cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paris orta əsrlərdə
Təhsil və elm
Görkəmli filosof və teoloq, Paris Universitetinin magistri Benli Amori (və yaxud Bendən olan Amalrik) öz panteistik tezislərinə və əsasnamələrinə görə (o, Tanrının kainatdan ayrı və müstəqil bir varlığı olmadığını, onun təbiətdə, həyatda, insan dünyasında olduğunu iddia edirdi) katolik kilsə ilə münaqişəyə daxil olur. Kilsə Amorini ittiham edərək, öz inamlarından üz döndərməyə məcbur etdi, lakin onun o cümlədən Paris Universitetinin divarları daxilində təlim-tədris işləri ilə məşğul olan çoxlu davamçıları var idi (özlərini "amalriklər" adlandıran bu davamçılar, müəllimin 1204-cü ildə ölümündən sonra onun baxışlarını vəz etməyə davam edirdilər). 1210-cu ildə kafedral kilsənin hökmü üzrə Benli Amorinin on davamçısı yandırılmışdır, müəllimin özünün qalıqlarları isə qəbirdən qazıb çıxardılaraq, həmin tonqalın içərisinə atılmışdır. Amorinin başqa şagirdləri isə, həmçinin məşhur fransız filosofu Dinanlı Davidi kilsə kafir elan edərək, onları həbsxanalara göndərir (ruhanilər həmçinin amalriklərin bütün ədəbiyyatlarını qabaqcadan konfiskasiya edərək, xüsusi küfurluq hissi oyadan kitabları məhv edirlər). Ərəb alimlərinin tərcümələri sayəsində bütün Avropa ərazisində məşhurlaşmış Aristotelin metafizika və fizika üzrə bütün əməkləri Roma papası III İnnokentinin xüsusi bullası ilə qadağan edilmişdir. Bu qadağa hələ XIII əsrin 70-ci illərinə qədər qüvvədə qalmışdır, onu pozmağa cəhd göstərmiş qoçaqlara isə, kilsə amansızcasına divan tuturdu (məsələn, Paris Universitetinin magistri Brabantlı Sigerin cəzalandırılması). 1255-ci ildə kilsə bütün öz ideoloji opponentlərinin Paris Universitetindən qovulmasına nail oldu və Papa IV Aleksandrın xüsusi bullası ilə Dominikan və Fransiskan ordenlərindən ilahiyyatçılarına kafedralarda imtiyazlı vəziyyəti təmin etdi. Ortodoksal sxolastikanın əsas sistemləşdiricisi, XIII əsr ortasında Paris universitetində dərs demiş və dominikanlılar ordeninin üzvü olmuş məşhur filosof, teoloq və Kilsənin baş müəllimi Akvinalı Foma idi. Aristotelin ideyalarının əksəriyyəti ilə Fomada rastlaşmaq olar, amma bu ideyalar xristian təlimi çərçivəsinə salınmışdır. Foma Aristoteli "xristianlaşdırırdı. Aristotelin ilk səbəbi xristian Tanrısı ilə əvəz olundu, lakin Foma qanunları Aristoteldən fərqli bir tərzdə başa düşür. Foma şəhər-dövlətdə deyil, feodal cəmiyyətində yaşayır və qanunlara münasibətdə bu cəmiyyətə xas olan nöqteyi-nəzəri dəstəkləyirdi. XIV əsrdə Universitetin magistrləri kralın yanında görünən yeri tutur, onun məsləhətçisi, analitik və informatoru kimi çalışırdılar, ancaq zaman keçdikcə krallığın idarə olunması üzrə magistrlərə həvalə olunan geniş imtiyazlar və müstəsna hüquqlar geri götürülmüşdür.
XIV əsrin sonunda — XV əsrin başlanğıcında Paris Universiteti və hər şeydən əvvəl onun ən nüfuzlu ilahiyyat fakültəsi, Böyük təfriqənin (1378–1417) ətrafında gedən kəskin dini münaqişəyə cəlb edilmiş oldu. Kilsə birliyinin əvvəlki tək bərpasını icra etmək və ümumi konsensusa gəlmək məqsədilə, Universitet heyəti 1393-cü ildə hər iki tərəf üçün böyük müşavirə təşkil edir; 1398 və 1407-ci illərdə Sorbonna Vatikan hakimiyyətinə tabe olmaqdan imtina edən fransız kilsəsini tam şəkildə dəstəklədi. Böyük Parçalanma dövründə, paris magistrlərinin beynəlxalq nüfuzu və krallığın siyasi çəkisi birləşir və bu, Fransa Universitetlərinin üstünlüyünün bütün dünyada təsdiq olunması üçün edilmiş ən böyük addım idi. Bundan başqa, müəllimlərin və tələbələrin əksəriyyətinin siyasətlə maraqlanmamalarına baxmayaraq, universitet bütün Paris kimi, armanyak və burqinyon partiyalarının arasında gedən kəskin mübarizəyə və çəkişmələrə cəlb edilmişdir (məsələn, 1395-ci ildə universitetin kansler vəzifəsinə Burqund hersoqunun himayəsindən yararlanan Paris Məryəm Ana kilsəsinin keşişi Jan Jerson təyin olunmuşdur, ancaq 1414-cü ildə o, burqinyonlarla olan bütün əlaqələrini kəsərək Konstans şəhərində keçirilən məclisə qatılmışdır).
XII əsrdə Parisdə orta əsr cəmiyyətinin intellektual həyatında prinsipial olaraq yeni hadisə sayılan qeyri-kilsə məktəblərinin əsası qoyulmuşdur. Bu cür məktəblərin əsas xüsusiyəti, bütün tədris prosesinin pullu olmasından ibarət idi (məktəbin magistrləri şagirdlərin ödədikləri pul məvacibləri ilə yaşayırdılar). Filosof və teoloqlar Konşlu Gilyom və Pyer Abelyarın Paris məktəbləri XII əsrin ortalarında Qərbi Avropanın ən məşhur qeyri-kilsə məktəbləri idilər. Universalilər haqqında olan mübahisədə, Abelyar həm ifrat nominalistlər, həm də ifrat realistlərin əleyhinə çıxış etmişdir. Abelyara görə, yalnız təkcə əşyalar ("substansiyalar") mövcud ola bilər, onlar öz aralarında bir–birinin eynidir. Universalilər də həmin eyniliyə əsaslanmışdır. O nominalizmə bu cür haqq qazandırırdı, lakin onun fikrincə, ümumi anlayışların, yaxud ideyaların reallığı da (allahın zəkasında) qəbul edilməlidir. Onlar allahın yaratdığı şeylərin nümunələridir. Abelyar əqlə haqq qazandırır və sxolastika mötədil realizmin inkişafına şərait yaradırdı. Bu isə sxolastiklərin mürtəce hissəsində güclü narazılığa səbəb olurdu. Abelyar Parisdəki məktəbini təsis etdikdən sonra orada uğurlu fəaliyyət göstərmişdir. Avropanın müxtəlif yerlərindən onun şagirdləri yanına axışırdı. Onun həyatında öz şagirdi Eloiza ilə macərası mühüm yer tutmuşdur. Bu macəra bədbəxtliklə nəticələnir. Bununla yanaşı, mürtəce teoloqlar onu kafir-yeretik kimi mühakimə edərək, onu camaatın gözü qarşısında bütün yaratdığı ilahiyyat kitablarını şəxsən yandırmağa məcbur edirlər. Həmçinin ölümünə az qalmış onun təlimi ikinci dəfə mühakimə edilmişdir. Beləliklə, XII–XIII əsr hüdudlarında Parisdə təhsil müəssisələrinin üç tipi mövcud idi: Müqəddəs Məryəm Ana kafedralının nəzdində təsis edilmiş və kapitul məmurları tətəfindən idarə olunan məktəb qrupları (xoristlərin naibi yeparxiyanın ibtidai, kansler isə yüksək məktəblərinin mövcud vəziyyətlərinə nəzarət edirdilər), ən böyük abbatlıqların məktəbləri (Sent-Jenevyev, Sen-Viktor, Sen-Jermen-de-Pre) və klir üzvləri tərəfindən açılmış özəl məktəblər (bu cür məktəblər magistr rütbəsini alaraq, baş keşişin və ya kanslerin birbaşa himayəsi və nəzarəti altında idilər). Beynəlxalq təhsil mərkəzi olaraq, Paris əcnəbi və yerli tələbələri daha çox dialektika və teologiya fənləri üzrə ixtisaslaşdırırdı.
Orta əsr Parisində minlərcə tələbə yaşayırdı. Onların içərisinə 13–14 yaşında olan çox gənc tələbələrlə də rastlaşmaq mümkün idi; yeniyetmə tələbələr öz biliklərini əvvəlcə "gözəl sənətlər" fakültəsində başlayaraq, ilkin mərhələ kimi baza təhsilini almağa müvəffəq olurdular. Bu tələbələrin çox kiçik hissəsi gələcəkdə yaxşı vəzifələrdə çalışmaq üçün, onlara giriş imkanı yaradan lisensiat dərəcəsindən lazımınca yararlana bilirdilər. Ən bacarıqlı və inadkar tələbələr doktor dərəcəsinə qədər yüksəlirdilər və bu, təbii ki, gələcəkdə onlara müəllimlik etməyə, eləcə də kilsədə və ya kralın yanında xidmət göstərməyə imkan yaradırdı (burada söhbət artıq olduqca yetişkin tələbələrdən gedirdi, onlar bəzən kollejdə "ilişib" qalmaq üçün bütün imkanlardan istifadə edirdilər). Gənc məktəblilərin əksəriyyəti onlar tərəfindən seçilmiş universitet professorlarının mühazirələrinə gəlir, təhsilin sonunda isə hər hansı elmi dərəcənin alınması üçün həmin professora iltimasçılıq edirdilər. O zamanlar gənc tələbələr qohum və ya tanışların evlərində məskunlaşırdı, bunun əksinə olaraq təmin edilmiş ailələrdən olan gəlmələr isə pansionda yerləşdirilirdilər, yetkin tələbələr isə qazandıqları pullarla ev kiralayır və hətta şəxsi xidmətçilərə malik olurdular. 1180-ci ildən Otel-Dyö xəstəxanası bəzi otaqlarında 18 məktəbli-klirlərin kirayənişin kimi yaşamaları üçün bütün lazımi imkanları yaratmağa başladı; xəstəxana məktəblilərin müalicə xərclərini də öz üzərinə götürməyə razı idi, bir şərtlə ki, qarşı tərəf də öz növbəsində ölüm ayağında olan xəstə pasientlərə baxmalı və onların dəfnində iştirak etməli idi. Daha sonralar həmin məktəblilər əlillər evini tərk edərək, yaratdıqları şəxsi mənzildə 18 yaşında olan şəxslər nəzərdə tutulmuş Parisin ilk kollejini təsis edirlər (XIII əsrin başlanğıcında Müqəddəs Fomada təhsil alan tələbələr üçün Luvr qəsrinin yaxınlığında sığınacaq evi və Sent-Onore kollejinin əsası qoyulmuşdur). Bu kollejlər başlanğıcda bir növ internatları özündə təşkil edirdilər; buraya maddi imkanı olmayan, amma kifayət qədər bacarıqlı və səriştəli tələbə-ilahiyyatçıları pulsuz qəbul edirdilər (zamanla burada müəllimlər repetitorluqla məşğul olmağa başladılar və təqaüdçülərlə yanaşı, həm də pullu şagirdlərin biliklərinin mükəmməlləşdirilməsinə başladılar). XIV əsrdən başlayaraq Parisdə "pedaqogika" adlandırılan xüsusi yaşayış yerləri meydana çıxmağa başladı — bütün şəraitlə təchiz edilmiş bu cür apartament-pansionlarda, müəllim ona valideynlər tərəfindən etibar edilmiş şagirdləri saxlayırdı. XV əsrin ortalarında tələbələr əsasən üç qrupa bölünürdülər: "uzunqanadlılar" (nəzarətsiz tələbələr), "pedaqogikalara" görə pul ödəyən pansionerlər və kollejlərdə universitet hesabına yaşayan tələbələr.
Məişət və bayramlar
Kapetinqlər dövründə canlanmış Pti-Pon, Jüivri, Lantern və Pti-Drapri kimi 4–5 metr eni olan küçələrdə gil və ağacdan iki və üç mərtəbəli sadə evlər, həmçinin varlıların daşdan inşa edilmiş, kamin və mətbəxi olan evləri düzülmüşdü. XIII əsrin sonu-XIV əsrin əvvəllərində zənginlərin evlərinin ətrafı bağla əhatələnir, əksər hallarda çaya baxan tərəfdə əsas binaya birləşən və qabağında həyəti olan qanad inşa edilir, evləri əhatə edən divarlar isə daxildən divar rəsmləri ilə bəzədilirdi. Ancaq XIV əsrin ortalarına qədər Paris varlılarının əksəriyyəti öz evinin memarlığının qayğısına o qədər də qalmırdılar. Tipik kommersantın (tacirin) malikanəsi vahid quruluşda birləşdirilmiş iki və ya üç adi evi özündə təşkil edirdi. Birinci mərtəbənin geniş sahəsini küçəyə açılan dükanlar və anbarlar tuturdu, yuxarı mərtəbələrdə isə yaşayış otaqları və sahibin kabineti yerləşirdi (burada ev sahibi dəyərli əşyaları və vacib sənədləri gizlədirdi). Bundan başqa, malikanə sahibləri tualet otaqları və çirkli suyun axıdılması üçün nəzərdə tutulan borularla təchiz olunmuş bəzi otaqları simvolik məbləğə kirayə verməyi üstün tuturdular. Parisin ticarət hissəsinin mərkəzində inşa edilmiş evlər ancaq daxili həyətə malik idilər, amma kənarlarda yerləşən evlərin ətrafında adətən kiçik bağları, bostanları və quyuları müşayiət etmək olurdu. Sahiblə bir damın altında onun yaxın qohumları və daimi xidmətçiləri yaşayırdı, gündüz vaxtı isə evdə həmçinin başqa qulluqçuları və dükanın işçilərini görmək mümkün idi.
XIV əsrin sonunda — XV əsrin başlanğıcında böyük burjuaziya nümayəndələrinin öz şəxsi malikanələrinə olan münasibətləri kəskin dəyişir və bu evlər öz möhtəşəmliyinə görə kral iqamətgahlarına və şahzadələrinin evlərinə bənzəməyə və bərabərləşməyə başlayır (məsələn, Sen-Jermen-an-Le, Sen-Pol və Turnel sarayları). Evlərin ətrafında tez-tez fəvvarə və çarhovuzlarla bəzədilmiş bağlar salınmağa başlanılır, kilsə, kitabxana, kabinet, silah otağı, sahibə məxsus yataq otaqları isə artıq hər bir zəngin evin və ya malikanənin məcburi atributu hesab edilirdi (həmçinin bu cür evlərin otaqları rəsm əsərləri, keramik məmulatlar, xalçalar, bahalı mebellər və musiqi alətləri ilə bəzədilirdi). Aristokratik iqamətgahların tərtibat işləri zamanı, dam üçün kirəmit və şifer, fasad və yükdaşıyıcı konstruksiyalar üçün mərmər və oyma daş, pəncərələr üçün vitrajlar, divarların köbələnməsi üçün bahalı ağac materialları, döşəmələrin quraşdırılması üçün isə yastı plitə daş və ya kaşı istifadə olunurdu. Var-dövlət kimi müvəffəqiyyətin xarici atributltarını əldə etdikdən sonra (bu atributlar adətən ev, karet, bahalı geyim, qədimi kitablar və bahalı əşyaların ümumi sayı ilə qiymətləndirilirdi), burjua özünü daha məğmun edilmiş kimi hiss etmirdi, Paris cəmiyyətinin sosial iyerarxiyasından və burjuaziya mühitindən doğurulmuş notabllar (yəni məclis üzvləri) isə, demək olar ki, zadəganlarla bərabər səviyyəyə yüksəlməyə müvəffəq olmuşdular. Zəngin şəhər sakinləri xüsusilə əyləncə və təhsil vasitələri ilə zadəganlığı yamsılamağa çalışırdılar, onlardan ən müvəffəqiyyətliləri isə tanınmış soyad sahibləri ilə qohum əlaqələrinə daxil olur və ya qəsrli torpaqları aristokratik titullarla birlikdə satın alaraq özləri zadəganlara çevrilirdilər.
Kralın ən yaxın qohumları və məsləhətçiləri Parisdə kral həyətini təqlid edən qəşəng evlərə və saraylara malik idilər. Ən təmtəraqlı aristokratik iqamətgahlar siyahısına günümüzə qədər mühafizə edilməmiş və Luvr qəsrinin yaxınlığında yerləşmiş Burbon sarayı (müasir Burbon sarayı ilə qarışdırmayın), eləcə də Orlean, Berri və Burqundiya hersoqlarının malikanələri daxil edilmişdir. XIV əsrin sonunda ucaldılmış de Burbon hersoqlarının sarayı ətrafdakı 30-a yaxın kiçik binanı udmuşdur. Geniş ansamblın tərkibinə parad zallar, yataq otaqları, kabinetlər, qonaq otaqları, kiçik kilsə, silahxana, hamam odaları (Luvr qəsrinin də istifadə etdiyi mənbələrdən olan su ilə təchiz olunurdu), çörəkxana, meyvə anbarı, eləcə də bütün bu otaqları birləşdirən zərif qalereyalar, həmçinin həyət və bağlar daxil idi. Sarayın damları o dövrün Parisi üçün nadir sayılan şiferlə örtülmüş və qızıl suyuna salınmış qurğuşun heykəlləri ilə bəzənmişdir.
XIII əsrin sonuna kimi, Parisin demək olar ki, bütün küçələrinə orijinal adlar verilmişdir, bu isə, təbii ki, şəhərdə gəzişən insanların həyatını əhəmiyyətli dərəcədə yüngülləşdirmişdir, lakin bununla belə, küçələrin adları hələ heç yerdə göstərilmirdi (evlərin numerasiyasını təsvir edən lövhəciklər və ya daş üzərində yonulmuş küçə adlarının tətbiqinə yalnız XVIII əsrin əvvəllərində başlanılmışdır), buna görə də yerli sakinlər bu ünvanları sadəcə olaraq yadda saxlamağa və yaxud yoldan keçən birisindən məlumat əldə etməyə məcbur idilər. Evlərin kəndarında quraşdırılmış və ev sahibinin fəaliyyət növünü təsvir edən taxta lövhələr şəhərdə əhəmiyyətli oriyentir hesab olunurdu, ancaq onlar da tez-tez yeniləri ilə əvəz olunduqları üçün, şəhərə təşrif buyuran çoxsaylı qonaqlar çətinlik, dilemma və anlaşılmamazlıq hisləri ilə üz-üzə qalırdılar. Qəbiristanlıq, küçə, bazar və prixod kilsəsi sadə Paris sakinlərinin gündəlik həyatının əsas mərkəzi sayılırdı. Onlar yaşadıqları rayonun hüdudları kənarına çox nadir hallarda çıxırdılar – yalnız dini mərasimlərin, dövlət bayramlarının, təntənəli idman yürüşlərinin, hərbi təlimlərin və ya kütləvi oyunların keçirilməsi zamanı yerli camaat az tədqiq etdikləri rayonlara kütləvi axın edirdilər. Gecələr bütün şəhər qapıları bağlanılır, mərkəzdəki keçələr isə sex patrul dəstələri tərəfindən mühafizə edilirdi (qapıların bağlanılmasına kimi şəhərə daxil ola bilməyən yerli sakinlər gecələmək üçün şəhərətrafı karvansalara üz tutmağa məcbur olurdular). Qiyam, nifaq və müharibə dövrlərində (bu isə bütövlükdə XIV əsrin ortalarını və XV əsrin birinci yarısını əhatə edirdi), bir neçə ikincidərəcəli şəhər darvazası ümumiyyətlə hörülmüş, bu isə yerli hakimiyyətə yerdə qalan əsas qapılarda ümumi nəzarətin gücləndirilməsinə yeni imkanlar yaratmışdır.
Karolinqlər dövründə kilsə bazar gününü bayram və istirahət günü olaraq elan etdi. Bazar günü insanlar yığıncaqlarda və ya kilsə mərasimlərində iştirak etməli idilər. Yaxşı havada isə, şəhər sakinləri adətən küçəyə çıxır, yaxud yaşadıqları evlərin aşağısındakı skamyada əyləşərək qonşularla söhbət edirdilər. Paris sakinlərinin asudə vaxtının tipik növləri içərisində çay boyunca qayıqla vərdələnmə, Senanın hər iki sahilində yerləşən küçələr, eləcə də körpülər, ticarət küçələri ilə gəzintilər və yarmarkaların baş çəkilməsi daxil idi. Bundan başqa köçəri artistlərin, meymun təlimçilərinin və ayı bələdçilərinin göstərdikləri şou proqramlar, küçə teatrları (o cümlədən kukla teatrı), kilsə misteriyaları, idman yarışları (hazırkı böyük tennis oyununun raketkasız timsalı – kürə və ya top oyunu), intellektual (şaxmat) və qumar oyunları (zər və kartlar), həmçinin şəhər divarlarının yaxınlığında keçirilən hərbi yarışlar yerli şəhər sakinləri arasında çox populyar əyləncə və vaxtkeçirmə məşğuliyyət növləri hesab olunurdu. Camaatın böyük yığışması həm də dini və ya sex nümayişləri zamanı müşahidə olunurdu. Ənənəvi təntənəli bayram yürüşlərindən savayı, Parisdə həmçinin təqvimlə nəzərdə tutulmamış nümayişlər də keçirilirdi: məsələn, məhkəmənin və ya hakimiyyətin qərarı üzrə keçirilən və günahların tanrı tərəfindən yüngülləşdirilməsinə istiqamətləndirilən təntənəli nümayişlər, quraqlığın sonu və ya daşqınların dayandırılması üçün kasıb cütcü və əkinçilər tərəfindən keçirilən bayram əfval-ruhiyyəli ibadət yürüşləri, həmçinin çoxdan gözlənilən əmin-amanlığın qurulması, kral varisinin doğuluşu və ya hökmdarın sağalması barəsində vətəndaşlar tərəfindən keçirilən təntənəli minnətdarlıq yürüşləri və s. (həmin yürüşlərə günahsızlığın rəmzi sayılan kiçik uşaqlar da cəlb olunurdu). Hadisənin fövqəladəliyindən və ya bayramın əhəmiyyətindən asılı olaraq, nümayişə həm öz müqəddəs himayəçisinə hörmət edən qardaşlığın üzvləri və prixoda mənsub adamlar, həm da bütün Paris cəmiyyətinin nümayəndələri – məsələn, ruhanilər, idarəetmə orqanlarının və məhkəmələrin üzvləri, sənət sexlərinin nümayəndələri daxil olurdu. Həmçinin matəm kortejlərinə mütləq şəkildə dilənçilik edən ordenlərdən olan rahiblər daxil edilirdi.
Prixod və kollegial kilsələri üzərində geniş preroqativə malik Paris Məryəm Ana kilsəsinin rahibliyi, kafedraldan Sen-Jerve kilsəsinə qədər uzanan çay marşrutu boyunca xüsusi qayıq vasitəsilə kiçik səyahətlər təşkil edirdilər; ibadət mərasimi keçirildikdən sonra, kanoniklər yerli ruhanilərdən tabeetmə nişanlarını və töycü bəxşişini əldə edirdilər (kilsənin kiçik xoristləri isə hədiyyə qismində albalı və qoyun əti alırdılar). Bundan əlavə, müqəddəs Viktorun xatirəsinə dair hər il 21 iyul tarixində keçirilən möhtəşəm bayram zamanı, Paris Məryəm Ana kilsəsinin dini xadimləri çay boyunca Sen-Viktor abbatlığına yola düşürdülər. Müqəddəs Jenevyevanın abbatlığından çıxış edən kortej üzvləri ilahi mərhəmət və müdafiə mövzularında ibadət və yalvarış edirdilər. Bu cür önəmli hadisələr zamanı xalqın böyük izdihamı altında şəhərin mərkəzi meydanına Parisin səmavi himayədarlarının — yəni Müqəddəs Jenevyeva və Müqəddəs Marselin qurudulmuş qalıqları gətirilirdi. Paris Universitetinin nümayəndələri tərəfindən (magistr və tələbələr) şəhər boyu keçirilən yürüyüş vaxtı, Sen-Jak küçəsində yerləşən möhtəşəm Sen-Matüren kilsəsi bayram şənliklərinin başlanğıc nöqtəsinə çevrilirdi. Karnaval və Vəftizçi İohannın xatirəsinə keçirilən xeyriyyə tədbirləri zamanı isə, Sena çayının sahilində yerləşən Qrev meydanında bayram tonqalı yandırılırdı (yanğın təhlükəsizliyi baxımından, bu ərazi ruhanilər tərəfindən çox uğurla seçilmişdir).
Çoxsaylı bayramlar və din baxımından olduqca əhəmiyyətli olan təntənəli yürüşlər içərisinə XIV əsrdə daha bir ənənə əlavə olunmuşdur; çoxsaylı məiyyətlə mühasirə olunmuş krallar, kraliçalar və ya şahzadələr yerli əhalinin alqışlarları və uğultusu altında əsas darvazaları keçməklə şəhərə daxil olurdular. Xalqın böyük izdihamı vaxtı keçirilən və şəhər həyatının gözə çarpan hadisəsi sayılan bu cür təntənəli mərasimlər diqqətlə hazırlanır və Paris xəzinəsi hesabına maliyyələşdirilirdi (kralın təntənəli girişi vaxtı, onu qarşılayan kortejə hər şeydən əvvəl maliyyəçilər, o cümlədən Hesab Palatasından olan üzvlər, daha sonra Şatle hakimləri, bunun ardınca — şəhər hakimiyyətinin nümayəndələri və nəhayət son olaraq parlamentin nümayəndələri daxil olurdular. Onların içərisində ancaq Parlament üzvləri kralı salamlamaq və onu müşayiət etmək hüququna malik idilər). Bu cür vacib təqvim günündə şəhər hakimiyyəti, sexlər və sadə Paris sakinləri küçələri əsaslı surətdə təmizləyir, evlərin fasadlarını parça və xalçalarla bəzəyir, döşənmiş yollara isə ətir saçan otlar və rəngarəng güllər səpirdilər. Mərasimlər həm də təmtəraqlı nümayişlərlə müşayiət olunurdu (ratuşanın qapıları qarşısında yoldan keçənlərə pulsuz çörək və şərab paylanılırdı, bəzən hətta suyun yerinə fəvvarələr şərabla doldurulurdu, ətrafda toplaşan uşaqlara şəhər idarəsinin pəncərələrindən armudlar, şaftalı və fındıqlar səpələnirdi, prosessiyanın keçirildiyi yol boyunca isə kilsələrin qarşısında və meydanlarda teatr tamaşaları oynanılırdı. Gecə gözoxşayan çıraqban (illüminasiya) keçirilir, meydançalarda isə mahnılar və musiqi səslənirdi. Şənlik mərasimi nəhayət rəqs müsabiqələri ilə yekunlaşırdı. Sakinlər bayram əfval-ruhiyyəsini gül çələngləri ilə bəzənmiş şlyapalarla daha da qabarıq şəkildə ifadə edirdilər (belə şlyapalar xüsusi sənət sexlərində hazırlanırdı). Kralın şəhərə təntənəli girişi, onun yerli xalq ilə qırılmaz müttəfiqliyini simvolizə edirdi (şəhər əhalisi krala və onun ailəsinin üzvləri ilə əlaqəli olan bütün mərasimlərdə iştirak etməyə borclu idilər). Bundan başqa, kral ailəsinin matəm tədbirləri, xarici səfirlərin görüşləri və başqa təntənəli tədbirlərin icrası şəhər xəzinəsinin hesabına ödənilirdi.
Luanti sülaləsi
Luanti — Böyük Hun İmperiyasını idarə etmiş sülalə.
Paris orta əsrlərdə
Məişət və bayramlar
Paris sakinləri arasında həm ümumşəhər, həm də sex və ya prixod miqyasında olan çoxlu ehtiram edilən müqəddəslər vardı. Məsələn, 27 dekabrda şam ustalarının himayəçisi sayılan Həvari Yuhənna günü, 20 yanvarda taun müdafiəçisi, eləcə toxucuların və dəmirlə tacirlik edənlərin himayəçisi olmuş Müqəddəs Sebastian günü, 22 yanvarda — üzümçülərin və şərabsatanların himayəçisi Müqəddəs Vinsent günü, 3 fevralda – bənnaların və şairlərin himayədarı olmuş Müqəddəs Blez günü bayram edilirdi (bu cür bayramlar demək olar ki, hər ay keçirilirdi). Və bu, sözsüz ki, Milad, Pasxa, İsanın bədəni və Vəftizçi İohann kimi əsas dini bayramlar, həmçinin məşhur qeyri-xristian karnavallarla yanaşı olaraq keçirilirdi. Adətən dini cərəyanlardan (xeyriyyəçi və ya tövbə edən) olan cəmiyyət və qardaşlıq üzvləri hər hansı bir müqəddəsin ətrafına yığışaraq, müxtəlif ehtiram mərasimlərini həyata keçirirdilər. Onlar öz himayəçisinin şərəfinə möhtəşəm kilsə xidmətlərini və xaç yürüyüşlərini, illik ziyafət və ya qardaşlıq üzvlərinin dəfnlərini təşkil edir, yetimlərə, qocalara, xəstələrə, şikəstlərə, yoxsul və zəvvarlara yardım əlini uzadır, öz maliyyə vəsaitləri hesabına xəstəxana və sığınacaqları saxlayır, eləcə də təsadüfən küçədə tapılmış və qohumlar tərəfindən tanınmamış ölülərin dəfn mərasimlərini öz üzərinə götürürdülər. XIV əsrdə paytaxtda baş vermiş kütləvi həyəcanlardan və qiyamlardan sonra, istənilən qardaşlıq və cəmiyyət bütünlüklə qadağan edilmişdir. qadağa tezliklə aradan qaldırılır, lakin onların fəaliyyəti kral prevosunun üzvlərinin həssas nəzarəti altında həyata keçirilirdi.
Kollektiv ünsiyyətin xüsusi forması küçə boyunca yaşayan qonşular arasında hökm sürürdü; məhəllədə yaşayan qonşular arasında, bir qayda olaraq ehsan və toy mərasimləri, eləcə də təsərrüfat işlərinin keçirilməsi zamanı bir-birinə köməklik etmək və hətta ailə davalarında birgə iştirak etmək məcburi sayılırdı. Məhkəmə mübahisələrinin yoluna qoyulması, varisin əldə edə biləcəyi hüquqlarının təyini və ya insanın identifikasiyası (eyniləşdirilməsi), həmçinin rəhmətə getmiş şəxsin yaşının dəqiqləşdirilməsi vaxtı yaxınlıqda yaşayan və həmin ailə ilə uzun müddət ünsiyyətdə olan qonşular əhəmiyyətli və sözükeçən şahidlərə çevrilirdilər (kilsə-prixod kitablarında doğuluşun və ölümün tarixlərinin məcburi qeydiyyatı Orta əsrlərdə hələ başlanılmamışdır). Oğullar, qızlar və ya kürəkənlər ata himayəsindən və ailə başçısının hakimiyyətinin altından çıxdıqdan sonra rəsmi olaraq şəhər hakimiyyəti tərəfindən müstəqil şəxs elan edilirdilər və onları bir başa gəlir vergisini ödəyənlərinin siyahısına daxil edirdilər (zadəganlar, ruhanilər və klerklər müstəsna şəxslər kimi bütün vergi ödənişlərindən azad edilmişdilər). 1297-ci ildə tərtib olunmuş vergi ödəyicilərinin ümumi siyahısında 1376 qadının adı qeyd olunmuşdur, bu isə vergi siyahıyaalınmasının cəmi 14,5 %-i təşkil edirdi (qadınlar arasında vergiləri daha çox analar və ya dul qadınlar, daha nadir hallarda isə — boşanmış qadınlar və ya bacılar ödəyirdi). Yüzillik müharibədən, eləcə də 1420–1450-ci illərdə paytaxta ciddi təsir göstərmiş iqtisadi böhrandan sonra, qadın əməyi və qadın müstəqilliyi daha o qədər də hörmətdə deyildi (XIII əsrin sonları ilə müqayisədə, yeni kral nəslinin üzvləri daha patriarxal siyasət yürütməyi üstün tuturdular). Yoxsulluq və bərabər olmayan imkanlar bir çox qadını fahişəliklə məşğul olmağa sürükləyirdi; XV əsrin başlanğıcında Parisin əsas fahişəlik məkanları Qlatyini (Site adası), Bur-l'Abbe, Bay-U və Kur-Rober (Sena çayının sağ sahili) küçələrində cəmlənmişdir.
Luanti sülaləsi
Tarixi
Luanti sülaləsi – 攣鞮 – Hun imperiyasının mərkəz bölgəsində otururdu. Əsasən Ordos vadisi torpaqları hesab olunurdu. Hun imperiyasını idarə edən 3 qəbilədən ən güclüsü idi. Tuman şanyü bu qəbilədən idi. 46-cı şanyu Yuan Hai tərəfindən soyad Liu-ya dəyişdi. Liu – "Fəth et" anlamına gəlir.
Paris orta əsrlərdə
Məişət və bayramlar
Paris sakinlərinin məişətində əhəmiyyətli yeri aşpazlıq tuturdu (hansı ki, aristokratik və rəiyyət kulinariyalarına bölünürdü). "Yüksək cəmiyyətin" mətbəxində cücələr, göyərçinlər, çay balığı (nərə əti və ya karp), ov edilmiş quş əti (maral əti, ayı əti və kəkliklər), çeşidli düyü növləri, qamış şəkəri, quru meyvələr, şəkərləmələr, badam, ədviyyatlar və xarici ədviyyatlar (istiot, zəncəfil, darçın) geniş istifadə olunurdu. Tez-tez adlı-sanlı qəbullarda yeməyi iki nəfər üçün bir boşqabda verirdilər, qonaqlar fasiləyə uzaqlaşdıqları zaman isə, yemək qalıqları zənginlərin xidmətçilərinin öhdəliyinə buraxılırdı. Böyük ümumşəhər və ya məhəllədaxili ziyafətlərdən sonra, xidmətçilər qalıqları yoxsullara və xəstələrə paylayırdılar. O qədər də məşhur soy-kökdən olmayan, amma yenə də öz qonaqlarını təəcübləndirməyə çalışan bəzi insanlar ziyafət təşkilatı üçün mebel, qab-qacağı və süfrələri icarəyə, aşpaz, metrdotel və digər qulluqçuları müvəqqəti işə götürürdülər. Meşşanların adi qida rasionuna kobud üyüdülmüş undan hazırlanmış çörək (ağ çörək olduqca bahalı delikates sayılırdı), cəfəri ilə bəzədilmiş içalatdan və piydən duru xörək, tərəvəz raqusu, noxuddan və ya paxladan hazırlanmış piyli paxla sıyığı, ucuz şərab və ya pivə, daha nadir hallarda — mal ətindən, donuz ətindən və ya ev quşundan hazırlanmış qızartmalar, kolbasa, pendir, bayramlar şənlikləri zamanı isə vaflilər və şirniyyatlar daxil idi. Cüzi firavanlığı olan ailələrin evlərində adətən ocağı yerləşdirilməsi üçün yer mövcud deyildi və onlar meyxanalarda və karvansaralarda qidalanmağa məcbur olur, həmçinin pərakəndə tacirlərdən hazır qidanı alırdılar. Orucluq ayları istisna olmaqla, digər istirahət və ya bayram günlərində Paris sakinləri çoxsaylı müəssisələrə baş çəkərək, orada təqdim olunan ləziz yeməklərin dadına baxırdılar (meyxanalarda ev şərabını müştərilərə bardaqlarla, meyxanalarda isə porsiyalarla satırdılar). Zəngin şəhər sakinləri "pis şöhrətli" və səs-küylü içki müəssisələrindən uzaq durmağa çalışır və bunun əvəzinə yaxın qohumlara, dostlara və işgüzar partnyorlara qonaq getməyə üstünlük verirdilər (varlı vətəndaşlar qəbulları və ziyafətləri daha çox şəxsi mülklərin və ya şəhərkənarı iqamətgahların yaxınlığında yerləşən bağlarda keçirirdilər).
Orta əsr Paris sakininin geyimi onun ictimai vəziyyətinin birbaşa göstəricisi idi və eyni zamanda da onun sosial statusuna ciddi şəkildə uyğun olmalı idi. Kilsə və hakimiyyət kişilərin qadın libaslarını, qadınların isə kişi paltarlarını geyinmələrinə qadağa qoyur, həmçinin geyimdə artıq cah-calalı qınayır (məsələn, zadəganların zəngin geyimlərini yamsılayaraq təbəqələrarası sərhədləri silməyə çalışan və bununla da elə bil cəmiyyətdə tutduğu mövqe ilə bağlı insanlara yanlış məlumat verən burjuaları, eləcə də dünyəvi insanlar arasında dəbdə olan təmtəraqlı donlara və ayaqqabılara meyl göstərən klir üzvlərini kilsə azğıncasına tənqid edirdi) və sadə geyimlərini gümüş qayışlarla, ipək və naxışllı tikişlərlə — yəni tanınmış qadınların və tərbiyəli meşşanların aksessuarları ilə özlərini bəzəyən fahişələri ifşa edirdilər, amma bütün məhdudiyyətlərə baxmayaraq, saray dəbi hətta ən aşağı təbəqədən olan qadınların və kişilərin geyim tərzinə güclü təsir göstərirdi. Tünd çalarlı və kobud parçalardan hazırlanmış uzun libaslar, kübar həyatdan imtina etmiş rahiblər, klerklər və meşşanlar tərəfindən geyinilirdi (bu cür geyimlərdə aksessuarların israf və ifratçılığı müşahidə olunmurdu). Xırda ruhanilərin o dövrdə hələ yeknəsəq və bir formalı ibadət geyimi yox idi, buna görə də klirikləri ilk baxışdan sadə əhalidən ayırmaq ancaq tonzura ilə mümkün idi (xüsusi dindarlığı ilə fərqlənən bəzi ruhanilər başının ortasını qırxırdılar və bu ənənə "tonzura" adlanırdı). Sadə klir üzvlərindən fərqli olaraq, keşişlər örtüklü xirqəni geyinir, başına isə qara material ilə örtülmüş, yuxarısı yastı və kənarları əyilmiş olan xəzli şlyapa taxırdılar. Ümumiyyətlə uzun kişi paltarı yüksək sosial statusu əks edirirdi, onu daha çox ruhanilər, magistratlar, hakimlər, universitetin professorları, həkimlər və zəngin tacirlər geyinirdi, halbuki fəhlələr və əsgərlər aristokratiya ilə eyniləşməmək məqsədilə olduqca qısa geyimləri daşımağa borclu idilər. Üst geyimin tikilməsinə kifayət qədər vaxt sərf olnduğu üçün, hazır əşyanın bazarda qiyməti çox baha idi və onun yenisi ilə əvəzlənməsi nadir xarakter daşıyırdı. Bundan başqa, köhnəlmiş paltarlar alverçilər tərəfindən qabaqcadan alınaraq emalatxanada təmir edilir və yenidən tikilir və ancaq bundan sonra başqa klientə təkrar şəkildə satılırdı. XV əsrin dəbinə saray üzvləri tərəfindən həmçinin cah-cəlallı iş paltarları və qeyri-adi qadın aturları daxil olmuşdur. Başmaqlar ildə iki-üç dəfə yenilənirdi; başmaqların ayaqlıq hissəsi praktiki olaraq mövcud olmaması səbəbindən, yağışlı havada küçəyə çıxan sakinlər onların üstündən taxta dabanlı hündür səndəllər geyinirdilər.
Təbəqələr və hakimiyyət orqanları
Kapetinqlər sülaləsinin sonuncu nümayəndələrinin hakimiyyət illərində feodallar tərəfindən ödənilən icarə haqqı hesabına uzun illər yaşamış "ali təbəqə" üzvləri (məsələn, zadəganlar və ya ruhanilər), daha hərəkətli və novatoryönümlü "üçüncü təbəqədən" (yəni tacirlər və sənətkarlar içərisindən çıxmış şəhərin orta gəlirli vətəndaşlarından) qeyd-şərtsiz olaraq ayrılmışdılar. XIV əsrdən etibarən, Parisdə daha sonralar "burjua" adı ilə məşhurlaşacaq yeni ictimai təbəqə formalaşmağa başlayır. Onlar tədricən böyük var dövləti öz əllərində cəmləşdirməyə və onların köməyi ilə kral cəmiyyəti yanında öz bürokratik təsirlərini gücləndirməyə başlayırlar (burjualar sərfəli nikah ittifaqları və müxtəlif seçki orqanlarında iştirakları ilə zadəgan mühitində möhkəm kök salır və bununla da maliyyə və ədliyyə sahələrində şəhər idarəsi müəssisələrində ən yaxşı vəzifələri əldə edirdilər). Burjuaziyanın zənginləşməsi başlıca olaraq ticarət (parça, xalça, cah-calal predmetləri, inşaat meşəsi və taxta-şalban materialları), sələmçilik, kral həyətinə və orduya malların çatdırılması (döyüş sursatları, əsgəri təchizatlar, atlar), evlərin və torpaqların icarəyə verilməsi, həmçinin müxtəlif sənətlər və sənaye vasitəsilə gedirdi. Parisdəki ev və saraylardan başqa, burjua əhli həmçinin şəhərkənarı malikanələri, qalaları, üzümlükləri və tövlələri almaq iqtidarında idilər. Burjuaziyanın ətrafında yeni sinfin sorğularına xidmət göstərməyə qadir olan şəhər ziyalıları – memarlar, rəssamlar, heykəltaraşlar, musiqiçilər, müğənnilər, şairlər, rəqqaslar, katiblər, hesabdarlar, hüquqşünaslar, notariuslar, həkimlər, əczaçılar və müəllimlər formalaşmağa başladı.
Saray əyanları və ən yüksək məmurlar Paris sakinlərinin arasında gözə çarpan təbəqəni təşkil edirdilər: nazirlər, hakimlər, prokurorlar, sərkərdələr, məsləhətçilər və əzəmətli sülalələrin əsasını qoymuş parlament üzvləri. Əslən Pikardiya vilayətindən olmuş Büsi və Marl sülalələri Parlamentdə böyük təsir gücünə malik idilər. Byusi sülaləsi hələ XIV əsrin birinci yarısında öz yerini Paris parlamentində bərkitməyə müvəffəq olmuşdur. Ailənin başçısı, Simon de Büsi Simonaları, kral mirzəsinin (yəni katibinin) oğlu idi, o, 1326-cı ildə öz karyerasını parlament prokuroru vəzifəsi ilə başlayır və kral administrasiyası mühitində olan bir çox vəzifəli şəxslə dostluq münasibətlərini genişləndirərək, 1345-ci ildə parlamentin prezidenti seçilir, daha sonra o, Paris üsyanı zamanı "hüquqşünasların" nüfuzlu qrupuna başçılıq edirdi, 1362-ci ildə isə Suasson yeparxiyasının rəsmi ordinarisi seçilir. Büsi həmçinin kral üzvləri arasında vaxtlarının çoxunu keçirən öz oğullarına və Parlamentdə balyi, seneşal və məsləhətçi vəzifələrində uzun illər çalışmış qohumlarına (kürəkən, qayın və əmioğluya) söykənirdi. Simonun üç oğulundan ikisi kilsə xadimləri idilər (və eyni zamanda Parlamentdə məsləhətçilər kimi iclas proseduralarına nəzarət edirdilər); onun üçüncü oğlu isə şərəfli "qılınc zadəganlığı" titulunu əldə etmişdir.
Marl ailəsi XVI əsrdə mantiya zadəganlığının əsasənı qoymuş sülalələr arasında adı qeyd edilən məşhur parlament sülalələrindən birini yaratmışdır. Anri de Marl geniş torpaq sahələrinə malik olsa da, öz uğuruna görə parlamentdəki fəaliyyətinə, krala xidmətinə və Berriya hersoquna yaxınlığına borclu idi. O parlamentin vəkili və Parisin baş keşişinin balyisi idi, 1394-cü ildə parlamentin sədri, 1403-cü ildə isə onun prezidenti seçildi (elə həmin ildə də VI Karl onu zadəganlığa həsr etdi). Kaboşyenlər üsyanının müvəffəqiyyətsizliyindən sonra, Anri de Marl 1413-cü ildə Fransanın kansleri oldu, ancaq 1418-ci ildə o, və onun oğlu Jan armanyakların qətliyamı zamanı həlak oldular. Marlın qohumları və kürəkənləri əllərinə imkan düşən kimi Parisdən qaçaraq dofinin tərəfini saxlayırlar. Dofin qalib gəldikdən sonra isə, onlar bundan xeyir və şərəf əldə edir və tez bir zamanda parlamentin əzəmətli təsir qüvvəsinə çevrilirlər.
Bütün bu nüfuzlu ailələr (burjua, kilsə xadimləri və ya zadəganlar) müxtəlif mənşədən olmalarına baxmayaraq, öz aralarında həm sıx qohum, həm də dost və işgüzar əlaqələrə malik idilər. Onlar həmçinin monarxiyanın idarəetmə mexanizmində zamanla yüksək mövqe tutmuş xüsusi strukturun əsasını qoyurlar. Yüzillik müharibə zamanı başlanmış siyasi böhrandan öncə, parlamentin məsləhətçiləri mürəkkəb ittifaqlar şəbəkəsində qruplaşırdılar. Başqa nüfuzlu hakimiyyət orqanı sayılan Ali məhkəmə isə, hələ XIV əsrin ortalarında hakimiyyətdən tam muxtariyyəti əldə etmişdilər, lakin 1418-ci ildən sonra, daha doğrusu armanyaklar və burginyonlar arasında baş vermiş müharibənin başlanğıcı ilə, onlar da nüfuzlu ailələr kimi qaçılmaz təfriqətlə (yəni parçalanma ilə) üz-üzə qalırlar. Böyük parlament sülalələri və zadəganlıq çox keçmədən iki hissəyə bölünür və beləliklə də hər iki mübarizə aparan düşərgə öz maraqlarına uyğun şəkildə hərəkət etməyə başlayırlar. Paytaxtın VII Karlın hakimiyyət dövründə fransız xalqına geri qaytarılmasından sonra, 1436-cı ildə Paris parlamentinin yenidən təşkili həyata keçirilir; bu qərarın qüvvəyə minməsindən dərhal sonra, Puatye şəhərində gizlənən kralın sədaqətli xidmətçiləri və Parisdə oturaraq, Lankasterli Conun və burginyonların tərəfini saxlamış keçmiş kral məsləhətçiləri bir araya gəlməyə razılıq verirlər. Bu hadisədən sonra, kral ailəsinin bəzi üzvləri parlament seçkiləri zamanı keçirilən bütün nəzarət tədbirlərini öz üzərinə götürməyi qərara aldılar, nüfuzlu ailələr də öz növbəsində, həmin bu yeniliyə tez bir şəkildə adaptasiya oldular. Ali məhkəmədə həmçinin qohumlar dövrü başladı, bu vəzifələr oğullara və kürəkənlərə nəsillikcə ötürülürdü. Parlamentin və hakimin məsləhətçiləri Parisdə gözəl evlər inşa edir, həmçinin təntənəli yürüş, qəbul, toy, xaç suyuna salma və dəfn mərasimlərini həyata keçirir, eləcə də özləri üçün bahalı başdaşılarını sifariş edirdilər (1364-cü ildə Xeyirxah İohannın torpağa basdırılması zamanı, dəfn mərasimində parlamentarilər üçün ayrıca yer ayrılmışdır).
Saray həyətində kralın çoxsaylı qohumları öz maiyyəti ilə, həmçinin qılınc və ən yüksək ruhanilərin geniş aristokratiyası məskunlaşmışdır. Hərbi karyeraya uğurla başlamağı arzulayan şevalye, baron və jandarm kapitanları daha çox Paris şəhərinə üz tuturdular. Paris burjuasının içərisindən yaranmış təchizatçı və markitant üzvləri daim orduya yardımçı olurdular (onlar kral qoşunlarını bütün lazımi ərzaq və silahla təchiz edirdilər). Bundan başqa, zadəganlar daha çox qubernator, administrator və ya parlament üzvləri vəzifələrinə təyin olunurdular. Onların əyalətdəki torpaq mülkləri bəzən ziyanlı və gəlirsiz obyektə çevrilən zaman, paytaxtdakı dövlət xidməti onların gəlir və karyera artmasının yeganə və əsas mənbəyinə çevrilirdi. Kral həyəti, hakimiyyət orqanları (kral prevosu, eşevenlər və parlament), ruhanilər, feodallar və burjuaziyaların ətrafında ibtidai təhsili almış və Parisdə işi tapmağa və ya iş qurmağa ümid edən administratorların və xırda qulluqçuların böyük təbəqəsi dolanırdı. XIV əsrə qədər əvvəlcə şəhərə, daha sonra isə krala (və yaxud abbatlığa, baş keşişə və ya şahzadəyə) xidmət göstərən sadə insan, xidməti borcunu yerinə yetirdikdən sonra tutduğu vəzifəni sərbəst şəkildə başqası ilə əvəz edə bilərdi.
Sadə Paris sakinləri çox nadir hallarda kral heyətinin üzvləri, zadəgan ailələr və ya böyük mülkədarlarla kontaktda olurdular, kralın təyin etdiyi daha aşağı rütbəli dövlət qulluqçuları — yəni polis, məhkəmə pristavları, prokurorlar, feodalları idarə edən hesabdarlar və əsas küçələr boyunca rüsum və ya vergi toplayan gözətçilər isə, bunun əksinə olaraq daim yerli camaatın üzləşdiyi problemlərlə yaxından tanış olurdular. Hələ kral Filipp Avqustun dövründə başlanılmış hakimiyyətin bütün budaqlarının nizamlanmasının uzun müddətli prosesi orta əsrlərin sonuna qədər tamamlanmamışdır. Bütün Paris cəmiyyəti həddindən ziyadə çətin və hər bir sosial qrupu məngənələrə sıxan mərasimlərlə, şəxsi imtiyazlarla və yerliçiliklə sanki "qıfıllanmışdır" (tədricən bu məcburiyyətlər və sıxıntılar əldə olunan maddi xeyirləri üstələməyə başlayır və bu da, təbii ki, şəhər sakinlərinin ciddi narazılığına gətirib çıxarır).
Kilsə
Kilsə rəhbərləri dünyəvilərlə müqayisədə daha savadlı idilər və buna müvafiq olaraq da, öz vəzifələrinin öhdəsindən daha yaxşı gəlirdilər. Kilsə əmlakının düzgün idarə olunması, müəssisə rəhbərlərinin dini və mənəvi fəaliyyətinin əsasını təşkil edirdi. Bundan başqa, kilsə iddia edirdi ki, onun hüquqlarının istənilən sıxışdırması və ya gəlirlərin kəsilməsi kasıblara kömək etmək imkanlarının azaldacaq və sadə dünyəvi əhlin "ruhlarının xilas edilməsinə" mane olacaq. Paris ruhaniləri öz torpaqlarında ədaləti idarə etmək hüququna malik olmaq üçün tez-tez zadəganlarla və ya hətta kral hakimiyyəti ilə mühakimə olunur və çox vaxt belə mübahisələrdə qalib gəlirdi (məsələn, Luvr qəsrinin ətrafındakı torpaqlara başçılıq etmə üçün Sen-Jermen-l'Oserua kilsəsinin kapitulu ilə hersoq de Burbon arasında gedən çəkişmələr təxminən 40 il boyunca davam etdi və hər iki tərəfin qarşılıqlı güzəştləri ilə nəticələndi).
Parisdə kilsə karyerasını qurmaq olduqca çətin idi. Çox vaxt yaxşı prixodda, zəngin məbəddə və ya kafedral kilsədə gəlirli iş yerini əldə etmək ancaq nüfuzlu qohumların dəstəyi və köməyi sayəsində mümkün olurdu. Parisin sol sahilində məskunlaşmağı üstün tutan digər klir üzvləri isə, əsasən ixtisaslarına uyğun olmayan yerlərdə çalışmağa məcbur olurdular (onları daha çox katib, klerk və yaxud yazar peşələrinə təyin edirdilər). Onların siyahısına həmçinin prixod keşişləri və kilsə şurası içərisindən olan "ağ ruhanilərlə" tez-tez duşmənçilik edən müxtəlif ordenlərin rahibləri də əlavə olunurdu (XIII əsrin başlanğıcında Vatikan kilsəsi tərəfindən təsis edilmiş dominikanlıların, fransiskanların və karmelitlərin xüsusilə dilənçilik edən ordenləri sadə vətəndaşlardan vergi yığmaqdan imtina edir, ölkə xəzinəsinə zərrə qədər də olsa maddi gəlir gətirmir və heç bir ədliyyə işlərinə baxmırdılar, lakin bununla belə, bu zahiri "çatışmazlıq" onların peşəkar şəkildə prixoda mənsub adamları kilsələrə fəal cəlb etmək bacarıqları ilə müvazinətləşdirilirdi). Prixod ruhaniləri sadə dünyəvilərin gözündə vaiz-rahiblərə nisbətən daha az savada malik biriləri kimi görünürdü, buna görə Paris prixodları yalnız yüksək təhsil almış və digər keşişlərlə idrak mövzusunda güclərini sınamağa qadir olan kürelərə üstünlük verməyə çalışırdılar. Paris Universitetinin "ağ ruhanilərindən" olan müəllimləri və rahibləri arasında da tez-tez aşıq münaqişələr baş verirdi (burada dilənçilik edən orden üzvləri universitet tələbələrindən ödəmə haqqı götürmür, məşğuliyyətlərdə fasilələrə riayət etmir və kolleqalarla heç bir həmrəyliyə gəlmirdilər).
Katolik kilsəsinin güclü olduğuna baxmayaraq, şəhərlilər və kəndlilər arasında kilsənin təliminə qarşı çıxanlar da vardı. Ruhanilər belə adamları bidətçi, yəni dönük (dinindən dönən) adlandırırdılar. Bidətçilər baha başa gələn kilsə mərasimlərini rədd edir, ruhanilərin onda bir vergisindən, öz torpaq mülklərindən və var-dövlətlərindən əl çəkmələrini tələb edirdilər. Bidətçilər papanı allahın deyil, şeytanın canişini hesab edirdilər. Bidətçilərin mübarizəsi xalq kütlələrinin katolik kilsəsisinin zülmənə qarşı narazılığının ifadəsi idi. Bidətçilərə qarşı mübaizə aparmaq üçün papa xüsusi kilsə məhkəməsi inkvizisiya ("təhqiqat" deməkdir; kilsə təliminə qarşı çıxanları mühakimə etmək üçün Roma papasının yaratmış olduğu kilsə məhkəməsi) yaratdı. Məhkumun əmalkı kilsə hakmiyyət orqanları və xəbərçilər arasında bölüşdürülürdü. Kilsə orta əsrlərdə feodalizm quruluşunun dayağı idi.
İlahi müdafiə, sağaltma və ya uşağın doğuluşu haqqında tanrıdan xahişlər edən Paris sakinləri arasında yayılmış ən vacib hadisələrdən birisi də təbii ki, zəvvarlıq idi. Yalnız zəngin insanlar özlərinə Roma, Santyaqo-de-Kompostela və ya Yerusəlim kimi uzaq və müqəddəs şəhərlərə bahalı səyahətləri rəva bilirdilər (buna paralel olaraq, belə zəvvarlıq bütün mühüm işlərin həll edilməsini və vəsiyyətin təşkilini tələb edirdi). Orta gəlirli şəhər sakinlərinin əksəriyyəti İl-de-Frans, Normandiya, Burqundiya və Şampan-Ardennda yerləşən Sen-Deni, Mon-Sen-Mişel və Vezle abbatlıqlarına, eləcə də Şartrda yerləşən Məryəm Ana kafedralına və əziz tutulan digər ziyarətgahlara, pirlərə və məqbərələrə yönəlirdilər (arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar edilmiş çoxsaylı artefaktların köməyi ilə, belə yürüşlərin coğrafiyasını asanlıqla təqib etmək olar. Ziyarətdən qayıtmış zəvvarlar o vaxtlar qiymətsiz metallardan hazırlanmış medalları özü ilə Parisə gətirərək, geyimlərinə və ya papaqlarına yapışdırırdılar). İnsanların zəvvarlıq etmək arzularını hətta əmək müqaviləsi və Orta əsrlərin sonlarına aid edilən sənət nizamnamələri nəzərə alırdı. Şəhər sakinlərinin çox hissəsinin gözlə görülən dindarlığına və kilsənin bütün ölkəyə yayılan diktatorluğuna baxmayaraq, orta əsr Parisində caduya, kabuslara və əcinnələrə qarşı güclü inam mövcud idi; sadə insanlar çox vaxt fala baxan və astrologiya ilə məşğul olan şəxslərə üz tuturdular (ruhanilər Bibliyada yazılmış öncəgörmələr mövzusunun populyarlarlaşdırılmasını bütünlüklə həvəsləndirirdilər, lakin onların maraqlarına zidd hərəkət edən cadugərləri, kartlarla fala baxanları və xiromantiya həvəskarlarını təqib edərək tonqalda yandırırdılar).
Cinayət və ədalət
İstənilən şəhərdə olduğu kimi, Orta əsr Parisində də cinayət mövcud idi. Bazarlarda və dükanların yanında oğurluqla məşğul olan kimsəsiz uşaqlar, yoxsullar və xırda cibgirlər cinayətkarların ən çoxsaylı qrup üzvləri idilər (Yüzillik müharibə və onu müşayiət etmiş iqtisadi böhran dövründə, hətta bir çox tələbələr öz universitet təhsillərini ataraq, xırda oğurluğun və avaralığın hesabına yaşayırdılar). Daha yüksək sinfin oğruları və oğurluq nəticəsində əldə edilmiş əşyaların peşəkar alıcıları şəhər istehkamlarına yanaşı yerləşən və jandarmlar tərəfindən nadir hallarda yoxlanılan tavernlərdə yığışırdılar. Kral və feodal hakimləri ictimai edamların və cismani cəzaların bütöv dəstindən istifadə edirdilər. Cinayətkar şəxs şəhərin mərkəzi küçələri boyunca gəzdirilir və prosessiyanın sonunda rüsvayçılıq dirəyinə bağlanılırdı (xüsusi qəddarlıqla cinayət törətmiş şəxslərə qarşı asma, təkərləmə və ya şaqqalama cəzalarını tətbiq edirdilər). Rüşvətxorluq edən aristokratların başı kəsilirdi, cadukarlıqda ittiham olunmuş qadınlar isə ya tonqalda yandırılır, ya da diri-diri torpağa basdırılırdılar. Parisin baş keşişi qulaqların kəsilməsinə dair insanları məhkum etmək səlahiyyətinə malik idi (bu, daha çox residivist-oğrulara qarşı tətbiq olunan cəza tədbiri idi; qulağı olmayan cinayətkar həmişəlik cəmiyyətin ən utancverici təbəqə üzvünə çevrilirdi). Kafirliyə görə ittiham edilmiş insanları xüsusi platformaya dikəldilmiş nərdivana bağlayırdılar, yoldan keçənlər isə onlara tərəf palçıq və daş atırdılar (1347-ci ildən sonra cəza tədbirləri daha da sərtləşdirilir; belə ki, yeretikyönümlü şəxslərin dodaqları və dişləri közərmiş dəmirlə bərk yandırılırdı və bu insanlar ölənədək şikəst olurdular). Qrev meydanının mərkəində ucaldılmış tonqal pyedestalı, Sen-Jermen-de-Pre kilsəsinin yaxınlığında olan rüsvayçılıq dirəyi, Notr-Dam de Pari kafedralının qarşısındakı dar ağacı (yerli sakinlər onu "Paris yepiskopunun ədalət nərdivanı" adlandırırdılar) və şəhər divarları xaricində yerləşən məşhur Monfokon kral dar ağacı (bura müasir Kolonel-Fabyen meydanının olduğu ərazidir ) ictimai edamların əsas yerləri hesab olunurdu. Potensial qanunu pozanların qorxudulması üçün, edam edilmiş şəxslərin bədənləri uzun müddət dəfnsiz qalırdı və bu tez-tez ətraf sakinlər tərəfindən ədalətli qınamalara səbəb olurdu.
Cinayətkarların əfv edilməsi hüququna ancaq Fransa kralı, Parisin baş keşişi (vəzifəyə keçdiyi gündən etibarən) və Paris Məryəm Ana kilsəsinin kanoniki malik idilər (Pasxadan əvvəlki son bazar günü Müqəddəs Jenevyeva abbatlığından kafedrala doğru yürüyüş edən müxtəlif xaçpərəstlik ordenlərinin üzvləri Böyük Şatlenin qarşısında dayanaraq, "Gloria laus et honor" himnini ifa edirdilər. Prosessiya sona çatdıqdan sonra bir neçə dustaq nəhayət azadlığa buraxılırdı). O dövrlər polis heyəti nisbətən az idi, həbs vaxtı məhkəmə daha çox pristavların, qonşuların, yoldan keçənlərin və kilsə məhkəmələrində fəal iştirak edən ruhani kolleqaların birgə dəstəyindən istifadə edirdi. Məhkəmənin qərarı icra olunduqdan dərhal sonra, dustaqlar Böyük Şatleyə, Sen-Klu həbsxanasına və ya feodal hakiminin iqamətgahınına aparılırdılar (müxtəlif səbəblədən ittiham edilmiş keşişləri isə adətən Vitri-sür-Sendə yerləşən yepiskop kilsəsinin kameralarından birində saxlayırdılar), lakin əgər cinayətkar türmədən qaçmağa və kilsədə və ya abbatlıqda sığınmağa müvəffəq olurdusa, onun yeridə qalan həbs cəzası ləğv edilirdi və kilsə bu insanı hakimiyyətə geri qaytarmırdı (XIII əsrdən ruhanilər bu təcrübədən imtina edirlər və təsdiqlənmiş yeni qərara əsasən, cəza tədbirlərin icrası haqda son söz dünyəvi məhkəməyə verilirdi). Məhkəmə qərarını səbirsizliklə gözləyən dustaqları kinli həbsxana işçiləri dövlət hesabına yedirtməkdən imtina edir və məhbusun kamerada saxlanıldığı hər günə görə məvacibin onlara verilməsini tələb edirdilər. Doğmaları və ya dostları tərəfindən heç bir maliyyə dəstəyini görməyən məhbuslar dindarların, sex üzvlərinin və rahib ordenlərinin xeyriyyə ianələri hesabına saxlanılırdılar. Həbsxanada cəsədin aşkar edilməsi vaxtı həkim-ekspert onu müayinə edirdi və ölümün təbii olub olmamasına dair yekun qərar (verdikt) çıxarırdı. Küçədə naməlum cəsəd tapıldıqda, məhkəmə pristavları onu şəhərin kənarındakı ən yaxın ağacın altına aparır və onu bir neçə gün müddətinə orada saxlayırdılar (vəfat etmiş şəxsin doğmaları onu basdırmadığı halda, bu işə icbari qaydada feodal ədliyyə orqanlarının işçiləri cəlb olunurdu).