Urartu
Menua və I Argiştinin dövrü
İşpuininin oğlu Menuanın( e.ə 810-781) dövründə Urartu Ön Asiyanın qüdrətli dövlətinə çevrilmişdi.Menuanın hərbi yürüşləri əsasən 3 istiqamətdə yönəlmişdi. Zaqafqaziya və Mannadan başqa o,qərbdə Suriya ərazisinə kimi gəlib çıxmışdı.Menua Araz çayı sahilində indiki( az.Ağrıdağ) Araratdağı sahəsindəki ərazini tutmuşdu. Urartu kralı Menuanın dövründə İğdır bölgəsinə hərbi səfərlər təşkil edildi və məhsuldar Iğdır torpaqlarında yerləşdi. Menua, bölgədəki ələ keçirilmiş torpaqları qorumaq üçün Arazın sağ sahilindəki işğal olunmuş ərazilərdə Menuahinili qalasını tikdirmişdi. B. Piotrovskinin fikrincə Menuahinili qalası Luhiuni şəhərinin yerində inşa edilmişdir. Ancaq Şərqi Anadoluda aparılan araşdırmalar zamanı Menuahinilinin Qaraqoyunlu qalası olduğu təsbit olunmuşdur. Quru divar texnikası ilə tikilən müdafiə obyektlərinin memarlıq xüsusiyyətləri, qalanın Kral Menua dövründə inşa edildiyini sübut edir. Bu qalanın inşası haqqında məlumat Başbulaq kitabəsində verilmişdir .Başbulaq kitabəsində Menuahinilinin inşası belə təsvir edilmişdir: Urartuların Cənubi Qafqazdakı genişləndirmə siyasəti zamanı Kral Menua bu qaladan mərkəz kimi istifadə etdi. Bu qala Urartuların Cənubi Qafqazda genişlənmə siyasəti üçün mühüm bir yerə sahib idi. Kitabələrdən aydın olur ki, Menua və oğlu Argişti dövründə Urartuların hakimiyyəti Iğdırda və ətrafında daha da gücləndi. Iğdır düzənlikləri Urartuların şimal səfərləri üçün çox vacib bir mövqeyə malik idi. Çünki bu bölgədə üstünlük olmadan Urartular Araz vadisinin şimalındakı torpaqlara nəzarət edə bilməzdilər. Tədqiqatçıların fikrincə, İğdır/Erikua bölgəsini Urartular Cənubi Qafqaz səfərlərində hərbi mərkəz olaraq istifadə etmişlərdir. Bu zaman Zaqafqaziyanın cənub-qərbində yaranmış Diauhi(ass.Dayeni,yun.Taox) tayfalarının güclü siyası birləşməsi yaranmışdı.Diauhi ölkəsi üstündə Assuriya ilə Urartu arasında mübarizə gedirdi.Menua Diauhilərin ərazisini işğal etdi.Diauhi Urartulara xərac verməyə məcbur oldu. Cənubda Assuriya sərhədləri təhlükə altına alınmışdı,cənub-şərqdə Manna Urartu işğallarına məruz qalırdı. Van gölünün xeyli cənubunda yerləşən Kumenu(ass. Kuman) şəhərindən tutmuş Assuriya sərhədlərinə çatan ərazi işğal olunmuş,Hatti(Şimali Suriya) və Alzi(indiki Malatya regionu) ölkələrində Assuriya hakimiyyəti ləğv edilmişdi.Menua Mannaya(urart.Mana) soxuldu,ölkəni taladı və yandırdı.Mannaya yürüşü zamanı Meişta(ass.Mesa/Mesi) şəhərini tutdu və oradan Mannanın dərinliyinə soxuldu.O Urmiya gölünün cənub-şərqinə gəlib çatdı.Burada indiki Taş-Təpə adlanan yerdə Menua öz yazılı abidəsini qoydurdu. Menuanın oğlu I Argişti(e.ə 781-760) atasının xarici siyasətini davam etdirdi. Argişti Etiuni ölkəsinə daxil oldu,bir sıra vilayətləri(Uluani,Darani,Luşa,Eriahi,Katarza,İşkiqulu,Kihuni,Aliştu) zəbt etdi.O, burada Erebuni(indiki Qanlı-Təpə) və Argiştihinili(indiki Armavir) qalalarını tikdirdi,bu ölkənin bir hissəsini isə Udiri-Etiuni adlandırdı. Menuanın oğlu Argiştinin İrəvan şəhərindən 15 km şimalda tapılan kitabəsində, Etiuni ölkəsinə səfərdən bəhs olunması da bu ölkənin Naxçıvan ətrafında yerləşdiyini sübut edir. Digər Urartu kralı II Argiştinin (e.ə. 714-680) Sisianda aşkarlanmış kitabəsində belə deyilir: Menua oğlu Argiştinin Sarıqamış və Surp Sohakda tapılan kitabəsində Etiuni ölkesinə edilən səfərdən də bəhs edilir. Urartular Etiuni tayfalarının şimalda, Gökçe gölü ətrafında yerləşdiyini xatırlasalar da, bu tayfaların Naxçıvanın qonşuluğunda məskunlaşan böyük bir tayfa birliyinə çevrildiyini söyləməliyik. I Argişti Qərbdə Fərat çayını keçib,Hatti ölkəsinə çatdı.Burada Assuriya qoşunlarını məğlub etdi.E.ə 779 ,774-cü illərdə o Mannaya basqınlar etdi.Mannanın Buştu,İrkuini,Aşkaya,Uqiştini vilayətlərini tutdu,buradakı Aleteye(türk. Alatey,Altay,Alatau) ölkəsini dağıdıb yandırmış,kişi və qadınları,at və mal- qaranı,hətta dəvələri qənimət kimi aparmışdı. Mannaya sonuncu yürüşü I Argişti belə təsvir edir: thumb|253x253px|[[I Argiştinin (e.ə 781-760) abidəsi. Yerevan .Ermənistan]]