Çöküntütoplanma
Dövrili­yi
Çöküntütoplanmanın dövrili­yi kəsilişlərdə eyniadlı və ya yaxın petroqrafik süxur tiplərinin dəfələrlə təkrarıdır. Dövriliyin tipləri və səbəbləri müxtəlifdir. Bunlardan biri sedimentasiyanın mövsümi dəyişkənliyidir, yəni ilin müxtəlif fəsillərində müxtəlif petroqrafik çöküntü tiplərinin çökməsidir. Belə döv­riliyin klassik nümunəsi buzlaqönü göllərin lentvari gilləridir; yay vaxtı buzlağın intensiv əriməsi fonunda daha qaba, payız-qış fəsillərində isə daha incə çöküntülər toplanır. Mövsümi təbəqəlilik humid zonaların şirinsulu göllərində çox tez-tez yaranır və kəsilişdə nazik (mm hissələri və ya bir neçə mm) gah gil və sapropel, yaxud gil və alevrit təbəqələri növbələşir. Mövsümi mikrotəbəqəlilik bəzən dəniz çöküntülərində də müşahidə edilir (müasir Qara dənizin dərinsu və qismən Xəzər dənizinin çöküntüləri). Lakin mövsümi təbəqəlilik, xüsusilə arid tipli, həm dəniz və həm də göl hövzələri (halogenez mərhələsi) üçün səciyyəvidir. Sulfat mərhələsində gilli-karbonatlı təbəqələr karbonatlı-gip­slilərlə növbələşir, belə ki, birincilərin qalınlığı mm hissələri qədər, ikincilərininki isə 1-2 mm olur (Krımda Sak və b. göllər). Halit pilləsində az qalınlıqlı karbonatlı-sulfat təbəqəcikləri (3-5 sm) halit təbəqəcikləri ilə növbələşir (Xəzəryanı çökəkliyin gölləri). Kalium duzlarının sedimentasiya mərhələsində mövsümi ritmlərin quruluşu mürəkkəbləşir. Nazik gilli-karbonatlı sulfat təbəqəsi (mm hissələri) halit təbəqəsi (2-3 sm) ilə örtülür və onun üzərinə isə kalium duzları təbəqəsi çökür. Sonuncu təbəqə bəzən mineral tərkibinə görə 2 hissəyə bölünür (qədim kalium yataqları). Çöküntütoplanmanın dövrili­yi digər tipi flişdir. Fliş ritmi 3 elementdən ibarətdir: fonomer (dənəvər qırıntı süxurlardan ibarət bazal), alevrit-gilli - aralıq və üst – narın gilli (terrigen fliş) və ya karbonat qırıntılı (dənəli), karbonatlı və karbonatlı-gilli, pelitomorf gilli karbonatsız üst element. Çox vaxt ritmin üst elementi sonrakı yuyulma nəticəsində kəsilişdə olmur. Fliş ritminin qalınlığı bir neçə on sm-dən 1,5 m-dək olur və hər bir sonrakı ritm əvvəlkinin yuyulmuş səthi üzərində ya­tır. Fliş qatları onlar və yüzlərlə km məsafədə uzanır, ümumi qalınlığı adətən bir neçə yüz m olur. Fliş ritmliliyi geosinklinal hövzələrdə suspenziya (turbidid) axınları ilə əlaqədardır. Çöküntütoplanmanın dövrili­yinin üçün­cü tipi (paralik) dəniz və qurunun sərhədlərinin dəyişməsi, yəni dənizin çoxsayda təkrarlanan transqressiya və reqressiyaları ilə əlaqədardır. Reqressiya za­manı dibin müəyyən hissəsi (zolağı) sudan çıxır, dibin meyilliyi böyük olduqda zolaq ensiz, kiçik olduqda isə enli olur. Təzə top­lanmış çöküntülər eroziyaya uğrayır, dərələrdə isə allüvial (və delta) çöküntülər çökür. Sonra növbəti məhdud ölçülü transqressiya başlayır və yuyulmuş səth üzərində qeyri-uyğun olaraq kömür və əhəngdaşı ara qatları olan qumlu-alev­ritli və gilli çöküntülər toplanır. Qırışıqəmələgəlmənin tamam­lanma mərhələsində yaranan dağönü çökək­lərin paralik kömürlü hövzələrində (Donbas, Rur, Sileziya, Appalaç, Vorkuta və b.) paralik tip daha aydın təzahür edir. Ritmliliyin paralik tipinə səbəb olan tektonik rejimin xarakteri dəyişkəndir. Bəzi hallarda bu, transqressiya və reqressiya mərhələlərinin eyni cür inkişaf etdiyi adi ehtizazi hərəkətlərdir. Başqa hallarda isə çökəlmə sürətlə baş verir, lakin çöküntütoplanma passiv gedir. Çökəlmə prosesinin əvvəlində və sonunda, intensivli­yindən asılı olaraq, paralik tiplərin quruluşu çox müxtəif olur. Çöküntütoplanmanın dövrili­yi bütün təsvir olunan tipləri regional xarakterlidir.