Uyğur_ehramları
Ehramın araşdırılması və Oktan Keleş
Türk araşdırmaçı və yazıçı Oktan Keleşin gündəliyindən: Sincan Uyğur Bölgəsində görüşdüyümüz şəxs özbəöz bir Türk idi. O, Bölgədə bizim rəhbərliyimizi edəcək. Kənddəki əhalinin çoxu çinli olmasına baxmayaraq, qonaq olduğumuz evdə 83 yaşında olduğunu deyən çinli qoca, anasının bir Uyğur Türkü olduğunu, qohumlarından da bir-ikisinin Uyğur Türkləri ilə evli olduğunu deyir. Biz çinli qocaya ehram haqqında nə bilidiyini soruçanda o bizə bunları dedi: Ora əslində Türklərin atalarına aid qəbirstanlıqdır. İçəridə mumyalar var, ehramın içi çox soyuqdur, orda ayrıca, Türklərin atalarına aid şəkil və yazıların olduğunu deyir. Haqqında dediyi yazıların və mumyaların, sadəcə bir bölümdə olduğunu, başqa bölümlərin bağlı olduğunu deyir.Ayrıca bunları da qeyd edir ki, O uşaq olarkən, kənddə xəstələnən uşaqları bu ehramın içinə götürüb, mumyaların yanında bir müddət saxladıqdan sonra, uşaqların sağaldıqlarını söyləyir. Özlərinin də uşaq ikən əmisini götürdüklərini deyir. Ehramın içində bir çox yazı və ərimiş tabletlərin birbirlərinə yapışdıqlarını ifadə edir. Qoca çox qəribə bir şey də dedi: Bu qoca Çinlinin babası, 120 yaşında ölüb. Çinlinin babası Bu tikililərin (ehramların), türklərin atalarına aid, "dünyada tikilən ilk kitabxana" olduğunu demişdi. Qocanın babası, çox müdrik adam imiş. Ayrıca Türklərin atalarına çox hörmət edən bir kişi imiş. Bu müdrik adam, öləndən sonra ehramın 3 km yaxınlıqdakı bir qəbirstanlıqda dəfn edilmişdir. Ondan babasının hansı inanca mənsub olduğunu sual veririk. Çünki o Buddist idisə yandırılmalı idi. O isə Çox qəribə bir şey danışır: O babasının Göy Tanrısı inancına sahib olduğunu və buralarda yandırılma hadisəsinin olmadığını, Budistliklə uzaqdan yaxından əlaqəsi olmadığını deyir. Çində təxminən 20 milyon insanın bu inanca sahip olduğu ehtimal edilir. Aradan bir müddət vaxt keçir və biz böyük piamidanın yanına gəlirik. İçəri girəndə hər yerin qaranıq olduğunu görürük. Fənərlərimizi yandırıb baxanda, qarşımızda düz bir divarın yuxarı tərəf uzandığını görürük. İçəridə biraz su sızıntısı vardı.Bu ya yığılan yağış sularından ya da içəri ilə çölün istilik fərqindən ola bilər. İçərisi kif iylənirdi. İrəli getməyə başladıq amma adım atanda narahat bir şəkildə atırdıq. Çinli qoca, birdən əliylə işarə edərək, fənəri göstərdiyi tərəfə tutmağımızı söylədi. Fənəri, tuttuğumuz anda, buranın bir qəbir otağı olduğunu anladıq. Hər yerdə 2 metrə yaxın boyu olan mumyalar var idi. Mumyanın yan tərəfində bir qayada cürbəcür işarələr və yazılar olduğunu gördük. Orda Ay ulduz, qurt başları, və s. İşarələr var idi. Divarda, 3 metrəyə yaxın boyu olan, təxminən qranit daşdan düzəlmə bir heykəl vardı. Maraqlısı odur ki, baş tərəfində cüt buynuzu vəya antenaya oxşayan iki dənə nəsnə var idi. Başının ortasında yenə ay –ulduz rəmzi diqqəti cəlb edirdi. Yenə yanında bir qadın və qucağında uşaq heykəli mövcud idi. Heykəlin baş tərəfi qırılmışdı.Yavaş-yavaş Hər şeyi araşdırmağa başlayırıdıq. Qoca Çinli, dizlərinin üzərinə çöküb bir şeylər dedi. O bu mumyanın bir kişiyə aid olduğunu, 30 il əvvəl onun üzünün daha net olduğunu, hətta ayaqlarında çəkməyə bənzəyən şeylər olduğunu izah edi.Bu mumyanın isə bəzı parçalarını vaxtilə kəndlilər qoparıb. Buna görə də xarab olmaya başlayıb. O qayada da qurt başları, ay ulduz və o mumyanın sahibinə aid məlumatlar var imiş. Ən əsası cüt buynuzlu və ya cüt antenaya oxşayan başı olan qranit daşdakı o üzü sual verdik:  Onun isə bizi olduqca həyəcanlandıran bu cümlələri oldu: "O sizin atanız: OĞUZ XAQANın təmsili surətidir". Bunları eşidəndə : (Oğuz, Öğüz, Öküz: Güclü, böyük buynuzlu mənasına gəlir. Ərəbcədə isə, Zülqərneyn; cüt buynuzlu mənasına gəlir. Oğuz Xaqan; öz dövründə, başına geyiniyi, buynuzları olan başlıqları ilə məşhurdur…) bu məlumatlar ağlımıza gəldi. Bu xəbərlər qarşısında çox həyəcanlandıq. O baxa bilmədiyimiz bölgədə isə pilləkənlərdən aşağı düşəndə, yerdən başqa bir mumya olduğunu  və onun heç xarab olmadığını, ayrıca minlərlə tabletlər olduğunu, vaxt keçdikcə bu tabletlərin bir qisminin əriyərək bir-birinə yapıştıqlarını və bu ehramın, -təxminən- "Oğuz Xaqanın qəbri olduğunu" dedi.Daha bir çox qəbir otaqları olduğunu və hamısının bağlı olduğunu dedi. O uşaq ikən bir neçə dənəsini gördüyünü, vaxt keçdikcə çöküntülər nəticəsində bağlandıqlarını danışdı.