cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Teymurilər Tarixi Dövlət Muzeyi
Muzeyin dizaynı
Muzeyin mavi günbəzi Səmərqənddəki Əmiri-Gur türbəsinə bənzəyir. Muzey orta əsr memarlıq ənənələrinə uyğun qurulsa da, müasir tələblərə cavab verir.
Sərgilər
200px|thumb|right|Muzeyin içi Muzey kolleksiyasında 5000-dən çox əsər var, onların 2000-dən çoxu muzeyin sərgi salonlarında nümayiş olunur. Muzey xüsusilə Əmir Teymurun şəcərəsinə, hakimiyyətə gəlməsinə, Sahibkıranın hərbi ekspedisiyalarına, diplomatik və ticarət əlaqələrinə, sənətkarlıq, şəhər inkişafı və abadlıq və elm və təhsilin inkişafına diqqət yetirir. Xəritələr, silahlar, mis və gümüş sikkələr, miniatürlər, nadir əlyazmalar, dulusçuluq və zərgərlik əsərləri də Temuriylər sülaləsinin nümayəndələri haqqında sərgilənir.
Ziyarətçiləri
Muzey hər il 2 milyondan çox ziyarətçi cəlb edir. Xarici dövlət adamlarının və rəsmi nümayəndə heyətlərinin ziyarət etdiyi muzeydə bu ziyarətlərin 800-dən çox qeydləri muzeyin qonaq kitabında qeyd edilmişdir.
Təhsil və tədqiqat
Muzey, irsə, tarixə və tarixi şəxsiyyətlərə hörmət və sevgi aşılayaraq gənclərlə maarifləndirici tədbirlər keçirir. Bu məqsədlə muzey məktəblər, kolleclər və liseylərlə əməkdaşlıqda mənəvi maarifləndirmə işləri təşkil edir.
Beynəlxalq əlaqələri
Teymurilər Tarixi Dövlət Muzeyi beynəlxalq sərgilərdə iştirak etməklə maddi və mənəvi irsini dünyada tanıtmışdır. Xüsusilə, Fransadakı "Timurid İntibahı"; Almaniyanın Hannover şəhərində keçirilən Expo 2000-də; Avstraliyanın Sidney şəhərindəki Poverhouse Muzeyində "Parlaq rənglər: Orta Asiyadan parçalar və keramika" kimi sərgilərdə iştirak etmişdir.
Seyidan
Seyidan — Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Foto məlumatlar
Seyidan kəndi 2012.
Tədbirlər
15 sentyabr 2016-cı il tarixində rayonun Seyidan kəndində 132 şagird yerlik ümumi orta məktəbinin açılış mərasimi keçirilmişdir. Tədbirdə rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Sevindik Hətəmov, Azərbaycan Respublikası Milli məclisinin deputatları Əliağa Hüseynov, Fəzail Ağamalı, idarə, müəssisə, təşkilat rəhbərləri və ictimaiyyətin nümayəndələri iştirak etmişlər.
Məhəmməd Nəcibulla
Məhəmməd Nəcibulla (محمد نجيب الله — Mohammad Najibullāh; ) — Əfqanıstanın siyasi xadimi, diplomat.
Həyatı
Tələbə-təbib, kommunist-"pərçamçı", İranda səfir, sonra Əfqanıstan Xalq-demokrat partiyasının daxilindəki "Xalk" fraksiyasının qalibiyyəti ilə vətəndşlığı əlindən alınan mühacir. Həmin vaxt o, Moskvaya sığındı və Kabula yalnız sovet qoşunları ilə bərabər qayıtdı.
Sonra Əfqanıstan "KQB"-sinin rəhbəri, 1986-cı ildən isə prezident oldu. Sovet qoşunları 1989-cu ildə çıxıb getdi, Nəcibulla isə daha 3 il hakimiyyətdə qaldı. Sonra hakimiyyəti koalision hökumətə təhvil verdi, qadınını və 3 qızını Dehliyə yollayıb özü Kabulda qaldı. 4 il BMT-nin Kabuldakı nümayəndəliyinin ofisində yaşadı.
1996-nın 26 sentyabrında taliblər qəfildən paytaxtı tutarkən Nəcibullanı xilas etmək barədə bir kimsə düşünmədi. Əslində isə bütün tərəflər onun ölümünü istəyirdi - əsas şahid aradan çıxarılmalıydı.
Son dəqiqələrində Pakistan xüsusi xidməti ona "Düren xətti" (2 ölkənin mübahisəli sərhədlərinə son qoymaq) ilə bağlı sənədə imza etdirə bilmədilər. Döydülər, işgəncə verdilər, maşına bağlayıb sürüdülər, səhərisi günsə qardaşı ilə birlikdə camaatın gözü qabağında asdılar. Onun qismətinə dəhşətli ölüm, alçaldılma və uzun aqoniya düşdü. Şapur Əhmədzayın cəsədi 1 gün sonra dəfn üçün verilsə də, Nəcibullanın meyiti 1 həftə asılı qaldı. Sonra da naməlum yerdə bir quyuya gömdülər. Hamısı "tərəqqipərvər bəşəriyyət"in və "dünyanın ağaları"nın lal sükutu ilə müşayiət olundu.
Düşmənə heç vaxt boyun əyməyən, dostlarına sadiq bir şəxsiyyəti dostlar satdı, düşmənlər alçaltdı. Kommunist Nəcib ifrat səmimiyyətinin qurbanı oldu.
Mirzə Mehdi xan Qaffari
Həyatı
Mirzə Mehdi xan Fərrux xan oğlu Qaffari 1860-cı ildə Tehranda anadan olmuşdu. İbtidai və orta təhsilini doğulduğu şəhərdə almışdı. Sonra Avropada ali təhsilə yiyələnmişdi.
Mirzə Mehdi xan Qaffari Mirzə Ələsgər xan Əminüssultanın baş nazirliyi dönəmində İranın ticarət vəziri olmuşdu.
Mirzə Mehdi xan Qaffari bəhai və mason təşkilatının üzvü idi.
Mirzə Mehdi xan Qaffari 1918-ci ildə vəfat edib.
Aldabra
Aldabra — dünyada ikinci ən böyük mərcan atolludur. Hind okeanındakı Seyşel adalarının Xarici adalarının bir hissəsi olan Aldabra adalarında, Mae adasındakı paytaxt Viktoriyadan 1120 km cənub-qərbdə yerləşir.
Tarix
Aldabranın tarixi adı, ərəb dənizçilər tərəfindən "atollun sərt, günəş bişmiş mühiti" mənasını verən Əl-Hadra və ya Əl-Xadra (bir neçə variant mövcuddur) idi və bu ad 16-cı əsrin Portuqaliya xəritələrinə daxil edilmişdir. Onlar Hind okeanını isə Bəhr-əl zany adlandırmışdılar. Ada 1511-ci ildə Portuqal naviqatorları tərəfindən ziyarət edilmişdir. Adalar artıq ona adaını verən farslara və ərəblərə məlum idi. 18-ci əsrin ortalarında Atoll, Aldabra nəhəng tısbağalarının tutulması üçün ekspedisiyaların edildiyi Fransanın Reyunyon koloniyasının asılılığı altına düşdü. Aldabra üzərində yerüstü şirin su mənbələri olmadığından, tədqiqatçıların (1742-ci ildən əvvəl hər hansı bir tədqiqatçının səfərinə dair heç bir sübut yoxdur) maraqları atollda yaşamaq deyil, yalnız tısbağa və balıq növlərini istismar etmək idi.
1810-cu ildə Mavritaniya, Reyunyon, Seyşel adaları və digər adalarla birlikdə Aldabra da Böyük Britaniyanın ixtiyarına keçdi. Reyunyon daha sonra Fransaya qaytarıldı və Mavritaniya, Seyşel adalarının qalanı ilə birlikdə Aldabranın sahibi oldu. Ərazidəki əvvəlki sakinlər Seyşel adalarından gələn mühacirlər idi.
İngilis donanmasının admiralı Uilyam Varton adalarda hidroqrafik tədqiqatları aparmaq üçün 1878-ci ildə Aldabraya gəldi. 1888-ci ildə ərazi Seyşel adaları tərəfindən güzəşt edildikdən sonra atollda ilk yaşayış məntəqəsi quruldu. Bu kiçik qəsəbə Pikard adasında çimərliyin qərbinə baxan ərazidə yerləşirdi.
Niyyət adaların təbii ehtiyatlarını istismar və ixrac etmək idi. Kəndlilər hind badamı ağaclarının ortasında evlərinə və ofis binalarına zəruri bir material olan ağac və poladdan ibadətgah inşa etdilər. Aldabranın su qaynağı olmadığından, evlərin hər birinə bitişik düzbucaqlı formalı böyük su anbarları tikildi. Kənddə həmçinin iki otaqlı bir həbsxana da inşa edildi və bu binanın qalığını hələ də Aldabrada görmək mümkündür. Atollda su mənbəyinin olmaması səbəbindən hind qozu, pambıq və sizal bitkilərini yetişdirmək səyləri uğursuz olmuşdur. Bu plantasiyaların izləri bəzi adalarda hələ də mövcuddur. XIX əsrin sonlarında keçilər orada yaşayan kəndlilər (təxminən 200) üçün qida mənbəyi kimi təqdim edildi. 1870-ci ildən əvvəl qara siçovullar, 1970-ci illərdən etibarən isə ev gekkonları qeyd edildi.
Ələddin Paşa
Ələddin Paşa  — İkinci Osmanlı padşahı olan Orxan Qazi dönəmində, təxminən 1320–1331 müddətində sədrəzəmlik etmiş Osmanlı dövlət adamı.
Aldabra
Tarix
Dənizçilər 19-cu əsrdə atoll üzərinə çıxdılar və yeməyə tısbağa üçün adaya basqın etməyə cəhd etdilər. 1842-ci ildə iki gəminin onlardan 1200-ünü aldığı bildirildi. 1900-cü ilə qədər tısbağalar demək olar ki, yoxa çıxdı və bir dəstə onlardan birini ovlamaq üçün üç gün sərf etmək məcburiyyətində qalırdı.
Ələddin Paşa
Həyatı
İlk Osmanlı tarixçiləri olan Aşiqpaşazadə, Oruc bəy, Nəsri, İbn Kamalın qeydlərinə görə ilk Osmanlı sədrəzəmi olan Ələddin Paşa ilk Osmanlı padşahı I. Osman Qazinin oğlu idi. Ələddin Paşa atasının səltənəti dönəmində məsləhətlər vermiş, daha sonra atasının əmriylə babası Şeyx Ədəbalının yanına Biləciyə getmiş və burada ona xidmət etməyə başlamışdır. Dövrün tarixi qaynaqlarında atasının vəfatından sonra təşkil olunan müşavirə məclisində taxtdan imtina etdiyi və qardaşı şahzadə Orxanı taxta layiq gördüyü göstərilir.
Aldabra
Tarix
1800-cü illərin əvvəllərində fərdlərə verilən güzəştlər Seyşel adalarının bir çox adalarında meşələri və tısbağaların yaşayış yerlərini az qala məhv etdi. Aldabra atollunda, uzaqlığı və möhkəm topoqrafiyası səbəbilə, kənd təsərrüfatında (əsasən hind qozu əkinləri) meşələrin yalnız kiçik əraziləri təmizləndi. LakinAldabrada tısbağalar ət və ticarət üçün intensiv olaraq tutulurdu. Bununla birlikdə, 1891-ci ildə öldürülməsini qadağan edərkən atollun güzəştinə sahib olan Ceyms Spurs atolldakı tısbağaları saxlamaq üçün ilk növbədə cavabdeh olan şəxs idi.
Ələddin Paşa
Həyatı
Ələddin bəy vəzirlik dövründə maliyyə, saray geyimi, ordu və qanun tərtibatı ilə bağlı mühüm islahatlar aparmış, onun məsləhəti ilə Orxan Qazinin adına sikkə kəsilmişdir. İlk nizami piyada ordusu və ilk Osmanlı qanunnaməsi məhz onun vəzirlik dövründə tərtib edilmişdir.
1331 tarixində vəzirlikdən ayrılaraq sadə həyat tərzi keçirmiş, bundan 2 il sonra Biga qalasında vəfat etmişdir. Cənazəsi Bursadakı Osman Qazi türbəsinə dəfn edilmişdir. Ölümündən sonra övladlarına səltənət tərəfindən hörmət əlaməti olaraq Ələddin Paşanın adına xeyriyyə cəmiyyəti qurulmuşdur.
Xeyriyyə işləri
Bursada Qala içində iki məscidi və bir imarət tikdirmiş, adına vəqf təsis olunmuşdur.
Aldabra
Tarix
Aldabrada bir hərbi stansiya qurmaq planlarının pozulmasının ardınca London Kral Cəmiyyəti professor Devid Stoddartın köməyi ilə atollun flora və faunası mövzusunda elmi araşdırmalarını davam etdirdi. Kral Cəmiyyəti atollun icarəsini 1970-ci ildə satın aldı və tədqiqat stansiyası 1970-ci ildən fəaliyyətə başladı. Təyin olunmuş işləri başa vurduqdan sonra Kral Cəmiyyəti adanı tərk etdi və 1979-cu ildə Seyşel Adaları Vəqfi (SAV) atollun idarə edilməsini və qorunmasını öz üzərinə götürdü.
Aldabra Prezidentinin himayəsi altında fəaliyyət göstərən SAV, 1981-ci ildə atollu Xüsusi Təbiət Qoruğu elan etdi və atoll bir il sonra, 19 noyabr 1982-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya irsi ərazisinə çevrildi. Atolla üzərində "Aldabra, Seyşel Respublikası tərəfindən insanlara bəxş edilən təbiət möcüzəsi" sitatı yazılmış lövhə qoyulmuşdur. Bu təqdir, həqiqətən də dünyanın ən böyük ekoloji cəhətdən təmizlənməmiş mərcan atollarından biri olan atolla uyğun gəlir.
Coğrafiya
thumb|229x229px|Aldabradakı süxur formalaşmaları Aldabra atollu Seyşel adalarının ən cənub-qərb hissəsindədir və Afrika sahillərinə Maeyə nisbətən 630 km daha yaxındır. Atoll Madaqaskardan 440 km şimal-qərbdə, Komor adalarındakı Moronidən isə 440 km məsafədə yerləşir. Atoll, 8 m hündürlüyü ilə dünyanın ən hündür və Kiritimati atollundan sonra dünyada ikinci ən böyük atolldur. -9.4°N, 46.36667°Wkoordinatlarında yerləşir və Xarici Seyşel adaları qrupuna daxil olan Aldabra qrupuna aiddir. Aldabra atollu 34 km uzunluğunda (şərq-qərb istiqamətində) və 13 km genişliyindədir.
İqlim
Aldabra Hind okeanının cənub-qərbindəki quraq zonada yerləşir. Noyabr-mart aylarında şimal-qərb mussonu baş verir və ən ağır yağışları gətirir. Qalan aylarda ərazi üzərində cənub-şərq passat küləkləri hakimdir. Aldabraya il ərzində orta hesabla 960 mm yağıntı düşür. Seyşel adaları Ekvatora yaxın olduğu üçün siklonlar ərazi üçün nadirdir. Sahil zonasındakı qabarma dalğaları 3 m hündürlüyə qalxır və çoxlu su axınına səbəb olur. Ümumi aylıq orta maksimal temperatur dekabrda 31 C, orta minimum temperatur isə avqust ayında 22 C olaraq qeydə alınmışdır.
Vəhşi həyat
Flora və faunanın, habelə geomorfoloji quruluşun ən erkən öyrənilməsi 1910-cu ilə təsadüf edir. Aldabra üzərində 307 növ heyvan və bitki mövcuddur. Sürünənlər quru faunasının görkəmli nümunəsidir. Ser Devid Attenboro Aldabranı "dünyanın möcüzələrindən biri" adlandırmışdır və bura həmçinin Hind okeanının "tac daşlarından" biri kimi də tanınır.
Flora
Aldabrada 273 növ çiçəkli bitki, kol və qıjı qeydə alınıb. Buradakı sıx ərazilərdə Pemphis acidula və bir çox ərazidə "tısbağa çəmənliyi" adlanan otlar qarışığı var. Bu floraya 19 endemik növ və yalnız qonşu adalar üçün ümumi olan 22 növ daxildir və bu növlərdən bir neçəsi Qırmızı kitabdadır. Anqrekum (Angraecum seychellarum) Seyşel adalarının milli çiçəyidir və Aldabranın kələ-kötür əhəng daşı qayalarında bitir. Digər endemik bitkilərə Pandanus aldabrensis, Aldabra zanbağı (Lomatophyllum aldebrense) və Angraecum eburneum daxildir. Laqun manqrov meşələri ilə həmsərhəddir və böyük dəniz dəniz otları çəmənliklərinə, mərcan qayalıqları və qum düzənliklərinə malikdir. Vattalarda və duzlu şəraitdə inkişaf edən manqrovlar laqunun sahillərində görünür və sahil ekosisteminin tərkib hissəsidir. Aldabrada yeddi manqrov növü var və bunlardan üçü nadir hallarda rast gəlinir.
Fauna
thumb|[[Nəhəng tısbağa|Aldabra nəhəng tısbağası]] Atoll, dünyanın ən böyük nəhəng tısbağa (Aldabrachelys gigantea) populyasıyasını (100.000 heyvan) əhatə edən fərqli faunaya malikdir. Tısbağaların ölçüsü atoll boyunca əhəmiyyətli dərəcədə dəyişsə də, yetkin tısbağalar ümumilikdə 105 santimetr (41 düyün) uzunluğunda və 350 kiloqrama qədər ağırlıqda olurlar. Bu tısbağalar ot bitkiləri və şirin su hovuzlarında böyüyən müxtəlif bitki, ağac və hətta yosunlarla qidalanır. Tısbağalar fevral-may ayları arasında cütləşir və dişilər iyundan sentyabr ayına qədər uyğun torpaq təbəqələri olan ərazilərdə yumurta qoyurlar. Yumurtalar qolf topu ölçüsündədir və dişilər yüksək sıxlıqlı ərazilərdə bir neçə ildə üç-beş yumurta, aşağı sıxlıq ərazilərdə isə 14–16 yumurta qoyurlar. Yetkinlik yaşına çatmayan kiçik tısbağalar xərçəngkimilər, siçovullar və quşlardan qorunmalıdırlar.
Keçmişdə nəhəng tısbağalar Seyşel adalarındakı bir çox adaya, həmçinin Maedəki Viktoriya Nəbatat bağlarına köçürülmüşdür. Ən uzunömürlü Aldabra nəhəng tısbağalarından biri, 24maart 2006-cı ildə Kəlkətənin Elipor Zooloji bağında təxminən 250 yaşında vəfat edən Advaita idi.
Aldabra, qonur dəniz tısbağası (Eretmochelys imbricata) və yaşıl dəniz tısbağası (Chelonia mydas) üçün böyümə yeridir. Altollda həmçinin, Qərbi Hind Okeanında yuva quran yaşıl tısbağaların ən böyük populyasiyasından biri yaşayır. Aldabra, dünyanın ən böyük quru buğum ayaqlısı olan kokos yengəcinin (Birgus latro) böyük bir populyasiyasına malikdir və Hind okeanında yeganə sağ qalan uça bilməyən sufərəsi növü olan ağ boğazlı sufərəsinə ev sahibliyi edir. Adanın ətrafındakı dənizlərdə köpəkbalığı, manta skatı və barrakuda tapıla bilər. Aldabranın üç endemik yarasa növü var: Paratriaenops pauliani, Chaerephon pusilla və Pteropus aldabrensis. Atollda 1000 həşərat növü var və onlardan çoxu endemikdir. Bir çox kəpənək növləri də Aldabra ətrafında uçur.
Sularda delfinlər, qatil balinalar və xüsusən də qozbel balinalar da daxil olmaqla ən az 13 növ balinakimilər növü məlumdur. Bir zamanlar, 18-ci əsrdə bölgədə məhv olduğu düşünülən dyoqon, son illərdə dəfələrlə qeydə alınmışdır.
Demoqrafiya
Pikard adasındakı La Qiqi kəndində Seyşel Adaları Vəqfinin kiçik bir elmi tədqiqat stansiyası yerləşir. Hazırda 12 nəfərdən ibarət olan daimi işçi heyəti Aldabranın biomüxtəlifliyini öyrənmək üçün araşdırma aparır.
Nəqliyyat
Aldabraya səyahət asan deyildir. Atollda heç bir hava zolağı və eniş bəndinin qurulmasına icazə verilməyib. Əraziyə ən yaxın hava limanı Pikard adasının 50 km cənub-şərqində yerləşir. Maedən işləyən təchizat gəmiləri, tədqiqat stansiyasındakı elm adamları və heyəti hər iki ayda bir dəfə yemək və digər zəruri ləvazimatla təmin edir.
Qoruma
Aldabra atollu 19 noyabr 1982-ci ildə UNESCO-nun Ümumdünya irsi təyin edilib və bu Seyşel adalarındakı iki Ümumdünya irsi ərazisindən biridir. Ərazi Seyşel Adaları Vəqfi tərəfindən idarə olunur və qorunur.
Bulbophyllum newportii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əkin yulafı
(Avena sativa) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Nizaməddin Əhməd Paşa
Mahmudoğlu Nizamüddin Əhməd Paşa — Sultan Orxan Qazinin səltənətində, təxminən 1331–1348 illərində sədrəzəmlik edən Osmanlı paşasıdır. Elmiyyə sinfindən vəzirliyə yüksələn ilk paşalardan biridir.
Bhutto ailəsinin məqbərəsi
Zülfiqar Əli Bhutto məqbərəsi — Pakistanın Sind əyalətində, Larkana rayonundakı Qarki Xuda Baxşda yerləşən, Bhutto ailəsinin vəfat etmiş üzvlərinə həsr olunmuş abidə. Ailənin vəfat etmiş bütün üzvlərinin hamısı burada dəfn edilib.
Tarixi
Məqbərənin tarixi 1979-cu ildə Zülfiqar Əli Bhuttonun burada dəfn edildiyi vaxtdan başladı. Bu, əvvəllər Bhutto ailəsinin əcdadlarının qəbiristanlığı idi.
Bənəzir Bhutto, məqbərənin inşasına başlamışdır. İlkin tikinti 1993-1997-ci illərdə memar Zaiqham Cefri ilə başlandı. O, ilham axtarmaq üçün Xomeyni və Atatürkün mazarlarını ziyarət etmiş və Lahordakı Şalimar bağlarından elementlər daxil etməyə çalışmışdı.
Sürü psixologiyası
Sürü psixologiyası ifadəsi 1848-ci ildə Amerikanın siyasi sistemində istifadə edilməyə başlandı. Dan Rays adında bir təlxək o zamanların orkestr avtomobilini (Bandwagon) istifadə edərək siyasi turlara qatılmışdı. Orkestr avtomobili həvəsli musiqilərlə turlara çıxır və "orkestra qatıl" şüarıyla insanların diqqətini çəkirdi. Bunun sayəsində əldə etdiyi məşhurluğuna görə seçkilərdə böyük bir müvəffəqiyyət qazanmışdır. Bu ifadənin təməlində bu hadisə dayanır və buna görə sürü psixologiyası ingilis dilində "Bandwagon Effect" (Orkestr maşını təsiri) olaraq adlandırılır.
İngilis alimlər bundan illər əvvəl bir araşdırma edir. Yığdıqları qoyun sürülərini bir məkana həbs edib üzərlərində təcrübə aparırlar. Aralarından seçdikləri 10 qoyunu digər qoyunların içindən ayırıb tək istiqamətə dönmələrini təmin edirlər. Təkrar digər qoyunların içinə buraxılanda qoyunlar sürü halında, başdakı 10 fərqli qoyuna ayaq uydurmağa başlayır. Döndüyü istiqamətin doğru, ya da səhv olmağının bir əhəmiyyəti olmadan, öz fikirlərini əhəmiyyət vermədən, birliyə ayaq uyduraraq bu hərəkəti reallaşdırırlar. Bu da meydana sürü potensialında canlıların ağıllarını istifadə etmədən ətraf mühitə bir növ ayaq uydurmaqlarını göstərir. Bu təcrübə canlıların ayaq uydurma cəhdlərini sübut edən doğru bir təhlildir.
Sürü psixologiyasının altında gizlənən psixologiya
Sürü psixologiyasının formalaşması təfəkkür meyllərinin təsiri və ya nəticəsi olaraq təyin olunur. Buradaki təfəkkür meylləri anlayışı, doğru bir qərara aparan yoldan azmaq mənasında ifadə edilə bilər. Sürü psixologiyası bütün yaş qruplarında yayılmışdır. Dünyadakı fərqli insanların ortaq xüsusiyyətlərindən biridir. Lakin, gənc nəsil buna qarşı daha qorumasızdır.
Məşhur olanı izləmək
Müvəffəqiyyətli insanların vərdişlərini, davranış nümunələrini, inanclarını və s izləmək insan təbiətinin bir meylidir. Müvəffəqiyyətli bir insan ətrafında inam yaradır. Müvəffəqiyyətli bir insanın məşhurluğu və etibarlılığından təsirlənmiş bir insan, aydın düşünmə tələb edən mühakimə qabiliyyətini itirər.
Sürü psixologiyasının zərərləri
Sürü psixologiyası cəmiyyətdə insanlar üzərində zərərlərə səbəb ola bilər. Lakin, bu zərərli nəticələr dərhal hiss edilməyə bilər. Məsələn müəyyən bir düşüncəyə ya da irqə mənsub bir cəmiyyətə qarşı nifrət dolu ümumiləşdirmənin yayılması qorxunc nifrət cinayətlərinin işlənməsinə səbəb ola bilər.
Məlumat mövzusunda digərlərindən asılılıq
Qərar vermə mexanizmamızda, düşüncə və duyğularımızdan başqa əhəmiyyətli bir digər məzmun "məlumat"dır. Erkən yaş dövründə uşaqlar valideyinlərindən ətraf mühitə dair demək olar hər məlumatı alırlar. Bu məlumatlar, valideynlərin öz inacları üzərində əsaslandırılmış məlumatlardır. Onların düşüncələri zehinlərində gizlənmiş inanclar vasitəsilə formalaşır. Bu, tam olaraq sürü psixologiyası sayılmasa da, burada müstəqil düşünmə və zehinin azad axıcılığından bəhs edilə bilməz.
Sürü psixologiyası bəzi insanların və ya digər canlıların öz anlayışı və idrakı əsasında qərar vermə qabiliyyətinin yoxluğunun bir nəticəsidir. Əslində cəmiyyətin təzyiqi, cərəyanlar, təbliğatlar və s. içində tam mənasıyla təsirlənmədən qalmağımız mümkün deyil. Hamımız qərar vermək və irəliləmək üçün həyatın müəyyən həqiqətlərini mənimsəməliyik. Qərarlarımızın doğruluğundan tam əmin olmasaq belə, öz istinad nöqtəmizi yaratmalıyıq.
Qırımçaq dili
Qırımçaq dili — Krımda türk-yəhudi qırımçaqların (yəhudilərin bir subetnik qrupu) danışdıqları türk dili. Ümumiyyətlə, krım-tatar dilinin bir ləhcəsi sayılır. Bu dildə danışanların sayı 785 nəfərdir.
Seyidlər (Salyan)
Seyidlər — Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Kənd seyidlər nəslinin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.
Foto məlumatlar
Seyidlər kəndi 2012
Birinci simfoniya (Motsart)
Simfoniya No. 1 E Majorda — Volfqanq Amadey Motsartın 1764-cü ilin yazında, hələ 8 yaşı olarkən yazdığı simfoniya.
Tarixi
Simfoniya Londonda, Motsart ailəsinin İngiltərəyə səfəri zamanı yazılmışdır. Volfqanqın atası Leopold Motsartın xəstəliyi ilə bağlı ailə 1764-cü ilin yayında İngiltərəyə köçməyə məcbur olmuşdur. Əsər ilk dəfə 1765-ci ildə fevralın 21-də ifa edilmişdir, 13 may 1765-ci ildə Motsartın London vida konsertində bir daha nümayiş etdirilmişdir. Hazırda bu simfoniyanın yazıldığı Vestminster şəhərciyində, Ebury küçəsində yerləşən 180 nömrəli evdə xatirə lövhəsi vurulmuşdur.
Quruluşu
Simfoniya 11 dəqiqə davam edir və 3 hissədən ibarətdir. Motsartın birinci simfoniyasında iki tanınmış bəstəkarın: İohann Xristian Baxın və Karl Fridrix Abelin və Motsartın atasının təsiri aydın şəkildə özü göstərir.
İngiltərə musiqişünası və ədəbiyyatşünası Cuthbert Girdlestone "Motsartın piano konsertləri" kitabında bu simfoniya aşılışı ilə iyirmi il sonra bəstələnmiş Motsartın 22 K482 nömrəli fortepiano konserti arasındakı oxşarlığı qeyd etmişdi.
Arena do Qremio
Arena do Qremio (Arena do Grêmio) — Braziliyanın Porto Aleqre şəhərində yerləşən stadion. Tamaşaçı tutumu 55,662 nəfərdir. "Qremio" klubu ev oyunlarını bu stadionda keçirir.
Tarixi
Açılışı 8 dekabr 2012-ci ildə olmuşdur.
Narval
Narval  — ağızdan bayıra çıxan böyük dişə sahib orta ölçülü dişli balina. Qrenlandiya, Kanada və Rusiya ətrafındakı arktik sularında yaşayır. Narval ağ balina kimi təkbuynuzlular fəsiləsinin nəsli kəsilməmiş iki növündən biridir. Narvalların erkəkləri uzun düz spiralvari dişlə fərqlənir, hansı ki, əslində uzanmış yuxarı sol köpək dişidir. Narval 1758-ci ildə Karl Linney tərəfindən Systema Naturae çapında təsvir edilmiş bir çox növdən biridir.
Mirzə Davud Hüseynov
Mirzə Davud Hüseynov — Azərbaycan İnqilabi komitəsi sədrinin müavini, Azərbaycan SSR Xalq xarici işlər komissarı (05.1921 – 12.1921), Azərbaycan SSR Xalq Maliyyə naziri, Ali İqtisadi Şuranın sədri, ZSFSR XKS Sədrinin müavini, ZSFSR Xalq maliyyə Komissarı, Tacikistan KP MK-nin birinci katibi (1930–1933).
Narval
Əsasən Kanadanın Arktika və Qrenlandiya və Rusiya sularında yaşadığına görə Arktika yırtıcısı olaraq ixtisaslaşdırılırlar. Qışda o, bentik bölgələrdə sıx axın buzları altındakı kambalakimilərlə qidalanırlar. Yay ərzində narvallar əsasən arktik treskası və Qrenlandiya paltusu yeyirlər və qütb treskası kimi digər balıqlar da onların qidasının qalan hissəsini təşkil edir. Hər il yay gələndə onlar körfəzlərdən okeana hərəkət edirlər. Qışda erkək narvallar bəzən 1500 metr dərinliyə qədər suya baş vururlar və bu 25 dəqiqəyə qədər davam edir. Digər bir çox dişli balinalar kimi narvallar da "şaqqıldatmalar", "fıştırıqlar" və "zərbələr"lə ünsiyyət qurur.
Mirzə Davud Hüseynov
Həyatı
thumb|right|250px|Mirzə Davud Hüseynovun xatirə lövhəsi ([[Bakı)]] Mirzə Davud Bağır oğlu Hüseynov 1894-cü ilin martında Bakı şəhərində ruhani ailəsində anadan olmuşdur. 1906-cı ildə ödənişsiz şəhər məktəbini bitirmiş və Bakı realnı məktəbinə daxil olmuşdur. Bu dövrdə baş vermiş Rusiya inqilabı onun dünyagörüşünün formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Şəhərdə baş verən nümayiş və çıxışlarda Mirzə Hüseynovun yaxından iştirak etmişdir. O, məktəbdə gizli müsəlman şagird dərnəyi təşkil etmişdir. Sonra şəhərdəki müsəlman (azərbaycanlı) şagird dərnəklərini birləşdirmişdir. Bu dərnəklərin əsas məqsədi müsəlmanları çar hökuməti zülmündən azad etmək idi. Dərnəklərdə siyasi mühazirələr oxunur, siyasi tarix öyrənilirdi. 1913-cü ildə oranı bitirərək Moskva Kommersiya İnstitutunun iqtisadiyyat fakültəsinə daxil olmuşdur. O, Moskvada oxuduğu dörd il ərzində əsas diqqətini siyasi iqtisadı və dövlət maliyyəsini dərindən öyrənməyə vermişdir. 1917‐ci ilin may ayında tam kursu dinləmiş və bütün imtahanları verib Bakıya qayıtmışdır.
Narval
Narvallar 50 yaşa qədər yaşayırlar. Dəniz suyu donanda onlar tez-tez boğulmadan ölürlər. Ölümün başqa səbəbi xüsusilə gənc balinalar arasında aclıqdır. Hal-hazırda narvalların sayı 75 mindir, beləliklə, Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyinin kriterisinə görə narvallar nəsli kəsilmə təhlükəsinə yaxın olan növ olaraq təsnif edilir. Onlar ətləri və dişləri üçün Şimali Kanadada və Qrenlandiyada İnuitlər tərəfindın min ildən çox məhsul kimi istifadə edilmişlər və tənzimlənmiş yaşayış mənbəyi olan ov davam edir.
Taksonomiyası və etimologiyası
thumb|left|Narval və onun ən yaxın nəsli kəsilməmiş qohumu ağ balinanın illüstrasiyası Narval ilk dəfə Karl Linney tərəfindən Systema Naturae çapında təsvir edilmiş bir çox növdən biridir. Onun adı heyvanın boğulmuş dənizçi kimi boz, ləkəli piqmentasiyasına və onun yay vaxtı dəniz səthində və ya dəniz səthinə yaxın hərəkətsiz uzanmasına görə mənası "cəsəd" olan qədim norsca dilinin nár sözündən törəyib. Elmi adı Monodon monoceros isə Yunan sözü "bir-diş bir-buynuz"dan törəyib.
İsmayıl Mahir
Həyatı
Nağıyev İsmayıl Bahan oğlu 1925-ci ildə Göyçə mahalının İnəkdağı kəndində anadan olub. O el arasında sinədəftər aşıq, el şairi və mahir sazbənd kimi şöhrət tapmışdır.
Narval
Taksonomiyası və etimologiyası
Narval ən çox ağ balinaya yaxındır. Birlikdə onlar bəzən "ağ balinalar" olaraq adlandırılan təkbuynuzlular fəsiləsinin nəsli kəsilməmiş üzvləridir. Təkbuynuzlular orta ölçüləri (təqribən 4 metr uzunluğunda), alındakı yağlı toxuma kütləsi (dairəvi hissiyyat orqanları), qısa burunlar və həqiqi bel üzgəcinin olmaması ilə fərqlənir. Eyni monofiletik mənşəyi olan təkbuynuzlular, delfinlər və dəniz donuzları   birlikdə Delphinoidea fəsiləüstünü əmələ gətirirlər. Genetik sübut göstərir ki, dəniz donuzları ən çox təkbuynuzlulara yaxındırlar və bu iki fəsilə keçmiş 11 milyon il ərzində Delphinoidea fəsiləüstünün digər nümayəndələrindən ayrılan kladını təşkil edirlər. Daşlaşmış heyvan qalıqlarından alınmış sübut isə göstərir ki, təkbuynuzlular tropik sularda yaşayıblar. Pliosen dövründə dəniz qida zəncirindəki dəyişikliklərə göər narvallar arktik və subarktik sulara miqrasiya ediblər.
İsmayıl Mahir
Həyatı
Uşaq ikən ata və anasını itirən balaca İsmayıl Gəncədə yaşayan bacısı Zibərin himayəsində böyümüşdür.
Narval
Təsviri
thumb|left|[[Rusiya Elmlər Akademiyasının Zoologiya İnstitutunun Zoologiya Muzeyində bütöv skelet]] Narvallar orta ölçülü balinalardır və ağ balinalarla təqribən eyni ölçüdədirlər. Dişilər və erkəklər üçün, erkəklərin uzun dişi istisna olmaqla, ümumi boy ölçüsü 3.95 metrdən 5.5 metrə qədər dəyişir. Orta boy ölçüsü 4.1 metr olan erkəklər dişilərdən bir az daha böyükdürlər; dişilərdə orta boy ölçüsü 3.5 metrdir. Yetkin narvalın orta çəkisi 800-1600 kiloqramdır. Erkək narvallar 11-13 yaşlarında, 3.9 metr uzunluğunda olanda cinsi əlaqəyə daxil olurlar. Dişilər isə daha gənc - 5-8 yaşlarında, 3.4 metr uzunluğunda olanda cinsi yetkinlikliyə çatırlar. Piqmentasiyaları ləkəli şəkildə olur: ağ fonda qara-qəhvəyi nişanlar. Narvallar doğulanda qara rəngdə olur və böyüdükcə daha ağ olur; cinsi yetişkinlik dövründə göbəkdə və cinsi orqanların yarıqlarında ağ xallar yaranır. Yaşlı erkəklər demək olar ki, tamamilə ağ olur. Narvalların bel üzgəci yoxdur. Buna səbəb asanlıqla buz altında üzmək üçün baş verən təkamül uyğunlaşması ola bilər. Onların boyun fəqərələri bir çox balinalardakı kimi birləşmək yerinə quru məməlilərindəki kimi qoşulub. Hər iki cəhət ağ balinada da görünür. Dişi narvalların quyruqlarının geriyə meyilli ön kənarı var, erkəklərin quyruqlarında isə daha batıq və geriyə meyilli olmayan ön kənarı var. Bunun uzun dişin səbəb olduğu ön müqaviməti azaltmaq üçün yaranan bir uyğunlaşma olduğu hesab edilir.
İsmayıl Mahir
Həyatı
17 yaşında ikən yenidən Göyçə mahalına qayıtmış, Dədə Ələsgər ocağında Aşıq Talıbdan və Aşıq Nəcəfdən 5 il dərs almışdır. Ustadları onu yüksək qiymətləndirmişlər və o "Mahir" təxəllüsünü qazanmışdır.
Narval
Diş
thumb|right|400px|Narvallarda nadir görünən xüsusiyyət - iki uzun dişli kəllə. [[Hamburqda Zooloji Muzey]] Erkək narvalın ən çox nəzərə çarpan xarakteristikası tək uzun dişidir, bu yuxarı çənənin sol tərəfindən, dodaqların arasından uzanan və heliks spiral əmələ gətirən köpək dişidir. Narvalların dişləri həyatları boyu böyüyür və təxminən 1.5-3.1 metr uzunluğuna çatır. O içiboşdur və 10 kiloqram ağırlığındadır. Təxminən 500 erkəkdən 1-də iki uzun dişi var və bu sağ köpək dişi dodaqlardan çölə böyüyəndə baş verir. Dişilərdə bəzən uzun diş böyüyür; dişilərin təxminən 15 faizində uzun diş inkişaf edir və dişilərin uzun dişi zəif nəzərəçarpan spiralla erkəklərinkindən kiçik olur. Dişilərdə də ikinci uzun diş inkişaf edə bilər, ancaq belə hadisə yalnız bir dəfə qeydə alınıb. Uzun dişlər arxadan, aşağıdan və yandan morfologiya və histologiyada fərqlənən kiçik dişlərlə əhatə edilir. Bu kiçik dişlər rudimentdir və bəzən sümükdən xaric edilə bilər. Narvalın ağızı, əsasən, dişsiz olur.
Mirzə Davud Hüseynov
Fəaliyyəti
1919‐cu il mayın 6‐12‐də Bakı proletariatının tətili baş verdi. Tətilin əsas səbəbi ingilis komandanlığının denikinçilərə su və dəmiryolu ilə silah göndərməsinə qarşı yönəlmişdi. Tətil zamanı bütün mədən, zavod, fabrik, elektrik stansiyaları və s. yerlərdə işlər dayandırıldı. Tətilin təşkilatçılarından biri Mirzə Hüseynov idi. AXC hökuməti tətilin təşkilatçılarını və fəal iştirakçılarını təqib və həbs etməyə başladı. Tezliklə həbs olunacağından xəbər tutan Mirzə Hüseynov gizli inqilabi fəaliyyətə keçmişdir. Mirzə Hüseynov 1919‐1920‐ci illərdə Sabunçu, Balaxanı, Suraxanıda fəhlələr arasında gizli təbliğati və təşviqati iş aparmışdır.
1920‐ci il fevralın 11‐12‐də Bakıda gizli şəraitdə Azərbaycan kommunist təşkilatlarının I qurultayı keçirilmişdir. Qurultayın keçirilməsi və fəaliyyətində Mirzə Hüseynov yaxından iştirak etmişdir. Qurultayda Mirzə Hüseynov hazırkı vəziyyət haqqında məruzə etmişdir. Qurultayın qəbul etdiyi qətnamədə göstərilirdi: "Azərbaycan kommunist təşkilatlarının birinci qurultayı indiki vəziyyətə dair edilən məruzəni dinləyib qeyd edir ki, Azərbaycan Respublikasının yaşadığı kəskin təsərrüfat və iqtisadi böhran, fəhlə və kəndlilərin son dərəcə ağır halı mövcud kapitalist və mülkədar üsul‐idarəsinin labüd nəticəsidir və ancaq onu məhv etməklə aradan qaldırmaq olar". Qurultay AK(b)P MK‐nın Ə. Bayramov, D. Bünyadzadə K. Ağazadə, V. Yeqorov, Ə. Qarayev, B. Naneyşvili, H. Sultanov, Y. Rodionov, M. Pleşakov, A. Yusifzadə, Mirzə Hüseynov və b. ibarət tərkibini seçdi. Fevralın 12‐də keçirilmiş AK(b)P MK‐nın birinci plenumu Büro və Rəyasət Heyəti seçmişdir. Mirzə Hüseynov AK(b)P MK Rəyasət Heyətinin sədri təsdiq edilmişdir.
İsmayıl Mahir
Həyatı
Tərlan Göyçəli "Göyçə aşıq məktəbi" kitabında İsmayıl Mahir haqqında yazır: — "Ələsgər ocağından kamil dərs alan, sazın sirlərinə mükəmməl yiyələnən sənətkar bənzərsiz çalğısı, əfsunlu oxuması ilə aşıq ifaçılıq sənətində öz dəsti-xəttini yaradıb, bir müddətdən sonra taleyini birdəfəlik Gəncə şəhərinə bağlamışdır."
Narval
Diş
Biologiya ənənəvi olaraq şirin yalına və tovuz quşunun quyruq tüklərinə oxşar bir şəkildə narvalın uzun dişini ikinci seksual xarakteristika hesab edir. Bu sürüdə mövqeyi müəyyən etməyə, digərlərindən üstünlüyü qorumağa və ya gənc erkəklərə cinsi əlaqəni icra edəndə lazım olan hərəkətlər üçün vacib olan bacarıqları inkişaf etdirməyə kömək edə bilər. Narvallar bəzən döyüşmək, başqa aqressiv davranışlar, onların arktik yaşayış yerlərindəki dəniz buzunu qırmaq üçün öz uzun dişlərini istifadə edərkən müşahidə ediliblər. Uzun diş sinirlə əlaqəli hissiyyat orqanıdır, hansı ki, milyonlarla açıq sinir ucları ilə birlikdə beyinlə xarici okean mühitini əlaqələndirir. Uzun dişin başqa növə qarşı istifadə edilməsi ilə bağlı Ən azı bir dənə hadisə var. Ağ balinanın alnındakı yağlı toxuma kütləsinə keçirilmiş, döyüşün baş verdiyini göstərən sınmış uzun diş tapılıb.
İsmayıl Mahir
Həyatı
İsmayıl Mahir həmçinin "İsmayıl və Qəmzə" dastanının yaradıcısıdır.
Gəncə şəhərində və ətraf bölgələrdə sazbənd kimi də mahir sənətkar olan İsmayıl Nağıyev 1995-ci ildə Gəncə şəhərində vəfat etmişdir.
Narval
Yayılması
right|thumb|Kresvel Körfəzində narvallar Narval, əsasən, Atlantik okeanında və Şimal Buzlu Okeanının Rusiya hissəsində müşahidə edilir. Nümayəndələr Hudzon körfəzinin şimalında, Hudzon boğazında, Baffin körfəzində, Qrenlandiyanın şərq sahillərində və Qrenlandiyanın şimal ucundan şərqi Rusiyaya (170° Şərq) qədər keçən zolaqda qeydə alınıb. Bu zolağa daxil olan ərazilər Şpisbergen, Franz İosif torpağı və Severnaya Zemlyadır. Narvalın ən şimalda görünməsi Franz İosif torpağının şimalında, təqribən 85° şimal en dairəsində baş verib. Narvalların böyük bir hissəsi şimali Kanada və qərbi Qrenlandiyanın fiord və buxtalarında cəmlənmişdir. Onlar dəniz səviyyəsindən 1500 metr aşağıda həyatda qala bilirlər.
Miqrasiya
Narvallar, adətən, dayaz sulardakı buzla örtülməmiş yay ərazilərinə qayıtmaqda sədaqət göstərərək mövsumi miqrasiyalar edirlər. Yay aylarında onlar sahilə 10-100 nəfərlik qruplar şəklində yaxınlaşırlar. Qışda onlar açıq dənizə - səthində dəniz buzundakı çatlar və yarıqlar olan qalın buz təbəqəsinin altındakı dərin sulara hərəkət edirlər. Yaz gələndə bu yarıqlar kanaların yaranmasına səbəb olur və narvallar sahil körfəzlərinə qayıdırlar. Kanadadan və qərbi Qrenlandiyadan olan narvallar müntəzəm olaraq Davis buxtası və Baffin körfəzinin sabit buz təbəqəsində qışlayırlar. Qışda qidalanma yaydakından daha çox enerjinin qəbul edilməsinə səbəb olur.
Davranışı
Narvallar, əsasən, 5-10 nəfərlik qruplarda birləşirlər və yay xaricində bəzən qrupdakı üzvlərin sayı 20-ə qədər artır. Qruplar yalnız dişilərin və gənc narvalların olduğu "uşaq bağçası" ola bilər və ya yayılmadan sonrakı yeniyetmələr və yetkin erkəklərdən ibarət ola bilər. Ancaq ilin hər hansı bir zamanında qarışıq qruplar yarana bilər. Yayda bir neçə qrup bir yerə gəlir və 500-1000 narvalların təşkil etdiyi böyük topa əmələ gəlir. Bəzən böyük erkək narvallar öz uzun dişlərini bir-birinə sürtürlər. Bunun qrupda ağalığı qorumaq üçün edildiyi və ya uzun dişin həssas hissiyyat orqanı olaraq qaldığını göstərir.
Qidalanma
Narvalların nisbətən məhdud və xüsusi qidalanması var. Onların yemini, əsasən, Qrenlandiya paltusu, qütb və Arktik treskası, mürəkkəbböcəyi, krevet və Genotidaedir. Digər mədədə tapılanlara canavar balığı, moyva, skat yumurtaları və balinalar dərinliyin aşağısında qidalananda təsadüfən həmz edilən qaya parçaları daxildir. Diş quruluşu yaxşı inkişaf etmədiyinə görə narvalların yem yaxın məsafədə olana qədər ona tərəf üzərək və müəyyən bir qüvvə ilə onu ağıza tərəf soraraq qidalandığı fikirləşilir. Diş quruluşu zəif olan dimdikburun balinaların da yemlərini sorduğu fikirləşilir.
Narvalların yayda sıx qidalanan cəmiyyəti var. Kanada Zoologiya Jurnalında çap edilən bir tədqiqat nə yediklərini görmək üçün fərqli yaş dövrlərindən və fərqli cinsiyyətlərdən olan 73 nayvalı yoxlayıb. Narvallar Pond İnletdən idi və onların mədə tərkibləri 1978-ci ilin iyunundan 1979-cu ilin sentyabrına qədər yoxlanılıb. 1978-ci ildə tədqiqat narvalların qidalanmasının təqribən 51%-i təşkil edən Arktik treskasının (Boreogadus saida) birinci yerdə, qidalanma çəkisinin 37%-i təşkil edən Qrenlandiya paltusunun (Reinhardtius hippoglossoides) ikinci yerdə olduğunu tapdı. Bir il sonra hər iki canlının narvalın qidalanmasındakı faizləri dəyişdi. 1979-cu ildə Arktik treskası 57% və Qrenlandiya paltusu 29%-i təşkil elədi. Dərinliklərdə yaşayan balıqlar - paltus, Sebastes marinus və qütb treskası erkəklərin qidalanmasnda tapılıb və bu da narvalların dəniz səviyyəsindən 500 metr dərinliyə qədər enə bildiyini göstərir. Tədqiqat müxtəlif yaş dövrlərindən və müxtəlif cinsiyyətlərdən olan narvalların qidalanmasında xüsusi ehtiyaclar olmadığını aşkar etdi.
Suya baş vurma
thumb|200px|Narvalların başaşağı üzməsi Qışlama sularında narvallar dəniz məməliləri üçün rekord sayılacaq dərinliklərə baş vururlar. Onlar hər gün 15 dəfədən çox ən azı 800 metr dərinliyə baş vururlar və bunların bir çoxu 1500 metr dərinliyə qədər çatır. Bu dərinliklərə qədər üzmək aşağıda keçirilən vaxt, aşağını gəzmək və səthdən geri qayıtmaq daxil olmaqla 25 dəqiqə çəkir.
Xəbərləşmə
Bir çox dişli balinalar kimi narvallar da səsi üzmək və qida tapmaq üçün istifadə edirlər. "Şaqqıldatmalar", "fıştırıqlar" və "zərbələr" heyvanın başındakı hava dəliyi yaxınlığında olan bölmələr arasındakı hava vasitəsilə yarana bilər və kəllənin maili ön tərəfinə əks oluna bilər. Daha sonra bu səslər əzələ sistemi tərəfindən idarə edilən alındakı yağlı toxuma kütləsi tərəfindən yönləndirilir. "Şaqqıldatmalar" yemin exo-lokasiyasını və yaxın məsafədəki maneələrin yerini müəyyən etmək üçün istifadə edilir. Müxtəlif nümayəndələrin etdiyi "şappıltılar" yemi ovlamağı asanlaşdırmaq məqsədilə onları çaşdırmaq və hərəkət etməyən hala gətirməyə qadir ola bilər, ancaq bu xassə təsdiq edilməyib. Narvalın fıştırıqları ağ balina ilə müqayisədə nadir hallarda eşidilir. Narvallar tərəfindən edilən digər səslərə nərildəmələr və qıcırdayan qapı səsləri daxildir.
Çoxalma və erkən həyat
Dişilər 6-8 yaşlarında olanda bala doğmağa başlayırlar. Yetkin narvallar açıq dənizdəki buz təbəqəsində olanda aprel və ya mayda cütləşirlər. Hamiləlik 14 ay davam edir və növbəti il iyun və avqust arası narval balaları doğulur. Bir çox dəniz məməliləri kimi ancaq bir bala doğulur. Yeni doğulmuş narval balaları 1.6 metr uzunluğunda və tünd rəngdə olur. Yeni doğulan balalar həyatlarına nazik yağ təbəqəsi ilə başlayırlar və onlar yağla zəngin ana südü ilə qidalandıqca yağ təbəqəsi qalınlaşır. Balalar təqribən 20 ay ana südündən asılı olurlar. Uzun çəkən əmzirmə dövrü narval balalarına həyatda qalmaq üçün lazım olan bacarıqları öyrənirlər. Analar və balalar yaxın qalırlar və səyahət edəndə bala üzmədə kömək üçün anasının belinə yaxın qalır.
Yaşama müddəti və ölüm
thumb|Narvalın cəmdəyini yeyən [[ağ ayı]] Narvallar ən azı 50 ilə qədər yaşaya bilir. Müasir zamanda narvalların ovlanması, demək olar ki, tamamilə insanlar tərəfindən edilir; narvalları ovlayanlara narvalları buzdakı tənəffüs oyuqlarında vurmağa cəhd edən və əsasən gənc balinaları hədəfləyən ağ ayılar və tək bir narvalı tutmaq üçün qruplar əmələ gətirən orkalardır. Nadir olmasına baxmayaraq Qrenlandiya köpək balığı və morjlar gənc və ya zəif və yaralı yetkin narvalları tuta bilər. Orkalar kimi yırtıcılardan qaçmaq üçün narvallar sürətlərinə etibar etməkdənsə, əsasən, buz altında gizlənməyə üstünlük verirlər.
Narvallar payızın axırlarında arktik sularının səthi tamamilə donandan əvvəl buranı tərk edə bilməyəndə tez-tez boğularaq ölürlər. Açıq su ərazisi güclü küləklər kimi buzun qırılmasına səbəb olan hadisələr tərəfindən sınan buzla örtülmüş suda formalaşır. Bu vəziyyətlər olmayanda buz çox rahat formalaşır. Ən axırıncı böyük ölüm hadisələri az külək olanda baş verib. Narvallar məməlidirlər və nəfəs almaq üçün havaya ehtiyacları var. Əgər açıq sulara çıxa bilmirlərsə və buzda içindən keçmək üçün qalındırsa, onlar boğula bilirlər. Buzdakı tənəffüs oyuqları arasındakı maksimum aerobik üzmə məsafəsi 1.450 metrdən azdır və bu yemin tapılmasını məhdudlaşdırır. Bu oyuqlar erkək balinanın nəfəs alması üçün ən azı 0.5 metr genişliyində olmalıdır. Narvalların ölməsinə səbəb olan hadisələr 600 nümayəndənin təşkil etdiyi qrupları boğulmalarına səbəb olan tələyə sala bilir. Ən böyük ölüm hadisələri Disko körfəzi kimi narvalların qışlama ərazilərində baş verir. 1915-ci ildə Qərbi Qrenlandiyada 1000-dən çox narval buz altında qalıb. Dənizdə buz təbəqəsinin azalmasına baxmayaraq, 2008-2010-cu illərdə qışda yaylama yerlərinə yaxın ərazilərdə dənizdə boğulma ilə bağlı bir çox böyük hadisə olub. Bu yerlərdən ikisində daha əvvəl belə bir hadisə qeydə alınmamışdı. Bu yaylama ərazilərindən gec gedişlərin olduğunu təklif edir. Qrenlandiyanı əhatə edən ərazilərdə külək və axınlar vasitəsilə ətraf ərazilərdən gələn dəniz buzunun adveksiyası baş verir və bu, dənizdə buzun konsentrasiyasını artırır. Ərazilərə güclü sədaqətinə görə hava və buz dəyişiklikləri həmişə narvalın açıq sulara axını ilə əlaqələndirilmir. Ona görə də dəniz buzlarında yaranan dəyişikliklərlə qarşılaşmaq üçün narvalların nə qədər zəif olmasını müəyyən etmək üçün daha çox məlumata ehtiyac var. Narvallar, əsasən də, gənc narvallar həm də aclıqdan ölürlər.
Nəsli kəsilməsindən qorunması
thumb|right|upright|Tutulmuş erkək narval Narvallar insanların etdiklərinə görə təhlükə altında olan bir çox məməlilərdən biridir. Dünyada narvalların sayı təqribən 75000 olaraq qiymətləndirilir. Onlar nəsli kəsilmə təhlükəsinə yaxın olan hesab edilir və müxtəlif sürülərdə narvalların sayının azalması görülür. Nəsli kəsilmədən qorumaq üçün Avropa İttifaqı narvalların dişləri üçün idxal qadağası qoyub. Başqa ölkələrin də ovlanma ilə bağlı kvotası var və bu, dəniz buzu təbəqəsinin azalması ilə yeni açılan ərazilərdə əhəmiyyətlidir. Narvalları bağlı şəraitdə saxlamaq çətindir.
Dişli narvalı qilalugaq tugaalik adlandıran inuitlərin natural təsərrüfat üçün balina növlərini ovlamasına icazə verilir. Su itiləri və balinalar kimi dəniz məməlilərinə oxşar bir şəkildə narvallar da geniş bir şəkildə ovlanmışdır və onlar arktik ərazilərdə yerli xalqların önəmli ehtiyatlarından biri olan böyük miqdarda yağ üçün ovlanır. Demək olar ki, narvalların bütün hissələri - əti, dərisi, balina yağı və orqanları istehlak edilir. Mattak (xam dəri və balina yağı) dadlı hesab edilir və sümüklər alətlər və incəsənət üçün istifadə edilir. Dəri başqa yollarla tapılması çətin olan vitamin C-in mənbəyidir. Qrenlandiyada Kaanaak kimi bəzi yerlərində ənənəvi ovçuluq istifadə edilir və balinalar əllə düzəldilmiş Eskimos qayıqlarında ovlanır. Qrenlandiyanın başqa yerlərində və Şimali Kanadada ov zamanı yüksək sürətli qayıqlar və tüfənglər istifadə edilir.
thumb|150px|left|[[Şimal-Qərb Ərazilərinin gerbi]]
Narvallar böyüyərkən öz daxili orqanlarına metallar yığırlar. Bir tədqiqat metalların konsentrasiyasının narval yağında aşağı, qaraciyər və böyrəkdə yüksək olduğunu aşkar edib. Sink və kadmium böyrəkdə qaraciyərdən daha yüksək qatılıqda tapılıb və qurğuşun, mis və civə isə qaraciyərdə daha yüksək qatılıqda tapılıb. Müəyyən metallar narvalın ölçüsü və cinsiyyəti ilə əlaqədardır. İnkişaf zamanı civənin qaraciyər, böyrək, əzələ və narval yağında və kadmiumun narval yağında toplandığı aşkar edilib.
Narvallar onların yaşayış yerlərində, xüsusilə Baffin körfəzi və Davis boğazı kimi şimali qışlama yerlərində dəyişkən dəniz buzu təbəqəsinə görə iqlim dəyişikliyinə qarşı ən həssas arktik dəniz məməlilərindən biridir. Peykdən alınan məlumat bu ərazilərdə dəniz buzunun nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldığını göstərir. Narvalların yem axtardığı ərazilər onların erkən həyatındakı nümunələrlə formalaşır və bu da qış zamanı vacib qida ehtiyatının toplanması bacarığının artmasına kömək edir. Bu strategiya narvalın yaşadığı əraziyə bağlılığını fokusa alır və bu qışda mərkəzi yem toplama ərazilərini olması ilə nəticələnir. Belə ki, iqlimin dəyişməsinə baxmayaraq, narvallar miqrasiya zamanı eyni yerə qayıtmağa davam edəcəklər. Dəniz buzundakı dəyişikliklərə qarşı həssas olmasına baxmayaraq, narvalın dəniz buzu və ərazi seçimi zamanı uyuşmağı var. Onlar son Pleosendə təkamül ediblər və az-çox buzlaşma dövrünə və ətraf mühtin müxtəlifliyinə öyrəşiblər.
Əfsanələrdə
thumb|Narvalın uzun dişindən düzəldilmiş [[nizənin başı]] İnuit əfsanəsinə görə qarmaq böyük narvala sancılandan sonra qarmağın ipi qadının belinin ətrafında bağlanıb və qadın okeana sürüklənib. Beləliklə, narvalın uzun dişi yaranıb. Qadın narvala çevrilib və onun saçı da burulmuş düyün şəklində olduğundan xarakteristik spiral narval dişi oldu.
Orta əsrlər dövrünün bəzi avropalıları narvalların uzun dişinin əfsanəvi təkbuynuzların buynuzu olduğuna inanırdılar. Buynuzlar zəhəri neytallaşdırmaq və melanxoliyanı sağaltmaq kimi sehrli qüvvələrə malik olduğundan vikinqlər və başqa şimali ərazilərin tacirləri narval dişlərini çox vaxt öz çəkilərində qızıla sata bilərdilər. Narvalların uzun dişləri içkiyə düşən hər hansı zəhəri zərərsizləşdirən fincanlar hazırlamaq üçün istifadə edilirdi. 1555-ci ildə Olaus Maqnus alnında buynuz olan balığa bənzər məxluqun şəklini onu "Narval" olaraq müəyyən edərək çap etdirdi. XVI əsrdə Böyük Britaniya və İrlandiya Birləşmiş Krallığının kraliçası I Elizabet bir qəsr ilə eyni qiymətdə - 10000 Britaniya funtu olan (2007-ci ildə pərakəndə qiymət indeksi ilə təqribən 1.5–2.5 milyon funt sterlinq ) yonulmuş və ləl-cəvahiratla bəzədilmiş narvalın uzun dişini qəbul etdi. Hədiyyəni verən Hemfri Hilbert onun "dəniz təkbuynuzuna" aid olduğunu təklif etmişdi. Uzun dişlər Nadir Əşyalar Kabinetinin əsas məhsulları idi. Uzun dişin mənşəyi haqqında məlumat Böyük Coğrafi Kəşflər dövründə səyyahlar və təbiətşünaslar arktik ərazilərə səyahət etməyə başladıqca nisbətən artıb.
Ədəbiyyatda və incəsənətdə
German Melvill 1851-ci il romanı Mobi Dikdə narvala aid bir hissə yazmışdı. Bu hissədə o, Martin Frobişer tərəfindən I Elizabetə verilən narval dişinin Vindzor sarayında uzun müddət asılmış olduğunu iddia edirdi. Onun başqa bir iddiası isə Danimarka krallarının taxtlarının narvalların uzun dişlərindən düzəldildiyidir.
"Təkbuynuzun əfsanəsi" kitabında narvaldan ətraflı bəhs edilib. Kitabda müəllif Odel Şepard narvalın alnında buynuz olan balıqdan dəniz təkbuynuzuna qədər erkən izahlarını təsvir edir. Şepard deyir ki, həm narvalların, həm də onların uzun dişlərinin vacibliyi haqqında danlar və hollandlar danışıb və onlar necə səyyahlar tərəfindən tapılmadan ən azı 200 il yaşayıb. Daha sonra, narvallar müəyyən ediləndən sonra iki uzun diş Danimarka kralına təqdim edilib. Dişlərdən biri 10 fut (3 metr) uzunluğunda idi və o sonra Nova Zembla adlanan əraziyə nəql edilib.
Mirzə Davud Hüseynov
Fəaliyyəti
AK(b)P MK‐nın ilk azərbaycanlı rəhbəri olmuş Mirzə Hüseynov bu vəzifəyə seçildikdən sonra partiyanın sıralarının artması və təşkilatlarının sayının çoxalması sahəsində xeyli iş görməyə başladı. Mirzə Hüseynov bu dövrdə RK(b)P Qafqaz Ölkə Komitəsinin təşəbbüsü nəticəsində yaradılmış Hərbi inqilabi qərargahın sədri kimi başqa inqilabçılarla bərabər AXC hökumətini devirəcək XI Qızıl ordu komandanlığı ilə birlikdə ordu hissələrinin və Bakı fəhlələrinin birgə hərbi əməliyyatı planının tərtibində fəal iştirak etmişdir. 1920‐ci il aprelin 26‐da AK(b)P MK‐nın və Bakı Bürosunun birgə təcili iclası keçirilmiş və üsyana rəhbərlik etmək üçün Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsi yaradılmışdır. Onun tərkibinə A. Əlimanov, D. Bünyadzadə, Ə. Qarayev, Q. Musabəyov, N. Nərimanov və H. Sultanovla birlikdə Mirzə Hüseynov da daxil olmuşdur.
Mirzə Hüseynov N. Nərimanov Bakıya gələnə kimi rəsmi olaraq istər Azərbaycan Müvəqqəti İnqilab Komitəsinə, istərsə də Azərbaycan SSR XKS-ə sədrlik etmiş, Azərbaycan MİK və Azərbaycan SSR XKS‐nin verdiyi dekret və sərəncamları imzalamışdır. 1920‐ci il mayın 5‐də Mirzə Hüseynovun sədr kimi ilk imzaladığı dekretlərdən biri Azərbaycan kəndlilərinin uzun illərdən bəri həsrətində olduğu torpağın onlara verilməsi haqqında dekret olmuşdur.
Azərbaycanda Rusiyanın müdaxiləsi ilə Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Azərbaycan SSR İnqilabi Komitəsinin sədrinin müavini, Azərbaycan SSR Xalq Maliyyə naziri, Xarici İşlər Komissarı, Ali İqtisadi Şuranın sədri, ZSFSR XKS Sədrinin müavini, ZSFSR Xalq maliyyə və Xarici İşlər Komissarı vəzifələrində çalışmışdır.
1920‐ci il iyulun 20‐dən sonra Mirzə Hüseynov Moskvada olmuş, Rusiya ilə Azərbaycan arasındakı münasibətləri aydınlaşdırmış, hər iki sovet respublikası arasında qarşılıqlı münasibətləri nizama salmağa, Şərqdə görüləcək işlərin planını hazırlayıb əlaqələndirməyə çalışmışdır. O, yuxarıdakı məsələlər haqqında V. İ. Lenin və G. Çiçerin ilə hərtərəfli söhbət etmişdir. Mirzə Hüseynov eyni zamanda III İnternasionalın 29‐31 iyul tarixində Moskvada keçirilən iclaslarında iştirak etmişdir.