cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Davranış iqtisadiyyatı
Gözlənti nəzəriyyəsi
thumb|250px|[[Deniel Kaneman]] 1979-cu ildə Deniel Kaneman və Amos Tverski neoklassik nəzəriyyədən yaranan iqtisadi qərar vermənin fərqli ayrılıqlar göstərdiyini izah etmək üçün idrak psixologiyasından istifadə edərək Gözlənti Nəzəriyyəsi: Risk Altında Qərar Vermənin Təhlili adlı kitabı yazdı. Gözlənti nəzəriyyəsi düzəltmə mərhələsi və dəyərləndirmə mərhələsi olmaqla 2 mərhələdən ibarətdir.
Düzəltmə mərhələsində riskli vəziyyətlər müxtəlif heuristika istifadə edərək sadələşdirilir. Qiymətləndirmə mərhələsində riskli alternativlər aşağıda göstərilən müxtəlif psixoloji prinsiplərdən istifadə etməklə qiymətləndirilir:
Gözlənti nəzəriyyəsi gözlənilən faydalılıq nəzəriyyəsi və dərəcəli gözlənilən asılı fayda nəzəriyyəsinin izah edə biləcəyi hər şeyi izah edə bilir. Bundan əlavə, mövcud qərar nəzəriyyələrinin izah etməkdə çox çətinlik çəkdikləri fenomenləri izah etmək üçün də gözlənti nəzəriyyəsindən istifadə edilir. Bunlara arxa əyilmə əmək təklifi əyriləri, asimmetrik qiymət elastikliyi, vergidən yayınma və səhm qiymətləri və istehlakın birgə hərəkəti daxildir.
1992-ci ildə Risk və Qeyri-müəyyənlik jurnalında Kaneman və Tverski məcmu gözlənti nəzəriyyəsi adlandırdıqları gözlənti nəzəriyyəsinə yenidən baxdılar. Yeni nəzəriyyə gözlənti nəzəriyyəsində düzəltmə mərhələsini ləğv etdi və yalnız qiymətləndirmə mərhələsinini qəbul etdi.
Psixoloqlar artıq güvən, proyeksiya qərəzi və məhdud diqqətin təsiri kimi psixoloji əlamətləri gözlənti nəzəriyyəsinin bir hissəsi olaraq qəbul edirlər. Bu sahədə əldə edilən digər nəaliyyətlərə Çikaqo Universitetində bir konfransın keçirilməsi, Rüblük İqtisadiyyat jurnalının ("Amos Tverskinin xatirəsinə") davranış iqtisadiyyatı ilə bağlı xüsusi nəşri və Kanemanın 2002-ci ildə "psixoloji tədqiqatlardan iqtisadi elmə, xüsusən də qeyri-müəyyənlik altında insanın mühakiməsi və qərar qəbul etməsinə dair fikirləri birləşdirdiyinə görə" Nobel mükafatı göstərilə bilər.
Aralıq seçim
Davranış iqtisadiyyatı aralıq seçim məsələsinə tətbiq edildi. Aralıq seçim qərar vermək və bu qərarın fərqli bir vaxtda ortaya çıxaracağı təsirləri göstərmək kimi açıqlanır. Aralıq seçim davranışı Corc Ainslinin diqqət çəkən müşahidələrindən biri olan və daha sonra Deyvid Leybson, Ted Odonoq və Mettyu Rabin tərəfindən inkişaf edirilən hiperbolik endirimdə də də göstərildiyi kimi böyük ölçüdə ziddiyətlidir. Hiperbolik endirim yaxın zamanda olan endirimlərə olan meyilliyi izah edir. Bu nəzəriyyənin kobudca demək istədiyi şey insanların daha qısa zaman aralıqlarında daha az səbrli olduğudur.
Trillium angustipetalum
(Trillium angustipetalum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Davranış iqtisadiyyatı
Digər araşdırma sahələri
thumb|left|200px|Davranış iqtisadiyyatçısı [[Dan Arieli]] Davranış iqtisadiyyatının digər sahələri üstünlüklərdə uyğunsuzluq göstərmədən fayda funksiyasının modelini zənginləşdirir. Ernst Fehr, Armin Falk və Rabin mükəmməl eqoistliyin neoklassik fərziyyəsini zəiflədərək ədaləti, bərabərsizliyi və qarşılıqlı altruizmi tədqiq etdi. Bu iş xüsusilə əmək haqqı təyin edilməsinə aiddir. Qnizi və Rustiçini tərəfindən "daxili motivasiya" və Akerlof və Kranton tərəfindən "şəxsiyyət" mövzusunda görülən işlər iqtisadi agentlərin şərti olaraq gözlənilən faydaya əlavə olaraq, şəxsi və sosial normaları qəbul etməkdən də fayda əldə etdiyini ortaya qoyur. Aqqarvalın fikrincə, rasional tarazlıqdan davranışsal sapmalara əlavə olaraq, bazarlarlar gecikmiş cavablardan, axtarış xərclərindən, şəriklərin bir-birlərinə təsir etməsindən və bazar davranışındakı davranışsal təsirləri ayırmağı çətinləşdirən digər sürtünmələrdən əziyyət çəkir.
Davranış iqtisadiyyatı Dan Arielinin "Təxmin edilə bilən irasionallıq" kitabının uğur qazanması ilə populyarlıq qazanmağa başladı. İntizam təcrübəçiləri genişzolaqlı xəritələşdirmə kimi kvazi-ictimai siyasət mövzularını araşdırdılar.
Təbii sınaqlar
Bioloji nöqteyi-nəzərdən baxdıqda insan davranışları birja böhranları ilə müşayiət olunan zamanı və səhm qiymətləri tarixi yüksəklikləri aşdıqda yaranan iqtisadi şar (bubble) artım zamanı eynidir. Bu dövrlərdə bazar iştirakçılarının əksəriyyəti özləri üçün yeni bir şey görürlər və bu, istər-istəməz onların endokrin profillərində və motivasiyalarında baş verən dəyişikliklərlə birlikdə stress reaksiyasına səbəb olur. Nəticə davranışdakı kəmiyyət və keyfiyyət dəyişiklikləridir. Bu, iqtisadiyyata və maliyyəyə təsir edən davranışların davranış iqtisadiyatınından istifadə etməklə müşahidə edilə bildiyi və dəyişkən bir halda ziddiyət yaratdığı nümunədir.
Davranış iqtisadiyyatının faydası birjalara bənzər mühitlərdən kənarda da tətbiq olunur. Eqoist düşüncə, "yetkin davranışlar" və s. cinayəti gizlətmə içərisində müəyyən edilə və müxtəlif növ qanuni çatışmazlıqlar və laqeydlik müşahidə və aşkar edilə bilər. Dolaylı nəticələrin bilinən olub-olmaması fərqli praktiki model və üsullarla da ölçülə bilər. Davranış iqtisadiyyatının istifadəsi çox genişdir, ancaq tez-tez etibarlılığını yoxlamaq lazım gəlir. Yeniliyin stressor kimi rolunun düzgün qiymətləndirilməməsi bazar araşdırması üçün mövcud yanaşmaların əsas çatışmazlığıdır. Gündəlik az stres şəraitində və streslərə cavab olaraq insan davranışının bioloji olaraq təyin olunmuş difazizmlərini nəzərə almaq lazımdır.
Tənqidlər
Davranış iqtisadiyyatını tənqi edənlər, adətən, iqtisadi agentlərin rasionallığını vurğulayırlar. Onlar dəfələrlə müşahidə olunan davranışın bazar vəziyyətinə tətbiq olunmasının məhdud olduğunu, öyrənmə imkanları və rəqabətin ən azından rasional davranışa yaxın olduğunu iddia edirlər.
Digər tənqidçilər qeyd edirlər ki, perspektiv nəzəriyyəsi kimi idrak nəzəriyyələri ümumiləşdirilmiş iqtisadi davranış deyil, qərar qəbuletmə modelidir və yalnız təcrübə iştirakçılarına və ya sorğu iştirakçılarına təqdim olunan birdəfəlik qərar qəbul etmə problemlərinə şamil olunur.
Diqqəti çəkən bir məsələ, ritorikanın çox olmasına baxmayaraq, davranış iqtisadiyyatı ilə bağlı tutarlı bir nəzəriyyənin hələ də səsləndirilməməsidir. Davranış iqtisadiyyatçıları vahid fikir səsləndirənə qədər bu sahə müşahidə toplusu olaraq qəbul ediləcəkdir.
Deyvid Qal bu məsələlərin bir çoxunun davranış iqtisadiyyatının insanların necə davrandıqlarını başa düşmək əvəzinə, davranışların standart iqtisadi modellerden necə sapdığını anlamağa baş yorduğu üçün ortaya çıxdığını düşünür. Davranışın niyə baş verdiyini başa düşmək ümumiləşdirilmiş biliklərin yaradılması, elmin məqsədi üçün vacibdir.O, davranış iqtisadiyyatını "marketinqin zəfəri" adlandırdı və xüsusilə, zərərdən qaçma nümunəsini göstərdi.
"DAM"da bir gün (film, 1976)
"DAM"da bir gün — 1976-cı ildə Rauf Gözəlov tərəfindən çəkilmiş film.
Məzmun
Filmdə Dövlət Avtomobil Müfəttişliyinin gündəlik işindən, yol hərəkəti qaydalarına riayət olunması üçün DAM əməkdaşlarının gördükləri tədbirlərdən danışılır.
Film haqqında
Film Azərbaycan Daxili İşlər Nazirliyinin sifarişi ilə çəkilmişdir.
Elat Yalqızağac (Mərənd)
Elat Yalqızağac - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Mərənd şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,501 nəfər yaşayır (352 ailə).
Anqo
Şanyü Anqo — Hunların XXX şanyüsü.
Şanyü Anqo taxta gələndə bir çoxu ona müxalifət edirdi. Ona çoxu hörmət etmirdi və taxtın Tunduşinin olmasını daha çox istəyirdi. Anqo şimaldan gələn hunları ətrafına yığıb Tunduşini öldürmək qərarına gəldi. Çinə də bu barədə müraciət etdi. Müharibədə Tunduşiyə məğlub olan Anqo dayısı Quduxu tərəfindən öldürüldü.
Radioverici qurğular
Radioverici qurğu- informasiyanın radiodalğaların köməyi ilə ötürülməsi üçün istifadə olunur.
Vericilərin struktur sxemləri
Yüksək tezlikli elektromaqnit sahəsi olan radiodalğa hərəkətdə olan materiyanın xüsusi formasıdır. Radioverici qurğunun tərkibinə verici və verici antena daxildir.
Vericidə üç əsas proses baş verir:
— yüksək tezlikli rəqsin generasiyası;
— yüksək tezlikli rəqsin zəruri gücə qədər gücləndirilməsi;
— yüksək tezlikli rəqsin parametrlərindən birinin (amplitudasının, tezliyinin və ya fazasının) ötürülən informasiyaya uyğun dəyişdirilməsi.
Yüksək tezlikli rəqsin parametrlərindən birinin ötürülən informasiyaya uyğun idarə olunması modulyasiya adlandırılır. Bu proses modulyatorda həyata keçirilir. İstifadə məqsədindən asılı olaraq vericidə amplitud modulyasiyası (AM), tezlik modulyasiyası (TM) və ya faza modulyasiyası (FM) həyata keçirilə bilər. Amplitud modulyasiyasının xüsusi halı olan impuls modulyasiyasıda geniş tətbiq olunur.
Modulyasiya nəticəsində modulyasiya olunmuş yüksək tezlikli cərəyan, gərginlik və elektromaqnit sahə rəqsləri alınır. Modulyasiya olmadıqda vericinin antenasında yüksək tezlikli modulyasiyasız rəqs yaranır və o fəzaya şüalandırılır.
Xütbə
Xütbə (ərəbcə: خطبة) - cümə namazı zamanı, qurban bayramlarında və xüsusi hallarda oxunan vəzdir. Cümə günləri xütbə namazdan əvvəl, başqa günlərdə isə namazdan sonra oxunur. Dini-hüquqi islam məktəblərinin hər birində xütbə mərasimini müəyyən edən və onun təsirliliyini təmin edən qaydalar vardır. Məsələn, xətibdən mərasimdə təmiz olmaq tələb edilir, onun geyiminin müəyyən görkəmi olmalı, xütbəni müəyyən üsulla, müəyyən qaydada oxumalıdır və sairə. Orta əsrlərdə xütbə oxunması bir növ sənətkarlıq idi, bəzən xətib xütbəni qafiyəyə salınmış nəsrə çevirirdi. Müsəlman dünyasının bir çox müasir dövlətlərində xütbənin məzmununa dünyəvi hakimiyyət orqanları nəzarət edirlər, bəzən onu hətta dövlət məmurları tərtib edirlər.
Radioverici qurğular
Vericilərin struktur sxemləri
thumb|right|Rabitə AM rəqs vericisinin struktur sxemi
Modulyasiyalı və ya modulyasiyasız yüksək tezlikli rəqslərin gücləndirilməsi üçün güc gücləndiricisindən istifadə olunur. Güc gücləndiricisini, həmçinin xaricdən təsirlənən generator da adlandırırlar. İş rejimlərinə nəzərən vericidə istifadə olunan gücləndiriciləri üç əsas qrupa bölmək olar: bufer gücləndiriciləri, gücləndirici-vurucular və çıxış gücləndiriciləri. Sadə vericidə birinci iki növ gücləndirici olmaya, çıxış gücləndiricisi isə həmdə tezlik vurucusu ola bilər.
Bir çox radiolokasiya vericilərində gücləndirici olmur. Belə vericilər impuls rejimində işləyir. Bu halda avtogenerator kifayət qədər böyük gücə malik olur. Radiolokasiya vericisinin tipik güclü impuls avtogeneratoru maqnetrondur. Metal-keramik lampalar, xüsusi ifrat yüksək tezlikli (İYT) cihazlar və adi lampalar üzərində yığılmış güclü avtogeneratorlardan da istifadə olunur.
Sadə AM rəqs radiovericisinin struktur sxemi şəkildə təsvir olunmuşdur. Orada, həmçinin hər bir pillənin çıxışındakı gərginliyin diaqramı verilmişdir. Verici generatorda (VG) parametrləri dəyişməyən yüksək tezlikli rəqslər yaradılır. Güc gücləndiricilərində (GG) onlar gücləndirilir və amplitudaları modulyatorda (M) informasiya siqnallarının təsiri ilə dəyişdirilir. Nəticədə tələb olunan gücə malik amplitud modulyasiyalı siqnal alınır. Bu siqnal verici antenaya istiqamətləndirilir və fəzaya şüalandırılan AM radiodalğa yaradır. thumb|right|Rabitə TM rəqs vericisinin struktur sxemi
Sadə TM rəqs vericisinin sxemi şəkildə təsvir olunmuşdur. Belə vericidə modulyator (M) verici generatorun (VG) rəqs konturuna təsir edərək onun kökləmə tezliyini informasiya siqnalına uyğun olaraq dəyişdirir. Bu səbəbdən generasiya olunan rəqslərin tezliyi dəyişir. Bu dəyişmə orta qiymətə nəzərən kiçik intervalda həyata keçirilir.
Güc gücləndiricisində (GG) TM rəqslər gücləndirilir. Verici antena fəzaya TM dalğa şüalandırır. TM yalnız (ultraqısa dalğalı) UQD diapazonda tətbiq olunur. Digər diapazonda onun tətbiqi mümkün deyil.
Vericilərin əsas göstəriciləri
Radiovericilər müəyyən texniki göstəricilərinə nəzərən xarakterizə olunurlar.
1) Vericinin işçi dalğa diapazonu. Vericilərin əksəriyyəti işçi dalağa uzunluğunu dəyişməyə imkan verən kökləmə elementinə malik olur. Adətən vericini geniş dalğa diapazonunda kökləmək mümkün olur. Bu kökləmə səlis və ya diskret ola bilər. Səlis kökləmə zamanı verici verilmiş diapazonun istənilən tezliyində işləyə bilər. Diskret kökləmə zamanı isə verici yalnız müəyyən edilmiş (fiksə olunmuş) tezliklərdə işləyə bilir.
Bir çox hallarda vericinin işçi tezlik diapazonu bir neçə alt diapazona bölünür. Bu alt diapazonlardan hər biri örtmə əmsalı ilə, yəni dağa uzunluğunun maksimal qiymətinin onun minimal qiymətinə nisbəti ilə xarakterizə olunur. Adətən örtmə əmsalı 3-4 həddində olur. Alt diapazonların örtmə əmsallarının eyni olması məqsədəuyğun hesab edilir.
İstinadlar
2) Vericinin gücü. Vericidən antenaya istiqamətləndirilən elektrik rəqslərinin gücüdür. Müxtəlif vericilər üçün bu güc vattın hissələrində onlarla meqavatta qədər ola bilər. İmpuls rejimində işləyən vericilər üçün impuls gücünü və impulsların təkrarlanma dövrü ərzində olan orta gücü fərqləndirirlər. Adətən impuls gücü vericinin orta gücündən yüzlərlə və ya minlərlə dəfə böyük olur.
3) Vericinin faydalı iş əmsalı (FİƏ). Bu parametr antenaya ötürülən gücün vericinin qida mənbəyindən sərf etdiyi gücə nisbəti kimi tapılır. Vericinin FİƏ-si onun iqtisadi cəhətdən əlverişli olmasını müəyyən edir. Az güclü vericilər üçün FİƏ 10-20 %, böyük güclü vericilər üçün isə 40-60 % həddində olur.
4) Vericinin tezliyinin stabilliyi. Bu parametr konkret şəraitdə işləyən vericinin daşıyıcı tezliyinin müəyyən olunmuş zamanda buraxıla bilən meylini xarakterizə edir. Vericinin tezliyinin stabilliyi ədədi qiymətcə nisbi qeyri-stabillik əmsalı ilə xarakterizə olunur. Bu əmsal vericinin daşıyıcı tezliyinin buraxıla bilən maksimal meylinin onun nominal qiymətinə nisbəti kimi tapılır. Vericinin tezliyinin stabilliyi nə qədər böyük olursa nisbi qeyri-stabillik əmsalı bir o qədər kiçik olur. O adətən 10−4÷10−8 həddində olur.
Sportinq Xixon FK
Sportinq Xixon — İspaniyanın futbol klubu
Avropa kuboklarında iştirak
6 dəfə Avropa kuboklarında iştirak edib.
Baccharis thymifolia
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Şırnaqlı printer
thumb
1953-cü ildə ABŞ-də Remington Rand şirkəti tərəfindən Univac kompüteri üçün Uniprinter adlı ilk şırnaqlı printer yaradılmışdır. Bu printerin əsas elementi, üzərində hərf və rəqəmlərin qabarıq təsvirləri olan firlanan baraban idi. O, bir dəqiqədə hərəsində 130 simvol olmaqla 600 sətir çap edirdi.
Arşın mal alan (operetta)
Arşın mal alan — Üzeyir Hacıbəylinin 1913-cü ildə yazdığı son operetta. Əsəri Üzeyir bəy Sankt-Peterburqda konservatoriyada oxuyarkən qələmə almışdı. Operettanın süjeti Qarabağın Şuşa şəhərinin həyatından alınmışdır. 2013-cü ildə UNESCO-nun Baş Konfransının 36-cı sessiyasında Arşın mal alan operattasının 100 illik yubileyinin dünya səviyyəsində qeyd edilməsi haqqında qərar qəbul edilib.
Yaranma tarixi
"Arşın mal alan" Üzeyir Hacıbəylinin son və ən məşhur operettalarından biri sayılır. Bu operetta ölməz bəstəkarın Moskva və Peterburqda təhsil aldığı dönəmdə yazılıb. Operetta haqda fikir Ü.Hacıbəylinin Peterburqda yaşadığı vaxtda ağlına gəlir. Operettanın librettosunu özü yazır və yalnız şeirlərini böyük şair Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığından götürür (Ü.Hacıbəyli ilk operası olan "Leyli və Məcnunu" Fizulinin poeması əsasında yazıb).
Əsər 1913-cü ilin yay aylarında yaradılır. Musiqişünas Elmira Abasova qeyd edir ki, "Arşın mal alan" musiqili komediyasını Üzeyir Hacıbəyli konservatoriyaya qəbul olandan öncə, Peterburqda yaşayarkən yazıb. İlk dəfə komediya haqda bəstəkarın 1913-cü iin iyulun 30-da dostu və görkəmli azərbaycanlı aktyor Hüseynqulu Sarabskiyə yazdığı məktubunda rast gəlmək olur:
Bəradərim Hüseynqulu! Mən dəxi bu halda bir tərəfdən dərs oxumaqda və bir tərəfdən də "Arşın mal alan"ı yazmaqdayam. Amma çox qəribə operetta olacaqdır. Inşallah sentyabrda göndərərəm ki, əvvəlcə onu qoyasınız.
…Mənim də bu qədər əlləşməyim odur ki, gələcəkdə teatr işini elə bir hala salaq ki, nəinki təkcə bir Bakı və ya Qafqaz, bəlkə hər bir yerdə və hər bir şəhərdə teatr verməyə imkanımız olsun. Ancaq bir qədər vaxt gözləmək və zəhmət çəkmək lazımdır. Mən Bakıda olarkən öz əsərlərimin qədrini bilmirəmmiş, amma burada bilirəm ki, mənim əsə-rim gələcəkdə böyük bir iş görəcəkdir.
Bəradərin Üzeyir. 30 iyul 1913-cü il. Peterburq.
thumb|left|200px|"Arşın mal alan" əsərinin ilk nəşri (Bakı, 1913)
Operettada keçənlər Şuşada baş verir. "Arşın mal alan"-ın yaranmasını Rəşid Behbudovun qızı Rəşidə xanım belə xatırlayır:
Babam Məcid-bəy Behbudalı, qədimdə Behbudovlar soyu belə adlanırdı, qeyri-adi səsə malik, gözəl xalq mahnıları ifaçısı idi və artıq 30 yaşında peşəkar müğənni olmuşdu. Bundan öncə isə öz atasına kömək edərdi: boxçasına ipək yığıb o vaxt qaldıqları Şuşanın küçələrini gəzir və "Arşın mal alan, arşın mal alan" deyərək yerli ədalı qızları gətirdiyi mala göz gəzdirməyə çağırardı. Səciyyəvi boxçacı obrazı Üzeyir Hacıbəylinin yaddaşına elə həkk olunur ki, gələcəkdə bəstəkar onu "Arşın mal alan" operettasının süjetində istifadə edir…
Janr və forma baxımından Əsgərin giriş ariyası və operettanın bir sıra başqa vokal nömrələri təmiz Avropasayağı tərzdə həyata keçirilib. Bununla birgə, onların melodiyaları danılmaz milli koloritə malikdir. Xüsusilə, qeyd olunmuş giriş ariyası şüştər, bəzi səhnələr və onun xalası Cahanın kupletləri isə şur ladında ifa olunur. Bir sıra kupletlərdə o dönəm dəbdə olmuş təsniflər durur.
Öz əsərinin gələcək uğurunu öngörərək Ü.Hacıbəyli 1913-cü ilin avqustun 7-də həmkarı, Azərbaycan müsiqili teatrının ilk peşəkar dirijoru Müslüm Maqomayevə məktubunda yazırdı:
Səssizliyim səbəbi məşğul olmağımdır; demək olar ki səhər tezdəndən, gecəyədək işləyirəm: ilk növbədə imtahana hazırlaşıram, həm də çox uğurlu alınacaq operetta yazıram və, Tanrının köməyi ilə, vaxt gəldikdə sənə göndərəcəm. thumb|250px|right|Azərbaycan poçt markası (2003)Teatrşünas Azər Sarabski tərəfindən aşkar edilən materiallar Ü.Hacıbəylinin öz operettasını 1913-cü ilin sentyabr ayına bitirdiyini ehtimal etməyə imkan verir. Operetta yazıldıqdan sonra bəstəkar ilk olaraq onu polifoniya üzrə müəllimi Vasili Kalafatiyə, sonra isə, onun məsləhəti ilə, konservatoriyanın direktoru, görkəmli rus bəstəkarı Aleksandr Qlazunova göstərir. A.Qlazunov əsəri çox bəyənmiş və onu bütün Rusiyada ilk operetta adlandırmışdır. "Arşın mal alan"a verilən bu cür yüksək qiymətdən sonra Üzeyir bəy əsərin partiturasını və librettosunu Bakıya, dostlarına göndərir.
"Arşın mal alan" operettasını Bakıya göndərməzdən əvvəl Üzeyir bəy Hacıbəyli aktyor Hüseynqulu Sarabskiyə Sankt-Peterburqdan məktub göndərmişdir. Daha sonra Ü.Hacıbəyli öz gündəliyində yazırdı:
Rəylər bütün gözləntiləri aşdı: böyük Qlazunov deyir ki, nəhayət ki, Rusiyada ilk musiqili opera yarandı.
İlk səhnələşdirmə
1913-cü il oktyabr ayının 25-də (noyabrın 7-də) Bakıda Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında "Arşın mal alan" operettasının premyerası olmuşdur. İlk tamaşanın yaradıcı heyəti belə idi: Əsgər – H.Sarabski, Gülçöhrə – Ə.Ağdamski, Soltan bəy – Ə.Hüseynzadə, Süleyman – H.Terequlov, Asya – Gülsabah xanım, Telli – Olenskaya. Əsərin rejissoru – H.Sarabski, dirijor – M.Maqomayev.
250px|thumb|left|İkinci səhnələşdirmənin proqramı, Bakı, noyabr 1913
1917-ci ildə Bakıda operetta yenidən tamaşaya qoyulur və onun ifaçıları yalnız kişilərdən ibarət idi.
1913-cü ildə Peterburqda operetta üzərində işini bitirdikdən sonra Hacıbəyli onu Bakıya dostları Hüseynqulu Sarabski və Müslüm Maqomayevə göndərir, onlar isə öz növbəsində bütün səylərini operettanın səhnələşdirilməsinə yönəldirlər. Artıq 1913-cü ilin oktyabrın 26-sı (noyabrın 8) operettanın bütün Qafqazda göstərilməsinə icazə verilir. 1913-cü ilin oktyabrın 8 (oktyabrın 21) Müslim Maqomayevin xəttinə bənzər yazılmış və imzalanmış operettanın əlyazması təsdiq edilmək üçün Nəşriyyat üzrə Tiflis komitəsinə təqdim edilir. Operetta senzuradan keçir və Qafqazın səhnələrində göstərilməyə icazə alır. Operettanın Azərbaycanda premyerası 1913-cü ilin 25 oktyabrında məşhur azərbaycanlı milyoner və mesenat Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Bakıdakı teatrında (hazırkı Azərbaycan müsiqili komediya teatrı) baş tutur.
"Kaspiy" qəzetində yerləşdirilən elanlarda (25 oktyabr 1913, №240) qeyd ilirdi ki, spektaklda Olenskaya, Gülsabah xanım, artistlər Sarabski, Terequlov, Abasov, Ağdamski, Hüseynzadə və başqaları iştirak edir.
Bu vaxtadək gəlib-çıxmış yeganə resenziyadan ("Kaspiy" qəzeti, 27 oktyabr 1913, №242) belə nəticəyə gəlmək olur ki, Əsgər rolunu Sarabski, Sultanbəyi – Hüseynzadə, Vəlini – Xəlil Hüseynov (elanda adı yazılmış Abasovu əvəz etmiş), Süleymanı – böyük ehtimalla Terequlov, Gülçöhrəni – Ağdamski (resenziya onun barəsində də heç nə yazmır) ifa ediblər. Azərbaycan SSR-nin xalq artisti Hüseynağa Hacıbabayevin sözlərinə görə, Gülsabah xanım Cahan xalanın rolunu ifa edib. Operettanın ikinci səhnələşdirməsinin resenziyasına inansaq Olenskaya ("Bakı" qəzeti, 10 noyabr 1913, №253) Asyanı oynayır.
İkinci səhnələşdirmə həmin ilin noyabr ayında həmin teatrda həyata keçirirlir. Burada Hüseynqulu Sarabski (Əsgər), Ələkbər Hüseynzadə (Sultanbəy), Aleksandra Olenskaya (Asya), Yeva Olenskaya (Telli), Mirzə Muxtar Məmmədov (Cahan), Məmməd Hənifə Terequlov (Süleyman), Xəlil Hüseynov (Vəli) oynayırlar. Spektaklın quruluşçu rejissoru Hüseyn Ərəblinski, dirijoru isə Müslim Maqomayev olur. Hərdən Hacıbəyli öz operettasını həmçinin "Uğurlu evlilik resepti" və "İstehsal malların satıcısı" adlandırardı.
Komediya böyük uğur qazanır. Çox qısa zamanda bir sıra Qafqaz dillərinə, həmçinin erməni, gürcü, kürd, ləzgi, rus və sair dillərə tərcümə edilir. Bakı premyerasından sonra musiqili komediya bütün Qafqazda və Orta Asiyada nümayiş etdirilməyə başlayır. İlk dəfə erməni dilində əsər 1914-cü ildə Tiflisdə səhnələşdirilir. Spektaklın quruluşuna rəhbərlik edən Sidrak Maqalyan səhnələşdirmənin tərcüməçisi və musiqi quruluşçusu idi. Əsgər roluna görə o Qafqazda ilk premiya alır. Sonralar Maqalyan Əsgər rolunu gürcü, türk və rus dillərində də oynayır. 1915-ci ildən 1921-ci ilədək Maqalyanın truppası "Arşın mal alan" əsərini 800 dəfə, o cümlədən 200 dəfə gürcü, 2 dəfə rus və bir dəfə İstanbulda türk dilində səhnələşdirir.
İlk dəfə rus dilinə komediya Üzeyir Hacıbəylinin kiçik qardaşı Ceyhun və Fətəli Axundov tərəfindən (Mirzə Fətəli Axundovla qohumluqda olmuşdur) tərcümə edilir. İlk dəfə operetta rus dilində 1916-cı ilin 10 və 11 iyun tarixlərində Bakıda Mailov qardaşlarının teatrında səhnələşdirilmişdi. Burada Amiraqonun rəhbərlik etdiyi truppa: Yujin (Əsgər), Lenotiyeviç (Gülçöhrə), Rayiç (Asya), Mironov (Sultanbəy), İodyan (Suleyman), Smurov (Vəli) oynamışlar. Spektakla dirijorluğu Üzeyir Hacıbəylinin özü edir. Həmin ildə bəstəkar Bakıda operettanın gürcü dilində səhnələşdirilməsində də dirijorluq etmişdir.
Qafqazda Üzeyir Hacibəylini tanımayan yoxdur. Hələ kiçik yaşlarımdan onun "Arşın mal alan", "Məşədi İbad" kimi populyar komediyalarının möhtəşəm uğur qazanması yadımda qalıb. Onlar bütün yerli teatrlarda səhnəyə alınır və həmişə uğur qazanırdılar.
Sovet istilasından öncə İranda tanınmağa macal tapdığı üçün gələcəkdə "Arşın mal alan" ABŞ, Bolqarıstan, Fransa və Polşa kimi ölkələrdə səhnələşdirilir.
1919-cu ildə Hacibəyli qardaşlarının truppası Türkiyədə, İstanbulda qastrol səfərində olur. Qastrollar o qədər uğurlu keçir ki, azərbaycanlı artistlər İstanbulun "Şərq" teatrını bir neçə aylıq icarəyə götürmək məcburiyyətində olurlar. Azərbaycanlı artistlərin Türkiyəyə qastrolları zamanı "O olmasın, bu olsun" və "Arşın mal alan" operettalarını izləmiş məşhur türkiyəli dramaturq Reşat Nuri Güntekin bu operettaları Jan Batist Molyerin komediyalarına bənzədir.
Operetta 1925-ci ilin iyulun 4-də Parisin "Femina" teatrında nümayiş etdirilir. Fransız dilə tərcüməni bəstəkarın qardaşı Ceyhun edir. Rolları fransız aktyorlar Derval (Sultanbəy), Monte (Əsgər), Passani (Gülçöhrə), Maqali (Asya) və digərləri ifa edir. Səhnələşdirmə isə Azərbaycandan Avropaya gedən mühacirlər Abbas bəy Atamalı, Fariz bəy Vəkilli, Zöhrə xanım Hacıbəyli, Pəri xanım Topçubaşova və digərləri tərəfindən həyata keçirilir. Məhz həmin ildə Üzeyir Hacıbəylinin rəhbərliyi altında Azərbaycan dövlət musiqi texnikumunun tələbələri operettanın yeni səhnəsini nümayiş etdirirlər.
Dəyişikliklər və əlavələr
250px|thumb|left|Əsgər və Gülçöhrənin dueti. Rollarda: Bülbül və Sona Mustafayeva
1913-cü ildən dahi bəstəkarın vəfat etdiyi 1948-ci ilədək, yəni 35 il ərzində operetta mühüm inkişaf yolu keçir. Söhbət həm musiqili, həm də ədəbi materialdan gedir. Birinci mərhələ 1913–1918-ci illəri əhatə edir. Bu dönəm müəllif tərəfindən, tekstin ilk dörd nəşrində əksini tapmış, dəyişikliklər edilir. İkinci mərhələ olduqca vacib sayılır. Bu mərhələ komediyanın tekstinin dərc edilmədiyi, lakin içində mühüm dəyişikliklər edildiyi 20–30-cu illəri əhatə edir.
Fizulinin poyeziyası komediyanın əsas personajları olan Əsgərlə Gülçöhrənin mənəvi nigarançılığını, kədərini və sevincini mükəmməl əks etdirir. Bunu Əsgərin I aktda "Bayatı Şiraz" ladında tarın müşayəti ilə ifa etdiyi ariyadan, Gülçöhrənin II aktdakı "Seygah" və "Osmanlı" ladlarındakı ariyadan, həmçinin III aktdakı "Bayatı Şiraz" ladında olan ariyadan sezmək olur. Tədricən, spektakldan spektakla Üzeyir Hacibəyli öz əsərini təkmilləşdirir, yeni melodiyalar yaradaraq, tarın muğam-improvizasiya müşayətini çoxsəsli simfonik orkestrlə əvəz edirdi.
Əsgərlə Gülçöhrənin II aktdakı duetinə də dəyişikliklər və əlavələr edilir. Bundan başqa, bəstəkar Asyanın III aktdakı ajur rəqsdən sonrakı solosuna da müvafiq dəyişikliklər və əlavələr edir. Melodik material baxımından müəllif mühüm dəyişiklikləri IV aktda edir: oğurlanan və Əsgərin evinə gətirilən Gülçöhrə öz dərdini tarın müşayəti ilə "Şahnaz" ladında oxuyaraq söyləyir; lakin sonradan Ü.Hacıbəyli poetik mətni zənginləşdirərək öz sözləri üzərinə artıq orkestrin müşayəti ilə ifa edilən yeni emosional və lirik xarakterli melodiya yaradır.
Moksvada Azərbaycan incəsənətinin dekadasına hazırlıq zamanı komediyanın mətninə və musiqi naxışına əhəmiyyətli dəyişikliklər və əlavələr edilir. Beləcə, xorda oxuyan qadınların səsi soprano və alta bölünür, həmçinin Vəli, Telli və Cahan obrazları zənginləşdirilir.
Dünya şöhrəti
"Arşın mal alan" dünyanın 80 dilinə, o cümlədən fransız, alman, polyak, ingilis, ərəb, fars, çin, gürcü, bolqar, ukrain, belorus və sair dillərə çevrilir. Komediya 76 ölkənin 187 teatrında, Nyu-York, Paris, London, Sofiya, Berlin, İstanbul, Tehran, Qahirə, Varşava və Pekin kimi şəhərlərdə nümayiş etdirilir. Operetta ABŞ-nin 13 ştatında, Gürcüstanın 16, Bolqarıstanın 17, Polşanın 17 (1500 dəfə), Rusiyanın 28, Çinin 8 şəhərində oynanılır.
1972-ci ildə "Melodiya" firması komediyanın rus, türk və fars dillərində qrammofon yazısını edir. 2012–2013-cü iiırədə YUNESKO təşkilatının əsası qoyulasmı ilə bağlı tədbirlər siyahısına, həmçinin "Arşın mal alan" komediyasınınm 100-illiyinin keçirilməsi də daxil edilmişdi. 2013-cü ildə Azərbaycanda operettanın yubileyinə həsr olunmuş dərgi keçirilir və burada 200-dən çox eksponat nümayiş etdirilir.
Rusiyada səhnələşdirilməsi
250px|thumb|right|Həştərxanda səhnələşdirmənin proqrami, 9 (22) iyun 1918
1915–1916-cı illərdə "Arşın mal alan" Axtıda səhnələşdilirilir.
1916-cı ildə komediya Zayni Sultanov tərəfindən tatarcaya çevrilir. Sonra isə "Arşın mal alan" tatar teatrının repertuarına daxil edilir. Komediyanın tatar dilində ilk səhnələşdirilməsi 1917-ci ildə əvvəllər Azərbaycan teatrının aparıcı artistlərindən biri olmuş məşhur Sara Baykinanın iştirkaı ilə Həştərxanda həyata keçirilir.
Bu spektakl görkəmli azərbaycanlı rejissor və aktyor Hüseyn Ərəblinski tərəfindən qurulur. Bundan sonra musiqili komediya Orenburqun (Orınbor), Ufanın və Kazanın tatar teatrlarında nümayiş etdirilməyə başlayır.
Ermənistanda səhnələşdirilməsi
200px|thumb|left|Moskvada Azərbaycan mədəniyyəti dekadasından, 19381938-ci ildə İrəvanın Azərbaycan teatrının səhnəsində operetta Əli Şahabbaslı tərəfindən nümayiş etdirilir. Həmçinin "Arşın mal alan" komediyasının nümayişini Akop Paronyan adına İrəvan dövlət musiqili komediya teatrı həyata keçirir.
1954-cı ildə operettanı (Saruxanyanın tərcüməsində) həmin teatrda Ermənistan SSR-nin xalq artisti Armen Qulakyan səhnələşdirir. Vəli və Telli rollarını ölkənin xalq artistləri Hayk və İzabella Danzas ifa edirlər. Ümumi olaraq İrəvan musiqili komediya teatrı operettanı 300 dəfə nümayiş etdirir. 1954-cü ilin səhnələşdirilməsi İrəvandan başqa Ermənistanın digər şəhərlərində də göstərilir.
Gürcüstanda səhnələşdirilməsi
thumb|Müğənni Musa Şuşinskinin iştirakı ilə Tiflisdə baş tutatacaq səhnələşdirmənin proqramı, 1919
Operettanın Tiflisdə premyerası 1916-cı ildə baş tutur, rolları isə həvəskar artistlər ifa edir. Operettanın librettosunu gürcü dilinə Qiqoşvili tərcümə edir. Operettanın premyerasında sonralar onun peşəkar artistlər tərəfindən səhnələşdirilməsini təkid edən Vaso Abaşidze və İosif Jividze də iştirak edir. İlk dəfə peşəkar truppa tərəfindən "Arşın mal alan" 1917-ci ilin 4 fevral tarixində "Kazino" teatrının (hazırda Paliaşvili adına Dövlət akademik opera və balet teatrı) binasında səhnələşdirilir. Vəli rolunu İosif Jividzenin özü ifa edir. Onun sözlərinə görə, şəhər əhalisi arasında operetta böyük uğur qazanır. Premyera günüdə teatrın önündə izdiham yaşanır.
250px|thumb|right|Mövsüm Sənani Telli rolunu oynamağa hazırlaşır, Tiflis 1919
Gürcü şair İosif Qrişaşvili xatirələrindən:
Gürcüstan cəmiyyəti görkəmli bəstəkar Üzeyir Hacıbəylini çoxdan və yaxşı tanıyır. Onun populyar "Arşın mal alan" komediyası Tiflisdə həvəskar-fəhlələr qrupunun səhnəsində nümayiş etidirlir və böyük uğur qazanır. Komediyanın səhnələşdirilməsində Gürcüstan səhnəsinin Vaso Abaşidze, Liza Çerkezişvili, Taso Abaşidze və s. kimi nümayəndələri iştirak edir.
Elə həmin il operetta böyük uğurla Gürcüstanın digər şəhərlərində peşəkar artistlər tərəfindən səhnələşdirilir. Məsələn, Kutaisidə onu 4 gün dalbadal səhnələşdirirlər. "Arşın mal alan"-ın ilk səhnələşdirilmələrində Ü.Hacıbəyli iştirak etmir. Lakin 1916-cı ildə Bakıda gürcü dilində nümayiş etdirilən operettanın dirijoru özü olur. 1918-ci ildə Bakıya qastrola gələn gürcülər milli operettaları ilə birlikdə "Arşın mal alan" komediyasını da səhnələşdirirlər. Ü.Hacıbəyli bu spektakla tamaşa edir, bitdikdən sonra isə səhnəyə qalxaraq Vaso Abaşidzeni və bütün aktyorları təbrik edir. Sovet dönəminədək operetta Gürcüstanda həmçin rus, türk və erməni dillərində də səhnələşdiriliridi.
1920–21 illərə təsadüf edən teatr mövsümündə "Arşın mal alan" yerli dramatik dərnəyin artistləri tərəfindən Ozurgetidə səhnələşdirilir. Səhnələşdirilmənin təşəbbüskarı Jividze, dirijoru isə gələcəkdə tanınmış bəstəkar və Tiflis konservatoriyasının rektoru olacaq gənc tələbə İona Tuskiya olur. O həmçinin komediyanın altyazı musiqisinin müəllifi idi. 1923-cü ilin aprel ayında Mir-Seyfəddin Kirmanşahlı Rustaveli adına teatrda operettanı səhnələşdirir.
1928-ci ildə gürcü rejissor Kote Marcanişvili operettanı yenidən Rustaveli adına teatrda nümayiş etdirmək istəyir. Bununla bağlı o, şair İosif Qrişaşviliyə librettonun gürcü dilinə yeni tərcüməsini ortaya qoyması barədə tapşırıq verir.
Lakin xəstəliyi ilə əlaqədar Moskvaya getməli olan Marcanişvili istəyini həyata keçirə bilmir. 1936–37-ci illərdə "Arşın mal alan" rejissor Qamrekelinin rəhbərliyi altında Dövlət musiqili teatrında səhnələşdirilir. Bu səhnələşdirmə sonralar uğurla Qori, Telavi, Sıqnağ kimi şəhərlərdə nümayiş etdirilir.
Mərkəzi Asiyada səhnələşdirilməsi
Bakı premyerasından sonra operetta Mərkəzi Asiyada da nümayiş etdirilməyə başlayır. İlk dəfə spektakl 1919-cu ildə Daşkəndin "Kolizey" teatrında göstərilir. Elə həmin ildə əslən bakılı Mirzə Həbib Axundzadə Səmərqənddə orada yaşayan azərbaycanlılardan truppa yaradır. 1921-ci ildə spektakl Buxarada nümayiş etdirilir. 1921-ci ilin iyunun 20-də "Arşın mal alan" Bakı artistləri tərəfindən Aşqabadın Bahayi klubunda səhnələşdirilir. Rollarda Sidqi Ruhulla (Sultanbəy), Şəbustəri (Əsgər), Azəri (Süleyman), Xədicə-xanım (Gülçöhrə) çıxış edirlər.
150px|thumb|left|Operettanın Ufadakı səhnələşdirməsindən, 1939. Xəbir Qalimov (Əsgər) və Qabdrahman Habibulin (Soltanbəy)
1934-cü ildə Leninabad teatrı ilk dəfə Stalinabadda (hazırkı Düşənbə) qastrol səfərində olur və özünü ən yaxşı quruluşları olduğu Üzeyir Hacıbəylinin "Arşın mal alan" operettasını göstərir. 1935-ci ildə operetta Almatıda Uyğur dövlət teatrının səhnəsində nümayiş etdirilir. Qeyd edirlər ki, teatrın səhnəsində "dəbdəbəli musiqili komediya" uzun illər boyunca "uğurla nümayiş etdirilir" və uyğur tamaşaçılarının "böyük rəğbətini" qazanır. 1938-ci ildə operetta növbəti dəfə Daşkənddə, 1940-cı ildə isə Frunzedə səhnələşdirilir. 1955-ci ildə "Arşın mal alan" Stalinabadda tacik dilində səhnələşdirilir. 1939-cu ildə Calal-Abad teatrının özbək bölümü kolxoz-sovxoz teatrlarının Moskvada keçirilən Ümumittifaq festivalı ərəfəsində "Arşın mal alan" komediyasını Qırğızstanda nümayiş etdirir. Komediya qırğız dilində səhnələşdirilir və "qırğız musiqili teatrının qardaş respublikalarının zəngin mədəniyyətinin öyrənilməsi istiqamətində ilk genişmiqyaslı işi sayılır". Gülçöhrə obrazını isə Qırğızıstan SSR-nin xalq artsiti Maynur Mustayeva canlandırır.
250 px|thumb|left|1917-ci ildə Aşqabad Azərbaycan teatrında "Arşın mal alan" spektaklının iştirakçıları: (sağdan sola) Telli (Yəhya İsmayılov), Vəli (Mirzə Səmədov), Cahan xala (Aslan Hacıyev), Sultanbəy (Əziz Cavadov), Əsgər (Əli Məmmədov), Gülçöhrə (Ağaqulu Abdullayev), Süleyman (Rzaqulu Abdullazadə), Asya (Rəhim Rəhimov)
ABŞ-də səhnələşdirilməsi
"Arşın mal alan" operettasının ABŞ-də səhnələşdirilməsi də böyük uğur qazanır. Səhnələşdirmə 1917-ci ildə baş tutur. "Molla Nəsrəddin" jurnalının 1917-cilin fevralın 16-dakı buraxılışında qeyd edilir:
Amerikanın Nyu-York şəhərinin qəzetlərinin birində "Arşın mal alan" operettasının ABŞ şəhərlərində səhnələşdirilməsi barədə yazılır.
1918-ci ilin sentyabrın 15-də "Millət" qəzetində Yusif bəy Vəzirov bu faktı təsdiq edir. O yazırdı:
Üzeyir bəyin "Arşın mal alan"ı hətta Amerika səhnələrində böyük uğur qazandı.
Çində səhnələşdirilməsi
1959-cu ilin sonuna operettanı Çində artıq 3 peşəkar truppa səhnələşdirir. Yuxarıda qeyd edilən teatrdan başqa Uxan eksperimental opera teatrı və Tyanczin milli bədii teatrı bu əsəri nümayiş etdirir. Yerli mətbuat qeyd edirdi ki, operetta tamaşaçılar tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanır. "Arşın mal alan" operettası Çində həmçinin 1991-ci ildə səhnələşdirilir.
2010-cu ilin 26 və 27 noyabr tarixlərində Azərbaycanın ÇXR-kı səfirliyinin təşəbbüsü və Azərbaycanın mədəniyyət və turizm naziriliyi, Azərbaycan opera və balet teatrı və Çin milli operasının dəstəyi ilə ölkədə komediyanın yeni səhnələşdirilməsi işıq üzü görür. Azərbaycan opera və balet teatrının baş rejissoru Hafiz Quliyev deyirdi:
İki həftə ərzində ABŞ, İtaliya və Rusiya kimi ölkələrdə təhsil almış çinli müğənnilərin iştirkaı ilə spektaklı çin dilində səhnələşdirməyi bacardıq… Spektakldan sonra Pekin operasının direktoru bizə yaxınlaşdı, və təşəkkür bildirərək, bundan sonra "Arşın mal alan" operettasının Çinin gənc nəsli tərəfindən tanınacağı ilə bağlı şad olduğunu bildirdi.
Digər ölkələrdə səhnələşdirilmələr
1944-cü ilin noyabrın 7-si İkinci Dünya müharibəsi dövründə Misirin Ceneyfi (Qineyfa) adlı bölgəsində, Kiçik acı gölün yaxınlığında yerləşən 307 nömrəli tranzit düşərgəsində mayor Karasovun iştirakı ilə Sovet repatriantları tərəfindən formalaşdırılan alayın şəxsi heyəti Oktyabr inqilabı ilə bağlı parad təşkil edir. Bayramdan öncə isə, aralarında, böyük ehtimalla, çoxlu sayda azərbaycanlı olan repatriantlar düşərgədə Ü.Hacıbəylinin "Arşın mal alan" operettasını səhnələşdirirlər. Bu addım nəinki repatriantlar, həmçinin misirlilər arasında böyük uğur qazanır. Düşərgədə olmuş azərbaycanlı yazıçı Süleyman Vəliyev yazırdı:
Bizim spektakllara ətraf kəndlərin sakinləri toplaşırdı. Biz ərəblərin küçədə gəzərkən Əsgər və Gülçöhrənin ariyalarını züm-zümə etdiklərini eşidirdik. Hətta balaca uşaqlar populyar Azərbaycan operettasının mahnılarını oxumağa çalışırdılar.
1954-cü ildə Venqers adına Belostok dövlət teatrında operetta polyak dilində nümayiş etirilir. Burada baş rolları Poreda və Voloşina ifa edirlər. 1985-ci ilin yanvarın 30-da Ankara dövlət opera və balet teatrında rejissor Həsənovun türkcə quraşdırdığı "Arşın mal alan" spektaklı göstərilir. 1993-cü ildə Mersin dövlət opera teatrında Nemətzadənin rejissor traktovkasında səhnələşdirilən "Arşın mal alan" Türkiyənin mədəni həyatında böyük bir hadisəyə çevrilir.
2006-cı ildə operetta ilk dəfə olaraq Vyanada nümayiş etdirilir. Səhnələşdirilmələr 27, 28 və 30 sentyabr tarixlərində həyata keçirilir. Səhnələşdirilmənin rəhbəri qismində Bakı musiqi akademiyasının rektoru Fərhad Bədəlbəyli, quruluşçu-rejissor qismində isə amerikalı rejissor Maykl Şnak çıxış edir. Rolları avstiyalı aktyorlar Aişa Lindsey (Gülçöhrə), İohano Lüto (Asya), Ramin Dustdar (Əsgər), Lin Yakus Russ (Sultanbəy), Volfqanq Şeyla (Vəli), Mixael Eberle (Süleyman) ifa edirlər. Ariyalar türk, rollar isə alman dilində ifa edilirdi. Tədbir Azərbaycanın mədəniyyət və turizm, gənclər və idman nazirlikləri və həmçinin ölkəmizin Avstriyadakı səfirliyinin dəstəyi ilə baş tutur. Həmin ildə Avstiryada həmçinin Üzeyir Hacıbəylinin heykəlinin açılışı olur.
2011-ci ilin yanvar ayında operetta Minskdə Belorus dövlət akademik teatrın səhnəsində nümayiş etdirilir. 2013-cü ilin sentyabrın 13-də isə operettanın nümayişi Ukraynanın Simferopol şəhərində yerləşən Qrım-tatar akademik musiqili-dramatik teatrın səhnəsində həyata keçirilir.
Birinci akt
250px|thumb|right|Spektakldan səhnə. Hüseynqulu Sarabski (Əsgər), Mirzə Ağa Əliyev (Sultanbəy), Əhməd Anatollu (Vəli) Olay XIX əsrin sonunda Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində yerləşən Şuşa şəhərində baş verir. Gənc tacir Əsgər darıxır və sıxılır. Xalası Cahan Əsgərin dərdinin nə olduğunu anlamır. Yalnız qulluqçusu Vəli, Əsgərin evlənmək istədiyini başa düşür. Bu arada müsəlman adət-ənənəsinə görə bəy gəlini toydan əvvəl görə bilməzdi. Lakin Əsgər gələcək həyat yoldaşını görüb onu sevəcəyi təqdirdə evlənməyə razıdır.
İkinci akt
Dostu Süleymanın məsləhəti ilə o arşın malçı libasını geyinib küçələri gəzir və müştəriləri "arşın mal alan" qışqıraraq cəlb edir, evlərə girir və orada qadınlar və qızlar üzlərini gizlətmədən satılan parçalara baxır. Əsgər bir çox ev gəzir, çoxlu sayda qız görür, lakin onların heç biri onun xoşuna gəlmir. Nəhayət o Sultanbəyin evinə gəlir. Bəyin qızı Gülçöhrə və Asya azadlığa çıxmağı arzulayır, lakin tanımadıqları adamlara ərə getməyi istəmirlər. Gülçöhrəni gördükdə Əsgər məhz bu qızı axtardığını anlayır. Öz növbəsində, Gülçöhrə də Əsgərə vurulur. Sultanbəyin isə Əsgərin xalası Cahandan xoşu gəlir, və Əsgər Sultanbəyin Gülçöhrəni ona verəcəyi təqdirdə xalasının Sultanbəyin həyat yoldaşı olmasına razılıq verəcəyini bildirir. Bu təklif Sultanbəyi hiddətləndirir və o arşın malçını həyətindən qovur.
Üçüncü akt
Suleyman yenə çıxış yolu tapır. O Sultanbəyin evinə gələrək Gülçöhrəni varlı tacir Əsgərə verməyi tövsiyə edir. Burada o Asyanı görür və ona vurulur. Sultanbəy qızını Əsgərə verməyə razılaşır, lakin arşın malçını sevən Gülçöhrə atasının sözündən çıxır. Təsadüfən Süleymanı görən Asya da, öz növbəsində ona vurulur. Əsgərin qulluqçusu Vəli isə Telli ilə görüşür və onu sevdiyini başa düşür.
Dördüncü akt
Gülçöhrəni Əsgərin evinə gətirirlər. O çadrasını çıxarır, boynuna dolayaraq özünü asmaq istəyir. Bu zaman səhnə arxasından arşın malçının mahnı sədaları gəlir. Gülçöhrə çaşbaş şəkildə musiqiyə qulaq asır, sonra isə çıxış tapa bilmədiyi otaqda vurnuxmağa başlayır. Gözlənilmədən otağa Əsgər daxil olur və Gülçöhrə onun arşın malçı olduğunu başa düşür. Dostların fərasətini qiymətləndirən Sultanbəy yenə Cahan üçün elçiliyə gedir, Telli isə Vəliyə ərə gəlməyə razılıq verir. Süleyman isə Asyanı istəyir. Sonda 4 toy mərasimi keçirirlir.
Tənqidi rəylər
200px|thumb|left|1915-ci il səhnələşdirilməsindən Sultanbəyin və Cahan xalanın dueti İncəsənətşünas Fərəh Əliyevanın fikrinə görə, Ü.Hacıbəylinin çağdaşları musiqili komediyanı ölən adət-ənənələrə qarşı çağırış, azərbaycanlı qadınlarının müasirləşməsinə ismarış kimi qəbul etdilər. Əliyeva qeyd edir ki, "Arşın mal alanın" maraqlı süjeti görməkdən, sevməkdən və yalnız bundan sonra evlənməkdən ibarət motivə sahibdir.
Tənqidçi Metyü О’Brayanın fikrincə, bir yazıçı tərəfindən "ümid və optimizm" əsəri kimi qiymətləndirilmiş "Arşın mal alan" aydın şəkildə insanların özlərinə ər və ya arvad seçmə hüququnu müdafiə edir. Onun fikrincə, cəmiyyətə verilən məhz bu ismarış Bakı mətbuatında Hacıbəylini "qızları yanlış yola sürüməkə" ittiham edən tənqidlər dərc edilmişdi.
Hacıbəyliyə ən zidd mövqe tutan tənqidçilərdən biri Əhliyev-Mehdiyev "Arşın mal alanı" tənqid edərkən yazırdı:
Əgər biz uşaqlarımızı musiqili komediyalar üzərində tərbiyyə etsək bunun nəticəsi əxlaqsızlıqdan başqa bir şey olmayacaq.
Üzeyir Hacıbəyli 1938-ci ildə "Arşın mal alan" haqda yazdığı məqaləsində etiraf edir ki, onun işi kəskin şəkildə islama və onun ənənlərinə qarşı idi. Lakin, eyni zamanda, görkəmli bəstəkar qeyd edirdi ki, əsərin yazıldığı dönəmdə Azərbaycan qadını hətta ən elementar insan haqlarından məhrum idi.
250px|thumb|right|1919-cu ildə Bakıda Hökumət evindəki səhnələşdirilmənin proqramı. Rejissor Hüseyn Ərəblinski
Musiqişünas Viktor Qorodinski isə yazırdı:
Üzeyir Hacıbəyli tərəfindən milli musiqi tərzi və ladlarında bəstələnmiş şənlik və iti yumor hissinə malik mahnı motivləri qısa zamanda əsl xalq motivlərinə çevrilməyinə bacarır, özündə partlayıcı güc içərir və hər cür reaksionistə qorxu hissi yaşadırdı.
Musiqişünas Qubad Qasımovun fikrincə "Arşın mal alan" bu janr üzrə dünya klassikası nümunələri ilə eyni pillədə durur.
İncəsənətşünaslar Nigar Əliyeva və Boris Zabolotskix hesab edirlər ki, "Arşın mal alan" Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılıq fəaliyyətində yeni keyfiyyətli dövrün başlanğıcı olur.
Məşhur polşalı dramaturq Sergey Povolotski yazırdı:
Mən ilk dəfə Əsgərin ariyasını möhtəşəm müğənni Rəşid Behbudovun ifasında qulaq asmışam. Sonra isə R.Behbudovun baş rolda çəkildiyi "Arşın mal alan" filminə baxdım. Mən bu əsərə vurulmuşdum. Bir müddət sonra hamı tərəfindən sevilən müğənni növbəti dəfə Polşaya qastrola gəlir. Bu dəfə mən Əsəgrin ariyasına artıq polyak dilində qulaq asdım. Növbəti konsertdən sonra Rəşid Behbudova yaxınlaşdım və ona "Arşın mal alanı" polyak dilinə çevirmək istədiyimi bildirdim. Müğənni mənim istəyimi müsbət qarşıladı…
Operettada musiqi
177px|thumb|right|Xurşud Qacar Gülçöhrə rolunda. 1927 İncəsənətşünas Fərəh Əliyeva qeyd edirdi ki, "Arşın mal alan" komediyasında Üzeyir Hacıbəyli xalq-mahnı və muğam havalarını sintez edən parlaq, özünəməxsus vokal stili yaratmışdı. Komediyada Avropa klassikasından gələn kantilentlik ənənəsi və milli melodika uzlaşır.
Musiqişünas Elmira Abasovanın sözlərinə inansaq, "Arşın mal alan" operettasında musiqinin dramaturji funksiyası bəstəkarın əvvəlki komediyaları ilə müqayisədə daha mürəkkəb və genişdir. O aktı arxasınca aparır və aparıcı rolların açılmasına xidmət edir. Bu komediyada Ü.hacıbəyli ilk dəfə lirik sahəni geniş və çoxşaxəli tərzdə istifadə edir. Abbasova qeyd edir ki, "Arşın mal alanı" bəstəkarın ənənəvi oprettalarından təsviri tərkibin dərinliyi və, baş qəhrəmanları xarakterizə edən musiqinin inkişafının miqyasları fərqləndirir.
256x256px|thumb|left|Gülçöhrənin "etiraf" səhnəsi. 1928
Bitmiş musiqili hissəciklərin cəmləşdirilməsindən imtina edən dahi bəstəkar, buna baxmayaraq, operettada "nömrə" strukturu prinsipini qoruyub saxlamağa nail olur. Əsərdə Ü.Hacıbəylinin intonasyon-tematik vahidliyi əldə etmək istəyi sezilir. Əsərdə baş rollardan biri, Abasovanın sevgi nəğməsi adlandırdığı, Əsgərin II aktda ifa etdiyi nəğməsinə aiddir. Digər komediyalarından fərqli olaraq, bəstəkar bu əsərində fəal olaraq sevgi mövzusunu inkişaf etdirir. Əsgərin nəğməsinin intonasiya bünövrəsini Hacıbəylinin təşəbbüsü sayəsində oxumalı, lirik xarakterə bürünmüş mal satanların qışqırıqları təşkil edir.
Üzeyir Hacıbəyli "Arşın mal alan" operettasında bir qəhrəmanın partiyası çərçivəsində intonasiya bağlılığı üslubundan istifadə edir. Bunu, Elmira Abasovanın qeyd etdiyi kimi, birtipli intonasiyalara bürünmüş, Gülçöhrənin xüsusiyyətinə aid etmək olar. Musiqişünas Xanlar Məlikov isə "Üzeyir Hacıbəylinin musiqili komediyalarının üslubunun və dramaturqiyasının xüsusiyyətləri" kitabında Gülçöhrə və Əsgərin musiqi xüsusiyyətlərinin intonasiya ümumiliyinə diqqət yetirir. 177px|thumb|right|Bakı türk fəhlələri teatrında Vəli və Tellinin dueti. 1928