cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Günəş sistemi
Erida
Erida Seyrək diskdə yerləşən ən böyük göy cismidir. Təqribən 2400 kilometrlik ölçüləri ilə Plutondan 5% daha böyük olub, bir planetin tərifinin necə olması mübahisələrini başlatmışdır. Erida məlum olan cırtdan planetlərin ən böyüyüdür. Disnomiya adlı təbii peykə sahibdir. Günəşə ən yaxın olduğu nöqtə 38,2 AV, Günəşdən ən uzaq olduğu nöqtə isə 97,6 AV-dir.
Heliopaus
thumbnail|Voyager kosmik gəmilərinin Heliopausa daxil olması. Günəş sisteminin sərhəddini təşkil edən kürə iki bölgəyə ayrılır. Günəş küləyi 95 AV məsafəyə çatdıqdan sonra gücünü itirir. Bu bölgənin sərhəddi Günəş küləyinin ulduzlararası boşluqdan gələn küləklərlə toqquşduğu nöqtədir. Burada Günəş küləyi yavaşlayır, sıxlaşır və daha qarışıq formaya düşür. Bir kometanın quyruğu kimi görünən və hərəkət edən Günəş qını deyilən böyük oval bir quruluş meydana gətirir. Bu oval quruluş ulduz küləyi istiqamətində 40 AV, əksi istiqamətində isə bundan bir neçə dəfə daha çox məsafədə uzanır. Günəş sisteminin sərhəddini təşkil edən kürənin xarici sərhəddinə Heliopaus deyilir. Bura Günəş küləyinin tamam başa çatıb, ulduzlararası boşluğun başladığı yerdir.
Günəş sisteminin sərhəddini təşkil edən kürənin xarici sərhəddinin forması həm ulduzlararası boşluqla olan təsirlərin axıcı dinamikasına görə, həm də cənuba doğru yönələn Günəşin maqnit sahəsi ilə müəyyən olunur. Buna örnək olaraq şimal yarımkürədə, cənub yarımkürəyə görə 9 AV daha xaricə uzandığını göstərmək olar. Heliopausun kənarında təqribən 230 AV uzaqlığa qədər Günəş sisteminin Süd Yolunda irəliləyərkən geriyə buraxdığı plazma mövcud olur.
Oort buludu
thumbnail|300px|[[Oort buludunun yerləşdiyi mövqeni təsvir edən Günəş sisteminin profili.]] Mövcud olduğu ehtimal olunan Oort buludu bir trilyon göy cismindən ibarət olan uzun periodlu kometaların meydana gəldiyi yer kimi qəbul olunmuşdur. Günəş sistemini 50 AV uzaqlıqdan əhatə etməyə başlayaraq 50000 AV uzaqlığa qədər yayılır. Oort buludunun 100000 AV-yə qədər uzantısı olduğu düşünülür. Xarici planetlərlə olan cazibə qüvvəsi təsiri nəticəsində Daxili Günəş sistemindən xaricə atılmış göy cismlərindən meydana gəldiyi düşünülür. Oort buludu çox yavaş hərəkət edir və toqquşmalar keçən ulduzun cazibə qüvvəsinin təsirləri ya da qalaktik qabarma-çəkilmələr kimi hadisələrdən təsirlənir.
Sedna və Daxili Oort buludu
thumbnail|200px|[[90377 Sedna-nın teleskopdan görünüşü.]] 90377 Sedna Plutona oxşayan qızılı rəngdə olan göy cismidir. Çox böyük ekliptik orbiti vardır. Günəşə ən yaxın olduğu nöqtə 76 AV, Günəşə ən uzaq olduğu nöqtə isə 928 AV-dir. Günəşin ətrafında tam dövrə vurması üçün 12050 il lazımdır. Onu 2003-cü ildə tapan Mayk Braun Sednanın nə Seyrək diskin, nə də Koyper qurşağının nümayəndəsi ola bilməyəcəyini, çünki Günəşə ən yaxın nöqtəsinin Neptunun çölə doğru hərkətlərindən təsirlənə bilməyəcək dərəcədə uzaqda olduğunu bildirir. Onunla birlikdə bəzi astronomlar 45 AV-lik Günəşə ən yaxın məsafə, 415 AV-lik isə Günəşə ən uzaq məsafəyə sahib olan 2000 CR 105 göy cismi ilə birlikdə Sednanın ayrı bir təsnifata aid ola biləcəyini düşünürlər. Mayk Braun bu yeni təsnifatı Daxili Oort buludu olaraq adlandırmışdır. Günəşə yaxın olsa da, Oort buludunun formalaşmasına oxşar bir proses nəticəsində meydana gəldiyi düşünülür.
Sərhədlər
Günəş sisteminin böyük hissəsi hələ də məlum deyildir. Günəşin cazibə qüvvəsinin sahəsinin təqribən 125000 AV olduğu düşünülür. Bu sahəyə qədər Günəşin cazibə qüvvəsinin gücü ətrafdakı ulduzların cazibə qüvvəsinin gücünü üstələyir. Buna əsasən Oort buludunun xarici hissəsi 50000 AV-dən çox ola bilməz. Sedna kimi kəşflərə baxmayaraq Koyper qurşağı ilə Oort buludu arasında qalan on minlərlə AV ölçüyə sahib olan bölgənin xəritəsi hazırlana bilməmişdir. Eyni zamanda Merkuri ilə Günəş arasındakı bölgə haqqında da tədqiqatlar davam etməkdədir. Günəş sisteminin xəritəsinin hazırlanmadığı bölgələrdə, hələ də kəşf edilməmiş göy cismləri ola bilər.
Süd Yolundakı yeri
thumbnail|Günəş sisteminin [[Süd Yolu qalaktikasındakı mövqeyi.]] Günəş sistemi təqribən 100000 işıq ili ölçüsündə olan və içində 200 milyarda qədər ulduz olan Süd Yolu qalaktikasında yerləşir. Günəş sistemi Süd Yolunun Orion qolu deyilən xarici spiral qollarından birinin içindədir. Günəşin Qalaktika mərkəzindən uzaqlığı təqribən 25–28 min işıq ilidir. Günəş sisteminin Süd Yolundakı sürəti təqribən 220 km/s-yə bərabərdir və tam dövrəsini 225–250 milyon ilə başa vurur. Bu dövrə Günəş sisteminin Qalaktik ili olaraq qəbul olunmuşdur.
Günəş sisteminin qalaktika içindəki mövqeyi böyük ehtimalla Yerdə həyatın mövcud olmasına səbəb olmuşdur. Günəş sisteminin orbiti təqribən dairə formasındadır və spiral qollarla eyni sürətə sahibdir, yəni nadir hallarda spiral qolların içindən keçir. Spiral qollar təhlükəli ifrat yeni ulduzların daha sıx şəkildə mövcud olduğu bölgədir. Bu xüsusiyyət Yerdə həyatın formalaşa bilməsi üçün çox uzunmüddətli qərarlılıq dövrələrini təmin etmişdir. Bundan başqa Günəş sistemi qalaktika mərkəzinin ulduzlarla dolu olan yerindən də uzaqdır. Günəş sistemi qalaktika mərkəzinə yaxın yerləşsə idi, yaxındakı ulduzların cazibə qüvvələrinin təsirləri Oort buludunda olan göy cismlərinə təsir göstərər və Daxili Günəş sistemində daha çox kometanın dolaşmasına şərait yaradardı. Qalaktika mərkəzinin sıx şüalanması da Yerdə mürəkkəb həyat növlərinin yaranmasının qarşısını ala bilərdi. Astronomların yanaşmalarına görə Günəş sisteminin indiki mövqeyində belə, yaxın keçmişdə yaranmış ifrat yeni ulduzlar radioaktiv toz dənəcikləri və kometa oxşarı göy cismlərini Günəş sisteminə göndərməklə son 35000 ildə Yerdəki həyata mənfi təsir göstərə bilər.
Yaxın ətrafı
thumbnail|350px|[[Yerli qabarcıq|Yerli qabarcığın təmsili təsviri.]] Günəş sisteminin qalaktikada yerləşdiyi mövqenin yaxın ətrafı Yerli ulduzlararası buludda yerləşən Yerli qabarcığın təqribən 30 işıq ili genişliyində olan sahəsidir. Yerli qabarcıq ulduzlararası boşluğun içində yerləşən, qum saatı formasında olan və təqribən 300 işıq ili genişliyindəki bir boşluqdur. Qabarcıq yaxın keçmişdə meydana gəlmiş ifrat yeni ulduzların məhsulu olan yüksək istiliyə sahib plazma ilə örtülmüşdür.
Günəşin ulduzlararası boşluqda hərəkət etdiyi yol üstündəki zirvə nöqtəsi Lira bürcünün ən parlaq ulduzu olan Veqanın olduğu yöndədir.
Günəşə on işıq ili qədər uzaqlıqdakı sahələrdə nisbətən az ulduz vardır. Bunlardan ən yaxını Günəşə 4,4 işıq ili uzaqlıqda yerləşən Alfa Kentavr üçlü ulduz sistemidir. Alfa Kentavr A, Alfa Kentavr B ulduzları Günəşə oxşayan bir-birinə yaxın cüt ulduzlardır. Proksima Kentavr olaraq da tanınan qırmızı cırtdan tipli Alfa Kentavr C bu cüt ulduza 0,2 işıq ili uzaqlıqdakı orbitdə hərəkət edir. Bunlardan başqa 5,9 işıq ili uzaqlıqda qırmızı cırtdan tipli Barnard, 7,8 işıq ili uzaqlıqda qırmızı cırtdan olan Volf 359 və 8,3 işıq ili uzaqlıqda qırmızı cırtdan olan Lelond 21185 ulduzları yerləşir. Günəşə on işıq ili məsafədən daha yaxın olan ən böyük ulduz, ondan iki dəfə çox kütləyə sahib olan Siriusdur. Bu ulduzun orbitində Sirius B adlı ağ cırtdan tipli ulduz dönür. Bunlardan başqa Günəşdən 8,7 işıq ili məsafədə ikili qırmızı cırtdan tipli ulduz sistemi olan Laytn 726-8 və 9,7 işıq ili uzaqlıqda yerləşən qırmızı cırtan tipli ulduz olan Ross 154 ulduzunu göstərmək olar. Günəşə oxşayan ən yaxın ulduz 11,9 işıq ili uzaqlıqda yerləşən Tau Ceti ulduzudur. Kütləsi Günəşin kütləsinin 80%-i, parlaqlığı isə Günəşin parlaqlığının 60%-i qədərdir. Günəşə ən yaxın planet sisteminə sahib olan ulduz 10,5 işıq ili uzaqlıqda yerləşən Günəşdən daha az parlaq və daha qırmızı olan Epsilon Eridani ulduz sistemidir. Varlığı sübut olunan tək planeti Epsilon Eridani B-nin kütləsi təqribən Yupiterin 1,5 qatı qədərdir. Epsilon Eridani B öz ulduzu ətrafında tam dövrəni 6,9 ilə başa vurur.
Kəşf və tədqiqatlar
Minlərlə il boyunca bir neçə istisnadan başqa insanlar Günəş sisteminin mövcud olduğuna inanmamışdı. İnanclara görə Yer Kainatın mərkəzində sabit şəkildə dayanmışdı və göydə yerləşən müqəddəs göy cismlərindən də fərqli idi. Nikolay Kopernik, hind alimi Aryabhata və yunan filosofu Samoslu Aristarx kimi qabaqcıl alimlər Günəşin mərkəzdə olması haqqında nəzəriyyələr ortaya atmışdılar. Qalileo Qaliley, İohann Kepler və İsaak Nyuton tərəfindən öndərlik edilən XVII əsrin nəzəri inkişafı mərhələ-mərhələ təkcə Yerin Günəş ətrafında döndüyü düşüncəsinin deyil, eyni zamanda digər planetlərin də Günəşin ətrafında döndüyünü, dolayı yolla da onların dini yox, maddi varlıqlar olduğu düşüncəsinin qəbul olunmasına imkan yaratmışdılar.
Teleskopla müşahidələr
thumbnail|[[İsaak Nyutonun teleskopunun kopyası.]] Günəş sisteminin ilk dəfə əsaslı şəkildə tədqiq olunması astronomların adi gözlə görünməyəcək qədər sönük olan göy cismlərinin xəritələrini teleskop müşahidələri ilə çıxartdıqları zaman başladı.
Qalileo Qaliley Günəş sisteminin nümayəndələri haqqında fiziki tapıntıları kəşf edən ilk alimdir. Ay üzündə kraterlər olduğunu, Günəşin üstündə ləkələr olduğunu və Yupiterin orbitində dörd böyük peyk olduğunu kəşf etmişdir. Bu peyklər onun şərəfinə Qalileo peykləri olaraq adlandırılırlar. Bundan başqa Qalileo Qaliley Saturnun halqalarını da müşahidə etmişdir. Qalileydən sonra Xristian Hüygens Saturnun peyki olan Titanı və Saturnun halqalarının formasını kəşf etmişdir. Covanni Domeniko Kassini Saturnun dörd peykini, halqaları arasında yerləşən aralığı və Yupiterin Böyük qırmızı ləkəsini kəşf etmişdir. Saturnun halqalarındakı aralıq onun şərəfinə Kassini aralığı olaraq adlandırılır. thumbnail|left|[[Qalileo Qalileyin Yupiter haqqında olan məqaləsi.]] Edmund Halley 1705-ci ildə bir kometanın fərqli dövrlərdə görünməsi ilə bağlı qeydlərin əslində hər 75–76 ildən bir geri gələn eyni göy cisminə aid olduğunu kəşf etdi. Bu Günəşin ətrafında planetlərdən başqa digər cismlərin də orbitlərinin olduğu haqqında ilk sübutdu. Bu kometa onun şərəfinə Halley kometi olaraq adlandırılmışdır. Bu dövrdə, yəni 1704-cü ildə Günəş sistemi termini ilk dəfə istifadə olunmağa başlamışdı.
Uilyam Herşel 1781-ci ildə Buğa bürcündə yerləşən ikili ulduz sistemini müşahidə edərkən, kometa olduğunu düşündüyü bir göy cismini müşahidə etdi. Sonradan bu kəşfin orbitə sahib olan bir planet olduğunu sübut etdi. Beləliklə Uran kəşf edilən ilk planet oldu.
Uranın orbitindəki kənarlaşmaların müşahidə olunması 1846-cı ildə ondan daha uzaqda yerləşən böyük bir planetin cazibə qüvvəsinin təsiri ola biləcəyi düşünüldü. Urban Leveryenin hesablamaları nəticəsində Neptunun kəşfi mümkün oldu. Merkurinin orbitindəki kənarlaşmalara başqa bir planetin səbəb olduğunu düşünən Urban Le Verriye 1859-cu ildə Vulkan adlandırdığı yeni bir planetin olduğunu iddia etdi. Buna baxmayaraq sonradan bunun doğru olmadığı məlum oldu. thumbnail|[[Plutonu kəşf edən Klayd Tambo.]] Günəş sisteminin tam olaraq nə vaxt kəşf edildiyi mübahisəli məsələ olsa da, XIX əsrdə baş verən iki müşahidə Günəş sisteminin təbiətini və Kainatdakı yerini ortaya qoymuşdur. Bunlardan birincisi 1838-ci ildə Fridrix Uilyam Bessel tərəfindən uğurlu şəkildə Yerin Günəş ətrafındakı hərəkətinin səbəb olduğu bir ulduzun mövqeyində görünən sürüşmənin ulduz uzaqlıq bucağını ölçməsidir. İkinci olaraq da 1856-cı ildə Pietro Ancelo Sekki yeni kəşf olunan spektroskopdan istifadə edərək Günəşin və digər ulduzların spektr izlərini bir-biri ilə müqayisə etdi və demək olar ki, eyni olduqları qənaətinə gəldi. Günəşin bir ulduz olduğunun müəyyən olunması, digər ulduzların da öz sistemlərinin olduğu ehtimalını yaratdı, ancaq bunun sübut olunması üçün 140 il lazım oldu.
Öz planet sistemimizdən başqa 1992-ci ildə PSR 1257+12 pulsarının ətrafında da planet sisteminin olduğu ilə bağlı ilk sübutlar əldə olundu. Üç il sonra Günəşə oxşayan bir ulduzun ətrafında dönən 51 Peqasi b planeti kəşf olundu.
Devid Cevit və Ceyn Lu tərəfindən 1992-ci ildə (15760) 1992 QB1 kəşf edildi. Bu Koyper qurşağı deyə adlandırılacaq qurşağın kəşf olunan ilk nümayəndəsi idi.
Kosmik gəmilərlə müşahidələr
thumbnail|[[Pioner 10-un təmsili təsviri. 1983-cü ildə Plutonun orbitini keçmişdir. Ondan son siqnal 2003-cü ilin yanvar ayında 83 AV uzaqlıqdan alınmışdır. Pioner 10 43,400 km/s sürətlə Günəş sistemindən uzaqlaşır. ]] Kosmik dövrün başlamasından bu yana əhəmiyyətli sayda tədqiqatlarda, müxtəlif kosmik tədqiqat qurumları tərəfindən təşkil olunan missiyalarda robot kosmik gəmilərdən istifadə olundu.
Günəş sistemində yerləşən bütün planetlər kosmik gəmilərlə müşahidə olunmuşdur. İnsansız həyata keçirilən bu missiyalarda bütün planetlərin yaxından çəkilmiş şəkilləri əldə olunmuş və səthə enilən vəziyyətlərdə torpaq və atmosfer analizləri qismən həyata keçirilmişdir.
Kosmosa göndərilən insan istehsalı ilk qurğu 1957-ci ildə kosmosa çıxarılan və təqribən bir il orbitdə qalan SSRİ süni peyki Sputnik-1-dir. Kosmosdan Yerin ilk şəklini 1959-cu ildə kosmosa çıxarılan ABŞ süni peyki Eksplorer 6 çəkmişdir.
Alçaqdan uçuşlar
thumbnail|left|[[Voyager 1 tərəfindən 6 milyard km uzaqlıqdan çəkilmiş Yerin təsviri.]] Günəş sistemində yerləşən cismlərin üzərindən alçaqdan uçmağı bacaran ilk süni peyk 1959-cu ildə Ay missiyasını həyata keçirən Luna 1-dir. Ayla toqquşması planlanmışdı, ancaq hədəfindən yayınaraq Günəşin orbitinə keçən ilk insan istehsalı qurğu olmuşdur. Mariner 2 1962-ci ildə Veneranın yaxınlığından keçərək bir planetə yaxınlaşan ilk süni peyk olmuşdur. Marsın yaxınlarına edilən ilk uğurlu uçuş 1964-cü ildə Mariner 4 tərəfinən həyata keçirilmişdir. 1974-cü ildə isə Mariner 10 Merkurinin yaxınlığından keçərək planeti öyrənmişdir.
Xarici planetləri müşahidə edən ilk süni peyk 1973-cü ildə Yupiterin yaxınlığından keçən Pioner 10 olmuşdur. 1979-cu ildə Pioner 11 Saturnu müşahidə etmişdir. Voyager missiyasında iştirak edən kosmik gəmilər 1977-ci ildə kosmosa çıxarıldıqdan sonra xarici planetlər ətrafında vurduqları böyük dövrəni tamamlamışdılar. Voyager 1 və Voyager 2 1979-cu ildə Yupiterin, 1981-ci ildə isə Saturnun yaxınlığından keçmişdir. Voyager 2 daha sonra 1986-cı ildə Uran, 1989-cu ildə isə Neptuna yaxınlaşdı. Voyager kosmik gəmiləri hal-hazırda Heliopaus istiqamətində irəliləyirlər. NASA-ya görə hər iki Voyager kosmik gəmisi də bitmənin şoku ilə Günəşdən təqribən 93 AV uzaqlıqda qarşılaşmışdır.
Bir kometanın yaxınlığından ilk dəfə 1985-ci ildə İCE kosmik gəmisi keçmişdir. Müşahidə olunan kometa Covanni-Zinner kometasıdır. Asteroidlərin yaxınlığında edilən ilk uçuşlar isə Qalileo kosmik gəmisi tərəfindən həyata keçirilmişdir. Yupiterə uçarkən yolüstü 1991-ci ildə 951 Qaspra və 1993-cü ildə 243 İda asteroidlərinin şəkli çəkilmişdir.
19 yanvar 2006-cı ildə kosmosa çıxarılan Yeni üfüqlər kosmik gəmisi Plutonun yaxınlığından keçərək onun ilk dəqiq təsvirlərini çəkmiş və planeti müşahidə etmişdir.
Ürkün
Ürkün — 1916-cı ilin iyulun 30-da Qırğızıstan ilə Çin sərhədinin yanında yerləşən Bedel aşırımında baş verən hadisə. Bəziləri onu qırğız xalqına qarşı törədilən soyqırım olduğunu hesab edir.
Günəş sistemi
Orbit, eniş və gəzən robotlar
thumbnail|100px|Curiosity roverinin Roknestdə öz şəklini çəkməsi (31 oktyabr 2012). 1966-cı ildə Ayın orbitinə ilk dəfə insan istehsalı qurğu olan Luna 10 keçmişdir. Bu süni peykdən sonra 1971-ci ildə Marsın orbitinə keçən Mariner 9, 1975-ci ildə Veneranın orbitinə keçən Venera 9, 1995-ci ildə Yupiterin orbitinə keçən Qalileo, 2000-ci ildə asteroid 433 Erosun orbitinə keçən NEAR Şomeykr və 2004-cü ildə Saturnun orbitinə keçən Kassini-Hüygens kosmik gəmilərini göstərmək olar. 2011-ci ildə Mesencer kosmik gəmisi Merkurinin orbitinə keçməsi üçün göndərilmişdir. 2015-ci ildə cırtdan planet Sereranın orbitinə Daun kosmik gəmisi keçmişdir.
Ürkün
Həlak olanların sayı ilə bağlı ziddiyyətli fikirlər mövcuddur. Bəziləri iddia edir ki, ölkənin şimalında yaşayan əhalinin təxminən yarısı öldürülüb. Brüs Pannyer ehtimal edir ki, ölənlərin sayı 100000-dan çoxdur. Rusiyanın bəzi mənbələri iddia edir ki, hadisənin nəticəsində 3000-ə yaxın adam ölüb.
Günəş sistemi
Orbit, eniş və gəzən robotlar
Günəş sistemində yerləşən göy cisminə enən ilk insan istehsalı qurğu SSRİ istehsalı olan Luna 2-dir. Luna 2 1959-cu ildə Ayla toqquşmuşdur. Bu tarixdən sonra kosmik gəmilər getdikcə daha da uzaqda yerləşən cismlərə çatmışdır. 1966-cı ildə Veneranın səthinə Venera 3, 1971-ci ildə Marsın səthinə Mars 3, 2001-ci ildə asteroid 433 Erosun səthinə NEAR Şomeykr, 2005-ci ildə Saturnun təbii peyki Titanın səthinə Hüygens və Tempel 1 kometasının səthinə Dip İmpakt enmiş ya da toqquşmuşdur. Qalileo Yupiterin orbitində olarkən onun atmosferinə süni peyk göndərdi. Yupiterin səthi olmadığı üçün dərinlərə endikcə bu qurğu artan təzyiq və istilik səbəbindən sıradan çıxmışdır.
Ürkün
Ürkün haqqında kitabın müəllifi olan tarix professoru, Tınçtıkbek Çoroteqinin fikirinə görə, üsyanın səbəbi Boris Stürmer buraxdığı hərbi xidmətə çağırış idi:
Günəş sistemi
Orbit, eniş və gəzən robotlar
Hal-hazırda təkcə Ay və Marsın səthi gəzən robotlar tərəfindən öyrənilmişdir. İlk gəzən robot 1970-ci ildə Aya enən SSRİ istehsalı Lunaxod 1 olmuşdur. 1997-ci ildə Marsa enən ilk gəzən robot onun səthində 500 metr hərəkət edən Socorni olmuşdur.
Ürkün
Fərman 1916-cı ilin iyunun 25-də verilib. O, əvvəl hərbi xidmətdən azad olan qeyri-rus əhalisi olan bir sıra vilayətlərdən 19-43 yaş arasında olan kişiləri xidmətə çağırıb.
Günəş sistemi
İnsanlı tədqiqatlar
thumbnail|100px|[[Ay səthində Edvin Oldrinin ayaq izi.]] Günəş sisteminin insanlarla tədqiq olunması Yerin yaxın ətrafında həyata keçirilmişdir. Kosmosa çıxan ilk insan 1961-ci ildə Vostok 1 kosmik gəmisində olan Yuri Qaqarindir. Ayın səthinə 1969-cu ildə Apollon 11 missiyası çərçivəsində Neyl Armstronq və Edvin Oldrin enmişdir. Birdən çox kosmonavtı saxlaya bilən ilk kosmik stansiya NASA-nın Skaylab kosmik stansiyasıdır. 1973–1974-cü illərdə üç nəfəri saxlaya bilmişdir. Kosmosdakı ilk uzunmüddətli missiyalardan biri isə 1989–1999-cu illərdə orbitdə qalan SSRİ istehsalı Mir kosmik stansiyasıdır. 2001-ci ildə missiyası başa çatan bu stansiyanın yerinə Beynəlxalq kosmik stansiya keçmişdir. 2004-cü ildə ilk dəfə xüsusi kapital tərəfindən maliyyələşdirilən kosmik gəmi orbitaltı uçuşla kosmosa çıxmışdır. Gələcəkdə Marsda koloniya qurmağı planlaşdıran Mars One layihəsi mövcuddur.
Ürkün
Rusiya imperiyasının hissəsi olan Qərbi Türkistandan sağ qala bilən on minlərlə qırğız və qazax Çinə qaçmağa məcbur oldular. Tyan-Şan dağlarda 3 kilometr uca olan dağ keçidlərində onlar minlərcə həlak oldular.
Tarixi qiymət verilməməsi
Ürkün Sovet vaxtı dərsliklərində qeyd olunmamış, məsələ ilə bağlı monoqrafiyalar Sovet çap evlərindən götürülmüş. Sovet İttifaqı 1991-ci ildə dağılarkən, ürkünə marağ böyüməyə başladı. Sağ qalanların bəziləri olayları "qətliam" və ya "soyqırım" kimi adlandırmağa başladı.
Bəzi qırğız tarixçilərin fikirincə, bunda Rusiyaya qarşı bir şey yox, çünki Aleksandr Kerenski kimi rus liberal və bəzi tarixçiləri bu hadisələrə diqqət gətirənlərdən ilk idilər.
2016-cı ildə ürkünün 100 illiyi ilə əlaqədər film çəkdiyi prodüsser Muxtar Atanliyev fikirinə görə, Qırğızıstan hakimiyyəti, bu filmi Moskvanı incidə biləcəyinə görə, onu kinoteatrlarda nümayiş etmək üçün təsdiq verməyə tərəddüd edirdilər:
Axırda icazə verilib və film ilk dəfə Bişkek Kino Evində 2016-cı ilin sentyabrın 16-da nümayiş olunub.
Xepri
Xepri — Khepri (Misir: ḫprj, həmçinin Khepera, Kheper, Khepra, Chepri kimi transliterasiya olunur) Qədim Misir dinində çıxan və ya səhər günəşini təmsil edən qapaq üzlü tanrıdır. Daha geniş mənada, o, həm də həyatın yaradılmasını və yenilənməsini təmsil edə bilər.
Ürkün
Tarixi qiymət verilməməsi
Həmin ilin aprelində Rusiyanın Dövlət Dumasının Sədri, Sergey Narışkin "soyqırım" intihamları inkar edib, "100 il əvvəl bütün xalqlar əcrini çəkirdi" dedi.
Xepri
Simvolizm
Khepri (ḫprj) "inkişaf etmək", "yaratmaq" və ya "yaratmaq" mənasını verən Misir ḫpr felindən gəlir. Tanrı skarab böcəyi ilə əlaqələndirilirdi və tez-tez skarab böcəyi (Misirdə ḫprr) kimi təsvir edilirdi. Bir peyin içində yumurta kimi qoyulan gənc peyin böcəkləri tam formalaşaraq ortaya çıxırlar və beləliklə, yoxluqdan yarandıqları düşünülürdü. Misirlilər günəşin də hər gün yenidən doğulduğuna və ya yoxdan yaradıldığına inanırdılar. Bir böcək böyük peyin parçalarını yerə itələdiyi kimi, Khepri də yeni doğulmuş günəşi səmada hərəkət etdirdi. Khepri günəş tanrısı idi və buna görə də doğan günəş və dünyanın mifik yaradılması ilə əlaqələndirilirdi. Tanrı və skarab böcəyi yaradılışı və yenidən doğulmağı təmsil edir.
Din
Khepriyə həsr olunmuş heç bir kult yox idi və o, əsasən böyük günəş tanrısı Ra-ya tabe idi. Bununla belə, günəş tanrısı Heliopolisin və daha sonra Thebesin kreasionist nəzəriyyəsinə daxil edilmişdir.[2] Çox vaxt Khepri və başqa bir günəş tanrısı Atum Ra-nın aspektləri kimi görülürdü: Khepri səhər günəşi, Ra günorta günəşi və Atum axşam günəşi idi. Bir tanrı olaraq Khepri dörd əsas funksiyaya xidmət edirdi: yaradıcı, qoruyucu, günəş tanrısı və dirilmə tanrısı.[2] Khepri ilə əlaqəli əsas inanc, hər səhər günəşin varlığını bərpa etdiyi kimi, tanrının həyatı yeniləmək qabiliyyəti idi. Sülalədən əvvəlki qəbirlərdə mumiyalanmış skarab böcəkləri və skarab amuletləri aşkar edilmişdir ki, bu da Kheprinin qədim Misir tarixinin əvvəlində hörmət edildiyini göstərir.
Görünüş
thumb|70px|left|Xepri günəşi tutan peyin böcəyi şəklində. Khepri, əsasən, sərxoş böcəyi kimi təsvir edilmişdir, baxmayaraq ki, bəzi qəbir rəsmlərində və dəfn papiruslarında o, başı kimi skarab olan erkək və ya böcəyin qabığından çıxan erkək başı olan erkək kimi təmsil olunur. O, həmçinin Nun tərəfindən havada saxlanılan günəş barkasında skarab kimi təsvir edilmişdir. Misirlilərin zərgərlik və möhür kimi istifadə etdikləri skarab amuletləri Xepri və yeni doğulmuş günəşə işarə edir.[7] Beetle heykəlcikləri o qədər geniş yayılmışdır ki, arxeoloqlar onları Aralıq dənizinin hər yerində tapırlar. thumb|Scarab böcəkləri qədim misirlilərin ən çox yayılmış maddi obyektlərindən biri idi. left|thumb|Bu relyef panelində Khepri yalnız skarab böcəyi kimi təsvir edilmişdir. Başının üstündə günəş tanrısı axirətin simvolu olan Duat tutur. Skarab günəş şüaları aşağıya doğru uzanan günəş diskinin üzərində dayanır.
Mənşə
Kheprinin peyin topundan tam formalaşmış gənc bir skarab böcəyinin çıxması ilə eyni şəkildə doğulduğuna inanılır. Qədim misirlilər güman edirdilər ki, böcəklər günəşin hərəkətini nəcislərini qumun üzərinə yuvarlamaqla ifadə edirlər, buna görə də günəş tanrısı Khepri bu böcək növü ilə əlaqələndirilir. Xepri günəş tanrısı Ra-dan aşağı hesab olunurdu, ona görə də onun üçün heç bir ziyarətgah tikilmədi. Başqa bir günəş tanrısı Atum və Khepri tez-tez Ra'nın bir hissəsi hesab olunur. Ölülər Kitabında[5] deyildiyi kimi, Khepri də bəzən Atumun bir hissəsi hesab olunurdu.
Levon Çukasyan
Levon Babkeni Çukasyan — Ermənistan sənətşünası. O həmçinin, YUNESKO-nun erməni incəsənəti tarixi üzrə sədridir. Hazırda Çukasyan həm də İrəvan Dövlət Universitetinin erməni incəsənətinin tarixi və nəzəriyyəsi kafedrasının rəhbəridir. Professor Çukazyan postsovet ölkələri, Avropa və ABŞ universitetlərində, xüsusən də orta əsr erməni incəsənətinə dair çoxsaylı mühazirələr oxumuş, Los-Ancelesdəki Kaliforniya Universitetində erməni incəsənəti üzrə kurslar tədris etmişdir.
Qalaqayın məscidi
Qalaqayın məscidi — Səfəvilər dövlətinin inzibati bölgüsü olan Təbriz bəylərbəyliyi Ərdəbil əyalətinin Muğan mahalında tikilmiş məscid.
Daş qeydlərdə Hacı Zeynalabidin adlı şəxs tərəfindən 1831-ci ildə təmir edildiyi qeyd edilmişdir. Sonuncu dəfə 1988-ci ildə əsaslı şəkildə təmir olunub.
Məscid düzbucaqlı formadadır, divarları ərəbcə Quran ayələri ilə bəzədilib. İbadət evinin bir minarəsi və üç günbəzi var. Minarə dəmirdəndir və onun hündürlüyü 17 metr təşkil edir. Günbəzlər də dəmirdəndir və məscidin damında yerləşir.
Sovet dövründə ibadətgah anbar kimi istifadə edilib. 1990-cı ildə məscidin fəaliyyəti bərpa olunub.
Zinaida Lunina
Zinaida İqorevna Lunina (d. 18 aprel 1989) — Belarusu təmsil edən bədii gimnast. Zinaida Lunina, Belarusu 2008 Pekin Olimpiadasında təmsil edib və bürünc medal qazanıb.
Karyerası
Zinaida Lunina, 2008-ci ildə Belarus bayrağı altında Çinin paytaxtı Pekin şəhərində baş tutan XXIX Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. O, qrup yarışlarında кomanda yoldaşları Qlafira Martinoviç, Anastasiya İvankova, Olesya Babuşkina, Kseniya Sankoviç və Alina Tumiloviç ilə birgə finalda 34.900 xal toplayaraq 3-cü yeri tutdu və Olimpiya Oyunlarının bürünc medalını qazandı.
Şahənşah ibn Mənuçöhr
Şirvanşah Şahənşah – Şirvanşahlar dövlətinin iyirmi ikinci hökmdarı, Şirvanşah III Böyük Mənuçöhrün oğlu.
Fəaliyyəti
Şamaxıda zəlzələ vaxtı I Axsitanın arvadı və uşaqları həlak olduğundan Şirvanşahın özü təqribən 1197-ildə öldükdə varisi qalmadığı üçün taxta onun qardaşı I Şahənşah ibn III Mənuçöhr çıxdı. Bu Şirvanşahın hakimiyyəti dövründə onun adından zərb edilmiş sikkələrdən başqa bir abidə qalmamışdır. Şamaxı rayonundakı Altıağac kəndindən iki dəfinə tapılmışdır: bir hissəsi Ermitajda saxlanılan birinci dəfinə XII-XIII əsrlərə aid 346 sikkədən və 8 bilərzikdən, yarıdan çox hissəsi Bakıda Azərbaycan tarixi muzeyində saxlanılan ikinci dəfinə isə 100 sikkədən ibarətdir. Bu iki dəfinədə Şirvanşah Şahənşahın adından zərb edilmiş azacıq gümüş qarışığı olan mis sikkələr də aşkar olunmuşdur. Üz tərəfində dini rəmz və xəlifə ən- Nasir- lidin – Allahın adı, habelə Qurandan parçalar (9,33 və 61,9-cu surələr), əks tərəfində isə "Məhəmməd rəsulillah, əl-məlik əl-müəzzəm, Şahənşah, ibn Mənuçöhr Şirvanşah" sözləri həkk olunmuşdur.
Sikkələrin kəsildiyi tarix xəlifə ən-Nasirin hakimiyyət dövrü ilə – h.575-622 (1180- 1225)-ci illə müəyyənləşdirilir. Ermitajda 7675-ci nömrə ilə saxlanılan sikkələrin birinin üz tərəfində "Əl-məlik əlmüəzzəm Şahənşah ibn Mənuçöhr Şirvanşah" sözləri vardır. Sikkənin qırıqlarında "beş yüz doxsan yeddi" tarixi oxunur (h. 597/1201-ci il). Əks tərəfində isə müsəlman dini rəmzi və xəlifə ən-Nasirin adı həkk olunmuşdur. Şahənşah, ehtimal ki, 4 il -1196-17-ci illə (şərti olaraq, I Axsitanın öldüyü il) Şahənşahın qardaşı oğlu II Afridunun oğlu II Fəribürzün hakimiyyətə keçdiyi 1200/1-ci il arasında hakimiyyət sürmüşdür. Şirvanşah Şahənşah III Mənuçöhrün oğlu və I Axsitanın qardaşı idi. Ehtimal ki, Axsitanın ölümündən sonra Şirvanşah taxtında I Axsitanın digər qardaşı I Fərruxzad ibn III Mənuçöhrün nəsli möhkəmlənənə qədər hakimiyyət uğrunda daxili çəkişmələr getmişdir. I Axsitanın bilavasitə varisi Şahənşah idi. Belə ki, Y.A.Paxamov I Axsitan və Şahənşahın sikkələrinin kimyəvi təhlili əsasında Şahənşahın hakimiyyətə başlması ilə I Axsitanın hökmranlığının sonunun vaxt etibarilə yaxın olduğu qənaətinə gəlmişdir. Şahənşahın sikkələrində yalnız xəlifə ən-Nasirin adı vardır. "Məlik əl-müəzzəm" ləqəbi və Şirvanşah titulu Şirvanşahın XII əsrin sonu, XIII əsrin əvvəllərində müstəqil olduğunu göstərir. Şahənşahın hökmranlığı uzun sürməmiş və özündən sonra sikkələrdən başqa heç bir abidəsi qalmamışdır. O, I Axsitanın Şirvanşah taxtına göztikən, ehtimal ki, artıq ahıl yaşlarında olan qardaşlarının taxtda birbirini tez-tez əvəz etdikləri hərc-mərclik dövründə yaşamışdır.
Leon Juo
Leon Juo — fransız sosialist və Həmkarlar İttifaqı rəhbəri. Beynəlxalq Əmək Təşkilatının qurucularından biridir.
Həyatı
Leon Juo on altı yaşında olarkən kibrit fabrikində işləməyə başlamışdır. Qısa müddət ərzində inqilabçı Həmkarlar İttifaqı təşkilatlarının öndə gedən təbliğatçılarından biri oldu. 1906-cı ildə Beynəlxalq kibrit işçiləri Həmkarlar İttifaqının katibi, 1909-cu ildən isə Fransa Ümumi Əmək Konfederasiyasının baş katibi oldu. Birinci dünya müharibəsindən əvvəl alman işçi rəhbərləri ilə bir yerə yığışaraq müharibə əleyhdarı hərəkatı təşkilatlandırmağa çalışdı. Buna baxmayaraq, daha sonra Fransanın müharibə səylərini dəstəklədi. 1919-cu ildə Paris Sülh Konfransında iştirak etdi. Konfransda qurulan Beynəlxalq Əmək Qanunları Komissiyasının ən aktiv üzvlərindən biri kimi İqtisadi Şuranın qurulması üçün səy göstərdi. Həmkarlar İttifaqlarının iqtisadiyyatının yönləndirilməsindəki rolunu vurğulamasına qarşı olaraq, Həmkarlar İttifaqlarının siyasi hərəkatlardan müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərməli olduğu düşüncəsini müdafiə edirdi. 1936-cı ildə Leon Blum hökumətində yer almaq təklifini qəbul etmədi. Leon Juo 1936-cı ildə Fransa Ümumi Əmək Konfederasiyasından 1921-ci ildə ayrılmış olan kommunistlərin konfederasiyaya yenidən üzv olmasını təsdiqlədi.
İkinci dünya müharibəsi illərində Fransa Ümumi Əmək Konfederasiyasını bağlayan Vişi rejimi Leon Juonu həbs edərək almanlara təhfil verdi. Leon Juo müharibə bitənə qədər konslagerdə qalandı və Fransaya geri döndükdən sonra yenidən təsis olunan Fransa Ümumi Əmək Konfederasiyasının katibliyinə seçildi. 1947-ci ildə Fransa Ümumi Əmək Konfederasiyasında çoxluğu ələ keçirmiş kommunistlərdən ayrılaraq, kommunist və katolik işçi təşkilatları aralığında mövqe tutan Fransız Ümumi Əmək Federasiyasını qurdu. Leon Juo 1949-cu ildə qurulan Beynəlxalq Azad Həmkarlar İttifaqları Konfederasiyasının qurulmasına öz töhfəsini verdi. Leon Juo 5 noyabr 1951-ci ildə Nobel sülh mükafatına layiq görülmüşdür.
Viktor Nogin
Viktor Pavloviç Nogin — SSRİ dövlət və partiya xadimi.
Həyatı
Viktor Pavloviç Nogin 14 fevral 1878-ci ildə Rusiya imperiyasının Moskva şəhərində anadan olmuşdur. O, 1898-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının üzvüdür. Nogin 1900-cu ildə mühacirətdə olarkən Almaniyanın Münhen şəhərində Vladimir Lenin ilə görüşmüşdür. O, 1901-ci ildə Moskva və Peterburqda "İskra"nın agenti olmuşdur. Nogin partiyanın II qurultayından sonra bolşevik olmuşdur. O, RSDFP-nin Peterburq (1905), Bakı (1906), Moskva (1906–1908) komitələrinin üzvü olmuşdur. Nogin bir müddət təsviyəçilərə və müdafiəçi menşeviklərə qarşı barışdırıcı mövqe tutmuşdur. O, 1917-ci il Fevral inqilabından sonra Moskva Sovetinin təşkilatçılarından biri, onun sədri olmuşdur. Nogin RSDF(b)P VI qurultayında "Hümmət"in nümayəndəsini təbrik etmiş və Mərkəzi Komitənin "Hümmət"ə həm maddi, həm də başqa yardım göstərməsini təklif etmişdir. O, Moskva HİK-inin üzvü, Moskvada silahlı üsyanın rəhbərlərindən idi. Nogin RSFSR-in ilk xalq ticarət və sənaye komissarı olmuşdur. O, 1917-ci ilin noyabrında menşevik və eserlərin iştirakı ilə koalisiya hökumət yaradılmasına tərəfdar çıxmış, RSDF(b)P MK-dan və XKS-dən çıxmışdır. Nogin sonralar səhvlərini etiraf etmişdir. O, 1918-ci ildən sovet və təsərrüfat işində çalışmışdır. Nogin partiyanın V-XII qurultaylarının nümayəndəsi olmuş, MK və MTK üzvü seçilmişdir. Viktor Nogin 22 may 1924-cü ildə SSRİ-nin paytaxtı Moskva şəhərində vəfat etmiş, şəhərin Qızıl meydan adlandırılan yerində dəfn edilmişdir.
Rosa helenae
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Purussaurus
Purussaurus — təqribən 8 milyon il əvvəl, miosendə yaşayan, çağdaş Cənubi Amerika ərazisində yayılmış üç növü əhatə edən nəsli kəsilmiş kayman cinsi.
Açılışı
Purusaurusun ilk və ən böyük növləri Purussaurus brasiliensis, əvvəlcə Braziliyanın Purus çayı bölgəsində alt çənənin indi itən bir parçası şəklində aşkar edilmiş və ilk dəfə 1892-ci ildə braziliyalı botanik Joan Barbosa Rodriqez tərəfindən təsvir edilmişdir. Cinsə verilən adda buradan meydana gəlmişdir — "Purus çayından olan kərtənkələ". Ancaq 1936-cı ildə Purussaurusun bir cins olaraq müstəqilliyi, paleontoloq Brian Patterson tərəfindən enlisifət kayman, eynəkli kayman və paraqvay kaymanlarını əhatə edən müasir kaymalara daxil edilməli olduğunu vurğulamışdır. Bununla belə Purussaurusun Caiman brasiliensis olaraq təsnif edilməsi, cağdaş cinsin nümayəndələri arasında olduqca açıq fərqlərin olması səbəbindən elmi dünyasında dəstəklənməmişdir.
Rosa helenae
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 1,5-2 m olan kollardır. Qopartikanları bir formada, iri, əyilmiş, bəzi hallarda düz, qaidə hissəsi çox enliləşmişdir, yarpaqları yumşaq tüklüdür, 5-7 ədəd yumurtavarı və ya ellipsşəkilli, az iylidir. Vəzicikli və yumşaq tüklə örtülü, mişardişli yarpaqcıqlardan ibarətdir. Yarpaqaltığı 8-12 mm uzunluğunda, 5-6 mm enində olub, qısa, nazik sivri qulaqcıqlara malikdir. Bunlar üstdən çılpaq və hamar, altdan kənarı boyu vəzili və sıx tüklərlə örtülüdür. İyun və iyul aylarında çiçək açır. Çiçəkləri tək və ya 2-3 olmaqla yerləşmişdir, uzunsaplaqlıdır. Kasayarpaqcıqları iri, 18 mm-ə qədər uzunluqda, tez töküləndir, üstdən bir qədər tüklü, alt tərəfi və kənarları seyrək vəziciklərlə örtülüdür. Ləçəkləri açıq çəhrayı rəngdə olub, kasayar-paqcıqlarından qısadır. Meyvəsi yumurtavarı və ya enli ovalşəkillidir, üzəri seyrək tüklər və vəziciklərlə örtülüdür.
Ekologiyası
İstyə, soyuğa, quraqlığa davamlıdır.Düzənlikdən subalp qurşağa qədər kolluqlarda, daşlı-çınqıllı yamaclarda bitir.
Purussaurus
Açılışı
Üçüncü növ Purussaurus mirandai olur. Növ üç Cənubi Amerikalı paleontoloqlar tərəfindən təsvir edilmişdir: Oranxel Aqilera, Duqlas Riff və Jan Vilyanueva. Növün adı bu ölkənin milli qəhrəmanı Fransisko Mirandanın şərəfinə verilir ..
Rosa helenae
Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqaz (Quba sahəsi), Şərqi və Qərbi Böyük Qafqaz, Naxçıvan MR-da geniş yayılmışdır.
Purussaurus
Görünüşü
Purussaurus çağdaş timsahlar nəzərən qeyri-adi dərəcədə kütləli, qısa və güclü bir kəlləyə sahib idi. Purussaurus brasiliensis növünün böyük nümunəsinin (DGM 527-R) kəllə uzunluğu təxminən 1.45–1.5 m, kəllədən hesablanan ümumi uzunluğu isə 10.28 m-dir. Kütləsi 5 tondan çox olmuşdur. Purussaurusun (UFAC 1403) başqa bir böyük nümunəsi o qədər də kiçik deyil — kəllə uzunluğu 1,4 m və ümumi uzunluğu (çağdaş enlisifət qaymanla müqayisədə) 9,9–15,8 metr, kütləsi 5, 6–12,6 ton. Nəhəng ölçülü purussaurus 2010-cu ildə tapılmışdır. Alt çənənin uzunluğu 1,62 metr olaraq təsdiqlənmişdir. Bu Purussaurus brasiliensis növünün böyüklərinin orta hesabla bu boyda olduqlarına dair çox ehtiyatla bir nəticə çıxarmaq imkanı verir. Buna əsasən ən böyük nümunələrin uzunluğu 15 metrdən çox və çəkisinin isə 14 tondan çox olabilməsi ehtimal edilir. Purussaurus mirandai növü Purussaurus brasiliensisdən çox kiçik deyil və ən böyüyü təxminən 122 sm uzunluğunda olan bir kəllə quruluşuna bənzər bir quruluşa sahib olmuşdur.
Rosa helenae
İstifadəsi
Dekorativ bitkidir. Tək və qrup əkinlərində istifadəsi məqsədyönlüdür.
Purussaurus
Görünüşü
Purusaurusun böyük ölçüsünü nəzərə alaraq, böyük ölçüsünə görə poikilotermik bir heyvan olmasına baxmayaraq nisbətən sabit bir bədən istiliyi saxladığı düşünülür. Çağdaş timsahlar kimi, Purusaurus da güclü bir quyruğa sahib idi. Bədəni termoregulyasiyada saxlayan osteodermlərlə örtülmüşdü.
Həyat tərzi
Purusaurus yaxınlığında yaşayan ən böyük quru məməliləri olan Astrapoterilər kimi heyvanları ovlamışdır. 1.8–3.3 m uzunluğunda bir çanağı olan nəhəng studendemis tısbağası çənələrinin dibində küt dişlərini istifadə edə bilən Purusaurs üçün cazibədar bir ov idi. Yarasalar, quşlar, iri balıqlar, çay delfinləri və meymunlar kimi kiçik heyvanlar, öz növbəsində, gənc purusaurlar üçün qida rolunu oynayırdı.
Növləri
Cinsə üç növ daxildir:
Əli Qənbərov
Əli Mahir oğlu Qənbərov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən Müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Əli Mahir oğlu Qənbərov ailədə 3 qardaşdan yaşca ən kiçiyi olub. Vətən müharibəsi başlayanda Əli cəmi 6 ay idi ki, Füzuli istiqamətində hərbi xidmətdə idi. Ailə üzvlərinin sözlərinə görə arzusu elə orduda qalıb, hərbçi kimi xidmət göstərmək olub. Sentyabrın 27-də xidmət etdiyi səngərdə "İrəli" əmrini alanlardan olub. Aylarla müşahidə etdiyi düşmən səngəri bir neçə saat sonra cəsur döyüşçülərimizin nəzarətinə keçib.
Hərbi xidməti
Əli Qəmbərov bir neçə gərgin döyüşdə göstərdiyi şücaətlə seçilib. O, hətta ağır əməliyyatlarda belə, daim öndə olub. Cəsur döyüşçümüz oktyabrın 6-da Füzuli rayonu ərazisində növbəti ağır döyüşlərdən birində şəhidlik zirvəsinə ucalıb.
Blackburn Skua
Blackburn Skua, İngiltərə mənşəli aviadaşıyıcı əsaslı Blackburn Aircraft tərəfindən istehsal edilən pike qırıcı bombardmançı döyüş təyyarəsi. Təyyarə 1930-cu illərin ortalarında hazırlanmış və Donanma Hava Qolu tərəfindən İkinci dünya müharibəsində istifadə edilmişdir. 1938-ci ilin mart ayında istismara verilmişdir. Ümumi olaraq 192 ədəd istehsal edilmişdir.
Tekniki xüsusiyyətləri (Skua Mk. II)
Mənbə:
Bojidar Prosenyak
Bojidar Prosenyak (Kuzminats (Rasinya, Koprivnits yaxınlığında, 19 avqust, 1948-ci il) — Xorvat yazıçı və jurnalist.
Haqqında
Uşaqlığını Podravina Kuzminats kəndində keçirən Bojidar ilk təhsilini də orada almış daha sonra Koprivtinsdə, PAris və Zaqrebdə davam etdirmişdir. Fəlsəfə fakültəsində kinesiologiya üzrə təhsil alıb. Velika Qoritsada qəzet və radioda mədəniyyət problemləri üzrə redaktor və jurnalist kimi işə düzəlib.
1980-ci ildə Velika Qoritsada "Albatros" kitabxanasını təsis edib 18 ildən çox redaktoru olur. Velika Qoritsada "Matica hrvatska" jurnalının da redaktor vəzifəsində çalışır. 1984-cü ildən etibarən sərbəst rəssam kimi də işləyir. O Zaqrebdə Xorvat Yazıçıları Cəmiyyətinə və Xorvatiyanın Müstəqil Rəssamlar Respublika Assosiasiyasına üzv olur. Uzun müddət həmin qurumların rəhbər orqanlarının üzvü olur.
O gündəlik və dövrü mətbuatda nəsr əsərləri, şeirlər, dram əsərləri, tənqidi mətnlər dərc etdirib radio və televiziyada çıxışlar edir. "Modra lasta", "Radost", "Smib", "Zvuk" və b. uşaq jurnalları ilə əməkdaşlıq edir.
Onun mətnlərinin bir çoxu dünyanın 20-dən çox dilinə tərcümə edilib. O, bir neçə kitab çap edib və əsərlərinə görə bir neçə mühüm mükafata layiq görülüb. Onun əsərlərindən bəziləri 1996-cı ildə Zywe antologiyasında xorvat dilindən polyak dilinə polyak tərcüməçi və yazıçı Lutsey Danileyevski tərəfindən tərcümə edilib. Onun ən məşhur əsərlərindən biri - "Vəhşi at" əsəridir. Bu əsər Xorvatiya mədəniyyəti üçün kifayət qədər mühümdür Bu əsərin ibtidai sinifdə oxu üçün qiraət edilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir.
Silvio Berluskoni
Silvio Berluskoni — İtaliyanın keçmiş baş naziri. 1994-cü ildə İtaliyada keçirilən parlament seçkiləri öncəsi yaradılmış Forza İtaliya siyasi hərəkatının başçısı olub. 1994–1995, 2001–2006 və 2008–2011-ci illərdə dörd hökumətdə İtaliya Baş naziri vəzifəsində çalışmışdır. 1994–2013-cü illərdə Deputatlar Palatasının üzvü olub; 2013-cü ilin martından noyabr ayına və 2022-ci ildən 2023-cü ilə qədər Respublika Senatının üzvü; 1999-cu ildən 2001-ci ilə qədər və 2019-cu ildən 2022-ci ilə qədər Avropa Parlamentinin (MEP) üzvü olmuşdur. 2023-cü ilin iyun ayına olan xalis sərvəti 6,9 milyard ABŞ dolları olan Berluskoni İtaliyanın üçüncü ən varlı adamı idi.
Həyatı
29 sentyabr 1936-cı ildə anadan olmuşdur. Hüquq təhsili almışdır. "İrəli İtaliya" siyasi hərəkatının və "Azadlıq xalqı" Partiyasının yaradıcısı və sədri olub. 1993-cü ildə "İrəli İtaliya" siyasi hərəkatını təsis etmişdir.
Orta məktəb təhsilini Salesian kollecində başa vurduqdan sonra Berluskoni Milan Universitetində hüquq təhsili alıb, 1961-ci ildə universiteti reklamın hüquqi aspektləri mövzusunda dissertasiya işi ilə fərqlənmə diplomu ilə bitirib. Universitetdə oxuduğu müddətdə o, indiki Mediaset sədri və həvəskar pianoçu Fedele Confalonieri ilə birlikdə yaradılmış qrupda bas ifaçısı idi və arabir kruiz gəmisində çıxış edirdi. Sonrakı həyatında o, italyan musiqi prodüseri və pop müğənnisi Tony Renis ilə Milan FK-ın himnini və opera rejissoru Renato Serio ilə Forza Italia-nın himnini yazdı. Neapolitan müğənni Mariano Apicella ilə iki Neapolitan mahnı albomu yazdı: 2003-cü ildə Meglio 'na canzone və 2006-cı ildə L'ultimo amore.
1994-cü ildə Nazirlər Şurasının sədri və eyni zamanda parlamentin Avropa İttifaqı məsələləri və xarici siyasət Daimi Komissiyasının üzvü olmuşdur. 1994-cü ildə Avropa Parlamentinə seçkilərdə iştirak etmiş və qələbə qazanmış, lakin deputat mandatının və Nazirlər Şurasının sədri vəzifəsinin eyni zamanda icra edilməsi mümkün olmadığından, Avropa Parlamentinə daxil olmamışdır. 1997–2008-ci illərdə müxtəlif dövrlərdə Milan şəhərinin bələdiyyə müşaviri olmuşdur. 1999–2001-ci illərdə Avropa Parlamentinə yenidən seçilmişdir. 2001-ci ildə Nazirlər Şurasının sədri vəzifəsinə seçilmişdir. 2002-ci ilin yanvar-noyabr aylarında Xarici işlər naziri vəzifəsini icra etmişdir. 2004-cü ilin 3–16 iyul tarixlərində İqtisadiyyat və Maliyyə naziri vəzifəsini icra etmişdir. 2006-cı ilin mart-aprel aylarında Səhiyyə naziri vəzifəsini icra etmişdir. 2008-ci ildə "Azadlıq xalqı" partiyasını təsis etmişdir. 8 may 2008-ci ildə Nazirlər Şurasının sədri seçilmişdir.
Şəxsi həyatı
1965-ci ildə Berluskoni Carla Elvira Dall'Oglio ilə evləndi və onların iki övladı var: Marina Elvira (1966-cı il təvəllüdlü) və Pier Silvio (1969-cu il təvəllüdlü). 1980-ci ilə qədər Berluskoni aktrisa Veronika Lario (əsl adı Miriam Bartolini) ilə münasibət qurmuşdu, ondan üç övladı var: Barbara (1984-cü il təvəllüdlü), Eleonora (1986-cı il təvəllüdlü) və Luici (1988-ci il təvəllüdlü). 1985-ci ildə Dall'Ogliodan boşandı və 1990-cı ildə Lario ilə evləndi. Bu vaxta qədər Berluskoni tanınmış sahibkar idi və onun toyu diqqətəlayiq bir ictimai hadisə idi. Onun ən yaxın adamlarından biri keçmiş baş nazir və İtaliya Sosialist Partiyasının lideri Bettino Craxi idi.
28 dekabr 2012-ci ildə Berluskoni Milad günü açılan boşanma müqaviləsi ilə keçmiş arvadı Veronika Larioya ildə 48 milyon dollar ödəməli idi, lakin üç uşağı ilə birlikdə yaşadıqları 100 milyon dollarlıq evi saxlaya bildi.
Ölümü
250px|thumb|Berluskoni, dəfn mərasimi 27 mart 2023-cü ildə Berluskoni ağrılardan sonra San Raffaele Xəstəxanasına yerləşdirildi. 2023-cü ilin aprelində Berluskoni yenidən Milanda San Raffaele Xəstəxanasında xəstəxanaya yerləşdirildi və bir növ leykemiyanın səbəb olduğu ağır pnevmoniya səbəbiylə tənəffüs problemlərindən sonra reanimasiyada müalicə olundu. Aprelin 6-da Berluskoninin kimyaterapiyaya başladığı bildirildi. 2023-cü ilin may ayında Forza Italia partiyasında Berluskoninin Milanda partiyanın qurultayında tərəfdarlarını sakitləşdirən videosu yayımlandı. Videoda Berluskoni bir ay xəstəxanada qaldıqdan sonra işə qayıtmağa hazır olduğunu və hətta xəstəxanada olarkən də işini heç vaxt dayandırmadığını bildirib.
9 iyun 2023-cü ildə yenidən xəstəxanaya yerləşdirilən Berluskoni 12 iyun 2023-cü il səhəri Milanda San Raffaele Xəstəxanasında 86 yaşında vəfat etdi. 2023-cü il iyunun 12-dən 14-dək bütün ölkədəki dövlət qurumlarında və İtaliyanın xaricdəki diplomatik və konsulluq missiyalarının binalarında bayraqlar yarıya endiriləcək. Rəsmi dəfn mərasiminin keçiriləcəyi gün 2023-cü il iyunun 14-də isə ümummilli matəm elan olundu.
Dəfn mərasimində Katedraldə 2300, ümumilikdə isə 15000 adam iştirak edirdi. Berluskoninin tərəfdarları C'è solo un Presidente ("Yalnız bir prezident var!") şüarları səsləndirdilər və tabut Katedralə girərkən və sonra onu tərk edərkən alqışladılar.
Dini funksiyadan sonra Berluskoninin cəsədi yenidən Villa San Martinoya; sonra Alessandriyadakı Tempio Crematorio Valenziano Panta Rei-yə köçürüldü və orada yandırıldı. Onun külü valideynləri Luici və Roza və bacısı Mariya Antoniettanın məzarının yanında yerləşən malikanədə Müqəddəs Martin Kapellasında dəfn edilib.
Naxçıvan Muxtar Respublikasının XIII futbol çempionatı
Naxçıvan Muxtar Respublikasının XIII futbol çempionatı — Naxçıvan Muxtar Respublikasının futbol çempionatının 2015-ci ildə başa çatmış mövsümü. "Araz-Naxçıvan" komandası çempionatın qalibi olmuş, "Dinamo" ikinci, Naxçıvan Dövlət Universiteti üçüncü yeri tutmuşdur.
Təqvim
Çempionat 2014-cü ilin sentyabr ayının sonlarında başlamış və 2015-cı ilin may ayında başa çatmışdır.
Format
Çempionatda 10 komanda 18 turdan ibarət ikidövrəli sistem üzrə mübarizə aparmışdır.
Klubların performansı
Mövsümün qalibi olan "Araz-Naxçıvan" futbol komandası çempionatı məğlubiyyətsiz başa vurub. Komanda mövsüm ərzində yalnız bir dəfə xal itkisi ilə üzləşməli olub. Belə ki, Şərurda "Arpaçay" komandasının qonağı olan "qırmızı-ağlar" meydanı heç-heçə tərk ediblər. Son 3 tura kimi "Dinamo" futbol klubu "Araz-Naxçıvan"ı izləsə də, rəqiblər arasında keçirilən matç hər şeyi həll edib. Naxçıvan MR Daxili İşlər Nazirliyinin komandası mövsümdə ərzində meydanı 3 dəfə məğlub tərk edib ki, bunun da məhz ikisi "Araz-Naxçıvan"la oyunlara təsadüf edir. Onlar digər məğlubiyyətlə Şərurda "Arpaçay"la oyunda üzləşiblər. 3 məğlubiyyət və əldə edilən 43 xal nəticəsində "Dinamo" mövsümü ikinci pillədə başa vurub.
İlk dövrəni liderlər cərgəsində başa vuran Naxçıvan Dövlət Universitetinin komandası isə üçüncülüklə kifayətlənməli olub. Tələbələr mövsüm ərzində 4 dəfə meydanı məğlub tərk ediblər ki, onların Şahbuzun "Batabat" komandası qarşısında büdrəməsi gözlənilməz olub.
Mövsümün gözlənilməz nəticələrinə imza atan komanda "Arpaçay" olub. Şərur təmsilçisi doğma arenada keçirdiyi oyunların yalnız birində – NDU ilə görüşdə məğlub olub. Digər matçlarda isə bütün rəqiblərindən xal almağı bacarıb. "Arpaçay"dan fərqli olaraq, "Kəngərli" komandası mövsümün ən uğursuz kollektivi adını qazanıb. Belə ki, Kəngərli futbolçuları mövsüm ərzində keçirdikləri oyunlarda yalnız 7 xal toplayıblar.
Feyr-pley
Mövsüm ərzində feyr-pley qaydalarına ən çox riayət edən komanda "Kəngərli" olub. Bu komandanın futbolçuları cəmi 8 sarı vərəqə ilə cəzalanmışlar.
2014-2015 mövsümündə hakimlərin ən çox cəzalandırdığı komanda isə "Araz-Naxçıvan" olub. 18 tur ərzində referilər "qırmızı-ağlar"ın oyunçularına 30 sarı, 3 qırmızı vərəqə göstəriblər. Bu göstəriciyə görə növbəti yerlərdə 24 sarı və 3 qırmızı vərəqə ilə "Dinamo" və 19 sarı, 3 qırmızı vərəqə ilə Culfanın "Əlincə" komandasıdır.
Bombardirlər
Mövsümün bombardiri adını "Araz-Naxçıvan"ın hücumçusu Tağı Seyidov qazanıb. O, 18 tur ərzində rəqib qapılardan 18 top keçirməyə müvəffəq olub. Digər iki pillədə də "Araz-Naxçıvan"ın futbolçuları qərarlaşıblar. Turqay İbrahimov 17 qol vurub, İbrahim Əliyev isə 14 dəfə fərqlənib.
Qusinaya Zemlya
Qusinaya Zemlya — Rusiyanın Arxangelsk vilayəti ərazisində, Cənub adasında yerləşən iri yarımada. Yarımadada Cənub adasının ən ucqar qərb nöqtəsi olan burun yerləşir. Sshilində yerləşən burunlar: Sokolov, Morozov, Lile, Srednı Qusinıy Nos, Yujnıy Qusinıy Nos, Ne-Bazar-Salya, Lyudsalya, Severnıy Qusinıy Nos. İri çayları: Yunko, Seqrıyaxa, Qərbi Yunko, Şərqi Yunko, Pessovaya, Sauçix, Latayaxa, Krest-Yaxa, Muçyaxa. Yarımada Kostin Şar boğazını Roqaçyov körfəsindən ayırır. Sahillərində Beluşey, Qaqarin, Osiveypaxs vı Litke körfəzləri vardır.
Yarımadanın relyefi hamardır. Ən hündür zirvəsi 284 metrdir. Digər zirvələri: Pessovaya (218 m), Osobennaya (89 m). Cənub-qərbində Yalmax silsiləsi uzanır. Onjn maksimal hündürlüyü 174 netrdir. Bəzi əraziləri bataqlıqlaşmışdır. Ən böyük gölü Qaz gölüdür.
Sahilində dərinlik 123 metrdir. Orta qabarma 1 metrdir. Sahillərində Roqaçyov və Beluşya Quba qəsəbələri yerləmir.
Faunası tundraya aiddir. Minlərlə qaz müşahidə edilir. Yarımadaya şimal maralı otarılmağa gətirilir
Honkonq–İsrail münasibətləri
İsrail–Honkonq — Honkonq və İsrail arasında ikitərəfli beynəlxalq diplomatik münasibətlər. İsrailin Honkonqda bir konsulluğu var. Honkonq isə Çinin Tel-Əvivdəki səfirliyində yerləşən Honkonq İqtisadi və Ticarət Bürosu tərəfindən təmsil olunur.