cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uzunmeşə məscidi
Uzunmeşə məscidi XIX əsrdə tikilmişdir. 2006-cı ildə məsciddə yenidənqurma işləri aparılmış və məscid yenidən bərpa olunmuşdur. İlk molla və müədzinlərindən biri kimi tarixdə Abdullah ibn Abdulmanaf göstərilir. Lakin İkinci dünya müharibəsi dövründə müharibədən qayıtmayan Abdullahdan sonra Sovet hakimiyyəti illərində baxımsız qalan və ən nəhayət anbara çevrilən məscid bu gün bütün uzunmeşəlilərin fəxri sayılır.
I Monqol qurultayı
I Monqol qurultayı — Çingiz xanın ölümündən sonra keçirilmiş qurultaydır. Qurultay 1229-cu ildə Kerulen sahilində keçirilmişdir. Qurultayda əsas namizədlər Tuluy və Ögedey idi. Yaşayan ən böyük qardaş Cığatay xanın Ögedeyi dəstəkləməsi qurultayın nəticəsini təyin etdi və Ögedey xan elan olundu.
Euseius ghilarovi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Eskarp
200px|thumb|Yuxarıda eskarp, aşağıda [[kontreskarp]] Eskarp - (frans. eskarpe - kəskin eniş, dik)
Genuya Respublikası
Genuya Respublikası — İtaliyanın Genuya şəhərində mövcud olmuş şəhər-dövlət.
Dallas Maveriks
Dallas Maveriks — Texas ştatının Dallas şəhərini təmsil edən peşəkar basketbol klubu. NBA-də Qərb Konfransında mübarizə aparır.
Arqan yağı
thumb|300px|right|Arqan bitkisinin metvələri thumb|300px|right|Arqan yağının əldə olunması üsulu Arqan yağı — arqan bitkisindən əldə olunan yağ. Arqan bitkisinin meyvəsinin çəyirdəyini qovurub üyüdürlər. Alınan yağ "Duru qızıl" adlandırırlar.
Xalq təbabətində əhəmiyyəti
Arqan yağı kosmetika yağlarının içərisində qidalandırma baxımından ən dəyərli və ən zəngin yağdır. Bu yağ saçda, dəridə, əldə və bədənin hər yerində isdifadə edə biləcəyiniz möcüzəvi bir yağdır. Arqan yağı tərkibli kremlər, şampunlar, əl kremləri dəri qırışıqlığının düzəlməsində möcüzəvi təsir göstərir. Bu möcüzəvi yağ dərini çox tez bir zamanda nəmləndirir və hüceyrələri yeniləşdirir. Dərinin quru və ya yağlı olmasından aslı olmayaraq hər kəs bu faydalı yağdan tərəddüd etmədən istifadə edə bilər. İstər səhər, istər gecə istifadə edilə bilən bu faydalı yağı hamilə qadınlar da hamiləlik zamanı və hamiləlikdən sonra bədəndə yaranan dəri süzülmələrinin müalicəsində istifadə edə bilər. Tez bir zamanda gözlə görünəbiləcək qədər təsir göstərir. Duru qızıl adlandırılan arqan yağından ətir istehsalında da istifadə edirlər.
Arqan yağından üzüm çəyirdəyinin yağını, məxmər çiçəyi, meyan kökü, peyğəmbər çiçəyi, yaşıl çay, öskürək otu, çobanyastığı yağı, lavanda və ya quşburnu ilə birlikdə qarışdıraraq istifadə etmək olar. Arqan yağının ən gözəl xüsusiyyətlərindən biri də odur ki, dərini cavanlaşdırır və təravətləndirir. Arqan yağı saç tökülməsinin də qarşısını alır və kökdən uca qədər qidalandırır.
Xanım sincab ilə
"Xanım gəlincik ilə"  — Leonardo da Vinçinin portretlərindən biri. Tədqiqatçıların çoxunun fikrincə bu portretdə Sisilya Qallerani – İl Moro adı ilə tanınan Milan hersoqu Lüdoviko Sforsun sevgilisi təsvir olunub və bu da əsərin mürəkkəb simvolikasında öz təsdiqini tapır.
Bu rəsm əsəri "Mona Liza", "Cinevra de Bençinin portreti" və "Gözəl Ferronyera" ilə yanaşı Leonardoya məxsus dörd qadın portretindən biridir.
Portretin ehtimal edilən modeli
Ənənəvi olaraq hesab edilir ki, portretin modeli Milan hersoqunun məşuqəsi Sisilya Qalleranidir. Əvvəllər belə bir ehtimal mövcud idi ki, həmin qadın Leonardonun başqa bir portretində — "Gözəl Ferronyera" əsərində də təsvir olunmuşdur. Lakin hazırda, "Gözəl Ferronyera"dakı modelin, uzun müddət hersoqun məşuqəsi olmuş Lukresiya Krivelli olduğu güman edilir.
Bu portretin Qalleraninin təsviri ilə identifikasiyası ən yeni dövrə aiddir. Hələ 1877-ci ildə Leonardo yaradıcılığının tədqiqatçıları yazırdılar: “Bu şairlər tərəfindən şöhrətləndirilən portretdən bir neçə mübahisəli surət və Bellinçioninin soneti qalmışdır. Qeyd edirlər ki, Sisilyanın orijinal portreti XVIII əsr ərzində Milanda markiz Boursanın malikanəsində saxlanmışdır. Lakin indi o hardadır? Əvvəl onun qədim kopyası Abbrozian kitabxanasında idi. Münhen Pinakotekasında da “Müqəddəs Sisilya” portreti vardır və həmin portret əvvəl professor Frankinin malikanəsində olmaqla, Leonardonun şagirdlərindən biri tərəfindən heç də müqəddəs olmayan Sisilya Qalleraninin portretinin kopyası kimi işlənilib. Eyni zamanda Sisilyanın daha bir orijinal portreti də vardır ki, o, San-Kaloçeroda, Pallaviçini ailəsində saxlanır və xanımın məşhur olduğu dövrdə çəkilmişdir.".
Yaradılması tarixi və vaxtı
thumb| Leonardonun başqa bir əsəri olan "[[Gözəl Ferronyera"da Lüdoviko İl Moronun başqa bir sevgilisi Lukresiya Krivelli, "Xanım sincab ilə" portretində olduğu dəbdə təsvir edilmişdir. ]] Ehtimal edilir ki, Milan sarayında işləyən Leonardo, portreti Sisilya hersoqun sevgilisi olanda, yəni 1489–1490-cı illərdən başlayaraq işləmişdir. Ədəbiyyatda bir qayda olaraq portretdə 17 yaşlı Sisilyanın təsvir edildiyi göstərilsə də, bu sübut edilməmişdir. Başqa tərəfdən portreti rəssamın yaradıcılığının Milan dövrünün əvvəllərinə, yəni 1482–1483-cü illərə aid edən tədqiqatçılar da vardır. Bu halda portretdə Sisilya əsvir edilə bilməzdi, çünki həmin dövrdə onun cəmi on yaşı var idi.
Başqa mənbələrdə qeyd edilir: "Portret 1487-ci ildən sonra çəkilmişdir. Bunu Sisilyanın, Milana Lüdovik Sforsun qardaşı oğlu ilə kəbin tarixi müəyyən olan Araqonlu İzabel tərəfindən gətirilmiş saç formasında təsvir edilməsi də sübut edir."
Sisilyanın Leonardo ilə tanışlığı haqqında dolayı məlumatlar da mövcuddur. Hesab edilir ki, 1489-cu ildə onlar Sfrosun sarayında tanış olmuşlar və Leonardo xanımın portretini çəkməyə başlamışdır. Xanım onu, özünün şəxsən sədrlik etdiyi, fəlsəfə və başqa elmlərin müzakirə edildiyi Milan intellektuallarının görüşlərinə dəvət etmişdir.
Leonardonun, ehtimal ki, Sisilyaya ünvanlanmış və "Sevgili ilahəm mənim…" (Amantissima mia diva) sözləri ilə başlanan məktubunun qaralaması da dövrümüzə çatmışdır. Leonardo və Sisilya arasında intim münasibətlərin olması haqqında da ehtimallar vardır, lakin həmin məlumatlar da az əsaslandırılmışdır. Çünki, bu cür məktub üslubu sevgi məktublaşmasını fərqləndirən xüsusiyyət deyildir, eləcə də, Leonardonun qadınlara marağının olmaması da sübut olunmuş bir faktdır. .
Məlumata görə, şair Bernardo Bellinçione (1452–1492) sinyora Sisilyanın portretini gördükdən sonra demişdir: “Lombard yöndəmsizlərinə və acgözlərinə dərs verilmişdir. Peyin ilə dolu tövlələrdə toskaniyalı gözəllik və zəriflik incisi, bu tənbəl və həyasızların sərxoş şivənini batıran udun cingiltisini tampağa nail olmuşdur.” Eyni zamanda şairin bu mövzuda yazılmış və ölümündən bir neçə il sonra nəşr edilmiş soneti ("Rime", XLV) də vardır. Onlar Leonardo ilə yaxşı tanış idilər. Rəssam onun La Festa del Paradiso tamaşası üçün ssenoqrafiya yazmışdır.
Ehtimal ki, məhz bu şəkil Sisilya Haleraninin 29 aprel 1498-ci ildə İzabella d’Estə məktubunda xatırlanır. İzabella xahiş edir ki, Covanni Bellininin işi ilə müqayisə üçün portreti ona göndərsin: “Yada salaraq ki, Leonardo sizin portretinizi çəkmişdir, biz sizdən xahiş edirik ki, lütfkarlıq edəsiniz və sizin portreti bu kuryer ilə bizə göndərəsizniz ki, biz nəinki bu iki sənətkarın işini müqayisə edək, eləcə də sizin simanıza baxmaqdan zövq alaq.” Sisilya cavab verir ki, portret daha orijinala oxşamır, çünki o çəkiləndə çox cavan idi və o vaxtdan zahiri görünüşü çox dəyişilmişdir. O yazır ki, "15 il keçmişdir" bu isə tarixi 1483-cü ilə aid edir, o vaxt isə onun on yaşı vardı. Portret İzabellaya göndərilmişdir. .
Müəlliflik və saxlanması
Rəsmin rentgenoqrafik tədqiqatında müəyyən edilmişdir ki, o, yenidən işlənib. Onun fonu bir qədər tündləşib (çox güman ki, əvvəl o tünd göy rəngdə olmuşdur), sağ yuxarıda (xanımın sol çiyninin arxasında) yerləşən qapı (pəncərə) kənar edilmişdir. Fon şəklin bərpası zamanı 1830–1870-ci illər yazılmışdır ki, bu da əsərin Ejen Delakrua tərəfindən bərpa edildiyini düşünməyə imkan verir.
Orijinal təsvirdə xanımın başını şəffaf duvaq bəzəyirdi ki, bərpa zamanı bu, saç ilə retuş edilmişdir. Burunun üst hissəsi və tüklərin düzülüş istiqaməti də dəyişdirilib. Sağ əlinin iki aşağı barmağının da vəziyyəti dəyişdirilib və onlar digərlərinə nisbətən az təbii görünürlər. Sol yuxarı küncdəki "LA BELE FERONIERE LEONARD D’AWINCI" yazısı da Leonardoya məxsus deyil və sonradan, çox güman ki, əsərdə Luvrdakı "Gözəl Ferronyera"nın təsvir edildiyinə inanan Çartorıyskinin onu almasından sonra əlavə olunmuşdur. İstənilən halda bu yazı İtaliyada yazılmayıb, əks halda Leonard sözünün sonuna "O" da yazılar və "W" hərfindən istifadə olunmazdı.
Tədqiqatlar nəticəsində fiqurun və başın konturunda spolvere texnikasının izləri aşkar edilmişdir ki, bu da ilkin şəkildə "kartondan" istifadəni, sonra o, şəklin taxtaya basılmasını və üstdən çəkilməsini təsdiq edir. Leonardonun bu dövr rəsmlərində adətən rast gəlinən barmaq izləri (o boyaları barmağı ilə yüngülcə yayırdı) Sisilyanın üzündə və sincabın başında da aşkar edilib. Rentgen göstərmişdir ki, Leonardo əvvəl fiquru alaqapı və ya yarımyumru pəncərə ilə əhatə etmək istəyib, lakin sonra fikrindən dönmüşdür.
Rəsmin təsviri və simvolikası
left|thumb|200px|[[Leonardo da Vinçi — "Qayalıqlar bakirəsi" üçün eskiz çalışma.]] Qızın alnı nazik cütqabağı ilə çəkilib bağlanmışdır. Onun başında, çənə altına bərkidilmiş şəffaf ləçək vardır. Onun boynunda tünd incidən boyunbağı boğazını haşiyələrək ikinci uzun düyünlə sinəyə enir, orada donun kvadrat kəsik sinəsi fonunda vizual olaraq itir.
Sisilya Qallerani başının bir az yana çevirilməsi ilə təsvir edilmişdir, bu isə başın sol çiyinə güclü əyilməsinə baxmayaraq, çox təbii görünür. Bu təsəvvürü, hamar düzülmüş saçlarla dairələnən, yetkin olmayan üzün yumşaq və zərif cizgiləri tamamlayır. Saç düzümünün zabitəliyi və tamaşaçıdan yana yönəldilən baxış qeyri-parlaq, təmkinli surət hissini yaradır, Sisilyanın xarici görünüşündə nə isə bir tamamlanmazlıq hiss olunur ki, bu da ona xüsusi cazibədarlıq verir.
Portretdə Sisilya sola çevrilir, sanki, gözəgörünməyən kiməsə qulaq asır (bunu ilk dəfə şair Bernardo Bellinçione qeyd etmişdir). Üçdə-dörd olan belə portret Leonardonun çoxsaylı kəşflərindən biridir. “Sinyora Sisilya Qalleraninin portretində çiyinlər elə tərzdə çevrilmişdir ki, tamamilə aydəndər ki, nə dərəcədə onların hərəkəti, əllərin vəziyyətindən və başın dönməsindən asılıdır. Əgər çiyinlər qabağa hərəkət edərsə, baş da dönməlidi, lakin kontrapost qaydasına görə əks tərəfə. Sinyora Sisilyanın öz proporsiyalarına və arıqlığına görə yeniyetmə əlinə oxşayan əli parç kimi yığılıb və orta barmaq sümüyü aralıdır. Sinyoranın yastı sinəsinə qorxudan sıxılan heyvancıq – ağ dələ və ya sincab (bu cür heyvanları o zaman evdə oyuncaq kimi saxlayırdılar) sanki parça bənzər əl tərəfindən hasarlanıb. Sincab təsviri iki cür izah olunur – bakirəlik və hakimiyyət simvolu kimi. Birincisi Sisilya Qalleraniyə uyğun gəlmədiyindən qalır yalnız ikinci: dələ sincab ola bilər, Lüdoviko Moro isə Milan hersoqu.”
K. Pedretti yazır: "Ola bilsin ki, bu əsər Leonardo da Vinçinin ən gözəl əsəridir. Əsas pozanın orijinallığı, qadının zadəgan siması ilə, heyvanın heraldik işarəsi arasında simvolik münasibət müəyyən edən parlaq ifadəlilikdir. Bu əsəri ilə Da Vinçi XV əsrin portret ənənəsinin əsasını qoyur, artıq portretlərdə fiqurlar, medaldakı kimi profildən verilmir. Büstlərə xas olan üçdə-dördlük təsvir portretlərə gətirilir. Bunda təbiilik, kinomatoqrafik lentdəki kadrlara oxşayan bir anın təsbiti vardır."
Viktor Qraşenkov bu portret haqqında yazır: "1470-ci illərin Florensiya nümunələrinə əməl edən Leonardo öz modelini qurşağa qədər təsvir etmiş, bununla da əllərin göstərilməsinə də imkan qazanmışdır. Böyük psixoloji dəqiqlik ilə gizli qəlb təsirini tutmağa imkan verən onların təsviri verilmişdir. Sisilyanın barmaqları titrək ehtiyatla və nəvazişlə, onun əllərində yerləşən, qorxaq heyvancığın tüklərinə toxunur. Portret kompozisiyasına daxil edilən güclü kontrapost da ciddi məna ifadə edir. Gənc qadının çiyinləri sola çevrildikdə, onun ehtirassız üzü, kəskin şəkildə əks tərəfə çevrilmişdir. Bu kontrapost, portret surətinə ruhlandırıcı hərəkət daxil edərək, Leonardonun həmin illərdə işlədiyi "Qayalıqlar bakirəsi" əsərindəki mələk üzü üçün etüd kimi istifadə edilmiş qadın başının təsvirini xatırladır. Lakin həmin əsərdə də Sisilya Qalleraninin surəti əks olunub fikri, bizim üçün çox cəsarətli görünür."
Sincab
right|thumb|220px|Sincab təmizlik və bakirəlik simvolu hesab edilirdi. Əfsanəyə görə xəzi ləkələnərsə o, ölür. Əsərin çox sevilməsinin və məşhur olmasının səbəbi kimi, ənənəvi olaraq təsvir edilmiş sincab fiquru qabardılır. Şəkildə onun olmasını bir neçə variant ilə izah edirlər. Qədim yunan dilində sincabın adı ( (halle)) faktiki olaraq sinyoranın soyadı Qallerani ilə bağlıdır. O zaman, sözlərin bu kimi cinası İtaliyanın kübar dairələrindı populyar idi.
Öz ağ xəzinə görə sincab təmizlik və bakirəlik simvolu hesab edilirdi. Leonardonun da bu haqqda məlumatı var idi. Leonardo tərəfindən yaradılan "Sincab alleqoriyası" (Fisuilyama muzeyi, Kembric) rəsmi mövcuddur ki, həmin əsərdə rəssam ovçu tərəfindən tutulmağı ağ xəzinin ləkələnməsindən üstün tutan sincab təsvir edilmişdir. O, hersoqun məşuqəsinin rəsminin saray əxlaqına uyğunluğunu qeyd edə bilərdi: qadın bir tərəfdən ismətli, digər tərəfdən isə gözəl sevgili olmalıdır. Yəni, onun, nigahda olmamasına baxmayaraq, bu onun adına ləkə gətirməməlidir. Ceyms Holl qeyd edir ki, ola bilsin portretin çəkilməsi zamanı Sisilya hamilə olmuşdur və sincab qarını örtərək təkcə kompozisiyanı tamamlayan element funksiyasını yerinə yetirmir, o, həm də işarə edir ki, bu qadın üçün hamiləlik rüsvayçılıq deyil.
Digər tərəfdən, sincabın Lüdoviko Sforsla da əlaqəsi ola bilər, ona görə ki, o, 1488-ci ildən Neopolitan I Ferdinandın Sincab Ordeninin (L’Ordre de l’Hermine; Ordine dell’Ermellino) üzvü idi və sincab təsvirini şəxsi embleminə də daxil etmişdi. (Bəzi ədəbiyyatlarda sincabın Sfors ailəsinin emblemi olması haqqında fikirlər səslənsə də, əslində həmin ailənin simvolu Milanın gerbində olduğu kimi ilan-bission olub.)
Surətin daha metaforik olan başqa izah yolları da vardır: "uzun müddət öz əllərində "sincabı", yəni sahibkar knyazı – Lüdovik Sfrosu saxlayan məşuqənin incələşdirilmiş, lakin hökmlü təbiətini dəqiq xarakterizə edən qəribə realistik əsər."
Heyvanın və onun pəncəsinin çox dəqiq anatomik təsviri, tədqiqatçıların fikrincə, onun dindar-əxlaqi statusu ilə ziddiyyətə girir və özündə seksual çalarlar daşıyır. Buna Sisilyanın paltarının qolunun vagina işarəsi şəklində kəsiyi də işarə edir. Seksual imkanların təsviri isə İntibah dövrü üçün yeni bir şey deyildi. Bəzi tədqiqatçılar kimi, Vilhelm fon Boden də əsərdə sincabın yox, ağ ev safsarının təsvir edildiyini qeyd edir.
Yeni dövrdə əsərin tarixi
thumb|170px| [[Aleksandr Roslin — İzabella Çartorıyskinin portreti. Məhz bu kolleksioner xanım əsərin tarixində mühüm rol oynamışdır. ]] Bu əsərin mötəbər yazılı tarixi XVIII əsrin axırlarından izlənilir: 1798-ci ildə (təxminən) əsər İtaliyadan Krakova, Rusiyanın gələcək xarici işlər naziri, knyaz Adam Çartorıyski tərəfindən gətirilmişdir. O, şəkili anası İzabellaya bağışlamış, anası isə öz Pulava malikanəsində 1802-ci ildə yaratdığı muzeydə yerləşdirmişdir.
Polşa üsyanı vaxtı 1830-cu ildə Çartorıyskilərin əmlakı Rusiya imperiyası tərəfindən müsadirə olunmuşdur, lakin Çartorıyski əsəri Parisə göndərmişdir. Parisdə əsər knyazın yaşadığı Otel Lamberdə kolleksiyaya daxil olan digər qiymətli əşyalarla birgə saxlanmışdır. İzabellanın nəvəsi Vladislav Fransa–Prussiya müharibəsindən qorunaraq Fransanı tərk etmiş və kolleksiyanı 1876-cı ildə Krakov şəhərində Çartorıyskilər Muzeyi açaraq, Polşaya qaytarmışdır, bu rəsm də kolleksiyanın bir hissəsi kimi Polşaya gətirilmişdir.
Əsərin Leonardonun fırçasına məxsus olması çox gec təsdiqlənmişdir. Rəssamın əsərlərinin XIX əsr kataloqunda bu əsər verilmir, yazılı mənbələrdə isə Sisilyanın portretinin itirildiyi qeyd edilir. Portretin reproduksiyası ilk dəfə 1889-cu ildə alman incəsənət tarixçisi Müller-Valde tərəfindən dərc olunmuşdur. Sisilya Qalleraninin portreti kimi onu 1900-cü ildə Yan Boloj-Antoneviç (Jan Boloz-Antoniewicz) eyniləşdirmişdir. .
Birinci dünya müharibəsi zamanı əsər, təhlükəsizlik üçün Drezden qalereyasına göndərilmişdir. İkinci dünya müharibəsinə az qalmış əsər yenidən gizlədilmiş, lakin, 1939-cu ilin sentyabrında nasistlərin əlinə keçmişdir.
Polşanın Almaniya tərəfindən işğal edilməsindən sonra, 1939-cu ildə əsər Linzdə, Hitlerin Muzeyinə göndərilmək məqsədiylə kayzer Fridrixin Berlin Muzeyində (indiki Bode Muzeyi) yerləşdirilmişdir. 1940-cı ildə Polşanın general-qubernatoru Hans Frank onun Krakovdakı iqamətgahına gətirilməsini əmr etmişdi. Müharibənin axırında o, Polşa-ABŞ komissiyası tərəfindən Bavariyada, Frankın evində tapılmış və 1946-cı ildə Polşaya qaytarılmışdır.
Əsər Leonardo da Vinçinin Polşada saxlanılan yeganə işidir və ölkənin milli vüqar əşyası hesab edilir. Əsərə aid "Vinçi" filmində onun oğurlanmasının uydurulmuş tarixinə və vətənin sərvətini oğurlaya bilməyən, fırıldaqçının alicənablığına həsr olunmuşdur.
Əsər Enigma musiqi qrupunun 2009-cu ildə çıxardığı The Platinum Collection albomunun üz qabığında istifadə olunmuşdur.
Konservasiyası
"Xanım sincab ilə" əsəri iki dəfə laboratoriya tədqiqatına cəlb olunmuşdur. Birinci tədqiqat Varşava laboratoriyasında aparılmış və nəticələri 1955-ci ildə K. Kviatkovski tərəfindən nəşr edilmişdi. 1992-ci ildə əsər bərpa olunmaq üçün Vaşinqtonda yerləşən Milli Sənət Qalereyasına gətirilmiş və burada Devid Bullun başçılığı ilə tədqiqatlara başlanmışdır.
Rentgen və mikroskopik analizlərdən sonra, Da Vinçinin Andrea del Verrokkodan öyrəndiyi, kömür-mürəkkəb tozu ilə işləmə texnikasını bu əsərdə tətbiq etdiyi aşkarlanmışdır.
Balina (bürc)
Balina bürcü — müasir 88 bürclərdən biridir.
Göyün Şimal yarımkürəsindədir. Cetus adı Yunan mifologiyasında bir dəniz canavarı olan Cetusdan əmələ gəlməkdədir. Balina bürcü digər suyla əlaqədar təsvir edilən bürclərlə birlikdə Su adlanan səma bölgəsindədir.
Euseius fustis
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Boraltan faciəsi
Boraltan hadisəsi və ya Boraltan faciəsi — 1944-cü ildə 100-dən çox azərbaycanlı ziyalının kommunist rejimi tərəfindən məhv edilməsi ilə nəticələnən hadisə.
Arxiv Sənədlər
1951-ci ildə Ədalət Naziri Rüknəddin Nasuhioğluna TBBM-də deputatlardan Şevket Mocanın "Müxtəlif tarixlərdə ölkəmizə siyasi sığınacaq hüququna əsaslanaraq gəlmiş (156) qaçqının 1947-ci ildə dövlətlərarası hüquq qaydalarına zidd olaraq Sovet İttifaqına verildiyi düzdürmü?" şəklindəki sualına cavab olaraq bildirmişdir.
Sualın davamında Şevket Mocan əlavə etmişdir: "Faciə qurbanlarının göndəriş forması da qurban göndərilən məbudların qaydlarına uyğun olmağına və aqibətlərini görməyi səbəbindən, təhvil-təslim prosesində vəzifəli olan, ehtiyyatda olan zabit, Poçt Müfəttişi Rəşadın əsəb pozğunluğu yaşadığı və psixi dispanserlərdən birində hələ də müalicə aldığı düzdürmü?"
Nazir cavabında, Daxili İşlər, Xarici işlər və Müdafiə Nazirliklərindən əldə edilən rəsmi mənbələrə əsasən, "23 fevral 1945-ci ildə Almaniya və Yaponiyaya qarşı Türkiyənin müharibə elan etməyinə görə müttəfiqlərimizdən birinə çevrilən Sovet İttifaqının 22 may 1945-ci il tarixli müraciətinə görə Almaniya və ya Yaponiyaya müharibə elan etdiyimi tarixdən etibarən Türkiyəyə sığınmış bütün Sovet hərbçilərinin qarşılıqlı olaraq geri verilməyini təklif etmişdir. Nazirlər kabinetinin 1945 may 3/2563 tarixli qərarı ilə yalnız hərbçilərin qarşılıqlı olmaq təhvil verilməyinə razılıq vermişdir. Bu əsasla, 6 avqust 1945-ci ildə Türkiyədəki 237 sovet hərbçisinin 195-i Tıhmıs sərhəd keçid məntəqəsindən Sovet İttifaqına təhvil verilmişdir. Lakin, Sovet Rusiyasının, oraya sığınmış 1 zabit və iki əsgərimizin "izləri tapılmamışdır" deyilərək təhvil verilmədiyindən, ilk təhvil zamanı qaçan və digər hərbçilərin təhvilin vaz keçilmişdir. Bundan sonra Nazirlər Kabineti 1 sentyabr 1947-ci ildə qərara almışdır ki, Yozgatdakı düşərgə ləğv edilsin və düşərgədəki Türk əsilli insanlara istədikləri təqdirdə Türkiyə vətəndaşlığı verilərək azad edilsin. Ənvər Anar (Ənvər Qazıyev) və Kadri Başaran (Adəm Qardaşbəyli) adlı iki şəxsin ilk göndərişdəki 195 nəfərin arasında olduğu müəyyən edilmişdir.
Arqan
Arqan (Ricinus) — Ərəb ölkələrində yetişən 10 metrə boyunda olan ağac. Zeytuna bənzər meyvələri olur. Bu meyvənin çəyirdəyini kəndlilər  qovurub, üyüdür. Bu yolla ortaya çıxan az miqdarda arqan yağından müalicəvi və kosmetik vasitə kimi istifadə edilir.
Təbabətdə
thumb|300px|right|Arqan bitkisinin metvələri Arqan bitkisindən xalq təbabətində geniş isifadə olunur. Bu bitkidən alınan yağ müxtəlif dəri xəstəlikərində istifadə olunur. Onun antibakteriyal, nəmlədirici, sağaldıcı və yumuşaldıcı xüsusiyyətləri hələ qədim zamanlardan insanlara məlum idi.
Səməd bəy Cəmillinski
Səməd bəy Cəmillinski (tam adı: Səməd bəy Cəmil bəy oğlu Cəmilinski; ) — Cənub-Qərbi Azərbaycan general-qubernatoru (1919–1920).
Həyatı
Səməd bəy Cəmilbəy oğlu Cəmillinski 1892-ci ildə Qarabağın Cəmilli obasında anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini molla məktəbində alsa da, təhsilini sonralar Gəncə gimnaziyasında davam etdirmişdir. Ali təhsilini isə Peterburqdakı Rusiya Dövlət Universitetinin hüquq fakültəsində almışdır.
Fəaliyyəti
1918–1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə bir müddət Qarabağ general-qubernatorluğu nəzdində Naxçıvan bölgəsinə dair xüsusi tapşırıqlar üzrə müvəkkil olmuşdur. 1919-cu ilin avqustunda Qərbi Azərbaycanın (Naxçıvan mahalının) general-qubernatoru təyin edilmişdir.
Qərargahı əvvəl Ordubadda yerləşmiş, sonra isə Naxçıvana köçürülmüşdü. Cəmillinski bölgənin idarə olunmasında, erməni-daşnak silahlı dəstələrindən təmizlənməsində, cari problemlərinin həllində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökumətinin xəttini həyata keçirməyə səy göstərmiş, qaçqınların yerləşdirilməsi və təmin olunması məsələlərinə böyük diqqət yetirmişdi. Cəmillinski Naxçıvan mahalı və ətrafının İrandan müdafiəsi və onun erməni qəsbkarılığının dəf olunması sahəsində mühüm işlər görmüşdür. Mahalın idarəçiliyi ilə əlaqədar olaraq yerli siyasi qüvvələrlə (Kəlbalı xan və b.) yaranan fikir ayrılıqları üzündən 1920-ci il fevralın sonunda vəzifəsindən getmək istəmiş və bu məqsədlə də hökumətdən başqa şəxslə əvəz olunmasını xahiş etmişdi. Azərbaycan Cümhuriyyətinin süqutunadək həmin vəzifədə qalmışdır.
Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Əbdülsəməd bəy Cəmillinski mühacirət etmədi, vətənində qaldı. 1937-ci ilin noyabr ayının 7-sindən 8-ə keçə gecə güllələnmişdir.
Pokrovka (Avurğazı)
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə ruslar (62%), ukraynalılar (29%) üstünlük təşkil edir.
Ramazan Məmmədli
Məmmədli Ramazan Yusif oğlu — Azərbaycan mühəndisi və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR Azərbaycan SSR yerli sənaye naziri (1965–1975), üç çağırış — 1955, 1959 və 1967-ci illərdə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı, texnika elmləri namizədi, Azərbaycan SSR əməkdar Mühəndisi.
Həyatı
Ramazan Məmmədli 1912-ci ildə Masallı rayon, Xıl kəndində anadan olmuşdur.
Dözümlü minarələr (film, 1991)
Məzmun
Film mədəniyyət abidələri olan məscidlərdən bəhs edir. Kinolentdə Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində — Şamaxıda, Qubada, Lənkəranda, Zaqatalada, Bakıda və onun ətraf kəndlərindəki məscidlərin tarixi, memarlıq xüsusiyyətləri və bugünkü vəziyyəti əks etdirilmişdir. Burada, yeri gəldikcə, arxiv sənədlərindən və rəsm əsərlərindən də istifadə edilmişdir.
Ramazan Məmmədli
Həyatı
Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1926–1930-cu illərdə Azərbaycan SSR Yerli Sənaye Texnikumunda təhsil almış, 1930–1931-ci	illərdə "Bakı fəhləsi" adına zavodun tökmə sexində texnik vəzifəsində çalışmış, 1931–1937-ci illərdə ali təhsilini Tbilisi Sənaye İnstitutunda almışdır.
Dözümlü minarələr (film, 1991)
Film haqqında
Film Qafqaz Müsəlmanları Ruhani İdarəsinin sifarişi ilə çəkilmişdir.
Ramazan Məmmədli
Həyatı
Ramazan Məmmədli 21 may 1937–20 avqust 1940-cı illərdə Stalin adına zavodda energetik, "Azneftmaş" trestində mühəndis-energetik, 20 avqust 1940–20 aprel 1945-ci illərdə L.Şmidt adına zavodda baş energetik vəzifələrində çalışmışdır.
Ramazan Yusif oglu Məmmədli 20 aprel 1945–01 iyun 1946-cı illərdə L.Şmidt adına zavodda direktor müavini olmuş, 01 iyun 1946–01 mart 1947-ci illərdə isə L.Şmidt adına zavodda direktor vəzifəsini müvəqqəti icra etmişdir.
R.Y. Məmmədli Azərbaycan KP Təftiş Komissiyasının üzvü olmuşdur. Keçən əsrin 90-cı illərinin sonunda ulu öndər Heydər Əliyevin Sərəncamı ilə, Azərbaycan torpağının yetirməsi, keçmiş Sovet İttifaqı və Azərbaycan Respublikasında neft sənayesinin inkişafında misilsiz xidmətləri olan N.K. Baybakovun Moskva şəhərində 90 illiyi keçirilən zaman Baybakov öz çıxışında qeyd etmişdir:
"Azərbaycan xalqının Böyük Vətən Müharibəsinin qalibiyyətində böyük rolu olmuşdur. Neftlə bərabər Bakıda fəaliyyət göstərən bütün maşınqayırma zavodları istehsal etdikləri məhsulları cəbhəyə göndərərək faşizm üzərində qələbəyə nail olmaqda səy göstərmişlər. Bakının maşınqayırma müəssisələrində aparılan işlərin koordinasiyası böyük mühəndis Ramazan Yusif oğlu Məmmədli tərəfindən tənzimlənirdi."
Məmmədli Ramazan Yusif oğlu 6 mart 1955-ci ildə Bakı şəhəri 37 nömrəli seçki dairəsi üzrə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IV çağırış, 15 mart 1959-cu ildə 12 nömrəli Çapayev seçki dairəsi üzrə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin V çağırış və 19 mart 1967-ci ildə 267 nömrəli Lənkəran birinci şəhər seçki dairəsi üzrə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin VII çağırışının deputatı seçilmişdir.
Ramazan Məmmədli texnika elmləri namizədi, Azərbaycan SSR-in Əməkdar Mühəndisi olmuşdur.
Mükafatları
Məmmədli Ramazan Yusif oğlu L.Şmidt adına zavodda baş energetik vəzifəsində işlədiyi zaman "1941–1945-ci illərdə Qafqazı müdafıəyə görə" medalı ilə, direktor müavini vəzifəsində işləyərkən isə "1941–1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsində Rəşadətlı Əməyə görə" medalı ilə təltif edilmişdir.
Ramazan Məmmədli 1970-ci ildə Azərbaycan SSR-in Əməkdar Mühəndisi fəxri adına layiq görülmüşdür.
Ramazan Məmmədli SSRİ Ali Sovetinin 25 avqust 1971-ci il tarixli Fərmanı ilə "Qırmızı Əmək Bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur.
II Səadətəli xan
II Səadətəli xan(, सआदत अली खान, ) (doğ. 1752 — öl. 11 iyul 1814) — Aud nəvvabı.
Həyatı
Səadətəli xan 1752-ci ildə doğulmuşdu. Cəlaləddin Mirzə Heydər xanın ikinci oğludur. 21 yanvar 1798-ci ildə tacgüzarlıq etmişdi.
Səadətəli xan 11 iyul 1814-cü ildə vəfat edib.
Ailəsi
Səadətəli xanın Heydər xan adlı oğlu vardı.
II Monqol qurultayı
II Monqol qurultayı — Ögedey xanın 1241-ci ildəki ölümündən sonra keçirilmişdir. Bu qurultay monqolların qərbə hücumunu dayandırmışdı. 1246-cı ildə keçirilən bu qurultayda əsas namizədlər Cuçi xanın oğlu Batı xan, Ögedey xanın oğlu Güyük xan və Çingiz xanın qardaşı Temüge idi. Batı xanın taxtdan imtina etməsi ilə Güyük xan seçilmişdi. Bu qurultayda İohan Karpini, VI David, VII David, II Yaroslav, Ermənistan çarı I Hetumun qardaşı Smbat, IV Qılınc Arslan və bir çox səfir iştirak edirdi. İohan Karpininin dediklərinə görə 4000dən çox xarici qonaq vardı. Bu qurultay Batı xanın gücünü artırmışdı.
E.ə. VIII əsr
'''E.ə. VIII əsr'''
I İzzəddin Keykavus
I İzəddin Keykavus — Hakimiyyəti dövründə ölkə ərazisini dənizlərə açıb ticarətini genişləndirmiş, Kilikiya Erməni Çarlığını, Trabzon İmperiyasını Artuqlu bəyliyinə birləşdirib.
Uşaqlıq və Gənclik illəri
I Qiyasəddin Keyxosrovin böyük oğludur. Atası I Qiyasəddin Keyxosrov taxtan endirilib sonra atası və kiçik qardaşı(I Əlaəddin Keyqubad)ilə birlikdə qurbət həyatı yaşayıb babası qardaşı ilə birlikte Dördüncü Səlib Yürüşü əvvəl (1196-1204 ərasında) İstanbul Bizans İmperiyasında qaldı II Süleyman Şahın ölümünden sonra atası kiçik qardaşı ilə birlikdə Anadoluya geri dönüb babasının sultanlığında 6 il Malatyada məliklik edib
Əlaəddin Keyqubad ilə taxt davası
1211-ci il taxta keçdiyi zamandan 1213-cü ilə qədər davam edən taxt davasıdır
Fetihləri
1214 ilinde ancak fetih faaliyetlerine başlayıb Sinop'u fethetti ve Trabzon İmperiyasını bağlı dövləti oldu 1216 ilinde yeniden Antalya'yı fethetti 1218 ilinde Kilikiya Erməni Çarlığını bağlı dövlət eyledi sonraki illərinde 2 qez Suriya seferi düzenleyib Artuqlu bəyliyi ilə Əyyubilərin Suriya qolu ona bağlanıb
Robert Qviskar
Robert Qviskar — norman muzdlu döyüşçüsü.
Euseius guangxiensis
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Tanacetum tomentellum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Samuel Sosa
Samuel Alexandro Sosa Kordero (17 dekabr 1999-cu ildə anadan olub) — Venesuela Primyera Diviziya təmsilçilərindən olan Deportivo Taçira klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Venesuela futbolçusudur.
Milli karyerası
Sosa Venesuelanın U-20 millisi ilə 2017 FİFA U-20 Dünya Çempionatında iştirak etmişdir. Vanuatu millisi ilə görüşdə Sosa yeddinci qolun müəllifi olmuş və komandası 7-0 hesabı ilə qalib gəlmişdir.
Nitralloy
Nitralloy (alloy— qatışıq, ərinti) — azotlanmış detalların hazırlanması üçün işlədilən konstruksiya poladları qrupunun ümumi adı.
Nitralloydakı əsas legirləyici elementlər Al, Cr, Mo, V xırda kristallik bərk nitridlər əmələ gətirmr, həmin birləşmələr azotlanan səth qatına yüksək bərklik (HV 1200-dək) və yeyilməyə dözümlülük xüsusiyyətləri verir.
Cirəgülü
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Botaniki xarakteristikası
Adi cirəgülü birillik bitki olub, hündürlüyü 50-60 sm-dir. Gövdəsi düzqalxan, dairəvi, yuxarı tərəfi budaqlanandır. Kökətrafı və gövdənin aşağı hissəsinin yarpaqları uzun saplaqlı, bütöv və dayaz üçpərli, dairəvi-böyrəkşəkilli formalı, kənarları iridişli, orta uzunluqlu saplaqlı, qovuşuq olmaqla kənarları ikiyə bölünmüş, yan seqmenti normal, son seqmenti isə üçpərlidir.Yuxarı yarpaqları 3 və 5-ə bölünmüş dar xətti seqmentlidir. Çiçəkləri kiçik 5 üzvlü, ağ rəngli olub, mürəkkəb çətir çiçək qrupunda formalaşmışdır. Meyvələri müəyyən edilməyən sallaq meyvədir. Yumurtavari və ya tərs armadvari formalı, yan tərəfdən azacıq yastılaşmış, əsası geniş, zirvəsi isə daralmışdır. Zirvəsi beşdişli, kasacığı və dişiciküstü yarılmış vəziyyətdədir. Meyvənin yuxarı tərəfi kələ-kötür, nahamar, xarici tərəfi qabarıq, daxili tərəfi isə yastıdır. Hər meyvədə 5 zəif qabırğa vardır. Bunlar qabarıq olmaqla, 3-ü qabarcığın üzərində 2-si isə yanlarda yerləşirlər. Güclü aromat iylidir. Şirin-ədviyyəli dadlıdır.
İyun-iyul aylarında çiçəkləyir, avqust ayında isə yetişir.
Münbit, məhsuldar və bərəklətli torpaqlarda yaşamağı sevir.
Çətirlərinin 60-80%-i qonurlaşdıqda əllə və ya maşınla biçilməlidir. Biçildikdən sonra kölgə şəraitində naves altında qurudulur, döyülərək qarışıqlardan təmizlənir və təkrar olaraq brezent üzərinə sərilir. Efiryağlı xammal anbarlarda kisələrin içərisində saxlanılır. Saxlama müddəti 3 ildir.
Tərkibi və təsiri
Meyvənin tərkibində 1-3%, bəzən 6% efir yağı vardır. Efir yağının tərkibində anetol (80-90%), metilxavikol (10%), cirə aldehid, cirə keton və cirə turşusu vardır. Adi cirəgülünin meyvələrinn tərkibində piyli yağlar (15-30%), zülali maddələr 29-31°С temperaturda sıxlaşdırıldıqda isə (20%) piyli yağlar alınır. Öskürəkkəsici dərmandır.
Adi cirəgülünin meyvələri, xammalı dərman hesab edilir. Öskürəkkəsici dərmandır. Qarışıqların tərkibinə (sinə qarışığı № 3; işlədici qarışıq №2) daxildir.
Cirə yağındakı anetol tənəffüs yollarının selikli qişasına təsir edir. Belə ki, tənəffüs yollarında kirpikli epitel hüceyrəsinı aktivləşdirərək, sekresiyanı gücləndirir və bəlğəmin evakuasiyasına səbəb olur. Həm də antiseptik xassəyə malikdir. Bronx və bağırsaqlardakı saya əzələlərə təsir edərək, spazmını aradan qaldırır, iltihabsorucu, sidikqovucu təsir edir və südverən qadınların südünü artırır.
Öskürəkkəsici dərman kimi yuxarı tənəffüs yollarının iltihabında, difteriyada təyin edilir. Farmakoloji cəhətcə tərkibindəki efir yağı sorucu və spazmalotik təsirə malikdir. Cirə meyvələrindən hazırlanan yağ bronxdan bəlğəmin durulaşdırılmasına təsir etməklə, çıxarılmasını tezləşdirərək, bakterisid təsir edir. Traxeid, laringit, bronxit, difteriya, xroniki bronxopnevmoniya və tonzillit xəstəliklərində çox yaxşı təsir edir. Cirə preparatlarını eyni zamanda qastrit, meteorizm, atonik qəbizlik və digər mədə-bağırsaq traktının xəstəliklərində müvəffəqiyyətlə tətbiq etmək mümkündür. Meyvələri sistit, pielonefrit, uretritdə yüngül sidikqovucu, həm də antiseptik və spazmolotik təsirə malikdir. Mamalıqda və genekologiyada meyvələri antispastik, sidikqovucu təsirdən başqa, keyfiyyətli köməkçi, yardımçı dərman kimi menstruasiya və doğuş fəaliyyətini də stimullaşdırır. Meyvələrinin xoşagələn ətrinə görə ət, balıq sıyıqlarının tərkibinə, kələm turşusuna, xiyar və pomidorun duza qoyulmasında istifadə edilir.
İraq Respublika Sarayı
Respublika Sarayı (ərəbcə: القصر الجمهوري əl-Qaṣr əl-Ǧumhūriy) — İraqın Bağdad şəhərində, II Kral Faisalın göstərişi ilə inşa edilən bir saray. Səddam Hüseynin ziyarət edilən dövlət başçıları ilə görüşmək üçün seçdiyi yer idi. Birləşmiş Ştatlar, 2003-cü ildə İraqın işğalı zamanı şok və qorxu basqısı zamanı sarayın qiymətli sənədləri saxlaya biləcəyinə inandırdı. Ətrafında Yaşıl Zona inkişaf etdi. Saray özü 2009-cu ildə Bağdadda ABŞ-nin yeni səfirliyinin açılışına qədər İraqın işğalı zamanı koalisiya qoşunlarının qərargahı, habelə İraqdakı Amerika diplomatik nümayəndəliyi üçün əməliyyatların əsas bazası kimi xidmət etmişdir.
Tarixi
thumb|190px|Sevgilim Bağdad 1990-cı illərin əvvəllərində Səddam sarayları üçün orijinal sənət əsərləri müsabiqəsinə sponsorluq etdi. İraqlı bir rəssam, memar və İraq Milli Simfonik Orkestrinin üzvü Nahla kağız üzərində bir əsər təqdim etdi. Müsabiqədə birinci mükafatı qazanan Nahla və göstərildiyi kimi, işləri Respublika Sarayının şimal qanadında, daşda, digər sənətkarlar tərəfindən həyata keçirildi. Nahla mələyin inkişafında heç bir hissəyə icazə verilmədi və əslində bu günə qədər şəxsən görməmişdir. Tamamlanmış muralın ilk görünüşü veb saytdakı bir fotoşəkil idi. Nahla hazırda Fransanın Paris şəhərində sürgündə yaşayır.
Mələyin üzü boyunca ərəbcə daxil edilmiş Nahla'nın adı "Bağdad Sevgilim" dir.
Böyük Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
Böyük Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti — Azərbaycanın fiziki-coğrafi vilayəti.
Ümumi məlumat
Böyük Qafqaz dağları Azərbaycanın şimal və şimal-şərq hissələrini əhatə edir. Əsas hissəsini Baş Qafqaz silsiləsi tutur. Baş Qafqaz silsiləsinin şimalında Yan silsilə, cənubunda Niyaldağ və Qovdağ silsilələri, cənub-şərqində Ləngəbiz və Qobustan alçaq dağlığı, Ələt tirəsi və Abşeron yarımadası yerləşir.
Vilayətin şimal-şərqində Qusar maili düzü və Samur-Dəvəçi ovalığı yerləşir. Vilayətdə mezozoy və kaynozoy erasının süxurları yayılmışdır. Ən fəal seysmik hərəkətlər Şamaxı-İsmayıllıda müşahidə olunur. Vilayətdə palçıq vulkanları geniş yayılmışdır. Neft və təbii qaz, tikinti materialları, mineral sular əsas təbii sərvətlər hesab olunur.
Vilayətdə bütün iqlim tiplərinə rast gəlinir (yayı quraq keçən soyuq iqlim tipindən başqa). Orta illik temperatur 0–14C, orta illik yağıntı 100–1400mm-dir.
Çayları Kürün sol qollarına (Türyançay, Əlicançay, Göyçay, Əyriçay və s.) və birbaşa Xəzər dənizinə tökülən çaylara (Samurçay, Qusarçay, Qudyalçay və s.) aiddir. Vilayətin dağ gölləri şirinsulu, düzənlik gölləri isə şorsuludur.
Böyük Qafqaz vilayətində Azərbaycanın bütün landşaftlarına rast gəlinir. Zaqatala, İlisu, İsmayıllı, Pirqulu, Altıağac və Qobustan qoruqları var.
Vilayətin daxilində aşağıdakı fiziki-coğrafi rayonlar ayrılır.
Böyük Qafqazin struktur-genetik xüsusiyyətləri
Landşaftların genetik xüsusiyyətləri dedikdə onun formalaşmasında və müasir dinamiki vəziyyətində iştirak edən amillərin qarşılıqlı əlaqəsi və məcmusu nəzərdə tutulur. Müasir landşaftın genezisinə ikili aspektdə baxmaq doğrudur: təbii və antropogen. İnsan cəmiyyətinin təbiətə fəal təsirinə qədər landşaftlar genetik cəhətdən əsasən aparıcı təbii faktorlarla tektonik və iqlim amilləri ilə sıx bağlı olmuşdur. Sonralar insanların təsərrüfat fəaliyyəti ilə landşaftəmələ gəlmədə antropogen amillərin rolu artmışdır.
Böyük Qafqazın təbii landşaftları genetik cəhətdən ilk növbədə ərazini təşkil edən iri morfostruktur vahidləri ilə troposferin aşağı qatının aerodinamiki vəziyyəti ilə sıx bağlıdır. Regionda mövcud olan morfostrukturlar landşaftın asimmetriyasını yaratmışlar. Böyük Qafqazın Cənub-Şərq hissəsində mövcud olan Təngi-Beşbarmaq, Qaytarqoca, Niyaldağ, Qovdağ dağ silsilələri asimmetriklik təşkil edir. Bu qeyd olunan morfostrukturların hamısıüçün dağ-meşə landşaft tipi xarakterikdir. Lakin Təngi-Beşbarmaq və Qaytarqoca morfostrukturlarının rütubətli hava axınlarına doğru çevrilmiş şimal yamacı meşə ilə örtülmüş, cənub yamac isə çöl landşaftından ibarətdir.
Niyaldağ morfostrukturunun cənub yamacında isə əksinə, meşə landşaftı üstünlük təşkil edir. Şimal yamacda isə dağ-çəmən və çəmən-çöl landşaftları formalaşmışdır. Bunun səbəbi ondan ibarətdir ki, Təngi-Beşbarmaq və Qaytarqoca morfostrukturları şimaldan, Niyaldağ morfostrukturu isə cənubdan rütubətli hava kütləsinə qarşı çevrilmişdir. Niyaldağ morfostrukturunun şimal ekspozisiyalı yamacında məhsuldar subalp landşaft tipi formalaşmışdır.
Qovdağ və Niyaldağ silsilələrinin landşaft xüsusiyyətləri bir-birindən kəskin fərqlənir. Qovdağ silsiləsi orta dağlığının yüksək hissələrini əhatə etməklə əsasən dağ-çəmən landşaftlarının üstünlüyü ilə fərqlənir. Silsilələrin nisbətən hamarlanmış suayrıcısı və şimal ekspozisiyalı yamaclarında yüksək məhsuldarlığa malik dağ çəmənlikləri inkişaf etmişdir.Qovdağ silsiləsi hər tərəfdən dağarası çökəkliklərləəhatə olunduğundan onun cənub, şərq və cənub-qərb istiqamətli dik yamacları intensiv parçalanmaya məruz qalmışdır. Buna müvafiq olaraq silsilənin qeyd olunan yamaclarında bozqır, çəmən-bozqır və meşə-kol landşaftları formalaşmışdır.
Böyük Qafqazın Cənub-Şərq hissəsi üçün xarakterik olan müxtəlif tip morfostrukturlarda landşaft komplekslərinin formalaşması ziddiyyət təşkil edir. Yuxarıda qeyd olunan dağ massivlərində, silsilələrdə yüksəklikdən asılı olaraq bütövlükdə landşaftların differensiasiyası ya güclənir ya da zəifləyir. Dağlıq yayla morfostrukturlarının landşaftları dağ silsilələri morfostrukturları ilə müqayisədə bir tip landşaftları ilə seçilir. Bu dağlıq yaylaların nisbətən hamar səthə malik olması ilə əlaqədar olub, onların hava kütlələrinə qarşı sədd yaratmamasının nəticəsidir. Dağarası çökəkliklər isə hər tərəfdən fərqli genezisli morfostrukturlarla əhatələndiyindən, müxtəlif mütləq hündürlüyə malik olduqlarından xüsusi landşaft tipi və yarımtipləri yaradırlar.
Ərazinin orotektonik xüsusiyyətlərinin təhlili burada bir sıra uzununa və köndələn morfotektonik pillələrin və onlara uyğun landşaft tiplərinin ayrılmasına imkan verir. Ərazidə mövcud olan eninə və uzununa morfotektonik pillələr əsas landşaft əmələgətirən amil olub, mütləq yüksəkliyi müəyyən edir və məlum ərazinin iqlim şəraitinin formalaşmasına şərait yaradır.
Böyük Qafqazın Cənub-Şərq hissəsində mövcud olan Şamaxı-Qobustan uzununa morfotektonik pilləsi ərazinin alçaq dağlıq-öndağlıq qurşağını əhatə edir. Şamaxı-Qobustan uzununa morfotektonik çöl landşaft pilləsi şimaldan Tufan qayalıq çəmən-meşə pilləsi ilə, cənubdan isə Şirvan pilləsi ilə sərhədlənir. Bu tektonik pozulma boyunca relyef nisbi hündürlüyü 400–600m olan sıldırım yamaclarla xarakterizə olunur. Bu pillə üçün bir-birini qərbdən-şərqə doğru əvəz edən alçaq dağlıq arid-meşə-kol, çöl, quru çöl landşaftları xarakterikdir.
Şamaxı-Qobustan pilləsinin landşaftları şimaldan-cənuba doğru da dəyişir. Şamaxı-Mərəzə xəttindən şimalda yayılmış çöl landşaftları cənub istiqamətində 400–500m mütləq yüksəkliklərdə yarımsəhra landşaftları ilə əvəz olunur.
Şamaxı-Qobustan pilləsində mövcud olan hipsometrik səviyyə və geoloji strukturun xarakteri ərazi üçün dominant landşaft tipi olan dağ çölləri landşaft tipinin formalaşmasına şərait yaratmışdır. Qobustanın nisbətən hündür sahələrində (Yurfandağ, Şifandağ, Gicəki, Şıxzəyirli antiklinal silsilələr) quruçöl landşaftları, nisbətən gömülmə ərazilərdə (Ceyrankeçməz, Şixan, Qərbi-Kəndi çökəkliklərində) yarımsəhra landşaftları formalşmışdır.
Şamaxı-Qobustan pilləsinnümumqafqaz istiqamətində gömülmə meyli və köndələn pillənin ümumi qalxma xəttindən şimala və cənuba doğru alçalması landşaft tiplərinin bir-birini əvəz etməsinə səbəb olmuşdur. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi landşaftlar şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru dağ-çölləri və quru çöllər yarımsəhra landşaft kompleksləri ilə əvəz olunur.
Böyük Qafqazın cənub-şərq hissəsində relyef xüsusiyyətlərinin təhlili və yeni tektonik hərəkətlərin differensiasiyası ərazidə iki köndələn landşaf-morfotektonik pilləsi -Dibrar və Qobustan ayırmağa imkan verir. Onlar bir-birindən basdırılmışfleksura ilə ayrılır ki, bu da müasir relyefdə aydın seçilir. Bu qeyd olunan köndələnpillələrinin hüdudlarında çöl və yarımsəhra landşaft kompleksləri ayrılır. Landşaft komplekslərinin sərhədləri bütünlüklə morfotektonikpillələrin sərhəddi ilə üst-üstə düşür. Qeyd etmək lazımdır ki, Dibrar və Qobustan köndələn landşaft-morfotektonik strukturunu ayıran basdırılmışfleksuradan şərqdə Qobustanın əsasən bütün ərazini əhatə edən yarımsəhra landşaft kompleksləri formalaşmışdır. Bundan əlavə qeyd olunan ərazi üçün əsasən yarğan,qobu,dərə və çökəkliklər, çıxıntılı yamaclar, geniş və dar suayrıcılar, nsevdakarstçalalr və s. kimimorfoskluptur relyef formaları xarakterikdir. Relyefin kəskin dəyişməsi mürəkkəbləşmə yaradır və landşaftların differensiaiyasına səbəb olur. Buna uyğun olaraq qeyd etmək olar ki, ərazi üçün əsasən xarakterik olan quruçöl landşaftı təkcə alçaq dağlığın yuxarı hissəsində deyil, eyni zamanda ortadağlıqda mövcud olan bir sıra çökəkliklərin dibində də rast gəlinir.
Böyük Qafqazın cənub-şərq yamacı təbii landşaftların diferensiasiyası
Cənub-Şərqi Qafqazın təbii landşaftları mürəkkəb differnsiasiya xüsusiyyətlərinə malikdirlər.Ərazidə landşftların təbii differensiasiyasında relyefin mütləq hündürlüyünün, süxurların litoloji tərkibinin və filtrasiya qabiliyyətinin müxtəlifliyinin, yamacların ekspozisiyasının, ekzogen geomorfoloji prosseslərin, iqlimin təsiri çox böyükdür. Regionun əlverişli relyef və iqlim şəraiti ilə əlaqədar burdakı intensiv antropogen fəaliyyətində təbii landşaftların struktur ərazi differensiasiyasında rolu az olmamışdır.
Yuxarı Muosenə qədər olan dövrdə geoloji inkişaf tarixi Yura dövründən başlayır. Buna səbəb Yuraya qədər olan çöküntülərin səthə çıxmamasıdır.
Muopliosen (sarmat-meotis) dövründə qalxma gözə çarpacaq dərəcədə şiddətlənmiş, quru genişlənmişdir. Tufan-Dibrar və Şahdağ quru zonalarında relyef 500–600 m olmuş, abraziya və denudasiya nəticəsində parçalanmışdır.
Aşağı və orta Pliosendə (pont-məhsuldar qat) qurunun sərhəddi genişlənir. Məhsuldar qat dövründə dağlıq relyef sürətlə qalxır, denudasiya şiddətlənir, düzəlmə səthləri yaranır, qədim dərələrin sayı artır.
Yuxarı Pliosen dördüncü dövrdə Tufan-Dubrar qurusunun sahəsi şimal-qərb istiqamətində genişlənib, cənub-şərq istiqamətində tədricən daralır.
Cənub-Şərqi Qafqazın relyefinin uzun geoloji dövr ərzində formalaşması eyni zamanda ərazidə təbii landşaftların formalaşmasında da özünü göstərir. Bu Azərbaycanın paleocoğrafi tədqiqatlarına dair ədəbiyyatlarda öz əksini tapmışdır. Pliosendə orta və yüksək dağlıq zonalara yaranmış, alp çəmənlik landşaft zonası meydana gəlmiş müasir flora və fauna növləri formalaşmışdır.
Dördüncü dövrdə iqlimin soyuqlaşması və quraqlqşması nəticəsində savanna landşaftı çöl və quru yarımsəhra landşaftları ilə əvəz olunmuş, nival landşaft zonası formalaşmış, relyef, çay şəbəkəsimüasir şəklini almış və Xəzər dənizi hazırkisərhədlərində formalaşmışdır.
Cənub-Şərqi Qafqazın təbii landşaftlarının differensiasiyası eyni zamanda ərazidə geniş yayılmış palçıq vulkanları ətrafında da müşahidə olunur. Palçıq vulkanları Böyük Qafqazın cənub-şərq periklinal əyilmə zonası əhatə edib, şərq və cənub-şərqdən Xəzər dənizi, qərbdən Ağsu çayı, şimaldan isə Dübrar dağ sisteminin cənub yamacı ilə sərhədlənir.
Cənub-Şərqi Qafqazda landşaftların eroziya-qravitasiya prosesləri nəticəsində differensiasiyası respublikanın digər regionlarından xüsusilə fərqlənir. Bu regionda dağların çox yüksək və dik olması, ərazidə gil və gilli çöküntülərin geniş yayılması, yağıntıların illik miqdarı və onların rejimi, dərinləşdirici eroziyanın intensivliyi, arasıra zəlzələlərin olması və insanların təsərrüfat fəaliyyəti qravitasion relyef formalarının, xüsusilə sürüşmə və uçqunların geniş yayılmasına əlverişli şərait yaratmışdır. Sürüşmələr ərazinin ən çox Girdimançay, Ağsuçay, Çilgilçay, Qozluçay, Kəndəçay, Ataçay, Gilgilçay, Vəlvələçay hövzələrində geniş yayılmışdır. Sahəvi sürüşmələr ən çox Girəlimançay, Pirsaatçay, Sumqayıtçay, Ataçay, Gilgilçay və s. çay hövzələrində yayılmaqla geniş torpaq sahələrini yararsız hala salır, yaşayış məntəqələrini və yolları dağıdır.
Cənub-Şərqi Qafqazın gömülmə sahəsində iqlimin regionun digər hissələri ilə müqayisədə çox quraq keçməsi ilə əlaqədararid-denudasiya relyef formaları etmişdir. Burada illik yağıntıların miqdarı 200–400 mm, buxarlanma qabiliyyəti 1000–1250 mm təşkil edir. Belə bir iqlim şəraitində ərazidə daimi axarlı çayları müvəqqəti axarı olan yarğan-qobu şəbəkəsi əvəz edir.