cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
D-Smart
Tarixçəsi
MTV və Nickelodeon kanalından sonra Türkiyədəki 2011 nəşrlərinin sona çatan müqaviləsi dayandırıldığı üçün D-Smartın hər iki kanalı da Avropada yayımlanır MTV Avropa və Nickelodeon da Avropa kanallarının siyahısına əlavə edildi. Daha sonra Digitürkün Viacom ilə razılaşması səbəbindən platformadakı yayımlara xitam verildi. İdman kanalı Smart Spor 24 dekabr 2011-ci ildə quruldu.
Bu yaxınlarda EPL və Formula 1-in yayım hüquqlarını əldə edərək investisiyalarına davam etdi. O, 2013-cü ilin oktyabrında Sony Pictures Televiziyası ilə saziş imzaladı.
2016-cı ildən etibarən İngiltərə Premyer Liqasının rəsmi 3 mövsümlü yayımçısıdır.
D-Smart, 31 dekabr 2015-ci il tarixində ödənişli kanalların SD yayımlarını sona çatdırdı.
2019-cu ildən bəri 3 ildir İspaniya Futbol Liqası LaLiqasının rəsmi yayımçısıdır.
1 yanvar 2022-ci il tarixinə Movie Smart Premium və Movie Smart Premium 2 kanalını bağlayıb.
Dəmirören Holdinqin tərkibində olan S Sport və S Sport 2 kanallarının silinəcəyi açıqlandıqdan sonra 9 sentyabr 2022-ci il tarixində, 10 sentyabr 2022-ci il gecəsi saat 00.00-da Saran Holdinq kanal siyahısından çıxarıldı.
Abunə sayı
İnformasiya Texnologiyaları və Kommunikasiya Agentliyinin 2022-ci ilin 4-cü rübünün məlumatına görə, ölkədaxili abunəçilərin sayı 1 046 030 nəfərdir.
Qısa şalvar
250px|thumb Qısa şalvarlar (ing.Capri pants) şortdan daha uzun olan, lakin şalvar qədər uzun deyil.
Oleq Vınnık
Oleq Anatolyeviç Vinnik — Ukraynalı müğənni, bəstəkar və mahnı müəllifi(ukrayna və rus dillərində); Səhnə adı-OLEGG ilə Almaniya, Avstriya və İsveçrədə bir sıra tanınmış müziklların baş rollarının ifaçısı kimi məşhurluq qazanmışdı.
Paradise sənədləri
thumb|Paradise sənədlərində qeyd olunan ölkələr
Paradise sənədləri — əsasən ofşor maliyyəsi sahəsində aparıcı bir şirkətdən baş vermiş sızma 13,4 milyon sənəddən ibarətdir.
Baltikyanı ölkələrin müqayisəsi
Bu məqalə Baltikyanı ölkələrin müqayisəsidir.
Con Debono
Con Debono — Maltanın Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri (2014-cü ildən)
Arval qardaşları
thumb|right|250px|Arval qardaşlarından olan Roma imperatoru [[Lusi Ver.]]
Arval qardaşları - Qədim Romada aqrar kultu həyata keçirən 12 nəfərdən ibarət kahinlər kollegiyası; üzvləri ömürlük seçilirdi
Arval qardaşlarının fəaliyyəti qismən qorunub saxlanmış protokollardan məlumdur; Oktavian Avqust dövründən onları mərmər lövhələrə yazırdılar. Arval qardaşlarının əsas vəzifəsi məhsulun yetişməsinə yardım edən bayramların keçirilməsi idi. Bayramlar Tiber çayının sağ sahilində, mayın sonu - iyunun əvvəllərində 3 gün ərzində keçirilirdi.
Yalnız imperator Vespasianın dövründə Arval qardaşlarına yığıncaqlarını keçirmək üçün Forumda ilahə Konkordiyanın məbədində yer verilmişdi. Bayram mərasimləri ciddi nizama salınmış, vacib dua və andlar xüsusi kitablara yazılmışdı. Günlərə bölüşdürülmüş mərasim hərəkətləri şərabın, qurbanlıq heyvanların (donuz, öküz, qoyun) içalatının qurban gətirilməsindən, mərasim ləvazimatının, fetiş-küpələrin tullanmasından, sıyığın, çörəklərin yeyilməsindən ibarət idi.
Arval qardaşlarının zahiri əlaməti ağ lentlə hörülmüş sünbül çələngi sayılırdı. Rəvayətə görə, kollegiya ilk dəfə Romulun süd anası Akka Larensiyanın 12 oğlundan təsis olunmuşdu; onlardan biri öldükdən sonra yerini süd qardaşı Romul tutmuşdu.
Abbasabad (Ərdəbil)
Abbasabad — İranın Ərdəbil ostanının Ərdəbil şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Coğrafi yerləşməsi
Mərkəzi şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Hir kəndistanında, Ərdəbil şəhərindən 30 km cənub-şərqdə, Xalxal-Ərdəbil avtomobil yolunun 10 kilometrliyindədir.
Send-Krik qətliamı
250px|thumb|right|Qara Qazan (qəbilə başçısı) 250px|thumb|right|Con Çivinqton
Send-Krik Qətliamı — Polkovnik Con Çevinqtonun komandanlığı altında amerikalıların müntəzəm qoşunlarının və könüllülərinin Send-Krik çayı üzərindəki şayenlərin və arapaxoların düşərgəsinə hücumu.
Ümumi məlumat
250px|thumb|left|1868-ci il 29 sentyabr, Arapaho, şayen və kayovalıların qəbilə başçıları Denverdə danışıq apararkən. 1858-ci ildə Kolorado dağlarında qızıl tapıldı(Payk Pik qızıl hərisliyi). Bu geniş hindu rezervasiyaları ərazisindən qızıl axtaranların axınının artmasına səbəb oldu. Qızıl axtaranların artması hindularla gələnlər arasında qarşıdurmalara gətirib çıxardı. Kolorado hakimiyyəti, federal dairələri rezervasiya ərazisinin azaldılması tələbi ilə müraciət etdi. 1861-ci ildə Qara Qazan və Ağ Antilop da daxil olmaqla altı şayen qəbilə başçısı və Sol Əldə olan dörd arapaho qəbilə başçısı Fort Vizedə ABŞ rəsmiləri ilə yeni bir müqavilə imzaladılar [3]. Bu müqavilə ilə hindular öz ərazilərinin əksərindən imtina etdilər. Müqavilə hindular üçün çox əlverişsiz idi. Çünki, müqavilə rezervasiya ərazisini 13 dəfədən çox azaldırdı. Ağların nəzarəti altında yaşamayacaqlarını deyən şayenlərin Hərbi-köpəkləri müqaviləni tanımaqdan imtina etdilər. Hindularla amerikalılar arasında qarşıdurmalar davam edirdi.
1864-cü ildə Amerika qoşunları müharibə elan etmədən şayenlərin bütün yaşayış məntəqələrini dağıtmağa başladı. Nəticədə məntəqələrin 10%-ni məhv etdilər. Leytenant Corc S. Ayranın rəhbəri olduğu bölmələr şayenlərin Kanzasdakı Smoki Hill çayı sahilindəki yay ov düşərgəsinə yaxınlaşdılar. Hindu qəbilə başçıları Arıq Ayı və Ulduz sülh danışıqları aparmaq üçün gəlsələrdə, ancaq öldürüldülər. Bu hadisə, Kanzasdakı şayenlərin qisas müharibəsinə səbəb oldu.
Lakin Qara Qazan və Sol Əlin rəhbərlik etdiyi şayen və arapaho qəbilələri Send Krikdə kiçik bir rezarvasiyada yerli sakinlərlə barışıq şəraitində yaşamağa razı oldular. Kolorado hakimiyyəti ilə danışıqlardan sonra 800-ə yaxın dinc hindu müharibə aparan hindulardan fərqlənmək üçün düşərgələrini amerikalılar tərəfindən müəyyən edilmiş yerdə qurdular. Sülh düşərgəsini Amerika qoşunlarının hücumundan qorumaq üçün Qara Qazan öz çadırının üzərinə hakimiyyət tərəfindən ona təqdim edilmiş böyük bir Amerika bayrağı dalğalandırmışdı. Hakimiyyətin vədlərinə inanan əksər kişilər bizon ovlamaq üçün düşərgəni tərk etmişdilər. Qadınlar və uşaqlar ilə birlikdə yalnız 60-a yaxın döyüşçü qalmışdı.
Qətliam
Noyabrın 28-də düşmən hinduların aylarla nəticəsiz axtarışlarından sonra Koloradonun 1-ci və 3-cü süvari alaylarının 700 döyüşçüsü və atlı könüllülər polkovnik Çevinqtonun rəhbərliyi ilə dinc hinduların düşərgəsinə yaxınlaşdılar. Noyabrın 29-na keçən gecə əsgərlər və könüllülər əvvəlcədən qələbələrini qeyd edərək içki məslisi qurdular. 1864-cü il noyabrın 29-u səhəri Çevinqton əsgərlərinə düşərgəyə hücum etməyi əmr etdi. Kapitan Silas Soul və 1-ci Kolorado Süvari alayının leytenantı Cozef Kramer əmrə tabe olmaqdan imtina etdilər və tabeliyində olanlara atəş açmamaq əmrini verdilər. Ancaq əsgərlər atəş açdıqdan dərhal sonra düşərgənin üstündəki qaldırılmış Amerika bayrağı və ağ bayraqdan asılı olmayaraq, qalan hissələr dərhal düşərgəyə hücum etdilər. Hücum hindular üçün tamamilə gözlənilməz oldu, bəziləri atlara minnərəq çayın axını boyu qaçmağa başladılar. Öldürülən ilk insanlardan biri amerikalılarla barışıq imzalamış yetmiş beş yaşlı şayen qəbilə başçısı Ağ Antilop idi. Ağ insanların səhvən hücum etdiyinə inanan arapaho qəbiləsi başçısı Sol Əl əllərini sinəsinə sıxaraq tüfəng və artilleriya atəşi altında dayanmışdı. O, ölümcül yaralansada, döyüş bölgəsindən çıxarıldı və bir neçə gün sonra öldü. Hücumda iştirak edən atlı könüllülər qaşmaq istəyən insanların yolunu kəsmək üçün onları təqib edirdilər. Əsgərlər isə yavaş-yavaş onların ardınca gedərək hindu düşərgəsini "təmizləyirdilər". Kanyonun cənub yamacından artilleriya qaçan insanları atəşə tuturdu. Bəzi hindular özlərini çay qumuna basdırmağa çalışırdılar. Sayları elə də çox olmayan şayen və arapaho döyüşçüləri qadın və uşaqların yaxınlıqdakı təpələrdə sığınmaq üçün geri çəkilməsini təmin edirdilər. Hindu döyüşçüləri dörd saat müqavimət göstərsə də əksəriyyəti həlak oldu. Sağ qalanlar isə çayın yuxarı axarına doğru çəkildilər. Onların aralarında qəbilə başçısı Qara Qazan da var idi.
Çevinqtonun əsgərləri çox vəhşilik törətdilər. Onlar öldürülmüş kişilərin başının dərisini soyub, qadınların döşlərini kəsdirdilər. Cəsədlər tanınmaz hala salınmışdı. Heç bir müqavimət göstərməyən qadınlar və uşaqlar öldürülür, yaralılar sağ qoyulmurdu.
Hətta gedərkən də əsgərlər düşərgədə tapılan yaralıları qətlə yetirməyə davam edir, hind çadırlarını talan edir və atları qaçırırdılar. Qətliamdan sonra Çevinqtonun əsgərləri parçalanmış cəsədlərin, o cümlədən qurbanların cinsiyyət orqanlarını və hətta insan embrionlarını trofey şəklində götürürdülər. Onlar öz "qənimətlər"ini Denver sakinlərinə göstərir, kişi və qadın cinsiyyət orqanlarını yalnız yəhərlərdən asmır, həm də şlyapalarını da "bəzəyirdilər".
İtkilər
Qətliamı araşdıran Konqres komissiyasının qarısında Çevinqton 500–600 hindu döyüşçüsünün öldürüldüyünü iddia edirdi. Tarixçi Alan Brinkli 133 hindunun qətlə yetirildiyini, onlardan 105 nəfərinin qadın və uşaq olduğunu yazırdı Белый очевидец Джон С. Смит сообщал о 70–80 убитых индейцах, включая 20–30 воинов,. Ağ şahid Con Smit 70–80 nəfərin öldürüldüyünü və onların arasına 20–30 döyüşçünün də daxil olduğunu söyləyirdi. Bu da Brinklinin öldürülən döyüşçü sayı barədə məlumatlarla uyğun gəlirdi. Hücum əsnasında düşərgədə olan və yaralanan anası hindu qadın ağ amerikalı Villiyam Bentin oğlu Corc Bent, hinduların itkiləri ilə bağlı fərqli rəqəmlər sasləndirirdi. 1889-cu il martın 5-də o, 137 həlak olan barədə yazırdı: 28 döyüşçü və 109 qadın və uşaq. Lakin ahıl yaşında 1913-cü il aprelin 30-da öldürülmüş və çox sayda yaralıdan "təxminən 53 kişi" və "110 qadın və uşaq" haqqında məlumat verirdi. Hinduların sayının az olması səbəbindən bəzi tayfalar üçün qadın və uşaq itkisi çox ağır bir zərbə idi.
İlkin hesabatlarda 10 öldürülən və 38 yaralı amerika əsgəri haqda məlumat verilirdi. Lakin sonda hesabatlarda 1-ci süvari alayında 4 ölü və 21 yaralı, 3-cü alayda 20 ölü və 31 yaralı əksini tapmışdır. Beləliklə cəmi 24 nəfər öldürülmüş, 52 nəfər isə yaralanmışdır. Hücumun qəfil və qüvvələrin çoxluğunu nəzərə alınaraq, amerika ordusunun itkisi həddən artıq olmuşdur. Di Braun çoxlu itkilərin Çevinqtonun sərxoş əsgərlərinin "dostluq" atəşinin nəticəsi olduğunu yazırdı, lakin digər mənbələrdə bu fərziyyə təsdiqlənmir.
Qətliamın nəticələri
250px|thumb|left|Moçi amerikalıların əsirlyində. Qətliamdan sağ qurtulan və sonra döyüşçü olan şayen qəbiləsindən qadın. Sand-Krik qətliamı şayenlərin ənənəvi icma sistemini sıradan çıxardı. Ağ insanlarla sülh tərəfdarı olan başçılar öldürüldü. Həmişə yadlarla hər hansı bir sülhün bağlanmasına və onların rezervasiyalarda məskunlaşmasına qarşı çıxan Döyüşçü Köpəklərin təsiri gücləndi. Şayenlər öldürülən yaxınlarının qisasını almaq istəyi ilə alışıb yanırdılar. Ağlarla dinc şəraitdə yaşamaq arzusunda olan, lakin heç bir səbəb olmadan qətliama uğrayan sülhsevər hindular qətliamından sonra fikirlərini dəyişdilər. Cənub və şimal şayenləri, şimal arapaho və lakota tayfaları birləşərək amerikalılara qarşı iyirmi ildən çox davam edən müharibədə iştirak etdilər. 1865-ci ilin qışında birləşmiş siu, şayen və arapaho tayfalarının hərbi əməliyatları qadın və uşaqlar da daxil olmaqla bir çox ağ köçkünün qarətinə və ölümünə səbəb oldu. Bu qarşıdurmalara son nöqtə yalnız 1890-cı ildə Yaralı diz (Vundet-Ni) dərəsindəki qətliamdan sonra qoyuldu.
ABŞ hökuməti polkovnik Çevinqtonun hərəkətlərinin araşdırılması üçün komissiya yaratmışdır. ABŞ höküməti Sand-Krikdəki hadisələrdə özünün günahkar olduğunu etiraf etdi və sağ qalan şayen və arapaholara təzminat ödəməyə razı oldu. Koloradonun qubernatoru istefaya göndərildi, ancaq polkovnik Çivinqtonun yeganə cəzası onun siyasi ambisiyalarının dağılması idi.
Edvard Burton (ilahiyyatçı)
Edvard Burton — İngiltərə ilahiyyatçısı. O, Oksfordda ilahiyyat üzrə professoru olmuşdur.
Cənubi Koreyada küçə yeməkləri
Cənubi Koreyada küçə yeməkləri
Cənubi Koreya küçə yeməkləri ilə məşhurdur. Bununla Yaponiyadan çox fərqlənir. Yaponiyada küçədə satıcılarla qarşılaşmaq çox çətindir amma Koreyada sırf küçədə satıcılardan alınıb yeyilən yeyəcəklər vardır. Üç tip küçə yeməkləri satan yerlər vardır. Birincisi, çadır şəklində yerlərdir. Burada eyni zamanda axşamlar içki içmək istəyənlərin də məkanıdır. İkincisi, səyyar maşınlarında satanlar. Üçüncüsü isə milli market və ya restoranlardır. Cənubi Koreyada  insanlar küçə yeməklərinə çox böyük maraq göstərirlər. Əslində Coson krallığı dövründə kralların yedikləri doqboqqi və sunde kimi yeməklər hal-hazırda Koreya küçələrində daha ucuz əldə edib yemək mümkündür. İşdən çıxdıqda çox asanlıqla tapılan stake, tost, kofe, pizza, toyuq qızartması və s. ilə bərabər daha çox qızardılmış hazır yeməklərə üstünlük verilir.
Kimbab
Kimbaba Koreya suşisi də deyirlər. Çünki suşi kimi görünür ona görə də suşinin Koreya versiyonu da demək mümkündür. Kimbab, dəniz yosunu ilə digər məhsulların bükülməsi ilə hazırlanılır. Kimbab hazırlayarkən düyü və yosunu, perilla yağı ilə ehmalca tərbiyə edilir. Kimbab da suşi kimi ətli, ispanaqlı, tofulu, turp turşulu və yumurtalıdır. Kimbab kiçik rulolar halında da servis edilir, kiçik atışdırmalıq halında yemək istəyənlər üçün də dilimlənmiş olaraq servis edilir. Bu ruloları ölkənin istənilən yerində əldə etmək mümkündür. Küçədəki satış dəzgahlarında, bazarlarda, marketlərdə sürətli və təzə hazırlanmış kimbabları əldə etmək olar.
Edvard Burton (ilahiyyatçı)
Əsərləri
Onun əsərləri arasında var:
Cənubi Koreyada küçə yeməkləri
Cançi kuksu (Janchi guksu)
Daha çox Busan və Mokboya səyahət edərkən qatar stansiyalarında satılır. Bu yemək əvvəllər ziyafətlərdə, xüsusən toylar və altmış yaşını qeyd etmə mərasimlərində yeyildiyi üçün ziyafət noodle adlanır. Bulyonun içərisinə siyənəyə bənzəyən xırda balıq və daşima kelp adlanan dəniz yosunu əlavə olunur. Sonda buğda unundan hazırlanmış noodle əlavə olunur. Süfrəyə verildikdə isə üzərinə susam yağı, gangjang, jidan(qızardılmış yumurta), gym və qara istiotla servis edilir.
Odenq(Odeng)
Koreyada fish cake deyildikdə ağıla ən çox məşhur olan Omuk və Odeng gəlir. Odeng Yaponiyanın milli yeməyi Odenin adına bənzəyir və eyni zamanda Koreyanın ən məşhur yeməyi dokboqqi və sundenin birləşməsidir. Korean fish cake surimi, buğda unu, yağ, duz, şəkər və zövqə görə istənilən ədviyyatlardan hazırlanır. Qaynadılmış suya xüsusi şərab, sarmısaq əlavə edilir. Buğda unu və balıqdan kağız formasında keks hazırlanıb çubuqlara keçirilir. Hazırlanmış sosda qaynadılır. Süfrəyə isti -isti və üzərinə soğan və digər tərəvəzlər verilir.
Capçe (Japchae)
Glass (şüşə) noodle Koreya mətbəxində ən çox yeyilən yeməyidir. Tərkibi glass noodle və bir çox tərəvəzlərdən ibarətdir. Şirin kartof, tərəvəzlərin qarışığı, ət, göbələk, üzərinə isə soya sosu və susam yağı əlavə olunur.
Balıq çörəyi (Bungo bbang)
Balıq çörəyin Yaponiyanın tayiaki şirniyyatından götürülmüşdür. Buğda unu, şəkər tozu,yumurta suda və ya süddən hazırlanmış xəmirlərə balıq forması verilib yağda qızardılır.
Hotteok
Bəzən bu yeməyə Koreya çörəyi də deyilə bilir. Amma Hotteokun bir çörəkdən daha artıq olduğunu bilmək lazımdır. Hotteok baharatlı dolğun bir krep kimidir. Hotteokun içərisində olan bir sıra təamlara saysaq, bunlar: qara küncüt, yerfıstığı, lobya və bal və s.-dir.
Pajeon (Krepler)
“Pajeon”un sadə versiyonunda içi kəvər və yaşıl soğan ilə doldurulur, amma bəzi yerlərdə hazırlanan pajeonların bol miqdarda kalamar, krivetka və ya midye ilə doldurulduqdan sonra qızardılır. Bu yeməyi isti halda bir dilim kəsib soya sosuna batıraraq yeyildikdə daha ləzzətli olur.
Korean Egg Toast (Koreya yumurta tostu)
Myeongdong'un ən populyar mağazası bir saat davam edəcək növbələri cəlb edə bilən Issac Toastdır. Ancaq bunları başqa mağazalarda da tapmaq olar. Koreya Yumurta Tostu incə doğranmış tərəvəzlər, spamdan ibarətdir.
Korean Grilled Cheese Lobster
Koreyada küçə yeməkləri yüksək səviyyədədir. Nyu-Yorkda xərçəng rulonları, Seulda ızgara pendir lobsterləri ilə məşhurdur. 15.000 Wonluq qəlyanaltı ilə kifayətlənmək olar. Maliyyət əsas amil deyilsə, dəniz məhsulları çox təzə və şirin olduğundan ödəyəcəyiniz məbləğə dəyər.
Tteokbokki ( Ədvalı düyü tortları)
.
Tteokbokki keçmişdə saraylarda yeyilən yeməklərdən biri idi. Amma hal-hazırda Koreyanın istənilən yerində – küçələrdə, marketlərdə asan bir şəkildə tapılaraq yeyilə biləcək ləzzətlər arasındadır. Tteokbokki, ddeokbokki, topokki kimi də bilinən bu yemək, gochujangda bişirilmiş silindr şəklində düyü tortlarıdır – şirin, ədviyyatlı qırmızı bibər souslu. Yumurta, əriştə və ya pendir kimi maddələr olan bir qabda və ya çubuqda xidmət edilir.
FinCEN faylları
FinCEN faylları — ABŞ Xəzinədarlıq Departamentinin çirkli pulların yuyulması, terrorizmin maliyyələşdirilməsi, iqtisadi sanksiyalardan yayınma və digər maliyyə cinayətlərə qarşı mübarizə üçün məlumat toplayan və təhlil edən Maliyyə Cinayətlərinə Qarşı Mübarizə Şəbəkəsindən (FinCEN) sızdırılan 2.657 sənəddən ibarət toplum. Hesabatlarda bir çox qlobal maliyyə qurumu arasında 1999-2017-ci illər arasında baş verən, 2 trilyon ABŞ dollarından çox olan 200.000-dən çox şübhəli əməliyyat qeyd olunub.
Qorki parkı (Taqanroq)
Qorki parkı ― Rusiyanın Taqanroq şəhərində bələdiyyəyə aid mədəniyyət və istirahət parkı.
Tarixi
30 iyun 1806-cı ildə Taqanroq valisi baron Baltazar von Kampenqauzenmim əmri ilə Taqanroqun "Kimya bağı" və "botanika bağı" üçün ilk ağaclar əkildi. 1825-ci ildə Rusiya imperatoru I Aleksandr və imperatriça Elizabet Alesseyevna şəhərdə olduqları müddətdə tez-tez bağda gəzintiyə çıxdılar. Gənclik illərində və Taqanroq ziyarətlərində tez-tez bağa baş çəkən Anton Çexov bacısı Mariya Çexova yazdığı məktubların birində yazırdı: "Bağda idim. Musiqi səslənirdi. Bağ möhtəşəmdir". 1895-ci ildə Avropa standartlarına uyğun planlaşdırımış yeni bağın layihəsi təsdiq edildi. 1903-cü ildə parkın əsas girişinin qarşısında I Pyotrun abidəsi qoyuldu.
1963-cü ildə Taqanroqdakı Qorki Parkı “Sovet İttifaqının ən yaxşı mədəniyyət və istirahət parkı” adına layiq görülmüşdür. 2006-cı ildə Qorki parkı iki yüz illik yubileyini qeyd etdi. 2008-ci ildə Qorki parkının girişində Anton Çexovun "Kaştanka" povestinə həsr olunmuş "Misir piramidası" heykəltəraşlıq kompozisiyası qoyulmuşdur.
Yuli Xariton
Yuli Borisoviç Xariton — Sovet və rus nəzəri fiziki və fiziki kimyaçısı, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, SSRİ Elmlər Akademiyasının və Rusiya Elmlər Akademiyasının akademiki.
Sovet atom bombası layihəsinin liderlərindən biri. Lenin (1956) və üç Stalin mükafatı (1949, 1951, 1953) laureatı. Üç dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1949, 1951, 1954).
Həyatı
Yuli Xariton 14 (27) fevral 1904-cü ildə Sankt-Peterburqda yəhudi ailəsində anadan olub. O, 13 yaşından real məktəbdə oxuyarkən xadimə, şagird mexanik, çilingər kimi çalışmağa başlayıb.
Xariton 1920–1925-ci illərdə Petroqradda Politexnik İnstitutunun elektromexanika fakültəsində, 1921-ci ilin yazından fizika-mexanika fakültəsində təhsil alıb.
O,1921-ci ildə N. N. Semyonovun rəhbərliyi ilə Fizika-Texniki İnstitutunda elmi-tədqiqat işlərinə başlayır.
1926–1928-ci illərdə Yuli Xariton Kavendiş Laboratoriyasında (Kembric, İngiltərə) təlim keçib. Ernest Rezorford və Ceyms Çadvikin rəhbərliyi altında o, elmlər doktoru (D. Sc., Doctor of Science) elmi dərəcəsi alıb.
Xaritonun dissertasiya mövzusu: "Alfa hissəciklərinin yaratdığı ssintillyasiyaların hesablanması haqqında" olub. Ezamiyyətdən qayıtdıqdan sonra Q. M. Frank ilə birlikdə mitogenetik şüalanma məsələləri ilə məşğul olmağa başlayır. Xariton bir müddət sonra kimyəvi kinetikaya — partlayıcı maddələrin nəzəriyyəsi məsələlərinin tədqiqi sahəsinə qayıdır.
Xariton 1931–1946-cı illərdə Leninqradda Kimya-Fizika İnstitutunda partlayıcı maddələr laboratoriyasının müdiri vəzifəsində çalışıb. Detonasiya, yanma nəzəriyyəsi və partlayış dinamikası üzrə elmi işlər aparıb. Eyni zamanda o, Leninqrad Sənaye İnstitutunda ümumi fizika kursundan dərs deyib və "Eksperimental və nəzəri fizika" jurnalının redaktoru olub.
1935-ci ildən — əsərlərinin məcmusuna görə fizika-riyaziyyat elmləri doktoru dərəcəsini alıb.
SSRİ nüvə layihəsində
1939–1941-ci illərdə Yuli Xariton və Yakov Zeldoviç ilk dəfə uranın parçalanmasının zəncirvari reaksiyasını hesabladılar. İkinci Dünya müharibəsinin başlaması ilə nüvə silahı üzərində işlər dayandırıldı, Çünki Xaritonun laboratoriyası adi silahlar üzərində işlərlə dolu idi. Böyük Vətən müharibəsinin qızğın vaxtında ağır nüvələrin kortəbii parçalanmasını kəşf edənlərdən biri Georgi Flerov İosif Stalinə məktub göndərərək, atom bombasının dizaynı və istehsalı üzərində işlərin təxirə salınmadan başlanmasını təkid etdi.
1946-cı ildə Xariton İqor Kurçatovun təşəbbüsü və təkidi ilə SSRİ Elmlər Akademiyasının Sarov şəhərində yerləşən 2 saylı məxfi laboratoriyasına (Arzamas-16) baş konstruktoru və elmi rəhbəri təyin olundu. Onun rəhbərliyi altında nüvə silahı proqramının həyata keçirilməsi işlərinə SSRİ-nin ən yaxşı fizikləri cəlb edildi. Yuli Xariton ən ciddi məxfilik şəraitində Sarovda ilk sovet atom (29 avqust 1949) və hidrogen (12 avqust 1953) bombalarının uğurlu sınağı ilə yekunlaşan işlərə rəhbərlik edənlərdən biri oldu. Atom silahının hazırlığının birinci mərhələsində əsas vəzifə sirlərinə yalnız dörd elm adamının daxil olduğu Amerika silahını öyərnmək idi. Bu qrupa Əlixanov, Kurçatov, Kikoin və Xariton daxil edilmişdi. İkinci mərhələdə isə silahın özü hazırlandı.
Yuli Xariton 1946-cı ildən SSRİ Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1953-cü ildən isə akademiki idi.
Xariton elmi fəaliyyəti dövründə normadan qat-qat artıq şüalanmaya məruz qalsa da, uzun ömür yaşayıb. 1996-cı il dekabrın 18-də 92 yaşında Sarovda vəfat edib. Moskvada, Novodeviçye qəbiristanlığında 9-cu bölmədə dəfn olunub.
İctimai fəaliyyəti
Yuli Xariton 1955-ci ildə "Üç yüz məktubu"nu imzalayanlar arasında idi. 1956-cı ildən Sov.İKP üzvüdür.
O, 3–11 çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı olub.
Xariton 1973-cü ildə "Pravda" qəzetinə alimlərin "akademik Andrey Saxarovun davranışını" pisləyən məktubunu imzalayan SSRİ Elmlər Akademiyasının akademiklərindən biri idi. Məktubda Saxarov "Sovet İttifaqının dövlət sistemini, xarici və daxili siyasətini gözdən salan bir sıra bəyanatlar verməkdə" ittiham olunurdu.
1965-ci ildə A. P. Aleksandrov və N. N. Semyonovla birlikdə Leonid Brejnevə Stalin şəxsiyyətinə pərəstişin pislənməsini ləğv etməməyə çağıran məktub imzalayıb.
1981-ci ildə o, A. Saxarovun ögey oğlu A. Semyonovun gəlini — Yelizaveta Alekseevanın SSRİ-ni tərk etməsini asanlaşdırmaq xahişi ilə Yuri Andropova müraciət edib.
1988-ci ildə o, Leninqrad ekologiyasına vurduğu zərərlə əlaqədar təsdiq edilmiş layihə üzrə Leninqrad bəndinin tikintisinə qarşı çıxıb.
Gümüş medal
200px|thumb|right|[[2010-cu ildə Qış Olimpiya oyunlarında təqdim edilən gümüş medal]] Gümüş medal — mükafat olaraq istifadə edilən medal növlərindən biri. İdmanda gümüş medal, adətən yarışda ikinci yeri qazanan iştirakçıya təqdim edilir. Birinci və üçüncü yeri tutan qaliblər müvafiq olaraq qızıl medal və bürünc medallarla mükafatlandırılır.
Olimpiya oyunları
thumb|left|[[1896 Yay Olimpiya Oyunları|1896-cı ildə Yay Olimpiya Oyunlarında təqdim edilən gümüş medalın iki tərəfli görünüşü]]
2004-ci ildən başlayaraq və Afina Olimpiya oyunlarının, ənənələrindən uzaqlaşdılar və medal hər iki tərəfin təşkilatçılarının unikal dizaynına əsasən hazırlandı.
1951 Aralıq dənizi Oyunları
thumb|right|İlk [[Aralıq dənizi Oyunlarının rəsmi emblemi.]] 1951 Aralıq dənizi Oyunları — 1951-ci ilin 5–20 oktyabr tarixləri arasında Misirin İsgəndəriyyə şəhərində keçirilmiş ilk Aralıq dənizi Oyunları. Bu oyunlarda 10 ölkədən 734 atlet iştirak etmişdir.
Yenö Nemet
Yenö Nemet (Németh Jenő; ) — macar Yunan-Roma güləşçisi, Avropa çempionu.
1902-ci ildə Budapest anadan olmuşdur. 1924-cü ildə Paris Olimpiya Oyunlarında iştirak etdi, amma uğursuz nəticə qazandı. 1925-ci ildə Avropa çempionu oldu.
Li Kersleyk
Li Kersleyk — İngiltərə müğənnisi, bəstəkarı və təbilçisi.
Həyatı
Ən çox rok qrupu Uriya Hip üçün və 1980-ci illərin əvvəllərində Ozzi Osborn ilə çalışması üçün uzun müddət təbilçi və arxa vokalist kimi tanınırdı.
Kersleyk 19 sentyabr 2020-ci ildə 73 yaşında prostat xərçəngindən vəfat etmişdir.
NGC 7305
NGC 7305, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Peqas bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Motsart
Morsart — Avstriya soyadı.
Avara illər (kitab)
Avara illər - Orxan Kamalın yazdığı və 1950-ci ildə nəşr olunan roman. Müəllif romanı 1949-cu ildə yazıb. Roman Orhan Kamalın "Kiçik Adamın Qeydləri" adı altında toplanıb. Seriyanın digər kitabları Ata evi (roman), Cəmilə (roman) və Dünya Evi idi.
Məzmun
Avara illər, xalqına inanan bir yazıçının dili ilə desək, çətin uşaqlıqdan sonra yetkinliyə keçid zamanı şəxsiyyətin həqiqəti tapmaq mübarizəsindəki qorxularını, qaçışlarını, xatirələrini əks etdirən romandır. Ata evi (roman)dan sonra ədəbiyyatımızda “insan məsələsini” hər yönüylə ən yaxşı qələmə verən yazarlardan biri olan Orxan Kamalın qələmə aldığı “Boş illər” həm də bir maarifçilik romanıdır...
Barokko memarlığı
İtaliya
Katolik Roma barokko memarlığının əsas mərkəzi oldu. Burada barokkonun təməli Vinyola, Palladno, xüsusən də Mikelancelonun yetkin yaradıcılığı ilə qoyulmuşdu. Barokko memarları yeni tikili tipləri tətbiq etməsələr də köhnə tipli tikililərə – kilsələrə, saraylara, villalara onların formasını və arxitektura baxımından məzmununu dəyişən yeni konstruktiv kompozisiya və dekorativ üsullar tapırdılar. XVI əsrin sonundan başlayaraq barokko cizgiləri artan məbəd tiplərinin təkmilləşdirilməsinə xüsusi diqqət yetirirdilər. XVII əsrdə memarlıq formaları daha dinamik və gərgin olur. XVII əsr italyan memarlığının daha xarakterik cizgiləri Roma abidələrində ifadə olunub. Barokkonun əsas xüsusiyyəti – ansambl yaratmaq cəhdi özünü məhz burada daha fəal göstərib. Bu üslub müxtəlif dövrlərin tikililərini memarlıq baxımından birləşdirdi. Barokko üslubunun ilk nümunəsi 1575-ci ildə memar Cakoto Barotsi da Vinyola (1507–1573) və Cakoto della Porta (təx.1537–1602) tərəfindən yezuitlərin (mürtəce katolik ruhaniləri cəmiyyətinin üzvü) monax ordeni (cəmiyyəti) üçün tikilmişİl Cezu kilsəsidir. Layihənin əsas hissəsinin müəllifi Vinyola Gümbəzli bazilika formasına müraciət etmişdi. Bu tipli əvvəlki tikililərə nisbətən kilsənin mərkəzi nefi daha qısa və genişdir, yan neflər əvəzinə isə hər iki tərəfdə kapellalar yerləşirdi. Məbədin qalın sütunlar və pilyastrlarla (bir tərəfi divara bitişmiş dördkənarlı sütun), çoxlu heykəllərlə bəzədilmiş interyeri çox təntənəli görünür. Kilsənin Cakoto della Porta tərəfindən ifa edilmiş fasadının kompozisiyası da maraqlıdır. Sənətkar divarın çox iri bir sahəsini iki üfqi yarusa bölərək, hər birini orderlə (memarlıq kompozisiyası) bəzəyir. Nisbətən dar olan üst yarus yanlardan spiralabənzər detallarla – volyutalarla (italyanca – "buruq, qıvrım") çərçivəyə salınıb və sanki aşağı süzülür. Bu, fasada mürəkkəb və ifadəli görünüş verir. Sonralar belə tərtibat barokko üslublu bir çox kilsələr üçün tipik oldu. Bir qədər sonra isə bu tikililəri nəzərdə tutan "yezuit üslubu" termini də yarandı.
Barokko kilsə memarlığına ən çox töhfə vermiş sənətkarlar Karlo Maderna, Françesko Barromini və Lorenso Berninidir.
Karlo Madernanın həyatında gördüyü əsas iş Müqəddəs Pyotr kilsəsinin yenidən tikilməsi idi (16071617). İntibah dövründə Mikelancelo tərəfindən inşa edilmişəsas binaya o, qərb tərəfdən böyük hissə əlavə edərək bütün kilsəni sentrik formadan bazilikal formaya çevirilib.
Barokko memarlığında saray və villalar da mühüm yer tutur. XVII əsrdə İtaliyada çoxlu saray ansamblları da tikilirdi. Barokko sənətkarları bunlarda şəhər və şəhərkənarı tikililərin cizgilərini birləşdirməyə çalışırdılar. Məsələn, Barberinin sarayı (1625–1664). Onun tikintisini Maderna başlamış, Barromini və Bernini isə bitirmişlər.
Madernanın şagirdi olan Françesko Barromini (1599–1667) Roma barokkosunun cadugəri sayılır. Onun inşa etdiyi tikililərin sayı çox deyil. Romada o, Navona meydanında Sant-Anyeza (1653–1661), Roma Universitetinin həyətində Sant-İvo (1642–1660) və 4 fəvvarənin yanında San-Karlo alle Kuatro Fontane kilsəsini tikmişdi.
Lorenso Bernini (1598–1650) yetkin barokkonun banisi, İntibah sənətkarları kimi hərtərəfli inkişaf etmiş insan idi. Memar, heykəltaraş, rəssam, dekorçu olan Bernini italyan incəsənətinin rəsmi cərəyanına başçılıq edir və əsasən roma papalarının, kardinallarının və yüksək Roma aristokratiyasının sifarişlərini yerinə yetirirdi. Onun ən xarakterik tikililərindən biri Romadakı Sant-Andrea al Kvirinale kilsəsidir (1653–1658). Bernininin nəhəng memarlıq işlərindən biri Romada müqəddəs Pyotr kilsəsinin çoxillik tikintisinin başa çatdırılması və onun qarşısındakı meydanın tərtibatı idi (1656–1667).
İspaniya
XVII əsrdə meydana gələn plateresko (ispanca-"naxışlı", "döyməli") termini XVI əsrin I yarısında zərgər dəqiqliyi ilə tikilən və gözəlliyi ilə fərqlənən ispan tikililərinə aid edilirdi. Plateresko üslubunda olan əsas işlər dini olmayan kübar tikililər — universitetlər, xəstəxanalar, xüsusi evlərdir. Kilsə memarlığı, əsasən monastırlarla təmsil edilirdi.
Mərkəzi İspaniyaya aid olan Salamankada 1529-cu ildə yeni üslubda universitet inşa edildi. 1539-cu ildə burada Santyaqolu memar Rodriqo Xil de Ontanyon və qardaşı Martinin tikdikləri və başa çatdıra bilmədikləri Monterrey hersoqlarının sarayı plateresko üslubunda olan bir çox yaşayış evləri üçün nümunə oldu. Leon şəhərində 1514–1549-cu illərdə memar Xuan de Oroçko, Martin Villereal və Xuan de Bedaxoz tərəfindən tikilmiş San-Marko monastırı plateresko üslubunda inşa edilmiş kilsə memarlığına misaldır. Plateresko üslubunun çiçəklənmə dövrü uzun sürmür. İspan memarlığına tədricən italyan barokkosunun cizgiləri daxil olmağa başlayır. Bu dövrdə Çurrigera ailəsinin, xüsusən Xose Benito Çurrigeranın tətbiq etdiyi üslub sonralar "çurrigeresk üslubu" adını aldı.
Müqəddəs Amvrosiya bazilikası
Müqəddəs Amvrosiya bazilikası —  Milanda erkən xristian əzabkeşlərinin dəfn olunduğu yerdə tikilmiş bazilika. Müasir bina 1080–1128-ci illərdə tikilmişdir.
Tarixi
Burada erkən xristian əzabkeşlərinin dəfnləri aşkar edilmişdir, buna görə də əvvəlcə "Əzabkeşlər bazilikası" adlandırılmışdır. Orijinal bazilika 379–386-cı illər arasında Müqəddəs Amvrosiya istiqamətində tikilmişdir.
Kilsə indiki lombard-roman görünüşünü XI əsrdə əldə etmişdir. Yeni bazilikanın tikintisinin başlanğıcının 1080-ci ilə, sonunun isə 1128-ci ilə təsadüf etdiyi güman edilir. Bazilikanın atriumu 1050-ci ilə, narteksi 1095-1096-cı ilə təsadüf edir.
Abaran nahiyəsi
Abaran nahiyəsi — XIV əsr-XIX əsrlərdə inzibati nahiyə. İrəvan xanlığının bölgələrindən biri. Nahiyə oradakı Baş Abaran kəndinin və Abaran çayının adı ilə adlanırdı.
Xanqulu (Sayınqala)
Xanqulu - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Sayınqala şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
1955 Aralıq dənizi Oyunları
thumb|right|Oyunların iştirakçısı olan italyanlar. 1955 Aralıq dənizi Oyunları — 1955-ci ilin 15–25 iyul tarixləri arasında İspaniyanın Barselona şəhərində keçirilmiş ikinci Aralıq dənizi Oyunları. Bu oyunlarda 10 ölkədən 1135 atlet iştirak etmişdir.
Xanqulu (Sayınqala)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 192 nəfər yaşayır (35 ailə). Əhalisini azərbaycanlılar təşkil edir.
Namiq Məmmədli
Namiq Ağamməd oğlu Məmmədli (2 may 1996; Mehdili, Bərdə rayonu, Azərbaycan — 15 sentyabr 2022; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrinin əsgəri. 2022-ci il sentyabrın 12-dən 13-nə keçən gecə Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Kəlbəcər rayonu istiqamətində Azərbaycan Ordusuna qarşı törətdiyi təxribat nəticəsində şəhid olmuşdur.
Həyatı
Namiq Məmmədli 2 may 1996-cı ildə Bərdə rayonunun Mehdili kəndində Ağamməd Məmmədlinin ailəsində anadan olmuşdur. 2002-2013-cü illərdə orta təhsil almışdır. Subay idi.
Hərbi xidməti
Namiq Məmmədli Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin Bərdə rayon şöbəsi tərəfindən hərbi xidmətə çağırılmışdır. Bir müddət Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında hərbi xidmət etmişdir. Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra mülki fəaliyyətinə geri dönən Namiq Məmmədli Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin kursuna yazılmış və kursu bitirdikdən sonra həmin hərbi birləşmədə müddətdən artıq hərbi xidmətə başlamışdır. Hərbi xidmət zamanı bir çox fəxri fərman və təşəkkürnamələrlə təltif edilmişdir. Türkiyədə təlimdə fərqləndiyinə görə “Güclü döyüşçü” medalı ilə təltif edilmişdir.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Namiq Məmmədli 2020-ci il sentyabrın 27-dən Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Murovdağın, Cəbrayılın, Xocavəndin, Füzulinin və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur.
Azərbaycan Respublikası Müdafiə Naziri Zakir Həsənovun Sərəncamına əsasən Namiq Məmmədli 3-cü dərəcəli "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Namiq Məmmədli "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Namiq Məmmədli "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Namiq Məmmədli "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Vətən müharibəsi başa çatdıqdan sonra Namiq Məmmədli xüsusi təyinatlı kimi xidmətini davam etdirmişdir.
2022-ci il sentyabrın 12-si gecə və 13-ü səhər saatlarında Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən Azərbaycan-Ermənistan dövlət sərhədinin Daşkəsən, Kəlbəcər, Laçın və Zəngilan istiqamətlərində genişmiqyaslı təxribat törədilmişdir. Təxribat nəticəsində Azərbaycan-Ermənistan sərhədində sərhəd toqquşması baş vermişdir. Döyüşlərdə Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin tərkibində iştirak edən Namiq Məmmədli 15 sentyabr 2022-ci ildə Kəlbəcər rayonu istiqamətində döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən şəhid olmuşdur. Nəşi Bərdə rayonunun Təhlə kəndinə gətirilmiş, burada ona vida mərasimi keçirilmişdir. Sonra rayonun Bəcirəvan kəndində dəfn edilmişdir. Şəhidin dəfn mərasimində Bərdə Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı Vidadi İsayev, millət vəkili Fatma Yıldırım, hüquq-mühafizə orqanları, rayonda fəaliyyət göstərən idarə, müəssisə və təşkilatların rəhbər və əməkdaşları, ictimaiyyət nümayəndələri, rayon sakinləri iştirak etmişlər.
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək igidlik və mərdlik göstərmiş, hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirərək şəhid olmuş Namiq Məmmədli Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2022-ci il tarixli Sərəncamına əsasən ölümündən sonra 3-cü dərəcəli "Rəşadət" ordeni və "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edilmişdir.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Bürünc medal
300px|thumb|right Bürünc medal — mükafat olaraq istifadə edilən medal növlərindən biri. Hər hansı yarış müsabiqəsində yarış iştirakçıları arasında üçüncü yeri tutan iştirakçıya bürünc medalı təqdim edilir. Ənənəvi olaraq birinci və ikinci yeri tutan qaliblər müvafiq olaraq qızıl və gümüş medallarla mükafatlandırılır.
Tarix
Belə fərqli bir rozetin anlayışı ilk növbədə orta əsrlərdə hərbi işdə döyüşçülərin fərqləndirilməsi zamanı yaranmışdı, lakin vaxt keçdikcə qeyri-döyüş əvəzi bürünc medalı kimi adlandırıldı. Orta əsrlərdə bürünc medalı "Şöhrət sahəsinə layiq" və "Hərbi şücaət" adı kimi təqdim edilirdi.
250px|thumb|left|Gümüş məktəbli medalı. İtaliya
Bir sıra turnirlərdə, boks, cüdo, taekvondo və güləş kimi bəzi idman növlərində iki bürünc medal qazanmaq mümkündür. Birinci bürünc medalının sahibi açıqlandıqdan sonra hər yarım finalistə artıq bir bürünc medalının sahibi olmaq üçün yenidən şans verilir.
Olimpiya oyunları
Qədim Olimpiya Oyunlarının müsabiqələrində əsas Olimpiya mükafatı medal yox idi. 1896-cı ildə mükafatlandırma qaydası təsis edildi və yerindən asli olmayaraq yalnız, gümüş medal təqdim olunurdu.
1904-cü ildə isə Olimpiya Oyunlarında keçirilən yarış müsabiqəsinin təşkilatçıları tərəfindən ilk üç yerin qalibinə qızıl, gümüş və bürünc medalları təşkil olundu.
Kollagen
thumb|upright=1.5|Tropokollagen molekulu.
Kollagen — Kollagen (/ˈkɒlədʒən/) bədənin müxtəlif birləşdirici toxumalarında olan hüceyrədənkənar matrisin əsas struktur proteinidir. Birləşdirici toxumanın əsas komponenti olaraq, məməlilərdə ən bol olan zülaldır, bədəndəki ümumi protein tərkibinin 25%-35%-ni təşkil edir. Kollagen, kollagen zəncir kimi tanınan uzunsov fibrillərdən ibarət üçlü spiral əmələ gətirmək üçün birləşən amin turşularından ibarətdir. Əsasən qığırdaq, sümüklər, vətərlər, bağlar və dəri kimi birləşdirici toxumada olur.
Minerallaşma dərəcəsindən asılı olaraq, kollagen toxumaları sərt (sümük) və ya elastik (vətərlər) ola bilər və ya sərtdən elastikə (qığırdaq) qədər qradientə malikdir. Kollagen buynuz qişada, qan damarlarında, bağırsaqlarda, fəqərəarası disklərdə və diş dentində də bol olur. Əzələ toxumasında endomiziumun əsas komponenti kimi xidmət edir. Kollagen əzələ toxumasının bir-iki faizini təşkil edir və güclü tendon əzələlərinin çəkisinin 6%-ni təşkil edir. Fibroblast kollageni yaradan ən çox yayılmış hüceyrədir. Qida sənayesində və sənayedə istifadə edilən jelatin geri dönməz şəkildə hidrolizə edilmiş kollagendir. Kollagen sümük və dəri ağırlaşmalarının müalicəsində bir çox tibbi istifadəyə malikdir.
Xüsusiyyətlər
Kollagen funksiyaları fermentlər kimi qlobal zülalların funksiyalarından çox fərqli olan uzun, lifli struktur zülallardan biridir. Kollagen lifləri adlanan sərt kollagen dəstələri əksər toxumaları dəstəkləyən və hüceyrələrə xaricdən quruluşunu verən hüceyrədənkənar matrisin əsas komponentidir, lakin kollagen bəzi hüceyrələrin içərisində də olur. Kollagen böyük dartılma gücünə malikdir və fasya, qığırdaq, bağlar, vətərlər, sümüklər və dərinin əsas komponentidir. Elastin və yumşaq keratinlə birlikdə dərinin möhkəmliyinə və elastikliyinə cavabdehdir və onun deqradasiyası qocalma ilə müşayiət olunan qırışların yaranmasına səbəb olur. Qan damarlarını gücləndirir və toxumaların inkişafında rol oynayır. Gözün buynuz qişasında və lensində kristal şəklində mövcuddur. Mezozoy və Paleozoy sümüklərində belə tez-tez fosilləşdiyini nəzərə alsaq, fosil qeydlərində ən bol olan zülallardan biri ola bilər.
Etimologiya
Kollagen adı yunanca "yapışqan" mənasını verən κόλλα (kólla) və "istehsal" mənasını verən -γέν, -gen şəkilçisindən gəlir.
İnsan orqanizimində kollagen növləri
İnsan orqanizmindəki kollagenin 90%-dən çoxu I tip kollagendir. Bununla belə, 2011-ci ildən etibarən insan kollageninin 28 növü müəyyən edilmiş və təsvir edilmişdir ki, onlar əmələ gətirdikləri quruluşa görə bir neçə qrupa bölünürlər. Bütün növlər ən azı bir üçqat zəncirdən ibarətdir. Növlərin sayı kollagenin müxtəlif funksionallığını göstərir.
Ən çox yayılmış beş növ bunlardır:
Ürək Tətbiqləri
Ürək qapaqlarının dörd halqasını ehtiva edən kollagen ürək skeleti histoloji, elastik və unikal olaraq ürək əzələsi ilə əlaqələndirilir. Ürək skeletinə həmçinin ürək kameralarının ayırıcı arakəsmələri — mədəciklərarası septum və atrioventrikulyar septum daxildir. Ümumiyyətlə, kollagenin ürək dərəcəsinə töhfəsi, ürəyin buraxdığı qan təzyiqinin maye mexanikasına zidd olaraq, daimi burulma qüvvəsidir. Ürəyin yuxarı kameralarını aşağı kameralardan ayıran kollagen quruluşu, tipik fizioloji mexanizmlər vasitəsilə həm qan, həm də elektrik impulslarını kənarda saxlayan keçirməyən bir membrandır. . Kollagen dəstəyi ilə atrial fibrilasiya heç vaxt mədəciklərin fibrilasiyasına keçmir. Kollagen müxtəlif sıxlıqdakı hamar əzələlərin təbəqələrindən ibarətdir. Kollagenin kütləsi, paylanması, yaşı və sıxlığı qanın irəli və geri hərəkəti üçün lazım olan uyğunluğa kömək edir. Ürək qapaqlarının fərdi vərəqləri müxtəlif təzyiq altında xüsusi kollagenin köməyi ilə bükülür. Kollagendə kalsiumun tədricən çökməsi qocalmanın təbii funksiyası kimi baş verir. Kollagen matrisindəki kalsifikasiya edilmiş nöqtələr qan və əzələnin hərəkətli təsvirində kontrast göstərir ki, bu da ürəyin görüntüləmə texnologiyası üsullarına əsasən qan axını (ürək girişi) və qan axını (ürək çıxışı) müəyyən edən əlaqələri əldə etməyə imkan verir. Ürəyin kollagen əsasının patologiyası birləşdirici toxuma xəstəlikləri kateqoriyasına aiddir.
Estetik cərrahiyyə
Kollagen kosmetik cərrahiyyədə, yanıq xəstələrinin müalicəsi, sümüklərin təmiri və müxtəlif diş, ortopedik və cərrahi tətbiqlərdə geniş istifadə olunur. Həm insan, həm də iribuynuzlu heyvan kollageni qırışları və dəri yaşlanmasını müalicə etmək üçün dermal doldurucular kimi geniş istifadə olunur.
Kosmetik istifadədə uzun müddət qızartıya səbəb olan allergik reaksiyalar mümkündür. Tibbi kollagenin əksəriyyəti gənc iribuynuzlu heyvanlardan (buynuzlu heyvanlar) sertifikatlaşdırılmış dəli inəksiz heyvanlardan əldə edilir.
Sümük transplantasiyası
Skelet bədənin strukturunu təşkil etdiyi üçün onun sınıq və zədələrdən sonra da öz gücünü qoruyub saxlaması həyati əhəmiyyət kəsb edir. Kollagen üçlü spiral quruluşa malik olduğundan, onu çox güclü molekul halına gətirdiyi üçün sümük peyvəndində istifadə olunur. Skeletin struktur bütövlüyünü pozmadığı üçün sümüklərdə istifadə üçün idealdır. Kollagenin üçlü spiral quruluşu onun fermentlər tərəfindən parçalanmasının qarşısını alır, hüceyrənin yapışmasını təmin edir və hüceyrədənkənar matrisin düzgün yığılması üçün vacibdir.
Toxuma bərpası
Kollagen məsaməli quruluş, keçiricilik, hidrofillik və sabitlik kimi toxuma bərpası üçün əlverişli xüsusiyyətlərə malikdir. Kollagen skafoldları həmçinin osteoblastlar və fibroblastlar kimi hüceyrələrin çökməsini dəstəkləyir və daxil edildikdən sonra normal böyüməni təşviq edir.
Xəstəliklər
20-dən çox kollagen növündən 12-də min mutasiya müəyyən edilmişdir. Bu mutasiyalar toxuma səviyyəsində müxtəlif xəstəliklərə səbəb ola bilər.
Osteogenez imperfekta
Dominant otozomal xəstəlik olan kollagen tip 1 mutasiyasının səbəb olduğu sümük zəifliyi və anormal birləşdirici toxuma ilə nəticələnir, bəzi hallar yüngül, digərləri isə ölümcül ola bilər. Yüngül hallarda 1-ci tip kollagenin səviyyəsi azalır, ağır hallarda isə kollagenin struktur qüsurları olur.
Elers-Danlos sindromu
Bu pozğunluğun birləşdirici toxumanın deformasiyasına səbəb olan on üç müxtəlif növü məlumdur. Daha nadir növlərdən bəziləri ölümcül ola bilər və damarların yırtılmasına səbəb ola bilər. Hər bir sindroma ayrı bir mutasiya səbəb olur. Məsələn, bu xəstəliyin damar tipi 3-cü tip kollagenin mutasiyasından qaynaqlanır.
Alport sindromu
Alport sindromu genetik olaraq ötürülə bilər, adətən X ilə əlaqəli dominant, həm də autosomal dominant və autosomal resessiv sindrom kimi xəstələrdə böyrək və gözlərdə problemlər olur, eşitmə zəifliyi uşaqlıq və ya yeniyetməlik dövründə də inkişaf edə bilər.
İstifadəsi
Kollagen qidadan dərmana qədər geniş istifadə sahəsinə malikdir. Məsələn, estetik cərrahiyyə və yanıq cərrahiyyəsində istifadə olunur. Kolbasa üçün kollagen qabığı kimi geniş istifadə olunur.
Yunanca "kolla" yapışqan sözündən "yapışqan" mənasını verən "kollagen" sözü atların və digər heyvanların dərisini və vətərlərini qaynadıb yapışqan hazırlamaq üçün ilkin prosesə aiddir. Kollagen yapışqanını misirlilər təxminən 4000 il əvvəl, yerli amerikalılar isə ondan təxminən 1500 il əvvəl yay düzəltmək üçün istifadə edirdilər. 8000 ildən çox yaşı olan dünyanın ən qədim yapışdırıcısının kollagen olduğu aşkar edilmişdir ki, bu yapışdırıcı ip zənbillər və naxışlı parçalar üzərində qoruyucu astar kimi, saxsı qabları bir yerdə saxlamaq üçün istifadə olunur. Kollagen normal olaraq jelatinə çevrilir. Heyvan yapışdırıcıları termoplastikdir, yenidən qızdırıldıqda yenidən yumşalır, buna görə də onlar bu gün də təmir üçün yenidən açılmalı olan incə skripka və gitara kimi musiqi alətlərinin istehsalında istifadə olunur — bu tətbiq daimi olan güclü sintetik plastik yapışdırıcılarla uyğun gəlmir. Heyvanların vətərləri və dəriləri, o cümlədən dəri, min illərdir faydalı əşyalar hazırlamaq üçün istifadə edilmişdir.
Antiteza
Antiteza ( – qarşı –qarşıya qoyma) – bədii ədəbiyyatda və natiqlik sənətində üslub vasitəsi; bədii təsiri gücləndirmək məqsədi ilə əks mənalı fikirlərin, anlayış və obrazların qarşı-qarşıya qoyulması (məs., Hökmüylə, qəsdilə nə deyir zaman? Uçurur bir yandan, qurur bir yandan – B. Vahabzadə). Antitezalar açıq şəkildə ifadə olunan kontrastlardır. Bu özünü antonimlərdə daha çox büruzə verir. Qədim və orta əsrlər ədəbiyyatında geniş istifadə olunmuşdur. Antitezadan əsərin adında da istifadə olunur: “Eşq və intiqam”, S.S.Axundov; “Qılınc və qələm”, M.S.Ordubadi.
Çin kalliqrafiya üslubları
Çin kalliqrafiyasında Çin yazı simvolları ən məşhur beş üslubdan birinin qaydalarına əsasən çəkilir. Onlar Çin dili ilə birlikdə inkişaf ediblər.
Üslublar
Xəttat yazarkən yerli sadələşdirmələrdən də (məsələn, sindzitay) istifadə edir.
Çjuanşu
right|100x100px
Çjuanşu, "möhür heroqlifləri", e.ə. VIII—III əsrlərdə yaranıb və Sin çarlığının və onun işğalı altında olan bölgələrin rəsmi yazı stili idi. Çjuanşu qədim kalliqrafiya üslubları arasında ən çox istifadə edilənidir. Onun 2 əsas variantı mövcuddur: "böyük möhür" və "kiçik möhür".
XX əsrin sonlarında bu üslub əsasən inkanlar üçün istifadə edilirdi. Möhürün özü əsasən ağacdan və başqa materiallardan hazırlansa da, basma üçün yazı fırça və mürəkkəblə yerinə yetirilir.
Çinlilərin əksəriyyəti çjuanşunu oxuya bilmirlər, onun istifadəsi kalliqrafiya ilə məhdudlaşır.
Lişu
right|100px Lişu b.e. II əsrində Xan sülaləsinin hakimiyyəti dövründə çjuanşunun vulqar versiyasından yaranıb.
Lişu ən səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri üfüqi və diaqonal cizgilərin "quyruğunun" genişlənməsidir. Bu, Çin dilində "ipək qurdunun başı və qaz quyruğu" adlanır.
Kayşunu bilən şəxslər lişunu da oxuya bilirlər, lakin Sin sülaləsi dövrünə məxsus arxaik lişu oxumaq üçün çətindir və buna görə də bu üslubdakı müasir yazılar son dövrlərə aid lişu ilə yazılır.
Sinşu
right|100x100px
Sinşu, "qaçan üslub", bu üslubun xüsusiyyəti cizgilərin bir-biri ilə birləşir. Fırçanı nadir hallarda kağızdan ayırırlar. Bu, üslublar arasında ən yenisidir və kayşudan əmələ gəlib.
Savadlı çinli sinşu ilə yazılanın çox hissəsini oxuya bilər.