cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spider-Man (video oyun, 2018)
Məzmun
Yaralı olan Piter özü üçün zirehli bir kostyum hazırlayır və Oktaviusla "OsCorp" binasının damında qarşı-qarşıya gəlir, Ozbornu xilas edir. Oktavius Piterə onun gizli kimliyini bildiyini deyir və onlar başlayırlar döyüşməyə. Hörümçək-adam padzəhəri ələ keçirir və Oktaviusu məğlub edir. Onun süni caynaqları çıxardırılır və o, "Raft"a göndərilir. Piter məhdudi padzəhərdən Mey xalanı xilas etmək üçün istifadə edə və ya hər kəsi xilas etmək üçün onu həkimlərə verə bilər. O, hər kəsi xilas etmək qərarını alır. Ölməzdən əvvəl, Mey xala onun Hörümçək-adam olduğunu bildiyini və onunla fəxr etdiyini deyir. Üç ay keçir, Nyu-York şəhəri əvvəlki halında olur, Piter və Meri Ceyn yenidən sevgililik münasibəti qururlar. Maylz Piterə bildirir ki, o, hörümçəyəbənzər qabiliyyətlər qazanıb. Bu öyrənən Piter öz gizli kimliyini ona deyir. Ozborn gizli bir laboratoriyaya daxil olur. Burada Herri qara, torabənzər bir maddənin içərisində saxlanılıb. Ozbornu əlini həmin maddənin üzərinə yerləşdirir, maddə reaksiya verir və onu kopyalayır.
Zəmin
thumb|left|Videooyunun yaradıcı rejissoru Brayn İntihar (solda) və incəsənət rejissoru Casinda Çu (ortada) "Spider-Man" videooyunu barədə danışarkən. "[[San Diego Comic-Con" tədbiri. 2018-ci il.]]
"Spider-Man" videooyununun ilkin konsepsiyası "Sony Interactive Entertainment" korporasiyasının məhsul istehsalı üzrə vitse-prezidenti Konni Butun "Insomniac Games" şirkətini şirkətin baş direktoru Ted Prays ilə danışıqlar aparmaq üçün gəlməsindən sonra yaranmışdır. "Insomniac Games" Xbox One konsoluna eksklüziv olan "Sunset Overdrive" (2014) videooyununu satışa çıxarmasından çox keçməmişdi. Həmin moment formal bir müqavilə olmadığından, potensial bir yeni layihə üzrə danışıqlar qeydə alınmamışdı. But "Insomniac Games" şirkəti bi r "Marvel Comics" mülkünə əsaslanan bir videooyun üzərində işləmək məsələsini müzakirəyə çıxardı. Praysın dediyinə görə, onun reaksiyası "olduqca bitərəf" idi, çünki "Insomniac Games" əsasən orijinal mülklərə əsaslanan videooyunlar istehsal etmişdi. Buna baxmayaraq, şirkətin işçiləri bu layihəyə həvəsli idilər.
Layihə "Marvel Entertainment" korporasiyasının videooyunlar üzrə apardığı strategiyanı dəyişməsi nəticəsində ərsəyə gətirilmişdir. Şirkətin oyunlar üzrə baş direktoru olan Cey Onq "Marvel Entertainment" korporasiyasının əvvəllər film çıxışlarına əlaqəsi olan və mülklərinə əsaslanan proqram təminatı buraxdığını, ancaq bunun heyranedici məhsullar ərsəyə gətirmək üçün istehsalçılara lazım olan vaxtı azaltdığını demişdir. Nəşrçi "Activision" 2000-ci ildən bəri Hörümçək-adam mövzulu videooyunların məsulu idi. Onq demişdir ki, "Activision" şirkəti gələcək layihələrdə iştirak etməyəcək. Onun yerinə bu işi "Sony Interactive Entertainment" və "Insomniac Games" edəcək. "Marvel Entertainment" üzərində işlənən videooyunun mövcud olan bir filmə və ya komiks hekayəsini əsaslanmağını istəmirdi. Buna görədə şirkət "Insomniac Games" şirkətinə orijinal bir hekayə yaratmaq üçün istədiyi personajı seçmək təklifini verdi. Şirkətin istehsalçı komandası Hörümçək-adam personajını seçdi. Buna səbəb onların qəhrəman Hörümçək-adam və onun alter eqosu Piter Parker üçün yaradılacaq dinamikaya rahat uyğunlaşa bilmələri idi.
Videooyunun yaradıcı rejissoru Brayn İntihar demişdir: "Mən hiss edirəm ki, o, ən çox əlaqə yaradıla biləcək qəhrəmandır. Toni Starkı nə qədər sevsəm də, özünü bir milyarderlə eyniləşdirmək daha çətindir. Toru nə qədər sevsəm də, özünü bir tanrıyla eyniləşdirmək çətindir. Parker səhvlərə yola verir. Onun karyerasında, münasibətlərində, ailəsində müsbət və mənfi tərəflər var. Mən fikirləşirəm ki, biz hamımız onunla özümüzü əlaqələndirə bilərik". "Insomniac Games" şirkətbnin aş direktoru Ted Prays demişdir: "O, çox bəşəridir və o, çox əlaqə yaradıla biləndir. Zənnimcə o, həmçinin, dünyanın ən məşhur Marvel personajıdır." Prays həmçinin, yeni layihə üçün Hörümçək-adamı seçməklə texniki üstünlükləri də diqqətə almışdır. "Sunset Overdrive" videooyununun "Spider-Man" üçün uyğunlaşdırıla bilən bir dinamik səyahət sistemi var. "Spider-Man" son 22 ildə "Insomniac Games" şirkətinin istehsal etdiyi lisenziyalı bir mülkə əsaslanan ilk videooyun olmuşdur.
İlkin mərhələdə həyəcanlı olan istehsalçı komandanın üzvləri Hörümçək-adamın populyarlığına və mövcud olan hekayələrin çoxluğuna, eləcə də personajın variasiyalarına görə layihədən qorxurdular. Oyunun rejissoru Rayan Smit demişdir: "Bu, xeyli qorxuducur ... əla bir Hörümçək-adam oyunu yaratmaq". İncəsənət rejissoru Casinda Çu personajın ekstensiv tarixində fürsət görmüş və onlayn istinadlardan, eləcə də personaj haqda geniş bilgiyə sahib "Marvel Entertainment" heyətindən məsləhət almışdır.
"Spider-Man" videooyunu "Insomniac Games" şirkətinin özəl oyun mühərrikindən istifadə edir. Bu mühərrikdən 2014-cü ildə satışa çıxarılan "Sunset Overdrive" videooyununda istifadə edilmişdir. Mühərrik həmçinin, 2016-cı ildə satışa çıxarılan "Ratchet & Clank" videooyununda istifadə edilmişdir. 2016-cı ildə mühərrik 4K və HDR dəqiqliklərini dəstəkləmək üçün modifikasiya edilmişdir. "Spider-Man" videooyunu 2016-cı ilin iyun ayında "Electronic Entertainment Expo" tədbirində anons edilmişdir. Təxminən dörd il davam edən istehsal prosesindən sonra "Spider-Man" videooyunu 30 iyul 2018-ci il tarixində tamamlanmışdır. Həmin tarixdə oyun istehsalata buraxılmışdır. "Insomniac Games" şirkət" Spider-Man" üçün bir sikveli təsdiqləməkdən imtina etmişdir, ancaq İntihar demişdir ki, istehsalçılar auditoriyanın şirkətin gələcəkdə nə edəcəklərini müzakirə etmələrini istəyir. O demişdir ki, şirkət oyunçuları "Spider-Man: The City that Never Sleeps" endirilə bilən məzmunu ilə başlayaraq məşğul saxlamaq istəyir. Bu endirilə bilən məzmunun hekayəsi əsas oyunun sona çatmasından sonra cərəyan edir.
Ssenari və personajlar
İntihar baş ssenarist Con Pakettin rəhbərləyindəki ssenaristlər komandası ilə işləyirdi. Onlar çalışırdılar ki, əslinə sadiq qalaraq orijinal bir Hörümçək-adam yaratsınlar. Hekayə üzərində Pakett ilə birlikdə Bencamin Arfmann və Kelsi Bixum də işləyirdi. Ssenari üzərində Xristos Geyc də işləyirdi, Den Slott isə ssenarini əlavə hekayə elementləriylə təmin edirdi. "Insomniac Games" dəfedilməz bir Hörümçək-adam hekayəsi yaradan elementləri başa düşmək üçün personajın iterasiyaları üzrə araşdırma aparmışdır. Bir qədər araşdırma apardıqdan sonra Pakett personajın iterasiyalarının çox təsiri altında qalmamaq üçün tədqiqat işini ləğv etmişdir. Komanda heyəti belə bir şey öyrənmişdir nə vaxt Hörümçək-adam qalib gəlsə, Piter Parker məğlub olur və nə vaxt Piter Parker qalib gəlsə, Hörümçək-adam məğlub olur. İntihar istehsalçı komandanın hazırladığı konsepsiyada videooyun həm Piter Parkerin, həm də ki Hörümçək-adamın hekayəsi olacaqdı. İstehsalçı komanda Hörümçək-adamın keçmişini yenidən nağıl etməkdən qaçınmışdır. Buna səbəb olaraq göstərilmişdir: "hər kəs Hörüçmək-adamın bir hörümək tərəfindən sancıldığı yuxarı-aşağı bilir".
Yuri Lovental Hörümçək-adam/Piter Parker rolunun səs aktyorudur. Kastinq zamanı onun seçilməsində bir qədər könülsüzlük var idi, çünki o, "Sunset Overdrive" videooyununun baş qəhrəmanının səs aktyoru olmuşdu. Kastinq işçiləri fikirləşirdilər ki, o, tamamilə fərqli olan bir rolu ifa edə bilməyəcək. Səs rejissoru Kris Zimmermanla işləyən Lovental Piter Parker və Hörümçək-adam rollarının səslərini fərqləndirərək Parkerin səsini daha zərif, Hörümçək-adamın səsini isə daha istəkli etmək istəyirdi, lakin fikirləşdi ki, səslər tamamilə fərqli olmamalıdırlar və balans yaratmaq üçün ifasını "zəriflətmək və massaj etmək" üzərində çox vaxt sərf etmişdir. Pakett şirkətlə onu rola götürmək üçün danışdı, çünki o, Loventalın aktyorluq qabiliyyətlərinə güvənirdi. Lovental oyunun istehsalı zamanı iki tryuk işçisi ilə çalışdı.
Parkerin Otto Oktaviusla münasibətini istehsalçıların Parkerə onun intellektinə uyğun bir iş vermək arzusu ilə qurulmuşdur. Ssenaristlər onun işini maraqlı etmək üçün müxtəlif yolları müzakirə etdi. Onlar Parkerin Oktavius üçün işləməsinin və ən böyük əzəli düşmənlərindən birinin yaradılmasından qismən məsul olmasının daha yaxşı olacağını fikirləşdilər. Pakett Oktaviusu ənənəvi şəkildə meqalomaniya xəstəliyinə tutulmuş bir adam yox, Parker üçün tragik bir fiqur və müəllim etmək istəyirdi. Pakett demişdir: "Mən onların dostluğunun hekayəsini göstərmək istəyirdim. O olmadan Ottonun axırda caniyə dönməsinin heç bir təsiri olmayacaqdı ki, ümid edirəm təsiri olub". Çu Ottonun tarixi komikslərdəki təsviri və dizaynını araşdırdı. O, Ottonun bardaq saç düzümü və yaşıl eynəklərini olduğu kimi saxladı, fəqət onun xarici görünüşünü müasirləşdirmək qərarını alaraq onu keçəlləşən, gicbəsər və "çox istəməli" etdi. İntihar Otto və Parkeri bir-birlərinin paraleli olaraq təsvir etmişdir.
Hekayənin əvvəllərində Mey xala Parkerə tövsiyə verir ki, o, sadəcə bir insandır. Pakett onun verdiyi mesajın "hər şeyi öz boynuna götürmə və başqalarına arxlanmağı öyrən" olduğunu demişdir. Oyunun üçüncü aktında Parker Meri Ceyn və Moralesə arxalanmağı öyrənir, lakin bu zaman hər kəsi xilas etmək üçün artıq çox gecdir və Parkerə "mümkün olmayan bir seçim" verilir. Pakett bunu personaj haqqında dərin bir şeyi və onun nəyə önəm verdiyini üzə çıxaran qəhrəmancasına bir fədakarlıq olaraq təsvir etmişdir. O, demişdir: "O qərar nə qədərki çətindir, üzə çıxartdığı personaj o qədər çox, moment isə o qədər güclüdür". Mey xalanın ölümü Ben əminin ölümünün bir əks-sədası olaraq təsvir edilir, çünki Ben əmi Parkerin xudpəsənd bir qərar almağına görə, Mey xala isə Parkerin fədakar bir qərar almağına görə ölür. Nəticədə Parker qarışıq günahkarlıq hiss edir. Oyunun sonunda daha pozitiv bir ab-hava yaşatmaq üçün Parker və Meri Ceyn arasında acı ilə qarışıq şirin, lakin daha xoşbəxt bir səhnə göstərilir. Onun dostu, polis kapitanı Yuri Vatanabe Hörümçək-adamla oxşar ruhlu bir personaj olaraq yaradılmışdır. O, Hörümçək-adam kimi şəhəri və onun sakinlərini şəxsi itkiləri nəzərə almadan qorumaq məsuliyyətini öz boynuna alır.
Dizayn
Nyu-York şəhərini nümayiş etdirmək üçün xəritə hərəsi 800 kvadratdan ibarət şöbələrə bölünmüşdür. Bu bölmələrin hərəsinin ərazisi təxminən 128 metr kvadratdır. Oyunçu personaj Nyu-York şəhərində səyahət edərkən görüş bucağından kənar olan kvadratlar yaddaşdan silinir, onların yerini isə görüş bucağı daxilindəki kvadratlar alır. Baş arxitektor və əsas rejissor Mayk Fitsgerald demişdir ki, Hörümçək-adam maksimal sürətdə irəliləyərkən hər saniyə yeni bir kvadrat yüklənir. Yellənməyə gəldikdə, istehsalçı komanda fizikaları həddindən artıq gerçəkçi etmədən əyləncəli bir təcrübə yaratmaq istəyirdi. Onlar "34-cü küçədə kəndirdən sallanmağı" daha qəhrəmancasına etmək üçün kamera hərəkətləri, personaj animasiyaları və görüş sahəsindən istifadə etmişdilər. Torlardan yellənmək üçün torun hər sapı fiziki bir əşyaya bağlanmalıdır. Oyun dünyasında olan bütün memarlıq nümunələrində tutucu nöqtələr var. Süni intellekt hal-hazırkı ətaləti və istiqaməti saxlamaq üçün ideal nöqtəni avtomatik olaraq seçir. Hər personajın iri planlar, videoçarxlar və skriptləşdirilmiş seqmentlər üçün yüksək keyfiyyətli bir modeli mövcuddur. Onların hər biri təxminən 60.000 verteks daşıyır. Oyunun final bossu bir milyon poliqonla təqdim edilir. Bu, o zaman "Insomniac Games" şirkətən b öyük göstəricisi idi.
"Insomniac Games" Hörümçək-adamın kostyumunu bir tərəfdən müasirləşdirmək, digər tərəfdən isə Stiv Ditko tərəfindən tərtib edilmiş orijinal dizayna öz ehtiramını izhar etmək istəyirdi. Yeni dizayna görə, personajın gövdəsində böyük, ağrəngli bir hörümçək simvolu yerləşir. O, təkbarmaq əlcəklərə bənzər bir əlcək geyir. Personaj hündür çəkmələr yerinə, atletik geyimlərə əsaslandırılan altırezin ayaqqabı geyinir. Çu demişdir ki, bu dizaynın məqsədi "iyirmi üç yaşlı superqəhrəman ola biləcək" bir şəxsin 2018-ci ildə Nyu-York şəhərində nə geyinəcəyini təmsil etmək idi. Ənənəvi qırmızı və göy rəng sxeminə ağ rəng əlavə edilmişdir. Çu onun kostyumunu sıxlaşdırılmış geyimlərlə müqayisə etmiş və hər rəngin fərqli bir materialı təmsil etdiyini demişdir. Kostyumun göyrəngli hissələri onun ən elastik hissələridir və personajın ayaq və qolları kimi elastikliyə ehtiyac duyan yerləri təşkil edir. Kostyumun qırmızırəngli hissələri də elastik olsalar da, onlar kiçik zədələrdən qorunmaq üçün daha sıxdır. Kostyumun ağrəngli hissələri karbon liflərinə bənzəyir və ən çox qoruma göstərir. Buna görə də bu hissələr personajın sinəsində, əllərində və ayaqlarının altını təşkil edir. Hər bir kostyumun özəl toratanları var. Model və ya gecə klubu sahibi kimi əvvəlki təcəssümlərindən fərqli olaraq, Meri Ceyn Uotson kəskin, nəzərə çarpan və dəbdə olan geyim geyən zəhmətkeş bir müxbirdir. Çu demişdir ki, istehsalçı komanda qadın personajlar üçün müxtəlif bədən tiplərindən istifadə etmişdir, çünki onlar "hər bir personaja eyni qadın bədənini kopyalayıb yapışdırmaq" istəmirdilər. Mister Neqativ ilkin mərhələlərdə dəri jaket və qara eynək geyən gənc bir "üsyankar" kimi dizayn edilmişdir. Hekayənin irəliləməsi personaja təsir göstərmişdi. Buna görə də istehsalçı komanda onun əsl təbiətini əks etdirən yeni bir dizayn tərtib etmək qərarını alır. Nəticədə, ona onun bəşəri və transformasiyaya məruz qalmış neqativ şəkil effekti şəxsiyyətini əsk etdirən qara və ağ rəngdə olan bir kostyum verilmişdir.
Oyunun "Raft"dan qaçışdan sonra başlayan üçüncü aktı ilkin mərhələlərdə daha böyük olacaqdı, Kərkəs və Elektro ilə ayrı döyüşləri əhatə edəcəkdi. İntihar demişdir ki, oyunun bu forması işləmirdi və bəzi şeyləri kəsmək məcburiyyətində qalmışdılar. İstehsalçı komanda bunu etmək istəmirdi, çünki bu, onların istədiklərinə qarşı idi. Naməlum bir şəxs Kərkəs və Elektro ilə olan döyüşləri birləşdirmək ideyasını irəli sürmüş, hava döyüşünü nüayiş etdirən qısa bir demo tərtib etmişdir. Bu, tamamlanmış oyuna köçürülmüşdür.
Səs
Oyunun musiqisi Con Pesano tərəfindən bəstələnmişdir. O, bu layihə üzərində işləməyə oyun ssenarisinin yazıldığı fazada başlamış, daha iki il üzərində işləməyə davam etmişdir. Oyun musiqisinin hədəfi onu səciyyələndirmək və arxaplan yerinə kinematoqrafik bir ab-hava yaratmaq idi. Oyunun əsas musiqisi iki ay ərzində bəstələnmişdir. Bu, daha sonra oyun musiqisinin digər personajlara aid olan seqmentlərində istifadə edilməsi üçün bir neçə yerə bölünmüşdür. Payesanonun digər mediadakı Hörümçək-adam musiqilərindən ilham almasına baxmayaraq, o, oyun musiqisinə qravitas əlavə edərək yaşca azacıq böyük Hörümçək-adama diqqət ayırmışdır. O, personajın oynadığını superqəhrəman rolunu yox, insanlığını vurğulamaq üçün oyun musiqisini Hörümçək-adam yerinə, daha çox Piter Parkerin perspektivindən bəstələmişdir. Payesano oyun musiqisini sadə və asanlıqla tanına bilən saxlamaq istəyirdi. O, eyni Hörümçək-adam/Piter Paker musiqisini oyun boyunca qoruyub saxlamış, ancaq fərqli-fərqli musiqi alətlərindən və quruluşlarından istifadə edərək modifikasiya etmişdir. Payesano Marvel Kinematoqrafiya Kainatına daxil olan filmlərdə gördüyü problemlərdən yayınmaq istəyirdi. Onun fikrincə, bu filmlərdəki personaj musiqiləri bir-birlərinə qarışır və beləliklə, dinləyicidə çaşqınlıq yaranır. Auditoriyaya hər şeyin Parkerin hekayəsinin bir parçası olduğunu xatırlatmaq üçün oyunun əsas musiqisi ilə supercinayətkar musiqiləri birləşdirilmişdir. Payesano bu texnikanı ABŞ bəstəkarı Con Vilyamsın "Ulduz müharibələri" filmlər seriyasındakı işi ilə müqayisə etmişdir.
Hörümçək-adamın iştirak etdiyi dialoqlarının fərqli versiyaları yazılmışdır. Biri personaj adi vəziyyətdə olanda, digəri isə personaj gərgin vəziyyətdə olanda istifadə edilir. Bu səsyazmalar dialoqun ortasında dəyişə bilər. Bu, Hörümçək-adamın adi vəziyyətdən gərgin vəziyyət keçib-keçməməsindən asılıdır.
Buraxılış
thumb|left|2018-ci ildə keçirilmiş [[Electronic Entertainment Expo|E3 tədbirində "Spider-Man" üçün nəzərdə tutulmuş kiosk (Los-Anceles Konvensiya Mərkəzi, Los-Anceles, Kaliforniya, ABŞ).]]
Marketinq
Oyuna digər mediada istinadlar verilmiş, reklam edilmişdir. Hörümçək-adamın Kərgədan və Əqrəb kimi canilərlə vuruşmağını göstərən "Daha böyük ol" adlı 90 saniyəlik reklam videosu 2018-ci il Milli Futbol Liqası Başlanğıc Oyununda nümayiş etdirilmişdir. Bu reklamı təxminən 19.500.000 nəfər izləmişdir. "PlayStation" brendinin marketinq üzrə başçısı Erik Lempel demişdir ki, bu, şirkətin apardığı ən bahalı reklam kampaniyalarından biri idi. Buna əlavə olaraq, Cey Cona Ceymson kimi personajların səsləndirdiyi oyunun xüsusiyyətlərini göstərən videolar da yayımlanmışdır. Rəssam Aleks Ross "Game Informer" jurnalının yeni sayının üz qabığı üçün Hörümçək-adamla əlaqədar özəl bir rəsm əsəri çəkmişdir. Nyu-York şəhərində bir metro qatarı "Spider-Man" marketinq materialları ilə bəzədilmişdi. Qatarın xarici tamamilə Hörümçək-adam reklamlarından təşkil olunmuşdu, daxilində isə Hörümçək-adam mövzulu oturacaqlar və afişalar, eləcə də "Daily Bugle" üçün reklamlar var idi. Oyunun astışa çıxarılmasından çox keçməmiş bəzi azarkeşlər marketinq üçün istifadə olunmuş şəkilləri tənqid etmişdir. Oyunun son vəziyyətində şəkillərdə göstəriləndən daha kiçik bir nohur var idi. Bir çox azarkeş bu dəyişikliyin oyunda baş verən vizual tənəzzül ucbatından gerçəkləşdiyini irəli sürmüşdü. "Insomniac Games" şirkətinin icma üzrə direktoru Ceyms Stivenson buna cavab olaraq, nohurların həcmlərinin dəyişdirildiyini, fəqət heç bir vizual tənəzzülün gerçəkləşmədiyini demişdir. "Insomniac Games" daha sonra bu tənqidi oyunun şəkil rejiminə bir nohur etiketi təqdim edərək parodiya etmişdir. Oyunun satışa çıxarılmasından çox keçməmiş Cakinda Çu azarkeş tərəfindən istənilmiş bir oyundaxili evlilik təklifini ləğv etmək təklifini irəli sürmüşdür. Buna səbəb azarkeşin münasibətinin sona çatması idi. Azarkeş sonunda mesajı saxlamaq qərarını alır və deyir: "Mən sadəcə kiminsə o şey vasitəsilə evlənməyini görmək istəyirəm".
Əlaqəli media və merçandayzinq
"Titan Books" nəşriyyatı oyun üçün iki əlaqəli kitab nəşr etmişdir. Birincisi "Hörümçək-adam: Düşmən çevrilişi"  21 avqust 2018-ci il tarixində nəşr edilmişdir. Deyvid Liss tərəfindən yazılmış "Düşmən çevrilişi" Hörümçək-adamın onu şəhərin maliyyəçisi etməsi üçün mer Ozbornu şantaj edən Kinqpinlə olan münaqişəsindən, axırda isə Parker və Uotsonun münasibətindən bəhs edir və kar, qadın döyüşçü Exonu təqdim edir. O, əvvəllər Hörümçək-adamla, lakin sonra isə ona OsCorp tərəfindən superinsan qabiliyyətləri verilmiş supercani Qan hörümçəyi ilə əməkdaşlıq edir. İkinci kitab olan "Marvelin Hörümçək-adamı: Oyun incəsənəti" Pol Deyviz tərəfindən yazılmışdır və oyunun konsepsiya incəsənətlərini əsərlərini, layihə kağızlarını və dizaynlarını ehtiva edir.
Hörümçək-adamın oyundakı versiyası 2018-ci ildə nəşr edilmiş "Spider-Geddon" komiks hekayəsində görünür. Xristos Geyc tərəfindən yazılmış bu komiks 2014-cü ildə nəşr edilmiş və fərqli "Marvel" reallıqlarından olan Hörümçək-insanları bir yerə yığan "Spider-Verse" komiksinin sikvelidir. "Spider-Geddon" komiksinin 0-cı sayında (September 26, 2018) Üstün Osminoqun (Piter Parkerin bədənində olan alternativ Doktor Osminoq) oyundakı Yer planetinə (Yer-1048 adıyla təyin edilib) oyundakı Hörümçək-adamı işə almaq üçün səyahət edir. "Spider-Geddon" komiksinin hekayəsi oyunda baş verən hadisələrdən sonra gerçəkləşir və Tarantula personajının Yer-1048 versiyasını təqdim edir. "Insomniac Games" şirkətinin rəssamları seriyanı müxtəlif komiks üzlükləriylə təmin etmişdir. "Hörümçək-adam: Müharibədə olan şəhər" (Spider-Man: City at War) adlı altısaylı komiks kitab miniseriyasının ilk sayı 2019-cu ilin mart ayında nəşr edilmişdir. Bu komiks hekayəsi oyunda baş verən hadisələri əhatə etməklə yanaşı, öz süjetinə yeni hadisələr də əlavə edir. Bu komiks miniseriyası "Marvel Comics" tərəfindən nəşr edilmiş, Dennis Houpless tərəfindən yazılmışdır və Mişell Bandini, Kleyton Kreyn, Deyvid Nakayama, Gerardo Sandoval və Adi Qranovun rəsm əsərlərini ehtiva edir. İkinci komiks miniseriyası "Hörümçək-adam: Sürət"in (Spider-Man: Velocity) ilk sayının 2019-cu ilin avqust ayında nəşr edilməsi gözlənilir. Bu komiks miniseriyasının ssenaristi Houpless, rəssamı isə Emilio Laysodur və hekayəsi oyunda baş verən hadisələrdən sonra gerçəkləşir, Hörümçək-adamın supercinayətkar Sürü ilə qarşılaşması və Meri Ceynin müxbir Ben Urixlə olan işini əhatə edəcək. Həmin il "Diamond Select Toys" və "Sideshow Collectibles" şirkətlərinin müvafiq olaraq, 10 düym (25 sm) hündürlüyündə bir Hörümçək-adam heykəlciyini və 1/6 miqyasında oyundaxili Hörümçək-pank kostyumuna əsaslanan bir Hörümçək-adam heykəlciyini, eləcə də bir gitara və hörümçək-pilotsuz təyyarəsini satışa çıxarmağı gözlənilir. Oyun üçün dizayn edilmiş bir kostyum 2018-ci ilin "Hörümçək-adam: Hörümçək torunun içində" filmində görülmüşdür.
Endirilə bilən məzmun
"Spider-Man" videooyunu üçün "Spider-Man: The City that Never Sleeps" adlı hekayəyə əsaslanan üçhissəli endirilə bilən məzmun (EBM və ya DLC) paketi istehsal edilmişdir. Hər hissədə yeni hekayə tapşırıqları, çağırışları (Skruboll tərəfindən verilir), düşmənləri və kubokları var. Birinci hissə "The Heist"  23 oktyabr 2018-ci il tarixində satışa çıxarılmışdır və hekayəsi əsas oyununun sona çatmasından bir neçə ay sonra baş verir, Hörümçək-adamın köhnə sevgilisi Qara pişiyin Nyu-York şəhərinə soyğunçuluq üçün geri qayıtmasından və bunun Hörümçək-adamı "Maggiya" cinayətkar ailəsi ilə münaqişəyə çəkməsindən bəhs edir. "The Heist" EBM genişləndirməsində kilidi açıla bilən üç yeni kostyum var. Onlar Hörümçək-Britaniya, Qırmızı Hörümçək II və Qabriel Del'Otto tərəfindən tərtib edilmiş orijinal bir dizayn olan Dayanıqlı kostyum. İkinci hissə olan "Turf Wars" 20 noyabr 2018-ci il tarixində satışa çıxarılmışdır. BU EBM genişləndirməsinin hekayəsi Hörümçək-adam və onun müttəfiqi Yuri Vatanabenin Çəkicbaşın pisniyyətli fəaliyyətini dayandırmaq səylərindən bəhs edir. Çəkicbaş "Maggiya" cinayətkar ailəsinin idarəsini ələ almaq və Nyu-York şəhərinin yeraltı aləminin lideri olmaq istəyir. "Turf Wars" EBM genişləndirməsində kilidi açıla bilən üç yeni kostyum var. Onlar Manqakainat Hörümçək-adam, Dəmir Hörümçək və Hörümçək zireh MK I.
Üçüncü və axırıncı hissə "Silver Lining"  21 dekabr 2018-ci il tarixində satışa çıxarılmışdır. Onun süjeti Gümüş samurun onun "Maggiya" tərəfindən oğurlanmış texnologiyasını geri almaq üçün Nyu-York şəhərinə qayıtmağını əhatə edir. O, Hörümçək-adamla əməkdaşlıq edərək onun texnologiyasından istifadəə edərək özünü demək olar ki, məhvedilməz bir varlığa çevirən Çəkicbaşla qarşı-qarşıya gəlir. "Silver Lining" EBM genişləndirməsində kilidi açıla bilən üç yeni kostyum var. Onlar eyni zamanda buraxılan filmə əsaslanan Hörümçək torunun içində, Kiborq Hörümçək-adam və Aaron Aykman tərəfindən tərtib edilmiş bir dizayn olan Hörümçək-adam zirehi (Hörümçək-adam kostyumunun alternativ versiyası). "Hörümçək-adam", "Hörümçək-adam 2" və "Hörümçək-adam 3" filmlərində istifadə olunan Hörümçək-adam kostyumu ayrl şəkildə 2018-ci ilin dekabr ayında buraxılmışdır. 2019-cu ilin yanvar ayında daha iki kostyum buraxılmışdır. Onlardan biri "Future Foundation" kostyumuna əsaslanır, digəri isə "Təmtəraqlı kisə-adam" adlı "The Amazing Spider-Man" komiksinin 258-ci sayına (1984) əsaslanan zarafat məqsədli bir kostyumdur. Burada o, bir Fantastik dördlük kostyumu geyinməyə və öz kimliyini gizlətmək üçün başına qəhvəyi rəngli kağızdan hazırlanmış br kisə keçirməyə məcbur olur. 2019-cu ilin iyul ayında açıqlanmışdır ki, "Hörümçək-adam: Evdən uzaq" filmində görsədilən təkmilləşdirilmiş və gizlilik kostyumları oyun üçün buraxılacaq.
Tənqidçilərin mövqeyi
Oyunun döyüş sistemi onun sürəti və dəyişkənliyinə, eyni zamanda hücumları yerinə yetirmək üçün müxtəlif avadanlıqlar və ətraf mühit vasitələri təqdim etdiyinə görə təriflənmişdir. "Game Informer" sistemin "şahanə dizayn edilmiş" olduğunu və onun ətraf mühitdən effektiv istifadəsini ön plana çıxarmışdır. "Game Revolution" sistemi bəyənmiş və yaşadıqları "ən yaxşı əlbəyaxa döyüş" olduğunu bildirmişdir. "IGN" oyunçunun daha çox qabiliyyətin kilidini açdıqdan sonra döyüş sisteminin "improvizasional bir məmnuniyyət" olduğunu bəyan etmişdir. "EGMNOW" oyunun döyüş sisteminin "büsbütün dərinlik olmasa da, çoxcəhətlilik və ekspressivlik yığınları" təqdim etdiyini və yaşanan yeganə sıxıntının oyundaxili qadcet seçmə menyusunun oyunun axınını pozması olduğunu yazmışdır. "EGMNOW" və "GameSpot" oyunun hərəkət sistemini "Batman: Arkham" seriyası ilə müqayisə etmişdir. "GameSpot" yazmışdır ki, ilhamlanmış döyüş sistemi "Hörümçək-adamın akrobatik təbiətini uyğunca səciyyələndirir". Buna baxmayaraq, "USGamer" demişdir ki, "Arkham" müqayisələri ədalətsizdir və "Arkham" seriyasında, eləcə də digər Hörümçək-adam mövzulu videooyunlarda təqdim edilən qadcetlərin qabilliyi onları xüsusiləşdirmişdir. O, oyunun sadəcə avtomatik qıfıllama sistemini bəyənməmişdir, çünki bu sistem böyük düşmən qruplarıyla döyüşərkən oyunçunun nəzərdə tutuduğu hədəfə zərbə endirməsində çətinlik yaradırdı. "IGN" yazmışdır ki, "Spider-Man" videooyununun gizlilik seqmentləri Hörümçək-adamın bacarıqlarını, xüsusən də qadcetlər yaratmağa olan sevgisini müvəffəqiyyətlə ön plana çıxarmışdır. O, yazmışdır: "Burada düşmənlərimi hansı sırayla torla bürüyəcəyim haqqında plan cızmaq metodik həyəcan yaradır". "EGMNOW" gizlilik seçimləri "bir qədər dayaz" olsalar da, onların "heç vaxt xoşagəlməz" olmadıqlarını və "nadirən məcburi" olduqlarını demişdir.
"IGN" oyunun dünyasındakı "çox gözəl" göy dələnləri tərifləmiş və demişdir ki, "günəş batarkən reflektiv şüşəyə çarpan rəvan narıncılarla alaqaranlıqda yellənmək ... uzun zamandır yaşadığım ən sakinləşdirici, dzenəbənzər geympley sessiyalarını oyatdı". O əsas personajların üzləri "valehedici şəkildə animasiya edilmiş" olmasına baxmayaraq, kiçik personajların sifətlərinin adətən "düz və dialoqla sinxronlaşmamış" olduğuna fikir vermişdir. "GamesRadar+" onu "gözəl görsənən oyun" adlandırmış və demişdir ki, "bu qədər böyük və təfsilatlı, eyni zamanda çox gözəl görsənən bir şeyə baxmaq nadirdir. Xüsusilə oyunun hekayəsinin final momentləri uzun zamandır gördüyüm əən heyranedici görsənən şeylərdəndir".
"USGamer" demişdir ki, bu, Hörümçək-adamın ən yaxşı aspektidir və aktyor heyətinin ifasını ümumiyyətcə tərifləmişdir. O, axırda yazmışdır: "Mən bu personajlara yenidən aşiq olmuşdum". "GamesRadar+" ssenari, rol ifası və sifət hərəkətlərinin yaxalanması işi haqqında "hamısı çox qəşəng şeylərdir" demiş, personajlar haqqında isə bildirmiş ki, onlar "gözləmədiyim dərinlik və cazibəylə səsələndirilmiş və canlandırılmışdır". "Game Revolution" oyununun hekayəsini "əyləncəli bir dəcəllik" olaraq təsvir etmiş, lakin onun çoxlu tanış troplar nümayiş etdiyini qeyd etmişdir. Buna baxmayaraq, o demişdir ki, oyunda hər şeyi maraqlı saxlamaq üçün yetərincə yeni ideyalar var idi. "IGN" demək olar ki, yavaş bir başlanğıca malik olmasına baxmayaraq, hekayənin "ardıcıl şəkildə ağırlıq və təsir hissini ver"diyini yazmışdır. O, Piter Parkerə cəmləşdirilən diqqəti tərifləmiş və Yuri Loventalda "emosional bir dürüstlük" olmasını ön plana çıxarmış, eləcə də Hörümçək-adamın bu versiyası onun ən sevimli Hörümçək-adam iterasiyalarından biri olduğunu bildirmişdir. Bənzər şəkildə, "EGMNOW" də oyunun personajlarını və Parkeri anlamasını tərifləmişdir. Onun fikrinə görə, bu, demək olar ki, hər hansı bir komiks adaptasiyasından daha yaxşı alınmışdı. O, köməkçi rol heyətinin "büllur kimi aydın" motivasiyalara sahib olduğunu və aktyor işinin "Piterin qəhrəmanlığa altruist yanaşmasının bir təzadı və ya güzgüsü" olduğunu demişdir. Bəzi tənqidçilər "Insomniac Games" şirkətinin Hörümçək-adamın mənşəyini təsvir etməmək qərarını yüksək qiymətləndirmişdir. "EGMNOW" yan tapşırıqların əsas süjet xəttindəki tapşırıqlarla bənzər "dərinlik, mürəkkəblik və ya əyləncəyə" sahib olmamasına görə məyyus olmuşdur. "VideoGamer.com" yan tapşırıqların ümumi süjetin yanında çoxunun lüzumsuz olduğunu yazmışdır.
"IGN" boss döyüşlərinin "böyük və həyəcanlı ... gərgin fəaliyyətlə dolu" olduğunu yazmış, ancaq "sadə və təkrarlanan" olmaqlarını tənqid etmişdir. O həmçinin, yazmışdır ki, istehsalçı komanda oyunun əsas süjet xəttinin əvvəlinə və souna diqqət yetirdiyinə görə boss döyüşləri oyunun ortasında diqqətəlayiq şəkildə qıt idi. "Destructoid" oyunun təkmilləşdirmə sisteminin "ustalıqla hazırlanmış" olduğunu bildirmiş, "Game Informer" isə yazmışdır ki, "yeni oyuncaqlar əldə etmək Insomniac şirkətinin oyunçunun qabağında ustalıqla bir yerkökü kimi salladığı bu təcrübənin inanılmaz məmnunluq verən bir elementidir. "GameSpot" müxtəlif kostyum güclərindən azad şəkildə istifadə etmək xüsusiyyətini tərifləmişdir. "Game Informer" demişdir ki, oyunun oyunçunun Meri Ceyn Uotsonu və Maylz Moralesi idarə etdiyi gizlilik seqmentləri oyuna "inandırıcı gizlilik mexanikaları və ağıllı pazllar kimi əyləncəli yollarla cürbəcürlük gətirir". "GameSpot" mexanikaların o qədər də baş yormaq tələb etməmələrinə baxmayaraq, gizlilik seqmentlərinin "bəzi yadda qalan gərgin ssenarilər"ə malik olduğunu düşünmüşdür. "VideoGamer.com" həmin seqmentlərin "bir qədər birtəhər ... və bəzi yerlərdə bir qədər doğranmış" olduqlarını dilə gətirmişdir.
Oyun dünyası "Spider-Man" videooyunu bir açıq-dünya oyunu olaraq innovasiya təqdim etmək yerinə, digər sendboks oyunlarında görünən tanış və təkrarlanan troplara arxalandığına görə bir sıra tənqidə məruz qalmışdır. "Game Revolution" yan aktivliklərin qısa bir müddət sonra "darıxdırıcı" olmasını xoşlamamış və kolleksiya tapşırıqlarındakı cürbəcürlüyün olmamasını tənqid etmişdir. "EGMNOW" yazmışdır ki, onlar kolleksiya tapşırıqlarına digərlərindən daha tolerant yanaşır, lakin "Spider-Man" videooyununda onlardan yenə də həddindən artıq var idi. "VideoGamer.com" oyunun açıq-dünyaya digər oyunların artıq başını buraxdığı "yayındırmalar"ı əlavə etməsini pisləmişdir. Oyunda xəritənin bir qismini aydınlaşdıran qüllərin olması bəzi tənqidçiləri məyyus etmişdir, çünki bu sistemdən daha çox erkən açıq-dünya oyunlarında istifadə olunurdu.
Satışlar
"Spider-Man" videooyunu buraxılmasından üç gün sonra PlayStation 4 konsolu ilə birlikdə paketləşdirilənlər də daxil olmaqla Birləşmiş Ştatlarda cəmi 3.300.000 nüsxə satmışdır. Bu isə oyunu "Sony" korporasiyasının tarixindəki ən tez satan videooyun buraxılışı etmişdir. Oyun başqa bir PlayStation 4 eksklüzivi olan "God of War" videooyununun 2018-ci ilin may ayındakı rekordu olan 3.100.000 nüsxə satışını güclə qırmışdır. "USA Today" qəzeti təxmin etmişdir ki, oyun bu vaxt çərçivəsində ən azı 198.000.000 ABŞ dolları qazanaraq 2017-ci ilin "Hörümçək-adam: Evə qayıdış" filminin ilk həftəsində əldə etdiyi 117.000.000 ABŞ dollardan daha çox qazanc əldə etmişdir, lakin konsolla birlikdə satılan nüsxələr bu rəqəmi daha da yüksəldir. "The NPD Group" tərəfindən tərtib edilən satış proeyeksiyalarına görə, "Spider-Man" videooyununun buraxılış ayındakı satışları 1995-ci ildən bəri satışa çıxarılan bütün Hörümçək-adam videooyunlarının buraxılış aylarındakı satışların cəmindən 37% daha çox olmuşdu. 2018-ci ilin noyabr ayından etibarən, "Spider-Man" ABŞ-da ən tez satan superqəhrəman videooyununa çevrilmişdir.
"Spider-Man" videooyunu Birləşmiş Krallıqda fiziki nüsxə baxımdan 2018-ci ilin ən tez satan videooyununa çevrilmiş, üç platformada satışa çıxarılan "Far Cry 5" videooyununun fiziki nüsxə satışlarını keçmişdir. Oyun həmçinin, ən tez satan "Marvel" lisenziyalı videooyuna çevrilmiş, 2013-cü ildə satışa çıxarılan "Lego Marvel Super Heroes" videooyununu böyük fərqlə keçmişdir. "Spider-Man" videooyunu 2017-ci ildə satışa çıxarılan "Call of Duty: WWII" videooyununun qırdığı rekordu keçərək ən tez satan birnəfərli oyun olmuşdur. Bunlara baxmayaraq, oyun bu nəslin ən tez satan superqəhrəman oyunu olan üç platforma üçün satışa çıxarılmış "Batman: Arkham Knight" videooyunundan daha az nüsxə satmışdır. Bu göstəricilərə Birləşmiş Krallıqda satılan rəqəmsal nüsxələr daxil deyil. "Spider-Man" düz üç həftə ən çox satan videooyun olaraq qalmış, axırda yerini çoxplatformalı "FIFA 19" futbol videooyununa vermişdir. Oyun sentyabr ayının ən yaxşı satan ikinci oyunu idi. Oyun "FIFA 19" videooyununun satışlarını keçə bilməmiş, digər PlayStation 4 eksklüzivləri olan "Uncharted 4: A Thief's End" (44% artış), "Horizon Zero Dawn" (94% artış) və "God of War" (138% artış) videooyunlarının ilk ayındakı satış göstəricilərini keçmişdir. Oyun 2019-cu ilin yanvar ayının 3-nə qədər, düz on üç həftə ən çox satan on oyun siyahısında qalmışdır.
"Spider-Man" videooyunu buraxılmasının ilk həftəsində Yaponiyada təqribən 125.154 fiziki nüsxə satmışdır və hər hansı bir formatda ən çox satmış videooyuna çevrilmişdir. Oyun üçüncü həftəsində satdığı fiziki nüsxələrin ümumi sayını 244.051-yə qaldıraraq öz mövqeyini qorumuşdur. Oyun həmçinin, Yaponiyada qərb ölkələrinin birində istehsal olunan ən yaxşı satan PlayStation 4 oyunlarından biri olmuşdur. Bu siyahıda üçüncü və ikinci yerləri "Call of Duty" və "Minecraft", birinci yeri isə 1998-ci ildə orijinal PlayStation konsolu üçün satışa çıxarılmış başqa bir "Sony" oyunu olan "Crash Bandicoot: Warped" tutmuşdur. "Spider-Man" videooyunu 25 noyabr 2018-ci il tarixindən etibarən, dünya səviyyəsində 9.000.000-dan çox fiziki və rəqəmsal nüsxə satmışdır.
Mükafatlar
"Spider-Man" müxtəlif 2018-ci ilin ən yaxşı videooyunları siyahılarında yer tutmuşdur. Oyun "Wired" tərəfindən birinci, "Time" tərəfindən ikinci, "Push Square" və "Zero Punctuation" tərəfindən üçüncü, "EGM" tərəfindən beşinci, "Polygon" tərəfindən doqquzuncu və son olaraq, "The Daily Telegraph" tərəfindən onuncu yerə layiq görülmüşdür. "Shacknews" və "The Verge" onu "İlin oyunu" adlandırdılar, "Eurogamer" isə oyunu ilin ən yaxşı 30 oyunundan biri hesab etmişdir. "Famitsu" jurnalı tərəfindən keçirilən sorğuda 128 Yaponiya oyun istehsalçısı "Spider-Man" videooyununu ilin oyunu adlandırmışdır.
Ağqarın tinamu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Baphia latiloi
(Baphia latiloi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Şöhrəti necə geri qaytarmalı (film, 1988)
Məzmun
Bakı Soyuducular Zavodu hər il 400 minə yaxın "Çinar" soyuducusu buraxır (1988). Müəssisə öz işində dönüş yaratmış və bir neçə il bundan əvvəl(13 milyonu) keçmiş borclarını tamamilə ödəmişdir.
İstehsalatın yenidən qurulması, yeni modelli soyuducuların buraxılışının qaydaya salınması, Minsk və Kiyev həmkarları ilə işgüzar əməkdaşlıq filmdə öz əksini tapmışdır.
Kiçik quyruqsuz tinamu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Qurultay
Qurultay – 1)müəyyən təşkilatın, yaradıcı birliklərin, əhali qruplarının, müəyyən sahələrin nümayəndələrinin geniş yığıncağı; 2)hər hansı təşkilatın və ya əhali qruplarının, hər hansı sahə xadimlərinin nümayəndələrinin yığıncağı; 3)hər hansı bir təşkilat və ya ixtisas nümayəndələrinin ictimai-siyasi, yaxud elmi xarakter daşıyan geniş yığıncağı. Məsələn, həmkarlar ittifaqları qurultayı, müəllimlər qurultayı, sənaye işçilərinin qurultayı.
Qurultay — Qədim Türk dövlətlərində sayılıb-seçilən insanların iştirakı ilə mühüm məsələləri müzakirə və həll etmək üçün görüş.
Qurultay — ictimai təşkilatın, siyasi partiyanın və ya sosial, həmkarlar, milli və ya digər qrupun nümayəndələrinin ali, səlahiyyətli toplantısı. Qurultay nümayəndələri ilk, ərazi təşkilatlarında seçilir və qrup üzrə ali səlahiyyətə malik olurlar.
Qızılgüllü və qəfəsli (Faberje yumurtası)
"Qızılgüllü və qəfəsli " (  — “İlk imperator pasxa yumurtası”) — Faberje Evi tərəfindən hazırlanmış 52 imperial yumurtasından biri. Karl Faberje bu yumurtanı 1907-ci ildə çar II Nikolayın sifarişi ilə pasxa sürprizi olaraq arvadı Aleksandra Fyodorovna üçün hazırlamışdır.
Xankəndi
Xankəndi — Azərbaycan Respublikasında şəhər, 1991-ci il dekabrın 26-da Ermənistan Silahlı Qüvvələri və Qarabağdakı erməni separatçıları tərəfindən işğal ediləndən sonra yaradılan qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının paytaxtı. İnzibati cəhətdən Xankəndi şəhər əhatə dairəsinə Xankəndi şəhəri və Kərkicahan şəhər tipli qəsəbəsi daxildir. Sahəsi 8 km²-dir. Paytaxt Bakıdan 329 km uzaqlıqda yerləşir. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Statistika Komitəsinin 1 yanvar 2012-ci il tarixinə olan rəsmi məlumatına əsasən Xankəndi şəhərinin 53,3 min nəfər, Kərkicahan qəsəbəsinin isə 2 min nəfər əhalisi vardır. İkinci Qarabağ müharibəsinin nəticələrinə əsasən imzalanmış 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq Xankəndi şəhərində həmin tarixdən Rusiya sülhməramlı qüvvələrinin mərkəzi qərargahı yerləşdirilmişdir.
Şəhərin adının tarixçəsi
Qarabağ xanlığı tərəfindən Xankəndi (Xanın kəndi) adıyla XVIII əsrdə quruldu.
Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Azərbaycan SSR Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi 1923-cü il iyulun 7-də "Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin yaradılması haqqında" dekret verdi. Həmin dekretlə Xankəndi vilayətin mərkəzi elan olunurdu. 1923-cü ilin sentyabrında şəhər Stepan Şaumyanın adı ilə "Stepanakert" adlandırılmışdır.
Kill-van-Kull
Xüsusiyyətləri
Boğazın uzunluğu 5 km, eni isə 300 m-dir. Kill-van-Kull Apper-Nyu-York-Bey və Nyoark buxtalarını birləşdirir.
Xankəndi
Şəhərin adının tarixçəsi
1991-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetiinin qərarı ilə şəhərin əvvəlki — "Xankəndi" adı bərpa edilmişdir.
Sərhəd rayonlar
Xankəndi şəhəri Şuşa və Xocalı rayonunun arasında yerləşir.
Kill-van-Kull
Xüsusiyyətləri
Boğazın adı Niderland dilindən tərcümədə "dayazlıqdan olan kanal" deməkdir.
Xankəndi
Tarixi
thumb|240px|[[Yelizavetpol quberniyasının 1903-cü ilin xəritəsində Qarabağ ərazisi]] Xankəndi digər Azərbaycan şəhərlərinin əksəriyyətindən nisbətən cavan olması ilə fərqlənir. Arxiv sənədlərinə görə şəhər XVIII əsrin axırlarında o dövrdə müstəqil Azərbaycan dövlətlərindən biri olan Qarabağ xanlığı başçılarının — xanların istirahəti üçün yaşayış məskəni kimi salınır. Xanların fəaliyyətinə maksimum şərait yaradılması üçün məskən xanlığın paytaxtı Pənahabadın (indiki Şuşanın) 10 kilometrliyində, nisbətən dağ ətəyində salınır. Bu zaman onun xanlığın digər vacib şəhər və kəndlərinə, Ağdama, Xocalıya, Malıbəyliyə, Kərkicahana və digərlərinə yaxın olması da əsas götürülüb. Belə ki, yeni yaşayış məntəqəsi kimi digər yaşayış məntəqələrində də ancaq yerli əhali, azərbaycanlılar yaşayırdı. İlk illər yeni yaşayış məskənində ancaq xan ailəsi və onun yaxınları yaşadığından el arasında "Xanın kəndi" kimi tanınır. Qısa bir müddətdən sonra qəsəbə Xankəndi adını alır.
Qarabağ xanlığı Rusiyaya birləşdirildikdə Xankəndi axırıncı Qarabağ xanı Mehdiqulu xanın arvadı Pəricahan bəyimə bağışlanmışdı
Rusiya işğalı dövrü
Qarabağ xanlığını zorla Rusiya İmperiyasına birləşdirən 1813-cü il Gülüstan müqaviləsinə qədər Xankəndi ancaq xan ailəsinin və ona yaxın azsaylı əyanların yaşadığı kiçik yaşayış məskəni kimi formalaşmışdı. Rusiyanın Qarabağı işğal etməsi bütün bölgələrə olduğu kimi, Xankəndinin də taleyinə ciddi təsir edir. Əvvəlki həyat tərzi dağıdılır, Azərbaycan cəmiyyəti üçün ənənəvi olan sülalələr bölgüsü qadağan edilir, hər şey imperiyanın maraqlarına tabe etdirilir. Eyni zamanda keçmiş xanlıq ərazisində tez-tez baş verən üsyanların qarşısını almaq üçün bütün ərazi boyu hərbi hissələr yerləşdirilməyə başlayır. Onların biri də Xankəndində yerləşdirilir. Yer hərbi hissə üçün çox əlverişli idi. Bir tərəfdən çara tabe olmaq istəməyən Şuşanı və ətrafdakı xeyli Azərbaycan məskənlərini nəzarətdə saxlamaq mümkün idi. Digər tərəfdən, Xankəndiyə İrandan köçürülən və rus hərbi bazalarında onlara qulluq edəcək erməni ailələrini yerləşdirmək planı var idi. Çar çinovniklərinə digər bölgələrdə olmasa da, Xankəndində etnik proporsiyanı müəyyən qədər pozmaq mümkün oldu. 1813-cü ildə Xankəndində heç bir erməni və rus ailəsi yaşamasa da, artıq 1847-ci ildə orada 80 erməni, 52 rus ailəsinin yaşadığı ev və erməni kilsəsi var idi. Rusiya işğalından dərhal sonra orada çar ordusunun Qafqaz Süvari Diviziyasının qərargahı və kazarmaları yerləşdirildi. Ermənilər və rus zabitləri yaşayış məskənini "qərargah" adlandırsalar da, 1847-ci il çar Rusiya xəritələrinə qəsəbə rəsmi şəkildə Xankəndi adı ilə düşür. Çar işğalından sonra böyüyən Xankəndi şəhərinə bir qayda olaraq İrandan köçürülən ermənilər yerləşdirilir, etibar doğurduqlarına görə çar ordusunun hərbi hissələrində və dövlət idarələrində işlə təmin edilirdilər. 1900-cü ildə Xankəndində artıq 3 min əhali yaşayır, hətta ikisinifli məktəb də fəliyyət göstərirdi. Şəhərdə 1-ci Sujeno-Vladiqafqaz Tersk kazak qoşun postu yerləşdirilir. Məqsədli yeridilən etnik siyasət nəticəsində ötən əsrin əvvəllərində Xankəndində erməni və rus əhalisinin sayı xeyli artır. Ancaq bununla belə şəhərdə xeyli sayda xan nəslinin nümayəndələri, azərbaycanlı ziyalılar, musiqiçilər və sənətkarlar yaşayırdılar. Məqsədli təcrid siyasətinə baxmayaraq onlar Xankəndində ciddi söz sahibi idilər və hakimiyyət onlarla hesablaşmalı olurdular.
Cümhuriyyət dönəmi
1917-ci ildə Rusiya imperiyasında baş verən Oktyabr inqilabından sonra Cənubi Qafqazda cərəyan edən mürəkkəb proseslər Xankəndindən də yan ötmədi. XIX əsrdə tarixi Azərbaycan dövləti olan İrəvan xanlığı torpaqlarına yerləşdirilmiş İran erməniləri orada Ermənistan dövləti elan etdilər. Bununla kifayətlənməyən erməni millətçiləri Azərbaycanın Naxçıvan, Zəngəzur, Dağlıq Qarabağ, ümumilikdə bütün Azərbaycan torpaqlarına iddia etməyə başladılar. Bunun üçün erməni hərbi birləşmələri həmin bölgələrdəki azərbaycanlılar yaşayan şəhər və kəndlərə hücum edir, dinc insanları qətliam edirdilər. Bakı, Şamaxı, Quba, Göyçay, Göyçə, Zəngəzur qırğınlarına aid arxiv sənədləri indi də durur. Həmin dövrdə qanlı qarşıdurmalar eyni zamanda Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsində, o cümlədən Xankəndində də baş verirdi. Erməni millətçiləri vaxtilə qulluq etdikləri Xankəndində yerləşən çar ordusu hərbi hissəsinin imkanlarından da geniş istifadə edirdilər. Sonradan 1992-ci il fevralın 26-da onlar bu metodu təkrarlayaraq Xankəndidə yerləşən dağılan Sovet ordusunun 366-cı polkundan istifadə edərək Xocalı soyqırımını törətdilər. 1918–1920-ci illərdə müstəqil Azərbaycan Cümhuriyyəti hökumətinin apardığı siyasət və Azərbaycan Ordusunun qətiyyəti nəticəsində erməni millətçilərinin Dağlıq Qarabağ və Xankəndi iddialarını dəf etmək mümkün oldu.
SSRİ dövrü
Azərbaycanın Sovet İmperiyası tərəfindən işğalından sonra təşkil olunan əhalinin siyahıya alınmasının nəticələrinə əsasən 1921-ci ildə Xankəndi qəsəbəsində 85 təsərrüfatda 398 azərbaycanlı, 226 təsərrüfatda 981 erməni yaşayırdı. Sovet hakimiyyəti illərində erməni millətçi dairələrinin Azərbaycan torpaqları iddiası Lenin, Stalin və Orconikidzenin dəstəyi ilə yeni forma almağa başladı. Buna 1920-ci ildə Azərbaycan Kommunist Partiyası MK-nın birinci katibi olmuş erməni Anostas Mikoyanın və 1921–1925-ci illərdə həmin vəzifəni tutmuş ermənipərəst bolqar Sergey Kirovun apardığı siyasət də rəvac verdi. Bu siyasət nəticəsində 1923-cü il iyulun 4-də Rusiya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi Zaqafqaziya bürosunun iclasında Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsinin taleyi məsələsi müzakirə edildi. Azərbaycan torpağının taleyini buna müstəsna hüququ olan Azərbaycan xalqı deyil, siyasi təşkilatın büronun 9 nəfər üzvü həll etməyə girişdi. Onların isə 3-ü erməni, 3-ü gürcü, 1-i bölgəyə tamamilə yad olan bolqar, ancaq biri — Nəriman Nərimanov azərbaycanlı idi. Bu çoxluq isə həmin iclasda bütn qanunları və reallıqlar kənara qoyaraq Dağlıq Qarabağı Ermənistana vermək qərarına gəlir. Ancaq N. Nərimanovun Moskvaya qəti etirazı bir gün sonra büronun əvvəlki qərarını ləğv edərək bölgəyə muxtariyyat verilməklə Azərbaycanın tərkibində saxlamaq qərarını verməyə məcbur edir. Görünür, Lenin və Stalin artıq İrəvan, Zəngəzur və Göyçəsi əlindən alınmış Azərbaycanın Qarabağ itkisində gərgin situasiyanın yaranacağını nəzərə alırdılar. Həmçinin Azərbaycan rəhbərlərinin kənardan gəlmə 1921-ci ildə A. Mikoyan, 1921–25-ci illərdə isə S. Kirov olmasını respublikanı ikinci Ermənistan kimi qəbul etməsinə şərait yaradırdı. Beləliklə, RKP MK Zaqafqaziya bürosu Dağlıq Qarabağa mərkəzi Şuşa şəhəri olmaqla Azərbaycan daxilində muxtariyyat verilməsi qərarı verir. Ancaq o dövr Azərbaycan rəhbəri olan ermənipərəst Sergey Kirov və onun ətrafı sırf azərbaycanlı şəhəri olan Şuşada erməni muxtariyyatını qurmağın çətin olacağını dərk edirdilər. Nəzərə almaq lazımdır ki, Zaqafqaziya bürosunun adıçəkilən hər iki iclasında Azərbaycan rəhbəri S. Kirov Dağlıq Qarabağın Ermənistana verilməsi variantını müdafiə edirdi. 7 iyul 1923-cü ildə Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Dağlıq Qarabağ Muxtar vilayətinin təşkil edilməsi barədə qərar qəbul edir. Vilayətin erməniləşdirilməsi məqsədi ilə vilayət mərkəzi büronun qərarının əleyhinə olaraq Şuşa deyil, əhalisinin yarıya qədəri erməni sakini olan Xankəndi götürülür.
Xankəndi Qarabağ xanlarının istirahət mərkəzi kimi salınsa da, XX əsrdə o, Azərbaycanın yeni sənaye və mədəniyyət mərkəzi kimi inkişaf etməyə başlayır. Bu zaman bu işə daima Azərbaycanın ümumi respublika resurslarından böyük dəstək verilir. Bu səbəbdən də onun bütün sahələr üzrə inkişafı digər Azərbaycan şəhərlərindən daha sürətlə getməyə başlayır. 1920-ci illərin əvvəllərində Xankəndi kəndini erməni əhalisi ilə fəal məskunlaşdırmağa başladılar. Bu, böyüməkdə olan şəhərin əhali artımında da özünü bariz göstərməyə başlayır. 1939-cu ildə şəhərdə 10 min, 1959-cu ildə 20 min, 1970-ci ildə 30 min, 1988-ci ildə 60 min əhali yaşamağa başlayır. Bu rəqəmlər Dağlıq Qarabağ regionunun sosial inkişafdan geri qalması barədə erməni millətçilərin 1988-ci ildə ortaya atdıqları iddianı tamamilə rədd edir. Çünki hər 20 ilə əhalisinin sayının iki dəfə artması istənilən əyalət şəhəri üçün böyük inkişaf göstəricisi idi. Artan əhali üçün nəinki mənzillər tikilir və müvafiq sosial və kommunal infrastruktur yaradılırdı, eyni zamanda onlar üçün iş yerləri olacaq müasir müəssisələr tikilirdi. Eyni zamanda bu, təkcə Xankəndi üçün deyil, bütün Dağlıq Qarabağ üçün xarakterik idi. Yada salmaq düzgün olardı ki, bütün bunlar Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin deyil, onilliklərlə Azərbaycanın maliyyə-texniki resursları və iradəsi hesabına yaradılırdı. Xankəndində tikilmiş müəssisələr keçmiş muxtar vilayətin sənaye məhsulunun yarısından çoxunu buraxırdı. Sovet dövrünün axırına Xankəndində bütün Cənubi Qafqazda tanınan ipək kombinatı, ayaqqabı, xalça, tikiş fabrikləri, süd kombinatı və şərab zavodu fəaliyyət göstərirdi. Elektrotexniki zavodun, mebel fabrikinin, tikinti materialları kombinatının, asfalt-beton zavodunun məhsulları Azərbaycanın daxili bazarında özünə müştəri tapırdı.
Xankəndinin sürətlə böyüməsi nəticəsində 1978-ci ilin may ayında Xankəndi şəhər statusunu aldı. Şəhər Xankəndi rayonu tabeçiliyindən çıxarıldı, həmin rayonun adı isə dəyişdirilərək Əsgəran rayonu adlandırıldı.