cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Müqəddəs Pyotr bazilikasının günbəzi
Layihə
Mikelancelo layihəsinin tarixi çoxsaylı inşaat sənədləri, məktublar, Mikelancelonun və digər rəssamların təsvirləri, freskalar və Corco Vazari kimi tikintinin müasirlərinin qeydləri ilə sənədləşdirilmişdir. Lakin, buna baxmayaraq əldə olan məlumatlar bir-birinə ziddir. Bunun da əsas səbəbi odur ki, Mikelancelo heç vaxt bazilika üçün yekun layihə hazırlamamış, inşaat prosesi davam etdikcə ayrı-ayrı hissələrin çertyojlarını çəkmişdir. Lakin, Mikelancelonun ölümündən sonta müxtəlif rəssamlar, o cümlədən Stefano Düperak tərəfindən toskan stilində çəkilmiş və qısa müddətdə məşhurlaşmış, bazilikanın ümui görünüşü haqqında təəssürat yaradan bir neçə qravür nəşr edilmişdir. Bramantenin mərkəzdə yerləşən böyük xaçı əhatə edən dörd kiçik xaçlı layihəsini Mikelancelo kvadrat ambulator təmələ əsaslanan xaç layihəsi ilə əvəz etmişdir ki, bununla da məbədin daxili həcmi sadələşdirilmişdir. Beləcə bazilikanın dayaq nöqtəsi, Filippo Brunelleski tərəfindən Florensiya kafedralı üçün işlənilmiş günbəzin nəzəriyyəsindən ilhamlanaraq hazırlanmış mərkəzi günbəzə keçirilmişdir.
Kasa Buonarottidə (13 A) saxlanan və 1554-1555-ci illərdə çəkilmiş rəslər Mikelancelonun gümbəz barabanını layihəsinin ilk sübutudur. Ehtimal ki, bbu təsvir taxta maketin hazırlanmasında istifadə olunmalı idi. Baraban çertyojunun bir hissəsinin əldə edilməsinə baxmayaraq, ona əsaslanaraq daxili pilyastrların, dairəvi pəncərələrin, qoşa sütunlarla tamamlanan radial ulduzlar sisteminin olmasını ehtimal etmək olar. Bu təsvir, Fransanın Lil şəhərindəki İncəsənət sarayında saxlanan təsvirlə əlaqəlidir. Həmin təsvirdə barabanla yanaşı, dairəvi okulları, qoşa sütunları və heykəllərlə bəzədilmiş yüksək karnizi olan günbəz hissəsi də görünür. Gözlüklər və qoşa sütunların varlığı Mikelancelo və Brunelleskinin işləri arasında kəsilməz əlaqənin olmasını göstərir: bu cür həll forması 1519-1520-ci illərdə Florensiya kafedralının günbəzinin tamamlanması üçün Mikelancelo tərəfindən çəkilmiş və Kasa Buonarottidə saxlanan erkən təsviri xatırladır.
Okulus pəncərə ideyası 1557-1558-ci illərdə Mikelancelo tərəfindən günbəz və barabanın taxta modeli sifariş edilənə kimi (gil model 1556-cı ildə hazırlanmışdı) bütünlüklə layihədən çıxarılmış, və adi pəncərələrlə əvəzlənmişdi; sıra tağlar yerinə əyri litavrların olması bu modeli inşa edilmiş günbəzdən fərqləndirən əsas xüsusiyyət olmaqla, həm də inşa tamamlanana kimi günbəzin müxtəlif forma və quruluşlara malik dizaynlarının hazırlanmasını göstərir. Model, barabanın inşasına başlandıqdan sonra hazırlanmış və ehtimal ki, günbəzin ilkin görünüşünü dəyişə biləcək detallardan imtina edilmişdir; buna görə də həmin model də Mikelancelonun əsl niyyətini anlamağa kömək etmir. Bundan əlavə Mikelancelo, yekun layihəsi olmayan bazilikanın planına istədiyi kimi dəyişikliklər etmək hüququna malik idi; buna görə də reallaşdırılmış model iş üçün yekun nəticə hesab edilə bilməzdi.
Həmçinin, ehtimal etmək olar ki, model Stefano Düprekin təsvirindəki kimi yarımsferik forma əmələ gətirən ikili tağa (daxili və xarici) da malik idi ; istənilən halda XVI əsrin sonlarında layihə Cakomo Della Porta və Domeniko Fontana tərəfindən dəyişdirilmiş, daha hündür inşa edilərək həm uzaqdan yaxşı görünməsi təmin edilmiş, həm də nəhəng inşaat strukturunun yanlara verdiyi ağırlıq təzyiqi aşağı salınmışdır.
İnşaat
Mikelancelo layihə üzərində işə başladıqda əvvəlki memarlar tərəfindən yaradılmış, günbəz sütunları arasında asılan və qabıq diametrini müəyyənləşdirən tağların sökülməsi ilə strukturun məhdudladırılmasına qərar verir. Bazilikanın ümumi formalarını düzəltməyə çalışan Buonarotti binanın əlaqəsiz hissələrinin inşasına başlayır. Cənub qanadının apsidasından başlayan sənətkar inşaatı attikaya kimi çatdırır, daha sonra yan sövmələr inşa edilir, bazilikanın və günbəzin barabanının parametrini müəyyən edərək yaratdığı dizaynın gələcəkdə fundamental dəyişikliklərə məruz qalmasının qarşısını alır. 1549-cu ildə baraban karnizi altında yerləşən sokolun inşasına başlanılır və 1552-ci ildə inşaatın bu mərhələsinin tamamlanması Müqəddəs Pyotr fabrikasının nahar yeməyi verməsi ilə qeyd edilir. Baraban dairəsinin inşasının tamamlanmasından sonra növbə günbəzin əsas hissəsinin inşasına çatmışdı. Əsas hissənin inşasına 1554-cü ildə Fiano Romanodan olan travertindən təməlin qoyulması ilə başlanılmış və inşaat 1561-ci ildə daxili və xarici sütunların kapitellərinin və radial yarğanların yarımpilyastrlarının inşası ilə tamamlanmışdır. 1564-cü ildə Buonarottinin vəfatı zamanı günbəz barabanı yarğanın yuxarısına kimi tamamlanmışdı; lakin, ehtimal ki, memar ömrünün son ilində, sonradan Cakomo Della Porta tərəfindən tamamlanmış əsas antablementin traveyasının inşası ilə məşğul olmuşdu.
Mikelancelonun ölümündən 23 il sonra, 19 yanvar 1587-ci ildə günbəzin inşasının tamamlanması Della Porta və Domeniko Fontanaya həvalə edilir. 1588-ci ildə başlamış inşaat çoxlu işçi və inşaat materialının istifadəsi ilə sürətlə davam etdirilirdi: 1590-cı ildə günbəzin günbəzin strukturu müəyyən edilir, 1593-cü ildə isə Papa VIII Klimentin dövründə günbəzin xarici üzü üçün qurğuşun plitələrin döşənməsinə başlanılır. 300px|thumb|right| Mikelancelonun kilsə layihəsinin yan kəsimi Həmin pontifikin hakimiyyəti dövründə günbəz fənərinin zirvəsində qızıl suyuna çəkilmiş və üzərində Sebastyano Torriqiani tərəfindən hazırlanmış xaç ucalan bürünc sfera ucaldılmışdır. Əsas günbəzin yanlarında struktur funksiyası daşımayan, nəzəriyyəsi Yakopo Baroççini və Pirro Liqorio tərəfindən hazırlanmış kiçik günbələr də vardır. 1603-1612-ci illərdə nəhayət ki, Cüzeppe Sezari və Covanni de Vekki tərəfindən çəkilmiş eskiz əsasında günbəzin mozaika ilə bəzədilmiş daxili dizaynı işləri həyata keçirilmişdir.
Qeyd etmək lazımdır ki, Della Porta və Fontana yalnız Mikelancelonun təsvirlərinin icraçısı olmamışlar; əslində onlar təsvirlərin texniki baxımdan həyata keçirilməsini həll etmişlər ki, bu da XVI əsrin ən mühüm texniki uğurlarından biri hesab edilir. Onlar yalnız Buonarottinin yarımkürə dizaynını dəyişərək onu Brunelleskinin dizaynına yaxınlaşdırıb yumurtavari formaya salmaqla kifayətlənməmiş, həm də xüsusilə yuxarı hissədə hörgüdə dəyiışiklik edərək təzyiqin azaldılması üçün tağlarla bağ yaratmışlar. İnşaat zamanı onlar yüksək keyfiyyətli material olan quröuşunlu əyri travertin lövhələrdən istifadə etmişlər; buna görə də 1703-cü ildə baş verən zəlzələ günbəzə zədə vurmamışdır. Onlar həmçinin incə taxta atmaların köməkliyi ilə günbəz qabırğalarını yaratmış, San-Paolo-fuori-le-Mura bazilikasının döşəməsində isə onun ölçülərini yazmışlar.
Restavrasiya
Həmin dövrün ən yaxşı mühəndisləri olan Cakomo Della Porta və Domeniko Fontananın istedadlı sənətkar olması şübhə doğurmasa da, tikilidən inşaat meşəsinin sökülməsi zamanı artıq ilk statik problemlər meydana çıxmağa başlayır və buna görə də müntəzəm olaraq kilsədə bərkitmə işlərinin həyata keçirilməsi lazım olur. Bazilikada ilk sənədləşdirilmiş çatlar 1603-cü ildə meydana gəlsə də, XVII əsrin 30-cu illərində vəziyyət ciddi şəkildə pisləşməyə başlayır. Yalnız XVIII əsrin birinci yarısında günbəzin uçması təhlükəsi yarandıqda Papa XIV Benedikt nəhayət ki, Covanni Poleniyə çatmatağ tavanların zədələrinin öyrənilməsi və problemin aradan qaldırılması yollarının təklif edilməsini tapşırır. 1743-1748-ci illərdə mühəndis Poleni dağılmanın qarşısını almaq üçün nəzəri hesablamalar və təcrübələrdən istifadə edərək düzgün mövqeləri müəyyənləşdirərək, barabanın böyük hissəsini, çatmatağın aşağı hissəsini bərkidən bir neçə qatlı dəmir zəncirlərdən istifadə edir. İşlər o zaman papanın inşaat işlərinə rəhbərlik edən Luici Vanvitelinin başçılığı ilə həyata keçirilir.
XIX-XX əsrlərdə həyata keçirilmiş restavrasiyalar əsasən kosmetik xarakter daşımaqla, qurğuşun plitələr və fənərin (1870-1875) təmiri ilə məhdudlaşmışdır: 1809-cu ildə fənərin yuxarı hissəsində şimşək ötürücü quraşdırılmışdır. 1929-cu ildən sonra ciddi zədələnmələri olan radial günbəz kontrforsları memar Luka Beltraminin rəhbərliyi altında hissələrlə çökülərək yeniləri ilə əvəzlənmişdir. XX əsrin 40-cı illərində baraban pəncərəsinin arxitavrında baş vermiş qırılmadan sonra mühəndis Nikolzi onu dəmir çərçivə ilə əvəz etmişdir; sonradan həmin əməliyyat barabandakı digər pəncərələrdə də həyata keçirilmişdir.
Təsviri
270px|thumb|left|Günbəzin daxili görünüşü Müqəddəs Pyotr günbəzi Vatikan bazilikasının simvoludur. O, əsas neftin qanadlarla kəsişməsi üzərində, Bernini baldaxini və Müqəddəs Pyotrun məzarının üzərində yerləşir. Struktur dörd nəhəng sütun vasitəsiylə dəstəklənir. Sütunlar o qədər böyükdürlər ki, onların hər birinin içində San-Karlo-alle-Kuatro-Fontane kilsəsi yerəşə bilər. Sütunların yekun görünüşü Covanni Lorenso Bernini tərəfindən hazırlanmışdır. Yer səviyyəsinə yaxın olan nişlərdə dörd nəhəng mərmər heykəl yerləşdirilmişdir: Müqəddəs Veronika (cənub-qərb), Müqəddəs Yelena (şimal-qərb), Müqəddəs Andrey (cənub-şərq) və Müqəddəs Lonqin (şimal-şərq). Sonuncu heykəl Bernininin özü tərəfindən işlənmişdir. Nişlərin hər biri üzərində yerləşən dairəvi pilləkənlər dörd lodciyaya açılır ki, bu lodciyalarda da Konstantin bazilikasının on iki orijinal sütunundan dördü yerləşdirilmişdir.
42 metr diametri olan baraban 3 metr divar qalınlığına malik olmaqla yuvalardan ibarətdir. Onlar üzərində yerləşən 16 radial kontrofors, litavr və çərçivəyə malik düzbucaqlı pəncərələri məhdudlaşdırır. Kontroforsların kənarında korinf kapitelləri və formalı karniz antalementləri ilə vurğulanmış qoşa sütunlar yerləşir; onlardan yuxarıda nəbati naxışlı festonlarla bəəzdilmiş attik inşa edilmişdir. Kontrforslardan çıxan və qalınlıqları 2-5 metr arasında dəyişən 16 nervatür fənərlə tamamlanır; hər nervatürün təməlində Papa V Sikstin gerbindən ibarət hissə yaradılmışdır. 160px|thumb|right|Fənərin üstündə yerləşən bürünc sfera Günbəz ikiqat tağa malikdir: 2 metr qalınlığa malik daxili tağ daşıyıcı funksiyasını daşıyır, xarici tağ isə 1 metrə qədər qalınlığa malik olmaqla daxili tağın inşası üçün inşa edilməklə qurğuşun plitələri ilə üzlənmişdir. İki tağ arasındakı yol günbəzin sirvəsinə aparır: protobarokko pəncərələri isə bu boşluğu təbii yolla işıqlandırır. Kontrforsların qoşa sütun mövzusu fənərdə bir daha təkrarlanır, fənərin zirvəsi isə üzərində xaç yerləşən sfera ilə tamamlanır.
İçəridə, günbəzi dəstəkləyən dörd sütunun yelkən hissəsində Sezare Nebbia və Covanni de Vekkinin təsvirləri əsasında dörd yevangelist həvarinin mozaik təsvirləri işlənmişdir ; onların yanları isə Sezare Ronkalli tərəfindən mələklərlə bəzədilmişdir. Baraban və şleyf arasındakı kəmərdə Matfeyin İncilində İsanın Pyotra müraciətlə dediyi “TU ES PETRUS ET SUPER HANC PETRAM AEDIFICABO ECCLESIAM MEAM - TIBI DABO CLAVES REGNI CAELORUM” (“Ey Pyotr, sənə Səmavi çarlığın açarını vermək üçün [...], bu qaya üzərində mən öz kilsəmi ucaldacam”) sözləri yazılmışdır.
Qıvrılmış pilyastrlarla məhdudlaşdırılmış pəncərələrin üstündə günbəzin səthi qabırğaların sıralanması ilə vurğulanır ki, onların da arasında trapez və dairəvi qəliblərdə 96 fiqur yerləşir. Bəzək ünsürləri mərkəzdə yerləşən fənərə istiqamətlənir. Burada səkkiz mələk başı əhatəsində Tanrı ata təsvir edilmişdir. Fənərin daxili halqası içində yazılıb: “S. PETRI GLORIAE SIXTUS PP. V. A. MDXC PONTIF. V” (Müqəddəs Pyotrun şərəfinə Papa V Sikst, 1590-cı il). Yuxarıda üç sıra ilə mələklərin xoru yerləşdirilmişdir; qızıl başlı və ağ qanadlı serafimlər Rokko Soparo tərəfindən hazırlanmışdır; keruvimlər qızılı başlı, qızılı ulduzlu mavi qanadlı təsvir edilmişlər; aşağı halqada isə buludlar üzərində dayanmış mələklər dua edirlər. Dairədən sonra İsa, Məryəm, Vəftizçi İohann, Müqəddəs Pavel və On iki həvarinin təsvirləri vardır. Təməllər üzərindəki lunetlərdə yepiskop və patriarxların büstlərinin təsvirləri vardır.
Mələklər və xeruvimlər Kristoforo Ronkalli və Cüzeppe Sezari tərəfindən işlənmişdir; sonuncu altmış beş ikonoqrafik təsvirin kortonunu hazırlamışdır. Modellərin hazırlanması ilə yanaşı, Sezare Torelli, Donato Parigi, Ranuçço Semprevivo və Rozario Parasole tərəfindən mozaik təsvirlərin yığılması da həyata keçirilmişdir. Papa və müqəddəslərin təsvirləri Covanni Querra və Sezare Nebbia, 16 hissənin bəzəyi Kristoforo Ronkalli, friz və çərçivələrin bəzəkləri Markantonio Bosko, fənərin okulyarı isə Erkole da Fano tərəfindən işlənmişdir. İnteryer dekorunun hazırlanmasında Orasio Gentileski də iştirak etmişdir.
Memarlıq əhəmiyyəti
Memarlıq baxımından, Müqəddəs Pyotr bazilikasının günbəzi, Brunelleskinin Santa-Mariya-del-Fiore kafedralı üçün dizayn etdiyi qotik günbəzin özünəməxsus intibah xüsusiyyətlərinə malik bir formasıdır. Lakin, onun güclü impulsu süni deyil, lakin, o, barokkoya keçidi göstərir.
Mikelancelo bazilikanı vahid kütləyə çevirəcək kompakt və orqanik plan hazırlamışdı. Buna baxmayaraq, XVII əsrin əvvəllərində Papa VIII Kliment Karlo Madernanı işə cəlb edərək, Mikelancelonun mərkəzi planına üç hissəli uzun girişin əlavəsini təklif edir. 1607-ci ildə həm də bazilikanın fasadının işlənilməsi layihəsini qazanmış Madernonun müdaxiləsi nəticəsində Mikelancelonun mərkəzi planının forması dəyişdirilərək latın xaçı formasına salınmışdı. XX əsrdə mübahisəli Via della Konsilisionenin inşası ilə gümbəz və bazilikanı çərçivəyə salan mühit aradan qaldırılsa da, Bernininin yaratdığı, meydandan baxarkən hər dəfə yeni və nüfuzlu baxış bucağı təqdim edən barokko mühiti dağıdılmışdır.
Le Koubusye yazır: Fasad, özülüyündə gözəl olsa da, günbəzlə heç bir əlaqəsi yoxdur. Binanın əsas gözəlliyi onun günbəzi idi: və o, gizlədilmişdi! Günbəz yan apsidalarla qarşılıqlı münasibətə malik idi: onlar da gizlədilmişdilər.
Buna baxmayaraq, Müqəddəs Pyotr bazilikasının günbəzi, sonrakı dövrlərdə inşa edilmiş oxşar tikililər üçün nümunə rolunu oynamışdır. Məsələn, barabanın qoşa sütun ideyası XVII əsrdə Romada inşa edilmiş Sant-Andrea-della-Valle kilsəsinin fasadında istifadə edikmişdir. Belə hesab edilir ki, Londonun Müqəddəs Pavel kafedralı (memar Kristofer Ren) və Paris Panteonunun (Jak-Jermen Sufflo) günbəzləri Müqəddəs Pyotr bazilikasının və Venesiyadakı Santa Mariya della Salute kilsəsinin günbəzləri əsasında hazırlanmışdır.
San Perin xəstəxanası
1807-cu ildə yaradılmışdır.
Euseius brevifistulae
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Rebirth
Rebirth (/riːˈbɜːθ/, azərb. dirçəliş, yenidən canlanma) azərbaycanlı repçi A4-ün sayca 2-ci albomu. Albom giriş və çıxışla birlikdə ümumilikdə 15 mahnıdan ibarətdir.
Mahnı siyahısı
thumbnail|Rebirth albomunun arxa üzü
Həmçinin bax
A4
Yeni Çılatqan (Avurğazı)
Yeni Çılatqan — Başqırdıstan Respublikası nın Avurğazı rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Çuvaş Qaramalı kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
İraq prezidenti
İraq prezidenti — İraqın indiki prezidenti. Vəzifəni Bərhəm Salih icra edir.
Boxum
Boxum  — Almaniyada şəhər. Əhalisinin sayına görə Almaniyanın 16-cı ən böyük şəhəridir.
Panoptikum
thumb|265x265px Panoptikum və ya Panoptikon, 1785 - ci ildə İngilis filosofu və sosial nəzəriyyəçisi Ceremy Bentam tərəfindən hazırlanan həbsxana binası. Həmçinin institusional quruluş və idarəetmə sistemidir. Dizayn quruluşu nəzarət etməyə imkan verir. Yəni; Bütün (pan-) (-opticon) müşahidə etmək mənasını verən bu dizayn, tək kameralı hüceyrələrin bir neçə təbəqəsindən ibarət bir halqa üzərində qurulmuşdur. Hər bir hücrə bu halqanın içərisinə açıq idi və halqanın xarici tərəfindəki divarda bir pəncərə var idi. Halqanın ortasında məhbuslardan tamamilə gizlənən müşahidəçilərin qaldığı bir mühafizə qülləsi var idi.
Panoptikonun əsas prinsipi bir otaqlı kameranın içərisində məhkuma gizlənmək üçün heç bir yer buraxmaması idi, bundan əlavə xarici tərəfdəki divarın pəncərəsindən gələn xarici işıq qüllədəki mühafizəçilərə məhbusun hər hərəkətini seyr etməyə imkan verirdi. Benthamın yanaşmasına görə, müşahidə olunan hər yanlış davranışın cəza gətirəcəyini bilən, amma davranışının əslində nə zaman müşahidə olunduğunu bilməyən məhkum, hər zaman seyr edildiyi kimi davranmaqdan başqa çarəsi yoxdur.Tək mühafizəçinin bütün məhbusların kameralarını birdən-birə izləməsi fiziki cəhətdən mümkün olmasa da, məhbusların izlənildiklərini bilə bilməmələri, hər an izlənildiyi kimi davranmağa əsaslandıqlarını göstərir. Beləliklə, məhkumlar təsirli şəkildə öz davranışlarını tənzimləməyə məcbur olurlar. Mərkəzdən müdir və ya müəssisənin işçiləri məhkumları izləyə bilirlər. Bentham eyni zamanda planı xəstəxanalara, məktəblərə, sanatoriyalara və sığınacaqlara eyni dərəcədə tətbiq olunmasını düşündü, lakin bütün səylərini panoptikon həbsxanası üçün dizayn hazırlamağa həsr etdi. Bu, indi "panopticon" termini ilə ən çox anlaşılan onun həbsxanasıdır.
Dostuma məktub (film, 1992)
Məzmun
Kinolent Bakıdan İsrailə köçüb getmiş yəhudi millətindən olan Azərbaycan vətəndaşlarına şəhərimiz haqqında söhbət açır.
Film haqqında
Film "Stark Enterprayz İnk."-in iştirakı ilə "Fuda" Firmasının sifarişi ilə çəkilmişdir.
Bulaqotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (*
Azərbaycanın dərman bitkiləri
thumb|250px|left|Bulaqotu (Veronica chamaedrys)
Gülçülükdə bulaqotunun aşağıdakı növlərindən istifadə olunur: İri bulaqotu (V. teucriu) hündürlüyü 45 sm-ə çatan, göy və ya ağ çiçəkləri olan bitkidir. Virciniya bulaqotunun (V. virginica) hündürlüyü 150 sm-ə, daraqşəkilli bulaqotunun (V. pectinata) hündürlüyü isə 90 sm-ə çatır, çəhrayı və mavi rəngli çiçək açır, sünbülşəkilli bulaqotu (V. spicata) isə mavi, ağ və rəngli çiçəkləri olan bitkidir. Bulaqotunun çoxillik kolları çoxsaylı birillik bitkilərdən ibarətdir. Bulaqotunu kolun pöhrələri ilə və qələmlə çoxaltmaq olar. Bunun üçün yazda kəsilən cavan zoğlardan istifadə edilir.
Sevdanın son vuruşu
Sevdanın Son Vuruşu – Tarkanın 2010 – cu ildə çıxardığı Adımı Kalbine Yaz albomundan olan promo sinql.
Tanacetum tanacetoides
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Euseius bwende
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Dövlət sığortası (film, 1944)
Məzmun
Reklam xarakterli sifariş filmidir. Burada dövlət sığortasının insanların həyatı üçün böyük əhəmiyyətindən və bunun faydasından bəhs edilir.
Əhməd Təkudar xan
Həyatı
1247-ci ildə Hülaku xan və Kutuy xatunun oğlu olaraq doğulmuş, Papa IV Nikolas şərəfinə Nikolas adı verilmişdir, nestorian kimi böyümüşdür.
Taxta çıxması
Abaqa xanın 1282-ci ildə Həmədanda vəfat etməsindən sonra xanədan qadınları, şahzadələr və böyük moğol əmirləri yas mərasimi üçün Marağa şəhərində Cağatu adlı yerə toplaşdılar və daha sonra moğol adətinə uyğun olaraq kimin xan seçilməsi üçün qurultay keçirdilər. Qurultayın qərarına əsasən özündən əvvəlki Elxani hökmdarlarından fərqli olaraq İslam dini inancına sahib olan, Hülakü xanın Kutuy xatundan olan yeddinci oğlu Təkudar xan Sultan titulu və Əhməd adını qəbul edərək 1282-ci ilin mayın 6-da Aladağda Elxani hökmdarı oldu.
Daxili siyasəti
Hakimiyyət əsasən xanın anası Kutuy xatun və əmir Aşiqin əlində toplanmışdı. İslamı dövlət dini elan etmiş Sultan Əhməd yeni dinin qaydalarına uyğun olaraq bir sıra tədbirlər həyata keçirməyə başlayır. Belə ki, onun ilk tədbirlərindən biri hələ Hülakü və Abaqa xan zamanında baş vəzir olan və rəqibi Məcüdülmülk tərəfindən Abaqa xanı zəhərləməkdə, Misir məmlükləri ilə gizli anlaşmada və dövlət əmlakını mənimsəməkdə ittiham edilən əqidəcə müsəlman olan Şəmsəddin Cüveyni və qardaşı məşhur tarixçi Ata Məlik Cüveyniyə bəraət verməsi oldu. Əhməd xan həmçinin Şəmsəddin Cüveynini əvvəlki kimi sahibdivan vəzifəsinə təyin edərək, qardaşı Ata Məlik Cüveyniyə də, Bağdadın valisi vəzifəsini verdi. Bununla kifayətlənməyən sultan onların rəqibi Məcüdülmülkü isə Arqun xanla gizli ittifaqda günahlandıraraq edam edilməsi haqqında yarlıq verdi. Bundan əlavə, Sultan Əhməd köməkçisi Şeyx Əbdürrəhmanın rəhbərliyi ilə imam və üləmaya, dini ibadət yerlərinə vəqflər təyin edərək, müqəddəs yerlər olan Məkkə və Mədinəyə zəvvarların həcc mərasimini təhlükəsiz və rahat şəkildə həyata keçirliməsi üçün şərait yaratdı.
Qonqkurtayla münasibətlər
1282-ci ilin iyununda xan öz kiçik qardaşı, Hülakünün 9-cu oğlu Qonqkurtayı Kiçik Asiya valisi təyin etdi. Bu arada Arqun xan hakimiyyətə qarşı çıxmağa başlamışdı. Arqun və Qonqkurtayın birlikdə olduğundan şübhələnən Təkudar xan, Qonqkurtayı 18 yanvar 1284-cü ildə əlaltıları ilə birlikdə, Qarabağında edam etdirdi.
Ölümü
Arqun əmisi Sultan Əhməddən şahzadə Qonqkurtayı nə üçün edam etdiryini, Alınaqı nə üçün onun üzərinə göndərdiyini soruşdu, sultansa cavabında xəta etdiyini və bir daha bunu təkrarlamayacağını dedi. Fəzlullah Rəşidəddinin qeyd edir ki, Arqun Sultan Əhmədi onun anası Kutuy xatun xatirinə bağışlamağı istəsə də, ancaq Qonqkurtayın uşaqlarının fəryadı və Həmədanda şahzadələr Hülacu və Cuşqabın üsyan xəbərini eşidəndən sonra onu edam etdirməyə qərar verdi. Nəhayət, 1284-cü ilin avqustun 11 — də Sultan Əhməd Təkudar edam edildi.
Şimali Lyan
Şimal Lyan dövləti — 397-ci ildə hazırki Sintzyan-Uyğur Muxtar Rayonu nda və Monqolustan da mövcud bir Hun dövlətidir. Hökmdarları özlərini "vanq" yəni kral adlandırıldı. Dövləti Cüçü sülaləsi idarə edirdi. Bu adı ona görə seçmişdilər ki, onların əcdadları Mete xanın sol Cüçü şahzadələri idi. 460-cı ildə dövlət Jujan xaqanlığı tərəfindən fəth olundu. Yuyçzülyü Tuxeçjen Şimali Lyanı ləğv edərək yerində Jujanlardan asılı Qaraxoca dövlətini qurdu.
Elvin Bruks Vayt
Elvin Vayt (11 iyul 1899 - 1 oktyabr 1985) — ABŞ yazıçısı. Onun 1952-ci ildə yazdığı "Şarlottanın sevgi toru" romanının 45 milyon nüsxəsi satılmışdı.
Anatoli Aleksandrov (fizik)
Anatoli Petroviç Aleksandrov (, 13 fevral 1903 - 3 fevral 1994) — böyük sovet fiziki. Üçqat Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, fiziki-riyaziyyat elmləri doktoru. AMEA-nın Fəxri üzvü.
Həyatı
Aleksandrov Anatoli Petroviç 12 mart 1903-cü ildə Ukraynanın Taraşa şəhərində anadan olmuşdur.
3 dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1954, 1960,1973), 4 dəfə SSRİ Dövlət mükafatı laureatı (1942,1949, 1951,1953) və Lenin mükafatı laureatı (1959) adına layiq görülmüşdür. 7 dəfə Lenin ordeni və başqa medallarla təltif olunmuşdur.
Onun 1936-cı ildə gəmiləri minadan müdafiə etmək üçün işləyib hazırladığı üsuldan Böyük Vətən müharibəsi illərində geniş istifadə olunmuşdur.
1946-1955-ci illərdə SSRİ EA-nın Fizika Problemləri İnstitutunda direktor vəzifəsində çalışmış A.P.Aleksandrov 1946-cı ildən nüvə reaktorlarının yaradılması və atom enerjisindən istifadə sahəsində fəal iştirak etmişdir. 1960-cı ildən İ.V. Kurçatov adına Atom Enerjisi İnstitutunun direktoru olmuşdur. 1975-ci ildən SSRİ EA-nın prezidenti seçilmiş A.P.Aleksandrov yüksək keçiricilik sahəsində böyük perspektivli tədqiqatlar aparmışdır. Onun elmi işləri nüvə energetikasının texniki problemlərinə, dielektriklər fizikasına və polimer birləşmələrinin mexaniki və elektrik xassələrinin öyrənilməsinə aiddir.
Alim bərk cisimlərin elastikliyi statistik nəzəriyyəsini təklif etmişdir.
A.P.Aleksandrov AMEA-nın Fəxri üzvü seçilmişdir.
A.P.Aleksandrov 3 fevral 1994-cü ildə vəfat edib.
Qaranohur
Qaranohur — Azərbaycanın İsmayıllı rayonu ərazisində yerləşən yüksək dağ gölü. İsmayıllı şəhərindən 8 km şimal-şərqdə yerləşir. Dəniz səviyyəsindən 1520 m yüksəklikdə yerləşir. Böyük Qafqaz dağlarından axan Qaranohur çayının hövzəsinə daxildir.
1966-cı ildə Lahıca İsmayıllıdan asfalt yol çəkilənə qədər Qaranohur gölü əsas dayanacaq rolu oynayırdı. İsmayıllı rayon turizm informasiya mərkəzinin rəhbəri S. Süleymanovun sözlərinə görə Qaranohur gölü rayonun gələcək turizm mərkəzlərindən biri ola bilər.
Xüsusiyyətləri
thumb|280px|Qaranohur gölünün göy üzündən çəkilmiş görüntüsü Gölün minerallaşması yüksəkdir. 1000 mq/l-i keçmir. Bu gölün suyu kənd təsərrüfatı üçün əlverişli deyildir. Yayda suyunun temperaturu 15°С-dən təşkil edir. 1959—1960-cı illərdə H. İ. Zamanov və R. B. Tarverdiyev göldə hidroloji işlər aparmış və həmcinin gölün sutkalıq temperaturunu ölçmüşlər. Nəticədə günlük amplitud 27,7° - 18,0°С arasında dəyişdiyi müəyyən edilmişdir.
Sahildən aralandıqca Qaranor gölünün ortasında şəffaflıq maksimuma çatır. Göl ehtimalən Mezozoy dövrünün sonu, Kaynozoy erasının əvvəlində baş vermiş konvergensiya prosesləri nəticəsində yaranmış tektonik proseslərin nəticəsində yaranıb. Gölə gedən cığır yollar 2006-cı ildə qurulmuşdur.
Rədvaniyyə sarayı
Radwaniyah Sarayı (Əl Radvaniyah Prezident Kompleksi olaraq da bilinir) — İraqın Bağdad şəhərindəki bir saraydır, 2003-cü ildə İraqın işğalı zamanı koalisiya qüvvələri tərəfindən ələ alınana qədər mərhum İraq diktatoru Səddam Hüseyn üçün prezident kurortu kimi fəaliyyət göstərmişdir. İçərisi mərmər, lüks mebel və Səddama həsr olunmuş abidələrlə bəzədilib. Bağdadın qərbində yerləşən Radwaniyah Sarayı Səddamın əsas prezident saytı idi və tipik bir Prezident saytı idi. Şimaldan Qasr Tall Mihl və Al Urdun (İordaniya) küçəsi ilə həmsərhəddir; cənubda seyrək, kənar məhəllələrlə; şərqdə Əl-Əmiriyyə və Hayy əl-Furat şəhərətrafı ərazilərdə; qərbdən Bağdad Beynəlxalq Hava Limanı tərəfindən. Yüksək divarlar keçmiş kurortu əhatə edir; "watchtowers" saytın nəzarətini və təhlükəsizliyini daha asan təmin etməyə kömək edir.
Qaranohur
Etimologiyası
Azərbaycan dilində işlənən qara — «rəng» və nohur — «göl», «su tutarı», «bataqlıq» sözlərinin birləşməsindən meydana gəlmişdir. Gölün yüksək minerallaşmasına görə onun suyundan kənd təsərrüfatında istifadə etmək mümkün olmadığından ətraf ərazidə yaşayan insanlar ona "Qara" adını vermişdilər.
Rədvaniyyə sarayı
İki süni təpənin və bir neçə texnoloji gölün olması ilə yanaşı, iki prezident sarayı var. Şimal adətən daha tanış bir ad olan Əl Fəv Sarayından keçir. Cənubu İran Sarayı üzərində Qələbə kimi tanınır.
Azadlıq düşərgəsi, Düşərgə Zəfəri və Düşərgə Slayer koalisiya qurğuları, Əl Rədvaniyənin əsaslarını işğal edirdi.
Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı
Onurğalıların Binəqədi qəbiristanlığı dünyada məşhurdur və UNESCO-nun Ümumdünya Mədəniyyət və Təbiət İrsinin siyahısına daxil edilmişdir. Binəqədi qəbiristanlığı 70-80 min il bundan öncə, orta pleystosendə əmələ gəl­mişdir. Bu bitum gölü köklü süxurlardan səthə neft sızması nəticəsində yaran­mışdır və burada su içməyə gəlmiş müxtəlif nov heyvanların qalıqları balzam­lanmışdır. Alimlər göldə öküz, nəhəng maral, onurğalıların, sürünənlərin, məmə­li­lərin, həşərat və quşların nümayəndələrinın qalıqlarını aşkar etmişlər. Binəqə­dinin dördüncü dövr faunası kolleksiyasında 41 məməli, 110 quş, 2 sürünənlər,   1 suda-quruda yaşayanlar, 107 həşərat və 22 bitki növlərinin qalıqları top­lanmışdır. Onların arasında bu gün Azərbaycanda rast gəlinməyən qazıntı halında tapılmış atların, kərgədanın, nəcib maralın (binəqədi növü), ceyran və sayqak­ların, demək olar ki, bütöv skeletləri böyük elmi maraq doğurur. Yırtıcı məməli­lərdən pleystosen canavarı, mağara kaftarı, binəqədi ibtidai öküzü, ayı və b. növ heyvanların qalıqları, quşlardan isə çölördəyinin, qaz, durna, qutan, berkut, çala­ğan, yapalaq, qırğı və başqalarının skeletləri müəyyən edilmişdir. Hazırda bu tapıntılar Azərbaycan MEA Geologiya İnstitutunun H.Zərdabi adına Təbiət-Tarix Muzeyində saxlanılır. Sümük qalıqlarının ətraflı tədqiqi dördüncü dövr heyvanlarının xarici görünüşünü bərpa etməyə və bu günə qədər gəlib çıxmış növlərin təkamül prosesi nəticəsində uğradıqları dəyişiklikləri aydınlaşdırmağa imkan vermişdir. Binəqədi bitum gölündə tapılmış material öz zənginliyi və müxtəlifliyinə görə Kaliforniyanın asfalt yataqlarında (Ranço-lə-Brea) tapılmış dördüncü dövrə aid analoji təbiət fenomenini üstələyir.
Məmməd Ağabəyov
Məmməd Heydər oğlu Ağabəyov — geologiya-mineralogiya elmləri doktoru.
Həyatı
Məmməd Ağabəyov İranın Təbriz şəhərində anadan olub. 1916-cı ildə Bakıya köçüb. 1935-ci ildə mühəndis-geoloq ixtisası üzrə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun (indiki ADNSU) dağ-mədən fakültəsini bitirmişdir. 1938-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının Geologiya İnstitutunun (indiki Geologiya və Geofizika İnstitutu) ilk təşkilatçılarından biri və 1943-cü ilə qədər onun ilk direktoru olmuşdur. Böyük Vətən müharibəsi illərində "Elektrokəşfiyyat" trestinin rəisi, 1945-ci ildən ömrünün sonuna qədər isə Geologiya İnstitutunda işləmişdir. 1945-ci ildə "Böyük Qafqazın cənub-şərq batımının tektonikasında diapirizmin rolu haqqında" mövzusunda namizədlik, 1962-ci ildə isə "Azərbaycanın neft yataqlarının geoloji quruluşu və onların əmələgəlməsi" mövzusunda doktorluq dissertasiyaları müdafiə etmişdir. O, Azərbaycanın depressiya zonalarının geologiyasını, onların əmələgəlməsi, tektonik strukturlarda neftin, qazın miqrasiyası və yataqlarda toplanması məsələlərini dəqiq öyrənmişdir. 1962-1963-cü illərdə Mərakeşdə neft və qaz üzrə BMT eksperti işləmişdir.
Elmi fəaliyyəti
O, məşhur geoloq, tektonist və neft üzrə mütəxəssisdir. Onun gördüyü işlər Azərbaycanda bir sıra yeni iri neft yataqlarının açılmasına imkan vermişdir. Onun 175 elmi işi dərc olunmuş, 16 monoqrafiyanın və Azərbaycanın depressiya zonalarının neft-qaz yataqlarının tektonikası üzrə irimiqyaslı 20 xəritə və atlasın həmmüəlliflərindəndir. "Şərəf Nişanı" ordeni və medallarla təltif olunmuşdur.
Gənəgərçək yağı
200px|thumbnail|right|Gənəgərçək yağı Gənəgərçək yağı (Оlеum Ricini) — gənəgərçək bitkisindən əldə olunan yağ. Əsasən təbabətdə, kosmetologiyada və sənayedə istifadə olunur.
Xalq təbabətində istifadəsi
Gənəgərçək yağı saçlara əvəzolunmaz xeyir verərək onlara çox yaxşı təsir göstəriir. O, unikal tərkibi sayəsində hər bir tükü görünməz plyonka ilə örtərək saçları çox yaxşı qidalandırır. Xüsusi ortük saç özəyinə qidalı maddələr hopdurur və üzərində nəmi qoruyub saxlayır. Bundan əlavə o, üzərində olan pulcuqları yapışdıraraq, zədələnmiş sahələri hamarlaşdırır. Nəticədə zədələnmiş saç strukturu hamarlaşaraq, saçın görkəminə sağlamlıq, parlaqlıq və hamarlıq verir.
Gənəgərçək yağı həmçinin müxtəlif dəri xəstəlikərində istifadə olunur. Onun antibakteriyal, nəmlədirici, sağaldıcı və təmizləyici xüsusiyyətləri - kəpək, qaşınma, dərinin quruluğu, qıcıqlanma və qırmızılıq kimi problemlərin həllində köməkçi olur. Gənəgərçək yağından olan maskalar, saçların uzanmasını tezləşdirir və yatmış soğanaqları oyadaraq, nazik saçları xilas edir. Unutmayın, gənəgərçək yağını maska kimi istifadə etdikdən əvvəl 15 dəqiqə isitməniz məsləhət görülür(isti suyun içində). Bu halda onun xeyirli komponentləri saç səthinə daha yaxşı hopur. 2 qaşıq gənəgərçək yağı, 1 yumurta sarısı, 1 qaşıq bal-ı qarışdırıb həftədə 2 dəfə 2 ay müddətində saçınıza çəkərək nail ola bilərsiniz.
Psixologiya
Psixologiya ( — ruh, ruhi aləm; — bilik, öyrənmək, elm), köhnə Azərbaycandilli mənbələrdə Ruhiyyat  — canlı varlıqların psixikasını, psixi və ruhi fəaliyyətinin prosesini öyrənən elm. Psixologiya termini evristik baxımdan elmin predmetini dəqiq ifadə edir: psixologiya –psixika haqqında elmdir. Psixologiya elminin predmeti mürəkkəb və çoxcəhətlidir.
Psixologiya elmi həm də fəaliyyət və ünsiyyətin psixoloji problemlərini öyrənir. Psixika fəaliyyət və ünsiyyət prosesində müxtəlif formalarda təzahür edir. Psixologiya beyində obyektiv aləmin subyektiv surəti kimi əmələ gələn psixikanın faktları, qanunauyğunluqları və mexanizmləri haqqında elmdir.
Psixologiyaya tarixi baxış
Psixologiya elmi qədim tarixə malikdir. Psixoloji anlayışlar sistem şəklində ilk dəfə olaraq Aristotelin (eramızdan əvvəl IV əsr) "Ruh haqqında" traktatında şərh olunmuşdur. Traktat psixologiya yox, "ruh haqqında" adlanır. Bu da təsadüfi deyildir. Uzun müddət (XIX əsrin sonlarına qədər) psixologiya elmi fəlsəfəyə aid fənn hesab olunub. Avropa ədəbiyyatında mental (latın sözü olub "psixi olan" deməkdir) fəlsəfə, ruhiyyat, pnevmatalogiya (pnevma – yunan sözü olub nəfəs, ruh deməkdir) adlandırılmışlar.
XVIII əsrin sonuna qədər psixologiya sözü nə ingilis, nə də fransız ədəbiyyatında işlənmişdir. Alman ədəbiyyatında isə psixologiya sözü ensiklopedist alim Xristian Volfun 1732-ci ildə "Emprik psixologiya" və 1734-cü ildə "Rasional psixologiya" kitabları nəşr olunandan sonra məlum olmuşdur.
II Teymuraz
II Teymuraz (1700 – 8 yanvar 1762) — Kaxeti çarı (1733–1736, 1737–1744), daha sonra Kartli çarı (1744–1762). Baqrationi nəslindəndir. Lirik şeirlər yazırdı. Kartli-Kaxeti çarı I İraklinin oğludur. 1744-cü ildə II Teymurazın oğlu II İrakli Kaxetiya çarı oldu və Şərqi Gürcüstanı birləşdirdi.
Psixologiya
Psixologiyaya tarixi baxış
Azərbaycanda psixologiya termini XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində rus psixoloqları vasitəsilə işlənməyə başlanmışdır.
Dmitri Mendeleyev
Dmitri İvanoviç Mendeleyev — Rusiya alimi və ictimai xadimi, kimyaçı, fizik, iqtisadçı, texnoloq, geoloq, meteoroloq, pedaqoq, ensiklopediyaçı, kimyəvi elementlərin dövri cədvəlinin yaradıcısı.
II Teymuraz
Gənclik illəri
I İrakli Baqrationinin və Anna Çolokaşvilinin 12-ci övladı olaraq dünyaya gəlmişdi. 1709–1715-ci illərdə Teymuraz anası ilə birlikdə qardaşı II Davidin yerinə qəyyum olaraq hökm sürmüşdü. 1732-ci ildə Osmanlı ordusu digər qardaşı II Konstantin Baqrationini öldürüb Kaxetiyanı işğal etdikdən sonra Teymuraz dağlara qaçdı. 3 il sonra Nadir şahın Osmanlını məğlub etməsi münasibətilə geriyə dönən Teymuraz İrəvana, şahın iqamətgahına getdi. Müsəlman olmadığı üçün Nadir şah Kaxetiya dövlətini ləğv edərək, II Davidin oğlu Əli Mirzəni Kaxetiya valisi olaraq təyin etdi. 1735-ci ildə yenidən dağlara qaçan Teymuraz sonrakı il həbs edilərək şahın hüzuruna gətirildi. 1744-cü ildə Nadir şah onu gürcü üsyanını yatırtmaq üçün göndərdi və onu Kartli çarı olaraq tanıdı. thumbnail|left|II Teymurazın [[Həştərxandakı qəbri]]
Psixologiya
Psixika
Qədimdən psixika haqqında iki təlim – materialist və idealist təlim vardır. Psixologiyanın bir elm kimi inkişafı əsasən materialist təlimin inkişafı ilə bağlı olmuşdur. Psixika obyektiv aləmin subyektiv inikasından ibarətdir. İnikas materiyanın ən ümumi xassəsidir. İnikas – maddi obyektlərin digər maddi obyektlərlə qarşılıqlı təsirdə olmaları nəticəsində özündə onların izini buraxmaq qabiliyyətidir. Bu zaman həmin obyektlərdən birində əmələ gələn dəyişikliklər o birini təsiri ilə şərtlənir və sonuncunun strukturuna uyğun olur.
Dmitri Mendeleyev
Həyatı
Dmitri Mendeleyev 1834-cü ildə Tobolskda anadan olmuşdur. Onun portretinə və tərtib etdiyi kimyəvi elementlərin dövri cədvəlinə hər bir orta məktəbin kimya kabinetində rast gəlmək olar. Maraqlıdır ki, o, özünün elementlər cədvəlini yuxuda görmüş və bunu öz dostuna danışmışdı: Yuxuda bütün elementlərin lazımi qaydada düzüldüyü cədvəl gördüm. Oyanan kimi, gördüklərimi bir parça kağıza köçürdüm. Yalnız bir yerdə düzəliş etmək lazım gəldi.
II Teymuraz
Hakimiyyəti
Nadir şahın ölümündən sonra Gəncə xanlığı, İrəvan xanlığı və Naxçıvan xanlığı ilə ittifaq quran çar İran ordusunu Qafqazdan qovmağa nail oldu. Rusiyadan kömək almağı özünə məqsəd qoyan Teymuraz Sankt Peterburqu ziyarət edərkən vəfat etdi və Həştərxan Kremlində qaynatası VI Vaxtanqın yanında basdırıldı. Yerinə oğlu II İrakli keçdi. O musiqi bəstələmiş, fars dilindən şeirlər tərcümə etmişdir.
Dmitri Mendeleyev
Həyatı
Müasirlərinin fikrincə, kimyəvi elementlərin atom çəkisindən asılı olaraq xassələrinin dəyişməsi barədə qanunun Mendeleyev tərəfindən kəşf edilməsi kimya elmini xeyli zənginləşdirmişdir.
Psixologiya
Psixika
Akademik İvan Pavlov reflektor nəzəriyyəni geniş eksperimental tədqiqatlar əsasında yeni faktlarla zənginləşdirdi. Onun ali sinir fəaliyyəti haqqındakı təlimi reflektor nəzəriyyənin inkişafında xüsusi mərhələ təşkil edir.
Dmitri Mendeleyev
Həyatı
Ən maraqlısı budur ki, onun yazdığı 500-dən çox elmi əsərin yalnız 9%-i kimya elmindən bəhs edir! Ensiklopedik biliyə malik bu insanın elmi fəaliyyəti çoxşaxəli olmuşdur. D. Mendeleyev fizika, metrologiya, hava uçuşları, meteorologiya, kənd təsərrüfatı, iqtisadiyyat, hətta xalq maarifi ilə məşğul olur, neftin emalı üsullarını öyrənirdi. Asudə vaxtında isə çamadan tikirdi! Alim yazırdı: "Özüm də təəccüblənirəm ki, elmi həyatımda nələr etmişəm".
Psixologiya
Psixika
Psixika haqqında elmi təsəvvürlərin formalaşmasında təbiət elmləri mühüm rol oynamışdır. Müasir təsəvvürlərə görə psixi funksiyalar beyin sahələrinin birgə işi sayəsində həyata keçirilən funksional sistemlər (P. K. Anoxin) kimi fəaliyyət göstərir. Onun sistem təşkil edən mərkəzi amili işin nəticəsi və ya məqsədi ilə uzlaşırlar.
II Teymuraz
Ailəsi
Çar 3 dəfə evlənmişdi:
Psixologiya
Psixi hadisələrin təsnifi
Psixi hadisələri şərti olaraq üç böyük qrupa bölürlər:
Psixi proseslər psixologiya elminin əsas kateqoriyalarından biridir. İdrak proseslərinə (duyğu, qavrayış, diqqət, hafizə, təfəkkür, nitq və təxəyyül), iradi proseslərə və emosional proseslərə birlikdə psixi proseslər deyilir. Başqa sözlə, psixi proseslər özləri də üç yarımqrupa bölünür: idrak prosesləri, hissi proseslər, iradi proseslər.
"Proses", "hal" və "xassə" nə deməkdir? Nə üçün duyğuları, qavrayışı, diqqəti, hafizəni, təfəkkürü, nitqi və təxəyyülü, iradəni və hissləri psixi proses adlandırırlar, halbuki şübhəni və ya dalğınlığı psixi hallar, temperament, xarakter və ya qabiliyyətlərə psixi xassələr deyilir. Proses latın sözü olub hər hansı bir hadisənin başlanması, gedişi və inkişafı mərhələlərini əks etdirir. Bu baxımdan bütün psixi hadisələr – istər psixi xassələr, istərsə də psixi hal və xassələr prosessual xarakter daşıyır. Məsələnin belə qoyuluşuna ilk dəfə diqqəti rus alimi İ. M. Seçenov cəlb etmişdir.
Müasir psixologiyada proses sözü əslində geniş və dar mənada işlənir. Geniş mənada psixi olan proses kimi nəzərdən keçirilir, bütün psixi hadisələr eyni dərəcədə proses kimi təhlil edilir. Dar mənada isə psixi proses dedikdə duyğu, qavrayış, diqqət, hafizə, təfəkkür, nitq, təxəyyül, iradə və hisslər nəzərdə tutulur.
Psixi proses termini psixi faktın prosesuallığını, dinamikasını nəzərə çarpdırır. Psixi halət termini psixi faktın nisbi davamlılığını bildirir. Psixi xassə və ya psixi xüsusiyyət termini isə psixi faktın sabitliyini, onun şəxsiyyətin strukturunda möhkəmləndiyini və təkrar olunmasını ifadə edir. Psixi proseslər, psixi hallar və psixi xassələrin hamısına birlikdə psixika və ya psixi hadisələr deyilir.
Psixikanın əmələ gəlməsi materiyanın hərəkətinin bioloji formasının təşəkkülü ilə bağlıdır. Həyat təbiətin inkişafının keyfiyyətcə yeni mərhələsidir. Psixikanın yaranması və inkişafının öyrənilməsi təbiət elmlərinin, o cümlədən psixologiyanın qarşısında duran mürəkkəb, mühüm vəzifələrdən olmuşdur. Psixikanın filogenizdə inkişafı əksetdirmənin tropizm, instinktiv, həyatda qazanılan və intellektual davranış formalarında təzahür etmişdir. Elementar qıcıqlanma sadə, birhüceyrəli orqanizmlərdə özünü göstərir və onların mühüm təsirinə hərəkətlə cavab verirlər. Mühit canlı orqanizmə bioloji təsir göstərə bilir ki, bunun nəticəsində həmin orqanizmin protoplazmanın xassəsi dəyişir. Bioloji amillərə özünəməxsus cavab vermək üsulları tropizmlər və ya taksiklər adlanır. Tropizmlərin aşağıdakı növlərini fərqləndirirlər: fototropzim – canlı orqanizmin işığın təsiri ilə hərəkət etmə meyli; termotropizm – işığın təsiri ilə hərəkətetmə meyli; xemotropizm – müəyyən fiziki-kimyəvi mühiti seçmə meyli; topotropizm – mexaniki qıcıqlandırıcıların təsiri ilə hərəkət etmə meyli və s. Canlılarda psixikanın təşəkkül tapması onların mühitə uyğunlaşa bilməmələri ilə bağlı olan dəyişikliklərdən yaranır. Bir çox canlıların davranışı instiktiv davranışdır və təbii tələbatdan doğur. Mühitin müəyyən şəraitinə, təsirinə qarşı mürəkkəb anadangəlmə reaksiya forması instinktlər adlanır. İnstinktiv davranış müəyyən bir növün hamısı üçün xarakterik olan anadangəlmə davranışdır. Bir çox alimlər hesab edirlər ki, instinktlər dəyişməzdir və canlıların fərdi qaydada mühitə uyğunlaşması prosesində dəyişməz qalır. Ali heyvanlarda instinktiv davranış forması ilə yanaşı dəyişkən formalı davranış – vərdişlər və intellektual hərəkətlər də mövcuddur. Vərdişlər inkişafın ən aşağı pilləsində belə özünü göstərir, lakin açıq-aşkar ifadə olunan vərdişlər yalnız baş beyin qabığına malik olan heyvanlarda müşahidə edilir. Ali heyvanlarda davranışın ən yüksək səviyyəsi intellektual davranışdır. İntellektual davranışın əsasını ayrı-ayrı cisimlər arasındakı mürəkkəb münasibətləri əks etdirmək təşkil edir, lakin heyvanların intellektual və ya əqli davranışı təbii ki, insan ağlından fərqli keyfiyyətə malikdir.
Psixologiya elminin inkişaf mərhələləri
Psixologiya elmi öz inkişafının müxtəlif mərhələlərində keçmişdir. Bunlar aşağıdakılardan ibarətdir:
Elməqədərki birinci mərhələ. Qədim dövrdən başlayaraq bizim eradan əvvəlki VII–VI əsrlərə qədərki dövrü əhatə edir. Bu dövrdə ruh (psixika)haqqında təsəvvürlər çoxsaylı mif və əfsanələrdə, nağıl və ilkin dini inamlarda, totemlərdə öz əksini tapmışdır.
İlkin elmi təsəvvürlər (ikinci mərhələ). Bu dövr eramızdan əvvəl VII–VI əsrlərdən başlayaraq XVIII əsrin sonuna qədər olan dövrü əhatə edir. Bu dövrdə psixologiya elmi fəlsəfənin tərkibində inkişaf etmişdir. İkinci mərhələnin başa çatması ilə bağlı olaraq psixoloji ədəbiyyatda fikir və mövqelər fərqlidir.
Psixologiyanın inkişafının mərhələlərə ayrılması digər elmlərdə olduğu kimi şərti xarakter daşıyır. Bəzən psixologiya elminin müstəqil elm sahəsi kimi yaranmasını V. Vundtun eksperimental psixologiya laboratoriyasının yaranması tarixindən götürmədiyi də təklif edənlər də var.
Psixologiya elminin inkişafının üçüncü mərhələsi: İlk dəfə Vilhelm Vundtun Almaniyanın Leypsiq şəhərində ilk eksperimental psixologiya laboratoriyasını yaratmaq ilə öz fəaliyyətinə başlayır. Eksperimental psixologiya laboratoriyasının yaranması ilə psixologiya müstəqil, obyektiv və eksperimental elm sahəsinə çevrildi, lakin V. Vundtun assosianist yanaşmanın əsasında qurduğu psixoloji model insanın ruhu aləmi, emosional haləti, şəxsiyyətin strukturu, yaradıcı fəallığı ilə bağlı yeni faktlar verə bilmədi.
XX əsrin II yarısında yeni psixologiya məktəbləri və istiqamətləri: humanist psixologiya, genetik psixologiya, koqnitiv psixologiya meydana çıxdı. Beləliklə, demək olar ki, XX əsrin 60-cı illərindən başlayaraq psixologiya elmi özünün yeni inkişaf mərhələsinə daxil oldu. Bu mərhələnin xarakterik xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, indi ayrılma, parçalanma yox, ayrı-ayrı məktəblərin, tədqiqat istiqamətlərinin birləşməsi prosesi gedir.
Dmitri Mendeleyev
Həyatı
D. Mendeleyev fotoqrafiyaya böyük maraq göstərirdi. Fotoaparatla elmi təcrübələrin müxtəlif məqamlarını çəkirdi. Sonralar incəsənəti təbliğ etmək üçün rəssamların əsərlərinin fotoreproduksiyalarını toplamağa başladı. O, hətta "Qolos" qəzetində mənzərə əsərinin insanın psixikasına, özünü təbiətin bir parçası kimi dərk etməsinə necə təsir göstərdiyi barədə məqalə dərc etdirmişdi.
Elmi fəaliyyəti
Məşhur kimyaçı M. Cua yazırdı: "O, XIX əsrin ən dahi kimyaçılarından biridir; birləşmələrin fiziki konstantına dair çoxsaylı ölçülər aparmışdır (həcmləri, genişlənmələr və s.). Donetsk daş kömür yataqlarını tədqiq etmiş, məhlulların hidrat nəzəriyyəsini işləmişdir. "Kimyanın əsasları"nı yazmışdır (1868–1871) — Bu əsər qeyri-üzvi kimya alimlərinin tədqiqlərinə ciddi təsir etmişdir".
D. Mendeleyev kimya, kimya texnologiyası, fizika, iqtisadiyyat, texnologiya, geologiya, meteorologiya, dirijabl uçuşu, kənd təsərrüfatı, xalq maarifi və istehsalat qüvvələrinin inkişafı ilə bağlı bir çox dəyərli tədqiqatların müəllifidir.
Mendeleyev 1854–1856-cı illərdə kristallarda izofirizm halını tədqiq etmiş, birləşmələrin kristal forması ilə kimyəvi tərkibi arasında əlaqəni müəyyənləşdirmiş, eləcə də kimyəvi elementlərin xüsusiyyətlərinin onların atom kütləsindən asılılığını kəşf etmişdir.
16 dekabr 1860-cı ildə o yazırdı: "…mənim fəaliyyətimin əsas predmeti fiziki kimyadır".
D. İ. Mendeleyev Rusiyada ilk "Üzvi kimya" (1861) dərsliyinin müəllifidir.
1859-cu ildə piknometr quraşdırır. Cihaz vasitəsilə mayenin qatılığını müəyyənləşdirmək mümkün olur. 1865–1887-ci illərdə məhlulların hidrat nəzəriyyəsini işləyib hazırlayır. Həmçinin, dəyişik tərkibli birləşmələrin mövcudluğu ideyasını irəli sürür.
Qaz mühitünü tədqiq edərək, Mendeleyev 1874-cü ildə ideal qazın ümumi tənliyini tərtib edir. Bu 1834-cü ildə fizik Klapeyronun kəşf etdiyi qazın vəziyyətinin temperaturdan asıllılığı barədə qanuna ciddi əlavə idi. Sonradan bu bərəbərlik Klapeyron-Mendeleyev bərabərliyi adlandırıldı.
1877-ci ildə Mendeleyev neftin ağır led zeppelin yaranması nəzəriyyəsini irəli sürür. Ancaq bu ideya hazırda qəbul edilmir. Həmçinin neftin hissə-hissə ötürülməsi təklifini irəli sürür. O, Rusiyanın Sankt-Peterburq şəhərində 20 yanvar 1907-ci ildə 72 yaşında vəfat etmişdir. Vəfatından sonra da dövri cədvəl dəyişməz halda bu dövrə gəlib çatmışdır.
Aleksandr Həbibov
Aleksandr Həbibov (azərb. Həbibov Aleksandr Həbib oğlu; d. 31 avqust, 1955-ci il) - Kimya elmləri doktoru, professor. Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiklər M.M.Şemyakin və Y.A.Ovçinnikov adına Bioüzvi Kimya İnstitutunun biokataliz laboratoriyasının rəhbəri.
Maraq
Maraq nədir?
thumb|220px Maraq – fərdin xüsusi cəhd göstərmədən öz istəyi ilə, zövq alaraq bir işə yönəlməsidir. Maraqlar insanın idrak təlabatlarının emosional təzahürləridir.Onların təmin olunması biliklərdəki çatışmamazlıqları aradan qaldırmağa, onları anlamağa, onlarla tanış olmağa kömək edir. Marağı bir insanın özü və çevrəsi tərəfindən təsdiq olunan davranışları kimi də qəbul etmək olar. Yəni maraq daxili və xarici təsirlə formalaşır. Bir işə sevgi ilə müəyyən müddət bağlanma da maraqdır. Kitab, futbol, musiqi və s. də bu maraqlara daxildir. Maraqlar bir çox səbəbdən asılı olaraq fərddən fərdə dəyişir. Şəxsin içində olduğu dairə, cinsiyyət, yaş, zəka, fiziki imkanlar, başqa bir çox qabiliyyətlər, sosial mühit, ailə mühiti və mədəni faktorlar və s. bu səbəblərə daxildir.
Aleksandr Həbibov
Həyatı
Həbibov Aleksandr Həbib oğlu 1955-ci il avqustun 31-də Moskvada anadan olub. 1977-ci ildə M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin kimya fakültəsini bitirib. 1982-ci ildə "molekulyar biologiya" ixtisası üzrə kimya elmləri namizədliyi, 1992-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. 1996-cı ildən professordur. 1977-1997-ci illərdə Rusiya Elmlər Akademiyasının Molekulyar Biologiya İnstitutunda əvvəlcə stajor tədqiqatçı, E.S.Severin və A.Y.Braunşteynin rəhbərliyi altında kiçik elmi işçi, sonra isə böyük elmi işçi və biokatalizin kimyəvi əsasları laboratoriyasının müdiri işləyib.
Maraq
Maraq nədir?
Maraqlar subyektiv olaraq – insanın özü üçün – idrak prosesinin kəsb etdiyi müsbət, emosional tonda, onun haqqında daha çox bilmək, onu başa düşmək arzusunda təzahür edir. Başqa sözlə desək, maraq şəxsiyyətin, gerçək həyatının müəyyən bir sahəsinə, müəyyən bir fəaliyyətə, bu və ya digər biliyi əldə etməyə az və ya çox yönəlməsində ifadə olunan fərdi psixi xüsusiyyətdir. Şəxsiyyətin istiqaməti onun maraqlarında ifadə olunur.