cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Babək
Son günləri
Babəkin məhz bu arvadı onu dilə tutmuşdu ki, Bizansa qaçmaq üçün yolu onun vətənindən salsın. Babək və onunla gedənlər heç şübhələnmirdilər ki, onları təqib edib güdürlər; yolda dincəlmək üçün bir yerdə dayandıqları zaman Afşinin göndərdiyi dəstə gözətçilərin işarəsi ilə onlara hücum etdi. Babək, Abdullah və xidmətçilərdən biri qaçıb aradan çıxdılar. Müaviyə, Babəkin arvadı, anası və qalan xidmətçilər isə ələ keçdilər. Babək ilə qardaşı gizlicə çox yol getdilər, nəhayət, aclıq onları vadar etdi ki, açıq yola çıxsınlar. Bir əkinçini görəndə ərzaq əldə etmək üçün xidmətçini onun yanına göndərdilər. Bu yerdən bir az aralı sərhəd qarovulxanası var idi və həmin vilayətin (Şəkinin) hökmdarı knyaz Səhl ibn Sumbatın mühafizə dəstəsi burada keşik çəkirdi. Buraya gələn Səhl vaxtilə ümumi mənafeyi bir olan Babəki tanıdı. Babəkin Bizansa getdiyini öyrənən Səhl onu öz qalasına dəvət edərək dedi: "Bu sənin öz evindir və mən sənin nökərin. Bu qışı burada qal, sonra nə edəcəyini qət edərsən".
Ac və yorğun olan Babək Səhlin sözlərinə inandı və onun təklifi ilə razılaşıb dedi: "Mənim və qardaşımın bir yerdə qalmağımız yaxşı deyildir, çünki birisi ikimizdən birinin izinə düşərsə, o birisi sağ qalar. Mən sənin yanında qalaram, qardaşım Abdullah ibn İstifanusun yanına gedər, çünki nələr ola biləcəyini bilmirik, bizim isə sülaləmizi davam etdirə biləcək xəlifimiz yoxdur. Ət-Təbəri, III, səh. 1223–1224 Səhl Afşinə xəbər verdi ki, Babək onun yanındadır; bir neçə gündən sonra isə, Səhlin düzəltdiyi ovda Babək tutuldu; Səhl ona görə belə etmişdi ki, Babəkin tutulmasında ondan şübhələnməsinlər."
Az sonra Afşinin tələbinə görə ibn İstifanus Babəkin qardaşı Abdullahı da təslim etdi. Səhl ibn Sumbat "öz səyinə görə saraydan (xəlifə sarayından) böyük mükafat aldı: Ermənistan, İberiya və Albaniya üzərində ali hakimiyyət ona verildi, o da bütün bu yerlərə padşah kimi hökmranlıq etdi."
Afşin Babəkin və onun qardaşının əsir alındığını Mötəsimə xəbər verdi, xəlifə onların paytaxta gətirilməsi üçün əmr verdi. Afşin İraqa qayıtmağa hazırlaşarkən Babəkə dedi: "Mən səninlə [İraqa] yola düşmək niyyətindəyəm, buna görə Azərbaycan torpağında istədiyin şeyə axırıncı dəfə baxa bilərsən". Babək belə cavab verdi: "Mən öz şəhərimə baxmaq istərdim". 837-ci il 15 setyabrda Babək dağıdılmış və yandırılmış Bəzzə baxdıqdan sonra Bərzəndə Afşinin yanına gətirildi. Babək və onun qardaşı 838-ci il 4 yanvarda Samarraya gətirildilər.
Məsudinin dediyinə görə, xəlifə Babəkin əsir alındığını xəbər alan kimi "onu sevinc bürüdü və o öz sevincini açıq bildirdi. Qələbə (Babək üzərində qələbə) haqqında ölkənin hər yerinə xəbər göndərildi". Babək müxtəsər dindiriləndən sonra şaqqalandı, onun başı, əhalini qorxutmaq üçün Xorasana göndərildi, bədəni isə Samarrada asıldı.
Orta əsr mənbələrinə görə, Babək və onun ardıcılları əksəriyyəti qadın və uşaq olmaqla 255 minə yaxın dinc sakini qətlə yetirmişlər.
Xürrəmilər üzərindəki qələbə Xilafət üçün asan bir iş olmadı. Bunun üçün əsasən öz yüksək döyüş keyfiyyətlərinə görə ərəblərdən fərqlənən türk hərbi birləşmələrin səfərbərliyə alınmışdı. Bundan əlavə, Babəkin üsyanını yatırmaqda "Xilafət qoşunları ilə birlikdə erməni naxararları da öz qoşunları ilə iştirak edirdilər." Babəkin rəhbərliyi ilə xürrəmilərin üsyanı Azərbaycan tarixində ən parlaq səhifələrdən biridir. M. Kazımbəyin sözlərinə görə, Abbasilər xilafətində xalq üsyanlarının müvəffəqiyyətləri "qısamüddətli və keçici olsa da, heyrətli idi" Babəkin üsyanı müvəffəqiyyətsizliyə uğramasına baxmayaraq, Xilafətin şimal vilayətlərində yaşamış xalqların şüurunda dərin iz buraxdı. Babəkin ardıcılları IX əsrin axırınadək Xilafətdə baş verən bütün yeni üsyanların özəyi oldular. Xürrəmilərdən bir çoxları X əsrdə ismaililərin təbliğatına uydular və təsadüfi deyildir ki, İranın şimalşərq və şimal-qərb, Xəzər dənizi sahili və Kuhistan rayonları sonralar xürrəmilərin ardıcılları olan batinilərin dayağı oldu.
Babək bir hökmdar kimi
Ənənəvi tarixşünaslıqda Babəkin sadə xalq kütlələrinin mənafelərinin müdafiəçisi olmuş bir üsyançı kimi göstərilməsi sovet tarix konsepsiyasının tələblərindən irəli gələn bir baxış idi və bu gün müstəqil Azərbaycanda tarix elminin inkişaf yoluna qədəm qoyması bir çox digər məsələlər kimi, bu problemə də yeni baxış sərgiləməyin zəruri olduğunu ortaya qoyur. Əlbəttə, nə cür təqdim olunmasından asılı olmayaraq, Babək Azərbaycan tarixinin ən şanlı səhifələrinə öz ismini qızıl hərflərlə yazmış bir tarixi şəxsiyyət və xalq qəhrəmanıdır. Lakin hər bir tarixi şəxsiyyətə obyektiv qiymət vermək, onun həyat və fəaliyyətini, mübarizə amallarını hər hansı ictimai quruluşun tələbləri çərçivəsində yox, məhz tarixi həqiqətlərin bərpası düşüncəsi ilə obyektiv tədqiq etmək lazımdır.
Babəkin həyat və mücadiləsinin bir dövlət başçısı şəklində indiyədək araşdırılmaması müxtəlif səbəblərlə izah oluna bilər. Bu yöndə ayrı-ayrı araşdırmaçıların fikir və təklifləri olsa da, Azərbaycan tarixinin IX yüzillik dövründə mövcud olmuş dövlət qurumlarımızın adları sırasında Xürrəmilər dövlətinin ismi keçmir. Ən başlıca səbəb, əlbəttə ki, Babək barədə sovet tarixşünaslığının xüsusi konsepsiyasının olmasıdır. Babəkə sinfi qəhrəman donu geydirməyə çalışan bu konsepsiya, əlbəttə ki, Azərbaycanın müstəqil milli dövlətçilik tarixinə hansısa Xürrəmilər dövləti kimi bir faktoru əlavə etməyə imkan verə bilməzdi. Bu baxımdan Xürrəmilər hərəkatının nəticə etibarilə heç bir dövlətdən asılı olmayan müstəqil bir dövlətin qurulmasına gətirib çıxarması və Babəkin də 22 il ərzində bu dövlətin ilk hökmdarı olması fərziyyəsinə diqqətdən kənarda qalmış bir sıra obyektiv tarixi faktların gözü ilə baxmaqda, düşünürəm ki, böyük fayda vardır.
Babəkin bir dövlət başçısı olması faktını ortaya qoyarkən hər şeydən əvvəl erkən orta əsrlərdə tarix səhnəsində olmuş hər hansı bir tarixi dövlətin mövcudluğunu təsdiqləyən ən başlıca amilləri nəzərdən keçirməyə və bunların Babək dövrü Azərbaycanında nə dərəcədə əks olunduğunu təhlil etməyə ehtiyac var. Hər hansı bir tarixi dövlətin müəyyən ərazilərdə qurulduğunu əsasən aşağıdakı amillər təsdiq edə bilər:
Bunları sadaladıqdan sonra Babək dövrü Azərbaycanında adları çəkilən amillərin mütləq əksəriyyətinin var olduğunu çəkinmədən qeyd edə bilərik. Ərəb imperializminə qarşı Azərbaycan xalqının başlatdığı və Hürrəmilik tərəfdarları tərəfindən yönləndirilən xalq-azadlıq hərəkatının öndəri olmuş Babəkin Bəzz adlı paytaxt şəhəri, ordusu, sərkərdələrdən və qoşun bölüklərinin başçılarından ibarət Hərbi Şura adlı idarəetmə orqanı, Al rəngli bayrağı, uzun müddət (22 il 5 ay) ərzində nəzarət etdiyi konkret ərazilər vardı. Bundan əlavə, Babək ayrı-ayrı vilayət və şəhərlərə valilər təyin edir, dövlətin təməlinə zidd yönümlü üsyan və qiyamları yatırdır, Bizans imperiyası ilə, eləcə də Abbasilər xilafətinin baş sərkərdəsi Afşin Hidr ibn Kavusla və Təbəristan valisi Məzyarla rəsmi şəkildə məktublaşırdı.
Aydın məsələdir ki, Babəkin tarixdə hökmdar kimi təqdim olunması sovet hakim konsepsiyasından çox-çox öncə onu səviyyəsiz və quldur birisi kimi göstərməyə çalışmış Abbasilər sarayının maraqlarına zidd idi. Bu baxımdan xilafət sarayının tarixçiləri öz əsərlərində Babəki daha çox bir qiyamçı kimi göstərməklə onun mücadiləsinin bizim üçün əhəmiyyətini kiçiltməyə çalışırlar, bununla yanaşı, bir çox əsərlərdə Babəkin əsl-nəsəbi, hansı nəsildən olması barədə geniş müzakirələr açıb fikirlər söyləyirlər. "Adi bir qiyamçının", yaxud "üsyan başçısının" əsil-nəcabətinin bu qədər geninə-boluna təhlil edilməsi əlbəttə ki, anlaşılmaz və şübhə yaradandır.
Qədim tarixi mənbələrdə müəyyən ərazidə konkret dövlət qurumunun və onu idarə edən hökmdarın varlığını söyləməyə əsas verən məlumatların mövcudluğu məsələsinə gəlincə, bu haqda mənbələrdə kifayət qədər məlumatlar vardır ki, bu günədək diqqətdən kənarda qalmışdır. Bu məlumatları bölüşməyə o səbəbdən ehtiyac vardır ki, ənənəvi tarixşünaslıq IX yüzilliyin ilk yarısında Azərbaycan ərazilərini sadəcə müvəqqəti olaraq Abbasilərin nəzarətindən kənarda qalmış və heç bir idarəetmə mexanizminə malik olmayan torpaqlar kimi göstərməyə çalışmışdır. Buna görə də mənbələrdə diqqəti cəlb edən bir sıra mühüm məlumatları bir daha incələmək lazım gəlir.
Bizə görə, Babəkin hökmdar olduğunu söyləməyə əsas verən daha önəmli mənbə məlumatları onun özünün dilindən söylənən fikirlərin əks olunduğu məlumatlardır. Bizlər üçün Abbasi saray tarixçilərinin yaxud onların məlumatlarını qeydsiz-şərtsiz obyektiv qəbul edərək onlara istinad etmiş digər tarix yazarlarının fikirlərindən daha çox Babək Xürrəminin özünü hansı məqamda görməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Çünki Abbasilər yox, məhz Babək Xürrəmi bizim tarixi qəhrəmanımız və dahi şəxsiyyətimizdir. Mənbələrdə bununla bağlı bir sıra maraqlı məlumatlara rast gəlinir.
Təbərinin "Tərix ər-rüsul və-l-müluk" adlı əsərində Babəkin Bəzz qalasını tərk edib Araz vadisindəki meşəlikdə olduğu zaman oğlundan gələn məktuba verdiyi cavabda bu cümlələrə yer verilib: "Bəlkə də mən bu gündən sonra çox yaşamadım, amma mən hökmdar adını daşıyıram və mən harda olsam, yaxud mənim barəmdə harada nə danışsalar — yenə də mən hökmdar olaraq qalıram." Z. Bünyadovda Babəkin bu məktubundakı "hökmdar" kəlməsi "padşah" və "şah" olaraq qeyd olunub.
Sözügedən məktubda diqqəti cəlb edən daha bir məqam Babəkin özünü konkret bir sülalənin banisi olaraq görməsi və oğlunun varislik hüququndan danışmasıdır: "Sən mənim yolumla getsəydin və öz sülalənin varisi olsaydın, onda varislik sənə keçə bilərdi, onda bir neçə gün qabaq sən həqiqətən mənim oğlum sayılırdın". Eyni sülalə məsələsi və Babəkdən sonra onun varisinin kim olması ilə əlaqədar Təbərinin adıkeçən əsərində daha bir yerdə maraqlı məlumata rast gəlinir. Səhl Sumbatla etdiyi söhbətdə Babək bununla bağlı öz narahatlığını dilə gətirir və məlum olur ki, Babəkin oğul övladlarının bir çoxu idarəetmədə naşı, digərləri də azyaşlı olduqları üçün Babək Bəzz qalasının süqutundan sonra qardaşı Abdullanı öz yerinə varis təyin etmək fikrində idi və məhz bu səbəbdən onu qorumaq məqsədilə Abdullanı Beyləqan hakimi Əbu Musa Yesainin (İstifanusun) yanına göndərir. Mənbədə bu haqda məlumat aşağıdakı şəkildə verilmişdir: '"- Yaxşı olmaz ki, mən və qardaşım bir yerdə qalaq, çünki birisi bizlərdən birinin izinə düşərsə, o birisi salamat qalıb yaşayacaqdır. Mən özüm səninlə qalacağam, qardaşım Abdullah isə ibn İstifanusun yanına gedəcəkdir, çünki biz nə olacağını bilmirik və sonradan bizim sülaləni davam etdirə biləcək varisimiz yoxdur". "- Sənin çoxlu oğlanların vardır", — deyə İbn Sumbat ona müraciət etdi. Lakin Babək cavab verdi ki, onların arasında bir nəfər də münasib olanı yoxdur, buna görə qardaşını inandığı ibn İstifanusun qalasına göndərməyi qərara almışdır".' Babəkin bu sitatdakı sözlərindən açıq-aydın görülür ki, o, özünü müstəqil dövlətin hökmdarı hesab edir, özündən sonra hökmdar sülaləsinin varisinin kim olacağını düşünürdü.
Əbu Məhəmməd Əhməd ibn Əsəm Əl-Kufinin "Kitab-əl-Fütuh" adlı əsərində Babəkin oğluna yazdığı cavab məktubunda onun məşhur kəlamı aşağıdakı şəkildə qeyd olunub: "Babək oğlunun məktubu ilə tanış olandan sonra məktubu gətirənin boynunu vurdu. Xəlifənin fərmanını isə heç açmayıb, sinəsi üstə qoydu və ikinci elçiyə dedi: "Oğlumun yanına get və bu sözləri ona çatdır: bir gün hökmdar kimi yaşamaq qırx il qul qalmaqdan daha yaxşıdır!"". Burda Babəkin özünü hökmdar qismində görməsi asanlıqla anlaşılır. Qeyd edək ki, Təbəridə həmin kəlam "qırx il miskin qul kimi ömür sürməkdənsə, bir gün ağa kimi yaşamaq daha yaxşıdır" formasında əks olunub.
Səid Nəfisi öz əsərində "Babəkin hökmranlıq etdiyi ərazilər"dən danışır və bu ərazilərin coğrafi təsvirinə yer verir. Təsvirdən sonra tədqiqatçı-alim "Babəkin geniş bir ərazidə hökmranlıq etməsini" qeyd edir. "Hökmdarlıq" və "hökmranlıq" arasında leksik-semantik fərqlər olsa da, bu sitat öz-özlüyündə Babəkin kifayət qədər geniş bir əraziyə kifayət qədər uzun bir müddət ərzində nəzarət etdiyini və bu ərazilərdə öz idarəçilik qayda-qanunlarını tətbiq etdiyini təsdiqləyir.
Əvvəla, onu bildirmək lazımdır ki, Babəkin çoxlu sayda cəlladının olması barədə bir sıra mənbələrdə, o cümlədən, Təbərinin "Tərix-ər-rüsul və-l-müluk", Nizamülmülkün "Siyasətnamə", Həmdullah Mustovfinin "Tarixi-qozide", Qazi Əhməd Ğəffarinin "Nigaristan", Fəsih Herəvinin "Mücməli-fəsih" əsərlərində, habelə, "Zinət-əl-məcalis" əsərində məlumatlar verilib, hətta Füzuni Astarabadinin "Kitabi-Büheyrə" əsərində Babəkin cəlladlarının sayı iyirmi nəfər göstərilib. Sıradan bir üsyan başçısının bu qədər cəlladının olması heç bir məntiqə sığmır, verilən məlumatlardan aydın olur ki, Babəkin idarəetməsində konkret məhkəmə və cəza mexanizmi də olmuşdur. Əks təqdirdə, bu qədər cəllada da ehtiyac olmazdı. Bu fakt öz-özlüyündə Babəkin bir müstəqil dövlətin hökmdarı olduğunu təsdiqləyir.
Babəklə bağlı bu günədək aparılmış tədqiqatlarda diqqətdən demək olar ki kənarda qalmış daha bir fakt Babəkin hərəmxanasının olması faktıdır. Sovet dövründə məlum səbəbdən bu faktın üzərindən sükutla keçilmişdir. Tarixi mənbələr onun arvadlarından ikisi – Bəzz qalasının sahibi olmuş Şəhrək oğlu Cavidanın dul qalmış qadını və Sünik knyazı Vasakın qızı İbnət əl-Kəldaniyyə barədə daha ətraflı məlumat verir. S. Nəfisi qeyd edir ki, "Görünür ki, onun (Babəkin) bir neçə arvadı var imiş. Yazıldığına görə, Samirəyə aparılan əsirlər içərisində bir neçə qadın varmış ki, Babəkin arvadları hesab olunurdular". İmadəddin ibn-Kəsir "Əl-bidayə və-n-nihayət" adlı əsərində Babəkin Afşin tərəfindən ələ keçirilən ailə üzvləri barədə bunu yazır: "Onun (Babəkin) on yeddi oğlu və özü ilə oğullarının arvadlarından iyirmi üç nəfər qadın ələ keçmişdi".
Elə bu yerdəcə onu da qeyd etmək lazımdır ki, Babəkin 827-ci ildə Sünik knyazı Vasakla qohum olaraq onun qızını alması faktı əslində Babəkin hökmdar statusunu təsdiqləyən bir hadisə kimi dəyərləndirilə bilər. Hər halda, IX yüzillikdə Sünik vilayətinin hakimi kimi bir adamın ən azı əsilzadəlik meyarları baxımından adi bir üsyan rəhbərinə qız verib qohum olması o qədər də tez-tez baş verən hadisə deyildi. Deməli, ən azı Sünik və digər Qərbi Azərbaycan ərazilərində Babək adi bir üsyan başçısı yox, məhz hakim, hökmdar qismində qəbul olunurdu.
Daha bir məqam pavlikianların üsyanının yatırdılması məqsədilə Babəkin quzey Azərbaycan ərazilərinə qoşun çəkməsidir ki, bu fakta da diqqət yetirmək lazım gəlir. Belə ki, bu üsyanın yatırılması üçün Alban (Alpan) knyazları özləri Babəkə müraciət edərək ondan yardım istəmiş, yalnız onun bu işi həll edə biləcəyini bildirmişdilər. Azərbaycan tarixində belə bir hal görülməyib ki, bir hökmdar yaxud vilayət hakimi öz ərazilərində çıxan üsyanı yatırtmaq üçün başqa bir üsyançını öz dəstələri ilə birlikdə dəvət etsin. Burdan aydın olur ki, həm Sünik knyazı Vasak, həm Beyləqan hakimi Əbu Musa Yesai, həm də digər Alban (Alpan) hakimləri və feodallar Babəkə özlərindən daha yüksək məqama sahib, hökmdar statusunda olan bir insan kimi yanaşırdılar.
Babəkin bir hökmdar kimi atdığı addımlar arasında onun 827/828-ci ildə pavlikianların üsyanını yatırtması, erməni-hayların təşkil etdiyi qoşunu məğlub edərək erməni din xadimlərini ölkənin şimal-qərbindən qovması, onların əmlakına isə od vurub yandırması ilə yanaşı, eyni zamanda, ölkəni işğal etmək niyyətindən əl götürməyən Abbasi xilafətinin ordularına qarşı daha təsirli addımlar atmaq məqsədilə Azərbaycan ərazilərindən kənarda – xilafətin iç bölgələrində Abbasilərə qarşı çıxış edən qüvvələrə dəstək verməsi kimi faktlar da var. 833-cü ildə (hicri 218-ci il) İsfahan şəhərində hürrəmilərin tərəfdarları üsyan qaldırdığı zaman xəlifə Mötəsim Babəkin ordusunun İsfahana girə biləcəyindən narahat olaraq qabaqlayıcı tədbir kimi xilafət sərkərdəsi İshaq ibn İbrahimin rəhbərlik etdiyi çoxsaylı xilafət ordusunu Xürrəmilər üzərinə göndərdi, hürrəmilər Həmədan yaxınlığında bu qüvvə ilə döyüşdə məğlub olsalar da, Babək taktiki gediş edərək Hürrəmi ordusunun bir qismini Azərbaycan ərazilərindən kənarda yerləşən İsfahan şəhərini almaq üçün göndərdi. Xürrəmi ordusu İsfahanı ərəb qoşunlarından təmizlədi. Bu hadisə onu göstərir ki, Azərbaycanın hökmdarı olan Babək artıq xilafətlə istənilən formada barışığın və dinc yanaşı yaşamağın mümkün olmadığını qəbul etmiş, birbaşa xilafətin ərazilərinə hücuma keçməyi və Abbasilərin dövlətçilik təməllərini sarsıtmağı qərara almışdı.
Bəzz qalasının süqutundan sonra Babəkə Abbasi xəlifəsi tərəfindən qızıl möhürlü fərman göndərilməsi də diqqət yetirilməsi vacib olan bir nüansdır, belə ki, adi bir üsyan başçısına, üstəlik qüvvələri zəiflədilmiş və resursları tükədilmiş bir adama qızıl möhürlü fərman göndərilməsi ağlasığmazdır. Xəlifənin bu addımı, aydın məsələdir ki, heç də onun Babəkə simpatiya ilə yanaşması yaxud aşırı humanistlik nümayiş etdirməsi demək deyildi, bu, Babəkin özünün istər-istəməz hökmdar qismində görülməsindən irəli gələn addım idi – yalnız bir hökmdara bu cür təntənəli şəkildə xəlifə fərmanı göndərilə bilərdi. Bu yanaşmamızın doğruluğunu Babəkin əsir alınaraq xilafət paytaxtı Samarraya gətirilməsi hadisəsi də təsdiqləyə bilər. Təbəri "Tərix əl-rüsul və-l-müluk" əsərində, İmadəddin ibn-Kəsir "Əl-bidayə və-n-nihayət" əsərində, Mirxond Bəlxi "Rövzət-əs-səfa" əsərində, Məsudi "Müruc-əz-zəhəb" əsərində qeyd edirlər ki, Babək hökmdarlara məxsus dəbdəbə ilə geyindirilmiş, başına hökmdarlarda tez-tez müşahidə olunan, xəzlə əhatə olunmuş şiş papaq qoyulmuş, məxsusi bəzədilmiş olan nəhəng bir filə mindirilmişdi. Babəkin əsir götürülmüş oğlanlarına xəlifənin öz geyimlərini geydirməsini, onların hərəsini bir atın belinə mindirməsini və şəxsən hər bir atın ayağına ləl-cəvahirat bağlayaraq onları anaları ilə birlikdə azad etməsini biz dövlətə asi olmuş adi bir üsyançıya göstərilən nəvaziş kimi qəbul edə bilmərik, bu, məntiqdən kənar olardı. Bu addım yalnız hökmdar yaxud əsilzadə kimi qəbul edilən adamın özünə və ailəsinə xəlifə səviyyəsində nümayiş etdirilən etiket (süni də olsa) kimi dəyərləndirilə bilər.
Babəkin hökmdar olması fikrini dəstəkləyən tədqiqatçılar adətən əks fikirdə olanların belə bir sualı ilə üzləşirlər – Babək müstəqil bir dövlətin hökmdarı olubsa, niyə 22 il ərzində öz adına pul sikkəsi kəsdirməyib? Doğrudan da, ilk baxışda məntiqli və maraqlı sualdır. Lakin bu sualın cavabını verərkən ilk növbədə onu qeyd etmək lazım gəlir ki, Babəkin əsas fəaliyyət məkanı olan Güney Azərbaycan ərazisində arxeoloji qazıntılar aparmaq uzun müddətdir ki, İran hökumətinin icazə verməməsi səbəbindən müşkülə çevrilib. Belə olduğu halda, heç kim əminliklə deyə bilməz ki, Babəkin bir hökmdar kimi pul sikkəsi yox idi. Faktı bu cür söyləmək lazımdır ki, müxtəlif maneə və əngəllər ucbatından güney Azərbaycan ərazilərində, ələlxüsus, Bəzz nahiyəsində arxeoloji qazıntılar aparmaq mümkün olmadığına görə bu günədək Babək Xürrəminin adına kəsilmiş hər hansı pul sikkəsi hələ ki aşkara çıxarılmamışdır. Digər tərəfdən, Babəkin öz adına pul sikkəsinin olmamasını da izah edə biləcək üç ciddi səbəbi görməzlikdən gəlmək olmaz, bu səbəblərə toxunmaq lazımdır:
1. Babəkin vətən torpağını işğaldan qorumaq məqsədilə apardığı bitib-tükənməyən savaşlar, onun xalq ordusu üçün silah əldə etmək, lokal xarakterli gündəlik çatışma və vuruşların baş verməsi, hətta Babək istəsəydi belə, onun pul sikkəsi buraxdırmasına çətin ki imkan verəydi. Təkcə Afşin Hidr ibn Kavus və onun çoxsaylı qoşun sərkərdələri ilə ayrı-ayrılıqda aparılan gündəlik savaşlar iki il yarımdan artıq çəkib. Bundan əvvəlki xilafət sərkərdələri ilə də eyni dərəcədə gərgin savaşlar yaşanıb. Bu cür gərgin bir durumda olan hər hansı bir hökmdarın pul sikkəsi buraxdırması müşkül işdir, ən azı böyük xərc çəkilərək kəsdirilən sikkələrin həmin hökmdarın hökmünün işlədiyi bütün ərazilərdə dövriyyəyə buraxılması qədər çətin, hətta bəlkə qeyri-mümkün bir işdir. Bu qədər çoxsaylı işğalçı orduların cavabını verə bilmək üçün külli miqdarda silah düzəldilməsi lazım gəldiyi bir halda, Babəkin öz adına sikkə buraxdırmaq üçün pul ayırması ağlabatan görünmür.
2. Babəkin İslamın sufi yolunda olduğunu bir çox mənbələr qeyd edir, sufilikdə isə insanın şəxsi "mən"i arxa plana keçməlidir. Belə olduğu halda, Babək niyə öz adına pul sikkəsi buraxdırmalı idi ki? İslam dünyasının hər yerində istifadə edilən pul vahidi, ola bilər ki, Babək üçün də keçərli olmuşdur və Babək bu cür, necə deyərlər, ikinci dərəcəli məsələyə diqqət ayırmağı artıq hesab etmişdir.
3. Babək 14 mart 838-ci il tarixdə Samirə şəhərində vəhşicəsinə edam edildikdən və guya İslamın qəddar düşməni kimi elan olunduqdan sonra onun öz adına buraxdırmış olduğu pullar da dövriyyədən yığışdırıla və ya müsadirə oluna bilərdi. Dəyərini itirən hər hansı pul vahidi, hər halda, heç bir dövrdə insanlara gərək olmur. Nəzərə almaq lazımdır ki, bir ucu orta Asiyada, digər ucu Afrikanın şimalında olan bir dövlət hər halda onun işğalından azad olmaq üçün 22 il dirəniş göstərmiş bir ölkənin Bəzz adlı böyük başkənd-qalasını yerlə-yeksan edərək xəritədən silibsə, bu qüvvə üçün düşmən bir hökmdarın adına kəsilmiş pul vahidini dövriyyədən yığışdırıb müsadirə etmək elə də çətin bir iş deyildi.
Babəkin rəhbərliyi altında 816-cı ildən başlayaraq geniş vüsət almış Xürrəmilər hərəkatının Azərbaycan ərazilərinə nəzarəti ələ keçirməsi ilə faktiki olaraq qurulmuş olan Xürrəmilər dövlətinin ideya əsasları əsasən İslami yönümlü olsa da, ortodoksal İslama yox, heterodoks İslama mənsub olmaqla Abbasi sarayının rəsmi məzhəbi olan Mötəziliyyəyə qarşı idi. Və bu dövlətdə şəriət qanunları dövlətin idarə olunmasında heç də mühüm rola malik deyildi. Bunu isbatlayacaq kifayət qədər fakt tərəfimizdən "Babək və Hürrəmilik: yalanlar və gerçəklər" adlı kitabda sadalanmışdır. Bu gün ortaya daha bir məntiqi sual çıxmaqdadır: Xürrəmilər dövlətini tarixdə ilk türk-müsəlman dövləti olaraq qəbul edə bilərikmi və bunun üçün əldə hansı ciddi əsaslar vardır?
İlk əvvəl onu bildirək ki, tarix elmində ilk türk-islam dövləti olaraq Qaraxanlılar dövlətinin qəbul edilməsi fikri yanlışdır. Çünki bundan çox-çox əvvəl İslam xilafətinin təsir dairəsində olan torpaqlarda türk sülalələrinin qurmuş olduqları dövlət qurumlarının mövcudluğu faktı vardır. Bu sırada Azərbaycanda IX əsrin II yarısından etibarən siyasi səhnəyə çıxmış olan Sacoğulları (Sacilər) dövlətini xatırlamaq kifayət edər. Lakin Xürrəmilər hərəkatının 816-cı ildən etibarən yenidən vüsət alaraq genişlənməsi və qarşısıalınmaz qüvvəyə çevrilməsi ilə İslam coğrafiyasında müstəqil bir dövlət qurulmuşdur ki, bu faktı isbatlayacaq dəlillərdən bəzilərini bundan əvvəl qeyd etdik. Bu dövlətin təməl prinsiplərinin Xürrəmilər hərəkatının və cərəyanının ideya prinsipləri ilə eyniyyət təşkil etməsi aydındır və heç bir şübhə doğurmur. O zaman Xürrəmilər hərəkatının ideyalarında ən ümdə yeri tutan prinsiplərin milli təşəkkül, türk özünüdərki və islam inancından ibarət olmasını təsdiqləyə biləcək faktları da demək lazımdır ki, Xürrəmilər dövlətinin təməl prinsiplərinin türk-islam sintezinə əsaslanması tezisinin ciddi əsaslara malik olması üzə çıxsın.
Xürrəmilərin milliyyətçi dünyagörüşünə sahib olmalarını təsdiqləyən faktlar çoxdur, lakin bunun ən bariz nümunəsinə İbn Vazeh Yəqubinin "Tarixi-Yəqubi" əsərində rast gəlmək mümkündür: "Sonra o, (xəlifə əl-Məmun nəzərdə tutulur) Hatim ibn Hərsəmə ibn Əyunu Ərminiyyəyə vali təyin edir. O, ölkəyə gəlir və mütəzililərlə ifrat milliyyətçilər arasında qalmış olur. Onlar bir-biri ilə elə vuruşurlar ki, az qala məhv olacaqdılar, sonra barışırlar. Hatim ibn Hərsəmə elə bir neçə gün ölkədə qalmışdı ki, ona atası Hərsəmənin ölüm xəbəri və onun necə şəraitdə ölməsi çatır". Burda söhbət xilafət dövründə "Ərminiyyə" adlandırılan quzey Azərbaycan torpaqlarında xəlifə Məmun dövründə hakim mötəziliyyə cərəyanının tərəfdarları ilə onlara qarşı etiraz çıxışları edən ifrat milliyyətçilərin olduqca sərt qarşıdurmasından gedir. İfrat milliyyətçi adlanan cinahın mənsublarının məhz Xürrəmilərdən ibarət olması tarix yazarlarının qeydlərindən də aydın görünməkdədir. Əks təqdirdə bu cinahın mənsubları Xürrəmilərdən ayrı bir qüvvə olaraq daha ətraflı və məxsusi olaraq qeyd olunardı, İbn Vazeh Yəqubi isə öz əsərində 212-ci hicri ilində (827–828-ci illərdə) baş verən hadisələrə və Xürrəmilərin fəaliyyətinə toxunarkən bu hadisəni qeyd edir. Deməli, Xürrəmilər məhz Azərbaycanın milliyyətçi qüvvələri idi ki, bölgəyə nəzarəti əllərinə keçirmiş, Abbasi ordularını ard-ardına məğlub etmiş, müstəqil dövlət qurmuşdular.
Babək başda olmaqla Xürrəmilərin İslam inancına sahib olmaları və imanlı müsəlmanlar olaraq da İslam adından sui-istifadə edən xilafət sarayının zülmünə qarşı cihad etmələri ilə bağlı faktlar müxtəlif mənbə məlumatlarına istinad edilməklə "Babək və hürrəmilik: yalanlar və gerçəklər" adlı kitabımda sadalanmışdır. Xürrəmilərin məhz heterodoks İslamın bir qolu olduqları sözügedən faktlarla öz təsdiqini tapmaqdadır. Azərbaycan tarixində bu cür türk milli özünüdərk məfkurəsinə əsaslanan və İslamın heterodoksal yönümünə uyğun prinsiplərə dayanan dövlət qurulması hadisəsinə Xürrəmilərdən təxminən yeddi əsr sonra – Səfəvi Qızılbaş dövlətinin qurulması dönəmində də rast gəlinmişdir, bu üzdən Xürrəmilər dövlətinin ideoloji tərəflərini dəqiq müəyyən etmək üçün onu sonrakı dövrlərlə də müqayisə etmək və paralellər aparmaq lazım gəlir. Azərbaycan Səfəvi-Qızılbaş dövlətinin təməl prinsiplərinin özülü hələ bu dövlət qurulmamışdan əvvəl – Qızılbaşların mürşidi Şeyx Cüneydin və oğlu Şeyx Heydərin zamanında qoyulmuşdu. Şeyx Heydərin təliminin Hürrəmilik ideyaları ilə nə dərəcədə bağlı olduğunu isə müxtəlif mənbələrdən bilmək olar. Sözügedən mənbə məlumatlarından birini bu yazıda xatırlamaq, məsələyə aydınlıq gətirməyə kömək edər.
Fəzlullah ibn Ruzbehxanın fikrincə, "Şeyx Heydər öz müridlərinə Babəkin dini qayda-qanunlarını təbliğ edirdi". Burdan belə bir nəticə hasil edə bilərik ki, Şeyx Heydər oğlu Şah İsmayılın qurduğu Səfəvi Qızılbaş dövləti öz dini-ideya məzmununa görə məhz Babəkin qurmuş olduğu Hürrəmilər dövlətinin məntiqi davamı olmaqla onun təməl prinsipləri ilə eyniyyət təşkil edirdi.
Yuxarıda sadalanan tarixi mənbə məlumatları və bir sıra tarixi faktlar onu söyləməyə əsas verir ki, Babək Abbasilərin yürütdüyü siyasətə qarşı xalq-azadlıq hərəkatının öndəri olmaqdan əlavə, həmçinin, bu hərəkatın nəticəsi kimi bölgədə ortaya çıxmış, türk-islam düşüncəsinə əsaslanan müstəqil Xürrəmilər dövlətinin də hökmdarı olmuşdur. Mənbə müəllifləri bu dövlətin ismini o səbəbdən öz əsərlərində qeyd etməmişlər ki, ilk növbədə iqtidarda olan işğalçı Abbasi xanədanı mənsubları bunu yazmağı qadağan etmişlər. Sonrakı yüzilliklərin tarix yazarları isə Babəkin başçılıq etdiyi Xürrəmilər hərəkatı və Xürrəmilər dövləti barədə yazdıqları qeydlərdə özlərinə əziyyət vermədən, sadəcə olaraq özlərindən əvvəlki dövrlərin saray tarixçilərinin qərəzli məlumatlarına istinad etməyi daha doğru hesab etmişlər.
Babəkin hökmdarı olduğu Xürrəmilər dövləti barədə ilk növbədə bunları demək olar ki, bu dövlət Azərbaycan türklərinin 816-cı ildə yenidən baş qaldıran milli-azadlıq hərəkatının məntiqi nəticəsi kimi təxminən 820-ci ildə meydana çıxmışdır. Azərbaycan Xürrəmilər dövlətinin banisi olan Babək Xürrəminin konkret ərazilərdə idarəetmə sisteminə malik olması bunu söyləməyə əsas verir. Xürrəmilər dövlətinin təməlində dayanan ideoloji prinsiplər türklük və heterodoks islam düşüncəsi idi, dövlət şəriət qanunları ilə idarə olunmurdu. Qonşuları Xəzər xaqanlığı ilə Bizans imperiyasının tənəzzül dövrünə təsadüf edən Xürrəmilər dövləti mövcud olduğu 22 il ərzində İslam dini adı altında İslama tamamilə zidd mövqe tutan və ərəb imperializmi düşüncəsi ilə işğal siyasəti yürüdən Abbasilər dövlətinin davamlı təhdid və müdaxiləsi ilə baş-başa qalmış, özünümüdafiə məqsədilə bu işğalçı dövlətlə arasıkəsilmədən müharibələr aparmalı olmuşdur. Bu müharibələr zamanı Azərbaycan Xürrəmilər dövlətinin orduları hökmdar Babəkin başçılığı altında uzun müddət nəinki vətən torpaqlarını yadellilərin təcavüzündən qorumuş, hətta Abbasilər xilafətinin bir sıra digər əraziləri (Xorasan, İsfahan, Təbəristan və s.) üzərində nəzarəti zaman-zaman ələ keçirmişdir.
Bir sıra tarixçilərimiz ilk türk-islam dövlətinin Volqa Bulqarlarının dövləti olması fikrini müdafiə etməkdədir. Bu fikirdə az da olsa həqiqət payı vardır. Lakin onu nəzərə almaq lazımdır ki, Volqa Bulqarlarının dövləti yaranışında İslam inancına söykənməmişdi, sonradan İslam dinini qəbul etməklə öz təməl prinsiplərində dəyişiklik etmişdi. Babəkin qurucusu olduğu Xürrəmilər dövləti isə məhz türklük və islam düşüncəsi üzərində qurulmuş dövlət idi, bu baxımdan Xürrəmilər dövlətini çəkinmədən ilk türk-müsəlman dövləti olaraq qəbul etmək mümkündür. İnanmaq olar ki, bu səmtdə aparılacaq gələcək tədqiqatlar Xürrəmilər dövləti ilə bağlı daha qaranlıq məqamları üzə çıxarmaqla yanaşı, onun türklük və İslam prinsipləri üzərində bərqərar olması fikrini də möhkəmləndirəcəkdir.
Babək Xürrəmi Vətən tarixşünaslığında
Müasir dövrdə həyatın müxtəlif sahələrində baş verən qloballaşma ilə birlikdə milli dərketmə və milli kimlik ətrafında müzakirlərin daha intensiv şəkil aldığı müşahidə olunur. Milli kimliyin dərk edilməsi üçün zəruri faktorlardan biri Vətən tarixinin keçmiş səhifələrinin dərindən, şüurlu şəkildə öyrənilməsidir. Məhz bu baxımdan tariximizin bir sıra səhifələri daha dərindən öyrənilməli, bəzi hallarda əvvəlcədən uydurulmuş saxta konsepsiyalardan imtina edilməlidir. Azərbaycanın ayrı-ayrı tarixi şəxsiyyətlərin rolu ilə bağlı məsələlər də bu qəbildəndir. Bu baxımdan uzaq və yaxın keçmişdə tariximizin müxtəlif mərhələlərində mühüm rol oynamış, özündən sonra dərin iz buraxmış şəxsiyyətlərin fəaliyyəti konkret faktlar əsasında yenidən və daha dərindən araşdırılmalıdır.
Azərbaycan tarixçilərindən Z. M. Bünyadov, N. M. Vəlixanlı və başqaları öz əsərlərində Xürrəmilər hərəkatının mahiyyəti və onu rəhbəri Babəkin fəaliyyəti haqqında xüsusi olaraq bəhs etmişlər.
Ədalət naminə qeyd etmək lazımdır ki, Babək haqqında araşdırmalar aparmış tədqiqatçların böyük əksəriyyətinin əsərlərinin ana xəttini Babəkin cəsur və yenilməz qəhrəman obrazı təşkil edir. Bununla, belə onların bir çoxlarının əsərlərində bir sıra sübyektiv yanaşmalara yol verilmiş, Babəkin fəaliyyətinin yalnız zahiri cəhətlərinə diqqət yönəldilmiş, mənbələrdə rast gəlinən məlumatlara tənqidi münasibət bildirilməmişdir.
Maraqlı cəhət budur ki, Sovet hakimiyyəti dövründə İslam dinini gözdən salmaq üçün Babək obrazından istifadə edilirdi və o, İslam dininin qatı əleydarı kimi qələmə verilirdi. Hal-hazırda isə əksinə, Babəki gözdən salmaq üçün onun yalnız İslam əleydarı olması kimi səthi yanaşmalar ön plana çəkilir. Əlbəttə, hər iki yanaşma tərzi kökündən yanlışdır və mənblərdə rast gəlinən faktların elmi şəkildə araşdırılmamasından qaynaqlanır. Digər tərəfdən bu ayrı-ayrı şəxslərin sırf ideoloji yanaşma tərzi ilə bağlıdır.
Babək və onun fəaliyyəti haqqında məlumatları əsasən, ərəbdilli mənbələrdən əldə etmək mümkündür. Lakin bu mənbələrdə bir sıra yalanlara və adi həqiqətlərin təhrifinə yol verilir. Digər tərəfdən ərəbdilli müəlliflərin özləri də bilmədən Babək və hərəkat iştirakçıları haqqında bəzi həqiqətləri etiraf edirlər. ..
Babəkin tarixi şəxsiyyət kimi həqiqi obrazını ilk dəfə Z. M. Bünyadov öz monoqrafiyasında əks etdirməyə çalışmış və buna böyük ölçüdə nail olmuşdur. O, yazır ki, tarix elmində Babəkilər hərəkatı Abbasilər dövlətinin parçalanmasına səbəb olan siyasi qüvvələrdən biri və möhtəşəm xalq hərəkatı kimi təqdim edilir. Lakin bu, Babəkin rəhbərlik etdiyi hərəkatın və Babəkin özünün tarixi rolunu yalnız təhrif edilmiş şəkildə göstərir. IX əsrdə Azərbaycan xalq kütlələrinin hərəkatını üsyan kimi qiymətləndirmək azdır. Bu, Azərbaycan xalqının qüdrətli azadlıq müharibəsi idi.
163 (ədəd)
Yüz altmış üç — say sistemində ədədlərdən biridir. Yüz altmış ikidən sonra, yüz altmış dörddən əvvəl gəlir.
HOREX Caucasus
Qafqaz Beynəlxalq mehmanxana, restoran və supermarketlər üçün avadanlıq və ləvazimatlar sərgisi (qısaca: HOREX Caucasus) — Hər il Azərbaycan Respublikasında keçirilən turizm sənayesi üzrə aparıcı tədbirlərdən biri. Bu sərgi Cənubi Qafqaz və Xəzər regionunun qonaqpərvərlik sənayesinin mühüm tədbiridir. Sərgi mehmanxana və restoran biznesinin mütəxəssisləri üçün ideal işgüzar platforma təmin etməklə, öz məhsul və xidmətlərini nümayiş etdirmək, turizm sənayesinin aparıcı nümayəndələri ilə fikir və təcrübə mübadiləsi aparmaq, habelə yeni işgüzar əlaqələrin qurulmasına münasib şərait yaradır. Təşkilatçısı "Caspian Event Organisers" şirkətidir.
Tarixi və iştirakçıları
2016-cı ildə X yubiley sərgisi keçirilmişdir. 200-dən artıq şirkət iştirak etmişdir.
Nüfuzu
Ölkədə mehmanxana, restoran, idman kompleksləri və biznes mərkəzlərinin intensiv tikintisi ilə əlaqədar bu sərginin keçirilməsi olduqca aktualdır.
Erigeron diplopappoides
Erigeron diplopappoides Erigeron diplopappoides
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bizans–ərəb müharibələri
Bizans-ərəb müharibələri (VII–XI əsrlər) — Yaxın Şərqdə, Aralıq dənizində və Cənubi Qafqaz uğrunda Xilafətin Bizansla müharibəsi. Cihad və islamın yayılması adı ilə Əbu Bəkrin dövründə Aralıq dənizinin şərq sahilindəki işğallardan başlamışdır.
Ərəblərin ilk uğurları. Konstantinopolun mühasirəsi (717-718)
633-cü ildə Vadi- Ərəbdə(Ölü dənizindən cənuba) ərəblər öz ilk böyük qələbələrini qazandılar. 7-ci əsrin ikinci yarısında Bizans bir sıra məğlubiyətlərdən sonra Suriyada, Fələstində, İraqda, Misirdə, Cənubi Qafqazda, qismən Şimali Afrikadakı mülklərini itirdi. 646-cı ildə Xilafət ordusu İsgəndəriyyəni, Kipr (648) və Rodos (654) adalarını birdəfəlik tutdu. 668-ci ildən hərbi əməliyatlar əsasən Kiçik Asiyada aparılırdı. 668–669,673–678, 716–717-ci illərdə donanmanın dəstəyilə ərəb qoşunları Konstantinopola qarşı bir neçə yürüş təşkil etdilər. Sonuncu yürüş vaxtı(717) Xilafətin ordusu və donanması məğlub oldu, bu Anadoludakı ərəb işğallarına son qoydu.
Aralıq dənizindəki əməliyatlar
200px|thumb|left| Aralıq dənizində mübarizə Aralıq dənizində ərəblər öz donanma üstünlüklərindən yararlanaraq 823-cü ildə Kriti, 858-ci ildəysə Maltanı aldılar. Siciliya adası uğrunda müharibə 50 ildən çox davam etdi, ərəblər onu 878-ci ildə aldılar. Siciliyanı özlərinə dayaq məntəqəsi edərək ərəblər buradan İtaliyanın əsasən Kalabriya və Apuliya sahillərinə basqınlar edirdilər. Krit adası isə ərəblərin Peloponnes və Egey dənizi adalarına olan basqınlarında dayaq məntəqəsi rolunu oynayırdı.
Nəticələr
Bizansdan hərbi-texniki cəhətdən bu qədər geri qalan Xilafətin hərbi uğurları, Bizansın Sasanilərlə müharibələrinin nəticəsi idi. Otə yandan Bizans əhalisinin ağır vəziyəti ərəblərin işinə yarayırdı. Xilafətin dağılması Bizansa 10-cu əsrin əvəlində öncə Suriyanın şimalını, ikinci yarısında isə Krit, Kipr və Rodos adalarını qaytarmağa imkan verdi. 11-ci əsrdə Bizanslıların Səlcuqlular kimi rəqibi ortaya çıxdığından ərəb- Bizans qarşıdurması öz kəskinliyini itirdi.
Yunanıstan bayrağı
Yunanıstan bayrağı — Yunanıstanın Dövlət bayrağı
Yunanıstanın dövlət bayrağı ağ, mavi zolaqlardan və bir xaç şəklindən ibarətdir. Mavi rəng səmanın rəmzidir. Ağ rəng isə ölkənin müstəqilliyi uğrunda aparılan mübarizədəki ümidi tərənnüm edir. Bayraqdakı 9 zolaq ölkənin coğrafi bölgələrinin sayı ilə eynilik təşkil edir: Mərkəzi Yunanıstan, Fessaliya, Makedoniya, Epir, Frakiya, Peloponnes, Krit, ıon adaları, Egey adaları. Bayrağın indiki forması 1862-ci ildən mövcuddur.
Anazarb
Anazarb — Türkiyənin Adana ilinin Qədirli, Ceyhan və Kozan ilçələrinin kəsişdiyi yerdə, Kozan ilçəsi içərisində, Kilikiya bölgəsində yerləşən antik şəhər. Bu antik şəhər XV əsrə qədər mövcud olmuş və sonra məhv olmuşdur. Roma dövründən qalma tarixi ilə Anadolunun ən qədim xarabalıqlarındandır. Türkiyədə Efes antik şəhərindən sonra ən məşhur antik şəhərdir. Şəhər Roma dövründə qurulmuşdur. Sonra Assuriyanın, ərəblərin, Abbasilərin, ermənilərin, Bizansın, Səlibçilərin, Məmlüklərin, Türkmənlərin, Osmanlının əlinə keçmişdir. 2014-cü ildə Anavarza antik şəhəri YUNESKO-nun "Müvəqqəti Dünya İrsi" siyahısına salınmışdır.
Yerləşdiyi yer
Bir zamanlar Kilikiya ovasının mərkəzlərindən olan Anavarzanın antik mənbələrdə adı Anazarbos, Anazarba, Aynızarba və ya Anazarbus olaraq çəkilir. Adananın təqribən 70 km şimal-şərqində, Kozan ilçəsinin 28 km cənubunda, Diləkqaya kəndindəki bu antik şəhər, Sunbas çayının Ceyhan çayı ilə birləşdiyi yerin 8 km şimalında ada kimi yüksələn bir təpə üzərindədir. Bakı ilə Anavarza arasındakı məsafə 1729 km-dir.
Roma imperiyası dövründə
Şəhərin Roma İmperiyası dövründən əvvəlki tarixi haqqında demək olar ki, heç bir məlumat yoxdur. Ancaq "Addım Addım Çuxurova" kitabında Hadi Altay şəhərin Assuriyalılar tərəfindən tikildiyini düşünməkdədir və bu fikri də 1830-1840-ci illlərdə Anadolunu gəzən fransız səyyah Çarlz Teksyer də irəli sürürdü. Anavarza sikkələrində aydın olduğu qədəriylə burada e.ə. II-I əsrlərdə bir məskunlaşma olmuşdur. Ancaq şəhərin bu dövrü haqqında konkret məlumatlar verəcək kifayət qədər arxeoloji dəlil yoxdur. E.ə. 67-ci ildə romalı general Pompey Şərq Aralıq dənizini təxminən yüz il boyunca idarələri altında tutan quldurları Korakesiyon (Alaniya) ərazisində böyük bir dəniz döyüşündə qəti məğlubiyyətə uğradıb fəaliyyətlərini tamamilə ortadan qaldırmışdır. Həyatda qalanları isə Kilikiyanın (Çuxurova) dəniz kənarındakı və dənizə yaxın bəzi şəhərlərinə yerləşdirərək daxili bölgələrin idarəsini daha əvvəllər quldurluq edən Tarkondimotos adlı yerli bir krala buraxdı. Böyük ehtimalla Anavarza da Tarkondimotosun nəzarəti altındakı bu bölgəyə daxildir. Şəhər E.ə. 19-cu ildə İmperator Avqust tərəfindən ziyarət edilərək "Kaysareya" adı ilə xatırlanmaya başlanmış və eyniadlı digər şəhər olan Arqoyis dağının (indiki Ərciyəs) ətəyindəki Kaysariya (indiki Kayseri) ilə qarışdırılmaması üçün "Anavarza ətəyindəki Kaysariya" adlandırılmışdır. Anazarbus və ya Anabarzus adının əsasən şəhərdə hakim olan və Çuxurova düzünün ən diqqət şəkən fiziki quruluşlarından biri olan 200 metr yüksəkliyindəki qaya kütləsinə aid olduğu və bəlkə qədim farsça Na-barza ("Məğlubedilməz") adından təhrif olduğu düşünülür.
Anavarza daha sonra imperator Avqustusun ziyarətiylə Tarkondimotosun oğlu II Tarkondimotos Filopatorun idarəsinə verildi. Onun 17-ci ildə ölməsini fürsət bilən Romalı general Germanikus Kilikiyanın şərqini Anavarza ilə birlikdə Roma İmperatorluğunun Suriya əyalətinə birləşdirdi. 72-ci ilə gəlindiyində isə İmperator Vespasian tərəfindən Kilikiya bölgəsinin Roma əyaləti olaraq yenidən qurulmasıyla Anavarzanın da içində olduğu bölgə birbaşa Roma dövlətinin rəhbərliyi altına girmiş və Anazvarza əyalət paytaxtı Tarsosda (indiki Tarsus) oturan vali tərəfindən idarə edilməyə başlandı. Anavarza Roma İmperiyası dövrünün ilk iki əsri boyunca vacib şəhər olmamış, Kilikiyanın paytaxtı Tarsusun kölgəsində qalmışdır. Tarsus günümüzə qədər çatmışdır, amma bunun qarşılığında tarixi abidələrinin böyük bir hissəsini itirmişdir. Roma imperatorlarından Septimius Severusun, Peskennius Niger ilə etdiyi hökmdarlıq mübarizəsi zamanı Severusun tərəfini tutan şəhər, onun Nigeri 194-ci ildə İsosda məğlub edərək imperatorluğun tək hakimi olmasından sonra tarixinin ən parlaq dövrünü yaşamaya başlamışdır. 204-205-ci illərində Kilikiya, İsauriyaa və Likaoniya əyalətlərinin metropolisi olmuşdur.
260-ci ildə digər Kilikiya şəhərləri kimi Anavarza da Sasani kralı Şapur tərəfindən fəth edilmişdir. Üstəlik IV əsrdə İsauriyalı Balbinos tərəfindən xaraba edilmiş olan Anavarza ancaq imperator II Teodosius zamanında 408-ci ildə yenidən qurulan Kilikiya əyalətinin paytaxtı olmuşdur.
Roma dövründən sonra
525-ci ildəki böyük zəlzələdən zərər görən şəhər imperator Lustinianus tərəfindan bərpa edilmiş və Lustiniopol adlandırılmışdır. Ancaq 561-ci ildəki ikinci zəlzələ fəlakətinə və baş verən böyük bir vəba epidemiyası şəhərə mənfi təsir göstərmişdir. Daha sonra Ərəb və Rum dövlətləri arasındaki sərhəd bölgəsində qalan şəhər daimi axın və müharibələr səbəbindən zəifləmişdir.
VII əsrdə Anavarza ərəblər tərəfindən işğal edildi və Anyzarba adlandırılmağa başlandı. 796-ci ildə xəlifə Harun Ər-Rəşid tərəfindən bərpa edilən şəhərə Xorasandan gələn köçkünlər gətirildi. 804, 806, 835 və 855-ci illərdə Bizans Anavarza şəhərini dağıdaraq çoxlu əsir götürmüşlər. 878-ci ildə Bizans İmperatoru I Basileusu dayandırmaq misyası verilən Anavarza əmiri qaçdı. 955-956-ci illərdə şəhərdəki Sayfadullah səddi təmir edildi.961-ci ildə Bizans imperatoru Nikeforos Fokas Sayfadullahın müdafiə etdiyi Anavarzanı mühasirəyə aldı və 962-ci ildə buranı ələ keçirərək təkrar Bizans imperatorluğuna qatdı. Sonra bura 1085-ci ildə İznikdə hökm sürən Səlcuqlu sultanlarından Süleyman tərəfindən fəth edildi. 1098-ci ildə Səlibçi başçılarından Bohemund tərəfindən şəhər ələ keçirildi. 1111-ci ildə isə şəhər yenidən Bizanslıların hakimiyyətinə düşdü. Antakiyada oturan Səlibçi başçısı II Bohemund 1130-ci ildə Anavarzanı yenidən ələ keçirmək istəsə də bölgədə olan Türk birliklərin pususuna düşdü və öldürüldü. 1137-ci ildə Bizans imparatoru II Yohan Komnenos şəhəri 37 günlük bir mühasirədən sonra ələ keçirdi. 1188-ci ildə II Leon qaya kütləsinin təpəsində bugünə qədər çox yaxşı qorunmuş olan qalanı tikdirdi.
Erməni hakimiyyətində
XI əsrin ortalarında şəhərə Bizans dövlətinin Qars bölgəsində yeni fəth etdiği erməni torpaqlarında yaşayan erməniləri bura köçürüldü.
Malazgird döyüşündən sonra Anadoluda vəziyyətin iflası nəticəsində, Qarsın son Erməni kralının oğlu və ya nəvəsi olduğu iddia edilən Rupen adlı erməni əsgəri 1080-ci ildə Sis (Kozan) və çevrəsində bir sıra Bizans qalasını ələ keçirərək bəyliyini elan etmişdir. Rupen sülaləsi 1097-ci ildən sonra bölgəyə gələn səlibçilərin və 1277-ci ildən sonra monqolların dəstəyi ilə bölgədə hakimiyyətlərini 1375-ci ilə qədər qorumağı bacarmışdır. Rupen nəslindən gələn II Levon (1189-1219) Anamurdan İsgəndərun Beleninə uzanan bölgədə hakimiyyəti gücləndirərək 1199-ci ildə "Ermənistan Kralı" tacını geymişdir.
Rupen sülaləsi dövründə yenidən inşa edilən Anavarza qalası, xanədanın (Sis qalası ilə birlikdə) iki ana iqamətgahından biri və xanədanların dəfn olunduğu mahal olaraq vaciblik qazanmışdır. 1950-ci illərə qədər qala içində görüləbilən məzarlar hələ də xaraba edilmiş olup yazılar da itmişdir. left|thumbnail
Türk hakimiyyətində
XIV əsrdən etibarən Anavarza ərazisində Varsaq ve Avşar Türkmənləri hakim olmuşdur. Əvvəlcə 1279-ci ildə Türkmənlər şəhəri ələ keçirmək istədilər. XVI əsrdən etibarən Kozanoğulları hakimiyyətində azad bir Türkmən bəyliyi Sis və Anavarza qalalarında hakim ola bilmişdı. Lakin sonra 1375-ci ildə Məmlüklər şəhəri fəth etdilər. Daha sonra bölgədə Ramazanoğulları bəyliyinin hakimiyyəti görüldü. Osmanlı imperatorluğu isə bölgəyə ancaq Yavuz Sultan Səlim zamanından etibarən tamamən hakim oldu.
Abidələri
Akropolda inşa edilən orta əsrlər qalasının altında olan bir Roma imperiyası dövrü monumental qapı quruluşunun (propylon) təməllərini hələ də görmək olar. Anavarzanın şimalında və dağın ən yüksək nöqtəsində inşa edilən xarici düzbucaqlı planlı bir quruluş da diqqət çəkicidir. Anazarbosun qədim dövr strukturları içində ən yaxşı vəziyyətdə qalan təxminən 13x9 metr ölçülərindəki bu quruluş böyük ehtimalla Çuxurovanın Roma hakimiyyəti altına girmədən əvvəlki hakimi - Kral Tarkondimotosun və ya oğlu II. Tarkondimotos Filopatorun məzarıdır.
Kilsələr
Anavarza antik şəhərində 4 bilinən kilsə xarabası mövcuddur.
Su kəmərləri
Tarixi Anavarza şəhərinə üç ayrı yerdən böyük su kəmərləriylə su gətirilirdi. Birinci su yolu Bucaq Acanmandaş dağından gələn su idi. İkincisi Alapinar Bəkirce dağında gələn su, üçüncüsü isə Hamam kəndindən gələn su idi. Dünyanın ən uzun su kəmərlərindən bir dənəsi Anavarza su yolu idi. Bu gün böyük xarabaya uğramış olub günümüzə çox azı gələ bilmişdir.
Alaqapı darvazası
Anavarzanın ayaqda qalan antik dövr abidələri içində ən görkəmlisi II əsrin ortalarında düzəldildiyi düşünülən və bu gün Alaqapı olaraq tanınan darvazalardır. Bu darvaza böyük bir ehtimalla III əsrin ilk rübündə təmir etdirilmişdi. Darvazanın bir hissəsi 1948-ci ildə böyük ölçüdə çökmüşdür. Darvaza bir də 1998-ci ildə meydana gələn Ceyhan zəlzələsində bir dəfə daha ziyan gördü. Bu səbəblə Anadolu və Şərqi Aralıq dənizində bu qədər yaxşı vəziyyətdə qorunmamış başqa bir nümunəsi olmayan abidənin tamamilə yıxılmadan möhkəmləşdirilməsinə 2011-ci ildə başlamışdır.
Krallar Məzarlığı (Nekropol)
Anavarza antik şəhərində olan qaya qəbiristanlıqları o dövrün ölülərinə verilən dəyəri göstərir. Şəhərin ən görkəmli yerində olan məzar daşları bu gün xaraba edilmiş bir şəkildə xəzinə ovçularının tez-tez gəldiyi yer olmuşdur. Dəyişik dövrlərdə, müxtəlif arxitektura strukturlarda qaya qəbiristanlıqları və qəbirlər var.
Anavarza Antik şəhərinin ən əhəmiyyətli mədəniyyət miraslarından biri də qaya qəbiristanlıqları və qəbir məzarlarıdır. Yunan inancına görə tanrıların məzarları yüksək yerlərdə olardı. Buralara sunaklar düzəldilərək ayinlər təşkil edilərdi. Roma dövrü və erməni Dövründə aid əhəmiyyətli qəbir məzarlar indiki vaxtda məhv və talan edilmişdir. Anavarzada möhkəm qalan əhəmiyyətli bir qəbir Məzar Muzeyi Evində bağçasında sərgilənməkdədir.
Anavarza şəhərinin şimalında yerləşən Qaya Məzarı dağ oyularaq yaradılmış orjinal bir məzardır. Üst hissəsində Roma dövründə aid müxtəlif şəkillər və yazılar var. Bu məzarlar da soyularaq xaraba edilmişdir.
Anadoluda ilk məscid
2006-ci ildə aparılmış bir qazıntı işləri zamanı bir kəşf Anadolunun tarixi haqqında dəyişikliyə imza ata bilər. Belə ki, iddialara görə qazıntı zamanı məscid qalıqları tapılıb. Abbasilərin bir zamanlar Anavarzaya hakim olmuşlar. Bu düzdürsə Anadoluda ilk məscid Anavarzada tikilib.
Mozaikalar
Anavarza antik şəhərinin əsas xüsusiyyətlərindən biri mozaikalarıdır. İlk mozaikaları 1960-ci ildə Harun Dilcinın tapdığı "Anavarza qızının mozaikası" idi.
Anavarza antik şəhərinin qərbindəki villalarda birinin bağçasında 3.40x2.60 m-lik bir hovuzda olan mozaika maraqlı tərkibi və rəng ahənginin yanında usta işçiliyi ilə diqqəti çəkir. Müxtəlif həndəsi motivlərlə bəzəkli cüt dəhliz içindəki kompozisiyada ortada saçları çiyinlərinə toxumalı bir kişi torların iki yanında buynuzlu dəniz əjdəhası ilə birlikdə işlənmişdir. Kompozisiyanın iki tərəfində isə tanrı Erosun təsviri yerləşdirilmişdir. Çılpaq olan, delfin üzərinə oturdulmuş, digəri isə geyimli olaraq iki balıqçı uşağının da mozaikasına rast gəlmək mümkündür. Bu mozaikalar e.ə. IV əsrə aiddir. 1998-ci ildə mozaikalar Ceyhan zəlzələsində böyük ziyan görmüşdür. Bir az irəlidə olan 10.75x3.55 m ölçüsündə bir hovuzun döşəməsini bəzəyən ikinci mozaika 18 növ dəniz heyvanı ağ zəmin üzərinə qara, açıq qırmızı, sarı və firuzə rənglərlə təsvir edilmişdir. Bu gün bu mozaikanın yarıya yaxın qisimi məhv olmuşdur. Köhnə vaxtlarda bu hovuza su buraxılar, suyun dalğalanmasıyla balıqların hərəkət etdirildiyi təəssüratı verdirilirdi. Anavarzada bu gün torpaq altında yüzlərlə mozaika ola bilər. Lakin hazırda bütün bu mozaikalar böyük təhlükə altındadır. Qayğısızlıq və yağış amili bu Roma dövründən qalma mozaikaların sonunu hazırlamaqdadır.
"1960-ci ildə Anavarzada bir evin təməlini qazarkən balıq mozaikası tapdıq. Daha sonra da dəniz ilahəsi Tetis mozaikasını tapdıq və Adana Muzey Müdirliyinə xəbər verdik. Bunun sonra yoldaşımla məni Anavarzaya gözətçi təyin etdilər. Son illərdə yağan yağışların sel olması səbəbiylə "Anavarza qızının mozaikası" böyük zərər görmüşdür"
Pullar
Bəzi Anavarza pulları|thumbnail|right Anavarza tez-tez hakimiyyət dəyişdirdiyi üçün müxtəlif pullardan istifadə edilib. Bəzi Anavarza erməni pullarında Səlcuqlu hökmdarlarının şəkilləri də aşkarlanıb ki, bu da o vaxt ermənilərin səlcuqlulara tabe olduğunu göstərir.