhərlərindən biri. İndi Tatarıstanın Çerdaklı stansiyasından (Ulyanovsk-Ufa dəmiryolu üstündə) 100 km aralıda yerləşir.
Tarixi
Tarixin uzaq keçmişində Volqa çayının yuxarılarında Volqa Bulqarıstanı yaranmışdır. Digər qismi Don – Kuban çayları arası bulqarlar isə xəzərlərin güclənən hücumları qarşısında duruş gətirməyərək Asparuxun başçılığı altında Balkanlara köç etmişdir. 660-cı ildə Asparux ordası Dunayın deltasında möhkəmləndi. Bu gün qıpçaq türklərindən olan müasir çuvaşlar türk bulqarlarının xələfləridir. Beləliklə, onların bir hissəsi Asparux xanın başçılğı altında Dunay Bolqarıstanın əsasını qoydu.
Bulqar şəhərinin coğrafi yöndən uyğun bir yerdə salınmış olması, yəni Doğu Avropanın İdil-Oka, Klyazma, Kama kimi böyük nəhrlərin kəsişdiyi yerlərdə bulunması, qurudan isə doğrudan-doğruya karvan yolu ilə Orta Asiya ilə bağlı olması Doğu Avropa, Orta və Yaxın Şərq ölkələri ilə sıx ticarət münasibətləri saxlamasına şərait yaratmışdır.
Şəhərdəki Xan camisi XIII əsrin 2-ci yarısında inşa edilmişdir. Camidə 20 sütun mövcud idi; onun qübbəsinə yaxın səmtdə 24 metr yüksəklikdə böyük bir minarə tikilmişdi. Camini sonradan tikilmiş daha 3 kiçik minarəsi vardı. Bu cami Bülər şəhərindəki Saray camisinin bənzəri idi. Məscidin Bulqar dövlətinin ana camisi olduğu qəbul edilmişdir. XIV əsrin sonlarına doğru işğalçı rusların Bulqar ölkəsinə hücumları artır. 1431-ci ildə isə knyaz Fyodor Pestriyin hücumu bu şəhərin tamam məhvinə səbəb oldu.
Volqanın yuxarılarında mövcud olan möhtəşəm Bulqar şəhərindəki məşhur Xan məscidini Puşkin görmüşdür. (O Puqaçov üsyanının tarixini yazmaq üçün 1732-ci ildə bu torpaqlara səfər etmişdir) Məscidin Puşkin kimi bir çox səyyahların hələ uzaqdan gördüyü minarəsi 1841-ci ildə uçmuşdur. Onun dağıntıları üstündə böyük kilsə tikdilər. Kilsə daha əvvəldən məscidin də sahəsini əhatə edən Spassk monastırına daxil idi. Müxtəlif Puşkinin Puqaçov üsyanının tarixi üzərində işlərkən üsyan bürüyən yerləri gözləri ilə görüb öyrənmək üçün Orenburq vilayətinə yola düşməsini, tarixi Bulqar şəhərinə gəlməsini belə göstərir: böyük bir ərazi başdan-başa xarabalıq idi. Təkcə salamat qalan minarə çox-çox uzaqdan kədərli bir nişanə tək görünürdü. Sanki bu xarabalığa belə sahib olduğunu göstərmək üçün bu qalıqların üzərində tən ortada kilsə tikilmişdi. Adlı-sanlı müsəlman nəsillərinin sərdabələri Uspenski kilsəsinə çevrildi. 1732-ci ildə tikilmişUspenski kilsəsi bu möhtəşəm viranələr fonunda edam payası kimi göyə millənirdi. Qəbiristanlıqdakı məscidin minarəsi isə günümüzədək salamat qalmaqdadır. Yeni salınan kənd 1781-1935-ci illər arası Spassk Tatarskiy, indiki adı (kilsə adı olduğuna görə Sovet illərində dəyişdirildi) 1935-ci ildən Kuybışevdir. Smolnikov kitabında məscidin şəklini vermiş, buradakı uçuq divarlar və salamat qalmış bir-iki hücrə onun bir zamankı əzəmətini çatdırmaqdadır. Ruslarla məskunlaşdırılan məntəqə 1781-ci ildə böyüyüb yeni şəhərə çevrilmişdir. Məşhur saray şairi və əyanı Derjavin vaxtilə ilk tədqiqlərini Bulqar şəhərinin tarixinə həsr etmişdir. Çox maraqlıdır ki, Şərqdə hələ XII əsrdə ixtira olunmuş tüfəng rus salnamələrində "tyufık" kimi qeyd olunmaqla 1376-cı ildə ilk dəfə olaraq adı Bulqar şəhərinin müdafiəsində çəkilir. Bir metrlik lülədən ibarət olan və daş qəlpə, qırmalarla atəş açdığı göstərilir. Bulqar şəhərinə hücum edən ruslar bu döyüşdə ilk dəfə gördükləri bu silahı "Qrom puşaxu" ifadəsiylə təsvir etmişlər. Buradan da bu yeni silah puşka adı ilə Rusa daxil oldu.
Seyidlər (Xaçmaz)
Seyidlər — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Senecio quadridentatus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Ottava
Ottava  — Kanadanın paytaxtı və ən böyük dördüncü şəhəridir. Ottava Vadisində qurulan şəhər, Ontario əyalətinin cənub şərq ucundadır və Kvebek əyaləti sərhədindədir. Torontonun 400 kilometr şərqində, Monrealın isə 250 kilometr qərbində yerləşməkdədir.
Şəhər eyni zamanda, Kvebek və Ontario əyalətlərini ayrıca əhəmiyyətli bir kanal olan Ottava Çayı sahillərinə qurulmuşdur. ABŞ, Avstraliya və Meksikadan fərqli olaraq, Kanadada bir "federal paytaxt bölgəsi" və Ottava əyalət içində bir bələdiyyə bölgəsidir. Ottava şəhərinin əhalisi 808.391 ikən, Ottawa bölgəsinin əhalisi 1.146.790-dir.
Etnik Mənşələr
Son siyahıyaalmada insanların özünü saydığı millətə görə əhali, aşağıdakı kimidir:
Həmçinin bax
Portal:Kanada
Teymur bəy Xocahanski
Teymur bəy Xocahanski məmur
Həyatı
Teymur bəy Əbülhəsən bəy oğlu 1898-ci ildə Zəngəzur qəzasının Xоcahan kəndində dоğulmuşdu. Ibtidai təhsilini mоlla yanında almışdı. Sоnra Оrdubad şəhər məktəbinə daxil оlmuşdu. 1914-cü ildə bu məktəbi tamamlamışdı. Yelizavetpоl dairə məhkəməsində dəftərxana xidmətçisi kimi işə başlamışdı.1916-cı ilin dekabr ayının 9-dan ədliyyə pristavı vəzifəsinə təyin etmişdilər.
Xədim Sənan Paşa
Xədim Sənan Paşa ( d. 1459, Bosniya - ö. 23 yanvar 1517, Misir) — Yavuz Sultan Səlim dönəmində 2 dəfə - ümumilikdə 1 il 5 gün müddətinə sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamıdır.
Mənbə
Əslən boşnaq dır və saray a alınma tarixi məlum deyil. Xədim edilərək hərəmxana ya alınmış, ancaq zənci olmadığına görə, Akağalar Ocağına qəbul edilərək burada mükəmməl təhsil almışdır. Əndərun dakı təhsilini başa vurduqdan sonra Bosniya sancaqbəyi olaraq saray dan ayrılmışdır. Yavuz Sultan Səlim Çaldıran səfəri nə çıxdıqdan qısa müddət sonra Anadolu bəylərbəyi Mustafa Paşanın yerinə gətirildi (23 aprel 1514).
Osmanlı dövləti nin ənənəvi döyüş taktikasına görə, Sənan Paşa Çaldıran döyüşü ndə Anadolu birlikləri ilə ordunun sağ cinahında yer aldı. 23 avqust 1514 tarixində baş tutan döyüşdə Səfəvilər in Diyarbəkir hakimi olan Xanməhəmməd bəy Ustaclı ilə vuruşmuş, nəticədə Xanməhəmməd bəy ələ keçirilərək öldürülmüşdür. Çaldıran qələbəsi nin ardından 25 avqust tarixində toplanan divan məclisində Sənan Paşa döyüşdə həlak olan Həsən Paşanın yerinə Rumeli bəylərbəyi təyin edildi.
Sənan Paşanın ilk sədarət dövrü qısa oldu. Yavuz Sultan Səlim 97 gün sonra - 23 sentyabr 1515 tarixində Herseqli Əhməd Paşa nı beşinci dəfə sədrəzəm seçdi. Sənan Paşanın qəlbini qazanmaq üçün ona bir miqdar pul verib qılınc və xələt bağışladı. Ancaq Çaldıran döyüşü nün ardından Şərqi Anadolu da Səfəvilər in yenidən güclənməyə başlamasına qəzəblənən Sultan Səlim Əhməd Paşa nı vəzifədən aldı və 26 aprel 1516 tarixində Sənan Paşa ikinci dəfə sədrəzəm təyin olundu. Onun ikinci sədarət dönəmi Ridaniyə döyüşü ndə şəhid düşənədək davam etdi.
Sənan Paşa sədarətə gətirildikdən dərhal sonra cənub-şərqi Anadolu da Osmanlı hakimiyyəti ni bərpa etmək üçün sərdar təyin olundu və Diyarbəkirə göndərildi. 28 aprel də İstanbul dan ayrılan 40 minlik ordu Sənan Paşa rəhbərliyində Əlbistan a gəldi. Burada ikən sərhəddəki Məmlük əmirlərinə məktub yollayaraq Fərat çayı nı keçmək istədiyini bildirdi. Ancaq cavab məktubu gəlmədi və Məmlük sultanı Kansu Gavrinin Şah İsmayıl la ittifaq qurduğu başa düşüldü. Ardından Sənan Paşa baş verənlər haqqında Sultan Səlimə məktub yazmış, 4 iyun da İstanbul dan yola düşən Sultan Səlim isə sədrəzəmə Fərat çayı üzərində körpü tikməyi və sultan ordusunu gözləməyi əmr etdi.
Padşah 23 iyul tarixində Əlbistan yaxınlığında Sənan Paşa ilə görüşdü. Müxtəlif bölgələrdən gələn əyalət dəstələri ilə Krım xanı Məngli Gərayın oğlu ilə birlikdə göndərdiyi Krım qüvvələri də burada Osmanlı ordusu na qatıldı. Bu əsnada ordugaha gələn Məmlük elçiləri qəbul edilmədi və Məmlük ordusu nun Həzrəti Davud türbə si yaxınlığındakı Mərcidabık da olduğu öyrənildi. Hər iki ordu 24 avqust 1516 tarixində qarşı-qarşıya gəldi. Yavuz Sultan Səlim həmişəki kimi mərkəzdə, Sənan Paşa isə ordunun sağ cinahında yer almışdı. Döyüş Osmanlıların qələbəsi ilə başa çatdı. Məmlük Sultanı Kansu Gavri döyüşdə həlak oldu. Hələb, Dəməşq, Həma və Homs şəhərləri ələ keçirildi. Beləliklə, bütün Suriya zəbt olundu.
Burada idarə sistemini qurmaq üçün uzun müddətdə Dəməşq də qalan padşah 1 dekabr 1516 tarixində Sənan Paşanı kiçik bir dəstə ilə Qəzzə bölgəsinə göndərdi. Sənan Paşanın dəstələri Canbərdi Qəzai nin idarəsindəki Məmlük qüvvələri ilə 21 dekabr da qarşılaşdı. Xan-Yunis yaxınlığında baş tutan döyüşdə Canbərdi Qəzai məğlub oldu və bir çox Məmlük əmiri öldürüldü. Qələbə xəbəri Dəməşq dən hərəkət edən padşah a çatdırıldı. Xəbəri gətirən kəndxuda Həsənə 80 min axca müjdə verildi, top atəşləri ilə Sənan Paşanın qələbəsi qeyd olundu.
Yavuz Sultan Səlim 3 yanvar 1517 tarixində Qəzzə bölgəsinə çatdı və burada Sənan Paşa ilə görüşdü. Sənan Paşanın rəhbərlik etdiyi qüvvələr Qahirə yə doğru irəliləyən padşah qüvvələrinin önünə keçdi. 13 gün ərzində Sinay yarımadası nı keçən Osmanlı qüvvələri nin hərəkəti bu əsnada çıxan bir üsyanla dayandı. Ancaq Sənan Paşanın səyi ilə 22 yanvar 1517 tarixində üsyan yatırıldı.
Akağalar Ocağından sədrəzəm liyə gətirilən ikinci dövlət adamı olan Sənan Paşa cəsarəti, dürüstlüyü və vəzifəsinə bağlılığı ilə tanınmışdır. Yavuz Sultan Səlim kimi sərt bir padşah a xidmət etmək onun yaxşı bir idarəçi olduğundan da xəbər verir. Buna görə də, şəhid düşdükdən sonra Sultan Səlim "Misiri aldıq, amma Sənanı itirdik" demişdir. Sənan Paşanın vəfatından yalnız 10 gün sonra vəzir lərdən Yunus Paşa sədarətə gətirildi.
Şərq xardal yarpaqyeyəni
Şərq xardal yarpaqyeyəni — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsinin Yarpaqyeyən böcəklər fəsiləsinə aid olan növ.
Misir söyüdü
Ümumi yayılması:
Orta Asiya (Kopetdağ), Türkiyə, İran, İraq, Əfqanıstan və Pakistanda təbii аrеаllаrı vardır.
Şərq xardal yarpaqyeyəni
Xarici quruluşu
Bu həşəratın üst qanadları qabarıq şəkildə, başı, qabaq kürəyi və üst qanadları göy və ya yaşıl, ayaqları və bığcıqları isə sarı rəngli olur.
Misir söyüdü
Azərbaycanda yayılması:
Quba rayonunda, Talışda, Kür-Araz ovalı-ğında, Qarabağ və Naxçıvan MR-nın dağlarında təbii halda yayılmışdır.
Statusu:
Azərbaycanın nadir bitkisidir. NT.
Şərq xardal yarpaqyeyəni
Həyat tərzi
Qidalandıqdan sonra onlarda cütləşmə və yumurtaqoyma prosesi başlayır. Aran rayonlarında kütləvi cütləşmə aprelin sonu, yumurtaqoyma isə may və iyunun başlanğıcında müşahidə edilir. Dişilər yumurtaları çox vaxt səthə yaxın qatlarında olan bitki gövdələrinin əsasına, bəzən isə yarpaqların alt tərəfinə qoyurlar. Yumurtalar topa halında 10-15 ədəd olur. Yumurtanın inkişafı 5 günə qədər vaxt tələb edir. Sürfələr kələmkimilərin yarpaqları ilə qidalanır və iki həftə müddətində inkişaf edirlər. Onlar bəzən yarpaqlar üzərində qrup halında yaşayırlar. Pupun inkişafı 7-8 gün davam edir. Beləliklə həmin zərərvericinin inkişaf tsikli yazda 1 aya qədər davam edir. Iyunun sonunda və ya iyulun əvvəllərində isə, yeni nəslin cavan böcəkləri əmələ gəlir. Nəinki yarpaqları, həm də mədəni kələmkimilərin çiçəklərini də zədələyirlər. Sürfələrin əmələ gətirdiyi zədələnmələr daha təhlükəlidir.
Misir söyüdü
Bitdiyi yеr:
Orta dağ qurşağınadək rütubətli meşələrdə çay və suların kənarlarında, dərələrdə  yayılmışdır.
Şərq xardal yarpaqyeyəni
Yayılması
Abşeron, Lənkəran, Quba və Xaçmaz rayonlarında daha geniş yayılmışdır.
Misir söyüdü
Bioloji xüsusiyyətləri:
Təbiətdə hündürlüyü 4-6 m olan hündür kol və ya ağacdır. Bitkinin budaqlаrı qaramtıl-qоnur və ya boz rəngli olub, sıx tük-lüdür. Qabığı soyulmuş oduncağında düyünlər vardır. Tumurcuqları iri olub, 0,7-0,9 sm uzunluğundadır və tüklüdür. Yarpaqlarının uzunluğu 1 sm-ə qədər olur. Yarpaqlar böyrək və ya yarımürəkşəkillidir, dişlidir. Yarpaq saplağının uzunluğu 1-1,5 sm uzunluğunda ola bilir. Yarpaqlarının uzunluğu 6-13 sm, eni isə 2-4,5 sm arasında olur. Yarpaqlar uzun¬sov ellipsşəkilli, uzunsov tərsinə yumurtaşəkilli və ya lansetşəkilli ola bilir. Yarpaqların qaidə hissəsi paz və ya qövs şəklində daralmışdır. Yarpaqları üst tərəfdən tünd-yaşıl olub, çılpaqdır, alt tərəfdən isə ağımtıl və ya boz rəngli olub seyrək tüklüdür. Dişicik sırğalarının uzunluğu 3-4 sm arasında olur. Aprel–may aylarında çiçək açır. Tumurcuqlаrı birbirinə yаxın, çox iri, uzunluğu 8-9 mm və qalınlığı 5-6 mm, küt, tünd-şabalıdı və yа narıncı rəngli, sıх boz tükcüklü, bəzən zəif tükcüklüdür. Yаlаnçı zoğlаrı iri, sаplаqlı, yаrıımürəkşəkilli, bəzən lаnsetvarı, vəzicikli dişlidir. Saplaqların uzunluğu 0,8-1,2 sm, məxməri, bünövrəsində çox enlidir. Sığаlаrı budaqlardа bir-birinə yаxın yеrləşir, bоl, sıxçiçəkli, qаlındır. Dişi çiçəklərin uzunluğu 3-4,5 sm, xırda yаrpаqlаrı оlаn uzun аyаqdа yеrləşmişdir. Çiçəkləməsi martdan aprelədək yаrpаqlаrın аçılmаsı ilə eyni vaxtda baş verir.
Çoxalması:
Təbiətdə generativ və vegetativ yolla çoxalır.
Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri:
Xüsusi mühafizə tədbiri görülməmişdir.
Zəruri qoruma tədbirləri:
Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilməsi zəruridir.
Məlumat mənbələri:
Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Красная Книга СССР. 1984; Azərbaycanın Qırmızı Kitabı. 1989; Azər-baycanın “Qırmızı” və “Yaşıl Кitabları”na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildləri. 2005; 2006; 2008; Naxçıvan Muxtar Respublikası florasının taksonomik spektri. 2008; Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qo-runması. 2011.
İstinadlar
1."Azərbaycanın Nadir Ağac və kol bitkiləri", Bakı: "Elm", 2014, 380 səh.
Xarici keçidlər
http://dendrary.in-baku.com/?page_id=112
Farmakogenetika
Farmakogenetika — fərdiləşdirilmiş genetik tibbin tezliklə standart tibbi xidmətin bir hissəsinə çevriləcəyi bir sahə farmakogenetikaya əsaslanan dərman müalicəsidir. Farmakogenetika dərman maddələr mübadiləsinə, effektivliyinə və toksikliyinə təsir edən genlərdəki müxtəlif allellərə görə dərman reaksiyasındakı fərqlərin öyrənilməsidir.
Farmakogenetik reaksiyalar insan populyasiyalarında olan geniş genetik polimorfizm əsasında inkişaf edir. Farmakogenetika müxtəlif insanlarda dərmanlara qarşı davamlılığın və yüksək həssaslığın təbiətinin müəyyənləşdirilməsinə imkan verir. Eyni dərman standart dozada istifadə olunarkən bəzi insanlarda normal, digərlərində isə toksiki təsir göstərir. Hətta bəzi geniş istifadə edilən dərman preparatları da müəyyən irsi çatışmamazlıqlar daşıyan insanlara mənfi təsir göstərə bilər. Məsələn: bəzi insanlarda cərrahiyyədə işlənilən anesteziya vasitələri letal nəticə verə bilər. Dərman preparatlarının bir çoxu qaraciyər vasitəsilə mübadilə olunur və həmin göstəriciyə görə fərdlər arasında 3–10 dəfəyə qədər fərq müşahidə edilir. Buna səbəb dərman preparatlarının mənimsənilməsində iştirak edən fermentlərin aktivliyinin genetik determinə olunmasıdır. Dərman maddələrinin metabolizm prosesinin hər mərhələsinə genetik sistem tərəfindən nəzarət olunur və bu spesifik və qeyri spesifik fermentlərin vasitəsilə yerinə yetirilir. Çox zaman dərmanların mənimsənilməsi bir sıra genlərin qarşılıqlı təsiri nəticəsində baş verir, yəni poligen tipli irsi xarakter daşıyır. Beləliklə, patogen gen daşıyıcılarının vaxtında aşkarlanması insanların müəyyən dərmanların zərərli təsirindən qorunmasına imkan verir.
Farmakogenetik əlamətin tipik forması bədxassəli hipertermiyadır. Bu əlamət dominant, natamam penentrantlı irsiyyət daşıyır. Törədici faktorların təsiri nəticəsində bədən temperaturu 44 °C yə qədər yüksəlir, ürək — damar — tənəffüs sisteminin fəaliyyəti pozulur, əksər hallarda ürəyin dayanması və ölümlə nəticələnir.
Xarici keçidlər
Farmakogenetika nədir?
Avtomorf səhra torpaqları
Avtomorf səhra torpaqları — relyefin yüksək düzənliklərində formalaşmış profili yaxşı inkişaf etmiş boz-qonur torpaqlar. Bu torpaqların xarakterik əlamətlərindən biri səthinin qaysaqlı olması və humus horizontunun zəif ifadə olunmasıdır. Bu horizont tədricən bərkimiş, yüksək dispersliyi ilə fərqlənən qatda əvəz olunur. Boz-qonur torpaqlarda qaysağın yaranması mineral və üzvi hissənin yüksək dispersliliyi və torpaqların hidrotermik rejimindəki kontraslılıqla əlaqədardır. Torpaqların yüksək dispersliliyinə səbəb torpaq məhlulunun qələvi reaksiyasıdır. Qələvilik yovşanlı-şoranlı bitkilərin minerallaşması zamanı natrium karbonatlarının və biokarbonatların yaranması ilə əlaqədardır.
Morfoloji əlamətləri
Üstyurd platosunun mərkəzi hissəsində tipik boz-qonur torpaqlar aşağıdakı strukturluğa malikdir:
Yarımtipləri
Boz-qonur torpaqlar 3 yarımtipə bölünür:
Rılski qardaşlarının yaşayış evi
Rılski qardaşlarının yaşayış evi — 1912-ci ildə polşalı Rılski qardaşlarının sifarişi ilə İosif Ploşko nun layihəsi üzrə keçmiş Politseyskaya küçəsi, 11, indiki Yusif Məmmədəliyev küçəsi, 11-də tikilmiş bina. Hazırda binada Azərbaycan Mərkəzi Kooperativlər İttifaqı yerləşir. Bina Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti nin 2 avqust 2001-ci ildə verdiyi 132 nömrəli qərar ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısına salınıb.
Haqqında
Bina 1912-ci ildə polşalı Rılski qardaşlarının sifarişi ilə İosif Ploşko nun layihəsi üzrə keçmiş Politseyskaya küçəsi, 11, indiki Yusif Məmmədəliyev küçəsi, 11-də tikilib.
150px|thumb|left
Bu böyük dördmərtəbəli bina hündür qüllə və anbar mərtəbəsinə malikdir. Memar İosif Ploşkonun fasadın memarlıq kompozisiyası mərkəzi simmetrik ox üzrə iki orta mərtəbədə iki təzadlı üsuldan ibarətdir. Erkerlərin şaquli mütənasibliyi göstərilir. İkinci mərtəbədə erker bağlı pəncərə açırımları üslubundadır. Üçüncü mərtəbədə sütunlar üzərində mavritan cizgili lociyaların şəbəkəli tağları var.
Erkerin hər iki tərəfində dərin pəncərə açırımlarınm ahəngi hiss olunur, ikinci mərtəbədə nalabənzər, üçüncü mərtəbədə oxvari tağlar var. Divarların səthi tektonikadan məhrumdur və fasadın iri elementi olaraq dərin taxçalara verilib. Nəticədə bütövlükdə şərq-müsəlman motivlərində tikilmiş, milli-romantik istiqamət kimi öz dəyərini saxlayan eleqant memarlıq kompozisiyası yaranıb.
Çoxtərəfli İnvestisiyalar üzrə Zəmanət Agentliyi
Çoxtərəfli İnvestisiyalar üzrə Zəmanət Agentliyi və ya MİGA — 1988-ci ildə yaradılıb və 157 üzvü var. Ölkə MİGA-ya üzv olmaq üçün ilk öncə BYİB-ə üzv olmalıdır. Təşkilatın maliyyə mənbəyini üzvlük kapitalı təşkil edir. İndiyə qədər buraxılan zəmanətlərin ümumi həcmi 10,4 milyard dollara bərabərdir. Zəmanət verilən birbaşa xarici investisiyaların həcmi isə 30 milyard dollara bərabər olmuşdur. 2002-ci il fiskal ilində 1,4 milyard dollar həcmində zəmanət buraxılmışdır.
MİGA-nın yaradılmasında əsas məqsəd az inkişaf etmiş ölkələrə birbaşa xarici investisiyaların yönəldilməsinin artırılması yolu ilə bu ölkələrdə insanların yaşayış şəraitinin yaxşılaşdırılması və yoxsulluğun azaldılmasıdır.
Təşkilatın vəzifələri aşağıdakılardır:
·       üzv ölkəyə digər üzv ölkədən qoyulmuş investisiyalarda mövcud olan qeyri-kommersiya risklərinə qarşı zəmanət verilməsi, o cümlədən investisiyaların birgə sığortası və təkrar sığortası;
·       inkişaf etməkdə olan ölkələrə investisiya axınının artırılması üçün digər müvafiq əlavə fəaliyyətlərin həyata keçirilməsi.
·       təşkilat tərəfindən yalnız inkişaf etməkdə olan ölkələrə investisiya qoyuluşuna zəmanət verilir.
MİGA-nın dəstəklədiyi layihələr ölkələrə hərtərəfli fayda gətirir: yeni iş yerləri açılır, vergi gəlirləri yaranır, təcrübə və texnoloji nou-hau transfer olunur. Cəmiyyət şose yolları, elektrik təchizatı, xəstəxanalar, məktəblər və təmiz su təchizatı sahəsində infrastrukturun yaxşılaşdırılması yolu ilə əlavə fayda götürür.
MİGA tərəfindən dəstəklənən birbaşa xarici investisiyalar eyni zamanda oxşar daxili investisiyaları da stimullaşdırır və bu sahələri mal və xidmətlərlə təmin edən daxili biznesin inkişafına təkan verir. Nəticədə, ölkələr yoxsulluğun azaldılması üçün imkan əldə edirlər.
Bundan əlavə, MİGA-nın zəmanəti ilə reallaşdırılan layihələrdə sosial sahə və ətraf mühit üzrə dünyada mövcud olan ən yüksək standartlara əməl olunması tələbi öz əksini tapır.
MİGA iqtisadiyyatda inkişafın əsas aparıcı amillərindın olan birbaşa xarici investisiyaların az inkişaf etmiş ölkələrə yönəldilməsində çox mühüm katalizator rolunu oynayır və bu fəliyyətini investisiya layihələrinə zəmanət verməklə, texniki yardım və hüquqi xidmət göstərməklə həyata keçirir.
Fəaliyyətə başladığı dövrdən MİGA 78 ölkədə həyata keçirilən 500-dən artıq layihəyə zəmanət vermişdir. MİGA-nın verdiyi zəmanətlərin ümumi dəyəri 10 milyard ABŞ dollarından çox olmuşdur ki, bu da dəyərləndirmələrə görə, həmin ölkələrə 30 milyard ABŞ dolları həcmində sərmayə qoyuluşuna şərait yaratmışdir. MİGA-nın investisiya portfelinin 22%-i Avropa və Orta Asiya ölkələrini əhatə edir.
MİGA zəmanət verdiyi layihələrin həyata keçirilməsinə Dünya Bankı Qrupunun böyük resursları vasitəsilə dəstək verir. MİGA-nın xüsusi üstünlüyü onun beynəlxalq təşkilat olmasından irəli gəlir və bu yolla MİGA investorları qeyri-kommersiya risklərindən qoruya və yarana biləcək mübahisələrin həllinə təsir edə bilir.
MİGA-nın texniki yardım xidmətləri inkişaf etməkdə olan ölkələrə birbaşa xarici investisiyaların cəlb olunması üçün strategiyanın müəyyən edilib tətbiq olunmasında mühüm pol oynayır. MİGA həmçinin investisiya imkanları barədə məlumatların yayılmasını dəstəkləmək üçün müvafiq vasitələri inkişaf etdirir və bunun üçün on-line investisiya məlumat xidməti yaradılmışdır.
Agentlik özünün hüquq xidməti vasitəsilə ölkələrə investisiya qoyuluşuna maneə ola biləcək səbəblərin aradan qaldırılmasına yardım edir. Mübahisələrdə vasitəçilik proqramı çərçivəsində MİGA hökumətlərə və investorlara aralarındakı fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmağa və ölkədəki investisiya mühitini əsaslı surətdə yaxşılaşdırmağa kömək edir.
On min Budda monastırı
On min Budda monastırı  — Honkonqun Sathin rayonunda yerləşən buddist məbədi. Məbəd 220 Pai Tau Village, Sha Tin ünvanında yerləşir. Bura faktiki fəaliyyət göstərən monastır deyil, rahiblər burada daimi yaşamırlar. Məbəd dünyəvi şəxslər tərəfindən idarə edilir.
Tarixi
Monastırın əsası 1951-ci ildə Yuet Kay (月溪法师, Yue Si) tərəfindən qoyulmuşdur. O yerli monastırda buddizmi təbliğ edirdi və buddist kolleci yaratmağı düşünürdü. Monastırın tikintisi 1949-cu ildə başlandı və yaşına baxmayaraq, Yuet Kay öz tələbələri ilə dağın ətəyindən tikinti materiallarını yuxarı daşıyırdı. Tikinti 8 ildən sonra, 1957-ci ildə tamamlandı və daha 10 il 12800 budda heykəlinin hazırlanmasına sərf edildi.
Hazırda Yuet Kayın mumiyası monastırın əsas zalında sərgilənir və məbədin əsas diqqətəlayiq obyektidir. Monastırın əsas məbədi və paqodası öz tarixi dəyərinə görə Honkonqun III dərəcəli tarixi binaları siyahısına daxil edilmişdir. thumb|800px|center|Məbədin çölündəki bəzi heykəllərin mənzərəsi.
Charley ATL
Charley ATL ( tələffüzü: Çarli ATL) — 1987-ci ildə yaranmış Azərbaycan rok qrupu. Yaradıcılıq dövrü boyu proqressiv art-rok janrında ifa edib.
Tarixi
Qrup öz yaradıcılığında Kinq Krimson, Centl Cayant, Raş, Frank Zappa və başqaları kimi belə artistlərin təsirini hiss etdi. Bundan başqa, Charley ATL Azərbaycanda, heç nə ilə müqayisə olunmayan, öz ciddi poetik stilini hazırlayan ilk rok qrupa çevrildi. Çalğı aləti kimi qrup öz musiqilərində Tar alətindən də istifadə etmişdi. Təəssüf ki, qrup yalnız "Hind kinosunun qurbanlarına həsr olunur.." (1990) adlı bir albom çıxara bildi.
Bu alboma «Şah İsmayıl», «Körpə», «Energy», «Anqola camaatı», «Sakitlik-məhəbbət», «Good morning children», «Nara-Nara», «Freyd dünyası» və başqa mahnılar daxil idi. 1991-ci ildə qrupun keçmiş iştirakçılarından biri Vahid Mustafayev Zaqafqaziyada ANS adlı ilk müstəqil teleradio şirkətini əsasını qoydu. Qrupun demək olar ki, bütün musiqiçiləri studiyanın işçisi oldular. Studiya 1994-cü ildən 1998-ci ilə qədər səsyazma studiyalarının arasında lokal bazarda lider idi. Taleyin ironiyası ilə, qrup bu illərdə son vaxtlarını yaşayırdı. 1995-ci ildə «Charley ATL» qrupu öz yaradıcılıq mövcudluğunu bitirdi.
2017-ci ildə qrupun keçmiş üzvləri yenidən birləşərək "Gözəl Çöllər" mahnısını yenidən aranjman edərək klip çəkdilər.
Üzvləri
Gündüz Bakılı (Süleymanov) — (Vokal-ritm-gitara) Stas Kalaşnikov - bas gitara İsgəndər Ələskərov – zərb alətləri Pavel Bulakov - proqramlaşdırma, klavişlər Genadiy Kasımov - zərb alətləri Eduard Ten - gitara (1994-cü ildə faciəvi həlak olub) Andron - bas Vahid Mustafayev - saksofon Rafiq Vəlimetov - gitara Vadim Koçerev - saksofon
2020 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
2020 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi — sayca 65-ci Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi olmalı idi. Dankan Lourensin ifa etdiyi "Arcade" mahnısı ilə 2019 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində qələbə qazanmasının ardınca 2020-ci ildə Niderland 40 il sonra yenidən Avroviziyaya ev sahibliyi etmək hüququ qazanmışdır. Müsabiqə Niderlandın Rotterdam şəhərində, Rotterdam Ahoy kompleksində "Open Up" şüarı altında keçirilməli idi. 1958, 1970, 1976 və 1980-ci ildən sonra bu Niderlandda keçirilən beşinci Avroviziya müsabiqəsi olmalı idi. Müsabiqəyə Şantal Cansen, Edsiliya Rombli və Can Smit aparıcılıq etməli idi.
13 noyabr 2019-cu il tarixdə Avropa Yayım İttifaqı Avroviziya 2020-də 41 ölkənin iştirak edəcəyini təsdiqləmişdir. 2019-cu ildə keçirdiyi milli seçim turunda baş verən qalmaqalın ardınca müsabiqədən son anda çıxmaq məcburiyyətində qalan Ukrayna və maliyyə problemləri səbəbindən müsabiqədə iştirakdan imtina edən Bolqarıstan bir illik fasilədən sonra müsabiqəyə geri dönəcək. Ötən il Avroviziyada iştirak edən Macarıstan və Monteneqro isə 2020-ci ildə müsabiqəyə qatılmayacaq. Avroviziya 2020 Yon Ola Sandın direktorluq etdiyi son müsabiqə olacaqdı. Müsabiqə COVID-19 koronavirus pandemiyası səbəbi ilə ləğv olundu.
Tender mərhələsi
Niderlandın baş naziri Mark Ruttenin söylədiyinə görə Niderlandın Avroviziya 2019-dakı qələbəsindən bir neçə saat sonra bir çox şəhər merləri müsabiqəyə ev sahibliyi etmək üçün öz namizədliklərini irəli sürmüşdürlər.
AVROTROS və NPO telekanalları 29 may tarixində müsabiqəyə ev sahibliyi edəcək şəhərin seçilməsi üçün təkliflər prosesini başlatmışdır. İlkin mərhələdə qaydalar çərçivəsində doqquz şəhər (Amsterdam, Arnem, Breda, Haaqa, Hertoqenbos, Leuvarden, Maastrixt, Rotterdam və Utrext) öz namizədliyini irəli sürmüşdür. 12 iyunda namizəd şəhərlərə müsabiqənin keçiriləcəyi məkan üçün tələb olunan meyarlar təqdim olunmuşdur.
Bu doqquz namizəd şəhərdən 10 iyuladək ev sahibliyi üçün lazım olan bacarıqlarını nümayiş etdirmiləri üçün namizədlik kitabçaları hazırlamaları tələb olunmuşdur. Lakin bunun ardınca paytaxt Amsterdam müsabiqənin keçiriləcəyi müddət ərzində nəzərdə tutulmuş arenada digər mərasimlərin baş tutacağını nəzərə alaraq, namizədlik təklifini geri çəkmişdir. Eyni zamanda Bredanın maliyyə çətinlikləri ilə bağlı olaraq, Leuvarden və Haaqanın isə nəzərdə tutduqları arenaların müsabiqəyə uyğun olmadıqları üçün namizədlikləri qüvvədən düşmüşdür. Haaqa meri Rotterdam şəhərinə dəstək olduğunu bildirmişdir.