cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Almaniya
Siyasət
Əsas əməliyyat halqası başda federal nazir olmaqla xarici işlər nazirliyidir. Bundan başqa xarici işlər nazirinin müavini qismində iki dövlət naziri işləyir ki, onlardan biri avropa işləri üzrə müavindir. Həmçinin iki baş (stats) katib fəaliyyət göstərməkdədir ki, onlardan biri nazirliyin direktorlar konfransı adlanan kollegiyasına rəhbərlik edir. Həmçinin XİN strukturuna Avropa və qərb şöbələri, Şərq şöbəsi, ticarət-siyasi və hüquqi şöbələr, kadrlar şöbəsi və mədəniyyət işləri üzrə idarə daxildir. Almaniyanın xaricdəki missiyalarında bir qayda olaraq, siyasi şöbələrdən başqa geniş iqtisadi şöbələr, həmçinin informasiya və mədəniyyət üzrə şöbələr mövcuddur, maliyyə, sığorta, sosial məsələlər üzrə referentlər çalışır. Bütövlükdə alman diplomatik qurumunda 5600 yaxın adam işləyir (3200 nəfəri xaricdə).
Almaniyada seçkilərdə 18 yaşı tamam olmuş bütün Almaniya vətəndaşları iştirak edə bilərlər. Əsas siyasi partiyalar:
Silahlı qüvvələr
thumb|right|200px|Almaniya istehsalı olan [[Leopard 2 tankları]] thumb|left| [[Lüftvaffe]] thumb|right|Keçmiş Lüftvaffenin [[F-104 Starfighteri]] Almaniya Silahlı Qüvvələri quru qoşunlarından, hərbi hava qüvvələrindən (Luftwaffe) və hərbi dəniz qüvvələrindən ibarətdir. Almaniyada hərbi xidmət 18 yaşından yuxarı olan bütün kişilər üçün məcburidir. Hərbi xidmət müddəti 6 aydan ibarətdir. Almaniyanın 2009-cu ildə hərbi xərcləri 45,6 mld. dollar olub. Hərbi xərclərin miqdarına görə dünyada 7-ci yeri tutur. Hərbi xərclər Almaniya Ümumi Daxili Məhsulunun 1,3%-ni təşkil edir ki, bu da aşağı göstərici hesab olunur. Hal-hazırda Almaniya ordusunda 200.500 peşəkar hərbçi, 50.000 nəfər 6 ay müddətinə orduda xidmət edən 18–25 yaş arası çağırışçı və 2.500 nəfər aktiv ehtiyat hərbçi xidmətdədir. 2001-ci ildə qadınların alman ordusunda xidmət etməsinə icazə verilmişdir, lakin onlar məcburi çağırışa məhkum deyillər. Hal-hazırda Almaniya ordusunda 14.500 qadın xidmət edir, indiyə kimi 2 qadın general rütbəsinə qədər yüksələ bilmişdir.
Alman ordusu Soyuq Müharibə dövründə Almaniyadan kənarda heç bir hərbi əməliyyatlarda iştirak etməmişdir. Buna baxmayaraq, keçirilən hərbi təlimlərdə əsgər itkiləri baş verirdi. Məsələn, 1957-ci ildə Bavariyada keçirilən hərbi təlimdə 15 desant əsgəri İller çayına eniş edərək orada boğulmuşdur, lakin Soyuq Muharibədən sonrakı dövrdə Almaniya xarici ölkələrdə gedən muharibələrdə iştirak edir. Hal-hazırda alman ordusunun minlərlə əsgəri Əfqanıstanda gedən muharibədə iştirak edir. Bundan başqa alman ordusunun əsgərləri Kosovoda, Livanda, Bosniya və Herseqovinada sülhməramlı kontingentin tərkibinə daxildirlər. 1994-cü ildən bəri 70 alman əsgəri Almaniyadan kənarda aparılan hərbi əməliyyatlarda öldürülüb.
Bundan başqa Almaniya NATO-nun üzvüdür. Bir neçə NATO ölkəsinin qoşunları isə Almaniyada yerləşir. İkinci dünya müharibəsindən sonra Almaniyada xarici ölkələrin yüz minlərlə əsgəri yerləşirdi, lakin Soyuq müharibənin bitməsindən sonra bu qoşunların bir çoxu ölkəni tərk etdi. Hal-hazırda Almaniyada 64.000 ABŞ və 20.000 nəfər Böyük Britaniya əsgəri var. Böyük Britaniya 2020-ci ilə kimi bütün əsgərlərini Almaniyadan çıxaracağını bəyan edib.
Yeni qəbul olunmuş qanuna əsasən 2011-ci ildən etibarən Almaniyada məcburi əsgərlik xidməti ləğv olunur. Hərbi xidmətini yerinə yetirmək istəməyənlər bu vəzifədən azad ediləcəklər. Beləliklə Almaniyada 57 ildir davam edən hərbi xidmətə çağırış sona çatdı. Məcburi əsgərliklə əlaqədar konstitusiya maddəsi olduğu kimi qalacaq, lakin ölkədə zəruri əsgərlik qəti surətdə tətbiq olunmayacaq. Yəni Almaniya nə vaxtsa hücuma məruz qalarsa məcburi xidmət birmənalı şəkildə yenidən tətbiq ediləcək. Ölkədə bundan sonra silahlı qüvvələrin əsas hissəsini müqavilə əsasında xidmət edən əsgərlər və muzdlular təşkil edəcək.
Əmir Şərifəddin
Əmir Şərifəddin (, 27 aprel 1907, Medan — 19 dekabr 1948, Surakarta) — İndoneziya siyasi xadimi.
Həyatı
30-cu illərdə Hollandiya müstəmləkə jandarmeriyasının Yavada, Sumatrada və İndoneziyanın başqa adalarındakı hər bir şö'bəsinin seyfində belə və ya buna oxşar anget tapmaq olardı...
Hollandiya hakimiyyət orqanları 20-ci illərin ortalarında İndoneziya gənclərini tə'sir altına almaq məqsədilə İndoneziyalı tələbələri Haaqa və Amsterdamın ali məktəblərində oxumağa geniş cəlb edirdilər. Lakin İndoneziya gənclərinin əksəriyyəti və ən yaxşı hissəsi həmişəki kimi Hollandiya hakimiyyətini əslində olduğu kimi müstəmləkəçi və zalim hesab edirdi.
1928-ci ildə Hollandiyadan qayıdan Şərifəddin ölkənin ictimai həyatında, vətənin azadlığı uğrunda mübarizədə fəal iştirak edir. Müxtəlif milli təşkilatlarda işləyən Şərifəddin Hollandiya müstəmləkəçiliyinə qəti və barışmaz düşmən olduğunu göstərmişdi. Qorxmazlıq, energiya, vətənin azadlığı işinə sədaqət xalq arasında Əmir adlandırılan Şərifəddinə ümumi hörmət və məhəbbət qazandırmışdı. Təbiidir ki, milli istiqlaliyyət uğrunda, xalqın səadəti uğrunda mübarizə Şərifəddini kommunistlərlə yaxınlaşdırmışdı. Həmin dövr kommunist partiyası qüvvələrinin möhkəmləndiyi, xalq arasında onun nüfuzunun artdığı dövr idi və partiyanın qeyri-leqal vəziyyətdə olması da buna maneçilik törətmirdi. İKP MK Şərifəddinin şöhrət və nüfuzunu nəzərə alıb ondan leqal işdə istifadə etmək qərarına gəldi. Əmir ölkənin bütün əsas milli təşkilatlarının müstəmləkəçiliyə qarşı, istiqlaliyyət uğrunda vahid mübarizə cəbhəsinə cəlb olunmasını müdafiə edən Qerindo (İndoneziya xalq hərəkatı) təşkilatının yaranmasında fəal iştirak edir. 1939-cu ilin mayında İndoneziyanın 8 siyasi partiyası və təşkilatı İndoneziya siyasi ittifaqını (İSİ) yaradırlar. İndoneziyaya öz müqəddəratını tə'yin etmək hüququ verilməsi «siyasi, iqtisadi və ictimai demokratiya» əsasında milli birlik yaradılması, demokratik yolla seçilmiş İndoneziya parlamenti yaradılması ittifaqın proqramına daxil idi. Əmir Şərifəddin bu ittifaqın rəhbərlərindən biri olur.
1939-cu ilin dekabrında İSİ İndoneziya Xalq konqresini çağırır. Konqresdə 90 müxtəlif milli partiya və təşkilatın nümayəndələri iştirak edirlər. Konqres ölkənin milli qüvvələrinin xalqa dərhal demokratik hüquqlar verilməsi şüarı altında birləşməsində böyük rol oynadı. Konqresin işində, onun qərarlarının həyata keçirilməsində isə Əmir Şərifəddin böyük rol oynamışdır. Konqres İndoneziya dilinin ümumxalq dili elan edilməsi qərarını, «Böyük İndoneziya» mahnısının–milli himnin mətnini və musiqisini bəyəndi. Qəbul edilmiş qətnamədə deyilirdi ki, ikinci dünya müharibəsinin başlanması İndoneziya üçün də qorxu təşkil edir. Qətnamə Hollandiya və İndoneziya xalqlarını yapon militarizminə qarşı mübarizədə həmkarlığa çağırırdı.
O vaxtın əsas problemini–Hollandiyanı təhdid edən alman faşizminə qarşı və İndoneziyanı təhdid edən yapon militarizminə qarşı mübarizə problemini nəzərə alan İndoneziyanın siyasi partiya və təşkilatları Hollandiya hakimiyyət orqanlarından tələb etdilər ki, indoneziyalılara Hollandiya konstitusiyası çərçivəsində muxtariyyat verilsin. Lakin Hollandiya hakimiyyət orqanları Hollandiya təslim olduqdan və İndoneziya ərazisi yapon qoşunları tərəfindən işğal edildikdən sonra da İndoneziya xalqına hər hansı siyasi müstəqillik verməkdən imtina etdilər.
Covanni Kroçe
Covanni Kroçe, və yaxud Dalla Kroçe , eləcə də İohan a Kruçe Klodiyensis , Dzuanne Çiotsoto ; — intibah və erkən barokko dövrünün italyan bəstəkarı, Venesiya musiqi məktəbinin təmsilçisi.
178 (ədəd)
Yüz yetmiş səkkiz  — say sistemində ədədlərdən biridir. Yüz yetmiş yeddidən sonra,  yüz yetmiş doqquzdan əvvəl gəlir.
Ostade
Ostade — Holland rəssamlar ailəsi.
Erigeron grandiflorus
Erigeron grandiflorus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Yuxu yaddaşı (film, 2008)
Məzmun
Film narkomaniyanın insanı dəyişməsi haqqında dramdır. Narkomaniya gənc Hüseyni çıxılmaz dalana salaraq ona faciəli məhəbbət dramı yaşadır. Bəzən insana elə gəlir ki, bütün hadisələr yuxu yaddaşı kimi sanki baş verməyib. Həyat həqiqətlərinə söykənən iki gəncin ağ ölümün fəlakətinə düçar olmaları filmin əsasını təşkil edir.
Andrea Qabriyeli
Andrea Qabriyeli — intibah dövrünün bəstəkarı və orqançısı. Adrian Villartın şagirdi. Venesiya musiqi məktəbinin ilk dünyaca tanınmış bəstəkarı. Venesiya üslubunun İtaliya və Almaniyada yayılmasına təsir göstərmişdi.
Samana körfəzi
|framed|250px Samana körfəzi — Atlantik okeanda Dominikan Respublikasının şimal-şərq sahilində, eyniadlı şəhərdən və burundan cənubda yerləşən körfəz. Onu əhatə edən əsas şəhərlər: Santa Barbara de Samana, Sançes, Sabana de la Maar. Körfəzi şəxsən Xristofor Kolumb adlandırmışdı — Golfo de las Flechas.
Şimaldan cənuba qədər uzunluğu — 65 km, şərqdən qərbə isə — 25 km. Körfəz sahilində «Yuna» çayının mənsəbi yerləşir. Körfəzin akvatoriyasında çoxlu riflər var, hansı ki çoxlu turist cəlb edir. Cənub-qərb sahilində «Los Xaytites» milli parkı var, bu guşə tropik bitkilərlə və heyvanlarla boldu. Samanada delfinlərə, qozbel balinalara (yanvar ayının sonundan mart ayının əvvəlinə qədər) rast gəlmək mümkündür.
XIX əsrdə Fransa, İngiltərə, ABŞ bir neçə dəfə körfəzi ələ keçirmək üçün danışıqlar aparırdı. Həmdə burada dəniz quldurları tez-tez peydə olurdu.
Qodfri Hardi
Qodfri Hardi — ingilis riyaziyyatçısıdır; Ramanucanla birlikdə n ədədinin bütün bölgülərinin sayı haqqında təqribi düstur almışdır, ədədlər nəzəriyyəsi və funksiyalar nəzəriyyəsi sahəsində əsərlərin müəllifidir.
Həyatı
Məşhur ingilis riyaziyyatçısı olan Qodfri Hardi 1877-ci ildə Kranli, Surreydə anadan olmuşdur. Oksford Universitetində həndəsə professoru olub. Sonralar həyatının böyük bir hissəsini Kembric Universitetində riyaziyyat müəllimi olmaqla keçirtdi. Geniş və müxtəlif olan əsərləri ümumilikdə toplamalı və ya analitik ədədlər nəzəriyyəsi barədədir.
Daysun xan
Daysun xan(1422-52) — 1439-cu ildən oyrat (Qərbi Monqolustan) xanı.
Həyatı
Onun hakimiyyəti illərində bütün monqol torpaqları qısa müddətə oyrat xanının idarəçiliyi altında birləşdirildi. Bu işdə Daysun xanın baş vəziri Esenin mühüm rolu olmuşdur. Vəliəhdlik və Çinə qarşı yürüdülən siyasət məsələsində Daysun xan ilə Esen arasındakı ziddiyyətlər səbəbindən baş vermiş silahlı münaqişə nəticəsində Daysun xan öldürülmüş, Esen isə özünü "böyük xan" elan etmişdi.
Luvr (Val-d'Uaz)
Luvr — Fransada bələdiyyə , region — İl-de-Frans, departament  — Val-d’Uaz, rayon — Sarsel, kanton — Qussenvil. Əhalisi — 8,792 nəfər (1999).
Bələdiyyə Paris şəhərinin təxminən 24 km şimal-şərqdə, Serji belediyyənin 33 km şərqdə yerləşir.
Demoqrafiya
Əhalinin dinamikası (Cassini и INSEE ):
The Rolling Stones
'The Rolling Stones ( МФА: ; ingilis dilindən tərcümədə "yuvarlanan daşlar", məzmun tərcüməsi — «azad səyyahlar» və ya" avaralar"» ) — 12 iyul 1962-ci ildə yaranmış və populyarlığına görə The Beatles qrupu ilə ciddi rəqabətdə olan Böyük Britaniya rok-qrupu. Rolling Stones musiqi tarixində ən uğurlu rok-qruplardan sayılır. .
Yunus Akgün
Yunus Akgün — Super Liqada Türkiyənin "Qalatasaray" klubunda cinah yarımmüdafiəçisi kimi çıxış edən türk peşəkar futbolçu.
The Rolling Stones
Quruluşunun ilk illərində heyətində Brian Johns (gitara, armonica), lan Stewart (piano), Mick Jagger(Mik Caqqer) (vokal, piano), Keith Richards (vokal, gitara), Bill Wyman (bas gitara) və Charlie Watts (bateri) var idi. Wyman - in qrupdan ayrılmasından sonra qrupun tam heyəti Jagger, Richards, Watts və Ronnie Wood - dan ibarət idi. Darryl Jones (bas gitara) və Chuck Leavell davamlı olaraq kömək edirdilər amma qrupun tam üzvləri deyildilər. Qrup 1989 - cu ildə Rock and Roll Hall of Fame-ə daxil oldu. Rolling Stone jurnalı qrubu "Gəlmiş-keçmiş ən yaxşı 100 sənətçi" siyahısında 4-cü yerə qoydu.
The Rolling Stones ilk başda Avropada məşhur idi, daha sonra şöhrətləri 1960 - ların ortasında yaşanan "British Invansion" deyilən ingilis rok musiqi dalğası ilə bərabər Cənubi Amerikaya qədər yayıldı. Ümumilikdə 22 ədəd ( 24 ədəd ABŞ - da) studio albomu yayımladılar. Son albomları, "A Bigger Bang", 2005 - də yayımlanmışdır. 2008 - də Billboard jurnalı qrupu hazırladıqları "Bütün zamanların ən yaxşı sənətçiləri" siyahısında 10 - cu sıraya yerləşdirdi və onları "Billboard Hot 100 Chart" siyahısında ən müvəffəqiyyətli ikinci sənətçi seçdi.
Quruluş, ilk illər və ilk albom: The Rolling Stones
Rolling Stones, Dartford - da məktəb yoldaşı olan Mick Jagger və Keith Richards tərəfindən quruldu. İkiliyə daha sonra piyanist Ian Stewart və blues gitaristi Brian Jones da qatıldı. 1960 - cı illərin sonlarında Rolling Stones dünyanın ən böyük Rock'n Roll qrupu olaraq adlandırıldığında qrup çoxdan bu adı özünə yaraşdırmışdı. Rolling Stones ilk başda Chuck Berry (Çak Berri), Howlin Wolf, Muddy Waters, Elmore James-dən ilhamlanan və bu sənətçilərin əsərlərinə repertuarında yer verən bir grup idi. İyul ayında (1962) qrup adının Muddy Waters - in mahnısı olan "Rollin' Stone Blues" dan təsirlənərək Rolling Stones olmasına qərar verdi. İlk konsertləri Londondakı Marquee Club - da baş tutdu. Həmin ilin sonlarına doğru deyilənlərə görə sadəcə səs sistemi olduğu üçün Billy Wyman da qrupa qatıldı. 1963-ün yanvar ayında Charlie Watts qrupa qatıldı və qrupla bərabər ilk konsertini verdi. Qrupun konsertlərində çox vaxt Jimmy Hendrix, Eric Clapton, Pete Townshend kimi şəxslər yer alırdı. Aprel ayında Andrew Loog Oldham, qrupu Crawdaddy - də izləmə fürsəti tapdı və sabahkı gün Rolling Stones-la müqavilə imzaladı. May ayında isə Stones Decca Records-la müqavilə imzaladı. Bir ay sonra da Rolling Stones-un ilk single-ı "Come on" təqdim olunur. İkinci single isə qrupa John Lennon və Paul McCartney (Pol Makkartni) tərəfindən verilən "I wanna be your man" oldu. 1964, yanvar ayında Rolling Stones-un 4 amerikan rock'n'soul klassikasının cover-indən ibarət EP (extended play) - si təqdim olundu. Fevral ayında isə Bo Diddley-in "Not Fade Away"-in bir versiyası olan üçüncü single-ı təqdim olundu. "Not Fade Away" qrupun siyahılarda ilk 10-luğa girə bilən ilk single-ı oldu. Adı olmayan ilk albom isə siyahılara birinci yerdən giriş elədi. İyun ayında isə Valentinos-un "It's All Over Now" single-ı bir nömrəyə yüksəldi və "Qızıl Val" mükafatını aldı. Avqust ayında qrupun "Five By Five" EP-si təqdim olundu və noyabrda da Willie Dixon-un "Little Red Rooster" adlı mahnısına elədikləri cover-lə qrup təkrar bir nömrəyə qalxdı.
Yunus Akgün
Qalatasaray
Akgün 29 yanvar 2019-cu ildə "Boluspor"la keçirilən Türkiyə Kuboku matçında het-trik edib və 4:1 hesabı ilə qalib gəlib.
The Rolling Stones
1965-69
Billboard jurnalında Rolling Stones haqqında, 1965|thumb 1965-ci ildə qrupun ikinci albomu "The Rolling Stones 2" təqdim olundu. Həmin ilin fevralında albomun ilk single-ı "The Last Times" siyahılara birincilik edirdi. Avqustda bazara çıxan "Satisfaction (I Can't Get No)" isə həm bir nömrəyə yüksəldi, həm də qrupun ən önəmli mahnılarından biri oldu. Bir sonrakı ayda qrupun Mart ayında İngiltərədə verdiyi konsertin çəkilişindən olan "Got Life If You Want It", Amerikada çəkilişləri tamamladıqları "Out Of Our Heads" albomu isə İyul ayında bazara çıxarıldı. 1966-cı ildə Rolling Stones-un fərqli alətlərdə sınadığı və içində 11 dəqiqə davam edən mahnılarının olduğu "Aftermath" albomları, fevral ayında işıq üzü görən "19th Nervous Breakdown" single-larının ardından yayımlandı.1966-cı ildə qrupun yenə partlayış edən single-larından "Paint it Black", sentyabr ayında isə "Have You Seen Your Mother Baby,Standing In The Shadows?" single-ı işıq üzü gördü. 1967-ci ilin fevralında Mick və Keith həbs olunmadan əvvəl qrupun üçüncü albomu olan "Between The Buttons" təqdim edildi. Məhkəmələrdə keçən müddətin ardından qrup "Sunday Night At The London Palladium" televiziya verilişində mübahisələrə yol açan "Let's Spend The Tonight Together" və "Ruby Tuesday" single-larını səsləndirdilər. Avqust ayında Jagger və Richard-ın ittiham müddətində onlara dəstək olan fanatlarına ithafən "We Love You" single-ı və dekabr ayında isə növbəti albomları olan "Their Satanic Majesties Request" təqdim olundu. 1968-ci ilin mayında Rolling Stones "NME Pollwinners" konsertinin sonunda performansını sərgilədi. Bu konsertdə səsləndirdikləri yeni single-ları "Jumpin' Jack Flash" və "Satisfaction"-dan da anlaşılacağı qədərilə qrup Blues günlərinə geri qayıdırdı. Avqust ayında "Beggast Bangues" albomu bazara çıxdı. 1969-cu ilin 8 iyununda Brian, yeni bir qrup qurmaq istədiyini əsas gətirərək qrupdan ayrıldı. Qrupun yeni gitaristi isə "John Mayal's Bluesbakers"-dən Mick Taylor oldu. 3 iyulda Brian Johns "Sussex"-dəki evinin hovuzunda ölü tapıldı. Brian-ın xatirəsə həsr olunan, Hyde Park-da(Hayd-park) verdikləri konsertdən bir həftə sonra yeni single "Honky Tonk Woman" işıq üzü gördü və listlərdə birinci sıraya yüksəldi. Həmin ilin dekabrında qrupun bir sonrakı albomu "Let It Bleed" təqdim olundu.
Yunus Akgün
Adana Dəmirspor
6 sentyabr 2021-ci ildə Adana Dəmirspor ötən mövsüm oynamış Akgünü "Qalatasaray"dan yenidən icarəyə götürdü.
The Rolling Stones
1970-79
Keith Richards,1972|thumb 1970-ci ildə, Mick Jagger-in 1968-ci ildə çəkdiyi "Performance" filmi yayımlandı. Həmin ilin sentyabr ayında qrupun bir il öncə "Medison Square"-da verdiyi konsertin çəkilişindən ibarət olan albom təqdim olunarkən, 1969-cu ildə verdikləri konsertlərin filmi isə "Gimme Shelter" adı altında yayımlandı. 1971-ci ildə Decca ilə müqavilələri sona çatan qrup, özlərinə məxsus "Rolling Stones Records"-la 2 yeni single: "Brown Sugar" və "Bitch"-i ərsəyə gətirdilər.Aprel ayında əsas albomlardan biri hesab edilən və üz qapağında "Andy Warhol" çalışmaları olan "Sticky Fingers" işıq üzü gördü. 1972-ci ilin aprel ayında isə "Exile On Mainstreet" double albomundan çıxan "Tumbling Dice" Keith Richards-ın Cənubi Fransadakı evində yazıldı. 1973-cü ilin avqustunda "Goats Head Soup" albomundan "Angie" single-ı bazara çıxarıldı. 1974-cü ilin iyul ayında ilk 10-a girən "It's Only Rock'n Roll" Ronnie Wood-un Cənubi Londondakı evində geri vokallarda David Bowie və bateridə Kenny Johns-la birgə qeydə alındı. Həmin ilin dekabr ayında Mick Taylor solo çalışmalara başlamaq üçün qrupdan ayrıldı. 1975-ci ildə Münhendə qrupun haqqında çıxan söz-söhbətin ardından bir sonrakı albom "Black and Blues" üçün qrup hazırlıqlara başladı və sonrasında Mick Taylor-un yerinə keçən yeni üzvün adını açıqladılar: Ronnie Wood. 1976-cı ilin avqustunda gözlənilən albom işıq üzü gördü. Albomdan "Fool to Cry" mahnısı top listlərdə ilk 10-a girməyi bacardı. 1977-ci ilin fevralında qrup Torontoda kiçik konsertlər verib, albom üçün çəkilişləri davam etdirərkən Keith Richards və Anita Pallenberg həbs olundu. Həmin ilin oktyabrında qrupun bir öncəki turnesindən və Torontodakı konsertlərin çəkilişlərindən ibarət "Love You Live" double albomu təqdim olundu. 1978-ci ildə rəqs musiqilərindən təsirlənərək ortaya çıxan və eyni zamanda ilk "12 inc"-lik single örnəklərindən olan "Miss You", Amerikadakı musiqi listlərinə birinci sıradan daxil oldu. Single-ı "Some Girls" LP(Long Play)-i izlədi. 1979-cu ildə Ronnie Wood, üçüncü solo albomu olan "Gimme Some Neck"-i təqdim etdi.
Yunus Akgün
Beynəlxalq karyerası
O, 2017-ci ildə UEFA U-17 Avropa Çempionatında və 2017-ci ildə FIFA U-17 Dünya Kubokunda Türkiyə U-17-ni təmsil edib.
The Rolling Stones
1991-2005
1991-ci ildə qrupun bütün üzvləri solo albomlar üzərində çalışmağa başladılar. 1992-ci ildə Richards ikinci solo albomu olan "Main Offender"-i Virgin Records-ün yardımıyla bazara çıxardı. Bir il sonra, yəni 1993-ce ildə, Rolling Stones 30-cu il dönümünü qeyd elədi. BBC-dəki "London Tonight"- verdikləri müsahibədə Bill Wyman qrupdan ayrıldığını açıqladı. 1993-cü ildə Mick Jagger üçüncü solo albomu "Wandering Spirit"i bazara çıxardı. 1994-cü ildə yeni albomlarının ön çalışmasını Barbadosda tamamlayan qrup üzvləri, albomu Dublində sonlandırdılar. "Virgin"-lə ilkin anlaşmadan sonra ilkin albom "Voodoe Lounge" oldu. Albomu dəstəkləmək üçün verdikləri konsertdə MTV-nin "Ömür Boyu Müvəffəqiyyət" mükafatına layiq görüldülər.Həmçinin Rolling Stones həmin ilin 10 noyabrında verdikləri konserti internetdən yayınlayaraq bir ilkə daha imza atmış oldular. 1995-ci il Rolling Stones-un daha öncə heç konsert vermədiyi Cənubi Amerika turnesi ilə başladı. Turne zamanı "Street Fighting Man"-in akustik versiyası tamamlandı. Yenə 95-ci ildə qrup növbəti albomları "Stripped"-i və ilk CD-ROM-ları (Voodoe Lounge) bazara çıxardı. 1966-cı ildə qrup üzvləri hazırladığı film musiqiləri ilə gündəmdə qalmağı bacardı. Bəhsi keçən filmlərin siyahısına Casino, The Fun və Basquiat daxildi. Və yenə 1996-cı ildə solo çalışmalara qayıtdı. 1997-ci ilin sonunda qrupun "Bridges to Babylon" albomu və 1998-ci ildə qrupun üçüncü canlı çəkilişlərindən ibarət "No Security" albomu bazara çıxarıldı. 2001-ci ildə isə qrupun, 1960-cı ildən 1990-cı ilədək verdiyi müsahibələrdən ibarət "As It Happened" işıq üzü gördü. Mick Jagger-in dördüncü və son solo albomu 19 noyabr 2001-ci il tarixli "Godess in the Doorway" oldu. Mick Jagger-ə bu albomunda Bono, Lenny Kravitz və Rob Thomas kimi simalar müşayiət etdilər. Çıxan ilk single "God Gave Me Everything"-i Lenny Kravitz bu albom üçün bəstələdi və mahnının geri vokallarında da yer aldı. 2002-ci ildə "Forty Licks" adlı seçilmə albom işıq üzü gördü. Bu albomda onlar 40 ən yaxşı mahnılarına yer vermişdilər. 2005-ci ildə isə 8 illik fasilədən sonra "A Bigger Bang" adlı yeni albomlarını təqdim etdilər. Albomdan "Street of Love" və "Rain Fall Down" mahnıları böyük rəğbət gördü.
2006-cı il - səhnədə 50-ci il
Qrup 2012-ci ildə 50-ci ildönümünü qeyd elədi. Və 50-ci ildönümlərinin şərəfinə "50" adlı böyük cildli kitab nəşr etdirdi. Qrupun dodaq və dildən ibarət emblemi yenilənərək 50-ci ildönümü boyunca istifadə edildi.
Qrup üzvləri 2012 və 2013-cü illərdə yeni bir dünya turnesinə hazırladıqlarını açıqladı. Keith Richards hazırlıqların davam etdiyini təsdiqləyərkən, Mick Jagger 2012-nin payızında səhnədə olacaqlarını söylədi. Brett Morgenin rejissorluğu ilə çəkilən, Rolling Stones-un 50 illik həyatından bəhs edəcək HBO filmi 2012-ci ilin sentyabrında təqdim olunacağı açıqlandı. Bu proyekt Rolling Stone jurnalının "mart,2012" buraxılışında özünə yer tapdı. Həmin buraxılışda filmdə qrupun barlarda çaldığı ilk günlərindən dünyanın ən yaxşı Rock and Roll qrupu olmasına qədər keçən müddətdən bəhs olunacağı duyuruldu. Morgen bu film üçün təxmini 50 saatlıq müsahibələr götürdü. 30 avqust 2012-ci ildə filmin adının Crossfire Hurricane olacağı bildirildi. Bu ad Stones-un 1968-ci ilin xit single-ı Jumpin' Jack Flash-in sözlərindən alındı.
4 sentyabr 2012-ci ildə, The Rolling Stones, GRRR! adında seçmə bir albom hazırlığında olduqlarını bildirdilər. Albomun 12 noyabrda təqdim ediləcəyi də bildirildi. Albom 4 fərqli formatda endirilə biləcək. Albomda əlavə olaraq "Doom and Gloom" və "One More Shoot" adında 2 yeni single da dinləyə biləcəyik. 1 oktyabr 2012-ci ildə, Rolling Stones "Doom and Gloom" adlı mahnılarını rəsmi YouTube səhifəsindən yayınladı. 8 oktyabrda növbəti single-ları "One More Shoot"- da YouTube səhifəsinə əlavə elədilər.
Diskoqrafiya
• 3
Konqar-ool Ondar
Konqar-ool Boris oğlu Ondar — Tuva müğənnisi, qırtlaq musiqisi (höömey) sənətinin ustası, Tıva Ali Huralının deputatı.
Konqar-ool Ondar adətən ənənəvi kostyumda morin xuur milli musiqi alətində çıxış edirdi. Tuva Respublikasının milli höömey tituluna sahib idi.
Həyatı
Konqar-ool Ondar 29 mart 1962-ci ildə Tuva MSSR Dzun-Xemçik rayonunun İyme kəndində anadan olmuşdur. left|thumb|Kızıl şəhərində yerləşən Tıva Mədəniyyət Mərkəzinin binasının qarşısında abidəsi1992-ci ildə beynəlxalq qırtlaq musiqi müsabiqəsində qalib gəldikdən sonra Qərbdə məşhurlaşdı, 1993-cü ildə məşhur musiqiçi Frenk Zappanın təşkil etdiyi tədbirdə çıxış etdi. O vaxtdan bəri mütəmadi olaraq təkcə Tuvada deyil, Rusiyadan kənarda da konsertlər verməyə başladı. thumb|301x301px|Konqar-ool Boris oğlu Ondar Konqar-ool Ondar bir çox illər ərzində Qərbdə ən məşhur qırtlaq müğənnilərindən biri idi. "Back Tuva Future" adlı albomu Warner Records studiyasında yazılmışdır. O, qonaq qismində Devid Letterman ilə gec şou adlı televiziya verlişində iştirak etmişdir və CNN-ə müsabiqə vermişdir.
Konqar-ool Ondar Amerikalı blüz sənətçisi Pol Penin Tuvaya səyahətini təşkil etmişdir, burada o, qırtlaq sənətinə yiyələnirdi. Oskar mükafatına namizəd olan "Çingiz Blüz" sənədli filmi bu hekayəyə həsr olunmuşdu, filmdə Ondar da yer almışdır.
Konqar-ool Ondarın təşəbbüsü ilə Tıva Mədəniyyət Mərkəzi quruldu, oranın ilk direktoru helə özü oldu.
Konqar-ool Ondar 51 yaşında Qızılda qəflətən vəfat edəndə, Los Angeles Times qəzetində də nekroloq nəşr olunmuşdur.
Tıva Mədəniyyət Mərkəzinin binasının qarşısında onun abidəsi qoyulub.
179 (ədəd)
Yüz yetmiş doqquz — say sistemində ədədlərdən biridir. Yüz yetmiş səkkizdən sonra, yüz səksəndən əvvəl gəlir.
Erigeron greenei
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Buruq ürəkotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dərələyəz (Xocalı)
Dərələyəz kəndi — Xocalı rayonunun tabeçiliyində yerləşir. 1992-ci il 14 fevral tarixində Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdir. İşğal zamanı kənd 4 şəhid vermişdir.
Faiq Cəfərov (milli qəhrəman)
Cəfərov Faiq Əliqulu oğlu — gizir, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı (27.12.1995), Mart hadisələri zamanı dövlətçiliyimiz, suverenliyimiz uğrunda xüsusi fəallıq göstərmiş şəxs.
Dərələyəz (Xocalı)
Tarixi
Dərələyəz kəndinin ərazisi Xocalıdan 1 km aralıda, Xankəndi aeroportu yaxınlığında yerləşir. Kəndin əsası 1954-cü ildə qoyulub. O zaman Xocalı rayonu mövcud olmadığı üçün kənd 1988-ci ilə qədər Xankəndi şəhərinin tabeçiliyində olub. 1947-1954-cü illərdə ermənilər tərəfindən Qərbi Azərbaycandan on minlərlə soydaşımız öz doğma yurdlarından didərgin olurlar. Onların bir hissəsi yaşamaq üçün Dağlıq Qarabağa pənah gətirmişdilər. Xankəndi Xalq Sovetinin təsdiqindən sonra, onlar üçün hazırkı Dərələyəz kəndinin ərazisində 120 ev inşa edilir. Həmin şəxslərin çox hissəsi Dərələyəz mahalından gəldikləri üçün kəndin də adını Dərələyəz qoyurlar.
Faiq Cəfərov (milli qəhrəman)
Həyatı
Faiq Cəfərov 1974-cü il may ayının 1-də Cəlilabad rayonunun Şiləvəngə kəndində doğulmuşdur. 1991-ci ildə Bakı Maşınqayırma Texnikumuna daxil olmuşdur. 1992-ci ilin sentyabr ayından Sərhəd Qoşunları Baş İdarəsinin Naxçıvan Sərhəd Dəstəsində hərbi xidmətə başlamışdır. Sərhəd Qoşunlarında xidmət etdiyi dövrdə Azərbaycanın cənub hüdudlarının mühafizəsində fərqlənmişdir. 1995-ci ilin mart ayında dövlət çevrilişi cəhdinin qarşısının alınması zamanı xüsusi qəhrəmanlıq nümunəsi göstərmiş, həmin döyüşlərdə ağır yaralandığı üçün Faiq Cəfərov ehtiyata buraxılır.
Dərələyəz (Xocalı)
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Xocalıdan 1 km, Xankəndidən 3 km aralıda yerləşir. Dərələyəzi digər yaşayış məntəqələrindən fərqləndirən cəhət, burada göllərin çox olmasıdır. Kənd dəniz səviyyəsindən 1000-1200 metr hündürlükdədir. Dərələyəz kəndi Xocalı, Təzəbinə və Dəhrəzlə həmsərhəddir.
Faiq Cəfərov (milli qəhrəman)
Həyatı
Bir müddət sonra öz həyatını dövlətçiliyimiz və xalqımıza xidmət etməyə bağlayan qəhrəmanımız bir ildən sonra yenidən orduya qayıdır.
Dərələyəz (Xocalı)
Əhalisi
Dərələyəzin əsası qoyulan zaman buranın əhalisinin sayı 500 nəfərə yaxın olub. 1988-ci ildə Dağlıq Qarabağda aparılmış statistikaya görə əhalisin sayı 2.780 nəfər olub. Burada 280 məshəti türkü, 6 rus, 15 erməni və 3 fars ailəsi də sonradan məskunlaşıblar. Lakin 2012-ci il 1 yanvar statistikasına görə buranın əhalisinin sayı 3.000 nəfərdir.
İqtisadiyyatı
SSRİ dönəmində kənddə əkinçilik və maldarlıq daha çox inkişaf etmişdir. Kəndin yaxınlığında 3 böyük istixana, 1 fabrik mövcud olub.
Faiq Cəfərov (milli qəhrəman)
Həyatı
Faiq Cəfərov 1999-cu ildə avtomobil qəzası nəticəsində həlak olmuşdur.
Ailəsi
Ailəli idi, iki övladı var.
Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 27 dekabr 1995-ci il tarixli 427 saylı Fərmanı ilə gizir Cəfərov Faiq Əliqulu oğlu "Azərbaycan Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.
Cəlilabad rayonunda dəfn edilmişdir.
Filolaus (Krotonalı)
Krotonalı Filolaus (yun. Φιλόλαος, m. ö. V əsrin ikinci yarısı) — qədim yunan filosofu, Pifaqorun ən tanınmış öyrəncilərindən biri.
Əsərləri
Filolaus müəlliminin təlimini kitablarda açıqlayan ilk filosoflardan biri sayılır. Ondan öncə bu qardaşlığın təlimi gizli saxlanılırdı.
Filolaus həm də "Təbiət haqqında" adlanan və zamanımıza yalnız bəzi fraqmentlərdə çatan kitabın müəllifi olmuşdur. Orada o, kosmoloji və riyazi mövzulara toxunmuş, eləcə də ruhla bağlı fikirləri ortaya qoymuşdur.
Fəlsəfəsi
Aristotel "Göy haqqında" əsərində yazırdı ki, Filolaus yeri hansısa mərkəzin ətrafında fırlanan bir kürə kimi təsəvvür edirdi və onun dairəvi hərəkətdə olduğunu iddia edirdi. O mərkəz isə Hestia tanrıcası ilə təcəssüm olunan Əbədi Oddur. O heç zaman sönmür, dünyanı işıqlandırır. Onun ətrafında isə yer, günəş, ay və o zamanlar məlum olan daha beş planet fırlanır. Bunlardan başqa Əbədi Odun ətrafında daha bir planet də fırlanır ki, bu da bizim yerimizə qarşı duran Antixtondur (yun. Ἀντίχθων). Planetlər öz oxu ətrafında fırlanmır, ona görə də onların yalnız bir tərəfi Əbədi Oddan işıqlanır. Ancaq onlar onun ətrafında fırlandığına görə gecələr gündüzlə əvəz olunur. Filolausa görə günəş isə Əbədi Odun işığını güzgü kimi əks etdirir, onun özü istilik mənbəyi deyil. O başqa planetlərdə həyatın olmasını da istisna etmirdi. thumb|200px|left|Yer, Antixton və Günəş. M.A.Orrun "Dante and the Early Astronomers" (1913) kitabından
Filolausun dünya quruluşu haqqında fikirləri müasir təsəvvürlərdən fərqli, bir çox durumlarda isə fantastik olsa da, o ilk dəfə olaraq yerin kainatın mərkəzində durmaması və hansısa başqa "odlu" fələyin ətrafında fırlanmasını iddia etmişdir. Bu fikir sonralar Samoslu Aristarxus, daha sonra isə Nikolay Kopernik tərəfindən inkişaf etdirilmiş, heliosentrik sistem adlandırılmışdır.
Empedokles kimi Filolaus da hesab edirdi ki, dünyanın əsasında 4 ünsür durur, ancaq bunlara beşinci olan efiri də əlavə etmişdir. Onun fikrincə kosmos efirdən ibarətdir.
Bütün təbiət ziddiyyətlərin vəhdəti üzərində yaranmışdır. Buna ən bariz örnək insandır. O bədən və ruh ziddiyyətlərinin birliyidir. Bu vəhdət qırıldıqda fəsadlar baş verir, insan xəstələnir. Ona görə də, hər şeydə ölçüyə riayət etmək lazımdır. Yeməkdə, davranışda, müəyyən bir insan üçün uyğun olan mühitdə ölçünü aşmaq olmaz. Ümumiyyətlə isə insanın bədəni onun ruhunun zindanıdır. Ruh ondan azad olmaq istəyir.
Başqa pifaqorçular kimi Filolaus da dünyada olan hər şeyin rəqəmlərdə təcəssüm edildiyini iddia edirdi. Rəqəm idrakın əsasıdır, onsuz heç nə bilinməz. Ən yetkin rəqəm isə 10-dur. O bölünən və bölünməyən başqa rəqəmləri özündə ehtiva edir, çünki ikini beşə vuranda on alınır. O ilk rəqəmdir ki, onda böyüklük, kiçiklik və bərabərlik vardır.
Rinorea thomasii
(Rinorea thomasii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Konstantin Samuel Rafinski
Konstantin Samuel Rafinski, 19-cu əsrdə Fransada özünü yetişdirmiş  polimat. Gəncliyində ABŞ-yə səyahət etdikdən sonra 1815-ci ildə Ohayoda məskunlaşmış və botanika, zoologiya və Şimali Amerikada tarixdən əvvəl yaşamış sivilizasiyalar haqqında elmi sahədə töhfələri olmuşdur.
Əsas işləri
thumb|Rafineksin Atlantik jurnalının üz qabığı
Svelink Yan Piterszon
Svelink Yan Piterszon ( 1562, Deventer, Hollandiya - 16.10.1621, Amsterdam, Hollandiya) — holland bəstəkarı, orqançısı, klavesinçisi və müəllimi.
Quru Qrant Sahib
thumb|300px|[[Adi Qrant səhifəsi.]]
Quru Qrant Sahib - Siqhizm dinin müqəddəs kitabı.
1430 səhifədən ibarət olan Quru Qrant Sahib kitabında dini hökmlərlə yanaşı, müxtəlif rəvayətlərdə yer almışdır. Quru Qrant Sahibin hazırlanmasında beşinci quru Quru Arjanın rolu böyükdür. 1604-cü ildə Quru Qrant Sahibin ilkin versiyası kimi Adi Qrant Quru Arjanın göstərişi ilə hazırlanmışdır.
Taun
Taun (pestis), (XBT kodu A20.) — insan və heyvanlarda kəskin təbii ocaqlı, epidemik yayılmağa meyilli, taun çöpü (Yersinia pestis) tərəfindən törədilən transmissiv infeksion xəstəlikdir. O, kəskin qızdırma, ağır ümumi intoksikasiya və limfatik düyünlərin, ağciyərin və başqa orqanların hemorragik-nekrotik iltihabı ilə təzahür edir. Endemik və pandemik yayılma imkanına görə taun "Beynəlxalq tibbi-sanitariya qaydalarının" şamil olduğu xüsusi təhlükəli karantin infeksiyaları qrupuna aid edilir. 1894-cü ildə fransız alimi A. Yersen və yapon alimi S. Kitazato xəstəliyin törədicisini kəşf etmişlər. Taun epidemiyaları dövri olaraq dünyanın bir çox ölkəsini əhatə edirdi. Birinci pandemiya VI əsrdə Şərqi Roma İmperiyasında baş vermiş və bir çox ölkəni əhatə etmişdi. Qara ölüm adlanan ikinci pandemiya XIV əsrdə, üçüncü pandemiya isə XIX əsrin sonunda olmuşdur (xəstəliyi dəniz gəmilərindəki siçovullar yaymış və dünyanın 100-dən artıq limanında epidemiya baş vermişdi). XIV əsrdən başlayaraq Rusiyada, o cümlədən bir neçə dəfə Moskvada, XIX əsrdə Zabaykalyedə, Zaqafqaziyada, Prikaspidə, XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində Odessa və Qara dənizin başqa limanlarında, XX əsrdə isə Hindistanda taun geniş epidemiyası qeydə alınmışdır.
Taun təbii ocaqlarla xarakterizə olunur. Taunun inkubasiya dövrü 2–6 gündür. Xəstəlik titrətmə, başağrısı, yüksək temperaturla başlayır. Diaqnostika üçün bakterioloji və seroloji üsuldan istifadə olunur.
Tarixi məlumat
300px|left|thumb|Piter Breygel, "Ölümün zəfəri" Taun epidemiyası çox qədimdən, eramızdan xeyli əvvəl məlumdur.
Xəstəliyin adı "cuma" (paxla) ərəb sözündən törəmişdir. Bunun səbəbi infeksiyanın tez-tez baş verən xarakterik simptomudur – iltihablaşmış limfatik düyünlərin böyüyərək xarici görünüşünə görə paxlaya bənzəmələridir. Taun çox vaxt milyonlarla insanın ölümünə bais olan, böyük əraziləri viran qoyan pandemiya xarakteri almışdır.
Bəşər tarixində taunun üç pandemiyası məlumdur:
Taun əleyhinə elmi əsaslandırılmış tədbirlərin həyata keçirilməsi XX əsrdə dünyada taun epidemiyasını aradan qaldırmağa imkan vermişdir, lakin xəstəliyin sporadik halları bu və digər ölkələrdə təbii ocaqlarda həmişə qeyd edilir.
Etimologiyası
Taunun Yersinia pestis törədici mikrobu – taun çöpü bir növ kimi proteobakteriyalar tipinin, qamma-proteobakteriyalar sinfinin, enterobakteriyalar ailəsinə məxsus Yersinia cinsinə aiddir. O, 1,5–2 x 0,5–0,7 mkm ölçüsündə, avoidşəkilli, ucu dəyirmi, hərəkətsiz oid çöpdür. Taun mikroblarının uzunsov, dənəvər, sapşəkilli və süzülən formalarının meydana çıxması ilə polimorfizmi təsvir edilmişdir.
Taunun törədici mikrobu spor əmələ gətirmir, kapsulu vardır, qrammənfidir, anilin boyaları ilə asan (ucları isə daha intensiv) rənglənir (bipolyar rənglənmə). Y. pestis fakultativ anaerobdur. 25–30 °C-də və pH 6,9–7,2 olduqda duru və bərk qida mühitlərində yaxşı inkişaf edir. R -virulent və S -avirulent formalı koloniyalar əmələ gətirir. Qida mühitinə təzə və ya hemolizəolmuş heyvan qanı çatdıqda mikrobların inkişafına stimullaşdırıcı təsir göstərir. Y. pestis ekzo- və endotoksin əmələ gətirir, tərkibində termostabil somatik və termolabil kapsul antigenləri və s. (cəmi 20 antigen) vardır. Y. pestis-in somatik antigeni başqa persinlərin antigenlərinə identikdir. kapsul antigeni taun törədici mikrobunun virulent ştammları üçün spesifik sayılır, immunigen aktivliyə malikdir.
Taunun törədici mikrobunun orqanizmdən kənarda davamlılığı onlara xarici mühit amillərinin təsir xarakterindən asılıdır. Temperatur düşdükcə bakteriyaların yaşama müddəti artır. Qida məhsullarında, suda və məişət əşyalarında Y. pestis 3 aya qədər, bubon irinində 40 gün, qanda və bəlğəmdə 1 ay və daha çox qalır. 55 °C-də onlar 10–15 dəq. sonra 100 °C-də bir neçə saniyə sonra məhv olur. Adi dezinfektantlar işçi konsentrasiyada (sulema 1:1000, 3–5%-li lizol məhlulu, 3%-li karbol turşusu, 105-li əhəng südü) və (antibiotiklər), (streptomisin, tetrasiklin, xloramfenikol) Y. pestis-əöldürücü təsir göstərir.
Epidemiologiyası
Taunun təbii, birincili ("vəhşı taun" – Silvalia plagne) və sinantrop ikincili ("şəhər", "port taunu") ocaqları ayırd edilir. Vəhşi gəmiricilər (tauntörədici mikroblarının təbii rezervuarları) və onların eksparazitləri (birələr) ilə əlaqədar olan təbii ocaqlar, Avstraliya istisna edilməklə bütün qitələrdə, çöl, yarımsəhra və səhra zonalarında mövcuddur. Gəmiricilərin və onların birələrinin populyasiyasının mövcudluğu imkanının müəyyənləşdirən coğrafi iqlim şəraitindən asılı olaraq təbii ocaqlarda Y. pestis qalır.
Təbii ocaqlarda taun mikrobunun daşıyıcıları olan vəhşi gəmiricilərin 300-ə yaxın növü və yarımnövü aşkar edilmişdir. Y. pestis-in mühafizə edilməsində əsas rolu sünbülqıran, marmot (tarbaqan), qum siçanı, dağ siçanı, çöl siçanları oynayır. Bundan əlavə Afrikada bəzi siçanların: qara, həbəş, çoxməməli və kolluq siçovulların mühüm rolu qeyd edilməlidir.
Taun sinantrop ocaqlarında taun infeksiyasının əsas rezervuarı və mənbəyi hələ qədim dövrlərdə vəhşi təbiətdən insan məskənlərinə keçmiş, taun mikrobunu da özləri ilə gətirmiş boz siçovul və ya siçovul (Rattus norvegicus), qara siçovul (Rattus rattus) və kürən siçovullardır (Rattus alexandrinus). Nəqliyyat vasitələrinin, xüsusən dəniz nəqliyyatının inkişafı siçovulların birinci toplandığı yerdən dünyanın bir çox ölkələrinə yayılmasına səbəb olmuşdur. Taun vəhşi gəmiricilərdən siçovullara keçdiyi kimi, siçovullardan da vəhşi gəmiricilərə keçir.
İnsanın taunla yoluxması bir neçə yolla: transmissiv (infeksiyalaşmış birənin dişləməsi ilə), kontakt, alimentar və hava-damcı yolu ilə baş verir.
İnsanların tauna qarşı həssaslığı olduqca yüksəkdir. xəstələnmə indeksi vahidə yaxınlaşır. təbii ocaqlarda xəstələnmə mövsümi xarakter daşıyır: mülayim iqlimli ocaqlarda xəstəlik əsasən yay-payız aylarında, isti iqlimli ocaqlarda mövsümilik olmur.
Taun tutmuş xəstələrin epidemioloji rolu eyni deyil. Xarici mühitə çox miqdarda taun bakteriyalarını ifraz edən, xəstəliyin zahirən səpələnmiş formasına tutulan (Q. P. Rudnevə görə), xüsusən taun ağciyər formasına düçar olan xəstələr daha çox təhlükəlidirlər. Y. pestis-in hava-damcı yolu ilə yayılması infeksiyaya epidemik xarakter verir. Buna binalarda adamların sıxlığı, maddi rifahın və sanitariya mədəniyyətinin aşağı səviyyəsi, müalicəvi-profilaktik tədbirlərin qeyri-mükəmməlliliyi səbəb olur. Taunun başqa formasına tutulmuş xəstələr birələrin kifayət qədər populyasiyası olan zaman xeyli təhlükə törədə bilər.
Tauna qarşı anadangəlmə immunitet yoxdur. keçirilən xəstəlik immunitet verir; təkrari xəstəlik nadir hallarda olur.
hazırda taunun tək-tək aktin enzootik ocaqları Asiyada (Birma, Vyetnamda, İndoneziya, Nepal), Amerikada (Boliviya, Braziliya, Peru, Qərbi ABŞ, Ekvador) və Afrikada (Zair, Keniya, Lesoto, Madaqaskar, Tanzaniya) vardır.
Patogenezi
Taunda infeksion prosesin inkişafı xeyli dərəcədə infeksiyanın giriş qapılarının lokallaşması ilə müəyyən edilir. Törədici mikrobun daxil olduğu yerdə, dəri və ya selikli qişalarda dəyişiklik, bir qayda olaraq olmur, yalnız təsadüflərin 3–4%-ində dəri üzərində sonradan xoraya və ya xoralı karbunkula çevrilən ləkə şəklində birinci affekt baş verir. Xoranın möhtəviyyatında çoxlu miqdarda taun mikrobları tapılır.
Törədici mikrobun giriş qapılarından limfogen yollarla regional limfatik düyünlərə çatır və orada intensiv artıb çoxalır bubon əmələ gətirməklə hemorragik iltihab törədir. Bubonun yarılması zamanı paket şəklində birləşmiş limfatik düyünlər, onlara və ətraf toxumaya çoxlu qan və ya serozlu-qanlı maye hopması, irinli əriməyə məruz qalmış nekroz ocaqları görünür. Damar və kapillyarlar ətrafındakı sinuslarda çox miqdarda mikrob toplanması aşkar edilir.
Birincili bubonlardan taun mikrobları limfogen və ya hematogen yolla yeni limfatik düyünlər qrupuna yayılır, müvafiq surətdə ikinci, üçüncü və i.a. tərtibli birincili bubonlar, yaxud ikincili bubonlar əmələ gəlir. Bu bubonlarda iltihabi dəyişikliklər daha zəif nəzərə çarpır, taun bakteriyaları az miqdarda tapılır.
Giriş qapıları, yerində və regional limfatik düyünlərdə patoloji dəyişikliklər orqanizmin ürək-damar, sinir və başqa sistemlərinin zədələnməsinə səbəb olan bakteriya və toksinemiya ilə müşayiət edilir. Taunun patogenezində qan damarlarının nekroz infiltrasiya və damar divarının seroz hopması şəklində zədələnməsi böyük rol oynayır.
Limfatik düyünlərin baryer funksiyalarının kifayət qədər olmaması (bu zaman taun mikroblarının natamam faqositozu aşkar edilir) və infeksiyanın ikincili ocaqlarında L. pestis-in güclü artıb çoxalması zamanı xəstəliyin birincili septik forması inkişaf edir, bu zaman infektin daxil olduğu nahiyədə iltihabi dəyişiklik və taunun ağırlaşdırıcı başqa ikincili formaları olmur. Xəstəliyin septik forması üçün ağır infeksion-toksik şokun inkişafı, müxtəlif daxili orqanlarda sentiko-piemik ocaqların törəməsi xarakterikdir. Toksik miokardit və nefrit baş verir. Taunun ağır formasının patogenezində fibriolizinin üstünlük təşkil etməsi ilə qanın laxtalanma sisteminin pozulması mühüm yer tutur.
Aerogen yoluxma mexanizmi zamanı traxeya və bronxların selikli qişasında, paratraxeal və peribronxial limfatik düyünlərdə alveola epitelində nekrotik və hemorragik dəyişikliyin meydana çıxması ilə birincili ağciyər taunu inkişaf edir. Ağciyərlərdə lobulyar və ya lobar pnevmoniya aşkar olunur. İçərisində çoxlu miqdarda taun mikrobları olan bol serozlu-hemorragik eksudat aşkar edilir. Damar endotelilərinin toksiki zədələnməsi, onların alveolarası eksudatla tutulması ağciyər toxumasının və plevranın yeni sahələrinin cəlb olunması ilə ağciyər toxuma nekrozunun tez inkişafına səbəb olur. Taun ağciyər forması ağır intoksikasiya və yüksək ölüm hadisəsi ilə keçən prossesin tez generalizasiyası ilə xarakterizə olunur. Ağciyərlərdə təsvir olunan dəyişikliklər taunun başqa klinik variantları generalizasiyası nəticəsində ola bilər (ikincili ağciyər taunu).
Taununtəzahür formasından asılı olmayaraq bütün orqan və sistemlər tətəfindən olan dəyişikliklərlə müşayiət olunur. Dəri üzərində petexiyalar və ya daha çox geniş qansızmalar, nekroz sahələri (ehtimal ki, nekroz və qansızmalara görə qaralmış dəri sahələri, el arasında taun "qara ölüm" adlandırmağa əsas olmuşdur) meydana çıxır. qansızmalar mədənin, bağırsağın selikli qişasında iri və orta damarların divarlarında qeyd edilir. Ürək əzələlərində distrofik dəyişikliklər, perikardda və endokard altında qansızma ocaqları tapılır. Böyrək qıvrım kanalcıqların epitelində parenximatoz və piy distrofiyası inkişaf edir, ləyənlərdə nöqtəvari qansızmalar baş verir. İltihabi prosesə sidik ifrazedici yolların selikli qişası cəlb olunur. Dalaq bir qayda olaraq böyüyür, onun konsistensiyası bürüşük olur. Qaraciyər böyüyür: piy və dənəvər distrofiyaya nekrotik dəyişikliklər qoşulur. Hiperemiya təzahürləri, ödem, ocaqlı qansızmalar, nekrozla keçən iltihabi proses cinsi vəzilərə, daxili sekresiya vəzilərinə, sümük sümük iliyinə yayılır.
Klinik mənzərə
Taunda inkubasion dövr 3–6 gündən peyvənd olunmuşlarda 10 günə qədər davam edir.
Bağırsaq forması müstəqil forma kimi əksər müəlliflər tərəfindən qəbul edilmir, xəstəliyin başqa formalarının nəticəsi hesab edilir. Taunun yüngül, silinmiş, subklinik formaları (Pestis minor) təsvir edilmişdir.
Klinik formalarından asılı olmayaraq, prodromal əlamətlər olmadan nəzərə çarpan titrəmə və bədən temperaturunun 39–40 °C-yə qədər yüksəlməsilə qəflətən başlayır. Xəstələr tez-tez ürəkbulanması və qusma ilə müşayiət olunan şiddətli başağrısı, əzələ ağrıları, əzginlik, çox vaxt dəhşət, qorxu hiss edirlər. Üz və konyuktivalar hiperemiyalaşır, boron deşikləri genişlənir, dodaqlar quruyur. Ağız boşluğunun selikli qişasında çox vaxt hemorragiyalar və xoralar aşkar edilir. Dil şişmiş, quru və qalın ağ ərplə örtülür (elə bil "təbaşirlə sürtülmüşdür"). Dilin ölçülərinin xeyli böyüməsi və onun son dərəcə quruluğu xəstənin nitqini anlaşılmaz edir. Xəstəliyin ağır gedişi zamanı üz göyərir, cizgiləri kəskinləşir, dözülməz iztirab və dəhşət ifadəsi (facies pestica) meydana çıxır.
Nəbzin pozulması: taxikardiya (dəqiqədə 120–160 vurğuya qədər), dolğunluğunun zəifləməsi, aritmiya (pulsus freguens, dicretus, filliformis), ürək tonlarının karlaşması, arterial, xüsusən makimal təzyiqin kəskin enməsi (ağır təsadüflərdə 40–30 mm ç. süt. qədər); sianoz və tənginəfəslik şəklində ürək-damar sisteminin zədələnməsi erkən müəyyən edilir.
Müxtəlif dərəcədə təzahür edən sinir sisteminin tipik toksik zədələnməsi olur: xəstələrin bəzilərində yuxusuzluq başlayır, başqalarında oyanma, sayıqlama, hallüsinasiya (qara basma halları), inkişaf edir, anlaşılmaz qarışıq nitq, səndələyici yeriş, hərəkət koordinasiyasının pozulması olur. Qarın ağrılı, dalaq, çox vaxt isə qaraciyər böyüyür, qəbizlik və ishal olur. Qanda leykositar formulanın sola meyilliliyi ilə keçən neytrofil leykositoz nəzərə çarpır. EÇS (eritrositlərin çökmə sürəti) yüksəlir. Sidiyin miqdarı azalır. Sidikdə zülal, dənəli və hialin silindirlər, eritrositlər meydana çıxır.
Dəri forması
Tədricən mikrobun daxil olduğu yerdə ardıcıl surətdə papulaya, veyikulaya və pustulaya çevrilən ləkə baş verir. Pustula içərisində çoxlu miqdarda taun mikrobları olan qanlı irinli, bəzən qaratəhər möhtəviyyatla dolur, təzyiq etdikdə şiddətli ağrılar başlayır. Əhatə edən dəri sahəsi parlaq hiperemiyalaşmış (tünd qırmızı rəngə çalır), infiltratlaşmış, sağlam dəri səthindən qabarmış olur (tünd qırmızı adlanan sədd). Sonradan pustula xoraya çevrilir. Xoranın dibi infiltratlaşır, sarımtıl rəngdə olur, vaxtı gələndə tünd qartmaqla örtülür, bu, qarayara zamanı (pestis anthracicus) dərinin zədələnməsini xatırladır. Nadir hallarda dəri üzərində kəskin ağrılı, xoralaşan birincili taun karbunkulu əmələ gəlir. Taun dəri xorası uzun davam etməsi, tədricən sağalması, çapıq əmələ gətirməsilə xarakterizə olunur.
Taunun hər hansı klinik formsında hemorragik səpmələr. bullyoz törəmələr, ikincili hematogen pustula və karbunkullar şəklində ikincili dəri dəyişikliyi müşahidə edilə bilər. Tunun dəri forması, bir qayda olaraq, bubon forması ilə birləşir (dəri-bubon forması).
Bubon forması
Taunun bubon formasının xarakterik əlaməti törədrici mikrobun daxil olduğu yerə yaxın birincili bubonların formalaşması ilə periferik limfatik düyünlərin zədələnməsidir. Xəstəliyin 1–2-ci günü nəinki hərəkət zamanı, hətta sakitlikdə belə bubon əmələ gələn yerdə xəstəni məcburi vəziyyətə gətirən şiddətli ağrı hiss olunur. İnkişaf edən bubon kiçik, şiddətli ağrılı şişkinlikdən ibarətdir. Limfatik düyünlərin bütün qrupu və onları əhatə edən birləşdirici toxuma iltihabi prosesə cəlb olunduqca şişkinlik 8 sm-dək böyüyür, ətraf toxumalar ilə birləşən konqlomeratdan ibarət olur. Bubonun üzərini örtən dəri gərilir, aydın hiperemiyalaşır, parıldayır, göyərmiş çalar alır. Adətən limfangitlər olmur. Periadenit olduğuna görə bubonun konturu hamarlaşır. Bu, mühim diaqnostik əlamətlərdən biri sayılır. Xəstəliyin 6–8-ci gününə yaxın bubon xəmirvari konsistensiya alır, üzərindəki dəri göyümtül-qonur rəng alır, nazilir. Bubonun mərkəzində flüktasiya meydana çıxır. Xəstəliyin 8–12-ci günü bubon deşilir, qan qarışıqlı serozlu-irinli möhtəviyyat ifraz olunur. Bubonun xoraya çevrilməsi uzun müddət sağalmayan fistulanı, ikincili infeksiyanın qoşulması isə geniş adenofleqmonanın əmələ gəlməsi ilə nəticələnir. İrinli xora inadlı gedişi, tədricən sağalması, qranulyasion toxumanın artması və çapıqlaşma ilə fərqlənir. Xəstəliyin təhlükəsiz gedişi zamanı 6–8-ci gündən başlayaraq, bubonda iltihabi dəyişiklik azalmağa başlayır və sonralar tam sorula bilir. Son illər spesifik terapiyanın (antibiotiklərin) tətbiqi ilə əlaqədar olaraq taun bubonları çox nadir hallarda deşilir. Onlar 15–20 gün ərzində tədricən sorulur.
İkincili septik forma
İkincili septik forma infeksiyanın başqa klinik formalarını, çox vaxt bubon taununu ağırlaşdırır və orqanizmin ağır intoksikasiyası təzahürləri ilə keçir. Xarakterik kliniki simptomlar olmadığından, xəstənin sağlığında taunun septik formasının diaqnostikası çətinlik törədir. Epidemioloji situasiya, yaxud taun ocaqlarında yaşayan insanların qəflətən ölməsi orientir sayılır.
Ağciyər taunu
Ağciyər taununun iki forması mövcuddur: