cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Abdullah ibn Tahir
Hekayət
Xorasan valisi Abdullah bin Tahir, çox adil və aqil bir insan idi. Onun xidmətçiləri bir neçə oğru tutmuş və ona bildirmişdilər. Valinin hüzuruna gətirərkən oğrunun biri qaçır və xidmətçilər oğrunun yerinə yoldan keçən dəmirçini tutub aparırlar.Vali əmr edir ki, hamısını zindana salsınlar. Günahsız dəmirçi zindana düşən kimi dəstəmaz alıb namaz qılır. Namaz qılarkən Allaha belə dua edir:
-Ya rəbb, bir günahımın olmadığını ancaq sən bilirsən. Məni bu zindandan ancaq sən çıxara bilərsən.
Vali gecə yuxuda görür ki, dörd qüvvətli adam onun taxtını tərsinə çevirir.Yuxunu görən kimi dəstəmaz alıb namaz qılır sonra yenə yatır.Yenə də o yuxunu görür.Anlayır ki bir məzlumun ahı onu tutub.Zindan rəisini çağırıb ondan soruşur:
-Bu gecə zindana günahsız bir adam salmısınızmı?
-Mən bilmirəm amma bir nəfər bütün gecəni ağlayıb,namaz qılır.
Vali əmr edir ki o adamı yanına gətirsin.Adam gəlir.Vali onu sorğu suala tutur və məsələnin nə yerdə olduğunu başa düşür.Ondan üzr istəyir və hədiyyə olaraq 1000 gümüş verir və nə vaxt bir xaişi olsa gəlib ona istədiyi vaxt ərz edə biləcəyini söyləyir.
Dəmirçi onu bağışlayır hədiyəsini də qəbul edir,ancaq xaişə gəlməyəcəyini bildirir.Vali onun bu sözünə çox təəccüblənir:
-Nə üçün gəlməyəcəksən?
-Mənim kimi kasıb bir insanın duasını eşidib sənin taxtını tərsinə çevirən sahibimi qoyub nə üçün sənə xahişə gəlməliyəm? Mən necə başqasına sığına bilərəm? Rəbbim sonsuz rəhmət xəzinəsinin qapısını,ehsan süfrəsini hər kəsə açmış ikən mən başqasından necə istəyə bilərəm?
59 saylı Salyan seçki dairəsi
Azərbaycan Respublikası 59 saylı Salyan seçki dairəsi — Azərbaycan Respublikasında seçki dairəsi.
Dzosotın-Elisun
Dzosotın-Elisun, həmcinin Kurbantonqut və ya Qurbantyonqyot — Çinin sahəsinə görə ikinci böyük səhradır. Dzosotın-Elisun Cunqariyanın mərkəzində qərarlaşır. Dzosotın-Elisun monqol kökənli sozdür
Ərazisindən Qodao 216 avtomagistralı keçir. Burada "şimal-şərq" 45×90 nöqtəsi yerləşir. 13 aprel 2004-cü ildə ərazini amerikalı Qreq Maykls (Greg Michaels) və çinli Ju Junçjao (Ru Rong Zhao) ziyarət etmişdir.
60 saylı Salyan-Neftçala seçki dairəsi
Azərbaycan Respublikası 60 saylı Salyan-Neftçala seçki dairəsi — Azərbaycan Respublikasında seçki dairəsi.
Karakalin astrakantası
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tükcüklüçiçək gəvən
Botaniki xarakteristikası:
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdəsi çoxsaylı, yatmış, düzqalxan və ya azca qalxan olub, uzunluğu 40 sm-dir. Yarpaqları növbəli, cüt olmayan lələkyarpaqlı, saplaqlı, uzunluğu 12-20 sm olmaqla, 12-14 cüt yarpaqcıqlardan ibarətdir. Yarpaqcıqları demək olar ki, oturaq, uzunsov-oval və ya uzunsov-neştərşəkilli, uzunluğu 15-20 mm, eni isə 6 mm-dir. Yalançı zoğu neştərşəkilli və itiucludur. Hamaşçiçəkləri sıx, başcıqlı, adətən 15-20 mm, açıq sarı, kəpənəkçiçək taclı olmaqla, zəngvari kasacığı vardır. Bitkinin çiçək tacının bütün hissəciklərində ağımtıl və ya sarımtıl tükcüklər vardır.
Yuxarı və orta dağlıq ərazilərində, bozqır zonalarda və pöhrəliklərdə yayılmışdır.
Kütləvi çiçəkləmə dövründə (iyun-iyul), oraq və ya bıçaqla kəsmək lazımdır. Yabanı tükcüklü gəvən tam çiçəkləmə dövründə xammal olaraq bütöv çiçəkləri çiçək altlığı ilə birlikdə toplanılır.Xammal kölgəli yerlərdə brezent və çadır üzərində 5-7 sm qalınlığında sərilməli, yaxşı ventiliyasiyalı çardax və naveslərdə və ya 50-55оС-də quruducu şkafda qurudulmalıdır.
Yarpaqlı gövdəsinin uzunluğu 20 sm olub, çiçəklidir. Bitkinin bütün hissələri, xüsusən kasacığı uzun, yumşaq, ağımtıl tükcüklərdən ibarətdir. Gövdəsi qabırğalı, qalınlığı 3 mm-ə qədər olub, içiboş, oyuqdur. Yarpaqları cüt olmayan mürəkkəb lələkyarpaqlı, uzunsaplaqlı, uzunluğu 12-20 sm olmaqla, 12-14 cüt yarpaqcıqlardan ibarətdir. Yarpaqcıqları demək olar ki, oturaq, uzunsov-oval və ya uzunsov-neştərşəkilli, uzunluğu 15-20 mm, eni isə 6 mm-dir. Yalançı zoğu neştərşəkilli və itiucludur. Hamaşçiçəkləri sıx, başcıqlı, adətən 20 mm, açıq sarı, kəpənəkçiçək taclı olmaqla, zəngvari kasacığı vardır. Bitkinin çiçək tacının bütün hissələri ağımtıl və ya sarımtıl tükcüklərdən ibarətdir. Yuxarı və orta dağlıq ərazilərində, bozqır zonalarda və pöhrəliklərdə rast gəlinir. Kütləvi çiçəkləmə dövründə (iyun-iyul), iti oraq və ya bıçaqla kəsmək lazımdır. Çiçəkləri qonur-gümüşü, yarpaqları gümüşü-yaşıl olub, özünəməxsus iyli və şirin dadlıdır. Kasacığı zəngvari, 5 ədəd bizvarı dişciklidir. Çiçək tacı kəpənəkçiçək, erkəkciyi 10 ədəd olmaqla, 9-u bitişik, 1-i isə sərbəstdir.
Tərkibi və təsiri:
Tərkibində flavanoidlər (kempferol, kverçetin, izoramnetin, astraqalozid), aşı maddələri, kumarinlər, aminturşular, vitaminlər, α-tokoferol (vitamin E) və triterpenli qlükozidlər - daziantozid, daziantogen törəmələri (tsikloartan sırası) tapılmışdır. Selen 1,5mq% olur. Makro və mikroelementər (kalsium, silisium, alüminium, dəmir, maqnezium, kobalt, sink, mis, manqan, molibden, xrom) vardır.
Hipotenziv, sedativ dərmanlar. Farmakoloji təsirə malik bioloji aktiv maddələrlə zəngindir. Bu bitkidən alınan preparatlar möhkəmləndirici, hipotenziv, damargenişləndirici, kardiotonik və diuretik təsirə malikdir. Kardiotonik qlükozidlər koronar damarları və böyrək damarlarını genişləndirərək diurezi artırır. Eksperimental yolla öyrənilmişdir ki, gəvən beyin qan dövranını yaxşılaşdırır. Hipotenziv effekti diurezin çoxalması böyrək hemodinamikasının yaxşılaşmasına və yumaqcıqlarda filtrasiyanın artması hesabına baş verir. Tərkibində α-tokoferol (vitamin E) və selen çox olduğundan əzələlərin iş qabiliyyətini artırır və  qanın laxtalanma sistemini normallaşdırır.
Bitkinin dəmləməsindən hipertoniyada, xroniki ürək-damar çatmamazlıqlarında, koronar damarların spazmında, kəskin və xroniki nefritlərdə tətbiq edilir.
El
El — türklərin qurumudur. Yarımköçərilər əsaən el quruluşuna malik olurdular.
Çılpaq astrakanta
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
El
Ümumi məlumat
Azərbaycan ellərində daxili bölgü bir düstura əsaslanırdı: eldən-evə. Bu düsturun ayrıntılarına varıb bildirək ki, el oymaqlara, oymaq tayfalara, tayfa tirələrə, tirə törəklərə, törək evlərə bölünürdü.
Çılpaq astrakanta
Təbii yayılması
Böyük Qafqazda, Rusiyada (Dağıstan) yayılmışdır.
El
Ümumi məlumat
Özbəklərdə bu bölgü bir az fərqlidir. Onlarda ulus-el-boy-uruq ayrıntısı var. Vəfik paşanın lüğətində də bölgü bu cürdür. Həmin lüğətdə yazılır: «Ulus elə bölünür, el oymağa, oymaq boya, boy da uruğa ayrılır».
Çılpaq astrakanta
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 50-80 sm-ə çatan, tüksüz, tikanlı, yarpağı tökülən, sıx budaqlı koldur. Yarpaqaltlıqları adətən çılpaq, yumurtavari, 7–8 mm uzunluqda, ucu şişdir. Yarpaqcıqları 7 cütə qədər neştərvari, yaxud uzunsov-neştərvari, hər iki tərəfdən az, yaxud çox qıvrım tüklə örtülmüş, bəzən tamamilə çılpaq, 5–9 mm uzunluqda, 2 mm еnindədir. Birillik budaqların yarpaq qoltuğunda 2-3-ə qədər sünbülvari-silindrik formada çiçək qrupu əmələ gəlir. Çiçəkaltlığı еnsiz, uzunsov-qayıqvari olub, ucu qalın, ağ tüklüdür. Kasacığı qalın, ağ tüklü, 5–6 mm uzunluqdadır. Tacı 10 mm, tilli, çıxıntılıdır. Ortadan yığcam, qanadları qulaqlı, qayıqcıq yеlkəndən qısadır. Dişciyi uzunsov, tüklü və ya çılpaq sütuncuqludur. Paxlası yumurtavari-uzunsov, ağ tüklüdür. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir, mеyvəsi isə avqust ayında yеtişir. Toxum vasitəsi ilə çoxalır.
Ekologiyası
Daşlı, qayalı yamaclarda bitir, işıqsеvəndir.
El
Ümumi məlumat
Eli elxanlar, elbəyilər, minbaşılar, bəzi hallarda isə kələntərlər idarə edirdilər. Bəylərbəyilik dönəmində el başçılarının xan, sultan rütbələri olurdu. Adlarının önlərinə çox zaman əmir və yaxud mir ünvanları əlavə olunurdu.
Oymaqlara oymaqbəyi kimi kələntərlər, yüzbaşılar, tüşmallar və kədxudalar başçılıq edirdilər. Tayfalar, tirələr, törəklər isə ağsaqqalların nəzarətində idilər.
Çılpaq astrakanta
Azərbaycanda yayılması
Təbii halda Qarabağda, Qubada Buduq kəndində, Altıağac ərazilərində rast gəlinir. Nadir və nəsli təhlükədə olan növdür. Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına salınması vacibdir.
El
Ümumi məlumat
El əsasən qan qohumluğuna, sümük-süd ilişkilərinə bağlanan oymaqlardan təşkil olunurdu. Bəzən gücünü, qüdrətini itirən ellər oymaq biçimində daha möhtəşəm elin tərkibinə daxil olurdular. Bəzən isə oymaqlar güclənir, elin tərkibindən çıxıb müstəqil elə çevrilirdilər. Biz bilirik ki, Cavanşir eli öncə Anadoluda Caunqar adlanan böyük el-ulus olmuşdu. Sonra Qarabağ yaşamında gücünü itirib Otuziki elinin tərkibinə qatılmışdı. Daha sonralar isə durumunu, mövqeyini bərpa etmiş, özgür bir elə çevrilmişdi. Tərkibindəki Kəbirli oymağı da güclənib ayrılmışdı. XVII yüzildən bəri Kəbirli müstəqil bir qurum olmuşdu.
Əskidən el  quruluşuna  malik  olan  türklər  birlikdə  yaşayır, birlikdə  savaşır,  birlikdə  savınırdılar. Sonralar türklər  yaratdıqları  böyük  dövlətlərə  «el»  dedilər. Əski türk qaynaqlarında yazılır: «Türk xaqanı Ötükən ormanında otursa eldə sıxıntı olmaz…». «Eli olan bir bodun idim, indi elim harda?..» «el qılınc ilə alınır, qələm ilə idarə olunur…». El-dövlət, kün-xalq idi. Indi də dilimizdə el-gün ifadəsi var. Dövlət el adlanan dönəmdə oymaqbirliyi ulus adlanırdı. Lap sonralar  isə  qonar-köçərlər  oymaq  birliyini  «el»  adlandırdılar. El qutsal qurum, müqəddəs birlik  idi. El əhli  istər  obalıqla,  istərsə  də  təkbaşına  təəssübçəkən  olmalıydı. Elə xəyanət  edənlər, dönük çıxanlar  bağışlanmırdı. Ən yaxşı  halda  eldən  dışqar  edilir, qovulurdu. Qovulanlar el  tərəfindən  himayə  olunmur, ümumi  məsləhətə  çağırılmırdı. Oymaq-türk sözüdür. Oğuşmaq-ailələr birliyi deməkdir. Monqollar aymaq deyirlər. Əbülqazi Bahadur xan kitabında yazır ki, oymaq monqol sözüdür, anlamı isə uruqdur. El əhli özünü nişan verəndə öncə oymağını bildirirdi. Soyad da beləcə yazılırdı. Sarıcalı-Cavanşir, Veysəlli-Otuziki, Qərvənd-Kəbirli, Fuğanlı-Cəbrayıllı və sairə. Tayfa-ərəb sözüdür. Əski türklər tayfaya uruq deyirdilər. Uruq—əski türk  lüğətlərində  «toxum»,  «nəsil»,  «ailə»,  «soy»  anlamında  açıqlanır. Uruq sözünə  qədim  yazılarda,  kitabələrdə  ürcah  olunur. Dədə Qorqud  kitabında  Qanlı  qoca  oğlu  Qanturalı  sevgilisi  Selcan  xatına  öygü  deyərkən  söyləyir:  «Aslan  uruğu,  sultan  qızı…»
Çılpaq astrakanta
İstifadəsi
Tərkibində qatran vardır. Yaşıllaşdırmaya tətbiq olunmur.
El
Ümumi məlumat
Kül təkinin  şərəfinə  qoyulmuş  abidədə  yazılır:  «Türk  xalqı,  ölək,  uruqsuz  olaq,--deyirmiş…» Tirə-türk sözüdür. Erkən türk  qurumlarında  işlənən  «tirə»  termini  toplum,  yığnaq  anlamlarını  ifadə  edirdi. Əski monqollar  tirəyə  «şilə»  deyirdilər. Əski mancurlar  isə  toplantı,  yığnaq,  qurultay  mənasında  «dzira»,  «cirə»  sözlərini  işlədirdilər. Hazırda tayfa  quruluşunu  saxlayan  əfqanlar  qurultay  anlamında  əski  türk  termini  olan  «cirgə»  sözünü  qullanırlar. Türk qurumlarında  tirələri  irkinlər  idarə  edirdilər. Irkinlərin yardımçıları  tarxanlar  idilər. Sonra türk  bəyləri  öz  adlarını  atıb  özgə  adını  tutanda  tirə  başçıları  çincə  səngin  adlanmağa  başladı.
El-oymaq əhalisi əsasən oba biçimində yaşayırdılar. Obalar mövsümdən  asılı  olaraq  qışlaqlara,  yazlaqlara,  yaylaqlara  və  güzləklərə  köçürdülər. Obalara əsasən  yüzbaşılar  və  kədxudalar  başçılıq  edirdilər. Xanlıq dönəmində  bir  obanın  eyni  zamanda  həm yüzbaşısı,  həm  də  kədxudası  ola  bilirdi. Onlardan başqa obada çavuş (onbaşı), dəllək, molla kimi vəzifələr vardı. Bu vəzifəni tutanlar vergidən azad olunurdular. Oba adı Mahmud Qaşqariyə görə, qəbilə, Şeyx Süleymaniyə görə, kiçik çadır, çadır camaatı, Şəmsəddin Samiyə görə isə bir neçə bölgüyə ayrılan böyük və uca köçəri çadırı. Biz bilirik ki, oba və yurd ilkin anlamda çadıra, evə deyilib. Türkün vətən sevgisi evindən başlayır.
El adamları bir-birilərini «elli», «eloğlu», «elqızı» adlandırırdılar. Səfirə, sülh-barış adamına, qıza ərə getmək üçün tələbli adama «elçi» deyirdilər. Elə yanıb-dönəni «el adamı, eldar» kimi tanıyırdılar.
Tindvende Savadoqo
Tindvende Tyeri Savadoqo (22 iyul 1995) — Burkina-Fasolu üzgüçü. Tindvende Savadoqo Burkina-Fasonu 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Tindvende Savadoqo birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 50 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 26.38 saniyəlik nəticəsi ilə 67-ci yeri tutdu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.
İnzer çayı
Tarixi
9-cu əsrin 2-ci yarısında Başqırdıstan çöllərinə, peçeneqlər gəlmiş, 10-11-ci əsrlərdə isə onları bu ərazidən Oğuzlar sıxışdırmışlar. 10-13 əsrlərdə müasir Başqırdıstanın ərazisi Volqa-kama Bolqarıstanın siyasi təsiri altında idi. 10-cu əsrdən ərəb yazılı mənbələrində başqırdlar haqqında qeydlər var, lakin onlarla bağlı olan arxeoloji abidələrin tərkibi aydın deyildir. Qızıl ordunun süqutundan sonra, müasir Başqırdıstanın ərazisi Kazan xanlığı, Sibir xanlığı və Noqay Ordasının tərkibində olmuşdur. 1558-ci ilədək başqırdların böyük hissəsi Rusiyanın tabeliyi altına düşdü. 1744-1781-ci illərdə indiki Başqırdıstan ərazisi Orenburq quberniyasının tərkibinə daxil idi. Bölgə, Puqaçov üsyanının əsas mərkəzlərindən birinə çevrilmiş, Başqırdların milli qəhrəmanı Salavat Yulayev, Puqaçovun ən yaxın silahdaşı olmuşdur. 1798-1865-ci illərdə kanton idarəetmə üsulu mövcud olmuşdur. 19-cu əsrdə, xüsusilə islahat dövründə gəlmə əhalinin sayı artmışdır.
Mənbə
İnzer
Kazım Qarabəkir
Ailəsi
thumb|İclal xanımla toyu, 1924-cü il Kazım 1882-ci ildə Mehməd Əmin Paşa və Hacı Həvva xanımın ailəsində dünyaya gəlmişdir. Onun ata tərəfdən kökləri oğuz türklərinin Əfşar boyuna gedib çıxır. İlk dəfə, 1924-cü ildə, 42 yaşında ikən, Aydınlı Camal bəyin qızı İclal xanım (1900–1954) ilə evləndi. Bu evlilikdən 1927-ci ildə Həyat (1927-) və Əməl (1927–1984) adında əkiz və Timsal (26 yanvar 1941) adlarında 3 qız övladı olmuşdur.
I Dünya Müharibəsi illəri
Avropanın ümumi bir savaşa sürükləndiyi bu dövrdə Parisdə çalışmaqda idi. Lakin bu vəziyyəti hiss edərək, 14 avqust, 1914-cü il tarixində İstanbula geri döndü. Burada Ümumqoşun Rəhbərliyində II Kəşfiyyat şöbəsi müdiri təyin olundu. Müharibə mövzusundakı düşüncələri İstanbul və Çanaqqala boğazlarını qüvvətləndirmək, boğazlardakı qüvvələri dəstəkləmək, müharibəyə girməkdən maksimum yayınmaq idi. thumb|XV Ordu Korpusu komandanı Kazım Qarabəkir [[Ərzurumda qərərgah rəisləriylə birlikdə
Çanaqqala cəbhəsi
thumb|XV Ordu Komandanı Kazım Qarabəkir Paşa [[Trabzonda, 19 aprel.1919-cu il
]] 6 mart, 1915-ci ildə, İstanbula gələrkən, V Orduya bağlı İstanbul, Qartalda olan 14-cü Tümən komandanlığı təyin olundu. Bu vəzifədə olduğu vaxtda, Mərmərə dənizi və Qara dəniz sahillərinin gücləndirilməsi ilə məşğul oldu. Komandanı olduğu qoşunun Geliboluya göndərilməsi ilə bu bölgədə Səddülbahir və Kərəvizdərə savaşlarında iştirak etdi. Fransızların hücumu qarşısında durdu. Fransızların məqsədi, Türk ordusunun diqqətini cənub bölgəsinə çəkmək idi. Beləcə avqust ayında, Anafartalara ediləcək hücumun uğurunu qarant altına almaq fikrində idilər. Bu plan sayəsində, Türk qoşunlarının çoxu cənuba sürüşdürüldü. İngilislərin də hücumundan sonra, heç bir tərəf qəti qələbə qazana bilmədi, hər iki tərəfdən xeyli insan tələf oldu, türk itkisi 9700 nəfər idi.
Kərəvizdərə savaşları əsnasında V Ordu komandanlığına bağlı XIV Tümən komandanı olaraq iştirak etməkdə idi. Bu vəzifəsi sırasında 6–13 avqust, 1915-ci il savaşlarında da döyüşdü. Kirt bölgəsinə edilən hücumlar sonrasında müttəfiq qoşunları geri çəkilməyə məcbur oldu. Bundan sonra da bu cəbhədə düşmənin təxliyəsinə qədər mövqe müharibələri davam etdi. Beləcə İttifaq dövlətləri ilk gün almağı planladıqları Alçıtəpəni ala bilmədi. Hər baxımdan üstün olan müttəfiq qoşunları cəmi 5 km irəliləyə bildi. Bu toqquşmalar zamanı düşmənə qarşı 3.5 ay uğurla savaşdı. Hərbi şəxsiyyəti baxımından təqdir alaraq Müharibə Gümüş Ləyaqət Medalı ilə təltif edildi. Polkovnik rütbəsinə qaldırıldı. Bundan əlavə Almaniyadan II rütbədən Kron Dö Braş Qılıncı Nişanı ilə təltif edildi. Osmanlıdan da Gelibolu Şərəf Nişanı medalını aldı. Sentyabr, 1915-ci ildən, 1916-cl il, 9 yanvar, mövqe toqquşmalarında II Bölgə Komandanlığında XIV Tümən komandanı olaraq təyinat aldı. Toqquşmalar davam edərkən, rəhbərlik etdiyi tümən, 1916-cı ilin, 11 yanvarında bölgədən ayrıldı.
Çanaqqala cəbhəsi sonrası
Çanaqqala cəbhəsindəki hücum toqquşmalarının, səngər döyüşünə çevrilməsi ilə birlikdə, Geliboludan alınaraq, 29 oktyabr, 1915-ci i l tarixində, İstanbuldakı I Ordu Qərərgah Rəisliyinə təyin edildi. Daha sonra VI Ordu Qərərəgah Rəisi olaraq İraq Cəbhəsinə göndərildi. Bu arada Geliboludakı uğurları səbəbiylə "3 il xidmət artırması" alaraq, 14 dekabr, 1916-ci il tarixində General-mayor rütbəsinə qaldırıldı və Paşa oldu. Almaniyadan ikinci dəfə "Alman Dəmir Xaç Nişanı" medalı aldı. 24 aprel, 1916-ci ildə, Kutul Amarayı mühasirəyə almış XVIII Ordu Komandanı olaraq təyinat aldı. Bu cəbhədəki uğurları səbəbiylə 8 fevral, 1917-ci il tarixindən "Qızıl Müharibə Ləyaqət Medalı" ilə təltif edilərək, "iki illik xidmət artırması" verildi. thumb|Soldan sağa: VI Korpus komandanı General [[Əli Hikmət Paşa, ortada I Ordu Komandanı General Kazım Qarabəkir Paşa, sağda IV Tümən komandanı polkovnik Sıtkı Üke ]]
Qurtuluş savaşı illəri
Türk Qurtuluş Savaşını başladan komandanlar arasında Anadoluya ilk keçən komandir oldu. 19 aprel, 1919-cu ildə, Trabzona gəldi. 19 may, 1919-cu ildə, Samsuna çıxaraq, Qurtuluş Savaşını başlatmış olan IX Ordu müfəttişi, general-mayor Mustafa Kamal Paşanın İstanbuldakı osmanlı sultanı Mehmed Vəhdəddin ilə xəbərləşməsi nəticəsində vəzifəsindən istefa verməsindən sonra, İstanbuldan bilavasitə göndərilən və Mustafa Kamal Atatürkü tutmasını əmr edən telegrafa rəğmən, "Mən və ordum əmrinizdədir, Paşam" demişdir. Ardınca Ərzurum konqresini təşkil edilməsində çox çalışmış və hərbi təhlükəsizliyi təmin etmişdir. thumb|Fəxrəddin Altay, [[Fevzi Çaxmaq, Mustafa Kamal Atatürk və Kazım Qarabəkir]]
1877–1878 Rus-Türk müharibəsi zamanı itirilən Sarıqamış, Qars, Ərdəhan, Artvin və Batumu 1920-ci il, sentyabrda azad etmiş, Türkiyənin şərq sərhədlərində Misak-i Milli reallaşdırdıqdan sonra, 31 oktyabr, 1920-ci ildə TBMM tərəfindən General-leytenant rütbəsinə qaldırıldı.
Mustafa Kamal Paşa, Nutukda, "Kazım Qarabəkir Paşa və adamları Qurtuluş Savaşında canları hesabına savaşaraq qalib gəldilər. Bu qalibiyyət sadəcə onların deyil, bütün Türk millətinin qalibiyyətidir." deyərək onun uğurlarını təqdir etmişdir.
Müharibədən sonra Şərq Cəbhəsində göstərdiyi uğurlara görə TBMM tərəfidnən Qırmızı-Yaşıl İstiqlal Medalı ilə təltif edildi.
Sovet Rusiyası — TBMM əlaqələri baxımından Kazım Qarabəkir Paşa
thumb|Qarabəkirin zəfərdən sonra çıxarılan bir posteri: [[Ermənistan fatehi və yetimlər atası, müzəffər Şərq ordularımızın komandanı Kazım Qarabəkir Paşa]] Sovet Rusiyası ilə imzalanacaq dostluq müqaviləsi üçün Bəkir Sami bəy başqanlığında bir nümayəndə heyəti, 11 may, 1920-ci ildə, Ankaradan yola çıxaraq, 1920-ci il, 19 avqustda Moskvaya çatdı. Dostluq müqaviləsinin əsasları 24 avqust, 1920-ci ildə hazır olmaqla bərabər, Bəkir Sami bəyin bu müqaviləni imzalaması münkün olmadı, çünki Rusiya Bitlis, Van və Muş bölgələrini Ermənistana verilməsini istədi.
Lakin, Kazım Qarabəkir Paşa komandanlığındakı Türk qüvvələri, 1920-ci il, sentyabr tarixində hücuma keçib, Brest-Litovsk müqaviləsi ilə Türkiyəyə verilən və Misak-i Milli hüdudları daxilində olan Sariqamış, Qars, Ərdahan, Artvin və Batumu aldıqdan sonra Gümrünü də elə keçirincə, menşevik iqtidarı altındakı erməni hökuməti sülhə meyl etməyə məcbur oldu. 34 dekabr, 1920-ci ildə, Ermənistan ilə Gümrü müqaviləsi imzalandı. Bu arada, bolşeviklər də Ermənistanda iqtidarı ələ keçirdilər. Bu formada Ermənistan məsələsi özlüyündən həll edilmiş oldu. Qazanılan bu zəfərlərə görə Sovet Rusiyası, Milli Mübarizəyə daha çox əhəmiyyət verməyə başladı.
Siyasi karyerası
thumb|Bir görüşmədə 15 oktyabr, 1922-ci il tarixində Ankaraya gəldi, Ədirnə Millətvəkili kimi 30 oktyabrdan etibarən məclisdə işləməyə başladı. 17 Fevral, 1923-cü il tarixində, Türkiyədə ilk dəfə toplanan İzmir İqtisad konqresinə sədrlik etdi. 29 iyun, 1923-cü il tarixində, TBMM-nin İkinci Dövr mərhələsində İstanbul Millətvəkili seçildiyi dövrdə, Şərq cəbhəsi komandanlığını da rəsmi olaraq davam etdirməkdə idi. 21 noyabr, 1923-cü ildə, "Milli Mübarizəmizdə siyasi və savaş yararlılığı" adı ilə qırmızı və yaşıl zolaqlı İstiqlal Medalı ilə mükafatlandırıldı. 21 oktyabr, 1923-cü ildə, General-polkovnik rütbəsinə yüksəldildi və son hərbi vəzifəsi olan I Ordu Müfəttişliyinə göndərildi. 1924-cü il, 26 oktyabrda bu vəzifəsindən istefa verərək, yalnız siyasi sahədə fəaliyyətini davam etdirdi.
9 noyabr, 1924-cü ildə, CXP-dən istefa verdi. 17 noyabr, 1924-cü ildə Tərəqqipərvər Cumhuriyyət Firqəsi qurucuları arasında yer aldı və bir müddət sonra da bu partiyanın rəhbəri oldu. İsmət Paşa hökumətinin Takrir-i Sükün Qanunu çıxarmasından sonra şərqdə Şeyx Səid üsyanı çıxdı və bu üsanda TCF-nin də rolunun olduğu iddia edildi. İsmət İnönü rəhbərliyindəki hökumət tərəfindən bu hadisə bəhanə edilərək, 5 iyun, 1925-ci ildə Nazirlər Kabineti qərarı ilə bütün müxalif qəzetlər və partiyalarla birlikdə TCF də qapadıldı. Ayrıca Kazım Qarabəkir Paşa, 1926-ci ilin, iyununda Mustafa Kamal Atatürkə qarşı təşkil edilən İzmir sui-qəsd cəhdi ilə əlaqəli olaraq həbs edildi və İstiqlal Məhkəməsində edam hökmünə məhkum edilsə də, sonda bəraət aldı.
1927-ci ildə, TBMM-də millətvəkilliyi dönəmi sona yetdi. Orduda 5 dekabr, 1927-ci il tarixində artıq Ordu Generalı rütbəsinə hazir ikən, pensiyaya göndərildi. Bu dövrdən sonra uzun bir dövr siyasətdən uzaqlaşdırılaraq, təklikdə qaldı. Xüsusi nəzarətdə qalması istənilən "84 müxalif" siyahısına əlavə edildi. 10 il təqib və gözaltında yaşadı və xatirələrini yazdığı "İstiqlal Savaşımız" kitabnı "Takrir-i Sükun" qanunu tələbi kimi toplandı. Bəlkə də, ən çətin günlərini bu dövrdə yaşamışdır. Mustafa Kamal Atatürkün vəfatından sonra, 26 yanvar, 1939-cü ildə, İstanbul Millətvəkili seçildi. 1943-cü ildə, təkrar millətvəkili seçildi və 5 avqust, 1946-ci ildə edilən TBMM sədrlik seçimlərində Məclis Sədri seçildi. thumb|I Ordu komandanı Kazım Qarabəkir qərərgah rəisləri ilə birlikdə, [[İstanbul, 1924-cü il. ]] Bolqarca, Fransızca, Almanca və Rusca bilirdi.
Ölümü
26 yanvar, 1948-ci ildə, 66 yaşında ikən infarkt nəticəsində, Ankarada vəfat etdi. Mərasimlə Cəbəçi Hərbi Şəhidliyində dəfn edilən cənazəsi, sonrakı illərdə Dövlət Məzarlığına köçürüldü.
Xatirəsi
2010-cu ilin əvvəlində, dövrün Ümumqoşun Komandanı İlkər Başbuğ, Kazım Qarabəkir Paşanın ölüm ildönümü ilk dəfə anıldı.
1968-ci ildə, Ərzurumda inşa edilən Camal Gürsəl stadionunun adı, 10 avqust, 2012-ci ildə verilən qərarla Kazım Qarabəkir Stadionu olaraq dəyişdirildi.
İstanbul, Ərənköydəki evinin əsasında, Kazım Qarabəkir Vəqfi tərəfindən, 2005-ci ildə Kazım Qarabəkir Muzeyi yaradılmışdır. 4 mərtəbəli muzeydə, 3500-ə qədər, sağlığında Kazım Qarabəkir Paşaya məxsus olmuş kitablar, Kazım Qarabəkir portreti, özünün kamanı, medalları, cəbhədə geydiyi qar ayaqqabıları, silahları, fotoları, çadırına düşən mərmi qəlpəsi, hərbi forması sərgilənir.
Naxçıvanda gördüyü işlərə hörmət əlaməti olaraq, 1999-cu ildə, Naxçıvanda adına məscid istifadəyə verilmiş, açılışında qızı da iştirak etmişdir.
Kazım Qarabəkir Paşa və Azərbaycan
Brest-Litovsk danışıqlarınnı getməsi və nəticənin əldə edilməməsi Azərbaycanın tarixi qərb torpaqlarında yaşayan soydaşlarımızın vəziyyətini günü-gündən ağırlaşdırırdı. Ərzincan barışığından sonra Şərqi Anadoludan geri çəkilən rus qoşunlarının öz silahlarının və idarələrində olan torpaqların bir qismini erməni və gürcü hərbi birləşmələrinə verdikləri aydın oldu.
Ermənilərin müsəlman Türklərə qarşı qırğınlar törətməsinə cavab olaraq, 1918-ci ilin, fevral ayında, Polkovnik Kazım Qarabəkir Paşanın I Qafqaz ordusu hücuma keçdi: 13 fevralda Ərzincan və Tərcan, 13 martda Həsənqala, 5 apreldə Sarıqamış və 25 apreldə Qars geri alındı. Zaqafqaziya hökuməti ilə danışıqlar nəticəsində, Axalkələk, Gümrü, Sürməli, Naxçıvan, Culfa boşaldılmalı və bütün Qafqaz dəmir yolları Osmanlının ixtiyarına verilməli idi. Ermənilərin bu müqaviləyə tabe olmamasından sonra, Kazım Qarabəkir Paşanın ordusu, 15 may, 1918-ci ildə, Gümrüyə girdilər. May ayının sonlarında Qafqaz dövlətləri öz müstəqilliklərini elan etdilər. Osmanlı dövləti yeni yaranmış dövlətlərin hər biri ilə, ayr-ayrı müqavilələr imzaladı. Azərbaycan və Dağlılar Respublikasını qoruma altına aldığını elan edən Osmanlı imperiyası, həmçinin də Batum, Axiska, Axalkələk, Sürməli, Şərur və Naxçıvanın türk idarəsinə girdiyini bir daha təstiqlətdi. Bu ərazilər 655 minlik əhalisi olan torpaqlar idi. Belə vəziyyətdə Ermənistan Respublikası iki qəzadan- İrəvan və Üçmüədzindən ibarət olurdu.
14 iyul, 1918-ci ildə, IV Ordu korpusu komandanlığına, erməni Andronikin Naxçıvana gələrək hücum hazırlığına başladığı və bölgədəki müsəlman kəndlərinin bəzilərinin toplu qətliama məruz qaldığı bildirildi. 3 min piyada və 500–600 erməni süvarinin işğalında olan Naxçıvanın azad edilməsi vəzifəsi XI Qafqaz Tüməninə verildi. Türk qüvvələri 20 iyulda Naxçıvanı azad etdi. Kazım Qarabəkir Paşa qərərgahını bura köçürdü.
Osmanlı ordu sistemində edilən dəyişikliklər nəticəsində, Naxçıvan və İran məsələləri, Kazım Qarabəkir Paşanın I Qafqaz Ordusuna verildi. Paşanın, şərqə hücum edərək, Naxçıvan-Ordubad-Zəngəzur-Bakı xəttini yaradmaq planı rəhbərlik tərəfindən qəbul edilmədi və Təbrizə göndərilən Kazım Qarabəkir Paşa, burada Qacarların vəliəhd-şahzadəsi tərəfindən qəbul edildi. Kazım Qarabəkir Paşa ingilislərlə döyüşdə uğur qazanaraq, Kaplan dağlarına qədər çatdı.
Lakin Mudros andlaşması imzalandıqdan sonra 31 oktyabr, 1918-ci ildə. Kazım Qarabəkir Paşaya, omum ordu korpusunun ləğv olunduğunu və IX VƏ XI Qafqaz tümənlərinin birbaşa IX Ordu komandanlığına verildiyinivə özünü isə İstanbula getməsinin əmr olunduğunu öyrənir. Türk ordusunun geri çəkilməsi ilə, bu regiondakı türklər yenidən erməni hücumlarına məruz qalmağa başlayırlar.
Geri çəkilməyə məcbur olan Kazım Qarabəkir Paşa, Naxçıvan və ətrafında yaşayan türklərin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Araz Türk Cümhuriyyətini yaradılmasına nail olur. Yeni yaradılmış cümhuriyyətə xeyli sayda silah-sursat və özünümüdafiə dəstələrinin formalaşdırılmasına lazım olacaq qədər zabit buraxaraq, qoşunların buranı tərk etməsi əmrini verir. Onun gördüyü bu tədbirlər nəticəsində, buradakı türklərin qırğınının bir daha qarşısı alınır.
Naxçıvan Kazım Qarabəkir Paşanın idarəsi altında
Kazım Qarabəkir Paşa Naxçıvana girdiyi zamanorada olan məktəbləri təftiş edir. Özünü yazdığı şeri gündəlik məktəblərdə oxunması əmrini verir:
Ya istiqlal ya ölüm,
Ya istiqlal, ya ölüm !
Vətənim, millətim, bayrağım, evim,
Zəncir vurdurur mu Türklər boynuna,
Biz tarixin Türk dediyi millətiz,
Naxçıvan orta məktəbini ziyarət edən, Kazım Qarabəkir Paşa, məktəbin adını Rüşdiyyə olaraq dəyişdirir, sonradan isə yürli əhali tərəfindən məktəbin adı Naxçıvan Kazım Qarabəkir Paşa Rüşdiyyə Məktəbi olaraq dəyişdirilir. Kazım Qarabəkir Paşa özü isə, məktəbin fəxri müəllimi olaraq qəbul edilir. Bu məktəbdə müəllim olan Hüseyn Cavid, Kazım Qarabəkir Paşanın ünvanına bir şeri də bu hadisələr zamanı yazmışdır:
İkimiz də 1882-də doğulmuşuz,
İkimiz də şair olduq,
Qələm ilə qılınc, müəllim ilə əsgər,
Sən həm qələm, həm xəncər,
Vətən üçün qanlı bir əsgər !
Erməni dəstələrindən qorunmaq üçün, yerli əhalidən dəstələr hazırlanır və onların təliminə başladılır. Osmanlı ordusu geri çəkilən zaman artıq demək olar ki, yerli əhalidən 20 tabur əsgər təşkil edilmişdi. Vergi sistemi Osmanlı vergi sistemi əsasında qaydaya salındı. Gömrük rüsumları müəyyən edildi.
Naxçıvanda xatirəsi
Naxçıvanlı şair Vəli Qaraxanın sözlərinə, konservatoriya üzvü dos. Əqidə Əkbərli tərəfindən "Kazım Qarabəkir Paşa — Qəhrəman Paşa" adlı mahnı yazılmışdır.
Məscidin memarlıq xüsusiyyətləri
Qoşaminarəli məscid binasının giriş qapısı (portal) şimal tərəfdəndir. Bina üç mərtəbəli qurularaq, özülü, divarları, kümbəzlə minarələri dəmir betondan tökülmüşdür. Divarlara xaricdən Qaradağ mişar daşından üzlük pilitələri hörülmüşdür.
Məscid binasının sahəsi 550, həyəti ilə birlikdə 13 min kvadrat metrdir. Minarələrin hündürlüyü 38 m, əsas gümbəz 19 m, yanlarındakı gümbəzlər isə 4 metr ucalığındadır. Binanın birinci mərtəbəsində böyük dəhlizlə yardımçı otaqlar, ikinci mərtəbəsində isə kişilərin ibadət salonu, cənub divarda da mehrab vardır.
Məscidin pəncərələri rəngli şüşələrlə vitraj işlənmiş, daxili divarlar naxışlarla bəzədilərək, minarə ilə künbəzlərin üst örtüklərinə qurğuşun təbəqəsi çəkilmişdir. Məsciddə eyni vaxtda 1000 nəfərin ibadəti nəzərdə tutulmuşdur. Salonun içərisində günbəzdən çilçıraq asılmış, əzan vermək üçün müasir avadanlıqlar quraşdırılmışdır.
== Əsərləri ==
Sidadi-Velya
1462-ci ildə qurulmuş şəhər Kabo-verde və köhnə paytaxtının ən qədim yaşayış məskənidir. Bir müddət Ribeira Qrande adlandırıldıqdan sonra şəhərin adı 18-ci əsrin sonlarında Sidadi-Velya olaraq dəyişdirildi.
Coğrafiya
Sidadi-Velya Santyaqunun cənub sahilindəki Ribeira Qrande de-Santyaqu çayının mənsəbində, paytaxt Prayadan 10 km qərbdə yerləşir. Şəhər bölmələrinə Larqo Pelourinho, Sao Sebastiao, Santo Antonio və Sao Pedro daxildir.
Tarix
Santyaqu adası Portuqaliyada xidmət edən bir genualı olan Antonio da Noli tərəfindən, 1460-cı ildə kəşf edilmişdir. Da Noli 1462-ci ildə ailə üzvləri və Alqarve və Alenteco şəhərlərindən olan portuqallarla birlikdə Ribeira Qrande-də yerləşdi.
Ribeira Qrandedə Santyaqu çayının su bolluğuna görə yaşayış şəraiti yaxşı idi və bu da şəhəri digər yaşayış məntəqlərindən üstün edirdi. Yaşayış məntəqəsi Portuqaliyanın Afrika və Cənubi Amerika üzərində müstəmləkə siyasəti üçün əsas liman oldu. Şəhər 16-17-ci əsrlərdə Afrika, Ümid burnu, Braziliya və Karib dənizi arasındakı dəniz ticarətinin mərkəzi idi. Bura həm də Afrika sahillərinə yaxın olması səbəbindən qul ticarəti üçün vacib bir platforma idi.
Sidadi-Velya limanı iki böyük səyahətçinin dayanacaq yer idi: 1497-ci ildə Hindistana gedərkən Vasko da Gama və 1498-ci ildə Amerikaya üçüncü səyahətində olarkən Kristofer Kolumb. Şəhər daha sonra, 1522-ci ildə dünya səyahəti üçün İspaniyadan yola düşən Fernan Magellan üçün dayanacaq yeri oldu.
Sidadi-Velya dünyanın ən qədim müstəmləkə kilsəsi olan, 1495-ci ildə inşa edilmiş Nossa Senhora do Rosario kilsəsinə sahibdir. 1533-cü ildə Sidadi-Velya Papa VII Klement tərəfindən yaradılan Santiyaqu de Kabo-Verdenin yeni Roma Katolk Yepiskopluğunun yeri oldu. İqamətgah hal hazırda Prayadadır.
Ribeira Qrandenin sərvətləri və Portuqaliya ilə rəqib müstəmləkə gücləri olan Fransa və İngiltərə arasındakı qarşıdurmalar, Frensis Dreyk (1585) və Cak Kassard (1712) də daxil olmaqla, pirat hücumlarına səbəb oldu. Bu dövrdə Ribeira Qrande zəiflədi və tənəzzülə uğradı. Paytaxt 1770-ci ildə Praya şəhərinə köçürüldü.
Ribeira Qrande (indiki Sidadi-Velya) bir kənd səviyyəsinə endirildi və mülki, dini və hərbi binaları dağıldı. 1960-cı illərdən etibarən bərpa işləri başladı. Şəhər 2009-cu ildən etibarən UNESCO-nun Ümumdünya irsi ərazisidir.
İqlim
Sidadi-Velyada isti quraq iqlim hakimdir. Orta yağıntının miqdarı 201 millimetr, orta temperatur isə 25,2 °C-dir. Ən soyuq ay yanvar (orta 23,0 °C), ən isti ay isə oktyabrdır (orta 28,0 °C).
Nü (janr)
thumbnail|[[Jan Ogüst Dominik Enqr: Veneranın doğulması (1820–1856)]] Nü (fr. nudite - çılpaqlıq) - bu incəsənət janrı insanın çılpaq bədəninin gözəlliyini göstərir.
Kuznetsov quşarmudu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ümumi yayılması
Rusiya (Dağıstan), Gürcüstan, Ermənistan, Balkan ölkələri, Livan, İran və Türkiyədə təbii arealları vardır.
Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanda Quba, Şəki rayonlarında (Köynük kəndi) yuxarı dağ meşə qurşağında qayalıq yerlərdə təsadüf edilir.
Statusu
Azərbaycanın nadir bitki növlərindən biridir. VU B1 ab (ii,iii) + 2 ab (iii).
Bitdiyi yer
Yuxarı və orta dağ qurşaqlarında fıstıq meşələrində, seyrək meşələrin kənarlarında cənub yamaclarda təsadüf edilir.
Təbii ehtiyatı
Azərbaycanda arealı geniş deyildir.
Bioloji xüsusiyyətləri
Hündürlüyü 4–5 m-ə çatan alçaqboylu koldur. Yarpağı sadə, enli, tərs ellipsvarı olub, qaidə hissəsi azacıq pazvarıdır. Üstdən çılpaq, altdan sıx keçə tükcüklüdür. Yarpaqlarının uzunluğu 6-12 sm arasında ola bilir. Yarpaqlarının kənarı ikiqat mişardişlidir. Meyvələri yumrudur. Çiçək saplağı tüklüdür. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir, avqust-sentyabrda isə meyvəsi yetişir.
Çoxalması
Təbiətdə generativ yolla çoxalır.
Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.
Becərilməsi
Mədəni halda Nəbatat bağlarında becərilir.
Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.
Zəruri qoruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı Kitabı"na daxil edilməsi tövsiyə olunur.
Ağ karya
Təbii yayılması:
Amerikanın cənub-qərbində normal, rütubətli torpaqlarda bitir.
Botaniki təsviri:
Hündürlüyü 30 m, gövdəsinin diametri 1m-dək olan ağacdır. Gövdəsi tünd bozdur. Çətiri enli-piramidal formalıdır. Yarpaqların uzunluğu 30 sm-dək, üstü tünd yaşıl, sarımtıl çalarlı, alt tərəfi sıx, narıncı və ya qonur tükcüklüdür. Payızda gözəl qonur-qızılı rəngli olur. Meyvələri 1-2(4) ədəd salxımda, diametri 5 sm-dəkdir.
Ekologiyası:
Kariyaların ən çox şaxtaya davamlı növlərindən biridir. Temperaturun -300-dək enməsinə dözür. Şəhər şəraitinə davamlıdır.
Azərbaycanda yayılması:
Lənkəranda, Astarada mədəni şəraitdə becərilir.
İstifadəsi:
Canlı çəpərlərin salınmacında geniş istifadə edilir.
Göytürk pulu
Göytürk pulu — Orta Asiyada aparılan qazıntılar zamanı çıxarılan və Göytürk xaqanlığında istifadə edilmiş pul. Üzərində soqdca yazılar yazılmışdır.
Haqqında
Arxeoloqlar tərəfindən Qırğızıstan, Özbəkistan və Tacikistanda edilən qazıntılarda ortaya çıxarılan və 576-600-cü illərə aid, ümumilikdə sayı 104 ədəd olan metal pul Qırğızıstanda edilən beynəlxalq konqresdən dönən Dr. Yavuz Daloğlu tərəfindən ilk dəfə “Elm və Ütopiya” jurnalında ictimaiyyətə elan edilmişdir. Sikkələrdən birincə ortada xaqan qabartması, kənarlarda isə üç ay-ulduz vardır. Pullardakı ay-ulduz motivləri Dr. Yavuz Daloğluna görə, ay-ulduz simvolunun İslamdan əvvəlki dövrlərdə də türklər tərəfindən istifadə edildiyini sübut etmişdir.
Daloğlu bu sikkənin türk mədəniyyəti baxımından çox böyük əhəmiyyətə malik olduğunu bildirmiş və sözləri demişdi:
Göytürklərdən sonra VIII əsrdə Türkeşlərə aid pullar tapılmışdı. Ancaq Göytürklərə aid pullar onlardan 150-200 il daha əvvələ - 576-600-cü illərə aid. Ən önəmlisi, bu sikkələrin türk cəmiyyətinə dayatılan "türklər barbardı, türklərin sivilizasiyası yox iid, köçəri idilər" kimi Avropa mərkəzli qavramı çürütməsidir. Göytürk sikkələrinin tapılması Orxon abidələrinin tapılması qədər önəmlidir. Bundan əlavə, ay-ulduzun bizə İslamda Səmavi anlayışdan miras qaldığını bilirdik. Ancaq yeni tapılan Göytürk pullarında da ay-ulduzlu fiqurlar var.
Ben Conson
Ben Conson — ingilis dramaturqu, şair, dram nəzəriyyəçisi. .
Həyatı
Onun klassısızm üslubunda yazılmış "Seyanın süqutu" (1603), "Katilinanın qəsdi" (1611) faciələri, saray tamaşaları üçün mifoloji süjetli alleqorik pyesləri var. .
Ben Conson 6 avqust 1637-ci ildə Londonda vəfat etmişdir.
Larisa Məmmədova
Larisa Məmmədova (tam adı: Larisa Fərman qızı Məmmədova; ) — Qara Yanvar şəhidi və məktəb şagirdi. O, 20 yanvar faciəsinin az yaşlı şəhidlərindən biridir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti 31 mart 1998-ci il tarixli fərmanı ilə Larisa Məmmədova və digər 146 şəhidə "20 Yanvar Şəhidi" fəxri adı verilmişdir.
Həyatı
thumb|left|200px|Məmmədovlar ailəsi: Fərman Məmmədov, Larisa Məmmədova və Qalina Məmmədova
Larisa Məmmədova 1977-ci il 11 avqust tarixində Bakı şəhərində anadan olmuşdur.
Ölümü
1990-cı ilin 19 yanvardan 20 yanvara bağlayan gecə Larisa atası Fərman Məmmədov ilə birlikdə atasının işlədiyi L. Şmidt adına zavoda getmişdir. L. Şmidt adına zavodun yanında İkarus avtobusunda oturduqları yerdə maşın gülləbaran edilmiş, Larisa ürək nahiyəsindən güllə yarası almış, yerindəcə həlak olmuşdur. Atası Fərman Məmmədov ağır yaralanmışdır.
1990-cı ildə Bakıda Şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.
Ailəsi
Larisanın ailəsi beş nəfərdən ibarəti idi və onun Emil adlı qardaşı, Nərminə adlı bacısı vardı.
İrsi
Larisa Məmmədovanın adına Bakı şəhərində küçə yerləşir. Azərbaycanın şairi Bəxtiyar Vahabzadə Larisa ilə bağlı "On üç yaşlı körpə bala" şeirini yazmışdır:
Rəşid Məcidov
Rəşid Əsəd oğlu Məcidov — Azərbaycan və Sovet hərbi xadimi, polkovnik, 1945-ci il mayın 2-də Berlinin alınması zamanı, Brandenburq qapısı üzərində Sovet bayrağını dalğalandırmışdır.
Həyatı
1908-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Bakı Sənaye və İqtisadiyyat Texnikimunda təhsil almışdır. 8 nömrəli yetimxanada tərbiyəçi və qabaqcıl pioner idi. Zaqafqaziya SFSR illərində Komsomol regional komitəsinin katibi seçildi. 1933-cü ilin noyabrından — Azərbaycan Komsomolunun Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi olub. Daha sonra Moskvada Ali Partiya Məktəbində təhsilini davam etdirib. Sonra Qaradağ Rayon Partiyası Komitəsinin birinci katibi, Oktyabr rayon təşkilat komitəsinin birinci katibi və Yayımlama Komitəsinin sədri olub. Böyük Vətən müharibəsi dövründə o, 416-cı atıcı diviziyasının siyasi şöbəsinin rəhbəri idi. Diviziyanın tərkibində Mozdokdan Berlinə qədər yol keçib. 1945-ci il mayın 2-də Berlinin alınması zamanı, Berlinin Brandenburq qapısı üzərində Sovet bayrağını dalğalandırmışdır.
Müharibədən sonra Gürcüstan SSR-də Vazianidə artilleriya alayı heyətinin başçısı təyin olunub. O, daha sonra Azərbaycan Milli Diviziyasının siyasi şöbəsinin rəhbəri idi. Bakının Oktyabr rayon komitəsinin birinci katibi, Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin inzibati qurumları şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin III çağırışında deputat seçilib.
Leykemiyadan əziyyət çəkən Rəşid Məcidov, 1970-ci ildə vəfat etmişdir. 1970-ci ildə Bakıda yerləşən Fəxri Xiyabanda dəfn edilib.
Şəxsi həyatı
Rəşid Məcidov Mariya İvanova ilə ailə həyatı qurmuş və ömrünün sonuna qədər onunla evli idi. 3 oğlu var. Onlardan ikisi Qarabağ müharibəsində iştirak edib. Böyük oğlu Vladislav xüsusi təyinatlılar qərargahının rəisi, Mikayıl isə Ağdamdakı hərbi sahə xəstəxanasında neyrocərrah idi.
Zelkova serrata
Yaponiya zelkovası; başqa adları "Zelkova serrata" və "Keyaki", (yaponca: 欅 "Keyaki", 槻 "Tsuki", ケヤキ "Keyaki" ya da けやき "Keyaki"; çincə: 榉树 "Jǔ shù", ya da 櫸樹 "Jǔ shù"; (koreyaca: 느티나무 "Neutinamu") — vətəni Yaponiya, Çin, Tayvan və Koreya olan yarpaqlarını tökən bir ağac növü. Əsasən bəzək ağacı kimi yetişdirilir.
Ehtiyaçları
Bu ağaç günəş sevən bitki deyil. Nəmli və sulu torpaqları sevir. Muson iqlimini sevir. Torpaq zəngin ve gübrəli olmalıdır.
Faruqilər sülaləsi
Faruqilər sülaləsi — Xandəşdə (Hindistan) 1370-1601-ci illər arasında hökm sürən bir İslam xanədanı.
Tarixi
Hindistanın qərbində, Bharuc və Surətdə Hind okeanına tökülən Narmada ilə Tapti çayları arasındakı torpaqlar XIV əsrdən etibarən Xandəş deyə tanınmışdır. Dəkkən və Malva yaylasının önəmli keçiş yeri olan Xandəş “xan ölkəsi” anlamına gəlir. Dehli sultanlıqlarından Xələcilər və Tuğluqlular Xandəşi ələ kəçirərək Hindli əhalisini ortadan qaldırmışlar və xan ünvanlı valilərlə ölkəni idarə etmişdilər. Bu valilərdən biri də Xani Cahan olub, oğlu Məlik Racə (Məlik Əhməd), Tuğluqlu hökmdarı III Firuz şah (1351-1388) adına Xandəşi idarə etmişdir. Məlik Əhməd daha sonra mərkəzi idarənin zəifləməsinə görə istiqlalini elan edərək Faruqilər xanədanını qurmuşdur (1370). Bu ad, xanədan mənsublarının Ömər əl-Faruqun soyundan gəldiyi iddiasından qaynaqlanmaqdadır.
231 il səltənət sürən Faruqilər hakim, xan və şah ünvanlı on altı sultan tərəfından idarə edilmişlərdir. Paytaxtları Asirgarh və Burxanpurdur. Asirgarh, Satpura dağlarının şərq ucunda Hindli racələrinin və onların əmrindəki Racputların oturduğu müstəhkəm mövqeyi idi. Şimali Hindistanı Dəkkənə bağlayan, Tuğluqlular dövründə ticari və əsgəri baxımdan böyük önəm daşıyan yol Asirgarhtan kəçməktəydi. Faruqilərin yenidən təməllərini atmış olduğu ikinci paytaxt da Bürhanpurdur. Rəvayətə görə adını Şeyx Bürhanəddin Qəribdən (ö. 1337) alan şəhər zaman içində Tapti çayına doğru genişləmiş, əhalisi də get-gedə artmışdır.
Faruqilər sülaləsi XVI yüzilin ikinci yarısına qədər Qucarat sultanlığı, Nizamşahilər, Bəhməni sultanlığı, Malva və Quri Xələciləriylə, ikinci yarısından sonra da Baburlularla qonşu oldular. Xanədan bu siyasi quruluşlar arasında həmən hər zaman zayıf kalmışsa da Qucarat sultanlığının dəstəğiylə təhlikələrdən qurtulmuşdur.
Faruqilərin qurucusu Məlik Əhmədin 1399-cu ildə ölümündən sonra yerinə Nasir xan keçdi. Nasir xan Hindlilərin zəifliyindən faydalanaraq Asirgarhı Racputlardan aldı. Ardından Tapti çayına yaxın bir yərdə Bürhanpuru inşa edib surlarla təhkim etdirdi. Dəkkənin ən qüvvətli sultanlığı olan Bəhmənilərlə münasibətlər Nasir xanın təcrübəsizliği üzündən gərginləşdi. Faruqi torpaqları Əlaəddin II Əhmədin ordusu tərəfından istila edildi. Məlik ət-Tüccar adındakı komandan Nasir xanın qüvvətlərini məğlub ədərək Xandəşi yağmaladı. Bürhanpur, surlarının yüksəkliyinə və qüvvətlə müdafiəsinə edilməsinə rəğmən Bəhmənilərə boyun əymək məcburiyyətində qaldı. Bir müddət sonra da Nasir xan öldü (1437).
Bundan sonra gələn I Miran Adil xan ilə (1437-1441) I Miran Mübarək xan (1441-1457) Xandəş taxtında varlıq göstərə bilmədilər. II Adil xan (1457-1501), Məlik Ayna vəya Məlik Qəni adıyla şöhrət qazandı. Faruqilərin böyük hökmdarlarının ilki olan Məlik Qəni xarici münasibətləri yoluna qoyarak daha ziyadə Hindli məsələsiylə uğraşdı. Kolilər və Bhillər kimi quldur-yağmaçıları nəzarət altına alıb, Qondvana ilə Çarkand racələrinə boyun əydirdi. Bu səbəblə başda Firiştə olmak üzərə birçox tarixçi II Adilə “Çarkund” (orman hökmdarı) adını verir. Ancaq bir yandan Qucarat sultanı I Mahmud Bəgara Faruqilərə qarşı basqısını artırmışdı. Nəhayət gələnəksəl vergilərin ödənməsinə davam ədilməsi qarşılığında aparılan andlaşma sayəsində Faruqilərlə Qucarat sultanlığı arasındaki barış qoruna bildi.
II Adil xandan sonra taxta kəçən kardəşi Davud Xan taxt kavgaları ilə uğraştı. Gāzni və Aləm xanların saltanatları da aynı şəkildə kəçti. Davud Xanın yəğəni III. Adil Xan isə (1510-1520) məvkiini sağlamlaştırmak için annə tərəfından böyükbabası Qucəratlı I. Mahmuddan yardım istədi. Daha sonra III. Muzaffərin kızı ilə əvlənərək batı sınırlarını güvəncə altına aldı. Adil Xanın ölümündən sonra yərinə oğlu Miran I. Məhəmməd Şah kəçti. Bu hökmdar on yədi yıl sürən saltanatı boyunca daha çox dayısı Qucərat Sultanı Bahadır Şahın dəstəğinə ihtiyaç duydu. Hint dənizi və Qucərat sahillərinə ticari amaçlarla yərləşməyə çalışan Portəkizlilər Bahadırı ortadan kaldırınca Miran I. Məhəmməd Qucəratın da varisi oldu, ancak başşəhər Ahmədabada ulaşamadan öldü. Yərinə kardəşi Miran II. Mübarək (1537-1566) kəçti. Farukīlər 1555tə ilk dəfa Babürlülərlə karşı karşıya gəldilər. Bu təmas sonraki yıllarda Farukīlərin aləyhinə bir səyir takip ətmiştir.
Miran II. Mübarəkin ölümü üzərinə Farukī taxtına kəçən oğlu Həsən bazı ayaklanmaları bastırmakla uğraştı. Babürlülərin yanında olan Raca Ali Agradan Xandəşə dönərək Həsənla mücadələ ətti və onu taxtından indirərək yərinə kəçti. IV. Adil Şah adıyla Xandəş taxtanın sahibi olan Raca Ali Babürlülərlə iyi münasəbətlərini sürdürdü. 1596da Cəlaləddin Əkbər Şahın istəğinə uyarak Bərar səfərinə katıldı. Ancak Sonpat / Asti Savaşında öldü və yərinə oğlu Bahadır Şah kəçti.
Farukīlərin son hökmdarı olan Bahadır Şah səfahatə düşkün aciz bir hökmdardı. Babasının siyasətini tərkədərək şahzadələr məsələsinə karışması Babürlü Hökmdarı Əkbər tərəfından hoş karşılanmadı. Babürlü ordusu 1601də Xandəşi istila ədib Asirgarhı kuşattı; muhasara sonunda şəhər Babürlülərin əlinə kəçti. Əkbər bu zafərini bir kitabə ilə əbədiləştirdi. Sağ kalan Farukī iləri gələnlərini sürgünə yolladı. Xandəş Babürlülərə bağlı əyalət halinə gətirildi (1009/1601). Bahadır Şah Lahor Kaləsinə kapatıldı və Nurəddin Cixangirin saltanatı sırasında 1033tə (1623-24) burada vəfat ətti. Firiştə onun Agrada öldüğünü kaydətməktədir.
Farukīlər Xandəştə kültür və sanatın gəlişməsinə yardımcı olmuşlar, ilim adamlarını himayə ətmişlərdir. Asirgarh və Burxanpur Xandəşin ən böyük mərkəzləri halinə gətirilmiş, cami, məscid, türbə, mədrəsə, saray və kalələrlə donatılmıştır. Badşahi Kaləsi (1400), Badşahi Sarayı, Xanım Camii (1585) və Məscid-i Cuma Farukī mimarisinin bugün dahi məvcut önəmli əsərləridir.
Metil
Metil — bir karbon atomuna birləşmiş üç hidrogen atomundan ibarət, metandan əldə edilən bir alkildir — CH3. Kimyəvi formullarda metil əsasən Me olaraq qısaldılır. Bu karbohidrogen qrupu bir çox üzvi birləşmələrdə mövcuddur. Molekullarda əksərən stabil bir qrupdur. Metil qrupu adətən daha böyük bir molekulun tərkib hissəsi olsa da, anion, kation və ya radikal kimi üç formada tapıla bilər. Anionda səkkiz, kationda yeddi, radikalda isə altı valent elektronu var. Hər üç formada metil çox reaktivdir və nadir hallarda müşahidə oluna bilir.
Metil kationu
Metilium kationuna (CH3+) qaz fazasında rast gəlinir, digər fazalarda mövcud deyil. Bəzi birləşmələr metilium kationunun mənbəsi hesab olunur və üzvi kimyada praktikada geniş tətbiq olunur. Nümunə üçün, metanol protonlaşma zamanı elektrofil metil yaradan reagent verir:
Eynilə, metil yodid və metil triflata metil katalizinin ekvivalenti kimi baxılır, çünki onlar zəif nukleofillərlə SN2 reaksiyalarına dərhal məruz qalırlar.
Metil anionu
Metanid anionu (CH3-) çox nadir hallarda qaz fazasında və xüsusi şəraitdə mövcud olur. Ketonların elektrik cərəyanı və 1 torrdan aşağı təzyiqdə sıxılması ilə alınır və reaksiyanın entalpiyası 252.2±3.3 kC/mol kimi hesablanmışdır.
Metil radikalı
Metil radikalının formulu CH3-dür. Seyrək qazlarda mövcuddur, lakin qatılığı çox olduqda dimeri olan etana çevrilir. Bu radikal yalnız bəzi birləşmələrdən, xüsusən də -N=N- rabitəsi olan birləşmələrin termiki parçalanmasından alınır.