Hun_inqilabı
Qulların qurtuluşu
Qullara tam azadlıq və hunlarla eyni hüquqlar verildi, sonradan azad edilmiş qadın qullar alındı və onları evləndirdilər. Qullar hun cımiyətinə daxil oldular, və onlar kimi maldarlıqla məşğul olmağa başladılar. Onlara hun dili öyrədilirdi və komandirləri hunlar olan hərbi dəstələr təşkil olunurdu. Keçmiş qullar romalıların dilini və adətlərini yaxşı bilirdiklərinə görə hunlar romalıların qüvvələri, onların istehkamları və qalaları barədə müfəssəl məlumatlar almaq imkanı əldə etdilər. Attilanın fəndinə görə keçmiş qullardan ibarət qoşunlar hun ordusunu xeyli gücləndirməli idi. Bundan başqa qullara azadlıq vermək, minillik quldar Roma quruluşunun dayaqlarını sarsıtmalı idi. Bu olduqca tutarlı fakt barədə qərb tarixçiləri ancaq ötəri xatırladırlar, yaxud ümumiyətlə bu barədə susurlar. “Bəşəriyətin xronikasında” hunların tarixi təhrif olunmuş və xoşagəlməz formada təsvir olunub. Ancaq hunların Avropaya tərəqqi gətirməsini, sonra oradan çıxıb getmələrini  deyən Tyeri Amedi hunların Avropada quldarlıq quruluşunu praktiki olaraq  dağıtmaları   hesab edərək,  min dəfə haqlı idi. Attila öz mövqeyi barədə yazılı izlər qoymayıb. O İtaliyaya köklü Roma ərazisinə girdi və Roma ordusunu o qədər zəfilətdi ki, o bundan sonra özünə gələ bilmədi və barbarlar tərəfindən zəbun edildi. Şərqi və Qərbi Roma imperiyalarında millionlarla qulların hunları öz xilaskarları hesab etməsi  Attilanın Romaya qarşı apardığı uğurlu müharibələrində mühüm yer tuturdu. Attilanın, Roma legionlarının öz müttəfiqləri ilə dayandığı  Qalliyaya yürüşü zamanı, romalıların itaətindən azad etdikləri xalqlar hunların tərəfinə keçdilər, həm də onları heç kim məcbur etmirdi, onlar özləri Roma imperiyasının yıxılmasında maraqlı idilər və buna görə  Attilanın köməyinə gəldilər. Bunlar Qərb tarixçilərinin heç cür qəbul edə bilmədiyi faktlardır. Hun ordusu, Şərqi və Qərbi Roma imperiyalarının süvariləri üzərində böyük üstünlüyə malik, ancaq süvarilərdən ibarət idi. Romalı süvarilər yəhər bilmirdilər, və yorğanla örtülmüş atların belində vuruşurdular. Hunlar tarixdə ilk dəfə yəhər icad etdilər və onu təkmilləşdirdilər. Döyüşdə hun süvarisi üzəngi üstündə ayağa qalxırdılar ki, bu ayaqlarını sallamış formada at belində oturan hunlara, romalı süvarilər(katafraktarilər)üzərində böyük üstünlük verirdi. Roma süvariləri hunlara müqavimət göstərə bilmirdilər və həmişə məğlub olurdular. Buna görə hunlarla müharibələrdə romalıların əsas qüvvəsi piyadalar idi, bu isə hun süvarilərinə böyük üstünlük verirdi, çünki süvarilər daha çevik idi. Əgər Çin hunların arasında nifaq salaraq vəziyətdən çıxırdısa, Avropada əksinə hunlar Roma dövlətində nifaq salırdılar, buna görə romalılar hunlarla müharibələrdə məğlubiyətə məhkum idi. Hunların hərbi taktikası mükkəməl idi. Romalılarla döyüşdə hunlar ilk növbədə onların süvarilərinə hucum edirdilər və onları ya darmadağın edirdilər, yaxud qaçmağa məcbur edirdilər. Sonra onlar, piyadaları öz cərgələrini dəyişməyə məcbur edirdilər, dövrəyə alaraq və ətraflarında çaparaq üzərlərinə ox yağışı yağdırırdılar. Roma piyadalarını yoraraq və haldan salaraq, onlara sarsıdıcı zərbə endirirdilər. Hunlar romalılar və onların müttəfiqləri üzərində çoxsaylı qələbələrə nail oldular və ancaq bir döyüşdə 451-ci ildə Katalaun çölündə tərəflərin heç birisi qalib gəlmədi. Bunu Tomas Kosteyn və Tyer Amedi təsdiq edirlər. Lakin bu döyüşü bir çox qərb tarixçiləri, eləcə də “Bəşəriyətin xronikasında” hunların məğlubiyəti kimi qələmə verirlər. Bu barədə etraflı olaraq sonrakı fəsillərdə yazılacaq. Böyük və qüdrətli hun dövləti Şərqi Roma imperiyasının sərhədlərinə yaxınlaşaraq onun üçün böyük təhlükə yaratdı. Şərqi Roma imperiyasında hunlarla müharibəyə ciddi hazırlıqlar gedirdi. Hunlara həlledici döyüşdə qalib gəlməyə heç bir ümid yox idi, çünki Şərqi imperiya ancaq 200-250 min adam çıxara bilərdi, hunların isə etibarlı mənbələrə görə, 300 min öz süvari qoşunu + 100 min azad olunmuş qullar ordusu var idi. Buna görə romalılar qalaları möhkəmləndirmək, onları yetərincə təmin etmək və hunlardan müdafiə olunmaq qərara alınmışdır. Tərtib olunan strateqiya əsasən doğru idi və Şərqi Roma imperiyasını tamamailə darmadağın olunmaqdan xilas etdi. Romalılar hunların satın aldıqları qulları azadlığa buraxmaları  və onlardan yaxşı təlim keçmiş  yüzminlik ordu təşkil etməsi barədə məlumat əldə etdikdən sonra, fəal olaraq qulların hunların tərəfinə qaçmasının qarşısını almaq üçün onları  şəhərlərə köçürməyə başladılar. Ancaq bu köçürülmə zamanı kənd yerlərində yaşayan qullar, meşələrə və dağlara qaçmağa, və hunların gəlişini gözləməyə başladılar. Attila, öz torpaqlarında müdafiə üçün 200 min qoşun saxlayaraq, öz 400 minlik ordusunu Şərqi Roma imperiyasının sərhədinə çəkdi və 443-cü ildə romalıların ərazilərinə girdi. Onun qoşunlarının tərkibində keçmiş qullardan ibarət 100 minlik ordu var idi. Romalılar tərəfindən müavimətlə qarşılaşmayan Attila bir ayın ərzində Şərqi Roma imperiyasının bütün ərazisini işğal etdi və onun şəhərlərini mühasirəyə aldı. Roma imperiyasının bütün yerlərindən hunların yanına qullar axışıb gəlirdi. Onlara tam azadlıq verilirdi və onlardan yardımçı qoşunlar təşkil olunurdu. Qullardan ibarət dəstələrin ümumi sayı 100mini ötürdü. Romalılardan qisas almaq hissi ilə yanan keçmiş qullar Roma imperiyası ərazisində dağıdıla biləcək hər şeyi dağıtdılar. Çiçəklənən ölkə tanınmaz hala düşdü. Lakin Attila, qulların saylarının çoxluğundan, bunun qarşısını ala bilmirdi.