cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Molla Sədra
Molla Sədranın nəzəriyyələri
Molla Sadranın ilyuministləri "şərq nurları" (işraqiyyə) təliminin tərəfdarlarını tənqid etmişdir. Onların mübahisəsi mövcudiyyətin mahiyyəti üzərində üstünlüyü və prinsipiallığı haqqında mübahisədən kənara çıxır və özünə "hilemorfizm" nəzəriyyəsini də özünə daxil edir. Beləliklə, obyektlər dünyası materiyanın ən aşağı səviyyəsinə müncər olunur, ruh materiyanın ən yüksək səviyyəsinə uyğun gəlir. Bu fasiləsiz və yüksələn proses intelligibel dünyada– mövcudluğun materiyadan tamamilə azad olunduğu şəraitdə özünün kuliminasiya nöqtəsinə çata bilir. Molla Sadranın fəlsəfəsi islam fəlsəfəsi tarixində unikal hadisədir, çünki o hərəkətə substansiyada mövcud olmaq imkanı verir. Bu Ibn Sina mövqelərindən kanara çıxmaq demək idi. Çünki Ibn– Sina substansiyada hərəkətə daimi dəyişikliklərə və itkilərə aparıb çıxaran kimi baxırdı. Itki isə şeylərin identikliyini təşkil edirdi. Molla Sadra təbiətdə daimi hərəkət nəzəriyyəsini əsaslandırmaqdan ötəri bir sıra arqumentlərdən istifadə edir. Alma yetişən zaman təkcə onun aksidenisyası deyil, eyni zamanda həmin almanın təbiəti də dəyişməlidir. Mahiyyətcə potensiya aktuallaşan zaman Molla Sadranın, fikrincə həm aksidensiyalarda, həm də təbiətdə dəyişikliyi göstərir. Molla Sadra elan edir ki, aksidensiyada yaranan hər bir dəyişiklik üçün təbiətdə müvafiq dəyişikliklər baş verməlidir. Çünki aksidensiyalar öz xassələrinə görə təbiətdən asılıdır. Beləliklə almada əmələ gələn dəyişikliklər bu yaradılış nümunəsi aşağıdakıları ifadə edir. Birincisi, dünya çaya bənzəyir, daim axır dəyişir; ikincisi, dəyişiklik zərurətdən yaranır. Çünki Allahdan başqa heç nə daimi və dəyişilməz ola bilməz; üçüncüsü, dünyadakı bu dəyişiklik aksidensiya deyil, onun öz təbiətinin bir hissəsidir. Molla Sadranın dünyagörüşünə görə bu dəyişikliklər kainatı hərəkətə gətirən qüvvə kimi çıxış edir. Hərəkət sadəcə olaraq mövcud olmur, dünyada yeganə reallıq olduğunu bir daha sübut edir. Ancaq dəyişiklik və təbiətin yeganə mühüm xassəsi daimi hərəkətdir.
Molla Sadra substansional hərəkət haqqında təlimdən istifadə edərək zaman konsepsiyasına işıq salmaq istəyir. Həm Aristotelə görə, həm də Molla Sadra görə zaman– hərəkətin kəmiyyətidir, lakin fərq ondadır ki, Molla Sadra görə kəmiyyətdə dəyişiklik – təbiətdəki dəyişikliyin kəmiyyətidir. Zamana təkcə kəmiyyət deyil, həm də ontoloji aspektdə baxmaq lazımdır. Təbiətdə hərəkət həm kamilliyin ölçüsüdür, həm də məqsəd və istiqamətə malikdir və onu zərurət faktoru müşaiyyət edir.
Hər şeyin hərəkətdə olması və hərəkətdə az kamillikdən mükəmməlliyə doğru getməsi faktı Molla Sadra üçün onu ifadə edir ki, bütün dünya mütləq Ali Kamilliyə, Allaha doğru can atır. Bu müddəadan çıxan əsas nəticə budur ki, dünya bəzi anlamlarda özünün varlığının vəziyyətini dərk edir və özünün mənbəyi ilə birləşməyə doğru hərəkət edir. Təbiətdəki hərəkət onu ifadə edir ki, obyektin identikliyi həmişə dəyişir. Molla Sadra fikrini belə yekunlaşdırır ki, hərəkətin bu tipi hər bir məqamda yaradılış tipini daşıyır. Başqa sözlə desək, Allah Təbiətdə hərəkət vasitəsilə hər bir məqamda bir an içində dünya yaradır. Allahın reallığı onun yaratdığı ilə özünü göstərir. Molla Sadra dünyanı əbədi hesab edən peripatiklərə və dünyanın heç nədən yaradılmasını irəli sürən ilahiyyatçılarla yaxınlaşdırmaq istəyir. Molla Sadra görə dünya Allahın "davamı" kimi əbədi mövcud olmuşdur. Bir halda o zamanda yaranmışsa mövcudluğa malik olmadan təzədən yaradılır. Dərk edənin, dərk edilənin və idrakın vəhdəti Molla Sadranın fəlsəfəsində dərin kök salmışdır. Bir halda ki, Allahın mahiyyəti və varlıq eyni şeydirsə, bütün şeylər ondan yaranırsa o eyni zamanda dərk edəndir, dərk ediləndir və Biliyin özüdür.
Molla Sadranın təlimi Islam fəlsəfəsində çevriliş etmişdir. Onun müəllimi kimi fəaliyyəti də böyük fayda vermişdir. Böyük mütəfəkkirin şagirdlərindən bəziləri özləri görkəmli filosof olmuşdurlar. Həm də onlar öz müəllimlərinin güclü təbliğatçıları kimi də fəaliyyət göstərmişlər.
Molla Sadranın fəlsəfəsinin populyarlığı tənəzzül nə olduğunu bilməmişdir. Onun fəlsəfəsi XVIII–XIX əsrlərdə İranda yenidən güclü surətdə canlandırılmışdır.
Müasir dövrdə İranda və islam dünyasının şərq regionlarında fəlsəfə hələ də Molla Sadranın və onun şagirdlərinin təlimlərinin təsiri altındadır.
Gözəlçə (film, 1990)
Süjeti
Tanınmış iş adamı Edvard Levis, iş yoldaşlığında onu müşayiət etməsini istədiyi zaman xoşagəlməz bir telefon danışığı zamanı sevgilisi tərəfindən tərk edilir; onsuz da ekskluziv bir qız kimi rəftar etməkdən bezmişdi. Edvard Nyu-Yorkda yerləşən korporativ reyderdir, maliyyə problemləri içində şirkətləri satın alır və onları parça-parça satır. Hollywood Hills-də bir işgüzar qonaqlıq buraxaraq, vəkilinin Lotus Esprit avtomobilini alır və təsadüfən fahişə Vivian Wardla görüşdüyü qırmızı işıqlı bölgədəki Hollywood bulvarına gedir. Edvard maşın sürməkdə çətinlik çəkdiyindən, Vivian ona qaldığı Beverly Wilshire Otelinə gedən yolu göstərir. Aydın olur ki, Vivian Lotus haqqında daha çox şey bilir və Edvard onun sürücüsünə imkan verir. Vivian, Lewis'i gəzinti üçün 20 dollar ödəyir və yolları ayırır. Edvardın onu tapdığı və gecə üçün kirayə qalmağı təklif etdiyi avtobus dayanacağına gedir. Ertəsi gün Viviandan rəfiqəsinin rədd etdiyi rolu oynamağı xahiş edir və növbəti altı gün onun yanında qalmağı üçün 3000 dollar təklif edir. Vivian yeni, daha məqbul materialları da alacaq. Axşam, bir iş yeməyinə gedən Edvard Vivianın çevrilməsindən (faydalı otel menecerinin köməyi ilə) nəzərə çarpır və Vivianı fərqli bir şəkildə görməyə başlayır. Şəxsi və iş həyatı ilə bağlı təfərrüatları ortaya qoyaraq daha açıq olur.
Edvard Vivianı iş müqaviləsi üçün əlaqə qurmaq ümidi ilə polo matçına aparır. Vəkil Filip Vivianın korporativ casus olduğundan şübhələnir və Edvard ona əslində necə tanış olduqlarını izah edir. Daha sonra Filip Vivianla yaxınlaşır və Edvardla işi başa çatdıqdan sonra görüşməyi təklif edir. Edvardın sirrini açdığına görə təhqir və qəzəblənən Vivian aranjımanı bitirmək istəyir. Edvard üzr istəyir və dünən axşam Vivian ilə görüşdüyü və matç zamanı diqqət etdiyi iş yoldaşından qısqanc olduğunu etiraf etdi. Vivianın düzlüyü Edvara təsir etdi və özünü özünə məxsus olmayan şəkildə aparır. Mütləq Vivianla birlikdə yaşayan Edvard onu San-Fransisko Operasında La Traviata-nı izləmək üçün xüsusi təyyarəyə mindirir. Vivian, zəngin bir insana aşiq olan bir fahişə hekayəsi ilə göz yaşlarına tuş gəlir. O, öpüşməyən dodaqları qaydasını pozur və cinsi əlaqədə olurlar. Edvardın yuxuda olduğuna inanan Vivian onu sevdiyini etiraf edir və yuxuya getdikdə Edvard gözlərini açır. Edvard onu küçədə qalmaq üçün bir mənzildə yaşamağa dəvət edir. Narazı qaldı, imtina etdi və uşaqlıqda xəyal etdiyi nağıl deyildiyini, ağ atda bir cəngavər tərəfindən xilas olunduğunu söylədi.
Gəmiqayırma şirkəti basqının növbəti hədəfi olan maqnatla görüşdükdən sonra Edvard fikrini dəyişir. Vivian ilə vaxt ona həyatda fərqli bir dünyagörüşü göstərdi və maqnatla birlikdə şirkəti xilas etmək, iflas etməmək və parça-parça satmaq üçün işləməyi təklif etdi. Əhəmiyyətli miqdarda pul itirdiyindən qəzəblənən Filip Edvardla məşğul olmaq üçün otelə gedir, ancaq Vivianı tapır. Edvardın dəyişməsində onu günahlandıraraq, ona təcavüz etməyə çalışır. Edvard görür Filipi üzünə yumruqlayır və otağından qovur.
Los Ancelesdəki işini bitirdikdən sonra Edvard Viviandan bir gecə daha yanında qalmasını xahiş edir, ancaq onu istədiyi üçün ödədiyinə görə yox. Rədd edir. Edvard həyatını yenidən dəyişdirir və Nyu-Yorka qayıtmaq üçün hava limanına yola düşəndə, fikrini dəyişir və Viviana gedir, burada ağ limuzinin damındakı lyukdan çıxır və yanğından qaçaraq "onu xilas edir". Edvard soruşur: "Bəs qalaya qalxdıqdan sonra nə oldu?" Vivian "cavabında onu xilas etdi" cavabını verdi.
Şərq palıdı
Təbii yayılması:
Yаbаnı hаldа Qаfqаzdа və Yаxın Şərqdə bitir. Аzərbаycаnın еndеm bitkisi оlub, ilk dəfə Tаlış zonasındа təsvir еdilmişdir.
Botaniki təsviri:
Hündürlüyü 30 m-ə, gövdəsinin diаmеtri 60 sm-ə çаtаn аğаcdır. Gövdəsinin qаbığı qаlın, bоzumtul-qəhvəyi rəngdədir, yuxаrıyа dоğru nаzikləşir. Budаqlаrı sıx, sаrımtıl-bоz tüklüdür. Zоğlаrı və tumurcuğu sıx tükcüklüdür. Yаrpаğı 8-12sm uzunluqdа, 3-12 sm еnində, dərivаri, tərs-yumurtаvаri və yа uzunsоvdur. Qаidəsi pаzvаri və yа ürəkşəkillidir. Yаrpаq аyаsı sıx tüklü, üst tərəfdən tünd yаşıl, çılpаq, аlt tərəfdən bоz və yа bоzumtul-sаrıdır. Yаrpаq sаplаğı 1-2 sm uzunluqdаdır. Dişicikli çiçəkləri dərin bölümlü çiçək yаnlığınа mаlikdir. Еrkəkcikli çiçəkləri düzünə uzаnаn sütuncuqdаn ibаrətdir. Qоzаsı sıx tüklü mеyvə sаplаğındа yеrləşərək, 2-2,5 sm uzunluqdаdır. Qərzəklərin pulcuqlаrının uclаrı qоnur, tüklü, hər tərəfdən sıxılmış, аşаğı hissəsi еnli оlub, neştərvаridir. Mаy аyındа çiçəkləyir, mеyvəsi sеntyаbr-оktyаbr аylаrındа yеtişir. 450 ilə qədər yаşаyır.
Еkоlоgiyаsı:
İşıqsеvən mеzо-ksеrоfitdir. Şərq pаlıdı qurаqlığа və sоyuğа dаvаmlı, tоrpаğа tələbkаrdır.
Аzərbаycаndа yаyılmаsı:
Digər növlərdən kiçik ölçüləri və iri, gözəl yаrpаqlаrı ilə fərqlənir. Оduncаğı çоx möhkəm оlduğu üçün tikinti mаtеriаlı kimi istifаdə еdilir. Оduncаğı və qаbığındа аşı mаddəsi vаrdır. Pаrklаrdа əkilməsi məsləhətdir.
İstifаdəsi:
Tək əkinlərdə, mеşəsаlmаdа, parkların yaşıllaşdırılmasında istifаdəsi məqsədyönlüdür.
Car
Car — Azərbaycan Respublikasının Zaqatala rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Şərq palıdı
Ümumi yayılması:
Rusiya (Dağıstan), İran və Türkiyədə təbii halda yayılmışdır.
Car
Car kənd Zaqatala şəhərinin şimalında, Böyük Qafqaz dağlarının cənub ətəklərində yerləşir. Kəndin ərazisindən 2 dağ çayı (Bəkməz çayı və Zilban çayı) axır.
Şərq palıdı
Azərbaycanda yayılması:
Quba, Naxçıvan MR və Lənkəran dağlarında təbii arealı vardır.
Car
Mədəniyyəti
Car kəndi 5 obadan (Kiqooba, Laçıntaxta, Laçındərə, Cinitaxta, Kusataxta) ibarətdir. Kənddə bir orta və bir əsas məktəb, həkim məntəqəsi, 35 yerlik uşaq baxçası, məscid binası, 3 hücrə, Axaxdərə kəndində 1 ibtidai məktəb vardır.
Şərq palıdı
Statusu:
Azərbaycanın nadir bitkisidir. LC.
Car
Mədəniyyəti
Tarixi abidələr: 1 məscid (XVII əsr), 3 hücrə, 2 qədim qəbristanlıq. Ərazidə "Gülüstan" turist bazası yerləşir. Hazırda turist bazasında məcburi köçkünlər yerləşdirilib.
"Cingizqala" abidəsi
Kənddə XVI əsrə aid və müdafiə məqsədləri üçün tikilmiş, hündürlüyü 10-12 metr olan Cingizqala vardır.
Coğrafiyası və iqlimi
Car ərazi nümayəndəliyi rayon mərkəzindən 1 km şimalda, Böyük Qafqaz sıra dağlarının ətəklərində yerləşir. Şərq tərəfdən Tala çayı, şimaldan Qafqaz dağları, qərb tərəfdən Kebeloba kəndi, cənubdan isə Zaqatala şəhəri ilə həmsərhəddir. Nümayəndəlik özündə üç kəndi (Car, Zilban, Axaxdərə) birləşdirir.
Nümayəndəliyin ərazisi 1314 hektardır.
Əhalisi
Əhalisi 3245 (Car - 2405, Zilban - 551, Axaxdərə - 289) nəfər, əsasən avarlardır. Dini mənsubiyyəti müsəlman.
Nümayəndəlik, RİHB-nin ərazi İcra nümayəndəsi və Car Bələdiyyəsi tərəfindən idarə olunur.
Əhalinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik, tütünçülük, fındıqçılıq, tərəvəzçilik, bağçılıq və maldarlıqdır.
Şərq palıdı
Bitdiyi yer:
Qarışıq meşələrdə, dərə, çay kənarlarında, dağ yamaclarında, 1400–1600 m yüksəkliklərdə rast gəlinir.
Təbii ehtiyatı:
Çoxda geniş ərazidə yayılmamışdır.
Bioloji xüsusiyyətləri:
Hündürlüyü 30 m-ə, diametri 60 sm-ə çatan ağacdır. Gövdələrinin qabığı qalın, bozumtul-qəhvəyi rəngdədir. Budaqları sarımtıl-boz tüklü, sıxdır. Yarpaqları 8-12 sm uzunluqda, 3-12 sm enində, tərs yumurtavarı və ya uzunsov, sıx, dərivarı, qaidəsi pazvarı və ya ürəkşəkilli, kənarları dalğavari, iri, 8-12 dilimlidir və qışda tökü-ləndir. Yarpaqaltlıqları 1,5 sm uzunduqda olub tüklü, tökülməyəndir, Uclardan qısa, küt dilimli, hər tərəfdən 8-12 ədəd dilimli olub, küt tamkənarlı dərin, uzunsov və ya iri oyuqlu dilimlərə malikdir. Ust tərəfdən tünd-yaşıl, çılpaq, alt tərəfdən boz və ya bozumtul sarı, sıx tüklüdür. Yarpaqların saplağı 1-2 sm uzunluqdadır. Dişicik çiçəkləri çiçək yanlığı dərin bölümlüdür. Erkəkcik çiçəkləri düzünə uzanan sütuncuqdan ibarətdir. Zoğları və tumurcuğu sıx tükcüklüdür və bu əlamətinə görə başqa palıd növlərindən fərqlənir. Qozalar 2-2,5 sm uzunluqda olub, 4 mm uzunluqda qısa, sıx tüklü meyvə saplağında yerləşir. Çanaqcıq yarımşar formalı olub, qozanı 1-3 sm-ə qədər əhatə edir. Çiçəklənməsi yar-paqlanması ilə bir vaxtda gedir, may ayında çiçəkləyir, meyvəsi sentyabr-oktyabr aylarında yetişir.
Çoxalması:
Təbiətdə toxum vasitəsilə çoxalır.
Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri:
Başlıca olaraq insan fəaliyyətinin təsiridir.
Becərilməsi:
Mədəni şəraitdə becərilir.
Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri:
Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.
Zəruri qoruma tədbirləri:
Azərbaycanın “Qirmızı Kitabı”na daxil edil-məsi tövsiyə olunur.
İstinadlar
http://dendrologiya.az/?page_id=112 Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. T.S.Məmmədov
İstinad
Деревья и кустарники СССР. т.2. 1951; Флора Азербайджана. т.3. 1952; Azərbaycanın ağac və kolları. II cild. 1964; Azərbaycanın “Qırmızı” və “Yaşıl Кitabları”na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”. 1989; Azər-baycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008; Naxçıvan Muxtar Respublikası florasının taksonomik spektri. 2008; Naxçıvan MR-nın flora müxtəlifliyi və onun nadir növlərinin qorunması. 2011.
Roma
Roma (it./lat. Roma) — İtaliyanın paytaxtı, eyni zamanda Roma əyalətinin və Latsio regionunun inzibati mərkəzi.
2,8 milyon nəfər əhalisi olan şəhər Tibr çayı üzərində yerləşir. Roma İmperiyasının paytaxtı olmuş Roma Avropanın ən qədim şəhərlərindən olub çox vaxt "əbədi şəhər", yaxud yeddi təpə üzərində yerləşdiyindən "yeddi təpə şəhəri" adlandırılır.
Tarixi
Rəvayətə görə e.ə. 21 aprel 753-cü ildə Romul tərəfindən bünövrəsi qoyulmuşdur. Qədim Roma səlnaməçisi Liviusa görə hər şey latınların paytaxtı Alba Lonqanın hakimi Numitorun qardaşı Amuli tərəfindən devrilməsindən başlanmışdır. Qisasdan ehtiyat edən Amuli Numitorun qızı Rea Silvianın və Marsın oğulları Romul və Remi toxunma səbətə qoyaraq Tibr çayına atır. Xoşbəxtlikdən çayın sahilinə yan almış səbəti bir canavar taparaq əkizləri əmizdirir. Bir qədər sonra çoban Faustul canavarın əmizdirdiyi əkizləri aşkar edərək övladlığa götürüb böyüdür. Sonralar Mars əkizləri tapır. Əhvalatı bildikdən sonra Alba Lonqaya qayıdan əkizlər Amulini öldürüb Numitoru yenidən hakim edirlər. Mars onlara bir şəhər tikməyi tapşırır. Şəhər tikildikdən sonra ad qoymaqda və kimin hakim olacağını müəyyən etməkdə çətinlik çəkirlər. Rem şəhərin Rema, Romul isə Roma adlandırılmasını istəyir. Qarşıdurmada Romul Remi öldürür və şəhərin hakimi olur. Digər bir mənbəyə görə Roma sözü yunan mənşəli Ρώμη (Rome) sözündən olub "hünər, qoçaqlıq" mənasını daşıyır.
Coğrafiyası
200 px|right|thumb|Romanın 7 təpəsi Roma Aralıq dənizindən 26 km aralıda, Apennin dağ silsiləsinin dənizə enən vulkanik mənşəli (sönmüş Alban vulkanına aid) yamacında Tibr çayının sol sahilində yerləşmişdir. Şərqdən Abruzzen və şimaldan Sabin dağları ilə əhatələnmişdir. Şəhər əsasən mərkəzi Palatin olan təpələr üzərində formalaşmışdır. Şəhərin ümumi sahəsi 1285 km², tarixi hissənin sahəsi cəmi 143 km²-dir.
Tarixi
700 px|center|thumb|Romanın antik forum meydanının xarabalığı
E.ə. I minilliyin əvvəllərində Apennin yarımadasında yaşayan müxtəlif tayfa və xalqlar içərisində ən inkişaf etmiş xalq etrusklar idi. Etruskların azad şəhərləri və on min yazı işarəsi vardı. Apennin yarımadasının mərkəzindəki Latsio vilayətində yaşayan latınların dili ümumi dilə çevrilmişdi. E.ə. 753-cü ildə Tibr çayının 25 kilometrliyində Roma şəhəri salındı. Romanın ən qədim sakinləri özlərini patrisilər adlandırırdılar.
Banksia stenoprion
(Banksia stenoprion) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Roma
Tarixi
Roma "Əbədi qızıl şəhər" də adlandırılır. Burada isti və soyuq hovuzları olan termlər (hamamlar) tikilmiş, Romanın ətrafında dəniz döyüşü tamaşası üçün göl yaradılmışdı. Romanın Kapitoli təpəsində sığınacaq məqsədi ilə qala tikilmişdi. Şəhərin bazar meydanı — forumun yaxınlığındakı Palatin təpəsində saraylar ucaldılmışdı. Romanın ən əzəmətli abidələrindən biri Kolizey amfiteatrı idi. 300 px|right|thumb|Kolizey 250 px|left|thumb|[[Panteon]]
Çarlıq və Respublika dövrü
Romuldan sonra çar Tit Livi Nurna Pompili təyin olunur. E.ə. 509-cu ildə çar Tarkvini Superb devrildikdən sonra Roma respublika elan olunur. E.ə. 390-cı ildə keltlərin hücumuna məruz qalan şəhəri qorumaq üçün Servian qala divarları tikilir. E.ə. 312-ci ildə şəhərə su kəməri — Via Appia çəkilir.
Xalq tribununun yaradıcıları Tiberi və Qay Semproni Qraç öldürüldükdən sonra stabillik pozulur və vətəndaş müharibəsi son həddinə çatır. Məhz bu zaman hakimiyyətə gələn Qay Yuli Sezar özünü diktator elan edərək bir çox islahatlar aparır. Bu vaxtdan Yuli Forumunun tikintisinə başlanılır ki, bu da Romanın ərazisinin genişlənməsinə səbəb olur. E.ə. 44-cü illdə Yuli Sezar sui-qəsd nəticəsində öldürülür.
İmperiya dövrü
300 px|right|thumb|Roma İmperiyası E.ə. I əsrdə artıq milyonluq şəhər Roma İmperiyasının paytaxtına çevrilir. Flavi sülaləsinin zamanında (eramızın 69–96-cı illərində) yeni-yeni suvarma sistemləri, yol şəbəkələri və digər infrastrukturlar yaradılır. Bundan başqa Panteon və digər məbədlər də tikilmişdir. Kolizeyin tikintisinə məhz bu illərdə başlanılmış və II əsrin əvvəllərində Trayanın zamanında tamamlanmışdır. Avrelian qala divarları tikilir. Roma İmperiyasının intibahı məhz bu illərə təsadüf edir.
Orta əsrlər
Orta əsrlərə Roma süqut etmiş imperiyanın xarabalıqları kimi gəlib çatmışdır. Belə ki, german və slavyan tayfalarının aramsız dağıdıcı hücumlarına tab gətirməyən imperiya süqut edir. Şəhər istila olunur. Təkcə Roma papasının iqamətgahı bu talanlardan kənarda qalır.
Yeni Roma
300 px|right|thumb|[[Vatikan, Müqqəddəs Pyotr meydanı]] 250 px|left|thumb|[[Vatikan, Müqəddəs Pyotr kilsəsi]] 1861-ci ildə İtaliya Venesiyanın və kilsə dövləti Vatikanın qəbulundan sonra başda kral Viktor II Emmanuel olmaqla qeyri-məhdud monarxiyaya çevrilir. 26 yanvar 1870-ci ildə kral qoşunları Romaya daxil olur və şəhər birləşmiş İtaliyanın paytaxtı elan edilir. 1922-ci ildə faşistlər hakimiyyətə gəlir və kral tərəfindən Benito Mussolini baş nazir təyin edilir.
İkinci dünya müharibəsindən sonra 1946-cı ildə kral ölkəni tərk edir və İtaliya Respublikası elan edilir.
1960-cı ildə Romada XVII Yay Olimpiya oyunları və I Paralimpiya oyunları keçirilmişdir.
Əhali
E.ə. 800-cü ildə Romanın əhalisi kiçik ətraf kəndlərlə birlikdə 1000 nəfərə qədər olmuşdur. İnkişaf edən şəhər sonrakı əsrlərdə meqapolisə çevrilərək əhalisinin sayı 1 milyona çatmışdır. IV əsrdə paytaxt funksiyasının Konstantinopola keçməsi və V əsrdə Şərqi Roma imperiyasının ayrılması əhalinin 100 000 nəfərədək azalmasına səbəb olur. XX əsrdən etibarən Roma yenidən milyonçu şəhərə çevrilir. Hal-hazırda əhali ətraf rayonlarla birgə 2,7 milyon, qeyri-rəsmi məlumatlara görə isə 3 milyondur. Əhalinin 8,4%-ni əcnəbilər təşkil edir.
İnzibati bölgü
400 px|reit|thumb|İnzibati bölgünün xəritəsi İmperator Avqusta qədər Roma 4 dairədən ibarət olmuş, onun dövründə isə məhəllələrdən ibarət 14 dairəyə bölünmüşdür.
VII əsrdə 7 dairədən ibarət olmuşdur. Hal-hazırkı Roma 22 inzibati ərazidən ibarətdir.
Siyasət
200 px|right|thumb|Roma bələdiyyəsi (Palazzo Senatorio) Covanni Alemanno 28 aprel 2008-ci ildə 53,7% səslə əvvəlki bələdiyyə başçısı Françesko Rutellini üstələyərək Romanın bələdiyyə başçısı seçilmişdir. Kapitolidə yerləşən şəhər bələdiyyəsi 60 nəfərlik icma məclisindən və 15 nəfərlik şəhər məclisindən ibarətdir.
İqtisadiyyat
İkinci dünya müharibəsi sona çatdıqdan sonra İtalyanın ən dinamik inkişaf yolu keçmiş şəhəridir. Maşınqayırma, metallurgiya, yüngül, yeyinti, kimya, kağız sənayelərindən və turizmdən ibarət çox şaxəli iqtisadiyyata malikdir. İqlimi və gözəl monumental memarlığı şəhəri kino sənayesinin mərkəzlərindən birinə çevirmişdir. İtaliya üzrə istehsal olunan məhsulun 5%-i Romanın payına düşür. İşsizlik 7,5% təşkil edir.
Nəqliyyat
200 px|right|thumb|Leonardo da Vinçi və ya Fyumiçino beynəlxalq hava limanı
200 px|right|thumb|Roma metrosunun sxemi
Hava limanı
Leonardo da Vinçi və ya Fyumiçino beynəlxalq hava limanı (it. L'aeroporto di Roma Fiumicino) şəhər mərkəzindən 34 km aralıda yerləşir, 5 terminala malikdir.
Termini vağzalı
1867-ci ildən fəaliyyətdədir. Yenidən qurulmuş metal konstruksiyalı qəbul zalının uzunluğu 128 m eni 32 m-dir. Əsasən, İtalyanın şimal əyalətləri, Paris və Vyana istiqamətlərində xətlərə malikdir. Eyni adlı metro dayanacağına və avtovağzala keçidi var.
25px| Metro
Digər Avropa metroları kimi Roma metrosu da ən rahat ictimai nəqliyyat sayılır. İki — A və B xətlərindən ibarətdir. Birdəfəlik bilet 1 avro, gündəlik 4 avro, həftəlik isə 16 avrodur.
A (qırmızı) xətti 1980-ci ildə istifadəyə verilmiş, şərqi Roma — "Battistini"dən başlayıb Vatikandan keçməklə dəmir yol vağzalı — Termini və Romanın cənub şərqinə qədər davam edir. Xətt 18,4 km uzunluğa və 27 dayanacağa malikdir. B (göy) xətti, 9 fevral 1955-ci ildə istifadəyə verilmiş, cənubi Roma — "Laurentina"dan başlayıb "Ponte Mammolo"dan (avtobus terminalı) keçməklə şimal-şərqə qədər davam edir. Xətt 18,2 km uzunluğa və 22 dayanacağa malikdir. C (2015) və D (2019) xətləri tikilməkdədir.
24px| Avtobus
Çox inkişaf etmiş şəbəkəyə malikdir. Adi günlər 10–20 dəqiqə bazar günləri 20–40 dəqiqəlik intervallarla işləyir.
Tramvay
Roma tramvayı 2 avqust 1877-ci ildən fəaliyyət göstərir. Yolunun uzunluğu 51,31 km olub, 6 xəttə malikdir. Ən əsas xəttlər "3" ("Trastvere" — "S.Paolo" — "Colosseum" — "Lateran" — "S.Lorenzo" — "Villa Borgeze") və "8"-dir. ("Trastevere" — "Torre Argentino").
Təhsil
Şəhərdə yerləşən ən böyük təhsil müəssisəsi əsası 1303-cü ildə qoyulan Roma Sapienza Universitetidir.
Görməli yerləri
800px|center Barokko üslublu bu fəvvarə 1732–1762-ci illərdə memar Nikolay Salvi tərəfindən inşa edilmişdir.
Banksia strahanensis
–   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dasyphyllum
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (*
İtaliyan dəbi
250px|right İtaliya Fransa, ABŞ və İngiltərə ilə yanaşı moda dizaynında lider olan ölkələrdən biridir. Moda hər zaman ölkənin mədəni həyatının və cəmiyyətinin mühüm bir hissəsi olmuşdur və italiyalılar yaxşı geyimləri ilə diqqəti cəlb etməkdə məşhurdurlar.
İtalyan modası XI–XVI əsrlərdə İtaliyada bədii inkişafın zirvəsində olduğu dövrdə məşhurlaşdı. Roma, Palermo, Venesiya, Milan, Neapol, Florensiya və Vicenza kimi şəhərlər lüks mallar, şapkalar, kosmetika, zərgərlik və zəngin parçalar istehsal etməyə başladılar. 17-ci əsrdən 20-ci illərin əvvəllərinə qədər italyan modası öz əhəmiyyətini və parıltısını itirdi və Avropanın əsas trendi Fransız modasının böyük populyarlığı ilə Fransa oldu. Bu, Louis XIV kuryerləri üçün hazırlanmış lüks geyimlər ilə əlaqədardır.Bununla birlikdə, Giovanni Battista Giorgini'nin Florensiyada keçirdiyi 1951–53 moda günlərindən bəri, "İtalyan məktəbi" Fransa modası ilə rəqabət aparmağa başladı və Ferragamo, Gucci kimi etiketlər Chanel və Dior ilə mübahisə etməyə başladı. 2009-cu ildə Qlobal Dil Monitorinqinə görə, İtaliyanın dizayn mərkəzi olan Milan dünyanın ən yaxşı moda paytaxtı, Roma isə dördüncü yeri tutdu. Milan ümumiyyətlə New York, Paris və London ilə birlikdə "böyük dörd" qlobal moda paytaxtlarından biri hesab olunur; hərdən "böyük beşlik"ə Roma da daxildir.
İtalyan moda evləri, dizaynerlər və lüks markalar
Həm kişi geyimlərinə, həm də qadın geyimlərinə, eyni zamanda aksesuarlara yönəlmiş böyük İtalyan moda evlərinin nümunələri: Giorgio Armani, Byblos, Bottega Veneta, Roberto Cavalli, Kostyum Milli, Brunello Cucinelli, Diesel, Dolce & Gabbana, Etro, Fay , Fendi, Salvatore Ferragamo, Fiorucci, Frankie Morello, Genny, Gucci, Hogan, Iceberg , Kiton, La Perla, Loro Piana, Marni , Antonio Marras, Missoni, Moncler, Moschino , MSGM , № 21 , Prada, Richmond, Ermanno Scervino, Tod's, Trussardi, Valentinovə Versace.
Əsasən qadın geyimlərində ixtisaslaşmış əsas moda markalarına Agnona, Luisa Beccaria, Laura Biagiotti, Blumarine , Chiara Boni la petit xalat, Capucci , Alberta Ferretti, Elisabetta Franchi, Giamba , Krizia, Maks Mara , Miu Miu , Fəlsəfə, Emilio Puççi, Simonetta Ravizza, Mila Schon və əkiz dəstli Milano, yalnız kişilər üçün geyim və aksessuarlara diqqət yetirən ən lüks evlər Brioni, Canali, Caruso, Corneliani, Lardini, millət vəkili Massimo Piombo, Stefano Ricci, Ermenegildo Zegna və Pal Zileridir.
Lüks idman geyimləri və krujevalı geyimlər yüksək və aşağı, rəsmi və aktiv üslubu bir görünüşdə və eyni zamanda bu seqmentdə birləşdirərək ümumi moda meylinə çevrildi, ayrıca öz küçə tərzini və ya əşyalarını inkişaf etdirməyə yönəlmiş böyük lüks markalardan başqa məsələn Gucci, Fendi, Moschino və Prada və ya Bikkembergs kimi güclü bir idman irsi olan ən yaxşı markalar, Milanın Marselo Burlon County, GCDS, Amerikalı Virgil Abloh tərəfindən idarə olunan White kimi bu üsluba yönəlmiş bir neçə yüksək şirkət əldə etmişdir. Milan, Palm Angels, Danilo Paura, Daş ada. İdman geyimlərində ən məşhur evlərdən bəziləri Diadora, Fila, Kappa və Lotto.
Bir neçə İtalyan dizayner, İtaliyadan kənarda bəzi əhəmiyyətli moda markalarına rəhbərlik edir. Rikkardo Tiski, Fransanın lüks evi Givenchy'də 2017-ci ilə qədər on iki il çalışmışdı və 2018-ci ildə Valentino'ya Pier Paolo Piccioli ilə birlikdə rəhbərlik etdikdən sonra yeni Burberry yaradıcı direktoru, Maria Grazia Chiuri adı verildi, indi Dior'da ilk qadın yaradıcı direktoru, Fransız moda markası Rochas Alessandro Dell'Acqua tərəfindən yaradılmışdır, Marco Colagrossi bir neçə il sonra Fausto Puglisi rəhbərliyi altında Ungaro, Nino Cerruti öz Paris mərkəzli moda evini qurdu, Giambattista Valli'nin əsas geyməyə hazır və yüksək moda xətləri qurulur. Parisdə və Stefano Pilati, təxminən səkkiz ildir Saint Laurent-in baş dizayneri idi.
Ən yeni etiketlər və ya daha gənc dizaynerlər arasında ən məşhuru Aquilano Rimondi, Attico, Au jour le jour, Sara Battaglia, Angelos Bratis, Cristiano Burani, Paula Cademartori, Erika Cavallini, Gabriele Colangelo, Co-Te , Marco De Vincenzo, Dondup, Qızıl Goz Deluxe Markası, Stella Jean, Angelo Marani, Rodolfo Paglialunga, Maurizio Pecoraro, Christian Pellizzari, Piccione. Piccione, Andrea Pompilio, Fausto Puglisi, San Andres Milano, Francesco Scognamiglio, Ultrachic, Vivetta və Alberto Zambelli.
Aksesuar, xüsusən ayaqqabı kimi dəri məmulatları istehsalına yönəldilən digər lüks etiketlər Aquazzura, Baldinini, Ballin, Bontoni, Bruno Bordese, Roberto Botticelli, Rene Caovilla, Casadei, Alberto Guardiani, Gianmarco Lorenzi, Loriblu, Bruno Magli, Vic Matié, Moreschi, Alberto Moretti, Cesare Paciotti, Pollini, Fratelli Rossetti, Gianvito Rossi, Sergio Rossi, Santoni, A. Testoni, Mario Valentino, Cuzeppe Zanotti dizaynı, ilk növbədə çanta istehsal edən markalar və ya etiketlər. , totes, çamadanlar Bertoni, Borbonese, Braccialini, Coccinelle, Cromia, Fedon, Furla, Gherardini, Mandarina Ördək, Piquadro, Serapian, Körpü, Valextra, Zagliani və Zanellato.
İtaliya da Vogue kimi bir çox moda jurnalının evidir
250px|no 250px|no
Müasir tarix
210px|right Fransa Kraliçası olan italiyalı Catherine de Medicinin xəyalları o dövrdə məhkəmələrin əsas tendensiyaları idi. İtaliyada moda XI əsrdən bəri Avropada ən dəbli olmağa başladı və dövrün güclü şəhərləri, məsələn, Venesiya, Milan, Florensiya, Neapol, Vicenza və Roma zərgərlik, zərgərlik, toxuculuq, ayaqqabı, parça, bəzək istehsal etməyə başladı və paralel olaraq mükəmməl geyimlər. İntibah dövründə italyan moda zirvəyə çatdı. İtaliya ntibahın beşiyi və doğulduğu yer kimi geniş tanıdığından, sənət, musiqi, təhsil, maliyyə və fəlsəfə çiçəkləndi və bununla yanaşı, İtalyan moda dizaynları çox populyarlaşdı (xüsusilə Medicis tərəfindən geyilənlər). Fransa kraliçası Catherine de Medicinin modası Avropadakı ən dəbli sayıldı.
17 və 20-ci əsrin ortalarından bir geriləməsindən sonra İtaliya dəbdə lider bir dövlət olmağa döndü və 50–60-cı illərdə İtaliyanın moda paytaxtı oldu. 1952-ci ildə Emilio Şubert, Emilio Puççi, Vincenzo Ferdinandi, Roberto Kapuççi, Sorelle Fontana, Simonetta, Germana Marucelli, Eleanora Garnett, Mila Schön, Fausto Sarli kimi adlarla, Milan 70–80-ci illərdə yola çıxarkən, Armani, Enrico Coveri, Dolce & Gabbana, Gianfranco Ferré, Romeo Gigli, Krizia, Missoni, Moschino, Luciano Soprani, Trussardi və Versace kimi yeni etiketlər ilə birlikdə ilk butiklər açılışı oldu. 1970-ci illərə qədər, İtalyan modası, əsasən Fransız "Haute Couture" kimi daha az və ya daha çox zəngin və məşhurlar üçün hazırlanmışdı. Yenə də 70–80-ci illərdə İtalyan modası paltolar, gödəkçələr, şalvarlar, köynəklər, jeanslar, atlamalar və miniskirts kimi hazır geyimlərdə cəmləşməyə başladı. Milan alıcılar üçün daha əlverişli və şık oldu və Florensiya, İtaliyanın moda paytaxtı mövqeyindən kənarlaşdırıldı və Valentino, Fendi, Roberto Capucci, Renato əsərləri sayəsində ölkədə yüksək moda qütbü kimi əhəmiyyət kəsb edən Roma ilə əvəz olundu.
Bu gün Milan və Roma İtaliyanın moda paytaxtıdır və Tokio, Los Angeles, London, Paris və New York kimi digər şəhərlərlə rəqabət aparan moda dizaynının əsas beynəlxalq mərkəzləridir. [3] Həmçinin, Venesiya, Florensiya, Neapol, Vicenza, Boloniya, Genoa və Turin kimi digər şəhərlər vacib mərkəzlərdir.
Şəhərlər
İtalyan dəbində Milan, Roma və nisbətən Florensiya üstünlük təşkil edir, əvvəlki ikisi isə dünyanın ən yaxşı 30 moda paytaxtına daxil edilmişdir. [13] Buna baxmayaraq, İtalyan modasında mühüm rol oynayan bir çox başqa şəhərlər də var.
Milanda moda
2014-cü ildə Milan dünya moda paytaxtı olaraq qəbul edildi (qlobal media orqanlarında qeyd olunan tezliyə görə), hətta Nyu York, Paris, Roma və Londondan da üstündür. 2011-ci ildə Milan London, New York və Parisdən sonra 4-cü yeri tutdu. [14] Valentino, Versace, Prada, Armani, Dolce & Gabbana, Marni, Iceberg, Missoni, Trussardi, Moschino, Dirk Bikkembergs, Etro və Zegna kimi bir çox İtalyan moda markası, hazırda şəhərin mərkəzidir. Beynəlxalq moda etiketləri, eyni zamanda əsas istehlakçı cazibəsinə çevrilən Abercrombie & Fitch flaqman mağazası da daxil olmaqla Milanda dükanları da fəaliyyət göstərir. Galleria Vittorio Emanuele II, Piazza del Duomo, Via Dante və Corso Buenos Ayres digər əhəmiyyətli alış-veriş küçələri və meydanlarıdır.
Florensiyanın moda dizaynerləri
Florensiya bəziləri tərəfindən İtaliyada müasir moda sənayesinin doğma yeri və ən erkən mərkəzi kimi qəbul edilir. Giovanni Battista Giorgini tərəfindən təşkil edilən 1950-ci illərin əvvəllərindəki florensiyalı "soirées" bir neçə məşhur italyan dizaynerin qrup nümayişlərində iştirak etdiyi və ilk dəfə beynəlxalq diqqəti cəlb etdiyi hadisələr idi. [15] Florensiya, 1928-ci ildən bu yana İtalyan moda şirkətinin Salvatore Ferragamonun evi olaraq fəaliyyət göstərir. Gianfranco Lotti, Gucci, Roberto Cavalli, Ermanno Scervino, Stefano Ricci, Patrizia Pepe, Enrico Coveri və Emilio Pucci də quruldu və onların əksəriyyəti hələ də Florensiyada qərargahdadır. Prada və Chanel kimi moda sənayesinin digər əsas oyunçularının, Florensiyada və ya onun kənarındakı geniş ofisləri və mağazaları var. Florensiyanın əsas təmtəraqlı alış-veriş küçəsi Via de Tornabuoni, burada Armani və Bulgari kimi böyük lüks moda evləri və zərgərlik markaları zərif butiklərinin olduğu yerdir. Via del Parione və Via Roma, həm də yüksək səviyyəli moda mağazaları ilə tanınan digər küçələrdir. [16]
Romadakı ticarət sahələri və bazarlar
Romanın əsas yüksək səviyyəli alış-veriş küçəsi olan Via Condotti-də Hermes butikləri ilə əhatə olunan Palazzo di Maltadır. Roma dünya moda paytaxtı olaraq geniş tanınıb. Milan qədər əhəmiyyətli olmasa da, Roma, 2009-cu ildə Milan, New York və Parisdən sonra Londonu məğlub edən Qlobal Dil Monitoruna görə dünyanın dördüncü ən vacib moda mərkəzidir. [17] Valentino, Bulgari, Fendi, Laura Biagiotti, Gattinoni və Brioni kimi böyük İtalyan lüks moda evləri və zərgərlik zəncirləri, qərargah mərkəzində və ya şəhərdə qurulmuşdur. Ayrıca, Chanel, Prada, Dolce & Gabbana, Armani və Versace kimi digər böyük etiketlər, Romada, ilk növbədə, nüfuzlu və ən yüksək səviyyəli Via dei Condotti ilə birlikdə lüks butiklərə sahibdir. Roma Moda Həftəsi əhəmiyyətli bir qlobal bir sərgidir.
Digər şəhərlər
Milan, Roma və Florensiya, ümumiyyətlə, İtalyan modasında aparıcı şəhərlər olaraq qəbul edilsə də, digər şəhərlər, məsələn, Venesiya, Vicenza, Turin, Neapol və Boloniya, eyni zamanda İtaliya geyim dizaynı və sənayesi üçün vacib mərkəzlərdir. Məsələn, Venesiya, 1945-ci ildə qurulan Roberta di Camerino italyan moda evidir. Brend əl çantaları ilə məşhurdur və ən çox tanınan əl çantası forması olan çantanın yaradılması ilə əlaqələndirilir. [18] Max Mara və United Colours of Benetton kimi markalar, böyük İtalyan markaları olmasına baxmayaraq, baş qərargahı Milan, Roma və ya Florensiyada deyil, yenə də əvvəlki baş ofisi Reggio Emilia, [19], ikincisi Ponzano Venetoda var. Dizel kimi müxtəlif hazır geyim markalarının sahibi Renzo Rosso, habelə Marni, Holland markası Viktor & Rolf və Belçikalı Maison Margiela kimi İtalyan OTB holdinq mərkəzi, Veneto bölgəsindəki Vicenza yaxınlığındakı kənddə yerləşir. İtalyan şirkətləri Cesare Paciotti və eyni zamanda iş adamı Diego Della Valle'yə məxsus Tod's (lüks ayaqqabı, digər dəri əşyaları və eyni zamanda Tod'in etiketləri altında paltar istehsal edən, Roger Vivier, Hogan, Fay və yüksək moda marka Schiaparelli), Santoni, Bontoni qərargahı Adriatik sahilindəki ayaqqabı və dəri komponentləri üçün çox əhəmiyyətli bir istehsal bölgəsi olan Marche bölgəsində. Moda evləri Fabiana Filippi və Brunello Cucinelli'nin evi Umbria bölgəsidir və Neapolda Kiton və Harmont & Blaine lüks markaları qurulmuşdur [20] [21] [22] bu da geyim və aksesuarların istehsalı üçün ölkənin başqa bir görkəmli sahəsidir. (xüsusən Solofra rayonunun ətrafında ayaqqabı və dəri əşyaları).
Moda nümayişi və yarmarkalar
250px|right
Milan Moda Həftəsi
Milan Dəb Həftəsi, London Moda Həftəsindən sonra ildə iki dəfə və Paris Moda Həftəsindən əvvəl reallaşır. Sözdə moda ayı dövründə təqvimin dörd ən vacib və qlobal beynəlxalq hazır geyim moda həftələrinin üçüncüsü olaraq planlaşdırılır. Tarixlər Kamion Nazionale della Moda Italiana tərəfindən təyin olunur. Moda nümayişlərinin keçirildiyi yerlərdən bəziləri Milan'ın Palazzo Reale, Palazzo Serbelloni, Padiglione Visconti, Leonardo Da Vinci muzeyindəki Spazio delle Cavallerizze və başqalarıdır. Florese'de, Milanese kişinin moda həftəsindən bir neçə gün əvvəl ildə iki dəfə keçirilən Fortezza da Basso-da təsəvvür edin.
Banksia strictifolia
(Banksia strictifolia) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Livan palıdı
(Quercus libani) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
NGC 213
NGC 213 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balıqlar bürcü istiqamətində yerləşir. SBa tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Banksia stuposa
(Banksia stuposa) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Quercus semecarpifolia
(Quercus semecarpifolia) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Decachaeta
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Düz papaq
thumb|Düz papaq
Düz papaq — qarşısında kiçik sərt kənarlı yuvarlaq papaq. Papaq Şotlandiyada bannet, Uelsdə day kep , İrlandiyada paddi kep , Yeni Zelandiyada çiz-katter (, ABŞ-də drayvinq kep və Rusiyada kepka  kimi tanınır. Papaq adətən pambıq, yun və tviddən hazırlanır.
Yunan-İran müharibələri
Yunan-İran müharibələri (e.ə. 500-449) —Polislər Qədim Yunanıstan şəhər-dövlətlərinə qarşı İranın işğalçılıq müharibələri. Millət üsyanı E.ə. 500 ildə Kiçik Asiyada İran hökmranlığına qarşı üsyan etmiş polis lərə Evbeya adasında Afina və Eretriyanın yardım göstərməsi Yunan-İran müharibələrinin başlanmasına səbəb olmuşdu. E.ə. 493 ildə üsyanı yatıran İran ordusu Mardoninin başçılığı ilə e.ə. 492 ilin yazında Hellespontdan keçib Yunanıstanı işğal etmək məqsədilə yürüşə başladı. Lakin Egey dənizində Afon burnu yaxınlığında 300 gəmi İran donanmasının əksər hissəsi fırtınadan məhv olduğu üçün yürüş dayandırıldı və yalnız Frakiya ələ keçirildi.
Marafon döyüşü
E.ə. 490 ilin yazında sərkərdə Datis və Artafern in başçılığı ilə İran ordusu Egey dənizini keçərək yolüstü Naksos adasını, Evbeya adalarında Karistos və Eretriya şəhərlərini tutdu və Afinadan 42 km aralı Marafon düzənliyinə çıxdılar. Təcrübəli strateqlərin komandanlığı altında ordu toplandı. 10 000 ağır silahlı piyadadan ibarət falanqa yaradıldı. I Daranın ordusu qüvvətli idi, çoxsaylı piyada və süvarilər və işğal olunmuş torpaqların döyüşçüləri də var idi. Yunan ordusuna Miltiad başçılıq edirdi. O, mərkəzdə zəif, cinahlarda isə qüvvətli müdafiə sistemi qurdu. Farslar hücuma keçərkən falanqalar cinahlardan onları sıxdı. Yunanlar düşməni 100-150 metr yaxınlığa qədər buraxdı və qəflətən yürüyərək, onlara, xüsusilə oxçulara göz açmağa imkan vermədilər. üstünlüyünü itirən farslar geri çəkildi. İran qoşunu yunanlar tərəfindən təqib olundu və böyük itki verdi. 7 düşmən gəmisi ələ keçirildi.
Sağ qalmış və ehtiyatdakı fars qoşunu Afina qoşununun Marafon düzənliyində olduğunu və Afina şəhərinin müdafiəsiz qaldığını düşünürək, gəmilərə minib yarımadanı fırlanaraq Afinaya hücum etdilər. Lakin bundan duyuq düşən Afina hərbi komandanı Miltiades Marafonda cüzi ordu saxlayıb, əsas qüvvələri sürətlə Afina şəhərinə qaytardı. Sürətlə hərəkət edən Afina ordusu 40 km məsafəni 1 gündə qət etdi. Datisin komandanlığı altında fars donanması hələ gəlib çıxmamışdı. Farslar gecikdiklərini başa düşən kimi, çıxıb vətənlərinə getdilər. Bugünlərdə təşkil olunan olimpiadalarda Marafon qaçışı Afina ordusunun Marafondan Afinaya qədər olan məsafəni qısa müddətdə qət etməsi şərəfinə keçirilir. Yanlış əfsanələrdən biri budur ki, guya yunan döyüşçülərindən biri Fiddipid Afinanın qələbə xəbərini Marafon düzənliyindən Afinaya qədər olan 42 km qaçaraq çatdırmışdır. "Afinalılar, sevinin, biz qalib gəldik" söylədikdən sonra ürəyi partlayıb ölmüşdür və beləcə Marafon qaçışı ilk dəfə Yunanıstanda həmin döyüşçünün şərəfinə yaranmış və dünya dövlətlərinə yayılmışdır. Halbuki, bu əfsanənin tarixi əsası yoxdur. Heredot yazır ki, Fidippid fars işğalı zamanı qonşu şəhər-dövlətlərdən kömək istəmək üçün Spartaya göndərilmiş qasidin adıdır və o 230 km məsafəni 2 gündən də az vaxta qət etmişdi. Fidippidin adı ilə bağlı "Marafon qaçışı əfsanəsi" ilk dəfə Plutarxın "Afinaya eşq olsun!" əsərində çəkilmişdir ki, bu da real hadisələrdən 550 il sonra yazılmışdır və tarixi əsası yoxdur.
Fermopil döyüşü
Marafon döyüşündən 10 il sonra I Daranın oğlu Kserks atasının Yunanıstanı işğal etmək niyyətini həyata keçirmək istədi. O, misirlilərdən, babillərdən, hətta kiçik Asiya yunanlılarından təşkil olunmuş qoşunu ilə b.e.ə. 480`da Orta Yunanıstan üzərinə hücuma keçdi. Bundan xəbərdar olan yunan şəhər dövlətləri birləşdilər. Sparta şahı Leonid`in başçılığı ilə Orta Yunanıstana gedən yolu Fermopil keçidini tutdular.
Kserks Fermopilə yaxınlaşaraq ilk əvvəl yunanlara elçi göndərir ki, təslim olsunlar. Lakin Leonid bu tələbi rədd edir. İranlılar yunanlıları qorxutmaq üçün demişdi ki, "bizim oxlarımız və mizraqlarımız günəşinqabağını tutacaqdır!". Spartalı yunan da cavab vermişdi: "Nə olar kölgədə vuruşarıq!" Yunanlar iki gün iranlıların hücumlarını dəf etdilər. Bir nəfər xain dağ cığırı ilə iranlıları Fermopil keçidinə apardı. Mühasirəyə düşdüklərini görən Leonid spartalılardan başqa bütün yunan qüvvələrinin geri çəkilməsi əmrini verdi. Qeyri bərabər olan döyüşdə 300 nəfər spartalı və Leonid həlak oldu. İranlılar Orta Yunanıstanı, Beotiya, Attika və Afinanı ələ keçirdilər. Yunanlar qadın, qoca və uşaqları Afinadan çıxararaq, Peloponnesə və Salamin adasına apardılar. Vuruşa bilən bütün kişilər orduya və donanmaya daxil edildilər.
Salamin döyüşü
İranlıları Fermopil keçidində ləngidən yunanlar donanmalarını gücləndirirlər. Yunan hərb gəmiləri triyera adlanırdı. Hər bir gəminin sağ və sol hissəsində 3 sıra avarçəkən olurdu. Sürətlə hərəkət edirdilər, lazımı anda çevikliklə gəminin istiqamətini dəyişirdilər. Hər gəmidə 180 avarçəkən və 20-30 döyüşçü olurdu. Yunan donanmasına Femistokl başçılıq edirdi. B.e.ə 480`də Salamin dəniz döyüşü baş verdi. Bu döyüşdə ' 370 yunan triyerası, 700 iran gəmisi' iştirak edirdi. Triyeralar iranlıların ağır gəmilərinə nisbətən daha sürətli hərəkət edirdilər. Yunanlar cəld hərəkət edərək iran gəmilərinin avarlarını qırır, yanlarını deşir, taran edirdilər. Döyüşdə İran donanması məğlub olur və geri çəkilirlər və 300 gəmi itirirlər.
Plateya
Kserks İrana gedən dəniz yolunun yunanlar tərəfindən tutulmasından qorxaraq, öz gəmilərinin bir hissəsi ilə çıxıb getdi. Yerdə qalan iran qüvvələri ilə yunanlar arasında b.e.ə.479`da Plateya şəhəri yaxınlığında (Mİkal burnu yaxınlığı) döyüş oldu. Yunanlar iranlıları məğlub etdi. Lakin dəniz döyüşləri 30 ilədək davam etdi. Ona görə də yunan şəhər dövlətləri öz aralarında ittifaq yaratdılar. Onların içərisində ən güclüsü Afina idi .Birləşmiş ittifaqın ordu və donanmasına Afina strateqi başçılıq edirdi. Ona görə də bu ittifaq Afina dəniz ittifaqı adlanırdı. E.ə. 479 ildə Yunanıstan polislərinin birləşmiş ordusunun İran qoşunları (Plateya yaxınlığında) və donanması (Mikal burnu yaxınlığında) üzərində qələbəsi Yunan-İran müharibələrinin müqəddəratını həll etdi. İşğal olunmuş polislərin böyük hissəsi azad edildi (e.ə. 478-468).
E.ə. V əsrin 70-ci illərində afinalı sərkərdə Kimonun başçılığı ilə yunan ordusu Frakiya sahillərini, Egey dənizindəki bir sıra adaları və Bizans şəhərini ələ keçirdi. E.ə. 469 ildə Evrimedont çayı yaxınlığında İran qoşunları ağır məğlubiyyətə uğradılar və bu vuruşmalardan sonra hərbi əməliyyatlar fasilələrlə e.ə. 449 ilə qədər davam etdirildi. E.ə. 449 ildə Salamin yaxınlığında yunanların iranlılar üzərində yeni qələbəsindən sonra sülh haqqında danışıqlar başlandı. Kalli sülhünə (e.ə. 449) əsasən İran Egey dənizindəki Hellespont və Bosfordakı mülklərindən əl çəkdi, Kiçik Asiyada yunan polislərinin istiqlaliyyətini tanıdı. İran hərbi donanmasına Egey dənizində üzmək qadağan edildi.
Yunan-İran müharibələrinin əsas şərtləri
Bu müharibələr Yunanıstan tarixində çox mühüm mərhələ oldu. İlk dəfə bu mübarizə nəticəsində ümum Ellada təəsübkeşliyi məsələsi ortaya çıxdı.
Kiçik Asiya və ona yaxın adaların yunan şəhərlərinin Əhəmənilərə qarşı üsyanı Yunan-İran müharibəsinin başlanğıc nöqtəsi oldu. II Kirin, II Kambizin, I Daranın istilaları bütün Yaxın Şərqin Hahamanişi imperiyasının tərkibinə daxil olmasına gətirdi. Lidiyanın e.ə 546-cı ildə darmadağın edilməsindən sonra, ona tabe olan yunan şəhərləri farsların hakimiyəti altına keçdilər. Farsların aldığı vergilər Lidiya dövründəkindən çox deyildi, lakin Lidiya hakimiyəti dövründə vergi ilə yığılmış pul yenidən dövrüyəyə buraxılırdı, farslara ödənilən vergi isə ölü yük kimi Əhəməni xəzinəsinə yatırdı. Bu isə yunan şəhərlərinin ticarətinə də böyük zərbə idi. Donanması olmayan lidiyalılardan fərqli olaraq farsların əla finikiyalı donanması vardı. Bundan başqa farslar yunanların üzərinə bir çox, o cümlədən tikinti və hərbi, mükələfiyətlər qoymuşdular.
Bundan başqa xarici işğalçılara qarşı mübarizə polisdaxili mübarizə ilə çulğaşırdı, çünki bir müddət siyasi zərurət olan yunan tiraniyaları Əhəməni hakimiyətində özlərinə yeni dayaq tapdılar və tarix səhnəsindən getmək fikrində deyildilər.
Delos dəniz ittifaqı. Kali sülhü
E.ə.449-cu ildə Afina elçisi Kalli Suz şəhərinə gəldi. Burada yunanlarla farslar arasında sülh müqaviləsi imzaland. Bu müqavilə tarixə "Kalli sülhü" kimi daxil olmuşdur. Müqaviləyə görə, farslar Kiçik Asiyadakı yunan şəhərləri üzərində ağalıqdan əl çəkməli, Əhəməni ordusu Halis çayını keçməməli idi. Yunanlar da öz növbəsində Kipr adasını boşaltdılar. Bu məğlubiyyət Əhəməni hökmdarı I Artakserksi və onun varislərini dövlətin xarici siyasətinin əsas istiqamətini dəyişməyə vadar etdi. Onlar müxtəlif dövlətləri bir-birinə qarşı qaldırmaq siyasətinə əl atdılar.
NGC 2070
NGC 2070, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktik dumanllıqdır. Göy üzündə Qılıncbalığı bürcü istiqamətində yerləşir. EN tipli. tərəfindən ildə 1.27 sm (0.5 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Avstriya palıdı
(Quercus cerris) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması:
Vətəni Qafqaz və Ukraynadır. Cənub-Şərqi Avropada təbii halda bitir.
Botaniki təsviri:
Hündürlüyü 25-40 m, gövdəsinin diametri 2 m, olan yarpağını tökən böyük ağacdır. Qabığı tünd-boz və dərin şırımlıdır. Qoca ağaclarda qabığı yarıqlı, gövdə daxilində borular narıncıdır. Yarpaqları yaşılımtıl-boz, növbəli, dərili, uzunsov, uzunluğu 7-14 sm, eni 3-5 sm, hər tərəfdən 6-12 üçkünc hissəlidir. Çiçəkləri küləklə tozlanan sırğalardır. Meyvəsi-uzunluğu 2,5-4 sm, eni 2 sm, kasacığın dərinliyi 2 sm, yumşaq, üzəri 4-8 mm tükcüklərlə örtülmüş böyük qozadır.
Ekologiyası:
İşığı və istiliyisevən bitkidir. Torpağın quraqlığına davam gətirir.
Azərbaycanda yayılması:
Böyük və Kiçik Qafqazın dağətəyi zonalarda rast gəlinir.
İstifadəsi:
Tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür. Dekorativ bitkidir, qırmızı qabıqları, tünd yaşıl, sonradan qızılı olur, sarı yarpaqları payızda uzun müddət bitkinin üzərində qalır. Qozaları çox acıdır, ancaq quşlar və dələlər tərəfindən yeyilir.
İstinadlar
http://dendrologiya.az/?page_id=112 Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. T.S.Məmmədov
Monomer
Monomer (mono-, "bir" + -mer, "hissəsi"), daha böyük bir polimer zənciri və ya üçölçülü bir birləşmə yaratmaq üçün digər monomer molekulları ilə birlikdə reaksiyaya girə biləcək bir molekuldur və bu zaman gedən proses polimerləşmə adlanır.
Təsnifat
Monomerlər bir çox cəhətdən təsnif edilə bilər. Onların meydana gətirdiyi polimer növündən asılı olaraq iki geniş sinfə bölünə bilər. Kondensasiya polimerləşməsində iştirak edən monomerlər, əlavə polimerləşmədə iştirak edən monomerlərdən fərqli bir stokiometriyaya malikdirlər:
Digər təsnifatlara aşağıdakılar daxildir:
Bir növ monomerin polimerləşməsi nəticəsində homopolimer alınır. Bir çox polimer sopolimerdir, yəni iki fərqli monomerdən əmələ gəlir. Kondensasiya polimerləşməsi vəziyyətində somonomerlərin nisbəti 1: 1-dir. Məsələn, bir çox neylon meydana gəlməsi üçün bərabər miqdarda bir dikarboksil turşu və diamin tələb olunur. Əlavə polimerləşmə vəziyyətində, somonomerin tərkibi çox vaxt bir neçə faiz təşkil edir. Məsələn, az miqdarda 1-okten monomer polietilen vermək üçün etilen ilə kopolimerləşdirilir.
Təbii monomerlər
Əsas biopolimerlərdən bəziləri aşağıda verilmişdir:
Amin turşuları
Zülallar üçün monomerlər amin turşularıdır. Polimerləşmə ribosomlarda baş verir. Zülal istehsal etmək üçün ümumiyyətlə təxminən 20 növ amin turşusu monomeri istifadə olunur. Beləliklə zülallar homopolimer deyildir.
Nukleotidlər
Polinuklein turşuları ( DNA / RNA ) üçün monomerlərnukleotidlərdir. Nukleotid monomerləri hüceyrə nüvəsində olur. Dörd növ nukleotid monomer DNT-nin, dörd fərqli nukleotid monomer isə RNT-nin prekursorlarıdır.
Qlükoza
Karbohidratlar üçün monomerlər monosaxaridlərdir. Ən zəngin təbii monomer qlükozadır
İzopren
Isopren, təbii rezin meydana gətirmək üçün polimerləşən təbii monomerdir, əksər hallarda sis- 1,4-poliizopren, eyni zamanda trans- 1,4-polimerdir. Sintetik kauçuklar çox vaxt struktur olaraq izoprenlə əlaqəli olan butadienə əsaslanır.
Şahin Həsənli (rəssam)
Şahin Həsənli (d. 9 iyul 1972) — rəssam, Azərbaycan Respublikası Kinematoqrafçılar İttifaqının üzvü. Kinoda geyim rəssamı və rəssam olaraq fəaliyyət göstərir.