Totemizm
İlanla bağlı mifoloji toponimlər
İlan sivilizasiyalı bütün qədim xalqlarda o cümlədən türklərdə bir zamanlar müqəddəs heyvanlardan hesab olun¬muşdur. Azərbaycan nağılları və bir çox əfsanələr ilanın qədim türklərdə – azərbaycanlılarda totem hesab olunmasını göstərir. «İlan və qız», «Ovçu pirim və ilanlar padşahı», «Padşahla oğlu» və s. nağıllar ilanın totem olunduğunu faktlaşdıran nümunələrdəndir. Dədə Qorqudun ölümünün ilanla əlaqələndirilməsi də dolayısı ilə ilanın totem hesab edilməsi ilə əlaqədardır. Maraqlıdır ki, Qədim Misirdə də ilan uzun müddət müqəddəs heyvanlardan hesab olunaraq, həmişə firon saraylarında adı çəkilmişdir. Fironların məbədlərində ən çox rəsmi və heykəli olan heyvanlardan biri məhz ilandır. Misir şahzadəsi Kleopatra sarayında zəhərli ilan saxlayırdı. Ona görə ki, nə isə bir təhlükə olanda ələ keçməmək üçün ilan vasitəsilə özünü öldürsün. Elə bu cür də olur. Deməli, Qədim Misirdə ilan həm də mənəvi xilaskar imiş. İlanın qədim türklərdə, o cümlədən digər qədim xalqlarda totem (onqon) hesab edilməsi haqqında xeyli elmi məlumatlar vardır. B.Ögəl yazır ki, «Sibirdəki xalqlar ilan və digər təhlükəli, qorxunc heyvanların fiqurlarını qayıraraq bunları gizlədirdilər. Bununla həmin heyvanların onlara kömək edəcəklərinə inanırdılar». M.Seyidov qədim türklərin – azərbaycanlıların totemlərindən söhbət açarkən qeyd edir ki, «Azərbaycan xalqının soykökündə iştirak etmiş oğuzlar, qıpçaqlar və bu kimi qəbilələr bəzən öz qəbilə birləşməsinin onqonunu və ya sitayiş etdiyi mifin adını həmin qəbilə birləşməsinin bilicisinə – dini başçısına, xaqanına, böyüklərinə də verirmişlər. Bu baxımdan «tengri» (tanrı) sözünə ötəri də olsa diqqət yetirdikdə məlum olur ki, bu sözün mənası «ata tanrı», «xan tanrı» anlamlarına gəlir. Türklərdə müsəlmanlığa qədər mövcud olmuş «buka» sözü də həmin qəbildən olan sözlərdəndir. O, həm qəbilə onqonunun adı, həm də həmin qəbilənin dini və dünyəvi rəhbərinə, hətta igidlərinə verilən ad olmuşdur. Əjdaha mənasını verən Astiaqın adının bu cür adlanması da, ehtimal ki, ilana sitayişlə bağlıdır. İlana tapınmanın izləri son zamanlara qədər bir çox türkdilli qəbilə, etnik qrup və xalqlarda müşahidə olunur. Tükdilli tayfalardan biri olan qızılların əsas etiqad etdikləri totem ilandır. Ancaq bir çox nağıl və əfsanələrdə ilanın mənfi (əjdaha) bir obraz kimi canlanması isə, sonrakı dövrlərdə artıq ilan toteminin zəifləməsi ilə əlaqədardır. İlan totemi öz əksini yer-yurd adlarında da tapmışdır ki, bu onun qədim türklərdə onqon olduğunu bir daha təsdiqləyir. E.Əhmədova totemlərlə əlaqədar meydana gələn etnonimlərdən danışarkən, ilan totemini də qeyd edir. İlanla bağlı formalaşan toponimləri araşdırdıqca məlum olur ki, onların bir qismi ilam totemi ilə mifik dünyagörüşlə bağlı olduğu halda, digər bir qrupu sırf təsviri mahiyyət kəsb edir. Yəni, ikinci qrup toponimlər həmin yerdə ya ilanın çox olması, ya da orada tez-tez görünməsi ilə əlaqədardır. Ancaq təsviri mahiyyət daşıyan və ilanla əlaqədar toponimlərdə vəziyyət başqa cürdür. Belə ki, onların hamısı oronimlərdən ibarətdir. İlanlı – Qobustan rayonunda kənd. Əksər mənbələrdə bu toponimin etimologiyasını ilanlı etnonimi ilə əlaqələndirirlər. S.Ataniyazov türklərin ersarı tayfasının bir qolu olan «ilanlı» etnoniminin etomalogiyasından danışarkən onun ilk öncə toponim kimi formalaşdığını göstərir. İ.Cəfərsoylu öz kitabında «ilanlı» adından söhbət açarkən, bu adın türklərin qədim «ilanlı» etnoslarının adı ilə başlandığını qeyd edir. Ancaq o, həmin komponentli bütün toponimləri etnonimlə bağlayır. Cənubi Sibirdə, Orta Asiyada və indiki Ermənistan (Qərbi Azərbaycan ərazisində «ilanlı» adında yaşayış məntəqələrinin olması da, bu toponimin etnonim mənşəli olmasını sübut edən faktlardandır. Biz də elə hesab edirik ki, Qərbi Azərbaycanda Amasi¬ya rayonu ərazisində və Qobustandakı ilanlı oykonimləri kökü totemizmə söykənən eyni adlı tayfanın (ilanlı) adını əks etdirir. Füzuli rayonu ərazisində İlanlı dağ, Şəmkir rayonunda «İlanlıca» və İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Qəmərli rayonunda «İlançalan» toponimləri isə həmin yerlərdə ilanın çox olması ilə əlaqədar belə adlandırılmışdır. Laçın rayonu ərazisində Sus kəndinin yaxınlığında yerləşən Mərkiz dağının da adı ilan – mar heyvanı ilə bığlıdır. Mar – ilan, «kiz» isə Azərbaycan dilində heyvan¬darlıq termini olan və «quzuların saxlandığı yer» mənasına gələn «küz» sözü ilə bağlıdır. Deməli, Mərkiz sözü «İlanların çox olduğu yer» anlamını verir. Türkiyə Cümhuriyyətinin ərazisində də həm mifik təfəkkürümüzlə bağlı ilanlı, yer-yurd adlarına, eyni zamanda sırf təsviri mahiyyət daşıyan eyni adlı toponimə rast gəlinir.