cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fəzləli xan Qarabaği
Fəzləli xan Qarabaği, Məhəmməd şah Qacarın taxta yetişməsinə yardım edib və özündən şücaət göstərdi. 1836-cı ildə Mazandaranın hakimi, 1838-ci ildə İsfahanın hakimi və 1840-cı ildə Kirmanın hakimi oldu. O, Kirman hakimi olanda İbrahim xan Zəhirəddövlənin qızı ilə evləndi.
NGC 5203
NGC 5203, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
İran–İsrail münasibətləri
İran İsrail münasibətləri — dərin tarixi köklərə malikdir və bu münasibətlər 1940-cı illərdən müasir dövrümüzədək müəyyən mərhələlərdən keçmişdir: İran və İsrail arasındakı düşmənçilik təkcə birbaşa deyil həm də dolayı təsirlərlə də olmuşdur. Belə ki, hər iki tərəf siyasi-hərbi təsir kimi müxtəlif siyasi-sosial qruplardan istifadə etmişlər. İran rəsmi Tel-Əvivə qarşı HƏMAS və Hizbullahdan istifadə edir. İran hər iki təşkilata sırf öz dövlət maraqlarından çıxış edərək hərbi və ya siyasi dəstək verirdi. İsrail də əks tədbirlər kimi İranın içində olan “Cundalla” təşkilatı və “İran xalqının mücahidləri” təşkilatı ilə sıx əlaqəyə girərək onlardan İrana qarşı istifadə etmişdir. Xüsusi olaraq qeyd olunmalıdır ki, bu təşkilatların hər ikisi qatı sünnidirlər.
Müqayisəli təhlil
Cədvəldə qeyd olunan bütün məlumatlar MKİ-nin Ümumdünya Faktlar Kitabından 2014—2015 illərə uyğun götürülüb.
İsrail dövləti yarananadək olan tarixi münasibətlər
alt=Böyük Kir yəhudiləri Babil dövlətinin əsirliyindən xilas edir. (Jan Fuke, 1470)|thumb|Böyük Kir yəhudiləri Babil dövlətinin əsirliyindən xilas edir. (Jan Fuke, 1470)|313x313px Yəhudilər dövlətləri olmamışdan bir etnos olaraq İran xalqları və İran ilə münasibətləri eramızdan əvvəl mövcud olmuşdur. Babil imperiyası yəhudi krallıqlarını məhv edəndən sonra yəhudilərə qarşı mənfi mövqeyi ilə seçildi. Əhəmənilər imperiyası Babil imperiyasını məhv edəndən sonra yəhudilərə və digər tabelikdə olan xalqlara yumşaq münasibət sərgilədi. Əhəməni hökmdarı Böyük Kir yəhudiləri öz himayəsinə alır. Daranın hakimiyyəti zamanı isə yəhudilər xüsusi mövqe əldə edir. Daranın əmri ilə yəhudilərin Qüdsdəki məbədində hər gün xüsusi qurban kəsilir. Bu hal 66-cı ildə baş verən “Yəhudi Müharibəsi”nədək davam edir .Yəhudilərin dini həyatında böyük rola malik olan “Esfir Kitabı” farslarla yəhudilər arasındakı münasibətlərdən geniş şəkildə bəhs edir. Bu kitaba görə fars hökmdarı I Artakserks yəhudiləri Amon-Əmalikinin qırğınından qorumuş və bu hadisənin şərəfinə də Purim bayramı təşkil edilmişdir ki, yəhudilər onu bu günədək qeyd edirlər. Bir çox tarixçi alimlər Esfir Kitabının mənbə kimi istifadə olunmasını düzgün hesab etməsələr də yəhudilər bu fikirlə razı deyillər.
Fars hökmdarlarının yəhudilərə bu xüsusi münasibəti bir neçə əsr davam etdi və bu xüsusi mövqeyindən istifadə edən yəhudilər ölkənin içində xüsusi olaraq möhkəmləndilər. Fars imperiyasının əhalisinin bir hissəsi yəhudiliyi qəbul etdi. Yəhudilərin dinini qəbul etməyənlər onların adətlərini qəbul etmiş oldular. Bunun nəticəsi kimi ölkədə həmin dönəmlərdə yəhudilərə məxsus Şabbat adəti qorunub saxlanılır və hətta qeyri-yəhudilər tərəfindən əməl olunurdu (indiyədək farslar və İran millətləri arasında Şabtay adının olması da bu qədim əlaqələrdən xəbər verir). Yəhudilərin arasından artıq yüksək vəzifə tutan insanlar çıxmağa başladı. Qüdsdəki və Əhəminlər imperiyasındakı yəhudilər arasında hər zaman sıx əlaqələr qorunub saxlanmışdır və Fars hökmdarı buna qarşı çıxmamış və yəhudilərə xüsusi imtiyazlar vermişdir. Bu əlaqələr təkcə Əhəmənilər imperiyası zamanında deyil, həm də selevkilər və parfiyalıların da zamanında geniş olmuşdur.
Yəhudilərin təqib olunmasına qarşı artıq Avropadakı yəhudilər etiraz etməyə başladılar. Avropadakı yəhudilər artıq cəmiyyətdə öz uyğun mövqelərin tutmuşdular, amma buna baxmayaraq onların etirazı heç bir nəticə verməmişdi. Yəhudilərin İrandakı vəziyyəti ancaq XIX əsrdə yeni konstitusiyanın qəbul olunması ilə yumşaldı. Bu dövrdə artıq yenidən yəhudilər özlərinə məktəb açdılar və 1906-cı ildə konstitusiya islahatları çərçivəsində yəhudilərə digər insanlarla bərabərlik hüququ təmin edilmiş oldu. Yeni konstitusiyaya görə yəhudilərin cəmiyyəti Məclisdə özünə bir deputat namizəd seçə bilərdi, amma yəhudilər bir o qədər də siyasətlə maraqlanmırdılar və maraqlananlar da Fələstinə gedirdi. Bütün bu dəyişikliklərə baxmayaraq yəhudilər İrandan miqrasiya edirdilər və başqa ölkələrə üz tuturdular. Bu miqrasiyanın iki əsas səbəbi var idi. Birincisi, T.Hertslin başlatdığı sionist təbliğat maşını yəhudilərdə millətçi hissləri qaldırır və onunla həmfikir olub Fələstinə qayıdanların sayı hər gün artırdı. İkincisi isə, yeni Konstitusiya hər nə qədər yəhudilərin vəziyyətin yumşaltsa da, yəhudilərə qarşı XX əsrin ilk onilliklərində Kirmanşahda, Şirazda təqib və qırğınların başladılması, 1922-ci ildə Tehranın özündə yəhudilərə qarşı iğtişaşların təşkil edilməsi yəhudilər üçün vəziyyəti dözülməz edirdi.
Pəhləvilər sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi ilə İranda yəhudilərin vəziyyəti yenidən yaxşılaşdı. Pəhləvilər yəhudilərə müsbət yanaşırdılar və Qacarlar kimi çox ayrı-seçkilik etmirdilər. Pəhləvilərin dövründə yəhudilərə münasibətdə ayrı-seçkiliyə yol verən bütün qanunlar ləğv edildi, yəhudi məktəbləri dövlət təhsil sisteminə inteqrasiya edildi, yəhudilərin məhəllələr şəklində konsentrə olunaraq məskunlaşması haqqında qanun ləğv edildi. İkinci dünya müharibəsi zamanı iranlı diplomatlar xüsusən də İranın Parisdəki konsulu Əbdül-Hüseyn Sərdari böyük sayda yəhudinin xilas olmasında əvəzsiz rol oynadılar. thumb|171x171px|İran Məclisinin deputatı və qatı sionist olan Şamuel Xaimin şəkli. Rza Şah Pəhləvinin yəhudilərə qarşı aparılan ayrı-seçkiliyi ləğv etməsi və onları İran cəmiyyətinin bir hissəsi etməsi yəhudilər tərəfindən yetərlicə qiymətləndirilmədi və yəhudilərin milli hissləri oyanmağa və şaha qarşı istiqamətlənməyə başladı. Səbəb isə o idi ki, İran xalqını vahidlik ideyası ətrafında birləşdirmək istəyən İran Şahı sionizmin (həmçinin kommunizmin) yayılmasına qarşı qəti addımlar atırdı. 1926-cı ildə İran Məclisin sionist fikirli yəhudi deputatı və yəhudi cəmiyyətinin öndərlərindən biri Şamuel Xaim britaniyalılara casusluq etməklə dövlətə xəyanət etməkdə ittiham olunur və tutularaq həbs edilir, 5 ildən sonra güllələnərək edam edilir. İranda avropadakı siyasi vəziyyətdən təsirlənərək milli hisslər baş qaldırmağa başladı və Ari irqinin digərlərindən üstün olması ideyası geniş yayılmağa başladı və bu zaman anti-semit ideologiyası genişləndi və bura təkcə yəhudilər deyil, eyni zamanda, ərəblər də, daxil idi. Həmçinin müsəlman şiə üləmalarının da sionizmin tərəfdarı olan yəhudilərə qarşı münasibəti mənfiyə doğru dəyişmişdi və buna səbəb sionizmdəki “Fələstində yəhudi evi” ideyası idi.
Şahın dövründə İran və İsrail arasında iqtisadi və siyasi ittifaq
1952-ci ildə Misirdə dövlət çevrilişi baş verdi və Misirdə hakimiyyətə gələn siyasi elita SSRİ ilə ittifaqa meyilli oldu. Bu çevriliş bütün regionda geosiyasi vəziyyəti dəyişdi. İran məcburi şəkildə ABŞ-la əməkdaşlıq edənlərin alyansına meyilli oldu. 1955-ci ildə İran Bağdad paktına qoşuldu. Nəticədə İran və İsrail eyni siyasi cəbhədə yer almış oldular. İran artıq C.Ə.Nasirin hərbi ekspansiyasına qarşı əsas qüvvə kimi İsraili nəzərdən keçirirdi. İranın bu mövqeyi İsrailə imkan verdi ki, 1956-cı ildə Misirə qarşı hərbi əməliyyatlarda uğur əldə etsin. Bu müharibənin nəticəsi kimi Tiran boğazı açıldı və İsrailin Eylat liman şəhəri İran neftinin Avropa bazarlarına çıxması üçün bir məntəqəyə çevrildi. Artıq bir çox iranlı mütəxəssislər İsrailin ali təhsil ocaqlarında təlim keçir və İsrail şirkətləri də İranda böyük tikinti layihələri icra etməyə başlayır və xüsusən də 1960-1962-ci illərdə zəlzələdən sonra bərpa proqramında aktiv şəkildə iştirak etmişdirlər. İsrail şirkətləri İranda böyük yaşayış rayonları tikirdilər və bu da İsrail qitisadiyyatına böyük gəlirlər gətirirdi. 1970-ci illərdə İsrail şirkətləri Bəndər-Abbas və Buşir şəhərlərinin bərpasında iştirak edir. İranın Hərbi Dəniz Qüvvələrinin sifarişi ilə İrana məxsus Xark adasında İsrailin RASSKO şirkəti İranın kontragent şirkəti “Hədiş” (şah ailəsinə bağlı olan şirkətdir) ilə tikinti layihələri icra edirdi. Tikinti işləri israilli memar Dana Eytanın rəhbərliyi altında keçirilir və bu tikintilər ərəfəsində 12 min nəfərlik layihələr icra olunurdu. Tehran şəhərinin kənarında İsrailin dəstəyi ilə formakologiya və tibb sahəsində İsrail nailiyyətləri mərkəzi açılır və bu mərkəzdə iranlı mütəxəssislərə dərs deyilirdi. Şiraz şəhərində isə israilli stomatoloq Efraim Şaki tərəfindən stomatoloji mərkəz açılır və bu mərkəz gələcəkdə İranda stomatoloji kafedranın açılması üçün bünövrə olur. Şahın əmri ilə kənd təsərrüfatı sahəsinə də, israilli mütəxəssislərin cəlbi prosesi başlandı.
İsrailin “El-Al” aviaşirkəti artıq mütəmadi olaraq İrana reyslər təşkil edirdi. Kəşfiyyat məlumatı ilə mübadilə proqramı işə düşdü. 1960-cı ildə İran Şahı İsraillə rəsmi diplomatik münasibətlərin qurulması haqqında qərar verdi və buna cavab olaraq dərhal rəsmi Misir hökuməti İranla diplomatik münasibətləri kəsdi və yalnız 10 ildən sonra bərpa etdi. 1961-ci ildə İsrailin Baş Naziri Davud Ben-Qurion İrana rəsmi səfər etdi. Ben Qurionun Yaxın Şərq siyasətində İranın mövqeyi xüsusi idi. Çünki Ben Qurion tərəfindən İran qeyri-ərəblərdən ibarət koalisiyanın əsas tərkib hissəsi idi və İranla bərabər bura Həbəşistan və Türkiyə də daxil idi və bu ölkələr ərəblərə qarşı dayanıqlı olmaqda əsas müttəfiqlər idi və İsrailin iqtisadi dirçəlişində və siyasi dəstək əldə etməsində əsas mexanizm idilər. İran isə İsrail ilə münasibətlərə İraqın böyüyən hərbi-siyasi gücünə qarşı özünün nüvə potensialının böyüdülməsi hədəfi kimi baxırdı. İsrail də həqiqətən bu işdə İrana dəstək olur və israilli mütəxəssislər İranda nüvə layihələrinin inkişafına dəstək olurdular.
İran və İsrail arasındakı münasibətlər Şah dövrünün son dönəmlərinə kimi inkişaf etmişdir. Misirdəki Süveyş kanalı zədələnəndən sonra İran aktiv şəkildə Eylat-Aşkelon neft kəmərinin tikintisinə başladı və bu kəmər Avropanı İraq neftinin əvəzinə neftlə təmin etməli idi. Bu neft kəmərinin diametri 20 sm idi və baxmayaraq ki, İran hökuməti tərəfindən İraq və Misir tərəfindən hücum təhlükəsi olduğundan strateji təhlükəli hesab olunurdu, bu kəmər rekor müddətə tikildi (100 gün). 1957-ci ildə bu kəmərin diametri 40 sm-ə, 1960-cı illərdə isə 100 sm-ə qədər qalxdı. İllik 10 milyon ton neft ötürülürdü. Sonradan bu neft kəməri ABŞ-nin Standart Oil şirkəti tərəfindən idarə olunmağa başlandı.
Altıgünlük müharibədə ərəb ölkələri İsrailə neftin çatdırılmasını dayandırmağı İrandan tələb etsə də, İran İsrailin tərəfində çıxış edərək neftin göndərilməsini dayandırmadı. Yom-Kippur müharibəsi zamanı İran İsrailə 25 ədəd “Fantom” qırıcıların verdi (Özünü müharibədə israilpərəst göstərmək istəməyən Şah Məhəmməd Rza Pəhləvi əmr etmişdi ki, müharibə zamanı Misirə təmənnasız neft verilsin). Müharibədən sonra İran şahı Misir və İordaniya kimi ölkələrlə sülh əldə olunması üçün öz vasitəçilik xidmətini təklif etdi. Bu cəsarətli addımın da səbəbi C.Ə.Nasiri əvəz edən Ənvər Sədat ilə Şahın normal münasibətlərinin olması idi. 1970-1977-ci illər ərzində İrana İsrailin ixracı 22.3 milyondan 103.2 milyona qədər artmışdı və bu Türkiyə və Yaponiya ilə birgə olan ixracdan çox idi.
İsrail və İranın xarici siyasət fəaliyyətlərində ortaq nöqtələrdən biri də hər ikisinin 1965-1975-ci illərdə İraqdakı bəəsçilərə qarşı kürdləri silahlandırması və dəstəkləməsi olmuşdur. İran və İsrailin xüsusi xidmət orqanları kürdlərin öz xüsusi xidməti olan Parastini yaratmağa kömək göstərmişdirlər. Hətta 1970-ci illərdə İraq hökuməti kürdlərlə mübarizədən yorulub onlara aşağıdakı şərtlərlə sülh təklifini etmişdir:
Lakin İsrail və İranın təkidindən və təzyiqindən sonra kürdlərin lideri sayılan Mustafa Bərzani (bunu özü də etiraf edir) mərkəzi hakimiyyətlə danışıqlara getmir .1977-ci ildə İran və İsrail arasında hərbi əməkdaşlıq çərçivəsində “Silah əvəzinə Neft” adlı müqavilələr imzalanır. Bu müqavilələrdə nəzərdə tutulmuşdu: İsraildə olan “Qabriel” gəmi əleyhinə olan komplekslərinin modernizasiyası və eyni təyinatlı silahlarla əvəzlənməsi. Daha sonra isə 1977-ci ildə İran şahı “Tsur” (Daş) adlı gizli müqaviləni təsdiqləyəndən sonra bu müqaviləyə əsasən İran İsraildə 6 silah sisteminin maliyyələşdirilməsinə (1-1.2 mlrd dollar dəyərində) başladı və bunlardan biri də “Arye” adlı qırıcıların (Daha sonra ad dəyişdirildi: “LAVİ”)  layihəsi idi.
İran İsrail ilə olan böyük münasibətlərindən açıq danışmağı sevmirdi və bu münasibətləri gizlində saxlayırdı səbəb isə sadə idi, ərəb dünyası ilə onsuzda pis olan münasibətləri daha da pisləşdirməmək. İranlı nümayəndələr İsrailə Türkiyədən keçərək gedirdilər və öz pasportlarında yəhudi dövlətində olduqlarını heç bir zaman qeyd etmirdilər. İranın İsraildə fəaliyyət göstərən 6 diplomatı rəsmi olaraq İsveçrədə fəaliyyət göstərirmiş kimi qeydiyyatlarda göstərilirdi. Eyni zamanda da İsrailli nümayəndələr də gizli şəkildə Tehrana gəlib gedirdilər. 1971-ci ildə Fars imperiyasının 2500 illiyi münasibəti ilə keçirilən tədbirə İsrailin nümayəndələrini dəvət etmədilər və buna səbəb kimi tədbirin ərəbdilli ölkələr tərəfindən baykot edilməsi qorxusu idi.
İran İsrail münasibətləri artıq çox dərin müstəvidə inkişaf etməyə başlamışdı. Belə ki, İranın xüsusi xidmət orqanı SAVAK ilə İsrailin MOSSAD təşkilatı sıx işbirliyində idilər və bu işbirliyi ancaq hakim dairələrdə bəyənilirdi. Sıravi vətəndaşlar buna loyal yanaşmışdılar, dini kütlə isə qarşı gedirdi bu proseslərə. İranın da İsrail ilə olan münasibətləri gizlətməsinə əsas səbəb kimi məhz dini kütlənin mənfi münasibəti idi. Həmin dövrlərdə dini elita daha çox Xomeynini təsiri altında idi və Xomeyni Qum şəhərindəki mədrəsəsinin dağıdılmasında MOSSAD-ı günahlandırdı. Həmçinin Ruhullah Xomeyni hesab edirdi ki, İsrailin məqsədi İranın iqtisadiyyatın işğal etmək və İranın təbii ehtiyatlarına sahib olmaqdır. Ruhullah Xomeyni 1971-ci ildə dini xütbələrindən birində İsraili bütün müsəlmanların və İslam dünyasının düşməni elan etdi. Həmçinin qeyd etdi ki, hazırda İran siyasəti İsrail tərəfindən ələ keçirilmişdir və ölkə ABŞ-la İsrailin hərbi bazasına çevrilmişdir.
1977-ci ildə israilli təhlilçi Reuven Merhav İsrail rəhbərliyinə İrandakı qəlizləşən vəziyyətlə bağlı xəbərdarlıq etdi. Merhav bildirdi ki, İrandakı avtoritar idarəetmə sistemi ölkədə sosial partlayışa gətirib çıxaracaq və nəticədə hakimiyyətə gələcək qeyri-sağlam qüvvələrin əlinə İsrail silahı keçəcək və bu çox təhlükəlidir. Merhavın xəbərdarlığına baxmayaraq İsrail hökuməti İranın maliyyə imkanlarından imtina etmək istəmədi. 1978-ci ildə Merhav kimi eynən İrandakı İsrail nümayədəsinin başçısı Uri Lubrani də xəbərdarlıq etdi ki, ölkədəki vəziyyət çox qəlizdir, lakin “Tsur” müqaviləsində çox maraqlı olan hərbi elitaya bu xəbərdarlıqlar təsir etmədi. Lakin 1978-ci ilin 2-ci yarısından İsrail vətəndaşlarının İrandan evakuasiyası başlandı və uzunmüddətli müqavilələrin imzalanması dayandı. 1978-ci ilin sonunda Şah administrasiyası İsrailə müraciət etdi ki, “Xomeyni ilə bağlı hər hansı bir tədbir görsünlər”, İsrail cavabında dedi ki, “MOSSAD sifarişli qatillər üçün idarə deyil”. 1979-cu ilin fevralında inqilabdan sonra İranda cəmi 35 yəhudi qaldı ki, bunlar da ABŞ-nin dəstəyi ilə öz azadlıqlarına qovuşdular.
İslam inqilabından sonra ilk illər
İslam inqilabından sonra ilk dövrlərdə geosiyasi vəziyyət dəyişməmişdi: Yeni hakimiyyətə gələn ruhani hakimiyyət elitası Sovetlərlə mənfi münasibətlərdə idi; qərbdə hər keçən gün güclənən İraq isə real təhdidə çevrilmişdi ki, bu gələcəkdə müharibəyə səbəb oldu; Əgər ərəb dünyası Şah rejiminə şübhə və etibarsızcasına yanaşırdısa, Xomeyninin ideologiyasından dəhşətə gələn ərəblər bütün mümkün vasitələrlə İranı blokada da saxlamaq istəyirdilər. alt=İsrailin köməyi ilə İrana satılan TOW raketləri. Anti-tank raketidir. |left|thumb|İsrailin köməyi ilə İrana satılan TOW raketləri. Anti-tank raketidir. Belə çətin geosiyasi durumda qalan Xomeyni və tərəfdarları ikili siyasət yeritməyə başladılar: İsrail ilə rəsmi olaraq bütün münasibətlər kəsildi, İsrail səfirliyinin yerləşdiyi binaya basqın oldu və daha sonra o bina Fələstin Azadlıq Təşkilatına verildi, səfirliyin yerləşdiyi küçənin adı dəyişdirilərək Yasir Ərəfat qoyuldu. 1979-cu ilin 17 avqustunda (Ramazan ayının son cümə günü) İranda “Fələstindəki müsəlmanların hüquqları üçün həmrəylik” məqsədi ilə “Qüds günü” elan olundu. Ölkənin içində qeyri-din nümayəndələrinin təqibi başlanır, xüsusən bəhailər və yəhudilərin. 1979-cu ildə İranda İsrailə casusluq etməkdə günahlandırılaraq yəhudi icma başçısı edam edilir. 1983-cü ilədək əlavə olaraq 10 yəhudi icma başçısı eyni yolla edam edilir. 1980-cı ildə yəhudilərin İran məclisindəki nümayəndəliyinə zəmanət verən qanun ləğv edildi. Bu edam və yəhudi mülklərinin müsadirəsinin (Yəhudi Elektron Ensiklopediyasına görə yəhudilərdən müsadirə olunan mülkün dəyəri milyard dollarlar dəyərində hesablanır) məntiqi nəticəsi kimi İrandan ABŞ və İsrailə 80 minlik yəhudi icmasının 55 mini köç edir. Bu böyük köç prosesi 1979-1984-cü illəri əhatə edir.
Ölkə daxilindəki yəhudi repressiyaları və anti-İsrail ritorikasına baxmayaraq Xomeyni çətin geosiyasi vəziyyətdə Fələstin və Qüds problemində ilişməmək üçün bu münaqişəli məsələyə münasibətdə xüsusi bir yanaşma formalaşdırdı: İlk əvvəla Qüds problemi fələstinlilərin və Fələstin dövlətinin daxili problemidir və münaqişənin həlli məsələsində ilk əvvəla Fələstinin qonşuları münasibət bildirə və vasitəçi ola bilərlər və yalnız bundan sonra bu digər İslam dünyasının üzvü olan ölkələrin problemidir. Göründüyü kimi İran özünü bu problemin həllində 3-cü qrupa saldı və münaqişədən maksimum özünü uzaqlaşdırdı. Hətta Livan müharibəsi zamanı belə İranın içindəli fanatik qüvvələr 10 minlik qoşunla Livana yardım etməyi təklif etsələr də, Xomeyni buna razılaşmadı. Səbəb isə sadə idi, Xomeyni əsas düşmən və təhdid kimi İraqı görürdü və “Qüdsə yol Kərbəladan keçir” deyirdi.
İsrail İranda inqilab baş verəndən sonra 1979-cu il mart referendumunun nəticələrinin legitimliyini tanıyaraq İranla münasibətləri qoruyub saxlamaq iddiasında olduğunu göstərdi. İsrail artıq İrana hərbi sursat və texnologiyanı neft əvəzinə deyil, orada yaşayan yəhudilərin sağ və salamat oranı tərk etməsi üçün satırdı. İran-İraq müharibəsi başlayan kimi İsrail İrana ABŞ-la danışıqlarda vasitəçi kimi lazım oldu. Belə ki, İrana ABŞ-nin hərbi-texniki dəstəyi lazım idi. İsrail də eyni zamanda güclənən İraq dövlətin zəiflədərək, ərəb koalisiyasın dağıtmaq üçün ABŞ-nin İrana hərbi yardım etməsi üçün konqresdə lobbiçilik etmişdi və bu ərəfələrdə ABŞ İranın əsas silah tədarükçüsü oldu. İranın silah taciri Əyman Heydari bildirirdi ki, “İranın aldığı ABŞ silahlarının 80%-i İsraildən gizli yollarla gəlirdi və hətta israilli hərbi mütəxəssislər döyüş meydanın ziyarət edərək İran qoşununda nəyin çatışmadığını müəyyən edirdilər”. Təl-Əviv Milli Təhülkəsizlik sahəsində Araşdırmalar İnstitutunun məlumatlarına görə İran-İraq müharibəsi zamanı İsrail vasitəsi ilə İrana satılan silahın dəyəri 500 milyon dollar dəyərində olmuşdur. Mansur Farxanq müharibə ərzində ümumi satılan silahın dəyərini 3 milyard dollar dəyərində qiymətləndirmişdi. M. Farxanq deyir ki, “bütün qurulan münasibətlər və alış-veriş 3-cü əldən edilirdi və bu Xomeyni agentlərinə imkan verirdi ki, “kiçik şeytanla” (İran mətbuatı İsraili belə adlandırırdı) olan bütün əlaqələr danılsın”. Alış-verişin ilk illərində İsrail də silah satdığını gizlində saxlayırdı, çünki ABŞ onun səfirliyinin əməkdaşlarının həbs olunmasına görə Xomeyni hökumətinə silah embarqosu təyin etmişdi.
Bir müddət sonra İsrailin xüsusi xidmət orqanları “İran-Kontras” razılaşması çərçivəsində İrana külli miqdarda ABŞ silahı satmağa başladılar. Bu razılaşmaya görə İrana satılan silahlar arasında 2000-dən çox TOW tank əleyhinə raketləri, 18 ədəd HAWK raket kompleksi 300 ədəd hissə-komplektasiya ilə. Bunların əvəzinə İran ABŞ səfirliyinin 3 əməkdaşını əsirlikdən buraxdı. Bütün bu proses 7 mərhələdən ibarət oldu və ilk 3 mərhələ İsrailin birbaşa vasitəçiliyi ilə oldu. İlk dövrlərdə HAWK raket kompleksində problem yarandığından ABŞ sonrakı silah satışlarına nəzarəti gücləndirdi və İsrailsiz satdı bu silah komplekslərini. Bütün bu proseslərin əsas aparıcı fiquru olan israilli kəşfiyyatçı və diplomat Davud Kimxi bildirirdi ki, “İsrailin bu silah alverində əsas məqsədi hər iki tərəfi zəif salmaq və müharibəni bacardığı qədər uzatmaq idi. İsrail istəyirdi ki, İran da, İraq da zəifləsin və hər ikisinin anti-israil ritorikası keçmişdə qalsın.” Amma nəticə heç də gözlənilən olmadı və İraq bu müharibədən sonra yenə də gücləndi və regionda əsas hərbi qüvvələrdən biri olaraq qaldı.
1990-cı illərdən müasir dövrədək
thumb|330x330px|Şahab - 3 raketlərinin hədəfi vurma radiusu. 1990-cı illərdə bir sıra hadisələr Yaxın Şərqdə geosiyasi vəziyyəti dəyişdirdi. Bu hadisələrə SSRİ-nin dağılması, “Səhrada Tufan” əməliyyatı aid idi və bunlar İraqın hərbi gücünün zəifləməsinə səbəb oldu. İran bu geosiyasi hadisələr zamanı neytrallığını qoruyub saxladı ki, ABŞ-dən dəstək alsın. Lakin ABŞ regionda şiə İrana qarşı sünni İraqı qoruyub saxladı və Səddam Hüseyni məğlub etsə də, tam olaraq devirmədi. 1991-ci il Madrid sülh konfransına da dəvət almayan iranlı diplomatlar anladılar ki, ABŞ-nin məqsədi hələ də İranı təcrid etməkdir. Bu ərəfədə İran rəsmilərinin dəvət almamasına əsas səbəblərdən biri kimi İranın Madrid konfransı ilə eyni dövrdə Tehranda anti-İsrail dövlətlərinin və təşkilatlarının əlaqələndirməsi məqsədli bir konfransı keçirməsi idi və bu konfransda Madrid konfransının sırf yəhudilərə üstünlük verdiyi deyilirdi və Madrid konfransı anti-ərəb konfransı adlandırılaraq bu konfransda ərəblərin ancaq təhqir olunduğu və alçaldıldığı qeyd edilirdi.
Həfuf
Həfuf, həmçinin Əl-Hufuf və ya Əl-Xufuf (الهفوف‎) — Səudiyyə Ərəbistanında yerləşən şəhər. Əş-Şarkiya (Şərq əyalətinə) inzibati dairəsində yerləşmişdir. Əhalisinin sayı 321 471 nəfərdir (2010-cu il məlumatlarına əsasən).
Ümumi məlumatlar
Əl-Xufuf Səudiyyə Ərəbistanının əsas mədəni mərkəzlərindən biridir. Burada yaşayan bir çox məşhur soyadların nümayəndələri bütün ölkədə hamı tərəfəndin tanınır. Şəhərdə Kral Feysal adına Universitet yerləşir. Canlı resurslarının öyrənilməsi üzrə kənd təsərrüfatı fakultəsi və baytarlıq fakultələri fəaliyyət göstərir. Digər fakultələr isə Dammamdakı universitetdədir. Həmçinin şəhərdə tibbin, stomatologiyanın və evdarlığın öyrənilməsi üzrə qadınlar üçün xüsusi fakultələr fəaliyyət göstərir.
Əfsanəyə görə, Əl-Xufuf şəhəri Leyli və Məcnunun ölüm yeri hesab edilir. Tarixin faciəli sevgi haqqında ərəb və müsəlman dünyasında ən məşhur qəhrəmanları hesab olunur. Rəvayətə görə, həm də burada Bilqeys yaşamışdır.
Şəhər 1953-cü ildə Şərq əyalətinin mərkəzi olmuşdur. Əl-Xufufda əvvəlki dövrlərin — Osmanlı hökmranlığının (1871-ci ildən 1913-cü ilə qədər şəhər Osmanlı İmperiyasının tərkibinə daxil idi) izlərini tapmaq olar. Şəhərdə şəhərin tarixini əks etdirən muzeylər yerləşir.
İqtisadiyyat və nəqliyyat
Şəhərdə əldəqayırma sənətlər yaxşı inkişaf etmişdir. Yun geyimlərinin və parçaların istehsalı, qızıl və gümüş bəzəkləri bu şəhərdə geniş yayılıb. Həmçinin şəhərdə hədiyyə qılınclar və xəncərlər istehsal edilir. Mis məmulatlar daha çox hazırlanır. Şəhərin ətrafındakı vadidə xurma, üzüm, arpa və buğda yetişdirilir. Ərəb atı saxlanılır. Əl-Xufufda Səudiyyə Ərəbistanında məşhur olan dəvə bazarı yerləşir.
Əl-Xufufda iki hava limanı yerləşir. Şəhərdən 130 kilometr məsafədə yerləşən Kral Faxd hava limanı ölkənin əsas hava limanıdır. İki yerli hava limanına gəlincə, onlardan biri hal-hazırda bağlanmışdır. Digər hava limanı ilə Saudi Arabian Airlines şirkəti tərəfindən Ciddəyə daxili reyslər həyata keçirilir.
Şəhər ölkənin əsas liman şəhəri olan Ras-Tanur ilə ölkənin paytaxtı olan Ər-Riyadı birləşdirən dəmir yolunun üzərində yerləşmişdir.
Dzurduzuklar
thumb|250px|XI əsrin əvvəllərinin xəritəsi, Dzurdzukiya daxilində mövcud Avar-Ando-Tsez əraziləri thumb|250px|Qafqaz xəritəsi, 1676. Fransız dilində Dzurdzukiya "Zuirie" olaraq qeyd olunur thumb|250px|Dzurduzukiya XI əsrin ortalarında Dzurdzuketlər və ya Dzurdzuklar  — müasir Çeçenistan və İnquşetiya ərazisindəki naxların orta əsrlər tayfa formasıdır. Əksər tarixçilərə görə "Dzurdzuk" etnonimi indiki inquş, batsbilər və çeçenlərin soykökləri ilə eyniləşdirilməlidir. Gürcü salnamələri də inquşların qliqvlər, kistlər kimi tanındığını göstərir.
Etnonimin mənşəyi
1926-cı ildə Çeçenistanın Arqun dərəsindəki Vasendar çayında, hazırda Ulus-Kert kəndinin cənub-şərqində Zurzuk adlı çeçen aulu var idi. Adı, ehtimal ki, zor (zarr, zort) köhnəlmiş çeçen sözü olub "uzun boylu", "incə", "nəhəng", "qüdrətli", "qəhrəmanlıq gücünə malik adam" olduğu, zor + zarg + ko'o, "zarg - "qalxan" və "k'o - "vətəndaş", "adam", həmçinin "oğul", "oğullar", "nəsillər" (bu gün yerli sakinlər tərəfindən istifadə olunur) birləşməsindən gəlir. Bu etnonimin yenidən qurulmasına xüsusi bir məqalə həsr edən S.Çamirzəyev yazır: "Gürcü mənbələrində Dzurdzuki döyüşçülər adlanır, buna görə də bu sözün birinci hissəsi çeçen sur - "ordu" sözü ilə, duk isə ikinci - "silsilə", yəni "ordu silsiləsi" müqayisə olunur. M.Bazorkin yazır ki, Dzurdzuk və ya Durzuk, ehtimal ki, inquş əfsanəsinin gürcüləri tərəfindən "Darza kungish" (Çovğun Oğulları) haqqında təhrif edilmiş bir tələffüzdür. IX-X-cu əsrlərdə ərəb coğrafiyaşünasları ölkəni "Durzuk", Assa dərəsini Bab-Sul (Bab-Sur) adlandırırdılar.
Çeçenistanın teypləri (qəbilə) arasında, Dzurdzuk etnonimi ilə oxşar olan Zurzakoy qəbiləsi Çeçenistanın İtum-Kali rayonunda yaşayır. Teyp M.Vaçaqayev tərəfindən həm öz araşdırmaları, həm də A. Süleymanovun, S.M.Xasıyevin, M.Mamakayevin və İ.Asxabovun yazdıqlarına əsaslanaraq Çeçenistanın tukxum və teypləri siyahısına daxil edilib.
Coğrafi yerləşmə
Vaxuşti Baqrationi "Gürcüstan Krallığının Təsvirləri" əsərində "Kist-Dzurdzuki" də birləşdirdiyi "Dzurdzukia" və "Kisteti" və "bu Kistetinin şərqindən Qliqveti ..." bölgələrindən bəhs edir və hər ikisini dağlıq İnquşetiya bölgələri kimi qeyd edir. Vaxuştinin dediyinə görə, "Kisteti ... dən Xevi, Pşav-Xevsureti, Qliqvetiyə gedən yollar var ...".Müəllif eyni zamanda "təsvir etdiyimiz dərələrin əslində Dzurdzukiya adlandırıldığını, lakin indi belə bölündüyünü" də qeyd edir.
Tarixi
Xüsusilə, çeçenlər Durdzuklar, inquşlar isə qliqves olaraq tanınırdılar. Ölümündən əvvəl Tarqamos (Foqarma) ölkəni oğulları arasında bölüşdürdü və ən böyük və ən zadəgan Kavkazos [Kavkas] Mərkəzi Qafqazı aldı. Kavkazos Çeçen tayfalarını dünyaya gətirdi və dağlıq ərazidə məskunlaşan, sonradan onun şərəfinə "Dzurdzuketiya" adlandırılan Durdzuk e.ə. IV və III əsrlərdə güclü bir dövlət qurdu.
Yaytsenin mühasirəsi (1463)
Yaytsenin mühasirəsi — 1463-cü ildə, Osmanlı–Macarıstan müharibələri zamanı Yaytse şəhərinin və onun qalasının Osmanlı imperiyası tərəfindən mühasirəyə alınması, Bu, Osmanlı imperiyasının Bosniya krallığının böyük hissəsini fəth etmək cəhdi idi. Yürüşün ilk günlərində Travnik və Bobovats kral qalasının ələ keçirilməsindən sonra sultanın başçılığı ilə Osmanlı qüvvələri şəhəri ələ keçirmişdilər. Tərəflərdən biri Bosniya kralı Stefan Tomasoviçi təqib etmiş və onu Klyuç qalasında əsir götürmüşdür. O, sonradan Yaytseyə gətirilərək burada edam edilmişdir. Tezliklə Osmanlı qoşunları geri çəkilmiş və şəhəri kiçik bir qarnizonun himayəsi altında buraxmışdır. Macarlar qalanı ələ keçirmək fürsətindən istifadə etmiş və nəticədə Osmanlının Bosniyada irəliləməsi hələlik dayandırılmışdır. Bosniyanın şimal hissəsi Macarıstanın nəzarəti altına alınmış, Yaytse banatı, Srebrenik banatı və "Bosniya krallığı" adlı bir kukla dövlət olmaqla üç inzibati vilayətə bölünmüşdür. Bu vəziyyət və Yaytse Macarıstan qarnizonu altında 1527-ci ilə qədər davam etmiş, həmin il Osmanlı qüvvələri nəhayət şəhəri ələ keçirmiş və şimalda Macarıstana, qərbdə isə Xorvatiya krallığının bir hissəsi olan Bihaça doğru irəliləmişdilər.
Zəmin
1462-ci il Buda diyetasından başlayaraq bəzi Bosniya ilə Macarıstanın sərhədboyu qalaları artıq Macarıstan krallığı tərəfindən qorunurdu və Bosniya kralı Stefan Tomasoviç Macarıstan vassalı olaraq qəbul edilmişdir. Bosniya kralı bundan sonra Bab-ı Aliyə xərac verməkdən imtina etmişdir. Nəticədə həm Osmanlı, həm də xristian tərəfləri müharibəyə hazırlaşmağa başlamışdılar.
Sultan II Mehmed 150,000 əsgərdən ibarət bir ordunu Adrianapolda toplamış və 1463-cü ilin aprelində Aşağı Dunay bölgəsinə yola düşmüşdür. Diversiya hücumları çərçivəsində Mihaloğlu Əli bəy Macarıstan krallığının cənub hissələrini işğal etməyi əmr etmişdir. Bəy Sremi keçmiş, lakin Macarıstan yüksək ober-şenki Andrey Ponqraç onu geri qovmuşdur. O, Temeşvara çatana qədər birdən Macarıstanın mərkəzinə doğru cinahdan hərəkətə keçmiş, burada Transilvaniya voyvodası İohann Ponqraçla qarşılaşmış və şiddətli döyüşdə məğlub edilmişdir. Bu sırada II Mehmet Travnikə qədər irəliləyərək şəhəri mühasirəyə almışdır. Daha sonra paytaxt Bobovaça yürüş etmiş və şəhər üç gün içində ələ keçirilmişdir. Stefan Tomasoviçə hündür dağlarda gizlənmək məsləhət görülmüşdür, lakin o, ilk növbədə Yaytseyə, daha sonra Klyuça çəkilmişdir və yolların körpülərini yandırmışdır.
Nəticə
Regionda yerləşən kiçik qalalar tez bir zamanda bərpa edilmiş və ərazidə Macarıstanın bir hissəsi kimi Yaytse banatı təşkil edilmişdir. Osmanlı ordusunun əsas hissəsi 1464-cü ilin iyulunda Yaytseni yenidən mühasirəyə almış, lakin Macarıstan ordusunun yaxınlaşması səbəbindən 1464-cü ilin sentyabrında geri çəkilmişdir. Venesiya ilə Osmanlı imperiyası arasındakı qarşıdurma Osmanlı–Venesiya müharibəsinə çevrilmişdir.
Gəncə livası
Gəncə sancağı və ya Gəncə livası — 1727 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyalətində inzibati–ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Gəncə idi.
Rza Rüstəmov
Həyatı
Rüstəmov Rza Sulduz oğlu1963-cü ildə Lerik rayonunun Bülüdül kəndində anadan olub.
Təhsili
1970-ci ildə Bülüdül kənd orta məktəbinin birinci sinfinə qəbul olunub, 1980-ci ildə həmin məktəbini onuncu sinfini bitirib.
İnquş camaatlığı
250px|thumb|right|İnquş camaatından birinə məxsus qüllələr İnquşetiya və ya İnquş camaatlığı, müxtəlif kəndlərin və qəbilələrin ərazi birliyinə əsaslanan İnquşların orta əsr ərazi birlikləridir (qrupları, vahidləri).
İlk İnquş ərazi cəmiyyətlərinin, bir növ siyasi inzibati formasiyalarının - şaharların yaranması XVI əsrin ikinci yarısına təsadüf edir. İnquş cəmiyyətlərinin adları, yerləşdikləri ərazinin adları ilə adlanırdı, yəni adlar coğrafi prinsipə söykənirdi. Zamanla tez -tez dəyişən müxtəlif saylarda, adlarda və sərhədlərdə İnquş cəmiyyətləri XIX əsrin sonlarına qədər fəaliyyət göstərmişdir.
Əvvəlki dövrlərdə İnquşlar, tək bir mərkəz ətrafında toplaşmaqdansa ərazi baxımından delimitasiyaya daha çox töhfə verən dağ-dərələrdə, nisbətən qapalı şəraitdə yaşamalarına baxmayaraq, tək bir etnik qrupun kimliyini qorudular. Ortaq bir mədəniyyətə və ortaq bir dilə əsaslanaraq "Qalqay" ortaq etnonimi altında yaşayırdılar.
Tarixi
XIII əsrdə Alaniya dövlətinin süqutu və əhalisinin Daryalın şərqində və qərbində qalalar tikərək dağlara axını yeni etno-ərazi icmalarının yaranması üçün əsas oldu. İnquşların düzənliyə qayıtması ilə əlaqədar olan miqrasiya prosesləri, Əmir Teymurun Şimali Qafqazı tərk etməsindən qısa müddət sonra (XV əsrin əvvəlləri) başladı.. Ən erkən mərhələdə, bu inquşların düzən ərazilərdə yeni gələn köçəri xalqların məskunlaşmasına qarşı çıxmaq üçün etdikləri ayrı-ayrı hərbi-siyasi hərəkətlərlər formasında olurdu. Bu dövrlə əlaqəli bəzi epizodlar XIX əsrdə qeydə alınmış inquş əfsanələrindən birində öz əksini tapmışdır. Etnoqraf Albast Tutayevin qeydə aldığı əsərdə Qalqaevskoe cammatlığının adı keçir.
Daha sonra, XVI əsrin ikinci yarısından etibarən bütün dağ camaaatı şərti olaraq hər biri bir neçə kəndi birləşdirən inzibati etnoterritorial birləşmələrə (şaharlara) bölünməyə başlayır. F.İ.Qorepekin, inquşların aşağıdakı ərazi qruplarına bölündüyünü qeyd edirdi: Qalqay, Fyappi (Kists), Orstxoi, Qalqaevski, Fyappinski (Kistinski) və Orstxoevski şaharları..
Zaman keçdikcə şaharların sərhədləri, sayı və adları dəyişir. Bu, digər şeylər arasında, kənd sakinlərinin bir auldan digərinə keçməsi səbəbindən baş verirdi. Kistinskoe (Fyappinskoe) cəmiyyəti (şəhər) Metsxalski adlandırılmağa başladı və Qalqaevski ikiyə bölündü - Tsorinskoe (Tsorinski şahar) və Xamxinski (Xamxinski şahar).
Rus mənbələrinə görə, onların sayı fərqli göstərilir.
Əlibəy Qayıbov
Əlibəy İsmayıl oğlu Qayıbov — Azərbaycan səhiyyəsinin təşkilatçılarından, tibb elmləri namizədi, Naxçıvan MSSR Səhiyyə Nazirliyinin baş cərrahı, Ali Sovetinin deputatı.
Təhsili
İsmayıl ağanın oğlu Əlibəy Qayıbov (1889–1960) da Xarkov Universitetinin məzunu. Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Sənədli mənbələr fondunun materialları içərisində Əlibəy Qayıbova 1916-cı ildə verilən 756 saylı şəhadətnaməyə əsasən, o, həmin il avqust ayının 11-də Xarkov Universitetinin tibb fakültəsinin tam kursunu bitirmişdir. Bu sənədlə ona, Rusiya imperiyasının bütün ərazisində öz ixtisasına uyğun olaraq işləmək hüququ verilirdi. Lakin şəhadətnamədə onun neçənci ildə Universitetə daxil olması qeyd edilməmişdir. O dövrdə Universitetin tibb fakültəsində təhsilin 6 illik olması nəzərə alınsa, Ə.Qayıbovun 1909-cu ildə ali məktəbə daxil olmasını söyləmək mümkündür.
Elmi fəaliyyəti
Əlibəy Qayıbov (1889–1960) da Xarkov Universitetinin məzunu, Azərbaycanın əməkdar həkimi idi. Bakıda 4 saylı xəstəxanada cərrah işləyirdi, ömrünün sonlarında Naxıçıvan Muxtar Respublikasının Səhiyyə Nazirliyinin baş cərrahı olmuşdu Ə.Qayıbov Universiteti tam təhsilli başa vurduqdan sonra Bakıya qayıtmış, öz peşəsinə uyğun muxtəlif xəstəxanalarda çalışmışdır. Qayıbov Əlibəy İsmayıl oğluna aid muzeydə saxlanılan xidməti xasiyyətnamədə yazılırdı: “Həkim Qayıbov Əlibəy İsmayıl oğlu 1916-cı ildə Xarkov Universitetini bitirmişdir. Doktor Ə.İ.Qayıbov 1960-cı ildən bu günə qədər respublikanın baş cərrahı olaraq Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Səhiyyə Nazirliyi sistemində fasiləsiz çalışır. Ə.İ.Qayıbov intizamlı bir işçidir, Naxçıvan MSSR Səhiyyə Nazirliyinin ona həvalə etdiyi bütün tapşırıqlar və göstərişlər vaxtında və dəqiq şəkildə yerinə yetirilir. Rəsmi vəzifələrinin icrasına vicdanla yanaşır. O, respublika əhalisinə etibarlı şəkildə ixtisaslı cərrah kimi yardım göstərir. O, həm tibb işçiləri arasında, həm də əhali arasında böyük nüfuza və hörmətə malikdir. Azərbaycan SSR-nin əməkdar həkimidir. Tibb elmləri namizədi və Azərbaycan Tibb Cəmiyyətinin Naxçıvan bölməsinin sədridir. 1959-cu ildə respublika əhalisi Ə.İ.Qayıbova böyük etimad göstərərək onu Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin deputatı seçdilər. Əlibəy Qayıbov Böyük Vətən müharibəsi illərində həkim kimi minlərlə döyüşçüyə yeni həyat bəxş etmişdir. Müharibə illərində Ə.Qayıbovun evakuasiya hospitallarında fədakarlığı layiqincə qiymətləndirilmiş və o, müxtəlif orden və medallarla təltif edilmişdir. Ə.Qayıbovun elmi fəaliyyəti ilə bağlı 1952-ci ildə tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsini almaq üçün yazdığı "Efir yağı iynələri vurmaqla öd kisəsi daşlarının əridilməsi məsələsinə dair" dissertasiya işini müdafiə etmişdir. Əlibəy Qayıbov elmi fəaliyyətini daha da təkmilləşdirmək üçün keçmiş SSRİ-nin mərkəzi şəhərlərində keçirilən konfranslarda iştirak etmişdir. O, 1955-ci ildə Moskvada keçirilmiş cərrahlar qurultayının iştirakçısı olmuşdur. Əlibəy Qayıbovun əməyini yüksək qiymətləndirən Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin qərarı ilə 1956-cı ildə ona  Əməkdar həkim adı verilmişdir Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin sənədli mənbələr fondunda digər bir sənəddə - Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin deputatı Əlibəy Qayıbova Naxçıvan rayonu kolxozçuları adından Mustafa Quliyevin 3 dekabr 1959-cu ildə yazdığı məktubda “pambıq tədarükü üzrə planın yerinə yetirilməsi barəsində məlumat verilir və mal-qara üçün zənginləşdirilmiş yemin qıtlığından bəhs edərək” yem tədarükündə onlara köməklik göstərilməsi xahiş edilir. Ə.Qayıbov daimi xalqın sağlamlığının keşiyində fədakarlıqla durmaqla yanaşı, bir deputat kimi ictimai işdə də böyük fəallıq göstərmişdi.Yasamal qəbristanlığında dəfn edilmişdir. Həmçinin oğlu Vəlibəy Qayıbov Əlibəy oğlu(1922- 1947) və bacısı Gümüş Qayıbova İsmayıl qızı (1903- 1948) Yasamal qəbristanlığında dəfn edilmişdir.
İstinadlar
“Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyi - 2021” Nüşabə Əsədova. Azərbaycan səhiyyə təşkilatçısı – Əlibəy Qayıbov (səh. 218-224)
Eleanor Cek Gibson
Eleanor Cek Gibson  – ABŞ psixoloqu.
1931-1949-cu illərdə Smit kollecində dərs demişdir. "Perseptiv öyrənmə və inkişafın prinsipləri" (1969) əsərində göstərirdi ki, perseptiv öyrənmə faydalı informasiyalarda sensor stimulyasiyanın əvvəllər buraxılmış imkanlarının yenidən qurulma mexanizminin reallaşdırılması üsuludur. Ən mühüm əsərlərindən biri "Oxu psixologiyası"dır (1975).
Lisini
Flavi Qaleri Valeri Lisinian Lisini (Flavius Galerius Valerius Licinianus Licinius), Roma tarixşünaslığında daha çox Lisini kimi tanınır — 308–324-cü illərdə hakimiyyətdə olmuş Roma imperatoru.
Kamil Rəhimli
Kamil Vəli oğlu Rəhimli — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin baş leytenantı, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Kamil Rəhimli 1993-cü il aprelin 19-da Bakı şəhəri Yasamal rayonunda anadan olmuşdu. Təhsilinə 175 saylı orta məktəbdə başlamış və sonra Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi məktəbdə davam etmişdir. Məktəb illərində hərbiyə maraq göstərən Rəhimli Kamil, məktəb illəri dövründə hərbi yarışlarda iştirak etmiş və yüksək nailiyyətlər əldə etmişdir. Gənc vaxtlarından idmana çox böyük maraq göstərirdi və bunun əyani sübutu olaraq, seçilmiş zabitlərdən olmuşdur. Heydər Əliyəv adına hərbi akademiyanı bitirdikdən sonra xidmətə Füzuli rayonun N saylı hərbi hissəsində başlamışdır.2016-cı ildə aprel döyüşlərində belə iştirak etmişdir.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun baş leytenantı olan Kamil Rəhimli 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Kamil Rəhimli sentyabrın 27-də Füzuli döyüşləri zamanı şəhid olub. Yasamal rayonunda II Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Kamil Rəhimli ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək igidlik və mərdlik göstərmiş, hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirərək şəhid olmuş Kamil Rəhimli ölümündən sonra Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edildi.
Amara döyüşü
Amara döyüşü — 19 oktyabr ilə 20 oktyabr 2006-ci il aralığında keçirilmiş, Bədr Təşkilatının çoxsaylı üzvləri ilə Mehdi Ordusu və polislər arasında baş vermiş döyüşdür.
Arxa planda
Amara şəhəri nisbətən müharibə zamanı dinc şəhərlərdən idi. Həmin zamanlarda bu şəhərdə bir-birilə rəqabət aparan polis orduları, Bədr Təşkilatı və Mehdi Ordusu mövcud deyildi. Müharibənin əvvəllərində xeyli rəqib fraksiyalar arasında və məqsədli istiqamətində döyüşlər olub. Britaniya qüvvələri OMS polis ordusu ilə gündəlik təmasda olub. İraq minaatan atəşgahı ilə birlikdə ordu onların qərargahı idi. Britaniya qüvvələri 2006-cı ilin avqustunda Amaranı tərk etdi və İraq hökuməti şəhərə nəzarəti bərpa etdi. Oktyabrın ortalarında Amarada yol kənarında Bədr Təşkilatına məxsus bombanın partlaması nəticəsində Amaranın Polis Rəisi həlak oldu. Buna cavab olaraq, polis Mehdi Ordusunun üzvü olan və şübhəli bilinən terrorçunun qardaşını əsir götürdü.
Döyüş
Döyüşlər oktyabrın 19-da başladı. Mehdi Ordusunun 800 maskal üzvü Amara şəhərində yerləşən üç polis bölməsinə hücum etdilər. İki günün gedişində polis ordusu ilə polislər arasında bir neçə dəfə atışmalar baş verdi. Döyüşlərin qızğın çağında AP Televiziya Xəbərlər bürosu çəkilən videoları ekrana çıxardı. Avtomobillərin böyük hissəsi kompleks ərazisində yandırıldı. Polis şöbəsində barrikadanın arxasından qalxan qara tüstülər videolarda öz əksini tapmışdır. Günün sonuna kimi Mehdi Ordusu Amara şəhərində nəzarəti ələ aldı. Polislər küçələrdə dayanan polis və patrul maşınlarını şəhərdən çıxartdılar. Poilslər mövqelərindən ertəsi gün geri qayıtdılar və İraq qüvvələri şəhərə daxil oldu. Əs-Sədrin nümayəndə vasitəçiliyi ilə barışıq vasitəsilə mühasirə aradan qaldırıldı.
Döyüşlərin səbəbkarı kimi əs-Sədr göstərildi. Digər Mehdi Ordusunun komandirləri də şəhərin ayrı-ayrı hissələrdə tam nəzarəti əldəən verdilər. Şiə döyüşçülər öz maraqlarını həyata keçirmək üçün əsas təşkilatdan ayrıldılar. Onun daxilində yeni qüvvələr yaratdılar. Əsas təşkilatdan maliyyə vəsaiti istədilər. Bir neçə gündən sonra İraq təhlükəsizlik qüvvələri ilə Mehdi Ordusunun yaraqlıları arasında Suvayra şəhərində yenidən döyüşlər qeydə alındı.
İnuktitut
İnuktitut (Şərqi Kanada inuktitutu; öz adı — ᐃᓄᒃᑎᑐᑦ  — inuk "insan" + — titut "kimsə kimi", yəni "bir insan kimi") — ya inuit dilləri xaricində Kanadadakı bütün inuvialuktun ləhcələrinin adı. "İnuktitut" sözü, bütövlükdə Kanadanın inuit dilləri üçün rəsmi və ən yaygın tərifdir. İnuktitut, Eskimo-Aleut dil ailəsinin Inuit dil qrupuna da aid olan Qrenland dilinə yaxındır.
İnuktitut, Kanadanın şimalında, Nyufaundlend və Labrador bölgələrində, Kvebek, Manitoba, Nunavut, Şimal-Qərb Ərazilərində danışılır və əvvəllər Yukonun Arktik sahillərində danışıldı. Kanada Statistikalarına görə təxminən 35.000 ana dili var.
Yazı
Latın əlifbasına əlavə olaraq, dilin yayılmasının şərq və mərkəzi bölgələrində, yazı üçün XIX əsrin sonunda yaradılmış E. Pekin heca yazısı istifadə olunur və C. Evans tərəfindən 1840-cı ildə Kri hinduları üçün yaradılan yazının uyğunlaşdırılmasıdır.
Rişar Berri
Rişar Berri (31 iyul 1951, Paris, Fransa) — fransız aktyoru, rejissoru və ssenaristi.
Həyatı
Rişar Berri 31 iyul 1950-ci ildə Parisdə anadan olmuşdur. Onun Əlcəzair əsilli fransız valideynləri ticarətlə məşğul olurdular. O, 10-cu Paris dairəsində, sonra isə Bulon-Biyankurda böyümüşdür.
1966-cı ildə Rişarın 16 yaşı olanda teatrla maraqlanır. O, həvəskar aktyor truppasına yazılır və Jan Rasin, Pyer Kornel, Molyer, Bomarşenin yaradıcılığı ilə tanış olur.
1969-cu ildə o, dram üzrə Milli Konservatoriyanın müsabiqəsini keçə bilir. 1973-cü ildə ilk mükafatını alır.
1974-cü ildə o, Klod Pinotonun "Şillə" filmində çəkilməklə kinoya gəlir. Bu filmdə onunla bərabər Lino Ventura və Anni Jirardo kimi aktyorlar da çəkilirdilər.
Bundan 4 il sonra 1978-ci ildə Eli Şuraki ona "Mənim ilk məhəbbətim" filmində ilk böyük rolunu oynamağı təklif edir.
Rişar Berri rejissor Aleksandr Arkadinin filmlərində çox çəkilmişdir: "Hesablaşma günü", "Hesablaşma günü-2", "Böyük karnaval", "Müqəddəs ittifaq", "Saşa üçün", "Sonuncu şəfəq". O, eləcə də fransız rejissoru Kristina Paskalın 3 işində: "Fahişə", "Ər-arvad xəyanətinin texnikası" və "Balaca şahzadə demişdir" filmlərində çəkilmişdir.
2001-ci ildə Rişar Berri rejissor kimi Patrik Timsitlə birlikdə "Yoldan çıxarmaq məharəti" adlı ilk filmini çəkir. Və Sesil De Fransa kinoda ilk böyük rolunu verir. 2 il sonra – 2003-cü ildə onu "Mən Sezaram" filminə də dəvət edir. Rişar Berri komediya janrında çəkdiyi bu iki filmdən sonra kinoda öz mövzusunu dəyişir. O, "Qara qutu" adlı psixoloji triller çəkir.
Həmin ildə o, Fransis Veberin "Uğursuzlar" filmində komissar Vernet roluna çəkilir. Burada onun tərəf-müqabilləri Jerar Depardye və Jan Reno idi. Rişar Berri Fransis Veberin 4 filmində çəkilmişdir.
2010-cu ildə Frans-Oliver Gisberin romanı əsasında Rişar Berrinin dördüncü rejissor işi olan "Ölməz" (qeyri-rəsmi adı "22 güllə") filmi ekranlara çıxır. Burada baş rolları Jan Reno, Kad Merad və Jan-Pyer Darrussen ifa edirdi. Film real hadisələrə əsaslanmışdır.
Şəxsi həyatı
Rişar Berri saat kolleksiyası yığır və şahmat oyununa böyük maraq göstərir.
O, əvvəl ingilis aktrisası Cessika Ford, sonra aktrisa Jozefin Berri, sonra isə müğənni Jan Mansonla ailə qurmuşdur. Cessika Fordla evliliyindən bir qızı dünyaya gəlmişdir. Onun həm də 1976-cı ildə aktrisa Katrin İqeldən olan Kolin adlı qızı da var.
Rişar Berri Monmartrda yaşayır.
Elçin Əhmədov (kiçik gizir)
Elçin Rasim oğlu Əhmədov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin kiçik giziri. 2014-cü ilin 1–3 avqust tarixləri arasında Azərbaycan-Ermənistan təmas xəttində baş verən döyüşlər zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" III dərəcəli medalı ilə təltif edilib.
Hərbi xidməti
Kiçik gizir Elçin Əhmədov 2014-cü ilin 1–3 avqust tarixləri arasında Azərbaycan-Ermənistan təmas xəttində baş verən döyüşlər zamanı şəhid olub. Avqustun 2-si isə Elçin Əhmədov doğulduğu Qax şəhərində, Şəhidlər Xiyabanında son mənzilə yola salındı. Dəfn mərasiminə minlərlə şəhər sakini ilə yanaşı, şəhidin qulluq etdiyi hərbi hissənin əsgərləri və zabitləri də qatıldı. Dəfn mərasiminin sonunda yaylım atəşi açıldı və kiçik gizir Əhmədov uğrunda şəhid olduğu torpağa tapşırıldı.
Elçin Əhmədov ölümündən sonra göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Azərbaycan Respublikası Müdafiə Naziri general-polkovnik Zakir Həsənovun sərəncamı ilə "Hərbi xidmətdə fərqlənməyə görə" III dərəcəli medalı ilə təltif edildi.
NGC 2300
NGC 2300, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Sefey bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə 18.29 sm (7.2 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Xatiya Dekanoidze
Xatiya Dekanoidze (ხატია დეკანოიძე; ) — Gürcüstan və Ukrayna dövlət və siyasət xadimi. Gürcüstan Daxili İşlər Nazirliyinin Polis Akademiyasının rəisi (2007–2012); Gürcüstanın Təhsil və Elm Naziri (2012); Ukrayna Milli Polisinin rəhbəri (2015–2016). 2021–2023-cü illərdə o, 2020–2024-cü çağırış Gürcüstan parlamentində Vahid Milli Hərəkatın parlament fraksiyasına rəhbərlik edib.
Erkən illər
Xatiya Dekanoidze 20 yanvar 1977-ci ildə Tbilisidə anadan olub. 1999-cu ildə Dekanoidze Tbilisi Dövlət Universitetinin beynəlxalq əlaqələr fakültəsini bitirmişdir.
Gürcüstanda
2007-ci ilin may ayında Xatia Dekanoidze Gürcüstan Daxili İşlər Nazirliyinin Polis Akademiyasının rektoru təyin edilir və 2012-ci ilin may ayına qədər bu vəzifədə çalışaraq, Gürcüstan polisində aparılan islahatlarda birbaşa iştirak edir.
2012-ci ilin may ayında o, Gürcüstanın Təhsil və Elm Nazirliyində Milli İmtahan Mərkəzinin direktoru vəzifəsində işə başlayıb. 2012-ci il iyulun əvvəlində o, Gürcüstanın təhsil və elm naziri təyin edilib, 2012-ci il oktyabrın 25-də Vahid Milli Hərəkatın parlament seçkilərində məğlubiyyətindən sonra Merabişvili hökuməti istefaya gedənə qədər bu vəzifədə çalışıb.