cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ayətullah Şəriətmədari hərəkatı
Şəriətmədari və MXRP
Xomeyni tərəfdarları İslam Respublikası Partiyasını qurduqdan bir həftə sonra, 25 fevral 1979-cu ildə Ayətullah Şəriətmədarinin həmfikirləri Müsəlman Xalq Respublikası Partiyasını (MXRP; həmçinin, Xalq və ya Xalq-e Müsəlman) təsis etmişdilər. Partiya bütün etnik qrupların nümayəndələrinin üzvlüyünü təşviq edirdi, lakin daha çox azərbaycanlılar ilə assosiasiya olunur və onlar üçün etnik haqlar tələb edirdi. Onlar azərbaycanlıların milli hüquqlarını dilə gətirir, İran hakimiyyətinin desentralizasiyasını, yerlərə daha çox hakimiyyət verilməsini, 1950-ci ildə Qərbi və Şərqi olmaqla iki vilayətə bölünən İran Azərbaycanının yenidən vahid vilayətdə birləşməsini tələb edirdilər. Odur ki, partiyanın üzvlərinin əksəriyyəti Azərbaycan vilayətlərinin sakinlərindən və Tehrandan gələn azərbaycanlı bazarçılardan ibarət idi. MXRP-nin proqramında vahid İran çərçivəsində milli azlıqların muxtariyyət hüquqlarının təmin edilməsi tələb olunurdu. Proqramda hesab edilirdi ki, İrandakı müxtəlif vilayətlərin öz parlamentləri olmalıdır. Partiya inqilabi komitələrin qanunsuz davranışlarını və inqilab məhkəmələrinin sərt cəzalandırmalarını tənqid edir, dünyəvi təşkilatlarla əməkdaşlıq etməyə hazır olduğunu bildirirdi. MXRP-nin rəsmi qəzeti "Xalq-e Müsülman" fars dilində nəşr olunsa da, Azərbaycanl ilə bağlı məsələləri qeyri-mütənasib şəkildə işıqlandırırdı. Partiya rəhbərliyinin məqsədi bütün İran üçün nəzərdə tutulan hədəfləri yerinə yetirmək idi, lakin MXRP ən çox Azərbaycan vilayətlərində fəallıq göstərmiş və İranda rejimin mərkəzsizləşdirilməsi ilə bağlı məsələlərə diqqət yetirmişdir. Partiya müxtəlif siyasi oriyentasiyalı insanlardan, o cümlədən əsasən Azərbaycanəsilli birləşmiş bəzi liberal qruplardan ibarət idi və özlərini təşkilatın islamçı pərdəsi altında təqiblərdən qorunmuş hiss edirdilər. MXRP Azərbaycan vilayətlərinin əksər şəhər və kəndlərində öz şöbələrini yaratmışdır.
Yeni konstitusiya
Ayətullah Şəriətmədarinin MXRP-nin qurucuları ilə əlaqələri çox yaxın idi və əslində Şəriətmədarinin oğlu Həsən Şəriətmədari onun rəhbərlərindən biri idi. Ayətullah Şəriətmədari və hərəkat Vilayəti-Fəqih – bütün dövlət hakimiyyətinin bir ali lider ətrafında mərkəzləşdirilməsinə qarşı mübarizədə birləşmişdilər. Hərəkat Ayətullah Şəriətmədarinin əmrlərinə tabe olmamış, Şəriətmədari isə partiyaya nəzarət etməyə cəhd göstərməmişdir. O, mərkəzləşdirilməmiş şəkildə fəaliyyət göstərmişdir və bunu Mütəxəssislər Məclisi seçkilər sübut edir. 1979-cu ilin avqustunda İran İslam Respublikasının konstitusiya layihəsini hazırlamaq üçün Mütəxəssislər Məclisi seçilmişdir. Mütəxəssislər Məclisinə seçkilərdə iştirak Ayətullah Şəriətmədari ilə MXRP arasında mübahisə mövzusu olmuşdu. Şəriətmədari seçkiləri boykot etməyin zəruri olduğunu müdafiə edirdi, çünki o, bütün seçilmiş şuranın əvəzinə konstitusiya layihəsinin sadəcə bir komitə tərəfindən hazırlanması faktına qarşı çıxmışdı. MXRP-nin Azərbaycanda fəaliyyət göstərən yerli şöbəsi konstitusiyanın hazırlanmasında iştirak etməyi, xüsusən də konstitusiyanın regional hüquqlara təminat verməsini vacib hesab edirdi. Demərkəzləşmiş bir partiya olan MXRP-nin Azərbaycandakı qolu öz qərarını verə və namizədlər irəli sürə bilərdi. Azərbaycandan olan MXRP nümayəndələri Mütəxəssislər Məclisinə Xomeyninin partiyasına daxil olmayan yeganə seçilmiş nümayəndələr idi. Bu onu göstərir ki, Azərbaycan vilayətlərində hökm sürən baxışlar ölkənin qalan hissəsindən çox fərqli idi.
Mütəxəssislər Şurası çağırılan vaxtda MXRP-nin Azərbaycan qolu Tehranda Məclisin tərkibində Vilayətlər Şurasının (Məclis-i əyalət) yaradılması ideyasını irəli sürmüşdü. 1979-cu ilin sentyabrında MXRP-nin Azərbaycan qolu olan Azərbaycan Birləşmiş Xalq Partiyası vilayətləri təmsil edən parlament orqanının yaradılmasını tələb etmişdi. Azərbaycandan olan yüksək səviyyəli nümayəndə Rəhmətulla Müqəddəm Marağayi Mütəxəssislər Şurasına belə bir təklif təqdim etmişdir:
İsrail əsilli ABŞ professoru Brenda Şafferin fikrinə görə, bu bəyanat İranda vilayətlərin və azlıqların təmsilçiliyini genişləndirmək arzusunu, eləcə də azərbaycanlıların vilayətlərdə qərar qəbuletmə səlahiyyətlərini genişləndirmək istəyini əks etdirir.
Bu dövrdə etnik zəmində siyasi səfərbərliyin bu dərəcədə olması azərbaycanlıların 1979-cu il ərzində Ayətullah Şəriətmədarinin Xomeyni ilə qarşıdurmasının əsas məsələlərində ona göstərdiyi böyük dəstəyin nümunəsidir. Bu qarşıdurma İran İslam Respublikasının konstitusiya layihəsi üzərində pik həddə çatmışdı. Şəriətmədari hakimiyyətin Vilayəti-Fəqihin əlində mərkəzləşdirilməsinin xalqın suverenliyini qəsb edəcəyinə inanırdı və yerli hüquqların verilməsini tələb edirdi. 1979-cu ilin noyabrından etibarən Şəriətmədari və MXRP bütün İranda yeni kontitusiyaya qarşı çıxan şəxslərin birləşdiyi partiyaya çevrilmişdi. Şəriətmədarinin yeni konstitusiyada hakimiyyətin mərkəzləşdirilməsinə etirazını bilən və çox güman ki, hakimiyyətin həddindən artıq mərkəzləşdirilməsinin Azərbaycan vilayətlərinin maraqlarına zidd olduğuna görə əksər azərbaycanlılar digər əsas qeyri-fars etnik qrupların çoxu ilə birlikdə 2 dekabr 1979-cu ildə keçirilən konstitusiya referendumunu boykot etmişdilər, Şəriətmədari isə onu Xomeyni üçün bir idarəetmə sistemini qurduğunu bildirərək kəskin şəkildə tənqid etmişdir. 1979-cu ilin sonunda məlum olmuşdu ki, yeni Xomeyni rejimi azərbaycanlılara muxtariyyət vermək niyyətində deyil.
Qiyam
Ayətullah Şəriətmədarinin konstitusiyaya qarşı çıxmasına baxmayaraq, radioda onun adından elan yayımlanmış, planlaşdırılan referendumda onun lehinə səs vermək üçün fətva verdiyini iddia etmişdir. İnsanlar bunun saxta xəbər olduğunu anlayanda qəzəblənmişdi. 2 dekabr 1979-cu ildə Təbrizdə böyük bir nümayiş keçirilmiş və etirazçılar mediada azərbaycanlılara qarşı ədalətsiz rəftar iddia etmiş, həmçinin referendumu "saxta" adlandırmışdılar. 5 dekabrda bütün vilayətlərdə və onun hüdudlarından kənarda yaşayan azərbaycanlılar ertəsi gün MXRP-nin təşkil etdiyi aksiyada iştirak etmək üçün Təbrizə axışmışdılar. Həmin gün Ayətullah Şəriətmədarinin Qumda yerləşən evinə hücum edilmiş və onun mühafizəçilərindən biri qətlə yetirilmişdir. Hücum hökumət rəsmilərinin 6 dekabrda keçirilən aksiyanın ləğv edilməsi ilə bağlı dəfələrlə göndərdiyi tələblərdən sonra baş tutmuşdu. Buna görə də bu hücumun Şəriətmədarinin və MXRP-nin öz tələblərinə uyğun hərəkət etməsinə nail olması üçün hökumət tərəfindən icra edildiyi ehtimalı yaranmışdı. 6 dekabrda keçirilən kütləvi nümayiş təkcə yeni konstitusiyaya deyil, həm də Şəriətmədarinin evinə hücuma qarşı etiraza çevrilmişdi. Nümayişçilər Təbrizdə Təbriz Radiosunu yayımlayan rabitə qülləsinə hücum edərək nəzarəti ələ keçirmişdilər.
Nümayişçilərin tələbləri və hərəkətlərinin intensivliyi onu göstərmişdi ki, konstitusiya məsələsi və Şəriətmədarinin üzərinə hücum onların hökumət əleyhinə fəaliyyətinə təkan vermişdi. Onların tələbləri 1979-cu ilin yayında hökumət ilə Azərbaycan nümayəndələri arasında mübahisəyə səbəb olmuş iki məsələni, yəni Azərbaycan vilayətində məmurların təyinatına lokal nəzarət və yerli mətbuata təsir problemlərini əks etdirirdi. Etirazçılar bu iki məsələnin simvollarını – radio və televiziya yayımı mərkəzi, ostandarın ofisi və iqamətgahını zəbt etmişdilər. Bundan əlavə, etirazçılar mülki hava limanına nəzarəti ələ keçirmiş və Təbrizdə yerləşdirilmiş ordu qüvvələri onlarla qarşıdurmadan imtina etmişdi. Üsyançılar Təbrizdə hərbi hava qüvvələrinin dəstəyini almış və Ayətullah Şəriətmədarini dəstəkləyən üç nümayişdə hərbi geyimli əsgərlər iştirak etmişdilər. Bununla belə, şəhər tam nəzarətdə deyildi. İranlı jurnalist və təhlilçi Maşallah Rəzmiyə görə, Təbrizin müxtəlif ərazilərinə nəzarət edən 36 komitədən 28-i Şəriətmədari tərəfdarı idi və yalnız 1 komitə sırf Xomeyni tərəfdarlarından ibarət idi. Üsyan tez bir zamanda Təbrizdən kənara da yayılmış, Azərbaycan müxalifət qüvvələri Urmiya və Ərdəbil kimi şəhərlərdə bir çox dövlət obyektlərinə nəzarəti ələ keçirmişdilər. MXRP-nin Urmiya və digər şəhərlərdə yerləşən şöbələri üsyana və Şəriətmədarinin Xomeyniyə qarşı çıxmasına dəstək vermişdilər. Urmiya sakinlərinin bəziləri Təbrizdəki aksiyalardan nümunə götürərək rabitə vasitələrini ələ keçirməyə çalışmış, lakin son anda onların qarşısı alınmışdır. Ərdəbil yaxınlığındakı Germi şəhərində yerli qüvvələr bütün hökumət obyektlərini, o cümlədən şəhər həbsxanasını ələ keçirmişdilər. Onlar bütün məhbusları azad etmiş və əvəzində bütün yerli İslam İnqilabı Keşikçiləri qulluqçularını həbs etmişdilər.
left|thumb|310x310px|Ayətullah Şəriətmədarinin surəti qarşısında onun tərəfdarları. 1979-cu il.
Bir sıra hallarda üsyançılar xalqın vilayətin işlərinə nəzarət etmək istəyini vurğulayırdılar. Məsələn, radio vasitəsilə oxunan kommünikedə MXRP həm Ayətullah Xomeyninin, həm də Azərbaycandakı ostandarın nümayəndələrini vəzifədən uzaqlaşdırmağa çağırış etmişdi. Sənəddə həmçinin, "Azərbaycan xalqının, eləcə də kürdlərin hüquqlarına hörmətlə yanaşmaq" çağırışı yer almışdır. Təbrizdə keçirilən aksiyalar zamanı MXRP-nin bəzi rəsmi bannerlərində "İran xalqlarının öz müqəddəratını təyinetmə" şüarı əks olunmuşdur. Nümayişlərdə iştirak edən hadisə şahidinin sözlərinə görə, bu bannerlər peşəkarcasına hazırlanmışdı və bunun da MXRP-nin bəyan etdiyi məqsədlərindən biri olduğunu göstərirdi. Həmin banner fars dilində çap olunmuşdu. Sözügedən hadisə şahidi hesab etmişdi ki, bu, digər etnik azlıqların, əsasən də kürdlərin bu mübarizədə dəstəyini almaq üçün edilmişdi. Nümayişçilər bildirmişdilər ki, bütün çıxışlar Azərbaycan dilindədir və qiyama dəstək verən qeyri-azərbaycanlılar istisna olmaqla, fars dilində danışmağa cəhd edənlər fitə basılmışdır. Yalnız Azərbaycandakı hərəkatı dəstəkləyən qeyri-azərbaycanlılara öz dillərində çıxış etməyə icazə verilirdi.
Üsyançılar rabitə qülləsinə nəzarət etdiyi müddətdə onlar bir sıra siyasi qruplara bəyanatlar verməyə icazə vermişdir. Onlardan biri 7 dekabrda vilayəti tam nəzarətə götürməyə çağırış etmiş və bütün məmurları onların əmrlərinə tabe olmağa çağıraraq Şərqi Azərbaycanın işlərinə rəhbərlik edəcək vilayət şurasının yaradılmasını elan etmişdir. 6 dekabrda Ayətullah Xomeyninin Şəriətmədarinin evini ziyarət etməsi kənardan barışıq missiyası kimi təqdim edilmişdi və bu, üsyana ciddi zərbə vurmuşdu, lakin bu səfər zamanı Xomeyni Şəriətmədarini hədələyərək bildirmişdi ki, İslam İnqilabı Şurası Şəriətmədarinin tərəfdarları 24 saat ərzində rabitə qülləsini tərk etməsələr, Təbrizin bombalanacağına qərar verib. Hər halda, bu bir ultimatum kimi qəbul edilmişdir. Eyni zamanda, İslam İnqilabı Keşikçiləri vertolyotla Təbrizə daxil olmuş, Təbriz Universitetində özləri üçün hərbi baza yaratmışdılar. Odur ki, universitet bu qarşıdurma zamanı əsasən Ayətullah Xomeyniyə dəstək verən solçu azərbaycanlıların nəzarətində idi. Ayətullah Şəriətmədari Təbrizin "ikinci Kürdüstan" olacağından ehtiyat edirdi. Yeni rejimin İran Kürdüstanında qaldırılan mart üsyanını yatırtmaq cəhdi kürdlərin qətliamına səbəb olmuşdu. Beləliklə, Şəriətmədari özünəməxsus tərzdə qan tökülməsindən qaçmaq və tərəfdarları ilə rejim arasında konfrontasiyanın qarşısını almaq qərarına gəlmişdi. O, etirazçıları nümayişləri dayandırmağa, qülləni və hökumət binalarını tərk etməyə çağırmışdı. Şəriətmədarinin qülləni tərk etmək barədə etdiyi çağırış Xomeyni ilə əldə edilən kompromis çərçivəsində ictimaiyyətə təqdim edilmiş və bu, azərbaycanlılara yerli işlərə nəzarəti artırmağa və vilayətdəki bütün əsas təyinatları Şəriətmədarinin təsdiq etməsinə imkan yaratmışdır. Bununla belə, razılaşmanın Şəriətmədarinin vilayətlərdəki təyinatlar üzərində nəzarəti təmin etməsi heç bir razılaşmanın olmadığını nümayiş etdirirdi. Brenda Şafferə görə, Şəriətmədari ruhanilərin siyasətdə birbaşa iştirakına kəskin şəkildə qarşı idi və beləliklə, özü üçün belə bir rol iddia etmirdi.
thumb|305x305px|[[Amerika Birləşmiş Ştatları|ABŞ-ın "NBC" xəbər agentliyinin 12 yanvar 1980-ci il tarixli süjetində Ayətullah Məhəmməd Kazım Şəriətmədari və onun tərəfdarlarının hərəkatı ilə bağlı yayılan görüntülər. Burada Təbriz sakinlərinin fars dilində "Xomeyniyə ölüm!" şüarları səsləndirdiyi görünür.]]
Şəriətmədarinin əsas qayğısı qan tökülməməsi idi. Buna baxmayaraq, o, rejimlə qarşıdurmanı nəzərdən keçirmiş, lakin sonda qərara gəlmişdi ki, Azərbaycanın, xüsusən də regionda yeraltı hərəkatları dəstəkləyəcək dağlar kimi coğrafi xüsusiyyətləri olmadığı üçün üsyana dəstək vermək şansı zəifdir. Şəriətmədarinin tələbi ilə 9 dekarbda aksiyaçılar rabitə qülləsi və digər hökumət qurğularına nəzarəti Xomeyni tərəfdarlarına vermişdilər. Hökumət qüvvələri binaları yenidən zəbt etdikdən sonra MXRP-nin Azərbaycanda yerləşən ofislərinə hücuma keçmiş və onun bir çox fəalını həbs etmişdilər. Vilayət əhalisi Şəriətmədari ilə Xomeyni arasında baş tutmuş söhbətin əsl mahiyyətindən xəbərsiz olsalar da, tezliklə başa düşmüşdülər ki, Xomeyninin üsyançılarla bağlanmış sövdələşməyə əməl etmək niyyəti yoxdur və onlar lazımsız yerə hökumət obyektlərini tərk edirlər. Üsyançılar rabitə qülləsinə nəzarəti bərpa etdikdən sonra üsyançılar ilə hökumət qüvvələri arasında yeni zorakılıq dövrü başlamışdır. 1979-cu ilin dekabrı və 1980-ci ilin yanvar ayının əvvəllərində qüllənin nəzarəti bir neçə dəfə əl dəyişdirmiş, lakin nəticədə Azərbaycan üsyançıları qalib gəlmişdi. Münaqişənin ilk həftəsində Təbriz kənarında yerləşən və üsyan zamanı Xomeynini dəstəkləyən Tudə Partiyasına rəğbət bəsləyən bir əsgər Bünabda rabitə ötürücüsünü sıradan çıxararaq Təbrizdəki qüllədən ötürülmənin qarşısını aldı və ona nəzarəti demək olar ki, yararsız hala salmışdır. MXRP Azərbaycan xalqı ilə əsas ünsiyyət vasitəsini, buna görə də onları asanlıqla səfərbər etmək və təşkilatlandırmaq imkanını itirmişdi. Bu, üsyanın sürətinə ciddi zərbə olmuşdur.
İslamabad (Çaroymaq)
İslamabad — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Çaroymaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Hüsambəyzadə Əli Paşa
Hüsambəyzadə Əli Paşa (ö. dekabr 1661) — IV Mehmed səltənətində müxtəlif vəzifələrdə xidmət edən Osmanlı dövlət xadimi, kaptan-ı dəryas ı.
Markos Freytaş
Markos Freytaş (8 aprel 1988) — Portuqaliyanı təmsil edən stolüstü tennisçi.
Əbu Bəkr (ad)
Əbu Bəkr, Əbubəkr — ad.
Markos Freytaş
Karyerası
Markos Freytaş Portuqaliyanı 2008-ci ildə Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 33-cü pillənin sahibi olub.
Hüsambəyzadə Əli Paşa
Həyatı
Doğum tarixi məlum deyil. Dərya bəylərindən Hüsam bəyin oğlu olub, Rodos adası nda dünyaya gəlmişdir. Atasının və digər dənizçilərin yanında yetişərək Rodos sancaqbəyi oldu. 1 oktyabr 1650-cı ildə kaptan-ı dərya təyin edildi. 1651-ci ilin fevralında vəzir rütbəsi aldı və 1652-ci ilin sentyabrında vəzifədən alındı. 1660-cı ilin aprelində ikinci dəfə kaptan-ı dərya təyin edilsə də, 1661-ci ilin dekabrında vəfat etdi. Cənazəsi Yəhya Əfəndi türbəsinə dəfn edildi. Əbdülqədir Paşa adlı oğlu olduğu məlumdur.
Markos Freytaş
Karyerası
Daha sonra Markos Freytaş Portuqaliyanı 2012-ci ildə London şəhərində baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 17-ci, Komanda turnirində isə 5-ci pillənin sahibi olub.
Markos Freytaş Portuqaliyanı 2016-cı ildə Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və fərdi turnirdə 5-ci pillənin sahibi olub.
İslamabad (Çaroymaq)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 136 nəfər yaşayır (27 ailə).
Ayətullah Şəriətmədari hərəkatı
Yatırılması
Buna baxmayaraq, 13 dekabrda Təbrizdə 700,000-dən çox insan Şəriətmədariyə dəstək nümayişi keçirmişdir. Nümayişçilər yeni konstitusiyanı rədd etmiş, hökumətin həbs etdiyi azərbaycanlı dissidentlərin azad edilməsini və qeyri-azərbaycanlı hərbi qüvvələrin vilayətdən çıxarılmasını tələb etmişdilər. 27 dekabrda Təbrizdə 9 İslam İnqilabı Keşikçisi Ayətullah Şəriətmədarinin tərəfdarları tərəfindən girov götürülmüşdür. Daha sonra onlar 2 yanvarda sərbəst buraxılmışdılar. Xomeyni qiyamı yatırmaq üçün Azərbaycandan kənardan əsgər göndərməyə məcbur qalmışdı. Təbrizdəki əsas sahələr qısa müddət ərzində bir neçə dəfə əl dəyişdirmişdir, lakin üsyançılar faktiki olaraq beş həftədən çox onlara nəzarət etmişdilər. Radioda Xomeyninin mühafizəçilərinin nəzarətində olanda Ayətullah Musəvi Ərdəbili kimi Azərbaycanəsilli din xadimlərinin mesajları yayımlanırdı. Brenda Şaffer qeyd etmişdir ki, bu, hökumətin etirazçılarda etnik məsələnin vacib olduğunu başa düşdüyünü və ona görə də Azərbaycan dilində yayıma önəm verdiklərini göstərirdi. Azərbaycanlı nümayişçilər ilə İnqilab Keşikçiləri arasında döyüşlər yanvarın ikinci həftəsində də davam etmiş və daha da şiddətlənmişdir. 12 yanvarda Təbrizdə MXRP-nin on bir lideri edam edilmiş və partiyanın ofisləri İnqilab Keşikçiləri tərəfindən zəbt edilmişdir. Bu hadisələrdən az sonra toqquşmalar kəskin şəkildə böyümüşdür. 19 yanvarda Təbriz aviabazasının iyirmi beş Hərbi Hava Qüvvələri zabiti və rütbəsiz zabiti rejim tərəfindən MXRP-ni silahla təmin etməkdə və rejimi devirmək üçün sui-qəsddə ittiham edilərək həbs olunmuşdular. Hökumət qiyamda iştirak etdiklərini düşündüyü şəxsləri təqib etmiş, digər əleyhdarlarını da aradan qaldırmışdır. 22 may 1980-ci ildə digər MXRP fəalları da edam edilmişdir.
Ayətullah Şəriətmədari Xomeyninin MXRP-ni rəsmi olaraq ləğv etmək tələblərini qəbul etməmişdi. Şəriətmədari bu tələblərə kinayə ilə cavab vermiş, "özü bütün siyasi partiyaları qanundan kənarlaşdıran, onları tədricən amerikan, sionist və antiinqilabçı kimi qələmə verə bilən" mövcud hökumət siyasətini nəzərə alaraq bunun zəruri olmadığını bildirmiş, eyni zamanda hökumətin bu etiketlər ilə MXRP-yə böhtan atmaq cəhdlərinə toxunmuşdur. MXRP-nin yüksək səviyyəli bir fəalının sözlərinə görə, partiyanın ofisləri bağlandıqdan sonra MXRP İranda fəaliyyətini bərpa etməyə cəhd göstərməmişdir. O, buna səbəb kimi partiyanın rejimə qarşı yeraltı mübarizəyə inanmadığını, yalnız açıq siyasi fəaliyyətlə məşğul olmağı üstün tutduğunu göstərmişdir. MXRP heç vaxt formal olaraq buraxılmamışdır.
Nəticəsi
Ayətullah Şəriətmədari hərəkatı zamanı baş verən hadisələr bir çox azərbaycanlının İslam Respublikasına münasibətində dönüş nöqtəsi olmuşdur. Brenda Şaffer qeyd etmişdir ki, İran azərbaycanlıları islam inqilabının onların dil və mədəniyyətlərinə qoyulan qadağanı qaldıracağını gözləyirdilər, lakin sonradan həddən artıq optimist olduqlarını anlamışdılar. Ayətullah Şəriətmədariyə böyük hörmət bəsləyən azərbaycanlılar, xüsusən də yaşlılar və mühafizəkarlar onu yeni rejim tərəfindən qərib və alçaldılmış görmüşdülər, bir çoxları isə hakimiyyətdən narazılıq etmişdilər. Azərbaycanlı tarixçi Yadigar Sadıqlıya görə, hərəkat zamanı konstitusiya məsələsi yalnız katalizator olmuş, "etirazların kökündə azərbaycanlıların milli haqları uğrunda mübarizə" dayanırdı. Egey Universitetində məsul müəllif, tədqiqatçı Qulamhüseyn Məmmədova görə, orduya məhəl qoyulmadan Təbriz və digər şəhərlərin etirazçılar tərəfindən ələ keçirilməsi, habelə İran azərbaycanlılarının dəstəklədiyi bir sima kimi tanınan Şəriətmədarinin cəzalandırılmasını islam inqilabından sonrakı dövrdə İran azərbaycanlılarının inqilaba şübhə etməyə başladığı ilk hadisə hesab etmək olar.
thumb|319x319px|[[Məhəmməd Kazım Şəriətmədari|Ayətullah Şəriətmədari "Mehrad" xəstəxanasında ölümündən bir neçə gün əvvəl. 1986-cı ilin martı.]]
Üsyanın yatırılmasından sonra bir çox azərbaycanlı İranın milli qurumlarına seçkilərdə iştirakdan imtina etmişdir. Şaffer bunu azərbaycanlıların seçkidə iştirak ilə hansısa dəyişikliyə nail ola bilməyəcəklərini düşünməsi ilə əlaqələndirmişdir. İsveç professoru Svante Kornel qeyd etmişdir ki, bir çox azərbaycanlı ilk mərhələlərdə islam inqilabını Pəhləvi sülaləsinin fars milliyətçi siyasətindən qurtuluş kimi qiymətləndirmiş və inqilab nəticəsində özlərinin farslar ilə birlikdə dövlətin birinci dərəcəli vətəndaşları olacaqlarına inanırdılar. Buna baxmayaraq, İslam Respublikası Pəhləvi sülaləsinin bir çox azlıq siyasətini davam etdirmişdi.
1979-cu ilin dekabrından sonra Ayətullah Şəriətmədari müsahibələr və ictimai bəyanatlar verməyi dayandırmışdır. O, hər gün Qumda yüzlərlə ziyarətçi qəbul etməyə davam edirdi və bu ziyarətçilərin əksəriyyəti onun Azərbaycandan olan davamçıları idi. Şəriətmədarinin köməkçilərinin bir çoxu həbs edilmişdir. Xomeyninin rəhbəri olduğu İslam Respublikası Partiyası MXRP-nin bağlanması üçün etirazlar təşkil etməyə başlamış və nəticədə MXRP özünün fəaliyyətini dayandırdığını elan etməyə məcbur qalmışdır. 1980-ci illin yanvarında Şəriətmədari rəsmi olaraq özünün MXRP ilə əlaqəsinin olmadığını elan etmişdir və həmin aydan etibarən partiya artıq mövcud deyildi. Bundan bir neçə ay sonra partiyanın aktiv üzvlərindən bəziləri Təbrizdə edam edilmişdilər.
Şəriətmədari İraqa qarşı hərbi əməliyyatları İranın sərhədlərinin müdafiəsi ilə bağlı olduğu müddətcə dəstəkləmişdir. Buna baxmayaraq, Xomeyni İraq qoşunları İran ərazisindən çıxarıldıqdan sonra belə müharibənin yekunlaşdırılması məsələsində uğursuz olmuş, buna görə də Şəriətmədari tərəfdarlarına müharibənin əleyhinə olduğunu deməyə başlamışdır. Brenda Şafferə görə, Xomeyni bunu özünə təhdid kimi qəbul etmişdi və 1982-ci ilin aprelində Şəriətmədarinin rejimə qarşı sui-qəsddə iştirak etdiyini iddia etmişdir.
Həmin dövrdə siyasətçi Sadiq Qütbzadə hərbi zabitlər və din xadimləri ilə Xomeyninin evini bombalamaq, hakimiyyəti devirmək planı hazırlamaqda ittiham olunaraq həbs edilmişdir. Qütbzadə Xomeyninin həyatı ilə bağlı hər hansı bir niyyəti olmadığını demiş, onun İslam Respublikasını devirmək deyil, hökuməti dəyişməyə çalışdığını bildirmişdir. O, işgəncə altında olduğu zaman Ayətullah Şəriətmədarinin plandan xəbərdar olub, sui-qəsd cəhdinin uğurla baş tutacağı təqdirdə pul və xeyir-dua vəd etdiyini iddia etmişdir. Şəriətmədari saxlanılmış və təhqiramiz rəftara məruz qalmışdır. Hərbi inqilab məhkəməsinin sədri Məhəmməd Reyşəhriyə görə, Şəriətmədari bu zaman şillələnmişdir. Şəriətmədari sonradan həbs olunan kürəkənini edamdan xilas etmək üçün televiziyaya çıxaraq sui-qəsddə iştirakını etiraf etmiş və Xomeynidən üzr istəmişdir.
Əslində, Şəriətmədari sui-qəsdçilərin planlarından xəbərdar idi, lakin güman etmişdi ki, əgər o, bu barədə məlumatlıdırsa, deməli, hakimiyyət də bunu bilir, ona görə də eşitdiklərini hökumət dairələrinə bildirməmişdir. Bundan başqa, Şəriətmədarinin fəal şəkildə Xomeynini devirərək hakimiyyəti ələ almağa çalışacağı fikri onun din xadimlərinin siyasi vəzifə tutmamalı, bunu siyasətçiləri yönləndirməli olduğu ilə bağlı qəti prinsipial inancı ilə tamamilə uyğunsuzluq təşkil edirdi. Odur ki, bir çox azərbaycanlı fəal Şəriətmədarinin Xomeyni ilə qarşı-qarşıya gəlmək və siyasi hərəkətə keçmək istəməməsindən narazılıq edərək tez-tez şikayət edirdilər.
Xomeyni bu sui-qəsd hadisəsindən Şəriətmədarini ayətullah vəzifəsindən məhrum etmək üçün bəhanə kimi istifadə etmişdir. Şəriətmədari 1986-cı ilin aprelində vəfat edənə qədər ev dustaqlığında saxlanılmış və lazımi tibbi yardımdan məhrum edilmişdir. Şəriətmədarinin Təbrizdəki tərəfdarları 20 aprel 1982-ci ildə nümayiş və iğtişaşlar keçirmişdilər. Bu dövrdə Təbrizdən Quma çoxlu azərbaycanlılar gələrək onu müdafiə etməyə hazır olduqlarını bəyan etmişdilər. Buna baxmayaraq, Şəriətmədari onların Azərbaycana qayıtmağı və onun müdafiəsi üçün hərəkətə keçməməyi tapşırmışdır. Brenda Şaffer qeyd etmişdir ki, İran azərbaycanlıların əksəriyyəti Şəriətmədarinin ölümündə Xomeynini günahlandırır. Hakimiyyət ruhanilərə Şəriətmədarinin cənazə namazında və dəfnində iştirak etməyə qadağa qoymuşdu. Livanda islamçı lider Musa Sədrin qardaşı Rza Sədr bu qadağaya baxmayaraq, dəfndə iştirak etməyə cəhd göstərmiş, lakin həbs olunmuş və dəfndən sonra azadlığa buraxılmışdır.
Şənbə
Şənbə — dünyanın bir çox ölkələrində həftənin sayca altıncı (bəzilərində yeddinci) günü.
ISO 8601 beynəlxalq standartına görə yeddi günlük həftənin altıncı günüdür.
Şənbə həftədə cümə günü ilə bazar günü arasında yerləşir.
Rəsmi sənədlərdə şənbə bəzən qısaldılmış şəkildə ş.- da yazılır.
Qədim Romada romalılar bu ğünü Saturna həsr edirdilər. Ona görə də bəzi dillərdə bu gün Saturn sözündən götürülür. Məsələn, ingiliscə Saturday. Azərbaycanca şənbə sözü yəhudi sğzü olan «şabbat» dan götürülüb. Bu söz xristianlıqla birlikdə Avropaya yayılıb.
Beşgünlük iş həftəsi qəbul edilmiş ölkələrdə şənbə günü axırıncı iş günündən sonrakı ilk istirahət günüdür.
Bu gün azərbaycan dilində qeyri-rəsmi şəkildə altıncı gün adlanır.
Maraqlı faktlar
7 mart 1967-ci ildə Sov.İKP MK, SSRİ Nazirlər Soveti və ÜİHİMŞ «Müəssisə, idarə və təşkilatların fəhlə və qulluçularının iki istirahət günü olan beşgünlük iş həftəsinə keçməsi haqqında» birgə qərar qəbul etdilər. Bununla da şənbə günü istirahət günü oldu.
Frits Kreysler
Frits Kreysler (, 2 fevral 1875-29 yanvar 1962) — Avstriya əsilli Amerika bəstəkarı, skripkaçı, XX əsrin ən tanınmış ifaçılarından biri.
Çiçəkli (Tikantəpə)
Çiçəkli - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Tikantəpə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə yaşayış yoxdur.
Bakıdakı Əbu Bəkr məscidində terror
Bakıdakı Əbu Bəkr məscidində terror — 17 avqust 2008-ci ildə Əbu Bəkr məscidinə iki əl qumbarası atılır. Terror nəticəsində 2 nəfər ölür və 18 nəfər ağır bədən yaraları alır. Yaralananlar arasında məscidin imamı Qamət Süleymanovda olur. Azərbaycan polisi terror aktına görə İlqar Mollaçıyevin rəhbəri olduğu "Meşə qardaşları" qrupunun törətdiyini bəyan etmişdir.
Pellafol
Pellafol  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Matezin-Triyev kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.
INSEE kodu — 38299. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 137 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 639 ilə 2 793 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 530 km cənub-şərqdə, Lion dan 140 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 50 km cənubda yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
NGC 4635
NGC 4635, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Veronikanın Saçları bürcü istiqamətində yerləşir. SBcd tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
İlhamə Nasir
İlhamə Nasir (tam adı: İlhamə Nasir qızı Kərimova (Cəbrayılova) 27 aprel 1978, Qubadlı rayonu Diləli Müskənli kəndi)- yazıçı, müəllif, şair, redaktor, aparıcı. Azərbaycan Yazıçılar Birliyi, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi, İraq Türkmən Yazarlar Birliyinin üzvü. "Vətən-TV.az" İnformasiya Agentliyinin təsisçisi, baş redaktoru.
Həyatı
İlhamə Nasir (İlhamə Nasir qızı Kərimova) 27 aprel 1978-ci ildə Qubadlı rayonu Diləli Müskənli kəndində ziyalı ailəsində anadan olub.
Yaradıcılığa 8 yaşından başlayıb. “Pioner”, “Göyərçin” jurnallarında, Qubadlı rayonun “Avanqard” qəzetində şeir və hekayələri dərc olunub. 1995-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin "Sosial elmlər və psixologiya" fakültəsinə daxil olub və 1999-cu ildə sosiologiya ixtisası ilə oranı bitirib. 1998-ci ildə Azərbaycan Dövlət Televiziyasında yayımlanan "Açar" verilişində aparıcılıq edib.
Sonrakı illərdə dövrü mətbuatda redaktor kimi fəaliyyət göstərib. 2014-cü ildə Təbriz televiziyasında yayımlanan "Axşamlar" proqramının aparıcısı və redaktoru kimi çalışıb.
2015-ci ildən Kulis.az ədəbiyyat portalında, Vetensesi.qmkdk.gov.az, Goyche.az saytlarında, "Vətən səsi" qəzetində və "Ulduz", "Qobustan" jurnallarında müxtəlif publisistik yazıları, reportajları, bədii əsərləri yayımlanır.
2017-ci ildən "Vətən-TV" İnformasiya agentliyinin və saytın təsisçisi, baş redaktorudur. 2017-ci ildə "Yazılmamış tale", 2022-ci ildə "İşıq" adlı kitabları çap olunub.
2020-ci ildən "Space" MTRŞ-də yayımlanan "El bizim, sirr bizim", "Gərgin saat", "Elin sözü" tok-şoularının və "Elin gözü", "Elə çarə" proqramlarının baş redaktoru kimi çalışır.
2021-ci ildə Kulis.az ədəbi saytının təşkil etdiyi müsabiqədə 209 hekayə arasında "Qırmızı darvaza" əsəri ilk onluğa düşüb.
Bir sıra bədii əsərləri tərcümə olunaraq xarici mətbu orqanlarında yayımlanıb. Şeirləri əsasında mahnılar və serial saundtrekləri yazılıb.
Tanınmış yazıçı İlhamə Nasir Qubadlı işğalının son günlərini, məcburi köçkün həyatının məşəqqətlərini əks etdirən "İşıq" adlı romanı ədəbi mühitdə böyük əks-səda yaratdı.
Roman işğal altında olan yurdunu görmək üçün Arazı gizli yolla keçən jurnalist İşıq Qubadlının qeydlərindən bəhs edir.
Müəllif bədii dillə erməni vandalizmini, narkotik ticarətini və insanlığa qarşı törədilən vəhşilikləri faktlarla təqdim edir. Real həyat əhvalatları əsasında İranda azərbaycanlılara olan amansız işgəncələri göstərir. Həmçinin İran həbsxanasında günahsız qadınlara qarşı törədilən dəhşətli cəzaları, iyrənclikləri, psixoloji təzyiqləri bədii təsvir vasitələri ilə tam çatdıra bilir. Əsərin qəhrəmanı İşıq, Qubadlıdan geri qayıdarkən İran irticasının qurbanına çevrilir. Gənc qızı İranın ən amansız və qəddar zindanına salırlar.
Kitabları
thumb
Qocur (Tikantəpə)
Qocur - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Tikantəpə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 277 nəfər yaşayır (55 ailə).
Fucəkəndi (Çaroymaq)
Fucəkəndi — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Çaroymaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 163 nəfər yaşayır (24 ailə).
Üzeyir Hacıbəyov
Üzeyir bəy Əbdülhüseyn bəy oğlu Hacıbəyov — Azərbaycan   bəstəkarı, dirijor, musiqişünas, publisist, dramaturq, pedaqoq, ictimai xadim. SSRİ xalq artisti (1938). II dərəcəli iki "Stalin" mükafatı laureatı (1941, 1946). "Lenin" ordeni kavaleri (1938).
Azərbaycanın müasir peşəkar musiqi sənətinin banisi. Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1945), professor (1940), Azərbaycan Konservatoriyasının rektoru (1928–1929, 1939–1948), Azərbaycan SSR Bəstəkarlar İttifaqının sədri (1938–1948), 1-ci və 2-ci çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı (1937, 1941). 1938-ci ildən Sov.İKP-nin üzvü. Azərbaycan SSR himninin və Azərbaycan himninin müəllifidir. Bütöv İslam dünyasında ilk operanın müəllifidir.
Bəstəkar eyni zamanda Azərbaycanda və xaricdə bir çox tanınmış bəstəkar və musiqiçilərin pedaqoqu və müəllimi kimi də tanınır. Əfrasiyab Bədəlbəyli, Səid Rüstəmov, Asəf Zeynallı, Şəmsi Bədəlbəyli, Niyazi, Cövdət Hacıyev, Tofiq Quliyev, Qara Qarayev, Cahangir Cahangirov, Fikrət Əmirov, Şəfiqə Axundova və s. maestronun tələbələrindən idilər.
Həyatı
269x269px|thumb|left|Üzeyir Hacıbəyov atası ilə, Şuşa, 1890-cı il
Üzeyir Hacıbəyov 18 sentyabr tarixində (BSE-yə əsasən, 17 sentyabrda) Ağcabədidə anadan olmuşdur. Bir neçə il sonra (Azərbaycan mətninə görə 1896-cı ildə; rus mətninə görə isə 1897-ci ildə) şiə məzhəbinin Zaqafqaziya Müsəlmanları Ruhani İdarəsi şəhadətnamə buraxdı ki, "Şuşa şəhərinin sakini" Üzeyir Hacıbəyov müsəlman təqvimi ilə 1302-ci il zilhiccə ayının 7-ci günündə (5 sentyabr 1885-ci il) anadan olub, lakin Ü. Hacıbəyov bu sənədi yalnız 1914-cü ildə Bakıda aldı.
Atası Əbdülhüseyin Hacıbəyov kənd mirzəsi idi, anası Şirinbəyim xanım Əliverdibəyovlar nəslindən gəlirdi. Üzeyirin qardaşı Ceyhun Hacıbəyli karyerasının ilk dövründə Dağıstanlı əcdadlarının şərəfinə "Dj. Dağıstani" təxəllüsü ilə imza atırdı. Ümumilikdə ailədə üç qardaş və iki bacı var idi.
Doğulduqdan qısa müddət sonra Hacıbəyovlar ailəsi Azərbaycan mədəniyyətinin ən böyük mərkəzlərindən biri olan Şuşa şəhərinə köçdü və Üzeyir məhz burada böyümüşdür. Gələcək bəstəkarın atası uzun müddət məşhur Azərbaycan şairəsi, ictimai xadim və Qarabağ xanının qızı Xurşidbanu Natəvanın şəxsi katibi idi, hansı ki bəstəkarın tərbiyəsinə böyük təsiri olmuşdur. Üzeyirin anası Şirin Əliverdibəyova şairənin evində böyümüşdür, bəstəkarın babası və Natəvan isə süd bacı-qardaşı idilər.
Natəvanla tanışlıq gənc Üzeyir üçün ən yaxşı musiqi icmaları, Şuşanın məclislərinə yol açdı. Gənc yaşlarında muğam ifaçılığı dərsləri almış və Azərbaycan xalq musiqi alətlərində çalmağı öyrənmişdir. Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev və Cabbar Qaryağdıoğlunun 1897-ci ilə aid "Leylinin qəbri üzərində Məcnun" ("Leyli və Məcnun" sevgi dastanından bir epizod) adlı teatr əsərində 13 yaşlı Üzeyir qoşma xorda oxuyurdu.
Mədrəsə təhsilini və ikiillik rus-tatar məktəbini bitirdikdən sonra, 1899–1904-cü illərdə Qori şəhərindəki müəllimlər seminariyasında oxudu. Məhz orada o, skripka, violonçel və nəfəs alətlərində ifa etmək bacarıqlarına yiyələndi. bundan başqa gələcək bəstəkar Müslüm Maqomayevlə (müğənni Müslüm Maqomayevin babası) tanış oldu. Növbəti dörd il ərzində Hadrut və Bakı məktəblərində müəllimlik fəaliyyəti ilə məşğul oldu. 1905-ci ildə Bakıda ilk öncə Bibi-Heybət məktəbində, daha sonra "Səadət" məktəbində dərs demişdir və orada Azərbaycan dili, riyaziyyat, coğrafiya, tarix və eyni zamanda rus dilini öyrədirdi. Elə o vaxtı Həyat qəzetində tərcüməçi olaraq işə başladı, sonra İrşad qəzeti ilə əməkdaşlıq etdi. 1911-ci ildə sistematik musiqi təhsili almaq məqsədi ilə Moskvaya yola düşdü. Bir il ərzində Moskva Filarmoniya Cəmiyyəti yanında musiqi kurslarında Aleksey İlyinskidən dərs alırdı (solfecionu Nikolay Laduxin, harmoniyanı Nikolay Sokolovski keçirdi), ondan sonra Sankt-Peterburqa köçdü və orada konservatoriyada bir il oxudu (müəllimi Vasili Kalafati olmuşdur). Dostu Müslüm Maqomayev Hacıbəyovun maddi dəstəyini tamamilə öz üzərinə götürmüşdür. 1912-ci ildə Jeleznovodskda olarkən Hacıbəyov M. Maqomayevə yazırdı: ƏZİZ MÜSLÜM
Biz artıq 21 iyundan Jeleznovodskdayıq. Malikə müalicə olunmağa başlayır, mən isə fortepiano öyrənməyə başladım. Mən burada həftədə 3 dərs deyən və hər gün pianodan istifadə etməyə icazə verən müəllim tapdım, ayda cəmi 15 rubla.
Hələ Bakıda olarkən Malikə və mən Şuşaya getmək və orada tamaşalar vermək qərarına gəldik; Notların bir hissəsinin Sizin mənzilinizdə olduğunu bildiyimizdən, Məlikə ilə Sizin mənzilinizə getdik və notları götürdük; lakin Şuşa işi baş tutmadı, notlar Camaldadır. Bizimkilər Maştağı bağlarına köçdülər. Bakıya gedəndə yaz. Mən də Moskvaya yola düşməmişdən əvvəl yazacam. Makkinin səhhəti barədə xəbər ver, orada yaşayışınız necədir? Burada çox da darıxmırıq, bəzən qrup halında gəzirik. Məlikə və məndən Badyuşa, anaya, Camul, Makka və bütün dostlarınıza salamlarımı göndər.
Sənin Üzeyirin. 3 iyul 1912-ci il. Jeleznovodsk. İnjenernı döngəsi, daça № 9.
1931-ci ildə xalq çalğı alətləri orkestrini, 1936-cı ildə isə dövlət xorunu təşkil etdi. 7 may 1938-ci ildə Üzeyir bəy partiyaya qəbul üçün müraciət etdi və Sov. İKP MK onun xidmətlərini və Azərbaycan SSR KP MK-nın vəsatətini nəzərə alaraq, istisna hal kimi namizədlik təcrübəsi keçmədən onu partiya sıralarına qəbul etdi. 1938-ci ildə Hacıbəyov "Lenin" ordeni ilə təltif edildi və SSRİ xalq artisti adına layiq görüldü. Bir il sonra bəstəkar Azərbaycan Konservatoriyasının rektoru təyin edildi və həmin 1939-cu ildə SSRİ Bəstəkarlar İttifaqının 1-ci qurultayının təşkilat komitəsinin üzvü seçildi. Ömrünün son 10 ilində Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqına rəhbərlik etmişdir. 1943-cü ildə tank kolonunun inşası üçün öz cibindən 25.000 rubl bağışladı.
1945-ci ilin sentyabrında Hacıbəyov Azərbaycan SSR EA İncəsənət İnstitutunun direktoru təyin edildi.
1945-ci ildə qurulduğu gündən Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının daimi üzvü və iki çağırış SSRİ Ali Sovetinin deputatı olmuşdur (1937, 1941).
1947-ci ildə şəkərli diabetdən əziyyət çəkən Üzeyir Hacıbəyovun vəziyyəti ağırlaşdı və səhv təyin olunmuş müalicə səbəbindən daha da mürəkkəbləşdi. Moskva şəhərinin Kremlin xəstəxanasında müalicə almağa başladı, daha sonra Mərdəkandakı dövlət sanatoriyasına köçürüldü. 1948-ci il noyabrın 23-də, gecə saat 2 radələrində bəstəkar Bakıda, "Monolit" binasının dördüncü mərtəbəsindəki mənzilində ürək çatışmazlığından vəfat etdi. Bakıda Birinci Fəxri Xiyabanda dəfn olundu.
Ailəsi
thumb|Şirinbəyim xanım Hacıbəyova-Əliverdibəyova left|thumb|301x301px|Üzeyir bəy və Məleykə xanım Hacıbəyovlar
Yaradıcılığı
Üzeyir Hacıbəyovun yaradıcılığında Qərb və Şərq musiqi üslubları birləşdirilib; onun tərəfindən Azərbaycan xalq musiqisinin elementləri klassik Avropa ənənələrinə uyğunlaşdırılmışdır. Bu metoddan istifadə edərək Hacıbəyov 1908-ci ildə Azərbaycan şairi Füzulinin eyni adlı poeması əsasında ilk Azərbaycan operası "Leyli və Məcnun"u yaratdı. 1909-cu ildə yaratdığı "Şeyx Sənan" adlı ikinci operası üslubuna görə sələf xeyli dərəcədə fərqlənirdi və əsasən müəllifin musiqisindən ibarət idi. 1910–1915-ci illər arasında yazılmış növbəti dörd opera ənənəvi Azərbaycan muğamı əsasında qurulmuşdur ("Rüstəm və Zöhrab" (1910), "Şah Abbas və Xurşud Banu" (1911), "Əsli və Kərəm" (1912), "Harun və Leyla" (1915)). Bəstəkarın ən yaxşı əsəri 1936-cı ildə yazılmış "Koroğlu" operası hesab olunur. Bu əsərinə görə Üzeyir Hacıbəyova 1941-ci ildə "Stalin" mükafatı verildi. Ümumilikdə, o, 7 opera və 3 operetta yazmışdır: "Ər və arvad" (1909), "O, olmasın bu olsun" (1910) və "Arşın mal alan" (1913). Hacıbəyov "Koroğlu" operası xaricində bütün əsərlərinin librettosunun müəllifi idi. Onun həmçinin yarımçıq qalmış "Firuzə" operası var idi. Bu əsəri bəstəkar İsmayıl Hacıbəyov tamamladı.
Üzeyir Hacıbəyli Nizami Gəncəvinin sözlərinə "Sənsiz" (1941) və "Sevgili canan" (1943) kimi əsərlər yaradaraq "romans-qəzəl" adlı kamera vokal musiqisinin yeni janrını kəşf etdi. Bundan əlavə, Hacıbəyov həm də Azərbaycan opera məktəbinin qurucusu hesab olunur. Viktor Vinoqradov "Üzeyir Hacıbəyov və Azərbaycan musiqisi" kitabında yazır: "…Onun xidmətləri həqiqətən böyükdür. Təsadüf deyil ki, Azərbaycanda opera kütləvi musiqi janrıdır.…"
1918-ci ildə bəstəkar Azərbaycan himnini bəstələdi. 1920–1991-ci illərdə Azərbaycanın SSRİ ittifaq respublikalarının tərkibinə daxil olması səbəbindən bu himn səsləndirilmirdi, lakin 1930-cu ildə Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasının 10-cu ildönümü münasibətilə Üzeyir bəy Azərbaycan SSR-in yeni himn sözlərini və musiqisini yazdı. Yeni himn ilk dəfə 28 aprel 1930-cu ildə Hacıbəyovun rəhbərliyi altında səsləndirildi. 1930-cu ilə aid Azərbaycan SSR-in himni kantata janrına oxşar olduğundan ona bəzən kantata da deyilir. Artıq 1944-cü ildə o, ittifaq respublikasının yeni himnini tərtib etdi, hansı ki Azərbaycan SSRİ-in tərkibindən çıxanadək səsləndirilirdi. 1991-ci ildə 1918-ci ilə aid köhnə himn yenidən "dövlət" statusunu aldı.
1920-ci illərin sonu və 30-cu illərin əvvəllərində o, xalq çalğı alətləri orkestri üçün ilk Azərbaycan kütləvi mahnılarını, kamera instrumental əsərlərini yaratdı ("Pambıq tarlalarında" süitası, "Çahargah" və "Şur" ladaları) və skripka, violonçel və fortepiano üçün kantatlar (o cümlədən "Füzulinin xatirəsinə "(1934)), orkestr (uverturalar) və xor əsərlərini bəstələmişdir.
Leyli və Məcnun operası
300px|thumbnail|left|"Leyli və Məcnun" operasının afişası, 1908-ci il Üzeyir Hacıbəyov ilk Azərbaycan operasını (muğam operası) 1907-ci ildə yazmağa başladı. O, 1908-ci ilə qədər tamamlandı və daha sonra ilk dəfə Bakıda, neft maqnatı və xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevə məxsus teatrda tamaşaya qoyuldu. Operanın tamaşaya ilk dəfə qoyulmasında həm Azərbaycan SSR-in, həm də sonradan müstəqil Azərbaycanın populyar musiqi və ictimai xadimləri olacaq Azərbaycan mədəniyyət xadimləri iştirak etmişdir.
Tar çalan sonradan məşhurlaşan Qurban Pirimov olmuşdur, Hüseynqulu Sarabski Məcnun rolunu oynamışdır, bəstəkarın özün isə orkestrdə skripka partiyasını ifa etmişdir. Leyli rolunu kişi canlandırmışdır. Sarabski, 1930-cu ildə nəşr olunan xatirələrində yazır: "…Bu tamaşadan sonra bir çoxları məni Məcnun çağırmağa başladılar. Mən bu adın dəyərini bilirdim, mən onunla fəxr edirdim. Əvvələr küçədə məni istehza ilə qarşılayan insanlar indi məni hörmət və məhəbbətlə qəbul edirdi. "
Bəstəkarın "Leyli və Məcnun" əsəri muğam operası və ümumilikdə Azərbaycan operası janrının təməlini qoydu. Sonralar o, xatıralyırdı:
Üzeyir Hacıbəyov seçimini Füzulinin "Leyli və Məcnun" (poemanın özü Leyli və Məcnun ərəb əfsanəsi üzərində qurulmuşdur) və xalq musiqisinin janrlarında saxladı ki, bu da əsərin müsəlman cəmiyyətində qəbul edilməsinə müsbət təsir göstərdi. Azərbaycandan kənarda opera ilk dəfə Tiflisdə tamaşaya qoyuldu.
Muğamdan savayı "Ləyli və Məcnun" operasında çalınan bütün musiqi parçaları müəllifin özü tərəfindən yazılmışdır. Tamaşa boyunca yalnız bir Azərbaycan xalq mahnısı səslənir. Səciyyəvi ahəng strukturu və ritm tamaşanın bütün müəyyən obrazları ilə uyğunlaşır.300px|thumbnail|left|Üzeyir Hacıbəyov, 1946-cı il
"Arşın mal alan" operettası
"Arşın mal alan" bəstəkarın sonuncu və ən populyar operettalarındandır. O, 1913-cü ildə Sankt-Peterburqda yazılmışdır. Operettada hadisələr Şuşa şəhərində baş verir. Rəşid Behbudovun qızı Rəşidə "Arşın Mal Alan"ın yaranma hekayəsini belə təsvir edir: … Mənim babam Məcid bəy Behbudalı, keçmişdə Behbudovlar nəsili belə adlanırmış, qeyri-adi səsə malik imiş, xalq mahnılarını mükəmməl ifa edirmiş və 30 yaşında artıq peşəkar bir müğənni olmuşdur. Bundan əvvəl isə atasına kömək edirmiş: bir qutu ipək yığaraq o vaxt yaşadıqları Şuşa küçələrini gəzir və yerli modapərəstləri mallara baxmağa dəvət edirdi: "Arşin mal alan, arşin mal alan…". Xırdavatçının ifadəli siması gələcək bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun uşaqlıq xatirəsinə o qədər həkk olundu ki, sonradan o, bu süjeti "Arşın mal alan" operettasında istifadə etdi. …"
Janr və forma baxımından Əsgərin açılış ariyası və operettanın digər bir sıra vokal nömrələri sırf Avropa tərzində ifa olunmuşdur. Eyni zamanda, onların melodiyaları şübhəsiz milli koloritə sahibdirlər. Xüsusilə, bəhs olunan Əsgərin açılış ariyası segah məqamında, Cahanın kupletləri və rəqsi şur məqamında, Vəli və Tellinin dueti də şur məqamında ifa olunmuşdur. "Arşın mal alan"ın premyerası 1918-ci ildə Zeynalabdin Tağıyevin teatrında baş tutdu. Sonralarda "Arşın mal alan" 75-dən çox dilə tərcümə edildi və 76 ölkədə 187 teatrda səhnəyə qoyuldu: Gürcüstanın 16 şəhərində, Bolqarıstanın 17 şəhərində, ABŞ-nin 13 ştatında, Polşanın 17 şəhərində (1500 dəfə), Rusiyanın 28 şəhərində, Çinin 8 şəhərində və s.    1919-cu ildə Hacıbəyov qardaşlarının truppası Türkiyənin İstanbul şəhərinə qastrola gəlmişdir. Bu qastrollar o qədər uğurlu alındı ​​ki, Azərbaycan artistləri İstanbulda yerləşən "Şərq" teatrını bir neçə ay icarəyə götürməli oldular. 4 iyul 1925-ci ildə Parisin "Femina" teatrında premyerası baş tutan "Arşın mal alan" operettasının tamaşa edilməsi xüsusilə vurğulamağa dəyər. Müəllifin qardaşı Ceyhun bəy əsəri fransız dilinə tərcümə etmişdir. Rolları Fransa artistləri Derval (Sultan bəy), Monte (Əsgər), Passani (Gülçöhrə), Maqali (Asya) və başqaları ifa etdilər. Məşhur Polşa dramaturqu S. Povolotski xatırlayır: …Mən Əsgrəin ariyasını ilk dəfə möhtəşəm müğənni Rəşid Behbudovun ifasında dinlədim. Sonra mən əsas rolda Rəşid Behbudovun olduğu "Arşin mal alan" filmini izlədim. Film mənə çox təsir etdi və mən onu sevdim. Bir müddət sonra sevilən müğənni bir daha Polşaya qastrol səfərinə gəlir. Hər konsertdə ifa etdiyi "Arşin mal alan"dan Əsgər ariyasını Polşa dilində mən bir daha dinlədim. Növbəti konsertdən sonra Rəşid Behbutova yaxınlaşdım və "Arşın mal alan"ı polyak dilinə tərcümə etmək arzumu onunla bölüşdüm. Müğənni təklifimi bəyəndi…thumb||200px|right|[[Üzeyir Hacıbəyovun qəbirüstü abidəsi]]
1954-cü ildə A. Vegersk adına Belostok dövlət teatrında "Arşın mal alan" polyak dilində səhnələşdirildi. Baş rolları E. Poreda və S. Voloşin oynadılar. 2004-cü ildə Vaxtanqov adına Teatr İnstitutu yanında Şukin adına Dövlət Teatrının səhnəsində "Arşin mal alan" adlı yeni tamaşanın premyerası baş tutdu, tamaşada Şukin Teatr Məktəbinin məşhur rus aktyor-məzunlarının iştirak etdilər. 2007-ci ildə operetta Vyanada səhnəyə qoyuldu.
"Arşın mal alan" operettasının ekranlaşdırılması
"Arşın mal alan" operettası 4 dəfə ekranlaşdırılmışdır. İlk ekranlaşdırılması 1916-cı ildə Rusiyada həyata keçirildi. Rejissor Boris Svetlov bu ekranlaşdırılmanı Hüseynqulu Sarabski, Əhməd Ağdamski və Mirzəağa Əliyevin iştirakı ilə Piron qardaşlarının "Film" studiyasında təşkil etdi. Növbəti film ekranlaşdırılma 1917-ci ildə Sankt-Peterburqda edildi, lakin müəllifin təkidi ilə film prokatdan çıxarıldı. Elə həmin il "Arşın mal alan" ABŞ-də çəkildi. 16 fevral 1917-ci il tarixli "Molla Nəsrəddin" jurnalında yazılmışdır: "…Nyu-York qəzetlərindən birində xəbər verilir ki, Amerikada "Arşın mal alan" səhnələşdirilib. Həmyerlimiz Üzeyir bəy Hacıbəyovun bu ecazkar operettası Amerika tamaşaçılarının da rəğbətini qazandı…".
15 sentyabr 1918-ci ildə "Millət" qəzetində Yusif Vəzir da bu faktı təsdiqlədi. O, yazırdı: "…Arşin mal alan Amerika səhnələrində belə uğur qazanmışdır… Bütün İslam dünyasında ilk opera və operettanın müəllifləri olduğumuzu qürurla elan edə bilərik…". 1937-ci ildə erməni əsilli Amerika rejissoru Setraq Vartyan müəllifin adını qeyd etmədən üçüncü dəfə "Arşin mal alan"ı erməni dilində ekranlaşdırdı. Üzeyir Hacıbəyov öz etirazını şəxsən Stalinə ünvanladı. Sonuncunun göstərişi ilə 1945-ci ildə Azərbaycanda Hacıbəyovun əsərinin ekranlaşdırılması təşkil edildi. Filmin ssenarisini Sabit Rəhman yazmışdır, Rza Təhmasib və Nikolay Leşenko rejissor olaraq təyin edildilər. Musiqi redaktoru vəzifəsi Üzeyir bəyin qardaşı oğlu Niyaziyə həvalə edildi. Filmin aktyor heyəti həqiqətən də ulduzlu idi. Rəşid Behbudov və Leyla Bədirbəyli dəvət olunmuşdular. Gənc Tamaşaçılar Teatrının gənc aktrisası Rəhilə Mustafayeva Asya roluna təyin olunmuşdur. Tanınmış sovet rejissoru, aktyor və ssenarist Qriqori Aleksandrov layihənin konsultantı vəzifəsini aldı.
İlk əvvəl film Sovet senzurası tərəfindən bəyənilmədi və onun prokatı qadağan edildi, lakin xudsovetin fikri ilə razılaşmayan və filmin "dünyanı fəth edəcəyinə" inanan Sergey Eyzenşteyn Stalinin filmi izləməsinə nail oldu və o, onun xoşuna gəldi. Stalinin bəyənməsindən sonra "Arşın mal alan" filmi SSRİ-də prokata çıxdı və "Stalin" mükafatını qazandı.
"O, olmasın, bu olsun"
1910-cu ildə yazılmış "O, olmasın, bu olsun" operettası bəstəkarın ikinci musiqili komediyasıdır ("Ər və arvad"dan sonra). Onun premyerası 25 aprel (8 may) 1911-ci ildə Bakıda Mayılov qardaşlarının teatrında (indiki M. F. Axundov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı) baş tutdu. Teatr tamaşasının aktyor heyəti bunlardan ibarət idi: Məşədi İbad – Mirzəağa Əli oğlu Əliyev, Sərvər – Hüseynqulu Məlik oğlu Sarabski, Rüstəm bəyin qızı Gülnaz – Əhməd Bəşir oğlu Ağdamski, Həsən bəy – Məmməd Hənəfi Həsən oğlu Terequlov. Teatr tamaşasının dirijoru komediyanın müəllifi özü olmuşdur. Bu komediyanın bir neçə səhnə redaksiyası var idi, o, bir çox dillərə tərcümə edilmiş və Cənubi Qafqaz, Türkiyə, Bolqarıstan, Yəmən və s. ölkələrin şəhərlərində uğurla səhnəyə qoyulmuşdur. Komediyanın librettosu ilk dəfə 1912-ci ildə Bakı şəhərində, Orucov Qardaşları Mətbəə Nəşriyyatında çap olunmuşdur. Əvvəlcə o, üç pərdəli idi, 1915-ci ildə hamam səhnəsi yazıldıqdan sonra isə dörd pərdəli musiqili komediyasına çevrildi. Musiqi üçün Üzeyir Hacıbəyov Azərbaycan xalq musiqisindən və muğamdan, mətn üçün isə Füzulinin qəzəllərindən istifadə etmişdir.
Bu komediya 1956-cı ildə "Azərbaycanfilm" kinostudiyası tərəfindən ekranlaşdırılmışdır. "O olmasın, bu olsun" filmi də tamaşaçıların rəğbətini qazanmışdır.