cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İmitasiya oyunu
Çəkilişlər
"The Weinstein Company" 2014-cü ilin fevralında Avropa Film Bazarında filmi əldə etmək üçün $7 milyon ödəmişdir ki, bu da ABŞ distribyutorluğu üçün ödənən ən böyük məbləğdir. Film həm də rejissorlara elm, riyaziyyat və texnologiya ilə bağlı innovativ filmlərin çəkilməsinə kömək edən Tribeka Film Festivalının Sloan Rejissor Fondunun qəbuledicisi olmuşdur.
Film musiqisi
2014-cü ilin iyununda bəstəkar Aleksandr Desplatın film üçün musiqi yazacağı elan edildi. Desplat film musiqisinin yazılması və orkestrasiyasını üç gün ərzində tamamladı. Film musiqisi London Simfonik Orkestri tərəfindən Londonda yerləşən Abbey Road Studiosda yazılmışdır.
Bəstəkar Türinqin fikirləşməsi və mexaniki maşının fəaliyyətini göstərmək üçün fasiləsiz fortepiano arpeciosundan istifadə etmişdir.
Film musiqisi Ən yaxşı film musiqisi nominasiyasında Oskar mükafatına namizəd göstərilsə də, Desplat tərəfindən bəstələnmiş Böyük Budapeşt oteli filminin musiqisi mükafatı qazanmışdır.
Marketinq
24 dekabr 2013-cü ildə Böyük Britaniyada Türinqə qarşı Kral əfvinin elan edilməsindən sonra, həmin gün Kamberbetçin Türinqin bombe maşını qarşısında ilk fotosu yayımlandı. 2014-cü ilin iyununda, Türinqin ölümünün ildönümündə "Entertainment Weekly" jurnalı Kira Naytli, Metyu Qud, Metyu Berd və Allen Liçin canlandırdıqları obrazların ilk görünüşünü təqdim edən iki çəkiliş fotosu yayımladı. 23 iyunda Türinqin 102-ci doğum günündə "Empire" jurnalı Mark Stronq və Çarlz Densin obrazlarının göründüyü iki çəkiliş fotosu yayımladı. Çəkiliş fotolarının müəllifi Kamberbetçi "Casus, çölə çıx!" filmində də çəkmiş fotoqraf Cek İnqlişdir.
2014-cü ilin sentyabrında Prinston Universitet Nəşriyyatı və "Vintage Books" nəşriyyatı filmin çıxarılması ilə əlaqədar olaraq Endryu Hudcsun "Alan Türinq:Eniqma" bioqrafik əsərini yenidən nəşr etdilər. İlk BK və ABŞ treylerləri 22 iyul 2014-cü ildə çıxarıldı. İlk beynəlxalq tizer posteri 18 sentyabr 2014-cü ildə "Əsl eniqma kodu sındıran insan idi" başlığı altında çıxarıldı.
2014-cü ilin noyabrında filmin ABŞ premyerasından sonra "The New York Times" qəzeti İkinci Dünya müharibəsi zamanı 1942-ci ildə yeni kriptoqrafların tapılması üçün "The Daily Telegraph" qəzetində nəşr edilmiş orijinal krossvordu yenidən nəşr etmişdir. Krossvordu həll etməyə nail olanlar əldə etdikləri nəticə haqqında maillə məlumat verdikdən sonra London və Bleçli parka səfər hədiyyəsi əldə etmişlər.
2 yanvar 2015-ci ildə "The Weinstein Company" filmi və Türinqin irsini təbliğ etmək üçün nüfuzlu texnologiya, hərb, elm və LGBTQ qruplarının (Türinqin həyatında rol oynayan qruplar) rəhbərlərinin film haqqında fikirlərini əks etdirən posterlər nəşr etdirmiş və onlayn kompaniya başlamışlar. "Yahoo!" baş direktoru Marissa Meyer, "Netflix" baş direktoru Rid Hastinqs, "Google" icraçı direktoru Erik Şmidt, "Twitter" baş direktoru Dik Kostolo, "PayPal"ın əsasını qoyanlardan biri Maks Levçin, "YouTube"un baş direktoru Syuzan Vojcicki və Vikipediyanın əsasını qoyanlardan biri Cimmi Uels filmi tərifləyən fikirlər söyləmişlər. "Human Rights Campaign" təşkilatının prezidenti Çad Qriffin, GLAAD baş direktoru Sara Keyt Ellis də dəaxil olmaqla nüfuzlu LGBT təşkiltalarının liderləri, həmçinin 22-ci ABŞ Müdafiə Katibi Robert Qeyts filmə dəstəklərini ifadə etmişlər.
Kinoteatr çıxışı
Filmin dünya premyerası 2014-cü ilin avqustunda 41-ci "Telluride Film Festival"ında baş tutmuş, daha sonra isə sentyabrda 39-cu Toronto Beynəlxalq Film Festivalında göstərilmişdir. Avropada filmin premyerası 2014-cü ilin oktyabrında 58-ci BFİ London Film İnstitutu Festivalında baş tutmuşdur. 14 noyabr 2014-cü ildə Birləşmiş Krallıqda premyerası baş tutan film, 28 noyabrdan ABŞ-də məhdud yayıma girmişdir. Filmin ABŞ distribyutoru olan TWC qeyd edir ki, film əvvəlcə Los-Anceles və Nyu Yorkun dörd kinoteatrında yayıma girəcək, 12 dekabrda 6 marketdə satışa çıxarılacaq və Milad bayramı günlərində bütün ölkə ərazisində yayımlanacaq.
Ev üçün buraxılış
31 mart 2015-ci ildə ABŞ-də "İmitasiya oyunu" DVD və Blu-ray (Blu ray + Dijital nüsxə) formatda satışa çıxarılmışdır.
Gəlir göstəriciləri
14 milyon büdcəsi olan "İmitasiya oyunu" Şimali Amerikadan $91.1 milyon, digər ərazilərdən $128.9 milyon, ümumilikdə $220 milyon gəlir əldə etmişdir. Film, 2014-cü ilin ən çox gəlirli müstəqil filmi olmuşdur.
28 noyabrda Nyu-York və Los-Ancelesdə dörd kinoteatrda yayıma girən film açılış həftəsində $479,352 gəlir gətirmişdir ki, bu da hər ekrana $119,352 gəlir deməkdir və bu nəticə ilə "İmitasiya oyunu" 2014-cü il ekranbaşına gəlirə görə ikinci yerdə qərarlaşmış, həmçinin bütün zamanların yeddinci ən çox gəlirli canlı-yayım filmi olmuşdur. İnfilyasiya düzəlişləri də nəzərə alındıqda, "İmitasiya oyunu"nun nəticəsi "The Weinstein Company"nin Oskar qazanmış və Şükranlıq həftəsi çıxarılmış "Kralın nitqi" ($88,863, 2010-cu il) və "Artist" ($51,220, 2011-ci il) filmlərinin göstəricisini geridə qoymuşdur. 12 dekabrda əlavə olaraq marketlərdə satışa çıxarılan film, Milad günlərində bütün ölkə ərazisində yayıma girmişdir.
Tənqidçilərin mövqeyi
250px|thumbnail|right|Benedikt Kamberbetç Toronto Beynəlxalq Film Festivalında filmin premyerasına gələrkən, sentyabr, 2014 "İmitasiya oyunu" tənqidçilərdən əsasən müsbət rəylər almışdır. "Rotten Tomatoes" 229 rəy əsasında filmə 89% müsbət rəy vermişdir ki, bu da ortalama 7.7/10 göstəricidə əks olunur. Sayt tənqidçilərinin ortaq rəyində deyilir ki, "Benedikt Kemberbetçin möhtəşəm baş rol ifaçılığı ilə "İmitasiya oyunu" bioqrafiya janrının ən yaxşı nümunələrindən biridir." "Metacritic" saytı 49 tənqidçinin rəyi əsasında filmə 100 baldan 73 balla qiymət verir. "CinemaScore"dan "A+" dərəcəsi alan film, həm ABŞ Kino Tənqidçiləri Sovetinin, həm də Amerika Film İnstitutunun "2014-cü ilin top-10 filmləri" siyahısına daxil edilmişdir.
"The New York Observer"dən Reks Rid "İmitasiya oyunu"nu "son yüzilliyin ən mühüm hekayələrindən biri və 2014-cü ilin ən böyük filmlərindən biri" adlandırır, "The Independent"dən Kaleem Aftab filmə beş ulduz verir və onu "İlin Ən yaxşı Britaniya filmi" adlandırır. "New York Post"dan Lou Lumenik filmi "Oskara layiq maraqlı ekran işi" adlandırır, tənqidçi Ceyms Roççi əlavə edir ki, "film, qarışıq, müzəffər və tragikdir." "Empire" jurnalı filmi "möhtəşəm triller" adlandırır, "Glamour" jurnalı isə onu "müasir klassika" adlandırır. "Variety" jurnalından Piter Debruj əlavə edir ki, "film gözəl ssenariyə, zərif quruluşa və güclü aktyor oyununa malikdir." Tənqidçi Skott Foundas qeyd edir ki, "şübhəsiz çox güclü olan film, parlaq zəkası ilə cəmiyyətin qoyduğu normalara qarşı çıxmağa cəsarət edənlərin acı taleyini göstərir." Tənqidçi Leonard Maltin qeyd edir ki, film, "mükəmməl hesab edilə bilinəcək qədər ideal aktyor heyətinə malikdir." Bundan əlavə Naytlinin canlandırdığı ikinci dərəcəli Klark roluna, Goldenberqin montaj işinə, Desplatın film musiqisinə, Fauranın operator işinə və Djurkoviçin quruluşçu-rəssam işinə xüsusi diqqət yetirilmişdir. Telluride Film Festivalında böyük entusiazmla qarşılanan film, festivalın əsas mükafatı olan Ən Yaxşı Film nominasiyasına "People's Choice Awards"a layiq görülmüşdür.
Kamberbetçin filmdəki performansı tənqidçilərin böyük tərifinə layiq görülüb. "Time" jurnalı onun yaratdığı personajı 2014-cü ilin Top 10 film performansları siyahısında birinci yerdə yerləşdirib, jurnalın əsas film tənqidçisi Riçard Korliss isə Kamberbetçin xarakterizasiyasını verərək qeyd edir ki, "aktyorun qəribə, bütöv, bu vaxta kimi yaratdığı ən Kamberbetçsayağı personajdır…o, Türinqi hiss edərək, cəsarətlə, simpatiya ilə, lakin heç bir əlavə vasitə olmadan canlandırır." "Los Angeles Times"dan Kennet Turan Türinq obrazını "Kamberbetçin karyerasının əsas rolu" adlandırır, "The New York Times"dan A. O. Skott isə qeyd edir ki, Türinq obrazı "ilin ən yaxşı aktyor performanslarından biridir."  "Rolling Stone"dan Piter Travers qeyd edir ki, aktyor "güclü, emosional təsvir kompleksi təqdim edir." Tənqidçi Kleyton Devis qeyd edir ki, "bu əsrlərlə yaşayacaq performans…Kamberbetçin bu gün yaşayan ən yaxşı aktyorlardan biri olduğunu sübut edir."  "Variety" jurnalından Foundas yazır ki, "Kamberbeçin ustad aktyorluğunu görmək möcüzə kimidir". "The New York Times"dan Manola Dargiz Kamberbeçin performansını "incə detalları nəzərə alan, düşündürücü və tragik" sözləri ilə, BBC-dən Uven Qleyberman isə "emosional təqdim edilən mükəmməllik" sözləri ilə ifadə edir. "Bu Kamberbetçin təqdim etdiyi fırtına kimi performansdı: siz titrlərdən sonra onun işlərini deşifrə etməyə başlayacaqsız" deyə "Time Out" jurnalından Deyv Kalhoun bildirir. "USA Today"dən Klaudiya Puiq film haqqında rəyinə əlavə olaraq bildirir ki, "Kamberbetçin xırdalıqlarına kimi nəzərə alınmış performansı güclü təəssürat yaradır." "The Hollywood Reporter"dən Tod MakKarti bildirir ki, heç şübhəsiz ki, filmin əsas üstünlüyü "xarizması ilə inandırıcı şəkildə dahinin qəribəliklərini, fərqli xarici görünüşünü və istedadını canlandıran" Kamberbetçdir. Tənqidçi Rocer Frayedman rəyinin sonunda bildirir ki, "Ola bilsin ki, Kamberbetç Ser Lourens Olivyeyə yaxın malik olduğumuz yeganə aktyordur."
"The Guardian"dan Ketrin Şord Kamberbetç və Naytlinin performansını tərifləsə də, qeyd edir ki, film "həddən artıq şablona tabe edilmiş, izləyicini ötürülən müsaja yönləndirən" xüsusiyyətə malikdir. "The Telegraph"dan Tim Robi qeyd edir ki, film, "həddən artıq hesablanmış insan hesablayıcısı haqqındadır." Bəzi tənqidçilər filmdə Türinqin homoseksual olmasının da göstərilməsindən narahat olduqlarını bildirmişlər. Britaniya tarixçisi Aleks fon Tunzelmann 2014-cü ilin noyabrında "The Guardian"da nəşr edilmiş məqaləsində filmdəki tarixi hadisələri təhlil edərək qeyd edir ki, "tarixi həqiqət belədir ki, İmitasiya oyununda çoxlu mürəkkəb məqamlar və sındırılmamış kodlar vardır." Jurnalist Kristian Keril də filmdə bəzi tarixi qeyri-dəqiqliklərin olduğunu bildirərək, vurğulayır ki, Türinqin zəngin həyatı çox sadə göstərilmişdir. "Slate" jurnalından L. V. Anderson filmi ssenarinin əsaslandığı Türinqin bioqrafiyası ilə müqayisə edir və yazır ki, "görünən odur ki, İmitasiya oyunu mənbə materialından xeyli fərqlənəklə, şəxslərin fəaliyyəti, hadisələrin xronologiyası və Türinqin özünün Bleçli parkdakı işləriilə bağlı hadisələri qismən təhrif edir." "Science News"dan Endryu Qrant yazır ki, "…bir çox Hollivud bioqrafik filmləri kimi, bu filmdə də bədii keyfiyyətlərdən istifadə edilmişdi ki, bu da təəssüf doğurur, çünki Türinqin özünün həyatı daha təsirlidir."
Türinq ailəsinin mövqeyi
2014-cü ilin oktyabrında London Film Festivalında filmi izlədikdən sonra Türinqin qardaşı qızı İna Peyn BBC Radio Mançesterdən Allan Besvikə demişdi ki, "film həqiqətən də dayımın şərəfini qoruyur." Eyni müsahibədə Türinqin qardaşı oğlu Dermont Türinq qeyd edir ki, Kamberbetç ''"əla aktyor seçimidir. Mən daha yaxşı kiminsə ola biləcəyini düşünmürəm." Alimin böyük qardaşı oğlu Ceyms Türinq isə qeyd edir ki, Kamber betç "elə şeyləri bilir ki, mənim heç onlar haqqında xəbərim yoxdur. Onun Alan haqqında bu qədər məlumat toplaması valehedicidir."''
Mükafatlar
"İmitasiya oyunu" bir çox mükafatlara namizəd göstərilmiş və müxtəlif mükafatlar qazanmışdır, xüsusilə Benedikt Kamberbetçin yaratdığı Türinq obrazı diqqət cəlb etmişdir. Filmin aktyor və yaradıcı heyəti həm də İnsan Haqqları Kompaniyası, geniş LGBT insan haqqları müdafiəçiləri heyəti və ABŞ lobbi təşkilatları tərəfindən yüksək dəyərləndirilmişdir. "Biz fəxr edirik ki, Alan Türinqin faciəvi həyat jekayəsini böyük ekranlara gətirən İmitasiya Oyunu filminin ulduzları və yaradıcı heyətini mükafatlandırmaq şərəfinə layiq görülmüşük." deyə İnsan Haqqları Kompaniyasının prezidenti Çad Qriffin qeyd edir.
Sosial fəaliyyət
2015-ci ilin yanvarında Kamberbetç, komedik-aktyor Stefan Fray, prodüsser Harvi Vaynşteyn və Türinqin böyük qardaşı qızı Reyçel Barns Türinq kimi kimyəvi kastrasiyaya məcbur edilmiş 49.000-dən çox gey insandan üzr istənilməsi aksiyasına start vermişlər. "The Guardian" qəzetində nəşr edilmiş açıq məktub birbaşa Birləşmiş Krallıq hökumətinə, o cümlədən Kraliça II Elizabet, Kembric hersoqu şahzadə Vilyam və Kembric Hersoginyası Keyt Midlton da daxil olmaqla kral ailəsinə ünvanlanmışdı.
İnsan Haqqları Kompaniyasından Çad Qriffin də dəstəyini göstərərək bildirmişdi ki, "Eyni qanunun tələbi ilə İngiltərədə 49.000-dən çox homoseksual kişi və qadın məcburi kimyəvi kastrasiyaya məruz qalmışlar. 2013-cü ildə Kraliça II Elizabet ölümündən sonra Türinqdən üzr istəsə də, digərlərindən üzr istənməmişdir. Bu film şərəflidir. Bu insanlar şərəflidir. Və digər 49.000 insan üçün də ədaləti təmin etməyi məqsəd qoymuş bu hərəkat şərəflidir."
"Attitude" jurnalından Piter Tatçell və gey cəmiyyətin digər nüfuzlu nümayəndələri də kompaniyaya dəstəklərini ifadə etmişlər. 2015-ci ilin fevralında Mett Deymon, Maykl Duqlas, Cessika Alba, Brayan Krenston və Anna Vintur da digər məşhurlarla birlikdə "|utmccn=(referral)|utmcmd=referral|utmcct=/HiJ8hBaOJf&__utmv=-&__utmk=263690892 Pardon49k.org" petisiyasını imzalamışlar.
Mübahisələr
<div class="floatright" style="background-color:#EEEEEE;border:1px; font-size:90%; solid #C8C8C8;padding:1em;text-align:center"> 150px 130px Kira Naytli (solda) filmdə kodsındıran Coan Klarkı (sağda) canlandırır. Filmin istehsalı zamanı, Türinqin homoseksuallığının filmdə göstərilməyəcəyi, yaxın dostu ilə romantik əlaqələri olmasına baxmayaraq, eyni zamanda Coan Klarka qarşı hisslərinin olmasının düzgün ifadə edilməyəcəyi ilə bağlı tənqidi fikirlər səsləndirilirdi. Film ssenarisinin əsaslandığı kitabın müəllifi Hudcs qeyd etmişdi ki, "filmdə Coanla əlaqələr əslində olduğundan daha çox qabardılıb."  Türinqin qardaşı qızı Peyn qeyd edir ki, Naytli rol üçün düzgün seçilməyib və real Klarkın "daha sadə görünüşlü" olduğunu vurğulayır: "Məncə onlar filmi bir qədər romantikləşdirməyə çalışıblar. Bu məni kədərləndirir. Əgər onlar hər şeyi olduğu kimi göstərmək istəyirlərsə, bu, yolverilməzdir."
"Empire" jurnalına müsahibə verən rejissor Tildum layihəni öhdəsinə götürmək qərarından bəhs edərkən deyir: "Bu çox mürəkkəb bir tarixdir. Burada homoseksualların hüquqları ilə bağlı elementlər olsa da, Türinqin ideyalarının müharibə üçün necə vacib olması, həmin fikirlərin gizli saxlanmasını da əhatə edir." "GQ UK" jurnalına verdiyi müsahibədə aktyor Metyu Qud qeyd edir ki, filmdə əsas diqqət "Türinqin həyatına, bizim xalq olaraq onunla bir qəhrəman kimi necə fəxr etməmizə və onun homoseksual olmasına görə necə kimyəvi ksatrasiyaya məruz qalmasına" yönəldilir. Filmin prodüsserləri qeyd edirlər: "Bizim ssenarimizin Alan Türinqin homoseksual olmasını xüsusi qabardan və ya süni seks səhnələrinin daxil edildiyi versiyası yoxdu və heç vaxt da olmayıb."
2015-ci ilin yanvarında "The Huffington Post" qəzetinə müsahibəsində ssenarist Mur filmdə tarixi hadisələrin dəqiqliklə təsvir edilməməsi haqqında səsləndirilən fikirlərə münasibət bildirərək qeyd edir ki, “Əgər siz, “faktların təftişi” dilini film haqqında münasibət bildirmək üçün istifadə edirsinizsə, məncə siz, prinsipial olaraq incəsənətin necə işlədiyini nəzərə almırsınız. Siz Monenin “Su zanbaqları” haqqında danışarkən faktların təftişindən istifadə etmirsiz. Çünki, həmin əsərlərdə su zanbaqlarının konkret necə görünməsi yox, həmin su zanbaqlarını görən Monenin hiss etdikləri əks olunub. İncəsənətin məqsədi də budur.” Eyni müsahibədə rejissor Tildum deyir: “Əksər tarixi filmləri izləyərkən elə təəssürat yaranır ki, sanki ekranda kimsə sizin üçün Vikipediyadan tarixi məlumatları oxuyur. Lakin biz, istəyirik ki, film, hissiyyatlı, ehtiraslı olsun. Bizim əsas məqsədimiz odur ki, oxucuya hiss etdirək 'Alan Türinq nə hiss edirdi? Siz Alan Türinq olsaydız nə hiss edərdiz? Türinqin həyatı haqqında məlumatları dinləməklə biz də onun təcrübəsi kimi bir təcrübə yaşaya bilərikmi? '"
Yazdığı bioqrafiyanın ekranlaşdırılması hüququnun satılması ilə bağlı müqavilənin şərtlərini əsas göstərən Hudcs əsasən filmdə tarixi həqiqətlərin dəqiq əks olunması məsələsini şərh etməmişdir.
Tarixi hadisələrin dəqiqliyi
Tarixçilərin rəy bildirdikləri əsas tarixi hadisələr təyinatını gizlətmək üçün Bleçli parkın radio zavodu kimi təqdim olunması, Eniqmanın kodunu sındırmaq üçün istifadə olunan maşın Türinqin uşaqlıq dostu və ilk romantik hisslər bəslədiyi insanın şərəfinə "Kristofer" adlandırılması, Türinqin həmin maşın üzərində çalışan yeganə kriptoqraf olması və qrupun digər üzvləri ya ona kömək etməmələri ya da qarşı fəaliyyət göstərmələri olmuşdur. Əslində Eniqmanın kodunu sındırmaq üçün istifadə olunan elektromexanik maşın "Viktori" adlandırılmışdı və o, yalnız Türinqin deyil, bütün qrupun zəhmətinin nəticəsində hazırlanmışdı. Bu, polyak kriptanalisti Mariyan Rejevskinin dizaynından ilhamlanaraq hazırlanmış Britaniya Bombe maşını idi. Rejevskinin 1938-ci ildə hazırladığı Bomba adlı maşın alman əməliyyat sistemi qarşısında zəiflik göstərmiş və 1940-cı ildə bu zəifliklər aradan qaldırılmışdı. Fərqli strategiyaya malik olan yeni maşın 1940-cı ildə Türinq tərəfindən (riyaziyyatçı Qordon Velçmanın açar əlavələri ilə hazırlansa da, filmdə bu qeyd edilməmiş və Velçmanın kəşfi Hyu Aleksanderin kəşfi kimi göstərilmişdir) hazırlanmışdı. "British Tabulating Machine" şirkəti İkinci Dünya müharibəsi ərzində Harold Kinin rəhbərliyi altında 200-dən çox Bombe maşını istehsal etmişdi.
Filmdə göstərilir ki, Bleçli Parkda kiçik bir kriptoqraflar qrupu çalışmış, müharibənin ilk illərində onlar tələsdirilməmişlər və bir neçə il sonra təsadüfən Eniqmanın kodunu qırmağa nail olmuşlar, lakin əslində, 1939-cu ildə müharibənin başlanmasından əvvəl artıq bu işlə bağlı bəzi uğurlar əldə edilmiş və 1945-ci ildə müharibənin başa çatmasına kimi inlərlə kişi və qadın bu layihə üzərində çalışmışdır. Müharibə ərzində bir neçə dəfə uğursuzluqlar baş vermiş, hər dəfə Alman Eniqmasının dizaynı və ya istifadə kodları dəyişdirildikdə, Bleçli Parkdakı maşınların da yenidən adaptasiya edilməsi zərurəti meydana çıxmışdı.
Filmdə göstərilir ki, yalnız Bombeş maşını hazırlandıqdan sonra müəyyən məşhur söz və ya ifadələrin sistemə dail edilməsi ilə kodun deşifrə edilməsini dəfələrlə asanlaşdırmaq olar, lakin əslində bu, kriptoqrafiyada crib kimi tanınan məşhur metoddur. Əslində, cribin istifadəsi Bombe maşınının hazırlanması zamanı əsas hücum vasitəsi olmuş və maşının kəşf edilməsindən sonra anlaşılmış vasitə olmamışdır.
Filmdə göstərilir ki, "Hut 8" dəstəsi kriptoqraflardan birinin (Piter Hilton) qardaşının da xidmət etdiyi Britaniya mülki gəmisinə Almaniya hücumunun qarşısını almaq üçün sındırılmış kodlardan istifadə etmir ki, almanlar Eniqmanın kodunun sındırılmasını anlamasınlar. Əslində isə Hiltonun elə bir qardaşı ümumiyyətlə olmayıb və hansısa əməliyyatların harda və necə keçirilməsi (və ya keçirilməməsi) haqqında qərarlar daha yüksək adminstrativ mərtəbədə verilirdi.
Filmdə göstərilir ki, Türinq dəstə üzərində rəhbərlik əldə etmək və yeni maşının hazırlanması üçün maliyyələşmə məsələsini aradan qaldırmaq üçün Çörçilə məktub yazır, lakin əslində, Türinq, Çörçilə məktub yazaraq nəsə xahiş edən tək adam olmamış, onun kolleqaları da bu vasitədən istifadə etmişlər; hələ Bleçli Parka gəlməmişdən əvvəl Çörçilə müraciət etmiş Hyu Aleksander daha geniş administrativ imkanlar yaradılmasını xahiş etmiş və bu xahişi yerinə yetirilmişdi.
Türinqin şəxsiyyəti və şəxsi həyatı
Filmdə göstərilir ki, Türinqin sosial çətinlikləri Asperger sindromu və ya Autistik spektr pozğunluğu ilə əlaqədardır, lakin çox az araşdırmaçı və tədqiqatçılar Türinqə bu cür retrospektiv autizm diaqnozu qoyulmasını qeyd edirlər. Baxmayaraq ki, Türinqin Asperger sindromu kimi ekssentrik xasiyyəti olmuşdur, bununla belə, heç də filmdə göstərildiyi kimi o tək olmamışdır. Türinqin dostları olmuş, təklikdə işləməyi sevməsinə baxmayaraq kollektivdə hörmətə malik olmuş və kolleqaları ilə yaxşı münasibət qurmuş, yumor hissinə malik olmuşdur.
Türinqin gənclik dostu ilə bağlı səhnələr və onun ölümü haqqında məlumat öyrənməsi səhnəsi tamamilə ssenari müəllifinin təxəyyülünün məhsuludur. Filmdə göstərilir ki, Türinq 1951-ci ildə həbs olunur, əvvəlcə Sovet casusu olması ehtimal edilsə də, kodun sındırılması hadisəsini danışmasından sonra onun gey olması ortaya çıxır, lakin əslində Türinq 1952-ci ildə həbs olunub. Filmdə göstərilən detektiv və dindirilmə prosesi təxəyyül məhsuludur. Evində soyğun baş verdikdən sonra, Türinq homoseksual olmasına görə təqib edilmiş, lakin heç vaxt Sovet cəsusu olmasından şübhə edilməmişdir.
Filmdə göstərilir ki, Türinqin məcbur edildiyi kimyəvi kastrasiya onun düşüncəsini və əmək qabiliyyətini pozur, lakin fiziki zəiflik, ginekomstiya da daxil olmaqla bədənində dəyişikliklərin olmasına baxmayaraq, Türinq kimyəvi kastrasiya keçdiyi dövrdə də fəaliyyətini davam etdirmiş və riyazi biologiya sahəsində novator yaradıcılıqla məşğul olmuşdur.
Filmdə qeyd edilir ki, Türinq hormonal müalicəyə tab gətirməyərək sui-qəsd etmişdir, lakin Türinqin sui-qəsd etməsinin səbəbi hələ də mübahisə mövzusu olaraq qalmaqdadır. Kimyəvi kastrasiya müddəti onun ölümüdən on dörd ay əvvəl başa çatmışdı. Onun ölümünü tədqiq edən rəsmi araşdırmanın nəticəsi olaraq qeyd edilmişdi ki, Türinq sianistli almadan istifadə ilə sui-qəsd etmişdir. Türinqin bioqrafı Endryu Hudcs qeyd edir ki, Türinqin sevimli nağılı "Ağbəniz"də olduğu alma vasitəsiylə həyata keçirilən ölüm həqiqətən də sui-qəsd olmuşdur, lakin bu vasitədən istifadə edən Türinq həm də, anasını ovundurmaq üçün bədbəxt hadisə görünüşü yaratmışdır, lakin Türinqin əsərlərinin redaktoru və Türinq Arxivinin direktoru Cek Kopelend ehtimal edir ki, Türinqin ölümü bədbəxt hadisə də ola bilərdi.
Digər obrazların şəxsiyyəti və fəaliyyəti
Filmdə Kommander Denniston sərt zabit kimi təqdim olunur, ilkin dövrdə nəticə vermədiyinə görə maşının yaradılması işlərinin dayandırılmasına çalışdığı göstərilir. Dennistonun nəvələri qeyd edirlər ki, filmdə "heç bir əsas olmadan" onların babası Türinqin işinə mane törətməyə çalışan "qəddar" və "qorxulu şəxsiyyət" kimi təsvir edilir. Onlar qeyd edirlər ki, babaları əslində tamamilə fərqli temperamentə malik bir insan olmaqla kriptoqrafların fəaliyyətini dəstəkləmişdir. Fimdə qeyd edilmiş Denniston və Türinq arasındakı qarşıdurmanın təsvir edildiyi heç bir mənbə yoxdur. Əksinə, hələ müharibədən əvvəl Denniston Oksford və Kembricdə mühazirələrdə iştirak etmiş, hələ o dövrdən Türinq, Velçman və başqaları onun üçün işləməyə başlamışlar. Türinq həmişə Bleçli parkdakı ən yaxşı kriptoqraflardan biri hesab edilmişdir.
Filmdə göstərilir ki, Türinq Britaniya Məxfi Kəşfiyyat Xidmətinin rəhbəri Stüart Menzislə əməkdaşlıq edir, lakin Türinqin Bleçli parkda işlədiyi vaxt müddətində onların əməkdaşlıq etməsi haqqında məlumat yoxdur.
Filmdə Türinq və Kernkrossun birlikdə işləmələri və Kernkrossun casusluğunun aşkarlanması səhnələri olsa da, əslində onlar tamamilə fərqli sahələrdə çalışmışlar və Bletçli parkda görüşmələri haqqında heç bir məlumat yoxdur. Aleks fon Tunzelmann bu cür süjet xətti qurulmasına (Kernkrossun casus olmasını açıqlamamaq üçün bir müddət Türinqi homoseksual olmasını açıqlamaqla şantaj etməsi) qəzəblənərək yazır: "Yaradıcılıq lisenziyasının olması bir şeydir, lakin dahi bir insanın reputasiyasının bu cür ləkələnməsi tamamilə başqa bir şeydir."
Sofya Miliband
Sofya Davıdovna Miliband  — Rusiya şərqşünası, iranşünas, yazıçı, elm tarixçisi.
Həyatı
Sofya Miliband Moskva Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirib.
Rusiya Elmlər Akademiyası Şərqşünaslıq İnstitunun elmi işçisidir, iranşünasdır.
Ailəsi
Sofya Miliband Böyük Britaniya siyasətçiləri Devid Rayt Miliband və Ed Milibəndin babasının qardaşı nəvəsidir.
Ərdə deyil, uşaqları yoxdur.
Məmməd Xəlilov
Məmməd Rza oğlu Xəlilov — Azərbaycan partiya və dövlət xadimi, Azərbaycan SSR kənd təsərrüfatı naziri (1965–1976), Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 6–9-cu çağırış deputatı, Azərbaycan SSR əməkdar kənd təsərrüfatı mexanizatoru.
Həyatı
Məmməd Rza oğlu Xəlilov 1917-ci ildə hazırkı Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. 1940-cı ildə Melitopol Kənd Təsərrüfatı Mühəndis-Mexanizatorları İnstitutunu bitirdikdən sonra o, Azərbaycan SSR Xalq Əkinçilik Komissarlığına işləməyə göndərilmişdir.
1941-ci ildən Sovet Ordusu sıralarında xidmət etmiş, Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. 1945-ci ildən 1958-ci ilədək Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirliyində, Pambıqçılıq Nazirliyində mühəndis, şöbə rəisi, sonralar isə Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin MTS və TTS baş idarəsinin rəisi vəzifələrində işləmişdir.
Məmməd Xəlilov 1958-ci ildən Sov.İKP üzvü olmuş, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 6–9-cu çağırış deputatı seçilmişdir. O, 1963–1964-cü illərdə Azərbaycan KP MK kənd təsərrüfatı bürosunun, 1965-ci ildən isə Azərbaycan KP MK üzvü olmuşdur.
Məmməd Xəlilov 9 oktyabr 1976-cı ildə Bakıda vəfat etmişdir. I Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.
Qəni Məmmədovun evi
Tarixi
thumb|250px|Evin fasad detalı 2020-ci ildə 1906-cı ildə inşa edilmiş, 1646-cı ilədək bir mədrəsənin ərazisində tikilmiş, onlardan yalnız bir daş portalı indi qorunub saxlanılmış və indi miniatür memorandum mağazasına giriş kimi istifadə edilmişdir.
Evin tikintisində müştəri Rusiya, Mərkəzi Asiya və İran arasında yüklərin daşınması üçün uğurlu pambıq treyder, dəniz gəmilərinin sahibi Qəni Məmmədovdur. Layihəni 1910-cu ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrı və əvvəllər Semaşko adına xəstəxana tikən Sankt-Peterburq Mühəndislik və İnşaat İnstitutunun (1901) məzunu olan memar Nikolay Bayev (1878-1949) tərəfindən icra edilib.
Bu dövrün şərq və qərb arxitekturası üslublarını birləşdirən üç mərtəbəli yaşayış binası, məşhur Bakı podratçıları, Imran qardaşları və Hacı Qasımovların nəzarəti altında bir il, 1908-1909-cu illərdə, bina ölçüsünü və bədii detalların sayını nəzərə alaraq inanılmaz qısa müddətdə inşa edilmişdir. Bütün xarici divarlar 90 sm qalınlığa malikdir. Əsas girişin möhtəşəm nərdivanları çox mürəkkəbdir, şüaların divarları hər iki tərəfdə möhtəşəm fresklərlə bəzədilib.
Bakıda Sovet hakimiyyətinin qurulması ilə Məmmədov əvvəlcə Rusiyaya, sonra Polşaya yola düşüb.
1920-ci ildən sonra ev bir neçə ildir boş idi. Daha sonra dövlət müəssisələri, sonra bir uşaq bağçası burada olmuş, sonra birinci və ikinci mərtəbələr çoxsaylı mənzillərə bölünmüşdür. Düzgün saxlanmanın olmaması səbəbindən binanın vəziyyəti pisləşib, 18 ildən çox müddətə yaşayış üçün yararsız hala çevrilib. Bu dövrdə daxili elementlərin əksəriyyəti itirildi - lampalar, pərdələr, rəsmlər, xalçalar və hətta qapı tutacaqları.
Kinoda
Qəni Məmmədovun evində "Teheran-43" filminin parçaları çəkilmişdir.
.onion
.onion xüsusi istifadə üçün nəzərdə tutulmuş onion servisini təmsil edən yüksək səviyyəli domendir. Bu domenə keçid Tor şəbəkəsi vasitəsilə mümkündür. Bu tip adreslər nə əsl DNS adlarıdır, nə də .onion TLD İnternet DNS kökünə daxildir. Lakin müvafiq proksi tətbiqləri vasitəsilə Tor şəbəkəsindən tələblər göndərməklə .onion adresli saytlara giriş mümkündür.
Bu sistemin əsas məqsədi informasiya ilə təmin edən və edilənin şəbəkə sahibi və ya kənar şəxs tərəfindən izlənilməsini çətinləşdirməkdir. EV HTTPS Certificates vasitəsilə xüsusi .onion adresləri ehtiva edən saytları əlavə kimlik təstiqləyici lay ilə təmin etmək mümkündür. HTTP sertifikatının bərqərar olması .onion saytlarının istifadəçiləri üçün bir sıra brauzer xüsusiyyətlərinə dair imkanlar yaradır. Bu həmçinin Tor şəbəkəsindəki zərərli çıxış qovşaqları tərəfindən həyata keçirilən "SSL stripping" hücumlarının da qarşısını qismən alır.
WWW-dan .onion-a şlüzlər
Tor şəbəkəsindəki Tor2web kimi proksilər Tordan başqa brauzerlərdən onion servislərinə keçid imkanı verir. Şlüzdən istifadə etməklə istifadəçilər düzgün məzmunun ötürülməsi üçün öz gizliliyindən imtina etmiş olur. Şlüz və onion servisinin hər ikisi də brauzer və IP adresi məlumatlarını əldə edə bilirlər. Bəzi proksilər keş etmə texnikalarından istifadə edərək Tor Brauzerindən daha sürətli səhifə yükləmə xidməti göstərir.
.exit (ölmüş psevdo üst səviyyə domen)
.exit Tor istifadəçiləri tərəfindən istifadə edilmiş psevdo üst səviyyə domendir. Bu domenin istifadə sintaksisi belədir: hostname + .exitnode + .exit, yəni tor26 qovşağından http://www.torproject.org/ saytına girmək istəyən istifadəçi http://www.torproject.org.tor26.exit yazmalı idi.
Bu domenin istifadəsinə aid nümunə kimi bir qovşağın başqa ölkələrdə işləyib, işləmədiyini yoxlamağı göstərmək olar.
İstifadəçilər sadəcə exitnode.exit yazmaqla exitnode-in (qovşağın) IP adresinə giriş əldə edəbilər.
.exit sonluğunu 0.2.9.8 versiyasından sonra etiraz edildi. Potensiyal kiberhücumların gözlənilməsi səbəbindən 0.2.2.1-alpha versiyasından sonra ilkin vəziyyət olaraq qapadıldı. Tor-un 0.3 versiyasından sonra isə bu domen artıq (stable) ölü adlandırılmağa başlandı.
Rəsmi Tanınma
Domen daha əvvəlki .bitnet və .uucp domenləri kimi psevdo üst səviyyə domen sonluğu adlandırılırdı.
Sentyabrın 9-u, 2015-ci ildə ICANN, IANA və IETF Tor Layihəsindən Yaqub Appelbaum və Facebook-un təhlükəsizlik mühəndisi Alek Muffetin xahişi ilə .onion domeni "xüsusi istifadə üçün nəzərdə tutulmuş" domen adını aldı.
HTTPS dəstəyi
CA/Browser Forum Ballot 144-ün himayəyə götürülməsinə qədər .onion domenli saytlar HTTPS sertifikatını sadəcə Daxili Server Adı olaraq əldə edə bilərdi. CA/Browser Forum-un tələblərinə görə verilən sertifikatlar 2015-ci il, noyabrın 1-ə qədər keçərli idi.
Bu məhdudiyyətlərə baxmayaraq DuckDuckGo 2013-cü ilin İyul ayında özü tərəfindən imzalanmış onion saytı açdı. Facebook 2014-cü ilin oktyabr ayında sertifikatlardan səlahiyyətdar olmaq üçün ilk SSL Onion sertifikatını əldə etdi. Blockchain.info 2014-cü ilin Dekabr ayında, The Intercept 2015-ci ilin aprel ayında , The New York Times 2017-ci ilin oktyabr ayında sözügedən sertifikatı alanlardan oldu. CA/Browser Forum Ballot 144-ün himayəyə götürülməsi və 2015-ci ilin sentyabrında domenə verilmiş "xüsusi istifadə" adından sonra .onion RFC 6761 -in meyarlarına uyur. 2016-cı ilin Avqust ayından etibarən DigiCert vasitəsilə 7 fərqli şirkətin 13 ayrı domeninə https imzası atılmışdır.
Fəhrəc
Fəhrəc — İranın Kirman ostanının şəhərlərindən və Fəhrəc şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 6,105 nəfər və 1,428 ailədən ibarət idi.
Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası
Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası — Azərbaycanda 1999-2023-cü illərdə mövcud olmuş siyasi partiya.
Tarixi
Partiyanın ilk sədri Zakir Məmmədov Azərbaycan Liberal Partiyasının üzvü və sədr müavini olmuşdur, lakin 1998-ci ildə sədr Lalə Şövkətin apardığı siyasətə etiraz etmiş və partiyadan istefa vermişdir.
1999-cu ilin yanvar ayının 30-da sabiq ALP-lilər tərəfindən Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası qurulmuşdur. Partiya həmin ilin iyul ayının 9-da dövlət qeydiyyatından keçmişdir.
22 noyabr 2000-ci ildə ANS TV-yə verilən müsahibədə partiyanın ALP-dən bölündüyü və partiyanın ilk sədrinin Zakir Məmmədovun seçildiyi söylənmişdir.
Şəki xan sarayı
Şəki xan sarayı (həmçinin Şəki xanları sarayı) — Azərbaycanın Şəki şəhərində yerləşən keçmiş xan sarayı. Hal-hazırda muzey kimi fəaliyyət göstərir. Yuxarı Baş Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğunun ərazisində yerləşən saray dünya əhəmiyyətli tarix və memarlıq abidəsidir. XVIII əsrdə fars üslubunda inşa edilmiş saray binası şəhərin şimal-şərq hissəsində, qala divarları ilə əhatə olunmuş ərazidə yerləşir.
Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası
Tarixi
Partiyanın sədr müavini Fuad Əliyev 2000-ci ildə 6 partiyadaşı ilə bərabər ALDP-dən istefa verərək Milli Barış Partiyasını yaratmışdır. O, partiyanın yaranma səbəbini ALDP sədrinin qeyri qənaətbəxş fəaliyyətinin nəticəsi olduğunu söyləmişdir. Zakir Məmmədov isə bunun siyasətdə başverəbilən normal hadisə olaraq qiymətləndirdi. (22 noyabr 2000-ci il)
Şəki xan sarayı
30 metr uzunluğa malik olan iki mərtəbəli saray 300 m2 sahəyə, 6 otaq, 4 dəhliz və iki güzgülü eyvandan ibarətdir. Sarayın fasadı ov və döyüş səhnələrini əks etdirən süjetli təsvirlər, həmçinin həndəsi və nəbati naxışlarla bəzədilmişdir. Fasadın tam mərkəzində müxtəlif rəngli şüşələrdən yığılmış iri şəbəkə-pəncərə yerləşir. Sarayın rəngli şüşələrdən yığılmış şəbəkə-pəncərələri daş çərçivələrə oturdulmuşdur.
Özündə həm də xalq yaşayış binalarının xüsusiyyətlərini daşıyan saray binası, Qafqazda XVIII saray memarlığının ən gözəl nümunələrindən biri olmaqla, həm də İslam Şərqinin memarlıq incilərindən biri hesab edilir. Şəhərin tarixi mərkəzi ilə birlikdə saray Ümumdünya irsidir.
Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası
Tarixi
Zakir Məmmədov ALDP-nin ofisinin olduğu binanın 2000-ci ildəki zəlzələdə çökməsi nəticəsində ağır yaralandı və 15 dekabr 2000-ci ildə vəfat etdi. Zakir Məmmədovun vəfatından sonra Fuad Əliyevin sədrlik etdiyi Milli Barış Partiyası ALDP-yə birləşdi və 15 sentyabr 2001-ci ildə keçirilən qurultayda Fuad Əliyev partiyanın sədri seçildi.
Şəki xan sarayı
Mənbələrdə
Qafqaz Komandanı Aleksey Yermolovun göstərişi ilə general-mayor Fyodr Axverdov və dövlət şurasının müşaviri Mogilevski tərəfindən hazırlanmış "Şəki əyalətinin təsviri"ndə (Tiflis, 1866) bütövlükdə saray kompleksinin təsviri verilmişdir. Həmin hesabata əsasən kompleksə daxil olmuş bir çox tikililərin ilkin təyinatını müəyyənləşdirmək mümkündür. Həmin diyarda olmuş general N.N.Rayevskiy 1826-cı ildə yazır: "…Orada yerləşən həmin diyarın keçmiş xanlarının sarayı haqqında Baxçasaray sarayı yalnız zəif təsəvvür yaradır…"
1834-cü il avqustun əvvəllərində Şəkidə olmuş dekabrist A. Korniloviç Qubadan qardaşına məktub yazmışdı. Məktubunda 1828-ci ilə kimi Şəki əyalətinin özünün hakimi olduğunu qeyd edən Korniloviç sarayı belə təsvir edir:
Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası
Tarixi
Bu birləşməyə baxmayaraq partiyada Fuad Əliyevin əleyhdarları Valeh İbadovun rəhbərliyində Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası adına iddalar səsləndirmişdir. Lakin Azərbaycan Respublikasının Ali Məhkəməsi 2004-cü ildə Fuad Əliyevin rəhbərlik etdiyi partiyanı Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası olaraq qeydə almışdır. Bir müddət sonra isə Valeh İbadov partiyasının adını Millətçi (Milliyətçi) Hərəkat Partiyası olaraq dəyişdirmişdir.
Şəki xan sarayı
Mənbələrdə
Nuxada, əsas şəhərdəki qalada onların indi iş yerinə çevrilmiş sarayını gördüm. Bir neçə pilləkən və hündür portik bağ salınmış geniş dördbucaqlı həyətə aparır: qeyri-adi simmetriya ilə düzülmüş on altı italyan qovağı bağı dörd xiyabana bölür. Bağın kənarlarında saray əyanları, xanın həyat yoldaşları, onların qulluqçuları və digər qulluqçuların yaşadığı fligel binalar yerləşir; onların arxasında bir yarım insan boyu hündürlüyündə terrasa, həmin terrasada iki böyük çinarla əhatə olunmuş üç fəvvarəli hovuz, hovuzun arxasında isə saray binası yerləşir. Saray tərk edilmiş olsa da, daxildən keçmişin saxlanılmış möhtəşəmliyi ilə görənləri valeh edir. Mən, dar, qaranlıq, daş pilləkənlə (ümumiyyətlə Asiyanın hər yerində pilləkənlər çox pisdir) keçərək bütün rəng çalarlarının əks olunduğu qəbul otağına keçdim, həmin otağın sağ və solunda divar yerinə qoz ağacı və kiçik rəngli şüşələrdən yığılmış ən incə naxışlarla bəzədilmiş pəncərəli otaqlar yerləşir. Otaqlar, divarlar və gümbəz yuxarıda dediyim kimi rəngarəng şüşələrlə bəzədilmişdir: onları birləşdirən karnizdə rəsmlər vardır: xanlar və onların əyanlarının dağ quldurları (avarlar, kimıklar) və meşə heyvanlarına (ayılar, kabanlar və sair) qarşı mübarizələri. 1846-cı ildən Zaqafqaziya diyarında xidmət etmiş Andrey Fadeyev xatirələrində şəhəri təsvir edərkən, sarayın xarici göünüşü, daxili bölgüsü, naxışları, barelyeflər və "fars atlıları və asiya döyüşlərinin təsvirlərinin mükəmməl saxlandığı" şərq rəssamlığından da yazır. 1849-cu ildə yazıçı A. Zisserman Nuxa şəhərinə (Şəki şəhərinin 1968-ci ilə kimi rəsmi adı) səfər edir. Şəhər haqqında danışarkən, o, sarayı da xatırlayır. O, qeyd edir ki, ağlayan söyüdlərlə əhatələnmiş mərmər fəvvarələr, rəngarəng şüşələr, otaq sobaları üzərindəki yapma bəzəklə, qapı və pəncərələrdəki taxta oymaları "xan dəbdəbəsi və sarayın keçmiş möhtəşəmliyini xatırladır."
Saray İlya Berezinin 1850-ci ildə nəşr olunmuş "Dağıstan və Zaqafqaziyaya səyahət" adlı kitabında da xatırlanır. "Qafqaz" qəzetinin 1852-ci ildə çıxarılmış 22-ci nömrəsində Divan bəy tərəfindən sarayın təsviri çap edilmişdir. 1858-ci illərin sonlarında Şəkidə olmuş Aleksandr Düma da saray haqqında bəzi məlumatlar verir. "Bu sarayda dünyaya göz açmış", "sonuncu Nuxa xanının" nəvəsi olan və "böyük knyazların köçməsindən sonra burada yaşamağa başlamış" mayor Məhəmməd xanla görüşündən danışan Düma, həm də "yalnız 1827-ci ildən…rusların hakimiyyəti altına keçmiş" saray binasının özünü də təsvir edir:
Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası
Tarixi
"Siyasi partiyalar haqqında" yeni qanunun qəbulundan sonra, 1 aprel 2023-cü il tarixində partiya fəaliyyətini dayandırdı.
Şəki xan sarayı
Mənbələrdə
Bu tipdə olan bütün binalar kimi, xan sarayı da şəhərin ən yüksək yerində inşa edilib. Yeni memarlığa xas saray, 1792-ci ildə Məhəmmədhəsən xan tərəfindən inşa etdirilmişdir...Saray heyranedici tikilidir. Bu tikilini və onun gözəl islimilərini yalnız fırça təsvir edə bilər. Burada yaşamış böyük knyazların gəlişi tərəfinə sarayın interyerləri köhnə təsvirlər əsasında bərpa edilmişdir. Düzdür, bütün bina yox, yalnız onun aşağı mərtəbələri bərpa olunmuşdur...Hələlik, qoy Tanrı Nuxadakı heyranedici sarayı vandallardan qorusun.
Hərb tarixçisi Vasili Potto XIX əsrin sonlarında yazdığı "Qafqaz müharibəsi" adlı kitabında Şəki xanlığının paytaxtının ruslar tərəfindən işğalını təsvir edərkən, xan sarayını da qeyd edir. O, sarayı "şərq sibaritinin nümunəvi yaşayış yeri" adlandıraraq yazır ki, burada hər şey "qəribə, orijinal fars zövqü ilə işlənmişdir: ağlayan söyüdlərlə əhatə olunmuş mərmər hovuz, incə pəncərələrdəki rəngarəng şüşələr, güzgü hissələrindən yığılmış tavanlar, qapılar, karnizlər, pəncərə və otaq sobalarını bəzəyən mükəmməl yapma naxışlar".
Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyası
Maddi-texniki bazası
Partiya 56 regional təşkilat vasitəsilə siyasi sistemdə təmsil olunurdu. Partiyada seçkili orqanlar Rəyasət Heyəti, sədr, şəhər və rayon təşkilatlarının sədrləri idi.
Şəki xan sarayı
Mənbələrdə
Britannika Ensiklopediyasının 1890-cı ildə çıxarılmış doqquzuncu nəşrindəki "Nukha" adlı məqalədə xan sarayından da bəhs olunur. XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində nəşr olunmuş Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətində saray haqqında yazılır: "Qala divarları və fars üslubunda xan sarayı şəki xanları tərəfindən 1765-ci ildə inşa etdirilmişdir." Şəki xan sarayı Lev Tolstoyun "Hacı Murad" povestində də xatırlanır. Saray, fransız tarixçi və coğrafiyaşünas Elize Reklünün 1878-ci ildə nəşr olunmuş "The Earth and Its Inhabitants: Asiatic Russia: Caucasia, Aralo-Caspian Basin, Siberia" adlı kitabında da xatırlanır. Britaniya jurnalisti Henri Norman "Russia of To-Day" adlı məqaləsində Tiflisin "xalçalarla dolu" bazarını təsvir edərkən "keçmiş Persiya vassalı olan xanların Nuxadakı sarayından" gətirilmiş parçadan da yazır. Rusiya diyarşünası İ.L.Seqal yazır ki, 1797-ci ildə Məhəmmədhəsən xan "o zaman üçün möhtəşəm olan xan sarayı" inşa etdirmiş və 32.000 çervona başa gələn saraya görə xan xəzinəsi boşalmışdır. O, həm də qeyd edir ki, sarayın memarı məşhur Şiraz memarı Hacı Zeynal-Abdul olmuş və saray fars şahlarının yay saraylarının birindən kopyalanmışdır.
İohan Şobert
İohan Şobert ( 1720, 1735 və yaxud 1740?, Sileziya, Avstriya - 28.8.1767, Paris, Fransa) — bəstəkar və klavesinçi.
Şəki xan sarayı
İnşası
Brokhauz və Efronun Ensiklopedik Lüğətində saray və qala divarlarının eyni vaxtda – 1765-ci ildə inşa edildiyi göstərilir. Britannika Ensiklopediyasının 1890-cı il nəşrində qeyd edilir ki, qala divarları 1765-ci ildə, saray isə həmin tarixdən bir müddət sonra inşa edilmişdir. Britannikanın 1911-ci il nəşrində isə sarayın 1790-cı ildə inşa edilməsi yazılır. Konstantinov da "Nuxa" adlı məqaləsində sarayın 1790-cı ildə inşa edildiyini yazır. Lakin, elə həmin il, başqa bir məqaləsində o, sarayın 1797-ci ildə kor Məhəmmədhəsən xan tərəfindən inşa edildiyini yazır. Rusiya diyarşünası İ.L. Seqal isə sarayın 1797-ci ildə Məhəmmədhəsən xanın sifarişi ilə inşa edildiyini, inşaat işlərinin 32.000 çervondan baha başa gəlməsi və xanlıq büdcəsini boşaltması, saray binasının isə fars şahlarının yay saraylaının birindən kopyalanmasını qeyd edir. O, həm də vurğulayır ki, inşaatın tamamlanmasından sonra Məhəmmədhəsən xan görmə qabiliyyətini itirmişdir, lakin Məhəmmədhəsən xanın gözləri Ağa Məhəmməd şah Qacarın göstərişi ilə onun Tərkeşdə olan sərkərdəsi Dəvəli Mustafa ağa tərəfindən 1795/96-cı illlərdə (hicri 1206) çıxarılmışdır.
Sonrakı tədqiqatlar əsasında müəyyən edilmişdir ki, saray, 1797-ci ildə memar Hadali Zeynalabdin Şirazi tərəfindən (Konstantinova görə "Hacı Zeynalabdin", İ. S. Seqala görə Hacı Zeynalabdul ) inşa edilmişdir. Memarlıq tarixçisi M. A. Hüseynovun sözlərinə görə, sarayın inşaat tarixi 1762–1797-ci illər arasında dəyişir. O, həm də, sarayın Şəki xanlığının banisi Hacı Çələbi xanın nəticəsi Məhəmmədhəsən xan tərəfindən inşa etdirildiyini yazır. M. A. Hüseynovun fikrincə bu xan sarayında "XVIII əsr sarayları üçün xaraketerik olan parlaq xüsusiyyətləri əks etdirir."
AMEA Əlyazmalar İnstitutu tərəfindən 1979-cu ildə yığılaraq nəşr olunmuş "Maddeyi-tarix" adlı farsdilli əlyazmada (xəttə əsasən müəllifin Salman Mümtaz olması ehtimal edilir) verilən məlumata görə, sarayın inşası hicri 1204-cü ildə (miladi 1789–1790) başlamışdır. Həmin əlyazmadaca 1240-cı ilin ramazan ayında (aprel-may 1825) sarayda yanğın baş verməsi haqqında məlumat verilir. Əlyazmada saray həm də "Divanxana", yəni şəhər məhkəməsi binası kimi qeyd edilir. Xanın yaşadığı saray binasının həm də şəhər məhkəməsi kimi fəaliyyət göstərməsi haqqında XIX əsr rus müxbir Nikolay Bersenov da məlumat verir. Bəzən saray, xanın yay iqamətgahı kimi də qeyd edilir.
Sonrakı tarixi
Qalanın 1853-cü ildə tərtib edilmiş planına əsasən orada xan ailəsi üçün nəzərdə tutulmuş müxtəlif binalar yerləşirdi. Qalada saray kompleksindən başqa xəzinə, baraklar, həbsxana və 1828-ci ildə xan məscidinə çevrilmiş ortodoks kilsəsi yerləşirdi. Sarayın ilkin təsvirləri izləyicilərdə böyük təəccübə səbəb olurdu. Aleksandr Düma, Aleksandr Korniloviç, Andrey Fadeyev və Arnold Zisserman sarayı təsvir etmiş, Lev Tolstoy, Nikolay Rayevskiy, İlya Berezin, Elize Reklü və başqaları onun haqqında məlumat vermişlər.
Azərbaycan SSR dövründə saray muzey statusu almışdır. 1945-ci ildə şərqşünas və sənətşünas L.S.Bretanitskiy saray haqqında namizədlik dissertasiyası yazır. İşini tamamladıqdan sonra, o, bu mövzuya həsr edilmiş məqalə nəşr etdirmiş və sarayı "Azərbaycanın XVIII əsrgörkəmli memarlıq-incəsənət nümunəsi" adlandıran incəsənət tarixçisi B.V.Veymarna müraciət edir.
1946-cı ildə Konstantinov "Nuxa" adlı məqaləsində yazır: "Fars memarlarının zövq və dəbdəbə zirvəsi olan bu möhtəşəm saray 1790-cı ildə Şiraz sakini Hacı Zeynal Abdin tərəfindən inşa edilmişdir."
1947-ci ildə sarayı ziyarət etmiş şair Nikolay Tixonov "Yollar-cığırlar" adlı avtobioqrafik hekayəsində yazır: "Xan sarayının mahiranə və müxtəlif naxışları ilə heyranedici divar rəsmləri yaxşı saxlanmışdır, onlar bizi əmin edir ki, qədim Nuxada incəsənət inkişaf etmiş, poeziya və fəlsəfə yüksək qiymətləndirilmişdi."
1968-ci ildə Şəkinin saray da yerləşən Yuxarı-Baş adlı tarixi hissəsi tarix-memarlıq qoruğu elan edilmişdir. 24 oktyabr 2001-ci ildə Şəkinin tarixi hissəsi ilə birlikdə xan sarayı da UNESCO Ümumdünya irsi siyahısına salınmağa namizəd göstərilmişdir. 1 avqust 2010-cu ildə UNESCO-nun Baş direktoru İrina Bokova Azərbaycana rəsmi səfəri çərçivəsində Şəkidə olarkən Xan sarayını da ziyarət etmişdir. 2019-cu ildən etibarən saray Şəkinin tarixi mərkəzi ilə birlikdə Ümumdünya irsidir.
4 iyul 2012-ci ildə Şəki şəhərində sarayın 250 illiyi təntənəli tədbirlə qeyd edilmişdir. Mərasimdə 30-a yaxın ölkənin və beynəlxalq təşkilatların Azərbaycandakı səfirləri, o cümlədən ölkənin nüfuzlu elm, mədəniyyət və incəsənət xadimləri, həmçinin, Milli Məclisin deputatları iştirak etmişlər.
2019-cu il iyulun 14-də Şəki Xan Sarayı ərazisində 1530-cu ilə aid çinar ağacının təxminən 50 sm diametrində olan budağının qəflətən qırılması nəticəsində həmin vaxt sarayın həyətində olan turistlərin üzərinə düşüb. Nəticədə 19 nəfər müxtəlif dərəcəli bədən xəsarətləri alaraq təcilli olaraq Şəki Rayon Mərkəzi Xəstəxanasına yerləşdirilib. Onlardan biri bir gün sonra həyatını itirib. Ağacın budağının qırılıb yerə düşməsi nəticəsində Şəki Xan Sarayına ciddi ziyan dəyməsə də, çardaq hissəsində bir neçə kirəmit qırılıb.
Restavrasiyalar
Şəki qalasında ucaldılmış və bir neçə binadan ibarət olan saray kompleksindən dövrümüzə yalnız iki mərtəbəli saray binası çatmışdır. İnşa edildiyi dövrdən sonra bina dəfələrlə təmir və yenidənqurma işlərinə məruz qalsa da, bütün bu işlər onun xarici görünüşünə ciddi təsir etməmişdir. Şəki xanlığının Rusiya imperiyasına birləşdirilməsindən sonra, saray yerli idarənin tabeliyində olmuş və dəfələrlə təmir edilmişdir. 1848–1851-ci illərdə Hüseyn xan Müştaqın nəvəsi, şair Kərim ağa Fateh tərəfindən sarayda bərpa işləri aparılmışdır.
25 aprel 1921-ci ildə Averkom plenumunda "xan sarayının düzəldilməsi" məsələsi müzakirə olunmuş və aşağıdakı qərar qəbul edilmişdir: "Xan sarayının düzəldilməsi Azverkomun əvvəlki qərarına əsasən Narkomprosomun öhdəsinə düşür. Şuşa və Şəkidəki xan saraylarının düzəldilməsi üçün Narkomprosomun büdcəsindən 25 milyon rubl ayrılmışdır." Ümumbirlik Memarlıq Akademiyası kommisiyasının 13 mart 1939-cu ildə keçirilmiş iclasına memar Pyotr Baranovski tərəfindən bərpa layihəsinə baxışa əsaslanmış hesabat təqdim edilmişdi.
1950-ci illərdə sarayda bərpa işləri aparılmışdır. Bərpaçı-rəssam İ. Baranovun işi haqqında sənətşünas Valentina Antonova yazır ki, "Nuxadakı XVIII əsrə aid xan sarayının divar rəsmlərinin səs-küylü şərq baarını xatırladan şıltaq və şux rəngli döyüş səhnələri canlanmışdır." 1955–1965-ci illərdə sarayda memar Niyazi Rzayevin layihəsi və rəhbərliyi ilə bərpa işləri aparılmış, həmin dövrdə sarayda rəssam F. Hacıyev və şəbəkəçi A. Rəsulov çalşmışlar.
2002-ci ildə "Mədəni irsin mühafizəsi" layihəsi çərçivəsində sarayda bərpa işlərinə başlanmışdır.
Planlaşdırma və daxili tərtibat
Bina 31.7 metr uzunluğa, 8.5 metr enə və 10 metr hündürlüyə malikdir. Hər mərtəbənin hündürlüyü 3.35 metrdir. Həm fasad, həm də plan həlli xüsusiyyətlərinə görə saray binası simmetrikdir. Vertikal olaraq binanın ikinci mərtəbəsi birinci mərtəbənin planını təkrarlayır. Otaqlar uzun ox üzrə bir cərgədə yerləşir. Hər iki mərtəbənin mərkəzində alkovlu otaq yerləşir ki, tədqiqatçılar həmin otaqların qəbul üçün istifadə olunduğunu düşünürlər. Zalın kənarlarında dəhlizlə ayrılmış daha kiçik otaqlar yerləşir. Həmin otaqların ikinci dərəcəli qonaqlar üçün nəzərdə tutulduğu düşünlür.