Qazax_mədəniyyəti
İncəsənət
XIX əsrin sonlarında xalq oyunu və tamaşalarından başqa, xüsusi ixtisaslaşmış teatr yox idi. Ancaq XX əsrin əvvəllərində Qazaxıstanda müstəqil formada teatr yaranmağa başladı. Birinci dəfə olaraq məktəblərin həvəskar şagirdləri (kanikul) tətil vaxtlarında aullarda milli dastan və eposların süjetləri əsasında tamaşalar göstərirdilər. Milli dramaturgiyanın ilk nümayəndəsi Imanqali Mendixanovun «Maldibay» pyesi ilk dəfə olaraq tamaşaya qoyuldu. Pyesdə öz qızını böyük başlıq («kalım») müqabilində sevmədiyi adama verən daş ürəkli, qəddar bir baydan söhbət gedir. Bay hətta onun qızını sevən kasıb oğlanı öz aulundan didərgin saldırır. Qazax ədəbiyyatı – XIX əsrin II yarısında Qazax ədəbiyyatı Ibray Altınsarın və Abay Kunanbayevin yaradıcılığında daha yüksək inkişaf nöqtəsinə çatdı. I.Altınsarının (1841-1889) yaradıcılıq əlaqələri Cokan Vəlixanova nisbətən məhdud olmuşdur. Lakin rus dilində təhsil alan bu maarifpərvər öz şəxsi mütaliəsi sayəsində məktəb rəsmi təlim dairəsindən daha geniş sahəyə çıxmışdır. O, rus inqilabçı-demokratlarından Belinski və Dobrolyubovun, Gertsen və Çernişevskinin yaradıcılığı ilə tanış olmuşdu. I.Altınsarın rus yazıçılarının bəzi əsərlərini qazax dilinə tərcümə etmiş, rus dili vasitəsilə Avropa ədəbiyyatını da oxumuşdur. Məhz bunun nəticəsidir ki, Altınsarın yaradıcılığında rus və Avropa ədiblərindən gələn motivlər vardır. I.Altınsarın qazaxların ilk pedaqoqu, ilk dərslik müəllifidir. Qazax uşaqları üçün açılmış məktəblərdə dərs deyən Altınsarın 1879-cu ildə «Qırğız müntəxəbatı» əsərini çap etdirmişdir. Burada müəllifin həm ədəbi-pedaqoji görüşlərini əks etdirən məqalələri, publisistikası, həm də nəsihətamiz şer və hekayələri toplanmışdır. Müntəxabatın əksər hissəsini müəllifin öz əsərləri tutur. Akın poeziyasında gözəl nümunələr yaradılan «tolğau» janrı didaktiki görüşləri ifadə etmək üçün Altınsarın yaradıcılığında ən əlverişli janr kimi inkişaf tapmışdır. Məs; «Gəlin, babalar, oxuyun» nəqarətli nəğmədə müəllif bilikli adamın üstünlüyünü, bilik sayəsində əldə edilən nailiyyəti qazax uşaqları üçün sadə, anlaşıqlı müqayisələrlə təbliğ edir. O deyir: Dövlətlinin şöhrəti Bir udumda yox olar, Oxumuşun şöhrəti Gündən-günə çox olar. Yaxud: «Elm-bilik sahibi daşdan saray tikdirdi, gözünü açıb-yumunca bir ilin xəbərini bir ayda öyrəndi, atsız kor arabanı min verstlik yerlərə gün yarımda apardı». Köçəri həyat keçirən qazaxlar yurddan-yurda köçdüklərindən alaçıqlar qururdular. Onlar oturaq həyat sürən adamlar daş ev tikmirdilər. «Bilikli adam daşdan saray tikdi»-deyərkən Altınsarın qazax uşağı üçün əfsanə kimi görünən bir işdən söhbət açmışdır. Qazax uşağı gözünü açıb at və dəvə, yaxud at qoşulan araba görmüşdü. Saatda neçə kilometr yol gedən maşın onun nəzərində əfsanə idi. O, heç avtomaşın sözünü konkret şəkildə təsəvvürünə gətirə bilməzdi. Ona görə də Altınsarın maşını «atsız arabaya» bənzədir. Bütün bu misallardan sonra müəllif: «Gəlin,balalar, oxuyun!» nəqarətini təkrar edir və oxumağın faydasından danışır. Altınsarın cəhalət və nadanlığı tənqid edib, maarif sayəsində «şamdan çıraq düzəltməyin» mümkün olduğunu, maarif nurunun əhəmiyyətini söyləməklə yanaşı dini görüşləri olan etiqadlı adam kimi də tanınmışdır. O, gəncləri elm, bilik əldə etməklə tayfaya, qocalmış ata-anaya fayda verməyə çağırmaqla yanaşı, tanrını da dərk etməyə çağırırdı. Onun fikrincə «oxu-yazı bilənlər yaradan xudanın birliyini tanıyan, xudanı tanımayan isə cahildir». Zəhmətkeş balalarının-nəinki oğlanların, qızların da savadlanmasını, biliklə bərabər sənət öyrənməsini istəyən Altınsarın əməyə böyük qiymət vermiş, zəhmətsevən, öz zəhmətinin bəhrəsi ilə dolanan nəcib adamların nümunəvi surətini yaratmışdır. «Qıpçaq Seytqul» adlı kiçicik hekayəsində yazıçı, müxtəlif ölkələr gəzib əkinçiliyi öyrənən, öz vətəninə döndükdə əkinçiliklə məşğul olan bir yoxsulun hünərini alqışlamışdır. Bu müəllif təxəyyülünün məhsulu deyildir. Ədib köçərilikdən əkinçiliyə keçən, öz qohumlarını da bu peşəyə cəlb edə bilən Seytqulun surətini yaratmışdır. Tüfeyliliyi hakim təbəqələrə xas olan xasiyyət kimi qamçılayan Altınsarın ərköyün varlı uşaqlarının acizliyinə, nadanlığına gülmüş, hər cür həyat çətinliyinə dözən, sınaqlardan çıxan yoxsul uşaqlarını isə nümunə kimi sevdirmişdir. «Bay babası ilə kasıb oğlu» hekayəsində müəllif köçdən ayrı düşən Həsən və Hüseyn adlı iki uşağı təsvir edir. Həsən naz-nemət içərisində böyüyən uşaq kimi çətin vəziyyətdən çıxmaq üçün heç bir çarə düşünə bilmir. Hüseyn isə həyat çətinliyinə alışan fərasətli uşaq kimi həm özünə, həm də yoldaşına çarə tapır. Abay Kunanbayev-(1845-1904) XIX-XX əsr qazax realist ədəbiyyatının ən böyük nailiyyəti onun banisi A.Kunanbayevin adı ilə bağlıdır. Anası onu Abay deyə çağırmışdır. Əsil adı Ibrahim, təxəllüsü Abaydır. Abay özündən əvvəl yaşayan bir çıra akının yaradıcılığındakı məhdud cəhətləri, dini-mistik xüsusiyyətləri tənqid edərək ədəbiyyatın tərbiyəvi-ictimai əhəmiyyətinə böyük qiymət vermişdir. Abay, Bukar Iirau, Dövlət, Sortanbay və başqa akınların yaradıcılığındakı dini-mistik mövzudan danışaraq deyir ki, mən onlar kimi «Həzrət Əlinin şərəfinə» şer yazmıram. Abaya görə, şair xalqın həyat və məişətini əks etdirməli, varlılara, çinovniklərə, baylara yaltaqlanmamalı, gənc nəsli sağlam ruhda tərbiyə etməyə çalışmalıdır. Şairin hər sözü xalqın gözünü açmalı, həqiqəti ona başa salmalıdır. Şair əsl maarifçi kimi xalqı, gəncliyi ayılmağa, elm-maarifə çağırmış, xalqın iqtisadi və mədəni geriliyini göstərmişdir. Bununla yanaşı, o, xalqı soyub talayanları, rüşvətxorları, zalım bayları, ədalətsiz bijləri də rüsvay etmişdir. Xalqı oyatmağa çalışan Abay xalqın düşmənlərini də ona tanıtmışdır. Abay lirikasında qazax həyatının müəyyən bir sahəsi, bir neçə qəbilə başçısı və ya çinovnikin surəti deyil, cəmiyyətin həyatının geniş sahələri, ölkədəki ictimai münasibətlər, müxtəlif təbəqə və siniflərin tipik surəti öz bədii əksini tapmışdır. Şair feodal-çinovnik üsul-idarəsinin hərc-mərcliyini şerlərində belə ifşa etmişdir. «Varlılar öz heyvanlarının və mal-dövlətinin üstündə tük kimi əsirlər. Axı hər yerdə talançılıq, gecələr oğurluq edirlər. Görürsən gah orada bir sürünü apardılar, gah burada qarət etdilər… Hakim isə öz rütbəsinə və qanuna nifrət edir. O, zalıma və oğruya mərhəmət göstərir. Zülm də ki, getdikcə artır, cinayətlərin hədd-hüdudu yoxdur». Abay ictimai həyata dərindən nüfuz etdikcə mühitin eybəcərliyi ona daha aşkar olurdu. Şair zülm əhlinə etirazını bildirdikcə hakim təbəqələrlə onun arasındakı konflikt də gərginləşirdi. Abayın hətta atası və qardaşı ona düşmən kimi baxırdılar. Bu münasibətlər Abay lirikasına tünd satirik boyalar gətirir, şairdə vətəndaşlıq qəzəbi oyadırdı. Belə qəzəbli hücumu şairin 1890-cı ildə yazdığı bir şerində aydın görürük: «Səmimi qəlbli insanların məskəni olan bir ölkədə bay vəhşiləşir, ölkə yoxsullaşır. Buranın hakimi nifrətamiz bir yalançıdır ki, doğma xalq onun əli ilə soyulur. Bilmək olmur ki, həqiqət haradadır, yalan hansıdır. Hər şey baş-ayaqdır. Hakim özümüzünkü olsa da, nəfəs çəkməyə imkan vermir. Rəisdən mükafat almaq üçün o, qudurmuş it kimi özümüzünkülərin boğazından yapışmağa hazırdır». Abayın ictimai ədalətsizliyi tənqid edən şerləri ildən-ilə dərinləşmişdir. Şair külli-ixtiyar olan qəlbi ilə ağsaqqallarından, rəsmi hökumət adamlarına qədər bütün tüfeyliləri qamçılamışdır. 1894-cü ildə yazdığı bir şerində Abay qəbilə ağsaqqalı məclislərini tənqid edərək göstərir ki, məclisə yığılanda səmimiyyətdən danışırlar, ayrılan kimi qonşu qonşunu satır. Xalqın aldadıldığı hamıya bəllidir. Bay aldığını geri qaytarmaz, qaytarsa da qoyun əvəzinə çəpiş verər… Hakim varlı ilə çəkişməz, çünki hakimə ədalət, haqq deyil, dolanmaq lazımdır. Xalqımızı soymuşlar, onun əl-qolunu elə bağlamışlar ki, yazıq öz ayağı altında torpağı hiss etmir. 1896-cı ildə yazdığı başqa bir şerində isə bu tüfeyliləri «çirkaba batmış donuz» adlandırır. Yerli bayların çinovnikləri qarşısında yaltaqlığına işarə edib deyir: «sümük üçün əclaflara sülənirlər». «Çirkaba batmış donuz»ların surətini yaradarkən Abay satirasının boyaları xeyli tündləşir. O sözü «donuzun» bzünə verir. «Donuzun» daxili çirkabı onun etirafı, öz-özünə danışığı zamanı açılır. Məs; nahiyə hakimi öz-özünə deyir: «Dəvələrimin belində» hörgüc, atlarımda yalman da qalmadı. Bütün sərvətimi rüşvətə verib, nəhayət nahiyə hakimi oldum. Amma deyilənə görə nahiyəni idarə edə bilmirəm. «Qurultay yaxınlaşır» deyəndə elə bil ürəyim üzülüb düşür. Lakin üzə vurmuram. Özüm yarımcan olsam da gülümsəyirəm. Günlərin birində «naçalniki gəlir, ona çoxlu araba hazırlayın»-deyən carçının səsini eşitdikdə ürəyim sıxılır. Bütün ştarşinaları və hakimləri toplayıb hazırlıq görməyi tapşırıram, allah qoysa, sizin etimadınızı doğruldacağam». Abay hakim təbəqələrin daxili çəkişməsini, bu çəkişmədən çar məmurlarının necə istifadə etdiyini də göstərmişdir. Abay çarizmin ucqarlarda öz hökmranlığını saxlamaq üçün istifadə etdiyi bu siyasətin mahiyyətini dərindən başa düşmüşdür. Azərbaycan yazıçılarından M.S.Ordubadinin («Gizli Bakı»), C.Cabbarlının əsərlərində də («1905-ci il») çarizmin milli qırğın siyasəti qabarıq şəkildə özünü göstərir. Abay maarifə təkcə mədəni cəhətdən yenidən qurulma vasitəsi kimi deyil, eyni zamanda siyasi məsələ kimi baxırdı. Onun fikrincə xurafata inanmaq hər şeyi qəza-qədərə bağlayıb passivləşməkdə, əsarətdə yaşayıb zülmə və haqsızlığa dözmək də cahillikdir. Abay deyirdi: «Hiylə ilə yaşamaq, yaxud ağlayıb yalvarmaq-yaşamaq deyil, gün keçirməkdir.Əgər ləyaqətli yaşamaq istəyirsənsə, ovaxt həyatda gözüaçıq ol, öz qüvvənə arxalan, zəhməti sev». Abay dünya mədəniyyətinə bələd olan şair idi. XIX əsrdə Qazaxıstanın mədəni mərkəzi hesab olunan Semipalatində təhsil alanda o, rus dilini öyrənməyə başlamış, sonralar isə buraya sürgün edilən bəzi rus inqilabçı-demokratları ilə dostlaşmışdı. Abayın dünyagörüşünün formalaşmasına rus inqilabçı-demokratların və eləcə də rus yazıçılarından Puşkinin, Lermontovun, Saltıkov-Şedrinin, Çernişevskinin, L.Tolstoyun ədəbi irsi böyük təsir göstərmişdir.