cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vüsal Hüseynov
Milli Məclis
2015-ci il 1 noyabr tarixində keçirilən Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin V çağırış deputat seçkilərində Vüsal Hüseynov 2015–2020-ci illər üçün Yeni Azərbaycan Partiyasının namizədi olaraq 91 saylı Ucar Seçki Dairəsindən deputat seçildi. O, Milli Məclisdə iki komitənin üzvüdür: 1. Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu komitəsi; 2. Müdafiə, təhlükəsizlik və korrupsiya ilə mübarizə komitəsi. Bundan əlavə, o, Azərbaycan-Çexiya, Azərbaycan-ABŞ, Azərbaycan-Gürcüstan və digər parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür. 14 aprel 2017-ci ildən Vüsal Hüseynov, həmçinin, yeni yaradılmış Azərbaycan-Cibuti parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qrupunun sədridir.
İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi
Vüsal Hüseynov 20 aprel 2016-cı ildən-İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiyası Mərkəzi yarandığı gündən etibarən Mərkəzin Müşahidə Şurasının üzvüdür.
Avropa Şurası
Vüsal Hüseynov Avropa Şurası Parlament Assembleyasına (AŞPA) Azərbaycan nümayəndə heyətinin sədr müavini və təşkilatın Avropa Xalq Partiyası (EPP) qrupunun üzvüdür. O, həmçinin, hüquq məsələləri və insan hüquqları komitəsinin tamhüquqlu üzvü, cinayətkarlıq və terrorizmə qarşı mübarizə və insan hüquqları altı komitələrinin üzvüdür. 2018-ci ildə o, hüquq məsələləri və insan hüquqları komitəsinin iki il müddətinə sədr müavini seçildi. 2017-ci ilin martın 7-də Hüquq məsələləri və insan hüquqları komitəsi Vüsal Hüseynovu "İşgəncə və ölüm cəzası üçün istifadə olunan ləvazimatların ticarətinə qarşı beynəlxalq qaydaların gücləndirilməsi" mövzusunda məruzəçi təyin etdi. 2018-ci ilin yanvarın 26-da AŞPA-ya məruzəsini təqdim etdi və məruzə yekdilliklə qəbul olundu. O, həmçinin, Hüquq məsələləri və insan hüquqları komitəsi tərəfindən "biznes və insan hüquqları" mövzusunda xüsusi məruzəçi təyin edilmişdir.
Beynəlxalq Antikorrupsiya Akademiyası və GRECO
2015-ci ilin dekabrında Tərəf Dövlətlərin Assambleyasının IV sessiyasında Vüsal Hüseynov 6 il (2015–2021) müddətinə Beynəlxalq Antikorrupsiya Akademiyasının idarə heyətinin üzvü seçildi.
Vüsal Hüseynov, həmçinin, 2012-ci ildən Azərbaycanın Avropa Şurasının Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Aparan Dövlətlər Qrupundakı (GRECO)nümayəndə heyətinin sədridir.
Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı
Vüsal Hüseynov 2013–2016-cı illər arasında Açıq Hökumət Tərəfdaşlığı Beynəlxalq Təşəbbüsünün Azərbaycan üzrə Milli koordinatoru olmuşdur.
İctimai fəaliyyətləri
Vüsal Hüseynov universitet illərində Avropanın Gənc Azərbaycanlı Dostları Assosiasiyası (http://www.ayafe.az/ ) qeyri-hökumət təşkilatına qoşulmuş və təşkilatın vitse-prezidenti olmuşdur. Daha sonra o, Avropa Tələbələri Formu (AEGEE-Europe) qeyri-hökumət təşkilatının yerli nümayəndəliyi olan "AEGEE-Bakı" qeyri-hökumət təşkilatınının həmtəsisçisi oldu və yaradılmasından etibarən iki ərzində təşkilata rəhbərlik etdi. Vüsal Hüseynov, həmçinin, ELSA-Azərbaycan təşkilatının fəaliyyətlərinin inkişafına dəstək vermişdir. O, hal-hazırda korrupsiyaya qarşı mübarizə sahəsində təhsil və ictimai maarifləndirməni həyata keçirən Azərbaycan Antikorrupsiya Akademiyasının (AZAKA) keçid idarə heyətinin üzvüdür.
Oba
Oba — XIX əsrdə həm maldar icma üzvlərinə məxsus xususi qurum (birlik) və həm də oturaq əhalinin muvəqqəti yaşayış məskəni olmuş, tədriclə daimi yaşayış məskəninə – kəndə çevrilmişdir.
Ümumi məlumat
Azərbaycanın ayrı-ayrı bolgələrində movcud olmuş belə obalar kəndə cevrilərkən kənd adlarında oba komponentini də saxlayırdı. Məsələn, Kəndoba (Ağsu rayonu), Vəlioba, Mollaoba, (Masallı rayonu), Mahmudoba (Şahbuz rayonu), Aşıqoba (Qusar rayonu) və b.
Oba heyvandarlıq təsərrufatının yaylağa və qışlağa köçməsi ilə əlaqədar meydana gəlmişdi. Daimi yaşayış məskənindən-kənddən nisbətən aralı salınan obada, adətən, qohum ailələr məskunlaşırdı. Bəzən bir obada bir necə qohum nəsil birgə yaşayırdı. Otlaqlardan səmərəli istifadə etmək məqsədilə istər yaylaqlarda, qışlaqlarda obalar xırda vahidlərə-dəngələrə bolunur, dəngələr isə bir-birindən “otarası” adlanan mərzlərlə ayrılırdı.
Azərbaycan U-17 qızlardan ibarət milli futbol komandası
Azərbaycan U-17 qızlardan ibarət milli futbol komandası — 17 yaşadək qız futbolçulardan ibarət Azərbaycan milli komandası
Qitə birinciliklərində
İlk dəfə 2007/2008 mövsümündə qitə arenasına çıxmışdır.
Aeonium undulatum
(Aeonium undulatum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Soya cərəyanı
Soya cərəyanı — Yapon dənizinin ən şimal hissəsindən keçən isti dəniz cərəyanı. Son qolosen dövründə Soya cərəyanının sürəti zəyifləmiş Oxot dənizinin cənub hissəsinə təsiri olduqca azalmışdır. Bu baxımda Kiçik Kuril adaları daha çox seçilir. Burada Sakit okeanın ərazisindən keçən soyuq Oyaşio cərəyanı Soya cərəyanının zəyifləməsinə təsir göstərir. Soyanın ən güşlü sıəsiri isə hələ də Saxalin adasının cənub-qərb və cənub hissələrinə, Moneron adasına, Kunaşir və İturup adalarının Oxot dənizi hissələrinə təsir göstərir.
Coğrafiyası
Soya cərəyanı öz növbəsində Tsuşima cərəyanınin şimal qolunu təşkil edərək onun güçünün 30 % özü ilə aparır. Burada Primorsk cərəyanının təsiri ilə şimala istiqamətlənir. Laperuz boğazı ilə Soya burnunun yaxınlığından Oxot dənizinə keçir. Burada isə iki qola bölünür. Şimal qolu dairəvi formada hərəhət edir. Hokkoyda adasının şimal sahillərindən keçərək Kunaşir adasına istiqamətlənir. Oxot dənizinin şimalına yaxın isə soyuq cərəyanların təsini ilə hər iki qol Sakit okeanına istiqamətlənir. Urup, Şikotan, İturup və Kunaçir adalartının arasından keçir. XVII—XVIII əsrlərdə cərəyanın kiçik buzlaşma dönəmində Şikotan adasında palıd ağacı yoxa çıxmışdır.
Əhəmiyyəti
Bu isti cərəyan Okot dənizinin flora və faunasına mühün fraktiki əhəmiyyəti vardır. Soyuq və isti cərəyanların toqquşduğu ərazi olan bölgə dəniz canlıları baxımından zəngindir. Digərv tərəfdən güçlü sənayeləşən Yaponiyanın tullantı suları bu crəyan vastəsi ilə Oxot dənizinə istiqamətlənir. Bu ərazi isə Rusiyanın məhəlli sularıdır.
Hidroqrafiya
Soya cərəyanının isti və duzlu suları Oxot dənizini Hokkaydo adası sahilləri, oradan isə Cənubi Kuril adaları istiqamətində yönəlir. Cərəyan 0-70 metr dərinliklə hərəkət edir. Cərəyanın duzluğu 33,8—34,2 ‰; iyun-noyabr aylarında tempertaturu isə +14…+17° təkil edir. Bu dövrdə cərəyan Saxalin adasının cənub-qərb hissəsini, Moneron adasını, Hamobay adalarının şimalını qızdırır. Yayda bu regionda daha az duman və yağış olur. Günəş radiasiyasının çox düşməsi səbəbindən bölgənin flora və faunası zənginləşir. Qışda isə burada qar örtüyü daimi olmur. İsti cərəyan yayda Aniva körfəzində suyun temperaturunu +24° qədər artırır. Kunaşirin Oxot dənizi sularında isə temperatur +20° qədər artırır. Bu isə rusların burada çimməyini mümkün edir. Qışda və yazda isə onun təsiri olduqca azalır. Bu zaman ona soyuq Şərqi Saxalin cərəyanı əks təsir göstərir.
Günahsız adam
thumb
Günahsız adam — 2012-ci il Cənubi Koreya istehsalı olan melodram serialı. Serial 2012-ci ildə sentyabrın 12-dən noyabrın 15-ə qədər yayımlanıb. Və yüksək reytinq göstərib.
Rollarda
Son Qun Ki, Mun Çae Von , Park Si Yeon , Li Kvan Soo , Li Yoo Bi və Li San Yeob.
Livədirqə
Livədirqə — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
Əhalisi 1196 nəfərdir.
Toponimiyası
XIX əsrdə Livə və Livəyə variantlarında qeydə alınmış bu oykonimi “sürüşən, tərpənən yer” və ya “yarpaqla dolu yer” kimi izah edirlər. Bəzi tədqiqatçıların ehtimalına görə, Livədirqə adı talış dilindəki lü (kiçik çay) -və (birləşdirici şəkilçi) və Dirqə (qədim Driq mahalının talış, adı) komponentlərindən düzəlib, “kiçik çay kənarında diriqlərin məskəni” mənasını bildirir.
Aktinoseratoidealar
Aktinoseratoidealar (Actinoceratoidea) — paleozoy başayaqlılarının düz qabıqlı, məhv olmuş nümayəndələri bu yarımsinifə aiddir. Arakəsmə xətlərəri düzdür. Sifon genişdir. Onun vəziyyəti subkənardan submərkəzədək dəyişir. Arakəsmə boruları qatlanmış, adətən qısa, bəzən nisbətən uzun; yarımdairəvi birləşdirici halqalar arakəsmə boruları ilə birləşib sifonun ellips və ya pulşəkilli seqmentini əmələ gətirir. Çox güman ki, hövzənin dibində yaşayıblar. Ordovik — karbon.
Erigeron podophyllus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Şenlik
Şenlik – (şennik) də oba kimi qədim tarixə malik yaşayış məskəni olub, ailə nufusunun sayına gorə ondan kiçik yaşayış məskəni.
Ümumi məlumat
Şenlik (şennik) də oba kimi qədim tarixə malik yaşayış məskənlərindən biridir.
Koma quruluşlu yaşayış məskənlərindəki hər bir koma ayrıca bir şenlik təşkil edir və əksər hallarda monogen xarakterli olurdu. Şənlik əhalisinin tərkibi, əsasən, qohum tayfalardan formalaşırdı. XIX əsrin ikinci yarısında N.A.Abelov yazır ki, ayrı-ayrı nəsil və qrupların (tirə, oymaq) məskun olduğu köçəri icma məskənlərini müsəlmanlar şenlik adlandırırlar. XIX əsrdə Azərbaycan xalq yaşayış məskənlərinin tarixən yaranmış tipləri olan kənd, oba və şenlik anlayışları, aralarında bəzi fərqlərin olmasına baxmayaraq, bütövlükdə "yaşayış məskəni" mənasında işlədilmişdir.
Şubani (dağ silsiləsi)
Şubani - Abşeron yarımadasının qərbində dağ silsiləsidir.
Haqqında
Şubani dağ silsiləsinin adını yerli əhali Şübani kimi tələffüz edir. Bəzi tədqiqatşılar oronimi fars dilindəki "yüksəklik" mənalı şuban sözü ilə əlaqələndirir. XV-XVII əsrlər Bakı tarixinə aid sənədlərdə Şubani ilə əlaqədar 4 fərman var. Bu sənədlərdə Şubani Şeybani kimi qeyd olunmuşdur. Ərəb istilası dövründə Cənubi qafqazı idarə edən valilərdən biri də sərkərdə Yezid ibn Məzyəd Əş-Şeybani (799-801) olmuşdur. O, Ərəbistan yarımadasında yaşayan rəbiə tayfasının şeyban tirəsinə mənsub idi. İşğal olunmuş ölkələrdə öz mövqelərini möhkəmləndirmək, özlərinə etnik dayaq yaratmaq və yerli əhalinin müqavimətini qırmaq üçün həmin yerlərə ərəb tayfaları köçürüdülər. Xəlifə Harun ər-Rəşidin dövründə (786-809) köçürülmə siyasəti valilərə tapşırılmışdı. Həmin şəxslər özlərinə yaxın qohum tayfaları Azərbaycana gətirmişdilər. Bu valilərdən biri də Şirvanşahlar sülaləsinin banisi Yezid ibn Məzyəd Əş-Şeybani idi. Hazırda İranda şeybanilərin yaşaması və Azərbaycanda ərəb mənşəli coğrafi adların olması bu tarixi faktı təsdiq edir. Şirvanşah Fərrux Yasarın (1462-1500) vəqfnaməsində də Şubani adı Şeybani kimi qeyd olunmuşdur. Monqol tayfaları içərisində də şeybanilərin adı çəkilir. Bu faktlara əsasən oronimin şeybani etnonimi ilə bağlılığı ehtimalı da Şubani etimologiyasının izahında əsas yerlərdən birini tutur.
Otman Bozdağ palçıq vulkanı
Otman Bozdağ palçıq vulkanı — Azərbaycanda, Qaradağ dəmir yolu stansiyasından 5 km şimal-qərbdə yerləşən palçıq vulkanı.
Quruluşu
Yüksəkliyin mərkəz hissəsini diametri 300 metr olan vulkan krateri tutur. Kəsik konus şəklində olan kraterin kənarları 6 metr hündürlüyündə bəndlə hüdudlaşmışdır. Onun dik yamacları dərin yarüanlarla kəsilmişdir. Otman Bozdağının qrifon və salçaları iki qrupdan ibarətdir. Palçıq vulkanı rayonunun geoloji quruluşunda pliosen çöküntüləri iştirak edir.
Püskürmə fəaliyyəti
Otman Bozdağının püskürmə fəaliyyəti haqqında maraqlı məlumatlar vardır. Məsələn, 1845-ci il yanvarın 22-də baş vermiş güclü püskürmə 3 saat davam etmişdir. Brekçiyanın tədqiqi vulkanın bir neçə dəfə – 1845, 1904, 1951, 1965-ci illərdə püskürdüyünü göstərir. 1965-ci il oktyabrın 1-də saat 11.50-də bir saat yarım davam edən növbəti püskürmə baş vermişdir. Brekçiyanın tutduğu sahə 10 km²-dən artıq olmuşdur.
86 saylı İsmayıllı seçki dairəsi
Azərbaycan Respublikası 86 saylı İsmayıllı seçki dairəsi — Azərbaycan Respublikasında seçki dairəsi.
Otman Bozdağ palçıq vulkanı
Püskürmə fəaliyyəti
Növbəti püskürmə 12 dekabr 1994-cü ildə baş vermişdir. Partlayış nəticəsində yaranmış alov sütununun hündürlüyü 60–70 m-ə çatmışdır. Yaranmış brekçiya örtüyü 5 ha sahənin tutmuş, orta həcmi 63 m³ olmuşdur. Püskürmə nəticəsində uzunluğu 450 m, eni 2 m, dərinliyi 3 m olan 3 ədəd nəhəng çat yaranmışdır.
Vulkanın qeydə alınmış 8-ci püskürməsi 2004-cü ildə olmuşdur.
Sonuncu püskürmələr
6 fevral 2017-ci ildə vulkanda iki püskürmə baş verib. Vulkan iki fazada püskürüb. Birinci faza təxminən saat 12:20, ikinci faza isə 14:18 radələrində qeydə alınıb. Aparılan ilkin tədqiqatlar nəticəsində məlum olub ki, ikinci faza zamanı daha qüvvətli partlayış baş verib. Birinci püskürmə 3 dəqiqə 23 saniyə, ikinci isə 6 dəqiqə davam edib. İkinci partlayış zamanı alovun hündürlüyü təxminən 270-300 metrə çatıb. Vulkanının püskürməsi nəticəsində ətraf ərazilərin landşaft örtüyü yanıb. Onun krater sahəsindən qərbə və cənuba doğru eni 3-5 metr, uzunluğu kilometrlərlə ölçülən dərin çatlar əmələ gəlib. Vulkanın brekçiyası 10 hektar ərazini əhatə edib. 2018-ci ilin 23 sentyabr saat 08:53 radələrində palçıq vulkanında bir illik fasilədən sonra birinci püskürmə baş verib. İkinci püskürmə saat 09:58 radələrində qeydə alınıb. Alovun hündürlüyü 200-300 metr olmuşdur. Püskürmədən sonra ərazidə çoxlu sayda dərinliyi 40 metrə çatan çatlar əmələ gəlmişdir.
Aeonium arboreum
(Aeonium arboreum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Oyuncaqların hekayəsi 3 (cizgi filmi, 2010)
Oyuncaqların hekayəsi 3 — 2010-cu ildə çəkilmiş ABŞ animasiyasıdır.
Məzmun
Endinin oyuncaqlarını "Göyqurşağı"-ında çoxlu oyuncaqlar salamlayır və ayı Lotso, Böyük Körpə və Ken. Oyuncaqların hamısı özlərini yeni evlərinə heyran oldular. Endiyə geri qayıtmağa cəhd etmək üçün yalnız Vudi cəh etdi.Buna baxmayaraq, Vudinin qurtulma cəhdi uğursuz olur və o kiçik qız Bonni tərəfindən bağçanın çölündə tapılır.O onula yaxşı davranır və onunla öz oyuncaqları ilə birlikdə oynayır. Vudinin əhval-ruhiyyəsi yüksək idi,o qəmgin klonun istehzalı gülməyini və Lotso haqqında eşidənə qədər. Böyük Körpə,Klon və Lotso onların əsl sahibləri Deyzi tərəfindən təsadüfən itirildi.Onların üçüdə Deyzini evinə gedən yolu tapdı, lakin Lotso gördü ki, onların hər üçü eyni oyuncaqlarla əvəz olunub. Baxmayaraq ki, Klon həqiqəti başa düşmüşdü,amma Losto qəzəbləndi və o Böyük Körpəni inandırdı və onlar "Göyqurşağı"-nı tapıb həpsxanaya çevirdilər. Vudi indi tez bağçaya getmək üçün tələsir və onun dostlarını tezacıqlanan uşaqlar tərəfindən oynanmamaq üçün onlara kömək etməlidir...
Aksessor minerallar
Aksessor minerallar — süxurların tərkibində miqdarca çox az, lakin xarakterik minerallar. Bunlara apatit, maqnetit, sirkon, sfen, rutil, monasit və s. nümunə göstərmək olar. Bu süxurların kimyəvi tərkibindən asılı olaraq onların səciyyəvi aksessor minerallar kompleksi olur. Aksessor minerallar maqmanın kristallaşma mərhələsində ilk növbədə kristallaşır. Aksessor minerallardan maqmatik və faunasız çökmə süxurların korrelyasiyasında, qırıntı materiallarının mənbəyini və gətirilmə vasitələrini aydınlaşdırmaqda istifadə olunur.
Abix palçıq vulkanı
Abix palçıq vulkanı- Bakı şəhərindən 12 kilometr şimalda,Keyrəki vulkanından qərbdə yerləşir və sonuncudan çökəkliklə ayrılır. Uzun müddətdir püskürmür. Abşeron yarımadasında və Xəzərdə olan palçıq vulkanlarını öyrənmiş, Azərbaycanın geoloji quruluşuna və 1859-cu il Şamaxı zəlzələsinə aid əsərlər yazmış alman geoloqu, Peterburq Elmlər Akademiyasının akademiki German Vilhelm Abixin (1806–1886) şərəfinə adlandırılmışdır. Memorial toponimdir. Krater sahəsi hamarlanmış, xeyli geniş bir meydançanı tutub, yaşılımtıl sopka şlamı ilə örtülüdür. Abix vulkanının iki krateri vardır. Bunlardan biri-qədimi diametri 170 metr olan hamarlanmış sahə şəklindədir. Digəri isə nisbətən cavan olub,yalnız şimal-qərb bəndi mühafizə olunmuşdur. Vulkan üçün uzun müddət sakitlik dövrü keçirir və onun püskürmə fəaliyyəti Keyrəki vulkanına nisbətən çox zəifdir. Keyrəki və Abix vulkanlarının palçıq örtüyünün tutduğu sahənin eni 700 m, uzunluğu isə 1100 metr olub, 0,8 kvadrat kilometr təşkil edir.
Hüquqi antropologiya
Hüquqi antropologiyanın yaranma tarixi
Hüquqi antropologiya antropoloji elmlər içərisində nisbətən yeni, cavan sahələrdən hesab olunur. Hüquqi antropologiyanın bir elm kimi formalaşması tarixi mübahisəlidir. Belə ki, universitet təhsili sistemində hüquqi antropologiya keçən əsrin 90-cı illərindən tədris olunmağa başlayıb. İlk dəfə 1990-cı ildə Norbert Rulan tərəfindən Paris 7 universitetində tədris olunmuşdur. 1995-1996-cı tədris ilindən etibarən isə Rusiyadakı tədris olunmağa başlayıb. Hüquqi antropologiya hüquq və antropologiyanın qovşağında formalaşmış bir elm sahəsidir və müəyyən tədqiqatçılar onu sosial antropologiyanın bir sahəsi kimi də qəbul edirlər. Ümumilikdə hüquqi antropologiyanın müəyyən bir bilik sahəsi kimi ayrılması müxtəlif tədqiqatçılar tərəfindən müxtəlif cür qəbul olunur. Bu fənnin ilk dərsliyini yazan N.Rulan hüquqi antropologiyanın XVIII əsrin II yarısında formalaşmağa başladığını göstərmiş və fransız maarifçisi Jan Jak Russo və alman filosofu İmmanuel Kantı bu sahənin ilkin yaradıcıları kimi vermişdir. Lakin, bir çox tədqiqatçılar hüquqi antropologiyanın yaranmasını qədim hüquq sistemlərinin daha doğrusu yazılı hüquq formalaşana qədər mövcud olmuş ictimai həyatın nizamlanması formalarının tədqiqat obyektinə çevrilməsi ilə əlaqələndirirlər. Belə yanaşma hüquqi antropologiyanın XIX əsrin ortalarında formalaşdığını söyləməyə əsas verir. Bu sahədə ilk tədqiqatlar ingilis antropoloqu Henri Samner Menə məxsus olduğundan bu alimi də hüquqi antropologiyanın banisi hesab edirlər. Digər yanaşmaya görə isə əksər tədqiqatçılar hüquq məhvumu adı altında yalnız dövlətlə bağlı olan məcmuələşdirilmiş - yazılmış  qanunları qəbul edirlər. Dövlətə qədərki insan cəmiyyətində mövcud olan daxili münasibətlərin tənzimlənməsi, ictimai həyatın nizamlanması qaydaları isə buraya şamil edilmir. Bu müstəvidən yanaşma hüquqi antropologiyanın yalnız XX əsrin 20-ci illərində yarandığını söyləməyə imkan verir. Belə ki, Avropa pozitivist hüququnun ənənəvi və arxaik cəmiyyətlərdə tətbiqinin və onların mövcud adət-ənənələrə uyğunlaşdırılmasının ilkin elmi izahı Bronislav Malinovski tərəfindən verilmişdir. Samner Men əsasən qədim hüququ öyrəndiyi halda, Malinovski ilk dəfə olaraq müasir dövrdə mövcud olan, ibtidai icma cəmiyyətində yaşayan, yəni yazılmamış qanunlarla idarə olunan cəmiyyətlərin hüquqi mövcudluğunu tədqiq etməyə, onların əsas xüsusiyyətlərini aydınlaşdırmağa çalışmışdır. Bunu əsas götürərək xüsusən də hüquqşünasların böyük qismi hüquqi antropologiyanın məhz bu dövrdə yarandığını, formalaşdığını göstərirlər. Beləliklə, XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Samner Men öz oriyentasına görə təkamülçülərə, Malinovski isə funksionalistlərə məxsusdur. Bununla da faktiki olaraq hüquqi antropologiyanın təkamülçülər və funksionalistlər tərəfindən formalaşdırılması ideyası ortaya çıxır.
Hüquqi antropologiyanın predmeti
Ümumilikdə hüquqi antropologiyanın formalaşması haqqında mövcud olan fərqli fikirlər hüququn özünün mahiyyətinə olan fərqli düşüncələrlə bağlıdır. Bu səbəbdən də hüquqi antropologiyada bu elm sahəsinin nəyi öyrənməsi ilə, yəni predmeti ilə bağlı da yekdil fikir yoxdur. Hüquqi antropologiya iki elmin - hüquqşünaslıq və antropologiyanın qovşağında yerləşir. Bu iki sahənin birləşməsi XX əsrin 20-ci illərinə aiddir. Antropologiya insan və insan fəaliyyətinin nəticələrini, hüquqşünaslıq isə insan cəmiyyətinin idarə olunmasının qanunauyğunluqlarını öyrənir.
Hüquq sistemi özü 3 yerə bölünür:
1. Adət hüququ - bu hüququn ilkin səviyyəsidir.
2. Ənənəvi hüquq - müxtəlif cəmiyyətlərə xas olan hüquq sistemidir.
3. Praqmatik hüquq - məcəllələşmiş hüquqdur. Bu hüquq sistemi Napalyonun vaxtında özünün zirvə nöqtəsinə çatmışdır. Praqmatik hüquq yalnız hüquqşünaslıq tərəfindən öyrənildiyi halda, adət hüququ və ənənəvi hüquq isə yalnız hüquqşünaslıq tərəfindən öyrənilə bilməz. Bu sistemlər insan cəmiyyətini öyrənən elm tərəfindən, yəni antropologiya tərəfindən öyrənilməlidir.
Hüquqşünaslar insan cəmiyyətini tarixən iki böyük dövrə bölürlər:
1) yazılmış hüquqa qədərki tarix 2) yazılmış hüquqdan sonrakı tarix.
Ümumiyyətlə XVII əsrdən bu günə qədər hüquqşünaslıqda qanunun özünün nə olması mübahisəlidir. Bu da bu sahədə müxtəlif fikirlərin mövcudluğuna gətirib çıxarmışdır. Əsas problem budur ki, “nəyi qanun hesab etmək olar?”. Uzun müddət belə hesab edirdilər ki, insan cəmiyyətlərində müəyyən qəbul olunmuş qaydalara riayət etmək məcburidir, əks halda cəza tətbiq olunmalıdır. Bu nöqteyi nəzərdən götürsək ilk qanunlar sinifli cəmiyyətlər yarandıqdan, yazılmış qanunlar formalaşdıqdan sonra yaranmışdır. Məsələn, hər hansısa bir əmələ görə azadlıqdan məhrum etmə və s. Lakin, cəmiyyətdə uzun bir dövr var ki, burada yazılmış qanunlar yoxdur. Ümumiyyətlə insan cəmiyyəti yarandıqdan sonra insanların fəaliyyətində müəyyən məhdudiyyətlər də mövcud olmuşdur. Belə ki, insan hər hansısa bir fəaliyyətlə məşğul olarkən müəyyən hərəkətlərə və ya düşüncə tərzinə görə məsuliyyət hiss etmişdir. Bu məsuliyyəti onda yaradan ətrafdakıların həmin hərəkətlərə yaxud düşüncə tərzinə olan reaksiyasıdır. Bunları müəyyən mənada əxlaqi qaydalar adlandırsaq da, elə deyil. Bu onunla bağlıdır ki, insan cəmiyyətinin yaranması qadağalarla başlayır və bu müxtəlif cəmiyyətlərdə müxtəlif şəkildə özünü göstərir. Bununla da hüquqşünaslıqda belə bir sual yaranır: “Həmin bu qadağaları qanun hesab etmək olar ya yox?”. İbtidai icma cəmiyyətində mövcud olan bu qaydaları demək olar ki, heç kəs pozmur, baxmayaraq ki, bu dövrdə cəza yoxdur. Lakin, bizim cəmiyyətimizdə cəza olduğu halda insanlar mövcud qaydaları pozurlar. Bu da ona əsas verir ki, yazılmamış qanunlar yazılmış qanunlardan daha güclü mahiyyətə malikdir. Bu zaman isə belə bir sual ortaya çıxır: “Yazılmamış qanunların bu qədər gücü varsa, niyə onları qanun hesab etməyək?”. Beləliklə, elmdə mövcud olan ilk elmi baxışlara əsasən hüquqi antropologiya arxaik və ənənəvi cəmiyyətlərdə mövcud olan adət-ənənələr əsasında formalaşmış "adət hüququ"nu öyrənir. Başqa sözlə hüquqi antropologiya primitiv cəmiyyətlərdə mövcud olan daxili nizamlanma qaydalarını tədqiq edir. Müasir cəmiyyətlərdə isə onların qalıqlarının ictimai həyata, insanların gündəlik davranışına təsirini tədqiq edir. Faktiki olaraq bu nöqteyi nəzərin tərəfdarları hüquqi düşüncənin ilkin çağlardan yazılmış qanunlar meydana gələnə qədərki tarixinin öyrənilməsini hüquqi antropologiyanın əsas vəzifəsi hesab edirlər və fənnin də hüquqi antropologiya adlandırılmasını təklif edirlər.
İkinci dünya müharibəsindən sonra hüquqşünaslıq sahəsində hüququn mahiyyəti ilə bağlı bir çox müddəalarda dəyişikliklər baş verdi. Bəzi tədqiqatçılar “adət hüququ”nun bir çox cəmiyyətlərdə yazılmış qanunlardan heç də az təsirli olmamasını nəzərə alaraq onların da hüquq məhvumu altında birləşdirilməsini təklif etdilər. Yəni, hüquq yalnız qanunlardan ibarət deyil, həmçinin, müəyyən adətlər, ənənələr də hüquq məhvumuna daxil edilməlidir. Bu nöqteyi-nəzərin tərəfdarlarları hüquqi antropologiyanın əsas predmeti kimi hüququn bir ictimai fenomen kimi insan mədəniyyətində tutduğu yerin tədqiqi olduğunu göstərirdilər. Belə ki, yer kürəsində mövcud olan və mövcud olmuş etnik toplumlar fərqli olduğu kimi mədəniyyətlər də fərqlidir və bu mədəniyyətlər sistemində insanların ictimai davranış qaydalarının tənzimlənməsi, sosial həyatın nizamlanması da fərqlidir. Yəni, hüquqi antropologiyanın əsas predmeti hüquqi plüralizmin (müxtəlifliyin) öyrənilməsidir. Təsadüfi deyil ki, Norbert Rulanın “Hüquqi antropologiya” dərsliyinin əsas qayəsi Avropa mərkəzçilikdən, Avropa dəyərlər sistemindən uzaqlaşmaq, hüquqi plüralizmi qəbul etmək idi. Bəzi tədqiqatçılar göstərir ki, Yer kürəsində nə qədər insan cəmiyyəti varsa, bir o qədər də hüquq sistemi var. Bunların hamısı hüquqi plüralizmə görə eyni tərtibdə hesab olunur və eyni dəyərdə qəbul olunurlar. Bu səbəbdən də hüquqi antropologiyanın əsas vəzifələrindən biri də bütün bunları tədqiq etməkdir. İnsan cəmiyyətlərinin hər biri mövcudolma xüsusiyyətlərinə görə fərqlənsələr də, ümumi qayda-qanunlara əsaslanırlar. Həmin bu qanunauyğunluqların araşdırılması və ortaya çıxarılması əsas məsələlərdən biridir. Təsadüfi deyil ki, 1990-cı illərdən etibarən Avropanın bir çox ölkələrində, eyni zamanda bir sıra Şərq ölkələrində (Çin, Hindistan) hüquqi antropologiya ilə bağlı həm elmi, həm ictimai, həm də dövlət təşkilatları yaranmışdır. Günümüzdə hüquqi antropologiya ilə bağlı ən mühüm təşkilatlardan biri olan “Adət hüququ və hüquqi plüralizm üzrə beynəlxalq komissiya” (1997) fəaliyyət göstərir. 1997-ci ildən sonra isə hüquqi plüralizm üzrə müxtəlif dünya ölkələrində beynəlxalq konfranslar təşkil olunur. Ümumilikdə XX əsrin ortalarından hüquqi plüralizm özünə yer etmiş və ilk dəfə bu məsələləri ortaya çıxaran əslində Malinovski olmuşdur. Bu nöqteyi-nəzərdən - müxtəlif hüquq sistemlərinin eyni tərtibli olması nöqteyi-nəzərindən yanaşdıqda bəzi tədqiqatçılar hüquqi antropologiyanın əsasının Malinovskinin əsərlərində qoyulduğu göstərilir.
Bəzi tədqiqatçılar hüquqi antropologiyanın predmetinin yazılmamış qanunların tədqiqi olduğunu göstərirlər. Yazılmamış qanun dedikdə, yalnız adət hüququ nəzərdə tutulmur. İnsan cəmiyyəti əqidə, mənafe və s. əsasında birləşmiş insan toplumlarından ibarətdir. Bu toplumların böyük bir qisminin özünün daxili tənzimlənmə qaydaları vardır. Məsələn, mafiya, futbol fan klubları, müxtəlif dini-siyasi ordenlər, hətta ayrı-ayrı firmalar və s. özünəməxsus daxili münasibətlərin nizamlanma qaydalarına malikdir. Bunun tipik nümunəsi kimi biz cəzaçəkmə müəssisəsində mövcud olan daxili qaydaları göstərə bilərik. Bir çox hallarda məhz bu yazılmamış qanunlar mövcud hüquqdan cəmiyyətin ictimai həyatına daha güclü təsir göstərir. Bəzi tədqiqatçıların fikrinə görə hüquqi antropologiyanın əsas vəzifəsi məhz bu xüsusiyyətlərin tədqiqidir. Yəni, yazılmamış, lakin insanların həyatında mühüm rol oynayan bütün hüquqi gerçəkliklərin öyrənilməsidir. Faktiki olaraq müasir dövrdə hüquqi antropologiya sahəsində əsas tədqiqatlar məhz bu istiqamətdə aparılır. Bütün bu deyilənləri biz ümumiləşdirərək, deyə bilərik ki, hüquqi antropologiya hər bir cəmiyyətə xas olan hüquqiləşmə proseslərini və onların daxili məntiqini açmağa, izah etməyə çalışır və insan cəmiyyətinin ilkin pillələrində insanların davranışlarını tənzimləyən qaydaları, adətləri, ənənələri və s. öyrənir. Yəni, faktiki olaraq, insan mədəniyyətinin tərkib hissəsi kimi xalq ruhunda, adətlərdə, folklorda, ayinlərdə maddiləşmiş tənzimlənmə xüsusiyyətlərini tədqiq edir. Hüquqi mədəniyyət insan mədəniyyətinin tərkib hissələrindən biridir. Sonuncu mənada hüquqi antropologiya bir çox tədqiqatçılar tərəfindən hüquqi antropologiya yox, hüququn antropologiyası kimi təqdim olunur.
Hüquqi antropologiyanın hüquqşünaslıqdan fərqi bunlardır:
1. Hüquqşünaslıq birinci növbədə yazılmış qanunlar, onların formalaşdırdığı qaydalar və həmin qaydaların riayət olunması mexanizmini tədqiq edir. Hüquqi antropologiya isə diqqəti adət hüququ və ənənəvi hüquqa yönəldir.
2. Hüquqşünaslıq hüququ bir substansiya kimi, hüquqi antropologiya isə mədəniyyətin tərkib hissəsi kimi öyrənir.
3. Hüquqi antropologiya hüququ mədəniyyət fenomeni kimi öyrəndiyi üçün o, cəzalandırma, məcburetmə mexanizmlərinə və s. diqqət yetirmir. Hüquqşünaslıqda isə bu əksinədir. Ümumən hüquqşünaslıqda iki əsas anlayış var: cinayət və cəza.
Hüquqi antropologiyanın tədqiqat metodları
Faktiki olaraq burada antropologiyanın tədqiqat metodlarından (ekspedisiyalar, təcrübələr, müqayisələr, ümumiləşdirmələr və s.) istifadə olunur. Bu xüsusən də, arxaik və ənənəvi cəmiyyətlərdə mövcud olan hüquqi normaları müəyyən etmək üçün gərəklidir. Hüquqi antropologiyanın hüquqşünaslığın və antropologiyanın qovşağında yaranmasına baxmayaraq, onun tədqiqat metodları içərisində sosial-mədəni antropologiyanın tədqiqat metodları daha mühüm yer tutur. Hüquqi antropologiya adi hüquq sistemini həm ictimai, həm də mədəni müstəvidə tədqiq etdiyindən burada istifadə olunan əsas metodlardan biri müqayisəli-tarixi metoddur. Bu tədqiqat strategiyası ictimai proses kimi hüququn mənşəyi haqqında təsəvvürlərin təkmilləşdirilməsinə imkan yaradır. Yəni, bu problemlər yalnız tarixi müstəvidən deyil, müasir materiallar əsasında nəzərdən keçirilir. İkincisi hüquqi antropologiya hüquqi mədəniyyətlərin öyrənilməsinə istiqamətlənib. Burada da yalnız etnik adət hüquqi deyil, bütövlükdə cəmiyyətin nizamlanma və tənzimlənmə qaydaları tədqiq olunur. Hüquqi antropologiyanın əsas tədqiqat metodu isə daxili - içəridən müşahidə metodudur.
Hüquqi antropologiya və digər elmlər
Siyasi antropologiya. Hüquqi antropologiyanın ən yaxın təmasda olduğu elmlərdən biri də siyasi antropologiyadır. Siyasi anrtopologiya bir elm kimi sosial antropologiyadan təxminən 30 il əvvəl yaranmışdır. Evans Priçard və Maykl Fyortes 1947-ci ildə “Afrikanın siyasi sistemləri” adlı əsəri ilə siyasi antropologiyanın əsasını qoymuşdur. Siyasi antropologiya arxaik və ənənəvi cəmiyyətlərdə siyasi təsisatları öyrənir. Hüquqi antropologiya isə həmin siyasi təsisatların doğurduğu qayda qanunları. Bu səbəbdən bəzi hallarda bu iki elmi bir-birindən ayırmaq çətinləşir. Belə ki, eyni gerçəkliyi, eyni predmeti iki rakursdan - hakimiyyət rakursundan siyasi antropologiya, tənzimlənmə (nizamlanma) rakursundan isə hüquqi antropologiya öyrənir. Hər iki fənni birləşdirən əsas anlayış isə “ictimai norma” anlayışıdır. Belə ki, hakimiyyət də, hüquq da ictimai normalara əsaslanır.
Etnoqrafiya. Hüquqi antropologiya üçün önəmli olan materialları toplayır. Marko Polo 1295-ci ildə Venesiyaya qayıtdıqdan sonra onun yazdığı “Marko Polonun kitabı” (1298) adlı əsərini yalanlayan minə qədər kitab yazılmışdır.
Jan Jak Russo və hüquqi antropologiya
1. J.J.Russo göstərirdi ki, təbiət insanlara müəyyən təlabatlar vermişdir və həmin təlabatlar insanlarda müəyyən maraqlar, mənafelər doğurur. O mənafelər də insanların birgəyaşayış qaydalarını müəyyənləşdirir. Məhz birinci növbədə həmin maraqları tədqiq etmək lazımdır. Onların əsasında da cəmiyyətdə müəyyən xüsusiyyətləri qorumaq lazımdır.
Hüquqi antropologiyanın formalaşmasının başa çatması
XVIII əsrin sonuna qədər hüquqi antropologiya ümumi antropologiyanın tərkibində gedir, yalnız bir nəfərdən başqa - Lafito. Lafito XVII əsrdə Amerikaya köçür və orada Amerika himdularının həyatını öyrəndikdən sonra “Amerika hindularının həyatı qədim insanların həyatı ilə müqayisədə” adlı əsərini yazır. Həmin əsərində Lafito göstərirdi ki, irokezlərdə mövcud olan qaydalar, adətlər, ənənələr indi də var. Amma biz 1500 il Avropada qədimə getsək, eyni həyat tərzini orada da görə bilərik. Qədim yunanların və romalıların ilkin yazılı mənbələrində verdikləri həyat tərzi elə bil ki, irokezlər tərəfindən götürülmüşdür. Bu onu göstərir ki, insan cəmiyyəti müəyyən pillələrlə inkişaf edir amma orada əsas odur ki, adət, ənənə hansı rolu cəmiyyətdə oynayır. Lafito bunu müqayisə edir. O, bir də Avropa ölkələrində verilmiş qayda-qanunları müqayisə edir. XVII əsrdə kodekslər əsasən xristian dini (Bibliya) əsasında yazılırdı. Müqayisə zamanı Lafito irokezlərdə həyat tərzinin necə qurulduğunu təsvir edir və göstərir ki, heç bir irokez heç bir halda ata babalarının qoyduğu qaydaları pozmur. Adət-ənənə yaxşı da olsa, pis də olsa onlar üçün müqəddəsdir. Amma biz istər Bibliya, istərsə də başqa dinlərin əsasında qanunların yazılmasından asılı olmayaraq gündəlik həyatımızda bütün qaydaları pozuruq. Lafito bunun səbəblərini aydınlaşdıranda belə bir nəticəyə gəlir ki, irokezlərdə bunun baş verməməsinin bir səbəbi varsa, o da irokezlərin mövcud olduğu tarixi şəraitdir. Bu və ya digər formada cəmiyyətin mövcudluğu tarixi şəraitlə bağlıdır. Belə ki, mövcud tarixi şərait irokezlərdə indi, Avropada isə 1500 il əvvəl yetişmişdir.
Antropologiya və müstəmləkəçilik, etnomərkəzlilik
Antropologiyada hüquqi antropologiyanın antropoloji bilik sistemində formalaşmasında əsas amillərdən biri kimi müstəmləkəçilik və müstəmləkə əsarətində olan ərazilərin idarə olunması probleminin durduğunu qeyd edirlər. Qədim Roma dövründən başlayaraq Avropada müəyyən bir hüquq mədəniyyəti formalaşmışdı. Bu hüquq mədəniyyəti Avropa düşüncə tərzinin bütün səviyyələrində əsas hakim mövqe tuturdu. Norbert Rulon yazır ki, qədim Roma hüququnu yazılmış dərrakə kimi qəbul edən avropalılar bu baxışdan kənara çıxa bilmirdilər. Digər adətlər, ənənələr, inamlar sistemini qəbul edə bilmirdilər. Təsadüfi deyil ki, Avropa səyyahların böyük bir qismi ənənəvi və arxaik cəmiyyətlərdə yaşayan tayfa və qəbilələrin dinsiz, imansız olduğunu göstərirdilər. Çünki, öz dini baxışlarına uyğun olan gerçəklikləri onların içərisində tapa bilmirdilər. İnsanların öz dünya baxışları və yaşayış tərzlərindən kənarda olan gerçəklikləri qəbul edə bilməməsi etnomərkəzlilik adlanır. Etnomərkəzlilik ictimai həyatın müxtəlif bölgələrdə məskunlaşmış insan qruplarının normal münasibətlər yaratmasında, xüsusən, böyük coğrafi kəşflərdən sonra müəyyən maniyələr törədirdi. XVI əsrdən başlayaraq Avropa dövlətləri tərəfindən Amerika, Asiya və Afrikada müstəmləkələrin əldə olunması onların idarə edilməsi problemini ortaya qoydu. Bir çox antropoloqlar və hüquqşünaslar hüquqi antropologiyanın yaranması zərurətinin məhz bununla bağlı olmasını göstərirdilər. Belə ki, müstəmləkələrin idarə olunması prosesində Avropa qanunlarının, Avropa hüquqi düşüncə tərzinin kifayət qədər səmərəli olmaması aydınlaşdırıldı.
Ümumiyyətlə, antropologiyada klassik təkamülçülüyün əksər nümayəndələri müstəmləkəçiliyə haqq qazandırır, bu prosesin ibtidai tayfa və qəbilələrin tezliklə sivilizasiya yoluna qədəm qoymasında əhəmiyyətli olduğunu vurğulayırdılar. Hətta müasir Qərb antropologiya tarixində antropologiyanın özünü müstəmləkəçiliyin övladı adlandırırdılar. Belə ki, antropologiya müstəmləkələrdə ictimai qayda qanunların və sosial sülhün yaradılmasında bir alət rolunu oynayırdı. Belə ki, ənənəvi cəmiyyətlərin daha dərin tədqiq edilməsi onlar üzərində hökmranlığı bir o qədər sadələşdirirdi. Çox qəribədir ki, antropoloqlar heç birisi müstəmləkə adminstrasiyasında işləməmiş və xidmət göstərməmişlər. Çox böyük müstəmləkə imperiyasına malik olan Böyük Britaniya bu imperiyanın idarə olunmasında tətbiqi antropologiyaya daha çox üstünlük verirdi. Müstəmləkələrin idarə olunmasında istifadə etdikləri əsas metod “bil vasitə idarəçilik” metodu idi. Faktiki olaraq antropoloqların əldə etdikləri biliklər və irəli sürdüyü tövsiyələr müstəmləkə idarəçiliyinin təkmilləşdirilməsində əsas vasitələrdən olmuşdur. Xüsusən də, müstəmləkə əsarətində olan xalq, tayfa qəbilələrin daxili tənzimlənmə, birgəyaşayış və davranış qaydalarının tədqiq olunması bu prosesdə xüsusi əhəmiyyətə malik olmuşdur. Təsadüfi deyil ki, Britaniya imperiyası ayrı-ayrı müstəmləkələrin idarə olunma sistemlərinin yaradılmasında ilk növbədə yerli xüsusiyyətlərin nəzərə alınmasına fikir verirdi.
Adət hüququnun antropologiyada öyrənilməyə başlanması
Hüquqi antropologiyanın formalaşması əsasən iki dövrə bölünür:
birinci dövr - ilkin hüquqi antropoloji görüşlərin yaranması;
ikinci dövr - hüquqi antropologiyanın sistematik biliklər sisteminə çevrilməsi.
Hüquqi antropologiyanın ilkin görüşlərinin formalaşmasını bəzi tədqiqatçılar, o cümlədən də Norbert Rulan antik dövrdə sosial ədalətlə bağlı olan görüşlərin yaranması ilə əlaqələndirirdi. Xüsusən də, qədim Yunanıstan və Romada formalaşmış təbii hüquq konsepsiyası ilə əlaqələndirirdilər. Bu konsepsiyanın yaranmasında yunan sofistlər fəlsəfi məktəbi və xüsusən də, Protaqorun böyük rolu olmuşdur. Həmin bu ideyaların təbiət hüquqi ilə bağlı ideyaların inkişafında fransız maarifçiləri, xüsusən də Monteskyönün rolu böyük olmuşdur. Monteskyö özünün yaşadığı cəmiyyətdən fərqli olan cəmiyyətlərin həyat təcrübəsini öyrənməyin mühüm əhəmiyyətə malik olduğunu göstərən ilk avropalılardandır. Monteskyö qeyd edirdi ki, hüquq cəmiyyətin təşkili ilə bağlı olan sosioloji sistemin tərkib hissəsidir. Öz mahiyyətinə görə o müxtəlifdir və mövcud olduğu cəmiyyətlər, tarixi zaman vә yerləşdiyi məkanla bağlı olaraq formasını dəyişir. Hüquqla cəmiyyətin qarşılıqlı əlaqələrindən bəhs edəndə Monteskyö göstərir ki, müxtəlif cəmiyyətlər arasında hüquq mübadilə ilə mümkün deyil. Yalnız çox yaxın cəmiyyətlərdə bu baş verir. Belə ki, müasir hüququ antropologiyada da bu əsas müddəalardan biri hesab olunur. O, həmişə qeyd edirdi ki, hüququn inkişafı, müxtəlif formalarda olması cəmiyyətin ictimai tərəqqisi ilə deyil, müxtəlif iqlim şərtləri, relyef, cəmiyyətlərin demoqrafiyası və s. kimi şərtlərlə bağlıdır. Hüququn dəyişməsi mənbələrinin müəyyən edilməsinə münasibət də ilk dəfə Monteskyö tərəfindən bildirilmişdir. Onun ideyaları müasir dövrdə dövlət hakimiyyətinin əsas prinsiplərindən hesab olunur. Onun ideyaları Fransa ensiklopediyası vasitәsilә geniş yayılmış və ümumiyyətlə Qərb siyasi və hüquqi mədəniyyətinə böyük təsir göstərmişdir.
Hüquqi antropologiyanın bir elm kimi formalaşması
XIX әsrin sonlarında hüquqi antropologiyanın inkişafında yeni bir dövr başladı. Bu dövr ümumiyyәtlә, sosial antropologiyada elmi dünyagörüşünün dәyişmәsi ilә әlaqәdar idi. Belә ki, XIX әsrin sonlarında artıq birxәtli tәkamülçülük özünün elmi dünyagörüşündә hökmranlığının zirvәsini keçmişdi vә tәdricәn eniş dövrü keçirirdi. Bu özünü hüqui antropologiyada da göstәrir. XIX әsrin sonlarından Almaniyada Bernxof vә Koxler tәrәfindәn nәşr olunan müqayisәli hüquq elmi üçün jurnalda tәkamülçülüyün müxtәlif müddәalarının tәnqid olunmasına başlanılır. Bu jurnal әtrafında birlәşmiş hüquqşünas vә antropoloqlar hüquqi antropologiya sahәsindә tәdqiqatları genişlәndirmәyә vә hüququn müxtәlif istiqamәtlәrdә tәkamülünün ümumi nәzәriyyәsini yaratmağa sәy edirdilәr. Onlar yalnız qәdim roma, qәdim german yaxud irokez hüququnun öyrәnilmәsi ilә bağlı deyil, ümumiyyәtlә müxtәlif hüquqi sistemlәrin tәdqiqi vә tәhlili ilә müxtәlif nәzәriyyәlәrin yaradılmasını qarşılarına mәqsәd qoyurdular. Qeyd olunmalıdır ki, jurnalın әmәkdaşları adәt әnәnәlәrdәn daha çox qanunları tәdqiq edirdilәr vә bu da onların etnomәrkәzçiliyin tәsiri altında olduğunu göstәrir.
Qışlaq
Yaşayış məntəqələri
Atilla Jozef
Atilla Jozef — XX əsrin Macarıstan şairi.
Həyatı
left|thumb|280px|Macarıstandanın Seqed Universitetində qoyulan heykəli Budapeştdə dünyaya gələn Jozef çətin bir uşaqlıq və yeniyetməlik dövrü keçirib. Kasıb bir ailənin üç uşağından biri idi. Atası sabunçu, anası isə xidmətçi idi. Atası şair üç yaşında ikən evi tərk etdi və Amerikaya qaçdı. Digər iki qardaşı ilə birlikdə analarının onlara baxmaq üçün fasiləsiz işləməsinə və sonda yorğunluqdan xəstələnməsinə şahid oldular. Anası xəstələndiyi üçün Macarıstan Uşaqlara Yardım Dərnəyi tərəfindən Ocsöd kəndindən bir ailəyə övladlığa verildi. Övladlığa verildiyi ailə Jozefi donuzlara baxmağa məcbur etdi və ona Pişta adını qoydu.
Yazıçılıq dövrü
Bu dövrdə özünü oxumağa və yazmağa həsr edən Jozefin ilk şeirləri yerli qəzetlərdə dərc olunmağa başladı. O dövrdə ölkənin ən önəmli ədəbi jurnalı olan Nyuqatda şeirləri dərc olundu. 17 yaşında ilk şeir kitabı olan "Gözəllik dilənçisi" əsəri çap olundu. Bu kitabda yer alan "Baş Qaldıran İsa" şeirində Tanrını təhqir etməsi ittihamı ilə haqqında cinayət işi açıldı.
20 yaşında isə ikinci şeir kitabı olan "Hayqıran mən deyiləm" çap olundu. Kitabda yer alan bir şeirə görə universitetdən qovuldu. Universitetdən qovulmasının səbəbi isə faşizmin mövcud olduğu ölkədə bu kitabın inqilabçı kimi qiymətləndirilməsi idi. Bir professor tərəfindən ilk öncə Vyana Universitetində, daha sonra isə Sorbonda təhsilini davam etdirdi. Hər iki universiteti də bitirə bilmədi. Ölkəsinə döndü və Budapeşt Universitetində təhsil almağa başladı. Universitetdə Marto Vaqo adlı qadınla tanış oldu və ona aşiq oldu. Varlı ailənin qızı olan bu qadınla aralarındakı təbəqə fərqinə baxmayaraq bir-birilərini sevirdilər. Ruhi vəziyyəti yaxşı olmayan Jozef bu sevginin çətinlikləri ilə mübarizə apara bilmədi və nəticədə uzun müddət xəstəxanada müalicə aldı.
Siyasi fəaliyyəti
1930-cu ildə Macarıstan Kommunist Partiyasına üzv oldu. Ölkədə faşizmin hökm sürdüyü dövrdə partiya işlərində fəal iştirak edirdi. Qısa müddətdən sonra partiya ilə arasında fikir ayrılığı yarandı və bir bəhanə ilə partiyadan qovuldu. 1931-ci ildə ruhi problemlər yaşadığı dövrdə çap olunan "Yaz Gecələri" kitabının nəşri qadağan olundu. 1932-ci ildə "Kənar məhəllədə gecə", 1936-cı ildə "Çox incidir" adlı kitabları dərc olundu. 1935-ci ildə yenidən xəstəxanaya aparıldı.
Ölümü
Şizofreniya diaqnozu qoyulan Jozef 1937-ci ildə özünü qatarın altına ataraq intihar etdi.
87 saylı Ağsu-İsmayıllı seçki dairəsi
Azərbaycan Respublikası 87 saylı Ağsu-İsmayıllı seçki dairəsi — Azərbaycan Respublikasında seçki dairəsi.
Oturaqqarıncıqlılar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan yarımdəstəsi.
Ümumi məlumat
Pərdəqanadlıların arasında həm yetkin və sürfə formalarının quruluşuna, həm də həyat tərzinə görə ən ibtidai qrupdur. Yarımdəstənin nümayəndələri "mişarçılar" adı altında da tanınırlar. Belə ki, onların yumurtaqoyanı diş-diş aşağı kəsici səthi ilə mişarı xatırladır. Bunun köməyi ilə onlar bitki toxumalarında xüsusi kəsiklər açır və öz yumurtalarını ora qoyurlar. Yalançıtırtıllar ya açıq şəkildə bitkilərdə, ya da dənli bitkilərin toxumalarında, xüsusi halda saplağında yaşayırlar
2A36 Giasint B
thumb|right|2A36 Giasint B topu [[Sankt-Peterburq artilleriya muzeyində]] thumbnail|Hərbi texnika muzeyi -27 yanvar 2012-ci il
2A36 topu iri kalibrli artilleriya silahı olub, düşmənin canlı qüvvəsini, atəş nöqtələrini və hərbi texnikalarının məhv edilməsi üçün istifadə edilir.
Top müxtəlif hava və klimatik şərtlərdə istfadə oluna bilər (−50 °C-dən +50 °C-yə qədər).
Hal-hazırda bir çox ölkələrin, əsasən də keçmiş Sovet ölkələrinin ordularında mövcuddur.
152 millimetrlik 2A36 “Giasint B” yedəklənən topu düşmənin taktiki raket vasitələrini, uzaqvuran artilleriya bölmələrini məhv etmək və susdurmaq, düşmənin canlı qüvvəsini, atəş vasitələrini, marş zamanı döyüş texnikalarını, cəmləşmə rayonlarını, müdafiə məntəqələrini məhv etmək və susdurmaq, düşmənin arxa cəbhəsini və idarəetmə məntəqələrini tələfata uğratmaq üçün təyin edilib.
1968-ci ildən hazırlanmasına başlanılıb, 1976-cı ildə Sovet ordusunun sılahlanmasına qəbul edilib. Maksimal atəş məsafəsi 40. 000m-dir. Top müxtəlif hava və klimatik şərtlərdə istfadə oluna bilər (−50 °C-dən +50 °C-yə qədər). Hazırda bir çox ölkələrin, əsasən də keçmiş Sovet ölkələrinin ordularında mövcuddur. Topun uzunluğu səfər vəziyyətində 12920 mm, döyüş vəziyyətində 12300 mm-dir, lülə boyu hündürlüyü səfər vəziyyətində 2760 mm, yoldan hündürlüyü 475 mm, eni 2340 mm, təkərlərin diametri 1080 mm-dir.
Konstruksiyası
Top mərmi ilə gilizin ayrılıqda lülə kamerasına aparılması üçün yarımavtomatik çaxmaq və təpmə enerjisinin hidropnevmatik yığıcı sistemləri ilə təhciz olunmuşdur.
Hərəkət hissəsi yaylı birləşmiş və iki oxlu yedəklənəndir.
Döyuş sursatları
Topdan atəş xüsusi hazırlanmış, ayrılıqda mərmi və giliz doldurucusu ilə aparılır.
Mərmilər məqsədinə və dağıdıcı qabiliyyətinə görə müxtəlif tiplərə bölünür:
Qabaritləri
Top böyük ölçülərə malikdir: uzunluğu 12920mm yürüş və 12300mm döyüş vəziyyətində, lülə boyu hündürlük 2760mm yürüş vəziyyətində, yoldan hündürlüyü 475mm, gediş eni 2340mm, təkərlərin diametri 1080mm-dir.
Topun yedəyə alınıb aparılması üçün Kraz-255B, Kraz-260 (6x6) yük avtomaşınlarından və AT-T, ATC, ATC-59, MT-T tırtıllı artilleriya yedəkləyicilərindən istifadə olunur.
Silahlanmada
SSRİ-nin dağılması nəticəsində yaranmış müstəqil dövlətlərin silahlanmasında mövcuddur.
Adalar qövsü
250px|thumb|right|Adalar qövsü Adalar qövsü — əsasən bir-birinə yaxınlaşan iki tektonik plitə arasındakı sərhəd, paralel və yaxın olaraq yerləşdirilmiş, bir qövsdə düzülmüş, vulkan zəncirlərindən və bir çox adadan ibarət arxipelaq.
Adalar qovsünün maqmatizmi
Adalar qovsünə xas olan maqmatizm. Dərinlik novları və kənar dənizlərlə yanaşı, adalar qövsü fəal qitə kənarlarının tərkib hissəsidir. Bunlar üçün yüksək maqmatik və seysmik fəallıq, qeyri-bircins blok quruluşu, süxurların qələviliyinin strukturun arxa hissəsinə doğru artması, turş süxurların lokal inkişafı, əsasi və orta tərkibli süxurların isə geniş yayılması və terrigen turbiditlərlə sıx assosiasiya yaradan kalsiumlu qələvi və andezit vulkanizmin sahəvi inkişafı səciyyəvidir. Adalar qovsünün maqmatizmi dərinlik və ya mantiya mənşəli hesab olunur. Plitələr tektonikası nəzəriyyəsi baxımından maqmatizmin mənbəyi litosfer plitəsinin subduksiya prosesində mantiyaya gömülərək əriməsi (sürtünmə istiliyi təsirindən) kimi qəbul edilir. Ərimə hesabına subduksiya zonasının önündə kalsiumlu qələvi (və qabbro-plagioqranit) seriya süxurları — andezitlər, yüksək maqneziumlu andezitlər (boninitlər) və bazaltlar, kənarında isə şoşonit seriyası süxurları əmələ gəlir.
Adalar qövsünün metallogeniyası
Adalar qövsünün geodinamik şəraitinə xas olan metallogeniya. Bu tip strukturların metallogeniyasında aşağıdakı zonallıq müəyyən edilmişdir: 1) dərin su novuna və çökmə terrasa uyğun olan hiperbazit protruziyalarla, dərinsulu çökmələrlə, melanjla, olistostromlu və qlaukofanlı metamorfizmlə müşəyiət olunan toleit vulkanizm zonasının effuzivləri ilə əlaqədar olan mis-kolçedan yataqları; 2) keçmiş vulkanik qövslərin yerini göstərən kalsiumlu qələvi andezit-bazalt vulkanizmi və qabbro-plagioqranit intruzivləri (əsl adalar qövsü assosiyası) zonasına mis, polimetal (bəzən isə qızıllı) kolçedan minerallaşması səciyyəvidir. Onlara "kuroko" tipli stratiform yataqlar daha çox xasdır. Vulkanik qövslərin inkişafının ilkin mərhələsində əsasən kolçedan filizi, gec mərhələsində isə mis-porfir, bəzən isə mis-molibden filizi əmələ gəlir; 3) adalar qövsünün arxasında kənar dənizə uyğun gələn maqmatik törəmələr çox az olduğu terrigen çöküntütoplanma zonasının endogen minerallaşma baxımından demək olar ki, filizsiz olması; 4) tonalit-qranodiorit batolitlərinin inkişaf zonası üçün dəmir-mis skarn filizləşməsi və qızıl minerallaşması səciyyəvidir.
Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Kokal-du-Sul
Kokal do Sul — Braziliyanın Cənub regionunun Santa Katarina ştatında yerləşən bələdiyyədir. 2006-cı il məlumatlarına əsasən bələdiyyənin əhalisi 15074 nəfərdir. Ərazisi 71,210 кm²-dir. Əhalinin sıxlığı 211,7 nəfər/кm²-dir. Bələdiyyə 26 sentyabr 1991-ci ildə yaradılmışdır.
Əvilə
Əvilə — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
Əhalisi 572 nəfərdir.
Aeonium ciliatum
(Aeonium ciliatum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əvilə
Toponimiyası
Yerli əhalinin məlumatına görə, oykonim talış dilində "qıjı" və ya "ayıdöşəyi" bitkisinin adı olan "əvilə" sözündəndir. Tədqiqatçıların fikrincə, əvilə talış dilində "toplu, coxluq, cəmlik" mənalarını bildirir.
Həmçinin bax
Orand
Zövnə
Vov
Sors
Boğ-Boğa palçıq vulkanı
Boğboğa — Abşeron yarımadasında, Sabuncu Şəhər tipli qəsəbə.-nin qərbində palçıq vulkanı. Hündürlüyü 87 m. Palçıq vulkanları püskürərkən yer səthinə çıxan su, palçıq və qaz müxtəlif səslər çıxarır. Belə vulkanlar əhali arasında boğ-boğa və ya pilpilə adlandırılır. Boğboğa sözü vulkanın çıxardığı səsə muvafiq olaraq təqlidi təkrar xarakteri daşıyır.
Boğ-boğa palçıq vulkanı üçərində triqometrik məntəqə qurulmuş təpənin çirvəsini tutur. Təpə vulkan püskürmələrinin brekçiyadan təşkil olunmuşdur. Burada külli miqdarda qrifon vardır. Qrifonlardan axan qatı neftli sular qır örtüyü əmələ gətirir.