cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Akif Bakıxanov
Həyatı
1950-ci ildə o, Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasına viola üzrə dosent Qrosmanın sinfinə təyin olunur və 1955-ci ildə oranı əla qiymətlərlə bitirir. Oxuduğu dövrdə müxtəlif proqramlarla tez-tez uğurlu çıxışları olur.
Akif Bakıxanov 57 ildir ki,Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Orkestrində işləyir. 35 il orkestrin Viola qrupunun konsertmeysteri vəzifəsində çalışıb. 1951-ci ildə həmin orkestrin baş dirijoru və bədii rəhbəri Moskva Konservatoriyasının professoru Leo Qinzburq tərəfindən orkestrin tərkibinə qəbul olunub. Sonralar Maestro Niyazinin rəhbərliyi ilə nəinki respublikada, eləcə də keçmiş SSRİ-nin bir çox respublikalarında, xarici ölkələrdə qastrol səfərlərində iştirak edib. Daha sonra maestro Rauf Abdullayevin rəhbərliyi ilə fəaliyyətini davam etdirib, xidmətlərinə görə respublikanın əməkdar artisti adına layiq görülüb, dəfələrlə respublikamızın və keçmiş SSRİ-nin bir sıra fəxri fərmanları və medalları ilə təltif olunub.
1955-ci ildən 1985-ci ilədək Asəf Zeynallı adına Azərbaycan Dövlət Musiqi Texnikumunda və respublikanın bir neçə musiqi məktəblərində viola aləti üzrə ixtisas müəllimi kimi çalışıb. Akif Bakıxanov simfonik orkestrdə işlədiyi vaxtdan dünyanın bir çox ölkələrində – ABŞ, Fransa, Almaniya, Türkiyə, Avstriya, keçmiş sovet respublikalarında qastrol səfərində olub. Dünyanın görkəmli dirijorlarından M.Rostropoviç, L.Qiuzburq, Kondraşin, Zanderlinq, Maestro Niyazi və Rauf Abdullayevin rəhbərliyi ilə konsertlərdə iştirak edib.5 dekabr 2020-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.
Aechmea werdermannii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
274301 Vikipediya
274301 Vikipediya (müvəqqəti adları: 2008 QH24, 2007 FK34, 1997 RO4) — asteroid qurşağında yerləşən asteroid. 2008-ci ilin avqustunda Ukraynada yerləşən Andruşevka rəsədxanası tərəfindən kəşf edilmişdir. 2013-cü ilin yanvarında asteroidə onlayn ensiklopediya olan Vikipediyanın adı verilmişdir.
Kəşfi
thumbnail|left|Andruşevka rəsədxanası. Asteroid Ukraynanın yeganə özəl rəsədxanası olan Andruşevka rəsədxanasının astronomları tərəfindən kəşf edilmişdir. Bu rəsədxana 2003-cü ildən bu yana 90-dan çox asteroid kəşf etmişdir. Astronomlar asteroidi 2008-ci ilin 25 avqustunda, saat 22:47-də (UTC) müşahidə ediblər. Asteroid növbəti gecə də müşahidə edilmiş və ona müvəqqəti olaraq 2008 QH24 adı verilmişdir. 6 sentyabrda rəsədxananın işçiləri asteroidin orbitini dəqiqlikdə hesabladılar. Aparılan araşdırmalar bu asteroidin daha əvvəl ODAS (Fransa), Lemmon Dağı Müşahidə Sahəsi və Stüard rəsədxanası (hər ikisi Arizona, ABŞ) tərəfindən müşahidə olunmuş 1997 RO4 və 2007 FK34 asteroidləri ilə eyni olduğunu göstərmişdir. 2011-ci ilin aprelində asteroidə 274301 nömrəsi verilmişdir. Asteroidin quruluşu öyrənilməyib, lakin asteroid qurşağında yerləşən digər asteroidlər kimi metal və qayadan ibarət olduğu fərz edilir.
Ad
Səma cisimlərinə verilən adlarda məsul olan komitə tərəfindən verilən qərarla asteroidə "Vikipediya" adı verilmiş və 27 yanvar 2013-cü ildə bu haqda "Minor Planet Circular" jurnalında xəbər yerləşdirilmişdir. Bu adın verilməsinin təşəbbüskarı Vikimedia Ukraynanın üzvü Andrey Makuxa olmuşdur.
Mikania cardiophylla
Mikania cardiophylla Mikania cardiophylla Mikania cardiophylla
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Maralçılıq
thumb|250px thumb|250px Maralçılıq — heyvandarlığın bir sahəsi olaraq Şimal marallarının yetişdirilməsi ehtiva edir.
Maralçılığın ümumi xüsusiyyəti və tarixi
Müasir araşdırmalara görə ilk dəfə maraldan ev heyvanı kimi Cənubi Sibirdə b.e əvvəllərində Somoedlər və Evenklər yararlanmışlar. Onlar türklər və skiflərində geniş yayılmış atçılığın təsiri ilə yaranmışdır. Tunqular maralın belində hərəkət etdikləri təqdirdə, samodiylər artıq X əsrdə maralların hərəkət etdirdiyi xizəklərdə arktikada sərbəst dolaşırlar. Bundan sonra onlar bunu digər şimal xalqlarına yaymışlar. Saamilər və Haloqalandan olan şimali norveçlilər maralçılıqla IX əsrdə, Çukçalar isə XVI əsrdə tanış olmuşlar.
Günümüzdə isə maralçılıq əsasən şimal yarımkürəsinin arktik və subarktik qurşağı zonasında yayılmışdır. Hazırda Rusiya, Finlandiya, Norveç və İsveç kimi ölkələrdə maralçılıq geniş yayılmışdır. Bu sahə ilə əsasən Dolqanlar, Komilər, Evenklər, Tofalar, Saamilər, Evenlər, Koryaklar, Yukagirlər, Xantılar, Mansilər və Çukçalar kimi xalqlar məşğul olur.
Maralçılıq şimali tayqa, tundra və meşə tundra zolağında yayılmışdır. Yay ayları sürüləri tundra, qışda isə tayqa və tundra meşə ərazilərinə köçürülürlər. Hər dəstəni əsasən qruplar və ya maralçılıqla məşğul olan ailələr müşayyət edir. Onlar köçəri həyat sürdüyündən Çum və ya Çadırlarda yaşayırlar. Bu canlılardan hələ də neneslər və evenklər nəqliyyat vastəsi kimi istifadə edirlər. Bu marallar Avropa və Şimali Amerika ərazilərində yeni ilin simbollarından biridir.
Marallar sərt havalara dözümlü olması səbəbindən XX əsrdə onlar Qrenlandiya, Kanada və Alyaska ərazilərinə yetişdirilməyə başlanmışdır. Olduqca kiçik bir dəstə isə Cənubi Georgiya və Cənubi Sandviç adaları və Kergelen arxipelaqı ərazilərinə köçürülmüşdür.
Ölkələrinə görə maralçılıq
1990-ci ildə keçmiş SSRİ ərazisində 2304 min baş maral saxlanılırdı. Artıq 2000-ci ildə Rusiyada cəmi 1244 min baş maral qalmışdı. 2010 ildə isə sayları 1553 min baş təşkil edir. Bunların böyük qismi Yamalo-Nenets Muxtar Dairəsi (660 min), Yakutiya (201 min), Çukot Muxtar Dairəsi (198 min) və Nenets Muxtar Dairəsi (166 min) ərazilərində yetişdirilir. 2011-ci ilin 1 yanvar tarixinə olan məlumata ölkə ərazisində olan maralların 67,5 % dövlət təsərrüfatlarına saxlanılır.
Əhməd Zəki Vəlidi Toğan
Əhməd Zəki Vəlidi Toğan (Başqırdca: Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлиди, Äxmätzäki Äxmätşah ulı Wälidi}}, bəzən Validi, ) — başqırd tarixçı, başqırd inqilabı və azadlıq hərəkatının öndəri. Əsl adı Əhməd Zəkidir. Rusiyada ikən Validov soyadınından, Türkiyəyə gəldikdən sonra isə Toğan soyadından istifadə etmişdir. "Toğan" sözü "doğan" sözünün qıpçaq türkçəsindəki qarşılığı, başqırd türkçəsindəki şəklidir.
Həyatının Rusiya illəri
10 dekabr 1890-cı ildə Başqırdıstanın İsterlitamak qəzasının Küzən kəndində anadan olmuşdur. Daha ilk mədrəsə təhsilini alarkən bir yandan özəl Rusça dərsləri alırdı. Müəllim olan anasından Farsça da öyrənmişdir. 1902-ci ildə orta təhsil üçün Ütekdə olan dayısı Həbib Neccarın mədrəsəsinə getdi. Buradakı təhsili sırasında Ərəb dili dərsləri alaraq dil bilgisini genişləndirdi. 1908-ci ildə kəndindən qaçaraq Kazana gəlib, burada özəl dərslər aldı. Bu arada Katanov, Aşmarin kimi ziyalılarla tanışdı. 1909-cu ildə məzun olduğu Qasimiyyə Mədrəsəsinə "Türk tarixi və Ərəb ədəbiyyatı tarixi müəllimi" oldu. 4 il davam edən bu müəllimliyi müddətində 1911-ci ildə yayımladığı Türk və Tatar Tarixi adlı kitabı sayəsində məşhur olmağa başladı. Bu əsərin səs-sədası nəticəsində Kazan Universiteti Arxeoloji və Tarix Cəmiyyətinə üzv seçildi.
Akademik işləri
1913-cü ildə Fərqanəyə, 1914-cü ildə Buxaraya araşdırmalar etmək üçün göndərildi. Fərqanədə Yusif ibn Hacibin XI əsrə aid Kutatqu Bilik adlı əsərinin bir əlyazmasını nüsxəsini tapdı. Bu səyahət nəticələrinə aid hazırlamış olduğu hesabatlar başda Peterburq Arxeoloji Cəmiyyəti olmaqla Kazan və Daşkənd Arxeoloji Cəmiyyətləri məcmuələrində yayınlandı. Bu arada Prof. Katanovun indi İstanbul Universiteti Türkiyyat İnstirunun əsas nüvəsini təşkil edəcək kitablarının Türkiyəyə göndərilməsinə vəsilə oldu.
Siyasi fəaliyyəti
Daha sonra Rus Millət Məclisi-Dumada Ufa Müsəlmanlarının təmsilçisi olaraq Peterburqa getdi. Elmi çalışmalarına siyasi çalışmaları da əlavə olunmuş oldu. Bu sırada Bolşevik İnqilabı baş verincə o da Türklərin vəziyyətinin düzəlməsi üçün mübarizəyə girişdi. Bolşevik inqilabından 22 gün sonra 29 noyabr 1917-ci il tarixində Başqırdıstan öz müxtariyyətini elan etdi. Orenburqu 18 fevral 1918 tarixində işğal edən Bolşeviklər, Zəki Validi Toğanı həbs etsələr də, o, 7 iyun tarixində həbsdən qaçmağı bacarır. Başqırd Hökuməti qurulduğu zaman Müdafiə naziri vəzifəsini tutmuşdur. Lenin, Stalin və Trotski ilə dəfələrcə görüşməsinə baxmayaraq sərfəli razılığa gələ bilmədi. Bundan sonra, Türkistana çəkilik mübarizəyə davam etmək qərarını almışdır.
Basmaçılar Hərəkatı
Sovetlərə qarşı Orta Asiya türklərinin 1917-ci ildə başlayan və fasilələrlə 1931-ci ilə qədər davam edən azadlıq mübarizəsidir. Ruslar Basmaq və Basqın sözlərindən istifadə edərək hərəkat üzvlərinə Basmaçılar deyirdilər. Ancaq Türkistan əhalisi bu hərəkata daha çox Korbaşılər Hərəkatı olaraq qəbul edir. 1917-ci il Sovet inqilabı sırasında Fərqanədə Məhəmməd Əmin Məy, Kokandda Kiçkine İrgeş bəy öndərliyində müstəqillik tərəfdarı Basmaçılar təşkilatlandırıldı. Bolşeviklər 1918-ci ildə Kokandı ələ keçirib, Kokand Milli Hökumətinə son verincə Məhəmməd Əmin bəy də Margilana geri çəkilir. Zəki Validi Toğan da bu hadisələrdə çox fəal şəkildə iştirak etmişdir. Türkistan Milli Muxtar Hökumətinin məğlub edilməsindən sonra Basmaçı hərəkatının içində olmuşdur. 1920–1923-cü illərdə Türkistanda amansız bir mübarizəyə girişmişsə də, məğlub olmuşdur. Türkistan Milli Birliyinin qurucusu və ilk başqanıdır.
Türkiyəyə gəlişi
20 may 1925-ci il tarixində gəldiyi Türkiyədə, Maarif Vəkaləti Telif və Tərcümə Nümayəndəliyinə təyin edilir. O zaman ki, Ankaranın kitab cəhətdən yetərsiz olmasına görə öz istəyi ilə İstanbul Darülfünunu Türk Tarixi Müdərris Müavinliyinə təyin edilir. Bundan sonra İstanbul və Anadolu kitabxanalarında öz tədqiqatlarına başlayır, lakin 1932-ci ildə I Türk Tarix Konqresində tibb doktoru Rəşid Qalibin təqdim etdiyi Orta Asiyada iç dəniz olduğu və bunun sonradan quruduğu haqqındakı fikrini tənqid edincə və Türk Tarix Tezisinə görə Türklərin 10 min il əvvəldən Anadoluda və ətraf ərazilərdə sakin olması fikrinə qarşı çıxdığına görə (Toğanın fikrincə Türklər Ön Asiyaya ilk dəfə e.ə VII əsrdən gəlməyə başlamış, yalnız XI əsrdə bu yerlərdə tamamilə məskunlaşa bilmişlər), Toğan əleyhinə bir müxalifət formalaşır. Özünə qarşı bu münasibəti görən Toğan, Türkiyəni tərk edir.
Həyatının Avropa illəri
8 avqust 1932-ci ildə istefa verərək Vyanaya gedir. 1935-ci ildə ildə Vyana Universitetindən fəlsəfə doktoru ünvanını alır, 1935–1937-ci illər arasında Bonn Universitetində, 1938–1939-cu illəri Göttingen Universitetində professor olaraq dərs deyir.
Türkiyəyə dönüş
1939-cu ildə Türkiyənin Təhsil Nazirinin dəvətindən sonra təkrar Türkiyəyə gəldi. İstanbul Universitetində Ümumi Türk Tarixi kursunu qurdu. II Dünya Müharibəsinin sonlarına doğru 1944-cü ildə, Hüseyn Nihal Atsızla bərabər, Türkiyədə Sovetlər əleyhinə fəaliyyət və Turançılıqda ittiham edilir. Bu İrqçilik-Turançılıq Davasının sonunda 10 il həbsə məhkum edilsə də hərbi məhkəmə qərarı pozur və Toğan bəraət alır.
1948-ci ildə yenidən İstanbul Universitetində dərs deməyə başlayır. 1951-ci ildə İstanbulda toplanan XXI Müsteşriklər Konqresinə başqanlıq etdi. Bu onun elm sahəsindəki şöhrətini çox daha artırdı. 1953-cü ildə İstanbul Universitetində İslam Tetkikləri İnstitunu təşkil edir. 1967-ci ildə Toğana Mançester Universiteti tərəfindən şərəf doktorası verilir.
Aechmea williamsii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əhməd Zəki Vəlidi Toğan
Əsərləri
thumb|right|250px|Əhməd Zəki Vəlidi Toğanın büstü, Sankt-Peterburq.
Galendromus longipilus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Nedelya burnu
thumb|Cənubi Şetland adalarında Livinqston adasının yerləşməsi. thumb|Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
Nedelya burnu (, ‘Nos Nedelya’ \'nos ne-'de-lya\) — Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Livinqston adasının Barkley körfəzi sahillərindən 300 m şimalda yerləşən burundur. Burun buzlaqlardan azaddır.
Burun Bolqarıstanlı təhsil işçisi Nedelya Petkovanın (1826–1894) adını daşıyır.
Yerləşməsi
Burun Bilyar burnundan 1.8 km cənub-qərbdə, Sparadok burnundan 1.58 km şimal-şərqdə, Leyr burnundan 2.86 km şərqdə yerləşmişdir. Katler kekuru ilə şimal və şimal-qərbdən 310 m məsafədə əhatə olunmuşdur. Bolqarıstan xəritəsinə 2009-cu ildə daxil edilmişdir.
Axal-Təkə ekspedisiyası
Axal-Təkə ekspedisiyası — Çar Rusiyasının 1880-1881-ci illərdə Türkmənistanda yaşayan Təkə tayfasına qarşı keçirən cəza yürüşü.
Tarixçəsi
Göytəpə işğal edildikdən sonra sağ qalan əhali üzərinə hücum başladı. Qaladan çıxan qadınların, qocaların və uşaqların bir hissəsi səhralara üz tutmuşdu.
Göytəpənin işğalı zamanı ruslar az itki verməmişdilər. Sonralar məlum oldu ki, rusların Göytəpəni işğal etməsi onlara 6-10 min nəfərin ölməsi və təxminən, bir o qədərinin də yaralanması hesabına başa gəlib.
Tatyana Təkinskayanın qəribə taleyi
Taleyin də qəribə oyunları var. Əsgərlər tərəfindən qətlə yetirilən dinc əhalinin meyitlərini at üstündə seyr edərək bundan coşduğunu nümayiş etdirən Skobelevin gözü qəflətən hələ də öldürülmüş anasının döşləriniəmməkdə olan körpə qız uşağına sataşır. Həmin an görünür Allahın bu körpəyə rəhmi gəlmişdi. General atdan düşərək körpəni qucağına götürmüş və sonralar onu özü ilə Sankt-Peterburqa apararaq yetimlər evinə vermişdi Qıza Tatyana adı verilir, soyadı kimi isə Təkinskaya (Təkin türkmənlərinin adı ilə) yazılır. Tatyana Təkinskaya sonralar ali məktəbi bitirdikdən sonra özünün kimliyi ilə maraqlanır Ona Tükmənistandan olduğunu və yaşadığı faciəni bildirirlər. Bundan sonra o, doğma yurda qayıtmaq fikrinə düşür. Elə taleyin hökmü ilə Türkmənistana qayıdaraq orada çarizm əleyhinə inqilabi fəaliyyətlə məşğul olmağa başlayır
Göytəpə faciəsi ilə əlaqədar maraqlı bir hadisə
Deyilənə görə, Göytəpə alınandan sonra Mixail Skobelevin yanına əsir alınan bir türkməni gətirirlər. General ondan soruşur ki, onlar bu döyüşdə neçə nəfər itki veriblər. Əsir türkmən cavab verir ki, cəmisi 3 nəfər. Skobelev əsəbiləşərək deyir ki, axı ölən türkmənlərin sayı çoxdur, üstəlik demək olar ki, heç kim də sağ qalmayıb. Əsir türkmən isə yenə sakitcə:- Xeyir, ölən 3 nəfərdir-deyir. Türkmən sonra əlavə edir: “Ölənlər sərkərdə Dıkma Sərdar, baxşi (aşıq), Amangəldi Qonibəy və türkmənlərin dini rəhbəri Qurbanmurad İşandır. Göytəpədə öldürülən 20 min nəfərdən çox adamın yeri yeni doğulanlar hesabına doldurulacaq. Ancaq bu 3 nəfəri bir də türkmənlər dünyaya gətirə bilməyəcəklər.
Göytəpə alınandan sonra türkmənlərin müqaviməti qırıldı. 6 gün sonra ruslar cüzi itkilərlə Aşqabadı işğal etdilər. Burada rus əsgərləri Skobelevin əmri ilə yaşı ondan çox olan bütün türkmən kişilərini qətlə yetirdilər
Skobelevin ölümü
Göytəpə qırğınına rəhbərlik edən general Skobelevi də qətlə yetirdiyi dinc insanların ahı tutdu. Türkmənistanın işğalına görə, hökumətin ali medalları ilə təltif edilən Mixail Skobelev Parisdəki konfranslardan birində Avropa əleyhinə kəskin bəyanatla çıxış etdi. Bu isə Avropanı ayağa qaldırdı. Nəticədə çar Skobelevi təcili geri çağırdı və ona bu çıxışına görə tez-tez irad tutmağa başladılar. Rusiya-Osmanlı müharibələri zamanı işğal edilən Ədirnədə məscidin kaşılarını belə sökdürərək Moskvaya daşıtdıran və dinc əhalini, həmçinin əsirləri talan edərək, qətlə yetirərək onların var-dövlətini əlindən alan Skobelevin milyonlarla rubl var-dövləti, qızılı gümüşü vardı. General bu var-dövlətin bir hissəsini anasına verərək onu Bolqarıstana göndərmişdi. Qızıl-gümüşün bir hissəsi isə onun özündə idi. Amma o taladığı var-dövləti yeyə bilmədi. Gözdən düşəndən sonra əyyaşlığa meyl edən Skobelev Göytəpə qırğınından bir qədər sonra infarkt keçirərək öldü Onun anası isə Bolqarıstanda naməlum şəxslər tərəfindən qətlə yetirildi.
12 yanvar Türkmənistanda Milli Hüzn Günüdür
Türkmənistan tarixində Göytəpə qırğını qanlı səhifə kimi durur. Türkmənlər bu qətliamını unuda bilmir və faciəni qəlblərində ən ağır bir tarixi gün kimi yaşatmaqda davam edirlər. 1990-cı ilin yanvar ayında Türkmənistan Prezidenti Saparmurad Niyazov 1881-ci il 12 yanvar Göytəpə qətliamının hər il Milli Hüzn Günü kimi qeyd edilməsi barədə sərəncam imzaladı. Sərəncamda qeyd edilirdi ki, bundan məqsəd ruslarla türkmənlər arasında düşmənçilik salmaq deyil, Göytəpənin qəhrəman müdafiəçilərinin və qətlə yetirilən 20 min türkmənin xatirəsini yad etməkdir. Saparmurad Niyazov bununla əlaqədar verdiyi açıqlamada: “Göytəpə faciəsinin anılması və onun qurbanlarının xatirəsinin yad edilməsi bizim müqəddəs vəzifəmizdir”-demişdi.
Bu gün Göytəpə qalasının yerində böyük bir məscid yerləşir. Hər il yanvar ayının 12-də Türkmənistanın dövlət bayraqları aşağı endirilir və minlərlə adam bu günü hüzn və kədərlə yad edir. Həmin gün Türkmənistanın hər yerindən on minlərlə adam Göytəpəyə gələrək faciə qurbanlarının, həmçinin son nəfəsədək qəhrəmanlıqla döyüşən insanların xatirəsini yad edirlər.
Ahaltəkə ekspedisiyaları (1879 və 1880-81) - rus qoşunlarının Türkmənistanın, Ahaltəkə oazisinə(ərazisi- 3800 kv.km; əhalisi 100 yaxın) işğalçı yürüşləri. XIX-cu əsrin ortalarında ümumiyətlə Türküstan, o cümlədən Türkmənistan uğrunda, Rusiya ilə Britaniya imperiyaları arasında rəqabət qızışırdı. Rusların açıq işğalçılıq siyasəti ən böyük türkmən tayfası olan təkə tayfasının üsyanına səbəb oldu. Təkəlilər müqavimətlərində Göy təpə(Dənqil təpə) qalasına arxalanırdılar. Bu müqaviməti qırmaq üçün ruslar iki Ahaltəkə cəza ekspedisiyası təşkil etdilər.
1878-ci ildə ruslar, 10 min adam və 34 topla, Xəzər dənizinin şərq sahilində yerləşən Çekişlərdən çıxdı və Çatı tutdu. Əsas plan, burada əsas təchizat bazası yaradıb, oazisin içərilərinə soxulmaq, Göy təpə qalasını almaq və Amudəryanın köhnə məcrası olan Uzboya çıxmaqdan ibarət idi. Birinci yürüş(iyul-avqust 1879) uğursuz alındı. 28 avqust(9 sentyabr)qalaya yetərincə hazırlıqsız hucum dəf olundu və rus qoşunları geri çəkilməli oldular. 1880-1881-ci ildə general M.D. Skobelevin başçılığı altında keçirilən ikinci ekspedisiya, iri qüvvələrin cəlb edilməsi və geniş hazırlıq işləri ilə səciyələnirdi. Ruslar 13 min adam və 100 top hazırlamışdılar. Qoşunun hərəkəti boyu yaxşı hazırlanmış bazalar şəbəkəsi yaradılmışdı. Yüklərin nəqliyyatı üçün 10 min dəvə alınmışdı, Xəzər dənizi sahilindən dəmir yolu çəkilişi başlanmışdı.
Göytəpə döyüşü
23 dekabr 1880-ci ildə mühasirə başlandı. Tikmə-Sərdarın başçılığı altında türkmənlər ruslara qarşı bir neçə uğurlu hucum etdilər. Lakin 12 yanvar 1881-ci ildə ruslar qalanın divarlarını partladaraq, üç kolonla (7 min adam və 79 top) hucuma keçdilər. Göy təpədə, 3 qədim topu və 5 min köhnəlmiş tüfəngi olan, təxminən 25 min təkəli türkmən var idi. Silahda və təşkilatçılıq üstünlükləri olan rus qoşunları təkəlilərin inadlı müqavimətini qırmağa və qalanı almağa nail oldular. Yanvarın 18 Aşqabad kəndi işğal edildi, 18 may 1881-ci ildə Ahaltəkə oazisi Rusiya imperiyası tərəfindən işğal olundu.
Radiorabitə
Radiorabitə — XX əsrin əvvəllərindən istifadəyə verilmiş bir telekommunikasiya sistemidir. Bu sistem elektromaqnit dalğaları hesbına əmələ gəlir və verilənləri almaq və ötürmək qabilliyətinə malikdir.Onu elmə Qulyelmo Markoni gətirmişdir. Sistem inkişaf etdikcə onu hətta qitələrarası teleqraf rabitəsində də istifadə edirlər.
Yaranma yolları
Elekromaqnit rəqsləri almaq üçün rəqs koturundan istifadə olunur.Rəqs konturunda elektrik sahəsi kondensatorun köynəkləri arasında ,maqnit sahəsi  isə sarğac daxilində və onun ətrafında  mövcud olur. Bu cür kontur fəzaya elektrommaqnit dalğaları şüalandırmır.Ona görə belə kontur qapalı rəqs konturu adlanır.
Mikania dictyota
Mikania dictyota Mikania dictyota Mikania dictyota
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Harald tsur Hauzen
Harald tsur Hauzen — alman alimi, 2008-ci ildə insan papilloma virusunun uşaqlıq boynunun xərçənginə səbəb olmasını sübut etməsinə görə Nobel mükafatına layiq görülüb.
Gibson
Gibson  — mərkəzi ABŞ-də yerləşən gitara istehsal edən şirkətdir. Firmanın məhsulunu həmçinin Epiphone, Kramer Guitars, Valley Arts, Tobias, Steinberger və Kalamazoo markalarının altında da görmək olar. Gibson şirkəti gitaralardan başqa piano (Baldwin Piano), baraban və əlavə avadanlıqlar da hazırlayır.
1890-cı illərin sonunda şirkətin yaradıcısı Orvil Qibson, Kalamazu (Miçiqan ştatı) şəhərində mandolinlərin istehsalına başladı. Skripka görünüşünə bənzər, lakin qabarıq gövdəyə sahib bu gitara, həmçinin "arktop" kimi də tanınırdı. 1930-cu ildə şirkət daha yastı gövdəyə və içiboş korpusa sahib gitaraların istehsalına başladı. Bu gitaraları Çarli Krisçen məşhurlaşdırdı. 1950-ci illərin əvvəllərində Gibson şirkəti ilk bütöv gövdəyə sahib gitara olan Les Paul modelinin istehsalına başladı. 1960-cı ildə Gibson şirkəti Norlin Korporasiyasının sahibi oldu. Şirkətin və məhsulun keyfiyyətinin müvəffəqiyyəti 1986-cı ilə qədər kəskin pisləşməyə başladı. Lakin Gibson şirkətinin hazırkı sahibləri şirkəti bu pis vəziyyətdən çıxarda bildilər.
Elman Xudazarov
Elman Aslan oğlu Xudazarov (3 dekabr 1959, Bakı, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Rusiya Federasiyası Komi Respublikası Baş Nazirinin müavini. İqtisadi elmlər namizədidir.
Xəyyam Mirzəzadə
Xəyyam Hadı oğlu Mirzəzadə — Azərbaycan bəstəkarı, pedaqoq, professor (1979), Azərbaycan SSR xalq artisti (1987), 2 dəfə Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1976, 1986).
Elman Xudazarov
Həyatı
Elman Xudazarov 3 dekabr 1959-cu ildə Bakı şəhərində anadan olub. Kiyev Politexnik İnstitutunu "elektroakustika və ultrasəs texnikası" ixtisası üzrə bitirib.
Xəyyam Mirzəzadə
Həyatı
Xəyyam Mirzəzadə 1935-ci il oktyabrın 5-də Bakıda anadan olub. 1957-ci ildə Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasını bitirib. Həmin ildən orada çalışır. 1969–1983-cü illərdə kompozisiya kafedrasının müdiri olub.
Elman Xudazarov
Həyatı
Komi Respublikası Başçısının 19 sentyabr 2014-cü il sərəncamı ilə Komi Respublikası Baş Nazirinin müavini təyin edilib.
Xəyyam Mirzəzadə
Həyatı
Onun əsərləri Avstriya, İngiltərə, Macarıstan, Hollandiya, Almaniya, İtaliya, Fransa və s. ölkələrdə ifa olunub. 30-dan artıq kinofilmə və 15 dram tamaşasına, estrada və caz pyeslərinə, populyar mahnılara musiqi bəstələmişdir.
Xəyyam Mirzəzadə 52 il Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının üzvü olduqdan sonra oradan ayrılıb.
Görkəmli bəstəkar 30 iyul 2018-ci ildə, 82 yaşında uzun sürən xəstəlikdən sonra evində dünyasını dəyişmişdir. II Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.
Haqqında "Bir ömrün fəsilləri: Xəyyam Mirzəzadə-75" adlı sənədli film çəkilmişdir.
Filmoqrafiya
• 2
Diskoasterlər
Diskoasterlər - kokkolitoforidlərə yaxın olan nəsli kəsilmiş orqanizmlər. Hüceyrə quruluşu məlum deyil. Fossil halda kokkolit və kokkolitoforidləri xatırladan ulduzvari və çoxbucaqlı formalı mikroskopik kalsium-karbonat (bəzən silisiumlaşmış) lövhələr şəklində rast gəlir. Təbaşirdən neogenə qədər məlumdur.
Aechmea winkleri
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Clockwork Planet
— Şinonun rəssamlığı ilə Yuu Kamiya və Tsubaki Himana tərəfindən yazılan ranobe seriyası. 2 aprel 2013-cü ildən bu yana Kodansha nəşriyyatının Kodansha Ranobe Bunko imprinti altında 4 cildi çapdan çıxmışdır. Kuronun rəssamlığı ilə hazırlanan manqa adaptasiyası isə 2013-cü ildən Kodansha nəşriyyatının "Monthly Shōnen Sirius" şonen manqası jurnalında nəşr olunur. Manqanın 5 tankobon cildi çapdan çıxmışdır. Anime adaptasiyasının 2017-ci ilin aprelindən yayımlanması planlaşdırılır.
Məzmun
Hadisələr tamamilə dağılmış və saat mexanizmi ilə tamamilə yenidən tikilmiş dünyada baş verir. Bir gün Naoto Miura adlı lisey şagirdi gözlənilmədən bir avtomat qızla rastlaşır.
Anime
Anime adaptasiyası 2015-ci ilin dekabrında anons edilmiş, 2016-cı ilin dekabrında anime serialı adaptasiyası olacağı təsdiqlənmişdir. Anime Xebec studiyası tərəfindən çəkilir və 2017-ci ilin aprelindən TBS və BS-TBS kanalları vasitəsilə yayımlanması planlaşdırılır. Tsuyoşi Naqasava rejissor, Kenci Suqihara ssenarist, Şuiçi Şimamura personaj dizayneri, Kenci Teraoka mexaniki dizayner, Şu Kanematsu, Hanae Nakamura, Kaori Nakano və Satoşi Hono bəstəkarlardır.
Animenin açılış mahnısı fripSide tərəfindən ifa olunacaq.
Galendromus occidentalis
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Aechmea wittmackiana
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əli Əmiraslanov
Əli Ağamalı bəy oğlu Əmiraslanov — geoloq-alim, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru, professor, SSRİ EA-nın ilk azərbaycanlı müxbir üzvü (1953).
Həyatı
Əli Ağamalı bəy oğlu Əmiraslanov 1900-cü ildə Qubadlı rayonunun Balahəsənli kəndində anadan olmuşdur.
1930-cu ildə Moskva Mədən Akademiyasını bitirmişdir.
Əli Əmiraslanov 1930-38-ci illərdə Uralda, Qazaxıstanda, Orta Asiyada və Qafqazda əlvan metallar-sink, mis, qalay və s. yataqlarının öyrənilməsi ilə məşğul olmuş, bir sıra yataqların açılmasında iştirak etmişdir.
Əli Əmiraslanov 1954-62-ci illərdə SSRİ-nin əlvan metallurgiya, geologiya və Yer təkinin mühafizəsi nazirliklərində rəhbər vəzifələrdə çalışmışdır. "Qurğuşun və sink yataqlarının əsas tipləri" (axtarış metodları kəşfiyyat və qiymətləndirmə) "Avstraliyanın qurğuşun-sink yataqları. Yerləşmə qanunauyğunluğu və geoloji xarakteri". "Faydalı qazıntıların axtarılmasının proqressiv metodları" və s. onlarla elmi əsərlərin müəllifidir.
Professor Əli Əmiraslanov orden və medallarla təltif olunmuş, 1962-ci ildə Moskva şəhərində vəfat etmiş və Novodeviçye məzarlığında dəfn olunmuşdur.
Darvaza
thumb|Darvaza
Darvaza — Hündür bir ərazinin giriş və çıxışlarına yerləşdirilən vasitə. Darvazalar qapılardan fərqli olaraq daha böyük ölçülərə malik olur.
Qırmızı qar (film, 1998)
Qırmızı qar — Rejissor Mərahim Fərzəlibəyovun filmi.
Məzmun
Filmdə Qarabağ müharibəsində ermənilərə əsir düşmüş şəxslərin başına gətirilən işgəncə əks etdirilir.
Xələf bəy Süfrəçi
Xələf bəy Süfrəçi (?-1638)—I Şah Abbas Səfəvinin süfrəçibaşısı, Qızılbaş sərkərdəsi, qurucu.
Həyatı
Xələf bəy I Şah Abbas Səfəvinin süfrəçibaşısı, həm də Qızılbaş sərkərdəsi idi. Bir çox döyüşlərdə iştirak etmişdi. O, əslən Arazbardan olub, Qaracadağ sufilərindən idi. Gənc yaşında Fərhad xan Qaramanlının mülazimi olmuş, bacarıq və qabiliyyətinə görə süfrəçibaşı məqamına yüksəlmiş, əsgəri təşkilatda çərxçibaşı kimi məsul hərbi vəzifədə də olmuşdu.
Xələf bəy Süfrəçi 1622-ci ildə I Şah Abbasın Qəndəhar səfərinə qatılmışdı.
Məhəmməd Məsumun məlumatına əsasən, türklər ciddi müqavimət göstərdiyinə görə mühasirə uzanmış və Səfəvi ordusu İrəvan altında dörd ay dayandıqdan sonra I Şah Səfi ramazan ayının 25-də (5 mart 1636) qalaya hücum əmrini vermişdi. Orduya yeni komandan təyin edilmiş Xələf bəy üç gün davam edən ağır döyüşdən sonra şəhərə əsas ordunun yolunu aça bilmişdi.
1636-cı ildə İrəvanın fəthindən sonra Xələf bəy süfrəçibaşı Hillə qalasına yol çəkmək üçün göndərildi. Burada yol çəkilişində bir çox evlər plana düşüb sökülmüş və əhaliyə məxsus xeyli xurma ağacı kəsilmiş, nəticədə ev və bağ sahiblərinə külli miqdarda ziyan dəymişdi. Təxminən ev və xurma ağacı sahiblərinə 4300 tümən zərər dəymişdi. Şahın göstərişi ilə ev və bağ sahiblərinə dəymiş zərər tam ödənildi.
İsfahandan Şah Səfinin ordusu Bağdada yola düşür. Böyük hərbi təcrübəyəmalik Xələf bəy çərxçibaşı da Bağdada yola salınmışdı. Ərəb İraqının bəylərbəyi Bektaş xan və Bağdada köməyə gəlmiş əmirlər müdafiə mövqeyini üstün tutdular. Sultan Muradın ordusu bundan istifadə edib 2 rəcəb 1047 (20 noyabr 1637-ci ildə) qalanı mühasirəyə aldı. Bu zaman baş verən su daşqınları şəhər əhalisinə ciddi ziyan vurmuş və qalanı bir neçə yerdən dağıtmışdı. Qazilər çətinliyə dözür, sinələrini sipər edib qalanın divarlarını təmir edib qoruyurdular.
Getdikcə Bağdadın mühasirə daralır, həm qala müdafiəçiləri, həm də şəhər əhalisinin itkiləri çoxalır, ruh düşgünlüyü gərginliyi daha da artırırdı. Belə bir vəziyyətdə Bektaş xan çıxılmaz vəziyyətdə qalıb bir nəfəri Osmanlı baş vəzirinin yanına göndərib döyüşü dayandırmağı, sülh bağlamağı təklif edir. Sultan Murad çoxdan gözlədiyi bu təklifi böyük qələbə sayıb belə bir şərt irəli sürdü ki, Bektaş xan özü qaladan çıxıb onun hüzuruna gəlsin və sülh danışıqları hazırlansın. Bektaş xan bir neçə nəfər əmir, minbaşı, yüzbaşı ilə qaladan çıxıb onun hüzuruna gedir. Sultan Murad ona vəd verdi ki, müqavimət dayandırılıb qala qapıları açılsa əmirlərə, qala mühafizəçilərinə aman veriləcək və osmanlılar onlara toxunmayacaqlar. Bağdadı 25 şaban 1047 (12 yanvar 1638)-ci ildə Osmanlılar tutdular.
Məhəmməd Məsum İsfahani hesab edir ki, Şah Səfinin hərbi rəisləri xəyanət etdiklərinə görə Bağdadı Osmanlılar tutmağa müvəffəq olmuşdular. Qızılbaş hərbi rəisləri -I Şah Səfinin yaxın silahdaşlarından Bağdad hakimi Bektaş xan, Xələf bəy, Nəğdi xan və Mir Fəttah İsfahani osmanlılarla razılaşıb Bağdad darvazasını onlara açmışdılar.
Bağdad tutulduqdan sonra Xələf bəy, Mir Fəttah, Nəğdi xan və Əliyar xan Gəraylı Sultanın xidmətinə göndərilmiş, qaladakı əmirlərin bir çoxu isə ölüm cəzasına məhkum edilmişdi.
Xələf bəy Süfrəçi haqqında Təbrizli Arakel də bəhs etmişdir. Tarixçi yazır: "28 aprel 1638-ci ildə Sultan Mirad Bağdada getdi. 6 noyabrda Bağdada çatdı. 38 gün qalanı mühasirə edib, topla döydü. 4 dekabrda qalanı aldı. Orda yerləşən İran ordusunu son nəfərək qırdı. Onlardan İrəvan ətrafındakı itkinin qısasını aldı. Orda olan məşhur əyanlardan Xələf bəyi başqaları ilə bərabər İstanbula göndərdi. Onlar orda öldülər".
Övliya Çələbi Xələf bəy Süfrəçidən Xələf xan kimi bəhs edir. O, yazır: "Şah Səfi Dərəcəzin xanlığını Bağdaddan Murad xanın amanı ilə çıxan Xələf xanın qardaşına vermişdir. O ağbaş bir adam idi". Görünür Xələf bəy Süfrəçi Şah Səfi Səfəvinin dövründə xan ünvanı alıb.
Xələf bəy Süfrəçi qurucu bir şəxsiyyət idi. 1606-cı ildə İsfahan şəhərində məscid tikdirmişdi. Bu məscid əvvəlcə "Süfrəçi məscidi" adlanırdı. İllər keçdikdən sonra bu möhtəşəm məbəd "Qırmızı məscid" adlanmağa başladı.
Xələf bəyin törəmələri Xələfbəyi soyadını daşıyırlar. Onlar Şiraz, İsfahan şəhərlərində və Qarabağda məskunlaşıblar.
Xələf bəyin İbrahim sultan, Maqsud sultan adlı oğlanları vardı. Böyük oğlu İbrahim sultan 1638-ci ildən sonra süfrəçibaşı təyin olmuşdu. Kiçik oğlu Maqsud sultan 1662-ci ildə süfrəçibaşı, 1663-cü ildə isə naziri-büyutat təyin olunmuşdu.
Galendromus pilosus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Albaniyadakı ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı
Albaniyada Ümumdünya irsi obyektləri — Albaniyada mədəni və təbii irs əmlaklarının UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına yazılmış və ya ölkənin ilkin siyahısına daxil edilmiş siyahıdır. Aşağıdakı siyahı Albaniya Ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısıdır. (Seçim meyarları əsasında)
Aechmea woronowii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Areca andersonii
(Areca andersonii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lovefoxxx
Lovefoxxx — Braziliyalı müğənni. Əsasən İndi-rok və Sinti pop üslubunda mahnılar ifa edir. Lovefoxxx Braziliya yaponlarındandır və ailəsi San-Paulu şəhərinə yerləşmiş yapon icmasına mənsubdur.
Çarlz Layel
Çarlz Layel (14 noyabr 1797 — 22 fevral 1875) — şotland əsilli, XIX əsrin məşhur geoloqu. 1848-ci ildə ser tituluna layiq görülmüşdür. Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinə görə “XIX əsrin ən məşhur alimi” hesab olunur.
Həyatı
thumb|Çarlz Layel 1797-ci ildə Şotlandiyada anadan olan Layel dörd yaşında artıq oxumağı öyrənmiş, səkkiz yaşında isə məktəbə getmişdir. 1816-cı ildə Layel atasının kitabxanasından təsadüfən Robert Beykvellin “Geologiya elminə giriş” kitabını tapmış və bu gələcək alimin stol üstü kitabına çevrilmişdir. Oksford Universitetinə daxil olduqdan sonra klassikləri öyrənməklə yanaşı təbiət elmləri ilə də, maraqlanmağa başladı. Layel tələbə ikən o zamanlar hakim mövqe tutan katastrofizm fərziyyəsi barədə Byoklandın mühazirələrini çox maraqla dinləyirdi. Katastrofistlər belə güman edirdilər ki, böyük dəyişikliklər sürətlə, ani, sıçrayış yolu ilə, bütün geoloji hadisələr eyni istiqamətdə və eyni tempdə hazırkı nəticələrə gətirən qaydada baş verir. Ceyms Hettonun da tərafdar olduğu bu baxışlar uniformizm nəzəriyyəsinin əsasını təşkil edirdi.
1860-cı ildən sonra alimin səhhətində problemlər yaranmış, ancaq bu onun səfər və ekskursiya etməsinə maneçilik törədə bilməmişdir. 1873-ci ildə Layelin həyat yoldaşı vəfat etmiş və bu hadisə ona ağır zərbə vurmuşdur. İki il sonra, 1875-ci il fevralın 10-da Çarlz Layel vəfat etmişdir. O, təntənəli şəkildə Vestminster abbatlığında dəfn edilmişdir.
Karfagen dövləti
Karfagen dövləti — Şimali Afrikada yerləşmiş qədim dövlət. Əsası Finikiyanın Tir şəhərindən gəlmiş kolonistlər tərəfindən qoyulmuşdur. Karfagen dövləti Roma respublikası ilə aparılmış uzun müharibələrdən sonra e.ə. 1
Çarlz Layel
Elmi fəaliyyəti
thumbnail|right|Layel 1830-cu ildə dərc edilmiş “Geologiyanın əsaslar” kitabının üz qabığı. “Serepis” sütunları. Layel 1823-cü ildə Parisdə Jorj Küvye və Aleksandr fon Humboldt ilə tanış olur və bu da onun sonrakı fəaliyyətinə çox güclü təsir edir. Layel belə qərara gəlir ki, katastrofistlərin, yaxud uniformistlərin haqlı olduqları barədə bir əsər yazsın. O, daxilən buna əmin idi, ancaq bilirdi ki, əsaslı faktlar toplamaq lazımdır. Layel “qədim səbəblərin müsirlərlə uyğun olması barədə yazmaq üçün material toplamağa” başlayır. O, göstərmək istəyirdi ki, bitki və heyvanlar keçmişdə də, bizim onları indi gördüyümüz kimi idilər. Alim nəzəri təsəvvürlərini əyani müşahidələrlə təsdiq etmək məqsədilə Fransa, İtaliya və Siciliyaya yola düşür, kifayət qədər faktiki material toplaya bilir.
Karfagen dövləti
46-cı ildə Roma senatının göstərişinə əsasən ləğv edilmiş, paytaxı Karfagen şəhəri tamami ilə dağıdılmış və Karfagen Romanın əyalətinə çevrilmişdir.
Çarlz Layel
“Serapisa” məbədi
Layelin Neapol yaxınlığındakı “Serapisa” məbədinin xarabalığına baş çəkməsi istəyinə çatmaqda əsas rol oynayır. O, qədim sütunlar üzərində yer qabığının dəyişməsini əks etdirən izlərin həkk olunduğunu müşahidə edir. Sütunlarda üç sahənin ayrıldığı aşkar görünürdü: aşağı və yuxarı hissələr mərmərin hamar səthi kimi qaldığı halda, orta hissəni molyuskalar gəmirmişdir. Məbədin xarabalığını çoxları görmüşdür, lakin yalnız Layel, bu xarabalığın tarixi abidədən daha çox, geoloji abidə olduğu qənaətinə gəlmişdir. Sütunların səthinin bircinsli olmaması Neopolitan körfəzinin səviyyəsinin dövrü olaraq dəyişməsindən xəbər verirdi. Belə ki, sütunların üst hissəsi sudan kənarda qalmış, alt hissəsi mərmər qırıntıları ilə örtülü olduğundan molyuskaların təcavüzünə məruz qalmamış, orta hissədə isə bunun əksi baş vermişdir. Beləliklə, Layel yer qabığının qalxıb enməsinin, tədricən həm də kataklizmsiz baş verməsi barədə inandırıcı dəlillər əldə etmişdir. Layelin sütunlarla bağlı verdiyi təsvir çoxsaylı geologiya dərsliklərinə daxil olmuşdur. Rəssamlıq istedadına malik olan Layelin təsviri 1830-cu ildə dərc etdirdiyi əsərin cildini bəzədi.
Digər nailiyyətləri
Layelin üstün cəhətlərindən biri də, kamil ədəbi dilə və əxzetmə qabiliyyətinə malik olması idi. Odur ki, onun əsərləri hətta mütəxəssis olmayanların da stolüstü kitabına çevrildi və geniş əhali kütləsi arasında geoloji biliklərə maraq yaradaraq geoloji ədəbiyyatın çox sürətlə alınmasına səbəb oldu. Çarlz Layel qısa zamanda böyük şöhrət sahibi oldu. London Kral Kollecinin professoru, London Geologiya Cəmiyyətinin prezidenti seçildi.
Exnaton
Exnaton, IV Amenhotep, IV Amenofis — Misirin Qədim dövrünə aid XVIII sülalənin IX fironu.
Həyatı
IV Amenhotep (e.ə.1372–1354) atası III Amenhotepin ölümündən sonra Misirdə XVIII sülalənin IX fironu olmuşdur. Bu dövrdə Misirdə hakim inanc baş Tanrı hesab olunan Amona inam idi və Amon rahibləri hakimiyyətdə iradə sahibi idilər. Fironlar hər hansı bir işə başlayarkən mütləq kahinlərin öncəgörmələrinə və fikirlərinə qulaq verirdilər. IV Amenhotep Amon-Ra tanrısına pərəstişlə sıx bağlı olan Fiva əyanlarının qüdrətini sarsıtmağa cəhd göstərmişdir. Əhalinin orta təbəqələrinə arxalanan IV Amenhotep Fiva kahinlərinə və qədim əyanlara zərbə endirdi, sonra isə Aton tanrısının kultunu elan etdi. IV Amenhotep dövlətin paytaxtını yeni Axetaton şəhərinə (indiki Tel-əl-Amarna şəhərciyi) köçürdü. Firon IV Amenhotep Exnaton adını aldı.
Aton tanrısına həsr etdiyi şeiri
Ey parıltını sübh çağı yayan,
Hər yerə işıq saçırsan…
Dini islahatları
IV Amenhotep e.ə. 1366-cı ildə Fiva şəhərini (burada Amona sitayiş güclü idi) tərk edir və indiki Tel əl-Amarna şəhərində yeni ibadət mərkəzi yaradır. Yeni inancın şərəfinə həmin mərkəzi Axetaton, yəni "Günəş üfiqi" adlandırır. Öz ismini- Amenhotepi (mənası "Amon məmnundur") dəyişdirərək Exnaton- "Günəşə sərfəli" qoyur. Firon Exnatonla yanaşı, onun ailə üzvləri və saray əyanları da adlarını dəyişirlər və getdikcə Atona inam geniş əhatə dairəsi təşkil edir.
Beləliklə, firon Exnaton 41 yaşında ikən minillik Misir inancını kökündən dəyişərək Tanrının bir olduğunu, həmçinin təkcə Misirin deyil, bütün kainatın yaradıcısı olduğunu bildirir. Bütpərəstliklə mübarizə aparan Exnaton Amon məbədini bağlatdıraraq yerinə "Gematon" ("Atonu tapdıq") adlı başqa bir məbəd inşa etdirir. Köhnə məbədlərdən fərqli olaraq Aton məbədləri tavansız tikilir. Xalqın fironları Tanrı səviyyəsinə yüksəltmələrinə qarşı çıxan Exnaton dini mərasimlərdə bütün xalqın gözü qarşısında ailəsi ilə birgə iştirak etməyə başlayır. Getdikcə Atona daha çox bağlanan Extanon yaradıcıya şeirlər həsr etməyə başlayır: "Aton, gündüz kimi işıqlı Aton. Gözlərimiz sənə baxır və səni görür. Sən mənim qəlbimdəsən, lakin səni tanımaq istəmirlər. Sadəcə mən, sənin qulun Exnaton səni tanıyır. Onlara axtarma gücü ver. Sənin gücün, sənin planın sonsuzdur. Dünya sənə aiddir və sənindir. Çünki onu sən yaratdın…"
Exnatonun dini islahatı insanların dini, mədəni, əxlaqi həyatında mühüm dəyişikliklərə səbəb olur yeni əxlaqi keyfiyyətlər formalaşır:
· Məbədlərə girməzdən qabaq əllər və ayaqlar müəyyən bir rituala əməl olunaraq yuyulur
· Yaşlı insan yanlarına gəldikdə gənclər ayağa qalxırlar
· Yaxınlıq əlaqəsindən sonra mütləq yuyunulur
· Məbədə girərkən pişiklərə və itlərə toxunulmamamlıdır, əgər toxunularsa əllər, ayaqlar və üz yuyulmalıdır
· Bütlər qadağan edilir
· Donuz əti yasaqlanır
· Dini adət olaraq heyvan qurban kəsilir
· Ölən insan üçün dəfn mərasimi keçirilir
· Ruhun varlığına, ölümdən sonra həyata inam güclənir
Artıq bu dövrdən etibarən fironların rəsmləri ilahi formada deyil, olduğu kimi çəkilir. Lakin Exnaton firon olsa da, hakimiyyəti baş naib və baş kahin Ay, ordu komandanı Horemheb, xəzinədar Mayla birlikdə edirdi. O,zəhərlənərək öldürülür.
Haşiyə: Məşhur yazar Bob Brier "Tutanxamon cinayəti" adlı əsərində Exnatonun ölümünün üzündə çıxan bir çiban nəticəsində olmasını qeyd edir. Ondan sonra hakimiyyətə gələn oğlu Tutanxaton atasının əzablı şəkildə ölməsini Amonun qəzəbinə bağlayır və adını dəyişərək (Tutanxamon) qoyur və yenidən əski inanca qayıdır və paytaxtı Memfisə köçürür. Fəqət onun da hakimiyyəti uzun sürmür, kahin Ay tərəfindən hazırlanan sui-qəsd planına əsasən sərt bir cisimlə başından vurularaq öldürülür. Bu hadisələrdəm sonra Exnatonun nəslindən olanların bəzilərinin adları məbədlərdən silinir. Tutanxamonu öldürtdükdən sonra heç bir varis olmadığınından kahin Ay şahzadə ilə evlənir və Misir adətinə görə hakimiyyət ona keçir. Lakin ordu komandanı Horemheb onu devirərək taxt-taca sahib olur.
Exnatonun ölümündən sonra Axetaton şəhəri yerlə yeksən edilir və onun adı lənətlənmiş firon kimi tarixə düşür. Təsadüfi deyil ki, ən çirkin firon heykəli də ona məxsusdur. Exnatonun qəbrində aparılmış tədqiqatlar onu göstərir ki, burada heç bir mumiyalama prosesi olmayıb və çox güman ki, tək Tanrı Atonun əmrinə əsasən torpağa basdırılmışdır.
Bütün bu olayları nəzərdən keçirdikdə maraqlı sual ortaya çıxır: Minillik inancı kökündən dəyişərək yalnız günəşə inamı yaratmaqda Exnatonun məqsədi nə idi? Burada bir sıra ehtimallar mümkündür və bu haqda Ziqmund Freyd başda olmaqla bir sıra tədqiqatçılar araşdırma aparmışlar:
1. Firon Exnaton hakimiyyətin idarə edilməsində nüfuz sahibi olan Amon kahinlərinin mövqeyini sarsıtmaq və onları hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq istəyirdi. Buna görə də kahinlərin hakimiyyət rıçaqlarını əllərindən almaq qərarına gəlir. Fikrimizcə, bu yanlışdır. Çünki Exnaton hakimiyyətə gələrkən 10 yaşı var idi və atası III Amenhotep ona ucsuz-bucaqsız imperiya miras qoymuşdu. Təbii ki, kahinlərə qarşı çıxmaqdansa Exnatonun onların dəstəyi ilə öz hakimiyyətini saxlaması daha düzgün addım olardı.
2. Həqiqətən Exnaton müəyyən biliklərə sahib idi və mövcud inancın yanlışlığını anlayaraq, onun hakimiyyətindən 300 il əvvəl Misirə monoteist inancı gətirən Həzrəti Yusif peyğəmbərin təbliğatını davam etdirmək istəyirdi. Hansı ki, Quranda bu barədə deyilir: "Ey mənim iki zindan yoldaşım! Ayrı-aryı tanrılar yaxşıdır, yoxsa bir olan, qadir olan Allah. Qeyri-ibadət etdikləriniz sizin və atalarınızın qoyduğunuz adlardan başqa bir şey deyildir. Allah isə onlara heç bir dəlil nazil etməmişdir. Hökm ancaq Allahındır. O sizə yalnız Onun özünə ibadət etmənizi buyurmuşdur. Doğru din budur, lakin insanların çoxu bilməz!" ("Yusif"-39–40) Çünki digər yazılan şeirlərdə də Aton yer üzündəki həyatın mənbəyi, bütün dövlətlərin və xalqların yaradıcısıdır: "Sən zamanınn gedişini təyin etmisən, -qışı yaratmısan ki, şumlanmış yer sərinləşsin; sən uzaq göyləri yaratmısan ki, oradan doğasan, yaratdığın hər şey səni görsün. Sən vahidsən, sən öz surətində zühur edirsən, ey canlı, parlaq, işıqlı Aton, uzaq və yaxın Aton! Sən özündən özünəbənzər milyonları yaratmısan… Sən səmaya qalxdığın zaman Yer üzü işıqlanır; sən günəş diski kimi işıq saçırsan, səxavətlə sən öz şüalarını yayaraq zülməti qovursan və hər iki dünya oyanır, sevinclə ayağa qalxır…"
5.Firon Exnaton bir peyğəmbər idi. İlk baxışdan qəribə görünsə də, tədqiqatçılar bu versiyanı da irəli sürüblər. Çünki ilk baxışdan peyğəmbər dedikdə sadə, asketik həyat sürən, kasıb bir insan göz önünə gəlir. Lakin unutmayaq ki, peyğəmbər hesab edilənlərin içərisində padşahlara da rast gəlinir. Yəni İsrail padşahlarından (David və Solomon) peyğəmbər ola bilərsə, Misir fironlarından da kiminsə peyğəmbər olması heç də mümkünsüz görünməməlidir. Yəhudi əsilli fransız tədqiqatçıları Messod və Rocer Sabbah firon Exnatonun İbrahim peyğəmbərlə eyni şəxsiyyət olması fikrini ortaya atıblar. Lakin ən maraqlı tədqiqat Ziqmund Freydə məxsusdur və o bu barədə "Musa və monoteizm" adlı kitab yazıb. Freydə görə əslində Musa yəhudi deyil, milliyətcə misirli olub və əslində Musa firon Exnatonun özüdür. Digər tədqiqatçılara görə isə, Həzrəti Musa Axetaton şəhəri salındıqdan sonra buradakı Aton məbədində rahib olub və Axetatonun dağıdılmasından sonra Misirdə yaşayan israilliləri öz tərəfinə çəkərək onlara yeni bir din gətirdiyini bildirir və onları Misirdən çıxarır. Bu çıxış dini kitablarda özünəməxsus rəvayətlərlə əks olunub. Lakin tezliklə israillilər xəyanətkar çıxırlar və yenidən öz əski inanclarına qayıdırlar və Musanı da öldürürlər. Digər bir araşdırmaya görə isə kahin Ay hakimiyyətə gəldikdən sonra Axetatonda yaşayan və Atona ibadət edən əhalini sürügn edir və Musa ilə Misirdən çıxan xalq elə Axetatonun əhalisidir.
Yusif Əmənzadə
Yusif Əmənzadə (8.2.1914 — 11.03.1982) — Azərbaycan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü.
Elxan Kərimov
Elxan Kərimov — Azərbaycan fotoqrafı
Elxan Əziz oğlu Kərimov 1948-ci il dekabrın 28-də Bakının Bülbülə kəndində anadan olmuşdur.
Yusif Əmənzadə
Həyatı
1959-çi ildən ömrünün axırına qədər Bakı Dövlət Universitetində “Nəzəri mexanika” kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. 1968-ci ildə Y.Ə. Əmənzadə Azərbaycan EA-nın müxbir üzvü seçilmişdir. 1972-çi ildə SSRİ-nin “Mexanika” üzrə Milli komitəsinin üzvü olmuşdur.
Elxan Kərimov
1957–1967–ci illərdə 208 saylı orta məktəbi bitirmişdir.
Mikania mosenii
Mikania mosenii Mikania mosenii Mikania mosenii
Elxan Kərimov
1968-ci ildə əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Əvvəl Bülbülə kəndində yerləşən "Quyuların sınaqdan keçirilməsi və əsaslı təmiri" idarəsində işləmişdir.
Yusif Əmənzadə
Həyatı
Bakı Dövlət Universitetində deformasiya olunan bərk cisim mexanikasının əsasını Azərbay­can EA-nın müxbir üzvü, Y. Ə. Əmənzadəə qoymuşdur. Y. Ə. Əmənzadənin elmi marağı əsasən hissə-hissə bircins elastiki mühitdə gərginlik deformasiya vəziyyətinin tədqiqi və elastiklik nəzəriyyəsinin kontakt məsələləri ətrafında toplanmışdır. Bu sahədə onun tərəfindən əsaslı nəticələr alınmış, yeni həll üsülları tapılmış və bu məsələlərin ədədi həlli verilmişdir. Y.Ə. Əmənzadə, N.İ. Musxelişvili və D.İ. Şermanla birlikdə məsə­­lə­lərin həlli prosse­sin­də xətti cəbri tənliklərin sonsuz sistemlərinin kvazitəkrarlanmasını sübut edən ilk azərbaycanlı alim olmuşdur. Onun tərəfindən boşluğa malik tirin əyilmə mərkəzinin koordinatları bir burulma funksiyası vasitəsi ilə verilmişdir. Boşluğa malik yarımmüstəviyə ştambın təsiri məsələsi onun tərəfindən qoyulmuş və həll edilmişdir. O, sonlu mühitdə çat məsələsinin analitik həlli üsülunu vermiş və laylı müxtəlif cinsli elastiki cisimlər üçün analitik həll üsülunu inkişaf etdirmişdir. Onun axırıncı tətqiqatları elastiki örtüklərin variasiya üsulu ilə həllinə həsr edilmişdir.
Mikania mosenii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Elxan Kərimov
1971-ci ildə Azərbaycan Pedaqoji Universitetində (keçmiş V.İ.Lenin adına APİ) çıxan "Gənc müəllim" qəzetində foto müxbir işləmişdir.
1973–1977-ci illərdə Azərbaycan Pedaqoji Universitetini bitirmişdir.
1979-cu ildə Jurnalist Sənətkarlığı İnstitutunu bitirmişdir.
Yusif Əmənzadə
Həyatı
Y.Ə. Əmənzadə “Elastiklik nəzəriyyəsi” (rus dilində və ingilis dillərində), “Nazik elastik örtüklər nəzəriyyəsi üzrə ümumi kurs”, “Elastiklikl nəzəriy­yəsi­nin hamarlılıq məsələsi” dərsliklərinin müəllifi və həmçinin “SSRİ-də elastik­lik nəzəriyyəsinin əlaqə məsələrinin həlli” monoqrafiyasının həmmüəllifi olmuşdur.
Elxan Kərimov
1971-ci ildə çəkdiyi fotolar respublikada çıxan "Azərbaycan müəllimi", "Bakı", "Baku" və s qəzetlərdə çap olunmuşdur.
1997-ci ildə Türk beynəlxalq iş adamları "Dialoq" aylıq jurnalında foto müxbir vəzifəsində çalışmışdır. Daha sonra öz fəaliyyətini "Tüsiab" jurnalında davam etdirmişdir.
Yusif Əmənzadə
Həyatı
O, 150-dən çox elmi məqalə çap etdirmişdir. Y.Ə. Əmənzadə 40-dan çox elmlər namizədi və 5 Elmlər Doktoru yetişdirmişdir.
Elxan Kərimov
1998-ci ildə "Azadlıq" qəzetində baş foto müxbir vəzifəsində işləmişdir.
Yusif Əmənzadə
İstinadlar
А. Н. Боголюбов. Математики Механики. — Киев, Наукова думка, 1983
Elxan Kərimov
Elxan Kərimov bir çox sertifikat və diplomlara layiq görülmüşdür.
2004-cü il mayın 28-də "Aзeрбaйджaнcкиe Извecmия" tərəfindən foto sahəsində gördüyü işlərlə əlaqədar Sertifikata layiq görülmüşdür
2006-cı ildə 21 iyulunda "Foto (illürtrasiya)" nominasiya üzrə "Media Açarı 2006" mükafatına layiq görülmüşdür.
Yusif Əmənzadə
İstinadlar
AMEA-nın müxbir üzvü Yusif Əmən oğlu Əmənzadə
Elxan Kərimov
2009-cu ildə Elxan Kərimovun 60 illik yubleyi çərçivəsində Media Mərkəzində foto sərgisi keçirilmişdir.
Elxan Kərimovun çəkdiyi foto şəkillər resbublikada çıxan qəzet və jurnallarda yayımlanmaqdadır.
Fotojurnalist Elxan Kərimov 19 dekabr 2010-cu ildə vəfat etdi. O, uzun müddət idi ki, ürək ağrılarından əziyyət çəkirdi. Elxan Kərimov anadan olduğu Bülbülə kəndində torpağa tapşırıldı.
Ailəli idi. 3 övladı var.
Qapı
thumb|Qapı