cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yunis Səfərov
Həyatı
1926-cı ildə Şərur rayonunun Xanlıqlar kəndi ndə anadan olub. 1950-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutu nun (indiki Kənd Təsərrüfatı Akademiyası) baytarlıq fakültəsini, 1953-cü ildə isə keçmiş Ümumittifaq Eksperimental Baytarlıq İnstitutunun (Moskva) aspiranturasını bitirmişdir.
Elmi əsərləri
200-dən çox elmi əsərin, o cümlədən 4 monoqrafiyanın, 14 dərslik və tədris-metodiki vəsaitin müəllifidir. Bir neçə müəlliflik şəhadətnaməsi almışdır.
Mükafatları
“Şərəf nişanı” ordeni ilə təltif olunmuşdur.
Şərqiyyə Vəliyeva
Şərqiyyə Vəliyeva (Şərqiyyə Əkbər qızı Vəliyeva; ) — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1966), Qəhrəman Ana, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin VII və VIII çağırış deputatı.
İstilik balansı
Radiasiya balansı
Yer səthində və atmosferada eyni zamanda istər qısa dalğalı (düz və səpələnən) və istərsə də uzun dalğalı (Yerin və atmosferanın şüalanması) radiasiya axınları müşahidə edilir. Deməli hər hansı bir anda yer səthində radiasiyanın gəliri və çıxarı vardır.
Şərqiyyə Vəliyeva
Həyatı
Şərqiyyə Vəliyeva 1 iyul 1936-cı ildə Laçın rayonunun Piçənis kəndində anadan olub.
İstilik balansı
İstilik balansı
Radiasiya balansı istilik balansının ən əsas üzvlərindən biri olub belə sadə düsturla idarə olunur: B=LE+V+P İstiliyin gəlir və çıxarına uyğun olaraq istilik balansı ünsürləri müsbət və ya mənfi kəmiyyətlərə malik ola bilər. Çoxillik nəticədə torpaqğın yuxarı təbəqələrinin və Dünya okeanının suyunun orta çoxillik temperaturası daimi hesab edilir. Ona görə də torpaqda və Dünya okeanında üfiqi və şaquli istilik mübadiləsi təcrübi olaraq sıfıra bərabər hesab edilir. Ümumiyyətlə bütün yer kürəsi üçün buxarlanmaya sərf olunan istiliyin illik miqdarı quru üçün 25, okean üçün 59 kkal/sm2-ə bərabərdir. Bu rəqəmlər quru və okeanın radiasiya balansının uyğun olaraq 51 və 82%-ni təşkil edir. Bu rəqəmlərdən aydın olur ki, il ərzində quru səthindən 41 sm, okeanların səthindən isə 100 sm su buxarlanır.
Şərqiyyə Vəliyeva
Həyatı
Ailədə 4 bacı, 1 qardaş olmuşdurlar. Atası Əkbər kişi Böyük Vətən müharibəsinə getdikdən sonra ailəliklə Nağdalı kəndinə köçmüşlər. Anası və özü Kirov sovxozunda sağıcı işləmişlər.
İstilik balansı
Həmçinin bax
Radiasiya balansı, Radiasiya
Şərqiyyə Vəliyeva
Həyatı
Maldarlıq təsərrüfatında uzun müddət sağıcı işlədikdən sonra, il ərzində öhdəsində olan hər inəkdən bir bala və hər inəkdən əl ilə 7400 litr süd sağdığına görə 22 mart 1966-cı ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb.
İstilik balansı
Xarici keçidlər
YERİN İSTILİK BALANSI
Şərqiyyə Vəliyeva
Həyatı
Müxtəlif illərdə 2 dəfə "Lenin", "Şərəf Nişanı", "Oktyabr İnqilabı", "Qırmızı Əmək Bayrağı", "Xalqlar Dostluğu" ordenləri və SSRİ-nin bir çox digər orden və medalları ilə təltif olunub.
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin VII və VIII çağırış deputatı olmuşdur. SSRİ Kənd Təsərrüfatı sərgisinin iştirakçısı olmuş 2 qızıl, 1 gümüş və 2 bürünc medal almışdır.
1952-ci ildən ÜİLKGİ üzvü, 1965-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü olmuşdur. 1997-ci ildə YAP-ın üzvüdür. 2002-ci ildə Prezident Heydər Əliyevin sərəncamı ilə ona "Prezident təqaüdü" verilmişdir.
Şərqiyyə Vəliyeva Sabir Vəliyevlə ailə qurmuş, ailəliklə maldarlıqla məşğul olmuşlar. Sabir Vəliyev qabaqcıl maldar olduğu üçün bir neçə orden və medallarla təltif edilmişdir.
Mükafat və təltifləri
300px|thumbnail|[[Tərlan Musayeva və Şərqiyyə Vəliyeva ]]
Ben-Hur (film, 1959)
"Ben-Hur" — rejissor Vilyam Uaylerin filmi.
Məzmun
Uzun sürən illər Ben-Huru çox sınaqlardan keçirir. Ben-Hur nə vaxtsa intiqam ala biləcəyini fikirləşərək bütün əzablara dözür. O, həsrətini çəkdiyi vətəninə qayıdır. Bu zaman ona yeni həyatı yaşamaq üçün yol göstərilir...
Boz çalağanlar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan yarımfəsiləsi.
Cins və növləri
Azərbaycanda yaşayan növü yoxdur.
Kyardla
Kyardla (Kärdla, Kärrdal) — Estoniyanın qərbindəki Hiyumaa bölgəsinin inzibati mərkəzi və ən böyük şəhəri. Şəhər statusunu 1938-ci ildə alıb. Əhali sayı 3,3 min nəfərdir (2012)
Tarix
1721—1917-ci illər arası şəhər Rusiya imperiyasının tərkibində idi. 1830-cu ildə burada tekstil fabriki açılmış, 1849-cu ildə isə həmçinin liman da yaranmışdır. 1918-ci ildə Kyardla suveren Estoniyanın bir hissəsi oldu. 1939-1941-ci illər arası, baltika almanlarının və isveçlilərin buraları tərk etməsi ilə, boş ərazilərdə estonlar məskunlaşmağa başlayırlar.
Coğrafi yerlşmə
Kyardla Estoniyanın ikinci böyük adası olan Hiyumaa adasında, Baltik dənizinin Tareste limanında yerləşir.
Əhali
Əhalinin mütləq çoxluğunu estonlar təşkil edir — 97,64 %.
Beynəlxalq Qızlar Günü
Beynəlxalq Qızlar Günü- 11 oktyabr BMT Baş Assambleyasının qərarı ilə "Beynəlxalq Qızlar Günü" elan edilib.
Ölkəmizdə qızların problemləri
Hər il uşaqların, xüsusilə qızların təhsildən uzaqlaşdırılması ilə bağlı yüzlərlə inzibati qərar qəbul və tətbiq edilir. 2014-2015-ci illərdə Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinə Azərbaycanın bir sıra bölgələrindən məcburu erkən nigahlara dair ərizələr daxil olub, komitənin regional mərkəzlərində isə 30-dan çox erkən nigahın qarşısı alınıb. Eyni zamanda bu bayramın məqsədi dünyada qızların zərif cinsin nümayəndələri olması ilə bağlı onların bilavasitə üzləşdikləri sosial problemlərə və qeyri-bərabərlik hallarına cəlb etməkdir. Təhsil almaq, sağlam qidalanmaq, tibbi xidmət imkanı, sosial hüquqlar, habelə uşaq yaşlarında ayrı-seçkilikdən, zorakılıqdan və məcburu evlilikdən müdafiə olunmaq həmin problemlərin sırasındadır. Hər il bir mövzu ətrafında qeyd edilən bu günün carı ildəki şüarı: "Qızlara səlahiyyət vermək: Təcili müdaxilə və dayanıqlıq planlaması"dır.
Səbir
Səbir - xoşagəlməz hallar qarşısında onların keçib getməsinə dözmə.
İslamda səbir
İslamda səbir 3 növdür:
Qozo
Gozo ( (Audeş), (Qozo),  (Qodzo),  , ) ― Malta Respublikasının və Malta arxipelaqının ikinci böyük adası. Cənub-şərqindəki Malta adasına 5,25 km uzaqlıqdadır. Uzunluğu 14,5 km, eni 7,2 km olan adanın sahəsi 67 km²-dir. Ən əhəmiyyətli şəhəri əvvəllər Rabat olaraq bilinən Viktoriyadır. Əhalisi 31 053 nəfərdir (2005).
Qərbi Qaraxanlılar dövləti
Qərbi Qaraxanlı dövləti — Qaraxanlıların bölünməsiylə Mavəraünnəhr ətrafını idarə edən ölkə idi.
Tarixi
Paytaxtları Özkənd, sonra isə Səmərqənd idi. Məlikşah dövründə müstəqil dövlət olanda Səlcuqluların suverenliyinə girməyi qəbul etdilər. Qərbi Karahan hökmdarı Əhməd Xan Səlcuqlular tərəfindən əsir götürüldü və Səlcuqlu valisi buraya təyin edildi. Qaraxanlı torpaqlarında üsyan başlayanda Əhməd xan vilayət valisi kimi Səlcuqluların hakim olduğu Qaraxanlı torpaqlarının idarəçiliyinə gətirilir.
1141-ci il Katvan müharibəsinin sonunda Qara Xitaylara bağlanan Qərbi Qaraxanlılar 1212-ci ildə Xarəzmşahlar tərəfindən tamamilə darmadağın edildi.
Epistema
Epistema — fəlsəfə tarixindəki ümumi istifadəsiylə, məlumat mənasını verməkdədir. Fəlsəfənin alt qaynaqlarından biri olan epistemalogiya da epistema anlayışından gəlir. Epistemalogiya epistema və loqos terminlərinin birləşməsindən yaranır.
Yuxarı Humay (Vərziqan)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 118 nəfər yaşayır (23 ailə).
Mir Əli Təbrizi
Xacə Mir Əli ibn İlyas Təbrizi — mənşəcə azərbaycanlı olan ən görkəmli xəttatlarından biri, Nəstəliq xəttinin yaradıcısı.
Həyatı
Alimlər, bioqraflar və xəttatlıq tarixinə dair risalə müəllifləri Mir Əli Təbrizini "nəstəliq" xəttinin yaradıcısı hesab edirlər. Bu xətt növü çox tezliklə klassik altılığı sıxışdırmış və bütün Şərqdə geniş yayılmışdı. Orta əsr müəlliflərindən biri yazırdı: "Əgər iri və xırda nəsxi-təliq xətti varsa da, bunun yaradıcısı Xacə Mir Əlidir. O, öz kəskin ağlı ilə bu xətti nəsx və təliq xətlərinin qovuşmasından yaratmışdır. Onun qələminin qamışı ona görə bu qədər şirindir ki, təmiz Təbriz torpağından qalxıb-cücərmişdir."
Yaradıcılığı
Rəvayətə görə, yeni bir xətt icad etmək arzusu ilə alışıb yanan xacə Mir Əli Təbrizi bir gecə yuxu görür. Yuxusuna girən birinci şiə imamı Mürtəza Əli ona deyir: "Ey Allahın qulu! Ördək suya girəndə ona diqqət yetir, onun hərəkətlərinə fikir ver və buna bənzər bir xətt yarat… Gör bir ördəyin gözləri necə yumrudur, dimdiyi necə dikdir, boynu necə də əyridir. Bunlara bax və bir xətt icad et!"
Əmir Teymurun zamanında Mir Əli artıq nəstəliq xəttinin banisi kimi şöhrət tapmış və Azərbaycanın da daxil olduğu nəhəng bir imperiyanın bütün hüdudlarında hörmətli xəttatlardan sayılırdı. Onun qələmindən çıxmış əlyazmaları indi Londonda, Tehranda, Sankt-Peterburqda muzeyləri bəzəyir.
Mir Əlinin yeni xətti mənimsəyən ilk şagirdi onun oğlu Mir Abdullah olur. Mir Abdullah da bir usta xəttat kimi çox ölkələrdə ad çıxarmış və "Şəkəri-qələm" ləqəbini almışdı. XV əsrin görkəmli Azərbaycan xəttatı Cəfər Təbrizi isə Mir Abdullahın şagirdlərindən idi. Cəfər Nəstəliq xəttinin inkişafı üçün o qədər böyük işlər görmüşdü ki, onu bu xəttin ikinci ustadı (müxtəre üs-sani) adlandırırdılar. O, bir müddət digər Azərbaycan rəssamları ilə birlikdə Heartda, Teymuri şahı Şahruxun oğlu Baysunqur Mirzənin yanında saray xəttatlarına başçılıq etdiyindən ona "baysunquri" titulu da verilmişdi.
Mir Əlinin Mir Abdullah, Cəfər Təbrizi və başqa şagirdləri öz böyük müəllimlərinin ideyalarını inkişaf etdirmiş və onun irəli sürdüyü mülahizələrin doğruluğunu isbata yetirmişlər.
İbrahim bəy Aslanbəyov
İbrahim bəy Aslanbəyov — Rusiya imperiyası ordusunun əslən azərbaycanlı vitse-admiralı.
İlk illər
İbrahim bəy Aslanbəyov 1822-ci ildə Bakıda Mərdəkan qəsəbəsində anadan olmuşdur. Üç il Peterburqdakı dənizçilik məktəbində tərbiyə alan İbrahim bəy 1837-ci ildə oranı adı Qırmızı lövhəyə yazılmaqla bitirmişdir. Baltik dənizində "Aleksandr Nevski" və "Prozerqin" hərbi freqatlarında üzən miçman Aslanbəyov iki il "İmperator I Pyotr" sürətli hərbi gəmisində Daqerord yaxınlığında keçirilən təlimlərdə iştirak etmişdir.
1842-ci ildə Dənizçilik Məktəbinin zabitlər sinfini bitirən İbrahim bəy Qara Dəniz Donanmasının hərbi nəzarət gəmilərində üzmüş, Qara dənizin şərq sahillərində baş verən toqquşmalarda iştirak etmişdir. Elbrus hərbi gəmisinə komandirlik edən leytenant Aslanbəyov 1854-cü ildə düşmənin ticarət "gəmilərini darmadağın etmək üçün dörd dəfə (30 iyun, 7 iyul, 3 və 6 avqust) dənizə çıxmış, avqust ayında isə desant gəmisinin döyüşən batareyasına komandirlik etmişdir. Bu xidmətinə görə ona kapitan-leytenant rütbəsi verilmişdir. Həmin il sentyabrın 13-dən müharibənin axırına kimi Sevastopol qarnizonunda olmuş, avqustun 27-də sonuncu hücumu dəf edərkən kontuziya almışdır. Şərq müharibəsindən sonra Nikolayev limanında 36-cı donanma ekipajına komandirlik etmişdir.
Aslanbəyov 1860–1861 ci illərdə Sokol pərli korvet gəmisinin komandiri kimi Aralıq dənizində üzmüş və həmin gəmini Kronştadta gətirmişdir. 1863-cü ildə həmin korvetlə Nikolayev şəhərinə qayıdan İbrahim bəy, iki ildən sonra Retvizan gəmisinə komandir təyin edilmişdir. Bir müddət məşhur vitse admiral Q.İ.Butakovun zirehli eskadrasında qərargah rəisi olmuşdur.
Aslanbəyov 1869–1872-ci illərdə dəfələrlə müxtəlif ümumdövlət əhəmiyyətli məsələləri öyrənmək üçün toplanmış komitələrə sədr təyin edilmişdir. Estoniyaya ezam olunan İbrahim bəy gəmiçilik məktəblərinin yaradılması və ticarət gəmilərinin düzəldilməsi üçün yaranan komitənin üzvü olmuşdur.
Kontr-admiral rütbəsinə yüksəlməsi
1878-ci il yanvarın 1-də kontr-admiral rütbəsi ilə təltif olunanda İbrahim bəy Aslanbəyov səkkizinci donanma ekipajının rəisi idi.Onun bioqrafiyası həm admiral kimi, həm də hərbi dəniz tarixçisi kimi çox zəngindir. Əgər başqa hərbçinin ömür yolu ilə müqayisə etməli olunsa, ancaq general Əliağa Şıxlinskinin artilleriya tarixindəki xidmətləri ona bərabər hesab oluna bilər.
Bunun səbəbi, azərbaycanlı generallardan hərb elmi ilə məşğul olan ancaq Əliağa Şıxlinski idi.Əliağa Şıxlinskinin elmi və hərbi fəaliyyəti Azərbaycanla daha çox bağlı olmuşdur. Admiral Aslanbəyovun elmi tədqiqatları isə rus hərb elmində geniş istifadə olunsa da, bu günə qədər dövrümüzə gəlib çatmamışdır. 1872-ci ildə I Pyotrun anadan olmasının iki yüz illiyi böyük bayram şənliyi kimi keçirilirdi. Bu münasibətlə ümum-rus texniki sərgisində iştirak etmək və imperatorun kiçik avarlı gəmi dəstəsinə Moskvaya kimi rəhbərlik etmək Aslanbəyova etibar olunmuşdu.
Alabəzək usneya
Alabəzək usneya (Usnea florida) — IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir– VU D2. Nadir növdür.
İbrahim bəy Aslanbəyov
Kontr-admiral rütbəsinə yüksəlməsi
1854-cü ildə kontr-admiral İbrahim bəy Aslanbəyov Baltik Donanmasının kiçik flaqmanı təyin olunur. Üç il sonra 1887-ci ilin sentyabrın 22-də hərbi-dəniz Donanmasındakı misilsiz xidmətlərinə görə ona vitse-admiral rütbəsi verilir. Bu ali rütbədən sonra Baltik Donanması üzrə flaqman vəzifəsinə təyin olunan Aslanbəyov 1900-cü ilin dekabrın 7-də Peterburq şəhərində vəfat etmişdir.
Alabəzək usneya
Qısa morfoloji təsviri
Tallomu kolşəkilli, dəstəvari-dikduran, uzunluğu 5-10 sm-ə qədər, sarı-yaşılımtıl, bozumtul –yaşıl rənglidir, dixomik yaxud simpodial şaxələnmişdir. Budaqları silindrik, qabıq təbəqəli, üst hissəsi sıx məməcik və fibrillərlə örtülüdür. Apotesilər çoxsaylıdır, diski açıq rəngli, kənarları kirpiklərlə əhatə olunmuşdur. Tallom və özək KOH təsirindən saralır.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Mezofitdir, sporla çoxalır. Antimikrob xüsusiyətinə görə qədim xalq təbabətində və tibdə dərman bitkisi kimi istifadə olunur.
İbrahim bəy Aslanbəyov
Mükafatları
Ömrünün əlli ildən çoxunu hərbi dəniz donanmasında nümunəvi xidmətdə keçirən admiral İbrahim bəy Aslanbəyov Rusiyanın və xarici ölkələrin yüksək ordenləri ilə təltif olunmuşdur.İbrahim bəy Aslanbəyovun xidmətləri Serbiyanın "Takova" (1879), Rusiyanın Müqəddəs Vladimir (1854), birinci dərəcəli Müqəddəs Stanislav (1881), birinci dərəcəli Müqəddəs Anna (1883), Ağ qartal (1888) Yaponiyanın Günəşin doğması (1882), Havay dövlətinin ikinci dərəcəli Kalakua (1882), ordenlərinə layiq görülmüşdür.
1881-ci ildə imperator III Aleksandrın tacqoyma mərasimində iştirak edən admiral Aslanbəyova hədiyyə olaraq qılınc verilmiş və birillik məvacibi həcmində pul mükafatı ayrılmışdır.
Alabəzək usneya
Yayılması
Zaqatala rayonu (Zaqatala Dövlət Qoruğunda), Qusar rayonu (Hil kəndin cənub –qərb hissəsi), Göygöl rayonu (Göygöl Dövlət Təbiət Qoruğu 1700-1800m). Dağ meşədə yarpaqlı ağacların qabığında yayılmışdır.
Sayı və tendensiyası
Populyasiya azalır. Antropogen və iqlim təsirləri növün itmə təhlükəsini gələcəkdə yarada bilər.
İbrahim bəy Aslanbəyov
Mükafatları
Hələ sağlığında 1882-ci ilda nəşr olunmuş Dəniz xəritəsi nəql edir kitabının 28-ci və 253-cü səhifələrində İbrahim bəy Aslanbəyov haqqında verilmiş qısa bioqrafik göstərici böyük əhəmiyyət kəsb edir. Əsaslı mənbələrdən göstərilən məlumatların bəzilərində deyilir :
''
Alabəzək usneya
Mühafizə tədbirləri
Növün arealını xəritələşdirmək. Populyasiyaları üzərində daim nəzarət təşkil etmək lazımdır.
İbrahim bəy Aslanbəyov
Yaradıcılığı
Ötən əsrin altmışıncı illərindən başlayaraq admiral İbrahim bəy Aslanbəyov Morskoy sbornik jurnalında silsilə elmi publisistik məqalələri dərc olunmuşdur: Sokol üçdorlu hərb gəmisinin Aralıq dənizindən Kronştadta səfəri (1861) Admiral P.S.Naximov bioqrafik oçerk, (1868), Admiral A.S.Qreyq (1873), Admiral A.İ.Panfilov (1874), Dəniz akademiyasının 50 illiyinin bayram edilməsi münasibətilə nitqi (1877), Kontr-admiral İ.Aslanbəyovun səfərləri haqqında məlumatlar (1881) və başqa məqalələrindən tədqiqatçılar bu gün də bəhrələnirlər.
Xatirəsi
M.P.Lazarev adına Ukrayna Hərbi Dəniz Donanması Veteranları İttifaqının təşəbbüsü ilə Kiyevdə, Dənizçilər Parkındakı Fəxri xiyabanda bir sıra yüksək rütbəli dəniz zabitlərinin büsütü qoyulacaq. Onların sırasında İbrahim bəy Aslanbəyovun da büstü olacaq.
Yəhmul
Yəhmul (يحمول‎‎) — Suriyada, Hələb mühafəzəsində, Əzaz məntəqəsinin Əzaz nahiyəsində kənd. 2004–cü il siyahıyaalınmasına əsasən kəndin əhalisi 106 ailədə 336 nəfəri kişilər və 276 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 612 nəfərdir. Kəndin əhalisini türkmanlar təşkil edir. Kənd Hələb şəhərindən 40 km şimalda, Əzaz şəhərindən 8 km şərqdə, Suriya–Türkiyə sərhəd xəttinə yaxın (8–10 km) ərazidə, dəniz səviyyəsindən təqribən 496–502 metr hündürlükdə yerləşir.
İnteqrasiya olunmuş inkişaf mühiti
thumb İnteqrasiya olunmuş inkişaf mühiti — proqram təminatı hazırlamaq üçün proqramçılar tərəfindən istifadə olunan proqram vasitələri sistemi. Adətən, gəlişdirmə mühiti aşağıdakı komponentlərdən ibarət olur:
Bəzən bu sıraya versiyaların idarəolunması sistemləri ilə (VERSION CONTROL SYSTEMS) inteqrasiya üçün vasitələr və qrafik istifadəçi interfeysinin (GUI) qurulmasının sadələşdirilməsi üçün müxtəlif alətlər də daxil edilir. Adətən, IDE bir neçə proqramlaşdırma dili üçün nəzərdə tutulur. Məsələn, IntelliJ IDEA, NetBeans, Eclipse, Qt Creator, Geany, Embarcadero RAD Studio, Xcode və ya Microsoft Visual Studio belə gəlişdirmə mühitləridir. Ancaq müəyyən bir proqramlaşdırma dili üçün nəzərdə tutulmuş IDE-lər də vardır, məsələn: Visual Basic, Delphi, Dev-C++.
Hatşepsut
Hatşepsut – Misir kraliçasıdır. Anası Yasmos, atası I Tutmos olub. Əri isə ögey qardaşı, atasının Mutnefertdən olan oğlu II Tutmos olub.
Həyatı
Tarixdə adı qeydlərə keçən ilk Misir qadınıdır. Qədim Misirin qadın fironu, misirşünaslara görə bildiyimiz tarixin ilk böyük qadını. Hatşepsutun uzun idarəçiliyi zamanı Misirdə ticarət və tikinti işləri geniş vüsət alır. Sadəcə qadınlar arasında deyil, bütün fironlar arasında ən uğurlu hakimiyyətə sahib olmuş fironlardan sayılır. Hatşepsutdan sonra taxta çıxan firon onun adını yazılı mətnlərdən sildirir və mumiyasını gizlədir. 1903-cü ildə Hovard Karter tərəfindən tapılan bir məzardakı mumiyanın 1990-cı ildə müasir metodlarla araşdırılması onun Hatşepsutun itmiş mumiyası olduğunu aşkara çıxarır. Mərasimlərdə taxma saqqal taxırdı. Hatşepsut naməlum səbəbdən vəfat etdikdən sonra ögey oğlu III Tutmos hakimiyyətə keçir. Bəlkə də, III Tutmos tərəfindən öldürülmüşdür. Ona görə ki, əri öldükdən sonra hakimiyyətin III Tutmosa keçməməsi üçün baş kahinlərlə müqavilə bağlatdırıb, taxta çıxır. III Tutmos hakimiyyətə keçdikdən sonra Hatşepsutun şərəfinə tikilmiş abidələri dağıtdırmağa əmr verir.
Hipparxiya
thumb
Hipparkia (E.ə. 350 - E.ə. 280) — Yunan kinik filosof.
İlk qadın filosoflardan biridir. Thebesli Kratesin arvadı, kinik filozoflardan Metroklesin bacısıdır. Antik Yunan və Romada görülməmiş bir şəkildə əri ilə bərabər şəkildə yaşayan bir qadın olmağı və fəlsəfə ilə məşğul olması səbəbi ilə qeyri adi bir şəxsiyyət idi. Laertios Diogenesin “Məşhur Filosofların Yaşamları, Təlimləri və Deyimləri"“ adlı kitabında yer verilən tək qadın filosofdur.
Bedlam
thumb|Bedlam xəstəxanası, fevral 2005. Bedlam ilk olaraq Londonda yerləşən ruhi xəstələr üçün hospitaldır. Daha sonra bedlam sözü xaos, qarmaqarışıqlıq mənasını verməyə başladı.
Tarixi
1815-ci ildə bu xəstəxananın yerində burada nəhəng ruhi hospital tikilmişdir. Burada xəstələri zəncirlə bağlayıb, ac saxlayırdılar.
Rolls-Royce
Henry Royce 1884-cü ildə elektronika və maşın istehsal edən bir fabrika qurdu. 1904-cü ildə ilk avtomobilini düzəltdi. Həmin il Londonda avtomobil satan Stewart Rollsla tanış oldu. İkitərəfli əməkdaşlıq etmək üzrə razılaşdılar. Royce’un hazırladığı avtomobilləri Rolls satmağa başladı. Avtomobillərin adı Rolls Royce oldu. Şirkətin məqsədi qabaqcıl texnologiyalı lüks avtomobil istehsal etməkdir. Wright Qardaşları ilə etdiyi razılaşma nəticəsində, təyyarə mühərrik istehsalında bir nömrəli marka oldu. 1915-ci ildə Müttəfiqlər üçün ilk zirehli vasitələri çıxardı. 1939-cu ildə Krallıq Hava qüvvələri təyyarələrinin bir çoxunun mühərriklərini yenilədi. İkinci dünya müharibəsindən sonra reaktiv mühərrik çıxaran şirkətlər arasında ilk yeri tutdu. 1971-ci ildə iflas oldu. İstehsalatın 90 faizini təşkil edən, aviasiya bölümü, İngiltərə hökuməti tərəfindən götürüldü. Hal-hazırda Rolls-Royce Motors, Ghost və Phantom modellərini istehsal edir. Daha çox reaktiv mühərrikləri istehsal edir.
Modellər
•	1904-1906 10 hp
•	1905-1905 15 hp
•	1905-1908 20 hp
•	1905-1906 30 hp
•	1905-1906 Legalimit
•	1906-1925 40/50 Silver Ghost
•	1922-1929 20 hp
•	1925-1929 40/50 Phantom
•	1929-1935 Phantom II
•	1936-1938 25/30
•	1936-1939 Phantom III
•	1939-1939 Wraith
•	1949-1955 Silver Wraith
Jagdpanzer
thumb|right|Jagdpanzer IV [[Almaniya Tank Muzeyində (Deutsches Panzermuseum)]]
Tank məhv edən hərəkət edə bilən antitank topu ya da tank məhv edən zirehli transportyordur. Onların yaradılmasının əsas səbəbi müharibə meydanlarında düşmən tanklarını yox etməkdir. Yəni ki, onlar bir növ antitank silahıdırlar, ancaq tank deyildirlər. Üzərlərində qüllədən yüksək çıxışa sahib olan toplar mövcud olur. Ya tamamilə taretsiz, ya da ki, üstüaçıq bir taretə sahib olurlar. Təkərlər və ya tırtıllı təkərlər üzərində hərəkət edirlər. Üzərində tank əleyhinə idarəolunan raket daşıya bilən növlərinə qısaca ATGM (İngilis dilində Anti Tank Guided Missile) deyilir.
Tankdağıdanlar tanklar kimi bir çox vəzifələr daşımırlar. Tanka nəzərən daha ləng və ağır piyada atışlarına qarşı (topçu) müdafiəsi zəifdir. Hər nə qədər bəzilərinin ön tərəflərində qalın zirehə sahib olsalar da, yenə də zəif zirehli texnika hesab edilirlər. Bu texnikaların bu qədər məşhur olmasının əsas səbəbi tanklara nisbətən daha asan və ucuz başa gəlmələridir.
Üzərlərində zirehi olan tankdağıdanlar İkinci dünya müharibəsində istehsal edilməyə başlanmışdırlar. Ancaq müasir dövrdə daha zəif zirehə sahib, ancaq daha sürətli və uzun mənzilli antitank başlıqlı mərmilər daşıya bilən ATGM texnikaları istehsal edilməkdədir.
Rolls-Royce
Modellər
•	1950-1956 Phantom IV
•	1955-1966 Silver Cloud
•	1965-1980 Silver Shadow
•	1968-1991 Phantom VI
•	1971-1996 Corniche
•	1975-1986 Camargue
•	1998-2002 Silver Seraph
•	2000-2002 Corniche
•	2003 Phantom
Hərbi Reaktiv Mühərrikləri
1.	F136 -> F-35A/C Joint Strike Fighter
2.	RRLS -> F-35B Joint Strike Fighter
3.	EJ200 -> Eurofighter Typhoon
4.	RB199 -> Panavia Tornado
5.	Pegasus 11-21 -> Harrier/Sea Harrier
6.	Pegasus 11-61 -> Harrier II/II+/AV-8B
8.	Adour 871 -> BAE Hawk
9.	Adour 951 -> BAE Hawk
10.	Spey 202 -> F-4 Phantom
11.	Spey 251 -> BAe Nimrod
12.	Spey 807 -> AMX
Yuyçzülyü Datan
Yuyçzülyü Datan - hakimiyyətə əmisindən sonra gəlmişdi, Yuyçzülyü Şelunun kiçik oğlu Yuyçzülyü Pixunun oğlu və jujanların üçüncü xaqanı idi. Hakimiyyətə gələndən sonra Şimal Vey sülaləsi ilə müharibəyə başladı. 429-cu ilə qədər apardığı müharibələrin sonunda Şimal Vey imperatoru Toba Taivu tərəfindən ağır məğlubiyyətə uğradılaraq öldürüldü. Taxta oğlu Vuti keçdi.
Məmmədhüseyn Əliyev
Məmmədhüseyn Əliyev – Azərbaycan yazıçısı, Əməkdar İncəsənət Xadimi, 1960-cı ildən Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvü.
Həyatı
Ailəli olmuşdur, üç oğlu, üç qızı var.
Elmi-pedaqoji fəaliyyəti
420x420px|thumb|Məmmədhüseyn Əliyevin müəllimləri ilə. Mərkəzdə dosent Elyas Hacıyev, professor [[Mir Cəlal, dosent Feyzulla Qasımzadə ]]
1954-cü ildə ADU-nun filologiya-jurnalistika fakültəsini bitirdikdən sonra təyinat üzrə Lerik rayonuna müəllimlik fəaliyyətinə başlamış, Lerik rayonunda, Gürdəsər və Şingədulan kəndlərində məktəb direktoru vəzifəsində çalışmışdır. Daim mətbuatda çıxışlar etmişdir. Onun məqalələrində həm elmi təhlillər aparılır, həm də bir vətəndaş mövqeyi duyulurdu. Sonralar müəllifin bu elmi - pedaqoji ümumiləşdirmələri onun əsərlərindəki bədii obrazlarda daha geniş şəkildə öz əksini tapmışdır.
1960-cı ildən Lənkəranda Təngivan, Digah kənd orta məktəblərinin direktoru, Lənkəran Tibb texnikumunda müəllim, Lənkəran Pedaqoji texnikumunda direktor müavini işləmişdir.
1982-ci ildə Azərbaycan Respublikası Yazıçılar İttifaqının Lənkəran Zona Şöbəsinin məsul katibi seçilmişdir, ömrünün sonuna qədər (6 iyul, 1994) bu vəzifədə çalışmışdır.
İctimai və maarifçilik fəaliyyəti
291x291px|thumb|Müzakirə zamanı 1959-cu ildən başlayaraq Lənkəran rayon və şəhər deputatları sovetinə mütəmadi olaraq deputat, Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının qurultaylarına nümayəndə seçilmişdir.
1980-ci ildə Lənkəran Radio Verilişləri redaksiyasında məsul redaktor olmuşdur. İctimai-siyasi və elmi məzmunlu materiallar hazırlamışdır. 1982-ci ildə Azərbaycan Respublikası Yazıçılar İttifaqının Lənkəran Zona Şöbəsinin məsul katibi seçilmişdir, ömrünün sonuna qədər (6 iyul, 1994) bu vəzifədə çalışmışdır.
1991-ci ildə “Şəfəq” jurnalının və eyni adlı ədəbi məclisinin əsasını qoymuşdur. 1994 – cü ilə qədər jurnalın baş redaktoru olmuşdur.
Əsas yaradıcılıq istiqamətləri
Məmmədhüseyn Əliyev elmi-pedaqoji sahədə, publisistikada istedadlı müəllim, diqqətli və tələbkar jurnalist kimi bir çox əsərlərin müəllifi olmuşdur. Məmmədhüseyn Əliyev, həm də bir çox poemaların, şeir və qəzəllərin müəllifi kimi tanınır. Lakin müəllifin istedadı ən çox onun dram əsərlərində və romanlarında özünü göstərmişdir. Onun romanları xalqın həyat və məişətinin epopeyası, milli şüurunun və fəlsəfi təfəkkürünün inkişaf yoludur. Bu əsərlərin hər birisi bədii filmlərin ssenarisi kimi qədim bir xalqın adət və ənənələrini, həyat tərzini, məişətini, sevgi və nifrətini, düşüncə tərzini açıq bir şəkildə göz önünə gətirərək bütöv bir təsəvvür yaradır.
Əsas mükafatları
1988-ci ildə Məmmədhüseyn Əliyev İraqın “Əl-əhram” qəzetində dərc edilmiş “ Ey ana Bağdad!” şerinə görə Ərəb ölkələri poeziya festivalının mükafatına layiq görülmüşdür.
1992-ci ildə Məmmədhüseyn Əliyev Azərbaycan Respublikasının “Əməkdar İncəsənət Xadimi” adına layiq görülmüşdür.
Süni intellektin qışı
Süni intellektin qışı — süni intellekt üzrə tədqiqat tarixində bir dövr, maliyyənin azalması və problemlərə olan marağın ümumi azalması ilə əlaqədardır. Termin "nüvə qışı" termini ilə bənzətmə yolu ilə təqdim edildi. Süni intellektin istiqaməti artan həyəcanla müşayiət olunan bir neçə dövrədən keçir, ardınca "qış" — məyusluq, tənqid və maliyyələşmənin sonrakı azalması, sonra bir neçə il və ya onilliklər sonra maraq yenidən başlandı.
IndiGo
thumb|250px|İndiGo Aviaşirkətinin loqosu
Süni intellektin qışı
Termin ilk dəfə 1984-cü ildə AAAI-nin (Amerika Süni Zəka Birliyi) illik toplantısında xatırlanmışdır: Müzakirələrin birində süni intellekt sahəsində iki aparıcı tədqiqatçı və Marvin Minski, işgüzar ictimaiyyətə istiqamətə həvəsin ortaya çıxması barədə xəbərdarlıq etdilər. Nəzarət altında və bu xəyal qırıqlığı davam edəcək, bir nümunə 1970-ci illərdə yaşanan trendin "ilk qışı" adlandırıldı. Bu müzakirədən sonra tədqiqatçılar arasında bədbinliklə müşayiət olunan bir zəncirvari reaksiya mediada da yayıldı və nəticədə maliyyənin azalmasına və böyük işlərin dayandırılmasına səbəb oldu; üç il sonra milyardıncı süni intellekt sənayesi faktiki olaraq çökdü.
IndiGo
IndiGo Qurqaon şəhərində qərarlaşan Hindistanın daxili uçuşlar üçün fəaliyyət göstərən aviaşirkətidir.İndiGo Hindistanın 22 şəhərinə uşuşlar təşkil edir. Əsas limanı — İndira Qandi adına Dehli Beynəlxalq aeroportudur. 2008-ci ildə Hindistanda "Best Domestic Low Cost Carrier" mükafatının laureatıdır.
Süni intellektin qışı
Perspektivli texnologiyalarla əlaqəli və sonrakı tənəzzüllər (dəmiryolu maniyası, dotkom köpüyü) ilə xarakterizə olunan hər hansı bir həyəcana gəlincə, "süni intellektin qışı" ilk növbədə qərar qəbul edənlərin – dövlət məmurlarının, investorların, vençur kapitalistlərinin, təşkilat rəhbərlərinin anlayışında dağılma deməkdir. Eyni zamanda, süni intellektin nüfuzunun yüksəlməsinə və aşağı düşməsinə baxmayaraq, bu sahədə araşdırmalar davam edir və ucuzlaşmadan sonra növbəti nəticələr olaraq investor maraqları bərpa olundu. Beləliklə, 2005-ci ildə Reymond Kurtsveyl qeyd etdi ki, "süni intellekt qışı" bu sahədə işi dayandırmadı və 2000-ci illərin ortalarında "minlərlə süni intellekt tətbiqi hər sənayenin infrastrukturuna dərin şəkildə daxil edilmişdir"
Maşın tərcümə və 1966-cı il üçün ALPAC hesabatı
thumb|ABŞ-nin vitse-prezidenti [[Cerald Rudolf Ford|Cerald Ford 1973-cü ildə qovşaq qrammatikasından istifadə edərək tərcümə mövzusunda brifinqi]] Soyuq müharibə dövründə ABŞ hökuməti Rusiya sənədlərinin və elmi hesabatların avtomatik, ani tərcüməsi ilə xüsusilə maraqlanırdı. 1954-cü ildən bəri ABŞ hökuməti maşın tərcüməsini inkişaf etdirmək üçün çox səy göstərmişdir. Əvvəlcə tədqiqatçılar optimist idilər: Noam Çomskinin qrammatikaya dair yeni işi tərcümə prosesini asanlaşdırdı və "yaxınlaşan bir irəliləmənin çox proqnozu" göstərildi.
1964-cü ildə ABŞ Milli Araşdırma Şurası (NRC) irəliləmənin olmaması ilə əlaqədar həyəcan təbili çaldı və bu problemi öyrənmək üçün ALPAC yaratdı. Komitə 1966-cı il tarixli hesabatında maşın tərcüməsinin insan tərcüməsindən daha bahalı, az dəqiq və yavaş olduğu qənaətinə gəldi. Təxminən 20 milyon dollar xərcləyərək, NRC bütün inkişafın qarşısını aldı. Karyera məhv edildi və araşdırma dayandırıldı.
İnfraqırmızı şüalanma
thumb|right|250px|İki insanın orta infraqırmızı şüayla çəkilmiş fotosu
thumb
İQ-şüalanmaya bəzən yüksək temperatur şüalanması (radiasiyası) da deyirlər ki, bu da əslində tam doğru deyil. İQ-şüalanmanı yüksək temperaturun dəriyə təsiri ilə müqayisə etmək olar və buna görə də o, istilik kimi hiss edilir. Lakin bütün obyektlər İQ-diapazonda öz temperaturlarına mütənasib olaraq şüalanırlar.
Ostankino teleqülləsi
Ostankino teleqülləsi — Dünyanın dördüncü, Rusiyanın isə birinci ən yüksək quruluşu olan Ostankino teleqülləsi 1967-ci ildə tikilib. Quruluşun dizaynı, layihə mühəndisi Nikolay Nikitin tərəfindən bir gecədə düşünülüb. 540 metr yüksəkliyində olan qüllə, o illərdə, dünyanın ən yüksək binası olaraq qəbul edilməkdə idi.
Böyük şüşələrlə qablı olan izləmə sahəsi, Moskvanı rahatca görmə imkanı təmin edir. Moskvanın yaxından izlənilməsi üçün isə durbinlər var.
Gülməmməd Məmmədzadə
Məmmədzadə Gülməmməd Əliməmməd oğlu — Azərbaycan jurnalisti.
Həyatı
Gülməmməd Məmmədzadə 1955-ci ildə Lerik rayonunun Şivlə kəndində anadan olub. BDU-nun kitabxanaçılıq və jurnalistika fakültəsini bitirib. O, müxtəlif vaxtlarda "Azərbaycan" qəzetində müxbir, "Cumhuriyyət", "Amin" qəzetlərində redaktor, "İncəsənət" qəzetində məsul katib işləmişdir. "Lənkəran mahalının sərkərdələri" kitabının müəllifi, "Ermənistan azərbaycanlılarının tarixi coğrafiyası" kitabının həmmüəlliflərindən biri olmuşdur. Tədqiqatçı-jurnalist Gülməmməd Məmmədzadə AYB-nin üzvü olmuş, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin, "Afrika-Asiya" Beynəlxalq Xeyriyyə Cəmiyyətinin, Qafqaz Müsəlmanları Ali Ruhani İdarəsinin Elmi-Dini Şurasının diplomlarına layiq görülmüşdür.
G.Məmmədzadə 1996-cı ildə vəfat etmişdir.
Arıyeyənlər
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan yarımfəsiləsi. Azərbaycanda 2 növü qeydə alınmışdır: adi arıyeyən və kəkilli arıyeyən
Şərqi Qaraxanlılar dövləti
Şərqi Qaraxanlılar dövləti — Qaraxanilər dövlətinin iki yerə parçalanmasından sonra yaranan türk qurumu.
Tarixi
Qaraxanlı dövləti ikiyə ayrılandan sonra Böyük xaqan kimi tanınan Şərəfüddövle ləqəbli Əbu Şüca Süleyman ibn Yusif mərkəzi Balasagun və Qaşqarı özünə saxlayıb, qardaşlarından Buğra xan Məhəmmədə Taraz ilə İsficabı, Mahmuda isə Arslan Tigin ləqəbiylə birlikdə ölkənin şərqini verdi. Qaraxanlı dövlətləri arasında sərhəd anlaşmazlığından döyüşlər davam edirdi. Şərqi Qaraxanlı dövlətinin paytaxtı Balasagun idi. İlk dövrlərdə şərqdən gələn köçəri Türklər ölkə ərazisinə qəbul edildi və İslamiyyətə girmələri təmin edildi. Bu sırada Böyük Səlcuq dövləti güclənməkdəydi. Şərqi Qaraxanlıları Qaraxitaylar yıxdı.
Aşağı Humay (Vərziqan)
Aşağı Humay - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Vərziqan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 205 nəfər yaşayır (46 ailə).
Cavid Hüseynov (futbolçu)
Cavid Hüseynov — Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan "Şamaxı Fk" klubunda Baş Məşqçi Çalışır. Azərbaycanlı
Həyatı
Cavid Hüseynov 9 mart 1988-ci ildə Cəbrayıl rayonunun Qaracallı kəndində anadan olub.
1 iyun 2019-cu ildə Hüseynov "Qəbələ" klubu ilə yollarını ayırmışdır. Bir neçə gün sonra o, "Zirə" klubu ilə iki illik müqavilə imzalamışdır. 22.06.2022 Tarixindən Şamaxı FK klubunun baş məşqçisidir.
Uğurları
Qəbələ FK
2012-ci ilin yayında Hüseynov iki illik müqavilə imzalayaraq TFF Birinci Liqa təmsilçisi Adana Dəmirspora keçdi.
5 iyul 2014-cü ildə Hüseynov Qəbələ ilə bir illik müqavilə imzaladı.
17 oktyabr 2016-cı il tarixində, 2016–17 mövsümünün sonuna qədər Qəbələ ilə yenidən müqavilə imzaladı.
Mükafatları
Neftçi Bakı
Azərbaycan Premyer Liqası: 2010-2011 ; 2011-2012
Qəbələ FK
Azərbaycan Kuboku: 2018-2019
Spirtlər
thumb|200px|Sadə spirtlərin molekul formulu — [[metanol ]] Spirtlər — karbon atomuna birbaşa -OH qrupunun bağlı olduğu üzvi maddələrə verilən ümumi ad. Ümumi formulları CnH2n+1OH olan monospirtlər, spirtlərin önəmli bir sinfidir. Bunlardan etanol (C2H5OH), alkoqollu içkilərdə mövcud olan növdür. Ümumiyyətlə spirtli içkilərdəki alkoqol sözü ilə etanol nəzərdə tutulur, hansı ki yeni istehsal olunmuş pivədə etanolun faiz nisbəti %3 — %5 arasında, şərabda isə %12 — %15 arasında olur.
Spirtlərin adlandırılması
Spirtlər bir neçə üsulla adlandırırlar. Məsələn, radikalın adından sonra "spirt" sözünü artırırlar. məsələn, metil spirti, izopropil spirti. ikinci adverməyə görə (UPAC beynəlxalq nomenklaturaya görə) ilkin karbohidrogenin strukturuna "ol" şəkilçisini əlavə edirlər. Məs., metanol, 2-metil-1-butanol. Çox vaxt trivial advermədən də istifadə edirlər. Məs: alil spirti, benzil spirti, 0-salisil spirti.
İkiatomlu spirtlər çox vaxt diollar və yaxud qlikollar adlandırılır. Məs., 1,2-etandiol-etilinqlikol, 1,2-propandiol — propilenqlikol.
Üçatomlu spirtlər triollar, yaxud qliserinlər adlandırılır. Məs., 1,2,3-propantriol, 2,2-di(hidroksimetil)- 1,3-propansiol, pentaeritrin. Ümumiyyətlə spirtləri başqa cür alkahollar da adlandırırlar. Əgər molekulda hidroksil qrupundan böyük funksional qruplar varsa hidroksil qrupunu adlandırmaq üçün "oksi" sözündən istifadə edirlər. Məsələn, 3-oksibutan turşusu.
Doymuş biratomlu spirtlər
Qədim zamandan məlum olan və ən çox işlənən spirt, şərab spirti, yaxud etil spirtidir. Emprik düsturu C2H6O olan bu spirtin quruluşunu təyin etmək üçün C2H6O tərkibli maddənin yalnız iki quruluşda yazmaq mümkün olduğunu nəzərə almaq lazımdır: Deməli, spirtin quruluşu göstərilən bu iki formuldan biri olmalıdır.Bunu aydınlaşdırmaq üçün həmin spirtin xassələrini öyrənirlər. Məlumdur ki, etil spirtinə natriumla təsir etdikdə bir hidrogen atomu çıxır və aşağıdakı tənlik üzrə natrium-alkoholyat alınır: Alkoholyatda qalan beş hidrogeni isə natriumla əvəz etmək mümkün deyil.
Metanol
Saf metanol 64,6 ℃ dərəcədə qaynayan axıcı bir maye olub, parlaq olmayan mavi alovla yanır. Çox az miqdarda belə metanol canlı orqanizm üçün zəhərlidir.
Etanol
Etanol insan bədənində sintez oluna bilən yeganə spirt növüdür. Etanol zəhərlənmələrində padzəhər (zəhərlənməyə qarşı vasitə) olaraq istifadə edilir. Sənayedə istehsalı aşağıdakı reaksiya üzrə aparılır. CH2=CH2+H2O → CH3-CH2-OH
Spirtlərin izomerləri və adları
Metil və etil spirtlərinin izomerləri yoxdur. Propil spirtinin iki izomeri vardır. Propanın bir hidrogenini hidroksil qrupu ilə əvəz etsək, iki spirt almaq olar: Bunlar birli propil spirti, yaxud normal propil spirti və ikili propil spirti, yaxud izopropil spirti adlanır.
Spirtlərin fiziki xassələri
Hidroksil qrupunun polyarlığı və onun hidrogen rabitəsini əmələ gətirməsi spirtlərin mühüm fiziki xassəsidir. Bunun nəticəsində onlar yüksək temperaturda qaynamaqla suda yaxşı həll olurlar. Fiziki xassələrinə görə spirtlər karbohidrogenlərdən fərqlənirlər. Spirtlərin ilk üç nümayəndəsi suda istənilən nisbətdə, sonrakı nümayəndələri isə məhdud miqdarda həll olurlar. Çoxatomlu spirtlər biratomlulardan daha yaxşı həll olur. Bu molekulların tərkibində güclü polyar qrupun -OH olmasından irəli gəlir. Su və spirt molekullarının hər birində eyni polyar qrupların olması müxtəlif molekulların bir-birinin yanında saxlamasına imkan verir. Ancaq bu xüsusiyyət kiçik molekullu spirtlər üçün özünü doğruldur. ali spirtlərdə uzun alkil radikalının olması nəticəsində -OH qrupunun təsir effekti itir.
Spirtlərin qaynama temperaturları anomal olaraq müvafiq karbohidrogenlərin qaynama temperaturlarından yüksəkdir. Spirtlərin molekul çəkisi artdıqca qaynama temperaturlarıda yüksəlir. Belə ki şaxəli quruluşlu spirtlərin qaynama temperaturları normal quruluşlu spirtlərdən aşağıdır. Metil spirti 64,7oC-də qaynayan mayedir. Sonrakı normal quruluşlu spirtlərdən, tərkibində 12-yə qədər karbon olan spirtlər maye, 12-dən çox karbonu olan spirtlər isə bərk maddələrdir. Bunların molekul kütlələri artdıqca qaynama temperaturları, ərimə temperaturları, sıxlıqları yüksəlir. normal birli spirtlərin qaynama temperaturları üçün homoloq fərqi təxminən 20o-dir. Spirtlər sudan yüngüldür. metil, etil, propil spirtləri su ilə qarışır, sonrakı spirtlərin suda həll olması (molekul çəkisi artdıqca) azalır. Bərk spirtlər suda çox pis həll olur. Birinci spirtlər araq iyi verir. Orta nümayəndələri kəskin iyli, ali spirtlər isə iysizdir. Bütün spirtlərdən yalnız etil spirti içməyə yararlı, qalan spirtlər isə zəhərlidir.
Alkoholların sıxlıqları suyun sıxlığından aşağı olduğu halda aromatik spirtlərinki vahiddən böyükdür.
Spirtlərin tətbiqi
Spirtlər çox geniş tətbiq sahələrə malikdirlər. İlk növbədə onlar müxtəlif birləşmələr:alkenlər, aldehidlər, efirlər, turşuların alınmasında istifadə edilir.
Metanol əsasən müxtəlif birləşmələrin metilləşdirilməsində, yəni metil qrupunun molekula daxil edilməsində istifadə edilir.
Etanol isə etilləşdirmək üçün istifadə edilir. Sənayedən etil spirti tonlarla istehsal edilir, çünki ondan divinil, dietil efiri, xloroform, etilasetat alınır.
Metanoldan dünyada ildə 30 mln.ton istehsal edilir. Bunun əsas hissəsi avtomobillərdə yanacaq kimi yandırılır. Təkcə Braziliyada ildə bir milyon ton metanol alınır. Metanol istənilən sinif üzvi birləşmələr almaq üçün perspektivli və təmiz xammaldır. Metanol həmçinin formaldehid, metakrilat və lavsan istehsalında, həmçinin yaxşı həlledici kimi istifadə edilir.
İzopropil spirti yaxşı həlledici olmaqla suyu özünə aktiv çəkdiyinə görə təyyarə qanadlarını buzlaşmadan qorumaq üçün istifadə edilir.
Butil spirtindən müxtəlif məqsədlərdən ötrü: plastifikator (ftal və digər ikiəsaslı turşuların efirləri kimi) həlledici (əsasən 2-butanol) və sintetik yuyucu maddələrin istehsalında istifadə edilir.
Etilenqlikol antifriz komponenti (tosol) kimi istifadə edilir.
Qliserinin özlülüyü və şirin dadına görə onu likyorlara və şirniyyat məhsullarına qatırlar. Ondan kəskin ürək ağrısı zamanı dərman kimi istifadə edilən trinitral- "nitroqliserin" alınmasında istifadə edilir. Bundan başqa nitroqliserin dəhşətli partlayıcı maddə olduğundan Alfred Nobel ondan dinamit hazırlamağı təklif etmişdir.
Fenol güclü və klassik antiseptik maddədir. İngilis həkimi C.Listerin təklifi ilə fenolun sulu məhlulundan mikroblara qarşı istifadə edilir. Fenol orqanizmə mənfi təsir göstərdiyindən ondan az istifadə edilir.
Məlumdur ki, Aralıq dənizi sahillərində yaşayan xalqlar dörd min ildən çox üzüm şirəsini qıcqırtmaqla şərab almışlar.
Spirtlərin alınması
Alkenlərin hidratlaşması — ən çox istifadə olunan və tətbiq edilən metoddur. Böyük miqdarda sənayedə alınan alkenlər (əsasən etilen) asanlıqla alkohollara çevrilir.
Alkilhalogenidlərin hidrolizi — İlk dəfə spirti sintetik yolla 1858-ci ildə Bertlo almışdır.
CH4→CH3Cl→CH3OH
Oksosintez (hidroformilləşmə) — bu karbon oksidinin və hidrogenin alkenlərə birləşməsi reaksiyasıdır.
Parafinlərin oksidləşməsi — sintetik yuyucu maddələrin sintezi üçün istifadə olunan ali doymuş spirtlər parafinlərin oksidləşməsindən alınır.
Qrinyar sintezləri spirtlərin maqnezium üzvi birləşmələrin karbonilli birləşmələrlə — aldehidlər, ketonlar, mürəkkəb efirlər və s. qarşılıqlı təsiri ilə alırlar. Hidroborlaşma-oksidləşmə
Aldehidlər, ketonlar, mürəkkəb efirlər və üzvi turşuların reduksiyası (karbonilli birləşmələr)
Spirtlər turşu kimi
Spirtlərin turşuluq xassəsini onların aktiv metallarla (məsələn qələvi metallarla) reaksiyalarından aydın şəkildə görmək mümkündür
Reaksiya şiddətlə və istiliyin ayrılması ilə gedir. Suya nisbətən alkoholyatlar əsasi xassəli olduğundan onların hidrolizi nəticəsində spirtlər əmələ gəlir.
Birli spirtlərdən üçlü spirtlərə keçdikcə turşuluq azalır. Spirtlər güclü turşular kimi Qrinyar reaktivinin karbanion mərkəzini protonlaşdıraraq sonuncunun dağıdılmasına səbəb olur.
Spirtlər əsas kimi
Spirtlər əsaslar kimi oksigenin sərbəst elektron cütlərinə turşunun protonunu birləşdirmək qabiliyyətinə malikdirlər. Nəticədə oksonium ionu əmələ gəlir ki, o da xlor anionu ilə oksonium duzunu (ammonium duzunun analoqu kimi) əmələ gətirir. bu duzlar davamsız olduqlarından parçalanaraq alkilhalogenidlər əmələ gətirirlər.
R-OH+HCl → R-O+-H -HCl-
RO+H2 → R+ → R-Cl
Halogenidlərin alınması
Məlumdur ki, yuxarıda göstərilən reaksiya-alkilhalogenidlərin alınması üçün əsas reaksiyalardan biridir. Spirtlər hidrogenhalogenidlərlə asanlıqla reaksiyaya girirlər. Reaksiyanı ya qatı xlorid turşusundan istifadə etməklə, ya da spirtdən qaz halında hidrogen-xlorid buraxmaqla aparırlar.
2C2H5OH + HCl → 2C2H5Cl+H2O
Bəzən spirtləri metalların halogenidləri və sulfat turşusu ilə birgə qaynadırlar.
C3H7OH + NaBr + H2SO4 → C3H7Br + NaHSO4 + H2O
Spirtlərin quruluşundan asılı olaraq reaksiya iki mexanizm üzrə gedə bilir : SN1 və SN2
Alkilhalogenidləri həmçinin spirtlərin tri- və pentahalogenid fosfatlarla qarşılıqlı təsirindən almaq mümükündür
3C3H7OH + PCl3 → 3 °C3H7Cl + H3PO3
ROH + PCl3 → RCl + HCl + POCl3
Halogenidləri eyni zamanda spirtlərin tionilxloridlərlə reaksiyasından da almaq mümükündür.
C2H5OH + SOCl2 → C2H5Cl + SO2 + HCl
Yaponiya Baş naziri
İcra etmə səlahiyyəti Baş nazirin rəhbərlik etdiyi və Parlament qarşısında məsuliyyət daşıyan Kabinetə verilmişdir. Parlament üzvü olan və Parlament tərəfindən müəyyən edilən Baş nazir mülki və böyük əksəriyyəti Parlament üzvləri arasından olmaqla dövlət nazirlərini təyin etmək və vəzifədən azad etmək səlahiyyətinə malikdir.
26 dekabr 2012-ci ildən etibarən Yaponiyanın hazırkı, sayca 96-cı Baş naziri Yaponiya Liberal-Demokratik Partiyasının lideri Sindzo Abedir.
Börilər
Börilər və ya Börüoğulları (1117–1154) – Şam və ətrafında qurulmuş yarım müstəqil feodal dövlət, Böyük Səlcuq İmperiyası daxil olan Türk Atabəyliyi.
Tarixi
150px|thumb|right|1100-cü il Səlcuqlularda idarəçi olaraq təyin edilən şahzadələrin yanına atabəy olaraq adlandırılan təcrübəli dövlət adamları verilərdi. Atabəy dövlətin zəiflədiyi dövrlərdə olduğu bölgədəki rəhbərliyi ələ keçirib dövlətləşmişdirlər. Xanədanın ikinci Atabəyi "qurd" mənasını verən böri adını daşıdığı üçün xanədan da bu adla tanınırdı. 8 iyun 1104-cü ildən etibarən mərkəzi Şam olaraq Böyük Səlcuq Dövlətinə bağlı bir şəkildə Suriya və Livanın böyük hissəsini idarə edirdilər. 1148-ci ilin iyul ayında İkinci Səlib yürüşü zamanı xristianların Şama hücumlarını nəticəsiz buraxmağı bacarmışlar. 26 aprel 1154-cü ildə Şam daxil olmaqla bütün ərazisinin bir başqa atabəylik Zengin tərəfindən fəth edilincə, Börilər də tarix səhnəsindən siliniblər.
Oqtay Mirqasımov
Oqtay Mirəsədulla oğlu Mirqasımov — Azərbaycan kinorejissoru, ssenarist, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2000), "Şərəf" ordenli (2018). "İstiqlal" ordenli (2023).
Həyatı
Oqtay Mirqasımov 12 iyun 1943-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1963–1968-ci illərdə Moskvada ÜDKİ-nin rejissorluq fakültəsində təhsil alır, Bakıya "Azərbaycanfilm" kinostudiyasına qayıdır. Bir neçə sənədli, bədii filmlərin quruluşçu rejissoru və ssenari müəllifidir. Filmləri Ümumittifaq festivallarında mükafat alıb. Azərbaycanın xalq artistidir. 1992–2001-ci illərdə "Azərkinovideo" İstehsalat Birliyinin baş direktoru vəzifəsində çalışıb. 2015-ci ildə Cəfər Cabbarlı mükafatına layiq görülmüşdür. 7 iyun 2018-ci ildə "Şərəf" ordeni ilə təltif edilmişdir. 2 avqust 2018-ci ildə Azərbaycan Respublikası Kinematoqrafçılar İttifaqının Milli Kino Mükafatına layiq görülüb.
12 iyun 2023-cü ildə "İstiqlal" ordeni ilə təltif edilib.
Seyid Məhəmmədsəid Təbatəbai
Seyid Məhəmmədsəid Seyid Muhəmmədəli oğlu Həkim — İslam alimi, müctəhid.
Həyatı
Həzrət Ayətullahul-uzma Hacı Seyid Məhəmmədsəid Təbatəbai Həkim İmam Həsənin nəslindən olub fəqih və alimlər ailəsində dünyaya göz açmışdır. 1353 hicri-qəməri il (təqribən 1934-cü il) zilhiccə ayının 8-də Nəcəfi-əşrəfin fəzasında, vilayət nəvazişi ilə dolu olan bir ailədə dünyaya gəlmişdir. Atası Ayətullahul-uzma Seyid Muhəmmədəli Təbatəbai Həkim, anası isə şiə aləminin mərcəyi təqlidi mərhum ayətullahul-uzma Hacı Seyyid Möhsin Həkimin böyük qızı idi.
O, atasının, eləcə də babasının və anasının hüzurundan bəhrələnmişdir. Elə ilk yaşlarından etibarən onun fitri istedadı və zəkası açıq-aydın görünürdü.