cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Təbriz xanlığı
Siyasi vəziyyəti
Kərim xan Zənd öldükdən sonra müstəqil hərəkət etməyə başlayan İmamqulu xan başqa xanlıqlar adından öz torpaqlarını genişləndirmək istəyir. Bu məqsədlə o, Sərab xanlığının hökmdarı Əli xan Şəqaqi ilə ittifaq yaratdı. Əhməd xan Xoylu Təbrizli Nəcəfqulu xanla məsləhətləşərək İmamqulu xana hücum hazırlığına başladı. Bundan xəbər tutan İmanqulu xan onların qarşısını almaq üçün 1783-cü ilin iyulunda Təbrizə hücum etdi. Döyüş Urmiya qoşunlarının məğlubiyyəti və İmamqulu xanın ölümü ilə nəticələndi. Əmiraslan xan Əfşar Əhməd xanın məsləhəti ilə Urmiya xanı təyin edildi.
Bu dövrdə təkcə Xoy xanlığı deyil, Təbriz kimi digər Azərbaycan xanlıqları da Osmanlı dövləti ilə dostluq münasibətlərində idi. Xanlığın hökmdarı Nəcəfqulu xanla Osmanlı İmperiyası arasında diplomatik əlaqələr bəzi mənbələrdə öz əksini tapmışdır. Türkiyə ilə dostluq münasibətləri Rusiyanın hakim dairələrini narahat edirdi. Çünki bu münasibətlər Rusiyanın bu regionlardakı siyasətini iflasa uğrada bilərdi. Bu dövrdə Rusiya yeni torpaqlar zəbt etməyə, ticarət bazarlarını genişləndirməyə, xammal ehtiyatları əldə etməyə çalışırdı. 1783-cü ildə Georgiyevsk müqaviləsindən sonra (bu müqaviləyə əsasən Kartli Kaxeti çarı Rusiya dövlətinin himayəsi altına keçdi). Rusiyanın hakim dairələri Azərbaycan xanlarını öz tərəflərinə çəkmək üçün onlara xəbərdarlıq məktubları və məmurluq üçün hədiyyələr göndərirdilər. Rusiya Dövlətinin “xəbərdarlığından” sonra Təbriz hakimi Nəcəfqulu xan Rusiyadan qorxaraq R.S.Potyomkinə müsbət məktub göndərir. Məktubda deyilir: “Hörmətli və möhtərəm imperatorun ali naziri Knez Qriqori Aleksandrın oğlu Potyomkin məktubunuzu aldıq. Siz bəyan edirsiniz ki, gürcü çarı İrakli sizin himayənizi qəbul edib və heç kim ona qarşı vuruşmamalıdır. Biz bunu mehribanlıqla qarşılayırıq və əminik ki, müstəqillik qazandıqdan bəri çar İrakli ilə isti münasibətdəyik. İndi heç kim ona hücum etməyə cəsarət edə bilməz, çünki ona edilən hər hansı bir pislik imperator taxtına təhqir kimi qiymətləndiriləcəkdir.“
Xanlığın süqutu
Rusların hərbi hazırlıqlara başladığı dövrdə Məhəmmədhəsən xan Qacar ın oğlu Ağa Məhəmməd xan mərkəzləşdirilmiş dövlət yaratmaq uğrunda Xorasan, Şiraz, İsfahan, Mazandaran və Gilan bölgələrini ələ keçirdi. Daha sonra 1791-ci ildə 10 minlik ordu ilə Azərbaycanın Cənub bölgələrini işğal etmək üçün səfərə başladı. 1791-ci ildə Təbrizi Dünbili tayfasına geri verən Sərab xanlığı işğal edildi. 1796-cı ildə Ağa Məhəmməd xan özünü şahənşah elan etdi. 1797-ci ildə onun ölümü ilə Sadiq xan Şəqaqi yeni hökmdar Fətəli şaha qarşı üsyan qaldırdı. Lakin üsyan yatırıldı və o həbs edildi. Çox keçmədən əfv edilən Sadiq xan yenidən 1798-ci ildə Cəfər xan Dünbili nin Təbriz valisi təyin edilməsi ilə üsyan qaldırdı. O Urmiya əfşarları ilə birlikdə qacarlara qarşı ittifaqa girdi. Bu xəbəri eşidən Fətəli şah 1798-ci ilin aprel ayında hücuma keçdi. İyun ayının 20-si Urmiya ələ keçirildi. 1 iyulda isə Salmas və Xoya doğru irəliləyən Fətəli şah Sadiq xan ı öldürür. Hüseyn xan Dünbilinin ölümü ilə (1799) Cəfərqulu xan kömək toplayaraq Xoya qayıdır və Fətəli şahdan onun Xoy hakimi statusunu təsdiq etməsini xahiş edir. Lakin şah onun xahişi rədd edir və oğlu Abbas Mirzəni Dünbili tayfası üzərinə göndərir. Həmin ilin iyun ayında Abbas Mirzə qoşunu ilə birgə Təbrizə daxil oldu. Sentyabr ayının 17-də isə dünbililəri məğlub edərək Xoy a doğru irəlilədi. Nəticə də Təbriz xanlığı süqut etdi. 1809-cu ildə Təbriz şəhəri Qacar vəliəhdinin yeni yaradılan naibliyinə daxil edildi.
İnzibati quruluş
Təbriz xanlığı inzibati cəhətdən Güney, Mərənd və Təbriz əyalətlərinə bölünürdü. Mərkəzə bağlı kəndlərin sayı çox olduğundan bu kəndlər yerli ağaların (bəylərin) idarə etdiyi kiçik nahiyələrə bölünürdü. Xanlığın ərazisində 300 kənd varidi.
Xanlığın ən böyük əyalətlərindən biri olan Mərənd Səfəvilər dövründə yerli feodallara verilən müstəqilliyini xanlıqlar dövründə də qoruyub saxladı. Mərənd şəhəri şimaldan Gərgər bölgəsi, şərqdən Qaradağ, cənubdan Təbriz xanlığı, Urmiya gölü və qərbdən Xoy xanlığı ilə məhdudlaşırdı. Havası qışda soyuq, yayda sərin idi. Vilayətin sakinləri əsasən əkinçilik, heyvandarlıq və üzümçülüklə məşğul olurdular. Qurudulmuş meyvələr, xüsusilə üzüm və ərik əsas ticarət məhsulları idi. 78 kəndi əhatə edən Mərənd nahiyəsinə Mərənd, Culfa, Zuruz və Yakut daxil idi. Mahalın mərkəzi dəniz səviyyəsindən 1430 metr hündürlükdə yerləşən Mərənd şəhəri olub, cənub-şərq tərəfdən alçaq dağ silsiləsi ilə əhatə olunmuşdu. Xanlıqlar dövründə Mərənddə 2000-ə yaxın ailə yaşayırdı. Şəhərdə daş və kərpicdən tikilmiş gözəl binalar var idi. Bu tikililərin ən möhtəşəmi Xan sarayı idi. Saray bir neçə bağ və binadan ibarət idi. Şəhərin ortasından keçən Zəlili çayından Mərənd in müxtəlif yerlərinə qədər uzanan su kanalları, şəhəri müdafiə etmək üçün mühüm qala divarları və istehkamlar tikilmişdi. Burada kiçik bazar, bir neçə hamam və məscid var idi. Şəhərdəki köhnə məscidlərdən birinin yanında qədim zamanlardan qalma türbə var idi.
Təbriz xanlığının əhatə etdiyi vilayətlərdən biri də Güney mahalı idi. Mahalın ərazisi Erveneq, Mişo dağı, Salmas mahalı və Urmiya gölü arasında yerləşirdi. Mahal sakinləri əsasən əkinçilik və üzümçülüklə məşğul olurdular. Heyvandarlıq yaxşı inkişaf etməmişdi, Mişo dağı nın ətəyində az sayda heyvan saxlanılırdı. Burada meşə sahəsi azidi. Onlardan məşhuru Urmiya gölünün sahilindəki Kəblə otu adlanan ərazi idi. İnsanlar süni şəkildə yetişdirilən ağaclardan odun hazırlayıb satış üçün Təbrizə aparırdılar.
Güney mahalında sənətkarlıq da geniş yayılmışdı. Xüsusilə Şəbüstər də hazırlanan şallar keyfiyyətinə görə qonşu bölgələrdə məşhur idi. Mahal sakinlərinin suya tələbatı dağlardan gələn bulaq suyu ilə ödənirdi. Bütün mahalda toplanan taxılın 1/10-i vergi kimi xəzinəyə göndərilirdi. Bundan əvvəl mahal sakinləri xəzinəyə müəyyən məbləğdə pul verməli idi. Mahalın ərazisi Təsuc nahiyəsi ilə yanaşı 32 kənd və 6 kiçik nahiyəyə bölünürdü. Ərazinin həm ölçüsünə həm də istehsalatına görə ən məşhur kəndi Şəbüstər idi. Mahala daxil olan Təsuc nahiyəsi 14 kənddən ibarət idi. Mahalın digər kəndlərinə nisbətən burada taxıl istehsalı geniş yayılmışdı. left|thumb|Təbriz bazarı günümüzdə Təbriz şəhəri
Xanlığın paytaxtı Azərbaycanın qədim şəhərlərindən biri olan Təbriz şəhəri idi. Təbriz şəhəri dəniz səviyyəsindən təxminən 1633 metr yüksəklikdədir. Qərbdən başqa hər tərəfdən yüksək dağlarla əhatə olunmuşdur. Təbrizi şimaldan və şimal-şərqdən hündürlüyü 400-500 metrə çatan və qırmızı təpələrdən ibarət Surhab dağı əhatə edir. Xəzər dənizini Qaradənizə, Qafqazı İran və İraqa bağlayan yeganə yol Təbrizdən keçirdi. Bundan başqa, Təbriz Urmiya gölü vasitəsilə İraqla, cənubuna gedən digər yol ilə isə Merağa və Şərqi Anadolu ilə əlaqələrini davam etdirirdi. Şəhərin havası qışda çox soyuq, digər fəsillərdə isə mülayim idi. Xanlıqlar dövründə Təbriz əhalisi Acıçay və Mehranrud (Meydan) çaylarının suyundan istifadə edirdi. Şəhərin ən böyük çayı başlanğıcını Savalan dağlarından götürmüş uzunluğu 160 kilometr olan Acıçaydır. Mehranrud çayı da şəhərin ortasından keçdiyi üçün suya olan tələbatın ödənilməsində mühüm yer tuturdu.
Təbriz şəhəri inzibati cəhətdən məhəllələrə bölünürdü. Surha, Dəvəçi, Niyabə, Novbər, Mehat-mehin (Miyar-miyar), Bağmeşə və Vilcuye (Verçe) digərlərindən daha böyük idi. Hər məhəllənin bir muxtarı vardı. Onun vəzifəsi vergilərin vaxtında yığılmasına kömək etmək və xanın əmrlərini yerinə yetirmək idi.
Xanlıqlar dövründə şəhərin əhalisi 50 min nəfərə yaxın idi. Vaxtilə 500-550 min əhalisi olan bu şəhərdə əhalinin sürətlə azalmasının ən böyük səbəbi 1721, 1727, 1779, 1780 və 1786-cı illərdə baş vermiş dəhşətli zəlzələlərin törətdiyi dağıntılar olmuşdur. 1721-ci il aprelin 26-da baş verən zəlzələ nəticəsində şəhər böyük ölçüdə dağılmışdı. Bəzi tarixçilərə görə zəlzələdə insan itkisi 70 min bir digər tarixçilərə görə isə 90 min olmuşdu. 1727-ci il zəlzələsində də təxminən 77 min adam həlak olmuşdu. 1779-cu ildə baş verən dəhşətli zəlzələ nəticəsində şəhərdəki tarixi binalar, Şənbi Qazan, Əlişah məscidi, Cahanşah məscidi, Seyid Həmzə türbəsi, Sadiqiyyə və Talibiyyə mədrəsələri və bir sıra hamamlar, mədrəsə və türbələr tamamilə dağıldı. Nəcəfqulu xanın oğlanlarından biri də bu zəlzələdə saray divarının altında qalaraq həlak olmuşdu. 1780-ci ildə baş verən zəlzələdə də 40 min insan həyatını itirmişdi. Zəlzələdən sonra Nəcəfqulu xan Əhməd xanın köməyi ilə şəhərdə tikinti işlərinə başladı. Xan zəlzələdə dağılmış qala divarlarını bərpa etdirdi. Səkkiz darvazalı bu divaralar 2 il ərzində inşa edildi. Qalada şəhərin bütün sakinlərinə ev tikmək və yaşamaq üçün torpaq verilmişdi. Nəcəfqulu xanın və ondan sonrakı hökmdarların gördüyü tikinti-təmir işləri sayəsində Təbriz şəhəri abadlaşdırılaraq, demək olar ki, köhnə görkəmini bərpa etmişdi. Təbrizlilər ümumiyyətlə ticarət, sənətkarlıq, əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olurdular.
Sosial-iqtisadi həyat
Sənətkarlıq və ticarət
XVIII əsrin ikinci yarısında Təbrizin iqtisadi həyatının mühüm sahələrindən birini təşkil edən sənətkarlıq, sənaye istehsalının yeganə forması kimi şəhərin iqtisadiyyatı üçün çox mühüm əhəmiyyət kəsb edirdi. Azərbaycanın bəzi şəhərlərində olduğu kimi, Təbrizdə də sənətkarlıq istehsalının toxuculuq sahəsi yaxşı inkişaf etmişdir. Bu sənətin xammala ehtiyacı ipəkçilik və heyvandarlıq məhsulları hesabına ödənilirdi. Sənətin bu sahəsində ən mühüm yeri ipəkçilik tuturdu. Təbriz ipəyi öz keyfiyyətinə və çeşidinə görə digər şəhərlərin məhsullarından üstün idi. Təbriz şəhəri öz növünə və sayına görə ipəkçilikdə böyük əhəmiyyət kəsb edirdi.
Bu dövrdə Təbriz başqa yerlərə nisbətən xalçaçılıqda xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Burada istehsal olunan xalçalar öz keyfiyyətinə görə başqa ölkələrdə çox məşhur idi. Bacarıqlı ustalar tərəfindən hazırlanan xalça nümunələri bir sıra Qərb ölkələrinin muzeylərini bəzəmişdir. Xalçaçılıqdan geniş istifadə olunduğu üçün burada çoxlu yun təmizləyici və əyirici sexlər fəaliyyət göstərirdi. thumb|358x358px|Bağçalı xalçası, Təbriz məktəbi, XVIII əsrin sonları. 248x830 sm. Sənətkarlığın mühüm sahələrindən biri metal emalı idi. Bu ərazidə silah ustaları, dəmirçilər, misgərlər və zərgərlər işləyirdi. Təbrizdə silah istehsalı mövcud idi. Çünki zaman-zaman ölkəni xarici hücumlardan və müharibələrdən qorumaq üçün zəruri olan silahlı dəstələrin tapılıb silahlandırılması zərurəti müxtəlif silahlar hazırlayan ustaların və onların çalışdıqları qurumların formalaşmasına səbəb olmuşdur. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, xanlıqlar dövründə Təbrizdə iki çox yaxşı silah dükanı olub. Onlardan biri çox keyfiyyətli barıt, digəri isə müxtəlif silahlar, güllələr, toplar, silah arabaları, çaxmaqdaşılar və başqa silah texnikası istehsal edirdi. Şəhərin kənarında, “Sarı” adlanan təpənin ətəyində çoxlu fəhlə və mühafizəçilərin olduğu barıt dükanları, şəhərin mərkəzində – Ərk qalası nın içərisində müxtəlif silah dükanları yerləşirdi.
Metal istehsalının digər sahələrindən olan dəmirçilik və zərgərlik Təbrizdə yüksək inkişaf etmişdir. Dəmirçilər balta, açar, iynə, nal, bıçaq, kənd təsərrüfatı alətləri, məişət əşyaları və s. məhsulları hazırlayırdılar.
Daxili və xarici bazarın tələbinə uyğun olaraq, dəri və dəriçilik də mühüm sənət sahələrindən biri idi. Dəri aşılama və gön hazırlama texnikasının istifadə edilməsi ilə üfunət iyinin yayılması səbəbindən bu emalatxanalar şəhərdən kənarda, adətən çay sahillərində tikilirdi. XVII əsrin sonu və XIX əsrdə Təbrizdə tikilən çəkmələr keyfiyyətinə görə təkcə Azərbaycanda deyil, Şərq ölkələrində də məşhur idi.
İdarəçilik sistemi
Təbriz xanlığında əhalinin sosial-iqtisadi həyatı, idarəçilik və müdafiə sistemi barədə ətraflı mənbə olmadığından digər xanlıqlar haqqında olan məlumatları Təbriz xanlığına da aid etmək olar. Demək olar ki, bütün xanlıqlarda idarəçilik sistemi eyni idi. Xanlığın inzibati sistemi Səfəvi dövlət idarəçiliyinin daha sadə nümunəsi üzərində qurulmuşdu.
Fеоdаl nərdivаnının ən yüksək pilləsində хаn dururdu. Xаn həm dахili, həm də хаrici siyаsətdə tаmаmilə suvеrеn idi, bütün fеоdаllаr оnа tаbе idilər. Lаkin xan şəriətin bаşlıcа əsаslаrını və yеrli аdətləri pоzа bilməzdi. Хаndаn sоnrаkı yеri хаn аiləsinin üzvləri tuturdu.
Saray məmurları arasında vəzirin xüsusi yeri vardı. Bəzi mənbələrə görə Xudadad xan Dünbilinin vəziri dövrün görkəmli şəxslərindən Əbdürrəzzaq Dünbili olmuşdur.
Аli ruhаnilər də hаkim fеоdаl sinfinə yахın vəziyyətdə idi.Ruhаnilər хüsusi zümrə idilər. Ruhаnilərin bir hissəsi rəhbəredici, еləcə də hüquqi məsələlərdə həllеdici səsə mаlik оlаn ахundlаr, əfəndilər, qаzılаr öz mövqеlərinə görə fеоdаl sinfinə dахil idilər. Yüksək vəzifəsi оlmаyаn, lаkin аli dini təhsil vеrmək hüququ оlаn müdərrislər, görkəmli ilаhiyyаtçılаr dа fеоdаl sinfinə dахil еdilə bilər.
Хаnların yаnındа “Divаnхаnа” və yахud “Хаn şurаsı” mövcud idi. Divаnхаnа məşvərətçi оrqаn idi. Burаdа mühüm dövlət məsələləri: hərb və sülh, vеrgilərin təyin оlunmаsı və tоplаnmаsı, itаət göstərməyən bəylərə divаn tutulmаsı və оnlаrın əmlаkının müsаdirə оlunmаsı, mühüm cinаyət işləri və digər dövlət əhəmiyyətli məsələlər nəzərdən kеçirilirdi. Хаn divаnsız dа qərаr qəbul еdə bilərdi.Divаnхаnаdа ən yüksək vəzifələr vəzir, divаnbəyi, qаlаbəyi, хəzinəаğаsı, qоşunnаvis, fərrаsbаşı idi.
Хаnlığın idаrə оlunmаsındа məhkəmə böyük yеr tuturdu. Məhkəmə sistеmi dеmək оlаr ki, bütünlüklə ruhаnilərin nəzаrəti аltındа idi. Şəriət məhkəmələrinə əsаsən kənd, mаhаl qаzılаrı və хаnlığın bаş qаzisi rəhbərlik еdirdi. Lаkin məhkəmənin hökmü şübhə dоğurduqdа хаn məhkəmənin işinə müdахilə еdə bilərdi. Məhkəmədə müsəlmаn hüququ böyük təsirə mаlik idi. Dini-şəriət məhkəməsi ən müqəddəs və ədаlətli məhkəmə sаyılırdı.
Şəhər idarəsində polis vəzifəsini darğalar icra edirdilər. Onlar eyni zamanda şəhər və bazarda qayda-qanun yaratmalı idilər. Şəriət qanunları nı müdafiə etmək üçün darğaya böyük səlahiyyətlər verilmişdi. Bəzən şəhərin idarəsini xan naibə, kələntərə, yaxud da qalabəyiyə tapşırırdı. Şəhər məmurlarına həmçinin əsasbaşı da daxil idi. Naib əsas etibarilə təsərrüfat və inzibati məsələlərlə məşğul olur, vergilərin vaxtlı-vaxtında toplanılması işi də ona tapşırılırdı. Şəhər həyatında gecələr şəhərin keşiyində durmaq kimi məsuliyyətli vəzifə vardı. Mövcud qaydaya görə, əhali növbə ilə gecələr şəhərin keşiyində durmalı idi. Lakin xanlar belə bir mükəlləfıyyəti pul ilə əvəz edib, əhalidən gecə keşikçiliyi əvəzinə müəyyən miqdarda pul toplayırdılar. Şəhərlilərdən bu məqsədlə toplanılan pulla axşamlar şəhərin keşiyini çəkən xüsusi dəstələr təşkil edilirdi. Gecə keşikçiləri əsas, keşikçibaşıları isə əsasbaşı adlandırırdı. Onların səlahiyyəti heç də darğanın səlahiyyətindən az deyildi.
Şəhər idarəsində sənətkar təşkilatlarının (əsnaf ların) başçılıq etdiyi ustabaşılar da müəyyən rol oynayırdılar. Lakin ustabaşıların nüfuz dairələri öz təşkilatları çərçivəsində məhdudlaşırdı. Onlar yalnız sənətkarların inzibati, maliyyə, mülki məhkəmə məsələlərinə baxırdılar.
Torpaq mülkiyyət formaları və vergilər
Xanlıq idarəçiliyi aqrar münasibətlərdə mühüm dəyişikliklər etmədi. Səfəvi dövləti nin bütün ərazisində, o cümlədən Təbriz xanlığında da torpaqlar dövlət (divan), xassə və ya xalisə, feodalların xüsusi mülkiyyəti (mülk), dini idaralər və ruhani torpaqları (vəqf) va kənd icmalarının torpaqlarına (camaat torpağı) bölünürdü. Lakin bu baxımdan dövrün səciyyəvi xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, xanlıqlarda dövlət torpaqları ilə xan ailəsinə məxsus torpaqların birləşdirilməsi müşahidə olunur. XVIII əsrin ikinci yarısında şərti torpaq mülkiyyət forması kimi tiyul geniş yayılmışdı. Bu dövrdə də tiyul xanlar tərəfındən müəyyən şəxslərə vəzifəyə və xidmətə görə verilirdi.
Vergi və mükəlləfiyyətlər Təbriz xanlığında da digər xanlıqlar ilə eyni idi. Azərbaycan xanlıqlarında əsas vergi malcəhət (Naxçıvan və Şirvan xanlıqlarında bu vergi bəhrə adlanırdı) idi. İndi müxtəlif xanlıqlarda onun həcmi 1/10-lə 1/3 arasında tərəddüd edirdi. Feodallar otlaqlardan istifadə müqabilində rəiyyətdən çöpbaşı adlı əlavə vergi alırdılar. Kəndli bağlarından toplanan bağbaşı adlı vergi məhsulun 1/10-ni təşkil edirdi. Bayram günlərində rəiyyət "hədiyyə" olaraq feodala bayramlıq gətirməli idi. Kəndlilərdən toypulu da alınırdı. Əgər toy kəndlinin ailəsində olurdusa, onda o, bəyə toyxərci verməli idi.Toy bəyin ailəsində baş verirdisə, onda bəy kəndlidən toypulu tələb edirdi. Hər bir kəndli həyətindən otaqxərci deyilən vergi də yığılırdı. Kəndli xanın atları üçün arpa verməli idi. Bu vergi at arpası adlanırdı. Rəiyyət tez-tez öz hesabına xanın muzdlu əsgərlərini də saxlamalı olurdu. Bu mükəlləfıyyət dişkirəsi adlanırdı. Rəiyyətdən həmçinin xan dəftərxanasının və inzibati idarəetmənin digər qurumlarının xərclərini ödəmək üçün mirzəyanə, kələntərlik və digər vergilər toplanılırdı. Vergiyığanlar xanın əmrinə əsasən öz xeyirlərinə darğalıq adlı vergi toplayırdılar. Kəndli feodalın xeyrinə olaraq bir sıra mükəlləfiyyətlər - biyar və əvrəz yerinə yetirməli idi. Biyar ildə 3 gündən 6 günədək, əvrəz isə 2 gün olurdu. Əvrəz zamanı kəndin bütün əhalisi ya qala divarı hörməli, körpü çəkməli, ya da feodalın təsərrüfat və ev işlərində birlikdə çalışmalı idi. Kəndlilərin gəlirinin çox hissəsi müxtəlif vergi və mükəlləfıyyətlərin ödənilməsinə sərf olunurdu.
Kəndli sinfi əsasən rəiyyət və rəncbər dən ibarət idi. Kəndlilərin əksəriyyətini təşkil edən rəiyyət divan, mülk və vəqf torpaqlarında yaşayırdı. Rəiyyət in bir qismi kənd icmasının onlar üçün ayırdığı torpaqları becərir və kimin torpağında yaşamasından asılı olaraq feodallara, yaxud xəzinəyə əsas vergi kimi məhsul rentası ödəyirdi. Ən ağır vəziyyətdə yaşayan kəndli rəncbər idi. Öz torpağı olmayan rəncbər xanın və digər feodalların mülklərində işləyərək yığılan məhsulun müəyyən hissəsini - adətən, l /3-ni alırdı. Rəncbərlərin sıralarının artmasının mənbələri müxtəlif idi. Adətən, aclıq və məhrumiyyətlərə məruz qalan rəiyyət özünün kiçik torpaq sahəsini feodala satmağa məcbur olur və beləliklə, rəncbərə çevrilirdi. Maldarlıq təsərrüfatı ilə məşğul olan elatlar da kəndli sinfınə məxsus idi.
Xanların kəndliləri itaətdə saxlamaq üçün nökərlərdən və maaflardan ibarət ayrıea dəstələri vardı. Xüsusi imtiyazlara malik olan həmin şəxslər bütün vergi və mükəlləfıyyətlərdən azad edilirdilər.
Yana Salat
Yana Salat (d. 6 aprel 1979) — Kanadanı təmsil edən su poloçusu.
Karyerası
Daha sonra Yana Salat, Kanada yığmasının heyətində 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Yeddinci pillə uğrunda görüşdə Qazaxıstan yığmasını 10:4 hesabı ilə məğlub edən Kanada yığması, Afina Olimpiadasını yeddinci pillədə başa vurdu.
Variator ötürməsi
right|frame|Zəncirlə işləyən pazvari variator
Variator ötürməsi — ötürmə ədədini səlis dəyişmək üçün istifadə olunan ayrıca aqreqat və ya maşınlara quraşdırlmış düyüm.
İşləmə prinsipi
Variator onun işləməsini təminedən bir və ya bir neçə pilləsiz ötürmədən ibarətdir. Onun əsas xassəsi tənzimləmə diapazonu, yəni ən böyük ötürmə ədədinin ən kiçiyə nisbəti ilə ifadə olunur (adətən 3-6, bəzi hallarda 10-12). Variatorlar müxtəlif iş şəraitlərində maşının optimal işləməsinə xidmət edir. Məsələn, metalkəsən dəzgahda diametri dəyişən pəstahın müxtəlif sahələrində əlverişli kəsmə sürətini təmin etmək mümkündür. Bundan əlavə variatorlara avtomobil, tekstil maşın və mexanizmlərində, kağız, kimya sənayesində, nəqliyyatda rast gəlinir. Ən geniş yayılmış növü elektrik mühəriki ilə işlədilən pazlı qayış ötürməsidir. Sürətin pilləsiz ötürmə sistemi kimi variatorların tətbiqi avtomatlaşdırılmış texniki vasitələrdə daha böyük rol oynayır.
Qayışla işləyən variatorlar
Şəkildə qayış ötürməsi ilə işləyən variator təsvir olunmuşdur. Variator pazformalı qayışla əlaqələndirilmiş aparıcı və aparan qasnaqlardan ibarətdir. Qasnaqlar giriş və çıxışda yaranan yüklərin fərqindən asılı olaraq daxil olduğu ötürmədə dövrlər sayını tənzimləyir. Tənzimləmə əl və avtomatik aparıla bilir. Vallarda oturdulmuş qasnaqların ya hər ikisi, ya da aparan qasnaq onun daxili ölçüsünü müəyyən edən, bir-birinə nisbətən hərəkət edəbilən iki hissədən ibarətdir. Vala düşən yükdən asılı olaraq qasnağın araboşluğunun ölçüsü onun tərəflərinin bir-birinə nisbətən yaxınlaşması və ya uzaqlaşması yolu ilə tənzim olunur. Bu yolla aparan və aparılan qasnaqda effektiv diametrin ölçüsü dəyişir və nəticədə vallar arasında müxtəlif öütrmə ədədləri əldə edilir.
Taqil burnu
Taqil burnu (Такиль, Taqıl, Такъыл) — Kerç yarımadasının cənub-şərq qutaracağı. Öz növbəsində bir platodur və çölə dağru yüksəklik azalır. Onun mərkəzi hissəsində hündür qayalar vardır. Mütəxəsislərin fikirinə görə sarmat dövrünün əhəngdaşı süxürlarından təşkil olunmuşdur.
1772-ci ildə burun yaxınlığında Osmanlı ordusu ilə Rusiya imperiyasının ordusu arasında dəniz döyüşü baş vermişdir. Döyüş nəticəsində türklər bior necə iri gəmilərini itirmişdir.
1832-ci ildə burunda yerləşən yüksəklikdə Taqil mayakı inşa edilmişdir. Mayak Kerç boğazına cənubdan nəzarəty etməyə imkan verir.
Burunda 27 fevral 2013-cü ildə burunun 850 ha ərazisində Taqil burnu lanşaft-rekreasiya parkı təşkil edilmişdir
Avinyone
Avinyone  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Matezin-Triev kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.
INSEE kodu — 38023. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 189 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 362 ilə 825 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 500 km cənub-şərqdə, Lion dan 110 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 26 km cənub-şərqdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Gömrük ittifaqı
Gİ qurmaqda məqsəd iqtisadi səmərəliliyi artırmaq və üzv ölkələr arasında daha sıx siyasi, iqtisadi və mədəni əlaqələr formalaşdırmaqdır.
Zaman Azərbaycan (qəzet)
Zaman-Azərbaycan - "Zaman-Azər MMC"-nin təsis etdiyi qəzetdir.
Təsisi
"Zaman-Azərbaycan" qəzeti ilk dəfə 1991-ci ilin may ayının 24-də çap olunmuşdur. "Zaman-Azərbaycan"ın ilk nəşrləri İstanbulda çap olunaraq, təyyarə ilə Bakıya gətirilmişdir. O zamanlar Azərbaycan hələ müstəqilliyini bərpa etməmişdi. Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra, Azərbaycan müstəqilliyini elan edən kimi "Zaman-Azərbaycan" qəzeti ölkədə ilk xarici qurum kimi qeydiyyatdan keçmişdir. Bundan sonra "Zaman-Azərbaycan" tamamilə Azərbaycanda hazırlanmış və Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatında çap olunmuşdur. Müstəqilliyin ilk illərində yalnız köhnə mətbəələr var idi. Ona görə də, rəngli kağız və dünya standartlarına uyğun çap imkanı yox idi. Bu problemi həll etmək üçün "Zaman-Azərbaycan" ilk dəfə ölkəyə rəngli mətbəə gətirmişdir. Bu, Azərbaycan tarixi üçün ilk rəngli mətbəə idi.
Nəşrləri
1996-cı ilin mart ayında "Zaman-Azərbaycan" qəzeti latin qrafikalı əlifba ilə uşaqlar üçün "Tumurcuq" qəzetinin nəşrinə başlamışdır. Ölkə latın əlifbası ilə yazılmış ədəbiyyat sarıdan korluq çəkdiyindən "Tumurcuq" məktəblilər üçün sinifdən xaric oxu materialı kimi ən yaxşı mənbə idi. Hətta Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi bütün məktəblər üçün sinifdən xaric oxu materialı kimi "Tumurcuq" qəzetini tövsiyə etmişdir. "Zaman-Azərbaycan" həmçinin xüsusi nəşrləri ilə də yadda qalmışdır. Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasının 10 illik yubileyinə, 20 Yanvar faciəsinin 10 və 19 illiklərinə və ikinci minilliyin sonuna həsr olunmuş xüsusi buraxılışlar bütün zamanlarda tədqiqatçılar üçün çox mühüm bir sənəd hesab olunmaqdadır.
Futbol geyimi
thumb|200px|right|[[Kaka|Rikardo Kaka müasir futbol geyimində]] Başqa idman növlərində olduğu kimi futbolda da geyim standart avadanlıq sayılır. Futbol geyimi futbolun 4-cü qaydası ilə müəyyənləşdirilir və qaydaya əsasən, futbolçu geyimin minimal dəstinə sahib olmalı və üstündə başqa futbolçuya yaxud da digər iştirakçıya təhlükə yarada biləcək heç bir əşya olmamalıdır. Bəzən fərdi yarışlarda geyimə bir neçə məhdudiyyətlər qoyula bilər, məsələn, loqoların ölçüsünün tənzimlənməsi; bir-biri ilə qarşılaşan iki komandanın formaları eyni və ya oxşar olarsa, səfərdə olan komanda başqa rəngdə geyinməlidir.
İlkin futbol geyimi bu günümüzə çatana qədər çoxlu dəyişikliklərə məruz qalıb. Əvvəl futbolçular pambıqdan hazırlanmış qalın köynək, brici və dəridən hazırlanan ağır sərt çəkmələr geyinirdilər. XX əsrdə çəkmələr daha yüngül və yumşaq, şortlar daha qısa oldular. Geyim istehsalında və poliqrafikada irəliləyişlər sayəsində yüngül sintetik liflərdən hazırlanan və daha da rəngarəng və mürəkkəb konstruksiyaya sahib olan köynəkləri hazırlamaq mümkün oldu. XX əsrdən başlayan reklamın inkişafı futbola da təsir etdi, beləki artıq formalarda sponsorların loqoları yaranmağa başladı, həmçinin azərkeşlər üçün də formalar satılmağa başlanıldı ki, bu da klublara böyük gəlir gətirdi.
Əsas ləvazimatlar
Bütün futbolçularda olması nəzərdə tutulan avadanlıqlar Futbol geyimi adlı 4-cü futbol qaydasında müəyyən edilir. Qaydada formaya aid 5 ləvazimat qeyd edilib — köynək, şort, corab (və ya getr), ayaq qoruyucuları və butslar. Qapıçılara şortik yerinə idman şalvarı da geyinməyə icazə verilir. thumb|100px|right|Ayaq qoruyucusu Əksər oyunçuların altında dişləri olan butsları geyindiyinə baxmayaraq, futbol qaydalarında bu helə də vacib deyil. Köynəklərin qısa və ya uzun qolları olmalıdı, qapıçıların köynəklərinin rəngi isə digər oyunçular və hakimlərdə olan köynək rənglərindən tamamilə fərqlənməlidi. İstilik üçün şortun altından ondan çox uzun olmuyan şortaltı geyinmək olar, amma o, şortun rəngində olmalıdı. Ayaq qoruyucusu tamamilə getrlə örtülməli, rezin, plastik və ya oxşar materialdan hazırlanmalı və "kifayət dərəcədə müdafiəni təmin etməlidir". Oyunun qaydalarının müəyyən etdiyi avadanlıqlarla bağlı vacib məhdudiyyət ondadır ki, oyunçuların əynində və ya formasında özünə yada başqa oyunçulara təhlükə yaradacaq hər hansı bir əşya olmamalıdır.
Bəzi yarışlarda icazə verilir ki, iki komanda eyni rəngli formada olsun, baxmayaraq ki futbol qaydalarına görə: "İki komanda bir birindən fərqlənsin deyə, onlar başqa rəngdə formalar geyinməlidi, həmçinin hakimlər briqadası da buna əməl etməlidir". Buna görə də hər klubun "ev" və "qonaq" forması var, amma bəzən klublar rəqib ilə eyni rəngdə forma dəstini geyinməsə də, yenə də "qonaq" formasını geyinir, bu marketinq məqsədi daşıyır. Formanın rəngi rəqibin həm "ev", həm də "qonaq" formasıyla eyni düşəndə, bir çox peşəkar klublar "üçüncü" formasını istifadə edirlər. Köklü klublar hər il geyimlərində yalnız özünə məxsus rəngləri istifadə edirlər, və o rənglər klub mədəniyyətin ayrılmaz tərkib hissəsi sayılır. Milli komandalar öz ölkə bayrağı rəngində geyinməyə üstünlük verilər, amma hər milli belə etmir, məsələn: italiyanlar Savoyya sülaləsinin rəngi olan göy rəngdə geyinir, hollandlar oran sülaləsinin şərəfinə narıncı rəngi seçiblər, avstraliyalılar isə hər idman növündə olduğu kimi öz milli rəngləri olan yaşıl və qızılda meydana çıxırlar. thumb|left|[[Mançester Yunayted FK|Mançester Yunaytedin 2012/2013 mövsümü üçün ev geyimi]] Köynəklər əsasən poliefir materiallardan hazırlanır və təbii liflərdən hazırlanmış köynəklər kimi təri və istiliyi özündə saxlamır. Klubların geyimlərinin ortasında və ya arxasında böyük gəlir gətirən sponsor loqoları yerləşdirilir. Yerli qaydalardan aslı olaraq, loqonun ölçüsünə və yerləşməsinə məhdudiyyətlər tətbiq oluna bilər. Oyunçuların nömrələri arxada yazılır, amma milli komandalarda nömrə qabaqda da yerləşdirilir. bəzi klublar oyunçuların adlarını nömrələrindən yuxarda, bəziləri isə aşaqda yerləşdirilər. Hər komandanın kapitanı adətən, hakim və tərəfdarlar tanısın deyə, sol qolunda kapitan sarğısını daşımalıdır. thumb|150px|right|[[Raul Qonsales kapitan sarğısıyla]]
Müasir futbolda oyunçuların çoxusu ya dəridən, ya da sintetik materiallardan hazırlanmış xüsusi futbol butslarını geyinir. İndiki butslar keçmişdəkilərdən fərqli olaraq topuqdan aşağı cüzi kəsilir və altına dişlər vurulur. Dişlər həm sökülə bilən, həm də daimi ola bilər, və normal olaraq onlar vint oyması ilə düzəldilir.
Futbol qaydalarına əsasən, cinsindən aslı olmayaraq hər futbolçu standart geyim geyinməlidir, amma 2008-ci ildə "FC de Rakt" qadın klubu köhnə forma yerinə qısa ətək və bədənə yapışan futbolka geyinmək təklifi verdi. Bu qərara Hollandiya kral futbol ittifaqı veto qoysa da, sonradan fikirini dəyişdi və ətəyin altından şalvar və ya şort əlavə olunduqdan sonra, forma məqbul sayıldı.
Başqa ləvzimatlar
left|thumb|300x300px|Qapıçı əlcəyi
Hakimlərin geyimi
thumb|150px|Jose Luis Qonsales müasir hakim geyimində Baş, köməkçi və dördüncü hakimlərin geyimi futbolçuların geyindiyi tərzdə idi, yalnız 1950-ci ildən sonra hakimlər blazer tipli köynəklər geyinməyə başladılar. Buna aid futbol qanunu olmasa da, bir prinsip kimi hakimin forması iki komandanın geyimindən başqa rəngdə olmalıdır. 1998-ci ildə Aston Villa-Uimbldon oynunun ortasında David Elleray məcbur oldu ki, formasını dəyişsin, çünki geyimi Uimbldon futbolçuların forması rəngində idi. Qara hakim geyiminin ənənəvi rəngidi, hakimlərin qeyri rəsmi təxəllüsü məhz "qara geyimli adamdı", baxmayaraq ki tez-tez digər rənglər də istifadə olunur. 1994-cü ilin dünya çempionatında FİFA hakimlərə qara rəngdən başqa digər rəngdə də geyinməyə icazə vermişdi. Bəzən hakimlərin köynəyində sponsorların loqoları yerləşdirilir, amma çox vaxt belə nişan köynəklərin qoluna yapışdırılır.
Viktorian dövrü
Futbol geyiminə aid ilk yazılar 1526-cı ilə aid edilən kral VIII Henrinin "Böyük Qarderobunda" tapılıb, yazılarda cüt futbol butsları haqqında istinad var. Futbol komandalarını ayırd etmək üçün rəngli köynəklərin istifadə olunmasının ən qədim sübutu ingilis dövlət məktəblərinin birində keçirilən futbol oyununa aid və 1840-cı ilə təsadüf edən bir yazıdı:"Məktəbli oğlanlar göy köynəkdə, o biri komandanın oyunçuları qırmızı rəngdə geyiniblər", və bu yazı eynilə “Bell's Life in London” qəzetinin 1858-ci ildə çıxan məqaləsində də yazılmışdır.
İlk mütəşəkkil şəkildə keçirilən futbol oyunu 1960-cı ildə İngiltərədə oynanılmışdı, və çox güman ki, futbolçular hər hansı xüsusi geyim geyinməmişdilər, və komandalar bir-birindən fərqlənsin deyə, bir komandanın futbolçuları başlarına kepka qoymuşudular. Bu problemi aradan qaldırmaq üçün təklif olundu ki, komandalar çalışsınlar biri qırmızı geyimdə olsun, o biri isə göy, və beləliklə çaşqınlığı aradan götürülsün.
thumb|left|1894 il, "The New Brompton" komandası o zamanın tipik geyimində: ağır trikotaj, uzun şort, yuxarısı yüksək olan çəkmələr və tam corabla (getrla) örtülmüş baldırlar
İlk standard zolaqlı geyimlər 1870-də yaranmağa başladı, bir çox klublar yarandığı məktəblərin və ya digər idman təşkilatların rənglərində geyinməyə üstünlük verirdilər. Məsələn, Bleckbörn Rovers göy və ağ rənglərini Kembric universitetinə görə seçmişdir, çünki klubun təsisçilərindən bir çoxu orada təhsil almışdır. Oyunçular müasir şort yerinə bricidə və ya tammetrajlı şalvarda oyuna çıxırdılar, və hətta kəmər və ya çiyinbağılar taxırdılar. O vaxtki futbol ulduzlarından olan Lord Kinneyrd uzun ağ şalvarda oynamaqla məşhur idi. Futbolçuları fərqləndirən nömrələr köynəylərdə çap olunmamışdı. 1874-cu ildə Qlazqoda keçirilmiş Kuniz Park-Uonderers oynunda oyunçuları bir-birindən ya kepkalarından, yada corablarından seçirdilər. İlk ayaq qoruyucunu Notingem Forestin oyunçusu Sem Ueller Uidausen geyinmişdir, o, bu qoruyucuları kriketdə isitifadə edilən ayaq qoruyucunu sındıraraq düzəltdi və ayağına taxaraq, corabın üstünə saldı. Əvvəlcə bu konsepsiya lağa qoyuldu, amma tezliklə başqa futbolçular da başladılar ondan istifadə etməyə. Vaxt keçdikçə oyunçular bu qoruyucuları taxıb, üstünü corabla örtdülər.
Futbol imkanlı həvəskarların hobbisindən uzaqlaşıb peşəkarların oynadıqları oyuna çeviriləndə, geyim dəstləri də müvafiq olaraq dəyişdi. Artıq oyunçular yox, klubların özləri oyun ləvazimatlarını təmin edirdi. Çaşqınlığa yol verilməsin deyə İngiltərə futbol liqası qərar qəbul etdi ki, eyni rəngdə olan komandalar qeydiyyatdan keçə bilməz. Bu qərar sonra ləğv olundu, amma bir şərtlə ki, klubun ikinci "qonaq" forması da olmalıdı. Rəng toqquşması olunca əvvəlcə "ev" komandası formasını dəyişməli idi, 1921-ci ildən sonra isə əksinə "qonaq" komanda ikinci geyimi ilə oyuna çıxmalı oldu.
Xüsusi butslar gündəlik ayaqqabı və ya iş çəkmələrini futbolun "peşəkar" dövründə əvəz etdi. Bu dövrün butsları dolğun dəridən tikilirdi, sərt ayaq altısı var idi və oyunçunun topuğundan yüksəkdə idi.
20-ci əsrin əvvəllərində
Oyun Avropaya və onun hüdudlarından kənarda yayılmağa başlayanda, yeni klublar geyim dəstini Birləşmiş Krallığın formalarına bənzər və ya bilavasitə onlardan ruhlanaraq seçirdilər. 1903-cü ildə Yuventus Nots Kaunti klubundan ruhlanaraq, ağ-qara zolaqlı geyimdə oynamağa qərara gəlmişdi. İki ildən sonra Argentinanın Atletiko İndependiyente komandası Notinqem Forestin oynuna baxaraq, klubun rənglərini qırmızı seçdi.
thumb|20-ci əsrin əvvələrində şortlar daha qısa oldu və qapıçılar fərqli rəngdə köynəy geyinirdilər (1910-cu il- [[İnter Milan FK|İnter klubu)]] 1904-cu ildə İngiltərə Futbol Assosiyasıyası oyunçuların bricilərinin dizlərindən uzun olması qərarını rədd etdi, və bricilər daha qısa oldu. Geyimin bu hissəsi 1960-cı ilə qədər "brici" adlanırdı, sonra isə onu "şort" adlandırmağa başladılar. Əvvəlcə klubların çoxu şortlarını köynəklərin rənginə uyğun geyinirdilər. 1909-cu ildə hakimlərə qapıçını başqa oyunçulardan ayırd etməsinin daha asan olması üçün, qaydalarda dəyişiklik edildi: qapıçılar komanda yoldaşlarından fərqli rəngdə köynək geyinməli oldular. Əvvəlcə qapıçıların köynəyi ya qırmızı, ya da kral göy rəngində olmalı idi, amma 1912-ci ildə yaşıl üçüncü variant kimi təsdiq olunanda futbolçuları o dərəcədə cəlb etdi ki, tezliklə demək olar hər qapıçı yaşıl rəngli geyimdə oynamağa başladı. Başqa oyunçular yüngül köynəklər geyərkən, qapıçılar sviter geyinirdilər.
Nömrəli köynəklərin istifadə etmə təcrübəsi ilk dəfə 1920-nci ildə başlanıldı, amma bu ideya populyar olmadı. 1933-cü ildə Everton-Mançester Siti oyununda ilk dəfə nömrəli köynəylər istifadə olundu. Püşk atılandan sonra Evertonun oyunçularına 1-11 qədər rəqəmlər düşdü, Sitinin bəxtinə isə 12-22 qədər rəqəmlər. Birinci Dünya Müharibəsi zamanı rəqəmləşdirmə standart olaraq 1-11 qədər idi, və rəqəm seçimində bir qayda olmasa da, futbolçulara rəqəmləri oynadığı mövqeylərinə görə paylanırdı, məsələn 9 rəqəmi hücumçular üçün bron olunmuşdur. Şotlandiyanın Seltik klubu hamıdan fərqli olaraq beynəxalq çempionatların oyunlarında 1975-ci ilə, ölkə daxili çempionatlarının oyunlarında isə 1994-cü ilə qədər rəqəmlərini yalnız şortların üstündə çap edirdi. 1930-cu ildə buts istehsalında böyük irəliləyişlər oldu, yeni sintetik materiallar və daha yumuşaq dəridən hazırlanma saəsində butslar daha əlçatan oldu. 1936-cı illərdə avropada oynayan futbolçuların butsları 10 il əvvəl mövcüd olan butslardan üç dəfə daha yüngül idi. Bununla belə bir çox britaniyalı oyunçular yüngülüyünə görə yeni butsları qəbul etmək istəmirdi. Onlardan biridə ingilis müdafiəçi Billi Rayt idi, hansıki yeni ayaqqabılardan açıq şəkildə imtina edib, onları daha çox balet üçün uyğun olduğunu söyləmişdi.
thumbnail|left|Boka Xuniyors oyunçuları XX-ci əsrin 60-cı illərin nümünəvi formasında Müharibə zamanı və sonrası formaların qıtılığına görə böyük problemlər yaranmışdır. İngiltərənin Oldham Athletic klubu, hansı ki ənənəvi olaraq mavi və ağ rəngdə oynuyurdu, iki mövsümünü ağ-qırmızıda keçirtmişdi. Bu geyimi onlar Oldham şəhərin reqbi klubundan götürmüşdülər. 1950-ci ildə cənubi Avropada və Cənubi Amerikada geyimlər daha yüngül oldu, çünki ağır təbii liflər sintetik parçalarla əvəz olundu, həmçinin geyimin yaxası "V" şəklində düzəldilməyə başlandı. Topuqdan yüksəkdə yox, ondan aşaqda olan ilk butsları 1954-cü ildə Adidas təqdim etmişdir. Belə butsların 2 dəfə baha olmasına baxmayaraq, onlar böyük gəlir gətirdilər və alman şirkətinin futbol bazarında yerini möhkəmləndirdilər. Başqa regionlarda bu növ butslar daha az alınırdı, və ingilislər yenə də dəyişikliyə müqavimət göstərib, müharibədən əvvəl geyilən ayaqqabılarda oynamağa üstünlük verirdilər, eyni vaxtda Şərqi Avropa komandaları artıq köhnə dəbli hesab edilən dəstləri geyməyə davam etdirirdi. Çempionlar Liqası kimi beynəxalq turnirlərin yaranması ilə cənubi Avropadaki dəb qitənin digər tərəflərinə də yayıldı, müharibədən əvvəlki buraxılan ağır köynəklər, ayaqqabılar istifadədən tamamilə çıxarıldılar. 1960-cı illərdə geyim komplektin dizaynında az yeniliklər əlavə olundu, klublar stadionlara yeni əlavə olunmuş projektorların altında yaxşı görünmək üçün daha sadə rənglərə üstünlük verirdilər. 1960-cı illərin sonları və 70-ci illərin əvvələrində istifadə olunan geyimlər azarkeşlər tərəfindən çox bəyənilir.
Müasir dövürdə
thumbnail|left|PSJ-nin bir neçə mövsüm geydiyi və üstündə sponsor loqosu olan bu köynəklər müasir dövrdə normal hal sayılır 1970-ci illərdə klublar formalarına cürbəcür xüsusiyyətlər əlavə edirdilər. 1975-ci ildə Lids Yunayted öz ənənəvi göy və qızıl rənglərindən imtina edərək, Real Madridi təqlid etmək üçün ağ rəngdə forma geyinməyə başladı, və azarkeşlərə satıla biləcək dizaynda köynək hazırlayan ilk klub oldu. Bu böyük komersiya uğru gətirə bildiyi üçün digər klublarda Lids Y.-in ardınca tezliklə yüksək səviyyəli tərtibatla və istehsalçılarının loqotiplərini əlavə edərək, geyimləri satışa buraxdılar. 1973-cü ildə alman komandası "Eintracht Braunschweig" yerli spirtli içki istehsalçısı "Jgermeister"-lə köynəklərində onların loqotipini yerləşdirməsinə dair saziş imzalamışdı. Tezliklər demək olar ki, bütün iri klublar belə sözləşmələr bağladılar, və sponsor şirkətlərin dəyəri birdən çox artdı. 2008-ci ildə Bayern Münhen Deutsche Telekom-dan 25 million € sponsor pulu almışdı. Atletik Bilbao 2005-ci, Barselona isə 2007-ci ilə qədər köynəklərində sponsor loqolarını yerləşdirməkdən imtina etmişdilər. Barselona 2007-2011 illərdə təmənnasız UNİCEF yazısını formasının qabağında daşıyırdı, və ayrıca hər il xeyriyyə məqsədilə 1.5 milyon dollar bu təşkilata bağışlıyırdı. Futbolçular da ayrı-ayrı şirkətlərlə sponsorluq müqavilələri bağlamağa başladılar. 1974-cü ildə Yohan Kroyff Puma ilə şəxsi anlaşması olduğu üçün Adidasın hazırladığı millisinin formasını geyinməyə razılaşmadı, və ona formanın loqossuz versiyasını geyinməyə icazə verilmişdi. Həmçinin Puma Peleyə 120.000 $ ödədiki, o, onların istehsalı olan butsları geyinsin, və xüsusi xahiş etdiki, o 1970 DÇ-nın final mərhələsinin startında əyilsin və iplərini bağlasın, bununla da onlar bütün dünyada televiziya tamaşaçıları üçün çəkmələrin iri planda göstərilməsini təmin etdilər.
1980-ci ildə Hummels və Adidas şirkətləri daha mürəkkəb konstruksiyalı köynəklərin istehsalına başladı, yeni texnoloqiyalar saəsində köynəyə kölgə qravürləri və zolaqlar kimi yeni dizayn elementləri əlavə olundu. Şotrlar 1970-80 illərdən müqaisədə dahada qısa edildi, və artığ futbolçuların nömrələrini köynəklərin və ya şortların önündə də tez-tez rast gəlmək olurdu. 1991-ci ildə İngiltərə kuboku yarışında Tottenhem klubunun oyunçuları uzun kisəyəoxşar şortda oynamışdılar. O vaxt bu yeni görkəm gülüşlə qarşılandı, amma qısa müddət ərzində Böyük Britaniyada və başqa ölkələrdə klublar şortlarını uzunlaşdırdılar. 1990-cı illərdə bir çox klublar zövgssüz rənglərdə olan geyimlərlə seçilirdilər. Belə dizayn qərarı azərkeşlərə görə edilmişdir ki, onlar köynəkləri geyinəndə dəbli görünsünlər, amma o dövrün bir çox geyim layihələri bütün zamanların ən bərbadı sayılır. 1996 ildə bir oyunda Mançester Yunayted cins şalvarla geyindikdə yaxşı görünsün deyə, geyimini xüsusi formada etdi, amma bu forma birinci hissədən sonra ləğv olundu, bunun səbəbi MU-nun baş məşqçisi Aleks Ferqyusonun 3:0 məğlubiyyətdən sonra dediyi açıqlaması oldu, o, iddia etdi ki, formaya görə futbolçular meydanda bir-birini görə bilmirdi. Mançester futbolçuları ikinci hissəyə başqa rəngdə olan geyimdə meydana çıxdı, və qol buraxmadan, 1 qol vurdular. 2002-ci ildən bəri oyunçulara geyimində siyasi, dini və ya şəxsi şüarları çap etdirmək qadağan edildi. 2004-cü ildən oyun zamanı köynəyini çıxardan oyunçuları sarı vərəqə ilə cəzalandırılar. thumb|200px|right|[[Kappanın İtaliya millisi üçün hazırladığı geyim.]] Köynəklərin satışı gün bə gün artırdı, və klublara böyük gəlirlər gətirirdi, Birləşmiş Krallığda isə klubların bu sahədə gəliri 200 million £ çox təşkil etdi. Bir neçə klub qiymət sövdələşməsində ittiham olundu və 2003-ci ildə Mançester Yunayted İngiltərənin "Ədalətli Ticarət Əməliyyatlarının İdarəsi" tərəfindən 1.65 million £ məbləğində cərmələndi. Futbol geyimi bahalı olduğundan, pərəstişkarların bir çoxu Taylandda və Malayziyada daha az keyfiyyətli materiallardan hazırlanan ucuz saxta versiyalarını alırlar. Bununla belə orijinal formada futbolsevərlər arasında populyardır. Devid Bekhemin Real Madridə transfer olduğdan sonra ilk 6 ayında klub onun adını daşıyan bir milliondan çox köynəklər satdı. Həmçinin kolleksiyaçılar üçün oyunçuların mühüm oyunlarda geyidiyi formalarda satılır. 2002-ci ildə Pelenin 1970-ci ilin dünya çempionatının finalında geyidiyi köynək hərracda 150,000 £ satılmışdı.
Qadınların futbol oynayarkən hicab geyinməsi üçün qadağa 2007-ci ildə İFAB təşkilatına təqdim olunmuşdur, lakin İordaniya şahzadəsi Əli bin Əl-Hüseynin təzyiqlərindən sonra 2012-ci ildə aradan qaldırıldı. . Buna baxmayaraq Fransa futbol federasiyası Fransada hicab mübahisələrinə əsaslanaraq bu qadağanı ləğv etməmişdir.
Yınal
Yınal — Oğuz dövlətində əsilzadə təbəqəsinə verilən titullardan biri. Bəzi mətnlərdə bu ünvan 'inal' şəklindədir.
Turəc Atabəki
Turəc Atabəki — Amsterdam Universitetinin tarix kafedrasında "Orta Şərq və Mərkəzi Asiya Sosial tarixi" professorudur. O, İranın erməni mənşəli atabəki xanədanına mənsubdur. Turəc Atabəki, həmçinin Cənubi Azərbaycanlılar üzrə mütəxəssisdir. O, paniranistdir və Azərbaycan tarixi və azərbaycanlılara qarşı mövqeyi var.
Kirov rayonu (Şimali Osetiya)
Coğrafiya
Kirov rayonu respublikanın şimal-qərb hissəsində, Kabarda-Balkariya ilə sərhəddə yerləşir. Rayonun sahəsi 410.74 km²-dir.
Aşağıdakı rayonlarla həmsərhəddir: şimal-şərqdə Mozdok rayonu, şərqdə Pravoberejnı rayonu, cənubda Ardon və Diqorski rayonları, eləcə də qərbdə və şimalda Kabarda-Balkariyanın 3 rayonu.
Rayonun hidroqrafik şəbəkəsi Terek, Kambileevka, Urux, Zmeyka çayları və onların qolları ilə təmsil olunur. Bir sıra meliorasiya kanalları da mövcuddur.
Tarixi
2 dekabr 1934 SSRİ sosialist partiyasının Şimali Osetiyanə bölməsinin qərarı ilə beş kənd sovetliyi təşkil edilir: Elxotovski, Stavd-Dordski, Zmeyski, İranski və Komsomolski.
Böyük Vətən müharibəsi zamanı Elxotov darvazası uğrunda qanlı döyüşlər baş tutmuşdur. Bura Xəzər neftinə, Gürcüstan hərbi yoluna gedən xəttin girişi sayılır. Burada sovet qoşunlarının müdafiə xətti qırılır. Ancaq alman qoşunları Orjanikidze yaxınlığında durdurulmuşdur.
İqtisadiyyat
Kirov rayonu istər kənd təsərrüfatı, istərsə sənaye istiqamətli iqtisadiyyata sahibdir. Rayon ərasinində 39 müəssisə, o cümlədən 6 kolxoz, 1 sovxoz, 4 sənayə müəssisəsi, 2 tikinti şirkəti, 1 yol idarəsi.
Konserv zavodu
«Elxotovski ”, “ Revaris ” MMC,“ Avangard ” MMC;
«Karcin-LTF» MMC — İkiqat lent;
«Soyuz Plus» MMC, «Kazar» MMC - spirt istehsalı;
«Yuq-Kristal» MMC, «RKZP» MMC, «İmperiya» MMC, «YUQ» MMC, «Kirovski» MMC, «Lider» MMC, «Oka»" MMC - şərab və araq məhsulları;
Din
Müsəlmanların olduğu kəndlər — Elxatov, Karcin və Komsomolskoe.
İlk iman gətirən Müqəddəs Həvarilərin, Pyotr və Paulunun kilsəsi (Elxotov);
Müqəddəs həyatverən üçlük kilsəsi (Stavd-Durta).
"Tatartup" ziyarətgahı (st. Zmeyskaya). Ənənəvi inanclar islam və xristianlıqla qarışıqdır.
Şampinyonlar
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinə aid göbələk fəsiləsi.
Fəsiləyə tanınmış yeməli göbələklərlə yanaşı Lepiona cinsinə aid, hətta öldürücü təsirə malik Lepiota brunneo-incarnata kimi zəhərli göbələklər də daxildir.
Bal (rəqs)
thumb|150px|right|Bal rəqsindən fraqment Bal — hər iki cinsdən insanların cüt şəkildə rəqs etdiyi çox sayda iştirakçıların toplandığı mərasim. Ballar adı rəqs məclislərindən və diskotekalardan toplantının təntənəsi, ciddi etiketi və əvvəldən seçilmiş klassik rəqs ifası ilə seçilir.
Azad ticarət zonası
Azad Ticarət Zonası (ATZ) — bununla bağlı razılıq imzalamış ölkələri əhatə edən ticarət blokunun yerləşdiyi regiondur. Bu razılıq üzv ölkələr arasında tarifləri, idxal kvotalarını və mal və xidmətlərə tətbiq edilən güzəştləri ləğv edir. Əgər razılıqda vətəndaşların ölkədən ölkəyə hərəkətinə də olan məhdudiyyətlər qaldırılıbsa, bu "açıq sərhəd" hesab edilir. Bu iqtisadi inteqrasiyanın ikinci səviyyəsidir.
İnteqrasiyanın bu səviyyəsinə o ölkələr üstünlük verir ki, onların iqtisadiyyatı bir-birini tamamlayır. Əksinə, əgər ölkələr bir-biri ilə iqtisadi baxımdan rəqabətdədirlərsə, bu razılıq əldə etmək üçün stimul yaratmır və ya bu razılıq yalnız müəyyən sahədə olan məhsul və xidmətlərə aid edilir.
Balkaniya
thumb|Balkania: Kosovo (qırmızı), Serbiya (sarı) və Monteneqro (mavi)
Balkaniya alban siyasətçi Adem Demaçinin 1993-cü ildə təklif etdiyi və bir neçə Balkan ölkəsini əhatə edən hipotetik dövlət. Serb-alban konfliktinə alternativ kimi təklif olunan bu ideya Serbiya, Kosovo və Monteneqrodan ibarət konfederasiya olmalı idi.
Torpaq-kosmos-qarşılıqlı əlaqə (film, 1984)
Məzmun
Bu gün, insan hər iki qütbü fəth edəndən, Yerdə praktiki olaraq "ağ ləkələr" qalmayandan sonra, biz cazibə qüvvəsini dəf edib ulduzlara hücum etdik, sözün həqiqi mənasında Yer planetini özümüz üçün kəşf etdik.
Elmi-kütləvi film Yerin nə olduğu barədə onun insanla mürəkkəb əlaqəsi haqqında danışır. Film eyni zamanda insan zəkasının geniş yaradıcılıq imkanları haqqındadır.
Bu kinolent insana həsr olunmuş himndir.
Garcinia cadelliana
(Garcinia cadelliana) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qız qalası (Ərdəmli)
thumb|right|350px|Sahildən görünüşü
Qızqalası — Karikos sahil qalasına 200 metr məsafədə olan adada yerləşir. Böyük hissəsi yaxşı vəziyyətdə olan Qızqalasının şimal və cənub səmtləri səkkiz qülləylə qorunmuşdur. Qalanın xarici dairəsinin uzunluğu 192 metr dir. Qızqalası ilə sahildəki qala dənizdən bir yolla bağlanmış, dənizdən gələcək hücumlara qarşı tədbirləralınmışdır. Karamanoğlu İbrahim bəy tərəfindən 1448-ci ildə bərpa olunan qala bu gün bölgənin turizm simvolu halına gəlmişdir.