Bruselyoz
Klinik və laborator diaqnostikası
Bruselyozun törədicisinin kulturasının alınması diaqnozun qoyulmasında mühüm rol oynayır. Törədiciləri qandan, sümük iliyindən, irindən, oynaqdaxili mayedən, dalağın punktatından, nəcisdən və s. ayırd etmək olar. Bruselyozla xəstə olan şəxslərdən törədicilərin ayırd edilməsi üçün qanın bakterioloji müayinəsi daha tez-tez tətbiq edilir. Qanda brusellaların aşkarlanması ən çox xəstəliyin kəskin mərhələsində və temperatur reaksiyası ilə mü- şayiət olunan kəskinləşmələr zamanı müşahidə olunur. Xəstələrdən götürülmüş materialda törədicilərin aşkarlanması zamanı aşağıdakı xüsusiyyətləri yadda saxlamaq lazımdır: qan əkmələrində brusellalar yavaş inkişaf edir və onların kulturaları, adətən,5–10 gündən sonra, bəzən isə yalnız əkmədən 20–30 gün sonra aşkar edilir. Hemokultura metodu, xüsusən Br.abortus tipi ilə yoluxma zamanı heç də həmişə müsbət nəticə vermir. Hemokulturanın mənfi cavabı bruselyozun olmasını qətiyyən inkar etmir. Hemokulturanın bu metodu ağır və mürəkkəb olduğuna görə adi təcrübədə işlədilmir. Bruselyozun diaqnostikasının seroloji metodlarından Rayt və Xeddlson reaksiyası daha geniş tətbiq olunur. Rayt reaksiyası yüksək spesifikliyə malikdir. Aqqlütinasiya reaksiyasının ən yük- sək titrləri adətən, xəstəliyin başlanğıcından 1–2 ay sonra qeydə alınır, sonra isə onlar kifayət dərəcədə sürətlə azalmağa başlayır- lar. Nadir hallarda Rayt reaksiyası uzun müddət ərzində (keçiril- miş xəstəliklən sonra 3–5 il müddətində) müsbət olaraq qalır. Aqqlütinasiyanın son diaqnostik titri 1:200 nisbəti sayılır. Xəs- tədə "mənfi" və ya "şübhəli" reaksiya olduqda (titr 1:50) Rayt reaksiyasının bir neçə vaxtdan sonra (məsələn, 7–10 gündən son- ra) təkrar qoyulması tövsiyə edilir. Hazırda bruselyozun təcili diaqnostikasının ümumi qəbul edilmiş metodu Xeddlson reaksi- yası sayılır. Bu reaksiya da, həmçinin spesifikdir, Rayt reaksiyası ilə eyni vaxtda və ya hətta bəzi hallarda xəstəliyin daha erkən dövrlərində müsbət ola bilir və Rayt reaksiyasına nisbətən uzun müddət ərzində təyin edilə bilər. Rayt reaksiyasına nisbətən Xeddlson reaksiyasının üstün cəhəti ondadır ki, birincini istənilən laboratoriyada qoymaq mümkündür və nəticə tezliklə alınır. Bu reaksiyanın çatışmayan cəhəti odur ki, yalnız qanda aqqlütininlərin keyfiyyətcə təyin edilməsi üçün işlədilir, onun nəticəsinə əsasən aqqlütininlərin titrlərinin dinamikasını müəyyən etmək olmaz. Bundan başqa, Rayt reaksiyası digər sınaqlardan tez əmələ gələrək və tez itərək infeksiyanın olmasının əsas göstəricisi sayılır, infeksiyanın gedişi dövründə saxlanır və aktiv prosesin getdiyini sübut edir. Deyilənlər Xeddlson reaksiyasına da aiddir, lakin o, nisbətən uzun müddət ərzində müsbət olaraq qalır və bəzən xəstəliyin yarımkəskin və xronik dövrlərində müşahidə olunur. Dəriiçi allergik sınaq – Bürne sınağı daha geniş tətbiq edilir, o, tamamilə spesifikdir və olduqca yüksək həssaslığa malikdir. Bürne sınağı brusellinin (brusellaların bulyon kulturasının filt- ratı) dəriiçi yeridilməsinə qarşı dərinin yerli reaksiyası şəklində orqanizmin spesifik cavab vermək qabiliyyətini təyin edir. O, xəstəliyin artıq başlanğıcından 3–4 həftə sonra müsbət olur, son- ralar uzun müddət ərzində (bəzən bir neçə ilə qədər), hətta tam klinik sağalmadan sonra saxlanır. nəticələrin qeydə alınması 24 və 48 saatdan sonra həyata keçirilir, onun qiymətləndirilməsi zamanı əsas etibarilə iltihabi ağrılı ödemə fikir verilir; ödem olmadan inyeksiya yerində dərinin hiperemiyası diaqnostik əhəmiyyət daşımır. Ağrının olmaması və dərinin rənginin dəyişməməsi (adətən, ödemləri müşayiət edir) sınağın müsbət qiymətləndirilməsini istisna etmir. Nəzərə almaq lazımdır ki, Bürne reaksiyası diri bruselyoz vaksini ilə vaksinasiyadan sonra da müsbət olur. O, vaksinasiyadan 1–1,5 ay sonra əmələ gəlir, 2–3 aydan 12–13 aya qədər aydın nəzərə çarpır, bundan sonra sönməyə başlayır. Rayt reaksiyası və Bürne sınağının maksimal diaqnostik effekti onların kompleks şəkildə tətbiq edilməsi zamanı əldə olunur. Onlar bir- birlərini əvəz edə bilməzlər, yalnız qarşılıqlı şəkildə bir-birlərini tamamlayırlar. Xəstələrin bruselyozdan özbaşına sağalmasını və onların ikincili yoluxması imkanını nəzərə almaq lazımdır. Bruselyoz zamanı immunitet nisbi xarakter alır və digər xronik infeksiyalarda olduğu kimi, çox böyük çətinliklə yaranır. Bruselyozun gedişinə ətraf mühitin müxtəlif amilləri: donma, həddindən artıq yorulma, fiziki gərginlik, həmçinin onlara qoşulan kəskin və xro- nik yoluxucu xəstəliklər (vərəm, qızılca və s.) əlverişsiz təsir göstərir. Bruselyoz zamanı proqnoz qənaətbəxşdir. Lakin yadda saxlamaq lazımdır ki, xəstəlik zamanı residivlər baş verə bilər və xronik bruselyoz rezidual əlamətlər mərhələsinə keçə bilər ki, nəticədə daxili orqanlarda, dayaq-hərəkət aparatında və sinir sis- temində yalnız qalıq dəyişiklikləri yaranır.