cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sovet-Polşa müharibəsi
General Vaçlav İvaşkeviçin Cənub Cəbhəsi
Polşanın əks-hücum planı Veps çayında böyük qüvvələrin cəmləşməsini və cənub-şərqdən Qərb cəbhəsi qoşunlarının arxasına qəfil hücumu nəzərdə tuturdu. Bunun üçün general Edvard Rıdz-Smiqlinin Mərkəzi Cəbhəsinin iki ordusundan iki zərbə qrupu təşkil edildi. Brest yaxınlığında Qırmızı Ordu 8358/III əmrini ələ keçirdi. Orada Vepş yaxınlığındakı əks hücumun ətraflı xəritəsı əks olunmuşdu. Sənəd həlak olmuş könüllü alayının komandiri mayor Vaslav Droevskinin üzərində tapılmışdı. Lakin sovet komandanlığı sənədin Qırmızı Ordunun Varşavaya hücumunu dayandırmaq üçün dezinformasiya olduğunu düşündü. Elə həmin gün Polşa radio kəşfiyyatı 16-cı Ordunun avqustun 14-də Varşavaya hücum etməsi barədə şifrəni ələ keçirdi. Polşa baş qərargahı bu məsələyə ciddi yanaşdı. Modlini müdafiə edən Vladislav Sikorskinin 5-ci ordusu Yozef Hallerin əmri ilə sovet ordusunu qabaqlamaq üçün Vkra çayı sahəsindən geniş məsafəyə uzanan Tuxaçevskinin 3-cü və 15-ci qoşunlarının qovşağında zərbə vurdu və bir neçə kilometrə qədər onların içərisinə girdi. Avqustun 15-nə keçən gecə Radzimin yaxınlığında iki ehtiyat Polşa diviziyası (general Lucian Jeliqovskinin 10-cu və generalı Yanan Jondkovskinin 1-ci Litva-Belarus) arxadan sovet qoşunlarına hücum etdi. Tezliklə şəhər polyakların əlinə keçdi.
1920-ci il avqustun 15-də Sikorskinin 5-ci ordusunun 203-cü Qalışski Ulan alayının hissələri Qırmızı Ordunun 15-ci və 4-cü ordusunun mövqelərinin kəsişdiyi yerə zərbə endirərək 4-cü Ordunun arxasında yerləşən Çexanov şəhərini ələ keçirdilər. Sübh tezdən 4-cü ordunun komandanı Aleksandr Şuvayev, həmçinin İnqilab şurasının üzvü Çexanovdakı səhra qərargahını tərk edərək Mlavaya getdilər. Çexanovda qalan az sayda qərargah zabitləri şəhərin müdafiəsini şəxsi heyətin köməyi ilə təşkil etdilər. Lakin onlar geri çəkilərkən 4-cü ordunun qərargahının radio stansiyasını yandırmaqla tələskənliyə yol verdilər. Bununla da, Qərb Cəbhəsinin qərargahı ilə radio əlaqə kəsildi, ordunun idarəetməsində ciddi problemlər yarandı. Polşa mənbələrinə görə 4-cü Ordunun qərargahı Tuxaçevskinin General Sikorskinin 5-ci Ordusunun üzərinə hücum əmrini aldıqda; Yan Kovalevskinin şöbəsi tərəfindən radiogram deşifrə edildikdən sonra ötürücü bu tezliyə uyğunlaşdırdı və davamlı olaraq Varşavadan bu tezliyə incil mətnlərini ötürməyə başladı. Nəticə etibarilə ikinci sovet radio stansiyası Minskdən bircə radioqramlar qəbul edə bilmədi. Tuxaçevski xatirələrində Varşava döyüşündəki məğlubiyyətin səbəblərini "Qırmızı Ordunun 4-cü Ordusunun axmaq hərəkətləri" və polyakların "bəxtlərinin" gətirməsi ilə izah edirdi. 250px|thumb|right|Yozef Pilsudski və Edvar Rıdz-Smiqli hücum qrupunun başında, 1920-ci ilin avqust ayı. Məğlubiyyətin əsas səbəbləri - ordunun cəbhənin əsas qüvvələrindən ayrılması, rabitənin kəsilməsi, silah-sursatın olmaması, arxa cəbhənin uzaqlığı, mühasirədəki davamlı ağır mübarizədən yığılmış yorğunluq, bütün bunlar 4-cü ordunu Şərqi Prussiyaya qaçmağa məcbur oldu. Yalnız Auqustov yaxınlığındakı əməliyyat bölgəsinə Ordu qərargahının qalıqları və 12-ci Piyada Diviziyasının yalnız 6 alayı girə bildi.
Avqustun 16-da marşal Pilsudski planlaşdırdığı əks hücumu həyata keçirməyə başladı. Mozır qrupunun zəifliyi haqqında radio kəşfiyyatın əldə etdiyi məlumatlar bu məsələdə önəmli rol oynadı. Rəqibə qarşı ikiqat üstünlüyə malik (21 min nəfərə qarşı 47.5 min döyüşçü) Polşa qoşunları (Pilsudskinin özünün komandanlığı altındakı birinci zərbə qrupu) cəbhəni yararaq Nikolay Solloqubun 16-cı ordusunun cənub qanadını təmamilə məhv etdi. Bundan sonra Qərb Cəbhəsinin bütün infrastrukturunun məhv edilməsi və Varşava yaxınlığındakı bütün qoşunların mühasirəyə düşmək təhlükəsi yarandı. Ertəsi gün Pilsudskinin planına əsasən, Varşava-Brest magistral yoluna çıxış planlaşdırılırdı. Eyni zamanda Loqinovun legionlarının 3-cü piyada diviziyası qüvvələri tərəfindən Vlodavaya hücum davam edirdi. Həmçinin tankların dəstəyi ilə Minsk-Mazovetski üzərində də hücum edildi.
Bu vaxt Cənub-qərb cəbhəsi Lvov yaxınlığında döyüşlərə davam edirdi. Varşava istiqamətinin xüsusi əhəmiyyətini nəzərə alaraq və onu gücləndirmək üçün avqustun 11-də komandan Kamenev 12-ci və 1-ci süvari ordusunu Qərb Cəbhəsinə istiqamətləndirmək əmrini verdi. Kamenevin teleqramı texniki səbəblərə görə gecikdi və cənub-qərb cəbhəsinin qərargahına yalnız avqustun 13-də, Süvari Ordusu Lvov uğrunda yorucu və uğursuz döyüşlərdə çox tükəndiyi zaman çatdı. Lakin belə bir fikirdə var ki, Lvovu mühasirəyə alan Cənub-qərb cəbhəsinin rəhbərliyi bu əmrə məhəl qoymamışdı. Süvari ordusunun qərb istiqamətinə göndərilməsinin əleyhdarlarından biri, Cənub-qərb cəbhəsinin Hərbi İnqilab Komitəsinin üzvü olan İ.Stalin əslində Polşa ərazilərinin, xüsusən də paytaxt Varşavanın tutulması planının qəti əleyhidarı idi. Bu fikir vətəndaş müharibəsindən dərhal sonra meydana çıxmışdı. Xüsusəndə, 60-cı illərdə şəxsiyyətə pərəstişin ifşa edilməsi ilə Varşava yaxınlığında bolşeviklərin məğlubiyyətinin əsas səbəbkarının "xalqlar atası" olduğu xüsusi populyarlıq qazanmışdı. Nəhayət avqustun 20-də Moskvanın güclü təzyiqi ilə 1-ci Süvari Ordusu şimala təxliyə edilməyə başladı. Ancaq artıq vaxt itirilmişdi.
Belə bir fikir də var ki, avqustun sonlarında Komarov yaxınlığında 1813-cü ildən sonra ən böyük süvari döyüşü baş vermişdir. Belə ki, bu döyüşdə 2 min atlısı olan Rummelin 1-ci Polşa diviziyası, 7 min atlıdan ibarət qırmızıların Süvari Ordusunu məğlub etmişdir (digər mənbələrəa görə 16 min). Bu döyüşün mövcudluğunu qərb və Polşa tarixşünaslığı qeyd etsə də, lakin rus mənbələri inkar edir. Nəhayyət bütün bunlara baxmayaraq, Qərb cəbhəsi amansız məğlubiyyətə uğradı və bu istiqamətdə atılmış addımların heç biri onu xilas edə bilmədi. Qərb cəbhəsinin komandanı Tuxaçevskinin 1920-ci il 20 avqust tarixli əmrində deyilirdi:
Avqustun 18-nə keçən gecə Tuxaçevski hücum əməliyyatlarını dayandırmağı və "düşməndən uzaqlaşmağı" əmr edir. Ancaq bu qərara artıq ehtiyac yox idi. Çünki, Qərb cəbhəsinin qoşunları artıq avqustun 17-dən geri çəkilməyə başlamışdı. Avqustun 18-də Polşa Ordusu bütün qüvvəsi ilə hücuma keçdi və Qərb cəbhəsi bu axını dayandırmaq iqtidarında deyildi. Avqustun 19-da Polşa qoşunları Bresti, avqustun 23-də - Belostoku tutdular. Avqustun 24-dən 26-a qədər  aramsız döyüşlərdən taqətdən düşən 4-cü Ordu dörd diviziyası ilə, həmçinin Qay Qayın 3-cü süvari korpusu və 15-ci Ordunun iki diviziyası (cəmi 40 min nəfər) Prussiya sərhəddini keçərək təslim oldu. Bu zaman Minskdə Polşa tərəfinin təşəbbüsü ilə sülh danışıqları aparılırdı. Ancaq bu danışıqlar iflasa uğradı. Avqustun 23-də Polşa tərəfi danışıqların dayandırıldığını elan etdi.
Qərb cəbhəsinin məğlubiyyəti ən ağır idi. Dəqiq itkilər dəqiq məlum deyil. Lakin hətta ən az qiymətləndirilən hesablamalara görə Varşava döyüşü zamanı 25 min Qırmızı Ordu əsgəri öldürülmüş, 60 min əsir düşmüş və 45 min nəfər Almanlar tərəfə qaçmışdır. Bir neçə min nəfər itkin düşmüşdür. İnsanlardan əlavə, cəbhədə 231 top, 1023 pulemyot, bir neçə min at, 10 min döyüş sursatı, 200 sahə mətbəxi və çox sayda maşın (zirehli texnikalar da daxil olmaqla) itirilmişdi. Polşa tərəfinin itkiləri də nəzərə çarpacaq dərəcədə çox idi - 4,5 min ölmüş, 22 min yaralanmış və 10 min nəfər itkin düşmüşdür. "Visla üzərindəki möcüzə" adlanan Varşava döyüşü, İngilis tədqiqatçıları tərəfindən dünya tarixinin 18 ən görkəmli əsaslı dönüş yaradan döyüşlər siyahısına daxil edilmişdir. 250px|thumb|left|Polşa əskərləri [[Varşava yaxınlığındakı döyüşdən sonra ələ keçirdikləri sovet bayraqları ilə]]
Sonradan akademik İ.Traynin bunu ''“PPS (Polşa Sosialist Partiyası) təsiri altında proletariatın əhəmiyyətli bir hissəsinin millətçi mövqe tutması ilə izah etdi. Keçmiş Polşa dövlətinin yaranması ilə Polşa proletariatı dağınıq vəziyyətdə idi. Polşadan təxminən yarım milyona yaxın fəhlə zorla Almaniya və Avstriyaya göndərilmişdi”''.
Belarusda döyüşlər
Tuxaçevski Polşadan geri çəkildikdən sonra Neman - Şara - Svisloç çayları boyunca müdafiə xəttində möhkəmləndi. O, Birinci Dünya Müharibəsindən qalan alman istehkamlarını ikinci müdafiə xətti kimi də istifadə etməyə başladı. Qərb Cəbhəsi arxa cəbhə hesabına möhkəmləndirildi. Eyni zamanda Şərqi Prussiyaya qaçmış 30 min əsgər də yenidən döyüş sıralarına döndü. Tədricən, Tuxaçevski cəbhənin döyüş tərkibini demək olar ki, tamamilə bərpa edə bildi: sentyabrın 1-də artıq onun sərəncamında 73 min əsgər və 220 top var idi. Kamenevin əmri ilə Tuxaçevski yeni hücuma hazırlaşmağa başlayır.
Polyaklar da hücuma hazırlaşırdılar. Qrodno və Volkovysk şəhərlərinə hücum etməklə Qırmızı Ordunun əsas qüvvələrini birləşdirmək məqsədi güdülürdü. Bu da öz növbəsində 2-ci Orduya Litva ərazisindən keçməklə Nemanı müdafiə edən Qırmızı Ordunun irəlidə yerləşən hissələrinin arxa hissəsinə keçməsinə imkan verməli idi. Sentyabrın 12-də Tuxaşevski 4 və 12-ci ordular da daxil olmaqla Qərb Cəbhəsinin cənub cinahından Vlodava və Brestə doğru irəliləmək əmrini verdi. Lakin əmr Polşa radio kəşfiyyatı tərəfindən tutuldu və deşifrə edildi. Elə həmin gün Kobrin şəhəri uğrunda döyüş başladı, sonra isə 12-ci ordunun müdafiə xətti yarıldı və Kovel alındı. Bu Qırmızı Ordunun ümumi hücumunun qarşısını aldı. Qərb Cəbhəsinin cənub qruplaşmasının mühasirəyə düşmək təhlükəsi yarandı və 4, 12 və 14-cü ordu şərqə çəkilmək məcburiyyətində qaldı.
Qərb cəbhəsinin Nemanda müdafiəsi üç ordu tərəfindən: Vladimir Lazareviçin 3-cü ordusu, Aleksandr Şuvayevin 4-cü ordusu və Nikolay Solloqubanın 16-cı ordusu aparılırdı (cəmi 100 min döyüşçü, təxminən 250 top). Onların qarşısında Yozef Pilsudskinin qrupu: general Edvard Rıdz-Smiqlinin 2-ci ordusu, general Leonard Skerskinin 4-cü ordusu və baş komandanın ehtiyat ordusu dururdu.
Sentyabrın 20-də Qrodno uğrunda qanlı döyüş başladı. Polyaklar əvvəlcə üstünlük əldə etsələr də, lakin sentyabrın 22-də Tuxaçevskinin qoşunları əlavə ehtiyatların cəlb olunması hesabına döyüş balansını bərabərləşdirdilər. Eyni zamanda Polşa ordusu Litvaya girərək Druskininkay üzərinə yürüş etdi. Neman üzərindəki körpünü ələ keçirən polyaklar Qərb Cəbhəsinin cinahlarına çıxdılar. Polyakların irəliləməsini dayandıra bilməyən Tuxaçevski sentyabrın 25-də qoşunların şərqə çəkilməsini əmr etdi. Sentyabrın 26-na keçən gecə polyaklar Qrodnonu tutdular və tələsmədən şəhərin cənubundan Nemanı keçdilər. Şərqə doğru geri çəkilən Lazareviçin 3-cü ordusu cəbhəni bərpa edə bilmədi və böyük itki ilə Lida bölgəsinə sığındı. Lakin sentyabrın 28-də Sovet qoşunları artıq polyaklar tərəfindən tutulan şəhəri ələ keçirə bilmədilər və tezliklə darmadağın edildilər(şəxsi heyətin çoxu əsir düşdü).
Pilsudski qələbənin əhəmiyyətini böyütmək üçün, Novaqruda qalan Qərb Cəbhəsinin hissələrini mühasirəyə almaq və məhv etmək niyyətində idi. Lakin ağır döyüşlərdən yorulan Polşa bölmələri bu əmrin öhdəsindən gələ bilmədi və Qırmızı Ordu qoşunları yenidən toparlanaraq müdafiəni təşkil edə bildilər.
Neman döyüşü zamanı Polşa hərbçiləri xeyli əsir götürüb, silahlar, çox sayda at və döyüş sursatını ələ keçirdilər. Belarusiyada döyüşlər Riqada sülh müqaviləsi imzalanana qədər davam etdi. Oktyabrın 12-də polyaklar yenidən Minsk və Molodeçno şəhərlərinə daxil oldular.
Elə həmin gün, yerli vaxtla səhər 7.30-da Riqadakı Şvarzkoff sarayında Polşa, RSFSR və Ukrayna SSR-nin nümayəndələri atəşkəs və ilkin sülh şərtlərini nəzərdə tutan müqaviləni imzaladılar. Müqavilənin şərtlərinə əsasən Polşa Belarus və Ukraynanın müstəqilliyini tanımağa söz verdi və onların dövlət suverenliyinə hörmət etdiyini təsdiqlədi. Razılaşma tərəfləri bir-birlərinin daxili işlərinə qarışmayacağına söz verdilər. Həmçinin onlar "qarşı tərəflə silahlı mübarizəni hədəfləyən" və "tərəflərə qarşı düşmənçilik əməliyyatları" nəzərdə tutan təşkilatları yaratmamağı və ya dəstək verməmək öhdəliyini götürdülər.
1921-ci il martın 18-də bir tərəfdən Polşa, digər tərəfdə RSFSR (Belarusiya SSR-ni də RSFSR təmsil edirdi) ilə Ukrayna SSR olmaqla Riqada sülh müqaviləsi imzalandı. Riqa Sülh Müqaviləsi Sovet-Polşa müharibəsinin bitməsini rəsmiləşdirdi.
Təbliğat və repressiyalar
250px|thumb|left|Ukrayna və Belarusiya əhalisi üçün nəzərdə tutulmuş Polşa təşviqat plakatı. "Yenə yəhudi caynaqlarına düşmək? Yox heç bir zaman" Ukrayna və Belarusun pravoslav əhalisi üçün Polşanın anti-bolşevik təbliğatı antisemitizm üzərində qurulmuşdu. Eyni zamanda Polşa yepiskopları müharibənin antisemitizm və esxatoloji ruhda şərh olunduğu bir müraciətlə dünyanın bütün katoliklərinə müraciət etmişdilər.
Müharibə zamanı mülki şəxslərin edamları həyata keçirilirdi. Polşa qoşunları əsasən yəhudilərdən ibarət olan etnik təmizləmə həyata keçirirdilər. Varşava döyüşü zamanı yəhudi könüllüləri Polşa ordusu sıralarından çıxarılmış və qonşu ölkələrə göndərilmişdi.
Digər tərəfdən, Qırmızı Ordu rəhbərliyi talançılıq edən əsgər və zabitləri sərt şəkildə cəzalandırırdı.
Hərbi əsirlərin taleyi
250px|thumb|right|Rus əsirlər Tuxol düşərgəsində Hələ də Polşa və Sovet hərbi əsirlərinin taleyi ilə bağlı dəqiq məlumat yoxdur. Rus mənbələrinə görə Polşa əsirliyində tutulan 130 min nəfərin 28 minindən 80 minə qədəri son dərəcə ağır şərtlərdən - aclıq, səfalət, epidemioloji xəstəliklər və binaların isdilməməsi nəticəsində ölmüşdür.
Polşa mənbələri 80 min məhbusun olduğunu bildirir və onlardan təxminən 15 mininin (əsasən iki qış zamanı) öldüyünü təsdiqləyir. Onlar həmçinin Polşa düşərgələrində yaşayış şəraitinin olduqca çətin olduğunu da inkar etmir. Əsirlər Birinci Dünya Müharibəsindən sonra qalan düşərgələrdə - Stşalkov (ən böyüyü), Domba, Pikulise, Vadovise və Tuxol konslaqerində saxlanılırdı. Məhbusların mübadiləsi haqqında 1921-ci il müqaviləsinə əsasən (Riqa Sülh Müqaviləsinə əlavə), Qırmızı Ordunun əsir düşmüş 65 min əsgəri Rusiyaya qaytarıldı. Polşa və Rusiya peşəkar tarixçiləri hərbi əsirlərin və ölənlərin sayı barədə hələdə mübahisə aparırlar. Lakin onlar bir məsələdə razılaşırlar ki, hər altıncı sovet hərbi əsiri Polşa düşərgələrində ölmüşdür.
Polşa düşərgələrində əsirlər arasında ölüm nisbəti 18%-ə çatırdı. Ölümlərin əsas səbəbi - pis qidalanma, sıxlıq, zəif tibbi xidmət və donma zamanı epidemiyaların sürətlə yayılması idi. Bunun nəticəsində epidemiyaların nəticəsi ağır fəsadlar doğururdu.
Polyak hərbi məhbuslara gəldikdə isə dəqiqləşmiş məlumatlara görə 1919-1920-ci illərdə 33.5-34 min nəfər əsir düşmüşdür. Bunda əlavə 1919-1920-ci illərin qışında Krasnoyarskda təslim olan 5-ci Polşa diviziyasının 8 minə qədər heyəti də əsirlikdə idi. Beləliklə, ümumilikdə 41-42 min Polşa əsiri alınır (Polşa məlumatlarına görə, 40 min), bunlardan da 1921-ci ilin martından 1922-ci ilin iyulunadək 34 839 polyak hərbi əsiri geri qaytarılmış və təxminən 3 min nəfər isə könüllü olaraq RSFSR-də qalmışdır. Bununla da ümumi azalma 3-4 minə yaxın hərbi əsir təşkil edir ki, onlardan da təxminən 2 mini sənədlərə görə əsirlikdə ölü olaraq qeyd edilmişdir.
Digər ölkələrin münaqişədə rolu
Sovet-Polşa müharibəsi Polşanın müstəqil dövlət kimi yenidən qurulmasından bəri onu fəal şəkildə dəstəkləyən Antantanın Rusiyaya müdaxiləsi ilə eyni vaxtda baş verdi. Bu baxımdan Polşanın Rusiyaya qarşı müharibəsi "böyük güclər" tərəfindən bolşevik hökumətinə qarşı aparılan mübarizənin bir hissəsi hesab olunurdu.
Bununla belə, münaqişə nəticəsində Polşanın gücləndirilməsi ilə bağlı Antanta ölkələrinin fikirləri fərqli idi: ABŞ və Fransa Pilsudski hökumətinə mümkün olan bütün yardımları müdafiə edir və Polşa ordusunun yaradılmasında iştirak edirdilər. Ancaq Böyük Britaniya Polşaya məhdud kömək etməyə, sonradan isə bu münaqişədə siyasi bitərəfliyə meyl göstərdi. Antanta ölkələrinin münaqişədə iştirakı Polşaya iqtisadi, hərbi və diplomatik dəstəklə ifadə olunurdu.
1919-cu ilin fevral-avqust aylarında Polşa ABŞ-dən 51 milyon dollar dəyərində 260 min ton ərzaq almışdı. 1919-cu ildə Polşa tək ABŞ-nin Avropadakı hərbi anbarlarından 60 milyon dollar, 1920-ci ildə isə 100 milyon dollar dəyərində hərbi əmlak əldə etmişdi.
Yalnız 1920-ci ildə Fransa aşağıdakı göstərilən həcmdə silah-sursat vermişdir (rəqəmləri müqayisə etmək üçün mötərizədə ingilislərin Denikinə 1919-cu ilin mart-sentyabr aylarında göndərdikləri silah-sursatın sayı göstərilb):
(Polşa ordusuna fransız tədarükü üçün rəqəmlər Kakurin və Melikovun tədqiqatlarından götürülmüşdür, Denikinə - general Hallmanın İngilis hərbi missiyasının 8 oktyabr 1919-cu il tarixli hesabatına əsaslanır). Digər mənbələrə görə, 1920-ci ilin yazında İngiltərə, Fransa və ABŞ Polşaya 1.494 silah-sursat, 2.800 pulemyot, 700-ə yaxın təyyarə və 10 milyon mərmi vermişdir.
Silah təchizatı ilə yanaşı, Fransa Polşaya hərbi nümayəndələrdə göndərmişdir. Onlar polyaklara hərbi təlimlər keçməklə kifayətlənməmiş, həm də əməliyyatların planlaşdırılmasında və inkişaf etdirilməsində əhəmiyyətli kömək göstərmişdilər. Bu hərbi missiyanın fəaliyyəti nəticədə Polşa ordusunun qələbəsinə böyük töhfə vermişdir. Polyaklar tərəfdə ABŞ-dən olan hərbçilər də döyüşlərdə iştirak edirdilər. Budyonnı ordusuna qarşı fəaliyyət göstərən Kostyuşko eskadronu amerikalı pilotlarından ibarət idi. Onlara komandirliyi isə Polşa ordusunun polkovniki rütbəsinə layiq görülən amerikalı Fontlerua edirdi. 1919-cu ilin iyulunda Fransadan əsasən Fransa və ABŞ-dən olan polyak mənşəli mühacirlərdən təşkil olunmuş 70.000 minlik ordu Polşaya gəldi. Fransanın münaqişədə iştirakı 1920-ci ildə Polşa qoşunlarını hazırlamaq və Polşa Baş Qərargahına yardım göstərmək üçün gəlmiş general Maksim Veyqanın başçılıq etdiyi yüzlərlə fransız zabitinin fəaliyyətində də ifadə edilir. Polşaya gələn fransız zabitlər arasında Şarl de Qoll da vardı. 250px|thumb|right|Belarusiyanın Polşa və Rusiya arasında bölünməsinə qarşı belorus karikaturası. İngiltərənin mövqeyi daha təmkinli idi. İngilis nazirinin 1919-cu ilin dekabrında Polşanın şərq sərhədi olaraq təklif etdiyi "Kerzon xətti", o dövrdə cəbhə xəttinin qərbində sərhədin qurulmasını və Polşa qoşunlarının geri çəkilməsini nəzərdə tuturdu. Altı aydan sonra vəziyyət dəyişdikdə, Kerzon yenidən bu xətt boyunca sərhədi keçirməyi təklif etdi, əks halda Antanta ölkələri Polşanı mümkün olan "hər vasitə ilə" dəstəkləməyə söz verirdilər. Beləliklə, Böyük Britaniya müharibə boyu mübahisəli ərazilərin bölünməsi üçün (Polyanın şərq sərhədi boyunca) kompromis seçimi müdafiə edirdi.
Ancaq Böyük Britaniya hətta Polşanın düşdüyü ən çətin hərbi vəziyyətində belə, ona heç bir hərbi dəstək vermədi. 1920-ci ilin avqustunda həmkarlar ittifaqları və leyboristlərin birliyi hökuməti Polşaya dəstəyi dayandırmayacağı halda ümumi bir tətil keçirəcəkləri ilə hədələdi. Sonradan Polşaya silah-sursat göndərilməsi təxribatlarla üzləşdi. Eyni zamanda, Amsterdamdakı Beynəlxalq Həmkarlar İttifaqları Federasiyası üzvlərinə Polşa üçün nəzərdə tutulmuş sursatlara embarqonun qoyulmasını tapşırmışdır. Polyaklara yardım yalnız Fransa və ABŞ tərəfindən davam etdirilirdi. Polşa mübahisəli ərazilər üstündə sərhəd münaqişələrinə girdiyi Almaniya və Çexoslovakiya 1920-ci il iyulun sonunda Polşa üçün ərazilərindən silah və sursatın keçirilməsini qadağan etmişdilər.
Varşava yaxınlığındakı qələbədən sonra polyakların uğuru davam etdirərək, Qızıl Ordunun Qərb cəbhəsini təmamilə darmadağın edə bilməməsində Antanta ölkələrindən edilən yardımın azalması əhəmiyyətli rol oynadı. Böyük Britaniyanın diplomatik mövqeyindəki dəyişiklik Riqada sülh müqaviləsinin bağlanmasını sürətləndirdi.
Müharibənin nəticələri
250px|thumb|right|Müharibənin nəticələrinə görə Polşa - Sovet sərhədi. Müharibə zamanı tərəflərdən heç biri məqsədlərinə çatmadı: Belarusiya və Ukrayna Polşa ilə RSFSR arasında bölündü. Litva ərazisi Polşa ilə müstəqil Litva Dövləti arasında bölüşdürüldü. Öz növbəsində RSFSR Polşanın müstəqilliyini və Pilsudski hökumətinin legitimliyini tanıdı, müvəqqəti olaraq "dünya inqilabı" və Versal sisteminin dağıdılması planlarını təxirə saldı.
Barışıq sazişinin imzalanmasına baxmayaraq, iki ölkə arasında münasibətlər gərgin olaraq qalırdı. 1920-ci ildə Polşaya hərbi-maliyyə dəstəyi məsələsində ortaya çıxan Antanta ölkələri arasındakı fikir ayrılıqları bu ölkələrin Ağ Hərəkata və ümumilikdə anti-bolşevik qüvvələrinə dəstəyinin tədricən dayandırılmasına və nəticədə Sovet İttifaqının beynəlxalq səviyyədə tanınmasına səbəb oldu.
Ədəbiyyat
ingilis dilində polyak dilində
rus dilində
Novoaleksandrovsk rayonu
Novoaleksandrovsk rayonu — Rusiya Federasiyası, Stavropol diyarının tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Novoaleksandrovsk şəhəridir. Əhalisi 64 100 nəfərdir (2020).
Coğrafiyası
Rayon Stavropol diyarının şimal-qərb hissəsində, üçüncü aqroklimatik zonada, qeyri-sabit rütubətli zonada yerləşir. İllik rayona ortalama 450-550 mm yağıntı düşür. Stavropol Diyarının İzobilnenski və Krasnoqvardeyski rayonları və Krasnodar diyarı ilə həmsərhəddir. Rayon ərazisi şimaldan cənuba 60 km, şərqdən qərbə 48 km məsafədə uzanır. Rayonun ümumi sahəsi 2.015.7 km² (201.499 ha), kənd təsərrüfatı sahələri isə 179.382 ha-dır. Əkin sahələri 168.696 ha ərazini əhatə edir.
Tarixi
Novoaleksandrovsk rayonu 1924-cü ildə Kuban vilıayətinin keçmiş Labinski və Qafqaz şöbələrinin kənd və təsərrüfatlarından meydana gəlmişdir.
23 yanvar 1943-cü ildə Novoaleksandrovsk rayonu Alman faşist işğalçılarından azad edilir.
12 yanvar 1965-ci ildə RSFSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti qərarı ilə :Aleksandrovski, Apanasenkovski, Blaqodarnenski, Vorontsovo-Alexsandrovski, Qeorqievski, İzobilnenski, İpatovski, Koçubevski, Krasnoqvardeyski, Kurski, Levokumski, Mineralovodski, Petrovki, Prikumski və Şapovski rayonları formalaşdırılır. 18 oktyabr 1990-cı ildə Stavropol Xalq Deputatları Sovetinin Rəyasət Heyəti qərar ilə: "Novoaleksandrovski rayonunda Raşevatski kənd sovetindən ayrılmış Raduja və Limannı kəndləri daxil olmaqla mərkəzi Raduja kənd sovetliyi qurulur".
24 dekabr 1992-ci ildə Pryadovoye kənd sovetindən ayrılan və mərkəzi Karmalinovskaya kəndi olan Karmalinovski kənd sovetliyi qurulur.
Ərazi vahidi statusunu qoruyur.
Əhali
2010-cu il Ümumrusiya əhalisinin siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə, rayonda 30 399 kişi (46,42 %) və 35 078 qadın (53,58%) yaşayırdı.
2010-cu il əhalinin siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə rayonda aşağıdakı millətlərin nümayəndələri yaşayırdı:
Şəhər şəraitində rayon əhalisinin (Novoaleksandrovsk şəhəri) 41,37 % yaşayır.
Yaşayış məntəqələri
Rayonun və müvafiq şəhər dairəsinin ərazisi 41 yaşayış məntəqəsini əhatə edir.
Yerli idarəetmə
Şəhər dairəsi deputatlar sovetinin sədri: Serqey Neşev
Denis Straxov
Serqey Saqalayev
Yuxarı Göycəqala (Marağa)
Yuxarı Göycəqala — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Marağa şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 71 nəfər yaşayır (14 ailə).
Zindəşt (Salmas)
Zindəşt - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Salmas şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 910 nəfər yaşayır (157 ailə).
Emili Dikinson
Emili Dikinson —Amerika şairi.
Həyatı
Emili Elizabet Dikinson (Emily Elizabeth Dickinson)- 10 Dekabr, 1830-cu ildə anadan olmuş Amerikalı şairədir. Atası öz ətrafında olduqca tanınmış bir vəkil və siyasətçi olan Edward Dickinson (1803–1874), anası isə Emily Norcross Dickinsondur (1804–1882). Emilinin babası Samuel Fowler də, təhsil sahəsində böyük töhfələr vermiş biri kimi qeyd edilir. Belə ki O, bir neçə məktəbin qurulmasında rol oynamışdır. Olduqca ziyalı və təhsilə əhəmiyyət verən bir ailədə dünyaya gəlməsi, Emilinin və ailənin digər 2 övladının da təhsilinin, dövrün standart təhsil səviyyəsindən yüksək olmasınına kömək etmişdir. William Austin Dickinson vəkil (1829–1895), Lavinia Norcross Dickinson isə şairə kimi fəaliyyət göstərirdi (1833–1899). Həmçinin Emili də, o zamana görə yüksək sayılacaq bir təhsilə yiyələnmişdi. Amherst akademiyası, eyni zamanda Mount Holyoke Qadın seminariyası onun təhsil aldığı mərkəzlər idi. Şeir sənətinə olan marağı və ruhunda var olan istedadı onu kiçik yaşlarından müxtəlif şeirlər qələmə almağa yönəldirdi. Dövrün bir çox şairlərinin əksinə, yaradıcılığı boyunca tanınmışlıq və şöhrət ondan yan keçmişdir. Belə ki, sağlığında, anonim adı altında sədəcə 7 şeiri işıq üzü görmüşdür. Emilinin varlığı üzərindəki bu kölgə, onun öz iradəsiylə seçdiyi həyat tərzindən qaynaqlanırdı. Belə ki O, bir çoxlarının əksinə öz yaradıcılığını göz önünə sərməyə çalışmamış, daha çox öz daxili dünyası üçün yazıb yaratmışdır. Odur ki, gənc yaşda evinə qapanaraq, könüllü məhkumiyyət həyatı yaşamış və ömrü boyunca da, çox nadir hallarda evindən bayıra çıxmışdır. Şairənin, vəfatından sonra bacısı tərəfindən qıfıllı bir sandıqcada 2000-ə yaxın şeir nüsxələri aşkarlanmışdır. Bu əlyazmalar daha sonra, 1890-cı ildə tək cild halında bir şeir kitabı olaraq nəşr edilmişdir. Məhz bu kitab Emiliyə layiqi olduğu oxucu sevgisini və şöhrəti qazandırmışdır. Təəssüf ki, bu zaman artıq onun vəfatından 4 il keçirdi. Gözəl zahiri görünüşü, bariz ədəbi istedadı və yaşadığı zamanda tanına bilmə imkanı olmasına baxmayaraq, onun nə üçün qapalı həyat tərzini seçdiyi yəqin olaraq bilinmir. Bu yöndə bir çox fərziyələr irəli sürülsə də, daha çox nakam bir məhəbbət hekayəsi ehtimalı üzərində durulmuş, Emilinin həyatı boyunca evlənməməsi də bu ehtimalı qüvvətləndirmişdir, fəqət səbəb hər nə olursa olsun, bu sadəcə əhəmiyyətsiz bir təfərruatdır. Əsas olan şairənin ortaya qoyduğu özünəməxsus və fərqli bir dərinliyə səhib əsərləridir. Görünür O, ruhunun azadlığını cisminin dustaqlığında görürmüş. Odur ki, dünyaya qapılarnı açmaq yerinə, öz qapalı otağında yeni bir dünya yaradıb, orada yaşamağı seçdi. Ta ki, 15 may 1886-cı ildə, 55 yaşında olarkən bu otağa ölüm girənədək.
Yaradıcılığı
Sağlığında cəmi 7 şeiri çap olunan şairənin yaradıcılığı indi tanınmış universitetlərdə müzakirə və dərs mövzusudur.
KazTransQaz
KazTransQaz, Qazaxıstan Respublikası Hökumətinin 5 fevral 2000-ci il tarixli 173 saylı qərarına əsasən qurulmuşdur.
2002-ci ilin fevralından etibarən KazTransQaz NCM KazMunayQaz QSC-nin bir hissəsidir.
KazTransQaz ASC (KTG) qaz və məhsullarını istehsal edən, nəql edən və satan, elektrik və istilik enerjisi istehsal edən və təmin edən və xidmətlər göstərən bir qrup şirkəti əhatə edir.
KTG hazırda ana qaz nəqli sisteminə, altı bölgədə regional paylayıcı qaz boru kəmərlərinə və ölkənin enerji şirkətlərində paylara sahibdir. Eyni zamanda, şirkət Qaz nəqliyyatı bazasını inkişaf etdirir və satış bazarlarını genişləndirir, Qazaxıstan Respublikası xaricində layihələr həyata keçirir.
Olivye Messian
Olivye Messian — Fransız bəstəkarı və pedaqoqu.
Ayan (Salmas)
Ayan - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Salmas şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
NGC 6647
NGC 6647, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Oxatan bürcü istiqamətində yerləşir. OCL tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Ayan (Salmas)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 349 nəfər yaşayır (76 ailə).
Dövlət və sənaye rəhbərləri üçün Kolumb qlobusu
thumb|right|350px|Sovet kameraman tərəfindən 1945-ci ildə Reyxkanslerdə çəkilmiş Hitlerin qlobusu Dövlət və Sənaye rəhbərləri üçün Kolumb Qlobusu (həmçinin Hitlerin Qlobusu və ya Fürer Qlobusu kimi tanınan) şəxsən Adolf Hitler və Nasional Sosialist Alman Fəhlə Partiyası üçün dizayn edilmiş qlobus idi. Dövlət və Sənaye rəhbərləri üçün Kolumb Qlobusu 1930-cu illərdə Berlində hazırlanmış və Hitlerin vaxtının böyük bir hissəsini keçirdiyi ofisində yerləşirdi. Qlobus komediyaçı Çarli Çaplinin 1940-cı ildə rol aldığı Böyük diktator (film, 1940) filmində nümayiş etdirildikdən sonra Amerika Birləşmiş Ştatlarında geniş tanınmışdır. Üç məddah (film) adlı komediya qrupu özlərinin istehsal etdiyi daha 2 qısametrajlı filmdə qlobusu gülüş hədəfi etmişdir.
İki məhdud buraxılışdan biri Adolf Hitlerin yayda geri çəkilməsindən sonra Amerika ordusunun xüsusi nümayəndəsi olan Con Barsamiya tərəfindən oğurlanmış və 60 il sonra San-Fransiskoda keçirilən auksionda qlobus 100.000 $ dəyərində satılmışdır. Hitlerin ofisində yerləşmiş bu qlobus üzərində Efiopiyanı İtalyan Şərqi Afrika ilə dəyişdirdi və qlobus həmçinin özünün ölçüsü və eləcə də istehsal dəyəri ilə tanınmışdır.
Mənbə
Qlobusun iki məhdud buraxılışı 1930-cu illərdə Berlində hazırlanmışdır. Bunlardan biri Nasional Sosialist Alman Fəhlə Partiyası üçün, ikincisi isə şəxsən alman diktatoru Adolf Hitler üçün hazırlanmışdır. Fürer üçün hazırlanmış qlobusun ölçüsü təxminən Volkswagen maşınının ölçüsü həcmində idi və böyük məsrəf hesabına istehsal olunmuşdur. O, Abissiniyanı (İndiki Efiopiya) İtalyan Şərqi Afrika ilə dəyişdirmişdir. Digəri isə adi bir ağacdan hazırlanmış və heç bir xüsusi özəlliyə malik deyildi. İstehsal edilmiş qlobusların sayı fabrikdə yalnız qlobus istehsal edildiyini təsdiq edə bilmədi və bu məkan 1943-cü ildə hava uçuşları zamanı hərbi təyyarələr tərəfindən dağıdılmışdır.
Polyak tarixçi və qlobus həvəskarı olan Volfram Pobanz inanırdı ki, baxmayaraq ki, qlobus onun ofisində yerləşirdi buna rəğmən yəqinki Hitlerin qlobusa qarşı xüsusi rəğbəti yox idi, ardıyca bəyan edir: Hitler yəqinki, qlobus barədə heç bir şey düşünmürdü. Orada Hitlerin qlobus ətrafında heç bir şəkli yox idi. O, Hitlerin bütün fotoşəkillərini yoxlamadan keçirmişdir. Əgər doğurdanda qlobus Hitler üçün hər hansı bir məna daşıyardısa deməli orada mütləq bunu isbatlayan bir şəkil olacaqdı.
1938-ci ildə Hitler köhnə Reyxskanslerin Üçüncü Reyxin nazirlikləri üçün yetəri qədər böyük olmadığı qənaətinə gəlir. O, yeni kansler binasının inşası üçün özünün sevimli arxitektoru olan Albert Şpeeri bu işə təyin edir. Hitlerin tələbkarlığı ilə aparılmış böyük ölçülü yenidənqurma işləri nəticəsində bina 1939-cu ilin əvvəllərində hazır vəziyyətə gətirilmiş və qlobus Fürerin yeni tikilmiş olan kansler binasına gətirilərək burada mərkəzdə yerləşdirildi. 1945-ci ildə sovet ordusu binanı ələ keçirənədək qlobus burada yerləşmişdir.
Məkan
Guya dünyada mövcud olmuş çox sayda qlobusa Hitler sahib idi ki, bunlarında bir çoxu şübhəlidir. Ümumilikdə isə onların hər üçü Berlində saxlanılır ki, bunlardan biri coğrafiya institunda, digəri Brandenburq muzeyində, üçüncüsü isə Almaniya Tarix Muzeyində saxlanılır. Digər ikisi isə Münhendə ictimai kolleksiyada sərgilənir. Nifrət əlaməti olaraq həm sovet həm də Amerika əsgərləri tərəfindən sərgilənən bir çox qlobuslarda Almaniya üzərində güllə dəliyi ilə və ya silinmiş halda göstərilirdi. thumb|left|Dövlət və sənaye rəhbərləri üçün Kolumb qlobusu [[Böyük diktator (film, 1940) filmində parodiya edilmişdir.]]
Foto sübutlar əsasında, Hitlerin kanslerdə yerləşən ofisində mövcud olmuş qlobusların heç biri ikonik deyildir.
İddialara görə 1945-ci ilin may ayının birində Hitlerin sahib olduğu bir qlobus amerika ordusunda xidmət etmiş Con Barsamiya tərəfindən Kelştaynhausun dağıntıları arasından tapılmışdır. Bavariya Alp dağlarında yerləşən bu məkan, müharibə öncəsi Hitler tərəfindən bir çox səbəblər üçün istifadə edilirdi. Həmin məkan Con Barsamiyanın ora gəlməsinə qədər artıq talan edilmişdir. O, qlobusu özüylə evinə aparmış və yalnız 60 ildən sonra 2007-ci ildə San-Fransiskoda keçirilən auksionda onu satmışdır. San-Fransiskodan olan sahibkar Bob Pritikin 20.000 $ məbləği ilə başlanan auksionun yekununda 5-ci cəhddən sonra nəhayət 100.000 $ qarşılığında bu qlobusa sahib oldu.
2007-ci ilin sentyabr ayında tarixçi Volfram Pobanz bəyan etdi ki, Berlin muzeyində saxlanılan və üzərində güllə izi olan böyük qlobus Hitlerə məxsus deyil həmçinin başqa birinin ehtimalına görə isə bu qlobus Üçüncü Reyxin Xarici İşlər Naziri olan İoahim fon Ribbentropa məxsusdur və əlavə olaraq bu gün Hitlerə məxsus olan qlobusun harada olması ilə bağlı hər hansı iz yoxdur.
Miras
Deyilənə görə, qlobus Adolf Hitlerin dünyanın işğalı ilə bağlı böyüklük həvəsini təmsil edərək simvolik xarakter daşıyırdı. Holivudda Hitleri və Nasistlərin parodiyasını edilmiş Üç məddah (film) filminin qısa olaraq Sən Nasist casusu! adlanan hissəsi 1940-cı ilin yanvar ayında nümayiş etdirilmişdir.
1940-cı ilin oktyabr ayında nümayiş etdirilən Çarli Çaplinin rol aldığı Böyük diktator (film, 1940) filmində qlobus çimərlik topu kimi təsvir edilmiş və filmdə o, diktator "Adenoid Hinkel"in gözü qarşısında partlayır.
Üç məddah (film) filminin Bir daha salamlamayacağam (film) və ardıyca You Nazty Spy! adlanan hissələri 1941-ci ilin iyul ayında nümayiş etdirildi, Moronikan diktatoru rolunu canlandıran Moe Houvard "Axel" partnyoları ilə birgə qlobus ilə "uzaq dur" adlı oyun oynayırlar. Heilstounun hərbi komandiri olan "Feld Marşal Herrinq", sonunda qlobusu Heilstounun başında vuraraq qırır.
Əmanulla xan Naxçıvanski
Əmanulla xan Naxçıvanski — polkovnik, sonuncu Naxçıvan xanı Ehsan xan Kəngərlinin nəvəsi, və hərbi xadim, general-leytenant İsmayıl xan Naxçıvanskinin oğludur. Natəvanın qızı Xanbikə xanımla ailə həyatı qurmuşdur. Əkbər xan Naxçıvanski, Bəhram xan Naxçıvanski atasıdır.
Həyatı
Aman xan (Əmanulla) İsmayıl xan oğlu Naxçıvanski 15 iyun 1845-ci ildə Naxçıvan şəhərində anadan olub. Onun doğum tarixi haqqında məlumat atası tam süvari generalı İsmayıl xanın 1895-ci ildə yazılmış xidmət kitabçasında göstərilibdir. İsmayıl xanın xidmət kitabçası 1895-ci ildə tərtib olunmuşdur və Rusiya Dövlət Hərbi Tarix Arxivinin 409-cu fondunda saxlanılır. İlk təhsilini ailə mühitində və babası I Ehsan xanın açdırdığı şəhər məktəbində alıb.
Rusiya Dövlət Hərbi Tarix Arxivinin 330-cu fondunda saxlanılan sənəddən məlum olur ki, ilk dəfə hərbi xidmətə Rusiya çarının xüsusi mühafizə dəstəsinin dördüncü manqasında silahdaşıyan kimi başlayıb. Həmin xidmətin tarixi də qeyd edilib: 1 may 1865-ci il. Qeyd edək ki, o vaxt onun 20 yaşı vardı. Bu vaxta qədər harada hərbi təhsil alması haqqında hələlikdə sənədlər tapılmayıb. Rusiya arxivindəki sənəddə "təhsil almayıb" yazılması inandırıcı deyil. Çünki Aman xanın atası Qafqazın həm məşhur generalı, həm də tanınmış ziyalılarından biri idi. Aman xanın təhsili ilə bağlı sənədləri axtarırıq. 13 sentyabr 1865-ci ildə Aman xan Sankt-Peterburqda mühafizə dəstəsində fəaliyyətə başlayır. Həmin il noyabr ayının 1-də yunker (gənc zabit) olan Aman xan özünün fəallığı ilə seçilir. Burada dörd il xidmət edəndən sonra ordudan tərxis olunur və Naxçıvana qayıdır. 1869-cu il avqustun 21-də Naxçıvan polisində gizir kimi fəaliyyətini davam etdirir. Çar sarayında xidmət edərkən "İmperator Aleksandr Nikolayeviçin mühafizə xidmətinə görə" adlı gümüş medalla təltif olunmuşdur. Bu medal Anna lenti ilə birgə verilmişdi və boyundan asmaq üçün idi.
Naxçıvan şəhərində işləyən və yaşayan Aman xan 1872-ci ildə Qarabağ xanı Mehdiqulu xanın nəvəsi Fatmabikə (Xanbikə) ilə ailə qurur. Xanbikənin anası şairə Xurşidbanu Natəvan Qarabağda atasının mülklərini idarə edirdi. Xurşidbanu həm ata, həm də ana tərəfdən Naxçıvan xanları ilə qohum idi. Onun atası Qarabağ xanları olmuş Cavanşirlərdən, anası isə Ziyadoğlu Qacarlardan olan Gəncə xanı Cavad xanın nəvəsi Bədircahan bəyim idi.
Aman xanın atasının nənəsi Tükəzban xanım İrəvan xanlarından – Dəvəli Qacarlardan olduğundan Kəngərlilərlə bu tayfalar arasında qohumluq, bir növ, təzələnmişdi. Elə bu səbəbdən də Xurşidbanu Natəvan qızını ata-babalarının (hər iki tərəfdən) qohumları və sədaqətli dostları olan general İsmayıl xanın oğlu Aman xana ərə vermişdi. Xanbikənin atası Dağıstanın Qaraqaytaq (kunuk) usmilərindən (xanlıqlarından) olan knyaz Xasay xan idi.
1877-ci ildə rus-türk müharibəsi başlayanda Aman xan İrəvandakı qeyri-nizami süvari polkuna səfərbərliyə çağırılır. 1877–1878-ci illərdə Aman xan atası İsmayıl xanla, əmisi II Kalbalı xanla və digər yaxın qohumları ilə birlikdə bu müharibədə iştirak etmişdir. 6 iyun 1877-ci ildə Bəyazid ətrafında gedən döyüşlərdə Aman xan ağır yaralanır. 23 gün atası İsmayıl xanla birlikdə Bəyazid qalasında mühasirənin sözlə ifadə edilə bilməyəcək dəhşətlərini və faciələrini yaşayır. 1877-ci ilin 19 dekabrında Rusiya çarının fərmanı ilə Saray Qvardiyasına məxsus kazak polkunda kornet (çar Rusiyasının süvari qoşunlarında zabit) rütbəsində hərbi xidmətə dəyişdirilir. 1878-ci il aprelin 25-də üçüncü dərəcəli Müqəddəs Anna (qılıncla və bantla birlikdə) ordeni ilə təltif edilir.
Aman xanın Naxçıvan şəhərində bir neçə mülkü olmuşdur. Əxtər xanımın dediyinə görə, Sovet hakimiyyəti onun mülklərini müsadirə etmiş, həbsxanaya çevirmişdi.
Ömrünün son illərini Naxçıvanda yaşayan, hərbi və mülki işlərlə məşğul olan Aman xan həm də Xok və Qıvraq kəndlərini idarə etmişdir. Xidmətləri müqabilində Rusiya hökuməti bu kəndləri tiyul olaraq ona bağışlamışdı. O, bu kəndlərdə maarif, mədəniyyət, quruculuq, təsərrüfat, ticarət işlərinə ciddi fikir vermiş və kənd sakinlərinə yaxından köməklik göstərmişdir. Məlumat üçün deyək ki, bu kəndlərin əhalisinin əksəriyyəti kəngərlilərdir (bu haqda sənədlər var – müəllif). Qıvraq kəndi Şahtaxtı gömrük-keçid məntəqəsinə yaxın yerləşdiyindən, o, burada qonaqlar üçün bir karvansara tikdirmişdi.
Aman xan Naxçıvanski təxminən 1891-ci ildə Naxçıvan şəhərində vəfat etmişdir. "Təxminən" ifadəsini ona görə yazırıq ki, onun vəfatı ilə bağlı hərbi məlumatı təsdiqləyəcək sənəd əldə etməmişik. Bununla bağlı Tiflisdə, Moskvada və Vladiqafqazda axtarışlarımız davam edir. Burada bir məsələni də hökmən qeyd etməliyik. Tədqiqatçı alim Bəylər Məmmədov yazdığı monoqrafiyada onun vəfatı tarixini 1884-cü il göstərir. Son illərin axtarışları göstərdi ki, bu fakt doğru deyil. Çünki onun sonbeşiyi Sənubər xanım 1888-ci ildə anadan olmuşdur. Aman xan Naxçıvan şəhərinin cənubunda yerləşən, İmamzadə türbəsinə bitişik olan I Kalbalı xan Kəngərlinin ailə sərdabəsində dəfn edilmişdir. Bu məlumatı ilk dəfə Əkbər xan Bəylər Məmmədova söyləmişdir. Burada bu incə məsələyə bir daha münasibət bildirmək yerinə düşərdi. Dindarlar belə deyirlər ki, türbədəki məzar imam qəbridir. Bu mübahisələrə son qoymaq üçün akademik İsmayıl Hacıyevlə birlikdə hazırladığımız əhatəli bir məqaləmiz "Şərq qapısı"nda işıq üzü görsə də, mütəxəssis memarlar, çox təəssüf ki, mübahisə doğuracaq məsələyə münasibətlərini bildirməyiblər. Axı burada tariximizin bir neçə yüzilinin səhifələrini yaratmış sərkərdələrin uyuduğu sərdabədən söhbət gedir. O sərdabədən ki, hələ 1926-cı ildə arxeoloq memar Sısoyev rəsmi olaraq onun Naxçıvan xanlarının məqbərəsi olduğunu bəyan etmişdir. Bunu naxçıvanlı ağsaqqallar və ağbirçəklər də təsdiqləyirdilər. Niyə bu mübahisəli məsələ sabaha qalsın, gələcək tədqiqatçılar üçün sual doğursun?! İmam türbəsinə xüsusi keçidlə bağlı olan iri günbəzli bina Naxçıvan xanlarının ailə sərdabəsidir.
Aman xan vəfat edəndə Əkbər xanın 18 yaşı vardı və o, atasının İmamzadə kompleksində dəfn olunduğunu yaxşı bilirdi. Çox təəssüflər ki, biz bu haqda vaxtilə yazmamışıq.
Aman xan vəfat edəndə atası İsmayıl xan sağ idi və onun Qafqaz Canişinliyində böyük nüfuzu vardı. Bir də ki, tapdığımız bir sənəddə Aman xan Bəyazid qəhrəmanı general İsmayıl xanın oğlu kimi yazılmışdır.
Məsələnin digər tərəfi də var. Həmin illərdə Qafqazın hər yerində xalq öz sevimli hərbçi oğullarını ibadətgahlarda dəfn edirdi.
Layihə A (film, 1983)
Layihə A və ya "A" Layihəsi (, Çincə:A計劃; Jyutping: A Gai3 Waak6 — 'A' gai waak) — 1983-cü ildə Ceki Çanın məşhur filmlərindən biridir. Film bir çox adla, o cümlədən, «Pirate Patrol» və «Jackie Chan's Project A» adları ilə tanınır.
Məzmun
XX əsrin əvvəlləri. Honq Konq. Çinin dənizində Lo adlı dəniz quldurunun başçılığı ilə müxtəlif gəmilər təzyiqə məruz qalır. Onlarla mübarizə etmək üçün dövlət tərəfindən xüsusi layihə hazırlanılır. Bu layihənin adı "Layihə A" adlanır. Lakin bu plan çox da işə yaramır. Təcrübəli dəniz qulduru olan Lo həmişə dövləti qabaqlayır. Bu layihəni həyata keçirmək üçün təcrübəli şəxslərə ehtiyac duyulur. Bu səbəbdən layihəni davam etdirmək üçün işi Honq Konq Dəniz Polisi olan "Əjdaha" ləqəbli Ma və onun dostları öz üzərilərinə götürür...
Əmanulla xan Naxçıvanski
Həyatı
Tiflisdəki Gürcüstan Milli Arxivindən tapdığımız sənədlərdə I Kalbalı xan İslamın tərəfdarı kimi göstərilmişdir. Bu, həqiqətdir. I Kalbalı xan da öz babaları kimi Şah İsmayıl Xətainin sədaqətli davamçısı olmuşdur və onun rəhbərlik etdiyi Kəngərli süvariləri atlarının başlarına qırmızı kaporlar bağlamışlar. 1920-ci ilədək döyüşlərdə belə, qızılbaşlar olduqlarını gizlətməmişlər. Bizcə, rəssamlar I Kalbalı xanın rəsmini çəkəndə bunu unutmamalıdırlar. Gürcü çarı II İraklinin papağına diqqət etsək, bir çox məsələlər biz tədqiqatçılara aydın olar. II İrakliyədək müsəlman gürcü çarları şiə təriqətində olmuşlar. Təsadüfi deyil ki, I Kalbalı xan II İraklinin müsəlmanlığı qəbul etmiş oğlu Aleksandrı (İskəndəri) Naxçıvanda və İrəvanda gizli terrorçulardan məharətlə qoruyurdu. Belə maraqlı bir haşiyədən sonra qayıdaq əsas mətləbimizə.
Aman xanın vaxtsız vəfatından sonra onun ailəsinə atası himayədarlıq etmişdir. 1908-ci ildə İsmayıl xan vəfat edir və Aman xanın övladları əziyyətlərlə üzləşməli olurlar.
Aşağı Göycəqala (Marağa)
Aşağı Göycəqala — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Marağa şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Tanq (qevoq)
thumb|right|300px|Tanq qevonqu thumb|right|300px|Bumtanq dzonqxaqın qevoqları thumb|right|300px|Bumtanqın mərkəzi hissəsinin xəritəsi Tanq — Butan ın qevoqu, Tanq çayının vadisində yerləşir. Tanq fərqli ənənələrə sahibdir, beləki Ura buddist monastırlarda tseçu illik bayram keçirilir.
Qevoqun ərazisində cəmi 32 kənd, 300 ev təsərrüfatı, 3 məktəb, 1 təcili yardım və 11 tibb işçisi vardır.
Qevoqda iki tseçu bayramı keçirilir, təqribən noyabr ayında.
Kuba–Özbəkistan münasibətləri
Özbəkistan–Kuba münasibətləri (Oʻzbekiston va Kuba munosabatlari; Relaciones de Cuba y Uzbekistán) — Kuba Respublikası ilə Özbəkistan Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr. Hər iki ölkə bir-birlərini müstəqil dövlətlər və dünya birliyinin tam hüquqlu üzvləri kimi tanıyırlar. Ölkələr arasında diplomatik münasibətlər yalnız 13 mart 2006-cı ildə qurulmuşdur — SSRİ-nin dağılmasından 15 il sonra. Özbəkistanın paytaxtı Daşkənddə müvafiq ortaq bəyannamə imzalanmışdır. 2019-cu ilin iyun ayına olan məlumata görə ölkələrin bir-birlərinin ərazilərində birbaşa səfirlikləri və ya digər nümayəndəlikləriyoxdur. Kuba Özbəkistan Respublikasının Vaşinqtondakı (ABŞ) Səfirliyinin konsulluq dairəsinə daxil edilmişdir, Kubanın Özbəkistandakı diplomatik münasibətləri Kuba Respublikasının Bakıdakı (Azərbaycan) səfirliyi tərəfindən həyata keçirilir. Hər iki dövlət də Qoşulmama Hərəkatının tam üzvləridir.
SSRİ ilə Kuba arasında güclü siyasi, iqtisadi, mədəni və humanitar əlaqələr mövcud idi. Əslində Kuba ilə Özbəkistan arasında münasibətlər 1959-cu ildə Kubada başa çatan Kuba inqilabından sonra başlayır. Sovet dövründə Kubadan olan heyətlər dəfələrlə Özbəkistan SSR-də olmuşlar. Xüsusilə 1963-cü ilin may ayında Fidel Kastro Özbəkistan SSR-i ziyarət edir. O ziyarətin şahidlərinə görə, on minlərlə insan Daşkənd küçələrində onunla görüşə gəlir. Fidel Kastro və digər rəsmilərin kortejinin keçdiyi küçələr Kuba inqilabçısını görmək istəyən çox sayda insan olduğu üçün polis və DTK tərəfindən mühasirəyə alınır. Sovet Özbəkistanında Fidel Kastro, Daşkənddən əlavə Səmərqənddə olur və burada qədim şəhərin bir sıra memarlıq abidələri və görməli yerləri ilə tanış olur. Səfər zamanı Kastro Daşkənd bölgəsindəki Kuba liderinin gəlişindən bir il əvvəl açılan Tuyabuquz su anbarını da ziyarət edir. Eyni zamanda Qırmızı Özbəkistan bölgəsindəki nümunəvi kolxozda respublikanın inkişaf etmiş kənd təsərrüfatı ilə tanış olur. Kastronun gəlişi şərəfinə, kolxozda respublika rəhbərliyi və SSRİ-nin mərkəzi orqanlarının iştirakı ilə geniş bir ziyafət təşkil edilir. Özbəkistan SSR-dən getdikdən sonra Kastro da Kubanı inkişaf etmiş əkinçilik ölkəsinə çevirmək qərarına gəldir və SSRİ-dən, xüsusən Özbəkistan SSR-dən kənd təsərrüfatı mütəxəssisləri Kubaya dəvət edilir. Kastronun respublikaya səfəri zamanı onu Özbəkistanın o zamankı lideri Şərəf Rəşidov müşayiət edir.
2019-cu ilin iyun ayına olan məlumata görə ölkələr arasında viza rejimi mövcuddur. Kuba vətəndaşları Özbəkistana girməsi üçün elektron viza tələb olunur və Özbəkistan vətəndaşlarının Kuba səyahət etmələri üçün Kuba dünya ölkələrindəki nümayəndəliklərindən birində müvafiq viza almalıdır. 2018-ci ilin sonunda 35 Kuba vətəndaşı Özbəkistanı ziyarət etmişdir. Ölkələr arasındakı zəif əlaqələrin əsas səbəblərindən biri ölkələrin bir-birindən coğrafi uzaqlığı (təxminən 15 min km), birbaşa uçuşların olmaması, viza rejiminin mövcudluğu və digər səbəblərdir.
Özbəkistan Respublikasının Xarici İşlər Nazirliyi rəsmi saytında Kuba da daxil olmaqla bir sıra Latın Amerikası ölkələri ilə münasibətlərdə müəyyən dinamikanın müşahidə olunduğunu qeyd edilir.
Rəsmi məlumatlara görə 2 sentyabr 2016-cı ildə vəfat edən Özbəkistan Respublikasının Prezidenti İslam Kərimovun ölümü ilə əlaqədar olaraq, Kuba Respublikası Dövlət Şurası fərmanı ilə ölkədə rəsmi matəm elan edilmişdir. Kubada rəsmi yas 5 sentyabr saat 06: 00-dan həmin gün gecə 24: 00-a qədər davam etmişdir. Yas mərasimində Kuba Respublikasının bütün dövlət və hərbi qurumlarında Kuba Respublikasının dövlət bayrağı yarıya qədər endirilmişdir. Kuba İslam Kərimovun ölümü ilə əlaqədar matəm elan edən (Özbəkistanın özü xaricində) dünyada yeganə ölkə olur. Bəzi məlumatlara görə, Fidel Kastro və Kuba hökumətinin bəzi üzvləri İslam Kərimova rəğbət bəsləyirdi.
2018-ci ilin sentyabr ayında Kuba rəsmilərinin Daşkəndə işgüzar səfəri baş tutur. Nazirlərarası siyasi məsləhətləşmələrin ilk mərhələsi baş tutur. Özbəkistan xarici işlər nazirinin Kuba xarici işlər nazirinin müavini ilə görüşü baş verir. Görüş zamanı "coğrafi uzaqlığa baxmayaraq, Özbəkistan və Kuba hər iki tərəfdə mövcud olan kifayət qədər yüksək potensialdan və real imkanlardan istifadə edərək iqtisadi əlaqələri inkişaf etdirməyə hazır olduqları" vurğulanır. İclasda Kuba səfiri də iştirak etmişdir (iqamətgahı Bakıdadır).