cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bosniya və Herseqovina
Bosniya və Herseqovina (, Босна и Херцеговина) — cənub-şərqi Avropada dövlət. Bosniya və Herseqovina Balkan yarımadasına yerləşir. Şərqdə Serbiya, cənub-şərqdə Monteneqro, şimalda və cənub-qərbdə Xorvatiya ilə həmsərhəddir. Cənubda isə 24 kilometrlik uzunluğunda Adriatik dənizinə çıxışı vardır. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Sarayevo, ümumi sahəsi 51,129 kvadrat kilometrdir. Bosniya və Herseqovina ərazi quruluşu baxımından konfederativ ölkədir.
Ölkəni, şimal, qərb və cənubdan Xorvatiya, şərqdən Serbiya, yenə cənubdan Monteneqro çevirməkdə, Adriatik dənizinə isə Nəm şəhərinin yerləşdiyi yerdə yalnız 20 km-lik (limanı olmayan) bir sahili vardır. Ölkənin coğrafiyası mərkəz və cənubda dağlıq, şimal-qərbdə təpəlik, şimal-şərqdə düzlük bir xarakter sərgiləyir. Dövlətin paytaxtı və ən böyük şəhəri Sarayevo, bir çox yüksək dağla əhatə olunmuşdur. Bu coğrafi xüsusiyyətinə görə şəhər qış turizminə əlverişlidir və 1984 Qış Olimpia Oyunlarına ev sahibliyi etmişdir.
Tarix
Aralıq dənizi sahilindəki digər şəhərlər kimi Bosniyada tarix səhnəsindəki yerini Roma İmperatorluğu içərisində götürmüşdür. Roma İmperatorluğunun çöküşündən sonra Bosniyanın rəhbərliyi 1200-cü illərdə müstəqilliyini əldə edənə qədər müxtəlif rollara əl dəyişdirmişdir. Müstəqilliyini 260 ildən çox bir müddət qoruyan Bosniya Krallığı bu müddət boyunca macarlar və serblərə qarşı torpaqlarını müdafiə etmək məcburiyyətində qalmışdır.
1463-cü ildə Osmanlı idarəsi altına keçən Boşnaklar eyni zamanda Müsəlmanlığı da mənimsəmişdir. Müsəlmanlığı qəbul edən boşnakların dini öhdəçiliklərini yerinə yetirməsinə icazə verən Osmanlı idarəsi Bosniya torpaqlarında tikdiyi strukturlar və məscidlərlə eyni zamanda Boşnakların ənənələri ilə mədəniyyətinə də təsir etmişdir. 1878-ci ilə qədər davam edəcək olan Osmanlı idarəsi altındakı dövrdə xeyli çox Boşnak Osmanlı idarəsində, dövlət rəhbərliyində əhəmiyyətli vəzifələrə gətirilmişdir. Zəifləyən Osmanlı İmperiyasını parçalamağa qərar verən müttəfiqlərin mali çətinliklər içərisindəki İstanbula nəşr təzyiqi nəticəsində Bosniyadakı Osmanlı idarəsi döyüşülmədən, stol başında sona çataraq Avstriya-Macarıstan İmperatorluğunun idarəsinə keçmişdir.
1918-ci ilə qədər sürəcək olan avstriya-Macarıstan İmperatorluğu idarəsi altındakı dövrdə ölkə yenidən quruluşlandırılaraq çökməkdə olan Osmanlı İmperatorluğu idarəsi altındakı dövrün sonlarında yaşadığı çətinliklərdən uzaqlaşaraq rifaha qovuşacaq. Bu inkişafların böyük Serbiya qurulmasını məqsəd qoyan Rusiyanın mali dəstəyi ilə reallaşdığı şübhəsizdir. Bosniyadakı Müsəlman nufüsun Osmanlı idarəsi altındakı digər torpaqlara köçü və onların tərk etdiyi yerlərə Serblərin yerləşməsiylə Bosniyadakı etnik quruluşun dəyişməsi bu dövrdə yaşanmışdır.
1918–1941-ci illər arasındakı dövr Yuqoslaviyanın iç qarışıqlıqları və döyüşlə keçmişdir. 1941–1945-ci illəri arasındakı İkinci Dünya Döyüşü əsnasında Nazılar Yuqoslaviyanı işğal edərək Slovenyanı Almaniyaya, Xorvatiyanı, İtaliyaya və Makedoniyanı Bolqarıstana bağlayaraq xüsusilə Yəhudi və qaraçılara qarşı bir etnik təmizlik hərəkətinə girişərək toplama düşərgələrində minlərlə insanı öldürdülər.
1986–1992-ci illər arasında yaşanan qanlı vətəndaş müharibələrinin sonrasında Yuqoslaviya parçalandı. Həddindən artıq milliyyətçi Slobodan Miloshevich və onun dəstəklədiyi xadimlər tərəfindən böyük Serbiyas(n)ı qurma xəyalları ilə sistematik bir soyqırım reallaşdırıldı. Bu dövrdə 10.000in üzərində Boşnak həyatını itirdi. Serblərin başda Saraybosna olmaq üzrə əhatə etmə altında tutduğu şəhərləri bombalamasına, sniper atəşi ilə günahsız vətəndaşları öldürməsinə, başda ziyalılar olmaq üzrə seçilmiş kəslərin toplama düşərgələrində öldürülməsi ilə reallaşdırılan etnik təmizlik hərəkətinə qərbli ölkələr uzun müddət lazım olan reaksiyanı göstərməyərək soyqırıma tamaşaçı qaldı.
1992-ci lin fevralında müstəqilliyini elan edən Bosniya – Hersoqovina 7 aprel 1992-ci ildə də ABŞ və digər qərbli ölkələr tərəfindən tanındı və 22 may 1992-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatına qəbul edildi.
Bosniyadakı döyüş 1992-ci ilin yazında başladı. Bosniyanın şimalını hədəf alan hücumların məqsədi bu bölgələrdən Boşnak və Xorvatları uzaqlaşdıraraq Serb dövlətini qurmaq idi. Serblərin bu hücumları bölgədəki digər etnik qruplar üçün tam bir fəlakətə çevrildi.
Döyüşün ilk aylarında şərqdəki xeyli çox Boşnak şəhəri serblərin hücumları nəticəs(n)i asanca düşdü. Ancaq şəhəri çevirən təpələrində köməyiylə Srebrenizka hücumlara qarşı özünü müvəffəqiyyətlə müdafiə etdi.
1993-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı altı məskunlaşma vahidini "etibarlı bölgə" elan etdi, Srebrenitsada bunlardan biri idi. Məqsəd sərhədləri qoruna bilər hala gətirərək barış üçün görüşülə bilər bir zəmin yaratmaq idi. Köməklərin etibarlı bölgələrə çatdırılması gündəmə gəlincə bu tətbiq işğalçı-təcavüzkar güclərlə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı əsgərlərinin əməkdaşlıq etməsini tələb edərək məqsədi ilə tam bir təzad meydana gətirər hala gəldi
1995-cilin may yaında serblər Saraybosnadakı əhatə etməyi şiddətləndirdi və NATO serblərə qarşı hava hücumu təşkil edildi. Buna missilleme olaraq Serblər 6 etibarlı bölgəni bombalayaraq 300 Birləşmiş Millətlər əsgərini girov götürdü. İyul 1995-ci ildə general Mladic əmrindəki Serb gücləri Srebrenizkadakı Hollandiyalı Birləşmiş Millətlər güclərini təsirsiz hala gətirərək şəhəri hədəf aldı. Təxminən 25,000 boşnak serb hədəsi üzərinə şəhəri tərk edərək bir başqa etibarlı bölgə olan Potocariyə çatdı. 5000 mühacirin düşərgəyə girməsinin ardından Hollandiyalı barış gücü əsgərləri düşərgənin dolduğunu bildirərək düşərgənin girişini bağladı. Bu hadisə, düşərgənin yaxınlarındakı təxminən 20,000 Boşnağın Serblərin ölüm hədəsinə qarşı savunmasız qalmasına yolaçtı. Serblər bölgədəki Boşnakları çıxarmağa başladığında Hollandiyalı birliklər müdaxilə tapılmadı, hətta əməliyyatların düz bir şəkildə reallaşdırılması üçün təşkilatda köməkçi belə oldu. Qadın və uşaqlar ayrıldıqdan sonra əsgərlik çağına gəlmiş olan kişilər avtobuslara mindirildikdən sonra düşərgənin yaxınında gülləyə düzülərək öldürüldü. İkinci Dünya Döyüşündən sonrakı bu ən böyük soyqırımda 10 – 15 min Boşnakın qətl edildiyi iddia edilməkdədir. Qızılxaç səlahiyyətliləri bu hadisələr əsnasında 7.500 adamın itdiyini bildirmişdir.
İqlim
Bosna-Hersoqovinada yerli iqlim hakimdir. Hava istilikləri, ən isti aylar olan İyul və Avqustda 30 dərəcəyə qədər çıxarkən, ən soyuq günlər isə, Dekabr və Yanvar aylarında yaşanmaqda və istilik −20 dərəcəyə qədər düşməkdədir. Ümumiyyətlə 4 mövsüm bol yağış alan/sahə ölkədə ən yağışlı ay İyun (110–115 mm), ən quraq ay isə Dekabrdır (40–70 mm). Ölkənin cənub-qərb seqmentində və Neretva Vadisində Aralıq dənizi iqlimi görülər. Bu bölgələrdə meyvə-tərəvəz bağçaları, üzüm bağları vardır. Heyvandarlıq isə, ölkənin bütünündə edilməkdədir.
Başlıca çayları Una, Sənə, Drina, Sova, Bosniya və Mostar Körpüsünün altından axan Neretvadır.
Başlıca təbii qaynaqları kömür, dəmir, boksit, manqan, meşələr, mis, xrom, sink, güllə, duz, barit, asbest, kaolin və gipsdir.
Ölkədəki əlavəs(n)ilə bilər torpaqların nisbəti %14, otlaq və meraların nisbəti %20, meşə və ağaclıq sahələrin nisbəti %39, digər torpaqların nisbəti də %27'dir. Sulana bilən ərazi 20 km2 dir.
İnzibati ərazilər
thumb|400px|çəhrayı — Serb Respublikası, mavi — Bosniya və Herseqovina Federasiyası, yaşıl — Brçko dairəsi Dövlət ayrı fəaliyyət göstərən Bosniya və Herseqovina Federasiyası,Serb Respublikası və Brçko dairəsindən ibarətdir.
25px Bosniya və Herseqovina Federasiyası
Bosniya və Herseqovina Federasiyası 10 kantondan ibarətdir
25px Serb Respublikası
Serb Respublikası 7 bölgə və 63 bələdiyyədən ibarətdir.
Hökumət
Ali qanunverici orqan – Milli palata; Xalq palatası.
Siyasət
Siyasi partiyalar:
Brçko Dairəsi
Brçko dairəsi eyni zamanda həm Bosniya və Herseqovina federasiyasının həm də Serb Respublikasının tərkib hissəsidir.
Demoqrafiya
2007-ci ilin iyun ayının 30 – na olan rəsmi təxminlərə əsasən ölkədə 3.842.942 nəfər əhali yaşayır.
Dil
Boşnak dili, Serb dili, Xorvat dili
Din
Müsəlmanlar – 40% Pravoslavlar – 31% Katoliklər və Protestantlar – 19%
Seqreqasiya
Seqreqasiya (segregatio — ayrılma) — əhalinin bir qrupunun cəmiyyətdən müəyyən əlamətlərə görə zorla ayrılması siyasəti. О dini və irqi diskriminasiyanın bir forması kimi qəbul edilir. De-yure və de-fakto seqreqasiyaları vardır. De yure seqreqasiyaları orta əsrlərdə və yeni zamanda alman və anqlisakson ölkələrində, həmçinin Böyük Britaniya və Almaniya müstəmləkələrində, ABŞ-də, CAR, İrlandiya, Baltikyanı ölkələrdə geniş yayılmışdı. XX əsrin ortalarından insan hüquqları uğrunda hərakat genişləndikdən sonra o ləğv edildi.
Ancaq seqredasiyanın de yure mövcud olduğu ölkələrdə hələ də məişət səviyyəsində dil, din və irqə görə qalmaqdadır və yeni formalar alır. Məsələn, ABŞ-də təhsil sahəsində seqreqasiya hələ də qalmaqdadır.
Bulbophyllum morotaiense
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qırmızı beret
thumbnail|right|İngilis qırmızı beretli Qırmızı Beret — əsasən Xüsusi Təyinatlı Dəstələrin baş geyimi kimi qəbul edilmişdir. Dünya dövlətləri ölkədaxilində baş verəcək terrorun qarşısının alınması və xüsusi təyin olunmuş əməliyyat üçün bu birləşmələri yaradmışlar. Bir sıra ölkələrin Qırmızı Beretliləri haqqında:
Haqqında
'Amerika Ordusu' — 1943-cü ildə General Frederik Brauning, Britaniya Birinci Bort Korpusunun komandanı, Britaniya Paraşüt Polyunda ABŞ Ordusunun 509-cu Paraşüt Piyada qoşunu və Vyetnam müharibəsi zamanı iştirak edən fransız qoşunlarına bu beretin geyilməyinə icazə verilmişdir.ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin döyüş personalıda bu baş geyimindən istifadə edirlər.Amerikada Qırmızı Bereti qazanmaq üçün ən güclü kurslardan biri olan Ranger kursu mövcuddur. Bu beretin qırmızı rənginin mənasının "qurban verilmiş qan" anlamına gəldiyi iddia edilir.
'Almaniya Ordusu' — Almaniyada qırmızı bereti Kommando Spezialkräfte və Division Spezielle Operationen kimi komando qrupları geyinir.
'Azərbaycan Ordusu' — qırmızı bereti yalnız Azərbaycan Respublikası Daxili Qoşunları nın Xüsusi təyinatlı dəstələri və Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi nin Qərərgahının tabeçiliyində olan Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr (Azərbaycan) istifadə edirlər. thumbnail|right|Azərbaycan Daxili Qoşunlarının Xüsusi Təyinatlı Dəstəsi Parad Zamanı Azərbaycan Respublikası Daxili Qoşunları nın xüsusi təyinatlı dəstələrində xidmət etmək istəyən hərbi qulluqçular ilkin seçim, test üsulu ilə yoxlama, müşahidə və söhbətlər mərhələsindən keçməklə seçilirlər. Birinci mərhələ xüsusi komissiya tərəfindən həyata keçirilir. Bu komissiyanın tərkibinə qərargah, kadrlar, tibb və xüsusi təyinatlı bölmələrin zabitləri daxildir. Hər bir namizədlə aparılan söhbətlər zamanı onun xidmətə gəlməkdə məqsədi, vətənpərvərlik hissləri, ölkədə baş verən hadisələrə, valideynlərinə, onların bu xidmətə münasibəti, hərbi və ya mülki təhsili, ailə vəziyyəti, ixtisası və gələcək planları, marağı, asudə vaxtını necə keçirməsi, idmana marağı, sağlamlığının vəziyyəti, keçirdiyi xəstəliklər və s. öyrənilir. Bundan sonra namizədə gələcək xidmətlə bağlı suallar verilir. İkinci mərhələdə isə seçilmiş namizədin fiziki və psixoloji keyfiyyətləri yoxlanılır. Bu keyfiyyətlər 7 test üzrə çıxarılır, yüksək bal toplayanlar müsabiqədən keçmiş sayılır. İkinci mərhələdə namizədin dözümlülüyü qiymətləndirilir, güc dözümlülüyü yoxlanılır, həmçinin güc keyfiyyətləri, sürət keyfiyyətləri, elastikliyi, cəldliyi və cəsurluğu qiymətləndirilir. Bu dəstələrin təlimlərində əsasən çöl, bina, meşə və dağ şəraitində silahlı cinayətkarların zərərsizləşdirilməsinə önəm verilir. Onlar əlbəyaxa döyüş növlərini öyrənirlər. Eyni zamanda gecə təlimləri, gecə vaxtı müxtəlif şəraitlərdə əməliyyatlar aparmaq imkanları müntəzəm olaraq nəzərdən keçirilir. Əsasən NATO dövlətlərinin ordularında tətbiq edilən silahlardan və ən son buraxılış texnikalardan istifadə olunur. Xüsusi təyinatlıların döyüş dəstinə müxtəlif markalı atıcı və soyuq silahlar, ən müasir zirehli köynək, dağ şəraitində əməliyyatlar üçün alpinist vasitələri və s. daxildir. Bina şəraitində əməliyyatlarda isə onlar nisbətən yüngül, kiçikçaplı silahlardan və güllədən qorunmaq üçün sipərlərdən istifadə edirlər. Onların fikrincə "Vətənə əsl xidmət xüsusi təyinatlardadır". XTD-nin hərbi qulluqçuları və zabitlərinin adları açıqlanmır, onlar Türkiyə, ABŞ, Macarıstan, Almaniya, Ukrayna, Çin və digər ölkələrdə təlimlərdə iştirak edib təcrübə toplayırlar.
Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyi Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr (Azərbaycan)ində xidmət etmək üçün 6 ay ərzində təşkil olunmuş kurslarda dözümlülük və cəsarət göstərməlisən. Azərbaycanın ən güclü qoşun növü sayılan bu qruma qəbul olumaq elədə asan başa gəlmir, bəzi məlumatlara görə, bura gələn 500 nəfərdən kurs sonrası yalnız 30 nəfəri qırmızı beretin sertifikatın ala bilir. Bu kurslarda kursantlar xüsusi əməliyyat keçirmək üçün ekstremal şəraitlərə öyrədilir, hətta onlar günlərlə ac və susuz qalırlar, onlara müxtəlif heyvanların ətini(qurbağa,ilan)yeməyi öyrədirlər.
'Belarusiya Ordusu' — Xüsusi Təyinatlı Polis Dəstələri bu baş geyimindən istifadə edirlər.
'Bangladeş Ordusu' — xüsusi təxribatçı desant qüvvələri bu baş geyimindən istifadə edirlər. Bunlardan başqa Tibb Korpusu və bu korpuslara köməklik edən Silahlı Qüvvələrin üzvləri qırmızı beretdən istifadə edirlər.
'Belçika Ordusu' — Paracommando Briqadası bu baş geyimindən istifadə edirlər.
'Braziliya Ordusu' — Braziliya ordusunda qırmızı bereti qəhvəyi çəkmələrlə elit briqadalar geyinir, bunlardan Bord Piyada qoşun Brigadasın göstərmək olar.
'Britaniya Ordusu' — Britaniya Ordu Polkları zaman-zaman tez-tez fərqləndirici nişan kimi baş geyimlərindən istifadə ediblər.16-cı Hava Hücumu Briqadasında Paraşüt Polku bu baş geyimindən istifadə edirlər, onlara bəzən "qırmızı beretlilər"-də deyirlər.
Photinia anlungensis
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qırmızı beret
Haqqında
'Çex Ordusu' — Çex ordusunda qırmızı bereti "Rapid Reaction Brigadası"(Cəld Reaksiyası Briqada) baş geyimi kimi istifadə edirlər. Xüsusi Təyinatlı Qüvvələr isə tünd-yaşıl rəngli beret geyinirlər.
'Fransa Ordusu' — Fransız paraşütçüləri qırmızı beretdən, Fransa Xarici Legion ordusu isə yaşıl beretdən istifadə edirlər.
'Qvatemala Ordusu' — Xüsusi Qüvvələri bu baş geyimindən istifadə edirlər.
'İtaliya Ordusu' — İtaliya Silahlı Qüvvələrində qırmızı bereti paraşüt Briqadası (Army Folgore Brigade), "Tuscania" Karabinyerləri, Polis seçmə qoşunlarıda geyinirlər. thumbnail|right|İlaliya Xüsusi Təyinatlı Dəstəsinin qadın hərbi qulluqçusu 'Malaziya Ordusu' — bu baş geyimin elit 10 Paraşütçü Briqadası 1994-cü ildən istifadə edirlər. Bundan başqa bu baş geyimindən Malaziyanın Polis Qüvvələrinə aid xüsusi əməliyyat qrupuda geyinir.
'Norveç Ordusu' — bu baş geyimi Norveçdə 1981-ci ildən Xüsusi Qüvvələr istifadə edirlər.
'Rus Ordusu' — Rusiya ordusunda qırmızı bereti Daxili İşlər Nazirliyinin Xüsusi Təyinatlı Qüvvələri geyinirlər, yalnız burada Qərb uslubuna uyğun qırmızı deyil, beretlər — 'Krapoviy-dir'. 1980-ci ildən Sovet imperiyasında dəyişiklik edən General Vasili Filipoviç Margelov orduda paraşütçülərə qırmızı deyil, göy rəngli(peyğəmbərçiçəyi rəngli) beretləri geyinməyə əmr verdi.
'Serbiya Ordusu'- Xüsusi Təyinatlı Briqadalar bu baş geyimindən istifadə edirlər.
'Şri-Lanka' — Desant təxribatçı-dəstə Polku bu baş geyimindən istifadə edirlər.
'Türk Ordusu' — Türkiyə Silahlı Qüvvələrində Qırmızı Bereti yalnız Xüsusi Qüvvələr Komandanlığı ya da xalq arasındakı adıyla Bordo Berelilər və köhnə adıyla Xüsusi Hərb Dairəsi, Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin dəyişik sinif və rütbələrdəki zabit, ehtiyat zabit və mütəxəssis ibarət olan, daxili və xarici təhdidlərin aradan qaldırılmasına qarşı hər cür ərazi və iqlim şərtlərində vəzifə edə biləcək xüsusiyyətdə üst səviyyə təhsil almış yetişdirilmiş xüsusi əsgərlərə verilən addır. 1992-ci ildə Briqada səviyyəsində qurulmuş və daha sonra diviziya, ardından 2006 — Yüksək Əsgəri Şura qərarı ilə Tabor, 2010 — Yüksək Əsgəri Şura qərarı ilə təkrar Diviziya və 2011 — Yüksək Əsgəri Şura qərarı ilə təkrar Tabor səviyyəsinə gətirilmişdir. Heç bir qüvvə komandirliyinə bağlı olmayan komandanlığ Baş qərargah Başçısına bağlı olaraq vəzifə yerinə yetirərlər. Söz mövzusu birlik, Bordo Beretlilər ilə Müharibə Axtarış Qurtarma (MAK), Xüsusi Qüvvələrin əmrində vəzifə yerinə yetirməkdədir. Burada vəzifə yerinə yetirən əsgərlər xüsusi olaraq seçilmişdir. 2004-cü ildə Almaniyada keçirilən Dünya Xüsusi Təyinatlıları Çempionatında, 26 xüsusi qüvvə birliyi arasında birinci olmuşdur. Bordo Beretlilər eyni zamanda dövlət böyüklərinin yaxın qoruma vəzifəsini də yerinə yetirərlər. Başda baş qərargah başçısı olmaq üzrə qüvvə komandirlərinin və yüksək rütbəli generalların qoruma və təhlükəsizlik vəzifələrini boynuna götürərlər. Abdullah Öcalanın tutulma və Türkiyəyə gətirilməsi vəzifəsində böyük rol oynamışlar. Əsl vəzifələri; ola biləcək bir döyüş vəziyyətində xalqı təşkilatlandırmaq və yetişdirməkdir. Bordo Berelilerin gizliliyini Milli İstihbarat Təşkilatı qoruyur.
'Ukrayna Ordusu'- "Berkut" hərbiləşdirilmiş polis qüvvəsi qırmızı beretdən istifadə edirlər.
Azər Abdullayev
Azər Abdullayev (tam adı: Azər Canbaxış oğlu Abdullayev ) — Azərbaycan-sovet qoboyçalanı, elmlər doktoru, professor, Azərbaycanın əməkdar artisti (2008).
Bioqrafiya
Azər Canbaxış oğlu Abdullayev 25 fevral 1929-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. O, 1947-ci ildə omusiqi məktəbini bitirib Bakı Konservatoriyasının orkestr fakültəsində qatılmışdır. Abdullayev 1950-ci ildə Moskva Konservatoriyasına göndərilmiş, 1952-ci ildə isə oradan məzun olmuşdur. Abdullayev həmin il Azərbaycan Dövlət Akademik Opera Simfonik Orkestri və Balet Teatrının solisti olmuşdur. 1959–2006-cı illərdə Azərbaycan Konservatoriyasının səs alətləri kafedrasında dərs keçmişdir (1962-ci ildən baş müəllim, 1968-ci ildən dosent, 1978-ci ildən professor, 1965–1992-ci illərdə kafedranın müdiri). Buna əlavə olaraq, Abdullayev 1963–1971-ci illərdə Bakı Musiqi Kollecinin direktoru olmuşdur.
Ərəbqədim (Qobustan)
Ərəbqədim — Azərbaycan Respublikasının Qobustan rayonunun Ərəbqədim kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Toponimikası
Keçmiş adı Köhnə Ərəb olmuşdur. XIX əsrdə Şirvanda yaşamış 205 ailədən ibarət ərəbqədim tayfasının adı ilə adlandırılmışdır. Etnotoponimdir.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Zəngidərə çayının (Pirsaat çayının qolu) sol sahilindən 4 km aralıda yerləşir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1439 nəfər əhali yaşayır.
Tanınmışları
Mehman Dəmirli- Hüquq elmləri doktoru, professor.
İlqar Məmmədov-riyaziyyat üzrə elmlər doktoru, AMEA-nın professoru, laboratoriya rəhbəri.
Din
Kənddə Ərəbqədim kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Bəydəmirli
Bəydəmirli — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunun Çayrəsullu inzibati ərazi dairəsində kənd. Rayon mərkəzindən 46 km şimal-qərbdə, Moruqlu dağ silsiləsinin (Kiçik Qafqaz) cənub yamacındadır.
Tarixi
Əhalinin bu əraziyə köç etməsi 19-cu əsrin birinci yarısına təsadüf edir. Bəydəmirli kəndini Abşeron və Şamaxı bölgələrindən gələn köçkünlər yaratmışlar. Yeni yaranmış nəsil genişlənərək, mərkəz Çay Rəsullu kəndi olmaqla ətrafların məskunlaşmasına səbəb olmuşdur.
Toponimikası
Bəydəmirli oyk. Gədəbəy r-nunun Çay Rəsullu i.ə.v.-də kənd. Dağ yamacındadır. Yerli əhalinin məlumatına görə, kənd Bəydəmir oğlu Alı tərəfindən salınmış, onun adı ilə də adlandırılmışdır. Etnotoponimdir.
Coğrafiyası və iqlimi
Bəydəmirli kəndi Şərqdən Tovuz rayonunun Qaradaş kəndi ilə, cənub və qərbdən Gədəbəy rayonunun Çayrəsullu kəndi ilə əhatə olunmuşdur. Kiçik Qafqazın orta dağ qurşağında, dəniz səviyyəsindən 1500–1700 metr yüksəkdə yerləşir. Yayı quraq keçən mülayim isti, qışı quraq keçən soyuq iqlim üstündür. Torpağı əsasən qonur dağ-meşə, çimli dağ-çəmən torpağıdır. Zəngin bitki örtüyünə malikdir. Bəydəmirli kəndi sərin və mineral bulaqları, füsünkar təbiət mənzərələri və s. cəhətləri ilə yay turizmi üçün çox əlverişlidir.
Mədəniyyəti
Bəydəmirli kəndi bir çox tanınmış ziyalılar, elm və incəsənət xadimləri yetişdirmişdir. Mərhum ziyalı Fərhad İsmayilov, Qəhrəmanov İlyas, ustad aşıqlar Sənan Quliyev, Cahangir Quliyev, musiqiçi Habil Şınıxlı, balaban ustası Qəzənfər Quliyev şair Mehman Quliyev və başqaları bu kəndin tanınmış nümayəndələrindəndir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 105 nəfər əhali yaşayır.
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.
Ərəbotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Arealı və botaniki təsviri
Bu cinsə Avrasiya, Şimali Amerika və Tropik Afrika dağlarında bitən 100-ə yaxın birillik, ikiillik və çoxillik bitkilər daxildir. Onların iki növündən gülçülükdə geniş istifadə olunur. Alp ərəbotu (A. alpina)- hündürlüyü 25 sm-ə çatan, gövdələri sərilən bitkidir. Gümüşü yarpaqları az miqdarda tüklərlə örtülür. Sadə və çoxləçəkli gülləri ağ ya da çəhrayı rəngdə olur.
Arends ərəbotu (A.x.arendsii) hibrid mənşəli və müxtəlif rəngli gülləri olan bitkidir. Ərəbotu bitkisi gövdə zoğları ilə asanlıqla çoxalır. Qələmlərin alınması üçün yazda əmələ gələn yarpaq dəstələrinin miqdarına görə gövdəni bölürlər. Əgər bitki çiçəklədikdən sonra 5 sm hündürlükdə torpağın üstündən kəsilərsə, yay ərzində ondan qələm almaq olar. Budanmadan sonra qələm etmək üçün cavan zoğlardan istifadə edilir.
Növləri
[[SS 2 (*
Xaçgülü
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Yarımcinsləri
[[SS 2 (* S. subg. Dendrosenecio Hauman ex Hedberg
Sinonimləri
[[SS 2 (* Antillanthus B. Nord.
Növləri
SS 2 (* Bütün növləri ...)
Photinia beckii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Vayxır su anbarı
Heydər Əliyev adına (Vayxır) su anbarı - tikintisi 2005-ci ildə Əkbərov Vəli tərəfindən başa çatdırılmışdır. Onun ümumi sututumu 100 mln m³, bəndinin uzunluğu 550 m, hündürlüyü 70,5 m-dir. Su anbarı Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək, Şahbuz və Culfa rayonlarında 6,9 min hektar yeni torpaqların suvarılması və 9,9 min hektar mövcud suvarılan torpaqların su təminatının yaxşılaşdırılması məqsədi ilə nəzərdə tutulmuşdur.
Su anbarının layihəsi hələ 1981-ci ildə hazırlanmışdır. 1982-1983-cü illərdə inşaat işlərinə başlanıb. Lakin anbarın tikintisinə uzun illərdiki dayandırılmışdı.
Catolobus pendulus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Photinia berberidifolia
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bulbophyllum mucronatum
(Bulbophyllum mucronatum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Deskansu (Santa-Katarina)
Pinheyro-Pretu (Pinheiro Preto) — Braziliyanın Cənub regionunun Santa-Katarina ştatında yerləşən bələdiyyədir.
Gəvəni tıs-tıs
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Cənubi Qafqaz, Anadolunun şimal-şərqi, İranın şimal-qərbində geniş yayılmışdır. İranın qərbindən təsvir olunmuşdur.
Botaniki təsviri
10 sm-dək hündürlüyü olub, budaqlanmamış və ya bir-iki budaqlı kolcuqdur. Yarpaqları boz-göyümtül, 1-3 (4) sm uzunluqda, yuxarı yarpaqlardan fərqli olaraq üfüqi yerləşib və ya aşağı yönəlmişlər. Sünbülcükləri 10 mm uzunluqdadır. Kasacığı 8 mm uzunluqda olub, aydın seçilən, qıfşəkillidir. Daxili çiçəkaltlıqları demək olar ki, bir-birinə bərabər olub, kasacıq borusunun 2/3-4/5 hissəsini təşkil edir, neştərşəkilli və ya uzunsov kürəşəkillidir. Xarici çiçəkaltlığı geniş yumurtavari olub, iti və daxili çiçəkaltlıqlarının 1/2-4/5 hissəsini təşkil edir. May-iyun ayında çiçəkləyir, iyulda toxumları yetişir.
Ekologiyası
Kserofitdir. Dəniz səviyyəsindən 700–1100 m hündürlükdə, quru, daşlı, çınqıllı ərazilərdə, quru, əhəngli torpaqlarda bitir. Torpağa tələbkar olmayan, işıqsevən, quraqlığa, istiyə dözümlü, həmçinin şaxtaya davamlı bitkidir. İran-Turan coğrafi elementinə daxildir.
Azərbaycanda yayılması
Ordubad rayonunun ətraf ərazilərində rast gəlinir. Endemik və nadir növ kimi Azərbaycanın "Qırmızı kitab"ına daxil edilməlidir.
İstifadəsi
Dağlıq sahələrin bərkidilməsində və quraq ərazilərin yaşıllaşdırılmasında istifadə edilə bilər.
Bulbophyllum elmeri
(Bulbophyllum elmeri) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yaakov Şimshon Şapira
Yaakov Şimshon Şapira — İsrail hüquqşünası, ədliyyə naziri və Sosialist Sionist siyasətçisi. Yaakov 1902-ci ildə Rusiya İmperiyasında (hal-hazırda Ukraniya) anadan olub.
Yamayka milli futbol komandası
Yamayka milli futbol komandası — Futbol turnirlərində və beynəlxalq yarışlarda Yamaykanı təmsil edən komandadır. Yamayka Futbol Federasiyası tərəfindən nəzarət edilir. Komanda ümumilikdə bir dəfə FİFA Dünya Kubokunda (1998-ci il) iştirak etmişdir. Bu çıxış nəticəsində Yamayka bütün dünyada azarkeş toplusu əldə etmişdir. Yamayka yığması 3 dəfə (1991, 1998 və 2005-ci ildə) Karib Kubokunun qalibi olmuşdur. Yamayka bu yarışda iki dəfə ikinci və iki dəfə də üçüncü yer tutmuşdur.
Hal-hazırda komanda böhran vəziyyətindədir. Yamayka yığması 2007-ci ildə Karib Kubokunda iştirak etsə də, birinci raundun öhdəsindən gələ bilməmişdir. Hərçənd, raunddakı oyunlar Yamaykada keçirilmişdir. Bununla da, KONKAKAF Qızıl Kubokunda iştirak etmək hüququnu itirmişdir. 2012-ci il Yay Olimpiya Oyunlarında seçmə qrupda sonuncu yeri tutublar. Baham adalarına 1-0, Haitiyə 1-2 məğlub olduqdan sonra 2010-cu il CAR-da keçirilən dünya çempionatında iştirak hüququnu itirmişdir.
Nəticələri və oyunları
Son 12 ayda baş tutan və tutacaq olan oyunlar göstərilmişdir.
İndiki komanda
Copa Amerika Centenario-ya gedən komandaya 40 oyunçu daxil edilmişdir. Oyunlar və qollar 29 mart 2016-cı ildə Kosta-Rika komandası ilə görüşdən əvvəl qeydə alınıb.
Rekordlar
Players in bold text are still active with Jamaica.
Photinia bodinieri
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kürən xul
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Yayılması
Kürən xul balığı Qara dəniz, Azov dənizi və Xəzər dənizinin hövzələrində geniş yayılmışdır. Azərabaycanda Kür çayı hövzəsində bu balığa Ağstafa rayonundan Alazana qədər olan bütün çaylarda, Lənkəran, Astara çaylarında, Quba-Xaçmaz rayonlarının çaylarında və Araz çayında təsadüf edilir. Qafqazın dağ çaylarında, o cümlədən Kür çayının yuxarı axarında və qollarında Qafqaz çay xulu yarımnövü-N.platyrostris constructor Nordman təsadüf edilmişdir.
Morfoloji əlamətləri
D VI-VII ,I 16 - 19, A 11-13 (15), squ (53) 56-68 (71)-dir. Bədəni uzunsov-silindrikdir, quyruğa doğru getdikcə nazikləşir. Başı enli, yanlardan basıqdır. Ağzı kiçikdir. Rostrumu kütdür, alt çənə önə çıxmır. Uzunluğu 138 mm-ə qədər, çəkisi 31 q-a qədər olur.
Çoxalması
Çoxalması kürüləmə yolu ilə olur. Cinsi yetkinliyə bir yaşında çatır. Kürüsünü may ayında tökür. Kürülər hissə ilə yetişir. May ayının axırlarında dişilərin əksəriyyəti öz kürüsünü tökmüş olur, iyun ayında isə cinsi məhsulları başlıca olaraq II inkişaf mərhələsində qalır. Təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur.
Alf (teleserial, 1986)
"Alf" (,  — Yerdən olmayan həyat forması)— ABŞ teleserialı.
Məzmun
Onun vətəni Melmak planetidir, yaşayış yeri - Los-Anceles. O özünəinamlıdır, kaprizlidir, qarunqulu və mısmırıqlıdır. O pişikləri dəlicəsinə sevir (kulinar baxımdan). Onun maraqları sərhəd tanımır, dağıdıcı bacarıqları isə təxəyyülü belə çıxılmaz vəziyyətə salır. Amma onun fikirləri saf və təmizdir, ürəyi isə açıq.
Onun adı Qordon Şamueydir. Onun 230 il yaşı var (28 oktyabr 1756-cı ildə anadan olub). O Melmak planetinin partlayışından sonra çox az sağ qalanlardan biridir. Onun kosmik gəmisi sadə amerikan ailəsi Tannerlərin qarajına dəyərək dağılır (1986-cı ildə). Ailənin başçısı Villi Tanner onu Alf deyərək çağırmağa başlayır (ALF - ) Yerdən olmayan həyat forması sözlərinin abbveaturasıdır). Bu ad Qordonun əsl adını uzun müddət əvəz elədi. Alf Tannerlər ailəsinin bir üzvü oldu. Baxmayaraq ki, o bəzən onların ona etdikləri yaxşılığı anlamayır, o bu ailənin bütün üzvlərini ürəkdən sevirdi (hətta pişik Lakini belə). Ümumiyyətlə Alfın planeti olan Melmakda pişiklər delikatess hesab olunurlar.
Qordon Şamuey (Alf)
Alfın bədəni qonur xəzlə örtülüb (özü bu rəngi "yanmış Siena" adlandırır). Alfın qatlı burnu, üzündə xalları, yaşıl rəngdə qanı var. Alfın dediyinə görə onun 10 orqanında 8-i mədədir (bir dənə də mədəsini o depressiya zamanı istifadə edir), buna görə onun, həddən artıq iştahası var. Və buna görə onun çox böyük çəkisi vardır. Melmak planetinin ən nəfis delikatessi pişiklər sayılır. Məhz buna görə də Alf Lakini yeməmək üçün özünlə daim mübarizə aparır.
Alf özünə problem yaratmağı bacarır. Tam olaraq bilinmir - Melmak planetində o nə peşəyə sahib olub. «Keepin The Faith» seralında Alfın orada selik əldə etmək üçün öz avtomobil şatışı üzrə biznesi olduğunu bildirir.
Amma «Help Me Rhonda» serialında Alfın öz dostları ilə öz ad gününü qeyd edən retrospektiva göstərilir. Onun sağ çiynində «Orbital Müdafiə» yazısı var; onun doğma planetinə nüvə raketlərnin yaxınlaşdığını eşidən kimi, Alf dostları ilə çıxıb gedirlər. Bundan ehtimal etmək olar ki, Alf Melmak Ordusunda xidmət eləyib.
Villi (Uilyam) Tanner
Ailə başçısı. 45 yaşlı sosial xidmət işçisi. İşdən kənar vaxtlarda qısadalğalı radio ilə maraqlanır, bir sıra apparatura konstruksiyalarını icad edir.
Keyt (Katrin Dafna Helligan) Tanner
Villinin həyat yoldaşı, evdar qadın. Bəzən elə təəssürat yaranır ki, Keyt Alfı sevmir. Amma əslində o həmişə onun tərəfində durur. Bəzən öz anası ilə konflikt edir.
Linn Tanner
Tannerlər ailəsinin qızı. 16-19 yaşı var. Alfı çox sevir, həmişə onu qoruyur və incitməyə qoymur. Alf gizli olaraq Linnə aşiqdir.
Brayan Tanner
6-10 yaşlı Tannerlərin oğlu. Alfın ən yaxın dostudur. Və onun ən ağlasığmaz düşüncələrini və planarını dəstəkləyir, baxmayaraq ki, bəzən belə davranışlar Yer normalarına zidd olur.
Şimali Amerika
2004-2006-cı illər arası Lionsgate Home Entertainment şirkəti Alf serialının DVD formatında 4 mövsümünü yaratdı. Amma bütün seriaların müddəti 25 dəqiqədən 21 dəqiqəyədək azaldılmışdı. Bu isə bəzi müəllif hüquqları ilə qurunan mahnıları serialdan çıxarması nəticəsində baş vermişdi. Bu alıcıların kəskin tənqidinə və çox zəif alıcılıq qabiliyyətinə səbəb oldu.
UNESCO
UNESCO (UNESCO — United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization) – Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Elm, Təhsil və Mədəniyyət üzrə ixtisaslaşmış qurumudur.
Təşkilat 16 noyabr 1945-ci ildə yaradılmışdır, mərkəzi qərargahı Fransanın paytaxtı Parisdə yerləşmişdir. Təşkilatın tərkibinə dünyanın müxtəlif hissələrində yerləşmiş 67 büro və alt bölmələr daxildir.
1972-ci ildə UNESCO tərəfindən "Ümumdünya Mədəni və Təbii İrsin Qorunması haqqında Konvensiya" qəbul edilmişdir.
Bu Təşkilatın Nizamnaməsi 1945-ci ilin noyabr ayında Londonda 44 ölkən nümayəndəsinin qatıldığı toplantıda qəbul edilmişdir. Türkiyə bu sənədi imzalayan ilk iyirmi dövlət arasındadır. (UNESCO Nizamnaməsi, Türkiyədə 20 may 1946 tarixli və 4895 saylı qanunla təsdiq edilmişdir).
Mərkəzi Parisdə olan və Ümumi Konfrans, İcra Şurası,Katiblik olmaqla üç ali orqanı olan UNESCO təhsil, elm və mədəniyyət sahələrindəki məqsədlərini, özünə üzv olan hər dövlətdə qurulan Milli Komissiyalar vasitəsilə reallaşdırmağa çalışır.
Ümumi Konfrans
Üzv dövlətlərin nümayəndələrindən ibarət olan Ümumi Konfrans 1946–1953-cü illər arasında hər il, 1954-cü ildən bu günə qədər isə iki ildə bir çağırılır. Bu vaxta qədər 26 Ümumi Konfrans keçirilmişdir.
Ümumi Konfrans, Təşkilatın ən səlahiyyətli orqanı olaraq İcra Şurası üzvlərini və Baş Direktoru seçir, UNESCO-nun iş proqramlarını qəbul edir və büdcəni təsdiq edir.
İcra Şurası
UNESCO İcra Şurası Ümumi Konfransa qatılan və hökumətlər tərəfindən namizəd göstərilən nümayəndələr arasından dörd il müddətində 58 üzvdən ibarət seçilir.
Katiblik
Ümumi Konfrans tərəfindən altı il müddətində seçilən baş direktorun rəhbərliyi altında UNESCO katibliyi təhsil, elm, mədəniyyət və ünsiyyət sahələri ilə əlaqəli icraatları həyata keçirir.
Katibliyin başlıca vəzifəsi, iki illik UNESCO proqramlarının tətbiq olunması üçün bütün lazımi texniki işləri görmək və tədbirləri təşkil etməkdir.
Baş direktorlar
UNESCO İkinci Dünya müharibəsindən sonra, 1946-cı ildə qurulmuşdur. Nizamnaməsi 1945-ci il Noyabrın 4-də Londonda 44 ölkədən qatılan nümayəndə heyətlərinin iştirak etdiyi konfransda qəbul edilən UNESCO fəaliyyəti haqqında BMT-yə vaxtaşırı hesabat verir. Onun maliyyələşməsi, habelə texniki cəhətdən təmin olunması BMT-nin üzərinə düşür. Ancaq öz orqanları, büdcəsi və digər strukturları baxımından tamamilə müstəqildir. Bütün BMT-yə üzv dövlətlər eyni zamanda UNESCO-nun da üzvü ola bilərlər.
BMT-nin İqtisadi və İctimai şurasının ayrıca qolu olan UNESCO simvolik bir sözdür, mənası, "Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı" deməkdir. Nizamnaməsi 9 hissə, 57 maddədən ibarət olan UNESCO "Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatı"nın ingiliscə qısaldılmış adıdır. UNESCO məqsədini proqramının birinci maddəsində belə açıqlayar: "UNESCO, beynəlxalq əməkdaşlığına söykənən, elm, mədəniyyət və təhsil yolu ilə dünyamızın sülh və təhlükəsizliyini qorumaq məqsədi ilə qurulmuşdur".
UNESCO millətlərarası qarşılıqlı əlaqələri inkişaf etdirərək, anlaşmanı təmin etmək, insanları bir-birinə yaxınlaşdırmaq,habelə dünyanın geri qalmış ölkələrində kütləvi savadsızlığın aradan qaldırılması kimi prioritet istiqamətləri özünün əsas fəaliyyəti hesab edir. Yeni nəsilə sülh və insanlıq sevgisi vermək şübhəsiz ki, mədəniyyət və elm yolu ilə mümkündür. Cəhalət pis və qaranlıq düşüncələri bəslədiyi halda, mədəniyyət və elm insanlığa doğru yolu göstərir. Müharibə pis tərbiyə, despotizm və cahilliyin əsəridir. Dünyanı sülhə, insanlığa xoşbəxtliyi gətirəcək yol, azadlıq, mədəniyyət və elm yoludur. UNESCO-ya üzv dövlətlər öz ölkələrində milli komissiyalar yaradırlar. Bu komissiyalar UNESCO məqsədlərinə uyğun işlərin aparılması üçün hökumətlə lazımi əməkdaşlıq təmin edir. Dünyada məktəbli yaşında olan uşaqların yarısından çoxu qeyri-kafilik və müəllim azlığı səbəbindən təhsil almaqdan məhrumdurlar. UNESCO-nun bu sahədəki ilk addımı, Latın Amerikasında ibtidai təhsil üçün ixtisaslı müəllim kadrlarının hazırlanması və şagirdlərin məktəb və onun xaricində rast gəldikləri problemləri həll etmək olmuşdur.
Müvəffəqiyyətli olan bu işin ardınca, həmin missiya Asiya və Afrikada da tətbiq edilərək, müsbət nəticələr əldə olunmuşdur. Bunların ən böyüklərindən olan "Qurucu Planı" 18 dövlət tərəfindən maliyyələşdirilmişdi. Bu proqrama əsasən, 1980-cı ildə 200 min Pakistanlı uşaq icbari şəkildə təhsilə cəlb olunaraq, öz tədris müddətlərini başa vururlar. Dünyada savadsız insanların kifayət qədər çox olması UNESCO-nun bu sahəyə olan diqqətinin daha da artırmasına səbəb oldu.
UNESCO-nun fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri tarixi mədəniyyət abidələrinin mühafizə edilməsidir. UNESCO hal-hazırda beynəlxalq sənətkarlar və alimlərin qurduqları təşkilatları dəstəkləyərək, elmin və müxtəlif mədəniyyətlərin yayılmasına kömək göstərir. Bu sahədəki ən mühüm işlər şərq-qərb mədəniyyət dəyərlərinin araşdırılması mövzusu üzərində qurulub.
Azərbaycan — UNESCO əlaqələri
Azərbaycan Respublikası 3 iyun 1992-ci ildə UNESCO-ya üzv qəbul edildi. Ölkəmizdə UNESCO-nun xoşməramlı səfiri, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban Əliyeva nın təşəbbüsü ilə 2009-cu ilin mart ayında Bakıda Beynəlxalq Muğam Festivalı keçirilmişdir. Mart ayının 18-dən 25-nə qədər davam edən festivalın ilk günü saat 18.00-da Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı nda baş tutmuşdur.
Festival çərçivəsində Beynəlxalq Elmi Simpozium, Beynəlxalq Muğam musabiqəsi və festival konsertləri silsiləsi təşkil olunmuşdur.
Müsabiqədə İran, Suriya, İraq, Mərakeş, Özbəkistan, Tacikistan, Qazaxıstan, Misir, Türkiyə və Almaniya dan 67 iştirakçı qatılmışdı. Bu müsabiqədə 1 Qran-Pri və 3 mükafat var idi. Festivalın əsas mükafatını – qran-prini Azərbaycandan Təyyar Bayramov qazandı. Ümumiyyətlə ,Mehriban xanım Əliyevanın təşəbbüsü ilə Azərbaycanda təhsilin, mədəniyyətin və cəmiyyətin müxtəlif sahələri üzrə xoşməramlı missiya həyata keçirilir. Azərbaycanda uşaqların müdafiəsi sahəsindəki nəcib fəaliyyətinə görə Heydər Əliyev Fondunun prezidenti, UNESCO-nun və İSESKO-nun xoşməramlı səfiri Mehriban xanım Əliyeva YUNİSEF-in xüsusi mükafatına layiq görülmüşdür. Dekabrın 27-də Bakı da, Dənizkənarı Milli Parkda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin açılışı olmuşdur.
Heydər Əliyev Fondunun milli mənəvi dəyərlərimizin qorunması və dünyada geniş təbliği ilə bağlı reallaşdırdığı möhtəşəm layihələr sırasında xüsusi əhəmiyyəti olan bu mərkəzin inşası Mehriban Əliyevanın təşəbbüsü ilə reallaşmışdır. Belə bir mədəniyyət ocağının tikilməsi, muğamın daha da inkişaf etdirilməsi və təbliği üçün görkəmli xanəndələrin, muğam ustadlarının iştirakı ilə "dəyirmi masa" keçirilərək Bakıda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin yaradılması qərara alınmışdı.
Bundan sonra 2005-ci il aprelin 6-da Prezident İlham Əliyev Bakıda Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin yaradılması haqqında sərəncam imzaladı. Beləliklə, xalqımızın qədim mədəni irsinin ölməz nümunəsi, Azərbaycan musiqisinin zəngin fəlsəfi təməl üzərində təşəkkül tapmasında əvəzsiz rol oynayan muğama möhtəşəm abidə ucaldılması istiqamətində ciddi addım atılmışdır. Azərbaycan muğamının bəşər mədəniyyətinin nadir inciləri ilə bir sırada UNESCO-nun Dünya irs siyahısına daxil edilməsi isə bütövlükdə onun nə dərəcədə bənzərsiz sənət növü olduğunu bir daha təsdiqləyir.
28 iyul 2010-cu ildə UNESCO-nun baş direktoru İrina Bokova Azərbaycana rəsmi səfər edib. O Bakıda Azərbaycanın UNESCO üzrə milli komissiyasının təşkilatçılığı ilə dəyirmi masada iştirak edib. "Azərbaycan mədəniyyətlərarası dialoq və yaxınlaşmada unikal yerə malikdir" kimi əhəmiyyətli bəyanat verdi.
Əxlaq
Əxlaq (әr. — xasiyyәt, tәbiәt sözünün cәmi) — İnsanın mənəvi keyfiyyətini, əhvali-ruhiyyəsini müəyyən edən etik normalar; mənəviyyat. İctimai şura formalarından biri; ictimai hәyatın bütün sahәlәrindә (mәişәt, ailә, әmәk prosesi, elm vә siyasәt) insanların davranışını tәnzim edәn sosial institut. Əxlaq insanların öz davranışlarında rәhbәr tutduqları prinsip, norma vә qaydaların mәcmusu, onların hәyatda bir-birinә, ailәyә, işlәdiyi kollektivә, millәtә, bütövlükdә cәmiyyәtә olan münasibәtinin ifadәsidir.
Ümumi məlumat
Əxlaqın strukturu insanın şüur fәaliyyәtinin bir-birinә әks qütblәrini ifadә edәn xeyir vә şәrin ziddiyyәtinә әsaslanır: onun bilәrәkdәn can atdığı xeyir, bilәrәkdәn uzaq durduğu isә şәrdir. İnsan hәrәkәtlәrini idarә edәn müxtәlif mәqsәdlәr arasında bütün digәr mәqsәdlәri müәyyәnlәşdirәn vә ali xeyir kimi çıxış edәn әn ümumi vә mühüm bir mәqsәd fәrqlәndirilir. Davranışın şüurlu olaraq ali xeyirә tәrәf istiqamәtlәnmәsi ona xeyir qütbünü aşılayır vә insanın mәnәvi enerjisini müәyyәnlәşdirir. Bütün insanlar xeyirә can atırlar, lakin onu müxtәlif cür başa düşürlәr. Bu zaman eyni predmetә müxtәlif baxışların qarşılaşdırılması, mәnәvi prioritetlәrin hәqiqiliklәri baxımından nәzәrdәn keçirilmәsi problemi yaranır.
Hәlә qәdim filosoflar ali xeyir haqqında konkret tәsәvvürlәrin müxtәlifliyini üç әsas variantla ifadә etmişlәr: hәzzә canatma, vәtәndaş fәallığı vasitәsilә özünütәsdiq vә әbәdiliyә qovuşma (bunları sonrakı dövrlәrin ifadәlәri ilә insanın özü üçün, cәmiyyәt üçün vә Allah üçün yaşaması kimi mәnalandırmaq mümkündür). Necә başa düşülmәsindәn asılı olmayaraq, xeyirә canatma qismindә mәnәvi canatma insan üçün özdәyәrlilik mәnası daşıyır, onun şәxsi mәhrәm başlanğıcının vә daxili lәyaqәtinin ifadәsi kimi çıxış edir. Şüurlu iradi sәylәrin әsas dәyәr özәyi kimi xeyirin vә şәrin әksliyi insanın bilavasitә davranış mәhdudluğunu onun ideal vәziyyәti ilә birlәşdirir vә mövcudluğunu vәzifә, tale, missiya sәviyyәsinә qaldırır. Əxlaq insanın öz qәrarlarını vә hәrәkәtlәrini necә görmәk istәmәsi, bütünlükdә onun iradәsindәn asılı olacağı vә ideal tәsәvvürlәrә uyğun gәlә bilәcәyi tәqdirdә, o hәrәkәtlәrin necә olması nöqteyi-nәzәrindәn irәli gәlәn baxışdan ibarәtdir.
Əxlaqın fərdi-şəxsiliyi
Əxlaqın fәrdi-şәxsi formalarını insanın xasiyyәti (xarakteri, daxili nizamı) anlayışında ümumilәşdirmәk olar. Onlar aşağıdakılardan ibarәtdir: 1) ümumi dәyәr mәnası (buna görә insanı mehriban, mülayim, tәmkinli, ciddi, әdalәtli, yaxud zalım, pozğun vә s. adlandırırlar);
2) daxili qiymәtlәndirmә mexanizmlәri (vicdan, hәya, peşmanlıq, günah, yaxud vicdansızlıq, hәyasızlıq, özündәnrazılıq vә s.);
3) hәyat fәaliyyәtinin konkret sahәlәrindә lәyaqәtli vә lәyaqәtsiz hәrәkәtlәrin icrasına yönәlmiş vә müvafiq olaraq, fәrdi Əxlaqın yekun göstәricisi kimi xeyir vә şәr әmәllәr adını almış sabit davranış vәrdişlәri. Bunlar insanın fәaliyyәti prosesindә formalaşan qazanılmış insani keyfiyyәtlәrdir vә yalnız fәaliyyәtdә olan şәxsiyyәtә uyğunluğu ilә (onun bilәrәkdәn etdiyi seçiminin nәticәsi kimi) sәciyyәlәndirilir. Müsbәt keyfiyyәtlәrin әsrlәrlә toplanmış siyahısı çox böyükdür vә tam şәkildә ehtiva olunması mümkün deyil, çünki o hәr bir kollektiv vә fәrdi tәcrübәdә inkişaf edәn canlı prosesdir. Platonun tәsvir etdiyi dörd әsas antik mәziyyәtә (mötәdillik, cәsarәtlilik, müdriklik vә әdalәtlilik) dünya dinlәri ilә birlikdә dünya praktikasına daxil olmuş mәrhәmәtlilik, Yeni dövrdә isә demokratik hәyat quruluşu ilә bağlı olan tolerantlıq әlavә edilmişdir.
Əxlaqın obyektivlәşdirilmiş-şәxssiz formaları cәmiyyәt Əxlaqı anlayışında cәmlәnir vә aşağıdakılara bölünür:
b) ictimai rәylә vә hamının qәbul etdiyi davranış nümunәlәri (tәqdir, yaxud mәzәmmәt olunan) ilә dәstәklәnәn qiymәtlәndirmә kanonları;
İctimai praktikada ayrı-ayrı fәrdlәrin vә institutların öz Əxlaq anlayışlarını yeganә hәqiqәt kimi qәlәmә vermәlәri vә bunun әsasında cәmiyyәtdә mәnәvi mәhkәmә keçirmәk hüququnu qәsb etmәlәri ilә әxlaqi qiymәtlәndirmәdәn vә meyarlardan sui-istifadә hallarına çox rast gәlinmişdir. Öyüd-nәsihәt verәn fәrd (mәs., Tartüf) bәdii әdәbiyyatın әn sevimli satirik tiplәrindәndir.
Əxlaqın fәrdi-şәxsi vә obyektivlәşdirilmişşәxssiz formaları onun iki müxtәlif tarixi konfiqurasiyası — aristokrat vә bürger etosları üçün çıxış nöqtәsi olmuşdur.
Burada şәxsi formalar şübhәsiz üstünlüyә malikdir vә bu üstünlük yalnız fәrdi Əxlaqa deyil, hәm dә öz fәaliyyәtini әsasәn şәxsi iştirak zonalarında (gedişinә vә nәticәsinә әvvәlcәdәn nәzarәt edilmәsi mümkün olmayan, buna görә dә prosesә cәlb edilmiş insanların mәnәvi keyfiyyәtlәrindәn bilavasitә asılı olan hadisәlәrdә, insanlardan peşәkar bilik vә vәrdişlәrdәn başqa, aydın ifadә olunmuş şәxsi mövqe, qәtiyyәt, mәsuliyyәti öz üzәrinә götürә bilmәk bacarığı tәlәb olunan zamanlarda) aşkarlayan ictimai Əxlaqa aiddir.
Belәliklә, hәr zaman insanın vә cәmiyyәtin mәnәvi yetkinliyinin qüsursuz meyarları sayıla bilәcәk xüsusi әmәllәr vә fәaliyyәt növlәri mövcud deyil (çünki, hәtta mәrhәmәt vә yardım işlәri dә bәzi hallarda görüntü, riyakarlıq sәciyyәsi daşıya bilir). Bu halda Əxlaq tәkcә niyyәtlәr sferasına daxil olmur; xüsusi әxlaqi әmәllәr sinfinin yoxluğu o demәkdir ki, bütün әmәllәr şәxsiyyәtә öz mәnbәyi kimi әsaslanma dәrәcәsinә görә mәnәvi mәsuliyyәtlә yaşama sferası daxilindәdir.
Fәrdi vә ictimai hәyat tәcrübәsi, elәcә dә fәlsәfi-etik nәzәriyyә üçün әn çәtin sual odur ki, şәxsiyyәtin iştirakı ilә baş vermiş, lakin ondan asılı olmayan obyektiv sәbәblәrlә şәrtlәnmiş hәrәkәtlәr üçün hәmin şәxsiyyәtin fәrdi mәnәvi mәsuliyyәti nә qәdәr әsaslandırılmışdır? Bu mәsuliyyәtin ölçüsü necә olmalıdır? Fәrdin öz şәxsi mәsuliyyәt daşıdığı vә mәzәmmәt oluna bilәcәyi obyektiv şәrtlәnmiş hәrәkәtini daxilәn azad seçilmiş hәrәkәt kimi qavraması, belә bir sәrt faktla әsaslandırılır ki, o, hәmin hәrәkәti etmәyә dә bilәrdi. Mәhz lәyaqәtsiz hesab etdiyi hәrәkәti etmәmәk iradәsi insanın öz hәrәkәtlәrinә şәxsi, mәnәvi anlaqlı münasibәtinin ölçüsünü müәyyәnlәşdirir. Bu, Əxlaqın tәsirini anlamaq üçün mәrkәzi mәqamdır.
Əxlaqi tәlәblәr әsasәn qadağa formasında olur. Bu, daha çox normalara (sәmavi dinlәrdә qәtl, oğurluq, zina, yalan şahidlik vә s. әmәllәrә qoyulan qadağalar), hәm dә müsbәt keyfiyyәtlәrә (çılğınlığın, acgözlüyün, şәhvәtpәrәstliyin qadağası kimi mötәdillik; qorxaqlığın qadağası kimi cәsurluq; nadanlıq vә mövhumatın qadağası kimi müdriklik; haqsızlığın qadağası kimi әdalәt; zorakılığın qadağası kimi mәrhәmәt; insanlar arasında irqi, dini, siyasi vә s. cәhәtlәrә görә ayrı-seçkiliyә qadağa kimi tolerantlıq) aiddir. Qadağalar bilavasitә insani mövcudiyyәt sferası ilә onları әhatәlәyәn vәhşilik sferası arasında sәrhәdi müәyyәnlәşdirir (heyvanlarla ümumi olan tәbii ehtiyaclarımızı insan kimi ödәmәk onları heyvanlar kimi ödәmәmәk demәkdir). Yalnız qadağalar bәşәriyyәt miqyasında universal işlәk mexanizm ola bilәr, onların hamı üçün әhәmiyyәtliliyinin zәmanәti isә insanların onları bu cür qәbul etmәk bacarığıdır. Fәrdlәr öz empirik fәrqliliklәri sәbәbindәn eyni hәrәkәtlәri edә bilmәzlәr, lakin onlar etmәmәk haqqında ümumi razılığa gәldiklәri eyni hәrәkәtlәri etmәyә bilәrlәr. Qadağalarda insanlar ağıllı varlıqlar kimi çıxış edirlәr: şüurlu iradәnin mövcudluğu onların fәaliyyәt qabiliyyәtliliyi üçün kifayәtedici әsasdır. Bu mәnada geniş tәtbiq olunan qida qadağalarını әxlaqi tәlәblәrә nümunә göstәrmәk mümkündür: Pifaqor ittifaqında paxlalı qidaları yemәmәk öhdәliyi vardı; donuz әti qadağası müsәlman vә yәhudi icmasının әsas qadağalarından biridir; vegeterianları әtli qidalardan imtina etmәk birlәşdirir vә s.
Əxlaqi qadağaların vә neqativ hәrәkәtlәrin yayılmasında insanın mәnәvi-ruhani başlanğıcı birbaşa onun fәaliyyәt varlığı ilә üst-üstә düşür. İnsan günaha batma vә nәfsә uyma vәziyyәtindә, onu qadağan olunmuşu hәyata keçirmәyә tәhrik edәn meyillәrlә vә şәraitlәrlә ziddiyyәtdә olduqda qadağalara riayәt edir vә neqativ hәrәkәtlәr formasında özünü fәal tәsdiqlәmәyә çalışır. Neqativ hәrәkәt ruhi cәhәtdәn gәrgin aktdır. O, mübarizәdә yaranır vә qadağanın әxlaqi cәhәtdәn qәtiliyini dәrk etmәk onun yeganә motividir. İnsan öldürmәk qadağasını öldürmәk tәlәbatı, istәyi vә imkanı olduğu tәqdirdә düşmәninә yardım әli uzatdığı, yaxud özündә intiqam hissini önlәdiyi zamanlarda hәyata keçirir. Əxlaq qadağalarda vә qadağalar vasitәsilә insan varlığında dәrin kök salır. Fәrd tәbii vә sosial instinktlәrin dağıdıcı stixiyasını mәhdudlaşdırmaq, cismani istәklәrini, hakimiyyәt hәrisliyini, varlanmaq şövqünü azaltmaq vә ehtiraslarını şüurun sәsinә tabe etmәklә özünü bir şәxsiyyәt olaraq mükәmmәllәşdirir.