cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mustafa Əbdülcəmil Qırımoğlu
Həyatı
1980-ci ilin 20 iyulda sürgündə Mustafa Cəmilev illərdən bəri onun yolunu gözləyən Safinar xanımla ailə qurur. Onlar sürgündə doğulmuş oğullarının adını Heysər qoyurlar.
Sürgün bitdikdən sonra Mustafa Cəmilev həyat yoldaşı və uşağı ilə birgə Krıma köçür. Üç gün sonra Krımdan çıxarılır. DİN-in açıq administrativ nəzarəti altında Daşkənd vilayətinin Yengiyol şəhərində yaşayıb çilingər işləyir.
1983-cü ilin noyabrında 6-cı dəfə "anti-sovet təbliğatı, millətçilik və pantürkizm" ittihamları ilə həbs edilir. Həmçinin, həbsi ərəfəsində Mustafa Cəmilevin atası vəfat edir. O, atasının cənazəsini Vətəndə – Krımda dəfn etmək üçün onunla həmfikir olmuş həmsoylarının müşayəti ilə Daşkənd hava alanına matəm yürüşü təşkil edir. "İğtişaşlara təşviq" maddəsi də yeni cinayət işinə əlavə edilir. 3 illik məhbəsi Maqadan vilayətinin "Uptar" adlı xüsusi rejimli düşərgədə keçir.
1986-cı ilin dekabrında düşərgə müdiriyyəti ona qarşı "azadlıqdan məhrumetmə yerlərinin qaydalarını pozmaq və məhkumlar arasında anti-sovet təbliğatı" ittihamı ilə yeni cinayət işi açır. Üç ilədək qapalı rejimli müəssisədə məhkumluğu nəzərdə tutan ittihamnaməyə baxmayaraq, artıq SSRİ-də "perestroyka" vüsət almışdı. Demokratik dünyanın Qorbaçov Rusiyası qarşısında qoyduğu tələblərdən biri də məhz, Krım tatar xalqının böyük oğlu Mustafa Cəmilevin azad edilməsi idi. Artıq 70-ci illərdən onun adı Krım tatarlarının lideri və görkəmli hüquq müdafiəçisi kimi bütün dünyaya bəlli idi.
Onu beş il sınaq müddətli üç il şərti cəza ilə azad edirlər. 1987-ci ilin aprelində Krım tatar fəallarının (KTF) ümumittifaq qurultayında Krım Tatar Milli Hərəkatının Mərkəzi Təşəbbüs qrupuna üzv seçilir. "Krım Tatarlarının Milli Hərəkatının xəbərləri" dərgisinin baş redaktoru işləyir.
KTF-in növbəti qurultayında Krım Tatarlarının Milli Hərəkatı Təşkilatı (KTMH) təsis edilir. "Krımoğlu" (Krım tatar ləhcəsində "Qırımoğlu") təxəllüsünü almış Mustafa Cəmilev KTMH-in Mərkəzi Şurasının katibi seçilir. Elə həmin il də o, Krımın Baxçasaray şəhərinə köçür. Beləliklə də Krım tatarlarının öz Vətənlərinə dönüşü başlayır. 1991-ci ilin iyunundan bu günədək o, Krım Tatar Xalq Məclisinin əvəzsiz sədridir. 2014-cü ildə Rusiyaya birləşdirilən Krımda təxribatların təşkilində şübhəli bilinən Mustafa Cəmiloğlu öz yurdundan 5 illik deportasiya olunub. Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə telefonla danışmasına baxmayaraq Cəmiloğlu tatarları Krımda keçirilən referendumu boykot etməyə çağırıb. 2014-cü ilin avqustun 20-də Ukrayna prezidenti Petro Poroşenko Krım tatarlarının lideri Mustafa Cəmil Krlmoğlunu şəxsi nümayəndəsi təyin etməsi haqda sərəncam imzalayıb.
Rusiyaya qarşı münasibəti
Haşiyə: Kremldən gəlmiş dövlət nümayəndələri o zaman Mustafa Cəmilevə bildirirlər ki, Rusiya KTMH-yə istənilən dəstəyi verəcək, lakin bir şərtlə: Krım tatarları 1954-cü ildə Krımın Rusiyadan Ukraynaya verilməsi barədə qərarı tanımamalıdırlar və Krıma köçəndə də Rusiyaya birləşməyə can atmalıdırlar. Cavabında Krımoğlu onlara belə bir sual verdi: "Nəyə görə tarixi 1954-cü ildən başlayaq? 1773-cü ildə rus imperatriçası II Yekaterina Krımı işğal etdi və bizim qara günlərimiz o zamandan başladı. Tarixə qalsa, biz Krım tatarları gərək 1773-cü ildə Yekaterinanın Krım xanlığını ləğv edən manifestindən başlamalıyıq, sonra isə, 1954-cü il qərarına da gəlib çıxarıq. Unutmayın ki, tarixə qalsa, bu ərazi Krım tatarlarınındır. Krım xanlığı Krımda, Ukrayna və Rusiyanın cənubunu əhatə etmiş Türk sivilizasiyasının son dövlət qurumu idi. Türk və müsəlman xalqı kimi Rusiyanın tərkibində qalmağın nə olduğunu biz çox gözəl bilirik. Bu bir dəfə oldu, daha olmayacaq."
Mükafatları
O, 1995-ci ilin 8 noyabrında İzmir şəhər bələdiyyəsinin insan haqları sahəsində beynəlxalq mükafatına layiq görülür. Onun adına Ankarada park, Ankarada, Sunqurluda və digər Türkiyə şəhərlərində küçə, Səlcuq Universitetində mühazirə zalı, Kırıkkale Universitetinin kitabxanası var. O, Kastomonu və Kırıkkale şəhərlərinin fəxri vətəndaşıdır.
1998-ci ildə ona BMT Ali Komissarlığının qaçqınlar üzrə F. Nansen adına mükafatı verilir. Ukrayna Radasının (1998-ci il və 2002-ci il çağırışları) iki dəfə üzvü seçilib. 2009-cu il mayın 25-də Ukrayna ziyalıları insan hüquqlarının müdafiəsi sahəsində xidmətlərinə görə Nobel mükafatına layiq görülməsi üçün Mustafa Cəmilevin namizədliyini irəli sürdülər.
Revaz İnanişvili
Revaz İnanişvili – gürcü yazıçı.
Həyatı
Revaz İnanişvili 1926-cı ilin 20 dekabr tarixində Saqareco bələdiyyəsinin Xaşmi kəndində anadan olmuşdur. Beş il həmin kəndin məktəbində təhsil almışdır. 1937-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Tbilisi yə köçmüşdür. Orada orta məktəbi bitirdikdən sonra 1943-35-ci illərdə 31-ci fabrikada işləmişdir. Sonraki illər yarımçıq qoyduğu Aviasiya texnikomunda təhsil alırdı. 1947-ci ildə Tbilisi Dövlət Universiteti nin filologiya fakültetinə daxil olmuşdur. 1949-cu ildə universiteti buraxmış və Samqori kanalının tikintisində işləməyə başlamışdır. 1951-ci ildə yenidən universitetə qayıtmış və 1956-cı ildə yarımçıq qoyduğu filologiya fakültetini bitirmişdir. 1952-ci ildə ailə həyatı qurmuşdur. 1966-cı ildə Gürcü filmi kinostudiasında ssenarist bölməsində fəaliyyət göstərmişdir. 1989-cu ildən ömrünün axrına kimi Dila jurnalının redaktoru olmuşdur. Onun hekayələri rus, ukrayn, alman, bolqar və erməni dilinə tərcümə olunmuşdur.
Revaz İnanişvili 1991-ci ildə 26 dekabr tarixində vafat etmiş və Didube panteonu na dəfn edilmişdir.
Mayaquana
Tarixi
Mayaquana adasının 1812-ci ilə qədər əhalisi yox idi. Bu dövrdə Törks və Kaykos adalarının sakinləri tədricən adaya köçmüşdür.
Fereydun (Xudabəndə)
Fereydun - İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Mayaquana
Tarixi
Braziliya tarixçisi Antonio Varnhagen 1824-cü ildə Mayaquananın Quanahani olduğunu, Kristofer Kolumbun Amerikanı kəşf etdiyi zaman tapdığı ilk ada olduğunu irəli sürmüşdür. Onun nəzəriyyəsi sadəcə kiçik miqyasda dəstəklənmişdir.
Fereydun (Xudabəndə)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 348 nəfər yaşayır (86 ailə).
NGC 4254
NGC 4254, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Veronikanın Saçları bürcü istiqamətində yerləşir. Sc tipli. tərəfindən ildə 7.62 sm (3 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Mayaquana
Əhali
2010-cu ilin məlumatına görə, Mayaquananın əhalisi 277 nəfərdir. Əhalinin balıqçılıqla və meşəlik ərazinin münbit torpaqlarını becərməklə məşğul olur.
Şağola (Astara, İran)
Şağola — İranın Gilan ostanının Astara şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 46 nəfər yaşayır (12 ailə).
Normans-Key
Normans-Key — Baham adalarında ada. Eksumanın bir hissəsidir. Florida sahillərindən 340 km aralıda yerləşir. 1978–1982-ci illərdə ada kolumbiyalı narkobaron Karlos Lederə məxsus idi və Kolumbiyadan ABŞ-yə kokain qaçaqmalçılığı üçün tranzit baza rolunu oynamışdır.
Tarixi
Yeni seçilmiş hökumət yerli deputatın etirazı ilə dövlətə məxsus adanın 40,5 milyon dollara satılması ilə bağlı müqavilə imzalamışdır. Hökumət hesab edirdi ki, bu addım ölkə iqtisadiyyatının xarici investorlar tərəfindən daha da maliyyələşdirilməsinə töhfə verəcək.
Aqşin Fateh
Aqşin Fateh — azərbaycanlı meyxanaçı.
Həyatı
Aqşin Səyyad oğlu Hacıyev 23 oktyabr 1978-cu ildə Tbilisi şəhəri Borçalı mahalında anadan olmuşdur. 1984-cü ildə Bakı şəhəri 63 nömrəli tam orta məktəbə gedib.
2 qızı, 2 oğlu var. Qızları: Hacıyeva Fatimə Hacıyeva Ayşən Oğlanları: Əli Fateh;Səyyad Fateh
Leqolas
Léqolas (sind. Legolas; ) — Con Tolkin tərəfindən yazılmış "Üzüklərin hökmdarı" əsərinin uydurma personajıdır. O, Meşə Krallığının Sindar elflərinin şahzadəsidir və Tək Üzüyü məhv etmək üçün yola çıxan Üzük Qardaşlığının doqquz üzvündən biridir.
Xarici kiçidlər
Legolas Greenleaf — Arda ensiklopediyası
Eleon hoteli (teleserial, 2016)
4 iyul 2016-cı ildən 22 sentyabradək 2yeni serialın birinci sezonunun çəkilşiləri aparılıb.
Teleserialın premyerası 28 noyabr 2016-cı ildə Moskva vaxtı ilə saat 20:00-də СТС telekanalında gedəcək. Yeni seriyalar həftənin birinci günmündən cümə axşamı də daxil olmaqla saat 20:30-da olacaqdır.
Göyərçinək (Xudabəndə)
Göyərçinək - İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 738 nəfər yaşayır (168 ailə).
Kitabi Dədə Qorqud: yazılı epos və ya epopeya
Kitabi Dədə Qorqud: yazılı epos və ya epopeya — AMEA prezidenti, akademik İsa Həbibbəylinin monoqrafiyası
Haqqında
2020-ci ildə AMEA prezidenti, Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru, akademik İsa Həbibbəylinin “Kitabi Dədə Qorqud: yazılı epos və ya epopeya” monoqrafiyası “Elm” nəşriyyatında çap olunub. Kitabın üz qabığında AMEA-nın Məhəmməd Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunun əməkdaşı, Əməkdar mədəniyyət işçisi Seyfəddin Məmmədvəliyevin ağac üzərində ərəb əlifbası ilə “Dədə Qorqud” sözləri yazılmış xəttatlıq sənəti nümunəsinin fotosürəti əks olunub. “Elm” nəşriyyatında çap olunan, Giriş, dörd fəsil və nəticədən ibarət olan 280 səhifəlik monoqrafiyada rus dilində irihəcmli xülasə də verilib. Monoqrafiyanın məsul redaktorları fil.f.d., dos. İsmixan Osmanlı və fil.f.d., dos.Aygün Bağırlıdır.
Məzmunu
Monoqrafiyada ilk dəfə olaraq bu məşhur Azərbaycan Oğuznaməsindən ədəbiyyatımızın ortaq başlanğıc dövründə canlı ifadə və şifahi yaddaş əsasında yaradılmış yazılı ədəbiyyat abidəsi kimi bəhs edib. Akademik “Kitabi-Dədə Qorqud”la bağlı indiyədək həmin istiqamətdə irəli sürülmüş tezislər də nəzərə alınmaqla bu möhtəşəm ədəbi abidənin Azərbaycan yazılı ədəbiyyatının başlanğıcı faktı olması fikrini tutarlı faktlarla isbat edib. Bu məqsədlə “Kitabi-Dədə Qorqud”un adındakı “kitab” sözünün mahiyyəti aydınlaşdırılıb, eposun şifahi xalq ədəbiyyatı ənənəsində olduğu kimi çoxvariantlı deyil, təkvariantlı olması nəzərə çatdırılıb, Dədə Qorqudun tarixdə yaşamış şəxsiyyət olması müəyyənləşdirilib. Həmçinin müəllif “Kitabi-Dədə Qorqud”da Azərbaycan və türk folklorunda sələfi olmayan və ilk dəfə bu eposda təqdim edilən obrazların olmasını da həmin Oğuznamənin yazılı ədəbiyyatın yaranma prinsiplərinə uyğun gələn xüsusiyyəti kimi diqqətə çatdırıb. Akademik İsa Həbibbəyli Dədə Qorqudu Azərbaycan ədəbiyyatının Homeri adlandırıb, Azərbaycan Oğuznaməsini “İlliada” və “Odisseya” ilə müqayisə edib. Beləliklə, ilk dəfə “Dədə Qorqud” eposundan epopeya kimi bəhs olunub.
Monoqrafiyada “Kitabi-Dədə Qorqud”un əlyazma nüsxələri haqqında geniş məlumat verilib, boyların ideya-sənətkarlıq xüsusiyyətləri müasir təfəkkür işığında yenidən şərh edilib. Bundan əlavə, “Kitabi-Dədə Qorqud”un poetikası sistemli şəkildə təhlil olunub, boylardakı boylama (təhkiyə) və soylamaların (tərənnüm üsullarının) xüsusiyyətləri izah edilib, Dədə Qorqud şeirinin janrları və bənzərsiz məcazlar sistemi müəyyənləşdirilib. Müəllif “Kitabi-Dədə Qorqud”u Azərbaycan xalqının Ata kitabı adlandırıb.
Kitab haqqında fikirlər
Xalq yazıçısı Anarın kitaba yazdığı “Ədəbiyyat tariximizin Dədəsi” adlı “Ön söz”də İ.Həbibbəylinin irəli sürdüyü müddəalar və gəldiyi nəticələr dəyərləndirilib:
Nayib Qasımov
Nayib Qasımov (tam adı: Nayib Akif oğlu Qasımov; 12 iyun 1997; Masallı, Azərbaycan — 6 oktyabr 2020; Cəbrayıl, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin çavuşu (müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu), Vətən müharibəsi şəhidi.
Bauer und Arbeiter
Bauer und Arbeiter - 1924-cü ilin iyun ayından noyabr ayına qədər Bakı şəhərində çap edilmiş alman dilində qəzet. Kommunist yönümlü olan qəzet Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin rəsmi mətbuat orqanı kimi fəaliyyət göstərmişdir. Qəzet həftədə bir dəfə olmaqla nəşr edilirdi. Alman jurnalist Albert Erfurt Bauer und Arbeiterqəzeti fəaliyyət göstərdiyi müddətdə baş redaktor vəzifəsini tutmuşdur. Qəzetin kollektivi əsasən Bakı şəhərində yaşayan az saylı alman icmasından təşkil edilmişdi.
Nayib Qasımov
Hərbi xidməti
Nayib Qasımov 2015-2017-ci illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin "N" saylı hərbi hissədə müddətli həqiqi hərbi xidmət edib. Hərbi xidmətini bitirəndən sonra isə müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmətə başladı. 2017-ci ildən Azərbaycan Ordusunun Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrində xidmət edirdi.
Bauer und Arbeiter
Tarix
1924-cü ilin mart ayında Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi tərəfindən Azərbaycan almanları üçün nəzərdə tutulmuş alman dili qəzetin yaradılması barədə təlimat verildi. Bundan öncə Qafqaz almanları üçün nəzərdə tutulmuş Kaukasische Post adlı qəzet 1906-cı ildə Tbilisi şəhərində çap olunmuşdu. Həmin qəzetdə əsasən qafazşünas kimi tanınan alman jurnalist Artur Leist məşğul olmuşdu. Kaukasische Post təkcə Azərbaycan almanlarına yox bütünlükdə Qafqaz almanlarına xitab etməkdə idi və Bauer und Arbeiterdən fərqli hər hansısa siyasi idelogiyanı özündə daşımırdı. 1924-cü ildə Bakıda alman dilində qəzetin çap edilməsi üçün əsas problem səlis alman dilində danışa biləcək savadlı insanların çox az olması idi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi Gəncə şəhərində yaşayan etnik almanlardan qəzetdə fəaliyyət göstərmələri üçün qaynaq kimi istifadə etmək qərarına gəldi.
Nayib Qasımov
Hərbi xidməti
2016-cı ilin Aprel döyüşlərində və 2020-ci ilin Tovuz döyüşlərində savaşıb.
Bauer und Arbeiter
Tarix
Bauer und Arbeiterdən əvvəl 1924-cü ilin mart və aprel ayları aralığında Helenendorfda (indiki Göygöl) ərazisində alman dilində  Qırmızı kəndli  adlı kiçik qəzet çap edilmiş, ancaq ümumi çap həcmi 150 ədəddən çox olmamışdı. Qırmızı kəndli qəzetində əsasən kənd təsərrüfatı mövzularında yazılar verilirdi və ümumi ölkədə yaşayan alman dilli əhalini əhatə etməməkdə idi. Azərbaycan Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin əsas istəklərindən biri də, bütün Respublikanı əhatə edəcək vahid alman dilli və eyni zamanda kommunist maraqlarını qoruyan bir qəzetin nəşr edilməsi idi.
Nayib Qasımov
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin çavuşu olan Nayib Qasımov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Cəbrayılın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Nayib Qasımov oktyabrın 6-da Cəbrayıl döyüşləri zamanı şəhid olub. Döyüşlər zamanı səngərdə "baş çavuş" rütbəsi alıb. Masallı rayonunda dəfn olunub.
Bauer und Arbeiter
Tarix
Bauer und Arbeiter qəzetindən Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasında ideloji işin aparılmasında istifadə olunması qərarına gəlinir. Qəzetdə ideoloji təbliğatla yanaşı Azərbaycan və Gürcüstan ərazilərində yaşayan almanların məişət, təhsil və cəmiyyətə inteqrasiya məsələləri kimi müxtəlif mövzularada toxunulurdu. XX əsrin 20-ci illərində Qafqazda yaşayan etnik almanlar Bakı və Tbilisi kimi böyük şəhərlərdə yaşamırdılar. Almanlara daha çox Qafqaz almanlarının məskən saldığı bölgələrdə rast gəlmək mümkün idi. Bu səbəbdən qəzet üçün fəaliyyət göstərən 32 nəfərdən cəmisi 8 nəfəri Bakıda, 3 nəfəri isə Tbilisidə işləyirdi və yerdə qalan 15 nəfər Azərbaycanda, 7 nəfər isə Gürcüstanda etnik almanların yaratdığı kolaniyalarda yaşayan muxbir kəndlilər idilər.
Nayib Qasımov
Hərbi xidməti
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Nayib Qasımov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Bauer und Arbeiter
Tarix
Bauer und Arbeiter Bakı şəhərində çap olunduğu ilk saylarında 2.200 nüsxə ilə nəşr olunmuşdu. Nüsxələrin çox az bir qismi Bakıda saxlanılırdı, əsasən Azərbaycanın bölgələrində və Gürcüstanda yaşayan almanlara göndərilməkdə idi. Qəzetin nüsxələrindən bir necəsi Moskva ətrafında yaşayan almanlarda göndərilmişdir. Gürcüstan Kommunist Partiyasının səyləri nəticəsində Bauer und Arbeiterin mərkəzi Tbilisi şəhəri olmaqla kiçik ofisi açıldı. İlk aylarda Bakıdakı mətbəədə qəzetin çapı üçün özəl avadanlıqların olmaması, qəzetin inkişafına mənfi təsir göstərdi.
Nyu-Providens
Tarixi
Baham adalarını ilk ziyarət edən avropalılar 1670-ci ildən sonra Qrand-Törk və İnaquaya ziyarət etsələr də, Elütera adası ilk dəfə daimi olaraq məskunlaşmışdır. Ardınca Nyu-Providens məskunlaşmışdır. Nyu-Providens adası Vest-İndiyada kiçik gəmilər üçün ən qorunan təbii limanlardan biri var idi.
İnzibati bölgü
right|thumb|259x259px| Baham adalarının rayonlarının xəritəsi. Xəritədə 32-ci rayondur. Nyu-Providens Baham adalarının 32 rayonundan biridir. Rayonun inzibati mərkəzi Baham adalarının paytaxtı, Nassau şəhəridir. Rayonun sahəsi 207 km2, əhalisi - 248,948 nəfərdir.
Afaq TV
«Afaq TV» — Qərargahı Bağdad şəhərində yerləşən İraq peyk televiziya kanalı. Telekanal 2006-cı ildən ingilis və ərəb dillərində yayım edir. Kanalın sahibi Nuri əl-Malikidir.
Sij (Astara, İran)
Sij — İranın Gilan ostanının Astara şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 171 nəfər yaşayır (34 ailə).
Uilki Kollinz
Uilyam Uilki Kollinz — İngilis yazıçısı, dramaturqu, 27 romanın, 15 pyesin və 50-dən çox qısa hekayənin müəllifidir.
Bioqrafiyası
Uilki Kollinz 1824-cü il yanvarın 8-də Londonda məşhur landşaft rəssamı Uilyam Kollinzin ailəsində anadan olmuşdur. Evdə təhsil almışdır, sonra xüsusi məktəbə daxil olmuşdur. Ailəsi ilə birlikdə İtaliya və Fransada səyahət etdi, italyan və fransız dillərini öyrəndi.
17 yaşında orta məktəbi bitirdi və atasının təkidi ilə çay satan Antrobus & Co-da təcrübəçi kimi işə düzəldi. Orada beş il keçirdi, sonra Linkolnın İnn məhkəməsinə daxil oldu, 1851-ci ildə hüquqşünaslar korporasiyasının üzvü olaraq hüquq öyrənməyə başladı.
İlk romanı "İolani, ya da Taiti, olduğu kimi" 1843-cü ildə yazmışdır. Əsər 1845-ci ildə naşir tərəfindən rədd edildi və ilk dəfə 1999-cu ildə gün işığı gördü.
1847-ci ildə atasının ölümündən sonra Kollinz, «Uilyam Kollinzin həyatının xatirələri, eksvayr» adlı ilk kitabını nəşr etdi. 1850-ci ildə yazıçı Antoninanın ilk nəşr olunmuş romanı çap olundu. 1851-ci ildə gənc yazar Çarlz Dikkenslə görüşdü, onunla həyat boyu dost oldu. Kollinzin bir neçə əsəri əvvəlcə Dikkensin bütün il boyu və ev oxu jurnallarında dərc edilmişdir. Birlikdə bir neçə pyes və roman yaratdılar; həmmüəllifliklə yazılan əsərlərdən birincisi Dikkensin yazdığı proloqu olan "Fənər" pyesi idi.
Yaradıcılığı
thumb|right|140px|Ay daşı. İlk nəşr 1868. Titul Kollinzin ən yaxşı və ən məşhur romanı olan Aydaşı ( 1868), ilk ingilis detektiv romanı olduğuna inanılır. Psixoloji dəqiqliyi, məntiqi, romantik motivlərlə adətən "detektiv" düşüncə tərzi ilə fərqlənir; rəvayət alternativ olaraq fərqli personajlar adından aparılır.
Detektiv hekayə 1860-cı ildə yazılmış "Ağdakı qadın" romanında da mühüm rol oynayır.
Kollinzin sonrakı işləri tez-tez kritikdir. Beləliklə, "Ər və arvad" romanı (Man and Wife,, 1870) evlilik qanununun təkmilləşdirilməməsinə qarşı yönəldilmişdir; "Qanun və Xanım" (The Law and the Lady, 1875) - Şotlandiyada "sübuta yetirilməmiş günah yoxdur" hökmünə qarşı; Ürək və Elm (Heart and Science, 1883), məsələn, viviseksiya praktikasına aparan elmin tapınmasına qarşıdır. "Yeni Maqdalina" (The New Magdalen, 1873) və "Düşmüş yarpaqlar" (The Fallen Leaves, 1879) romanlarının qəhrəmanları "düşmüş" qadınlardı.
Güney (Xudabəndə)
Güney - İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 188 nəfər yaşayır (45 ailə).
Musa Qurbanlı
Musa Qurbanlı — azərbaycanlı futbolçu, "Yurqorden" klubunun hücumçusu.
Klub karyerası
Musa Qurbanlı 2017-ci ilin avqustunda “Qarabağ” ilə müqavilə imzalayıb. O, komandada debütünü 2019-cu il dekabrın 20-də Azərbaycan Kubokunda “Keşlə”yə qarşı keçirib və bu oyunda “Qarabağ” 3:1 hesabı ilə qalib gəlib.
2021-ci il yanvarın 21-i Zirə klubu ilə "Qəbələ"yə qarşı Premyer Liqa matçında ilk rəsmi qolunu vurmuşdur. 26 yanvar 2021-ci ildə Azərbaycan Kubokunda Lökbatanın "Qaradağ" klubuna qarşı matçda qol vurmuşdur.
2022-23 mövsümündə 21 qol və 7 məhsuldar ötürmə ilə çempionatın bombardirlik siyahısında ikinci yeri tutdu. 2022-2023 mövsümündə Azərbaycan Premyer Liqasının bombardirlərindən olan Qurbanlı 2023-cü ilin iyul ayında İsveçin Yurqorden klubu ilə 3 illik müqavilə imzalayıb.
Beynəlxalq karyerası
Musa Qurbanlı 31 may 2019-cu ildə 21 yaşadək futbolçulardan ibarət Azərbaycan yığmasına çağırılıb.
O, 21 yaşadək futbolçulardan ibarət Azərbaycan yığmasının heyətində 6 iyun 2020-ci ildə AVRO-2021 U21 Çempionatının seçmə mərhələsi çərçivəsində Lixtenşteyn U21-ə qarşı oyunda rəsmi debüt edib. 26 may 2021-ci ildə Ukrayna 21 yaşlıları ilə keçirilən yoldaşlıq matçında ilk qolunu vurdu.
Qurbanlı Azərbaycan əsas millisində debütünü 2020-ci il noyabrın 11-də Sloveniya ilə yoldaşlıq görüşündə keçirib.
Şəxsi həyatı
Qurbanlı Azərbaycan millisinin keçmiş oyunçusu və "Qarabağ FK"un baş məşqçisi Qurban Qurbanovun oğludur. Musa Qurbanlı eyni zamanda futbolçu Musa Qurbanovun qardaşı oğludur.
NGC 481
NGC 481, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Balina bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə 40.64 sm (16 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Anqrekum
–  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (*
Rikardo Varqas
Rikardo Varqas (21 noyabr 1997) — Meksikalı üzgüçü. Rikardo Varqas Meksikanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Rikardo Varqas birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 1500 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 15:11.53 saniyəlik nəticəsi ilə 25-ci yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Benal Nevzat İstar Arıman
Benal Nevzat İstar Arıman — ilk Türk qadın millətvəkillərindən biri.
Həyatı
Türkiyədə qadınlara millət vəkili seçmə və seçilmə haqqı (dekabr 1934-cü il) verildikdən sonra qadınlar ilk olaraq 1935-vi ildə fevral ayının 8-də millət vəkili seçkisinə qatılıblar.
Mustafa Kamal Atatürk, bu qəhrəman türk qadınlarına layiq olduqları hüquqların hamısını təslim etdi. Bu hüquqlara mədəniyyət, təhsil, geyim inqilabı, seçmə və seçilmə haqqı daxil idi.
Nəhayət 1934-cü il dekabrın 5-də Parlamentin qapısı qadınlara açıldı. Türk Qadınlar Birliyi seçmə və seçilmə haqqının qazanılmasını qeyd etmək üçün Sultanəhmet Meydanında mitinq keçirdi və Bəyazitdən Taksimə kimi yürüş etdi.
Seçilmə haqqını istifadə edən ilk qadın – Benal Arıman 1935-ci ildə Atatürkün məclisində öz gücü ilə millət vəkilliyini qazanan ilk qadındır. O, 1903-cü ildə İzmirdə dünyaya göz açıb. Atası jurnalist və şair Tofiq Nevzat bəydir. Sorbonne Universitetində ədəbiyyat təhsili alan Arıman daha sonra İzmirdə Xalq Partiyasında vəzifə almış qadınların partiyalara girmədiyi o illərdə latin əlifbasının öyrənilməsi və yayılması üçün səy göstərib. Daha sonra millət vəkili seçilən Arıman bələdiyyə və partiya üzvlüyündən sonra bir qadın olaraq mövqeyinə görə heç bir narahatlıq yaşamayıb. On altı il müddətlə qadın millət vəkili olaraq vəzifə yerinə yetirən Benal Arıman hamiləliyi dövrünü illik məzuniyyətlərindən istifadə edərək gizlicə doğum etmişdir və hamiləliyi dövründə TBMM-də görünməyi uyğun bilməyib.
Zirəjiyə (Astara, İran)
Zirəjiyə — İranın Gilan ostanının Astara şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 28 nəfər yaşayır (6 ailə).
Oskolki adaları
Oskolki adaları  — Kuril adalarının Böyük Kuril cərgəsinə şimal qrupuna daxil olan adalar qrupu. İnzibati cəhətdən Saxalin vilayəti Severo-Kurilsk şəhər dairəsi ərazisinə daxildir. Adalarda yaşayış yoxdur. Adaların ümumi sahəsi 1,5 km² təşkil edir. İki qrup adadan ibarətdir: Lisı və Şişki, Peşernaya və Kira qayalıqları. Lisi (Tülkülər) adası burafa çoxlu sayda tülkünün olması ilə əlaqədar verilmişdir. Şişki qayalıqları isə dörd qayalıqdan ibarətdir. 1946-cı ildə təşkil olunan ekspedisiya zamanı adaların xarici görünüşü ilə əlaqədar Şaşki (Dama oyunundakı daşlar mənasında) adlandırılsada, kartoqrafın və redaktorun səhvi ucbatından Şişki olaraq təhrif olunuşdur.
Şikotan adasından Şpanberq boğazı ilə (20 km şimal-şərq), Zelyonı adasından isə Polonski boğazı ilə ayrılır. Adalardan 6 km şimal-şərqdə Polonski adası yerləşir.
Elşən Xəzər
Elşən Xəzər — Azərbaycan şairi, meyxanaçısı.
Həyatı
Elşən Qürbətov 1973-cü ildə martın 29-da Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Əsli Cəlilabaddandır. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin «Kütləvi rejissorluq» fakültəsini bitirmişdir. 1995-ci ildən meyxanaya başlayıb.
Eksuma
Eksuma — Baham adalarında rayon. Rayonun tərkibində 360-dan çox ada var.
Tarixi
Eksumada əvvəlcə aravaklar və lukayanlar yaşayırdı. Onlar XV əsrdə əsarət altına alınmışdır. XVII əsrə qədər adalarda yaşayış olmamış, dəniz quldurları tərəfindən sığınacaq kimi istifadə edilmişdir.
İnzibati bölgü
right|thumb|259x259px| Baham adalarının rayonlarının xəritəsi. Xəritədə 12-ci rayondur. Eksuma Baham adalarının 32 rayonundan biridir. Rayon mərkəzi Corc-Taundur. Rayonun sahəsi 290 km2, əhalisi - 7,314 nəfərdir.
Çarlz Darvin
Çarlz Robert Darvin (12 fevral 1809–19 aprel 1882) — ingilis naturalisti və səyyahı, çağdaş təkamül nəzəriyyəsinin təməlini qoymuş ingilis təbiətşünası. 1859-cu ildə özünün məşhur Növlərin mənşəyi kitabını yazmışdır.
Adı tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib.
Həyatı
Çarlz Darvin 1809-cu il fevral ayının 12-də Şrusberi şəhərində həkim ailəsində anadan olmuşdur. Darvin anasını erkən yaşında itirmişdir. Edinburq Universitetində Tibb üzrə təhsil almışdır, lakin öz istəyi olmadığı üçün yarımçıq qoymuşdur. Daha sonra 1827-ci ildə Kembric Universitetinin İlahiyyat fakultəsinə daxil olmuşdur. Universiteti qurtaran kimi 1831-ci il dekabrın 27-də "Biql" gəmisində təbiətşunas kimi səyahətə çıxmışdır. Səyahət zamanı Qalapaqos adalarında, Tenerife adasında, Kokos adalarında, Braziliya sahillərində, Argentinada, Uruqvayda, Odlu Torpaqda, Tasmaniyada olmuşdur. Darvinin son xarici səyahəti (ondan sonra Darvin heç zaman İngiltərəni tərk etməmişdir) 1836-cı ilin oktyabrında sona yetdi.
O, səyahətinin nəticələrini 1839-ci ildə "The Journal of a Naturalist", 1840-ci ildə "Zoology of the Voyage on the Beagle", 1842-ci ildə "The Structure and Distribution of Coral Reefs" və s. əsərlərində nəşr etdirmişdir.
1838–1841-ci illərdə London Geologiya Cəmiyyətinin katibi olmuşdur. 1839-cu ilin yanvarında Kral Cəmiyyətinin üzvü seçilmişdir. 1842-ci ildə növlərin mənşəyi haqqında ilk oçerkini yazmışdır. Darvin öz əsərlərini yazarkən ingilis təbiətşunası və geoloqu A. Layleylə, amerikan botaniki A. Qreemlə yazışmış, müzakirə aparmışdır. "Növlərin mənşəyi" əsərini yazarkən fikirləri ingilis təbiətşunası A. Vollesin fikirləri ilə çox yaxın olduğundan onların bəzilərindən istifadə etmişdir. A. Volles və Darvin bir-birindən asılı olmadan növlərin müxtəlifliyi haqqında eyni cür fikirləşmişlər.
1858-ci il iyulun 1-də Qrey, Layley və Hukerin dəstəyi ilə Darvin öz "Təbii seçmə yolu ilə növlərin əmələ gəlməsi və ya yaşama uğrunda mübarizədə əlverişli fərdlərin saxlanması" (On the Origin of Species by Means of Natural Selection, or the Preservation of Favoured Races in the Struggle for Life) əsərini Londonda Linyen cəmiyyətinə təqdim etdi. 1859-cu ilin noyabrında həmin əsəri nəşr etdirdi.
1868-ci ildə ikinci kitab "Mədəni bitkilərin və ev heyvanlarının mənşəyi" (The Variation of Animals and Plant under Domestification) nəşr olundu. thumb|Darvin hələ gənc ikən elmi elitaya qoşuldu. George Richmond tərəfindən portret. 1871-ci ildə Darvinin daha bir kitabı "İnsanın mənşəyi və cinsi seçmə" (The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex) nəşr olundu.
Darvin dəfələrlə Böyük Britaniyanın və digər Avropa ölkələrinin elmi cəmiyyətlərinin mükafatlarına layiq görülmüşdür.
Çarlz Robert Darvin 1882-ci il aprel ayının 19-da uzun sürən xəstəlikdən sonra Daun sindromundan vəfat etmişdir. Vestminster abbatlığında (Westminster Abbey) dəfn olunmuşdur.
Miras
Ölümünə qədər Darvin və həmkarları əksər elm adamlarını təkamülün dəyişmə ilə törəmənin doğru olduğuna inandırmışdılar və o, fikirlərdə inqilab etmiş böyük bir alim kimi qəbul edilirdi. 1909-cu ilin iyununda, o dövrdə onun "təbii seçmənin əsas, lakin müstəsna modifikasiya vasitəsi olduğu" fikri ilə razılaşsa da, dünyanın hər yerindən Kembricdə bir araya gələn 400-dən çox məmur və elm adamı tərəfindən şərəfləndirildi. onun yüz illiyi və Növlərin mənşəyi haqqında kitabının əlli illiyi.
Xatirə
Darvinin yaşadığı dövrdə bir çox coğrafi xüsusiyyətlərə onun adı verilmişdir. Darvinin iki və ya üç adamı ilə birlikdə dağılan buzlaq böyük bir dalğanın süpürülməsinə səbəb olduğu zaman onları yaxınlıqdakı sahilə yıxılmaqdan xilas etdikdən sonra Beagle Kanalına bitişik su genişliyinə Robert FitzRoy Darvin Səsi adını verdi. qayıqlarından uzaqlaşdılar,  ​​və And dağlarında yaxınlıqdakı Darvin dağı Darvinin 25-ci doğum gününü qeyd etmək üçün adlandırıldı. 1839-cu ildə Beagle Avstraliyada tədqiqat apararkən, Darvinin dostu Con Lort Stokes gəminin kapitanı olan təbii limanı gördü.Wickham Port Darvin adını verdi : yaxınlıqdakı qəsəbə 1911-ci ildə Darvin adlandırıldı və Avstraliyanın Şimal Ərazisinin paytaxtı oldu.
Darvin İngiltərədə anıldı, onun portreti İngiltərə Bankı tərəfindən buraxılan kolibri və HMS Beagle ilə birlikdə çap edilmiş 10 funt sterlinqlik əskinasın arxa tərəfində çap olundu.
Londondakı Təbiət Tarixi Muzeyinin əsas zalında Darvinin oturmuş heykəlini görmək olar.
1897-ci ildə açılmış Darvinin oturmuş heykəli Darvinin uşaq ikən iştirak etdiyi Şrewsberi Məktəbinin yerləşdiyi bina olan Şrewsberi Kitabxanasının qarşısında dayanır. Darvinin başqa bir gənclik heykəli Kembricdəki Christ's College -in ərazisində yerləşir.
Nöqtə (həndəsə)
Nöqtə — həndəsənin əsas elementlərindən biridir. Onun fəzada heç bir ölçüsü yoxdur. Həndəsəyə aksiom baxımından yaxınlaşdıqda (Sintetik həndəsə) nöqtə ilə bərabər düz xətt də eyni səviyyədə çıxış edir. Analitik və difersial həndəsədə isə bütün başqa obyektlər nöqtələr çoxluğu kimi təsvir olunurlar.
Aromatik karbohidrogenlər
300px|thumb|right|Benzol Orbitalı Aromatik karbohidrogenlər - molekullarında bir və ya bir neçə benzol həlqəsi olan karbohidrogenlərə aromatik karbohidrogenlər deyilir. Aromatik karbohidrogenlər dedikdə benzol və xassəcə ona bənzər birləş-mələr nəzərdə tutulur. Belə ki, aromatik karbohidrogenlər onları başqa birləşmələrdən fərqləndirən və  adətən  aromatik xassə adlanan  bir sıra xüsusiyyətlərə malikdir. Tərkibinə daxil olan benzol nüvəsinin sayından və onların arasındakı əlaqənin xarakterindən asılı olaraq aromatik karbohidrogenlər iki qrupa bölünür:
Çarlz Darvin
Xatirə
Kembric Universitetində aspirantura olan Darvin Kolleci Darvin ailəsinin adını daşıyır.
2008-09-cu illərdə İsveçin The Knife qrupu Danimarkanın Hotel Pro Forma ifaçı qrupu və Danimarka, İsveç və ABŞ-dən olan digər musiqiçilər ilə birlikdə Darvinin həyatı və Növlərin Mənşəyi haqqında " Sabah " adlı opera yaratdı. bir il. Tamaşa 2010-cu ildə Avropa teatrlarını gəzdi.
Aromatik karbohidrogenlər
Aromatik karbohidrogenlərin beynəlxalq adı Arenlər-dir. Aromatik karbohidrogenlərin ən sadə nümayəndəsi benzoldur. Benzol homoloqlarının düsturu CnH2n-6 kimidir. Aşağıdakı qalereyada Arenlərin bir sıra nümayəndələri göstərilmişdir:
Bir benzol nüvəli aromatik karbohidrogenlər
200px|thumb|right|Benzol
1865-ci ildə Alman alimi Fridrix Avqust Kekule (Bonn Universitetini bitirmişdir) Benzola tsikloheksatrien kimi quruluş vermişdir. (C6H6). Sonralar benzol üçün daha bir sıra quruluşlar təklif olunmuşdur. Kekule formulundan bu günə kimi istifadə olunmasına baxmayaraq o benzolun xassələrini tam əks etdirmir. Belə ki, Kekule formulu benzolun birləşmə reaksiyasına daxil olmasını izah etdiyi halda, benzol üçün birləşmə reaksiyasının deyil, əvəzlənmə reaksiyasının xarakter olması, onun termodinamik və  oksidləşdiricilərə qarşı davamlığı izah olunmamış qahrdı. Digər tərəfdən Kekule formuluna görə benzolun izomerdən 1,2-diəvəzli törəmələri ikidən ibarət olmalıdır. Lakin belə izomerlərin olması heç vaxt müşahidə olunmamışdır. Kekule bunu düzgün olaraq benzolda ikiqat əlaqələrin osillasiyası (yerlərini dəyişməsi) ilə izah edirdi.
Çox da uzaq olmayan (1960-1970-ci illər) illərdə müəyyən edilmişdir ki, benzol 253.7 nm dalğa uzunluqlu şüa ilə işıqlandırıldıqda, o, Klaus, Düar və Xükkel quruluşlanna keçir. Həmin quruluşlarda C6H6-nm xassələri  Kekule  quruluşlu C6H6-dan kəskin fərqlənir: onlar asan (o cümlədən KMn04-lə) oksidləşir və sürətlə bromlaşır. Əldə edilən məlumatlar benzolun Kekule quruluşunda mövcud olması fikri ilə yaxşı izah olunur.
Hazırda müxtəlif üsullarla təsdiq edilmişdir ki, benzol molekulu koplanardır, yəni benzolda bütün atomlar bir müstəvi üzərində yerləşir və karbon atomlarındakı qoşulmuş π - elektron orbitalları həmin müstəviyə perpendikulyardır.
Kekule formulunda benzol ehtimal olunduğundan termodinamik daha sabitdir. Belə ki, tsikloheksenin tsikloheksana hidrogenləşmə enerjisi 119,7 kC/Mol təşkil etdiyi halda, üç ikiqat rabitəli benzol tsikloheksana hidrogenləşdikdə ehtimal olunan qədər, yəni 119,7x3=359,1 kC/Mol deyil, ondan 150,7 kC/Mol az enerji ayrılır. Benzolun təcrübi tapılmış yanma istiliyi də nəzəri hesablanmışdan bir o qədər azdır. Həmin enerjiyə (150,7 kC/Mol) benzolun sabitləşmə və ya rezonans enerjisi deyilir. 1945-ci ilə kimi benzol üçün Kekule formulundan istifadə olunmuşdur. Rezonans nəzəriyyəsi meydana çıxdıqdan sonra isə benzola iki Kekule quruluşunun rezonans hibridi kimi baxılmışdır. Bu o deməkdir ki, benzol ayrıldıqda götürülən həmin quruluşların heç birində deyil, ancaq onların rezonans hibridi formasında mövcud olur. .
300px|Aromatik rezonans
Quruluş
1865-ci ildə Kekule benzola tsikloheksatrien kimi quruluş vermişdir. Sonralar benzol üçün daha bir sıra quruluşlar təklif olunmuşdur. Bu quruluşlar aşağıdakı qalereyada daha ətraflı göstərilmişdir:
Adlandırılması
Arenlərin bərk nümayəndələri benzol sözü əlavə etməklə oxunur.Məs. Xlorbenzol, Brombenzol, Etilbenzol, Nitrobenzol və s. Bəzi törəmələrin əvəzləyicinin adı ilə əlaqəsi olmayan xüsusi adlan vardır.Məs. Toluol, Anilin, Fenol, Bluzosulfoturşu və s. Əgər benzol halqasında bir neçə əvəzləyici olarsa, belə törəmələri adlandırmaq üçün əvəzləyicilərin adlarından başqa, onların yerləşmələrini də göstərmək lazımdır.Məs. Orto dixlor benzol, Meta dixlor benzol, Para dixlor benzol və s.
İki əvəzləyici xüsusiyyətlərinə görə fərqli olduqda və onların adlarının "benzol" sözü ilə birləşməsi xüsusi ada uyğun gəlmədikdə, belə birləşmənin adında əvəzləyicilərin adları "benzol" sözündən əvvəl yazılır, məsələn, xlorbrombenzol, bromnitrobenzol və s. Əgər əvəzləyicinin birinin adı "benzol" sözü ilə xüsusi adların birinə uyğundursa, onda birləşmə həmin xüsusi adlı birləşmənin törəməsi kimi adlanır.Məs. Orto- nitrotoluol, Para - bromfenol, Meta - nitrobenzoy turşusu, Para - yodanilin və s. Benzol halqasında ikidən çox əvəzləyici olduqda onların molekuldakı vəziyyəti rəqəmlərlə göstərilir.Məs. 1,2,4 –tribrombenzol, 2 xlor 4 nitro fenol, 2 dinitrotoluol, 2,6 dibrompropan və s.
Təsnifat
thumb|right|Benzolun struktur formulu Aromatik karbohidrogenlərin təsnifatını aşağıdakı kimi vermək olar:
10 p-elektronlar Sistemi
14 p-elektronlar Sistemi
14 p-elektronlardan çox Sistemlər
Nahid Əxtər
Nahid Əxtər (ناہید اختر ; ناہید اختر) — pakistanlı ifaçı. O, "Pakistanın bülbülü" də adlandırılır. Nahid Əxtər, 1970–1980-ci illərin ikinci yarısında Lollivudun ən yaxşı ifaçısı idi. 1974, 1975 və 1985-ci illərdə Nigar Film Mükafatını və 2007-ci ildə Prezident Mükafatını qazanıb.
Aromatik karbohidrogenlər
Təsnifat
Homoaromatik birləşmələr
Nahid Əxtər
Həyatı
Əxtər 26 sentyabr 1956-cı ildə Pəncabın Multan şəhərində anadan olub. Onun 3 bacısı və 4 qardaşı var. Bacısı Həmidə Əxtər də müğənni idi.
Aromatik karbohidrogenlər
Təsnifat
Sidnonlar
Nöqtə (həndəsə)
Yunan filosofu Evklid e.ə. 300-ci ildə nöqtəni bölünməyən bir hissə kimi təsvir etmişdir. Nəzəri cəhətcə nöqtənin təsdiqinin heç bir əhəmiyyəti yoxdur.
Aromatik karbohidrogenlər
Təsnifat
Spiroaromatik sistemlər
Nöqtə (həndəsə)
Müasir aksiom sistemləri isə bunu inkar edirlər. Məsələn, Hilbert aksiom sisteminə görə həmişə iki nöqtə bir xətti əmələ gətirir.
Aromatik karbohidrogenlər
Aromatik karbohidrogenlərin struktur formulları
Arenlər müxtəlif struktur formullara malikdirlər. Onlardan bəzilərini nəzərdən keçirək. Aromatik karbohidrogenlərin ən sadə nümayəndəsi benzoldur. Benzolun struktur formulu aşağıdakı kimidir:
Alkenlər
200px|thumb|right|Alkenlər Alkenlər və ya Olefinlər - molekullarında karbon atomları arasında bir ikiqat rabitəsi olan doymamış karbohidrogenlərə deyilir. Bu karbohidrogenlər arasında ikiqat rabitə mövcuddur. Alkenlər düstur şəklində CnH2n kimi yazılır. Bəzən alkenlərə "Etilen karbohidorgenləri" deyilir. "Alken" etilen karbohidorgenlərinin beynəlxalq adıdır. Alkenlərin ən sadə nümayəndəsi C2H4 düsturuna malik olan etilendir.
Aromatik karbohidrogenlər
Aromatik karbohidrogenlərin struktur formulları
300px|Benzolun struktur formulu
Nöqtə (həndəsə)
Proyeksiya müstəvisində nöqtə və düz xətt amlayışları hətta bir-biri ilə dəyişilə bilər. Burada xətti sonsuz kiçik, nöqtəni isə sonsuz uzun və nazik götürmək mümkündür.
Alkenlər
Adlandırma və homoloji sıra
Sistematik adlandırmaya görə alkenlərin adları alkanların adlarında "-an" sonluğunu "-en" sonluğu ilə əvəz edib, ikiqat rabtə yanında duran karbon atomunun nömrəsini göstərməklə düzəlir. Əsas zəncir ikiqat rabitənin yaxın olduğu ucdan başlayaraq nömrələnir. Səmərəli adlandırmaya görə "-an" sonluğu "-ilen" sonluğu ilə əvəz edilir.
Aromatik karbohidrogenlər
Aromatik karbohidrogenlərin struktur formulları
Kekule benzolun formulunu aşağıdakı kimi göstərmişdir:
Alkenlər
İzomerlik
Alkanlarda olduğu kimi alkenlərdə izomerləşmə sıranın dördüncü üzvündən başlanır. Lakin alkenlər sırasında izomerlərin sayı çoxdur. Çünki alkenlərdə karbon zəncirin quruluşu ilə yanaşı, ikiqat rabitəyə görə izomerlik və fəza (-sis, -trans) izomerliyi də müşahidə olunur. Molekulda karbohidrogenlərin artması ilə izomerlərin sayı da artır.
Şəkil:alkenes-rus.png
Fiziki xassələri
Karbon zəncirinin molekulyar uzunluğu və kütləsi ilə bərabər Alkenlərin ərimə və qaynama temperaturları da artır. Karbon atomlarının sayı 5-dən 17-ə kimi olan alkenlər maye, 17-dən çox olanlar isə bərk haldadır.
Alkenlərin alınma metodları
Yəqin ki, alkenləri də alkanlar kimi təbiətdən hazır şəkildə almaq yaxşı olardı. Ancaq, alkenlər yüksək reaksiyaya girmə qabiliyyətinə malik olduğundan onları nə neftdə, nə də daş kömürdə tapmaq mümkün olmur. Sənaye miqyasında olefinləri tərkibində alkanlar olan neftdən və təbii qazdan alırlar.
Alkenlərin preparativ sintez metodları
Alkenlərin laboratoriyada alınma metodu ənənəvi prinsipə əsaslanır: bir-birinə qonşu olan karbon atomlarından iki atomun (bu hidrogen atomları olmayada bilər) qopması. Buna qopma və ya eliminləşmə reaksiyaları deyilir. Eliminləşmə reaksiyalarının müxtəlif variantları mövcuddur:
Alkenlerin polimerləşməsi
Polimerləşmə, bir neçə sadə molekulun bir-birilə birləşib, bir mürəkkəb molekul əmələ gətirməsinə deyirlər. Burada çox vaxt eyni molekulların birləşməsi nəzərdə tutulur. Müxtəlif molekulların bir-birilə birləşməsinə kopolimerləşmə deyilir.Adətən, polimerləşmə zamanı birləşmə molekulların ikiqat rabitələri qırılır və əmələ gələn sərbəst valentliklər hesabına molekullar bir-birilə birləşir. İki molekulun bir-birinə birləşməsindən dimer, üç molekuldan - trimer və çox molekullardan polimer alınır.polimerləşməyə girişən molekulların miqdarı hədsiz ola bilər.Ona görə polimer maddələrin düsturu polimerləşən molekulların n misli (C2H4)n kimi ifadə olunur.
Aromatik karbohidrogenlər
Aromatik karbohidrogenlərin struktur formulları
120px|Benzolun struktur formulu
Naftalinin struktur formulu aşağıdakı kimidir:
120px|Naftalinin struktur formulu
Toluolun struktur formulu aşağıdakı kimidir:
120px|Tsimolun struktur formulu
Dimetilbenzollar
Dimetilbenzollar aşağıdakılardır:
Alınma üsulları
Arenlərin alınma üsulları aşağıdakı üsullardan asılıdır:
Aromatik karbohidrogenlərin sənaye mənbələri
1. Aromatik karbohidrogenlərin əsas mənbəyi daş kömür qətranıdır. Aromatik birləşmələrin kömürün kokslşmasından alınmasına baxmayaraq onların əsas mənbəyi neftdir.
Abvil (rayon)
Abvil —  Fransanın O-de-Frans regionun rayonlarından. Departamenti — Somma. Suprefektura — Abvil. Rayon əhalisi 2013-ci ildə 134 155 nəfərdir. Əhalinin sıxlığı 78 nəfər/ km² təşkil edir. Rayonun sahəsi — 1733 km²-dir.
Tərkibi
Abvil rayonun kantonları ( 22 mart 2015-ci il):
Abvil rayonun kantonları (1 yanvar 2017-ci il):
Aromatik karbohidrogenlər
Aromatik karbohidrogenlərin sənaye mənbələri
2. Bəzi neftləri (Orta Asiya) birbaşa distillə etməklə aromatik karbohidrogenləri almaq olur. Ancaq, əksər kütlə aromatik birləşmələri yüksək temperatur və katalizatorun iştirakı ilə neft fraksiyalarının aromatikləşməsindən alırlar. Katalizatorların (alüminium molibdat və ya alüminium oksid üzərində platin), yüksək temperaturun (500...700oC) və təzyiqin (10..40atm) təsiri ilə aparılan proses katalitik riforminq adlanır. Bu cür proseslərin nəticəsində alkanların tsiklodehidrogenləşdirilməsi, tsikloalkanların dehidrogenləşməsi və izomerləşməsi reaksiyalaraı gedir. Burada həmçinin toluolda alınır. Benzola olan tələbatı tam ödəmək üçün böyük həcmdə toluolu dealkilləşdirib benzola çevirirlər. Reaksiyanı xrom oksidi, sealitlərin iştirakı ilə və ya termiki yolla aparırlar.
Katalitik reaksiya
Aromatik karbohidrogenlərin katalitik reaksiyası:
Uzun fayl adı
Uzun fayl adı (en. long filename) – uzunluğu 11 simvoldan (DOS əməliyyat sistemində olduğu kimi) çox olan fayl adı. Uzun fayl adları OS/2, Windows, Macintosh, UNIX əməliyyat sistemlərində dəstəklənir. Windows 95 və sonrakı versiyalarda fayl adının uzunluğu 255 simvoladək ola bilər. Fayl adlarında həm kiçik, həm də böyük hərflərdən, eləcə də boşluq somvolundan istifadə etmək olar. Komandada istifadə olunduqda adında boşluq simvolu olan uzun fayl adlarını dırnaq arasında göstərmək lazımdır. Məsələn:
Aromatik karbohidrogenlər
Katalitik reaksiya
350px|Katalitik reaksiya
Uzun fayl adı
C:\> dir “My Program Files”
Aromatik karbohidrogenlər
Vürs-Fittiq reaksiyası
Vürs-Fittiq reaksiyası vasitəsilə alkilbenzollar alınır:
Uzun fayl adı
DOS və Windows 3 əməliyyat sistemlərində uzun fayl adları avtomatik olaraq qısa fayl adlarına çevrilir (məsələn, MY˜PRO˜1 kimi).
Aromatik karbohidrogenlər
Vürs-Fittiq reaksiyası
350px|Vürs-Fittiq reaksiyası
Fridel-Krafts reaksiyası
Benzol və onun homoloqları Fridel - Krafts üsulu ilə alkilhallogenlərə AlCl3, SnCl4, BF3 (Lyuis turşuları)benzol q/t alınır:
350px|Fridel-Krafts reaksiyası
Fiziki xassələri
Arenlər suda həll olmurlar. Üzvi həlledicilərdə həll olurlar, izomerlərin sayı sıx olarsa qaynama temperaturu çox olur. Arenlər özləri yaxşı həlledicidirlər. Hisli alovlu yanırlar ( C-çox olduğuna görə). Ərimə və qaynama temperaturu müvafiq C olan alkan, alken və alkinlərdən çoxdur.
Aromatik ionlar
125px|thumb|right|Metallotseklonun strukturu Təbiətdə aromatik ionlar mövcuddur. Hüggel qanununa görə, əgər 2π elektronu sistemə qoşulursa, onda bu aromatik ion hesab olunur: 450px|Aromatik ionlar Tsiklopentadienin strukturu: 125px|Tsiklopentadienin strukturu
Kimyəvi reaksiyalar
Aromatik karbohidrogenlər müxtəlif orqanik karbohidrogenlərlə reaksiyaya girir.
Aromatik əvəzləmə
Sulfat turşusunun nitratlaşması :
Reaksiyalar arasında əlaqə
Aromatik karbohidrogenlərin reaksiyaları arasında aşağıdakı əlaqə mövcuddur :
Hidratlaşma
Aromatik karbohidrogenlərin hidratlaşması reaksiyası üzüyə bənzər forma yaradır :
Rezorsin olan mürəkkəb maddə, sulu natrium hidroksidin iştirakı Reney nikel ilə hidrogenləşdirilmiş 2-metil-1,3-sikloheksandion üçün metil yodlu ilə alkili edən Enoliti təşkil edir :
Ozonlaşma
Benzolun ozonla qarşılıqlı təsirindən ozonidlər alınır və nəmin təsirindən parçalanaraq, üç molekul dialdehid əmələ gətirir. Ancaq, benzol üçün əsasən üç tip elektrofil, nukleofil və sərbəst radikal əvəzolunma reaksiyaları xarakterikdir.
Elektrofil əvəzolunma reaksiyaları (SE)
Bu benzol nüvəsi üçün tipik reaksiyadır. Qeyd etdiyimiz kimi benzol həlqəsinin yerləşdiyi müstəvinin yuxarı və aşağısında altı π-elektronlarından ibarət delokalizə olunmuş sistem vardır. Bu faktiki olaraq lokalizə olunmuş doymamış rabitələrdən möhkəmdir. Onun qırılması üşün daha çox enerji tələb olunur. Bu cür π-elektronlar elektron çatışmazlığı hiss edən hissəciklərin (elektrofil) hücumu üçün daha əlverişlidir. İkiqat rabitənin π-elektronları adətən molekulun iki zərrəciyini özünə birləşdirməyə can atdığı halda, benzolun delokalizə olunmuş π-elektronları daha davamlı olduğundan bu sistemi qırmağa meyilli deyillər. Buna gğrə benzol üçün əsasən elektrofil əvəzolunma reaksiyası xarakterikdir.
Aromatik nüvədə nukleofil əvəzetmə
Aromatik birləşmələr üçün nukleofil əvəzetmə elektrofil əvəzetməyə nisbətən az xarakterikdir. Əvəz olunmamış benzol bu tip reaksiyalara ümumiyyətlə daxil olmur. benzol nüvəsində elektron sıxlığını azaldan elektroakseptor qruplar nukleofil əvəzetmə üçün imkan yaradır. Məsələn, xlorbenzolu fenola çevirmək üçün 300oC və 50 atm. təzyiq tələb olunduğu halda nitroxlorbenzol bu cür reaksiyalara aşağı temperaturda daxil olur. Reaksiyanın mexanizmi iki mərhələdən ibarətdir. Birinci mərhələdə nukleofil ikinci növ əvəzləyicisi X_ olan benzol nüvəsinə hüçüm edərək, onunla σ-rabitəsini əmələ gətirir və beş karbon atomları üzərində mənfi yükü olan qeyri-stabil delokalizə olunmuş zərrəciyə çevrilir. Nəticədə karbanion σ-kompleksini əmələ gətirir. İkinci mərhələdə X- anionu qopararaq aromatik həlqə bərpa olunur.
Aromatik nüvədə sərbəst radikal əvəzlənməsi
Aromatik birləşmələrdə sərbəst radikal və ya homolotik əvəzetmə çox az rast gəlinir. Ən çox hidrogen atomu əvəz olunur. Əvəz edən adətən alkin və aril radikalları olur. Radikal əvəzolunmanın analoji olaraq ion əvəzlənməsi belədir: Birinci mərhələdə davamsız tsiklik radikal və ya cütləşməmiş elektronu olan radikallı σ-əmələ gəlir. Əgər reaksiyaya əvəzlənmiş benzol daxil olarsa, onda əsasən para və orto-izomerlər əmələ gəlir. Məsələn, metil yodidin benzolda fotolizi nəticəsində metil radikalı əmələ gəlir və reaksiya nəticəsində toluol və hidrogen yodid alınır:
Aromatikləşmə
Aromatik karbohidrogenlərin aromatik pilləsi üzük seqmenti üçün müxtəlif ola bilər :
Aromatik birləşmələr
Təbiətdə aşağıdakı cədvəldə verilmiş aromatik karbohidrogen birləşmələri mövcuddur: