cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Telman Bağırov
Qanlı Yanvar faciəsi
''...Yanvarın 19-da gecə növbəsində idi. Anam və mən gecəni evin pilləkənlərində keçirdik. İçərişəhərdə yaşayırdıq. Atəş səsləri eşidilirdi. Küçəyə çıxmaq mümkün deyildi. Səmada güllələr işıq saçırdı. Səhərə yaxın ayaq səslərindən Telmanın gəldiyini duyduq. Pilləkənləri nəfəsi kəsilmiş halda qalxdı. Bizi qucaqladı. Soruşurdu ki, niyə bayırda dayanmısınız? Deyirdi, ana, bacı, bilirsiz, nə oldu? İnsanları qırdılar. Küçələr qanla örtülüb. Qaçıb sizdən xəbər tutmaq üçün gəldim. O zaman bütün rabitə əlaqələri yaxşı işləmirdi, televiziya bloku partladılmışdı. Ancaq “Azadlıq” Radiosuna qulaq asıb məlumatı oradan əldə edirdik. Anam nə qədər onu saxlamağa çalışsa da, qulaq asmadı, getdi. Amma bir az rahatlaşdıq ki, gedib qayıdacaq. Oturub radioya qulaq asanda birdən telefon zəngi gəldi. Atam dəstəyi qaldırdı. Rəngi qaralmışdı. Telefondakı şəxs Telmanı təsvir edirdi. Həmin an hamımız gözümüzü atama dikmişdik. Telmanın çiynindən yaralandığını, Semaşko xəstəxanasına gedəcəyini bildirdi. Əslində isə, anam xəstə olduğundan, atam həqiqəti ondan gizlətmişdi...
...Həmin gecə güllə onun ürəyinin üstündə gəzdirdiyi partiya biletini deşmişdi. Hələ də onu Telmandan yadigar kimi saxlamışıq. Telmanın qanı onun üzərində qalıb.
Yenə qayıdıram o gecəyə. Əsgərlər arxadan atəş açıb Telmanı yaralamışdılar. Onun ölümü sevgi ilə daşıdığı polis formasında oldu. Bir güllə vurmuşdular o da ürəyindən dəymişdi. Onlar Telmanı öldürüb, meyitini yox eləmək istəyirdilər. Telmana elə bil, həmin an xüsusi bir güc verilmişdi. Onların niyyətlərini başa düşərək gizlənmək üçün yer axtarmışdı. O yaralı olmağına baxmayaraq yuxarıya doğru qaçıb indiki Azadlıq prospekti ilə Salatın Əsgərova küçəsinin kəsişməsində olan evlərin həyətinə girib. Sakinlər əvvəl onun sovet əsgəri olduğunu düşünüblər, lakin Telman söyləyib ki, azərbaycanlıyam, kömək edin. Həmin an ona kömək edən Böyükağa və Səmədə söyləyib ki, evə xəbər edin ki məni yaralayıblar. Onlar bildirirlər: xəstəxanaya aparanda, o, sağ idi.
Şəhidlər xiyabanında dəfn edilmişdir.
Ünvan
Bakı, İçərişəhər, 2-ci döngə, ev 14, mənzil 3.
Xatirəsi
Yaşadığı İçərişəhərdə keçmiş Pestel küçəsinin adı dəyişdirilərək Telman Bağırov küçəsi edilmişdir.
Qaracaoğlan
Qaracaoğlan — Anadolu türk aşığı.
Həyatı
Qaracaoğlan irsi Türkiyədə Əli Rza Yalçın, Sadəttin Nüzhə (Erkin), İshak Rüfət, Zehni Ardıc, Cahid Öztelli kimi dəyərli araşdırmaçılar və ədəbiyyatşünaslar tərəfindən XX yüzilin əvvəllərindən öyrənilməyə başlayıb.
Yeri gəlmişkən, bəri başdan qeyd edək ki, Qaracaoğlan doğma diyarı Şərqi Anadoluya məhrəm olduğu qədər Azərbaycan elləri üçün də yaxındır, əzizdir. Bu baxımdan aşıq-şairin yaradıcılığını sərfi-nəzər edib onu vaxtilə oxucularımıza çatdıran İsmayıl Öməroğlu və Qara Namazov kimi alimlərimizin bu böyük sənətkarın yolunda çəkdikləri zəhmət xüsusi qeyd olunmağa layiqdir. Bütün bunlarla birlikdə Qaracaoğlan kimi azman bir sənətkarın bu taynan bağlı dərindən-dərin öyrənilməsinə həmişə ehtiyac duyulur. Uzun müddət aparılan elmi araşdırmalar sonucunda hələlik onun təxminən 1606-cı ildə Adana vilayətinin Bağça qəzasının Farsak kəndində tanınmış Sailoğulları nəslində dünyaya göz açdığını söyləmək olar. Bununla birlikdə, bəzi mütəxəssislər onun Anadolunun şərq tərəflərində, özəlliklə də Ərzurumda anadan olmasını israr edirlər. Onun əsl adı Həsən, atasının adı isə Qara İlyasdır. Türkmən tayfaları içə-risində böyüyüb yetişmişdir. Qaracaoğlamn ömrü demək olar ki, səyahətdə keçmişdir. O, sazını götürüb diyar-diyar gəzmiş, Ankara, Aydın, Maraş, Tokat, Konya, Niydə, Qaraman, Diyarbəkir, Mardin, Urfa, Hələb, Adana, Şam kimi şəhərlərdə olmuş. Balkan yarımadasında, Suriyada, Trablisdə, Misirdə gəzib-do-laşmışdır. Elə buna görə də aşıq-şair Qaracaoğlan haqqında müxtəlif məzmunlu rəvayətlər, macəralar dillərə düşmüşdür. Qaracaoğlan təxminən 1679-cu, yaxud da 1689-cu ildə öldüyünü yazırlar. Qəbri İçel vilayətinin Mut qəzasının Çukur kəndində nişanlısı Qaracaqızm qəbrinin yanındakı Qaracatəpədə — Qaracaoğlan təpəsindədir. Əlbəttə, Qaracaoğlan kimi böyük bir sənətkarın hansı vilayətdə, qəzada, kənddə, şəhərdə anadan olmasının və ya ölməsinin, habelə nə zaman yaşamasının dəqiqliyi ilə bəlli olmasının bəlkə də o qədər dərin önəmi yoxdur. Ancaq hər halda hər şey dəqiqlik tələb eləyir. Bu dəqiqlik ortaya çıxanda daha yaxşı olur. Adətən, böyük şəxsiyyətlərin vətəni olmur. Onlar bütün zamanlar üçün və hər insan oğlu üçün əzizdir. Hamı onları özününkü sayır. Xüsusilə də həmin böyük şəxsiyyət eyni millətin böyük oğludursa, Yunus Əmrə kimi, Füzuli kimi. Qaracaoğlan da türk millətinin qəlbində özünə böyük taxt qurmuşdur. Bu millətin şad günündə də, bəd günündə də onunla olmuş, sevincli günlərində onu güldürmüş, gəmginli günlərində ağlatmışdır. Bax, məhz buna görə Anadolunun hər bir insanı, hər bir şəhəri, kəndi onu özününkü saymış, özününküləşdirməyə çalışmışdır. Qaracaoğlan onu anlayan, başa düşən hər bir türkün, hər kəsindir.
Yaradıcılığı
Qaracaoğlanın kədəri də sevinci kimi safdır, təmizdir. O, düzlüyü, həqiqəti hər şeydən üstün tutub. 400 il bundan qabaq özünün beştelli cürəsiynən məclisdən-məclisə dürlü-dürlü xanələr daşıyan ölməz sənətkar, harada nə görübsə, ona yerindəcə qoşqular düzüb, kamil deyimləriynən el yığnaqlarını canlandırıb, feyziyab edib. Hər sözü, hər kəlməsi xüsusi ölçülər və biçimlər içində qatarlaşan qoşma və gəraylılarına hələ öz sağlığından üzü bəri neçə-neçə nəğmələr qoşulub. Onun düzümləri notların xanələrində qərar tutub. Beləliklə o, bir aşıq kimi el məclislərini, bir şair kimi türk şeir dünyasının saralıb-solmayacaq saysız-hesabsız vərəqlərini bəzəyib.Aşıq həyatdakı özbaşınalıqları, rüşvətxorluğu, ədalətsizlikləri gördükdə dözmürdü. Fırıldaqla, hiylə ilə baş girləyənləri, hətta ruhanilərin tamahkarlığını heyrətlə qarşılayırdı. Qaracaoğlan dövrünün bir sıra siyasi-ictimai olaylarına da biganə qalmamış, yeri gəldikcə insan təlafatına, saysız-hesabsız adamların bədbəxtliyinə, göz yaşlan axıtmasına səbəb olan ədalətsiz müharibələri də bəzi əsərlərində pisləmişdir. Qaracaoğlanın lirikası öz səmimiliyi, emosionallığı, təsirliliyi, ecazkarlığı ilə başqa aşıqlarınkından seçilir. O, hər şeydən öncə həyat aşiqi, füsunkar təbiət heyranı, sədaqətli vətən vurğunudur. Vətəninin zəngin təbiəti öz gözəlliyi və əzəməti ilə aşığı valeh etmişdir. Vətənin uca dağları, yam-yaşıl düzləri, sərin bulaqları, al-əlvan çiçəkləri, mer-meyvəli bağ-bağçaları, laləli yamacları, ilan kimi qıvrılıb axan çayları şair-aşığa ilham vermiş, onun incə, kövrək qəlbini riqqətə gətirmişdir. Aşığın dörd "dağlar" rədifli qoşmalarının hər birində füsunkar təbiət lövhələrinin bənzərsiz mənzərələri ilə tanış oluruq. Saz şairi qürbət elləri hansı məqsədlə olur-olsun gəzib-dolaşdıqca, doğma yurd-yuvasını yaddan çıxara bilmir. Vətən həsrətilə yaşayıb-yaradır. Belə zamanlarda aşıq üzünü qürbətdəki dağlara yaxud da havada "qatar-qatar olmuş gələn durnalar"a tutub Vətənin halından xəbərdar olmağa çalışır. Qürbət diyarlarda heç bir kimsəsi olmadığından şikayətlənən aşıq oralarda ölməyini heç arzulamır.
Onun fikrincə "Sultan Süleymana qalmayan dünya" heç kimə qalmayacaqdır. Ona görə də, əgər yaxşılıq eləyə bilmirsənsə, onda pislik eləməyə də can atma, deyir. Çünki, elin, xalqın malını yeyən bu dünyada olmasa da, o biri dünyada cavab verməlidir. İctimai ədalət gec-tez öz yerini tutmalıdır. Aşıq bu inamını aşağıdakı bənddə belə dilə gətirirdi: Bu dünyada adam oğluyam dersin,
Helali haramı durmayıp yersin,
Yeme el malını er geç verirsin,
Eşqi varlığına hakim kəsiləndə, məhəbbəti ömründən uca tutulanda Qaracaoğlan Vaqifə bənzəyir. Xalq hikmətlərinin poetik duyumlarını qoşqularında rədif qafiyələrə döndərəndə Ələsgərlə qoşalaşır. Kədərin müqabilində sabahın nikbin duyğularına boylananda isə Aşıq Alıynan səs-səsə verir. Bütün bunların müqabilində isə mühüm bir amil dayanır. Əgər Qaracaoğlan bu sənətkarların hər birindən neçə yüzil əvvəl yaşayıbsa, bəs bu bənzərlik nəynən bağlıdır? Onların yaradıcılığına diqqətlə nəzər yetirəndə sualın son cavabı özlüyündə aydınlaşır. Bu qüdrətli aşıq şairin özündən sonra gələn türk yaradıcılarına, o cümlədən də Azərbaycan aşıq deyimlərinə güclü təsiri olub. Bir çox araşdırmaçılar yaşlı insanların söylədiklərinə əsaslanaraq Qaracaoğlanın Kökçeeldə anadan olduğunu, Kozanoğulları dərəbəyliyi zamanı onu öldürmək istəmişlər. O, iki bacısı ilə obasından qaçmış, bir çox yerləri gəzərək Ərzuruma qədər gəlmiş, ömrü boyu evlənməmiş və orada ölmüşdür. Haqqında yazılan başqa rəvayətə görə əski yurdunda Kılıclı aşirəti bəylərindən birinin arvadı ilə aralarında məhəbbət macərası olduğu üçün onu öldürmək istəmişlər. O, iki bacısı ilə obasından qaçmış, bir çox yerləri gəzərək Ərzuruma qədər gəlmiş, ömrü boyu evlnməmiş və orada ölmüşdür.
Digər bir rəvayətə görə də Qaracaoğlan Bahçe ilçəsinin Farsak (Varsaq) kəndində anadan olmuşdur. Son zamanlar aparılan tədqiqatlarda onun anadan olduğu yerin Kozan ilçəsinin kökçə kəndi olduğu yazılmaqdadır.
Ən çox üzərində durulan nöqtə də aşığın Çukukovda doğulduğu və orada ölməsidir. Mehmet Fuad Köprülünün tədqiqatlarında Qaracaoğlan Bahçe isçəsinin Farsak kəndində Sailoğlu ailəsindəndir.
Radlovun verdiyi məlumata görə isə Qaracaoğlan Belqradda anadan olmuş, adı Simayıl, sevgilisinin adı da İstemi Sultandır. Sadettin Müzhet Ergün də Qaracaoğlanın Kanuni Sultan Süleyman (1520–1566) dövründə yaşadığını yazır.
"Ərzurumdur benim ilim","Binboğadır benim ilim","Yaylağımız Bulqar dağıdır"
— kimi misralar tədqiqatçılar arasında fikir dolaşıqlığı yaratmışdır. Onun soyu haqqında da müxtəlif söyləntilər olmaqla bərabər öz şerlərində soyu, kökü, nəsli haqqında da müxtəlif işarələr mövcuddur. Başqa rəvayətlərdə də onun Kırşehrin Mecidiyyə idçəsinin Mamalı kəndində Bıdvanoğlu soyundan, varsaq soyundan olduğu, atasının Türküstanın Bayat elindən köçüb gəldiyi söylənilir.
Bu da bir həqiqətdir ki, Qaracaoğlan aşıq ənənələrə uyğun olaraq sazı və sözü ilə Osmanlı imperatorluğunun Konya, İçel, Kayseri, Mardin, Karaman, Adana, Diyarbekir, Hama, Hələb, Misir, Tokkat, Ankara, Bursa, Simas kimi yerlərinin kənd və yaylalarına qədər gəzib-dolaşmış, hər yerdə də şairlik və aşıqlıq gücünü göstərmişdir. Öz adının gah Hasan, gah da Halil (Xəlil), Qaracaoğlanın isə onun təxəllüsü olduğunu aşıq şerlərində ifadə edir. Qaracaoğlanın tədqiqatçıları onun bir qürbətçi, qərib bir aşıq olduğunu yazırlar. Şerlərində də bunu edən tutarlı misralar vardır. Şerlərində Dunay boylarından, Avstriya müharibələrinə qədər söz etdiyinə görə onun Osmanlı imperatorluğunun qərb hüdudlarına, hətta xarici ölkələrə də getdiyi ehtimal olunur. "Dilləri var dilimizə bənzər" şeri bu ehtimalın doğruluğunu təsdiqləyir. Mənbələrdə onun 1679 və ya 1689-cu ildə öldüyü bildirilir.
Doğulduğu yer kimi adı, soyadı, öldüyü yer və dəfn edildiyi məkan dəqiq olaraq bilinmir və müxtəlif rəvayətlərlə izah edilir. Bu rəvayətlər təxminən aşağıdakılardır.
Qaracaoğlanın həyatı və yaradıcılığı haqqında ilk məlumatı türk ədəbiyyatının quruculuğundan olan Fuad Köprülü 1915-ci ildə "Türk saz şairləri" adlı kitabında vermişdir. 1927-ci ildə isə Sadettin Hüzhüt Güney "Qaracaoğlanın həyatı və şeirləri" kitabını nəşr etdirdi. Sonrakı illirdə Ahmet Kutsi Tecer, Mustafa Necati Karayer, Refik Ahmet Sevengil, Jahit Özbelli, İlhan Başgöz, Ali Rza Yalçın, Ahmet Tevhid kimi alimlərin tədqiqatlarında Qaracaoğlan, onun yaradıcılığı haqqında qiymətli fikirlər irəli sürülmüşdür. Bu tədqiqatlarda birdən çox Qaracaoğlanın yaşadığı ehtimalları da ortaya çıxmaqla bərabər Qaracaoğlanın yaşadığı dövr gah XVI, gah da XVII əsrə aid edilmişdir.
Qaracaoğlanın həyatı ilə bağlı dastandan əlavə, xalq arasında kiçik epizodlar da dolaşmaqdadır. Bu nümunələrdə Qaracaoğlan bir övliya, sazın-sözün qüdrəti ilə hər şeyi mümkün edən bir şəxs kimi verilir.
Qaracaoğlanın sazının hər teli, sözünün hər bəndi bir Adama həyat verir. Qaracaoğlan bu məqamlarda Dədə Qorqudla yanaşı dayanır. O da "müşkülləri həll edir", onun sazı da qopuz kimi ecazkardır.
Qaracaoğlan xalq dilinin incəliklərini və gözəlliklərini bütün təravəti ilə şerə gətirdiyi kimi, heca vəzninin də ən yayqın və klassik formalarında şerlər yazmışdır. Ən çox qoşma, səmai, varsağı şəkillərindən istifadə etmişdir. Türk aşıq şerində varsağı deyildiyi zaman Qaracaoğlan xatırlanır. Şeirin bu növü heca vəzninin səkkizli qəlibi ilə yazılıb, xüsusi bir hesabatla oxunur. Varsağı şer şəklində bəndlərin sayı 3 ilə 5 arasında olur. Bunu səmaidən (gəraylıdan) ayıran xüsusiyyətlərdən biri onun xüsusi bəstə ilə oxunması və ilk dövrdükdə behey, bre, hey kimi nidaların olmasıdır.
Türk xalq ədəbiyyatında məhəbbət mövzusunu ən çox işləyən Qaracaoğlan olduğu kimi, XVII əsr aşıq ədəbiyyatında daha çox gözəlləmələr yazan da Qaracaoğlan olmuşdur. Gözəllərin ağlını-kamalını, mərifətini, əndamını, qaşını-gözünü, sözünü ustalıqla mədh etməklə bərabər gözəl olan hər şeyi (mənzərə, dağ-daş, təbiət və s.) öyən şerlərin Qaracaoğlanın yaradıcılığında ayrıca yeri var.
Qaracaoğlanın istifadə etdiyi nəzm şəkillərindən biri də qoşmadır. Aşığın tədqiqatçılarının yazdığına görə onun yazdığı 500-dən yuxarı şerin 322-si qoşma biçimində olmaqla bərabər, bu şerlər klassik qoşma şəklinin ən mükəmməl nümunələrindəndir.
Məlumdur ki, aşıqların təcrübələrini ifadə edən öyüdverici şerləri (ustadnamələri) yazan şairlər müəyyən bilik və təcrübəyə, dünyagörüşünə malik ağsaqqallıq, müdriklik timsalıdır. Türk xalq şerində bunun gözəl örnəklərinə də Qaracaoğlan ustadnamələrində rastlanır. Qaracaoğlanın poeziyası bədii sənətkarlıq baxımından da güclüdür. Xalq şerinə məxsus sadəlik, təbiilik, aydınlaq onun yaradıcılığında özəl bir yer tutur. Tək-tək ərəb və fars sözləri olsa da, onlar onun poeziyasının gözəlliyinə xələl qata bilmir. Şair xalqının danışdığı, anladığı, hər gün eşitdiyi sözləri, ifadələri işlədir. Bu sadəlik, bu təbiilik və aydınlıq eyni zamanda onun şerlərinin biçimində, ölçüsündə də özünü göstərir. Onun istifadə etdiyi təsvir formaları, bədii ifadələr, məcazlar sistemi əsərlərinin poetik gücünü daha da artırır, şairin yaradıcılığına xüsusi bir gözəllik verir. Qaracaoğlan yaradıcılığı ilə Türkiyənin xalq ədəbiyyatında yeni bir mərhələ başlayır. O, özündən sonrakı Türkiyə aşıq poeziyasına güclü təsir göstərmişdir. Düzdür, onun özü də özündən öncəki xalq şairlərindən xeyli şeylər öyrənmişdir. Məsələn, Yunus Əmrə kimi nəhəng şairdən çox öyrənmişdir. Qaracaoğlan, hətta, Y. Əmrənin bir ilahisində təkrarlanan "Bana seni, gerek seni" nəqərat misrasını özünün bir səmaisində "Sana bir ben gerek, bir ben", başqa hir səmaisində isə "Yare bir ben gerek, bir ben" biçimində təkrarlamış və belə yaxınlıqlara onun yaradıcılığında çox rast gəlmək mümkündür. Əsərlərinin hamısını heca ölçüsü ilə yazan Qaracaoğlanın hələ öz sağlığından başlayaraq onu özünə ustad hesab edən və onun yaradıcılıq yolunu izləyən şairlər ordusu yetişmişdir. Onların içərisində XVII yüzilliyin saz şairlərindənÖməri, Gövhərini, Həsəni, ismayılı, XVIII və XIX əsr aşıqlarından Dəli Boranı, Dadaloğlunu, Ruhsatini, Vəhdətini və başqalarını göstərmək olar. Qaracaoğlan təkcə saz şairlərinə-aşıqlara təsir göstərməklə qalmayıb. Onun yaradıcılığından yazılı ədəbiyyatın nümayəndələri də yararlanmışlar. Aşıq tərzində şerlərilə məşhur olan Rza Tofiq (1869–1949) yaradıcılığında özəlliklə bu yaxınlıq açıq şəkildə hiss olunur. Karacaoğlan sevmək və sevilmək mövzusunda o qədər qabağa gedir ki, onu nə şəriət və əxlaq qanun-qaydaları, nə də dövrünün adət-ənənələri tutub saxlaya bilir. Şairin qəti düşüncəsinə görə, insan həyatında ən əhəmiyyətli şey sevmək və sevilməkdir. Qaracaoğlan öz sevgisini büruzə verərkən, əslində həqiqi insan sevgisini nəzərdə tutur. Həyatın mənası sevməkdədir. Qaracaoğlan dünyada bütün sevənlərin bir-birinə qovuşmasını diləyir, təmiz, saf sevgini təbliğ edir. "Bizim üçün ayrılıq yoxdur, ya sən, ya mən ölməyincə" — deyir. Qaracaoğlanın poeziyası bədii sənətkarlıq baxımından da güclüdür.
Günəş fırtınası (1859)
Çilidən yenicə uzaqlaşmış Cənub Xaç gəmisinin heyəti qəribə bir hadisəni heç vaxt unutmamışdılar. Günorta 13.30 radələrində birdən–birə hər tərəf qırmızı rəngə boyanır. Sanki göydən qirmizi rəngdə dolu yağır. Gəminin heç bir cihazı işləmir, kompas yerində fırlanır. Elə bil onlar qan dənizində üzürdülər, buludlar da qan rəngində idi. Həmin vaxt Yer kürəsinin bütün bölgələrində teleqraf sistemlər sıradan çıxmışdı. Göy qübbəsinin üçdən iki hissəsi qırmızı rəngə boyanmışdı. Günlərlə informasiya sistemləri işləmədi. İdarələr və kommunikasiya şəbəkələri şok vəziyyətində idi. Təsəvvür edin ki, indiki dövrdə günlərlə internet sistemi işləmir, tele-radio kosmik peykləri işləmir, Yer kürəsinin bütün bölgələrində heç bir məlumat almaq və ya ötürmək mümkün deyil.
Bunu o vaxt heç kim anlaya bilməmişdi, təkcə bir nəfərdən başqa. Bu həvəskar astronom Riçard Karrinqton idi. O Redhildə (Redhill, Surrey) özəl rəsədxanada Günəş ləkələri ni öyrənirdi. Bir gün əvvəl o Günəş də çox nəhəng bir ləkənin (ölçüləri Yerin ölçülərindən on dəfə böyük) əmələgəldiyini görmüşdü. Bu ləkədən çox nəhəng bir alov buludunun qalxdığını da görmüşdü. Onun belə tezliklə Yerə çatacağını isə o bilmirdi. Odur ki, əvvəlcədən o heç kimə bir söz deməmişdı. İndi astronomlar Günəş tufanlarını yaxşı izləyə bilirlər. Günəşin aktivliyi artan zaman onun səthindən bəzən nəhən plazma buludu ayrılır və kosmik fəzada böyük sürətlə yayılır. Bu plazma buludu Yerə çatan zaman onun atmosferində güclü maqnit həyacanlanmaları yaradır və Yerdə bütün radio, tele və peyk sistemlərini sıradan çıxarır. Məsələn, 1989-cu ildə Kvebek Su elektik stansiyasının işi dayandığından Kanadanın şimal hissəsi zülmətə bürünmüşdü. Buna səbəb Günəş tufanı olmuşdu. Günəş tufanları nəticəsində 2003-cü ildə Yaponiyanın hava məlumatı yayan ən böyük süni peyki sıradan çıxmışdı. İndiyə qədər baş verən Günəş tufanları 1859-cu ildə baş verən tufandan demək olar ki, yüz dəfələrlə zəif hesab edilir. thumb|alt=250|2012-ci ilin günəş fırtınası, STEREO tərəfindən fotoşəkildə göstərildiyi kimi, 1859-cu ildə Carrington Hadisəsi zamanı Yer kürəsini vurduğu güman edilən güclə müqayisə edilə bilən bir CME idi.
Tarixi
Carrington hadisəsi günəş maksimumundan bir neçə ay əvvəl baş verdi, günəş fəaliyyətinin yüksəldiyi dövr, günəş dövrü 10
Geomaqnit qasırğası
1-2 sentyabr 1859-cu ildə ən böyük geomaqnit qasırğalarından biri (yerüstü maqnitometrlər tərəfindən qeydə alındığı kimi) baş verdi. Fırtınanın gücünün təxminləri (Dst) −0,80 ilə −1,75 µT arasında dəyişir. Geomaqnit qasırğasının 150 milyon kilometr (93 milyon mil) səyahət etmək üçün 17,6 saat çəkərək birbaşa Yerə doğru hərəkət edən böyük bir tac kütləsi atılması (CME) tərəfindən başladığı güman edilir. Tipik CME-lərin Yerə çatması bir neçə gün çəkir, lakin güman edilir ki, bu CME-nin nisbətən yüksək sürəti əvvəlki CME nəticəsində mümkün olub, bəlkə də 29 avqustda ətrafdakı günəşin “yolunu təmizləyən” böyük aurora hadisəsinin səbəbi Carrington Tədbiri üçün külək plazması. 250px|thumb|24 may 2010-cu ildə Beynəlxalq Kosmik Stansiyadan götürülmüş Günəşdən tac kütləsinin atılması nəticəsində yaranan geomaqnit qasırğası zamanı Aurora
Günəş alovu
Sentyabrın 1-də günortadan əvvəl ingilis həvəskar astronomları Riçard Kristofer Karrinqton və Riçard Hodqson müstəqil olaraq günəş parlamasının ilk müşahidələrini qeyd etdilər. Carrington və Hodgson, Kral Astronomiya Cəmiyyətinin Aylıq Bildirişlərində yan-yana nəşr olunan müstəqil hesabatlar tərtib etdilər və Kral Astronomiya Cəmiyyətinin 1859-cu ilin noyabrında keçirilən iclasında hadisənin rəsmlərini nümayiş etdirdilər. Şotland fiziki Balfour Stewart tərəfindən Kew Rəsədxanasının maqnitometr qeydində müşahidə edilən geomaqnit günəş alovu effekti (“maqnit toxunuşu”) və ertəsi gün müşahidə edilən geomaqnit qasırğası səbəbindən Karrinqton günəş-yer əlaqəsindən şübhələnirdi. 1859-cu il geomaqnit qasırğasının təsirləri haqqında dünya miqyasında hesabatlar Carrinqton və Stüartın müşahidələrini dəstəkləyən amerikalı riyaziyyatçı Elias Loomis tərəfindən tərtib edilmiş və nəşr edilmişdir.
Avroralar
Auroralar dünyanın hər yerində, şimal yarımkürəsində, Karib dənizinə qədər cənubda göründü. ABŞ-dakı Qaya dağları üzərindəki aurora o qədər parlaq idi ki, parıltı qızıl mədənçilərini oyatdı, onlar səhər olduğunu düşündükləri üçün səhər yeməyi hazırlamağa başladılar. ABŞ-nin şimal-şərqində yaşayan insanlar qütb işığında qəzet oxuya bilirdilər. Avrora qütblərdən cənub-mərkəzi Meksika, ref>
Kvinslend, Kuba, Havay, Yaponiyanın cənubu və Çin kimi aşağı enlik ərazilərində və hətta çox yaxın olan aşağı enliklərdə göründü. ekvator, məsələn, Kolumbiyada. 3 sentyabr 1859-cu il şənbə günü Baltimore American and Commercial Advertiser xəbər verdi: Cümə axşamı gecəsi təsadüfən çölə çıxanlar auroral işıqların daha bir möhtəşəm nümayişinin şahidi olmaq fürsəti əldə etdilər. Bu fenomen bazar günü gecəsi nümayişə çox bənzəyirdi, baxmayaraq ki, bəzən işıq mümkünsə daha parlaq, prizmatik çalarlar isə daha müxtəlif və qəşəng olurdu. İşıq bütün qübbəni bürüdü, görünür, parlaq bir bulud kimi görünürdü, onun vasitəsilə daha böyük böyüklükdəki ulduzlar qeyri-müəyyən şəkildə parlayırdı. İşıq dolu olan aydan daha böyük idi, lakin onun dayandığı hər şeyi əhatə edən təsvirolunmaz yumşaqlıq və incəlik vardı. Saat 12 ilə 1 arasında, ekran tam parlaqlıqda olanda, bu qəribə işığın altında dincələn şəhərin sakit küçələri həm gözəl, həm də tək bir görünüş təqdim edirdi. 1909-cu ildə Avstraliya qızıl mədənçisi C.F. Herbert öz müşahidələrini Perth dəki Daily News-a yazdığı məktubda təkrarladı:
Mən Rokewood qəsəbəsindən (Viktoriya) təxminən dörd mil aralıda, Rokvudda qızıl qazırdım. Mən və çadırdan bayıra baxan iki yoldaşım təxminən saat 19 radələrində cənub səmasında böyük əks-səda gördük və təxminən yarım saatdan sonra demək olar ki, təsvirolunmaz gözəllik mənzərəsi ortaya çıxdı: Cənub səmalarından ağla gələn hər rəngdə işıqlar yayılırdı, bir rəng sönərək yerini digərinə vermək üçün mümkünsə əvvəlkindən daha gözəl, çaylar zenitə yüksəlir, lakin oraya çatanda həmişə zəngin bənövşəyi olur və həmişə qıvrılırdı. dəyirmi, açıq bir səma zolağı buraxır, bu da dörd barmağın qol uzunluğunda tutulması kimi təsvir edilə bilər. Zenitdən şimal tərəfi də gözəl rənglərlə işıqlandırılırdı, həmişə zenitdə yuvarlaqlaşır, lakin cənub və şimal rəngləri həmişə uyğun gəldiyi üçün sadəcə cənub ekranının reproduksiyası hesab olunurdu. Bu, heç vaxt unudulmayacaq bir mənzərə idi və o zaman qeydə alınmış ən böyük aurora hesab olunurdu ... . Rasionalist və panteist təbiəti ən incə paltarında görür, ilahi immanensiyanı, dəyişməz qanunu, səbəb və nəticəni tanıyırdı. Xurafatçılar və fanatiklər dəhşətli xəbərlərə malik idilər və bunun Armageddonun və son dağılışın xəbəri olduğunu düşünürdülər.
Teleqraflar
Bütün Avropa və Şimali Amerika da teleqraf sistemləri sıradan çıxdı, bəzi hallarda teleqraf operatorlarına elektrik şoku verdi. Teleqraf dirəkləri qığılcımlar atırdı. Bəzi teleqraf operatorları enerji təchizatını ayırmalarına baxmayaraq mesaj göndərməyə və qəbul etməyə davam edə bilərdi. Bəzi teleqraf xətləri teleqraf operatorunun enerji təchizatı ilə əlaqəni davam etdirməyə imkan vermək üçün elektromaqnit sahəsindən kifayət qədər geomaqnit induksiya cərəyanı yarada bilmişdir. 1859-cu il sentyabrın 2-nə keçən gecə Boston və Portlend, Men şəhərləri arasında Amerika Teleqraf Xəttinin iki operatoru arasında aşağıdakı söhbət baş verdi və Boston Traveler qəzetində xəbər verildi: Boston operatoru (Portland operatoruna): "Lütfən, on beş dəqiqə ərzində batareyanızı [enerji mənbəyini] tamamilə kəsin."
Portland operatoru: "Bunu edəcək. İndi əlaqəsi kəsilib."
Boston: "Mənimki əlaqə kəsilib və biz auroral cərəyanla işləyirik. Yazılarımı necə qəbul edirsiniz?"
Portlend: "Batareyalarımızı işə salmaqdan daha yaxşıdır. - Cərəyan yavaş-yavaş gəlir və gedir."
Boston: "Mənim cərəyanım bəzən çox güclü olur və biz batareyalar olmadan daha yaxşı işləyə bilərik, çünki aurora alternativ olaraq batareyalarımızı neytrallaşdırır və artırır, bəzən rele maqnitlərimiz üçün cərəyanı çox güclü edir. Tutaq ki, biz batareyalar olmadan işləyirik. bu bəladan təsirlənirlər”.
Portlend: "Yaxşı. İşlə davam edimmi?"
Boston: "Bəli. Davam et." Söhbət iki saata yaxın davam etdi və heç bir batareya gücündən istifadə etmədən və yalnız avroranın yaratdığı cərəyanla işlədi və dedilər ki, [kim tərəfindən?] bu, bir və ya iki sözdən çox olan ilk dəfə idi. bu şəkildə nəql edilmişdir.
Oxşar hadisələr
2013-cü ilin iyun ayında Lloyd's of London və Amerika Birləşmiş Ştatları nda yerləşən Atmosfer və Ətraf Mühitin Tədqiqatları (AER) tədqiqatçılarının birgə müəssisəsi Carrington Tədbirindən əldə edilən məlumatlardan istifadə edərək, oxşar hadisənin indiki vaxtda təkcə ABŞ-a olan qiymətini 0,6 ABŞ dolları dəyərində hesablamışdır. 2,6 trilyon, o zaman bu, illik ÜDM-in təxminən 3,6%-15,5%-nə bərabər idi.
Digər tədqiqatlar ağac halqalarında karbon-14 və buz nüvələrində berilyum-10-da (digər izotoplar arasında) böyük günəş alovlarının və CME-lərin imzalarını axtardı. Böyük bir günəş fırtınası nın imzası eramızın 774-775-ci illəri və eramızın 993-994-cü illəri üçün tapıldı. 775-də saxlanılan karbon-14 səviyyələri, günəşin fəaliyyətinin normal dəyişməsindən təxminən 20 dəfə, Karrinqton hadisəsindən isə 10 və ya daha çox dəfə bir hadisənin baş verdiyini göstərir. Eramızdan əvvəl 7176-cı ildə baş vermiş hadisə, bu proxy məlumatlarına əsaslanaraq hətta eramızın 774-775-ci illərində baş vermiş hadisəni də keçmiş ola bilər..
Başqa sübutlar
Etibarlı müşahidələrdən əvvəl keçmiş günəş fırtınalarının tarixini yenidən qurmaq üçün nazik nitratla zəngin təbəqələri olan buz nüvələri təhlil edilmişdir. Bu, günəş enerjisi hissəciklərinin azot u ionlaşdıraraq, azot oksidinin və digər oksidləşmiş azot birləşmələrinin istehsalına gətirib çıxaracağı və qarla birlikdə çökmədən əvvəl atmosferdə çox seyreltilməyəcəyi fərziyyəsinə əsaslanırdı.
1986-cı ildən başlayaraq bəzi tədqiqatçılar Qrenlandiya nın buz nüvələrindən əldə edilən məlumatların Karrinqton hadisəsi də daxil olmaqla fərdi günəş hissəcikləri hadisələrinin sübutunu göstərdiyini iddia etdilər. Bununla belə, daha yeni buz nüvəsi işi bu şərhə ciddi şübhələr qoyur və göstərir ki, nitrat sünbülləri çox güman ki, günəş enerjisi hissəcikləri hadisələrinin nəticəsi deyil, meşə yanğınları kimi yerüstü hadisələrlə bağlı ola bilər və məlum olan digər kimyəvi imzalarla əlaqələndirilir. meşə yanğınları. Qrenlandiya və Antarktida nüvələrində nitrat hadisələri üst-üstə düşmür, buna görə də onların proton hadisələrini əks etdirdiyi fərziyyəsi indi ciddi şübhə altındadır ref>
Azərbaycanda energetika
Tarixi
XIX əsrin sonunda dünyada ilk dəfə elektrik eneıjisinin istehsal başlanmışdır. Bu dövrə qədər Azərbaycanda artıq neft çıxarılmasıq başlandığı vaxtdan elektrik eneıjisindən istifadə olunmuşdur. I dövrdə (1898-ci il) Bakının neft sənayesi dünyada istehsal olunan neftin yarısından çoxunu təşkil etmişdir. Neft mədənlərini elektriklə təmin etmək üçün ilk dəfə olaraq 5-50 kvt-lıq elektrik stansiyalan quraşdırılmışdır. Neft sənayesinin intensiv inkişafi elektrik eneıjisini yüksəltməyi tələb edirdi. Bu problemin perspektivliyini və mənfəətliyini bilən bir sıra xarici elektrotexniki firmalar - «Simens ± Qalske», «AEQ» və başqaları Bakıda daha güclü elektrik stansiyalan tikmək barədə müraciət etdilər. Bu məqsədlə 1898-ci ildə «Elektrik gücü» aksioner (səhmdar) cəmiyyəti yaradılır.
1900-cu ilin martında «Elektrik gücü» AC Bakıda iki elektrik stansiyası layihələşdirir və onların tikilməsinə başlanır: «Belqorod» - 6000 L.s., və Bibi-Heybət - 1000 l.s. (sonralar o «Krasnaya zvezda» İES və Krasin adına İES adlandınldı).1902-ci ilin martında istismara buraxılan Belqorod elektrik stansiyasında «Zulcer» firmasının hər birinin 1000 l.s gücü olan dörd buxar maşım, «Lezner» firmasının 2000 l.s. gücü olan buxar maşını, AEQ firmasının 6000 v gərginlikli generatoru quraşdırıldı. Bibi-Heybət elektrik stansiyasında «Simens - Qalske» firmasının 500 l.s. gücündə olan iki buxar maşını qoyuldu. Belqorod və Bibi - Heybət elektrik stansiyaları o dövr üçün Rusiyada ən böyük stansiyalar idi.
1912-ci ildə Bibi - Heybət və Belqorod elektrik stansiyalarının lövbəti genişləndirilməsinə başlandı. İşə AEQ firmasının 8000 kvt gücündə olan turbogenerator daxil edildi. Belə turbogeneratorun daxil edilməsi Bibi - Heybət elektrik stansiyasının gücünü 10800 kvt-a çatdırdı.
1914-cü ildə Bibi - Heybət və Belqorod stansiyalan arasında əlaqə ıradıldı. Bu tarixi Azərbaycanda elektrik sisteminin yaranması tarixi hesab etmək olar. 1915-1917-ci illərdə Bibi - Heybət stansiyası Rusiyada ən böyük və Avropada ən faydalı stansiyaya çevrildi. 1915-ci ildə bu iki elektrik stansiyasının ümumi gücü 47000 kvt-a çatdırıldı.
1920-ci ildə «Elektrotok» energetika kompaniyası qabaqlar xüsusi firmalara məxsus olan daha beş mədən elektrostansiyasım (Romanı - 4000 kvt, Zabrat- 720 kvt, Sabunçu - 700 kvt, Suraxanı - 900 kvt və Artyom adası - 1420 kvt -) birləşdirdi. «Elektrotok» elektrik stansiyasının ümumi gücü 56000 kvt-a çatdırıldı. Bakının mədənlərində neft istehsah dünyanınkinin 17,8%-ni və SSRİ-nin neft hasilatının 80%- qədərim təşkil etməsini nəzərə alaraq 1 QOELRO-nun plamnda Bakı sənaye rayonunun elektrikləşdirilməsinə xüsusi diqqət ayrıldı. Elektrik stansiyalarının, genişləndirilməsi ilə  yanaşı elektrik şəbəkələri də inkişaf etdirildi. 1935-ci ildə elektrik sisteminin gücü 176 min kvt-a qədər artırıldı.
Layihəyə uyğun olaraq «Krasnaya Zvezda» İES-də hər birinin gücü 25000 kvt olan iki terlofikasiya turbini, Krasin adma İES-ə isə 25000kvt gücü olan bir kondensasiya turbini qoyuldu. 1939-cu ildə bütün aqreqatlar işə salındı. Sistemin gücü 251.6 min kvt-a çatdırıldı. 1941-ci ildə Sumqayıtda İstilik Elektrik Mərkəzi yaradılaraq gücü 24000 kvt olan kondensasiya turbini və gücü 25000 kvt olan AP-25-1 tipli teplofıkasiya turbini işə salındı.
1940-cı ildə Azərbaycan energetika sisteminin gücü 251000 kvt-ə çatdırılaraq 1920-ci il sistemindən 5 dəfə çox təşkil etdi. 1940-cı ildəyarımstansiyaların sayı - 139, 20 - 110 kvt-lıq hava xəttlərinin uzunluğu 651 km, güc transformatorlarının ümumi gücü 589600 kvt təşkil edirdi. Bu illərdə «Sevemaya» İES-i və Mingəçevir SES-i işə salındı, fəaliyyətdə olan elektrik stansiyalarında rekonstruksiya işləri apanldı. «Sevemaya» İES-də yeni eneıji bloku montaj edildi, Əli-Bayramlı İES-i tikildi.
22 MVt gücündə olan Araz Su Elektrik Stansiyası 1970-ci ildə, ümumi gücü 50 MVt olan Tərtər Su Elektrik Stansiyası 1976-cı ildə və ümumi gücü 380 MVt olan Şəmkir Su Elektrik Stansiyası 1982-ci ildə qurulmuşdur.
Həmin vaxt elektrik stansiyalarının tikintisi ilə yanaşı, elektrik şəbəkələri də sistematik şəkildə inkişaf etmiş və ölkənin davamlı enerji sistemi yaradılmışdı. Bu illərdə 330 kV-lıq "Əli Bayramlı" İstilik Elektrik Stansiyası – "Ağdam – Gəncə - Ağstafa", "Əli Bayramlı – Yaşma – Dərbənd", 5-ci Mingəçevir, 500 kV-lıq 1-ci və 2-ci Abşeron, "Muxranis – Vəli", "Yaşma", "Gəncə", 330/110/10 kV-lıq "Ağstafa", 330/110/10 kV-lıq İmişli, 500/330/220 kV Abşeron, "Hövsan", "Nizami", "Müşfiq" "Səngəçal", "Masallı", "Ağsu" və "Babək" 220/110/10 elektrik yarımstansiyaları istifadəyə verilmişdir.
1983-cü ildə Azərbaycan İES- də iki aqreqatın montaj işləri qurtardı. Hazırda Azərbaycan İES-in (Mingəçevirdə) 2400 mvt- gücünə malik olub Cənubi Qafqazda ən güclü elektrik stansiyası sayılır. O, respublikamızın yarısının tələbatını ödəyir. 1990-cı ilin əvvəlində Azərbaycan İES-nin axırıncı 7 və 8-ci enerji bloklan istismara verildi.
Ermənistanla olan münaqişə Azərbaycanın energetikasına mənfi təsir göstərdi, «Azərbaycan İES - Ağdam- İmişli» elektrik enerjisinin məsafəyə verilməsi sıradan çıxarıldı.
Hazırda «Azərenerji» AC- tinin kollektivi tərəfindən konkret işlər yerinə yetirilir. Bir çox xarici banklar Azərbaycan iqtisadiyyatının gələcək inkişafina etibar edərək ona xeyli kreditlər ayınr. Belə ki, 1995-ci ildə Yenikənd SES-nın tikilməsi üçün Azərbaycana 53,4 milyon ABŞ dolları miqdarında kredit verildi. «Sevemaya» İES-nin rekonstruksiyası üçün Yaponiya 160 milyon dollar miqdarında kredit ayırdı. Planlaşdırılmış işlər başa çatdıqdan sonra müəyyən edilmiş güc daha 400 mvt artacaqdır. Hazırda 500 və 300 kv gərginlikli elektrikin məsafəyə ötürülməsi müvafiq olaraq 594 və 1025 km təşkil edir. Bütün kompleks işlər yerinə yetirildikdən sonra Respublikanın eneıji sisteminin gücü xeyli artacaq və sonralar Azərbaycan elektrik eneıjisini Avropaya ixrac edə biləcəkdir.
Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı tərəfindən 1995-ci ilin dekabrında Yenikənd Su Elektrik Stansiyasının tikintisi üçün Azərbaycana 53 milyon dollar həcmində kredit verilib və ümumi gücü 150 MVt olan Yenikənd SES-i tikilib.
Mingəçevir Su Elektrik Stansiyasının yenidən qurulması, 330 kV-lıq Ağcabədi, 110 kV-lıq Bərdə hissəsi və 330 kV-lıq "Ağcabədi-İmişli" elektrik ötürücü xəttləri Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı və İslam İnkişaf Bankı tərəfindən qurulmuşdur.
Kredit ilə Almaniyanın bankı – Bayerische Landesbank Girozentrale hesabına Bakı istilik Elektrik Stansiyasında hər biri 53,5 MVt olan 2 ədəd qaz turbinli qurğu və Yaponiyanın Beynəlxalq Əməkdaşlıq Bankının hesabına "Şimal" elektrik stansiyasında 400 MVt buxar qaz zavodu 2002-ci ildə istifadəyə verildi. 14 fevral 2005-ci ildə dövlət başçısı "Azərbaycan Respublikasında Yekun Enerji Kompleksinin (2005–2015) İnkişafı" Dövlət Proqramını təsdiqləyib. Ölkə iqtisadiyyatının elektrik tələbatını tamamilə Azərbaycan İES, Şirvan İES, Şimal İES, Bakı İES, Naxçıvan İES, Astara, Xaçmaz, Şəki, Naxçıvan, Bakı, Quba, Səngəçal elektrik stansiyaları kimi 12 İstilik Elektrik Stansiyası və Mingəçevir, Şəmkir, Yenikənd, Varvara, Araz, Vayxır SES-ləri kimi 6 Su Elektrik Stansiyası ödəmişdir. Onların ümumi gücü təxminən 5900 meqavat idi. Azərbaycanda elektrik enerjisinin 90 faizi İES-lərin, 10 faizi isə Su Elektrik Stansiyalarının payına düşür.
Enerji Nazirliyinə daxil olan Enerji Tənzimləmə Agentliyi Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 22 dekabr 2017-ci il tarixli Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikası Enerji Nazirliyinin Dövlət Enerji və Qaz Nəzarəti Departamenti əsasında yaradılmış və onun nizamnaməsi təsdiq edilmişdir. Dünya İqtisadi Forumu tərəfindən tərtib olunmuş Global Enerji Memarlığı Performans İndeksi 2017 hesabatına əsasən, Azərbaycan 127 ölkə arasında 0,67 bal ilə 36-cı yerdədir.
Təşkilatın 2016-cı il tarixli hesabatına əsasən, 126 ölkə arasında 0.68 bal ilə Azərbaycan 32-ci yerdədir. İqtisadi böyümə və inkişaf 0,68 bal, ətraf mühitin davamlılığı 0,57 bal, enerjiyə qənaət və təhlükəsizlik 0,79 bal olmuşdur.
Neft
Sahə jurnallarına və hökumət mənbələrinə görə, 2004-cü ildən etibarən sübut edilmiş neft ehtiyatları 7 milyarddan 13 milyard barelə (2,1 × 109 m³) qədərdir. Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkəti (ARDNŞ) dənizkənarı sahələrinin (əsasən istifadə edilməmiş) birgə işlənməsi və neft boru kəmərləri tikilməsi üçün nəzərdə tutulmuş bir neçə müqavilə bağlamışdır. Məsələn, Xəzər Boru Kəməri Konsorsiumu layihəsi nefti Xəzər dənizindən [[Rusiyanın Qara dəniz Novorossiysk limanına nəql edəcək. Türkiyə ilə digər bir müqaviləyə görə 2002-ci ilin sentyabrında Bakıdan Ceyhana qədər xam neft nəql etmək üçün ilk uzunluğu qurulmuş 1,760 km uzunluğunda səmərəli bir boru kəmərinin tikintisi nəzərdə tutulur. 1995-ci ildə [[Azərbaycanda 17 dəniz neft yatağı istehsal edilmişdir. Günəşli yatağı, Azərbaycan sahillərinin təxminən 96 km, illik istehsalının yarıdan çox hissəsini təşkil edir. 2002-ci ilin sonunda 15 xarici ölkədə 33 şirkət Azərbaycanla 21 əsas neft yataqlarının işlənməsi üzrə müqavilələr imzalamışdır. 2003-cü ildən etibarən Xəzər dənizində dənizkənarında neft hüququ üzrə mübahisələr bu ehtiyatların inkişafına mane olurdu. 1987-ci ildən 1993-cü ilə qədər 13,8 milyon ton neft və 12,5 milyard kubmetr qazdan 10,3 milyon ton neft və 6,8 milyard kubmetr qaz hasil edilmişdir. İstehsalın azalması illik neftin 7,1%-ni və qazın 13,5%-ni təşkil edir.
Şahdəniz-2
"Şahdəniz-2" enerji strateji layihələri enerji təhlükəsizliyi və enerji diversifikasiyası layihəsidir. Şahdəniz qaz yatağının müqaviləsi 1996-cı ildə imzalanıb və Xəzər dənizini Qara dəniz sahilindəki Gürcüstan tərəfi ilə birləşdirən ilk boru kəməri 1999-cu ildə inşa edilmişdir. Xəzər dənizini Aralıq dənizi və beynəlxalq bazarlarla birləşdirən Bakı-Tbilisi-Ceyhan əsas neft ixrac boru kəməri 2006-cı ildə, Cənubi Qaz Boru Kəməri isə [[2007-ci ildə inşa edilib.
Şəffaflıq
Böyük Britaniyada fəaliyyət göstərən Qlobal Şahidlərin QHT-lərinin 2013-cü ildəki hesabatında Azərbaycanın neft sənayesində fəaliyyət göstərən şirkətlərin şəffaflıq və hesabatlılığı olmadığı aşkarlanıb. Milyonlarla dollarlıq gəlirin ARDNŞ ilə əməkdaşlıq edib qaranlıqda olan xüsusi şirkətlərin əlinə düşdüyü sənədləşdirilmişdir. Hesabatda bildirilir ki, SOCARın vurduğu müqavilələrin qeyri-şəffaflığı "sistemlidir" və əlavə edilir ki, "bu nəticələr bütövlükdə beynəlxalq ictimaiyyət üçün böyük narahatlıq doğurmalıdır. Neft və onun törəmə məhsulları Azərbaycan iqtisadiyyatının mərkəzindədir və 2011-ci ildə ixracın 95% -ni təşkil edir. Avropa üçün Azərbaycanın neft və qaz axınını şəffaf və yaxşı saxlaması vacibdir. Lakin bu brifinq göstərir ki, Azərbaycanda neft sənayesinin çox hissəsi qeyri-şəffafdır və korrupsiya epidemiya səviyyəsindədir..."
Təbii Qaz
Son illərdə, xüsusilə Bakıda bəzi neft quyularında tükənmiş olan təbii qaz hasilatı daha da əhəmiyyətli hala gəlib. Müvafiq ehtiyatlar 2004-cü ilin sonu etibarilə 1,37 trilyon kubmetr təşkil etmişdir. 2011-ci ildə təbii qaz istehsalı 17,66 milyard kubmetr təşkil edib. Ukrayna və İran Azərbaycan vasitəsilə Şərqi Avropaya təbii qaz boru kəməri çəkmək ilə maraqlanır. 10 Mart 2016-cı il tarixində Azərbaycan energetika naziri Natiq Əliyev açıq şəkildə deyib ki, Azərbaycan Cənub Qaz Dəhlizini (CQD) doldurmaq üçün kifayət qədər qaz ehtiyatlarına malikdir. CQD-nin məqsədi Azərbaycan vasitəsilə Gürcüstan və Türkiyəyə Avropaya 10 milyard kubmetr qaz nəql etməkdir.
Elektrik
[[2011-ci ildə elektrik enerjisi istehsalı 19,44 milyard kilovatsaata, elektrik istehlakı isə 13,57 milyard kilovatsaata yaxın qiymətləndirilir. [[2011-ci ilin əvvəlində quraşdırılmış ümumi qurğular 6,392 milyon kilovatdır. Tutumun 80% -dən çoxunu səkkiz istilik zavodu təmin edir, qalanı isə 5 hidroelektrik zavodundan gəlir. Əsas elektrik stansiyaları (hər ikisi istilikdir) Əlibayramlı (1,100 MW) və Mingəçevir (2,100 MW) yaxınlığında idi.
2017-ci il hesabatı
Ölkənin elektrik enerjisi sisteminin gücü 7,172.6 MVt-a çatır. Hazırda sistemin səmərəliliyi 5200 MVt-dır və tələb olunan maksimal güc 3750-3900 MVt-dır. 2017-ci ildə elektrik enerjisi istehsalı 22 209,8 milyon kilovatsaata, istilik elektrik stansiyalarında 20 445,4 milyon kilovatsaata, su elektrik stansiyalarında isə 1 732,8 milyon kilovatsaata yaxın elektrik enerjisi istehsal edilib və 2016-cı ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 2,0 faiz azalıb (22 665,7 milyon kWh). İl ərzində elektrik enerjisi istehsalı üçün ümumilikdə 4778,8 milyon kubmetr təbii qaz və 311,5 min ton mazut istifadə edilmişdir. Binəqədi rayonunun Hoca Hasan yarımstansiyasında 110/35 kV-lıq 50 MVA transformator, 110 kV-lıq iki kəsici və 35 kV-lıq elektrik avadanlıqları quraşdırılmışdır. 110 kV-lıq "Liman" və "Ağ şəhər" yarımstansiyaları arasında 110 kV-lıq ikitərəfli ötürmə xətti, 35/0,4 kV-lıq üç transformator yarımstansiyası tikilmişdir. 2017-ci ildə ölkədə neft hasilatı təxminən 38,7 milyon ton təşkil edib. "Azəri-Çıraq-Günəşli" yatağından çıxarılmış 28,9 milyon ton neftin, 2,4 milyon tonu "Şahdəniz" yatağına, 7,4 milyon tonu isə Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinə hasil edilib. 2017-ci ildə Prezident İlham Əliyev aşağıdakı substansiyaların açılmasında iştirak etmişdir:
Azərbaycanda fəaliyyət göstərən İES-lər
Hal-hazırda Azərbaycanın elektrik enerjisi sisteminin tərkibində 13 istilik elektrik stansiyası fəaliyyət göstərir.
NEZ
Neft və təbii qaz ehtiyatları benzin, herbisidlər, gübrələr, kerosin, sintetik kauçuk və plastik istehsal edən iri emal zavodlarının əsasını təşkil edir.
Tullantı
Tullantıları böyük həcmdə zərərsizləşdirən Təmiz şəhər ASC-nin Bakı Bərk Məişət Tullantılarının Yandırılması Zavodu 2012-ci ildən fəaliyyət göstərir. İllik yandırma gücü 500 min ton olan zavodda tullantıların yandırılması nəticəsində ildə 231,5 mln KVt/saat elektrik enerjisi istehsal olunur. Əldə edilən elektrik enerjisi yüksək gərginlikli xətlər vasitəsi ilə Bakı şəhərinin ümumi şəbəkəsinə ötürülür. Zavod istehsal gücünə görə Şərqi Avropa və MDB məkanında bu tipli ən iri müəssisə hesab olunur. Dördüncü nəsil (4G) texnologiyaların tətbiq edildiyi bu zavod ətraf mühitin mühafizəsi sahəsində Avropa Birliyinin ən sərt normativlərinə tam cavab verəcək şəkildə qurulub. Zavod fəaliyyətə başlayandan 2021-ci ilin sonuna kimi 4 milyon tondan çox tullantı zərərsizləşdirilib və nəticədə 1,586,394 MVt/saat elektrik enerjisi istehsal edilib.
Ebru
300px|right|thumb Ebru — su üzərində rəsm çəkmə sənətidir. Ebru rəssamları ebruzən adalanırlar.
Ebru – çağatay dilində "dalğavari", farsca – "bulud" və ya "suyun üzü", ərəbcə isə "üz üçün su" mənalarını verir. Ebru sənətinin mənşəyi barədə müxtəlif versiyalar var. İddia olunur ki, ebrunun vətəni Hindistandır və farslar hindlilərdən, osmanlı türkləri isə farslardan öyrənmişlər. Başqa tədqiqatlar isə ebrunun XIII əsrdə Türküstan və Səmərqənddə yarandığını göstərir. İstənilən halda bu sənət hal-hazırda türk ebruzənləri tərəfindən yaşadılır.
Tarixi
Tarixən ebru Çində və Yaponiyada çox yayımlanmış idi. Hesab olunur ki, bu sənət bu bölgədə başlamışdı. Ebru üslubu ilə hazırlanmış kağız haqqında ən erkən qeyd sayılan mənbə X əsrdə yaşayan Çinli mənur və alim Su Yician yazısında tapmaq olar. Başqa tədqiqatçıların fikrincə, ebru Çinə Yaponiyadan gəlmiş, harada ki, o həmçinin X əsrdən bəri suminaqaşi (墨 流 し - üzən mürəkkəb) adı altında mövcud idi. Sonra isə o, Çağatay türklərində inkişaf edib. Onlar bu sənətlə əbrə adı ilə məşğul olublar. Digər tarixi məlumatlarda görünür ki, XVI əsrdə ebru sənəti İpək Yolu vasitəsilə Azərbaycana gəlib. Düzdür, tarixi mənbələrdə çox vaxt bu sənətin yarandığı yer İran göstərilir. Fars dilində abru həm suyun üzü, həm də onun naxışları qaşa oxşadığından qaş mənasını verir. Çağatay türkcəsində isə bulud topalarına oxşadığı üçün "bulud topaları" mənasını verir.
Günümüzə çatan ən qədim ebru nümunəsi 1447-ci ildə hazırlanmışdır. O, İstanbulda Topqapı sarayında saxlanılır. Osmanlı imperiyası dövründə ebru üsulu ilə hazırlanan kağızlardan dövlət sənədləri, məktublar üçün istifadə edirdilər. Kağızın gözəlliyindən başqa digər bir xüsusiyyəti də onu qiymətli edirdi. Hər bir ebru təkrarolunmaz naxış və rənglərdən ibarət olduğundan, belə kağızı və həmçinin sənədi də saxtalaşdırmaq mümkün deylidi. Diplomatik yazışmalar və ticarət əlaqələri vasitəsilə XVII əsrdə ebru sənəti Avropada da tanınmağa başladı. Burada ona "türk mərmər kağızı" deyirdilər. Bu cür kağızdan kitab çapında və üzləməsində, hədiyyələrin tərtibatında istifadə edilirdi. Sonralar xüsusilə gözəl alınan ebruları haşiyəyə alıb rəsm əsəri kimi divardan asmağa başladılar.
Hazırlanması
Ebru sənəti tamamilə təbii materiallar əsasında həyata keçirilir. Bu əməliyyat qatılaşdırılmış su üzərində aparılır. Boyalar əsasən torpaqdan hazırlanır. Sonra bu boyalar mərmər üzərində əzilir. Proses təxminən 4–5 saat davam edir. Daha sonra içinə öküz ödü qatılır. Bu, boyanı həm incəldir, həm də suyun üzərində qalmasına imkan verir. Həmçinin, boyalar göy qurşağı kimi bir-birinə qarışmır və onun yapışqanlıq xüsusiyyətini təmin edir.
Qatılaşdırılmış su astraqal (gəvən) ağacı adlanan təbii tikan otunun köməyi ilə alınır. Azərbaycanda bu, daha çox Naxçıvanda, İsmayıllıda yetişir. Gəvən otunun gövdəsindən nişastaya bənzər maddə çıxır ki, bu da suyu qatılaşdırır və nəticədə boyalar suyun üzərində dağılmır. Boyaları qatılaşdırılmış suyun üzərinə özü at quyruğundan, gövdəsi isə gül ağacından hazırlanan fırça vasitəsilə düzürlər. Bu fırçalar əllə düzəldilir. Əvvəlcə suyun üzərinə kiçik damcılar tökülür. Fırçanın bu şəkildə hazırlanmasının səbəbi odur ki, su üzərindəki ebrunun naxışlarını idarə etmək mümkün olsun.
Bunun da növləri var. Boyanı olduğu kimi suyun üzərinə töküb heç bir müdaxilə etməmək olar. Bu üsulu ilk dəfə işləyən sənətkarın adı ilə əlaqədar olaraq ona Battal adı verilib. Bunun da səbəbi yenə tarixi keçmişlə əlaqədardır: XVI əsrdə Şah İsmayılla Yavuz Sultan Səlim arasındakı müharibə nəticəsində Azərbaycan sənətkarlarının çoxunun İstanbula köçü yaranıb. Nəticədə ebru sənəti Azərbaycandan türklərin əlinə keçib. Hərb müdaxiləsindən sonra ebru sənətində də müəyyən üslub dəyişiklikləri baş verib. O vaxtlar bu üsul əsasən Quranın üz qabığına yapışıqlı forzas səhifələrində, xətt yazılarının fonunda, divarda asılan uluların, peyğəmbərlərin sözlərinin yazılışında istifadə olunurdu. Həmçinin bu sənətdən Quran səhifələrinin yan tərəfinin fonunda da istifadə olunurdu. Ebru sənətindən bu gün də həmin məqsədlə istifadə edilir.
Casearia mexiae
(Casearia mexiae) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dəvəkimilər
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
İmre Laslotski
İmre Laslotski — Macarıstanın Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2015-ci ildən)
Həyatı
İmre Laslotski 1961-ci ildə anadan olmuşdur.
Moskva Dövlət Universitetinin və Hollandiyanın Beynəlxalq Əlaqələr İnstitutunun məzunudur.
Rolling Stone jurnalının "Tarixin ən yaxşı 500 mahnısı" siyahısı
Rolling Stone jurnalının "Tarixin ən yaxşı 500 mahnısı" siyahısı ( ya da qısaca ) — Rolling Stone jurnalı tərəfindən 2004-cü ildə yayımlanmış sıyahı. Siyahı 172 musiqiçi və tənqidçinin səsverməsi nəticəsində hazırlanmışdır. 200px|thumbnail
İmre Laslotski
Həyatı
Diplomatik karyerasına Macarıstan XİN-də məruzəçi vəzifəsi ilə başlamış, daha sonra Nazirliyin departamentlərindən birinə baş direktor təyin edilmişdir.
O, Macarıstanın Küveyt, Mərakeş, Liviyadakı diplomatik missiyalarında çalımış və ölkəsinin Tacikistan, Qırğızıstan və Qazaxıstandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri olmuşdur.
2015-ci ilin sentyabr ayından Macarıstanın Azərbaycandakı səfirliyinə başçılıq edir.
Şəxsi məlumatlar
Evlidir, 2 uşağı var.
İngilis, rus, ərəb, portuqal və italyan dillərini bilir.
Sovet Naxçıvanı — Şərqin qapısı (film, 1949)
Məzmun
Film Azərbaycanın tərkib hissəsi olan qədim Naxçıvan torpağına, Muxtar Respublikanın yaradılmasının 25 illiyinə həsr olunmuşdur
Don (film, 1978)
Don — rejissor Çandra Barotun 1978-ci ildə çəkdiyi bədii film.
Pon-de-Salar (kanton)
Pon-de-Salar  — Fransa da kanton, region — Cənub-Pireneylər, departament — Averon. Rodez dairəsinə daxildir.
Allahlı (Vərziqan)
Allahlı - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Vərziqan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Mişel Adanson
Mişel Adanson  — Fransa təbiətçisi və səyyahı.
Adansonun şərəfinə adlandırılan takson
Adansonun şərəfinə Əməköməcikimilər fəsiləsinə aid cinsi adlandırılmışdır. Həmin cinsə Afrika və Avstraliyanda olan bir çox bitkilər, o cümlədən də, məşhur Adansonun Afrika səyahətində təsnif etdiyi ağacı daxildir.
Alqazı (Baymak)
Alqazı — Başqırdıstan Respublikası nın Baymak rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Əbdülkərim kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (99%) üstünlük təşkil edir.