cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çad
Coğrafiyası
1.284.000 kvadrat kilometr ərazisi ilə Çad, dünyanın ən böyük 21-ci ölkəsidir. Ərazisinin ölçüsü Perudan böyük, CAR-dan azca kiçikdir. Çad Mərkəzi Afrikada, Liviyanın cənubunda yerləşir. Böyük hissəsi Saxara səhrasından ibarət olan ölkənin 6 həmsərhəddi var: Kamerun 1,094 km, Mərkəzi Afrika Respublikası 1,197 km, Liviya 1,055 km, Niger 1,175 km, Nigeriya 87 km, Sudan 1,360 km-dir. Çadın ən böyük şəhərləri paytaxt Ncamena, Sarh, Mundu və Abeşedir. Ölkə ərazisində cənubda tropik, şimalda səhra iqlimi hakimdir. Mərkəzdə geniş, quru ovalıqlar, şimalda səhra, şimal-qərbdə dağlar, cənubda düzənliklər yerləşir. Ölkənin ən yüksək zirvəsi dəniz səviyyəsindən 3415 m yüksəklikdə yerləşən Tibesti massivinin Emi-Kusi zirvəsidir. Neft, Uran, Natrium, Kaolin, balıq (Çad gölü) başlıca təbii sərvətlərdəndir. Ölkədə şimalda isti, quru və tozlu küləklərin hökm sürməsi; dövri quraqlıqlar; əkin sahələrinin çəyirtkə hücumlarına məruz qalması; susuzluq təbii fəlakətlərdəndir. Dövrümüzdə Çad da daxil olmaqla bir sıra (xüsusilə Liviya, Əlcəzair, Misir, Sudan) Afrika ölkələrində yeni yeraltı su qaynaqlarının tapılmasına maraq artmışdır.
İnzibati bölgü
Çad 22 regiona bölünür.
Tarixi
6 min il bundan əvvəl müasir Çadın ərazisində ovçuluqla məşğul olan neqroidlər yaşayırdılar. Mədəniyyətlərin kəsişmə nöqtəsi olan Çadda ən qədim sivilizasiya Sao dövrü olub, daha sonra Kanem imperatorluğu qurulmuşdur. E.ə. 1000-ci illərədək səhra ticarət yollarını əlində tutan imperatorluğuna müsəlman ərəblər tərəfindən son qoyulmuşdur. XX əsrin əvvələrində Fransanın müstəmləkəsi olan ölkə kətan istehsalına təşfiq edilmişdir. II Dünya Müharibəsi zamanı 15000 çadlı Fransa cəbhəsində döyüşmüşdür. Uzun zaman Fransadan asılı olan Çad 11 avqust 1960-ci ildə müstəqillik əldə etmiş və ölkənin ilk prezidenti PPT-nin lideri François Tombalbaye olmuşdur. Çad müstəqillik qazandıqdan sonra ölkə daxilində xristian və müsəlman əhali arasında qarşıdurmalar yaranmışdır. 1963-ci ildə prezident Tombalbaye ölkədə tək partiyalı idarə sistemi yaratmışdır. Həmin dövrdən sonra ölkədə hakimiyyət uğrunda mübarizə başlamışdır. Və nəhayət 1975-ci ildə Tombalbaye hərbi çevrilişlə hakimiyyətdən devrilmiş və öldürülmüşdür. Yerinə General-mayor Feliks Malloum keçmişdir. 1977-ci ildə Aozovu sərhəddini işğal edən Liviya, iki il sonra Çadın içərilərinə girsə də geri çəkilməyə məcbur olmuşdur. Liviyanın dəstəyini alan Xalq Silahlı Qüvvələri lideri Qoukouni Oueddei öz prezidentliyini elan edir. Ardınca qurulan keçici Milli Birlik Hökuməti 1982-ci ildə Hissen Habre idarəsindəki Şimal Silahlı Qüvvələri tərəfindan devrilir. Hissen Habre 1990-cı ilin dekabr ayına qədər iqtidarda qalır. Həmin tarixdə edilən çevrilişlə dövlətin yeni prezidenti İdris Debi olur. 1991-ci ilin oktyabr ayında İ.Debiyə qarşı H.Habre tərəfdarları tərəfindən uğursuz çevriliş cəhdi edilir. Ölkədə hələ də daxili çaxnaşmalar davam edir.
Əhalisi
Əhalinin etnik yayılması: Müsəlmanlar (Ərəb, Toubou, Hadjerai, Fulbe, Kotoko, Kanembou, Baquirmi, Boulala, Zaqhava və Maba); Müsəlman olmayanlar (Sara, Nqambaye, Mbaye, Qoulaye, Moundanq, Moussei, Massa); yerli olmayanlar 150,000 (1,000 Fransız). Ölkədə ən çox əhali (687000 nəfər) yaşayan şəhər paytaxt Ncamenadır.
Din: Müsəlman 55 %, Xristian 35 %, animizm 7 % digər (yerli) inanclar 3 %.
Dillər: Fransızca (rəsmi), Ərəbcə (rəsmi), Sara ve Sanqo (şimalda), həmçinin, 100-dən çox dil və ləhcə istifadə olunmaqdadır.
İqtisadiyyatı
Hayvandarlıq çöl və steplərdə ən mühüm fəaliyyətdir. Ölkədə təxminən 4 milyon inək, 4 milyon qoyun və keçi, 500 000 eşşək və at, 250 000 dəvə saxlanılır. Göl və çaylardan il ərzində ortalama olaraq 100 000 ton balıq tutulur.
Təhsili
Çadda təhsil sistemi oxşar Afrika ölkələri kimi çox zəifdir. Əhalinin müəyyən hissələri uşaqlarını məktəbə göndərsələr də, daha sonra ailənin maddi vəziyyəti, kənd təsərrüfatı işlərində uşaq əməyindən istifadə kimi oxşar səbəblərə görə uşaqlar təhsillərini yarımçıq qoyurlar. Təhsil sistemi Fransanın təhsil sistemin bənzəyir. Ölkədə kişilərin 43 %-i, qadınların isə 13 %-i oxumağı-yazmağı bacarır.
Mədəniyyət
• Musiqi və rəqs — Xalq musiqisi qədim ənənəyə malikdir. Mahnılar və rəqslər adətən yerli insanların gündəlik həyatı ilə bağlıdır. Musiqi alətləri — alqaita (qaboya bənzər), balafon (ksilofona bənzər), müxtəlif ölçülərdə barabanlar (zərbli alət), klarnet, zənglər, müsəlman əhalinin yaşadığı ərazilərdə ud, zınqırovlar, qamışdan düzəldilmiş tütəyə bənzər üfürməli borular. Ölkədə xüsusilə üç barabandan və iki çalğıçıdan ibarət zərb ansamblları məşhurdur. Çadın ilk milli ansamblı 1970-ci ildə Tombalbayenin dövründə təşkil edilmişdir. Rəqsləri — Bahiya, Bayyan, Ndasson, Ndon mbessi (mərasim rəqsləri), Dara (əyləncəli rəqs), Sai, Basaka (bayram rəqsləri), Klyaq (ritual dəfn mərasimi rəqsi), Mdomlanq (ovçular rəqsi) və s.
• Mətbəxi — Çad mətbəxinin ən məşhur yeməyi xalqın "eş" adlandırdığı yeməkdir. Yeməyin hazırlanmasında buğda unu və ya ölkədə yetişdirilən "qale" unu istifadə edilir. Əvvəlcə un, su ilə qarışdırılaraq bişirilir. bişmiş xəmir qaba qoyulur, yanına bamya, qurudulmuş ya da təzə ət, tomat, soğan, yağ, sarımsaq və qırmızı bibərdən hazırlanan sous tökülür. Daha sonra bişmiş xəmir sousa batırılıb yeyilir. Yerli əhali bu yeməyi qaşıqla yemir.
• Memarlıq — Ölkənin oturaq xalqları ənənəvi olaraq palçıq və bitki mənşəli materiallardan (budaq, qamış, palma yarpaqları və.s) tikilən, yağışa və suya davamlı damı olan daxmalarda yaşayırlar. Konusşəkilli, dairəvi və düz formada olan bu daxmaların içi sərin, divarları möhkəm olur. Ölkənin köçəri xalqları isə sökülüb yenidən quraşdırıla bilən çadırlarda yaşayırlar. Bu çadırlar bir-birinə bərkidilmiş budaq və taxta parçalarından düzəldilən çərçivələrin boşluqlarının dəvə dərisi, xurma yarpaqları və həsirlə örtülməsiylə hazırlanır. Şəhərlərdə isə evlər kərpic və dəmir-beton konstruksiyalardan inşa edilir. • Təsviri sənət — Çadda təsviri sənət qədim tarixə malikdir. Belə ki, ölkənin daxilində paleolit və neolit dövrünə aid qayalara qazınmış çoxlu rəsmlər tapılmışdır. Həmçinin, Çadın cənubunda VIII–X əsrlərə aid qədim mədəniyyət izləri (keramik qab-qacaqlar, üzərində insan və heyvan təsvirləri olan gil və bürünc heykəlciklər, gildən düzəldilmiş insan başları və.s) tapılmışdır. Çadda bu gündə dulusçuluq və bu kimi sənət növləri ilə geniş məşğul olurlar.
• Ədəbiyyat — Çad ədəbiyyatı folklor ənənəsinə söykənir və 1960-cı illərə dək ərəb dilində, müstəmləkə dövründə isə fransız dilində inkişaf etmişdir. Ölkədə yerli dillərin (ərəb və latın qrafik simvollarına əsaslanan) ilk əlifbası 1976-cı ildə yaradılmış, məhz bu dövrdən sonra Çad ədəbiyyatı yerli dillərdə inkişafa başlamışdır. Çadda nəşr olunmuş ilk ədəbi əsər Cozef Brahim Seyidin "Çad bir Uşaqdır" (1967) romanı olmuşdur. Çadın digər tanınmış şair və yazıçıları M.Mustafa (ləqəbi Baba Mustafa), Antuan Banqui, Koulsi Lamko, H.Bryuno, K.Qaranq (ləqəbi K.Cimeta) və başqalarıdır.
Mənbə: encyclopaedia.biga.ru
Berti Foqts
Berti Foqts — almaniyalı futbol mütəxəssisi. O, 1965–1979-cu illərdə "Borussiya Münhenqladbax" klubunun heyətində çıxış edib. 1967-ci ildən Almaniya milli futbol komandasına çağırılıb. 1978-ci ilə kimi millidə çıxış edib. 96 oyunda meydana çıxıb, 1 qol vurub. Millinin heyətində 1974-cü il Dünya Kubokunu və 1972-ci il Avropa Kubokunu qazanıb. Həmçinin 1970-ci il dünya çempionatının bürünc, 1976-cı il Avropa çempionatının isə gümüş medalını qazanıb. 1979-cu ildə futbolçu karyerasını başa vurub və məşqçilik karyerasına başlayıb. 1979–1990-cı illərdə Qərbi Almaniyanın gənclər millisinin baş məşqçisi olub, 1986–1990-cı illərdə Qərbi Almaniyanın əsas komandasına köməkçi məşqçi funksiyasını yerinə yetirib. 1990-cı ildə Almaniya milli komandasına baş məşqçi təyin olunub. 1996-cı ildə onun başçılığı altında komandası UEFA Avropa Kubokunu qazanıb. 1998-ci ildə millidən ayrılıb. 2000–2001-ci illərdə "Bayer 04 Leverkusen"in, 2001–2002-ci ildə Küveyt millisinin, 2002–2004-cü illərdə Şotlandiya millisinin, 2007–2008-ci illərdə Nigeriya millisinin baş məşqçisi olub. Berti Foqtsun bu komandalardakı fəaliyyəti uğursuz olub. 2008-ci ildə Azərbaycan millisinə baş məşqçi təyin edilib. 2014-cü ildə o, eyni zamanda FİFA Dünya Kubokunda iştirak edən ABŞ milli komandasının baş məşqçisi Yurgen Klissmanın məsləhətçisi vəzifəsinə təyin olunub və yarış başa çatandan sonra millidən uzaqlaşıb. 2014-cü ilin sonunda ardıcıl uğursuz nəticələrdən sonra Foqts Azərbaycan milli komandasından göndərilib. Hal-hazırda işsizdir.
Həyatı
Tam adı Hans-Hubert Foqts olan Berti Foqts, 30 dekabr 1946-cı ildə Almaniyanın Düsseldorf əyalətinin Büttgen şəhərində anadan olub. Berti Foqts 12 yaşında olarkən leykemiyadan əziyyət çəkən anası vəfat edib. Cəmi bir ildən sonra ürəyində problemlər olan atasını da itirib.
Berti Foqts 1954-cü ildə 8 yaşı olarkən anadan olduğu Büttgen şəhərinin Büttgen uşaq futbol klubunda futbol məşqlərinə başlayıb. 1965-ci ildə bu klubun heyətində çıxış edib.
O, hal-hazırda Monika Foqtsla evlidir.
1965–1970
Berti Foqts peşəkar futbolçu karyerasına 1965-ci ildə "Borussiya Münhenqladbax" klubunda başlamışdır. O, bu klubda sağ müdafiəçi mövqeyində oynayıb. Foqts ilk oyununu Bundesliqanın birinci turunda "Borussiya Neunkirçen" klubuna qarşı keçirib. Berti 12 may 1967-ci ildə "Köln" klubu ilə oyunda "Borussiya" klubunun heyətində qol hesabını açıb. Oyunun 30-cu dəqiqəsində başla qol vuraraq hesabı 2–0-a çatdırıb. 9 mart 1968-ci ildə "Hannover 96" komandası ilə görüşdə 70-ci dəqiqədə başla qol vuraraq hesabı bərabərləşdirib və "Borussiya Münhenqladbax"ı məğlubiyyətdən xilas edib. İki həftə sonra martın 23-də Foqts "Borussiya"nın heyətində növbəti dəfə fərqlənib. "Borussiya Dortmund" klubu ilə görüşdə Foqts 5-ci dəqiqədə hesabı açsa da, komandası daha sonra üç qol buraxaraq 3–1 hesabı ilə məğlub olub. 16 noyabr 1968-ci ildə "Borussiya Münhenqladbax" və "Ştutqart" arasında keçirilən Bundesliqa qarşılaşmasında "Borussiya"nın 3–4 hesabı ilə uduzduğu vəziyyətdə 80-ci dəqiqədə fərqlənərək komandasına bir xal qazandırıb. Berti Foqts "Hannover 96" klubu ilə 12 mart 1969-cu ildə keçirilən qarşılaşmada oyunun 13-cü dəqiqəsində qol vuraraq hesabı açıb, ikinci hissənin əvvəlində, 47-ci dəqiqədə isə özünün ikinci, komandasının isə üçüncü qolunu vurub. Həmin il martın 29-da "Herta Berlin" klubu il oyunda Berti oyunun 60-cı dəqiqəsində komandasının yeganə qolu vurub. 12 sentyabr 1969-cu ildə "Karserlauten" klubu ilə 1–1 hesabı ilə başa çatan oyunun 20-ci dəqiqəsində Berti Foqts hesabı açıb. 19 dekabr 1969-cu ildə "Rot Veib Oberhausen" klubu ilə ölkə çempionatının oyununda Foqts iki dəfə fərqlənib. Oyunun 33 və 46-cı dəqiqələrində qol vuraraq dubl edib.
1970–1975
Foqts Almaniya Kuboku uğrunda yarışlarda da ilk qolunu "Köln" klubunun qapısına vurub. 5 avqust 1970-ci ildə keçirilən oyunda 52-ci dəqiqədə qol vuraraq hesabı açıb. 16 sentyabr 1970-ci ildə "EPA Larnaka" klubu ilə UEFA Çempion Klublar Kuboku oyununa çıxaraq Berti Foqts qitəmiqyaslı yarışlarda debüt etmişdir. Altı gün sonra keçirilən cavab qarşılaşmasında Foqts "Larnaka" klubunu məyus edə bilib. 10–0 hesabı ilə Borussiyanın xeyrinə başa çatan oyunun 83-cü dəqiqəsində Foqts komandasının sonuncu qolunun müəllifi olub. UEFA Çempion Klublar Kubokunun 1/8 final mərhələsinin ilk oyunda İngiltərənin "Everton" klubu ilə qarşılaşmada 35-ci dəqiqədə hesabı açıb. 225px|thumbnail|left|Berti Foqts və Hens Baysvayler 1970-ci ildə Düsseldorf Radio proqramında Berti Foqts "Borussiya Münhenqladbax" klubunun heyətində 1970–1971 mövsümündə Bundesliqada yeganə qolunu 22 may 1971-ci ildə "Borussiya Dortmund" klubunun qapısından keçirib. 13 dekabr 1972-ci ildə UEFA Kubokunun 1/8 final mərhələsində digər alman klubu "Köln" ilə 5–0 hesabı ilə "Borussiya"nın xeyrin başa çatan qarşılaşmada Berti Foqts oyunun 34-cü dəqiqəsində fərqlənib. 28 aprel 1973-cü ildə "Herta Berlin" klubu ilə 2–2 hesabı ilə başa çatan qarşılaşmada komandasının ilk qolunu vurub. Berti Foqts Bundesliqanın 1973–1974 mövsümünün ilk turlarında meydana çıxmayıb. Həmin mövsüm 26 yanvar 1974-cü ildə "Borussiya"nın "Vuppertaler"ə 7–1 hesabı ilə qalib gəldiyi oyunda qollardan birini Foqts vurub. Həmin il 23 martda 3–2 hesabı ilə başa çatan "Borussiya Münhenqladbax"-"Duysburq" görüşündə "Borussiya"nın sonuncu qolunu Foqts vurub. Bundesliqanın 1974–1975-ci illər mövsümündə Foqts bir dəfə də olsun fərqlənə bilmədi, yalnız üç məhsuldar ötürmə ilə yadda qaldı.
Berti UEFA Kuboku 1974–1975-in ilk təsnifat mərhələsində Avstriyanın "Vaker" klubu ilə cavab qarşılaşmasında 11-ci dəqiqədə hesabı açıb. "Borussiya" bu turnirin final oyununa qədər irəliləyib. Finalda Niderlandın "Tvente" klubu ilə hər iki oyunda Foqts meydana çıxıb.
Berti Foqts 1975–1976-cı il mövsümündə Almaniya Bundesliqasında və Almaniya Kubokunda bir dəfə fərqlənib. Foqts hər iki turnirdə eyni komandanın qapısına yol tapıb. 13 dekabr 1975-ci ildə "Duysburq" klubu ilə kubok görüşündə 40-cı dəqiqədə oyunda yeganə qolu vurub. 14 fevral 1976-cı ildə "Duysburq" klubu ilə səfər oyununuda 90-cı dəqiqədə qol vuraraq hesabı 2–3 edib və komandasına qələbə qazandırıb. Foqts həmçinin 1975–1976 mövsümündə UEFA Çempion Klublar Kuboku turnirində oyunlarda meydana çıxıb.
1975–1979
9 oktyabr 1976-cı ildə Foqts "Fortuna Düsseldorf" klubu ilə ev oyunuda 65-ci dəqiqədə qol vuraraq hesabı 3–1 edib. Bu, Foqtsun 1975–1976 mövsümündə Bundesliqada yeganə qolu olub. Foqts bu mövsüm də "Borussiya"nın heyətində qitəmiqyaslı yarışlarda iştirak edib. UEFA Çempion Klublar Kubokunun ilkin mərhələlərindən final oyununa kimi bütün oyunlarda meydana olub. 1/8 final mərhələsinin ilk oyununda 28-ci dəqiqədə İtaliyanı təmsil edən "Torino" klubununa qol vurub. 25 may 1977-ci ildə "Liverpul"a qarşı final oyununda 90 dəqiqə meydanda olub. "Borussiya" 3–1 hesabı ilə məğlub olaraq kuboku qazana bilməyib.
17 sentyabr 1977-ci ildə "Borussiya"-"St. Pauli" oyununda həlledici qolu Foqts vurub. Oyunun 88-ci dəqiqəsində başla fərqlənərək hesabı 2–1 edib və komandasına qələbə qazandırıb. Həmin mövsüm 1978-ci il aprelin 8-də "Şalke 04" klubuna qarşı oyunda 79-cu dəqiqə qol vuraraq hesabı 2–0 edib, oyunda 2–1 hesabı ilə "Borussiya" qələbə qazanıb. Foqts 1977–1978-ci il mövsümündə Almaniya Kuboku və UEFA Çempion Klublar Kuboku turnirində də oyunlara çıxıb, lakin heç bir oyunda fərqlənə bilməyib.
1978–1979 mövsümündə Berti Foqts çox az sayda oyuna çıxıb. Berti Foqts sonuncu oyununu 2 iyun 1979-cu ildə "Nürnberq" klubuna qarşı keçirib.
Bu illər ərzində nümayiş etdirdiyi oyuna görə "Teryer" ləqəbini almışdı. 1965–1979-cu illərdə Berti "Borussiya Münhenqladbax" klubunun heyətində beş dəfə Almaniya çempionu, bir dəfə Almaniya kubokunun və iki dəfə UEFA kubokunun sahibi olub. Berti Foqts 33 yaşında, 1979-cu ildə, peşəkar futbolçu karyerasını bitirmişdir. Karyerası boyunca yalnız bir komandada, "Borussiya Münhenqladbax"da çıxış edən Berti Foqts klubun heyətində cəmi 419 oyun keçirmiş və 32 dəfə fərqlənib. Foqtsun UEFA yarışlarında isə 64 oyunda meydana çıxıb 8 qol vurub.
Milli komanda karyerası
Berti Foqst Qərbi Almaniya millisinin heyətində 1967-ci ildən çağırılıb. Buna qədər o, ölkəsinin gənclər yığmasının və 23 yaşadək futbolçulardan ibarət millisinin heyətində çıxış edib. Foqts gənclər yığmasının heyətində 9, 23 yaşadək millidə isə 3 oyun keçirib.
Berti millinin heyətində ilk oyununu 3 may 1967-ci ildə Avropa çempionatının seçmə mərhələsi çərçivəsində Yuqoslaviyaya qarşı keçirib. 200px|thumbnail|right|Berti Foqts (solda) [[Yohan Kroyffu izləyir (FİFA Dünya Kuboku 1974-ün finalı)]] Berti Foqts 1970-ci il Dünya çempionatının seçmə mərhələ oyunlarında Qərbi Almaniya yığmasının heyətində meydana çıxıb. Meksikada keçirilən final mərhələsində də Qərbi Almaniya yığmasının heyətində meydanda olub. Turnirin 1/4 final mərhələsində İngiltərə ilə ilə və yarımfinal oyununda İtaliya ilə qarşılaşmalarda meydana çıxıb. Qərbi Almaniya İtaliyaya 4–3 hesabı ilə uduzaraq finala çıxa bilməyib. 20 iyun 1970-ci ildə keçirilən üçüncü yer uğrunda qarşılaşmanı Foqts əvəzolunmadan keçirib. 1–0 hesabı ilə qalib gələn Qərbi Almaniya üçüncü yeri tutub. Bu, Foqtsun milli komandanın heyətindəki ilk uğuru idi.
Foqts millinin heyətində Avro 1972-nin seçmə mərhələ oyunlarında iştirak edib. Cəmi dörd komandanın iştirak etdiyi turnirin final mərhələsində də heyətə cəlb olunsa da, meydana çıxa bilməyib. Qərbi Almaniya turnirin qalibi olub.
Berti Foqts Qərbi Almaniyada keçirilən 1974-cü il dünya çempionatında millinin heyətinə cəlb olunub. İlk mərhələdə qrup mərhələsində Çili, Avstraliya, və Şərqi Almaniya, ikinci mərhələdə qrup oyunlarında isə Yuqoslaviya, İsveç və Polşa milliləri ilə oyunları əvəzolunmadan keçirib. Çili ilə oyunun 67-ci dəqiqəsində Foqtsa qarşı Karlos Kasseli tərəfindən edilən kobudluğa görə Karlosa qırmızı vərəqə verilib. Bu, dünya çempionatları tarixində ilk qırmızı vərəqə olub. Qrup mərhələlərində uğurlu çıxış edən Qərbi Almaniya final oyununa vəsiqə qazanıb. Niderlanda qalib gəldikləri final oyununda da Foqts əsas heyətdə meydana çıxıb.
Berti Foqtsun milli komandanın heyətində iştirak etdiyi növbəti yarış 1976-cı il Avropa çempionatı olub. Təsnifat mərhələsində oyunlara çıxan Berti Foqts 20 illik milli komanda karyerasındakı yeganə qolu da bu turnirin seçmə mərhələsində vurub. 28 fevral 1976-cı ildə Malta komandasına qarşı oyunun 82-ci dəqiqəsində fərqlənib. Foqts Avropa çempionatının əsas mərhələsində də millinin heyətinə cəlb olunub. Meydan sahibi Yuqoslaviya ilə yarımfinal oyununu Foqts əvəzolunmadan keçirib. Bu oyunda qalib gələn Qərbi Almaniya final oyununa vəsiqə qazanıb. Qərbi Almaniyanın Çexoslovakiya millisinə penaltilər seriyasında məğlub olduğu oyunda da Foqts əsas heyətdə meydana çıxıb və oyunu əvəzolunmadan keçirib.
Almaniyanın son turnirin qalibi olduğu üçün birbaşa final mərhələsinə vəsiqə qazandığın 1978-ci il dünya çempionatında da Foqts millinin heyətində çıxış edib. İlk mərhələdəki  və ikinci mərhələdəki   bütün qrup oyunlarını əvəzolunmadan keçirib. Qərbi Almaniya ikinci qrup mərhələsini üçüncü yerdə tamamlayıb və növbəti mərhələyə vəsiqə qazana bilməyib. İkinci qrup mərhələsində Avstriya son oyun Berti Foqtsun milli komandadakı son oyunu olub.
Foqts əsas milli komandada ən çox oyun keçirən futbolçulardan biridir. 1967–1978-ci illərdə çıxış etdiyi millidə 96 oyunda meydana çıxıb. Bu oyunların 20-də Foqts milliyə kapitanlıq edib.
Milli komandada oyunlar
Mənbə:
Almaniya
1979-cu ildə futbolçu karyerasını bitirən Berti elə həmin il məşqçilik karyerasına başlayıb. Onun ilk iş yeri Almaniyanın gənclərdən ibarət milli komandası olub. 1986-cı ildən paralel olaraq əsas milli komandada baş məşqçi Frenz Bekkenbauerin köməkçisi funksiyasını yerinə yetirməyə başlayıb. 1990-cı ildə gənclər millisinin baş məşqçisi postundan azad olunub və 1986-cı ildən köməkçi məşqçi funksiyasını yerinə yetirdiyi əsas milli komandanın baş məşqçisi təyin olunub. Foqts millidə Frenz Bekkenbaueri əvəz edib. Berti Foqtsun başçılığı altında Almaniya milli komandası 1992-ci il Avropa çempionatının finalınadək irəliləyib, finalda Danimarkaya məğlub olaraq gümüş medalın sahibi olub. Bu nəticə Foqtsun məşqçilik karyerasında ilk uğur olub. Onun rəhbərliyi altında Almaniya milli futbol komandası dörd il sonra 1996-cı ildə İngiltərədə təşkil olunan UEFA Avropa Kubokunun qalibi titulunu qazanıb. Bu, onun məşqçilik tarixində qazandığı ən böyük uğurdur.
Almaniya milli komandası Berti Foqtsun rəhbərliyi altında iki dəfə dünya çempionatlarına vəsiqə qazanıb. Lakin Avropa çempionatlarından fərqli olaraq bu turnirdə rəhbərlik etdiyi millinin çıxışı uğurlu alınmayıb. Foqtsun başçılığı altında 1994-cü ildə dünya çempionatında Almaniya 1/4 finala qədər irəliləyib. Bu mərhələdə Bolqarıstana 2–1 hesabı ilə məğlub olaraq mübarizəni dayandırıb. Berti Foqtsun Almaniya millisindəki baş məşqçiliyi 1998-ci ilə qədər davam edib. 1998-ci ildə Dünya çempionatının 1/4 final mərhələsində Xorvatiya milli futbol komandasına böyük hesabla uduzduqdan sonra o, millinin baş məşqçisi postundan azad edilib.
Bayer Leverkuzen
Almaniya millisindən ayrıldıqdan sonra Berti Foqts iki il işsiz qalıb. 2000-ci ildə mövsümün gedişində "Bayer Leverkuzen" klubunun baş məşqçisi təyin olunub. Berti Foqtsun başçılığı altında "Bayer"in ilk oyunu "Hamburq" klubu ilə görüşə təsadüf edib. "Hamburq" səfərində ilk dəqiqədə Berti Foqtsun komandası fərqlənib, yekun nəticədə 1–3 hesabı ilə qalib gəlib. Lakin 2000–2001 mövsümündə onun başçılığı altında Bayer uğur qazana bilməyib. Mövsümü dördüncü yerdə başa vuran "Bayer Leverkusen" mövsümün sonunda Berti Foqtsla yollarını ayırıb. Bu, Berti Foqtsun məşqçilik karyerasındakı yeganə klub olub.
Küveyt
2001-ci ildə "Bayer Leverkusen"lə yollarını ayıran Berti Foqts elə həmin il Küveyt millisinə baş məşqçi təyin olunub. Müqaviləyə görə Foqts birbaşa 160 min dollara sahib çıxıb və onun aylıq maaşı 35 min dollar idi. Berti bu postda 2002-ci il dünya çempionatının Asiya üzrə seçmə mərhələsində Küveyti ikinci təsnifat mərhələsinə çıxara bilməyən Duşan Uhrini əvəz edib. Berti Foqtsun Küveyt millisindəki fəaliyyəti uğursuz alınıb. Baş məşqçi təyin olunduğundan altı ay sonra 2002-ci ilin yanvarında ənənəvi keçirilən Millətlər Körfəzi Kubokunda buna qədər doqquz dəfə qalib olmuş Küveyt millisi uğursuz çıxış etdi. Küveyt bu turnirdə indiyə qədər uduzmadığı Oman millisinə məğlub oldu. Bu uğursuz nəticə Küveyt ictimaiyyətində Foqtsa qarşı narazılıqlar yaratdı. "Küveyt millisinin tarixdə ən pis oyununu oynadığı", "Foqtsun əvəzetmələrinin qəribə olduğu" kimi ifadələr səslənməyə başladı. Berti Foqtsun yanvarın sonuna kimi postundan azad ediləcəyi gözlənilirdi. Alman mətbuatı Foqtsun öz vəzifəsindən azad olunduğunu yazırdı. Küveyt Futbol Federasiyasının saytında isə Foqtsdan vəzifəsindən getmək tələbi qoyulduğu qeyd olunurdu. Lakin Foqts bu iddiaları təkzib edirdi. Şotlandiya Futbol Assossiasiyası Foqtsu millinin baş məşqçisi postuna gətirmək istəyirdi. Millətlər Körfəzi turniri başa çatdıqdan sonra Foqts Küveyt millisinin baş məşqçisi postundan getdi.
Şotlandiya
Foqts Küveyt millisindən ayrıldıqdan sonra hələ Küveytdə işlədiyi zaman onunla maraqlanan Şotlandiya millisi ilə müqavilə bağladı. Berti Foqts Şotlandiya millisinin baş məşqçisi postunda Kreyq Braunu əvəz etdi. Bu, Şotlandiya milli komandası tarixində baş məşqçinin əcnəbi olduğu ilk hal idi. Berti Foqtsun qarşısına Şotlandiya milli komandasını 2004-cü il Avropa Çempionatına çıxarmaq tapşırılığı qoyulmuşdu. Foqts Şotlandiya millisini çalışdırarkən nənəsi şotland olduğu üçün həmin vaxt 16 yaşı olan ingilis futbolçu Ueyn Runini Şotlandiya milli komandasına dəvət edib. Runi isə Foqtsa "Təəssüf, amma mən ingilisəm" deyərək bu təklifi rədd edib. Berti Foqts Şotlandiya millisinə başçılıq etdiyi 32 oyundan cəmi 9-da Şotlandiya qələbə qazandı. Berti Foqts 2006-cı il dünya çempionatının təsnifat mərhələsindəki uğursuz starta görə 2004-cü ilin noyabrın 1-də istefaya göndərildi.
Nigeriya
Berti Foqtsun növbəti çalışdırdığı komanda Nigeriya millisi olub. İki ildən bir qədər çox işsiz qalan Foqts 2007-ci ilin fevralında Nigeriya milli komandası ilə dörd illik müqavilə imzaladı. Berti Foqtsun aylıq məvacibi 50 min dollar nəzərdə tutulmuşdu. Foqts bu postda Aqustin Equavonu əvəz edib. Foqts fevralda müqavilə bağlamasına baxmayaraq Nigeriyaya martın 13-də gəlib, o, bunu şəxsi səbəblərlə əlaqələndirib. Foqtsun başçılığı ilk oyuna çıxan Nigeriya millisi Afrika Millətlər Kubokunun təsnifat mərhələsində Uqandaya qalib gələ bilib. Berti Foqts Nigeriyaya başçılıq etdiyi müddətdə Nigeriyadan daha çox Avropada yaşayıb. "Bayer Leverkusen", Küveyt və Şotlandiya milliləri kimi Nigeriya millisi də Foqtsun başçılığı altında uğursuz çıxış elədi. Berti Foqts Nigeriya Futbol Federasiyası ilə aralarında olan ciddi anlaşmazlıqlara görə 2008-ci ilin əvvəlində millidən istefa verib.
Azərbaycan
225px|thumbnail|right|Berti Foqts Azərbaycan millisinin təlim məşq toplanışında 2008-ci ilin mart ayında AFFA İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə Azərbaycan millisinin baş məşqçisi təyin olunub. Berti Foqts Azərbaycanda futbolun inkişafına dair iki illik proqramını AFFA-ya təqdim edib. Foqtsun müqaviləsinə görə, o, ayda 95 min avro qazanmalı idi. 7 iyun 2009-cu ildə 0–1 hesabı ilə başa çatan Azərbaycan-Uels qarşılaşmasında azarkeşlər Foqtsu istefaya səsləyiblər. Mətbuat konfransı zamanı isə Foqts fikir bildirməyə başlayanda jurnalistlər zalı tərk ediblər. Bundan 2 gün sonra Foqtsun rəhbərliyi altında İspaniyaya 0–6 hesabı ilə uduzaraq Azərbaycan millisi ev oyunlarında ən böyük hesablı məğlubiyyətlə üzləşib. Berti Foqtsun rəhbərliyi altında Lixtenşteynlə qarşılaşmada Azərbaycan millisi rəsmi oyunlarda ilk səfər qələbəsini qazanıb. 2009-cu ildə müqaviləsi 2011-ci ilə qədər uzadılıb. Yeni şərtlərə görə, Foqts ayda 150 min avro qazanacaqdı. 2010-cu ildə Vaqif Sadıqov "Neftçi"yə baş məşqçi təyin olunduğu üçün millidəki köməkçi məşqçi vəzifəsindən getmiş onun yerinə isə Vəli Qasımov keçmişdi. Berti Foqts Azərbaycanda işlədiyi müddətdə dəfələrlə futbolçulardan razı olmadığını bildirib. Foqts 2012-ci ildə Azərbaycan himnini öyrənmək fikri olmadığını bildirib. Həmin il Berti Foqtsun köməkçisi vəzifəsində Vəli Qasımovu Nazim Süleymanov əvəz edib. Berti Foqts Azərbaycan yığmasını ən çox oyuna çıxaran baş məşqçidir. Dünya çempionatı 2014-ün seçmə mərhələsi çərçivəsində 26 mart 2013-cü ildə Azərbaycan-Portuqaliya oyununun 60-cı dəqiqəsindən oyunun sonlarına kimi azarkeşlər Foqtsu istefaya səsləyiblər. Azərbaycan onun rəhbərliyi altında heç bir uğur qazanmayıb. İyun ayında 0–0 hesabı ilə başa çatan Azərbaycan-Lüksemburq oyunundan sonra da azarkeşlər Foqtsu istefaya səsləyiblər. 2013-cü ildə Berti Foqtsun Azərbaycan millisindən göndəriləcəyi ehtimal olunurdu. Foqtsun özü də müqaviləni yeniləməyəcəyini bildirmişdi. Lakin Azərbaycan millisinin seçmə mərhələnin son iki oyunundan dörd xal toplaması Foqtsun öz vəzifəsində qalmağına kömək etdi. 2013-cü ilin sonlarında AFFA növbəti dəfə Foqtsla müqaviləni uzatmağı qərara aldı. Azərbaycan milli komandası Avro 2016-nın seçmə mərhələsində onun başçılığı altında ardıcıl məğlubiyyətlər aldığı üçün Xorvatiyaya 6–0 hesablı məğlubiyyətdən sonra komandadan göndərilib.
Münasibətlər
275px|thumbnail|right|Azərbaycan milli komandasının baş məşqçisi Berti Foqts mətbuat konfransında 2011-ci ildə Azərbaycanlı futbol mütəxəssisi Böyükağa Hacıyev müsahibəsində Foqtsun millidən getməli olduğunu və onu azərbaycanlı məşqçinin əvəzlənməli olduğunu bildirib. Keçmiş azərbaycanlı futbolçu İsgəndər Cavadov Foqstun açıqlamaları ilə futbolçuları ruhdan saldığını, buna görə də millidən göndərilməli olduğunu bildirib. Azərbaycan milli komandasının futbolçusu Elnur Allahverdiyev Foqtsun gəlişi ilə millinin inkişaf etdiyini söyləyib. AFFA İcraiyyə Komitəsinin üzvləri Kazbek Tuayev və Elmar Qasımov Foqtsun fəaliyyətindən razı olduqlarını bildiriblər.
2012-ci ildə Azərbaycan milli komandasının keçmiş qapıçısı Dmitri Kramarenko Berti Foqtsu yerli məşqçilərdən birinin əvəz etməli olduğunu bildirib. Millinin qapıçısı Kamran Ağayev Foqtsun onu gözü götürmədiyini, ona qarşı acıqlı olduğunu açıqlayıb. Azərbaycanın xalq artisti Ağadadaş Ağayev Foqtsun Azərbaycan millisinə heç bir fayda vermədiyini söyləyib. Şoumen Fərda Xudaverdiyev də Foqtsdan narazı olduğunu bildirib: "Bu oyunla Foqts bizi nəinki Braziliyaya, heç Ağsuya da apara bilməz"
ABŞ
Berti Foqts Azərbaycan millisinin baş məşqçisi vəzifəsində fəaliyyətini davam etdirərkən 2014-cü ilin may ayında ABŞ milli komandasının baş məşqçisi Yurgen Klissmanın məsləhətçisi vəzifəsinə təyin olunub. Foqtsun bu postda fəaliyyəti çox çəkməyib. ABŞ millisi Dünya Kubokunun 1/8 finalında Belçikaya uduzaraq mübarizəni dayandırdıqdan sonra Foqts da vəzifəsindən azad olunub.
Qalmaqallar
UEFA Avropa Kuboku 2012-nin seçmə mərhələsi çərçivəsində Azərbaycan-Almaniya oyunundan bir neçə gün əvvəl bir neçə mətbuat nümayəndəsi Berti Foqtsa öz etirazlarını bildiriblər. Foqtsun "2014-cü il dünya çempionatında iştirak edəcəyik" fikrinə cavab olaraq onlar mətbuat konfransından sonra iki jurnalist ona aftafa verib, bir jurnalist isə tualet kağızı rulonu tullayıb.
Berti Foqts 2012-ci ildə Futbolpress.az saytında yazıçı Qismət Rüstəmovun "Foqtsun gündəliyi" başlıqlı yazılarına görə onu məhkəmə ilə hədələmişdi. Qismət Rüstəmov isə bunun müəllif yazısı olduğunu bildirmişdi.
Digər fəaliyyətləri
Berti Foqts Almaniyanın birləşməsinin 20-ci ildönümü münasibətilə Qərbi və Şərqi Almaniya milliləri arasında keçirilən "Əfsanələr matçı" xatirə oyununda Qərbi Almaniyaya baş məşqçilik edib. Almaniyanın Leypsiq şəhərindəki Red Bull Arenada keçirilən oyunda Foqtsun başçılıq etdiyi komanda 1–2 hesabı ilə məğlub olub.
Bantu dilləri
Bantu dilləri ailəsi — Afrikanın orta və cənubi bölgələrində yaygın olaraq danışılan Suahili, Zulu, Çuana, Konqo, Mongo, Gonda və başqa dillərdən oluşur. Bu dil ailəsinin ən çox tanınan dilləri Keniya, Uqanda, Tanzaniya ve Konqoda 15 milyon nəfər tərəfindən danışılan Suahilidir.
Şan sülaləsi
Şan sülaləsi — e.ə. 1554 və e.ə. 1046-cı illər arasında mövcud olmuş Çin səltənəti.
Tarixi
XX əsrin 20-ci illərinin sonuna qədər Şan sülaləsinə də əfsanə kimi baxılırdı. Lakin Xenan əyalətində indiki Anyan şəhəri yaxınlığında tapıntılar bu sülalənin mövcudluğunu sübut etdi. Tapılan şəhərin xarabalıqları Pan-qen hökmdarının hakimiyyəti zamanı (E.ə. 1401 - E.ə. 1374-cü illər) Xuanxedən cənuba uzanan və tez-tez daşqınlara məruz qalan rayonlardan köçəndən sonra əsası qoyulan şanların paytaxtı ilə uyğun gəlirdi. O dövrlər paytaxtın yeni ərazisi İn adlanırdı. Bu səbəbdən də Şan sülaləsi Çin tarixşünaslığında həm də İn adlandırılmağa başlamışdı.
Paytaxtın Anyana köçürülməsi İn mədəniyyətində bir sıra inqilabi dəyişikliklərlə müşayiət olundu. Bu, ilk növbədə, yazının və kifayət qədər mükəmməl təqvimin yaranması, gümüş tökmənin inkişafı, şum təmizləmə əkinçiliyinə keçid və at qoşqulu arabadan istifadənin başlanmasıdır.
Şan-İn sülaləsi dövründə heroqlif yazısı meydana gəldi, ipəkçiliyin və ipək toxuculuğun inkişafı isə yüksək səviyyəyə çatdı. Bu dövr haqqında məlumatlar tısbağa qınından və gələcəkdən xəbər vermək üçün nəzərdə tutulmuş heyvan sümüklərindən olan lövhələrdəki yazılarda qalmışdır. Şan dövründə istehsal olunmuş bir neçə üstü yazılı gümüş qab aşkara çıxarılmışdır. O, hər kəsin məhdud hüquq və vəzifələrinin olduğu hərbiləşdirilmiş, totalitar cəmiyyət idi. Məsələn, əgər sən kəndlisənsə, müəyyən ölçüdə olan, həsir damlı evdə yaşamaq və yalnız qarğıdalı ilə qidalanmaq, düyüdən isə ancaq bayram günləri istifadə etmək hüququn vardı. Cəmiyyət təbəqələrə bölünürdü. Bu iyerarxiyada ən yüksək mövqeyi hərbçilər, sonra əkinçilər, sənətkarlar tutur, ən aşağı səviyyədə isə ticarətçilər və aktyorlar dururdular. Bu səbəbdən çinlilər uzun əsrlər boyu biznes və ticarətlə məşğul olan insanlara hörmətlə yanaşmırdılar. Ən nəcib iş hərbçi peşəsi, sülh dövründə isə əkinçilik sayılırdı. Hətta imperator da öz tarlasının becərir və məhsul toplayırdı.
thumb|right|300px|Şan-İn sülaləsinin torpaqları ([[E.ə. 1122-ci il)]]
Şan-İn sülaləsinin torpaqları müasir Çinin ərazisinin çox da böyük olmayan hissəsini əhatə edirdi. Şərqdən o, Sarı dənizə qədər, qərbdə – Vey çayının mənşəyinə, şimaldan demək olar ki, sonralar Böyük Çin səddinin tikildiyi yerlərə, cənubda Yantszı çayına qədər çatırdı.
Əl qumbarası
right|thumb|200px|Hərbi növü bir Əl bombası thumb|200px|Əl bombasının sxemdik diagramı: 1) tıxac qapağı, 2) mukavva qapaq, 3) fünye qapağı, 4) xoruz oxu, 5) yay, 6) xoruz, 7) dəri contain, 8) yiv, 9) tıxac gövdəsi, 10) fitil, 11) fünye 2, 12) patlatıcı, 13) fünye 1, 14) sürgün, 15) təhlükəsizlik pimi, 16) qol, 17) ümumi görünüş.
Əl qumbarası  — içi partlayıcı və ya kimyevi maddələrlə doldurulan və bir partlama xüsusiyyəti daşıyan kiçik bir partlayıcı növüdür. Bu partlayıcı əksər hallarda əl ilə atılır.
Növləri
Əl qumbaraları 3 növdən ibarətdir:
Məhv etmə xüsusiyyətli qumbaralar
Bu qumbaralar tərkibində çoxlu plastik partlayıcı və çox qəlpə mövcuddur.
Kimyəvi qumbaralar
Kimyəvi qumbaralarda, ednatol (etilen di nitro amin)və pirik asit turşusu mövcuddur. Bombanın qəlibini civə fülminat və ya qurğuşun azodürden əmələ gətirilir və partlamanın təsirini artırır.
Təlim qumbarası
Təlim qumbarası hərbi təlim zamanı istifadə olunur. Tərkibində çox vaxt barıt və ya C2 olur ziyanverici gücü digərlərinə nisbətən daha azdır.
Müdafiə və hücum tipli qumbaralar
Müdafiə tipli qumbaralar hücum tipli qumbaralara nəzərən daha təsirlidir və tərkibində çoxlu metal olduğuna göre daha ağırdır. Hücum tipli qumbaralarının qəlpə təsiri demək olar ki yoxdur. Hücum tipli qumbaralar mudafiə tipli qumbaralara nisbətən daha çox səs çıxarır və ses düşməniöldürməkdən daha çox ses üzündən şoka salamaqdır. Bunula da şok keçirən düşmən müdafiəyə keçmədən mahv edilməsi hədəflənir. Əksər hərbi taktikalarda hücum və müdafiə tipli qumbaralar eyni anda atılır və həm düşmənin təşviçə salınması həm də itki verməsinə səbəb olur.
Oğlan mədəniyyəti (film musiqisi)
Oğlan Mədəniyyəti: Film Musiqisi 2007-ci ildə nümayiş olunan qey/dram/romans janrlı "Oğlan mədəniyyəti" filminin film soundtrektidir. Filmin bəstəkarı Riyan Beveric tərəfindən hazırlanmış film musiqiləri 2007-ci ildə yayımlanıb.
Aminat Şayan
Aminat Şayan (29 oktyabr 1993) — Maldiv adalarını təmsil edən üzgüçü. Aminat Şayan Maldiv adalarını 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Aminat Şayan birinci dəfə İslam Həmrəyliyi Oyunlarına 2017-ci ildə qatıldı. O, Bakıda baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında qadınlar 50 m kəpənək stildə, yarımfinalda iştirak etdi. 34.30 saniyəlik nəticəsi ilə 10-cu yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Olimpiya Oyunları
Aminat Şayan Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında qadınlar 100 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində də iştirak etdi. Burada isə 1:05.71 saniyəlik nəticəsi ilə 46-cı yeri tutdu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi. Şayan Ölkələrin Paradında Maldiv adalarının bayraqdarı idi.
Səfiyyə Sultan
Səfiyyə Sultan — 12. Osmanlı sultanı III Muradın xanımı və III Mehmedin anası, Validə sultan.
Saraydan öncəki həyatı
Sofia Bellicui Baffo adı ilə 1550-ci ildə Venesiyada dünyaya gəldi. Çox varlıqlı bir ailənin tək övladı olan Sofia dövrünə görə mükəmməl bir təhsil almışdı. Atası Leonardo Baffo Korsika adasının qubernatoru idi. Hələ 12 yaşındaykən Aralıq dənizində gəmiylə səyahət edərkən Osmanlı quldurlarına əsir düşmüşdür. Bir il sonra İstanbuldakı Pera kölə bazarına gətirilən Sofianın gözəlliyi dövrün hasəki sultanı Nurbanu Sultanın qulağına qədər gəlib çatır. Manisa sancaqbəyi olan oğlu şahzadə Muradın (III. Murad) dövlət işlərindən uzaq passiv xarakterindən narahat olan anası Nurbanu Sultan bir sərvət ödəyərək 13 yaşlı Sofianı kölə bazarından satın alaraq saraya gətirir.
Saraya gəlişi
2 il boyunca dayanmadan hərəmxana təhili alan Sofianın adı dəyişdirilərək, mənası "arı, duru, saf gözəllik" olan Səfiyyə qoyulur. 15 yaşı tamam olduqda şahzadə Murada təqdim edilən Səfiyyə belinə qədər uzanan sarı saçları, iri mavi gözləri, uzun boyu və qamətli yerişi ilə şahzadəni özünə aşiq edir.
Hasəki Sultanlıq dönəmi
Səfiyyə Sultan, III. Murad taxta keçdikdə baş qadın olaraq paytaxta gətirildi. Gözəlliyi və zəkası ilə qısa zamanda böyük bir nüfuz sahibi olan Səfiyyə Sultanla, yenicə Validə Sultan olan Nurbanu Sultan arasında ilk sürtüşmələr də məhz bu dövrdə başlamışdı. Sultan Murada hər gün yeni cariyələr təqdim olunsa da, Səfiyyə Sultan gözdən düşmədi. Rəqibləri ilə mübarizə apararkən yavaş-yavaş da dövlət işlərinə qarışmağa başlayan Səfiyyə Sultanın 1585 tarixindən sonra daha da gücləndiyi qeyd olunur. Səfiyyə Sultan sadəcə dövlətin daxili işləri ilə yox, həmçinin xarici siyasəti ilə də maraqlanırdı. Xarici dövlətlərin hökmdarları ilə şəxsən yazışmaları olduğu bilinməkdədir. İngiltərə kraliçası I. Elizabeth ona 1593 tarixində zinət əşyaları ilə bəzənmiş bir portretini yollamış, cavab olaraq kraliçaya gümüş naxışlı bir araba dolusu geyim, qurşaq, yaqut və incilərlə bəzənmiş bir tac yollandı. Bu tipli hədiyyələşmələr onun validə sultanlığı dövründə də davam etdi. İngiltərə elçisi Edward Bartonun validə sultana verdiyi hədiyyələrlə İstanbuldakı vəzifə bölgülərinə təsir göstərdiyi bilinir. Belə ki, bu hədiyyələşmələr öz nəticəsini verəcək və Səfiyyə Sultan sarayda kraliçanın ən güclü dəstəkçisi olaraq bilinəcək.Kraliça 1599 tarixində ona bərbəzəkli bir at arabası və İran cinsi bir pişik hədiyyə etmış, Səfiyyə Sultan da bu arabayla indiyə qədər görünməmiş bir şəkildə bütün İstanbulu gəzmişdir.
Sokullu Mehmed Paşanın öldürülməsi
Sokullu 1574 tarixində vəfat edən II. Səlimin yerinə keçən III. Murad dönəmində də sədrəzəmliyini davam etdirmişdi. Lakin əvvəlki gücü yox idi, çünki sultan da artıq onun rəqiblərilə iş birliyi içində idi. Sokullu buna baxmayaraq bir çox siyasi uğurlara imza atdı. Mərakeşi portuqalların əlindən xilas etdi, Avstriyanın Osmanlı sarayı daxilində yaratdığı intriqaları aradan qaldırdı. Ancaq ona qarşı təzyiqlər artmışdı, əmisinin oğlu Budin Bəylərbəyi Sokullu Mustafa Paşa səbəbsiz yerə edam edilmişdi. Sokullu Mehmed Paşa 11 oktyabr 1579 tarixində dərviş geyimində bir yeniçəri tərəfindən divan çıxışı ürəyindən xəncərlənərək öldürüldü. Paşanı öldürən şəxs dərhal digər əsgərlər tərəfindən parçalanarkən, başda sultan olmaq üzrə digər dövlət adamları dərhal içəri alındı. Sokullu isə edilən bütün yardımlara baxmayaraq həyatını itirdi. Daha sonra Əyyub Sultan Məscidində dəfn edildi. Səfiyyə Sultan özəlliklə Sokullu Mehmed Paşanın 1579 tarixindəki ölümündən sonra dövlət idarəsində olduqca önəmli rol oynamışdır. thumb|284x284px|oğlu [[III Mehmed|III. Mehmed]]
Validə Sultanlıq dönəmi
Səfiyyə Sultan Validə sultanlıq dönəmində güclü rol oynamışdır. 1595 tarixində III. Muradın vəfatı və oğlu III. Mehmedin taxta keçməsiylə validə sultan olaraq dövlət içindəki gücünü daha da gücləndirmişdir. Ərinə və onun ölümündən sonrakı düşmənlərinə qarşı oğlunu daim qorumuşdur. Hətta taxta sui qəsd etməsi səbəbi ilə öz nəvəsi şahzadə Mahmudu və anasını oğluna etdiyi təzyiqlərlə edam etdirmişdir. Sultan III. Mehmed önəmli məsələlərdə anası ilə məsləhətləşirdi. Nurbanu Validə Sultan günlük 2000 axca maaş aldığı halda oğlu Səfiyyə Sultanın illiyini 3000 axcaya qaldırmışdır. Dövlət adamlarından rüşvət və hədiyyələr alaraq məmur təyinatlarına müdaxilə etdiyi bilinməkdədir.
1596 tarixində Əyri səfərinə çıxan III. Mehmed 1 milyard axcalıq bir xəzinəni anasının himayəsinə vermiş, Əyri qalasının fəthi xəbərinin İstanbula gəlməsilə şəhərin bütün yoxsul, yetim və dullarına sədəqə paylamış, qurbanlar kəsilmişdir. Xarici siyasətdə qaynanası Nurbanu Validə Sultan kimi Venesiya yönlü siyasət yürütmüşdür. Sözsüz ki, bu siyasətdə venesiya elçilərinin ona verdiyi qiymətli hədiyyələrin də payı az deyil.
Böyük Validə Sultanlıq dönəmi
Oğlu Sultan III. Mehmedin vəfatından sonra validə sultanlığı bitib böyük validə sultanlıq vəzifəsinə yiyələndi. Osmanlı adət-ənənələrinə görə köhnə saraya getməli olan Səfiyyə Sultan bu güc və iqtidardan əl çəkə bilmədi və Handan Sultanın oğlu I. Əhmədin taxta çıxmasına baxmayaraq hərəmxananı yenə də özü idarə etməyə davam etdi. Lakin bu gücü çox uzun çəkmədi. Belə ki, I. Əhmədin hərəmi olan Kösəm Sultanın güclənməsi Səfiyyə Sultanı gözdən düşürdü və köhnə saraya köçürüldü. thumb|292x292px|Səfiyyə Validə Sultan tərəfindən təməli qoyulan [[Yeni Məscid|Yeni Məscid və ya Validə Sultan Məscidi]]
Xeyriyyə işləri
Səfiyyə Sultan 9 aprel 1598 tarixində Əminönündə Yeni Məscidin inşaatında xüsusi bir mərasimlə başladı, ancaq oğlunun ölümü və özünün köhnə saraya yollanması külliyənin yarım qalmasına səbəb oldu. Bu külliyə 1665 tarixində IV. Mehmedin anası Turhan Xədicə Sultan tərəfindən tamamlandı. Bundan başqa Üsküdarın Qaramanlı kəndində bir məscid və bir çeşmə tikdirmiş, ərinin məscidində Quran oxunması üçün bir xeyriyyə cəmiyyəti qurdurmuşdur.
Eləcə də, 1598 tarixində öz adına bir mədrəsə və 1610 tarixində Qahirədə köləsi Osman ağa nəzarəti ilə Məleykə Səfiyyə Məscidi adı ilə anılan məscid inşa etdirmişdir.
Vəfatı
10 noyabr 1618 tarixində vəfat etdi. Cənazəsi İstanbul Ayasofiya Məscidində, əri Sultan Muradın türbəsinə dəfn edildi. Ölüm səbəbi bilinmir.
Bulbophyllum nebularum
(Bulbophyllum nebularum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xəzər Humanitar və Sosial Elmlər Jurnalı
thumb|200px|Jurnalın üz qabığı Xəzər Humanitar və Sosial Elmlər Jurnalı — Bakıda, Xəzər Universitetində nəşr edilən, Humanitar və Sosial Elmlər üzrə tədqiqatların nəticələrini özündə əks etdirən, ildə 4 dəfə dərc olunan beynəlxalq elmi jurnaldır.
Məqsəd və vəzifələri
"Xəzər Humanitar və Sosial Elmlər Jurnalı", humanitar, sosial, ictimai siyasi sahələr üzrə nəzəri və tətbiqi, ciddi elmi axtarışları, orijinallıq və aktuallığını saxlayan mövzular üzrə elmi məqalələri dərc edir. Eyni zamanda jurnal konfrans, simpozium kimi tədbirlər və kitab şərhlərinə də yer verir. Əsas məqsəd elmdə baş verən yenilikləri beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırmaq, yerli və xarici alimlər arasında elmi ünsiyyət qurmaqdır.
"Xəzər Humanitar və Sosial Elmlər Jurnalı" Web of Science (Thomson Reuters/Clarivate Analytics) bazası tərəfindən indeksləşdirilmişdir (bu mənada Humanitar və Spposial elmlər sahəsində Azərbaycanda tək elmi jurnaldır). Jurnal həmçinin Scirus (Elsevier), DuraSpace, DOAJ, İnfoseek, IndexCopernicus, Genamics və s. kimi çocsaylı nüfuzlu elmi bazalar tərəfindən indeksləşdirilir və beynəlxalq elmi ictimaiyyətə təqdim olunur.
Tarix və formatı
"Xəzər Humanitar və Sosial Elmlər Jurnalı 1998-ci ildən ildə 4 dəfə, "Azərbaycan Araşdırmaları Jurnalı" adı altında çap olunan jurnalın davamıdır. 2011-ci ilin birinci nömrəsindən başlayaraq,yeni ad altında çap olunan bu nəşr tarix, siyasət, beynəlxalq münasibətlər, təhsil, mədəniyyət, fəlsəfə, dil və ədəbiyyat, iqtisadiyyat və hüquq sahələrini əhatə edən elmi-tədqiqat jurnalıdır.
Təqdim olunan məqalələr ilk növbədə redaksiya heyətinin ciddi nəzarətindən keçirilir və rəyə göndərilir. Çapına icazə verilən material kağız versiyasından başqa, elektron versiyası şəklində jurnalın veb-ünvanında yerləşdirilir.
Təsis və redaksiya
Təsisçisi və baş redaktoru Xəzər Universitetinin təsisçisi-qurucusu, Direktorlar və Qəyyumlar Şurasının sədri  professor Hamlet İsaxanlıdır. Redaksiya heyətinə görkəmli müvafiq sahələr üzrə Azərbaycan və xarici tədqiqatçılar, alimlər və elm xadimləri daxildir.
Baş redaktor: Hamlet İsaxanlı
Redaksiya heyəti
Məzmun və dil
"Xəzər Humanitar və Sosial Elmlər Jurnalı " məzmununa görə elmi- tədqiqat nəşr kimi fəaliyyət göstərir. Jurnal əsasən ingilis dilində elmi məqalələr dərc edir.
Çap və yayım
""Xəzər Humanitar və Sosial Elmlər Jurnalı" Xəzər Universitəsi Nəşriyyatının məhsuludur və Xəzər Universitetinin mətbəəsində çap olunur. Jurnal abunə və pərakəndə satış vasitəsilə yayılır.
Callicarpa acuminata
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qaraçala
Qaraçala — Azərbaycan Respublikasının Salyan rayonunun inzibati ərazi vahidində şəhər tipli qəsəbə.
Tarixi
Qaraçala qəsəbəsi indi Azərbaycanın Aran zonasının yüzlərlə Kürqırağı kəndlərindən biri və ən adilərindəndir. Əvvəllər, yəni Sovet dönəmində, 1963-cü ilədək mövcud olmuş Əli Bayramlı rayonuna aid idi, Əli Bayramlı (indiki Şirvan) – Salyan yolunun üstündə, Kür çayının sol – Şirvan sahilində, Əli Bayramlıdan (indiki Şirvan şəhəri) 14, Salyandan 36 km məsafədə yеrləşir. Qəsəbədə, daha doğrusu, kеçən əsrin 90-cı illərinin əvvəllərinədək bu qəsəbə sovеtliyinə daхil olan, inqilaba (1917) qədər olan dövrdə kəndin əsasını qoymuş, adı təəssüf ki, xatirələrdə qalmamış, lakin əməllərindən göründüyü kimi bu yerləri sevmiş və gözəllik yaratmaq aşiqi olmuş rus mülkədar xanımın şərəfinə “Xanım xoturu” (rus dilində kiçik kənd mənasında işlədilən xutor (хутор) sözünün xalq tərəfindən dilimizə uyğunlaşdırılmış forması), Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra isə bu təsərrüfatda yaradılmış 2 nömrəli pambıq toxumçuluğu sovxozunun mərkəzi malikanəsinə çevrildiyinə görə qısa formada “semsovxoz” (rusca “семенной совхоз» (semennoy sovxoz) adının qısaldılmış forması) adlandırılmışdır.
Sovеt İttifaqında ilk sovхozlardan biri kimi 1922-ci ildə yaradılmış 1 nömrəli sovхozun mərkəzi malikanəsinə bitişik, müһaribәdәn dәrһal sonra burada başlamış tikinti-quruculuq işlərini həyata keçirən tikinti-quraşdırma idarəsinin ətrafında salınmış adsız kənddə, sonradan burada Sovet tarixindən bəlli olduğu kimi 1930-cu illərin kollektivləşmə dövründə yaradılmış və fəaliyyət göstəmiş təsərrüfatlararası MTS-in (maşın-traktor stansiyası) rusca “МТС» (em-te-es), azərbaycanca – em-te-es, imtees, MES) abbreviaturasına uyğun olaraq, gah “Mеs”, gah da burada 1980-cı illərədək fəaliyyət göstərmiş dizel-elektrik və su nasos stansiyasının (rusca дизельная электрическая и насосная станция (dizelnaya elektriçeskaya i vodonasosnaya stansiya) adının qısaldılmış formada işlədilən “дизельная электростанция» (ДЭС) (dizelnaya elektrostansiya (DES) adının) abreviaturasına uyğun olaraq “Dеs” adlandırılırdı.
Kəndin həmin hissəsi indi də sovet dönəminin maşın-traktor stansiyasının (MTS-em-te-ec) adının baş hərflərindən alınmış abbreviaturaya uyğun olaraq “İmtees” adı ilə tanınır.
Ümumi qəsəbə haqqına məlumatlar
Qaraçala qəsəbəsi Salyan rayonunun iri yaşayış məntəqələrindən biridir. Qəsəbədə 5000-ə yaxın sakin (2013-cü ilin məlumatına görə) yaşayır. Əhali əsasən əkinçilik və heyvandarlıqla məşğul olur. Son illər qəsəbədə uşaq bağçası üçün 35 yerlik yeni bina, poçt tikilmiş, qəsəbə xəstəxanası əsaslı təmir edilmiş, modul tipli sutəmizləyici qurğu istifadəyə verilmiş, qəsəbə qazlaşdırılmış, yollara asfalt döşənmişdir. Hazırda uzun müddət təmir edilmədiyi üçün qəzalı vəziyyətə düşmüş Qaraçala qəsəbə tam orta məktəbində əsaslı təmir edilmişdir.
Görkəmli şəxsləri
https://ok.ru/qaracala/topic/68127479185456
Oqtay Rza http://edebiyyat-az.com/?p=32510
Foto və video məlumatlar
Qaraçala qəsəbəsi 2012
Arxarası kəndi 2012
https://ok.ru/qaracala?st._aid=GroupTopicLayer_VisitProfile
https://ok.ru/qaracala/topic/68052104855600
https://ok.ru/qaracala/topic/68052103020592
https://www.facebook.com/Qara%C3%A7ala-q%C9%99s%C9%99b%C9%99si-1547880485542501/
Çu çayı
Çu çayı, Şu (Qazaxıstan ərazisində ) — Ters Ala-Too buzlaqlarından başlanğıcını götürür. Coonarık və Koçkor çayları birləşdikdən sonra axır.
Etimalogiyası
Belə ehtimal vardır ki, bu çin və ya tibet sözü olub mənası «su, çay» anlamında işlədilir. Е. Koyçubayev bu adın qədim türk etnislarından birinin adı olması fikirini irəli sürür. Çu, Çue, Şu və ya Şue adlarından törədiyini ehtimal efirdi
Coğrafiyası
Çu çayı İsıkgöl gölü yaxınlığından keçir. Göldən cəmi 5–6 km aralıdan keçir. Çay orta axarda Qazaxıstan və Qırğızıstan sərhəddindən keçir. Aşağı axarlarda çay Qazaxıstan ərazisindən axır. Burada onun dərəsi 3–5 km artır. Muyunqum səhrasında qumlar arasında süzülərək yoxa çıxır. O səhranın cənub sərhədini təşkil edir. Ançaq gur sulu dövrdə suyununduzlu Akjaykın gölünə çatfıra bilir Orta illik sərfiyyat 130 m³/s təşkil edir. 1958-ci ildə Qırğızıstan ərazisində Böyük Çuykoy kanalı inşa edilir. Bundan sonra Çuyky vilayəti yaşıllığa bürünsədə (əkinə cəlb edilməsi) çayın səviyəsi enmişdir.
Suanbarları
Çay üzərində bir sıra suanbarları vardır: Orto-Tokoy (Qırğızıstan) və Tasotkel (Qazaxıstan). Çaydan çoxlu sayda kanallar çəkilmişdir. Tasotkel suanbarının üzərində 16 may 2013-ci ildə güçü 9,2 MVt olan SES quraşdırılır. SES il ərzində 45,6 milyon kVt⋅s enerji verir.
Разное
2000-ci ildə Qırğızıstanda paftinq məşhurlaşmışdır. Bu məqsədlə hətta turistik maşrutlar belə təşkil edilir.