cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Tarixi arxa plan
1940-cı ildə Galançojda Həsən İsrailovun rəhbərlik etdiyi daha bir çeçen üsyanı başladı. Bu üsyan, qismən, 1939-cu ildə Qış müharibəsində işğalçı sovetlərə qarşı finlərin müqavimətindən ilham aldı. 1942-ci ilin fevralında Mairbek Şərifovun dəstəsi Şatoy və İtum-Kali rayonlarında üsyan etdi. Sovet sisteminə qarşı üsyan qaldırmaq üçün İsrailovun ordusu ilə birləşdilər. Sovet Hərbi Hava Qüvvələri üsyanı yatırmaq üçün 1942-ci ilin yazında Çeçen-İnquş respublikasını bombaladı. II Dünya Müharibəsi zamanı Sovet hökuməti çeçenləri və inquşları nasist işğalçıları ilə əməkdaşlıqda günahlandırdı. Nasistlər neft ehtiyatları Fall Blaunun əsas məqsədi olan Azərbaycan SSR-ə çatmaq istəyirdilər. 25 avqust 1942-ci ildə təxribatçı Osman Qubenin rəhbərlik etidiyi bir qrup alman paraşütçü anti-sovet hərəkətləri təşkil etmək üçün Qalaşkinski rayonunun Berejki kəndi yaxınlığına gəldi. Ərazidə yalnız 13 nəfər almanlara kömək etməyə razı oldu.
Çeçen partizan müharibəsinin əsas dövrü Alman qoşunları İnquşetiyaya yaxınlaşdığı 1942-ci ilin avqust-sentyabr aylarında başladı və Sovet İttifaqının Vermaxtı Şimali Qafqazdan çıxardığı 1943-cü ilin yaz-payızında bitdi. SSRİ-də 20 milyona yaxın müsəlman var idi və Sovet hökuməti bir müsəlman üsyanının anidən Qafqazdan bütün Orta Asiyaya yayılacağından qorxurdu. 1942-ci ilin avqustunda Vermaxt Qaraçay-Çərkəz və Kabarda-Balkarya Muxtar Sovet Sosialist Respublikalarını ələ keçirərək Şimali Qafqaza daxil oldu. Bu da yerli əhali arasında anti-sovetçiliyi təşviq etdi. Ancaq nasistlər heç vaxt Qroznıya çatmadılar və Çeçen-İnquş MSSR-də yeganə işğal etdikləri şəhər rusların yaşadığı Malqobek idi.
Moşe Qammer, Ben Fovkes və Toni Vud da daxil olmaqla müxtəlif tarixçilər çeçenlərin almanlarla əlaqələrini təkzib edir, bəziləri nasistlərin Şimali Osetiyanın Mozdok şəhəri yaxınlığında, Çeçen-İnquş MSSR-nin şimal-qərb sərhədlərində dayandığını, Vaynax bölgəsinin əksəriyyətinin heç vaxt alman ordusu ilə birbaşa əlaqə yaratmadığını qeyd edir. Bu sərhədə yaxın olan almanlarla gizli danışıqlar aparılarkən, çeçen üsyançıları nə Berlinə, nə də Moskvaya tabe olacaqlarını deyirdilər. Şərifov Reyxin işğalındakı Şərq ərazilərinin nazirliyinə bildirmişdi ki, "Qafqazın azad edilməsi yalnız bir müstəmləkəçinin digərinə mübadiləsi deməkdirsə, qafqazlılar bunu milli azadlıq müharibəsində yalnız yeni bir mərhələ kimi hesab edəcəklər". 1942-ci ilin oktyabrında çeçenlər digər könüllülərə almanlara qarşı Qroznı ətrafında bir müdafiə səddini qurmağa kömək etdi. 1942-ci ilin dekabrından 1943-cü ilin martına qədər çeçenlər və inquşlar Sovet müdafiə müharibəsinə 12 milyon rubl yardım etdilər. 17.413 çeçen Qızıl Orduya qoşuldu və onlardan 44-ü orden və nişanlarla təltif edildi. 13.363 nəfər Çeçen-İnquş MSSR Xalq Milisinə qoşuldu, ərazini işğaldan qorumağa kömək etdi. Bütün bunların əksinə Babək Rızvani Aksis gücləri ilə 100-ə yaxın çeçenin əməkdaşlıq etdiyini iddia edir.
Deportasiya
300px|right|thumb|Çeçen və inquşların yenidən yerləşdirildiyi SSRİ əraziləri NKVD rəhbəri Lavrenti Beriyanın göstərişi ilə Çeçen-İnquş MSSR-nin bütün çeçen və inquş əhalisi Sovet İttifaqının ucqar ərazilərinə yük qatarları ilə deportasiya edilməli idi. Əməliyyat "Çeçevitsa" (Mərcimək Əməliyyatı) adlanırdı ki, əməliyyatın ilk iki hecası hədəf kimi kimlərin nəzərdə tutulduğunu göstərirdi. Əməliyyata çeçenlər tərəfindən daha çox "Aardax" (Sürgün) olaraq bilinir. Bu əməliyyat hələ 1943-cü ilin oktyabr ayında hazırlanmış və planlaşdırılmışdır və Beriyanın ən etibarlı iki NKVD zabiti-İvan Serov və Boqdan Kobulov əməliyyatda aktiv iştirak etmişdir. Beriya "çeçenlər arasında əmək intizamının aşağı səviyyədə olması", "banditizm və terrorçuluğun yayılması", "çeçenlərin kommunist partiyasına qoşula bilməməsi" və "yerli inquşlardan çox dəstək aldığını deyən alman zabitinin etirafını" barədə Stalinə öz şikayətini bildirmişdi. Bundan sonra Beriya əməliyyatıhəyata keçirməyi əmr etdi. Çeçen-İnquş MSSR-də yerli hökumətin başçısı olan Supyan Kaqiroviç Mollayev bu qərarı eşidəndə göz yaşlarına saxlaya bilmədi, ancaq bir müddət sonra özünü ələ alaraq əmrləri həyata keçirməyə başladı. Çeçen-İnquş MSSR heç vaxt alman ordusuna kömək etməli olacaq qədər nasist ordusu tərəfindən işğal edilməmişdi, lakin repressiyaların səbəbi kimi "Sovet hakimiyyətinə qarşı silahlı müqavimət" göstərilmişdi. Vaynaxın nasistlərlə işbirliyi ittihamları heç bir Sovet məhkəməsində sübuta yetirilə bilmədi.
İkinci Dünya müharibəsi illərində 3.322.589 şəxs Stalinin deportasiya və məcburi məskunlaşma siyasətinin qurbanı olmuşdu. Bu siyasətə səbəb kimi "etnik gərginliyi ləğv etmək", "siyasi vəziyyəti sabitləşdirmək" və ya "insanları Sovet hakimiyyətinə qarşı hərəkətə görə cəzalandırmaq" göstərilmişdir. 1939-cu il siyahıyaalınmasına görə Sovet İttifaqında 407,690 çeçen və 92.074 inquş yaşayırdı. Mərcimək əməliyyatı13 oktyabr 1943-cü ildə yüz minə yaxın qoşun və əməliyyat işçisinin Çeçen-İnquşetiyaya guya yollar və körpülər düzəltmək üçün köçürülməsiylə başladı. Çeçenlər, hətta, qonaq hesab etdikləri bu əsgərləri 1 ay öz evlərində qonaq etmişdilər. 20 fevral 1944-cü ildə Beriya əməliyyata nəzarət etmək üçün Qroznıya gəldi.
23 fevral 1944-cü ildə (Qızıl Ordu günündə) əməliyyat başladı. NKVD qoşunları insanları toplamaq üçün sistemli şəkildə ev-ev gəzirdilər. Sakinlər köhnə və təmir edilməmiş yük maşınlarına yığılmadan əvvəl, Studebaker US6 yük maşınlarında doldurularaq saxlanılmışdılar. İnsanlara bu ani köçürülmədə əşyalarını toplamaq üçün yalnız 15–30 dəqiqə vaxt verildi. 3 mart 1944-cü il tarixli bir yazışmaya görə bu əməliyyatı həyata keçirmək üçün SSRİ-nin hər yerindən ən azı 19000 zabit və 100.000 NKVD əsgəri göndərilmişdi. 500-ə yaxın adam çeçen və ya inquş olmamasına baxmayaraq, səhvən deportasiya edildi. Plana görə ilk üç gün ərzində 300.000 insanın dağlıq ərazidən çıxarılması nəzərdə tutulurdu, sonrakı günlərdə dağlıq bölgələrdə yaşayan qalan 150.000 nəfərin sırayla köçürüləcəyi bildirilirdi.
Çox vaxt müqavimətlərə yerində qırğınlarla cavab verilirdi. Xaybax kəndində 700-ə yaxın adam bir anbarda kilidləndi və Beriyanın təriflədiyi və medal vəd etdiyi NKVD generalı Mixail Qveşiani tərəfindən öldürüldü. Beriyanın verdiyi qərara əsasən, ucqar dağ kəndlərində yaşayan çeçen və inquşlar belə bir "səyahət" üçün uyğun deyildilərsə, yerindəcə öldürülürdü. Bu o demək idi ki, yaşlılar və xəstələr ya güllələnməli, ya da yataqlarında aclığa məhkum ediməliydilər. Əsgərlər bəzən gördükləri boş evləri talan edərdilər. Hadisə şahidlərindən biri NKVD qüvvələrinin törətdiyi vəhşilikləri haqda bunları deyirdi:
"Arxada heç kim qalmadığından əmin olmaq üçün daxmaları güllə yağışına tutdular. Evə girən əsgər əyilmək istəmədi. Zirzəmini bütünlükdə atəşə tutdu. Buradakı skamyaların birisinin arxasından gizlənən uşağın qanı axmağa başladı. Ana qışqıraraq özünü əsgərə tərəf atdı. Əsgər onu da vurdu. Qatarlarda kifayət qədər yer olmadığı üçün geri qalanlar da vuruldu. Cəsədlər başdansovdu bir şəkildə torpaq və qumla örtülmüşdü. Güllələnmələr də çox hədəfsiz alınmışdı; bir müddət sonra insanlar qurd kimi torpaqdan çıxmağa başladılar. NKVD milisləri bütün gecə torpağı yenidən atəşə tutdular."
Typhlodromus suecicus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Deportasiya
Müqavimət göstərən, etiraz edən və ya çox yavaş gedənlər yerindəcə güllələnirdi. Bir hadisədə NKVD əsgərləri yüksək dağ olan Moystiyə qalxdı və orada 60 kəndli tapdı. Komandiri əsgərlərə kəndliləri güllələməyi əmr etsə də, onlara havaya atəş açdılar. Komandir daha sonra əsgərlərin yarısını kəndlilərə qoşulmağı əmr etdi və başqa bir dəstə onların hamısını vurdu. Əməliyyatda 2016 sovet əleyhdarı tutuldu, 20.072 silah müsadirə edildi.
Orta Asiyaya çatmaq demək olar ki, bir ay çəkdi. Deportasiya zamanı yeddi yaşında olan bir şahidin sözlərinə görə, vaqonlar o qədər adamla dolu idi ki, içəridə tərpənməyə yer yox idi.. İnsanlara yol boyunca nadir hallarda yemək verirdilər və hara aparıldıqlarını demirdilər. Vaqonlar insanların əl-üzünü, bədənlərini yuması üçün belə dayanmırdılar. Qatardakılar ehtiyaclarını ödəmək üçün qatarda deşiklər açırdı. Xüsusi qatarlar təxminən 3218 km məsafəni qət edərək insan sığınacaq və qida çatışmazlığı olan Orta Asiyanın boş ərazilərinə səpələyirdi. 239,768 çeçen və 78.479 inquş Qazaxıstan SSR-ə, 70.089 çeçen və 2.288 inquş Qırğızıstan SSR-ə gəldi. Qalan köçkünlərin az bir hissəsi Özbəkistan SSR, Rusiya SFSR və Tacikistan SSR-ə göndərildi.
Çeçenlərə olan zülm bununla da bitmədi. 1944-cü ilin may ayında Lavrenti Beriya NKVD-yə "bir dənə də olsun qalmayacaqlar" deyərək, qalan çeçenləri axtarmaq üçün bütün SSRİ-yə baxmağı əmr etdi. Nəticədə Dağıstan, Azərbaycan, Gürcüstan, Krasnodar diyarı, Rostov və Həştərxan vilayətində əlavə 4,146 çeçen və inquş saxlanıldı. 1945-ci ilin aprelində Beriyaya 2741 çeçenin Gürcüstan SSR-dən, 21-inin Azərbaycan SSR-dən və 121-inin Krasnodar diyarından sürgün edildiyi barədə məlumat verildi. Moskvadan yalnızca iki çeçen qovuldu. Bütün çeçen və inquşlar Qızıl Ordudan da çıxarılaraq Orta Asiyaya göndərildi. Bu əlavə sürgünlərlə deportasiya edilmiş çeçenlərin və inquşların sayı ümumilikdə 493 269 nəfərə çatdı. 1944-cü ilin iyul ayında Beriya Stalinə 496.460 çeçen və inquşun sürgün edildiyini iddia edərək, daha yüksək bir rəqəm bildirdi. Bu etnik təmizləmə əməliyyatıtamamilə "cəzalandıra bilməmə mədəniyyəti" ilə yadda qaldı. Mərcimək əməliyyatının bir çox günahkarı, sadəcə çeçen və inquşları tutub qovduğu üçün Suvorov Birinci dərəcəli mükafatına layiq görüldülər.
Səmədağa Şıxlarov
Erkən illəri
Səmədağa Şıxlarov 1955-ci il sentyabrın 5-də Salyan rayonunun Xıllı kəndində anadan olub. Səmədağa Şıxlarov ailədə 4 uşaq idi – 2 qardaş, 2 bacı. Sübhan adlı əkiz qardaşı 1 yaşına çatmamış dünyasını dəyişib.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Deportasiya
Sovet İttifaqının digər səkkiz "cəzalandırılmış xalqı" kimi, çeçenlər də məcburi yaşayış düşərgələrinə göndərildilər. Onların yaşadıqları və işlədiklərin yerlərin ətrafında sadəcə dəmir tel yox idi. 16 yaşdan yuxarı hər bir çeçen hər ay yerli NKVD rəsmilərinə hesabat verməli idi. Qaçmağa çalışanlar qulaqlara göndərilirdi. Bu məcburi düşərgələr sürgün edilmişlərlə yanaşı onların övladlarını da əhatə edirdi. Onlara ən ağır vəzifələr, məsələn, məskunlaşılmamış yerlərdə binalar, şaxtalar və fabriklər inşa etmək tapşırıldı. İşlərinə görə aldıqları tək maaş ərzaq kartoçkaları idi. Özlərinə tapşırılan hər hansı bir işi görməsəydilər cəzalandırılırdılar. Yerli hakimiyyət orqanları onlara qarşı sərt davranırdı: işini düzgün görməyənlərin övladları gözləri qarşısında öldürülürdü. Krasnoyarskda təxminən 4000 çeçen məcburi əmək düşərgələrinə təyin edildi. Yeni gələn məcburi köçkünləri kifayət qədər qida ilə təmin etmədikləri üçün səhlənkar səlahiyyətlilər insanların aclıqdan ölmələrinə səbəb oldular. Məskunlaşanlar lazımi qədər mənzillə təmin olunmadılar: 1 sentyabr 1944-cü ildə Qırğızıstan SSR-dəki 31.000 ailədən yalnız 5000-i mənzillə təmin edildi. Bir rayonda 900 ailə üçün cəmi 18 mənzil nəzərdə tutulmuşdu. Buna görə çeçen işçilərin bir hissəsi istilik sistemi olmayan çadırlarda yaşamağa məcbur oldu. Çeçen uşaqlar məktəbə öz dilində deyil, yerli dildə getməli idilər. Yeni məskunlaşmış ərazilərdə bir neçə üsyan hadisəsi haqqında mərkəzə məlumat verildi: 1954-cü ilin oktyabrında Krasnoyarskda 4000-ə yaxın çeçen düşərgədən qaçmağı bacardı. Sovet polisi onların yarısını tapdı və öldürdü, digər yarısı geniş çöllərdə gizlənməyi bacardı.
Səmədağa Şıxlarov
Erkən illəri
1957-ci ildə ailəsi ilə Əli Bayramlı şəhərinə köçüb. Atası Məhəmməd kişi Böyük Vətən Müharibəsində Berlinə kimi getmişdi. Müharibədə xəsarət alan atasının bədənindəki qəlpələr onu çox incidirdi. O, Əli Bayramlıya köçəndə "Şirvanneft"də çilingər işləyirdi. O, Ramil Usubov, İsmət Qayıbov və digər tanınmış şəxslərin avtomobillərini təmir edirdi. Anası Xanım evdar qadın idi. Atası 1999-cu, anası isə 2004-cü ildə rəhmətə gedib.
Altı yaşında futbola maraq göstərib. Uşaqlıqda Pele, Anatoli Banişevski və Gerd Müllerin pərəstişkarı olub.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Xəsarət alan və ölənlər
thumb|Qazaxıstanda ölən qızlarının yasını tutan inquş ailə Qaçqın olanların bir çoxu yolda öldü və sürgün mühitində xüsusən istilik dəyişməsinə məruz qalma miqdarının artdığını nəzərə nəzərə alsaq, düşünüləndən daha çox adam ölmüşdü. Çünki Qazaxıstan SSR-də temperatur qış boyunca −50 °C-nin altına düşür və yayda +50 °C-dən yuxarı ola bilir.
Səmədağa Şıxlarov
Erkən illəri
Vaxtilə "Neftçi" və "Dinamo Tbilisi" kimi komandaların şərəfini qorumuş Nağı Babayev onların binasında yaşayırdı və onu "Тигр" (Pələng) deyə çağırırdı. Məhz Nağı Babayevlə tanışlıq onun futbola həvəsini daha da artırıb.
Valideynləri Səmədağa Şıxlarovun futbolla məşğul olmasına o qədər də həvəsli deyildilər. Məhz ona görə də, Səmədağa Şıxlarova 15 yaşına kimi bir dəfə də olsun başqa rayonlardakı oyunlara getməyə icazə verməyiblər. Səmədağa Şıxlarovun valideynləri onu ancaq Əli Bayramlıdakı oyunlara buraxırdı. Daha sonra məşqçiləri Nağı Babayev və Xudaverdi Babayevin xahişindən sonra atası Məhəmməd oğlunun Lənkərana getməsinə razı olub.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Xəsarət alan və ölənlər
Köçkünlər qış vaxtı çöldən kilidlənmiş vaqonlarda, işıq və su olmadan pis vəziyyətdəki qatarda gedirdilər. Qatarlar yalnız ara-sıra ölüləri qarda basdırmaq üçün dayanır və vaqonları açırdı. Qatar stansiyalarındakı yerli insanlara xəstə sərnişinlərə kömək etmək və ya onlara dərman və su vermək qadağan edilmişdi. Bəzi rus mənbələri bu tranzit zamanı 1.272 nəfərin öldüyünü göstərir. 1948-ci ildə Qazaxıstan SSR-də "yeməyə həddən artıq ehtiyacı" 118.250 nəfər məcbur köçkün var idi. Yerli nümayəndələr minlərlə uşağın düzgün qidalanmadığı üçün öldüyünü bildirdi. Qida rasionu hər adam üçün gündə yalnız 116 qram un və 56 qram taxıl olaraq nəzərdə tutulmuşdu, bu da Auşvitz həbs düşərgəsindəki əsirlərin standartlarından da aşağı idi.(burada 300 qram çörək verilirdi. )
Səmədağa Şıxlarov
Erkən illəri
Hələ uşaq vaxtlarından tay-tuşlarının, qohum-əqrəbanın yanında "Neftçi"də oynayacağını söyləyən balaca Səmədağaya hamı istehza ilə baxırdı.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Xəsarət alan və ölənlər
Qırğızıstanda yerli hakimiyyət cəmi dörd ay bəs olacaq qida ehtiyatı yarada bildi. Vəziyyət o qədər acınacaqlı idi ki, analar uşaqları üçün alaq otlarından şorba hazırlayırdı. Rəsmi Sovet məlumatlarına görə 1948-ci ilə qədər Orta Asiyada sürgün edilmiş 608 749 çeçen, inquş, qaraçaylı və balkar var idi. NDVK statistikasına görə yalnızca 1944–48-ci illərdə bütün etnik qrupların 23,7%-i ölmüşdü, bu da 144,704 nəfər deməkdir. Qazaxıstanda 101,036 nəfər, Özbəkistanda 16,052 nəfər çeçen, inquş və balkar öldü. Digər bir arxiv qeydində 1949-cu ilə qədər deportasiya edilmiş çeçenlərin 104 903 nəfərinin öldüyü göstərilir. Bu o deməkdir ki, çeçenlər Sovet İttifaqı ərazisindəki bütün deportasiya olunmuş xalqlar içərisində ən çox ölümə məruz qalanı idi.
Doktor Moronun adası
Doktor Moronun adası — ingilis yazıçı Herbert Uells tərəfindən 1896-cı ildə nəşr etdirilmiş elmi-fantastika romanıdır. Romanda hadisələr gəmi qəzasına düşərək yaxından keçən gəmi tərəfindən xilas edilmiş və viviseksiya yolu ilə heyvan-insanlar yaradan çılğın-alim Doktor Moronun adasına düşmüş Edvard Prendikin dilindən nəql edilir. Romanda ağrı və qəddarlıq, mənəvi məsuliyyət, insan identikliyi və insanın təbiətə müdaxiləsi kimi bir sıra fəlsəfi məsələlər qaldırılır. Uells özü əsəri “gənclik küfrü üzərində məşq” adlandırır.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Xəsarət alan və ölənlər
Professor Conathan Otto Pol 1949-cu ilə qədər deportasiya və xüsusi yaşayış məntəqələrindəki həbslər zamanı sürgün edilən çeçen və inquşların 123 000-nin öldüyünü təxmin edir. Ölənlərdən 100000-I çeçen, 23000-ü inquş idi. Tomas Makdonel sadəcə sürgündəki xəstəlik və aclıqdan ölən çeçenlərin sayının 100 000-dən çox olduğunu desə də, inquşların ölü sayı haqqında məlumat vermir. Siyasi elmlər dosenti Tom K. Vonq köçürülmə və toplanma zamanı ölənlər xaric, mühacirətin ilk üç ilində ən azı 100.000 vaynaxın öldüyünü deyir. Tarixçi Vilyam Flemminq 1944–1950 arasında ən az 132.000 çeçen və inquşun öldüyünü təxmin edir. Bu dövrdə sadəcə 47 000 körpə dünyaya gəlmişdi. Beləliklə, 1944-cü ildə sayı 478.479 olan çeçen və inquş əhalinin sayı 1948-ci ildə 452.737-ə düşmüşdü. 1939–1959-cu illərdə Çeçenistan əhalisi sadəcə 2,5% artmışdı. Müqayisə üçün, bu rəqəm 1926–1939-cu illər arasında 28% idi. Tarixçi Aleksandr Nekriç çeçenlərin 1939–1959-cu illər arasındakı xalis itkilərinin 131.000, inquşların isə 12000 olduğunu deyirdi. Alman journalist Lutz Kleveman Orta Asiyanın qış soyuğunda, ilk dörd ildə 150.000 insanın sağ çıxmadığını təxin edir. Çeçen və inquşların demoqrafik itkisi ilə bağlı verilən maksimal rəqəm təxminən 170.000 ilə 200.000 arasında dəyişir, bu da ümumi vaynax əhalisinin o illər ərzində dörddə biri və ya üçdə birinin ölməsi mənasına gəlir.
Demoqraf Dalxat Ediyev Stalin tərəfindən "cəzalandırılmış" bütün etnik qrupların itki rəqəmlərini araşdırarkən, deportasiya səbəbiylə 125 000 çeçenin, 20 300 inquşun öldüyünü hesablamışdı. Hansı ki bu da, müvafiq olaraq o etnik qrupların 30,8% və 21,3%-ni təşkil edirdi. O, 1948-ci ilin oktyabrında çeçen əhalisinin 285 minə, inquşların isə 78,800 nəfərə düşdüyünü təxmin edir. Lakin, bu ağır itkilərə baxmayaraq, çeçenlər sonradan ümumi doğum nisbətlərini artırdılar ki, bu da bəziləri tərəfindən dözümlülüyünün və yaşamaq əzminin təzahürü olaraq görülürdü.
Siyasi, mədəni, sosyal və iqtisadi nəticələri
1944-cü il martın 3-də Çeçen-İnquş MSSR ləğv edildi və Qızılyar rayonu və Naurski rayonunu da əhatə edən Qroznı vilayətinə çevrildi. Vilayətin bir hissəsi Şimali Osetiya (Prigorodni rayonunun bir hissəsi), Gürcüstan SSR və Dağıstan MSSR arasında bölüşdürüldü. Nəticədə, Gürcüstan SSR-nin sahəsi 69.300-dən 76.400-ə, Şimali Osetiyanın ərazisi 6.200-dən 9.200-ə və Dağıstanın ərazisi isə 35.000-dən 38200 kvadrat kilometrə qədər genişləndi. Repressiya olunmuş xalqların adları bütün kitablardan və ensiklopediyalardan tamamilə silindi. Növbəti yaza qədər bir sıra çeçen və inquş yer adları rus adları ilə əvəz olundu; məscidlər dağıdıldı və çox sayda nax dilində yazılmış tarixi dil kitabları və əlyazmaların yandırılması prosesi başlandı. Çeçen kəndləri yerlə yeksan edildi, qəbiristanlıqlar buldozerlər tərəfindən dağıdıldı.Yerli əhalisinin getməsi ilə Çeçenistan bölgəsində böyük miqyasda ixtisaslı işçi çatışmazlığı yaşandı: yerli neft istehsalı sənayesi 1943-cü illə müqayisədə 1944-cü ildə on dəfədən çox azaldı.
26 noyabr 1948-ci ildə SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti deportasiya edilmiş millətlərin bu uzaq bölgələrdə daimi sürgünə məhkum edilmələri ilə bağlı qərar verdi. Bu fərman təkcə çeçenlər və inquşları deyil, həm də Krım tatarları, Volqa almanları, balkarlar və kalmıkları da əhatə edirdi. Sürgün edilənlərə yeni yaşayış yerlərindən üç kilometr kənara çıxmağa icazə verilmirdi. Səlahiyyətlilər deportasiyaların və onun cinayətlərinin ictimaiyyətə açıqlanmasını və sənədləşdirilməsini qadağan etdi. Ruslar Çeçenistan xalqlarının ictimai və özəl kitabxanasını dağıtdıqda, minlərlə tarixi vaynax mənbə və yazıları da burada külə döndü.
Qayıdış
1953-cü ildə deportasiyanın üç memarı öldü: 5 martda Stalin öldükdən bir müddət sonra 1953-cü il iyunun 27-də Beriya və Kobulov həbs edildi. Onlar çoxsaylı ittihamlarla tutularaq edam cəzasına məhkum edildi və 23 dekabr 1953-cü ildə edam edildilər. Lakin bu ittihamlar deportasiya cinayətləri ilə əlaqəli deyildi və sadəcə onları hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq üçün bir növ hiyləydi. Nikita Xruşşov yeni sovet lideri oldu və hətta Stalini də qınayaraq çoxsaylı sürgünləri ləğv etdi.24 fevral 1956-cı il tarixli gizli nitqində Xruşşov Stalinist repressiya və deportasiyaları tənqid etdi:
Doktor Moronun adası
Doktor Moronun adası erkən elmi-fantastika janrının klassik nümunələrindən biri hesab edilir və Uellsin ən məşhur əsərlərindən biri olaraq qalmaqdadır. Roman, daha inkişaf etmiş irqin heyvan və ya başqa canlıların həyat tərzinə müdaxilə edərək, onların cəmiyyətində təkamülə təkan verməsinə əsaslanan “dirçəliş” adlı elmi-fantastika mövzusunun ən erkən nümunələrindən biridir. Roman bir neçə dəfə kino və digər media nümunələrinə uyğunlaşdırılmışdır. Üç kino adaptasiyasında Doktor Moro obrazı Çarlz Louton (1933), Bert Lankaster (1977) və Marlon Brando (1996) tərəfindən canlandırılmışdır.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Qayıdış
"Sovet İttifaqı bütün xalqları böyük ana vətəndə dostluq vəbərabərlik şəraitində bir yerdə tutmaqda çox böyük bir təcrübəyə sahib olduğu üçün çoxmillətli bir dövlət modeli sayılır. Daha dəhşətlisi, təşəbbüskarı Stalin olan deportasiyalar Sovet Dövlətinin millətçilik siyasətinin təməl leninçi prinsiplərini zorakılıqla pozan hərəkətlərdir. Biz burada istisnasız bir şəkildə bütün komunist və komsomollarla birlikdə öz dogma torpaqlarından qovulan bütün millətləri nəzərdə tuturuq və onlara səslənirik" 300px|left|thumb|1957-ci ildə Qafqaza qayıdan vaynaxlar
16 iyul 1956-cı ildə SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyəti çeçen, inquş və qaraçaylıların xüsusi yaşayış məntəqələrində onların hərəkətlərini məhdudlaşdıran hüquqi status ləğv etdi. 1957-ci ilin yanvarında Sovet Nazirlər Şurası repressiya olunmuş millətlərə Sovet İttifaqında sərbəst səyahət etməyə icazə verən bir qərar qəbul etdi. Beləliklə, vaynaxların gördüyü pis günlər, 13 illik sürgün həyatı yavaş-yavaş sona çatırdı. Onlardan bəziləri 1954-cü ildə yavaş-yavaş Qafqaza qayıtmağa başladılar, lakin hakimiyyət tərəfindən geri göndərildilər. Təkcə 1956-cı ildə 25.000–30.000 çeçen və inquş vətənlərinə qayıtdı, bəziləri hətta qohumlarının cəsədlərini daşıyırdı. Sovet hökuməti onlara Özbəkistan daxilində muxtariyyət verməyə və ya onları Qafqazın digər bölgələrində məskunlaşdırmağa çalışsa da, geri dönənlər doğma torpaqlarına qayıtmaq əzmi qırılmadı.
Doktor Moronun adası
Məzmunu
Prendik öyrənir ki, adanın sahibi Doktor Morodur. O, Doktor Moro haqqında eşitdiklərini xatırlamağa çalışır, yadına salır ki, Londonun ən nüfuzlu fizioloq həkimlərindən olan Doktor Moronun viviseksiya üzrə qorxunc təcrübələrinin üstü açılmış və o, İngiltərədən qaçmağa məcbur olmuşdu.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Qayıdış
1957-ci ildə 50.000-dən çox ailə qayıtdı. 1959-cu ilə qədər çeçenlər və inquşlar artıq Çeçen-İnquş MSSR-nin 41%-ni təşkil edirdi. Həmin il çeçenlərin 58,2%-i və inquşların 45,3%-i doğma torpaqlarına qayıtdı. 1970-ci ilə qədər sürgündə olan çeçenlərin 83%-i, inquşların 72,1%-i vətənlərinə qayıtdı. Bununla birlikdə, bu bölgü 1989-cu ilə uyğun olaraq 76,8% və 69,0%-ə qədər düşdü. Müqayisə üçün, 1926-cı ildə bütün çeçenlərin 91,9% və bütün inquşların isə 91,9%-i öz adlarına olan respublikalarında cəmləşmişdi. Ancaq bəzi çeçenlər Qırğızıstanda qaldılar: bəziləri sərt uzun səfərdən qorxur, bəziləri səyahət üçün pul tapmırdı. 2010-cu ildə Qazaxıstanda hələ də 100.000 çeçen yaşayırdı.
Doktor Moronun adası
Məzmunu
Növbəti gün, Moro, Montqomerinin adya yeni gətirdiyi puma üzərində təcrübəyə başlayır. Prendik öyrənir ki, Moro, heyvanlar üzərində ağrılı təcrübələr aparır. Pumanın tükürpədici qışqırıqları Prendiki, evi tərk edərək meşəyə qaçmağa məcbur edir. Meşədə gəzdiyi zaman Prendik bir qrup insanla qarşılaşır. Onlar insana oxşasalar da, donuzla da bir çox oxşar xüsusiyyətlərə malikdirlər. Sahil boyunca gəzərkən, Prendik kiminsə onu izlədiyini başa düşür. Qorxuya düşən Prendik qaçmağa başlayır, təqibçinin yaxınlaşdığını hiss etdikdə onu daşla vurur, bundan sonra Prendik, təqibçinin qorxunc insan və heyvan hibridi olduğunu görür. Evə qayıtdıqdan sonra Prendik nə baş verdiyi haqqında Montqomeriyə suallar versə də, ikinci sualları cavablandırmaqdan boyun qaçırır.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Qayıdış
Vətənlərinə qayıdan vaynaxlar öz təsərrüfat və fermalarını dağıdılmış halda tapdılar. Bəzi dağlıq bölgələr geri dönənlər üçün hələ də qadağan olunduğuna görə onlar məcburi şəkildə düzənlik ərazilərdə məskunlaşmalı oldular. Ən pisi də, öz evlərində digər etnik qrupların nümayəndələrinin yaşadığını gördülər və bu digər etniklərə (osetinlər, ruslar, laklar və avarlar) düşmənçiliklə baxdılar. Bəzi lak, dargin və avarlar yenidən gəldikləri Dağıstana köçürülməli idilər. Priqorodnı rayonunda osetinlər və inquşlar arasında qarşıdurmalar yaşandı. Şimali Qafqaza qayıdan çox sayda vaynax yerli sakinləri təəccüblə qarşıladı: Sovet hökuməti 1957-ci ilin yayında geri dönənlərin axınını müvəqqəti dayandırmaq qərarına gəldi. Çeçen və inquşların böyük bir hissəsi geri dönə bilmək üçün yaşadığı yerlərdəki evləri, mülklərini satdı, işlərini tərk etdi. Çeçenlər və ruslar arasında yeni bir etnik münaqişə də alovlanmaqda idi. Torpaq mülkiyyəti və iş rəqabəti ilə bağlı məsələlərdən hiddətlənən ruslar 1958-ci 23 avqustunda üsyan etdilər. 1958 iğtişaşının ilk qığılcımı rus dənizçi və inquş gənc arasında rus dənizçinin ağır yaralanması ilə qurtaran qız üzərində davayla atılmışdı. Sonrakı 4 gündə dəvam edən iğtişaşlarda vaynaxların mülkləri talan edildi, üsyançılar hökumət binalarını ələ keçirdilər. Sovet hakimiyyəti iğtişaşçıları dağıtmadan əvvəl iğtişaşçılar çeçenlərin və inquşların kütləvi istintaqınıvə tərksilah edilməsini, Qroznı vilayətinin bərpasını, ya da titulu olmayan muxtariyyətin yaradılmasını, "Rus gücünün" yaradılmasını və çeçenlərin və inquşların yenidən deportasiyasını tələb etdilər. 27 avqustda iğtişaş dağıdılaraq "şovinist" elan edilsə də, sonradan sovet hökuməti rus əhalisini məmnun etmək üçün xüsusi səy göstərdi; rusların üstünlük mövqeyini qorumaq məqsədi ilə çeçenlərə qarşı kütləvi ayrı-seçkilik siyasəti güddü.
Doktor Moronun adası
Məzmunu
Növbəti gün oyanan Prendik, Moronun əməliyyat otağının qapısının açıq saxlandığını görür və içəri girməyə çalışır. Bu zaman Moro onu itələyərək otaqdan çıxarır. Prendik, Moronun insanlar üzərində təcrübə apardığını başa düşür və növbəti təcrübə obyektinin özü olacağını düşünür. Bundan sonra Prendik evdən qaçır və meşədə Meymun-adamla qarşılaşır. Meymun-adam onu özü kimi heyvan-adamların toplandığı koloniyaya aparır. Koloniyanın lideri olan boz rəngli qəribə məxluq özünü “Qanun oxuyan” adlandırır. Qanun oxuyan Prendiki, heyvan davranışlarını qadağan edən və Moronu tərifləyən qəribə qanunları təkrarlamağa məcbur edir.
Qəfildən koloniyaya basqın edən Moro Prendiki axtarır. Okeana qaçan Prendik özünü batıraraq intihar etmək qərarına gəlir. Moro izah edir ki, gördüyü varlıqların hamısı əvvəl heyvan olublar. Doktor deyir ki, hər nə qədər təcrübələrini mükəmməlləşdirməyə çalışsa da, təcrübə obyekti olan canlılar bir müddət sonra əvvəlki adət və davranışlarına qayıdırlar. Moro hesab edir ki, elmi nailiyyətlər naminə canlıları verdiyi əziyyət və ağrılar qaçılmaz olan kiçik problemdir. right|200px|thumb|Montqmeri və Prendikin meşədə parçalanmış dovşanın qalıqlarını tapması. ROmanın 1904-cü ildə rus dilində nəşrinə çəkilmiş illüstrasiya. Bir gün Montqmeri və Prendik meşədə parçalanmış, amma axıra kimi yeyilməmiş dovşan tapırlar. Ət yemək və qan içmək ən əsas qadağalardan olduğuna görə, Moro bütün heyvan-adamların toplantısını çağırır və Qaplan-adamın (daha əvvəl Prendiki təqib etmiş) günahkar olduğunu bildirir. Daha ağrılı viviseksiya təcrübələri üçün yenidən Moronun evinə gətiriləcəyini başa düşən Qaplan-adam qaçır. Heyvan-adamlar onu küncə sıxışdırsalar da, Prendikin canlıya yazığı gəlir və atəş açaraq onu öldürür. Prendik hesab edir ki, dovşanlarla qidalanan yalnız Leopard adam deyil və bu işdə Kaftar-donuzun da günahkar olduğunu düşünür. Doktor Moro Qaplan-adamın öldürülməsinə qəzəblənir.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Qayıdış
1961-ci ildən bir yerli hesabatda 524.000 vaynaxdan 432.000-i Çeçen-İnquş MSSR-ə, 28.000-i Dağıstana və 8.000-i Şimali Osetiyaya köçdüyü ifadə edildi. Bununla belə, 1960-cı illərdə də etnik toqquşmalar davam etdi: təkcə 1965-ci ildə 16 belə qarşıdurma qeydə alındı, nəticədə 185 nəfər xəsarət aldı və 19 nəfər öldü. Çeçenlər geri qayıtdıqdan sonra öz respublikalarında çoxu hüquqdan məhrum olmuşdular. Çeçen dilli məktəblər yox idi, bu da rus dilini ümumiyyətlə başa düşməyən əhalinin təhsilinin olmamasına gətirib çıxardı. Sosioloq Georgi Derluqyanın fikrincə, Çeçen-İnquş Respublikası iqtisadiyyatı iki sahəyə bölünmüşdü: rusların şəhərləşmiş ərazilərdə yüksək maaşlarla işlədiyi faza və 1989-cu ilə qədər çeçen kadrlarının heç bir yüksək vəzifəni tuta bilmədiyi digər faza. 1960-cı illərdə vaynaxlar ailələrini maliyyələşdirmək üçün hər il Çeçen-İnquş MSSR-dən müvəqqəti miqrasiya edərək, Qazaxıstanda və Sibirdə sürgün olduqları dövrdə yaratdıqları təmaslar sayəsində iş axtarırdılar. Kağız üzərində Çeçen-İnquş Respublikası digər Sovet MSSR-larındakı kimi imtiyazlardan istifadə edirdi, lakin rusların idarə etidiyi muxtar respublikada çeçen və inquşları təmsil edən nümayəndə çox az idi. Neftlə zəngin olmasına baxmayaraq Çeçen-İnquş MSSR bütün SSRİ-nin ikinci ən kasıb bölgəsi olaraq qalırdı. 1991-ci ildən sonra Çeçenistan parlamentinin sədri Yusup Soslambekov xalqına sürgündən evlərinə qayıtdıqlarında sanki bu torpaqların əsil sahibləri kimi yox, bura məcburi işləməyə göndərilən nökər və işçilər kimi rəftar edildiyini, çeçenlərin qurduqları fabriklərdə başqa millətlərin iş sahibi olduğunu dilə gətirdi.
Doktor Moronun adası
Məzmunu
Zamanla Prendik heyvan-adamlara alışır. Lakin, bir gün zəncirlərini qıran puma laboratoriyadan qaçır və Prendikin qolunu sındırır. Doktor Moro pumanı izləməyə çıxsa da, sonda ikisinin də cəsədi tapılır. Montqomeri pərişan halda konyak içir və içkini heyvan-insanlarlarla da bölüşmək qərarına gəlir. Prendik adanı tərk etmək qərarına gəlsə də, səs-küy eşidir. Bir müddət sonra heyvan-insanlarla dava zamanı Montqomeri, onun köməkçisi Milinq və Qanun oxuyanın öldürüldüyünün şahidi olur. Evdən çıxarkən ləmpəni aşırtdığına görə evdə yanğın başlayır və bütün qida ehtiyatı ilə birlikdə ev yanaraq külə dönür. Sahilə yaxınlaşan Prendik qəzəbli və kefli Montqomerinin gecə yeganə qayığı da məhv etdiyini öyrənir.
Montqomeri və Moronun ölümündən sonra, Prendik bir neçə ay ərzində heyvan-insanlarla yaşayır. Zaman keçdikcə heyvan-insanlar öz ilkin heyvani instinktlərinə qayıdaraq, ovlanmağa, dörd ayaqda gəzməyə, ümumi yaşayış yerlərini tərk edərək meşənin dərinliklərinə yuva qurmağa başlayırlar. Onlar Prendikin göstərişlərinə əməl etməkdən boyun qaçırırlar. Kaftar-donuz isə Prendikin sadiq köməkçisi olan Senbernardan hazırlanmış Köpək-adamı öldürür. Ərincək-adamın köməkliyi ilə Prendik Kaftar-donuzu öldürür.
Zəncirbənd
thumb|Qıfıllıcanın işləmə prinsipi Qıfıllıca və ya zəncirbənd — geyim, çanta və s. iki ayrı hissəsini sürətli şəkildə bir-birinə birləşdirliməsi üçün nəzərdə tutulmuş qıfıllama növlərindən biri.
Səmədağa Şıxlarov
Erkən illəri
1962-ci ildən 1972-ci ilə kimi Əli-Bayramlı şəhəri 2 nömrəli orta məktəbdə təhsil alıb. Coğrafiya fənini xüsusi olaraq sevirdi.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Xatirəsi
"1907-ci il IV Haaqa Konvensiyasına və BMT Baş Assambleyasının 1948-ci ildə qəbul olunmuş Soyqırım Cinayətlərinin Qarşısının Alınması və Cəzalandırılması haqqında Konvensiyasına görə Stalinin əmri ilə 23 fevral 1944-cü ildə bütün çeçen xalqının Orta Asiyaya sürgün edilməsi soyqırım aktı kimi qəbul edilir"
Səmədağa Şıxlarov
Erkən illəri
1973-cü ildə orta məktəbi bitirib sənədlərini İdman İnstitutuna verən gənc 7 imtahandan keçsə də, səkkizincidən – fizikadan kəsildi. O, Əli Bayramlıya qayıdaraq məşqlərini davam etdirməklə yanaşı, atasına kömək edir, həm də sənətini öyrənməyə başlayır:
İlk dəfə atamın yanında fəhləlik etmişəm. İkinci iş yerim isə NBNZ olub. Həyatı dərk etmək, çətinliklərə alışmaq baxımından ora mənim üçün əsl həyat məktəbi olub. Təsəvvür edin ki, səhər saat 7-də yuxudan durub gedirdim işə. 12-ə kimi işləyirdim. Vəzifəm də çilingər köməkçisi idi. Zavodda 20 qəpiyə nahar etdikdən sonra metro ilə “Gəncliy”ə məşqə gəlirdim. Məşqdən sonra da tanış uşaqlarla futbol oynayırdım. Axşam evə çatanda halım qalmırdı. 6 aydan sonra Nağı müəllimə işimin çətin olduğunu, yorulduğumu dedim. Sağ olsun, məni Respublika stadionuna işə düzəltdi. Meydançanı sulamaqla məşğul idim. Boş vaxtlarımda isə suladığım meydançada məşq edirdim. Fələyin işinə bax, bir il əvvəl zavodda şlanq daşıyan, ardınca meydança sulayan və heç kimin tanımadığı gənc bir neçə ay sonra minlərlə azarkeşin qarşısında, arzuların komandası olan “Neftçi”nin heyətində “meydan sulayacaqdı”. Heç vaxt fəhlə işlədiyimə görə utanmamışam. Çətinliklər xarakterimin möhkəmlənməsində əvəzsiz rol oynayıb.
1972-ci ildə "Neftçi"nin hazırlıq qrupunda çalışan məşqçisi Nağı Babayevin təklifi ilə Səmədağa Şıxlarov bu qrupa yazılır:
Süleymaniyyə
Süleymaniyyə — İraqda şəhərdir. Əhalisi 656,100 nəfərdir. Süleymaniyyə mühafəzəsinin mərkəzidir
Səmədağa Şıxlarov
Erkən illəri
Bakıya gələn kimi anamın yaxın rəfiqəsinin köməkliyi ilə "8-ci km" qəsəbəsindəki yataqxanaya qeydiyyata düşdüm. Nağı müəllimin sayəsində isə NBNZ-də (Yeni Bakı Neft Emalı Zavodu) şagird kimi işə düzəldim. Zavodun futbol komandası Bakı birinciliyində çıxış edirdi və komandaya bir vaxtlar "Neftçi"nin futbolçusu olmuş Zinin rəhbərlik edirdi. Yarım ildən sonra Respublika stadionuna işə düzəldim və işim xeyli rahat oldu. Həm işləyir, həm də məşq edirdim.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Xatirəsi
ABŞ-nin Holokost Memorial Muzeyinin mütəxəssisləri 1944 hadisələrinin izləmə siyahılarına yerləşdirmə səbəbi olaraq, bu hadisələrin soyqırım potensialına uyğun olduğunu göstərdilər. Çeçen İçkeriya respublikasının separatçı hökuməti də bunu soyqırım kimi tanıdı. Çeçen diasporasının üzvləri və tərəfdarları qurbanların xatirəsini yad etmək üçün 23 fevralı Ümumdünya Çeçenistan Günü kimi qeyd edirlər. Çeçenlər inquş, qaraçaylı və balkarlarla birlikdə keçmiş Sovet İttifaqını əhatə edən və deportasiya edilmiş xalqların hüquqlarını dəstəkləməyi və bərpa etməyi hədəfləyən bir təşkilat olan Repressiya olunmuş Xalqlar Konfederasiyasında təmsil olunurlar.
Səmədağa Şıxlarov
Erkən illəri
Həmin ilin sonunda Səmədağa Şıxlarov "Neftçi"nin əvəzedici komandasına çağırıldı. İlk oyununu səfərdə İvano-Frankovskun "Spartak" və Lvovun "Karpatı" komandalarına qarşı keçirən gənc hücumçunun çıxışı məşqçiləri razı salır və dekabrda komandaya qəbul edilir. 1974-cü il yanvarın 1-dən etibarən isə heyətə götürülür:
Mənə və Ələkbər Məmmədova 140 manat maaş ayırdılar və pulu yarı bölürdük. Ələkbər rəhmətlik Ələkbər Məmmədovun adaşı idi. Həmin il əsas komanda ilə Gürcüstana təlim-məşq toplanışına getmişdik. İlk oyunda 2:0 hesabı ilə qalib gəldik və hər iki qolu mən vurdum. Oyundan sonra mənə dedilər ki, hazırlaş, axşam əsas komanda ilə Zuqdidiyə gedirsən. Nurəddin Əliyevin ayağı sınmışdı və məni onun yerinə aparırdılar. Elə oldu ki, Zudididəki oyundan sonra məni əvəzedicilərdən ayırdılar. Beləcə, "Neftçi"nin əsas heyəti ilə məşq etməyə başladım.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Mədəniyyətdə
right|250px|thumb|[[Nazran şəhərində deportasiyanın xatirəsinə tikilmiş "Doqquz qüllə" memoryalı]] Aleksandr Soljenitsın 1973-cü ildə nəşr edilən “QULAQ arxipelaqı” kitabında çeçenlər haqqında deyirdi: " Onlar asılılıq psixologiyasını rədd edən bir millətdir. Mən heç vaxt səlahiyyətli birinə xidmət edən, hətta xaiş edən bir çeçen görmədim"
Doktor Moronun adası
Məzmunu
Prendikin sal qurmaq cəhdləri boşa çıxır. Bir müddət sonra içində ikinəfər olan qayıq adaya tərəf üzür. Prendik qayıqdakı iki nəfərin də ölü olduğunu görür. O, adanı tərk etmək üçün həmin qayığı istifadə edir və iki gün sonra bir gəmi onu okeandan götürür. Başına gələn hadisələri danışdıqda Prendikin ağılını itirdiyini düşünürlər, buna görə də, bir il ərzində harda olduğunu soruşduqda Prendik, amneziyası olduğunu demək qərarı verir.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Mədəniyyətdə
1977-ci ildə Vladimir Vısotski deportasiyaya həsr etdiyi Həyat uçdu (Летела жизнь) mahnısını bəstələyib.
Anatoli Pristavkin deportasiya mövzusunda 1987-ci ildə Ayrılmaz Əkizlər romanını yazıb.
Səmədağa Şıxlarov
Klub karyerası
1974-cü ildə Neftçi komandası SSRİ çempionatının 1-ci dəstəsində çıxış edib. Əsas heyətdə debütü 1974-cü ildə aprel ayında Sverdlovskun "Uralmaş" komandasına qarşı olub. Həmin il 9 dəfə əsas heyətin oyunlarında meydana çıxıb. 1974-cü ilin dekabr ayında komanda ilə birlikdə İranda beynəlxalq turnirdə iştirak edib.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Mədəniyyətdə
Semyon Lipkin 1983-cü ildə onil romanını nəşr etdirdi. Çeçen filoloq Yunus Deşeryev rus dostları sayəsində sürgündən necə qaçdığından bəhs edən avtobioqrafiya yazdı. 1989-cu ilin fevralın 19-da Yarıksu-Auç kəndində Stalinizm qurbanlarının xatirəsinə abidə ucaldıldı. 1997-ci ilin 23 fevralında Nazran şəhərində sürgünə həsr edilən Doqquz qüllə memoryalı tikildi.
Zəncirbənd
1891-ci ildə ABŞ vətəndaşı Uitcomb Judson tərəfindən icad edilib. 1918-ci ilədək yalnız kovboy geyimlərində istifadə olunmasına baxmayaraq, hazırda geyim növləri və çantalarda geniş şəkildə tətbiq olunur.
Azərbaycan Premyer Liqası 2019/2020
2019/2020-ci il Azərbaycan Premyer Liqası Azərbaycan Premyer Liqasının sayca 28-ci mövsümüdür. Mövsüm 16 avqust 2019-ci ildə başlayır.
Səmədağa Şıxlarov
Klub karyerası
1975-ci ilin may ayında 1-ci dəstədə çıxış edən komandaların əvəzedici heyətlərini ləğv etdilər. Əvəzedici heyət ləğv edildiyi üçün komanda da 25 futbolçu qalmalı idi. O zaman Neftçinin heyətində hücum xətdində Nikolay Smolnikov, Yuriy Stikolnikov, Nikolay Lyoksin, Rafiq Əlizadə, Füzuli Cavadov qarşı rəqabətə dözə bilməyib, SSRİ çempionatının 2-ci dəstəsinin 1-ci zonasında iştirak edən "Xəzər Sumqayıt" komandasına keçib. Orada məşqçiləri Anatoli Banişevski və Valeri Hacıyev olub. Burada Səmədağa Şıxlarov 20 oyunda çıxış edərək 8 qol vurub.
Çeçenlərin və inquşların deportasiyası
Mədəniyyətdə
Hüseyin Erkenov tərəfindən çəkilən və Xaybax qətliamından bəhs edən Rus-Çeçen kinosu Unudulan Əmr filmi 2014-cü ildə nümayiş olundu.
Səmədağa Şıxlarov
Klub karyerası
1974–1978-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyasında ali təhsil alıb.
1976-cı ildə Neftçinin veteran futbolçusu və komandanını baş məşqçisi olmuş Əli Əbilzadənin rəhbərliyi altında Bakıda "Avtomobilçi" futbol komandası yaradıldı. Komanda SSRİ çempionatının 2-ci dəstəsinin 1-ci zonasında iştirak edirdi. Səmədağa Şıxlarov 1976–1977-ci ilin avqustuna kimi "Avtomobilçi"-nin heyətində 62 oyuna 34 qol vurub.
1977-ci ilin avqust ayında Neftçi artıq SSRİ çempionatının yüksək liqasında iştirak edirdi. Azarkeşlərin təkidi ilə Səmədağa Şıxlarov Neftçi komandasına qayıtsa da, zədə səbəbindən yalnız 5 oyunda iştirak edib.
1978-ci ildə Dneprə qarşı oyunda Anatoli Banişevski özünün SSRİ çempionatında 99-cu və 100-cü qolunu vuraraq Qriqori Fedotov klubuna üzv oldu. Həmin oyunda digər iki qolu Səmədağa Şıxlarov İsgəndər Cavadovla vurmuşdu.
Neftçi komandasının heyətində Ermənistan SSR-nin "Ararat İrəvan" komandasına qarşı oyunda Neftçinin SSRİ çempionatlarında 600-cü yubiley qolunu vurub. Həmən il Heydər Əliyev onu komandanın aparıcı futbolçusu kimi ev ilə mükafatlandırıb.
1980-ci ildə SSRİ çempionatının güclülər dəstəsində 6 oyunda çıxış edib. SSRİ kubokunda isə 7 oyunda çıxış edərək 5 qol vurub. Noyabr ayında Lənkərandakı tank alayına hərbi xidmətə göndərilib. Lənkəranda olduğu müddətdə Xəzər komandasının heyətində məşq edib. Oradan isə 1981-ci ilin fevral ayında Moskvanın "MOİK Moskva" komandasına aparıblar. İki ay müddətində Moskvanın "MOİK" komandasının düşərgəsində olub. Baş məşqçi Oleq Bazileyiviçin məsləhəti ilə SSRİ çempionatının 1-ci dəstəsində çıxış edən Kiyevin "OİK" komandasının baş məşqçisi Vladimir Muntianin komandasına aparılib. Burada 37 oyunda 12 qola imza atıb. 1982-ci ildə mart ayında Kiyev "OİK" heyətində SSRİ kubokunda 4 oyunda 1 qol vurub.
Dağıstan Dövlət Təbiət Qoruğu
Dağıstan Dövlət Təbiət Qoruğu — Dağıstan Respublikasında, Xəzər dənizinin şimal qərb sahilindədir. Sahəsi 190 km² (o cümlədən 0,093 km2dəniz akvatoriyası). 1987-ci ilin 09 yanvarında Qızlar körfəzi sahəsinin və nadir təbiət törəməsi Sarıqum barxanının qorunması və öyrənilməsi məqsədilə yaradılmışdır. Qoruq Tarumovka və Buynaksk rayonlarının ərazisində yerləşir. 2009-cu ildə üç federal yasaqlıq: "Aqrahan", sahəsi 39000 ha, "Samur", sahəsi 11200 ha və "Tlyara", sahəsi 83500 ha qoruğun ərazisinə daxil edilmiş. Qızlar körfəzinin sahil zolağını çoxlu limanlarla parçalanmış alçaq düzənliklər tutur. Körfəzdə zəngin su bitkisi, sualtı çəmənlər var. Sarıqum — Rusiya və Avrasiya materikində ən böyük dyundü. Onun mütləq hündürlüyü 262 metrdir. Ərazinin iqlimi kontinentaldır. Климат континентальный. Кумторкалинские пески — массив площадью около 3 000 га, представляющий собой череду грядовых песков и барханов
Fauna və florası
Quruda sahil cilliyinin, çəmənbataqlıq və çəmənşorakətli bitkilərin yarımsəhra və səhra bitkiləri ilə növbələşməsi müşahidə olunur. Sahil qumlarında psammofit (hərəkətli qumların bitkisi) və çöl bitki növləri yayılmışdır. Florasına təqrribən 280 bitki növü, o cümlədən qovaq, iydə, yalançı akasiya, qamış, pişikdili, həmçinin Rusiya Federasiyanin Qırmızı kitabına daxil edilmiş süsən, adi qılıncotu və su findığı daxildir. Qızlar körfəzinin qamışlıqlarında qaban, qamışlıq pişiyi, iqlimə uyğunlaşdırılmış yenotabənzər it, qunduz, ondatra məskunlaşmışdır. Çöllərində tülkü, korsak, canavar, safsar səciyyəvidir; sayqaka, barxanlarda yekəqulaq kirpiyə rast gəlinir.
Təqribən 100 növ su və sahil quşları (böyük anqut, böyük qarabatdaq, qaşqa qaz, ördək və s.) və xeyli quru quşları (belibağlı, qırğı, göyərçin, qara keçəl kərkəz, müşgül və s.) müşahidə olunur. Körfəzdə qaşqaldaq, qu qaz, bizquyruq ördək və s. qışlayır. Qərbi Xəzər miqrasiya yolunda Rusiyanın Qırmızı Kitabına daxil edilmiş qızılqaz, qutan, sultan toyuğu, bəzgək, dovdaq qeydə alınmışdır. Sürünənlərdən bağailanı, boa, gürzə və Qafqaz kələzinə rast gəlinir. Körfəzdə nərə balığı var.
Səmədağa Şıxlarov
Klub karyerası
thumb|left|1982-ci il yanvarın 21-də "Neftçi" — "Dinamo Kiyev" oyunun tablosu
1982-ci ildə aprel ayında hərbi xidməti bitirən zaman artıq SSRİ çempionatının yüksək liqasında Neftçinin heyətində 28 oyunda çıxış edib və 10 qol vurub. 1982-ci ildə ona SSRİ İdman Ustası adı verildi. 1983-cü ildə Neftçinin heyətində 23 oyuna 5 qol vurub. Dekabr ayında Suriyada keçirilən 4 yoldaşlıq görüşündə 3 qol vurub. 1984-cü ildə əsas heyətdə 9 oyun keçirib. Əvəzedici heyətdə isə 20 oyunda 13 qol vurub.
1985-ci ildə yanvar ayının 3-də komandaya yeni baş məşqçi V. Solovyov təyin olundu. 5 yanvarda isə onu və ondan əlavə 10 nəfəri komandadan uzaqlaşdırdılar. Bundan sonra SSRİ çempionatının 2-ci dəstəsinin 9-cu zonasında çıxış edən Gəncənin "Kəpəz" komandasına keçib. 17 oyunda 9-qol vurub. 1985-ci ilin avqustundan 1987-ci ilin noyabr ayına kimi Çexoslavakiyada 2 illik kontrakt ilə SSRİ-nin MHD komandasında oynayıb.
1988-ci ildə yenidən Kəpəzin heyətində 24 oyuna 15 qol vurdum. 1988-ci ilin dekabrında Azərbaycanın 2-ci dəstəsində çıxış edən komandaların yığmasının heyətində Qanada beynəlxalq turnirdə çıxış edib. 3 oyunda 3 qol vurub. 1989-cu ildə böyük futboldan bir müddətə uzaqlaşıb.
1992-ci ildə yenidən futbola dönüb. Artıq müstəqillik əldə etmiş Azərbaycan Respublikasının ilk çempionatında iştirak edən Siyəzənin "Çıraqqala" komandasında çıxış edərək, 11 oyunda 3 qol vurub.
Yığma karyerası
thumb|Səmədağa Şıxlarov SSRİ Olimpiya yığma komandasının heyətində
1982-ci ilin avqust ayında SSRİ Olimpiya yığma komandasının heyətinə cəlb olunub və Mərkəzi Amerikada Trinidad və Tobaqo ölkəsinin yaranmasının 20 illiyi yubileyinə həsr olunmuş futbol turnirində iştirak edib. 2 oyunda 1 qol vurub.
Biznes karyerası
Futbolla vidalaşdıqdan sonra Səmədağa Şıxlarova yaxın dostu qapı-pəncərə sexi açmağı təklif etdi. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra vəziyyətdən istifadə edərək vaxtilə Çexoslovakiyada bir yerdə oynadığım Viktor Kondratyevə zəng vurdu və şərikli şirkət açmağı təklif etdi. Ukraynada Səmədağa Şıxlarov dostu ilə Viktor Kondratyevin həyat yoldaşının adına firma təsis etdi və bankdan 6 min karbovanets kredit götürdü:
Bəxtimizdən bankın rəhbəri əslən Zaqataladan olan Osmanov soyadlı azərbaycanlı idi və krediti almaqda köməyini əsirgəmədi. Firmamız hazır məhsullar və ehtiyat hissələrinin daşınması ilə məşğul olurdu. Pis deyildi, hər ikimiz dolanırdıq. Firmanı təsisi edənə qədər Çexiyadan, Macarıstandan Azərbaycana müxtəlif növ məhsullar gətirdiyimdən biznesdən anlayışım var idi. Ona görə də çətin olmadı. Bizneslə 2004-cü ilə kimi məşğul oldum.
Məşqçi karyerası
2004-cü ildə məşqçi qismində futbola qayıdıb. Ağasəlim Mircavadovun dəvəti ilə "Neftçi-2" də məşçi işləyib. 2005-ci ildə həvəskarlar liqasında çıxış edən Şirvan şəhərinin "Şirvan" komandasında baş məşqçi olub və komanda ilə çempionluq və kubok qazanıb. 2006-cı ildə Azərbaycan Premyer Liqasıda çıxış edən Bakının "Olimpik" komandasına hücumçularla məşqçi qismində dəvət ediblər. 2008-ci ildə məşqçi-seleksioner qismində Neftçiyə dəvət olunub. İki aydan sonra isə öz xaişi ilə klubu tərk edib və AZAL komandasına keçib.
Böyük Təbriz Şahnaməsi
Böyük Təbriz Şahnaməsi — XIV əsrə aid Azərbaycan incəsənət abidəsi.
Doktor Moronun adası
Məzmunu
İngiltərəyə qayıtdıqdan sonra, Prendik insan cəmiyyətinə uyğunlaşmağa çətinlik çəkir və onu əhatə edən insanların bir müddət sonra heyvani instinktlərə qayıdacağından qorxur. Buna görə də, Londonu tərk edərək kənd yerində məskunlaşaraq, ömrünü kimyəvi astronomik araşdırmalara həsr edir.
Ordubad Dövlət Təbiət Yasaqlığı
Ordubad Dövlət Təbiət Yasaqlığı – 1969-cu ilin iyulunda Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonu ərazisində yaradılmışdır. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2003-cü il 16 iyun tarixli Sərəncamı ilə Ordubad rayonunun inzibati ərazisinin 12131 hektar sahəsi Milli Park elan edilmişdir. Milli Parka akademik Həsən Əliyevin adı verilmişdir. Hal-hazırda yasaqlığın ərazisi 27869 hektardır. Yasaqlığın yaradılmasında məqsəd ərazidəki nadir və qiymətli heyvanları qoruyub artırmaqdır.
Ərazidə bezoar keçisi, köpgər, daş dələsi, canavar, çaqqal, tülkü və s. məməli heyvan novlərinə, turac, qırqovul, kəklik, bildirçin, alabaxta və s. quş növlərinə rast gəlinir.
Doktor Moronun adası
Heyvan-adamlar
Heyvan-adamlar Moronun təcrübələri əsasında yaradılmış canlılardır. Moronun çox ciddi və ağrılı viviseksiya təcrübələri nəticəsində heyvanlara insan genləri əlavə edilir və onlar insanlara xas xarakterlər alırlar. Heyvan-adamlara aşağıdakılar aiddir:
Elmi doğruluğu
“İndividual plastikliyin sərhədləri” (1895) adlı qısa elmi essesində H. Uells tam əminliklə qeyd edir ki, əgər təsvir edilmiş viviseksiya təcrübələri nə vaxtsa elmi-fantastika sərhədlərindən kənarda baş tutsa, “Doktor Moronun adası” romanında qeyd edilmiş hadisələrin reallığa çevrilməsi mümkündür. Lakin, müasir tibbi təcrübələr nəticəsində sübut edilmişdir ki, heyvan beyni nitq kimi insani xüsusiyyətləri dəstəkləməyə qadir deyildir. Bundan başqa, transplantatın rədd edilməsi, eyni növ daxilində belə orqan köçürmələrini çox mürəkkəbləşdirir, növlər arası köçürməni isə imkansız hala gətirir.
Tarixi kontekst
1896-cı ildə romanın nəşr edilməsi zamanı Avropada heyvanlar üzərində degenerasiya və viviseksiyailə bağlı mövzular geniş formada müzakirə edilirdi. Həmin dövrdə mövzu ətrafında formalaşdırılmış bir neçə qrup viviseksiyanın qadağan edilməsi üçün aktiv fəaliyyət göstərirdi ki, onlardan da iki ən böyük olanı Viviseksiya ilə mübarizə üzrə cəmiyyət 1875-ci ildə, Viviseksiyanın ləğvi üzrə Britaniya şurası isə 1898-ci ildə yaradılmışdır. Doktor Moronun adası bu mövzularla yanaşı, həm də 1800-cü illərin sonlarına yaxın populyarlaşmağa başlayan Darvinizm nəzəriyyəsini gündəmə gətirir.
Ədəbiyyatda
180px|thumb|right|Əsərin Böyük Britaniyada ilk nəşrinin üz qabığı, 1896