cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Türk köçləri
"Böyük Tarixçinin qeydləri"
Shiji və ya "Böyük Tarixçinin qeydləri" salnaməsinə görə Hunların soykökü əfsanəvi Çin hökmdar sülaləsi Sya sülaləsindən gəlir. Sya sülaləsindən olan ilk hökmdarın nəvələrindən olan Chunvei və ya Çunqvi Hunların ulu əcdadır. Chunvei "Böyük Tarixçinin qeydləri"nə əsasən indiki Monqolustandakı Sayan dağlarında yaşamış və dəmirçiliklə məşğul olmuşdur. Onlara verilən Xianyun və ya Hunzhu adları o dövrki Çin dili ilə uyğunlaşmadığına görə, gümanki müəllif burada türkləri və ya onların əcdadlarını nəzərdə tutmuşdur. Lakin "Böyük Tarixçinin qeydləri"ndə bəhs edilən Sya sülaləsi əfsanə olaraq qalmaqdadır və tarixi reallıq olması hələ də sübut edilə bilməyib. Hunların Sya sülaləsinə mənsub şəxsdən törəməsi isə heç bir elmi fakta söykənmir.
"Böyük Tarixçinin qeydləri"ndə Hunların Longun qərbində, Mianshu, Hunrong və Diyuan bölgələrində, həmçinin də Qi və Liang dağlarının şimalında-Yiqu, Dali və Quyan bölgələrində, Yan vilayətinin şimalındakı Barbar dağlarında, Jinin şimalındakı Loufan vilayətində yerləşən Şərqi Barbar dağlarında yaşadıqlarını yazır. Sonrakı dövrlərdə də bu məlumatlar təkrarlanır. Lakin mənbələrə baxarkən daha başqa yerlərin də olduğu meydana çıxır. "Böyük Tarixçinin qeydləri"nə əsasən göstərilən bu yerlər Hunların yaşadığı bütün əraziləri əhatə etmədiyi güman edilir.
Sya sülaləsinin süqutundan sonra, e.ə.1569-cu ildə, Çinlilər barbar tayfalardan hesab edilən Junlarla aralarında Bin şəhərinin əsasını qoydular. e.ə.1269-cu ildə Junlar bu şəhəri almağa cəhd etdilər. Təxminən e.ə 1169-cu ildə Quanyişi tayfası Çjou tayfasının hücumuna məruz qaldı və bu hücumun nəticəsində bütün barbar tayfalar (əsərdə "itaətkar tullantilar" deyə keçir) Jing və Lua çaylarının şimalına qədər qovuldu. e.ə. 969-cu ildə, Kral Mu, Quanrong tayfalarına hücum etdi və "qənimət kimi 4 Boz Qurd və 4 Ağ Maral gətirdi". Qədim Türk inancına görə Şamanlar Boz Qurd çevrilə bilər.
Şimal-şərqin atlı tayfaları
Türklərin antropoloji xüsusiyyətləri onların yayılma areallarına uyğun olaraq dəyişir. Avropada yerləşən türklər hal-hazırda xarici görünüş baximindan Avropalılardan elə də böyük fərqlərə sahib deyillər, Avropada yaşayan türklərdən Avropalılardan ən çox fərqlənən Krım tatarları və Qafqazda yaşayan Qumuq, Noqay kimi türk topluluqlarıdır. Bu türk qollarının xarici görünüşü avropalı+şiməl-şərqi asiyalı kimi təsnif olunur. Orta Şərqdə yaşayan Türklər digər xalqlardan elə də böyük fərqlərə sahib deyillər, Mərkəzi Asiyada yaşayanlar isə daha çox Şimal-Şərqi Asiyalı kimi görünürlər.
Proto-türklərin hansı irqdən olması sualına hələ də dəqiq cavab tapılmamışdır. Aparılan antropoloji və genetik təcrübələr qəti olaraq bir cavab verməyə çətinlik yaradır. Bunun da əsas səbəbi türklərin çox böyük əraziyə yayılması, burada yaşayan əhalini assimiliyasiya edərək qarışması və ya əksinə prosesin işləməsidir.
Bioloji araşdırmalar göstərir ki, bölgədə irqi təkamül dil baxımından formalaşmaqdan əvvəl baş vermiş və insanlar dil baxımından bir-birindən ayrılan zaman, bu bölgənin insanları artıq bir-birlərindən irqi baxımdan ayrılmışdılar.
Kembric Universitetinin Çinin qədim dövr tarixi üzrə professoru Nikola di Kosmo bildirir ki, hunların formalaşması e.ə VIII əsrdə sona çatmış, bu köçəri, atlı tayfalar Asiyadakı gələcəy döyüşçü tayfaların əsası olmuşdur. Bunlar Qara dənizdən Sakit okeana qədər uzanan, Yunanlara Skitlər olaraq bilinən "kəmərinbssəsiir həssi olmuşlar.
Azim Müzəffərov
Müzəffərov Azim Ələkbər oğlu — 1982-1984-cu illərdə SSRİ -nin Əfqanıstanda apardığı müharibənin iştirakçısı olmuş azərbaycanlıdır.
Həyatı
Müzəffərov Azim Ələkbər oğlu 01.01.1960-cı ildə Qərbi Azərbaycanın (Ermənistan SSR ) Qafan rayonunun Gərd kəndində anadan olmuşdur. 1968-ci ildə Qafanda baş vermiş güclü zəlzələdən sonra ailəsi ilə birlikdə Abşeron rayonunun Saray qəsəbəsinə köçmüşdür. 1975-ci ildə Saray qəsəbəsinin hal-hazırda onun adını daşıdığı 2 №-li məktəbin 8-ci sinfini nümunəvi davranış, əla və yaxşı qiymətlərlə bitirmişdir. 1975-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı M. Ələkbərov adına Saray qəsəbə 1№-li orta məktəbin 9-cu sinfinə qəbul olunub, 1977-ci ildə müvəffəqiyyətlə bitirmişdir. Həmin il Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutu ( hal-hazırda Azərbaycan Dillər Universiteti ) qəbul olmuşdur. 1982-ci ildə universiteti İngilis və alman dilləri ixtisası üzrə tam kursu bitirmişdir. Qısa bir müddətdə təyinatla Qərbi Azərbaycanın Qafan rayonunda müəllim işlədikdən sonra könüllü olaraq Hərbi xidmətə getmişdir. 1984-cü il 8 mart tarixində hərbi xidmətinin bitməyinə 2 gün qalmış, ƏDR –da öz beynəlmilləl borcunu yerinə yetirərkən qəhrəmancasına həlak olmuşdur. Orta məktəb illərində şeir yazmağa başlamışdır. Ölümündən sonra 1992-ci ildə  ailəsinin dəstəyi ilə “Ürəyimdə sözüm vardı” adlı seçilmiş şeirlərindən ibarət kitabı nəşr olunmuşdur.
Təltif və mükafatları
1984-cü il 13 avqust tarixində SSRİ Ali sovetinin №762-XI qərarı ilə “Qırmızı Ulduz “ ordeni layiq görülmüşdür.
9 noyabr 1988-ci il tarixli, Əfqanıstan Demokratik Respublikası tərəfindən "Beynəlmiləlçi döyüşçüyə minnətdar əfqan xalqından" medalı ilə təltif olunub.
İrsi
Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 26 noyabr 1987-ci il tarixli, 418 nömrəli qərarı ilə Saray 8-illik məktəbinə Azim Ələkbər oğlu Müzəffərovun adı verilmişdir.
Linda De Rocco
Linda De Rocco (d. 3 yanvar 1986; Belluno, İtaliya) — İtaliyanı təmsil edən buzüstü xokkeyçi.
Karyerası
Linda De Rocco İtaliya yığmasının heyətində 2006-cı ildə İtaliyanın Turin şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XX Qış Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Qrup mərhələsində baş tutan üç oyunun hamısında məğlub olan İtaliya yığması, Turin Olimpiadasını sonuncu, 8-ci yerdə başa vurdu.
Kinqston (Ontario)
thumb|300px|Kinqston. Ratuşa Kinqston  — Kanadanın cənubunda yerləşən Ontario əyalətində şəhər. Əhalisi 123.000 nəfər (2011), şəhərətrafı ərazilərlə — 160.000.
Ontario gölünün şimal-şərq sahilində, Müqəddəs Lavrentiya çayının başında liman. Yaxınlıqda Min Adalar arxipelaqı yerləşir.
Bəzən Kinqston bu yerli materialdan tikilmiş çoxsaylı binalara görə Əhəngdaşı Şəhəri (“Limestone City”) adlanır. Şəhərin mərkəzi hissəsi şərqdə Katarakvi (Cataraqui) və qərbdə Kiçik Katarakvi (Little Cataraqui Creek) çayları arasında yerləşir. Frontenakın (Frontenac) inzibati mərkəzi.
Tarixi
XVII əsrdə müasir Kinqstonun yerində hind qəsəbəsi var idi; 1673-cü ildə Fort-Frontenak La Salem tərəfindən təsis edilmişdir. Yeddi illik müharibə zamanı ingilislər tərəfindən əsir götürüldü.
Kinqstonun yerləşməsi strateji əhəmiyyət kəsb edir, çünki o, Müqəddəs Lavrentiya çayından Böyük Göllər sisteminə girişə nəzarət etməyə imkan verir və Ryudo kanalının tikintisi ilə — Atlantik Okeanına alternativ yol yaranır. Buna görə də ingilislər tərəfindən tikilmiş Kinqstondakı hərbi istehkamlar Kvebek şəhərindəki qaladan sonra ikinci yerdədir.
Kinqston strateji yerləşməsinə baxmayaraq, 1812-ci ildə Böyük Britaniya və ABŞ arasında gedən müharibədə mühüm döyüş nöqtəsi deyildi. Nəticədə, Kanadadakı İngilis istehkamlarının əksəriyyətindən fərqli olaraq, sərhədə yaxınlığına və strateji baxımdan əhəmiyyətinə baxmayaraq, Amerika tərəfində "qardaşlığı" yox idi.
İqtisadiyyatı
Kinqston, Böyük Göllərin su sistemi ilə Atlantik Okeanı arasında əlaqə təmin edən Müqəddəs Lavrentiya Dəniz Marşrutunda mühüm limandır. Bununla belə, dəmir yolu və Ryudo kanalının əhəmiyyətinin azalması ilə Kinqstonun iqtisadiyyatı indi əvvəlkindən daha az nəqliyyatdan asılıdır. Eyni zamanda, Kinqston Min Adalara yaxınlığı və bir sıra mədəni attraksionların olması səbəbindən turizm mərkəzinə çevrilib.
Eyni zamanda təhsilin (iki əyalət universiteti və Kanadada yeganə federal hərbi kollec), eləcə də müasir Kinqston qiyafəsində olan hərbi bazaların rolunu qeyd etmək lazımdır.
Çay axımı
Çay axımı — çayın canlı kəsiyindən müəyyən vaxt ərzində axıb keçən suyun miqdarı. Çay axımı müəyyən vaxt (gün, ay, il) ərzində suyun məsrəfi ilə (m³ və ya km³) müəyyən edir.
Su balansı tənliyi
Çay axımı yerüstü axımla müəyyən olunur və onun suyığım hövzəsinin su balansı tənliyi ilə xarakterizə olunur. Bu tənlik aşağıdakı kimidir: x+c+d=y0+E+Z Burada: x+c+d – su balansı tənliyinin mədaxil; y0+E+Z isə onun məxaric hissələridir. x— atmosfer yağıntısı; c—torpağın nəmliyi; d—qonşu hövzələrdən gələn yeraltı su axımı; y0—çay axımı; E—buxarlanma; Z—qonşu hövzələrə axıb gedən yeraltı su axımıdır.
Axım modulu
Axım layının qiymətlərinə görə axım modulu tərtib edilir. Axım modulu çay hövzəsinin 1km2sahəsindən gələn su sərfinə görə xarakterizə olunur: q=1000Q/F Burada q—axım modulu, l/san km2; Q—orta sərf, m3/san; F—çay hövzəsinin sahəsidir, km2. Axım layının müşahidə illərindəki orta qiyməti axım norması adlanır. Avropanın şimalında axım normasının qiyməti 300–500 mm, cənubda, Xəzər dənizi sahillərində onun qiyməti 5–10 mm-ə qədər azalır və Qafqaz dağları ərazisində axım normasının qiyməti 1500–2000 mm-ə çatır. Azərbaycan ərazisində axımın paylanmasında iki qanunauyğunluq müşahidə olunur. Birincisi, yüksəklik artdıqca axım layı da artır, ikincisi isə onun qiyməti şimal–qərbdən cənub-şərq istiqamətində azalır.
Həftəlik nizamlanma
İki həftəlik nizamlamada məqsəd həftə ərzində hidrostansiyanın energetik sistemdə həftəlik yükün dəyişməsinə uyğun qeyri–müntəzəm tələbatını ödəməkdən ibarətdir. Həftənin işçi olmayan günləri enerjiyə tələbat azalmaqla uyğun olaraq SES-in yükü azalır və su anbarında su yığılır. Həftənin işçi günlərində bu ehtiyat su çayın təbii axınına əlavə edilməklə sərf olunur. Əgər su anbarı ancaq sutkalıq və həftəlik nizamlarınsa, onda səviyyənin dəyiəməsinin tam dövr müddəti bir həftəyə bərabər olacaqdır.
İllik nizamlama
İllik nizamlamada məqsəd çayın axını vasitəsilə il ərzində çoxsulu mövsümlərdə yaranan artıq suları yığaraq, onu ilin az sulu mövsümündə istifadə etməkdən ibarətdir. Su anbarı nda suyun səviyyəsinin dəyişmə dövrü illik nizamlamada bir il təşkil edir.
Çay axımının ərazi üzrə paylanması
Çay axımının ərazi üzrə paylanması bir çayın axımının bir hissəsinin digər çay hövzəsinə ötürülməsidir.
Baş Qafqazın şimal-şərqində axımın paylanması
Bu əsasən cənub yamaca görə Burada cənub yamaca nisbətən yağıntı və illik axım layının qiyməti 600mm ətrafındadır. Bunun əsas səbəbi ondadır ki, şimal-şərq yamacı əsasən quru və soyuq şimal-şərq küləklərinin təsirinə uğrayır. Bundan əlavə, səbəbi həm də şimal-şərq yamacı çaylarının hövzələrinin az meyilli və daha çox sukeçirən qruntlarından ibarət olmasıdır. Baş Qafqaz çaylarının axımı yüksəklik artdıqca artır və burada illik axım layının qiyməti 300–600mm arasında dəyişir. Bu zonaya Qusarçay, Qudyalçay, Qaraçay və Vəlvələçayın yuxarı sahələri daxildir.
Kiçik Qafqazda axımın paylanması
Burada Böyük Qafqaza nisbətən axımın paylanması daha mürəkkəbdir. Bu,birinci növbədə ərazinin mürəkkəb oroqrafik (relyef) xüsusiyyətilə izah olunur. Axım modulunun maksimal qiyməti 28 l/san km2 həddində Qamışlı və Qapıcıq dağları rayonlarında müşahidə olunmuşdur. Kiçik Qafqaz ərazisində Böyük Qafqazın cənub yamacına nisbətən axımın yüksəkliklə əlaqədar artması xeyli zəifdir. Kiçik Qafqazın cənub-şərq yamacında (Qarabağ silsiləsindən axan çaylar) axım 0,8–2,2 l/san km2, Naxçıvan MSSR-də isə axım 0,8–2,8 l/san km2 arasında artır.
Lənkəran ərazisində axımın paylanması
Lənkəran ərazisində oroqrafiq şəraitin və yağıntıların paylanma xüsusiyyətlərindən irəli gələn axımın paylanması daha da mürəkkəb xarakterlidir. Burada axım şimaldan cənuba və qərbdən şərqə doğru artır. Talış silsiləsindən axan çayların hövzələrində yüksəklik artdıqca axım azalır. Peştəsər və Burovar silsiləsindən axan çayların axımı isə artır. Maksimal axım Astaraçay hövzəsində, minimal axım isə Viləşçay hövzəsində müşahidə olunur. Bu çayların orta illik axımı müvafiq olaraq 800 mm və 15–25 mm arasındadır. Lənkəranın Peştəsər və Burovar silsilələrinin arasındakı mərkəzi ərazidə axımın paylanması daha zəngindir. Burada dənizyanı sahədən Peştəsər silsiləsinin zirvələrinə doğru (cənub-şərqdən şimal – qərbə) axım 800 mm – dən 100 mm-ə qədər azalır. Silsilələrin təsirindən az bir məsafədə Viləşçayın axımı aşağıdan yuxarı 400 mm-dən 100 mm-ə qədər azalır. Göründüyü kimi, respublika ərazisində orta illik axım təxminən sıfırla 1500 mm arasında dəyişir. Onun maksimal qiyməti Böyük Qafqazın cənub yamacında, minimal qiyməti isə yarımsəhra və düzənlik sahələrdə müşahidə olunur. Azərbaycanın öz ərazisində əmələ gələn orta illik yerli çay axımı modulu 3,78 l/san km2-ə bərabərdir.
İqlim dəyişikliyi və insan hüquqları
İqlim dəyişikliyi və insan hüquqları — beynəlxalq insan hüquqlarının və onların qlobal istiləşmə ilə əlaqəsinin öyrənildiyi, təhlil edildiyi və nəzərdən keçirildiyi konseptual və hüquqi çərçivədir. Bu çərçivədən BMT-nin İqlim Dəyişmələri haqqında Çərçivə Konvensiyasına və insan hüquqları üzrə əsas beynəlxalq sənədlərə uyğun olaraq milli və beynəlxalq iqlim dəyişikliyi siyasətini istiqamətləndirmək üçün müxtəlif ölkələrin hökumətləri, Birləşmiş Millətlər Təşkilatı sisteminin təşkilatları, hökumətlərarası və qeyri-hökumət təşkilatları, insan hüquqları və ekoloqlar, elm adamları istifadə edirlər.
İnsan hüquqları və iqlim dəyişikliyi təhlili dəniz səviyyəsinin qalxması, səhralaşma, temperaturun yüksəlməsi, ekstremal hava hadisələri və yağıntıların dəyişməsi, habelə hökumətlər tərəfindən cavab olaraq görülən uyğunlaşma və təsirlərin yumşaldılması tədbirləri daxil olmaqla qlobal ekoloji hadisələrlə bağlı İnsan hüquqlarına və ya əlaqəli hüquqi müdafiə vasitələrinə aid ola biləcək hadisələr haqqında insanlara gözlənilən təsirlərə diqqət yetirir. İqlim dəyişikliyinə dair bir çox hüquqi yanaşmalar sağlam ətraf mühit hüququndan, digər əlaqəli hüquqlardan və ya ekoloji hüquqa qarşı yaranan digər yanaşmalardan, məsələn təbiət hüquqlarından istifadə edərək, iqlim ədalətinin təbliği və iqlim vasitəsilə hökumətlər və özəl subyektlər tərəfindən yeni yeni və ya tələb olunan tədbirləri dəstəkləmək üçün istifadə olunur.
Tarix
2005-ci ildə İnuit fəalı Şeyla Vott-Klute Amerika İnsan Hüquqları Komissiyasına «ABŞ-nin hərəkətləri və ya hərəkətsizliyi nəticəsində qlobal istiləşmə və iqlim dəyişikliyinin təsirləri nəticəsində insan hüquqlarının pozulmasına görə» kompensasiya tələbi ilə müraciət edir. Müraciət rədd edilir, lakin komissiya 2007-ci ildə inuit nümayəndələrini insan hüquqları və iqlim dəyişikliyi arasındakı əlaqəyə dair ifadələri verməyə dəvət edir və onları dinləyir.
Elə həmin il Male bəyannaməsi “açıq şəkildə (və ilk dəfə beynəlxalq müqavilədə), iqlim dəyişikliyinin insan hüquqlarından tam istifadə üçün aydın və bilavasitə təsirləri olduğunu” ifadə edir və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları Sistemi bu problemi təcili həll etməlidir” məsələsini ortaya qoyur. Növbəti il BMT-nin İnsan Hüquqları Şurası (HRC) yekdilliklə 7/23 saylı Qətnaməni qəbul edərək, Birləşmiş Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nizamnaməsinə, İnsan Hüquqları Haqqında Ümumi Bəyannaməsinə, İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar haqqında beynəlxalq paktına, Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktlara istinad olaraq “iqlim dəyişikliyinin bütün dünyada insanlar və icmalar üçün dərhal və genişmiqyaslı təhlükə yaratdığını, insan hüquqlarının tam şəkildə həyata keçirilməsinə təsir göstərdiyini” qəbul edir. İnsan Hüquqları Şurası (BMT) bu bəyanatları 25 mart 2009-cu il tarixli 10/4 və 30 sentyabr 2011-ci il tarixli 18/22 saylı qətnamələri ilə təsdiqləmiş və genişləndirmişdir.
2009-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnsan Hüquqları üzrə Ali Komissarlığının İdarəsinin iqlimin pozulmasından təsirlənə biləcək xüsusi hüquq və insan qruplarını müəyyən edən analitik araşdırma dərc etmişdir. Hesabat 30-a yaxın ölkə, o cümlədən BMT-nin on agentliyi və onlarla başqa təşkilatın təqdimatlarına əsaslanır. Hesabat məcburi köçkünlərə, münaqişə və təhlükəsizlik risklərinə, yerli xalqların, qadınların və uşaqların pozulmuş hüquqlarına diqqət yetirir. 2010-cu ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi üzrə Çərçivə Konvensiyasının Tərəflərinin Konfransı 2010-cu ildə Meksikanın Kankun şəhərində keçirilən Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi Konfransı ilə bağlı hesabatında insan hüquqları və iqlim dəyişikliyi arasındakı əlaqəni müəyyən edən BMT İnsan Hüquqları Şurasının dilini təkrarlayır. Konfransın nəticələrinə dair hesabatda vurğulanır ki, “Tərəflər iqlim dəyişikliyi ilə bağlı bütün tədbirlərdə insan hüquqlarına tam hörmətlə yanaşmalıdırlar”.
Son illərdə insan hüquqları ilə ətraf mühit arasında əlaqənin tanınması artıb, lakin bu ikisi arasında münasibətlərə dair hələ də çoxlu suallar var. Nəticədə 2012-ci ildə BMT-nin İnsan Hüquqları Şurası təhlükəsiz, təmiz, sağlam və davamlı ətraf mühitdən istifadə ilə bağlı insan hüquqları öhdəlikləri üzrə mandatı təsdiq edib. Təyin edilmiş müstəqil ekspert Con Knoksun ilkin hesabatında daha sonra qeyd olunub ki, ətraf mühitlə bağlı insan hüquqları öhdəliklərinin tətbiqində daha çox konseptual aydınlığa ən yüksək üstünlük verilməlidir.
2014-cü ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının bütün 78 xüsusi prosedur mandat sahibi İnsan Hüquqları Günü münasibətilə birgə bəyanat yayaraq, dövlətləri insan hüquqları çərçivəsində mövcud öhdəliklərini iqlim dəyişikliyi danışıqlarına daxil etməyə çağırıblar. Bu iqlim dəyişikliyindən təsirlənən insanların hüquqlarının bütün cavab strategiyalarında prioritet olmasını təmin edəcək.
2015-ci ilin mart ayından etibarən insan hüquqları üzrə keçmiş Müstəqil Ekspertin təhlükəsiz, təmiz, sağlam və dayanıqlı ətraf mühit hüququnun həyata keçirilməsi ilə bağlı mandatı İnsan Hüquqları və Ətraf Mühit üzrə Xüsusi Məruzəçi kimi yenilənmişdir. 2015-ci ildə Parisdə keçiriləcək Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İqlim Dəyişikliyi Konfransı ərəfəsində Xüsusi Məruzəçi Dövlətlərə məlumat verir ki, gələcək sazişlərlə bağlı danışıqlar zamanı insan hüquqları ilə bağlı öhdəliklərinə müvafiq iqlim dəyişikliyi perspektivini daxil etməyi təmin etməlidirlər.
İnsan hüquqları qanunu və iqlim dəyişikliyi
İqlim dəyişikliyi təkcə ekoloji dəyişikliklərə səbəb olmur, həm də bütün dünyada cəmiyyətin sosial, iqtisadi, siyasi, mədəni və hüquqi aspektlərinə təsir göstərir. İnsan hüquqları komitəsi təsdiq etmişdir ki, insan hüquqları ilə bağlı öhdəliklər həm beynəlxalq, həm də milli iqlim dəyişikliyi siyasətlərini gücləndirməyə kömək edə bilər. 1972-ci il Stokholm Bəyannaməsi ətraf mühitin keyfiyyətinə insan hüququnun gələcək inkişafının əsasını qoymuşdur. .
Ətraf mühitin mühafizəsi adətən insan hüquqları müqavilələrinə daxil edilmir. Əksinə, ətraf mühitin mühafizəsi bu müqavilələrin həyat, qida, su və sağlamlıq hüquqları kimi qoruduğu hüquqlardan irəli gəlir. İrəliləyərkən, iqlim dəyişikliyi siyasətinin hazırlanması kontekstində insan hüquqları hüququ beynəlxalq və milli təsirlərin azaldılması və uyğunlaşma səylərində qəbul edilə bilən fundamental insan hüquqları üçün minimum standartların müəyyən edilməsinə kömək edə bilər.
Daxil olan hüquqlar
İnsan hüquqları və iqlim dəyişikliyinə dair əksər beynəlxalq bəyanatlar iqlim dəyişikliyinin yaşama, qida, su, sağlamlıq, mənzil, inkişaf və öz müqəddəratını təyinetmə hüquqlarına potensial mənfi təsirlərini vurğulayır. Bu hüquqlar beynəlxalq insan hüquqları qanunun əsas konvensiyalarında verilmişdir, baxmayaraq ki, bunu İnsan Hüquqları Komitəsinin bütün üzvləri və ya BMT-nin İqlim Dəyişmələri haqqında Çərçivə Konvensiyasının tərəfləri bu konvensiyaları imzalamamışlar.
Yaşamaq hüququ
Yaşamaq hüququ Mülki və siyasi hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 6-cı maddəsi ilə qorunur, burada hər kəsin ayrılmaz yaşamaq hüququ vardır. Yaşamaq hüququ digər hüquqların həyata keçirilmə dərəcəsi ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır. İqlim dəyişikliyinin yaşamaq hüququna həm proqnozlaşdırılan, həm də müşahidə edilən təsirləri var. İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panelin dördüncü qiymətləndirmə hesabatı artan daşqınlar, tufanlar, isti dalğalar, yanğınlar və quraqlıqlar nəticəsində ölüm və xəsarət alan insanların sayının artacağını proqnozlaşdırır. İqlim dəyişikliyi aclıq və qeyri-kafi qidalanma və uşaqların böyüməsinə və inkişafına, tənəffüs xəstəliklərinə və yer səviyyəsində ozona təsir edən əlaqəli pozğunluqları artırmaqla yaşamaq hüququna eyni dərəcədə təsir edəcək. Dəniz səviyyəsinin qalxması suların istiləşməsi və buz təbəqələrinin əriməsi nəticəsində iqlim dəyişikliyinin yan təsirlərindən biridir. Dəniz səviyyəsinin qalxmasını ölçmək çətindir, lakin İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panelin 2100-cü ilə qədər qlobal orta dəniz səviyyəsinin 0,44-0,74 m yüksələcəyini proqnozlaşdırır. Maldiv adalarındakı Male kimi alçaq dəniz adaları üçün dəniz səviyyəsinin 0,5 metr qalxması 2025-ci ilə qədər adanın 15 faizini, 2100-cü ilə qədər isə yarısını su altında qoyacaq. Əhalinin 42 faizi sahil xəttinin 100 metrliyində yaşadığı üçün hətta qismən daşqınlar boğulma, yaralanma və ölümlə nəticələnə bilər. Müşahidə olunan təsirlər yaşamaq hüququnun artıq yaşamaq hüququna müdaxilə etdiyi təsirlərdir. İqlim dəyişikliyinin özünün təsirlərini öyrənmək miqyasına görə çətindir; iqlim dəyişikliyi onilliklərlə ölçülür. Antropogen iqlim dəyişikliyinin 1998-ci ildən 2008-ci ilə qədər olan onillikdə Avropada yay istisi riskini dörd dəfə artırması ehtimalı 95%-dən çoxdur. 2003-cü ildə Avropada baş verən istilik dalğasının iqlim dəyişikliyi ilə bağlı olması ehtimalı 75 faizdir. Buna əsaslanaraq, yalnız Fransada bu hadisədən artan ölüm 15.000 ölüm təşkil etmişdir.
Yemək hüququ
İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar haqqında beynəlxalq Paktın iştirakçısı olan dövlətlərin adekvat qida hüququnu həyata keçirmək üçün mövcud resurslardan mümkün olan ən yaxşı şəkildə istifadə etməli olduğunu bildirən həmin paktın II maddəsindən irəli gəlir. İqlim dəyişikliyi ərzaq təhlükəsizliyinin bütün dörd sütununa təsir edəcək; mövcudluq, giriş, istifadə və sabitlik. Ərzaq hüququ üzrə Xüsusi Məruzəçinin 2008-ci il hesabatında qeyd edilir ki, ekoloji çöküşdən qaçmaqla yanaşı, əhalinin artımı və iqlim dəyişikliyinin təsirləri ilə mübarizə aparmaq üçün dünyanın qida yetişdirmə üsulu köklü şəkildə dəyişməlidir. Paris sazişi qida təhlükəsizliyinin əsas prioritetini və qida istehsalı sistemlərinin iqlim dəyişikliyinin mənfi təsirlərinə qarşı həssaslığını tanıyır. 2-ci maddə iqlim dəyişikliyinin mənfi təsirlərinə uyğunlaşmağı və istixana qazları emissiyalarının qida istehsalına təhlükə yaratmayacaq şəkildə azaldılmasını tələb edir. İqlim Dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Panelin Dördüncü Qiymətləndirmə Hesabatı 1-3 °C istiləşmə ilə orta və yüksək enliklərdə qida istehsalının artacağını, lakin aşağı enliklərdə məhsuldarlığının azalacağını və yoxsul bölgələrdə ərzaq təhlükəsizliyi riskini artıracağını proqnozlaşdırır. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının İnkişaf Proqramı hesab edir ki, daha 600 milyon insan iqlim dəyişikliyi səbəbindən qida çatışmazlığı ilə üzləşəcək. Bu, xüsusilə Böyük Səhradan cənuba doğru Afrika üçün dağıdıcı ola bilər.
Su hüququ
İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar Komitəsi qeyd edir ki, su hüququ təkcə yaşamaq üçün vacib şərt deyil, həm də digər hüquqlarla ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Məsələn; mənzil, əldə edilə bilən sağlamlıq standartı, adekvat həyat səviyyəsi və qida hüququ kimi hüquqlarlala eynilik təşkil edir. Stern Reviyev deyir ki, insanlar iqlim dəyişikliyinin təsirlərini ən çox dünyada suyun paylanması modellərində dəyişikliklərlə hiss edəcəklər. Artıq quru şəraiti yaşayan ərazilərdə suyun mövcudluğunda daha da azalmalar müşahidə olunacaq, bəzi iqlim modelləri Aralıq dənizi hövzəsində, Cənubi Afrikanın bəzi hissələrində və cənubda 30 faizə qədər illik su axınının azalacağını proqnozlaşdırır. Beşinci Qiymətləndirmə Hesabatında qeyd olunur ki, şirin su ilə bağlı risklər artan istixana qazlarının konsentrasiyası ilə əhəmiyyətli dərəcədə artır və 21-ci əsrdə iqlim dəyişikliyi əksər quraq subtropik bölgələrdə bərpa olunan yerüstü və yeraltı su ehtiyatlarının əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb olacağı proqnozlaşdırılır.
Sağlamlıq hüququ
İqtisadi, Sosial və Mədəni Hüquqlar haqqında Beynəlxalq Paktın 12-ci maddəsi “fiziki və ruhi sağlamlığın əldə edilə bilən ən yüksək standartı hüququ”nu müəyyən edir. Əksər ölkələrin konstitusiyaları sağlamlıq hüququnu bu və ya digər şəkildə qoruyur və bu digər beynəlxalq və regional sənədlərlə geniş şəkildə təmin edilir. İqlim dəyişikliyi dünyanın müxtəlif yerlərində varlılar və kasıblar arasında sağlamlıq bərabərsizliyini artıracaq. 1970-ci ildən bəri Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) hesab edir ki, iqlim dəyişikliyi əsasən Afrikada və digər inkişaf etməkdə olan regionlarda ishal, malyariya və qida çatışmazlığı hallarının artması səbəbindən hər il 150.000 ölümə səbəb olur. Qlobal temperaturun sənayedən əvvəlki səviyyədən cəmi 1°C yuxarı qalxması iqlim dəyişikliyi ilə bağlı illik ölümləri iki dəfə artıra bilər (ÜST-ə görə).
Xüsusi məsələlər
BMT-nin insan hüquqları orqanları iqlim dəyişikliyinin zərərli təsirlərinə qarşı xüsusilə həssas olan yerli xalqların hüquqlarını müəyyən edib. İqlim dəyişikliyi Şimali Amerika, Avropa, Latın Amerikası, Afrika, Asiya və Sakit Okean hövzəsində yerli xalqların yaşayış vasitələrini və mədəni kimliklərini bütün dünyada risk altında qoyub. Təxminən bundan 370 milyon yerli əhali təsirlənib.
Ekoloji miqrasiya
Potensial iqlim əsaslı miqrasiya hazırda iqlim dəyişikliyinin ən mübahisəli yan təsirlərindən biridir. Araşdırmalar göstərir ki, iqlim dəyişikliyi 2100-cü ilə qədər 50-200 milyon yeni məcburi köçkün və beynəlxalq qaçqın yaradameydana gətirə bilər. Asiya, Afrika və kiçik adalardakı meqadeltalar yerli əhalinin genişmiqyaslı yerdəyişməsinə səbəb olacaq daşqın və tufan riski altındadır. İqlim dəyişikliyinin səbəb olduğu miqrasiya əsas beynəlxalq insan hüquqları normalarına ya təsir edəcək, ya da onları pozacaq.
İqlim ədaləti
Beynəlxalq Miqrasiya Təşkilatı ekoloji miqrantın işlək tərifini təklif etmişdir:
Ətraf mühit miqrantının nə olduğunun hüquqi cəhətdən məcburi tərifi olmayana qədər həqiqi ədalətə nail olmaq çətin olacaq. İqlim ədaləti konsepsiyası bütün insan hüquqlarının dəstəklənməsi üçün ən şəffaf şəkildə həyata keçiriləcəyini nəzərdə tutur.
Münaqişə
Beynəlxalq sülhməramlı QHT olan International Alert iqlim dəyişikliyinin təsirlərinin (o cümlədən su qıtlığı, əkin sahələrinin itirilməsi, ekstremal hava hadisələri, daha qısa böyümə mövsümləri və buzlaqların əriməsi) iqtisadi, sosial və siyasi qüvvələrlə qarşılıqlı təsir göstərə biləcəyi 46 ölkənin adını çəkir.
Yerli xalqlar
Yerli xalqlar iqlim dəyişikliyinin əhaliyə təsiri baxımından unikal vəziyyətdədirlər. Bir çox yerli xalq təbii həyat tərzi sürür və bu da öz növbəsində iqlim dəyişikliyinin təsiri nəticəsində ciddi şəkildə pozulur. Bir çox ölkələrdə daxili qanunlar əhalinin qalan hissəsinə nisbətən yerli xalqlara fərqli şəkildə tətbiq edilir və bu istənilən hüquqi müdafiəni çətinləşdirir. İqlim dəyişikliyi yerli xalqlara təkcə onların torpaq və su ilə fiziki və mənəvi bağlılığına görə deyil, həm də ən yaxşı təsirin azaldılması strategiyasını tapmaq üçün istifadə edilə bilən xüsusi ekoloji, ənənəvi biliyə malik olduğuna görə müxtəlif yollarla təsir edir.
Uşaq hüquqları
Xarici İnkişaf İnstitutunun tədqiqatçıları müəyyən ediblər ki, Cənubi Asiyada uşaqlar iqlimlə bağlı təbii fəlakətlərdən sonra insan hüquqlarının pozulmasına xüsusilə həssas ola bilərlər. Buraya gender əsaslı zorakılıq, uşaq əməyi, ailənin dağılması, onların inkişafı və öyrənilməsi üçün maneələr daxil ola bilər. Tədqiqatçılar iddia edirlər ki, uşaq hüquqları fəlakət riskinin azaldılması və ya iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma siyasətlərində nadir hallarda prioritetdir və iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma siyasətlərinə uşaq hüquqlarının kritik aspektlərinə, xüsusilə də uşaqların müdafiəsi və təhsilinə toxunan müdaxilələr daxil edilməlidir.
İnkişaf
Dünyanın ən yoxsul vətəndaşlarının bir çoxunun gündəlik həyatları üçün ətraf mühitdən tamamilə və ya qismən asılı olduğunu nəzərə alsaq, bir çox beynəlxalq inkişaf agentlikləri iqlim dəyişikliyi və inkişafı “bir-biri ilə sıx bağlı” hesab edirlər.
Behice Boran
Behice Boran (Behice Boran ) — Türk siyasətçi və ictimai elmlər doktoru, marksist, ilk qadın sosioloq. Türkiyə tarixində ilk qadın partiya lideridir. Solçuların tənqidi səsi, dəfələrlə təcavüzə məruz qalan və həbs edilən Boran 1980-ci il hərbi çevrilişindən sonra sürgünə göndərilir.
Bioqrafiyası
Boran 1890-cı illərdə Osmanlı İmperiyasına köçən Kazan tatarlarının ailəsində anadan olub. 1931-ci ildə İstanbuldakı Amerika Qadınlar Kollecini bitirdikdən sonra ABŞ-nin Miçiqan Universitetində sosiologiya təhsili alır. 1939-cu ildə doktorluq dərəcəsini almış və marksizmlə maraqlanmağa başlamışdır. Vətəninə qayıdaraq Ankara Universitetinin dil, tarix və coğrafiya fakültəsində sosiologiya kafedrasının dosenti vəzifəsində çalışmışdır. O, həmçinin Türkiyə Kommunist Partiyasına (TKP) qoşulmuş və solçu "Yurd və Dünya" və "Adımlar" dövri nəşrlər ilə əməkdaşlıq etməyə başlamışdır. 1948-ci ildə solçu görüşlərin tərəfdarı kimi universitetdən qovulur. 1951-ci il repressiyaları nəticəsində həmin qurumlar ləğv edildikdən sonra Kommunist Partiyasının fəaliyyətindən kənarlaşdırılır.
1950-ci ildə Adnan Menderes tərəfindən hökumətin Türkiyənin Koreya müharibəsində iştirakına etiraz edən Türk Sülh Cəmiyyətini qurur və ona rəhbərlik edir. Bunun üçün o, həbs edilir və 15 ay müddətinə həbsdə qalır. 1962-ci ildə Türkiyənin yeni solçu Sosialist İşçi Partiyasına üzv olur. Onu təmsil edərək 1965-ci ildə Urfadan Türkiyə parlamentinə millət vəkili seçilir. 1968-ci ildə Sovet qoşunlarının Çexoslovakiyaya girməsini ilə sovet modelini tənqid edən SİP lideri Mehmet Ali Aybar "Yeni sol" ruhunda çıxışından sonra 1970-ci ildə Boran onu partiyanın başında əvəzləyir. 12 mart 1971-ci il çevrilişindən və siyasi partiyaların qadağan edilməsindən sonra SİP rəhbərliyi həbs edildi. Boran 15 il həbs cəzasına məhkum edildi. 1974-cü ildə bir amnistiya qərarı ilə azad edilmiş, 1975-ci ildə SİP-nı yenidən qurtmuşdur. Partiyaların fəaliyyətini yenidən qadağan edən 12 sentyabr 1980-ci ildə baş verən hərbi çevrilişdən sonra Boran bir neçə ay ev dustaqlığında qaldı və 1981-ci ildə Avropaya sürgün edildi. Türkiyə vətəndaşlığından məhrum olan Boran Sofiya, Brüssel və Düsseldorfda siyasi mühacir həyatı yaşayır. 1987-ci ildə, ölümündən bir neçə gün əvvəl, Türkiyə İşçi və Kommunist Partiyasının birləşdiyini elan edir. Brüsseldə 77 yaşında ürək xəstəliyindən ölür. Cəsədi İstanbula təslim edilir. Məclis üzvləri və digər vəzifəli şəxslərin qatıldığı Zincirlikuyu qəbiristanlığında bastırılır. Torpağa tapşırılma 1980-ci il çevrilişindən sonra solçu qüvvələrin ilk kütləvi nümayişinə çevrilir.
Albaniya 2018 Qış Olimpiya Oyunlarında
Albaniya 2018 Qış Olimpiya Oyunlarında dağ xizəyi və xizəklə yürüş olmaqla 1 idman növündə 2 idmançı ilə təmsil olunacaqdır. Albaniya bu olimpiyadaya 3 idmançı göndərmək əzmində idi Hər idmançıya 1000$ stipendiya almalı idi. Ancaq Marsel Biçaoku müsabiqə şərtlərini ödəyə bilməmişdir. Millinin yarışmada bayraqdarı Suele Mexili olcaqdır.
30px Dağ xizəyi idmanı
Təsnifat mərhələsində idmançı Beynəlxalq Xizək İdmanı Federasiyasının 21 yanvar 2018-ci il reytinqinə əsasən yarışmada iştirak edirlər. Bu yarışmada top-500 daxil olan və təsnifat xalını toplaya bilən idmançılar iştirak edə bilirlər. Top-500 daxil olmayan ölkələrin idmançıları «B» kateqoriyasında iştirak edirlər. Nəticələrə əsasən Albaniya «B» kateqoriyası üzrə təmsil iki idmançı ilə təmsil olunacaqdır |accessdate=2018-01-22|lang=en}}.
Müqəddəs Kanigiani ailəsi (Rafael)
Müqəddəs Kanigiani Ailəsi — İntibah dövrü İtaliya rəssamı Rafael Santinin 1507-1508-ci illərdə yağlı boya ilə işlədiyi əsər. Əsər Rafael Santinin Florensiya dövrünə aid edilir. "Müqəddəs Kanigiani Ailəsi" əsəri hal-hazırda Almaniyada, Münhen şəhərində saxlanılır.
İntiqam Şirəliyev
İntiqam Bəxtiyar oğlu Şirəliyev (3 noyabr 1997; Göyçay rayonu, Azərbaycan — 29 sentyabr 2020; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin baş əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
İntiqam Şirəliyev 1997-ci il noyabrın 3-də Göyçay rayonunun Potu kəndində anadan olub.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun baş əsgəri olan İntiqam Şirəliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Murovdağ istiqamətində gedən döyüşlərdə savaşıb. İntiqam Şirəliyev sentyabrın 29-da Murovdağ döyüşləri zamanı şəhid olub. Göyçay rayonunun Potu kəndində dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən İntiqam Şirəliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yerinə yetirən zaman mərdliyin və igidliyin göstərilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən İntiqam Şirəliyev ölümündən sonra "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən İntiqam Şirəliyev ölümündən sonra "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Xanlar Qurbanov
Xanlar Qurbanov (tam adı: Xanlar Kazım oğlu Qurbanov; d. 20 yanvar 1950, Bakı) — Azərbaycan Milli İdman Assososiyasının prezidenti, Azərbaycan Milli Olimpiya Komitəsinin üzvü.
Təhsili
Xanlar Kazım oğlu Qurbanov 20 yanvar 1950-ci ildə Bakının dağlı məhəlləsində anadan olmuşdur. Xızı-Bərmək mahalının qədim Xələnc kəndinin pəhləvanlar nəslindən olan Xanlar Qurbanov 1968-ci ildə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman İnstitutuna daxil olub, 1972-ci ildə oranı müvəffəqiyyətlə bitirmişdir. O, tələbəlik illərində sərbəst güləş üzrə beynəlxalq yarışların iştirakçısı olub, mükafatlar almışdır.
Ailəsi
Bir oğul və iki qız atasıdır.
Fəaliyyəti
İnstitutu bitirdikdən sonra təyinatla həmin institutun güləş kafedrasında müəllim vəzifəsinə seçilmişdir. 1968-ci ildə Moskva şəhərində Ümumittifaq Bədən Tərbiyəsi Elmi Tədqiqat İnstitutunun məqsədli aspiranturasını bitirib pedaqoji elmlər namizədi alimlik dərəcəsi adını almışdır. 1989-cu ildə dosent elmi adına layiq görülmüşdür. Həmin ildən bu günə kimi güləş kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışır. O, bacarığını respublikada idmanın sərbəst güləş növünün inkişafına sərf etmiş və bir çox pəhləvanlar yetirdirmişdir. Həmin idmançılar sərbəst güləş üzrə müxtəlif səviyyəli yarışlarda qalib gəlmişlər. Xanlar Qurbanov Azərbaycan Ali Atestasiya komisiyası tərəfindən professor elmi adına layiq görülmüşdür.
Tanınmış alim-idmançı Xanlar Qurbanov əldə etdiyi nailiyyətlərlə xarici ölkələrdə də şöhrət qazanmışdır. 1955-ci ildə Türkiyə respublikasının İstanbul Tibb-spor Universitetinin professoru fəxri adına layiq görülmüşdür. İdmanda göstərdiyi xidmətlərə görə Beynəlxalq Güləş Federasiyasının (FİLA) elmi komisiyasının üzvü seçilmişdir.
Azərbaycan Milli İdman Assososiyasının prezidentidir. O, Azərbaycan Milli Olimpiya Komitəsinin üzvüdür, Sərbəst və Yunan-Roma Güləş Federasiyasının icrakomunun üzvüdür. O, 1990–1995-ci illərdə Bakı şəhər Sovetinin deputatı olub. Bakının ictimai həyatında fəal iştirak edib.
2020-ci ildə vəfat etmişdir.
Qışlaq-i Darçın (Kəleybər)
Qışlaq-i Darçın - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 86 nəfər yaşayır (16 ailə).
Provanslı Beatrisa
Provanslı Beatrisa — 1245-ci ildən ölümünə qədər Provans və Forkalkier qrafinyası, eləcə də Neapollu I Karl ilə evliliyindən sonra Anju və Men qrafinyası, Siciliya və Neapol Kraliçası.
O, həyat yoldaşı Beatrisa tərəfindən Provans və Forkalkier qrafı təyin edilən IV Raymund Berengerin dördüncü və ən kiçik qızı, öz növbəsində savoylu qraf I Tomas və Cenevrəli Marqaretin qızı idi.
Provans və Forkalkieri miras alması
Beatrisa, bacıları, anası və nənəsi kimi gözəlliyi ilə tanınırdı. Beatrisa demişdir ki,
IV Raymund Berengerin üç qızının hər biri titullu şəxslərlə evləndi: Ən böyüyü Marqareta IX Lüdoviklə evliliyi ilə Fransa Kraliçası oldu; ikinci qızı Eleanora III Henri ilə evliliyi ilə İngiltərə Kraliçası, üçüncü qızı Sança isə Henrinin qardaşı Kornuoll qrafı Riçardla evlənərək Almaniyanın titullu Kraliçası oldu. Kral IX Lüdovikin Marqareta ilə evliliyi anası Kastiliyadan olan Blanka tərəfindən, atası öləndə Provans və Forkalkyeni miras alacağı ümidi ilə təşkil edilmişdi.
Provans və Forkalkier qrafinyası fəaliyyəti
IV Raymond Berengar 19 avqust 1245-ci ildə Eks-an-Provansda vəfat etdi və onun vəsiyyətinə əsasən, Douger qrafinyası Provans qraflığının uzufruktunu saxlamaq şərti ilə, Beatrisa Provans və Forkalkier qrafinyası oldu.
Beatrisa orta əsrlər Avropasının ən cazibədar varislərindən birinə çevrildi və tezliklə onun hakimiyyətinə bir neçə iddiaçı peyda oldu. Birincisi, onun domenlərinin qonşu hökmdarları iddialarına başladılar: iki dəfə boşanmış VII Raymond, Tuluza qrafı və Macarıstanlı İoland ilə evli olmasına baxmayaraq, Provansa hücum edən və qrafinyanın iqamətgahını ələ keçirən Araqon kralı I Xayme. Bundan əlavə, Müqəddəs Roma İmperatoru II Fridrix, Beatrisanın oğullarından biri ilə evlənməsini təmin etmək üçün imperiya donanmasını Provansa göndərdi.
Karl Savoylu Filipp və beş yüz cəngavərlə birlikdə Liondan Provansa getdi. Provansa gedən yolda ordusu olan Tuluzalı VII Raymondla qarşılaşdılar. VII Raymond cəngavərlər tərəfindən Karlın xeyrinə aldadılmışdı və bu səbəbdən o, daha az adam gətirmişdi və Karl və ordusu daha sürətli idi. Karl Eks-an-Provansa çatdıqda, orada uzun müddət qalmış, lakin Beatrisa ilə görüşməsinə icazə verilməyən Araqonlu I Xeyme əsgərləri gənc Beatrisa və anasının olduğu qalanı mühasirəyə almışdılar. Qısa bir mübarizə baş verdi, lakin Araqon kralı ləyaqətlə geri çəkildi.
Gənc Beatrisa üçün Karl (o, "təqdirəlayiq gənc" kimi təsvir olunurdu) problemlərinin həlli üçün qənaətbəxş idi. Onların evliliyi 31 yanvar 1246-cı ildə Eks-an-Provansda baş tutdu. Onların keşiyində əsgərlər var idi və gəlini əmisi Flandriya qrafı Tomas koridorda müşayiət edirdi.
Beatrisanın mirası həm də böyük bacıları ilə münaqişələrə səbəb oldu, onlar ümid edirdilər ki, ataları öləndən sonra onun əraziləri dördü arasında bölünəcək; Karl əyalətləri baldızı ilə bölüşməkdən imtina etdi. Nəticədə, Karl və Beatrisanın atalarının vəsiyyəti ilə aldadılmış hiss edən üç bacı ilə münasibətləri həmişə gərgin olaraq qaldı.
Karl Provans qrafı olan kimi, fransız hüquqşünas və mühasiblərdən ibarət öz komandasını gətirdi. O, qayınanasını mahalın idarəçiliyindən kənarlaşdırdı və əvvəllər şəhərlərinin idarə olunmasında müəyyən dərəcədə müstəqillik əldə etmiş zadəganlardan qalalar, hakimiyyət və haqlar almağa başladı. Karl özünü qeyri-populyar etdi. Douger qrafı etiraz olaraq Forkalkierə köçdü və Marseldə Karlın məmurları şəhərdən atıldı. Ailə münaqişəsində Beatrisa ərinin tərəfinə keçdi.
Yeddinci Səlib yürüşü
1247-ci ilin may ayında Karl və Beatrisanın Melönda olduğu qeyd edildi, burada Karl qardaşı Lui tərəfindən cəngavər elan edildi. Beatrisa 1248-ci ildə Yeddinci Səlib yürüşündə Karlı müşayiət etdi. IX Lüdovikin başçılığı ilə səlibçilər Fransadan başlamaqla uzun yürüşə çıxdılar. Onlar getməzdən əvvəl Karl və Beatrisa Provansla bağlı bəzi razılaşmalara gəlmək üçün Bokairdə Douger qrafinyası ilə görüşdülər. Karl və Beatrisanın geri dönməsinə qədər daha vacib işlər qalsa da, Savoylu Beatrisanın "əyalətin gəlirinin bir faizi müqabilində Eksdəki qala" hüquqlarından imtina etməsi qərara alındı.
Nikosiyada Beatrisa ilk övladını, "çox zərif və tərbiyəli oğlu" dünyaya gətirdi, qaynı Robert Artuanın evində anası Kraliçaya yazdığı kimi; uşaq cəmi bir neçə gün yaşadı. Beatrisa, Kral və onun ordusu ilə əlaqəni kəsəndə, Damiettada bacısı Marqareta ilə qaldı; burada Beatrisa ikinci uşağını dünyaya gətirdi, bacısı Marqareta da öz övladını dünyaya gətirdi. Daha sonra 1250-ci ildə onlar kralın fidyəsinin ödənildiyi Akkada səlib yürüşünün qalan hissəsi ilə birləşdilər. Karl və Beatrisa, bir neçə başqa zadəganla birlikdə, tezliklə ayrıldılar və Fransa Kralına səlib yürüşü üçün daha çox adam göndərməsini xahiş etmək üçün İmperator II Frederikin məhkəməsinə getdilər. Kənardan qovulmuş imperator Papa ilə döyüşmək üçün ordusuna ehtiyac duydu və bundan imtina etdi.
Beatrisa və Karl 1251-ci ildə Provansa qayıtdılar, burada Arl və Avinyonda bəzi iğtişaşlar baş verdi, Beatrisanın anası Karlın Provansdakı iddialarına hörmət etmədiyini hiss etdi. 1252-ci ilin iyuluna qədər Karl üsyanı məğlub edə bildi və Provans qrafı kimi hakimiyyətini həyata keçirməyə başladı. Həmin ilin noyabrında oğlu IX Lüdovik səlib yürüşündə olarkən Fransanın regenti Kastiliyalı Blanka vəfat etdi. Karl və Beatrisa Parisə getməli oldular, burada Karl qardaşı Alfons ilə Fransanın regenti oldu. Papa 1252-ci ildə Karla Siciliya Krallığını təklif etdi, lakin Karl başqa işlərlə məşğul olduğu və kifayət qədər vəsaiti olmadığı üçün bu təklifi geri çevirməli oldu.
Səlibçilər 1254-cü ildə qayıtdılar. Karl və Beatrisa həmin il Milad bayramını Beatrisanın bacıları və anasının olduğu Parisdə keçirdilər; digər dörd qadının isə Raymond Berengarın vəsiyyəti ilə kiçik Beatrisaya soyuq münasibət göstərdiyi qeyd edilib.
Siciliya Kraliçası fəaliyyəti
170px|thumb|right|Provanslı Beatrisanın heykəli, 13-cü əsr. Hal-hazırda Marsel Tarix Muzeyində nümayiş etdirilir. Beatrisanın bacısı, Fransanın yeni Kraliçası Marqareta, 1259-cu ildə onu ailə masasına oturtmadığı üçün açıq şəkildə təhqir etdi; o iddia etdi ki, Beatrisa onun bacıları kimi kraliça olmadığı üçün onlarla otura bilməz. Marqareta ümid edirdi ki, bacısını xəyanətkar davranışlarda təhrik etsin ki, Provansı işğal etmək üçün əsaslı səbəb olsun. Beatrisa "böyük kədərlə" Karlın yanına getdi və o, ona dedi:
Yeni seçilən Papa IV Kliment Karla Siciliya Krallığını verəndə o, papalığın lütfündən düşmüş Kral Manfredi məğlub etməli oldu. Siciliya taxtını qazanmaq üçün digər namizəd Beatrisanın qardaşı oğlu Edmund Krauçbek idi, lakin tezliklə məlum oldu ki, Karl daha perspektivli namizəddir. Məqsədinə çatmaq üçün Karla ordu lazım idi və Beatrisa ərinə ordunu yetişdirməyə kömək etdi. O, bütün cəngavərlərini, eləcə də Fransanın gənclərini çağırdı və sonrakı tarixçi Ancelo di Kostansonun sözlərinə görə, ərinin ordusuna qoşulduqlarına əmin olmaq üçün bütün ləl-cəvahiratlarını girov qoydu:
1265-ci ildə Anjulu Karl kiçik kontingentlə gəmiyə minərək və dəniz yolu ilə Romaya gəldi və burada iyunun 28-də Papa tərəfindən Siciliya Kralı olaraq təyin edildi. "Storia di Manfredi, re di Sicilia e di Puglia of Giuseppe di Cesare"-in hekayəsinə görə, Beatrisa "Saba Malaspina" hekayəsinin rəvayətini izləyir, Beatrisa ərinin arxasınca qalan ordu ilə dəniz yolu ilə gedir və yalnız dörd ay sonra İtaliyaya çatır. Həmin ilin noyabrında 5.000 əsgər və 25.000 piyadadan ibarət Karlın ordusu İtaliyaya daxil oldu və 1266-cı ilin yanvarında Romaya gəldi, burada 6 yanvarda Papanın göndərdiyi beş kardinal tərəfindən həm Karl, həm də Beatrisa Siciliya Kralı və Kraliçası tacını aldılar. Tacqoyma mərasimi başa çatan kimi Beatrisa şəhəri saxlamaq üçün kiçik qüvvə ilə Romada qaldı, Karl isə Benevento döyüşünə getdi. Ərinin qələbəsindən sonra o, Melfi qəsrini iqamətgahı seçdi.
Ölümü
Beatrisa 23 sentyabr 1267-ci ildə, Noçera-İnferyoredəki Parko qalasında Neapolda ("storia di Saba Malaspina"-a görə) kraliça olduqdan bir ildən bir qədər sonra öldü. Onun ölüm səbəbi qeydə alınmayıb, buna səbəb hamiləlikdən sonrakı ağırlaşmaların ola biləcəyi güman edilir. Əvvəlcə Neapol Katedralində dəfn edildi, lakin 1277-ci ildə əri onun qalıqlarını Sen-Jan-de-Malta Kilsəsinə, Eks-an-Provansa köçürdü.
Beatrisa Barselona ailəsindən Provans və Forkalkierin sonuncu hakim qrafinyası idi; ölümündən sonra o, əyalətlərini əri Karla buraxdı.
Övladları
Karl və Beatrisanın 6 uşağı var idi:
Doqquzuncu sülalə (Misir)
IX sülalə — Qədim Misirdə birinci aralıq dövrdə hakimiyyətdə olmuş sülalə.
Ümumi məlumat
Herakleopolis nomarxı I Xeti VIII sülaləni devirərək yeni hakim sülalənin əsasını qoymuşdur. Manefona görə IX və X sülalələr eyni bir sülalə olub Herakleopol hakimlərinin nəslindən gəlir.
Roma tarixçisi Yevseyiyə görə Herakleopol sülaləsi IX və X adları ilə ümumilikdə 285 il hakimiyyətdə olmuşdur. Sekst Arikan isə bu xanədanın 185 illik hökmranlığını göstərir.
Yurqen fon Bekerstuya görə IX sülalə hakimiyyətə təxminən e.ə 2192–2120-ci illər arasında gəlib. Digər mütəxəssislər bu hadisənin təxminən e.ə 2118/2141 illər aralığında baş verdiyini bildirirlər ..
thumb|center|150px|I Xetinin əl işlərinin tapıldığı idarəçi Nefrinin tabutu
Manefona görə I Xeti bütün Misiri öz hakimiyyəti altında birləşdirmişdi. IX sülalə taxta güc yolu ilə çıxmışdılar. Manefon I Xeti zalımlığı ilə görə seçildiyi yazmışdı. Ondan sonra fironlar uzun müddət mərkəzi hakimiyyət uğrunda mübarizə apardılar. Ancaq cənub nomlarının və Tebes nomu hökmdara tabe olmurdular.
III Xetinin dövründə sülalə ən güclü dövrünü keçirir. O həmdə yeni sülalənin başlağıcını qoyur.
Mühasibat uçotunun autsorsinqi
Tərifi
Mühasibat xidmətlərinin autsorsinqinin ən sadə tərifi təşkilatın mühasibat uçotunun üçüncü tərəf mütəxəssislərinə təhvil verilməsidir. Outsourcing İnstitutunun (ABŞ) ekspertlərinin fikrincə, autsorsinq qeyri-adi dinamik inkişaf edən biznes optimallaşdırma növü kimi maliyyə və mühasibat uçotu sahəsində biznes proseslərinin autsorsinqində ən böyük artımı göstərir. 1997-ci ildə Amerika İdarəetmə Assosiasiyası tərəfindən 600 firma üzərində aparılan araşdırma göstərdi ki, artıq o vaxta qədər sorğuda iştirak edən firmaların 1/5-i maliyyə və mühasibat əməliyyatlarının ən azı bəzilərini, firmaların isə 4/5-i - bir hissəsini autsorsinq etmişdir, inzibati funksiyalardan ibarətdir.