cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması
Dağlıq Qarabağ fiziki-coğrafi rayonu
Cənubda, demək olar ki, düzbucaqlı Qarabağ suayrıcı silsiləsinə qarşı Sarıbaba qayalı monoklinal silsiləsi (2300 m) yerləşir. Bu kəsik seqment üst yura əhəngdaşlarından ibarətdir və struktur cəhətdən Sarıbaba sinklinalının bir hissəsidir.
Qarabağ silsiləsinin cənub-qərb yamacı qısa, dik və pilləvari formada Həkəriçay dərəsinə tərəf enir. Şimal-şərq yamacı uzun, müxtəlif və alçaq morfostrukturlarla mürəkkəbləşir. Suayrıcı hissədə (1800–2000 m yüksəkliklərdən yuxarıda) yamac dik, çılpaq və nisbətən intensiv parçalanmış, bəzən qravitasiya relyef formaları ilə mürəkkəbləşmişdir.
Tərtərçay və Qabartıçay dərələri arasında qabarıq forması cənub və cənub-şərq istiqamətə yönəlmiş qövsvari silsilələr sistemi yerləşir. Çaldıran, Sırxavənd və Xaçınçay çökəklikləri də bu istiqamətdə yerləşirlər. Onları ayıran çay dərələri demək olar ki, onlarla eyni formadadırlar.
Bu silsilələr yeni tektonik mərhələdə kəsilmiş blokların hərəkətləri nəticəsində formalaşmışdır. Cənubda Mehmana intruziya qrupu eroziya nəticəsində aşınmış və relyefdə intruziv massivlər və təpələr (Qalayçın, Bozdağ və s.) formalaşmışdır.
Qarabağ silsiləsinin morfoloji cəhətdən ən təzadlı relyefi Qarqarçay vadisindən şimal-qərbdə Ağoğlançayın (Köndələnçayın qolu) mənbəyinə qədər uzanan Boğurxan antiklinal silsiləsidir. Eninə profildə silsilə asimmetrik quruluşa malikdir. Cənub-qərb yamacı dik, intensiv parçalanmış və tektonik qırılmalarla mürəkkəbləşmişdir. Şimal-şərq yamacı az meyillidir və daha az parçalanmışdır. Struktur cəhətdən silsilə braxiantiklinal və günbəzvarı yüksəkliklərə aiddir və səthi üst yura karbonatlı süxurlarla səciyyələnir. Silsilənin ən maksimal hissəsi (Boğurxan dağı - 1585 m) eyni adlı günbəz ilə uyğunluq təşkil edir. Şimal-qərb istiqəmətində silsilə kəskin pilləvari formadadır və 800 m-ə qədər enir. Olduqca dayaz və eroziyadan qorunan şimal-şərq qanadı strukturuna görə üst yura və alt təbaşir əhəngdaşları və qumdaşları ilə eyni tərkiblidir. İncə monoklinal silsiləsi (Çınqıllı- 1250 m) və yayla (Malıbəyli – 800 m) pillələrlə, uzununa qırılmalarla ayrılmış Boğurxan silsiləsini seysmoqravitasion uçqunlar ilə mürəkkəbləşdirir.
Boğurxan silsiləsi pillivari formada və cənub-şərq istiqamətində enir və Görgör (1400–1000 m) və Maçqalaşen (750–500 m) pilləsini formalaşdırır. Şimal-şərqdə Qarabağ silsiləsinin kənar hissəsində Şahbulaq monoklinal silsiləsi ilə əhatələnir. O, da submeridional istiqamətdə Tərtərçayın və Qarqarçayın aşağı axarına qədər uzanır. Silsilə üst təbaşir orqanogen əhəngdaşlar ilə formalaşıb ki, onlar da Ağdam antiklinoriumunun şimal-şərq qanadlarından biridir.
Silsilə eninə profildə kəskin asimmetrik quruluşa malikdir. Onun şimal-şərq yamacı düz, uzun formadadır və kənar zonasında allüvial-prolüvial çöküntülərə örtülüdür. Cənub-şərq yamacı qısa, dik və bəzi hissələri sıldırımdır. Kəskin və pilləvari formalarda olan Gülyataq, Qabartı, Xaçınçay və b. çayların aşağı axını vadilər sisteminə birləşir. Silsilənin suayrıcısı hamardır və qalın (10–12 m qədər) şistlərlə örtülüdür. Qarqarçayın aşağı axınında Şahbulaq silsiləsi kəskin enir və relyefdə Qarqarçayın gətirmə konusları arasında nisbi hündürlükləri 35–50 m olan allüvial-prollüvial astanalar formalaşır. Qarqarçay dərəsinin cənubunda Şahbulaq silsiləsi boyunca Qarakənd monoklinal tirəsi və Qaraçuq antiklinal yüksəkliyi yerləşir. Bu ərazi qırılmalarla parçalanmış üst yura karbonat süxurlarından ibarətdir. Qarakənd monoklinal tirəsinin maksimal hündürlüyü mərkəz hissəsində təqribən 700 m-ə çatır və tədricən Qarqarçay və Xonaşençay dərəsinə tərəf enir.
Rayon seysmik cəhətdən fəaldır. Burada 7-8 bala qədər zəlzələlər daha çox baş verir. Faydalı qazıntılardan polimetal filizləri, tikinti materialları, mineral bulaqlar ilə zəngindir.
İqlimi şərqdə mülayim-isti, qərbdə isə soyuqdur. Orta iyul temperaturu 600–800 m-dək hündürlükdə 25º-26 °C, mütləq maksimum temperatur isə 40º-41 °C-ə bərabərdir. 0 °C-dən yuxarı temperaturların cəmi 4500-5000 °C-dir. Atmosfer yağıntılarının miqdarı 250–350 mm-ə bərabərdir. Hündürlüyə doğru qalxdıqca havanın temperaturu aşağı enir, yağıntının miqdarı isə 600–900 mm-ə qədər (meşə qurşağında) artır. Orta yanvar temperaturu alçaq dağlıqda -1 °C – +1 °C arasında tərəddüd edir. 1400 m hündürlükdə davamlı qar örtüyü formalaşır.
Dağ çöllərində tünd şabalıdı torpaqlarda yovşan, yovşan-şoran bitki kompleksləri, dağ-meşə qurşağında qonur-meşə torpaqlarında palıd, fıstıq, vələs ağacları, nisbətən aşağı hissələrdə dağ-kserofit kompleksləri formalaşır. Dağ-çəmən torpaqları üzərində isə subalp və alp çəmənlikləri yaranır.
Təbii landşaftlar antropogen təsir nəticəsində əsaslı dəyişikliyə məruz qalmışdır. Hal-hazırda meşə komplekslərinin yerində meyvə bağları, üzümlüklər, tərəvəz və digər bitkilər əkilmişdir.
Qarabağ vulkanik yaylası fiziki-coğrafi rayonu
Qarabağ vulkanik yaylası fiziki-coğrafi rayonu Tərtərçay və Həkəri çaylarının yuxarı axınında yerləşir. Rayon 1800 m-dən 3600 m-ə qədər yüksəkliklər arasında şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru geniş zolaq şəklində uzanır. Qarabağ vulkanik yaylasının əsası qədim süxurlardan ibarətdir. Neogendə və antropogendə dağların qədim qırışıq-faylı çatlarından axan lavalar az parçalanmış sahələri örtmüşlər.
Yaylanın şimal-şərq və cənub-qərb kənarları ilə üst mezozoy və üçüncü dövrün dislokasiyalı süxurlarının çıxış sahələrində uzununa iri qırılmalar keçir. Böyük dərin qırılma İşıqlı massivinin cənub-şərq kənarından Qızılboğaz vulkanına, Göyçə gölünə qədər uzanaır. Bu ərazinin mərkəzi xətti boyunca çoxsaylı pliosen və pleystosen vulkanları, termal və soyuq mineral suları yerləşir. Ərazidə həm də pliosen dovrü ərzində dördüncü dövrün lavaları və şlak konuslarından ibarət bir sıra kiçik diaqonal, fəal olmuş qırılmalar yerləşir. Yaylanın böyük hissəsi yüksək dağlıq zonadadır.
Yaylanın əsas xüsusiyyətləri üst pliosen-dördüncü dövr vulkanizmindən, relyefin detalları isə müasir nival-denudasiya və qədim buzlaq proseslərindən yaranmasıdır. Yaylanın suayrıcısı [tel:3000-3500 3000-3500] m yüksəklikdə yerləşir və relyefi kifayət qədər hamar və dalğalıdır.
Həkəri maili akkumulyativ düzənliyi son pliosen yaşlı allüvial, qismən də allüvial-prolüvial çöküntülərdən ibarətdir. Vulkan-çökmə süxurların yaşı Həkəridən-Abşerona qədərdir və Qarabağ dağlıq ərazisinin relyefinin plastikasında mühüm rol oynayır.
Lava qatları dik və kiçik (150–100 m və ya daha az) yamaclarla yüksəkdağlıq yaylanı təşkil edir. Yayla Tərtərçay, Bargüşad, İldrımsuçaylarının dərin dərələrinə tərəf kəsilir. Lava qatları həm çayların vadilərində (Tərtər, Minkənd, Bərgüşad, Pəriçınqıl, Qırmızıdağ və s.) və həm də yayla səthində formalaşmışlar.
Bütün yaylaların səthinin əsas tərkibi pleystosen lavalarının püskürməsindən yaranmışdır. Yalnız Əhmədli yaylası pliosen və qismən dördüncü dövr lavalarından ibarətdir
Dördüncü dövrün vulkanizmi tez-tez bir neçə güclənmə və zəifləmə fazaları ilə geniş yaylalarda lava axınlarının (bəzən uzunluğu 35–40 km çatır) yaranmasına səbəb olmuşdur. Sonuncular yaylanın əsas xarakter xüsusiyyətidir. Ümumiyyətlə, vulkan formalarının morfologiyası püskürmə materiallarının qatılığının və miqdarının qədimdən cavana doğru azalmasını göstərir.
Yaylanın suayrıcı hissəsi yüksək dağ relyefi ilə xarakterizə edilir.
Qarabağ vulkanik yaylasına holosen vulkanik formaları uyğun gəlir. Burada yeni şlak kraterləri və kiçikdilli lavalar diqqəti cəlb edir. Cavan lavalar bəzən buzlaq relyef formaları ilə əhatə olunurlar. Bu Qızılboğaz vulkanında daha yaxşı görünür. Yaylanın səthində, xüsusilə Pəriçınqıl və Qırmızıdağ hissələrində önbuzlaqlı andezit və andezit-bazalt qayalı lavalar geniş yayılıblar. Onlar dalğalı, təpəli-tirəli səthlərlə, böyük "daşlı dənizlər" – çınqıllarla əhatə olunurlar. Qafqazda ən böyük qayalı çınqılların olduğu sahə Pəriçınqılıdır.
Yayla faydalı qazıntılarla zəngindir. Belə ki, yaylada inşaat materialı, qızıl (Zod aşırımı), mineral bulaqlar (İstisu, Minkənd və s.) çoxdur.
Yaylanın iqlimi soyuqdur. Qışı 6 aya qədər davam edən sərt və uzun günlərdən ibarətdir. Qar örtüyünün qalınlığı 1–2 m-dir. Yayı qısadır. Havanın orta illik temperaturu 0 °C ilə 6 °C arasında dəyişir. İllik atmosfer yağıntıların miqdarı 700–800 mm-dir (bunlardan 500 mm isti mövsümlərə düşür).
Yaylada torflu dağ-çəmən və çimli dağ-çəmən torpaqları geniş əraziləri əhatə edir. Humusun miqdarı 8%-dən 20%-ədək dəyişir. Subalp çəmənlikləri geniş yayılmışdır subalp və alp çəmənlikləri yay otlaqları və biçənək kimi istifadə edliir.
Həkəri fiziki-coğrafi rayonu
Həkəri fiziki-coğrafi rayonu Oxçuçay və Həkəri çaylarının aşağı axınlarını əhatə edir. Aşağı Arazboyu düzənliyin şimal-qərb hissəsində 2500 m yüksəliyə qədər ucalır. Şimal-şərqdə Qarabağ silsiləsi və cənub-qərbdə Qarabağ yaylası arasında Həkəriçay hövzəsində yerləşir və relyefi nisbətən alçaqdır. O, geniş Göyçə-Qarabağ (E.Ş.Şıxəlibəyli, 1966) və ya Göyçə-Həkəri sinklinoriumunda (B.A Antonov., 1971) yerləşməklə yura, təbaşir, paleogen, neogen və dördüncü dövrün vulkanogen, vulkanogen-çökmə süxurlarından ibarətdir. Cənub-şərqdə Həkəri, Bərgüşad və Araz çaylarının vadilərində Aşağı Araz sinklinori çökəkliyi ilə birləşir. Bu çökəklik yuxarı pliosen və antropogenin vulkanogen-çökmə, allüvial-prolüvial çöküntüləri ilə doldurulub. Müasir relyefin strukturunda Aşağı Araz çökəkliyi Həkəri yaylası və Araz çayı dərələrini maili düzənliklərlə əlaqələndirir.
Həkəri çayının yuxarı axınında və Mıxtökən silsiləsinin cənub yamaclarında çox müxtəlif strukturlu suayrıcılar vardır. Burada onlar hamar və yamacları az meyillidir. Çay dərələri nisbətən meyilli yamacları ilə xarakterizə edilir. Mıxtökən silsiləsinin ən qərb hissəsi olan Dəlidağın zirvəsində kar və troq dərələri şəklində buzlaq relyef formaları saxlanılmışdır.
Ərazinin ən bolsulu çayı olan Həkəriçayın mənbəyi 2600 m yüksəklikdə yerləşir. Çay dərəsi bir neçə genişlənən və daralan hissələrdən ibarət olmaqla dörd qola bölünür. Yuxarı axında qolların (Şəlvə, Qorçu və b.) dərinlik parçalanması nisbətən azdır və tədricən çayın aşağı axını boyunca artır. Qorçu çayın dərəsində lava axını lava yaylasını yaratmışdır. Lavaların altında çoxlu çınqıl çöküntülərinin müxtəlif növləri aşkar olunmuşdur.
Həkəri vadisinin Laçın ərazisindəki bəzi yerlərdə güclü eroziya prosesi gedir. Muradxanlı kəndinin şimalında, vadinin sol yamacında 3 m, 10 m, 29–30 m, 73–74 m, 132–134 m, 164 m və 184–190 m yüksəkliklərdə terraslar ayrılırlar.
Rayonda qravitasiya relyef formaları nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Qaya çınqılları Böyük Kirs massivinin cənub yamaclarında, Qorçu çayı vadisində lava axınları olan ərazilərdə inkişaf edirlər. Sürüşmələr Budurdərə çayı nın (Şəlvaçayın sağ qolu) yuxarı axınında və Qorçuçay vadisinin sağ sahilində müşahidə olunur.
Denudasion və denudasion-akkumulyativ yaylalar və düzənliklər dağətəyi zonada yerləşir və struktur cəhətdən müxtəlif mənşəli yumşaq çöküntülərlə örtülmüş enmə zonaları yaradırlar. Əvvəllər onlar akkumulyativ düzənliklər olmuşdur. Sonradan onlar qalxmalara məruz qalmış, relyefdə müxtəlif dərəcədə eroziya parçalanması və denudasiya (B.A.Antonov, 1971) prosesləri inkişaf etmişdir.
Ərazidəki Həkəri, Oxçuçay, Bərgüşad və s. kimi çaylar qar, qrunt, qismən yağış suları ilə qidalanır. İsti aylarda bu çaylarda suyun miqdarı artır. Çay suları suvarma məqsədləri üçün istifadə olunur.
III. Kür dağarası çökəkliyi vilayəti.
Kür dağarası çökəkliyi vilayəti Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarının arasında geniş tektonik əyilmə zonasında yerləşir. Azərbaycan ərazisinin 1/3 hissəsini tutur və Qarayazı düzündən Xəzər dənizinin sahillərinə qədər uzanır. Kür-Araz ovalığının eni təxminən 140–150 km-ə bərabərdir. O, qalın allüvial və allüvial-proalluvial dəniz çöküntüləri ilə doldurulub. Bu çöküntülər zəif dislokasiyaya məruz qalmışdır. Düzənliyin üst pliosen-pleystosen çöküntüləri (qalınlığı 4 km) demək olar ki, dislokasiyaya məruz qalmayıb. Burada zəif maili düzənliklər geniş əraziləri əhatə edir. Yalnız şimal və cənub-qərb hissələrdə düzənliklərin hündürükləri (Kiçik Qafqazın dağətəyində 400 m-ə, şimalında isə 200 m-ə qədər) artır. Cənub-şərqdə Kür çayının sol sahili boyunca kiçik antiklinal təpələr və silsilələr (100 m-dən 300 m-ə qədər mütləq hündürlüyü olan palçıq vulkanları - Mişovdağ, Babazənən, Qalmas, Kürsəngi və b.) vardır. Xəzər dənizinin sahili ərazilər akkumulyativ mənşəli olub sahilləri düzdür. Ən iri elementləri Kür çayının deltası və Qızılağac körfəzidir. Bakı arxipelaqı çoxsaylı kiçik qumlu adalardan ibarətdir
Ümumiyyətlə, Kür dağarası çökəkliyi subtropik zonada yerləşir. O, üç tərəfdən dağlarla əhatələnir və bir tərəfdən Xəzər dənizinə açılır. Günəş radiasiyasının çoxluğu, rütubətin çatışmaması iqlimin formalaşmasında mühüm rol oynayır. Burada yarımsəhra və quru-çöl iqlimi hakimdir.
Ümumi günəş radiasiyasının miqdarı ildə 120-130 kkal/sm2-dən çoxdur. İllik radiasiya balansı 46-50 kkal/sm2-ə bərabərdir.
Dağarası çökəkliyin şərq sahil hissələrində yanvar ayının orta temperaturu +3 °C, mərkəzi və qərb hissələrində -2º-2,5 °C, Xəzəryanı zonada mütləq minimum temperatur -10º-15 °C, orta minimum temperatur isə -8º-10 °C-ə bərabərdir.
Şərq və cənub bölgələrdə orta iyul temperaturu 25º-26 °C, Kiçik Qafqaz dağarası düzənliklərində isə 24º-25 °C olur. Mütləq maksimum temperaturun isə 40º-43 °C (ən yüksək temperatur hövzənin mərkəzi hissəsində müşahidə olunur) olduğu müəyyən edilmişdir.
0 °C-dən yuxarı temperaturlar cəmi 5000 °C-dən, +10 °C-dən yuxarı temperaturları cəmi isə 4000 °C-dən artıqdır. Şaxtasız günlərin sayı 250-270 gün olur.
Atmosfer yağıntılarının miqdarı 200–400 mm-ə, rütübətlik əmsalı isə 0.2-0.3-ə bərabərdir. Böyük və Kiçik Qafqazın ətəklərindən qərbə doğru atmosfer yağıntılarının artması müşahidə olunur. Yağıntıların çox hissəsi yaz, az hissəsi isə payız aylarında düşür. Yağıntıların maksimum miqdarı mart, aprel, may, iyun aylarında, cənub və cənub-şərq hissələrdə isə sentyabr-fevral aylarında düşür. Qışda qar yağır, lakin sabit örtük təşkil etmir. Qar örtüklü günlərin sayı və qalınlığı qərbdən şərqə doğru artır. Onun qalınlığı 10-30 sm olub, sahilboyu zonada 10 gündən az qalır. Qalan ərazilərdə isə 30-40 gün qalır. Mümkün buxarlanmanın həcmi 1000–1200 mm-dir.
Kür dağarası çökəkliyi səth sularından kasıbdır. Kür və Araz çayları tranzit çaylardır. Onlar çoxsaylı qollar qəbul edirlər, amma bu qolların bəziləri yay aylarında quruyurlar. Çökəkliyin axım modulu çox deyil ( 0.5-2 l/s km2-dir). Ərazinin böyük hissəsində faktiki olaraq axım yoxdur. Çökəkliyin özündə yalnız çox kiçik çaylar yaranırlar. Amma burada çoxsaylı müvəqqəti çaylar formalaşır ki, bu da sıx qobu və yarğan şəbəkəsi yaradır. Dağdan aşağı axan çaylar suvarmaya əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir. Bir sıra çaylarda kiçik və böyük su anbarları yaradılmışdır (o cümlədən Mingəçevir su anbarı Qafqazda ən böyük su anbarıdır). Bütün kiçik çaylardan aşağı axında pambıq sahələrini, üzüm bağlarını və s. suvarmaq üçün istifadə edirlər.
Əkin sahələrini suvarmaq üçün Yuxarı-Qarabağ, Yuxarı-Şirvanvə s. kimi su kanalları çəkilmişdir.
Kür dağarası çökəkliyində torpaq-bitki örtüyü olduqca müxtəlifdir. Hövzənin böyük hissəsi yarımsəhra və quru çöl torpaqları ilə xarakterizə olunur. Boz-çəmən, boz-qonur, şoran torpaqlar geniş əraziləri əhatə edir. Bu torpaqlar dördüncü dövrün allüvial, allüvial-proalluvial çöküntülərində formalaşırlar. Hal-hazırda bu torpaqlardan əsasən pambıq bitkilərinin əkini üçün istifadə olunur.
Kür-Araz ovalığında şoranlaşmış torpaqlar çoxdur. Qədim çay dərələrində və relyefin digər çökəkliklərində çəmən-bataqlıq, bataqlıq, qamışlı torpaqlar inkişaf etmişdir. Cənub-Şərqi Şirvanda şimal-qərb hissədə və şimal dağətəyi delüvial-prolüvial düzənliklərdə boz, boz-qonur və şoran torpaqlar yayılmışdır. Mil-Qarabağ düzənliyinin hündür hissələrində atmosfer yağıntıları artdığına görə boz torpaqlar şabalıdı torpaqlarla əvəz olunur.
Ərazi əsasən yarımsəhradır. Burada yovşan-şoranlı bitki qrupları, yulğun, ətli şoran və s. bitkilər geniş yayılmışdır. Nazik zolaq şəklindəki ərazilərdə qumlu sahil bitkilərinə rast gəlinir. Kür çayın deltasında və Qızılağac körfəzində - çəmən, çəmən-bataqlıq bitkiləri yayılmışdır.
Düzənliklərin, yaylaların və alçaq dağlığın hündür hissələrində yarımsəhra landşaftlarını quru-çöl landşatları əvəz edir. Kiçik Qafqazın maili düzənliklərində quru çöllərin yuxarı sərhəddi 400–500 m-dən keçir. Göyçay ilə Girdimançay arasındakı Acınohur ərazisi rütubətin nisbətən yüksək olması ilə əlaqədar olaraq quru-çöl, arid-seyrək meşə, kol-bozqır landşaftları meşə ilə əvəz olunur.
Kiçik Qafqazın düzənlik əraziləri yovşan-daşdayan, yovşan-çayırotu və digər quru-çöl formasiyalarından ibarətdir. Şabalıdı torpaqlar üzərində daşdayan və çayırotu bitkiləri ilə yanaşı müxtəlif kollara da rast gəlinir.
Depressiyaların bəzi yerlərində ləkə şəklində fıstıq meşələri (Xaçınçayın aşağı hissəsində), seyrək - fıstıq yemişan meşələri, yabanı armud, yabanı nar, kol bitkiləri yayılmışdır. Əvvəllər Kür və Araz çayları boyunca tuqay meşələri (qovaq, söyüd, zeytun, qarağac, palıd, şam armud, yabanı tut, yemişan, zirinc, nar, yabanı üzüm və s.) geniş yayılsa da, hal-hazırda onlar çox sahələrdə qırılmışlar.
Kür dağarası çökəkliyində aşağıdakı fiziki-coğrafi rayonlar ayrılırlar: Qanıx-Əyriçay, Ceyrançöl-Acınohur, Qazax - Qarabağ, Küdrü-Şirvan, Arazboyu və Mərkəzi Aran.
Ceyrançöl-Acınohur fiziki-coğrafi rayonu
Acınohur-Ceyrançöl fiziki-coğrafi rayonu qərbdə Gürcüstan sərhədindən şərqdə Girdimançay vadisinə qədər 270 km məsafədə uzanır. O, şimalda Qanıx-Əyriçay vadisi ilə, cənubda Kür-Araz ovalığı ilə sərhəddir. Mütləq hündürükləri 80 m-dən 890 m-ə qədər dəyişir (B.Ə.Budaqov, 1993).
Ceyrançöl alçaqdağlığı antiklinal tirələr, silsilələr və sinklinal çökəkliklər, dərələrin olduğu cavan tektonik relyef ilə xarakterizə olunur. Ceyrançölün səthi pilləvari quruluşlu relyefə malikdir. Relyefdə morfoloji pillələr zəif müşahidə olunan monoklinallar yaradır. Kür çayı dərəsinə və Qarayazı çökəkliyinə doğru erozion parçalanmanın intensivliyi artır. Ceyrançöldə tirələrin şimal yamacları yarğanlar və qobularla zəif parçalanmışdır.
Bütün müsbət morfosklupturlar ümümqafqaz istiqamətində uzanır və assimmetrik quruluşu ilə xarakterizə olunur ki, bu da tektonik qırılmaların artması və üstəgəlmələrin şərtləşməsini göstərir. Silsilələrin və tirələrin böyük hissəsi dik, çox parçalanmış, cənub və şimal yamacları isə hamar, orta parçalanmış relyeflə (Yaylacı, Alacıq və Çobandağ silsilələri istisna olmaqla) xarakterizə olunurlar.
Relyefin inkişafına iqlim böyük təsir göstərir. O, isə quru və kontinentallığı ilə fərqlənir. Məhz buna görə də, burada arid-denudasion relyef yaradan proseslər geniş yayılmış və onların relyefdə müvafiq formaları çoxdur.
Ceyrançöl alçaqdağlığında Çatmın silsiləsi və Ceyrançöl alçaq dağlığı ayrılır. Silsilə miosenin gil, mergel, qum və qumdaşlarından ibarətdir. Çatmın silsiləsinin maksimal qaldırılmış şimal sahil hissəsi Yaylacı, Alacıq və Eldar oyuğu və bir sıra alçaq silsilələrdən ibarətdir. Onlardan cənubda alçaq və qısa Udabna, Çobandağ, Palantökən silsilələri paralel uzanır. Onların qurluşunda üst-pliosen çöküntüləri üstünlük təşkil edir.
Çatmın zonasında bəzi silsilələrin və tirələrin suayrıcı hissəsində qalxmaların və tektonik örtüklərin geniş inkişafı hamar səthlər yaradır. Relyefin formalaşmasında denudasiyaya davamlı sarmat dövrünün bərkimiş qumdaşları və əhəngdaşları mühüm rol oynayır. Onlar relyefdə qırılma, karniz və pilləvari şəklində müşahidə olunurlar.
Çatmın qalxma sahəsində orta dördüncü dövr yaşlı düzəlmə səthləri vardır. Onlar relyefdə Karvanqıran və qismən Çatmin düzənliyinə uyğun gəlir. O, 420–460 m yüksəklikdə yerləşir və Kür çayı dərəsinə tərəf meyl edir. Çatmin silsiləsində sıx yarğan şəbəkəsinin bedlend forması, xüsusilə qum-gil yataqlarının çılpaqlaşdığı yerlərdə geniş inkişaf edir. Onlarda parçalanmanın dərinliyi 100 m-dən 250 m-ə, bəzi yerlərdə isə 300–350 m-ə çatır. Çatmin qalxma zonasında palçıq vulkanları zəif inkişaf edir, onlar kiçik təpələr və konuslar forasında Alacıq və Eldar oyuğu ərazilərində müşahidə edilir.
Ceyrançöl düzənliyinin relyefi pilləli struktura malikdir. Tirələrin mütləq hündürlüyü 300–730 m (yüksək səviyyədə) və 180–250 m (aşağı səviyyə) arasında tərəddüd edir. Onların şimal yamacları hamar, cənub yamacları isə tektonik qırılmalar olduğu üçün dikdir. Tirələrin assimmetrik quruluşu var. Sonuncular intensiv qobu şəbəkəsi ilə parçalanmışdır. Kür çayı dərəsinə və Qarayazı çökəkliyinə doğru irəlilədikcə erozion parçalanmanın intensivliyi artır.
Birinci pilləyə relyefin Qaratəpə, Oğultəpə, Məmmədtəpə, Saloğlan, Quşqin, Molladağ, Ceyrançöl, Tərsdəllər və digər şimal tirələr aid edilir. Bütün strukturlar braxiantiklinal qırışıqlıqlar zonasındadır.
İkinci pilləyə Böyükkəsik, Qərbi Ortaqaş, Bayramlı, Yenikənd braxantiklinal tirələr daxildir. Onlar dik cənub yamaclarla Kür çayın vadisinə tərəf enirlər. Şimal yamacları az meyillidir (8-15°).
Kür çayı yatağı boyunca üçüncü pillə formalaşır. Bu pillə bir sıra qırılmış asimmetrik quruluşulu qısa braxiantiklinal təpələrdən və tirələrdən ibarətdir. Şimal-şərq yamacları hamar, cənub-qərb yamacları isə dikdir. Qobu-yarğan şəbəkəsi və gilli karstlar geniş əraziləri əhatə edir. Ən böyük yarğanlar olan Şorsu, Qaflandərə, Ağzıbir və b. Ceyrançöl düzənliyini 25–36 km məsafədə kəsirlər və tirələrin kəsişməsində dərinliyi 120–150 m olan antesedent dərələri yaradırlar.
Acınohur alcaqdağlığı subenlik istiqamətində onları sinklinal ovalıqlara və dərələrə ayıran bir sıra antiklinal silsilələrdən, tirələrdən ibarət olmaqla, hamar tektonik relyefə malikdir. Alçaqdağlığın strukturunda üst pliosenin və pleystosenin qum-gil-çınqıl çöküntüləri iştirak edir. Qanıxçay-Əyriçay vadisi və Şirvan düzünün alçaq dağlıq ilə sərhədləri dərinlik qırılmaları ilə parçalanır.
Acınohur alçaqdağlığının silsilələri və tirələri asimmetrik quruluşa malikdir. Şimal yamacları az meyillidir, cənub yamacları isə dikdir. Bu silsilələrin və tirələrin asimmetrik quruluşu bir sıra tektonik qırılmalarla bağlıdır. Alçaq dağlığın mütləq hündürlükləri 400–800 m arasında dəyişilir. Ən yüksək zirvəsi Burnuvuldağdır (1100 m).
Sinklinal vadilər və çökəkliklər relyefin təzahürü, tektonik quruluşun xarakteri və dördüncü dövrün tektonik hərəkətlərin miqyasına görə bir-birindən kəskin fərqlənirlər. Onların ən böyüyü Acınohur-Ərəş çökəkliyidir. O, qərbdə Qanıxçayın sol sahilindən başlayır və şərqdə Dəvəbatançay a qədər davam edir.
Ləngəbiz-Hərəmi alçaqdağlığı Kür-Araz depressiyası ilə Cənub-Şərqi Qafqazın və Şamaxı-Qobustan vilayətinin qovşağında yerləşir. Alçaq dağlığın qərb hissəsini İnqar-Ləngəbiz monoklinal silsiləsi tutur. O, asimmetrik quruluşludur. Onun şimal yamacı qısa və az meyillidir. Demək olar ki, parçalanmayıb və zəif qobu şəbəkəsinə rast gəlinir. Ləngəbiz silsiləsinin simal yamacı və Şamaxı yaylasının uzununa qırılma hissəsində palçıq vulkanları yayılmışdır. Bunlardan Mədrəsə, Çarxan, Məlik-Çobanlı, Quşçu və s. göstərmək olar. Silsilənin cənub yamacı uzun və dikdir, eyni zamanda 300–350 m dərinlikdə konsekvent dərələrlə parçalanmışdır. Silsilənin suayırıcısının hündürlüyü 800–900 m-ə çatır və Şirvan düzündə 500–700 m-ədək yüksəlir. Cənub yamacının qərb hissəsində Çaylı çayının vadisinə qədər V-şəkilli dərələr formalaşır və yamaclar dikdir.
Dərələrin V-şəkilli quruluşu, parçalanmanın dərinliyi, yamacların meyilliyi, parçalanmanın sıxlığı qərb istiqamətində artır ki, bu da yeni tektonik hərəkətlərin və atmosfer yağıntıların çoxalmasından asılıdır. Buna görə də, mütəmadi olaraq torpaq sürüşmələri baş verir.
Qalamadın-Hərəmi silsiləsi submeridional istiqamətdə uzanır və 500 m-dən az hündürlüyə malik olması ilə xarakterizə olunur. Onun geomorfoloji quruluşu tektonik quruluşuna uyğundur. Silsilə asimmetrik quruluşa malikdir. Şimal-şərq yamacları dikdir və pilləvari formada Pirsaatçay dərəsinə tərəf alçalır, uçqunlarla mürəkkəbləşir. Cənub yamacları az meyillidir, bedlend və gilli karstlar geniş əraziləri əhatə edir.
Axtarma-Paşalı vulkanının yaxınlığında Böyük və Kiçik Hərəmi silsilələri yerləşir. Böyük Hərəm silsiləsinin demək olar ki, simmetrik quruluşu vardır. Subenlik istiqamətində uzanır və cənubdan Səbətdüzü çökəkliyini dolanıb keçir. Şərqdə Ələt tirəsindən Pirsaatçay dərəsi ilə ayrılır. Silsilənin suayrıcı hissəsi uzununa tektonik qırılmalarla mürəkkəbləşir.
Kiçik Hərəmi silsiləsi submeridional istiqamətdə uzanır və asimmetrik quruluşu ilə xarakterizə olunur. Cənub-qərb yamacı dikdir. Ərazi tektonik qırılmalar, üstəgəlmələrlə mürəkkəbləşir. Onun cənub-qərb yamacı dərin yarğan-qobu şəbəkəsi və gilli karstlar ilə intensiv parçalanmışdır. Yarğan şəbəkəsinin parçalanmasının dərinliyi 250–300 m-ə çatır.
Acınohur alçaqdağlığının relyef qurluşunda üst pliosenin və pleystosenin qumlu-gilli-çınqıllı çöküntüləri üstünlük təşkil edir. Geniş antesedent dərələr terras kompleksləri ilə müşayiət olunur. Alçaqdağlığın sərhədləri Qanıxçay-Əyriçay dərəsində və Şirvan düzündə dərinlik qırılmaları boyunca keçir ki, bu da relyefdə dik və sıldırım yamaclarla özünü büruzə verir. Alçaqdağlığın ən yüksək zirvəsi Burnuvuldağdır (1100 m). Yarğanlar, dərələr, qobular geniş yayılmışdır və onlar alçaq dağlığın müasir relyefini parçalayır.
Rayonda yarımsəhra və quru-çöl iqlim formalaşır. Ceyrançöldə qış quru, Acınohurda isə yay qurudur. Havanın orta illik temperaturu 12 °C-dir. Atmosfer yağıntılarının orta illik miqdarı 300–400 mm-dir.
Ərazidən Türyançay, Əlicançay, Göyçay və s. çaylar axır. Acınohur, Candargöl və başqa göllər burada yerləşir.
Qanıx -Əyriçay fiziki-coğrafi rayonu
Qanıxçay-Əyriçay fiziki-coğrafi rayonu Qanıx-Əyriçay vadisində yerləşir (Böyük Qafqazın cənub yamacı ilə və Acınohur alçaqdağlığının arasında). Qərbdə Mazımçay dərəsi şərqdə isə Girdimançay dərəsi ilə sərhədlənir. Onun uzunluğu təxminən 300 km, maksimal eni (Balakən rayonu daxilində) 40 km-dir. Səthi cənubda 200 m-ə qədər, şimalda isə 600 m-ə qədər yüksəlir. Ərazinin relyefi dalğalı quruluşa malikdir. Vadinin ən dar hissəsində Daşağılçayın və Küngütçayın gətirmə konusları onu qərb və şərq hissələrə bölür. Vadi pleystosen yaşlı qalın (200 m-ə qədər) allüvial-prolüvial, allüvial və sel çöküntüləri ilə örtülmüşdür. O, yeni formalaşmışdır, kəskin dislokasiyalı təbaşir və üçüncü dövr çöküntülərinin geniş yayıldığı Şəki-Vəndam antiklinoriumunun, Zaqatala-Qovdağ sinklinoriumunun cənub qanadına və Kaxetin-Daşüz qalxmasının şimal qanadına uyğun gəlir. Qanıx-Əyriçay vadisində dizyunktiv deformasiyanın yeni tipi üstünlük təşkil edir. Akçaqıldan başlayaraq vadi kəskin əyilmiş və bu zaman çöküntülər 800 m dərinlikdə olmuşdur. Morfoloji strukturun formalaşmasında üfüqi hərəkətlər mühüm rol oynayır və nəticədə onun dartılmasına səbəb olur. Sonuncular ətraf zonalarında genişlənmə baş verən Kür depressiyasının ümumi inkişaf qanununa tabe olurlar. Bunu gətirmə konuslarının yuxarı hissələrinin dağlara doğru irəliləməsi təsdiq edir. Vadinin şimal hissəsinin kənarlarında qismən sel və allüvial-prolüvial çöküntülərlə örtülmüş tirələr müşahidə olunur.
Qanıxçayın orta və aşağı axınlarının müasir relyefində axmazların yaxşı saxlanması sübut edir ki, onun miqrasiyası şimaldan cənuba doğrudur. Çay məcrasının bəzi yerlərdə alt pleystosen dövründə şimaldan-cənuba doğru "yerdəyişməsi" bu istiqamətdə qalxmanın güclənməsi ilə bağlıdır. Dərinlik parçalanması şimaldan-cənuba 3–4 m-dən 10–15 m-ədək artır. Parçalanmanın sıxlığı isə eyni istiqamətdə azalır.
Rayonda qışı quraq keçən mülayim-isti iqlim hakimdir. Havanın orta illik temperaturu 10º-12 °C, illik atmosfer yağıntılarının miqdarı isə [tel:600-1000 600-1000] mm-dir.
Böyük Qafqazın cənub yamacından başlanğıcını götürən çaylar (Qanıxçay Muxaxçay, Kürmükçay, Kişçay, Şinçay, Talaçay, Əyriçay və s.) selli çaylardır. Gətirmə konusları üzərində çınqıl və iri qaya parçaları və s. kimi sel materiallarına rast gəlinir. Bəzən sellər 100-200 ton ağırlığında nəhəng qayaları özləri ilə bərabər sürükləyib dağətəyinə qədər gətirirlər.
Rayondaallüvial-çəmən, meşə-çəmən torpaqları geniş yayılmışlar. Yeraltı suların səthə yaxınlığı meşə-çəmən landşaftlarının inkişaf etməsinə səbəb olmuşdur. Meşələrdə palıd, cökə, qarağac, qızılağac, qoz, fındıq, şabalıd və digər müxtəlif ağaclar üstünlük təşkil etdir.
Qazax-Qarabağ fiziki-coğrafi rayonu
Qazax-Qarabağ fiziki-coğrafi rayonu maili düzənliklərdən ibarətdir. Şərq və şimal-şərqdə Kiçik Qafqaz dağları ilə əhatə olunur. Kür çayı vadisi boyunca düzənliyin hündürlüyü 120 m ilə 180 m arasında dəyişir və şərq istiqamətində alçalır. Cənuba tərəf tədricən qalxır və Kiçik Qafqazın ətəklərində 400–600 m-ə çatır. Burada düzənliyin sərhəddi Ön Kiçik Qafqaz dərin qırılması ilə keçir və maksimum eni 30–35 km-ə qədərdir Şimal-qərbdə düzənlik daralır və Gürcüstanla sərhəddə birləşir.
Ərazi qalınlığı 150–200 m-dən 500–600 m-ə çatan üst pliosen-dördüncü dövr yaşlı iri qırıntılı allüvial (Kür çayı boyunca), allüvial-prolüvial çöküntülərlə örtülmüşdür. Düzənliyin cənub-şərqində akçaqılda enmələr baş vermiş, şimal-qərbində isə üst abşeron və bütün dördüncü dövrdə qalxma davam etmişdir. Burada Zəyəmçay və Ağstafaçay dərələri istisna təşkil edir. Düzənliyin şimal-qərb hissəsində enmə müasir dövrə qədər davam etmişdir.
Düzənliyin səthinə toplanan çöküntülər demək olar ki, dislokasiyaya uğramamış və monoklinal şəkildə Kür çayının dərəsinə doğru düşürlər. Düzənlik Xəzər (və ya erkən Xəzər, yeni Hirkan) yaşlıdır. Ön dağlıq zonanın bəzi hissələrində olan paleogen-mezozoy çöküntüləri qırılmalar boyunca səthə çıxaraq nisbi hündürlüyü 60–120 m-ə çatan yüksəkliklər və tirələr yaradırlar. Paleogen-mezozoy çöküntülərinin səthə çıxdığı ən yüksək hissəsi Kiçik Qafqazın eninə yerləşən qalxmalarına uyğun gəlir. Şəmkirçay və Qoşqarçay arasında ansedesent dərələr yerləşir.
Ərazinin səthi pilləli quruluşa malikdir (Ağstafaçaydan şərqdə daha aydın görünür). Qazax-Qarabağ düzənliyi Kiçik Qafqazın şimal-şərq və şərq yamaclarında çoxsaylı eninə, köndələn dərələrlə parçalanır. Bunlardan Ağstafaçay, Şəmkirçay, Tovuzçay, Zəyəmçay, Həsənsuçay, Kürəkçay, Tərtərçay, Xaçınçay və s. göstərmək olar. Ərazidə bütün əsas çay dərələri uyğun gəldikləri tektonik qırılmalardan uzaqlaşırlar. Kür sahili zolaq intensiv eroziyaya məruz qalmışdır. Burada yarğan-qobu şəbəkəsinin sıxlığı 1,5–2 km2-ə, bəzən 2.5–3 km2-ə çatır. Onlar əsasən Zəyəmçay-Həsənsu və İncəçay-Ağstafaçay mənsəbləri arasında intensiv inkişaf edirlər. Bu ərazilərdə yarğan şəbəkəsi və gilli karst forması yanaşı inkişaf etdiyindən bedlend landşaftlarını yaradırlar. Yarğan-qobu şəbəkəsinin zəif inkişafı Şəmkirçay və Ağstafaçayın aşağı axınlarında müşahidə olunur. Çayların gətirmə konusları da geniş inkişaf etmişdir.
Qazax-Qarabağ regionu üst abşeron-dördüncü dövrdə bərabər monoklinal qalxmaya məruz qalmış və bu da çayların aşağı axınında bir gətirmə konusunun yaranmasına səbəb olmuşdur. Kiçik Qafqazın eninə qalxmaya məruz qalmış zonalarından axan çayların aşağı axınlarında gətirmə konusları daha yaxşı inkişaf etmişdir. Qalxmaların arası ilə, yəni eninə əyilmə zonası ilə axan çaylarda isə (Ağstafaçay, Zəyəmçay) morfoloji cəhətdən gətirmə konusları demək olar ki, inkişaf etməmişdir.
Dağətəyi zonada çay dərələri boyunca bir sıra terraslar (0,5, 1, 2.5-3, 12-13, 17, 10-36 və 27–50 m) müşahidə olunur. Bütün terraslar akkumulyativ mənşəlidir. Onların ən hündürü gətirmə konuslarının səthinə uyğun gəlir. Terraslar çayın aşağı axınında enmələrə məruz qalır. Tovuzçayı dağlardan düzənliyə çıxdığı hissədə çox zəif hiss olunan gətirmə konusu yaradır. O, öz gətirmə konusunu 56 m dərinləyə qədər kəsərək, axım istiqamətində hündürüyü azalan bir neçə terras yaradır.
Həsənsu çayı dağətəyi maili düzənliyə çıxdığı yerdə iki gətirmə konusu yaradır. Ağstafaçayın yatağı Qazax şəhərindən yuxarıda çox genişlənir, bir neçə qola ayrılır və orada allüvial çınqılların intensiv akkumulyasiyası müşahidə olunur. Qazax şəhərindən aşağıya doğru parçalanmanın dərinliyi tədricən artırır və çayın mənsəbində 50 m-ə çatır. Ağstafaçay dərəsinin aşağı axınında beş terras müşahidə olunur ( 1, 1.5–2 m, 8–10 m, 35 və 45 m. )
Qarabağ düzənliyinin aşağı pilləsi üst pilləyə nisbətən daha geniş ərazini əhatə edir. Lakin o, daha cavan yaşlıdır (Orta və üst Dördüncü dövr). Gətirmə konusları böyük ölçülüdür, az nisbi yüksəkliklərlə və zəif meyilli səthə malik yamaclarla xarakterizə olunurlar. Buna görə də, düzənliyin səthi demək olar ki, parçalanmayıb.
Qarabağ düzənliyinin çayları üçün (Tərtərçay, Xaçınçay) dərələrin şimala doğru hərəkəti, Qarqarçay üçün isə cənuba doğru hərəkəti xarakterikdir.
Çox qalxmış Qazanbulaq-Naftalan denudasion-akkumulyativ düzənliyi xüsusi mövqeyə malikdir. O, Tərtərçay və Kürəkçay dərələri arasında yerləşir, struktur cəhətdən Murovdağ silsiləsinin periklinal qurtaracağına uyğundur. Maykop dövründə (oliqosen, erkən və orta miosen) düzənliyin ərazisi intensiv enməyə məruz qalmış, böyük qalınlığa malik (3,5 km) alt mollas formasiyalı çöküntülər toplanmışdır. Son Sarmatdan başlıyaraq ərazi Murovdağ silsiləsi ilə birgə intensiv qalxmışdır. Ağcagil əsrində güclü transgressiya ilə əlaqədar ümumi eroziya bazisinin kəskin qalxması və tektonik hərəkətlərin stabilləşməsi Qazanbulaq-Naftalan düzənliyinin hamarlanmasına səbəb olmuşdur. Ağcagil əsrinin ortalarında dənizin geri çəkilməsi və üst mollas yaşlı qalın süxur təbəqəsinin (150–200 m) toplanması müşahidə olunur. Üst pliosenin sonunda Tərtərçay, İncəçay, Qaraçayın əsasən flüvioqlyasial çınqıllardan ibarət olan ən qədim gətirmə konusları formalaşmışdır.
Qazanbulaq-Naftalan düzənliyinin səthi çox iri qırıntı materiallarından ibarətdir. Abşeron əsrinin sonundan etibarən bu düzənlik ətraf dağlarla birlikdə intensiv qalxmalara və parçalanmaya məruz qalmışdır ki, bunun nəticəsində çay dərələri boyunca parçalanmanın dərinliyi 110 m-dən 400–450 m-ə çatmışdır. Düzənliyin cavan antiklinal qırışıqlar yerləşdiyi kənar hissələrində yarğan-qobu tipli bedlendlər geniş inkişaf etmişdir.
Rayonda qışı quru keçən yarımsəhra və quru çöl iqlim tipi hakimdir. Havanın orta illik temperaturu 10º-14 °C-ə, orta illik yağıntıların miqdarı isə 200–400 mm-ə bərabərdir.
Quru çöllərin yayıldığlı ərazilərdə torpaqlar açıq-şabalıdı (dağ ətəkləri boyunca) formalaşmışdır. Kür çayına yaxın ərazilər boyunca boz-çəmən, şoran torpaqlarda yarımsəhra landşaftları inkişaf etmişdir. Kür çayı boyunca tuqay meşələrinə rast gəlinir. Düzənliyin suvarılan torpaqlarında üzüm, pambıq, taxıl və quru subtropik bitkilər becərilir.
Küdrü-Şirvan fiziki-coğrafi rayonu
Küdrü- Şirvan fiziki-coğrafi rayonu Kür-Araz ovalığının dağətəyi sol sahil hissəsini tutur və şimal - şərqdən Acınohur-Ləngəbiz alçaq dağlığı ilə əhatələnir. Dağətəyi zonada relyefin yüksəkliyi 200 m-ə çatır.
Pliosen dövründə, bu sahə intensiv enmələrə məruz qalmış və onun qərb hissəsi Kür çökəkliyinin maksimal çökmə ([tel:3600-4000 3600-4000] m) hissəsini əhatə edir. Son pliosendə yaranan relyef dördüncü dövrdə tam formalaşmışdır. Rayonun şimal-şərqində Ləngəbiz-Hərəmi alçaq dağlığı yerləşir. Pliosenin sonunda alçaq dağlıq intensiv qırışma hərəkətlərinə və differensiyal qalxmalara məruz qalmışdır. Alçaq dağlığın kənar qərb hissəsini Ləngəbiz antiklinalının cənub-qərb qanadının uzununa qırılmasına uyğun gələn İnqar-Ləngəbiz monoklinal silsiləsi tutur. Onun şimal-şərq qanadı Acıçay üstəgəlməsinin altında qalmışdır.
Silsilənin cənub yamacı uzun və dikdir, 300–350 m dərinliyi olan dərələrlə parçalanmışdır. Suayırıcı silsilə Şirvan düzənliyi üzərində 500–700 m qalxaraq 800–900 m-ə çatır.
Cənub yamacın qərb hissəsindən şərqdəki Çaylı çayına kimi olan hissədə dərələr V-şəkilli olub, dik yamaclara malikdir. V-şəkilli quruluş, dərələrin dərin olması, yamacların dikliyi, parçalanmanın sıxlığı qərbə doğru artır ki, bu da yeni və müasir tektonik hərəkətlərin intensivliyinin və atmosfer yağıntılarının miqdarının bu istiqamətdə artması ilə əlaqədardır.
Orta pliosen çöküntülərinə uyğun gələn Qalamadın-Hərəmi silsiləsi daha cavan (üst pliosen və pleystosen) çöküntülərlə örtülmüşdür. Bu antiklinal strukturlu silsilə submeridional istiqamətdə uzanır və 500 m-ə qədər yüksəkliklərlə xarakterizə olunur.
Silsilə kəskin asimmetrik quruluşa malikdir. Şimal yamacı qısadır və alt pliosen yaşlı düzəlmə səthinə doğru enir və relyefdə Gürcüvan və Şamaxı yaylalarını formalaşdırır. Suayrıcı silsilə ilə düzənlmə səthi arasında yüksəklik fərqi 100–120 m-dən çox deyil. Bu yamac demək olar ki, parçalanmayıb və zəif inkişaf etmiş qobu şəbəkəsinə rast gəlinir. Ləngəbiz silsiləsinin şimal yamacı və Şamaxı yaylasının kontakt zonasıda nisbətən passiv palçıq vulkanlarından Mədrəsə, Çarxan, Quşçu, Məlik-Çobanlı yerləşir. Burada, qırılma boyunca dərin və uzununa dərələr Ləngəbiz silsiləsinin cənub yamacının suayrıcı silsiləsini kəsib keçmişdir.
Böyük Hərəmi silsiləsi simmetrik quruluşa malikdir və subenlik istiqamətində cənubdan Səbətdüzü çökəkliyini əhatə edir. Şərqdə Ələt tirəsindən Pirsaatçay dərəsi ilə ayrılır. Silsiləsinin suayrıcı hissəsi uzununa tektonik qırılmalarla mürəkkəbləşmişdir və orada palçıq vulkanları yaranır.
Kiçik Hərəmi silsiləsi submeridional istiqamətdə uzanır və kəskin asimmetrik quruluş ilə xarakterizə olunur. Cənub-qərb yamacı dikdir, tektonik qırılmalarla kəskin parçalanmışdır. Silsilənin cənub-qərb yamacı gilli psevdokarstla müşayət olunan bedlend tipli yarğan-qobu şəbəkəsi ilə intensiv parçalanmışdır. Yarğan şəbəkəsinin parçalanmasının dərinliyi 250–300 m-ə bərabərdir. Cənub yamacı bir pilləli struktura malikdir. Silsilədə palçıq vulkanları zəif inkişaf etmişdir.
Küdrü-Şirvan rayonunun ərazisi dördüncü dövrün cavan çay çöküntüləri ilə (qum, gil, çınqıl) mürəkkəbləşir. Dördüncü dövrün dəniz çöküntüləri səthə yaxın yerləşir, ya da basdırılmış qalxmalarda yer səthinə çıxırlar. Ağsuçaydan şərqə doğru quraqlığın artması və daimi çayların olmaması səbəbindən düzənliyin səthi prolüvial-delüvial çöküntülərlə örtülmüşdür.
Küdrü-Şirvan düzünün ümumi fonu çayların gətirmə konuslarından (Əlicançay, Türyançay, Göyçay, Girdimançay, Ağsuçay) və konuslararası çökəkliklərindən ibarətdir ki, bu da öz növbəsində düzənliyin səthinə dalğalı forma verir. Çaylar dağətəyi ərzilərdən Küdrü-Şirvan düzünə çıxdıqda yelpikvari şəkildə bir sıra qollara bölünürlər.
Rayonun iqlimi yarımsəhra və quru çöl iqlimidir. Boz-çəmən, şoran, boz-qonur torpaqlar geniş yayılmışdır. Burada yovşanlı, efemerli, şoran yarımsəhralar üstünlük təşkil edirlər. Çayların gətirmə konuslarının zirvələrində quru çöllər, konuslararası çökəkliklərdə isə qamışlıqlar, bataqlıqlar inkişaf etmişdir. Kür və Türyançay boyunca tuqay meşələrinə rast gəlinir. Burada əncir, heyva, zeytun, badam, püstə, nar və s. bitkilər bitir.
Arazboyu maili düzənliklər rayonu
Arazboyu düzənliklər fiziki-coğrafi rayonu Araz çayı ilə Qarabağ silsiləsinin cənub-şərq qurtaracağı arasındakı dağətəyi sahəni tutur. O, qərbdə Həkəri çayının qədim gətirmə konusunadək uzanır, şərqdə isə Mil düzünün üst pilləsi ilə birləşir. Arazboyu və Mil düzlərinin arasındakı sərhəd Köndələnçayın suayrıcına qədər davam edir. Arazboyu düzənliyin dərələri və qobuları onlara eroziya bazisi olan Araz çayına tərəf cənub-şərq istiqamətdə uzanır. Struktur cəhətdən Arazboyu düzənlik Aşağı Kür sinklinal çökəklikliyinə uyğun gəlir.
Düzənliyin şimal-qərb hissəsi Qarabağ silsiləsindən ayrılan qollarından yaranmış prolüvial-delüvial çöküntülərlə örtülmüşdür. Qarabağ silsiləsinin ön dağlığı ilə düzənliyin sərhəddi boyunca paleogen vulkan püskürmələrinin mərkəzləri yerləşir. Onlar relyefdə gümbəzvari təpələr, güclü metamorfizləşmiş süxurlar, süxurların hidrotermal dəyişilmələrinin izləri və eninə qırışıqlıq elementləri kimi özünü büruzə verir. Bütün bunalar burada və Aşağı Araz çökməsinin şimal-qərb sərhəddi olan tektonik qırılmanın mövcudluğunu sübut edir.
Üst Abşeronda düzənlik Kiçik Qafqazın ümumi qalxmasına qoşulur. Araz çayı cənub-şərq istiqamətində yerini dəyişir və gürgan dövründən başlayaraq dərinliyi 80–100 m-ə çatan öz müasir yatağını yaradır. Düzənliyin səthi 20 m qalığında olan gilli süxürlarla örtülür. Çay dərələrinin yaxınlığında onlar allüvual-prolüvial çınqıl daşlara keçirlər. Bu çınqıllar hamar olmaları ilə səciyyələnirlər. Linza şəklində olan gillicəli süxurlarda üst pliosenin şirin su molyuskalarına rast gəlinir.