Qruplararası_münasibətlər
Q.Teşfelin tədqiqatları
Qruplararası qarşılıqlı münasibətlər sahəsində əsasən qərbi Avropa alimlərinin tədqiqatları həm nəzəri keyfiyyətinə, həm də kəmiyyətinə görə daha irəlidədir. Bu baxımdan Q.Teşfelin tədqiqatları daha diqqətəlayiqdir. Son illər onun tədqiqatları başqa ölkələrdə keçirilən tədqiqatlara mühüm təsir göstərmişdir. Qərbi Avropada bu sahədə bir çox samballı işlər meydana çıxmışdır. Q.Teşfel və J.Ternerin sosial identiklik nəzəriyyəsi qrupdaxili favoritizm və qruplararası diskriminasiya fenomenlərini müxtəlif qrupların nümayəndələri arasında olan oxşarlıq və fərqin müəyyənləşməsi ilə bağlı olan koqnitiv proseslərin nəticəsi kimi izah edirlər. Teşfelin fikrincə, qrupdaxili favoritizm və qruplararası diskriminasiya qruplararası münasibətlər psixologiyasının universal fenomenləridir. Sosial identiklik nəzəriyyəsi sosial-iqtisadi dəyişiklik şəraitində yeni sosial qrupların yaranması ilə əlaqədar qruplararası differensasiya və qrupdaxili inteqrasiya probleminə daha konstruktiv yanaşmağa imkan verir. İlk dəfə Teşfelin tədqiqatlarında qruplararası münasibətlərin tənzimlənməsi sosial psixologiyanın predmeti kimi tədqiq edilir. Onun tədqiqatlarında qruplararası münasibətlərin tənzimlənməsini müəyyən edən bir sıra koqnitiv proseslər öz əksini tapır. Teşfelin konsepsiyasnda qruplararası münasibətlər psixologiyası sosial psixologiyanın müstəqil sahəsi və hətta sosial psixologiyanın əsas predmeti kimi qəbul olunub. Qərb sosial psixologiyasında qruplararası münasibətlər problemi əsasən qruplararası ədavət problemi kimi qəbul olunur və həll edilir. Qərb sosial psixologiyasında qruplararası münasibətlər nəzəriyəsinin qoyuluşu və işlənməsi əsasən cəmiyyətin həyatının reallıq və problemlərinin mövcudluğuna əsaslanır: cəmiyyətin iqtisadi, siyasi və mədəni differensasiyası, sosial, etnik konfliktlər və s. Qərbdə geniş yayılmış qruplararası münasibətlər konsepsiyasında başqa qrupun nümayəndələrinə münasibətdə əsas diqqət qruplararası differensasiya, dezinteqrasiya, ədavət və konfliktlərlə əlaqədar proseslərə verilir. Bu tədqiqatlarda qruplararası inteqrasiya proseslərinə isə daha az yer verilir. Qruplararası münasibətlər probleminə aid tədqiqatları təhlil edərkən belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, qruplararası münasibətlər psixologiyasına aid müxtəlif nəzəri və metodoloji yanaşmalar mövcuddur. Bu sahədə Avropa ölkələrində aparılmış eksperimental tədqiqatlar da diqqəti cəlb edir. Lakin bir cəhət nəzərdən qaçırıla biməz ki, qruplararası münasibətlər dinamik prosesdir, müxtəlif amillərin təsiri ilə həmin münasibətlər sistemində bir sıra dəyişikliklər baş verir. Həmin dəyişikliklərə cəmiyyət miqyasında mövcud olan sosial-iqtisadi, sosial-siyasi şəraitlə yanaşı sosial-psixoloji amillər də ciddi surətdə təsir göstərir. Burada etnik-psixoloji amillərin təsiri də mühüm rol oynayır. Onu göstərmək kifayətdir ki, bizim etnosda şəxsi mənafenin ön plana keçməsi qruplararası münasibətlərə də ciddi surətdə təsir göstərir və çox halda qrup mənafeyi şəxsi mənafeyə qurban verilir. Bu da heç şübhəsiz, qruplararası münasibətlərə çox ciddi mənfi təsir göstərir: münasibətlər sistemində neqativ cəhətlərin özünü daha aşkar surətdə büruzə verilməsini şərtləndirir.