Mixail_Nakaşidze
Erməni-azərbaycanlı qırğınında
Bakıda 1905-ci il fevralın 6–9-da baş vermiş erməni-azərbaycanlı qırğını barədə Bakı qubernatoru knyaz M.A.Nakaşidze həmin il fevralın 25-də Qafqaz canişini və Rusiya Daxili İşlər Nazirliyi üçün geniş məruzə hazırlamışdır. Göstərilən məruzədə qubernator 1905-ci il fevralın 6–9-da Bakıda baş vermiş qanlı hadisələr başlayandan sonuna qədər ona qarşı şəhərin idarə orqanlarının əlində olan vasitələr, inzibati idarə orqanlarının iğtişaşı yatırmaq üçün gördüyü tədbirlər və qanlı hadisələrlə bağlı şəhərdə yayılmış şayiələr haqqında məlumat verirdi. Məruzədə göstərilirdi ki, fevralın 6-da gündüz saat 12 radələrində şəhərin mərkəzində, erməni kilsəsinin yanında, "Parapet" deyilən yerdə varlı, nüfuzlu və şəhərdə çoxlu qohum-əqrəbası olan, Sabunçu kəndinin sakini və daim Bakıda yaşayan Ağarza Babayev ermənilər tərəfindən qətlə yetirilib. Müayinə edilərkən mərhumun bədənində həm odlu, һәm də soyuq silahların izi olmuşdur. Bütün şəhərə səs yayılmışdır ki, Ağarzanın meyiti təhqir olunmuş, ona 200-ə yaxın yara vurulmuşdur. Ermənilərin bu hərəkəti azərbaycanlıları һәуəсаnа gətirib. Bu xəbəri eşidərək, həmin günün axşamı Ağarzanın şəhərə gələn qohumları onun həqiqi qatillərini tapa bilmədikləri üçün qarşılarına çıxan erməniləri qətlə yetirmәуә başlayıblar. General M.Nakaşidzenin məruzəsində fevralın 7–9-da Bakıda bu hadisələr zamanı tam olmayan məlumata görə, 231 nəfərin öldüyü və 179 nəfərin yaralandığı qeyd olunurdu. Onlardan 193 nəfər ölən və 67 nəfər yaralanan ermənilər olmuşdur. Məruzədə göstərilirdi ki, itki göstəriləndən daha çoxdur. Gizlədilən ölülərin əksəriyyəti müsəlmanlara aid idi. Çünki onlar ölülərini və yaralılarını tez götürüb gizlədirdilər ki, ölülərini yarmasınlar. Həmin vərəqəyə edilmiş əlavədə isə qeyd olunurdu ki, dəqiqləşdirilmiş son məlumata görə ölənlərin sayı 249 nəfər olmuşdur ki, onlardan da 201 nəfəri erməni, 40 nəfəri azərbaycanlı, 8 nəfəri isə başqa millətlərin nümayəndələri idilər. Bu hadisələr zamanı şəhərdə demək olar ki, həyat dayanmışdır. Bütün dükanlar, klublar, tədris müəssisələri bağlanmış, fayton və konkalar işləmirdi. Məruzədə göstərilirdi ki, qubernatorun şəxsən iştiraki ilə hər iki xalqın nümayəndələrinin fevralın 9-da Bakı küçələrini dolaşıb sülhə çağırışından sonra həmin gün şəhərdə qırğın dayandırıldı. Bundan sonra şəhərdə ermənilər tərəfındən şayiə yayıldı ki, guya şəhər rəhbərliyi və polis özləri bilərəkdən azərbaycanlıları ermənilərin üzərinə qaldırıbmış. Hətta guya azərbaycanlılara 1500 ədəd silah, patrondaş da paylanıb. Guya bu plan Peterburqda daxili işlər naziri knyaz Qolitsın və Bakı qubernatoru M.Nakaşidze tərəfindən 1904-cü ilin dekabrında hazırlanıbmış. Guya ermənilərin üzərinə hücumda azərbaycanlılarla yanaşı, paltarlarını azərbaycanlı geyimləri ilə dəyişmiş kazaklar da iştirak etmişdilər. Qubernatorun məruzəsində göstərilirdi ki, ermənilər çar hakimiyyət orqanlarının məmurlarını terrorla hədələyərək özlərinə xidmət etməyə cəlb edirmişlər. O, yazırdı: "…guya bu hadisələr zamanı yazıq ermənilər inzibati idarələrin və başqalarının bəd niyyətlərinin günahsız qurbanlarına çevrilmişlər". Qubernator yazırdı:"'Hazırda bu şayiələrin kimlər tərəfindən və nə məqsədlə buraxıldığı barədə söz deməkdən çəkinirəm. Bircə onu demək istəyirəm ki, şərəfsiz insanlar öz məqsədlərinə çatdılar. Öz rəzil şayiələrini şifahi və mətbuat vasitəsilə bütün dünyaya yaydılar və erməni əhalisini о dərəcədə qulluqçu və inzibati idarə aparatlarına qarşı qoydular ki, onların hər biri özünü daim təhlükədə hiss etsin'."