cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sabahın xeyir, Mikki! (teleserial, 1983)
Sabahın xeyir, Mikki! - Disney Channel kanalının ilk televiziya cizgi serialıdır. Cizgi serialının epizodları 18 aprel 1983 və 28 noyabr 1992-ci illər ərzində yayımlanmışdır. Cizgi filmdə əvvəllər sadəcə Mikki Maus iştirak edirdi. Lakin sonralar cizgi filmə Minni Maus personajı, ardınca Qufi, Donald Dak, Çip və Deyl, Pluto və digər personajlar əlavə olunmuşdur.
Narniya xronikaları: Şir, cadugər və paltar şkafı
Rollarda
Cedisi oynamaq üçün ilk seçim olan Tilda Suinton istisna olmaqla, aktyor heyətini seçmə prosesi uzun çəkmişdir. 2002-ci ildən başlayaraq Pevensiləri seçmək üçün Adamson 2500 səs kaseti dinləmiş, 1800 uşaqla görüşmüş və son 4 uşağı seçməzdən qabaq 400 uşaqla işləmişdir. Mouzli və Poppluell daha əvvəl seçilmiş, Henli və Keyns nisbətən gec seçilmişdirlər. Mouzlinin seçilmə səbəbi aktyor seçimi direktoru Pippa Hollun onun "Rozzi ilə alma şirəsi" (1998) filminin əlavə səhnəsi üçün də onu seçməsini xatırlaması idi. O, Piter rolu üçün 3000 uşağı keçmiş və ssenaridəki sözlərini əzbərləmək üçün məktəbdən çıxmışdır.
Aslanın səsi üçün əvvəlcə 9 dekabr 2004-cü ildə Brayan Koks seçilmişdir. Lakin daha sonra Koks fikrini dəyişdirmişdir. Liam Nison rolu götürmüş və 17 iyul 2005-ci ildə Aslanı səsləndirəcəyi açıqlanmışdır.
Şri Cayavardenepura Kotte
Şri Cayavardenepura Kotte (ශ්‍රී ජයවර්ධනපුර කෝට්ටේ, ஸ்ரீ ஜயவர்த்தனபுரம் கோட்டே) — Kolombonun cənub hissəsində yerləşir, əhalisi 115 min nəfər. (2008-ci il).Şri-Lanka'nın qanunverici paytaxtıdır.
Cayavardenepura ifadəsi sinhal dilində "gələcək qələbələr şəhəri" deməkdir. Bu ad şəhərə qurucusu Alaqakkonaray tərəfindən verilib və keçmiş prezident Cunius Riçard Cayavardeneyə aidiyyatı yoxdur. "Kotto" tamil dilində "qala" deməkdir.
Kotte sinhal dövlətinin 1415—1565ci illərdə paytaxtı olub. Ada Portuqaliya tərəfindən tutulandan sonra paytaxt Kolomboya köçürülüb. 1979-cu ildə paytaxt köhnə yerə köçürülür, müasir adı da saxlanmaqla köhnə adı qaytarılır. Şəhərdə parlament, Ali Məhkəmə yerləşir; ancaq prezident rezidensiyası Kolomboda qalır. Bir neçə il tikilən parlament və hökumət binaları kompleksi 1982-ci ildə açılıb. Şəhərdə universitet də vardır.
Bullet for My Valentine
Bullet For My Valentine — 1998-ci ildə İngiltərədə yaranan heavy metal qrupu.
Qrup haqqında
Əslən 1997-ci ildən etibarən Jeff Killed John adıyla heavy metal tərzində oxuyan, xüsusilə Metallica və Nirvana kimi qrupların mahnılarını coverlayan qrup üzvləri 2003-cü ildə qrupun adını və tərzini dəyişdirməyə qərar verdi. Eyni il Roadrunners-dan albom təklifi alan qrup, bu təklifi rədd etdi və qısa bir müddət sonra Sony BMG ilə 5 albomluq bir müqavilə imzaladı.
2004-cü ilin sonlarına doğru qrupun adını daşıyan və Colin Richardson prodüserliyində yazılan EP nümayiş olundu. Onu 2005-ci ildə Trustkill Recordsdan çıxan "Hand of Blood" EP-si izlədi. EP haqqında müsbət olduğu qədər olduqca mənfi şərhlər da qəbul edən qrup, "The Poison" adlı ilk albomlarını 2005-ci ilin sonlarına doğru nümayiş etdi. Siyahılarda üst sıralara qədər çıxan albomun satış rəqəmi 2008-ci ilin fevral ayında 375,000 idi. Qrupun siyahılardakı vəziyyəti çox pis görünməsə də musiqi tənqidçiləri qrupun musiqisini narahat edici və "ortalama" səviyyədə qiymətləndirirdilər.
Albomdan çıxan ilk sinql "4 Words to chok Up" oldu. Ardından "Suffocating Under Words of Sorrow (What Can I Do)". "All These Things I Hate" (Revolve Around Me) və "Tears Don’t Fall" mahnıları single olaraq nümayiş olundu. Albomun çıxışının ardından turneyə çıxan və bir çox festivalda iştirak edən qrup, 2007-ci ilin Noyabr ayında yeni albomlarıyla eyni adı daşıyan "Scream, Aim, Fire" mahnısına klip çəkdi. 2008-ci ilin Yanvar ayında da yeni albomu "Scream Aim Fire" nümayiş olundu və "Scream Aim Fire", "Hearts Burst into Fire" və "Waking the Demon" mahnıları single olaraq nümayiş olundu. "Scream Aim Fire" albomu 525,000-dən çox satış əldə etdi.
Qrup çıxacaq olan üçüncü studiya albomları "Fever"-i tamamladı və çıxış tarixi olaraq 27 aprel təyin olundu. Albom qapağı və "Begging For Mercy" adlı mahnılarını veb saytlarında yayımladılar. İlk çıxacaq single olan "Your Betrayal" 8 martda, ikinci sinql "The Last Fight" isə 19 apreldə satışa çıxarıldı.
Tahir adaları
Tahir adaları — qrupa 3 ada və 5 qaya daxildir. Adalar qrupu Urup boğazında yerləşir. Sahəsi 0,6 km²-dir ki, bunun da 0,2796 km² ərazisi Qromikonun payına düşür. Rusiyanın Saxalin vilayəti, Şimali Kuril şəhər dairəsi ərazisinə daxildir. Adada yaşayış yoxdur. Ada dəniz quşları və digər canlıların toplaşdığı ərazidir.
Urup adasında yerləşən Kastrikum yarımadasımndan 100 m aralıda yerləşir. Adalar arası riflər hətta kiçik gəmilər üçündə təhlükəlidir.
Etimalogiyasına görə fars mənşəllidir. Tərcümədə «sarsılmaz», «davamlı» adlamını verir. 2016-cı ildə qrupa daxil olan nisbıətə iri adalar А. А. Qromiko (ən irisi) və А. İ. Şetininonun (Urupa ən yaxın) şərəfinə adlandırılmışdır.
Mario Yepes
Mario Yepes (. 13 yanvar 1976; Kali, Kolumbiya) — Kolumbiyalı futbolçu. Hal hazırda "Atalanta" komandasında oynayır.
Klub karyerası
1994-cü ildə Kortuala komandasında peşəkar olan Yepes, həmin vaxtdan etibarən müdafiəçidir. 1997-ci ildə Deportivo Kali komandasına transfer oldu. 1998–1999 Kolumbiya liqasında çempion oldu. 1999-cu ildə Argentina komandalarından olan River Pleyt komandasına transfer oldu. 1999–2000-ci illərdə Argentina liqası çempionu olan Yepes, 2002-ci ildə Fransa komandası olan Nant komandasına transfer oldu. Həmin il Marioya "Rey" ləqəbi verildi. Nant komandasında olan uğuru ilə 2004-cü ildə Pari Sen-Jermen komandasına transfer oldu və "Super Mario" ləqəbini qazandı. 2008-ci ildə İtaliyanın komandası olan Kevo komandasına transfer oldu. 2010-cu ilin mart ayında keçmiş komanda dostu Serco Pellise, Yepesin Milan komandasına transfer olduğunu açıqladı.
1 avqust 2010-cu ildə Milan komandasının prezidenti Adriano Qallianinin istəyi ilə müqavilə imzaladı və futbolu buraxan Cuzeppe Favallinin yerinə keçdi. Yepes Milan komandasında oynadığı zaman ilk qolunu 23 oktyabr 2011 tarixində Lecce komndası ilə olan qarşılaşmasında atdı. Həmin oyunda 4–3 qalib olmuşdurlar.
Milli komanda karyerası
Yepes Kolumbiya milli futbol komandasının formasını 1999-cu ildən geyinir. Kolumbiya milli futbol komandasının 1999 Amerika Kuboku, 2001 Amerika Kuboku , 2003 FİFA Konfederasiyalar Kuboku, Amerika Kuboku 2007 heyətlərində iştirak edib. 2001 Amerika Kubokunda çempion olan Yepes, 2003 FİFA Konfederasiyalar Kubokunda milli forması ilə dördüncü yer tutub. 82 dəfə forma geyinib və 4 qol atıb. Hal-hazırda Kolumbiya milli futbol komandasının rəhbəridir.
Qafqaz dovşanalması
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Zaqafqaziyada, Qafqazda təbii halda rast gəlinir.
Botaniki təsviri
3 metr hündürlüyü (9,8 fut) olan növdür. Meyvəverən budaqları 25-40 mm-dir (0,98-1,57 dyum). Yarpaqları sadə, növbəli, saplaqlı və bütövdür. Beş, ulduzvari çiçəkləri vardır.
Ekologiyası
Kol günəşli və yarımkölgəli yerə, orta miqdarda nəmişli, qumlu-gillicəli və ya gillicəli torpağa üstünlük verir. Quru, çılpaq qayalarda yaxşı bitir. Soyuğa, quraqlığa davamlı və işıqsevən bitkidir. Küləyə, qaza davamlıdır, 200C şaxtaya dözür.
Azərbaycanda yayılması
Kiçik Qafqazda təbii halda rast gəlinir.
İstifadəsi
Meyvələrinin və yarpaqlarının rənginə görə çox dekorativdir. Başqa ağac və kolların fonunda tək-tək və qrup halında əkilməsi məqsədyönlüdür.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin diplomatik nümayəndəlikləri
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin xaricdəki nümayəndəlikləri — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətini xarici dövlətlərdə təmsil edən diplomatik missiyalar.
Osmanlı imperiyası
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin diplomatik münasibətlər yaratdığı və dostluq müqaviləsi bağladığı ilk dövlət Osmanlı imperiyası olmuşdur. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti Osmanlı imperiyası ilə geniş və hərtərəfli diplomatik münasibətlər yaratmaq üçün Əlimərdan bəy Topçubaşov u 1918-ci ilin avqustunda fövqəladə elçi və səlahiyyətli nazir kimi İstanbula göndərmiş və ona diplomatik nümayəndə kimi bütün səlahiyyət və hüquqlar verilmişdi. Əlimərdan bəy Topçubaşov Azərbaycan nümayəndə heyətinin başçısı kimi Paris sülh konfransı na (1919–1920) yola düşənə qədər, İstanbul da olduğu müddətdə, Osmanlı sultanı, Osmanlı dövlətinin baş naziri, xarici işlər, ədliyyə, hərbi, maliyyə nazirləri ilə, həmçinin xarici dövlətlərin Türkiyə dəki nümayəndələri ilə görüşmüş, geniş diplomatik danışıqlar aparmış, beynəlxalq sülh konfransına hazırlıqla bağlı məsələləri müzakirə etmiş etmişdir. Əlimərdan bəy Topçubaşov İstanbuldakı Antanta dövlətlərinin diplomatik nümayəndələrinə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti adından memorandum təqdim etmişdir. Cənubi Qafqazın hər üç millətinin mənafeyinin ədalətlə nəzər alındığı bu memorandumun surətləri erməni və gürcü nümayəndələrinə də təqdim olunmuşdu. Əlimərdan bəy Topçubaşovun rəhbərlik etdiyi missiyaya Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsi Səlim bəy Behbudov, Əlimərdan bəy Topçubaşovun iki katibi (Mustafa bəy Vəkilov və Rəşid bəy Topçubaşov) daxil idilər. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin İstanbulda diplomatik nümayəndəsi Yusif bəy Vəzirov (Çəmənzəminli), onun müavini və maliyyə müşaviri isə Cahangir bəy Qayıbov idi.
Batum
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti illərində Batum da baş konsulu Mahmud bəy Əfəndiyev olmuşdu.
Paris Sülh Konfransı
1918-ci ilin dekabrında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamenti Paris sülh konfransında iştirak etmək üçün tam səlahiyyətli və geniş hüquqa malik olan nümayəndə heyəti göndərmək haqqında qərar qəbul etdi. Paris sülh konfransında aparılacaq danışıqlar Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti həyati əhəmiyyətə malik idi. Odur ki, həmin qərara əsasən, Parlamentin sədri, görkəmli dövlət xadimi Əlimərdan bəy Topçubaşov Parisə göndəriləcək nümayəndə heyətinin başçısı kimi təyin olundu. Nümayəndə heyəti aşağıdakı tərkibdə idi: Əlimərdan bəy Topçubaşov (sədr), Məmməd Həsən Hacınski (sədrin müavini – "Müsavat"), Əhməd bəy Ağayev (üzv – bitərəf), Əkbər ağa Şeyxülislamov (üzv – "Hümmət"), Məmməd Məhərrəmov (müşavir – sosialist), Mir Yaqub Mehdiyev (müşavir – "İttihad"), Ceyhun bəy Hacıbəyli (müşavir – "İttihad"). Nümayəndə heyətinə katiblər, tərcüməçilər və heyət sədrinin şəxsi katibi də daxil idi. Üç ay İstanbulda gözlədikdən sonra, nümayəndə heyətinin üzvləri (texniki işçilər və yeni əməkdaşlar istisna edilməklə) Parisə yola düşdülər. 1919-cu ilin payızında Parlamentin üzvü Abbas bəy Atamalıbəyov (sosialist)partiya yoldaşı M.Məhərrəmovu əvəz etmək üçün Versala ezam olundu. A.Atamalıbəyov Parisdə nümayəndə heyətinin tərkibinə qatıldı və katib kimi işə başladı. M.Məhərrəmov nümayəndə heyətinin tərkibində saxlanıldı və onun Bakıya qayıtmasına qayıtmasına icazə verildi.
Gürcüstan Demokratik Respublikası
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti, Antantanın Azərbaycanın müstəqilliyini de-fakto tanımasından əvvəl də bir sıra qonşu dövlətlərlə diplomatik əlaqələr saxlayırdı. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Gürcüstan Respublikasında diplomatik nümayəndəsi Məmməd Yusif Cəfərov idi. Sonra onu Fariz bəy Vəkilov əvəz etmişdi.
Ermənistan Demokratik Respublikası
Cümhuriyyət hökumətinin Ermənistan Respublikasında diplomatik nümayəndəsi Məmməd bəy Təkinski idi. Onu isə sonra Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev əvəz etmişdi. Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev in müşaviri Ağa Saleh Musayev olmuşdur.
Dağlılar Respublikası
Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev Azərbaycanın diplomatik nümayəndəsi kimi Dağlılar Respublikasında da fəaliyyət göstərmişdir.
Kuban və Don
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti illərində Kuba n və Don hökumətləri yanında səlahiyyətli nümayəndəsi Cəfər bəy Rüstəmbəyov olmuşdu.
Ukrayna
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti illərində Ukraynada konsulu Camal Sadıqov, Krımda konsul agenti Şeyx Əli Hüseynov olmuşdu.
Türküstan
Türküstandakı Azərbaycan nümayəndəliyinə Ələkbər bəy Sadıqov başçılıq edirdi.
İran
1920-ci il 20 mart tarixli müqaviləyə əsasən İran Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin müstəqilliyini de-yure tanıdı. Qısa müddətdə Tehran da Azərbaycan səfirliyi fəaliyyətə başladı. Adil xan Ziyadxan səfir, Ələkbər bəy Sadıqov isə onun müavini təyin olundular. Aprelin 1-dən Təbrizdə baş konsulluq, Rəştdə konsulluq, Məşhəddə vitse — konsulluq, Xoy və Əhərdə konsul agentlikləri yaradıldı.
Avropa ölkələri
1920-ci il yanvarın 7-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti Qərbi Avropa ölkələrinə, ABŞ-yə, Polşa ya, keçmiş Rusiya imperiyası ərazisində yaranmış yeni dövlətlərə də diplomatik missiya göndərmək haqqında qərar qəbul etdi.
Azərbaycanın müstəqilliyi Antanta Ali Şurası tərəfindən tanındıqdan sonra Hökumətin hazırladığı "Qərbi Avropa və Amerikada Azərbaycan Cümhuriyyətinin diplomatik missiyalarının yaradıl ması və Paris sülh konfransındakı Azərbaycan nümayəndəliyinin ləğv edilməsi haqqında" qanun layihəsi Parlamentdə müzakirə olundu və qəbul edildi. Həmin qanuna görə, 1920-ci ilin aprelin 1-dən etibarən B.Britaniya, Fransa, İsveçrə, İtaliya, ABŞ, Almaniya, Rusiya və Polşa da (Latviya, Litva, Estoniya, Finlandiya, Ukrayna, Rumıniya) Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin diplomatik nümayəndəlikləri təsis olunmalı idi.
Fransa hökuməti yanında təsis ediləcək Azərbaycan diplomatik missiyası Parisə gəldikdən sonra Paris sülh konfransındakı Azərbaycan nümayəndəliyi ləğv edilməli idi.
Avropa ölkələri nə diplomatik nümayəndəliklər göndərilmədiyi müddətdə, Əlimərdan bəy Topçubaşovun başçılıq etdiyi Azərbaycan nümayəndə heyəti Versal Ali Şurasının keçirdiyi beynəlxalq görüşlərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini təmsil etməli idi. Lakin sovet-bolşevik rejiminin beynəlxalq hüquq normalarını kobudcasına pozaraq Şimali Azərbaycanı işğal etməsi və de-fakto tanınmış müstəqil Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini aradan götürməsi nəticəsində Azərbaycanın xarici ölkələrlə diplomatik əlaqələrinə və beynəlxalq münasibətlər sistemində təmsil olunmasına son qoyuldu. Əlimərdan bəy Topçubaşov un başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti, habelə xarici ölkələrə ezam olunmuş bir çox Azərbaycan diplomatları vətənə dönə bilmədilər.
Ləgəz (Bükan)
Ləgəz - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Bükan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 403 nəfər yaşayır (63 ailə).
Polimeraz zəncir reaksiyası
Polimeraz zəncir reaksiyası (PZR) — biokimya və molekulyar biologiya sahələrində DNTnin, E.coli və ya maya kimi hərhansı bir canlı orqanizm istifadə edilmədən sadəcə ferment vasitəsilə külli miqdarda çoxaldılması üçün istifadə edilən metoddur. PZR çağdaş genetik mühəndisliyinin əsas metodlarından biri sayılır və molekulyar genetikanın inkişafında böyük rol oynamışdır. Kari Mullis tərəfindən 1983-cü ildə icad edilən metod, ona Nobel mükafatını qazandırıb.
Əsas prinsip
thumb|right|PZR üçün termik dövr cihazı
Metod DNT-nin müəyyən region və ya regionlarının süni şəraitdə (orqanizmdən kənarda)(in vitro) DNT polimeraz fermenti vasitəsilə müəyyən nahiyəni seçərək təkrar təkrar kopyalanması prinsipinə əsaslanır. Adətən PZR metodu ilə 10 kb (kilo əsas cütü) böyüklüyə qədər DNT çoxaltmaq mümkündür, ancaq bəzi metodlar 40 kb uzunluqda hissənin çoxaldılmasına belə imkan verir.
PZR-in tətbiqi
Ən sadə PZR metodunun tətbiqi üçün aşağıdaki komponentlər lazımdır:
Reaksiya 0,2-0,5 millilitrlik plastik qabcıqlar içərisində 15-100 mikrolitr həcmə malik PZR cihazında aparılır. Cihaz reaksiyanın gedişatı üçün önəmli olan dəqiqliyi ən az 0,1°С olan isitmə və soyutma dövrlərini təmin edir.
Praymerlər
Praymer 13-30 nükleotid uzunluğunda PZR-in spesifikliyini müəyyən edən sintetik DNT parçasıdır. Reaksiya üçün lazım olan praymer cütünün hər biri matriksə DNT-nin 3' ucuna tamamlayıcı olur.
Gözək
Gözək – müxtəlif əşyaları bağlamaq üçün istifadə edilən ip, nazik kəndir, qaytan. . Gözək alaçıq çubuqlarını bir-birinə bənd etmək, çuvalın, xurcunun, məfrəşin və s. ağzını bağlamaq üçün toxunardı.
Toxunma qaydası
Müəyyən uzunluqdakı ipləri iki, üç qat edib bir ucunu bir yerə (dirəyə) bağlayır. İp tağlarını bir halda sağ tərəf üstə digər halda isə sol tərəf üstə bir-birinin üstündən keçirib bərkitməklə toxuyur, sonda isə uclarına qotaz toxuyurlar.
Armudu zeytun
Armudu zeytun - Azərbaycanın yerli  zeytun  sortlarından biri.
Ağacı iridir. Hündürlüyü 7,0 m-ə çatır. Çətirin diametri 7,5 m-dir. Dağınıq çətirə malikdir. Budaqları bir qədər yuxarı qalxmış vəziyyətdədir. Yarpaqları tünd yaşıl rəngdədir. Yaıpağm orta ölçüsü (sm); saplağm uzunluğu 0,6; eni 1,1.
Meyvənin ləti qalm olub, qalmlığı 1,7 sm-dir. Lət meyvənin 77,6 %-ni təşkil edir. Tam yetişmə zamanı yağlılıq 67,2 - 68,4 % təşkil edir.
Meyvənin uzunluğu 2,8 sm, diametri 2,0 sm, çəkisi 5,1 q-dır.
Çəyirdəyi iridir, uzunsovoval formalıdır. Çəkisi 1,1 q-dır.
İyunun birinci yansmda çiçəkləyir. Məhsuldarlıq 20 kq-dır.
Azərbaycan zeytunu
Azərbaycan zeytunu - Azərbaycanın yerli  zeytun  sortlarından biri.
Ağacı iridir. Hündürlüyü 6,0 m-ə çatır. Çətirin diametri 7,0 m-dir. Dağınıq şarşəkilli çətirə malikdir. Budaqları bir qədər aşağı əyilmiş vəziyyətdədir. Yarpaqlan tünd yaşıl rəngdədir. Yarpağm orta ölçüsü (sm): saplağm uzunluğu - 1,0; yarpağm uzunluğu - 6,8; eni - 1,3.
Meyvələri tam yetişdikdə qara olur. Qısa-oval fonnalıdır, simmetrikdir. Budaqda iki-iki, üç-üç yerləşir.
Meyvənin ləti açıq noxudu rənglidir. Ləti qalın olub, qa-lınlığı 1,7 sm-dir. Lət meyvənin 78,7 %-ni təşkil edir. Tam yetişmə zamanı yağlılıq 68,1- 70,2 % təşkil edir.
Meyvənin uzunluğu 2,2 sm, diametri 1,6 sm, çəkisi 4,7 q-dır. Çəyirdəyi iridir. Çəkisi 1,0 q-dır.
İyunun birinci yarısında çiçəkləyir. Məhsuldarlıq 20 kq-dır.
Xüsusiyyəti: Universal (yağ-konserv) sortdur, gec yetişəndir, şaxtaya davamlıdır.
Malkolm X
Malkolm X və ya Malkolm İks (,, sonradan əl-Hac Malik əl-Şahbaz ; ) — ABŞ-nin müsəlman icmasının rəhbərlərindən biri və afroamerikalı insan haqları hərəkatının tanınmış fəalı. O, ən çox qaradərililərin hüquqlarının müdafiəsi məsələsində mövcud olan mübahisələrə görə tanınır. Bəziləri onu ağdərili amerikalıları qaradərili amerikalılara etdiklərinə görə çox sərt tərzdə tənqid edən şəxs kimi, bəziləri isə irqçiliyi və şiddəti təbliğ edən şəxs kimi qəbul edirlər.
Malkolm Littl Nebraska ştatının Omaha şəhərində anadan olmuşdur. Atasının ölümündən və anasının xəstəxanaya düşməsindən sonra yeniyetməlik illərini qoruyucu evlərdə keçirmişdir. 1943-cü ildə Nyu-York şəhərinin Harlem məhəlləsinə köçmüşdür. Nyu-Yorkda bəzi qeyri-qanuni işlərlə məşğul olmuşdur. 1946-cı ildə oğurluğa, şəxsi mülkə icazəsiz daxil olmaya görə 10 il həbsə məhkum edilmişdir. Həbsxanada "İslam milləti" hərəkatına qoşulmuş və adını Malkolm X etmişdir. 1952-ci ildə icbari işlə azadlığa buraxılmışdır. Azadlığa çıxdıqdan sonra, tez bir zamanda təşkilatın ən güclü şəxslərindən birinə çevrilmişdir.
Malkolm X Afroamerikan vətəndaş haqları hərəkatı zamanı hərəkatın 10 il boyunca ictimai sifəti rolunu oynamışdır. O, qaradərililərin üstünlüyünü, qara və ağ amerikalıların ayrı-ayrı olduğunu müdafiə edirdi. O, həmçinin, insan haqları hərəkatını irqi inteqrasiyaya vurğu etdiyinə görə rədd edirdi.
O, "İslam milləti" ilə əldə etdiyi bəzi sosial uğurlara görə qürur duyduğunu açıq formada bildirirdi. Bu uğurlardan isə narkotik asılılıqdan pulsuz reabilitasiya proqramı xüsusi seçilirdi. 1950-ci illərdə Malkolm X Federal Təhqiqat Bürosu tərəfindən izlənilirdi. Federal Təhqiqat Bürosu "İslam milləti"nin kommunizmlə əlaqəli olduğunu güman edirdi.
1960-cı illərdə Malkolm X "İslam milləti" və onun rəhbəri Eliyah Məhəmmədlə bağlı məyusluq hissi keçirməyə başladı. Bununla eyni zamanda İslamın Sünnilik məzhəbinə daha da yaxınlaşdı. Həcc ziyarətini tamamladıqdan sonra, irqi inteqrasiyanı müdafiə etməyə və rasizmi tənqid etməyə və özünü əl-Hac Malik əl-Şahbaz adlandırmağa başladı. Afrikaya səyahət etdikdən sonra "İslam milləti" hərəkatını tamamilə rədd etdi və Müsəlman Məscidi İnistitutunu və panafrikaizmi qabartmaq üçün Afro-Amerikan Birliyi Təşkilatını yaratdı.
1964-cü ildə onun "İslam milləti" ilə olan mübahisələri daha da şiddətləndi.Nəticədə 1965-ci ilin 21 fevralında "İslam milləti" hərəkatının 3 üzvü onu güllələyərək öldürdü. Malkolm X Günü hər il dünyanın müxtəlif ölkə və şəhərlərində qeyd olunur. ABŞ-də onun şərəfinə adlandırılmış yüzlərlə küçə və məktəb var.
Erkən illəri
thumb|right|[[ABŞ-də 1930-cu il əhalinin siyahıyaalınmasına görə Littl ailəsi (56-cu sətir)]]
Malkolm Littl 1925-ci ilin may ayının 19-da Nebraska ştatının Omaha şəhərində anadan olmuşdur. Onun anası Qrenadada anadan olmuş Luiziya Elen Littl, atası isə Corciya ştatında anadan olmuş Örl Littl idi. Luis və Örl açıq-aşkar Baptizm tərəfdarı və panafrikan aktivisti Markus Qarveyin pərəstişkarı idilər. Örl Universal Qaradərili Təkmilləşdirmə Dərnəyi və Afrika İcmalar Liqasının yerli təşkilatının lideri, Luiziya Littl isə onun köməkçisi və təşkilatın mətbuat katibi olmuşdur. O, yerli xəbərləri Neqro Vörld qəzetinə göndərməklə mükəlləf idi. Bu cütlük ailədə övladlarına özlərinə inanmağı və qaradərili olmaları ilə qürur duymalarını aşılamışdır. Malkolm X sonralar bildirmişdi ki, ağdərili şiddət tərəfdarları onun atasının 4 qardaşını öldürmüşdür.
Malkolmun 6 yaşı olarkən onun atası vəfat edir. Rəsmi məlumatda onun atasının tramvay qəzasında ölməsi göstərilsə də, Luiziya həyat yoldaşının Qara Legion tərəfindən öldürüldüyünü bildirmişdi. O dövrdə yayılan şayiələrdə də, Örlin Qara Legion tərəfindən öldürüldüyü bildirilirdi. Örlin ölümündən sonra Luiziya uzun mübahisələrdən sonra həyat sığortasından aylıq 18 dollar olmaqla, 1.000 dollar (2018-ci il ABŞ dolları ilə 18.000 dollar) almağa nail oldu. Lakin sonradan şirkət Örlin intihar etdiyini iddia edərək pulu ödəməkdən imtina etdi. Bütün bu baş verənlər hələ uşaq olan Malkolma ciddi təsir etmişdi.
Luiziya 1937-ci ildə bir nəfərlə sevgili olmuş, lakin sevgilisi Luiziya hamilə qalandan  sonra onu atıb getmişdi. 1938-ci ildə əsəb sarsıntısı keçirən Luiziya Kalamazu Dövlət Xəstəxanasına salındı. Övladları isə xüsusi qoruyucu evlərə verildilər. Malkolm və bacı-qardaşları Luiziyanı 24 ildən sonra xəstəxanadan çıxara bildilər.
Malkolm orta məktəbdə ən bacarıqlı şagird olmuşdur. O dövrdə ən böyük arzusu gələcəkdə vəkil olmaq olan Malkolma müəllimi "vəkillik qaradərili üçün heç də real bir hədəf deyil" deməsindən sonra məktəbi atmışdır. Malkolm X sonralar ağ insanın dünyasında istedadı olsa belə, bir qaradərilinin yaxşı kareyera qura bilməyəcəyini hiss etdiyini demişdi.
14 yaşından 21 yaşına qədər Bostonda Roksburi adlanan afroamerikan məhəlləsində ögəy bacısı Ella Littl-Kollinslə birgə yaşamışdır. Burada yaşayarkən müxtəlif işlərlə məşğul olmuşdur.
Miçiqan ştatının Flint şəhərində qısa müddət yaşadıqdan sonra, 1943-cü ildə Malkolm Littl Nyu-York şəhərinin Harlem məhəlləsinə köçmüşdür. Burada o, narkotik maddələrin ticarəti, qumar, xərac toplama, oğurluq və qadın ticarəti ilə məşğul olmuşdur. Onun son dövrlərdəki bioqraflarına görə, Littl özü də bəzən pul qarşılığında cinsi əlaqəyə girmişdir. Burada o, kafedə qab yuyan işləyən və peşəkar komedayaçı olmaq istəyən Con Elroy Sanford ilə dostlaşmışdı. Sanford sonralar Redd Foks adı ilə məşhur komediya ustası olmuşdu. Hər ikisinin saçları qırmızımtıl idi və buna görə də, Sanford "Qırmızı Çikaqo", Malkolm isə "Qırmızı Detroit" adlandırılırdı.
1945-ci ildə varlı ağdərililərin evlərini soymaq üçün 4 dostu ilə birlikdə Bostona gəlmişdir. 1946-cı ildə təmirə verdiyi oğurluq saatı geri götürməyə gəldiyi zaman polislər tərəfindən həbs edilmiş və şəxsi mülkə icazəsiz daxil olmada, oğurluqda və ziyan vurmada ittiham edilərək 8-10 il müddətinə həbsə məhkum edilmişdir. Çarlestaun Dövlət Həbsxanasında həbsdə saxlanılmışdır.
"İslam milləti" dövrü
thumb|left|200px
Həbsxana dövrü
Malkolm həbsxanada olarkən həbsdə özünü inkişaf etdirmiş şəxs olan məhkum Con Bembri ilə tanış olmuşdur. Sonralar Malkolm onu "tamamilə hörmət etdiyim ilk insan" deyə təsvir edəcəkdi. Con ona olan təsiri ilə Malkolmun oxumağa qarşı istəyini artırmışdır.
Bu dövrdə qardaşlarından bəziləri ona "İslam milləti" ilə bağlı xəbərlər göndərmişdi. "İslam milləti" qaradərililərin dini hərəkatı idi. Son olaraq qaradərililərin ağdərili amerikalı zülmündə qurtulması üçün Afrikaya köç etməsini təklif etmişdi. İlk əvvəllər Malkolm bununla çox da maraqlanmamışdı. Sonra qardaşı Reginald "Malkolm siqaret çəkməyi və donuz əti yeməyi tərkid. Həbsxanadan necə çıxmaq lazım olduğunu sənə göstərəcəyəm" deyə ona məktub yazdı. Malkolm bu məktubdan sonra siqareti və donuz əti yeməyi tərkiddi. Reginald onu ziyarətə gəldiyi vaxt "İslam milləti" hərəkatı və onun doktrini (ağdərili insanların şeytan olması inancı daxil) haqqında məlumat verdi. Qardaşının bu sözlərindən sonra dinlərə çox mənfi münasibətinə görə şeytan ləqəbi almış Malkolm ağdərili insanlarla olan bütün münasibətlərində saxtakarlıq, ədalətsizlik, tamahkarlıq, kin və düşmənlik olduğunu düşünmüş və "İslam milləti" hərəkatının doktrinini qəbul edən biri halına gəlmişdir.
1950-ci ildə həbsxanadan ABŞ prezidenti Trumenə yazdığı məktubda Koreya müharibəsinə qarşı olduğunu və prezidentin kommunist olduğunu bildirdiyinə görə FTB tərəfindən haqqında araşdırma başladıldı. Bir il müddətində adını Malkolm X formasında qeyd etməyə başladı. Avtobioqrafiyasında "X" hərfinin tanınması qeyri-mümkün olan afrikalı atalarını təmsil etdiyini bildirmişdir. Bu haqda avtobioqrafiyasında yazmışdır: Artıq mənim üçün "X" mavi gözlü şeytan olan ağdərili qul ağaları tərəfindən atalarıma məcburi şəkildə verilən "Little" soyadının yerini almışdır.
İmamlığının ilk dövrü
1952-ci ilin avqust ayında icbari işlə azadlığa buraxıldıqdan sonra Çikaqoda Eliyah Məhəmmədi ziyarət etdi. 1953-cü ilin iyun ayında Detroytdəki "İslam milləti" hərəkatına aid 1 nömrəli məscidə imam köməkçisi təyin edildi. Elə həmin ildəcə Bostonda 11 nömrəli məscidi qurmağı bacardı. 1954-cü ilin mart ayında Filadelfiyadakı 12 nömrəli məscidi daha da genişlətdi və 2 ay sonra Harlemdə 7 nömrəli məscidin rəhbəri seçildi.
1953-cü ildə "İslam milləti" hərəkatındakı sürətli yüksəliş FTB-nin diqqətini çəkdi və bundan sonra Malkolm təqib edilməyə başladı.
1955-ci il boyunca Malkolm X hərəkat üçün yeni üzv gətirmə fəaliyyətini uğurla davam etdirdi və onun fəaliyyəti nəticəsində Sprinqfilddə 13 nömrəli, Hartfordda 14 nömrəli və Atlantada 15 nömrəli yeni məscidlər açıldı. Bu dövrdə "İslam milləti" hərəkatına hər ay yüzlərlə qaradərili qatılırdı.
Malkolm X yüksək natiqlik qabiliyyəti ilə yanaşı, 190 santimerlik boya, heybətli xoş görünüşə sahib idi. Malkolmu təsvir edərkən bir yazıçı "qüvvətli bədənə sahib", başqa bir yazıçı isə "ovsunlayıcı dərəcədə yaraşıqlı və hər zaman qüsursuz geyimli" şəklində təsvir etmişdir.
Evliliyi və ailəsi
Gələcək həyat yoldaşı Betti Sanders Malkolmla ilə ilk dəfə 1955-ci ildə konfansda qarşılaşmışdır. Daha sonra başqa bir iclasda da üz-üzə gəldikdən sonra Berni Sanders Malkolmun konfranslarına davamlı olaraq qatılmağa başlamışdır. 1956-cı ildə Betti soyadını X edərək Betti X adı ilə "İslam milləti" hərəkatına qatılmışdır. Betti ilə Malkolmun ikilikdə görüşmələri hərəkatın dokstinasına zidd idi, buna görə də, onlar bir-birilərini ancaq onlarla insanın iştirak etdiyi toplantılarda görə bilirdilər. Buna görə, Malkolm Nyu-Yorkda bir çox muzeyə və kitabxanaya təşkil etdiyi toplu ziyarətlərə Bettini də dəvət etmişdir.
1958-ci ilin yanvar ayında Malkolm Bettiyə telefonda evlənmə təklifi etdi. Cütlük iki gün sonra da evləndi. Malkolmun bu evlilikdən 6 qız övladı olmuşdur:
Hinton Conson hadisəsi
1957-ci ildə "İslam milləti" hərəkatının üzvü olan Hinton Conson adlı şəxsin Nyu-Yorkda polislər tərəfindən döyülməsi Malkolm X-ın amerikalılar tərəfindən tanınmasına səbəb oldu. 26 apreldə Conson və "İslam milləti" hərəkatının üzvü olan iki nəfər polis zabitlərinin qaradərili bir şəxsi döydüyünü görmüşdür. Onlar bu hadisəyə müdaxilə etmiş və "Alabama və ya Corciyada deyilsiniz, bura Nyu-Yorkdur" deyə polislərə qışqırmışdırlar. Bundan sonra polislərdən biri Consonu döymüş və nəticədə Conson beyin zədələnməsi və daxili qanamalar keçirmişdir. Polisə etiraz edən 4 nəfərin hamısı isə həbs edilmişdir.
Hal şahidi tərəfindən hadisə barədə məlumatlandırılan Malkolm bir qrup aktivistlə polis şöbəsinə getmiş və Consonu görmək istədiyini bildirmişdir. Polis ilk öncə belə bir şəxsin həbs edilmədiyini bildirsə də, 500 nəfər etirazçının toplanmasından sonra Malkolmun Consonla görüşməsinə icazə verdi. Malkolmun etirazları nəticəsində Conson təcili tibbi yardım maşını ilə Harlem xəstəxanasına aparıldı.
Cosnon aldığı zədələr müalicə edildikdən sonra polis mərkəzinə təkrar geri götürüldü. Bu zaman polis şöbəsinin kənarında 4 min nəfər toplanmışdı. Şöbənin içərisində isə Malkolm X və bir vəkil iki nəfər üçün zaminlik barədə müzakirələr edirdilər. Conson üçün kəfalət ödənmədi və polis Consonun həbs müddəti ərzində bir daha xəstəxanaya aparılmayacağını bildirdi. Vəziyyətin çətinləşdiyi bir zamanda Malkolm poliş şöbəsindən çölə çıxaraq toplanan insanlara əl işarə etdi. Nəticədə xeyli sayda insan səssiz-səmirsiz dağılışdı.
Bir polis zabiti Nyu-York Amsterdam Nyusa verdiyi müsahibədə "heç kim bu qədər gücə sahib ola bilməz" demişdi. Bir ay boyunca Malkolm polis nəzarətində saxlanıldı, əvvəlcədən yaşamış olduğu şəhərlərdəki və məhkum olduğu həbsxanalardakı vəzifəli şəxslərdən məlumat toplandı.
İstintaq qurumunun Consona xələl yetirmiş zabitlər haqqındakı ittihamı qəbul etməməsindən sonra, oktyabr ayında Malkolm X həmin zabitə teleqraf göndərdi. Bir müddət sonra isə "İslam milləti" hərəkatının içinə girmək üçün xüsusi dövlət məmurları vəzifələndirildi.
Getdikcə artan əhəmiyyəti
1950-ci illərin sonlarından etibarən Malkolm X yeni bir addan (Malkolm Şabazz və ya Malik əl-Şabazz) istifadə etməyə başladı. Lakin ümumi olaraq, hələ də Malkolm X olaraq tanınırdı. Artıq hər hansısa məsələ və ya problemlə bağlı şərhləri televiziyada, radioda və qəzetlərdə dərc edilirdi. 1959-cu ildə Nyu-York Şəhər Televiziyasında "İslam milləti" hərəkatı ilə bağlı çəkilmiş sənədli filmdə iştirak etmişdir.
"İslam milləti" hərəkatındaykən inancları və müdafiə etdikləri
1952-ci ildə "İslam milləti"nə qoşulmasından 1964-cü ildəki ayrılığına qədər Malkolm X-ın dəstəklədiyi inanclardan bəziləri:
thumb|left|Məhəmməd Əli [[Eliyah Məhəmmədin nitqinə qulaq asır (1964).|alt= Eliyah Məhəmməd səhnədə çıxış edir və insanlar diqqətlə ona qulaq asırlar.]]
Bu dövrdə xeyli ağdərili insan Malkolm X-ın bu dövrdə bəhs etdiyi şeylərə görə narahat olmuş, Malkolm və "İslam milləti" hərəkatının fitnəçi, irqçi, şiddət tərəfdarı olduqlarını bildirmişdir. Malkolm yəhudi əleyhdarı olmaqda da günahlandırılmışdır. ABŞ insan haqları hərəkatının hədəflərindən biri afromaerikalılara qarşı edilən haqsızlıqlara son qoymaq ikən, İslam milləti üzvlərinin siyasi proseslərə qatılmasını qadağan etmişdi. İnsan haqları təşkilaları "İslam milləti" hərəkatını və Malkolmu radikal fikirlərə sahib olmaları və afromaerikalıları təmsil edə bilməməkdə qınamışdır.
Malkolm X insan haqları hərəkatını tez-tez tənqid etmişdir. Martin Lüter Kinqi çumaq, digər liderləri isə cinayət ortaqları adlandırmışdır.
Martin Lüter Kinq Malkolm X haqqındakı fikirlərini "o, çox açıqsözlüdür...lakin, mən ümumilikdə onun siyasi və fəlsəfi düşüncələri ilə razı deyiləm. Mən özü-özünü haqlı çıxaran şəxs kimi, ya da yeganə həqiqətə sahib insan kimi görünmək istəmirəm...Mən tez-tez arzulayıram ki, o, şiddətdən az danışsın, çünki şiddət bizim problemlərimizi həll etmir. Mən düşünürəm ki, pozitiv, yaradıcı alternativlər təqdim etmədən, qaradərililərin ümidsiz vəziyyətini açıq-aşkar deməsi mənə və bizim xalqımıza böyük ziyan vurur. Qaradərililəri şiddətə hazırlamaqla, hansiki o indi bunu edir, kədərdən başqa heç nə əldə etmək olmaz" deyərək bildirmişdir. Malkolm 1963-cü ildə təşkil edilən Vaşinqton yürüşünü də "Vaşinqton axmaqlığı" adlandırmışdır. Bununla bağlı "yüz il öncə ölmüş olan və yaşarkən bizi sevməyən bir prezidentin heykəli arxasında ağlar tərəfindən təşkil edilən nümayişə görə" bu qədər çox qaradərilinin həyəcanlı olmasına məna verə bilmədiyini demişdir.
İnsan haqları hərəkatı irqçiliyə qarşı mübarizə apararkən, Malkolm X isə afromaerikalıların ağdərili insanlardan tamamilə ayrılmasının gərəkdiyini müdafiə etməkdə idi. Bundan əlavə, afroamerikanların Afrikaya geri dönməsi və müvəqqəti plan olaraq qaradərili insanlara ABŞ-də ayrıca ölkə yaradılmasının lazım olduğunu bildirirdi. Qaradərili insanların özlərini müdafiə etmələrinin və davamlı formada tətikdə olmalarınin gərəkdiyini dilə gətirərək, insan haqları hərəkatının şiddətə qarşı strategiyasını belə qəbul etməmişdir. Etdiyi nitqlər dinləyiciləri üzərində dərin izlər buraxmaqda idi. Dinləyicilərin əksəriyyəti - azadlıq, ədalət, bərabərlik və hörmətlə bağlı danışmaqdan bezmiş olanlar - özlərinin şikayətlərini Malkolmun insan haqları hərəkatından daha yaxşı dilə gətirdiyini düşünməkdə idilər.
Hərəkat üzvləri üzərindəki təsiri
Malkolm X ümumi olaraq "İslam milləti" hərəkatının ən təsirli (Eliyah Məhəmməddən sonra) ikinci lideri olaraq qəbul edilməkdə idi. 1950-ci illərdə və 1960-cı illərin əvvəlində gələn sürətli üzvlük artışı səbəbiylə böyük ölçüdə etibar qazanmışdı. Bir araşdırmaya görə üzv sayı 500-dən 25.000-ə, başqa bir araşdırmaya görə isə 1.200-dən 50.000 ilə 70.000 civarına çatmışdı. Bundan əlavə, məşhur boksçu Kassius Klayın da (daha sonra Məhəmməd Əli deyə tanınmışdır) hərəkata qatılmasını təmin etmişdi. Bundan sonra bu ikili çox yaxın oldu. 1964-cü ilin yanvar ayında Məhəmməd Əli onu və ailəsini Mayamiyə Sonni Listona qarşı döyüşün məşqlərinə tamaşa etməyə dəvət etmişdi. Malkolmun hərəkatdan ayrılmasından sonra o, Məhəmməd Əlinin də sünniliyə keçməsinə çalışmışdır. Lakin Məhəmməd Əli onunla bütün əlaqələrini kəsmişdir. O, bunu sonralar ən böyük peşmanlığı kimi qiymətləndirmişdir.
Malkolm X müxtəlif şəxslərə müəllimlik və rəhbərlik etmişdir. O, Luis X-ın (sonradan Luis Fərraxan adı ilə tanınmışdır) müəllimi olmuşdur. O, sonradan "İslam milləti" hərəkatının rəhbəri oldu. Malkolm X həmçinin, Eliyah Məhəmmədin oğlu Uallas D. Məhəmmədin də müəllimi olmuşdur. Uallas həmin zaman Malkolma atasının İslama "ortodoks olmayan" yanaşması ilə bağlı şübhələrinin olduğunu bildirmişdi. Uallas sonradan dəfələrlə "İslam milləti" hərəkatından qovulmuş və yenidən qəbul edilmişdir.
Məyusluğu və hərəkatdan ayrılması
1962 və 1963-cü illərdəki hadisələr Malkolmun "İslam milləti" hərəkatı və xüsusilə, onun rəhbəri Eliyah Məhəmmədlə olan münasibətlərini yenidən dəyərləndirməsinə səbəb oldu.
İMH-nın LAPD zabitlərinin şiddətinə cavab verə bilməməsi
1961-ci ildə Mərkəzi Los Ancelos polisi ilə "İslam milləti" hərəkatı (İMH) üzvləri arasında şiddətli qarşıdurmalar yaşandı. Nəticədə xeyli müsəlman həbs edildi. Onlar bəraət alsalar da, hadisələr daha da gərginləşdi. 27 aprel 1962-ci ildə Los-Ancelos Polis Departamentinin (LAPD) iki zabiti 27 nömrəli məscidin qarşısında bir neçə müsəlmanı heç bir səbəb olmadan döydü. Məsciddən çıxan xeyli sayda müsəlman isə hadisəyə etiraz etməyə başladı. Polis zabitləri isə kütləni qorxutmağa çalışdı. Onlardan birinin silahı kütlə tərəfindən alındı. Onun partnyoru isə III polis zabiti tərəfindən çiynindən vuruldu. Köməyə gəlmiş 70-ə qədər polis isə məscidin qarşısındakı bütün müsəlmanları döyməyə başladı. Polis zabitləri 7 müsəlmanı öldürdü. Ölənlərə Koreya müharibəsi veteranı olan və təslim olmaq üçün əllərini göyə qaldıran Ronald Stokis də daxil idi. Həmçinin, Uilyam X Rocers adlı müsəlman aldığı güllə yarası nəticəsində ömürlük şikəst oldu.
Bir neçə müsəlman hadisədən sonra ittiham edilsə də, polislərin heç biri hər hansısa rəsmi ittihama məruz qalmadı. Ən gözlənilməzi isə hakimin Stokisin öldürülməsində qanundan kənar nəyinsə olmadığını bildirməsi oldu. Malkolm məscidə qarşı hörmətsizliyə və şiddətə cavab vermək lazım olduğunu düşünürdü. O, düşünürdü ki, hərəkat üzvləri ölkənin hər yerində polisə qarşı güc tətbiq etməlidir. Onun bu təklifi sonralar Fərraxan tərəfindəndən "qanqstervari keçmiş" adlandırılmışdı.
Malkolm Eliyah Məhəmməddən təkliflərinin qəbul edilməsini gözləyirdi, lakin bu belə olmadı. Malkolm Eliyahın bu cavabında məyus olmuşdu. O, həmçinin "İslam milləti" hərəkatının rəhbərlərini insan haqları təşkilatları ilə, yerli qaradərili siyasətçilər ilə, dini qruplar ilə işləməyin lazım olduğuna inandırmağa çalışırdı. Lakin onun bu təklifləri də Eliyah tərəfindən rədd edildi. Luis X-a görə, bu hadisələr Eliyahla Malkolmun münasibətlərinin pozulmasında mühüm rol oynamışdır.
Eliyah Məhəmməd barədə rüsvayçılıq
Eliyah Məhəmmədin katibəsi ilə evlilikdən kənar cinsi münasibətlərinin olması barədə şayiələr gəzirdi. Bu hərəkatın doktrinasına tamamilə zidd idi. Malkolm ilk vaxtlarda bu şayiələrə inanmırdı. Lakin Məhəmmədın oğlu Uallas və sözü gedən qadınla danışdıqdan sonra bu iddiaya inanmağa başladı. Məhəmmədin özü də bu iddiaları 1963-cü ildə qəbul etdi. Öz davranışına haqq qazandırmaq üçün isə peyğəmbərlərin həyatına istinad etdi.
C. Kennedinin qətli ilə bağlı açıqlamasına İMH-nın cavabı
1963-cü ildə prezident Kennedinin sui-qəsdini şərh etməsi istənilincə "toyuqların evə yerləşməsi vəziyyətidir. " Nyu-York Tayms bir xəbərində belə yazmışdı:
Edilən açıqlamalar geniş ictimaiyyət kütlələrinin mənfi münasibətinə səbəb oldu. Kennedinin ailəsinə başsağlığı məktubu göndərən və imamlarına bu mövzu ilə bağlı danışma qadağası verən "İslam milləti" hərəkatı isə köhnə parlayan ulduzu Malkolmu açıq-aşkar qınadı. Malkolm öz rütbəsini və vəzifəsini saxlasa da, ona 90 gün müddətinə hərəkatın adından danışma qadağası verildi.
Mətbuatın Məhəmməddən daha çox Malkolma diqqət ayırması
Malkolm mətbuatın sevilmli siması halına gəlmişdi. "İslam milləti" hərəkatı üzvlərinin bəziləri onun Eliyah Məhəmmədin rəhbərliyi üçün təhlükə törətdiyinə inanırdılar. Luis Lomaksın 1963-cü ildə hərəkat barədə kitab nəşr etdirməsi, kitabın üz qabığına Malkolmun şəklini yerləşdirməsi və kitaba Malkolmun 5 nitqini daxil etməsi naşirlərin Malkolmun avtobioqrafiyasına olan marağını daha da artırdı. Qeyd etmək lazımdır ki, Luis Lomaks kitaba Molkolmun 5 nitqini əlavə etsə də, Məhəmmədin sadəcə bir nitqini əlavə etmişdi. Bu Məhəmmədin narahatlığına və qısqanclığına səbəb olmuşdu.
İMH-dan ayrılması
8 mart 1964-cü ildə Malkolm X "İslam milləti" hərəkatından ayrıldığını elan etdi. Bildirdi ki, hələ də müsəlmandır.Hərəkatdakı fəaliyyəti ilə bağlı qeyd etdi ki, sərt və dəyişməz doktrinaya baxmayaraq əlindən gələni etmişdir. O, afroamerikalıların siyasi şüurunu artırmaq üçün qaradərili millətçiliyini təbliğ edən partiya qurmağı planladığını elan etdi. Bundan əlavə, digər insan haqları hərəkatları ilə də birgə çalışmaq istəyini və bunu əvvəllər də istədiyini, lakin Eliyah Məhəmmədin buna mane olduğunu dedi.
İMH-dan ayrıldıqdan sonrakı fəaliyyəti
thumb|right|Malkolm X-ın [[Martin Lüter Kinqlə olan yeganə görüşü. 1964-cü ilin mart ayının 26-ı, Vaşinqton. |alt=Malcolm X and Martin Luther King speak to each other thoughtfully as others look on]]
İMH-dan ayrıldıqdan sonra Malkolm dini təşkilat olan Müsəlman Məscidi İnistitutunu və panafrikaizmi təbliğ edən dünyəvi təşkilat olan Afro-Amerikan Birliyi Təşkilatını qurmuşdur. 26 mart 1964-cü ildə Martin Lüter Kinqlə birinci və sonuncu dəfə görüşmüşdür. İkisi birlikdə Vaşinqton şəhərində Senatın İnsan Hüquqları Qanununun müzakirəsinə qoşulmuşdurlar.
Aprel ayında Malkolm "Güllə yoxsa bülleten" adı verilmiş nitqini demişdir. Nitqində o, amerikalıları öz səslərindən ağıllı formada istifadə etməyə çağırırdı. Həmçinin bildirirdi ki, əgər hökumət afroamerikalıların öz tam hüquqlarına sahib olmalarına mane olsa, o zaman onlar silah götürəcəklər.
İHM-dan ayrıdlıqdan bir neçə həftə sonra müxtəlif sünni müsəlman şəxslər Malkolmu sünnilik barədə araşdırmağa təşviq etdilər. Sonda o, sünniliyi qəbul etdi.
Həcc ziyarəti
1964-cü ilin aprel ayında ögəy bacısı Ella Littl-Kollinsin maddi yardımı ilə Səudiyyə Ərəbistanının Ciddə şəhərinə getdi. Bununla da Həcc ziyarətinə başlamış oldu. ABŞ vətəndaşı olması və ərəbcə danışa bilməməsi onun müsəlman olub-olmaması məsələsinin Ciddədə mübahisəyə səbəb oldu. Burada gecikdirilən Malkolma misirli diplomat, dövlət xadimi və Ərəb Liqasının keçmiş rəhbəri Əbdül Rəhman Həsən Əzzamin "Məhəmmədin əbədi ismarışı" adlı kitabı və kitabın içində viza qəbulu barədə sənəd verildi. Əzzamın oğlu onun sənədlərini hazırlatdı və onu otelinə çatdırdı. Növbəti gün Malkolm öyrəndi ki, şahzadə Feysal ona dövlət qonağı statusu vermişdir. Bir neçə gün sonra isə o həcc ziyarətini tamamladı.
Malkolm sonralar demişdi ki, Məkkədə müxtəlif irqdən müsəlmanları bərabər olaraq görməsi onun İslamı irqi problemlərin öhdəsindən gəlmək üçün bir vasitə olaraq görməsinə səbəb olduğunu demişdi.
Afrika
thumb|upright=0.75|right|Malcolm X [[Həcc ziyarətindən sonra |alt=Malcolm X in 1964]]
Malkolm əvvəllər Birləşmiş Ərəb Respublikasını, Sudanı, Nigeriyanı və Qananı Məhəmmədin təşkil etdiyi Afrika turunda ziyarət etmişdi. Məkkə ziyarətindən sonra 1964-cü ildə Afrikanı ikinci dəfə ziyarət etdi. May ayının sonlarına doğru ABŞ-yə geri döndü və iyul ayında Afrikaya getdi. Bu ziyarətlər zamanı rəsmi məmurlarla görüşdü, bundan əlavə Misir, Efiopiya, Tanqanika, Nigeriya, Qana, Qvineya, Sudan, Seneqal, Liberiya, Əlcəzair və Mərakeş kimi ölkələrdə radio və televiziyada çıxışlar etdi. Qahirədə Afro-Amerikan birliyi Təşkilatının nümayəndəsi olaraq Afrika Birliyi Təşkilatının iclaslarına ikinci dəfə qatıldı. Üçüncüsü olan bu ziyarətin sonlarına doğru Afrikanın bütün məşhur liderləri ilə görüşdü. Qanadan Kvame Nkrumah, Misirdən Camal Əbdül Nasir və Əlcəzairdən Əhməd ibn Bella Malkolmdan onların hökumətləri üçün işləməsini istədilər. İbadan Universitetində etdiyi çıxışından sonra Nigeriya Müsəlman Tələbələr Birliyi tərəfindən Malkolma yorubaca olan "Omovale" adı verildi. Sonralar bunun əldə etdiyi ən şərəfli mükafat olduğunu demişdir.
Fransa və Birləşmiş Krallıq
1964-cü ilin 23 noyabrında Afrikadan geri dönərkən Parisdə dayanan Malkolm Salle de Mutualite sarayında çıxış etdi. Bir həftə Fransada qaldıqdan sonra, 30 noyabrda Birləşmiş Krallığa getdi və 3 dekabr tarixində Birləşmiş Oksford Cəmiyyətindəki debatda iştirak etdi. Malkolmun buradakı çıxışı xalq tərəfindən o qədər maraqla qarşılandı ki, onun çıxışı BBC tərəfindən yayımlandı.
1965-ci ilin 5 fevral tarixində yenidən Britaniyaya getdi və 8 fevral tarixində Afrika Təşkilatları Şurasının ilk toplantısında iştirak etdi. Növbəti gün Fransaya geri dönmək istəsə də, onun bu istəyi rədd edildi.
12 fevral tarixində Malkolm Birminhem yaxınlığındakı Smetviki ziyarət etdi. Buradan 1964-cü il parlament seçkilərində Mühafizəkarlar partiyası qələbə qazanmışdı. Seçkilərdə Mühafizəkarların "əgər qaradərili qonşu istəyirsənsə, leyboristlərə səs ver" şüarindan istifadə etməsindən sonra bu bölgə irqi ayriseçkilik mövzusunda nümunə halına gəlmişdi. Buradakı çıxışında qaradərili azlığı Hitler hakimiyyəti altındakı yəhudilərlə müqayisə edərək demişdi: Mən Smetvikdəki faşist elementlərin qaz otaqları qurduğunu gözləməzdim.
ABŞ-yə geri dönüşü
"İslam milləti" hərəkatından ayrılaraq etdiyi beynəlxalq səyahətlərdən sonra ABŞ-də geniş dinləyici kütlələrinə xitabən çıxışlar etdi. Müsəlman Məscidi və Afro-Amerikan Birliyi Təşkilatı tərəfindən davamlı olaraq təşkil edilən iclaslara qatıldı. Bu dövrdə Malkolm universitet şəhərciklərində ən bəyənilən natiqlərdən biri halına gəlmişdi. Baş köməkçisi ölümündən sonra onun haqqında "universitet tələbələri üçün nitq söyləmək şanslarının hamısını dəyərləndirməyə çalışırdı" deyə yazmışdır. Bundan əlavə Sosialist Fəhlə Partiyasının iclaslarına da qatılmış və çıxışlar etmişdir.
Robert Penn Varrenın yazdığı "Qaradərili üçün kim danışır ?" kitabında "İslam milləti" hərəkatından ayrılış tematikası ilə bağlı mühasibələr vermişdir.
İMH-nın təhdidləri
1964-cü il boyunca davamlı toqquşmalar yaşadığı "İslam milləti" hərəkatı üzvləri tərəfindən dəfələrlə hədələnmişdi.
Fevral ayında 7 nömrəli məscidin lideri Malkolmun maşınına bomba yerləşdirmişdi. Mart ayında Eliyah Boston imamı olan Luis X-a (sonralar Luis Fərraxan olaraq tanınmışdır) Malkolm kimi "münafiqlərin başının kəsilməsi gərəkdir" demişdi. 10 apreldə Eliyah dəstəkçiləri tərəfindən çıxarılan "Müsəlman" qəzetində Malkolmun başının bədəndən ayrılması təsvir edilən karikatura yayımlanmışdı.
12 iyunda FTB işçiləri Malkolmun öldürüləcəyi ilə bağlı məlumat almışdılar. Həmin ayda "İslam milləti" hərəkatı Malkolmun Nyu-Yorkdakı yaşama icazəsinin geri alınması üçün məhkəməyə müraciət etmişdi. Ailənin evi boşaltması da istənilirdi, lakin 14 fevral 1965-ci ildə çıxan yanğın nəticəsində ev tamamilə istifadəyə yararsız hala gəlmişdi.
1964-cü ilin sentyabr ayında "Eboni" jurnalı Malkolmun əlində tutduğu silahla pəncərədən çölə baxmasının canlandırıldığı və bütün bu təhdidlərə qarşı meydan oxumasını ifadə edən məşhur fotonu yayımladı.
Sui-qəsdi
1965-ci ilin fevral ayının 19-da Qordon Parksa verdiyi müsahibə zamanı bildirmişdi ki, "İslam milləti" hərəkatı onu öldürmək istəyir. 21 fevral 1965-ci ildə o, Afro-Amerikan Birliyi Təşkilatının Manhetten Audubon Bal Zalındakı toplantısına gedərkən yolda toplanmış 400 nəfərlik kütlə ona "qaradərili, əlini cibimdən çək !" deyə qışqırırdı. Malkolm və mühafizəçiləri aranı sakitləşdirməyə çalışsalar da, kütlədən çıxan bir nəfər Malkolmu sinəsindən güllələdi. Bunun ardıyca daha iki nəfər silahları ilə səhnəyə doğru atəş açdı.
Kolumbiya Universiteti Tibb Mərkəzinə götürülməsinə baxmayaraq, 15:30-da öldüyü açıqlandı. Edilən müayinəyə görə, sol çiynində, qollarında və ayaqlarında olmaqla, bədənində 21 güllə aşkarlanmışdı.
left|thumb|Sui-qəsdin baş verdiyi zal Malkolmun ölümündən sonra. Arxada dairəyə alınmış yerlər güllələrin dəydiyi yerdir.|alt=An overturned chair in front of a mural, on which several chalk circles have been drawn around bullet-holes