cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çatırgöl
Çatırgöl (Çatır göl ; Чатыр-Көл — «çatı, dam gölü») — Qırğızıstanın cənubunda, Mərkəzi Tyan-Şanda yerləşən axarsız göl. Göl Çatır-Kuls çökəkliyində, Toruqart aşırımının yaxınlığındadır. Məhs bu aşırımdan Çin ərazisinə yol keçir. Çatırgöldən cənubda Toruqart keçid məntəqəsi yerləşir. Çatırgöl ölkənin Narin vilayəti ərazisinə daxildir.
Ümumi məlumat
Çatırgöl çuxuru tektonik mənşəlidir. Göl Atabaşı və Toruqart -Too silsilələri arasında, dəniz səviyyəsindən 3500 metr yüksəklikdə yerləşir. Göl səthinin sahəsi 161,1 km², orta dərinlik - 5 metr, ən dərin yeri — 16,5 metrdir. Göl suyunun həcmi — 610 milyon m³-dir. Uzunluğu 23 km, eni isə 10 km-dir. Sahil xəttlərinin uzunluğu 58 km-dir.
Göl ətrafı ərazidə zəif parçalanmış göl-akkumulyativ düzənlik relyefi üstünlük təşkil edir. Gölün cənub-şərq sahilləri bataqlıq ərazidir, şimal hissəsi isə qayalıq relyefdir. Çatır-Kuls çökəkliyi kəskin kontinental iqlimə malikdir. Havanın orta illik temperaturu mənfidir (−5,6 °C). Qış aylarının minimum temperaturu −50 °C-dir. Yay aylarında ən yüksək temperatur göstəricisi+24 °C-dir. Orta illik yağıntının miqdarı aşağıdır 208—269 мм. İllik yağıntının80—90 % yay aylarında düşür. Göl əsasən qar suları ilə qidalanır. Gölə tökülən əsas çay Kekayqır çayıdır. Ümumən gölə 41 kiçik çay tökülür. Çaylar öz başlanğıcını Atabaşı və Toruqart silsilələrindən götürür. Göl suyu duzludur. Minerallaşma 1 litrə 0,5-1,0 milliqramdır. Xloridli, hidrokarbonatlı, natrium və maqnezium tərkiblidir. Duzluluq 2 promildir. Qış ayalrında göl səthini 0,25-1,5 metr qalınlığında buz qatı örtür. Göl suyu sarı-yaşıl rəngə çalır. 4 metr dərinliyə qədər su şəffafdır.
Çatır göl və ətraf 2 km-lik ərazi Karatal-Japırık Dövlət Qoruğunun ərazisində yerləşir. Ayrıca qoruğun bir hissəsi 2005-ci ilin noyabrından Ramsar Konvensiyasına uyğun olaraq beynəlxalq əhəmiyyətə malik bataqlıq ərazisi kimi tanınıb. Göl balıqsızdır. Baxmayaraq ki, oraya axan çaylarda bir neçə balıq növü aşkar edilmişdir.
Zəbi Abdullayev
Zəbi Abdullayev — azərbaycanlı tarixçi-filosof, beynəlxalq səviyyəli siyasi icmalçı.
İlk illər
Zəbi Abdullayev 17 mart 1919-cu il tarixində Xızının Tıxlı kəndində anadan olmuşdur.
Orta məktəbi Xızıda bitirmişdir. Həmin illər repressiya dövrü idi. Çətin bir dövrdə yaşamasına baxmayaraq, hələ kiçik yaşlarından onun elmə-biliyə böyük həvəsi, marağı olmuşdur. Qəbul imtahanını uğurla verən Zəbi Bakı Pedaqoji Texnikumuna qəbul olunmuşdur. O, hələ məktəb illərindən meylini kitaba salmışdı; hətta ilk təhsilini aldığı Xızı məktəbinin kitabxanasında demək olar ki, oxumadığı kitab qalmamışdır. Tələbəlik illərindən başlayaraq isə o, özünün zəngin şəxsi kitabxanasını yaratmışdır. Onun şəxsi kitabxanasında əsasən oxuduğu Azərbaycanın dahi yazıçı və şairlərinin, Qərb klassiklərinin əsərlərindən ibarət idi. Orada yüzlərlə kitabı toplamışdır.
Əmək fəaliyyətinə başlaması
1937-ci ildə Bakı Pedaqoji Texnikumunu bitirdikdən sonra, Xızıya qayıdaraq, əmək fəaliyyətinə orta məktəbdə tarix müəllimi kimi başlayır. Bu gənc müəllimin yüksək biliyə, aydın təfəkkürə və natiqlik məharətinə malik olması, ictimai sahədə göstərdiyi fəallıq rayon rəhbərliyinin diqqətini cəlb edir və o, çox keçmədən Xızı Rayon Komsomol Komitəsində siyasi məsləhətçi vəzifəsinə işə qəbul edilir.
Böyük Vətən müharibəsində
1941-ci ildə faşistlərə qarşı vuruşmaq üçün ön cəbhəyə – Böyük Vətən müharibəsinə yola düşür. Boylu-buxunlu, canlı-cüssəli olmasa da, cəbhədə ağır döyüşlərin, həmçinin 1943-cü ilin iyul-avqust aylarındakı Kursk döyüşünün iştirakçısı olur. Daha sonra Dnepr cəbhəsi boyunca döyüşlərə cəlb edilmişdir. O, dörd ay davam edən irimiqyaslı döyüşlərdən birində qolundan ağır yaralanır və xeyli qan itirir. Hərbi qospitalda uzun müddət müalicə aldıqdan sonra, 1944-cü ilin əvvəllərində sinəsində döyüş orden və medallar ilə 2-ci qrup əlil kimi ordudan tərxis olunaraq, Vətəninə, dədə-baba yurdu olan doğma Xızıya qayıtmaq məcburiyyətində qalır.
Ordudan sonra
Zəbi Abdullayev yenidən müəllimlik fəaliyyətinə Xızıdakı orta məktəbdə davam edir. Qısa müddət sonra işlədiyi məktəbə direktor vəzifəsinə təyin olunur. Onun burada böyük hörmət və nüfuz qazandığını, təşəbbüskar və geniş dünya görüşünə malik ziyalı olduğunu görən Xızı rayonunun rəhbərliyi, ona daha yüksək vəzifəni - Rayon İcraiyyə Komitəsində məsul katib vəzifəsini təklif edir.
O, daha sonra rayonun "Qızıl ulduz" qəzetinin redaktoru kimi çalışır. Zəbi Abdullayev 1949-1952-ci illərdə Ali Partiya Məktəbində oxumuş və Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun Tarix fakültəsində ali təhsil almışdır. O, 1952-ci ildə Xızı Rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi vəzifəsinə yüksəlir.
Sumqayıtda
1956-cı ilin dekabrında Xızı rayonu inzibati-ərazi vahidi kimi ləğv edilir. Bundan sonra, iş dalınca yeni qurulan Sumqayıt şəhərinə üz tutur. Zəbi Abdullayev kimi təcrübəli gənci gənclər şəhərinin rəhbərliyi hörmətlə qarşılayır; ona əvvəlcə "Sosialist Sumqayıtı" qəzetinin redaktoru olmaq təklif edilir. Lakin daha sonra onun Azərbaycan KP MK-nın nomenklaturasında olduğunu nəzərə alaraq, Zəbi Abdullayev Sumqayıt Şəhər Partiya Komitəsində təlimatçı vəzifəsinə işə götürülür. 1957-ci ilin fevral ayında ailəsi ilə birlikdə bu şəhərə köçür. Bir müddət sonra şəhər rəhbərliyi tərəfindən 1 №-li Tikinti trestinin kadrlar şöbəsinin rəisi vəzifəsinə təyin edilir.
Uzun müddət o, Sumqayıtda Partiya Komissiyasının da sədri olmuşdur.
Vəfatıyj
Zəbi Abdullayev 13 oktyabr 2002-ci ildə vəfat etmişdir. Doğulduğu Tıxlı kəndinin qəbiristanlığında dəfn olunmuşdur.
Kitabları
Gənclik şəhəri olan Sumqayıta Zəbi Abdullayevin gəlişinin heç üç ili tamam olmamış, o, 1959-cu ildə Sumqayıtın yaranmasının 10 illik yubileyi münasibətilə "Sumqayıtın gənc mübarizləri" adlı ilk kitabı hazırlayaraq, nəşr etdirmişdir. Həmin kitab həm bu gün, həm də gələcək üçün ona görə maraqlı və əhəmiyyətli hesab olunur ki, orada Sumqayıtı qurub-yaradan şəxslər haqqında adlar, tarixlər və faktlar göstərilməklə yanaşı kifayət qədər məlumatlar vardır.
Ailəsi
Qızı Olya İslamova Sumqayıt Tarix Muzeyinin direktorudur.
Jurinea antoninae
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Ben Hinkliff
Benjamin Cek Hinkliff (25 sentyabr 1997-ci ildə anadan olub) — Çempionşip təmsilçələrindən olan Hall Siti klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar İngiltərə futbolçusudur.
Hall Siti
Barkvort 14 yaşı olarkən Hall Siti klubuna qəbul olunmuş və 2017-ci ilin may ayında klub ilə peşəkar müqavilə imzalamışdır. O, öz peşəkar karyerasında debütünü 22 avqust 2017-ci ildə İngiltərə Liqa Kubokunda Donkaster Rovers klubuna qarşı oyunda etmişdir. Həmin görüşdə Hall Siti rəqibinə 0-2 hesabı ilə məğlub olmuşdur.
Sumqayıt Dəmir Yolu Vağzalı
Sumqayıt Dəmiryol Stansiyası — Dəmiryol Stansiyası.
Üçmərtəbəli Sumqayıt dəmir yolu vağzalının sahəsi 5,5 min kvadratmetrdir. Binada gözləmə zalı, bilet kassaları, məlumat bürosu, server otağı, əşyaların saxlanması kamerası yaradılıb və yaxın günlərdə burada ticarət mərkəzinin istifadəyə verilməsi planlaşdırılır. Bundan əlavə, stansiyada 7 yol yenidən qurulub və çəkilmiş dəmir yollarının ümumi uzunluğu 5 min 20 paqonmetrdir. Kompleksdə 12 yol dəyişən quraşdırılıb, uzunluğu 43 metr olan yeraltı piyada keçidi və platformaya yeraltı çıxış keçidi inşa edilib.
2015-ci ildən Bakı-Sumqayıt marşrutu ilə İsveçrənin “Stadler Rail Group” şirkətindən KİSS markalı ikimərtəbəli elektrik qatarları hərəkətə buraxılıb. Saatda 160 kilometr sürətlə hərəkət edən və 4 vaqondan ibarət olan elektrik qatarlarının hər birinin ümumi sərnişin tutumu 700 nəfər, oturacaq yerlərin sayı isə 367-dir.
Nağı Nağıyev
Nağı Nağıyev - yazıçı, dramaturq.
Həyatı
Nağı Kərim oğlu Nağıyev 13 iyul 1910-cu ildə Culfa rayonunun Yaycı kəndində anadan olmuşdur. O, 1930-cu ildə Naxçıvan Pedaqoji Texnikomunu bitirmiş,1930-1941 illərdə Ordubad və Babək rayonlarının kənd məktəblərində müəllimlik etmişdir.
Nağı Nağıyev 1935-1938 illərdə Azərbaycan Qiyabi Pedaqoji İnstitutunun Dil və ədəbiyyat fakültəsində təhsil almışdır.
Nağı Nağıyev 1942-1945 illərdə Azərbaycan KP Naxçıvan Vilayət Komitəsində mətbuat bölməsinin müdiri, 1946-1949 illərdə Naxçıvan Mətbuat İdarəsinin rəisi, 1949-1951 illərdə Naxçıvan Dövlət Radio Verilişləri Komitəsinin müdiri vəzifələrində çalışmışdır. O, 1945-1951 illərdə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqı Naxçıvan filialının məsul katibi olmuşdur,
Nağı Nağıyev 1951-ci ildən ömrünün sonuna kimi Bakıda yaşamış, "Azərnəşr"də bədii ədəbiyyat şöbəsinin müdiri işləmişdir.
Nağı Nağıyev II Dünya Müharibəsi iştirakçısıdır.
Nağı Nağıyev 13 may 1981-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.
Yaradıcılığı
Nağı Nağıyev qırx ilə yaxın bədii yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. O, üç səhnə əsərinin bir çox hekayə, oçerklərin və ilk iri həcmli əsəri olan "Həsrət" romanının müəllifidir.
"Həsrət" romanı Nağı Nağıyevin ilk iri həcmli əsəri olub, mövzusu kənd həyatından götürülmüşdür. "Yer altında" povesti Nağı Nağıyevin uzun illər ərzində Naxçıvan duz mədəni kollektivinin işi ilə tanışlığının məhsuludur. Konfiliktin həyatiliyi, bədii cəhətdən əsaslandırılması, surətlərin reallığı və inandırıcılığı povesti Nağı Nağıyevin ən yaxşı əsərlərindən biri etmişdir.
Onun "Qaynar bulaqlar", "Sumqayıtda", "Milyoner briqada", "Geoloqlar", "Püskürən dərə" adlı oçerklərində həyatın müxtəlif sahələri ilə maraqlanmış, müxtəlif peşə adamlarının həyatını qələmə almışdır.
Nağı Nağıyev tərcüməçilik fəaliyyəti ilə də məşğul olmuşdur. O, Andre Stilin, Aybəkin, A.T.Stuçenkonun, Cəlal İkraminin, M.Kolosnikovun, Bojena Nemtsovanın və başqa xarici yazıçıların əsərlərini Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.
Puerto Toro
Puerto-Тоrо — kiçik Çili kəndi olaraq Odlu Torpaq arxipelaqına daxil olan Navarino adasındadır. Kənd Biql boğazı sahilində yerləşir. Kəndə 36 nəfər yaşayır. Balıqçılar və onların ailə üzvlərindən ibarətdir.
Qütb stansiyalarını çıxmaq şərti ilə Puerto Toro Cənub qütbünə ən yaxın və Cənub yarımkürrəsinin ən cənubda yerləşən yaşayış məntəqəsidir. Bəzən isə bu göstəriçidə Puerto-Vilyam qəsəbəsi və ya Uşuya şəhəri gösdərilir.
İqlimi
Kəndin iqlimi mülayim, sərin iqlimə malikdir. İllik ampletut fərqi yüksək deyil. Yayda nadir hallarda temperatur 20°S-dən yuxarı, qışda isə -5°S-dən isə aşağı olmur
Şo Sasaki
Şo Sasaki — Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 6 oyun keçirib.
Vartan Sarkisov
Vartan Sarkisov ( 8 mart 1875, Şuşa, Yelizavetpol quberniyası, Rusiya imperiyası – 29 mart 1955, Bakı, Azərbaycan SSR) — XX əsrin birinci yarısında fəaliyyət göstərmiş Azərbaycan və SSRİ memarı.
Həyatı
8 mart 1875-ci ildə Şuşa şəhərində erməni aləsində doğulmuş Vartan Sarkisov ilk təhsilini Şuşa real məktəbində almışdır. Şuşada təhsilini tamamladıqdan sonra, Tbilisi real məktəbinə daxil olmuş və 1894-cü ildə həmin məktəbi fərqlənmə ilə bitirmişdir. Tbilisidə təhsil aldığı müddətdə o, rəsmlər çəkməyə başlamışdır. Məhz həmin dövrdə Sarkisov, sonradan bütün ömrü boyu sevdiyi opera musiqisi ilə də maraqlanmağa başlamışdır.
Tbilisidə təhsilini başa vurduqdan sonra Sarkisov Sankt-Peterburq Dövlət Memarlıq və İnşaat Universitetinə daxil olmuşdur. Burada o, sonradan Bakıda fəaliyyət göstərmiş digər bir erməni memar Nikolay Bayevlə bir sinifdə təhsil almışdır. 1901-ci ildə təhslini başa vurduqdan sonra iş təcrübəsi qazanmaq üçün Moskvaya yola düşmüşdür. 1907-ci ildə o Moskvadan Bakıya köçmüş və gəldiyi vaxtdan bir sıra layihələr üün sifarişlər almışdır. Yaradıcılığının erkən dövründə modern üsluba üstünlük verən Sarkisov, sonradan neoklassik üslubda bir neçə layihə həyata keçirmişdir.
1920-ci ildə Bakıda Memarlıq İnstitutu yaradıldıqda Sarkisov əvvəlcə müəllim kimi instituta dəvət edilmiş, sonralar isə uzun müddət həm də dekan vəzifəsində çalışmışdır. 29 mart 1955-ci ildə Bakıda vəfat etmiş Sarkisov Nərimanov məzarlığında dəfn edilmişdir. 2007-ci ilin sentyabrında Azərbaycan hökuməti məzarlığın köçürülməsinə qərar vermişdir.
Əsərləri
Vartan Sarkisovun layihəsi əsasında Bakıda Ambarsum Məlikovun İslam Səfərli (1900) və Xaqani küçələrindəki (1910) evləri, Mirzəbəyovun mədaxil evi (1911-1917), Nizami və Səməd Vurğun küçələrinin kəsişməsində yerləşən "Lev Landaunun evi" və Mərdəkanda yerləşən Neft İstehsalçıları Sanatoriyasının binası (1930) inşa edilmişdir.
Mart soyqırımı zamanı ermənilər tərəfindən yandırılmış İsmailiyyə Sarayında restavrasiya işlərinə Vartan Sarkisov rəhbərlik etmişdir.
Artse
Artse — X–XI əsrlərdə şərqi Anadolu da mövcud olmuş tarixi şəhər.
Tarixi
Artse Bizans imperiyası nın Feodosipol şəhəri nin 55 km şərqində, Basiani vilayəti daxilində, Ermənistan və İberiya ilə olan sərhəddə, Araz çayı nın sol sahilində yerləşirdi. Şəhərin adı Eskorial taktikası ( 971/975-ci il) əsərində Bizans strateqi nin yeri olaraq qeyd edilir. Şəhər 979-cu ildə Barda Sklir in üsyançı ordusunun Pankaliya döyüşü ndə məğlub edilməsində kömək etdiyinə görə III David Kuropalat a verilmişdir. Buna baxmayaraq, III Davidin ölümündən sonra şəhər 1000-ci ildə İberiya katepanlığının bir parçası olmuşdur.
Şəhər haqqındakı məlumat Siciliyalı İohann ın yazılarındandır. O, qeyd edir ki, Artse Suriya, Ermənistan və başqa yerlərdən tacirləri cəlb edən böyük bir ticarət mərkəzi idi. Şəhər 1048-ci və ya 1049-cu ildə səlcuq türkləri tərəfindən ələ keçirilmişdir. Müasir tarixşünaslar ehtimal edir ki, şəhərin talan edilməsilə 150.000 insan qılıncdan keçirilmişdir. Şəhərin sağ qalan sakinləri Feodosipol şəhərinə köçür.
Bulbophyllum baronii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum baronii növü Madaqaskar üçün endemik növdür.
Yeni il Rusiyada
thumb|right|Yeni ildə [[Moskvada bəzədilmiş şam ağacı]] Yeni il Rusiyada — Rusiyada təntənə ilə qeyd olunan bayram.
Rusiyada ən çox sevilən bayram Yeni ildir. Uşaqlar yeni ildən hədiyyələr, böyüklər isə səadət, xoşbəxtlik gözləyir. Bu ənənənin əsası 300 il bundan əvvəl I Pyotrun əmri ilə qoyulub. Əmrdə, həmçinin ağac bəzəmək də öz əksini tapıb. Məhz küknar ağacı 19-cu əsrin axırlarında dəbə mindi.
Yeni il gecəsi süfrəyə mütləq müxtəlif yeməklər, salatlar, içkilər, piroqlar qoyulur. İnanca görə, süfrə nə qədər dolu və gözəl olarsa, qarşıdan gələn il də elə olacaq. Süfrənin ortasına mütləq odda qızardılmış donuz balası qoyulur. Çünki donuz ruslarda bolluq və var-dövlət simvolu kimi tanınır. Süfrəyə quş ətindən heç nə qoyulmur, hesab edilir ki, evdən xoşbəxtlik uça bilər. Xəmirdən müxtəlif heyvan fiqurları bişirilib gələn qonaqlara paylanır. Yeni ili mütləq təzə paltar və ayaqqabıda qarşılayırlar ki, gələn il də həmişə təzə paltar, ayaqqabı almaq imkanı olsun. Yeni il qabağı hamı çalışır ki, bütün borcları qaytarsın, küsülülər barışsın. Evdən sınmış qab-qacağı atır, pəncərə və güzgülər parıldayana qədər silinir. Müxtəlif karnavallar, ballar təşkil olunur, hamı səhərə kimi rəqs edir.
Mərhaba həyat (teleserial, 2012)
Məzmun
Həkim Dənizin Ankaradakı müvəffəqiyyətli karierinə son verərək İstanbuldakı bir doğum klinikasında işə başlayır. Yaşadığı bir hadisə Dənizin çalışdığı xəstəxana ilə ipləri kopartmasına və universitetdən yaxın yoldaşının İstanbuldakı klinikasında işi qəbul etməsinə səbəb olar.
Dənizin indi doğulub böyüdüyü İstanbula, evim dediyi şəhərə geri dönməsi, klinikteki yeni iş yoldaşlarıyla birlikdə işi öyrənməsi, hər gün yeni xəstələrə həyat verməyə çalışması lazım olacaq. Həyatla mübarizəsi gənc yaşda başlayan bu cəsur qadının, özünə uzadılan kömək əlini itələmə tutmağı öyrənməsi asan olmayacaq. Ölümlə həyatın, dostluqla aşan bir-birinin içinə keçəcəyi bu yeni səfərdə Dənizin kompası həmişə həyatı gösterecekken, gün gələcək dostluqla eşq arasında bir seçki etməsi lazım olacaq. Bu seçkilərdən sonra heç bir şey nə Deniz nə Kliniği işçiləri nə də ən yaxınları üçün köhnəsi kimi olmayacaq.
Şiro Azumi
— keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Suriyanın bombalanması (Sentyabr 2018)
Suriyanın 2018-ci il 17 sentyabrda bombalanması - İsrail Hava Qüvvələri tərəfindən Suriyadakı bir neçə obyektə endirilmiş raket və bomba zərbələridir. Suriyanın Latakiya şəhərinə dəniz istiqamətindən İsrail HHQ-nin F-16 qırıcıları raket hücumu həyata keçirib. Suriya rəsmiləri zərbə nəticəsində Sakubadakı məişət kimya istehsalı müəssisəsinə, alminium zavoduna və elektrik stansiyalarına zərər verildiyini açıqlayıb. Bu zərbələr nəticəsində Sakubanın elektrik təchizatı tamamilə dayanıb. Lakin, Londondakı "Syrian Observatory for Human Rights" (Suriya İnsan Hüquqları Təşkilatı) raket zərbəsi nəticəsində Suriyanın hərbi dəniz qüvvələrinə məxsus bazanın ərazisində iki silah anbarının məhv edildiyini bildirir. Sentyabr 17-də gecə saat 23:00 radələrində Suriyanın Hmeymim aviabazasına qayıdan Rusiya Hərbi Kosmik Qüvvələrinə (HKQ) məxsus İL-20 təyyarəsi ilə əlaqə itib. Hərbi təyyarənin Aralıq dənizi üzərində dəniz sahilindən 35 kilometr aralıda uçuş həyata keçirərkən radarlardan itdiyi məlum olub.
Aparılan araşdırmalar nəticəsində məlum olub ki, təyyarəni Suriyanın S-200 hava hücumundan müdafiə sisteminin raketləri vurub. İsrailin F-16 qırıcılarının manevrləri nəticəsində Suriya raketləri Rusiya təyyarəsini vurub. Təyyarədə olan 15 hərbçi həlak olub. Rusiya müdafiə nazirliyinin rəsmi nümayəndəsi general-mayor İqor Konaşenkov İl-20 təyyarəsinin Suriyanın S-200 ZRK tərəfindən vurulmasını təsdiqləyərək İsrail aviasiyasının fəaliyyətini təxribat olaraq dəyərləndirdi və onu düşmənçilik adlandırdı. Onun sözlərinə görə, Rusiya hərbçiləri və hərbi təyyarəsi İsrail hərbçilərinin məsuliyyətsiz hərəkətləri nəticəsində məhv edilib.
Lidiya Vertinskaya
Lidiya Vertinskaya (14 aprel, 1923, Çin – 31 dekabr, 2013, Moskva) — Rusiyalı aktrisa.
Həyatı
L.Vertinskaya 1923-cü ilin 14 aprelində Çində anadan olub. O, “Don Kixot”, “Çəkməli pişiyin yeni sərgüzəştləri”, “Sadko” və s. filmlərdə çıxış edib. Lidiya Vertinskayanın qızları Marianna və Anastasiya da tanınmış aktrisalardır.
Lidiya Vertinskaya 2013-cü il dekabrın 31-də uzun sürən xəstəlikdən sonra 90 yaşında vəfat edib.
Bulbophyllum gadgarrense
(Bulbophyllum gadgarrense) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ferens Erkel
Ferens Erkel (Ferenc Erkel; ) - dövrünün Avstriya-Macarıstan imperiyası idarəçiliyi altında yaşamış macar opera bəstəkarı, pianist, müəllim və orkestra drijoru. Erkel macar tarixi mövzusu olan macar qrand-opera janrının yaradıcısı hesab edilir. Opera əsərləri Macarıstanda hələ də tamaşaçıların böyük sevgisi ilə dəfələrlə yenidən səhlələşdirilmişdir. 1844-cü ildə Macarıstan milli himni olaraq qəbul edilən "Himnusz" adlı marşın musiqisinin bəstəkarıdır.
Həyatı
Erkel Transilvaniya-Macarıstan sərhədinə yaxın olan Dyula adlı kiçik şəhərdə Şvabiyalı alman əsilli musiqiçi olan İosif Erkel və macar əsilli həyat yoldaşının oğlu olaraq 1810-cu ildə anadan olmuşdur.
Təhsili
Musiqi sahəsində istedadı olan çox balaca ikən anlaşılmış, orq ifaçıları olan babası və atası tərəfindən ilk musiqi təhsili və piano dərsləri almışdı. İlk piano konsertini Dyulada 11 yaşında olarkən vermişdir. Sonra musiqi təhsilini əvvəl lisey səviyyəsində təhsil verən Oradea da və sonra da daha yüksək musiqi təhsili verən Bratislava da davam etdirmişdir. Bu şəhərdə yaxşı musiqi təhsili görmüş və 17 yaşında təhsilini bitirmişdir. Xüsusilə piano virtuozu olmağı hədəfləmiş və ilk bəstələrini bu yöndə etmişdir. Sonra 1827-ci ildə piano müəllimliyi etmək və konsert orkestrininə rəhbərlik etmək üçün Cluj (Rumıniya da yerləşir) şəhərinə köçmüşdür.
Yaradıcılığı
1834-cü ildə Budapeşt in Peşt hissəsində ilk konsertini verərək buraya köçmüşdür. Üç il konsert pianoçusu olmuş və burada olan teatr orkestrlərinə rəhbərlik edərək işləmişdir. 1838-ci ildə Milli teatr Opera Orkestrasının rəhbərliyinə təyin edilmişdir.
1853-cü ildə qurulan Budapeşt Filarmoniya Orkestrası nın baş orkestr rəhbəri olmuşdur.
1886-cı ilə qədər də Frans List adına Macar Musiqi Akademiyası nda piano müəllimliyi, daha sorna da akademiyaya rəhbərlik etmişdir.
1884-cü ildə açılan Macarıstan Dövlət Opera Evi nin direktorluğunu etmişdir.
Operalarla yanaşı piano və xor üçün musiqilər bəstələmişdir. "Fatival Uvertürası" adlı əsəri də xeyli məşhurluq qazanmışdır. Hektor Berlioz un "La damnation de Faust" operasında məşhurlaşan "Rákóczi March" melodiyası Erkel tərəfindən hazırlanmışdır. 1844-cü ildə filarmoniya orkestr konserti üçün hazırladığı "Ket pisztoly the Himnusz" (Tanrı macarları qutsasın) əsəri Macarıstanın himni olaraq qəbul edilmişdir.
Bundan əlavə Erkel beynəlxalq səviyyədə tanınan şahmatçı olmuşdur.
Hadena irregularis
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Təsviri
Qanadları açılmış halda 30–32 mm-dir. Ön qanadları açıq-sarı rəngdədir. Yumuru naxışı ağdır, ortası açıq-boz rənglidir, böyrəkşəkilli naxışın əsası tutqundur. Pazşəkilli naxış aydın görünmür. Arxa qanadları qonuru-bozdur, alt tərəfi açıq rəngdə olub, üzərində iki eninə zolaq və aypara şəklində naxış var.
Yayılması
Avropa, Rusiyanın cənubu və cənub-şərqi, Qazaxıstanın şimalı, Kiçik Asiya və Qafqazda yayılməşdır. Azərbaycanda isə Böyük (Zaqatala) və Kiçik Qafqazda (Hacıkənd) rast gəlinir.
Həyat tərzi
Dağətəyi və dağ meşələrinin açıqlığı. Həyat tərzi öyrənilməmişdir. Kəpənək iyun və iyul aylarında uçur. İyulun əvvəllərində tırtılı soğan və qoyunqulağı üzərində yaşayır
Sayı
Azsaylıdır. 5 kəpənəyi işıqdan tutulmuşdur.
Qorunması üçün məsləhət görülən tədbirlər
Yaşayış yerlərində yasaqlıq təşkil etmək.
Jurinea antonowii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Koya Kitaqava
Koya Kitaqava — Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 8 oyun keçirib.
Yeni il Azərbaycanda
thumb|Kitablardan ibarət yolka right|250px Yeni il Azərbaycanda — Azərbaycanda təntənə ilə qeyd olunan bayram.
Tarixi
Qriqori təqvimində ilin birinci ayıdır. Qriqori təqvimi 1582-ci ildə qəbul edilmişdir. Rusiyada I Pyotrun fərmanına əsasən Yuli təqviminə keçilmişdir. Həmin fərmana görə yanvarın 1-i - İsa peyğəmbərin təvəllüd günü ilin əvvəli kimi qəbul edilmiş və XVIII əsr 1701-ci il yanvarın 1-dən başlanmışdır.
1918-ci ildə Sovet Rusiyası hökumətinin başçısı V.İ.Leninin imzaladığı dekretlə Qriqori təqvimi qəbul edilmişdir. Beləliklə, Qriqori və Yuli təqvimləri arasında XX əsrdə 13 günə bərabər olan fərq aradan qaldırılmışdır. 1918-ci il yanvarın 31-dən sonrakı gün fevralın 13-ü hesab edilmişdir. Azərbaycan Respublikasında illərin hesablanması üçün əvvəlki kimi, yenə Qriqori təqvimindən istifadə olunur. Buna müvafiq olaraq, yanvarın 1-i istirahət günü kimi qeyd edilir.
Qeyd: 2006-cı ildən qüvvədə olan qaydaya görə, əgər bayram günü istirahət günü ilə üst-üstə düşürsə, növbəti gün iş günü hesab edilmir.
Firuzə (mineral)
thumb|250px|Firuzə right|thumb|250px|Firuzə daşı Firuzə — mineral, kimyəvi tərkibi (CuAl6[PO4]4(OH)8·4H2O) olan çox nadir və qiymətli daş.
Fars dilindən tərcümədə, firuzə — "xoşbəxtlik daşı" deməkdir. Çox zaman "firuzə" sözünü fars dilindən "Piruz", yəni, "qalib gələn" kimi də tərcümə edirlər. Qədim dövrlərdən zərgərlikdə istifadə edilən firuzə bərəkət və var-dövlət rəmzi hesab edilirdi.
Rəngi açıq mavidən, göy, yaşıl və tünd yaşıl çalarlara qədər olur. Sıxlığı 2,6—2,8-dir.
Dünyada süni firuzə mineralının istehsalı geniş yayılmışdır ki, bu mineralları əsil firuzədən yalnız mütəxəssislər ayıra bilirlər.
Su tərkibli olan fosfar və alüminium birləşməsi sayılır. Kimyəvi tərkibi olduğu kimi qalmır və durmadan dəyişikliyə uğrayır; CuO - 9.57%, Al2O3 - 36,84%, Pb2O3 - 34,12%, H2O - 19,47%. Adətən mikrokristallik hissəsi böyrəkşəkilli formada olur, damarcıq sahələri isə yığışmış vəziyyətdədir. Tərkibinə durmadan sink, xrom, nikel, titan, kükürd, barium və s. kimi dəyişiklikləri olur. Mavi firuzə rəngi qeyri – adi bir xarakterə malikdir, çünki onun tərkibində azacıq olsa da mis qarışımına rast gəlmək mümkündür. Köhnəlmə prosesində və mineralların oksidləşməsi gücləndikdə başqa maddələrə çevrilir, dəmir, silisium turşusu, kalsium, sink və bir çox maddələri özündə saxlayaraq firuzənin özündə birləşdirdiyi rənglərə ayrılır. Yaşılmtıl, qonur və s. rəngləri olan firuzələr oksidləşmişdir, onların tərkibində mis da vardır. Kaolin və başqa tərkibdə olanlar üzərində xüsusi nöqtələrdən təşkil olunur. Çox tez hallarda firuzənin tərkibində kvars, pirit yəni dəmir kolçedanı və başqa minerallar da yer alır və tez – tez müxtəlif qarışımlar daxil edilir. Firuzəni emal etmək olduqca asandır. Firuzə hidroskopik materialdır. Bu bəzək əşyasını müxtəlif dərəcələrdə olan temperatorlardan qorumaq lazımdır, həmçinin qızdırılma və turşuların fəaliyyətindən uzaq olmalıdırlar. Sabunun köməyi ilə bu daşları təmizləmək qəti şəkildə qadağandır. Cilalayıcı, itiləyici və nəm tərkibli materiallardan da uzaq tutmaq məsləhət görülür. Ən bahalı firuzə növü mavi rəngdə olanlardır. Mineral firuzələr, qara jilka ilə taxılanlar, hətta yaşıl – yaşıl rəngə çalan firuzələr də öz növünə görə xüsusi dəyər malikdir, lakin bütün bunlara baxmayaraq daha çox təbiətə yaxın olan hava rəngli mavi firuzələr seçilir. Ən yaxşı və keyfiyyətli firuzələrə dünya ölkələri içərisində İranda və Arizonada rast gəlmək mümkündür. Bir çox dünya ölkələrində də firuzələrə rast gələ bilərsiniz, lakin onlar keyfiyyət cəhətdən çox da əlaverişli olmayacaq, üstəlik onların tərkibindəki qarışımlar və parlaqlığı da olmayacaqdır. Həmçinin firuzənin tərkibində nə qədər çox oksid olarsa onun maviliyi də o qədər tündləşir. Müxtəlif rənglərdə olan, xüsusən daha tünd rəngə çalaraq qara rəngli karbon tərkibinə malik olan yaxud oksidi çoxalan mavi firuzələr daha baha qiymətə satılır.
Adətən firuzə özündə mikro və gizli kristall formasında olan aqreqatları birləşdirir, özünəməxsus damarcıqlardan ibarət olur, forma baxımından əyri – üyrü olur, üzəri cilalanmış üsuldadır, böyrəkşəkilli xarakteri özündə birləşdirir. Kristal formada olan firuzələrə çox az hallarda rast gəlmək olar, firuzənin kristal formasında olan ölçüsü isə 0,3 mm yaxud da daha misaca formaya malik olur. Firuzə möhtəşəm formaya malik olmasa da onun qopmuş hər hansı hissəsi xüsusi işıq effektinə malik olur. Onun hansı rəngə malik olması isə firuzənin alovlu, təkrar olunmaz mavi rəngə malik olmasını təşkil edir. Bildirdiyimiz kimi firuzə daha çox mavi olur yəni yaşılmtıl, bəzən isə qonur yaşıl rənglərinə də rast gəlinir. Firuzənin rəngi günəşin altında zəifləyə bilər. Bu daşın işığı şüşəyə bənzəyir və bəzən də elə hiss edilir ki, sanki rəngi qaçmışdır. Firuzə daşının yerləşmə bölgələrinə daha çox dağlıq yerlər uyğun gəlir və onlar özlərində mis sulfidini birləşdirilər.
Firuzənin yerləşmə yeri kimi MDB ölkələri arasında Orta Asiyada daha geniş yayılmışdır xüsusən Kurman və Kızıl bölgələrində. Onlar firuzə rayonları kimi məşhurdur. Orta Asiyda firuzənin yığılması lap qədim zamanlardan olmuşdur, buna qədim əmək alətləri də sübutdur. Orta Asiyadan tapılan firuzələr damarcıq şəkilli, linza formasında, düzgün formada olmayan görkəmə malikdirlər. Onların rəngləri isə çox müxtəlif olur; göyümtül və hava rəngində mavi tona malikdirlər. Bəzilərinin isə yaşıl rəngsə keçid etdiyini də görmək mümkündür. Yaşıl ilə bozun qarışığı hətta boz rəngdə olanlar da az deyil. Firuzə axtarışlarının edilməsi Azərbaycan və Gürcüstan ərazisində də həmin daşın mənbələrinin olduğunu göstərir. Lakin indiyə kimi ən yaxşı keyfiyyətə malik olan firuzələr İranda, şimali qərbdə yerləşən Nişapur şəhərində çıxarılır. Firuzə əl ilə qazılaraq çıxarılır. Ən böyük mənbəyə malik olan yer isə ABŞ – ın Arizona, Kolorada, Nevada, Nyu Meksika ştatlarındadır. Firuzəyə aid olan bir çox mənbələr Çili, Peru, Meksika, Koreya Xalq Respublikası və Avstraliyada da tapılmışdır.
Firuzənin təbii formada olan görünüşü həmişə süni yolla rənglənmiş yaxud süni olan mavi firuzələrin analoqlarından da baha olur. İllər keçdikdə firuzə yataqları itirilməyə başlanılır və məhz bu səbəbdən müəyyən zamandan sonra onun dəyəri olduqca bahalaşacaqdır. Firuzələr həddindən artıq tələb olunur və durmadan tələbata uyğun olaraq hazırlanılır. Yaşıl firuzə mavi firuzə iləı müqayisədə 3 dəfə aşağı qiymətə malik olur. Dünya bazarında 60% firuzə ən yaxşı üslubda olanlardır, 80 % firuzələr isə təxminən Arizona ştatında olnalar hesab olunur ki, bu daşların da daha yaxşı keyfiyyətə malik olması vurğulanır. Firuzənin diaqnozunun qoyulması olduqca çətindir, yalnız sintetik və təmizlənmiş daş olduğuna görə deyil, eyni zamanda yüksək səviyyəli təqlid etmə bacarığı da vardır.
Firuzələr heç bir yerdə külli miqdarda yaxud böyük daş formasında tapılmır. Böyük formada olan daşlar daha çox onu təqlid edən saxta daşlar sayılır. Müasir zamanımızda əldə olunan firuzələrin çox hissəsi rənglənir. Bu kimi firuzələr ətrafın təsirinə daha az məruz qalır. Rənglənmiş formada olan saxta firuzələr də çoxdur və onlar keyfiyyət cəhətdən rəngin altında gizlədilir. Bəzən firuzələrin də saxta formada olub, lakin yüksək vəziyyətə və keyfiyyətə sahib olnaları vardır. Bu kimi saxta firuzələri müxtəlif bəzək əşyalarında daş kimi istifadə edirlər, amma xatırladaq ki, onların mühüm görünüşü və dəyəri vardır.
Müasir zamanımızda firuzənin və onun saxta formasın geniş yayılması bazarda 80 % firuzə daşına ehtiyac olduğunu göstərdi. Venesiya firuzələri xüsusi əl işləri ilə hazlrlanmış olur, onlarda malaxit, hidrooksid aliminiumu və fosfor turşusuna rast gəlinir. Neolit adı altında olan firuzələr mis fosforundan və hidrooksid alüminumundan təşkil ounur. Bu növdə olan sintetik firuələr olduqca alovlu və yaşılla sarının qarışığı kimi rənglənilir. Bu firuzələr təbii hesab olunumur. Müəyyən vaxtdan sonra onlar qaralır yaxud öz rənglərini itirilər. Sintetik tərkibi olan firuzələrin digərin fərqli cəhəti ondadır ki, bu firuzələr öz formasını heç vaxt dəyişmir. Çox hallarda firuzə plasmasdan, müxtəlif sümük materiallarından və bəzi məmulatlardan hazırlanır. Hətta firuzəni şüşə, farfor, kalsedon, laurit, kaulit və s. düzəltmək mümkündür. Bəzən gips və alebastır kimi həqiqi daşlardan seçilməyən firuzələr də böyük ustalıqla hazırlanır.Firuzə daşı həmdə qədim Misirdə ticarətində satılan qitmətli daşlardan biridir.
Magik gücü
Bəzi düşüncələrə görə yaşıl rəngdə olan firuzələr çox köhnə və pis, mavi rəngdə olanlar isə gənclik və yaxşılıq mənasını ifadə edir. Bu düzgün deyil. Mavi, firuzəyi və yaşıl rəngdə olan bütün firuzələr eyni yaşa malikdir. Tünd yaşıl rəngə malik olan firuzələr çox bahadır, lakin onların rəngi mavi ilə müqayisədə davamlıdır. Müəyyən zaman keçdikdən sonra və yaxud bilinməyən bir gərginlik nəticəsində bu tipdə olan firuzələr sintetik üslubda yaradılanlardan fərqli olaraq dəyişikliyə uğramır və baha olur. Bütün zamanlarda firuzə həmişə talisman daşdır, öz sahibinə həqiqət, düzgünlük, yüksək elmlərin öyrənilməsinə bacarıq, xüsusən mənəvi aləmin qorunması və özünü bu dünyada təsdiq etməyə kömək edir. Həmçinin mənəvi cəhətdən insana təsir edən kitabların oxunmasında da əhəmiyyətli rol oynayır. Bu daş sülhün daşıyıcısı və pisliyin qənimidir. Amulet kimi dəyərləndirildikdə firuzə uşaqlar tərəfindən istənilən yaşda taxıla bilinər və bu daş onları mənfi təsirlərdən qoruyacaqdır. Firuzə daşını bəzən qılınca bənzədirlər və bu daş pisliyin kəskinliyinə işarədir. Həmişə pisliklə müharibə zamanı firuzə qoruyucu əhəmiyyət daşıyır. Öz sahibini qara qüvvələrdən qoruyur və ona qarşı edilmiş fallar, magiq hadisələrdən təmizləyir. Əgər onun sahibinə pislik edilirsə, yaxud nəzər salınırsa bu zaman həmin daş ya öz rəngini itirir yaxud da qəfldən parçalanır. Deyilən fikirlərə görə firuzə insnaları bəd ölümdən belə qoruyur. Kasıblıqdan uzaqlaşdırır, hirsin yatırılmasında yararlıdır.
Firuzənin mavi rəngdə olması onun dünyəvi rəngi mənasını ifadə edir və insanın ölümündən sonra qalxa biləcəyi səmanı işarə edir. Bir sözlə mənəvi hissin əsas simvoluna çevrilmişdir. Yunanlar üçün bu da Afroditaya məxsus hesab olunurdu, astexlər isə firuzəni göylər allahının göz yaşları sayırdı. Qadınların sevdiyi üçün bu daşı qədimdən etibarən sevgi daşı kimi qiymətləndirdilər. Farslar hətta deyirdilər ki, məhəbbətdən ölən insanların sümükləri firuzəyə çevrilir. Müsəlman aləmində məşhurlaşan firuzə qələbə daşı və xüsusi gücə malik olan talisman idi. Həmçinin Qafqazlar və Orta Asiya ölkələrində gəlin üçün əsas toy hədiyyələrindən biridir. Firuzə uğur və sülhün daşıdır, insanlar arasındakı mübahisəni uzaqlaşdırır, əsəbi və pis düşüncələri kənarlaşdırır, həmçinin aldadılmaz və həqiqi sevginin simvoludur.
Mavi rəngdə olan firuzələr öz rənglərinə görə insanlara xüsusi enerji verir. Veneradan olanlar üçün gənclik və cavanlıq rəmzidir. Yaşıl firuzə ağılın daşıdır, hansı ki, güc və müdrikiyi özündə birləşdirən Saturunu əks etdirir. Buna görə də həmin daşı yalnız güclü və ağıllı insanların daşıması məsləhət görülür. Yaşıl rəngli firuzələr psixoloji cəhətdən insanlara yaxşı təsir edir, mavi rəng isə daha çox uşaqlar və gənclər üçün məsləhətlidir. İstənilən rəngdə firuzəsi olan insanların pul barəsində heç vaxt çatışmamazlıqları olmur, həm də insanların xüsusi diqqətini cəlb edir.
Zauropodlar
Zauropodlar (Sauropoda — "Kərtənkələayaq dinozavrlar") — Dördayaqlıların ən iri qrupuna daxil olan və otyeyən dinozavrlar. Onlar Yura dövründən Təbaşir dövrünə qədər ki, müddətdə (200–85 milyon öncə) yaşamışlar. Bütün materiklərdə infradəstəyə 130 növ, 13 fəsilə və 70-ə yaxın cins daxildir. Zauropodlərin bütün nümayəndələrinin nəsli kəsilmişdir. Ən çox adı çəkilən nümayəndəri: Diplodocus, Brachiosaurus və Apatosaurus.
Məlumat
Zauropodlar öz növbəsində nəhəng dinozavrları birləşdirir. Bu nəhənglik bütün bədən üzvləri ilə birlikdə nəzərdə tutulur. Onla elə də böyük olmayan başlar və uzun boğazlara malik imişlər. Bəzi növlərdə boyunlar 9–11 metr olurdu. Dişləri isə kiçil olurmuş. Bu nəhənglərin ümumi çəkiləri 15–35 ton təşkil edirmiş. Bu qrupun ən iri nümayəndəsi Seismosaurusdur ki, onunda uzunluğu 36 metr olurmuş.
Kəllə
Zauropodlar bədən ölçülərinə görə kiçik kəlləyə sahib olurlar. Bədənlərinin digər yerlərinə nisbətdə paleontoloqlar üçün kəllələr nadir tapıntı hesab edilir. Bütov kəllənin tapıntısı az məlumdur. Bu səbəbdən paleontoloqlar bu məsələ ilə daha çox maraqlanırlar. 2010-cu ildə yaxşı saxlanılmış kəllə aşkarlanmışdır.
Quyruq
Belə fikir irəli sürülür ki, quyruqları çütləşmə mövsümlərində onların karına gəlirmiş. Belə ki, erkəklərin quyruqları nisbətən iri olurdu. Quyruqları ilə yerə güçlü zərbə vururdular. Bu minvalla ən güclü səs çıxaran erkək dişiyə sahib olurdu. Digər fərziyə isə quyruğun müdafiə funksiyası yerinə yetirməsi idi.
Bəzəkləri
Bir çox zauropodlar, məsələn Amargasauruslar üzərlərində qabarcıqlı sərt qabığa və ya müxtəlif iri çıxıntılara malik idilər. Ola bilsin ki, bu qabarcıqların mövcudluğu obların cinsi yetkinliyə çatmalarını bildirir. Müdafiəyəyə gəldikdə isə üzərlərində olan bu "bəzəklər" hec də onların karına gələ bilmirdi.
Həyat tərzi
Zauropodlar ot yeyən olmuşlar. Böyük ehtimal ki, onlar qidanı çeynəmirdilər. Bir başa udulan qida mədədə həzmə gedirdi. Uzun zaman yarımsu canlıları hesab edilirdi. Bu fikir dinozavrların skledində öz əksini tapmamışdır. Boyunlarının üzməyə xidmət etməsi fikri öz təstiqinin tapmamasının əsas səbəbi sinə hissəsinin üzəngi formasına malik olmamasıdır.
Əsas versiyaya görə uzun boyunlar ağacların yarpaqları ilə qidlanmasına xidmət edirdi. Bu versiya R. Seymura aiddir (2009). Boyunlarını dik qaldırmaq üçün bu canlılarda yüksək arterial təziq olmalı idi. Üstəlik canlının güçünün böyük hissəsi başını qaldırmağa sərf olunmalı idi.
Zauropodların böyük hissəsi böyük ehtimal ki, sürü halında yaşamışlar. Bu fikirin əsas səbəbi paleontoloqlar bu dinozavların qalıqlarını aşkarlayarkən onları qrup halında aşkarlayırdılar.
Zauropodlar heç vaxt 5 km/saat -dan yüksək sürət yığa bilməzdilər. Bunula belə olar kiçik hündürlüyə tullana bilirdilər. Bu minvalla kiçik yırtıcı dinozavrları asanlıqla əzə bilirdilər.
Yayılması
thumb|300px|Zauropodlar: [[Camarasaurus, Brachiosaurus, Giraffatitan, Euhelopus]]
Alimlər belə düşünürlər ki, Teropodlar Qondvana ərzisində meydana gəlmişlər. Sonradan bütün materiklərə yayıldılar. Eradan 200 milyon il önçə digər dinozavlarla bərabər bütün dünyada yayıldılar. Zauropodların ən qədim nümayəndəsi Isanosaurus (Tayland) və Vulcanodon (Zimbabve) olmuşlar. Onlar Tetis okeanının sahillərimdə yayılmışdılar. Zauropodlar uzun müddət dəyişmə dövrü keçirmişlər.
190 milyon il önçə Zauropodlar Hindistana yayılırlar (Barapasaurus, Kotasaurus). Bundan sonra onlar artıq Cənubi Afrikaya qədər yayıla bilmişdilər. Tapıntılar onu göstərir ki, təxmini 190–180 milyon il önçə onlar artıq Çin (Zizhongosaurus, Kunmingosaurus), Avropada (Ohmdenosaurus) və Mərakeşdə (Tazoudasaurus) yayılırlar.
Tapıntılar
2004-cü ildə Avstraliyada Zauropodla aid olan ən iri dinozavr sümükləri aşkarlanmışdır. Onların uzunluğu 30 metrə çatır. Sonradan alimlər tapıntını Titanosauria qrupuna aid edirlər. Alimlərin fikirincə bu yeni tapıntı yeni növdür. Hələki ona müstəqil növ statusu verilməmişdir.
Klassifikasiya
Klassifikasiya əsasən Vilson və Sereno (1998); Yates (2003) və Qalton 2001, Vilson 2002 və Benton 2004 tərəfindən irəli sürülür.
Filoqeniya
Bu kladoqramma Vilsonun hazırladığı (Wilson, 2002) sistemdir.
Tatavun Noyan
Haqqında
Anadoluda fəaliyyət göstərən monqol sərkərdələrindən biri olmuşdur. 1277-ci ilin 15 aprelində məmlüklərlə monqollar arasında baş vermiş Əlbistan döyüşü zamanı monqollardan, gürcülərdən, ermənilərdən və Anadolu Səlcuqlularından ibarət ordunun komandanı olmuşdur. Döyüşdə monqollar ağır məğlubiyyətə məruz qalmış və Tatavun Noyan döyüşdə həyatını itirmişdir.
Xoylu (Goranboy)
Xoylu — Azərbaycan Respublikasının Goranboy rayonunun Xoylu kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Tarixi
Xoylu kəndinin tarixi cox qədimlərə gedib çixir. Xoylu kəndi 3-cu 5-ci əsirlərdə yaranmış və indiki dövrə kimi öz caamati ile fərqlənmişdir. XVIII əsrin ortalarında bu kənd Gəncə xanlığına daxil olmuş ona xidmət ve sədaqətini göstərmişdir.
7 fevral 1991-ci ildə Nizami kəndi Xoylu kənd Sovetindən ayrılaraq, həmin kənd mərkəz olmaqla Nizami kənd Soveti yaradılmışdır.
Toponimikası
Xoylu kənd yaşayış məntəqəsini XIX əsrin əvvəllərində Rusiya tabelliyini qəbul etmiş Xoy əyalətinin hakimi Cəfərqulu xanla birlikdə Cənubi Azərbaycandan gələnlər salmışlar. Oykonim "Xoy Ģəhərindən gələnlər", "xoylular" mənasındadır. 1998- ci ildə kəndin adı dəyişdirilmiş, şirvanlı kimi rəsmiləşdirilmişdir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 2105 nəfər əhali yaşayır.
Rəşid Talışinski
Rəşid Rüstəm oğlu Talışinski — tibb elmləri doktoru, professor, məşhur Azərbaycan alimi.
Həyatı
R.R.Talışinski 1928-ci il sentyabrın 13-də Bakıda həkim ailəsində anadan olmuşdur. 1953-cü ildə o, Azərbaycan Tibb İnstitutunu bitirdikdən sonra Tacikistanda iş fəaliyyətinə başlamışdır. 1953-1956-cı illərdə o, Orconikidzeabad rayon xəstəxanasında cərrah işləmişdir. 1956-1958-ci illərdə isə Semaşko adına Bakı klinik xəstəxanasında (hazırda Klinik Tibbi Mərkəzi) təcili cərrahiyyə şöbəsinin ordinatoru və travmatologiya şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır.
Yüksək səviyyəli ortoped-travmatoloq, alim kimi Ukraynanın Xarkov şəhərində yetişmişdir. O, 1958-ci ildə Ukrayna Dövlət Həkimləri Təkmilləşdirmə İnstitutunun travmaaologiya və ortopediya kafedrasının assistenti seçilmişdir. 1962-ci ildə Moskva Mərkəzi Travmotologiya və Ortopediya İnstitutunda "Döş fəqərələrinə transplevral müdaxilənin anatomik-cərrahi əsaslanması" mövzusunda tibb elmləri namizədi dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1963-cü ildə dosent elmi adını almışdır. 1968-ci ildə Moskva Mərkəzi Travmatologiya və Ortopediya İnstitutunda "Geniş sümük və oynaq qüsurlarının homoplastikası" mövzusunda dissertasiya müdafıə etmiş və tibb elmləri doktoru elmi dərəcəsini almışdır.
R.R.Talışinski 1969-cu ildən M.İ.Sitenko adına Xarkov Travmotologiya və Ortopediya İnstitutunun ortopediya və bərpaedici cərrahiyyə şöbəsinin rəhbəri və Xarkov vilayətinin baş travmatoloqu işləmişdir. 1972-ci ildə professor elmi adına layiq görülmüşdür. 1973-cü ildə professor Talışinski vətənə qayıtmış və 1973-cü ildən 1975-ci ilə kimi Azərbaycan ET Ftiziatriya İnstitutunun klinik şöbəsinə rəhbərlik etmişdir.
R.R.Talışinski yüksək səviyyəli mütəxəssis, görkəmli cərrah idi. Onun geniş dünyagörüşü ətrafında olan insanları valeh edirdi. O yeni fikirlər və ideyaların daşıyıçısı idi. R.R.Talışinski çanaq sümüklərində cərrahiyyə əməliyyatlannın əsasını qoyanlardan biri idi. Döş fəqərələrində və çanaq sümüklərində aparılan 2 cərrahi müdaxilə onun adını daşıyır və indiyə kimi geniş istifadə edilir. Professor R.Talışinski dünyada lazer şüalanmasının sümük toxumasına təsiri haqqında ilk elmi əsər yazmışdır. Ortopedlər axill vətərinin uzadılması ilə əlaqədar əməliyyatlar zamanı məhz onun üsuluna üstünlük verirlər. Professor Talışinski əzələ plastikası üsulunun, oma endoprotezinin müəllifi olmuşdur. Onun rəhbərliyi ilə 11 namizədlik və 2 doktorluq dissertasiyası müdafiə olunmuşdur. O, 144 əsərin o cümlədən, "Döş və bel fəqərələrində cərrahi müdaxilələr" (Moskva, 1968), "Sümük şişlərinin müalicəsində homoplastika" (Kiyev, 1973) adh 2 monoqrafiyalarının müəllifi idi. Digər monoqrafiyada isə fəsl müəllifi olmuşdur.
Onun elmi işlərinə M.V.Volkov, Q.A.İlizarov, A.P.Skoblin, V.F.Trubnikov, V.D.Çaklin, İ.A.Movsoviç və digər məşhur alimlər əsərlərində istinad edirlər. O, 10 ixtiraya müəlliflik şahadətnəməsinin sahibidir və "Əməkdar ixtiraçı" medalı ilə təltif edilmişdir. R.R.Talışinski 1975-çi ildən 1988-ci ilədək Azərbaycan Travmatoloqlar və Ortopedlər Elmi Cəmiyyətinin sədri olmuşdur.
R.R.Talışinski 1988-ci il aprelin 14-də vəfat etmişdir. Professor Rəşid Talışinskinin əziz xatirəsi qəlbimizdə əbədi yaşayaçaqdır.
Axmat FK
Axmad FK (, Çeç.:футболан клуб Ахмат Соьлжа-ГӀала) — Çeçenistanın paytaxtı Qroznı şəhərini təmsil edən və hazırda Rusiya Premyer Liqasında çıxış edən peşəkar futbol klubu. Klubun adı 1958-2017-ci illərdə  Terek"'' olmuşdur.
Valyuta
thumb|130px|right|Azərbaycan [[manatının loqosu]] thumb|250px|right|[[Avronun rəsmi və əl yazısı ilə loqosu]] Valyuta :
Xarici valyuta müvafiq xarici dövlətin və dövlətlər qrupunun ərazisində tədavüldə olan və qanuni ödəniş vasitəsi sayılan, eləcə də tədavüldən çıxarılmış və ya çıxarılan, lakin həmin ərazidə tədavüldə oln pul nişanlarına dəyişdirilə bilən banknotlar, xəzinə biletləri və sikkələr şəklində pul nişanları; xarici dövlətlərin pul vahidlərində, beynəlxalq pul və ya hesablaşma vahidlərində hesabla rda olan vəsaitlərdir.
Valyuta sərvətləri — xarici valyutada istifadə edilmiş ödəniş sənədləri (çeklər, veksellər, akkredetivlər və s.); fond qiymətli kağızları (səhmlər, istiqrazlar) və digər borc öhdəlikləri; qiymətli metallar (qızıl, gümüş, platin (palladium, iridium, osmium, rodium, rutenium); qiymətli daşlar – almazlar, zümrüdlər, yaqutlar, sapirlər, aleksandritlərdir. Valyuta əməliyyatlarına aşağıdakılar aid edilir:
Nə qədər ki, işıqlar yanır (film, 2012)
Nə qədər ki, işıqlar yanır — ABŞ-nin dram janrında çəkilmiş filmidir. Filmin təqdimatı ilk dəfə 2012-ci ildə Sandens Film Festivalında baş tutmuşdu. Xarici və müstəqil filmlərin distribütoru sayılan Music Box Films 7 sentyabr 2012-ci ildə filmi Nyu-York və Los-Anceles şəhərlərində təqdim etmişdi. Filmin rejissoru Ayra Saks, müəllifi isə Saks və Maurisio Zaxariasdır. Baş rolda Ture Lindhardt, Zaxari But və Culiana Nikolson oynamışdırlar. Filmin süjeti rəssam Averi Uillard barədə sənədli film üzərində işləmək üçün Nyu-York şəhərinə köçən Erik adlı danimarkalı kinorejissor və onun Paul adında nəşriyyat sektorunda hüquqşünas vəzfəsində çalışan və narkomaniya ilə mübarizə aparan gənc oğlanla uzunmüddətli mürəkkəb sevgi əlaqələri haqqda bəhz edir. İkincidərəcəli rollarda David Anzuelo, Maria Dizzia, Süleyman Say Savane, Migel Del Toro və Paprika Stin oynamışdılar.
Filmin məzmunu rejissor Saksın keçmişdə sevgi əlaqələrində olduğu Bill Klegg adlı yazıçının 2010-cu ildə Portrait of an Addict as a Young Man adı altında narkomaniya ilə mübarizələrini xatirə (memuar) şəklində nəşr etdiyi romana əsaslanır.
Süjet
1998-ci il. Nyu-Yorkda (daha doğrusu Manhettendə) yaşayan Danimarkalı rəssam Erik Rotman, işdənkənar vaxtında naməlum müştərilər ilə cinsi əlaqəyə girmək məqsədilə qaynar xətt vasitəsilə tanış olur. Bu zaman ona Paul adında hüquqşünas cavab verir və onunla mütləq görüşmək istədiyini bildirir. Görüşdükdə açıqca bir-birini cəlb etdiyini anlayan Paul və Erik özlərinin intim hisslərini bölüşərək cinsi əlaqədə olurlar. Erik daha sonra telefonla tanış olduğu Russ (Sebastian La Koz) adlı kişi ilə görüşür. Russ onunla cinsi əlaqədən çox öz əzələlərini nümayiş etdirməyə daha çox maraqlı olduğunu bildirir. Erik yenidən Paul ilə görüşür və ona QİÇS-ə yoluxmuş Paolo adında keçmiş sevgilisindən necə ayrıldığını izah edir. Erik özünün ən yaxın dostu Klerə (Culiana Nikolson) Paul adlı yeni sevgilisi ilə necə xoşbəxt olduğunu və məhz buna görə artıq Paolo haqqda hər şeyi unutduğunu etiraf edir. Axşam yenidən görüşərkən, Paul narkotik alüdəçisi olduğunu Erikə deyir və bunun hamıdan həmişəlik gizli saxlamasını ondan xahiş edir. Paul Eriklə birlikdə incəsənət qalereyasını ziyarət edərkən özünün keçmiş qız sevgilisi ilə rastlaşır. Eks rəfiqə Erik ilə tanış olmaq istəyir və Paulu buna sövq etməyə çalışır.
Keçmiş sevgilisinin QİÇS daşıyıcısı, telefonla yeni tanış olduğu partnyorların isə prezervativsiz cinsi əlaqədə olduğu üçün gec-tez yoluxacağından həmişə qorxan Erik dostu Klerlə birlikdə avtomobil ilə şəhər kənarına gedərkən, oradakı bir telefon köşkünə yaxınlaşır və oradan öz həkiminə zəng edir. Həkim onun QİÇS-ə yoluxmadığını, lakin onun bundan belə son dərəcə ehtiyatlı olmalsını xəbərdarlıq edir. Həmin gün Erikin ad günü münasibətilə evə çoxlu qonaqlar təşrif buyurur və onlar içərisində Paulun da olması Eriki hədsiz dərəcədə xoşbəxt edir.
2000-ci il. Paul Erikin naməlum bir adamla söhbət etdiyini görür. Bu barədə Erik bunun doğru olmadığını açıqlayır və Paul bundan bərk əsəbləşir və onunla mübahisə etməyə hazırlaşır, lakin sonda hər ikisi özünü ələ ala bilirlər və kompromissin məqsədəuyğun çıxış yolu olduğunu anlayırlar. Paul bunun ardından Erik və onun dostları ilə nahar zamanı qısa müddətə xəbərsiz itkin düşür. Erik sevdiyi insanı bir daha görə bilməyəcəyindən çox narahat olur və sonradan Paulu yenidən görən zaman hirsli şəkildə onun harada olmasını soruşur, lakin Paul bu suallara cavab verməkdən boyun qaçırır.
Evindən kənarda sənədli film üzərində çalışan Erik özünü çox yalqız və tənha hiss edir, buna görə də o yenidən qaynar xətt vasitəsilə sekslə məşğul olmaq istəyir. Telefonu birdən Paulun götürməsi Eriki çaşqınlıq içərisində qoyur. Sevgilisinin köhnə pis işlərlə yenə də məşğul olduğunu anlayan Erik çox dilxor olur. Nyu-Yorka geri qayıdan Erik axşam Paul ilə yenidən mübahisə etməyə başlayır. Daha sonra, özünün uzun müddət çalışdığı sənədli film işindən evinə dönən Erik Paulu huşsuz vəziyyətdə yaşadıqları mənzilin kənarında tapır. Paul bərpa və reabilitasiya mərkəzinə göndərilir və bu vaxt o Eriki Eriki onun həyatını məhv etməkdə ittiham edir. Erik yaxınlıqdakı gey kluba gedir və orada İqor (Migel del Toro) adlı rəssamla tanış olur.