cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qapı
Qapı —Girib-çıxmaq üçün evin, yaxud barının və s.-nin divarında açıq yer, deşik, habelə bu deşiyi qapamaq üçün taxtadan, dəmirdən və s.-dən düzəldilən qurğu. Qapılar əsasən obyektin daxili təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün istifadə edilir.
Etimologiyası
"Qapı" sözünün ilkin forması, tarixən Göytürk xaqanlığının dilinə, yəni Qədim türk dilinə təsadüf edir. Göytürkçə səslənişi "Kapuğ"dur. Bu söz Azərbaycan dilində iki formada hələ də yaşayır. "Qapı" və "qabığ". Bunu daha yaxşı anlamaq üçün, belə bir mülahizə yürütmək olar: Necə ki, meyvənin "qabığını" açmadan onu yeyə bilməzsən, eyniylə evində "qabığını" açmadan içəri daxil ola bilməzsən. Bir müddət sonra öz tələffüz şəklini yavaş -yavaş itirməyə başlayıb bu söz, lakin bir çox dildə o sözün öz quruluşunu necə dəyişdiyi aydın olur. "Kapuğ" Macar dilində "Kapu" şəklində, yəni son hərfinin düşməsi şəklində, Türk dilində "Kapı" şəklində, yəni son hərfin dəyişilməsiylə və Azərbaycan dilində isə "Qapı" şəklində səsləndirilməyə davam edir.
İstinadlar
thumb|Qapı
Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi
Müsabiqə adından da bəlli olduğu kimi Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinə çox bənzərdir. Müsabiqədə iştirak edən hər bir ölkə Avropa Yayım İttifaqına canlı yayımda ifa olunacaq orijinal mahnı təqdim edir və qaydalara əsasən ölkə təmsilçiləri yalnız 9-14 yaş aralarında ola bilərlər. Mahnıların müddəti üçün qoyulan zaman 2 dəqiqə 45 saniyədən 3 dəqiqəyə kimidir. Müsabiqədə iştirak edən hər bir ölkədən olan izləyicilər öz bəyəndikləri ifalara SMS ilə dəstək ola bilir və eyni zamanda həmin ölkələrdən olan peşəkar münsif heyəti arasında da səsvermə keçirilir. Şounun sonunda isə ən çox səs toplayan ölkə, mahnı müsabiqənin qalibi elan edilir. Müsabiqə 2003-cü ildən bəri hər il on yeddi dəfə keçirilmişdir.
Gürcüstan Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində ən çox qalibiyyət əldə edən ölkədir. Belə ki, Gürcüstan müsabiqədə iştirak etdiyi on ilə ərzində 3 dəfə (2008, 2011 və 2016) qalibiyyət əldə edib. Müsabiqədə indiyədək ən yüksək xalla qələbə qazanan iştirakçı isə 2019-cu ildə Polşa təmsil edən 12 yaşlı Viki Qabor (278 xal) olmuşdur.
Tarix
Müsabiqənin tarixi Danimarkanın DR telekanalının 2000 və 2001-ci ildə danimarkalı uşaqlar üçün keçirdiyi mahnı müsabiqəsindən başlamışdır. Telekanal 2002-ci ildə müsabiqəni genişləndirmiş və MGP Nordic adlanan mahnı müsabiqəsində Skandinaviya ölkələrindən (Danimarka, İsveç, Norveç) olan uşaqlar iştirak etmişdir. Növbəti il isə Avropa Yayım İttifaqı MGP Nordic-dən ilhamlanaraq, ümumi qitədən olan uşaqların iştirak edəcəyi müsabiqə təşkil etmişdir. Uzun illərdir ki, yayımlanan Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin formatına uyğunlaşdırılan müsabiqənin ilkin adı Uşaqlar üçün Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi olmuşdur. İlk müsabiqəyə məhz Danimarka ev sahibliyi etmişdir. Həmin müsabiqədə 11 yaşlı Xorvatiya təmsilçisi Dino Yeluşiç qalib gəlmişdir.
Uğurla keçirilən ilk müsabiqədən sonra ikinci Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsinin keçiriləcəyi yerlə bağlı problemlər yaranmışdı. İlk öncə həmin müsabiqəyə Böyük Britaniyanın Mançester şəhərinin ev sahibliyi edəcəyi açıqlansa da, daha sonra Böyük Britaniya maliyyə çətinlikləri səbəbindən müsabiqəyə ev sahibliyi etməkdən imtina etmişdir. Digər bir səbəbin isə ölkədə müsabiqəyə olan marağın az olması düşünülürdü. Bunun ardınca 2003-cü ildə müsabiqədə qalibiyyət əldə etmiş Xorvatiya da 2004 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsinə ev sahibliyi etməkdən imtina etmişdir. Müsabiqənin keçirilməsinə beş ay qalmış Norveçin NRK telekanalı müsabiqəyə ev sahibliyini öz üzərinə götürmüşdür. AYİ-nin razılığı ilə həmin müsabiqə məhz Norveçdə, Lillehammer şəhərində baş tutdu. .
2004-cü ildə ev sahibliyi ilə bağlı yaşanan problemlərdən sonra AYİ Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində tətbiq edilən ötən il qalib gələn ölkənin növbəti müsabiqəyə ev sahibliyi etməli olması ilə bağlı qaydanı uşaqlar üçün müsabiqədə keçərsiz olduğunu və növbəti illərdə ev sahibi ölkələrin müsabiqənin təşkilat komitəsinin qərarı ilə bir il öncədən seçiləcəyi bəyan edildi.
Format
left|thumb|[[Belarusu 2005 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində təmsil edən və qələbə qazanan Kseniya Sitnik]]
Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsinin keçirildiyi illər ərzində müsabiqənin formatı dəyişilməz olaraq qalmışdır. Müsabiqədə ifa edilən mahnılar orijinal olmalı və təyin edilmiş zamandan öncə heç bir yerdə səslənilməməlidir. Ölkə tərəfindən təqdim edilən mahnı müsabiqədə canlı olaraq ifa edilməlidir. Müsabiqədə iştirak etmək üçün ölkənin dövlət kanallarından biri Avropa Yayım İttifaqına üzv olmalıdır. Müsabiqə iştirakçı ölkələrdən birində keçirilməlidir. Avropa Yayım İttifaqının bildirdiyinə görə bu müsabiqənin əsas hədəfi gənc istedadların inkişafına yardım göstərmək və onları mübarizəyə cəsarətləndirməkdir.
Müsabiqə adətən noyabr ayının sonu və ya dekabr ayının əvvəlində, şənbə günləri 2 saat 30 dəqiqəlik müddətdə baş tutur. Müsabiqə zamanı bütün mahnılar ölkə təmsilçiləri tərəfindən canlı ifa edilir və ifalardan sonra ölkələr bəyənilən mahnılara öz səslərini təqdim edirlər. Ölkələr öz təmsilçilərinə səs verə bilməzlər. Bütün səslər ölkə üzrə hesablanır (yəni Gürcüstanda yığılan səslər ayrı, Maltada ayrı, Belarusda ayrı hesablanır). Müsabiqənin sonunda ən çox səs qazanan ölkə, mahnı həmin müsabiqənin qalibi elan edilir. Şou ərzində müsabiqəni ev sahibi ölkənin hazırladığı fasilə aktları zamanı yayım hüququ olan telekanallara reklam fasiləsinə ayrılmaq üçün şərait yaradılır.
2008-ci ildən etibarən müsabiqənin nəticələri 50% SMS səsverməsi və 50% müxtəlif ölkələrdən olan peşəkar münsif heyəti arasında keçirilən səsvermənin toplamı nəticəsində təyin olunur. Müsabiqədə iştirak edən hər bir ölkənin səsverməsində ən çox səs toplayan on ölkə 12, 10, 8-1 xallar qazanır. Səslər canlı yayımda ölkələrdən olan 9-14 yaşlı nümayəndələr tərəfindən ingilis və ya fransız dilində səsləndirilir. Bütün ölkələr öz səslərini açıqladıqdan sonra toplamda ən çox səs qazanmış ölkə, mahnı müsabiqədə qələbə qazanmış olur. 2013-cü ilə kimi müsabiqədə yalnız qalib gələn ifaçı kubok və sertifikat əldə edirdisə, 2013-cü ildən etibarən ikinci və üçüncü yerlərdə qərarlaşan təmsilçilər də müsabiqə tərəfindən mükafatlandırılır.
Müsabiqədə 2005-ci ildən 2015-ci ilə kimi ölkələr səslərini açıqlamadan öncə hər bir iştirakçıya müsabiqə tərəfindən 12 xal hədiyyə edilirdi. Həmin illərdə səsverməni 12 xalla başa vurmaq sıfır xala bərabər idi. Lakin müsabiqədə indiyədək heç bir ölkə nəticə olaraq sıfır xal qazanmayıb.
Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsinin Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin formatında qurulmasına baxmayaraq, iki müsabiqə arasında müəyyən fərqli qaydalar var. Belə ki, Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindən fərqli olaraq uşaqların müsabiqəsində ötən il qalib gələn ölkənin növbəti müsabiqəyə ev sahibliyi etməli olması ilə bağlı qayda bu müsabiqədə keçərsiz hesab olunur və ev sahibi ölkələr müsabiqənin təşkilat komitəsinin qərarı ilə bir il öncədən seçilir. Lakin müəyyən illərdə AYİ ev sahibliyi hüququnu sonuncu müsabiqədə qalib gələn ölkəyə vermişdir. Eyni zamanda Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində hər ifa zamanı səhnədə yalnız altı nəfərin iştirakını icazə verildiyi halda bu rəqəm uşaqların müsabiqəsində səkkizdir.
Müsabiqənin qaydaları
Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində ifa edilən mahnılar hər bir ölkənin öz milli dilində səslənməlidir. Lakin mahnıların yalnız kiçik bir hissəsinin digər bir dildə olmasına AYİ tərəfindən icazə verilir. İfaçılar təmsil etdikləri ölkənin nümayəndəsi olmalı və ya ən azı iki il həmin ölkədə yaşamış olmalıdır.
İlkin olaraq müsabiqədə iştirakçılara qoyulan yaş məhdudiyyəti 8 və 15 yaş arası idi. Lakin daha sonra 2007-ci ildən etibarən yalnız 10 və 15 yaş arası uşaqların müsabiqədə iştirak edə biləcəyi bildirildi. Son olaraq isə yaş məhdudiyyəti 2016-cı ildə dəyişikliyə uğradı. Belə ki, artıq müsabiqədə yalnız 9-14 yaşda olan uşaqlar öz ölkələrini təmsil edə bilərlər.
Müsabiqənin qaydalarına əsasən hər il müsabiqədə maksimum 21 ölkə iştirak edə bilər.
Təşkilat
Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsi hər il Avropa Yayım İttifaqı tərəfindən təşkil edilir. 2003-cü ildən 2010-cu ilə kimi müsabiqənin icraçı direktoru Svante Stokselius olmuşdur. İcraçı direktor müsabiqənin qaydalarını müəyyən edir, növbəti il müsabiqəyə hansı ölkənin ev sahibliyi edəcəyini təyin edir və ümumilikdə müsabiqənin gedişatına nəzarət edir. Müsabiqənin hal-hazırkı icraçı direktoru, eyni zamanda Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin icraçı direktoru olan Yon Ola Sanddır. Aşağıdakı cədvəldə müsabiqə tarixində uşaq Avroviziyasına rəhbərlik edən şəxslər göstərilmişdir.
İştirak
thumbnail|300px|right|2003-cü ildən bəri iştirak: {{legend|#22b14c|Müsabiqədə bir dəfə də olsa iştirak edən ölkələr}} {{legend|#ffc20e|Qoşulma haqqı olub bu ana qədər qatılmayan ölkələr}}
Avropa Yayım İttifaqının fəal üzvü olan hər bir ölkə (hətta Avropadan kənar olsa da belə) müsabiqədə iştirak etmək hüququna malikdir. Bu ölkələr Avropa yayım ərazisinə daxil olan ölkələr və ya Avropa Şurasına üzv ölkələrdir. Müsabiqənin Avropadan kənar iştirakçılarına misal olaraq 2012-ci ildən bəri müsabiqədə iştirak edən İsraili və 2015-ci ildən bəri müsabiqədə iştirak edən Avstraliyanı göstərmək olar. Müsabiqədə indiyədək cəmi 37 ölkə ən azı bir dəfə iştirak etmişdir. Bu ölkələrdən yalnız Belarus və Niderland müsabiqədə hər il iştirak etmişdir. Müsabiqənin qaydalarına əsasən hər il müsabiqədə maksimum 18 ölkənin iştirakına icazə verilir. Aşağıda göstərilən siyahıda ölkələr müsabiqədə ilk iştiraklarına görə sıralanmışdır.
Qalib ölkələr
səhifə hazırlanma mərhələsindədir {| class=wikitable style="font-size: 90%" !İl !Tarix !Ev Sahibi !İştirakçı sayı !Qalib ölkə !Mahnı !İfaçı !Xal !İkinci yer
Məmmədxan Bakıxanov
Həyatı
Məmmədxan Bakıxanov 1890-cı ildə Bakıda anadan olmuşdur.
Məmmədxanın uşaqlıq  və  gənclik illəri İranda keçmişdir. O, hələ 7 yaşında ikən atası İranın Rəşt şəhərinə köçmüş və  orada  ticarətlə  məşğul  olmuşdur. Balaca Məmmədxan ilk  təhsilini  Rəştdə  almışdır. O, gənc yaşlarından  başlayaraq  xalq  musiqisinə  böyük  həvəs göstərmişdir. Məmmədxanın atası Məmmədrza kişi tacir olmasına baxmayaraq, musiqi həvəskarı idi. Deyilənə görə, Məmmədrza kişi tar, saz çalar, hərdən bir pəsdən zümzümə edərdi.
Məmmədxan ilk musiqi təhsilini İranda almışdır. O, bir tarzən kimi 1916-cı ildən başlayaraq xalq məclislərində çıxış etmişdir.
Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Məmmədxan Bakıya gəlmiş və  burada  musiqi  təhsilini  davam  etdirmişdir. O, 1920-ci  ildə  Şərq Konservatoriyasına  daxil  olub,  burada  məşhur  tarzən  Şirin  Axundov  və  MəŞədi Həsəndən dərs almışdır.
Məmmədxanın xalq musiqisinə yaxşı bələd olmasını və məharətlə çalmasını görən konservatoriyanın direktorluğu 1921-ci ilin martında onu konservatoriyanın inspektoru vəzifəsinə təyin etmişdi.
1934-cü ilin  iyun  ayında  Tiflis  şəhərində  keçirilən Zaqafqaziya olimpiadasında. Bakıxanovun rəhbərlik etdiyi «Şərq orkestri» da iştirak etmişdi. Olimpiadada böyük müvəffəqiyyətlə çıxış edən orkestr birinci yer tutduğuna görə Zaqafqaziya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Fəxri Fərmanı ilə təltif edilmiş və pul mükafatı almışdır.
Zaqafqaziya olimpiadasından  böyük  qələbə  ilə  qayıdan  «Şərq  orkestri» 1936-cı  ilin  may  ayında  Moskvaya  bədii  özfəaliyyət  kollektivlərinin  konsert-tamaşasında çıxış etmək üçün dəvət edilmişdi. Burada tikinti işçilərinin mərkəzi klubunda çıxış edən orkestr bu dəfə də qiymətli mükafatlarla Bakıya qayıtmışdır.
Məmmədxan Bakıxanov 1943-cü  ildə  Azərbaycan  SSR əməkdar  artisti  fəxri  adına layiq  görülmüşdür. Məmmədxan Bakıxanov  «Əmək igidliyinə  görə»,  «Qafqazın  müdafiəsinə  görə»  medalları  və  bir  sıra  fəxri fərmanlarla təltif olunmuşdur.
Görkəmli sənətkar Məmmədxan Bakıxanov 1957-ci il fevral ayının 20-də Bakıda vəfat etmişdir.
Zülfüqar xan Qaramanlı
Zülfüqar xan Qaramanlı (?-1611) — qızılbaş sərkərdəsi, hakim.
Həyatı
Səfəvilərin tərkibində qalan Azərbaycan torpaqlarında 1593-cü ildə Ərdəbil mərkəz olmaqla, Azərbaycan bəylərbəyliyi yaradıldı və Zülfüqar xan Qaramanlı hakim təyin olundu. I Şah Abbas özü Qızılbaşlar ordusunun başında Osmanlılara qarşı vuruşurdu. Vuruşmaların birində şahın vəziyyəti ağırlaşır. Çoxsaylı Osmanlı ordusu onu möhkəm qısnayır. Elə bu zaman toz-duman içində bir qoşun yaxınlaşır. Qaravul şaha xəbər gətirir ki, bəs arxadan yağı qoşunu hücuma keçib. Şah gələn qoşunu gözdən keçirib deyir: -Gələn Həzrət Əlinin qoşunudur, önündə də Zülfüqarı.
Zülfüqar xan Qaramanlı böyük qoşunla yetirib şahı qısqıdan xilas edir.
Zülfüqar xan Qaramanlı Osmanlı sarayına elçi getmişdi.
Zülfüqar xan sonra şahın fərmanı ilə Şirvana bəylərbəyi təyin edilir. 1607-ci ildən 1610-ci ilədək Şirvana başçılıq edir. 1610-ci ildə dağıstanlıların qəfil basqını zamanı döyüşdə öldürülür. Bəzi tarixçilər qeyd edirlər ki, bu hücum şahın öz quraması idi. Şah Abbas son çağlarda Zülfüqar xanı gözdən salmışdı…
Zoğalavaçay su anbarı
Zoğalavaçay su anbarı — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun cənub-qərb hissəsində Zoğalavaçayın məcrasında yerləşir. Su anbarı şərab zavodlarının və qəsəbələrin təsərrüfat - içməli su tələbatını ödəmək məqsədilə 1973-cü ildə istismara verilmişdir.
1990-cı illərdə maliyyə çətinlikləri ilə əlaqədar olaraq su qovşağının istismarı lazımi səviyyədə aparılmadığından, qurğular yararsız vəziyyətə düşmüşdür. Mexaniki və elektrik avadanlıqlarının bəziləri dağılmış, bəziləri isə texniki cəhətdən köhnələrək sıradan çıxmışdır.
2012-ci ildə Şamaxı şəhərinə bitişik Zoğalavaçay su anbarı müasir tələblərə uyğun əsaslı təmir edilmişdir.
Texniki göstəriciləri
Bəndin hündürlüyü 26m, bəndin uzunluğu 560m və su anbarının ümumi həcmi 3.8mln.m³-dur. İstismar sərfi 0.85m³/san-dir.
Bilyar burnu
thumb|Cənubi Şetland adalarında Livinqston adasının yerləşməsi. thumb|Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
Bilyar burnu (, ‘Nos Bilyar’ \'nos bi-'lyar\) — Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Livinqston adasının Barkley körfəzi sahillərindən 350 m şimal-qərbdə yerləşən burundur. Burun buzlaqlardan azaddır.
Burun Bolqarıstannda yerləşən, 12-13-cü əsrdə İdil bulqarlarının paytaxtı olan Bilyar şəhərinin adını daşıyır.
Aechmea wuelfinghoffii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bilyar burnu
Yerləşməsi
Burun Rove burnundan 3 km cənub-qərbdə, Leyr burnundan 4.5 km şimal-şərqdə, Nedelya burnundan 1.7 km şimal-şərqdə yerləşmişdir. Bolqarıstan xəritəsinə 2009-cu ildə daxil edilmişdir.
Cavad xan türbəsi
Cavad xan türbəsi — Gəncə şəhərində, Şah Abbas meydanında, Şah Abbas məscidinin yaxınlığında yerləşən türbə.
Haqqında
Türbə Arran memarlıq məktəbi üslubuna uyğun bişmiş kərpicdən dördkünc formada inşa edilib və üstü gümbəzlə örtülmüşdür Türbənin mərkəzində Cavad xanın məzarı durur.Əski baş daşı isə qiymətli eksponat kimi Gəncə Tarix Diyarşünaslıq Muzeyində saxlanılır.
Mikania carnosa
Mikania carnosa Mikania carnosa Mikania carnosa
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Galendromus porresi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Torpaqların ekocoğrafi problemləri
Azərbaycanın torpaq örtüyü çox müxtəlif və rəngarəngdir. Torpaq növlərinin müxtəlifliyinə görə  bura dünyanın ən zəngin güşələrindən biridir. Bütün əsas torpaq tipləri coğrafi yayılmasına görə şaquli zonallığa tabedir. Respublikanın torpaq xəritəsində 90-a qədər torpaq tipi və yarımtipi göstərilmişdir. Yüksək dağlıqdan Kür-Araz ovalığına və Xəzər dənizinə kimi olan ərazidə aşağıdakı torpaqlar yayılmışdır: dağ-tundra, dağ-çəmən, qonur-dağ meşə, qəhvəyi-dağ meşə, dağ-qara torpaqlar, boz-qəhvəyi (şabalıdı), sarı, boz və boz-qonur çəmən torpaqları, şoranlar, şorakət və s. torpaqlar.
Azərbaycanın ümumi torpaq fondunun sahəsi 8,641 mln. ha-dan artıqdır. Bunun 4,47 mln. ha-ı kənd təsərrüfatına yararlı, o cümlədən 1,43 mln. ha-ı suvarılan torpaqlardır. Respublika ərazisinin 3,240 mln. ha-ı və ya 37,4 %-i istifadə olunmayan (şoranlaşmış, bataqlıqlaşmış, güclü eroziyaya uğramış, daşlı çay yataqları, qayalıqlar və s.) torpaqlardır. Ərazinin geoloji quruluşundan, relyefindən, iqlim şəraitindən, torpağın rütubətlənmə şəraiti və mexaniki tərkibindən, sukeçirmə qabiliyyətindən, strukturundan və s. asılı olaraq yaranan ekocoğrafi problemlər də müxtəlif olur.
Torpaqların eroziyası
Respublikada torpaqların 36,4%-i müxtəlif dərəcədə eroziya prosesinə məruz qalmışdır. Onun 14,1%-i zəif, 10,7%-i orta, 11,6%-i şiddətli dərəcədə yuyulmuş torpaqlardır. Azərbaycanın ayrı-ayrı regionlarının təbii şəraitindən və antropogen təsirlərdən asılı olaraq eroziya proseslərinin intensivliyi və forması müxtəlif dərəcədə inkişaf etmişdir. Odur ki, Mil və Qarabağ düzlərində torpaqların 30,8%-i, Quba-Xaçmaz zonasında 48,2%-i, Abşeron yarımadasında 40,3%-i, Şirvan düzündə 27,7%-i, Şəki-Zaqatala zonasında 55,7%-i eroziya proseslərinə məruz qalmışdır. Bura su, külək və irriqasiya eroziyasına məruz qalan bütün torpaqlar aiddir.
Su eroziyası
Su eroziyası dağlıq ərazilərdə, xüsusilə Böyük Qafqazın cənub və qismən şimal-şərq yamacında geniş yayılmışdır. Meşə örtüyü zəif olan yamaclarda, xüsusilə Şinçay, Kişçay, Girdimançay, Pirsaat və Qozluçayda dağıdıcı sellər daha tez-tez müşahidə olunur. Qeyd olunan çaylar qədər daşqınlara məruz qalan Katex, Mazımçay və Balakən çaylarının hövzələri Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğunun ərazisində yerləşir və ona görə də buradakı meşələr, subalp və alp çəmənlikləri çox yaxşı mühafizə olunduğundan eroziya prosesi zəif gedir və adı çəkilən çaylarda sel hadisələrinə təsadüf edilmir. Meşə zonasından yuxarı subalp və alp çəmənliklərdə eroziya prosesinin inkişafına təkan verən əsas amil mal-qara və qoyun sürülərinin göstərdiyi antropogen təzyiqin getdikcə güclənməsidir. Bu səbəbdən yaranan eroziya proseslərinə məruz qalan torpaqlar Quba, Xızı, Şamaxı, İsmayıllı, Qəbələ, Gədəbəy, Daşkəsən, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının dağ çəmənliklərində daha çox sahə tutur.
Külək eroziyası
Su eroziyası ilə yanaşı külək eroziyası da torpaqlara ziyan vurur. Onun ən çox yayıldığı yerlər Abşeron yarımadası, Qobustan, Samurçaydan başlamış Qızılağac körfəzinə qədər Xəzər dənizinin sahil zonası, Mil və Muğan düzləri, Ceyrançöl, Acınohur düzü və Bozdağ sistemidir. Buradakı təsərrüfat sahələrinə külək eroziyasının vurduğu ziyan çox böyükdür. Misal üçün küləklərin hakim olduğu ərazilərdə torpaq örtüyü sovrularaq öz münbitliyini itirir, məhsuldarlıq dəfələrlə azalır və bəzi hallarda tamamilə sıradan çıxır. Respublikada külək eroziyasına məruz qalan torpaqların ümumi sahəsi 200 min ha-dır. Külək eroziyası ilə yanaşı küləyin gətirdiyi sovrulmuş qum və s. materialların əkin sahələrini, bağları, arxları, şose və dəmir yollarını, tikintiləri və s. örtməsi nəticəsində yaranan problemlərin qarşısını almaq o qədər də asan olmur.
İrriqasiya eroziyası
Suvarılan torpaq sahələrində gedən eroziya proseslərindən biri də irriqasiya eroziyasıdır. Suvarma mədəniyyətinin aşağı səviyyədə olması, torpağa normadan artıq su verilməsi və suvarmanın selləmə yolu ilə aparılması nəticəsində əkin sahələrindəki narın hissəciklər yuyulub aparılır və torpağın münbitliyi aşağı düşür. Bu hal meylli yamaclarda daha intensiv gedir və ona bütün suvarılan sahələrdə rast gəlinir.
Torpaqların şoranlaşması
Torpaqların şoranlaşması Azərbaycanda ən böyük ekocoğrafi problemlərdən biri hesab edilməlidir. Ölkədə şoran torpaqların ümumi sahəsi 2 mln. ha-dan artıqdır və bunun 1,32 mln. ha-ı Kür-Araz ovalığındadır. Müəyyən edilmişdir ki, respublikanın suvarılan torpaqlarının (1,43 mln. ha) 600 min ha-dan çoxu şoranlaşmışdır və bunun 224 min ha-ı daha şiddətli şorlaşmış torpaqlardır. Beləliklə, ən çox şorlaşmaya məruz qalan torpaqlar Kür-Araz ovalığındadır. Bundan əlavə Siyəzən, Xızı rayonlarında, qismən Abşeron yarımadasında, Naxçıvan MR-da, Ceyrançöldə, Acınohur düzündə və s. yerlərdə də şoran torpaqlar mövcuddur. Məhsuldarlığı xeyli aşağı salan şorlaşmaya qarşı vaxtında tədbirlər görülmədikdə onun sahəsi genişlənərək daha böyük ərazidə torpaq və həm də bitki örtüyünün deqradasiyasına gətirib çıxarır.
Suvarma qaydalarına düzgün əməl olunmadıqda əvvəlcədən şor olmayan, yaxud əsaslı yumadan sonra düzgün istifadə olunmayan sahələr şorlaşır. Bu prosesə təkrar şoranlaşma deyilir. Şoranlaşmış torpaqların meliorativ vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün əsas vasitə onların su ilə yuyularaq duzlardan təmizlənməsidir. Yuma aparmaq və yuyulacaq sahələrdən duzları çıxarmaq üçün yeni kollektor-drenaj şəbəkəsinin yaradılması və köhnə şəbəkənin tam bərpa edilməsi əsas məsələdir. Kür-Araz ovalığında hələ XX əsrin ortalarında yaradılmış kollektor-drenaj şəbəkəsi demək olar ki, sıradan çıxdığından toplanan şor suları suvarılan sahələrdən uzaqlaşdıra bilmir. Nəticədə qrunt sularının səviyyəsi qalxaraq torpaqları şoranlaşdırır və bəzi sahələrdə səthə çıxaraq göl-bataqlıq landşaftı yaradır.
Kür-Araz ovalığında meliorativ vəziyyəti daha da ağırlaşdıran təsərrüfat amilləri bunlardır: suvarma şəbəkəsinin tələbata cavab verməməsi, magistral kanalların həddindən artıq uzun olması və süni örtüyə alınmaması, suvarılan torpaqların hamarlanmaması, sudan planlı istifadənin pozulması, səmərəli aqrotexnikanın tətbiq edilməməsi, suvarmalar zamanı torpaqlara həddən artıq su buraxılıb onların narın hissəciklərinin irriqasiya eroziyası nəticəsində yuyulub aparılması və s.
Müasir antropogen gərginlik şəraitində Azərbaycan Respublikasının torpaq ehtiyatları ciddi təsirlərə məruz qalır. İnsanın çoxillik intensiv təsərrüfat (sənaye, kənd təsərrüfatı, məişət və s.) fəaliyyəti nəticəsində Azərbaycanın torpaq ehtiyatları azalır, münbitliyi zəifləyir. Bu əslində qlobal problem olub, bütün dünya ölkələrində baş verir. Son 60 ildə torpaq problemi olduqca kəskinləşmişdir. Belə ki, yararlı münbit torpaqların ehtiyatları xeyli azalmış  və məhsuldarlıq aşağı düşmüşdür. Dünyanın torpaq ehtiyatı sürətlə artmaqda olan əhalinin ərzağa olan tələbatını ödəmək qabiliyyətini tədrijən itirir. Qlobal istiləşmə və səhralaşma proseslərinin getdikcə daha aydın təzahür etməsi bu problemin həllini xeyli çətinləşdirir.
Torpaqların deqredasiyası
Çoxillik tədqiqatların nəticələri göstərir ki, respublikada torpaq sərvətlərinin deqradasiyası gedir və bu aşağıdakı amillərdən asılıdır: üzvi maddənin (humus) itkisi, bioloji fəallığın zəifləməsi, fiziki aşınma, torpaq eroziyası (külək, su eroziyası vasitəsilə), torpaqların şorlaşması və şorakətləşməsi, qida çatışmamazlığı, rütubət çatışmamazlığı, texnogen və kimyəvi çirklənmə, torpağın-sənaye, şəhər, yol, kanal, aeroport, oyun meydançaları, kanal, su hövzələri, tikintilər, zibilxanalar, borular, neft mədənləri, bataqlıqlaşma, subasma və s. Azərbaycanda torpaq örtüyünün ekocoğrafi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün bir sıra tədbirlərin həyata keçirilməsi tələb olunur: istehsal vasitələri və torpaq ehtiyatları üzərində mülkiyyət formasının dəyişdirilməsi, torpaq və su ehtiyatlarının dəqiq inventarizasiyası, torpaq kadastrı, torpaqların keyfiyyətcə qiymətləndirilməsi, kompleks meliorativ tədbirlərin həyata keçirilməsi, eroziya təhlükəsinə qarşı mübarizə, torpağın münbitliyi və suvarma sularının keyfiyyəti üzərində monitorinq aparılması və s.
Torpaqların neftlə çirklənməsi
Respublikada neftlə çirklənmiş torpaqların sahəsi 30 min hektara çatır. Əlbəttə bu ərazinin böyük hissəsi Abşeron yarımadasının (25 min ha-dan çox) payına düşür. Sonrakı yerləri Şirvanneft və Salyanneft (50 ha-dan artıq), qismən Siyəzən neft və digər daha kiçik yataqların hesabınadır. Neft məhsullarının və çoxlu miqdarda buruq sularının səthə axıdılması, qrunt sularının səviyyəsinin qalxmasına və torpağın təkrar şoranlaşmasına səbəb olur. Abşeronda neft yataqlarının düzgün istismar olunmaması, ətraf mühitin mühafizəsi üzrə istismar tələblərinə riayət etmədən neft çıxarılması, neft-qaz, kimyəvi və radioaktiv maddələrin, güclü minerallaşmış çirkabların yerin səthinə axıdılması torpaq örtüyünün çirklənməsinə və pozulmasına səbəb olmuşdur. Sabunçu, Binəqədi, Suraxanı və Xəzər rayonlarının neft mədənləri ərazilərinin torpaqları daha çox çirklənmişdir. Bu torpaqlarda üzvi maddələr yox dərəcəsindədir. Belə birləşmələrlə çirklənmiş torpaqların rekultivasiyası çox çətindir.
Torpaqların texnogen çirklənməsi
Dağ-mədən tullantıları nəticəsində baş verən çirklənməyə texnogen çirklənmə deyilir. Bu tip çirklənməyə Daşkəsən dəmir filizi kombinatı ərazisində rast gəlinir və 1200 hektar sahəni tutur. Bu ərazilərin 500 ha-ı yararsız suxur laylarından ibarətdir. Daşkəsəndə alunit çıxarılan layların ərazisi 300 ha, kobalt mədəni laylarının ərazisi isə 25 ha təşkil edir. Gədəbəy mis mədəni süxur laylarının ərazisi 150 ha-dır. Belə laylarda rekultivasiya işinin aparılması məqsədəuyğundur.
Torpaqlarımızın münbitliyini qorumaq və onların sahəsinin azalmasının qarşısını almaq əsas ekocoğrafi problemlərdən biridir.
Qırmızı qələm (film, 1971)
Məzmun
Film vaxtilə "Qırmızı qələmlər" poetik birliyinin yaradıcısı, tanınmış Azərbaycan şairi Süleyman Rüstəmin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuşdur.
Sparadok burnu
thumb|Cənubi Şetland adalarında Byers yarımadasının yerləşməsi. thumb|Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
Sparadok burnu (, ‘Nos Sparadok’ \'nos spa-ra-'dok\) — Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Livinqston adasının Byers yarımadası sahillərindən 200 m məsafədə yerləşən burundur. Burun buzlaqlardan azaddır. Burun Barkley körfəzindən 300 m şimalda yerləşmişdir.
Burun E.ə 445-435-ci ildə Frakiya hömdarı olan Sparadokun adını daşıyır.
Yerləşməsi
Burun Nedelya burnundan 1.58 km cənub-qərbdə, Leyr burnundan 2.23 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. Burun 19-cu əsrdə ağ sənayeçilər tərəfindən kəşf olunmuşdur. Bolqarıstan xəritəsinə 2009-cu ildə daxil edilmişdir.
Qumuq (Dağıstan)
Qumuq — Dağıstan Respublikası, Lak rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətdən Lak rayonunun və Qumuq kənd sovetliyinin mərkəzidir. Qumuq kənd inzibati vahidliyinin yeganə yaşayış məntəqəsidir.
Etimologiyası
«Qumuq» toponimi türk dilli «Qumuq-Atıköz» meydana gəlmişdir. Düzənlik ərazidə yayılmış olan sabir türklər daha sonra Dağıstanın dağlıq ərazilərinə köç etmiş və burada Sabir dövlətini qurmuşlar. Özlərinə isə Qumuq və Qunzaq kimi əraziləri bir dayam məntəqəsi etmişlər. Lak dilində Bolqar dilinin alt təbəqəsi hiss edilir və Hun-Savir türk dilinin qalıqları ortaya çıxır.
Qumuquq adlandırılmasında laklar «Lak» və ya «Lakral klanu» (Lakların yeri) adından istifadə edirlər. Qonşu kəndlərin «Lacral şaqirurdu» adından istifadə etməsi bu ərazilərin laklara mənsub olması anlamında işlədilirdi. Görünən odur ki, laklar əvvəllər elə də iri olmayan lak adlı bir yaşayış məntəqəsində yaşamışlar. Lak toponimi ancaq laklar arasında işlədilir. Laklarara görə Qumuq Lak şəhərinin bir qalası olmuşdur. Ancaq sonradan tarixi və coğrafi vilayət olan Lakiyanın mərkəzinə çevrilmişdir. Qafqaz dağlıqları haqqında məlumat toplusunda məlumat verilirdi: «Qazıqumux adı ilə bizə məlum olan Mərkəzi Dağıstanda yerləşən Qazıqumuq rayonunun sakinləri özlərini "lak", vətənləri isə "lakral klanu" (lakların yeri) adlandırırlar.».
Tarixi ədəbiyyatda Qumuq müxtəlif tələffüz variantlarında qeyd edilmişdir. X əsrdə Əl-Məsudi yaşayış məntəqəsini "Qumiq" adlandırmış, bir şəhər olaraq ya da knyazlıq olaraq qeyd etmişdir. Əl-KufiX əsrdə «Amik» qalasının adını çəkmişdir. İbn Rüstə isə X əsrdə «Alal və Qumiq» qalalarının adını çəkmişdir.
XIV əsrdə Nizaməddin Şami və Şərəfəddin Əli Yəzdi Qumuqu «Qazi-Qumuq» (Şamxalın mülkiyyəti) olaraq adlandırır. «Qazi» sözünün əlavə edilməsi Qumuqun müsəlmanların hərbi-siyasi mərkəzi olması anlamını verirdi. XV—XVI əsrlərdə Şimali Dağıstanın əhalisi şəhəri Qazıqumuq olaraq adlandırmağa başlayırlar.
P. K. Uslar qeyd edirdi: "Lakların əsas yaşayış məntəqəs Qumuq adlanır; laklar digər dağ qəbilələrinə nisbətdə islamı ən tez qəöbul edənlər olduğundan Qazi (din uğrunda vuruşanlar) fəxri ləqəbini almaq hüququ əldə etrmişlər". Toponim ləqəb və kəndin adının etnik Kazikumux və ya Kazykumyk adının birləşməsindən meydana çıxmışdır.
Coğrafi yerləşməsi
Kənd Mərkəzi Dağlıq Dağıstanda yerləşir. Mahaçqaladan 96 km cənub-qərbdə, Qazıqumuq-Koysu çayının vadisində qərarlaşır.
Əhalisi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə kənd 1930 nəfər yaşayır. Etnik tərkib (2002):
laklar — 93 %,
darginlər — 3,9 %,
avarlar — 1,7 % ,
azərbaycanlılar — 0,4 %.
Tarix
Qumuq İran Sasani şahı tərəfindən qurulmuşdur. Qumuq haqqında ilk etibarlı məlumat eramızın VI əsrinə təsadüf edir. Bu zaman bu yaşayış məntəqəsi Sasani imperiyasının tərkibində olmuşdur. Düzənlikdən çıxarılan Sabir-Hun qəbilələri Dağıstanın dağlıq ərazilərinə üz tutmuş, burada Hunzax və Qumuq qalalarını özlərinə istinadgah edərək Sabir dövlətini quruşdular.
Konkord
300px|thumb|İlk uçuş, 2 mart 1969
Areca chaiana
(Areca chaiana) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Konkord
Sovet istehsalı Tu-144 təyyarəsindən sonra dünyanın ikinci supersonik təyyarəsidir.
Konkord: Fransız Aérospatiale ve İngilis British Aircraft Corporation (BAC) firmalarının ortaq istehsalıdır. Layihə, Fransa və İngiltərə arasında imzalanan ikitərəfli razılaşma çərçivəsində hazırlanmışdır və təyyarənin adı da bu razılaşmaya ithafən Concorde (az. razılaşma, harmoniya, birlik) olaraq seçilmişdir.
Təyyarənin prototip istehsalına 1965-ci ilin fevral ayında başlandı. Konkord’ların 50%-i aliminumdan hazırlanmışdı. İlk sınaq uçuşu 1969-cu il 2 mart tarixində həyata keçirildi. Və yalnız 7 il sonra 1976-cı il 21 yanvar tarixində rəsmi olaraq Konkord istifadəyə verildi.
British Airways: London – Bəhreyn
Aechmea zebrina
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Konkord
Air France: Paris – Rio de Janeyro
Maksimum 120 sərnişin ilə satta 2.170 km/s sürətlə 18.300 metr hündürlükdə uça bilən Konkord, Paris – Nyu York arasını 3.5 saata qət edə bilirdi. Sərnişinlərin böyük əksəriyyətini varlı və məşhurlar təşkil edirdi, çünki Konkord ilə New York-Paris səfəri, təkcə gediş bileti 12 min dollar təşkil edirdi.
Altısı sınaq məqsədli olmaqla Konkord’dan cəmi 20 ədəd istehsal olunmuşdu. 1 ədəd Konkord’un qiyməti isə 42 milyon dollar idi. Layihənin inkişaf mərhələsində sifariş verən hava yolu şirkəti sayının daha çox olmasına baxmayaraq, 1970-ci illərin iqtisadi şərtlərinə görə bu sifarişlər bir-bir ləğv edilmişdir.
Son Konkord, 1979-cu ildə istehsal olunmuş və British Airways hava yollarında istifadəyə verilmişdir. Təyyarə son uçuşunu 2003-cü il 26 noyabr tarixində həyata keçirdi və bir daha havalanmadı. Bunun səbəbi isə Konkord’un 2000-ci ildə keçirdiyi qəza idi.
25 iyul 2000-ci ildə baş verən Air France qəzası, Konkord tarixində yeganə qəza olmaqla yanaşı dünya daxilində də böyük sensasiyaya səbəb olmuş və Konkord’ların istifadədən qaldırılmasına səbəb olmuşdur. Qəza günü Konkord’un qarşısından qalxan McDonnell Douglas Dc 10-30 tipli sərnişin təyyarəsindən qopan bir hissə Konkord sürətlənib qalxarkən sol arxa təkərinə ilişmiş və təkəri parçalamışdı. Parçalanmış təkər təyyarənin yanacaq bakına dəyərək ani alovun yaranmasına səbəb olmuşdu. Təyyarə qalxışdan 1.5 dəqiqə sonra bir otelə çırpılır. Hadisə zamanı təyyarədə olan 113 nəfərdən sağ çıxan olmamışdır. Eyni zamanda təyyarənin çırpıldığı oteldə də bir çox insan həlak olmuşdu.
Parisdəki bu qəzadan sonra Konkord, təhlükəsizlik tədbirləri səbəbiylə istifadə edilməmiş, son uçuşunu isə 2003-cü ildə reallaşdırmışdır. Qəzaya səbəb olan McDonnell Douglas Dc 10-30 təyyarəsinin məxsus olduğu Continental Airlines, qəzadan sonra 200.000 avro dəyərində cərimə olundu. Qəzadan sonra Air France, qəzada ölən sərnişinlərin yaxınlarına ümumilikdə 100 milyon avro dəyərində təzminat ödədi.
İngiltərə Hava Yolları tərəfindən hazırlanan Supersonic 27 adlı qısa filmdə təyyarənin bəzi önəmli görüntülərini görmək mümkündür.
Fəxrəddin Abdullayev
Fəxrəddin Abdullayev (Abdullayev Fəxrəddin Gülməmməd oğlu) — Fizika‑riyaziyyat elmləri doktoru, professor. Mersin Universitetinin riyaziyyat departamentinin müdiri.
Həyatı
Abdullayev Fəxrəddin Gülməmməd oğlu 1957-ci il mayın 15-də Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Sündü kəndində anadan olub.
1986–1994-cü illərdə Azərbaycan EA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunun riyazi analiz şöbəsində kiçik elmi işçi, elmi işçi, böyük elmi işçi vəzifələrində işləyib. 1994-cü ilin mart ayından Türkiyə universitetlərində (Trabzon, Mersin) çalışmağa başlayıb. 2003-cü ildə Azərbaycan EA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutunda "Sahəcə ortoqonal polinomlar və Biberbax polinomları" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edib.
F.Abdullayevin tədqiqatlarının əsas istiqamətləri: Biberbax polinomlarının, onların bəzi ümumiləşmələrinin və Furye sıralarının sahəcə ortoqonal polinomlar üzrə aproksimasiya xassələrinin öyrənilməsi; sahəcə ortoqonal polinomların və ixtiyarı cəbri polinomların kompleks müstəvinin müxtəlif oblastlarında davranışı. F.Abdullayevin rəhbərliyi ilə 10 namizədlik və 8 doktorluq dissertasiyası müdafiə edilib. Onun 150-dən çox elmi işi dünyanın bir sıra ölkələrinin elmi jurnallarında dərc olunub.
F.Abdullayev Mersin Universiteti ilə Kanada, Fransa, Ukrayna, Almaniya, Polşa və başqa ölkələrin ali məktəbləri arasında elmi əlaqələr yaradıb. O, Türkiyə, Ukrayna, Bolqarıstan, Polşa, İsrail, Kipr və başqa ölkələrin elmi təşkilatları və universitetləri ilə birgə keçirilən çoxsaylı beynəlxalq riyazi konfransların təşəbbüskarı və təşkilatçısıdır.
Ukrayna EA Riyaziyyat İnstitutu ilə elmi əlaqələrə verdiyi töhfəyə və elm sahəsində qazandığı yüksək nailiyyətlərə görə F.Abdullayev 2002-ci ildə Ukrayna EAnın M.V.Ostroqradski adına qızıl medalı ilə təltif edilib. 2007-ci ildə o, yaxınlaşma və interpolyasiya nəzəriyyəsində müasir metodlar sahəsində silsilə işlərinə görə Ukrayna EA-nın N.M.Krılov adına mükafatına layiq görülüb. 2009-cu ildə II Ukrayna Beynəlxalq Riyaziyyat Konqresində Ukrayna EA-nın N.N.Boqolyubov adına qızıl medalı ilə təltif edilib.
F.Abdullayev özünü həm də rəhbər işçi kimi yaxşı tanıdıb. 2006–2010-cu illərdə Mersin Universiteti nəzdində Mersin Texniki Məktəbinin direktoru, 2008–2011-ci illərdə Mersin Universitetinin təbiətşünaslıq və ədəbiyyat fakültəsinin dekanı olub, hazırda Riyaziyyat Departamentinin müdiridir. 2010-cu ildə F.Abdullayev Mersin Universitetinin rektoru vəzifəsinə irəli çəkilib.
Otaq
Otaq — Evin və yaxud hər hansısa bir tikilinin daxilində yerləşən məkanlar. Otaqlar dincəlmək, işləmək, yatmaq və digər məqsədlər üçün istifadə edilməkdədir. Yaşayış binalarında yerləşən evlərdə adətən qonaq otağı, yataq otağı, uşaq otağı və hamam otağı olmaqla müxtəlif təyinatlı otaqlar olur.
Xose Madraso
Xose Madraso (José de Madrazo; ) — İspaniya rəssamı və qravürçüsü. Həm barokko, həm də neoklassisizm üslubunda əsərlər yaratmışdır. Oğlu Federiko Madraso, nəvəsi Raymundo Madrasodur.
Həyatı
Madraso Qregorio Ferronun şagirdi olmuşdur. Ferro rəssama Anton Rafael Menqsin stil və texnikasını San Fernandodakı İncəsənət Akademiyasında öyrətmişdir. 1803-cü ildə Parisdə Jak-Lui David ilə işləmişdir. Bu zaman neoklassisizmə daha da yaxınlaşmışdır. Həmin il Jan Ogüst Dominik Enqr ilə dost olmuşdur.
Roma
1806-cı ildə müəllimi David Madrasonu Romaya gedib klassik rəsm əsərləri ilə tanış olmağa razı saldı. Romanın San Lukas Akademiyasında işləyərkən çəkdiyi "Viriatonun ölümü" tablosu böyük uğur qazanmışdır. Fransanın İspaniyanı işğal etməsindən sonra Jozef Bonaparta qarşı olan digər ispan rəssam dostları ilə bir müddət Romadakı Sent Anqelo qəsrində, daha sonra İspaniya səfirliyində həbsdə olmuşdur. Orada Napoleon Bonapartın sürgün etdirdiyi İspaniya kralı VII Karlos və arvadı Parmalı Mariya Luiza ilə tanış olmuşdur.
2 sentyabr 1809-cu ildə rəssam Silesio Tadeusz Kanstın qızı Elizabet Kuntz ilə Romada evlənmişdir. 1813-cü ildə Karlosun rəsmi rəssamı olmuşdur. Romada əsasən oradakı həyatdan bəhs edən rəsmlər çəkmişdir.
1815-ci ildə Yoahim Müratın Romaya girməsindən sonra Karlos və ətrafındakılar ondan uzaqlaşmalı olmuşdular. Buna görə Madrası kral rəssamı statusunu itirmişdir.
Qayıdış
Napoleon Bonapartın düşüşü VII Fernandoya böyük güc qazandırmışdı. 1818-ci ildə Xose Madraso Karlosun kolleksiyası ilə İspaniyaya qayıtmışdır. Rəssam Prado muzeyini yenidən təşkil etmişdir. Muzey kataloqunun hazırlanmasında şəxsən özü maraqlanmış və kataloqun hazırlanma prinsipini hazırlamışdır.
1823-cü ildə San Fernando İncəsənət Akademiyasında, sonra Prado muzeyində idarəçi olmuşdur. Madrasodan sonra oğulları və nəvələri də onun yolu ilə getmişdir.
Mehdiqulu xan Vəfa
Mehdiqulu xan Vəfa və ya Mehdiqulu xan Usmiyev (d. 1855, Şuşa, Rusiya İmperiyası - ö. 1900, Tiflis, Rusiya İmperiyası) — ata tərəfdən qumuq əsilli azərbaycanlı hərbçi və şair. Ana tərəfdən Cavanşirlər və Qarabağ xanları nəslindən olan Xurşidbanu Natəvanın oğludur.
Çar ordusunun podpolkovniki olmuş və Vəfa təxəllüsü ilə şerlər yazmışdır.
Həyatının erkən dönəmi
1855-ci ildə Şuşa şəhərində qumuq əsilli general-mayor Xasay xan Usmiyevlə (1808-1866) şairə və Qarabağ xanı Mehdiqulu xanın qızı Xurşidbanu Natəvanın ailəsində dünyaya gəlmişdir. Ona ana babası Mehdiqulu xanın adı verilmişdir.
1859-cu ildə Şuşanı ziyarət etmiş Aleksandr Düma onun barədə bu sözləri demişdir:
''4 və ya 5 yaşlı oğlan, ehtimal ki, instinktiv olaraq əlində xəncər tutmuşdur...Bu, fransız ananın heç bir zaman övladına verməyəcəyi, həqiqətən də iti bir xəncər idi.
Bir fotoşəkli məlumdur. 1999-cu ildə Gürcüstan Dövlət Arxivindən əldə edilmiş foto şəklinin altında "1877-ci il, Dunay" yazılmışdır.
Hərbi karyerası
1871-ci ildə hərbi xidmətə başlamış və elə həmin ildə də "Zati-aliləri İmperatoru 1871-ci ildə Tiflisdə qarşılamaya görə" medalı ilə mükafatlandırılmışdır. 1971-ci ilin 9 noyabr tarixində praporşik rütbəsinə yüksəldilmişdir. 874-cü ildə Peterburqdakı zədagən övladları üçün nəzərdə tutulmuş Paj hərbi korpusunda təhsil alıb.
1976-cı ildən etibarən süvari bölməsində hərbi xidmətini davam etdirmiş və eskadrona göndərilmişdir. 1877-ci ildə Qafqaz Hərbi Dairəsi komandanının xüsusi işlər üzrə kömökçisi təyin edilmişdir. 1877-1878-ci illər Rus-Türk müharibəsinə qatılmış və adətən, müharibənin əsas qəhrəmanlarından olan İosif Qurkonun komandanlığı altında döyüşmüşdür. O, 7 iyul tarixində Tarnovonu ələ keçirmiş, Haim Boaz keçidi vasitəsiylə Balkanlara daxil olmuş, böyük müqavimətə rəğmən, Uflani, Maglizh və Qazanlakı ələ keçirmişdir. 18 iyulda türklər tərəfindən bir gün əvvəl boşaldılmış Şipkaya hücum etmişdir. Müharibənin bitməsindən sonra Qafqaza geri dönmüş və cəsurluğa, müharibədə iştiraka görə medallarla təltif edilmişdir.
Xidməti qeydlərinə əsasən, o, Şuşada iki evdən ibarət ailə mülkünə, Xankəndi yaxınlığında iki karvansaraya, bağlara, dəyirmanlara sahib olmuşdur. Həmçinin, o, bacısı ilə birlikdə Xasavyurdda insan məskunlaşmayan başqa bir mülkə də sahib olmuşdur. Mehdiqulu xanın Şuşadan başqa, Malıbəyli, Qıyaslı, Bilağan, Əhmədvar, Qərvənd-Meydan, Salvard, Qaraqoyunlu, İlçıçılar və s. yerlərdə də mülkləri olmuşdur.
Xeyriyyəçiliklə də məşğul olan Mehdiqulu xan 1897-ci il fevralın 17-ində Şuşada öz xərcinə Azərbaycan əhalisi üçün qiraətxana açmışdır.
Mehdiqulu xan 1900-cü ildə Tiflis şəhəri Mixaylovski küçəsindəki mülkündə vəfat etmişdir. İmarət qəbiristanlığı dəfn edilmişdir
1910-cu il 8 may tarixinə İmarət qəbiristanlığında olan birinci türbədə Mehdiqulu xan Usmiyevin epitafiyasının mətni belədir “Əfsus ki, zülmkar dünyanın dövr eləməsindən, ürəklər gül kimi tikanla doludur. İbrahim xəlil xanın bağı xəzan oldu. Gülüstanın sərvi onun zəhərindən qurudu. Mehdi Qulu xan təmiz münasibətli şəhriyar idi. 29 cəmadi ul-avval 1313-cü il. ” (29 cəmadi ul-avval 1313 = 8 sentyabr 1900-ci il.)
Ailəsi
thumb|left|150 px|Mehdiqulu Xan anası [[Natəvan və bacısı Xanbikə ilə ]] O, yaxın qohumu olan Kərim ağa Cavanşirin qızı Səltənət Bəyim Cavanşirlə 1871-ci ildə evlənmişdir. İbrahimxəlil xanın nəvəsi olan Səltənət Bəyimdən 1 oğlu və 3 qızı olmuşdur: Bundan əlavə, Mehdiqulu xan Vəfa, İbrahimxəlil xan Cavanşirin nəticəsi, Xurşidbanu Natəvanın oğlu, Mehdiqulu xan Cavanşirin nəvəsi,Xanbikə xanımın qardaşıdır.
Mükafatları
Mehdiqulu xan Vəfanın təltif edildiyi mükafatlar bunlardır:
Malazgird döyüşü
Malazgird döyüşü — Bizans imperiyası ilə Səlcuqlu imperiyası arasında 26 avqust 1071-ci ildə İberiyanın Manzıkert nahiyyəsində (hal-hazırda Türkiyənin Muş əyalətinin Malazgird məntəqəsi) döyüş baş vermişdir. Döyüşdə Bizans ordusunun məğlub olması və imperator IV Roman Diogenin əsir düşməsi Anadoluda və ətrafında Bizans hakimiyyətinin zəiflənməsində mühüm rol oynamış və Anadolunun tədricən türkləşməsinə şərait yaratmışdır. XI əsrdə qərbə doğru yürüşlərdə iştirak edən türklərin bir çoxu Malazgird qələbəsini Kiçik Asiyanın qapılarını onların üzünə açan qələbə kimi qəbul edirdilər.
Bizans ordusundakı muzdluların və hərbi mükəlləfiyyətlə orduya cəlb edilmiş döyüşçülərin əksəriyyətinin döyüşdən tez bir zamanda qaçıb canlarını xilas etməsinə görə, məğlubiyyət qərbi və şərqi taqmatalardan toplanılmış döyüşçülərə baha başa gəldi. Malazgirddəki döyüşün nəticələri Bizans üçün fəlakət demək idi. Döyüşün nəticəsi siyasi və iqtisadi böhrana gətirib çıxardı və Bizansın öz sərhədlərini müdafiə etməsini daha da çətinləşdirdi. Bu, türklərin mərkəzi Anadoluya daxil olmalarına səbəb oldu — 1080-ci ildə artıq Səlcuq türkləri 78.000 kvadrat kilometr ərazini ələ keçirmişdilər. Bizansın özünə gəlməsi 30 ilə başa gəldi və I Aleksius (1081–1118) Bizansda sabitliyi bərpa edə bildi. Tarixçi Tomas Asbridc yazır ki, "1071-ci ildə Malazgird döyüşündə səlcuqlular imperiya ordusunu Kiçik Asiyanın şərqində darmadağın etdilər, tarixçilər bunu yunanlar üçün faciəvi geriləmə olaraq hesab etməsələr də, hər bir halda bu acıverici bir geriləmə idi". Həmçinin bu birinci və sonuncu hal idi ki, Bizans imperatoru müsəlman komandanın əsiri olurdu.
Arxa plan
Bizans imperiyasının orta əsrlərin güclü və möhkəm imperiyalarından biri kimi qalmasına rəğmən, hərbi baxımdan bacarıqsız monarxlar olan IV Konstantin Monomaxın və yenidən X Konstantin Dukasın hakimiyyəti illərində imperiya hərbi baxımdan çox gerilədi və I İsaak Komnenosun 2 illik qısa hakimiyyəti dövründəki islahatlar sadəcə Bizans ordusunun çökməsini bir qədər gecikdirə bildi.
1053-cü ildə IX Konstantin XI əsr yunan tarixçisi Con Skaylitzesin 50 min nəfərdən ibarət olduğunu və "İberiya ordusu" adlandırdığı hərbi birləşməni dağıdıb ləğv etdi. Skaylitzesin müasirləri olan keçmiş məmurlar Maykl Attaleiates və Kekaumenos də razılaşırlar ki, bu hərbi birləşmənin Konstantin tərəfindən dağıdılması imperiyanın şərq sərhədlərinin müdafiəsində faciəvi rol oynadı. Konstantin Səlcuqlularla 1064-cü ilə qədər davam edəcək razılaşma imzaladı, lakin Alp Arslanın komandanlığı altındakı böyük Səlcuqlu ordusu İberiya temasına hücum etdi və 25 günlük mühasirədən sonra Ani şəhərini ələ keçirib əhalini məhv etdi.
1068-ci ildə IV Diogen hakimiyyəti ələ aldı və bəzi sürətli hərbi islahatlardan sonra Manuel Komnenosu (I İsaak Komneneosun qardaşı oğlu) ekspedisiyanın komandanı təyin edərək Səlcuqlular əleyhinə göndərdi. Manuel Hierapolis Bambisi ələ keçirdi və İkoniuma olan türk hücumunun qarşısını əks-hücumla aldı, lakin sonradan Sultan Alp Arslanın komandanlıq etdiyi səlcuqlular tərəfindən məğlub edildi. Manuel əsir götürüldü. Alp Arslan qazandığı uğura baxmayaraq, tez bir vaxtda sülh imzalamaq istəyirdi. Çünki o, özünün əsas düşməni kimi Misir Fatimilərini görürdü və digər dövlətlər münasibətləri pisləşdirməyi arzulamırdı. 1069-cu ildə Bizansla razılaşma imzalandı.
Başlanğıc
IV Romanı onun rəqibi Con Dukasın oğlu Andronikus Dukas müşayiət edirdi. IV Romanın ordusu Bizansın qərb əyalətlərindən toplanmış 5.000 nəfər peşəkar döyüşçüdən və ehtimalki, sayı bir o qədər də olan şərq əyalətlərindən toplanmış bölmələrdən ibarət idi. Bunlara mərkəzi meydan ordusunun (taqmata) uzun müddətdir yaradılmış nizami birləşmələri (Heteriya, Skolai və Straelati) daxil idi. Yerli Bizans elementləri arasına şərq və qərb temelərinin (hərbi inzibati bölmələrinin) əyalət orduları da daxil edilmişdi. Malazgirddəki arxa ordu böyük ölçüdə sərhəd ağalarının (arxontes) şəxsi bölmələrindən və kəndlilərdən təşkil edilmişdi. Onlara Andronikus Dukas rəhbərlik edirdi. Nəhayət, böyük orduya 500 frank və normandan ibarət olan və Roussel de Bailleulun komandanlıq etdiyi muzdlular, türk tayfalarından olan uzlar və peçeneqlər, bulqar muzdlular, gürcü və ermənilərdən təşkil edilmiş ordu bölmələri və Varyaq Qvardiyası daxil idi. Muzdlulara Antioxiya hersoqu rəhbərlik edirdi. Ordunun ümumilikdə sayı təxminən 40.000 idi. IV Romandan öncəki illərdə əyalət hərbi bölmələrinin sayı azaldılmışdı. Hökumət muzdlu ordudan istifadə etməyi üstün tuturdu. Çünki muzdlu ordunun siyasətə qarışma ehtimalı daha aşağı idi və müharibə bitdikdən sonra onları buraxmaqla pula qənaət etmək mümkün olurdu.
Viktor Astafyev
Viktor Astafyev (tam adı: Viktor Petroviç Astafyev; d. 1.5.1924, indiki Krasnoyarsk diyarı, Ovsyanka k.– ö. 29.11.2001, Krasnoyarsk) — rus yazıçısı.
Malazgird döyüşü
Başlanğıc
thumb|left|Malazgird döyüşündə Səlcuqlu ordusuna komandanlıq edən [[Alp Arslan. ]]
Viktor Astafyev
Məlumat
Viktor Astafyev kəndli ailəsində anadan olmuş, uşaq evində böyümuşdür. 1942-ci ildə könüllü olaraq cəbhəyə getmişdir. Ali ədəbiyyat kurslarında oxumuşdur (1959–61). Yaradıcılığa “Mülki adam” (1951) hekayəsi ilə başlamışdır. Onun “Gələn yazadək” (1951) hekayələr toplusu ilk kitabıdır. Uşaqlıq illəri, təbiət və insan, müharibə və sevgi Viktora şöhrət gətirən “Aşırım”, “Acıçiçək” (hər ikisi 1959), “Ulduz axını” (1960) povestlərinin başlıca mövzularıdır.
Malazgird döyüşü
Başlanğıc
Kiçik Asiyanı keçmək üçün olan yürüş uzun və əziyyətli idi. Bu yürüş boyunca ordu ilə yanaşı, lüks yüklər daşıtdıran IV Roman özünü ordusuna sevdirə bilmədi. Həmçinin yerli əhali onun frank muzdlu əsgərlərinin yağmalarına məruz qaldı. IV Roman onlardan bəzilərini ordudan qovmağa məcbur oldu. Bizans ordusu Sebasteiada Qızılırmaq çayı sahilində istirahət edərək, 1071-ci ilin iyununda Theodosiopolisa çatdı. Burada IV Romanın bəzi generalları yürüşü Səlcuqlu ərazilərinə doğru davam etdirməyi və Alp Arslanı hazırlıqsız yaxalamağı təklif etdilər. Digər bir qrup general isə burada qalmağı və möhkəmlənməyi təklif etdilər. Sonda yürüşün davam etdirilməsi qərara alındı.