cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mixol Martin
Fianna Faylın sədri fəaliyyəti
2018-ci ilin noyabr ayında Varadkar və Martin karbon vergisinin artırılmasının Nümayəndələr Palatası iclasında bir gün təxirə salınmasına səbəb olması ilə bağlı mübahisə etdilər. Martinə 2018-ci ilin dekabr ayında etibar və tədarük müqaviləsini yenidən müzakirə etmək üçün danışıqlara girib-getməyəcəyi ilə bağlı qərar verildi. 2018-ci ilin dekabrında Martin İrlandiyanın "milli maraqları" naminə partiyası ilə Fine Qel arasındakı müqavilənin bir il uzadılmasına razılıq verərək 2019-cu il ümumi seçkilərini istisna etdi.
Baş nazir fəaliyyəti
27 iyun 2020-ci ildə Martin partiyası Fianna Faylın Yaşıllar Partiyası və Fianna Faylın tarixi rəqibləri Fine Qel ilə hökumətə girməsini görən tarixi koalisiya müqaviləsi ilə Baş nazir seçildi. 93 üzvünün əksəriyyəti rolun lehinə, 63 üzv isə əleyhinə səs verdi. Müqavilənin bir hissəsi olaraq, Varadkar Martin hökumətində Baş nazirin müavini oldu və 2022-ci ilin dekabrında, təxminən iki il yarımdan sonra beş illik parlament müddətində Martin ilə rollarını dəyişdirəcək. 29 iyun 2020-ci ildə Martin və digər partiya liderləri ilə İrlandiyanın qərbindən heç bir naziri seçməmələri ilə bağlı mübahisə yarandı və Dara Kalleari Baş idarəçi oldu, Baş nazir seçilmədi.
21 avqust 2020-ci ildə Qolfqeyt qalmaqalından sonra, Kouenin xələfi Dara Kalleari davam edən COVID-19 pandemiyası ilə əlaqədar milli sağlamlıq qaydalarına zidd olan Parlament Qolf Cəmiyyətinin ev sahibliyi etdiyi sosial tədbirə qatıldıqdan sonra istefa verdi.
2021-ci ilin iyulunda Fianna Fayl 2021-ci il Dublin, Cənubi körfəz aralıq seçkilərində son dərəcə zəif nəticə göstərərək, bir çox mənbənin partiyanın ən pis seçki məğlubiyyəti adlandırdığını gördü. Sonradan Cim Okallaqan, Katal Krou, Ceyms Louless və Mark Makşarri kimi bir çox Nümayəndələr Palatası üzvləri Fianna Faylda çoxlu iğtişaşlar yaratdı və Martinin partiyanı növbəti ümumi seçkiyə aparıb-aparmayacağını ictimaiyyət qarşısında açıq şəkildə soruşdu.
Sahib Qarayev
Sahib Qarayev (Sahib Səhyəddin oğlu Qarayev; 25 sentyabr 1941, Qubadlı ) — "Tərəqqi" medalı, "Şərəf nişanı" ordeni, "Əmək veteranı" medalı, "Sosialist Müsabiqəsi Qalibi" nişanı  təltifçisi.
Həyatı və təhsili
Sahib Qarayev  25 sentyabr 1941-ci ildə Qubadlı rayonunun Çərəli kəndində anadan olmuşdur. 1959-cu ildə Hal kənd orta məktəbini bitirdikdən sonra Sumqayıt şəhərinə gəlmiş, “Sintezkauçuk” zavodunda çilingər peşəsi üzrə əmək fəaliyyətinə başlamışdır.
1960-cı ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutuna qəbul olmuş və istehsalatdan ayrılmadan ali təhsil almış, mühəndis-mexanik ixtisasına yiyələnmişdir.
Vəfatı
Sahib Qarayev 8 iyun 2015-ci ildə Sumqayıt şəhərində vəfat etmişdir.
Əmək fəaliyyəti
1967-ci ilə kimi həmin zavodda usta, növbə rəisi vəzifələrində çalişmişdır. 1967-ci ilin avqust ayından 1969-cu ilin aprel ayına kimi Sumqayıt Yük Avtomobil Bazasında avtodəstə rəisi, 1969-cu ildən 1972-ci ilə kimi Sumqayıt Sərnişindaşınma Avtobazasının baş mühəndisi, sonra rəisi, 1972-1975-ci illər Sumqayıt Sərnişindaşınma Avtobazasının müdiri, 1975-ci ildən 1982-ci ilin dekabr ayına qədər Sumqayıt Şəhər Avtonəqliyyat İstehsalat Birliyinin rəisi vəzifəsində çalışmışdır.
1982-ci ilin dekabr ayında Sahib Qarayev Bakı şəhərindəki Avtomobil Bazanın rəisi vəzifəsinə təyin edilmiş, 1985-ci ilin mart ayına qədər bu vəzifədə işləmişdir. Həmin ilin mart ayında o, yenidən Sumqayıt şəhərinə dəvət edilmiş və Avtonəqliyyat İstehsalat Birliyinin Baş direktoru vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1987-ci ilin sentyabr ayından 1988-ci ilin oktyabr ayına qədər Bakı Taksi Nəqliyyat idarəsi Baş direktorun müavini, 1988-ci ilin oktyabr ayından 1989-cu ilin sentyabr ayına qədər Bakı şəhəri 2 saylı Taksimotor parkının direktoru, 1989-cu ilin sentyabr ayından 1997-ci ilin yanvar ayına qədər Sumqayıt Avtokombinatının direktoru vəzifəsində işləmişdir.
1997-ci ilin yanvar ayından Azərbaycan Avtonəqliyyat Dövlət Konserninin nəzdində Sumqayıt Avtonəqliyyat İstehsalat Birliyinin Baş direktoru, 1999-cu ilin yanvar ayında səhmdar cəmiyyətin yaradılması ilə əlaqədar Sumqayıt Avtonəqliyyat Səhmdar Cəmiyyətinin sədri, 2001-ci ilin yanvar ayında Sumqayıt Şəhər Nəqliyyat Departamentinin sədri, 2002-ci ilin may ayında Sumqayıt Şəhər Lisenziyalaşdırma İdarəsinin rəisi vəzifəsinə təyin olunmuşdur. Sumqayıt Şəhər Lisenziyalaşdırma İdarəsinin ləğvi ilə əlaqədar 2002-ci ilin sentyabr ayından “Sumqayıt Sərnişin” ASC-nin sədri vəzifəsinə başlamış,ömrünün sonuna qədər həmin vəzifəni daşımışdır.
1976-ci ildən ardıcıl olaraq Sumqayıt Şəhər Sovetinin deputatı, 1999-cu ildən özünüidarəetmə orqanına- şəhər bələdiyyəsinə üzv seçilmiş, Rabitə və nəqliyyat məsələləri üzrə Komissiyanın sədri, Sumqayıt şəhər Ağsaqqalar şurasının sədr müavini, uzun müddət Nəqliyyat Nazirliyində Kollegiya üzvü olmuşdur.
Mükafatları
Sahib Qarayev "Şərəf nişanı" ordeni, "Əmək veteranı" medalı, "Sosialist Müsabiqəsi Qalibi" nişanı  ilə təltif edilmişdir. O, ictimai fəallığına və fəaliyyətinə görə bir çox fəxri fərmanlara, mükafatlara, diplomlara layiq görülmüşdür.
19 sentyabr 2014-cü ildə Sumqayıt şəhərinin sosial-iqtisadi inkişafında xidmətlərinə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunmuşdur.
Türkü
Türkü — Bütün müstəvilərdə mahnı ilə sinonimləşir. Xalq ədəbiyyatında çox geniş şəkildə yayılmış şeir nümunələridir. Qəhrəmanlıq, məhəbbət, təbiət gözəlliklərinin təsviri və s. mövzularda olur.
Türkülər xalq ədəbiyyatının çox qədim nümunələri sırasında həmişə mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Tarixi prosesdə dəyişikliklərə uğramasına baxmayaraq, həmişə xalq ruhunun ifadəsi türkülərdə əsas və başlıca amil kimi görünmüşdür. Ölçü və qafiyələnmə baxımından gəraylı və qoşmaya bənzəyən türkülər daha çox bəstə baxımından seçilir. Bölgə özəllikləri ilə fərqlənir. Özəlliklərinə görə Urfa ağzı, Egin ağzı, Kayabaşı, Türkməni və s. kimi sıralamalar vardır. Türkülər şəkil baxımından sözləri dəyişən və dəyişməyib təkrarlanan (nəqərat) misralardan yaranır. Türk ədəbi-nəzəri fikrində dəyişənlər "bənd", təkrarlananlar "bağlama" adlanır. Heca vəznində gəraylı (səmayi) və qoşma qəliblərində nizamlanır.
Ulduz qara dəlikləri
thumb|right|M87 qalaktikasından çıxan bu axış təqribən kütləsi üç milyard günəş kütləsi olan bir nəhəng qara dəliyin təsiriylə yaranmışdır. Axışın yalnızca bizə doğru istiqamətlənən bir tərəfi görünür. Ulduz qara dəliklər bir neçə günəş kütləsi qədər bir kütləyə sahibdir. Ölümə yaxınlaşan bir ulduz əgər Günəşin üç mislindən daha ağırdırsa, neytron ulduzu səviyyəsində qala bilməz, nüvəsindəki reaksiya və sıxlıq artması davam edər və "qara dəlik" halına gələr. Ulduz qara dəliyi böyük (əvvəlcə təxminən 10 günəş kütləsi qədər kütləli və ya daha çox kütləli) bir ulduzun qalığının (artıq qalan maddəsinin) qravitasiya içə çökməsinin ardıyca yaranır. Ulduzun nüvəsində termonüvə reaksiyalarıyla yanma tamamlandığı zaman yanacaq qalmadığı üçün bir ifrat yeni ulduz yaranır. Bu ifrat yeni ulduz da ardıyca sürətlə içə çökəcək bir nüvə qoya bilər.
1939-da Robert Oppenheymer bu nüvənin müəyyən bir sərhəddən daha yüksək bir kütləyə sahib olması qravitasiya gücünün özünü tamamilə bütün digər güclərin üzərinə daşıyacağını və bir qara dəlik yaranacağı fikrini ortaya atmışdır.
Bir qara dəlik yaratmaq üzrə içə çöküş "qravitasiya dalğaları" yaymağa əlverişli bir vəziyyətdir. Bu dalğaların yaxın bir gələcəkdə Kaşinadakı (İtaliya) Virgo və ya amerikan LIGO "interferometr" kimi bəzi dedektor cihazlarıyla aşkar edilə biləcəyi düşünülür. Ulduz qara dəlikləri hal-hazırda "X ikiqat ulduzları"nda və "mikrokvazar"larda müşahidə edilir və bəzi "aktiv qalaktika nüvələri"ndə "axış"ların yaranmasına səbəb olur.
Xüsusiyyətləri
Saçın yoxluğu barədə teoremə görə qara dəliklər yalnızca 3 əsas komponentdən ibarətdir: kütlə, elektrik yükü və impuls momenti bu. Həmçinin qara dəliklərin təbiətində dönmə olduğuna inanılır, lakin bunu isbat edə biləcək qəti bir müşahidə hələ də edilməyib. Ulduz qara dəliklərinin dönməsi impuls momentinin qorunması səbəbi ilə reallaşır.
Təbii bir ulduz çökməsi bir qara dəlik yarada bilir. Qaçınılmaz olan bir ulduzun həyatının sonu ulduz olduğuna görə bütün enerji bitəndə reallaşır. Bir ulduzun içə çökən parçasının kütləsi OV limiti üçün içə çöken parçasının kütlesi OV limiti üçün olan neytron-degenerasiya maddəsindən düşükdürsə, bu prosses nəticəsində sıxılmış ulduz (ağ cırtdan) yaranır. Yaranan bütün ulduzlar maksimum kütlələrinə sahibdir. Buna görə də çökən ulduz əgər bu maksimum limiti aşmış olsa, çökmə prosesi sonsuza qədər davam edər və qara dəliyi yaradar (dağıdıcı qravitasiya çöküşü).
Corc Volker Buş
Corc Volker Buş — Amerika Birləşmiş Ştatlarının 43-cü prezidenti (20 yanvar 2001–20 yanvar 2009). Respublikaçılar partiyasının nümayəndəsidir. 1824-cü il prezident seçkilərində Con Kuinsi Adams qalib gəldi. O, ABŞ-nin ikinci prezidenti Con Adamsın oğlu idi. Bu təcrübə birdə yalnız 176 il sonra 2000-ci il prezident seçkilərində təkrarlanıb. Belə ki, bu seçkilərdə qalib gələn Corc Buş (oğul) ABŞ-nin 41-ci prezidenti Corc Buşun oğludur. Onun hakimiyyət dövrü 11 sentyabr hadisələri və bundan sonra başlayan terrorla mübarizə fəaliyyətləri, Əfqanıstan və İraq müharibələri ilə xarakterizə olunur. Adı tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına 86-cı şəxs olaraq daxil edilib.
Ulduz qara dəlikləri
Xüsusiyyətləri
Neytron ulduzunun maksimum kütləsi dəqiq olara bilinmir. 1939-cu ildə 0.7 günəş kütləsi olaraq hesablanmışdır. Buna OV limiti adı verilib. 1996-cı ildə digər bir təxmində isə maksimum kütlənin təqribən 1.5. ilə 3 günəş kütləsi arasında olduğu təxmin edilib.
Corc Volker Buş
Həyatı
Corc Buş (oğul) 1946-cı il iyulun 6-da anadan olub. onun rəsmi bioqrafiyasında konkret harda anadan olduğu öz əksini tapmayıb. Texasda olduqca məşhur olan Buşu texaslılar "100% özününki" hesab edirlər. Lakin jurnalistlərin "Cənab Buş harda anadan olub?" sualına administrasiya əməkdaşı Maykl Couns "Təəssüf ki, Konnektikutda, amma 2–3 yaşlarında valideynləri ilə birlikdə Texasa köçüb və tamamilə texaslı ruhunda böyüyüb." cavabını verib. Orta təhsilini Midlend və Hyustonda alaraq, Yel Universitetinə daxil olur və oranı bakalavriat səviyyəsində bitirir. Harvard Universiteti nəzdində Biznes məktəbində oxuyaraq magistr dərəcəsi alıb. Təhsilini bitirdikdən sonra hərbi xidmətə getmiş və Texas Milli Qvardiyasının HHQ-də F-102 təyyarəsində pilot kimi qulluq etmişdir.
Ulduz qara dəlikləri
Xüsusiyyətləri
Ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə görə bir qara dəlik var olan hər hansı bir kütlədə meydana gələ bilər. Kütlə kiçildikcə sıxlıq artır, maddə qara dəliyi formalaşdırmağa başlayır (nümunə olaraq Şvartsşild radiusu (qara dəliyin radiusu)). İndiyə qədər bir neçə ulduz kütləsindən kiçik olaraq qara dəlik formalaşdırdığı bilinən hər hansı bir kütlə müşahidə edilməyib. 2007-ci ildən bəri ən yüksək kütləli olaraq bilinən 15.65±1.45 günəş kütləsi olaraq hesablanmışdır. Buna əlavə olaraq "IC 10 X-1" rentgen şüası mənbəli ulduz qara dəliyi olub kütləsinin 24–33 ulduz kütləsi arasında olduğu barədə sübutlar vardır. 2008-ci ilin aprel ayında NASA tərəfindən elan edilən XTE J1650-500 və digər qara dəliklərlə birlikdə ən kiçik kütləli qara dəliklər olaraq bilinir. Bunlar 3.8 ulduz kütləsi ilə 24 kilometr radiusa sahib qara dəliklərdir. Lakin sonralar bu təxmin geri çəkilmişdir. Daha mümkün olanı isə 5–10 ulduz kütləsi arasında bir kütləyə sahib olmaqlarıdır.
Corc Volker Buş
Həyatı
Xanımı Lora Buş keçmişdə kitabxanaçı və müəllimə işləyib. Buşların Barbara və Cenni adlı əkiz qızları var.
Əmək fəaliyyəti
Əmək fəaliyyətinə 1975-ci ildə, Midlenddəki neft-qaz sənaye şəbəkəsində başlamış və 1986-cı ilə qədər bu sahədə çalışmışdır. 1988-ci il prezident seçkilərində atasının seçkiönü kompaniyasında fəal iştirak edir. Növbəti il bir neçə şəriki ilə birgə "Teksas Reyncers" basketbol komandasını alır. Beş il müddətində klub rəhbəliyində aparıcı yer tutur.
Ulduz qara dəlikləri
Xüsusiyyətləri
Ulduz kütləli qara dəliklərdən çox daha nəhəng 2 digər tip qara dəlik olduğu barədə müşahidə sübutları vardır. Bunlar orta kütləli qara dəliklər və nəhəng qara dəliklərdir və nəhəng bir qara dəliyin Süd Yolu qalaktikasının mərkəzində olduğu bilinir.
Corc Volker Buş
Əmək fəaliyyəti
1994-cü il noyabrın 8-də keçirilən ştat qubernatoru vəzifəsində iştirak edir və 53,5% səs toplayaraq qubernator seçilir. 1998-ci ildə təkrar seçkilərdə 68,6% səs toplayaraq ikinci dəfə ştat qubernatoru seçilir və Texas tarixində iki ardıcıl dördillik müddətə qubernator seçilən ilk şəxs olur.
Ulduz qara dəlikləri
Kompakt ikili rentgen şüalı sistemləri
Ulduz qara dəlikləri ikili qapalı sistemlər olub maddələr qonşu ulduzun qara dəliyinə keçəndə müşahidə edilə bilər. Çöküş reallaşanda bir enerji boşalması olur və bu boşalma o qədər böyükdür ki, bir maddəni bir neçə yüz milyon dərəcəyə qədər qızdıra bilər və rentgen şüası işıqları yayar. Bu səbəbdən qonşu ulduz optik teleskop ilə, qara dəliklər isə rentgen şüaları ilə müşahidə edilə bilir. Qara dəlikdən yayılan enerji neytron ulduzu tərəfindən yayılan enerji ilə eyni böyüklüyə sahibdir. Qara dəliklər və neytron ulduzlarının müqayisə edilməsi bəzən çətin olur.
Corc Volker Buş
Əmək fəaliyyəti
2000-ci ildə keçirilən seçkilərdə respublikaçılar partiyasının namizədi olur. Gərgin keçən seçkilərdə Buş demokratlar partiyasıın namizədi, Klintonun prezidentliyi dövründə vitse-prezident vəzifəsini tutmuş Albert Qora kiçik üstünlüklə qalib gələrək prezident seçilir.
Ulduz qara dəlikləri
Kompakt ikili rentgen şüalı sistemləri
Buna baxmayaraq neytron ulduzlarının digər xüsusiyyətləri də vardır. Neytron ulduzları fərqli sürətlə dönüşə malikdir və bir maqnit sahələri var. Həmçinin regional partlayışları da var (termonüvə partlayışları). Belə xüsusiyyətlər müşahidə ediləndə bu ikili sistemin ortaq nöqtəsinin neytron ulduzu olmalarının olduğunu görürük.
Corc Volker Buş
Əmək fəaliyyəti
11 sentyabr 2001-ci il hadisələri nəticəsində 3 min insan həlak olur. ABŞ xüsusi xidmət orqanlarının verdiyi məlumatlara görə terror aktının təşkilatçısı səudiyyəli milyoner Üsamə Bin Laden Əfqanıstanda gizlənir və ABŞ administrasiyası taliban hərəkatından onun təhvil verilməsini tələb edir. Onların rədd cavabına Buş belə reaksia verir:"Biz onları yuvalarından dartıb çıxaracaq… və ədalət məhkəməsi qarşısında mühakimə edəcəyik." ABŞ administrasiyasının diplomatik səyləri və hərbi əməliyyatlar aparmaq üçün geniş koalisiya yaradılır. 2001-ci il milad bayramı ərəfəsində NATO koalisiyası və "Şimal alyansı" adlı mücahidlər qrupunun birgə əməliyyatlarından sonra Əfqanıstan üzərində tam nəzarət yaradılacaq milli vəhdət hökuməti qurulur, talibanın isə əsas hərbi birləşmələri məhv edilir.
Ulduz qara dəlikləri
Kompakt ikili rentgen şüalı sistemləri
Yaradılan kütlələr sıxışdırılmış rentgen şüası mənbələri (rentgen şüaları və optik məlumatlar) müşahidələrdən əldə edilib. Müəyyən olunmuş bütün neytron ulduzlarının kütlələri 2 günəş kütləsindən daha azdır. Heç bir 2 günəş kütləsindən daha ağır ikili sistemlərdə neytron ulduzunun xüsusiyyətləri ortaya çıxmayıb. Bu faktlardan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, 2 günəş kütləsindən aşağı olan bütün ulduzlar əslində qara dəlikdir.
Corc Volker Buş
Əmək fəaliyyəti
Ümumilikdə Buşun prezidentliyi birqiymətli dəyərləndirilmir. Bu özünü aparılan sorğularda da göstərir. 11 sentyabr hadisələrindən sonra reytinqi 90%-ə çatsa da, 2007ci ilin sonunda bu göstərici 24% olmuşdur. Buşun prezidentliyi obyektiv qiymətini yəqin ki, yaxın gələcəkdə alacaq.
Ulduz qara dəlikləri
Kompakt ikili rentgen şüalı sistemləri
Ulduz qara dəliklərin isbatı yalnızca müşahidələrdən yaranmamışdır. Həmçinin teorik məlumatlarla da onun isbatı araşdırılır. Qara dəliklərin xassələrinin digər bir isbatı isə ətrafında fırlanan orbit hissəciklərinin qara dəliyə doğru hərəkət etməsidir.
Corc Volker Buş
2001
thumb
Ulduz qara dəlikləri
Qara dəliklər arasındakı məsafə
Qalaktik təyyarənin yuxarıdakı bəzi məsafələrlə əldə etdiyi böyük məsafələr qara dəlik doğuş başlanğıclarının nəticəsidir. Qara dəliklərdəki yaranma sürəti bölüşdürülməsi neytron ulduzlarındakı yaranma sürəti bölüşdürülməsinə oxşar qiymətlərə sahibdir. Hər hansı biri qara dəliklərin daha böyük bir kütləyə sahib olduqlarına görə qara dəliklərin neytron ulduzlarından daha aşağı bir sürətə sahib ola biləcəyi düşünülə bilər, lakin qara dəliyə düşən qeyri-simmetrik maddələrə görə qazanılan moment neytron ulduzu və qara dəliklərin oxşar sürətlərə sahib olmalarını təmin edir.
Ulduz qara dəliyi namizədləri
Süd Yolu qalaktika sistemi qalaktikamızın mərkəzində yerləşən nəhəng qara dəliklərdən bizə daha yaxın olan bir neçə ədəd ulduz qara dəliyi namizədi ehtiva edir. Bu namizədlərin hamısı rentgen şüası ikili sistemlərdəki kompakt maddələrindən çöküntüsü və bunun sayəsində onun qonşusu vasitəsi ilə böyümə diskindədir. Bu aralıqdakı ulduz qara dəliklərinin kütlələri 3 ilə bir neçə düjün arasındakı günəş ağırlığına bərabərdir.
Rusiya–Gürcüstan sərhədi
Rusiya-Gürcüstan sərhədi — Rusiya ilə Gürcüstan arasında quru dövlət sərhədi.
Tarixi
26 may 1918-ci ildə Gürcüstan Demokratik Respublikası elan edilir. Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası ilə Gürcüstan arasında Qafqaz silsiləsi boyunca sərhəd yenidən formalaşır (7 may 1920-ci ildə dövlətlər bir-birlərini rəsmi olaraq tanıyır). Gürcüstanın Sovetləşməsindən sonra, 1921–1991-ci illərdə RSFSR ilə Gürcüstan SSR arasında sərhəd cuzi dəyişiliklərlə yenidən formalaşır (1922-ci ilin dekabrından bu sərhəd SSRİ daxilində idi, 1936-cı ilədək Gürcüstan ZSFSR-nin tərkibində idi). 1944–1958-ci illərdə RSFSR və Gürcüstan SSR sərhədləri sonuncunun xeyrinə dəyişilir. Beləki qaraçaylılar və çeçenlərin deportasiya edildiyi ərazilərin bir hissəsi Gürcüstana verilir. Bu dövrdə Gürcüstan müasir Qaraçay-Çərkəzin bir hissəsini (Teberda və Qaraçayevsk şəhərləri arasındakı ətrrazi o zaman Klukhori adlandırıldı) və müasir Çeçenistanın yüksək dağ bölgələrini əhatə edirdi. Bu dövrdən əvvəl və sonra iki respublikanın sərhədi əsasən Qafqazın Baş silsiləsindən keçirdi.
Birinci Çeçenistan müharibəsinə son qoyan 1996-cı il Xasavyurt anlaşmasının imzalanmasından sonra, faktiki olaraq müstəqil bir dövlətə çevrilən Çeçen İçkeriya Respublikası Rusiyadan faktiki yarı blokada şəraitində strateji əhəmiyyət qazanan İtum-Kali-Şatili avtomobil yolunu tamamlamağa çalışdı. Gürcüstan sərhədinə qədər yolun inşası respublikanın iqtisadi blokadasının qarşısını almalı idi. Bu yolun tikintisi üçün respublika əlindən gələni edirdi. Yol Arqun çayı boyunca çəkilirdi.
Keçid-buraxılış məntəqələri
Sərhəddə bir nəzarət məntəqəsi var:
Yuxarı Lars — Stepantsminda. Keçid məntəqəsi Hərbi Gürcüstan yolunda yerləşir. Bu Rusiya-Gürcüstan sərhədindəki yeganə qanuni nəzarət məntəqəsidir. Nəzarət məntəqəsinin gücü yeddi min nəfərə qədər, gündə 50 avtobus və avtomobildir.
403 (ədəd)
Dörd yüz üç — say sistemində ədədlərdən biridir. Dörd yüz ikidən sonra, dörd yüz dörddən əvvəl gəlir.
Yuxarı Harz Su reqaliyası
Yuxarı Harz Su reqaliyası (Oberharzer Wasserregal)— Almaniyanın Yuxarı Harz Bölgəsində yerləşən, 16-19-cu əsrlərdə mədənlərin su çarxlarına daxil olan suyu yönləndirmək və saxlamaq üçün tikilmiş bəndlər, su anbarları, xəndəklər və digər strukturlardan ibarət bir su idarəetmə sistemidir.
Yuxarı Harz Su anbarı dünyanın mədən sənayesində su ehtiyatlarının idarə edilməsi üçün ən böyük və ən əhəmiyyətli tarixi sistemlərdən biridir. Suda elektrik enerjisi istehsalı üçün işlənib hazırlanmış qurğular 1978-ci ildən mədəniyyət abidələri kimi mühafizə altındadır. Onların əksəriyyəti hələ də istifadə olunur, baxmayaraq ki, hazırda onların məqsədi ilk növbədə kənd yerlərinin qorunması (tarixi mədəni landşaftın qorunması), təbiətin mühafizəsi, turizm və üzgüçülüyü dəstəkləməkdir. Su ehtiyatlarının idarə olunması baxımından bir neçə su anbarı hələ də daşqınlardan qorunmaqdadır. 31 iyul 2010-cu il tarixdə Rammelsberq şaxtaları Qoslar şəhəri ilə əlaqədar YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi elan edilmişdir.
Yuxarı Harz mədən sənayesi
Yuxarı Harz bir vaxtlar Almaniyanın ən əhəmiyyətli mədən bölgələrindən biri idi. Mədənlərinin əsas məhsulları gümüş, mis, qurğuşun, dəmir və 19 -cu əsrdən etibarən sink idi. Əsas gəlir mənbəyi gümüş idi. 16-cı əsrdən 19-cu əsrin ortalarına qədər bütün Alman gümüş istehsalının təxminən 40-50%-i Yuxarı Harzdan gəlirdi. Bu vergilər Hannover və Brunswick-Wolfenbütteldəki kral evlərinin gəlirlərinə əhəmiyyətli qatqı təmin etdi və Müqəddəs Roma İmperiyası daxilində güc və təsirlərini gücləndirməyə kömək etdi.
Gəlirliliyi investisiya və səy baxımından yüksək bir öhdəliyi əsaslandırdı. Beləliklə, Yuxarı Harz mədən sənayesi insan mühərriki, su sütunlu mühərrik (Wassersäulenmaschine) və tel kabeli kimi mühüm irəliləyişlər də daxil olmaqla xeyli sayda yenilik və ixtiralar etmişdir.
Suyun toplanması və saxlama elementləri
Ümumilikdə, Yuxarı Harzda yerüstü suların toplanması, geri çəkilməsi və saxlanması üçün 143 bəndli gölməçə, 500 kilometrlik xəndək və 30 kilometrlik tunel inşa edilmişdir. Bundan əlavə, Regale -in tərkibinə təxminən 100 kilometr drenaj reklamı daxil edilmişdir. Lakin bu obyektlərin hamısı eyni vaxtda fəaliyyət göstərmirdi. Harzwasserwerke, bu gün 65 bəndli gölməçəni, 70 kilometrlik xəndəyi və 20 kilometrlik tuneli idarə edir. Bir neçə kiçik gölməçə hələ də Aşağı Saksoniya Əyalət Meşə İdarəsinə aiddir.
Su təkərlərinin əksəriyyəti nasosları idarə etmək üçün istifadə edilmişdir. Bəzən onların istehsal etdikləri enerjini mədənin özünə bir neçə yüz metr üzüb gedirdi.
Çeju Beynəlxalq Hava Limanı
Çeju Beynəlxalq Hava Limanı (Hanqıl: 제주국제공항, Hanca: 濟州國際空港) sərnişin daşıma və təyyarə hərəkətlərinə görə İnçxon şəhərində yerləşən İnçxon Beynəlxalq Hava Limanından sonra Cənubi Koreyanın ikinici ən böyük hava limanı. Çeju şəhərində yerləşir. Rəsmi olaraq 1958-ci ildə Çeju aerodromu olaraq qurulmuş, 1968-ci ildə beynəlxalq hava limanı statusu almışdır.
Çeju Beynəlxalq Hava Limanı Cənubi Koreyada çoxsaylı materik istiqamətləri ilə yanaşı Çin, Honkonq, Yaponiya, Tayvan, Tayland və Malaziya kimi beynəlxalq istiqmətlərə də xidmət göstərir. 2015-ci ildə 26.237.562 sərnişin hava limanından istifadə etmişdir.
Hava limanından istifadə edən çox sayda sərnişin və onun məhdud gücü səbəbi ilə cənub şəhəri Soqvipxo yaxınlığında adada 3.8 milyard dollarlıq bir investisiyaya malik ikinci bir hava limanı inşa ediləcəyi açıqlandı. 2025-ci ildə fəaliyyətə başlaması gözlənilir.
Tarixi
1940-cə illərdə Sakit Okean müharibəsi dövründə yaponlar tərəfindən hava limanı kimi hazırlanan uçuş zolağını istifadə edərək 1948-ci ilin may ayından mülki aviasiya fəaliyyətə başlamışdır və 1958-ci ilin yanvar ayında hökumət tərəfindən akreditə edilmiş və rəsmi olaraq Çeju Hava Limanı kimi təsis edilmişdir. Koreya-Yaponiya Aviasiya Müqaviləsinin imzalanmasından sonra, Jeju və Osaka arasındakı marşrut yeni qurulduğu üçün, marşrut 1968 - ci ilin aprelində beynəlxalq aeroporta yüksəldi. Koreya-Yaponiya Aviasiya Müqaviləsinin imzalanmasından sonra Çeju ilə Osaka arasında 1968-ci ilin aprel ayında yeni marşrut qurulduğu üçün beynəlxalq hava limanı statusu aldı.
Hava limanı 1979-cu ildən 1983-cü ilə qədər genişləndirildi və indiki ofis binası 1983-cü ildə tamamlandı. Artan sərnişin sayının tələbatını ödəmək üçün sərnişin terminalı 1991-1992-ci illərdə genişləndirildi. 2000-ci ilin avqust ayında ildə 320.000 ton yük qabiliyyətinə malik karqo terminalı tikildi. 2002-ci ilin dekabr ayında Koreya ilk dəfə olaraq ölkə daxili üçüşlar üçün duty-free mağaza istifadəyə verildi. Mövcud sərnişin daşınma qabiliyyətini aşan sərnişinlərin yerləşdirilməsi məqsədilə mövcud sərnişin terminalının sağ tərəfində 17 oktyabr 2006-cı il tarixində qısa müddətli hava limanı genişləndirilməsi siyasətinin bir hissəsi kimi yeni bir sərnişin terminalı qurulmuşdur. Yeni terminal 17 may 2007-ci il tarixində açılmış və 2012-ci ilin iyul ayında mövcud ofis binasının yenidən modellənməsindən sonra illik sərnişin daşıma həcmi 25.470.000 nəfərə çatmışdır.
Qəzalar və hadisələr
10 avqust 1994-cü ildə Korean Air reys 2033 Çeju Beynəlxalq Hava Limanına enməyə cəhd edərkən uçuş zolağından kənara çıxdı. Təyyarədəki 160 nəfərin hamısı qəzadan qurtuldu.
28 iyul 2011-ci ildə Asiana Airlines reys 991 uçuş zamanı yanğınla üzləşdi və Çejuya yönəlmək istəyərkən qəzaya uğradı. Hər iki pilot öldü.
Beyin
Beyin bütün onurğalı və bəzi onurğasızlarda sinir sisteminin mərkəzi vəzifəsini icra edən orqandır. Bir çox heyvanda beyin kəllə sümüyünün içində, ilkin duyğu orqanlarının və ağızın yaxınında yerləşir.
= Ümumi = Kompüter və digər cihazlardan fərqli olaraq insan beyninin yaddaşı sonsuzdur və heç vaxt dola bilməz. İnsan hər dəfə müəyyən bir şeyi yaddaşına qeyd etdikdə, beyin yeni hüceyrələr və sinir bağlantıları yaratmağa başlayır.
Doğru qidalanmaq beyini inkişaf etdirir. Dəniz məhsullarından olan yeməklər beyin üçün ən faydalı yeməkdir və bu, yaddaşı 15% artırır. Eyni zamanda, müntəzəm edilən idman beyinin diqqətini və xoşbəxtlik duyğusunu artırmağa kömək edir.
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, uşaqların beyinləri məişət zorakılığına görə ciddi şəkildə zədələnir və bu, müharibə zamanı əsgərlərə dəyən eyni zərərə bərabərdir. Yüksək səslə kitab oxumaq və uşaqla daimi şəkildə danışmaq uşağın beyninin inkişafına yardım edir.
İnsan beyni 40 yaşın sonuna qədər inkişaf edərək irəliləyir və ən yaxşı anlarına çatır. Ondan sonra isə sabitləşməyə başlayır.
Vəzifələri
Beyin qarışıq və mürəkkəb ola bilər. Məsələn, insan beyni 100 milyarddan çox neyrondan ibarətdir və bu neyronların hər biri, özü kimi 10.000 dənə üzvü ilə əlaqə yaradır. Beyinə daxil olan və çıxan sinir impulsların sürəti saatda 270 kilometrə bərabərdir. Beyinin tam fəaliyyət göstərməsi üçün 10 vattlıq lampa gücündə enerji tələb olunur. Alimlər iddia edirlər ki, insanın intellekt səviyyəsi nə qədər yüksəkdirsə, bir o qədər çox yuxu görür. Baş beyinin tormozlayıcı və qıcıqlandırıcı xüsusiyyətləri vardır. Qurbağa beyni- Baş beyni çıxarılmış qurbağanı ştativdən asaraq arxa ətrafın barmaqlarını pinsetlə sıxdıqda, yaxud sulfat turşusu məhlulu olan stəkana saldıqda bükmə refleksi müşahidə olunur.
Ağıl və beyin
Beynin tərifi: Kəllənin içindəki, bütün elektrokimyəvi neyroni hərəkətlərdən məsul fiziki rəhbərlik mərkəzidir. Ağıl isə, inanç və ya istək kimi öz zehni ixtisasları ilə əlaqəlidir.
İnsan beyni bir çox işi eyni anda yerinə yetirən sistemə malikdir. Məsələn, bir insan beynindəki qüsursuz quruluş sayəsində bir tərəfdən avtomobili sürərkən, digər tərəfdən maqnitofonu işə sala bilir, o əsnada sükanı da rahatlıqla idarə edə bilirik. Bir çox işi eyni anda yerinə yetirməyimizə baxmayaraq qarşımızdakı avtomobillər və ya piyadalarla toqquşmuruq. Eyni anda ayaqlarımız ilə qaz pedalını idarə edirik. Radio dinləyərkən deyilənləri də tam şəkildə anlayırıq. Söhbətə qaldığımız yerdən davam edir və ən əsas odur ki, bütün bu proseslərin hamısını eyni anda mükəmməl idarə edirik. Qısaca desək, insan beyninin qeyri-adi qabiliyyəti sayəsində eyni anda bir çox işi görə bilirik. Bu uyğunluğu təmin edən isə beyindəki sinir hüceyrələrinin bir-birlərilə əlaqəsidir.
Xarici aləmdəki cisimlərdən beyinə gələn və milyonlar, hətta milyardlarla ifadə edilən siqnallar böyük uyğunluq içində beyində analiz edilir, daha sonra dəyərləndirilir və hər birinə lazımi qiymətlər verilir. Bu qarışıq sistemin işləməsi heç dayanmadan, həyatımız boyu davam edir. Biz də bu sayədə görür, eşidir, hiss edir, qısası, yaşayırıq. Beyindəki bu qüsursuz sistemi əmələ gətirən ən mühüm ünsürlərdən biri sayı 10 milyarda çatan sinir hüceyrələridir. Beyindəki sinir hüceyrələri digər bütün hüceyrələrdən fərqli olaraq elektrik axınları ilə işləyir və bu elektrik axınları sayəsində məlumat mübadiləsi edir, məlumat saxlayırlar.
Sinir hüceyrələrinin bir-birlərilə əlaqəsini, dolayısı ilə beyindəki ahəngi təmin edən sinir hüceyrələrindəki xüsusi quruluşdur. Beyindəki 10 milyard hüceyrənin 120 trilyona yaxın əlaqəsi var və bu 120 trilyon əlaqənin hamısı doğru yerdədir. Əgər bu əlaqələrdən hər hansı biri səhv yerdə olsaydı, nəticəsi çox ağır olardı. Hətta insanların həyati funksiyalarını yerinə yetirməsi mümkün olmazdı. Ancaq belə bir şey baş vermir və bəzi xəstəliklər istisna olmaqla bütün insanlar onlar üçün təbii olan, amma əslində ardında trilyonlarla möcüzəvi prosesin baş verdiyi həyat yaşayırlar.
Beyindəki bir-birilə əlaqədar işləyən bu quruluş da insan bədənindəki digər bütün sistemlər kimi hər mərhələsində mükəmməl xüsusiyyətlərə malikdir. Beyinin milyonlarla funksiyasını tam səhvsiz, qarışıqlıq salmadan yerinə yetirməsinin səbəbi isə onun bu xüsusiyyətlərlə birlikdə yaradılmasıdır
İnsan beyni
ABŞ-nin Virciniya ştatındaki eyni adlı universitetdə aparılan tədqiqatlar göstərmişdir ki, insan orqanizmində qocalığın ilkin əlamətləri özünü ilk öncə beyində göstərir. Belə ki, 30 yaşdan sonra insanda unutqanlıq, yaddaş zəifliyi kimi hallar özünü göstərir. Həmçinin araşdırmalar göstərmişdir ki, insan beyninin ən yaxşı inkişaf dövrü 22 yaşında olur.
Mərkəzi sinir sistemi
Baş beyin (Encephalon) kəllə boşluğunda yerləşərək, çəkisi orta hesabla 1360 qram olur. Qeyd etmək lazımdır ki, zehni inkişaf dərəcəsi ilə beynin çəkisi arasında bilavasitə əlaqə yoxdur. Baş beyni xaricdən üç qişa-sərt, hörümçək torunabənzər və yumşaq qişa ilə örtülmüşdür. Sərt qişa ikitəbəqəli olub, bir kəllə boşluğunu daxildən örtür, digəri baş beyninin xarici qişasını təşkil edir. Hörümçək torunabənzər qişa nisbətən nazik, şəfaf, qan damarları və sinirlərlə zəif təchiz olunmuşdur. Yumşaq qida damar və sinir lifləri ilə zəngin olub, baş beyninin qidalanmasında bilavasitə iştirak edir. Baş beyin ağ və boz maddədən təşkil olunmuşdur. Ağ maddə aparıcı yolar əmələ gətirərək, baş beynini onurğa beyni və onun hissələrini bir-biri ilə birləşdirir. Boz maddə onurğa beyninin, uzunsov beyinin və Varolio körpüsünün dərinliyində ayrı-ayrı yığınlar-nüvələr şəklində ağ maddənin içərisində yerləşir, beyincik və böyük beyin yarımkürələrində isə ağ maddənin üzərini örtür. İnsanın baş beyni üç əsas hissədən- beyin kötüyündən, beyincikdən və beyin yarımkürələrindən təşkil olunmuşdur. Beyin kötüyünə uzunsov beyin, Varolio körpüsü, rombabənzər boğaz, beyin ayaqcıqları, orta və ara beyin daxildir. Baş beyində 12 cüt kəllə sinirinin, o cümlədən, qoxu, görmə, göz hərəki, üçlü, eşitmə-müvazinət, üz, azan, dilaltı, dil-udlaq sinirlərin mərkəzləri yerləşir.
Onurğa beyni (medulla spinalis) 41–45 sm uzunluğunda olub, öndan arxaya doğru yastılaşmış silindr şəklindədir. O, onurğa kanalında yerləşmişdir. Yuxarı ucu birinci boyun fəqərəsinin yuxarı kənarı bərabərində uzunsov beyinə keçir. Aşağı ucu isə ikinci büzdüm fəqərəsinə qədər enir. Onurğa beyni quruluşca ağ və boz maddədən ibarətdir. Ağ maddə xaricdə, boz maddə isə daxildə yerləşir. En kəsiyində boz maddə qanadları açılmış kəpənək formasında görünür. Onun ön hissəsi ön buynuzları, arxa hissəsi isə arxa buynuzları əmələ gətirir. Döş və bel hissəsində yan buynuzlar da vardır. Ön buynuzlarda hərəki neyronların cismi, arxa buynuzlarda ara neyronlar və yan buynuzlarda simpatik mərkəzlər yerləşir. Onurğa beynindən çıxan və ona daxil olan sinir lifləri ön və arxa kökləri təşkil edir. Fəqərəarası dəlikəd ön və arxa köklər bir-biri ilə birləşrək, 31 cüt qarışıq onurğa beyni sinirlərini əmələ gətirir. Bunlardan 8 cütü boyun, 12 cütü döş, 5 cütü bel, 5 cütü omba və bir cütü büzdüm sinirləridir. Onurğa beynindən ətraflara gedən sinirlər çıxdıqları yerlərdə iki qalınlaşma: boyun qalınlaşması və bel qalınlaşması yaradır. Boyun qalınlaşması nahiyəsində yuxarı ətraflara, bel qalınlaşması nahiyəsində isə aşağı ətraflara gedən sinirlər çıxır. Onurğa beyninin hər bir cüt sinirə müvafiq hissəsi onurğa beyni siqmenti adlanır. Deməli, onurğa beyni 31 seqmentdən ibarətdir.
Onurğa beyni üç qişa ilə örtülmüşdür: sərt, hörümçək torunabənzər və yumşaq qişa. Sərt qişa onu xaricdən örtərək lifli birləşdirici toxumadan əmələ gəlmişdir. Hörümçək torunabənzər qişa damarsız olub, sərt qişanın altında yerləşir. Yumşaq qişa daxildə olub, onurğa beynini xaricdən əhatə edir. Bu qişa qan damarları ilə zəngin olub, onurğa beyninə bitişmişdir. Onurğa beynindən çıxan 31 cüt sinirin arxa kökləri hissi neyronların aksonlarıdır. Bu neyronların cisimlərinin yığını onurğa beyni düyünlərini əmələ gətirir. Ön köklər hərəki neyronların aksonlarıdır. Onurğa beyninin iki əsas funksiyası vardır: reflektor və nəqledici funksiya. Reflektor funksiyası hərəkəti təmin edir. Onurğa beyni baş beyni ilə birlikdə daxili orqanların: ürəyin, mədənin, sidik kisəsinin, cinsiyyət orqanlarının işini tənzim edir. Onurğa beyninin ağ maddəsi nəqledici funksiyanı yerinə yetirməklə mərkəzi sinir sisteminin bütün şöbələri arasında əlaqə yaradır və bunların bir-biri ilə əlaqəli şəkildə işləməsini təmin edir.
Beyin kötüyü (truncus encephali) Uzunsov beyin (Medulla oblongata). Onurğa beyni birinci boyun fəqərəsi sərhəddində uzunsov beyinə və Varolio körpüsünə keçir. Ağ maddənin müxtəlif sahələrində boz maddə topluları körpüdə V–VIII, uzunsov beyində IX –XII cüt kəllə sinirlərinin nüvələrini əmələ gətirir. Ağ maddə isə uzunsov beyinin aparıcı yollarını təşgil edir. Uzunsov beynin əsas fizioloji əhəmiyyəti reflektor funksiyaların icrasından, onurğa beynindən gələn impulsların baş beynin digər şöbələrinə və əksinə nəql edilməsindən ibarətdir. Onun reflektor fəaliyyəti böyük əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, onun normal fəaliyyəti hesabına orqanizmdə mühüm funksiyaların, o cümlədən, ürək-damar, tənəffüs və həzm orqanlarının işinin nizamlanması, skelet əzələləri tonusunun saxlanması təmin olunur. Uzunsov beyində və Varolio körpüsündə bir sıra mühüm mərkəzlər yerləşmişdir. Burada tənəffüs mərkəzi yerləşir ki, karbon qazının qanda artması onun oyanmasına səbəb olur. Burada yerləşən azan sinirin nüvəsi-parasimpatik sinirin mərkəzi daim oyanmış halda olur və ürək fəaliyyətinə ləngidici təsir göstərir. Əmmə, çeynəmə, udma, çeynəmə, udma, qusma mərkəzləri də burada yerləşir. Qusma mərkəzi reflektor və neyro-humoral yolla oyanır. Qusma aktı nəfəs verdikdə baş verir, bir neçə dəfə dərindən nəfəs aldıqda tormozlanır. Tər, gözyaşı ifrazı, asqırma, öskürmə mərkəzləri də buradadır.
Orta beyin (mezensefalon) Orta beyinə böyük beyin ayaqcıqları və orta beyin qapağı aiddir. Boşluğuna isə beynin su kəməri təşkil edir. Orta beyində skelet əzələlərinə daim sinir impulsları göndərən nüvələr yerləşir, sinir impulsları həmin əzələlərin tonusunu (gərginliyini) təmin edir. Görmə və eşitmə, səs qıcıqlarına qarşı əmələ gələn oriyentasiya (səmtləşmə) reflekslərinin qövsləri də orta beyindən keçir. Bu reflekslər sayəsində biz başımızı və bədənimizi qıcığa tərəf çeviririk. Fəal qamətin saxlanılması reflekslərinin əmələ gəlməsində də orta beyinin böyük əhəmiyyəti vardır.
Ara beyin (diensefalon) Görmə qabarlarından, qabarüstü, qabararxası və qabaraltı nahiyələrdən ibarətdir. Görmə qabarının alt hissəsində beyin ayaqcıqları arasında qabaraltı sahə hipotalamus yerləşmişdir. Hipotalamusun aşağı sahəsinə xüsusi borucuq vasitəsilə daxilisekresiya vəzisi olan hipofiz birləşmişdir. Nüvələrdə əmələ gələn neyosekretlər (vazopressin və oksitosin hormonları, mediatorlar) borucuq vasitəsilə hipofizə çatdırılır və onun fəaliyyətinə tənzimedici təsir göstərir. Bundan başqa, həmin yolla hipofizə baş beynində sinir impulsları keçir. Beləliklə, baş beyni ilə daxili sekresiya vəziləri arasında qarşılıqlı anatomik və funksional əlaqələr yaradılır. Bütün duyğu orqanlarının reseptorlarından çıxan impulslar ara beyindən keçib yarımkürələr qabığına gəlir. Mürakkəb hərəkət reflekslərinin çox hissəsi ara beyinlə əlaqədardır. Ara beyin maddələr mübadiləsinin, insanın qida və su qəbulunun, bədən temperaturunun daim bir qaydada olmasını tənzim edir.
Ön beyin (Prosensefalon) Sağ və sol yarımkürələrdə təşkil olunmuşdur. Insanda beyin yarımkürələri daha çox inkişaf etmişdir. O, orta və ara beyinin üzərinə örtür. Yarımkürələrin hər biri ağ və boz maddəyə ayrılır. Ağ maddə yarımkürələrin daxili hissəsini təşkil edir. Buradakı sinir lifləri qrupları yarımkürələri qabığı ilə qabıqaltı şöbələr, görməqabarı arasında və yarımkürələrin müxtəlif sahələri və ya iki yarımkürənin eyni sahələri arasında rabitə yaradır.
Yetkin insanın beyin qabığının ümumi sahəsi orta hesabla 0,14–0,22kv. Metrə bərabərdir. Burada cəmi 14–18 milyard neyron vardır. Yarımkürələrin üzəri qırışıqdır. Hər yarımkürə şırımlarla alın, təpə, gicgah, ənsə paylarına bplünür. Burada hissi və hərəki nahiyələr vardır. Duyğu orqanlarından, dəri, daxili orqanlar, əzələ və vətərlərdən gələn impulslar hissi nahiyəyə daxil olur. Bu nahiyələrin heyronları oyandıqda, müvafiq hissiyat əmələ gəlir. Görmə nahiyəsi ənsə payında, arxada dəri-əzələ hissiyatı nahiyəsi, təpə payında dad və qoxu nahiyəsi, mərkəzi şırımdan arxada hissi, öndə hərəki nahiyə yerləşmişdir
Maraqlı Məlumatlar
Alimlər Çin, Cənubi Afrika və Avstraliyada tapılan sümüklər üzərində araşdırma aparıblar. Nəticələrə görə, insan beyni 5 min il əvvəllə müqayisədə 10 faiz kiçilib. Mütəxəssislər beynin sürətli dəyişilməsinin davam etdiyini bildiriblər. Genlər üzərində aparılan araşdırmalar da eyni nəticəni verib.
Aslan Aslanov (hərbçi)
Həyatı
1920-ci ildə Quba qəzasının Qonaqkənd kəndi yaxınlığında yerləşən Qarovulüstü kəndində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Qonaqkənd kənd məktəbində yeddi sinfi bitirdikdən sonra kolxozda işləyib.
25 iyun 1941-ci ildə Qızıl Ordu sıralarına çağrılır və Böyük Vətən müharibəsində iştirak edir. 1943-cü ilin mayında ağır yaralandıqdan sonra uzun müddət müalicə altına alınır. Aslanov 1944-cü ildə xidmətə qayıdır. 1945-ci ilin əvvəllərində 39-cu Ordunun 338-ci Atıcı Diviziyasının 1136-cı Atıcı Alayında döyüşür. Şərqi Prussiya əməliyyatında xüsusilə fərqləndi. 17 yanvar 1945-ci ildə İnsterburq-Köniqsberq əməliyyatı zamanı Yeqersvald bölgəsindəki döyüşdə atıcı Aslanov düşmən səngərinə ilk girənlərdən biri olur, əl qumbarası ilə pulemyot nöqtəsini susdurur və bununla da öz bölüyünün irəliləməsini asanlaşdırır. Bu döyüşdə göstərilən cəsarətə görə 23 yanvar 1945-ci ildə Qırmızı Ordu əsgəri Aslanov 3-cü dərəcəli Şöhrət ordeni ilə təltif edilir.
1945-ci ilin aprelində 338-ci Atıcı Diviziyasının hissələri Katzemlik ərazisindəki almanların Köniqsberq qrupunun möhkəmləndirilmiş müdafiəsini yarıblıb keçilməsində iştirak edirlər. Serjant Aslanov 6 aprel 1945-ci il döyüşündə heyətə məharətlə rəhbərlik edir və tabeçiliyində olanlara nümunə olur. Güclü mərmi və pulemyot atəşinə baxmayaraq, döyüşçülərinin başında düşmən səngərinə girən ilk şəxs olur və əlbəyaxa döyüşə başlayır. Bu döyüşdə Aslanov şəxsən iki düşmən əsgərini məhv edir və birini əsir götürür. Aslanovun məharətli hərəkətləri alayın əsas qüvvələrinin maneəsiz irəliləməsini və yüksəkliyin ələ keçirməsini və alay tərəfindən təyin olunmuş döyüş tapşırığını uğurla başa vurmasını təmin edir. Elə həmin gün Rebliken şəhəri yaxınlığında daha da irəli gedən zaman piyadaların irəliləməsinə mane olan düşmənin atəş nöqtəsini susdurmaq üçün serjant Aslanov ilk atılan olur. Əl qumbarasının dəqiq atışı ilə Aslanov heyət ilə birlikdə düşmən pulemyotunu məhv edir. 3-cü Belorusiya Cəbhəsi Hərbi Şurasının təklifi ilə Aslan Aslanov 1-ci dərəcəli Şöhrət ordeni ilə təltif edildi.
Hücum əməliyyatının uğurla başa çatması nəticəsində serjant Aslanovun vuruşduğu 1136-cı Atıcı Alayına fəxri ad verildi - Köniqsberqçi. Aslan Aslanov atıcı dəstəsinin komandir köməkçisi vəzifəsinə təyin edilir və növbəti hərbi rütbəyə-Baş serjant rütbəsinə layiq görülür.
Üçüncü Reyxin məğlubiyyətindən sonra 338-ci Atıcı Diviziyası Uzaq Şərqə köçürülür. Əsas döyüş tapşırıqlarından biri də Böyük Xinqan dağ silsiləsindən keçmək idi. Dəstənin yüksək təşkilatçılığına və döyüş tapşırığını uğurla başa vurduğuna görə baş serjant Aslanov "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilir. Monqolustanda və Mançuriyada döyüşlərdə iştirak etmiş və yaralanmışdır. 1947-ci ilin mayında hərbi xidmətdən ayrılır və vətəninə dönür.
Doğma kəndində yaşayırdı, Qonaqkənd məktəbində gözətçi işləyirdi. 1954-cü ildə ailəsi ilə birlikdə Quba rayonunun Zərdabi kəndinə köçür. Cəbhə bölgəsindəki yaralar özlərini hiss etdirdi və qazi 1 sentyabr 1967-ci ildə vəfat etdi. Vəsiyyəti üzrə bacısının yaşadığı Xaçmaz rayonunun Bayoba kənd qəbiristanlığında dəfn edildi.
Qonaqkənd qəsəbəsindəki tam orta məktəb Aslan Aslanovun adını daşıyır. Məktəbin həyətində qəhrəmanın büstü qoyulmuşdur.
Həmçinin bax
Azərbaycan Böyük Vətən müharibəsində
Mahirə Abdulla
Mahirə Abdulla — yazıçı, rəssam, publisist, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin, Azərbaycan Rəssamlar Birliyinin, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü, psixologiya üzrə fəlsəfə doktoru.
Həyatı
Mahirə Abdulla Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. On yeddi yaşında "Kimyaçı" qəzetində əmək fəaliyyətinə başlamışdır. "Kimyaçı" qəzetinin redaktoru, "Yazıçı" nəşriyyatının poeziya şöbəsinin böyük redaktoru, Respublika “Kitab evi”nin direktoru, "Azərkitab" Respublika Kitab Ticarəti Birliyi birləşmiş həmkarlar komitəsinin azad sədrı vəzifələrində çalışmışdır.
1980-1982-cı illərdə Sumqayıt şəhər Sovetinin deputatı olmuşdur. Dünya Azərbaycanlıları Konqresinin Təbliğat şöbəsinə rəhbərlik etmişdir. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Ədəbiyyat Fondu İdarə heyətinin üzvüdür. Hazırda Azərbaycan Yazıçılar Birliyində nəsr üzrə məsləhətçi işləyir. AYB üzvlüyünə qəbul üzrə ekspert qrupunun sədridir.
Yaradıcılığı
Müxtəlif janrlarda yazır. Vətən-millət məhəbbəti, bütöv Azərbaycan ideyası, təcavüzkar ermənilər tərəfindən işğal olunmuş torpaqlarımızın taleyi, yurd-ocaq niskilidir əsas mövzusu. “İlğım cənnətlər”, "Qarabağsız şeirlər", "7 ayın ovqatı" şeir kitabları, “Ürəkkeçmə”, "Qarabağsız namələr" silsiləsindən "Qeyb", "Ağıllı qadının intiharı" və "Erməni kölgəsi" nəsr əsərləri doğulduğu yurdu erməni əsarətində olan yazıçının qəlb ağrılarıdır.
2006-cı ildə azərbaycan, ingilis, rus dillərində çap olunan, 300 orijinal rəsmindən və fəlsəfi esselərindən ibarət "Qatmaqarışıq Nizam" albomunun bir fəsli "Qibləgahım Qarabağ" adlanır. 2007-ci ildə "Ürəkkeçmə", "Erməni kölgəsi" povestləri ingilis və rus dillərində nəşr olunmuşdur. 2008-ci ildə görkəmli Azərbaycan yazıçısı, alim, pedaqoq Mir Cəlal Paşayevin romanlarında milli şüur və həmrəylik problemi, erməni məsələsi, humanizm fəlsəfəsi mövzularını araşdıran "Əbədiyyət. An" kitabı çap olunmuşdur.
2004-cü ildə çapdan çıxan "Əvvəl. Axır" romanı Mahmud Kaşgari adına Beynəlxalq Fondun "Soyqırım və erməni təcavüzü" müsabiqəsinin Xüsusi mükafatı ilə təltif olunmuşdur.
Fəlsəfi-estetik əsərlərinə görə Uluslararsı Mahmud Kaşgari Fondunun və Türk Törə Ocağının birgə ödülü olan “San Yarlığı” laureatı adına layiq görülmüşdür.
Eyni zamanda bir sıra orijinal publisistik yazıların müəllifidir.
Yenisey qırğızları
Yenisey qırğızları (𐰶𐰃𐰺𐰴𐰕:𐰉𐰆𐰑𐰣) — Yenisey və Altay hövzələrinin qədim və orta əsr türkdilli əhalisi üçün tarixşünaslıqda qəbul edilən ad (Tyan-Şan qırğızlarından fərqli olaraq). Qədim türk xalqı olan Yenisey qırğızları eramızdan əvvəl III əsrdən eramızın XIII əsrinə qədər Minusinsk çökəkliyinin cənub hissəsində Yenisey çayının yuxarı sahillərində yaşayıblar. Onların vətənlərinin özəyi Monqolustanın şimalında, müasir Tıvada yerləşən meşəlik Tannu-Ola dağ silsiləsi (qədim dövrlərdə Lao və ya Koqmen dağları kimi tanınır) idi. Sayan dağları da müxtəlif dövrlərdə onların ərazisinə daxil olmuşdur. Qırğız xaqanlığı eramızın 550-ci ildən 1219-cu ilə qədər mövcud olub. Xaqanlıq 840-cı ildə Yenisey ərazilərindən Mərkəzi Asiya və Tarım hövzəsinə qədər dövləti genişləndirərək Türk Xaqanlığının rəhbərliyini Uyğur xaqanlığından aldı.
Mahirə Abdulla
Rəsmləri
400-dən çox qrafik rəsmin, yağlı boya və sulu boyayla çəkilmiş rəsm əsərlərinin müəllifidir. Kitablarındakı rəsmləri özü çəkib.
Yenisey qırğızları
Tarixi
250px|thumb|right|Yenisey qırğızlarına aid mədəniyyət nümunələri 250px|thumb|right|Yenisey qırğızlarının məişət əşyaları və ibadətgahları 250px|thumb|right|Yenisey qırğızlarının kənd təsərrüfatı alətləri 250px|thumb|right|[[Elegeş abidələri]]
Qədim dövr
Son aşkar edilmiş arxeoloji nümunələrinə görə, qırğızların tarixi eramızdan əvvəl 201-ci ildən başlayır. Yenisey qırğızları Çaatas mədəniyyəti ilə bağlıdırlar və bəlkə də Taştik mədəniyyəti ilə də əlaqələri mövcud olub. Onların endonimi Çin tarixi mətnlərində Jiegu (結骨), Hegu (紇骨), Hegusi (紇扢斯), Hejiasi (紇戛斯), Hugu (護骨), Qigu (契骨), Juvu (居勿) və Xiajiasi (黠戛斯) kimi müxtəlif şəkildə transkripsiya edilmişdir. Lakin ilk dəfə Han dövrü qeydlərində Gekun (və yaxud Ko-kun; ) və ya Jiankun (və yaxud Chien-kun; ) kimi rast gəlinir.
Amerikalı tarixçı Piter Qolden *Qïrğïz < *Qïrqïz< *Qïrqïŕ kökünü yenidən qurur və qədim türkcə qïr 'boz' (at rəngi) və -q(X)ŕ/ğ(X)ŕ ~ k(X)z/g(X)z şəkilçisinin törəməsini təklif edir.
Tan sülaləsi dövrü səlnaməçisi Duan Çenşi “Youyangdan müxtəlif qəlyanaltılar” əsərində yazırdı ki, qırğız tayfasının (Jiānkūn bùluò 堅昆部落) mifoloji əcdadları “tanrı və inək” (神與牸牛) (Göktürklərdə qırğızlardan fərqli olaraq, mifoloji əcdad dişi qurd Xiongnuçanyunun qızı olan Qaoçe idi) qırğızların yaranma yeri Sayan, ya da Tannu-Ola dağları ilə eyniləşdirilən Kuman dağlarının (曲漫山) şimalındakı mağaradır,  Bundan əlavə, Xin Tangşu Qırğız ordusunun Türk Kögmän (> Ch. Quman) və Kem çayı (> 劍 Jiàn) mənşəli Qingshan 青山 "Mavi Dağlar"ın yanında yerləşdiyini qeyd edir. Eramızın VIII əsrində Göytürk imperiyası süqut edən zaman Yenisey qırğızları Göytürk modeli əsasında öz çiçəklənən dövlətlərini qurmuşdular. Göytürklərin Orxon yazısını mənimsəmiş, Mərkəzi Asiya, Çin və Yaxın ŞərqdəAbbasilər xilafəti ilə ticarət əlaqələri qurmuşlar.
Yenisey Qırğız xaqanlığının qırğız xaqanları məşhur Han sülaləsi sərkərdəsi Li Quanqın nəvəsi olan Çin generalı Li Linqdən törəmələrini iddia edirdilər. Li Linq Hunlar tərəfindən əsir alınmış və eramızdan əvvəl I əsrdə fərarilik etmişdir. Tang Li imperator ailəsi də Li Quanqdan törədiyini iddia etdiyi üçün Qırğız xaqanı bu səbəbdən Tan imperator ailəsinin üzvü kimi tanınmışdı. Tan imperatoru Jongzong onlara demişdi ki, "Sizin və bizim millətiniz eyni əcdad qəbiləsindəndirlər (Zong). Siz başqa əcnəbilər kimi deyilsiniz."
Orta əsrlər
758-ci ildə uyğurlar Qırğız xaqanını öldürdülər və qırğızlar Uyğur xaqanlığının hakimiyyəti altına keçdilər. Bununla belə, Yenisey qırğızları vaxtlarının çoxunu üsyan şəraitində keçirdilər. 840-cı ildə onlar Monqolustanın Orxon vadisindəki uyğurların paytaxtı Ordu-Balıq şəhərini talan etməyə və uyğurları Monqolustandan tamamilə qovmağa müvəffəq oldular. 843-cü il fevralın 13-də "Xariciləri öldürün" dağında Tan sülaləsi Uyğur Qağan qüvvələrini dağıdıcı məğlubiyyətə uğratdılar. Lakin Yenisey qırğızları Monqolustanın ağaları kimi uyğurları əvəz etməkdənsə, öz ənənəvi vətənlərində yaşamağa və əsrlər boyu olduğu kimi yaşamağa davam etdilər. Uyğur xaqanlığının məğlubiyyəti və süqutu uyğurların Monqolustandan Turfan, Kumul və Qansuya kütləvi miqrasiyasına səbəb oldu və burada Qarahoca uyğur idıkutluğu və Qansu Uyğur idikutluğu qurdular.
XIII əsrin əvvəllərində Çingiz xan hakimiyyətə gələndə Yenisey qırğızları ona sülh yolu ilə tabe oldular və könüllü şəkildə Monqol imperiyasının tərkibinə daxil olaraq, müstəqil dövlətlərinə son qoydular. Monqol İmperiyası dövründə Şimali Monqolustanda Yenisey qırğızlarının ərazisi Kem-Kemçik adlı kənd təsərrüfatı koloniyasına çevrildi. Yuan sülaləsinin əsasını qoyan Xubilay xan monqol və xan məmurlarını da (müstəmləkəçilərlə birlikdə) Qırğız və Tıva bölgələrinə hakim kimi göndərdi.