cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Lui de Broyl
Əsli və təhsili
Gənc Lui de Broyl təhsili evdə fərdi rahib müəllimlərdən – ilk olaraq Düpüi atadan (Dupuis), sonra isə Şane atadan (Chanet) dərs alır. Ailə başçısının 1906-cı ildə vəfatından sonra yeni hersoq olan Moris, kiçik qardaşı Luinin təhsili barədə qayğılarını öz üzərinə götürərək onu nüfuzlu Janson-de-Sayi litseyinə göndərir. Müqəddəs Roma İmperiyasının şahzadəsi titulunu almış Lui burada 3 il təhsil alır və 1909-cu ildə fəlsəfə və riyaziyyat üzrə bakalavr pilləsinə yiyələnir. Fransız dili, tarix, fizika, fəlsəfə kimi fənnlərdə yaxşı nəticə göstərən Luinin riyaziyyat, kimya və coğrafiya üzrə göstəriciləri orta, rəsm və xarici dillər üzrə isə zəif idi. 18 yaşında Lui de Broyl Paris universitetinə qəbul olur, orada tarix və hüququ öyərnir, lakin tez bir zamanda bu fənnlərdən və tədris metodlarında məyus olur. Eyni zamanda, onun sülaləsində ənənəyə çevrilmiş hərbi və diplomatik karyera da Luini cəlb etmirdi. Morisin xatirələrinə görə bu krizis vaxtı qardaşanın bütün fikirləri elm fəlsəfəsi ilə bağlı olan nəzəri fizikanın həll olunmamış problemlərinə yönəlmişdi. Buna səbəb xüsusi riyaziyyat üzrə kurslara getməsi, Anri Puankarenin yazılarını oxuması və Birinci Solvey konqresinin (1911) materiallarının öyrənməsi olmuşdu. Qeyd etmək lazımdır ki, Moris de Broyl bu konqresin katiblərindən biri olmuşdu. İllər sonra Lui de Broyl yazırdı ki, bu konfransda cərəyan etmiş qələmə alınmış müzakirələri oxuduquqdan sonra bütün gücü bundan 10 il əvvəl nəzəri fizikaya Maks Plank tərəfindən daxil edilən dərin mənasını az adamın anladığı sirrli kvantların əsl təbiətini araşdırmağa həsr olunmuşdu.
Tam olaraq fizikanın öyrənilməsinə istiqamətlənən Lui de Broyl 1913-cü ildə universiteti bitirərərk elm lisensiatı (licence ès sciences) adını alır. Elmlə məşğul olmaq Lui de Broylun xarakterinə güclü təsir edir. Qrafinya de Panj öz memuarlarında yazırdı:
''Bütün uşaqlıq boyu tanıdığım səmimi və cazibədar balaca knyaz yox olmuşdu. Qətiyyətlə və valehedici hünərlə o hər ay keçdikcə özünü asketik həyat yaşayan ciddi alimə çevirirdi.''
Hərbi xidməti. Elmi və pedaqoji karyerası
Təhsilini bitirdikdən sonra Lui de Broyl sadə minaaxtaran qismində mühəndis qüvvələrinə qoşularaq hərbi xidmət edir. Xidməti Lui Mon-Valeryen (Mont Valérien) fortunda başlayır, lakin qısa müddət sonra qardaşının təşəbbüsü ilə Telsiz kommunikasiya xidmətinə təhkim olunur və radioötürücü yerləşən Eyfel qülləsində işləyir. Yalnız texniki məslələri ilə məşğul olan Lui de Boryl bütün Birinci Dünya müharibəsini hərbi xidmətdə qalır. Xüsusi olaraq, Leon Brillüen və qardaşı Moris ilə birlikdə sualtı qayıqları ilə telsiz əlaqəni sazlayırdı. Knyaz Lui 1919-cu ildə unter-ofiser (adjudant) rütbəsində ehtiyata buraxılır. Gələcəkdə, alim, onu maraqlandıran elmin fundamental problemlərindən ayrı salan bu altı ili təəsüflə yada salırdı.
250px|thumb|left|Pol Lanjevan
Ehtiyata buraxıldıqdan sonra Lui doktor adını almaq üçün dəqiq elmlər fakültəsində təhsilini davam edir. Burada Lui, onda böyük təəsürat yaratmış Pol Lanjevanın nisbilik nəzəriyyəsi haqda mühazirələrində iştirak edir. Həmçinin məlumdur ki, gənc alim öz nəticələri haqda Lanjevan və Brillüenlə müzakirə etmək üçün Fizika və kimya məktəbinə gəlirdi. Parallel olaraq Lui qardaşı Morisin şəxsi laboratoriyasında araşdırmalara başlayır. Sonuncunun marağı rentgen şüaları və fotoeffekt xüsusiyyətləri ilə bağlı idi: Luinin təkbaşına və qardaşı ilə birgə yazdığı ilk işlər məhz bu mövzulara aid idi. 1923-cü ildə kiçik de Broyl dalğa mexanikasının əsasını qoymuş material hissəciklərin dalğa xüsusiyyətləri barədə ideyasını səsləndirmişdi. Bu nəzəriyyənin formalizmi yaradılandan sonra alim öz variantını təklif edərək onun izahında fəal iştirak edir. Sonrakı illərdə Lui kvant nəzəriyyəsinin müxtəlif məsələlərini hazırlamağa davam edir.
De Broylun düşüncə tərzini xarakterizə edərkən onun tələbəsi və yaxın əməkdaşı Jorj Loşak (Georges Lochak) yazırdı:
''Lui de Broyl üçün üçölçülü fiziki məkana aid olan sadə konkret və realistik obrazlar vasitəsi ilə intuitiv düşüncə tərzi xasdır...abstrakt düşüncənin gücü və qətiyyətini ciddiyə almaqla birgə o əmindir ki, əsas mahiyyət həmişə davamlı olaraq gözdən keçirilən və tez-tez daha çox və ya az yanlış olaraq rədd edilən qeyri-dəqiq və qeyri-sabit konkret obrazlardadır...mənə elə gəlir ki, de Broylun yaradıcılığında iki açar var idi. Bunlardan biri, aydındır ki, Tarixdir. Lui bu fənni o qədər öyrənib ki, bir gün mənə dediyi kimi, tarix haqda fizikadan daha çox kitab oxuyub...Bu məşqulluq onun üçün mədəni insanın marağı və ya aludəsi deyildi, bu onun ruhunun qıdası və fikirlərinin cücərməsi üçün münbit torpaq idi...Onun yaradıcılığının ikinci açarı isə görünürlük idi...De Broyl üçün anlamaq – görünürcəsinə təsəvvür etmək idi...''
1928-ci ildə Lui de Broyl Paris universitetinin təbii elmlər fakultəsində müəllimlik fəaliyyətinə başlayır, 1933-cü ildə isə Anri Puankare institutunun nəzəri fizika kafedrasının başına keçir. O həftəlik mühazirələrə və aspirantların işlərinə rəhbərlik edir, ancaq, illər keçdikcə elmin inkişafının əsas istiqamətindən uzaqlaşır və bu səbəbdən tələbələrinin sayı azalırdı. Uzun illər boyu (1962-ci ildə istefaya çıxanadək) dalğa mexanikası, onun müxtəlif aspektləri və əlavələri haqda mühazirə demişdir və onlardan çoxu kitab halında çap edilmişdi.
Məşhur fizik Anatol Abraqam bu kitabların mükəmməl keyfiyyətini qeyd edir, lakin yazırdı ki:
''mühazirəçi kimi o auditoriyada darıxdırıcı idi. Dəqiq vaxtda başlayaraq o yüksək və bir qədər monoton tərzdə, stenoqrafik işarələrlə dolu böyük vərəqlərdən oxuyardı. O həmişə mühazirə saatının dəqiq bitdiyi an dayanır və dərhal auditoriyanı tərk edirdi. Əgər kimsə sual vermək istəyirdisə, görüş haqda xahiş edirdi. Görüş izni verilirdi və de Broyl bu görüşlərdə anlaşılmayan məqamları izah etmək üçün böyük səy nümayiş etdirirdi. Lakin bunu az adam edirdi, və bir müddət sonra mühazirəyə gəlmək əvəzinə onun gözəl tərzdə yazılmış kitablarını öyrənməyə üstünlük verilirdi.''
1933-cü ildə Lui de Broyl, demək olar ki, yekdilliklə (iki səs istisna olmaqla) Fransa elmlər akademiyasının üzvü seçilir. 1942-ci ildə isə qurumun daimi katibi olur və 1975-ci ildə istefaya çıxanadək bu vəzifədə işləyir. Məhz onun üçün fəxri daimi katib (Secrétaire Perpétuel d’Honneur) vəzifəsi təsis edilir. 1944-cü ilin oktyabrın 12-də o, Fransa akademiyasının üzvü seçilir (onun sələfi riyaziyyatçı Emil Pikar olmuşdur) və 1945-ci ilin mayın 31-də qardaşı Moris tərəfindən “ölümsüz” 40-lığın sıralarına daxil edilir. 1945-ci ildə Fransanın nüvə enerjisi Komissiyasının məsləhətçisi təyin edilir. Elmi-populyar işlərinə görə UNESCO Lui de Broyla ilk Kalinqi mükafatını verir (1952). 1973-cü ildə fizikanın fundamental problemlərinin araşdırılmasına dəstək vermək üçün Lui de Broyl fondu təsis edilir.
Materiya dalğaları
Rentgen şüalanmasının öyrənilməsi və bu şüaların dalğa və hissəciklərin bir növ kombinasiyası olduğunu düşünən qardaşı Moris ilə xüsusiyyətlərini müzakirə etməsi Lui de Broylə korpuskulyar və dalğa anlayışlarını bağlayacaq nəzəriyyənin düzülməsi zəruriliyini anlamağa kömək etdi. Bundan əlavə o, Marsel Brillüenin işləri (1919 - 1922) ilə tanış idi. Bu işlərdə nüvənin hidrodinamik modeli təklif olunur və onu Bor nəzəriyyəsinin nəticələri ilə bağlamaq cəhd edilirdi. Lui de Broylun işinin başlanğıc nöqtəsi Albert Eynşteynin işıq kvantları haqda ideyası olmuşdu. Bu mövzu barədə, 1922-ci ildə dərc olunun ilk məqaləsində fransalı alim qara cismin şüalanmasını işıq kvantlarının qazı qismində araşdırır və klassik statik mexanikadan istifadə edərək bu anlayış çarçivəsində Vin şüalanması qanunu ortaya çıxarır. Növbəti publikasiyasında Lui işıq kvantları konsepsiyasını interferensiya və difraksiya hadisələri ilə razılaşdırmağa çalışır və kvantlarla bəzi dövriyyəliyi bağlamağın zəruri olması nəticəsinə gəlir. Burada işıq kvantları çox kiçik kütlənin relyativist hissəcikləri kimi izah edilirdi.
Dalğa anlayışlarını istənilən massiv hissəciklərə yaymaq qalırdı, və 1923-cü ilin yayında həlledici irəliləyiş əldə edilir. Dalğa mexanikasının yaranmasının əsasını qoymuş ideyalarını Lui de Broyl “Dalğalar və kvantlar” (Ondes et quanta – 10 sentyabr 1923-cü ildə Paris elmlər akademiyasının iclasında təqdim edilib) adlı qısa qeydlərində şərh edib. Bu işində alim təxmin edir ki, enerji və sürətə malik olan hərəkətli hissə Plank konstantasını içərən tezlikli qeyri-müəyyən daxili periodik proses kimi xarakterizə olunmalıdır.
Kvant prinsipinə əsaslanan bu anlayışları xüsusi nisbilik nəzəriyyəsi ilə uzlaşdırmaq üçün de Broyl hərəkət edən cisimlə sürətlə yayılan “fiktiv dalğanı” uzlaşdırmağa məcbur idi. Daha sonra faza və ya de Broyl dalğası adını almış bu cür dalğa cismin hərəkət prosesində faza vasitəsi ilə daxili periodik proseslə əlaqələndirilmiş olaraq qalır. Bağlı orbitdə elektronun hərəkətini müşahidə etdikdən sonra isə alim göstərir ki fazaların əlaqələndirilməsi tələbi birbaşa Bor-Zommerfeld kvant şərtinə, yəni künc anın kvantlaşmasına gətirib çıxarır. Növbəti iki qeydində (24 sentyabr və 8 oktyabr tarixlərindəki iclaslarda səslənib) de Broyl bu nəticəyə gəlir ki, hissəciyin sürəti faza dalğalarının qrup şəklindəki sürətinə bərabərdir, üstəlik hissəcik normal boyunca bərabər fazanın səthinə doğru hərəkət edir. Ümumi halda hissəciyin trayektoriyası Ferma prinsipi (dalğalar üçün) və ya minimal fəaliyyət prinsipinin (hissəciklər üçün) köməyi ilə müəyyən edilə bilər, və bu həndəsi optika ilə klassik mexanika rasında bağ olduğunu göstərir.
Lui de Broyl hər üç qeydin nəticələrini birləşdirən məqalədə yazırdı, ola bilsin ki, hər bir hərəkətdə olan cisim dalğa ilə müşayiət olunur və cismin hərəkətinin bölünməsi və dalğanın yayılması mümkün deyil. Bu mülahizələrə əsaslanaraq, alim difraksiya və interferensiya hadisələrini işıq kvantları hipotezi ilə əlaqələndirir. Beləliklə, difraksiya hissəcik boyu faza dalğalarının uzunluğu ilə müqayisə ediləcək dəlikdən keçdiyi an yaranır. Bundan əlavə, de Broyla əsasən, bu mülahizələr material hissəciklərlə, məsələn, elektronlarla bağlı da ədalətli olmalı və bütöv konsepsiyanın tədqiqi təsdiqinə çevrilməli idi. Elektronların difraksiyasının sübutu 1927-ci ildə, ilk növbədə, ABŞ-da Klinton Devisson və Lester Cermerin, İngiltərədə isə Corc Pacet Tomsonun tədqiqatları nəticəsində aşkar edilmişdi.
Lakin 1924-cü ildə Lui de Broylun hissəciklərin dalğa xüsusiyyətləri haqda ideyaları yalnız bir fərziyyə idi. Alim öz nəticələrini geniş formada, müdafiəsi 1924-cü ilin 25 noyabr tarixində Sorbonnada baş tutmuş, “Kvant nəzəriyyəsi ilə bağlı araşdırmalar” adlı doktorluq dissertasiyasında təqdim etmişdi. Dörd məşhur alimdən – fiziklər Jan Perren, Şarl-Viktor Moqen (Charles Victor Mauguin), Pol Lanjevan və riyaziyyatçı Eli Kartandan ibarət imtahan komissiyası əldə edilmiş nəticələrin orijinallığını layiqiincə qiymətləndirir, lakin çətin ki, onların tam əhəmiyyətini anlaya bilirlər. 1924-cü ilin aprel ayında Solvey konqresində Broylun işi haqda məlumat verən Lanjevan istisna oldu. Onun təklifi ilə dissertasiyanın kopiyası Albert Eynşteynə göndərilir. Sonuncunun Lanjevana yazdığı məktbuda reaksiyası ruhlandırıcı idi: O böyük pərdənin bir küncünü qaldırdı (alm. Er hat einen Zipfel der grossen Schleiers gelüftet). Kvant statistikası barədə mülahizələrini əsaslandırarkən bu işi istifadə edən Eynşteynin ona marağı aparıcı fiziklərin diqqətini de Broylun fərziyyəsində cəmləşdirir, lakin o zaman az adam bu fərziyyəni ciddiyə alırdı. Növbəti addım, fransız fizikin ideyalarına əsaslanaraq 1926-cı ilin əvvəlində dalğa mexanikasının riyazi formalizmini inkişaf etdirmiş Ervin Şredingerdən gəlir. Şredinger nəzəriyyəsinin uğurları və elektronların difraksiyasının tədqiqi aşkar edilməsi Lui de Broylun nailiyyətlərinin geniş tanınmasına gətirib çıxarır və nəticədə, 1929-cu ildə “elektronun dalğa təbiətini ixtira etdiyinə” görə alim Nobel mükafatına layiq görülür.
Dalğa mexanikasının təfsiri (interpretasiyası). Erkən işlər
Materiya dalğası nəzəriyyəsi haqda fundamental işlər işıq üzü gördükədn sonra Lui de Broyl daha bir neçə kiçik məqalə dərc edir və bu məqalələrdə öz ideyalarını dəqiqləşdirir və inkişaf etdirir. Bu dəqiqləşdirmələr hissəciyin enerjisi və dalğanın tezliyi arasında nisbətin relyativist formulyasiyası, interferensiya hadisəsinin, nüvələr tərəfindən faza dalğalarının yayılamsı yolu ilə şüalanmanın absorbisyasının izahı və digər məsələlər ilə bağlı idi. Lui de Broyl dissertasiyasında öz nəzəriyyəsini Kompton effektini, qazların statik bərabərçəkililiyini və hidrogen nüvəsi üçün relyativist düzəlişlərin hesablamalarını izah edərkən tətbiq edir. Lakin faza dalğalarının fiziki mahiyyəti bir çox halda anlaşılmaz qalırdı. 1926-cı ilin əvvəlində Şredingerin dalğa mexanikası ilə bağlı işlərindən sonra yeni nəzəriyyənin təfsir problemi daha da kəskinləşir. 1927-ci ilin sonuna ümumi çərçivələrdə Kopenhagen təfsiri adlanan interpretasiya formalaşdırılır.
250px|thumb|right|Lui de Broyl (1929)
Bu interpretasiyanın əsasında dalğa funksiyasının ehtimallı Bor şərhi, Heyzenberq qeyri-müəyyənlikləri ilə Borun əlavəlik prinsipinin nisbəti dururdu. Müstəqil olaraq hissəciklərlə bağlı olan dalğalar haqda öz ideyalarını gəlişdiriən Lui de Broyl ortaya ikili həll nəzəriyyəsi adlanan digər interpretasiya qoyur. İlk dəfə bu yeni nəzəriyyə 1927-ci ilin mayında Journal de Physique dərcində işıqlandırılmış “Dalğa mexanikası və maddə və şüalanmanın nüvə strukturu” adlı məqalədə təqdim olunmuşdur. Bu işdə hissəciklər Kleyn-Qordon tənliyi kimi relyativist tənliklərlə izah edilən dalğa sahəsinin “sinqulyarlıq hərəkətediciləri” qismində qələmə verilmişdi. Sinqulyarlığın sürəti hissəciyin sürətinə bərabərdir, faza isə hərəkətlə müəyyən olunur. Sonradan, klassik mexanika ilə həndəsi optika (minimal hərəkət prinsipi ilə Ferma prinsipinin eynilik) arasındakı analogiyadan istifadə edərək müəllif azad hissəcik halında sinqulyarlığın sürətinin fazanın qradiyentası boyunca istiqamətləndirilməli olduğunu göstərir. De Broyla əsasən, dalğa tənliyinin aramsız həlləri isə hissəciklərin ansamblı hadisəsi ilə assosiyasiya edilir və adi statik mahiyyət (ansamblın hər nöqtədə sıxlığı) kəsb edir. Belə həlləri həmçinin başlanğıc şəraitlərin dəstləri ilə müəyyənləşən mümkün həllərin ansamblının sıxlığı kimi də şərh etmək olar ki, bu halda belə dalğanın amplitudasının kvadratı verilən həcm elementində hissəciyi aşkar etməyi müəyyən edəcək (klassik mənada bütün mənzərədən bixəbər olmağın şahidliyinin ehtimalı). Növbəti addım qismində isə “ikili həll prinsipi”ni göstərmək olar. Bu prinsipə əsasən, sinqulyar və aramsız həllərin fazaları həmişə bərabərdir. Həmin postulat tənliyin (dalğa) eyni faza koofisentinə malik iki sinusoidal həllinin mövcud olmasını, həmçinin onlardan birinin nöqtəvi sinqulyarlıq olmasını, o birisinin isə, əksinə aramsız amplitudaya malik olmasını ehtimal edirdi. Beləliklə, sinqulyarlıq-hissəcik aramsız ehtimallı dalğanın fazasının qradienti boyunca hərəkət edəcək.
Sonradan hissəciyin xarici potensialda hərəkəti haqda məsələni gözdən keçirərək və qeyri-relyativist səddə keçərək, de Broyl bu nəticəyə gəlir ki, aramsız dalğanın mövcudluğu hissəciyin laqranjianında, potensial enerjiyə kiçik əlavə kimi izah edilə biləcək, əlavə üzvün peyda olması ilə bağlıdır. Bu əlavə 1951-ci ildə Devid Bom tərəfindən tədbiq edilən “kvant potensialı” ilə üst-üstə düşür. Qeyri-relyativist yaxınlaşmada çoxhissəli sistemə müraciət edən, de Broylda Şredinger tənliyinin mahiyyəti barədə sual yaranır və alim bu sualı belə cavablayır: Şredinger tənliyinin, boyutlarının sayının hissəciklərin sayı ilə müəyyən olunan, konfiqurasiyon məkanda həllinin fazası hər sinqulyarlıq-hissəciyin adi 3-boyutlu məkanda hərəkətinə təkan verir. Həllin amplitudası isə, əvvəl olduğu kimi, konfiqurasiyon məkanın bu yerində sistem aşkar etmə ehtimalının sıxlığını xarakterizə edir.
Nəhayət, öz məqaləsinin son hissəsində de Broyl əldə olunan nəticələrə başqa baxış təklif edir: isbatı çətin olan “ikili həll prinsipi” yerinə fərqli fiziki təbiətə - sonuncunun birincinin hərəkətini istiqamətləndirən material hissəciyə və aramsız dalğaya malik iki obyektin mövcudluğunu irəli sürür. Belə dalğa “pilot dalğa” (l’onde pilote) adını alır. Lakin, alimin fikrincə, bu cür interpretasiya yalnız müvəqqəti tədbir ola bilərdi.
Ümumi olaraq, de Broylun işi elmi cəmiyyətin böyük hissəsinin diqqətini cəlb etmir. Kopenhagen məktəbi fundamental çətinlikləri klassik mexanikanın determinizminə qayıtmaq yolu ilə həllini mümkünsüz sayırdı. Buna baxmayaraq, Volfqanq Pauli fransız alimin ideyasının orijinallığını yüksək qiymətləndirir. 1927-ci ilin avqustun 6-da o Nils Bora məktubunda yazırdı: … de Broylun bu məqaləsi hədəfdən yan keçsə belə (və mən ümid edirəm ki, bu belədir) ideyalarla zəngindir, çox dəqiqdir və bu gün də … material nöqtələri ləğv edə biləcəyini düşünən Şredingerin uşaq məqalələrindən daha yüksək səviyyədə yazılıb…. Lui de Broyl fikirlərinin ədalətli olduğunu həmkarlarına sübut edə bilmir və 5-ci Solvey konqresində (1927-ci ilin oktyabrı) müvvəqəti pilot-dalğa nəzəriyyəsi haqda məruzə edərkən, demək olar ki ikili həll ideyasına toxunmur. Müvafiq limitdə klassik mexanika ilə əlaqələndirilmənin tələblərinə əsaslanaraq, alim hərəkətin fundamental tənliyini Şredinger tənliyi ilə izah edilən hissəciyin sürətinin mümkün pilot-dalğanın fazasının qradientinə proporsionallığı qismində postulyasiya edir. Sonra o bir sıra müəyyən məsələləri, həmçinin əksər hissəciklərin sistem hadisəsini gözdən keçirir.
Dalğa mexanikasının təfsiri. Sonrakı işlər
400px|thumb|left|1927-ci ilin Solvey konfransının iştirakçıları. Lui de Broyl ikinci cərgədə sağdan üçüncüdür
De Broylun özünün də qeyd etdiyi kimi, onun müvvəqəti xarakter daşıması səbəbindən, pilot-dalğanın səbəbli nəzəriyyəsi Solvey konqresinin iştirakçıları tərəfindən soyuq qarşılanır. Əksəriyyət daha sadə və tam ehtimallı interpretasiyaya üstünlük verirdi, və de Broylun sözlərinə görə, məhz bu mənfi reaksiya onun orijinal ideyalarını inkişaf etdirməkdən imtina etməsinin səsblərindən biri oldu. Bundan əlavə, alim bir neçə vacib suala, həmçinin boyut probleminin həll edilməsi və dalğa funksiyasının reallığı barədə suallara cavab verə bilmir. De Broyl dalana qısılır və ağır daxili mübarizə nəticəsində rəqiblərinin nəzər nöqtəsini qəbul edir. Uzun illər boyunca alim öz mühazirə və işlərində standart Kopenhagen interpretasiyasına əsaslanırdı.
1951-ci ildə Devid Bomun yeni “gizli parametrli” kvant nəzəriyyəsinin qurulması ilə bağlı işlərin həyata keçməsi alim üçün öz fikirlərini gözdən keçirmək üçün yeni səbəbə çevrilir. Mahiyyət etibarı ilə Bom nəzəriyyəsi pilot-dalğa nəzəriyyəsinin ideyasını bir az fərqli izahda ortaya qoyur (hissəciyin dinamika tənliyi sürət yox, sürətlənmə dilində yazılıb, buna görə də Nyuton tənliyinə müvafiq “kvant potensialı” daxil edilir). Bu fikirlərin əsaslnadırılmasında Bom de Broylla müqayisədə daha çox irəliləməyə, xüsusi ilə də boyutlar nəzəriyyəsini qurmağa müvəffəq olur. Bundan sonra tez-tez de Broyl-Bom nəzəriyyəsi adlandırılan nəzəriyyə, yəqin ki, qeyri-zidd şəkildə standart qeyri-relyativist kvant mexanikasının bütün nəticələrini əldə etməyə imkan verir. O Bell bərabərsizlikləri ilə uyuşur və gizli paramterli qeyri-lokal nəzəriyyələrə aid edilir. Hal-hazırda o, kvant nəzəriyyəsinin alternativ (nadir hallarda istifadə edilən) formulirovkası kimi qəbul edilir. Bomun işləri de Broylu dekadalar öncəki ideyalarına dönməyə təşviq edir, lakin alimin araşdırma obyekti müvəqqəti pilot-dalğa nəzəriyyəsi yox, onun fikrincə, daha dərin, ikili həll nəzəriyyəsi (alimin diqqətini bu nəzəriyyəyə Jan-Pyer Vijye cəlb edir) olur.
De Broyl və tələbələri öz ideyalarını sinqulyarlıqların hərəkəti və deformasiya edilə bilməyən dalğa paketlərinin (qeyri-xətti tənliklərin soliton həlli), boyutların kvant nəzəriyyəsinin, dəyişkən fərdi kütləyə malik hissəciklərin dinamikasının və relyativist termodinamikanın problemlərinin işlənməsi üçün istifadə edirdilər.
Dalğa tənliyinə daxil edilən qeyri-xəttilik nəinki uzadılmış dalğada hissəciyin enerjisini müəyyən etmək, həmçinin kvant keçidlərin təbitəini aydınlaşdırmalı idi. 1960-cı illərin əvvəllərində de Broyl təcrid edilmiş hissəciklərin gizli termodinamikası haqda anlayış ortaya qoyur. Ona əsasən, fərqli hissəciyin hərəkətinə, gizli “subkvant mühitlə” təmasdan irəli gələn təsadüfi element daxil edilir. Beləliklə, kvant hissəciyi, görünməyn mühit molekulları ilə toqquşaraq Broun hərəkətini nümayiş etdirən kolloid hissəciyini xatırladır. Alimin fikrincə bu tək hissəciyin hərəkətinə fluktuasiyalar nəzəriyyəsinin klassik metodlarını tətbiq etməyə imkan verir.
Fotonun dalğa mexanikası və digər işlər
1930-cü ilin əvvəllərində Lui de Broyl Pol Dirak tərəfindən elektron üçün hazırlanmış tənliyin mahiyyətcə analogiyası olan foton üçün relyativist dalğa tənliyi tapmağa cəhd edir. 1 spininə malik olan fotonu ½ spini ilə bağlı olan hissəcik cütlüyü kimi təssəvür etməyin mümkünlüyünü güman edən fransız alim Pol Dirakın tənliyinə əsaslanaraq fotonun müvafiq dalğa tənliyini əldə edir. Bu cür vektor fotonun dalğa funksiyası Makvsvelin elektromaqnit dalğasının analogiyası idi. Bununla birgə, de Broyl yenidən foton kütləsinin sonluğu haqda fərziyyə ortaya qoyur. Beləliklə, 1934-cü ildə 1 spinli və ixtiyari kütləli hissəcik üçün dalğa tənliyi əldə etməyi bacarır. Bu tənliyi 1936-cı ildə müstəqil olaraq rumıniyalı fizik Aleksandr Prok əldə edir və o, Prok tənliyi adını alır. Nəzəriyyəni kvantlaşdırmaq cəhdi uğursuz (təkrar kvantlaşmaya keçərkən o ölçülü invariant olmaqdan çıxır) olduğuna baxmayaraq, bu vektoral mezonların davranışını izah edən ilk tənlik idi. De Broylun inkişaf etdirdiyi nəzəriyyəni hərdən “işığın neytrin nəzəriyyəsi” adlandırırlar, çünki dirak hissəciklərinin roluna namizəd kimi neytrino çıxış edirdi.
Alimin publikasiyalarının bir çoxu fizikanın müxtəlif bölümlərində olan konkret suallara həsr olunub. Birinci Dünya Müharibəsinin başlanmasından sonra de Broyla radiofizika ilə bağlı yeni məlumatların toplanması və işlənilməsi tapşırılır (radiodalğaların yayılması, dalğaötürənlər, rupor antenləri və sair). İkinci Kompyen barışığından sonra fransalı hərbi mühəndislər artıq bu biliklərə ehtiyac duymurdular, buna görə də alınan baxışı 1941-ci ildə kitab şəklində çap edir. 1946-cı ildən alim bır sıra publikasiya və mühazirə kurslarını elektron optika, termodinamika (həmçinin relyativist), növə özəyi nəzəriyyəsinin, sahənin kvant nəzəriyyəsinin (elektronun öz enerjisinin sonsuzluğunu bir və ya bir neçə mezon sahə ilə təmasın tətbiqi sayəsində itirməsi cəhdi) problemlərinə həsr etmişdi.
Qliptogenez
Qliptogenez (yun. glyptos-kəsilmiş, yonulmuş və genesis-doğulma, yaranma) – yer səthinin relyefinin formalaşmasında fəaliyyət göstərən bütün ekzogen proseslərin məcmu. XX əsrin əvvəllərində fransız alimi  E.Oq tərəfindən təklif edilmiş və  nadir hallarda istifadə edilən məfhum.
Kiril qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı
Kirill qrafikalı əlifbalı dillər siyahısı — kiril qrafikası əsasında əlifbası olan və ya olmuş dillərin siyahısı.
thumb|right|350px|Kiril qrafikalı əlifbaların yayıldığı ərazi
Çardaqlı (Tərtər)
Çardaqlı (əvvəlki adı: Mağavuz) — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 13 oktyabr 1992-ci il tarixli, 327 saylı Qərarı ilə ləğv edilmiş Ağdərə rayonunun Mağavuz kəndi Tərtər rayonunun inzibati tərkibinə verilmişdir. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Tərtər rayonunun Mağavuz kəndi Çardaqlı kəndi adlandırılmışdır. Kənd 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib.
Tarixi
Çardaqlı kəndi əvvəllər Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətində Ağdərə rayonu inzibati ərazisinə aid idi, lakin 1992-ci ildə Ağdərə rayonu ləğv edilərək ərazisi qonşu Ağdam, Tərtər və Kəlbəcər rayonları arasında bölüşdürüldü. Çardaqlı kəndi də Tərtər rayonuna birləşdirilən kəndlərdən biridir.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.
Əhalisi
Əhalisi 468 nəfərdir.
Naska plitəsi
Naska plitəsi — Perunun cənubundakı regionun adıyla adlandırılıb və Sakit okeanın şərqində Cənubi Amerika sahilində yerləşir. Peru-Çili çökəkliyi boyunca baş verən subduksiya nəticəsində (Cənubi Amerika plitəsinin altına) And dağ əmələ gəlmə proseslərinin əsas səbəbidir. Naska plitəsi qərbdə Sakit okean plitəsi ilə, cənubda isə Antarktika plitəsi ilə (Şərqi-Asiya qalxması və Çili qalxması boyunca) həmsərhəddir. Naska plitəsinin bir neçə isti nöqtələr üzərində hərəkəti bir neçə vulkanik adanın əmələ gəlməsinə səbəb olub. Naska həm süxurların yaşı, həm də müstəqil plitə olmaq baxımından nisbətən cavan plitə hesab olunur. Şərq hissədə Cənubi Amerika plitəsinin altına subduksiya edir və bu ərazidə konvergent sərhədlərə sahibdir, Peru-Çili çökəkliyini əmələ gətirir. Cənubda Antarktik plitə ilə (Çili qalxması) divergent sərhədlərə sahibdir. Şimalda isə sərhədlər Kokos adasıyladır (Qalapaqos qalxması). Naska plitəsinin Çilinin cənubunda subduksiya etməsi tarixin ən böyük zəlzələlərindən bəzilərini əmələ gətirib. (məsələn, Valdivia zəlzələsi (1960) - 9.5 bal)
Pirrol
Pirrol (C4H5N) – beşüzvlü bir azot atomundan ibarət heterotsiklik aromatik birləşmədir.
Ümumi məlumat
Zəif turşu xassəsinə malikdir.Sümük yağında (heyvan mənşəli sürtkü yağı), eləcə də daşkömür qatranında olur. Pirrol həlqələri hemoqlabin tərkibində də vardır.
Xassələri
Rəngsiz, xloform iyli, havada tündləşən, yüngül hidroskopik , suda qismən, lakin üzvi həlledicilərdə yaxşı həll olan maddədir. Qələvi metallar və onların amid duzları ilə  maye ammonim mühitində reaksiyaya daxil olur. Qrinyar reaktivləri ilə analoji reaksiyalar baş verir. Nəticədə N-maqnezium duzları əmələ gəlir.
Pirrol zəif turş –NH- (pKa17,5 suda) xassəyə malikdir. Hidratlaşma nəticəsində pirolidin əmələ gəlir. Pirrolun sulfamid birləşmələri alınmışdır. 1,3-diketonla  (asetilaseton)  reaksiyaya  girərək  pirrolsulfamidlər  əmələ  gətirir.
Kimyəvi xassələri
Kimyəvi xassələri. Pirrol azotunun tək elektron cütü əsasən tsiklik π-konfiqurasiyada iştirak edir, aktiv deyil və buna görə də pirrol çox aşağı əsaslıq xassəsi nümayiş etdirir (sıxılmış turşunun pH= -3,8). Hesablamalar göstərir ki, mümkün pirrol kationları arasında α-mövqelərində karbon atomunun protonlaşmasının nəticəsi olan I kation termodinamik cəhətdən ən əlverişlidir. N-kation III ən az stabildir, çünki yük bir atomda cəmlənir və aromatik birləşmə sistemi pozulur: bu əslində bir diendir. II kation aralıq mövqe tutur. I tip kationlara uyğun olan kristallik duzlar inert həlledicilərdə polialkilpirrolların məhlullarından quru HCl keçirərək ayırmaq olar. Qeyd etmək lazımdır ki, III kationun az enerjisinə baxmayaraq, daha sürətli əmələ gəlir. Turş mühitdə karbonla müqayisədə pirrolun azot atomunda protonun daha asan deuterium mübadiləsi buna sübutdur. Bu hadisəyə kinetik əsaslıq deyilir. Azotun kinetik əsaslığı həmişə karbondan yüksəkdir. C-kation II olması, "pirrol-qırmızı" dəyişkən quruluşlu bir polimer meydana gəldikdə, turş mühitdə pirrolun polimerləşməsinə səbəb olur. Bu reaksiyanın ilk mərhələlərinin mexanizmi təcrid olunmuş trimerin quruluşu ilə təsdiq edilmişdir.
Pirrol turşularının təsiri altında polimerləşməsi pirrolların elektrofillərlə reaksiyalarda iştirakına ciddi məhdudiyyətlər qoyur, çünki bu növün bir çox çevrilməsi turş mühitin olmasını tələb edir.
Azot atomunda reaksiyalar
Pirrolun turşuluğu (pH =17.0) etanola (pH= 15.9) yaxındır və güclü əsaslar onu tsiklopentadienilin yüksək π-artıq heteroanaloqu olan pirril anionuna çevirə bilir. Metal və ya qələvi metal amidlərinin təsiri ilə əldə edilən pirrolun natrium və kalium duzları asanlıqla elektrofillərlə qarşılıqlı əlaqəyə girir - onlar azot atomunda alkilləşir və asetilləşir, qarışıq N-pirrilmaqnezium halogenidləri (N-Mg rabitəsi N- Na dən daha az ion təbiətlidir.) əsasən nüvənin α-mövqeyində reaksiya verir. Asetilləşmənin kinetik məhsulu, N-asetilpirrol qızdırilma şəraitində katalizator olmadıqda, termodinamik cəhətdən daha sabit bir məhsula, 2-asetilpirrola çevrilir.
Karbon atomlarında reaksiyalar
Neytral və turş mühitdə pirrollar azot atomunda elektrofillərlə demək olar ki, heç vaxt reaksiyaya girmirlər. Elektrofil hücum əsasən nüvənin α-mövqelərinə yönəldilir. Bu onunla izah olunur ki, bu halda əmələ gələn I tipli σ-komplekslər, protonlaşma halında olduğu kimi, bütün mümkün olanlar arasında daha sabitdir. Nitratlaşdırıcı qarışıq pirrolun sürətli parçalanmasına səbəb olur, buna görə də nitritləşmə üçün xüsusi reaktivlər - əvvəlcədən 70% HNO3 və sirkə anhidridindən hazırlanmış  asetil nitrat və ya sulu olmayan həlledicilərdə kristal nitrit tetraflorboratdan istifadə olunur. İkinci halda (daha yüngül reaktiv) məhsuldarlıq daha yüksəkdir. α- və β-izomerlərin nisbəti təxminən 4:1-dir.
Halogenləşmə
Pirrolların molekulyar halogenlərlə qarşılıqlı təsiri, bir qayda olaraq, bütün sərbəst hidrogen atomlarının dəyişməsinə gətirib çıxarır; eyni zamanda, kükürd xlorid, soyuduqda, α-mövqeyində pirrolu monoxlorlaşdırır.
Tətbiqi
Pirrol polimerləşmə reaksiyalarında, metal üzvi birləşmələrin alınmasında, dezinfeksiyaedici maddələrin istehsalında, tibbdə antibiotik maddələrin istehsalında istifadə edilir.
Garcinia holttumii
(Garcinia holttumii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
"Xalqlar dostluğu" ordeni
"Xalqlar Dostluğu" ordeni — SSRİ-nin dövlət mükafatlarından biri. Sovet İttifaqının yaradılmasının 50 illiyi əlaqədar olaraq SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1972-ci il 17 dekabr tarixli fərmanı ilə təsis edilmişdir. Ordenin statusu 18 iyul 1980-ci ildən SSRİ-in Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanıyla qismən dəyişdirilmişdi. Ordenin eskizinin müəllifi — rəssam Aleksandr Borisoviç Juk-dur. Orden, 1991-ci ildə Sovet İttifaqının dağılmasından sonra aradan qaldırılmışdır.
Samanta Xill
Samanta Xill (d. 8 iyun 1992) — Birləşmiş Ştatları təmsil edən su poloçusu.
Karyerası
Samanta Xill, ABŞ yığmasının heyətində 2016-cı ildə Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Final görüşündə İtaliya yığmasını 12:5 hesabı ilə məğlub edən ABŞ yığması, Rio-de-Janeyro Olimpiadasının qızıl medalına sahib oldu.
Sam Mirzə
Sam mirzə Şah İsmayıl oğlu Səfəvi — Səfəvi şahzadəsi, təzkirəçi, ədəbiyyatşünas.
Həyatı
10 sentyabr 1517-ci ildə, Şah İsmayıl Xətai və Şahbəyim Taclı Bəyimin övladı olaraq dünyaya gəlmişdir. Bəhram Mirzə Səfəvini əvəz edərək iki dəfə Xorasan hakimi və Ərdəbil hakimi olmuşdur. Şah İsmayılın qəfil ölümündən sonra 10 yaşında hakimiyyətə keçən oğlu Təhmasib mirzə feodalların, qızılbaş əmirlərinin əlində oyuncağa çevrilmişdi. İlk on il hədsiz hərcmərclik və qızılbaş tayfa başçıları arasında kəskin qanlı döyüşlər dövrü idi. Əmirlər və tayfa başçıları arasında bu qanlı çəkişmələrlə yanaşı, bir tərəfdən də osmanlılar tez-tez Azərbaycana hücum edirdi. Şahlığının 10-cu ilində — 20 yaşlarında hakimiyyəti möhkəmlətmək, ölkəni daha çox nizama salmaq istərkən Təhmasib daxildə və xaricdə böyük çətinliklərlə üzləşir. Əmirül-üməra Hüseyn xan Şamlı ən yaxşı torpaqları şamlıların əlində toplamağa çalışmaqla yanaşı, vaxtilə lələsi olduğu Sam Mirzəni hakimiyyətə keçirmək üçün Şah Təhmasibi zəhərləmək istəyir. Şah bunu eşidərək Hüseyn xanı yanına çağırtdırıb, tikə-tikə doğratdırır. Elə bu zamanlar Sam Mirzə qardaşına xəyanət edərək özünü Osmanlı sultanı Sultan Süleymanın vassalı sayır. 1534-cü ildə Sultan Süleyman qızılbaş ordusunun Xorasan ətrafında özbəklərlə vuruşduğunu nəzərə alaraq böyük ordu ilə Azərbaycana hücum edir. Bu zaman bir çox qızılbaş əmirləri — Azərbaycanın cənub hissəsinin əmirül-ümərası Musa sultan Mosullu, əyanlardan Məhəmməd xan Zülqədər, Hüseyn xan Təkəli, Qazi xan Təkəli və başqaları sultanın tərəfinə keçirlər. Şah Təhmasib öz ordusu ilə Van və Ərciş torpaqlarına çəkilir, ordu yorğun və Osmanlılara müqayisədə az olduğu üçün ciddi döyüşə girmir. Sultan öz ordusu ilə qışı Bağdadda keçirir və yenidən Təbrizə gəlir, Azərbaycanı talayıb İstanbula qayıdır.
Üsyan
Tarixi kitablarda göstərilir ki, Sam mirzə, oğlanları və Əlqasın oğlanlarının qatili Məhəmməd bəy Qoyunçuoğlu Piri bəyin yanına gedir. Əmirxan Mosullu Vəraminə Piri bəyin üstünə gedib, onu öldürdür. Qoyunçuoğlunu tutub gətirir və həbs edirlər.
Qazı Əhməd Quminin "Xülasətüt-təvarix" əsərində hadisə və tarix daha dəqiq təsvir olunmuşdur: O, yazır ki, Sam mirzə iki oğlu ilə Qəhqəhə qalasına göndərilir. O, qalada həbs olunan İsmayıl mirzəyə bir qəsidə yazıb göndərir.
Qəsidədə xahiş edilirdi ki, əgər hakimiyyət sənə çatsa, məni bir yerə hakim təyin edərsən. Qəhqəhənin qalabəyi Həbib bəy Ustaclu həmin qəsidəni başqa kağızlarla İsmayıl mirzədən alıb, şah Təhmasiba göndərir. Şah Təhmasib qəsidəni görüb, Sam mirzədən bədgüman olur. Məhəmməd bəy Qoyunçuoğlunu 30 nəfər qorçu ilə gizlicə çağırtdırıb deyir ki, mənim qalada 5 düşmənim vardır. Həbib bəyə hökm yazır ki, Məhəmməd bəyin sözü bizim sözümüzdür, əməl edin. Məhəmməd bəy qalaya çatıb deyir ki, Əlqas Mirzənin oğlanları, Sam Mirzə və onun oğlanlarını bir yerə cəm edin. Məhəmməd bəy onların yeməklərinə zəhər qatıb göndərir. Onlar işi başa düşüb, yemirlər və öz mənzillərində olan bəzi ehtiyatda qalmış yeməklərlə dolanırlar. Məhəmməd bəy belə qərara gəlir ki, onları gecə yuxuda olduqları vaxt boğub öldürsünlər. Əvvəl Sam mirzənin oğlundan başlayırlar. Birini yuxuda ikən boğurlar. Digəri isə ayılıb istəyir ki, özünü arxadan atasına çatdırsın, onun da işini bitirirlər. Sam mirzəni öldürmək istədikdə əsasını götürüb onları vurur. Qorçilər ipi onun boğazına salıb boğurlar. 5 nəfəri qalada dəfn edib, məsələni şah Təhmasibə xəbər verirlər. Şah Təhmasib divanxanaya gəlib deyir ki, Sam mirzə, övladları və Əlqasın oğlanları qalada bir mənzildə olarkən zəlzələ olub, tavan onların üstünə uçub və onlar ölüblər. Bir müddətdən sonra şah Təhmasib onların cəsədlərini qaladan gətirtdirib ata-babalarının məqbərələri olan Kəlxuran kəndində dəfn etdirir.
Ədəbi fəaliyyəti
Sam Mirzə "Töhfeyi-Sami"sində Hərfi İsfahani deyilən şairin Gilan əhlinin həcvinə şəhraşub yazdığını, buna görə də müttəhim bilindiyini, dili kəsildiyini yazır.
Sam Mirzənin sözlərindən, gizlətmədiyi köntöy münasibətindən bu da sezilir ki, deyəsən, Hərfinin ustalığı çox da yüksək deyilmiş. Çünki Sam Mirzə kinayə ilə "Hərfinin dili Gilanı həcv etdiyi şəhraşubuna görə deyil, başqa şeirlərinə görə kəsilməli idi" yazır. Yəni, şeirləri o qədər zəifdir ki, müəllifi elə bozluğuna görə ən ağır cəzaya layiq görmək olar.
Sam Mirzə XVI əsrin 2-ci yarısında yaşamış şairlər haqqında məlumat verən farsca yazdığı "Töhfeyi-Sami" təzkirəsini yazarkən "Məcalisün-nəfais"dən örnək kimi istifadə etmişdi. Sadiq bəy Əfşar "Məcməül-xəvas" təzkirəsini tərtib edərkən Nəvai təzkirəsindən əlavə Caminin "Baharistan", Dövlətşah Səmərqəndinin "Təzkirətüş-şüəra", Sam Mirzənin "Töhfeyi-Sami" və başqa əsərlərdən istifadə etmişdir.
Ailəsi
Hüseyn xan Şamlının qızı ilə evlənmişdir. 2 oğlu, 1 qızı olmuşdur. Adları bilinmir. Qızı 1578-ci ildə Şəki hakimi İsa xan Baqrationi evlənmişdir.
Zəyəm (Şəmkir)
Əhalisi
Qəsəbənin əhalisi 7900 nəfər təşkil edir .
İqtisadiyyatı
Qəsəbədə həmçinin Texnologiya Parkı, Şəmkir rayon Polis şöbəsinin Zəyəm polis bölməsi, 2 tam orta məktəb, 1 xəstəxana, 1 doğum evi, 1 baytarlıq məntəqəsi, 1 poçt, 1 ATS, 1 uşaq bağçası, 3 özəl daş karxanası, Şəmkir musiqi məktəbinin filialı, 1 kitabxana, 1 mədəniyyət evi, qaz paylayıcı stansiya, Dəmiryol stansiyası və elektrik şəbəkəsinin Zəyəm yarım paylayıcı stansiyası mövcuddur.
Ağcaqala (tarixi abidə)
Ağcaqala — tarixi abidə.
Haqqında
Ağcaqala – Şörəyel vadisində, Arpaçayın Araza qovuşduğu yerdə, Türkiyə sərhəddindəki yüksək bir təpədə yerləşən və I dünya müharibəsinin gedişində xarabaya çevrilən bu qədim qalanı tarixçi A. Təbrizli də xatırlamışdır. Kitabi Dədəd Qorqud dastanlarında xatırlanan Ağcaqalanın Sürməliyə (İğdır) yaxın bir yerdə olduğu göstərilir.
"Ağca Qala Sürməliyə gəlüb, Qazan qırq otaq digdirdi" (D-153) cümləsində də Kitabi Dədə Qorqud dastanlarındə adı çəkilən və Sürməli (İğdır) yaxınlığındakı bir ərazidə xatırlanan Ağcaqala adı ilə oxşarlıq təşkil edir. Doğrudan da, bu tarixi Ağcaqala İqdır mahalına yaxındır. Məhz bu amilə əsasən həmin Ağcaqalanı Kitabi Dədə Qorqud dastanlarındakı Ağcaqala ilə lokalizə etmək olar.
Aost
Aost  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Şartryoz-Qye kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.
INSEE kodu — 38153. Kommunanın 1999-cu il üçün əhalisi 1715 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 207 ilə 256 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 440 km cənub-şərqdə, Lion dan 65 km şərqdə, Qrenobldan 50 km şimalda yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Azad Qaraqoyunlu
Azad Qaraqoyunlu — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun inzibati-ərazi vahidində kənd. thumb|Orxan Zakiroğlu (Baharlı). Qaraqoyunlular. I kitab. Bakı, 2015.
Tarixi
Azərbaycan Respublikası Dövlət Tarixi Arxivində saxlanılan 1823-cü ilə aid Qarabağ əyalətinin siyahıya alınmasına istinadən Azad Qaraqoyunlu kəndi Qaraqoyunlu kəndi adı ilə qeydə alınmışdır. Əsəd bəyin rəiyyətləri olan Qaraqoyunlu kəndinin kəndxudası Rəhim ağa olmuşdur. Bu tarixi sənəddə Qaraqoyunlu kəndinin 29 tüstüdən ibarət olması yazılmış, vergi ödəyənlərin, ödəməyənlərin sayı göstərilmişdir. Kəndin 15 vergi ödəyəni ilə yanaşı, 14 vergi ödəməyəni də olmuşdur. Kəndxuda Rəhim ağanın, onun iki rəncbərinin, Kəndxuda Rəhim ağanın yaxın qohumu Mənsur ağanın, onun iki rəncbərinin, bir mollanın, üç maafın, 1 çayçının, üç yoxsul və dul adamın adı vergi ödəməyənlərin siyahısında idi.
Azərbaycan Respublikası Dövlət Tarixi Arxivində saxlanılan əhalinin 1842, 1848, 1863-cü illərin siyahıya alınması sənədlərinə istinadən Azad Qaraqoyunlu kəndi III Qaraqoyunlu kəndi adı ilə qeydə alınmışdır. III Qaraqoyunlu Çar Rusiyası dövründə Yelizavetpol quberniyasının, Şuşa qəzasının kəndi kimi qeydə alınmışdır. 1848-ci ilə aid siyahıya alınmada III Qaraqoyunlu kəndinin əhalisi Əsəd bəy Rüstəm bəy oğlunun rəiyyətləri kimi siyahıya alınmışlar. III Qaraqoyunlu 1873-cü ilin siyahıya alınmasında Gəncə qəzasının, 1886-cı ilin siyahıya alınmasında Cavanşir qəzasının kəndi kimi qeydə alınmışdır. 1886-cı ilə aid siyahıya alınmada bu kəndin əhalisi III Qaraqoyunlu yaxud Qaraqoyunlu Əsəd bəyin kəndinin rəiyyətləri adı ilə siyahıya alınmışlar. III Qaraqoyunlu 1842-ci ildə 30 tüstüdən ibarət olmuşdur. Əhalisinin ümumi sayı 123 nəfərdən ibarət III Qaraqoyunluda 71 kişi, 52 qadın yaşamışdır. 1848-ci ildə isə yalnız kişilərin siyahıya alınması aparılmışdır. Aparılmış siyahıya alınmaya görə, 65 nəfər kişi sakini olmuş III Qaraqoyunlu 21 tüstüdən ibarət idi. 1863, 1873, 1886-cı illərdə kişilərin adı ardıcıllıqla siyahıya alınmış, qadınların yalnız sayı göstərilmişdir.
1863-cü ildə aparılmış siyahıya alınmaya əsasən III Qaraqoyunlu 20 tüstüdən ibarət olmuşdur. III Qaraqoyunluda əhalinin ümumi sayı təxminən 119 nəfər olmaqla 64 kişi, 65 qadın yaşamışdır. 1873-cü ilə aid siyahıya alınmada 21 tüstüdən ibarət III Qaraqoyunlunun 114 sakini olmuşdur. 82 kişi siyahıya alınmış, 32 qadının sayı göstərilmişdir. 1886 ilin siyahıya alınmasına görə, III Qaraqoyunlu kəndi 20 tüstüdən ibarət olmuşdur. 70 nəfər əhalisi olmaqla 41 kişi, 29 qadın yaşamışdır.
Toponimikası
Azad Qaraqoyunlu Tərtər rayonu nun eyniadlı inzibati-ərazi vahidində kənd. Qarabağ düzündə Tərtər çayının sahilindədir. Oykonim Azad (Azad bəy Cavanşirin adı) və qaraqoyunlu (etn.) sözlərindən düzəlib, "qaraqoyunlu tayfasının Azad bəyə mənsub tirəsi" mənasını ifadə edir və etnotoponim hesab olunur. Kənd yerli əhali arasında Azadağa bəy Cavanşirli və ya Azadağa Qaraqoyunlusu da adlanır. Keçmişdə yerli əhali qaraqoyunlu Azadağa bəy Cavanşirin rəiyyəti olduğundan kənd belə adlandırılmışdır. 1933-cu ildə Bərdə rayonu nda Azatqoyunlu adlı başqa bir kənd də qeydə alınmışdır.
Şəxsiyyətləri
XIX əsrin ortalarında Əsədulla Allahverən oğlu (1813-...) III Qaraqoyunlu kəndinin yüzbaşısı idi. Əsədulla Yüzbaşı Banu xanımla evlənmiş, Mustafa, İsmayıl, Gülbahar adlı övladları dünyaya gəlmişdir. Mustafa 7 yaşında yaşında vəfat etmişdir. Əsədulla Yüzbaşının Mehdi adlı qardaşı olmuşdur.
Nəsrulla bəyin oğlanları Xanlar bəy (1853-...), Adil bəy (1862-...), nəvələri Teymur bəy (1884-...), Şahmar bəy (1884-...), Molla İsmayıl, Molla Məhəmmədəli (1838-...) III Qaraqoyunlu kəndinin XIX əsrdə yaşamış bəylərindən, din xadimlərindən sayılmışlar.
Təhsili
Ş.Rəhiməov adına tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.
İqtisadiyyatı
Taxıl, Pambıq, Göy və digər əkin məhsular.
Qlyasiologiya
Qlyasiologiya ( — buz;  — elm, təlim) — buzlaqların fəaliyyətini öyrənən elm. Qlyasiosfera və onu təşkil edən nival-buzlaq sistemləri qlyasiologiya elminin vahid təbii obyektidir.
thumb | right | 250px |Qormer buzlağının girişində moren, Sermatt, [[İsveçrə]]
Qlyasiologiyanın istiqamətləri
Tədqiqatların əsas obyekti üzrə qlyasiologiya bir neçə sahəyə bölünür:
Qlyasiologiya elmi fizika və mexanika, geologiya, iqlimşünaslıq (klimatologiya), geomorfologiya və s. elmlərlə qarşılıqlı əlaqədə olub, onların tədqiq metodlarından istifadə edir.
Uçuş xətti (film, 1987)
Məzmun
Film Bakıdakı Yuri Qaqarin adına Mərkəzi Pionerlər sarayının fəaliyyətindən bəhs eir.
Komsomolsk (İvanovo vilayəti)
Komsomolsk — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, İvanovo vilayətinə daxildir.
Park landşaftı
Park landşaftı
Park landşaftı-müxtəlif təbii zonalarda təbii və ya süni mənşəli meşəaltısız seyrək meşə landşaftına deyilir. Məsələn, tropik savannalar, meşətundra seyrək meşəliyi v s. park landşaftına aiddirlər.
Pelagial
Pelagial (yun.pelagos-açıq dəniz)-canlı orqanizmlərin həyat tərzinə görə okean və dənizlərdə ayrılmış iki bioxordan biri-litoraldan kənar, açıq okeanın su layı sahəsinə deyilir.
Həcər İsababayeva
İsababayeva Həcər Muştaq qızı —Azərbaycanın qabaqcıl poçt işçisi."Azərpoçt"un 2 saylı filialının 9 saylı poçt şöbəsində poçtalyonu Sosialist Əməyi Qəhrəmanı
Həyatı
Həcər İsababayeva 1938-ci ildə Bakıda anadan olub.Ailəsi əslən Qubanın Alpan kəndindən olsa da, paytaxtda, Abdulla Şaiq küçəsi 99 ünvanında yaşayıblar.Ailədə 4 uşaq olublar– iki qardaş və iki bacı.Atası müharibədə olduğu üçün ailədə dolanışığ çətin olub Həyat elə gətirdi ki, Həcər xanım 3 uşağa – bacı və iki qardaşa baxmalı olur.Həcər xanımın uşaqlıq illəri Müharibə dövrünə təsadüf elədiyi üçün düzgün təhsil ala bilməyib,15 yaşında   "Azərpoçt"un 2 saylı filialının 9 saylı poçt şöbəsində poçtalyon çalışmağa başlayır və ömrünün 63-ilini bu işə həsr edir, və xalq arasında "Həcər xala" adı ilə sevilir. Həcər İsababayeva ötən əsrin 50-ci illərindən bu günə kimi qabaqcıl poçtalyon kimi böyük şöhrət qazanıb. 1972-ci ildə ona əmək nailiyyətlərinə görə, "Lenin" ordeni və 1978-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adı verilib. H.İsababayeva 15 il Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı olub. Bir sıra ölkələrdə - Almaniya, Türkiyə, İsveçrə, İtaliya, Fransa və eləcə SSRİ ölkələrində Azərbaycanı təmsil etib. Bu ölkələrdə keçirilən tədbirlərdə çıxış edib.
Bəstəkar Eldar Mansurov Həcər xanımın poçtalyon fəaliyyətinə "Xoş müjdəli Həcərim" mahnısı həsr edib.
Həcər xanımın bir övladı – Namus Şahbalayev 1993-cü ildə Qarabağ müharibəsində şəhid olub. Qubanın Alpan kəndində dəfn etdilib.
Garcinia hanburyi
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Amerikalılar serialının qazandığı mükafatlar və nominasiyaların siyahısı
30 yanvar, 2013-cü ildə ABŞ-inFX kanalında yayımlanmağa başlayan Amerikalılar serialının qazandığı mükafatlar və nominasiyaların siyahısı. Serialın baş aktyorları Keri Rassell, Metyu Ris və Noa Emmeriçdir. Serial ümumilikdə 32 dəfə müxtəlifmükafata namizəd göstərilib, 8 dəfə qalib olub.
Rahid Əmirquliyev
Rahid Əmirquliyev — Futbol üzrə Azərbaycan milli komandasının və Səbail FK-nın sabiq futbolçusu və kapitanı.
2022-ci ildən Azərbaycan Premyer Liqasında ən çox oyun keçirən futbolçudur.
2023-cü ilin iyununda futbolçu karyerasını başa vurub.
Həyatı
1 sentyabr 1989-cu ildə Azərbaycan SSR-nın Qusar şəhərində anadan olub.
Karyerası
Rahid Əmirquliyev 5 dekabr 2015-ci ildə Qarabağ ilə 2.5 illik müqavilə imzalamışdır.
Plyos
Plyos — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, İvanovo vilayətinə daxildir.
Elva
Elva — Estonianın cənubi-şərqində şəhər, Tartumaa bölgəsinin inzibati mərkəzi. Emayıgi çayına tökülən Elva çayında yerləşir. Şəhərdə iki göl var: Verevi və Arbi. Həmçinin şəhər yaxınlığında Viysyaagu gölü də mövcuddur.
Dəllər (Şəmkir)
Dəllər — Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun inzibati-ərazi vahidində qəsəbə.
Tarixi
Şəmkir rayonunun eyniadlı qəsəbə inzibati ərazi vahidində Şəhər tipli qəsəbə. Gəncə-Qazax düzənliyindədir. Keçmış adı Tərs Dəllər (Tərsçayın sahilində yerləşdiyinə görə) olmuşdur. 15 mart 1973-cü ildə Dəllərə şəhər tipli qəsəbə statusu verilmişdi.
Toponimikası
Oykonim özündə qədim türk tayfalarından olan telelərin adını əks etdirir. Telelər VII-VII əsrlərdə tokuz-oğuz adı ilə də adlanmışlar. Qıpçaqların və xəzərlərin tərkibində Azərbaycana gəlmiş telelər dəlilər/dəllər variantında bir çox coğrafi adlarda öz izlərini saxlamışlar.
Əhalisi
Qəsəbənin əhalisi 4.859 nəfər təşkil edir.
Diareya
Diareya və ya ishal — boş, sulu və tez-tez baş verən nəcis ifrazı. Başqa sözlə gün ərzində 250 qramdan çox nəcis ifrazı diareya hesab edilə bilər. Həftədə 3 dəfədən gündə 3 dəfəyə qədər nəcis ifrazı normal hesab edilə bilər. Həftədən az davam edən diareya kəskin diarreya adlanır. Əgər diareya 4 həftədən çox davam edirsə bu xroniki diareya adlanır. Dünyada bir və ya çox epizodlu diareyadan il ərzində bir milyarddan çox insan əziyyət çəkir. Amerika Birləşmiş Ştatlarında il ərzində diareyası olan hər 100 milyon insandan yarısı işində fasilə verməli olur, 10%-i həkimlə məsləhətləşir, 250000-i xəstəxanaya qəbul olunur, 3000-i (xüsusilə yaşlılar) dünyasını dəyişir.
Yaşlı insanlarda diareya adətən mülayim gedişə malik və fəsadsız tez bir zamanda aradan qalxır. Amma uşaqlarda, xüsusilə də 3 yaşından kiçik olanlarda diareya tez bir zamanda dehidratasiyaya gətirib çıxara bilər. Sanitariya qaydalarına əməl edilməməsi üzündən baş verən infeksion diareya il ərzində xüsusilə də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 5-8 milyon uşağın həyatını alır.
Səbəblər
Diareyanın ən çox rast gəlinən səbəbi virus mənşəli qastroenteritlərdir. Virus infeksiyası mülayim hesab edilir və bir neçə gün ərzində spontan olaraq aradan qalxır. Bu hala bəzən mədə qripi də deyirlər. Virus qastroenteriti adətən məktəbdə, məhəllədə və ya ailədə mini-epidemiya şəklində baş verir.
Qida zəhərlənməsi və səyahətdə olmaq diareyanın digər tez-tez rast gəlinən səbəblərindəndir. Bu növ diareyalar bir qayda olaraq bakteriya və parazitlərlə çirklənmiş qida məhsullarının və ya içkilərin qəbulu üzündən baş verir.
Diareyanın digər səbəbi dərman maddələrinin qəbulu ola bilər. Bu dərmanlara aşağıdakıları qoymaq olar: antibiotiklər, laksativlər (laktuloza), maqnezium tərkibli antiasid dərmanlar (magnesiumhydroxid), ürək qlikozidləri (digitoxin, digoxin), methylxanthine (theophyllin), sidikqovucular (furosemid), qalxanabənzər vəzi hormonları (thyroxin), xərçəng əleyhinə sitostatik dərmanlar.
Reyçel Fattal
Reyçel Fattal (d. 10 noyabr 1993) — Birləşmiş Ştatları təmsil edən su poloçusu.