cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yuxarı Gövhər ağa məscidi
Yuxarı Gövhər ağa məscidinin inşası dörd mərhələdə həyata keçirilmişdir. Ərazidə ilk məscid Qarabağ xanlığının və Şuşa qalasının banisi Pənahəli xanın göstərişi ilə Qarabağ xan sarayı ilə paralel təxminən 1750-ci illərdə qamışdan inşa edilmişdir. İbrahimxəlil xan hakimiyyətə gəldikdən sonra 1768–1769-cu illərdə qamış məscidin yerində daşdan yeni məscid tikilmişdir. XIX əsrin I yarısında Gövhər ağanın maddi dəstəyi ilə İbrahimxəlil xanın yararsız hala düşmüş məscidinin yerində qoşa minarəli üçüncü məscid inşa edilmişdir. 1883-cü ildə Gövhər ağanın maddi vəsaiti əsasında üçüncü məscidin yerində Şuşanın dördüncü və sonuncu cümə məscidi inşa edilmişdir.
Dövrümüzə yaxşı qorunmuş səviyyədə çatmış dördüncü məscidin memarı Qarabağda bir çox tikililərin müəllifi olan Kərbəlayi Səfixan Qarabağidir. Yuxarı Gövhər ağa məscidinin minarələrinin dekoru və məscid yaxınlığındakı mədrəsənin ikinci mərtəbəsində otaqlardan birinin divar rəsmləri Mir Möhsün Nəvvab tərəfindən işlənmişdir.
1992-ci ildə Şuşa şəhərinin Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətinə keçməsindən sonra, Yuxarı Gövhər ağa məscinin interyerləri tamamilə dağıdılmış, fasadına ciddi ziyan vurulmuş, minarələrinin minbər hissələri dağıdılmışdır. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsinin gedişi zamanı Şuşanın azad edilməsindən sonra məsciddə bərpa işlərində başlanılmış, 2023-cü ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə məscidin əsaslı bərpa işlərindən sonra açılışı baş tutmuşdur.
İkinci məscid
Pənahəli xanın oğlu İbrahimxəlil xan hakimiyyətə gəldikdən sonra, hicri 1182-ci ildə (miladi 1768–1769) qamış məscidin yerində yeni məscidin inşa edilməsini sifariş verir. Yeni məscidin inşasında daş və əhəng məhlulundan istifadə olunur.
Dördüncü məscid
Qarabağ müharibəsi zamanı Şuşanın işğalından sonra məscid qismən dağıdılmış, interyerləri demək olar ki, məhv edilmiş, minarələrinin dekoru zədələnmiş və çadırvari örtükləri dağıdılmışdır. 2017-ci ildə Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının İranın "Part Saman jahan Co." memarlıq şirkəti ilə məsciddə bərpa işləri aparacağı haqqında məlumat yayılmışdır.
Memarlıq xüsusiyyətləri
200px|thumb|right| Yuxarı Gövhərağa məscidinin planı Məscid, özündən əvvəlki tikilinin inşaat oxlarını təkrarlayır. E. Avalov qeyd edir ki, ola bilsin, memar əvvəlki tikilinin özüllərini yeni məscid binası üçün istifadə etmişdir və bu hala Şərq memarlığında tez-tez rast gəlinir. Məscidin ümumi ölçüləri planda 26.5x21.5 metrə bərabərdir. Dördüncü məscid kompozisiya-planlaşdırma və memarlıq bədii xüsusiyyətləri baxımından sələfindən kəskin şəkildə fərqlənir.
Üçüncü məscidin portallı geniş nişi demək olar ki, bütün şimal fasadını bəzəyən geniş eyvanla əvəzlənmişdir. Giriş Şahbulaq məscidində olduğu kimi yarımdairəvi daş tağla həll edilmişdir. Eyvanın ölçüsü planda 5.0x14.5 metrə bərabərdir. Məscidin portikinin arkadası, iki mərtəbəli tikilinin hündürlüyü boyunca ucalan üç eyni tağdan ibarətdir. Eyvanın tağları üzərində Quran ayələri yazılmış dekorativ lent uzanır.
Qalereya
İki otaqlı ibadət zalı planda demək olar ki kvadrat formasına malik olmaqla 18,5×19 m ölçülərdədir. Üçüncü məsciddə olduğu kimi burada da yanlardan eyvanlar uzanır. Əsas fasadında yarımdairəvi eyvan tağları olan məscidin üçnefli ibadət zalının altı ədəd səkkizguşəli daş sütun üzərində dayanan oxvari tağlı örtüyü xüsusi diqqət çəkir.
E. Avalov qeyd edir ki, Şuşada bir-birinə əks olan yarımdairəvi və oxvari memarlıq formalarının bir binada birləşdirilməsi Yuxarı Gövhər ağa məscidində rast gəlinən yeganə nümunə ilə məhdudlaşmır. Məsələn, Aşağı Gövhər ağa məscidinin üçtağlı daş eyvanının mərkəzi hissəsi və Mehmandarovların məscidinin yarımdairəvi yan tağlarından fərqli olaraq oxvari mərkəzi tağa malik olmasını buna nümunə kimi göstərmək mümkündür.
Yuxarı Gövhər ağa məscidinin dam örtüyünün orta hissəsində əsas ox boyunca yerləşən və mərkəzi nefin üstünü örtərək təxminən 5 metr diametrə malik olan iki günbəz fərqlənir. Minarələrin içində yerləşdirilmiş 85 pilləkənli vintvari nərdivan münəzzim üçün nəzərdə tutulmuş meydana çıxır. Minarə meydanının üstü üçüncü məsciddə olduğu kimi zövqlə yonulmuş incə dirəklər üstündə duran çadırvari damla tamamlanır. Minarələrin üstünü son zamanlara kimi ayparalar bəzəyirdi.
Minarələrin pilləkənləri vintvari şəkildə yerləşdirilmiş kiçik pəncərə yarıqları ilə işıqlandırılır. Kərpiclə hörülmüş minarələrin səthi qabarıq lentlərlə üç hissəyə bölünmüş və rəngli daşlarla bəzədilmişdir. Minarənin yuxarısında Quran ayələri yazılmış lent vardır. Minarələrin naxış dizaynı, həmçinin məscid yaxınlığındakı mədrəsənin ikinci mərtəbəsindəki kiçik otağın divar rəsmləri Mir Möhsün Nəvvab (1833–1918) tərəfindən işlənmişdir.
Orta əsrlərdə Avropa şəhərlərinin mərkəzi meydanlarında inşa edilən hündür qülləli kafedrallar az mərtəbəli yaşayış binaları üzərində dominant təşkil edərək hər tərəfdən görünür, şəhərə gələn şəxlərə əsas ticarət küçələri və meydanının yerini işarə edirdi. Şərq ölkələrinin şəhərlərində, o cümlədən Şuşada bu rolu hündür minarəli məscidlər həyata keçirirdi. Buna görə də Yuxarı Gövhər ağa məscidinin kifayət qədər hündür olan oxvari minarələri və mərkəzi gümbəzi şəhərin memarlıq kompozisiyasında dominantlıq təşkil edir.
Niyətşah Nemətov
Niyətşah Nemətov Səfər oğlu — əməkdar rabitə işçisi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü
Həyatı
1928-ci ildə Yerfi sovetliyinin Qayadalı kəndində doğulmuşdur. Əmək fəaliyyətinə 1942-ci ildə Qonaqkənd rayon poçt şöbəsində poçtalyon işləməklə başlamışdır. M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunu bitirmişdir. Qonaqkənd, Saatlı və Bakı şəhərinin bir çox rayon rabitə şöbələrində rəis işləmişdir.
1991-ci ildə Əməkdar Rabitə işçısi fəxri adını almışdır. 2006-cı ildə Prezidentin Fərdi təqaüdünə layiq görülmüşdür. 2007-ci ildə vəfat etmişdir.
Saatlı məscidi
Saatlı məscidi — Şuşa şəhərinin Saatlı məhəlləsində yerləşən tarixi məsciddir. Məcid 1883-cü ildə memar Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin layihəsi əsasında Pənah Əli xanın 1759-cu ildə Şuşada tikdirdiyi məscid və mədrəsənin yerində tikilib. Abidə memarın son əsərlərindən biri hesab edilir. Məscid Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən ölkə əhəmiyyətli tarix-mədəniyyət abidəsi kimi qeydiyyata alınmışdır. Saatlı məscidini Şuşanın digər məhəllə məscidlərindən fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun minarəyə malik olmasıdır.
Tarixi
Saatlı məscidi Qarabağda bir neçə monumental dini və mülki tikilinin, o cümlədən Şuşada Aşağı və Yuxarı Gövhər ağa məscidləri, Ağdamda cümə məscidi və Bərdə imamzadə türbəsinin müəllifi olan Azərbaycan memarı Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin layihəsi əsasında 1883-cü ildə inşa edilmişdir. Bu haqqda məlumat məscidin əsas fasadında yerləşdirilmiş inşaat kitabəsində verilir.
Məscidin inşa ediliyi yerdə əvvəl Molla Pənah Vaqifin dərs keçdiyi bir-birinə bitişik mədrəsə və məscid binaları olmuşdur.
1980-ci illərdə məsciddə restavrasiya işləri aparılmışdır. Məscidin interyerlərinin işlənməsində qabartma və yapma bəzəklərdən bol istifadə olunmuşdurŞuşanın işğalından sonra məscid xarabalığa çevirilmiş, onun zəngin interyerləri tamamilə, minarəsi isə qismən dağıdılmışdır. Araşdırmalara görə, Saatlı məscidinin yerində 1759-cu ildə Qarabağ xanı Pənahəli xanın tikdirdiyi məscid və mədrəsə olub, məhz bu mədrəsədə böyük Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqif dərs deyib.
Saatlı məscidində sonuncu dəfə XX əsrin 80-ci illərində təmir-bərpa işləri aparılıb. 1992-ci il mayın 8-də Şuşanın Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətində keçməsindən sonra Saatlı məscidi talan edilmiş, minarəsi dağıdılmışdı. 2020-ci ildə Şuşanın azad edilməsindən sonra, 2021-2023-cü illərdə məsciddə əsaslı bərpa işlər aparılıb, 2023-cü ildə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin iştirakı ilə məscidin əsaslı bərpa işlərindən sonra açılışı baş tutmuşdur.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Məscidin minarələrinin ümumi quruluşu Yuxarı Gövhərağa və Ağdam cümə məscidinin minarələrinə bənzəyir. Şuşanın məhəllə məscidləri sırasında kompozisiya həllinə və xüsusilə minarəsinin olması ilə seçilən Saatlı məscidi Kərbəlayı Səfixanın Qarabağda tikdiyi minarəli məscidlərin sonuncusu hesab olunur. Şuşanın düz fasadlı məcidlərindən olan Saatlı məscidi əsas fasadında assimetrik girişə malikdir.
Məscidin interyer həlli bədii kamillik nümunəsi də hesab oluna bilər. Tavana dayaq olan dörd səkkizbucaqlı daş sütunlara sahib olan ibadət zalı üçnefli məkana malikdir. Bunun nəticəsində zalda sanki sonsuz sayda tağ keçidlər yaranır. Divarların səthi həndəsi fiqurlar və nəbati naxışlarla tərtib olunub. Məscidin tək minarəsi binanın arxa tərəfində inşa olunub. Belə güman edilir ki, minarə məscidlə eyni vaxtda deyil, bir qədər sonrakı illərdə ucaldılıb. Şuşanın düz fasadlı məcidlərindən olan Saatlı məscidi əsas fasadında assimetrik girişə malikdir. Saatlı məscidini Şuşanın digər məhəllə məscidlərindən fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun minarəyə malik olmasıdır. Saatlı məscidi üçün rəngarəng kərpiclərdən istifadə ilə zəngin naxışlarla bəzədilmiş minarə inşa edilmişdir.
Apendikularilər
Apendikularilər (Appendicularia) — xordalılar tipinin tunikalılar yarımtipindən dəniz plankton orqanizmləri sinfi. Apendikularilər okeanlarda və dənizlərdə yaşayır. Əksər növləri bir neçə mm böyüklükdə yumurtavarı gövdədən və ondan bir neçə dəfə uzun quyruqdan ibarətdir. Quyruq oxu boyunca yanlardan iki ədəd ipşəkilli əzələsi olan xorda keçir. Dərinsu növlərində gövdənin uzunluğu 2,5–5 sm-ə, quyruğu isə 7 sm-ə çatır. Ağzı xaricə açılan cüt qəlsəmə yarığı ilə udlağa keçir. Həzm sistemi qida borusundan, mədədən və qısa bağırsağdan ibarətdlir. Udlaq üzərində beyin qanqlisi yerləşir; buradan bütün bədən boyu sinir kötüyü uzanır. Ürək mədənin altında yerləşir; qanın hərəkət istiqaməti hər neçə dəqiqədən bir dəyişir. Mayalanma xaricidir; suda inkişaf edən yumurtalardan sürfələr çıxır. Appendikularilərin ifraz etdiyi selikdən heyvanın gizlənə bildiyi şəffaf həlməşikli evcik formalaşır.Evciyin önündə qatılaşmış selikdən tor pəncərə, arxasında isə ifrazat dəliyi yerləşir. Quyruğun güclü hərəkəti suyun ön dəlikdən arxa dəliyə axmasını və evciyin suda hərəkətini təmin edir, sudakı üzvi hissəciklər isə torun üzərində qalır (Appendikularilər onunla qidalanır). Bir neçə saatdan sonra evciyin toru zibillənir və Appendikulyarilər onu tərk edərək yenisini qurur. 60-dək növü var.
Əli Xəyyam
Əli Əhməd oğlu Xəyyam, Əli Xəyyam (və ya Ali Khayyam; ) — gənc azərbaycanlı şair, nasir və bədii deklamasiya ifaçısı.
Həyatı
Əli Xəyyam Təbrizdə doğulub, Bakıda böyüyüb. 2006-cı ildə Bakı Atatürk Liseyini, 2011-ci ildə isə Xəzər Universitetinin iqtisadiyyat fakültəsini bitirib. O həmçinin İngiltərənin Oksford şəhərindəki London Kral Kollecini bitirmişdir. Əli Xəyyam bir neçə şeir kitabının və şeir albomunun müəllifidir.
Kitabları
left|thumb|200px|Deyil kitabının üz qabığı
"Deyil" kitabı
Əli Xəyyam 2010-cu ildə Deyil ilk kitabını nəşr etdirmişdir. "Deyil" kitabının redaktəsi və ön sözü filosof alim Ağalar Məmmədov tərəfindən verilib. Dizayn Orxan Məmmədovundur.
Ağalar Məmmədov kitab haqqında deyir: " "Deyil" demək təkcə inkar etmək, yox etmək, razılaşmamaq deyil, təkcə başqasını axtarmaq, yenidən başlamaq deyil. Həm də başını bulayıb susmaqdı. "Deyil" – "… deyil"dir, amma bu "deyil" nəyə "deyil" deyir, nəyi deyilləyir? Bu, sirr qalır…
Əli Xəyyam bu şeirləri deyir, yazmır. Ona görə də bir sıra hallarda o, yazı dili ilə danışmır. Başqa sözlə, demək istəyir məni oxuyarkən, məni eşidin. J. Derridanın "différence" sözünü bilərəkdən yanlış olaraq "différance" yazması kimi.
Ənənəvi dili pozan şairlik ya da filosofluq ədəbi dil normalarını əzbərləyib dilin keşiyində dayanan redaktorluqdan qat-qat yararlı işdir. Pozusuz yazı olmaz."
"Yozumsuz Yuxuların Sabahı" kitabı
Əli Xəyyam ikinci kitabını Orxan Cuvarlı ilə birgə qələmə almışdır. Kitabda eyni mövzuları hər iki yazar öz şəxsi münasibətini bildirir. Deviz: "Eyni hadisəyə 2 fərqli baxış. Eyni hissin 2 fərqli cür yaşanmış olması. Eyni insanın 2 fərqli hissəyə parçalanmasıdır." Cuvarlı bunu şeir ilə, Xəyyam isə nəsr ilə ortaya qoyur. Baxışlarında bəzi mövzularda çox yaxın olsalar da, bəzilərində radikal dərəcədə fərqlidirlər. Buna görə də oxucu eyni mövzuya iki fərqli baxış ilə eyni zamanda tanış olur. Mövzular müasir Azərbaycan gəncinin duyduqları, hiss etdikləri, görmək istədikləri, problemləri və sevgisi haqqındadır.
Kitabda yer alan şeirlərin bir neçəsi səsyazma studiyasında yazıya alınıb, peşəkar "beatmaker"-lər (PRoMete, Vüsal BeatPro, RAM) onlara musiqi tərtibatı verib.
Kitab 178 səhifədən ibarətdir. Kitabın üz və arxa qabığının dizaynı Creative Shamans Bureau art direktoru tərəfindən yerinə yetirilib. Kitabın redaktorları isə Ağalar Məmmədov və Afət Yaqubovadır.
"Bulud Bağçaları" kitabı
Əli Xəyyamın sayca üçüncü kitabı olan "Bulud Bağçaları" isə 2014-cü ildə çap olunmuşdur. Kitabın ilk iki nəşri çox qısa zaman ərzində tükənmişdir. "Bulud Bağçaları" kitabı gənclər tərəfindən böyük maraqla qarşılanmışdır. Keçirilən bir neçə imza günündə də şairin oxucularla görüşü baş tutmuşdur.
"Xamuş" albomu
thumb|200px|Xamuş albomunun üz qabığı Azərbaycanda "Spoken Word Poetry" janrındakı ilk albomdur.
Produced By PRoMete and Vusal Beat Pro
Mixing and Mastering By PRoMete
2, 10, 11 Track's Beats By RAM
Executive Producing By Nurlan Salxayev (Harry)
Designed By Creative Shamans Bureau
"Morfin" albomu
Tracklist:
Cover by Nylane
"Simulyativ Oyun" EP
Tracklist:
1. "Ağaclar və Adamlar", "Simutaliv Oyun" adlı EP-nin müqəddiməsidir, "kaş adamlar ağac olardılar" arzusunun şeir formasıdır, diləyidir. Görəsən, hansı daha vacibdir? Adamlıq oynamaq, düşünmək, yoxsa ağaclar kimi sadəcə var olmaq, "olmaq və dinməmək"? Görəsən, hansı daha gözəldir, adamlar, yoxsa ağaclar, yoxsa hər ikisi, bəlkə heç biri? Mənim şeirlərimin ünvanı "O"-dur. Bütün şeirlərim "O"na özümü eşitdirmək cəhdidir. Şeir yuxarı ilə aşağının görüş yeridir. Qulağa xoşgələn sətirləri ard-arda düzməyi çoxdandı buraxmışam. Hər bir misra və ya fikirdə mütləq bir fəlsəfi sorğu, sual və cavab -bəlkə də müəmma- axtarışındayam. Nə qulağa, nə gözə, nə də ruha yaxşı gəlmək istəyirəm, mənim işim heç biri deyil. Mən tənha qalmaq istəyirəm, gəl birlikdə tənhalanaq.
2. "Qarışığam" "Simulativ Oyun" adlı EP-nin keçididir, "qarışmalısan ki, sadələşəsən" fəlsəfəsinin şeirləşmiş halıdır, diləyidir. Qarışıqlıqların dili şeirdir. Kədər bizimlə şeirlə, şeirin dili ilə danışır. Əgər bütün "darıxmaqlar" toplansa, onlar yəqin ki, misra formasını alardılar. Öz daxilindən qaçış, həm də şeirə qoşulub qaçmaqdır, şeirləşmək və bir də özünə gələ bilməməkdir. Hər insanın şeir yazmaq haqqı olmur, şeir özü insanı seçir. Şeirin qulağa xoş gəlmək kimi bir yükü və öhdəliyi yoxdur, əksinə! O daim bizi qarışdırmalı, bulandırmalı, fikrə aparmalıdır. Bütün tənhalar uzaqdan bir-birinə oxşayır.
3. Ey Həqiqət! Bu gecə də yorğun bədənimə toxunub şəfa verməyin arzusu ilə səhərə qovuşur. Əgər yorulsan mənə olan yollarda, noolar, dayanma. Gözlətmə yorğun ürəyimi, çarəsiz bədənimi. Ey mənim gecikən yuxum, mənim açılmayan səhərim, titrəyən əllərim. Ey mənim gecikdiyim xoşbəxtliyim, isti yatağım, bir nəfərlik qatarım, gedənim, qalanım.
Səs uzlaşması: Ali Ashikar
İşgəncə
İşgəncə — cəza tədbiri; məhkuma fiziki əzab vermə.
Tarix
right|250px Avropada erkən neolit dövrünə aid olan, təhminən 7000 il əvvəl işgəncə mövcudluğunun sübutu olan arxeoloji tapıntılar var. Assuriya və Əhəmənilər mənbələrdə tez-tez işgəncələr qeyd olunur.
Erkən orta əsrlərdə Avropada işgəncələr nadir idi, amma 1200 və 1400 illərin arasında o, daha çox işlənilirdi.
Estublon
INSEE kodu — 04084.
İşgəncə
Tarix
XVII əsrin ərzində Avropada işgəncə hələ də qanunu idi, lakin onun işlənməsi getdikcə nadirləşirdi. XVIII əsrdə və XIX əsrin başlanğıcında baş verən işgəncənin qanuni qadağaların qəbul olunması zamanı o, cinayət mühakiməsi sistemində artıq çox az işlənilirdi.
Cəza
Cəza məqsədi ilə işgəncə antik dövründən günümüzə qədər işlənilir. Ədliyyə sistemlərinin qeyri-funksional olduğu və ya həbsxanalarında inanların həddən artıq çox oluğu ölkələrdə mövcud olan bir cəza üsulu polisin şübhəli şəxsləri tutması, onlara işgəncə verməsi və heç bir ittiham irəli sürmədən azadlığa buraxmasıdır. Belə halda işgəncə polis bölməsində, qurbanın evində və ya ictimai evdə tədbir oluna bilər.
Estublon
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 434 nəfər təşkil edirdi.
İşgəncə
Qabağını alma
İşgəncə həmçinin onun birbaşa qurbanına qarşı yox, əhaliyi qorxutmaqla, hakimiyyətə müxalif olanlarının qabağını almaq üçün işlənilir. ABŞ-da qulların qaçmasının və üsyanlarının qarşısını almaq məqsədi ilə işlənilirdi.
Estublon
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 231 nəfərdən (15-64 yaş) 166 nəfəri iqtisadi cəhətdən, 65 hərəkətsiz (fəaliyyət göstərici 71.9%, 1999-cu ildə 66.5%) idi. Fəal olan 166 nəfərdən 149 nəfər (76 kişi və 73 qadın), 17 nəfər işsiz (9 kişi və 8 qadın) idi. 65 hərəkətsiz 12 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 33 nəfər təqaüdçü, 20 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. .
İşgəncə
Dinləndirmə
Dinləndirmə zamanı məlumat əldə etmək üçün işgəncənin işlədilməsi nisbətən nadirdir. Dinləndirmə işgəncəsi konvensional müharibələrdə də işlənilir, amma o daha çox assimetrik və vətəndaş müharibələrində işlənilir.
Hüquq
Hazırda, beynəlxalq hüquqda işgəncənin qadağası imperativ norma (jus cogens) kimi qəbul olunub. Bu o deməkdir ki, o bütün dövlətlər üçün bütün şəraitlərdə qadağandır.
Beynəlxalq humanitar hüququda müharibə zamanı işgəncə 1863-cü ilində Liber kodeksində qadağan olunmuşdur. 1984-cü ildə İşgəncələrə və digər qəddar, qeyri-insani, yaxud ləyaqəti alçaldan davranış və cəza növlərinə qarşı Konvensiya qəbul edilmiş.
Adi ardıc
Hündürlüyü adətən 5–10 m, gövdəsinin diametri 0,2 m olan, çətiri möhkəm, konusşəkilli və ya yumurtaşəkillidir. Qabığı boz-qonur, lifli, zoğları qırmızı-qonurdur. İynəyarpaqları üç hissəli, ucu biz, uzunluğu 1,5 sm, eni 0,1–0,2 sm-dir, yaşıl, üst tərəfdən ağ zolaqlı və çöküntülüdür, budaqlarda 4 ilə qədər qalır. Mayda çiçəkləyir, erkək çiçəkləri sarı, dişi çiçəkləri yaşıldır. Qozaları yumru, diametri 0,6–0,9 sm-dir, yetişmiş meyvəsi göyümtül-qara, çöküntülüdür. Yavaş böyüyür. İllik boy artımı 10–15 sm-dir. 200 ilə qədər yaşayır. Toxumverməsi 10 yaşından başlayır, toxumları çiçəkləmədən sonra ikinci il sentyabrda yetişir. Bir ildən sonra cücərti verən toxumlarla fevralda və iyunda qələmlərlə çoxaldılır. Havanın quraqlığını və yüksək tempraturu, budanmanı yaxçı keçirir. Köllgəyə, qışadavamlıdır. Şəhər şəraitində yaxşı keçirir. Torpaqqoruyucu cins kimi böyük əhəmiyyətə malikdir. Oduncağı ağır, möhkəm və ətirlidir.
Dekorativ bitkidir. Yaşıllaşdırmada aşağıdaki yarımnövləri istifadə olunur. Mərdəkan Dendrarisində əkilmişdir. Azərbaycan da Bakı şəhərinin yaşıllıqlarında təsadüf edilir.
Noragami
— Adaçitoka tərəfindən yazılmış və çəkilmiş manqa seriyası. Kodansha nəşriyyatının "Monthly Shōnen Magazine" jurnalının 2011-ci il yanvar buraxılışında nəşr olunmağa başlamışdır. İndiyə kimi manqa seriyasının 20 tankobon cildi buraxılmışdır. Manqa əsasında Bones studiyası tərəfindən istehsal olunmuş 12 seriyalıq anime serialı 5 yanvar 2014-cü ildən 23 mart 2014-cü ilə kimi yayımlanmışdır. Noragami Aragoto adlı 13 seriyadan ibarət ikinci mövsüm isə 2 oktyabr 2015-ci ildən 25 dekabr 2015-ci ilə kimi nümayiş etdirilmişdir.
Məzmun
Heç kim tərəfindən tanınmayan müharibə və fəlakət tanrısı Yatonun heç bir izləyicisi, hətta məbədi belə yoxdur. Hər kəs tərəfindən tanınıb məşhur olmaq və özünə məbəd tikdirmək üçün Yato 5 yen qarşılığında Yaxın sahil sakinlərinin (həyatda olan insanlara verilən ad) arzularını yerinə yetirir. Belə missiyalarının birində Yato tez-tez ruhu bədənini tərk edən Hiyori İki adlı Yaxın sahil sakini qızla və silah kimi qəbul etdiyi Yukine ilə tanış olur. Üçü birlikdə güclərini birləşdirərək yolundan çıxmış ruhları – Ayakaşiləri öldürürlər, Yato isə məşhur tanrı olmaq üçün çalışmağa davam edir.
Bundan əlavə, hekayə müharibə tanrılarından biri olan Bişamon ilə Yato arasındakı ədavətdən və Yatonun Nora adlı müəmmalı ruhla olan qaranlıq keçmişindən də bəhs edir.
Manqa
"Noragami" Adaçitoka tərəfindən yazılmış və Kodansha tərəfindən nəşr olunmuş manqa seriyasıdır. Manqa seriyası "Monthly Shōnen Magazine" jurnalında 6 dekabr 2010-cu ildə nəşr olunmağa başlamışdır və indiyə qədər 19 cildi buraxılmışdır. Doqquzuncu cild məhdud nəşrlə və drama CD ilə birlikdə buraxılmışdır. 10-cu və 11-ci cildlər isə məhdud nəşrlə və anime seriyaları ilə buraxılmışdır. Manqa seriyasının əlavə fəsilləri "Monthly Shōnen Magazine +" jurnalında 2011-ci ildən nəşr olunur və 15 noyabr 2013-cü ildə adı altında bir cildi buraxılmışdır. Hər iki manqa Şimali Amerikada Kodansha Comics USA tərəfindən lisenziyalaşdırılmışdır.
Anime
Bones studiyası tərəfindən Kotaro Tamuranın rejissorluğu, Deko Akaonun ssenaristliyi və Toşihiro Kavamotonun personaj dizaynerliyi ilə anime serialı adaptasiyası istehsal olunmuşdur. Anime serialının premyerasından əvvəl birinci seriya 10 noyabr 2013-cü ildə Anime Festival Asia tədbirində nümayiş etdirilmişdir. Anime Yaponiyada 5 yanvar 2014-cü ildə Tokyo MX kanalında göstərilməyə başlamış, daha sonra MBS, BS11 və TVA kanalları vasitəsilə yayımlanmışdır. Sonuncu seriyası 23 mart 2014-cü ildə nümayiş etdirilmişdir. 2 oktyabr 2015-ci ildən 25 dekabr 2015-ci ilə kimi ikinci mövsüm – "Noragami Aragato" yayımlamışdır və 13 seriya davam etmişdir. Bundan əlavə, hər mövsüm üçün iki OVA seriyası buraxılmışdır. Birinci mövsümün OVA-ları 17 fevral və 17 iyul 2014-cü ildə manqanın 10-cu və 11-ci cildləri ilə, ikinci mövsümün OVA-ları isə 17 noyabr 2015-ci ildə və 17 mart 2016-cı ildə manqanın 15-ci və 16-cı cildləri ilə buraxılmışdır. Funimation animeni Şimali Amerikada, Madman Entertainment Avstraliya və Yeni Zelandiyada lisenziyalaşdırmışdır.
Birinci mövsümün açılış mahnısı Hello Sleepwalkers tərəfindən ifa olunan mahnısı, bağlanış mahnısı Tia tərəfindən ifa olunmuş  mahnısıdır. İkinci mövsümdə açılış mahnısı kimi The Oral Cigarettes tərəfindən ifa olunmuş mahnısında, bağlanış mahnısı kimi Tia tərəfindən ifa olunmuş  mahnısından istifadə olunmuşdur.
Videooyun
Sakura Soft tərəfindən 2015-ci ilin oktyabrında adlı mobil oyun buraxılmışdır. Oyunun iOS versiyası 16 noyabr 2015-ci ildə buraxılmışdır.
Matüridilər
Maturidilik — sələfilik və əşəriliklə yanaşı əhli-sünnənin 3 etiqadi məzhəbindən biri.
Yaranması
Bu etiqadi məzhəb Əbu Mansur Muhamməd bin Muhamməd b. Mahmud əl-Maturidinin əqidə ilə bağlı görüşlərini mənimsəyən və bölüşənlərin fikir məzhəbidir. əl-Maturidi hicri 238-ci (miladi 852-ci) ildə Türküstanda Səmərqənd şəhəri yaxınlığındakı bir kənddə türk ailəsində doğulmuşdur. Maturidilər hesab edir ki, hicri II əsrdən etibarən ortaya çıxan bidətçi təriqətlərə, xüsusən də dində yalnız əsasən ağıla üstünlük verən Mötəziləyə qarşı sələfin (peyğəmbər səhabələrinin və onların davamçısı olan tabiinlərin) metodu ilə qarşı çıxmaq, əhli-sünnət inancını qorumaq çətin olduğu üçün inanc mövzusunda, ayə və hədislərlə yanaşı ağıla da yer vermək, Sünnənin mənbələri ilə yanaşı əqli açıqlamalar da edərək məsələnin daha yaxşı başa düşülməsi və qəbul edilməsi üçün əvvəlki alimlərin, xüsusən də fiqhi məzhəb imamlarının — imam Malikin, imam Şafinin, imam əbu-Hənifənin, imam Əhməd ibn Hənbəlin istifadə etmədiyi üsullardan istifadə etmək zərurətə çevrildiyi üçün, əl-Maturidinin görüşləri mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bu üzdən əksər maturidilər Quran ayələrini insan düşüncəsi ilə yozulmasını mümkün saymışdır. Eyni zamanda onlar Allahın endirdiyi ayələrin anlaşılmasında düşüncənin roluna çox əhəmiyyət vermişdir. Xüsusən də bu, Allahın varlığı məsələsinə münasibətdə görünməkdədir. Belə ki, məturidilər düşüncənin vasitəsi ilə edilən təhlili inkar etməmişdirlər. Maturidi hesab edirdi ki, Allahın varlığı faktını düşüncə ilə də anlamaq olar. Axı Quranda da bu barədə birmənalı şəkildə deyilmişdir. Buna görə də Allahın düşüncə vasitəsi ilə ilə dərk edilməsi Qurana tələblərinə tam uyğundur.
Eyni zamanda, Allahın varlığının düşüncə ilə anlaşıldığını iddia edən Məturidi hesab edirdi ki, Allahın əmrlərini ağılla dərk etmək olmaz və onlar inancla qəbul edilməlidir. Başqa sözlə, əgər insan düşüncəsi hansısa bir şeyin yaxşı və ya pis olması barədə bir nəticəyə gəlirsə, bunu qəti olaraq həqiqət kimi qəbul etmək olmaz. Bu halda qəti qərar Allahın endirdiyinin əsasında çıxarıla bilər. Axı insan düşüncəsi Allahın ayələrindəki halal və haram şeylərin mahiyyətini dərk edə bilməz. Bu məsələdə məturidilər mütəzililərdən seçilərək hesab edirdilər ki, əgər insan düşüncəsi bu və ya başqa bir əməlin və ya işin görülməsini məqbul və ya qeyri-məqbul sayırsa, onda ona əsaslanmaq lazımdır.
Əqidə üsulu
Maturidilik bir çox mövzularda sələfiliyə əşarilikdən daha çox yaxındır. Məturidi Allahın ayələrinin düşüncə ilə dərk edilməsinin mümkünlüyünü qəbul edərkən bəzən insan ağlının naqis olub səhv etməyə meyilli olduğundan dini məsələlərdə hər-hansı bir mülahizələrin yalnız vəhylər əsasında aparılması tərəfdarları olmuş hədis biliciləri və fəqihlərlə münaqişəyə girmişdir. Onlara cavab vermiş Məturidi "Tövhid" adlı əsərində yazırdı: "Düşüncə vasitəsi ilə edilən mülahizələri inkar edənlərin özləri də bu iddianı ağılla edirlər. Bu da düşüncə ilə çıxarılmış dəlillərinin vacib olmasını sübut edir. Allah Quranda dəfələrlə düşüncənin işlədilməsi haqqında demişdirsə, buna qarşı necə çıxmaq olar?" Bir sözlə, Məturidi vəhylərə böyük önəm verdiyi halda, onların düşüncə ilə dərk edilməsini də inkar etməmişdir. İnsan yanıla bilsə də, onun düşüncəsini ideallaşdırmaq düzgün olmasa da, Maturidiyə görə hər halda onu inkar etmək olmaz. Eyni zamanda Məturidi insan ağlının kamil olmamasını dərk edərək, Allahın sözü olan Qurana və peyğəmbərin sünnəsinə üstünlük vermişdir. Məsələ burasındadır ki, ağıl bu iki qaynağa zidd nəticələr çıxartmamalıdır. Əgər düşüncə ilə vəhyin arasında ziddiyyətlər olsa, vəhyə əsaslanmaq lazımdır, düşüncənin isə naqisliyi edilməlidir. Bu prinsipi o, Quran ayələrinin izah edilməsinə də şamil etmişdir. Məturudi hərfi mənaları aydın anlaşılmayan (mütəşabih) ayələri yaxşı başa düşülən (möhkəm) ayələr vasitəsi ilə izah edilməsinin tərəfdarı olmuşdur. O, Quran ayələrinin Quran ayələri ilə izah edilməsini: "Onlar Quran barəsində düşünməzlərmi? Əgər o, Allahdan qeyrisi tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ziddiyyət (uyğunsuzluq) tapardılar" (4: 82) ayəsi ilə əsaslandırırdı.
Allahın hər şeyi öncədən təyin etməsi (tale) problemi ilə bağlı əşərilər onun Allahın sirri olduğuna görə müzakirə edilməməsini məqbul saymamışdırlar. Buna dəlil olaraq onlar Quranın: "(Allah) gördüyü işlər barəsində sorğu-sual olunmaz" (21:23) ayəsini gətirirdilər. Düşüncənin dəlillərinin əsasında hər şeyin doğru təyin edilməsinin mümkünlüyünü iddia edən mütəzililər isə deyirdilər ki Allah hər şeyi özü təyin etdiyi plan və məqsədlərlə yaradır. Allah ədalətli olduğuna görə mümkün iki variantdan ən yaxşısını, iki kamil variantdan ən kamilini yaratmalıdır. Başqa sözlə Allah, onlara görə, pis olan şeyi buyura, yaxşı şeyi isə qadağan etməz. Məturidi isə bu məsələdə onların arasında orta mövqe tutaraq, mütəzililər kimi Allahın hər şeyi Öz istəyi və iradəsinə görə yaratdığını qəbul etmişdir. Amma onlardan fərqli olaraq Allahın etdiklərinə görə heç kimə hesabat verməyib hər şeyi Öz mütləq planı ilə həyata keçirdiyini iddia etmişdir. Buna görə də o, mütəzililərin Allahın yalnız yaxşı işlər etməlidir fikrini tənqib etmişdir. Çünki bu ifadə məcburiyyət məzmunludur. Allah isə nəyəsə məcbur edilməz.
İradə azadlığı
Maturidinin insanın iradə azadlığı və Allahın müəyyən etdiyi tale barəsində başqalarından fərqli fikirləri olmuşdur. Əşərilərə görə insanın etdiyi bütün işlər Allah tərəfindən yaradılmışdır. İnsan yalnız bunları kəsb edir (bax: Kəsb). Kəsb insan tərəfindən düşünülən və həyata keçirilən işin Allahın iradəsi ilə qarışmasıdır. İnsanın kəsbə təsiri yoxdur. Məturidi isə Allahın həyata keçirdiyi şeyin insanın öz seçimindən irəli gəldiyini iddia etmişdir. Bununla belə o, əşərilərin kəsb anlayışını qəbul etmişdir. Amma əşərilər kəsbin Allah tərəfindən yaradıldığı fikrini irəli sürmüşdürlər. Buna görə də bu məsələdə onlar insanınazadlığını inkar edən mütləq tale tərəfdarları olan cəbrilərə yaxınlaşırdılar. Məturidi isə əşərilərdən fərqli olaraq kəsbin Allahın insana verdiyi güclə yaradılmasını iddia edirdi. Deməli insan öz əməlini Allahın ona verdiyi qüvvə ilə yaradır. İnsanın öz seçimi ilə etdiyi işlər İlahinin iradəsinə uyğun olur, etdiklərinə görə o, günah yaxud Allahın savabını qazanmış olur. Bu də Mətruridinin anlayışında kəsbdir. Beləliklə o, insanın iradə azadlığı və tale problemində əşəriliklə mütəzililik arasında orta mövqe tutmuşdur. Allahın sifətləri (atributları) barədə məturidilər onları tanıyan əşərilərin mövqeyində durmuşdurlar. Əşərilər kimi maturidilər də atributları Allahın şəxsiyyətinə aid etmirdilər. Amma, Məturidiyə görə, sifətlər Allahın şəxsiyyətindən ayrılığında da düşünülməz. Beləliklə, şəxsiyyət (zat) ilə atribut (sifət) bir birinə qarışmır, lakin onların arasında bağlılıq vardır. Bu mövqe onları Allahın sifətlərini tanımayan, Allahda yalnız şəxsindən başqa heç bir şeyin olmadığını iddia etmiş və Quranda hallanan Allahın bir çox keyfiyyətlərini onun sifətləri deyil, sadəcə adlarıdır demiş mütəzililərə yaxınlaşdırırdı.
Mətüridilərə görə möminlər cənnətdə Allahı görəcəklər. Amma bunun, insan düşüncəsi ilə anlaşılmamasına görə, necə olacağı sualına cavab verməmiş, Qurandakı: "O gün neçə-neçə üzlər sevinib güləcək, öz Rəbbinə baxacaqdır!" (75: 22–23) ayəsi ilə əsaslandırırdılar. Cənnətdə Allahı görmək məsələsində də düşüncəyə güvənmiş mətüridilər mütəzililərdən seçilərək, bu barədə bəhs edən Quran ayələrini hərfi mənada anlamağın düzgün olmaması mövqeyində durmuşdurlar. Beləliklə, məturidilərə görə, Allah hansısa bir zaman və məkanda olmadığından onu nə bu dünyada, nə də cənnətdə gözlə görmək olmaz. Çünki, belə olsa O, hansısa bir məkana və ya zamana sığmalıdır, bu isə Allah üçün düşünülməz.
Quran
Matüridiyə görə, Quran Allahın yaradılmamış sözüdür. Amma Quranın yazıldığı kağız, mürəkkəb, cild və s. şeylər yaradılmışdır. Əşərilər isə Quranın əzəli olmasında israrlı olmuşdurlar. Ümumiyyətlə, başqa sünni kəlam məktəblərində olmuğu kimi matüridilər Quranın oxunuşunu, insanlar tərəfindən yazılmasını yaradılmış; mənalarını və Allah qatında ideal yazılışını isə yaradılmamış sayırdılar. Quran Allahın Özündən gaynaqlanır. Məsələ burasındadır ki, danışmaq qabiliyyəti Allahın sifətlərindən biri olduğuna görə Quran Onun əbədi Sözüdür (Kəlam). Bilindiyi kimi, Quranda Allahın əlləri, gözləri, eşitməsi va başqa bu kimi atributlarının olduğu haqqında deyilmişdir. Bu cür ayələrə münasibətdə müsəlman bilginləri arasında gərgin ixtilaflar olmuşdur. Bu məsələdə Məturidi bu ayələrin hərfi mənalarını qəbul edərək, eyni zamanda onları düşüncə ilə də təhlil olunmasına yer vermişdir. Bunun üçün o mecazların (alleqoriyaların) tətbiq edilməsini istisna etməmişdir. Lakin Matüridi burada bir sistem tətbiq etmişdir. Quranda anlaşılmayan ayə başqa bir ayə ilə anlaşıldığına görə, məcaz da bu yolla çıxarıla bilər. Mətüridilərin bu metodu əşərilərdə və başqa müsəlman kəlam məktəblərində olmuşdur.
Allahın sifətləri
İnsanların törətdikləri günahları məsələsində Matüridi hətta tövbə etməmiş günahkar müsəlmanların cəhənnəmdə əbədi olaraq qalmayacaqları fikrində olmuşdur. Buna dəlil kimi o, Quranın: "Kim yaxşı bir iş görərsə, ona həmin işin on qat əvəzi (savabı) verilər. Kim pis bir iş görərsə, ona həmin işin misli qədər cəza verilər. Onlara haqsızlıq edilməz." (6: 160) ayəsinə istinad etmişdir. Bu ayəyə görə hər bir insan günahına görə cəzalanacaqdır. Əgər Allah günahkar müsəlmanı kafir kimi cəzalandırsa, onda bu cəza onun müsəlman statusuna uyğun olmaz və Allah verdiyi vədə əməl etməmiş çıxmış olar. Buna görə də Allah müsəlmanları, kafirlərdən fərqli olaraq, yüngül cəzalandıracaqdır. Məturidinin fikrincə, müsəlmanlar İlahi mərhəmətdən ümidini kəsməyərək eyni zamanda Allahdan qorxmalıdırlar. Çünki O, ən kiçik bir günaha görə insanı cəzalandıra bildiyi kimi, hətta ən böyük günahı da bağışlaya bilər. Günahlar haqqında Məturidinin fikirləri müsəlmanların əbədi olaraq cəhənnəmə atılmayacaqlarını düşünən İslam alimlərinin çoxusunun mövqeyinə uyğundur. Məturidilikdə Allahın sifətləri onun şəxsiyyətinə aid olanlara (sifət-i zatiyyə) və onun varlığını sübut (sifət-i sübutiyyə) edənlərə bölünürlər. Allahın şəxsiyyətinə aid olan sifətləri o deməkdir ki, hər şeyi yaradan və idarə edən Allah aşağıda göstərilmiş varlığın başqa formalarına xass olmayan sifətlərə malikdir: a) İhya – diriltmək bacarığı; b) İmətə – öldürmək bacarığı; c) Təxliq – yaratmaq bacarığı; ç) Tərziq – yaratdıqlarına nemətlər vermək bacarığı. Məturidilik kəlamı hənəfi hüquq məktəbinin ardıcılları tərəfindən əsas etiqad təlimi kimi qəbul edilmişdir.
Xarici keçidlər
İlmihal, Türkiye Diyanet İşleri Başkanlığı
Kipr əməliyyatı
Kipr əməliyyatı, həmçinin Türkiyənin Kiprə müdaxiləsi və ya Atilla əməliyyatı  — 20 iyul 1974-cü ildə Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin Kiprdə başlatdığı və 14 avqust tarixində türk silahlı birləşmələrinin paytaxt Nikosiyaya daxil olması ilə nəticələnən əməliyyat.
Türkiyə hökuməti bu əməliyyatın Sürix və London müqaviləsinin 4-cü maddəsinə istinadən yerinə yetirildiyini bildirmişdir. Buna baxmayaraq BMT və Avropa Şurası bunu işğal olaraq qiymətləndirmişdir.
Hadisə
Türklər və yunanlar arasında ilk hadisələr 1920-ci ildə, Osmanlı imperiyasının 1878-ci il tarixli 50 illik icarə müqaviləsi ilə adanı Böyük Britaniyaya verməsindən sonra, icarə müddətinin bitməsinə 8 il qalmış başladı. Bu hadisələr yalnız siyasi döyüşlər olsa da, silahlı toqquşmalar şəklini almayıb. 1920-ci ildə yunanlar İngiltərənin icazəsi olmadan Yunanıstana qoşulmaq üçün plebissit keçirmək istədilər və İngiltərə rəhbərliyi buna icazə vermədi və yunanların diqqətini əvvəlcə Böyük Britaniyanı adadan çıxarmaq üzərində cəmləməsinə səbəb oldu. 1950-ci illərin sonuna qədər davam edən müstəqillik hərəkatı 1960-cı ildə beynəlxalq müqavilələr əsasında Kipr Respublikasının qurulmasına yol açdı. Böyük Britaniyanın adadan çəkilməsi ilə yunanlar türklərlə ortaq dövlətə razı olmadılar. Kiprin bütün idarəsini özləri ələ keçirməyi seçdilər; Beynəlxalq müqavilələri, konstitusiyanı pozaraq türklərə hücum etməyə başladılar.
Sürix və London müqaviləsi
Bunun ardınca 19 fevral 1959-cu il London müqaviləsi ilə 16 avqust 1960-cı ildə Kipr Respublikası müstəqil dövlət kimi quruldu.
1963-1964 hadisələri
İngiltərənin Kiprdəki hökmranlığı 1960-cı ilə qədər adanın London-Sürix müqavilələrinə əsasən müstəqil dövlət elan edilməsinə qədər davam etdi. Müqavilə Kipr Türk və Rum icmaları üçün Kipr Respublikasının əsasını təşkil etdi, baxmayaraq ki, respublika iki könülsüz icma arasında zəruri bir kompromis kimi görüldü.
Kipr Respublikasının 1960-cı il Konstitusiyası praktikada problemlərə görə cəmi üç il qüvvədə qaldı. Kiprli rumlar, 1958-ci ildə ingilislər tərəfindən icazə verilən və 1960-cı il müqavilələrində yoxlamaya məruz qalan Kıbrıs Türklərinin ayrı-ayrı bələdiyyə məclislərinə son qoymaq istəyirdilər. Kiprli Rumların çoxu Taksim yolunda ilk mərhələni bələdiyyələrin təşkil edəcəyindən qorxurdular. Kipr rumları enosis (Yunanıstanla birləşmə) istəyərkən, türklər adanın Yunanıstan və Türkiyə arasında bölünməsini, yəni bölünməsini istəyirdilər.
1963-1974
1963-cü ilin dekabrında prezident Makarios hökumətin Kipr türk qanunvericiləri tərəfindən bloklanmasından sonra konstitusiyaya on üç düzəliş təklif etdi. Bu dalana dirənmiş və konstitusiyanın enosisin qarşısını aldığını düşünən Kipr rumları 1960-cı il Konstitusiyası ilə Kipr türklərinə verilən hüquqların çox geniş olduğuna inanaraq Akritas planını hazırlayıblar. Planın məqsədi konstitusiyanı yunanların xeyrinə islahat etmək, beynəlxalq ictimaiyyəti düzəlişlərin düzgünlüyünə inandırmaq və planı qəbul etmədikləri təqdirdə bir neçə gün ərzində Kipr türklərini zorakılıqla sıxışdırmaq idi. Konstitusiya dəyişiklikləri ilə Türkiyə cəmiyyəti hökumətdə etnik kvotalar təyin etmək, prezidentin və vitse-prezidentin veto hüququnu ləğv etmək də daxil olmaqla, azlıq mövqeyindən imtina etmiş olacaq. Bu düzəlişlər Türkiyə tərəfi tərəfindən rədd edildi və Türkiyə nümayəndəsi hökuməti tərk etdi; lakin bu imtinanın etiraz və ya Milli Qvardiyanın məcburi olması ilə bağlı fikir ayrılığı var. 1960-cı ildə konstitusiya ləğv edildi və 21 dekabr 1963-cü ildə Kipr Rum polisinin rol oynadığı və iki Kipr türkünün öldürüldüyü Qanlı Milad kimi ictimai zorakılıqlar oldu. Kiprin müstəqilliyinə səbəb olan Sürix və London razılaşmalarının təminatçısı olan Türkiyə, İngiltərə və Yunanıstan general Peter Yanqın komandanlığı altında adaya NATO qüvvələri göndərmək istəyirdi.
Həm prezident Makarios, həm də vitse-prezident Dr. Onlar sülh üçün kiçik çağırışlar etdilər, lakin bunlara məhəl qoyulmadı. Bu arada, bir həftə davam edən zorakılıq içərisində türk ordusu birlikləri kazarmalarını tərk edərək adanın ən strateji mövqeyi olan Lefkoşa - Girne yolunda mövqelər tutdu. Türkiyə ordusu 1974-cü ilə qədər bu yola nəzarət edirdi; Bu il Kipr Sülh Əməliyyatı zamanı bu yol mühüm rol oynayıb. 1963-cü ildən 20 iyul 1974-cü ildə Türkiyənin müdaxiləsi arasındakı dövrdə yoldan istifadə etmək istəyən Kipr Rumları BMT karvanlarının müşayiəti ilə getməli oldular.
Lefkoşanın şimal ətraflarında qadın və uşaqlar da daxil olmaqla 700 türk girov götürülüb. Zorakılıqlar 364 türk və 174 kiprli yunanın ölümü, 109 Kipr türk və ya qarışıq kəndinin dağıdılması və 25-30 min kipr türkünün didərgin düşməsi ilə nəticələndi. Britaniyanın Daily Telegraph qəzeti daha sonra bunu "anti-Türkiyə talanı" adlandırıb.
Hadisələrdən sonra Türkiyə bölünmə fikrini bir daha gündəmə gətirdi. Xüsusilə də Kipr türk silahlılarının nəzarətində olan ərazilərdə gərgin münaqişələr və konstitusiyanın uğursuzluğu Türkiyənin mümkün müdaxiləsinə bəraət qazandırdı. ABŞ prezidenti Conson 5 iyun 1964-cü il tarixli məşhur məktubunda ABŞ-nin mümkün işğala qarşı olduğunu və Türkiyənin Kiprə müdaxiləsi Sovet İttifaqı ilə münaqişəyə səbəb olarsa, ABŞ-nin kömək etməyəcəyini bildirdi. Bir ay sonra ABŞ-nin dövlət katibi Din Raskın hazırladığı plan çərçivəsində Yunanıstan və Türkiyə ilə danışıqlar başladı.
Böhran Kipr türklərinin ada administrasiyasında iştiraklarının dayandırıldığını və administrasiyanın legitimliyini itirdiyini iddia etmələri ilə nəticələndi; Bu hadisənin təbiəti hələ də mübahisəlidir. Bəzi bölgələrdə kiprli yunanlar Kipr türklərinin səyahətinə və hökumət binalarına daxil olmasına mane oldular; bəzi türklər Kipr Türk administrasiyasının çağırışlarından sonra geri çəkilməkdən imtina edərək, Rumların əhatəsində, Milli Qvardiyanın blokadası altında olan və birbaşa Türkiyənin dəstəklədiyi ərazilərdə yaşamağa başladılar. Respublikanın strukturu Makarios tərəfindən birtərəfli qaydada dəyişdirildi və UNFICYP qoşunlarının yerləşdirilməsi ilə Nikosiya Yaşıl Xəttlə bölündü. Türklərin səyahətləri və əsas tələbat mallarına çıxışı Kipr Rum qüvvələri tərəfindən daha da məhdudlaşdırıldı.
1967-ci ildə Kipr türkləri daha çox hərəkət azadlığı üçün səy göstərdikcə münaqişə yenidən başladı. Əvvəlki kimi, Türkiyə Kipr türklərini mümkün etnik təmizləmədən qorumaq üçün adaya müdaxilə edəcəyi ilə hədələməyincə vəziyyət həll olunmadı. Türkiyənin təhdidindən sonra Yunanıstanın qoşunlarının bir hissəsini adadan çıxarması, EOKA lideri Georgios Qrivasın Kipri ​​tərk etməsi və Kipr hökumətinin türk əhalisinin resurslarına girişinə qoyulan bəzi məhdudiyyətləri aradan qaldırması üçün kompromis əldə edildi.
Əməliyyat qərarı
Xarici işlər rəsmiləri bu fikir və planları iyulun 16-da İngiltərə və ABŞ-nin Ankaradakı səfirliklərinə çatdırıblar. 16 iyul 1974-cü ildə müxalifət partiyalarının başçıları ilə üç saata yaxın görüşən baş nazir Bülent Ecevit ertəsi gün məsələni müzakirə etmək üçün Londona getdi. Bəzi mənbələrə görə, heyət Etimesgut Hərbi Hava Limanından yenicə yola düşərkən, Baş nazir müavini Ərbakan təcili gündəm kodu ilə Milli Təhlükəsizlik Şurasını topladı; İclas davam edərkən Ərbakan dövrün Baş Qərargah rəisi ordu generalı Semih Sancara gəmiləri yola salmaq əmri verdi.
Türkiyə nümayəndə heyəti Kipr məsələsini müzakirə etmək üçün Londona gələn Böyük Britaniyanın baş naziri Harold Vilson, Böyük Britaniyanın xarici işlər naziri Ceyms Kallaqan və ABŞ dövlət katibinin müavini Cozef Sisko ilə ayrı-ayrılıqda görüşlər keçirib. İngiltərə və ABŞ məsələyə Türkiyə kimi yanaşmadılar. Bu arada baş nazirin müavini Necmettin Erbakan və maliyyə naziri Dəniz Baykal Türkiyədə müxalifət partiyalarının rəhbərləri ilə görüş keçirib. İclasın sonunda bütün müxalifət partiyalarının liderlərinin hakimiyyətin qətiyyətini gördüyü və dəstəklədiyi bildirilir.
Türkiyə nümayəndə heyəti 18 iyul 1974-cü il axşam saat 20:30-da Londondan Ankaraya yola düşdü; Baş nazir Bülent Ecevit iyulun 19-da saat 02:00-da Ankaraya gələrkən Baş Qərargahın sədrliyi ilə komandirlərlə görüş keçirib. İngiltərədəki görüşlərin çatdırıldığı və hazırlıqların nəzərdən keçirildiyi bu toplantıda baş nazir Bülent Ecevit əməliyyatın məqsədinin və adının “Sülh Əməliyyatı” olduğunu bildirib. Baş Qərargahdakı yığıncaqdan sonra Nazirlər Şurası toplandı və yekdilliklə Kiprə müdaxilə qərarı verildi. Nazirlər Şurasının yazılı qərarı 19 iyul 1974-cü il səhər saatlarında Baş Qərargaha çatdırıldı.
Hazırlıqlar
Kiprdə Sampson çevrilişindən sonra siyasi və diplomatik fəaliyyətlərlə yanaşı hərbi hazırlıq da görüldü; Baş Qərargah 1964-cü ildən hazırlanıb inkişaf etdirilən planlar üzərində işləməyə başladı və vəzifə götürəcək birliklər həyəcan vəziyyətinə gətirildi. Bu hazırlıqlar çərçivəsində Türkiyə ordusunun əməliyyatda iştirak edə biləcək yerüstü birlikləri ilə Mersin-Taşucu bölgəsi və ətrafında inşa edilən döyüş və inzibati dəstək birlikləri də var. Dəniz və Hərbi Hava Qüvvələri döyüş hazırlıqlarını həyata keçirərkən paralel olaraq Mersin-Taşucu-Kıbrıs üçbucağında və ətrafında kəşfiyyat və patrul əməliyyatlarını davam etdirib. Türk Ordusu Cənubda Kiprə qarşı hazırlaşarkən, Qərbdə ola biləcək Yunan müharibəsinə qarşı da tədbir gördü. Trakyadakı 2-ci və 5-ci Korpus hissələri Yunanıstan sərhədinə keçdi; Qərbi Anadoludakı Ege Ordusu səfərdə yerini aldı. Donanma Ege və Aralıq dənizinə açıldı və bəzi mülki gəmilər ordunun əmrinə verildi.
Ankara, İstanbul, Tekirdağ, Kırklareli, Ədirnə, Çanaqqala, Balıkəsir, Manisa, İzmir, Aydın, Muğla, Adana, İçel və Hatayda 20 İyul səhər saat 07.00-dən etibarən bir ay müddətində meydana çıxması səbəbiylə Müharibəni tələb edəcək bir vəziyyət.. maddəsinin müddəasına əsaslanaraq hərbi vəziyyət elan edildi.
Birinci hərəkat
20 iyul 1974-cü ildə, səhər saat 06:45-də Türkiyə ordusu adaya desantlar atmış və dənizdən hücuma başlamışdır. Kiprə ilk ayaq basan da paraşütçülər olmuşdur. Desant briqadasının 1-ci taboru Pınarbaşına, 2-ci taboru Gönyeliyə enmişdir. İlk taborlar enəndə ciddi müqavimətə rast gəlməmişlər. Dənizdən hücum isə dəniz piyadaları briqadası tərəfindən Pentemilli plajında həyata keçirilmişdir.
Saat 11:15-də 3-cü tabor Pınarbaşına, 4-cü tabor isə Gönyelinə enmişdir. 3-cü və 4-cü taborlar ağır artilleriya və minaatan atəşinə məruz qalmışlar. 300px|thumb|1974-cü ildə türk əsgərinin adaya ayaq basmasını təsvir edən heykəl
Komando briqadası da 20 iyul səhəri hərəkata qoşulmuşdur. 1-ci komando taboru saat 08:20-də Pınarbaşına ayaq basmışdır. 2-ci komando taboru, Gönyelinə enən 3-cü komando taboru və Hamitköyə enən Nevşehir komando taboru da həmin gün adaya ayaq basmışlar.
Əməliyyatın ikinci günü rumlar müxtəlif istiqamətlərdən irəliləyən türk birliklərinin birləşməsinin qarşısını almaq və bu birlikləri məhv etmək məqsədilə əməliyyata başladı. Müharibə davam edərkən birliklər arasında əlaqə və koordinasiya çatışmazlığından Kocatepe mina gəmisi türk qırıcıları tərəfindən batırıldı və nəticədə gəmidə olan 54 əsgər həlak oldu.
Xarici təzyiqlərin artması nəticəsində Türkiyə hökuməti BMT Təhlükəsizlik Şurasının 353 saylı qərarını qəbul edərək 22 iyul saat 17:00-dan etibarən atəşkəsə qərar verdi. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin bu hücumu nəticəsində Yunanıstandakı hərbi-siyasi rejim və Kiprdəki Nikos Sampson hökuməti istefa verdi. Yunanıstandakı hərbi-siyasi rejim istefa verdi və yeddi ilə yaxın Fransada mühacirətdə olan Konstantin Karamanlis hökuməti qurması üçün ölkəyə çağrıldı. Konstantin Karamanlisin 24 iyul 1974-cü ildə hökuməti qurması ilə Yunanıstanda 1967-ci ildən bəri davam edən hərbi-siyasi rejim sonuna çatdı.
Cenevrə görüşü və ikinci hərəkat
BMT-nin 353 saylı qərarının 5-ci maddəsinə görə Türkiyə, Yunanıstan və İngiltərə Kiprdə konstitusiyanın yenidən hazırlanması məqsədilə dərhal danışıqlara başlaması lazım idi. Buna görə də Birinci Cenevrə Konfransı 25 iyul 1974-cü ildə toplandı. 6 gün davam edən danışıqlar 30 iyulda imzalanan Cenevrə müqaviləsi ilə başa çatdı. Üç ölkənin xarici işlər naziri Kiprdə iki avtonom idarənin mövcud olduğunu qəbul etdilər və gələcək görüşmələr üçün razılaşdılar.
Protokolda II Cenevrə Konfransının 8 avqust 1974-cü ildə keçirilməsi planlaşdırılmışdı. İkinci konfransa qədər rum və yunan əsgərlərin türk bölgələrindən çəkilməsi lazım idi, lakin bu baş tutmadı. Hətta onlar türklər yaşayan ərazilərə hücumlarını davam etdirib bir çox türkü əsir almış, xüsusilə Muratağa, Atlılar, Sandallar kimi yerlərdə türk əhalini mühasirəyə almışdı.
İkinci Cenevrə Konfransı 8 avqustda başladı. Türk tərəfi bu konfransda coğrafi əsasa bağlı federativ dövlətin yaradılmasını təklif etdi, lakin bunu rum tərəfi qəbul etmədi. Türk hərbi səlahiyyətliləri rumlara daha çox vaxt qazandırmamaq, türklər yaşayan kəndlərin təhlükəsizliyini təmin etmək, birinci hərəkatdan sonra qazanılan üstünlüyü itirməmək üçün, Türkiyə hökuməti isə türklərə qarşı soyqırımı baş verməsi xəbərlərindən sonra 14 avqustda ikinci hərəkata başlamağa qərar verdilər.
Cenevrədə davam edən danışıqlarda razılaşmanın əldə olunmaması təsdiqləşdikdən sonra əməliyyatın yenidən başlayacağı mənasına gələn "Ayşe Tatile Çıksın" (Ayşə, Turan Günəşin qızıdır) kod adını Türkiyə XİN Turan Günəş baş nazir Bülent Ecevitə bildirdi.
14 avqust saat 04:30-da Kiprdəki türk birlikləri hərəkətə keçdilər. Şərq istiqamətində başlayan bu hücum hərəkatını Komando briqadasının qərb istiqamətindəki hücumu izlədi və türk birlikləri Kiprin şimal sahilində şərqdən qərbə doğru dördbucaq çəkdi. Bu dördbucağın bir tərəfi şimal sahili, digər kənarı isə Atilla xətti olaraq bilinən mərkəzi Nikosiya olmaq üzrə şərqə və qərbə yayılan xətdi. Çatılması planlanan son hədəflər şərqdə Maqosa, qərbdə isə Lefke idi. İkinci hərəkatın üçüncü günü sonunda Kipr torpaqlarının 38%-i ələ keçirildi. Ancaq, rumlar geri çəkilərkən keçdikləri türk kəndlərini yandıraraq türk əhalini qətliama məruz qoydular. Toplu qətliamlar hərəkatın sonunda ortaya çıxarıldı.
Nəticə
Müharibədən kənarda olmasına baxmayaraq, BMT Sülhməramlıları da həyatını itirdi: 3 Avstriya əsgəri öldürüldü, 24 Avstriya, 17 Finlandiya, 4 Britaniya və 3 Kanada əsgəri yaralandı.
1975-ci ildə Kipr Türk Federativ Dövləti, 15 noyabr 1983-cü ildə isə Şimali Kipr Türk Cümhuriyyəti yaradılıb.300px|thumb|Kipr Sülh hərəkatından sonra