cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vaqif Qurbanov (pilot)
Su-25 hərbi təyyarəsinin qaçırılması
Qaçışdan dərhal sonra Su-25 təyyarəsi axtarılır. Axtarış heyətinə hərbi təyyarənin qeyd-şərtsiz və xəbərdarlıqsız məhv edilməsi tapşırılmışdı. Buna görə də müvəqqəti olaraq hərbi təyyarə yaşayış məntəqələrindən kənarda yerləşən Şəki aeroportunda saman tayasının altında gizlədilir. Hərbi təyyarənin qaçırılmasında iştirak edən Gülbudaq Binyətov və digər aviasiya mütəxəssisləri şübhələri üzərlərinə çəkməmək məqsədilə yalnız iki gün sonra Sitalçay hərbi aerodromunu tərk edib Yevlaxa gedirlər.
Rusiya hökuməti təyyarənin qaytarılmasını tələb etsə də, təyyarə hava limanında qalır. Rusiya Müdafiə Nazirliyi Su-25 təyyarəsini məhv etmək üçün hətta Gürcüstanda yerləşən Vaziani hərbi bazasında iki ədəd MiQ-23 təyyarəsindən ibarət xüsusi dəstə yaradır. Ancaq istəyinə nail ola bilmir.
Döyüşlərdə iştirakı
Vaqif Qurbanov ilk döyüş tapşırığına Şəkidən qalxır: 8 may 1992-ci il tarixindən Şuşa üzərində hərbi uçuşlara başlayır. Qurbanov çox aşağı məsafədən uçduğundan təyyarədən atılan mərminin qəlpəsi təyyarənin mühərrikini zədələyir. Yeni mühərrik Surət Hüseynovun vasitəçiliyi ilə Gürcüstanın Vaziani hərbi zavodundan alınır. Mayın 8-i və 9-u Qurbanovun reydləri nəticəsində erməni silahlı qruplarının 30 nəfər döyüşçüsü öldürüldü, 120 nəfər yaralandı. Ermənilərin iddialarına görə isə ölənlərin hamısı mülki şəxslər olublar. 9 may 1992-ci ildə Vaqif Qurbanov Xankəndidən Yerevana uçan Yak-40 erməni təyyarəsinə hücum edərək onu vurub. Təyyarə Sisianda təcili eniş etdi. Bütün sərnişinlər təhlükəsiz şəkildə evakuasiya edildi və təyyarə tamamilə yanmışdır. 12 iyunda Vaqif Qurbanovun idarə etdiyi Su-25 təyyarəsi Şaumyan istiqamətində düşmənin müdafiə xəttini yarır və nəticədə 20-dək yaşayış məntəqəsi erməni hərbi birləşmələrindən azad edilir.
Qurbanov həmçinin Martunidə, Əsgəran rayonunun Şoş və Xramort kəndlərində, eləcə də Çaykənd və Ay-Parisdə döyüşlərdə iştirak edib. Nəticədə qarşı tərəf ağır itkilər vermişdi.
Ölümü
13 iyun 1992-ci ildə Vaqif Goranboy-Ağdərə istiqamətində üç döyüş uçuşu keçirir. Qurbanovun idarə etdiyi Su-25 təyyarəsi saat 4–5 radələrində erməni silahlı qüvvələri tərəfindən Naxçıvanik-Əsgəran yaxınlığında "Şilka" deyilən qurğu ilə vurulur. Şahidlərin söylədiyinə görə, həmin anlar Vaqif Qurbanov paraşütlə atıla bilir, lakin düşmən onu yerdən atəşlə vurur. Həmin günlər Naxçıvanikdə döyüşən tabor komandiri Fred Asifin qardaşı Ədalət Məhərrəmov Vaqifin təyyarədən atıldığını və ermənilər tərəfindən aramsız atəşə tutularaq yerə salındığını gözləri ilə gördüyünü xatırlayır. Azərbaycan tərəfi Vaqifi düşmən əlindən almaq üçün hücuma keçsə də, artıq gec olur.
Ermənilərin canına qorxu salan təyyarəçinin ölümü qarşı tərəfdə sevinclə qarşılandı. Erməni televiziyası təyyarənin qalıqlarını dönə-dönə nümayiş etdirdi. "Su-25"-in bortunda Azərbaycan bayrağının şəkli həkk olunmuşdu.
Xatirəsi
2014-cü ildə Vaqif Qurbanovun döyüş yolu, xüsusilə də onunla birlikdə aviasiya alayında xidmət edən, təyyarənin texniki Məmmədovun və aviamexanik Quliyevin köməyi ilə Su-25 markalı hərbi təyyarəni qaçırmalarından bəhs edən Mən evə qayıdıram filmi çəkilmişdir.
Andriya
Andriya — İtaliyanın cənubunda şəhər. Apuliya vilayətinin Bari əyalətindədir. Mənbələrdə adı ilk dəfə 915-ci ildə çəkilmişdir. 1041-ci ildə Andriya normanlar tərəfindən işğal edildikdən sonra "Andre" adlı qala-şəhərə çevrilmiş, 13-cü əsrdə Müqəddəs Roma imperiyasının imperatoru Fridrix II Ştaufenin iqamətgahı olmuşdur. Şəhərdə 10–17-ci əsrlərə aid çox sayda memarlıq abidələri qorunub saxlanılmışdır. Şəhər 1799-ci ildə Fransa ordusunun dağıdıcı hücumlarına məruz qalmışdır. Yüngül və yeyinti sənayesi müəssisələri var.
Soxan
So Xan - türk, monqol və altay mifologiyasında qaranlıq ilahı. Yerin altında yaşayır, Yo Xanın oğludur.
Etimologiya
(So/Sog) kökündən törəmişdir. Soyuqluq, görməzlik bildirən bir köktür. Soğmak feli, məğlub etmək və üzmək mənaları ehtiva edir. Soyuq sözüylə də əlaqədardır.
1950 FİFA Dünya Kuboku
right|thumb|200px|Mundiala həsr olunmuş poçt markası IV Dünya Çempionatı
Final mərhələsi
24 iyun – 16 iyul
13 komanda 4 qrupda mübarizə apardıqdan sonra, qrup qalibləri final qrupuna yüksələrək mübarizəni dairəvi sistem ilə davam etdiriblər.
22 oyun
1 337 000 tamaşaçı (orta hesabla hər oyunda 60 773)
88 qol (orta hesabla hər oyunda 4,00)
Ən yaxşı futbolçu – Ademir (Braziliya)
"Het-trik" (bir oyunda üç qol) – Kremasçi (Çili)
"Poker" (bir oyunda dörd qol) – Skyaffino (Uruqvay), Ademir (Braziliya)
Yubiley qolu: 300-cü qol Çiko (Braziliya)
Bombardir: Ademir (Braziliya) – 9
Bütün oyunlar
center|thumb|560px|Uruqvay çempion!
Odadavamlı gillər
thumb Odadavamlı gillər - odadavamlı materiallar (kərpic, tigel, tökmə qumlarının sementi və keramika) istehsalında işlənən və odadavamlılığı 1580° C-də yüksək olan suda islanmayan plastik gillər. Odadavamlı gillər tərkibində kaolinit, montmorillonit, illit, bəzilərində isə diaspor və başqa minerallar üstünlük təşkil edir. Gillərin odadavamlılığı onların tərkibində illit və başqa qarışıqlaylı mineralların miqdarının artması ilə azalır və əksinə, kaolinitin miqdarı artdıqca yüksəlir.
Pumalar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Kristina Şremko
Kristina Şremko — Macarıstanı təmsil edən su poloçusu.
Karyerası
Kristina Şremko, Macarıstan yığmasının heyətində 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Beşinci pillə uğrunda görüşdə Rusiya yığmasına 11:12 hesabı ilə məğlub olan Macarıstan yığması, Afina Olimpiadasını altıncı pillədə başa vurdu.
Daha sonra Kristina Şremko, Macarıstan yığmasının heyətində 2008-ci ildə Çinin ev sahibliyində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Bürünc medal uğrunda görüşdə Avstraliya yığmasına 11:12 hesabı ilə məğlub olan Macarıstan yığması, XXIX Yay Olimpiya Oyunlarını dördüncü pillədə başa vurdu.
Figani
Figani — XVI əsrdə yaşamış Osmanlı divan şairi. Figani Sultan Süleyman Qanuninin dövründə yazıb-yaratmışdır. Qanuninin şahzadələrinə həsr etdiyi Suriya Qəsidəsi Figaninin ən məşhur əsəridir. Şeirlərinin birində Osmanlı imperiyasının vəziri Parqalı İbrahim Paşanı sərt şəkildə tənqid etmiş və onun kafir adlandırmışdır. Qurulan məhkəmədə sözlərini geri götürmədiyi üçün Parqalı İbrahim Paşanın əmri ilə gənc yaşda edam edilmişdir.
Həyatı
Figani XVI əsrin əvvələrində Trabzon şəhərində anadan olmuşdur. Əsil adı Ramazandır. Gənclik dövründə İstanbul şəhərinə köçüb burada dini və tibbi biliklər aldığı ehtimal olunur. Fiqani tibbi biliklərini daha da dərinləşdirmək üçün İsfahan şəhərinə Şah Məhmədin yanına getmişdir. Fiqani İstanbul şəhərində bir müddət mirzəlik etdikdən sonra şeir yazmağa başlamışdır. İlk şeirlərini Hüseyni təxəllüsü ilə yazmış, ancaq sonra Fiqani təxəllüsünü özünə götürmüşdür. Mənbələrdə Fiqaninin nimazsız həyat tərzi keçirdiyi və içki düşkünü olması barədə bir çox sənədlər vardır. Fiqani gənclik dövründə dövlət məmurlarına yazdığı qəsidə, qəzəllər və məthiyyələr vasitəsi ilə dolanışığını təmin edirdi. Fiqani bir neçə dəfə dövlət vəzifəsinə təyin olunsada, bu vəzifələrdə uzun müddət işləməmişdir.
Dövrünün baş dəftərdarı olmuş İsgəndər Çələbi Figani və bir çox şairi himayə etmişdir. İsgəndər Çələbinin Fiqani və bir çox şairə maddi dəstək göstərməsi məlumdur. Figani bir müddətlik Ədirnə şəhərinə gəlmiş və burada Səyid Battal Qazi türbəsində yaşamışdır. Ancaq bir neçə ildən sonra yenidən İstanbul şəhərinə qayıtmışdır. Fiqaninin nüfuzu Sultan Süleyman Qanuninin şahzadələri Mustafa, Mehmed və Səlimin 1530-cu ilin yazında keçirilmiş sünnət mərasimi şərəfinə yazdığı Suriya Qəsidəsi adlı qəsidədən sonra daha da artmışdır. Qəsidə yüksək rütbəli Osmanlı məmurlarının iştirak etdiyi mərasimlərdə tez-tez oxunmuş və böyük alqış qazanmışdır.
Ölümü
Figani tərəfindən yazılmış kiçik bir şeir onun ölümünə səbəb olmuşdur.
''Dü İbrāhīm āmed be-deyr-i cihān Yeki büt-şiken ü yeki büt-nişān Dünyaya iki İbrahim gəldi, biri büttləri məhv etdi, digəri isə bütləri yenidən bərpa etdi
Şeirdə Figani Dünyaya iki İbrahimin gəldiyini onlardan birinin büt dağıdan, digərinin isə büt tikən olduğunu göstərilir. Burada birinci İbrahim kimi İbrahim Peyğəmbərdən bəhs olunur. İbrahim Peyğəmbər peyğəmbərliyi dövründə, bir dəfə yeri əhalinin inandığı bütləri dağıtmışdır. Şeirin ikinci misrasında adı çəkilən İbrahim isə dövrünün vəziri Parqalı İbrahim Paşadır. Parqalı İbrahim Paşa Moxaç döyüşündən qayıdarkən Budin şəhərindən çoxlu sayda heykəllər gətirmişdir. Heykəllərin sarayın baxçasına yerləşdirilməsindən sonra yerli əhalidə müxtəlif şübələr yaranmışdır. Bir çoxları Parqalı İbrahim Paşanın bütpərəst olduğunu və bunların büt olduğunu bildirmişdir. Fiqani Parqalı İbrahim Paşanın əmri ilə 1532-ci ildə Taxtaqala adlanan ərazidə həbs olunmuş, daha sonra isə meydan adlanan ərazidə edam edilmişdir. Figani gənc yaşında edam olunduğu üçün tərəfindən yazılan əsərlərlərin bir çoxu günümüzə qədər gəlib çatmamışdır.
Sverdlov adası
Sverdlov adası — Şimal Torpağı adaları qrupuna daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir.
Yerləşməsi
Kara dənizində, Oktyabr İnqilabı adasından 500 aralıda yerləşir. Sverdlov burnundan şərqdə qərarlaşır. Sverdlov adası yaxınlığında yerləşən digər adalar:Nezametnıy adası, Xlebnıy adası. Bundan əlavə uzunluğu 250 m olan ada isə 600 m aralıda yerləşir.
Təsviri
Ada 3,2 km uzunluğa və 2 km enə malikdir. Gözlə seçiləcək yüksəklik yoxdur.
İrisk
İrisk — İranın Cənubi Xorasan ostanının Büşruyə şəhristanının İrisk bəxşində şəhər və onun mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 2,657 nəfər və 783 ailədən ibarət idi.
Damcılı mağarası
Damcılı mağarası - mağara-düşərgə olub, Qazax rayonunun Daş Salahlı kəndindən Xram çayına qədər uzanan Aveydağın Cənub-Şərqində, əhəng qayalığın altındadır.
Aveydağ mağaralar qrupundan ən irisidir. Sahəsi 360 m 2-dir. Yarımdairəvi şəkildədir. Qabaq hissəsi dağılmışdır. Qarşı tərəfdən hündürlüyü 4 metrdir. Təbii çatlardan süzülən su damcılarına görə damcılı adlandırılmışdır. Arxeoloji qazıntılar zamanı qarışıq təbəqədən nukleuslar, itiuclu, qaşov, bıçaqvari alətlər, lövhəşəkilli bıçaqlar, ox ucluqları, biz və s. tapılmışdır. left|thumb|240px|Damcılı mağarasından tapılan nukleuslar
Botlixlər
Botlixlər (özlərini buyxadi, andilər bolyidiral, avarlar isə balyaxyal adlandırırlar) – Dağıstan Respublikasının (RF) Botlix rayonnunda yaşayan andi xalqlarından biri. Əsasən, Andi Koysu çayı dərəsində yerləşən Botlix və Miarso kəndlərində yaşayırlar. Sayları 4 min nəfərdən çoxdur (2002). Botlix dilində danışırlar, rus və avar dillərini də bilirlər. Dindarları müsəlmandır.
Ümumi məlumat
Botlixlər ehtimal ki, sez xalqlarının Didoy ittifaqına, onun dağılmasından sonra camaatlıqların Texnusal ittifaqına daxil idilər. XV–XVI əsrlərdə Xunzaxdan islam dini yayılmağa başladı. 1861-ci ildə Botlix kəndi Dağıstan vilayətinin Andi dairəsinin mərkəzi oldu, 1891-ci ildə burada Dağlıq Dağıstanda ilk dünyəvi məktəb açıldı. Ənənəvi mədəniyyətləri Qafqaz xalqları üçün səciyyəvidir. Məşğuliyyətləri: terras suvarma, xış əkinçiliyi, bağçılıq, üzümçülük; maldarlıq zəif inkişaf etmişdir. Yunun sıxılıb basılması (keçə, mahud), dəri emalı, ağac və daş üzərində oyma, ticarət (o cümlədən, Cənubi Qafqaz və İranla) yayılmışdı; peşəkar tacir-bazərganlar mövcud olmuşlar. 1930-cu illərədək, əsasən, endoqam qohum birliklər – tuxumlar qalmaqda idi. Keçmişdə Botlix kəndi 7–8 özünüidarəedən tuxumlara bölünürdü; hər birində öz döyüş qülləsi (şeba), meydanı (qodekan) və məzarlığı yerləşirdi. Qadın geyimində hündür baş geyimi – "buynuzlu" çuxta səciyyəvidir. İlk şırım bayramı Unsa Eti, bahar bayramı Çaqva, həmçinin günəşi və yağışı çağıran ayinlər yayılmışdır. Botlixlər arasında ziyalılar, hərbçilər, dövlət xadimləri var.
Şifahi yaradıcılıq avar folkloruna yaxındır. Vokal ənənə üstünlük təşkil edir, musiqi yalnız birsəslidir. Yerli kultlarla bağlı arxaik mahnılar, təqvim-ayin, ailə-ayin (ağılar, laylalar, təriflər)
mahnıları saxlanılmışdır; daha çox lirik, qəhrəmani mahnılar yayılmışdır. Ənənəvi musiqi alətləri: barmaqla çalınan 2 simli pandura (müşayiətçi alət, kişilər çalırdılar, eyni zamanda qızların oxumasını müşayiət edirdilər) və yayla çalınan çağanə. İqtibas edilmiş alətlər də işlənilir: təbillə zurna, balalayka, qarmonika; XX əsrdə bu alətlərdə çalanlar populyar idilər.
Həmədan sülh müqaviləsi
Həmədan müqaviləsi - 1727-ci ildə əfqanlarla Osmanlı dövləti arasında bağlanan sülh müqaviləsi.
Haqqında
I Pyotrun ölümündən sonra onun varisləri I Yekaterina (1725-1727), II Pyotr (1727-1730) və Anna İvanovna nın (1730-1740) dövründə Səfəvi dövləti ilə münasibətdə müəyyən dəyişiklik baş verdi. Rusiya Səfəvi dövlətinin Osmanlı dövləti tərəfinə keçməsinə yol verməmək üçün bəzi güzəştlərə getməli oldu. XVIII yüzilin 20-ci illərində Səfəvi dövləti nin böhranı xeyli dərinləşmişdi. Bundan istifadə edən əfqanların Səfəvi dövlətinə qarşı işğalları başladı. Mirmahmudun yürüşləri İsfahanın tutulması və onun şah elan edilməsi ilə (1722-1725) nəticələndi. Antiəfqan qüvvələri Mazandaranda Təhmasib ətrafında mərkəzləşməyə başladı. Əfqanların öz daxilində də çəkişmələr genişləndi, 1725-ci ilin aprelində Mahmud öldürüldü. Əşrəf şah elan olundu (1725-1729). Hakimiyyətə gələn Əşrəf 1726-cı ildə osmanlılara qarşı çıxdı, Əşrəf bu dəfə də düşüncəli hərəkət edərək, üz-üzə gəlməyə tələsmir. Əvəzində 2 oktyabrda (1727) öz elçisi İsmayıl bəyi sərəskər Əhməd paşanın yanına sülh təklifi ilə göndərir. «Əşrəf, uğuruna çox da alüdə olmayaraq Türkiyə ilə sülh bağlayır». L.Lokhart göstərir ki, bu zaman «Türkiyə hökuməti də müharibənin ölkə miqyasında getdikcə artan qeyri-populyarlığını və davam etdiriləcəyi təqdirdə böyük məsrəfə başa gələcəyini nəzərə alaraq, müharibəyə son qoymaq qərarına gəlir». Əfqan elçisi İsmayıl bəylə Əhməd paşa və Hələb hakimi Übeydulla Əfəndi arasında bağlanmış 12 bənddən ibarət sülhün şərtlərinə görə
Arctostaphylos pallida
(Arctostaphylos pallida) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Hekayəti xırsi-quldurbasan
Məzmunu
Azərbaycanın ilk dramaturqu Mirzə Fətəli Axundovun "Hekayəti xırsi-quldurbasan" əsərində kənd həyatından bəhs olunur. M. F. Axundov bu dramında qadın hüquqsuzluğuna qarşı çıxaraq ictimai bərabərsizlik, azad, qarşılıqlı məhəbbət ideyalarını müdafiə edir.
Dramın mövzusu kənd həyatından alınmışdır. Əsərin fabulası Bayramla Pərzadın sevgi macərası üzərində qurulmuşdur. Bayram kasıb bir gənc, Pərzad isə dövlətli qızdır. Onlar bir-birini sevirlər. Ancaq Pərzadın əmisi Məşədi Qurban ölmüş qardaşının (yəni Pərzadın atasının) var-dövləti başqasına qismət olmasın deyə onun qızını öz oğlu Tarverdiyə nişanlayır və onlar toy etməyə hazırlaşır. Çətin vəziyyətə düşən Bayram sevgilisini Məşədi Qurbanın pəncəsindən qurtarmaq üçün Tarverdini öyrətdirib quldurluğa göndərir. Tarverdi quldurluqda tutulur və Bayram öz sevgilisinə qovuşur.
Həyatda və məişətdə köhnə qaydaların, mədəni geriliyin düşməni olan M. F. Axundzadə "Hekayəti xırsi-quldurbasan" dramında qadın hüquqsuzluğuna qarşı çıxaraq ictimai bərabərsizlik, azad, qarşılıqlı məhəbbət ideyalarını müdafiə edir.
"Xırs quldurbasan" komediyası həyati olduğu qədər də canlı, gülməli, həyat nəfəslidir, cazibəli və əyləndiricidir. Həyatın real hadisələrini reallıqla təsvir etmək məharəti bu komediyada da Axundzadənin sənətkarlıq üslubunun estetik xüsusiyyəti kimi səciyyələnir.
Məişət komediyası janrı "Xırs quldurbasan" səhnə əsərində əvvəlki pyeslərdən tamam fərqli rakursdan və tamam fərqli bədii-estetik məziyyətlərlə təcəssüm tapıb. Cəmiyyətdəki ictimai bərabərsizlik, sosial bərabərsizliyin eybəcər fitnə-fəsadları həm satirik, həm də yumorlu ifadə vasitələri ilə qələmə alınıb. Bir zümrənin özbaşınalığı ilə itaətə məhkum olan başqa zümrənin mütiliyi qarşılaşdırılıb və bu toqquşmada, bu müstəvidə mövcud cəmiyyətin rəzillikləri gülüş hədəfinə çevrilib.
Obrazlar haqqında
"Xırs quldurbasan" komediyasında təsvir olunan Pərzad dramaturqun əvvəlki qadın tiplərinin yeni və bir qədər təzə səciyyələr daşıyan personajıdır. Bu komediyada Zalxa və Sona yeni bədii tutumlu obrazlar olduğu kimi, Tarverdi və Divanbəyi, yasavul Kərim, dilmanc Kamalov, Vəli Xatunoğlu, Oruc Nəsiboğlu, Koxa, Matvey surətləri tamam təzə personajlardır.
Dramaturq bundan əvvəlki pyesində fransız Müsyö Jordanla iranlı Məstəli şahı üz-üzə gətirməsə də, bir müstəvidəki hadisələr zəminində bağlayıb. Bu bağlamaqla da çox gülməli vəziyyət komediyası yaradıb. "Xırs quldurbasan"da isə daha çevik formadan istifadə etməklə vəziyyət komediyasını daha sərt məişət olayları ilə daha canlı, daha gülməli və daha gözlənilməz finallı təqdimdə işləyib. Pərzadın sevgisini "qazanmaq" üçün karvan soymağa çıxan qorxaq Tarverdi təsadüfən yol keçən, milliyyətcə alman olan, hafizi-canəvarən Frans Foxtla rastlaşır. Elə əsil mərəkə də bundan sonra başlayır. Yenə də biz Avropa və Şərq şüur-əxlaq və məişət davranışı əksliklərinin gülüş doğuran, sarkazınla yoğrulmuş bədii təsviri ilə rastlaşırıq.
Tamaşalar
Milli Teatr Festivalı – 2010
Qəbələdə "Hekayəti xırsi-quldurbasan" tamaşası nümayiş etdirilmişdir
Aşarit
Aşarit  — mineral, Mg[HBO3]
Haqqında
Aşarit - Rombik. Habitus. Lifli, iynəvari, təbaşirəbənzər. Rəngi ağ. Sərtliyi 3,5. Xüsusi çəkisi 2,68. Boratların çökmə yataqlarında, duzlu süxurlarda; metasomatik yataqlarda lüd­vi­qit və serpentinlə birgə. Bor elementinin filizi.
Vanna
Vanna və ya ləyən – yuyunmaq üçün nəzərdə tutulmuş su tutan konteyner. thumb|Ayaqlı vanna
Növləri
Vannalar, adətən, 2 üslub da olur:
Burma
Burma — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Sarvan bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Kənd 1918-ci ildə salınmışdır.
Əhalisi
Əhalisi 433 nəfərdir (2002).
Tərəvəz
thumb|300px|Tərəvəz Tərəvəz - insan tərəfindən şirəli hissələrinə görə yetişdirilən və qidada istifadə olunan birillik, ikiillik və çoxillik ot bitkisidir.
Əsas qruplar
Tərəvəz əslində bitkinin qida məhsulu kimi istifadə olunan hissəsidir. Bununla əlaqədar olaraq tərəvəz bitkiləri 10 əsas qrupa bölünür:
Meyvəli - tərəvəz bitkilərində qida üçün yetişmiş və kal meyvələr istifadə olunur. Bu qrupa pomidor, bibər, badımcan, qabaq, xiyar, göy qabaq, qarpız, yemiş, paxla, noxud, lobya (maş), qarğıdalı aiddir.
Soğanaqlılarda - qida üçün soğanaq və ya göy yarpaqlar işlədilir. Onlara baş soğan, batun soğan kəvər soğan, şnit soğanı, sarımsaq aiddir.
Meyvəköklülərə - dağ turpu, ağ turp, qırmızı turp, şalğam, çuğundur, kök, cəfəri, cır havuç, kərəviz aiddir.
Yarpaqlı tərəvəzlərə - kahı, ispanaq, yarpaqlı cəfəri və kərəviz aiddir.
Gövdəmeyvəlilərə - daş kələm aiddir.
Kökümsovlulara - qıtığotu aiddir.
Gövdəyarpaqlılara - (kormofitlərə və ya kələmkimilərə) — ağbaş və qırmızıbaş kələm, Brussel kələmi, Savoy kələmi və s. aiddir.
Zoğlulara - qulançar aiddir.
Çiçəklilərə - ənginar aiddir.
Yaşama dövrü
thumb|250px|Göy soğan, nanə və s. göyərtilər Tərəvəz bitkilərinin yaşama dövrü dedikdə onların toxum cücərməsi ndən başlamış, ta bitkinin tam məhvinə qədər bütün böyümə və inkişaf dövrü başa düşülür.
Tərvəz bitkiləri öz yaşayış dövrlərinin müddətinə görə aşağıdakı qruplara bölünür:
Tərəvəz bitkilərinin çoxu birilliklərdir. Bu böyük qrupa xiyar, göy qabaq, pomidor, noxud, kahı, gül kələm, qırmızı turp, şüyüd və s. bitkilər daxildir.
İkiillik tərəvəz bitkilərində birinci il vegetativ orqanlar əmələ gəlir və ehtiyat qida maddələri toplanır, ikinci ildə isə həmin maddələrin hesabına barvermə orqanları, meyvələr və toxumlar əmələ gəlir.
İkiillik tərəvəz bitkilərinə bütün meyvəköklülər (qırmızı turpdan başqa) və bütün kələmlər (gül və Çin kələmindən başqa) aiddir.
İkiillik tərəvəz bitkiləri çox vaxt inkişaf dövrünü bir ildə tamamlayır. Məsələn, əgər faraş əkində çuğundurun cücərtiləri uzun müddətli soyuğa düşərsə bitkilərin çoxu əkin ilində çiçəkləyir və toxum verir ki, bunlar da bəzən yetişə bilir.
Çoxillik tərəvəz bitkilərində  birinci il vegetativ orqanlar əmələ gəlir.Vegetasiya dövrünün axırında soğanaqlarda və ya kökümsovlarda ehtiyat qida maddələri toplanır. Sonralar çoxillik bitkilərdə hər il müəyyən şərait daxilində gövdələrin böyümə və inkişafı,qönçələmə, çiçəkləmə, meyvə və toxumların böyüməsi və yetişməsi baş verir.
Çoxillik tərəvəz bitkilərinə qıtığotu, turşəng (quzuqulağı), rəvənd, qulançar, ənginar və s. aiddir.
Botaniki təsnifatı
Tərəvəz bitkilərinin təsnifatını qruplar vəfəsilələr üzrə bilmək böyük əhəmiyyətə malikdir.
Tərəvəz bitkilərini çiçəyin, meyvənin qurluşuna və digər botaniki xüsusiyyətlərə görə fəsilələr üzrə qruplaşdırırlar. Onlar bu xüsusiyyətlərinə görə üç əsas qrupa ayrılır:
Birləpəlilər qrupuna zanbaq və taxıllar aiddir. İkiləpəlilər qrupuna xaççiçəklilər, çətirçiçəklilər, tərə, paxlalılar, mürəkkəbçiçəklilər, qırxbuğum aiddir. Göbələklər qrupuna lövhəciklilər aiddir.
Həyat şəraiti
Bitkilərin normal böyüməsi, inkişafı və onlardan yüksək məhsul əldə etmək üçün müxtəlif həyat şəraitləri vacib lazımdır.Bütün bu şəraitlər bitkilərin həyat amilləri adlanır, onlar bitkilərə eyni dərəcədə vacibdir və biri digərini əvəz edə bilməz. Bunlar aşağıdakılardır:
Bicar
Bicar şəhəri — İranın qərbində yerləşən şəhər. Kürdüstan ostanında yerləşən Bicar şəhristanının inzibati mərkəzi. .2006-cı ilin siyahiyəalınması əsasında bu şəhərin 46.156 nəfər ahalisi var.
Kambalalar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Əsədiyyə
Əsədiyyə — İranın Cənubi Xorasan ostanının şəhərlərindən və Dərmiyan şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı ilin siyahıya alınması əsasında bu şəhər 4,312 nəfər və 969 ailədən ibarət idi
Xəlvətilik
thumb|200px|right|Özbəkistanda saxlanan xəlvəti silsiləsi Xəlvətilik – İslamda ən geniş yayılmış sufi təriqətlərindən biridir. X əsrdə Əbdülqahir Sührəverdidən etibarən təşəkülə başlamış xəlvətilik sufi məktəbinin əsası lənkəranlı İbrahim Gilani və şirvanlı Ömər Xəlvəti tərəfindən qoyulmuşdur.
Azərbaycanda təsəvvüf sahəsində yetişmiş görkəmli şəxsiyyətlərdən biri olan Seyid Yəhya Bakuvi və onun yenidən təsis etdiyi xəlvətilik XV əsrdən etibarən ədəbi, fəlsəfi, ictimai və siyasi sahələrdə böyük təsirə malik olmuş və müsəlman aləmində geniş şəkildə yayılmışdır.
Təsisçilərinin hamısı azərbaycanlı olan xəlvətiliyi S.Y.Bakuvi ətrafa mürşidlər göndərməklə məhəlli bir təriqət olma xarakterindən çıxarıb Şirvan xaricinə yaymışdır. Xəlvətilik hələ S.Yəhya həyatda olarkən Azərbaycanın hər tərəfinə (xüsusilə Şamaxı, Bakı və Təbrizə) ,İranda və Osmanlı dövlətində yayılmışdır. S.Yəhyanın vəfatından təqribən 40 il sonra isə xəlvətilik Azərbaycandan sonra Osmanlı imperiyası torpaqlarının hər tərəfində Balkan, Orta Asiya, Şimali Afrika, Qafqaz və Anadolunun ən böyük təriqəti kimi iyirmiyə yaxın qola, yüzlərlə təkyə və yüz minlələ müridə sahib olmuşdur. Daha sonralar qol və şöbələrinin sayı qırxı keçmişdir.
Seyid Yəhya Bakuvi və Xəlvətilik əsərinin müəllifi Mehmet Rıhtım əsərin girişində qeyd edir ki, "kiçik bir mövzudur deyə məqalə kimi düşünərək başladığımız bu araşdırma yeddi ilin sonunda bizi böyük bir ümmanın qarşısında olduğumuz həqiqəti ilə üzləşdirdi."
Əlidən başlayaraq Əbülqahir Sührəverdiyə, ondan İbrahim Gilaniyə və Ömər Xəlvətiyə doğru inkişaf etməklə gələn xəlvətilik təriqəti ən kamil şəklinə Seyid Yəhya Bakuvinin qoyduğu üsullar ilə qovuşmuşdur. Onun xəlvətiliyin həqiqi qurucusu olduğu bu sahənin tədqiqatçıları tərəfindən xüsusi qeyd olunmuşdur.
Xəlvəti əqidəsi
Xəlvətilik təriqətinin xüsusiyyətlərini bu təriqətin mənsublarından Həririzadə Tibyan adlı əsərində aşağıdakı kimi açıqlamışdır: "Xəlvətilik təriqəti kəlimeyi-tövhid və gizli-açıq əsmayi-səba üzrə ziikrə davam etmək,yuxunun təbir və təvili, hadisələrin nəfsə və qəlbə təsirini nəzərə alaraq, könlü masivadan təmizləmə üzərində qurulmuşdur."
Xəlvətilik təriqətində bu mühüm xüsusiyyətlərdən başqa bir sıra digər özəlliklər də vardır. Bunların başlıcalarını aşağıdakı qaydada sıralamaq mümkündür:
Xəlvətilik və Səfəvilik təriqətləri arasında münasibətlər
Şeyx İbrahim Gilanidən sonra onun davamçıları tərəfindən xəlvətilik və səfəvilik təriqətləri kimi tanınan Azərbaycan mənşəli iki böyük təsəvvüf məktəbi qurulmuşdur. Səfəvilik təriqəti Azərbaycandan sonra ən geniş şəkildə Anadoluda yayılmışdır. XV əsrdə Anadoluda səfəvilikdən bayramilik, bayramilikdən şəmsilik, məlamilik və daha sonra cəlvətilik təriqətləri çıxmışdır.
Səfəviliklə eyni silsilə və əsaslara sahib olan xəlvətilik təriqətinin Şirvanşahlar dövləti və cəmiyyəti tərəfindən rəğbətlə qarşılanmasının səbəbləri öz-özünə ortaya çıxır. Şeyx Cüneydin şəxsində siyasi bir şəxsiyyətə qovuşan səfəvilik Şirvanşahlar dövləti üçün təhlükə olmağa başlayan kimi ,eyni motivləri daşıyan xəlvətilik təriqəti əhəmiyyət qazanmış oldu. Yəni, o dövrdə şiəliyə meylli fəaliyyətlərin önünə keçmənin yənə onların metodu ilə ola biləcəyi düşünülməyə başlandı. Bu da ancaq eyni motivləri daşıyan, siyasi don geyindirilən səfəviliyə alternativ olaraq xəlvətilik təriqətinin ön plana çıxarılması surəti ilə ola bilərdi. Eyni şəkildə əhli-beyt sevgisindən yola çıxaraq xalqı öz yanlarına çəkmək istəyən şiələrin kənarlaşdırılması yenə də eyni metoddan istifadə edilməklə gerçəkləşə bilərdi. Şirvanşah I Xəlilullah xan (1417-1465) və Şirvanşah Fərrux Yəsar xan (1465-1500) tərəfindən tətbiq olunan bu siyasət 1500-cü ilə qədər öz nəticəsini vermişdi.
Xəlvətilik səfəvilərin hakimiyyəti dövründən Şirvanda varlığını qoruya bilsə də ,Təbrizdə fəaliyyətini davam etdirə bilmədi. İslam mədəniyyəti tarixində türklük rəngi qabarıq olan xəlvətilik təsəvvüf məktəbi Əli və əhli-beyt sevgisini daşıyan sünni bir təriqətdir. Xüsusilə xəlvətiliyə aid qol və şöbələrin qurucuları incələndiyi zaman hamısının türk mənşəli olmasının şahidi oluruq. Tarixə nəzər saldıqda xəlvətiliyin Azərbaycanda xüsusilə Bakı, Şamaxı, Qarabağ və Təbriz kimi mərkəzlərdə, Anadolu, Şimali Afrika və Balkanlarda etnik baxımdan tamamilə türk olan şəxslər tərəfindən yayılması və inkişaf etdirilməsini görürük.
XIX əsrdə yazılan Məcmueyi-təkaya adlı əsərə görə, İstanbul daxilindəki xəlvəti təkyələrinin sayı 89, nəqşibəndi təkyələrinin 65, qadiri təkyələrinin 57, rifai təkyələrinin 35, cəlvəti təkyələrinin 22, mövləvi təkyələrinin 5, şazeli təkyələrinin isə 3-dür.
II Əbdülhəmid dövründə hazırlanmış bu məcmuədə cəmi 305 təkyə olduğu nəzərə çarpır və bütün təkyə sayına nisbətlə xəlvətiliyin 89 təkyə ilə birinci sırada durması, o dövrdə xəlvətilik təriqətinin olduqca geniş yayılması baxımından önəmlidir. Xəlvətilik, qadirilik və cəlvətilik təkyələrinin birlikdə sayı 168 edir ki, bu da son dövrdə təriqətlərin 60 faizə qədərinin Azərbaycan mənşəli olduğunu göstərir.
Ümumilikdə Xəlvətilik və Səfəvilik təriqətləri arasındakı ortaq yönləri aşağıdakı kimi qeyd etmək olar:
Natalya Qonçarova
Natalya Qonçarova — Aleksandr Puşkinin həyat yoldaşı.
Həyatı
Şair onu görəndə qızın vur-tut 16 yaşı vardı. Bal rəqslərinin ilahəsi, Moskvanın zadəgan məclislərinin əvəzolunmaz iştirakçısıydı. 1828-ci ilin qışında məşhur rəqs ustası İoqelin Tver bulvarındakı evində Rusiyanın birinci şairi Rusiyanın birinci gözəlini ilk dəfə görür. 19-cu əsr uzun və soyuq maneken qadınların əsri deyildi. O dövrün standartlarına görə, bu gözəl özünün 1 metr 77 santimetr boyu ilə xeyli hündür sayılırdı, incə belliydi, adamın ağlını başından çıxaran sinəsi, mərmər kimi dərisi, ipək saçları vardı. Hələ siması… Bizimkilər demişkən, Tanrının xoş çağda yaratdığı bu qızın sifət cizgiləri məsumluq mücəssəməsiydi. Şair ona necə məftun olursa, qorxusundan dil açıb söz deyə bilmir, əlacı baş götürüb Moskvadan genəməkdə görür. Ancaq artıq dastan yazılmağa başlamışdı. Sonu faciəylə bitəcək bir dastan… Puşkin-Qonçarova dastanı…
Şərlənən baldız, yaxud yelbeyin arvad
Ya "milli mentalitet"ə görə, ya da bilməzikdən bizim orta məktəb dərsliklərində təxminən belə yazılır ki, lənətə gəlmiş Dantes Puşkinin baldızıyla maraqlanırdı, ona görə də şair onu duelə çağırır, məlum hadisə baş verir. Elə bil, məsələnin baldızdan yox, birbaşa Aleksandr Sergeyeviçin arvadından qaynaqlandığını deməyə bir az utanıblar. Bəli, hər şey Natalya Qonçarovadan – o qənirsiz gözəldən başlamışdı…
…Natalya rus ədəbiyyatı və tarixşünaslığı üçün ən maraqlı, həm də barəsində alfadan omeqaya qədər təriflər və ittihamlar söylənən ən bədbəxt simalardan biridir. Onun barəsində yazanlar elə bil yazılı mənbələrin kasad olduğu Qıpçaq Çölunün hansısa qəhrəmanından yazırlar. Yox, Natalyanın 1812-ci ildə doğulduğu, anasının, atasının, babasının kim olduğu, uşaqlığının harada və necə keçdiyi bilinir, həyatının müxtəlif dönəmlərində baş verən hadisələr bəlkə də gününə, saatına qədər məlumdur. Ancaq bu qadının Puşkinin ölümünə səbəb olan, gicbəsər hərəkətləriylə onu duelə aparıb çıxaran yelbeyin gözəlçə, yoxsa, namuslu, qeyrətli həyat yoldaşı və ana olduğu barədə konkret bir fikir yoxdur. Ayrı-ayrı müəlliflər, müasirləri Puşkin kimi dahinin arvadının dünyagörüşü, savadı, ümumən qabiliyyətləriylə bağlı da dürlü fikirlər yazırlar. Biriləri onu savadsız, yalnız bal rəqslərini bacaran gəlincik kimi soyuq gözəl, digərləri əksinə, ingilis, fransız dillərini bilən, tarixdən, poeziyadan baş çıxaran dünyagörüşlü qadın kimi dəyərləndirirlər. Bunlarla belə, bir şey dəqiqdir: Natalya Qonçarova tarixə məhz Puşkinin arvadı olduğu üçün düşüb. Ancaq Mehdi Bəyazid demişkən, "Arvad var kişini öküz leşi, arvad var kişini səltənət eylər!" Fransızlar bu fikrin qayəsini genişləndirərək, ona yeni çalarlar verərkən hər bir dahinin kölgəsində bir qadın məhv olduğunu, hər bir parlaq şəxsiyyətin pərvəriş tapmasında qadınlıq cövhərinin mövcudluğunu qeyd etməklə bərabər, hər hansı pərdəarxası oyunun, məkrin dalında da zərif xilqətin nəbzinin döyündüyünü xüsusilə vurğulayırlar: "Burada gözəgörünməz qadın barmağı var – ilk növbədə o qadını axtarın!" O qadını, Natalya Qonçarovanıı "axtaraq"!
Gedib Afrikadakı buşmenlərə baxmaqdansa…
Mən adı tarixə nə o yanlıq nə bu yanlıq düşən bir qadının bioqrafı olmaq fikrində deyiləm. Hələ onu da nəzərə alsaq ki, bizə qədərki dünya ədəbiyyatında ən çox sevdiyim iki şairə – Marina Svetayeva və Anna Axmatova Natalyanı düz-əməlli yuvanın "quşu" hesab eləməyiblər, bu fikrimdə bir az da tərsliyə düşə bilərəm. Ancaq Puşkin-Qonçarova dastanının bir əsas və ana sualı var ki, Çar da daxil bütün Peterburqu gözəlliyinin əsirinə çevirən Natalya Nikolayevna Puşkinə ərə getməyə niyə razı olub? Bu məsələdə Üzeyirbəyin Həsən bəyindən gözəl heç kim məntiq qura bilməz. Axı, madmuazel Qonçarovanı nə vadar elədi ki, Puşkinə ərə getsin? Bəlkə gözəlliyi? Xeyr, ruhu bizi bağışlasın, ancaq gedib Afrikadakı buşmenlərə və qottentotlara baxmaqla Puşkinə baxmaq arasında elə də ciddi bir fərq yox idi. Bəlkə cavanlığı? Xeyr, Puşkin qızdan düz 13 yaş böyük idi. Bəlkə, malı, pulu, dövləti? Xeyr, xeyr, Qonçarova pulgir adam olsa da, bunların heç biri şairdə yoxuydu, lütün biriydi. Bəlkə, qadın şöhrətin əsirinə çevrilib? Qətiyyən! Qonçarova gözəlliyi ilə onsuz da məşhur idi və gözünü hansı şöhrətliyə süzdürsəydi, ona da ərə gedərdi. Bəs nəyi, hə? Bəlkə, Puşkinin şairliyi, dahiliyi?… "Mən hərdən yuxumda o qədər gözəl şeirlər görürəm ki… Ancaq onları yuxuda necə yazasan? Bir dəfə zavallı Nataşanı yuxudan oyatdım və yuxuda gördüyüm şeiri deməyə başladım. Ancaq sonra vicdan əzabı keçirdim: o yatmaq istəyirdi. "Bəs Siz nəyə görə bu şeirləri yazmadınız?" deyə soruşdum. O, qəmli-qəmli cavab verdi: "Arvadım dedi ki, gecə insanların yatması üçün yaradılıb. Mən də özümü bu eqoizmə görə qınadım. Şeirlər isə artıq yaddan çıxmışdı…" Smirnovun Puşkinlə bağlı qeydlərindən bu hissə yəqin ki, Qonçarovanın necə şeir və poeziya "həvəskarı" olduğuna bariz sübutdur. Bəs Qonçarova Puşkinə niyə ərə getdi? Yaxşısı budu, cavaba pillə-pillə yaxınlaşaq…
Bəd gələn nikahdan başlayan faciə
1830-cu ildə Aleksandr Puşkin Natalyaya olan sevgisi haqqında heç nəyi gizlətmədən gələcək qayınanasına yazırdı: "Mən onu görən kimi aşiq oldum və bu hissdən başım gicəlləndi. Mənim təklifimə verdiyiniz qeyri-müəyyən cavab ağlımı başımdan çıxardı. Elə həmin gecə orduya getdim. Səbəbi isə o idi ki, Moskvadan uzaqlaşmaq istəyirdim. Nə Sizin, nə onun yanında özümü idarə eləyə bilməzdim".
Qızın anası bir müddət cavab verməyə tələsmir və bu vaxt ərzində şairimiz əzablı məhəbbətdən nəyi var çəksə də, ədəbiyyat da nəyi var qazanır. "Gözəlim, mənim yanımda oxuma", "Gürcüstan yüksəklikləri" bu çağların məhsuludur. Bir də təbii ki, unudulmaz "Mən sizi sevirdim"…
Mən sizi sevirdim, sevgim bəlkə də, Ölməyib, qəlbimdə yaşayır hələ.
Fəqət qorxutmasın o daha sizi, Dəymək istəmirəm mən xətrinizə…
Nəhayət, 1831-ci il fevral ayının 18-də Moskvadakı Voznoseniye Kilsəsində nikah mərasimi düzənlənir. Bu vüsal anını səbirsizliklə gözləyən Puşkin ömrünün sonunda 18 fevralı həyatının ən bədbəxt günü hesab eləyəcək. Ancaq elə həmin gün də bədlikdən xəbər verən kifayət qədər olaylar baş verir: qarşılıqlı alış-veriş vaxtı üzük döşəməyə yuvarlanır, masanın üstündəki İncil və xaç yerə düşür, şam sönür… Belə şeylərə inanan Puşkin üçün bunlar sözsüz ki, çox pis əlamətləriydi. Ancaq Puşkini ölümə sürükləyən belə qeri-müəyyən əlamətlər deyildi. Qısqanclıq onu içdən yeməyə başlamışdı…
Dantes-Qonçarova-Puşkin üçbucağı
Gənc ər-arvadın – Rusiyanın birinci şairi və birinci gözəlinin Peterburqda peyda olmasıyla bağlı xatirələrini yazan qraf Vladimir Solloqubdan oxuyuruq: "O vaxtlar paytaxtda elə bir gənc yoxuydu ki, Natalya barəsində düşünməsin, onu arzulamasın, dəlicəsinə ona aşiq olmasın". Yeri gəlmişkən, çarın Puşkinə məmur vəzifəsini məhz Natalya Qonçarovanın sarayda tez-tez görünə bilməsi üçün peşkəş eləməsini də ilk dəfə bu qraf yazıb. Çılpaq çiyinlər, al-əlvan çilçıraqlar, varlı-hallı zadəganlar, ehtiraslı və işvəli paytaxt həyatı öz işini görür. Gözəl Natalyanın zərif cisminə və işvəkar ruhuna belə şeylər çoxdan tanışdı. O, Puşkinə 6 il ərzində 4 uşaq doğduğundan evlilik həyatının təxminən 4 ilini qarnı burnunda keçirsə də, rəqsli gecələrdən, kübarların bal məclisindən qalmırdı. Şairin gözəl və istəkli arvadının həyat tərzindən tam razı qaldığını demək olmaz. Aleksandr Sergeyeviç özünün "Çəpgöz Madonna"sını (anadangəlmə gözündə azacıq çəpliyi olan Natalyanı Puşkin hərdən belə adlandırırdı – İ.Tumas) bəzən lap yüngülcə, eyhamla qınayırdı da. Ancaq görünür, Puşkinin ona olan məhəbbəti arvadının şıltaqlıqlarından daha güclü olub. Qəlbini qaraldan bütün qısqanclıqlara baxmayaraq, Puşkin Natalyanın istəyinə əməl eləyərək, kəndə köçməyi ləngidə-ləngidə gedirdi. Nəhayət, bütün Peterburq cəmiyyəti Puşkinin eşidə biləcəyi tərzdə Çariçaya uzaq qohumluğu çatan fransız zabit Danteslə Natalyanın sevgi macəralarından danışmağa başlayır. Puşkin əvvəlcə bunları dedi-qodu hesab eləyərək fikir vermir. Çünki hamı kimi o da bilirdi ki, Natalyanın bacısı Yekaterina Dantesə vurğundur və yaxınlarda onların nişanlanması gözlənilir. Həqiqətən belə də olur. Yekaterina Nikolayevna Danteslə evlənir və bu nikah Puşkinin qəzəbini xeyli azaldır. Ancaq bu fransız köpəyoğlu axmaq-axmaq işlərindən qalmır ki, qalmır. Elə Natalya da az aşın duzu deyilmiş. Bəli, əgər hətta Qonçarovanın Dantesə aşiq olduğu barədə müasirlərinin qalaq-qalaq yazdıqlarını, söz-söhbətləri, qadının özünün rəfiqələri yanında etiraflarını nəzərə almasaq belə, Natalya az aşın duzu deyildi. Məsələn, bacısı Yekaterinanın özünün belə ərini Natalyaya qısqandığı barədə xeyli faktlar var. Ümumiyyətlə, müasirləri Dantes-Qonçarova-Pişkin münasibətlərində "məhəbbət üçbucağı" kəlməsini çox həvəslə işlədirlər və xeyli də geniş mövzudur. Biz fikrimizi çox yayındırmayıb, şairi duelə aparan iki məqamın üstündə xüsusi dayanaq. Dueldən bir neçə gün əvvəl Qonçarovanın Danteslə görüşdüyü dəqiqdir. Puşkinin uşaqlarının mürəbiyyəsi Konstansiya xatirələrində yazır: "Natalya Nikolayevna dəhşətə gəlmişdi ki, Dantes evlənəndən sonra da hər şeyə son qoymayıb. Ona görə də, baron Dantesin qulluq elədiyi alayın komandirinin evində onunla görüşdü. Bu görüşdə komandirin arvadı İdaliya də iştirak edirdi". Yazılanlara inansaq, Natalya Qonçarova Dantesi inandırmaq istəyirmiş ki, bu sevdadan əl çəksin. Ancaq istəyi baş tutmur və acıq eləyib evdən çıxır.
Şairin ölümü
Puşkinin Danteslə dueli haqqında çox yazılıb. Tədqiqatçılar həmin gün neçə dərəcə şaxta olduğunu, küləyin sürətini də bilirlər. Ona görə də, orijinal görünməyə cəhd eləmədən bildirək ki, müasirləri Puşkinin çox sərrast atıcı olduğunu deyirlər. Hətta bəzilərinin yazdığına görə, onun atdığı güllə düz Dantesin ürəyini tutub. Ancaq babalı deyənlərin boynuna, guya güllə baronun cibindəki qızıl cib mücrüsünə dəyib, yerə düşüb. Bu mücrünü də ona kim hədiyyə eləsə yaxşıdı? Puşkinin "Çəpgöz Madanna"sı!…
Şairi evə gətirirlər, Natalya "üzünü cırmağa" hazırlaşanda yaralı ona deyir: "Özünü qınama, sən günahkar deyilsən". Güllə qurşağından dəyib qarnından çıxıbmış. O dövrdə bu, çox ağır yara sayılırdı. İki gün əzabdan sonra Rusiyanın birinci şairi ölür. O, İmperator I Nikolaya qanunsuz duelə çıxdığı üçün əfv məktubu yazır, arvadına da vəsiyyət eləyir ki, ona iki il yas tutsun, sonra mərifətli bir adama ərə getsin. Natalya belə də eləyir…
Dul və Natalya
Bəli, Natalya nəinki şair dediyi kimi, hətta ondan 2 dəfədən də çox eləyir. Ancaq bu zalım qızının dul həyatı barədə də eynən evlilikdə olduğu kimi bir-birinə zidd fikirlər söylənib və yazılıb. Biriləri yazır ki, Natalya əri ölən kimi onun Peterburqdan köçüb getmək vəsiyyətinə əməl eləmək fikrində deyilmiş və həqiqət odur ki, Natalya düz iki ildən sonra ərinin adına aldığı kənddən Peterburqa qayıdır. O biri iddia edir ki, Qonçarova nəinki iki il, heç bir həftə də gözləmədən yenə əvvəlki axmaq əməllərini davam etdirib, məşuqlarıyla macəralar, dastanlar yaşayıb. Tarixə və rəsmi bioqrafiyasına inansaq, Natalya iki il yox, yeddi il dul həyatı sürür. Bu illər ərzində ona xeyli elçilər düşür, ancaq bəzilərini o qəbul eləmir, bəziləri də Puşkinin belindən gələn 4 uşağı özünə övladlığa götürməyə razılaşmır. Ancaq gözəl uşaqları gözəl analara görə sevərlər. Özü də etiraf edərmiş ki, "hamıya onun uşaqları yox, özü lazımdır". Zarafat deyildi, uşaqlara hamı Puşkinin kölgəsi kimi baxırdı…
Nəhayət, 1843-c ildə Natalya qardaşının alayında xidmət eləyən 45 yaşlı Pyotr Petroviç Lanski ilə evlənir. Deyirlər, Qonçarova ilə evlənən kimi Çar onu general eləyir, vəzifəsini yüksəldir. Natalya ikinci ərindən də xeyli uşaq doğur və 1863-cü ilə kimi yaşayır, 51 yaşında vəfat edir. Deyirlər, Qonçarova öləndə ağarmış dodaqlarıyla pıçıldayırmış: "Puşkin, sən yaşayacaqsan!" Maraqlıdır ki, Natalya Qonçarova-Puşkina-Lanskayanın başdaşında onun şairdə ərdə olduğu heç nə yazılmayıb. Sadəcə, "Natalya Nikolayevna Lanskaya"…
"Günahsız" Natalya
Yazımızın əsas sualına gəlib yetişdik: Qonçarova Puşkinə niyə ərə getdi? Məncə burada məntiq, tarix, hətta əlahəzrət faktlar belə qüvvəsizdir. Məsələn, mən illərlə belə hesab eləyirdim ki, Natalya Qonçarova Çarın məşuqəsi olub və məhz I Nikolayın məsləhəti ilə şairə ərə gedib. Çünki Natalyanın adının Danteslə bərabər Çarla da hallanmasını unutmaq olmaz. Hətta deyirlər, I Nikolay öləndə adyutantı onun cibindəki saatın alt qapağında Rusiya gözəlinin şəklini görübmüş. Deməli, Puşkin kimi təhlükəli düşüncə sahibini ələ almaq və nəzarətə götürmək üçün onu bir gözəllə evləndirirlər, ələ alırlar. Şairin evlənəndən sonra vəzifəsinin artmasını, I Pyotr və Puqaçev haqqında romanlar sifariş aldığını da yada salsaq, bu fikrə inam bir az da artar. Bəli, mən bu fikirdəydim. Düz Marina Svetayevanın "İki Qonçrova" haqqında əsərini oxuyana kimi. Mən bu əsərə görə Marinanı bir daha sevdim, bir daha alqışladım. Svetayeva uzaq 1929-cu ildə bu sualı özünə verir. Onun cavabını oxuyunca, nəinki Qonçarovanın Puşkinə niyə ərə getdiyini, həm də ona niyə xəyanət elədyini anladım. Marina yazır: "Qonçarova Puşkinə qorxudan ərə getdi. Necə ki, I Nikolay qorxudan şairi senzura nəzarətinə vermişdi. Əgər Nikolay bir çar və ağıllı kişi kimi şairin ağlından və gücündən çəkinirdisə, Natalya da bir gözəl və qadın kimi instiktiv olaraq Puşkindən qorxurdu. Qonçarovanın Puşkinə ərə getməyə razı olması haqda fikirləri belə sıralanır: "Gedim, getməyim… Getmək lazım gələcək. Yaxşısı budur, gedim. Sadəcə, gedim. Cəhənnəm olsun, fərqi yoxdur!" Bəli, Natalyanın Puşkinə ərə getməsi bir gəlinciyin addımına bənzəyir".
Vulkanik ada
thumb|Havay adaları Vulkanik ada — vulkanın fəaliyyəti nəticəsində suyun dibindən yüksələrək səthdə əmələ gəlmiş ada. Praktika göstərir ki, vulkanın fəaliyyəti nəticəsində əmələ gələn adaların ətrafında çoxlu sayda digər adalar olur. Bunlara misal kimi Havay adaları, Kuril adaları, Kanar adaları Vozneseniya və s.
Vulkanik adalar – dənizin dibində vulkan fəaliyyəti nəticəsində əmələ gəlmiş adalar.
Ada sualtı vulkanı xatırladır. Adaların əmələ gəlməsi bir necə dəfə baş verir. Çarlz Darvin ilk dəfə belə fikirə gəlmişdir ki, mərcan adaları öz növbəsində vulkanik məşəllidir. Belə ki, sualtı vulkanların üzərini mərcanlarla örtülür sonradan isə o dənizin çəkilməsi ilə səthə çıxır. Nəticədə atollar əmələ gəlir.
Dünyanın ən böyük vulkanik adası İslandiyadır. Sahəsinə görə ikincisi Havay adası, üçüncüsü isə Bali adasıdır. Ən böyük krater adası Kilauea adasıdır. Onun krateri 4,5 km təşkil edir.
Kristina Zantlyaytner
Karyerası
Kristina Zantlyaytner, Macarıstan yığmasının heyətində 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Beşinci pillə uğrunda görüşdə Rusiya yığmasına 11:12 hesabı ilə məğlub olan Macarıstan yığması, Afina Olimpiadasını altıncı pillədə başa vurdu.
Daha sonra Kristina Zantlyaytner, Macarıstan yığmasının heyətində 2008-ci ildə Çinin ev sahibliyində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Bürünc medal uğrunda görüşdə Avstraliya yığmasına 11:12 hesabı ilə məğlub olan Macarıstan yığması, XXIX Yay Olimpiya Oyunlarını dördüncü pillədə başa vurdu.
I Demetri Poliorket
Demetri Poliorket - ellinizm dövrü sərkərdəsi, Makedoniyalı İsgəndərin silahdaşı olmuş Təkgözlü Antiqonun oğlu. Atası ilə birlikdə diadoxların mübarizəsində fəal iştirak etmişdir. Asiya əhalisini əsarət altına almağa cəhd edən Makedoniya sərkərdələrinin bir qrupunun başçısı idi.
Kiprin Salamin körfəzində Ptolemeyin donanmasına qalib gəlmiş, bundan sonra özünü çar elan etmişdi. Demetri Poliorketin Misir və Rodos yürüşləri uğursuz olmuşdu. Kassandrla savaşmaq üçün Afinaya dönmüş, Korinf yaxınlığında onu məğlub etmiş, Korinf ittifaqını e.ə. 302-ci ildə yenidən qurmuşdu. E.ə. 301-ci ildə Antiqon və Demetri Poliorket İps yaxınlığında məğlub olmuşdular.
Antiqon öldürülmüş, Demetri Poliorket isə qaçmışdı. E.ə. 295-ci ildə Afinanı, Orta və Şimali Yunanıstanı, e.ə. 294-cü ildə Makedoniyanı işğal etmişdi. Ptolemey, Selevk, Lisimax və Pirrə qarşı yenidən başladığı mübarizədə ordusu dağılmış, özü isə Selevk tərəfindən e.ə. 285-ci ildə əsir alınmışdır.
Famil Həşimov
Həşimov Famil İsfəndiyar oğlu (31 dekabr 1935, Əyin, Qubadlı rayonu, Azərbaycan SSR, SSRİ – 31 dekabr 1991, Azərbaycan) — "Avanqard" qəzetinin redaktoru, Qubadlı rayon Partiya Komitəsinin katibi, Qubadlı rayon Aqrokombinatının Baş direktoru.
Həyatı
Famil Həşimov 31 dekabr 1935-ci ildə Qubadlı rayonunun Əyin kəndində anadan olmuşdur. 1942-ci ildə Əyin kənd natamam orta məktəbinə qədəm qoymuş, sonra təhsilini Qubadlı qəsəbə orta məktəbində davam etdirmiş və 1954-cü ildə orta məktəbi bitirmişdir.
1955-ci ildə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) İqtisadiyyat fakültəsinə daxil olmuşdur. Tələbəlik illərində yaxın qohumu Azərbaycanın xalq yazıçısı Süleyman Rəhimovun evində qalmışdır. Yazıçının evində qalması, onunla yaxından təmasda olması Famil Həşimovun sonrakı həyat və yaradıcılığına öz əhəmiyyətli təsirini göstərmişdir.
1960-cı ildə Famil Həşimov ali təhsilini başa vuraraq Qubadlı rayonuna qayıdır. Həmin ildə Qubadlı Rayon Xalq Deputataları Sovetinin orqanı olan "Avanqard" qəzetində məsul katib kimi işə başlayır.
1962–1963-cü illərdə Cəbrayıl rayon Kolxoz-sovzox idarəsində təşkilatçı müfəttiş, 1963–1964-cü illərdə Zəngilan istehsalat idarəsində təşkilatçı müfəttiş, 1964-cü ildən 1966-cı ilə kimi Qubadlı Rayon Kənd Təsərrüfatı idarəsində iqtisadçı vəzifəsində işləmişdir. Harada işləmsəindən asılı olmayaraq vaxtaşırı yerli mətbuatda və respublikada dərc olunan qəzet və jurnallarda müxtəlif mövzülarda məqalələr dərc etdirmişdir.
Jurnalistlik istedadı və qabiliyyəti F.Həşimovu yenidən ilk iş yeri olan "Avanqard" qəzetinə gətirdi. 1966-cı ildən 1979-cu ilə kimi – 13 il fasiləsiz olaraq "Avanqard" qəzetində redaktor vəzifəsində işlədi.
O, bu müddət ərzində qəzetin yüksək ideya-siyasi səviyyədə çıxmasına nail olmaqla bərabər, gənc jurnalist kadrlarının yetişməsində də böyük səy göstərmişdir.
Yüksək ideoloji və təşkilatçılıq bacarığına görə Famil Həşimov 1979-cu ildə Qubadlı Rayon Partiya Komitəsinin katibi seçilir. 1981-ci ildən F.Həşimov yenidən kənd təsərrüfatı işinə qayıdır. Həmin ildən 1991-ci ilin sonuna, yəni, ömrünün axırınadək (ardıcıl olaraq) Qubadlı Rayon kənd Təsərrüfatı idarəsinin rəisi, 1982-ci ildən rayon Aqrar-Sənaye Birliyinin sədri və rayon Aqrokombinatının Baş Direktoru vəzifələrində işləmişdir.
1986-cı ildə F.Həşimov Azərbaycan KP MK-nın XXXI qurultayının nümayəndəsi (Qubadlı tarixində ilk və son) Sov.İKP MK-nın XXVII qurultayına nümayəndə seçilmişdir. Böyük yaradıcı potensiala, tükənməz enerjiyə malik bu insan yaxşı təşkilatçı, bacarıqlı təsərrüfat idarəedicisi idi.
F.Həşimov aqrar sahəyə rəhbərlik etdiyi dövrdə Qubadlı rayonunda kənd təsərrüfatı sürətlə inkişaf etmiş, camaatın maddi vəziyyəti xeyli yaxşılaşmışdır. Yeni texnologiyanın rayona gətirilməsi, mal-qaranın cins tərkibinin yenilənməsi, bütünlükdə heyvandarlığın sənaye təməlinə keçiriməsi, əməyin təşkilinin mütərəqqi metodlarının bacarıqla tətbiqi rayonu qabaqcıl təcrübə məktəbinə çevirmişdi. Hər il rayona keçici bayraqlar, mükafatlar verilirdi. F.Həşimovun kənd təsərrüfatında işləyənlərin güzəranının yaxşılaşmasına təsir edən ən başlıca xidməti əmək münasibətlərində yeni, mütərəqqi üsula keçirilməsini təmin etmək idi. F.Həşimov vətənpərvər insan idi. Azərbaycan torpaqlarına erməni təcavüzünün başlandığı 1988-ci ildən gecəli-gündüzlü sərhəd kendlərində, ən qaynar nöqtələrdə olması Famil müəllimin səhhətinə təsirsiz ötüşmədi.
F.Həşimov 31 dekabr 1991-ci ildə - doğum günündə 56 yaşı tamam olduğu gün ürəyi qəflətən dayandı, əbədiyyətə qovuşdu.
Arctostaphylos parryana
(Arctostaphylos parryana) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Paralixtilər
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Babakişi
Babakişi — Kişi adı.
Binturonq
Binturonq — Viveralar fəsiləsindən yırtıcı məməli heyvan növü.