cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bəhreyn
Bəhreyn (ərəb. البحرين) və ya rəsmi adı ilə Bəhreyn Krallığı (ərəb. مملكة البحرين) — Fars körfəzində yerləşən ada dövlət. Bəhreyn Səudiyyə Ərəbistanından 16 kilometr məsafədə üç nisbətən iri və xeyli kiçik adalarda yerləşir və Ərəbistan yarımadasına Kral Fəhd Körpüsü ilə birləşmişdir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Manama şəhəri, ümumi sahəsi 780 kvadrat kilometrdir. Bəhreyn Asiya qitəsində Sinqapur və Maldivdən sonra üçüncü ən kiçik dövlətdir. Bu ölkə həm də ən kiçik ərəb dövlətidir.
Tarix
Bəhreyn haqqında ilk məlumat e.ə. IV–III minilliklərə aid edilir. Qədim mixi kitabələrdə e.ə.IV minilliyə aid "Dəlmun" adlı İkiçayarası (Dəclə və Fərat) ölkələrindən bəhs olunur. Bəhreynin İkiçayarası ölkələri mədəniyyətləri ilə güclü ticari əlaqələri mövcud olmuşdur. Eramızın başlanğıcında Bəhreyn ərəb əmirliyi idi. 4–6-cı əsrlərdə Bəhreyn Sasanilər dövlətinə, sonra isə ərəb xilafətinə daxil edilmişdir. 9-cu əsrin sonunda Bəhreyni Qərmətilər dövləti işğal etmişdir. 10–11-ci əsrlərdə Qərmətilər dövlətinin mərkəzi olmuşdur. 13-cü əsrin ortalarında Bəhreyn istiqlaliyyət qazanmış, lakin tezliklə Hürmüzd əmirliyinə birləşdirilmişdir. 16-cı əsrin əvvəllərində Bəhreyni portuqallar işğal etmiş, 17-ci əsrin birinci rübündə onlar ölkədən qovulduqdan sonra Bəhreyn Səfəvilər dövlətinin tərkibinə daxil edilmişdir. 18-ci əsrin 80-ci illərində azad olan Bəhreyni 1871-ci ildə Böyük Britaniya öz protektoratlığına çevirdi. Birinci Dünya müharibəsi dövründə Bəhreyndə İngiltərənin iri hərbi bazası yaradılmışdır. İran hökuməti Bəhreyni qanunsuz olaraq işğal edilmiş İran ərazisi hesab edirdi. 20-ci illərin sonunda Amerikanın "Bəhreyn petroleum kompani"(BAPKO) neft şirkəti Bəhreynə soxulmağa başladı. ABŞ Böyük Britaniya hökumətinin razılığı ilə 1930-cu ildə Bəhreyn şeyxi ilə müqavilə bağladı. Müqaviləyə görə, ABŞ 69 il müddətinə neft kəşfiyyatı və çıxarılması üzrə konsessiya aldı. İDM dövründə İngiltərə Bəhreynə iri qoşun hissələri göndərdi. 1946-cı ildən Bəhreynin Manama şəhəri İran körfəzində İngiltərə hökumətinin iqamətgahına çevrildi.
1918-ci ildən Bəhreyndə genişlənən milli-azadlıq hərəkatı İDM-dən sonra yenidən vüsət aldı. 1950-ci illərin axırlarından hərəkata Bəhreyn Milli Azadlıq Cəbhəsi (1959-cu ildə yaradılmışdır) rəhbərlik etməyə başladı. Onun rəhbərliyi ilə 1961, 1963, 1965, 1967 və s. illərdə çıxışlar olmuşdur. 1968-ci ildə Bəhreyn, Qətər və Müqaviləli Oman Ərəb Əmirlikləri Federasiyasını yaratdılar. 1971-ci il avqustun 14-də Bəhreyn müstəqil suveren dövlət elan edildi və BMT-nin 26-cı sessiyasında BMT-yə üzv qəbul olundu. 1972-ci ilin martında Bəhreyndə zəhmətkeşlərin kütləvi tətilləri oldu. 1973-cü ilin iyununda Müəssislər Məclisinin hazırladığı konstitusiya qəbul olundu, dekabr ayında isə ilk dəfə Milli Məclisə seçkilər keçirildi. Milli Məclis siyasi partiyaların, həmkarlar ittifaqlarının açıq fəaliyyət göstərməsini, fəhlələrə tətil hüququ verilməsini və ABŞ qoşunlarının ölkədən çıxarılmasını tələb etdiyi üçün 1975-ci il avqustun 26-da əmir Milli Məclisi buraxdı, 50-dən çox demokratik fikirli və sol siyasi xadim həbs edildi.
80-ci illərdə neft sənayesinin inkişafı Bəhreynin çiçəklənməsinə gətirib çıxardı. 1999-cu ilin mart ayında Hamad bin İsa əl-Xəlifə atası İsa bin Səlman əl-Xəlifənin yerinə hakimiyyətə keçdi. Bəhreyn çox böyük dəyişikliklərin şahidi oldu. 1975-ci ildə fəaliyyəti dayandırılan Milli Məclis yenidən fəaliyyətə başladı, qadınlara səsvermə hüququ verildi, siyasi məhbuslar azad edildi. Bu hadisələri Beynəlxalq Amnistiya Təşkilatı Bəhreyndə insan hüquqlarının qorunmasının bariz nümunəsi kimi təsvir etdi. 2002-ci ilin fevralında vətəndaş səsverməsinə əsasən, Bəhreyn krallığa çevrildi. Həmçinin konstitusiya da qüvvədə qaldı.
2011-ci ildə Bəhreyn "Ərəb baharı" adı ilə tanınan iğtişaşlar dalğasının şahidi oldu. Nümayişçilər 14 fevralda Lulu rayonunda kral tərəfindən qəbul olunan Milli Əmək Nizamnaməsinə 10 qeydin əlavə edilməsi tələbilə etiraz aksiyası keçirdilər. Bu iğtişaşlara siyasi və iqtisadi islahatların həyata keçirilməsini tələb edən müxalifət rəhbərlik edirdi. 17 fevralda Bəhreyn Təhlükəsizlik qüvvələri bu iğtişaşlara müdaxilə etdi. Bu müdaxilə nəticəsində çoxlu sayda ölən və yaralananlar oldu. 25 fevralda kral Hamad bin İsa 4 naziri vəzifədən uzaqlaşdırdı. Lakin onun bu addımı müxalifəti razı salmadı və iğtişaş və nümayişlər davam etdi. Martın 15-də Bəhreyn hökuməti ölkədə 3aylıq fövqəladə vəziyyət elan etdi. Lakin 1 iyun 2011-ci ildə fövqəladə vəziyyət ləğv olundu.
Coğrafiya
Bəhreyn Krallığı Asiyanın cənub-qərbində Fars körfəzində yerləşən kiçik ada dövlətidir. 3 böyük və çoxlu sayda xırda adalardan ibarətdir. Arxipelaqda ən böyük ada Bəhreyn adasıdır (uzunluğu 55 km (34 mil), eni 18 km (11mil)). Səudiyyə Ərəbistanı Bəhreyn ilə Kral Fəhd körpü yolu vasitəsilə birləşir. Hazırda Bəhreyn-Qətər körpü planı hazırlanır ki, bu plan həyata keçiriləndən sonra Bəhreyn körpüsü dünyanın ən böyük körpüsü olacaqdır. Bəhreyn arxipelağı, əsasən, səhra və quru düzənliklərdən ibarətdir. Ən yüksək nöqtəsi hündürlüyü 122 m. olan Cabal-əd-Duxxan (Tüstü) dağıdır. Bəhreynin sahəsi 765 km-dir. Lakin dənizin torpaqla doldurulması nəticəsində sahəsi bir qədər genişləndirilməkdədir. Bəhreyn arxipelağı 51 adadan ibarətdir. Bəhreyn qərbdən Səudiyyə Ərəbistanı (24 km), cənub-şərqdən Qətərlə (26 km) həmsərhəddir. Ölkə ərazisinin yalnız 1%-ini əkinçilik üçün yararlı torpaqlar təşkil edir. Ərazisinin 92%-ni əhatə edən səhralar quru və toz fırtınaları ilə xarakterikdir. Bəhreynin ən böyük şəhəri özündə bir neçə kəndi birləşdirən paytaxt Manama şəhəridir. Bəhreyn Beynəlxalq Hava limanı Manamanın şərqində yerləşən əl-Muharraq şəhərindədir. Əsas sənaye şəhərləri Sətra (Sətra adasında yerləşir) və Məamir (qədim sənaye şəhəri) şəhərləridir.
Bəhreynin coğrafi və hərbi–strateji mövqeyi əlverişlidir. Dünyanın mikrodövlətlərindən biri hesab edilən Bəhreynin sahəsi 690 kv. km-dir. Bu arxipelaq 33 ada və adacıqdan ibarətdir. Bu adalardan ancaq beşi məskunlaşıb. Ən iri ada olan Bəhreynin uzunluğu 50, eni isə 16 km-dir. Nisbətən digər iri adaları Mühərrək, Sitra, Umm-Nəsən, Umm-əs-Sübhan və Ciddədir. Bəhreyn adası Mühərrək və Sitra adaları ilə torpaq bəndlər vasitəsilə birləşdirilmişdir. 1986-cı ilin noyabrında Bəhreyn adasını Səudiyyə Ərəbistanı ilə birləşdirən Kral Fəhd körpüsü salınmışdır. Asiyada ən uzun (25 km) 7 torpaq bənddən və onları birləşdirən 5 körpüdən ibarət olan həmin yolun su üzərində ümumi uzunluğu 12,5 km-dir. Ən böyük torpaq bəndin uzunluğu 2,3 km-dir.
Torpaq, bitki örtüyü və heyvanat aləmi
Bəhreyndə tropik səhra landşaftı vardır. Adalarda qumlu torpaqlar yayılmışdır. Bəhreyn torpaqları çaylardan məhrum, yağıntısı çox az olan, tropik günəşdən qarsalanmışdır. Burada yersltı sularla suvarılan vahələr çoxdur. Səhra rayonlarında quraqlığa davamlı tikanlı kollar, gəvən, yovşan, şoranotu, şoranlıq qamışı, dəvətikanı, yulğun və s. bitir.
Adalarda heyvanat aləmi əsasən səhra quşları, gəmiricilər və sürünənlərdən ibarətdir. Dəniz faunası zəngindir. Burada 400-dən artıq balıq növü vardır. Sahil sularında dəniz tısbağası, mərcan adalarında mirvari mollyusku, xərçəngin müxtəlif növləri çoxdur. Bəhreyndə Əl-Əreyn qoruğu yaradılmışdır.
İqlimi və Daxili suları
thumb|right|250px|Bəhreyndə çimərlik Ərəbistan yarımadasının digər ölkələri kimi Bəhreyn də şimal yarımkürəsinin subtropik səhra bölgəsində yerləşir. Buna görə də Bəhreyn təbiəti quraq və isti iqlimə malik olub flora və fauna aləminin yoxsulluğu, daimi axar çaylarının olmaması ilə səciyyələnir. Bəhreyndə iki iqlim mövsümü: may ayından oktyabra kimi isti və quraq keçən yay (iyul – avqust aylarının orta temperaturu 37°S), nisbətən yağmurlu keçən payız (yanvar – may) mövsümlərin dəyişməsi o qədər də hiss olunmur. İran körfəzində yerləşən başqa əmirliklərdən fərqli olaraq Bəhreyndə yay aylarında gecə və gündüz temperaturu arasında fərq 40-dən artıq olmur. Yayda havanın rütubətliliyi yüksək olduğundan adamı taqətdən salan üzücü istilər olur. Yağışlar əsasən dekabr – may aylarında, İran körfəzi üzərindən nisbətən soyuq hava kütlələrinin keçdiyi vaxtlara təsadüf edir. Yağıntı qısa müddətdə leysan şəklində düşür. Orta hesabla adalara ildə 100 –110 mm yağıntı düşür. İl ərzində əsən şimal-qərb küləkləri (ərəblər bunu şimal küləyi adlandırırlar) hərdən o qədər güclü olur ki, İran körfəzində kiçik gəmilərin hərəkətinə çətinlik törədir. Bu küləklər Ərəbistan səhraları üzərindən qumları göyə sovuraraq İran körfəzi tərəfə qovur. Qonşu ərazilərin, o cümlədən adaların üzərini narın toz dumanı bürüyür. Toz dumanının arxasında, hətta Günəş də tutqun görünür. Tozlu isti hava adama şiddətli hərarət gətirir.
Bəhreyndə yerüstü sular olmasa da adalar, xüsusilə Bəhreyn, Mühərrək, Sitra, Umm–Nəsən qrunt suları ilə zəngindir. Adaların əksəriyyətində şirin yeraltı sular səthə çıxır.Həmin suların mənbəyi Ərəbistan yarımadasıdır. Bəhreyn, Mühərrək, Sitra adaları yeraltı sularla daha zəngindir. Bu sular yer səthinə "kuanats" adlandırılan yeraltı kanallar vasitəsilə çıxarılır. Bəhreyn adasında tarixi abidə kimi qorunan kuantslar IV yüzilliyə aid edilir. Neft, metallurgiya və başqa sahələrin inkişafı ilə əlaqədar su qıtlığının qarşısı dəniz suyu təmizləyən qurğuların tikilməsi ilə alınır.
İnzibati bölgü
Bəhreyndə ilk bələdiyyə 8üzvdən ibarət Manama bələdiyyəsidir. O, 1919-cu ilin iyul ayında yaradılmışdır. Manama bələdiyyəsi öz növbəsində Ərəb Dünyasında yaradılmış ilk bələdiyyədir. Bələdiyyə seçkiləri hər il keçirilir. Bələdiyyələr yolların təmizlənməsi, mağaza və ticarət məntəqələrinin icarəsi işinə cavabdehdir. Həmçinin 1929-cu ildən etibarən yolların genişləndirilməsi, bazar və yarmarkaların açılması məsələləri də bələdiyyələrin öhdəliyinə verilmişdir. 1958-ci ildən bələdiyyələr suyun saflaçdırılması (təmizlənməsi) planlarını da icra etməyə başladılar. 1960-cı ildə Bəhreyndə bələdiyyələrin sayı 4-ə çatdırıldı: Manama, əl-Hadd,əl-Muharraq, ər-Rifa. Növbəti 30 il ərzində 4 bələdiyyə 12 bələdiyyəyə bölündü. Bunların arasında Hamad və İsa şəhər bələdiyyələrini də göstərmək olar. Bütün bu bələdiyyələr Manama şəhərində yerləşən və üzvləri kral tərəfindən müəyyənləşdirilən Mərkəzi Bələdiyyə Şurasında tabedir. Bəhreyndə ilk planlı bələdiyyə seçkiləri istiqlaliyyət qazanmazdan öncə, 1971-ci ildə keçirilmiş, daha sonra isə 2002 və 2010-cu illərdə baş tutmuşdur.
Dövlət quruluşu və siyasəti
Bəhreyn konstitusiyalı monarxiyadır. 2001-ci ildə keçirilmiş referendumda dövlətin yeni konstitusiyası qəbul olunmuşdur. Bu konstitusiyaya görə 1975-ci ildə buraxılmış parlamentin (Milli Məclis) fəaliyyəti yenidən bərpa olunmuşdur. 1782-ci ildən Bəhreyn əl-Xəlifə sülaləsi tərəfindən idarə olunur. Qanunverici hakimiyyət əmirə və bir palatalı Milli Məclisə məxsusdur. İcraedici hakimiyyət əmirin qardaşının rəhbərlik etdiyi Nazirlər Şurasına məxsusdur. Ölkədə Bəhreynin Xalq Cəbhəsi adlanan bir siyasi partiya fəaliyyət göstərir. Digər siyasi partiya və həmkarlar təşkilatının fəaliyyəti qadağan edilmişdir. Ərəb əmirliklərinin hamısında olduğu kimi, Bəhreyndə də hakimiyyət bir sülalənin əlindədir. Həmin sülaləyə məxsus olan ailələr çox dəbdəbəli həyat tərzi keçirirlər. Bəhreyn özünəməxsus xarici siyasət yeritməyə təşəbbüs göstərir. O, beynəlxalq münasibətlərdə güc işlətməmək barədə müqavilənin bağlanması, bütün dövlətlərlə dinc yanaşı yaşamaq və heç bir dövlətin daxili işlərinə qarışmamaq ideyasını müdafiə edir. Bəhreyn dövləti – BMT, Ərəb Dövlətləri Cəmiyyəti, İslam Konfransı Təşkilatının, başqa beynəlxalq və regional təşkilatların fəaliyyətində iştirak edir. Bəhreynin xarici siyasət mənafeyi əsasən region dövlətləri çərçivəsində uzlaşır. O, öz siyasətini İran körfəzinin başqa Ərəb dövlətləri, ilk növbədə Səudiyyə Ərəbistanı ilə uzlaşdırır. Buna görə də Bəhreyn 1981-ci ildə İran körfəzi Ərəb dövlətlərinin Əməkdaşlıq Şürası adlanan regional təşkilatın yaradılmasının fəal tərəfdarı olmuşdur. Bəhreynlə yanaşı bu təşkilata Qətər, BƏƏ, Küveyt, Oman və Səudiyyə Ərəbistanı da daxil olmuşdur. Şuranın əsas məqsədi siyasi, iqtisadi və digər sahələrdə birgə fəaliyyəti tənzimləməkdir. Əməkdaşlıq Şurası çərçivəsində müxtəlif sahələrə də (sənaye, maliyyə, sığorta, ticarət, nəqliyyat, rabitə və s.) inteqrasiya üzrə birgə komissiyalar yaradılmışdır. Bəhreyn üçün regionla iqtisadi əməkdaşlıq, ölkənin gələcək sənayeləşdirilməsinə və inkişafına təsir edə bilən əsas vasitədir. Bəhreynin kiçik daxili bazarı, onun istehsal etdiyi metallurgiya və neft məhsullarını istehlak etmək qabiliyyətinə qadir deyildir. Əməkdaşlıq Şurası çərçivəsində inteqrasiya isə bu məhsulların satışını asanlaşdıra bilər. Şura tərəfindən qəbul edilən öhdəçilikdən biri də neft sənayesi ilə bağlıdır. Bu öhdəçiliyə əsasən, Şuranın üzvü olan hər hansı ölkədə bu və ya digər səbəblər üzündən neft hasilatı dayandırılarsa, digər üzvlər ona köməklik göstərməlidirlər. Bu da tamamilə Bəhreynin xeyrinədir.
Bəhreynin hakim dairələri Şura çərçivəsində vahid infrastrukturun, ümumi bazarın, hərbi qüvvələrin uzlaşdırılmasının zəruri olduğunu bildirirlər. Həm də mədəniyyət və təhsil sahəsində sıx əməkdaşlığın yaradılması nəzərdə tutulur.
Əməkdaşlıq Şurasının digər üzvləri kimi Bəhreyn də işğal edilmiş bütün Ərəb torpaqlarından İsrail qoşunlarının tam çıxarılmasını, paytaxtı əl-Qüds (Yerusəlim) olmaqla müstəqil Fələstin Ərəb dövlətinin yaradılması və Fələstin xalqının yeganə qanunu nümayəndəsi Fələstin Azadlıq Təşkilatının hüququnun saxlanılmasını tələb edir. Əməkdaşlıq Şurasının fəaliyyəti Bəhreynin xarici siyasətinə əhəmiyyətli dərəcədə təsir edir və Bəhreyn bir qayda olaraq onun qərarlarına tabe olur. Son vaxtlar Bəhreyn – ABŞ münasibətləri güclənir. 1949-cu ildən etibarən Bəhreyn ABŞ-nin İran körfəzi bölgəsində yerləşdirdiyi hərbi qüvvələrin labüdlüyünü qəbul edir. Birləşmiş Ştatların 5-ci hərbi dəniz donanmasının bir qisminin əsas baza kimi Bəhreyndə yerləşdirilməsinə icazə verilmişdir. İraq – Küveyt müharibəsindən sonra 1990-cı ilin avqustunda Bəhreyn hökuməti amerkalıların adalarda hərbi hava qüvvəllərinin bazalarını yaratmağa icazə verdi. Manama ilə Vaşinqton arasında birgə müdafiə barədə bağlanmış sazişə əsasən hər ikisi birgə hərbi təlimlər keçirilməklə yanaşı regionda hərbi-siyasi vəziyyətin gərgin hallarında isə ABŞ-na icazə verilir ki, buraya əlavə silah və qoşun hissələri gətirsin. Bəhreyn dövləti ilə Azərbaycan Respublikası arasında diplomatik münasibətlər 1996-cı ilin 6 noyabrında yaradılmışdır. Dövlətin milli bayramı onun müstəqillik günüdür (16 dekabr 1971).
İqtisadiyyatı
BMT və Qərbi Asiyanın İqtisadi və İctimai Komitəsinin 2006-cı ilin yanvar ayına olan hesabatına görə Bəhreyn Ərəb Dünyasında sürətlə inkişaf edən iqtisadiyyata malikdir. Həmçinin Bəhreyn Yaxın Şərqdə azad iqtisadiyyata yer verən ən qabaqcıl ölkədir və İqtisadi Azadlıq İndeksinin 2011-ci ilə məxsus siyahısında 12-ci yerdədir.
2008-ci ildə Bəhreyn Londonda Qlobal Maliyyə Mərkəzləri İndeksi tərəfindən "dünyanın ən sürətli maliyyə mərkəzi" adlandırılmışdır. Bəhreyndə maliyyə və bank sektoru, xüsusilə də İslam bankçılığı geniş inkişaf etmişdir. Sənayenin əsasını təşkil edən neft gəlirləri ixracatın 60%-ni və hökumət gəlirlərinin 70%-ni, ÜDM-un 11%-ni təşkil edir. Neftdən sonra ən çox istehsal olunan məhsul aliminiumdur. Neftin qiymətinin xüsusilə də Körfəz böhranı zamanı artması Bəhreynin regionda iqtisadi rolunun daha da artmasına səbəb olmuşdur. Bəhreyn bir neçə böyük sənaye layihələri əsasında çoxmillətli koorparasiyaların və gəlirlərin vətənidir. Bəhreyn iqtisadiyyatı get-gedə artan əhalinin tələbatını ödəyə bilmək üçün idxalata əsaslanır. Ətə olan tələbat Avstraliyadan idxal olunan məhsul hesabına ödənilir. Meyvəyə olan tələbatın 75%-i xaricdən gətirilir. Əkin üçün yararlı torpaqların cəmi 2,9%-i becərilir. Kənd təsərrüfatı ÜDM-un yalnız 0,5%-ini təşkil edir. 2004-cü ildə ABŞ və Bəhreyn arasında azad ticarət müqaviləsi imzalanmışdır. Ümumdünya maliyyə böhranı və Ərəb Dünyasında baş verən son hadisələr nəticəsində iqtisadi artım tempi 2,2% aşağı düşmüşdür. Bu isə 1994-cü ilin göstəricisinə yaxındır.
İşsizlik, xüsusilə, gənclər arasında üstünlük təşkil edir. 2008-ci ildə işsizlik 4% təşkil edirdi ki, işsizlərin də 85%-i qadınlar idi. 2007-ci ildə Bəhreyn hökuməti əmək naziri dr. Məcid ələvinin layihəsi əsasında işsizlərə yardım etmək məqsədilə bir sıra əmək islahatları həyata keçirmişdir.
Təbii ehtiyatlar
Bəhreynin təbii sərvətləri içərisində nisbətən gözə gəlimlisi təbii qaz və neftdir. Ehtiyatı 210 mlrd. kubmetr olan təbii qaz yataqları həm quruda, həm də körfəzin dibində aşkar edilmişdir. Təbii qaz ilə müqayisədə neft ehtiyatı tükənmək üzrədir (ehtiyatı cəmi 14 mln. tondur). Digər faydalı qazıntıların (gips, əhəngdaşı, gil və s.) ehtiyatı az olduğundan sənaye əhəmiyyətinə malik deyillər. Mirvari ehtiyatı arxipelaqın şimalında və şərqində 10–12 metr dərinlikdə yerləşir.
Əhali
Bəhreyndə əhalinin siyahıyaalınması işləri 1941-ci ildən aparılır. Əvvəllər burada təbii artım zəif olsa da sonralar neft və digər sənaye sahələrinin inkişafı ilə əlaqədar başqa ölkələrdən gələn mühacirlərin hesabına təbii artım yüksəlmişdir. Bəhreyn arxipelaqlarında insan izinə eramızdan əvvəl III minillikdə rast gəlindiyi ehtimal olunur. Ərəb tayfaları orta əsrlərdə qonşu ölkələrdən buraya axın etmişdir. Əhalinin əksəriyyətini ərəblər, az hissəsini isə Hindistan, Pakistan və İngiltərədən gələnlər təşkil edir. Əhalinin böyük hissəsi Mühərrək adasının cənubunda cəmlənmişdir.
Din
Bəhreyndə müsəlmanlar 85 % təşkil edirlər. Yarıdan çoxu şiələr, qalanı sünnülərdir. Şiələr bəzi ərəblər və farslardır. Şiələr arasında ismaililər (pakistanlılar və farsların bir hissəsi) rast gəlir. Bəhreyn sünnüləri əsasən maliki məzhəblidirlər, digər tərəfdən kiçik qrup halında Səudiyyə Ərəbistanıdan gələn sələfilər də vardır. Sünnü məzhəbinə həm də Pakistandan gəlib orda yaşayanlar da etiqad edir. Sünnü və şiələr ayrı-ayrı kəndlərdə, şəhərlərdə isə xüsusi kvartallarda yaşayırlar. Xristianlar əhalinin 7 faizini (26 min nəfər) təşkil edir. Onların böyük hissəsi ölkədə yaşayan ingilis və amerikanlardır. Az sayda induistlər (əsasən Hindistandan gələnlərdir) və iudaistlər vardır.
Tkibuli
Tkibuli (ტყიბული) - Gürcüstanın qərbində, İmereti bölgəsində şəhər. Şəhərdə yaşayan 9770 nəfər əhalinin (2014-cü il) böyük əksəriyyəti gürcülərdən ibarətdir.
Zolaqlı siçanaoxşar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Kalininsk
Kalininsk — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saratov vilayətinə daxildir.
Tiləkui
Tiləkui, Tiləkuy, Tiləku, Tilekuhi-İranın Kürdüstan ostanında yaşayan Kürdləşmiş Türk ellərindəndir.
Məkanda və zamanda səyahət
Məkanda və zamanda səyahət — «Doktor Kim» serialın 50 illik yubileyə həsr olunmuş Britaniya yarı sənədli televiziya filmi.
Fici hind dili
Fici Hindisi — Ficidə hind mənşəli əhalinin danışdığı dil. Dil fici, hind, holland və afrikaans dillərinin sözləri əsasında yaranıb. Dildə həmçinin çoxsaylı ingilis dili sözləri də var və şərqi hind dialektinə aiddir. Dilin spesifikliyi dildə cingiltinin olmasıdır.
Qırmızıkürək siçanaoxşar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Əziz xan Mükri
Əziz xan bin Məhəmməd xan bin Sam bəy bin Mahmud bəy bin Sarəm bəy bin Qubad xan bin Şeyx Heydər Mükri-Nasirəddin şah Qacar dövründə İran ordusunun Əmir Nizamı idi.Bütün Əsgərlərin Sərdari (Sərdare Kolle Əsaker), Acudanbaşı və Darülfünun mədrəsəsinin başçısı və Azərbaycan pişkarı da olub.
Bioqrafiyası
Əziz xan Mükri, 1793-cü ildə Sərdəştin Nestan kəndində dünyaya gəlibdir.İlk təhsil alandan sonra qardaşı Fərəc xan ilə Təbrizə gedib.Sonra savadlı, xoş xətti və nüfuzlu kəlama sahib olduquna görə, Məhəmməd şah Qacar saray adamları ilə əlaqəqələndi və onların vasitəsilə Təbriz ordusuna daxil olub.
Həyat yoldaşları və Uşaqları
Hurizad xanım Əziz xan Mükrinin həyat yoldaşlarında biri idi ki Bukan yaxınlıqında Kəhrizə Hurizad Xanım kəndi hələdə onun adına movcud dur.İkinci həyat yoldaşı Tiləkuy xanım, Divandərə ətrafında olan Tiləku elindən idi və Seyəddin xan onun oğlu idi.Əziz xan Əmir Kəbirin ikinci qızı Əmirzadə xanım ilə də evlənmişdir.Əziz xanın üç oğlu var idi:Əli xan, Hüseyn xan (?-1914 və Seyfəddin xan (?-1914.
Əli xan orduda xidmət etmişdir, Seyfəddin xan Savucbulaq Mükri hakimi oldu. Hüseyn xan da Osmanlı imperiyası hücumunda ölübdür.
Krasnı Kut
Krasnı Kut — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saratov vilayətinə daxildir.
Marks şəhəri
Marks — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Saratov vilayətinə daxildir.
Hathor
Hator - Qədim Misir mifologiyasına görə göy, məhəbbət və şadlıq tanrısı. Qədimdən Hathor günəşi doğmuş göylər və ya səma inəyi sayılır. Sonralar o, qədim misirlilərə səma inəyinin südünü çatdıran bir zat və ya ilahi məxluq kimi tərənnüm edilmişdir.
Adətən inək buynuzlu (sonradan tac kimi təqdim edilən) gözəl cazibədar qadın obrazında təsvir edilmişdir. Hathor kultunun mərkəzi Dendera şəhəri olmuşdur və buradan da "Denderanın sahib(əs)i" epiteti yaranmışdır. İlk əvvəl regional əhəmiyyət kəsb etsə də sonradan bu kult bütün Misiri əhatə etmişdir. Sonrakı dövrlərdə məhəbbəti və gözəlliyi tərənnüm edən onun obrazı yunan mifologiyasındakı Afrodita və Babilistanın İştarı ilə eyniləşdirilir.
Ra Hathor bağlılığı
Rəvayətlərin birinə görə Hathor Ranı gecələr bətnində daşıyaraq hər səhər onu yenidən doğur. Yeni dövrə aid bir epitetdə Ra "anasının öküzü" yəni "Hathor vasitəsilə özünü əkmiş və ya yaratmış" adlandırılır. Bu epitetə əsasən Hathor ilahi hökumdar evinin qadın, zənən elementi, hökumdarın (Horun) yenidən doğulmasının təminatçısı kimi qiymətləndirilmişdir.
Osetin-inquş münaqişəsi
1956-cı ildə inquşların öz doğma evlərinə dönməsi ilə vəziyyət yenidən gərginləşmişdir. Hər iki xalq arasında bu illər ərzində bir neçə dəfə qarşıdurma yaşanmasına baxmayaraq, 1992-ci ilin payızına qədər geniş silahlı münaqişə baş verməmişdir. Rusiya hərbi hissələrinin bölgəyə yeridilməsindən sonra tərəflər arasında qanlı qarşıdurma dayandırılmışdır.
Helsinki İnsan Hüquqları Təşkilatının rəyinə görə osetinlər tərəfindən 1992-ci ilin oktyabr və noyabr aylarında bölgədə etnik təmizlənmə siyasəti aparılmışdır. Komitə bu etnik təmizlənmədə 600-dən çox mülki şəxsin öldürüldüyünü və Priqorodnı rayonunda yaşayan 60.000-ə yaxın inquşun sürgün edildiyini açıqlamışdır. Human Rights Watch, Osetiya milisi və respublika mühafizəçilərinin bölgədəki inguş əhalisinə qarşı vəhşiliklərindən çox sayda video və foto materiallar toplamışdır.
1944-cü ildən əvvəl
Müasir Şimali Osetiya və İnquşetiyanın düzənliklərində və dağətəyi ərazilərindəki inquş və osetiya yaşayış məntəqələri XVII əsrin sonlarından bəri məlumdur. Tarixi və etnoqrafik materiallar göstərir ki, osetinlər və inquşlar indiki Priqorodnı rayonu və Vladiqafqaz şəhər dairəsi daxilində qarışıq yaşayıblar. 1770-ci illərin məlumatına görə ən şərqi Osetiya yaşayış məskənləri Terekin sol sahilində Dəryal keçidində yerləşən Lars, Çmi və Balta idi. Hal-hazırda onlar Priqorodnı rayonunun şərq hissəsinin sərhədlərində yerləşən Vladiqafqaz şəhər dairəsinə daxildir.
Vaynax (inquş) etnik elementinin qərb sərhədlərinə gəldikdə isə, bu zonada vaynaxların şərqə hərəkəti ilə əlaqədar əhəmiyyətli dəyişikliklər baş vermişdir. XVI–XVIII əsrin rus mənbələrindən aydın olur ki, o dövrdə vaynax əhalisi Terekin sol sahilində Lars bölgəsində yaşamış, sonra isə burada onları osetinlər əvəz etmişdilər. XIX əsrin əvvəllərində buraya gələn alman şərqşünası və səyahı Yulius Klaprotun sözlərinə görə, "Slonate osetinləri Lars, Çmi, Baltaş kəndlərində yaşadıqlarına və torpaqdan istifadə etdiklərinə görə inquşlara hələ qədimdən vergi ödəyirdilər". Osetin mənbələri də vaynaxların bir zamanlar müasir yaşayış yerlərindən qərbdə yaşadıqlarını təsdiq edirlər. Belə ki, sovet sənətşünası L.P.Semenov tərəfindən Koban dərəsində 1927-ci ildə yazılmış əfsanələrdə inquşların Kurtatinsk və Darqavs dərələrində yaşadığı deyilir, lakin kabardalılar və osetinlərin təzyiqi ilə onların Terekin sağ sahilinə, əvvəl Saniban dərəsinə, daha sonra isə Çmi bölgəsinə köç etdiyi deyilirdi. Son iki dərə Priqorodnı rayonunun qərb hissəsində yerləşir.
Rusiyanın Qafqaza gəlməsi ilə, inguşların yaşadığı bir sıra ərazilər Terek kazaklarına verildi. Əvvəllər inquşlara məxsus olan torpaqlarda düzən və dağlıq İnquşetiyanı ayıran kazak kəndlərinin yerləşdiyi düz xətt üzrə bir zolaq yaradıldı. İnquşlar bu vəziyyətlə barışmadılar. Kazaklarla qarşıdurma çar hökumətinin kazakları dəstəkləməsinə rəğmən davamlı olaraq davam edirdi. 1917-ci il Oktyabr Sosialist İnqilabı başlayanda Terek kazakları və inquşlar müasir Priqorodnı rayonunun ərazisində, həm də sərhəd ərazilərinin bir hissəsində birlikdə yaşayırdılar. Vətəndaş müharibəsi dövründə osetinlilər Terek kazaklarına mənsub olanlardan əlavə, əsasən neytral mövqe tutdular, kazaklar ağların, inquşlar isə qırmızıların tərəfini tuturdular. Sovet hakimiyyətinin inquşlar tərəfindən dəstəklənməsi qırmızıların kazakların yaşadıqları torpaqları yenidən onlara qaytarmaq barədə verdiyi vədlərdən qaynaqlanırdı.
Zəmin
Vətəndaş müharibəsi başa çatdıqdan sonra inquşlar Sovet hökumətindən bu vədi yerinə yetirməyi tələb etdilər. Dağlı Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının yaranması ilə əlaqədar inquşlar kazakların məskunlaşdığı ərazilərin xeyli hissəsini geri qaytardılar, Terek kazakları köçürüldülər. 1924-cü ilə qədər Şimali Osetiya və İnquşetiya ərazisi Dağlı ASSR-nin tərkibində idi.
Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 7 iyul 1924-cü il tarixli qərarı ilə Dağlı ASSR ləğv edildi və Şimali Osetiya və İnquş Muxtar Vilayətlərinə, eləcə də Sunjenski rayonuna bölündü. Vladiqafqaz şəhəri birbaşa RSFSR Mərkəzi İcra Komitəsinin tabeçiliyində, hər iki bölgənin inzibati mərkəzi olan müstəqil bir idarəetmə mərkəzinə çevrildi. İnquş Muxtar Vilayətinin idarəetmə orqanları şəhərin sağ sahilində, Şimali Osetiya Muxtar Vilayətininki isə sol sahildə yerləşirdi. Hər iki muxtariyyət Şimali Qafqaz bölgəsində inzibati vahidlərə çevrildi.
Hər iki bölgə arasında elə o dövrdə ərazi iddiaları baş qaldırdı. Bunlardan ən başlıcası Kurp meşələri ilə bağlı sərhəd mübahisəsi idi. Həmçinin Redantan rayonunun cənubunda yerləşən bağlar ərazisindəki torpaq sahələri və Kantışevo ilə Dolakovo kəndləri mübahisələrə səbəb olurdu. 1925-ci il fevralın 16-da Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti ''“Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Rəyasət Heyətinin Balta rayonunun İnquşetiya Muxtar Vilayətinin inzibati ərazisinə daxil edilməklə, buradakı dağlıq aşırımla İnquşetiya və Şimali Osetiya Muxtar Vilayətləri arasında sərhədin çəkilməsi ilə əlaqədar 1925-ci il 12 yanvar tarixli qərarına dəyişiklik etdi. Çmi və Lars rayonları Terek çayı sərhəd olmaqla Şimali Osetiyanın tərkibində qaldı".'' Bundan əlavə, Batakoe-Kau və Psedax arasındakı ərazinin bir hissəsi İnquşetiyaya verildi. Daha sonra, həmin il 5 iyun tarixində Şimali Qafqaz Regional İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti, Kurp meşələrinin delimitasiyası ilə bağlı inzibati komissiyanın qərarını təsdiqlədi, hər iki muxtariyyətin rəhbərliyini onun qorumasına cavabdeh təyin etdi..
Regional komitənin qərarı barədə şayiələr sürətlə bütün bölgəyə yayıldı, bu əhali arasında qarışıq reaksiyaya səbəb oldu. Qərar İnquşetiyada böyük narazılıq yaratdı və osetinlərlə inquşlar arasında münasibətlərin kəskinləşməsinə gətirib çıxardı. İnquş ziyalılarının bir hissəsi vilayət rəhbərliyini "şəhər uğrunda mübarizədə biganəlikdə və cinayətkar hərəkətsizlikdə" günahlandırdı. İnquş Muxtar Vilayətinin icraiyyə komitəsinin bürosu Vladikavkazın Şimali Osetiyaya verilməsi ilə bağlı partiyanın Şimali Qafqaz regional komitəsinin qərarından Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin bürosuna şikayət vermək qərarına gəldi. Oktyabrın 18-də partiya təşkilatlarında partiya konfransları və toplantıları keçirildi. İnquş partiya təşkilatının Vladiqafqaz şəhər fəalları, həmçinin Priqorodnı rayonunun və İnquş vilayətinin digər ərazilərinin kommunistləri və kənd fəalları etiraz etdilər. İnquşetiya partiya təşkilatlarının əksəriyyətinin partiyanın Şimali Qafqaz Regional Komitəsinin qərarını qəbul etməməsi səbəbindən, Partiyanın Regional Komitəsinin Bürosu oktyabrın 20-də xüsusi qətnamə qəbul etdi. Qətnaməyə əsasən o, yaranmış mövcud ictimai-siyasi vəziyyətə görə özünü məsuliyyətdən azad edərək, onu tamamilə İnquşetiya Partiya Komitəsinin üzərinə qoyur. İnquşetiya Partiya Komitəsinin fəal işi sayəsində dekabrın 13-də Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin bürosu Vladiqafqazın Şimali Osetiya Muxtar Vilayətinə verilməsini nəzərdən keçirərək, onu gündəlikdən çıxarmaq qərarına gəldi. Bu arada, Ümumittifaq Kommunist (bolşevik) Partiyasının Mərkəzi Komitəsi bölgə partiyası və bölgə icrayə komitəsinə Çeçen və İnquş Vilayətlərinin birləşməsi məsələsini həll etməyi tapşırdı. Sonuncu qərar yeri gəlmişkən, milli elitanın milli dövlətçiliyin inkişaf yolundakı müxtəlif görüşləri ilə bağlı idi: bəziləri Şimali Qafqazda Dağlı Federasiyanın yaradılmasını və RSFSR-ə daxil olmasının tərəfdarı idi; ikincilər, İnquş Vilayət icra komitəsinin sədri İnaluk Malsaqov Çeçenistan və İnquşetiyanın birləşməsini müdafiə edir; Zyazikovun başçılığı ilə üçüncü tərəf isə İnquş Muxtar Vilayətini qorumaq mövqeyindən çıxış edirdi.
1930-cu illərin əvvəllərində Stalinin şəxsiyyətinə pərəstişi və ölkədə inzibati-idarəetmə sisteminin formalaşmasının güclənməsi fonunda Ümumittifaq Bolşeviklər Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsi və Şimali Qafqaz Bölgə Partiyası Vladiqafqazın Şimali Osetiyaya verilməsi məsələsini yenidən qaldırdı. 1933-cü ildə RSFSR Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi Vladiqafqazı şəhərinin adını dəyişərək Orjonikidze adı ilə Şimali Osetiyaya verdi. Şəhərin Şimali Osetiyanın tərkibinə daxil edilməsi ilə yenidən Çeçen və İnquş Muxtar Vilayətlərinin birləşməsi məsələsi ortaya çıxdı. 1934-cü il yanvarın 15-də Çeçen və İnquş Muxtar Vilayətləri Çeçen-İnquş Muxtar Vilayətinə birləşdirildi, 1937-ci ildə isə o, Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına (ÇİASSR) çevrildi.
Çeçen-İnquş Respublikasının bölüşdürülməsi
250px|thumb|left|Qroznı vilayətinin xəritəsi
1944-cü il fevralın 23-də çeçen və inguşların Mərkəzi Asiyaya deportasiyası başladı. Həmən ilin martın 7-də isə SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin qərarı ilə Çeçen-İnguş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası ləğv edildi. Ləğv edilmiş muxtariyyət ərazisinin bir hissəsində Qroznı vilayəti təşkil edildi, qalan torpaqlar isə qonşu Gürcüstan SSR, Dağıstan və Şimali Osetiya MSSR arasında bölüşdürüldü. Nəticədə, Gürcüstan SSR-nin sahəsi 69.300-dən 76.400-ə, Şimali Osetiyanın ərazisi 6.200-dən 9.200-ə və Dağıstanın ərazisi isə 35.000-dən 38200 kvadrat kilometrə qədər genişləndi.
Prigorodnı rayonunun şimal və mərkəzi hissələri, həmçinin Açaluk, Nazran və Psedax rayonları, Sunjen rayonunun qərb hissəsi və Malqobek Şimali Osetiyanın tərkibinə daxil edildi. Priqorodnı rayonunun Cerax-Meçxal şurası Gürcüstan SSR-ə çatdı. SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarlığının "Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının ləğvi və ərazisinin inzibati quruluşu haqqında" №145/B saylı sənədə SSRİ Xalq Daxili İşlər Komissarı Lavrenti Beriyanın imzaladığı xüsusi qeyd daxildir: "Daha əvvəl Kabarda-Balkar Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibinə iki rayonun — Psedax və Malqobekin daxil edilməsi nəzərdə tutulurdu. Lakin Kabarda-Balkaranın kolxoz təsərrüfatlarının Şimali Osetiya ilə müqayisədə iki dəfə çox əkin sahələri ilə təmin olunduğunu nəzərə alaraq, Psedax rayonunun Şimali Osetiyaya verilməsi məqsədəuyğun hesab edildi…" Bundan əlavə deportasiyadan əvvəl inquşların da yaşadığı Kabardin-Balkar Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Kurp rayonunun bir hissəsi də Şimali Osetiya verildi. Həmin il Şimali Osetiya rayon komitəsinin 8 may tarixli qərarına əsasən, Şimali Osetiyanın tərkibinə daxil edilmiş ərazilərdə çeçen və inguş toponimləri dəyişdirildi. Psedax rayonu Alan rayonu adlandırıldı. İnquşlar üçün böyük tarixi əhəmiyyətə malik olan öz adlarını aldıqları və 1770-ci ildə Rusiyaya sədaqət andı imzaladıqları Anquşt kəndi isə Tar adlandırıldı. Şimali Osetiyanın tərkibinə keçmiş ərazilərə 55 min nəfər yerləşdirildi. O, cümlədən Cənubi Osetiya Muxtar Vilayətinin yüksək dağlıq yaşayış məntəqələrindən 26 min və Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasından 15 min osetin köçürüldü. Gürcüstana verilmiş ərazilər isə məskunlaşdırılmamış olaraq da qaldı.
Doğma yerlərə qayıdış
1957-ci ildə 50.000-dən çox ailə qayıtdı. 1959-cu ilə qədər çeçenlər və inquşlar artıq Çeçen-İnquş MSSR-nin 41%-ni təşkil edirdi. Həmin il çeçenlərin 58,2%-i və inquşların 45,3%-i doğma torpaqlarına qayıtdı. 1970-ci ilə qədər sürgündə olan çeçenlərin 83%-i, inquşların 72,1%-i vətənlərinə qayıtdı. Bununla birlikdə, bu bölgü 1989-cu ilə uyğun olaraq 76,8% və 69,0%-ə qədər düşdü. Müqayisə üçün, 1926-cı ildə bütün çeçenlərin 91,9% və bütün inquşların isə 91,9%-i öz adlarına olan respublikalarında cəmləşmişdi. Ancaq bəzi çeçenlər Qırğızıstanda qaldılar: bəziləri sərt uzun səfərdən qorxur, bəziləri səyahət üçün pul tapmırdı. 2010-cu ildə Qazaxıstanda hələ də 100.000 çeçen yaşayırdı.
Vətənlərinə qayıdan vaynaxlar öz təsərrüfat və fermalarını dağıdılmış halda tapdılar. Bəzi dağlıq bölgələr geri dönənlər üçün hələ də qadağan olunduğuna görə onlar məcburi şəkildə düzənlik ərazilərdə məskunlaşmalı oldular. Ən pisi də, öz evlərində digər etnik qrupların nümayəndələrinin yaşadığını gördülər və bu digər etniklərə (osetinlər, ruslar, laklar və avarlar) düşmənçiliklə baxdılar. Bəzi lak, dargin və avarlar yenidən gəldikləri Dağıstana köçürülməli idilər. Priqorodnı rayonunda osetinlər və inquşlar arasında qarşıdurmalar yaşandı. Şimali Qafqaza qayıdan çox sayda vaynax yerli sakinləri təəccüblə qarşıladı: Sovet hökuməti 1957-ci ilin yayında geri dönənlərin axınını müvəqqəti dayandırmaq qərarına gəldi. Çeçen və inquşların böyük bir hissəsi geri dönə bilmək üçün yaşadığı yerlərdəki evləri, mülklərini satdı, işlərini tərk etdi. Çeçenlər və ruslar arasında yeni bir etnik münaqişə də alovlanmaqda idi. Torpaq mülkiyyəti və iş rəqabəti ilə bağlı məsələlərdən hiddətlənən ruslar 1958-ci 23 avqustunda üsyan etdilər. 1958-ci il iğtişaşının ilk qığılcımı rus dənizçi və inquş gənc arasında rus dənizçinin ağır yaralanması ilə qurtaran qız üzərində davayla atılmışdı. Sonrakı 4 gündə dəvam edən iğtişaşlarda vaynaxların mülkləri talan edildi, üsyançılar hökumət binalarını ələ keçirdilər. Sovet hakimiyyəti iğtişaşçıları dağıtmadan əvvəl iğtişaşçılar çeçenlərin və inquşların kütləvi istintaqınıvə tərksilah edilməsini, Qroznı vilayətinin bərpasını, ya da titulu olmayan muxtariyyətin yaradılmasını, "Rus gücünün" yaradılmasını və çeçenlərin və inquşların yenidən deportasiyasını tələb etdilər. 27 avqustda iğtişaş dağıdılaraq "şovinist" elan edilsə də, sonradan sovet hökuməti rus əhalisini məmnun etmək üçün xüsusi səy göstərdi; rusların üstünlük mövqeyini qorumaq məqsədi ilə çeçenlərə qarşı kütləvi ayrı-seçkilik siyasəti güddü.
Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının bərpası ilə bağlı sual yarananda, Şimali Qafqaz respublikalarının bəzi partiya rəhbərləri buna etiraz edirdilər. Belə ki, Şimali Osetiya Sov.İKP komitəsinin katibi V.M.Aqkatsev Şimali Osetiya MSSR-nə verilmiş Çeçen-İnquşetiya ərazilərinin geri qaytarılmasına qarşı çıxırdı. O, bu mövqeyini ərazilərin əsasən osetin əhalisi tərəfindən məskunlaşması ilə əsaslandırırdı. Eyni zamanda o, Çeçenlərin və İnquşların köçürülməsi üçün əvvəllər Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibində olmayan Qroznı vilayətinin bir hissəsini verilməsinin lazım olduğuna inanırdı. 250px|right|thumb|Çeçen-İnquş MSSR (1958-1991) 1958-ci il yanvarın 9-da Çeçen-İnquş MSSR birbaşa Moskvadan gələn bir fərmanla rəsmi şəkildə bərpa edildi. Lakin 1936-ci il sərhədləri bərpa edilmişdi: Psedax(Xurikau kəndi istisna olmaqla) və Priqorodnı rayonları Şimali Osetiyanın tərkibinə qatıldı, Gürcüstan SSR İnquşetiyanın ümumi itirilmiş ərazinin 1/6 hissəsini təşkil edən Dəryal dərəsinə yiyələndi, əvəzində İtum-Kali rayonu və Priqorodnı rayonunun bir hissəsi Çeçen-İnquş MSSR-nin sərhədlərinə daxil oldu. Bu, 419.000 geri dönən vaynaxın oraya köçən ruslar üzərindəki demoqrafik təsirini azaltmaq üçün edildi. Bununla bərabər Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Mozdok bölgəsini Osetiyanın qalan hissəsi ilə birləşdirən keçmiş Psedax bölgəsinin Çeçen-İnquşetiya ərazisindən 5-7 kilometrlik bir zolaq buraxıldı. Həmçinin Darial dərəsinin sağ sahili ilə Gürcüstanla sərhəddən Armxi çayına qədər bir zolaq saxlanıldı. Keçmiş Açaluk və Nazran rayonlarının əraziləri də Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına qaytarıldı. Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına Qroznı vilayətinin üç rayonu da daxil edildi. Bunlar hazırda Çeçen Respublikasına aid olan və 1944-cü ilə qədər Stavropol diyarının tərkibinə daxil Naurski, Karqalinsk və Şelkovski rayonları idi. 90-cı illərin əvvəllərində osetin tərəfi bu rayonların Priqorodnı rayonunun əvəzində Çeçen-İnquş MSSR-na verildiyini iddia edirdilər. Lakin bu ərazilərin Çeçen MSSR-ə verilməsi Priqorodnı rayonu üçün "kompensasiya" sayıla bilməz.
1989-cu ilə qədər 750.000 çeçen artıq Çeçen-İnquş MSSR-nin əksəriyyətini (55%), 300.000 rus 22%-ni və 163.700 inquşi isə 12% əhalisini təşkil etdi. Çeçenlər 1970-ci illərə qədər nəzarəti ələ almağa başladılar. Nəticədə isə, çeçen-inquş bölgələrindəki potensial üsyanların qarşısını almaq üçün aparılan bu çox etnikli assimlyasiya cəhdi vaynaxların doğum səviyyəsinin çox yüksək olması səbəbindən uğursuz oldu.
1961-ci ildən bir yerli hesabatda 524.000 vaynaxdan 432.000-i Çeçen-İnquş MSSR-ə, 28.000-i Dağıstana və 8.000-i Şimali Osetiyaya köçdüyü ifadə edildi. Bununla belə, 1960-cı illərdə də etnik toqquşmalar davam etdi: təkcə 1965-ci ildə 16 belə qarşıdurma qeydə alındı, nəticədə 185 nəfər xəsarət aldı və 19 nəfər öldü.
İnquşların Priqorodnı rayonunu qaytarmaq cəhdləri
"Torpaqları geri qaytarmaq" və "tarixi ədalətin bərpası" ideyaları deportasiyadan qayıtdıqdan dərhal sonra inquşlar arasında aktual olaraq qalırdı. Belə ki, 1957-ci ilin yanvarında inquş nümayəndə heyəti (37 nəfər) Prigorodnı rayonunun Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasına verilməsi tələbi ilə Moskvaya yola düşmüşdü. Nümayəndə heyyəti yanvarın 31-də RSFSR Sov.İKP MK-nın partiya orqanlarında qəbul edildi. Bu görüşdə inquş nümayəndələri inquş xalqının Prigorodnı rayonunun ərazisinə "tarixi hüquqları"nı və onların "Osetin hakimiyyəti altında" yaşamaq istəməməsini əsaslandırdılar.
1963-cü ildə Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası rəhbərliyi, inquş əhalisi olan bəzi kəndləri, qəsəbələri və Terekin sol sahilindəki əraziləri rayonun tərkibindən çıxararaq onun sərhədlərini qismən dəyişdirdi. Hazırda bu ərazilər Vladiqafqazın qərb hissəsinin çox hissəsini təşkil edir (keçmiş Orjonikidze rayonu. 1972-ci ilin dekabrında inquş milli hərəkatının bir qrup fəalı Sov.İKP MK-ya "İnquş xalqının taleyi haqqında" məktub göndərərək orada Priqorodnı bölgəsinin geri qaytarılması və inquş muxtariyyətinin bərpası məsələsini qaldırdı..
Lakin Priqorodnı rayonunun geri qaytarılması tələbləri ilk dəfə 16-19 yanvar 1973-cü ildə, Qroznıda inquş ziyalılarının açıq çıxışları zamanı səsləndi. İ.M.Bazorkinin qeyd etdiyi kimi, 1973-cü il hadisələrindən sonra Prigorodnı rayonundakı inquşların vəziyyəti nisbətən yaxşılaşdı. Məktəblərdə inquş dilinin tədrisi başlandı, rayona inquşca ədəbiyyat gətirildi, radio və televiziyada inquş dilində verilişlər verilməyə başladı. İlk dəfə olaraq Orjonikidze şəhər icra komitəsinin və Priqorodnı rayonunun İcraiyyə Komitəsinə inquş deputatlar seçildi.
1980-ci illər
250px|thumb|right|Çermen kəndində məscid 1980-ci illərin əvvəllərində bölgədəki etnosiyasi vəziyyət kəskin şəkildə dəyişdi. Priqorodnı rayonunun bir sıra kəndlərinin osetin əhalisi arasında narahatlıq baş qaldırdı. Narazılıqlar əsasən Oktyabrskoe, Kambilevskoe və Çermen kəndlərində idi. İzdihamlı iclaslarda inquşların Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasından məcburi çıxarılması tələbləri eşidilirdi. İquşların ünvanına təhdid yağdıran vərəqələr paylanırdı. Hadisələrin kulminasiya nöqtəsi 1981-ci il 24-26 oktyabrda oldu. Belə ki, bu tarixlərdə Orjonikidzedə osetin taksi sürücüsünün inquş tərəfindən öldürülməsi ilə nəticələnən iğtişaşlar baş qaldırdı. Şəhərdə keçirilən cənazə törəni tez bir zamanda respublika rəhbərliyinə qarşı bir mitinqə çevrildi. Asayişi bərpa etmək üçün paytaxta ordu birləşmələri yeridildi. Şəhərin mərkəzi küçələrində etirazçılarla hərbi qüvvələr arasında qarşıdurmalar başladı. Nümayişçilərin ən radikal hissəsi nümayişkəranə şəkildə həbsxanaya hücum etdi və sonra inquş bölgəsinə girməyə çalışdı. Ancaq onlar qoşunlar tərəfindən dayandırıldı. 800-dən çox insan saxlanıldı, onlardan 40 nəfəri müxtəlif müddətə həbs cəzaları aldı. 14 yanvar 1982-ci il yanvarın 14-də Sov.İKP Mərkəzi Komitəsi "İşçilərin ideoloji, siyasi və beynəlxalq tərbiyəsi ilə əlaqədar Sov.İKP Şimali Osetiya Vilayət Komitəsinin işindəki əsas çatışmazlıqlar haqqında" qərar qəbul etdi. Şimali Osetiya Vilayət partiya komitəsinin birinci katibi B.E.Kabaloyev vəzifəsindən azad edildi. Nazirlər Şurası vətəndaşların Priqorodnı rayonunda qeydiyyata düşməsinə müvəqqəti olaraq məhdudlaşdırma tətbiq etdi, lakin inquşlar bu addımı inquş etnik qrupunun nümayəndələrinin hüquqlarına qarşı ayrı-seçkilik kimi qiymətləndirdi.
1982-ci ildə SSRİ Nazirlər Soveti "Şimali Osetiya MSSR-nin Priqorodnı rayonunda vətəndaşların qeydiyyata alınmasının məhdudlaşdırılması haqqında" № 183 saylı qərar qəbul etdi. Bu qərar faktiki olaraq yalnız inquşlara tətbiq edilirdi.
Osetin-inquş münasibətlərindəki gərginlik 1980-ci illər boyu davam etdi. 1987-ci ildə Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin 14 yanvar 1982-ci il tarixli qətnaməsinin yerinə yetirilməsini yoxlamaq üçün Şimali Osetiya və Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikalarına gedən MK-nın Komissiyası 1984-1986-cı illərdə bölgədə 100-dən çox "millətçi təzahürlərin" qeydə alındığını müəyyən etdi. Komissiya həmçinin "inquş və osetinlər arasındakı düşmən münasibətləri əsasında" qətl və döyülmə hallarının olduğunu müəyyənləşdirdi. Sov.İKP MK-nın komissiyasına görə, yerli Osetiya hakimiyyəti "əsasən inquş və qumıqların yaşadığı yaşayış məntəqələrinə diqqətsiz yanaşmışdir. Bu kəndlərdə mədəniyyət müəssisələrinin, xalq təhsili və xidmətlərinin maddi bazası az inkişaf etdirilmişdir"..
1989-cu ildə inquş muxtariyyətinin bərpası və Priqorodnı rayonunun onun tabeliyinə verilməsi uğurunda mübaruzə aparan "Niisko" ictimai hərəkatı yaradıldı. Elə həmin il keçirilən inquş xalqının ikinci qurultayında inquşların ərazi bərpasını tələb edən bir qətnamə qəbul edildi: "Sov.İKP MK-dan, SSRİ Ali Sovetindən, SSRİ Xalq Deputatlarının II Qurultayından, paytaxtı Orjonikidze şəhərinin sağ sahili olmaqla əsl tarixi sərhədlərində olan muxtariyyətlərin bərpası problemini həll etmələrini xahiş etmək". Elə həmin il noyabrın 14-də SSRİ Xalq Deputatlarının II Qurultayı SSRİ Ali Sovetinin “Məcburi köçürülməyə məruz qalan xalqlara qarşı bütün hərəkətlərin qanunsuz və cinayətkar kimi tanınması və onların hüquqlarının təmin edilməsi haqqında” deklaratsiya qəbul etdi. .
1990-cı illər
200px|thumb|right|[[Aleksandr Rutskoy 1992-ci ildə.]] 1990-cı il martın 5-də "Pravda" qəzetində müxbirlər A.Qraçev və V.Xalinin "Kunaklar hər zaman yola gələcəklər, çünki düşmənçilik oğul doğurmur, onları məhv edir" sərlövhəli məqaləsi çap edildi. Adı çəkilən məqalə 6-10 mart tarixlərində Nazranda inquş xalqının II qurultayının təşkilat komitəsinin təşkil etdiyi kütləvi mitinqini keçirməyə təhrik etdi. Məqalədə Osetiyada hakim olan — inquşların Priqorodnı rayonu ərazisində cəmi 22 il (1922-ci ildən 1944-cü ilədək)yaşadığı tezisi əsas götürülmüşdür. Tezisə görə 1918-1922-ci illərdə onların Priqorodnı rayonuna sahib olmaları iddiasının heç bir tarixi əsası yoxdur. Bu sahiblənmə faktı yalnız Serqo Orjonikidzenin başçılıq etdiyi bolşeviklərin özbaşınalığı nəticəsində olmuşdur. Mitinqdə "Dikisti" (Vətən), "Niysixo" (Ədalət) cəmiyyətlərinin, "İntibah" dərnəyinin, habelə rəsmi qurumların Ağsaqqallar Şurasının nümayəndələri və din xadimlərindən ibarət “İnquş xalqının hərəkatı” Milli Komitəsi yaradıldı. Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Priqorodnı rayonundan və Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Nazran və Malqobek rayonlarından İnquş muxtariyyətinin yaradılması tələbləri səslənməyə başladı. .
İnquş xalqının müraciətlərinə cavab olaraq, 26 mart 1990-cı ildə SSRİ Ali Sovetinin Millətlər Şurasıın tərkibində yaradılan komissiya 1944-cü ilə qədər onların olan torpaqların — Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibinə daxil olan ərazilərin, o cümlədən Priqorodnı rayonunun geri qaytarılması tələbində inquşların haqlı olduğu qənaətinə gəldi. Mayın 23-də RSFSR Xalq Deputatlarının I Qurultayında Bembulat Bogatıryov çıxışında İnquş muxtariyyətinin bərpası mövzusunu bir daha qaldırdı. Bundan əlavə, o, çıxışında Orjonikidze şəhərinin əsasının "3500 il əvvəl inquşlar tərəfindən qurulduğunu" bildirdi. Öz növbəsində, osetinlər mayın 24-də Orjonikidzedə inquş iddialarına qarşı 100 minlik etiraz mitinqi təşkil etdilər. Bu etirazlar sentyabrın 14-də Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Şurasının Fövqəladə Sessiyasında təkrarlandı. Bu sessiyada inquşlara Böyük Vətən Müharibəsi illərində quldurluq etmələrini,inquş dəstələrinin Vermaxt ilə əməkdaşlıq qurmalarını və Qırmızı Ordu əsgərlərinə qarşı qəddarlıq törətmələrini xatırlatdılar. Həmçinin osetinlər Xaybaxdakı faciəni "Sovet ordusuna qarşı böhtan" olduğu deyə bildirdilər.
1991-ci il aprelin 19-da Priqorodnı rayonunun kəndlərindən birində inquş əhali ilə Şimali Osetiya polisi arasında toqquşma baş verdi, nəticədə bir nəfər ölmüş və daha bir neçə nəfər xəsarət almışdı. Ertəsi gün Şimali Osetiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Ali Soveti Priqorodnı rayonunda və Vladiqafqazda 1992-ci ilin payızına qədər Rusiya Ali Soveti tərəfindən müntəzəm olaraq uzadılmış fövqəladə vəziyyət rejimi tətbiq etdi. Bir neçə gün sonra aprelin 26-da RSFSR Ali Soveti "Represiyaya uğrayan xalqların reabilitasiyası haqqında" qanun qəbul etdi. Qanun digər məsələlərlə yanaşı, inquşların ərazi bərpasını da nəzərdə tuturdu.
Taliya (muza)
Taliya və ya Faliya ( - çiçək açmaq, çiçəklənmək) — yunan mifologiyasına görə komediya muzası.
Osetin-inquş münaqişəsi
1990-cı illər
1991-ci il oktyabrın 6-sı və 7-də Qroznıda RSFSR-in vitse-prezidenti Aleksandr Rutskoyun da iştirak etdiyi inquş xalqının Üçüncü Qurultayı keçirildi. Qurultaydakı çıxışında o, Priqorodnı rayonunun problemi ilə məşğul olacağını və bunu inquşların xeyrinə həll edəcəyi vədini verdi. Eyni zamanda, Priqorodnı rayonunda vəziyyət gərgin olaraq qalmaqda davam edirdi. Noyabrın 12-də Elxot kəndi ərazisində inquşlar Şimali Osetiya Daxili İşlər Nazirliyinin iki polis işçisini öldürdü. Bu polislərin cənazə mərasimi əslində anti-inquş mitinqinə çevrildi. Bir həftədən xeyli sonra noyabrın 21-i tarixində Tarskoye kəndində daha iki Osetiya polisinin əməkdaşı öldürüldü. Bu cinayətdə iştirak etmək şübhəsi ilə yerli inquşlar həbs edildi. Həbs qərarı yerli Tarskoye inquşlarının kütləvi qəzəbinə səbəb oldu. Noyabrın 30-da üç inquş rayonunun sakinləri referendumda iştirak etdilər. Referendumda "Siz RSFSR daxilində qanunsuz olaraq ələ keçirilmiş tarixi inquş torpaqlarının geri qaytarılması şərti ilə paytaxtı Vladiqafqaz olmaqla İnquşetiya respublikasının yaradılmasına razısınızmı?" sualı qoyulmuşdu. Nəticələrə görə referendum iştirakçılarının 92,5%-i qoyulmuş suala müsbət cavab verdi. 1991-ci ildə SSRİ-nin dağılmasından sonra Çeçen-İnquş Muxtar Sovet Sosialist Respublikası mövcudluğunu dayandırdı — Çeçenistan müstəqillik elan etdi və İnquşetiya Rusiya Federasiyasının tərkibində qalmaq arzusunu bildirdi.
Taliya (muza)
Taliya əsasən başında çələng, əlində komik maska tutmuş təsvir edilir. Taliya və Apollondan Karibantlar dünyaya gəlmişdirlər.