cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Muğan hadisələri
Bakıdakı hadisələr zamanı Muğan
Bakı komissarı İsrafilbəyov (Qədirli) müsəlmanlar arasında Sovet hakimiyyətinə inamı bərpa etməyi öhdəsinə götürdü. Onun dəstəyi ilə, Rus Muğan İcraiyyə Komitəsi ilə paralel olaraq, eyni səlahiyyətləri olan bir Müsəlman İcraiyyə Komitəsi may ayında Muğanda meydana gəldi. İcraiyyə komitəsinə molla başçılıq edirdi və din xadimləri və burjuaziya nümayəndələri də ora daxil oldular,lakin Komissar Əzimzadə və Bakı Soveti tərəfindən göndərilən hümmətçilərdə onlarla ümumi dil tapdılar. Ümumiyyətlə, Morozovanın qiymətləndirməsinə görə, müsəlman əhalisi Sovet rejiminin nə olduğunu yaxşı başa düşməmişdir,amma onunla dil tapmağa çalışırdılar.Beləliklə, Xanın həyat yoldaşı Talışinskaya kəndlilərdən vergi almağa icazə verildiyi halda, Sovet rejimini tanımağa hazır olduğunu söylədi.
Buna baxmayaraq Muğandakı hadisələrə mərkəzi nəzarət zəif olaraq qaldı. Bakıya gələn Qızıl Ordu sıralarında daşnaklar da daxil olmaqla çox sayda ermənilər var idi; O.I.Morozovaya görə,Fars nəzarəti altında olan azərbaycanlılar,eləcə də Vəhşi Diviziyadan qaçan Astara və Lənkəranın rus sakinləri yüksək dərəcədə sosial təcavüzkarlığı ilə fərqlənirdilər. Morozova yazır ki, bunun nəticəsi 1918-ci ilin aprel ayında yerli ("tatar") əhalinin bütün məsələlərdə hüquqlarının pozulmasına səbəb oldu.
Qədirlinin başçılıq etdiyi nümayəndə heyətinin müsəlmanlar və ruslar arasındakı yaratdığı barışıq da qısa müddətli oldu. Muğan hadisələrinin müxtəlif şahidləri bunun səbəblərini,rus köçkünlərinin xəsisliklərində, eserlərin təxribatçı fəaliyyətlərində və ya çörək uğrunda mübarizədə təzələnmiş etnik müharibədə görürdülər.
Ümumiyyətlə, Morozovaya görə bölgədəki Sovet hökuməti efemal olaraq qaldı. ,o,bəzi bölmələrin hərəkətlərini açıqca yırtıcı xarakter daşıdığını qeyd edirdi. Beləliklə,Stepan Şaumyan adına Partiya Tarixi İnstitutunun xatirələrinə görə, Şevkunovun muğanlılardan ibarət dəstəsi azərbaycanlılara qarşı vəhşiliklər törətdi və dəstəsində xidmət edən bədnam bir oğru kazan tatarı Semyon bir çox müsəlmanın ölümünə səbəb olmuşdu.
İyulun sonu — avqustun əvvəlində Qafqaz İslam Ordusunun məğlubiyyətindən sonra Bakıda baş verən siyasi böhran Bakı Kommunasının dağılmasına və Sentrokaspi Diktaturasının yaranmasına səbəb oldu. Muğanda, Sentrokaspi Diktaturasını təqlid edən polkovnik İlyaşeviç, eser Suxorukov, Sarı adasındakı hərbi hidroavasiya bazasının rəhbəri bolşevik Kropotov, Saratikov və Şimanovun rəhbərlik etdiyi "Beşlik Diktaturası"ı yaradıldı. Bunlardan üçü — Suxorukov, Saratikov və Kropotov artıq Muğan İcraiyyə Komitəsinin tərkibində idilər. Hakimiyyətin "Beşlər Diktaturası" na verilməsi, zabit və sosialist fraksiyalarına bölünmənin dərhal təyin olunduğu Prişib kəndindəki qurultayda baş verdi. Qarşılıqlı ittihamların fonunda atışma baş verdi, nəticədə Qlinski zabit fraksiyasının rəhbəri güllələndi.
Bu arada, 15 sentyabrda Bakını irəliləyən Qafqaz İslam Ordusunun qüvvələri ələ keçirdi və Bakı Azərbaycanın paytaxtı oldu. Sentrokaspi və Beşlik Diktaturası fəaliyyətini sona çatdırmış oldu.
мини|316x316px|thumb|left|Muğan əsgərlərindən və müttəfiq azərbaycanlılardan ibarət,leytenant Xoşevin dəstəsi (ortada), ,1918-ci ilin sonu
Muğan Diyar hökuməti
"Beşlər diktaturası" Mugan Diyar hökuməti ilə əvəz edildi. 1918-ci ilin payızında Lənkəran qısa müddətliyinə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin göndərdiyi general Həbib bəy Səlimovun bölmələri tərəfindən nəzarət altına alındı. Lakin Osmanlı qüvvələri 1918-ci ilin noyabrında Mudros müqaviləsinin şərtlərinə uyğun olaraq Zaqafqaziyanı tərk etdikdən sonra Muğan Diyar hökuməti Xəzər bölgəsindəki qoşun və donanma komandiri Lazar Biçeraxovun dəstəyi ilə qondarma Xəzər sahili hökumətinin səlahiyyətində bərpa edildi. Şuraya eyni beş diktator,o cümlədən, Xəzər sahil hökumətinin kənd təsərrüfatı naziri vəzifəsini tutan Suxorukov da daxil idi. Hökumət bölgədəki Ağ orduya — əvvəlcə Biçeraxova, sonra türklər Zaqafqaziyanı tərk etdikdən və Bakıda Könüllü ordu nümayəndəliyinin qurulmasından sonra — Qafqazdakı könüllü qüvvələrin komandiri Mixayil Prjevalskiyə diqqət ayırdı.
General Prjevalski 1919-cu ilin fevralında Muğan dəstələrini ləğv etmək əmri verdi və bu əmr təsdiqlə qarşılanardısa, tərksilah barədə sonrakı fərman Rusiya muğanlılarını silahlı müsəlman əhaliyə təslim etmək cəhdi kimi qiymətləndiriləcəkdi. Məhz o zaman,Muğanın rus əhalisi ilə kadr zabitləri arasında da parçalanma oldu. Eyni zamanda, 1918–1919-cu il qışından Muğan zabitləri rəsmi olaraq Prjevalskiyə tabe olsalar da,Denikin komandanlığının münasibətləri onlarla gərgin idi. Səbəb, Biçeraxovun rəhbərlik etdiyi hörmətli zabitlərə rütbələrin verilməsini ləğv etməsi idi. Beləliklə, generallardan İlyaşeviç yenidən polkovnik oldu və Muğana kapitanlardan Biləsuvarın müdafiəsində məşhur olan Xoşev yenidən leytenantoldu. Indi İlyaşeviç və digərləri belə hesab edirdilər ki, arxalanmaq üçün Denikin və Aleksandr Kolçakdan başqa digər dayaqlar da tapmaq lazımdır.
Denikin komandanlığının digər təşəbbüsü Lənkəranda 1918-ci il Muğan hadisələrinin iştirakçısı olan polkovnik Makarova həvalə olunan könüllü dəstənin yaradılması idi. Onun sözlərinə görə, işsiz əsgərlərin, silahların və çox sayda zabitin olmasına baxmayaraq,"Vəsait çatışmazlığı, əsgərlərin cəsarətsizliyi, nizam-intizamın olmaması və bu bölmələrin hədəflərinin qeyri-müəyyənliyi"nə görə bunun öhdəsindən gələ bilmədi.
O. I. Morozova Sovet memuaristlərinin 1918-ci ilin avqust — 1919-cu ilin aprelində Muğanın Ağ Qvardiya zabitləri tərəfindən idarə olunduğu iddialarını rədd edir; bununla birlikdə,o, memuaristlərin özləri tərəfindən gətirilən faktlara istinad edir. Xatirələrində dənizçi Mixail Sudaykin bu rejimi "Sovet rejimi kimi bir şey" adlandırırdı. 1918-ci ilin yazında Baksovet tərəfindən göndərilən bölmələr hələ də Muğan hökumətinin xidmətində idi və bolşevik Sorokinin əmr etdiyi 2-ci batalyon, ümumiyyətlə qırmızı pankart altında getməyə davam etdi və 1919-cu il martın 12-də Fevral inqilabının ikinci ildönümünü qeyd etdi. Keçmiş Qırmızı Orduçu Osipov vəziyyəti bu şəkildə təsvir etdi: O zaman Lənkərandakı vəziyyət qeyri-müəyyən idi, hər kəs özünü hakimiyyətə iddiaçı olaraq görürdü. Hətta küçələr belə adlanırdı: Ryabovskaya küçəsi, burada Akopov, orada Osipov və s. Hər gecə bu qruplar arasında ov olurdu. Bugün Akopovu, sabah Şevkunovu və s. həbs etmək istədilər. Bir sözlə, tam anarxiya. Gecələr çölə çıxa bilmədik. Eyni zamanda,Lənkərandan və Muğanın rus kəndlərindən kənarda güc bir o qədər də paylanmadı.
Bu arada, Mudros müqaviləsindəndən bir müddət əvvəl Bakıya gələn ingilislər, Azərbaycanda Denikinçilərə qarşı açıq düşmən mövqe tutdular. Denikin tərəfindən 1919-cu ilin yanvarında ingilislərlə əlaqə qurmaq üçün göndərilən general İvan Erdeli, İngilis hərbi qubernatoru general Uilyam Tomson (general) tərəfindən soyuq qəbul edildi. Tomson Azərbaycanda yaşayan rus zabitlərinə hərbi hissələr təşkil etməyi qadağan etdi, Biçeraxovun ölkədəki dəstəsi isə onu ölkəni tərk etməyə məcbur etdi.. Fevralda Xəzər donanmasının taleyi ilə bağlı Erdeli ilə olan danışıqlar da uğursuz oldu - Tomson bolşeviklərə rəğbət bəsləməkdə ittiham etdiyi Xəzər Dənizi Flotiliyasının tərksilah edilməsini əmr etdi.. Tərksilah ingilis Torpedo gəmisinin nəzarəti altında həyata keçirildi. Erdeli də boş yerə ona ingilislərdən Rus əmlakının Azərbaycanda bərpa olunmasına kömək etməsini istədi. Buna cavab olaraq Tomson Erdelini Azərbaycan hökumətinə göndərdi, ona rədd cavabı verdi. Tezliklə Könüllü ordunun strukturları Bakıdan qovuldu. Denikin polkovniki Ramişevski Bakıdan keçərkən həbs edildi və Muğan ordusu üçün apardığı iki milyon rubl geri alındı.
Dobrininin qeyd etdiyi kimi denikinçilərin Bakıdan qovulması ilə muğanlılar Rusiyanın mərkəzindən təcrid olundular. Onlar yalnız Həştərxandan dəniz vasitəsi ilə ya "qırmızı qonaqların" gəlməsinə, ya da ingilislərin köməyilə Azərbaycanın Muğan bölgəsini tutmağa ümid edə bilərdilər..
Muğan Sovet Respublikası
Bu fonda, 1919-cu ilin fevral-mart aylarında Muğanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasında böyük rol oynayan Bolşevik Rabitə Komitəsi meydana gəldi. Sovet memuaristləri onun fəaliyyətinin qeyri-qanuni olduğunu iddia edirdilər, lakin tarixçi Olqa Morozova, İdarə Heyətinin yerləşdiyi mənzilində,keçmiş xan sarayında Suxorukov da daxil olmaqla İdarə Heyətinin bəzi üzvləri tərəfindən dəstəkləndiyini yazırdı. Bunun ardınca, mart ayında, Levan Qoqoberidze ilə birlikdə gözlənilmədən partiya ədəbiyyatını gətirən üç barkaz Bakıdan gəldi və bolşeviklərin nüfuzunu gücləndirən Lənkəran bölmələri ilə danışaqlara başladı.
Digər tərəfdən, SSRİ-də nəşr olunan xatirələr bildirilirdi ki, Muğan Sovet Respublikası, Privolnoye kəndindən süvari eskadronu tərəfindən hazırlanan bolşevik zərbəsi nəticəsində — şəhəri işğal edən və axşam saatlarında zabitləri həbs edən Rabitə Komitəsinin silahlı qüvvələri tərəfindən ortaya çıxdı. Olqa Morozovanın fikrincə, bu nöqteyi nəzər Sovet hakimiyyətinin silahlı qiyam nəticəsində qurulması barədə mövcud stereotipin nəticəsidir. Morozovanın fikrinə görə çevriliş cəhdi zabitlərin həbsi ilə əlaqədardır və bu MSR-nın qurulmasının rəsmi tarixindən sonra da baş verə bilərdi.
Muğanda qarşıdurmalar
thumb|right|Lənkəran əməliyyatı zamanı Səlimovun dəstəsindən olan Azərbaycan əsgərləri, 1919-cu ilin avqustu Morozovanın sözlərinə görə, Həştərxan bolşevikləri cəmi bir ay ərzində həm Muğan rusları, həm də yerli müsəlmanlarla münasibətləri korladılar. Morozova və Yermolenko kəndlərdə, Astarada başlayan müsəlman qiyamını, ilkin mərhələdə bolşeviklərin bir dəstəsinin məhv edildiyi Qırmızı Terror və Sovet qoşunlarının vəhşilikləri ilə əlaqələndirilir. Dobrinin yazır ki, qiyama təkan silahlı qruplaşma komandiri Hüseyn Ramazanovun dayanacağına Sovet sərhədçilərinin basqını olub,bu zaman onun iki oğlu öldü. İyunun 10-da Ramazanov Astarada bolşevik qüvvələrinə zərbə endirdi. Ona başqa bir komandir, Ramazanovun ölən oğullarından birinə qızını ərə verməyə hazırlaşan Hüseyn Əlixan da qoşuldu. Bolşeviklərin möhkəmlənməsinə baxmayaraq partizan dəstələrinin öhdəsindən gələ bilmədilər və iyunun 17-də Lənkərana qaçdılar. İyunun sonunda nizamlı Azərbaycan qoşunları Azərbaycan xüsusi komissarı Cavad-bəy Məlik-Yeqanovun komandanlığı ilə Bakıdan gələrək Ramazanovun heyətinə daxil oldu,bunun nəticəsində bolşeviklər Lənkəran və Astara arasındakı azərbaycanlılar və talışlar içərisində bolşeviklərin bütün qüvvələrini cəmləyərək bütöv bir cəbhədə yer aldılar. Bu məğlubiyyətlər MSR-da güclü hərbiləşməyə səbəb oldu. Səlahiyyət Timofey Otradnevin rəhbərliyi ilə İnqilabçı Hərbi Şuraya verildi, çoxsaylı hərbi komitələr yaradıldı və səfərbərliyə başladı. İlyaşeviç postundan kənarlaşdırılaraq,özünü doğru eser Orlov partiyasının üzvü adlandıran qoşun komandirliyinə təyin edildi.
Bu vaxt Lənkəran hökuməti ilə Rusiya Muğanı arasındakı münasibətlər gərgin olaraq qalırdı. Astara döyüşləri zamanı Muğan bölmələri,keçmiş Qırmızı Ordulu Şişkin görə, "geniş" soyğun ilə məşğul olurdu və Sovet hökuməti bu qarəti rekvizit etdi. Nəticədə Muğan dəstələri Arıçevan və Pensər uğrunda gedən döyüşlərdə mövqelərini tərk etdilər. Dobrininin dediklərinə əsaslanaraq, Astara yaxınlığında gedən döyüşlər Lənkəran bolşeviklərini Rusiyanın Muğan kəndliləri ilə münasibətlərini korlayan rekvizitləri gücləndirməyə məcbur etdi. Bu, Suxorukovun başçılıq etdiyi Bolşeviklər və eserlər arasında Lənkərandakı siyasi parçalanma fonunda baş verdi. Rus kəndliləri axırıncını dəstəklədilər. Xoşev yerli rus əhalisini Lənkərana getməyə, "tatarlar"la müharibəyə son qoymağa və yad bolşevikləri qovmağa təşviq etməyə başladı. Muğan kəndlərindən birində (müxtəlif mənbələrə görə, Astraxanovka və ya Pokrovkada) bolşeviklərin əleyhdarları Rusiya Muğanının MSR-a qarşı çıxmaq qərarına gəldikləri bir qurultay təşkil etdilər. Ziyarətə Xoşev özü rəhbərlik edirdi. Ziyarətin məqsədi, bəzi məlumatlara görə, digər zabitlərlə birlikdə iyunun ortalarında həbs olunan polkovnik İlyaşeviçin sərbəst buraxılması idi.
Sovetlərin üç cildlik "Azərbaycan tarixi" kitabına görə, 5 min nəfərə qədər adamın daxil olduğu Muğan dəstəsi iyunun 24-də Lənkəranda döyüşə girdi. Bunun ardınca cəbhə bölgəsindən ayrılan bir şəhərdə danışıqlar aparıldı. Bolşeviklər Astara cəbhəsindən alınan bölmələrin yaxınlaşacağına ümid edərək vaxtı irəli sürdülər,komandirlərin olmaması və muğanlılarda döyüş əhval-ruhiyyəsinin zəif olması səbəbindən Xoşev döyüşü davam etdirə bilmədi. Vəziyyət,iyunun 26-da axşam saat 9-da Muğan kəndliləri tərəfindən bolşeviklərin hakimiyyəti təslim etməsi və 24 saat ərzində polkovnik İlyaşeviçin sərbəst buraxılması barədə ultimatum irəli sürüldükdən sonra dəyişdi. Ultimatum yerinə yetirilmədi və iyunun 28-də səhər döyüş yenidən başladı. Böyük Bazarda və Lənkəran mayakında muğanlılar çox sayda bakılı öldürdü. Səhər Saat 9-da Timofey Otradnev də Orlov ilə birlikdə bolşevik qüvvələrinə rəhbərlik edən mayakda öldürüldü. Lakin mayak tutulandan sonra Xoşev muğanlıların icazəsiz qaçmasına icazə vermək istəmədən geri çəkilmə əmri verdi, asan qələbələrə alışmış Muğan rusları bolşeviklərin ciddi müqaviməti ilə əzildilər.
Ancaq Lənkəran komissarları məğlubiyyətə əmin idilər. Bolşeviklər güllə atdılar və MSR-da mərkəzi fiqur olan Otradnevin ölümü onların döyüş ruhunu daha da azaltdı. Bu şəraitdə Lənkərandakı sovet hakimiyyətini dayandırmaq və komissarları təxliyə etmək qərara alındı. Hətta Həştərxandan I.O.Kolomiytsev və M.S.Rumanov-Asxabadskiy bir neçə min növ döyüş sursatı ilə gəlməsi qərara təsir etmədi.
Həmçinin, Bolşeviklərin ətrafındakı müsəlman dairəsi sıxıldı. 17 iyul gecə yarısı yerli partizan dəstələri Lənkərana hücum etdilər. Hüseyn Ramazanov cənubdan, qərbdən Şahverən, şərqdən isə Hacı Osman hücuma keçdi. Döyüşlərdə nizamlı ADR qoşunları iştirak edirdi. Hər tərəfdən təzyiq altında olan bolşeviklər geri çəkilməyə başladılar, qismən şəhər qülləsində, qismən "Milyutin" və digər gəmilərdə gizlənirdilər. Mövqelərindən irəliləyən Azərbaycan qoşunlarına atəş açaraq Böyük bazar və bir çox binaları dağıtdılar. Bolşeviklər şəhərin mərkəzində təcavüzkarlara qarşı zirehli bir maşın yerləşdirdilər. Şəhərdə döyüşlər bir neçə gün davam etdi. Vəziyyətin ümidsizliyini dərk edən MSR-nın əsgərləri Baş Komandan Orlovun döyüşə çağırışlarına baxmayaraq döyüşü tərk etdilər.
Bu fonda komissarlar təxliyə edildi. Evuakuasiyanın dəqiq vaxtı məlum deyil: Morozova görə, bu, iyulun ikinci yarısında baş verib. Əvvəlcə intihar hadisələrinin olduğu Sarı adasına təxliyə təşkil olundu və bir neçə gündən sonra 300 nəfər Muğan komisarları adanı müxtəlif istiqamətlərdə yeddi barkazda tərk etdilər. Bir çoxları ağlar tərəfindən tutuldu və edam edildi; aralarında may tətilindən sonra Bakıdan qaçan sovet diplomatı Kolomiyetsev, hidroavasiya bazasının rəhbəri və Muğan hökumətlərinin əksəriyyətinin üzvü Kropotov, eser Suxorukov və s. Lənkəran bolşeviklərindən də bir neçə qrup qaçmağa müvəffəq oldu.
Morozova görə bu vaxt Lənkərandakı döyüş xəbərləri rus kəndlilərini bir araya topladı. Lənkərana olan uğursuz səfərindən sonra sarsılan Xoşevin səlahiyyətləri bərpa olunmağa başladı və Morozovaya görə Lənkərana kömək məqsədi ilə birləşən bir çox insan (bəziləri sovet rejimini dəstəkləsə də) digərləri bolşevikləri devirməyə çalışırdı, bəzilərində isə dəqiq məqsədlər yox idi. Komisarların qaçması ilə bağlı teleqram,muğanlıların Lənkərana qaçması ilə nəticələndi. 24–25 iyul tarixlərində Lənkəranın müsəlmanlar tərəfindən alınmayan hissələrini işğal etdilər və iyulun 26-da Prişibdəki qurultayda Ağ Qvardiyanın gücünü bərpa etmək qərarı verildi.
Muğanda Azərbaycan hakimiyyətinin qurulması
Yeni Ağ Qvardiyaçılar höküməti MSR-nın Astara cəbhəsindən, yerli azərbaycanlı və talışlarlar, həmçinin ADR-in nizami hərbi hissələrindən misras qalmışdı. Həbsdən azad edilən və Lənkərana rəhbərlik edən polkovnik İlyaşeviç azərbaycanlıları Rusiya Astarasının hüdudlarından kənara çıxmağa və Muğan məsələsini Paris Sülh Konfransına çıxarmağa dəvət edərək Azərbaycan tərəfi ilə danışıqlara başladı. Azərbaycanlı tarixçi Mehman Süleymanovun sözlərinə görə, muğanlılar İngilislərin diplomatik dəstəyinə ümid edərək vaxt keçirirdilər, lakin Azərbaycanın Lənkəran rayonu və Muğan bölgəsindəki hüquqlarını dəstəklədilər. Çaşqın muğanlılar, gücü əllərindən vermək niyyətində deyildilər. Döyüşlər bütün cəbhədə davam etdi və avqustun 10-da muğanlılar bəzi güzəştlərə getmək istəyərək, Azərbaycan mövqelərinə həlledici hücum etdilər. Lakin, muğanlılar Azərbaycanın müdafiə xəttini keçə bilmədilər və ertəsi gün Ümum Muğan Konqresi Azərbaycan hakimiyyətinin tanınmasını elan etdi.
Razılaşmaya görə, hakimiyyətin təslim olması bir neçə mərhələdə baş verdi və Azərbaycan bölmələri və partizanları və Muğan birləşmələri mövqelərindən çəkilməklə başladı. M. Süleymanovun qeyd etdiyi kimi,avqustun 12-də onu qarşılayan yerli əhalinin nəzarəti altında, Lənkərana kiçik bir azərbaycanlı dəstəsi daxil oldu. Elə həmin gün Lənkəran qəzasının Administrasiyası üzrə Xüsusi Komissarı Cavad-bəy Məlik-Yeqanov mahalda hərbi vəziyyət elan etdi. Avqustun 13-dəki müqaviləyə əsasən şəhər Azərbaycanın nəzarəti altına keçdi. Muğan və Lənkəranda Cavad-bəy Məlik-Yeqanovun başçılığı ilə Lənkəran general-qubernatorluğu yaradıldı.
Muğanlılar təslim olmağa məcbur olsalar da, bölgədə təcrübəli rus zabitlərinin başçılığı ilə əhəmiyyətli hərbi gücə sahib olmağa davam etdilər. Hətta avqustun 11-də keçirilən Ümum Muğan Konqresinin Azərbaycan hökumətini tanımaq qərarında yerli rus əhalisinin Rusiyanın tərkibində olmaq istədiyindən danışıldı və Mehman Süleymanovun fikrincə, belə gücə malik olan muğanlılar istənilən vaxt Denikini dəstəkləyə və Azərbaycanı arxadan vura bilərdilər. Bunu nəzərə alan Azərbaycan hökuməti bölgəni nəhayət sakitləşdirmək üçün Salyandan qondarma Lənkərandakı bolşevik hökumətinin şərtləri ilə,iyulun əvvəlində yaradılmış "Lənkəran dəstəsi"ni göndərdi.
General Həbib-bəy Səlimovun rəhbərlik etdiyi dəstə avqustun 14-də Hacıqabuldan Salyana, oradan da avqustun 17-də Muğan istiqamətində yollandılar. Hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarov Səlimovdan Muğandan alınan hər hansı bir silahın geri alınmasını əmr etdi. Yerli rus əhalisi silahlarını təhvil verməkdən imtina etdilər, ancaq azərbaycanlı birləşmələr Lənkərana gedən yolda rus kəndlərini tək-tək tərksilah etdilər, bunların arasında Prişib kəndi də var idi. General Səlimov Lənkəran dəstəsində qaydalara, nizam-intizama da diqqət yetirirdi — hətta bir əsgər bir rus mikroavtobusu soyduğuna görə asılmışdı. Avqustun 23-də Azərbaycan bölmələri Lənkərana girdilər və polkovnik İlyaşeviçin rus qoşunları müqavimət göstərmədən tərksilah edildi. Bundan sonra Lənkəran dəstəsi rus kəndlərinin tərksilahını davam etdirdi: məsələn, Biləsuvar avqustun 26-da, Astraxanbazar 28 avqustda tərksilah edildi. Silahsızlaşdırma missiyasını uğurla başa vurduqdan sonra Lənkəran dəstəsi sentyabrın 3-də Hacıqabula qayıtdı. Rusiya Muğan əhalisindən 22 silah və 32 pulemyotla yanaşı, 4 minə qədər mərmi, üç yük maşını, 209 xidmət atı və çox sayda müxtəlif hərbi texnika geri alındı. Yuxarıda sadalananlardan əlavə, 517 tüfəng, 93 türk istehsalı tüfəng, 382 ov silahı, 36 süngü, 670 ingilis gülləsi, 12.454 tüfəng gülləsi, 26 səhra topları üçün mərmi, 517 berdan tüfənfi, 3 aeroplan mərmisi, 15 qılınc və 40 xəncər və 289 növ digər silahlar qeydiyyata alınmışdır.
Sonrakı hadisələr
Muğan hadisələrindən sonra Bakı quberniyasının cənub qəzaları nəhayət Azərbaycanın tərkib hissəsi oldu, ancaq bölgədə uzun müddət qeyri-sabitlik hökm sürdü. 1920-ci il yanvarın əvvəlində qarnizon adyutantı Həşimov Lənkərandan Azərbaycan ordusunun Baş Qərargahına Lənkəranda və Muğanda vəziyyətin sakit olduğunu bildirdi; lakin "Mugan əhalisi arasında bolşeviklərin son uğurları ilə əlaqədar olaraq diqqət mərkəzində olan Privolnoye (Cəlilabad), Qriqorevka (Şaran), Otrubintsi kimi kəndlərin bolşevik təşkilatında artım var." Həşimov 1919-cu ildə Səlimov kampaniyası zamanı tərksilahdan xilas olan kəndləri tərksilah etməyi tövsiyə etdi. 1920-ci ilin mart ayının əvvəlində Lənkəran qəzası komissarı Bəhram xan Naxçıvanski, güclü bolşevik təşviqatı, təbliğatçılarda böyük miqdarda pulun olması və mübarizəyə qalxmış kəndlərdə yaxşı silahlanmanın olduğu barədə məlumat verdi; bölgədəki hərbi mövcudluğu dərhal gücləndirməyi və Bolşevik tərəfdarı kəndləri tərksilah etməyi zəruri saydığını bildirdi.
Aprelin 28-də Aprel işğalı (Bakı əməliyyatı) nəticəsində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti süquta uğradı. Bir neçə gündən sonra Lənkəranda və Muğanda Sovet hakimiyyəti quruldu; İnqilabi Hərbi Şura yaradıldı. Tezliklə (artıq may ayının sonunda) Lənkəran qəzasında Sovet rejiminin silahlı müxalifəti yarandı. Mehman Süleymanovun fikrincə, müsəlman əhalinin Sovet siyasətini anlamaması səbəbindən Sovet hakimiyyəti sinif mübarizə bəhanəsi ilə yerli ənənələrə və adətlərə və kütləvi tələblərə hörmətsizlik etmişdir. Bölgədə uzun müddət fəaliyyət göstərən müsəlman partizan dəstələri, bir çoxu Muğan hadisələri əsnasında Astara üsyanının təşkilatçıları və rəhbərləri — keçmiş türk kapralı Yusuf Camal Paşa, Şahverən, Hüseyn Əlixan və başqaları tərəfindən idarə edildi. Paralel olaraq, Şimali Muğanda, Cavad qəzasında silahlı birləşmələr meydana çıxdı. Mənbələrdə Lənkəran üsyanı olaraq xatırlanan silahlı müqavimət yalnız 1921-ci ilin oktyabrında yatırıla bildi. Lakin Mehman Süleymanovun qeyd etdiyi kimi, bölgədəki Sovet hakimiyyətindən narazılıqlar daha uzun illər davam etdi.
Dargin dili
Dargin dilləri — Nax-Dağıstan dillərinin qolu. Darginlərin Rusiyanın Dağıstan bölgəsinin şimal-şərqi dağlıq hissəində darginlərin ənənvi yaşadığı ərazidə - Akuşin rayonunda, Buynak rayonunda, Serokalin rayonunda, Levaşin rayonunda, Daxadyev rayonunda, Kaytağ rayonunda, Karabudaxken rayonunda və Aqul rayonunda və 1950-ci ildən sonra əksəriyyətinin kömürüldüyü aran yerlərində istifadə edilir. Ümumi danışanların sayı 485 705 nəfərdi (2010, siyahıyaalma).
Tərkibi
17 dialekti, 6 qrupu var, bəzi dialektlər bir-birini başa düşmür.
Tədqiqatçıların nəticəsinə görə ümumi dargin dilinin ayrılması b.e əvvəl III əsrdə baş verib.
Oman milli futbol komandası
Oman milli futbol komandası — Omanın milli futbol komandası. Komanda Oman Futbol Assosiasiyası tərəfindən idarə olunur.
Sarıtəpə (Şəmkir)
Tarixi
Kənd 1988-ci ildə Orta Asiyadan qovulan Axısqa Türkləri üçün salınmışdır. İlk adı Şəmkir kəndi olub, sonra isə dəyişdirilib Sarıtəpə qoyulmuşdur.
Əhalisi
Kənd əhalisi 2289 nəfərdir ki, onunda 49% kişi, 51% isə qadınlar təşkil edir. Əhalisini əsasən axısqa türkləri təşkil edir.
İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq və əkinçilik təşkil edir.
Muçu
Muçu — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Xaltan bələdiyyəsinin tərkibindədir.
Toponimikası
Muçu oyk., sadə. Quba r-nunun Xaltan i.ə.v.-də kənd. Dağətəyi ərazidədir. Əsl adının Mouci olduğu söylənilir. Mucu variantında da qeydə alınmışdır. Tədqiqatçıların ehtimalına görə, oykonim ərəb dilindəki mouc (səngər, sədd) sözündən və tat dilində isimlərin sonuna əlavə olunaraq müəyyənlik bildirən -/ şək. -sindən ibarətdir. Yaşayış məntəqəsinin adı “səngər, sədd yeri” məna¬sındadır. Muçu eyni zamanda XV əsrdə səfə- vilərin hərbi dəstələrindən biri olmuşdur. Döyüş zamanı öndə gedən muçi və çərxçi dəstələri öz fəaliyyətləri ilə seçilir və qələbənin təmin olunmasında böyük rol oynayırdılar.
Əhalisi
Kənddə təqribən 100 ev var. Əhalisi tatlardır. 2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 492 nəfər əhali yaşayır.
Kərimbəyli (Babək)
Kərimbəyli (əvvəlki adı: Leninabad) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Kərimbəyli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Leninabad kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Leninabad kəndi Kərimbəyli kəndi, Leninabad kənd inzibati-ərazi vahidi Kərimbəyli kənd inzibati-ərazi vahidi adlandırılmışdır.
Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.
Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.
Təhsil
Kənddə Kərimbəyli kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.
Sərhad Məmmədov
Sərhad Məmmədov — Azərbaycan Kommunist Partiyası Yardımlı Rayon Komitəsinin birinci katibi, Lənkəran Rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri.
Həyatı
Sərhad Əsəd oğlu Məmmədov 28 may 1933 ildə Lənkəran rayonu Gərmətük qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1952-ci ildə Gərmətük qəsəbə orta məktəbini, 1958-ci ildə Azərbaycan Dövlət Xalq Təsərrüfatı İnstitutu plan-iqtisad fakültəsinin kənd təsərrüfatı şöbəsini, 1978-ci ildə Moskva Ali Partiya Məktəbini, 1990-cı ildə Timiryazev adına Ümumittifaq Kənd Təsərrüfatı Akademiyasının pedaqoji fakültəsini bitirmişdir. İstefada olan polkovnik-leytenant olmuşdur.
Ailəli olmuşdur, 6 övladı var.
Siyasi fəaliyyəti
Sərhad Məmmədovun Respublika Mərkəzi Statistika İdarəsi Lənkəran Rayon Müfəttişliyində tədarük üzrə müfəttiş (1958–1960), rayon komsomol komitəsində təlimatçı (1960–1961), "Albaniya" (Girdəni) kolxozunda (1961–1962), "Lənkəran" çayçılıq sovxozunda iqtisadçı-aqronom (1962–1964), H.Aslanov adına sovxozda baş iqtisadçı (1964–1967), "Lənkəransutikinti" trestində plan-maliyyə şöbəsinin rəisi (1967–1969), H.Aslanov adına sovxoz partiya komitəsinin katibi (1969–1971), şəhər Partiya Komitəsinin təşkilat-partiya işi şöbəsinin müdiri (1971–1972), şəhər Xalq Nəzarəti Komitəsinin sədri (1972–1973), Lənkəran Rayon Xalq Deputatları Soveti İcraiyyə Komitəsinin sədri (1973–1980), Yardımlı Rayon Partiya Komitəsinin I katibi (1980–1987), Lənkəran Aqrar-Sənaye Kombinatında aparıcı mütəxəssis (1987), Lənkəran Sovxoz-Texnikumda müəllim (1987–1990), Lənkəran Şəhər İcra Hakimiyyəti başçısının sosial-iqtisadi məsələlər üzrə müavini (1991–1992), şəhər icra hakimiyyəti başçısının Gərmətük qəsəbəsi üzrə nümayəndəsi (1992–1994) işləmişdir.
10-cu və 11-ci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı olmuş, 2 dəfə Qırmızı Əmək Bayrağı, "Şərəf Nişanı" ordenləri, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı, müxtəlif medallar və döş nişanları ilə təltif olunmuşdur.
Azərbaycan Kommunist Partiyasının XXIX, XXX və XXXI qurultaylarının nümayəndəsi olmuş və Mərkəzi Komitənin tərkibinə seçilmişdir. X və XI çağırışlarda (1981 və 1985) Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmiş və mədəniyyət komissiyasının üzvü olmuşdur.
Lənkəran Ziyalılar Cəmiyyətinin sədri (1993–1998), Respublika Ziyalılar Cəmiyyətinin idarə heyətinin üzvü (1993–1998) olmuşdur. Lənkəran Ağsaqqallar Şurası sədrinin müavini olmuşdur. (2008-ci ildən). Eyni zamanda Lənkəran Dövlət Universitetinin valideynlər şurasının (2000-ci ildən) sədri də olmuşdur.
Joze Qratsiano da Silva
Joze Qratsiano da Silva (d. 17 noyabr 1949) — Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının 8-ci Baş direktoru.
Həyatı
17 noyabr 1949-cu ildə anadan olmuşdur.
O, 30 ildən artıq ərzaq təhlükəsizliyi və kənd təsərrüfatı məsələləri sahəsində çalışmışdır. 2001-ci ildə Braziliyanın "Sıfır Aclıq" proqramını hazırlayan komandaya rəhbərlik etmişdir. 2003-cü ildə Braziliyada Ərzaq Təhlükəsizliyi və Aclıqla Mübarizə üzrə xüsusi nazir olmuşdur.
26 iyun 2011-ci ildə 26 üzv ölkənin nümayəndələrindən ibarət konfransda BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının baş direktoru vəzifəsinə seçilmiş və 2012-ci ildə baş direktor mandatını qəbul edəndən bəri təşkilatın daxilində böyük transformasiya dəyişikliklərinə rəhbərlik etmişdir.
Mükafatları
25 may 2015-ci ildə ona Bakı Dövlət Universitetinin Fəxri doktoru adı verilmişdir.
Qorallar
thumb|270px|Qural rəqsi Qurallar (Górale; Gorali) — Polyakların etnik qurupudur. Onlar əsasən Polşanın cənubunda (Podqale və Beskid), Slovakiyanın şimal-qərbində (Kisuse, Liptov, Spiş, Orapa regionları, Çadsa, Tvrdoşin, Nanestovo, Liptovski, Stara Lyobovya, Kejmarok rayonlarında) və Çexiyanın şimal-şərqində (Fridek-Mistek, Opava, Bruntal dairələri) yayılmışdır. Az sayda diaspor ukrayn və rumın Bukovinasında və Çikaqoda mövcuddur. Qoralların ümumi sayı 0,5 - 2,5 milyon nəfərdir.
Qısa məlumat
Polşanın Malopolsk voyevodstvosunda və Slovakiyada yayılmış qorallar Malopolskoye dialektində danışırlar. Silez və Opolsk voyevodstvosunda və Çexiyada isə Silez dialektində danışırlar. Onla öz aralarında polyak, çex və slovak dillərində danışırlar. Böyük əksəriyyəti katolik az bir qismi usə provaslavdır.
Qural torpaqları XII—XVIII əsrlərdə Polşanın cənub dağlıq ərazilırini əhatə edirdi.
Qurallar vahid adları, coğrafi məkanları və mədəni birliyi yoxdur. Bu etnik qurp Polyakların tərkibinə daxil olub onların bir hissəsini təşkil edir. Alcaq Polşanın 1939-1945-ci illər işğalı zamanı Üçüncü Reyx dönəmində qorallara polyaklara eyni hüquqlar verilmişdir. Onlar ayrı bir xalq hesab edilirdilər. Əsasən dağlıq ərazilərdə yaşaması onların fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biridir. Onların əsas məşğuliyyəti maldarlıq və meşə təsərrüfatıdır. Müxtəlif süd məhsullarının istehsalı ilə məşgül olurlar. Xüsusi ilə kartofçuluq və taxılçılıq mühüm təsərrüfat sahəsidir. Dağlıq ərazilərdə yaşadığından dəmyə əkinliyi üstünlük təşkil edir.
Qorallar arasında dairəvi rəqs koleso adlanır. Polşada qoral mədəniyyət birbirlikləri fəaliyyət göstərir. Burada hətta qoralların müəyyən festifalları keçirilir.
Dünya ədəbiyyatına qorallar haqqında ilk məlumatı polşa yazıçısı Henrik Senkeviç Potok kitabında (1886) məlumat vermişdir. O, burada qorallar tərəfindən kral Yan Kazimiri 1656-cı ilin yanvarında geri qayıdarkən Sileziyada isveçlilərdən qoruduğunu yazmışdır.
Con Vallis
thumbnail Con Vallis (1616-1703) — ingilis riyaziyyatçısı
Həyatı
thumb|Opera mathematica, 1699
Elmi fəaliyyəti
İngiltərənin Oksford Universitetində Con Vallis mühazirə oxumuşdur.
Con Vallisin "Sonsuzluğun hesabı" əsəri sonsuz kiçilən kəmiyyətlərin hesabının yaranmasında böyük rol oynamışdır.
Erigeron yukonensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Qubadlı (Əcəbşir)
Qubadlı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əcəbşir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 330 nəfər yaşayır (76 ailə).
Bulbophyllum inunctum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əhmədli (Laçın)
Əhmədli (Molla Əhmədli) — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonu Əhmədli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 2020-ci ildə İkinci Qarabağ müharibəsi sonunda imzalanmış atəşkəs bəyanatına əsasən 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.
Tarixi
Ağoğlançayın (Həkəri çayının qolu) sahilində, Qarabağ yaylasındadır. Keçmiş adı Molla Əhmədli olmuşdur. Kənd XIX əsrin ikinci yarısında Varazğun yeri adlanan ərazidən buraya köçmüşdür. Kəndin adını Molla Əhməd şəxs adı ilə bağlayırlar.
Laçın rayonunun ərazisində eyniadlı mineral bulaq və çay mövcuddur.
Abidələri
Kənddəki körpü Seyid Əmir körpüsü adlanır
İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.
Əhalisi
Əhalisinin milli tərkibi azərbaycanlılardan ibarətdir.
Alt paltarı
300px|thumb|Kişi alt paltarı 300px|thumb|Qadın alt paltarı Alt paltarı ( — sarınmış, bükülmüş və ümumiyyətlə «qısa şalvarlar» ) — bilavasitə çılpaq bədənə geyilən geyim. Ənənəvi olaraq alt paltarlar sağrı və cinsiyyət orqanlarını bağlayır. Qadınlar və kişilər üçün alt paltarları mövcuddur. Bir qayda olaraq, əsl alt paltarlarını pambıq və ipək materiallardan hazırlayırlar, ancaq sintetik və kətan materiallardan da istifadə olunur. Müasir dövrdə kişilər və qadınlar üçün alt paltarlarının çox sayda biçim və növləri mövcuddur:
Kişi və qadın alt paltarı növləri
Alt paltarların bir çox modelləri (bokserləri çıxmaqla) bədənə sıx yapışır. Alt paltarlar üst geyimləri bir sıra ifrazatlarla (tər və sidik) çirklənmədən, həmçinin intim bölgələri üst paltarların çirklərinin daxil olunmasından qoruyur. Soyuq aylarda alt paltarı əlavə istilik sağlayaraq soyuqlamadan qoruyur.
Feyxoa
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Meyvə portuqal əsilli braziliyalı botanik Xuan da Silva Feyxonun şərəfinə adlandırılmışdır.
Əhəmiyyəti
Feyxoa meyvəsinin əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri, onda suda həll olunan yod birləşmələrinin olmasıdır. Ən çox yod ehtiyatı olan bitkilərdəndir. Bir kiloqram təzə feyxoa meyvəsində 2-dən 10 mq-a qədər yod vardır. Ona görə də, orqanizmdə yod çatışmazlığı nəticəsində baş verən xəstəliklərdə xüsusilə faydalıdır.
Aterosklerozda və qalxanvari vəzinin xəstəliyində feyxoa qəbul etməyin profilaktik və müalicəvi əhəmiyyəti vardır.
Təbii yayılması
Qərbi Paraqvay, Cənubi Braziliya və Argentinada təbii halda bitir. Krım, Soçi və Batumidə geniş sahələrdə əkilib becərilir.
Azərbaycanda yayılması
Astara və Lənkəranda geniş sahədə feyxoa bağları vardır. Tək-tək növlərinə Bakı, Gəncə, Göyçay, Balakəndə və s. bölgələrdə təsadüf edilir.
İstisu kurortu
İstisu kurortu və ya İstisu sanatoriyası — 1927-ci ildə yaradılmış Kəlbəcər rayonunun İstisu qəsəbəsində 2225 metr yüksəklikdə yerləşən müalicə-istirahət mərkəzi. 1970-ci ildə SSRİ hökumətinin qərarı ilə İstisu kurortu ümumittifaq əhəmiyyətli kurortlar siyahısına daxil edilmişdir. Burada hər il 50 min nəfər müalicə olunur və istirahət edirdi. 1980-ci illərdə sanatoriyanın tərkibində sudoldurma zavodu tikilib. Burada Yuxarı İstisu, Aşagı İstisu, Qoturlu və Tutğun mineral su yataqlarından gündə 800 min litrdən artıq mineral su istehsal edilirdi. 1993-cü ildə Kəlbəcər Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edildikdən sonra kurort tamamilə dağıdılıb, burada çıxan mineral müalicəvi sular isə qanunsuz olaraq başqa ad altında xarici ölkələrə satılıb. İkinci Qarabağ müharibəsi ndən sonra Azərbaycan Respublikası, Rusiya Federasiyası Prezidentləri və Ermənistan Respublikası baş nazirinin imzaladığı üçtərəfli Bəyanata əsasən 2020-ci il noyabrın ayının 25-də Kəlbəcər işğaldan azad edilib.
Haqqında
thumb|Aşağı istisu, Mineral sudoldurma zavodu erməni işğalından sonra İstisu kurortu Kəlbəcər rayonu nun İstisu qəsəbəsi ndə 2225 metr hündürlükdə yerləşir. Burada yerləşən bulaqlar 1138-ci ildə güclü zəlzələ zamanı yer qabığının qabarması və çatlaması nəticəsində əmələ gəlib. Bulaqların müalicəvi xüsusiyyətlərinin olması yerli əhaliyə XII əsrdən məlum olub. İstisu isti, qaynar su deməkdir. Buradan çıxan sular hipertermal, karbon qazlı, hidrokarbonatlı-xloridli-sulfatlı-natriumludur. İstisu mineral bulaqları fəaliyyətdə olan 12 bulaqdan ibarətdir. İstisuyun hərarəti 58,8 0C dərəcədir. Cəmi mineralların sayı 6,7 qrama çatan 1 litr suyun tərkibi göstərir ki, litium ,brom, yod, mərgümüş ,fosfor,sink, mis,nikel,maqnezium, dəmir və digər kimyəvi maddələrlə zəngindir. Bu bulaqlardan biri 8 metrədək hündürlükdə fəvvarə vurur. İstisu mənbələrindən hər il 3 milyard 963 mln. litr su çıxır. Bu suyun da əksəriyyəti çaylara axıb gedir.
Mirəli Qaşqay a görə İstisu öz kimyəvi tərkibi və fiziki xüsusiyyətlərinə görə, dünyada məşhur olan Karlovı-Varı bulaqları ilə eynidir və bəzi xüsusiyyətlərinə görə dünyada yeganədir.
Aprel inqilabından sonra 1925-ci ildə Azərbaycan SSR Səhiyyə Komissarlığının nəzdində kurort bölməsi yaradılır. Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi və Xalq Komissarlığı Şurası tərəfindən respublikamızda müalicəvi yerlərin (kurortlar) təşkili barədə qərar qəbul olunur. 1927-ci ildə burada müalicə-istirahət mərkəzi olan İstisu kurortu fəaliyyətə başlayır. 1951-ci ildə Yuxarı İstisuda vannalar və kurort xəstəxanası, mehmanxana tikilir. 1970-ci ildə SSRİ hökumətinin qərarı ilə İstisu kurortu ümumittifaq əhəmiyyətli kurortlar siyahısına daxil edilir. Burada hər il 50 min nəfər müalicə olunur və istirahət edirdi. 1980-ci illərdə sanatoriyanın tərkibində sudoldurma zavodu tikilib. Burada yerləşən mineral su yataqlarından gündə 800 min litrdən artıq mineral su istehsal edilirdi.
İşğalı
27 mart 1993-cü ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən başlanan genişmiqyaslı hücum nəticəsində Kəlbəcər rayonu işğal edilmişdir. İşğal nəticəsində 511 nəfər həlak olmuş, 321 nəfər itkin düşmüş və girov götürülmüşdür, rayona 761 milyon ABŞ dolları məbləğində ziyan dəymişdir. Rayon mərkəzi, 150-ə yaxın kənd, həmçinin onlarla tarixi-mədəniyyət abidəsi, bir muzey, “İstisu” sanatoriyası Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən məhv edilmişdir İşğalçılar buradan çıxan müalicəvi mineral suyun adını dəyişərək "Cermux" adı ilə xarici ölkələrə satıblar.
Azad edilməsi
İkinci Qarabağ müharibəsinin bitməsinə səbəb olan Azərbaycan Respublikası, Rusiya Federasiyası Prezidentləri və Ermənistan Respublikası baş nazirinin imzaladığı üçtərəfli Bəyanata əsasən 2020-ci il noyabrın ayının 25-də Kəlbəcər o cümlədən də İstisu ərazisi işğaldan azad edilib.
Orta Xuc
Toponimikası
Orta Xuc oyk., mür. Quba r-nunun Xucbala i.ə.v.-də kənd. Qusar maili düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsi Aşağı Xuc və Xucbala (Yuxan Xuc deməkdir) kəndlərinin arasmda yerləşdiyi üçün belə adlandırılmışdır. Eyni zamanda digər iki kənd Orta Xuc kəndi əsasında yarandığı üçün bu kənd mərkəz rolu oynamışdır.
Pirsaat su anbarı
Pirsaat su anbarı — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunda Pirsaat çayı üzərində yerləşən hidroqurğu.
Tarixi
Anbar 1964-cü ildə istifadəyə verilmişdir. 2003-2010-cu illərdə yenidən qurulmuşdur.
Həcmi
Ümumi həcmi 17 milyon kubmetr, faydalı həcmi 12 milyon kubmetrdir.
Qidalanması
Pirsaat su anbarı daha çox yağış və dağ çaylarının suyu ilə dolur.
Faydası
Hacıqabul rayonunun Pirsaat və Navahı qəsəbələrinin, Rəncbər, Qubalıbalaoğlan, Atbulaq kəndlərinin 7,4 min hektar əkin sahəsi bu anbara toplanan suyun hesabına suvarılır. Eyni zamanda bu hidroqurğu vasitəsi ilə Pirsaat çayı tənzimlənir və illik atmosfer yağıntıları normadan artıq olduğu zaman ərazini, o cümlədən rayon mərkəzini sel sularından və daşqınlardan mühafizə edir.
İlk dəfə 2014-cü ildə yağıntıların olmaması, havaların quraq və kəskin isti keçməsi su anbarının qurumasına səbəb olmuşdur. Anbarın su ilə qidalanmaması səbəbindən əkin sahələrinin suvarılmasında problemlər yaranmışdır.
2016 və 2022-ci ilin iyulunda neçə ildən sonra ilk dəfə su anbarı dolub.
Su anbarı mütəmadi olaraq quruyub, dolur.
Rona-Alplar
Ron-Alp (, IPA: [ron.alp]) — Fransanın cənub-şərqində bölgə. Mərkəzi Lyon şəhəridir.
Rəhmanlı (Əcəbşir)
Rəhmanlı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əcəbşir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 363 nəfər yaşayır (84 ailə).
Tətil (film, 2006)
Tətil—baş rolda Kameron Diaz, Keyt Vinsletin oynadığı, rejissor Nensi Meyersin çəkdiyi ABŞ filmi.
Mövzu
Ayris ilə Amanda bir-birlərindən 6.000 uzaqda yaşadığı halda romantik baxımdan eyni mövqedədirlər. Miladın dərhal əvvəlində ikisi də həyat yoldaşlarını həyatlarından bir müddətə çıxartmağa qərar vermişdir. Qısacası ikisi də nostaljik Milad mahnıları söyləyəcək rejimdə deyil. Milad tətilində şəhərdən uzaqlaşmaq istəyən Amanda, qarşılıqlı ev dəyişməsi mövzusunda mütəxəssisləşmiş bir internet saytına girdiyində problemlərinin mükəmməl həllini Ayrisin İngiltərədəki evində tapar. Bunun üzərinə Amanda ilə Ayris arasındakı yazışmalar, iki həftəliyinə qarşılıqlı olaraq bir-birinin evinə daşınmaq üçün razılaşmaqla nəticələnər...
Xarici keçidlər
Resmi saytı
Çin–Vyetnam müharibəsi
Çin–Vyetnam müharibəsi və ya Üçüncü Hind-Çin müharibəsi — 1979-cu ildə Çin və Vyetnam arasında baş vermiş sərhəd toqquşması. Vyetnamın Kambocanı işğal etməsi ilə baş vermiş qısa müddətli, fəqət qanlı hərbi toqquşmasıdır. Vyetnam Kambocanı işğal edərək, Pol Pot rəhbərliyindəki Qırmızı kxmerlər hökuməti tərəfindən idarə edilən rejimə son qoymuş və bunu bəhanə edən Çin Xalq Azadlıq Ordusu hücuma keçmişdir. Vyetnamın şimal hissələrində qısa bir müddət ərzində Çin hücumları baş vermiş və bir ay sonra Çin hərbi birlikləri geriyə çəkilmişdirlər. Hər iki tərəf də öz qələbəsini elan etmişdir. Bu müharibə hal-hazırda da, Vyetnam üçün önəmli bir yerə malikdir. Çin ordusu geriyə çəkilən zaman çox güclü bir şəkildə “yandırılmış torpaq” taktikasından istifadə etmişdir. Kəndləri, magistral və dəmir yollarını məhv edərək, Vyetnamın sahil hissələrində infrastruktura böyük ziyan vurulmuşdur.
Çin-Sovet ziddiyətinin kuliminasiya nöqtəsində meydana çıxmış müharibə SSRİ-nin müttəfiqi olan Vyetnamı müdafiə edə bilmədiyini göstərdi. Müharibə dövründə mümkün SSRİ hücumuna qarşı 1,5 milyon Çinli əsgər Çin-Sovet sərhədi boyu tam döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirilmişdir.
Əhmədli (Şamaxı)
Tarixi
Kənd XIX əsrdə salınıb.
Sabirkənd (Şəmkir)
Sabirkənd – Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhmədli (Şamaxı)
Toponimikası
Kəndin adını Əhməd şəxs adı ilə bağlayırlar.
Sabirkənd (Şəmkir)
Əhalisi
Kənd əhalisi 4937 nəfərdir ki, onunda 2523 nəfəri kişi, 2414 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.
Əhmədli (Şamaxı)
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Pirsaat çayının sahilində, Çobançatladan dağının şimal ətəyində yerləşir.
Sabirkənd (Şəmkir)
İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq və əkinçilikdir.
Əhmədli (Şamaxı)
Əhalisi
Kənd əhalisi 545 nəfərdir ki, onunda 248 nəfəri kişi, 297 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.
Sünbülvari qarğaotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Şahzadə Filip hərəkatı
thumb|Şahzadə Filip Şahzadə Filip hərəkatı — qeyri-ənənəvi inanclardan biri.
Sakit okeandakı Yeni Hibrid arxipelaqına daxil olan Tanna adasının sakinləri şahzadə Filipin (Filip Mauntbetten - Edinburq hersoqu, Kraliça II Elizabetin həyat yoldaşı) qonşu dağda yaşayan qədim ruhun oğlu olduğuna inanır və tanrı kimi ona sitayiş edirlər. Tayfanın inancına görə, dağdakı ruh – şahzadənin atası uzaq dənizlərə səyahətə çıxıb və gec-tez öz vətəninə qayıdacaq.
Bu kult İkinci dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra ortaya çıxıb. Hərbçilərin ərazini tərk etməsi nəticəsində zəif inkişaf etmiş dövlətlər hərbi bazaların özləri ilə birlikdə gətirdikləri bütün maraqlı və ecazkar əşyalardan məhrum qalmışdılar. 1974-cü ildə Britaniya Krallığı ailəsi tərkibinə Tanna adasının da daxil olduğu Vanuatu Respublikasına səfər zamanı bahalı hədiyyələr gətirmişdi. Bunun nəticəsində respublikanın 83 adasının hər birində şahzadə Filipin şəkilləri olan məbədlər tikilmişdi. Deyilənə görə, yerli əhalinin onu ilahi varlıq kimi qəbul etməsini əyləncəli sayan şahzadə buna etiraz etməmişdir.
Poliqam aktinidiya
Poliqam aktinidiya və ya Xortumlu aktinidiya
Şahzadə Filip hərəkatı
Yeri gəlmişkən, qəribə dini təlimləri araşdıran bir rus bloger Okeaniyadakı bəzi tayfaların hətta adi konservlənmiş ətə sitayiş etdiklərini deyir. Burada şahzadə Filip hərəkatı ilə ortaq cəhətlər nəzərə çarpır. Müharibə illərində bu adalarda özləriylə azuqə gətirən amerikalı əsgərlər məskunlaşmışdı. Konservlənmiş ət yerli əhalinin o qədər xoşuna gəlmişdi ki, onu ilahiləşdirmişdilər. Bu gün yerlilər konserv qablarına dualar edir və inanırlar ki, bu duaların müqabilində səmadan onlara dadlı yeməklər enəcək.
Poliqam aktinidiya
Təbii yayılması
Saxalində, Koreyada, Şimal-Şərqi Çində təbii halda bitir.
Botaniki təsviri
Kol lianasıdır. Cavan zoğların qabığı boz-qonur, yaşlılarda qırmızımtıl-qonurdur. Yarpaqları vegetasiya dövründə rəngini dəyişir. İyunun əvvəlindən avqustun ortalarınadək təxminən 30 gün ağ, ətirli çiçəklərlə çiçəkləyir. Bitki birevlidir. Hündürlüyü 5–8 m-ə qədər, gövdəsinin qalınlığı 2–3 sm olan, orta boylu lianadır. Xarici görünüşünə görə kolomikta aktinidiyasına bənzəyir, ancaq ondan kiçikdir, az budaqlanır. Yarpaqlarının itiuclu və kənarının itidişli olması ilə başqa növlərdən fərqlənir. Ətirli, ağ rəngli çiçəkləri ikicinslidir. Diametri 2,5 sm-ə qədər olur. Meyvəsi silindrvari, ucdan sivri buruncuqludur. Sentyabr-oktyabr aylarında yetişmiş meyvələri açıq-narıncı rəngdə olur. Meyvələrinin uzunluğu 4 sm-dək olub, sentyabr ayında yetişir, həmin dövrdə rəngi kəskin dəyişir.
Ekologiyası
İsti, rütubətsevəndir, günəşin sərt şüalarından yarpaqları yanır.
Azərbaycanda yayılması
Abşeronda, Lənkəranda, Astarada özəl həyətyanı sahələrdə rast gəlinir. Mədəni şəraitdə XIX əsrin 60-cı illərindən becərilir.
İstifadəsi
Canlı çəpərlərin salınmasında, divarların örtülməsində dekorativ bitki kimi istifadə olunur. Meyvələri askorbin turşusu ilə zəngindir.
Gəraylar
Gəraylar (Geraylar, Giraylar (əski ərəb əlifbası ilə: كرایلر; tək halda: (Gəray) كراى) —   Krımda, XV əsrin əvvəllərindən 1783-cü ilə qədər — Krım xanlığının Rusiya imperiyası tərəfindən işğalına qədər, hakimiyyətdə olmuş hökmdar sülaləsi.
Sülalənin banisi Krımın ilk xanı olmuş I Hacı Gəraydır. O, uzun müddət Krımın Qızıl Ordadan ayrılması və müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmışdır. I Hacı Gərayın nəsil şəcərəsi barədə bir neçə versiya mövcuddur ki, bu da tarixçilər arasında mübahisələrə yol açır. Gərayların özlərinin rəsmi açıqlamalarına görə onlar Çingiz xanın nəslindəndirlər. Amma ehtimal var ki, əslində I Hacı Gəray heç də Çingiz xan nəslindən yox, əslində məşhur monqol-türk mənşəli gəraylar nəslindən idi və onun Çingiz xan nəslindən olması sonradan uydurulmuşdur.
Bu sülələnin bəzi nümayəndələri isə Kazan, Həştərxan və Qasım xanlıqlarında hakimiyyətdə olmuşlar.
Sülalənin nümayəndələrində biri - Dövlət Gəray, tarixdə daha çox, Rus çarı İvan Qroznı ilə etdiyi müharibələri ilə yadda qalmışdır.
Hal-hazırda bu nəsildən olan və Londonda yaşayan Cəzzar Pamir Gəray Krım taxtının qanuni varisi hesab edilir.
"Gəray" sözü haqqında
Bu söz, sülalənin banisi olan I Hacı Gərayın adı idi və I Hacı Gərayın 6-cı oğlu olan I Mənqli Gəray tərəfindən soyadı kimi qəbul edilmişdir, - mənası "doğru", "ədalətli" deməkdir.
Nadir Seyidov
Nadir Miribrahim oğlu Seyidov (d. 28 aprel 1932, Naxçıvan şəhəri — ö. 5 oktyabr 2015, Bakı, Azərbaycan) — Azərbaycan alimi, kimya elmləri doktoru (1968), professor (1969), AMEA-nın müxbir üzvü (1989), AMEA-nın həqiqi üzvü (akademik) (2001).
Həyatı
Nadir Seyidov 28 aprel 1932-ci ildə Azərbaycan SSR Naxçıvan MSSR Naxçıvan şəhərində anadan olmuşdur. 1955-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsini bitirib. 1960-cı ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Neft İnstitutunun aspiranturasını bitirib. Baş elmi işçi (1960), elastomerler laboratoriyasının (1962-1978), şöbə rəhbəri (1979-1993), EA Olefinlər İnstitutu direktorunun elmi işlər üzrə müavini (1993-1997) vəzifələrində işləyib. 1997-ci ildən — baş elmi işçi, AMEA-nın Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda laboratoriya müdiri işləyir.
300 çapdan çıxmış elmi əsərləri vardır. 250 xaricdə çıxmış elmi əsəri, 102 patenti (xaricdə buraxılmış 16 patent daxil olmaqla) vardır.