cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dörd fəsil (Vivaldi)
Lent yazıları
Əsərin sonrakı lent yazılarının meydana çıxması da sürpriz olmamışdı. Növbəti səsyazma 1948 – ci ildə violonçel ifaçısı Luis Kaufman tərəfindən həyata keçirilmiş və bəzi tədqiqatçılar tərəfindən səhvən ilk səsyazma hesab edilmişdir. İfaçılar Henri Svoboda, Edit Veis-Mənn (harpsichord) və Eduard Nies-Berger (orqan) nın qatılımı ilə "The Concert Hall Chamber Orchestra" olmuşdur. Bu səsyazma əsərin yenidən məşhurlaşmasına və Avropa və Amerikada repertuarlara daxil edilməsinə səbəb olmuşdur. O, 1959 – ci ildə Fransada "Grand Prix du Disque" mükafatına layiq görülmüş, 2002 – ci ildə Qremmi Ulduzlar zalına seçilmiş, 2003 – cü ildə isə Konqres Kitabxansının Milli Səsyazmaları siyahısına daxil edilmişdir. Kaufmanın "Dörd fəsil"i ifa etməsi birgə nəşr edildiyi digər konsertlərə də maraq oyandırmış və onlar ilk dəfə 1950 – ci ildə Sürixdə lentə alınmışdır.
Feliks Eyonun da qatılımı ilə 1955 – ci ildə əsər "I Musici" nin təşkilatçılığı ilə müxtəlif solistlərin ifasında təqdim edilmişdir. 1955 – ci il dəsti əsərin müxtəlif solistlərin ifasında yazılmış ilk ifası idi. Sonradan əsər "I Musici"nin təşkilatçılığı ilə Feliks Eyonun, 1969 – cu ildə Roberto Mişeluççinin, 1982 – ci ildə Pina Karmirellinin, 1990 – cı ildə Federiko Aqostininin və 1995 – ci ildə Marina Sirbunun ifasında lentə alınmışdır. Müqəddəs Martin Akademiyasında gerçəkləşdirilən 1969 – cu il səsyazması Nivill Marrinerin rəhbərliyi və solist Alan Lavdeyin qatılımı ilə həyata keçirilmişdi.
"Dörd fəsil"in 1989 – cu ildə Naycl Kennedi və İngiltərə Simfonik Orkestrı tərəfindən hazırlanmış səsyazması iki milyon nüsxə ilə satılaraq, bütün zamanların ən çox satılan klassik əsərlərindən biri olmuşdur. Cil Şaham və Orfey Simfonik Orkestrının ifası ilə yazılmış versiya isə əsərin ən yaxşı ifa nümunələrindən biri olmaqla yanaşı "Qış" konsertinin birinci hissəsinə klip də çəkilmişdir.
Dünya səsyazma işlərinin ensiklopediyasına 1952 – ci ildə əsərin iki səsyazma nümunəsi – Molinari və Kaufmanın səsyazmaları daxil idi. 2011 – ci ildə isə ensiklopediyaya 1939 – cu ildə Kampolinin səsyazmasından sonra yazılmış 1.000 müxtəlif səsyazma nümunəsi daxil idi.
Yaradıcılıq işləri
1765 – ci ildə fransız bəstəkarı Mişel Korette xor üçün motet bəstələmiş, "Laudate Dominum de Coelis" onu "Motet à Grand Chœur arrangé dans le Concerto de Printemps de Vivaldi" adlandırmışdır. Xor və orkestr üçün hazırlanmış əsərdə Vivaldinin "Yaz" konsertindən və Psalmların sözlərindən istifadə edilmişdi.
Vahid Ağayev
Vahid Məcnun oğlu Ağayev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Vahid Ağayev 14 sentyabr 1996-cı ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 187 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil almışdır.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Vahid Ağayev 2020-ci il sentyabrın 27-dən Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Füzulinin, Xocavəndin, Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Vahid Ağayev 11 noyabr 2020-ci ildə Şuşa istiqamətində həlak olmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vahid Ağayev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vahid Ağayev ​ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Vahid Ağayev ​ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Sarı gəlin (serial, 2017)
Sarı Gəlin — Azərbaycanın çoxseriyalı televiziya serialıdır.
Məzmun
Sevmədiyi bir insanla (Oğuzla) ailə qurmağa məcbur qalan Sara min bir əziyyətlərdən keçərək xoşbəxtliyə qovuşmaq üçün cəhdlər edəcək.
Filmin heyəti
Ssenari müəllifləri: Nicat Dadaşov, Pərviz Seyidli, Sara Bayramova
Quruluşçu Operator: Vasif Vəlizadə
Prodüser: Həsən Axundov
Quruluşçu Rəssam: Ziya Dolxanov
Montaj Rejissoru: Səbuhi Sadiq
Bəstəkar: Rasim Məmmədov
Baş Prodüser: Rüstəm Əliyev
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Xarici keçid
Filmi izlə
Kürəkən Nuri Paşa
Mehmed Nuri Paşa (d. 1840 - ö. 21 iyul 1890 ) — Osmanlı sultanı Sultan Əbdülməcid və Sultan Əbdüləziz dönəmində müxtəlif vəzifələrdə xidmət etmiş dövlət xadimi.
Atası Sultan Əbdülməcid dönəmi dövlət adamlarından Arif Paşa idi. Gənc yaşda saraya girdiyi bilinsə də, tutduğu vəzifələr haqqında yetərli məlumat yoxdur. 24 mart 1859-cu ildə Sultan Əbdülməcid in qızlarından Fatma Sultan la nigahlandı. Nigahın ardından sultanın Baltalimanındakı sarayında yaşamağa başlayan cütlüyün Sultanzadə Mehmed Fuad bəy (ö. iyul 1862) adlı oğlu və Əminə Lütfiyə xanım Sultan (ö. 13 avqust 1865) adlı qızı dünyaya gəlsə də, hər iki övladı uşaq yaşlarında vəfat etdi.
30 may 1876-cı ildə Sultan Əbdüləziz in taxtdan endirilməsi və 5 gün sonra tutulduğu Fəriyə sarayın da şübhəli şəkildə qətlə yetirilməsində yaxından iştirak etdi. 1881-ci ildə Sultan Əbdülhəmid in əmriylə aparılan Ulduz məhkəmələri nin nəticəsində Sultan Əbdüləziz i qətlə yetirən Pəhləvan Mustafa, Cəzayirli Mustafa və Hacı Mehmed ağaların etiraf etməsiylə, onları şəxsən Nuri Paşanın vəzifələndirdiyi aşkarlandı.
Bundan başqa saray hərəminə edilən basqının ardından hərəmdə tutulan kəniz və xidmətçilərin saraydan atılmasıyla, eləcə də çevrilişdə iştirak edən ordu mənsublarına ödəniləcək mükafatların təyin edilməsiylə vəzifələndirildiyi aşkarlandı.
29 iyun 1881-ci ildə tamamlanan məhkəmə soruşdurmasının nəticəsində Sultan Əbdülməcid in digər kürəkəni Mahmud Cəlaləddin Paşa və təqsirləndirilən digər 7 şəxslə birlikdə edama məhkum olundu. Ancaq Sultan Əbdülhəmid tərəfindən canları bağışlanaraq edam qərarı ömürlük sürgünlə əvəz olundu. Digər təqsirləndirilən şəxslərlə birlikdə Taif ə sürgün edildi. Öncəliklə Fatma Sultan zorla ərindən boşandırıldı. Ancaq məhkəmə prosesi əsnasında yaşadığı stres səbəbilə ağlını itirdi və bu halda ikən sürgünə yollandı. Sürgün olunduqları Taif qalası nda çevrilişin əsas üzvləri olan Mithat Paşa və Mahmud Cəlaləddin Paşa gizlicə edam olunmuş, Nuri Paşaya isə dəliliyi səbəb göstərilərək əl vurulmamışdır. Sürgündə çox yaşamadı və 21 iyul 1890-cu ildə həbs tutulduğu qalada vəfat etdi.
Qaragöl (Dəşt dehistanı)
Qaragöl — İranın Ərdəbil ostanının Meşkinşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 349 nəfər yaşayır (65 ailə).
Rossoş çayı
Rossoş çayı — Rostov vilayəti və Krasnodar vilayəti ərazisindən axan çay. Rossoş çayı Elbuzd çayının əsas və sağ qolunu təşkil edir. O isə öz növbəsində Azov dənizinə tökülən Kaqalnik çayının bir qolunu təşkil edir. Rossoş çayının uzunluğu 41,6 km təşkil edir. Çay Krasnodar vilayətinin sərhəd hissəsindən axaraq Rostov ərazisinə axır. Rossoş çayı əsasən bataqlıq, yağış suları ilə qidalanır.
Çay sistemi: Rossoş çayı → Elbuzd → Kaqalnik. Çayın mənsəbi 39 metr hündürlükdə yerlışir.
Axın
Rossoş çayı Orta Elbuzd və Kiçik Elbuzd çaylarınln birləşməsindən əmələ gəlir. Çay bir qayda olaraq qərbə axır. Başlanğıcı Serebyanka kəndindən 1,4 km aralıda yerləşir. Elbuzd çayının mənsəbinə 27,2 km qalmış ona tökülür. Elbuzd çayının uzunluğu isə 55 km təşkil edir. Elbuzd öz növbəsində Kaqalnikə tökülür. Mənsəbi Alekseevskoqo kəndindən 4,4 km şimalda yerləşir.
Çay Rostov vilayətinin Kaqalnik rayonu və Krasnodar vilayətinin Kuşevski rayonu ərazisindən axır.
Türkmənlərin Gürcüstana hücumları
Türkmənlərin Gürcüstana hücumları - XV-XVIII əsrlərdə Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi dövlətinin Gürcüstan ərazisinə etdiyi səfərlər. Monqol hakimiyyətinin sona çatması ilə Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu türkmənləri tarix səhnəsinə çıxmış, bu ərazidə 2 ayrı Türkmən dövlətinin əsasını qoymuşdular. Türk və Dünya tarixində əhəmiyyətli yerə sahib olan bu dövlətlər XV əsrdən başlayaraq Gürcüstan ərazisinə müxtəlif tarixlərdə səfərlər təşkil etmişdi.
Qaraqoyunluların Gürcüstana hücumları
Bu dövrdə Qafqazda yerləşən Gürcüstan Teymurun səfərlərindən zəifləmiş və türk axınları üçün əlverişli bir əraziyə çevrilmişdi. Lakin Teymurun ölümü ilə mirasçıları arasında şiddətli mübarizə başladı. Bu vəziyyətdən istifadə edən gürcü kralı II Konstantin Gürcüstan sərhədlərində qalan simvolik türk əsgərlərini öldürtdü və idarəetməni yenidən təşkil etdi. Teymurilərin burada hökmranlığının sona çatmasından sonra Baqrat ilərdən olan I Aleksandr (1412-1442) Gürcüstanda hökmranlıq quraraq gürcü birliyini yaratmağa nail olsa da, sonradan Gürcüstan üç krallığa (Kartliya, Kaxetya, İmereti) və beş knyazlığa bölündü. Teymurun hücumlarından zəifləyən gürcü çarlığı yenidən dirçəlməyə başladı. Lakin bu dirçəliş çox çəkmədi. Qısa müddət sonra Gürcüstan sərhədlərinə yeni bir güc peyda olmuşdu. Bu güc Şərqi Anadoluda meydana çıxan Qaraqoyunlular idi. Bu dövrdə Qaraqoyunlu türkmən başçıları Teymurun və varislərinin zəifləməsindən istifadə edərək, özlərini “Azərbaycan şahları” elan etmişdilər. 1405-ci ildə Əmir Teymurun ölümündən sonra Əbu Bəkr Mirzə Qara Yusiflə vuruşmaq üçün Naxçıvana gəldi. 1406-cı ildə baş vermiş I Şənbi-Qazan döyüşü Qara Yusifin üstünlüyü ilə sona çatdı və Əbu Bəkr Sultaniyyəyə qaçdı. Qara Yusif irəliləyərək Təbrizə daxil oldu. Qara Yusif Şahruxu məğlub etdikdən sonra Bağdadı ələ keçirdi və Yaxın Şərqdə yeni aparıcı qüvvə kimi özünü təsdiq etdi.
Teymurilərlə Qaraqoyunlular arasında hökmranlıq uğrunda mübarizə Gürcüstana da təsir etmişdi. Türkmənlərlə gürcülər arasında gedən müharibədə gürcü kralı VII Giorgi 1407-ci ildə Somxetidə köçəri türkmənlər tərəfindən öldürüldü, 15 min gürcü əsgəri isə əsir düşdü. Onun ölümündən sonra gürcü taxtına kiçik qardaşı Konstantin çıxdı. Bu ərəfədə Qaraqoyunlu Qara Yusif 1411-ci ildə onun əmrlərinə qulaq asmayan İraqi Əcəm valisi Bistam bəyi cəzalandırmaq üçün Ərdəbilə göndərdiyi əsgərlərin uğursuzluğa düçar olduğu xəbərini eşitdi və özü buraya yürüş etdi. Sentyabr ayında isə Sultaniyyə yə yola düşdü. Bistama və qardaşlarına ona itaət etmələri barədə xəbər göndərsə də, onlar buna əhəmiyyət vermədilər. Nəticədə Qara Yusif əsgərlərinə şəhəri dağıtmağı əmr etdi. Bu ərəfədə Şirvanşah İbrahim, Şəki hakimi Seyid Əhməd və Gürcü kralı Konstantin Qara Yusif ə qarşı ittifaqa girmişdilər. İttifaq xəbəri Qara Yusifə çatdıqda o 17 noyabrda Qarabağa gəldi və Şirvanşah İbrahimə elçilər göndərib sülh təklif etdi. Lakin Şeyx İbrahim onun bu təklifini geri çevirdi. Nəticə də 19 dekabr 1412-ci ildə Qara Yusif Kür çayını keçərək müttəffiq qüvvələri üzərinə hücuma keçdi.
Qəzəblənən Qara Yusif bu hücum nəticəsində müttəfiqləri məğlub etdi. Bu ərəfədə Şirvan hakimi Şeyx İbrahim qaçarkən yıxıldı və qolunu sındırdı. Onu tanımayan bəzi türkmənlər əsir götürərək Qara Yusifin yanına gətirdilər. Döyüşün sonunda Şeyx İbrahimin qardaşı Bəhlül və Şirvan qazısı Mövlana Zahiruddin bağışlanaraq həbs edildi. Gürcü kralı Konstantin bir çox əsgəri və qardaşı ilə birlikdə əsir götürülərək öldürüldü. Bu parlaq qələbədən sonra Qara Yusif 1413-cü il fevralın 1-də Təbrizə gəldi. Qaraqoyunluların gürcülər üzərində qələbəsi ilə 1413-cü ildə Konstantini n yerinə oğlu I Aleksandr keçdi. 1416-cı ildə Qara Yusif yenidən Gürcüstana daxil oldu və Axıska şəhərini ələ keçirdi. Səfər nəticəsində kişilərin çoxu öldürdü, qadın və uşaqları əsir düşdü. Beləliklə, Qara Yusifin Qafqazda apardığı bu səfərlər nəticəsində Gürcüstanın bir hissəsi Qaraqoyunlular tərəfindən fəth edildi. 1431-ci ildə Mirzə İsgəndər Gürcüstana səfər etdi. Lakin buradan qardaşı Cahanşah üzərinə yürüdü. Qarışıqlıqdan istifadə edən Aleksandr Baqration Cahanşaha Qaraqoyunlulara hər il ödədikləri vergini ödəməkdən imtina etdiyini bildirən təhqiramiz məktub göndərdi. Məktuba qəzəblənən Türkmən hökmdarı Gürcüstan üzərinə yürüş etdi. O ilk əvvəl Qars ovasına gələrək 3 gün burda qaldı. Cahanşahın bu səfərində onu alimlər müşaiət etmişdi. Qaraqoyunlu hökmdarının bir çox piyada və süvari ilə səfərə çıxdığı xəbərini eşidən gürcü kralı Abxaziyaya qaçdı. Səfərinə davam edən Cahanşah isə 1440-cı ildə mart ayında 20 minlik ordu ilə Gürcüstana daxil oldu. Bütün ələ keçirilən əsirlər öldürüldü. Şamşulde şəhəri tutuldu, burada yaşayan və müqavimət göstərən 4 minə yaxın gürcü zərərsizləşdirildi. Daha sonra Tiflisə irəlilədi. Burada da 8 min nəfər qətlə yetirildi, 9 min insan əsir düşdü. Ərdəbil şeyxlərinin təklifi ilə burada yaşayan gürcü əhalisinin üzərinə dinlərini dəyişdirmək ümidi ilə ağır vergilər qoyuldu. Gürcüstan səfərindən dönərkən oğlu Həsən Əlinin Arran və Gürcüstana hakim təyin etdi.
Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşah 1444-cü ildə Gürcüstana ikinci səfərini təşkil etdi. Nəticədə, yeni Baqration kralı IV Vaxtanq və Atabəylərdən olan Axıska başda olmaqla Samiçxe bölgəsini ələ keçirdi, kralı vassal aslılığına saldı. Gürcüstanı dağıdıb, bir çox şəxsi əsir aldı. Gürcü mənbələri iddia edir ki, kral Vaxtanqla baş verən bu döyüşün nəticəsiz qalıb və Cahanşah bu səbəbdən Gürcüstandan geri çəkilib. Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşah Gürcüstanın müsəlman qonşu ölkələri kimi burada etdiyi iki səfərlə ordusunun fəallığını qorumaqla yanaşı, xeyli qənimət də ələ keçirmişdir.
Ağqoyunluların Gürcüstana hücumları
Bu səfərdə gürcüləri məğlub edən türkmən əmiri Axıska nı ələ keçirdi və çoxlu qənimət əldə etdi. Lakin bu dövrə Ağqoyunlu türkmənlərinin Gürcüstana hücum edəcək qüvvədə olmadığından Tehrani tərəfindən verilən bu məlumat bəzi tarixçilər tərəfindən şübhə ilə qarşılanır. Bir digər tarixçilər Ağqoyunluların Gürcüstana hücumlarının Uzun Həsə n bəyin dövründə başladığını qeyd edilər. Lakin Uzun Həsən dövründə baş verən Gürcüstan səfərlərinin xronologiyasında uyğunsuzluq nəzərə çarpır. Çünki bu ekspedisiyalar müxtəlif mənbələrdə fərqli şəkildə qarşımıza çıxır. Uzun Həsən bəyin Qafqazda gürcülərə qarşı ilk fəaliyyəti 1458-ci ildə (gürcü mənbələrində 1456-cı il) həyata keçmişdir. Uzun Həsən Ərzincan ı ələ keçirdikdən sonra 1458-ci ildə paytaxtı Amiddə əsgərləri ilə Gürcüstana səfər etmək üçün hazırlıq görməyə başlayır. Əli Şəkərin oğlu Pir Əlini azad edib, Cahanşah ın yanına göndərir. O bu hərəkəti ilə səfər zamanı Qaraqoyunlular tərəfindən gələ biləcək hücumların qarşısını almağı hədəfləyirdi. Daha sonra Qarasu (Fırat) çayını keçərək Tarmuk yaylağına gəlir. Burada Sulan bəyi azad edib Qaraqoyunlu hökmdarı Cahanşahın yanına göndərdi.Bundan başqa o, süvari qüvvələri toplayaraq ordusunu gücləndirdi. Beləliklə Uzun Həsən istiqamətini Gürcüstana tərəf çevirdi. Bundan xəbər tutan gürcülərin bir qismi artıq kənd və şəhərlərini qoyub qaçmışdı. Bir digər qismi isə müdafiə qalalarının gücünə arxalanaraq yerlərini tərk etmədi. Uzun Həsən Gürcüstana daxil olduqdan sonra buradakı müsəlman əsirləri xilas etdi. Tərəflər arasındakı döyüş Samaqar qalası yaxınlığında baş tutdu. Qala əhalisi uzun müddət müqavimət göstərsə də Uzun Həsən qalanı tutmaq əzmindən dönmədi və əsgərlərinə əmr etdiki qala bürclərinə çıxsınlar. Lakin bu əsgərlər bir-birinin ardınca öldürüldüş Digər bir qrup isə qala qapısına yönəlib buranı tutdu. Çox keçmədən Samaqar qalası türkmənlər tərəfindən tutuldu. Yürüşə davam edən Uzun Həsən Etreker adlı kəndə gəldi. Buradakı gürcüləri əsir alaraq, bir çox heyvanı və ərzağı qənimət kimi ələ keçirdi. Uzun Həsənin bu səfərdəki məqsədi Axıskaya getmək idi. Lakin burada olarkən Şəbinqarahisar və Kemax qalalarının hakimlərinin üsyan etdiyindən xəbər tutub Ərzurum a qayıtmalı olur. Səfər nəticəsində əsir düşən gürcülərin bir qismi satıldı, bir qismi isə İslamı qəbul etdiyi üçün sərbəst buraxıldı. Ağqoyunlular çoxlu qənimət ilə geri döndülər. Uzun Həsən ilk Gürcüstan səfərindən sonra qışlağa çəkildi. 1459-cu ildə Məmlük sultanına elçi göndərərək 6 qalanı gürcülərdən aldıqları barədə məlumat verdi.
Beləliklə, Uzun Həsən Diyarbəkirdə taxta çıxmasının 16-cı ilində Ağqoyunlu sərhədini qərbdə Fəratdan şərqdə Herat qapılarına qədər uzatmış, şimalda isə Qafqazdan cənubda Bəsrə körfəz i və Ümman dənizi sahillərinə qədər ərazilərə hakim olmuşdu. 1472-ci ildə baş tutan 4-cü səfər Ağqoyunluların osmanlılarla az sonra edəcəyi müharibəyə hazırlıq kimi düşünülmüşdü. Beləliklə dördüncü gürcü səfərinə çıxan Həsən bəy 1472-ci ildə Gürcüstana daxil olur və böyük ərazilər ələ keçirir. O ilk əvvəl Samçeyə daxil olur və burada bir çox rahibi və keşişi zərərsizləşdirir. Daha sonra Tiflisi ələ keçirən şah bir çox qalanı da fəth edir. Gürcüstan hakimi olan Baqratdan məmləkətini alıb Konstantin və Aleksandr adlı gürcü bəylərinə verdi. Bundan sonra Uzun Həsən bəy zəfərlə paytaxt Təbrizə doğru yola düşdü. Tiflisi isə böyük əmirlərindən olan Sufi Xəlil bəyə iqta kimi verib, Gürcüstanın sərhəd bölgələrinin idarəsini ona həvalə etdi. Uzun Həsən Gürcüstanı tərk edərkən Baqrat öz elçisini onun yanına göndərdi. Elçi özü ilə 19 misqal yaqut və 12 misqal ağırlığında ləl parçası gətirmişdi. O düşünürdü ki, Uzun Həsən qarşılığında hakimiyyətini geri qaytaracaq. Lakin Uzun Həsən onun hədiyyələrini qəbul etmədi. O, Gürcüstanı tərk edərkən özü ilə mal, zinət əşyaları və heyvanlardan başqa üç min əsir aparmışdı.
Sultan Yaqubun Gürcüstan hücumları
Uzun Həsənin ölümündən sonra gürcülərin əldə etdikləri rahatlıq çox uzun sürmədi. Ağqoyunlu dövlətinin ikinci böyük hökmdarı Yaqub sultan olduğu üçün gürcülər yenidən türkmən basqınlarına məruz qalmağa başladılar. Sultan Yaqub 1482-ci ildə yaylaqdan qayıtdıqdan sonra Gürcüstana səfər etmək qərarına gəlmişdi. Çünki gürcü bəylərindən olan Karkura türkmənləri narahat edirdi. Nəticədə Sultan Yaqub Diyarbəkir və Azərbaycan qoşunlarını Axıskaya göndərir. Bu ərəfə də özü isə Təbrizdən çıxıb Üçmüədzinə gedən yolu tutaraq Gürcüstana doğru hərəkət edir. Eyni zamanda Ağqoyunlu əmirlərindən olan Süleyman bəy və Gülabi bəy də Bektaşda onun ordusuna qatılırlar. Havaların soyuq keçməsi nəticəsində qar və şaxta səbəbindən səfər çətinləşmişdi. Lakin bütün bu çətinliklərə baxmayaraq türkmən ordusu Axıska şəhərinə gəlib çıxır. Akqoyunlu ordusu burada kilsələri dağıdıb, xəzinələri qarət etdikdən sonra xarabalıqları hələ də qalan Axıska qalasını mühasirəyə alırlar. Lakin bu qala gürcülər tərəfindən möhkəmləndirilmiş və ətrafında tunellər tikilmişdi. Qalanın adi döyüş arabaları ilə tutmağın mümkün olmadığını görən Ağqoyunlular şiddətli top atəşinə başlayırlar. Bu toplarla onlar hər saat bir qala divarlarını vururdu. Hücum zamanı atılan toplardan biri taxıl anbarına düşərək taxılları yandırsa da, gürcülər bunu hiss etmirlər. Nəticədə qalada böyük yanğın başlayır. Gürcülərin təşvişə düşdüyünü görən Ağqoyunlu qoşunu böyük həyəcanla qala divarlarına dırmaşmağa başlayır. Bu vəziyyət qarşısında qalanı müdafiə etməyin mümkün olmadığını görən gürcü əyanları qalanı tərk edirlər. Sultan Yaqub qalanın qarşısında gözləyirdi. Qaladakı gürcü Aznavurları bağışlanma diləmək üçün qaladan enirlər. İslam dinini qəbul edənlərə hörmət və ehtiram göstərilmişdi. Lakin qəbul etməyənlər əsir düşdülər. Sultan Yaqub bu səfərdə onu müşayiət edən üləmaya çoxlu qullar vermişdi. Ağqoyunlu türkmən qoşunu Axıska qalasını fəth edib çoxlu qənimət ələ keçirdikdən sonra gürcü krallarının xəzinələrinin saxlandığı Xatun qalasına doğru hərəkət edirlər. Bu zaman Karkuranın anası da bu qalada idi. Türkmənlərə qarşı müqavimətin mənasız olduğunu anlayan Karkura Yaqub şahdan aman diləmək üçün keşiş göndərir. Keşiş qaladakı hər şeyi onlara təslim edəcəklərini bildirib aman diləyir. Sultan Yaqub onun xahişini qəbul edir. Sonrakı gün keşiş aznavurlarla birlikdə qaladan enib Ağqoyunlu düşərgəsinə gəlir. Sultan Yaqub Aznavurların mühafizə edilmək üçün əsgərlərə verilməsini, keşişin isə həbs edilməsini əmr edir. Çox keçmədən divan üzvləri və Tavacılar qalaya daxil olaraq xəzinəni ələ keçirirlər. Karkura qaçaraq canını xilas edir. Daha sonra oğlunu məktub və hədiyyələrlə Yaqub bəyin yanına göndərərək öz ölkəsinə qayıtmasına icazə veriləcəyi təqdirdə xəzinədən başqa əsgərlərə nal bahası olaraq beş yüz tümən pul verəcəyini və bu pullar göndərilənə qədər oğlunun girov götürülməsini təklif etdi. Bu vəziyyət qarşısında mərhəmətə gələn Sultan Yaqub səfərin başa çatdığını bildirərək Təbrizə qayıtdı.
Uzun Həsənin ölümündən sonra Şiraza gəlib burada fəaliyyət göstərən Sufi Xəlilin zülmündən bezən əhali onu Sultan Yaquba şikayət edir. Şikayətləri nəzərə alan şah onu Gürcüstana göndərməyə qərar veriri və bu məqsədlə 1487-ci ildə onu Şirazdan çağırır.
Sultan qışlaqda olduğu zaman bir neçə dəfə gürcülərin üzərinə hücum edir. Bu səfərlərdən birində Konstantin Tiflis qalasını tərk edərək başqa şəhərə qaçır. Sufi Xəlil bu vəziyyətdən istifadə edib Tiflisə hücuma hazırlaşır. Bu məqsdələ yeni bir top, həmçinin Borçalıda, Gürcüstanın cənubunda yeni qalala inşa etdirir. Hazırlıqlardan xəbər tutan III Konstantin Tiflisə çəkildi. Sultan Yaqub Qarabağa gəldikdə Sufi Xəlil ona hazırlıqlar barədə məlumat verdi və icazə istədi. Həmçinin xahiş etdiki sultan ona köməkçi qüvvələr göndərsin. Sultan Yaqub bu istəyin qarşılığında Zənginşah bəy Pərvanəçini dəyərli hədiyyələr ilə birlikdə Sufi Xəlili n yanına göndərir. Bu zaman Qaraağac meşəsində olan Ağqoyunlu qoşunu toplaşmağa başlayır. Digər tərəfdən eşikağası Vəli Aka da Tiflis qalası yaxınlığında Sufi Xəlilin ordusuna qoşulur. Ağqoyunlu qoşunu ilk əvvəl Kuçir qalasını ələ keçirir. Buradan ələ keçirilən qənimətlər isə Sultan Yaqub un hüzuruna göndərilir. Daha sonra 29 yanvar 1489-cu ildə Tiflis qalasına doğru hərəkətə başlayırlar. Gürcülər şəhəri tərk edib Tiflis qalasına sığınmışdılar. Ağqoyunlular dərhal top atəşinə başlayırlar. Müqavimət göstərə bilməyən gürcülər qalanı tərk edib meşələrə üz tutdular. Burada tərəflər arasında baş verən toqquşmada Hacı bəy Mosullu böyük qəhrəmanlıq göstərir. Ağqoyunlu qoşunu Kür çayı sahilindəki Qarğatay kəndində bir neçə gün dincəlməyə və yürüşə davam etməyə qərar verirlər. Bu zaman Kontantin aman diləmək üçün anasını Ağqoyunlu əmirlərinin yanına göndərsə də onun xahişi qəbul edilmir. Nəticədə Konstantin Tiflis qalasını tərk etmək məcburiyyətində qalır. Vəli Aka 1489-cu ilin fevral ayında Tiflis qalasını fəth edir. Sultan Yaqub bu səfərdə iştirak edən hərkəsə hədiyyələr paylayır. Hacı bəy Mosulluya tuğ və nağara bağışlayır. Daha sonra bu uğurlu səfər barədə ətraf qonşularına məktub yazaraq məlumat verir. Sultan Yaqubun 1490-cı il 24 dekabrda ölümündən sonra Ağqoyunlular tərəfindən Gürcüstana başqa bir səfər təşkil edilməmişdir.
Səfəvilərin Gürcüstana hücumları
XV əsrin sonlarında Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində baş vermiş çəkiş mələr, feodal pərakəndəliyi və Səfəvi şeyxlərini nüfuzunun artması şəraitində Ağqoyunlu dövləti tamamilə dağılmaq, iqtidarını itirmək ərəfəsində idi. Xalq kütlələri daxili müharibələrdən yorulmuşdu və yeni, vahid dövlətin yaranması üçün əlverişli şərait yetişmişdi. Ərdəbil şeyxlərinin A zərbaycandan kənarda da müridləri vardı. Baş verməkdə olan hadisələrlə əlaqədar olaraq həmin müridlərin fəaliyyət miqyası genişlənməyə başladı. İranda, İraqi Ərəbdə, Kürdüstanda və xüsusilə Rumda (Kiçik Asiyada) imami məzhəbinə sadiq olan şiələr, Səfəvilərin tərəfdarı kimi çıxış edən dərvişlər silaha sarıldılar və Şeyx İsmayıl Səfəvi başda olmaqla siyasi məqsədlər naminə mübarizəyə başladılar.
Şah İsmayılın Gürcüstana yürüşləri
1501-ci ilin payızında İsmayıl təmtəraqla Təbrizə daxil oldu, adına xütbə oxutduraraq sikkə zərb etdirdi və Azərbaycanın taxt-tacına yiyələndi. Beləliklə, 1501-ci il Səfəvilər dövlətinin mövcudluğunun əzəli kimi qiymətləndirilir. Azərbaycan Səfəvilər dövlətinin Osmanlı Türkiyəsi və Orta Asiyadakı Şeybanilər dövləti ilə qarşılıqlı əlaqələri şiə-sünni düşmənçiliyi ilə səciyyəvi idi. Ağqoyunlu əmirlərini "üsyankar qızılbaş tayfalarına" qarşı mübarizəyə təhrik edən və hətta birbaşa hərbi yardım göstərən II Sultan Bayazid Səfəvilərlə üz-üzə toqquşmadan çəkinirdi. O, Osmanlı dövləti ərazisində Ərdəbil təriqəti müridlərinin (Kiçik Asiya qızılbaşlarının) çıxışından ehtiyat edirdi. Şah İsmayıl gələcək mübarizədə mövqelərini yaxşılaşdırmaq üçün ilk əvvəl Gürcüstanda möhkəmlənmək qərarına gəldi. Gürcüstandakı vəziyyət də bünün üçün əlverişli idi, çünki orada bir-biri ilə mübarizə aparan bir neçə knyazlıq mövcud idi. Qızılbaşların oraya hücum edə bilməsi üçün lazım olan formal bəhanəni elə gürcülərin özləri yaratdılar.Beləki Mesxeti çarı IV Kvarkvare (1516-1535) İmereti hökmdarı tərəfində məğlub edilərək Naxçıvan da olan İsmayılın düşərgəsinə sığındı. İsmayıl ondan istənilən yardıma cavab olaraq Div sultan Rumlunun komandanlığı altında qızılbaş ordusunun bir hissəsini Gürcüstana göndərdi. Yürüş nəticəsində İmereti ordusu darmadağın edildi və o, yardım almaq üçün Osmanlı ordusuna sığındı. Kvarkvare isə taxt-tacı özünə qaytardı. Sonrakı bir neçə il ərzində Osmanlıdan türk ordusu ilə birlikdə qayıdan İmereti hökmdarı yenidən Kvarkvarenin mülklərinə basqınlar etməyə başladı. Dəbildə baş vermiş döyüşdə qızılbaşlar Osmanlı ordusunu darmadağın etdilər, Osmanlı sərkərdəsi öldürüldü, İmereti hökmdarı isə dağlara qaçmaqla canını qurtara bildi. Div Sultan Rumlunun komandanlığı altında qızılbaşların üçüncü Gürcüstan yürüşü 1521-ci ildə baş verdi. Bu yürüş Kaxeti çarının Şəkiyə basqınına cavab xarakteri daşımaqda idi. Div Sultan Qanıq (Alazan) və Qabırrı (İori) çaylarını keçərək Zəyəm və Qərəm qalalarına hücum etdi. Ləvənd xan qələbə qazana bilməyəcəyini görərək Div Sultanın hüzuruna gəldi. Onunla birlikdə, Gürcüstanın digər hökmdarları-Kvarkvare, Davud bəy və İmereti hökmdarı da bu cür hərəkət etdilər. Onlar Div Sultanla birlikdə Naxçıvanda qışlayan Şah İsmayılın yanına gəldilər. Burada gürcü çarları Səfəvilərə hər il vergi (bac-xırac) verməyi öhdələrinə götürdülər və öz mülklərinə qayıtdılar.
Şah İsmayıl vəfatından bir qədər əvvəl Şəki ilə Gürcüstan ətraflarında olmuş və orada qızılbaşlarla Şəki əyanları birlikdə ov etmişdirlər. Buradan geri dönərkən Şah İsmayıla Kaxeti hökmdarı Ləvəndin böyük qoşunla Şəkiyə hücum etdiyini, şəkililərin məğlub olduğunu bildirirlər. Buna qəzəblənən Şah İsmayıl Ləvəndin üzərinə yürüş etmək istəsə də, xəstələnib vəfat etməsi onun bu planına əngəl olur.
Şah Təhmasibin Gürcüstana yürüşləri
Səfəvi-Venesiya koalisiyası təşkil etmək üçün xüsusi bir sifarişlə Səfəvi sarayına göndərilən səyyah və tacir Membre 1539-1542-ci illərdə Gürcüstanın daxili vəziyyətini aşağıdakı kimi təsvir edirdi:"Meqreli kralı Dadyandır. Burada şimalda çox yüksək dağlar mövcuddur. Kral Başıaçığın Kutaisi şəhərinə getdik. Şəhər olduqca kiçikdir. 7-8 gün yol getdikdən sonra Qoriyə çatdıq. Şəhərin yanından bir çay axır. Burada Trabzonlu bir şəxsin evində qaldıq. Buranın kralı Luarsabdır. Onun (Kral Luarsabın) əyanlarının sayına görə təxminən 5000 nəfərdən ibarət aznavurlar adlanan atlıları var... adı çəkilən Tiflis şəhəri çox böyükdür, lakin çoxlu müharibələr nəticəsində onun böyük hissəsi dağıdılıb. Adı çəkilən kral Luarsab Sofiyə (yəni Şah Təhmasp) illik 1000 dukat xərac ödəyir."
1-ci yürüş. Səfəvi salnamələrinə görə, 1541-ci ilin yaz/yay mövsümündə paytaxt Təbrizdən yola düşən Səfəvi ordusunun Qarabağ üzərindən Gürcüstana daxil olmasını Təhmasib dövrünə aid ilk səfər sayılır. Şah bu zaman 27 yaşında idi və mərkəzi hakimiyyəti öz əlində cəmləmiş, öz ətrafında sədaqətli qızılbaş əmirləri yerləşdirmişdi. Bu zaman Gürcüstanda mərkəzi Zəyəm olan Kaxeti hakimi Ləvənd Xan və Məshət hakimi Keyxosrov Səfəvilərə boyun əysə də, mərkəzi Tiflis olan Kartli hakimi Laursab, Vali Dadyan və Vali Başıaçıq müxliflik edirdilər.
Şahın yola düşdüyünü xəbər tutan Luarsab şimalda əlçatmaz dağlara qaçdı. Həsən bəy Rumlu yazır ki, qızılbaş ordusu gecə vaxtı Tiflis şəhərinə çatdı. Tiflislilər müqavimət göstərsə də şəhər tutularaq dağıdıldı. Şah İslamı qəbul edənləri azad etsə də yerdə qalan insanları əsir götürdü. Şah qoşunu Luarsabı və qaçanları ələ keçirmək üçün Kür çayı boyunca hərəkət etdilər. Daha sonra Səfəvi ordusu Təbriz şəhərinə qayıtdı. Şah I Təhmasib həmin qışı Təbrizdə keçirdi.
2-ci yürüş. Şah 1546-cı ildə üsyankar qardaşı Əlqas Mirzə yə Əli Ağsaqqalı göndərib bağışlanma diləyib, tabe olmasını bildirdikdən sonra Gürcüstana yeni səfər hazırlıqlarına başladı. Buna səbəb Kaxeti Ləvəndin itaətsizlik etməsi ilə bağlı xəbərlərin şaha gəlib çatması idi. Beləliklə Təhmasib 1547-ci ildə Gürcüstana 2-ci səfərə başladı. Şah Təhmasib qoşunları ilə 1547-ci ilin qışında Ağşəhərə çatdı. Şahın gəliş xəbərini eşidən Ləvənd, Dərbənd tərəfdən Çərkəz torpaqlarına keçir. Bir sıra qalalar fəth edilir. Gürcü qoşunlarının məğlubiyyəti və bölgənin viran qalması ilə nəticələnən şiddətli döyüş baş verdi. Sonra qoşun Ağşəhərdən Təbdiyə yola düşdü, Ləvənd-bəy və onun rəqibi Başıaçıq öz sədaqətlərini ifadə edərək şahın düşərgəsinə çatdılar. Şah onları yaxşı qarşıladı və onlara fəxri paltarlar verdi. Tezliklə onlar öz mülklərinə qayıtdılar. Bu zaman ordu Gəncəyə doğru yürüş edərək Bulaq yaxınlığında müvəqqəti düşərgə saldı.
3-cü yürüş. 1551-ci ildə Keyxosrov Səfəvi ordusu Şəki yaxınlığında olarkən məktub göndərərək, Luarsab və bəzi gürcü bəylərinin onun mülkünə hücum etdiyini bildirərək kömək istədi. O, İsgəndər Paşanın Ərzurumdan gəldiyini və sərhəd vilayətlərində əməliyyatlar apardığını da bildirdi. Beləliklə Səfəvi ordusunun Gürcüstana 3-cü səfəri başladı. Çox güman ki, gürcü hakimi Luarsabla Osmanlı ordusunun ittifaq formalaşdırmasına əngəl ola bilmək üçün qızılbaş ordusu Bədir xan Ustaclı, Əli Sultan Təkəli, Şahverdi xan Ziyadoğlunun (Şahverdi xan bu yürüşdə həlledici rol oynamışdır) komandanlığı altında Kartlidə yerləşən Luarsabın əsas qalası üzərinə yürüşə başladılar. Səfərdən xəbər tutan Luarsab yenə qaçmağa nail oldu. Malinkub və Darzbad kimi monastrlar Səfəvi ordusu tərəfindən tutulub dağıdıldı. 1551-ci ilin payızında qızılbaş qoşunu Kaxetiyaya daxil oldu. Burada Luarsabın qoşunu ilə Səfəvi qoşunu arasında baş verən toqquşma nəticəsiz qaldı. Qızılbaşlar xeyli qənimət ələ keçirdi və həmin qışı Qarabağa qayıtdılar. Yürüş nəticəsində Keyxosrov Səfəvilərin vassal aslılığına düşdü. O həmçinin Şah Təhmasibə Tumak qalasının, Ağşəhəri və ətrafındakı əraziləri ələ keçirməyə yardım etdi. Lakin əsas rəqib gürcü ordusunun komandanı olan Luarsabı ələ keçirmək mümkün olmadı. Elə buna görə də, yerli əhaliyə qarşı qızılbaş ordusu tərəfindən cəzalandırma tədbirləri həyata keçirildi. İsgəndər bəy Münşi bu səfəri belə təsvir edir: "1551-ci ildə şah Ramazan ayı olmağı səbəbilə müsəlman ölkələrinə yox Gürcüstana tərəf üz tutmağa qərar verdi. Gürcü kafirlərindən Şir Şahın ölkəsini talamağı və atlar bəslənənə qədər Qarqara ölkəsində qalmağı düşünmüşdü. Beləliklə ordu Gürcüstana yönəldi və 1 ay müddətində Şuşad, Gürcü və Qarqara ölkələrində qaldılar. Bu ərəfədə Osmanlı qoşununun Şərqi Anadoluda olduğu xəbərini eşidən Şah Qulu adlı elçisini Hünkara yollayan Təhmasib, Gürcüstanın bəzi qala və sığınacaqlarını ələ keçirdi.30 min adamı əsir aldı və Qarabağa qayıtdı."
4-cü yürüş. Amasya sülhündən əvvəl əlverişli vəziyət gözləyən Luarsab bəzi talaçılıq fəaliyyəti ilə məşğul olduqdan sonra Tiflisdə Səfəvi əleyhinə üsyan başlatdı. Qumuq əsilli türk tarixçi M.F.Kırzıoğlu bu üsyanda gürcülərə Osmanlıların yardım etdiyini bildirir. Təhmasib məşhur sərkərdəsi Şahverdi Sultan Ziyadoğlu Qacarın köməyi ilə Luarsabın ərazisini işğal etdi. Luarsab Şah Təhmasibin Osmanlı ordusuna qarşı istifadə etdiyi döyüş taktikasını onun özünə qarşı istifadə etdi və onunla həlledici döyüş meydanına çıxmaqdan yayındı. Lakin daha yaxşı ərbi strategiya hazırlayan qızılbaş ordusu onu məğlub etməyi və tədricən paytaxtına yaxınlaşmağı bacardılar. Nəticədə 1554-cü ildə Qori şəhəri ni ələ keçirdilər. Daha sonra Məzrut, Aydın, Parsatan qalaları səfəvilər tərəfindən tutuldu. Aydın qalasında Luarsabın anası qalırdı. Qalanın mühasirəsi zamanı Luarsabın dəstəsi inadkar müqavimət göstərdi. Lakin müdafiəçilərin müqaviməti qırıldı və qızılbaşlar qala əhalisinin çoxunu qılıncdan keçirdi. Bu yürüş zamanı 30 mindən çox gürcü əsir düşdü. Qızılbaş qoşunu qışı Qoridə keçirdilər. Buradan isə Gəncəyə qayıtdılar. Anonim səfəvi qaynağı Luarsabın bu döyüşdə Məhəmməd bəy Çepni tərəfindən öldürüldüyünü yazır. Onun ölümündən sonra haimiyyətə oğlu I Simon keçdi. Bu hadisədən 5 il sonra Simon Kaxetiya çarı Levan ilə müqavilə bağladı. Müqaviləyə əsasən tərəflər arasında qohumluq əlaqəsi yaradıldı. Bu müqavilənin əsas məqsədi isə I Simonun Tiflisi Səfəvilərdən almaq üçün mütəffiq axtarışı idi.
5-ci yürüş. 5 il müddətində gürcüləri öz ətrafında cəmləyən Simon 1561-ci ildə Qoridən hərəkətə keçərək Tiflisə doğru irəlilədi. Kaxeti hakimi Ləvənd oğlu Georgi də ona qoşuldu. Şahverdi xan bu dəfə üsyanı yatırmaq üçün Süleyman bəy və Qarabağ ordusu ilə birlikdə yola düşdü. Döyüşdə Georgi min nəfər adamı ilə öldürüldü. Mötəbər gürcü bəylərindən Zaza əsir düşüb Şahın hüzuruna gətirildi. Simon isə döyüş meydanından qaçdı. Yürüş nəticəsində Şahverdi xan müzəffər bir komandir kimi Gəncəyə qayıtdı. Şərəf xan Bidlisi 1560-cı il hadisələrindən bəhs edərkən Zəyəm hakimi Ləvəndin oğlu İsanın islamı qəbul etdiyini bildirir. Bunun müqabilində Şah Təhmasib ona Şəki hakimliyini verdi. Lakin bir müddət sonra yenidən üsyan edib Gürcüstana qaçmağa çalışanda tutulub Alamut qalasına həbs edilmişdir.
Simon Səfəvi hökmranlığını inadla rədd etməkdə davam edərkən, qardaşı XI David Kartli də davam edən vətəndaş qarşıdurmasından və qeyri-sabit siyasi vəziyyətdən qorxaraq ona xəyanət etdi və Səfəvi tərəfinə keçdi. O, 1561-ci ildə tərəfdarlarının müşayiəti ilə Qəzvin dəki saraya gəldi və Şah Təhmasibə beyət etdi. İslamı qəbul etdi və sonra Davud xan kimi tanındı. Şah Təhmasib onu Tiflisin hakimi kimi tanıdı və məhdud hakimiyyətlə mükafatlandırdı.
6-cı yürüş. Bir müddət sonra Simonun yenidən Kartlidə hökmranlıq qurduğu aydın olur. Şah da bu səbəbdən Tiflis bölgəsinə kömək məqsədilə Ustaclu lardan Şahqulu Sultanı göndərdi. Səfəvi mənbələrindən aydın olur ki, Simon 1566-cı ildə qardaşı Davudu aradan götürürək Tiflisdə yenidən üsyana başlayır. İlk toqquşmada İbrahim Xəlifə Qaramanlı rəhbərliyindəki qızılbaş ordusu məğlub olur. Buna səbəb Davud xanın rəhbərliyindəki ordusunu Səfəvi ordusuna köməklik göstərməməsi idi. Lakin Simon Tiflis qalasını tuta bilməyib geri dönür. Şah Təhmasib Davudu yanına çağıraraq qardaşının qaldırdığı üsyanı yatırmağı tapşırır. Bu məqsədlə İbrahim bəy Alpavutu, Əliqulu bəy Qacarı və Şamxal bəy Çərkəzi kömək üçün onun yanına göndərir. Tərəflər arasında baş verən ikinci toqquşmada Simonun ordusu məğlub olur. Simon Təhmasibin hüzuruna çıxarılıb daha sonra Qəhqəhə qalası na həbs edilir.
1576-cı ildə Şah Təhmasibin ölümündən sonra Səfəvilər dövləti yenidən daxili qarışıqlıqdan sarsıldı. Şahın ölümündən sonra dövlətdə hakim mövqedə qalmaq üçün türkmən, tacik və qafqaz mənşəli qruplar arasında mübarizə başladı. Bu mübarizə hərəmin iştirakı ilə daha çox mürəkkəbləşdi. Bundan sonra Azərbaycan və Gürcüstan başda olmaqla 12 il davam edəcək Osmanlı-Səfəvi mübarizəsi başladı.
Kombinə olunmuş malonik və metilmalonik asiduriya
Kombinə olunmuş malonil və metilmalonil asiduriya (İngiliscə: Combined malonic and methylmalonic aciduria, CMAMMA), həmçinin kombinə olunmuş malonil və metilmalonil asidemiya adlanır. Bu xəstəlik malonil turşusu və metilmalon turşusunun yüksək səviyyəsi ilə xarakterizə olunan irsi metabolik xəstəlikdir. Bəzi tədqiqatçılar fərz edirlər ki, CMAMMA metilmalonil asidemiyanın ən geniş yayılmış növlərindən biridir və ehtimal ki, metabolizmin ən çox rast gəlinən anadangəlmə xətalarından biridir. Nadirən diaqnoz qoyulduğu üçün əksər hallarda bu, aşkar edilməmiş olur.
Simptomlar və əlamətlər
CMAMMA-nın klinik fenotipləri yüksək heterogendir və asimptomatik, mülayim və ağır simptomlar arasında dəyişir. Əsas patofiziologiya hələ ki, başa düşülməmişdir. Ədəbiyyatda aşağıdakı simptomlar haqqında məlumat verilmişdir:
Diaqnoz
Müxtəlif klinik simptomların mövcudluğu və böyük miqyasda yeni doğulmuş müayinə proqramlarında gözdən qaçdığı üçün CMAMMA-nın az tanınan xəstəlik olduğu güman edilir.
Yeni doğulmuş müayinə proqramları
ACSF3-ə bağlı CMAMMA-nın metilmalonil-CoA, malonil-CoA və ya propionil-CoA-nın toplanması ilə nəticələnməməsi, həmçinin akilkarnitin profilində müşahidə olunan anormallıqlar olmadığı üçün CMAMMA standart qan əsaslı yeni doğulmuş müayinə proqramları ilə aşkar olunmur.
Malonil turşusu-metilmalon turşusu nisbəti
ACSF3-ə bağlı CMAMMA-da metilmalon turşusunun səviyyəsi malonil turşusunun səviyyəsindən çoxdur. Əksinə, malonil-CoA dekarboksilaza çatışmazlığına bağlı CMAMMA üçün bunun tərsi keçərlidir.
Genetik müayinə
CMAMMA-ya ACSF3 və MLYCD genlərinin analizi ilə diaqnoz qoyula bilər. Fertillik müalicəsinin gedişində genişləndirilmiş daşıyıcı müayinəsi həmçinin ACSF3 genində mutasiyaların daşıyıcılarını müəyyən edə bilər.
M8 şossesi (Azərbaycan)
M8 şossesi — Azərbaycannın Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisindən keçən 89 km (55 mil) avtomobil yolu. Marşrut Naxçıvan şəhərində başlayır və cənub-şərqdə Ermənistanla qapalı sərhədə qədər uzanır. Yol Ermənistanda E002 olaraq yaxınlıqdakı M2 magistralına 6.5 km (4.0 mil) qədər davam edir.
Qurttəpə (Dəşt dehistanı)
Qurttəpə — İranın Ərdəbil ostanının Meşkinşəhr şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 1,447 nəfər yaşayır (317 ailə).
NGC 7302
NGC 7302, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Dolça bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Səidabad-i Ülya (İcrud)
Səidabad-i Ülya — İranın Zəncan ostanı İcrud şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 913 nəfər yaşayır (266 ailə).
Şirinbulaq (Sulduz)
Şirinbulaq - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Sulduz şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 92 nəfər yaşayır (23 ailə).
Avern (Fransa)
Avern — Fransada bələdiyyə , region — İl-de-Frans, departament —Val-d’Uaz. Əhalisi — 776 nəfər (1999).
Bələdiyyə Paris şəhərinin 45 km şimal-qərbində, Serji belediyyənin 16 km qərbdə yerləşir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının prezidenti
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının prezidenti — Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyasının hər bir plenar iclasını açır və bağlayır, Baş Assambleyanın işinə tam rəhbərlik edir və iclaslarında nizamı qoruyur.
Seçkilər
Sədr, BMT Təhlükəsizlik Şurasının daimi üzvləri istisna olmaqla, BMT üzv dövlətləri arasından bir il müddətinə seçilir. Alternativ olaraq beş coğrafi qrupdan birini təmsil edir: Afrika, Asiya, Şərqi Avropa, Latın Amerikası və Karib dənizi, Qərbi Avropa və digərləri.
Əmanət Abbasova
Əmanət Əsabəli qızı Abbasova — istehsal qabaqcılı, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IX çağırış deputatı, Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı lauretı (1976).
Həyatı
1953-cü ildə fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. Azərbaycanlıdır. 1971-ci ildən Sov.İKP üzvü olmuşdur, orta təhsili var.
1967-ci ildən V. İ. Lenin adına Şəki İpək Müəssisələr Birliyinin toxuçusu olmuşdur.
Azərbaycan KP MK üzvlüyünə namizəd olmuşdur.
Doqquzuncu çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmişdir (Şəki ikinci şəhər seçki dairəsi).
Jui-an-Jozas
Jui-an-Jozas — Fransanın İl-de-Frans bölgəsindəki İvelin departamentində bir kommunadır.
Sakinləri "Jovaciens" və "Jovaciennes" adlanır.
Şəhər 1964-cü ildən bəri HEC Paris-in əsas kampusuna ev sahibliyi etməklə dünyaca məşhurdur.
Lətifə Abbasova
Lətifə Ramazan qızı Abbasova — kolxozçu.
Həyatı
1947-ci ildə kəndli ailəsində anadan olmuşdur, azərbaycanlıdır, 1973-cü ildən Sov.İKP üzvüdür, natamam orta təhsili var.
Naxçıvan MSSR-in İliç rayonundakı N. Nərimanov adına kolxozun üzvüdür.
Azərbaycan SSR Ali Soveti təbiəti mühafizə komissiyasının üzvüdür.
Səkkizinci və doqquzuncu çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinə deputat seçilmişdir (Qıvraq seçki dairəsi).
Tivoli bağları
Tivoli bağları və ya Tivoli — Danimarkanın paytaxtı olan, Kopenhagen şəhərində yerləşən əyləncə parkı və kef bağı. O, 1843-cü ilin avqustun 15-i açılıb və bələliklə, həmin şəhərin yanında Direhavsbakken parkından sonra, dünyanın ikinci ən köhnə əyləncə parkıdır. Bəzi mənbələrdə Volt Disney məhz Tivolidən ilhamlanıb, Disneyland-ı yaratdığını deyilir. O, bu yeri 1951-ci ildə ziyarət edib.
I Xuan (Kastiliya kralı)
Kastiliyalı I Con (d. 24 avqust 1358 - ö. 9 oktyabr 1390) – Kastiliya kralı.
Kastiliya kralı II Henri və xanımı Yuanna Manuelin ən böyük oğlu idi. O, rəsmi tacqoyma mərasimi keçirilən son Kastiliya monarxı idi.
Tivoli bağları
Tarix
Parkın 14-16 akr ərazisində qrulması üçün Georq Karstensena icazə verən Kral VIII Kristian idi. Onun ilk adı Tivoli & Vauxhall qoyublar. Açılışı 1843-cü ilin avqustun 15-də baş verib. O gün parkının ilk ziyarətçilərin arasında Hans Xristian Andersen də olub. O, parkdan ilhamlanıb Bülbül nağılını yazıb.
1901-ci ildən başlayaraq Tivolidə bir sıra insan sərqisi keçirilib. Bunun vasitəsi ilə xaricə gedə bilməyən Danimarkalılar başqa irqləri və mədəniyyətləri canlı olaraq görə bilərdi. 1943-cü ildə nasizm tərəfdarları Tivolinin bir çox binalarını, o cümlədən konsert zalını yandırıblar. O binaların yerində müvəqqəti tikintilər quruşdurulub və bir neçə həftə sonra, park yenidən işləməyə başladı.
Atraksionlar
thumb|upright=1.4|Əjdaha gölü və arxa planında Dæmonen amerikan dağları Park taxtadan tikilmiş amerikan dağlarına görə tanınır. Məsələn 1914-cü (başqa mənbələrinə görə 1915-də və ya ondan sonra) ildə quraşdırılan Rutschebanen və ya yerlilər tərəfindən Bjergbanen adlanan amerikan dağları dünyada hələ də işləyən ən köhnə amerikan dağlarından biridir. Bundan başqa, parkda poladdan olan 1974-cü ildə quraşdırılan Karavanen, 1985-ci ilin Odin Ekspressen və 2004-cü ilin aprelin 16-da quraşdırılan Dæmonen adlı amerikan dağları var.
2006-cı ildə Tivoli üçün Avstriyada Funtime şirkərti tərəfindən dünyanın ən yüksək karuseli olan Himmelskibet adlı atraksion quraşdırılıb.
Başqa obyektləri
Tivoliyə giriş biletlidir. Biletlərin fərqli növləri olur, o cümlədən, nisbətən ucuz olan atraksionları istifadə etməyə icazə verməyən biletlər var. Atraksionlardan başqa, Tivolidə müxtəlif restoranlar, kafelər, süni göl, teatr, bağlar, gül ləki və şərqi üslubda binalar var.
Parkın yanında 1893-cü ildə tikilən Tivoli sarayına baxan Hans Xristian Andersenın heykəli yerləşir. Bundan artıq, 2019-cu ildə elan olunub ki, Tivoli BIG şirkəti ilə birgə saraya Andersenın adını daşıyacaq 18 mərtəbəli mehmanhana əlavə olaraq tikmək planlaşdırırlar.
Adama Berrou
Adama Berrou — Qambiya siyasətçisi və 2017-ci ildən etibarən Qambiya Prezidenti.
Basse Santa Su yaxınlığındakı Mansadjanq-Kunda kəndində anadan olub, Xərçəng Adası Orta Məktəbi və Müsəlman Liseyində oxuyub, iikincisində təqaüd qazanıb. Daha sonra Qambiya enerji şirkəti "Alhagie Musa Njie & Sons"-da çalışdı və satış meneceri oldu. 2000-ci illərin əvvəllərində Londona köçən Berrou daşınmaz əmlak sahəsində təhsil aldı və eyni zamanda mühafizəçi olaraq çalışdı. 2006-cı ildə Qambiyaya qayıtdıqdan sonra Majum Daşınmaz Əmlak Şirkətini qurdu və 2016-cı ilə qədər baş direktor oldu. O, müxalifət partiyası olan Birləşmiş Demokrat Partiyasının xəzinədarı seçildi və öncəki sədr həbs edildikdən sonra 2016-cı ilin sentyabrında onun yerinə keçdi. Berrou daha sonra 2016-cı il prezident seçkilərində BDP namizədi olaraq seçildi. Daha sonra 2016-cı il müxalif qrup koalisiya dəstəyi ilə müstəqil olaraq qalacağı açıqlandı.
Berrou 2016-cı il prezident seçkilərində 43.34% səslə uzun müddət vəzifədə olan Yəhya Cammehi məğlub edərək qalib gəldi. Cammeh əvvəlcə nəticəni qəbul etdi, lakin sonradan bundan imtina etdi və Berrou qonşu Seneqala qaçmaq məcburiyyətində qaldı. 19 yanvar 2017-ci ildə Qambiyanın Seneqaldakı səfirliyində açılışı edildi və Cammeh yanvarın 21-də Qambiyanı tərk edərək sürgünə getmək məcburiyyətində qaldı. Berrou yanvarın 26-da Qambiyaya qayıtdı.
2021-ci ilin noyabrında Adama Barrou 2024-cü il prezident seçkilərində namizədliyini açıqladı.
Həyatı
Berrou 15 fevral 1965-ci ildə Qambiya Birləşmiş Krallıqdan müstəqillik əldə etməzdən üç gün öncə Basse Santa Su yaxınlığındakı kiçik bir kənd olan Mansadjanq-Kundada anadan olmuşdur. Mamudu Berrou və Xədicə Callounun oğludur. Yerli Koba Kunda ibtidai məktəbində, daha sonra Banjuldakı Xərçəng Adası Orta Məktəbində oxudu. Daha sonra Müsəlman Liseyində təhsil alaraq təqaüd aldı. Məktəbi bitirdikdən sonra Qambiya enerji şirkəti olan "Alhagie Musa Njie & Sons"-da çalışdı və satış meneceri vəzifəsindək yüksəldi. 2000-ci illərin əvvəllərində Londona köçdü, burada daşınmaz əmlak üzrə təhsil aldı. yni zamanda, təhsilini maliyyələşdirmək üçün yerli "Argos" mağazasında mühafizəçi olaraq çalışdı. Daha sonra bu təcrübələri formalaşdırıcı olaraq xarakterizə edərək "Həyat bir prosesdir və İngiltərə bu günkü insan olmağıma kömək etdi. Gündə 15 saat çalışmaq insanı qurur" dedi.
Berrou Qambiyaya qayıtdı və 2006-cı ildə "Majum Real Estate"-i qurdu və 2006–2016-cı illərdə şirkətin baş icraçı direktoru oldu. 12 iyun 2019-cu ildə Afrika Yol İnşaatçıları Babacar Ndiaye Mükafatı olan "The Great Builder Super Prize" mükafatını aldı. Bu, Seneqambiya körpüsünün tikintisindəki lider fəaliyyətinə görə verildi. Berrou siyasi fəaliyyətinə indiki Turizm və Mədəniyyət Naziri Hamat Bahin başçılıq etdiyi Milli Barışıq Partiyasından, Qambiya Demokratik Konqresinin hazırkı lideri Mamma Kandeh ilə başladı. Lakin 2007-ci ildə Bah hakim VYTİ-a keçmiş həmkarı Mamma Kandehə qarşı yarışmamağı məsləhət görəndə MBP ilə yollarını ayırdı və BDP-a qoşuldu. Kandeh seçkilərində məğlub oldu və Berrou 2016-cı ildə Qambiya Prezidenti seçilənə qədər aşağı profil tutdu.
Səidabad-i Süfla (İcrud)
Səidabad-i Süfla — İranın Zəncan ostanı İcrud şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.