cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sergey Sirotkin
Formula-1: Sauber
10 oktyabr 2014-cü il tarixində Sirotkin Soçidə keçirilən Qran Pri yarışında cümə günü keçirilən məşqdə çıxış etdi. O, 22 tur vurdu və yarış nəticələrinə görə "Sauber" in baş pilotu - Adrian Sutilin arxasında 17- ci oldu.
FIA Formula-2
2015-ci ilin fevralında, Formula 1-də döyüş pilotu olmağı bacarmayan Sirotkin, GP2-ə keçidini açıqladı. "Rapax" komandası, ilə Silverstone-da ilk yarışını qazandı və mövsümdə dörd dəfə podimu ziyarət edərək, buna görə 139 bal ilə çempionatın bürünc mükafatçısı oldu.
2016-cı ildə bu seriyada çıxış etməyə davam edir, lakin komandası artıq "ART Grand Prix" idi. Bu mövsüm, Hunqarorinq və Hokenheimrinq yarışlarında iki qalibiyyət qazanıb və altı podium əlavə edib, 159 xal qazanmışdı və ötən ilin nəticəsini təkrarlayıb - fərdi yarışmada üçüncü yeri tutdu.
Formula-1: Renault və Williams
2016-cı ilin aprelində Sirotkin Renault Formula-1 komandasının test pilotu oldu. Sentyabr ayında Valensiyada köhnə Lotus komandasının avtomobilində testlər keçirdi, Soçi və San Paulu mərhələlərində üç sərbəst yürüşlərdən birində iştirak etdi. Rusiyalının fransız qrupu ilə əməkdaşlığı 2017-ci ildə də davam etdi: o, Renault-da test pilot mövqeyini saxlamağa davam etdi. Sirotkin, Rusiya, İspaniya, Avstriya və Malayziya Qran Prisinin sərbəst yürüşlərinin ilk sessiyalarında iştirak etdi. Mövsümün sonunda rus yarışçı Renaultun idarə heyətinin direktoru Siril Abitebul tərəfindən müsbət rəy aldı.
2017-ci ilin noyabr ayının sonunda Serqey Vilyams komandası üçün Əbu-Dabidə testlər keçirdi və 2018-ci il yanvarın 16-da Sirotkin 2018-ci il mövsümündə İngiltərə komandası üçün döyüş pilotu oldu.
Para
Para — Braziliyanın şimalında yerləşən ştat. Şimalda Amapa ştatı, Qayana və Surinam, şərqdə Maranyan və Tokantins, cənubda Matu-Qrosu, qərbdə Amazonas və Rorayma ştatları ilə sərhədlənir. Şimal-şərqdən Atlantik okean ilə sərhədlənir. İnzibati mərkəzi Belen şəhəridir.
Para sahəsinə görə Braziliyanın ikinci böyük ştatıdır.
Coğrafiyası
Ərazisinin böyük qismi düzənlikdən ibarətdir. Az bir qismi isə dağ çöllərinon payına düşür. Bu isə Qviana və Braziliya platosuna daxildir. Ən dayaz nöqtələrdə Amazon meşələri yayılmışdır.
Ərazisindən Tokantins çayı axır. Mövcud olan şəlalərin üzərində SES tikintisi planlaşdırır.
Tarixi
Portuqallar Paranı 1616-ci ildə koloniyalaşdırmışlar. XIX əsrin sonuna qədər ştat ərazisi istisadi baxımdan mənimsənilməmişdir.
İqtisadiyyat
İqtisafiyyatının əsası kənd tərərrüfatı və faydalı qazıntıların hasilatıdır. Ştatda Braziliya qozu, Kauçuk, Oduncaq hasil edilir. Üstəlik burada maniok, şəkər qamışı, qarğıdalı, lobya, çəltik, Tütün və Qara istiot yetişdirilir. Marajo adasında heyvandarlıq inkişaf etdirilmişdir. Tokantins çayı hövzəsində dağ bülluru hasil edilir. Ştat ərazisində dünyada ən böyük dəmir filizi ehtiyatı aşkarlanmışdır. Üstəlik zəngin qızıl etiyyatına sahibdir.
XIII İnnokenti
XIII İnnokenti (Latınca: Innocentius XIII; ) — Roma papası. Papalıq adı olaraq "İnnokenti" adını alan son Roma papası dır.
Bulbophyllum sarcophyllum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Riz
Riz— İranın Buşehr ostanının Cəm şəhristanının Riz bəxşində şəhər və onun mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 1,802 nəfər və 415 ailədən ibarət idi.
Keçikli
Keçikli – Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Zəngilan şəhər inzibati ərazi dairəsində kənd.
2020-ci il noyabr ayının 9-u Azərbaycan Silahlı qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Keçikli kəndi Əsgülüm dağının yamacındadır. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsi XIX əsrdə Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalından gəlmiş məmmədkərimli tirəsinə mənsub ailələr və Naxçıvanın Husulu kəndindən çıxmış ailələr tərəfindən dağda kecid yerində salınmışdır. Oykonim kecik (kecid) sözündən və -li mənsubluq şəkilçisindən düzəlmişdır. Bəzi tədqiqatçılar isə kəndin adını mənşəcə oğuz tayfalarından olan keçililərin adı ilə bağlayırlar.
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.
Ceyms Frensis Makbrayd
Ceyms Frensis Makbrayd  — Amerika botaniki.
Krunk PUA
Krunk (tərcümədə Leylək ) - Ermənistanda istehsal olunan pilotsuz uçuş aparatı. Ermənistanda ilk dəfə PUA layihəsinin həyata keçirilməsinə 2006-cı ildə başlanıb, daha sonra isə layihə A.Hamperyants adına Hərbi Aviasiya Universitetində davam etdirilib. 2009-cu ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri ilk “Krunk” tipli PUA-ları silahlanmaya qəbul edib. Ermənistan Silahlı Qüvvələri nisbətən böyük “Azniv”, “Krunk-25-1” və “Krunk-25-2” PUA-larına da sahibdir. “Krunk” ailəsi 3 modeldə istehsal edilir. “Krunk” PUA-ları İsrail Ordusunun silahlanmasında 80-ci illərdən etibarən mövcud olan, A, B və C seriyalarında istehsal edilən RQ-2 “Pioneer” PUA-larına bənzəyir. Bəzi mənbələrin məlumatına görə Krunk PUA-ları Serbiya ilə müştərək istehsal olunur.
Tarixi
Krunk PUA 2011-ci ildən istehsal edilir. “Krunk” PUA-ları İsrail Ordusunun silahlanmasında 80-ci illərdən etibarən mövcud olan, A, B və C seriyalarında 1986-cı ildən bəri istehsal edilən RQ-2 “Pioneer” PUA-larına bənzəyir. Onların Rusiyanın əlinə keçməsi tarixi təxminən 1990-cı ildə baş verib. “Krunk” PUA ailəsinin RQ-2 “Pioneer” PUA-ları ilə konstruksiya və TTX oxşarlığı kifayət qədərdir.
Krunk-25-1
"Krunk 25-1-2" PUA-sı optik alətlərlə yeni bir turel əldə edib. Quraşdırılan səsboğucu boruların isə böyük ehtimalla daha güclü mühərrikin tətbiq edilməsilə əlaqədar olduğu bildirilir. “Krunk 25-1” PUA-sı 3.8 metr uzunluğa, 4.32 m qanad açılımına malikdir və 20 kq faydalı yük daşıyır. Kreyser sürəti 110 km/s, maksimal sürəti 140 km/s, havada qalma müddəti 210 dəqiqəyə qədər, fəaliyyət radiusu 150 km, videosiqnalın komanda məntəqəsinə ötürülmə məsafəsi isə 100 km-dir. İşçi uçuş hündürlüyü 500-3000 metr, maksimum uçuş hündürlüyü 4000 metrdir.
Krunk-25-2
“Krunk 25-2” 15 kq faydalı yük daşıyır. Aparatın əsas parametrləri “Krunk 25-1” ilə çox yaxımdır: kreyser sürəti 110 km/s, maksimal sürəti 140 km/s, havada qalma müddəti 210 dəqiqədir. Fəaliyyət radiusu isə videosiqnalın ötürülməsi məsafəsinin 100 km-lik göstəricisinə qədər azaldılıb. İşçi uçuş hündürlüyü 500-3000 metr, maksimum uçuş hündürlüyü 3500 metrdir.
Azniv
“Azniv” PUA-sının qanad sonluqlarındakı fərqini nəzər almasaq, “Krunk-25-2” ilə eyni olduğunu iddia edə bilərik.
Döyüş tətbiqi
Azərbaycan Ordusunun 1-ci eşalon bölmələrinin əsgərləri istifadələrində olan atıcı və HHM silahları vasitəsi ilə 2015-2016-cı illər ərzində 20 ədəd, 2017-ci ildə 5 ədəd, 2018-ci il ərzində 4 ədəd, 2019-ci ilin aprelinə kimi 1 ədəd, yəni 5 ildən az müddətdə 30 ədəd Ermənistan PUA-nı məhv ediblər. 2015-2016-cı illərdə məhv edilən PUA-ların 2-si Krunk PUA olub. Bunların hər ikisi 2015-ci ilin avqust ayında cəbhədə vurulub. Bu PUA həmçinin Aprel döyüşlərində Ermənistan Ordusu tərəfindən aktiv şəkildə tətbiq edilib.
Əyripəncə
Əyripəncə (El pie varo) (həm də Əyripəncə oğlan kimi tanınır) — 1642-ci ildə İspaniya rəssamı Xose de Ribera tərəfindən yağlı boya ilə kətan üzərində çəkilmiş rəsm əsəridir. Neapolda çəkilmiş rəsm əsəri hazırda Parisdəki Luvr muzeyinin kolleksiyasında saxlanılır. Sənət tarixçisi Ellis Uoterhaus əsəri “Riberanın büün yaradıcılığını təfsir edən təcrübə daşı adlandırır.”
Flamand taciri tərəfindən sifariş edilmiş rəsmdə neapollu dilənçi oğlan təsvir edilmişdir; onun ayağı deformasiyalıdır. Oğlanın arxasında geniş və işıqlı peyzaj təsvir edilmişdir, nazik və köhnə geyimdə olan uşaq gülümsəyir, onun sol çiynində qoltuqağacı vardır. Əlində tutduğu kağızda latın dilində yazılmışdır: “DA MIHI ELEMOSINAM PROPTER AMOREM DEI”.
Tarixi
Rəsm Riberanın ən son və sərt əsərlərindən biridir. Rəng və ton kontrastı əsərin əsas xüsusiyyətlərindən biridir. İtaliya İntibah rəssamlarının və Flamand rəssamlarının kompozisiyalarını öyrənməsi və bütün həyatı boyu İtaliyada yaşamasına baxmayaraq o, İspaniya rəssamlarının realist stilindən təsirlənmişdir.
Karravacco tərəfindən yaradılan və sonradan Neapolda realist stilin ən sadiq davamçısı olan Ribera tərəfindən izlənən motiv, sözsüz ki, incəsənətdə aşağı sinifin həyat səhnələrinə marağın törəməsidir.
Aqlaiya
—  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Almaniyanın Federal Kansleri
Federal kansler – Almaniya Federativ Respublikasında hökumət başçısı.
Tarix
Federal kansleri vəzifəsi 1949-cu ildən mövcuddur. İlk Federal kansleri Konrad Adenauer olub. Bu günə kimi Federal Kansleri kürsüsünə yalnız Xristian-Demokratik Birliyinin (CDU) və ya Almaniya Sosial Demokrat Partiyasının (SPD) namizədləri seçilmişdir.
Kapella
Eyni zamanda Alfa Arabaçı (α Aur) olaraq da adlandırılan Kapella Arabaçı bürcündə ən parlaq, gecə səmasında altıncı ən parlaq və səmanın şimal yarımkürəsində Arktur və Veqadan sonra ən parlaq üçüncü ulduzdur. Veqa- Şimal yarımkürəsinin qış göyündə gözə çarpan bir ulduzdur.
Kapella sistemi Günəşdən yalnız 42,8 işıq ili (13,1 pk) uzaqlıqdadır. Kapella dünya göyündə, adi gözlə görülə bilən ən parlaq 10 ulduzdan biridir. O qədər parlaqdır ki, təxminən 42 işıq ili uzaqlıqda olmasına baxmayaraq, böyük şəhərlərdə atmosfer çirkliliyi altında belə rahatlıqla görülə bilir.
Adi gözlə tək bir ulduz kimi görünsə də, Kapella əslində dörd ulduzlu bir sistemdir. İlk cüt iki parlaq sarı nəhəng ulduzdan ibarətdir və hər ikisi də Günəşdən 2.5 dəfə böyükdür. Kapella Aa, K spektral sinfinə aid daha soyuq və daha işıqlı ulduzdur. Günəşin parlaqlığından 78.7 ± 4.2 dəfə və radiusundan isə 11.98 ± 0.57 dəfə böyükdür.
Yaşlanmaqda olan qırmızı ulduz, nüvəsindəki karbon, oksigen, heliumu əridir. Ab bir az daha kiçik və daha isti və spektral sinif G1III; Günəşin parlaqlığından 72.7 ± 3.6 dəfə, radiusundan 8.83 ± 0.33 dəfə böyükdür. Hertzsprung boşluğu olaraq qısaca təkamül mərhələsindədir və genişləndikcə qırmızı bir nəhəng halına çevrilər. Kapella sistemi, səmadakı Rentgen şüalarının ən parlaq qaynaqlarından biridir.
Adi gözlə səmada gördüyümüz bir çox ulduz kimi Kapella da əslində tək bir ulduz deyil. Bir-biri ətrafında dolanan iki parlaq sarı ulduzdan ibarətdir. Yerdən çox parlaq olaraq görə bilməyimizin səbəbi, bu iki ulduzun ortaq şüa gücüdür. Əgər tək bir ulduz olsaydı, bu qədər parlaq görünməyəcəkdi. Təbii, hər şey bu iki ulduzla məhdud deyil.
Sistemin əsas hissəsini meydana gətirən iki parlaq ulduz, Kapella Aa və Kapella Ab olaraq adlandırırlar. Aa ulduzu, Günəşdən 2.7 dəfə böyük kütləyə və 78 dəfə çox işıqlandırma gücünə malikdir. Bir az daha kiçik olan Ab isə, təxminən 2.5 Günəş kütləsinə malikdir və Günəşdən 77 dəfə parlaqdır. Ulduzlar bir-birlərinin ətrafında 100 milyon km-lik məsafədə, 104 gün davam edən bir orbit periodunda dolanırlar.
Hər iki ulduzun da təxminən 500 milyon yaşında olduğu hesablanır. Yaşları və kütlələri göz qarşısında saxlanıldığında, ulduzların ikisinin də yavaş-yavaş qırmızı nəhəng mərhələsinə çevrilməktə olduqlarını söyləyə bilərik. Onsuz da anakol mərhələsində parlaq ağ işıq saçması lazım olan iki ulduzun işığı da sarıya çevrilməyə başlamış vəziyyətdədir. Bu da, önümüzdəki bir neçə yüz milyon il içində ulduzların qırmızı nəhəngə çevriləcəyi və 500 milyon il içində xarici laylarını kosmosa saçıb bir ağ cırtdan olaraq öləcəklərini göstərir.
Hər şeyin bu iki ulduzla məhdud olmadığını demişdik. Çünki bir cüt ulduz sistemi deyil, dördlü bir ulduz sistemidir. Bu iki böyük parlaq ulduzun təxminən 1.5 trilyon kilometr uzağında bir orbitdə dolanan başqa bir ulduz cütlükləri daha vardır. Bu iki ulduz, bir-birinin ətrafında dolanan bir qırmızı cırtdan cütüdür və Kapella Hα ilə Kapella Hβ olaraq adlandırırlar.
Kapella Hα, Günəşin% 30-u qədər kütləyə və yarısı qədər (700 min km) diametrə malikdir. Kapella Hβ isə çox daha kiçik, Günəşin yalnız 10 %-i kütləyə və dörddə biri (350 min km) diametrə malikdir. Bir-birlərindən təqribən 7 milyard km uzaqda, yüzlərlə il davam edən bir orbit periodunda dolanırlar.
Müşahidəsi
Görünən ulduz ölçüsü +0.08 olan Kapella Arabaçı qrupulduzundakı ən parlaq ulduzdur, gecə göy üzündəki ən altıncı ən parlaq ulduz, şimal səma yarımkürədəki (Arktur və Vega'dan sonra) ən parlaq üçüncü ulduz və dördüncü ən parlaq 40 ° şimal paralelində adi gözlə görünür. Sarı rəng, bir teleskop ilə gün ışığı müşahidəsinə daha diqqətə çarpan olmasına baxmayaraq, mavi səmaya qarşı kontrast səbəbiylə zəngin bir sarımtıl-ağ rəng olaraq görünür.
Kapella şimal səma qütbünə digər birinci ulduz ölçüsünə malik ulduzlardan daha yaxındır. Onun şimal meyli belə ki, 44 °Cənub enində əslində görünmür — bura cənubi Yeni Zelandiya, Argentina və Falkland Adaları kimi bilinən Çili də daxildir. Orion Kemeri və Polaris arasında görülə bilən Kapella dekabr ayının ilk günlərində gecə yarısı gecə səmasında ən yüksək mövqedədir və şimal yarımkürəsində qış göyünün diqqətə çarpan bir ulduzu olaraq görülər.
Kapellanın bir neçə dərəcə cənub-qərbində, Epsilon, Zeta və Eta Arabaçı adlı üç ulduzdan ibarətdir. Bunların ikisi "The Kids" və ya Haedi olaraq tanınır. Dörd dənəsi səmada tanış bir naxış və ya asterizm təşkil edir.
Komponentlər
Kapella'nın bir neçə dəqiqə içində bir neçə ulduz olur və bəziləri müxtəlif çoxlu ulduz kataloglarında qoşa olaraq sadalanır. Washington Cüt Ulduz kataloqunda A, B, C, D, E, F, G, H, I, L, M, N, O, P, Q və R komponentlərini göstərilir A isə çılpaq-gözlü ulduzdur. Çoxu yalnız bir xətt üzrə, ancaq qırmızı cırtdanların H və L yaxın vahidi, parlaq A komponenti ilə eyni məsafədədir və onunla birlikdə kosmosda hərəkət edir. Kapella A-nın özü, hər iki nəhəngi olan Aa və Ab komponentlərinə sahib bir spektroskopik qoşa ulduzdur. Nəhənglərin hər bir cütü 723″ ilə qırmızı cırtdanlardan ayrılır.
Parlaq İkili
Kapella A, hər 104 gündə bir təxminən 100 milyon km-lik bir məsafəylə orbitdə hesablanan iki sarı təkamül keçirmiş ulduzdan ibarətdir. Cüt Yerdən görüldüyü kimi bir ulduz digərinin önünə keçə bilməyən tutulmayan qoşa ulduzdur. Ulduzlar Roş boşluğunu doldurulması üçün bir-birlərinə kifayət qədər yaxın deyillər və ilkin maddə mübadiləsi üçün əsas ulduz qırmızı nəhəng mərhələsində olmalıdır.
Müasir konvensiya, soyuq ulduzu Aa komponenti kimi təyin edir və onun spektral sinfi adətən G2 və K0 arasında dəyişir İsti ikinci ulduz Ab-nin müxtəlif növ spektral növləri gec (soyuq) F və ya erkən (isti) G kimi təyin edilir. İki ulduzun MK spektral növləri bir neçə dəfə ölçülmüş və hər iki ulduz ardıcıl olaraq III işıqlıq sinfinə məxsus nəhəng ulduz olduğunu göstərir.
İki komponentli ulduzların fərdi görünən ulduz ölçüləri bir başa ölçülə bilməz, ancaq onların nisbi parlaqlıqları müxtəlif dalğa uzunluqlarında ölçülmüşdür. Görünən işıq spektrində ikinci isti komponentlə birlikdə olduqca bərabər parlaqlığa sahibdirlər. 2016-cı ildə iki ulduz arasındakı ulduz ölçüsü fərq 700 nm-lik dalğa uzunluğunda xətası 0,00 ± 0,1 olardı.
İki ulduzun fiziki xüsusiyyətləri yüksək dəqiqliyi təyin oluna bilər. Kütlələr birbaşa orbital məhlulları törədilmiş olub Aa 2.5687 ± 0.0074 M☉ və Ab 2.4828 ± 0.0067 M beinqdır. Onların bucaq yarıdiametrləri birbaşa ölçülmüşdür; Çox doğru məsafə ilə birləşməsi halında, sırasıyla Aa və Ab üçün 11.98 ± 0.57 R "və 8.83 ± 0.33 R" verir. Səth istilikləri, müşahidə və sintetik spektrlərinin müqayisəsi, bucaq diametrləri və parlaklıklarının birbaşa ölçülməsi, müşahidə rəng indekslərine görə kalibrləmə və yüksək keyfiyyətli spektrlərinin sökülməsiylə hesablanar. Bu dörd üsulun ağırlandırılmış ortalaması, Aa üçün 4.970 ± 50 K və Ab üçün 5.730 ± 60'dır. Onların bolometrik parlaqlıqları, görünən böyüklükləri və bolometrik düzəltməyə ən yaxşı şəkildə çıxarılır, ancaq ulduzların istilikləri və yarıdiametrləri hesablanaraq təsdiqlənir. Aa, Günəşlə 78.7 ± 4.2 qat daha parlaq və 72.7 ± 3.6 qat daha parlaq, bu səbəblə ana komponent olaraq təyin olunan ulduz, bütün dalğa boyları göz önünə alındığında daha parlaq, ancaq vizual dalğa boylarında bir az daha az parlaqdır.
Hər ulduzun dönmə periodu, spektral xətlərinin doppler sürüşmələrindəki periodik dəyişmələri müşahidə ilə ölçülə bilər. İki ulduzun mütləq dönmə sürətləri meyllərini, dönmə vaxtlarından və ölçülərindən bilinməkdədir, ancaq spektral xətlərin doppler genişlənməsi istifadə ölçülən əks etdirilən ekvatoryal dönmə sürətləri standart bir tədbirdir. Kapella Aa, saniyədə 4,1 ± 0,4 km-lik bir fırlanma sürəti, bir dönüşü başa çatdırmaq üçün 104 ± 3 gün alarkən, Kapella Ab saniyədə 35,0 ± 0,5 km-çox daha sürətli qaytarır və yalnız 8,5 ± 0,2 gün içində tam bir dönüş həyata keçirir. Rotasyonel dayandırma, nəhənglər halında genişləndikcə bütün ulduzlarda meydana gəlir və ikitərəfli ulduzlar da nizamlı olaraq dayanar. Nəzəriyyə, sürətli bir şəkildə dönən ana serialın başlanğıc nöqtəsindən daha sürətli dönməsi lazım oldması, Kapella Aa, orbit dövrə dönük olaraq tutana qədər yavaşladı.
İnkişaf və Son
Kapella Aa və Ab yüksək işıldama gücünə sahib iki nəhəng ulduzdur. Belə böyük kütləli ulduzların ətrafında həyat saxlamaq planetlərin meydana gəlmə imkanı olduqca aşağıdır və meydana gəlməsi nadir də olsa mümkün olan planetlər ulduzlardan yayılan sıx ulduz küləkləri və radiasiya səbəbiylə bildiyimiz növdə həyata düşmən bir mühitdə iştirak alacaqlar.
Cücə ulduzlardan Kapella Hb çox aşağı kütləsi səbəbiylə həyata ev sahibliyi etməkdən uzaq bir ulduzdur. Çünki, bu həyat qurşağı (habitable zone) ulduza çox yaxındır və təhlükəli kütlə addımları səbəbiylə planet üzərindəki həyat təhdid altındadır.
Kapella Ha isə, bu sistemdəki həyata ən əlverişli planet olaraq xarakterizə edilə bilər. HA-nın orbitində ola biləcək kontinental bir planet əgər həyat qurşağında iştirak edirsə, dost canlısı bir mühitdə həyat inkişafının mümkün olmaması üçün heç bir səbəb yoxdur. Ancaq indiyə qədər bu sistemdə heç bir planetə rastlanılmayıb. Bu vəziyyət, olmayacağı mənasını əlbəttə gəlmir. Uzaq olmayan bir gələcəkdə sistemdə bir planet kəşf edilə bilər.
Jurnalistlərin Həmkarlar İttifaqı
Jurnalistlərin Həmkarlar İttifaqı və ya qısaca JuHİ — Azərbaycan jurnalistlərinin həmkarlar ittifaqı təşkilatıdır. 1997-ci ildə bir qrup peşəkar jurnalistlər tərəfindən yaradılmışdır. Hal-hazırda müxtəlif beynəlxalq təşkilatların, Beynəlxalq Jurnalistlər Federasiyası, IFEX, Türkiyə Qəzetəçilər Federasiyasının üzvüdür.
Məqsədi və fəaliyyət istiqamətləri
JuHİ-nin əsas məqsədi kütləvi informasiya vasitələrində fəaliyyət göstərən jurnalistlərin, media ştatının sosial, iqtisadi və əmək hüquqlarını qorumaqdır.
Bundan əlavə təşkilat Azərbaycanda söz və mətbuat azadlığının qorunması, inkişaf etdirilməsi yönündə fəaliyyət göstərir; buna nail olmaq üçün qurum müxtəlif seminarlar, konfranslar keçirir, lazım olduğu zaman proseslərə müdaxilə edir; rüblük və illik hesabatlar hazırlayıb yaymaqla ölkədə jurnalistlərin və söz azadlığının durumuna dair ictimai rəyi formalaşdırır.
JuHİ məqsədinə çatmaq üçün istər hökumət, istərsə də qeyri-hökumət qurumları ilə iş birliyi edir.
Təşkilat 1998-ci ildən etibarən Azərbaycandakı ABŞ və Britaniya səfirliyinin, Açıq Cəmiyyət İnstitutu-Yardım Fondunun (Soros Fondu), “Avrasiya” Fondunun, Azərbaycan QHT Şurasının və KİVDF-nin maliyyə yardımı ilə 20-yə yaxın layihə həyata keçirərək Azərbaycanda söz azadlığının inkişafına ciddi töhfələr verib.
2010-cu ilin fevral ayından etibarən JuHİ Beynəlxalq Jurnalistlər Federasiyasının təşkilati dəstəyi, Avropa Komissiyasının maliyyə yardımı ilə qlobal media təşəbbüsü olan "Etik Jurnalistika Təşəbbüsləri" layihəsini Azərbaycanda reallaşdırır.
Beynəlxalq əlaqələri
JuHİ söz və mətbuat azadlığının təmin olunması istiqamətində işini üç nüfuzlu beynəlxalq jurnalist təşkilatı ilə qurmuşdur:
Ölkədaxili fəaliyyət
JuHİ hal-hazırda daxili strukturlarını möhkəmləndirmək, regionlarda ilk təşkilatlar qurmaq, həmçinin, azad, müstəqil həmkarlar ittifaqı quruculuğu sahəsində təcrübəni, məlumatları yaymaqla məşğuldur.
Təşkilat Azərbaycan Mətbuat Şurasının qurucu üzvlərindəndir. JuHİ sədri Müşfiq Ələsgərli hal-hazırda Mətbuat Şurası (MŞ) İdarə Heyətinin üzvü, MŞ sədrinin müavinidir. Bundan əlavə JuHİ sədri Azərbaycan Prezidenti yanında Kütləvi İnformasiya Vasitələrinə Dövlət Dəstəyi Fondununun (KİVDF) Müşahidə Şurasında təmsil olunur.
JuHİ ölkə daxilində öz fəaliyyətini aşağıdakı QHT-lərlə vaxtaşırı işbirliyində qurur:
Səədabad
Səədabad— İranın Buşehr ostanının Dəştistan şəhristanının Səədabad bəxşində şəhər və onun mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 7,119 nəfər və 1,588 ailədən ibarət idi.
Ana Vətən (Kiyev)
Ana Vətən heykəli — Ukraynanın paytaxtı Kiyevdə yerləşən İkinci Dünya müharibəsinin xatirəsinə inşa edilən heykəl. Heykəltəraş Yevgeni Vuçetiç və quruluşçu rəssam Vasili Boroday tərəfindən hazırlanan heykəl paslanmaz poladdan istehsal olunmuşdur. Əlindəki 16 metrlik qılınc ilə birlikdə ümumi hündürlüyü 102 metr, çəkisi 560 tondur. Heykəlin sağ əlindəki qılıncın ağırlığı 9 tondur. Sol əldə 13x8 metr enində, üzərində Sovet Sosialist Respublikalar İttifaqı gerbinin yer aldığı bir qalxan vardır.
Abidə Kiyevdə yer alan İkinci Dünya Müharibəsində Ukrayna Tarixi Muzeyinin bir hissəsində yerləşir.
Dizayn və tikintisi
SSRİ-də bu böyüklükdə polad heykəl ilk dəfə qoyulub. Texnoloji dizayn və montaj, Paris Kommunası adını daşıyan Kiyev zavodunun mütəxəssisləri tərəfindən, Paton Elektrik Qaynaq İnstitutunun paslanmaz polad kadrların ayrı-ayrı bloklarda, 25-30 ton ağırlığında hissələrdə irəli gəlməsinə yönəlik təklifləri nəzərə alınaraq həyata keçirilib.
Başlanğıcda abidənin qızılla örtülməsi nəzərdə tutulurdu, lakin daha sonra bu fikir rədd edildi. Heykəlin polad örtüyü Paton Elektrik Qaynaq İnstitutu mütəxəssisləri tərəfindən 50x50 sm və 1,5 mm qalınlığındakı təbəqələrdən qaynaqlanmışdır. Tikişlərin ümumi uzunluğu təxminən 30 km idi.
Heykəli xüsusi olaraq inşa edilmiş yüz metrlik bir kranla topladılar, iş tamamlandıqdan sonra kran sökülüb. Bütün quruluş strukturlarının vəziyyətini izləmək üçün, sıx geodeziya alət araşdırmaları rejimi yaradılıb.
Nauru
Nauru (nauru. Naoero; ing. Nauru) və ya rəsmi adı ilə Nauru Respublikası (nauru. Repubrikin Naoero; ing. Republic of Nauru) — Sakit okeanda Okeaniya regionunda ada-dövlət. Ölkə köhnədən Pleasant Adası olaraq da bilinir. Nauru Mikroneziyada yerləşən mikrodövətdir. Ada-dövətin ən yaxın qonşusu 300 km şərqdə Kiribatinin Banaba adasıdır. Nauru Tuvaludan şimal-qərbdə, Solomon Adalarından 1300 km şimal-şərqdə, Papua Yeni Qvineyadan şərq və şimal-şərqdə, Mikroneziya Federativ Ştatlarından cənub-şərqdə, Marşal Adalarından isə cənubda yerləşir. İnzibati mərkəzi Yaren, ümumi sahəsi 21 kvadrat kilometr, əhalisinin sayı 11 min nəfərdir. Nauru dünyada ən kiçik müstəqil respublika, ən kiçik ada-dövlət, Avropadan kənarda ən kiçik dövlət və rəsmi paytaxtı olmayan dövlətdir. Bu ölkə həm də Vatikan və Tuvaludan sonra ən əhaliyə malik dövlətdir.
Nauru ilk olaraq ən az 3000 il əvvəl Mikroneziya və Polineziyalılar tərəfindən məskunlaşma yeri olaraq istifadə edilmişdir. Keçmişdə Nauru üzərində 12 qəbilə var idi və indi rəsmi bayraqlarındakı 12 bucaqlı ulduz da bu qəbilələri təmsil edir.
Nauru iqtisadiyyatı, 1980-ci illərin əvvəllərində yüksəlmişdir. Nauru'da dəniz quşlarının nəcislərində ibarət guano ehtiyatları mövcuddur və bu ehtiyatlar fosfat və kalium baxımından zəngindir. Nauru iqtisadiyyatı bu guano ehtiyatlarına bağlıdır. Əhəmiyyətli ehtiyaclar idxal edilir. Kiçik ölçülü mədənçilik hələ Nauru fosfat Şirkəti olaraq bilinən RONPhos tərəfindən edilməkdədir.
Coğrafiyası
Nauru Sakit Okean ın cənub-qərbində oval formalı adadır, sahəsi 21 kvadrat kilometrdir.Ekvator xətti ndən 42 kilometr (26 mil) cənubda yerləşir.Ada mərcan rifi ilə əhatə olunub hansıki adada bir dəniz limanının yaradılmasına imkan vermir.Buna baxmayaraq rifdə olan kanallar vasitəsiylə kiçik qayıqlarla adaya getmək mümkündür.Adada ən yüksək nöqtə Command Ridge adlanır və dəniz səviyyəsindən 71 metr hündürlükdədir.
İnzibati ərazi bölgüsü
Nauru 14 inzibati bölgəyə bölünür. Ən çox əhalisi olan Denigomodu bölgəsidir (1,804 nəfər).
Əhalisi
Naurunun qarışıq əhalisi naurululardan (58%) ibarətdir. Əhalinin 26 %-i digər  Okeaniya  adalarından gəlmişdir, çinli  və  avropalılar  hər  biri  8 %  təşkil  edirlər.
Din
Ölkədə rəsmi din Xristian dinidir. Xristianların 3-də 2-si Protestant, qalanı isə Katolikdir. Bundan başqa Naurunun 8 %-i Buddist, 2 %-i isə müsəlmandır.
Şəkillər
thumb|261x261px|Nauru Anibar körfəzi thumb|260x260px|Nauru Parlament binası
Krasnov xədicəgülü
-  cinsinə aid bitki növü.
Maranyan
Maranyan (Maranhão) — Braziliyanın şimal-şərqində yerləşən ştat. Qərbdə Para, cənubda Tokantins, şərqdən Piaui ştatı ilə əhatələnir. Şimal sahillərini Atlantik okeanın suları yuyur. Ştatın inzibati mərkəzi San-Luis.
Maranyan ştatının San-Markus körfəzi sahilində Alkantara konmodromu yerləşir.
Coğrafiya
İqlimi olduqca rütubətlidir. İki mövsüm müşahidə edilir.
Dəniz limanları — San-Luis, İkatu.
Tarixi
Sonrakı dövrlərdə bölgəni tez-tez fransız piratlar ziyarət edirdilər. Onlar yerli hinduları inandırmağa çalışırdılar ki, onlar portuqal işğallarının qarşısını almaq məqsədi ilə onlara yardım edəcəklər. Ancaq 1615-ci ildə San-Luis körfəzi portuqalların əlinə keçmişdir. Bununla da frsnsızlar bölgəni tərk etməli olurlar.
İnzibati bölgü
Ştat 5 mezoregiona və 21 mikroregiona bölünür. Ştatda 217 munisipalitet var.
İqtisadiyyat
İqtisadiyyatının əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir. Burada pambıq, şəkər qamışı, kofe və kakao yetişdirilir.
Maranyanın Braziliyanın ən kadıb ştatlarınfan hesab edilməsinə baxmayaraq iqtisadi inkişaf yüksəkdir. Ştat əsrarəngiz təbiəti ilə seçildiyindən turistəri özünə cəlb edir
Altqrup
Əgər G qrupunun hər hansı H kompleksi qrup əmələ gətirərsə, onda o G qrupunun altqrupu adlanir.
Məsələn, Tam ədədlər çoxluğu toplama əməlinə gorə qrup əmələ gətirir. Həmçinin cüt ədədlər çoxluğu da toplamaya nəzərən qrup əmələ gətirdiyindən cut ədədlər tam ədədlərin altqrupunu təskil edir.
Qrupun kompleksi onun elementlərindən düzəldilmiş ixtiyari çoxluqdur.
Skype
Skype — Estoniyada yaranan səsli və görüntülü danışmağa imkan verən kompüter proqramı.
Skype-da anonimlik
Daim Skype-da anonimliyin təmin olunması məsələsi istifadəçilər müzakirə olunur. Buna görə də Skype-dan istifadə zamanı anonimliyi qorumaq üçün GPass-dan istifadə olunur.
Əlirza xan Qovanlı-Qacar
Əlirza xan Qovanlı-Qacar — Qacarlar dövlətinin ədliyyə naziri.
Həyatı
Əlirzа хаn 1825-ci ildə Tehran şəhərində dоğulmuşdu. Mükəmməl аilə təlim-tərbiyəsi, təhsili аlmışdı. 1869-cu ildə Əzdülmülk, Nаibəssəltənə ləqəblərini dаşıyırdı. 1855-ci ildə sаrаydа yаşаyаn qаcаr övlаdlаrının təlim-tərbiyəsi ilə məşğul idi. 1871-ci ildə Mаzаndаrаn əyаlətinin vаlisi оlmuşdu. Həmin vахdаn Qacar еlinin еlхаnı idi.
Əlirzа хаn 1875-ci ildə Qacarlar dövlətinin ədliyyə vəziri vəzifəsinə təyin еdilmişdi. 1905-ci il inqilаbındа ruhаnilərlə sаrаy аrаsındа bаş vеrən diаlоqdа аrаçı idi.
Əlirzа хаn İrаnın böyüк mülkədаrlаrındаn sаyılırdı. 1896-cı ildə оnun sərvəti 730 min tüməndən ibаrət idi. İldə оnun gəliri 45 min 200 tümən təşkil еdirdi.
Əlirzа хаn Əhməd şаh Qоvаnlı-Qаcаrın rеgеnti, hаmisi idi.
Əlirzа хаn 22 sеntyаbr 1910-cu ildə vəfаt еdib.
Ailəsi
Əlirzа хаnın Аbbаsqulu хаn, Mustаfаqulu хаn, Məhəmməd хаn, İsа хаn, Sülеymаn хаn аdlı оğullаrı, Tаcəddövlə хаnım, Sururəssəltənə хаnım, Əfkаməddövlə хаnım, Məryəm хаnım, Ərfəəddövlə хаnım аdlı qızlаrı vаrdı.
Xarici keçidlər
http://www.royalark.net/Persia/qajar31.htm
Adi xramulya
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Xarakterik morfoloji əlamətləri
Uzunluğu 50.0 sm-ə, kütləsi 1.5 kq-a qədər olur. Cinsi dimorfizmi zəif inkişaf etmişdir.
Yaşayış yeri və həyat tərzi
Ömrün uzunluğu orta hesabla 6-7 il olur, 2-3 yaşlarında cinsi yetkinliyə çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklindədir. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur.
Yayılması
Azərbaycanda 3 növlə (C.capoeta, C.sevangi, C.gracilis) təmsil olunmuşdur. Yarımnövləri yoxdur. Azərbaycanda Kür çayında və onun qollarında yayılmışdır.
Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Çoxalma kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü hissə-hissə tökür. Kürüləmə suyun temperaturu 17.00 – 20.0 0C olduqda may ayının əvvəllərindən iyun ayının sonlarına qədər baş verir. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Birdəfəlik reproduksiyanın sayı orta hesabla 20335 ədədə qədərdir. Reproduktivliyin periodu cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra hər il. Generasiyaların sayı, orta ömrün uzunluğundan asılı olaraq 4-5 dəfə olur.
Limit faktorları
Su hövzələrinin çirklənməsi, təbii kürüləmə yerlərinin sıradan çıxması və digər antropogen faktorlar.
Rasionu
Əsasən bitki mənşəli qidalarla və yosunlarla qidalanır, özləri isə digər yırtıcı balıqların qidasını təşkil edir. Göy, yaşıl və qonur yosunlarla, su bitkilərilə, detritlə qidalanır.
İnsan həyatına təsiri
Əmtəə keyfiyyətlidir. Az miqdarda həvəskar balıqçılar tərəfindən ovlanır. Ziyanvericilik xüsusiyyətləri yoxdur.
Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir. Su hövzələrinin çirkləndirilməsinin, çay yataqlarının qazılmasının, dəyişdirilməsinin qarşısı alınmalıdır.
Şəbankarə (şəhər)
Şəbankarə— İranın Buşehr ostanının Dəştistan şəhristanının Şəbankarə bəxşində şəhər və onun mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 6,975 nəfər və 1,459 ailədən ibarət idi.
Zərbəli Səmədov
Zərbəli Mirzağa oğlu Səmədov — Azərbaycan SSR əməkdar müəllimi (1960), Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1968).
Həyatı
Zərbəli Mirzağa oğlu Səmədov 1 yanvar 1908-ci ildə Bakı şəhərində doğulmuşdur.
Bakıda pedaqoji məktəbi (1927) və V.İ.Lenin adına Azərbaycan Pedaqoji İnstitutunun dil-ədəbiyyat fakültəsini (1941) bitirmişdir. 1929 ildən Bakı məktəblərində (1945-ci ildən ömrünün sonunadək Qırmızı Əmək Bayrağı ordenli 190 nömrəli orta məktəbdə) Azərbaycan dili və ədəbiyyat müəllimi işləmişdir. Rus məktəblərinin 9-cu sinifləri üçün "Azərbaycan dili" dərsliyinin (1958 – 1978), "Rusca – azərbaycanca danışıq kitabı"nın (1964, 1969), "8-ci sinifdə ədəbiyyat dərsləri" metodik vəsaitinin (1971) müəlliflərindən biridir.
Lenin ordeni, 2 "Şərəf nişanı" ordeni və medallarda təltif olunmuşdur.
Zərbəli Mirzağa oğlu Səmədov 4 oktyabr 1979-cu ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.
Mərənd
Mərənd — İranın Doğu Azərbaycan Bölgəsi nda şəhər, Mərənd şəhristanı nın inzibati mərkəzi. Təbrizin şimal-qərbində yerləşir.
Mərənd Şərqi Azərbaycan ostanının iri şəhərlərindən biridir. Şəhər ostanın şimal hissəsində yerləşir. Bağlı-bağatlı, saf suyu və havası, məhsuldar torpağı olan yerdir. Bu şəhər cənubdan Təbrizlə, şimaldan Zunuz, Ələmdar və Culfa vasitəsilə Araz la, qərbdən Xoy və Maku ilə, şərqdən isə Əhər şəhəri (Qaradağ mahalı) ilə həmsərhəddir.
Təbii iqlim şəraitinə görə Mərəndin ərazisinin 2/3 hissəsi qeyri-hamardır. Mərənd dəniz səviyyəsindən 1300-1400 metr yüksəklikdədir. Təbrizlə Mərənd arasındakı məsafə 71 km, Culfa (NMR) ilə isə 60 km-dir. Mərənd tranzit yolu üzərində yerləşir. Təbriz-Culfa dəmir yolu və Təbrizdən Avropa ya gedən yollar Mərənddən keçir.
Mərəndi hər tərəfdən böyüklü kiçikli dağ silsilələri əhatə edir. Mərəndin dağları içərisində Mişov dağı öz coğrafi mövqeyi, zənginliyi və təbiətinin rəngarəngliyi ilə fərqlənir. Mərəndlə Urmu gölü və Şəbüstər arasında yerləşən bu dağ Mərəndə gələnləri başından heç vaxt qarı əskik olmayan zirvəsi ilə salamlayır. Təbriz dən Culfaya və Avropaya gedən yollar Mişov dağının ətəyindən keçir. Mişov dağının ətəyində yerləşən Yam yaylağı saf suyu və havası ilə əvəzsiz müalicə ocağıdır.
Mərəndin ərazisini əhatə edən başlıca çaylar Sellisu, Zilbir, Zunuz çay, Sınıq çay, Qaraçay və Ələmdar çaydır. Mərənd müalicəvi bulaqlarla da zəngindir. Mənbəyini Mişov dağından alan Bəysuyu mineral maddələrinə və müalicəvi əhəmiyyətinə görə daha qiymətlidir. Mərənddə havanın hərarəti yayda 38 dərəcədən (dağ ətəyində 10 dərəcədən) yuxarı qalxmır.
Tarixi
Həmişə gözü başqalarının torpağında olan ermənilər Mərənd şəhərini də özününküləşdirməyə çalışır, buranın qədim erməni diyarı olduğunu iddia edirlər. Erməni tarix kitablarında göstərilir ki, guya Mərənd şəhəri "Marya" adlı bir erməni-xristian qızın sifarişi ilə salındığından onu adını daşımış, daha sonralar isə söz Mərənd şəklində işlədilməyə başlamışdır. Halbuki şəhərin hələ Midiya dövləti zamanından mövcudluğu tarixi mənbələrdə qeyd edilir. Erməni müəllifləri həyasızcasına iddia edirlər ki, guya şəhərin mərkəzində yerləşən Mərənd Cümə məscidi qədim erməni məbədidir.
Mərəndin adı yunan mənbələrində eramızdan əvvəl II əsrdə çəkilir və burada yaşayış məntəqəsi olduğu qeyd edilir. Tarixi mənbələrin verdiyi məlumata görə Mərənd şəhəri madayların hakimiyyəti dövründə br müddət mühüm inzibati mərkəz kimi istifadə edilmişdir.
Mərənd Azərbaycanın milli qəhrəmanı Babəkin başçılığı altında yadelli zülmünə qarşı hərəkatda da mühüm mövqe tutmuş, mübarizənin mühüm ocaqlarından biri olmuşdur. Mərəndin o zamankı şəhər hakimi Məhəmməd Rəvadi Babəkin yaxın silahdaşlarından biri olmuşdur. Rəvvadilər dövlətinin süqutundan sonra Mərənd çoxlu yadelli hücumlarına və talanlara məruz qalır. Öz əvvəlik şöhrətini itirdiyindən mənbələrdə şəhərin adı çox gec-gec çəkilir.
Patrik Klüvert
Patrik Stefan Klüvert (və ya Patrik Klayvert) – Niderland futbolçusu.
Həyatı
Patrik Stefan Klüvert 1976-cı ildə Hollandiyanın Amsterdam şəhərində anadan olub. Hücumçudur. Futbolçu karyerasına 1994-cü ildə Ayaks klubunda başlayıb. 1997-ci ilə qədər bu klubun şərəfini qoruyub. Ayaks klubunun heyətində çıxdığı 70 oyunda 39 qola imza atıb. Ayaks klubu ilə 2 dəfə (1995,1996) Hollandiya çempionluğunu, 2 dəfə də (1994, 1995) Hollandiya Superkubokunu qazanıb. 1 dəfə (1995) isə çempionlar Liqasının kubokunu başı üzərinə qaldırıb. Həmin il Vyanada “Milan”la keçirilən final matçının 85-ci dəqiqəsində gözəl qola imza ataraq, Ayaks klubuna kuboku qazandıran oyunçu oldu. Onun gənc yaşda belə parlaq çıxışı nəhəng klubların skautlarının da gözündən yayınmadı. “Milan” rəhbərliyi 1997-ci ilin yayında onu heyətinə cəlb etdi. Lakin futbolçu İtaliyada qənaətbəxş futbol nümayiş etdirə bilmədi. Burada meydana çıxdığı 27 matçda cəmi 6 qola imza ata bildi. 1998-ci ildə digər bir nəhəng kluba-”Barselona”ya transfer edildi. “Barsa”nın heyətində 192 matçda 90 qola imza atmağa müvəffəq oldu. 2004-ci il mövsümünün gedişində Frank Raykardın “Barselona”ya gəlişindən sonra futbolçu özünə heyətdə yer tapa bilmədi. Nəticədə, “Barsa” ilə Klüvertin yolları ayrıldı. “Barsa”dan ayrılandan sonra tez-tez komanda dəyişsə də, məşqçilərlə yola getmədiyi üçün heç bir komandanın heyətində möhkəmlənə bilmədi. “Nyukasl”, “Valensiya”, “PSV” və “Lill” onun şərəfini qoruduğu digər klublardır. Hazırda Fransanın “Lill” klubunda çıxış edir. Bu mövsümdə “Lill”in heyətində cəmi 6 matçda oynayıb və 2 qola imza atıb. Hollandiya yığmasının heyətində son dəfə 2004-cü ildə meydana çıxsa da, Hollandiya yığması tarixində hələlik ən çox qol vuran futbolçudur (40 qol).
Braziliya himni
Braziliya marşı (Portuqalca: Hino Nacional Brasileiro) — Braziliya Federativ Respublikasının rəsmi dövlət himni.
Tarixi
1822-ci ildə Fransisko Manuel da Silva tərəfindən bəstələnən himnin musiqisi romantik italyan musiqisinə bənzəyir. 7 sentyabr 1822-ci il tarixində qazanılan müstəqilliyin ardından Kral I Pyotrun devrilməsilə dildən dilə dolaşan bu marş Kral II Pyotr dönəmində yenidən milli marş olaraq istifadə olundu.
Ancaq bu marşın sözləri hələ də yazılmamışdı. 1889-cu ildə yeni qurulan respublika üçün yeni himn yazılmalı idi. Keçirilən müsabiqənin qalibi olan Leopoldo Miguez respublika üçün yeni bir himn bəstələsə də, xalq bu yeni himni mənimsəmədi və dövlət başçısı Deodoro da Fonsekanın da təklifi ilə Fransisco Manuel da Silvanın bəstələdiyi bu marş dövlət himni olaraq qəbul edildi.
Himnin sözləri isə Joaquim Osório Duque Estrada tərəfindən 1909-cu ildə yazılmışdır.
İbray Altınsarin
Ibıray Altınsarin — İbrahim Altınsarı oğlu; Qazax yazıçısı, pedaqoqu.
Həyatı
1841-ci ildə Qostanay vilayətində anadan olmuş İbray Altınsarın atasını erkən itirdikdən sonra babası Balqoja Canburşinin himayəsində böyümüş, ondan ərəb və rus əlifbasını öyrənmişdir.
1849-cu ildə Orenburqda ilk məktəb açdıqda, babası Ibırayı buradakı məktəbə yollamışdır. Çar hökuməti bu tipli məktəbləri açarkən ilk növbədə yerli idarəetmə orqanları üçün savadlı insanların hazırlanmasını qarşıya məqsəd qoyurdu. Bununla belə burada təhsil alan uşaqlar çarizmin mürtəce siyasəti ruhunda tərbiyə olunmalı, müsəlman dini ilə yaxından tanış olmalı, rus dilində işgüzar sənədləri tərtib etməyi bacarmalı idilər. Məktəb proqramında nəzərdə tutulmuş, fənlərin öyrənilməsi ilə yanaşı İ. Altınsarın həm də əlavə olaraq öz üzərində içləyir, əlavə ədəbiyyatlar və başqa müəlliflərin əsərləri ilə tanış olurdu. Orenburqda yaşayan tanınmış alim V. Qriqoryevin şəxsi kitabxanasından istifadə edən şərqşünas- Altınsarın dövrün tarix fəlsəfə və pedaqogika kitabları ilə əsaslı məşğul olur, onları daha çox mütaliə edirdi. Orenburqda açılan bu məktəblər Rus-qırğız məktəbi adlanırdı. İbrayın babası Balqoja öz növbəsində qazax xalq şifahi xalq yaradıcılığını dərindən bilir, özü bəzən şeirlər yazır, eyni zamanda məşhur natiq idi. Yuxarıda qeyd etdiyimiz təyinatı ilə yanaşı bu məktəblərin missionerlik xüsusiyyəti də var idi və burada əsasən qazax balaları təhsil alırdı. Bu tipli məktəblərdə şagirdlərin xristianlığa sövq edilməsi ilə bağlı da xeyli işlər aparılırdı, lakin bu məktəblərdə ümumi maarifçilik vəzifələri də az əhəmiyyət kəsb etmirdi. Belə ki, burada məktəblərdə ədəbi və musiqi gecələri təşkil olunurdu.
1859-cu ildə məkəbdə təhsilini başa vurduqdan sonra o, Orenburqdakı Sərhəd komissiyasında əvvəl yazar, sonra Orenburq quberniyası idarəsində tərcüməçi kimi çalışır.
Bu işlərdən heç biri onu qane etmir və o, qazax balalarının təhsil alması üçün məktəblər açılması istiqamətində xeyli işlər görür, 60-cı illər qabaqcıl ictimai-pedaqoji ideyalarına müraciət edir, rus məktəblərinin təcrübəsini dərindən öyrənir, ilk növbədə pedaqoq K. D. Uşinskinin əsərləri ilə tanış olur. İ. Altınsarının zəhməti hədər getmir. Xalqa məktəbin mahiyyəti anladıldıqca onun məktəbə istiqamətlənməsi sürətlənir. Qısa zaman kəsiyində onun iştirakı və təşəbbüsü ilə qazax balaları üçün yeddi ibtidai məktəb, o cümlədən qazax qızları üçün ilk məktəblər, 1883-cü ildə isə Omskda Qazax Müəllimlər Seminariyası fəaliyyətə başlayır.
Altınsarın tərəfindən açılmış məktəblər öz xarakteri etibarı ilə əvvəlki dini məktəblərdən fərqlənirdi. Bu məktəblərdə təlim və tərbiyə humanizm prinsipləri əsasında qurulurdu. 1876-cı ildə İ. Altınsarın Peterburq və Kazana gedir və bu şəhərdə şərqşünas-alimlərlə, pedaqoqlarla, coğrafiya cəmiyyəti ilə yaxşı əlaqələr qurur. Bu görüşlər onun maarifçilik ideyalarına yetərincə müsbət təsir edir.
1879-cu ildən başlayaraq ömrünün sonuna qədər Torğay vilayətində Xalq Təhsili İdarəsinin müfətişi işləyə-işləyə maarifçilik və ictimai fəaliyyətini davam etdirir. İ. Altınsarın bu dövrdə qazax balaları üçün qazax dilində dərsliklər yazır. "Qırğız müntəxabatı" və "Qırğızların rus təliminə rəhbərlik" dərslikləri 1879-cu ildə Orenburqda nəşr olunur. Hər iki kitab rus qrafikası əsasında yeni qazax əlifbasında yazılmışdır. Bununla Altınsarın qazaxların ərəb qrafikasından rus qrafikasına keçməsinə zəmin yaradır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, Qazaxıstanda ərəb qrafikasından 1923–1924-cü illərdə latın qrafikasına keçilmişdir, 1940-cı illərin sonunda isə qazax yazısı rus qrafikasına keçirilmişdir.
"Qırğız müntəxabatı"nın ön sözündə göstərildiyi kimi aşağıdakı dörd bölümdən ibarət olan: 1. Şeirlər, uşaq hekayələri və nağılları, uşaqların doğmalarına yazdıqları məktub nümunələri; 2. Böyüklər üçün hekayələr; 3. Şifahi xalq yaradıcılığından nümunələr; 4. Atalar sözü və zərbi məsəlləri əks etdirən bu dərslik əsil elmlər və səmərəli məlumatlar verən mənbə idi. Altınsarının bu kitabı əsasında qazaxlar 1920-ci ilin əvvəllərinə qədər oxuyurdular.
Daim rus-qırğız məktəbləri şəbəkəsinin genişlənməsi üzərində işləyən İ. Altınsarın həm də elə məktəblər yaratmaq istəyirdi ki, ibtidai məktəblərdə təhsili başa vuranlar məhz bu məktəblərdə təhsillərini davam etdirsinlər.
İbray Altınsarin 29 iyul 1899-cu ildə vəfat edib.
Yaradıcılığı
İ. Altınsarın çoxşaxəli yaradıcılıq diapazonuna malik nadir şəxsiyyətlərdən idi. Böyük şəxsiyyətin bu keyfiyyəti haqqında biz yuxarıda məlumat vermişik. Burada isə bir daha qeyd edək ki, onun şairlik bacarığı özünü yetərincə nümayiş etdirirdi. Yardıcılığının bu nümunələrindən o, "Qırğız müntəxabatı" kitabında geniş təqdim etmişdir. "Gəlin, uşaqlar, oxuyaq", "Biliklərə yiyələnən xalqlar". "Kasıb olsanda oğurluqla dost olma", "Akının ədalətli sultana müraciəti", "Yay", "Çay" və digər şeirlərində müxtəlif səpkili- ictimai-sosial, tarixi, etik-fəlsəfi, doğma təbiət səhnələri, aydın və sadə formadan istifadə edilməklə qələmə alınmışdır. İ. Altınsarinin şerlərində xalq təhsilinin əhəmiyyəti, elmi fikrin dəyəri vurğulanır. Altınsarinin poetik yaradıcılığında qazax aulunda mövcud olan bərabərsizlik, bəylərin və xanların xəsisliyi və qəddarlığı ifşa olunur, ruhanilərin xalqı aldatma istəyi tənqid atəşinə tutulur, istismarçı sinfin ikiüzlülüyü, yalançılığı və böhtançılığı, əxlaqsızlığı əks etdirilir, kasıbların, varlıların alçaq əməllərindən qorunma imkanları əks etdirilir.
İ. Altınsarinin əxlaq, mənəviyyat, etik prinsip və normalara riayət etmə kimi düşüncələri onun "Nəsihət", "Doslarım", "Oy cigitlər" və s. şeirlərində əksini tapmışdır. Bu aşağıdakı nümunədə daha yaxşı görünür.
Axmaq insan bacarmaz, Yaxşı məsləhət ala. Axmaq insan bacarar, Çox danışa vaxt ala. Xeyirsiz əməlin də, Etiraf etməyəcək. Onda qısa ömür də, Bir yuxu tək keçəcək.
Altınsarinin mövzu dairəsi çox geniş idi. Əgər o, bir tərəfdən, zəhmət adamlarının, əməyi çoban həyatını, doğma vətənin ənginliklərini şeirlərinin mahiyyətinə hopdurursa, digər tərəfdən, qazax səhralarının poetik palitrasını yarada bilir. Məsələn, "Yaz" şerində Altınsarinin bu fəslin insanlara xoşbəxtlik və şadlıq gətirdiyini vurğulayır. Təbiət üzərində geniş mğşahidələr aparan şair rəngli və görümlü panoramalar yaratmağa müvəffəq olur. Şairin gözündə təbiət sanki təbibdir, o insanı müdrik nikbinliyə kökləyir. Peyzajın bədii konkretliyi, təbiət təsvirinin mahiyyətinə daxil ola bilmə, onun insanın hissləri ilə dərindən əlaqə, onun fikir və qayğılarına bağlılıq bir daha sübut edir ki, Altınsarin öz humanist və demokratik ideyalarında, gerçəkliyin realist manerada dərk olunmasında ardıcıl olmuşdür.
İ. Altınsarinin qələmə aldığı hekayəkərində qazax məişəti və əxlaqının müxtəlif mənzərələri əks olunmuşdur. İ. Altınsarinin nəsr əsərləri öz ideya istiqaməti, realist məzmununa və janr xüsusiyyətlərinə görə qazax xalqının mədəniyyəti və ədəbiyyatı tarixində yeni mərhələdir. Altınsariyə qədər qazax çöllərində elə bir yazıçı-nasir olmamışdır ki, o, yazılı ədəbiyyat ənənələrinə söykənərək xalq həyatını realist cizgilərlə əks etdirəydi. Onun "Varlı oğlu və kasıb oğlu", "Qıpçaq Seyitgül", "Araba və ev", "Avamlıq" və digər hekayələrində böyük ictimai sosial problemlər qaldırılır, onu sosial bərabərsizlik, sinfi ziddiyyətlər, varlı və yoxsullar arasındakı konflikt və s.təsvir olunur. Bu baxımdan "Qıpçaq Seyitgül" hekayəsi səciyyəvidir. Qıpçaq Seyitgül kasıb kəndlidir. O, üz bəyinin təsiri altında əzab çəkir. Bununla belə o, iradəli və güclü insan oımaqla daha yaxşı yaşamaq uğrunda mübarizə aparır. Elə buna görə də qıpçaq Seyitgül öz istismarçı düşmənlərinə qalib gəlir, öz xoşbəxtliyini və arvadının xoşbəxtliyini qorumağı bacarır və müstəqil, daha yaxşı həyata qədəm qoyur, əkinçiliklə məşğul olur. İ. Altınsarinin "Varlı oğlu və kasıb oğlu" hekayəsi də maraq doğurur. Hekayədə iki oğlan bir-birinə qarşı qoyulur. Varlı oğlunun adı Həsən, kasıb oğlunun adı Hüseyndir. Bu uşaqlar köç zamanı aullarından ayrılıb səhrada qalırlar. Nəhayət, köç olduğu yerə yetişdikdə isə görürlər ki, karvan bu yerlərdən aralanıb, insanlar isə uzaqlaşırlar. Beləliklə, uşaqlar səhrada qalmağa məcbur olurlar. Altınsarin uşaqları çətin şəraitə salmaqla, onların yaşamalarının özlərindən asılı olduğunu göstərir. Müəllif Həsənin müstəqil yaşaya bilməyəcəyini ön plana çəkir. Çünki o, daim dəyərlərinin hesabına yaşamağı öyrənmişdir. Hüseynə gəldikdə isə Altınsarin onun şəxsində həyatı yaxşı dərk edən, ən çətin vəziyyətlərdən çıxmağı bacaran, ağıllı və güclü kasıb oğlunu təsvir edir və başqalarına kömək etməyi bacaran qabiliyyətli oğlan olduğunu göstərir. Yeri gəlmişkən bu hekayəsi bir sıra xüsusiyyətləri ilə qaraqalpaq xalq nağılı "Varlı oğlu və kasıb oğlu"nun bəzi məqamları ilə səsləşir. Biz "Qaraqalpaq xalq nağılları"nın tərcüməsində və "Karakalpakskaya literatura" kitabında bu barədə ətraflı danışmışıq. Burada isə bir daha qeyd edək ki, bu hekayədə əmək mövzusu və onun insan həyatında oynadığı rol yetərincə vurğulanır. İ. Altınsarin göstərir ki, kasıb oğlu Hüseyn varlı oğlu Həsəndən daha ağıllı və tədbirlidir. Doğma aulu tapmamasına baxmayaraq, o köçün istiqamətini düzgün müəyyənləşdirir və Həsəni də özü ilə aparır. Ağılının gücü ilə yolda rastlaşdıqları çoxsaylı təhlükələri dəf edir. Həsən isə heç bir hərəkəti ilə Hüseynə kömək edə bilmir. Hüseynin bilik və bacarığı doğma aulun tapılmasına şərait yaradır.
Beləliklə, müəllif gənc qəhrəmanların müxtəlif formalı davranışlarını nəinki onların xarakter müxtəlifliyi, həm də onların fərqli ictimai vəziyyəti ilə izah edir.
İ. Altınsarinin digər "Taxta ev və yurta", "Zənginlik nədir?", "Müəlicəvi ot", "Bağ ağacları", "Avamlıq", "Atımay" və s. kimi hekayələri də maraq doğurur. Bu hekayələrdə Altınsarin əmək və biliyi, oturaq həyat tərzi və əkinçilik, humanizm və insanpərvərliyi təqdir etdiyi halda, tənbəlliyi, yalanı, oğurluğu və avamlığı tənqid atəşinə tutur. İ. Altınsarin əksər hekayələrini atalar sözü və zərbi məsəllərlə zənginləşdirir. Məsələn, "Var dövlət torpaq və əməkdir", "Əməksiz həzz də mümkün deyildir", "Tənbəl işsiz yatır, xəşbəxtlik ondan qaçır", "Zəhmətlə qazanılmış hər şey dadlıdır" və i., və s.
İ. Altınsarin "Qırğız müntəxabatı"na həm də xalq yaradadıcılığı nümunələrindən xeyli materialla təqdim etmişdir. Qazax folklorunun ilk toplayıcılarından olan İ. Altınsarin xalq yaradıcılığı xəzinəsindən elə əsərlər seşib kitaba daxil etmişdir ki, onlar ideya istiqaməti ilə onun maarifçilik baxışlarına cavab verərdi. Onun nəşr etdirdiyi rəvayət, əfsanə, nağıl və atalar sözündə xalq məişətinin xüsusiyyətləri, əmək adamlarının nikbin əhval-ruhiyyəs, həyata inamlı münasibətləri öz əksini tapır. Xalq yaradıcılığı nümunələri İ. Altınsarini ilk növbədə onlarda qoyulmuş mənəvi problemlər, zəhmətsevərlik və vicdanlılıq və s. kimi cəhətləri ilə cəlb edirdi.
İ. Altınsarinin "… Müntəxabata"daxil etdiyi əksər nümunələr maarifçi və nəsihətverici xarakterdaşıyır. Yazıçı – demokratik maarifçi ideyalarına həm də onun etdiyi bədii tərcümələr xidmət edirdi. Qazaxların mədəni və mənəvi tələblərinin inkişafı mənəvi mübadilənin zəruriliyini ortaya atırdı. İ. Altınsarinin İ. A. Krılov, L. N. Tolstoy, K. D. Uşinski, M. M. Paulson və digərlərinin əsərlərini qazax oxucularına təqdim etmişdir.