cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması
Arazboyu maili düzənliklər rayonu
Həkəriçayının qədim gətirmə konusunun çöküntülərində üst pliosenə aid balıqqulıqları tapılıb.
Arazboyu düzənlikdə dərə-qobu şəbəkəsi geniş inkişaf etmişdir. Qərbdə rayon 400 m hündürlüyədək qalır. Pirbulaq, Xonaşençay və Ağca-Qoşun çaylarının dərələri Qarabağ silsiləsinin alçaq dağlığına qədər gedib çıxır. Onlar genetik cəhətdən denudasion-akkumulyativ prolüvial-delüvial düzənlikdirlər. Səthinin ümumi meyilliyi Araz çayının dərəsinə doğru, yəni cənub-şərqə tərəf yönəlmişdir. Ancaq müasir yarğan-qobu şəbəkəsinin əsas hissəsinin meyilliyi şimal-şərq istiqamətindədir.
İqlimi quru yayı olan mülayim-isti iqlimdir. Dağ-şabalıdı, dağ-qəhvəyi torpaqlarında arid kolluq, yovşanlı-müxtəlifotlu quru çöl landşaftları üstünlük təşkil edir.
Mərkəzi Aran fiziki-coğrafi rayonu (Kür-Araz)
Aran (Mərkəzi Aran) fiziki-coğrafi rayonu Kür-Araz ovalığında 0 m horizontaldan Xəzər dənizinin sahillərinə qədər ərazisini əhatə edir. Buraya Şirvan, Qarabağ, Mil düzlərinin əsas hissələri, Muğan, Salyan düzləri və Cənub-Şərqi Şirvanın bütün ərazisi daxildir.
Cənub-Şərqi Şirvan tektonik cəhətdən Qarğalı sinklinalına, həmçinin qonşu Mişovdağ-Qalmas-Bəndovan və Girovdağ-Babazənən-Neftçala antiklinal zonalarına uyğun gəlir.
Yeni Xəzər dövründə Cənub-Şərqi Şirvanın ərazisi indiki düzənliyin səthini təşkil edənlər dayazsulu çöküntülərlə örtülmüşdür. Yeni Xəzər dövrünün ikinci yarısında düzənliyin Mişovdağ, Girovdağ, Babazənan antiklinal yüksəkliyinə yaxın şimal-şərq hissəsi dənizdən azad olmuş və quru ovalığa çevrilmişdir. Bu zaman Kür çayı Kürsəngi və Babazənən arasındakı Xalac muldasını yaratmışdır. Bu deltadan şərqdə düzənlik çoxsaylı laqunalarla, körfəzlərlə və dayaz dənizlə örtülmüşdür. Palçıq vulkanlarından Bozdağ, Hamamdağ, Bəndovan və Bozdağ-Xıdırlı antiklinal yüksəkliyi adalar formasında olmuşdur. Qalmas palçıq vulkanın yaxınlığında Pirsaatçay öz deltasını formalaşdırmaqda davam edirdi. Sahil zolağı ovalıqlardır, bəzi yerlərdə bataqlıq yayılan və girinti-çıxıntı şəklində sahil xətt olan ərazilərdir.
Cənub-Şərqi Şirvanın ərazisi özünəməxsus geomorfoloji quruluşu ilə fərqlənir ki, bu da yeni tektonik hərəkətlərin differensiasiya ilə əlaqədardır. Düzənliyin şimal hissəsi abrazion-akkumulyativ dəniz düzənliklərindən ibarətdir. Baxmayaraq ki, ərazi -10 m hündürlükdə yerləşir, onun səthi nazik dislokasiya olunmamış altxəzər çöküntülərindən ibarətdir. Bəzi ərazilərdə bu çöküntülərin altından dislokasiya olunmuş abşeron əhəngdaşı layları üzə çıxır. Onlar Qalmas və Pirsaat antiklinal qalxmalarının şimal-şərq qanadlarına uyğun gəlir, relyefdə uvallar və astanalar yaradırlar. Cənub-qərbdə qırılma boyunca Qalmas-Bozdağ-Xıdırlı-Bəndovan xətti üzrə çoxsaylı fəal palçıq vulkanları, salzalar və qrifonlar yerləşirlər.
Mişovdağ, Girovdağ və Babazənən antiklinal qalxmalarının ətəkləri boyunca nazik zolaqla terraslaşmış abrazion-akkumlyativ dəniz düzənlikləri uzanır. Göstərilən yüksəkliklər tərəfdən o, cavan prolüvial-allüvial düzənliklərlə əhatələnir. Onlardan cənub-şərqdə geniş Qaraçala dellüvial-şoranlı düzənliyi uzanır ki, o, da erkən-Yeni Xəzər allüvial-dəniz düzənliyinin yerində yaranmışdır. Bu düzənlik, axarsızdır və onun ətraflarında şoranlıqlar inkişaf etmişdir. İsti havada şoranlıqlar deflyasiya proseslərinə məruz qalır. Ona görə də o, morfoloji cəhəddət yastı və çılpaq çökəklikdir. Bu çökəkliklərin kənarlarında zəif bərkimiş eol formaları qum təpələri şəklində böyük ərazi tuturlar.
Girovdağ və Babazənən antiklinal tirələri arasında cənub-şərq istiqamətində qədim Kür çayının yatağı yerləşir. Alt Yeni Xəzər dövründə Babazənəndən cənuba doğru Xıllı kəndində, Kür çayı özünün daha cavan olan 150 km2-lik ikinci deltasını formallaşdırmışdır. Babazənən antiklinal tirəsinin qərb ətəkləri boyu və Durovdağ palçıq vulkanın ətrafında şoran təpəli-dərəli düzənlik inkişaf etmişdir. Sonuncunun yaranması güclü minerallaşmış yeraltı suların dərin çalardan çıxmasına səbəb olmuşdur. Bunu da Babazənən-Neftçala antiklinal zonası və defilyasiya prosesləri mürəkkəbləşmişdir. Səthə çıxan yeraltı sular çökəklikləri su ilə doldurur, lakin onların çoxu ilin isti aylarında quruyur. Çökəkliklərin dibində çökən duzlar sovrulub aparılır, çökəkliklərin yaxınlığında toplanılır və beləliklə çoxlu miqdarda qum massivləri formalaşır.
Cənub-Şərqi Şirvanın cənub-qərb hissəsində Kürün müasir yatağı boyunca ensiz zolaq şəklində (2–3 km) allüvial düzənlik uzanır. Cənub-Şərqi Şirvanın düzənlik relyefi daxili depression antiklinal yüksəkliklər və təpələrlə mürəkkəbləşir.
Muğan düzü Araz və Kür çaylarının arasındakı ərazidə yerləşir. Düzün şimal-şərq hissəsi allüvial-delta mənşəlidir və zəif parçalanmış təpəli-çökəkli relyef ilə səciyyələnir. Düzənliyin cənub-qərb hissəsi daha qədimdir və Araz çayının akkumulyasiyası nəticəsində formalaşmışdır. Şimal-qərb hissəsində o, allüvial-delta mənşəlidir. Düzənlik hamar və zəif parçalanmış səth quruluşu ilə səciyyələnir.
Muğan düzünün şimal-şərqinə nisbətən cənub-qərbi daha qədimdir və Arazın akkumulyasiyası nəticəsində formalaşmışdır. Onun şimal-qərb hissəsi allüvial-delta mənşəlidir və burada çay akkumulyasiya prosesi çoxdan dayanıb. Ümumiyyətlə, düzənlik hamar və zəif parçalanmış səth ilə xarakterizə olunur.
Düzənliyin cənub-şərq hissəsinin formalaşmasında üst Xvalında və Yeni Xəzər dövrünün dəniz akkumulyasiyası mühüm rol oynamışdır. Düzənliyin səthi hamardır və parçalanmamışdır, yalnız bəzi yerlərdə dibi hamar və dayaz olan çökəkliklərlə (Mahmudçala, Ağçala və b.) mürəkkəbləşir. Əvvəllər bu ərazilər dayaz dəniz şəraitində göllərlə örtülü olmuşdur.
Muğan düzünün şimal-qərb hissəsində submeridional istiqamətdə sahəsi təxminən 320 km2 olan Hacı-Elçi şoran çökəkliyi yerləşir. Onun formalaşması daha intensiv müasir enmə, düzün bu hissəsində Bolqarçayın deltasının Muğanın içərilərinə çox daxil olması ilə əlaqədardır.
Müasir dövrdə qış-yaz fəslində şoranlıqların yerində yay aylarında quruyan dayaz göllər formalaşır və onların çökəklikləri deflyasiyaya məruz qalır. Cənub-qərbdən şoran çökəklik dar (1,5–2 km) üst Xvalın dəniz akkumulyativ düzənliklə əhatə olunmuşdur. Şoranlığın sovrulan materialları bu düzün səthində toplanır və kiçik təpəli relyef yaradır.
Cənub-şərqdə Bolqarçayın gətirmə konusu ətrafında bu düzənlik 8 km-ə qədər genişlənir. O, daha sonra cənub istiqamətdə 0 m sahil xətti boyunca böyük sahil bənd müşahiyət etməklə uzanır
Araz və Qarqarçay arasında allüvial çınqıllardan ibarət olan Mil düzü yerləşir. Cavan çay deltası öz səthində sahilboyu təpələrlə müşayiət olunan Arazın qədim qollarının dərələrini qoruyub saxlayır.
Mil düzü üçün əyilmə və qalxmalar xarakterikdir. Morfoloji cəhətdən əyilmələr 20–25 m və 0 m (hətta 120 m) hündürlüklərdə aydın nəzərə çarpır. Düzənliyin səthi gilli-çınqıllı prolüvial-dellüvial çöküntülərlə, Araza yaxın hissələrdə isə allüvial mənşəli çöküntülərlə örtülmüşdür. Hər yerdə onlar 10–25 m qalınlığında gillicəli torpaq qatları ilə örtülür. Dərinliyi 20–40 m-dən 70–80 m-ə qədər olan çay dərələri və yarğan-qobu şəbəkəsi Qaraçuk, Qızılqaya, Ağburun və s. yüksəklikləri istisna olmaqla, başqa əraziləri bu süxurlara qədər kəsib doğramır. Sonuncular üst yura və təbaşirin tektonik pozulmalarla parçalanan və dislokasiya olan süxurları ilə örtülüdür. Bu yüksəkliklər Ağdam antiklinoriumunun cənub-şərq periklinal hissəsinə aiddir. Onun əsas hissələri dağətəyi zolaqda parçalanır, çox enir və paleogen-miosen və üst pliosen-dördüncü dövrün çöküntüləri ilə örtülür. Mütləq hündürlüyü 400–600 m-ə çatan bu yüksəkliklərin səthi denudasiya ilə kəsilmiş və bəzən Qarabağ sıra dağlarının ətraf sahələrin çınqıllarının qırıntıları ilə örtülmüşdür. Morfolojı cəhətdən onlar [tel:400-1000 400-1000] yüksəklikdə ayrı-ayrı fraqmentlərlə Qarabağ silsiləsinin cənub-şərq qurtaracağını əhatə edən gec pliosen düzəlmə səthi ilə korrelyasiya olunur.
Mil düzünün üst pilləsi Kiçik Qafqaz qalxmasının ətraf dağətəyinə qoşulmuşdur. Burada parçalanmanın sıxlığı nisbətən yüksək qiymət alır, lakin eroziya formalar qobular şəklində olub, torpaq və bitki örtüyünü tamamilə əhatə edir. Müasir eroziyanın izlərini yalnız dərələr və böyük yarğanlarla görmək olar.
Mil düzünün aşağı pilləsinin sərhədləri 0 m ilə 120 m arasında yerləşir. O, Qarqarçayın sahili boyunca 240 m hündürlüyə qədər qalxır. Düzənliyin səthi hamar, zəif parçalanmış və az meyillidir. Onun səth quruluşunda 0,20–25 m, 40–50 m və 120 m hündürlükdə əyilmələr müşahidə edilir ki, bu da ona bir az pilləvari forma verir. Burada morfoloji cəhətdən iki pilləli müşahidə edilir. Bunlardan birincisi 0 və 45–50 m hündürlüklər arasında yerləşir. Nisbi hündürlükləri 10 m-ə qədər olan, kiçik yüksəkliklər və təpələrə rast gəlinir. Az miqdarda kiçik, hamar və dayaz düzənliklər də müşahidə olunur. Tektonik qırılma xəttinə uyğun zəncirvari şəkildə tirələrə rast gəlinir ki, olanlar da Mil düzünü şimal-şərqdən ayırır. Digər pillə Mil düzünün özündə 45–50 m-lik izohipsindən yuxarıda yerləşir. O, hamar və şimal-şərqə doğru az meylli olması ilə səciyyələnir. Bu pillənin arxasında Hərəmi düzündən yuxarıda yerləşən çaylar öz gətirmə konuslarını yaradır. Ona görə də, burada səth dalğalı quruluşa malikdir. Bu ərazidə alçaq terraslar müşahidə edilir (2,4 m və 20 m).
Düzənliyin ətraf hissəsində 45–50 m izohipslərə yaxın, 5–7 m-dən 25 m-dək hündürlüyə malik kurqanlar müşahidə olunur. Cənubda Arazın yaxınlığındakı düzənlik allüvial çınqıl çöküntülərlə örtülmüşdür.
Salyan düzü Kür çayı və onun qədim qollarından biri olan Akuşa çayı arasında yerləşir və Muğan düzünün cənub-şərq hissəsinin davamıdır. Salyan düzü Cənub-Şərqi Şirvanın alçaq sahil zolağı ilə birlikdə Kür-Araz ovalığının ən cavan hissəsi hesab olunur. Bu düzənliyə həmçinin Qızılağac körfəzinin sahilboyu ərazisini tutan hamar bataqlıq ovalıq da aid edilir. Bu düzənliyin ən alçaq hissəsi bataqlıqlaşmış və şoranlıqların geniş inkişafı ilə səciyyələnir.
Salyan düzənliyi tamamilə dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşir (-20 m-dən -26-27 m-ə qədər). Qızılağac körfəzi Salyan düzünə çox daxil olur. Salyan düzünün şimal hissəsi hamar allüvial-deltalı düzənlikdir. Onun yaranmasında Kür çayı və onun qolları, həmçinin dəniz dayazlığı böyük rol oynamışlar. Səthi qumlu, gilli, balıqqulaqları çöküntülərindən ibarətdir. Düzənliyin səthi hamardır və Akuşa çayı ilə Kürün bir neçə deltası onu mürəkkəbləşdirir.
Mərkəzi Aran Kür-Araz ovalığının ən aşağı hissəsini tutur. Onun mərkəzi hissəsindən keçən Kür çayının burada yaratdığı mürəkkəb quruluşlu meandırlar diqqəti cəlb edir. Mingəçevir su anbarı tikilməzdən əvvəl daşqınların qarşısının alınması üçün çay yatağı boyunca iri tirələrlə yanaşı, çoxsaylı süni bəndlər də yaradılmışdır. Bəzən qumlu subasarlar və alçaq terraslar müşahidə olunur. Çay dərəsi boyunca qədim meandr-axmazlar zonası aydın görünür. Düzənlik çoxsaylı bataqlıqlarla (Mahmudçala), axmazlar göllərlə (Ağgöl, Sarısu, Hacıqabul və s.) səciyyələnir.
Hal-hazırda düzənlik enmə və çöküntü toplanma vilayəti hesab olunur. Burada allüvial, göl, bataqlıq və s., mənşəli çöküntülər toplanır ki, bu da, düzənliyin relyefindəki detalları müəyyən edir.
Onun sol sahil hissəsində eninə istiqamətdə Kürdən Qarasu depressiyasına doğru bir-birindən kəskin fərqlənən üç zona ayrılır. Kür çayının müasir yatağı boyunca hamar, bəzi yerlərdə isə bataqlıq allüvial-məcra düzənlikləri yaranır. Düzənliyin bu hissəsinin eni 3–8 km arasında dəyişir. Şimala doğru azca qabarıq formada olan allüvial düzənlik yerləşir ki, fraqmentlərlə Kür çayının qədim yatağı ilə birləşir. Bu düzənliyə şimaldan Qarasu çökəkliyi sisteminin hamar, bataqlaşmış enmələrinin zolağı bitişir. Düzənliyin bu hissəsində allüvial, göl və bataqlıq çöküntüləri toplanmışdır.
Vadinin sağ sahil hissəsi boyunca üst Xvalının qədim sahil tirələri, qum adalarlı uzanır. Şərq istiqamətində bu zolaq genişlənməyə məruz qalır və səthində xvalın süxurları üzə çıxır. Bəzi yerlərdə süxurlar qumlardan ibarətdir və deflyasiyaya məruz qalır. Bunun nəticəsində kiçik deflyasiya çökəklikləri yaranır ki, hal-hazırda onlar göllərə çevrilmişlər.
Vadinin sağ sahil hissəsinin mərkəzində müasir Kür dərəsi və Ağgöl rayonundakı göllər sistemi və bataqlıqlar qalxmaya məruz qalmışlar. Onun səthi Kürün qolları və kiçik çay dərələri ilə parçalanmışdır. Düzənliyin qalxmış sağ sahilindən şimala doğru göl və bataqlıq çökəklikləri zolağı uzanır (Mehman-Sarısu). Burada müasir çöküntü toplanması ilə nisbi enmə gedir.
Ərazinin iqlimi qışı quraq keçən yarımsəhra və quru-çöl iqlimidir. Ən az yağıntı Cənub-Şərq Şirvanda müşahidə olunur (200 mm dən az).
Əsas çayları Kür, Araz və onların qollarıdır.
Əsas torpaqları boz-çəmən, çəmən-boz, şorakətli, çəmən-bataqlıq (göllərin ətrafında), boz-şoran, şoran (Xəzər sahili zonada), allüvial-çəmən (Kür sahili rayonlarda) torpaqlarıdır. Kiçik kolların üstünlük təşkil etdiyi yovşan və yovşan-şoran otlardan ibarət yarımsəhralar əsas landşaftlardır. Kür çayı boyunca tuqay meşələri (qovaq, söyüd, yulğun) yayılmışdır.
IV. Lənkəran vilayəti.
Lənkəran vilayəti respublikanın cənub-şərqində yerləşməklə, Lənkəran ovalığını və Talış dağlarını əhatə edir. Şərqdən Xəzər dənizi, şimal-qərbdən, qərbdən və cənubdan İran İslam Respublikası ilə sərhədlənir. Şimal-şərqdən Muğan və Salyan düzləri ilə qonşudur. Ərazinin sahəsi 6, 1 min km-dir. Ərazinin hündürlüyü -27 m-dən (Xəzər dənizi sahilində) 2493 m-dək (Kömürköy dağı) dəyişir. Çəmən-bataqlıq, dağ-meşə, dağ-çöl landşaftları üstünlük təşkil edir. Vilayət iki fiziki-coğrafi rayona ayrılır: 1) Lənkəran rayonu, 2) Talış dağları rayonu.
Lənkəran fiziki-coğrafi rayonu
Lənkəran fiziki-coğrafi rayonu eyni adlı ovalıqda yerləşir və Xəzər dənizinin sahili ilə Talış dağları arasındakı ərazini tutur. Şimalda düzənliyin eni 80 km, cənubda isə 8 km-dir. Xəzər dənizinin sahilləri düzxətli və akkumlyativ mənşəlidir. Düzənlik Xəzər dənizinin transgressiv çöküntüləri ilə örtülmüşdür. Oroqrafiya elementlərindən Lənkərançay, Viləşçay və s. çay dərələri geniş inkişaf etmişdir və həmin dərələrdə terraslar formalaşmışdır. Ovalığın kənarlarında prolüvial gətirmə konusları aydın müşahidə edilir.
Lənkəran ovalığı dənizin müasir sahilindən 4–5 km məsafədə yaranan qədim (Yeni Xəzər) sahilboyu tirələr ilə səciyyələnir. Ovalığa bitişik ərazilərdə və bataqlıqlarda sahil tirələrinin hündürlüyü 1–2 m-ə, bəzən isə 10 m-ə çatır.
Göytəpəçayın cənubundan Astaraçaya qədər akkumulyativ sahil düzənlikləri uzanır. O, qərbdən sıfır metrlik terraslı pillə ilə sərhədlənir. Düzənliyin mərkəz hissəsi qədim dəniz laqunlarında yerləşir. Laqunların yaşı cavandır. Ona görə ki, onu əhatə edən sahil tirələrinində müasir Xəzər faunası vardır. Dəniz laqunları bir neçə qollarla dənizlə birləşmişdir ki, onların vasitəsi ilə Xəzər dənizinə sular axır. Düzənliyin səthi zəif parçalanmışdır. Bu da onun səthinin az meyilli və bitki örtüyünün zəngin olması ilə izah edilir. Dərinlik parçalanması böyük deyil, yalnız düzənliyin sahil hissəsində artır.
Düzənliyin formalaşmasında qədim deltaların və gətirmə konuslarının çöküntüləri iştirak edir. Pensər kəndində Təngərüdçayın qədim deltası üç çıxıntısı olan dimdikvari formada aydın görünür. Akkumulyativ çay çöküntülərinin toplanması nəticəsində yaradılmış oxşar qədim deltaların qalıqları Vilvan-Girdanı kəndlərində və b. yerlərdə də rast gəlinir.
Ərazidə sarı torpaqlar geniş yayılmışdır. Çay, sitrus meyvələri, tütün, xurma və digər kənd təsərrüfatı bitkiləri yetişdirilir. Talış öndağlığında və orta dağlığın aşağı qurşağında meşələr tam örtük əmələ gətirir.
Talış dağları fiziki-coğrafi rayonu
Talış dağları Lənkəran ovalığından Kömürköy (2493 m) və Qızyurdu (2433 m) zirvələrinə qədər qalxır. Talış dağları bir neçə paralel silsilələrdən ibarətdir: Talış, Peştəsər, Dizdoni, Burovar. Talış və Peştəsər dağları arasında Yardımlı çökəkliyi yerləşir. Demək olar ki, bütün Talış ərazisi paleogen-neogen yaşlı vulkanik və vulkanogen-çökmə formasiyalarla örtülmüşdür. Neogen fasiyalar Bolqarçay və Viləşçay arasındakı ərazinin şimal-qərb hissəsində zolaq şəklindədir. Talış dağlarında bir sıra blok-faylı antiklinal silsilələr ayrılır. Onların arasında struktur-denudasiya, erozion və erozion-denudasion relyef dərələri yerləşir. Talış dağları qədim buzlaşmanın izlərinin və yüksək dağlıq zonasının olmaması ilə Böyük və Kiçik Qafqazdan fərqlənir. Ən yüksək zirvələr nisbətən az parçalanmış relyefə malik suayrıcılarda və az meyilli yamaclarda yerləşir.
Talışın şimal-qərb hissəsində intensiv fiziki aşınma prosesləri müşahidə olunur. Bunun da nəticəsi yamaclarda qırıntıların toplanmasıdır. Burada eol prosesləri də inkişaf edir. Öndağlıq zonada Lənkərançay dərəsindən cənubda kimyəvi aşınma prosesləri intensiv inkişaf edir və bunun nəticəsində dellüvial gillicəli süxurlar toplanır. Beləliklə, öndağlığın meşə ilə örtülü yamaclarında qalın çöküntü qatı yaranır sarı torpaqlar formalaşır. Talışda sürüşmələr ən tipik müasir ekzogen relyefi yaradan proseslərdəndir. Sürüşmələr meyilli yamaclarda kifayət qədər qalın dellüvial və ya gilli çöküntülərlə zəngin örtüyün yerini dəyişməsi ilə xarakterizə olunur. Talışda torpaq sürüşmələri Yardımlı depressiyasında çox tez-tez baş verir. Ana süxurların mergel-gilli tərkibi (maykop yaşlı) və gilli süxur qatının qalın olması çökəkliyin demək olar ki, bütün çaylarının yamaclarında intensiv torpaq sürüşmələrinin baş verməsinə səbəb olur. Talış dağları özümənəməxsus iqlimə malikdir. Burada iqlimin rütubətli olmasında Xəzər dənizinin təsiri böyükdür. Mürəkkəb relyefin atmosfer sirkulyasiyası ilə qarşılıqlı əlaqəsi və bu regionun özünəməxsus xüsusiyyətləri hündürlük qurşaqları üzrə bir neçə iqlim tipinin yaranmasına səbəb olur. Ərazidə yayı quru keçən mülayim-isti iqlim, yağıntıları bərabər paylanan mülayim-isti iqlim, yayı quraq keçən quru çöllərin mülayim-isti iqlimi və yayı quraq keçən çöllərin soyuq iqlimi kimi iqlim tipləri yayılmışdır (F.A.Hacıyev, 1986).Sonuncu iqlim tipi Talış dağlarının uca hündür hissələri üçün səciyyəvidir. Alçaq dağlıq zonada orta illik temperatur 10º-12 °C-dir. Orta yanvar temperaturu 0 °C, orta iyul temperaturu 22º-23 °C-ə bərabərdir.
Hündürlüyə doğru qalxdıqca yay və qış aylarının temperaturu aşağı düşür, şaxtasız günlərin sayı azalır. Alçaqdağlıq zonada şaxtalı dövr 220-280 gün, yüksəkdağlıqda isə - 120 gün davam edir. Alçaqdağlıq zonada 0 °C-dən yuxarı temperaturların cəmi 4000-4500 °C, ortadağlıqda isə - 2000-3000 °C olur. Alçağdağlıq zonada atmosfer yağıntıların miqdarı 1500–1700 mm, 1500–2000 m-dən yuxarıda isə 300–400 mm-dir. İlin soyuq dövründə bol yağıntı düşür. Yayı isə quraq keçir. Talış dağlarının əsas çaylarından olan Viləşçay, Lənkərançay, Təngərüdçay dərin V-şəkillı dərələrə malikdir. Talış dağlarının şimal-qərbindən və şimalından Bolqarçay keçir. Çay şəbəkənin sıxlığı 500 m hündürlüyə qədər 0,8-1,4 km/km2, [tel:500-1000 500-1000] m arasında 1,6-2,2 km/km2, [tel:1000-2500 1000-2500] m arası isə 0,2-0,5 km/km2 olur. Çay şəbəkəsinin sıxlığının ən yüksək qiyməti ortadağlıq zonada qeyd olunur. Yazda və payızda çaylar bolsulu, yayda isə azsulu olur. Çayların axım modulu alçaqdağlıq zonada ən yüksəkdir (30-50 l/s. km2). Mənbələrdə və ortadağlıq zonalarda isə 5-10 l/s. km2-ə qədər azalır. Bu da atmosfer yağıntılarının yüksəkliyə doğru azalması ilə izah olunur. Talış dağları mineral sularla da zəngindir. Bunlardan Qotursu, Ərkivan, Astara, Lənkəran, Donuzitən və s. göstərmək olar. Onlar balneoloji məqsədlərlə istifadə olunurlar.
V. Orta Araz (Naxçıvan) vilayəti.
Orta Araz (Naxçıvan) vilayəti Dərələyəz və Zəngəzurun suayırıcı silsilələri ilə Araz çayı arasında yerləşir. Vilayət 600 m-dən 3904 m-ə qədər (Qapıcıq) hündürlükləri əhatə edir. Dərələyəz və Zəngəzurun ayrı-ayrı silsilələri Araz çayı istiqamətində alçalırlar. Cənub-qərbdən bu silsilələri Orta Araz düzənliyi – Sədərək, Şərur, Böyükdüz, Gülüstan, Yayıcı, Ordubad, Naxçıvan, Culfa düzləri - əhatə edir.
Vilayət mürəkkəb geoloji quruluşa malikdir. Dərələyəz silsiləsi paleozoyun karbonatlı və yuranın vulkanik-çökmə süxurlarından ibarətdir. Qədim buzlaq formalarına Zəngəzur silsiləsi ilə müqayisədə daha az rast gəlinir. Ən yüksək zirvəsi Zəngəzur silsiləsi ilə birləşmə hissəsində yerləşir (Küküdağ 3120 m).
Zəngəzur horst mənşəli dağ olub (ən yüksək nöqtəsi Qapıcıq - 3904 m), dərin parçalanma ilə xarakterizə olunur. Burada kar, troq dərələri, morenlər geniş yayılmışdır.
Naxçıvan çökəkliyinin düzənlikləri paleogen və neogen yaşlı qumdaşları, əhəngdaşı və gillərlə örtülüdür. Dağlıq ərazilər paleozoyun dolomit, əhəngdaşı, qumlu şistlərindən ibarətdir və onlar Şərur düzənliyində yer səthin çıxırlar. Arazboyu düzənliklər Araz çayının cavan allüvial çöküntülərindən ibarətdir.
Vilayət mineral sular, filizlər, duzlar, tikinti materialları və s. faydalı qazıntılarla zəngindir.
Vilayət seysmik cəhətdən fəal zonada yerləşir. Belə ki, 1931-ci il 27 aprel tarixində Zəngəzur zəlzələsi (9 bala qədər) baş vermiş və nəticədə 100 kənd dağılmış, insan tələfatı olmuşdur. 1968-ci il 9 iyun tarixində yenidən təkrarlanan Zəngəzur zəlzələsi nəticəsində isə binalara ziyan dəymişdir.
Vilayətdə iki iqlim tipi formalaşır: qışı soyuq keçən yarımsəhra və quru çöl iqlimi (Arazboyu düzənliklərdə), yayı quru keçən soyuq iqlim (dağlıq ərazilərdə). Arazboyu düzənliklərdə orta yanvar temperaturu -4º-6 °C, orta iyul temperaturu 27º-28 °C-dir. Azərbaycanda həm mütləq maksimum (+44 °C), həm də mütləq minimum temperatur (-32 °C) Culfada müşahidə olunur. Orta illik atmosfer yağıntıları düzənliklərdə 200–300 mm-ə, ortadağlıqda 400–600 mm-ə, yüksəkdağlıqda isə 800–900 mm-ə çatır.
Çay şəbəkəsi zəif inkişaf etmişdir. Arpaçay, Naxçıvançay, Ordubadçay, Əlincəçay, Gilançay və digərləri öz mənbələrini Zəngəzur vəDərələyəz silsilələrindən götürürlər və Araz çayına tökülürlər. Çaylar əsasən qar, yağış və qrunt suları ilə qidalanırlar. Çayların sularından suvarmada istifadə olunur.
Vilayətdə 20-ə qədər göl var. Batabat, Göygöl və s. kimi gölləri buna misal göstərmək olar
Torpaq-bitki örtüyü hündürlük qurşaqlarına uyğun olaraq dəyişir. Burada arid iqlim tipi yayıldığı üçün meşə landşaftı (yalnız adalar şəklində yayılmışdır) yoxdur. Palıd, göyrüş, qarağac, ardıc, alça, hödük və s. kimi ağaclar bitir. [tel:2400-2500 2400-2500] m hündürlükdə arid dağ çölləri, daha yuxarıda isə subalp və alp çəmənlikləri formalaşır. Arazboyu düzənliklərdə yarımsəhra landşaftı inkişaf etmişdir. Orta Araz vilayətində aşağıdakı fiziki-coğrafi rayonlar ayrılır: Günnüt-Qapıcıq (Dağlıq Naxçıvan) və Şərur – Ordubad.
Şərur-Ordubad fiziki-coğrafi rayonu
Şərur - Ordubad fiziki-coğrafi rayonu Arazboyu maili düzənliyini əhatə edir. Mütləq hündürlüyü [tel:600-1200 600-1200] m arasında dəyişir. Rayonun uzunluğu 200 km, eni isə 30–35 km-dir. Arazboyu maili düzənliyinə Sədərək, Şərur, Böyükdüz, Gülüstan, Naxçıvan, Yaycı və Ordubad düzləri aiddir.
Ümumiyyətlə, rayon oliqosen-miosen dövründə fundamentin parçalanması və enməsi nəticəsində yaranmış və bir neçə dağarası çökəkliklərə bölünmüşdür. Burada mütləq enmələr sarmatın sonunda başa çatmış, sonra isə şimal-şərq hissənin kənarı qalxmalaya məruz qalmışdır. Amma ərazinin böyük hissəsi nisbi əyilmə zonasıdır və hal-hazırda akkumlyasiya prosesləri davam edir.
Rayonun şimal-qərb və mərkəzi hissələri Araz tektonik zonasına, cənub-şərq hissəsi isə Kiçik Qafqaz meqaantiklinoriumuna aiddir. Neotektonik qalxmaların amplitudası cənub-şərqdə (Ordubad-Culfa) 500–600 m və şimal-qərbdə (Şərur) isə 1300–1500 m-dir.
Şərur-Ordubad rayonunun formalaşmasında ekzogen proseslərlə yanaşı pliosen-pleystosenin tektonik hərəkətlərinin rolu çoxdur. Morfolojı cəhətdən mənfi morfostrukturlar çayların akkumlyativ fəaliyyəti ilə yaranmış və qərbdən-şərqə doğru uzanan Culfa və Ordubad düzənlikləridir. Müsbət morfostrukturlar isə Darıdağ və Nehrəm struktur-denudasion yaylalarıdır. İnversion relyef forması olan Duzdağ yaylası (1200 m) Duzdağ sinklinalında yerləşir (R.Y.Quliyev 1986). Yaylanın yamaclarında bedlendlər geniş inkişaf etmişdir.
Naxçıvan çökəkliyi Dəhnə-Vəlidağ, Qıvraq və Nehrəm eninə qalxmaları ilə Şərur, Naxçıvan, Culfa-Ordubad çökəkliklərinə parçalanmışdır. Naxçıvan düzənliyində üst miosen çöküntülərinin qalınlığı 800 m-ə yaxındır.
Şərur çökəkliyi akkumulyativ-denudasion platolar və düzənliklərdən ibarətdir. Bu düzənliyin qərbində paleozoyun devon sisteminin kristal süxurlarından ibarət Vəlidağ və Dəhnə dağları ucalır. Naxçıvan çökəkliyi miosen və oliqosenin qalın duzlu süxurları ilə dolmuş, bəzi yerlərdə Dördüncü dövrün prolüvial-allüvial çöküntüləri ilə örtülmüşdür.
Çökəkliyin qərb hissəsi bedlendlərlə, cənub-şərq hissəsi isə Naxçıvançayın və Araz çayının terras komleksləri ilə xarakterizə olunur. Naxçıvançayın terrasları mənsəb hissədə Araz çayının müasir çöküntüləri altına gömülür.
Çökəkliyin şimal-qərb hissəsində 1200 m hündürlükdə Üst pliosen yaşlı düzəlmə səthi yerləşir. Bu da çökəkliyin dördüncü dövrdə müasir şəkil aldığını sübut edir. Alçaq subasar terrasların müasir çöküntülərlə örtülməsi sübut edir ki, Araz çökəkliyi hal-hazırda da əyilməkdə davam edir.
Naxçıvan çökəkliyinin relyefinin iri elementlərindən biri yamacları bedlendlərlə parçalanmış Duzdağ yaylasıdır. Yayla miosen dövrünün duzlu süxurları və qalın (40 m) üst pliosen-alt pleystosenin qayalı-çınqıllı süxurlarından təşkil olunmuşdur. Neogen qalxmaları böyük amplitudaya malik olduğuna görə Duzdağ yaylası hal-hazırda 1200 m hündürlükdə yerləşir.
Şərur və Naxçıvan çökəklikləri öz maksimal enmələrini son miosendə və pliosendə başa çatdırmış, Dördüncü dövrdə isə nisbi enmələr olmuşdur.
Şərur-Ordubad rayonu qışı soyuq və yayı isti quraq keçən yarımsəhra quru-çöl iqlimi ilə xarakterizə olunur. Ümumi günəş radiasiyası 160 kkal/sm2 –dir (Azərbaycan ərazisində ən yüksək radiasiya). Temperaturun illik amplitudası 75 °C-yə çatır. Orta iyul temperaturu 26º-27 °C, mütləq maksimum temperatur 42º-44 °C, orta yanvar temperaturu -3º-6 °C, mütləq minimum temperatur -32 °C-dir. Şaxtasız günlər 230-260 sutka davam edir. Qar örtüklü günlərin müddəti isə 35-40 gündür. 0 °C-dən yuxarı temperaturların cəmi 5000-6000 °C-dir. Atmosfer yağıntılarının illik miqdarı 200–250 mm-dir ki, (düzənliklərdə) onun 150 mm-i ilin soyuq dövründə düşür. Yay aylarında əsən quru küləklər kənd təsərrüfatına böyük ziyanlar vurur.
Şərur-Ordubad rayonu zəif çay şəbəkəsinə malikdir. Araz çayının bütün qolları (Arpaçay, Ordubadçay, Naxçıvançay, Əlincəçay, Gilançay) azsuludur və öz mənbələrini yüksək dağlıqdan götürürlər. Çaylar düzənliyə çıxdıqda gətirmə konusları formalaşdırır və onlar qrunt suları ilə zəngindir. Axım modulu 2-3 l/ s. km2-dir. İllik axımın 50%-dən çox hissəsi yaz aylarına düşür. Rayonun çayları sellidir. Çayların sularından suvarma məqsədi ilə istifadə olunur və onların çoxu Araz çayına çatmırlar. Arpaçay, Naxçıvançay və s. kimi çaylar üzərində su anbarları tikilmişdir.
Maili düzənliklərdə boz və boz-çəmən torpaqları üstünlük təşkil edir. Arazboyu düzənlikdə allüvial-çəmən, Böyükdüzdə isə şoran və şorakətli torpaqlar inkişaf etmişdir.
Ərazinin əsas landşaft tipi kəngiz, astraqal, dəvətikanı, yulğun kollarının üstünlük təşkil etdiyi yovşan və yovşan-şoranlı yarım səhralardır. Arazboyu düzənliklər kənd təsərrüfatının inkişafı üçün əlverişli hesab edilir. Belə ki, burada üzüm, tütün, taxıl, meyvə və s. kimi bitkilər becərilir.
Naxçıvan dağları (Günnüt-Qapıcıq) fiziki-coğrafi rayonu
Günnüt-Qapıcıq Naxçıvan Muxtar Respublikasının alçaq, orta və yüksək dağlıq zonalarını əhatə edir.
Qarabağ vulkanik yaylasının cənub-qərbində ondan ayrılan Arpa-Bargüşadçay çökəkliyi zonasında Arazboyu - Zəngəzur və Dərələyəz qırışıq-faylı və faylı silsilələri və onların çoxsaylı qolları yerləşir. Onlar bir-birindən böyük, müxtəlif yaşlı, qismən dərin qırılmalarla ayrılırlar. Məsələn, Hustup-Girratax və digərləri uzununa strukturların istiqamətinə uyğundur. Eninə uzanan strukturlar isə çay dərələri ilə üst-üstə düşürlər.
Denudasiya struktur dağlarda qalxma prosesi hiss olunacaq dərəcədə zəyifləyir və ona görə də aşınma və denudasiya prosesləri üstünlük təşkil edir. Dağlıq Naxçıvanın relyefi çox təzadlılığı ilə seçilir. Silsilələr və düzənliklərdən ayıran qırılma relyefdə aydın təzahür olunur. Dərinlik eroziyasının intensivliyi morfogenezdə endogen amillərin üstün inkişaf etdiyini göstərir.
Zəngəzur fiziki-coğrafi rayonunun ən yüksək silsiləsidir. O, submeridianal istiqamətdə uzanır və şimalda Qısırdağdan (2907 m) başlanır. Silsilə cənuba doğru Arazı keçərək İran ərazisində davam edir. Silsilənin orta hündürlüyü 3200 m-ə bərabərdir.
Zəngəzur qırışıq-faylı sıra dağları parçalanmış dağlıq relyefi ilə fərqlənir. Ən aşağı nöqtəsi Araz çayı dərəsi (400 m), ən yüksək nöqtəsi isə Qapıcıq (3904 m) zirvəsidir. Silsilənin suayırıcı hissəsi parçalanmış qayalı relyefi və şiş təpəli zirvələri ilə səciyyələnir. Onların arasında isə nisbətən alçaq sahələr, yəni aşırımlar yerləşir. Silsilələrin yamacları, şiş təpəli zirvələr bəzi hissələrdə daş axınları yaradan iri kollüvial çöküntülərlə örtülüdür.
Tektonik qırılmalarla mürəkkəbləşmış qırışıq mənşəli Zəngəzur silsiləsi cənuba doğru submeridian istiqamətdə cənuba Araz çayının antesedent dərəsinə qədər (təxminən 130 km uzunluğunda) uzanır. Silsilə yüksək qayalı divar şəklində Orta Araz çökəkliyindəki Naxçıvan və Ordubad çökəklikləri üzərində yüksəlir. Zəngəzur silsiləsinin şimal hissəsi nisbətən alçaqdır (orta hündürlüyü təxminən 2800 m), aşırımların (Biçənək aşırımı 2347 m) keçilməsi asandır və yamacları asimmetrikdir. Qərb yamacları dikdir və Naxçıvançay, Əlincəçay, Gilançay, Ordubadçay və s. çayların dərələri ilə kəskin parçalanmışdır. Bu çay dərələri isə bir-birindən yan silsilələrlə ayrılırlar. Bunların arasında ən irisi şimal-şərqdən cənub-qərbə doğru 3363 m-dən 1000 m-ə qədər alçalan Dəmirlidağ silsiləsidir. İkinci böyük silsilə isə həmin istiqamətdə 3100 m-dən 1000 m-ə qədər alçalan Dibəkli qoludur.
Zəngəzur silsiləsi Mehri-Ordubad batolitinin yuxarı oliqosen-miosenə qədər yaşlı qranitoid intruzivləri ilə kəsilmişdir.
Zəngəzur silsiləsinin cənub hissəsi tektonik hərəkətlərin nəticəsində yaranmış horst qalxmasıdır. Əsas zirvələr burada yerləşir və qədim pleystosen buzlaşmasının izləri olan karlar, troq dərələri, daş qalaqları və s. geniş yayılmışdır. Kiçik buzlaqlara (Qapıcıq - 0,15 km2) və qarlara rast gəlinir. Burada qravitasiya aşınması və eroziya prosesləri böyük vüsət alır.
Daha dik və qayalıqlı olan cənub, cənub-qərb yamaclar Araz çayı və Ordubadçayın sol qollarının dərələri ilə kəskin parçalanmışdır. Burada tez-tez sellər müşahidə olunur. Dağətəyi zonalarda bedlendlər yaranır.
Dərələyəz silsiləsi təxminən eninə uzanır. Onun ən yüksək zirvəsi Küküdağdır (3120 m). Oroqrafik cəhətdən silsilə Küküdağdan başlayır və qərbdə Gəlinqaya (2773 m) dağına qədər uzanır. Oradan isə onun Araz çayına qədər uzanan meridional hissəsi başlayır. Onun ən yüksək hissəsi Zəngəzur silsiləsinə yaxın yerləşir. Dərələyəz silsiləsinin cənubunda bir neçə qollara ayrılır. Əznabürt tirəsi Qaraquş zirvəsindən başlayır, cənuba doğru Araz çayının dərəsinə qədər uzanır və Qıvraq alçaqdağlığına keçir. Qollarından ən böyüyü - "Dərələyəz qapıları" – mərkəzi hissədən uzaqlaşaraq, cənub-şərq istiqamətində uzanır və Naxçıvançayın dərəsini kəsən bir sıra silsilələrə və tirələrə bölünür.
Dərələyəz silsiləsi əhəngdaşı, mergel, gil, qum, tuf breksiyaları, qumdaşlarından ibarət paleozoyun karbonatlı və mezokaynozoyun yura yaşlı vulkanogen-çökmə süxurlarından təşkil olunmuşdur. Zəngəzur və Dərələyəz silsilələrinin yüksək dağlıq qurşağı üçün qayalı zonalarda konusvari dağ zirvələri, dar, V-şəkilli, dərin zəif terraslı dərələr və kanyonların üstün olduğu intensiv parçalanmış relyef xarakterikdir. Buzlaq formaları (dördüncü dövr) kar, sirk, troq dərələri (bəzən asma), morenlər və kar gölləri ilə təmsil olunur.
Relyefdə qədim buzlaq formaları yaxşı saxlanılmışdır. Biçənəkçay, Kömürçay, Əlincəçay, Gilançay və s. çayların yuxarı axınları karlar, sirklər, kar gölləri, morenlər və flüvioglyasial çöküntülərlə çox parçalanmışdır.
Zəngəzur və Dərələyəz silsilələrinin alçaqdağlığının səciyyəvi xüsusiyyətlərindən biri də burada ekstruziv günbəz və lakkolitlərin olmasıdır. İlandağ (2410 m), Xanagə (1910 m), Əlincə (1810 m) və s. kimi dağlar yer səthindən yuxarı çox qalxır.
Dağlıq Naxçıvan üçün Əylis və Naxçıvan çaylarının arasında eni 2 km-dən 10 km-ə qədər olan zolağı əhatə edən monoklinal silsilələr və tirələr xarakterikdir. Onlar eosenin əhəng daşlı qumları, mergel, gil və tuf süxurlarından ibarətdir.
Burada beş səviyyəli düzəlmə səthləri formalaşmışdır: Dördüncü dövr – ([tel:800-1000 800-1000] m), üst pliosen (abşeron - 1100–1200 m), akcaqıl – (1700–1800 m), orta-yuxarı-miosen – (2000 – 2200 m) və oliqosen – ([tel:2400-2600 2400-2600] m).
Bu rayonun alçaq dağlığı güclü mexaniki aşınmanın baş verdiyi və morfoskulptur relyefi ilə xarakterizə olunan kəskin kontinental iqlimdə yerləşir. Alçaq dağlıq zona üçün geniş terraslaşmış dərələr, bedlendlər, gətirmə konusları, dağarası çökəkliklər, ekstruziv künbəzlər, dellüvial şleyflər və s. səciyyəvidir.
Rayon 8 ballıq, Zəngəzur silsiləsinin cənub-şərq hissəsi isə 9 ballıq seysmik zonaya daxildir.
Rayonun iqlimi soyuq, yayı isə qurudur. Dağlıq Naxçıvanın yayı isti, həm də uzundur və 4-5 aya qədər davam edir. Orta iyul temperaturu 25 °C, mütləq maksimum temperatur 41 °C-dir. 0 °C-dən yuxarı temperaturların cəmi 4500-5000º təşkil edir. İllik atmosfer yağıntılarının miqdarı 250–300 mm, illik buxarlanma qabiliyyəti isə 1000–1200 m-ə bərabərdir. Orta dağlıqda yanvar ayının orta temperaturu 0 °C ilə 6 °C arasında dəyişir. Mütləq minimum temperatur -25 °C-dir. Orta iyul temperaturu 12º-20 °C-ə bərabərdir. Mütləq maksimum temperatur 28 °C-dən 35 °C-yə, orta illik temperatur 6 °C-dən 10 °C-yə qədərdir. 0 °C-dən yuxarı temperaturlarının cəmi 3000-4000 °C təşkil edir. İllik atmosfer yağıntıların miqdarı 300–500 mm olur.
Rayonun relyefi mürəkkəb olduğuna görə çayların axımı qeyri-bərabər paylanmışdır. Alçaq dağlığın axım modulu 2,5 l/s. km2, orta dağlıqda 10-20 l/s. km2, yüksək dağlıqda isə 25 l / s. km2 olur.
Alçaq dağlığın torpaqları şoranlı-boz torpaqlardır. Burada quru kol friqana kompleksləri geniş əraziləri əhatə edir. Orta dağlığın torpaqları dağ-qəhvəyi və şabalıdı torpaqlardır. Bunların üzərində dağ çölləri formalaşır. Yüksək dağlıqdakı dağ-çəmən torpaqlarında subalp çəmənləri və çöllər inkişaf etmişdir.
Meşələr adalar şəklində daha rütubətli dağ yamaclarında qorunub saxlanmışdır. [Naxçıvançayın və Əlincəçayın yuxarı axınlarında sıx meşələrə rast gəlinir. Bu meşələrin şərq palıdı, qoz, gürcü palıdı, göyrüş, yabanı armud, qarağac və s. bitkilərdən ibarətdir. Rayonun aşağı və orta dağlıq hissələrində isə üzüm, tütün, meyvə, taxıl və s. yetişdirilir.
İstifadə olunmuş ədəbiyyatlar
Будагов Б.А., Мусеибов М.А., Керимов Ш.Б., Ширинов Н.Ш. - Физико-географическое районирование Азербайджана // Тезисы докл. Алма-Ата, 1966, с. 28-31 Гюль К.К. – К вопросу физико–географического районирования Азербайджана. Уч. зап. АГУ им. С.М. Кирова, 1958, № 2
Li Nam-So
Li Nam-So (d. 21 may 1976) — Cənubi Koreyanı təmsil edən həndbolçu.
II Farnavaz
II Parnavaz — əslən erməni olan İberiya çarı. Bartom olaraq da tanınır. Publi Kanidi Krass ilə birlikdə Qafqaz Albaniyasına yürüş etmişdi. E.ə. 32-ci ildə Farnavazianlar nəslindən olan II Mirian İran ordusu ilə gələrək Parnavazı məğlub etdi, özünü və kürəkənini öldürdü. Qızı isə Ermənistana qaçdı və orda çarın nəvəsi Aderki doğuldu.
Sandıqlı çölü
Sandıqlı çölü (türkməncə: Sandykly çöli, özbəkcə: Sandiqli choʻli)— Orta Asiya da, Türkmənistanın cənub-şərqindəki Ləbab vilayəti ilə Özbəkistanın cənub-qərbindəki Qaşqadərya və Buxara vilayət lərində yerləşən səhra. Qızılqum səhrası nın cənubi davamı sayılır.
Fərcan
Fərcan — Azərbaycan Respublikasının Qubadlı rayonunun Fərcan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Tarixi
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Fərcan kəndinin əsl adı Fərəcandır. Kənd keçmişdə Sarallı Fərəcan da adlanmışdır. Bu da kəndin sarallı tayfasının qışlaq yerində salınması ilə bağlıdır. Yaşayış məntəqəsinin əsasını Fərəcan nəslinə mənsub olan ailələr qoyduğu üçün toponim belə adlanmışdır. Nəslin adı isə Fərəc şəxs adından və cəmlik ifadə edən "an" şəkilçisindən ibarət olub, "fərəclər" deməkdir.
Sandıqlı çölü
Şimalında Qaragöl vahəsi (oazisi), şimal-şərqi və şərqində Qarşı çölü və Qaşqadərya vadisi, qərbində isə Amudərya çayı yerləşir. Özbəkistan-Türkmənistan ölkələri arasında sərhəddə qərarlaşır.
Fərcan
Tarixi
Kənd 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad olunub.
Toponimikası
Fərcan kəndi dağətəyi ərazidədir. Əsl adı Fərəcandır. Keçmiş adı Sarallı Fərcan olmuşdur. Kənd sarallı tayfasının qışlaq yerində fərcan nəslinə mənsub ailələr tərəfindən salındığı üçün belə adlandırılmışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Fərcan kəndi dağətəyi ərazidə, rayon mərkəzindən 25 km cənubda yerləşir.
Filistin Mədəniyyəti Muzeyi
Filiştlilərin Mədəniyyət Muzeyi (המוזיאון לתרבות הפלשתים ע"ש קורין ממן - Corinne Mamane Museum of Philistine Culture) bir arxeoloji muzey Aşdod, İsrail Bu araşdırır mədəniyyət Filiştlilər ki, şəhər ərazisində yaşamışdır. muzey Filiştlilər mədəniyyətinə həsr olunmuş dünyada yeganə muzey. Bu 1990-cı ildə Aşdod açılan ilk muzey idi.
Corinne Mamane Mərakeş da Casablanca doğulmuş yəhudi tələbəsi idi. O, universitet tədqiqatlar zamanı Fransa bir avtomobil qəzasında 1984-cü ildə həyatını itirdi.
muzey 3 mərtəbədən ibarətdir. ilk Filiştlilər mədəniyyət sərgisidir. ikinci sərgi dəyişdirilməsi üçün. üçüncü mərtəbədə Ege dənizində qida mədəniyyəti tədqiq «Filiştlilər Mətbəx" həsr olunur.
Bir qadın düşməni (roman)
Bir qadın düşməni — yazıçı, dramaturq Rəşad Nuri Güntəkinin ən çox oxunan romanlarından biridir.
Romanın mövzusu
Çox xoş və baxımlı, baxımlı olduğu qədər də gözəl hər istədiyini əldə etməyə vərdiş etmiş bir qızın sevgiyə hər zaman yad olan bir adama yaxınlaşmaq istəyi.
Süjet
Kitab iki hissədən ibarətdir.Birinci hissədə Saranın atasına ve rəfiqəsi Nərminə yazdığı məktublardan,ikinci hissədə isə romanın ikinci baş qəhrəmanı olan Homongolosun ölən dostuna yazmış olduğu məktublardan ibarətdir. Adnan paşanın qızı Sara cox gözəl baxımlı diqqət mərkəzində olmağı sevən 20 yaşlarında bir qızdır. Atasi Adnan paşa Ərzurum paşasıdır.Sara anası ilə İstanbulda yaşayır ,lakin hər il atasının yanına getmək istəyəndə atası Ərzurumda qışın sərt keçdiyini bildirdiyindən atasının yanına gedə bilmir. Sara dayısı qızının toyunda iştirak etmək üçün atasına bir balaca oyun oynayır. Ve nəhayət o dayısıgilə yola düşür.Sara Mərmərənin kiçik kəndinə dayısıgilə gəmi ilə yola çıxır .O, gəmidə özünü boğulurmuş kimi göstərərək zarafat edən Homongolos ləqəbli Ziya adlı bir idmançını tanıyır .Saranın gəlməyi münasibəti ilə qəsəbədə şənlik düzəldilir gəmidə olanlar da bu şənlikdə iştirak edir,lakin həmin idmançı şənlikdə olmur bunu bilən Sara özünə söz verirki, o həmin idmançını özünə aşiq edəcək.Sara bunu dayısının yoldaşına və qizlarına deyir. Ziya xarakter baxımından kobud olduqca diqqətsiz biri kimi təsvir olunur.Sara çalışır ki, məqsədinə çatmaq üçün əksər vaxtlarda onun yanında olsun ve o artıq anlayırki Homongolos onu istəyir lakin hələ etiraf etməyib. Sonra heç gözlənmədiyi anda Homongolosun ölüm xəbəri gəlir.Homongolos motosiklet qəzasına düşərək  dünyasını dəyişir.Sara buna pis olur. Homongolos haqqında həqiqət ölümündən əvvəl onun dostuna yazdığı məktubda aydın olur.Homongolos müharibə zamanı ailəsi tərəfindən internata atıldıqdan sonra onun ağır günləri başlayır və o burada sevgi hissini itirir lakin məktubda artıq Saranı həqiqətən sevdiyini yazır ama Saranın ona qarşı etdiyi oyundan xəbərdar olduğunu da ve məktubdan  7- 8   saat sonra Sara ilə görüşəcəyini de qeyd edir.
İdeyası
Ən daş qəlbli görünən insanların bele daşdan da olsa bir qelbi vardır.İnsanlar bir-birilərini xarici görkəminə görə dəyər verməməlidir.Onların çirkin olması onların mənəviyyatsız olmağı anlamına gətirməməlidir.Və insanın keçmişini bilmədən onu qiymətləndirmək olmaz.