cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pyotr və Pavel kafedralı
Tikinti və sonrakı mövcudluq
1756-1757-ci illərdə kafedral baş vermiş yanğın hadisəsindən sonra bərpa olunmuşdu. 1776-cı ildə kafedralın zəng gülləsinə hollandiyalı sənətkar Oort Kras kurantlar quraşdırmışdı. Yanğın zamanı zədələnmiş mələk fiqurunu 1830-cu ildə Pyotr Teluşkin taxtabəndsiz yuxarıya qalxaraq təmir edir.
İran xalçası
Qərbi İran
Maslağan xalçaları adətən kiçik ölçülü (120 × 180 cm) olur, təməl pambıqdan hazırlanır, toxnmada isə ya yun, ya pambıq iplərdən istifadə olunur. Kiçik sərhədli sahənin mərkəzində, sahənin rəngi ilə kontrast təşkil edən rəng çalarlarında işlənmiş "göl" adlanan iri medalyon yerləşdirilir. Bir-birinə yaxın yerləşən Malayır, Saruq və Fəraqxan kəndlərində də xalçanın təməli üçün pambıq iplərdən istifadə olunur. Malayır xalçaları simmetrik ilmələrdən istifadə ilə seçilirlər. Əsasən tam sahə və medalyon dizaynlarından istifadə edilir, çox hallarda buta motivlərinə rast gəlinir.
Pyotr və Pavel kafedralı
Tikinti və sonrakı mövcudluq
1857-1858-ci illərdə kilsənin taxta konstruksiyaları metal ilə əvəz edilmişdi. (layihənin müəllifləri - mühəndislər D.İ.Juravski, A.S.Rexnevski və P.P.Melnikov). Əsas məqsəd - zəng gülləsinin taxta rafterlərinin metal ilə əvəz olunması idi. Juravski halqalar ilə birləşdirilmiş səkkizquşəli düz piramida konstruksiyası qurmağa təklif edir; o özü konstruksiyanın hesablanma metodunu da hazırlayır. Konstruksiyanın hazırlanmasından sonra tikilinin hündürlüyü daha 10,5 metr artır.
İran xalçası
Qərbi İran
Saruq xalçalarının orijinal dizaynı dairəvi ulduz medalyonu ilə seçilir. Saruq xalçalarının ənənəvi dizaynı toxucular tərəfindən təkmilləşdirilərək gül moticli tam sahə dizaynı ilə birləşdirilmişdir. Fəraqxan xalçaları Saruq xalçalarına nisbətən daha kobud toxunmaya malikdir. Tez-tez Herati naxışından istifadə olunur. Əgər medalyonlar varsa, onlar daha çox həndəsi formalara malik olur. Fəraqxan xalçaları üçün ənənəvi rəng solğun yaşıldır.
Cənubi İran
XX əsrin ortalarından etibarən Abadə və Yalama kəndlərində xalça toxunmasına başlanılmışdır. Abadə xalçalarınn dizaynında ənənəvi Qaşqay naxışlarından istifadə olunsa da, daha çox göy rəngə boyanmış pambıq iplər istifadə olunur. Yalama xalçalarında daha çox Xəmsə federasiyasına məxsus naxışlar istifadə olunur və medalyonlu xalçalara üstülük verilir. Təməl əsasən ağ iplərdən hazırlanır.
Pyotr və Pavel kafedralı
Tikinti və sonrakı mövcudluq
1919-cu ildə Pyotr və Pavel kafedralı bağlanılır, 1924-cü ildə isə kilsə muzeyə çevrilir. Kafedralda saxlanılan XVII əsrin sonu, XVIII əsrin əvvəlinə aid qiymətli əşyaların bir çoxu (gümüş avadanlıqlar, kitablar, geyimlər, ikonalar) digər muzeylərə verilmişdi.
Böyük Vətən müharibəsi zamanı kafedral güclü dağıntıya məruz qalmışdı. 1952-ci ildə binanın xarici fasadları, 1956-1957-ci illərdə isə daxili interyerləri bərpa olunmuşdu. 1954-cü ildə tikili Sankt-Peterburq Dövlət Muzeyinə verilmişdi.
İran xalçası
Şəhər xalçaları
Qərbdə Təbriz, Cənubda Kirman və Şimal-Şərqdə Məşhəd, Kaşan, İsfahan, Nain və Qum şəhərləri ilə birlikdə İranın əsas şəhər xalçaçılığı mərkəzləridir.
Pyotr və Pavel kafedralı
Tikinti və sonrakı mövcudluq
1990-cı ildən kilsədə mütəmadi şəkildə Rus imperatorları şərəfinə panixidalar, 2000-ci ildən isə ibadətlər keçirilir. Həmçinin 2008-ci ildə kafedralda 1917-ci ildən bəri ilk dəfə pasxa ibadəti keçirilmişdi. Hazırda kilsəyə iqumen Aleksandr (Fyodorov) başçılıq edir; o həmçinin memarlıq və mədəniyyət işləri üzrə Sankt-Peterburq yeparxiyasının nümayəndəsi sayılır.
İran xalçası
İqtisadi əhəmiyyəti
İran xalçaları onların ucuz nüsxələrini istehsal edən ölkələrin xalçaçılıq məhsulları ilə rəqabət aparır. İncəsənətin bu ənənəvi sahəsinin əsas problemi patentləşdirmə və brendinqin olmaması, daxili bazara çıxarılan xalçaların keyfiyyətinin aşağı olması və daimi olaraq orijinaı dizayn nümunələrinin itirilməsidir. Müasir tədqiqatların olmaması qiymətin sürətlə ucuzlaşması və bu incəsənət əsərlərinin dəyərinin ölməsinə gətirib çıxarır.
Pyotr və Pavel kafedralı
Memarlıq xüsusiyyətləri
Öz planı və zahiri görünüşü ilə, Pyotr və Pavel kafedralı pravoslav çadır və çarpaz-qübbəli kilsələrinə tamamilə bənzəmir. Məbəd qərbdən şərqə uzanan "düzbucaq zal" formalıdır və bu üslub məhz Qərbi-Avropa kilsələrinə xas cəhətlərdən sayılır. Onun eksteryeri sadə və ciddidir. Kilsənin divarları sadəcə olaraq yastı sütun-pilyastr, aynalarda isə heruvim haşiyələr ilə bəzədilmişdi. Şərq fasadında rəssam P.Titovun «Apostollar Pyotr və Pavelin İsa peyğəmbər ilə qarşılaşması» adlı freskası yerləşdirilmişdi. Zəng qülləsinin əsasını təşkil edən qərb fasadı ana giriş qapısı sayılan portikin hər iki tərəfindən altı pilyastr ilə bəzədilmişdi. Mehrabın üst hissəsində günbəz ilə kiçik nağara yerləşir.
İran xalçası
İqtisadi əhəmiyyəti
2008-ci ildə İranın əllə toxunma xalçaların ixracatından əldə etdiyi gəlir 420 milyon dollara bərabər olmuşdur ki, bu da dünya bazarının 30%-i anlamına gəlir. İranda orta hesabla 1.2 milyon tixuyucu daxili və xarici bazar üçün xalça toxuyur. İran hər il dünyanın xalça ixrac edən 100 ölkəsindən daha çox xalça ixrac edir və xalçaçılıq məhsulları ölkənin neftlə əlaqədar olmayan əsas ixrac məhsullarından biridir. ABŞ İran xalçalarının ən böyük alıcısıdır. Lakin, 2011-ci ildə Barak Obamanın imzaladığı qanun layihəsindən sonra, İrana qarşı sanskiyalar daha da artırılmış və İran xalçalarının ABŞ-a ixracı dayandırılmışdır. 2016-cı ilin yanvarında sanksiyalar ləğv edilmiş və ilin ilk kvartalında İran ABŞ-a 60 milyon dollar dəyərində xalça ixrac etmişdir. Ölkənin hər il istehsal etdiyi 5 milyon m² xalçanın təxminən 79 %-i beynəlxalq bazara çıxarılır.
Pyotr və Pavel kafedralı
İmperator sərdabəsi
Hakim sülalə üzvlərinin məbədlərdə basdırılma ənənələri onların hakimiyyətinin ilahi mənşəli anlayışı üzərinə əsaslanır. Pyotrdan öncəki Rusiyada Çar ailələrinin məbəd-sərdabəsi Moskva kramlində yerləşən Arxangel kafedral kilsəsi idi. Orada İoann Kalitadan başlayaraq V İvana kimi ən ulu knyaz və çarlar dəfn olunmuşdular.
I Pyotrun dövründə imperator ailəsinin üzvləri üçün məzar yeri tam olaraq müəyyən edilməmişdir. Çar qohumları Blaqoveşşeniye sərdabəsində basdırılırdılar. Yarımçıq Pyotr və Pavel kafedralında 1715-ci ildə I Pyotrun və Yekaterinanın 2 yaşlı qızı Natalya, zəng gülləsinin aşağısında isə çareviç Aleksey Petroviçin həyat yoldaşı şahzadə Şarlotta Xristina Sofiya Braunşveyq-Volfenbüttel dəfn olunmuşdular. Elə burada da 1718-ci ildə çareviçin qalıqları torpağa basdırılır. 1716-cı ildə kafedralın girişində III Fyodor Alekseyeviçin dul qadını Marfa Matveyevna Apraksina dəfn olunmuşdu.
I Pyorun ölümündən sonra onun qəbri müvəqqəti olaraq tilikməkdə olan kafedralın daxilində yerləşən kapellada yerləşdirilmişdi. Dəfn yalnız 29 may 1731-ci ildə baş tutmuşdu. Daha sonralar İmperator sərdabəsində 1730-cu ildə Moskvada həlak olan II Pyotr (o Moskvada yerləşən Arxangel kafedral kilsəsində basdırılmışdı) və 1764-cü ildə Şlisselburqda qətlə yetirilən VI İvan istisna olunmaqla (VI İvanın dəqiq basdırıldığı yer bu günə kimi naməlum olaraq qalır), III Aleksandr da daxil bütün İmperator və İmperatriçalar dəfn olunmuşdu.
1831-ci ildə İmperator I Nikolay kafedralda qardaşı Konstantin Pavloviçin basdırılmasını tələb edir; o zamandan İmperator sərdabəsində Çar ailəsinin qohumlarını və yaxınlarını basdırmağa icazə verilmişdi.
1865-ci ildə bütün qəbirlərin baş daşları eyni tipli ağ mərmərdən və bürünc qızıl suyuna salınmış xaçlı sarkofaqlar ilə əvəz edilmişdir (memarlar A.A.Puaro, A.L.Qun). İmperator sarkofaqları iki başlı qartallarla bəzədilmişdi. Sarkofaqların ikisi Perehof fabrikasında 1887-1906-cı illərdə III Aleksandrın sifarişi ilə valideynləri üçün hazırlanmışdı: II Aleksandr üçün yaşıl yəşəmdən, Mariya Aleksandrovna üçün isə çəhrayı rodonitdən.
13 mart 1990-cı ildə İmperator II Aleksandrın ölümünün 109 illiyi ilə bağlı Sovet hakimiyyəti illərindən bu yana ilk dəfə panixida verilmişdi. Həmin gün «Rusiya bayrağı» adlı tarix və vətənpərvər Birliyi nin üzvləri «600 saniyə» çəkiliş qrupu ilə birgə Pyotr və Pavel kafedralında yerləşən II Aleksandrın başdaşının yanına təntənəli gül dəstələrini qoymağa çalışırlar. Şəhər tarix muzeyinin polis müdafiə işçiləri yalnız İmperator I Pyotrun məzar daşına gül dəstələri qoymaq icazə olduğu barədə göstərişə istinad edərək bu hərəkətlərə müdaxilə etməyə çalışır və demonstrativ şəkildə gülləri yerə atır. Pyotr və Pavel Kafedral kilsəsinin divarlarında baş vermiş qalmaqallı hadisə ilə bağlı məlumatlar tezliklə «600 saniyə» proqramında nümayiş olunmuşdu, bu da muzeydə mövcud qaydaların yenidən baxılması zəruriliyi ortalığa ataraq, ictimai rəyin təşviqinə və son olaraq Pyotr və Pavel Kafedralının pravoslav kilsəyə geri qaytarılmasına gətirib çıxarmışdı.
17 iyul 1998-ci ildə Dövlət Komissiyasının qərarına əsasən 1918-ci ildə Yekaterinburq şəhərində qətlə yetirilmiş İmperator II Nikolay, onun həyat yoldaşı Aleksandra Fyodorovna, habelə böyük knyaginyalar Tatyana, Olqa və Anastasiyanın qalıqları kafedralın cənub-qərb qanadında yerləşən Yekaterina kapellasında torpağa basdırılmışdı. Bu qalıqlar Rus pravoslav kilsəsi tərəfindən tanınmamışdı. İmperator ailəsindən başqa burada həmçinin leyb-həkim Yevgeni Botkin, lakey Aloiziy Trupp, aşpaz İvan Xaritonov və qulluqçu Anna Demidova da basdırılmışdı.
2005-ci ildə Rusiya və Danimarka hökumətləri arasında əldə olunmuş razılığa əsasən, II Nikolayın anası Mariya Fyodorovnanın qalıqları Roskille şəhərindən Peterburqa gətirilir. 28 sentyabr 2006-cı ildə Mariya Fyodorovnanın qəbri öz vəsiyyətinə əsasən oğlunun yanında yenidən dəfn edilir.
Kafedral kilsənin mədəniyyətdə əks olunması
Leninqrad vilayətinin Boksitoqorsk rayonunun Somino kəndində Kafedralın eyniadlı və kiçildilmiş surəti yerləşir. Pyotr və Pavel kafedralı 50 Rus rubl pul əskinasının avers hissəsinin arxa planında fon rəsmi kimi təsvir olunmuşdu. Kafedralın şpilinə quraşdırılmış mələk 2001-2004-cü illərdə «Peterburq» telekanalın loqotipi seçilmişdi.
Əsgərbəyli
Əsgərbəyli — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Təhsil
thumb|left|Murad Hüseynov adına Əsgərbəyli kənd tam orta məktəbi Kənddə tam orta məktəb yerləşir. Məktəb şəhid Murad Hüseynovun adını daşıyır.
Din
Kənddə "İmam Əli" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Böyük Britaniya Lordlar palatası
Böyük Britaniya Lordlar palatası — Böyük Britaniyanın ali qanunverici orqanı. Üzvləri lord titulunu daşıyırlar.
Tərkibi
Lordlar palatasının tərkibi və üzvlərinin sayı dəyişkəndir. Bu palata əsasən irsi əlamət üzrə təşkil olunur. Lordlar palatasının tərkibinin 2/3 hissəsinə yaxınını "perlər", 1/3 hissəsinə yaxınını isə ömürlük "perlər" təşkil edir. Bundan başqa palatanın tərkibinə daxildir: anqlikan kilsəsinin 26 ruhani lordu, kral tərəfindən ömürlük təyin olunan 20 "apelyasia lordu" mülki işlər üzrə ölkənin ali məhkəmə instansiyaları və Şotlandiya və İrlandiya lordları tərəfindən seçilən onlarla şəxs. Hazırda lordların əksəriyyəti maliyyə qruplaşmalarının və iri fimaların nümayəndələridir. Lakin kasıb lorlar da olur. Lordların arasında 2 kommunist olmuşdur, lordlardan 1-i hətta qəssab olmuşdur.
Lordlar palatasında lord-kansler sədrlik edir. Palatada kvormu 3 lordun iştirakı təmin edir.İclaslar özünü tənzimetmə əsasında keçirilir. Böyük Britaniyada İcmalar palatasında dəfələrlə lordlar palatasının ləğv edilməsi və ya onun yenidən təşkil olunması haqda məsələ qaldırılmış, lakin hər dəfə müvəffəqiyyətsiz olmuşdur.
Fomin tıs-tısı
Təbii yayılması:
Qafqaz dağları ərazisində təbii halda geniş yayılmışdır.
Botaniki təsviri
Təbiətdə alçaq kolcuqdur. Yastıqcıqları möhkəm, yarımşarşəkilli, diametri 10-20 sm-dir. Yay yarpaqları intensiv göyümtül, hamar, üç hissəli, xətvari-lansetvari, çox cod, uzunluğu 1-2 (3) sm və eni 1-1,5 mm, çılpaq, ucu biz, kənarları xırda tükcüklüdür. Yaz yarpaqları çox qısa və bir qədər enlidir. Çiçək saplaqları 4-10 dəfə yarpaqlardan uzun, hündürlüyü 10-18 sm, nazik, yuxarı hissəsi çox dalğalı, sadə və ya az budaqlı, qısa tükcüklü və ya təxminən çılpaq ola bilir. Çiçəkləri çiçək qrupunda seyrək yerləşmişdir. Sünbüllər arasındakı məsafə onların uzunluğundan bir az çoxdur və ya sünbüllərin uzunluğuna bərabərdir. Sünbüllərin uzunluğu 11-12 mm-ə çatır və birçiçəklidir. Çiçəkaltlıqları çılpaqdır. Üst çiçəkaltlığının uzunluğu 6-8 mm, içəridəkilərdən bir az qısa, onlara bərabər və ya onlardan uzun, lansetvari, ucu biz, ensiz haşiyəlidir. İçəri çiçəkaltlıqları kasacığın borucuğuna bərabər və ya bir az ondan uzun, enli haşiyələnmişdir. Kasacığın uzunluğu 10-11 mm olub qıfvaridir. Borucuğu tükcüklü, büküyü ağ, 10 qanadlı, tünd-qonur, kənarlarına qədər çatan damarcıqlıdır. Çiçək tacı açıq-qırmızıdır. Toxumu uzunsov olub uzunluğu 5-6 mm, eni təxminən 0,5 mm, qonurdur. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Təbiətdə əsasən toxum vasitəsilə çoxalır.
Ekologiyası
Dağ ətəyində quru, gilli və daşlıq yamaclarda bitir.
Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın nadir və relikt növüdür. Kiçik Qafqazın şimal hissəsində təbii arealı vardır.
İstifadəsi
Dekorativ bitki kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Diana Arbüs
Diana Arbüs — fotoqraf.
Həyatı
Rus-yəhudi əsilli amerikalı fotoqraf Diana Arbüsün də həyat və yaradıcılığının çiçəklənən vaxtları ikinci dünya müharibəsi və faşizmin meydan suladığı zamanlara düşüb. Əsl soyadı Nemerov olan Diana Arbüs 1923-cü ildə Nyu-Yorkun Qrinviç rayonunda doğulub, Park-Avenyu rayonunda isə böyümüşdü. Onun atası ticarət maqnatı idi, vaxtının çoxunu biznesinə və kənardakı eşq macəralarına sərf edirdi. Elə anası da telefon danışıqlarından uşaqlarına ayırmağa vaxt tapmırdı. Buna görə də Diana və qardaşını hərəsinin öz dayəsi tərbiyə etməli olmuşdu. Və bacı-qardaş — gələcəyin məşhur fotoqrafı (Diana Arbüs) ilə gələcəyin məşhur şairi (Hovard Nemerov) dostcasına bir yerdə böyümüşdülər. Dianadan beş yaş balaca bacıları Rene isə anaları kimi dizayner olmuşdu.
1937-ci ildə Diana gələcəyin məşhur aktyoru Alan Arbüslə tanış olur və ona ərə getmək istəyir. Valideynləri bunun qarşısını ala bilmək üçün Diananı Kaminqton İncəsənət məktəbinin yay kurslarına göndərirlər. Diana burada Aleks Eliotla ("Time" jurnalının gələcək redaktoru) ilə tanış olur. 1941-ci ildə Diana valideynlərinin iradəsinə xilaf çıxaraq, Alan Arbüsə ərə gedir. Ərə getmək onun üçün valideynlərinin təsirindən, nəzarətindən çıxmaq üçün yeganə çıxış yolu idi. Alanla Diananın iki qızı dünyaya gəlir. Diana vaxtının çoxunu qızları ilə keçirir. Alan isə ailəni dolandırmaq üçün iki yerdə satıcı işləyir, çox az qalan boş vaxtlarında isə foto ilə məşğul olur. Əslində Alanın ən böyük arzusu teatr və kino aktyoru olmaq idi, amma o, ailəsinin xatirinə bu arzusundan əl çəkir. 1941-ci ildə Alan hərbi fotoqrafiya kursunu bitirir. 1946-cı ildə isə ərinin təsiri altına düşən Diana moda fotoqraflığına başlayır.
İlk sifarişləri Dianaya atası verirdi. Elə ilkin fotoləvazimatı əldə etməkdə də ona atası kömək elədi. 1947-ci ildə ər və arvad işlərini Konde Hast nəşriyyatına təqdim elədilər. Burada onlara "Vogue" və "Glamour" jurnalları üçün geyim fotoları çəkmək sifariş olundu.
Birlikdə işlədikləri vaxtlar ərzində Alan həmişə fotoçəkmə prosesi və işin texniki tərəflərini boynuna götürürdü, Diana isə fotonun konsepsiyası və üslubuna cavabdeh idi. Bir-biriylə rahat və harmonik dil tapan ər-və arvadı görənlər, onları xalaoğlu-xalaqızı bilirdilər.
Xoşbəxt cütlük birlikdə o vaxtların dəb fotosunun sərhədlərini sındırmağa çalışırdı. 1950-ci illərdə Diana əri ilə birlikdə "Vogue" jurnalı üçün materiallar hazırlamağa başladı. Elə bu vaxt da Diana fotoqraf Riçard Avedonla tanış oldu. Onların dostluğu illərlə davam etdi. Avedon onun işlərini tərifləsə də, Diana özündən razı qalmırdı. Bu, onu depressiyaya salırdı. Gərgin münasibətlər, depressiya o yerə aparıb çıxardı ki, Alan Diana ilə işləmək istəmədi. Halbuki studiyaları yenə də müştərək idi. Təbii ki, belə şərtlər altında ailə də dağıldı. Amma dostluq qaldı.
Dianaya məşhurluq gətirən əsərləri — onun naturaları oldu. Uzun müddət fotoqrafiyasının mövzusunu axtaran fotoqraf qadın nəhayət, Lizetta Modellə tanış oldu. Və Model ona nəsə ekstravaqant bir şey çəkməyi təklif etdi. Ekstravaqantlıq isə bundan ibarət oldu — Diana Arbüs transtfestitlərin yığışdığı gey-klublara baş çəkməyə başladı və ilk modellərini tapdı.
Qeyri-adi adamlarla işləmək Diananın gizli istedadını açdı. O, cırtdanları, əlilləri, ağıldankəmləri, fahişələri çəkməyə başladı. Diana foto çəkərkən heç vaxt bu adamları hansısa pozada dayanmağa, özlərini olduqlarından fərqli göstərməyə məcbur etmədi.
Diana Arbüsü maddi cəhətdən bəlkə də ən bəxti gətirmiş qadın fotoqraf hesab etmək olar. Jurnallar onun fotolarını göydə alırdılar, bahalı dərgilər Diananın səfərlərinin, yaşayış yerlərinin xərcini öz üzərlərinə götürürdülər… Diana Arbüs dünya foto tarixində ən çox "satılan" fotoqraf hesab olunur. Buna baxmayaraq, 1976-cı ildə Diana Arbüs damarlarını doğrayaraq intihar etdi…
Malus hupehensis
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bulbophyllum fimbriatum
(Bulbophyllum fimbriatum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Səyyad Əlizadə
Səyyad Əşrəf oğlu Əlizadə — Azərbaycan müğənnisi.
Həyatı
Səyyad Əlizadə 6 avqust 1958-ci ildə Füzuli rayonunun Babı kəndində anadan olub. İlk təhsilini Babı kəndindəki orta məktəbdə alıb. Uşaq yaşlarından məktəbdə keçirilən şənliklərdə və rayon ansamblında oxumağa başladı. 8-ci sinifdə oxuyarkən Füzuli rayonunda münsiflər heyətinə Ağabala Abdullayevin rəhbərlik etdiyi müsabiqədə qalib olmuşdur. 19 yaşında Azərbaycan Dövlət Televiziyasında "Xoş gördük, tələbə" verilişində çıxış etmişdir. 1977-ci ildə İnşaat Mühəndisləri İnstitutuna daxil olub. İnstitutda "Arzu" Xalq Çalğı Alətləri Ansamblı ilə "Oxu tar", "İstedadlar axtarırıq", müsabiqələrinin, "SSRİ-Yunan gəncləri" Festivalının laureatı olmuşdur. Tələbəlik illərində İslam Rzayevin "Araz" ansamblında çalışmışdır. İnstitutu qurtaranda, 1981-ci ildə Kiyev şəhərinə Metrotikinti idarəsinə növbə rəisi göndərilmişdir. 1984-cü ildən 1994-cü ilə qədər burada işləmişdir. 1988-ci ildə M. A. Əliyev adına Azərbaycan İncəsənət İnstitutunun nəzdindəki Bakı Xalq İncəsənət Universitetinə daxil olmuş və 1990-cı ildə vokal ixtisası üzrə iki illik kursu bitirmişdir.
Sənətkar Könül Kərimova, Rahidə Baxışova, Mətanət İsgəndərli, Mənzurə Musayeva, Türkanə Həsənova ilə duetlər ifa etmişdir. "Bəyaz gecələr" Yaradıcılıq Mərkəzinə və "Bəyaz gecələr" MMC-yə rəhbərlik edirdi.
Səyyad Əlizadə 13 sentyabrda Covid-19 xəstəliyi ilə əlaqədar Zığda yerləşən modul tipli xəstəxanaya yerləşdirilmişdir. Daha sonra 17 sentyabrda Mərkəzi Gömrük Hospitalına köçürülmüşdür. Səyyad Əlizadə 30 sentyabr 2021-ci ildə 63 yaşında Covid-19 xəstəliyindən vəfat etmişdir.
Əsədli (Sabirabad)
Əsədli — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Ayrinator
Ayrinator — Qlaukoma, zəif görmə, yarı korluq, retinit və ya piqmentoza xəstəliyi olan insanlara kömək edən cihaz. Bu cihaz DAV ictimai məktəbinin şagirdi Cyoti Rancan Sahoo tərəfindən icad edilmişdir. Kamera, dəbilqə və plazma TV komponentlərindən ibarət olan ayrinator Hindistanın keçmiş prezidenti A.P.J Abdul Kalam tərəfindən mükafata layiq görülmüşdür.
İlham Mədətov
İlham Mədətov (tam adı: İlham İsa oğlu Mədətov) — Azərbaycan Turizm və Menecment Universitetinin rektoru. 2009-cu ildə Azərbaycan idmanının inkişafındakı xidmətlərə və dövlət qulluğunda səmərəli fəaliyyətə görə "Tərəqqi" medalı ilə təltif olunub. 2012-ci ildə Azərbaycan Respublikası Milli Olimpiya Komitəsinin yaranmasının 20 illik yubileyi münasibəti ilə və idmanının inkişafında xidmətlərə görə 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif olunub.
Mədətov İlham İsa oğlu 13 noyabr 1952 – ci ildə Yevlax şəhərində anadan olmuşdur. 1970-ci ildə Yevlax şəhər 4 nömrəli orta məktəbi qızıl medalla bitirmişdir. Həmin ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb dili şöbəsinə daxil olmuş, 1976-cı ildə oranı bitirmişdir. İyul 1974 – iyul 1975-ci il dövrdə SSRİ Quraşdırma və Xüsusi Tikinti İşləri Nazirliyi xətti ilə Misir Ərəb Respublikasında tərcüməçi işləmişdir. 1976-ci ilin avqustundan oktyabrındadək Maarif Nazirliyinin təyinatı ilə Yevlax rayon Varvara kəndində orta məktəbdə müəllim işləmişdir. 1976-cı ilin oktybarından 1980-ci ilin sentyabrındadək Yevlax şəhər Komsomol Komitəsində komsomol təşkilatçısı, şöbə müdiri və katib vəzifələrində işləmişdir. 1980-ci ilin sentyabrından 1984-cü ilin avqustuna qədər SSRİ Müdafiə Nazirliyinin xətti ilə Liviyada hərbi xidmətdə olmuş və ərəb dili tərcüməçisi işləmişdir. 1984-cü ilin sentyabrından 1988-ci ilin avqust ayına qədər Yevlax şəhər Partiya Komitəsində təlimatçı və şöbə müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 1988-ci ilin sentyabrından 1991-ci ilin iyul ayına qədər Moskvada Sov.İKP MK İctimai Elmlər Akademiyasının Ümumdünya siyasəti və beynəlxalq münasibətlər kafedrasının aspirantı olmuşdur. 1991-ci ilin iyununda "Misirin SSRİ və ABŞ ilə münasibətdə siyasəti (1970-1980-ci illər)" mövzusunda dissertasiya müdafiə etmiş, tarix elmlər namizədi adını almışdır. 1991-ci ilin iyulundan dekabr ayındadək müvəqqəti işləməmişdir. 1991-ci ilin dekabr ayından 1995-ci ilin may ayındadək Yevlax şəhər İcra Hakimiyyəti Başçısının humanitar məsələlər üzrə müavini işləmişdir. 1995-ci ilin may ayından Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin (2001-ci il apreldən 2006-ci il fevraladək Gənclər,İdman və Turizm) Beynəlxalq əlaqələr idarəsinin rəisi, şöbə müdiri işləmişdir. 2005-2007-ci illərdə Avropa Şurası İdmanın İnkişafı Komitəsinin Buro üzvü seçilmişdir. 2007-ci ildə onun əvəzinə təsis edilmiş Avropa Şurası İdman üzrə Genişlənmiş Hüdudlu Sazişin İdarəetmə Şurasının 2008-2009-cu illər və 2010-2011-ci illər üçün Büro üzvü seçilmişdir. 2001-ci ildən Milli Olimpiya Komitəsinin üzvü seçilmişdir.
Pekin 2008 XXIX, London 2012 XXX, və Rio de-Janeiro 2016 XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında Azərbaycan İdman nümayəndə heyətinin rəhbəri (Şef de Mission) olmuşdur. Bakı 2015 I Avropa Oyunları (2015 Avropa Oyunları)Təşkilat Komitəsinin katibi olmuşdur. 1997-ci ildən başlayaraq Avropa Şurası İdmanın İnkişafı Komitəsi, Gənclər üzrə Hökumətlərarası İdarəetmə Komitəsi iclaslarında, Avropa Şurası İdman nazirlərinin, Gənclər nazirlərinin konfranslarında, Beynəlxalq Olimpiya Komitəsinin, Avropa Olimpiya Komitəsinin Assambleyasının seminarlarında, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının İdman və Gənclər nazirlərinin konfransında və iclaslarında müntəzəm iştirak etmişdir.
Yarəli
Yarəli (d. ? – ö. ?) — Quba üsyanının (1837) başçılarından biri. Yarəlinin başçılığı ilə üsyançılar bir neçə dəfə kazak dəstələrini məğlub etmiş və onların bir sıra hissəsini əsir almışdı. 1837-ci il sentyabrın 4-dən 5-nə keçən gecə Qubaya hücum zamanı Yarəlinin başçılığı ilə 600 nəfər şəhərə daxil olmuş, lakin top atəşi ilə qarşılanaraq qızğın döyüşdən sonra geri çəkilmişdi. Üsyan amansızcasına yatırıldı, Yarəli bir dəstə üsyançı ilə dağlara çəkildi.
Samtsxe-Cavaxeti
Samtsxe-Cavaxeti diyarı və ya Samtse-Cavaxetiya — Gürcüstan Respublikasının doqquz diyarından biri. Cənubi Gürcüstanda yerləşir və kənd təsərrüfatı bölgəsi kimi tanınır. Samtsxenin mərkəzi Axalsıx, Cavaxetinin mərkəzi isə Axalkalaki şəhəridir.
Coğrafiyası
Burada bağçılıq və üzümçülük inkişaf etməkdədir. Həmçinin aşağı keyfiyyətli qonur kömür yataqları vardır. Yüksəkdağlıq ərazilərdə isə əqiq (qiymətli daş) yataqları mövcuddur.
Malus prattii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Parisdə təyyarə qəzası (25 iyul 2000)
Parisdə təyyarə qəzası (25 iyul 2000) — aviasiya tarixində səsdən sürətli mülki təyyarənin son qəzası.
25 iyul 2000, Paris, Ruassi Şarl de Qoll aeroportu, terminal 2E. Paris – Nyu-York reysini həyata keçirməyə hazırlaşan "Concorde" havaya qalxmazdan əvvəl prezident Jak Şirakı Tokiyodan gətirən "Boeing" aeroporta enir. Ondan ardınca ABŞ-yə məxsus "McDonnell Douglas DC-10" eyni uçuş zolağından havaya qalxır. Lakin... havaya qalxan təyyarənin motorundan qopan titan detal uçuş zolağına düşür və bir-neçə dəqiqə sonra baş verəcək faciənin "əsasını qoyur". "DC-10" özü isə sağ salamat mənzil başına çatır. 4 dəqiqə sonra saat 16.42-də "Concorde" uçuş zolağına dartılıb gətirilir. Start götürən təyyarə 280 km/saat sürətlə "DC-10"-dan düşən metal parçasının üzərindən keçir. Metal parçası təkərdən qalxaraq yanacaq çənini kəsir və 120 ton kerosin alışır. Cırılan təkərin özü də 330 km/saat sürətlə hərəkət edən təyyarənin qanadına çırpılaraq onu sıradan çıxarır. Digər tərədən, saniyədə 75 litr kerosinin qaynar mühərrikin üstünə tökülməsi nəticəsində həm mühərriklər sıradan çıxır, həm də bütün təyyarə bir neçə dəqiqə ərzində səmada külə dönür. Təyyarə təqribən 60 metr yüksəklikdə 30 saniyə uçur, bütün naviqasiya sistemləri sıradan çıxır. Uçuşu idarəetmə mərkəzinin növbətçisi təyyarə havaya qalxan anda "siz yanırsınız, geri qayıdın" desə də artıq gec idi. Uçusdan 1.28 dəqiqə sonra yanan təyyarə yaxınlıqdakı otelin üzərinə düşür.
Yanğın nəticəsində təyyarədəki 109 nəfər və 4 otel işçisi həlak olub. Nəticədə Fransanın aviasiya naziri Jan Klod Qesso dərhal "Concorde" ların uçuşunu qadağan edib. 31 may 2003-cü ildə "Aİr France", 24 oktyabrda isə "British Airways" son dəfə "Concorde" dan istifadə edib. Təyyarənin son uçuşu isə 26 noyabr 2003-cü ildə London aeroportundan Filtona – istehsal edildiyi şəhərə olub.
Sent-Ceyms parkı
Sent-Ceyms parkı — Londonun mərkəzi hissəsində, Vestminsterdə yerləşən, "Londonun yaşıl zolağı"nın başlandığı 23 hektar sahəsi olan park. Park Müqəddəs kiçik Yakova həsr olunmuş cüzam xəstəxanasının adını daşıyan Sent-Ceyms bölgəsinin ən cənub nöqtəsində yerləşir.
Coğrafi yerləşməsi
Sent-Ceyms parkından qərbə doğru Qrin-park, Hayd-park və Kensinqton bağları uzanır. Parkın şimal hissəsində Sent-Ceyms sarayı, qərbində Bukingem sarayı, şərqində isə Xarici işlər nazirliyi yerləşir.
Tarixi
Sent-Ceyms parkı Londonun ən qədim parkı hesab olunur. 1532-ci ildə VIII Henrix ərazisindən Tiburn yeraltı çayı keçən bataqlığı İton kollecindən satın aldı. Bu ərazi Henrixin kardinal Uolsidən yenicə aldığı və sonradan Uaythol adlandırılan York-Pleysdən qərbə doğru uzanırdı. Kral buranı öz iqamətgahına çevirmək istəyirdi. 1603-cü ildə taxta çıxan I Yakov əmr etdi ki, parka su çəkilsin, abadlaşdırılsın və ekzotik heyvanlar, o cümlədən dəvə, timsah və fil gətirilsin. Həmçinin ekzotik quşlar parkdakı quş damlarında saxlanılırdı. thumb|400px|Sent-Ceyms parkındakı Mavi körpüdən şərq istiqamətində mənzərə II Karl Fransada sürgündə olduğu illərdə Fransa kral saraylarının gözəl işlənmiş gül bağçalarından təsirlənmişdi və onun taxta çıxmasından sonra, Sent-Ceyms parkı, böyük ehtimalla fransız landşaft dizayneri Andre Molle tərəfindən daha rəsmi stildə yenidən dizayn olundu. Bura 775x38 metr ölçüdə kanalın yaradılması da daxil idi. II Karl parkı ictimaiyyət üçün açdı və buranı daha çox qonaqları və məşuqələrini əyləndirmək üçün istifadə edirdi. Park həmçinin ekspromt çıxışlar məkanı kimi də məşhur idi. Bu haqda 2-ci Roçester qrafı Con Vilmot özünün "Sent-Ceyms parkında gəzinti" (A Ramble in St. James's Park) poemasında bildirir.
17-ci əsrin sonları - 18-ci əsrin əvvəllərində parka inəklər də buraxıldı və Zaxariya Konrad fon Uffenbaxın 1710-cu ildə təsvir etdiyi "Laktarian" dükanında təzə süd almaq mümkün idi.
18-ci əsrdə kanalın bir hissəsinin Atlı qarovullar parad meydanı üçün qurudulması və 1761-ci ildə kraliça Şarlotta üçün Mellin qərb ucunda yerləşən Bukingem evinin (indiki Bukingem sarayı) satın alınması parkın ətrafında baş verən yeni dəyişikliklər oldu.
1826-1827-ci illərdə gələcək kral IV Georq tərəfindən başladılan və memar, landşaft dizayneri Con Neşin rəhbərliyi ilə icra edilən yenidənqurma nəticəsində parkdakı kanala daha çox təbii göl görünüşü verildi və yollar romantik cığırlara çevrildi. Eyni zamanda, Bukingem evi bugünkü sarayın şəklini ala bilməsi üçün genişləndirildi və onun girişində Mərmər tağ tikildi, Mell böyük mərasim yoluna çevrildi və 60 il sonra, 1887-ci ildə ictimai nəqliyyat üçün açıldı, Mərmər tağ isə 1851-ci ildə öz indiki yerinə, Oksford-strit və Park-leynin kəsişməsinə köçürüldü və 1906-1924-cü illərdə onun yerində Viktoriya memorialı tikildi.
Bulbophyllum membranaceum
(Bulbophyllum membranaceum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
ATV maqazin (jurnal)
2012-ci ilin dekabrına qədər "ATV maqazin" jurnalının baş redaktoru Samirə Rüstəmova olub. Bundan sonra baş redaktor vəzifəsini Zakirə Zakirqızı əvəz edib.
Hal-hazırda baş redaktor Günay Firudinqızıdır.
Eupatorium suffruticosum
Eupatorium suffruticosum Eupatorium suffruticosum Eupatorium suffruticosum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kənafabənzər kəndir
Kənafabənzər kəndir; Çətənə kəndiri -  cinsinə aid bitki növü.
Timbe-du-Sul
Timbe-du-Sul (Timbé do Sul) — Braziliyanın Cənub regionunun Santa-Katarina ştatında yerləşən bələdiyyədir. 2006-cı il məlumatlarına əsasən bələdiyyənin əhalisi 5136 nəfərdir. Ərazisi 333,426 кm²-dir. Əhalinin sıxlığı 15,4 nəfər/кm²-dir. Bələdiyyə 23 sentyabr 1967-ci ildə yaradılmışdır.
Ətcələr (Sabirabad)
Ətcələr — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Zərli tıs-tıs
(Acantholimon glumaceum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Qafqaz, Şərqi Anadolu, Cənub-Qərbi Asiya, Türkiyənin şimal-şərqində təsvir edilmişdir. İran-Turan coğrafi elementinə daxildir.
Botaniki təsviri
15-40 sm diametrində olan kolcuqdur. Yastığı, olduqca sıx yarpaqları ərpsiz, xətli-bizvari və sərtdir. Çiçəkləri son sünbüldə toplanıb, ikicərgəli, 5-11 sünbülcüklüdür. Çiçəkaltlıqları pulcuqvari, xarici geniş-yumurtavari, daxildəki uzun və ağ haşiyəlidir. Kasacığın borusu damar boyu tükcüklü, büküyü ağ olub, qara-bənövşəyi damarlıdır. Tacı iri və parlaq qırmızıdır. Çox dəyişkən növdür. Avqust-sentyabr ayında çiçəkləyir, sentyabr-oktyabrda toxumları yetişir.
Azərbaycanda yayılması
Şahbuz rayonunun Biçənək, Kəngərli rayonunun Çalxanqala və Ordubad rayonunun Gənzə kəndi ilə Soyuqdağ arasında olan ərazilərdə yayılmışdır.
İstifadəsi
Yastıqvari formasına, bol çiçəkləməsinə görə dekorativ kol bitkisidir.
Bulbophyllum fordii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Oktyabrski şəhər dairəsi
şəhər dairəsi — Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati ərazi vahidlərindən biri. Şəhər dairəsinin inzibati mərkəzi Oktyabrski şəhəridir.
Coğrafiyası
Başqırdıstan Respublikasının qərbində yerləşir.
Yerli idarə etmə
Şəhər Şurası
Oktyabrski Şəhər Şurasının sədrləri
Şuranın sədr müavini
Şuranın katibi Şəhər icra başçıları
İdarəetmə rəhbəri müavini
Marqaret Burk Vayt
Marqaret Burk Vayt - amerikalı fotoqraf, fotojurnalist.
Həyatı
Marqaret Burk-Vayt 1904-cü ildə Nyu-Yorkun məşhur Bronks rayonunda dünyaya gəlmişdi. Atası mühəndis, anası ev xanımı idi. 1922-ci ildə Marqaret Kolumbiya Universitetinə daxil oldu və herpetelogiya elmini öyrənməyə başladı. Foto sənətinə marağı da elə bu vaxtlar yarandı. 1925-ci ildə o, Everet Çapmenə ərə getdi. Evlilik həyatına başlayandan sonra bir yerdə qərar tuta bilməyən Marqaret bir neçə universitet dəyişdi və axırda - 1927-ci ildə Kornel Universitetini bitirdi. Bir il sonra o, Klivlendə köçdü və sənaye fotoqrafı kimi "Otis Stil" şirkətinə işə düzəldi. 1929-cu ildə Burk-Vayt "Fortuna" jurnalının baş redaktoru oldu. 1930-cu ildə o, Sovet İttifaqına qədəm basan ilk əcnəbi fotoqraf kimi yadda qaldı.
Sonra Henri Lyüs onu "Layf" jurnalında işləməyə dəvət etdi. Bu jurnal Marqaretə ilk fotojurnalist qadın olmaq şansını verdi. 1936-cı ilin noyabr ayının 23-də "Layf" jurnalında onun Fort-Pek gəmisinin hazırlanma prosesindən çəkdiyi ilk fotoreportajları çap edildi. Jurnalın üz qabığına düşən gəmi şəkli sonradan amerika poçt markaları kimi istifadə olunmağa başlandı.
İkinci Dünya Müharibəsi zamanı Marqaret ilk qadın hərbi fotojurnalist kimi, müharibədə iştirak edən bütün ölkələri gəzdi. Hərbi düşərgələr, səngərlər, döyüşlər, generalların qərargahları bu cəsur qadın və onun fotokamerasının üzünə açıq idi. Marqaret özü isə odun-alovun arasında, heç nədən qorxmadan fotokamera işlətməyinin səbəbini belə izah edirdi: "Əlimdə fotoaparatın olması məni sakitləşdirirdi. Elə bilirdim ki, əlimdə fotoaparat varsa, bu atışmaların, vıyıldayan mərmilərin mənə aidiyyatı yoxdur". Müharibədən sonra o, öz təəssüratlarını və xatirələrini "Rahat yat, əziz Vətən" adlı kitab şəklində nəşr etdirdi.
Marqaretin fotolarının əvəzi yox idi. Foto sənətindən başı çıxanlar onun dəst-xəttini dərhal tanıyırdılar. Hamı bilirdi ki, çəkdiyi obyekti ovcunun içi kimi öyrənən, fonunu böyük məharət və doğmalıqla seçən, bütün bunlarla yanaşı, fotojurnalistikaya yeni, mürəkkəb bir tərz, sadə fotolara isə dərin məna gətirən bircə fotoqraf var - Marqaret Burk-Vayt.
1971-ci ildə Marqaret Burk-Vayt Konnektikutda, 67 yaşında vəfat etdi. Onun əsərləri Bruklin Muzeyində, Klivlend İncəsənət Muzeyində, həmçinin ABŞ-nin Konqres Kitabxanasında qorunur.
Skaner
right|thumb|Skaner Skaner – gerçək görüntünün rəqəmli surətini yaratmaq üçün qurğudur. Skaner sənədlərin, mətnlərin, çertyojların, qrafiklərin, rəsmlərin, fotoşəkillərin kompyuterə daxil edilməsi üçün qurğu. Sənədin rəqəmsal təsvirini yaradır və onu kompyuterin yaddaşına yerləşdirir.
Skanerin iki növü var:
Skanerlərdən nəşriyyat işlərində, layihələndirmə sistemlərində, animasiyalarda geniş istifadə olunur. Təqdimatların, məruzələrin, yüksək keyfiyyətli reklam materiallarının hazırlanmasında bu qurğuların əvəzi yoxdur.
Kəlbəli xan Seyyid
Kəlbəli xan Seyyid (1832-1887) — Rampurun nəvvabı (1865-1887), Seyyidlər sülaləsindən.
Həyatı
Kəlbəli xan Yusifəli xan oğlu 1832-ci ildə Rampurda anadan olmuşdu. Atasından sonra Rampurda taxta çıxıb.
Kəlbəli xan şərq dillərinin əksəriyyətini bilirdi. Ərəb, fars ədəbiyyatına bələdliyi vardı.
Bulbophyllum molossus
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Gavalıyarpaq alma
Təbii yayılması
Vətəni Şimali Çindir. Təbii halda Avropa və Asiyada geniş yayılmışdır. Mədəni şəraitdə 1750-ci ildən becərilir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 10 m-dən çox olan dekorativ ağacdır. Ağacın budaqları açıq-qonur və ya qırmızı rənglidir, enli, yumru çətir əmələ gətirir. Yarpaqları yumurtaşəkilli, ellipsvari və ya uzunsovdur, ucu biz, kənarları xırda dişlidir, əvvəl tüklü olub, sonradan çılpaqlaşır, parlaq tünd-yaşıl rənglidir, uzunluğu 10 sm-ə, eni isə 5-6 sm-ə çatır. Çiçəklərinin diametri 3 sm-ə yaxındır, ağ, bəzən çəhrayı rənglidir, 5-6 ədədi bir yerdə olmaqla çətirşəkilli çiçək qrupunda yerləşmişdir. Meyvələrin diametri 3 sm-ə çatır, şarşəkillidir, sarı və ya qırmızı rəngdədir.
Ekologiyası
Almanın bu növü quraqlığa davamlıdır, yüngül qumsal torpaqlarda yaxşı bitir.
Azərbaycanda yayılması
Lənkəranda, Qubada, İsmayıllıda həyətyanı sahələrdə mədəni şəraitdə becərilir.
İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada tək, qrup və xətvari əkinlərdə istifadə edilir.
Turukki
Turukki və ya Turuk — E.ə. XX–e.ə. XIX əsrlərdə Cənubi Azərbaycanda və Xəzərin cənub hissəsində yaşamış qədim türk   tayfalarından biri. Quti dövlətinin parçalanmasından sonra turuklar Azərbaycan ərazisində – gələcək Midiya erkən dövlətinin formalaşacağı yerdə kiçik çarlıqlarını qurmuşlar.
Miladdan öncə minillər boyu qədim Azərbaycanda yaşayan türk boyları 3–4 min il əvvəl müxtəlif qollara ayrılmış, bir qolu Türkistan tərəfə köçmüş, digər qolu isə Urmu gölü hövzəsində qalmışdır. Şərqə gedən türklər V əsrdən sonra böyük Göytürk İmperiyasını qurmuşlar. Bu türklər haqqında Çin mənbələrində, Orxon-Yenisey türk abidələrində və digər qaynaqlarda kifayət qədər məlumat vardır. Müxtəlif dillərdə yazılmış sənədlərdə tukyu (çin), türküt (monqol), tork (fars, erməni) və öz dillərində türük, türk adlanan türklərin şərq qolu elmi ədəbiyatda geniş işıqlandırılmışdır, lakin Ata yurdda qalan türklər barədə bunu söyləmək olmaz, çünki indiyə qədər bu sahədə tədqiqat aparılmamış, yalnız akkad yazılarında bir-iki yerdə adı turukki şəklində oxunan tayfaların türk olması fikri söylənmişdir.
Qədim Azərbaycanda türk adlı boylar m.ö. III minildə qurulan Aratta, Quti, Lulu dövlətləri zamanında üzdə olmasalar da, həmin dövlətlərin qurulmasında digər türk boyları ilə birlikdə iştirak etmişlər. Quti sülaləsinin hakimiyətdə olduğu çağda (XXIII əsrdə) Akkad qoşununun quzey bölgələrdə vuruşduğu 17 tayfadan biri də tourki və ya turki şəklində xatırlanan boydur. Dəclə çayının yuxarı axarında subarların Turxu adlı şəhəri də sonrakı asur yazılarında qeyd olunur. Mari sənədlərində adı keçən türklər isə Dəclənin sol yaxalarında, Urmu gölü yaxınlığında yaşayırdılar. Quti eli (dövləti) dağılandan sonra üzə çıxan türk adlı boylar bu ərazilərdə quti, lulu, subar, kuman adlı digər türk boyları ilə birlikdə II minil boyu Asur, Hurri – Mitanni, Kassi, Babil və Elam dövlətlərinə qarşı vuruşmuşlar.
Tarixi
Lakin, bu adı Mari mətnlərinin transkripsiyasında düzgün verməmişlər. Belə ki, türk sözünün qədim forması turuk şəklindədir və asurca olan mətnlərdə də həmin forma əks olunmuşdur. Lakin asur dili kontekstində türk adının fonetik oxunuşu tu-ru-ki olduğu halda, asuroloqlar onu Turukku şəklində transkripsiya edirlər, yəni adın son samitini asur ləhcəsinə uyğun geminat (qoşa) samit kimi oxuyurlar, halbuki mətnlərin çoxunda həmin adda geminat samit yoxdur. Adadnerari (XIV əsr) yazısında da Turuki ölkəsi tu-ru-ki-i şəklində qeyd olunmuşdur. Bu adın səhv oxunuşu alman alimi K. Riemşnayderin "Akkad dili" dərsliyində də özünü göstərir; mətndə Tu-ru-ku-tum şəklində verilən forma mətnin sözlüyündə Turukkutum şəklində transkripsiya edilir. Prof. F. Cəlilov isə 25 №-li tabletin 9 və 10-cu sətirlərinin nəzərdən keçirilməsi ilə adın səhv transkrisiya edildiyinin aydınlaşdığını qeyd edir:
(9) Li-da-a-ia awilum Tu-ru-ku-u, (10) u awilum Tu-ru-ku-u şa it-ti-şu.
O, qeyd edir ki, "hər iki sətirdəki adın yazılışında qoşa samit yoxdur. Ona görə də, mətnlərdə bu ada qoşulan sami şəkilçilərini çıxanda sözün turuk forması qalır ki, bunu da turuk//turk//türk kimi oxumaq lazım gəlir. Mixi yazıda ü və o işarələri olmadığı üçün, bu adın torok//toruk// turok//türük//türk variantlarında səslənməsi də mümkün ola bilərdi, lakin turuk forması etimoloji baxımdan da xarakterik olduğundan o dövr üçün həmin formanı işlətmək daha doğrudur."
Asur dövləti m.ö. VII əsrin sonunda dağılana qədər müəyən fasilələrlə 1500 il qonşu bölgələrə, o cümlədən qədim Azərbaycana vaxtaşırı yürüşlər etmişdir. Asur çarlarının bu yürüşlər haqqında xeyli yazıları vardır. Turuk boyları ilə ilgili Mari sənədləri isə yalnız m.ö. XIX–XVIII əsrləri əhatə edir. Baxmayaraq ki, bu yazılarda hadisələrə asurların öz münasibəti qabarıq şəkildə verilir, turuklar düşmən kimi təqdim olunur, hər halda, asur-turuk münasibəti baxımından bu yazılar çox qiymətli tarixi sənədlərdir. Hadisələr Dəclənin hər iki sahilində və daha çox indiki Kərkük-Ərbil bölgəsində və Urmu gölünün güney-batı tərəflərində cərəyan edir. O çağlarda Arrapha (Ar-Apa) adlanan Kərkük bölgəsi əvvəl asur, sonra hurri, kassi, daha sonra yenidən asur hücumlarına məruz qalan və əhalisinin etnik tərkibi xeyli dəyişən türk bölgəsi idi. Asur qoşunu turuk boylarının Axazim və Katanum (Kotan) bölgələrində və turuklara tabe olub, vergi ödəyən Hirbazanim (İrbasan) və Tiqunanim (Tiqinə məxsus) bölgələrində, luluların Ərbil ilə Urmu gölü arasında yerləşən Şuşşara (Susara) bölgəsində turuk əskərləri ilə vuruşmuşlar. Ümumiyətlə, asurlar Dəcləni keçib subar, quti, lulu ərazilərinə yürüş edəndə də turuk əskərləri ilə qarşılaşmalı olurdular.
Mari sənədləri göstərir ki, turuk boyları heç də həmişə müdafiə mövqeyində qalmamışlar, onlar da vaxtaşırı Asur ərazilərinə hücum edərək, asur və asurlara tabe olan bölgələri yağmalamış, asur ekspansiyasının şərqə yayılmasının qarşısını almışlar. Ona görə də Asur çarları turuk qüvvələri ilə hesablaşmaq məcburiyətində qalmışlar. Asur sınırlarını daima gərgin durumda saxlayan turuklar haqqında hərtərəfli məlumat toplamaq üçün Asur çarları sərhəd bölgələrdə çoxlu cəsus və gözətçidən istifadə edirdilər. Turuk döyüşçülərinin hərəkət istiqaməti, məqsədi, sayı, gücü və girdiyi bölgələrdə əhali ilə davranışı barədə mütəmadi asur böyüklərinə məlumat verilirdi. Hətta, turuk sınırındakı Aşahitim kanalının ağzında oturan gözətçinin raportunda "turuk səmtindən bu tərəfə bir ulaq keçdi" kimi əhəmiyətsiz kiçik xəbər də yer tutur.
Asurları ən çox narahat edən məlumat turuk dəstələrinin kiçik və ya böyük qüvvə ilə basqın edəcəyi xəbəri idi. Bu baxımdan, 21 №-li tabletdə verilən məlumat xarakterikdir: "Turuk düşmanı çıxdı və (…)yə getdi. O, Kakkulatimi işğal etdi… Bu hücumdan bəri turukların sayı çox görünmür, ancaq arta bilər. Onlar gəlməyə davam edəcək".
"Turuklar burada ağıza alınmayacaq (deyilməyəsi) işlərə məcbur edirlər" ; "Çar mənə hər şeydən öncə, turukların hücum etdiklərini, Nithimi dağıtdıqlarını yazdı" ; "Turuklar indi Tiqunanim ölkəsindədir. Onlar buraya gəldikdə belə dedilər: O, yurduna doğru getdi".
Bu son cümlədə turuk bəyinin və onun yurdunun adı verilməmişdir. Başqa tabletdə turuk bəylərindən birinin adı çəkilir: "Başçıları Lidaya ilə birlikdə turuklar savaşa girib, iki şəhəri dağıtdılar"
Sonrakı minillərdə saqa, hun, avar, oğuz və başqa türk boylarının təkrar etdiyi qəfil hücum taktikası turuk döyüşçülərinin asurlara qarşı tətbiq etdiyi basqınlardan fərqlənmir. Asur əyalətlərinə turuk akınları qəfil hücumla başlayıb, yağma ilə qurtarırdı. Regionda nüfuzunu artırmağa çalışan asur çarı I Şamşi-Adad (m.ö. 1813–1781) turuk döyüşçüləri kimi "qəfil basqın" taktikası planlaşdırdığını oğlu İsme-Daqana və digər qoşun başçılarına bildirir: "Yatanı oyadan, oyanana aman verməyən turuklar kimi (hərəkət) edəcəyik". Turuklar üzərində ən kiçik qələbə belə asurlara böyük sevinc gətirirdi. Axaz bölgəsində İsme-Dağanın turuklara qalib gəlməsi münasibətilə Şamşi-Adad digər oğluna yazırdı:
"Sevin! Burada qardaşın Davidumu öldürəndə sən qadınlar arasında qalırsan. O halda, indi ordu ilə birlikdə Katanuma gedəcəyin zaman bir ər kişi (kimi) ol. Qardaşın kimi sən də 7 bölgəndə böyük ad qazan".
Turuk axınlarının qarşısını almaq üçün asurlar çox vaxt barışıq siyasətinə əl atırdılar. Belə barış istəyi bəzən baş tutur, bəzən də gerçəkləşmirdi. Turuklarla sərt qarşıdurmadan əziyət çəkən asur bəyləri, hətta qohumluq əlaqələri yaratmaq istəyirlər; "İşme-Dağan Zaziyə başlıq (kimi) gümüş, qızıl göndərdi". Başqa bir sənəddə "turuklarla ilgili xəbərin dəyişməsi" və turuk-asur barışının baş tutmamasının səbəbi Yantakim kimi soyluların asurlara göndərdiyi bu ultimatum ilə əlaqələndirilir; "Madam ki, sən girovları vermək istəmirsən, sabahdan biz istədiyimiz yerə gedəcəyik".
Tədqiq edilən asur yazılarından aydın görünür ki, turuk boyları m.ö. II minilin başlarında geniş ərazilərə nəzarət edən güclü boylar idi. Urmu gölü hövzəsində ayrı-ayrı bəyliklər şəklində yaşayan turuklar ayrıca dövlət qurmasalar da, regionda qüvvətli rəqib kimi qəbul olunurdu. Turuk boyları asur yazılarında m.ö. XIII əsrə qədər yad olunmuşdur. Onlar e.ə. 1755-ci ildə Babil çarı Hammurapiyə qarşı vuruşmuş, Asur çarı I Adadnirari (e.ə. 1307 – 1275) hücumlarına məruz qalmışlar.
Eupatorium tanacetifolium
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Çanaqçı (Gədəbəy)
Çanaqçı (əvvəlki adı: Ağamalı) — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 25 oktyabr 2011-ci il tarixli, 223-IVQ saylı Qərarı ilə Gədəbəy rayonunun Ağamalı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Ağamalı kəndi Çanaqçı kəndi adlandırılmış və Ağamalı kənd inzibati ərazi dairəsi Çanaqçı kənd inzibati ərazi dairəsi hesab edilmişdir.
Toponimikası
Kəndi 1929-cu ildə Gədəbəy rayonunun Çanaqçı yaylağından gələn hacılar, xanqullar, namazlar, səfirzalar, təkərlər, kəsəmənli, möylələr nəsillərinə mənsub ailələr salmışlar. Yaşayış məntəqəsi sovet dövlət xadimi Səməd ağa Ağamalıoğlunun şərəfinə "Ağamalı" adlandırılıb.
Tarixi
Çanaqçı dərəsi deyilən ərazi tarixə "Xınna dərəsi" adı ilə düşmüşdür. Xınna dərəsi Tovuz rayonunun Qovlar qəsəbəsindən Gədəbəy rayonunun Qızıltorpaq kəndinə qədər uzanan böyük bir ərazini əhatə edir. Deyilənlərə görə, "xınna" sözünün mənası "xınna" yox, hun tayfalarının adı ilə tarixə düşmüş və sonralar bu söz təhrif olunaraq "hunna", "xınna" kimi işlənmişdir.
Çar Rusiyasının havadarlığı ilə qondarma Ermənistan vilayəti yarandıqdan sonra ermənilər daha da fəallaşır və Xınna dərəsində azərbaycanlılara qarşı soyqırım hərəkatına başlayırlar. Belə ki, Xınna dərəsinə 2000 nəfərdən ibarət silahlı birləşmələrin yeridilməsi və dinc əhaliyə qarşı törədilən vəhşiliklər və işgəncələr bu gün də yaşlı nəslin yaddaşlarından silinmir.
Qadınlann saç hörüklərinin kəsilməsi, bärmaqlarından qızıl əşyaların kəsilərək götürülməsi, qulaq tanələrinin qoparılaraq çantalara doldurulması, uşaqların süngüdən keçirilməsi, qız-gəlinlərin və anaların acı fəryadları Xınna əhalisini bunlara qarşı ayağa qaldırmış və nəticədə düşmən ordusunun əsgərləri Dəlikdaş deyilən dərədə mühasirəyə alınmış, bir nəfər də olsun sağ qalmamışdır.
1929-cu ildən kənd hazırkı ərazidə məskunlaşmışdır. 1930-cu ildə Gədəbəy rayonu inzibati ərazi vahidi kimi təsdiq olunduqdan sonra Çanaqçı bu rayonun tərkibinə daxil edilmiş, Nərimankənd ilə bir kolxozda birləşdirilmişdir. Sonralar kənd Nərimankəndin tərkibindən ayrılaraq "8 Mart" kolxozu kimi fəaliyyət göstərmiş, 1963-cü ildə isə kolxozun adı dəyişdirilərək "Moskva" adlandırılmışdır. 2000-ci ildən etibarən Orconikidze kənd sovetliyinin tərkibindən ayrılan kənd, Ağamalı kənd bələdiyyəsi və Ağamalı kənd İnzibati Ərazi dairəsi kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Missuyuçayın (Zəyəmçayın sağ qolu) sahilində, Qızılca dağının ətəyində yerləşir. Şimal tərəfdən Nərimankəndin ərazisi ilə, şərq və cənub tərəfdən Slavyanka kəndinin ərazisi ilə, az da olsa cənub-şərqdən Şəkərbəy kəndinin ərazisi ilə, qərb tərəfdən Tovuz rayonunun Almalıtala və Gədəbəy rayonunun Samanlıq kəndlərinin ərazisi ilə həmsərhəddir.
Çanaqçı kəndinin ərazisinin ümumi sahəsi 1648 hektardır. Bunun 30 hektarını əkin sahəsi, 653 hektarını biçənək sahəsi, 965 hektarını isə örüşlər, qayalıqlar, yarğanlar, çaylar, dərələr təşkil edir.
İqlimi soyuq olan bu yerlərdə yanvarın orta temperaturu – 2°-dən -10°-yə qədər, iyulun orta temperaturu 9°-dən 18°-yə qədərdir. Yağmurun illik miqdarı isə təqribən 500–750 mm- in. Torpaq-bitki örtüyü dağ-meşə xarakteri daşıyır.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1695 nəfər əhali yaşayır.
Kənd əhalisi milliyyətcə Oğuz türklərindən ibarətdir. Kənddə yaşayan əhali bir neçə nəsillərə ayrılmışdır: hacılar, bədəlli, təkərlər, namazlar, səfirzalar, kəsəmənli, möylələr, novruzlar və s. Hazırda Ağamalı kəndində yaşayan və 564 ümumi təsərrüfatdan ibarət olan kənd camaatının əksəriyyəti ikimərtəbəli yaraşıqlı evlərdə yaşayır.
İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini kartofçuluq, qoyunçuluq və maldarlıq təşkil edir. Kənddə bir neçə qarışıq mallar mağazası var.
Mədəniyyəti
Kəndin mərkəzi hissəsində İnzibati Ərazi Dairəsinin binası, 200 nəfərlik bir klub, iki kitabxana, 250 nömrəlik bir ATS, bir rabitə şöbəsi yerləşir.
Təhsil
Kənddə 20 nəfərlik bir uşaq bağçası və ikinövbəli bir orta məktəb fəaliyyət göstərir.