Litva_kəraimləri
Trakayda yaşayanlar
Hər halda bütün bunlara baxmayaraq karaimlər öz yollarını necə seçiblər? Və onların seçmək imkanları olubmu? XIV əsrin axırı idi. Knyaz Gyadiminasın Trakayı oğlu Kyastutisə bəxşiş etdiyi o gün artıq tarixin pərdəsi ilə örtülmüşdür,  cəngavərlərin qəsri ələ keçirməyə qüvvələri çatmayanda  şəhəri yandırıb geri çəkildikləri o  səlib yürüşlərinin ağrıları da artıq keçmişdir. Yəqin ki, Litvada kastel tipli ən böyük qəsrlərdən birinin tikintisi başa çatırdı (onun adı ilk dəfə XIV əsrin sonlarında Rusiya şəhərlərinin siyahısında çəkilmişdir. traku_karaimaiO zamanlar Trakay knyazlığının adı Böyük Litva knyazlığının bir vilayəti kimi qeyd olunurdu. O vaxt Trakayda Böyük  Vitautas hökmranlıq edirdi. Dahiyanə planlarını da o, burada fikirləşmişdi – birləşdirmək, məhv etmək, qələbə çalmaq. Vitautas Qara dəniz sahillərində möhkəmlənmək və əzmkar Qızıl Ordanın qarşısını almaq üçün yürüşlərə başlamışdı (bəlkə susamış atını Dunay çayında doyuran oğlan haqqında mahnı bizə o zamanlardan qalmışdır). Bu aralarda Qızıl Ordada çevriliş baş verir: Topal Teymur  Toxtamış xanı hakimiyyətdən devirir. Xan Litvaya qaçır, və Böyük knyaz, sonralar bundan istifadə etmək ümidi ilə, onu qəbul edir. Vitautas dərhal yürüşə çıxır, Rusiyanın cənubuna daxil olur, tatarları və karaimləri Litvaya gətirir. Sonra Vorskle çayında döyüş baş verir. Bu Litva tarixində yeganə döyüşdür ki, burada hətta səlibçilər də tatarlara qarşı Litva hökmdarının bayrağı altında vuruşurdular. Lakin Vitautas bu döyüşdə məğlub olacaq, amma onun məğlubiyyəti də artıq Trakayın taleyini dəyişdirə bilməyəcək. Trakay qəsri ölkə hökmdarlarının iqamətgahı olacaq. XV əsrin ortalarında Trakay Maqdeburq hüququ qazanacaq (Litva tarixi. 1 C (Qədim zamanlardan 1917 ilədək), Vilnüs, 1985 il). Tarixi mənbələrdə bəzən diplomat adlandırılan, kiminlə və kimə qarşı döyüşməyi vacib bilməyən zadəgan mənşəli fransız cəngavəri Jilber Lannua iki dəfə Litvaya gəlmişdir (1413-1414-cü illərdə və 1421-ci ildə). Öz qeydlərinin o, orden magistrinə təqdim etmişdir: “Vilnüsdən yola düşdükdən sonra <…> mən Trakay adlanan böyük bir Litva şəhərinə çatdım”. (Lelevel I. Gilbert de Lannoy i jego podróże. Poznan, 1844. “Kraştas ir jmones” (“Diyar və insanlar”), Vilnüs, 1983 il  nəşrindən sitat). O, Vitautasa böyük hörmət bəsləyirdi. “Vitautas çox əzəmətli knyazdır, çünki silahının gücü ilə on iki və ya on üç krallığa və ölkəyə qalib gəlib. Onun ümumiyyətlə on min şəxsən ona məxsus olan yəhərli atı var”. Qədim köklərinin olduğu torpaqdan uzaq düşdükdə belə özünü və öz ləyaqətini qoruyub saxlayan bir xalq haqqındakı sözlərin  və fikirlərin  bu məqaləyə toplanması, karaimlərin tarixi və etnoqrafik tədqiqinə iddia etmir. Bu yalnız söhbət açmaq cəhdidir. Karaim mədəniyyətinin litvalıların mədəniyyətinə təsir göstərməsini xatırlatmaq istəyidir. Əgər bu mədəniyyətlərin təmasından yaranmış dəyərlərin zərrəciyini belə unutsaq, biz öz gələcək imkanlarımızın bir hissəsini də unutmuş oluruq. Vicdanlı insana baxanda, özün də vicdanlı olmağı öyrənirsən… Bu məqalədə maarifçiliklə, elmlə, ədəbiyyatla bağlı olan  və nəinki öz tarixində, hətta Litva tarixində ədəbi qiraətlərlə məşhurlaşan   karaimlərin  adlarını bilərəkdən  çəkmədik. Bunu sonraya saxlayaq. Rəssam Vinsentı Smokovski hələ 200 il bundan əvvəl daşınmaz mədəni sərvətin milli, tarixi dəyər kimi gələcək nəsillər üçün qorunub saxlanılmasının zəruri olduğunu söyləmişdi. Onun ilk sözü və nəzəri Trakaya və ilk növbədə karaimlərə yönəlmişdi. Hələ 200 il bundan əvvəl səsinin eşidilməsini arzulayan Vinsentı Smokovskidən sitat gətirirəm: “Gələcək əsrlər bu gün unutqanlıq məzarında  laqeydliklə dəfn etdiyimiz   abidələrə görə  bizə qarşı iddia qaldıracaq. Heç bir iz saxlamayaraq onları məhv edən əlimiz məhkəmə qarşısına çıxarılacaq”