cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mona Liza
Tarixi
Rafaelin eskizində əsəri iki sütunun əhatə etməsi, sifarişçinin dəqiq bilinməməsi, Leonardonun ölümü ərəfəsində əsərin taleyi haqqında dəqiq məlumat olmamasını nəzərə alan bir sıra tarixçilər rəssamın "Mona Liza"nın iki variantını çəkdiyini iddia edirlər. İlk versiya 1503-cü ildə Françesko del Cakondo tərəfindən sifariş edilmiş, kənarlarında sütunlara malik olmuş, Leonardo tərəfindən tamamlanmamış buraxılmış və rəssamın ölümündən sonra 1525-ci ilə kimi Salaidə saxlanmışdır. İkinci versiya isə Culyano de Mediçi tərəfindən 1513-cü ildə sifariş edilmiş, sütunlara malik olmamış, 1518-ci ildə Salai tərəfindən I Fransiskə satılmış və hazırda Luvr muzeyində saxlanılır.
Kral XIV Lüdovik tərəfindən Versal sarayına aparılana kimi portret Fontenblo sarayında saxlanılmışdır. Böyük Fransa inqilabından sonra "Mona Liza" Luvr sarayına gətirilmiş, lakin, qısa müddət Napoleonun Tüilri sarayındakı yataq otağında asılmışdır.
Fransa–Prussiya müharibəsi (1870–1871) zamanı əsər Luvr sarayından Brest arsenalına gətirilmişdir. İkinci Dünya müharibəsi zamanı təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün "Mona Liza" Luvrdan çıxarılaraq əvvəlcə Ambuaz qəsrinə, daha sonra Lok-Dyö abbatlığına, ordan Şambor qəsrinə və nəticədə Montoban kommunasındakı Enqr muzeyinə gətirilmişdir.
2015-ci ilin dekabrında Fransa alimi Paskal Kottenin işığın əks etdirilməsi texnologiyasını tətbiq edərək rəsmin əsas boya qatı altında başqa bir portret tapdığı haqqında məlumat yayılır. Portret modelin kənara baxan əsas obrazıdır. 2004-cü ildə Luvrdan əsər üzərində işləmək üçün icazə almağa nail olan Kotte, portretin əsas boya qatının altını tədqiq etmək üçün on il vaxt sərf etmişdir. Kottenin fikrincə əsas boya qatı altındakı təsvir Leonardonun orijnal "Mona Liza"sıdır.
Oğurlanması və vandalizm
21 avqust 1911-ci ildə portret Luvr muzeyindən oğurlanmışdır. Növbəti günə kimi əsərin oğurlanması aşkar olunmamışdır, rəssam Lui Berud beş il ərzində "Mona Liza"nın sərgiləndiyi Karre Salonunda gəzərkən əsərin yerində yalnız dörd dəmir asılqanın qaldığını görür. Berud təhlükəsizlik xidmətinin rəhbərinə məlumat versə də, təhlükəsizlik xidməti təbliğat üçün əsərin fotolarının çəkilməsi məqsədiylə ekspozisiyadan götürüldüyünü düşünür. Bir neçə saat sonra Luvrun seksiya rəhbəri ilə əlaqə saxlayır və onlar "Mona Liza"nın çəkiliş üçün götürülmədiyini təsdiqləyir. Növbəti həftə tədqiqat üçün Luvr tamamilə bağlanır.
Hadisə ilə əlaqədar daha əvvəl Luvru yandırmağa çalışmış Fransa şairi Giyom Apolliner şübhəli bilinərək həbs edilmişdir. Apolliner dostu rəssam Pablo Pikassonun adını çəkdiyinə görə o da dindirilmiş, daha sonra onlar hər ikisi azad edilmişdirlər. İki il sonra oğru etdiyi əməli etiraf etmişdir. Luvrun əməkdaşı Vinçenso Perucia adi iş vaxtında muzeyə gələrək əsəri oğurlamış və daha sonra paltosunun altında gizlədərək muzeydən çıxarmışdır. İtalyan millətçisi olan Perucia əsərin İtaliya muzeylərindən birində sərgilənməli olduğunu düşünürdü.
Perucia ola bilsin ki, əsərin kopyalarına sahib olan bir şəxslə əməkdaşlıq etmiş və həmin adam orijinalın oğurlanmasından sonra kopyaların qiymətinin qalxmasına ümid etmişdir. Sonrakı hesabatda oğurluğun Eduardo de Valfierno tərəfindən sifariş edilməsi, orijinalın yerinin naməlum olduğu müddətdə ABŞ-də satılması üçün nəzərdə tutulmuş altı kopyanın hazırlanmasının isə İv Şadrona sifariş olunması qeyd edilmişdir. Lakin, orijinal əsər Avropada saxlanmışdır. Əsəri iki il evində saxladıqdan sonra, onu Florensiyadakı Uffitsi qalereyasına satmağa çalışan Perucia həbs edilmişdir. İki həftə Uffitsidə sərgiləndikdən sonra 4 yanvar 1914-cü ildə portret Luvr muzeyinə qaytarılmışdır. Cinayət əməlinə görə altı ay həbs cəzası alan Perucia patriotizminə görə İtaliyada alqışlanmışdır. Oğurluq hadisəsindən əvvəl "Mona Liza" sənət heyranları xaric geniş ictimayət arasında o qədər də məşhur deyildi. Yalnız 1860-cı illərdən başlayaraq bəzi fransız intelegensiyası nümayəndələri və sənət tənqidçiləri portreti İntibah incəsənətinin şah əsərlərindən biri kimi qiymətləndirməyə başlamışdırlar.
Bu hadisələrdən sonra "Mona Liza"nın müdafiə edilməsi üçün gülləkeçirməyən şüşədən istifadə edilməsi qərara alınmışdır. 1974-cü ilin aprelində Tokyo Milli Muzeyində əsərin sərgilənməsi zamanı muzeyin məhdud imkanlı şəxslərlə bağlı siyasətindən narazı olan qadın əsərə qırmızı sprey boya ilə hücum etmişdi. 2 avqust 2009-cu ildə Fransa vətəndaşlığı ala bilməyən rusiyalı bir qadın muzeydən aldığı keramik qədəhi əsərə ataraq onu zədələməyə çalışsa da, qədəh şüşəyə dəyərək yerə düşmüşdür. Hər iki hadisə zamanı əsər zədələnməmişdir.
Estetik xüsusiyyətləri
270px|thumb|left|[[Liza del Cakondo|Mona Liza sağ əlini sol əli üzərinə qoymuşdur. Lizanın ailəli və sadiq xanım olmasını göstərmək üçün Leonardo barmaqda üzük təsvir etmək yerinə bu jesti seçmişdir. ]] "Mona Liza" orta əsrlərdə qadınlıq idealı hesab edilən Bakirə Məryəmin intibah dövrünə aid bir çox təsvirləri ilə oxşar xüsusiyyətlərə malikdir. ¾ profildən çəkilmiş profil portreti Lorenzo di Kredi və Anyolo di Domeniko del Mazzierenin XV əsrə aid əsərləri ilə oxşardır. Zöllner qeyd edir ki, modelin ümumi mövqeyini flamand rəssamlarının modellərində də görmək mümkündür və "Flamand portret rəssamlığında kənar sütunlar da tez-tez rast gəlinən detal idi". Vuds-Marsden Hans Memlinqin "Benededetto Portinarinin portreti" (1487) və italyan imitatorlarından Sebastyano Mainardinin zaman portretlərinə istinad edərək subyekt və arxa landşaft arasında təsvir edilən locciyanın Leonardonun erkən portretlərindən biri olan "Cinevra de Bençinin portreti"ndə artıq istifadə edilməmişdir.
Nəzərəçarpan vertikal formada "pozetto" pozasında əyləşmiş qadın əllərini qarnı üstündə çarpazlaşdırmışdır. Onun baxışları izləyicinin üstündə mərkəzləşib. Leonardo özünəməxsus konturlarla işləmə metodunu (sfumato) tətbiq etdiyinə görə, model həddən artıq canlı görünür. Onun yüngül təbəssümü qəribə təəssürat yaradır: təbəssüm ağızın və gözlərin kənarlarında hiss olunur.
"Mona Liza" modelin xəyali peyzaj qarşısında təsvir edildiyi ilk əsərlərdən biri, Leonardo isə ilk dəfə məsafə prespektivi işlətmiş rəssamdır. Cazibədar qadın tünd rəngli təməli olan sütunlu açıq locciyada oturmuşdur. Onun arxasında buzlu dağları xatırladan geniş landşaft vardır. Qıvrım yollar və körpü peyzajda insan təsiri olması haqqında minimum məlumat verir. "Cinevra de Bençinin portreti"ndən fərqli olaraq "Mona Liza"da horizont xəttini çiyin deyil göz tərəfdə yerləşdirmiş, peyzajı modelin baxışları ilə əlaqələndirmiş və beləcə rəsmin sirli təbiətini vurğulamışdır.
"Mona Liza" aydın görünən kipriklər və qaşlara malik deyildir. Bəzi tədqiqatçılar qeyd edir ki, bu xüsusiyyət həmin dövrün alicənab xanımlarında rast gəlinən ümumi hal idi, bu tüklər təmiz hesab edilmədiyinə görə, tamamilə təmizlənirdi. 2007-ci ildə Fransa mühəndsi Paskal Kotte yüksək ultraşüa tədqiqatı nəticəsində müəyyən etmişdir ki, "Mona Liza" əvvəlcə qaşlar və görünən kirpiklərlə çəkilmiş, lakin sonrakı dövrlərdə ehtimal ki, təmizləmələr zamanı bu detallar itirilmişdir. Kotte müəyyənləşdirmişdir ki, əsər üzərində sonradan dəfələrlə işlər aparılmış, Mona Lizanın üz ölçüsü və baxış istiqaməti dəyişdirilmişdir. O, həmçinin müəyyənləşdirmişdir ki, əsərin əsas boya qatı altında qalan variantlarından birində baş örtüyünün saça çoxlu tutqaclar vasitəsiylə bərkidilmiş, boğazında isə mirvari boyunbağı olmuşdur, lakin, sonradan həmin detallar təmizlənərək əsər yenidən işlənmişdir.
Portretdəki model və peyzaj haqqında çoxsaylı fərziyyələr mövcuddur. Məsələn, təsvir etdiyi modelin gözəlliyi "hətta "quatrocento" (XV əsr) standartları və ya XII əsr standartları ilə müqayisə edildikdə xüsusi bir görüntü olmadığına" görə, Leonardo modeli olduğundan daha gözəl təsvir etmişdir. Yukio Yaşiro kimi Şərq incəsənəti tarixini araşdıran bəzi alimlər, Leonardonun "Mona Liza"nın peyzajını çəkərkən Çin rəssamlığından ilhamlana biləcəyi ehtimalını irəli sürsələr də, qərb alimləri dəqiq sübutlar olmadığına görə bu ehtimalları rədd edirlər.
Harvard Universitetinin professoru Marqaret Layvinqstoun 2003-cü ildə yayımladığı tədqiqatında qeyd edir ki, "Mona Liza"ya birbaşa foveal baxış zamanı onun gülüşü yoxa çıxır. İnsan gözü vizual məlumatı tədqiq etdiyinə görə o, kölgə tutulması üçün uyğun seçim deyildir, lakin, periferik baxış kölgələri yaxşı ortaya çıxara bilər. Urbino Universitetinin geomorfologiya professoru Rozetta Borçia və rəssam-fotoqraf Oliviya Nesçi tərəfindən 2008-ci ildə yayımlanmış tədqiqatda isə Leonardonun təsvir etdiyi peyzajın Pesaro, Urbino və Rimini ərazilərini əhatə edən Montefeltro tarixi regionunun görüntüləri ilə oxşarlığının olması qeyd edilir.
Texnika
Aleksey Civeleqov qeyd edir ki, Mona Lizanın yaradılması zamanı Leonardonun ustadlığı "elə bir səviyyəyə çatmışdı ki, qarşıya qoyulmuş bütün formal kompozisiya məqsədlərinə çatılmışdı və Leonardoya elə gəlirdi ki, yalnız ən çətin bədii texniki məsələlər onun diqqətinə layiqdir. Mona Lizanın simasında tələblərinə cavab verən model tapdıqda isə rəssam, daha əvvəl həll etmədiyi ən mürəkkəb rəssamlıq texnikası məsələlərindən bir neçəsini həll etməyə qərar verir. O, əvvəl kəşf etdiyi və sınaqdan keçirdiyi texnikalar, xüsusilə əvvəllər də qeyri-adi effekt yaratmaq üçün istifadə etdiyi sfumato vasitəsiylə əvvəlki işlərindən daha da irəli gedərək canlı insan üzü yaratmaq və üz cizgilərini elə təsvir etməyə çalışmışdır ki, onların ifadəliyi modelin daxili aləmini tamamilə açıb göstərə bilsin". Boris Vipper fikrini belə ifadə edir: "Bu vəcd, Mona Lizanın simasındakı bu idrakın ölən qığlcımı necə əldə edilib soruşularsa, bu zaman iki əsas amil xatırlanmalıdır: birincisi bu, Leonardonun gözəl sfumatosu idi. Leonardo, səbəbsiz yerə, "modelləşdirmə sənətin ruhudur" demirdi. Məhz sfumato ilə sənətkar Mona lizanın süzgün baxışını, külək kimi yüngül təbəssümünü, heç nə ilə müqayisə edilməyəcək sığala bənzər yumşaq toxunuşu ilə yaratmışdır.". Mona Lizanın üz hissəsi xüsusilə gözlərinin ətrafındaki kölgələr sfumato texnikasını göstərir. Sfumato — rəssamlıqda fiqur və əşyaları bürüyən havanı vermək üçün ümumi təsvirin yumşaldılması texnikasıdır. Leonardo bu məqsədlə işıq mənbəyi və vücud hissələrinin qarışımından formalaşan "yüngül dumanlanma" yaratmağı təklif edirdi.
Leonardo Da Vinçi ilk olaraq şəkil üçün piramida dizaynı istifadə edəcəkdi. Mona Lizanın əlləri piramida dizaynının küncü idi. Sinəsi, boynu və üzü əllərindən daha işıqlıdır. İşıq isə rəsmin altındakı həndəsi rəsmləri göstərir. Əslində Leonardo Da Vinçi şəkildə normal, oturmuş qadını təsvir etmişdir. Ancaq o zamanlar oturmuş qadının rəsmi məşhur deyildi. Aydındır ki, Leonardo Da Vinçi oturan qadının müşahidəçi ilə arasında olan məsafəni göstərib.
Yevsey Rotenberq yazır ki, "Leonardo onun yaradılışını, ümumiləşdirmə dərəcəsini təmin edə bildi, bu da onu ümumilikdə intibah insanı obrazı kimi görmək imkanı verir. Bu yüksək ümumiləşdirmə dərəcəsi rəsmin bütün elementlərinə təsir edir, Mona Lizanın baş və çiyinlərini əhatə edən nurlu, şəffaf örtüklü, diqqətlə çəkilmiş saçlarını və paltarın kiçik qatlarını ortaq düz konturda birləşdirir. Üzün (bu zamana görə, qaşlar aradan qaldırıldı) və gözəl, parlaq əlləri əsərin yumşaqlıqla çəkilməsini hiss etdirir. "Mona Liza" rəsmində qadının sifətində qaş və kirpikləri də daxil olmaqla heç bir tük yoxdur. Bəzi tədqiqatçılara görə, Da Vinçi həmin dövrün dəbinə görə "Mona Liza"nı qaşsız və kirpiksiz çəkib."
Vladimir Alpatov əlavə edir: "Leonardo, Mona Lizanın insan mimikasının hədsiz dəyişkənliyini təsvir etməyi bacardı." Liza del Cokondonun gözləri izləyicini diqqətlə və sakit seyr etməsinə baxmayaraq, göz boşluğunun kölgəsi səbəbiylə bir az qaşqın olduğu düşünülür. Onun dodaqları sıxılmışdır, lakin dodağının künc tərəflərində inanılmaz bir kölgə var. Mona Liza hər an gülümsəyə bilər. Mona Lizanın üzündə səbrli görünüş və yarı təbəssüm olması onun ziddiyətli təbiətini göstərir. Leonardo əsər üzərində bir neçə il işləyərək, heç bir sərt keçid və ya kəsişmənin qalmamasına çalışmışdır; rəsmdə künclər aydın görünsələr də, onlar yarımişıqdan yarımkölgəyə keçidlər sayəsində tamamilə itirilmişdir.
Qovaq paneli
Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, "Mona Liza" orijinal çərçivəsindən çıxarılmışdır. Müxtəlif rütubət səviyyəsinə görə əsərin çəkildiyi qovaq panelində fiqur boyunca çat əmələ gəlmiş və panelin yuxarı hissəsinə doğru tədricən genişlənmişdir. Panelin bütövlüyünü saxlamaq üçün XVIII əsrin ortaları — XIX əsrin əvvəllərində onun arxasında qoz ağacından iki kəpənək formalı fiqur bərkidilmişdir. Bu əməliyyat peşəkarcasına həyata keçirilmiş və çatlamanın qarşısı müvəffəqiyyətlə alınmışdır. Təxminən 1888–1905-ci illər arasında, və ya oğurlanması zamanı əsərin yuxarı çəmbəri qoparaq düşmüşdür. Sonradan bərpaçı tərəfindən qoymuş hissə yerinə yapıdırılmış və hamarlanmışdır.
Hazırda əsər gülləkeçirməyən şüşə arxasında sərt iqlim şəraitində saxlanılır. Rütubət 50% ±10%, tempratur isə 18–21 °C arasında saxlanılır. Rütubət dalğalanmalarını kompensasiya etmək və təxmini 55% rütubətlik dərəcəsini saxlammaq üçün əsərin qutusu silikogellə doldurulur.
Çərçivə
"Mona Liza"nın qovaq paneli rütubətin təsiri ilə genişlənib sıxıldığına görə, əsər müəyyən qədər deformasiyaya uğramışdır. Deformasiya və İkinci Dünya müharibəsi zamanı əsərin saxlanılma şəraiti qənaətbəxş olmadığına görə yaranan zədələrin aradan qaldırılması, həmçinin Leonardonun 500 illik yubileyi mərasiminə həsr olunmuş sərgiyə hazırlıqlar çərçivəsində 1951-ci ildə əsərin qədim çərçivəsi elastik palıd çərçivə ilə əvəzlənmişdir. Dekorativ çərçivənin altında tətbiq edilmiş həmin elastik çərçivə panelə təziq edərək onun gələcəkdə əyilməsinin qarşısını alır. 1970-ci ildə panelə qurd düşməsi məlum olur və buna görə də ona çinar lövhələri əlavə edilir. 2004–2005-ci illərdə əsəri tədqiq və bərpa edən işçi qrup həmin panellər sikamor panellərlə əvəzlənmiş, deformasiyanın ölçülməsi üçün isə metal hissələr əlavə edilmişdir.
Əsrlər ərzində zövqlərin dəyişməsi ilə "Mona Liza"nın dekoratic çərçivəsi də dəfələrlə dəyişdirilmişdir. 1909-cu ildə əsər fransız kolleksioner Martin-Mari-Pol de Beyqe tərəfindən hədiyyə edilmiş və "Mona Liza"nın yaradıldığı dövrə uyğun olan İntibah dövrü çərçivəsinə salınmışdır. Hansısa çərçivəyə uyğunlaşmaq üçün əsərin kənarları tarixi boyunca ən azı bir dəfə kəsilmişdir.
Təmizlənməsi və rəng bərpası
Əsərin ilk, həmçinin ən geniş təmizlənmə və rəng bərpası, 1809-cu ildə Napoleon muzeyi rəsmlərinin bərpasına cavabdeh olan Jan-Mari Huqstel tərəfindən həyata keçirilmişdir. İş zamanı duzlanmanın təmizlənməsi, rənglərin bərpası və korreksiya həyata keçirilmişdir. 1906-cı ildə Luvr bərpaçısı Ejen Denizard panelin çatlaması nəticəsində rəsmdə mələ gəlmiş çatların aradan qaldırılması üçün sulu boya bərpası həyata keçirmişdir. Denizard həm də, daha əvvəl çərçivə ilə örtülmüş hissələrin fərqlənməməsi üçün rəsmin kənarlarında laklama həyata keçirmişdir. 1913-cü ildə "Mona Liza"nın Luvra qaytarılmasından sonra Denizard yenidən əsər üzərində çalışmaq üçün işə cəlb edilmişdir. Ona əsəri əridici istifadə etmədən təmizləmək və bəzi çatların sulu boya ilə aradan qaldırılması həvalə olunmuşdu. 1952-ci ildə əsərin boya təbəqəsi üstündəki lak hamarlanmışdır. 1956-cı ildə əsərə ikinci dəfə hücum edildikdən sonra, Jan-Qabriel Qulinat "Mona Liza"nın sol dirsəyində yaranmış zədəni sulu boya ilə aradan qaldırmışdır. 250px|thumb|right|"Mona Liza"nın [[Luvr muzeyinin Dövlət zalında sərgilənməsi]] 1977-ci ildə əsərin panel lövhələrində yenidən həşəratlar aşkar edilmiş, rəsmin zədələnməsinin qarşısını almaq üçün onunla panel lövhələr arasında qat yaradılmışdır. Bu nəticə karbon tetraxlorid və daha sonra Etilen oksid istifadə etməklə əldə edilmişdir. 1985-ci ildə ləkə yenidən karbon tetraxloridlə təmizlənmişdir.
Sərgilənmə
Kurasiya nəzarəti dövrünün başa çatmasından sonra əsər muzeydə yeni yeri olan "Dövlət zalına" köçürülmüşdür. O, nəzarət edilən iqlimlə təmin edilmiş xüsusi korpusda, gülləkeçirməz şüşə arxasında nümayiş etdirilir. 2005-ci ildən əsər LED lampaları vasitəsilə işıqlandırılır, 2013-cü ildə isə xüsusilə "Mona Liza"nın işıqlandırılması üçün istehsal edilmiş 20 vatlıq led lampalar quraşdırılmışdır. Lampalar 98-ə qədər rəng ötürmə indeksinə malik olmaqla, həm də əsərin keyfiyyətinə təsir edə biləcək infraqırmızı və infrabənövşəyi şüalanmanı azaldır. Əsərin hazırda sərgiləndiyi zalın yenidənqurulması işi Yaponiyanın "Nipon Televiziyası" tərəfindən maliyyələşdirilmişdir. Hər il "Mona Liza"nı Luvrda təxminən 6 milyon adam ziyarət edir.
Prado versiyası
Prado Mona Lizası oijinalla müqayisədə bir qədər fərqli prespektivə malikdir ki, bu da onun dünyada ilk stereoskopik cütlüyün bir hissəsi olması haqqında fərziyyənin yaranmasına səbəb olmuşdur. Lakin, son tədqiqatlar nəticəsində müəyyənləşdirilmişdir ki, bu stereoskopik cütlük ümid edilən stereoskopik drinliyi vermir.
Ayzeluort Mona Lizası
"Mona Liza"nın Ayzeluort Mona Lizası və ya Erkən Mona Liza adı ilə tanınan versiyası ilk dəfə 1788-ci ildə ingilis zadəganı tərəfindən İtaliyada alınmış, 1913-cü ildə isə kolleksioner Hyu Bleyker tərəfindən yenidən kəşf edilmişdir. Əsər 2012-ci ildə Mona Liza Fondu tərəfindən ilk dəfə dünya mətbuatına təqdim edilmişdir. Əsərdə Leonardonun Luvrdakı portretində təsvir edilmiş eyni subyekt təsvir edilib. Bu əsər əksər tədqiqatçılar tərəfindən Leonardonun orijinal işi hesab edilməklə XVI əsrdə onun tərəfindən çəkildiyi bildirilir. Zöllner və Kemp də daxil olmaqla digər mütəxəssislər isə onun Leonardoya aidliyini şübhə altına alırlar.
Məşhurluğu
250px|thumb|left|[[ABŞ Prezidenti Con Kennedi, Fransa pianisti Madlen Malro, Andre Malro, Jaklin Kennedi və Lindon Conson, "Mona Liza"nın Milli Sənət Qalereyasında təqdimat mərasimində, 8 yanvar 1963.]] Bu gün "Mona Liza" ən məşhur rəsm əsəri olsa da, XX əsrin əvvəllərinə kimi o, çoxsaylı yükdək keyfiyyətli əsərlərdən biri idi. Nə vaxtsa kral I Fransiskin kolleksiyasına daxil olmuş "Mona Liza", Böyük Fransa inqilabından sonra milliləşdirilmiş Luvrda sərgilənən ilk sənət əsərlərindən biri olmuşdur. XIX əsrdən etibarən Leonardo dahi kimi dəyərləndirilməyə başlayır və əsərin məşurluğu tədricən artır, XIX əsrin ortalarından etibarən Fransa ziyalıları portreti sirrli kimi qiymətləndirərək onda ölümcül qadının təsvir edildiyini bildirirlər.
1878-ci ildə nəşr edilmiş Baedeker bələdçisində əsər "Leonardonun Luvrdakı ən məşhur əsəri" adlandırılsa da, əsər daha çox kütlə arasında yox ziyalılar arasında tanınırdı.
Əsərin 1911-ci ildə oğurlanması və 1913-cü ildə aşkarlanaraq muzeyə qaytarılması dünya mətbuatında geniş işıqlandırılmış və bu da əsərin məşhurlaşmasına səbəb olmuşdur. XX əsr ərzində əsər kütləvi reproduksiya, merçendayzinq və spekulyasiyalara məruz qalmışdır. Əsərin oğurlanması və muzeyə qaytarılması ərzində bir neçə il ərzində diqqət mərkəzində saxlanmasına görə, XX əsrdə Mona Liza "digər Leonardo" kimi qiymətlləndirilmişdir.
1962-ci ilin dekabrından 1963-cü ilin martına kimi Fransa hökuməti Nyu-York və Vaşinqtonda sərgilənməsi üçün əsəri ABŞ-yə göndərmişdir. Əsər "SS France" laynerində yola salınmışdır. Təxminən 20 saniyə ərzində "Mona Liza"nı görmək üçün Nyu-Yorkda təxminən 1.7 milyon insan növbəyə durmuşdur. Metropoliten muzeyində sərgiləndiyi zaman düzgün saxlanılmamasına görə əsər nəmlənmişdir. 260px|thumb|right|[[Luvr muzeyində "Mona Liza"nı görməyə gələn izləyicilər, 2015-ci il.]] 1974-cü ildə əsər Moskva və Tokioda sərgilənmişdir. 2014-cü ildə Luvr muzeyini 9.3 milyon nəfər ziyarət etmişdir. Muzeyin keçmiş direktoru Henri Loyrett qeyd edir ki, "ziyarətçilərin 80 faizi Mona Lizanı görmək üçün gəlir."
Maddi dəyəri
2014-cü ildə "France 24" telekanalı "Mona Liza"nın satılması halında Fransanın dövlət borclarının bir hissəsinin ödənilməsinin mümkün olacağını bildirsə də, Fransa milli irs qanununa əsasən ölkənin dövlət muzeylərinin kolleksiyalarında saxlanılan əsərlərin satılmasının qadağan olduğunu vurğulayır.
Təsirləri
Hələ tamamlanmamışdan əvvəl "Mona Liza" Florensiya rəssamlıq məktəbinə təsir etməyə başlamışdı. Bir neçə dəfə Leonardonun studiyasında olmuş və "Mona Liza"nın təsvirini kopyalamış Rafael Santi portretin bəzi elementlərini, o cümlədən kompozisiya və formatını "Gənc qadın təkbuynuzla" (təxm. 1506 ) və "Maddalena Doninin porterti" (təxm. 1506) kimi əsərlərində təkrar etmişdir. Rafaelin sonrakı dövrdə işlədiyi "La velata" (1515–1516) və "Baltazar Kastilyonenin portreti" (təxm. 1514–1515) adlı əsərlərində də Leonardonun təsiri hiss edilməkdədir. Zollner qeyd edir ki, "Leonardonun əsərlərinin heç biri portret janrının inkişafına "Mona Liza" qədər təsir etməmişdir. "Mona Liza" intibah portretinin yekun nümunəsi olmaqla, təkcə insan təsviri kimi yox, həm də ideal kimi qəbul edilir."
Corco Vazari və Andre Felibyen kimi erkən şərhçilər əsəri realizminə görə qiymətləndirsələr də, Viktoriya dövrünün yazarlarını "Mona Liza"nın sirr və romantika ilə əhatələnmiş mühiti cəlb edirdi. 1859-cu ildə Teofil Qotye yazırdı ki, "Mona Liza" "sirrlə gülümsəyən gözəllik sfinksidir" və "onun formaları fikir, sonsuzluq və təəccüb ifadə edir." Volter Paterin 1869-cu ildə yayımlanmış məşhur essesində portretdəki model "onu əhatə edən qayalardan daha yaşlı; vampir kimi dəfələrlə ölmüş və məzarın sirrlərini bilən, dərin dalğıc və dərinlikərin sirrini saxlayan" kimi təsvir olunur. XX əsrin əvvəllərindən etibarən bəzi tədqiqatçılar əsərin subyektiv ekzegez və nəzəriyyələrin saxlancına çevrilməsini hiss etməyə başladıqlarını qeyd edirlər, 1911-ci ildə əsərin oğurlanmasından sonra intibah dövrü tədqiqatçısı Bernard Berenson deyir ki, "əsər iblisə çevrilmişdi, yaxşı ki ondan canımız qurtardı."
Avanqard incəsənət dünyası "Mona Liza"nın təkzibedilməz məşhurluğunu xüsusi qeyd edir. Əsərin artan məşhurluğu fonunda dadaist və sürrealist rəssamlar tez-tez onun modifikasiya və karikaturalarını hazırlayırlar. 1883-cü ildə "Le rire" jurnalında Artur Sapekin tənbəki çəkən "Mona Liza" təsviri çap olunmuşdur. Ən təsirli modern sənətkarlardan olan Marsel Düşan 1919-cu ildə "Mona Liza"nın bığlı təsvir edildiyi "L.H.O.O.Q." adlı redi-meyd hazırlamışdır. Ronda Roland Şarer qeyd edir ki, Düşan həmin reprodiksiyasında qismən öz üzünü modelləşdirmişdir.
Sürrealist əsərləri ilə məşhur olan rəssam Salvador Dali 1954-cü ildə "Mona Liza kimi avtoportret" əsərini işləmişdir. 1963-cü ildə "Mona Liza"nın ABŞ səfərindən sonra Endi Uorhol Merlin Monro (İyirmi beş rənglənmiş Merlin, 1962), Elvis Presli (1964) və Kempbells şorbaları (1961–1962) kimi seriqraf printi hazırlamışdır.
Bu gün də "Mona Liza" dünyanın müxtəlif yerlərindən olan rəssamları ilhamlandırmağa davam edir. Fransız urban rəssamı İnvayder mozaika stilini tətbiq etməklə Paris və Tokioda şəhər rəsmləri yaratmışdır. YouTube-da çoxsaylı "Mona Liza" parodiyaları tapmaq mümkündür.
Antikoaqulyasiya
Antikoaqulyasiya - Qanın ekstrakorporal konturda laxtalanması.
Haqqında
HD prosesində xəstənin qanı iynə və ya kateterlə, qan magistralları ilə, hava tutucusu ilə, dializator membranı ilə təmasda olur. Bu səthlər trombogen olub qanı laxtalandıra bilərlər. Trombun əmələ gəlməsi ekstrakorporal konturun fəaliyyətini pozur. Ekstrakorporal konturda laxtanın əmələ gəlməsi hər hansı səthə qan plazmasının çökməsi ilə başlayır, sonra isə trombositlərin adheziya və aqreqasiyası baş verir, tromboksan A2 əmələ gəlməsi, laxtalanma kaskadı aktivləşir, trombin və fibrin depozitlərinin əmələ gəlməsi baş verir.
Qiyaslı
Qiyaslı — Azərbaycanda daha çox işlədilən soyad.
Antikoaqulyasiya
Ekstrakorporal konturda qanın laxtalanmasına səbəb olan faktorlar
Ekstrakorporal konturda qanın laxtalanmasının qarşısını almağa və dializ aparmağa imkan verən heparinin təyini indi standart bir üsul sayılır. Heparin müsbət yüklənmiş, sulfatlanmış mukopolisaxarid (molekul kütləsi müxtəlifdir) olub donuzların bağırsağından və ya inəklərin ağciyərindən alınır. Heparin dövr edən antitrombin III birləşdirir və sonra I, IX, XI və XII koaqulyasiya faktorlarının serin proteazaları ilə kompleks əmələ gəlməsi səbəbindən sürətli dezaktivasiya baş verir. Heparinin yarımparçalanma müddəti 30-120 dəq-yə bərabərdir və antitrombin III, yaxud heparini neytrallaşdırmaq üçün istifadə olunmuş protamin sulfat kompleksindən azad olduqda bu dövr uzanır. Heparinin arzuolunmaz yanaşı təsirlərindən dəri qaşınması, allergiya, osteoporoz, hiperlipidemiya, trombositopeniya və qanaxmanın artmasını qeyd etmək lazımdır.
Qiyaslı
Bu soyadı olan tanınmış insanlar
İqor Burqanov
İqor Burqanov (d. 14 iyul 1973, Moskva, RSFSR, SSRİ) — Rusiyanın Əməkdar Rəssamı, Rusiya Rəssamlıq Akademiyasının müxbir üzvü, professor.
Antikoaqulyasiya
Dializ zamanı koaqulyasiyanın monitorinqi
Vizual müşahidə zamanı magistrallarda qan laxtasını müşahidə etmək olar. Belə laxtaların dializatora keçməsi, onun tromblaşması dializin davam etdirilməsini mümkünsüz edir. Konturun T-yə bənzər birləşmələrində laxtanın əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün heparin infuziya olunmalı və periodik fi zioloji məhlulla yuyulmalıdır.
Qiyaslı
Kəndlər
İqor Burqanov
Sərgiləri
2013-cü ildə Bakı şəhərindəki Xalça muzeyində fərdi sərgisi təşkil olunmuşdur.
Antikoaqulyasiya
Ekstrakorporeal konturda qanın laxtalanmasına səbəb olan faktorlar
Arterial və venoz təzyiqləri ölçən ötürücülərin göstəricilərinin dəyişməsi trombun lokaliza- 174 Dializ siyasından asılıdır. Arterial ötürücüdə təzyiqin yüksəlməsi arterial hava tutucusunda və ya dializatorda trombun olması hesab olunur, əgər tromb venoz hava tutucusunda yerləşirsə, onda hər iki ötürücüdə təzyiq qalxır. Venoz iynənin pis oturması və ya trombozu da venoz təzyiqin artmasına səbəb olur.
Qanın ekstrakorporeal konturda qatılaşması
1. çox tünd qan; 2. dializatorda qara sahələr və ya zolaqlar; 3. venoz tutucuda köpük və tromb; 4. təzyiq ötürücüləri xəttinin qanla tez dolması; 5. qanın dializatorla venoz tutucu arasında rəqsi hərəkəti; 6. dializatorun arterial ucunda laxtalar.
Dializdən sonra dializatorun vizual nəzarəti
Dializdən sonra dializatorda bir neçə tromblaşmış kapilyarlar aşkar edilir. Adətən, kapilyarın tromblaşmasını xarakterizə etmək üçün – əgər 10%-ə qədər kapilyarlar tromblaşıbsa – 1, 50%-dən az – 2, 50%-dən çox – 3 rəqəmi ilə qiymətləndirilir və bundan asılı olaraq gələn dializlərdə heparinin dozası dəyişdirilir.
Qan laxtalanması testləri
Laxtalanma üçün qan arterial magistraldan heparindən əvvəl götürülür. Qanın hissəvi tromboplastın vaxtının təyini (HTV). Bunun üçün 0,2 ml aktin FS-reagenti (trombofaks) 0,4 ml qan üzərinə əlavə edilir. Qarışıq qızdırıcıya qoyulur. 10 s.-dən sonra hər 5 s. laxtalanana qədər tərpədilir. HTV heparinin miqdarından asılıdır. Laxtalanmanın aktivləşmə vaxtı (LAV), yuxarıda qeyd olunan test kimi aparılır, amma aktivator kimi kremnium qumu götürülür. Li-Uayta görə laxtalanma müddəti. Sınaq şüşəsinə 0,4 ml qan götürülür və o, hər 30 s-dən bir laxta əmələ gələnə qədər çevrilir. Bu üsulun mənfi cəhəti təyin olunma müddətinin uzun olmasıdır. Bu üsul dializ zamanı laxtalanmanın təyin olunması üçün az istifadə olunur. Müxtəlif mərkəzlərdə qanın laxtalanma vaxtı müxtəlif olduğu üçün hər mərkəz öz normativlərini hazırlayır.
Merkosur
Merkosur və ya Merkosul-Argentina, Braziliya, Paraqvay, Uruqvay və Venesuela arasında iqtisadi və siyasi müqavilə.
Onun məqsədi sərbəst ticarət, mal, insan və pul axını hərəkətini təşviq etməkdir. Rəsmi dilləri Quarani ,portuqal və ispan dilləridir. thumb|right|Merkosur üzvləri thumb|
Müşahidəçilər
İspan dilindən tərcümədə bu birlik "Cənub konusunun ümumi bazarı" adlanır. Təşkilatın emblemində də cənub xaçının bürcü təsvir olunub. Baş qərargahı Montevideo (Uruqvay) şəhərində yerləşir.
Merkosurun strateji məqsədi-qarşılıqlı intensiv ticarət, investisiyanın effektiv istifadəsi əsasında üzvlərinin iqtisadi artımına zəmanət verən birliyin yaradılması, həmçinin subregionların beynəlxalq rəqabət qabiliyyətliliyinin artırılmasıdır.
Yaranma tarixi
1960-cı illərin sonunda baş vermiş iqtisadi və siyasi böhrandan sonra Cənubi Amerikada inteqrasiya proseslərinə maraq 1980-ci illərdən başlayaraq yenidən artmağa başladı. Belə ki, 1986-cı ildə Argentina və Braziliya-Latın Amerikasının iqtisadi cəhətdən güclü iki dövləti iqtisadi əməkdaşlıq və davamlı inteqrasiyanın inkişafı haqqındakı birgə layihələrini irəli sürdülər və başqa ölkələrin bura qatılmasının açıq olduğunu elan etdilər. Bundan sonra Uruqvay və Paraqvay da tez vaxtda onlara qoşuldular. 1991-ci ilin mart ayında Paraqvayın Asunsone şəhərində gömrük birliyi və ümumi bazar - MERKOSUR-un yaradılması haqqında dördtərəfli müqavilə imzalandı. Amma ölkələr arasındakı real ticarət bloku 1995-ci ildən qanuni qeydiyyata alındı. Bu vaxta qədər mürəkkəb hazırlıq işləri gedirdi.
1994-cü ildə Asunsone müqaviləsinə əlavə olaraq sərbəst ticarət zonasının yaradılmasını və sonradan onun gömrük birliyi ilə əvəz olunmasını təsdiq edən yeni müqavilə imzalandı. 1995-ci ildə bu müqavilə qüvvəyə mindi və birliyin sərhədləri daxilinə üçüncü ölkədən məhsul idxalına dair ümumi gömrük tarifləri tətbiq olunmağa başlandı.
Təşkilatın prestiji qalxmağa başladıqca Cənubi Amerikanın başqa dövlətləri də buraya qoşulmağa başladılar. 1996-cı ildə Boliviya, 2000-ci ildə isə Çili assosiasiya olunmuş üzvlər kimi təşkilata qoşuldular. 2002-ci ildə isə Venesuela da bu təşkilata üzv qəbul edildi.
Təşkilati strukturu
MERKOSUR-un əsas idarəedici orqanı Ümumi bazar şurasıdır. Onlar periodik olaraq dövlət başçıları və ya xarici işlər nazirlikləri səviyyəsində görüşürlər və inteqrasiyanın inkişafı ilə bağlı siyasi planlarını həyata keçirirlər. Əsas icraedici orqan isə Ümumi bazar qrupudur. Ümumi bazar qrupu Montevideoda (Uruqvay) inzibati katibliyə və eləcə də birbaşa özünə tabe olan 10 texniki komissiyaya malikdir. Bu komissiyalar ticarətlə, gömrük tənzimlənməsi ilə, texniki normalarla, valyuta-maliyyə siyasəti ilə, makroiqtisadi siyasətlə, quru və dəniz nəqliyyatı ilə, sənaye texnologiyaları ilə, kənd təsərrüfatı və energetika ilə bağlı məsələlərlə məşğul olurlar. thumb|right|Merkosur bayrağı MERKOSUR-un təşkilati strukturuna aşağıdakı orqanlar daxildir:
Uğurları və inkişaf perspektivləri
Cənub konusunun ümumi bazarı Latın Amerikasının ən effektiv inkişaf edən inteqrasiya təşkilatlarından biri oldu. MERKOSUR-un yaradılması iştirakçi ölkələr arasında qarşılıqlı ticarət dövriyyəsinin artmasına gətirib çıxardı. Belə ki, 1991-1997-ci illər ərzində bu ölkələr arasındakı ticarət dövriyyəsi 6 dəfə artdı, amma buna baxmayaraq onların inkişaf etmiş ölkələrlə aralarında olan məhsul dövriyyəsi dəyişmir. Bu ölkələr arasındakı sərbəst ticarət zonasında bütün gömrük rüsumları, 90 % məhsullarda digər məhdudiyyətlər aradan qaldırılıb və üçüncü ölkələrlə ticarət zamanı 85% idxal olunan mallara eyni daxili tariflər tətbiq olunur. Yaxın vaxtlarda ümumi valyutanın yaradılması haqqında da danışıqlar gedir(Aİ-nın pul vahidi olan euro kimi).
İqtisadçıların fikrinə görə,bu təşkilatın yaradılması ona daxil olan ölkələrə öz iqtisadiyyatlarını stabilləşdirməyə kömək etdi. 1990-ci illərdə inflyasiyanın qarşısını almaq idxalın artırılması ilə həyata keçirildi və qiymət siyasətinin qaydaya salınması iqtisadi düşüşün qarşısını almağa yardımçı oldu: Misal olaraq Braziliya və Argentinanı göstərmək olar. Belə ki, 1991-1993-cü illərdə Braziliyada iqtisadi durğunluq zamanı yerli sənaye o vaxtlar iqtisadi yüksəlişdə olan Argentinanın bazarına çıxış imkanı olduğu üçün ayaqda dura bildi. Argentinaya da 1994-1995-ci illərdəki iqtisadi düşüş zamanı xilasedici qüvvə kimi dinamik inkişaf edən Braziliya bazarı kömək etdi. MERKOSUR-un təcrübəsi göstərdi ki, uğurlu inteqrasiya təşkilatı qurub,inkişaf etdirmək üçün heç olmasa bu təşkilata daxil olan ölkələr içində ikisinin güclü iqtisadi əlaqələri olmalıdır ki, böhran zamanı pis vəziyyətdə olan tərəfdaşlarına yardım edə bilsinlər.
MERKOSUR-un fəaliyyətdə olduğu dövrdə Latın Amerikasının digər təşkilatları ilə ticari iqtisadi tərəfdaşlıq getdikcə böyüməyə başladı. Meksika və Çili özlərinin geosiyasi mövqeyindən istifadə edərək NAFTA və MERKOSUR arasında bağlayıcı bənd rolunu oynamağa cəhd göstərirlər. 1991-ci ildə Mərkəzi Amerikada yaradılmış "Mərkəzi Amerika inteqrasiya təşkilatı-SICA" (6 dövlət - Qvatemala, Honduras, Kosta-Rika, Nikaraqua, Panama, Salvador) 1998-ci ildə öz sərbəst ticarət zonasını MERKOSUR-un sərbəst ticarət zonası ilə birləşdirmək haqqında müqavilə imzaladılar.
Qarşılıqlı investisiya qoyuluşları da nəzərə çarpacaq dərəcədə artmağa başladı. Belə ki, 1995-ci ilin dekabr ayında MERKOSUR və AI arasında "Regionlar arası müqavilə" imzalandı. Bu müqavilədə 2001-ci ilə qədər bu təşkilatlar arasında sərbəst ticarət zonasının yaradılması qarşıya məqsəd qoyulmuşdu. Bu müqavilənin bağlanmasına ən çox təşəbbüs göstərənlərdən biri öz köhnə müstəmləkələri ilə keçmiş ənənəvi əlaqələrini saxlayan İspaniya idi.
Latın Amerikası ölkələri arasındakı uğurlu iqtisadi və siyasi yaxınlaşma ABŞ-nin qərb yarımkürəsindəki inteqrasiya proseslərini nəzarət altında saxlamasına mane olurdu. Buna gorə də ABŞ 1994-cü ildə Mayamidə Amerika qitəsinin 34 ölkəsinin dövlət başçıları iclasa çağırdı. Burada Latin Amerikasi ölkələrinin iqtisadi inkişafını sürətləndirmək haqqında məsələlər müzakirə olundu və "Amerika qitəsinin sərbəst ticarət zonası (Free Trade Area of Americas-FTAA)"nın yaradılması haqda layihə irəli sürüldü və bəyənildi. Müqavilənin bağlanması 2005-ci ilə qədər yubadıldı. Belə ki, danışıqlar zamanı əsasən 2 layihə müzakirə olunurdu-braziliya və amerika layihələri. Brazilya öz layihəsində inteqrasiyanın MERKOSUR və NAFTA simasında ayrı-ayrı inkişafını təklif edirdi. Amerika isə öz layihəsində NAFTA daxilində Latin Amerikası inteqrasiya təşkilatlarını əritməklə panamerikan sərbəst ticarət zonası yaratmağı təklif edirdi.
NAFTA-nın MERKOSUR-u ərazi və əhali baxımdan 2 dəfə, ÜDM baxımından 7 dəfə, məhsul dövriyyəsi baxımından 28 dəfə üstələdiyini nəzərə alan Latin Amerikası ölkələri Braziliya layihəsinin lehinə səs verdilər.
Bütün bunlara baxmayaraq MERKOSUR Latın Amerikasının ən böyük inteqrasiya təşkilatı olaraq öz yerini saxlayır. Belə ki, Latın Amerikasının əhalisinin 200 milyondan çoxu, ÜDM-nun 50%-i, birbaşa xarici investisiyanın 40%-i, məhsul dövriyyəsinin 60%-dən çoxu və daxili ticarətinin 33%-dən çoxu bu təşkilatın payına düşür.
İnkişaf problemləri
Ortaya çıxan yaxşı nəticələrə baxmayaraq(digər inkişaf etməkdə olan ölkələrin inteqrasiya qrupları ilə müqayisədə) MERKOSUR da digər inteqrasiya təşkilatlarının üzləşdiyi problemlərlə üzləşir. Üzv dövlətlərin müxtəlif tipli olması və onların iqtisadi inkişaflarının nisbətən aşağı səviyyədə olması bu təşkilatın qarşılaşdığı ən əsas problemlərdən biridir.
MERKOSUR çərçivəsində böyük və nisbətən güclü "yeni sənayeləşmiş ölkələr" (Braziliya və Argentina) nisbətən zəif Uruqvay və Paraqvay ilə birləşməyə cəhd edirlər. Vahid sənaye rəqabəti şərtlərinin yaradılması Uruqvay və Paraqvayın sənayeləşməsinin zəifləməsinə gətirib çıxaracaq və bu da onları nisbətən güclü olan qonşulardan asılı vəziyyətə salacaqdır. Buna görə də onlar üçün davamlı olaraq ticarətdə bəzi güzəştlər tətbiq olunur. Bütün bunlara baxmayaraq Cənub konusunun zəif ölkələrində belə təsəvvür yaranır ki, onları "kasıb qohumlar" kimi əldə saxlayırlar və onlara inkişaf etmiş ölkələrə sata bilmədikləri məhsulları satırlar.
İqtisadçıların müşahidələri onu göstərir ki, MERKOSUR ölkələrinin qarşılıqlı ticarətində dünya bazarında rəqabət qabiliyyətliliyi aşağı olan məhsullar üstünlük təşkil edir. Nəticədə qarşılıqlı ticarət istehsalçılar üçün kömək rolunu oynamağa başlayır, amma daha inkişaf etmiş ölkələrin idxal olunmuş məhsullarını seçən istehlakçılar üçün bunun heç bir faydası yoxdur. Başqa inteqrasiya qurumlarının təcrübəsi onu göstərir ki, "ikincidərəcəli məhsullar"la qurulan qarşılıqlı ticarət heç də uzunmüddətli perspektivə malik deyil. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, Cənub konusunun ölkələri arasında regiondaxili məhsul dövriyyəsində yüksək texnologiya məhsullarının payı getdikcə artır: əgər 1970-ci ildə maşınqayırma sahəsindəki hasilat 3,4 % idisə, 1985-ci ildə 12,6%, 1996-ci ildə isə 16,4% olmuşdur.
Hacı Ömər Əfəndi
Hacı Ömər Əmir oğlu Əfəndi — dövrünün görkəmli alimi, ilahiyyat nəzəriyyəsinə və təsəvvüf (sufi) fəlsəfəsinə dair əsərlərin müəllifi.
Fəaliyyəti
Hacı Ömər Əfəndiyə daha cox şöhrət gətirən ilahiyyət nəzəriyyəsinə və təsəvvüf fəlsəfəsinə dair əsərləri olub. O zamanln bir cox dini məktəblərində onun ilahiyyatdan yazdığı "Qur`ani Kərimin təfsiri" kitabı dərslik kimi tədris olunurdu. Yaradıcılığında təsəvvüf elminə önəm verərək "Təsəvvüfün sirləri, "Şah Nəqşbəndinin hikmətləri" əsərləri ilə sufizm fəlsəfəsinə qiymətli tövfələr verib. XIX əsrin məşhur sufi şairi Mir Həmzə Əfəndinin şeir məktəbinin nümayəndəsi kimi tanınıb. Mir Həmzə Əfəndi öz yetirmələri Hacı Mahmud Əfəndi və Hacı Ömər Əfəndiyə həmişə etiramla yanaşaraq onların böyük övliyalığından söhbət acardı.Hətta Hacı Mahmud Əfəndi uzaqdan gələn müridləri əvvəlcə Hacı Ömər Əfəndinin ziyarətinə göndərib sonra onları qəbul edərdi. Hacı Ömər Əfəndi 1916-cı ildə vəfat edib. Qazax rayonu 1-ci Şıxlı qəbristanlığında onun dəfn edildiyi Hacı Ömər türbəsi günü bu gün də ziyarət yeridir.
Kürdşaban
Kürdşaban — Azərbaycan Respublikasının Göyçay rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 sentyabr 2004-cü il tarixli, 727-IIQ saylı Qərarı ilə Göyçay rayonunun Kürdşaban kəndi Məlikkənd kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, mərkəzi bu kənd olmaqla, Kürdşaban kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
Toponimikası
Oykonim kürd (etn.) və Şaban (ş.a.) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Yaşayış məntəqəsi ilk dəfə orada məskən salmış Kürd Şabanın nəslinin adını daşıyır.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Şirvan düzündə yerləşir.
Cərco yemişi
thumb|Cərco yemişi Cərco yemişi — xalq seleksiyası ilə yetişdirilmiş yemiş sortudur.
Vətəni Orta Asiya olan bu sort yemişlər Azərbaycanda da qədimdən becərilir. Gecyetişən sort olsa da bostançılığın inkişaf etdiyi bölgələrin çoxunda geniş yayılmışdır. Həmin bölgələrin ekoloji şəraitinin uzunmüddətli təsiri Cərco yemişində müəyyən dəyişiklikləri formalaşdırmışdır.
Yaşıl gülabi, qara gülabi və sarı gülabi kimi üç sortu Azərbaycanda ən geniş yayılanlarıdır. Cərco yemişinin tağı uzun, uzunluğu 13 sm, eni 19 sm olan yarpaqları enli, ürəkvarı formada, meyvələri yumurtavarı və uzunsov olur. Hər yemişin kütləsi 8 kq-a çatır. Yaşıl və qara gülabı meyvələrinin səthi hamar, naxışı zəif torludur; tor əsasən saplaqətrafı hissədə olur. Sarı gülabı sortu da naxışsızdır, tor meyvənin bütün səthini əhatə edir. Cərco yemişi çox şirin, qalın, sıx, yapışqanliflidir. Toxumları sarı rəngdə, iri və ensizdir.
Bu yemiş sortu təxminən 135–140 günə yetişir. Eyni vaxtda yetişdiyindən məhsul birdəfəlik yığılır. Hər hektardan 30 tona qədər məhsul götürülür. 4–5 ay saxlanmağa və daşınmağa davamlıdır.
Brendon Hartli
Karyera
thumb|left|Hartli 2007-ci ildə [[Avrokubok Formula Reno 2.0-ı qazandı]]
Hartli motorlu idmanla yaxından əlaqəli olan ailədə dünyaya gəldi. Atası Brayan bir çox müsabiqədə, məsələn Formula Atlantikdə yarışırdı. Hartli altı yaşında karyerasına qardaşı Nelsondan sonra kartinqlə başladı. Altı il sonra gənc Yeni Zelandiyalı ilk mövsümünü yeddinci yerdə tamamladı. 2003-cü ildə, 13 yaşında, o Formula-Ford Festivalını qazandı.
Formula Toyota Yeni Zelandiya mövsümündən sonra Hartli Avropaya getdi, Formula-Reno Avropa Kubokunda və Formula Reno Şimali Avropa Kubokunda (NEC) yarışdı. Yeni Zelandiyalı fərdi rəqabəti müvafiq olaraq on dördüncü və onuncu bitirmişdir, Anderstorpda podiuma çıxmışdır. İkinci il üçün Formula Reno Avropa Kubokunda qaldı, lakin NEC-i buraxıb İtaliya çempionatında çıış etdi. Eyni il Avropa Kubokunda 3 qələbə ilə çempionluq adını qazandı. 2007-ci ildə Hartli Formula 3 Masters-də ilk dəfə çıxış etdi. O sonda dördüncü oldu. O, həmçinin Yeni Zelandiya ilə A1 ilə testlər keçirmiş və bu seriyada ən yaxşı yeni oyunçu olmuşdur.
Formula 1
2008-ci ilin fevral ayında, 18 yaşına çatdıqdan sonra, Hartli ilk testlərini Formula-1-də aparıb. O Riyadda Red Bull Racing-ə dəvət edildi. Daha sonra Toro Rosso STR3 yeni bir avtomobil üzərində üç gün sınaq keçirdi.
2008-ci ilin noyabr ayında testdə Red Bull RB4 üçün Sebastien Buemi ilə yanaşı, Mark Uebberi əvəz etdi.
Formula-1də Ostin-2017-də Pyer Qaslini əvəzləyərək debüt etdi.
Keyko Matsui
Həyatı
Keyko orta məktəbdə yaxşı oxuyurdu və bir neçə dəfə sinfinin prezidenti seçilinmişdi. O vaxt onun sevdiyi musiqiçilər Stivi Uander, Sergey Raxmaninov, Moris Jarr, Yan Sibelius və s. idilər.
Keyko Matsui MCA şirkəti ilə iki albom buraxandan sonra White Cat, Countdown, Unity və axırda Narada şirkətinə keçdi.
Diskoqrafiya
• 2
Əfqanıstan əhalisi
thumb|250px|Əfqan kişi bir kitabın üz qabığında Əfqanıstan İslam Respublikasının Mərkəzi Statistika Təşkilatının məlumatlarına əsasən 2012 – ci ilin əvvəlinə ölkə əhalisinin cəmi sayının 25,500,100 (2011 – ci ilin əvvəlinə 24,485,600 ) nəfər olduğu ehtimal edilir. Ölkə əhalisinin milli tərkibini təşkil edən etnik qruplar : puştunlar, taciklər, həzaralar, özbəklər, türkmənlər, aymaqlar, bəluclar, qızılbaşlar, nuristanlılar, paşayilər və sairədir.
Etnik tərkib
Böyük Sovet Ensiklopediyasının II nəşri, III cildinin (1950-ci ildə çap edilib), 494-cü səhifəsində yazılıb:
Əfqanıstan Türkləri
Əfqanıstanda indiyə qədər bütün ölkəni əhatə edən və nəticələri şübhə doğurmayan siyahıya alma aparılmadığından onun əhalisinin etnik tərkibi haqqında dəqiq məlumatlar yoxdur, bütün rəqəmlər müxtəlif mənbələrin qeyri-rəsmi təxmininə əsaslanır. Pan-İranizm ideyasını bəyənən və ona felən dəstək verən Avropanın "müstəqil sosial təşkilatları" İranda olduğu kimi Əfqanıstanda da Türk kökənli əhalinin sayını öz rəsmi məlumatlarında süni şəkildə azaldırlar. Əksər qərb mənbələrinə əsasən Əfqanıstanda Türk kökənli xalqlar ölkə əhalisinin təxminən 12%-ni təşkil edirlər (özbəklər-9%, türkmənlər-3%). Ancaq Əfqanıstandakı Türk mənşəli etnik qrupların (əsasən Özbək və Türkmən) liderlərinin iddialarına əsasən həzaralar və çahar aymaqlar daxil edilmədən bütün Türk əsilli xalqlar Əfqanıstan əhalisi içində təxminən 35%-lik paya sahibdirlər (19% – özbəklər, 13% – türkmənlər, 3% – qızılbaşlar , qırğızlar , tatarlar , qaraqalpaqlar , qazaxlar). Əfqanıstanda Türk toplumunu özbəklər, türkmənlər , qızılbaşlar , qırğızlar , qaraqalpaqlar , qazaxlar , tatarlar əmələ gətirirlər.
Prezident
Prezident — seçki yolu ilə müəyyən olunan dövlət və ya inzibati-ərazi vahidinin rəhbəri, yaxud kollegial orqanın, ictimai birliyin və ya kommersiya təşkilatının sədri.
Cəmi ət-Təvarix
Cəmi ət-Təvarix (مجموعه تاريخ/جامع التواريخ; mənası – Tarix toplusu) — Fəzlullah Rəşidəddin in məşhur tarixi əsəri, Elxanilər dövründə yazılmış ədəbi və tarixi əsərlər toplusu
Prezident
Bəzi ölkələrdə isə (məsələn, ABŞ-də) bu vəzifəni nə vaxtsa tutmuş bütün şəxslərə ömürlük verilən titul. Prezident idarə üsuluna sahib olan ölkələrdə prezident icraedici hakimiyyətin rəhbəri, parlament idarə üsuluna sahib ölkələrdə isə yalnız dövlət başçısıdır. Müasir dövrdə bəzən seçki yolu ilə deyil, dövlət çevrilişi yolu ilə hakimiyyətə gələn diktatorlar da özlərini rəsmi olaraq prezident adlandırırlar.
Cəmi ət-Təvarix
Fəzlullah Rəşidəddin tərəfindən yazılmış Cəmi ət-Təvarix əhatə dairəsinin genişliyinə görə ilk dünya tarixi əsəri hesab olunur. Əsər türk və monqol tarixi haqqında o dövrdə fars dilində yazılan ən əhəmiyyətli qaynaqlardan biridir. Rəşidəddin bu əsəri Qazan xanın əmri ilə ərsəyə gətirməyə başlamışdır. Qazan xan ondan türk və monqolların tarixi yazmağı xahiş etmişdi.
Prezident
Tarixi
Tarixdə ilk dəfə "prezident" titulunu milli rəhbər mənasında istiqlaliyyət müharibəsi dövründə Corc Vaşinqton istifadə etmişdir. 1787-ci ildə ABŞ Konstitusiyası qəbul olunanadək o, Britaniya İmperiyasına qarşı üsyan qaldıran ştatların "Kontinental konqres"inin prezidenti olmuş, sonradan isə ABŞ-nin prezidenti seçilmişdir.
Cəmi ət-Təvarix
Əsər İslam tarixi ilə yanaşı monqol, Avropa, Çin və Hindistan tarixlərini də əhatə edən geniş bir məcmuə halındadır. Cəmi ət-Təvarixin ilk hissəsində türk və monqol boyları barədə verilən məlumatlara türk, monqol və qədim Çin qaynaqlarında da rast gəlinməmişdir. Bu baxımdan Cəmi ət-Təvarix xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Orginalının bəzi hissələri fars dilində bəziləri isə monqol dilində yazılaraq sonradan ərəbcəyə tərcümə edilən bu əsərin 2 ayrı versiyası mövcuddur. 1306-1307-ci illlərdə tamamlanan ilk versiya 3 cilddən, 1310-cu ildə tamamlanan digər versiya isə 4 cilddən ibarətdir. Əsərin bilinən ən qədim nüsxəsi ərəb dilindədir. Onun yarısı günümüzə qədər gəlib çatmamışdır. Lakin bu nüsxənin 59 vərəqdən ibarət 2-ci cildi hal-hazırda Xəlili İncəsənət Kolleksiyasında saxlanılır. Bir digər 151 vərəqdən ibarət eyni cildli başqa bir nüsxə isə Edinburq Universiteti Kitabxanasındadır.
İstanbuldakı Topqapı Sarayı Kitabxanasında birinci nəsil əlyazmalardan iki farsca nüsxə günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Erkən illüstrasiyalı bu nüsxələr Elxani sənətinin sağ qalmış ən mühüm nümunələrindən biri hesab olunur və fars miniatürünün erkən nümunələrinin günümüzə qədər gəlib çatmış ən böyük toplusudur.
Müəllif
thumb|241x241px|Monqol əsgələri [[1305 (Cəmi ət-Təvarix)|left]] Fəzlullah Rəşidədin Həmədanı 1247 ya da 1250-ci ildə Həmədan şəhərində yəhudi bir həkim ailəsində dünyaya gəlmişdir. Əsl peşəsi əczaçı və həkim olan Rəşidəddinin  tibb sahəsindəki bilikləri onu Abaqa xanın dövründə Elxani sarayına daxil olmasına və Keyxatu xanın yeməklərindən məsul olduğu bir vəzifəyə gətirib çıxardı.30 yaşında İslamı qəbul edən alim 1304-cü ildə Qazan xanın vəziri olaraq siyasi əhəmiyyət qazanır. Rəşidəddin Qazan xanın həkimi və məsləhətçisi olmaqla yanaşı,həm də onun hər mövzuda danışa biləcəyi ən yaxın dostu idi. Rəşidəddin və oğlu İbrahim birlikdə xanın yeməyinə, onun hazırlanmasına və təqdimatına nəzarət edirdilər. O, 1316-cı ilə qədər vəzifəsini qorumuş, üç ardıcıl padşaha vəzirlik etmiş, lakin bu üç xandan ikincisi Olcaytunu zəhərləməkdə mühakimə olunaraq 13 iyul 1318-ci ildə edam edilmişdir.
Fəzlullah Rəşidəddin monqol basqın və dağıntılarından sonra Elxanilər dövlətində sabit sosial və iqtisadi sistemin qurulmasına cavabdeh idi. O, həm də mühüm sənət və memarlıq himayədarı idi. Rəşidəddin Misir və Suriya, Çindən alim və tələbələri cəlb edən o cümlədən bir çox əsərlərini nəşr etdirdiyi Rəb-i Rəşidi kompleksinin qurucusudur. O, həm də məhsuldar müəllif idi. Alimin əsərlərinin bir neçəsi günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Fəzlullah Rəşidəddin tərəfindən yazılmış Cəmi ət-Təvarix əhatə dairəsinin genişliyinə görə ilk dünya tarixi sayılır. O həmçinin elmin müxtəlif sahələrindən bəhs edən 24 cildlik "Əl-əhya vəl-əsar" adlı ensiklopedik əsərin müəllifidir. Alimin "Ər-risalət əs-Sultaniyyə", "Lətaif əl-həqaiq", "Tovzihat", "Bəyan ül-həqaiq" kimi başqa məşhur əsərləri var. "Tənsuqnamə" əsəri Rəbi-Rəşididə Rəşidəddinin göstərişi ilə Çin dilindən Ərəb dilinə tərcümə etdirilmişdi.
Əsərin məzmun və cildləri
'''I Cild. Tarix-i Mübarək-i Qazan'''
Avstriyalı tarixçi Karl Yahn Cami-ət-Təvarixin ilk cildi haqqında yazırdı: "“Rəşidəddinin “Cami ət-Təvarix” adı ilə tanınan tarixi əsərlər toplusu 1306/7-ci ildə öz təsnifatına görə dörd cildə bölünür. “Qazani tarixi”- dünya tarixi, geoloji əsər və coğrafi xülasədir.Mənbələrə görə, 1300/1-ci ildə Qazan xan ona türk və monqol icmasının, yəni Çingiz xanın və ondan sonra gələnlərin tarixini yazmağı tapşırır. 1304-cü ildə Qazan xanın vəfatı zamanı bu hissə hələ tamamlanmamışdı. Lakin onun qardaşı və varisi Olcaytu zamanında əsər tamamlandı. İlk cild Qazan xanın xatirəsinə hörmət əlaməti olaraq 'Tarix-i Mübarək-i Qazani' adlandırıldı. Şübhəsiz ki, birinci cild türk və monqol tarixini, mədəniyyətini və dilini araşdıran tədqiqatçı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bunun nəticəsidir ki, bu hissənin bütün mətni və tərcüməsi bu günümüzdə də nəşr olunub. “"