cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İsgəndərnamə
Şahnamə
Əli Abbasov qeyd edir ki, Nizaminin Firdovsinin qələmə aldığı bəzi hadisələri yenidən işləməsi onun təqlidçiliyindən deyil, əskinə, özünün Firdovsi qarşısında sənətkarlıq qüdrətini nümayiş etdirmək, onunla yarışmaq meylindən irəli gəlmişdir. Nizami "Şahnamə"dəki bir sıra hadisə və rəvayətlərin üstündən keçərək onları təsvir etmir. Məsələn, Daranın hind hökmdarı Fura kədərli məktub yazaraq ondan yardım istəməsi, İsgəndərin bundan xəbərdar olması və sair bu kimi hadisələr "İsgəndərnamə"də yoxdur. Daranın öldüülməsinin səbəbi hər iki əsərdə müxtəlif cür verilir. Nizami Daranın məğlubiyyətini onun zülmkarlığında görməklə, bunun əsl səbəbini ictimai ziddiyyətlərin nəticəsi kimi qələmə alır. "Şahnamə"də isə Daranın qatilləri bu işi şöhrətpərəstliyə görə edirlər. Nizami bəzən Firdovsinin geniş qələmə aldığı epizodun üstündən keçərək onu təkrar etmir. Məsələn, "Şahnamə"də Keydin 10 yuxu görməsi və onun mənalarının təsvir edilməsinə baxmayaraq Nizami buna cəmi bir beytlə işarə edir. Nizami də Firdovsi kimi Keydin öz qızını İsgəndərə verməsini təsvir edir. Lakin, Firdovsi məsələni qısaca qeyd etməklə kifayətlənir, Nizami isə bu hadisədən istifadə edərək həmin qız haqqında geniş danışır. Əsərdə bu qız müstəqil bir surət səviyyəsinə yüksəlir, beləliklə də, Nizami yaradıcılığında mühüm yer tutan məhəbbət mövzusunun təsvirinə keçməyə bir daha meyl göstərir.
Nizami İsgəndəri İranla bağlayan mənbələr, o cümlədən Firdovsi ilə razılaşmır. Onun fikrincə İsgəndər bu nəslə tamamilə yaddır. Şəhabi yazır ki, milli ehsasat cəhətdən də bu dastanda Firdovsi ilə Nizami arasındakı ixtilaf müəyyənləşir. Firdovsi İsgəndəri tarixdə məşhur olduğu kimi, cahangir, iqtidarlı bir padşah bilir. Lakin, o, qeyd edir ki, Nizami də Firdovsi kimi İsgəndəri Daranın Feyləqusun qızından olan oğlu hesab etmişdir. Ə. Abbasov isə qeyd edir ki, Nizami məhz bu rəvayətin doğru olmadığını göstərmişdir. O, əsər boyunca tez-tez İsgəndərin rumlu olduğunu vurğulayır, onu "rum nəsilli kişi", Daranın dili ilə "bir rumlu uşaq" adlandırır. "İsgəndərnamə"də Dara öz nəslinin nümayəndələri olan Bəhmən, Ruyindej, İsfəndiyar və başqalarını xatırlamaqla, "boş arxalı rumlu"dan qorxusu olmadığını bildirir.
Nizami "İsgəndərnamə"də zərdüştülük ilə bağlı olan bir çox rəvayətlərdən istifadə etmişdir. O, İsgəndərin Avestanı yandırması kimi geniş yayılmış rəvayəti də nəzmə çəkmişdir. Halbuki, Firdovsi "Şahnamə"də bu əlvalatı xatırlamağı lazım bilmir. Y. Bertels yazır ki, Nizami pəhləvi ənənələrindən istifadə edir, bu onun dünyagörüşünə görə xeyirxah işdir. Firdovsinin əsərində isə Dara İsgəndərə vəziyyət edərək onu Zərdüşt dininə toxunmamağa çağırır. Alimlərin bir çoxlarının fikrincə, Nizami zərdüştiliyə mənfi münasibət bəsləmişdir. İran alimi Məhəmməd Moin bu məsələdən bəhs edərkən "İsgəndərnamə"dən bir sıra misallar gətirmişdir.
Elmi-tənqidi mətni
"İsgəndərnamə" Nizami Gəncəvinin poemaları arasında elmi-tənqidi mətni olan ilk əsərdir. Akademik Ə. Əlizadə və F. Babayev tərəfindən hazırlanmış bu nəşr dünyanın müxtəlif kitabxanalarında saxlanılan ən qədim on əlyazma əsasında tərtib edilmişdir.
Tərcümələri
1820-ci illərdə Fransua Bernar Şarmua tələbəsi L. F. Şpitsnagellə birlikdə "İsgəndərnamə"dən "İsgəndərin ruslara qarşı yürüşü" hissəsini fransız dilinə tərcümə etmiş, bu tərcümə sonradan bir neçə dəfə nəşr edilmiş, həmçinin rus dilinə tərcümə olunmuşdur.
Poemanın birinci hissəsi ingilis dilinə Henri Uilberfors Klark (H. V. Clarke) tərəfindən tərcümə olunmuş və 1881-ci ildə nəşr edilmişdir. Alman dilində isə poemanın birinci hissəsi İohann Kristof Bürgel tərəfindən tərcümə olunaraq, 1991-ci ildə nəşr olunmuşdur.
"İsgəndərnamə" rus dilinə Prof. Y. E. Bertels və Prof. Arends tərəfindən sətri tərcümə edilmiş lakin həmin təcümə nəşr edilməmişdir. Tərcümənin əlyazması Nizami Gəncəvi adına Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində saxlanılır.
"İsgəndərnamə" poemasının Azərbaycan dilinə tərcüməsini Abdulla Şaiq ("Şərəfnamə") və Mikayıl Rzaquluzadə ("İqbalnamə") həyata keçirmişdir.
Təsirləri
"İsgəndərnamə" özünün yüksək ideya və bədii dəyərləri ilə Yaxın Şərq xalqları ədəbiyyatına güclü təsir göstərmişdir. Əmir Xosrov Dəhləvinin "Ayineyi-İsgəndəri", Əbdürrəhman Caminin "Xirədnameyi-İsgəndəri", Əlişir Nəvainin "Səddi-İsgəndəri" və başqa əsərləri Nizami "İsgəndərnamə"sinin təsiri ilə yazılmış əsərlər sırasında göstərmək olar. Nizaminin poeması Hatifinin "Teymurnamə"si kimi İsgəndərin adı ilə bağlı olmayan əsərlərə də təsir etmişdir. Həmin təsir "Teymurnamə"yə qəhrəmanlıq motivləri, Sədinin "Bustan"ına isə didaktik cəhətdən olmuşdur. "İsgəndərnamə"də əxlaqi fikirlərin güclülüyü, Şərq ədəbiyyatında isə bu məsələyə xüsusi diqqət yetirilməsi poemanı sevdirən səbəblərdən olmuşdur. V. Dəstgərdi "Şərəfnamə" və "İqbalnamə"nin Sədi "Bustan"ına etdiyi təsir barədə bəhs edərkən göstərir ki, "Sədi Nizami Gəncəviyə peyrəvilik etmişdir."
Nizami poeması nəsrlə olan "İsgəndərnamə"lərə də təsir etmişdir. Farsca mənsur "İsgəndərnamə"nin bir sıra epizodları Nizami məsnəvisinin nəsrə çevrilmiş parçalarından ibarətdir. Poemanın həm də türk ədəbiyyatına güclü təsiri olmuşdur. Məsələn, XVI əsr türk şairlərindən biri olan Əhmədinin "İsgəndərnamə"sində, S. Şedrin adına Mərkəzi Dövlət Kitabxanasının əlyazmalar fondunda saxlanılır. Bu əsərdə İsgəndərə bir sıra yeni sifətlər də verilir, onun Sistan padşahının qızı Gülşahla eşq macəraları da təsvir edilir. onun təsiri ciddi hiss olunur. Nizami "İsgəndərnamə"si orta əsrlər Erməni ədəbiyyatına da təsir etmişdir. Erməni tədqiqatçılarından A. Saturyan qeyd edir ki, "Nizaminin erməni ədəbiyyatına təsiri hələ XIII əsrdən olmuşdur. Xüsusilə bu, özünü şairin "İsgəndərnamə"sində aydın göstərmişdir. Bu əsərin təsiri altında Xaçatur Keçaretsi və ondan sonra Qriqoris Axtamartsi Makedoniyalı İsgəndərin yürüşlərini təsvir etmiş, Nizamiyə bənzətmələr yazmışlar." thumb|right|200px| [[Kəmaləddin Behzad 1479, Herat, Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyi ]]
Crepis biennis
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
İsgəndərnamə
Orta əsrlər miniatür sənətində
Ənənəvi olaraq ən çox təsvir edilən səhnələrdən biri "İsgəndərin su pərilərini görməsi" idi. Bu süjetə 1495–196-cı illərdə Kəmaləddin Behzad tərəfindən çəkilmiş miniatürdə (Britaniya muzeyində saxlanılır), 1517–1518-ci illərdə Məhəmməd Musa əl-Mudahhib tərəfindən çəkilmiş miniatürdə (Uolters Sənət Muzeyində saxlanılır), 1516-cı ildə Yar Məhəmməd əl-Həravi tərəfindən çəkilmiş miniatürdə (Uolters Sənət Muzeyində saxlanılır), 1491-ci ildə çəkilmiş Şiraz miniatüründə (Sankt-Peterburq Saltıkov-Şedrin adına Kütləvi Dövlət Kitabxanasında saxlanılır) və bir sıra başqa miniatürlərdə rast gəlmək mümkündür.
Rəssamların diqqət yetirdikləri mövzular arasında ən çox yayılanlardan biri də "İsgəndər və Nüşabənin görüşməsi" mövzusudur. Bu süjetə 1516-cı ildə Yar Məhəmməd əl-Həravi tərəfindən çəkilmiş miniatürdə (Uolters Sənət Muzeyində saxlanılır), 1528–1529 Yadkar əl-Katib tərəfindən çəkilmiş miniatürdə (Uolters Sənət Muzeyində saxlanılır), XVII əsrə aid Səfəvi miniatüründə (Uolters Sənət Muzeyində saxlanılır), XVI əsrə aid Səfəvi miniatüründə (Uolters Sənət Muzeyində saxlanılır), 1517–1518-ci illərdə Məhəmməd Musa əl-Mudahhib tərəfindən çəkilmiş miniatürdə (Uolters Sənət Muzeyində saxlanılır), 1563-cü ildə Həbibullah ibn Əli ibn Hüsam tərəfindən çəkilmiş miniatürdə (Uolters Sənət Muzeyində saxlanılır) və başqa əlyazmalarda rast gəlmək olar.
Təsviri sənətdə
1949-cu ildə Bakıda ucaldılmış Nizami Gəncəvi heykəlinin postamentində quraşdırılmış, rəssam Qəzənfər Xalıqovun eskizləri əsasında heykəltaraş A. Xryunov tərəfindən hazırlanmış barelyeflərdən biri də "İsgəndərnamə" poemasına həsr olunmuşdur. Həmin barelyefdə Makedoniyalı İsgəndərin Nüşabə ilə görüşməsi səhnəsindən istifadə edilmişdir.
1979-cu ildə Azərbaycan rəssamı Mikayıl Abdullayevin rəsmləri əsasında Bakı metropoliteninin Nizami metrostansiyasının yeraltı zalında Nizami Gəncəvinin əsərləri mövzusunda on səkkiz mozaika kompozisiyası işlənmişdir. Mozaik pannolardan biri "İsgəndərnamə" mövzusuna həsr edilmişdir və həmin mozaikada "İSgəndər və çoban" səhnəsi təsvir edilmişdir.
Şairin Gəncə şəhərində yerləşən məqbərəsi ətrafında yerləşən Xəmsə bağında Azərbaycan heykəltaraşı Qorxmaz Sucəddinov tərəfindən hazırlanmış 22 metr hündürlüyü olan çoxfiqurlu heykəl quraşdırılmışdır ki, bu heykəldə də mərkəzi fiqur kimi Nizami Gəncəvi, onun ətrafında isə "Xəmsə"nin qəhrəmanları təsvir olunmuşdur. Həmin fiqurlardan biri də, "İsgəndərnamə" poemasının qəhrəmanı Makedoniyalı İsgəndərin fiqurudur.
21 yanvar 2012-ci ildə Gəncə şəhərinin Nizami prospektində yaradılmış "Xəmsə" hekəltəraşlıq kompozisiyasının açılışı olmuşdur. Kompozisiyaya daxil olan əsərlərdən biri də hündür postament üzərində ucaldılmış "Makedoniyalı İsgəndər və Nüşabə" heykəlidir.
Pelarqon turşusu
Pelarqon turşusu (Nonan turşusu) СH3(CН2)7COOH—birəsaslı doymuş karbon turşusudur. Yağlıtəhər, soyutduqda vərəqvari-kristal kütlə şəklində donan, 12,5o C-də əriyən; tqay.= 253-254 oC olan mayedir. Pelarqon turşusunun duzları və anionları pelarqonatlar adlanır.
Təbiətdə tapılması
Pelarqon turşusu təbiətdə uçucu Pelargonium roseum yağında, yem çuğundurunun və kartofun sivuş yağında efir şəklində, yapon voskunda (mumunda), az miqdarda qoxumuş piylərin (olein turşusunun oksidləşmə məhsulu kimi), neftin tərkibində mövcuddur.
Alınması
Pelargon turşusu olein turşusunun ozonolizi, sonra reaksiya məhsulunun hava və ya O2 ilə oksidləşməsi ilə əldə edilir; sintetik yağ turşularının C5-C9, C7-C9 və C9-C10 fraksiyalarından distillə yolu ilə ayrılır; doymamış undesil turşusunu az miqdarda su əlavə olunan kalium hidroksidi ilə əridərək alınır:
СН3—(СН2)7—СН=СH—СООН + 2КOH = СН3—(СН2)7—COKO + CH3—COKO + H2
Reaksiya sonunda əmələ gələn pelargon turşusu duzu xlor turşusu ilə parçalanır və sərbəst pelargon turşusu aşağı təzyiq altında distillə edilir. Pelargon turşusu həmçinin müvafiq normal oktil sianid nitrilinin C8H17CN sabunlaşdırılması ilə əldə edilir və olein və stearin turşularının azot turşusu ilə oksidləşməsi zamanı, eləcə də bəzi digər hallarda əmələ gəlir.
Tətbiqi
Pelarqon turşusu poliefir alkid qətranlarının, boyaların, stablizatorların istehsalında tətbiq olunur. Onun əvəzediciləri biostimulyatorlar kimi, efirləri isə - ətirli maddələr kimi, (məsələn etilpelargonat qızılgül qoxusuna malikdir) istifadə edilirlər.
Phytoseius koreanus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Povellit
Povellit — mineral, Ca[MoO4].
Haqqında
Povellit - Mo çox vaxt  W-la əvəz olunur (9:1 nisbətinədək). Tetraedr. Habitus dipiramidal, lövhəvari. Ayrılması natamam. Aqreqat: torpaqvari, vərəqvari, tozvari; molibdenit üzrə psevdomorfozlar. Rəngi yaşımtıl-sarı. Parıltısı almazı. Sərtliyi 3,5. Xüsusi çəkisi 4,52. Mo yataqlarının oksidləşmə zonasında, oxralarda. Növ müxtəlifliyi: volframpovellit.
Svetulka adası
Svetulka adası (остров Светулка, ‘Ostrov Svetulka’ \'os-trov sve-'tul-ka\) — Cənubi Şetland adalarının Robert adasının şimal-qərbində yerləşən, Onoqur adaları arxipelaqının ən şimalda yerləşən adasıdır. Ada qayalardan təşkil olunmuşdur. Adanın uzunluğu 150 m, eni 90 metrdir. Osenovlaq adasından 20 m məsafədə yerləşmişdir. Ada 19-cu əsrdə ağ sənayeçilər tərəfindən kəşf olunmuşdur.
Ada Cənubi Bolqarıstanda yerləşən Svetulka şəhərinin adını daşıyır.
Yerləşməsi
Svetulka adası -62.34714°N, -59.67939°W koordinatlarında yerləşmişdir. Ada Şipot burnundan 520 m şimal-qərbdə, Kornvoll adasından 1.3 km cənub-şərqdə, Roqozen adasından 1.74 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. Britaniya xəritəsinə 1968-ci ildə daxil edilmişdir.
Mirağa Ağayev
Mirağa Mirzağa oğlu Ağayev —  İtaliya mediasında “Şahmatın dahisi”, “Şahmatın şahı”, “Azərbaycan işıq saçır” ifadələri ilə adlandırılan, İtaliyada şahmat sahəsində bir sıra ilklərə imza ataraq Pyemont regionunda beynəlxalq usta adını alan ilk şahmatçı olaraq tarixə düşmüş azərbaycan əsilli İtaliya şahmatçısı.
Həyatı
M.Ağayev 1993-cü ildə Ucar rayonunda anadan olmuşdur. Orta məktəbdə oxuyarkən şahmat üzrə zona və respublika yarışlarında iştirak etmişdir. 2003-cü ildə on yaşından ailəsi ilə birlikdə İtaliyaya köçmüş, Milanda da şahmat məktəbinə getməyə başlamışdır. Sonradan oyunlarını intensivləşdirmiş və İtaliya çempionatında 14 yaşlılar arasında oynayaraq ikinci yerə sahib olmuşdu, daha sonra Avropa çempionatına qatılıb gözəl nəticə əldə etmişdir. 2013-cü ildə İtaliyanın ən yüksək təhsili sayılan "Liceo Scientifico Galileo Galilei" bitirmiş, 2014-cü ildə "Università La Sapienza di Roma"nın "Scienze Politiche e relazioni internazionali" fakültəsinə qəbul olmuşdur. 5 dildə (azərbaycan, türk, rus, İtalyan, ingilis) danışa bilən, 2 dildə (fransız, ispan) başa düşən şahmatçı eyni zamanda şahmat üzrə dərslər keçir. İndiyədək əllidən çox seans vermişdir.
Şahmat yolu
2015-ci ildə İtaliyanın Bratto şəhərində keçirilən yarışda şahmatda Beynəlxalq usta olmaq üçün iştirak etmişdir. Beləki, axırıncı turda rəqibi Ermənistanın baş məşqçisi və qrosmeysteri olan 52 yaşlı erməni Karen Movsesyan idi. 4-5 saat davam edən oyunda erməni rəqibini məğlub edən A.Mirağa rəqibinin reytinq cədvəlində birinci yerdən 6-cı yerə düşməsinə nail olmuş, özü isə Beynəlxalq usta normasını yığıb 2-ci yerə çıxmışdır.
Bundan sonra hədəfi qrosmeyster adını qazanmaq olan şahmatçı Ümumdünya Şahmat Olimpiadasına İtaliya Şahmat Federasiyasının xətti ilə getmiş, İtaliya vətəndaşı olmadığı üçün burada oyunçu kimi iştirak edə bilməmişdi. O həm İtaliya komandasında qızların məşqçi və köməkçisi, həm də İtaliya Şahmat Federasiyası prezidentinin tərcüməçisi olmuşdur. Yaşadığı Pemonte regionunun heç bir məşhur şahmatçısı olmadığından Beynəlxalq usta adını alan ilk şahmatçı kimi tarixə düşmüşdür.
Tradeskansiya
—  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Sinonimləri
[[SS 4 (* Rich.
Növləri
[[SS 2 (*
Xanlar Fətiyev
Xanlar Fətiyev — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatı, Gəncə Futbol Federasiyasının sədri.
Həyatı
15 yanvar 1972-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1988-ci ildə Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universitetinin sənaye və mülki tikinti fakültəsinə daxil olub və fakültənin tam kursunu bitirib. İş fəaliyyətinə 1988-ci ildə "Azərtransqaz" nəzdində 2 saylı səyyar mexanikləşdirilmiş dəstədə fəhlə kimi başlayıb, 1990–1991-ci illərdə "Betonçu" kooperativində iqtisadiyyat və istehsalat üzrə mühəndis, 1992–1994-cü illərdə isə həmin kooperativdə sədr vəzifəsində işləyib. 1994–1997-ci illərdə "Elruz" kiçik müəssisəsində sədr, 1997–2003-cü illərdə "Avestas" firmasının baş direktoru, 2003–2004-cü illərdə "Aznur" MMC-nin baş direktoru vəzifələrində çalışıb.
2004-cü ildən bu günə kimi Gəncə avtomobil zavodunun direktoru vəzifəsində işləyir.
7 noyabr 2010-cu ildə Gəncə seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikası Milli məclisinin deputatı seçilib. Parlamentin təhlükəsizlik və müdafiə komitəsinin üzvüdür.
Ailəlidir, iki uşağı var.
Müdafiə Sənayesi Nazirliyi (Azərbaycan)
Azərbaycan Respublikası Müdafiə Sənayesi Nazirliyi — müdafiə, radioelektronika, cihazqayırma sahələrində məhsulların dizaynı, istehsalı, tənzimlənməsi və saxlanmasına cavabdeh olan dövlət qurumu.
Nazirlik 16 dekabr 2005-ci ildə İlham Əliyevin sərəncamı ilə yaradılmışdır. Əvvəllər Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərkibində olan Hərbi Sənayə və Silahlanma Dövlət İdarəsi və Hərbi Elm Mərkəzi yeni nazirliyə birləşdirildi. Yavər Camalov 2006-cı ilin martından 23 iyun 2018-ci ilədək ilk nazir olmuşdur. Mədət Quliyev Azərbaycan Prezidentinin 20 iyun 2019-cu il tarixli sərəncamı ilə Müdafiə Sənayesi Naziri təyin edilmişdir.
Azərbaycanın Cənubi Qafqaz, Orta Asiya və Yaxın Şərqə böyük silah ixracatçısı olmaq planı var. 2008-ci ilin yanvarında Azərbaycanın müdafiə sənayesinin zirehli personal daşıyıcıları və piyadaların döyüş maşınları, həmçinin kiçik çaplı topçu silah istehsalına başlayacağı elan edildi. Nazirlik Ukrayna, Belarus və Pakistanın müdafiə sektorları ilə əməkdaşlıq edir. 2008-ci ildə Azərbaycanda daha bir neçə hərbi zavod yaradıldı.
Sumarinly-ə görə, nazirlik İsrailin müxtəlif firmaları və iki Türk şirkəti ilə Rusiyanın T-55 tankının şassisi əsasında zirehli bir avtomobil istehsalı ilə bağlı danışıqlar aparmışdır. Nazirlik ayrıca orduya Cənubi Afrika tərəfindən dizayn edilmiş 30 ədəd Matador və Marauder zirehli maşınını təmin edəcəkdir. 2011-ci ilin mart ayında nazirlik, Diamond DA-42 təlim təyyarəsinin dörd nəfərlik prototipini təqdim etdi. Təyyarə Azərbaycanın dövlət şirkəti AZAD Systems tərəfindən dizayn edilmişdir.
Nazirliyə görə, 2009 və 2010-cu illər arasında Azərbaycan hərbi istehsalı iki dəfədən çox artdı və məhsul istehsalı 17% böyüdü.
Müəssisələr
Nazirliyə aşağıdakı müəssisələr daxildir:
Əməkdaşlıq
Makina Kimya Endüstrisi Kurumu ilə silah, döyüş sursatı, kimyəvi maddələr və digər materiallar istehsalı üçün 1.150.000 dollar dəyərində bir müqavilə imzalandı. Müqavilədən başqa MKEK, Azərbaycan müdafiə sənayesinin modernləşdirilməsində də iştirak edəcəkdir.
Orbiter 2M pilotsuz uçuş aparatının Azərbaycan istehsalı olan prototiplərinin 2 ilə qədər sınaqdan keçməsi gözlənilir. Müdafiə Sənayesi Nazirliyi ilə İsrail şirkəti Aeronautics-in ortaq təşəbbüsü olan Azad Systems-də pilotsuz təyyarələrin istehsalına başlanıldı.
İqlim Elmi-İstehsalat Müəssisəsi
27 sentyabr 2016-cı il tarixində Bakı Ekspo Mərkəzində "ADEX-2016" II Azərbaycan Beynəlxalq Müdafiə Sərgisi keçirildi. Tədbir zamanı müdafiə sənayesi naziri Yavər Camalov və müdafiə naziri Zakir Həsənov arasında "Anlaşma Memorandumu" imzalandı. Tərəflər arasındakı razılığa əsasən Silahlı Qüvvələr müəssisələrdə istehsal olunan yeni pilotsuz uçuş aparatları ilə təchiz ediləcəkdir. Bu PUA-lara kəşfiyyat və müşahidə dronları və "Zərbə"-nin yeni modeli aiddir.
Müdafiə Sənayesi Nazirliyi, hərbi texnika istehsalı və modernləşdirilməsi sahəsində də aşağıdakı ölkələrlə əməkdaşlıq edir.
300px|thumb|right|Orbiter-2M
Hava qüvvələri
Azərbaycan İsrail tərəfindən hazırlanmış casus təyyarələri də istehsal edir. Lisenziyalaşdırılmış pilotsuz casus təyyarəsi arasında Orbiter-2M və Aerostar da var. Hər ikisi də Azad Systems Company zavodunda istehsal olunur. Müdafiə Sənayesi naziri Yavər Camalov, 2011-ci ilin sonuna qədər ümumilikdə 60 PUA istehsal ediləcəyini demişdir.
Dəniz qüvvələri
2011-ci ilin may ayında ARDNŞ prezidenti Rövnəq Abdullayev, Azərbaycan 2013-cü ildən sonra milli hərbi gəmilərin istehsalına başlayacağını bildirmişdir.
Hal-hazırkı istehsal
300px|thumb|right|[[İstiqlal (snayper tüfəngi)|Istiglal IST-14.5]] 2008-ci ildə Azərbaycan İstiqlal snayper tüfəngini nümayiş etdirdi. İstiqlal asan daşınması üçün 2 ayrı hissəyə ayrıla bilən ağır kalibrli snayper tüfəngidir. Tüfəng bir neçə ölkədə istismar olunur. 2011-ci ildə Azərbaycan Rusiyanın silah istehsalçısı "Izhmash" şirkətinin lisenziyası əsasında AK-74M hücum tüfənglərinin istehsalına başlamışdır. Bu hücum tüfəngləri "Xəzri" adı ilə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri üçün istehsal olunur. İstiqlal IST-14.5 və AK-74M istehsalı ilə yanaşı, Azərbaycan aşağıdakı silah sistemlərini də istehsal edir:
Potensial layihələr
Türkiyə Müdafiə Sənayesi müşaviri Murad Bayar, Türkiyənin Türkiyə Silahlı Qüvvələri üçün yeni tanklar istehsal etməyi planlaşdırdığını bildirmişdir: "Bu tankların bir hissəsi Azərbaycanda, bir hissəsi Türkiyədə istehsal oluna bilər və gələcəkdə bu ölkənin ehtiyaclarına uyğun olaraq Azərbaycanla birgə istehsal edilə bilər."
Orbiter 2M PUA-nın Azərbaycan istehsalı olan prototiplərinin 2 ilə qədər sınaqdan keçməsi gözlənilir. Tam miqyaslı istehsal mövcud cədvələ əsasən 2013-cü ildən əvvəl başlamayacaq. Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyi ilə İsrailin şirkəti Aeronautics şirkətinin ortaq təşəbbüsü olan Azad Systems zavodunda pilotsuz təyyarələrin istehsalına başlanılmışdır.
APA agentliyinin 2010-cu ilin noyabrında verdiyi məlumata görə Azərbaycanın müdafiə sənayesi naziri Yavar Camalov: "Azərbaycan bəzi digər ölkələrlə helikopter istehsalı ilə bağlı danışıqlar aparır." demişdir. O, son vaxtlar Ukraynanın Baş nazirinin Azərbaycana 100 helikopterin birgə istehsalını təklif etdiyini və bunun mümkün olduğunu da qeyd etmişdir. Onun sözlərinə görə, Azərbaycan Müdafiə Sənayesi Nazirliyi Ukrayna ilə yanaşı bəzi digər ölkələrlə də danışıqlar aparır.
Modernləşdirmə
2011-ci ildə Bakıda Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin "Cihaz" İstehsalat Birliyinin yenidən qurulmuş alət istehsalı zavodu açıldı.
2011-ci ildə Aerostar və Orbiter-2M pilotsuz uçuş aparatlarının istehsalı davam etdirildi.
2016-cı ildə sənaye öz qısa mənzilli raket istehsalına başladı. Təxminən 125 növ məhsul hazırlanır, "hava-yer", "hava-hava" və "yer-yer" raketlərinin yaradılması layihələri həyata keçirilir.
14 fevral 2017-ci il tarixdə minalara qarşı davamlı olan "Tufan" milli zirehli maşınının nümayişi oldu. Bu zirehli maşının inkişafı üçün təxminən altı ay vaxt sərf edildi.
23 iyun 2017-ci il tarixində Nazirliyin Şərq İstehsalat Birliyinin müxtəlif növ qumbaraatıcı gülləsi və 40 növ qumbara atıcısı istehsalı zavodunun açılış mərasimi keçirildi. Bu zavodun əsas məqsədi dörd növ qumbaraatıcı gülləsinin istehsalını təşkil etməkdir: NATO standartlarına cavab verə bilən 40×46 mm fırlanan qumbaraatanlar üçün parçalanma, məcmu, işıqlandırma və tüstü.
Gürzə zirehli maşınının təkmilləşdirilməsi ona yeni döyüş modulları əlavə etməklə davam edir.
Macarıstanın kişilərdən ibarət milli basketbol komandası
Macarıstanın kişilərdən ibarət milli basketbol komandası — Macarıstanı beynəlxalq basketbol arenasında təmsil edən kişilərdən ibarət milli basketbol komandası.
Tarixi
Macarıstan Basketbol Federasiyası — 1935-ci ildən FİBA-nın üzvüdür. . İkinci Dünya müharibəsinədək Macarıstan yığması basketbol üzrə Avropa çempionatında iki dəfə çıxış etmişdir; 1935-ci il çempionatında macarlar basketbol üzrə kişilərdən ibarət Rumıniya yığma komandasına 24:17 hesabı ilə qalib gələrək 9-cu yeri tutmuşdur. , 1939-cu ildə basketbol üzrə Avropa çempionatında isə Finlandiyanın kişilərdən ibarət yığma komandasina 43:16 hesabı ilə qalib gələrək 7-ci yeri tutmuşdur 1940-cı illərin ortalarından 1960-cı illərin ortalarınadək olan dövr Macarıstanın basketbol yığması üçün ən uğurlu dövr olmuşdur. 1946-cı ildə müharibədən sonra keçirilən basketbol üzrə ilk Avropa çempionatında Macarıstan yığması III yeri tutmuşdur, 1953-cü ildə Moskvada keçirilən Avropa çempionatında isə macarlar II pilləyə yüksəlmişlər , Macarıstan yığması 1955-ci ildə evdə, Budapeştdə keçirilən turnirdə Avropa çempionu olmuşdur. "Ferens Puşkaş" stadionunda 45 min tamaşaçının iştirakı ilə keçirilən həlledici oyunda ev sahibləri SSRİ yığma komandasına 82:68 hesabı ilə qalib gəlmişlər.
Sonrakı illərdə Macarıstan yığması mükafatçılar sırasında olmasa da, 3 dəfə: 1957, 1959 və 1963-cü illərdə qitə dördüncüsü olmuşlar. Bundan sonra tənəzzül dövrünə qədəm qoyan Macarıstan yığması yalnız 1969-cu ildə basketbol üzrə Avropa çempionatında 8-ci yeri tuta bilmişdir. Macarıstan yığması Avropa çempionatında yalnız 30 il sonra fərqlənmişlər, macarlar 1999-cu ildə keçirilən çempionatda qrup mərhələsindən çıxa bilməsələr də, yekun sıralamada 14-cü yeri tutmağa müvəffəq olmuşdur.
Macarıstan yığması Olimpiya oyunlarında basketbol üzrə turnirdə yalnız dörd dəfə iştirak etmək hüququ qazanmışdır. Macarların Olimpiya oyunlarında qazandıqları ən yaxşı nəticə 1960-cı ildə Romada keçirilən yay Olimpiya oyunlarında əldə etdikləri 9-cu yerdir.
Macarıstan yığması Basketbol üzrə dünya çempionatlarında bir dəfə də olsun iştirak etməmişdir.
Zirehli molyusklar
—  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.
İkitərəfli simmetrik yumşaq bədən yarımdairəvi başdan, daxili kisədən və enli ayaqaltıyabənzər ayaqdan ibarətdir. Tənəffüs ibtidai molluskalara xas olan çoxsaylı qoşa qələsəmələr vasitəsilə həyata keçirilir. Yumşaq bədən üst hissədə zirehlə mühafizə olunub. Xitonlar zirehi kirəmit kimi bir-birinin üzərinə yatan mütəhərrik bir-birinə bağlanmış hamar və ornamentli səkkiz lövhədən ibarətdir. Xitonlar evriqalin formalar olub, əsasən, dayazlıqda məskunlaşırlar, lakin bəzən 4000 m-dək dərinlikdə rast gəlinir. Xitonlar yosunlarla və ya foraminiferlərlə, nadir hallarda süngərlərlə qidalanır. Xitonlar qazıntı halında gec kembridən məlumdur, müasir nümayəndələri Qara dənizdə, Şimal və Uzaqşərq dənizlərində yaşayır.
Yapon dilində sayğı şəkilçiləri
Yapon dilində sayğı şəkilçiləri ( nihonqo no keysö) — yaponların danışıq zamanı insanın adı, soyadı, peşəsi, təxəllüsü və s. əlavə etdiyi şəkilçilər. Sayğı şəkilçiləri Yaponların ünsiyyətində mühüm rol oynayır. Onlar həmsöhbətlərin arasındaki sosial statusu, biri-birinə olan münasibəti, yaxınlığı bildirir. Hər hansı bir şəkilçini istafadə etməklə insana olan hörməti göstərmək və ya onu təhqir etmək olar.
Şəkilçisiz müraciət Böyuklərin yeniyetmələrə, dostların öz aralarında şəkilçisiz müraciəti normaldır. İnsan bu şəkilçilərdən istifadə etmirsə bu, açıq aşkar kobudluğdur. Şəkilçisiz, amma soyadnan müraciət etmə familyar, amma bir qədər «uzaq» münasibətlərin əlamətidir (məktəblilərin və tələbələrin biri-birinə müraciət etməyi nümünə kimi gətirmək olar).
-kun
-san (君, sən) — «-san»la müqayisədə daha mülayim, «dost», «yoldaş» mənasında olan şəkilçi. Eyni sosial statuslu insanların, dostların, həmkarların, sinif yoldaşlarıın, böyüklərin kiçiklərə və başçıların onlara tabe olunanlar arasında müraciəti vurğulamaq önəmli olmadığı halda istifadə olunur.
-çan
-çan (ちゃん) — yaxın və qeyri-rəsmi münasibətləri bildirir. Əsasən balaca uşaqlar, yaxın rəfiqələr, böyuklərin balaca uşaqlara və cavan oğlanların sevgililərinə qarşı istifadə olunur. Həmçinin, nənə və baba sözlərinə əlavə olunduqda «nənəcan» və «babacan» mənasını verirlər.
-sama
-sama (様) — maksimal dərəcədə hormət və sayğı bildirən, «hökmdarım» mənasını bildirən şəkilçi. Məktub yazdığda həmsöhbətin ranqından asılı olmayaraq həmişə istifadə olunur. Danışıqda nadir hallarda istifadə olunur və yalnız rahiblərin Tanrıya, sadiq nökərin hökmdarına, ən aşağı sosial təbəqədən olanların ən yüksəkdəkilərə və rəsmi məktublarda işlənilir.
Müasir dövrdə hərdən sarkazm kimi stifadə olunur.
-sempay və -kohay
-sempay (先輩, hərfi «daha tez başlayan həmkar») — kiçiyin böyüyə mwraciəti. Daha çox təhsil müəssisələrində kiçik kurslular tərəfindən yüksək kurslulara qarşı istifadə olunur. Adətən «sempay» «kohaya» onun soyadına şəkilçi əlavə etmədən müraciət edir.
Sığorta
Sığorta – şəxslərin əmlakı, həyatı, sağlamlığı, mülki məsuliyyəti, həmçinin qanunvericiliklə qadağan olunmayan fəaliyyəti, o cümlədən sahibkarlıq fəaliyyəti ilə əlaqədar olan əmlak mənafelərinin müdafiəsi sahəsində riskin ötürülməsinə və ya bölüşdürülməsinə əsaslanan münasibətlər sistemidir.
Yapon dilində sayğı şəkilçiləri
-sempay və -kohay
— «sempay»ın əksi.
Sığorta
İxtisaslaşdırılmış təşkilatlar – sığorta şirkətləri – tərəfindən sığorta etdirənlərin sığorta haqlarından (mükafatlarından) formalaşan, sığorta hadisəsi nəticəsində sığorta etdirənə dəyən zərərin ödənildiyi sığorta fondunun hesabına fiziki və hüquqi şəxslərin əmlak maraqlarının qorunması ilə bağlı olan münasibətlər sistemidir.
Yapon dilində sayğı şəkilçiləri
-sensey
- sensey (先生|先生, hərfi «daha erkən varlıq») — müəllimlərə, həkimlərə, alimlərə, yazıçılara, siyasətçilərə və sair məşhur və hörmətli şəxslərə qarşı istifadə olunur. Daha çox insanın sosial statusunu vurğulayır.
Sığorta
Ümumilikdə sığorta istehsal münasibətlərinin mühüm elementlərindən biridir. Bu, istehsal prosesində maddi itkilərin ödənilməsi ilə əlaqədardır və normal, fasiləsiz və müntəzəm təkrar istehsalın əsas şərtlərindən hesab edilir. Sığorta xidmətləri sığorta bazarlarında yayılır. Sığorta bazarı – pul münasibətlərinin xüsusi sferasıdır və burada alqı-satqı obyekti kimi spesifik xidmət – sığorta müdafiəsi, təklif və ona olan tələbatı formalaşdıran pul münasibətləri kimi çıxış edir.
Sığorta könüllü və icbari formalarda həyata keçirilə bilər. Könüllü sığorta sığortaçı ilə sığortalı arasında müqavilə əsasında həyata keçirilir. Sığortanın aparılmasının ümumi şərtlərini və qaydalarını müəyyən edən könüllü sığorta qaydası sığortaçı tərəfindən müstəqil müəyyən olunur. Sığortanın konkret şərtləri sığorta müqaviləsinin bağlanması zamanı müəyyən olunur. İcbari sığorta qanunun qüvvəsi ilə həyata keçirilən sığortadır.
Qanunvericiliyə zidd olmayan aşağıdakı əmlak mənafeləri sığorta obyektləri ola bilər: sığortalının və ya sığorta olunan şəxsin həyatı, sağlamlığı, əmək qabiliyyəti və pensiya təminatı ilə əlaqədar (şəxsi sığorta); əmlakın sahibliyi, istifadəsi və sərəncamlığı ilə əlaqədar (əmlak sığortası); sığortalı tərəfindən ona və ya fiziki şəxsin əmlakına vurulmuş ziyanın, eləcə də hüquqi şəxsə dəymiş ziyanın ödənilməsi ilə əlaqədar (məsuliyyət sığortası).
Ölkə ərazisində yerləşən hüquqi şəxslərin əmlak mənafelərinin (təkrar sığorta və qarşılıqlı sığorta istisna olmaqla) və ölkənin rezidentləri kimi fiziki şəxslərin əmlak mənafelərinin sığortası yalnız sığorta fəaliyyətinin həyata keçirilməsinə lisenziyası olan hüquqi şəxslər tərəfindən həyata keçirilə bilər.
Sığortaçılar sığorta agentləri və sığorta brokerləri vasitəsi ilə sığorta fəaliyyətini həyata keçirə bilərlər.
Verilmiş səlahiyyətlərə uyğun olaraq sığortaçının adından və onun tapşırığı ilə fəaliyyət göstərən fiziki və ya hüquqi şəxslər sığorta agentləridir. Sığortalının yaxud sığortaçının tapşırıqları əsasında öz adından sığorta üzrə vasitəçilik fəaliyyətini həyata keçirən sahibkarlar qismində müəyyən olunmuş qaydada qeydiyyatdan keçən hüquqi və ya fiziki şəxslər sığorta brokerlər sayılır.
Sığorta bazarının fəaliyyət mexanizmi
Bazar iqtisadi münasibətləri çərçivəsində hökm sürən davamlı iqtisadi inkişaf müasir sığorta bazarı və onun səciyyəvi cəhətlərinin tədqiq edilməsini zəruri etmişdir. Sığorta bazarı mahiyyətcə tələb və təklif in formalaşdığı, alqı-satqı obyekti sığorta müdafiəsi olan, alıcıların və satıcıların (sığortaçı və sığortalı) görüşdüyü mücərrəd məkanı və ya pul münasibətlərinin xüsusi sosial-iqtisadi strukturunu ifadə edir. Fəaliyyət göstərən sığorta bazarı mürəkkəb və üzvi bir sistemi əhatə etməklə müxtəlif struktur hissələrini özündə cəmləşdirir. Sığorta bazarının mahiyyətini özündə təcəssüm etdirən əsas meyar sığorta cəmiyyəti və ya sığorta kompaniyasıdır. Sığorta kompaniyasının mövcudluğu sayəsində bu və ya digər iqtisadi münasibətlər formalaşır, sığorta fondunun təşəkkülü və istifadəsi prosesi yaranır, şəxsi və korporativ maraqlar bir-birinə qarışır.
Sığorta fəaliyyəti
Qeyd etdiyimiz kimi, müasir bazar iqtisadiyyatı şəraitində bazar subyektləri üçün bir sıra qeyri-müəyyənliklər qaçılmazdır. Bu qeyri-müəyyənliklər isə öz növbəsində zaman-zaman həmin fərdlər üçün müəyyən risklərə, təhlükələrə yol aça bilir. Dövrümüzdə bu tipli qeyri-müəyyənliklər nəticəsində ortaya çıxan təhlükələrin, zərərlərin qarşısını almaq üçün bir sıra çox və vasitələrdən istifadə olunur. Təsadüfi deyil ki, bu gün bir sıra böyük şirkətlərdə ehtimal olunan risklərə qarşı ön tədbirlər görmək üçün ayrıca risklərin idarə edilməsi (risk menecmenti) bölməsi fəaliyyət göstərir. Risklərin idarə edilməsi bir müəssisənin və ya fərdin fəaliyyəti üçün müəyyən problemlərə yol açacaq təhdidlərin öncədən sezilməsi, ehtimal edilməsi və həmin risklərin qarşısını almaq üçün görülən tədbirləri ehtiva edir.
Sığortaçı
Yalnız sığorta və təkrar sığorta fəaliyyətini göstərmək məqsədilə yaradılmış, qanunvericiliklə müəyyənləşdirilmiş qaydada xüsusi razılıq almış hüquqi şəxs olan sığorta təşkilatıdır.
Sığortanın funksiyaları
Sığortanın iqtisadi mahiyyəti, onun ictimai məqsədlərində ifadə olunan funksiyalarında daha da açılır. Funksiyalar sığortanın maliyyə sisteminin bir həlqəsi kimi xüsusiyyətlərini aydınlaşdırmağa imkan verən təzahür əlamətləridir. Maliyyə anlayışı öz iqtisadi mahiyyətini hər şeydən əvvəl bölgü funksiyası vasitəsilə ifadə edir. Bu funksiya özünü sığortanın funksiyalarında göstərir. Sığortanın əsas etibarilə dörd əsas funksiyası var. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir:Risk funksiyası, Xəbərdarlıq funksiyası, Yığım(əmanət funksiyası), nəzarət funksiyası. Əsas fuksiya kimi risk funksiyası çıxış edir. Belə ki, zərər həmişə meydana çıxa bilər və hətta hər il təkrar oluna bilər. Sığortanın qarşısında qoyulan məqsədlərə uyğun olaraq sığortaçı təşkilat zərərçəkmiş təsərrüfat subyektlərinə pul yardımı göstərməlidir. Bu çərçivədə fəaliyyət göstərən sığorta riski funksiyası yenidən bölgü münasibətlərini həyata keçirir. Dəyərin pul formasında yenidən bölgüsü, təsadüfi sığorta hadisələrinin baş verməsilə əlaqədar olaraq sığorta iştirakçıları arasında aparılır. Yenidən bölgü münasibətləri sığortanın mahiyyətini əks etdirməklə yanaşı, sığortanın risk funksiyasının həyata keçirilməsində əsas rol oynayır. Sığortanın xəbərdarlıq funksiyası əsasən sığorta fondunun vəsaitlərinin müəyyən hissəsi hesabına sığorta risklərinin azaldılması tədbirlərinin müəyyənləşdirilməsinə istiqamətlənir. Xəbərdarlıq və ya qabaqcadan xəbər vermə funksiyası, əhalinin və ya təsərrüfat subyektlərinin öz mümkün itkilərinin nəticələrini aradan qaldırmağa çağırış olmaqla bütün əmlakın, fəaliyyətin, həyatın və s. sığortalanmasını ifadə edir. Yəni sığorta ehtimal olunan itkilərin zərərsizləşdirilməsidir. Sığortaya görə ayırmalar sığorta fonduna cəlb olunduğu üçün sığorta həm də yığım funksiyasını həyata keçirir. Sığortanın köməyi ilə xeyli miqdarda pul vəsaitlərinin toplanılmasının maliyyə siyasəti baxımından çox böyük əyəmiyyəti var. Sığorta münasibətlərinin əmanət xarakteri daşıması və onun əmanət funksiyası sığorta ayırmaları hesabına sığorta fonduna külli miqdarda pul vəsaitinin toplanması ilə əlaqədardır. Bu isə maliyyə siyasəti baxımından əhəmiyyətlidir. Sığortanın başqa bir funksiyası olan nəzarət funksiyası yuxarıda göstərilən üç funksiyanın nəticəsi kimi çıxış edir və konkret sığorta münasibətləri zamanı həmin funksiyalarla birlikdə meydana çıxır. Nəzarət funksiyası sığorta fondu vəsaitlərinin formalaşdırılması və istifadəsi ilə əlaqədardır. Sığorta nəzarətinin qanunvericilik sənədləri əsasında həyata keçirilməsi maliyyə nəzarətinin həyata keçirilməsinin tərkib hissəsi kimi çıxış edir. Sığortanın ictimai istehsalın fasiləsizliyinin təmin olunmasında və ictimai istehsalın balanslaşdırılmasında rolu özünü əsas etibarı ilə sığortanın aparılmasının son nəticələrində göstərir. Son nəticə dedikdə əsasən sığorta sahələrinin optimallaşdırılması, sığorta əməliyyatlarının inkişaf göstəriciləri, zərərlərin vaxtında aradan qaldırılmasında və s. nəzərdə tutulur.
Sığortanın növləri
Sığorta cəmiyyətin ictimai-iqtisadi həyatının bütün tərəflərini əhatə etməklə əhalinin maddi rifahının və sahibkarlıq riskinin zəmanətçisi kimi çıxış edir, gözlənilməz və fövqəladə hadisələr zamanı əmlak mənafelərinin qorunmasına, dövlətin maliyyə sisteminin möhkəmləndirilməsinə təsir göstərir. O, nəinki sığorta hadisələri zamanı büdcəni dəyən zərərlərin ödənilməsindən azad edir, hətta uzunmüddətli investisiyaların mənbəyinə çevrilir. Sığorta ixtisaslaşdırılmış sığorta təşkilatları tərəfindən həyata keçirilir. Bu təşkilatlar dövlət və qeyri-dövlət təşkilatları ola bilər. Onların fəaliyyət sahəsi daxili (məhdud), xarici və yaxud qarışıq sığorta bazarlarını əhatə edir. Sığorta bazarının yüksək inkişafı şəraitində sığorta həm ölkə daxilində, həm də xaricdə həyata keçirilə bilər. Bu sığortanın təşkilati təsnifləşdirilməsidir. İstənilən təsnifləşdirilmənin əsası elə əlamətlərdən ibarət olmalıdır ki, bu bütün həlqələrin qarşılıqlı əlaqələrini təmin etsin. Təsnifatın əsasında iki əlamətin nəzərə alınması mümkündür: sığorta obyektlərinin və sığorta məsuliyyətinin səviyyəsində fərqlər. Bunlara uyğun olaraq iki təsnifləşdirmə tətbiq edilir: sığorta obyektləri üzrə və təhlükəlilik səviyyəsi üzrə. Birinci təsnifat ümumidir, ikincisi isə yalnız əmlak sığortasını əhatə etməklə sahə xarakteri daşıyır.
Sığorta münasibətləri iki formalarda həyata keçirilir:
Məcburi sığorta
Məcburi sığorta dövlət tərəfindən qanunvericilik əsasında həyata keçirilməklə cəmiyyətin maraqlarının təmin edilməsi üçün hüquqi və fiziki şəxslərin sığorta edilməsidir. Bu müvafiq sığortalanmış qrupların qəti müəyyən olunmuş sığorta ödənişinin həyata keçirilməsi deməkdir. Yəni maddi zərərlərin ödənilməsi və yaxud digər pul yardımı göstərilməsi lazım gəldikdə bu, təkcə konkret zərərçəkənin marağına deyil, ictimai marağa da xidmət edir. Başqa sözlə desək, sığortanın məcburi forması sığortaçını müdafiə edir. Ona görədə sosial sığorta, hərbi xidmətçilərin sığortası və digər bir neçə sığorta forması bizim ölkədə məcburi sığortadır. Hər bir ölkədə məcburi sığorta obyektləri müxtəlifdir.
Məcburi sığortada bu prinsiplər fərqləndirilir:Sığorta edən müvafiq obyektlərin sığortası üçün məcburi sığorta qanunu tətbiq edir, sığorta olunanlar isə sığorta ödənişlərini ödəməlidir. Qanun, adətən, aşağıdakı məsələləri nəzərə alır: məcburi sığortaya aid edilən obyektlərin siyahısı;
Məcburi sığorta qanununun həyata keçirilməsi bir qayda olaraq dövlət sığorta orqanlarına tapşırılır.
Qanunda göstərilmiş obyektlərin məcburi sığortasının bütünlüklə əhatə olunması. Bunun üçün sığorta orqanları hər il bütün ölkə üzrə sığortalanmış obyektlərin qeydiyyatını aparır, sığorta ödənişlərinin hesablanmasını və müəyyən olunmuş müddətə yığılmasını həyata keçirir.
Qanunda göstərilmiş məcburi sığorta obyektlərinin avtomatik olaraq əhatə olunması. Yəni heç bir məcburi sığorta obyekti kənarda qala bilməz. Sığorta ödənişlərinin ödənilməsindən asılı olmayaraq məcburi sığortanın fəaliyyət göstərməsi. Sığortalananlar, hesablanmış sığorta ayırmalarını ödəmədiyi hallarda məsələyə məhkəmə qaydasında baxılır.
Məcburi sığortanın müddətsizliyi. Sığortaçının sığortalanmış əmlakdan istifadə etdiyi bütün dövr ərzində məcburi sığorta fəaliyyətdə olur. Yalnız sahibsiz və köhnəlmiş əmlak bu sığortaya aid edilmir. Əmlakın başqasına keçməsi vaxtı sığorta dayandırılmır. Bu sığorta yalnız sığortalanmış əmlak öldükdə və ya məhv olduqda öz qüvvəsini itirir. Sığortanın bu formasının həyata keçirilməsinə səlahiyyəti olan orqanlar qanunvericilik əsasında müəyyən edilir.
Könüllü sığorta
Məcburi sığortadan fərqli olaraq sığortanın könüllü formasında sığortaçılarla sığorta olunanlar arasında müqavilə könüllü olaraq bağlanılır. Qanunvericiliyə uyğun olaraq könüllü sığortanın hər bir növü üzrə qaydalar müəyyənləşdirilir, dövlət sığorta nəzarəti orqanları tərəfindən lisenziya verilir. Bir qayda olaraq könüllü sığorta müqaviləsi əvvəlcədən müəyyən edilmiş sığorta müddəti üçün bağlanılır. könüllü sığorta forması aşağıdakı prinsipləri özündə birləşdirir: Könüllü sığorta qanuni yolla və könüllü əsaslarla fəaliyyət göstərir. Qanun könüllü sığortaya aid olan bütün obyektləri müəyyənləşdirir. Konkret şərait sığorta qaydaları vasitəsilə tənzimlənir; Sığortada könüllü iştirak. Əgər sığortalama şərtlərinə zidd deyilsə, onda sığortaçının obyekti sığorta etməməyə haqqı yoxdur. Həmin prinsip sığortalanma haqqında ilk tələbdən sonra sığorta müqaviləsinin bağlanmasına təminat verir; Könüllü sığorta obyektlərinin müəyyən hissəsini əhatə edir. Belə ki heç də bütün şəxslər sığortada iştirak etməyi arzulamır. Bundan başqa, sığorta şərtlərinə uyğun olaraq sığorta müqaviləsinin bağlanması üçün bəzi məhdudiyyətlər mövcuddur; Könüllü sığorta həmişə sığorta müddəti ilə məhdudlaşdırılır. Müqavilədə müddətin başlama və sona çatma vaxtı xüsusi olaraq müəyyənləşdirilir. Könüllü sığortada fasiləsizlik yalnız müddət bitməmişdən qabaq təkrar müqavilənin bağlanması yolu ilə müəyyən edilir;
Könüllü sığorta, sığorta ayırmalarının həm bir dəfəyə, həm də dövrü olaraq ödənilməsi şəraitində fəaliyyət göstərir. Könüllü sığorta müqaviləsi yalnız sığorta ayirmalarının birdəfəlik və ya dövrü olaraq ödənilməsi şəraitində qüvvəyə minir. Sığorta ayırmalarının ödənilməsi uzunmüddətli sığorta müqaviləsinin fəaliyyətinin dayandırılmasına səbəb olur. "Sığorta haqqında" Azərbaycan Respublikasının Qanununa əsasən sığorta iki əsas sahədən: həyat və qeyri-həyat sığortası sahələrindən ibarətdir. Sığortaçılar bu sahələrdən biri və ya hər ikisi üzrə fəaliyyət göstərə bilərlər. Həyat sığortası–sığortalının ölümü, sağlamlığının, iş qabiliyyətinin qocalığa yaxud əlilliyə görə təmamilə və ya qismən itirilməsi halları üçün aparılan sığortadır. Həyat sığortası üzrə müqavilə müddəti bitdikdə və ya sığorta hadisəsi baş verdikdə sığorta məbləği sığorta müqaviləsində müəyyən edilmiş qaydada və şərtlərlə sığortaçıya və ya onun varisinə ödənilir. Həyat sığortası müqavilələri uzun müddətə bağlanılır və bu müddətdə yaranmış inflyasiya sığortalıya təminatın verilməsinə maneçilik yarada bilər. Bu baxımdan sığorta şirkəti öz fəaliyyətini elə qurmalıdır ki, sığorta müqavilələri üzrə qəbul etdiyi öhdəlikləri müqavilə ilə müəyyən olunmuş şərtlər çərçivəsində həyata keçirə bilsin. Qeyri-həyat sığortası-sığorta hadisəsi baş verdiyi zaman sığortaçıya vurulan zərər ödənilməklə onun məsuliyyəti, əmlakı və əmlak mənafeləri ilə bağlı risklərin sığortasıdır.
Formaları
Əmlakın sığortası zamanı sığorta məbləği müqavilə bağlanması anında onun həqiqi dəyərindən (sığorta dəyərindən) çox ola bilməz. Sığortaçı tərəfindən sığortalının öncə qəsdən aldatmasını sübut etməsi halı istisna olmaqla tərəflər sığorta müqaviləsində müəyyən olunan əmlakın dəyərini mübahisə obyektinə çevirə bilməzlər. Əgər sığorta müqaviləsi ilə müəyyən məbləğdə sığorta ödənişinin ödənilməsi nəzərdə tutulmamışdırsa, sığorta ödəməsi sığorta hadisəsi zamanı sığortalının və ya üçüncü şəxsin sığortalanmışın əmlakına dəymiş birbaşa ziyanın ölçüsündən çox ola bilməz. Sığorta müqaviləsinin şərtləri ilə sığorta ödəməsi məbləği hədlərində natural formada ziyanın kompensasiyası (ödənilməsi) ilə sığorta ödənişinin əvəz olunması nəzərdə tutula bilər. Şəxsi sığorta müqaviləsində sığortaçı ilə sazişə görə sığortalı tərəfindən sığorta məbləği müəyyən edilir. Sığorta təminatı digər sığorta müqavilələrinə görə, eləcə də sosial sığorta, sosial təminat üzrə və ziyanın qaydasında sığortaçıya və ya üçüncü şəxsə çatası məbləğdən asılı olmayaraq ona (sığortaçıya və ya üçüncü şəxsə) ödənilir. Bununla belə sığortaçının ölümü zamanı xeyir güdənə çatası şəxsi sığorta üzrə sığorta təminatı miras əmlakının tərkibinə daxil deyil.
Sığorta müqaviləsinə və ya qanuna müvafiq olaraq sığortaçıya sığortalanın ödəməli olduğu sığorta məbləği sığorta haqqı hesab olunur. Sığorta tarifi sığorta məbləği vahidindən və ya sığorta obyektindən sığorta haqqı dərəcəsidir. İcbari sığorta öhdəlikləri üzrə sığorta tarifləri icbari sığorta haqqında qanunlarda nəzərdə tutulur. Şəxsi sığortanın könüllü növləri, əmlak sığortası və məsuliyyət sığortası üzrə sığorta tarifləri sığortaçı tərəfindən müstəqil hesablanır. Sığorta tarifinin konkret ölçüsü tərəflərin razılığı ilə sığorta müqaviləsində müəyyən edilir. Sığorta obyekti bir neçə sığortaçı ilə birlikdə bir müqavilə üzrə sığortalana bilər (birgə sığorta). Bu zaman hər bir sığortaçının hüquq və vəzifələrini müəyyən edən şərtlər müqavilədə ehtiva olunmalıdır.
Digər sığortaçının (təkrar sığortaçının) sığortalı qarşısında bütün və ya qismən öz öhdəliklərinin icrası riskinin müqavilədə müəyyən edilmiş şərtlərdə bir sığortaçı (təkrar sığortaçı) tərəfindən sığortalanması təkrar sığorta hesab olunur. Təkrar sığorta haqqında müqaviləni təkrar sığortaçı ilə bağlayan sığortaçı sığorta müqaviləsinə uyğun olaraq tam həcmdə sığortalı qarşısında cavabdeh olaraq qalır.
Sığortaçılar öz fəaliyyətinin əlaqələndirilməsi, öz üzvlərinin maraqlarının qorunması və birgə proqramların həyata keçirilməsi üçün ittifaqlar, assosiasiyalar və digər birliklər yarada bilərlər. Bu birliklərin sığorta fəaliyyəti ilə bilavasitə məşğul olmaq hüququ yoxdur. Sığortalıların birlikləri nizamnamələri əsasında fəaliyyət göstərir və sığorta fəaliyyətinə nəzarət üzrə müvafiq icra hakimiyyəti orqanında dövlət qeydiyyatı keçdikdən sonra hüquqi şəxs statusuna malik olurlar.
Sığortaçıların əsas maliyyə sabitliyi onlarda ödənilmiş nizamnamə kapitalının və sığorta ehtiyatlarının, eləcə də təkrar sığorta sisteminin olmasıdır.
Sığorta ehtiyatları sığortaçılar tərəfindən şəxsi sığorta, əmlak sığortası və məsuliyyət sığortası üzrə alınmış sığorta haqqlarından əmələ gəlir. Vergilər ödənildikdən sonra qalan və sığortaçıların sərəncamına daxil olan gəlirlərdən onlar öz fəaliyyətini təmin etmək üçün zəruri olan fondlar yarada bilərlər. Sığortaçılar sığorta ehtiyatlarını və digər vəsaitləri investisiya etmək və digər üsulla yerləşdirmək, eləcə də şəxsi müqaviləyə dair bağlanmış müqavilə üzrə sığorta məbləği həcmində bu müqaviləni bağlayan sığortaçılara borc vermək hüququna malikdir. Öz tədiyyə qabiliyyətini təmin etmək üçün sığortaçılar aktivlərlə onların qəbul etdiyi sığorta öhdəlikləri arasında normativ nisbətlərə riayət etməlidirlər. Bu nisbətlərin hesablanması metodikası və onların normativ ölçüləri sığorta fəaliyyəti üzərində nəzarət üzrə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən müəyyən olunur.
Xüsusi vəsaitlər və sığorta ehtiyatları hesabına sığortaçıların icrası imkanlarından çox olan həcmdə öhdəliklər qəbul edən sığortaçılar müvafin öhdəliklərin icrası riskini təkrar sığortaçılardan sığortalamalıdır.
Hər hansı bir ölkədə sığorta fəaliyyəti üzərində dövlət nəzarəti sığorta fəaliyyəti üzərində nəzarət üzrə müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən həyata keçirilir. Azərbaycanda bu funksiyanı Maliyyə Nazirliyinin Baş Dövlət Sığorta Nəzarəti İdarəsi (hazırda sığorta xidməti) həyata keçirir. Onun əsas funksiyalarına aiddir:
Sığorta işində marketinqin mahiyyəti
Sığorta bazarı anlayışı iqtisadi ədəbiyyatda iki aspektə izah olunur. Birincisi, sığorta bazarı alqı-satqı bazarı obyekti xüsusi növ defisit əmtəə-sığorta müdafiəsi (sığorta xidmətləri) olan iqtisadi münasibətlərin spesifik bir sahəsidir və burada ona tələb və təklif formalaşır. Bazar sığortası ilə sığortalı arasında üzvi əlaqəni təmin edir. İkincisi, sığorta bazarı sığorta fəaliyyətini həyata keçirən sığorta və təkrar sığorta təşkilatlarının inteqrasiya olunmuş mürəkkəb sistemdir. Sığorta bazarının fəaliyyəti dəyər qanununa və təklif qanununa tabe olur. Sığorta bazarı elə bir iqtisadi münasibətlər sistemidir ki, burada alqı-satqı formalaşır. Sığorta bazarı sığorta xidmətlərinə olan tələb və təklifin miqyasından asılı olaraq daxili, xarici və beynəlxalq növlərə ayrılır. Daxili bazar öz fəaliyyətini müəyyən ərazidə həyata keçirən konkret sığortaçılar tərəfindən sığorta xidmətlərinə olan tələbatın ödəndiyi hər bir ayrıca regionda meydana çıxan bazardır. Xarici sığorta bazarı müəyyən ərazidə sığortaçılarla və sığortalılarla qarşılıqlı əlaqədə olan və daxili bazarın hüdudlarından kənarda yerləşən bazardır. Beynəlxalq (dünya) sığorta bazarı dünya təsərrüfatı miqyasında sığorta və təkrar sığorta fəaliyyətini əks etdirir.
Sığorta marketinqinin prinsipləri
Sığortaçının praktiki marketinqi aşağıdakı əsas prinsiplərə əsaslanır: