Qazaxıstan_ədəbiyyatı
Xalq qəhrəmanlıq dastanları
Qarlıqanın məsləhəti ilə Qaraman Kobikti xan tərəfindən ələ keçirilmiş batır atı Tayburılı tutub gətirir, atın ayağını iplə tuşaqlayır. Tayburıl ağrıdan durmadan kişnəyir. Koblandı zindanın qapısını sındıraraq, atın köməyinə çatır. Belə vəziyyətdə Qarlıqa batırı yaraqlayıb yasaqlayır, ata mindirir, o, Qaramanla birlikdə Kobikti xanın ilxısını qabağına salıb səhraya qovur. Atasının diqqətini yayındıran Qarlıqa öz Akmonşak atını yəhərləyərək ona minib bata evini ömürlük tərk edərək batırlara çatır. Qarlıqa batıra sadiqliyini və sevgisini öz atasına naxələf çıxmaqla ikinci dəfə də sübut edir: o, atasının dəbilqəsinin zəif, dəlmə-deşik olan yerlərini Koblandıya göstərdikdən sonra, batır Kobiktini öz oxu ilə yerə sərir. Qarlıqanın batıra köməyi sonralarda davam edir. Alşaqır xanla döyüşdə və digər düşmən batırlarla ilə vuruşda bu cəhət xüsusi ilə maraqlı verilmişdir. Kıyat ordusundan çöllükdə geridə qalmış əsgərləri axtararkən birdən Koblandının atı axsamağa başladıqda Qarlıqa onun köməyinə gələcəyini vəd edir. Qarlıqa batırları Koblan-dıya köməyə çağırır. Koblandı düşmənlə döyüşə hazırlaşaraq Qarlı-qanı gözləyir. Qarlıqa sözünə əməl edir, deyilən məqamda o, Qaraman və Orakla Koblandının yanına yetişir. Təkbətək döyüşdə Koblandı Alşaqırı öldürür, lakin elə o anda kalmık batırları Ağanas və Toğanas Koblandını mühasirəyə alır. Qarlıqa özünü o məqamda köməyə çatdırır ki, Koblandı artıq Ağanasın nizəsinin zərbəsindən yəhərdən yerə sərilmək məqamındadır. Düşmənin bu həmləsi də alınmır. Bundan sonra Qarlıqa Koblandı ilə birlikdə Qaraday və Qara batırları məğlub edir. Bununla belə qələbəni yenə də Qarlıqa əldə edir. Yorulub əldən düşmüş Qarlıqanın doğma qardaşı qızılbaş Birşimbəy kimi güclü batırla sonuncu döyüş zamanı qız Koblandıya olan sonsuz sevgisinə görə yenidən satqınçılıq edir. O, bicliyə əl ataraq öz doğma qardaşı Birşimbəyin peysərindən sarsıdıcı zərbə endirir. Burada da yenə Koblandının məhv olmasının qarşısını Qarlıqa alır. Beləliklə, Koblandıya öz hədsiz sevgisini göstərən Qarlıqa inanır ki, Koblandı onu öz zövcəsi edəcəkdir, lakin batırın Qarlıqa ilə evlənməsi təhkiyəyə daxil edilmiş əlavə suni hadisələrlə, qəhrəmanın davranışında psixoloji nüansları mürəkkəbləşdirən məqamlarla çevrələnir. Koblandı Qarlıqanın onun arvadı olma arzusuna hər vəchlə mane olur. Qıpçaqlar Alşaqırı darmadağın etdikdən sonra ələ keçirdikləri qənimətlə doğma torpaqlara qayıtdıqdan və Qaraspan dağında şad və xürrəm yaşadıqları bir zamanda Qarlıqa tək-tənha dağın zirvəsində öz alaçağında yaşayır. Burada hamı tərəfindən unudulmuş Qarlıqa öz sevgilisinin xiffətini çəkir. Qarlıqaya yalnız müdrik Qurtqanın yazığı gəlir. O, öz ərindən əl çəkmədən Qarluqaya diqqət və sevgi göstərməsini tələb etməklə, bütün həyatı ilə Qarlıqaya borclu olduğunu yada salır. Batır isə yola gəlmir ki, gəlmir. Koblandının Şaşayla döyüşündəki epizodda konflikt son həddə çatır. Öz sevgilisindən qarşılıqlı münasibət görməyən Qarlıqa Koblandıya belə münasibəti güzəştə getmək istəmir. Buradaca, hamının gözü qarşısında Qarlıqa batıra bud nahiyyəsindən nizə ilə zərbə endirir. Qisasını aldıqdan sonra Qarlıqa yenə də Qaraspandakı alacağına çəkilib gedir. Qıpçaq batırları başda Koblandı olmaqla qızılbaşları qovduqdan sonra Koblandını alaçığına aparırlar. Bu anda buraya Qurtqa da gəlir ki, o, burada uzun müddət ərzində Koblandının yarasını sağaltmağa kömək etməlidir. Atasının xahişini yerinə yetirən Bukenbəy Şaşayı izləyib onu qətlə yetirir. Son epizodlarda poemadakı romantik xətt başa çatır. Batırın Qarlıqanı nə üçün arvadı etməməsinin və eləcə də birdən-birə onunla evlənməsinin səbəbi açılır. Koblandıya müraciət etməklə Qarlıqa onun üçün nələr etdiyini, doğma eldən-obadan olduğunu, atasına və qardaşına qarşı satqın çıxdığını bildirməklə, onun tənəsinə rast gəldiyini vurğulayır. O, Koblandıdan günahının nədən ibarət olduğunu öyrənmək istəyir. Qarlıqaya cavab verərkən Koblandı onun bütün xidmətlərini, yenilməz sevgisini qeyd etməklə, həm də onu yalnız bir qıpçağa sevgiyə görə atasını və qardaşını öldürdüyünə görə məzəmmətləyir və soruşur: «Məgər qıpçaq ona doğma ata və qardaşdan yaxındır? Məgər bundan sonra inanmaq olarmı?» Bu suallarda qan qohumlarının satqınlığını ifşa edən tayfa-qəbilə ittifaqının əxlaqı batır dili ilə tənqid olunur. «Koblandı-batır»poemasının məzmunu xalq qəhrəmanlıq das-tanları üçün səciyyəvi olan ənənəvi mövzulara əsaslanır. Poemada epik söyləmənin əsasını təşkil edən arxaik mövzu son dərəcə uğurlu saxlanılır. Bu batırın əjdaha ilə döyüşü (Koblandının Qızılərlə döyüşdən çıxması), qəhrəmanın qeyri-adi şəraitdə dünyaya gəlməsi, tez böyüməsi, erkən batırlığla məşğul olması, qəhrəman kimi ad çıxarması, el-oba, Vətən xilaskarı kimi şöhrət tapması dastanı fantastik çalarlarla zənginləşdirir. Koblandının təkbətək döyüşlərdə düşmən üzərində qələbə çalması da fantastik boyalarla zəngin olmaqla əsəri daha da oxunaqlı edir. Epik təhkiyədə dinc həyat səhnələri və zəngin ətraf təbiət lövhələri görümlü əks olunmuşdur. Feodal-patriarxal cəmiyyətin həyat tərzini təsvir edən səhnələrdə köçəri-maldar həyatının reallıqları, ailə və tayfadaxili münasibətlər, yayda çay və göllərdən, qışda isə küləkdən qorunan yerlərdə (Qaraspan dağı) qışlama, bəylərin tabeliyi altında olan otlaqlar, ənənəvi «törttülük» (mal-heyvan-dəvə, at ilxısı) növdən ibarət tayfanın başlıca var-dövləti, batırların geyimi və silah-sursatı, atların rəngi, halı, xasiyyəti, ipək və məxmərlə bəzənmiş qəhrəman qızlar, qızıl, gümüşlə və eləcə də bahalı xəzlər geyinmiş qızlar, məişət əşyaları (hərbi araba, qıpçaq tipli dörd təkərli üstü örtülü kanqlı araba, yurta detalları, madyan və qulunların bağlandığı kəndirlər və örüklər, mehtərlik və ovçuluq üçün silah-sursat, yük dolu karvanlar, xalq dərman vasitələri, yük dolu karvanlar, köçərlilərin lap qədim zamanlardan istifadə etdikləri qida məhsulları və s. qazax torpağının özünəməxsus rəngarəng heyvanat və bitki aləmini möcüzəli batır qəhrəmanlığı ilə fantastika və reallığı sintez etməklə uğurlu şəkildə əks etdirir. Bütün bu məsələlərə «Koblandı-batır» dastanının rus tərcüməsinə müqəddimə yazmış N.V.Kidayş-Pokrovskaya, O.A.Nur-maqametova və bu dastanının «Türk xalqlarının və Şərqi Slavyan-ların ədəbiyyatı» kitabında təhlilini verən P.Xəlilov tərəfindən yetərincə diqqət yetirilmişdir. Batırın qədim türk qoçaqlığı, ruhi gücü ilə özünü pələng, şir, şahin, qırğı kimi aparması, onun düşməni sürü üzərinə düşmüş qurd kimi qovması, düşməni nər qamış əzən kimi əzməsi, batır atı döşünü nəhəng nər kimi irəli verməsi (türk xalq poeziyasında nər – ən güclü dəvə hesab olunur və o möhkəmlik və dözümlülük simvoludur), batırın çevik hərəkəti, onun ən bərk qaçan səhra heyvanına sayqava bənzədilməsi də qazax poeziyasında lap qədim zamanlardan cəldlik, çeviklik simvolu kimi mövcuddur. Dastanın şeir xüsusiyyətləri haqqında ümumi təsəvvürlər yaratmaqla bağlı onun üzərində müşahidə aparan araşdırmaçıların tədqiqatçıların fikirlərinə müraciət edək. Tanınmış yazıçı, «Koblandı-batır»ın dəyərli tədqiqatçısı akad. M.Auezov qeyd edir ki, Koblandı haqqında poema üçün formal nöqteyi nəzərdən qazax «poema-blinaları» üçün daha xarakterik cəhət səciyyəvidir. «Koblandı-batır» jır ölçüsü üçün xarakterik olan yeddi-səkkiz hecalıq səciyyəvidir. Burada şeirlərin sətirləri strofada yox, adi formal əlamətə görə, yəni «tirada»da birləşir ki, onun da həcmi dörd sətirlə on dörd sətir arasında olur və bu, tiradanın məntiqi mənasından olduqca asılıdır. Tirada daxilində isə qafiyənin daimi yeri yoxdur. Əvəzində isə təkrirlər, alliterasiyalar və assonanslar üzərində qurulmuş səs və melodiyanın instrumentovkası aydın hiss olunur. Qazax eposunda epik poemalardakı şeirlərin quruluşu yüksək texnika ilə seçilir: sonuncu qafiyə, sətirlərin eyni cür başlanğıcı, alliterasiyaları, səslənməyə görə seçilmiş epitetlər və metaforalar «bılina» şeiriyyəti üçün xarakterik olan gözəl çalarla seçilən səs verir. Yır ciddi strofa şəklində təşkil olunmadan kənar olan şeirdir. Bununla belə jırda poetik nitq tiradanın ölçüsündən asılı olaraq bir sıra şeir qruplarına bölünür. Tirada sətirlər qrupu deməkdir ki /dörd, beş sətirdən tutmuş iyirmi beş və daha artıq sətirə qədər/, onlar vahid məna, intonasiya qapalılığı və qafiyə ilə birləşmişdir. «Koblandı-batır» dastanı qıpçaq boyuna daxil olan digər türk xalqları – qaraqalpaqlarda və noğaylarda və həm də tatarlar da mövcuddur. Müxtəlif adlar altında «Koblandı-batır», «Koblandı» və «Koblan» adı altında onu Krım, Tobol və Barabin tatarları da bilirlər. Məsələn, qazaxlarda «Koblandı-batır» nə qədər məşhurdursa, «Koblandı» dastanı qaraqalpaqlarda da eləcə geniş yayılmışdır. Bununla belə əgər qazax «Koblandı-batır»ı bütün Qazaxıstanda geniş yayılmışdırsa, «Koblan» yalnız Qaraqalpaqstanın şimal-qərbində söylənməkdədir. Qazaxıstanda dastanın 25 variantı məlumdur ki, onların əksə-riyyəti Qızıl Orda, Aktübinsk, Quryev və Qərbi Qazaxıstan vilayət-lərində qələmə alınmışdır. Rəvayətə görə Koblandı cənub-qərbi Qazaxıstanda dəfn olunmuşdur. Söylənildiyinə görə onun bir neçə məzarı mövcuddur. Bu, batırın xalq arasında olduqca məşhurluğunu, ona olan sevgini və onun ölməzliyini əks etdirir. Yeri gəlmişkən ölməzlik-əbədiliklə bağlı süjet və rəvayətlərin Dədə Qorqudla bağlı olduğu da bizə yaxşı məlumdur. Əlbəttə, semantik məzmununa və süjet-kompozisiya tərtibatına görə bu heç də əsl bədii keyfiyyət demək deyildir. Burada lap qədim dövrün mifoloji yaradıcılığı, yəni şamanın o biri dünyaya səyahətindən söhbət açan totemin ruhun, yaxud bəd ruhun ardınca getmə özünü büruzə verir. Elə Qorqud obrazında da biz arxaik mifin mədəni qəhrəmana xas olan səciyyəvi cəhətlərini görürük. Qazax dastanlarında ölümdən qorxan Qorqud bütün kosmosu gəzir: «Həyəcanlanmış Xorxut onu ölümün hədələməsindən qorxaraq sabahkı gün dünyanın ikinci tərəfində yaşamağa gedir. Bura gəldikdən sonra o, eyni yuxunu görür. Yenə də hava işıqlaşan kimi yola düşür. Beləliklə, qarabasma ilə rastlaşmış Övliya dünyanın dörd tərəfini gəzib, gəlib düz dünyanın mərkəzində dayanır. Mərkəz isə Sır (yəni Sır-Dərya) çayının sahilləridir ki, məhz burada Xorxutun cəsədi uyuyur. N.Cetıbısbayevin 1899-cu il 92 saylı «Türkistan xəbərləri» jurnalındakı məqaləsində aşağıdakıları oxuyuruq: «Xorxut-Övliya səhər sübh tezdən öz «celmaya»sına minir və dünyanın «məqrib» tərəfinə ölümdən qurtarmaq ümidi ilə gedir. Xorxut öz «celmaya»sını geriyə döndərib «cənub» tərəfə qaçır. Onda Xorxut öz «celmaya»sını dünyanın üçüncü guşəsinə «məşriqə» döndərir; orada «məşriq»də həm də dünyanın dördüncü guşəsində «şaval»da (yəni şimalda) o, yenə də onun üçün məzar qazan adamla rastlaşır. Ona səmalardan deyilir: «Ey səfeh, məndən qurtulmaq üçün haradan ilk dəfə qaçdın, oraya, geri qayıt; orada özünçün daimi sakitlik tapacaqsan, əvvəl yaşadığın yer, dünyanın mərkəzidir, orada səninçün bütün başqa vilayətlərdən yaxşı olacaqdır!.. Belə olduqda Xorxut əvvəlki, məhz Sır-Dərya sahilinə Əzrayıla can verdiyi yerə qayıtmağa məcbur olur». Bu süjetə aid dastanın digər variantlarında da Qorqud ölümdən qaçmaq üçün dünyanın dörd guşəsini gəzir, ölümdən heç yerdə yaxa qurtara bilməyən bu müdrik qoca yenidən Sır-Dərya çayı sahilinə, yerin mərkəzinə qayıdır. Dahi qazax folklorşünası və etnoqrafı Ç.Valixanov yazırdı: «İslamın yol vermədiyi ölümdən qaçmanın özü şaman xalqlarının əfsanələrinin daimi motivlərindən birini təşkil edir. Qazax şaman-larında Xorxut, birinci şamandır, orada qopuzda çalıb-öyrədən insan haqqında əfsanə vardır. Hətta daha çox müsəlmanlaşmış türkmən Koroğlusunda az müddətə də olsa ölümdən qaçma mümkün olmuşdur. bilmişdir. Bu da bir daha onu təsdiqləyir ki, hər neçə olmuş olsa da, insanlar daim ölümdən qaçmağa çalışmışlar. Bununla biz, Qorqudun ölümsüzlük axtarma süjetinin qədim şaman mifləri ilə əlaqədar olduğunu və onun şaman mifologiyası əsasında yarandığını təxmin etmək olar. Təsadüfi deyildir ki, Qorqud bir neçə illər ərzində (müxtəlif variantlarda 40,100,300,400 il) ölümü özünə yaxın buraxmır, daha doğrusu Sır-Dərya suyunda ölümdən müvəqqəti olsa da yaxa qurtarır. Mifologiya tədqiqatçısı Y.M.Meletinski bununla bağlı yazırdı. «Şimal xalqlarının şaman mifologiyasında şaman çayı ilə bağlı təsəvvürlər mövcuddur ki, o yuxarını və aşağını, səmanı və yeri birləşdirir. Beləliklə, çayın mənbəyi yuxarı, hövzəsi aşağı dünya aləm ilə əlaqələndirilməklə, demonik çalar qəbul edir». Şumer-akkad eposu «Bilqamıs»da qəhrəmanın əbədilik qazanmaq üçün əcdadı çayın hövzəsində yaşayan Utnapiştinin yanına yola düşür. Başqa sözlə desək, mifologoyada çay hövzəsi ölüm dünyasının qərar tutduğu yer kimi nəzərdən keçirilir və elə Qorqudda arxaik düşüncə tərzinə görə həyatını orada davam etdirməklə, şamanlara öz xidmətini göstərir. «Bilqamış» dastanının tanınmış tədqiqatçısı, zəhmətkeş mifoloq prof. E.Əlibəyzadə yazır: «Dünya ədəbiyyatının şah əsəri «Bilqamıs» dastanında tarixə bir ricət edilir. Bu ricət hadisələrə ton verir, hadisələri bir-birinə möhkəm bağlayır. Dastanın X-XI lövhələri geniş fəsillərdir. Bu fəsillərdə Nuhun bədii obrazı verilir. O dastanda Ubar Tutunun oğlu Dədə Utnapişti adı ilə yad edilir. O, müqəddəsdir, Tanrıdır, insanlığı dünya daşqınından, tufandan xilas etdiyi üçün əbədiyyətə qovuşub Tanrılığa yüksəlib… Şumer padşahı, Uruk mərkəz şəhərinin baş kahini, qəhrəman Bilqamıs onun hüzuruna gedir ki, əbdiyyətə qovuşmağının, ölməzliyinin sirrini öyrənsin, onun əziz dostu, silahdaşı - qılınc vuran qolu gözünün qabağındaca can vermiş və ölmüşdür. O,onu xilas edə bilməmişdir. Ölüm dəhşətlidir! Ölüm niyə qaçılmazdır? Onun əlacı yoxmu? Mən də öləcəyəm.