Avtomatika_və_telemexanika_qurğuları
Dəmir yolunda istifadə oluunan avtomatik və telemexanik qurğular
Azərbaycan dəmir yolu müasir avtomatik, telemexaniki idarəetmə sistem və qurğuları ilə təchiz edilmişdir. Bu nəqliyyatda böyük bir təsərrüfat sahələri idarə olunur. Buraya müxtəlif istehsal sahələrinin, təsərrüfatlarının, su nəqliyyatı məntəqələrinin, vaqon və lokomotiv təmiri müəssisələrinin, hərəkət tərkibinin və s. mikroprosessorlu avtomatik idarəetmə sistemləri daxildir. Bu gün dəmir yolu kompüter texnikası, teleidarə, telenəzarət, teleölçmə sistemləri, sərnişinlərə avtomatlaşdırılmış xidmət sahələri ilə təmin olunmuşdur. Dəmiryol avtomatlaşdırılmış idarəetmə sistemi bir neçə altisistemləri özündə birləşdirir ki, buraya da çeşidləyici stansiya, daşımanın operativ idarə olunması, elektrik təchizatı və s. aiddir. Bu fəsildə qatarların hərəkətinin tənzimlənməsi, onların stansiya və mənzillərdə təhlükəsizliyini təmin edən avtomatika-telemexanika qurğuları haqqında ümumi məlumat veriləcəkdir. Bu qurğulara avtomatik bloklama, avtomatik lokomotiv işarəvermə, qatarların hərəkətinə nəzarət edən dispetser məntəqəsinin quruluşu, yolçəpərləyicinin avtomatik işarəvericisi və çəpərləyicisi, yarımavtomat bloklama, yolvericilərin və siqnalların elektrik mərkəzləşməsi, dispetser mərkəzləşməsi, çeşidləmə təpəciyinin mexanikləşdirici və avtomatlaşdırıcı qurğuları və s. aiddir. Stansiyada qatatarların hərəkətində və manevr işlərində tez-tez dəyişikliklər aparıldığından, qısa müddətdə lazımi əmr və məlumatları lokomotiv briqadalarına və digər dəmiryol işçilərinə göndərmək üçün xüsusi işarəvermə kompleksindən istifadə olunur. İşarəvermə hərəkətin təhlükəsizliyinə, qatarların hətəkətinə və manevr işlərinin düzgün icra olunmasına xidmət edir. İşarəvermə - görünən və ya eşidilən olub müəyyən əmrin və ya xəbərdarlığın verilməsinə xidmət edir. Lakin onun əsas vəzifəsi əmr verməkdən ibarətdir ki, dəmir yolunun bütün işçiləri onun göstərişinə reaksiya verməlidir. İşarəverici məfhumuna işarəverən cihaz və onun göstərişi aiddir. Nəqliyyatda işarəvericilər gözlə görülən və eşidilən işarəvericilər kimi təsnif olunurlar. Gözlə görülən işarəvericilər işığın rəngi, bayraq, disk, şit şəklində; işarələrin rəngi və qarşılıqlı vəziyyəti, işıq işarələrinin yanma rejimləri və yerini dəyişən işarə şitlərinin forması şəklində aşkarlanır. Görünən işarənin müsbət cəhəti ondan ibarətdir ki, o eşidilən işarəvermələrə nisbətən daha uzaq məsafədən eşidilə bilər. Səs işarəvermələri müxtəlif müddətli tək və ya bir neçə səs yaradan cihazlardan ibarət olur. Səs işarəverməsi üçün gündüz və gecənin əhəmiyyəti yoxdur. O, lokomotif, vaqon-motor qatar fitləri, əl fiti, sirena və s. vasitəsilə verilir. Səs işarəverməsinin fonu elə seçilir ki, yaşayış məntəqəsində çox böyük səs-küy yaratmasın. Bu növ işarənin verilmısində hökmən insan iştirak edir. Zamana görə görünən işarəvericilər gündüz (şitin və ya diskin rənginə görə, yanma rejiminə görə, işarəverici cihazda eyni vaxta kompleks işıqlanmaya görə), axşam (müəyyən rəngdə işıqlanmaya görə), bütün gün ərzində (rənginə, yanma rejiminə görə və kompleks işıqlanmaya görə) işıqlanan olurlar. Görünən işarələr, işarəvericilərin, bayraqların, fanarların, şit və disklərin köməyi ilə verilir. Bu cihazların vəzifəsi, işarələrin göstərişləri və qoyulma yeri işarəvermə üzrə respublika dəmir yolunda tətbiq olunan instruksiyaya uyğun müəyyən edilir. Qatarların hərəkətinin tənzimində avtomatik bloklamanın rolu böyükdür. belə bloklamada qatarın daxil olmasında giriş işarəvericiləri avtomatik bağlanır və ALS qarşıdakı blok-sahənin boş olması haqqında məlumat verir. Müasir dövrdə sürətin artması tələbi ALS-dən hərəkətin əsas tənzim vasitəsi kimi istifadə olunmasını lazımlı edir.