cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Proletariat diktaturası
Proletar Diktaturası
Marksizmə görə bir yerdə sinfi bərabərsizlik varsa,orada o sinfin diktatorluğu vardır.Lakin proletariat diktatorluğu cəmiyyətin çoxunu əhatə edən işçi və əməkçilərin ancaq özlərininn istismarçı azlığa qarşı uyğuladığı bir diktatorluqdur.Beləliklə bu yardılmış idarə forması işçi və əməkçi sinif üçün demokratiya,istismarçı azlıq üçün isə diktatorluqdur.Eynən bugün də (sözdə kapitalist demokratiya) bir qrup sömürücü kapitalist üçün demokratiya,cəmiyyətin istismar edilən çoxluğu üçün isə diktator olması kimi.Marksizmdə diktatorluq qavramı bir siyasi idarə etmə forması deyil,sinif üstünlüyünü başa salır.Proletariat diktaturasında cəmiyyətin istismarçı çoxluğunu yaradan əməkçi siniflərə dönük bir basqı və zorbalıq ola bilməz.Onlar daha öncə heç yaşamadıqları qədər azadlığa və demokratiyaya qovuşacaqlar.Özləri istehsal edib,özləri idarə etməyə başlayacaqlar.Ancaq köhnə əzən və istismar edən sinif olan azlıqlar öz idarəçiliyinə yenidən qovuşmaq üçün işçi və əməkçi idarə formasına qarşı yürütdüyü fəaliyyət zamanı,işçi sinfi bunun qarşısını almaq üçün təbii olaraq hər cür tədbiri alacaq və gərəkli olduğunda zora da əl atacaqdır.
QULAQ
400px|thumbnail|right|1923–1961-ci illərdə mövcud olmuş QULAQ düşərgələrinin xəritəsi. QULAQ — 1930-cu illərdən 1950-ci illərə qədər, Stalin dönəmində məcburi əmək düşərgələrini idarə edən dövlət qurumu. İlk dəfə belə düşərgələr, 1918-ci ildə yaradılmışdı və termin, geniş formada SSRİ-də hər hansı əmək düşərgəsini təsvir etmək üçün istifadə olunurdu. Kiçik cinayətkarlardan siyasi məhbuslara qədər çoxlu sayda dustaqların yerləşdirildiyi düşərgələr, sadələşdirilmiş üsullarla, eləcə də NKVD üçlükləri və mühakiməsiz edamın digər alətləri ilə idarə olunurdu. QULAQ, SSRİ-də siyasi repressiyaların əsas aləti kimi bilinir. Termin, bəzən düşərgələrin özünü, xüsusilə də Qərbdə təsvir etmək üçün istifadə olunur.
QULAQ, Гла́вное управле́ние лагере́й (Baş Düşərgə İdarəsi) üçün akronim idi. Bu, Гла́вное управле́ние исправи́тельно-трудовы́х лагере́й и коло́ний (İslah Əmək Düşərgələri Baş İdarəsi) rəsmi adının qısa forması idi. İlk dövrlərdə Dövlət Siyasi Bürosu, sonralar NKVD və son illərdə isə Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən idarə olunurdu. İlk islah əmək düşərgələri, inqilabdan sonra 1918-ci ildə yaradılmışdı və 1919-cu ilin 15 aprelində məcburi əmək düşərgələrinin yaradılması haqqında olan dekretlə qanuniləşdirildi.
Məcburi əmək düşərgələri, təşkilat funksiyasını itirənə qədər – 1980-ci illərin sonuna qədər fəaliyyət göstərdi. Sovet təfriqəçilərinin çoxu, rəsmən bağlandıqdan sonra QULAQ-ın davamını təsvir edirdilər: Anatoli Marçenko (1986-cı ildə faktiki olaraq düşərgədə öldü), Vladimir Bukovski, Yuri Orlov, Natan Şaranskiy QULAQ-dan buraxıldı və Sovet rəhbər orqanlarına olan beynəlxalq təzyiqin nəticəsi olaraq, onlara Qərbə emiqrasiya etməyə icazə verildi.
11 ilini QULAQ-da keçirən Aleksandr Soljenitsın, 1970-ci ildə Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatının laureatı olmuş, 1973-cü ildə isə QULAQ arxipelaqı əsərinin nəşri ilə məşhurluq qazanmışdır. Yazıçı, dağınıq düşərgələri "adalar zənciri"nə bənzədir və bir şahid kimi QULAQ-ı insanların ölənə qədər işlədiyi sistem kimi təsvir edirdi. Bəzi alimlər, bu mülahizəni dəstəkləyirdi, baxmayaraq ki müharibə illərinin açıq-aşkar istisnası ilə QULAQ-ı sağ-salamat tərk etmiş insanların böyük əksəriyyəti tərəfindən mübahisəli hesab olunurdu. 1940-cı ilin martında, SSRİ-də 53 QULAQ düşərgəsi idarəsi və 423 əmək koloniyası var idi. Arktik zonanın əsas sənaye şəhərlərinin, eləcə də Norilsk, Vorkuta və Maqadan kimi yerlərdə məhbuslar tərəfindən düşərgələr tikilirdi.
Hartford
Hartford — Amerika Birləşmiş Ştatları nın Konnektikut ştatının mərkəzi şəhəri. Konnektikut əyaləti qraflıq yerli idarəetmə orqanlarını 1960-cı ildə ləğv etmədən əvvəl tarixi Hartford Dairəsi ndə inzibati mərkəzi idi; Hazırda yeni təşkilatlanan "New England Şəhər və Qəsəbə Bölgəsi (NECTA)" mərkəzidir. 2010-cu ilin siyahıyaalınmasına görə 124,775 nəfərlik əhalisi ilə Konnektikut ştatında yerləşən Bricport, Nyu-Heven və Stemford sahil şəhərlərindən sonra əyalətin ən böyük dördüncü şəhəridir.
QULAQ
Qısa tarixi
Sovet arxiv məlumatına əsasən, 1.053,829 insan 1934–1953-cü illərdə QULAQ-da ölmüşdü (1919–1934-cü illər dövrünə aid arxiv məlumatı yoxdur). Bəzi müstəqil hesablamalara görə, 1929–1953-cü illərdə 1.6 milyon insan ölmüşdü, lakin 10 milyona qədər olduğu da ehtimal edilir.
QULAQ məhbuslarının çoxu, siyasi məhbus deyildi, baxmayaraq ki hər bir dövrdə düşərgələrdə çoxlu sayda siyasi məhbus tapıla bilərdi. Xırda cinayətlər və Sovet hökuməti rəsmilərini məsxərəyə salmaq, azadlıqdan məhrum etmə ilə cəzalandırılırdı. QULAQ düşərgələrində təxminən siyasi məhbusların yarısı, məhkəməsiz həbs edilmişdi, rəsmi məlumatlara görə, 1921–1953-cü illərdə gizli polis tərəfindən aparılan araşdırmalarda müəyyən olunmuşdu ki, 2.6 milyondan çox hökm verilib. 1953-cü ildə Stalinin ölümündən sonra, QULAQ ləğv edildi.
Hartford
Hartford şəhərində olan "Wadworth Aheaneum muzeyi", ABŞ-də ictimaiyyətə açıq incəsənət muzeylərinin ən köhnəsidir. Şəhərdə ABŞ-nın ən qədim ictimaiyyətə açıq parkı olan "Bushenell Park" yerləşir. Hartfordda nəşr edilən "The Hartford Currant" gündəlik qəzeti ABŞ-də davamlı nəşr edilən ikinci qədimi gündəlik redaksiyadır. Məşhur amerikalı yazar Mark Tvenin yaşadığı və əsərlərini yazdığı ev "Mark Twain House" bu yazar üçün üçün muzey olaraq ictimaiyyətə açıq və çoxlu turist cəlb edilməkdədir.
QULAQ
Arxa plan
300px|thumbnail|right|[[Saxalində məhbuslar, 1903-cü il]] 1920–1950-ci illərdə, Kommunist partiyasının rəhbərləri və dövlət SSRİ dövlət sisteminin normal işləməsinin təmin edilməsi, eləcə də sosial bazaları olan fəhlə sinfində mövqelərini möhkəmləndirmək üçün əsas alət kimi repressiya hesab olunurdu (Bolşeviklər hakimiyyətə gələndə, kəndlilər əhalinin 80%-ni təşkil edirdi).
Tarixçi Enn Appelbaumun fikrincə, 1906-cı ildə 6,000 və 1916-cı ildə isə 28,600 məhbus var idi. 1918-ci ildən düşərgə tipli həbs yerləri təsis edilmişdi, məcburi əmək sistemi (katorqalar) Rusiya imperiyası dönəmində Sibir ərazisində tətbiq edildi. 2 əsas tip, "Çeka xüsusi məqsədli düşərgələri" və məcburi əmək düşərgələri idi. Məhbuslar, müxtəlif kateqoriyalara görə fərqləndirilirdi: Rusiya vətəndaş müharibəsinin hərbi əsirləri, xırda cinayətkarlar, korrupsiya, təxribatçılıq və yeyinti ilə günahlandırılan məmurlar, siyasi düşmənlər, dissidentlər və dövlət üçün təhlükəli hesab edilən şəxslər.
Stalinin rəhbərliyi altında formalaşması və ekspansiyası
QULAQ, rəsmən 1930-cu il 7 aprel tarixli 22 p. 248 №-li əmrə müvafiq olaraq 130/63 №-li əmrə əsasən, OQPU tərəfindən ULAQ kimi 1930-cu ilin 25 aprelində təsis olundu. Həmin ilin noyabrında QULAQ kimi adlandırıldı.
İqtisadi mülahizələri Stalinizm dövrü ərzində kütləvi həbslər üçün məsul edən fərziyyə, 1990-cı illərdən bəri əlçatan olan keçmiş sovet arxivlərini təkzib edirdi, baxmayaraq ki bəzi arxiv mənbələri həmçinin iqtisadi fərziyyəni dəstəkləməyə sövq edirdi. Düşərgə sisteminin böyüməsi, Sovet sənayeləşdirmə kampaniyasının zirvəsinə tuş gəldi. Təbii ehtiyatların istismarı və uzaq ərazilərin kolonializmi daxil olmaqla, eləcə də ölçüyəgəlməz infrastruktur işlərinin gerçəkləşdirilməsi və sənaye konstruksiya layihələri həyata keçirilirdi. Əmək düşərgələri əvəzinə, "xüsusi məntəqələr" ilə bu məqsədlərə nail olmaq planı 1933-cü ildə Nazino faciəsinin meydana çıxmasından sonra iflasa uğradı, QULAQ sistemi genişləndirildi.
1931–1932-ci illərə aid arxivlər, QULAQ düşərgələrində təxminən 200,000 məhbusun olduğunu göstərirdi, lakin 1935-ci ildə düşərgələrdə 800,000 və koloniyalarda isə 300,000 nəfər var idi.
1930-cu illərin əvvəlində, SSRİ-nin cinayətkar siyasətinin daralması həbs düşərgəsində əhalinin əhəmiyyətli dərəcədə artımına səbəb oldu. 1937–1938-ci illərin Böyük Təmizlik dönəmində, kütləvi həbslər artıma səbəb oldu. Yüz minlərlə insan həbs edildi. On minlərlə məhbus, 1937–1938-ci illərdə davam edən əks-inqilabçı fəaliyyətlərinə görə edam edildi.
1934–1941-ci illərdə, ali təhsilli məhbusların sayı 8 dəfədən çox artdı və onların sayı 5 dəfə artdı. Ziyalı təbəqəyə olan inamsızlıq, düşmənçilik və hatta nifrət Sovet rəhbərlərinin ümumi xarakteristikası idi.
QULAQ-ın siyasi rolu
200px|left|thumbnail|[[Dalstroy məhbusları yol inşa edərkən (Kolıma magistralının Maqadandan Yakutska qədər olan hissəsi)]]
Avropada İkinci dünya müharibəsi, almanlar tərəfindən Polşanın işğalı ilə başladı. SSRİ də Polşaya hücum etdi və Polşa Respublikasının şərq hissəsindəki ərazilər ilhaq olundu. 1940-cı ildə, SSRİ Estoniya, Latviya və Litva respublikalarını, Bessarabiyanı (indiki Moldova Respublikası) və Bukovinanı zəbt etdi. Bəzi hesablamalara görə, yüz minlərlə polyak və işğal olunmuş digər ərazilərin sakinləri etnik mənsubiyyətləri nəzərə alınmadan həbs olundular və QULAQ düşərgələrinə göndərildilər. Halbuki, rəsmi məlumata görə, SSRİ-də siyasi və dövlətəzidd cinayətlər üçün hökmlərin ümumi sayı 1939–1941-ci illərdə 211,106 idi.
Təxminən 300,000 polyak hərbçisi, Sovet İttifaqının Polşa istilası ərzində və sonrasında SSRİ tərəfindən əsir götürüldü. Demək olar ki, əsir götürülmüş zabitlərin və çoxlu sayda sıravi əsgərlərin hamısı sonradan qətlə yetirildi (Katın qırğını) ya da QULAQ-a göndərildi. 1940–1941-ci illərdə 10,000–12,000 polyak Kolımaya göndərildi, yalnız 583 nəfər xilas oldu, 1942-ci ildə Şərqdə polyak silahlı qüvvələrinə qoşulmaq üçün buraxıldılar. SSRİ-dən təxliyə edilən 80,000 əsgərlə birlikdə general Vladislav Anders, Böyük Britaniyada toplaşdı və yalnız 310 nəfər 1947-ci ildə SSRİ nəzarətindəki Polşaya qayıtmağa könüllü oldu.
1943-cü ildə, katorqa işləri termini yenidən işlədildi. Onlar, ilk olaraq nasistlərlə əməkdaşlıq edənlər üçün nəzərdə tutulmuşdu, lakin siyasi məhbusların digər kateqoriyaları katorqa işlərinə məcbur edildi. Katorqa işlərinə məcbur edilən məhbuslar, QULAQ həbs düşərgələrinə göndərildilər.
QULAQ-ın iqtisadi rolu
İkinci dünya müharibəsinə qədər, QULAQ sistemi Sovet düşərgə iqtisadiyyatını yaratmaq üçün genişləndirildi. Müharibədən əvvəl, məcburi əmək xalqı nikelin 46,5%-i, tənəkənin 76%-i, kobaltın 40%-i, xrom-dəmir filizinin 40,5%-i, qızılın 60%-i və meşə materialının 25,3%-i ilə təmin edirdi. Müharibəyə hazırlıq zamanı, NKVD çoxlu fabriklər qurur və magistrallar, dəmiryolları inşa etdirirdi.
QULAQ, müharibə başlayandan sonra ordu üçün tez bir zamanda silah istehsalını və təchizatla təminatı həyata keçirdi. İlk növbədə, nəqletmə prioritet təşkil edirdi. 1940-cı ildə, NKVD qüvvəsinin çoxunu dəmiryolu tikintisinə cəmləşdirdi. Almanların irəliləyişi önündə bunun son dərəcə mühüm olduğunu sübut edirdi. Əlavə olaraq, fabriklər sursat, forma və digər təchizatların istehsalına diqqət yönəltmişdi. Eyni zamanda, NKVD bacarıqlı fəhlələri və mütəxəssisləri QULAQ-dan çıxararaq tankların, döyüş təyyarələrinin, silah və sursat istehsal edən 380 xüsusi koloniyalara toplamışdı.
Ucuzluğa baxmayaraq, düşərgə iqtisadiyyatı ciddi qüsurlara uğradı. Faktiki məhsuldarlıq demək olar ki, qiymətlərə uyğun gəlmirdi, çünki qiymətlər nikbinlikdən çox uzaq idi. Əlavə olaraq, maşın və avadanlıqların qıtlığı düşərgələri çətinliyə salır və düşərgələrin fəaliyyətini ləngidirdi. Magistral tikintisini aparan düşərgələrə nəzarət edən Şərqi Sibir baş idarəsi, yalnız 3 ildə 94 vaqoneti məhv etdi. Lakin, ən böyük problem sadə idi – məcburi əmək təbiətlə azad əməkdən daha az səmərəlidir. Faktiki olaraq, QULAQ məhbuslarının yarısı, SSRİ-də ərzaq probleminin olduğu dövrdə azad fəhlələr kimi məhsuldar fəaliyyət göstərirdi.
Bu uğursuzluğun əvəzini çıxmaq üçün NKVD məhbusları həddindən çox işlədirdi. Tələbi qaldırmaqa nail olmaq üçün məhbuslar, uzun-uzun saatlar və əvvəlkindən də daha az qida ehtiyatları ilə işləyirdilər. Düşərgə inzibatçısı iclasda deyirdi ki, əmək məhsuldarlığının azalmasına səbəb məhbusa istirahət üçün gün ərzində 5 saatdan da az vaxt verilməsidir. Və ya keçmiş QULAQ məhbusunun sözlərində bu daha da aydın görünür. 1942-ci ilin yazından düşərgə işləməyi dayandırdı. Hətta odun toplaya və ölüləri dəfn edə bilən insanları tapmaq çətin idi. Ərzaq qıtlığı, bütün SSRİ-də vəziyyəti gərginləşdirirdi, lakin müharibə dövründə QULAQ-a mərkəzi yardımın olmaması da əsas problemlərdən idi. Mərkəzi hökumət, diqqətini hərbi sahəyə yönəltmişdi və düşərgələri öz problemləri ilə tərk qoydu. 1942-ci ildə, QULAQ ərzaq və sənaye malları tapmaq üçün Təchizat İdarəsini yaratdı. Bu dövrdə, yalnız ərzaq qıtlığı deyil, NKVD də daha çox ərzaq üçün gərgin işləməyi məhbuslara təlqin etmək cəhdi ilə ehtiyatları məhdudlaşdırdı. Bu siyasət, 1948-ci ilə qədər davam etdi.
Ərzaq qıtlığına əlavə olaraq, QULAQ müharibənin başlanğıcında əmək prosesində də çətinliklərlə üzləşdi. Böyük Təmizlik, azad əməyi təşkilində böyük rol oynadı, lakin İkinci dünya müharibəsinin başlaması ilə terror aradan qalxdı. 1940-cı ilin ortalarında düşərgələr barədə verilən qərarlar oğurluqların, xuliqanlığın aradan qalxması və əmək nizam-intizamının təmin edilməsi baxımından müsbət nəticəsini göstərdi. 1941-ci ilin yanvarında, QULAQ işçi qüvvəsi təxminən 300,000 məhbusa qədər artmışdı. Lakin 1942-ci ildə, ciddi ərzaq qıtlığı başladı və düşərgə əhalisi yenidən çətinliklərlə üzləşdi. Çoxlu fəhlələr erkən buraxılır, cəbhəyə göndərilirdi.
İkinci dünya müharibəsindən sonra
250px|thumbnail|right|1947–1953-cü illərdə inşa edilmiş və QULAQ sisteminin layihəsi olan Transpolar dəmiryolu xətti İkinci dünya müharibəsindən sonra həbs düşərgələrində və koloniyalarda məhbusların sayı, 1950-ci illərin əvvəlinə əsasən 2,5 milyona çatmışdı.
1945-ci ilin mayında Avropada müharibə bitəndə, 2 milyon keçmiş rus vətəndaşı SSRİ-yə məcburən qaytarıldı. 1945-ci ilin 11 fevralında, Yalta konfransının nəticəsi olaraq ABŞ və Böyük Britaniya SSRİ ilə bu barədə saziş imzalamışdı. Böyük Britaniya və ABŞ-nin vətəndaşlıq üzrə rəhbər orqanları, Rusiya imperiyasını tərk etmiş və illər əvvəl müxtəlif vətəndaşlıqlar qəbul etmiş insanlar daxil olmaqla, SSRİ-nin 2 milyona qədər olan keçmiş sakinlərinin müvafiq ölkəyə deportasiya edilməsi üçün Avropadakı hərbi qüvvələrinə əmr etdilər. Məcburi deportasiya əməliyyatları, 1945–1947-ci illər ərzində baş verdi.
Çox saylı mənbələr bildirir ki, Sovet hərbi əsirləri SSRİ-yə dönərkən xain kimi qarşılandılar. Bəzi mənbələrə görə, müharibənin əvvəlində almanlar tərəfindən əsir götürülmüş 1,5 milyondan çox sağ qalmış Qızıl Ordu əsgəri QULAQ-a göndərildi. Halbuki, düşərgələrin digər 2 növü ilə qarışıq salınır. İkinci dünya müharibəsi ərzində və ondan sonra azad hərbi əsirlər, xüsusi filtrasiya düşərgələrinə getdilər. 1944-cü ildə, 90%-dən çoxu öldürüldü və təxminən 8%-i isə həbs edildi, ya da cərimə batalyonlarına göndərildi. 1944-cü ildə, onlar NKVD tərəfindən təşkil olunmuş ehtiyat hərbi birliklərə göndərildilər. 1945-ci ildə, təxminən 100 filtrasiya düşərgəsinə hərbi əsirlər yerləşdirildi. 1946-cı ildə, bu düşərgələrin əhalisinin əsas hissəsi NKVD tərəfindən öldürüldü.
Nasist Almaniyasının məğlubiyyətindən sonra QULAQ tabeliyində olan NKVD-nin xüsusi düşərgələri, Almaniyanın SSRİ işğalı zonasında yaradıldı. Bu düşərgələr, keçmiş Ştalaqlar, həbsxanalar və Zaksenhauzen (xüsusi düşərgə nömrəsi 7) və Buhenvald (xüsusi düşərgə nömrəsi 2) kimi nasist həbs düşərgələri idi. Almaniya hökumətinin hesablamalarına əsasən, 65,000 insan həmin düşərgələrdə və onlara aparılarkən ölmüşdü. Alman tədqiqatçılarının fikrincə, 12,500 insanın öldüyü Zaksenhauzen QULAQ sisteminin əsas hissəsi kimi hesab edilirdi. 250px|thumbnail|right|[[Stalin dönəmində, Maqadan Kolıma düşərgələrinə göndərilən məhbuslar üçün əsas tranzit mərkəzi idi.]] İkinci dünya müharibəsindən sonra məhbusların mühüm hissəsini SSRİ-yə yenicə ilhaq edilmiş torpaqlardan ukraynalılar,belaruslar, litvalılar, latışlar və estonlar, eləcə də finlər, polyaklar, Volqa almanları, rumınlar və başqaları təşkil edirdi. Hərbi əsirlər, əsasən NKVD-nin idarəsi altında olan Hərbi Əsirlərin İşləri üzrə Baş İdarənin düşərgə sistemində saxlanılırdı.
1953-cü ilin əvvəlində həbs düşərgələrində məhbusların ümumi sayı, 465,000-dən çoxu siyasi məhbus olmaqla 2,4 milyondan çox idi.
Dövlət, 1953-cü ilin martında Stalin vəfat etdikdən sonrakı müddətdə ekstensiv düşərgə sistemini qorumağa davam etdi, baxmayaraq ki münaqişələr və qiyamların baş verməsi düşərgə rəhbərliyinin zəifliyini göstərirdi.
QULAQ idarəsi, 1960-cı ilin 25 yanvarında verilmiş əmrlə Daxili İşlər Nazirliyi tərəfindən ləğv edildi, lakin siyasi və cinayətkar məhbuslar üçün məcburi əmək koloniyaları mövcudiyyətini qorudu. Siyasi məhbuslar, ən məşhur düşərgələrdən birində – Perm-36-da düşərgə ləğv edilənə, yəni 1987-ci ilə qədər saxlanıldılar.
Rus cinayətkar sistemi, islahatlara və məhbusların sayını azaltmasına rəğmən, qeyri-rəsmi və rəsmi formada məcburi əmək daxil olmaqla, QULAQ sisteminə olan vərdişlərinin çoxunu davam etdirdilər.
2000-ci illərin sonunda – rus millətçiliyinin yeni dalğasının yüksəlişi və Bolşevik vəhşiliklərinin bəraəti dönəmində, insan hüquqları fəalları Perm-36 və Solovki kimi yerlərdən QULAQ izinin tədrici olaraq rədd edilməsi ilə bağlı rəhbər orqanları ittiham etdi.
Şərait
200px|thumbnail|left|[[SSRİ-də məcburi əməkdən istifadə edilməklə həyata keçirilmiş ilk mühüm layihə Ağ dəniz–Baltik kanalı olmuşdur.]] Düşərgələrdəki yaşayış və iş şəraiti, geniş vüsət almış hadisələrin təsiri ilə vaxt və yerinə görə əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənirdi. Halbuki, məhbusların böyük əksəriyyəti çox zaman cüzi şəkildə qidalanır, qənaətbəxş olmayan paltar, gigiyena və tibbi xidmətlə üzləşirdi. Çoxlu məhbuslar, sərt fiziki iş görməyə məcbur edilirdilər. Çox zaman iqtisadi sahələr, iş prosesinin mexanikləşdirmə dərəcəsi mülki sənayedən daha aşağı olurdu. Alətlər, tez-tez sıradan çıxırdı. Çox vaxt müəyyən iş saatları, daha uzun olurdu və mülki işçilər üçün istirahət günləri daha az idi. Müəyyənləşdirilmiş iş vaxtı qaydaları tez-tez yerli düşərgə rəhbərləri tərəfindən artırılırdı.
SSRİ prokuroru Andrey Vışinski, 1938-ci ildə NKVD rəhbəri Nikolay Yejova yazdığı memorandumda bəyan edirdi:
Məhbuslar arasında cırıq geyimdə olan və hətta bitli şəxslərin olması sanitar təhlükəsini labüd edir. Bu məhbuslar, insana hər hansı bənzərliyi itirmə nöqtəsinə çatmışlar. Az yemək. . . onların bəzisi hətta siçovul və it yeyir.
Ümumiyyətlə, mərkəzi idarə təşkilatları dövlət rəhbərliyinin əmrilə aparılan istehsal planları və tikintinin yerinə yetirilməsinə imkan verən şəraitdə məhbusların əmək qüvvəsinin qorunmasına gözəçarpan dərəcədə maraq göstərirdilər. Onlar, məhbusların əmək məhsuldarlığını artırmaq üçün bir neçə qərarlar qəbul etdilər. Bunlara pul mükafatları (1930-cu illərin əvvəllərindən bəri), əmək haqqı verilməsi (1950-ci ilin əvvəlindən), fərdi qərarlar, normativ idarə üçün erkən buraxılış sxemləri qəbul etmək (1939-cu ilə qədər, 1946-cı ilin əvvəlindən seçilmiş düşərgələrdə yenidən tətəbiq olundu), yüksək səviyyədə müalicə və imtiyazlar daxil idi. 250px|thumbnail|right|[[Latviya İşğal Muzeyində rekonstruksiya olunmuş QULAQ daxması]] Həm məcburi, həm də həvəsləndirici elementlər, qidalanma şkalası ilə müəyyən edilmiş bütün düşərgələrdə tətbiq olundu. Məhbusların həcm rasionu, onların gördüyü işin kvotasından asılı idi. Naftali Frenkel bu siyasəti irəli sürmüşdü. Məhbusların çoxunun gərgin işə məcbur edilməsi dövründə, bu siyasət əks effekt verdi, belə ki işin yorucu olması bəzən yüksək istehsal kvotasını yerinə yetirə bilməyən şəxslərin ölümünə səbəb olurdu.
QULAQ məhbuslarına aşağıdakı formada fərq qoyulurdu:
1934–1940-cı illərdə QULAQ düşərgələrində ölüm halları, Rusiyada orta göstəricidən 4–6 dəfə yüksək idi. 1930–1953-cü illərdə ölmüş məhbusların ümumi sayı, ən azı 1,76 milyon idi, təxminən yarısı 1941–1943-cü illərdə təsadüf edir. Əgər əmək koloniyalarında və xüsusi məntəqələrdə baş vermiş məhbus ölümlərini də nəzərə alsaq, bu rəqəm 2,749,163 olar. Amma bu rəqəmləri tərtib edən tarixçi, vurğulayır ki, bu hələ tamamı deyil və hər il üzrə bütün məhbus kateqoriyalarını əhatə etmir.
Coğrafiya
Ucuz əməyin təmərküzləşdirilməsi yolu kimi QULAQ-da yeni emfaza ilə, yeni düşərgələr iqtisadi məsələnin mövcudluğunu diktə etdiyi SSRİ sferasında olan böyük şəhərlərdə məşhur Moskva metrosu və Moskva Dövlət Universitetinin yeni kampusu məcburi əməklə ərsəyə gətirilməsi daxil olmaqla, quraşdırıldı. 1930-cu illərin sənayeləşdirməsi və İkinci dünya müharibəsi dövründə çoxlu layihələr, məhbusların əməyi ilə yerinə yetirildi. QULAQ düşərgələrinin fəaliyyəti, SSRİ sənayesinin geniş ölçüdə inkişafına şərait yaradırdı. 200px|thumbnail|left|[[Qenrix Yaqoda Moskva-Volqa kanalının inşasını yoxlayarkən]] QULAQ düşərgələrinin əksəriyyəti, şimal-şərqi Sibirin ekstremal ucqar ərazilərində (ən çox tanınanı Norilsk yaxınlığındakı Norillaq və Kolıma çayı boyunca yerləşən Sevvostlaqdır) və SSRİ-nin cənub-şərqi hissələrində, xüsusilə də Qazaxıstan çöllərində qurulmuşdu (Luqlaq, Steplaq və Peşanlaq). Dəqiqliklə verilmiş xəritə, Xatirə fondu tərəfindən hazırlanmışdır. Map of Gulag, made by the Memorial Foundation on:. Onlar genişhəcmli, yolların olmadığı, qida çatışmazlığı olan və insanların pərakəndə halda məskunlaşdığı bölgələrdə olsa da, bu ərazilər mineral və digər təbii ehtiyatlarla zəngin idi. Halbuki, düşərgələr Rusiyanın Avropa hissəsi, Belarus və Ukrayna daxil olmaqla, bütün SSRİ-də yayıldı. SSRİ ərazisindən də kənarda bir neçə düşərgələr var idi. QULAQ-ın birbaşa nəzarəti altında olan Çexoslovakiya, Macarıstan, Polşa və Monqolustan kimi ölkələrdə bu tip düşərgələr fəaliyyət göstərirdi.
Bütün düşərgələrdə istehkamlar qurulmuş, Sibirdə isə yalnız dirəklərlə əhatə olunmuşdu. Sərt elementlərlə düşərgədən qaçmağın qarşısı alınmış, eləcə də izləri müəyyən edən itlər hər düşərgəyə təyin edilmişdi. 1920–1930-cu illər ərzində yerli əhali, tez-tez düşərgələrdən qaçan məhbuslara yardım edir, onların çoxu həmçinin qaçaq oğrular tərəfindən təqib edilirdi. Eləcə də düşərgələrdən qaçan məhbusları tutmaqda aiddiyyəti olan qurumlara kömək edənlərə böyük mükafatlar verilirdi. Düşərgə gözətçilərinə məhbusları saxlamağın müqabilində mükafatla həvəsləndirirdilər. Əgər məhbus gözətçi keşik çəkərkən qaçardısa, o zaman gözətçinin forması soyundurular və QULAQ məhbusu olardı. Eyni zamanda, qaçan məhbus güllələnərdisə, gözətçilər bir və ya iki həftəlik maaşlarına bərabər məbləğdə cərimə olunardı. 250px|thumbnail|right|[[Verxoyansk yaxınlığındakı çay vadisində Sibir tayqası. −68 °C (−90 °F) göstərici ilə ən aşağı temperatur qeydə alınmışdır.]] İndigirka çayı boyunca olan ərazi, QULAQ-ın içində QULAQ kimi tanınmışdı. 1926-cı ildə, bu bölgədə yerləşən Oymyakon kəndində −71.2 °C (−96 °F) aşağı temperaturda rekord göstərici qeydə alınmışdı.
NKVD rəhbəri Lavrenti Beriya, 1953-cü ildə ölümünə qədər SSRİ-nin atom bombası proqramı onun nəzarəti altında idi, minlərlə zeklər uran filizinin çıxarılmasında istifadə olunur və Novaya Zemlya, Vayqaç adası, Semipalatinsk, digər yerlərdə sınaqdan keçirilirdi.
SSRİ tarixi ərzində, ən azı 476 əlahiddə düşərgə idarəsi var idi. Rus tədqiqatçısı Qalina İvanova bildirir ki, tarixdə rus tarixçiləri SSRİ ərazisində müxtəlif dövrlərdə mövcud olmuş 476 düşərgəni ortaya çıxarmış və təsvir etmişlər. Məlumdur ki, faktiki olaraq onların hər birinin kifayət qədər böyük olan bir neçə sahəsi var idi. Çoxlu sayda düşərgələrə əlavə olaraq, 2,000-dən az olmayan koloniya var idi. Faktiki olaraq, bunu xəritədəki QULAQ düşərgələrinin bütün kütləsinə əks etdirmək qeyri-mümkün idi.
Bunların çoxunun yalnız qısa dövrlər üçün mövcud olmasından bəri hər hansı verilmiş nöqtədə düşərgə idarələrinin sayı azaldılmışdı. Bu, SSRİ-də 100-dən çox düşərgə idarəsinin mövcud olduğu 1950-ci illərin əvvəlində pik nöqtəyə çatdı. Düşərgə idarələrinin çoxu, bir neçə vahid halda olan düşərgə birliklərini nəzarət altına aldı, onların bəzisi on dəfələrlə və hətta yüzlərlə idi. Tanınmayan komplekslərin çoxu arktik və subarktik bölgələrdə, xüsusilə də Kolıma, Norilsk və Vorkutada idi. Halbuki, çox zaman Norilskdə baş verən məhbus ölümləri faktiki olaraq bütövlükdə düşərgə sistemi üzrə daha aşağı idi.
Arxiv sənədləri
1930–1950-ci illər ərzində OQPU-NKVD-KQB-DİN tərəfindən hazırlanmış statistik hesabatlar, keçmişdə Oktyabr inqilabının Mərkəzi Dövlət Arxivi olan Rusiya Federasiyasının Dövlət Arxivində saxlanılır. Bu sənədlər, yüksək səviyyədə təsnif edilmiş və əlçatmazdır. 1980-ci illərin sonunda — yenidənqurma və aşkarlıq siyasi xəttinin mövcud olduğu dönəmdə, Viktor Zemskov və digər rus tədqiqatçıları sənədləri əldə etmiş, OQPU-NKVD-KQB-DİN tərəfindən toplanmış yüksək səviyyədə təsnif olunmuş statistik məlumatları nəşr etmişdilər. 1995-ci ildə Zemskov yazırdı ki, əcnəbi alimlər 1992-ci ildən bəri Rusiya Federasiyası Dövlət Arxivində qadağan olunmuş sənədlərin toplusuna müraciət etməyə başlamışdılar. Halbuki, yalnız Zemskov adlı bir tarixçi bu arxivlərə müraciət etmiş və sonra arxivlər, Leonid Lopatnikova görə yenidən bağlı idi.
İlk məlumatın etibarlılığının buraxılışını nəzərdə saxlamaqla, islah əmək qurumları tərəfindən təmin edilmişdi. İki halın təsvirini vermək vacibdir. Birinci halda idarə hesabatlarında məhbusların sayını qeydə almaqda maraqlı deyildi, çünki bu düşərgələr, həbsxanalar və islah əmək koloniyaları üçün ərzaqla təchiz planında bilavasitə azalmağa səbəb olurdu. Ərzaqda azalma, QULAQ-ın geniş istehsal proqramının məhvinə səbəb olan ölüm hallarının artımı ilə müşayiət olunurdu. İkinci halda isə məhbusların sayı barədə olan məlumatın mübaliğəsi, maraqlara tabe deyildi, çünki layihə qurumları tərəfindən təyin edilmiş istehsal məsələlərində eyni artım ilə dolu idi. O günlərdə insanlar, planın qeyri-icrasına görə məsul idilər. Görünür ki, bu obyektiv maraqların nəticəsi hesabatların etibarlılığının kafi dərəcəsi idi.
1990–1992-ci illərdə, QULAQ arxivlərinə əsasən əsaslandırılmış ilk dəqiq statistik məlumatlar Viktor Zemskov tərəfindən dərc edilmişdi. Onlar, statistikada qeyri-ardıcıllıqların olmasına rəğmən aparıcı qərb alimləri tərəfindən qəbul edilmişdi. Həmçinin qeyd etmək lazımdır ki, bu məlumatlarda Zemskov tərəfindən verilmiş bütün mülahizələrin hamısı qəbul edilməmişdi. Beləliklə, Sergey Maksudov təsdiqlədi ki, baxmayaraq ki ədəbi mənbələr, məsələn Lev Razqon və Aleksandr Soljenitsının kitabları düşərgələrin ümumi sayını nəzərdə tutmur və onların ölçüsünü şişirdirdi. NKVD və KQB vasitəsilə çoxlu sənədləri nəşr etdirən Viktor Zemskov, QULAQ-ın mahiyyətini və ölkədə gedən ictimai-siyasi proseslərin xüsusiyyətini anlamaqdan uzaq idi. O əlavə etdi ki, müəyyən xadimlərin etibarlılığı və dürüstlük dərəcəsi fərq qoyulmadan, mənbələrin tənqidi təhlilini, artıq bilinən məlumat ilə yeni məlumatın müqayisəsini aparmadan, Zemskov əsas həqiqət kimi onları təqdim etməklə nəşr edilmiş materialları mütləq formada qeyd edir. Nəticə olaraq, Maksudov Zemskovun "su yoxdur" qaydası kimi xüsusi sənədə istinadla ümumiləşdirilmiş bəyanatlar etmək cəhdlərini ittiham edir. 280px|thumbnail|[[Ağ dəniz-Baltik kanalının tikintisinə cavabdeh olan OQPU rəhbərləri: Sağda: Naftali Frenkel; Mərkəzdə: Matvey Berman; Solda: Afanasev]] Zemskov isə cavabında yazmışdı ki, mənim artıq bilinən məlumatla yeni məlumatı müqayisə etmədiyimi ittiham etmək ədalətli səslənmir. Fransız tarixçisi Nikolya Vertin fikrincə, Rusiya Federasiyası Dövlət Arxivinin fondlarından toplanılmış və son 15 il ərzində aramsız olaraq üstü açılmış QULAQ arxivlərinin materialları qabiliyyətsiz qurum olan QULAQ-ın "yaradıcılığının" dekadaları üzərində ucsuz-bucaqsız ölçüsünün bürokratik nəsrinin yalnızca çox kiçik hissəsini təmsil edir. Çox hallarda, depolarda, kazarmalarda və ya sürətlə dağılmış tikililərdə mövcud olan yerli düşərgə arxivləri sadəcə düşərgə tikililərinin çoxunun eyni yolla yox olması idi.
2004–2005-ci illərdə, bəzi arxiv sənədləri cildin başlığında xüsusi hissənin göstərildiyi yeddi cildin hər birində Istoriya Stalinskogo Gulaga. Konets 1920-kh — Pervaya Polovina 1950-kh Godov. Sobranie Dokumentov v 7 Tomakh (Stalin QULAQ-nın tarixi. 1920-ci illərin sonundan 1950-ci illərin birinci yarısına qədər. Yeddi cilddə sənədlərin toplusu) tirajı ilə nəşr olundu. Birinci cildin Massovye Repressii v SSSR (SSRİ-də kütləvi repressiyalar), ikinci cildin Karatelnaya Sistema. Struktura i Kadry (Cəza sistemi. Struktur və kadrlar), üçüncü cildin Ekonomika Gulaga (QULAQ iqtisadiyyatı), dördüncü cildin Naselenie Gulaga. Chislennost i Usloviya Soderzhaniya (QULAQ əhalisi. Cəzaçəkmələrin sayı və şərtləri), beşinci cildin Specpereselentsy v SSSR (SSRİ-də xüsusi mühacirlər), altıncı cildin Vosstaniya, Bunty i Zabastovki Zaklyuchyonnykh (Üsyanlar, iğtişaşlar, and məhbusların tətilləri), yeddinci cildin isə Sovetskaya Pepressivno-karatelnaya Politika i Penitentsiarnaya Sistema. Annotirovanniy Ukazatel Del GA RF (Sovet totalitar və cəza siyasəti. RF DA-nin faktlarının annotasiya indeksi) başlıqlı adları var idi. Nəşr, QULAQ elminin 2 patriarxı Robert Konkvest və Aleksandr Soljenitsın tərəfindən verilmiş qısa ön sözləri və böyük əksəriyyəti Rusiya Federasiyası Dövlət Arxivinin fondlarından toplanılmış 1431 sənəddən ibarətdir.
Mədəniyyət
QULAQ, təxminən SSRİ-nin 4 onilliyi və Şərqi Avropa tarixini əhatə etmiş, milyonlarla insana təsir etmişdir. Mədəni təsiri ölçüyəgəlməz idi.
QULAQ, müasir rus düşüncəsinə əsas təsirini göstərmiş və müasir rus folklorunun vacib hissəsi olmuşdur. Vladimir Vısotski və Aleksandr Qaliç tərəfindən bəstələnmiş çoxlu mahnılar, QULAQ mühitini aydınlığı ilə tərənnüm edirdi. Əmək düşərgələrində yaradılmış sözlər və ifadələr, 1960–1970-ci illərdə rus dilinin bir hissəsinə çevrilib.
Aleksandr Dolqan, Aleksandr Soljenitsın, Varlam Şalamov, Yevgeniya Qinzburq və digərlərinin memuarları sovet cəmiyyətində itaətsizlik rəmzi oldu. Bu yazılar, QULAQ-a münasibətdə süstlük və tolerantlıqlarına görə sovet xalqını əzazilcəsinə cəzalandırırdı, lakin eyni zamanda həbs edilənlərin qətiyyətini və cəsarətli olmaq vəsiyyətini təmin edirdi.
SSRİ-də QULAQ ilə əlaqələndirilmiş başqa bir fenomen, çoxlu artistlərin və digər mədəniyyət nümayəndələrinin Sibirə məcburi miqrasiyası idi. Bu, misal üçün teatrın keyfiyyətinin Moskva ilə müqayisədə Maqadan kimi cürbəcür yerlərdə renessans ilə nəticələndi.
Ədəbiyyat
QULAQ məhbuslarının şahidi olduqları hadisələr haqqında bir sıra əsərlər nəşr olunmuşdur:
Kolonializm
220px|thumbnail|right|[[Vorkuta|Vorkuta şəhəri]] SSRİ dövlət sənədləri göstərir ki, əhalinin seyrək məskunlaşdığı ərazilərdə kolonializm QULAQ-ın məqsədlərinə daxil idi. Beləliklə, azad koloniya anlayışı təqdim olundu.
Ədəbli insanlar, həbs müddətinin əksəriyyətini qulluq etmiş, düşərgə rejimindən kənarda azad koloniyalara buraxılmışdılar. Onlar, azad sakinlər kimi tanınmışdılar. Əlavə olaraq, rejim üçün xidmət göstərmiş, lakin yaşayış yerini azad formada seçməyi inkar edən şəxslər üçün azad koloniyaya təyin edilməkləri məsləhət olunmuş və onlara əsas bölgələrdə torpaq verilmişdi.
QULAQ, bu yanaşmanı katorqa sistemindən miras götürmüşdü.
Bəzi statistik hesablamalara görə 40,000 insan Vorkutada dövlət pansiyonlarında toplanmış, 32,000 keçmiş QULAQ məhbusu və ya onların övladları tələyə salınmışdı.
Həbsdən sonrakı həyat
Düşərgədə və ya həbsxanada həbs olunmuş şəxslərə geniş vüsətli işləri görmək qadağan edilmişdi. Əvvəlki məhkumluq həyatını gizlətmək, çətin iş idi. Siyasilər kimi həbs olunmuş şəxslər birinci şöbələr üçün bəlaya çevrilmişdi, çünki keçmiş siyasilər yoxlanılmalı idilər.
Düşərgələrdən buraxılan insanların çoxuna böyük şəhərlərdə yaşamaq qadağan edilmişdi.
QULAQ abidələri
220px|thumbnail|right|[[Sankt Peterburqda yerləşən abidə]] Həm Moskvada, həm də Sankt Peterburqda QULAQ sistemində ilk həbsxana olan Solovki həbs düşərgəsində həlak olmuş insanların xatirəsinə həsr olunmuş abidələr var. Moskvada yerləşən abidə Lubyanka meydanında — NKVD qərargahının ərazisindədir. İnsanlar, hər ilin 30 oktyabrında — Siyasi repressiya qurbanlarının xatirə günündə bu abidənin ətrafında toplaşır.
QULAQ muzeyi
220px|thumbnail|right|[[Moskvada QULAQ muzeyi]] Moskva şəhərində ilk rəhbəri Anton Antonov–Ovseyenko olan Dövlət QULAQ Muzeyi fəaliyyət göstərir.
Konspirasiya nəzəriyyəsi
Konspirasiya nəzəriyyəsi (conspiracy theory və ya daha öncə konspirologiya (ingiliscə conspiracy və ) ictimaiyyət tərəfindən müəyyən bir şəkildə qəbul edilmiş hər hansı bir hadisə haqqında inkişaf etdirilmiş, ictimaiyyətdən gizli saxlandığı iddia edilən məlumatlarla və ya hadisənin arxasındakı görünməyən güclərlə əlaqələndirilən alternativ şərhlərə verilən addır. Bəziləri konspirasiya nəzəriyyələri çıxaran kəsləri paranoyak, diqqəti cəlb etməyə çalışan ya da səhv istiqamətləndirmələrlə cəmiyyəti yanıldaraq bundan siyasi, iqtisadi (ya da mediatik) çıxar təmin etməyə çalışan kəslər olaraq görür və iddiaları gülünc və əhəmiyyətsiz qəbul edirlər. Kənar yandan bu tip iddialar məşhur mədəniyyət sahəsində hər vaxt özünə yer tapa bilmiş, diqqəti cəlb etməyi bacara bilmişdir. Konspirasiya nəzəriyyəsinin daha əvvəlki dövrlərdə konspirologiya (ingiliscə conspirology) adlandırılması isə təsadüfi deyil. Belə ki, konspirologiyaya həqiqətən də ciddi bir elm kimi baxan dönəmlər olub. Mişel Fuko iddia edirdi ki, hələ XVI əsrdə bir şeyin və ya səbəbin üst-üstə düşməsi və işarəsi dünyanın harmoniya və ardıcıllığının sübutu hesab edilirdi. Lakin 19-cu əsrdən başlayaraq işarələr arasında əlaqə axtarmağı pis və xoşagəlməz hala gətirdilər. ''“Müasir siyasi iqtisadiyyat bizə öyrədir ki, kiçik, yaxşı təşkil olunmuş qruplar çox vaxt daha geniş ictimaiyyətin maraqlarından üstündür”. Bu sözlər sui-qəsd nəzəriyyəçisinə deyil, tanınmış liberal amerikalı iqtisadçı və iqtisadi şərhçi, iqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına namizəd Pol Kruqmana məxsusdur. Bu barədə B.Dizraeli bunu qeyd etmişdir: "Dünyanı gizli qüvvələr və onların gizli cəmiyyətləri idarə edir".''
Lakin zaman keçdikcə elm adamlarına görə konspirasiya iddialarına uyğun cəmiyyətlər uzun davamlı siyasi, iqtisadi və ya əxlaqi çöküntü yaşayan və ya özlərinə qarşı əhəmiyyətli bir təhdid yönəldiyini düşünən insanlardır. Kənar yandan, İngilis sosioloq Mark Fensterə görə sənədləşdirilə bilən bir çox konspirasiya nəzəriyyəsinin boş çıxması, bunların hamısının əhəmiyyətsiz olmaları mənasını vermir. Fenster, bu nəzəriyyələrin ortaya qoyduğu gerçəyin, cəmiyyətdə mövcud olan sistemə qarşı ümumi etibarsızlıq və xüsusilə hər şeyin səthdə şəffaf və azad göründüyü demokratik sistemlərdə əslində altdan alta davam edən başqa mexanizmlərin var olduğuna dair inancdır.
Terror və konspirasiya nəzəriyyələri
İndiki vaxtda ictimai etibarsızlığı yaradan ən əhəmiyyətli ünsürlərdən biri də şübhəsiz ki, terrorçu hərəkətlərdir. Çox ölçülü konspirasiya nəzəriyyələrinin miladı olaraq qəbul edilən 1963-cü ildəki Amerikan Başçısı Con Kennedi konspirasiya ilə istehsalı təcillənən konspirasiya nəzəriyyələri arasında dünya xarici varlıqlar, dini nəzəriyyələr, dövlət sirləri və dərin dövlət kimi ana başlıqların arasında hər vaxt terrorist hərəkətlər də olmuşdur. Xüsusilə 11 Sentyabr sonrasında terrorun qlobal bir əhəmiyyət qazanması və ən sonunda, bu tarixə qədər terrorun yalnız yerli hadisələrlə məhdud qalacağını və özlərinə bulaşmayacağını düşünən güclü ölkələrin də terrordan nəsiblənə biləcəyinin başa düşülməsiylə, terror haqqındakı konspirasiya nəzəriyyələri Qərb dünyasında da məşhurluq qazandı və yenidən geniş əlaqə oyandırmağa başlamışdır.
Aylanu
Aylanu - türk mifologiyasında və xalq inancında can dəyişdirmə, yəni bir başqasının yerinə öz canını vermə, "Öz Yerinə Öz" anlayışı. Aylanı da deyilir. Bir adamın başqasının yerinə ölməyi qəbul etməsidir. Ən gözəl və ən mükəmməl nümunəsi Dəli Domrul əhvalatında iştirak edir. İnsanın nə qədər fədakarlıq və ərdəm sahibi olduğunun bir ilahi qüdrət tərəfindən ölçülməlidir. İnsanın lazım olduğunda ailəsi və bu səbəbdən vətəni uğrunda canından imtina edib keçə bilməyəcəyik sınanır.
Etimologiya
(Ay / Ağ) kökündən törəmişdir. Köçmək, dəyişmək mənalarını ehtiva edər. Aylanmak sözü gəzmək, hərəkət etmək, sürmək kimi tərkibə malikdir. Monqolcada Ayl sözcüyü qohumluq bağını ifadə edər.
Coğrafiya tarixi
Coğrafiya sözünün mənası "geo" - yer, "qrafo"- yazıram deməkdir. İki hissəyə bölünür. Fiziki coğrafiya və iqtisadi coğrafiya. Fiziki coğrafiya – toponimika (yer yurd adların öyrənir), geomorfologiya (relyefi), Landşaftşunaslıq (Landaşftı), Biocoğrafiya (bitki və heyvan növlərin), İqlimşunaslıq (iqlimi), Hidrologiya (suyu)
Qədim dövr
Bu dövr alimi Pifaqor ilk dəfə olaraq Yerin kürə şəklində olması fikrini söyləmişdir. Aristotel yerin kürə şəklində olmasın elmi yolla ilk dəfə izah etmişdir. Coğrafiya sözünü elmə ilk dəfə Erotosfen gətirmişdir. Erotosfen ilk coğrafi xəritənində müəllifi olmuş lakin tərtib etdiyi xəritədə meridian və paralelləri çəkməmişdir. Demək Erotosfenin xəritəsində dərəcə toru yox idi həmçinin yerin əyriliyi nəzərə alınmamışdı. Ondan daha mükəmməl xəritə isə Ptolomey tərəfindən tərtib olunmuş, Erotosfendən fərqli olaraq
Orta əsrlər dövrü
Bu dövr daha çox ərəb səyyah və dənizçilərinin adı ilə bağlıdır. Bu dövrdə ən mühüm yol Avropa ilə Asiyani birləşdirən İpək yolu idi. Bu yol daha çox Marko Polonun adı ilə bağlıdır. Lakin orta əsrlərdə ipək yolu öz əhəmiyyətini itirdi səbəb: Vasqo da Qamanın Hindistana dəniz yolunun kəşf etməsi idi.
Literaturnı Azerbaycan
Literaturnı Azerbaycan — Bakıda rus dilində nəşr edilən jurnal.
Tarixi
24 noyabr 1997-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin fərmanı ilə jurnalın dövlət büdcəsinin vəsaiti hesabına çap olunması qərara alınmışdır. 27 yanvar 2003-cü ildə Azərbaycan ədəbiyyatı və mədəniyyətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə jurnalın əməkdaşları Azərbaycan Respublikasının fəxri adları ilə təltif olunmuşlar.
Acoy Kumar Qhoş
Acoy Kumar Qhoş(20 fevral 1909 - 13 yanvar 1962)—Hindistan kommunisti, HKP-nın baş katibi.
Həyatı
Qhoş 1909-cu il fevralın 20-də Mihidcam qəsəbəsində həkim Saçindranat Qhoşun ailəsində anadan olmuşdur. Oğlana verilən Açoy adı–sahilində Mihidcam qəsəbəsi yerləşən Acoy («məğlubedilməz») çayının adından götürülmüşdür.
Qhoşun uşaqlığı və gəncliyi Kanpurda keçmişdir. Onun həyatının bu dövrü haqqında məlumat azdır. Acoy on beş yaşında ikən inqilab haqqında düşünmüş, Britaniya hökmranlığına qarşı silahlı çıxış təşkil etməyə cəhd göstərən 1915–1916-cı illərin qəhrəmanlarına valeh qalmışdı. 1923–cü ildə Qhoş Bhaqat Sinqhlə tanış oldu. Müstəmləkəçilərə bəslədikləri nifrət onları bir-birinə yaxınlaşdırdı. Onların hər ikisi başa düşürdü ki, vətəni azad etmək üçün xalqı oyatmaq lazımdır.
Qhoş və onun yoldaşları idman salonu açdılar. Burada əsasən həmfikirlər görüşürdülər. 1926-cı ilin yanvarında Qhoş Allahabad Universitetinin kimya fakültəsinə daxil oldu və bir neçə ildən sonra bakalavr dərəcəsi aldı.
Yeni görüşlər
1928-ci ildə Bhatat Sinqhlə yeni görüş Qhoşun həyatında həlledici əhəmiyyət kəsb etdi. O, Sinqhin başçılıq etdiyi gizli təşkilatın üzvü oldu. Hindistanın Sosialist respublika cəmiyyəti adlanan bu təşkilat sosialist Hindistanı yaratmaq məqsədini qarşısına qoymuşdu. Məqsədə çatmaq üçün bir vasitə kimi fərdi və qrupla terror metodu seçilmişdi. Qhoş xatırladır: «O zaman biz belə əqidəyə gəlmişdik ki, terror–xalq düşmənlərinə qarşı silahlı əməliyyat–ölkəni oyatmaq üçün zəruri bir şərtdir».
O zaman siyasi cəhətdən nisbətən yetkin sinif olan milli burjuaziya svarac (özünüidarə) uğrunda mübarizədə ardıcıl və cəsarətli deyildi, mülayim müqavimət taktikasını müdafiə edirdi. Radikal əhvali-ruhiyyəli gənclər qəti mübarizəyə can atırdılar.
Qhoş yazmışdı: «Biz ölkədə milli-azadlıq hərəkatının tanınmış rəhbərlərinə, onların konstitusiyaçılığına inamı itirdik, svaracı daxildən ələ keçirmək barəsində onların irəli sürdüyü şüar isə, bizdə nifrət əmələ gətirdi. Xalqı «qorxunun cəngindən» dartıb çıxarmaq lazım idi... Ən mənfur dövlət qulluqçularına lazımi yerində və lazım olan vaxt bir sıra zərbələr vurulması ilə, kütləvi hərəkat başlanması ilə məzar sükutu pozulan zaman biz bu hərəkatla əlaqə saxdayacaq, onun silahlı dəstəsinə çevriləcək və bu hərəkatı sosializm yoluna yönəldəcəyik». Cəmiyyətin fəaliyyət proqramı belə idi.
Aparılan həbslər Cəmiyyət rəhbərlərini sındırmadı. Onlar mühakimə zamanı özlərini bir igid kimi apararaq, çıxışlarında müstəmləkə hökumətinə, onun məhkəməsinə və polisinə nifrətlərini ifadə etdilər. Onlar mühakimədən bir siyasi məqsəd kimi istifadə etməyə çalışdılar və aclıq e'lan edərək, siyasi məhbusları əlahiddələşdirməyi və onlar üçün yaxşı şərait yaratmağı tələb etdilər. Aclıq ölkədə böyük tə'sir buraxdı. Qhoş belə nağıl edirdi: «On gün ərzində heç bir hadisə baş vermədi. Aclıq gücləndi, onun dalınca zəiflik başladı. Bəziləri bir həftədən sonra yorğan-döşəyə düşdü, məhkəmə iclası davam etdiyi üçün mühakimə salonunda onların oturması çox çətin oldu... On gündən sonra bizi zorla yedirməyə başladılar. O zaman bizim hamımız tək-tək kameralarda qalırdıq...».
Zindanla tanışlıq
Mühakimə davam edən müddətdə müqəssirlər iki dəfə aclıq e'lan etdilər. Alçaldıcı əmrə tabe olmamaq polis ilə toqquşmağa səbəb oldu. Hindistanın kral müavini işlərə vəkilsiz, müdafiə şahidləri olmadan, hətta mühakimə olunanların özləri iştirak etmədən baxılması barəsində xüsusi dekret verdi.
Qhoş həbsxanadan çıxaraq, Kanpura qayıtdı. O, həmkarlar ittifaqlarında çox işlədi, bu barədə çox şey oxudu. Əsil kommunist Sardesai ilə şəxsən tanış olması da bu dövrə aiddir. Seçilən mübarizə metodlarının doğru olması barəsində əvvəllər Qhoşda əmələ gələn şübhələr tədriclə belə bir inamla əvəz olunurdu ki, yalnız kütləvi hərəkat inqilabi üsyana gətirib çıxara bilər. Qhoşun bu fikirləri, o, 1931-ci ildə yenidən həbsxanaya düşərək, bir neçə həftə Sardesai ilə birlikdə bir kamerada qalan zaman qəti şəkildə formalaşdı. Sardesai ilə söhbətləri, marksist ədəbiyyatını öyrənməsi Qhoşu əqidəli kommunist etdi. İnqilabçı-terrorçu öz həyatını həmişə Marksın–Leninin ideyaları ilə bağlayan inqilabçı marksistə çevrildi.
Hindistan Kommunist Partiyası
1933-cü ildə, Qhoşun həbsxanadan azad olunması ilində onu Hindistan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin tərkibinə, 1936-cı ildə isə Siyasi Büroya üzv seçdilər. 1934-cü ilin iyulunda kommunist partiyası qanundan kənar e'lan edilən zaman partiyanın mübarizə qabiliyyətini saxlamaq üçün onun rəhbərləri çox qüvvə sərf etməli oldular. İş aparmaq üçün şərait çox mürəkkəb və həyəcanlı idi. Bir dəfə Qhoş az qala polisin əlinə keçmişdi. Partiya Mərkəzi Bicapur şəhərində həbsdə olan bir kommunistin qaçmasını təşkil etməyi ona tapşırmışdı. Tapşırıq müvəffəqiyyətlə yerinə yetirildi, onların hər ikisi nəzərə çarpmadan qatara oturmağa nail oldu. Acoy hökumət qulluqçusu rolu oynayır, azad olmuş isə ona xidmət edirdi. Heydərabadın yaxınlığında bir polis nəfəri onlarla çox maraqlanmağa başladı. Lakin Qhoş özünü itirmədi. Qhoş özünü səhmdar idarəsinin tə'limatçısı kimi təqdim etdi, elə müstəqil və inamlı apardı ki, polis nəfərindəki şübhə itib getdi.
30-cu illərin ortalarında kommunist partiyası zəhmətkeşlərin kütləvi təşkilatlarında aparılan işi gücləndirdi; Hindistan proletarları öz hüquqları uğrunda mübarizəyə getdikcə daha fəal qoşulurdular. 1937-ci ildə baş verən tə'tillərdə artıq 650 min nəfər iştirak etdi. Kanpurun 40 minlik toxucusunun tə'tilinə kommunistlər başçılıq etdilər.
1938-ci ildə çıxmağa başlayan həftəlik «Neşnl front» Hindistan cəmiyyətinin qabaqcıl hissəsi arasında sosializm ideyalarını təbliğ etməli idi. Həftəlik nəşrin redaksiya hey'əti üzvü olan Acoy Qhoş bir sıra məqalələrlə çıxış etdi. Bu məqalələr göstərdi ki, partiyada iste'dadlı publisist və marksizm-leninizmin görkəmli təbliğatçısı meydana gəlmişdir. İkinci dünya müharibəsi illərində partiya yenidən gizli işə keçməyə məcbur edildi. Yenə də qeyri-leqal şəraitdə yaşamaq ayları bir-birinin dalına düzüldü.
Lakin Qhoş həmişəki kimi yenə də yorulmaq bilmir: «Kommunist» qəzeti və digər partiya nəşrləri üçün məqalələr yazır, partiya təşkilatlarının fəaliyyətinə rəhbərlik edir və çox-çox mütaliə edirdi. Onun iş qabiliyyəti və məqsəd aydınlığı yoldaşlarını valeh edirdi. Məişətdə son dərəcə tələbkar olmayan və rahatlığa e'tinasızlıq göstərən Qhoş öz mülahizəsinə görə ikinci dərəcəli saydığı şeylərə əhəmiyyət vermirdi.
Məcburiyyət üzündən gizlində olmaq Qhoşu çox narahat edirdi, odur ki, bir aydan sonra partiya tapşırığını yerinə yetirmək üçün Uttar Pradeş əyalətinə getdi. 1940-cı ildə ingilis müstəmləkə hakimiyyət orqanları Qhoşun izinə düşərək onu həbsə aldılar, Deoli həbs düşərgəsinə saldılar. Siyasi məhbusların hüquqlarının tapdalanmasına qarşı e'tiraz əlaməti olaraq o, burada uzunmüddətli aclıq təşkil etdi.
1942-ci ildə ictimai fikrin təzyiqi altında ingilislər Qhoşu azad etməyə məcbur oldular. Uzunmüddətli məhbusluq onun sağlamlığını pozdu: o, vərəm xəstəliyinə tutuldu. Dostları klinikada yatmağa onu məcbur etdilər, lakin həkimlərin qəti e'tirazlarına baxmayaraq, bir neçə aydan sonra oradan çıxıb işə qayıtdı. Müstəmləkəçilər 1946-cı ildə ölkəni parçalamaq məqsədilə hind-müsəlman toqquşması törətdilər, Pəncabda qanlı qırğın başlandı. Partiya Acoy Qhoşu Pəncaba göndərdi. O, şəhərləri və kəndləri gəzərək, izah edirdi ki, bu qırğın müstəmləkəçilərin işidir, hindularla müsəlmanlar qardaşdırlar, bir-birlərinə nifrət bəsləməyə onlarda heç bir əsas və səbəb yoxdur. Eyni zamanda Qhoş ayrı-ayrı partiya qruplarını Pəncab Kommunist Partiyasının vahid bir təşkilatında birləşdirmək sahəsində iş aparırdı. Pəncabda Qhoşun şəxsi həyatında mühüm bir hadisə baş verdi. O, oradakı Lahor şəhərində evləndi. Onun arvadı Litto Rai kommunist, həm də qadın hərəkatının fəal iştirakçısı olduğundan bilirdi ki, o, sakit, rahat ailə həyatı keçirməyi nəzərdə tuta bilməz. Doğrudan da belə idi, evləndikdən bir neçə ay sonra Qhoş Vervad həbsxanasına salındı. Həbsxana həkimi gördü ki, hündür boylu, arıq, alnı Sokratın alnına bənzəyən məhbus təhlükəli xəstədir. Lakin o, ağır vəziyyətini nəzərə almayaraq hər səhər çarpayıdan durub bütün gün işləyirdi. Kənardan gələn cüzi məlumatdan həbsxanadakı kommunistlər bilirdilər ki, ölkədə gərgin vəziyyət əmələ gəlib, Hindistan siyasi müstəqillik aldıqdan sonra partiyanın qarşısında duran yeni taktiki vəzifələri kommunistlərin heç də hamısı lazımınca başa düşməyib. Şərait doğrudan da mürəkkəb idi. İstiqlaliyyət qazanmaq uğrunda hərəkata Hindistan milli burjuaziyası başçılıq edirdi. Kommunist partiyasıbu mübarizədə xalqın mənafeyinin sadiq müdafiəçisi kimi hərəkət edir, onun üzvləri azadlıq uğrunda özlərini cəsur və fədakar mübariz kimi göstərirdilər, lakin partiyanın rəhbərlik etdiyi fəhlə sinfi, Qhoşun yazdığı kimi, «hərəkatın rəhbəri deyil, bu hərəkatın yalnız iştirakçısı, ən qəhrəman iştirakçısı idi». Xarakterinə görə Hindistanda antiimperialist və antifeodal inqilabın həmin mərhələsində milli intibahın mürəkkəb vəzifələrini yerinə yetirmək üçün bütün milli-vətənpərvər qüvvələrin birliyinə nail olmaq kommunistlərin başlıca vəzifəsi idi. Lakin kommunist partiyasının bəzi rəhbər xadimləri bu doğru taktika xəttindən kənara çəkilirdilər. Onlar bunu əsas götürürdülər ki, müstəqil Hindistanda milli burjuaziya və onun partiyası olan Hindistan Milli konqresi bütünlüklə imperializm tərəfinə keçərək, ona münasibətdə daha öz müxalifətçilik rolunu oynamaqdan qalmışdır. 1947-ci ildə əldə edilmiş istiqlaliyyət «saxta» e'lan olunmuşdu, inqilabın həmin mərhələsi xalq demokratik inqilabı kimi xarakterizə edilir və bunlarla əlaqədar olaraq milli burjuaziya hökumətini devirmək vəzifəsi başlıca məqsəd kimi irəli sürülürdü.