Kəpənəkçi_(Bolnisi)
Kənd haqqında tarixi məlumatlar
Salnamələrdən birində qeyd edilir ki, IV yüzildə Qara Hunlardan Quşan soylu Çənəllər, o sıradan onların bir qolu Boluslar Daryal səddiylə gəlib Kür qırağında, Orbet (Qartallı) qalası ətrafında məskunlaşmışdılar. Göktürklər dövrü ilə bağlı olaraq Çin mənbələrində belə yazılır: "Bunlar daha öncələri özlərinə Hun deyirdilər, indi isə Türk deyirlər!" Bu mənbə Hunların Türklərin babaları olduğunu sübut edən bir sənəddir. Bu adı daşıdığımız və Türk olduğumuz üçün hər zaman qürur duymalı və öyünməliyik. Bolnisinin əsas çayı vaxtı ilə Kəpənəkçi tayfasının adını daşımışdır. Bu o deməkdir ki, həmin ərazidə Kəpənəkçi tayfası məskən saldıqdan sonra çayı da öz tayfasının adı ilə adlandırmışdılar. Kəpənəkçi çayı Kürə qovuşan ən bol sulu çaylardan biri idi. Gürcüstanın tarixçiləri Bolnisin tarixiylə bağlı yazarkən də bu rayonun əsas çayının VI əsrin ortalarından Kəpənəkçi adlandığını xüsusi olaraq qeyd edirlər (L.Musxelişvili, Bolnisi (отделный вырезок), Вестник Грузиниский филиал АН СССР т. III, 1938, səh.377). Bu da şübhəsiz ki, Kəpənəkçi tayfasının həmin çayın vadisində VI əsrdən əvvəl, yəni V əsrdən məskunlaşmasını söyləməyə əsas verir. Kəpənəkçi tayfası ən geci isə VI əsrin əvvəllərindən bu ərazilərdə məskunlaşmamış olsa idi o zaman bu tayfanın adı ilə bağlı olan Bolus-Kəpənəkçi çayının adı da VI əsrdən mənbələrdə qeyd olunmazdı. Bu yerdə bir xatırlatma etmək istəyirəm ki, 1975-ci ildə Bolus-Kəpənəkçi kəndindən Məhər Əmrah oğlu 459–484-cü illərin Sasanlı pullarını tapıb Gürcüstan Dövlət Muzeyinə vermişdir. Gürcüstanda bu аdın digər pаrаlеlləri оlаn Kürüstü-Kəpənəkçi (Mаrnеuli), Qаrаyаzı-Kəpənəkçi (Qаrdаbаni) kəndləri vаr. Vахtı ilə Dаğ Bоrçаlı (Loru) аdlаnаn indiki Еrmənistаnın Ахuryаn rаyоnundа Böyük Kəpənəkçi (indi “MetsMantaş”), Kiçik Kəpənəkçi (indi “Hovit”) kəndləri оlmuşdur. Qarayazı düzündə, indiki Qardabani rayonunda 1926-cı ildə Yuxarı Kəpənəkçi kəndində 338 nəfər, Aşağı Kəpənəkçidə isə 86 nəfər yaşayırdı. İndi Qaracalar kəndi tərkibindədir. Dmanisi rayonunun (Başkeçid) “Şindilər Kəpənəkçi” adına 1536-cı ilin sənədlərində (Barataşvililərin–Baratlıların bölgü kitabında) rast gəlirik. 19-cu əsrin tarixi qaynaqlarında da “Şindilər Kəpənəkçi” kəndin adı keçir. 1886-cı ildə Şindilər-Kəpənəkçidə 178 nəfər yaşayırdı. Çox güman Kəpənəkçidən yaylağa gedən bir neçə ailə geri qışlağa qayıtmayaraq bu ərazidə yurd salıblar (müəllif). Əhalisi 2006-cı ildə 246 ailədə 464 nəfər idi. 1721-ci il mənbələrində Tiflis əyalətinin Dəmirçi bölgəsində 197 ailədən ibarət Kəpənəkçilərin də olduğu qeyd edilir. Bura indi Kürüstü-Kəpənəkçi adandırılır. Həmçinin Azərbaycanın da bir neçə bölgəsində, Goranboy və Zaqatala rayonlarında Kəpənəkçi adlı kəndlər hazırda da var. Bu yerdə indiki Ermənistan ərazisində qalan Kəpənəkçi kəndlərinin aqibətiylə bağlı qısa məlmat vermək doğru olardı. “Böyük Kəpənəkçi” kəndinin 1878-ci ildə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və orada ermənilər yerləşdirilmişdir. 1935-ci ildə kənd “MetsMantaş” adlandırılmışdır. “Kiçik Kəpənəkçi” kəndinin 1878-ci ildə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi köçürülərək Türkiyədən gələn ermənilər orada məskunlaşdırılmışdır. 1945-ci ildə kənd erməni dilində “Hovit” adlandırılmışdır. Bu kənd 19-cu əsrin 40-cı illərində “Böyük Kəpənəkçi” kəndindən gələnlər tərəfindən qurulmuşdur. Bununla yanaşı “Kəpənək” adlı daha bir kənd İrəvan əyalətində, Alexandropol bölgəsində (Axuryan rayonu) də olub. 1945-ci ildə isə kəndin adı dəyişdirilərək “Ovit” adlandırılıb. “Böyük Kəpənək” kəndi Ani nahiyəsində yerləşirdi. 1918-ci ildə əhalisi Azərbaycan türklərindən ibarət kənd camaatı qovuldu və Türkiyədən gələn ermənilər orada məskunlaşdılar. 1925-ci ildə kənd ermənicə “Musaelyan” adlandırıldı. Tarixi mənbələrdə qeyd edilir ki, bu kəndin adı köhnə türk mənşəli Peçeneglərin Kəpənək qəbiləsinin adını əks etdirir. “Qara Kəpənək” kəndi İrəvan quberniyasının ərazisində yerləşirdi. Əvvəlcə Garye (ərəb dilində kənd) Kəpənək, yəni "Kəpənək kəndi" adlandırılıb. Qarabağın "Otuziki" ərazisində Kəpənəkçi sakinlərinin yaşadığı da tarixi mənbələrdə qeyd edilir. Bu yerdə babalarımızdan eşitdiklərimiz yada düşür. Babalarımız deyirdilər ki, bizim camaatın bir hissəsi vaxtilə Qarabağa və bəzi vaxtlarda əksinə, Qarabağdan bizim kəndə köçüblər. Bu da onu göstərir ki, Qarabağ və Gürcüstan türklərinin yaşadığı ərazilər arasında daim bir bağ olub. Hər iki bölgənin də qədim insan məskənləri olduğu tarixi faktlarda öz əksini tapır. Gəlin bu mahalın tarixinə də qısa nəzər salaq. "Otuziki" Qarabağ xanlığının 25 mahalından biri olmuşdur. Adını türk tayfa birliyi otuzikilərdən alıb. Bu tayfa birliyi qədim dövrlərdə Qarabağın fərqli yеrlərində yaşayırdı. 1593-cü ilə bağlı bir Osmanlı qaynağında tayfanın adı çəkilir və qolları açıqlanır. Həmin qaynaqda Otuzikilərin yеrləşdiyi yerlər arasında 13-cü qol olaraq Kəpənəkçi oymağının da Gəncə qəzası, Yavlaq nahiyəsində yerləşdiyi qeyd edilir. Bu faktlardan birinə də diqqqət edək. Səfəvi hökmdarı Birnci Şah Abbasın (1587-1623) zamanında Gürcütana qızılbaşların köçürülməsi ilə yanaşı əks proses də getmişdir. Belə ki, Qarapapaqların Osmanlıya rəğbəti Şah Abbası narahat etdiyindən o “sərhəddə etibarsız” sayılan Borçalı-Qazax mahalınn bir çox qarapapaq kəndlərini Gəncə, Qarabağ və Şirvan əyalətlərinə köçürmüşdür. Ehtimal olunur ki, Qarabağa Kəpənəkçi tayfasının köçürülməsi 1587-1593-cü illər arasına təsadüf edir (müəllif). Bir az da qədim Türkobanın, tarixi Borçalı mahalının dünyanın ən qədim insan məskənlərindən biri olduğunun sübutlarına baxaq, daha sonra Kəpənəkçinin qədim yurd olduğuna tarixi faktlara istinad edək. «Borçalı» toponiminin ümumi mənası «borilərin təpəsi», yəni «qurdlar təpəsi» deməkdir. Borçalı ərazisinin üçdən iki hissəsinin dağlıq olduğunu nəzərə alsaq, fikrimiz daha aydın təsdiq olunur.