cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Terek altağızı
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü. Az saylı, yerli (aborigen) növdür.
Xarakterik morfoloji əlamətləri
Pulcuqları xırdadır. Alının eni azdır, quyruq gövdəsinin uzunluğu nisbətən çoxdur. Bədənin uzunluğu 25 sm-ə, kütləsi 270 q-a qədər olur. Cinsi dimorfizmi zəif inkişaf etmişdir.
Yaşayış yeri və həyat tərzi
Şirin su balığı olub, dibi qumlu-daşlı olan axar sularda yaşayır. Əsasən, çayların orta hissələrində rast gəlinir. Orta ömrün uzunluğu 4 il olub, cinsi yetkinliyə 2 yaşında çatır. Fərdi inkişaf forması tam çevrilmə şəklində olur. Həyat sikli kürü-sürfə-körpə-yetkin fərd şəklində olur.
Cinsi statusu və çoxalma xüsusiyyətləri
Çoxalma kürüləmə yolu ilə olur. Kürüsünü bir dəfəyə tökür. Kürüləməsi suyun temperaturu 12.0 – 16.0 C° oduqda mart ayının axırlarından may ayının sonlarına qədər davam edir. Reproduktivliyin forması kürü şəklində olur. Kürüsünü bir dəfəyə 2.3 mindən 16.2 min ədədə qədər tökür. Yetkin fərdlər hər il kürütökmədə iştirak edirlər. Generasiyaların sayı ömrün uzunluğundan asılı olaraq 2-3 dəfə olur.
Yayılması
Azərbaycanda 2 növ ilə təmsil olunmuşdur. Azərbaycanda yarımnövləri yoxdur. Azərbaycanda Yalama-Xudat çaylarında (Tel çay, Nurgədi, Xuray, Vələmir və Samur) yayılmışdır.
Limit faktorları
Su hövzələrinin çirklənməsi, təbii kürüləmə yerlərinin sıradan çıxması və digər antropogen amillər.
Rasionu
Qidasını, əsasən, yosunlar, detrit, su cücülərindən olan ikiqanadlıların sürfələri, ibtidai xərçəngkimilər və balıqların kürüləri təşkil edir.
Düşmənləri
Yırtıcı balıqlar və balıq parazitləri.
İnsan həyatına təsiri
Vətəgə və təsərrüfat əhəmiyyəti yoxdur. Vətəgə əhəmiyyətli balıqların qida şəriki olmaqla və digər balıqların kürülərini yeməklə müəyyən qədər ziyan verir.
Qəbul edilmiş və qəbul edilməsi vacib olan mühafizə tədbirləri
Balıqçılıq haqqında qanun qəbul edilmişdir. Su hövzələrinin çirkləndirilməsinin qarşısı alınmalıdır. Azsaylı olduğundan qorunma tədbirləri həyata keçirilməlidir.
Böyük Tiqan qəbiristanı
Böyük Tiqan qəbiristanı — Rusiya Federasiyasının Tatarıstan Respublikasında Alekseyev rayonunun Böyük Tiqan kəndi yaxınlığında yerləşən arxeoloji abidə.
Tarixi
1974-cü ildə aşkar edilmiş Böyük Tiqan qəbiristanı Şərqi Avropada VIII əsrin sonu – IX əsrin birinci yarısına aid qədim macarlara məxsus ilk tədqiq olunmuş nekropoldur.
Burada ölülər çoxsaylı dəfn avadanlığı – silahlar, bəzək əşyaları, qoşqu ləvazimatı və at sümükləri, gümüş dəfn maskaları ilə birlikdə dəfn olunmuşdur.
Macarlara aid analoji IX-X əsrlər dəfn yerləri Dunayda da məlumdur. Bu, macarların IX əsrdə Uralyanı və Volqaboyundan qərb istiqamətində köçməsini təsdiq edir.
Callicarpa maingayi
(Callicarpa maingayi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dilbazilər
Dilbazilər — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.
Soyun tarixi
Dilbazilər soyadı Nadir şahla bağlıdır. Bu söz Molla Alıya deyilib: əcəb dilbaz əst. Mənası: "əcəb ürəkli adamdır". Molla Alı ocağının oğullarından biri Əbdürrəhman ağa "Şair" təxəllüsü ilə Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində iz qoyub.Dilbazoğulları sırf türk əsilli olmaqla, mənşələri Qaray/Qaraylı/Qaraman adı ilə tarixi qaynaqlarda qeyd olunan, XVI yüzilin sonlarında Səfəvi-Osmanlı müharibəsinin başlanmasına qədər Qazax bölgəsində böyük kütlə halında yaşamış çoxsaylı tayfa ilə bağlanır. Həmin müharibə əsnasında Qarayların çoxu bu diyardan Səfəvilər İmperiyasının iç vilayətlərinə köçüb getmişlərsə də, müəyyən hissə əski yurdlarında qalmış, yaxud sonra yenidən qayıdıb gəlmişlər.Dilbazoğullarının söykökü Qazax mahalının Xanlıqlar kəndi ilə lokallaşır. Bu kənd onların nəsillikcə tarixi yurd yerləri olmuş, burada artıb-çoxalmış və yalnız buradan başqa məntəqələrə yayılmışlar.Soykökün keçmişi ilə bağlı rəvayətlərə söykənsək, onların öncəki adı Xanoğulları olmuşdur. Dilbazilər onlara XVIII yüzilin birinci yarısında verilmiş addır.Nəslin ulu əcdadı Allahyarbəy Qaraylı (XVII yüzil) savadlı, qoçaq biradam kimi xatırlanır. Belə bir rəvayət var ki, Allahyar bəy İraqda təhsil almış, mədrəsə yoldaşı Anadolu türkü İbrahim bəy ilə dostluq etmiş. Vətənə qayıdanda onlarda qonaq qalmış və İbrahim bəy ona yola düşərkən bir ürgə və bir qulun bağışlamışdır.Allahyar bəy adının bu soykökdə özündən sonra 7 dəfə təkrarlandığı qeyd olunur. İbrahim bəy adı da bir neçə dəfə təkrarlanır. Nəsil rəvayətlərinə görə, Dilavər Əbdürrəhman ağa adlı şəxs — Molla Alı ağa Dilbazın babası imiş. О da savadlı, natiq və qoçaq bir adam kimi xatırlanır.
F. Köçərlinin "Azərbaycan ədəbiyyatı" kitabında Əbdürrəhman ağa, Hacı Rəhim ağa Vəhidi, ana tərəfi Dilbazilər olan Kazım ağa Salik, Mustafa ağa Arif (Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının ilk nümayəndələrindən biri) haqqında məlumat qələmə alınıb.
Xalq şairi Mirvarid Dilbazi 1994-cü ildə çap olunmuş "Bənövşələr üstə göz yaşları" xatirələr kitabında yazıb: "17, 18 və 19-cu yüzilliklərin axırına qədər nəslimiz ziyalı-mülkədar nəsli təmsil etmişdir.
Ziyalı nəsli təmsil edənlərin ölümündən sonra nəsildə bir boşluq əmələ gəlib.
Hacı Rəhim ağa Vəhidi təxəllüsün oğlanları, qızı bu boşluğu doldursalar da, yenə də azlıq edib.
Nəslimizdə müdrik, xalq hörməti qazanmış, Tiflisdə, Gəncədə mötəbər sayılan, çoxsaylı ziyalı dostları olan Böyük ağa, Çingiz ağa, Əbdürrəhim ağa, Baba Hüseyn ağa, İsmayıl ağa və adlarını unutduğum adlı-sanlı, səxavətli, xeyirxah yaşlı nəsli təmsil edən kişilər də yetişmişdi. Cavan atam da əmizadələrinin xeyirxah duyğuları ilə tərbiyələnib, inkişafa can atırdı.
Sinfi mənsubiyyətlərinə görə, rast gəldikləri məhrumiyyətlərə, maneələrə baxmayaraq nəslimizdən üç kənd təsərrüfatı elmləri namizədi — Hacı Dilbazi, Xanım Dilbazi (millət vəkili Arif Rəhimzadənin anası), Rəşid Osman ağa oğlu Dilbazi Kənd təsərrüfatı elmləri namizədi (1930,iyul),tibb elmləri doktoru Nəcməddin Hacıyev (Dilbazi), bir xalq aktrisası — Əminə Dilbazi, ömürlərini xalq maarifinə həsr etmiş iki qocaman pedaqoq: Vəli Dilbazi, "Məhəbbət qocalmır", "Ağ yasəmənlər" povestlərinin müəllifi Yaqut Dilbazi çıxmışdır. Bunların da hərəsinin faciəli bir həyatı olmuşdur". (İqtisad elmləri doktoru, professor Əsəd Dilbazov, tanınmış təhsil işçiləri Fərhad Dilbazov, Ağalar Dilbazov da bu sıraya aiddir).
Adı naminə (film, 2013)
«Adı naminə» (W imie) — rejissor və ssenari müəllifi Malqojata Şumovskanın 2013-cü ildə ekranlaşdırdığı filmi. Filmin əsas mövzusu — öz seksuallığı ilə mübarizə aparmağa çalışan rahib barədə bəhs edilir. Rejissor Malqojata Şumovskanın sözlərinə görə, o öz filmi ilə Polşa pressalarında kilsənin və kilsə nümayəndələrinin homoseksuallığı barədə kütləvi şəkildə yayılan müzakirələrdə qətiliklə öz fikrini bildirmək istədi. Film 2013-cü ilin Berlinale kino festivalında, 25 iyun 2013-cü ildə isə San Fransiskonun Castro teatrında hər il düzənlənən "Frameline" Film Festivalında nümayiş edilmişdi.
Roma Katolik kilsəsində çalışan ruhanilər artıq uzun müddətdir, azyaşlılara olan cinsi istismar və pedofiliya ittihamlarına görə pərt olurlar və "Adı naminə" filmini izlərkən bu iddiaları yada salmamaq çox çətindir. 96 dəqiqəlik film diqqətlə daxildən bu məsələni araşdırır: yeniyetmə yetim oğlanlar üçün bir polyak kəndinin mərkəzində öz cinsi oriyentasiyası ilə mübarizə aparan rahib, mənəvi dəstək məqsədilə "mürəbbi" mərkəzi açır.
Məzmun
Keşiş Adam (baş rolda Andjey Hıra) — kənd sakinləri arasında populyar olan xarizmatik rahibdir. Burada o problemli gənclərlə işləyir və kənddəki yetimxanaya nəzarət edir. Burada yaşayan oğlanların həmişə yumuruqlarını işə salaraq, dava etməyə və xuliqanlıqla məşğul olmağa daim hazır olması təkzibolunmaz bir faktdır. Onların həyatda gördüyü çoxsaylı imtinalardan baxışları sərtləşib, ağızları isə söyüş söyməkdən yorulmayıb. Onların bir-birinə yönəlmiş qarşıdurma münasibətləri, rahib Adamın daha da mülayim tərbiyə davranışını yüksəldir. Buna görə də rahib hətta əgər nə etməli olduğunu yaxşı bilməsə də kənddə yaşayanlar onu çox sevir.
Adam Lukaş adlı ekssentrik yeniyetmə oğlanı görüncə (kənd sakinləri onu mülayimcəsinə "Şaltay" adlandırırlar), güclü sevqi hissləri duyur və bu durum onun rahib olmaq arzusu əslində özünün homoseksuallığından bir qaçmaq cəhdi kimi qəbul etməyə məcbur olur. Adamın Lukaş ilə ünsiyyətdən gələn sevinc hissləri tezliklə kəndlilərin onun gey olduğunu öyrəndikdən sonra, ondan üz çevirəcəklərindən qorxan ümidsizlik və çarəsizlik hissləri ilə əvəz olunur. Qəsdən yanğın törətmədə ittiham olunan çətinlikli oğlan tamamilə öz həmyaşıdlarından fərqlənir və məhz bu keşişin Lukaşa qarşı duyduğu şəhvət hisslərini daha da coşdurur. Göldə birgə üzmə, qarğıdalı sahəsində isə gizlən qaç oyunu keşişlə oğlan arasında baş verəcək hadisələrin yalnız əvvəlidir.
Adam gecə qaçışından evə qayıdarkən yaxınlıqdakı geyinib-soyunma binasının işıqlarının yandığını görür və təəccüblənir. Binaya daxil olan Adam iki yeniyetmə yetim oğlanın cinsi əlaqə ilə məşğul olduqlarının şahidi olur. Öz istəkləri ilə nə edəcəyini bilməyən keşiş, öz keçmişinə — yəni alkoqol düşkünü olan zamana dönməyi qərara alır. Sərxoş Adam Roma Papasının mətbəxdəki divardan asılmış portretinə əvvəlcə çoxlu zərbələr yetirir, daha sonra isə onunla rəqs edir. Lakin çox keçmədən o bu istehzanın tanrı tərəfindən göz ardı edilməyəcəyini anlayır və yerə yıxılaraq səhərə kimi orada qalır. Sabahısı gün kənddə güclü yağış baş verir. Adamın qapısı döyülür. Qapını açan Adam Lukaşı görür. Oğlanın da ona eyni sevgi hisslərini duyduğunu görən keşiş onu evinə dəvət edir və daha sonra onunla sevişir.
Bir müddət sonra kəndə çox sayda keşiş dəvət olunur; onların içərisində ciddi müzakirələr aparan Lukaş xüsusilə seçilir.
Hirkan həmişəyaşıl şümşadı
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.
Bioloji xüsusiyyətləri
Təbiətdə sıx budaqlı bir kol bitkisidir. Bəzən 6-10 m-ədək hündürlüyə çatan ağac şəklini alır. Gövdəsinin qabığı nazik, açıq bozumtul-sarı, hamar olub, qoca ağaclarda xırda çatlıdır. Çoxbudaqlı, sıxçətirli olub, cavan zoğlar dördüzlüdür. Bitkinin cavan zoğları yaşıl rəngdə olub, 4 guşəli, azca tüklüdür. Yarpaqları ellipsvarı, yumurta şəklində olub 1-3 sm uzunluğundadır. Yarpaqları qalın dərivarı olub, üstdən parlaq tünd-yaşıl, altdan nisbətən açıq-yaşıl rənglidir. Yarpaq saplağı 2-5 mm uzunluğunda olub, sərt tüklüdür. Tam kənarlıdır, yarpağının ucları yuvarlaq və ya xəfif dişlidir. Çiçəkləri yarpaqların qoltuğunda yerləşir, oturan olub, yaşılımtıldır. Çiçək qrupu dəstəli-sünbülvaridir. Dişi çiçəkləri adətən 1-3 ədəd olmaqla sünbülün ucunda yerləşir. Kapsul şəklində meyvəsi 8-10 mm ölçüsündə olub, tam yetişəndə tünd-bozumtul rəng alır. Toxumlarının sayı 5-6 ədəd olub, parlaq qara rənglidir. Oduncağı açıq-sardır. İllik halqaları görünmür. Gövdəsi ağır və sərtdir.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsussiyyətləri
Mart-aprel aylarında çiçəkləyir. Meyvələri iyul-avqust aylarında yetişir. Tozlanması entomofildir. Toxumla və vegetativ yolla çoxalır. Rütubətli kölgəli dərələrdə, təzə, qalın, humusla zəngin olan torpaqlarda təsadüf edilir. Dəniz səviyyəsindən 400-800 m yüksəkliyə kimi yayılmışdır. Aşağı dağ qurşağından (ovalıqdan) orta dağ qurşağına qədər, palıd-dəmirağacı, vələs qarışıq hirkan və fıstıq meşələrində II yarsuda və ya meşəakltı kol kimi bitir. Dekorativ bitkidir. Həmyşəyaşıl, quraqlığa nisbətən davamlı olub, tək-tək və ya qrupla əkilmək üçün, həmçinin canlı çəpər və bordür yaratmaq üçün yararlıdır.
Yayılması
Lənkəran ovalığı (Astara rayonu — Maşxan, Züngüləş, Təngərud, Şüvi kəndləri, Lənkəran rayonu — Aşağı Apu, Yuxarı Apu və Rvo kəndləri), Lənkəranın dağlıq hissəsi (Lerik rayonu — 40-cı km sahəsi və Siov kəndi və Yardımlı rayonu — Şövut kəndi). Hirkan tipli qarışıq meşələrdə meşəaltı kimi və ayrı-ayrı massivlər şəklində olmaqla 70 hektardan artıq sahə tutur. Hirkan Milli Parkının ərazisində Xanbulaq, Çayüzü, Yuxarı Şuvi, Ovala, Əhmədikago, Kakamod, Biləsər ərazilərində daha geniş yayılmışdır.
Meşә unutma
Myosotis sylvatica Ehrh. ex Hoffm. (M. sachalinensis M. Pop., M. sylvatica var. sachalinensis (M. Pop.) Tolm.)
Hirkan həmişəyaşıl şümşadı
Sayı və tendensiyası
Hirkan Milli Parkında qorunmasına baxmayaraq, antropogen təsirlər nəticəsində populyasiyanın vəziyyətində azalma tendensiyası müşahidə olunur.
Meşә unutma
Hündürlüyü (12) 20-50 sm, gövdəsi tək və ya bir neçə ədəddir, düz və ya əyilib qalxandır, sadə və ya yuxarı hissədə budaqlanmış, aşağı hissədə aralanmış, üst tərəfdə sıxılmış tüklü olan ikiillik və ya çoxillik ot bitkisidir.
Qoytur
Qoytur, Qoytul — İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Keşişkənd (Yeğeqnadzor) rayonunda kənd.
Gövhər ağa Cavanşir (tarixi roman)
Gövhər ağa Cavanşir — Mehriban Vəzirin 2018-ci ildə nəşr olunmuş Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın qızı, xeyriyyəçi-mesenat Gövhərnisə bəyim Sarıcal-Cavanşir barədə tarixi romanı.
Hirkan həmişəyaşıl şümşadı
Məhdudlaşdırıcı amillər
Meşələrin sistemsiz qırılması.
Qoytur
Tarixi
Rayon mərkəzindən 3 km şərqdə, Arpaçayın sağ qolu Qoytul çayının yanında yerləşir. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Erməni mənbəyində kəndin adı Qoytul, Kotur formalarında da göstərilir.
Hirkan həmişəyaşıl şümşadı
Mühafizə tədbirləri
Hirkan Milli Parkında mühafizə olunur.
Axinoam Nini
Achinoam Nini (Yəhudi dilində: אֲחִינוֹעַם נִינִי; ) — İsrailli müğənnidir. Noa adı ilə məşhurdur.
Həyatı
Achinoam Nini 23 iyun 1969-cu ildə İsrailin paytaxtı Təl-Əviv şəhərində anadan olmuşdur. 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində İsraili Mira Awad ilə "There Must Be Another Way" (Azərbaycan dilində:"Başqa Bir Yolu Olmalı") mahnısı ilə təmsil etmişdir. I yarımfinalda 75 xal toplayaraq 7-ci olmuş və finala keçmişdir. Finalda isə 53 xalla 16-cı olmuşdur.
Meşә unutma
Yarpaq
Kökətrafı yarpaqları uzunsov və ya uzunsov-əksinəyumurtaşəkillidir, kifayət qədər uzun saplağa daralmışdır, gövdə yarpaqları uzunsov-neştərvari, küttəhər və ya sivritəhərdir,aşağı saplaqlı yarpaqlar qaidə hissəsinə doğru daralmışdır, yuxarıdakılar isə oturaqdırlar.
Çiçək
Qıvrım çiçək qrupu çoxçiçəklidir, yarpaqsızdır. Tac tünd və ya açıq-mavi rəngli, diametri 7–8 mm-ə qədər olan yastı büküşlüdür və kasa yarpağına bərabər olan borucuğu vardır.
Meyvə
Fındıqcaların uzunluğu 2 mm-ə yaxındır, uzunsov-yumurtaşəkillidir, üçtilli, qara və parlaqdır.
Meyvə verməsi
İyun- Avqust
Azərbaycanda yayılması
BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, Kür düz., KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Nax. dağ., Lənk. dağ.. Aşağıdan dağ qurşağından subalp qurşağına qədər.
Yaşayış mühiti
Meşələrdə və kolluqlarda, subalp çəmənlərində, qayalıqlarda rast gəlinir
Qoytur
Tarixi
Toponim qədim türk dilində "dərənin dibi" mənasında işlənən koy (>qoy) sözü ilə "möhkəmləndirilmiş yaşayış yeri, qala", "çəpərlənmiş təpə" mənasında işlənən tur sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Tur//tura sözü durr formasında tarixi və coğrafi ədəbiyyatda "dərə", "aşırım", "dağ keçidi" mənalarında işlənmişdir.
Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Erm. SSR AS RH-nin 3.l.1935-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Getap qoyulmuşdur.
Əhalisi
Ermənilər kəndə 1828–30-cu illərdə İrandan köçürülmüşdür.
Kənddə ermənilərlə yanaşı 1897-ci ildə 36 nəfər, 1926-cı ildə 8 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır .
1928–30-cu illərdə azərbaycanlılar kənddən qovulmuşdur. İndi ermənilər yaşayır.
Gövhər ağa Cavanşir (tarixi roman)
Məzmun
Gövhər ağa Cavanşir xalqımızın ən görkəmli qadın şəxsiyyətlərindən biridir. Qarabağlı İbrahim xanın qızı Gövhər ağa dövrünün ən gözəl, ən zəngin və mütərəqqi xanımlarından biri olmuşdur. Böyük sərvətini xeyriyyə işlərinə xərcləmiş, alimləri və ədibləri himayə etmiş, məscidlər, mədrəsələr, məktəblər, xəstəxanalar, körpülər inşa etdirmişdir. Bu gün əsirlikdə olan Şuşanın rəmzinə çevrilmiş “Gövhərağa məscidi” xanqızının mədəniyyət tariximizə qiymətli töhfəsidir. Qarabağın işğalı Gövhər ağanın taleyini amansızca müəyyən etmişdi. Xanqızının acı həyat hekayəsi və ictimai fəaliyyəti ilk dəfə geniş şəkildə araşdırılmış və qələmə alınmışdır.
Nəşr və tərcümə
Kitab ilk dəfə 2018-ci ildə Bakı Kitab Klubunda 214 səhifədə nəşr edilib.
Kitab Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Şurasının maliyyə yardımı ilə “Gövhər ağa Cavanşirin (1790-1868) həyatı və ictimai fəaliyyətindən bəhs edən kitabın yazılması və nəşri” layihəsi çərçivəsində Azərbaycan Qadınlarının Siyasi Mədəniyyət Mərkəzi İctimai Birliyi tərəfindən hazırlanıb.
Tompo ulusu
Tompo ulusu (Томпо улууһа) — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. İnzibati mərkəzi şəhər tipli Xandıqa qəsəbəsidir. Xandıqa kəndi respublikasının paytaxtı Yakutsk şəhərindən quru ilə 449 km, su ilə 642 km, hava ilə 370 km məsafədə yerləşir.
Coğrafiyası
Rayon respublikanın şərqində yerləşir. Sahəsi 135,8 min km²-dir. Böyük çayları: Aldan, Tompo, Xandıqa, Adıçi və s.
Rayonun ərazisi əsasən Aldan çayının orta axınında və onun hövzəsində yerləşir. Burada yerləşən Tompo çayı öz növbəsində adını rayona vermişdir. Ulus əraisi əsasən dağlıq ərazilərdən ibarətdir. Yanvar ayının orta temperaturu dağlarda -38 ° C-dən çay vadilərində -42 ° C-dək, iyunda dağlarda +10 ° C, çay vadilərində +17 ° C-dən olur. İllik yağıntının miqdarı 250-300 mm-dir.
Tarixi
1954-cü ildə rayon mərkəzi Krest-Xaldcay kəndindən Xandıqa kəndinə köçürülür.
Əhalisi
2002-ci il siyahıyaalmasına görə ulusun etnik tərkibi: ruslar (50,8%), saxalar (29.8%), evenlər (4.3%), ukraynalılar (2,2%), tatarlar (0.8%), çukçi (0.5%) evenklər (0.5%) və digər millətlər (12,1%). Şəhər şəraitində (Çebariki-Xaya və Xandıqa ş.t.q) ulus əhalisinin 57,64 7% -i yaşayır.
Yerli özünü idarəetmə
Tompo ulusu ərazisinə 2 şəhər və 7 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 14 yaşayış məntəqəsi daxildir. Ulus ərazisinə daxil olan yaşayış məntəqələri: Arı-Tolonl q., Aeroport q., Çebariki-Xaya ş.t.q., Keskil k., Krest Xalcay k., Meqino Aldan k., Novı k., Oxotski Perevoz k., Razvilka q., Saydı q., Tyoplı Kluç k., Topolinoye k., Udarnik q., Xandıqa.
İqtisadiyyat
Tompo ulusu Saxanın ən böyük nəqliyyat mərkəzlərindən biri olan Xandıqa kəndinin, ulus mərkəzinin coğrafi mövqeyi və dövlət yataqları üçün faydalı olan respublikanın sürətlə inkişaf edən və böyük gələcək potensiallı bölgələrindən biridir.
Bulbophyllum ovale
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zəngli saat
thumb|Mexaniki Zəngli saat Zəngli saat — müəyyən edilmiş zamanda səs və ya işıq effekti ilə vaxtı bildirən mexaniki saat. Zəngli saat həmçinin taymer rolunu da oynaya bilər. Mexaniki Zəngli saatı 1787-ci ildə amerikalı Levi Xatçins ixtira edib.
Sezalpiniya
-  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Sabirkənd (Sarvan)
Sabirkənd — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Sarvan bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
Məzarınıza tüpürüm (film, 2010)
Məzarınıza tüpürüm Amerika istehsalı olan kriminal/triller janrlı filmdir. Bu film 1978-ci ildə nümayiş olunan "Qadının Günü" (və yaxud "Məzarınıza tüpürəcəyəm") filminin remekidir. Filmin ABŞ-də premyerası 2010-cu ildə baş tutub.
Məzmun
Cennifer Hills adlı gənc yazıçı xanım yazacağı yeni roman üçün başqa şəhərə gələrək burada bir ev kirayə tutur. Sakit çayın kənarındakı bu evdə işini görməyi planlaşdıran Cennifer burada başına gələcəklərdən xəbərsizdir.
Hər şeyin qaydasında getdiyi bir vaxt gecə Cenniferin evinə bir neçə oğlan gəlir. Bu oğlanlar onun bura təzə gəldiyi vaxt yanacaqdoldurma məntəqəsində gördüyü həmin oğlanlardır. Əylənmək istəyən oğlanlar bu gənc xanımla amansız rəftar edərək ona fiziki, mənəvi və cinsi zorakılılar edirlər. İşləri qurtardıqdan sonra onu aradan götürməyə qərar verən oğlanlar onu öldürmək istəyirlər. Lakin Cennifer onlardan cəld tərpənərək özünü tez həmin yerdəki çaya atır. Təşvişə düşən oğlanlar onun sağ qala bilmə ehtimalı ilə əlaqədər olaraq bir neçə gün çayın hər bir ətrafında onu axtarırlar. Cəsəd tapılmadıqda məsələ pisləşir.
Bir neçə həftədən sonra oğlanlardan biri yoxa çıxır və indi Cenniferin amansız qisası başlayır.
Xıllı
Xıllı — Azərbaycan Respublikasının Neftçala rayonunun inzibati-ərazi vahidində qəsəbə.
Tarixi
Kür çayı sahilində, Salyan düzündədir. Bəzi tədqiqatçılara görə, yaşayış məntəqələrinin adı ərəb işğalları dövründə İraqın Xilə əyalətindən Azərbaycana köçürülmüş və sonralar xıllı adlandırılmış tayfanın adını əks etdirir.
Əhalisi
Dövlət Statistika Komitəsinə göstəricilərinə əsasən 2008-ci ildə Xıllı qəsəbə əhalisinin sayı 4.0 min nəfər olmuşdur.
Yusif Şeyxi
Sinanəddin Yusif Gərmiyani Şeyxi — Türk Divan şairi.
Həyatı
XV əsr türk ədəbiyyatı tarixində Şeyxinin özünəməxsus yeri var. XIV əsrin sonu, XV əsrin əvvəllərində yaşayıb. Şeyxi təxəllüslü Yusuf Sinanəddin Germiyani (?-1431) Germiyanda (Kütahiyədə) anadan olub. Öz təhsilini Germiyanda başa vurduqdan sonra biliyini artırmaq üçün İrana gedib, orada tibb, təsəvvüf, ədəbiyyat sahəsində savad alıb, göz həkimi ixtisasına yiyələnib. Ona tibblə məşğul olmasına görə adına həkim Sinan da deyiblər. İrandan Ankaraya dönüb, Hacı Bayram Vəli ilə yaxın olub, Şeyxi ləqəbini də bu üzdən alıb. Germiyanda göz həkimliyi edən Şeyxi əvvəl Germiyan hakimi II Yaqubun, sonra Süleyman şahın dönəmində, 1425-ci ildə Çələbi Mehmedin Karaman savaşı zamanı gözləri ağrıdığından onun gözünü müalicə edib, əvəzində Tokuzlular kəndi ona hədiyyə edilib. Şair 1431-ci ildə vəfat edib.
Onun əldə üç əsəri var. Bunlar «Divan», «Xərnamə», «Xosrov və Şirin»dir. Divanın 1938-ci il nüsxəsi Əli Nihad Tərlanın incələməsi ilə birlikdə Türk Dil Qurumu tərəfindən 1946-cı ildə yayınlanıb. Onun divanı tövhid, nət və qəsidələrdən ibarətdir. O, bu qəsidələrdə ən çox II Muradı tərif edir. Şeyxi «Xosrov və Şirin» məsnəvisini Nizaminin eyniadlı əsəri əsasında yazıb sultan II Murada təqdim edib. Bu əsər 6944 beytdən ibarətdir. Təzkirələr məlumat verir ki, Şeyxi bu əsəri tamamlaya bilməyib və əsər Cəmali tərəfindən sona çatdırılıb. Ancaq bu, doğru deyil. Şeyxinin bu gün ən tanınan, sevilən məsnəvisi «Xərnamə»dir («Eşşək haqqında poema»). 126 beytlik bu əsər həcv kimi qələmə alınıb. O, sultan Çələbi Mehmedin gözlərini müalicə edəndən sonra ona bağışlanmış Tokuzluya gələrkən kəndin əvvəlki sahibləri şairi yaxşı qarşılamamış, döyüb qovubmuşlar. Şeyxi də bu olaydan təsirlənərək «Xərnamə»sini yazıb sultana bağışlamışdı. Digər rəvayətə görə, II Murad ona vəzirlik vermək istəyirmiş, ancaq sarayda şairi sevməyən adamlar Nizaminin «Xəmsə»si kimi bir əsər ortaya qoyduqdan sonra ona vəzirlik verilməsinin doğru olduğunu söyləyirlər. Onların sözünə cavab kimi şair «Xosrov və Şirin»i tərcümə etməyə başlayır, 1000 beytini çevirərək sultana bağışlayır. Əsər sultanın xoşuna gəlir. Sultan II Murad ona çoxlu hədiyyələr verir. Aldığı hədiyyələrlə vətəninə dönən şairi yolda oğrular soyurlar. Şeyxi də başına gələn bu hadisəni həcv kimi yazıb II Murada göndərir. Bəzi tədqiqatçılar bu həcvin I Mehmedə bağışlanması fikrindədirlər. Təsəvvüflə maraqlanmasına baxmayaraq, şairin qəzəllərində sufizmin çox da dərin izlərinə rast gəlinmir. Ancaq şair qəzəllərində təsəvvüfün məzmun və düşüncə tərzindən böyük ölçüdə faydalanıb. Onun türkcə divanı var, məhəbbətdən bəhs edən çoxlu qəzəllər də yazıb.
Məhəmməd Füzuli tərəfindən öz əsərlərində xatırlanmışdır.
Üçüncü simfoniya (Motsart)
Simfoniya No. 13E Majorda — Volfqanq Amadey Motsarta aid edilən və K. 18 nömrəsi ilə qeyd edilən simfoniyadır. Hazırda əsər Erkən klassik dövrün aparıcı alman bəstəkarlarından olan Karl Fridrix Abelə aid edilir.
Əsərin ilkin olaraq Motsart tərəfindən yazılması fikrinin yayılmasına səbəb not əlyazmasının azyaşlı Motsart tərəfindən köçürülməsi və Motsartın ilk külliyyatını nəşr edən Breitkopf & Härtel nəşriyyat evinin əsəri "Simfoniya No. 3 in E♭, K. 18" kimi kataloqlaşdırması olmuşdur. Sonradan məlum olmuşdur ki, bu əsər Abelə məxsusdur və 1764-cü ildə Londona səfər edərkən Motsart onun notlarını köçürmüşdür (ehtimal ki, tədris məqsədi ilə).
Bu simfoniya ilk dəfə Abelin "Altı Simfoniya, Op. 7" toplusunda nəşr edilmişdir. Lakin, Motsartın əlyazma nüsxəsi Abelin nəşr edilmiş nümunəsindən fərqlənir, belə ki, Motsart klarnetlərin partiyasını qoboylarla əvəz etmişdir.
Böyükxanım Əliyeva
Böyükxanım Həsənbala qızı Əliyeva ( 28 avqust 1945) — Azərbaycan aktrisası, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2000).
Həyatı
Böyükxanım Həsənbala qızı Əliyeva 1945-ci ildə Xaçmazda anadan olmuşdur.
B.Əliyeva Yeni Azərbaycan Partiyasının və həmkarlar təşkilatının idarə heyətinin üzvüdür.
Ailəsi
Əməkdar artist Təvəkkül Əliyevin həyat yoldaşıdır.
Koton Sport FK
Koton Sport Qarua Futbol Klubu — Koton Sport klubu kimi də tanınan, Kamerunun Qarua şəhərini təmsil edən peşəkar futbol klubudur. Klub öz ev oyunlarını Omnisport de Qarua stadionunda keçirir.
Tarixi
Klub 1986-cı ildə təsis edilmişdir. Klub 1992-ci ildə Premyer Liqaya yüksələnə kimi ölkənin aşağı diviziyalarında çıxış etmişdir. 1996-cı ildən bəri yerli oyunçulara üstünlük verən Koton Sport on bir dəfə çempionatının qalibi olmuşdur. 2008-ci ildə isə klub KAF Çempionlar Liqası turnirinin finalçısı olmuşdur. Onlar Misir təmsilçisi olan Əl-Əhli klubuna finalda məğlub olmuşlar.
Beynəlxalq turnirlər
==Baş məşqçiləri ==
Struma faciəsi
Struma faciəsi və ya Struma hadisəsi — İkinci dünya müharibəsi zamanı yəhudiləri Fələstinə aparan Struma gəmisinin SSRİ sualtı qayığı tərəfindən batırılması ilə nəticələnən hadisə.
Gəminin İstanbula gəlməsi
12 dekabr 1941-ci ildə Rumıniyanın Köstence limanından təqribən 790 səyahətçi və 10 dənizçi ilə qalxan Strumanın motoru İstanbula çatmadan açıq dənizdə xarab oldu. Sərnişinlər topladıqları pulla yaxınlıqdan keçdikləri gəmi tərəfindən motoru təmir etdirdilər. Gəmi ikinci bu cür hadisə ilə üzləşincə 15 dekabr 1941-ci ildə İstanbul boğazında, Sarayburnuda dayandı.
Almaniyanın İstanbuldaki səfirliyi gəmi sərnişinlərinin yoluxucu xəstəliyə sahib olduqlarını bildirdi və onların sahilə çıxmaması üçün təzyiq göstərdi. O dövrdə yəhudilərin Fələstinə köçməsini əngəlləməyə çalışan İngiltərənin də təzyiqi ilə gəmi nə sahilə yaxınlaşa, nə də yoluna davam edə bildi. Almaniya ilə müttəfiq olan Rumıniya gəmini qəbul etmədi.
Fələstin vizası olan bir neçə sərnişin İngiltərənin təsdiqi ilə, Martin Segal və ailəsi isə ABŞ-nin xahişi ilə, Vehbi Koç isə Türkiyə hökumətinin səyləri ilə gəmidən endirildi. Segal "Standard Oil Company of New York" adlı ABŞ neft şirkətinin Rumıniya müdiri idi. Vehbi Koç isə eyni şirkətin Türkiyə təmsilçisi idi. Koç Segal ailəsi üçün Daxili İşlər Naziri Faiq Öztrak və İstanbul Polis Müdiri İhsan Sabri Çağlayangil ilə görüşmüşdü.
Sahildə
Hadisə zamanı 15 yaşında olan və yardım fəaliyyətlərində iştirak edən yəhudi əsilli türk biznesmen İshak Alaton köməyin çoxunun Yəhudi Cəmiyyəti tərəfindən hazırlandığını bildirmişdir.
Batırılma
Sərnişinlərin aqibəti haqqında müzakirələr nəticə verməyincə 23 fevral 1942-ci ildə Türk hökuməti motoru hələ də işləməyən gəmini Qaradənizdə Şilə adasına çəkdirdi. Gecə boyunca sürüklənən gəmi 24 fevralda böyük partlayışla batdı. 103-ü uşaq olmaqla 768 nəfər öldü. Sadəcə David Stoliar adlı 20 yaşında bir sərnişin və İvanof Diko adlı ikinci kapitan sağ qaldı. Stoliar və Diko səhərə qədər bir taxtaya yapışaraq sağ qalmağa çalışdılar. Onlar donmaq üzrə idilər. Bütün ümidləri tükənən Diko özünü buraxaraq öldürdü. Stoliar isə çarəsizlikdən biləklərini kəsmək istədi, amma əlləri donduğundan alınmadı. Ölmək üzrə ikən 12 kürəkli Türk Qurtarma Qayığı tərəfindən xilas edildi.
Uzun illər gəminin niyə batdığı bilinmədi. Sağ qurtualan tək şəxs olan David Stoliar İsrail Sılahlı Qüvvələrinin radiosuna verdiyi açıqlamada gəminin türk torpedosu tərəfindən batırıldığını iddia etdi. 1960-cı illərdə SSRİ arxivlərindən çıxan sənədlərlə Strumanın Sovet sualtı qayığı Ş-213 tərəfindən torpedo ilə batırıldığı məlum oldu. Həmin sualtı qayıq 23 fevralda türk gəmisi Çankayanı da batırmışdı. Sovet sualtı qayıqları Almaniyaya gedən bütün əşyaları əngəlləmək üçün Qaradənizdəki bütün tərəfsiz və düşmən gəmilərini batırırdılar. Strumanın batırılması SSRİ sənədlərində belə təsvir olunmuşdu: Ş-213 sualtı qayığı ... 24.2.1942 tarixində səhər qorumasız vəziyyətdəki düşmən gəmisi Strumaya rast gəldi ... Gəmi 1118 metrədən uğurla torpedo ilə vuruldu və batırıldı ... Gənc zabitlər ... Gəmi kapitanı ... və torpedonu atan Qırmızı donanma dənizçiləri ... cəsarət nüməsi göstərdilər.
Nəticələri
Hadisədən sonra dövrün Türkiyə baş naziri Rafiq Saydam "Türkiyə başqaları tərəfindən arzu edilməyən insanlara məkan ola bilməz" dedi.
Struma faciəsi Patriya hadisəsi ilə birlikdə Fələstindəki yeraltı yəhudi qruplaşmaların ingilis mandasına hücumunu şiddətləndirməyə səbəb vermişdir. Bu təşkilatlardan biri olan Lehi hadisənin səbəbkarı kimi Fələstin Komissarı Harold MakMaykılı göstərdi.
Veymar
Veymar - Almaniyanın mədəniyyət mərkəzlərindən biri.
Tarixi
Dünya mədəniyyətinə zəngin dəyərlər bəxş edən Bax, Höte, Şiller və Herder kimi parlaq şəxsiyyətlər Veymarda yaşayıb-yaradıblar. Maraqlıdır ki, XVIII əsrin sonlarında Höte Veymara köçənə qədər bu şəhər Almaniyanın ziyalı təbəqəsi üçün səyahət məkanı olub. Höte və Şillerin məzarlarını, eləcə də onların arxivlərini Veymarda görmək olar.
Bu gün saysız-hesabsız turistləri özünə cəlb edən və əhalisinin gəlir mənbəyi əsasən turizm olan klassik paytaxtın tarixində müharibənin izləri aydın görünür. İkinci dünya müharibəsi zamanı Veymarın yaxınlığında, şəhər mərkəzindən 8 kilometr aralıda Buhenvald əsir düşərgəsi olub.
Veymar 1949-cu ildən 1990-cı ilə qədər Almaniya Demokratik Respublikasının tərkibində qalıb.
Veymar Bauhaus (müasir incəsənət) hərəkatının da mərkəzidir. Hazırda şəhərdə incəsənət qalereyaları, muzeylər və alman milli teatrı yerləşir. Bauhaus Universiteti və Veymar musiqisinin Liszit məktəbi media, dizayn, arxitektura, yüksək mühəndislik işi və musiqi sahəsində ixtisaslaşan tələbələri özünə cəlb edir.
Təsadüfi deyil ki, Avropa Şurasına daxil olan ölkələrin mədəniyyət nazirləri şəhəri 1999-cu ildə Avropa Mədəniyyətinin Paytaxtı seçiblər.
Mədəniyyəti
Cəmi 64 min əhalisi olan Veymarın ərazisi o qədər də böyük deyil. Qeyd olunduğu kimi, əhalinin gəlir mənbəyi turizmdir. ABŞ və Çindən olan turistlər üstünlük təşkil edir. Turizm mövsümü aprel ayından sentyabra qədər davam edir. Hər il şəhərə gələn turistlərin sayı 3 milyona yaxın olur. Şəhər əhalisini üç təbəqəyə bölmək olar: tələbələr, təqaüdçülər və turistlər.
Bu şəhərdə orta əsrlər, intibah dövrü və nəhayət, yeni dövrü xatırladan tikililər, saraylar, ən qədim saray apteki, orta əsrlər operasının binası, bazar meydanı almanların tarixini özündə əks etdirir. Şəhərə gələn turistləri isə ən çox cəlb edən muzeylərdir. Veymarda avanqard incəsənəti əks etdirən Yeni muzey, yəni Müasir İncəsənət Muzeyidir. Artıq iki ildir ki, muzeyin yanında tarixi tikilidə ticarət mərkəzi fəaliyyət göstərir. Lakin tələbələrin əksəriyyəti həmin binadan ticarət məqsədi ilə istifadə edilməsinə qarşı çıxır. Yeni muzey 1931-ci ildə, Veymar Respublikası dövründə fəaliyyətə başlayıb. Lakin Hitler 1933-cü ildə muzeyi ləğv edir və onun sonuncu direktoru Amerikaya miqrasiya edir. Çünki nasistlər avanqard incəsənəti sevmirdiər və onlar daha çox milli üsluba üstünlük verirdilər. Müşayiətçinin bildirdiyinə görə, həmin illərdə Almaniyada yaşayan yəhudilər ana vətənləri, İsrailə köçüb. Ona görə də indi Təl-Əvivdə bu muzeyə bənzər çoxlu tikililəri görmək olar.
Ümumiyyətlə, Veymar Bauhaus hərəkatının, yəni müasir incəsənətin mərkəzi olub. Bauhaus məktəbi özündə sənətkarlığı və müasir incəsənəti birləşdirir. Əsası Valter Qroupus tərəfindən qoyulan bu məktəb 1919-cu ildən 1933-cü ilə qədər fəaliyyət göstərib. Maraqlıdır ki, məktəbin əsasının memar tərəfindən qoyulmasna baxmayaraq, yaranışının ilk illərində Bauhausun memarlıq departamenti mövcud olmayıb. Bauhaus məktəbi incəsənət, memarlıq, qrafik dizayn, daxili dizayn, sənaye dizaynı və topoqrafiyanın inkişafına hərtərəfli təsir edib. Məktəb Almaniyanın üç şəhərində, Veymar, Desau və Berlində fəaliyyət göstərib. 1933-cü ildə məktəblər nasist rejimi tərəfindən bağlanılıb və yalnız müharibədən sonra bərpa olunub.
Saray muzeyi
Veymar həm də klassik sarayların incəsənət xəzinəsidir. Bu məkanda olan hər kəs orta əsrlərdən başlayaraq XX əsrin modernizmi ilə rastlaşa bilərlər. Şəhərdə turistləri özünə cəlb edən muzeylərdən biri də dəbdəbəli kral sarayıdır.
Bu gün muzey kimi fəaliyyət göstərən saray kolleksiyalarının tarixi nüvəsi Veymar Kral evinin sahiblərinin incəsənət işlərindən formalaşıb. 500 il Veymar sarayı Ernestinianın Kral evi kimi fəaliyyət göstərib. Ernestiniaların əsas mülklərinin Vittenberqdən Veymara köçürülməsindən sonra əsl qala intibah dövrünün sarayı kimi saxlanılıb. 1618-ci ildə bu tikili yanğının qurbanı olub və 30 illik müharibədən sonra IV Vilhelmin krallığı dövründə üçqanadlı dəbdəbəli tikili ilə əvəz olunub. 1774-cü ildə Vilhelmsburq adlandırılan bu tikili də yanğın nəticəsində dağıdılıb. Karl Avqustun dövründə 1789-cu ildə isə Hötenin rəhbərliyi altında sarayın tikilməsi üzrə komissiya yanğından qalmış daşların üzərində yenidən bərpa və tikinti işləri aparır. 1803-cü ildə hersoq ailəsi saraya köçəndə daxili otaqlar yüksək klassik memarlıq üslubunda bərpa olunur.
Muzey XIX əsr boyu fasiləsiz olaraq genişləndirilib. Lukas Kranaçın rəsmləri, heykəlləri, Höte dövrünün əl işləri muzeyin dəyərli ekspozisiyalarıdır. Bundan başqa, kolleksiyalarda Veymar rəssamlıq məktəbinin avanqard rəsmləri də toplanıb. Tikilidə yunan-Roma üslubundan istifadə olunub.
Birinci mərtəbədə yerləşən orta əsrlər incəsənət nümunələri və Rusiya ikonalarının kolleksiyası ziyarətçiləri özünə daha çox cəlb edir. Sarayda qiymətli ağaclardan hazırlanan çoxlu musiqi alətləri də qorunub saxlanılır. Sarayın arxa tərəfində olan yol faytonların həyətə rahat daxil olması üçün nəzərdə tutulub. Muzeydə ən çox diqqəti cəlb edən dəbdəbəli zaldır.
Veymarda digər cəlbedici tikili orta əsrlər alman operasının, müasir dövrdə isə milli teatrın fəaliyyət göstərdiyi binadır. Orta əsrlər bazar meydanında yerləşən və qarşısında Şiller və Hötenin heykəlləri ucalan bina bu fonda olduqca möhtəşəm görünür.
Callicarpa mollis
(Callicarpa mollis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əhməd Paşa (şair)
Əhməd Paşa — Türk Divan şairi, qazıəsgər, vəzir.
Həyatı
Əhməd Paşa (?-1497) türk intibahı dövrünün tanınmış şairidir. O, Ədirnədə doğulub. Bursa mədrəsəsində təhsil alıb, Ədirnədə qazi (hakim) olub. «Bağışlanma haqqında qəsidə»sini sultana göndərib, edam cəzası sürgünlə əvəz olunub, Bursaya göndərilib. O, məhəbbət mövzusunda çoxlu qəzəllər yazıb. Nəvai onunla şeirləşib. Bu şeirləşmə nəticəsində Nəvai ona 33 şeirini göndərib. Əhməd Paşanın Hafiz ruhunda qəzəlləri də var. Şair «Saray haqqında qəsidə»sini İstanbul sarayına həsr edib.
Bulbophyllum otoglossum
(Bulbophyllum otoglossum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yosip Bolkovats
Yosip Bolkovats — müstəqil Xorvatiyanın ilk daxili işlər naziri (30 may 1990 – 2 iyul 1991).
2011-ci ildə 89 yaşlı Yosip Bolkovats 1945-ci ilin mayında hərbi cinayətlər törətməkdə şübhəli bilinərək saxlanılmışdır. İstintaqın versiyasına görə, Xorvatiyanın mərkəzi hissəsi olan Karlovatsdə Yuqoslaviya Xalq Müdafiəsi Bürosuna rəhbərlik edərkən Duqa-Resa yaşayış məntəqəsində əsasən xorvat millətçilərdən ibarət 210 nəfərin məhv edilməsində onun əli olub.
Mitinq
Mitinq - müəyyən kütlənin hər hansı siyasi, mədəni və s. tələblərini bəyan etmək üçün müəyyən məkanda toplaşmasıdır.
Tip (taksonomik kateqoriya)
Tip: zoologiyada (lat. phylum), botanikada (lat. divisio) bioloji təsnifatın ən yüksək pilləsi.
Botanika və zoologiyada ali təsnifat vahidi olub, mənşəcə qohum olan sinifləri özündə birləşdirir. Məsələn örtülütoxumlular və ya çiçəkli bitkilər tipi (Angiospermae) birləpəlilər və ikiləpəlilər sinfini birləşdirir. Buğumayaqlılar tipi (Arthropoda) xərçənglər, hörümçəkkimilər, çoxayaqlılar və cücülər sinfini birləşdirir və s.
Sappan sezalpiniyası
(Caesalpinia sappan) - cinsinə aid bitki növü.
Şlyup (döyüş gəmisi)
Şlyup — XVIII−XIX  əsrlərdə Böyük Britaniyaya məxsus ranqsız, maksımal 24 topa malik yelkənli döyüş gəmisi növü.
Bezhan Feyzullayev
Bezhan Feyzullayev (5 sentyabr 2002) — Tacikistanlı atıcı. Bezhan Feyzullayev Tacikistanı 2017-ci ildə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında təmsil etdi.
Şlyup (döyüş gəmisi)
Hərbi donamada əsas qüvvə xətt gəmisi, köməkçi isə freqatlar sayıldığından, yerdə qalan digər döyüş gəmilər, o cümlədən şlyuplar ikinci dərəcəli sayıldığından onlara az fikir verilirdi.
Soraya Arnelas
Soraya Arnelas — İspaniya müğənnisi.
Bulbophyllum otochilum
(Bulbophyllum otochilum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ust-Aldan ulusu
Ust-Aldan ulusu (Уус-Алдан улууһа) — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. İnzibati mərkəzi Boroqontsı kəndidir.
Coğrafiyası
Rayonun ərazisi 18,3 min km²-dir. Mərkəzi Yakutiyada yerləşir. Şərqdə Taatta ulusu, cənub-şərqdə Çurapçı ulusu, cənubda Meqino-Xanqalas ulusu, qərbdə Nam ulusu, şimalda Kobyay ulusu, şimal-şərqdə Tompo ulusu ilə həmsərhəddir.
Təbii şərait
Relyefi düzəndür. Ulusun əksər hissəsi Mərkəzi Yakut ovalığı ərazisindədir.
Yanvar ayının orta temperaturu −42 ° C, iyul + 17 ... + 18 ° C olur. illik yağıntının miqdarı 200-250 mm-dir.
Böyük çayları - Lena, Aldan. Ulus ərazisində çoxlu göl vardır. Onlardan ən böyüyü Muru, Onor ebete və ya Kııs Tıqanı, Tarqılcıma.
Ulusda qonur kömür, tikinti materialları yataqları vardır.
Tarixi
Ust-Aldan ulusu 9 yanvar 1930-cu ildə borogon saxalılarının torpaqlarında meydana gəlir. Boroqonlar saxaların iki böyük tayfa birliklərindən (Kangalastsam ilə birlikdə) biridir. Bir versiyaya görə Boroqon adı Çingiz xanın doğulduğu türk-monqol qəbiləsi Borjiqin adından gəlir.
Boroqon ulusunun qurulması XIII əsrin əvvəllərinə təsadüf etdiyi güman edilir. 1815-ci ildə Dupinski ulusu ondan ayrılmışdır. Hazırkı formada, Ust-Aldan ulusuna həm bu ulusun əraziləri, həm də Bayaqantay ulusunun bir hissəsi daxildir.
Əhalisi
2002-ci il siyahıyaalmasına görə ulusun etnik əhalisinin böyük hissəsini saxalar (98 %) təşkil edir.
Yerli özünü idarəetmə
Ust-Aldan ulusu ərazisinə 21 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 35 yaşayış məntəqəsi daxildir.
İqtisadiyyat
İqtisadiyyatda aparıcı yer kənd təsərrüfatına aiddir. Onun əsas sənayesi heyvandarlıqdır (ətlik və südlük heyvandarlıq, ətlik atçılıq). Kənd təsərrüfatı torpaqları 148,2 min ha təşkil edir. Kartof, tərəvəz və dənli bitkilər becərilir. Ulusda dövlət təsərrüfatları, birliklər, kəndli təsərrüfatları vardır. Bir ət kombinatı və süd fabriki, yerli sənaye müəssisələri var.
Buprestinae
Buprestinae yarımfəsiləsi — Buğumayaqlılar tipinin Sərtqanadlılar dəstəsin Qızılböcəklər fəsiləsinə aid olan yarımfəsilə.
Ust-Aldan ulusu
Mədəniyyət
1972-ci ildə Vasili Stepanoviç Parnikov tərəfindən təsis edilən “Kençeeri” xalq ansamblı Rusiyada tanınır. 2015-ci ildə ansambl "Xalq sənətinin əməkdar kollektivi" adına layiq görülüb.
Buprestinae
Xarici görünüşü
Böcəyin bədən uzunluğu 5–7 mm olur. Qızılı yaşıl, yaşıl və ya göyümtül yaşıl olur, parlaqdırlar. Önkürəkdə 2 iri qara ləkə var. Qalxancıq göyümtüldür. Qanadüstü moruğu qırmızıdır, bəzən çəhrayı qırmızıda olur, parlaq qızılı-yaşıldır. Yaşıl və ya göyümtül yaşıl üçbucaqları qalxançıqyanı ləkələr qanadüstünün bütün əsasını tutmuşdur. Yanlarda qalxancıq ətrafı ləkələr bənövşəyi də ola bilir Sürfələr uzunsovdur, rəngsizdir, sarımtıl ağdır, ayaqları olmur, kordurlar. Qarıncıq ensiz, uzunsovdur. Baş kiçikdir. Cənələri gəmiricidir. Sürfələr bitkilərin kökündə yaşayır, əsas inkişafı qabıqda gedir. Qabığın altında qəmirərək yollar açır. Pupları sərbəstdir. Cinsi dimorfizm. Erkəklər alt tərəfdən qızılı-yaşıl, antena 5-ci buğumdan zirvəyədək sarı rənglidir. Dişilər altan əsasən göyümtül yaşıl, antena göyümtül yaşıl olub, zirvəyə doğru tündləşir.
Ust-Aldan ulusu
Mədəniyyət
1862-ci ildə qurulan İ.N.Jirkov adına Dyupsyun orta məktəbi və 1872-ci ildə qurulmuş Q.V. Yeqorov adına 1 nömrəli Myuryun orta məktəbi Saxanın ən qədim təhsil ocaqlarından biridir.
Buprestinae
Həyat tərzi
Qışlamadan çıxmış böcəklərin uçuşu əsasən yazın sonu (mayın 3-cü ongünlüyü) – yayın əvvəlinə təsadüf edir. Mayalanma demək olar ki, bütün vegetasiya dövrü davam edir. Dişilərin məhsuldarlığı 50–100 yumurta arasında dəyişir. Yumurtalar yüksək temperaturda daha yaxşı inkişaf edirlər. Sürfələr bitkilərin kökündə yaşayır, əsas inkişafları qabıqda gedir. Puplaşmaq üçün ağacda gəmirərək uzunsov kamera düzəldir, ağzını isə ağac ovuntusu ilə örtürlər. Belə kameralar qalın qabıq altında uzun müddət təhlükəsiz saxlanılır. Kameranı sürfələr payızda hazırlayırlar və qışlamanı onun içərisində pronimfa mərhələsində keçirirlər.. Həmin dövrdə onlar qidalanmanı dayandırırlar, ölçüləri qısalır və qalınlaşırlar. Pronimfa mərhələsinə çatmamış sürfələr elə acdıkqarı deşiklərdə də qışlayırlar. Puplaşma yazda gedir. Pup mərhələsi 10 gündən artıq çəkmir. Böcəklər yazda kameranı gəmirib uçurlar. Yuxarıdakı səbəblərə görə də uçuş uzun müddət davam edir.
Paleontoloji məlumatlar
1939–40-cı illərdə A.V.Boqaçov tərəfindən Binəqədi qəsəbəsində (Bakı şəhəri yaxınlığında Abşeron yarımadası) qır laylarında bir çox böcək qalıqları tapılmışdır. Bu qalıqlar başqa heyvanların sümükləri ilə birlikdə qır içərisində çox yaxşı saxlanmışdır. Binəqədi qır laylarının yaşı riss-vyurm kimi, yəni buzlaşma dövrünün başlanğıcı da daxil olmaqla vyurma yaxın kimi qiymətləndirilir. Qədim buprestid kolleksiyası 5 növə aid 25 nümunədən ibarətdir. Bu qalıqlar 1946-cı ildə Leninqradda SSRİ EA –nın Zoologiya İnstitutunda A.A.Rixter tərəfindən işlənmişdir. Həmin 5 növ aşağıdakılardır: Bu 5 növdən 3-ü müasir növlərə yaxındır və 2 növ isə müasir yaxın formalardan fərqlənir
Ust-Aldan ulusu
Mədəniyyət
Ulusda Borogon-TV adlı bir televiziya studiyası fəaliyyət göstərir. «Muru saxarqata» qəzeti nəşr olunur.
Buprestinae
Ziyanvericilik
Gövdə ziyanvericilərinin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar bir qayda olaraq sağlam ağaclara toxunmurlar. Zəifləmiş ağacları, xarici görünüşcə sağlam, ölmüş və ya yeni kəsilmiş, ya da köhnə quru ağaclarda məskunlaşırlar. Gövdə ziyanvericiləri hələ canlı ağaclarda məskunlaşaraq, qabığın altında yollar açaraq dəriciyi, kambi qatını oduncağın canlı hissələrini məhv edərək onun qurumasına səbəb olurlar. Belə həşəratlar quraqlıqdan, su basmasından, yanğından, qaz və ya toz tullantılarından, yarpaq gəmiricilərindən və s. amaillərdən əziyyət cəkən meşələr üçün böyük təhlükə yaradırlar. Zəifləmiş meşələrdə gövdə ziyanvericiləri kütləvi artım ocaqları yaradırlar.Bu bəzi hallarda 2–3 il,bəzi hallarda isə zəifləmiş ağacların ehtiyatı tükənənə qədər, bir çox illər davam edir. Gövdə ziyanvericiləri süni salınmış, rütubətdən əziyyət çəkən meşələr üçün çox təhlükəlidirlər. Böcəklərə ağ, sarı, ağ-sarı, nadir hallarda başqa rəngli çiçəklərdə rast gəlinir.Fəsilənin yalnız fitofaq olan bir çox növləri meşə və kənd təsərrüfatı bitkilərinin ziyanvericiləri kimi maraq doğururlar. Qızıl böcəklər içərisində kollarda yaşayan-tamnobiontlar, həm də ağaclarda yaşayan-dendrobiontlara təsadüf edilir ki, hər iki qrup bir həyat formasında birləşdirilir, belə ki, həm ağacda, həm də kolda yaşayan həşəratların ətraf mühitə uyğunlaşmaları demək olar ki, eynidir. Ağaclarda və kollarda məskunlaşmada yarusların da təsiri vardır (gövdə və budaqların müxtəlif hündürlük zonaları). Bir çox qızılböcəklər -xortobiontdurlar, endo — və ektobiontlar da vardır. Təsərrüfat baxımından bu böcəklər yalnız meşəçilikdə və bağçılıqda əhəmiyyət daşıyırlar. Burada da onların kütləvi artımı nadir hadisədir. Ziyanvurma həddinə görə bu fəsiləni aşağıdakı qruplara ayırırlar: 1) ziyansız növlər — onların sürfələri yalnız məhv olmuş ağaclarda yaşayırlar; 2) nisbətən təhlükəli növlər — sürfələri həyat qabiliyyəti olan ağacların gövdə və budaqlarında yaşayırlar; 3) çox təhlükəli növlər — xüsusilə cavan ağaclarda məskunlaşırlar. Belə qradasiyaya uyğun olaraq fəsilənin potensial təhlükəli bəzi cinslərini səciyyələndirmək olar.
Melanosit stimuləedici hormon (MSH)
Melanosit stimuləedici hormon (MSH və ya intermedin) — hipofiz vəzinin orta payında əmələ gələn peptid hormondur. Bu hormon dəriyə, gözlərə, saça rəng verən melanin piqmentinin melanositlərdə sintezini təmin edir. Xəstəliklərdən Adisson, diffuz toksik ur (zob) xəstəliyi, Nelson sindromu zamanı bu hormonun qanda miqdarı artır. Nəticədə dəri və selikli qişalar tündləşir.
Buprestinae
Nazikbədən qızıl böcək cinsi
(Agrilus) sürfələri ağac və kol bitkilərinin gövdələrinin qabığı altında, duncağında, ot bitkilərinin gövdə və köklərində inkişaf edirlər. Bir çox növləri ciddi ziyan vurur. Qalxancığın altından çıxmış sürfə tumurcuğun içərisinə girir, yollar açır və özəyə doğru keçir. Yaşıl nazikbədən qızıl böcək bir çox ağac və kolların yarımcinslərində (qarağat, söyüd, qovaq, fısdıq) inkişaf edərək bir neçə qida formalarına malikdirlər
Capnodis cinsi
— sürfə və imaqo mərhələsində cavan meyvə ağaclarına və fidanlarına zərər vurur. Böcəklər cavanqabığı, yarpaqların saplağını, bir çox meyvə ağaclarının, xüsusilə çəyirdəklilərin tumurcuqlarını gəmirirlər. Qara qızılböcəyin kütləvi artdığı vaxtlarda cavan ağacların defolyasiyasına səbəb olur. Ziyanvericinin iqtisadi əhəmiyyəti ən çox Azərbaycanın quraqlıq cənub bölgələrində daha çoxdur. Ziyanvericiyə qarşı mübarizə məqsədilə yumurta qoyma vaxtı suvarma aparırlar ki, bu da qoyulan yumurtaların əksəriyyətinin məhvinə səbəb olur
Phaenops cinsi
— böcəklər zəifləmiş, lakin həyat qabiliyyəti olan, 20–80 yaşlı ağacların ilk sakinləri olurlar, çox vaxt meşə-çöl, çol zonalarında yerləşən, əsasən seyrəkləşmiş quru şamlıqlara və sam ağaclarına üstünlük verirlər. Şamlıqlarda, yanğından, təkrarlanan quraqlıqlardan sonra ocaqlar əmələ gətirirlər
Chysobothrius cinsi
— əsasən sürfə mərhələsində ziyan vurur. Zədələnmiş budaqlarda məhsuldarlıq 2 dəfə azalır. Qızıl böcəklərin sayı baxımsız bağlarda çoxdur. Onunla mübarizə məqsədilə çiçəkləmədən 4–5gün sonra qarağatın yoluxmuş budaqlarını kəsinir. Budama nəticəsində sürfələrin 70%-ə qədəri məhv olur. Yayda imaqolara qarşı, böcəklər çıxan vaxt və 3–5 gündən sonra insektisidlərlə iki dəfə dərmanlama aparırlar.
Anthaxia cinsi
– Sürfələri məhv olmaqda olan iynəyarpaqlı ağacların budaqlarında, imaqoları çiçəklərdə təsadüf olunur Gövdənin içərisində, məsələn küncüt qızıl böcəyin (Астаеоdera ballioni Gangl.) surfəsi yaşayır.