cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ay
Yerdən görünüşü
Ayın albedosunun az olmasına baxmayaraq gecə səmasında ən parlaq cism kimi görünməsinin bir səbəbi də görmə sisteminin xüsusiyyəti ilə bağlıdır. Belə ki, görmə sistemi tərəfindən bir cismin parlaqlığı onun ətrafındakı fonun rəng xüsusiyyəti ilə də bağlıdır. Gecə səmasında Ayın ətrafı qaranlıq olduğu üçün Ay ən parlaq cism olaraq müşahidə olunur. Ayın üfüq xəttinə yaxın olarkən daha böyük görünməsi optik illuziyadır. Bunun optik illuziyadan qaynaqlanan psixoloji təsir olması ilk dəfə e.ə. VII əsrdə kəşf olunmuşdur. thumb|150px|left|[[Yer səmasında müşahidə olunan qalo.]] Ayın üfüqdan ən yüksəkdə olduğu nöqtə Yerdəki fəsil və Ayın fazalarına görə fərqlənir. Qışda bədirlənmiş fazada olan Ay Yer səmasında ən yüksək nöqtəsində görününür. Bundan başqa 18,6 il davam edən Ay düyünlərinin də görünmə yüksəkliyinə təsiri vardır. Ay orbitinin yüksələn düyün nöqtəsi yaz nöqtəsindədirsə Ay 28°-yə qədər yüksələ bilər. Bunun nəticəsində 28° enliklərə qədər Ay ən yüksək nöqtədə görünər. Təqribən 9 il sonra yüksəlmə sadəcə 18° şimal və cənub enliklərinə qədər çatır. Ayparanın istiqaməti də Ayın müşahidə olunduğu enliklə bağlıdır. Ekvatora yaxın enliklərdən aypara U formasında müşahidə oluna bilər. Ay hər 27,3 gündən bir Yerin şimal və cənub qütblərindən görülə bilir. Qütb bölgələrində Günəş aylarla görünmədiyindən Ay işığı zooplanktonlar tərəfindən istifadə olunur.
Ayın Yerdən müşahidə olunması zamanı bəzən Yer atmosferinin təsirindən fərqliliklər müşahidə oluna bilir. Yer atmosferinin yuxarı qatlarında kiçik buz kristalları vardır və Ay işığı bu kristallardan keçərkən sınaraq qalo adlanan optik halqa meydana gətirir.
Ay fazaları
Ay da Yer kimi işıq mənbəyi deyildir, ancaq üzərinə düşən Günəş işığını əks etdirir. Ayın Yer və Günəşə nəzərən mövqeyinə görə periodik olaraq bəzi hissələri qaranlıq, bəzi hissələri də aydınlıq olaraq görülür. Ayın Yeni Ay, Aypara, İlk rüb, Dolan Ay, Bədirlənmiş Ay, Azalan Ay və Son rüb kimi fazaları vardır. Yeni Ay zamanı Ayın aydınlıq olmayan tərəfi Yerə dönük olur və adi gözlə Günəş tutulması istisna olmaqla müşahidə olunmur. Ay iki dəfə dolarkən və azalərkən Aypara fazasında görünür. Yeni Ay fazasından bir həftə sonra Ay İlk rüb fazasında olur. Bu fazada Ay D formasında görünür. İlk rüb və Bədirlənmiş Ay fazaları arasında qalan faza Dolan Ay fazasıdır. Ayın ən parlaq və bütün olaraq görüldüyü faza Bədirlənmiş Ay fazasıdır. Bədirlənmiş Ay fazası ilə Son rüb fazası arasında Azalan Ay fazası vardır. Son rüb fazasında Ay tərs D formasında görülür. thumb|center|600px|Ayın fazaları: 1.Yeni Ay; 2.Aypara; 3.İlk rüb; 4.Dolan Ay; 5.Bədirlənmiş Ay; 6.Azalan Ay; 7.Son rüb; 8.Aypara.
Qabarma və çəkilmə təsirləri
150px|thumb|left|Ən yüksək [[qabarma və çəkilmənin müşahidə olunduğu Fandi körfəzi.]] Yerdə müşahidə olunan qabarma və çəkilmə hadisələri Ayın cazibə qüvvəsinin təsirindən baş verir. Ayın cazibə qüvvəsinin təsirindən okeanlar ellips şəklində dartılır. Bu səbəbdən də Yerin Aya doğru baxan üzü və bunun əks tərəfində dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi müşahidə olunur. Yer öz oxu ətrafında hərəkət etdiyi üçün qabarma nöqtələri də yerini dəyişir. Bunun nəticəsində okean suları periodik olaraq qabarma və çəkilmələrə məruz qalır. Qabarma nöqtələri, onlara doğru gedən böyük okean axıntılarının təsiri, Yerin öz oxu ətrafında hərəkəti nəticəsində okeanın diblərində baş verən suyun sürtünmə təsiri, suyun hərəkətsizliyi, quruya yaxınlaşdıqca dərinliyin azalması və fərqli okean səthləri arasındakı su kütləsi dəyişmələri səbəbindən qabarma və çəkilmə hadisəsi daha da qüvvətlənir. thumb|200px|Ay librasiyası. Ayla okeanlar arasındakı cazibə qüvvəsi əlaqəsi Ayın orbitinə təsir göstərir. Aydan baxıldığı zaman qabarma nöqtələri Yerin dönüşü ilə irəliyə doğru daşındığından birbaşa Ayın qarşısında deyildir. Cazibə qüvvəsi uyğunlaşması Yerin dönüşündən kinetik enerji və bucaq momentini udur. Bunun əksinə olaraq Ayın orbitinə bucaq momenti əlavə olunur. Bu səbəbdən də Ay daha uzun periodlu və daha yüksək orbitə sahib olur. Ay və Yer arasındakı bu əlaqə səbəbindən aralarındakı məsafə hər il 3,8 sm artır. Qabarma və çəkilmə hadisəsi önəmsiz səviyyəyə çatana qədər Ayın Yerdən uzaqlaşması prosesi davam edəcəkdir və sonda orbit sabitləşəcəkdir. Bundan başqa atom saatı müşahidə olunaraq, Yerin hər il öz oxu ətrafında hərəkətinin 15 mikrosaniya artdığı məlum olmuşdur. Bu artma Ümumdünya vaxtına da əlavə olunaraq zaman periodu nizamlanır.
Ay tutulması
100px|thumb|right|Ay tutulması. 8 oktyabr 2014. Ay orbitində hərəkət edərkən bəzən Yerin kölgəsindən keçir. Bu proses Ay tutulması adlanır. Ay tutulması Bədirlənmiş Ay fazasında ya da Ay düyün nöqtələrinə yaxın olduğu vaxt baş verir. Ay Yerin kölgəsinə daxil olarkən, üzərinə Günəş tərəfindən birbaşa olaraq işığın düşməsinin qarşısı alınır. Ay tutulmasının vaxtı təqribən 40 dəqiqə ilə 1 saat arasında dəyişir. Tutulma Ayın üfüq xəttindən yüksəkdə olduğu nöqtələrdən müşahidə oluna bilir. Ayın Yerin kölgəsinə daxil olmasına baxmayaraq, Günəş işığı Yerin atmosferində qırılaraq Ayın səthinə düşür və Ay bu səbəbdən Yerdən görülə bilir. İşıq Yer atmosferində qırıldığı üçün göy işıq udulur və Ayın səthinə qırmızı işıq çatır. Bu səbəbdən də Ay tutulma zamanı Yerdən üzərinə qırmızı kölgə düşmüş kimi görülür. Müşahidə yerindən asılı olaraq tutulma tam və ya qismən müşahidə oluna bilir. Əsasən ildə iki dəfə Ay tutulması müşahidə oluna bilir. Buna baxmayaraq Ay tutulmasının müşahidə olunmadığı ya da ildə üç dəfə müşahidə olunduğu dövrlər də ola bilər.
Günəş tutulması
100px|thumb|Günəşin tam tutulması. Fransa. 1999. Günəş tutulması Ayın Yerlə Günəşin arasına girməsi səbəbindən baş verir. Tutulmanın baş verməsi üçün Ayın bədirlənmiş fazada olması lazımdır. Bir il ərzində Ayın Yer ətrafında 12 dəfə dönməsinə baxmayaraq, Ayın orbit müstəvisi ilə Yerin orbit müstəvisi arasında 5°Fərq olması səbəbindən Ay hər dəfə Günəşin önündən tam keçmir və kəsişmə seyrək şəkildə meydana gəlir. Bu səbəbdən də ildə 2–5 dəfə Günəş tutulması müşahidə olunur. Bunlardan ən çox ikisi tam tutulma ola bilər. Günəş tutulması Yer üzərində hər dəfə çox məhdud yerlərdən görünür və hansısa bölgədə tam Günəş tutulmasının görünməsi nadir hadisədir.
Tutulmanın növləri
100px|thumb|Halqalı tutulma. [[Nevada. 20 may 2012 .]]
Qədim dövrlər və Orta əsrlər
thumb|[[İohann Hevelin Selenoqrafiya əsərində (1647) təsvir olunmuş Ay xəritəsi. Bu xəritədə ilk dəfə librasiya bölgələri əlavə olunmuşdur.]] Ayın hərəkəti astronomlar tərəfindən qədim dövrlərdən müşahidə olunmuşdur. Babil astronomları tərəfindən e.ə. V əsrdə Ay tutulmalarının 18 illik Saros dövrələri ilə bağlı qeydlər aparılmışdı. Hindli astronomlar tərəfindən Ayın aylıq uzanma xüsusiyyətləri xarakterizə olunmuşdur. Çinli astronom olan Şi Şen tərəfindən e.ə. IV əsrdə Günəş və Ay tutulmalarını qabaqcadan təxmin etmək üçün cədvəl hazırlanmışdır. Daha sonra Ayın fiziki quruluşu və işığının səbəbi məlum olmuşdur. Qədim yunan filosofu Anaksaqor tərəfindən Günəş və Ayın nəhəng kürəvi qayalar olduğu və Ayın Günəşin işığı ilə aydınlandığı düşüncəsi ortaya atılmışdır. II əsrdə Samosatalı Lusi tərəfindən qəhrəmanların Aya səyahətindən bəhs edən roman yazıldı. 499-cü ildə hindli astronom Ariabhata öz əsərində Ay işığının Ay səthi üzərinə düşən Günəş işığının əks olunması səbəbindən yarandığını yazmışdı. Astronom və fizik olan İbn əl-Haytəm (965–1039) Ayın Günəş işığını güzgü kimi əks etdirmədiyini və əks etdirmənin aydınlıq tərəfindən bütün istiqamətlərə doğru yönəldiyini kəşf etdi. Sun imperiyası dövründə yaşamış olan Şen Ko (1031–1095) bal mumundan Ayın gümüş əks etdirici ilə örtülmüş modelini hazırlamışdır. Bu modelin üzərinə ağ toz səpib yandan baxıldığı zaman, model aypara formasında görünürdü. thumb|left|200px|[[Qalileo Qalileyin Ulduz xəbərləri kitabında təsvir olunmuş Ay fazaları.]] Aristotel (e.ə. 384-322) tərəfindən səhv də olsa, uzun müddət təsirli olan Ayın dörd əsas element hesab olunan torpaq, hava, od və suyun sərhəd bölgəsində yerləşdiyi düşüncəsi ortaya atılmışdır. Buna baxmayaraq sonralar Selevikli Selevik, Samoslu Aristarxus və Ptolomey tərəfindən aparılan hesablamalar nəticəsində Aristotelin düşüncəsinin səhv olduğu məlum oldu. Arximed (e.ə. 287–212) Günəş sistemindəki Ay və digər kosmik cismlərin hərəkətlərini hesablamaq üçün istifadə olunacaq rəsədxananın layihəsini hazırlamışdır.
Orta əsrlərdə teleskop kəşf edilənə qədər Ay səthinin mükəmməl şəkildə hamar olduğuna inanılırdı. 1609-cu ildə Qalileo Qaliley Ulduz xəbərləri kitabında Ayın teleskopla görülmüş ilk təsvirini çəkdi. O, Ayın səthinin hamar olmadığını, orada dağlar və kraterlərin olduğunu qeyd etmişdir. Daha sonra XVII əsrdə Covanni Batista Riçoli və Fransisko Mariya Qrimaldi tərəfindən teleskopdan istifadə olunaraq Ayın xəritəsinin hazırlanmasına başlandı. Ay səthindəki yerlərin adlandırılmasının əsası da onlar tərəfindən qoyulmuşdur. 1834–1836-cı illərdə Vilhelm Biya və İohann Henrix Midler tərəfindən daha dəqiq olan Ay xəritələri kitabı hazırlandı. Daha sonra onların işləri 1837-ci ildə Ay əsərində toplandı. Bu əsərdə ilk dəfə Ayın dəqiq triqonometrik xüsusiyyətləri qeyd olunmuş, mindən çox dağın yüksəkliyi dəqiqliklə hesablanmışdır. Ayda kraterlərin varlığı ilk dəfə Qalileo Qaliley tərəfindən aşkarlanmışdır. 1870-ci ildə Riçard Praktr tərəfindən kraterlərin zərbə nəticəsində yarandığı düşüncəsi ortaya atılana qədər, onların vulkanik mənşəli olduğu düşünülürdü. Bu yanaşma 1892-ci ildə Qrov Karl Gilbert tərəfindən aparılan təcrübələr nəticəsində öz təsdiqini tapdı. Müqayisəli tədqiqatlar 1920–1940-cı illərə qədər davam etdi. Ay stratiqrafiyası inkişaf edərək 1950-ci illərdə astrogeologiya elminin yeni və böyüyən sahəsinə çevrildi.
SSRİ missiyaları
200px|thumb|left|[[Lunaxod 1 roveri.]] 180px|thumb|right|[[Luna 1 kosmik gəmisi.]] ABŞ və SSRİ arasında Soyuq müharibənin təsirindən kosmik yarış şiddətləndi və bu da Ay tədqiqatlarının intensivləşməsinə səbəb oldu. Bu dövrlərdə hər iki dövlətin kosmik missiyaları həyata keçirəcək potensialı vardı və onlar tərəfindən kosmosa ilk olaraq insansız kosmik gəmilər göndərilmişdir. SSRİ-nin Luna proqramı bu baxımdan birincidir. 1958-ci ildə üç adsız və uğursuz cəhddən sonra, Luna 1 insan istehsalı ilk kosmik gəmi olaraq Yerin cazibəsindən çıxaraq Ayın yaxınlığından keçdi. 1959-cu ilin sentyabrında kosmosa buraxılan Luna 2 kosmik gəmisi Ay səthi ilə toqquşdu və Ayla təmas edən insan istehsalı ilk kosmik gəmi oldu. Ayın Yerdən görünməyən üzünün ilk şəkilləri 1959-cu ildə Luna 3 kosmik gəmisi tərəfindən çəkilmişdir.
Ay səthinə işlək şəkildə enməyi bacarmış ilk kosmik gəmi 1966-cı ildə Aya enmiş Luna 9 kosmik gəmisi olmuşdur. Həmin ildə SSRİ istehsalı Luna 10 kosmik gəmisi ilk dəfə Ayın orbitinə daxil olmağı bacardı. SSRİ istehsalı olan Luna 16 (1970), Luna 20 (1972) və Luna 24 (1976) kosmik gəmiləri Ay səthindən ümumilikdə 0,3 kq süxur nümunələri götürərək Yerə qayıtmağı bacarmışdır. 1970 və 1973-cü illərdə Lunaxod proqramı çərçivəsində Aya göndərilmiş Lunaxod 1 və Lunaxod 2 roverləri Ay səthində hərəkət edən Yerdən idarə olunan ilk kosmik gəmilərdir.
ABŞ missiyaları
210px|thumb|left|[[Apollon 8 kosmik gəmisindən çəkilmiş Yer.]] ABŞ tərəfindən Aya insanlı uçuşa hazırlıq məqsədi ilə ilk olaraq insansız missiyalar təşkil olunmuşdur. Reyncer proqramı çərçivəsində ilk dəfə Ayın yaxından çəkilmiş şəkilləri əldə olundu. Ay orbiti proqramı çərçivəsində Ayın bütünlüklə xəritəsi hazırlandı. 1966–1968-ci illəri əhatə edən Serveyer proqramı proqramı çərçivəsində SSRİ istehsalı olan Luna 9 kosmik gəmisinin Aya işlək şəkildə enməsindən dörd ay sonra, Serveyer 1 kosmik gəmisi Aya işlək şəkildə eniş etməyi bacardı. NASA insansız missiyalara pararel olaraq insanlı Apollon proqramını həyata keçirdi. Apollon kosmik gəmiləri Yer ətrafındakı orbitdə insanlı və insansız sınaqlar həyata keçirdikdən sonra, 1968-ci ildə ilk dəfə Apollon 8 kosmik gəmisi ilə Ayın ətrafındakı orbitdə insanlı uçuş həyata keçirdi. 1969-cu ildə ABŞ tərəfindən Aya ilk dəfə insanlı kosmik gəminin endirilməsi kosmik yarışda dönüş nöqtəsi oldu. 150px|thumb|right|Ay səthində [[Edvin Oldrinin ayaq izi.]] 21 iyul 1969-cu ildə Apollon 11 kosmik gəmisinin kapitanı olan Neyl Armstronq Aya ayaq basdı və Ayda yeriyən ilk insan oldu. Bu an Yerdə canlı olaraq təxminən 500 milyon insan tərəfindən izlənmişdi və o dövr üçün bu ən böyük göstəricidir. Apollon 11 missiyasından Apollon 17 missiyasına qədər həyata keçirilmiş (uğursuz Apollon 13 istisna olmaqla) insanlı Ay missiyaları nəticəsində Yerə ümumilikdə 380,05 kq olmaqla 2196 ayrı süxur nümunəsi gətirilmişdir. ABŞ tərəfindən Aya həyata keçirilən bu insanlı missiyalar 1960-cı illərin texnologiyası üçün böyük uğurdu.
Apollon proqramı çərçivəsində Ay səthinə elmi tədqiqatlar aparmaq üçün cihazlar yerləşdirilmişdir. Apollon 12, Apollon 14, Apollon 15, Apollon 16 və Apollon 17 missiyaları çərçivəsində Ayda istilik gedişatını ölçən cizah, seysmoqraf və maqnitometr kimi cizahları olan uzunömürlü tədqiqat stansiyaları qurulmuşdur. Büdcə yetərsizliyi səbəbindən bu cihazlardan Yerə məlumat göndərilməsi 1977-ci ildə dayandırılmışdır. Buna baxmayaraq Ayda məsafələri lazerlə ölçən cizah hələ də istifadə olunur. 14 dekabr 1972-ci ildə Apollon 17 missiyası çərçivəsində Ayda yeriyən Yucin Sernan Ayda yerimiş son insandır.
Bəziləri tərəfindən Aya təşkil olunan Apollon missiyalarının saxta olduğu ilə bağlı iddialar edilmişdir. 2000-ci illərin sonlarından başlayaraq LROC kosmik gəmisinin çəkmiş olduğu yüksək dəqiqlikli şəkillərdə Aya eniş etmiş kosmik gəmilər və onların izləri görülmüşdür. 2012-ci ildə Apollon proqramı çərçivəsində Aya sancılmış ABŞ bayraqlarının şəkilləri paylaşılmışdır.
1980–2000-ci illər
thumb|190px|Tixo krateri. İlk Ay yarışından sonra bir müddət Aya təşkil olunan kosmik missiyaların intensivliyi azaldı və 1990-cı illərdə intensivlik yenidən artdı. Bu dövrdə bir neçə ölkə tərəfindən Aya tədqiqat cihazları göndərilmişdir. 1990-cı ildə Yaponiyanın Aya göndərdiyi Hiten kosmik gəmisi Ay orbitinə girməyi bacardı və Yaponiya bunu bacarmış üçüncü ölkə oldu. Hiten kosmik gəmisi tərəfindən elmi məlumatlar toplaması üçün Ayın orbitinə Haqaromo zondu göndərilsə də, zondun ötürücüsü xarab olduğundan istənilən nəticə əldə oluna bilmədi. 1994-cü ildə ABŞ Müdafiə Departamenti və NASA tərəfindən ortaq şəkildə həyata keçirilmiş Klementayn kosmik gəmisi Ayın orbitinə girdi. Klementayn kosmik gəmisi tərəfindən Ayın yaxından çəkilmiş ilk kürəvi xəritəsi və multispektral şəkilləri Yerə göndərildi. 1998-ci ildə Ay kəşfiyyatçısı kosmik gəmisi Ayın qütb bölgələrindəki dərin kölgəli kraterlərdə Hidrogen konsentrasiyalarının izinə rast gəldi ki, bu da Ayda həmin bölgələrdəki reqolit qatının altında su buzu ola biləcəyinə işarə idi.
ABŞ, Yaponiya, Çin, Hindistan və Avropa Kosmik Agentliyinin göndərdiyi kosmik gəmilər, xüsusən də Çandrayan 1 kosmik gəmisinin Ayın qütb bölgələrindəki kölgəli kraterlərlə bağlı apardığı müşahidələr burada su buzunun varlığını təsdiqləmişdir. Apollon proqramının başa çatmasından sonra Aya iki rover missiyası həyata keçirilmişdir. Bunlara SSRİ tərəfindən 1973-cü ildə həyata keçirilmiş Lunaxod 2 və Çin tərəfindən Çanq 3 missiyası çərçivəsində 2013-cü ildə Aya endirilmiş Yutu roveri daxildir.
XXI əsrdə
200px|thumb|right|Kopernik krateri. Avropa Kosmik Agentliyinin Aya göndərmiş olduğu SMART 1 kosmik gəmisi ion mühərrikinə sahib olan ikinci kosmik gəmi idi. Bu kosmik gəmi 15 noyabr 2004-cü ildə Ayın orbitinə daxil oldu və 3 sentyabr 2006-cı ildə Ayla toqquşduruldu. Bu kosmik missiya çərçivəsində Ay səthindəki kimyəvi tərkiblərin ilk ətraflı tədqiqatı aparıldı.
Çinin Aya ekspedisiya proqramı çərçivəsində Çanq 1 kosmik gəmisi 5 noyabr 2007-ci ildə Ayın orbitinə girdi və 1 mart 2009-cu ildə planlı şəkildə Ay səthinə çırpıldı. Çanq 1 missiyası çərçivəsində Ayın bütünlükdə xəritəsi əldə olunmuşdur. Daha sonra Çin tərəfindən daha dəqiq cihazlarla təchiz olunmuş Çanq 2 kosmik gəmisi Aya göndərildi. Daha sonra bu kosmik gəmi kosmosun dərinliyinə getməzdən əvvəl bir müddət Yerlə Günəşin L2 Laqranj nöqtəsində qaldı. 13 dekabr 2012-ci ildə 4179 Tutatis asteroidinin yaxınlığından keçərək kosmosun dərinliklərinə doğru uçdu. Çanq 3 missiyası çərçivəsində Aya Yutu roveri endirilmişdir. Çin 2020-ci ildən əvvəl ikinci rover missiyası olan Çanq 4 kosmik gəmisi, ondan qısa müddət sonra isə Yerə nümunə gətirməli olan Çanq 5 kosmik gəmisini Aya göndərmək istəyir. 200px|thumb|left|LADEE kosmik zondunun təmsili görünüşü. 4 oktyabr 2007-ci il və 10 iyun 2009-cu il aralığında fəaliyyət göstərmiş Kaquya kosmik gəmisi Yaponiya Kosmos Araşdırma Agentliyi tərəfindən Aya göndərilmişdir. Bu kosmik gəmi bir yüksək dəqiqlikli video kamera və iki kiçik radio ötürücü ilə təchiz olunmuşdu və Yerdən kənarda yüksək dəqiqlikli video çəkən ilk kosmik gəmi oldu. Hindistanın ilk Ay missiyası olan Çandrayan 1 kosmik gəmisi 8 noyabr 2008-ci ildə Ay orbitinə daxil oldu və 27 avqust 2009-cu ildə onunla əlaqə itənə qədər Ayın səthi, kimyəvi və mineraloji xüsusiyyətləri haqqında məlumatlar göndərdi. Çandrayan 1 kosmik gəmisi tərəfindən Ayın qütblərində su buzu olduğu təsdiqləndi. Hindistan Kosmos Araşdırma Agentliyi 2018-ci ildə Aya Çandrayan 2 kosmik gəmisini göndərməyi planlaşdırır.
NASA tərəfindən Aya göndərilən Ay tədqiqat kosmik gəmisi və LCROSS kosmik gəmisi Ayda müşahidələr həyata keçirdi. 9 oktyabr 2009-cu ildə LCROSS kosmik gəmisi öz missiyasını tamamladıqdan sonra planlı şəkildə Kebis kraterinə çırpıldı. NASA tərəfindən iki GRAİL kosmik gəmisi 1 yanvar 2012-ci ildə Ayın daxili quruluşu ilə bağlı məlumatlar toplamaq üçün Aya göndərildi. NASA tərəfindən Ayın ekzosferini tədqiq etmək üçün göndərilən LADEE zondu 6 oktyabr 2013-cü ildə Ay orbitinə daxil oldu.
Rusiya dondurulmuş Luna-Qlob layihəsini yenidən aktivləşdirməyi və Aya yeni missiyalar təşkil etməyi planlaşdırır. 13 sentyabr 2007-ci ildə Google şirkəti tərəfindən Aya özəl şirkətlər tərəfindən təşkil olunacaq missiyaları təşviq etmək üçün Google Lunar X mükafatı təsis olundu. Mükafatın şərtlərinə görə Aya rover göndərməyi bacaran və digər xüsusi tələbləri qarşılayan özəl şirkətlərə 20 milyon dollar vəd olunurdu.
NASA 14 yanvar 2004-cü ildə ABŞ prezidenti Corc Buşun istəyindən sonra 2019-cu ildə Aya insanlı missiya həyata keçirməyin və 2024-cü ildə Ayda baza tikməyin hazırlıqlarına başladı. Konsteleyşn proqramı çərçivəsində Aya insanlı missiya təşkil etməyin sınaqlarına və Ayda tikilməsi düşünülən bazanın layihələndirilməsinə investisiya ayrılmışdı. Buna baxmayaraq NASA tərəfindən 2025-ci ildə asteroidə və 2035-ci ildə Marsın orbitinə təşkil olunması düşünülən insanlı missiyalar səbəbindən bu layihə dayandırılmışdır. Hindistan 2030-cu ilə qədər Aya insanlı missiya təşkil etmək istəyini bildirmişdir.
Hüquqi statusu
Soyuq müharibə müddətində ABŞ tərəfindən 1950-ci illərdə Horizon layihəsi başladıldı. Bu layihəyə görə Ayda ABŞ-nin rəqiblərinə yönəlmiş roketlər olan hərbi baza tikilməli idi. Bu bazada Ayda nüvə sınaqları keçirmək də nəzərdə tutulmuşdu. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən də bu layihəyə bənzər Lunex layihəsi düşünülmüşdü. Buna baxmayaraq hər iki layihə də həyata keçirilmədi və Ayda hərbi layihələr yerinə NASA tərəfindən dinc layihələr həyata keçirildi.
SSRİ və ABŞ tərəfindən təşkil olunmuş missiyalarda Ay səthinə simvolik olaraq bu dövlətlərə aid müxtəlif simvol və bayraqlar qoyulsa da, Ay heç bir dövlətin deyildir. ABŞ və Rusiya 1967-ci ildə imzalanan və kosmosu beynəlxalq sularla eyni hüquqi statusda qəbul edən Xarici kosmos müqaviləsinin tərəfləridir. Bu müqavilədə eyni zamanda Ayın dinc məqsədlərlə istifadə olunması və hər cür hərbi istifadənin qadağan olunması razılaşdırılmışdır. 1979-cu ildə Aydakı resurslardan heç bir dövlətin təkbaşına istifadə edə bilməyəcəyini özündə əks etdirən Ay razılaşması imzalansa da, Aya missiyalar həyata keçirməyi bacaran dövlətlərdən heç biri bu müqavilənin tərəfləri deyildir. Bəzi dövlətlər və insanlar tərəfindən Aya bütövlükdə və ya qismən haqq iddia edilsə də, bunlar nəzərə alınmamışdır.
Ay kultu
200px|thumb|Ay və [[Günəşin üzlərə sahib şəkildə göstərildiyi ənənəvi təsvir.]] Ay inancı din və mifologiyalarda öz əksini tapmışdır. İrlandiyanın Nout bölgəsində tapılmış 5000 il bundan əvvələ aid olan qaya yazılarında Ayın ilk təsvirləri verilmişdir. Ay dənizlərinin tünd görünməsi və dağlıq ərazilərindən seçilməsi səbəbindən fərqli mədəniyyətlər Ayın səthində insan, dovşan, bufallo kimi bənzətmələr görmüşlər. Bir çox qədim mədəniyyətlərin inancında Ay tanrı və ya fövqəl qüvvə kimi əks olunmuşdur.
Qədim Mesopotamiya inanclarında Sin adlı Ay tanrısına inanılırdı. Yunan mifologiyasında Selena adlı Ay ilahəsinə inanılırdı. Aypara forması Ayı simvolizə etmək üçün qədim dövrlərdən istifadə olunur. Yunan mifologiyasında Selena başında aypara formalı simvol olan qadın kimi təsvir olunurdu. Yunan mifologiyasında Heketa adlanan Ay ilahəsi də vardı ki, bu ilahə Bizantion şəhərinin hamisi hesab olunurdu. Ay inancı türk mifologiyasında da öz əksini tapmışdır. Altay türkləri Ay Ata ya da Ay Dədə olaraq adlandırılan tanrının olduğuna inanırlar. Onların inancına görə Ay Ata göyün altıncı qatında oturur. Bundan başqa Oğuz xanın oğullarından birinin adı da Ay xandır. Oğuzların Boz oxlar qoluna aid olan Ay xanın Yazar, Tornaçı, Doburka və Yaparlu adında dörd oğlunun olduğuna inanılır. Aypara və ulduz, Aypara və Günəşin birgə təsvirlərinin tarixi Tunc dövrünə qədər gedib çatır. Aypara və ulduz bir çox dövlətin bayrağında da öz əksini tapmışdır. Orta əsrlərdə Ay və Günəşin üzlərə sahib olan şəkildə təsviri ilə bağlı ənənə vardı. Məhəmməd peyğəmbər tərəfindən həyata keçirildiyinə inanılan Ayın parçalanması möcuzəsi müsəlmanların inancında öz əksini tapmışdır.
Ay təqvimi
Ay Yerdən nizamlı şəkildə fazalarda görüldüyündən qədim təqvimlərdə öz əksini tapmışdır. Üzərində vaxtı göstərmək üçün cızıqlar olan və bundan 20–30 min il əvvələ aid olduğu düşünülən tapılmış sümüklər Ay təqviminə ilk nümunələr hesab oluna bilər. Mesopotamiyada e.ə. III minillikdə Ay təqvimindən istifadə olunurdu. Ay təqribən 30 gün davam edən bir perioda sahibdir. Ay sözü indi olduğu kimi, qədim türk dilində də vaxt periodunu bildirmək üçün istifadə olunurdu. Bəzi müsəlman ölkələrində Hicri-qəməri təqvim adlanan Ay təqvimindən istifadə olunur.
Ay effekti
Ay uzun müddət dəlilik və məntiqsizliklə əlaqələndirilmişdir. İngilis dilində çılğınlıq və dəli mənasında işlənən lunacy və lunatic sözləri Ayla bağlıdır. Aristotel və Böyük Plini kimi filosoflar beynin çox hissəsinin sudan ibarət olması səbəbindən Ayın insanlara da qabarma və çəkilmə təsirləri göstərdiyinə inanırdılar. Xüsusən də, onların düşüncəsinə görə bədirlənmiş Ay insanlarda dəliliyə səbəb ola bilərdi. Buna baxmayaraq sonradan Ayın cazibə qüvvəsinin insana təsir edə biləcək qədər güclü olmadığı məlum olmuşdur. Hal hazırda da Ay bədirlənmiş fazada olarkən cinayətlərin, intihar hallarının və qəzaların artması kimi halların baş verməsinə inananlar olsa da, bu elmi təsdiqini tapmamışdır.
İmam Hüseyn türbəsi
İslamın Şiə məzhəbindən olan milyonlarla şəxs hər il şəhərə həcc ziyarətləri təşkil etməkdədir. Həcc ziyarətləri adətən Aşura günlərində və  Hüseyn ibn Əlinin ölüm günündə təşkil edilir. 2014-cü ildə şəhər 3.000.000 şiə müsəlmanı tərəfindən ziyarət edilmişdir. Türbənin yerləşdiyi Kərbəla şəhəri Məkkə və Mədinə şəhərlərindən sonra İslam dünyasında ən müqəddəs şəhərlərdən hesab olunur. Əməvilər və Abbasilərin xilafəti dönəmində şəhərə və türbəyə ziyarət həyəta keçirmək qadağan edilmişdir.
Türbə kompleksi Abbasi xəlifəsi Əl-Mütəvəkkil tərəfindən (850-851) dağıdılmış və şiələrin şəhərə həcc ziyarəti həyata keçirlmələri növbəti dəfə qadağan edilmişdir. İmam Hüseyn türbəsi yalnız 980-cı ildə Buveyhilər sülaləsindən olan Əbdul-Əl-Davla tərəfindən restavrasiya edilmişdir. Hüseyn ibn Əlinin məzarı türbə daxilində yerləşən məscidin içərisində, qızıl suyuna çəkilmiş məzarda yerləşir. Şiəlik üçün digər bir mühüm şəxs olan Abbas ibn Əlinin türbəsidə İmam Hüseyn türbəsinin yaxınlığındadır.
Küsse
Küsse  — Fransa da kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Şimali Küsse kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vişi.
INSEE kodu — 03095.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 13 286 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 8140 əmək qabiliyyətli insan (15-64 yaş arasında) arasında 5463 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 2677 nəfər hərəkətsiz (fəaliyyət göstərici 67,1%, 1999-cu ildə 70.0%) olmuşdur. Fəaliyyət göstərən 5463 nəfərdən 4695 nəfər (2433 kişi və 2262 qadın), 768 nəfər işsiz (344 kişi və 424 qadın) idi. Aktiv olmayan 2677 nəfər arasında 891 nəfər şagird və ya tələbə, 966 nəfər təqaüdçü, 820 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
Kanada Konfederasiyası
thumb|upright=1.5|Kanadanın siyasi xəritəsi Kanada Konfederasiyası (, Confédération canadienne) — Britaniya Şimali Amerikasının əyalətlərinin, müstəmləkələrinin və ərazilərinin yeni federal dövləti, Britaniya İmperiyası, Kanada hökmranlığı yaratmaq üçün müttəfiq olduqları 1 iyul 1867-ci ildə sona çatan proses.
İndi Kanadanı mücərrəd şəkildə təsvir etmək üçün "konfederasiya" sözü tez-tez istifadə olunur və "Konfederasiya ataları" ifadəsi bu istifadəyə nümunədir. Bu arada, daha spesifik olaraq, ifadə ümumiyyətlə ölkənin siyasi quruluşuna deyil, 1860-cı illərdə müstəmləkələri birləşdirən siyasi prosesə aiddir. Kanada tarixini iki dövrə bölmək üçün də istifadə olunur: "Konfederasiya öncəsi" və "Konfederasiya sonrası" (sonuncusu bu günə qədər davam edir). "Konfederasiya" ifadəsi tez-tez Kanadaya istinad etmək üçün istifadə olunsa da, Kanada daha çox federasiya təşkil edir.
Britaniya Şimali Amerikası ilə əlaqədar 1867-ci il Konstitusiya Qanunu
Konfederasiya, 29 mart 1867-ci ildə Kraliça Viktoriyanın İngilis Şimali Amerika Qanununa krallıq verdiyi zaman quruldu. Rəsmi olaraq British North America Act (BNAA) olaraq adlandırılan bu akt daxili siyasi (nazirlərin qeyri-sabitliyi, pop tərəfindən rep), xarici siyasət (Amerika işğalı təhlükəsi, Birləşmiş Krallıq üçün hərbi dəstəyin azaldılması) və iqtisadi mülahizələr (qarşılıqlı rejim haqqında beynəlxalq müqavilənin bitməsindən sonra dəmir yoluna ehtiyac). Birləşmiş Kanadanı Yeni Brunsvik və Yeni Şotlandiya koloniyaları ilə birləşdirdi və 1 iyul 1867-ci ildə qüvvəyə mindi. Qanun əvvəllər Yuxarı və Aşağı Kanadanı birləşdirən 1840-cı il Birlik Qanunu ləğv edildi. Bu Kanadanın əsas konstitusiya sənədidir. Bu Kanadanın əsas konstitusiya sənədidir. Birləşmiş Kanada Ontario və Kvebekə çevrilən iki fərqli əyalətə bölündü. 1 iyul indi Kanada bayramı kimi qeyd olunur.
Müqavimət və mübahisə
Konfederasiya müxalifəti Şarlottaun Konfransının ardınca başladı və Quebec Konfransından sonra durmadan artdı; Buna, digər şeylər arasında, Antuan-Eme Dorionun manifesti də kömək etdi. Bu, Fransız Kanadalıların iki düşərgəyə bölünməsinin başlanğıcı idi: federalistlər və anti-federalistlər. Sonuncular əvvəllər müxtəlif üsyançı qruplara — partiyasından ayrılan mühafizəkarlara və Liberal Demokratlara mənsub idilər və konfederasiya tərəfindən təhdid edildiyini elan etdilər.
Bu müxalifət, Con Aleksandr Makdonaldı qorxutdu, əvvəlcə konfederasiya üzərində bir plebisit keçirəcəyini vəd etdikdən sonra tədbiri təxirə salmağa qərar verdi. Leonard Tilliyə 8 oktyabr 1866-cı il tarixli bir məktubunda, o, Palataları çağırsaydı, bir müzakirə başlayacağını və Kvebek qərarını dəstəklədiklərini və Makdonaldın səsvermədə məğlub olacağını söylədi. qaçılmazdır. Əlavə müzakirəyə icazə verilsə bütün Aşağı Kanadanın səfərbər ediləcəyini və bunun konstitusiyanın sonu olacağını da əlavə etdi. Beləliklə, konstitusiya heç bir xalqın səsi olmadan xalqa verildi.
Uqbə ibn Əmir əl-Cuhani
Bioqrafiya
Məhəmməd peyğəmbərin Məkkədən Mədinəyə hicrət etdiyi gün Uqbə ibn Əmir səhrada qoyunlarını otarırdı. Peyğəmbərin gəlişindən xəbər tutan Uqbə ibn Əmir qoyunlarını atıb dərhal onu qarşılamağa yola düşür. Məhəmmədi görən Uqbə ondan beyəini qəbul etməsini istəyir.
Uqbə bir kölgə kimi Məhəmməd peyğəmbərin ardınca geir. O, tez-tez qatırının cilovunu tutur, ya da onun yanında yeriyirdi. Çox vaxt Peyğəmbər onu arxasına oturturdu, ona görə də Uqbə hətta “arxada gedən” ləqəbini də almışdı. Bəzən Muhəmməd Uqbəyə yer etmək üçün qatırdan düşür, özü də piyada gedirdi.
Məhəmməddən bilavasitə elm alan o, mükəmməl Quran mütaliəsi, hədis ravisi və irs (miras) sahəsində alim-ilahiyyatçı olmuşdur. O, həm də məşhur yazıçı, dilçi və şair idi. Uqbə ibn Əmir (Misir) məscidində yaxın vaxtlara qədər Quranın öz əli ilə yazılmış nüxsəsi var idi. Əlyazmanın sonunda “Uqbə ibn Əmir əl-Cuhani tərəfindən yazılmışdır” sözləri qeyd olunur. Bu əlyazma Quranın məlum olan ən qədim əlyazmalarından biri idi. Lakin təəssüf ki, bu əlyazma hazırda itmiş sayılır.
Uhud və müsəlmanların müşriklərə qarşı digər döyüşlərində iştirak etmişdir. Dəməşqin fəthi zamanı göstərdiyi şücaət və xidmərlərə görə Əbu Übeydə ibn Cərrah Uqbə ibn Əmiri yeni qələbənin sevincli xəbərini çatdırmaq üçün Xəlifə Ömərin yanına göndərərək mükafatlandırır. Dəməşqdə Babtum rayonunda yaşayırdı. Misirin fəthi zamanı müsəlman ordularının sərkərdələrindən biri olmuşdur. I Müaviyə ibn Əbu Süfyan onu Misirin valisi vəzifəsinə təyin edir və üç il orada qalır. Qahirənin əl-Mukattam dağının yamacındakı sarayda məskunlaşır. Sonra Rodos adasına başladılan kampaniyanın komandiri olaraq göndərilir.
Bir müddət Bəsrədə yaşaır. O, Siffeyn döyüşündə Müaviyə tərəfində iştirak etir.
Tekeli
Tekeli  — Qazaxıstanın Almatı vilayətində, Almatı şəhərindən 310 km və Taldıkorqan şəhərindən 40 km məsafədə yerləşən bir şəhər.
Tarixi
1933-cü ildə, Korinski dərəsindəki Tekeli bölgəsində, M. M. Yudiçevin rəhbərlik etdiyi bir geoloji kəşfiyyat ekspedisiyası polimetal filizlərinin, xüsusən də qurğuşunların böyük yataqlarını kəşf etdi, bundan sonra Sovet hakimiyyəti filizləri mədənləşdirməyə və işlətməyə qərar verdi. Artıq 1942-ci ildə Cunqar dağlarının ətəyində "Qurğuşun-Sink kombinatı" və onun altında bir işçi qəsəbəsi salınmışdır. Müəssisə Tekeli, Koksu və Tuyuk yataqlarını işlətdi. Böyük Vətən Müharibəsi illərində bu bitki hər səkkizinci güllə üçün ölkəni qurğuşunla təmin edirdi. Daha sonra, müharibədən sonrakı dövrdə Tekeli kəndi böyük ölçüdə artmağa başladı, yaşayış binalarının inşası heyranedici bir tikinti layihəsi elan edildi və Sovet İttifaqının hər yerindən könüllülər axını gəldi. Tekelinin evləri və sənaye obyektləri təkcə ziyarətçi inşaatçılar tərəfindən deyil, Yapon əsir əsgərləri tərəfindən də tikilmişdir. 1952-ci ildə qəsəbəyə şəhər statusu verildi. Tekeli sürətli şəkildə böyüdü və inkişaf etdi. Burada yaşayış məhəllələri tikilmiş, uşaq bağçaları, məktəblər, parklar və kinoteatrlar tikilmişdir.
Şəhərin inkişafı və həyatı SSRİ-də ən böyük zavodlardan biri olan Tekeli Qurğuşun-Sink Zavodundan asılı idi. 1990-cı ildə,% 45-ə qədər qurğuşunla gəlirli filiz ehtiyatları tükəndi. Zavod müqavilə öhdəliklərinin yerinə yetirilməsini təmin etməyən özəl idarəetmə şirkətinin etibarlı idarəçiliyinə verilmişdir. Nəticədə bitki çətin maliyyə və iqtisadi vəziyyətə düşdü və 1996-cı ildə dayandı. 1997-ci ildə Qazaxıstan Respublikası Hökuməti zavodun dövlət hesabına bərpası barədə qərar qəbul etdi; uzunmüddətli güzəşt şərtləri ilə zavod Kazzinc SC-yə verildi. Zavod Karaqanda bölgəsindən dəmir tərkibli filizin emalına, həmçinin sink və qurğuşun konsentratları əldə etmək üçün qurğuşun-sink filizlərinin emalına başlamışdır. 2002-ci ildə ehtiyatların tükənməsi və Tekeli mədəninin bağlanması səbəbindən zavod 2007-ci ilə qədər işlədiyi Ust-Kamenogorsk sink zavodundan çıxarılan metalurji tullantıların — klinkerin işlənməsi üçün yenidən dizayn edildi. Bundan sonra fabrik dayandı və şəhər işsizliklə böhranlı monocityə çevrilməyə başladı. 2011-ci ildə zavod uzun sürən böhrandan sonra işini bərpa etdi. Elə həmin il emal müəssisəsi bərpa edildi, onun köməyi ilə Çinə satılan təxminən 360 min ton dəmir filizi konsentratı işləndi. Həmçinin zavodun bazasında elektrolitik metal manqan istehsalı üçün "Elektromanganets" bir müəssisə yaradılmışdır. 2013-cü ildə dəmir filizi konsentratından yerli çuqun almaq üçün kombinatın ərazisində bir metallurgiya zavodu tikilməsinə qərar verildi. 2016-cı ilə qədər tikinti-quraşdırma işləri, xammal təchizatı və kadr hazırlığı üzrə fəaliyyətlər həyata keçirilmişdir. Yüksək sobalar, emal müəssisəsi, elektrik stansiyası, aqlomerasiya maşını və digər istehsal sexləri tikildi. 2018-ci ildə ilk çuqun metalurji zavodunda əldə edildi.
Coğrafiya
Şəhərin adı bir vaxtlar bu çayların dərələrində bolluq yaşayan heyvan növlərindən gəlir: teke– dağ keçisi, ladin– kiçik bir antilop. Uysun qəbilələrinin ov səhnələri şəhərin yaxınlığındakı qayaüstü rəsmlərdə öz əksini tapır. Tekeli şəhəri Karatal çayının yuxarı axınında, Cunqarskiy Alatau ətəklərində, Kora (Kara, Karinka), Çaji (Çijhi, Çijinka) və Tekelinka çaylarının qovuşduğu yerdə yerləşir. Koksu stansiyasından dəmir yolu xəttinin sonuncu stansiyası Semey–Almatı xəttindəkidir. Həm də şəhərdə Qazaxıstanda yeganə elektrikləşdirilmiş dar keçidli dəmir yolu vardı. 2000-ci illərin əvvəllərində sökülmüşdür.
Şəhərin görməli yerləri
Tekeli şəhərində bir neçə görməli yer var, yəni: Dinmuhammed Kunaev adına küçə təqribən 38 km uzunluqdadır. Qazaxıstanın ən uzun küçəsi olaraq rəsmi olaraq tanınır. "Tekeli steli", "Kelinşektaş" — Qazaxıstanın ən qədim Buddist ."Burxan-Bulak" — Qazaxıstanın ən böyük şəlaləsi, Kora çayı dərəsinin yuxarı hissəsində, Tekeli şəhərinin üstündə yerləşir. Abidə — Böyük Vətən Müharibəsi Stella (1941–1945), şəhərin mərkəzində üç çayın birləşdiyi yerdə yerləşir.
Ekoloji vəziyyəti
Tekeli şəhərində və Karatalskoye kəndində bölgənin əhəmiyyətli ekoloji problemlərindən biri olan çətin bir ekoloji vəziyyət vardır. 69 hektar ərazidə hazırda işləməyən bir tullantı yığını var. Tekeli qəsəbəsi və yaxınlıqdakı Karatalskoye kəndinin sakinləri baş ağrısı, burun qanaması, allergik və dəri xəstəlikləri ilə müşayiət olunan güclü külək və tullantı zibilxanasının tozlanması səbəbindən qəfil narahatlıq keçirir; malign neoplazmalar. 1992-ci ildə aparılan xüsusi araşdırmaların nəticələrinə görə, tullantı tullantılarının yamaclarının tozlanması və aşınması nəticəsində bağ evlərinin torpaqları və Tekeli şəhərinin bütün ərazisi ağır çirkli maddələrlə çirklənmişdir. icazə verilən konsentrasiyanı aşan Tekeli filizlərindən metal və genetik əlaqəli kadmiyum, arsenik, stronsium, tallium. Bu araşdırmaların nəticəsi belədir: araşdırılan Tekeli şəhərinin ərazisində torpaqdakı qurğuşun tərkibinin mobil qurğuşun üçün zəhərli səviyyəni keçmədiyi yerlər yoxdur, bitkilər üçün ən əlçatan olan suda həll olunan metalların tərkibi qeyri-adi hər yerdə. 1993-cü ildə Tekeli şəhər rəhbərliyinin əmri ilə ətraf mühitin mühafizəsi və səhiyyə orqanlarına ətraf mühitin yaxşılaşdırılması üçün, xüsusilə də tullantı zibilxanalarına bitişik ərazilərdə və Karatal çayı boyunca ən təcili tədbirlərin görülməsi tapşırıldı. O vaxtdan bəri, tullantı zibilliyindən mənfi təsirin aradan qaldırılması üçün heç bir tədbir görülməmişdir, tullantı zibilxanası hazırda güclü eroziyaya məruz qalır, yolun üstünə və Karatal çayına aşınır, quru küləkli havalarda yanları tozlanır. Bir çox sakin və kəndlilər, qazanc axtararkən, əvvəllər mədən filizləri də daxil olmaqla çirklənmiş torpaqlarda meyvə bağları yetişdirirlər.
Tanınmış şəxsləri
1842-ci ildə bu hissələrdə məşhur qazax şairi Baktıbay Jolbarısulu anadan olub.
Emil Əsgərli
Emil Əlihüseyn oğlu Əsgərli (30 yanvar 1982; Lənkəran, Azərbaycan SSR — 15 may 2014; Beyləqan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin mayoru, şəhid.
Həyatı
Əsgərli Emil Əlihüseyn oğlu 30 yanvar 1982-ci ildə Lənkəran şəhərində anadan olub. 1988–1996-cı illərdə Şirvan şəhəri 10 saylı orta məktəbində təhsil alıb.
Xidmət illəri
1996-ci ildə Cəmşid Naçıxanski adına hərbi litseyə daxil olub. 1996–1999-cu ildə Naxçıvanskını fərqlənmə ilə bitirib. 1999-cu ildə də Heydər Əliyev adına Ali Hərbi Məktəbə daxil olub. 2003-cü ildə Ali Hərbi Məktəbi fərqlənmə ilə leytenant rütbəsi alıb.
2003-cü ildə Abşeron rayonu Pirəkəşkül qəsəbəsinin "N" saylı hərbi hissəsində taqım komandiri olub. Hələ 3 aylıq taqım komandiri olarkən, hərbi hissəyə yoxlama üçün gələn General-Polkovnik Səfər Əbiyev Əsgərli Emilin əsgərlərindən birini sual-cavab edir və əsgərin verdiyi cavablar Müdafiə Nazirini çox razı salır və əsgərin komandiri olan Əsgərli Emili Baş leytenant rütbəsi ilə mükafatlandırır. Əsgərli Emil 2004-cü ildə Sumqayıt şəhəri H.Z.Tağıyev qəsəbəsinin "N" saylı hərbi hissəsində bölük komandiri vəzifəsində öz hərbi fəaliyyətini davam etdirir. 2008-ci ildə H.Z.Tağıyev qəsəbəsində həmin hərbi hissədə Kapitan rütbəsi ilə taborun maddi texniki təminat üzrə tabor komandirinin müavini vəzifəsini icra edir. Daha sonra Qusar rayonu "N" saylı hərbi hissədə taborun qərərgah rəisi vəzifəsində işləməklə bərabər tabor komandiri vəzifəsini də icra edir.
2011-ci ildə öz vəzifə borcunu layiqincə yerinə yetirdiyi və nümunəvi zabitlərdən olduğu üçün, Beyləqan rayon "N" saylı hərbi hissəsində tabor komandiri vəzifəsinə təyin oulunur.
13 iyun 2011-cü ildə "Qüsursuz Xidmətə Görə" 3-cü dərəcəli medalı ilə ilə təltif olunur. 2013-cü ilə Əsgərli Emil Əlihüseyn oğlu mayor rütbəsi ilə təltif olunur.
07 mart 2013-cü ildə ildə "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 90 illiyi (1918–2008)" yubiley medalı ilə təltif olunur.
24 iyun 2013-cü ildə "Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin 95 illiyi " yubiley medalı ilə təltif olunur. 15 noyabr 2013-cü ildə "Hərbi Xidmətdə Fərqlənməyə Görə" 3-cü dərəcəli medal ilə təltif olunur.
15.05.2014 tarixində günorta saatlarında, günorta təxminən 14:00 radələrində Beyləqan qayonu "N" saylı hərbi hissəsində Əsgərli Emil, hərbi hissənin xüsusi bölmə əməkdaşı və 6 nəfər əsgər ərazini yoxlamağa çıxdığı zaman şəhid olub.
Eldar İsgəndərzadə
Eldar Xeyrulla oğlu İskəndərzadə — Azərbaycan şairi, dramaturqu, ssenari müəllifi, kino redaktoru. "Qızıl qələm" və "Həsən bəy Zərdabi" mükafatı laureatı. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin və Azərbaycan Respublikası Kinematoqrafçılar İttifaqının üzvü.
Həyatı
Eldar İskəndərzadə 5 oktyabr 1964-cü ildə Lerik rayonunun Rvarud kəndində anadan olub. 1981-ci ildə Lerik qəsəbə orta məktəbini bitirib. 1990-cı ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu fərqlənmə diplomu ilə, eyni zamanda sözügedən institutun nəzdində fəaliyyət göstərən İctimai peşə fakültəsinin Jurnalistika şöbəsini bitirib.
Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin "Azərbaycantelefilm" Yaradıcılıq Birliyində Baş redaktor müavini, "Azad Azərbaycan Teleradio Yayım şirkəti"ndə və "CBC Telekanalı"nda "Televiziya Filmləri Studiyası"nın yaradıcısı və baş redaktoru olub. 2016-cı ilin iyun ayından "İctimai Televiziya və Radio Verilişləri Yayım Şirkəti"nin "Carçı-film" Yaradıcılıq Birliyinin direktor müavini vəzifəsində çalışıb və 2019-cu ildən redaktor vəzifəsinə keçirilib.
Yaradıcılığı
1987-ci ildən şerləri ilə Respublika mətbuatında çıxış edir. İlk şeirləri Bakı qəzetində çap olunub. "O gözlərin sirri" adlı şerlər kitabı 1995-ci ildə "Gənclik" nəşriyyatında və "Mənəm, sənsən bir də o" adlı şerlər kitabı 2011-ci ildə "Konstant empere" nəşriyyatında işıq üzü görüb.
ATV və CBC telekanallarında Sənədli Filmlər Studiyasının yaradıcısı və bu kanallarda, eləcə də, "İdman Azərbaycan" telekanalında çəkilən ilk sənədli filmlərin ssenari müəllifidir.
1996-cı ildə "Qalxın, məhkəmə gəlir" adlı iki hissəli pyesi N. B. Vəzirov adına Lənkəran Dövlət Dram teatrında tamaşaya qoyulub. "CBCfilm"in istehsalı olan və onun ssenarisi əsasında çəkilən Günəşin batdığı yer adlı bədii-sənədli televiziya filmi Almaniyada keçirilən "Xocalıya ədalət" kampaniyası çərçivəsində nümayiş etdirilmişdir.
Digər ssenarisi əsasında Heydər Əliyevin həyat və fəaliyyətinə həsr olunan "Liderlər Lider haqqında" adlı sənədli televiziya filmi Almaniyada Ulu Öndərin 90 illik yubileyinə həsr olunmuş dövlət tədbirində nümayiş etdirilib.
Ssenari müəllfi olduğu "Milli qürur meydanı" adlı sənədli televiziya filminin bir nüsxəsi Azərbaycan Respublikası Prezident Kitabxanasına daxil edilmişdir.
"CBCfilm"in istehsalı olan və onun ssenariləri əsasında lentə alınan "Qaranlıq dünyanın nuru" və "Fransız qadının gündəliyi" filmləri Heydər Əliyevin 90 illik yubileyinə həsr olunmuş, Heydər Əliyev Fondunun və BMT-nin Əhali Fondunun dəstəyi ilə Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin keçirdiyi "Azərbaycan ailəsi" adlı Beynəlxalq Kinofestivalında 5 mükafatdan ikisini qazanmışdır.
Digər bir ssenarisi əsasında çəkilən "Şəhər içində şəhər" adlı sənədli televiziya filmi 2013-cü ilin noyabr ayının 20-dən 24-nə kimi keçirilən I Bakı Beynəlxalq Turizm Filmləri Festivalında iki mükafat qazanmışdır. Belə ki, film "TV filmlər" nominasiyasında 2-ci yeri tutaraq gümüş və "Milli kino" nominasiyasında yeganə olan qızıl mükafatı qazanmışdır. Film Azərbaycandan qızıl mükafat qazanan yeganə filmdir.
"CBCfilm"in istehsalı olan və onun ssenariləriylə çəkilən "Şəxsiyyətin böyüklüyü ... Ümummilli  lider  Heydər  Əliyev" və "İvanovka" adlı filmləri Heydər Əliyev Fondunun və BMT-nin Əhali Fondunun dəstəyi ilə Azərbaycan Respublikasının Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsinin ənənəvi olaraq  keçirdiyi "Azərbaycan ailəsi" adlı Beynəlxalq Kinofestivalında xüsusi fərqlənməyə görə mükafat qazanmışdır.
2014-cü ildə onun rəhbərliyi və ssenarisi əsasında akademik Xoşbəxt Yusifzadənin 85 illik yubileyinə həsr olunan Fədakar adlı 2 hissəli bədii-sənədli film çəkilib. Fİlmin istehsalından sonra ssenarist kimi, SOCAR-ın fəxri fərmanı ilə təltif edilib. Daha sonra Fədakar 2 hissəli bədii-sənədli filmi 2016-cı il üçün Elm, texnika, memarlıq, mədəniyyət və ədəbiyyat üzrə Dövlət Mükafatına təqdim olunub.
2015-ci ildə "Sərkərdə ləyaqəti... General Əliağa Şıxlinski" filminə görə Respublika Veteranlar Təşkilatının qərarı ilə "General Əliağa Şıxlinski" yubiley medalı ilə təltif edilib.
Əsərləri
• 2
Filmoqrafiya
• 3
Avstriya mədəniyyəti
thumb
Bu günkü Avstariya ərazisində mədəniyyəti e.ə. 1050-ci ildən Qolştat və Laten mədəniyyətlərindən başlayaraq izləmək olar. Lakin, bizə tanış olan bu günkü Avstriya mədəniyyəti Avstriya torpaqları Müqəddəs Roma imperiyası tərkibində olan zaman, Avstriyanın inkişafında mühüm mərhələ olan, 1156-ci ildə qəbul olunmuş Avstriyanı knyazlıq statusuna qaldıran "Kiçik imtiyazla" (Privilegium Minus) formalaşmağa başlamışdır. Avstriya mədəniyyəti keçmiş və hal-hazırkı qonşuları: İtaliya, Polşa, Almaniya, Macarıstan və Çexiyanın da kifayət qədər təsirinə məruz qalmışdır.
Adı
Qədim alman dilindəki Ostarrichi sözündən törəmə olan ölkənin alman dilindəki Österreich adı "Şərq krallığı" kimi tərcümə edilir. Ehtimal ki, termin başlanğıcını region üçün xalq tərcümələrində orta əsrlərdə işlədilən latın Marchia orientalis adından götürür. Marchia orientalis - "şərq sərhəddi" kimi tərcümə edilir. Beləki, ölkə Müqəddəs Roma İmperiyasının şərq sərhəddində yerləşirdi. Bu əksini həmçinin Anşlüsdən sonra Üçünçü reyxə tətbiq edilən Ostmark adında da tapmışdı. Latın adı başlanğıc qədim alman dilindən "ost-" hissəciyinin klassik latın dilindən fərqli olaraq cənub deyil şərq kimi işlədilməsinə gətirir (Klassik latın dilində "ost-" hissəciyi Avstraliya- Cənub torpağı üçün kök rolunu oynayır). Avstriya terminindən həmçinin ölkənin əhalisinin adı Avstraliyalılar termini yaranıb.
Musiqi
Avstriyanın paytaxtı Vyananı musiqi innovasiyalarının əsas mərkəzi saymaq olar. 18-19-cu əsr bəstəkarları habsburqların himəyadarlığı altında şəhərə gəlir və Vyananı Avropa klassik musiqinin mərkəzinə çevirirdilər.Volfqanq Amadey Motsart, Lüdviq van Bethoven,İohann Ştrauss şəhərlə sıx bağlı olan əsas bəstəkarlardır. Barokko epoxasında slavyan, macar xalq musiqisi formaları Avstriya musiqisinə təsir etmişdir. Vyananın mədəni mərkəz statusunun formalaşması XVI əsrin əvvəlində başlamış və lütnada daxil olmaqla musiqi alətlərinin ətrafında cəmlənmişdir.
Klassik musiqi
150px|right|Volfqanq Amadey Motsart 150px|right|Frans Şubert 150px|right|İohann Ştraus Klassik musiqi əsri olan XVIII əsrdə avropa klassik musiqisi dominantlıq edirdi və Vyana musiqi innovasiyaları üçün xüsusi vacib məkan idi. Burada üç əsas bəstəkar musiqidə yeniliklər etmişdir: Lüdviq van Bethovenin simfonik nümunələri, Volfqanq Amadey Motsart melodiya və forma arasında balans və Yozef Haydn simli kvartetin inkişafı və sonatalar. Klassik musiqi bu gündə Avstriyada aktuallığını saxlayır. Çoxlu sayda məşhur Avstriyalı bəstəkarlar var onlardan ən önəmliləri aşağıdakılardır.
Birinci Vyana məktəbi
Əsas məqalə: Vyana klassik məktəbi
İkinci Vyana məktəbi
Yeni Vyana məktəbi — Estetik prinsipləri XX əsrin ilk otuz ilində Vyanada Arnold Şönberqin aktiv yaradıcı və pedaqoji təşkilatçılıq fəaliyyəti və tələbələri ilə birlikdə yaratdığı, dünya musiqişünaslığı diskursunda adını almış bəstəkarlıq məktəbi. Arnold Şönberqin özündən əlavə İkinci Vyana məktəbinə Anton Vebern, Alban Berq kimi bəstəkarlar həmçinin Hans Eysler, Viktor Uilman, Henrik Yaloveç, Eqon Velles, Teodor Adorno, Hans Erik Apostel, Rene Leyboviç və başqaları aid edilir.
Vyana filarmonik orkestri
thumb|left|upright|Qızıl zal 1870-ci il 6 yanvarda acılan Vyana filarmonik orkestri dünyadakı üç ən yaxşı konsert zalından biri hesab olunur. 1939-cu ildən Qızıl zaldan auditoriyası dünyanın 44 ölkəsindən bir milyard dinləyici toplayan məşhur "Vyana filarmonik orkestrinın yeni il konserti" yayımlanır. Dünyanın ən yaxşı orkestrlərindən biri hesab olunan Vyana filarmonik orkestrinın üzvləri Vyana dövlət operasının ifaçıları arasından secilir.
Vyana filarmonik orkestrinın tarixi 1842-ci il Otto Nikolayın Filarmoniya Akademiyasını yaratdığı tarixdən başlayır. Bu orkestr bütün qərarları demokratik səsvermə yolu ilə verirdi və bu qayda bu günüdək saxlanılır.
Vyana dövlət operası
Əsas məqalə:Vyana Dövlət Operası
thumb|left|Vyana Dövlət Operası
Alman dilində Staatsoper adlandırılan Vyana Dövlət Operası dünyanın ən vacib opera kompaniyalarından biri hesab edilir.
Vyana oğlanlar xoru
thumb|Wiener Sängerknaben Vyana oğlanlar xoru cıxş zamanı Wiener Sängerknaben dünyadaki oğlan uşaqlarından təşkil olunmuş ən məşhur xorlardan biridir. Çox yüksək vokal standartları ilə məşhur olan xor musiqiçilər həmçinin Volfqanq Amadey Motsart, Antonio Kaldara, Antonio Salyeri, Anton Bruknerlə əməkdaşlıq etmişdir. Xor I Maksimilian Habsburqun 7 iyul 1498-ci il məktubu ilə təsdiq edilmişdir. Augarten sarayı məşqlər üçün məkan və xor üzvləri üçün məktəb-internat rolunu oynayır.
Schrammelmusik
thumb|300px|alt=Four musicians with instruments are seated at a table as they face the camera. The lower section of a poster appears on the back wall, displaying the name "Schrammel."| Schrammel kvarteti 1890-ci il Müasir Avstriya xalq musiqisinin ən populyar formalarından biri akkordeon və ikili-boğazlı gitarada ifa edilən Vyana Schrammelmusikidir. Müasir ifaçılar Roland Noyvirt, Karl Xodin və Edi Rayzeri əlavə edirlər.
Yodle
Yodle Alpda yaradılan boğaz oxuma növlərindən biridir. Avstriyada onu juchazn adlandırırdılar. Dağlar rasında əlaqə üçün istifadə edilən leksik olmayan hecalar və qışqırıqlardan təşkil olunur.
Avstriya milli rəqsləri
Avstriya xalq rəqsləri tez-tez Schuhplattler, Landler, polka və valsla assosiasiya olunur. Lakin Zviefacher, Kontratanze və Sprachinseltaze kimi başqa rəqslərdə mövcuddur.