cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycanda Stalin repressiyaları
Şair və yazıçılar
Hələ 17 mayda "Kommunist" və "Bakinski raboçi" qazetlərində şairlərdən Əhməd Cavad, Hüseyn Cavid və eləcə də müsavatçılara pantürklərə millətçilərə aid edilən yazıçılara qarşı məqalələr peyda oldu. 1937-ci ilin 4 iyun gecəsi Əhməd Cavad, Mikayıl Müşfiq, Hüseyn Cavid, Hacı Kərim Sanılı və Atababa Musaxanlı həbs olundular.
"Ədəbiyyat", "Gənc işçi", "Yeni yol" qəzetləri, "Hücum", "İnqilab və mədəniyyət" jurnallarında şair və yazıçıların əleyhinə yazılar çap olunurdu. "Kommunist" qəzetinin 20 iyun 1937-ci il, Bazar № 141 (5069) buraxılışında "Ədəbiyyatda düşmən qalıqları axıradək ifşa edilməli" adlı sifarişli məqalə çap olunur. Məqalədə deyilir:
"Ədəbiyyat" qəzetinin 9 iyun 1937-ci il № 25 (110) buraxılışında Cəfər Xəndanın yazdığı "Sıralarımızı təmizləyəlim" məqaləsində deyilirdi:
Ədəbiyyat qəzetində 1937-ci il 9 iyun tarixində çap olunmuş "Amansız olmalı" adlı məqalənin müəllifi yazırdı:
1940-cı ilin yanvarında bir sıra repressiyaya məruz qalmışların ifadələrinə əsasən Çəmənzəminli ləqəbi ilə tanınan yazıçı Yusif Vəzirov haqqında həbs qərarı çıxdı. Hələ 1937-ci ildə öz "Studentlər" romanına görə Vəzirov Azərbaycan Yazıçılar İttifaqından kənarlaşdırılaraq bütün tutduğu vəzifələrdən azad edilmişdi. Bununla əlaqədar Vəzirov Ürgənc şəhərinə getməyə məcbur olur. Burada o Müəllimlər İnstitutunda dərs deyir. 1940-cı ildə Vəzirov Ürgənc şəhərində həbs edilərək Bakıya çatdırılır. O əks-inqilabi müsavatçı- millətçi təşkilatda iştiraka görə və pantürk və trotskiçi təbliğat apardığına görə 8 il müddətinə islah əmək düşərgəsinə məhkum edildi. 1943-cü ilin 3 yanvarında Suxobezvodnoe stansiyasında Unjlaq düşərgəsində dünyasını dəyişmişdir.
Ümumilikdə isə o dövrdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının üzvlərinin demək olar ki yarısı repressiyaya məruz qalmışdır. Onların arasında Sultan Məcid Qəniyev, Ömər Faiq Nemanzadə, Məmməd Kazım Ələkbərli, Səid Hüseyn, Əmin Abid və digərləri də var idi.
Mikayıl Müşfiqin işi
250px|thumb|right|[[Mikayıl Müşfiqin həbsdə çəkilmiş şəkli. 5 iyun 1937-ci il.]]
Mikayıl Müşfiqi həbs edənlər və evində axtarış aparanlar Dövlət Təhlükəsizliyi İdarəsinin əməkdaşları M. Mustafayev, N. Petrunin və MİK-nin (Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi) sədri Şevçenko idi. Axtarış zamanı Türkiyədə nəşr olunmuş 14 kitab, başqa nəşrdən olan 5 kitab, türk dilində 4 müxtəlif jurnal, 6 İran nəşri, 14 foto şəkil, pasport, hərbi bilet, əlyazmalar və digər əşyalar müsadirə olunmuşdu. Əlyazmaların içində Mirzə Qədir Visaqinin şeir divanı, opera librettoları, mənzum nağılları, müşfiqin yüzlərcə şeiri, türk-dram teatrının üçün işlədiyi mənzum dramın əlyazması, məktublar və Dilbər Axundzadənin "Dilbərnamə" yazılmış dəftəri də var idi. Müsadirə olunmuş əşyalar 13 oktyabr 1937-ci ildə yandırılıdı.
Xatirələrə görə o mövcud quruluşu ürəkdən qəbul edirdi. Azərbaycanlı yazıçıların xatirələrinə görə onun "Stalin" adlı əsəri "dövründə Stalin haqqında yazılmış ən güclü şeir idi". Yaroslav Smelyakova görə şair " böhtan donosunun qurbanıdır". Şairin ilk istintaqı 1937-ci il iyun ayının 5-də baş tutdu. İstintaqı aparan 4-cü şöbənin IV bölməsinin əməliyyat müvəkkili serjant Q. B. Platonov olmuşdur. İstintaq protokolunda qeyd olunmuşdur:
Şairdən sorğu zamanı əksinqilabçı təşkilatın üzvü olduğu və əksinqilabi millətçi mövqedə dayandığı barədə soruşulmuşdur, lakin şair əksinqilabçı millətçi təşkilatın üzvü olmadığını və əksinqilabi millətçi mövqedə dayanmadığını söyləmişdir.
Həbsdə olarkən şairə işgəncələr verilirdi. Əvvəlcə əl və ayaq dırnaqları çıxardılmışdı. Daha sonra onu quyusu olan xüsusi kamerada iki gün qurşağacan içində siçovullar olan suda saxlayırlar. İki gecə yatmayandan sonra təkadamlıq kamerada yerə şüşə qırıntıları töküb onu ayaqyalın gəzməyə məcbur edirlər. M. Müşfiqə işgəncələr verib onu adamlarla üzləşdirsələr də, şair heç kəsin üzünə durmadı.
İstintaq zamanı Müşfiq məktəbdə müəlliminin əks-inqilabi təsirinə düşdüyünü və millətçi-yazıçılarla dostluq etdiyini deməyə məcbur olur. 1938-ci il 5 yanvar tarixində şairə hökm oxunub və o güllələnib.
Əhməd Cavadın işi
200px|thumb|left|[[Əhməd Cavadın həbsdə olarkən çəkilmiş şəkli.]]
Şair, tərcüməçi, AYB-nin üzvü, professor Əhməd Cavad Azərbaycan himninin sözlərinin müəllifidir. Sovet hökuməti qurulduqdan sonra Quba Xalq Maarif şöbəsinin müdiri (1920–1922), Gəncədə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda Azərbaycan və rus dilləri kafedrasında müəllim, dosent, kafedra müdiri (1930–1933), Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatının tərcümə şöbəsində redaktor (1934), "Azərbaycanfilm" studiyasında sənədli filmlər şöbəsinin müdiri (1935–1936) kimi fərqli yerlərdə işləmişdir, lakin bu illər ərzində ona qarşı yazılan məqalələr və donoslar onun dəfələrlə həbsinə səbəb olmuşdur. Bir müddət o Müsavat partiyasının üzvü olmuşdur və hətta 1923-cü ildə onu dövlətə qarşı gizli fəaliyyətdə və "Müsavat" partiyasının rəhbərlərindən olan Mirzəbala Məmmədzadənin xaricə qaçırılmasında xüsusi rolunun olmasında ittiham edərək həbs etmişdilər. Sonradan elə həmin ildə deklorasiya altında azad edilmişdir. 1925-ci ildə Ə. Cavad qələmə aldığı "Göy-göl" şeirinə bir qrup həmkarı tərəfindən əksinqilabi şeir damğası vurulur və bununla da şair həbsxanaya salınır. Damğaya səbəb şairin yazdığı bu misralardır:
1928-ci ildə Türkiyədə müsavatçıların nəşr etdikləri "İstiqlal məcmuəsi"ndə onun şeirləri də işıq üzü gördü. Əhməd Cavadın həbsi üçün səbəb axtaran bəzi həmkarları bundan yararlanaraq yorulmaq bilmədən mətbuatda "İstiqlal məcmuəsi"ndə çap olunan şeirlərinə görə onu ittiham etdilər. Cavad isə öz növbəsində "Kommunist" qəzetinin 1929-cu il 31 oktyabr tarixli sayında "Şiddətli protesto edirəm" məqaləsi ilə yazılanlara belə cavab verdi:
Qəzetlərdə verilən imzalı-imzasız məqalələrdə, şeirlərdə Cavad təhqir olunurdu. Müxtəlif zamanlarda ona qarşı "Sonadək ifşa etməli" (Abdulla Faruq), "Sıralarımızda düşmənlərə yer yoxdur" (Ağahüseyn Rəsulzadə), "Sıralarımızı təmizləyəlim!" (Cəfər Xəndan), "Təmizliyə başlanmalıdır!" (Məmməd Səid Ordubadi), "Amansız olmalı!" (Mir Cəlal), "Səhvlərimiz haqqında" (Səməd Vurğun), "Sayıqlığın kütləşdiyi yerdə" (Seyfulla Şamilov) adlı məqalələr yazılmışdır.
1937-ci ilin mart ayında Şota Rustavelinin "Pələng dərisi geymiş pəhləvan" əsərinin tərcüməsinə görə ilk mükafata layiq görülməsinə baxmayaraq həmin ilin 4 iyununda həbs edildi. Əhməd Cavadın ilk dindirilməsi DTK-nın IV şöbəsinin rəisi Ağasəlim Atakişiyev tərəfindən 1937-ci il iyun ayının 5-də aparılır. Şairə əksinqilabi fəaliyyəti, kimlərlə əlbir işlədiyi, Müsavat adlı qanundan kənar partiyanın üzviliyi, hökumət əleyhinə şeirlər yazması və millətçi fəaliyyəti ilə bağlı suallar verilir. Ə. Cavad da öz növbəsində Müsavatın üzvi olduğunu, əksinqilabi millətçiliyi yaymaqda iştirak etdiyini, lakin 1923-cü ildə həbs olunandan sonra bu işdən əl çəkdiyini bildirmişdi. Ə. Cavad 1937-ci il sentyabr ayının 20-də, üçüncü dindirmə zamanı Balkan müharibəsində iştirakını rəsmi şəkildə təsdiqləmişdir. Onun İran və Türkiyə ilə əlaqələri ilə maraqlanan NKVD müstəntiqinin "Siz xaricdə olmusunuzmu, nə vaxt, harada?" sualına cavab olaraq şair demişdir: . 1937-ci il sentyabrın 25-də Azərbaycan SSR XDİK DTİ 4-cü şöbəsinin rəisi Sinmanın və İ. P. Klementiçin hazırladığı və Y. D. Sumbatovun təsdiq etdiyi ittiham aktında Ə. Cavadın məsuliyyətə cəlb edilməsinin zərurəti belə "əsaslandırılır":
Beləliklə, SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının Səyyar Sessiyası müttəhimi Azərbaycan cinayət məcəlləsinin 69, 70 və 73-cü maddələri ilə ittiham edərək oktyabrın 11-də işə başladı. Məhkəmənin sədri İ. O. Matuleviç, üzvləri İ. M. Zaryanov və C. K. Jiqur idi. İclasda hərbi yuris A. F. Kostyuşko və SSRİ prokurorunun baş köməkçisi N. S. Rovski (Rozovski) iştirak edirdi. Protokolda deyilir: , lakin məhkəmədə müdafiəçilər, yəni vəkilər və şahidlər iştirak etməmişdilər. 1937-ci ildə şairə qarşı irəli sürülən saxta ittihama əsasən oktyabrın 12-də hökm oxundu. 12 oktyabrda başlanan məhkəmə cəmi 15 dəqiqə davam etdi və oktyabrın 12-dən 13-nə keçən gecə şairi güllələdilər. Həmin gecə Əhməd Cavadla birlikdə görkəmli yazıçı Böyükağa Talıblının da güllələnməsi həyata keçirilir.
Bəzi mənbələrdə şairin ölümü ilə bağlı fərqli versiyalar mövcuddur. Məsələn, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə "Çağdaş Azərbaycan ədəbiyyatı" əsərində Ə. Cavadın da H. Cavid kimi Sibirdə öldüyünü ehtimal etmişdi. Mühacir tədqiqatçı Hüseyn Baykara da Sibir versiyasını əsas götürmüşdü. Şairin ölümü ilə bağlı böyük oğlu Niyazi Axundzadə isə belə söyləmişdi:
Bundan əlavə N. Axundzadə söhbətlərində bildirirdi:
Lakin rəsmi sənədlərdən məlum olur ki, Əhməd Cavad 1937-ci il iyun ayının 4-də həbs edilib, heç yerə sürgün edilmədən həmin ilin oktyabr ayının 12-dən 13-nə keçən gecə Bakıda vəhşicəsinə güllələnib.
Əhməd Cavadın Qubada müəllim işlədiyi dövrdən tanıdığı Hüseyn Musayev (həm də Quba maarif şöbəsində işləyirdi) 1956-cı ildə şairə bəraət qazandırmaq üçün zəmanət verənlərdən biri olmuşdur. Zəmanət verənlər arasında görkəmli rejissor Aleksandr Tuqanov, iqtisadçı alim Hüsü Mamayev, Aktyor Ağahüseyn Cavadov da var idi.
1955-ci ildə SSRİ Ali Məhkəmsinin Hərbi Kollegiyasının nümayəndəsi ədliyyə polkovniki Seninin sədrliyi ilə keçən iclasda Ə. Cavadın cinayət işi ilə əlaqədar qəbul edilmiş 4P-014316 nömrəli xüsusi qərarda cinayət işinin dayandırıldığı qeyd olunurdu. Həmin qərarda cinayət işinin saxtalaşdırıldığı aşkara çıxmış, həmçinin cinayət işindən bir də o aydın olmuşdur ki, şair işgəncə altında ölməyib, o, məhkəmə qərarından sonra güllələnib. (Yaddaşın bərpası, 1999, № 1, səh.16). Beləliklə, 1955-ci ildə şairə bəraət verilir.
Hüseyn Cavidin işi
150px|thumb|right|[[Hüseyn Cavidin həbsdə çəkilmiş şəkli.]]
Onun həbsinə səbəb "əks-inqilabi əlaqələr saxlaması", "bir sıra müsavatçılarla müsavatçı söhbətlər aparması", "öz ətrafında millətçi düşüncələrlə köklənmiş cavan şairləri toplayıb müsavatçı ruhda təkmilləşdirməsi" kimi ittihamlar idi. Şair özünü günahkar saymırdı və üçlüyün birinci və ikinci iclaslarında onun işi ilə bağlı bir qərar çıxara bilməmişdilər məhz buna görə də onu həbsxanada saxlamağa davam edirdilər. 1938-ci ilin yazında Azərbaycan XDİK-na yeni rəhbərlik təyin olunanda Hüseyn Cavid Azərbaycan SSR-nın cinayət məcəlləsinin 72 və 73-cü maddələrinə əsasən təqsirli bilinirdi.
Moskvadakı Xüsusi Müşavirəyə yolladıqları işə baxmadılar və hətta sonradan iş geri Bakıya göndərildi. Bakıda işə yenidən baxanda ittihamlara 68-ci maddə (casusluq) də əlavə olunur. Yekun ittihama əsasən "müəyyən edilib ki, Hüseyn Cavid uzun müddət Türkiyədə sonradan isə Almaniyada yaşayıb. XDİK-nın məlumatlarına əsasən Hüseyn Cavid casusluq üçün təyin edilib." 9 iyun 1939-cu ildə şairi 8 il islah əmək düşərgəsinə məhkum etdilər, lakin bu ittihamda casusluqla bağlı maddə yox idi. Hüseyn Cavid 1941-ci ildə dünyasını dəyişib. Reabilitasiya işinə görə müəyyən edilib ki, İrkutsk vilayətinin Tayşet rayonununda vəfat edib.
Elm xadimləri
"Ümumittifaq pantürk təşkilatı" işi üzrə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında repressiyalar
SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında və universitetdə repressiyalar 1936-cı ilin dekabırında Ruhulla Axundovun həbsi ilə başladı. Artıq 1937-ci ilin yanvar ayında bir sıra Azərbaycan alimləri: Hənəfi Zeynallı, Vəli Xuluflu və Bəkir Çobanzadə həbs olunmuşdular. Hətta Bəkir Çobanzadəni Kislovodskda bir sanatoriyada həbs edib xüsusi konvoyla Bakıya gətirmişdilər. 18 mart gecə saatlarında tarixçi Qaziz Qubaydullin də həbsə məruz qaldı həbsindən dərhal sonra Mir Cəfər Bağırov "Bakinski raboçi" və "Kommunist" qəzetlərində ona qarşı məqalə dərc etdirdi. 19 – 20 mart tarixlərində Azərbaycan SSR Kp MK-nin 6-cı Mart plennumunda çıxış edən Mir Cəfər Bağırov R. Axundovun mədəni cəbhədə rəhbərlik etdiyi millətçi işdən danışarkən bəyan edir ki professorlar Bəkir Çobanzadə və Qaziz Qubaydullin Azərbaycandakı pantürkizmin ən parlaq nümayyəndələridirlər. 4 iyun gecəsi isə Xalid Səid Xocayev həbs olundu.
Tənqidçi və ədəbiyyatşünas Hənəfi Zeynallı Ruhulla Axundovun yaxın dostu idi. Həbs olunmamışdan əvvəl o SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat institutunda alim, katib olaraq işləyirdi. Türkoloq Vəli Xuluflu isə Ruhulla Axundovun müavini idi o həm də SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialında tarix sektorunun müdiri idi. Şərqşünas Bəkir Çobanzadə əslən krım tatarı idi 1920-ci illərdə Krım Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin üzvü və krımtatar partiyası olan "Milli firqə" partiyasının rəhbərlərindən olub. Sonradan 1925-ci ildə o Bakıya köçür və 1937-ci ilin əvvəllərinə qədər Bakı Dövlət Universitetinin professoru və SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının işçisi olur. Professor Qaziz Qubaydullin Türk xalqlarının tarixi üzrə fundamental tədqiqatların müəllifi olan ilk tatar tarixçisidir. İstedadlı özbək türkoloq Xalid Səid Xocayev isə SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialın tarix bölməsində elmi işçi olaraq işləmişdir.
İstintaq zamanı Bəkir Çobanzadə ifadə verir ki guya ki 1934-cü ildə yaradılmış pantürk "Ümumittifaq birləşmiş mərkəz" mövcuddur. Mərkəzin rəhbəri kimi RSFSR Xalq Komissarları Sovetinin sədr müavini Turar Rıskulov üzvlər sırasında isə Moskva Şərqşünaslıq İnstitutunun keçmiş direktoru professor Sanjar Asfendiyarov, Qaraçay-Çərkəz Vilayət İcraiyyə Komitəsinin sədri O.Əliyev, dağıstanlı maarifçi A.Taxo-Qodi, Qaziz Qubaydullin və Bəkir Çobanzadə göstərilirdi. Bəkir Çobanzadə sadaladığı adların sahiblərinin əksəriyyəti ilə şəxsən tanış deyildi tanıdıqları ilə isə illər əvvəl görüşmüşdü. İyul ayında isə o aparıcı türkoloq akademik Aleksandr Samoyloviç haqqında ifadə verdi və tezliklə o da həbsə məruz qaldı. Beləliklə tədricən böyük "ümumittifaq, əksinqilabi, üsyançı, pantürk" bir təşkilat haqqında məhkəmə işi formalaşdı.
Qaziz Qubaydullin son olaraq "SSRİ ərazisində pantürkizmin əsas ideoloqlarından biri" ittihamı ilə təqsirləndirilir. Onu "Azərbaycanda istehsalat yerlərində zərərverici aktları törətməkdə" və casusluqda (türk, yapon, alman kəşfiyyatlarına) təqsirləndirirdilər. Bəkir Çobanzadə Azərbaycan SSR Cinayət Məcəlləsinin 60, 63, 70, 73-cü maddələri ilə təqsirləndirilirdi. Xalid Səid Xocayev isə təşkilat rəhbərlərinin sırasında göstərilməsə belə ittihama əsasən onun üzvü və eyni zamanda "köhnə türkiyə kəşfiyyatçısı" ittihamı ilə təqsirləndirilirdi.
Bakıya gəlmiş üçlüyün üzvləri SSRİ Ali məhkəməsinin Hərbi kollegiyasının hərbi korpus hüquqşünası İ.O.Matuleviç (sədr), hərbi briqada hüquqşünası İ.M.Zıryanov və Y.K.Jiquradan və eləcə də dördüncü – katib, 1-ci dərəcəli hərbi hüquqşünas A.F.Kostyuşkadan ibarət idi. Həmçinin onları SSRİ prokurorluğunun sədri hərbi korpus hüquqşünası R.S.Rozovski də müşayiət edirdi. 11 – 13 oktyabr tarixlərində keçirilən məhkəmə prosesləri Bəkir Çobanzadə, Qaziz Qubaydullin, Hənəfi Zeynallı, Hüseynəli Biləndərli, B.Tixomirov (Partiya tarixi institutunun rektoru və ADU-nin tarix fakültəsinin dekanı), A.Bukşpan, Xalid Səid Xocayev, Əbdüləziz Salamzadə, Balabəy Həsənbəyov kimi alimləri və Mirzə Davud Hüseynov, Məmməd Cuvarlinski kimi partiya rəhbərlərini ölüm hökmünə məhkum etdi. Bu günlər ərzində ölüm hökmünə məhkum olunanları məhkəmənin son günü – 13 oktyabr 1937-ci ildə güllələndilər.
Digər alimlər
Ədəbiyyatşünaslar, yazıçı Salman Mümtaz və SSRİ Elmlər Akademiyasının Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işçisi Əli Nazim 10 il həbsə məhkum olundular. Salman Mümtaz 1941-ci ildə Orlovsk həbsxanasında güllələnib bəzi məlumatlara əsasən isə Əli Nazim də onunla eyni ildə dünyasını dəyişib lakin bir başqa mənbə isə onun 1941-ci ildə güllələndiyini qeyd edir.
Azərbaycan ədəbiyyatının şairi və tarixçisi Mikayıl Rəfilini "Ədəbiyyata əksinqilabi pantürkist fikirləri gətirməkdə Azərbaycan xalq yaradıcılığına qarşı çıxıb gündəmdə olan qərb tendensiyalarını dəstəkləməkdə" günahlandırıb Yazıçılar İttifaqından kənarlaşdırdılar. Onu 1934-cü ildə yaradılmış "Ümumittifaq birləşmiş mərkəzə" üzv olmaqda ittiham edirdilər, lakin sonradan 1939-cu ildə onu azad etdilər.
1937-ci ilin sonunda ilk azrəbaycanlı etnoqraf arxeoloq olan və Azərbaycandakı arxeologiya və etnoqrafiya elminin banisi Ələsgər Ələkbərovu həbs etdilər. O Azərbaycan dövlət elmi-tədqiqat institutunun arxeologiya bölməsinin müdiri və SSRİ EA Azərbaycan filialının Tarix, arxeologiya və etnoqrafiya institutundakı Maddi mədəniyyət tarixi bölməsinin rəhbəri olmuşdur. Öz dövründə akademik İvan Meşaninov Ələkbərov haqqında yazırdı ki o, "birmənalı şəkildə diyarın ən yaxşı bilicilərindəndir". Ələsgər Ələkbərov 1938-ci ildə həbsdə dünyasını dəyişdi.
Həmçinin SSRİ EA-nın Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini dilçi alim Qulam Bağırov həbs edilərək 8 il islah əmək düşərgəsinə məhkum edilir, SSRİ EA Azərbaycan filialının elmi əməkdaşı, Azərbaycan Dövlət Universiteti əsaslı kitabxanasının direktoru Ağamir Məmmədov isə "əksinqilabi fəaliyyətdə, pantürkizm və trotskiçilikdə" ittiham olunaraq 1938-ci ildə güllələnmişdi.
Dilçilər İdris Həsənov və Qulam Bağırovun taleləri
Filologiya elmləri namizədi dilçi alim İdris Həsənovun da taleyi faciəli olmuşdur. O Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun və SSRİ EA Azərbaycan filialının professoru olmuşdur. Tez bir zamanda 1937-ci ilin payızında İdris Həsənov SSRİ EA-nın Azərbaycan filialının Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru olmuşdur.
Onun tutulmasına Bəkir Çobanzadə, Vəli Xuluflu, Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunda kafedra müdiri olan Abdulla Şərifovun verdikləri ifadələr və onun iş yerindən yazılmış məktub səbəb olur. XDİK-in SSRİ EA Azərbaycan filialına İdris Həsənov haqqında verdiyi sorğuya Tarix, Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun direktoru Aleksey Klimovun və dil şöbəsinin yeni direktoru Quliyevin imzasıyla verilmiş cavabda bunlar qeyd olunmuşdur:
1939-cu il iyunun 2-də qəti qərar verilir: "İdris Məşədi Zaman oğlu Həsənov antisovet təşkilatında iştirakına görə 8 il müddətinə islah-əmək düşərgəsinə göndərilsin!". Bu illər ərzində o uzaq Kolım diyarında infarkt keçirsə də sağ qalmağı bacarır. 1946-cı ilin aprelin 3-də cəzasını çəkdikdən sonra Gəncəyə qayıdan professor İdris Həsənov 6 saylı məktəbdə sıravi müəllim kimi işləməyə başlayır. 1948-ci ildə Beriya tərəfindən imzalanmış məxfi təlimata görə həbs olunub cəzasını çəkib sağ qalanları birdəfəlik sürgün edirdilər. 1949-cu ilin dekabrın 21-də o, "təhlükəli element" kimi yenidən 1939-cu il ittihamına görə həbs edilir. Onu ömürlük Krasnoyarsk diyarına sürgün edirlər. İdris Həsənov bu sürgünə dözməyib 1950-ci il noyabrın 3-də özünü dənizə ataraq dünyasını dəyişdi.
Dilçi Qulam Bağırovun taleyi də oxşar oldu. Q. Bağırov SSRİ EA-nın Azərbaycan filialında dil bölməsinin rəhbəri (1933–1935-ci illər) sonradan isə EA-nın Azərbaycan filialının Dil və Ədəbiyyat İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini. O müavin olduğu dövrdə direktor A. R. Zifeld-Simumyaqi idi. Kislovodskda Bəkir Çobanzadə həbs olunanda Qulam Bağırov da onunla birgə eyni palatada idi. Azərbaycana qayıtdıqdan sonra onu institutdan qovumuş, partiya sıralarından xaric etmişdilər. O 1938-ci ilin 4 aprelində həbs edildi. İstintaq zamanı Q. Bağırov ifadəsində qeyd edirdi ki 1936-cı ildə onu Vəli Xuluflu əks-inqilabi fəaliyyətə cəlb etmişdir, halbuki Vəli Xuluflu ona qarşı heç bir ifadə verməmişdi.
1939-cu ildə 8 il islah əmək düşərgəsinə məhkum edilmiş Qulam Bağırov Kolımada da sağ qalmağı bacarır. 1947-ci ildə sağ-salamat vətənə qayıdır. Ona Bakıda yaşamağa icazə vermirlər. Q. Bağırov Laçın rayonunda səhiyyə şöbəsində katib (1947–1948-ci illərdə) işləməyə məcbur olur. Müharibə sonrası ikinci repressiya dalğasına məruz qalaraq İdris Həsənov kimi o da köhnə ittihamlarla günahlandırılır. Və beləcə 1949-cu ildə Qazaxıstanın Cambul vilayətinə ömürlük sürgün edilir. O burada məktəblərdə rus dili və ədəbiyyatı müəllimi işləyir. 1956-cı ildə isə bəraət alaraq Bakıya qayıdır.
İncəsənət xadimləri
1938-ci il 17 mart tarixində Bakı şərq konservatoriyasının qurucusu pianoçu Xədicə Qayıbova əks-inqilabi müsavatçı təşkilata üzv olmaqda günahlandırılaraq həbs olundu. Onun həyat yoldaşı Rəşid Qayıbov da onunla birgə "xalq düşməni" kimi həbs edildi. Xədicə Qayıbovanın həbsinə səbəb A. Fərəczadənin işgəncələr altında verdiyi ifadələr olmuşdur. Musiqiçinin evində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə eləcə də sovet hökumətinin dövründə xarici qonaqlar, türk zabitlər eləcə də Bünyadzadə və Köprülüzadə kimi şəxslər musiqi gecələrinə yığışırdılar. 1937-ci ildə bu musiqi gecələri siyasi mövzularda gündəmə gəldi. Bundan əlavə Qayıbovanın birinci həyat yoldaşının qardaşı AXC hökumətinin İstanbuldakı nümayəndəliyində katib işləmişdi. Xədicə Qayıbova ölüm hökmünə məhkum edilərək 1938-ci ilin oktyabrında güllələnmişdir. 1957-ci ildə isə bəraət qazanmışdır.
150px|thumb|left|Sergey Paniyevin istintaq zamanı çəkilmiş şəkli. Repressiyaya məruz qalan incəsənət xadimlərinin arasında Bakı Rus Fəhlə Teatrının musiqi şöbəsinin rəhbəri Sergey Georgiyeviç Paniyev də var idi. Stalin haqqında danışdığı lətifələr və etdiyi zarafatlara görə Paniev həbs olunub əks-inqilabi fəaliyyətdə ittiham olunurdu. Həbsi haqqında yazılan arayışda qeyd olunurdu ki, Paniev davamlı olaraq antisovet, anti-inqilabi fikirlər söyləyir, 1936-cı ildə "Yeni Avropa" mehmanxanasının yeməkxanasında bufetçiyə pul verərək "get Stalini öldür" deyib (zarafat yoldaş Stalinə qarşı terror münasibəti kimi qiymətləndirilib). Eləcədə arayışda qeyd olunurdu ki Paniyevin əks-inqilabi hərəkətləri teatrın digər aktyorlarına da təsir edir. Həbsindən bir neçə gün öncə Paniyev Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqından xaric olunaraq teatrdakı işindən uzaqlaşdırılmışdı. Şahidlərin ifadələrinə əsasən göstərilirdi ki bir dəfə Paniyev içdiyi şorbanın dadından narazı qalaraq demişdi ki "şorba partiyanın proqramına əsasən hazırlanıb". Bundan əlavə Paniyev "rus şovinizmində" də günahlandırılırdı buna sübut kimi isə "onun aktyorlar Fatma Qədri və Ülvi Rəcəbə dediyi etikadan kənar sözlər" göstərilirdi. Nəticədə Sergey Paniyev 6 il həbsə məhkum edildi və yalnız 1989-cu ildə bəraət qazandı.
Repressiyaya eləcə də aktyorlar məruz qalırdılar. Beləcə 1937-ci ildə "xalq düşməni" kimi həbs olunub, sonradan isə uydurulmuş işə əsasən Azərbaycan SSR əməkdar artisti Ülvi Rəcəb güllələnmişdir.
150px|thumb|right|[[Abbas Mirzə Şərifzadə Hamlet rolunda. 1926-cı il.]]
Azərbaycan Dram Teatrının aktrisası Panfiliya Tanailidi də həbsə məruz qalmışdı. Onu İrana casusluqda və anti sovet təbliğatında günahlandırırdılar. P. Tanailidi İranda qastrol səfərlərində olmuşdu. İran siqaretlərini tərifləməsi və İran vətəndaşı olan köhnə tanışı ilə görüşməsi ona qarşı dəlil kimi istifadə edilmişdi. Keçmiş Bakı teatrlarının aktrisası Gövhər Qazıyeva İrandan Bakıya gələndə öz rəfiqəsi Tanailidiyə iran siqaretləri hədiyyə etmişdir. Tanailidi isə bu siqaretləri tərifləyərək "bizim siqaretlər isə zibildir" demişdi. İstintaq Tanailidinin öz rəfiqəsi ilə olan bu görüşünü "casusluq məqsədilə" olduğunu irəli sürmüşdür. Bundan başqa o həbs edilmiş və daha sonra kamerasında özünü asmış "xalq düşməni" Əhməd Triniç ilə də dostluq edirdi. 15 dəqiqə davam edən məhkəmə prosesində Tanaidi güllələnməyə məhkum edildi. Hökm 1938-ci ilin oktyabrında yerinə yetirildi. Panfiliya Tanailidi sonadək özünün günahkar olduğunu qəbul etmədi. Yalnız 1957-ci ildə bəraət qazandı.
Cümhuriyyət tələbələri
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin süqutundan sonra, tələbələrə verilən təqaüdlər dayandırıldı. Ölkənin işğalından sonra xaricdə oxuyan tələbələr "sədaqətli" və "sədaqətsiz" adı ilə iki yerə bölündü. Yeni qurulmuş sovet hökuməti sədaqətli bildikləri tələbələrə təaqüd verməyə başladılar. Bəzi tələbələr bu təqaüdü qəbul etməyib özləri çıxış yolu axtarırdılar. Nəticədə, təhsil haqqını ödəyə bilməyən tələbələrdən gündəlik çörəyə möhtac olanlar, ən ağır şəraitdə işləmək məcburiyyətində qalanlar, həbsxanalara düşənlər, hətta böhranlı vəziyyətdən çıxış yolu tapmayaraq, intihar edənlər də oldu, lakin qəbul edib sonra geri dönən tələbələr də var idi. Təhsilini bitirdikdən sonra, tələbələrin əksəriyyəti Azərbaycana dönmüş, zavod rəhbərləri və neft yataqlarının idarəçiləri kimi əhəmiyyətli uğurlar əldə etmişdilər.
Geri döndükdən sonra Drezden Politexnik İnstitutunu bitirən Yusif bəy Ağasıbəyli 1931-ci ildən Gəncədəki yağ emalı zavodunda baş mexanik, Frayburq Dağ-Mədən Akademiyasının məzunu Əşrəf Əliyev "Kaqanoviçneft" qazma işləri trestinin direktoru, Kotbus şəhərindəki Prussiya Ali Toxuculuq Təhsil insitutunun məzunu Teymur bəy Aslanov Gəncədə yerləşən tekstil fabrikinin direktoru, 1925-ci ildə Paris Universitetinin fizika-kimya və Nansi Geologiya İnstitutunun geologiya fakültələrini bitirib Bakıya dönən Aslan bəy Vəzirov Azərneftin geoloji-kəşfiyyat idarəsində işləməklə yanaşı həm də Azərbaycan Sənaye İnstitutunun neft, kimya üzrə müəllimi, Almaniyanın Darmştadt Ali Texniki Məktəbini bitirən Bəhram Hüseynov Azərbaycan SSR Xalq Torpaq Komissarlığında "Azərkəndelektrik" bölməsinin rəhbəri, Almaniyanın Leypsiq Universitetini bitirən Əsildar bəy Muğanlı Azərbaycan Dövlət Bankında məsləhətçi, qrup rəhbəri kimi fəaliyyət göstərirdilər. Geri dönən tələbələrdən Əşrəf Əliyev və Yusif bəy Ağasıbəyli hətta Lenin ordeni ilə təltif olunmuşdular.
Lakin 1930-cu illərdə tələbələrin çoxu Azərbaycan müstəqilliyinin bərpa edilməsi və Almaniya üçün casusluq ittihamı ilə XDİK tərəfindən repressiyaya uğradılar. Repressiyaya məruz qalmış şəxslər haqqında olan arxiv materillarını araşdırdıqda görürük ki, Almaniya ilə ən adi bir əlaqəyə malik olan və ya milliyyətcə alman olan biri ilə tanış olan bütün Azərbaycan SSRİ-nın vətəndaşlarndan onların müxalif və ya casus olmaları ilə bağlı şübhə duyulurdu. Bütün istintaq işlərində Almaniyaya AXC dövründə təhsil almağa getmək XDİK-nın qeydlərində artq kriminal kimi səslənirdi. "Müsavat hökuməti tərəfindən Almaniyaya təhsil almaq üçün göndərilib".
250px|thumb|left|[[Məhiş bəy Səfərovun həbsi zamanı çəkilmiş fotosu 1935-ci il]] 1937-ci ildə Yusif bəy Ağasıbəyli "üsyançı antisovet hərəkatının" üzvü kimi həbs etdilər. 1936-cı ildə həbs olunmuş Əşrəf Əliyevi isə Almaniya xeyrinə casusluqda və antisovet ifadələr işlətməkdə ittiham etdilər. 1937-ci ildə isə onu hədəfi Azərbaycanda sovet hökumətini yıxıb ölkəni SSRİ-dan ayrmaq olan üsyançı təşkilatın aktiv üzvü kimi ikinci dəfə istintaq işinə cəlb etdilər. 18 oktyabr 1937-ci ildə millətçi üsyançı təşkilatda fəaliyyət göstərməkdə və Almaniya kəşfiyyatına işləməkdə təqsirləndirilən Teymur bəy Aslanov Sibirə sürgün edildi. Səməndər Axundzadə isə hələ 1933-cü ildə Dövlət Siyasi İdarəsi tərəfindən həbs edilmişdi. Bəhram Hüseynovun həyat yoldaşı Almaniya vətəndaşı olduğu üçün 1938-ci ildə Almaniyaya qayıtmağa məcbur olmuşdu. Hüseynovun özü isə SSRİ Ali Məhkəməsi tərəfindən üsyançı millətçi təşkilatın üzvü olmaqda və alman kəşfiyyatına casusluqda ittiham edilərək 15 il azadlıqdan məhrum edildi. 1956-cı ildə isə bu qərar cinayət motivinin olmadığı üçün qüvvədən düşdü.
250px|thumb|right|[[Əhməd Rəcəblinin ilk həbsində çəkilmiş fotosu 1937-ci il.]] Bolşeviklər yalnız AXC-nin Almaniyaya oxumağa göndərdiyi tələbələri deyil, həm də hökumətin qurulduğu ilk illərdə Almaniyaya ezam olunmuş vətəndaşları da repressiyaya məruz qoyurdular. Əlirza Atayev 1921-ci ildə Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasının təqaüdçüsü kimi Moskva Dövlət Universitetinin tibb fakültəsinə göndərilmişdir. Universiteti bitirdikdən sonra Moskva Dövlət Universitetinin kafedrasında bir il ordinator işləmiş, sonra Azərbaycan SSR hökuməti tərəfindən gənc mütəxəssislərdən ibarət qrupun tərkibində ixtisasını təkmilləşdirmək üçün Almaniyaya göndərilmiş, 2 il Leypsiq Universitetinin mamalıq-ginekologiya klinikasında çalışmışdır. Atayev 1936-cı ildə Azərbaycan Tibb İnstitutunun mamalıq və ginekologiya kafedrasının professoru seçilmiş, Xalq Səhiyyə Komissarlığı Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun mamalıq və ginekologiya kafedrasının müdiri təyin olunmuşdur. 1937-ci ildə repressiyaya məruz qalmış, 8 il müddətinə Sibirə (Maqadan) sürgün olunmuşdur. Sürgündən sonra Maqadanda və Penzada şəhər xəstəxanasında və sanitar idarəsində işləmişdir. 1948-ci ildə SSRİ Səhiyyə Nazirliyi tərəfindən Penza vilayət xəstəxanasına məsləhətçi göndərilən Atayev tezliklə Penza vilayətinin baş mama-ginekoloqu seçilir və burada onun təşəbbüsü ilə Ümumittifaq mamalıq və ginekoloqlar elmi cəmiyyətinin filialı yaradılır. Atayevə 1956-cı ildə bəraət verilir.
Azərbaycanlı rəssamlar Toğrul və Vidadi Nərimanbəyovların atası Fərman bəy Nərimanbəyli də, Tuluza Universitetinin mühəndis – elektrik ixtisasında təhsil alıb 1929-cu ildə Bakıya qayıtmışdı. Mingəçevir SES-də işləməyə başlayan Nərimanbəyov 1937-ci ildə sürgün edilir. Sonradan isə bəraət alaraq Azərbaycana qayıdır və yenidən Mingəçevir SES-də işləməyə başlayır.
Əhməd Rəcəbli 1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti tərəfindən İtaliyaya oxumağa göndərilib. 1923-cü ildə İtaliyanın Peruca şəhərində Ali Kral Eksperimental Aqrar İnstitutunu bitirərək Bakıya qayıdıb. 1935-ci ildə Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə professor elmi adını alır. 1937-ci ilədək Ümumittifaq Kənd Təsərrüfatı Elmləri Akademiyası Subtroprik Bitkilər Bölməsinin üzvü olub. 1937-ci il 22 avqust tarixində həbs edilərək "əksinqilabi fəaliyyətdə" ittiham olunaraq səkkiz il müddətinə Maqadana sürgün edilir. 1945-ci ildə sürgündən qayıtdıqdan sonra Azərbaycan Elmi – Tədqiqat Çoxillik Bitkilər İnstitutuna elmi işçi, sonra şöbə müdiri təyin edilir. 1950-ci ildə yenidən həbs edilərək Cambula sürgün edilir. Stalin öldükdən sonra 1954-cü ildə bəraət alaraq sürgündən qayıdır. Qayıtdıqdan sonra da Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Çoxillik Bitkilər İnstitutunun meyvəçilik şöbəsinin rəhbəri təyin olunur.
Böyük təmizləmənin bitməsi
17 yanvar 1938-ci ildə Stalinin Nikolay Yejova keçmiş eserlərin izlənməsini gücləndirmək haqqında yazdığı məktuba reaksiya özünü çox gözlətmədi. Stalin xüsusilə yazırdı:
SSRİ XDİK xüsusi müşavirəsində qəbul olunmuş qərara əsasən həbs olunanların böyük qisminin taleyi 1939–1940-cı illərdə bəlli oldu. Onları çox vaxt güllələnməyə deyil müddətsiz həbsə məhkum edirdilər. Həbs olunanların çoxu 1954–1956-cı ildə olan reabilitasiya dövrünə qədər yaşamadılar.
Qurbanların sayı
Azərbaycanda Böyük Terrorun qurbanı olanların sayı haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Polşalı tarixçi Tadeuş Svetoxovskiyə görə Bağırov tərəfindən aparılan təmizləmələrdə 70 min azərbaycanlı öz həyatını itirib. Digər hesablamalara görə 1937–1938-ci illərdə olan kütləvi qırğınlarda 80–100 min arası azərbaycanlı öz həyatını itirib. A.Q.Uralova görə isə 1937–1938-ci ildə Azərbaycanda repressiya nəticəsində öldürülən insanların 120 mindir. A. Yunusov Böyük Terror dövründə 120 min insanın dünyasını dəyişdiyini və xüsusilə qeyd edir ki 3.2 milyon (1939-cu il siyahıya alınması) əhali üçün 120 min böyük rəqəmdir.
"Donos"ların rolu
Donosçuluq Azərbaycanda geniş vüsət almışdı. Bununla yanaşı bir çox donosçuları hərəkətə gətirən təhqir olunmuş şərəfləri və intiqam hissləri idi. Beləki bir erməni fəhləsi Mərkəzi Komitəyə Bakının bir sənaye rayonunun raykom katibi və təşkilati şöbəsinin müdiri haqqında onların qolçomaq və erməni millətçisi olduqlarını və gənclərə partiyaya üzv olmağa mane olduqları haqqında donos yazmışdır. Daha sonra bəlli olur ki, təqsirləndirilənlər bir müddət əvvəl həmən donosçunun partiyaya üzv olmaq istəyini rədd ediblərmiş.
Təkcə 1937-ci il ərzində Astara rayonu kənd sovetinin katibi xalq düşməni adı ilə 146 nəfəri şərləmişdi. Mehdiyev soyadlı bir şəxs Lənkəran rayon partiya komitəsinin katibini, Ali məhkəmənin bir sıra hakimlərini və MK-nin katibi M. C. Bağırovu xalq düşmənləri ilə əlaqədə ittiham edib, Mehdiyevin məktubunu qəbul edib gözdən keçirən səlahiyyətli şəxs ittihamların doğruluğunu yoxlamadan ittiham olunanların həbsi barədə göstəriş vermişdir. 1937-ci ilin yay-payız aylarında Şamaxının Leninabad kəndində bir işlə bağlı 41 nəfər həbs olunmuşdur. Buna səbəb XDİK-nın iki gizlin əməkdaşının verdiyi məlumat olmuşdur. Onlar bu məlumatı XDİK-nın rayon şöbəsinin rəisi Şabanbəyovun tapşırığına əsasən vermişdilər. Şabanbəyov isə öz növbəsində Xalq Daxili işlər komissarı Y. D. Sumbatov-Topuridzenin böyük iş təşkil etmək əmrinə əsasən bu tapşırığı vermişdir.
Bəzən haqqında "donos" yazılanlardan başqa həm də "donos" yazanların özləri dəmir barmaqlıqlar arxasına düşürdülər. Bakı limanının partiya təbliğatçısı Hadı Əzizov, Voroşilov rayonunun partiya konfransında limanın təmsilçisi kimi iştirak edərkən öz çıxışında Xəzər dəniz gəmiçiliyi idarəsinin siyasi şöbəsinin müdiri Həsən Rəhmanovu tənqid edərək Azərbaycan SSR MK-nin ikinci katibi Atanes Akopova və Azərbaycan SSR XKS-nin sədri Hüseyn Rəhmanova qarşı siyasi xarakterli ciddi ittihamlar etdi. M. C. Bağırov öz növbəsində Hüseyn Rəhmanovu və Avanes Akopovu müdafiə edərək partiya orqanlarına H. Əzizovun davranışlarını müzakirə etmələrilə bağlı göstəriş verdi. Sonuncunu tezliklə partiya sıralarından xaric edib əksinqilabi fəaliyyətdə günahlandıraraq 1937-ci ilin avqust ayında həbs etdilər. Bununla belə A. Akopov və Rəhmanov qardaşları da sonradan həbs olundular.
Bəziləri ittiham olunmaqlarına baxmayaraq Böyük Terrordan sağ çıxmağı bacarmışdılar. Belə 1937-ci ildə Azərbaycan SSR gələcək rəhbəri olacaq İmam Mustafayev haqqında Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutu haqqında aparılan yoxlama komissiyasına partiya komitəsinin katibi Süleyman Rəhimov tərəfindən bildiriş göndərilmişdi. Bildirişdə qeyd olunurdu ki "Mustafayev 1928-ci ildə müəllimlərin hansısa əks inqilabi təşkilatına üzv olmuşdur", lakin aparılan yoxlamalar bu iddanın əsassız olduğunu sübut etdi.
1930-cu illərdə alman əhalisinə qarşı repressiyalar
Azərbaycandakı alman məskənlərində qolçomaqlara qarşı tədbirlər 30-cu illərin ortalarında daha da gücləndi. AKP Mərkəzi Komitəsinin 20 noyabr 1934-cü ildə verdiyi qərarla almanlardan bunlar tələb olunurdu:
30-cu illərin ikinci yarısında kütləvi repressiya və həbslər artdığı üçün almanlara qarşı da repressiyalar daha da kəskinləşdi. Belə ki, təkcə 1935-ci ildə Azərbaycan SSR ərazisində 381 nəfər alman repressiyaya məruz qaldı, onlardan çoxu ya qolçomaqlıqdan salınmış ya da Yelenendorfda yaradılmış kənd təsərrüfatı yoldaşlığı olan "Konkordiya" işi üzrə həbs olunmuş almanlar idilər.
İran təbəələri
Stalinin 17 yanvar 1938-ci il tarixli SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarı N. İ. Yejova yazdığı məktubda belə bir hissə var:
İki gün keçdikdən sonra 19 yanvar tarixində MK-nin siyasi bürosu xüsusi qərar qəbul edir. Qərarda deyilir:
Almanların Azərbaycandan deportasiyası
1941-ci ildə İkinci Dünya Müharibəsinin başlanması ilə bütün SSRİ ərazisində o cümlədən də Azərbaycan SSR ərazisində yaşayan bütün almanlar öz doğma yurdlarından məcburi şəkildə SSRİ-nin uzaq bölgələrinə sürgün olundular. Sovet hökuməti ölkədəki almanları "beşinci kalon" kimi qəbul etdiyi üçün bu deportasiya prosesi "alman faşistləri ilə əməkdaşlıq edən diversantların və casusların" aradan götürülməsi məqsədilə aparılırdı. 1939-cu ilin 17 yanvar siyahıya alınmasına görə Azərbaycan SSR ərazisində 23.133 alman yaşayırdı. 8 oktyabr 1941-ci ildə dövlət müdafiə komitəsi "Almanların Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan SSR ərazilərindən köçürülməsi" ilə bağlı 744 saylı qətnamə qəbul etmişdir. Bu qətnamədə deyilirdi: "Azərbaycan SSR-dan 22741 nəfər alman əhalisi köçürülsün". Almanların köçürülməsi ilə bağlı bütün tədbirlər 1941-ci il 15 – 30 oktyabr aralığında həyata keçirilməli idi. Həmin ilin 11 oktyabrında SSRİ xalq daxili işlər komissarı tərəfindən 001487 saylı "Almanların Gürcüstan, Azərbaycan, Ermənistan SSR ərazilərindən köçürülməsi ilə bağlı tədbirlər" haqqında əmr verilmişdir. Bu əmrdə köçürülmə ilə bağlı ətraflı göstərişlər verilmişdir.
18 oktyabr Azərbaycanın alman əhalisini yük maşınları ilə dəmir yolu vağzalına çatdırdılar, oradan isə qruplar halında qatarlara yerləşdirildilər ayın 25-də isə artıq Bakıya çatdılar. Bakıdan isə gəmi ilə Krasnovodsk limanına yollandılar buradan isə qatarlara mindirilərək Qazaxıstana yola salındılar. Köçürülənlərə gündə iki dəfə yemək verilməsinə və hər eşalona iki tibb bacısı və bir həkimin verilməsinə baxmayaraq çətin şəraitə, yemək, dərman çatışmazlığına və soyuğa görə bir çox sürgün olunan almanlar əsasən də qocalar və uşaqlar yolda xəstələnib ölürdülər.
Digər deportasiyalar
29 may 1949-cu ildə SSRİ nazirlər soveti xüsusi iclaslarının qərarı ilə "Azərbaycan Ermənistan Gürcüstan SSR-dan və Qara dəniz sahillərindən yunan, İran və Türkiyə təbəələrinin, vətəndaşlığı olmayanların, keçmişdə bu ölkələrin təbəəsi olanların və sonradan sovet vətəndaşlığına qəbul olunanların ölkənin ucqar bölgələrinə, xüsusi salınmış məskənlərə köçürülməsi ilə bağlı" qərar qəbul etdi. Bu qərarın əsasında Sibir və Qazaxıstana 37 min yunan, assuriyalı sürgün olundu onlardan 10 mini artıq SSRİ vətəndaşı idi. Azərbaycanda Ağstafa, Xanlar və Şəmkir şəhərlərində yaşayan assuriyalılar Tomsk vilayətinə sürgün edildilər. Tomsk şəhər həbsxanasına 27,29,30 iyun 1949-cu il tarixlərində ümumi sayı 4663 nəfər olan 4 eşelon insan gətirilmişdir. Ən sonuncu qatar 1949-cu ildə Gəncədən yola düşmüşdür. Bu qatarla Tomsk şəhərinə 1705 nəfər gətirilmişdir onların içində 3 yaşa qədər 200 uşaq da var idi.
İşgəncələr
Stalin repressiyaları dövründə həbs olunanlar yalan ifadə vermələri, "təqsir"-i boyunlarına almaqları üçün kimliklərinə fərq qoyulmadan kütləvi şəkildə döyülürdülər. İşgəncələr faktiki olaraq qanuniləşmişdi. Yerli partiya təşkilatlarına Stalinin imzası ilə göndərilmiş bir teleqram xüsusi maraq doğurur. Bu teleqramda deyilir:
Azərbaycandakı həbsxanalarda baş verən kütləvi döyülmələr və qəddarlıqlar haqqında yetəri qədər çox məlumat toplanıb. Keçmiş Azərbaycan XDİK-da işləyən Şneyder öz ifadələrində qeyd edirdi ki:
150px|thumb|left|Azərbaycan SSR xalq daxili işlər komissarı olmuş [[Yuvelian Sumbatov-Topuridze.]] XDİK-nın digər işçisi Pavel Xentov dindirilmə zamanı qeyd edirdi ki:
Azərbaycan SSR XDİK katibliyinin keçmiş rəisi Rıbakın dediklərinə görə Bağırov XDİK komissarları Yuvelian Sumbatov-Topuridze və Məxfi Siyasi Şöbənin rəhbəri L. Tsinmanla birlikdə Azərbaycan XKS-nin keçmiş rəhbəri Hüseyn Rəhmanovun və Partiyanın Bakı komitəsinin katibləri Səfa və A. Gindinin dindirmələrində iştirak etmişdir. Rıbakın ifadəsinə görə:
Keçmiş çekistlər məhbusların necə döyülməsi ilə bağlı çox məlumat veriblər. Bakı türməsinin nəzarətçisi A. M. Tağıyevin şahidliyinə görə:
Keçmiş operativ əməliyyatçı A. S. Ağavəlov deyirdi ki:
Müstəntiq P. Xentovun dediklərinə görə:
Bakı həbsxanasının rəis müavini Q. Q. Sərkisov 1937 il ilə bağlı deyirdi ki:
Repressiyalarda Bağırovla birgə istintaq işi aparan XDİK zabiti Qavrilov Ayna Sultanovanın dindirilməsi zamanı baş verənləri belə xatırlayırdı:
Ayna Sultanovaya qarşı tətbiq edilmiş bu işgəncə "beşinci küncü tap" adlanırdı.
Dövrünün görkəmli dövlət xadimi Sultan Məcid Əfəndiyev də amansız davranışlara məruz qalmışdı. Həbsxana nəzarətçisi Vozniçukun şahidliyinə görə "onu o qədər bərk döyürdülər ki, sorğu sualdan sonra o ancaq uzana bilirdi."''. Şahid X. P. Xaldıbanovun ifadəsinə əsasən o Sultan Məcid Əfəndiyevin Azərbaycan SSR XDİK-nın əməkdaşları L. Tsinman və N. Musatov tərəfindən necə sorğu sual olunduğunu və döyüldüyünü görüb. "Həm də Tsinman Əfəndiyevə nifrətlə "prezident" deyərək təhqirlər edirdi'' . Digər şahidlərin iddialarına görə S. M. Əfəndiyev müstəntiqlərin hərəkətlərindən şikayət edəndə L. Tsinman onun üzünə yumruqla vurub otaqdan çıxır bundan sonra isə müstəntiqlər onu döyməyə davam edirlər.
SSRİ Baş prokuroru Rudenkonun MK Prezidiumuna yazdığı məktubda qeyd olunur ki:
Repressiyaya məruz qalanların yaxınları
Məhkum olunanların və sinfi düşmənlərin qohumları da repressiyalardan qaça bilmədilər. 16 mart 1937-ci ildə Müsavat partiyasının lideri Məmməd Əminin 18 yaşına yenicə çatmış oğlu Rəsul Rəsulzadə ölüm hökmünə məhkum olundu. Sovet Azərbaycanının dövlət xadimi Qəzənfər Musabəyovun bir çox yaxın qohumları da repressiyalardan əziyyət çəkdilər. Onun bacısı Aynanı və bacısının yoldaşı Həmid Sultanovu güllələdilər. Onun qardaşı Müzəffər Musabəyov eləcə də digər qohumları: Məmmədəli və Yusif Əfəndiyev qardaşları, onların ataları Ağası Əfəndiyev və eləcə də sonuncunun qardaşı Məmməd Həsən də təhlükəsizlik orqanlarının divarları arasına düşdülər.
Şair Mikayıl Müşfiqin həyat yoldaşı da həbsdən qaça bilmədi, lakin həbsxanada o xəstələndi və onu psixiatrik xəstəxanaya yerləşdirdilər. Tatar tarixçi Qaziz Qubaydullinin həyat yoldaşı Rəbiqə Qubaydullina beş illik əmək düşərgəsinə sürgün edildi, şərqşünas Bəkir Çobanzadənin yoldaşı Bakı Opera Teatrının aktrisası Ruqiyyə Abdulina isə 8 il əmək düşərgəsinə məhkum olundu.
Bir sıra qəza komitələrinin sədri olan Əsəd Qarayevin də həyat yoldaşı Sitarə Qarayeva da əmək düşərgəsinə məhkum olundu və elə orda da dünyasını dəyişdi. Yetkinlik yaşına çatmayan uşaqlarını evlərindən çıxarıb qızlarından birini isə partiyadan kənarlaşdırdılar. Müsavat hökuməti dövründə vacib postlar tutmuş Xosrov bəy Sultanovun qardaşı Sultan Sultanovun həyat yoldaşı Dilruba xanımı üç oğlu və bir qız övladı ilə birlikdə Qazaxıstana sürgün etdilər, halbuki Dilruba xanımla Sultan bəy hələ 1922-ci ildə boşanmışdılar.
Azərbaycan SSR xalq mədəniyyat komissarı, Azərbaycan KP-nın Naxçıvan Vilayət Komitəsinin birinci katibi olmuş Həsən Rəhmanovun ailəsini isə öncə Altay diyarında yerləşən Sintaş mədəninə sonradan isə Semipalatinskə sürgün etdilər. Rəhmanovlar ailəsinin 17 üzvü repressiyaya məruz qaldı. Sürgün olunanlar arasında gələcəkdə məşhur tibb işçisi olacaq 8 yaşlı qızı Aza Rəhmanova da var idi. " "Xalq düşmənləri"-nin yaxınlarının başına gələn sonrakı hadisələr haqqında Aza Rəhmanova yazırdı:
"Xalq düşmənlərinin uşaqları" damğasını həmçinin 1937-ci ildə həbs olunaraq güllələnmiş Azərbaycan SSR Laçın Partiya Komitəsinin birinci katibi Teymur Salahovun övladları da daşıyırdılar. Onun oğlu məşhur rəssam Tahir Salahov əla qiymətlərinin olmasına baxmayaraq "xalq düşməninin" övladı olduğu üçün Repin adına Peterburq İnstitutuna daxil ola bilməmişdi.
Repressiya və din
240px|thumb|left|XII əsrə aid [[Bibiheybət məscidinin 1936-cı ildə sökülməsi.]]
Moskvadan gələn əmrə əsasən ancaq 1929-cu ildə Azərbaycanda eyni zamanda 400 məscid ya bağlandı ya da klub olmaq üçün təchiz edildi, 1933-cü ildə respublikada cəmi 17 məscid qalmışdı. Bir müddət sonra xalqın narazılığına görə anti din kampaniyalarına son qoymaqlarına baxmayaraq 1937-ci ildən etibarən "dini qalıqlara qarşı mübarizə" və terror yeni güc əldə etdi. 1937–1938-ci illərdə repressiyaya məruz qalmış ziyalılarla yanaşı, təhsilli ruhanilər əhəmiyyətli dərəcədə çoxluq təşkil edirdilər. 30-cu illərdə Bibiheybət məscidi, Müqəddəs Faddey və Varfolomey kilsəsi, Aleksandr Nevski saboru, Müqəddəs Bakirə Məryəmin kosteli kimi əhəmiyyətli dini məbədlər söküldü.
Stalin repressiyalarının əsas hədəfi milli İslamın kökünü qazmaq olsa da 1930-cu illərin ortalarından etibarən repressiya qurbanlarını panislamizmdə və xarici dövlətlərə xidmətdə ittiham edirdilər. Ruhanilər artıq hökumət üçün daha az təhlükəli idilər, çünki qorxudulmuşdular və "KQB xəbərçiləri" adını almışdılar məhz buna görə də inanclı insanlar salamat qalmış tək-tük məscidlərə belə getmirdilər.
İslam repressiyalardan çox böyük zərər gördü. İctimai şəkildə heç kim islam rituallarına əməl etmirdi. Gənc nəslə islamın əsasları haqqında biliklərin verilməsi çox riskli idi. Bu dövrdə Quran tərəfindən inancın gizlədilməsinə və məcbur edildikdə, təzyiqə uğradıqda dindən dönməyə icazə verən təkiyyələr yayılmağa başladı. Azərbaycanın bir çox sakinləri itaətkarlıq nümayiş etdirərək "Allahsızlar" təşkilatına üzv olurdular, bunun nəticəsində təşkilatın üzvləri bir ilin içində 3 min nəfərdən 71 minə qədər artdı.
Repressiyaların nəticəsində 30-cu illərin sonunda ənənəvi islamdan başqa demək olar ki bir çox təriqətlər və icmalar (misal üçün, nəqşibəndilər, əliilahilər, bəhailər) yox edilmişdilər.
Azərbaycanda QULAQ düşərgələri
QULAQ, rəsmən 1930-cu il 7 aprel tarixli 22 p. 248 №-li əmrə müvafiq olaraq 130/63 №-li əmrə əsasən, OQPU tərəfindən ULAQ kimi 1930-cu ilin 25 aprelində təsis olundu. Həmin ilin noyabrında QULAQ kimi adlandırıldı. 1930-cu illərin əvvəlində, SSRİ-nin cinayətkar siyasətinin daralması həbs düşərgəsində əhalinin əhəmiyyətli dərəcədə artımına səbəb oldu. 1937–1938-ci illərin Böyük Təmizlik dönəmində, kütləvi həbslər artıma səbəb oldu. Yüz minlərlə insan həbs edildi. On minlərlə məhbus, 1937–1938-ci illərdə davam edən əks-inqilabçı fəaliyyətlərinə görə edam edildi.