cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Terra preta
Yayılması
Terra preta tipli tarixi antropogen torpaqların əsas paylanma yerləri yanma və yanma əkinçiliyi olan ərazilərdir: Cənubi Amerikada (Braziliya, Kolumbiya, Ekvador, Fransa Qvineyası) - 154 km²-ə qədər torpaq sahələri, Afrikada (Qana), Sierra Leone, Liberiya, Gine), Cənub-Şərqi Asiya (İndoneziya), eləcə də Avropada (Almaniya, İsveç). Tarixi terra preta torpaqları əsrlər boyu yaradılmış və bu gün də çox istifadə olunur. Amazonda terra pretanın mənşəyi eramızın 700 ilə 1000-ci illərinə aiddir. e. Bəzi saytlar eramızın başlanğıcından əvvələ təsadüf edir. Kanıtlanmış ehtiyatlardan ekstrapolyasiya edərək, Amazon Hövzəsinin yüzdə onundan çoxu terra preta ilə əhatə edilə bilər. Buradan bu antropogen torpaqların beş ilə on milyona qədər insanı bəsləyə biləcəyi qənaətinə gəlinir. Müasir terra pretana torpaqları həm sənaye, həm də sənətkarlıq yolu ilə Avropanın, Şimali və Cənubi Amerikanın bir çox ölkəsində kənd təsərrüfatı məhsullarının öyrənilməsi və istehsalında istifadə edilməsi üçün yaradılmışdır.
Şərqi Berlin
Şərqi Berlin — Soyuq müharibə dövründə Berlinin SSRİ-nin təsiri altındakı bir hissəsidir. 1961-ci ildə Berlin divarı ilə Qərbi Berlindən ayrıldı. Şərqi Almaniyanın paytaxtı idi. Şərqi Berlin əhalisi 1,2 milyon nəfər təşkil etmişdir. 1990-cı ildə Berlin divarı dağıdılmış və Qərbi Berlin ilə Şərqi Berlin birləşdirilmişdir.
thumb|Şərqi Berlin ([[qırmızı rənglə göstərilmişdir)]]
Şahin Meğriyan
Şahin Zinuvari Meğriyan — Ermənistan terrorçusu, siyasətçisi, hərbi komandiri,, Qondarma DQR qəhrəmanı (2014). O, Şaumyan qartalı (, translit. Shahumiani Ardziv) ləqəbi ilə tanınırdı.
Bioqrafiya
Şahin Zinuvari Meğriyan 2 yanvar 1952-ci ildə Goranboy rayonunun Gülüstan kəndində bir erməni ailəsində anadan olmuşdur. O, Gülüstan kəndində yerli bir məktəbi bitirdikdən sonra 1969-cu ildə İrəvan Dövlət Universitetinin iqtisadiyyat fakültəsinə daxil olmuşdur. 1975-ci ildə ali təhsilini başa çatdırdıqdan sonra Meğriyan Goranboy rayonunun manufaktura və istehsal üzrə baş iqtisadiyyatçısı olmuşdur.
Qarabağ müharibəsi
1988-ci ildə birinci Şaumyan müdafiə briqadasını qurmuşdur. O, 1990-cu ildə Daşnaksütun partiyasına qoşulmuşdur. Həmin il Meğriyan və dəstəsi Manaşid kəndi (indiki Mənşəli) yaxınlıqlarında baş verən döyüşlərdə azərbaycanlıları məğlub etmişdir. 1991-ci ildə o Şaumyan müdafiə qüvvələrinin komandiri təyin edilmişdir. Partizan müharibə aparan Meğriyan Ayaz Mütəllibov rəhbərliyindəki hökuməti tərəfindəm "quldur dəstələrinin başçısı" adlandırmışdır. 28 dekabr 1991-ci ildə DQR Milli Məclisinin deputatı seçilmişdir. Şahin Zinuvari Meğriyan 17 aprel 1993-cü ildə helikopterlə İrəvana gedərkən qəzaya uğramış və həlak olmuşdur. 24 oktyabr 2014-cü ildə DQR milli qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.
Vistlerin anası
1 №-li boz və qara aranjiman: Rəssamın anasının portreti çox vaxt "Vistlerin anası"  kimi xatırlanır — amerikalı rəssam Ceyms Vistlerin 1871-ci ildə çəkdiyi ən məşhur rəsm əsəri. Əsərdə rəssamın anası Anna Vistler (1804–1881) təsvir olunub. Fransanın Paris şəhərindəki Orse muzeyində saxlanılır. Əsərin ölçüsü 144,3 × 162,4 sm-dir.
Tarixi
left|thumb|Anna Vistler təxminən 1850-ci illərdə
Anna Makneyl Vistler oğlu ilə London, Cheyne Walk, Çelsi-də yaşayarkən portret üçün poza verdi.
Əsərlə əlaqədar bir neçə təsdiqlənməyən hekayə mövcuddur, onlardan biri belədir ki, bir gün portret üçün poza verməli olan model planlaşdırılan sessiyaya gəlmədiyindən Ceyms Vistler öz anası Anna Makneyl Vistlerdən onun portretini çəkmək üçün poza verməsini istəmişdir. Əvvəlcə o, modeli ayaq üstə çəkmək niyyətində idi. Lakin o zaman 67 yaşı olan yaşlı ana üçün uzun müddət ayaq üstə dayanmaq çox çətin idi. Əsərin çəkilməsi onlarla poza seansı aparıldı. Anna bacısı Keyt Palmerə 3 noyabr 1871-ci il tarixli məktubunda yazırdı: Ceyms ananın portreti üzərində işləyərkən heç bir qorxusu yox idi - bu, ona həzz verirdi, baxmayaraq ki, ona maaş verilmirdi, yalnız bir neçə dəfə mən onun belə dediyini eşitdim: “Yox! Mən başa düşə bilmirəm! Hər şeyi olması lazım olduğu kimi - ideal etmək mümkün deyil! Ürəyim sıxıldı, onun cəhdləri Rəbbin izni ilə gölə tor atmaq kimi idi və birdən əziz oğlum dedi: “Ay ana, alındı, çox gözəldir!” və məni buna görə öpdü! thumb|246x246px|2№-li boz və qara aranjiman: Tomas Karlaylın portreti. 1872–1873. Kətan, yağlı boya Başlığında musiqiyə bənzər "aranjiman" ifadəsini işlətməklə, Vistler "incəsənət naminə sənət" fəlsəfəsini vurğulamaq istəyirdi. Ümumiyyətlə, o, əsərlərinin adı üçün tonal keyfiyyətləri və kompozisiyanı vurğulamaq, hekayə və təsviri aspekti vurğulamaq üçün "simfoniya", "harmoniya", "etüd" və ya "noktyurn" kimi digər musiqi terminlərindən də rəsmlərində istifadə etmişdi. Viktoriya dövrünün tənqidçiləri və ictimaiyyəti portretin başlığını "aranjiman" kimi qəbul etmədiyinə görə, Vistler başlığı "Ananın portreti" kimi adlandırdı. Ancaq sonda əsər daha sadə bir qalıcı ləqəb aldı — "Vistlerin anası".
Tənqidçilərin soyuq reaksiyasına baxmayaraq, əsər iki yeni müştəri cəlb etdi. Kolleksiyaçı Luis Hut arvadı Helenin portretini sifariş verdi, "2 №-li qara aranjiman: xanım Luis Hutun portreti". Tarixçi Tomas Karlayl rəssamın anasının portretini gördükdən sonra, Vistlerə ona oxşar bir kompozisiya yaratmağı sifariş etdi, bu kompozisiya "2 №-li boz və qara aranjiman: Tomas Karlaylın portreti" adlanır.
Öz anasının porteti üçün alıcı tapa bilməyən Vistler tablonu 1878-ci ildə lombard kimi qoysa da, anasının ölümündən sonra, 1881-ci ildə 50 funta onu geri aldı. Vistler anası və rəssamın özünü əbədiləşdirəcək tablonu Fransa hökumətindən almasını istəyirdi. Bütün bunları qardaşı Uilyama izah etmək onun üçün bir az çətin idi, o, müxtəlif arqumentlər gətirdi, o cümlədən belə bir alış-verişin ailənin qüruru olacaq, amma bu, ilk növbədə onun qüruru olacağı açıq-aydın görünürdü. 1884-cü ilin dekabrında Vistler qardaşına yazırdı:
Sadəcə düşünün - gedin və Lüksemburq muzeyində asılmış şəklinizə baxın. İngiltərədə necə rəftar edildiyini xatırlayaraq - hər yerdə hörmət və ehtiramla qarşılandı ... və bilin ki, bu ... Akademiyanın və digər qalanlarının üzünə heyrətamiz bir şillədir! Əslində bu yuxu kimidir.
Nəticədə, 1891-ci il noyabrın 2-də Fransa hökuməti tərəfindən Lüksemburq bağlarında yerləşən Paris muzeyi üçün 4000 frank qarşılığında əsər satın alındı ​​və bu, Vistlerin ictimai kolleksiyada ilk əsəri oldu.
Tənqidi
İncəsənət naminə sənətin tərəfdarı olan Vistler, əsərinə "portret" kimi baxıldığında başqalarının təkidlərindən çaşdığını və əsəbiləşdiyini bildirdi. 1890-cı ildə yazdığı "Düşmən qazanma sənəti" kitabında o qeyd edirdi: Anamın Kral Akademiyasında boz və qara aranjıman adı altında sərgilənən portretini götürün. O, məhz budur. Mənə anamın portreti kimi maraqlıdır, bəs onun kimdən yazılması camaatı nə maraqlandırır? 2015-ci ildə Nyu-York tənqidçisi Piter Şeldal rəsm əsərinin "ABŞ-dən kənarda ən mühüm Amerika əsəri olaraq qaldığını" yazmışdır. İncəsənət tarixçisi Marta Tadeski yazır: "Vistlerin anası", Vudun "Amerika qotikası", Leonardo da Vinçinin "Mona Liza" və Edvard Munkun "Fəryad" əsərləri əksər rəsm əsərlərinin əldə etmədiyi nailiyyətlərə nail olublar - tarixi əhəmiyyətindən, gözəlliyindən və ya maliyyə dəyərindən asılı olmayaraq, demək olar ki, hər bir tamaşaçıya dərhal konkret məna çatdırırlar. Bu bir neçə əsər muzey ziyarətçilərinin elit səltənəti ilə populyar mədəniyyətin geniş dünyası arasında körpü yaratdı.
Təsviri
thumb|150x150px|""Qara aslan" dayanacağı" qravürası (, 1859) "1 №-li boz və qara aranjiman: ananın portreti"ndə Vistlerin anası profildə, demək olar ki, təbii ölçüdə, stulda oturmuş vəziyyətdə göstərilir. Divarda Vistlerin öz qravürü olan ""Qara aslan" dayanacağı" (1859) asılıb. Portret məhdud palitrası ilə sadə və sərt alınıb. Lakin aldadıcı sadə kompozisiya əslində rəsmdəki müxtəlif formaları — düzbucaqlı pərdəni, divar və döşəmədəki naxışları və üzün, paltarın və stulun xətlərini ahəngdar şəkildə tarazlaşdırır. Vistler qeyd etmişdir ki, rəsmin hekayəvi aspekti çox az əhəmiyyət kəsb edir, lakin rəsm onun dindar anasına hörmət ehtiva edir. Oğlunun həyat tərzinin ilkin sarsıntısından sonra o, ona çox kömək etmiş, bir qədər sakitləşdirmiş, məişət ehtiyaclarına diqqət yetirmişdir.
Təsiri
thumb| Analıq memorialı Aşlend, Pensilvaniya, ABŞ Böyük depressiya zamanı "1 №-li boz və qara aranjiman: ananın portreti" bir milyon dollar dəyərində qiymətləndirilmiş və Çikaqo ümumdünya sərgisində böyük uğur qazandı. Vistlerin estetik nəzəriyyələri ilə tanış olmayan ictimaiyyət, kətanı analıq simvolu kimi güclü şəkildə qəbul etdi.
"Vistlerin anası" ən əvvəldən müxtəlif reaksiyalar, o cümlədən parodiyalar, istehza və heyranlıq doğurdu və bu, bu günə qədər davam edir. Bəziləri kətanı "qocalığa xərac", "ağır kədər hissi" və ya "analığın mükəmməl simvolu" hesab edirdilər, bəziləri ondan müxtəlif parodiyalarda istifadə edirdilər: təbrik açıqcalarında, jurnallarda və hətta Donald Dak və Bullvinkl haqqında cizgi filmlərində və s. Vistler şəklin populyarlaşmasına əhəmiyyətli töhfə vermiş, onu tez-tez nümayiş etdirmiş və yaxşı satılan reproduksiyaların buraxılmasına icazə vermişdir. thumb| ABŞ poçt markasında "Rəssamın anası" əsərinin şəkli 1934 Əsər Viktoriya dövründən bəri bir sıra ölkələrdə, xüsusilə də ABŞ-də analıq, valideynlərə məhəbbət və ümumiyyətlə, "ailə dəyərləri" simvolu kimi istifadə olunur. Məsələn, 1934-cü ildə ABŞ poçt idarəsi "Amerika analarının xatirəsinə və şərəfinə" başlığı ilə Vistlerin anasının stilizə edilmiş şəklini əks etdirən marka buraxmışdır. "Vistlerin anası" və "Tomas Karlayl" ingilis qravüraçısı Riçard Cosi tərəfindən qravürada həkk olunub. Pensilvaniya ştatının Aşland şəhərində Aşland oğlanları assosiasiyası 1938-ci ildə Böyük depressiya zamanı analara hörmət əlaməti olaraq, rəsmin əsasında səkkiz futluq heykəl ucaltmışdır.
Populyar mədəniyyətdə
right|thumb|200px|Onun uğrunda mübarizə Kanadada [[Birinci Dünya müharibəsi zamanı işə qəbul posteri, kişiləri İrlandiyalı-Kanadalı Reyncerslərinə qoşulmağa və həyatlarında qadınlar üçün mübarizə aparmağa çağırır. Poster o dövrdə məşhur olan və çox vaxt bu rəsmə aid edilən analıq və ailə dəyərləri anlayışlarını özündə əks etdirir]]
Ermənilər Tərəfindən Qətlə Yetirilən Şəhid Türklər Abidəsi və Muzeyi
Haqqında
Türkiyə nin İğdır bölgəsində yerləşən kompleksin tikintisinə 1 avqust 1997-ci ildə başlanılmış və 5 oktyabr 1999-cu ildə sona çatdırılmışdır. Abidənin təməli İğdır valisi Şəmsəddin Uzun tərəfindən atılmışdır. 43.5 metr hündürlükdə olan abidə Türkiyədəki ən hündür abidədir.
Memarlığı
350 m² qapalı muzey və 36 m hündürlüyündə 5 ədəd qılıncdan ibarətdir. Ətrafı yaşıl sahə və park olaraq inşa edilmişdir. Ümumilikdı 14.000 m² sahədən ibarətdir. Yerdən yüksəkliyi 43.5 metrdir. Buna görə də, Türkiyə nin ən hündür abdəsidir. Muzeyin giriş qapısı Səlcuqlu ənənələrinə görə tikilmişdir. Abidə üçbucaq ərazinin kəsişmə nöqtəsində yüksəlməkdədir. Süni bir təpənin ortasında yerləşdirilən 5 qılıncın da əyri ucları yuxarıda birləşərək qübbə şəklini almaqdadır. Bu halıyla Səlcuqlu türbələrini xatırlatmaqdadır.
Qəbzələrin xarici üzlərindəki hər qılıncda bir döyüşçü fiquru vardır. Döyüşçüfiqurları fərqlidir. Hər qılınc qəbzəsində bir tarixi dövrün döyüşçüsü təsvir edilmişdir. Bunlar növbə ilə Hun, Göytürk, Səlcuq, Osmanlı və Türkiyə döyüşçüləridir.
Abidənin çevrə divarları Əhlət daşından hörülmüş və divarların üzəri döymə dəmirlərlə bəzədilmişdir. Muzeyin qapı, pəncərə və şkafları şabalıq ağacından hazırlanmışdır. Qılınclar İtaliya dan alınmış "Bianco Maris" adı ilə tanınan Çin qraniti ilə örtülmüşdür.
Sərgi
Muzeydə ermənilərin toplu öldürmələrinə sübutlar təqdim edən və "Erməni soyqırımı"nı rəddedən sənədlər və əşyalar vardır. Muzeyin girişinin sağ tərəfindəki otaqda qətliamlara aid fotolar, sol tərəfindəki otaqda isə soyqırım araşdırmaları üçün bir kitabxana vardır. Muzeydə 570 ədəd kitab, 260 ədəd cinayət şəkilləri, 1973-1985-ci illər arasında, bəzi ölklərin terror təşkilatları siyahısında yer alan erməni ASALA tərəfindən öldürülən diplomatların şəkillər qorunmaqdadır.
NGC 5979
NGC 5979, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış planetar dumanlıqdır. Göy üzündə Cənub Üçbucağı bürcü istiqamətində yerləşir. PN tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Leylatəpə yaşayış yeri
Leylatəpə yaşayış yeri — Ağdam rayonunun Eyvazlı kəndi ərazisində yerləşən enolit dövrünə aid arxeoloji abidə.
NGC 3221
NGC 3221, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Şir bürcü istiqamətində yerləşir. SBc tipli. tərəfindən ildə 27.94 sm (11 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Dumanlı Andromeda
Dumanlı Andromeda - Rus yazarı İvan Antonoviç Yefremov tərəfindən 1955-1956-cı illərdə yazılmış sosial-fəlsəfi elmi-fantastik romanı. Roman ilk dəfə 1957-ci ildə Texnika - Gənclik jurnalında dərc edilib. Kitab formasında isə Gənc Qvardiya nəşriyyatında 165 000 nüsxədə işıq üzü görür. Dünyanın bir çox dillərinə tərcümə olunan əsər Sovet ədəbiyyatının ən parlaq nümunələrindən, kosmik romantikanın etalon sayıla biləcək nümayəndələrindəndir.
Məzmun
Birinci süjet xətti "Tantra" adlı kosmik gəmi və onun heyətinin uçuşları haqqındadır. Bütün tapşırıqları yerinə yetirən heyət Yerə qayıdarkən, Günəş Sisteminin yaxınlığında yerləşən və əvvəllər naməlum olan Dəmir Ulduzun qravitasiya sahəsinə düşürlər. Heyət faciədən can qurtarmağa çalışır. Komandir Erq Noor bu ulduzun bir planetinə eniş etməyi bacarır. İnanılmaz olsa da, onlar öyrənirlər ki, bu planetdə iki dənə də əlavə kosmik gəmi var: uzun illər öncə izsiz-tozsuz qeyb olmuş Yelkən kosmik gəmisi və spiral formalı başqa sivilizasiyanın kosmik gəmisi. Eyni zamanda Tantra gəmisinin heyəti yerli planetin sirli həyat forması ilə qarşıdurma da yaşayır.
Süjeti əmələ gətirən digər hadisələr isə Yerdə baş verir. Xarici stansiyalar üzrə cavabdeh Dar Veterdə ciddi psixoloji xətəlik aşkar olunur: işə və həyata qarşı laqeydlik (depressiya). Yaxın dostu Veda Konqun dəvətini qəbul edərək arxeoloji qazıntılarda iştirak edən Dar Veter müəyyən qədər müalicə olunur. Lakin Veda Konqa qarşı olan dostluq münasibətləri sevgiyə çevrilir. Sevgi münasibətləri alınmır və Veda Konq öz sevgilisini gözləməli olur. Dar Veter isə Cənubi Amerikaya titan mədənlərində işləməyə gedir.
Fizik Ren Boz isə planetar miqyasda riskli və təhlükəli təcrübə keçirmək istəyir. Bütün qadağalara baxmayaraq o, Mven Masla birlikdə bu təcrübəni gerçəkləşdirirlər, lakin nəticələr pis olur. Rəssam Kart San müxtəlif irqlərin ən yaxşı nümayəndələrinin rəsmlərini çəkməklə məşğul olur. Onu qeyd etmək lazımdır ki, təsvir olunan dünyada artıq irqlərin bir-birindən kəskin fiziki fərqləri nəzərə çarpmır. Sadəcə olaraq yazıçı ötüb keçənləri bir daha vurğulamaq üçün Mven Ması zənci afrikalı, Dar Veteri isə öz slavyan əcdadlarının fenotiplərini qoruyub saxlamış olduğunu vurğulayır.
Əsərin finalı da özünəməxsus, romantik və fərqlidir. Məsafənin uzunluğuna görə bir daha geri dönməmək şərtilə kosmik səyahətə çıxan Erq Noor və Niza Krit dostları tərəfindən kosmosa ötürülürlər. Bir çox suallara cavab verilir. Böyük Həlqəyə daxil olmayan Dumanlı Andromeda qalaktikasından isə vacib və maraqlı informasiya qəbul edilir.
Kipr Türk Ümumi Komiteti
Kipr/Kıbrıs/Qıbrıs Türk Ümumi Komiteti (Kıbrıs Türk Genel Komitesi) — Şimali Kipr də türklər in ilk müstəqil dövləti.
= Tarixi = 21 dekabr 1963-cü ildə baş verən hadisələrdən sonra, Türklər in Kipr Cümhuriyyəti ndəki siyasi quruluşdan çəkilməsi səbəbiylə 21 dekabr 1963-cü ildə ayrı bir idarə olaraq quruldu. Türk Müqavimət Təşkilatı ilə koordinasiyada Kiprli Türklər adına öz qanunverici və icraedici işlərini gördü. Məclisin sədri Kipr Türktür Partiyası nın nın lideri və komitənin prezidenti Fazıl Kiçik, prezident müavini isə Rauf Raif Denktaş idi.
27 dekabr 1967-ci il də Kipr Müvəqqəti Türk Hökuməti nin elan edilməsi ilə son buldu.
Acarlar subasarı meşəsi
Acarlar subasarı meşəsi ― Türkiyənin şimal-qərbində, Sakarya ilində yerləşən subasar meşəsi. Ərazi sahil, laqun, dyun və meşə ekosistemlərini ehtiva edir.
Subasar
thumb| Laqun və meşə. Ərazi dənizdən qumlu maneə ilə ayrılması nəticəsində əmələ gələn, su altında qalmış sahil hissəsi, tipik laqundur. Karasu-Kaynarca sərhədində yerləşən və təxminən dənizdən təxminən 700 m məsafədə olan laqun sahilə pararlel olan 1 562 hektar ərazinin əhatə edir. Laqunun dərinliyi təxminən 1.50 m civarında ola bilər. Yay aylarında suyun quruması nəticəsində ortaya çıxan subasar ərazi kəndlilər tərəfindən əkinçilik üçün istifadə olunur.
Subasar şimaldan 30 - 25 m hündürlüyündəki dyunlar, cənubdan isə ortalama 100 m hündürlüyündəki alçaq təpələrlə həmsərhəddir.
Ekosistem
Acarlar subasar meşəsi bəzi endemik bitki və heyvan növlərinə ev sahibliyi edir. Bölgə xüsusilə də köçəri quşların yumurtlama və qışlama yeridir.
Flora
left|thumb|Laqundakı Hottonia palustris Ərazi üçün su bitkisi olan Hottonia palustris endemikdir. Poliomielitin müalicəsində istifadə olunan və nadir bitki növü olan yay ağçiçəyi Kaynarca kəndlilər tərəfindən satılır.
Subasar 150-dən çox ağac növü üçün yaşayış yeridir. Ərazi əsasən göyrüş (Fraxinus excelsior) meşələri ilə əhatə olunmuşdur. Meşə sahəsində geniş yayılmış digər ağaclara qızılağac (Alnus glutinosa), söyüd (Salix), meşə fıstığı ( Fagus sylvatica) və qarağac daxildir.
Fauna
Naxakimilər və külmə laqunda tapılan bəzi şirin su balığı növləridir. Bölgədəki adi məməlilər dovşan, tülkü, çöldonuzu, gəlincik və sincabdır. Qorunan ərazidə 235 quş növü müşahidə edilmişdir.
Ekoloji təhdidlər
Bölgə turizmə açıldıqdan sonra sıx ziyarətçi sıxlığı yaşayır. Laqunda təşkil olunan motorlu qayıq turları köçəri quşların yetişmə dövründə onlara zərər verdiyi üçün qadağan olunmalıdır.
2015-ci ilin fevralında Sakarya ilinin valisi sahildə, laqunda və kanallarda pedallı da daxil olmaqla hər növ su nəqliyyat vasitəsinin hərəkət etməsini qadağan etdi.
2015-ci ilin noyabr ayında subasardakı su axınlarından birinin qırmızı rəngli köpüklənmiş su ilə çirklənməsi nəticəsində ekoloji fəlakət baş verdi. Balıqların öldüyü və kəndlilər tərəfindən əkilən məhsulun zəhərləndiyi bildirildi.
Yerli Meşə və Su Təsərrüfatı Müdirliyinin qərarı ilə qorunan ərazini havadan izləyərək brakonyerlərlə mübarizə aparmaq məqsədi ilə 2016-cı ildə pilotsuz uçuş aparatı işə salınmışdır.
Kuba ilə Haiti arasında dəniz sərhədi haqqında müqavilə
thumb|right|230px|[[Külək üstü boğazı]] Kuba ilə Haiti arasında dəniz sərhədi haqqında müqavilə — 1977-ci ildə iki dövlət arasında beynəlxalq dəniz sərhədi quran Kuba ilə Haiti arasında bağlanmış beynəlxalq müqavilə.
Razılaşma 27 oktyabr 1977-ci ildə Havanada imzalanmışdır. Sənədin mətni iki dövlət arasındakı sərhədi Külək üstü boğazındakı hər iki adadan təxminən bərabər məsafədə qurur. Sərhəd 51 vahid nöqtənin koordinatlarını istifadə edərək müəyyən edilmiş 50 düz dəniz seqmentinə bölünür. Haiti və ABŞ-nin mübahisəli olduğu Haiti'nin qərb sahilində yerləşən Navassa adası, dövlət sərhədi nəzərə alınarkən nəzərə alınmadı.
Müqavilə hər iki ölkə tərəfindən təsdiqləndikdən sonra 6 yanvar 1978-ci ildə qüvvəyə minmişdir. Müqavilənin tam adı, Haiti Respublikası ilə Kuba Respublikası arasında, hər iki dövlətin dəniz sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsinə dair Dəniz Sərhədləri Müqaviləsidir.
Vidzeme
400px|right thumb|100px|left|Vidzeme gerbi. Latviyanın tarixi diyarlarının gerbləri [[Latviya Seymi trərfindən rəsmən 2012-ci ilin martın 22-də qəbul olunub. ]]
Vidzeme (Vidzeme - orta torpaq) — Latviyanın mədəni diyarı. Onun əsas hissəsi Dauqava çayının şimalında yerləşir.
Coğrafiya
Vidzeme Latviyanın şimal-şərqi hissəsində yerləşir. O, şimalda Estoniya, şərqdə isə Rusiya ilə həmsərhəddir. Bölənin qərbi sərhədi Riqa körfəzinin sahili boyunca keçir. Vidzeme Latviyanın ərazisinin 30,6%-i təşkil edərək, ölkənin ən böyük mədəni diyarıdır.
Vidzeme Latviyada daşlı plajların olduğu yeganə bölgəsidir. Həmçinin, ölkənin ən yüksək nöqtəsi olan, Qaizinkalns təpəsi də burda yerləşir.
Yaqub Rüstəmov
Yaqub Rüstəmov Azərbaycanlı toxucu — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı.
Həyatı
1942-ci ildə oktyabrın 20-də Ağdam rayonu Mahrızlı kəndində dünyaya gözlərini açıb həyatının böyük bir hissəsini Mingəçevirdə keçirib.
O, ümummilli lider Heydər Əliyevin ötən əsrin 70-80-ci illərində respublikada yaratdığı intibah, hərtərəfli yüksəliş dövrünün qəhrəmanlarından biri idi. Azərbaycanlı toxucu, Mingəçevir toxuculuq kombinatının usta köməkçisi Yaqub Rüstəmov bir neçə adamın normasını yerinə yetirməklə ittifaq miqyasında ilk dəfə "bir beşillikdə 3 beşilliyin" göstəricilərinə imza atmışdı.Qəzet-jurnallar, teleradio 70-ci illərin ortalarında Azərbaycanın bu qəhrəman oğlunu "1990-cı ilin adamı" adlandırmışdı. Toxuculuq sənayesinin vətəni sayılan Rusiyada Yaqub Rüstəmovun ölkəyə səs salmış əmək zəfərlərinə inamsız yanaşsalar da, ölkə mətbuatı, mərkəzi televiziya həmyerlimizin "qələbə raportları"nı tez-tez səsləndirirdi.
Azərbaycanın öndə gedən, istedad və qabiliyyəti ilə zirvələrə yüksələn övladlarını diqqətdə saxlayan, himayə edən, yüksək qiymət verməklə daha da irəli getməyə həvəsləndirən Heydər Əliyev Yaqub Rüstəmovun SSRİ miqyasında respublikamıza qazandırdığı ən yüksək toxuculuq rekordunu layiqincə dəyərləndirirdi. Qabaqcıl əmək insanına dərin ehtiram bəsləyən Azərbaycan rəhbərinin böyük diqqət və qayğısı nəticəsində Yaqub Rüstəmov o vaxtın ali məclisləri olan respublika və ölkə partiya qurultaylarına nümayəndə seçilir, müşavirə və təntənəli yığıncaqlarda rəyasət heyətində əyləşdirilirdi. Heydər Əliyev respublikanın ali kürsüsündə çıxışları zamanı dəfələrlə nəvazişli replikaları ilə salonun diqqətini bu utancaq, qarabuğdayı, gülümsər oğlana yönəltmiş, onun əmək hesabatını ikiqat alqışlatmışdı.
Çox keçmədi ki, respublika rəhbərinin tövsiyəsi ilə zəhmətdə möhkəmlənmiş, ictimai fəaliyyətdə yetkinləşmiş Yaqub Rüstəmov sahə üzrə respublikanın nüfuzlu postu olan Yüngül və Toxuculuq Sənayesi İşçiləri Həmkarlar İttifaqı Respublika Komitəsinə sədr seçildi. Bu vaxtadək qiyabi ali siyasi məktəb bitirmiş toxucu lider qiyabi yolla ali texnoloji təhsil də aldı. Həmkarlar İttifaqlarının xarici və ümumittifaq təcrübəsini də öyrəndi. Heydər Əliyev onun rəhbər işdə fəaliyyəti ilə də maraqlanırdı və yetişdirdiyi qəhrəman fəhlənin məsul vəzifədə təşəbbüskarlıqla işlədiyindən, sahə işçilərinin qayğılarına canıyananlıqla çiyin verdiyindən xəbər tuturdu. Bu diqqət və himayə həmkarlar liderinə arxa-dayaq olurdu, yüksək etimadı qədərincə doğrultmağa çalışırdı
Növbəti MK plenumlarından birində gözü Yaqub Rüstəmova sataşan He üzünü ydər Əliyev ona tutub demişdi: "Hə, qəhrəman, Mingəçevir üçün darıxmırsan ki? Yeni işdə çətinliyin yoxdur ki?" Cavabını da özü vermişdi: "Bilirəm, sən çətinlikdən qorxan deyilsən". 1982-ci ilin noyabrında xalqımızın böyük oğlu Heydər Əliyev Moskvaya SSRİ rəhbərliyinə gedərkən baş vermiş təsirli bir epizod da Yaqub Rüstəmovun həyatının ən əziz xatirələrindən biri olmuşdu.Respublikanın rəhbər kadrları və fəalları ilə vida görüşünün sonunda salondakılar böyük rəhbəri ayaq üstdə alqışlayanda Heydər Əliyev qabaq cərgədə əl çalan Yaquba baxıb deyir: "Bu nədir, qəhrəman, gözlərin yaşarıb". Bu müraciət onu daha da təsirləndirir və göz yaşları içərisində gülümsəyərək deyir: " Heydər Əliyeviç, sevincimdən ağlayıram. Həm də sizsiz hamımıza çətin olacaq" . Heydər Əliyev isə demişdi:  "Mən həmişə Azərbaycanla olacağam. Mən sənin kimi kadrlar yetişdirmişəm. Qoy yeni rəhbərlik də öz layiqli adamlarını seçib irəli çəksin" . Sonralar ümummilli liderə qarşı baş verən yaramaz hərəkətlər Heydər Əliyevdən atalıq qayğısı görmüş, onu millət atası kimi sevən başqa adamlar kimi Yaqub Rüstəmovu da çox ağrıtmışdı. Heydər Əliyev Naxçıvana rəhbərlik edəndə tanınmış ziyalılarla birlikdə 2 dəfə onun görüşünə getmişdi. Respublikada baş verən hadisələrlə maraqlanan Heydər Əliyev keçmiş yetirməsi ilə səmimi görüşüb soruşmuşdu: "Yaqub, Mingəçevirdə nə var, nə yox, yüngül sənaye işçilərinin vəziyyəti necədir?" Yaqub Rüstəmovun cavabı belə olmuşdu: "Hamı sizi gözləyir. Siz gəlməsəniz, yaxşı heç nə olmayacaq".
Yaqub Rüstəmov o dövrdə və aylarda harda olurdusa, kiminlə görüşürdüsə həmsöhbətlərinə yaranmış vəziyyətdə yeganə çıxış yolunun ümummilli liderin hakimiyyətə qayıdışında olduğunu anladırdı. Nəhayət, xalq Heydər Əliyevi hakimiyyətə gətirdi. "Azadlıq aşiqləri"nin ləğv etmək istədikləri Həmkarlar İttifaqları da yenidən dirçəldi, cəmiyyətdə yerini tutdu. Yaqub Rüstəmov da bu prosesdə fəal iştirak etdi. Yaqub Rüstəmovun oğul məhəbbəti ilə sevdiyi Heydər Əliyev əbədiyyətə qovuşanda o, ağır ürək əməliyyatından yenicə çıxıb xəstəxanada yatırdı. Fəxri Xiyabanla üzbəüz klinikadan izdihamlı dəfn mərasimini göz yaşları içərisində izləyən Heydər Əliyev epoxasının qəhrəmanı səhərisi gün onun məzarı üstünə əklil göndərdi. Xəstəxanadan çıxandan sonra isə getdiyi ilk yer Fəxri Xiyabanda üstündə gül-çiçəkdən təpələr yaranmış ümummilli liderin son mənzili oldu.
Amansız ölüm Yaqub Rüstəmovu 70 yaşında - ümummilli liderin anım gününə bir ay qalmış qəfil haqladı. Əslində, Yaqub müəllim Heydər Əliyevin onun taleyində oynadığı misilsiz roldan, Heydər Əliyevlə bağlı xatirələrindən bizə çox danışmışdı. Azərbaycan rəhbərinin yetirdiyi əmək qəhrəmanının qırx mərasimi ərəfəsində bu yazını qələmə almaqla Yaqub Rüstəmovun ruhunu şad etmək istədik. Onun özü isə yuxarıda yazılanları qəzetimizdə çap etdirməklə öz böyük hamisinin ruhunu şad etmək istəyirdi. Allah hər ikisinə rəhmət eləsin!
Formula 1 avtomobili
Formula 1 avtomobili — Bu avtomobillər tək oturacaqlı, açıq sükanlı, arxa və öndə iki qanada sahib yüksək sürətli yarış avtomobilləridir. Təyin olunmuş nizamnamələrə əsasən komandalar tərəfindən hazırlanan güclü mühərriklərlə təchiz edilmişdir.
Klassik dizayn
İcazə verilən minimum çəki 740 kq(1631 lb)-dır, bu çəkiyə yanacaq xaric olmaqla sürücü daxildir. Avtomobillər quru hava təkərləri quraşdırılmış şəkildə ölçülür.
Alazan Baycan
Alazan Baycan və ya Hacı Həsənzadə ― azərbaycanlı mühacir şair və həkim.
Qazax Müəllimlər Seminariyası nda, Azərbaycan Dövlət Universiteti ndə və İstanbul Universitetində təhsil alıb.
Mühacir kimi Türkiyə və Almaniyada yaşayıb. 1943-cü ildən 1947-ci ilədək əsir düşərgələrində həkim və tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərib.
Haqqında
Hacı Həsənzadə 1913-cü il may ayının 12-də Qazax da anadan olub. Orta məktəbi Qazaxda bitirdikdən sonra Qazax Müəllimlər Seminariyasına daxil olub. 1929-cu ildə seminariyanı bitirib bir il müddətində Balakən də müəllimlik edib. 1931-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universiteti nin Tibb fakültəsinə daxil olub.
1933-cü ildə universiteti ataraq əvvəlcə İrana, daha sonra isə Türkiyə yə keçib. 1934-cü ildə İstanbul Universiteti nin Tibb fakültəsinə daxil olub. 1939-cu ildə universiteti bitirdikdən sonra İstanbulda Gülhanə Tətbiqi Məktəb və Klinikasında həkim kimi fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Daha sonra isə Gemlik Hərbi Xəstəxanasında çalışıb.
Mühacirətdə özünə Alazan Baycan ad soyadını götürüb.
1942-ci ildə mühacir Fuad Əmircan la birlikdə Almaniya ya gedərək, bir il Berlin Universiteti ndə çalışıb. 1943-cü ildən Frayburq Universiteti ndə fəaliyyət göstərib. 1943-cü ildən 1947-ci ilədək əsir düşərgələrində həkim və tərcüməçi kimi fəaliyyət göstərib. 1949-cu ildə daxili xəstəliklər üzrə mütəxəssis adını qazanaraq həmin ildən etibarən özəl müayinəxana açaraq fəaliyyət göstərib.
Höte və Nitşenin əsərlərindən tərcümələr edib.
Yaradıcılığı
Alazan Baycanın şeirlərində əsas tənqid hədəfi rus işğalı, ruslaşdırma siyasəti, fars şovinizmi, eyni zamanda onlara köləlik edən satqınlardır. "Könül sazından", "Ana dili", "Dilican yollarında", "Vallis dağlarında", "Ruslaşma", "Bilməcə" adlı şeirlərində, "Azərbaycan satqınlarına", "Bitdili iman", "Qızıl şeytan" poemalarında şair, rus və fars rejimlərinin xalqımıza, onun milli, mənəvi dəyərlərinə, dilinə düşmən münasibəti tənqid edir.
Alazan Baycan Məmməd Əmin Rəsulzadə yə "Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin əziz ruhuna", Mirzə Ələkbər Sabir ə "Mirzə Ələkbər Sabiri anarkən", Səməd Vurğun a "Səməd Vurğunun eşqi", Əhməd Cavad a "Göygöl", Mirvarid Dilbazi yə "Könül sazından III", Qulu Xəlilov a "Atam və mən", Abbas Zamanov a "Könül sazından V", Nəbi Xəzri yə "Könül sazından IV", Fuad Əmircan a "Taksim; Gəl" şeirlərini həsr edib.
Xatirəsi
Azərbaycan Kültür Dərnəyi 1983-cü ildə Alazan Baycanın “Könül sazından”, 1987-ci ildə isə “Dağ çiçəkləri” şeir kitablarını çap etdirib.
2021-ci ildə AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu tərəfindən "Alazan Baycan. Əsərləri" kitabı nəşr edilib. Kitabda Alazan Baycanın şeirləri, poemaları, alman poeziyasından etdiyi tərcümələr və yazdığı məktublardan nümunələr toplanılıb. Kitabın tərtibçisi Nikpur Cabbarlı dır.
Əbülfəzlil Əbbas məscidi
Əbülfəzlil Əbbas məscidi və ya Göyçay şəhər Mərkəz məscidi — Göyçay şəhərinin mərkəzində yerləşən İslam dini abidəsi. Məscid Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbi üslubunda 1902-ci ildə tikilmişdir. Dini abidənin memarı Zivər bəy Əhmədbəyovdur.
Tarix
250px|thumb|right| Əbülfəzlil Əbbas məscidinin üzdən görünüşü Əbülfəzlil Əbbas məscidi Göyçay şəhərinin mərkəzindədir. Tikilmə tarixi 1902-ci ilə aiddir. Məscidin layihəsini mülki mühəndis Zivər bəy Əhmədbəyov vermişdir. Layihə İraqın Nəcəf şəhərindən getirilib. Əvvəllər məscidin yerində palçıqdan tikilmiş kiçik məscid mövcud olmuşdur. Lakin həmin məscid 1896-cı ildə dağıdılıb.
1996-cı ildə məscidin yan tərəfində ikimərtəbəli daha bir bina tikilib. Məsciddə ibadət üçün bütün şəraitlər mövcuddur.
1921-ci ildə məscidin bağlanılması barədə göstəriş verilib. Bundan sonra anbar kimi istifadə edilib. 1930-cu ildə məscid yenidən açılıb. 1944-cü ildə rəsmi olaraq məscidin fəaliyyətinə icazə verilib.
Məşhur axundları
Əbülfəzlil Əbbas məscidində Axund Hacı, Qazi Hacı Xanməhəmməd, Molla Şirəli, Kərbəlayı Ağasəlim, Kərbəlayı Ağa Nuh, Mirfazilağa, Molla Bülbül, Axund Hacı Mirqəzənfər ağa kimi məşhur adamlar axundluq etmişlər.
Layihəsi
Məscidin həyətyanı sahəsi 500 kv.metr, iç sahəsi 360 kv.metr, hündürlüyü isə 7 metrdir. Məscidin günbəzi dəyirmi formada olub, hündürlüyü 2 metrdir. Günbəzin üstü dəmir təbəqə ilə işlənmişdir. Minbəri taxtadandır və doqquzpilləlidir. Mehrabı isə divarın içərisində olub, hündürlüyü 2 metrdir. Məscidin iç divarları sement məhlulu ilə suvanıb və açıq yaşılı rənglə işlənib. Divarlarda isə ərəb dilində Quran ayələri yazılıb. Dam dəmir təbəqə ilə örtülüb. Məscidin fasad tərəfdən divarları bişmiş kərpiclə işlənib. Divarlarda "Allah, Məhəmməd, Əli, Fatimə, Həsən, Hüseyn" sözləri yazılıb.
Musa Sədr
300px|thumb|right|Musa Sədr [[Bakıda (1974)]] Seyyid Musa Seyid Sədrəddin oğlu Sədr (1928–31 avqust 1978) — İran islamşünas alimi.
Həyatı
İmam Musa Sədr 1928-ci ildə Qum şəhərinin "Eşqəli məhəlləsi"ndə ruhani ailəsində dünyaya göz açmışdır.
Atası mərhum Ayətullah-üzma Seyid Sədrəddin Sədr övladının adını Musa qoydu. Seyid Musa uşaqlıq və yeniyetməlik dövrünü həmin məhəllədə keçirdi.
Musa Sədr 1942-ci ildən başlayaraq on il müddətində Qum Elmi hövzəsində təhsil alır. Hövzədə təhsil almaqla yanaşı Tehran Universitetinə daxil olur və iqtisadçı-hüquqşünas ixtisasına yiyələnir. 1944-cü ildən Nəcəf Elmi hövzəsində təhsilini davam etdirir.
Musa Sədr 28 yaşında ailə həyatı qurur. Onun bu izdivacdan iki oğlu (Sədrəddin, Həmid), iki qızı (Hura, Məlihə) dünyaya gəlir. Livan səfəri Musa Sədr 1960-cı ildə Livandan çoxsaylı müraciətlər əsasında baba yurduna 30 günlük səfərə çıxır, amma Livandakı vəziyyət onu bu ölkədə qalıb fəaliyyət göstərməyə vadar edir.
Müsa Sədr öz fəaliyyətlərinə Sur şəhərində imam-camaatlıqla başlayır. Qısa bir müddətdə əmin olur ki, ölkədəki məhrumiyyətlərin əsas səbəbi ideoloji və iqtisadi yoxsulluqdur. Həftədə iki dəfə Beyruta gedib orada çıxışlar edən Musa Sədr xalqın etimadını qazanır və Livanda irimiqyaslı islahatlara başlayır. Həmin vaxt Livan məktəblərinin dərs proqramları Fransanın mənafelərinə xidmət edən qüvvələr tərəfindən hazırlanırdı. Musa Sədr bir zaman babası Şərəfəddin tərəfindən Beyrutda təsis olunmuş mədrəsənin fəaliyyətlərini gücləndirir və bu mədrəsə qısa bir zamanda universitetə çevrilir. Üzücü fəaliyyətlər Musa Sədrin ciddi təlaşları sayəsində Livanda sənət məktəbi, xeyriyyə cəmiyyəti, qadın təşkilatı, tibb bacıları hazırlayan məktəb, tibbi xidmət şö`bələri, xalçaçılıq sexləri açılır. Musa Sədr Livanda ən adi haqlardan məhrum şiələr üçün məclis tə`sis edir, ciddi müxalifətə baxmayaraq şiələrin parlamentdə təmsil olumasına nail olur. Məntəqədəki yağı düşmənlə mübarizə üçün "Məhrumlar hərəkatı" yaradılır. Bu ictimai təşkilatın ardınca "Əməl" hərbi təşkilatı təsis edilir. Musa Sədr müxtəlif dini əqidələrin səhnədə olduğu Livanda öz sülh və dostluq şüarı ilə qəlblərə yol tapır. Onu təkcə şiələr yox, sünni məzhəbli müsəlmanlar və başqa din ardıcılları Livanın xilaskarı sayır. Musa Sədr Livandakı iyirmi illik fəaliyyəti dövründə məntəqədəki siyası durumu dəyişməyə müvəffəq olur.
Onun Avropa, Afrika ölkələrinə səfərləri Livana yeni münasibətin formalaşmasında mühüm rol oynayır… Amma 1978-ci ildə, ağrısı hələ də yaşanan bir gündə Liviya dövləti tərəfindən rəsmi dəvətlə həmin ölkəyə səfərə çıxmış imam Musa Sədr iki köməkçisi – Şeyx Məhəmməd Yaqub və Abbas Bədrəddinlə birikdə müəmmalı şəkildə yoxa çıxdı. Özünü "yer üzündə Allahın xəlifəsi" sayan Liviya prezidenti Müəmmər Qəzzafi bu gün imam Musa Sədrin oğurlanmasında əsas fiqur sayılır. Musa Sədrin oğurlanması İslam dünyasında, imanlı insanlar arasında böyük təlatüm yaratsa da, bu müəmma hələ də öz həllini tapmamışdır.
Soyu
Seyid Salehin digər bir oğlu Ayətullah Seyid Sədrəddin Sədr (h.q. 1193–1262) öz dövrünün Nəcəf alimlərindən, müctəhidlərindən biri idi. O böyük müctəhid Şeyx Cəfər Kaşiful-Ğitanın qızı ilə evlənmişdi. Seyid Sədrəddin Nəcəfdən İsfahana hicrət etmiş, həmin şəhərdə məskunlaşmışdır. Bu böyük alimin İsfahanda beş oğlu dünyaya gəlmiş və onların hər biri dəyərli alim olmuşdur. Onların kiçiyi Ayətullah Seyid İsmayıl Sədr idi. O beş yaşında ikən atasını itirir. Seyid İsmaili qardaşı Seyid Məhəmməd Sədr, "Ağa Müctəhid" adı ilə tanınmış şəxs himayəyə götürür. O, Seyid İsmailə sərf-nəhv, məntiq və bəyan elmlərini öyrədir. Seyid İsmail on dörd yaşında olarkən qardaşını da itirir. Həmin vaxtdan onun təlim-tərbiyəsi ilə Şeyx Məhəmmədbağır İsfahani adlı alim məşğul olur. Seyid İsmail vaxtı fövtə vermədən təhsillə məşğul olur, qısa bir müddətdə tanınmış din alimlərindən, təqvalı şəxslərdən biri kimi tanınır. O, Hicri-qəməri təqvimi ilə 1339-cu ildə Kazimeyndə dünyasını dəyişmişdir. Bu böyük müctəhidin dörd oğlu olmuşdur: Seyid Sədrəddin, Seyid Məhəmməd Mehdi, Seyid Heydər, Seyid Məhəmməd Cavad. Bu dörd övladın hər biri Nəcəf və Kazimeyn şəhərinin tanınmış elmi şəxsiyyətlərindən, təqlid mərcələrindən olmuşdur.
Seyid Sədrəddin Sədr, yəni İmam Musa Sədrin atası Hicri-qəməri təqvimi ilə 1298-ci ildə Kazimeyndə dünyaya gəlmişdir. O, elə həmin şəhərdə də müqəddimə elmləri atasından öyrənmişdir. Sonradan Kərbəlaya getmiş, Şeyx Həsən Kərbəlayinin hüzurunda elmin yüksək dərəcələrinə yiyələnmişdir. Sonra atasının tövsiyəsi ilə Nəcəfə hicrət etmiş, Axund Xorasani və Seyid Kazim Yəzdinin "xaric" dərslərində iştirak etmiş və nəhayət ictihad dərəcəsinə çatmışdır. Bu alim öz dövründə Nəcəfdə mütərəqqi hərəkatlara rəhbərlik etmişdir. Onun adı hələ də İraqın ədəbi hərəkatında hörmətlə yad olunur. Bu şəxs İrana hicrət edib Məşhəddə məskunlaşdıqdan sonra Ayətullah-üzma Hacı Ağa Hüseyni Qumminin qızı ilə evlənmişdir. Qum elmi hövzəsinin təsisçisi Şeyx Əbdülkərim Hairi-Yəzdinin dəvəti ilə o, Qum şəhərinə hicrət etmiş, mərhum Hairi dünyasını dəyişdikdən sonra Ayətullah Xansari və Ayətullah Höccət ilə birlikdə Qum elmi hövzəsini idarə etmişdir. Mərhum Ayətullah Bürucerdi Quma gəldiyi vaxt böyük alicənablığa malik Ayətullah Sədr xanım Məsumənin hərəmində öz pişnamaz yerini Ayətullah Bürucerdiyə vermişdir. Həmin vaxtdan sonra bir daha orada pişnamaz dayanmamışdır. Ayətullah Seyid Sədrəddin Sədr Qum elmi hövzəsində fiqh, üsul dərslərini tədris etməklə yanaşı şagirdlər tərbiyə etmiş, elmi, mədəni və tibbi xidmətlər göstərmişdir. Bu şəxs məzhəblər arasında vəhdət üçün çalışan öncüllərdən olmuşdur. Bu məqsədlə "Əl-Mehdi" kitabını tərtib etmiş, bütün dəlilləri sünni kitablarından iqtibas etmişdir. Nəhayət, uzun illər fəaliyyətdən sonra Hicri-qəməri 1373-cü ildə dünyasını dəyişmiş, həzrət Məsumənin hərəmi civarında dəfn olunmuşdur.
Şakir Səlim
Şakir Səlim — Görkəmli Kırım tatar şairi, ictimai xadim, tərcüməçi
Həyatı
Şakir Səlim 1942-ci ilin Aprel ayının 10-da Kırımın Ağşeyx rayonundakı Böyük As kəndində doğulmuşdur. Ailənin 8-ci uşağı olan Şakir 2 yaşı tamam olmamış, yəni 1944-cü ilin mayın 18-də xalqı ilə birlikdə Ural dağlarına, oradan da Türküstana, indiki Özbəkistan cümhuriyyətinin Cambay rayonuna sürgün edilmişdir. Sürgün həyatının acılarına dözməyən anası 7 yaşlı Şakiri əzabların ixtiyarına buraxıb dünyasını dəyişib. Şakir kiçik yaşlarından yetimliyin acısını dadsa da, ruhdan düşməyib. Özbəkistanın Cambay rayonunda yaşadıqları zaman da, Səmərqənd şəhərinə köçdükdən sonra da oxuduğu məktəbin əlaçı şagirdi kimi tanınıb və 1958-ci ildə orta məktəbi bitirib.
Şakir Səlim əsgərlikdəykən yazdığı "Anam" şeirini o zaman Sovetlər Birliyində Kırım tatarcasında yeganə mətbuat orqanı olan "Lenin bayrağı" qəzetinə göndərir. Yeddi yaşında itirdiyi anasına həsr etdiyi bu şeir 1963-cü ildə çap olunur. Bununla o mətbuat aləminə qədəm qoymuş olur. Əsgərlikdən sonra Şakir Səlim Səmərqənd Dövlət Universitetinin rus dili və ədəbiyyatı fakültəsinə qəbul olunur.
Şakir Səlimin "Lenin bayrağı" qəzetində və "Yıldız" jurnalında çap etdirdiyi şeirləri və A. S. Puşkindən, M. Lermontovdan, A. Tvardovskidən, T. Şevcenkodan etdiyi tərcümələr oxucuların diqqətini cəlb edir. Şakir Səlimin Çərkəz Əli ilə birlikdə Həmid Qulamın "Əbədilik" romanını çevirərək 1981-ci ildə nəşr etdirməsi onun bir tərcüməçi kimi püxtələşdiyindən xəbər verir.
1972-ci ildə Daşkənddə "Ağ bardaq" adlı şeir kitabı çap olunan Şakir Səlimin 1979-cu ildə "Duyğularım", 1981-ci ildə "Sevgi alovu", 1986-cı ildə "Oyanış", 1990-cı ildə "Ellərini dinlə" və 1997-ci ildə "Düşüncə" adlı şeir kitabları işıq üzü görür.
"Düşüncə" kitabına adını verən şeir, şairə 1996-cı ildə Ankarada peyğəmbərimiz Məhəmməd əleyhisalamın mövludu günü münasibətilə keçirilən "Qutlu doğum həftəsi" müsabiqəsində birinci mükafatı qazandırmışdır.
Sərt Sovet senzurasının təzyiqi altında olan Kırım tatar şairlərinə vətənpərvərlik mövzusunda yazmaq, sürgünü xatırlamamaq, Kırımın, Qara dənizin və qoyub gəldikləri yer-yurd adlarının çəkilməməsi tapşırıldığından onlar fikirlərini bəzən mücərrəd, bəzən eyhamla çatdırırdılar. Onlar sanki soydaşlarını səbirli olmağa, güclərini qarşıdakı mübarizəyə saxlamağa çağırırdılar. Şakir Səlimin fikrincə, ömür bitməyən maneələri şərəflə keçdikdə mənalı olur. Şairin "Yıldız" jurnalının 1986-cı ildə çap olunan "Var gücnən" publisistik poemasında böyük bir hadisə kimi qarşılanır. Qaranquş yazın gəlişinin xəbərçisi olduğu kimi bu poema da Kırımlıların sürgünlük faciəsi üzərindən qadağanın qalxdığından xəbər verir.
Şakir Səlim 1989-cu ildə Kırıma qayıtdıqdan sonra daha çox ictimai işlərlə məşğul olur, soydaşlarının Kırıma dönmələri üçün əlindən gələni əsirgəmir, sürgündən qayıdanların yerləşmələrinə, özlərinə təsərrüfat qurmalarına mane olmağa çalışan hökumət məmurlarına, rusların faşistpərəst qüvvələrinə qarşı durur. Bir sözlə harada boşluq görürsə özünü oraya atır. Ana dilində yeni fəaliyyətə başlayan teatrın repertuarının zənginləşməsi üçün Şeksprin "Maqbet", N. Qoqolun "Evlilik", Mustay Kərimin "Ay tutulan gecə" əsərlərini tərcümə edir.
Sovetlər Birliyinin zülmünü unuda bilməyən şair şeirlərində xalqı ayıq-sayıq və mübarizə aparmağa çağırır. Elə buna görədir ki, şairin "Bağçasaray", "Vətənsiz keçməsin sənin bir günün", "Vətən və şeiriyyət", "Kırımnamə", "Kırım cənnət deyil dostlar" və başqa əsərləri az zamanda soydaşlarının dillər əzbəri olmuşdur.
Qoyub getməyə məcbur olduqları şəhər və kəndləri əvvəlki görkəmində görməyən şair ürək giziltilərini oxucusuyla bölüşsə də gələcəyə nikbin baxır.
Şairləri bir-birindən min kilometrlərlə məsafə, yüzilliklər ayırsa da yaşın və yaşadıqları zəmanənin təsiri altında eyni hissləri keçirimlərində şeirlərinin mövzusunda, hətta bəzən ifadələrində də bir yaxınlıqla rastlaşırıq. Şakir Səlimin "Olmadı" şeirini oxuyanda yada 18-ci yüz ildə yaşamış Molla Pənah Vaqifin "Görmədim" müxəmməsi düşür. Sarayda vəzir olan şairin dolanışığı çoxundan yaxşı olsa da o da zəmanəsindən şikayətlənmişdir. 66 illik ömrünün 46 ilini sürgündə yaşayan Şakir Səlim də zəmanəsindən gileylənərkən Molla Pənah Vaqifin çağdaşı Kırımlı Aşıq Ömərin misrasını epiqraf kimi istifadə etmişdir.
İctimai şeirlərlə yanaşı gözəl lirik şeirlər də yazan Şakir Səlimın əsərlərinə musiqi yazılmışdır.
Həmişə dilin təmizliyi uğrunda mübarizə aparan, ana dilini kiçik yaşlarından öyrənilməsi üçün tədris müəssisələri yaradılmasına çalışan şair həm də gənc şair və yazıçıların ustalığının artması üçün əlindən gələni əsirgəməmişdir. Odur ki 1992-ci ildə Kırımda keçirilən qurultayda Şakir Səlim Kırım Tatar Yazıçılar Birliyinin sədri seçilir və "Yıldız" jurnalına redaktor təyin edilir.
Xalq ona böyük etimad göstərərək Kırım Tatar Xalq məclisinə üzv seçmişdi. O da seçicilərinin etimadını doğrultmaq üçün nəinki yerli hakimiyyət orqanlarında çalışan məmurlarla, hətta Rusiyanın və Ukraynanın hökumət rəhbərləri ilə qarşı-qarşıya gəlmişdir. Kırım tatarlarının vətənə dönməsinə yardım üçün beynəlxalq təşkilatların ayırdığı yardımı yerli məmurlar Kefe şəhərlərindəki traleybus parklarının təmirinə və yenidən qurulmasına xərcləyəndə səsini ucaldan, etirazını bildirənlərin önündə Şakir Səlim də olmuşdur. Yol məsrəflərini ödəyə bilmədiklərindən, yaşamağa mənzil tapa bilmədiklərindən vətənə dönə bilməyənlərə kömək məqsədilə vəsait tapmaq üçün çox yerə baş vurmalı olurdu. O xüsusən uşaqların və yeniyetmələrin ana dilində təhsil almasına xüsusi qayğı göstərir, Kırım tatarlarının uşaqları üçün ana dilində bağçalar açılmasına önəm verirdi.
Şairin əməyinin qiymətləndirilməsi, fəaliyyətinin təqdir edilməsi vətənə döndükdən sonra başlanır. Belə ki, 1996-cı ildə Ankarada "Qutlu doğum həftəsi" münasibətilə düzənlənən şeir yarışmasında birinciliyi ona verirlər. Maraqlıdır ki, "Qutlu doğum həftəsi" "Vətən və millət sevgisi imandandır!" şüarı altında keçirilirdi.
Həmin il Türkiyə Yazarlar Birliyinin Quzey Kıbrıs Türk Cümhuriyyətində və Ankarada düzənlədiyi "Türkcənin 4. Beynəlxalq şeir şölənində üç mükafatdan birini Arif Nihat Asya mükafatını qazanan da Şakir Səlim olub. Adam Mitskeviçin "Kırım sonetləri" əsərini Kırım Türkcəsinə tərcümə edir. Bu tərcümə 1997-ci ildə isə Polşada iki dildə Polyak və Kırım tatarcasında çap olunur. Uğurlu tərcümə ona Polşa mədəniyyətinə xidmətə görə təsis edilmiş "Polkul" fondunun mükafatını qazandırır. Şakir Səlim Abdüləziz Vəliyev və Yunus Kandımovla birlikdə Taras Şevçenkonun əsərlərini tərcümə edir. Ukraynalı ədəbiyyatşünas A. İ. Qubarın ön söz yazdığı bu kitab 1999-cu ildə iki dildə nəfis tərtibatla çap edilir.
Şakir Səlim 1998-ci ildə Kırım Tatar Teatrının rejissor və aktyor qrupu ilə birlikdə Taras Şevçenko adına Ukrayna Dövlət mükafatını alır.
Şakir Səlimin son şeirlər kitabı 2006-cı ildə oxuculara təqdim edilən "Kırımnamə" olur. Uzun sürən xəstəlikdən sonra şair 2008-ci ilin noyabrın 18-də dünyasını dəyişir və bir gün sonra onun nəşi Ağ məsciddə torpağa tapşırılır. Allah məkanını cənnət eləsin.
Mənbə
mənbə
Sumatra zəlzələsi (2022)
Sumatra zəlzələsi — 25 fevral 2022-ci il saat 08:39-da İndoneziyanın Qərbi Sumatra adasında 4,0 km (2,5 mil) dərinlikdə 6,2 bal gücündə (Mw) zəlzələ baş verib. Bir foresşokdan əvvəl və ardınca 200-dən çox yeraltı təkan olan əsas təkanların episentri Pasaman Regency-dəki Talamau dağının ətəyində olub. Əsas təkan Böyük Sumatra çatının əvvəllər naməlum seqmenti boyunca sürüşmə qırılmalarının nəticəsi idi. Ən azı 27 nəfər ölüb, 457 nəfər yaralanıb, 19 221 nəfər isə didərgin düşüb. Ən böyük dağıntı Talakmau dağının ətrafındakı üç kənddə qeydə alınıb. Torpaq sürüşmələri və daşqınlar əlavə dağıntılara və tələfatlara səbəb olub.
Zəlzələ
Əsas təkan fevralın 25-də Talamau dağının yamaclarında episentrdə baş verib. Bu, Böyük Sumatra çatının seqmenti boyunca qırılma ilə əlaqəli sağ yana doğru sürüşmənin nəticəsi idi. Maksimum dəyişdirilmiş Merkalli intensivliyi (MMI) VIII (Şiddət) şimal-qərb-cənub-şərq meylli ərazidə hiss olundu. MMI VIII Talamau dağının şimal yamaclarında, Talamau və Pasaman rayonlarının bəzi yerlərində hiss olunub. Vulkanın şərq hissəsində də hiss olunub. Əsas təkandan əvvəl Mw 5.1 foreşok baş verib. Martın 3-dək Meteorologiya, Klimatologiya və Geofizika Agentliyi (BMKG) tərəfindən maqnitudası 1,3-dən çox olan 201 afterşok qeydə alınıb. İki afterşok Mw 5.0 ölçüb.
Təsir
İndoneziya Təbii Fəlakətlərin İdarə Edilməsi üzrə Milli Şurasının (BNPB) apardığı sorğu nəticəsində 1075 evin ciddi, 3447-nin orta dərəcədə zədələndiyi və 2105 evin yüngül zədələnmiş olduğu aşkarlanıb. Bundan əlavə, 70 dini bina, 208 təhsil müəssisəsi və 25 səhiyyə müəssisəsi də zərər görüb. Dəyən zərərin ümumi dəyəri təxminən 780 milyon İndoneziya rupiahı (Rp) təşkil edib. Ən çox zərər çəkmiş kəndlər Talamau dağının şimal yamaclarında yerləşirdi; Kajai, Talamau rayonu və Aua Kuniang, Pasaman rayonu. Talamau dağının şərq cinahında yerləşən Malampa, Tiqo Nagari bölgəsi də pis təsirləndi. Bu ərazilərdə binalara orta və ya ciddi ziyan dəyib.
Ən azı 27 nəfər ölüb, 457 nəfər yaralanıb. Qurbanların əksəriyyəti dağılmış binalarda ölsə də, bəziləri Talakmau dağında torpaq sürüşməsi nəticəsində həlak olub. Ən azı 52 nəfər ağır yaralanıb - Qərbi Pasaman Reqensiyasında 45, Pasaman Reqensiyasında 5 və Ağam Reqensiyasında 1 nəfər. Yaralıların çoxundan yarsi xəstəxanasında müalicə olunub. Daha 19221 nəfər məcburi köçkün olub. Ən azı 5000 köçkün sakin 35 təxliyə mərkəzində sığınacaq axtarıb.
Malampada səfərbər edilmiş quru kütləsinin video görüntüləri qeydə alınıb. Hadisələr sürüşmə bəndinin dağılması nəticəsində baş verən daşqın növü kimi təsnif edilib. Zəlzələ Batanq Kapa çayının yuxarı axınında sürüşməyə səbəb olub və suyun axmasına mane olan təbii bənd yaradıb. Bənd pozuldu və daşqın baş verdi, dağıntıları aşağı axınla apardı. BNPB rəsmisi 2009-cu ildə baş verən zəlzələ zamanı da oxşar hadisənin müşahidə edildiyini bildirib. Talakmau dağının yamaclarında əlavə 17 sürüşmə baş verib. Jorong Sungai Siriah-da sürüşmə 6 m (20 fut) hündürlükdə və 30 m (98 fut) enində ölçüldü. Labuah Kaciakda su və palçığı ataraq yerdə isti bulaqlar meydana çıxdı; BNPB tərəfindən sakinlərə əraziyə yaxınlaşmamaq tövsiyə olunub. İsti bulaqların olması qırılma boyunca geotermal fəaliyyətin nəticəsi idi.
Zəlzələ Malayziyanın Kuala-Lumpur şəhərindəki Klanq vadisinə qədər hiss olunub. Bəzi sakinlər və işçilər evlərini və ofislərini tərk ediblər. Şəhərdəki Bernama qərargahından işçilər təxliyə edilib. Port Diksonda özəl xəstəxana və hökumət binasına yüngül ziyan dəyib. Sakinlər Punggol, Simei, Redhill, Queenstown, Ang Mo Kio və Kallanqda yeraltı təkanlar barədə məlumat verən Sinqapurda da silkələnmə olub. Marina Bay Maliyyə Mərkəzində də silkələnmə xəbərləri var.
Xarici keçidlər
earthquake