cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arif Həşimov
Elmi nailiyyətlər
"History of Science" beynəlxalq elmi-nəzəri araşdırmalar jurnalının 5-ci sayından jurnalın "Fizika-riyaziyyat və texnika elmləri" üzrə redaksiya heyətinin üzvüdür.
Şuşa abidələri
Qala divarı (uzunluğu 8 km), Qala Divarları üzərində tikilmiş bürclər (17 ədəd) ,17 qədim üslübda salınmış məhəllə, 17 məscid, 17 bulaq, 17 hamam.
Əbülfət ağa Şahtaxtinski
Əbülfət ağa Nəcəfqulu ağa oğlu Şahtaxtinski — Çar ordusunun polkovniki.
Həyatı
Əbülfət ağa Nəcəfqulu ağa oğlu 1858-ci ilin oktyabr ayında Şərur-Dərələyəz qəzasının Şahtaxtı kəndində anadan olmuşdu. Onun nüfuzlu nəsli Azərbaycan tarixinə Məhəmməd ağa Şahtaxtinski, Behbud ağa Şahtaxtinski, İsa Sultan Şahtaxtinski, Həmid bəy Şahtaxtinski kimi görkəmli şəxsiyyətlər bəxş edib.
İlk təhsilinə 1871 ci ildə Tiflis real məktəbində başlayan Əbülfət ağa 1877-ci ildə Sankt-Peterburq Texnologiya Universitetinə daxil olmuşdu. Tələbə yoldaşı, ilk marksist Q.V. Plexanovla birgə tələbələri qadağan olunmuş yığıncaqlara təhrik etdiyinə görə bir il sonra – dekabr ayında univesitetdən xaric edilmişdi. Mənzilində aparılan axtarış zamanı məlum olub ki, Əbülfət ağa həm də Moskva və Peterburqda təhsil alan qafqazlı tələbələrin yaratdıqları "İmdadiyyə" adlı gizli dərnəyin üzvüdür. Bu dərnək 1878-ci ildə Həsən bəy Zərdabinin və Nəcəf bəy Vəzirovun təşəbbüsü ilə yaradılmışdı. Əbülfət ağa Moskvada təhsil alan həmyerlisi Nəcəf bəy Vəzirova 1878-ci il 3 mart tarixli məktubunda yazırdı: "Mən "İmdadiyyə"nin nizamnaməsini aldım. Üzümüzə gələn yay "İmdadiyyə"nin əsas qanunlarını müzakirə etməliyik ki, hərəmiz ölkənin bir guşəsinə gedərkən müəyyən bir məqsəd uğrunda hərəkət edə bilək… Buna görə də hər şeydən qabaq bu məqsədi özümüzə qət və aydın müəyyən etməkdə bütün vasitə və imkanları dərindən təhlil etməliyik… Bizim məqsədimiz zülmü kökündən kəsmək üçün çoxlu mübariz əllər hazırlamaqdır. Biz ziyalı qüvvəsiyik, silahımız birlikdir. Biz cəhalət, nadanlıq, avamlıq əleyhinə mübarizə aparmalıyıq. Biz Şərq dünyası ilə Qərb dünyasını bir-birindən ayıran pərdəni qoparmaq istəyirik. Biz maarif günəşini və onun şüalarını öz tərəfimizə çevirməyə səy etməliyik ki, onun həyat bəxş edən hərarəti ilə isinib yaşayaq, donmayaq. Biz istibdadı atıb, proqressiv həyatla yaşamağa səy etməliyik. Biz ancaq onda öz qabiliyyətimizi başa düşə bilərik. Biz silah və imkan axtarırıqsa, demək biz zəhmətkeş əlləri, qüvvənin özünü tərbiyyələndirib yetişdirməliyik… Biz qabaqcıllar kimi nəzərimizi yalnız aşağı təbəqəyə yönəltməliyik
Rus təbliğatçılarını xatırlayın! Biz tamam silahlanıb, ciddi fikrə və müəyyən qərara gəlməliyik. Siz tezliklə gedir və içtimai həyata atılırsınız. Biz, burada qalanlar sizin vətənə nə ilə qayıtmağınızı bilməliyik". Ələ keçən məktubdan sonra Əbülfət ağa Şaxtaxtinksinin üzərində gizli polis nəzarəti qoyulmuşdu. Ekstern yolla Lazarev adına Şərq Dilləri İnstitutuna daxil olan Əbülfət ağa oranı bitirdikdən sonra Rusiyada ona nə diplom, nə iş verdilər. O, Almaniyaya gedərkən, 1880-ci ildə Heydelberq Universitetində diplom işi müdafiə etmiş və bakalavr dərəcəsi almışdır. Rusiyaya qayıtdıqdan sonra demokratik baxışlarını və monarxiyaya qarşı çıxışlarını nəzərə alaraq Əbülfət ağa Şahtaxtinskini heç bir qulluğa götürmədilər. Əlacsız qalan Əbülfət ağa 1883-ci ildə Peterburqdakı Yunkerlər məktəbinə daxil oldu və oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirdi. Bir il sonra, avqust ayının 8-də 77-ci Tengin süvari alayında zabit rütbəsində xidmətə başlayan Əbülfət ağa Şahtaxtinski qısa müddətdə divizion komandiri təyin olunur.
Sənədlərdən məlum olur ki, podpolkovnik Əbülfət ağa Şahtaxtinski bir sıra Şərq dilləri ilə yanaşı, alman, fransız və ingilis dillərini də mükənməl bilirmiş. Ona görə də İsveçrə ordusunun manevrlərinə müşahidəçi kimi ezam olunmuşdur. Həmin ili nizami ordudakı xidmətlərinə görə Əbülfət ağaya polkovnik rütbəsi verilmişdir.
1904–1905-ci illərdə Rus-yapon müharibəsində iştirak edən Əbülfət ağa Şahtaxtinski batalyon komandiri kimi məsul vəzifədə xidməti borcunu ləyaqətlə yerinə yetirib. Əsilzadə nəslindən olan polkovnik Əbülfət ağa istər ədəbi, istərsə də maarifçilik sahəsində xalqımız üçün təmənnasız xidmətlər göstərib. O, Hötenin "Gənc Verterin iztirabları" əsərini almancadan Azərbaycan dilinə tərcümə edib.
Cəmi 55 il ömür sürən Əbülfət ağa Şahtaxtinski vətəndən uzaqlarda yaşayıb işləsə də, nə ana dilini, nə də mənsub olduğu İslam dinini unutmuşdu. Bu görkəmli şəxsdən xalqımıza əvəzsiz bir hədiyyə də yadigar qalmışdır… Azərbaycan tarixi muzeyində 1877-ci ildə fransız dilində nəşr olunmuş "Quran" kitabı saxlanılır. Kitabın titul səhifəsinə "Əbülfət ağa Şahtaxtinski"nin şəxsi möhürü vurulmuşdur. Hətta Əbülfət ağanın öz dəsti-xətti ilə yazdığı avtoqraf da oxunur. M. Kaşimirovskinin orjinaldan tərcümə etdiyi bu qiymətli eksponatı polkovnik Əbülfət ağanın vaxtilə Tbilisidə yaşayan qızı Qönçə xanım qoruyub saxlamışdır.
Port-Artur döyüşlərindən sonra polkovnik Əbülfət ağa Şahtaxtinskinin komandir olduğu 202-ci süvari alayı Qori şəhərində yerləşirdi. 1911-ci ilin yayında Vətəninə nöbəti məzuniyyətə gələn polkovnik Əbülfət ağa iki azərbaycanlı gəncin təhsil alması üçün xeyirxahlıq göstərib. Mərhum yazıçımız Əli Səbri Qasımov "Mühitim…təhsil illərim" xatirə qeydlərində yazır: "Bir təsadüf mənim taleyimi əbədi həll etdi. O zaman polkovnik Əbülfət ağanın komandir olduğu alay Gürcüstanın Qori şəhərində yerləşirdi. Əbülfət ağa Naxçıvana məzuniyyətə gəlmişdi. Məzuniyyət müddəti bitdikdən sonra o öz qohumu, mənimsə məktəb yoldaşım Xəlil ağa Hacılarovu özü ilə Qoriyə – Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyasına aparmışdı. Mən məramımı heç kəsə bildirmədən qohum-qardaşdan pul yığmağa başladım. Xəlil ağa Qoriyə gedən günün səhərisi mən də onun ardınca yollandım. Sənədlərimi də özümlə götürmüşdüm. Böyük bir çətinliklə Qoriyə gəlib çatdım. Seminariyanın həyətinə girəndə Xəlili və polkovnik Əbülfət ağanı orda gördüm. Əbülfət ağanın təəccübdən nitqi qurudu, bir az fikirə gedib sənədlərimi aldı. Birlikdə seminariya direktorunun yanına getdik. Onu ora qəbul etdirdi.
Polkovnik Əbülfət ağa Şahtaxtinski 1913-cü il martın 13-də Kutaisi şəhərində vəfat edib. Doğma kəndi Şahtaxtıda dəfn edilib. O, XIX əsrin görkəmli jurnalisti İsa sultan Şahtaxtinskinin (1851–1894) kiçik qardaşı idi.
Mükafatları
Hazırda Tiflis arxivində saxlanan podpolkovnik Əbülfət ağanın 1904-cü ilə məxsus "Şəxsi hərbi kitabça"sında göstərilir ki, əla xidmətinə görə o, 1892-ci ildə "Müqəddəs Stanislav" ordeninin üçüncü dərəcəsilə, 1900-cu ildə isə "Müqəddəs Anna" ordeninin üçüncü dərəcəsi ilə təltif olunmuşdu. Polkovnik Əbülfət ağa Şahtaxtinskinin şəxsi işinin təltif "qrafasında" aldığı xarici ölkə orden və medallarının da sayı göstərilir. O, İranın "Şire-Xorşid" ordeninin dördüncü dərəcəsi ilə (1889-cu il), Buxara Əmirinin ikinci dərəcəli "Ucalan ulduz" qızıl medalı ilə (1899-cu il), yenə İranın üçüncü dərəcəli "Şire-Xorşid" ordenilə (1900-cu il) və "Fransa-Sudan xilasetmə cəmiyyəti"nin Yuxarı Reyn şəhərinin qızıl medalı ilə (1903-cü il) təltif olunub.
Hidrogeologiya
Hidrogeologiya — yeraltı sular haqqında elm: geologiyanın bir sahəsi. Yeraltı suların əmələ gəlməsini, yatım şəraitini, hərəkət qanunlarını, rejimini, ehtiyatını, fiziki və kimyəvi xassələrini, sübb minerallar, atmosfer və yerüstü sularla qarşılıqlı əlaqəsini, təsərrüfat əhəmiyyəti və digər aspektləri öyrənir.
Hidrogeologiya 1) ümumi hidrogeologiya; 2) yeraltı suların dinamikası; 3) yeraltı suların axtarışı və kəşfiyyatı; 4) faydalı qazıntı yataqlarının hidrogeologiyası; 5) regional hidrogeologiya; 6) mineral sular haqqında təlim; 7) meliorativ hidrogeologiya və b. bölmələrə ayrılır. Hidrogeologiya Yer elmlərinin bir sahəsi olduğundan yeraltı sular Yer qabığının inkişaf tarixinin təhlili və süxurların sülb fazası ilə qarşılıqlı əlaqəsi baxımından öyrənilir.
Firudin Haşımzadə
Firudin Məmməd Əli oğlu Haşımzadə — Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, AMEA-nın həqiqi üzvü (2001).
Həyatı
Firudin Məmməd Əli oğlu Haşımzadə 1935-ci il dekabrın 7-də Bakı şəhərində, Azərbaycanın ilk fiziklərindən biri olan Məmməd Əli Uğur oğlu Haşımzadənin ailəsində anadan olmuşdur.
1957-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (hazırda Bakı Dövlət Universiteti) Fizika fakültəsini bitirmişdir.
F. M. Haşımzadə 1962-ci ildə fizika-riyaziyyat elmləri namizədi və 1972-ci ildə fizika-riyaziyyat elmləri doktoru elmi dərəcələrini, 1974-cü ildə isə professor elmi adını almışdır, 1980-ci ildə AMEA-nın müxbir üzvü, 2001-ci ildə isə AMEA-nın həqiqi üzvü seçilmişdir.
F. M. Haşımzadə elmi işə Leninqrad (hazırda Sankt-Peterburq) Fizika-Texnika İnstitutunda başlamışdır (1957–1963). 1963-cü ildən ömrünün sonuna qədər AMEA Fizika İnstitutunda işləyib. Aspiranturanı (1957–1960) bitirdikdən sonra kiçik elmi işçi (1961–1963), böyük elmi işçi (1963–1968), "Yarımkeçiricilərin nəzəriyyəsi" laboratoriyasının müdiri (1968–1993), Fizika İnstitutunun direktoru vəzifəsini icra etmiş (1993–2000), "Aşağı ölçülü və nizamsız sistemlər fizikası" probleminin rəhbəri (2002-ci ildən) vəzifəsində çalışmışdır. Baş elmi işçidir.
F. M. Haşımzadə "Fizika elmi" jurnalının yaradıcısıdır və bu periodik məcmuənin təşəkkül tapması, yayılması və təkmilləşməsi üçün daim fəaliyyət göstərir. Elmi fəaliyyəti ilə yanaşı o, 30 ildən artıq müddətdə Bakı Dövlət Universitetində nəzəri fizikanın və bərk cisim nəzəriyyəsinin müasir problemlərindən bəhs edən mühazirələr oxumuşdur.
Elmi fəaliyyəti
F. M. Haşımzadə bərk cismin nəzəriyyəsi sahəsində tanınmış alimdir. O, Keyn tipli yarımkeçiricilərin və yarımmetalların kinetik, optik və maqnit xassələrinin ardıcıl nəzəriyyəsini yaratmış, onların volt-amper xarakteristikasının qeyri-xəttiliyinin yeni mexanizmini aşkar etmiş, həmin tip yarımkeçiricilərin anomal maqnit xassələrinə malik olmasını göstərmişdir.
F. M. Haşımzadə psevdopotensial metodu ilə yarımkeçirici birləşmələrin zona quruluşunu və rəqs spektrlərini ilkin prinsiplərdən hesablamışdır. O, aşağı ölçülü kvant sistemlərində yükdaşıyıcıların enerji spektrini müəyyənləşdirmiş, parabolik potensiallı yarımkeçirici kvant çuxurunda elektrik keçiriciliyinin, termoelektrik, qalvanomaqnit və termomaqnit effektlərin nəzəriyyəsini qurmuş, mənfi maqnitomüqavimətin əmələ gəlməsinin yeni mexanizmini aşkar etmişdir.
Laylı və zəncirvarı quruluşa malik yarımkeçirici kristalların zona quruluşunun hesablanması, onlarda faza keçidlərinin nəzəriyyəsinin qurulması da onun əsas elmi nəticələrindəndir.
Yetirmələri
11 fizika-riyaziyyat elmləri doktoru və 22 elmlər namizədi hazırlamışdır.
Kvanju
Kvanju — Cənubi Koreyanın altıncı ən böyük metropoludur. Bu, mərkəzi hökumətin Daxili İşlər Nazirinin birbaşa nəzarəti altında olan təyin edilmiş bir böyük şəhərdir. Kvanju böyük şəhərə yüksəldiyi və Cənubi Çolla əyalətindən müstəqil olduğu üçün əyalət ofisi 2005-ci ildə Muan qraflığının cənubundakı Namak kəndinə köçənə qədər şəhər həm də Cənubi Çolla əyalətinin paytaxtı idi.
Adı "işıq" mənasını verən Kvan və "vilayət" mənasını verən Ju (주; 州) sözlərindən düzəlib. Kvanju tarixən Muju (무주; 武州) kimi qeydə alınmışdır. Kənd təsərrüfatı Çolla bölgəsinin mərkəzində yerləşən şəhər həm də zəngin və müxtəlif mətbəxi ilə məşhurdur.
Tarixçə
Şəhər eramızdan əvvəl 57-ci ildə qurulmuşdur. Üç Koreya Krallığı dövründə Pekçenin inzibati mərkəzlərindən biri idi.1929-cu ildə, İmperator Yapon hökmranlığı dövründə, şəhərdəki koreyalı və yapon tələbələri arasında qarşıdurma, müstəmləkə dövründə İmperator Yapon qəddarlığına qarşı böyük ümummilli üsyanlardan biri ilə nəticələnən regional nümayiş olan Kvanju Tələbə Müstəqillik Hərəkatına çevrildi.
1980-ci ilin mayında Kvanjuda 12 dekabr 1979-cu il hərbi çevrilişin lideri Çun Du-hvana qarşı dinc nümayişlər keçirildi. Nümayişlər hərbi qüvvələr, o cümlədən Xüsusi Əməliyyatlar Komandanlığının elit bölmələri tərəfindən yatırıldı. Vəziyyət şiddətli basqılardan sonra gərginləşdi, nəticədə mülki əhalinin silah anbarlarına basqın etdiyi və silahlandığı Kvanju üsyanı baş verdi. 9 gün sonra qiyam yatırılan zaman yüzlərlə mülki şəxs və bir neçə polis qüvvəsi/əsgər həlak olmuşdu. 1987-ci ildə mülki qayda bərpa edildikdən sonra, hadisə qurbanlarının xatirəsini yad etmək üçün milli qəbiristanlıq yaradılmışdır.İndi Cənubi Koreya konstitusiyası Kvanju üsyanını Cənubi Koreya demokratiyasının kökü kimi qəbul edir.
1986-cı ildə Kvanju Çollonam-dodan ayrılaraq "Birbaşa İdarə olunan Şəhər"-ə (Jikhalsi) çevrildi və 1995-ci ildə "Böyükşəhər"-ə (Qvanqyeoksi) çevrildi.
Pekçe krallığı və Şilla krallığı arasındakı qədim rəqabət, eləcə də 20-ci əsrin 2-ci yarısında siyasi liderlər tərəfindən Qyonsan bölgəsinə verilən qərəzli prioritet kimi müxtəlif amillərə görə Kvanju sol təmayüllü siyasətçilər və sələfləri ilə yanaşı Koreyanın liberal Demokratik Partiyasının, eləcə də mütərəqqi Ədalət Partiyasının əsas qalasıdır.
Kvanju 2002 FİFA Dünya Kuboku, 2015 Yay Universiada Oyunları, 2019 Dünya Su İdmanı Çempionatı kimi bir çox idman tədbirləri keçirdi.
İnzibati bölmələr
Kvanju 5 rayona ("Qu") bölünür.
Din
2015-ci ilin siyahıyaalınmasına əsasən, əhalinin 9,5%-i Buddizmi, 28,7%-i Xristianlığı (20%-i protestantlıq və 8,7%-i katoliklik) etiqad edir. Əhalinin 61%-i dinsizdir.
Əhali
Kvanjunun 1960-cı ildən 2016-cı ilə qədər əhali sayındakı dəyişiklik:
Moldova Texniki Universiteti
Moldova Texniki Universiteti (Universitatea Tehnică a Moldovei) — Moldovada universitet; informasiya-kommunikasiya texnologiyalarının tətbiqinin geniş vüsət aldığı ali təhsil ocaqlarından biri.
Tarixi və fəaliyyəti
Əsası 1964-cü ildə qoyulan ali məktəb yüksək ixtisaslı mühəndis və iqtisadçı kadrların hazırlanması məqsədilə yaradılıb. İlk olaraq Kişinyov Politexnik İnstitutu adı ilə fəaliyyətə başlayan ali məktəbdə tədrisin ilk ilində 5 fakültə (Elektrotexnika, Mexanika, Texnologiya, İnşaat, İqtisadiyyat) mövcud olub. Sonrakı illərdə Politexnik İnstitutu sürətlə inkişaf edərək böyük tədris, elmi və mədəni mərkəzə çevrildi.
Hazırda Moldova Texniki Universiteti 10 fakültədən ibarətdir: energetika, maşınqayırma üzrə mühəndis iqtisadiyyatı və idarəetmə, mexanika və nəqliyyat mühəndisliyi, hesablama texnikası, informatika və mikroelektronika, elektronika və telekommunikasiya sahəsində mühəndis iqtisadiyyatı və idarəetmə, yeyinti sənayesində texnologiya və idarəetmə, yüngül sənaye, kadastr, geodeziya və tikinti, şəhərsalma və memarlıq, iqtisadi mühəndislik və biznes.
Maşınqayırma üzrə mühəndis iqtisadiyyatı və idarəetmə fakültəsində texniki kollec yaradılıb. Bundan əlavə, ali məktəbin tərkibində texniki profilli 9 kollec fəaliyyət göstərir.
Bu gün əyani və qiyabi bölmədə 12420 tələbə təhsil alır, tədris prosesi təxminən 1000 pedaqoq tərəfindən həyata keçirilir. Universitet ümumilikdə 80 ixtisas və ixtisaslaşma üzrə təlim təklif edir.
Moldova Texniki Universitetində tədris prosesi akademik kreditlərin köçürülməsi üzrə Avropa sisteminə (ESPAK) əsasən təşkil edilib. ESPAK Avropa regionuna tələbələrin və gənc mütəxəssislərin çıxışını sadələşdirir, həmçinin xaricdə ali təhsil haqqında diplomların tanınması imkanını təmin edir.
Ali təhsil ocağında tədrisin xarici dillərdə həyata keçirildiyi bölmələr mövcuddur.
Belə ki, hesablama texnikası, informatika və mikroelektronika fakültəsində fransızdilli informatika bölməsi, ingilisdilli hesablama texnikası və elektronika bölməsi fəaliyyət göstərir. Yeyinti sənayesində texnologiyalar və idarəetmə fakültəsində fransız dilli qida texnologiyaları bölməsi yaradılıb. Bu bölmələrin tələbələri ABŞ, Fransa, Kanada, Almaniya və digər ölkələrdə ixtisas üzrə dilçilik təcrübəsi keçirlər. Onların əksəriyyəti adıçəkilən ölkələrdə bakalvr diplomlarını müdafiə edir, magistratura və ya doktorantura pillələri üzrə təhsil alırlar.
Universitet şəhərcikləri
Ali məktəbin 4 kampusu mövcuddur: A, B, C və D kampusları.
A universitet şəhərciyi Byukan rayonunda inşa edilib. Burada rektorluq, elektronika və telekommunikasiya sahəsində mühəndis iqtisadiyyatı və idarəetmə fakültəsi fəaliyyət göstərir.
Mərkəzi rayonda istifadəyə verilən B kampusunda energetika fakültəsi, universitet fransız dilli agentlik bürosu tələbələrin ixtiyarına verilib.
Rışkanovka rayonunda yerləşən C kampusunda isə 5 tədris korpusu, 7 tələbə yataqxanası, universitetin təsərrüfat bazası, yeyinti sənayesi üzrə tədris-metodiki istehsal mərkəzi inşa edilib. Həmçinin bu kampusda mexanika və nəqliyyat mühəndisliyi, maşınqayırmada mühəndis iqtisadiyyatı və idarəetmə, hesablama texnikası, informatika və mikroelektronika, yeyinti sənayesində texnologiya və idarəetmə, yüngül sənaye fakültələri ilə yanaşı kadrların ixtisasının artırılması və yeni ixtisas alması mərkəzi, mərkəzi kitabxana, 2, 8, 9, 10, 11, 12, 13 saylı tələbə yataqxanaları, inzibatçılıq və əsaslı tikinti xidməti, universitetin avtomobil parkı, əyləncə mərkəzi və idman kompleksi fəaliyyət göstərir.
Botanika rayonunda inşa etdirilən D universitet şəhərciyində kadastr, geodeziya və tikinti, şəhərsalma və memarlıq, iqtisadi mühəndislik və biznes fakültələri, hərbi kafedra, həmçinin 3 və 5 saylı tələbə yataqxanaları və "Popas" mehmanxanası yerləşir.
Beynəlxalq əməkdaşlıq
Beynəlxalq əməkdaşlıq universitet həyatının müasir dünya təhsilinə inteqrasiya, eyni zamanda təhsilin və elmi araşdırmaların maliyyələşdirilməsinin əhəmiyyətli mənbələri üçün lazım olan vacib aspektdir. Hazırda Moldova Texniki Universiteti Avropa Birliyi, MDB, ABŞ universitetləri, elmi mərkəzləri və digər təhsil müəssisələri ilə əməkdaşlıq edir. Son illərdə Fransa, İspaniya, Almaniya, ABŞ, Kanada, Rumıniya ali məktəbləri və elmi-tədqiqat institutları ilə 23 müqavilə bağlanıb. Bununla yanaşı, universitet Rusiya, Ukrayna və Belarus ali təhsil müəssisələri ilə sənədləşmə, yeni kursların açılışı, TUM tələbələri üçün mühazirələrin təşkili, beynəlxalq konfranslarda və simpoziumlarda birgə iştirak, namizədlik müdafiəsi və doktorluq dissertasiyaları və s. istiqamətlər üzrə əlaqələr qurub.
Ali məktəb BSUN (Qara dəniz hövzəsi ölkələrinin universitet şəbəkəsi), AUF (Universitet fransız dilli Agentliyi) və CONFRECO — Mərkəzi və Şərqi Avropanın fransız dilli universitetləri rektorlarının Regional konfransının üzvüdür.
BSUN çərçivəsində Azərbaycan, Albaniya, Bolqarıstan, Gürcüstan, Yunanıstan, Rumıniya, Rusiya, Ukrayna və Türkiyə universitetləri ilə əməkdaşlıq edir.
Əcnəbi vətəndaşlar üçün
Texniki universitet müqavilələr və nazirliklər və ya ölkələr arasında razılıq əsasında xarici vətəndaşlara burada təhsil almaq imkanını verir. Bütün fakültə və ixtisaslara sənəd qəbulu həyata keçirilir. Təlim rumın dilində keçirilir. Təhsil haqqı Moldova Respublikası hökuməti tərəfindən müəyyən edilir.
Xarici tələbələr yataqxanalarda və ya öz istəkləri əsasında universitet mehmanxanasında qala bilərlər. Yataqxana otağında (3-dən 5-ə qədər yer) 1 yerin aylıq dəyəri 330 ley təşkil edir.
Universitet müxtəlif ixtisaslar üzrə xarici tələbələr üçün hazırlıq kurslarını təklif edir. Tədris planında rumın və rus dilləri, həmçinin seçilmiş ixtisaslar üçün baza predmetləri üzrə xüsusi kurslar nəzərdə tutulur. Hazırlıq kursları 10 ay müddətini əhatə edir. Kurslarda iştirak üçün 12500 ley ödəmək lazımdır.
Kenzaburo Oe
Kenzaburo Oe — yapon yazıçı, Ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatı laureatı (1994).
Onun fransız, amerikan ədəbiyyatı və ədəbiyyat nəzəriyyəsinin güclü təsiri altında olan romanları, hekayələri və esseləri siyasi, sosial və fəlsəfi məsələlərdən, o cümlədən nüvə silahı, nüvə enerjisi, sosial nonkonformizm və ekzistensializmdən bəhs edir.
Həyatı
Kendzaburo Oe Sikoku adasında, kasıb və çoxuşaqlı ailədə doğulmuşdur. Atası müharibədə həlak olduğundan anasının və nənəsinin himayəsində böyümüşdü. Oe ailəsindəki qadınların gözəl dil və ədəbiyyat duyumu, folklora dərindən bələdlikləri Kendzaburoya təsirsiz qalmamışdı.
Oe ali təhsilini Tokio universitetinin fransız ədəbiyyatı bölümündə almışdı. Müəllimi Fransua Rable yaradıcılığının mahir bilicisi sayılan Kadzuba Vatanabe idi. Rablenin qrotesk realizmi sonralar Oe əsərlərinə təsirsiz qalmamışdı, lakin magistr dərəcəsi almaq üçün dissertasiya yazmaq zərurəti meydana çıxanda Oe orta əsr fransız yazıçısının deyil, Jan Pol Sartrın yaradıcılığına, xüsusən də fəlsəfi irsinə üz tutmuşdu. Tədqiqatçılar onun ilk əsərlərində də fransız ekzisensializminin müəyyən izlərini görürlər. Yaradıcılıq üslubunun və ədəbi dünyagörüşünün formalaşması prosesində Oe Yunqun analitik psixologiya, Lotmanın semiotika və Baxtinin qrotesk realizmi haqqındakı nəzəri fikirlərindən yararlanmışdı.
1963-cü ildə yazıçının ailəsində birinci övlad dünyaya gəlmiş, oğlu doğulmuşdu. Ona Hikari adını vermişdilər. Yapon dilindən tərcümədə bu adın mənası "işıq" deməkdir, lakin anadan qüsurlu doğulan və indiyə qədər də danışa bilməyən Hikari Kendzeburo Oenin evinə işıq deyil, əslində qüssə, kədər və zülmət gətirmişdi. Yazıçı yaradıcılıqdan kənar bütün həyatını xəstə oğluna həsr etməyi qərara almışdı. O, artıq 45 ildir ki, bu ağır yükü yorulmadan, şikayətlənmədən çiyinlərində daşımaqdadır. Müəllifin bir çox əsərləri kimi "Şəxsi təcrübə" (1964) avtobioqrafik romanı da bu ailə faciəsinə həsr olunmuşdur. Maraqlıdır ki, Oenin ənənəvi Nobel mühazirəsinin bir hissəsi də insanların dilini başa düşməyən, ancaq təbiət və quşlarla "dil tapmağı" bacaran xəstə oğlu haqqında idi. Bu romana görə müəllif Yaponiyanın "Cintyoza" nəşriyyatının mükafatını almışdı.
Yapon yazıçısının ən populyar əsərlərindən olan "1860-cı ilin futbolu" romanı bədiilik, fəlsəfilik və sənətkarlıq baxımından Oe yaradıcılığında yeni mərhələnin başlanmasından xəbər verirdi. Təkcə bir il ərzində romanın 11 nəşrinin meydana çıxması da bunun sübutu idi. Əsərdə iki dünya baxışı üz-üzə qoyulmuşdu. Müəllif göstərirdi ki, həyatda həm insanların əleyhinə gedərək, həm də onlara xidmət edərək mövqe qazanmaq mümkündür. Oenin bir yazıçı kimi cavab tapmaq istədiyi başqa bir mühüm sual isə ümummilli aksiyalara — xalq hərəkatına rəhbərlik etmək niyyətinə düşənlərin mənəvi-əxlaqi siması ilə bağlı idi.
Oe yapon simasını itirmədən, yapon ənənələrinə sadiq qalmaqla Avropa ədəbi təcrübəsindən də məharətlə yararlanmışdı. Bu mənada fransız dili vasitəsi ilə tanış olduğu klassik Avropa və özəlliklə də rus ədəbiyyatının ona güclü təsiri olmuşdu. Yazıçının etirafına görə, gənclik dövründən başlayaraq hər ilin birinci on gününü mütləq Dostoyevskinin əsərlərini oxumağa sərf edir. Tolstoyun "Hərb və sülh" romanını isə indiyə qədər azı on dəfə oxuyub. Şklovski və Baxtin kimi məşhur rus ədəbiyyat nəzəriyyəçiləri də Oenin sevimli müəllifləri sırasına daxildir. Hətta yenə öz etirafına görə, Baxtinin əsərləri yapon mədəniyyətinin mahiyyətini anlamaq baxımından onun üçün açar rolunu oynamışdı. Bulqakovun "Master və Marqarita"sı, eləcə də müasir rus ədəbiyyatının Yevgeni Yevtuşenko, Andrey Voznesenski, Bulat Okucava, Bella Əhmədullina, Valentin Rasputin kimi nümayəndələrinin yaradıcılığı yapon müəllifinə kifayət qədər tanış və doğmadır.
"Ürəyimi sular apardı" (1973) romanında yazıçı vəhşi qazlar vasitəsi ilə öz ailəsi ilə təmas quran lal uşağın timsalında yenidən şəxsi həyatının baş probleminə müraciət etmişdi. "Yeni əsrin gənc insanı, oyan!" (1983) romanı isə bu mövzunun başqa aspektdən şərhinə həsr olunmuşdu.
Dünyanın və insanların problemlərinə şikəst oğulun və əzab çəkən atanın müstəvisindən baxmaq Oenin "Ata, hara gedirsən?" (1966), "Bizi dəlilikdən qurtar" (1969) və "Bir gün o özü mənim göz yaşlarımı siləcək" (1974) romanlarının da əsas mövzusunu təşkil etməkdədir.
Oe müasir yapon nəsrinin bədii təfəkkür və ifadə yeniliyi baxımından dünya miqyasında böyük maraq doğuran və bir sıra dillərə tərcümə olunan "Sakit həyat" (1990), "Şəfa qüllələri" (1990), romanlarının, yaradıcılığının zirvəsi adlandırdığı "Alovlanan yaşıl ağac" (1993–1995) trilogiyasının müəllifidir. Son bir neçə ildə çap etdirdiyi "İki yüz yaşlı uşaq" (2003), "Əlvida, kitab!" (2005) romanları və dörd hekayələr məcmuəsi yapon yazıçısının sözün dərinliklərinə və sehrinə doğru səyahətinin davam etdiyini göstərir.
Nobel laureatı olduqdan sonra verdiyi ilk müsahibələrin birində yazıçı demişdi: "Mən artıq 38 ildir ki, nəsr əsərləri yazıram. Son 31 il ərzində bütün yazılarımın leytmotivi bu və ya digər vəsilə ilə xəstə oğlum olmuşdur. Hiss edirdim ki, mən də getdikcə Yaponiyada geniş yayılan eqobelletristikanın nümayəndələrindən birinə çevrilirəm, lakin sonda bununla barışmalı oldum. Mən Hikari adlı balaca adamla birlikdə yaşayıram. Düşünürəm ki, elə bu mənə ölkə haqqında, dünya haqqında, insan qəlbi haqqında yazmağa imkan verir. Məni həyəcanlandıran bütün problemləri Hikari vasitəsi ilə dərk edirəm".
Kendzaburo Oe 1999-cu ildə "reallıqla mifi birləşdirərək bu günkü insan fəlakətlərinin həyəcanlı səhnələrini göz önünə gətirən yüksək poetik gücə malik xəyali dünya yaratdığına görə" Nobel mükafatı laureatı olmuşdu. Yazıçı bu mükafatı qazandığı üçün böyük qürur hissi duyduğunu dönə-dönə dilə gətirmiş və uzaq Yaponiyaya, yapon ədəbiyyatına diqqət yetirdiyi, onun gücünü hiss edib layiqincə qiymətləndirdiyi üçün İsveç Akademiyasına minnətdarlığını bildirmişdi.
Kendzaburo Oe çoxsaylı esselərin, Avropaya və Amerikaya səyahətləri haqqında yol qeydlərinin müəllifidir. Amerikalıların Xirosima və Naqasakidə törətdikləri atom vəhşəti onun siyasi publisistikasının başlıca mövzularından biridir.
Yapon yazıçısı Amerika İncəsənət Akademiyasının xarici üzvüdür. 2002-ci ildə Fransa hökuməti dünya mədəniyyəti qarşısındakı görkəmli xidmətlərinə görə onu Fəxri Legion ordeni ilə təltif etmişdi. Kendzaburo Oe müxtəlif vaxtlarda Yaponiyada mövcud olan ədəbi mükafatların demək olar ki, hamısına layiq görülmüşdür, lakin ölkəsində imperator hakimiyyəti institutunun saxlanmasının əleydarları olduğu üçün 1994-cü ildə yapon imperatorunun qərarı ilə təltif olunduğu "Asaxi" mükafatından və ordendən imtina etmişdir.
2004–2006-cı illər məşhur yapon yazıçısının yaradıcılığında sükut dövrü olmuşdur. Oenin yeni əsərlər üzərində işlədiyi barədə məlumatlar yayılsa da, hər hansı bir kitabı nəşr edilməmişdi. Yalnız 2007-ci ildə onun yeni əsərindən — "Gözəl Anabel Li: saçlarım biz-biz olur, mən ölürəm" romanından hissələr çap olunmuşdur.
İlqar İsmayılov (milli qəhrəman)
İlqar Sədi oğlu İsmayılov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı; Qarabağ müharibəsi şəhidi.
Həyatı
29 mart 1959-cu il Bakı şəhərində doğulmuşdur. Əslən Qazax rayonundandır. 1966-cı ildə Bakı şəhərindəki 45 saylı orta məktəbə getmiş, 1976-cı ildə təhsilini başa vurmuşdur. Daha sonra Azərbaycan Bədən Tərbiyəsi İnstitunda təhsil almışdır. 1981-ci ildə hərbi xidmətə çağırılımış, 1983-cü ildə ordudan tərxis edilmişdir.
Ailəsi
Ailəli idi, iki övladı yadigar qalıb.
Hərbi xidməti
İlqar 1991-ci ildən başlayaraq tez-tez döyüş bölgəsinə gedərdi. Onun şücaəti nəticəsində ermənilərlə vuruşan xeyli xarici vətəndaş ələ keçirilmişdir. Onun rəhbərliyi ilə 128 nəfər döyüşçümüz Qızartı yüksəkliyini erməni basqınçılarından azad etmişdir. İgid komandir 1992-ci il 1 oktyabr qəhrəmancasına həlak olmuşdur.
Alovlanma promotorları
Alovlanma promotorları (alovlanmanı təşviq edən) yanacaq kamerasında dizel yanacaqlarının alovlanmasını yaxşılaşdırmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Alovlanma promotorları zəif alovlanma qabiliyyəti olan yüksək səviyyədə aromatikləşdirilmiş orta distillə fraksiyalarına, həmçinin naften əsaslı neftlərdən və qaz kondensatlarından əldə edilmiş dizel yanacaqlarına əlavə edilir.
Ümuni məlumat
Qeyd edək ki, benzinin oktan ədədinin artırılması çox vaxt arzuolunan haldırsa, əmtəə dizel yanacağının setan ədədinin (SƏ) artırılmasına çox ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. SƏ-nin optimal göstəricisindən bu və ya digər tərəfə kənarlaşma mühərriyin iş rejiminin pozulmasına səbəb olur.
Alovlanma promotorlarının təsiri mühərriyin növündən, iş rejimindən və SƏ-dən asılıdır. Yanacağın SƏ nə qədər yüksək olsa alovlanma bir o qədər tez baş verir və alovlanmanın gecikmə müddəti (AGM) bir o qədər az olur. AGM-nin müəyyən optimal müddəti saxlanılmalıdır. SƏ çox yüksəkdirsə, bu müddət bir o qədər azdır və yanacaq qarışığının hazırlanmasına az vaxt ayrılır. Nəticədə, yanacaq tərkibində yeni yanacaq porsiyalarına oksigenin verilməsini çətinləşdirən yanma məhsulları olan artıq yanan qarışığa püskürdülür.
Alovlanma promotorları yanacağa, adətən 0,05–0,2% qatılığında daxil edilir.
Təsir prinsipi
Alovlanma promotorlarının təsirini onların molekullarının О—О və О—N rabitəsi üzrə asan parçalanması ilə izah edirlər. Alınan sərbəst radikallar yanacağın alovlanmasını sürətləndirir. Bu növ aşqarlar yanma prosesinin yalnız əvvəlində təsir göstərir.
Səmərəlilik göstəricisi tərkibində aşqar olan yanacağın setan ədədidir.
Çeşid
Rusiyada müxtəlif növ dizel yanacaqları üçün nəzərdə tutulmuş alovlanma promotorlarına aşağıdakı aşqarlar daxildir:
ИПН, izopropilnitrat (ТУ 6–14-9440) efir iyli şəffaf mayedir. Dizel yanacağına 1% ИПН əlavə etdikdə onun SƏ ən azı 10–12 vahid artmalıdır. ЦГН, tsikloheksilnitrat (ТУ 2435-013-53306348-08) şəffaf rəngsiz və ya sarımtıl mayedir, tərkibində əsas maddənin miqdarı 97% (küt.). Onun tərkibində mexaniki qarışıqlar yoxdur və suyun miqdarı 0,1%-dən çox deyil. ЦГН-nin ИПН ilə müqayisədə bir sıra üstünlükləri var. O hidrolitik baxımdan daha davamlıdır, buxarlanma və partlama ehtimalı daha azdır, səmərəliliyi də daha yüksəkdir.
МПК alkilnitratlar qrupundan olan alovlanma promotorları əsasında çoxfunksiyalı aşqardır (ТУ 38.401-58-190-97), tövsiyə olunan qatılıq 0,25% dir. Bu aşqarın dizel yanacağına daxil edilməsi yanacağın məsrəfini azaltmağa və zəhərli tullantıları (benzopiren, aldehid) azalmasına imkan verir.
Yanacaqlarda təyini
ISO 13759 üzrə dizel yanacağında alkilnitratlar spektrofotometrik üsulla təyin edilir. Bu məqsədlə, yanacaq nümunəsini qatı sülfat turşusu ilə işləyirlər. Bu zaman, 2,4-dimetilfenolla tutulan nitrat turşusu alınır. Nəticədə alınmış nitroksilenol reaksiya qarışığından çıxarılır və sarı duzun əmələ gəlməsi ilə natrium hidroksidlə işlənir. Rəngin intensivliyi 452 nm dalğa uzunluğunda ölçülür və alkil nitratın qatılığı kalibrləmə əyrisi ilə müəyyən edilir.
Yanacaqlarda alkil nitratların kəmiyyətcə təyin edilməsi üçün IQ Fourier spektrometriyası üsulu təklif olunmuşdur. Analitik qrup kimi 1635 sm-1-lik zonada nitro qrupunun valentlik vibrasiyası zolağından istifadə edilmişdir.
Məhdudiyyətlər və nöqsanlar
Alkilnitratlar əsasında alınan alovlanma promotorları zəhərlidir, korroziya baxımından aqressivdir, yanacağı rəngləyir və qatran əmələgətirməni artırır. Oksidləşmə parçalanması nəticəsində onların yanacaqda səmərəliliyi azalır. Onlar asanlıqla hidroliz edir. Ona görə də tərkibində alovlanma promotoru olan yanacaqda nəmlik olmamalıdır.
Xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, aşqarın miqdarının seçilməsi çox vacibdir. Yanacağa promotorun daxil edilməsi onun özüalovlanma temperaturunu aşağı salır və yanacaq porşen yüksək nöqtəyə çatmazdan xeyli əvvəl alovlanır. Qaz halında olan yanma məhsulları porşenə təsir etməyə başlayır. Buna enerji sərf edilir, mühərriyin faydalı iş əmsalı azalır, yanma pisləşir, işlənmiş qazların tüstülüyü və toksikliyi artır.
Mənbə
А.М.Данилов. Применение присадок в топливах.Санкт-Петербург: Химиздат, 2010
Xanəgah (Azərşəhr)
Xanəgah — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Azərşəhr şəhristanı (Tufarqan) ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,388 nəfər yaşayır (370 ailə).
Anıtqəbir
Mavzoleydə həmçinin 1973-cü ildə vəfat etmiş Türkiyənin ikinci prezidenti İsmət İnönü dəfn edilmişdir. Onun məzarı Atatürkün türbəsi ilə üzbəüz, Mərasim meydanının digər tərəfində yerləşir.
Mavzoley 1966–1987 və 1997–2009-cu illərdə müxtəlif Türkiyə banknotları üzərində təsvir edilmişdir. Mavzoley aşağıdakı Türkiyə banknotlarında təsvir olunmuşdur: Central Bank of the Republic of Turkey. Banknote Museum. – Links Yoxlanılıb: 18 mart 2016
Anıttəpə
Anıtqəbirin tikilməsindən öncə orada müşahidə məntəqəsi yerləşdiyinə görə hazırda abidənin yerləşdiyi Anıttəpənin adı Rasattəpə (Müşahidə təpəsi) idi. Dəniz səviyyəsindən 906 metr hündürlükdə yerləşən bu təpədə e.ə. XII əsrdə Anadoluda mövcud olmuş Frigiya dövləti dövrünə aid qəbirlər var idi. Ərazidə Anıtqəbirin inşa edilməsinə qərar verilməsindən sonra arxeoloji tədqiqat işlərinə başlanılmış və qəbirlər başqa əraziyə köçürülmüşdür. Qəbirlərdən aşkarlanmış artefaktlar isə Anadolu Sivilizasiyaları Muzeyinə təqdim edilmişdir.
Layihə müsabiqəsi
200px|thumbnail|right|Pol Bonatz tərəfindən hazırlanmış Anıtqəbir layihəsinin qaralaması Anıtqəbir layihəsi üçün yer müəyyən edildikdən sonra, inşa ediləcək layihənin seçilməsi üçün müsabiqə elan edilməsi qərarına gəlindi. Əvvəlcə layihə yarışmasına yalnız Avropa memarlarının təklifləri qəbul edilsə də, mediyanın reaksiyasından sonra, yarışma türk memarları üçün də açıq elan edilərək beynəlxalq müsabiqə elan edilmişdir. Təklif edilən layihələrin dəyərləndirilməsi üçün hökumət tərəfindən prof. Pol Bonatz, prof. İvan Tenqhom, prof. Karoli Vikinger, prof. Arif Hikmət Holtay, memar Muammər Çavuşoğlu və memar Muhlis Serteldən ibarət münsiflər heyəti yaradılmışdı. Müsabiqəyə 27 xarici, 20 türk memarı qatılmış və sonda onlardan üçünün layihəsinə mükafat verilməsinə qərar verilmişdir. Bunlardan biri Tannenberq memorialının da müəllifi olan memar İohann Krüger, digəri Arnoldo Foşini, üçüncüsü isə İstanbul Texniki Universitetinin Memarlıq Fakultəsinin müəllimlərindən olan prof. Emin Xalid Onat və Əhməd Orxan Arda tərəfindən hazırlanmış layihələr idi. Hökumət türk memarlarının layihəsinin həyata keçirilməsinə qərar verir. Bu qərar belə izah edilirdi: "Müsabiqədə qalib gələn hər üç layihə bir çox baxımdan eyni dəyərə malikdir. Lakin, onların arasında iki türk tərəfindən hazırlanmış layihə bu beynəlxalq mövzunu daha müvəffəq şəkildə əks etdirmişdir. Bundan başqa, münsiflər heyətinin məlumatında bildirildiyi kimi, bu layihənin əraziyə uyğunluğu digər layihələrdən daha üstündür."
Layihə və inşaat
Anıtqəbirin yerinin seçilməsi üçün yaradılmış komissiya 1 mart 1941-ci il tarixində beynəlxalq layihə yarışması haqqında elan verdi. Yarışmaya Türkiyə, Almaniya, İtaliya, Avstriya, İsveçrə, Fransa və Çexslovakiyadan ümumilikdə 47 layihə göndırilmişdi. Onlardan üçü mükafata layiq görülsə də, o dövrün Türkiyə hakimiyyəti Milli mövzunu daha yaxşı ifadə etməsi və əraziyə daha çox uyğun olmasını əsas gətirərək türk memarlar Emin Onat və Əhməd Orxan Ardanın müəllifi olduğu layihəni gerçəkləşdirməyə qərar verir. 9 oktyabr 1944-cü ildə inşaat işlərinə start verildi. 9 il davam edən inşaat prosesindən sonra 1953-cü ildə Anıtqəbirin inşası tamamlandı.
Tikinti prosesi dörd mərhələdə həyata keçirilmişdi. Aslanlı yolun istinad divarları və torpaq səviyyəsində işləri əhatə edən birinci mərhələ 9 oktyabr 1944-cü ildə başlanmış və 1945-ci ildə tamamlanmışdır. Mavzoley və mərasim meydanı ətrafındakı köməkçi binaların tikintisini əhatə edən ikinci mərhələdə tikinti işləri 29 sentyabr 1945-ci ildə başlanmış və 8 avqust 1950-ci ildə tamamlanmışdır. Bu mərhələdə daşyonma və dəmir-beton tikinti sisteminə görə təməl təzyiqinin azaldılması üçün abidə kütləsinin təməl layihəsinin hazırlanması qərarlaşdırılmışdır. 1947-ci ilin sonuna kimi mavzoleyin təməl qazıntı işləri və izolyasiyası tamamlanmış, istənilən çökmənin qarşısının alınması üçün 11 metr hündürlükdə dəmir-beton təməl sisteminin dəmir montajı işləri tamamlanma mərhələsinə gətirilmişdir. Həmçinin giriş qüllələri ilə yol düzəninin önəmli bir hissəsi, yaşıllaşdırma və suvarma sisteminin bir hissəsi tamamlanmışdır.
Üçüncü mərhələdə abidəyə aparan yollar, aslanlı yol, mərasim meydanı, mavzoleyin üst döşəməsinin daş üzləməsi, pilləkənlərin inşası, sərdabə daşının yerləşdirilməsi və təsisat işləri həyata keçirilmişdir. Üçüncü mərhələ 1950-ci ildə tamamlanmışdır. Dördüncü mərhələdə şərəf zalının döşəməsi, sərdabə döşəməsi, şərəf zalı ətrafının daş profilləri ilə saçaq bəzəklərinin işlənməsi həyata keçirilmişdir. Bu mərhələ 20 noyabr 1950-ci ildən 1 sentyabr 1953-cü ilə kimi davam etdirilmişdir.
Memarlıq xüsusiyyətləri
250px|thumbnail|left| Mavzoleyin əsas fasadının ümumi görünüşü Anıtqəbir layihəsində mavzoleyin kollonada üzərində yüksələn sərdabə hissəsinin inşası nəzərdə tutulmuşdu. 4 avqust 1951-ci ildə o dövr Türkiyə hökuməti layihənin memarlarına müraciət edərək, "Şərəf zalı"nın 28 metr hündürlüyünün azaldılması halında inşaat işlərinin tez yekunlaşdırılmasının mümkün olub-olmamasını soruşur. Memarlar layihədə dəyişiklik edərək "Şərəf zalı"nın daş örtük ilə yox, beton tavan ilə örtülməsinin mümkünlüyünü bildirirlər. Beləcə daş qurğunun verəcəyi ağırlıq və texniki problemlər də aradan qalxmış olardı.
Anıtqəbirin tikintisində beton hissələrin üzlənməsi üçün asan işlənən və müxtəlif rəng çalarları olan travertin, movzeleyin interyerlərinin işlənməsi üçün isə mərmər istifadə edilmişdir. Heykəl qrupları, şir heykəlləri və kollonadanın üzlənməsin istifadə edilmiş travertin Pınarbaşı, Kayseridən, qüllənin interyerində istifadə edilmiş ağ travertinlər isə Poladlı və Malıköydən gətirilmişdir. Boğazköprü, Kayseridən gətirilmiş qara və qırmızı travertinlər mərasim meydanı və qüllələrin zəmin döşəmələrində, Karabük, Əskipazardan gətirilmiş sarı travertinlər isə zəfər qabartmaları, "Şərəf zalı"nın eksteryeri və mərasim meydanını əhatələyən sütunların üzlənməsində istifadə edilmişdir.
Şərəf zalının zəminində istifadə edilmiş krem, qırmızı və qara mərmərlər Çanaqqala, Hatay və Adanadan, zalın yan interyer divarlarında istifadə olunmuş mərmərlər Afyonqarahisardan, yaşıl mərmərlər isə Biləcikdən gətirilmişdir.
40 ton ağırlıqda olan sarkofaq daşı Osmaniyədən, sarkofaqın yan divarlarını üzləyən ağ mərmərlər isə Afyonqarahisardan gətirilmişdir. Ümumilikdə Anıtqəbirin memarlığı 1940–1950-ci illər Türkiyə memarlığının "İkinci Milli Memarlıq Hərəkatı" adlandırılan dövrünün xüsusiyyətlərini əks etdirir. Bu dövrdə daha çox monumental xüsusiyyət daşıyan, simmetrikliyə əhəmiyyət verən, kəsmə daş materialların istifadə edildiyi binalar yaradılmışdır. Anıtqəbir də bu xüsusiyyətləri özündə birləşdirir. İlkin layihədə mavzoleyin ikimərtəbəli olması planlaşdırılsa da, sonradan iqtisadi problemlər səbəbiylə ikinci mərtəbənin inşasından imtina edilmişdir. Dövrün memarlıq üslubu ilə yanaşı, Anıtqəbirdə Səlcuqlu və Osmanlı memarlıqlarının da bəzi xüsusiyyətləri əks etdirilmişdir. Məsələn, fasadlarda, divarların dam ilə birləşdiyi yerlərdə, qüllələri dörd yandan əhatə edən və Səlcuqlu memarlığında mişar dişi adlandırılan bordurlar vardır. Həmçinin Anıtqəbirin bəzi yerlərində (Mehmetcik qülləsi, Muzey müdruyyəti binası) istifadə edilmiş çərxifələk və rozet adlandırılan daş işləmələrinə Səlcuqlu və Osmanlı memarlığında da rast gəlinir.
Tikiildiyi dövrün ən gözəl memarlıq nümunələrindən biri sayılan Anıtqəbir 750.000 m² ərazini əhatə etməklə, Sülh Parkı və Abidə bloku adlı iki hissəyə ayrılır.
Qabartmalar
Sakarya müharibəsi mövzulu qabartmanın sağında bir gənc, iki at, bir qadın və bir kişi təsvir olunub. Bunlar savaşın ilk dövründə düşmən hücumları qarşısında evlərini tərk edərək qaçqın halına düşmüş insanlardır. Sağdakı gənc arxaya dönmüş, sol əlini qaldırıb yumruğunu sıxaraq düşmənlərə "Bir gün dönəcək və sizdən qisasımızı alacağıq" deyir.
Bu üçlü qrupun önündə palçığa batmış bir araba, çabalayan atlar, təkəri döndürməyə çalışan bir kişi və iki qadın ilə ayaq üstə durmuş bir igid və ona qılınc təqdim edən diz çökmüş bir qadın vardır. Bu qrup fiqurlar Sakarya müharibəsi başlamamışdan əvvəlki dövrü təmsil edir. Bu qrupun solunda yerdə oturmuş iki qadın və bir uşaq, düşmən istilası altında Türk ordusunu gözləyən xalqı simvolizə edir. Bu xalqın üzərindən uçaraq Başkomandir Mustafa Kamala çələng təqdim edən bir zəfər mələyi vardır.
Kompozisiyanın sonunda yerdə oturan qadın "Ana Vətən"i, diz çökmüş gənc Sakarya müharibəsində qalib gəlmiş Türkiyə ordusunu, ağac budağı isə zəfəri simvolizə edir. Qabartmanın müəllifi İlhan Komandır.
Henri Fletçer Hans
Henri Fletçer Hans (, ) — Britaniya botaniki və diplomatı.
Anıtqəbir
Qabartmalar
Dumlupınar döyüşü təsvirli qabartmanın solunda yer alan və bir kəndli qadın, bir oğlan uşağı və bir atdan ibarət qrup millət olaraq savaşa hazırlıq dövrünü təmsil edir. Sonrakı hissədə Atatürk bir əlini irəli uzatmış və "Ordular, ilk hədəfiniz Ağdənizdir, irəli!" deyərək Türkiyə Ordusuna hədəfi göstərməkdədir.
Henri Fletçer Hans
Bioqrafiya
Henri Fletçer Hans 4 avqust 1827-ci ildə Londonda anadan olmuşdur. . O, London və Belçıkada təhsil almışdır.
Anıtqəbir
Qabartmalar
Öndəki mələk Atatürkün əmrini borusu ilə uzaq üfüqlərə ötürür. Bundan sonrakı hissədə Atatürkün əmrini yerinə yetirən Türkiyə ordusunun fədakarlıqlarını və qəhrəmanlıqlarını təmsil edən qabartma yer alır. Öndə isə Türkiyə bayrağı ilə Türkiyə ordusunu çağıran zəfər mələyi yer alır. Qabartmanın müəllifi Zühtü Müridoğludur.
Henri Fletçer Hans
Bioqrafiya
1878-ci ildən 1881-ci ilədək və 1883-cü ildə o, Kantonda konsul təyin olunmuşdur. 1886-cı ildə isə Syamın şəhərində konsul təyin olunmuşdur. Henri Fletçer Hans 22 iyun 1886-cı ildə Syamın vəfat etmişdir. .
Anıtqəbir
Sülh parkı
Atatürkün "Vətəndə sülh, cahanda sülh" deyimindən ilhamlanaraq tikilən Anıtqəbir müxtəlif ölkələrdən və Türkiyənin müxtəlif bölgələrindən gətirilmiş tinglərdən yaradılmış yaşıl ərazinin mərkəzində yüksəlməkdədir. Buna görə də Anıtqəbiri əhatə edən parka Sülh parkı adı verilmişdir. Parkın salınması zamanı Əfqanıstan, ABŞ, Almaniya, Avstriya, Belçika, Çin, Danimarka, Finlandiya, Fransa, Hindistan, İraq, Böyük Britaniya, İspaniya, İsrail, İsveç, İtaliya, Yaponiya, Kanada, Kipr, Misir, Norveç, Portuqaliya, Yuqoslaviya və Yunanıstandan müxtəlif ağaclar və tinglər gətirilmişdir. Hazırda Sülh parkında 104 müxtəlif ölkədən 48.500 müxtəlif dekorativ ağac vardır.
Henri Fletçer Hans
Elmi fəaliyyəti
Diplomat Henri Fletçer boş vaxtlarını floranın öyrənilməsinə həsr edirdi. O, qıjıkimilərin və toxumlu bitkilərin öyrənilməsi üzrə ixtisaslaşmışdı. . Henri Fletçer çoxlu botanika taksonlarının adlandırılmasının müəllifidir. .
Anıtqəbir
Abidə bloku
Ümumilikdə 120.000 m² ərazini əhatə edən Abidə bloku üç hissədən ibarətdir: Aslanlı yol, Mərasim meydanı və Mavzoley. Anıtqəbirə Tandoğan qapısından (Anadolu meydanı tərəf) girildiyi zaman, Sülh parkı içərisindən keçən yolla Aslanlı yol başındakı 26 pilləkənli nərdivana çatılır. Nərdivanın yuxarısında isə İstiqlal və Azadlıq qüllələri yerləşir.
Qüllələrin interyeri onun adına aid kompozisiya və Atatürkün kəlamları ilə bəzədilmişdir.
Mavzoley
Anıtqəbirin ən mühüm hissəsi olan mavzoleyə aparan 42 pilləli pilləkənin ortasında "Xitab Kürsüsü" yerləşir. Həndəsi naxışlarla bəzədilmiş kürsünün ortasında Atatürkün "Hakimiyyət qeyd-şərtsiz millətindir" fikri yazılmışdır. Kürsünün müəllifi Kənan Yontuçdur.
72x52x17 ölçülərə malik olan mavzoley düzbucaqlı plan üzrə inşa edilmiş, ön və arxadan 8, yanlardan isə 14.40 m yüksəkliyində olan on dörd sütunla əhatələnmişdir. Mavzoleyin fasadında sol tərəfdə Atatürkün Türk gəncliyinə xitabı, sağda isə Respublika quruluşunun onuncu ildönümü münasibəti ilə söylədiyi Onuncu il nitqi yer alır. Hərflər daş qabartma üzərində qızılı zərlə yazılmışdır.
Şərəf zalı
230px|thumbnail|right| Atatürkün sərdabəsi 230px|thumbnail|right| İsmət İnönünün sərdabəsi Şərəf zalına bürünc qapılardan girilir. Girişin sağ tərəfində Atatürkün 29 oktyabr 1938-ci il tarixli Türkiyə ordusuna son mesajı, solda isə Atatürkün ölümündən sonra ikinci prezident İsmət İnönünün Atatürkün ölümü münasibəti ilə yazdığı və 21 noyabr 1938-ci ildə yayımlanmış təziyyə yer almışdır. Bu iki kitabə 19 may 1981-ci ildə, Atatürkün 100 illik yubileyi münasibəti ilə yazılmışdır.
Girişin tam qarşısında böyük pəncərənin yerləşdiyi nişin içində Atatürkün simvolik sərdabəsi yerləşir. Osmaniyə ilindən gətirilmiş sərdabə daşı tək parça qırmızı mərmər olub 40 ton ağırlığa malikdir. Sərdabə daşının yerləşdiyi hissə isə ağ Afyon mərməri ilə işlənmişdir. Zərəf zalının zəmini Adana və Hataydan, yan divarlar isə Afyonqarahisar və Biləcikdən gətirilən qırmızı, qara və boz mərmərlərlə üzlənmişdir.
Şərəf zalının 27 tirdən əmələ gəlmiş tavanı ilə yan qalereya tavanları mozaika ilə bəzədilmişdir. Şərəf zalının yüksəkliyi 17 m olub, yan divarlarında 12 ədəd bürünc məşəl yerləşdirilmişdir. Mavzoleyin üstü düz qurşun çatı ilə örtülmüşdür.
Məzar otağı
Atatürkün nəşi mavzoleyin zəmin qatında torpaqda qazılmış məzarda dəfn edilmişdir. Mavzoleyin birinci mərtəbəsi olan Şərəf zalındakı simvolik sərdabə daşının tam altında yerləşən məzar otağı Səlcuqlu və Osmanlı memarlıq stilində səkkizguşəli planda inşa edilməklə piramidal tavana malikdir. Tavan həndəsi naxışlarla bəzədilmişdir.
Zəmin və divarlar qara, ağ və qırmızı mərmərlərlə üzlənmişdir. Məzar otağının ortasında qiblə yönündə qırmızı mərmər sənduqə yerləşir. Mərmər sənduqənin çevrəsində Türkiyənin bütün illərindən, Şimali Kiprdən və Azərbaycandan gətirilmiş torpaqlar vazalarda düzülmüşdür.
İsmət İnönünün məzarı
Sülh və Zəfər qüllələri arasında sütunların əmələ gətirdiyi yanları açıq qalereyanın ortasında 25 avqust 1973-cü ildə vəfat etmiş Atatürkün ən yaxın silahdaşı, Qurtuluş Savaşının Qərb cəbhəsinin komandiri və Türkiyə Respublikasının ikinci Prezidenti İsmət İnönünün simvolik sərdabəsi yerləşir. Məzar otağı isə qalereyanın alt mərtəbəsindədir. İsmət İnönü Anıtqəbirdə 28 dekabr 1973-cü ildə Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə dəfn edilmişdir.
İstiqlal qülləsi
200px|thumbnail|right|İstiqlal qülləsi qarşısındakı üç qadın heykəli Aslanlı yolun sağ tərəfində yerləşən istiqlal qülləsinin interyerini ayaq üzərində durmuş və iki əli ilə qılınc tutmuş bir gəncin yanında qaya üzərinə qonmuş qartal qabartması bəzəyir. Mifologiyada və Səlcuqlu incəsənətində qartal güc, istiqlal və müstəqillik simvolu kimi istifadə edilirdi. Qılınc tutmuş gənc isə istiqlalı qoruyan türk millətini təmsil edir. Qabartmanın müəllifi Zühtü Müridoğludur. Qüllə divarlarında Atatürkün istiqlalla bağlı aşağıdakı sözləri yer alır: Qüllənin içində Anıtqəbirin maketi və abidə haqqında məlumat pannoları vardır. Qüllənin qarşısında müxtəlif xalqların geyimində olan üç qadın heykəlindən ibarət "Qadın heykəl qrupu" yerlşir. Bu qadınların ikisi yerə kimi uzanan qalın bir çələng tutur. Buğda sümbüllərindən hazırlanmış çələng Türkiyənin bərəkətini təmsil edir. Soldakı qadın irəli uzatdığı əlindəki qabla Atatürkə Tanrıdan rəhmət diləməkdə, ortadakı qadın isə əlləri ilə üzünü tutaraq ağlamaqdadır. Bu qadın heykəlləri türk qadınının Atatürkün ölümünün dərin acısı içində olduğu bir vaxtda belə əzmli olduğunu göstərir. Heykəllərin müəllifi Hüseyn Anka Özkandır.