cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması
Qonaqkənd fiziki-coğrafi rayonu.
Qusar maili düzənliyi üst pliosen və qismən dördüncü dövrün allüvial-prollüvial çöküntülərinin (çınqıl, qum, gil) qalın qatlarından ibarətdir. Dördüncü dövrdə Qusar maili düzənliyinin cənub-qərbində Yan silsilə intensiv qalxmaya məruz qalmış, son pliosen-pleystosendə isə sıx deformasiyaya uğramışdır. Maili düzənliyin cənub-qərb hissəsi daha dərin parçalanması və dağlıq relyefi ilə səciyyələnir. Yamaclarda böyük meyilliyi olan (3º-4º-dən çox) və kifayət qədər hündürlüyə malik yüksəkliklərdə (200 m-dən 1500 m-ə qədər və ya daha çox) dərin qutuvarı terraslaşmış (200–400 m və ya daha çox) çay dərələri formalaşmışdır (Qusarçay və Qudyalçay dərələri). Şimal-şərq yamaclarda mütləq hündürlüyü və meyilliyin azalması ilə parçalanmanın dərinliyi azalır, dərələr bir qədər genişlənir. Düzənliyin cənub-şərq hissəsində bəzi çayların gətirmə konusları (Vəlvələçay, Qudyalçay) aydın nəzərə çarpır.
Yan silsilə və Qusar maili düzənliyi arasındakı cənub-şərq istiqamətində uzanan (Gilgilçay dərəsinə qədər) tirəli-təpəli, denudasion-struktur dağətəyi zona dar antiklinal qırışıqlıqlarda toplanmış kaynazoy (neogen) süxurlarından ibarətdir. Bu zonanın (300–350 m və daha çox) qədim (altbakı) yüksəkliklərinin cənub-şərq hissələrində dördüncü dövrün dəniz terrasları relyefdə daha yaxşı əks olunmuşdur.
İllik və aylıq orta temperatur şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru yüksəklik üzrə dəyişilir. Alçaq dağlıq zonanın cənub-şərq hissəsində orta yanvar temperaturu 0-3 °C, ortadağlıq zonada -5º-6 °C, yüksək dağlıqda 10 °C, orta iyul temperaturu isə alçaq dağlıq zonada 40 °C, yüksək dağlıqda 15º-20 °C olur. Mütləq minimum temperatur alçaq dağlıq zonada -18º-22 °C-yə və yüksək dağlıqda isə -30 °C-yə bərabər olur. 5 °C-dən yuxarı temperaturun miqdarı alçaq dağlıq zonada 3500-4000º, yüksək dağlıqda isə 500º-yə qədər, +10 °C-dən yuxarı temperaturlar cəmi isə 3000º-dən 300-400º-ə qədər dəyişir.
Rayonda şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru bütün hipsometrik səviyyələrdə atmosfer yağıntılarının azalması qeyd olunur. Cənub-şərqdə illik yağıntıların miqdarı 300–400 mm-ə, orta dağlıqda 400–600 mm-ə, yüksək dağlıqda isə 1000 mm-ə çatır.
Mümkün buxarlanmanın illik miqdarı cənub-şərq hissədə atmosfer yağıntılarından 2-3 dəfə artıq, orta dağlıqda bərabər, yüksək dağlıqda isə 2-3 dəfə azdır.
Qonaqkənd rayonunun yüksək dağlıq zonalarından Qusarçay, Qudyalçay, Vəlvələçay, ortadağlıq və alçaqdağlıq zonalarından isə Qaraçay, Ağçay, Caqacuqçay, Gilgilçay, Ataçay və s. çaylar öz mənbələrini götürürlər. Yan silsilədə çay dərələri dərin kanyonlar (Vəlvələçayda Təngi kanyonu) yaradır.
Çayların qidalanmasında yüksək dağ buzlaqları və qarlar mühüm rol oynayır. Buna görə də, çaylar yazda və yayda bolsulu olurlar. Cənub-şərq yamacın əksər çaylarının yayda qurumasının səbəbi, onların qidasının əsasını yağış suları və qismən qrunt sularının (Gilgilçay və Ataçay istisna olmaqla) təşkil etməsidir.
Qusar maili düzənliyinin dağətəyi zonasının böyük hissəsi kol (şiblək), meşə-kol formasiyaları və palıd-vələs meşələri ilə örtülmüşdür. Son zamanlar meşələr qırılmış (onlar yamaclarda və cənub-qərb hissəsin yüksək düzənliklərində saxlanılır) və onların yerində iri sahələrdə alma bağları salınmışdır.
thumb|center|400px|Qusarçayın sol qolu Ləzəçayda şəlalə. Yan silsilənin şimal yamaclarında, Qudyalçayın şərqində subalp və alp çəmənlikləri geniş inkişaf etmişdir. Onlar [tel:2500-2700 2500-2700] m-ə kimi hündürlüklərdə geniş yayılmışlar. Qərbdə dağarası çökəkliklərin səthi (Baş Qafqaz və Yan silsilələrinin arasında) alp çəmənlikləri ilə örtülüdür. Qudyalçayın şərq hissəsindəki çökəkliklərdə, yaylalarda və silsilələrdə dağ-çöl və çəmən-çöl formasiyaları hökmrandır. Gilgilçay və Vəlvələçay dərələrinin cənubunda dağ-çöl, quru-çöl və kserofit-kol formasiyaları, Baş Qafqaz sıra dağlarının şimal yamacında və Qudyalçayın şərqində subalp və alp çəmənlikləri geniş yayılmışlar. Yüksək dağlıqda alp zonasının ibtidai və torflu dağ-çəmən torpaqlarına, subalp və alp qurşağının alt yarusunda isə otlu dağ-çəmən torpaqlarına rast gəlinir. Nisbətən az meyilli yamaclarda eroziyadan qorunan, qalın bir təbəqə əmələ gətirən torpaq örtüyü müşahidə olunur. Dik yamaclarda torpaqların qalınlığı azdır və onlar intensiv otarma nəticəsində dövriyyədən çıxırlar. Yüksək dağlığın (xüsusilə 3000 m-dən yuxarıdakı dik yamaclarda) böyük hissəsi torpaq örtüyündən məhrumdur.
Rayonun Xaltan, Cimi, Xaşı, Qalaaltı kimi (isti, kükürdlü) mineral suları böyük müalicəvi əhəmiyyətə malikdir.
Zaqatala-Lahıc fiziki-coğrafi rayonu.
Zaqatala-Lahıc fiziki-coğrafi rayonu qərbdə Qanıxçaydan başlayaraq Girdimançaya qədər uzanır. Onun uzunluğu 300 km-dən, eni isə 20–25 km-dən artıqdır. Cənubda Qanıx-Əyriçay vadisi ilə, şimalda Böyük Qafqazın suayrıcısı ilə sərhəddir. Rayon Şərqi Qafqazın cənub yamaclarını əhatə edir.
Baş Suayrıcı silsiləsində bir sıra yüksək zirvələr vardır — Tinov-Rosso (3374 m), Qutondağ (3648 m), Bazardüzü (4466 m), Tufandağ (4191 m), Babadağ (3629 m) və s. Relyefdə Şahdağ (erkən sarmat) - [tel:4000-4200 4000-4200] m; Şahyurd (son sarmat) - [tel:3500-3600 3500-3600] m; Salavat - [tel:2800-3000 2800-3000] m; Qovdağ-Dübrar (pliosen) - [tel:2000-2400 2000-2400] m; Taxtayaylaq - 1500 – 1600 m; Çuxuryurd - 1200–1300 m düzəlmə səthləri eroziya və denudasiya prosesləri nəticəsində formalaşmışdır.
Baş Suayrıcı dağlarının cənub yamaclarında Qanıx-Əyriçay vadisi yerləşir. Burada (20–25 km məsafədə) hündürlük [tel:3500-4000 3500-4000] m-dən 500–600 m-ə qədər azalır. Cənub yamac çoxsaylı dərin çay dərələri ilə parçalandığı üçün burada Qanıx-Əyriçay vadisinə doğru bir sıra qısa silsilələr kəskin enir. Göyçay dərəsi cənub yamacın relyefindən fərqlənir. Baş Suayrıcı sılsilənin cənubunda Müdrü və Lahıc dağdaxili çökəklikləri, daha cənubda isə, nisbətən qısa Niyaldağ silsiləsi yerləşir.
Cənub yamacın çay yataqlarının yuxarı axarında olan dar dərələr orta və aşağı dağlıq zonalarında genişlənir. Yamaclarda terraslar yaxşı müəyyən edilir. Çaylar qumlu süxurların qalın qatlarını kəsdiyi yerlərdə (Kişçay) əhəngdaşlı (məsələn, Kürmükçay) dərələr dik qayalı yamaclar ilə əvəz olunur.
Çay dərələrinin yan qollarının şimal yamacları dik, cənub yamacları isə hamar və çox dərindir. Çay dərələrinin dərinliyi yüksək və orta dağlıq zonada maksimum 700–900 m-ə, aşağı zonada isə 250–300 m-ə çatır.
Yüksək dağlıq zonalarda buzlaq relyef formaları — karlar, sirklər, troq dərələri — diqqəti cəlb edir. Relyefin kəskin dəyişilməsi, yamacların böyük meyilliyi, eləcə də süxurların aşınması sürüşmələrin, torpaq uçqunlarının və sellərin yaranmasına (Mazımçay, Göyçay, Girdimançay və s.) səbəb olur.
Filfiliçay, Vəndamçay və başqa çay dərələrində gətirmə konusları inkişaf etmişdir. Allüvial-prolüvial çöküntülərin miqdarı 50–60 m-dən 120–150 m-ə qədərdir. Onlar Dəmiraparançay, Balakənçay, Mazımçay, Vəndamçay və başqa çay dərələrində daha geniş əraziləri əhatə edir.
Balakənçay və Kişçay (Kəm kanyonunda) dərələrində moren çöküntülərinin qalınlığı 30–100 m arasında dəyişilir. Müasir çay dərələrində allüvial-prolüvial sel çöküntüləri toplanır, dağarası çökəkliklərdə onların qalınlığı artır.
Cənub yamacın yüksək dağlıq zonası Tufan antiklinoriyasına uyğundur. O, Alp orogenez dövründə intensiv qırışıqlıqlara məruz qalmışdır. Yüksək dağlıq qurşaqda orta-üst yura qumdaşları, əhəng süxurları yayılmışdır.
Cənub yamacın geoloji quruluşunda şərqdən qərbə doğru yura çöküntülərinin sahəsi artır və alp zonasında alt yuranın təzahürləri meydana çıxır. Balakənçaydan şərqə təbaşir çöküntülərinin sahəsi artır və onlar Zaqatala-Qovdağ sinklinoriumunun böyük bir hissəsini tutur və bəzən Baş Qafqaz dağlarının suayrıcı xəttinə çatır.
Cənub yamacın böyük hissəsini Zaqatala-Qovdağ sinklinoriumu, dağətəyi hissəsini isə Vəndam antiklinoriyası təşkil edir.
Vəndam antiklinoriumunun zəif qalxması hesabına bütün Zaqatala-Qovdağ zonasında Tufan antiklinoriumu böyük struktur zonalarında (tektonik elementlər) ayrı oroqrafiya relyef formaları təşkil etmir.
Zaqatala-Lahıc zonası seymik cəhətdən fəaldır. Burada 8 bal gücündə zəlzələlər tez-tez baş verir. Əsasən Qanıx-Əyriçay vadisinin şimal yamaclarında 7-8 ballıq zəlzələ ocaqları yerləşir. Yüksək seysmiklik relyefdə gərginlik yaradır, müasir ekzogen relyefi formalaşdıran proseslərin fəallaşmasına təsir edir. Seysmik proseslər nəticəsində toplanan məhsullar isə burada güclü sellərin baş verməsinə səbəb olur. Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacları boyunca çox iri qravitasiya-tektonik qırılmaları yerləşir. Buna görə də güclü yamac çöküntüləri yaranır, sürüşmə və eroziya prosesləri inkişaf edir.
Böyük Qafqazın cənub yamacından Qanıxçay, Balakənçay, Kürmükçay, Muxaxçay, Kişçay, Şinçay, Əyriçay, Türyançay, Talaçay, Göyçayçay, Girdimançay və s. kimi bolsulu dağ çayları axır (bu çaylar Qanıxçay və Əyriçayın qollarıdır). Dağlardan düzənliyə çıxan zaman bütün çaylar gətirmə konusları yaradır.
Torpaq və bitki örtüyü hündürlük zonası üzrə paylanmışdır. Subalp, alp çəmənlikləri və qayalığın alp zonası bir-birinin ardınca dəyişilir. Əsasən dağ-meşə qurşağında qarışıq meşələr geniş sahəni əhatə edir. Onlardan palıd, vələs, fıstıq və s. kimi ağac cinsləri diqqəti cəlb edir. Aşağı dağ-meşə zonasında isə bəzi rütubətli yerlərdə nəcib şabalıd, qoz ağacları bitir. Dağ-meşə zonasında qəhvəyi dağ-meşə torpaqları yayılmışdır.
Yüksək dağlıq zona torpaq və bitki örtüyündən məhrumdur. Burada intensiv yamac prosesləri inkişaf edir və şaxta aşınması baş verir.
Müxtəlif çəmənlər, sıx meşələr, dik dağ yamacları, gursulu çaylar turizmin inkişafına müsbət təsir edir (Zaqatala, Şəki, Qax, Qəbələ). İlisu, Xal-xal və s. kimi çoxsaylı mineral bulaqları müalicəvi əhəmiyyətlidir.
Dağlıq Şirvan (Şamaxı) fiziki-coğrafi rayonu.
Girdimançaydan şərqdə Şamaxı (Dağlıq Şirvan) fiziki-coğrafi rayonu yerləşir. Sərhədləri şimalda Baş Qafqaz silsiləsindən, cənub-qərbdə isə Şirvan düzündən keçir. Mütləq yüksəklikləri 600–800 m ilə 2000 m arasında dəyişir. Ən yüksək zirvəsi Dübrar dağıdır (2205 m).
Ağsuçayın dərəsi yaylanın səthini 300–400 m dərinlikdə kəsir. Rayonun böyük hissəsi dağlıq relyef ilə xarakterizə olunur. Şamaxı rayonu paleogen və neogen çökmə süxurlarının qırışıqlıq kompleksində (gil, qum, qumdaşı və s.) yerləşir. Şimal dağətəyi hissəsində təbaşirin gilli-karbonatlı çöküntüləri üzə çıxır, bəzi yerlərdə tektonik örtüklər formalaşır. Bu rayon 9 baldan yüksək seysmik fəallığı ilə xarakterizə olunur. Şamaxı fiziki-coğrafi rayonu geoloji cəhətdən iki tektonik zonaya – şimalda Zaqatala-Qovdağ sinklinoriumuna və cənubda isə Şamaxı-Qobustan struktur zonasına uyğundur. Rayon yüksəkliyi 200–300 m-dən [tel:2200-3500 2200-3500] m-ə qədər olan üç hündürlük zonasını əhatə edir. Baş Qafqaz silsiləsinin Babadağ yaxınlığındakı zirvələri şiş, kələ-kötür və qədim buzlaşmanın izləri (karlar) ilə səciyyənir. Gülümdostu dağının şərq hissəsi həm mürəkkəb, həm də sadə səth quruluşuna malikdir. Baş Qafqaz silsiləsi cənub - qərbdən şərqə doğru dar zolaq şəklində intensiv parçalanmışdır və orada tez-tez torpaq sürüşmələri baş verir. Şamaxı fiziki-coğrafi rayonunun mərkəzi hissəsində hamar relyef müşahidə olunur, lakin çay dərələrinin yamaclarında olduqca intensiv torpaq sürüşmələri baş verir və ərazi yarğan-qobularla parçalanır.
Burada Çuxuryurd, Gicəki, Mərəzə, Sündü kimi dağlıq yaylalar geniş yayılıb. Kür-Araz ovalığının cənub-qərb sərhəddi boyunca Ləngəbiz silsiləsi yerləşir. Meysəri silsiləsi dikdir, cənub və şimal yamacları torpaq sürüşmələri ilə xarakterizə olunur. Zoqolovçay və onun qolları bu silsiləni kəsərək kiçik çökəkliklər yaradırlar. Şamaxı fiziki-coğrafi rayonunda Tufan, Qovdağ, Qobustan tektonik pillələri vardır.
Şimalda Dübrar horst-sinklinal silsiləsi, ondan cənubda orta eroziya-denudasion dağlar uzanır. Onların cənub-şərqində Altıağac-Kurkaçıdağ antiklinal silsiləsi yerləşir və onun cənub yamacı dik, kəskin parçalanmışdır.
Çuxuryurd, Sündü və Mərəzə sinklinal yaylaları bərkimiş əhəngdaşı ilə örtülmüş və cənubdan isə tektonik pozulmalarla sərhədlənir. Ləngəbiz antiklinal silsiləsi assimmetrik quruluşludur. Qərbdə cənub yamacı dik, şimalda isə az meyillidir. Zoqolovçay sinklinal çökəkliyi şimaldan tektonik qırılmalarla əhatə olunur.
Şamaxı fiziki-coğrafi rayonu ərazisində müasir relyefəmələgətirici proseslər ərazinin mürəkkəb relyef quruluşu ilə müəyyən edilir. Şimalda, şimal-qərbdə və mərkəzdə eroziya-denudasiya və qravitasiya, cənub-qərb və cənub-şərq hissələrində isə eroziya, qravitasiya-denudasiya və arid denudasiya prosesləri üstünlük təşkil edir. Erozion, erozion-qravitasion-denudasion prosesləri zonal, arid-denudasion prosesləri isə azonaldır (onlar asanlıqla Sumqayıtçay və Pirsaatçay dərələrində inkişaf edir).
Çay dərələrinin yatağı geniş, yamacları dikdir və onlar torpaq sürüşmələri, yarğan-qobu şəbəkəsi ilə mürrəkəbləşirlər. Sürüşmələr vaxtaşırı təkrarlanır. Onlar rayonun fəal seysmiklik dərəcəsini müəyyən edir. Ləngəbiz silsiləsinin cənub-qərb yamacında, Sumqayıtçayın orta axımında (Ağdərə kəndində) bedlendlər inkişaf edir və o, cənub yamaca qədər davam edir. Bedlendlər tez-tez gilli karstın inkişafı ilə müşayət olunur.
Cənub-şərq istiqamətində palçıq vulkanları fəaliyyətdədir. Palçıq vulkanları (Dəmirçi, Astraxanovka – Qızmeydan və s.) kiçik günbəz, qrifon və salzalarla fərqlənirlər. Ümumiyyətlə, Şamaxı fiziki-coğrafi rayonunda əsasən kompleks morfoskulpturlar üstünlük təşkil edir (düzəlmə səthləri, çay dərələri, torpaq sürüşmələri).
Burada şabalıdı, qəhvəyi, qara, qəhvəyi dağ-meşə, dağ-çəmən torpaqları inkişaf etmişlər. Rayonda quru çöl, meşə-çöl, palıd-vələs meşələri, dağ çəmənlikləri inkişaf edir. Dağlıq Şirvanda üzümçülük və taxılçılıq ən əhəmiyyətli kənd təsərrüfatı sahələrindən hesab edilir.Şamaxı rayonu ərazisində ölkəmizdə yeganə olan Pirqulu rəsədxanası yerləşir.
Qobustan-Abşeron fiziki-coğrafi rayonu.
Abşeron-Qobustan fiziki-coğrafi rayonu Cənub-Şərqi Qafqazın cənubunda yerləşir. Rayona Abşeron yarımadası, Böyük Qafqazın cənub-şərq qurtaracağının dağətəkləri və dar sahil düzənlikləri, bütün Qobustan, Sumqayıtçay və onun qollarının keçdiyi arid-denudasion dağətəkləri daxildir. Rayon cənub-qərbdən Şirvan düzənliyi ilə həmsərhəddir. Mütləq yüksəklikləri -27 m ilə [tel:800-1000 800-1000] m arasında dəyişir. Fiziki-coğrafi rayonun şimaldan-cənuba doğru maksimal eni 80 km-dir, uzunluğu isə 120 km-dən çoxdur.
Rayonda neogen-dördüncü dövr dəniz və kontinental gil, qum, qumdaşları, palçıq vulkan brekçiyaları geniş inkişaf etmişdir. Ərazidə üçüncü dövrün (orta pliosen) çöküntüləri xüsusi yer tutur. Bu ərazilərdə Xəzər dənizinin dayaz hissələri, həmçinin Abşeronun əsas neft və qaz yataqları yerləşir.
Qobustanın şimal, şimal-qərb və qərb zonalarında nisbətən daha qədim gil yataqları, qismən əhəngdaşı və mergel, təbaşir-paleogen süxurları yayılmışdır. Təbaşir-paleogen və neogen süxurlarının əksəriyyəti Ümümqafqaz istiqamətində antiklinal və sinklinal qırışıqlarda toplanmışdır.
Ən tipik palçıq vulkanları və arid-denudasion relyef formaları (bedlend, gil psevdokarst, yarğan-qobu relyefi) Qobustanın və Abşeron yarımadasının qərb hissəsi üçün xarakterikdir. Abşeron yarımadası Böyük Qafqazın cənub-şərq əyilməsinin şərq qurtaracağını tutur. Yarımadadan cənub-şərqə doğru sualtı qalxmalar geniş ərazidə uzanır (Abşeron qalxması). O, mərkəzi Xəzər çökəkliyini Cənubi Xəzər çökəkliyindən ayrır.
Abşeron yarımadası Xəzər dənizinin qərb sahilindəki ən böyük yarımadadır. Onun qərbdən-şərqə doğru uzunluğu təxminən 65 km, eni isə qərbdə 35 km, mərkəzi hissədə 25 km, şərqdə isə 12 km-dir. Yarımada cənub-şərqdə Şahdili burnuna qədər uzanır. Yarımadanın sahilində Pirallahı, Çilov, Neft daşları, Böyük Zirə, Qum, Xərə Zirə və s. adalar yerləşir.
Yarımadanın sahillərində həm akkumulyativ, həm abrazion və abrazion-akkumulyativ, həm də əlverişli qumlu çimərliklər vardır. İri əhəngdaşlarının çıxış yerlərində 30–50 m və ya daha çox abrazion hündürlüklər müşahidə edilir.
Ümumiyyətlə, Abşeron yarımadası kaynozoyun (üst pliosen-antropogen), qum-gil süxurları və balığqulağı əhəngdaşları ilə səciyyənir. Daha qədim dəniz çöküntülərində (gillər, qumdaşları və s.) iri antiklinal və orta pliosen, alt pliosen yaşlı qırışıqlıqlar, yarımadanın qərb qurtaracağında isə paleogen-miosen çöküntüləri müşahidə olunur. Kaynozoy çöküntüləri bütün kompleksi əhatə edir və braxiantiklinal qırışıqlar geniş muldalar əmələ gətirir. Sonuncular üst pliosen çöküntüləri ilə, yarımadanın şərq hissəsi isə dördüncü dövrün çöküntüləri ilə örtülmüşdür. Yarımadanın mərkəzi hissəsində Fatmayı-Zığ anliklinalı yerləşir. Fatmayı-Zığ xəttindən şimal-şərqdə olan düzənliklər relyefin ən geniş sahə tutan formalarıdır.
Tanacetum pjataevae
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması
Qobustan-Abşeron fiziki-coğrafi rayonu.
Abşeron yarımadasının ən mühüm struktur və morfoloji xüsusiyyətlərindən biri də burada palçıq vulkanlarının mövcud olmasıdır.
Yarımadanın şimal-şərq və şərq hissələri düzənliklərdir. Onların ümumi hündürlükləri—26–27 m-dən 60–70 m-ə qədərdir. Mərkəz hissəsi təpələrlə, duzlu göllərlə xarakterizə olunur. Yüksəkliklərin mütləq hündürlüyü 150–170 m-ə çatır. Abşeron yarımadasının qərb və şərq hissələri oroqrafik xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Yarımadanın bu hissəsi alçaq və qısa tirələrdən, nəlbəkivari sinklinal plato və çökəkliklərdən, erozion-tektonik dərələrdən, palçıq vulkanı təpələrindən (Bozdağ, Güzdək və s.) ibarətdir. Burada mütləq hündürüklər 300 m-dən çoxdur. Ərazi intensiv parçalanmış və dik yamaclarda bedlendlər inkişaf etmişdir. Yarımadanın böyük hissəsində abrazion və abrazion-akkumulyativ düzənliklər yayılmışdır. Relyefdə kifayət qədər qədim Xəzər terrasları vardır. Bəzi ərazilərdə isə onlar olduqca geniş əraziləri əhatə edirlər.
Abşeron yarımadasında yarımsəhra və quru-çöl iqlimi hakimdir. Ümumi günəş radiasiyasının miqdarı 135 kkal/sm2-ə çatır. İllik radiasiya balansı 45-50 kkal/sm2-ə bərabərdir.
Havanın orta illik temperaturu 14,5 °C-dir. Orta yanvar temperaturu 0º (2º-3 °C), mütləq minimum temperatur -13º-15 °C, orta minimum temperatur -5º-6 °C olur. Şaxtasız günlərin sayı 260-280 günə çatır. 5 °C-dən çox temperaturlar cəmi 4400-5000 °C, 10 °C-dən yuxarı temperaturlar cəmi isə 3800-4000 °C-ə bərabər olur. Abşeron yarımadasının yayı isti və quru keçir. Bəzən iyul ayında temperatur 40 º-42 °C-yə çatır.
Abşeron yarımadasına atmosfer yağıntıları az miqdarda düşür və onlar ərazidə qeyri-bərabər paylanır. Orta illik atmosfer yağıntılarının miqdarı Bakıda 247 mm-ə, Sumqayıtda 200 mm-ə, Maştağada 311 mm-ə bərabər olur. Buxarlanma qabiliyyətinin illik miqdarı 1000–1150 mm-ə çatır ki, bu da orta illik atmosfer yağıntılarından 3-5 dəfə çoxdur. İlin ən isti aylarında (may ayından sentyabra qədər) orta hesabla 40–60 mm yağıntı düşür. Eyni dövr üçün buxarlanma qabiliyyətinin miqdarı 700–750 mm-dir. Maksimum yağıntı ilin soyuq fəsillərində müşahidə olunur və bəzən qışda qar yağır. Ümumiyyətlə, qar örtüklü günlərin sayı 4-10 günə qədərdir.
Abşeron yarımadası çaylardan məhrumdur. Yalnız şimal-qərbindən azsulu Sumqayıtçay axır. Yarımadanın cənub-qərb hissəsində sıx yarğan şəbəkəsi inkişaf etmişdir. Yarımadada çox sayda hövzələr (tektonik, deflyasion), şoranlıqlar və duzlu göllər (Masazır, Böyükşor, Qanlıgöl və s.) vardır. Bəzi göllərdən duz əldə edilir. Hövzələrdən birində Bakı və Sumqayıt şəhərlərini içməli su ilə təmin edən Ceyranbatan su anbarı inşa edilmişdir.
Abşeron yarımadasında boz-qəhvəyi, şoran (yarımadanın mərkəzi, cənub və şimal-qərb hissələrində), şoranlı boz-qonur (şimal-şərq, şimal və hündür qərb hissələrində) torpaqlar geniş yayılmışdır. Torpaqlarda humusun miqdarı 1,5-2%-dir. Dik yamaclar zəif inkişaf etmiş torpaq örtüyünə malikdir. İntensiv parçalanmış dik və qayalıq silsilələrdə torpaq örtüyü inkişaf etməyib. Sahilyanı zonada qum dyunları və təzə qumlu çimərliklər inkişaf etmişdir.
Qobustanın relyefi tipik arid-denudasion dağətəyi silsilələrdən ibarətdir. Mütləq yüksəkliklər -26-27 m-dən 1000 m-ə qədər, nisbi yüksəkliklər isə 100–250 m-dən (cənub-şərqdə) 300–400 m-ə qədər artır (şimal-qərbdə). Ən böyük müsbət relyef forması Ələt antiklinal silsiləsidir. Şimal və şimal-qərbdə o, Daşdıcı, Böyük Siyəki, İlxıdağ tirələri; qərbdə isə Qaiblər, Şaiblər tirələri və Gücəki yaylası (1051 m) ilə təmsil olunurlar.
Qobustan yarğanlar ölkəsidir. Onun bütün ərazisi, xüsusilə silsilələrin və təpələrin yamacları yarğanlarla kəsilir.
Qobustanda illik atmosfer yağıntılarının miqdarı 180–300 mm, qışda 100 mm, yayda 200 mm olur. Buxarlanma qabiliyyətinin illik miqdarı yağıntının miqdarından 3-5 dəfə çoxdur.
Qobustanda demək olar ki, daimi çay yoxdur. Şimalda Sumqayıtçay, şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru Ceyrankeçməz çayı axır. Burada güclü yarğan-qobu şəbəkəsi inkişaf edib.
Qobustanda boz-çəmən, duzlu boz-qonur şorakətləşmiş torpaqlar geniş yayılıb. İntensiv eroziyaya uğramış dik yamaclar demək olar ki, torpaq və bitki örtüyündən məhrumdur. Qobustanın qərbində və şimal-qərbdə açıq şabalıdı və dağ-şabalıdı (boz-qəhvəyi) torpaqlar geniş yayılmışdır.
Rütubət az olduğuna görə burada yarımsəhra və səhra bitkiləri inkişaf etmişdir. Qərb və şimal-qərb hissələrinin daha yüksək zirvələrində quru-çöl və çöl formasiyaları bir-biri ilə əvəz olunur. Yarımsəhra bitkiləri birillik və çoxillik kollar, yovşan, efemer və s. növlərdən ibarətdir. Dəniz sahilində psammofit bitkilər və qayalı yamaclarında isə müxtəlif kollar inkişaf etmişdir. Böyükdaş dağının yamaclarında yabanı əncir, nar, Kiçikdaş dağının yamaclarında isə alça bitir. Rayonun qərb dağlıq ərazilərində ağotlu yovşan və cayır otlu bitkilər üstünlük təşkil edirlər.
Qobustanda sahil düzənliklər, çökəkliklər, terraslaşmış çay dərələri və alçaq silsilələrinin yamaclarında yarımsəhra landşaftları inkişaf etmişdir. Onların sərhədi 500–550 m hündürlüyə qədər qalxır, daha yuxarıda isə çöllər və quru-çöllər yerləşirlər.
II. Kiçik Qafqaz vilayəti
Kiçik Qafqazın Azərbaycan hissəsinin kompleks sahəsi və landşaftı iki subregiona bölünür: Gəncə-Qarabağ və Göyçə-Həkəri. Yüksək landşaft qurşaqlarında dağ-çəmən landşaftlarına rast gəlinir. Ərazinin ayrı-ayrı hissələri ümumi landşaft quruluşuna görə bir-birindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. Burada dörd fiziki-coğrafi rayon ayrılır: Gəncə, Dağlıq Qarabağ, Qarabağ vulkanik yaylası, Həkəri.
Əgər altıncı və yeddinci ümumiyyətlə çox oxşardırlarsa, səkkizinci (landşaftın əsas növü dağ-çəmən, geniş lava, tuf-lava yayla və vulkan massivlərinin yamaclarında) və doqquzuncu (dağ-çöl, bəzən arid meşə və birlikdə ilə kol-çöl kompleksləri) bir-birindən olduğu kimi, digərlərindən də çox fərqlənir.
Azərbaycan daxilində Kür dağarası çökəkliyi mürəkkəb fiziki-coğrafi quruluşa malikdir və iki subregiona bölünür: 1. Qarskaheti-Acınohur, 2. Kür-Araz. Qarskaheti-Acınohur Respublika ərazisində Ceyrançöl-Acınohur rayonu ilə başlanır. Təbii komplekslərin əsas xüsusiyyətləri - yarımsəhra və quru çöl aliliyidir - bu subregionun cənub zonası arid meşələr (Eldar şamı və ardıc) və alçaqdağlığın palıd meşələri, arid-denudasiyon meşə-kol, aşağıdağlıqda parçalanan təpələr və silsilələr ilə, çöl landşaftları, yayla, zəif parçalanmış mərkəzi və onun şimal hissəsi isə aşağıdağlıq və dağ silsilələri ilə müşahidə olunur. Burada bir rayon ayrılır: 10. Ceyrançöl-Acınohur (taxılçılıq, üzümçülüq və bir hissəsi- qışlaqlar).
Kür-Araz ovalığı düz dəniz və allüvial yarımsəhra landşaftları ilə (Tuqay meşələri, bataqlıq, göl-bataqlıq, çəmən və çəmən-bataqlıq, şoranlıq bataqlıqlarında və s introzonal kompleksləri) səciyyələnir. Həmçinin burada maili səhra elementləri olan aran meşələri, arid fıstıq meşələri və quru çöl, kol-bozqır landşaftları ilə allüvial-prolüvial, dellüvial-prolüvial düzənliklərə təsadüf edilir. Alçaq və maili düzənliklərin landşaftları və orada inkişaf etmiş kənd təsərrüfatı sahələri tamamilə fərqlidir. Bu da aşağıdakı fiziki-coğrafi rayonları ayırmağa imkan verir: 11. Qanıxçay-Əyriçay; 12. Küdrü-Şirvan; 13. Kür-Araz; 14. Qazax-Qarabağ; 15. Arazboyu.
Lənkəran bölgəsi də iki təbii hissədən ibarətdir: 16. Rütubətli subtropik iqlimi, növ tərkibi zəngin meşələri və subtropik landşaftları ilə xarakterizə olunan Lənkəran ovalığı, 17. Relikt və orta meşə zonası ilə, o cümlədən aşağı dağ-meşələri və onların subtropik növ hakimiyyəti ilə xarakterizə olunan Talış dağlıq rayonu. Şimala doğru meşələr alçaq dağ və təpələrin çölləri və şiblyakları ilə əvəz olunur. Həmçinin azonal landşaftların dağarası hövzələrinin orta dağ zonasında inversiyası – Yardımlı, Lerik – şiblyak və çöl kompleksləri, Talış dağlarının suayrıcı sərhəddində arid zona elementlərinin əmələgəlməsi Talış dağları üçün səciyyəvidir.
Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində, Ön Asiya dağlıq ölkələri daxilində iki fiziki-coğrafi rayon ayrılır: 18. Şərur-Ordubad, 19. Günnüt-Qapıcıq. Dağlıq relyefdə iqlimin kəskin kontinentallaşması Arazboyu düzənliklərdə yarımsəhra landşaftlarının və dağətəyi zonalarda isə dik yamacların əmələgəlməsinə səbəb olur. Dağ-çəmən və qaya kompleksləri əsasən yüksəkdağlıq zonada, alp qurşağında müşahidə olunur.
Yuxarıda qeyd olunanlardan məlum olur ki, Azərbaycanın müxtəlif fiziki-coğrafi rayonları landşaftların növ, tip, yarımtipləri ilə və bio-iqlim, geoloji, geomorfoloji amillərlə səciyyələnir.
Kiçik Qafqaz vilayəti eyni adlı meqaantiklinoriumunun cənub-şərq hissəsini əhatə edir. Burada yüksək, çox intensiv parçalanmış dağ silsilələri, az meyilli yamaclar, dağ dərələri, dərin kanyonlar bir-birini əvəz edir. Vilayətin ən hündür zirvəsi olan Gamışdağ (3724 m) Murovdağ antiklinal silsiləsində yerləşir. Murovdağ silsiləsi orta yura yaşlı vulkanogen - çökmə mənşəli süxurlardan ibarətdir və Kiçik Qafqaz vilayətini iki hissəyə bölür: şimal-şərq və cənub-şərq. Şimal-qərbdə Murovdağ silsiləsinin qərb qurtaracaqında Şahdağ silsiləsi, cənub istiqamətində isə Şərqi-Göyçə silsiləsi uzanır.
Şahdağ horst-sinklinor silsiləsi karbonat, üst təbaşir və eosen vulkanik süxurlarından təşkil olunmuşdur. Şimaldan Şahdağ silsiləsi Murovdağ silsiləsi ilə sərhədlənir. Hinaldağın cənubunda submeridional istiqamətdə Göyçə silsiləsi uzanır. O, eosenin vulkanogen-çökmə və miopliosenin vulkanogen süxurlarından əmələ gəlmişdir. Ən yüksək zirvəsi Getidağdır (3389 m). Mıxtökən silsiləsinin, ən hündür nöqtəsi Dəlidağ (3616 m) zirvəsidir.
Birinci Yəhudi müharibəsi
thumb|150px|Yerusəlim qənimətləri Yəhudi müharibəsi (66-73) — Yəhudi (İudeya) əyalətində Roma əleyhinə üsyan.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması
II. Kiçik Qafqaz vilayəti
Murovdağ, Şahdağ və Şərqi-Göyçə silsilərində üst pleystosen buzlaşmalarının (karlar, troq dərələri) izləri qalıb.
Qarabağ silsiləsindən qərbdə Qarabağ vulkanik yaylası yerləşir. O, Kiçik Qafqazın meqaantiklinorium sistemində ən yüksəkdə yerləşir və eyni zamanda Kür və Araz çaylarının suayrıcısıdır. Onun əsas relyef formaları böyük vulkan massivləri (Böyük İşıqlı (3550 m), Qızılboğaz (3581 m) və s.), üçüncü və dördüncü dövrlərin lava yaylaları və axınlarıdır.
Birinci Yəhudi müharibəsi
Ağır vergilər və məmurların özbaşınalığı nəticəsində baş vermişdi. Üsyanın hərəkətverici qüvvəsi şəhər yoxsulları, şəhər və kəndlərin orta təbəqələri idi. Üsyançılar Yerusəlimi tutub Roma qarnizonunu və yerli əyanları qırmışdılar. Romalıların cəza ekspedisiyaları üsyançıların müqavimətini qıra bilməmişdi. Vespasian imperator elan edildikdən sonra (69 il) oğlu Titi komandan təyin edib üsyançılara qarşı göndərdi. 70-ci ilin əvvəlində Yerusəlim mühasirəyə alındı; 5 aylıq mühasirədən sonra şəhər tutuldu və dağıdıldı, sakinləri isə qula çevrildi. Üsyançıların müqaviməti 73-cü ilədək davam etdi.
Azərbaycan ərazisinin fiziki-coğrafi rayonlaşdırılması
II. Kiçik Qafqaz vilayəti
Qədim süxurlar Tovuz rayonunda Əsrikçayın yuxarı axınlarında (aşağı paleozoyun 400-450 mln. il yaşlı şistləri) aşkar olunmuşdur.
Kiçik Qafqaz vilayətində (Qarabağ vulkanik yaylası istisna olmaqla) hündürlüyə doğru süxurların geoloji yaşı artır. Dağətəyi düzənliklər və dağarası çökəkliklər dördüncü dövrün allüvial çöküntülərin, dağlıq ərazilər isə mezozoy dövrünün əhəngdaşı, şistlər, intruziv və effuziv süxurlarından ibarətdir.
Kiçik Qafqaz seysmik cəhətdən fəal regiondur. Burada 9 ballıq zəlzələlər müşahidə olunur. Belə ki, 1139-cu ildə Gəncə zəlzələsi nəticəsində Maralgöl, Göygöl və s. kimi göllər formalaşmış, Gəncə şəhəri tamamilə dağılmışdır.
Vilayət mineral ehtiyatlar və mineral sularla (İstisu, Turşsu, Şırlan və s.) zəngindir.
İqlimi yüksəklik qurşaqlarına uyğun olaraq dəyişikliyə məruz qalır. Dağətəyində və alçaq dağlıqda qışı quraq keçən mülayim-isti iqlim, ortadağlıqda qışı quraq keçən soyuq iqlim, yüksək dağlıqda isə dağ-tundra iqlimi yayılmışdır. Havanın orta illik temperaturu dağətəyində və alçaqdağlıqda 10 °C, yüksəkdağlıqda isə 0 °C-ə bərabər olur. Hündürlüklə əlaqədar olaraq atmosfer yağıntıları da dəyişir.
Ərazi sıx çay şəbəkəsinə malikdir. Bütün çaylar Kür çayının sağ və Araz çayının sol qollarıdır. Çaylar yağış, qar və yeraltı sularla qidalanır. Çayların sularından suvarma üçün istifadə olunur.
Vilayətdə çoxlu göl vardır: Maralgöl, Göygöl, Ceyrangöl, Ağgöl, Qarağöl, Şamlıgöl, Ördəkgöl, Zəligöl, Böyük və Kiçik Alagöllər və s.
Torpaq-bitki örtüyü yüksəklik qurşaqlığı qanunauyğunluğuna tabedir. 600 m-ə qədər dağ-çöl landşaftları yayılmışdır. Torpaqları şabalıdı və dağ-qəhvəyi torpaqlarıdır. Taxıl bitkiləri, müxtəlif ot kompleksləri inkişaf edir. Dağ çölləri insanların fəaliyyəti nəticəsində dəyişikliyə məruz qalmışdır (xüsusilə həmin ərazilər üzüm və əkin sahələri üçün istifadə olunurlar). Dağ-meşə landşaftları ortadağlıq sahəri tutur. Meşələrin altında qonur və qəhvəyi-dağ-meşə torpaqları geniş yayılmışdır. Palıd, vələs, fıstıq, şam ağacları (qarmaqvari şam ağacı Göy-Göl ətrafında), şərq çinarı ağacları (Bəsitçay qoruğu) da geniş ərazilərdə yayılıb. Meşələrin böyük sahələri əkin və biçənək üçün qırılıb. Dağ-çəmən landşaftları 1800–2000 m-dən [tel:3000-3200 3000-3200] m-ə qədər hündürlükləri (subalp və alp çəmənlikləri) tutur. Torpaqları çimli, torflu dağ-çəmən torpaqlarıdır. Yay otlaqları kimi istifadə olunur. Daha yuxarıda nival landşaft qurşağı yerləşir ki, burada da ufantı və digər proseslər inkişaf edir.
Kiçik Qafqaz vilayəti aşağıdakı fiziki-coğrafi rayonlara bölünür: Gəncə, Qarabağ dağları, Qarabağ vulkanik yaylası və Həkəri.
Gəncə dağları fiziki-coğrafi rayonu
Gəncə fiziki-coğrafi rayonu Kiçik Qafqazın şimal-şərq hissəsini tutur. Şimalda Gəncə-Qazax düzənliyi cənubda Şahdağın və Murovdağın suayrıcıları ilə, qərbdə Ermənistan, şərqdə isə İncəçayın vadisi ilə həmsərhəddir.
Ərazi mürəkkəb geoloji quruluşu ilə səciyyələnir. Şahdağ silsiləsi tektonik cəhətdən Şahdağ sinklinoriumuna aiddir. Onun quruluşu orta və üst yura terrigen, vulkanogen və vulkanogen-çökmə dəniz çöküntüləri, təbaşir və paleogen yaşlı qranitoid intruziyaları ilə kəsilən süxurlardan ibarətdir. Silsilə asimmetrikdir: şimal-şərq yamacları uzun, cənub-qərb yamacları qısa, parçalanmış vadiləri isə sellidir. Neotektonik mərhələdə silsilənin intensiv qalxması onun yamaclarının parçalanmasına səbəb olmuşdur. Relyefin nisbi hündürlüyünün böyük fərqləri intensiv dərin eroziya proseslərini təmin edirlər. Dərələr yuxarı axınlarında V-şəkilli formadadır. Orta axınında (Şəmkir antiklinoriumu ilə kəsişməsində) dərələr çox dərindir.
Murovdağ antiklinor silsiləsi (Gamışdağ 3724 m) yura, təbaşir, paleogen və neogen yaşlı vulkanogen, vulkanogen-çökmə və çökmə süxurlardan ibarətdir. Silsilə asimmetrikdir: şimal yamacı hamardır və Gəncəçay, Kürəkçay, Gorançay, İncəsu çayı dərələri ilə eninə parçalanır. Çay dərələri arasında erozion silsilələr ucalır və Kür çayına doğru enirlər. Silsilənin cənub yamacları dikdir. Murovdağ silsiləsinin yüksək hissəsində qədim buzlaq relyef formaları, yəni karlar, sirklər, troq dərələri inkişaf edirlər. Silsiləni kəsib keçən çay dərələrinin yamacları dik və pilləlidir. Neotektonik qalxmaların kəmiyyəti suayrıcı hissəsində [tel:3000-3500 3000-3500] m-ə çatır.
Rayonun əsas morfostruktur elementləri Qazax enməsi, Şəmkir qalxması, Pant silsiləsi və Göygöl qalxmasıdır.
Üst yura, təbaşir və paleogen çöküntülərindən yaranan Qazax silsiləsi qraben-sinklinal quruluşda olub şimal-şərq istiqamətində genişlənir və Qazax şəhərində Kür dağarası çökəkliyi ilə birləşir. Qraben-sinklinalın ən alçaq hissəsini təşkil edən mərkəzini Ağstafaçay sinklinal dərəsi tutur.
Şəmkir qalxması Başkənd-Dəstəfür çökəkliyini iki təcrid olunmuş sahəyə bölür: Rüstəm Əliyev (qərbdə) və Hacıbulaq (şərqdə). Şəmkirçayın dərəsi dərin yarğan formasındadır. Aşağı hissədə dərənin yamacların hündürlüyü 30 m-dən çoxdur və tam şaquli formadadır. Burada subasar yoxdur və onun bütün yatağı iri daş-çınqıl materialından ibarətdir. Alçaq terrasların və eroziya izlərinin olmaması Şəmkir silsiləsinin son və müasir dövrün fəal qalxmasının sübutlarıdır. Relyefin şərq hissəsində yaxşı müşahidə olunan Pant və Göygöl qalxmaları ayrılırlar.
Kəpəz dağının sinklinal zirvəsi üst yura əhəngdaşlarından ibarətdir. Şahdağ silsiləsinin Murtuzdağ, Gamıştı, Kanalı zirvələri miopliotsen lavalarından ibarətdir.
Murovdağ silsiləsinin suayrıcısı intensiv parçalanmış və ən çox yeni tektonik qalxmalara məruz qalmış ərazidir. Burada qayalıq alp relyef üstünlük təşkil edir. Şahdağ silsiləsinin suayrıcısı az parçalanmışdır, lakin çay dərələrinin kəsimlərinin dərinliyinə görə Murovdağ silsiləsindən geri qalmır. Burada nival-şaxtalı və qravitasiya prosesləri üstünlük təşkil edir. Ortadağlıq və alçaqdağlıq zonalarda eroziya və denudasiya proseslərinin müasir relyef formaları üstünlük təşkil edir.
Relyefin əsas formaları çay dərələridir. Çay şəbəkəsinin sıxlığı hündürlüyün dəyişməsi ilə əlaqədar olaraq artır. Şahdağ silsiləsinin suayrıcısında 0, 0.9–1 km/km2, alçaq dağlıqda - 0.4-0.5 km/km2-dir. Çayların yuxarı axınında dərələr dərin və yamaclar qabarıq şəkildədir. Çayların yuxarı axınları qabarıq və sıldırım yarğanlar formasındadır. Orta dağlıq və öndağlıq zonalarda çay dərələri əhəngdaşlarını kəsdiyinə görə pilləvari, kanyonvari quruluşa (Gəncəçay və b.) malikdir. Çay dərələri terraslaşmışdır. Onların yamaclarında akkumulyativ, erozion terraslar inkişaf etmişdir. Terraslar dar səthlərlə səciyyələnir. Bu rayonun ən böyük çayı Zəyəmçaydır.
Gəncə rayonunun oliqosen yaşlı hidroqrafik şəbəkəsi dağların relyefində qədim dərələr şəklində qorunub saxlanmışdır. Onlar Başkənd-Dəstəfür çökəkliyini əhatə edir. Burada əsas çayların yan qolları və Qoşqarçay-Dəstəfurun suayrıcısında qədim allüvial çınqıllar geniş sahələri tutur. Çökəkliyin şimal yamacının pilləsi qədim çay şəbəkəsinin bir hissəsidir. Onun şərqə davamı İlxıdərə, Buzluqçay, Gorançay, İncəçay dərələridir.
Gəncə fiziki-coğrafi rayonunda düzəlmə səthləri də inkişaf etmişdir. Alçaq dağlıq zonada Aşağı Cibikli, Çardaxlı kəndləri yaxınlığında düzəlmə səthləri (Çardaxlı) dağ yaylaları formasında müşahidə olunur. Onların fraqmentləri [tel:900-1000 900-1000] m-dən 1400 m-ə qədər olan yüksəkliklərdə yerləşirlər. Cənubda 1600–1800 m yüksəkliklərdə Tərtər düzəlmə səthinin analoqları inkişaf edir və onun fraqmentləri Qoşqarçay və Şəmkirçay hövzələri arasında qorunub saxlanmışlar. Qoşqarçay-Gəncəçay suayrıcısı səthi Çardaxlı səthindən aydın izlənən hündürlüklə ayrılır. Tərtər düzəlmə səthinin analoqları Göygölün şərqində müşahidə olunur və 2000 m hündürlükdə müşahidə olunur. Bu səthdə gilli sürüşmə prosesləri gedir.
Şəmkir antiklinoriumunun qübbəsində, Əsrikçay-Zəyəmçay-Şəmkirçay suayrıcısında [tel:2000-2200 2000-2200] m yüksəkliklərdə bir sıra düzəlmə səthləri saxlanılır.
Gəncə rayonu seysmik cəhətdən 8-9 baldan çox zəlzələ rayonununa aiddir. Zəlzələlərin ən fəal mərkəzlərindən biri Gəncəçayın orta axarındadır. Orada 9 bala qədər zəlzələlər olur. Bunun ən aydın geomorfolojı ifadəsi Kəpəz dağında 1139-cu ildə baş verən seysmogen uçqunudur. Göy-gölün formalaşması da məhz bu uçqun hadisəsi ilə bağlı olmuşdur.
Bu rayon alunit, dəmir filizi, qızıl, mərmər və s. kimi faydalı qazıntılarla zəngindir. İqlimi mülayim-istidir. Havanın orta illik temperaturu düzənliklərdən dağlara doğru azalır ( 14 °C-dən 0 °C-ə qədər). Orta illik atmosfer yağıntıları 400 mm-dən 900 mm-ə qədər dəyişir.
Həsənsuçay, Əsrikçay, Şəmkirçay, Qoşqarçay, Gəncəçay, Gorançay, İncəsuçay və s. yağış, qar və qrunt suları ilə qidalanırlar. Çayların suları suvarma məqsədi ilə istifadə olunur.
Şabalıdı, qəhvəyi, dağ-çəmən, qara və s. torpaqlar rayonun geniş ərazilərində yayılmışdır. Rayonda çöl, dağ-meşə, kol və alp çəmənlikləri inkişaf etmişdir. Gəncə rayonunda üzüm, kartof və meyvə bağları vardır.
Dağlıq Qarabağ fiziki-coğrafi rayonu
Dağlıq Qarabağ rayonu (Qarabağ dağları) Kür - Araz ovalığı və Qarabağ silsiləsinın suayrıcıları arasında yerləşir.
Qarabağ silsiləsi Tərtərçayın sağ sahilindən başlayır və Ziyarət dağı na qədər (2479 m) uzanır. Sonra silsilə enir, çox maili və dağyanı İncə, Gəyan və Hərəmi düzənliklərinə keçir. Silsiləsinin hündür zirvələri Böyük-Kirs (2527 m) və Qırxqız (2830 m) zirvələridir. Tərtərçay hövzəsinin daxilində silsiləsinin hündürlüyü [tel:2000-2200 2000-2200] m-ə çatır. Onun maksimal hündürlüyü Xaçınçay və Ballıcaçay (Qarqarçayın qolu) arası ərazilərdə olub, [tel:2700-2800 2700-2800] m-ə çatır. Sonra cənub-şərq istiqamətində böyük bir məsafədə yüksəkliklər 2290 m-dən 2725 m-ə qədər tərəddüd edir. Ziyarət dağından cənub-şərqdə isə kəskin enərək Araz vadisində 500 m yüksəklikdə Arazyanı düzənliklərin allüvial-prolüvial çöküntüləri altına keçir.
Silsilənin cənub-qərb yamacı orta dağlıq hissədə ([tel:2000-2200 2000-2200] m-dən aşağıda) struktur cəhətdən Sarıbaba sinklinoriumuna aiddir. Ərazi təbaşir və paleogen yaşlı vulkanogen-çökmə süxurlarla örtülmüş, granidiorit intruziyalı ultraturş süxurlarla kəsilmişdir. Onlardan birinciləri müsbət, ikinciləri isə mənfi relyef formaları yaradırlar. Silsilə assimetrikdir. Belə ki, qərb yamacı qısa və dikdir, şərq yamac isə bir neçə eninə və uzununa (Qırxqız, Çaxmaq, Boğurxan) silsilələrdən ibarətdir. Ərazi Tərtərçay, Xaçınçay, Qarqarçay, Xonaşençay, Köndələnçay, Quruçay dərələri və onların qolları ilə parçalanır. Silsilə yura və təbaşir dövrünün vulkanogen və karbonatlı (əhəngdaşı, gil, şist və b.) süxurlarından ibarətdir. Əhəngdaşları yayılan sahələrdə karst relyefi formalaşır (Azıx mağarası). Həkəriçay dərəsinə çevirilən yamac yarğanlarla, dərələrlə parçalanır və bedlendlər inkişaf edir.
Böyük Kirs dağından cənub-şərqdə Quruçayın orta axınında Qarabağ antiklinoriumu kəskin əyilir və üst yura yaşlı çöküntülərdən ibarət olan Böyük Tağlar, Tuğ, Domı və b. monoklinal tirələrlə birləşir. Sarıbaba sinklinoriumu kəskin genişlənir və təbaşir süxurları ilə dordurulmuş Əlicalı qraben-sinklinal muldasını yaradır. Relyefdə o, geniş Quruçay hövzəsini təşkil edir.
Qarabağ silsiləsinin cənub-şərq hissəsini Laçın antiklinoriumu tutur. Şimal-şərqdən Başlıbel-Laçın qırılması ilə və Zamzur antiklinoriumu ilə sərhədlənir. Onun cənub-şərqə davamı üst yura vulkanogen-çökmə süxurlarından ibarətdir. Bu antiklinoriumların ən hündür fraqmenti relyefdə Qarabağ silsiləsinin suayrıcı hissəsində yerləşən Altıntaxta (2630 m), Güllücə (2390 m), Ziyarət (2479 m) və b. zirvələrinə uyğundur.
Qarabağ silsiləsinın suayrıcı hissəsi yeni tektonik mərhələdə horst qalxmasına məruz qalıb və maksimal hündürlüyü Alaqaya, Qırxqız, Böyük Kirs dağ silsilələri ilə uyğundur. Qarabağ silsiləsi Tərtər, Xaçınçay, Qarqarçay və onların qolları ilə kəsilir.
Qarabağ antiklinalının şimal-qərb hissəsində bir sıra monoklinal silsilələr (Buzluq və s.) vardır ki, onlar da Tərtər çayının sol qolları ilə kəsilir. Silsilələrin hündürlyü [tel:2200-2380 2200-2380] m yüksəkliyə çatır və dik pilləli yamaclarla cənub-qərbə Tərtərçay dərəsinə tərəf istiqamətlənir.
Tərtərçay və Xaçınçay dərələri arasında antiklinoriumun qabarıq hissəsi şimal-şərqə yönəlmiş qövsvari əyri yaradır. Burada relyefdə 2400 m hündürlüyə çatan Xocayurt monoklinal silsiləsi yaranır.
Xaçınçay dərəsindən cənubda Qarabağ silsiləsi subenmədən submeridianal istiqamətdə dəyişir. Burada silsilə maksimal yüksəkliyə qədər qalxır (2830 m). Onun suayrıcı hissəsi qayalı horst-monoklinal silsilələrindən təşkil olunur (Alaqaya – [tel:2500-2600 2500-2600] m, Qaranlıq – təxminən 2700 m, Qırxqız - 2830 m qədər). Onlar bir-birindən eninə qırılmalarla yaranan aşırımlarla ayrılır. Aşırımdan cənubda Qırxqız massivini hündürlüyü [tel:2500-2600 2500-2600] m-dən çox olan maili suayrıcı ayırır. Daha sonra silsilə Xəlfəliçay dərəsinin yuxarı axınında Qarqarçay dərəsi boyunca alçalır.