Hamarkənd
İnzibati ərazi vahidi kimi
Hamarkənd Yardımlı rayonunda həm də inzibati ərazi vahidinin adıdır. Kəndin düzənliklə, hamar yerlə əlaqələndirməsini xalq etimologiyası kimi qəbul edirik. Toponimin tərkibindəki hamar sözü qədim qamər// qəmər, yaxud da amar sözünün fonetik variantıdır. Ola bilsin ki, amar sözü səsartımı nəticəsində hamar şəklinə düşmüşdür. Bu söz qədim türk dillərində "çay" mənasında işlənmişdir. Bu sözlə yaranmış indiki Xocavənd ərazisində Amaras çayı mövcuddur. Bu hidrotoponimin mənası "böyük çay qolu" (amar-"çay", as-"böyük çay qolu") anlamındadır. Amur çayının adı da bu anlama gəlir. Bu fikrə görə Hamarkənd sözü "çay yaxınlığında salınmış yaşayış məntəqəsi" mənasındadır. Q. Kazımov şumer mənşəli Marduk allah adının da amar olduğunu edir. (s. 292) Toponimin mənşəyi ilə bağlı digər fikirləri nəzərdən keçirək. Dilimizin dialekt və şivələrində qamər//qəmər//qəməral// qəmaran//qəmərən sözü vardır.1.qəmər (Füzuli, İmişli)- sarımtıl at (O qəmər taydan yaxşı qaçır) 2.qəməran//qəməral (Biləsuvar, Salyan, Qazax)- inqilabdan əvvəl ailə üzvlərinin qeydə alındığı xüsusi dəftər.3 qəməran (Salyan, Biləsuvar)- 1.əkin sahəsi. 2. vəkalətnamə, inanış. Qamər//qəmər sözü qəməral şəklində Yardımlı şivələrində də "qəbilə, ailə başçısı", "təsərrüfat" mənaslarında təsadüf edilir. Toponimin izahında sözün Yardımlı şivələrində işlənən mənası həqiqətə daha yaxındır. Bu fakta əsaslansaq, sözün (hamar//qamər və kənd) qədim türk mənşəli olduğu aydın olur. Yeri gəlmişkən, deyək ki, -an topoformantı qədim türkcəmizdə də kəmiyyət və mənsubiyyət mənası bildirmişdir. Odur ki, bu şəkilçinin birbaşa iran dilləri ilə əlaqələndirilməsi yanlışdır. Məsələn, 1.qəm//qam-ər-an-1.qam (maq-kahin) ərlər.2.sonrakı mənası: qəbilə, ailə, tayfa başçıları; Sabal//Saval-an, Hun-an – hunlar (Tovuzda Xunan qala), kot-an, Alp-an, Tur-an və s. Oykonimin "qəbilə, yaxud ailə başçısına məxsus yer" mənası da vardır. İkinci fikir qəməran//qəməral sözünün kökündəki arxaikləşmiş qamər//qəmər sözüdür. Sözün kökündəki qam//qəm və ər elementləri asanlıqla hissələrə parçalanır. Qam//qəm sözü qədim türk dilində müqəddəs, kahin, tanrı mənasındadır.Yəni, "Kahinlər yurdu", yaxud "maqlar yaşayan ərazi". F.Cəlilov qam//kam sözlərinin şamanla əlaqəsini göstərmişdir. Qədim türk dillərində k/s dialekt fərqi (köpək-sobak, kırık-sorok, kəfən- cavan) kam//sam paralelliyini ortaya çıxarmış və sam/şam dəyişməsilə sonralar şaman (şam-an) sözü yaranmışdır. Q.Kazımov da qamın maqlarla bağlı olduğunu çox maraqlı faktlarla əsaslandırmışdır. Hünar sözü "Qədim türk lüğəti"ndə belə izah olunur: "hünar- masterstvo, iskusstvo, umenie- hünar birla davlat birikilmagı bulunmaz". Sözügedən ərazidə sənətkarlığın xüsusi inkişaf etməsinə dair faktlar var. Bu barədə XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərinə aid arxeoloji xəritədə Hamarkəndin də adı qeyd olunur. Mənbələrdə Hamarkəndin əvvəlki adı Baltabur şəklində qeydə alınmışdır. Toponimin mənşəyi barədə fikirlər müxtəlif ola bilər: Baltabur//Bəltəbər//Paltabərə. Fikrimizcə, toponim iki komponentdən ibarət olub, Palta və bərə sözlərindən yaranmışdır. Bərə sözü eyni mənada e.ə.834-cü ilə aid mənbələrdə və E.ə. 714-cü ildə "Aşşura məktub" yazısında "barra" şəkində qeydə alınmışdır. Manna vilayətlərindən Sanqqibutidə Bara yer adı qeydə alınmışdır. Söz Azərbaycan dilindəki bərə "qoyun saxlanılan yer" sözü ilə əlaqələndirilir.(səh.223) Q.Qeybullayev Savalan dağının ətəyində hazırda Bari kəndi olduğunu göstərmişdir.(Azərbaycan türklərinin təşəkkülü tarixindən. Bakı, 1994, s.73) Bərə sözü ilə bağlı Yardımlı ərazisində yer adları geniş yayılmışdır. Məsələn, Savalan dağı ilə üzbəüz qədim Şıxhüseyn kəndi yaxınlığında "Dori bərə" yer adı mövcuddur. Lakin yerli əhalinin fikrinə görə, bu ərazilər vaxtilə su ilə örtülü olmuş, dori bərə sözü də buradan yaranmışdır. Toponim "keçid yeri" mənasındadır. Yenə Savalan- Sarıbulaq yaxınlığında "Bərəncü dərəsi" adlanan yer mövcuddur. Göründüyü kimi, bərəncü sözü qədim dil elementlərini daha mükəmməl şəkildə qoruyub- saxlamışdır. Cü- su sözünün daha qədim formasıdır.Ümumiyyətlə, su sözünə Yardımlı toponimlərində cü//cu//cur və ur variantlarında rast gəlmək mümkündür. (İlicur-İsti su) və s. Yardımlı şivələrində Palta sözü palıd sözünün metateza formasıdır. Hamarkənd şivəsində paltagilə (palıd qozası) sözü vardır. Bərə sözü isə dialekt və şivələrimizdə müxtəlif mənalarda işlənməkdədir. 1.bağ və ya bostanların arasından gedən yol (Lənkəran, Kürdəmir). 2.kiçik arx, eləcə də əkin sahələrini suvarmaq (Bakı, Füzuli, Göyçay, İmişli, Quba, Ucar). 3. su arxının keçməsi üçün çəpərin altında düzəldilmiş yer. 4.arxda ləkə su buraxılan yer (Qarakilsə, Qazax, Şəki, Tovuz). 5. çəpərin keçid yeri (Şəki) 6.qoyunları sağmaq üçün düzəldilən yer, keçid (Qarakilsə, Qazax, Tovuz). 7.sahilə yaxın dayaz yer.