cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paris orta əsrlərdə
Şəhərsalma və planlaşdırma
Parisin sol sahili ənənəvi olaraq Sent-Jenevyev, Sen-Jermen-de-Pre və Sen-Viktor abbatlıqlarına əsaslanan katolik ruhanilərin istinadgahı sayılırdı. Məhz bu ərazidə XII əsrin sonlarında məşhur Latın məhəlləsinin başlanğıcını qoymuş Paris Universitetinin əsası qoyulur (məhəllənin məhz bu cür adlandırılmasının əsas səbəbi, Orta əsr elmində, təhsil və ilahiyyat sahələrində latın dilinin hökmranlıq etməsi ilə bağlı idi). Sorbonnaya daxil olan orta əsr binaları günümüzə qədər qorunub saxlanılmamışdır, onlar XVII əsrdə tamamilə yenidən tikilmişdilər. XII əsrdə Parisin sağ sahilində, daha doğrusu çay sahilindən Monmartr təpəsinin ətəklərinə qədər Parisin yeni ticarət-sənət mərkəzi formalaşmışdır; burada çay limanı, Şampo adı ilə tanınan böyük örtülü bazar və çoxsaylı sənət emalatxanaları yerləşirdi.
Avropanın bütün feodal şəhərləri kimi, Paris də kifayət qədər qeyri-mütəşəkkil formada inkişaf edirdi. Tələb olunan zaman şəhər sakinlərini və ən yaxın şəhər kənarlarını üsyançı feodalların və əcnəbi işğalçıların basqınlarından effektiv şəkildə mühafizə etmək üçün istehkam qurğuları inşa olunurdu. Müdafiə obyektlərinin tikintisi əsasən XII əsrin sonunda başlanılmış və 20 ildən çox müddət ərzində davam etmişdir. Qala divarlarının tikintisinə şəhər sakinlərindən və kəndlilərdən ibarət böyük insan kütləsi cəlb edilmişdir. XIII əsrin başlanğıcında Sena çayının bilavasitə yaxınlığında və onun hər iki sahilində iki yarımhalqa formalı daş bastionlar ucaldılmışdır (onların ümumi ölçüsü təxminən 5,3 kilometr idi). Dişli divarların qalınlığı fundamentlə birlikdə təxminən 3 metrəyə çatırdı, divarın yuxarısından gözətçi yolu keçirdi, hər 70–100 addımdan bir isə ümumi sayı 67-ə bərabər olan yumuru təhkimçilik qüllələri ucalırdı (onlar Parisi başqa şəhərlərlə bağlayan ən əhəmiyyətli yolların üzərində, yəni Sena çayının sağ sahilində yerləşən altı, sol sahilində isə beş şəhər qapısını cinahlarla flakasiya edirdilər). Sağ sahildəki divarların arxasında Sen-Marten-de-Şan, sol sahildəki divarların arxasında isə Sen-Marsel və Sen-Jermen-de-Pre yaşayış məntəqələri qalmışdır, bununla belə, müqəddəs Jenevyeva abbatlığı, eləcə də şəhərətrafı sahələr, bostanlar və üzümlüklər şəhər ərazinin daxilinə düşmüşdülər (həmin bu əkin torpaqlarının əksəriyyəti tezliklə şəhərdə aparılan intensiv və xaotik inşaat nəticəsində yox olmuşdur). XIV əsrin ortalarında şəhərin ticarət-sənət rayonlarının yerləşdiyi sağ sahildə evlərin ildırım sürəti ilə çoxalması səbəbindən divar yarımhalqalarının genişləndirilməsinə ehtiyac duyulur və bunun nəticəsində Parisin daxilinə bir sıra şəhər kənarları əlavə olunur (Senanın əks tərəfində isə hakimiyyət üzvləri ancaq köhnə divarların müasirləşdirməsi ilə kifayətlənirlər).
Şəhər divarlarının daxilində əyri və dar küçələrin formalaşdırdığı saysız-hesabsız labirintlər və sıx tikilmiş məhəllələr yerləşirdi; heç bir səkiyə malik olmayan və dördtin daşlarla uzun müddət döşənilməyən küçələr yağış suları üçün nəzərdə tutulmuş üfunətli xəndəklərə malik idilər. Daş (əsasən karkas üslublu) və taxta (sıx yanğınlara görə, şəhər sakinləri zamanla bu materialın istifadəsindən imtina edirlər) evlərin dəryası üzərində nəhəng məbədlər ucalırdı. Hətta Sena çayı üzərindən salınmış körpülərin hər iki tərəfində tacirlərin və sənətkarların yaşayış yerləri, dükanlar və emalatxanalar tikilmişdir. Bu binalar bir-birinə bitişik şəkildə körpülərin üzərində yerləşirdilər. Şəhər divarlarının arxasında dərhal kəndlilərin yaşayış məntəqələri başlayırdı (bu ərazilər fobur adı ilə tanınırdı). Orta əsr tikililərindən müasir Parisdə çox az sayda bina mühafizə olunmuşdur — Latın məhəlləsindəki dar küçələrinin toru, sağ sahilin sıxlığı və o dövrə aid edilən müxtəlif quruluşlar (Konsyerjeri ilə birlikdə Ədalətin Sarayının kompleksi və Sent-Şapel relikvari-kapellası, Notr-Dam kafedralı, Sen-Jermen-de-Pre abbatlığının kilsəsi, Vensen qəsri, Sen-Jak qülləsi, Sen-Jermen-l'Oserua kilsəsi). Paris əhalisinin artmasını mümkün formalarının biri ilə nəzarət etmək və yönəltmək üçün kral və şəhər məmurları tərəfindən istifadə edilən ilk cəhdlər XV əsrin sonlarına düşür (hakimiyyət şəhər divarlarından kənarda tikmənin böyüməsini (artmasını) məhdudlaşdırmağa çalışır və sənətkarlara şəhərətrafılarda yerləşməyi qadağan edirdi). Həmçinin şəhər sahələrini daha yaxşı kontrol etmək üçün hakimiyyət tərəfindən Parisin birinci xəritələri və baş planları yaradılmışdır.
Memarlıq
Orta əsr Parisi roman memarlığının (X–XII əsrlər) çox gözəl nümunələrini mühafizə etməyi bacarmışdır, burada franklar tərəfindən Roma memarlığından mənimsənilmiş və yenidən işlənilmiş müxtəlif konstruksiya texnikaları dirçəlirdi. Roma üslubunda tikililər Parisin ətrafındakı təbiətlə uyğunlaşırdı, bu tikililərin yığcam formaları və aydın siluetləri elə bil ki, təbii relyefi təkrarlayır və ümumiləşdirirdi, əsasən tikinti materialı kimi istifadə edilən yerli daş isə torpaq və yaşıllıq ilə ayrılmaz şəkildə ahəngləşirdi. Roma memarlığının ən mühüm fərqləndirici cəhəti bu üslubda yastı taxta örtükləri əvəz edən daş tavanların olmasıdır. Bu memarlıqda tavanları saxlayan möhkəm sütunlarsız keçinmək olmazdı, buna görə də Roma üslubunda (Roma memarlığında) məbədlərin, monastırların, qəsrlərin daxilində iri daşıyıcı konstruksiyaların mövcudluğu nəzərdə tutulur. Roma üslubunda Parisdə tikilmiş binalar üçün dar ölçülü pəncərələri olan ağır, iri divarlar, hündür qüllələr səciyyəvi idi. Parisin o dövrün memarlığının ən gözə çarpan abidələrindən birisi, hələ VI əsrin ortalarında kral I Xildebert tərəfindən Müqəddəs Saraqosalı Vikentiyə məxsus tunikanın (alt köynəyin) saxlanılması üçün əsası qoyulmuş və bir zamanlar Latın məhəlləsinin ən gediş-gəlişli hissəsində yerləşdirilmiş məşhur Sen-Jermen-de-Pre kilsəsini aid etmək olar (kilsənin tikildiyi sahələr keçmişdə çəmənliklərlə örtüldüyündən, bu daha sonralar onun adında öz əksini tapmışdır ( — "çəmən"). Bu məbəddə xristian vaizi və 576-cı ildə ölümündən sonra katolik icma tərəfindən müqəddəslər siyahısına daxil edilmiş Parisin baş keşişi Jermen, həmçinin Merovinqlər sülaləsinin birinci kralları dəfn edilmişdilər; IX əsrdə öz möhtəşəm görünüşü ilə insanları valeh edən kilsə normanlar tərəfindən yandırılmışdır. XI əsrdə indiyə qədər öz hündürlüyü ilə daha gec tikililər arasında seçilən pompez zəng qülləsi, XII əsrdə isə altar hissəsi ilə kilsənin əsas həcmi inşa edilmişdir (XVII əsrdə məbəd yenidənqurma işlərinə məruz qalmış, lakin zəng qülləsi və altar hissəsi erkən orta əsr memarlığının ciddi xüsusiyyətlərini özündə mühafizə edə bilmişdir).
Roman memarlığı özünün bütün memarlıq formalarının və kompozisiyalarının diqqətlə tədqiq edilməsi ilə bərabər yeni memarlıq üslubunun – daha doğrusu məhz Fransa ərazisində yaranmış qotikanın formalaşmasının müjdəçisi oldu. Paris Avropanın ən böyük şəhərlərindən birisi olduğu üçün, o, labüdən yeni arxitektura düşüncəsinin əsas "inşaat laboratoriyasına" çevrilmişdir. Parisin şərqində yerləşən Vensen şəhərətrafında erkən Orta əsrlər dövründə əsası qoyulmuş və qotika dövründə formalaşmış məşhur Vensen qəsri yerləşir (bir vaxtlar kral iqamətgahı olmuş bu qəsr, zamanla bir sıra yenidənqurma və restavrasiya işlərinə məruz qalmışdır). XI əsrdə əsası qoyulmuş qəsrin tikintisi 1370-ci ildə tamamlanmışdır. Möhkəm divarlarla və xəndəklə mühasirəyə alınmış açıq ərazidə donjon yaşayış qülləsi ucalır. Demək olar ki, planda dördbucaq şəkildə olan 52 metrlik massiv donjon dördkünclü və yumuru kiçik bürclərdən cinahlara doğru atəş açır. Qəsrə giriş ancaq xəndəyin üzərindən atılmış qaldırıcı körpü və doqquz qülləcikli divara təhkim olunan darvazalar vasitəsilə mümkün idi. Möhkəm divarların yuxarısı üzrə döyüş gedişi keçirdi; qəsrin qarovulçularını düşmənlərdən mühafizə etmək məqsədilə, asma gürzlərdən və mazğallardan (maşikullardan) istifadə olunurdu. Burada, yəni Paris şəhərinin mərkəzindən bir qədər kənarda hətta şəxsi kiçik kapellaya malik olmuş qapalı saray dünyası yaradılmışdır. Tarixi muzeyə çevirilmiş bütün müasir qəsr kompleksi özündə XIV əsrin orta əsr memarlığının tipik abidəsini təşkil edir.
Şəhərlərin sürətlə inkişaf etməsi ilə, orta əsrlərdə əsas ictimai binalar olan məbədlərin daha geniş və tutumlu olmasına yaranan tələbat nəticəsində qotik memarlıq meydana çıxmışdır (toplanmış inşaat təcrübəsi və tikinti bacarığı iri ölçülü tağlar, aşırımlar və sütunların ucaldılmasına imkan verirdi). Neştərli tağların inşasına başlanmış, tağlı örtüklər isə xüsusi möhkəm daşdan hazırlanan daş qabırğalardan (nervyur) ibarət karkas əsasında qurulmağa başlamışdır, əvvəl dayaq rolu oynayan xarici divarlar konstruktiv mənasını itirmiş, tağlar isə açıq yarımtağ sistemi (arkbutanlar) və xarici dəstəklər (kontrforslar) üzərində inşa edilmişdir. Bunun nəticəsində kontrforsların arasında olan bütün boş səthin daş çərçivələrə salınmış şüşələr ilə doldurmasına imkan yarandı; məhz bu inşaat texnikası daha sonralar qurğuşun üzləmələrinin daxilinə salınmış müxtəlif rəngli şüşələrin, yəni məşhur orta əsr vitrajlarının əsasını qoymuşdur.
Site adasının şərq hissəsində ucalan Paris Məryəm Ana kilsəsi (Notr-Dam de Pari ) qotika memarlığının ən parlaq nümunəsi hesab edilir. Təxminən 550-ci ildə Yupiter tanrısına ithaf olunmuş antik məbədin yerində frank kralı I Xildebertin hökmü üzrə Müqəddəs Etyenin bazilikası tikilmişdir, həmin kilsənin yanaşı olan ərazisində Müqəddəs Vəftizçi İohanın şərəfinə inşa olunmuş baptisteri və Məryəm Ana kilsəsi inşa olunmuşdur (elə həmin ərazidə həmçinin yepiskop Parisli Germanın iqamətgahı yerləşirdi). XII əsrin ortalarında bu tikililərin yenidən qurulmasına və faktiki olaraq bu sahədə yeni, daha tutumlu məbədin ucaldılmasına dair qərar qəbul olunmuşdur. Parisin baş keşişi Moris de Süllinin təşəbbüsü ilə 1163-cü ildə başlanılmış inşaat işləri yalnız 1343-cü ildə tamamlanmışdır (məhz o dövrdə kontrforsların arasında kapellalar, xorun ətrafında isə kapella çələngləri yaradılmışdır). Birdəfəyə təxminən 10 min insanı daxilində yerləşdirməyə qadir olan və o dövrlərin ən möhtəşəm tikililərindən biri sayılan kafedral kilsə (uzunluğu — 130 m, eni — 108 m, qüllələrin hündürlüyü — 69 m, günbəzlərin hündürlüyü — 39 m), Fransada daha sonralar inşa edilmiş bütün Orta əsr məbəd tikililəri üçün xüsusi nümunəyə çevrildi. Notr-Dam de Pari kafedralının ətrafında Bakirə Məryəm monastırı, baş kilsə məktəbləri və keşişlərin evləri yerləşirdi.
Kilsənin memarlığında qotika üslubunun bütün inkişaf prosesi öz əksini tapmışdır. Üfüqi parçalanmalar və qərb fasadının ağıryüklü alt yarusu roman stilinin əks-sədasıdır, buna paralel olaraq isə geniş arkbutan sistemi, qüllələrin ətəyində yerləşən və güclü şəkildə kiçik parçalara bölünən sivri və iki tərəfi açıq olan qalereyalar, eləcə də yumru qızılgül (rozetta tərzli) pəncərələr — qotika memarlığının ən parlaq formalarını özündə təcəssüm etdirir. Portalların üstündə Əhdi-Ətiqdən olan çarların daş heykəllərindən ibarət qalereya uzanır (fransız inqilabından öncə, həmin taxçalarda kralların heykəlləri dururdu), karnizlərin çoxsaylı çıxıntılarında qarqulya fiqurları yerləşdirilmişdir, barelyefli xor hasarı və şimal portalında quraşdırılmış Tanrı Anasının heykəli – Orta əsr heykəltaraşlıq sənətinin ən gözəl və zəngin nümunələridir (vaxtilə kilsənin heykəlləri rənglənmiş, bəziləri isə hətta qızıl suyuna salınmışdılar). Polixrom vitrajlar arasında, qərb fasadının oxu boyunca uzanan, eləcə də köndələn nefin (transept) şalbanbaşılarında quraşdırılan böyük qızılgüllər öz orijinal görünüşləri ilə fərqlənirlər. XVIII əsrdə rəngli vitrajların əksəriyyəti ağ şüşələmə ilə əvəz edilmişdir, orijinal vitrajların yalnız qızılgüllərdə saxlanılmasına dair yekdil qərar qəbul edilmişdir (onların içərisində XIII əsrə aid edilən ən qədim vitraj, kilsənin şimal tərəfindəki qızılgüldə yerləşir).
Şəhər sakinləri arasında "Konsyerjeri" adlandırılan Ədalət Sarayının nəhəng kompleksi Site adasının bütün qərb hissəsini əhatə edir. Onun Senanın sağ kanalına tərəf açılan şimal fasadı, bir vaxtlar həbsxana və dövlət xəzinəsinin saxlanıldığı sərt kral qəsrinin tarixi haqqında parlaq təsəvvür yaradır. Günümüzə qədər mühafizə olunmuş qüllələrdən üçü XIII əsrə aid edilir, küncdəki daha hündür kvadrat qüllə isə bir əsr sonra inşa olunmuşdur (onun yuxarı hissəsində kral varisinin doğuluşu haqqında bütün Parisə xəbər verən böyük zəng və şəhərin ilk saatları quraşdırılmışdır). Kral V Karlın XIV əsrin başlanğıcında daha geniş Luvr qəsrinə köçdükdən sonra, hökmdarın köhnə iqamətgahında parlament, hesablama palatası və başqa hökumət orqanları saxlanılmışdır. 1417-ci ildə Fransa kansleri konsyerj, yəni kral evinin qapıçısı vəzifəsinə təyin edilmişdir (bu səbəbdən də saray xalq arasında öz hazırkı adını əldə etmişdir). XIX əsrdə bina əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirilmişdir, məhz həmin dövrdə də sarayın Dofin meydanına açılan fasadın tərtibat işlərinə start verilmişdir.
Konsyerjeri sarayının cənub-şərq həyətində yerləşən Sent-Şapel, yəni Müqəddəs Kral kapellası kompleksin ən görkəmli tikilisi hesab edilir (kapella fasadının bir hissəsi Site çayının üzərindən salınmış Mübadilə və Sen-Mişel körpülərinin arasındakı Saray bulvarına açılır). Kapella binası 1246–1248-ci illər arasında mömin kral IX Müqəddəs Lüdovikin sifarişi üzrə çoxsaylı müqəddəs qalıqların və hər şeydən əvvəl əhali tərəfindən ehtiram edilən tikanlı çələngin saxlanılması üçün inşa edilmişdir (müqəddəs artefaktlar yerli rahiblər tərəfindən hələ o zamanlar Venesiya sələmçilərindən böyük məbləğə əldə edilmişdir). Memarın adı dəqiq məlum deyil, məhz buna görə də kapellanın tikintisini adətən inşaatçı-usta Pyer de Montröyün ayağına yazılır.
Gərilmiş yüksək həcmə malik Sent-Şapel, bir-birinin qarşısında yerləşən iki böyük zaldan ibarətdir. Aşağı zalda yerləşən iki sütun sırası hündür günbəzləri saxlayan nervyur dəstəsini dəstəkləyirlər. Sözün həqiqi mənasında kral kapellası olan yuxarı zal 10 metrlik aşırıma malikdir və bütün daxili dayaqlardan azaddır (kapellanın daxili tərtibatına nəzər yetirən insanlarda, yeddi metr hündürlüyə qaldırılmış günbəzlərin sanki havada uçduqlarına dair müəmmalı təəssürat formalaşır). Zalı rəngli vitrajlar əhatə edir, onların arasında yerləşən günbəzlərin aşağısında isə bir neçə nervyura şaxələnən incə daş rəflər yerləşdirilmişdir. Girişin üstündəki şalbanbaşlı qızılgül pəncərələri öz mürəkkəb quruluşu və hörmə ornamentləri XV əsrin alovlanan qotikasını simvollaşdırır (elə həmin dövrdə kapellanın üzərində füsünkar zəng qülləsi inşa edilmişdir). Göy rəngə boyanmış sütunlar və kapella qübbələri aşağı zalda stilləşdirilmiş zanbaq gülü, yuxarı zalda isə qəsrin silueti şəklində təkrarlanan və qızıl suyuna salınan yerləşdirmələrlə ornamentasiya edilmişdir (göy fonda qızıl zanbağın təsviri Fransanın kral gerbini simvollaşdırırdı). XIX əsrin ortalarında Sent-Şapel binası bərpa və yenidənqurma işlərinə məruz qalır; tarixçi alim və qotika üslubunun pərəstişkarı olmuş Violle-le-Dükun rəhbərliyi altında aparılan bərpa işlərinin gedişatı zamanı vitrajların və şpilin əhəmiyyətli hissəsi yenidən yaradılmışdır (usta qotika üslubunun bütün özünəməxsusluğunu və spesifikasını mühafizə etməyi bacarmışdır).
Luvr qəsrinin şərq fasadının qarşısında XII əsrdə əsası qoyulmuş qotik üslublu Sen-Jermen-l'Oserua kilsəsi yerləşir (o dövrdən ancaq hündür roman zəng qülləsi mühafizə olunmuşdur). Onun XIII əsrdə inşa olunmuş xor otaqları qotika, XV əsrə aid edilən məbədin əsas massivi alovlanan qotika, yan portallar isə intibah dövrünə aid edilir. Parisin orta əsr tikintilərinin əksəriyyəti kimi, bu məbəd də daha sonralar bərpa edilmişdir. Ancaq onun unikal nervyur günbəzləri, krujevalı qızılgül pəncərələri, qiymətli vitrajlar, eləcə də karnizlərin, boruların və kiçik bürclərin çoxsaylı heykəltaraşlıq tamamlanmaları qorunub saxlanılmışdır. Qonşu Luvr qəsrində yerləşən Sen-Jermen-l'Oserua, kral həyətinin prixod kilsəsi idi, buna görə də bu binada bir çox rəssamlar, heykəltaraşlar, memarlar, həmçinin kral həyətində bir vaxtlar yaşamış alimlər dəfn olunmuşdur. Bu kilsənin qülləsində quraşdırılmış zəng, Varfolomey gecəsinin başlanğıcı haqda insanları xəbərdar etmişdir. Varfolomey gecəsi 1572-ci il avqustun 24-nə keçən gecə müqəddəs Varfolomey bayramı günü Fransa kralı və katolik ruhanilər hugenotların kütləvi qırğınına başlamışdılar. 3 gündə Parisdə neçə min nəfər öldürülmüş, sonra bütün Fransada hugenotları qırmağa başlamışdılar. Bu hadisə tarixə qətliam, genosid günləri kimi daxil olub.
II Filipp Avqustun dövrünə aid edilən onlarca istehkam qalıqları və qala divarları, hələ 1889-cu ildə tarixi abidələr kimi təsnif olunmuş və xüsusi siyahıya əlavə edilmişdilər. Hazırda onlar Jur, Jan-Jak Russo, Luvr və Sent-Onore küçələrində (I dairə), Etyen Marsel və Tiketon küçələrində (II dairə), Tampl, Ave Mariya, Şarleman, Fran-Burjua, Jarden-Sen-Pol, və Rozye küçələrində (III və IV dairələr), d'Arras, kardinal Lemuan, Fosse-Sen-Bernar, Klovi, Dekart və Tuen küçələrində (V dairə), Kommers-Sen-Andre və Rohan saraylarının daxili həyətlərində, Konti sahilyanı küçəsində, Dofin, Mazarini, Nel və Geneqo küçələrində, eləcə də Never dalanında (VI dairə) yerləşirlər. Divarların, qalaların, yeraltı kameraların və 1791-ci ildə dağıdılmış məşhur Bastiliya qalasının təhkimçilik xəndəklərinin fraqmentləri müasir Bastiliya meydanının ətrafında mühafizə olunmuşdur: bu qalıqlar Burdon və IV Henrix bulvarlarında, Sent-Antuan küçəsində, "Bastiliya" metro stansiyasının yaxınlığında, eləcə də Sen-Marten kanalında yerləşən Arsenal limanında yerləşirlər.
Əhali
Əgər Qalliya-Roma Parisində 6 mindən 10 minədək insan yaşayırdısa, şəhərdə sakinlərin sayı artıq V–VI əsrlərdə 15 mindən 20 minədək, XII–XIII əsrlərdə 50 mindən 100 minədək, XIV əsrin birinci rübündə 200 mindən artıq, XV əsrin sonunda isə 300 mindən çox idi (əhalinin şəhərə birinci böyük axını XIII əsrin başlanğıcında Filipp Avqust divarının inşasından sonra baş vermişdir). Merovinqlər dövründə Paris əhalisi özündə güclü romanizasiyaya məruz qalmış qal-roman qarışıq sakinlərini təşkil edirdi (onlar tədricən gəlmə frankların içərisindən olan bir çox hərbi zadəgan ailələrini assimilyasiya etməyə müvəffəq olmuşdular). Karolinqlər dövründə yerli şəhər sakinləri və gəlmə elementlər latın dilinin əyalət dialektlərindən formalaşmış müxtəlif roman ləhçələrində danışırdılar (bu ləhçələr arasındakı fərqlər o qədər əhəmiyyətli idi ki, məsələn, Paris sakini Tuluza sakininin dilini adətən anlamırdı). Yüzillik müharibə (1337–1453) və onu müşayiət edən taun epidemiyası, çox soyuq qış ayları, dövri qıtlıqlar və onların arxasını izləmiş aclıq illəri (həmin illər canavar sürüləri hətta paytaxtın şəhərətrafılarında belə rast gəlinirdi) Paris əhalisi arasında böyük itkilərə səbəb olmuşdur. XIV sonundan və XV əsrin ortalarına kimi şəhərin bir çox məhəllələri başlı-başına buraxılmışdır (böhranın pikində sakinlərin sayı 100 min insana qədər azalmışdır), lakin sülh vaxtının gəlməsi ilə Parisin ümumi əhali sayı immiqrasiyanın hesabına bərpa olmuş və sürətlə artmağa başlamışdır. XV əsrin ikinci yarısında ölkənin siyasi və iqtisadi birləşməsi ilə birlikdə, Parisdə ümumi dilin formalaşması uğurla həyata keçirilirdi (o dövrlər vahid fransız ədəbi dili şimali fransız ləhçəsinin əsasında inkişaf edirdi).
Filipp Avqustun şərəfinə inşa olunmuş qala divarlarının daxilində olan sahə insanlar tərəfindən qeyri-müntəzəm şəkildə məskun olunurdu: məsələn, Sen-Deni, Sen-Marten və Sen-Jak kimi başküçələr boyunca uzanan sahələrdə, eləcə də Böyük və Kiçik körpülərin yaxınlığında tikililərin sıxlığı həddindən artıq böyük idi, ancaq şəhər valına və çay sahilinə yanaşı olan ərazilərdə (buralar adətən tez-tez daşqınlardan əzab çəkirdi) sakinlər daha zəif məskunlaşırdılar, amma tədricən sıxlıq artırdı, çünki Paris ətraf kəndlərin sakinlərini, həmçinin başqa əyalətlərdən və ölkələrdən olan gəlmələri özünə cəlb etməyi bacarırdı. Müxtəlif təbəqələrin nümayəndələri hesab edilən şəhər sakinləri adətən bir-birinə yaxın yaşayırdılar, lakin gəlmə icarədarlar, məsələn, feodal-mülkədarın tabeliyində olan aşağı təbəqəli insanlarla qarışmağı sevmirdilər (paradoksal olsa da icarədarların arasında da təhkimçiliklər rast gəlinirdi). Pulla şəxsi azadlığını əldə etmiş təhkimçiliklərin məskunlaşmaları üçün, XIII əsrin ortalarında Parisin bir çox böyük monastırları ətraf ərazilərində yerləşən şəxsi mülk torpaqlarında ehtiyac duyulan bütün imkanları daha geniş şəkildə yaratmağa başlayırlar. Məsələn, Müqəddəs Jenevyeva abbatlığında bu proses 1248-ci ildə, Sen-Jermen-de-Pre abbatlığında 1250-ci ildə tamamlanmışdır, Paris regionuna adi olan kral domeninin təhkimçilikləri isə 1246–1263-cü illərdə rəsmən azad olmuşdular (bununla bərabər, kilsə ədalətin yerinə yetirilməsi, həmçinin kəndlilər tərəfindən soba və şərab pressinin istifadəsi müqabilində ödəmələri və vergiləri əldə etmək üçün torpaq hüququndan imtina etməyə tələsmirdi). Beləliklə, XIII əsrin sonuna kimi Parisin əhalisi formal olaraq təhkimçilikdən azad olmuşdur, lakin təbii ki, yerli sakinlər arasında hələ xeyli sayda borclu insan yaşayırdı.
XIII əsrdən başlayaraq bütöv Paris ərazisində yeni ənənənin tətbiqinə başlanılmışdır; təsdiqlənmiş yeni qanuna əsasən, xaç suyuna salınmış bütün Paris sakinlərinin adları, ləqəbləri, eləcə də onların yaşadıqları ünvan adları qeyd-şərtsiz identifikasiya olunmalı idi. Ləqəbin soyadla əvəzlənməsi prosesi bütünlüklə XIV əsrdə tamamlanmışdır (prosesin daha tez icrası üçün soyadların əksəriyyəti gələcək daşıyıcının mənşəyindən, peşəsindən və ya yaşadığı coğrafi ərazidən asılı olaraq tərtib olunurdu, məsələn, Pikar soyadı daşıyıcının əslən pikardiyalı, Buşe soyadı isə, onun ilk sahibinin qəssab olduğuna dəlalət edidi), lakin qadınların çoxu yalnız adı ilə çağırılırdı (ərə gedən qadınların əksəriyyəti öz həyat yoldaşının soyadını götürməyə razılaşmır və bunun əvəzinə öz qızlıq soyadı ilə qalmağı üstün tuturdular). XIV əsrin ikinci yarısında kilsələrin prixodlara ayrılması ilə yanaşı, şəhərin notabllar tərəfindən idarəsi nəzərdə tutulan məhəllələrə bölünməsi də müşayiət olunurdu (hər-hansı bir məhəllə haqda lazımi məlumatı əldə etmək üçün o zamanlar notablın adını qeyd etmək kifayət edirdi). Hər bir məhəllə qeyri-nizami və könüllü qoşun dəstəsinə malik idi və yarımyüzlüyün başçılığı ilə yarım yüzlərə bölünürdü, hansılar ki, öz növbəsində onbaşının başçılığı ilə onluqlara bölünürdü. Ətraf qəsəbələrdən və kəndlərdən, həmçinin paytaxt abbatlıqlarına məxsus kilsə torpaqlarından olan mühacirlər Paris əhalisinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edirdilər. Şəhərdə həmçinin Flandriya, Pikardiya, Şampan-Ardenn və Burqundiya kimi uzaq əyalətlərdən olan sakinlər də məskunlaşmışdır (XV əsrin ikinci yarısında Luara çayının vadisindən olan bir çox gəlmə gələcək həyat üçün əsasən Parisə üz tuturdu) ingilislər (o cümlədən Normandiya gəlmələri), almanlar, italyanlar, yəhudilər və qaraçılar isə Parisə kosmopolitizm (beynəlmiləllik) hissini bəxş edirdilər (xütbələrdən birində Parisin baş keşişi hətta xiromant-qaraçıların yardımından və pul müqabilində əl falına baxdıran yüzlərcə şəhər sakinini kilsədən qovmuşdur). Paytaxtda qismən yurd salmış daha bir qrup gəlmə isə, bundan daha öncə krala və şahzadələrə hərbi xidmətə dəvət olunmuş muzdurlar – araqonlar, navarralılar, basklar, qaskonlar, brabantlılar və almanlar idilər (II Filipp Avqustun "rutyer" və ya "kotteroları", Müdrik V Karlın "böyükağızları", Qalib VII Karlın "dərisoyanları"). Gəlmə əyalət adamları və "kəndçilər" kifayət qədər sürətlə assimilyasiya olurdular, lakin immiqrantların daimi yeni dalğaları "əsl parislilər" və "qeyri-parislilər" arasında ziddiyyəti stabil olaraq saxlayırdı (məhz bu səbəbə görə epidemiyalar, yüksək ölüm faizi və böhran dövrlərində doğum sayının azalması əhalinin əhəmiyyətli ixtisarına gətirib çıxarmır və mühacirlərin hesabına kompensasiya olunurdu).
Yəhudilər
Qalliyada yəhudi məskənləri hələ Roma imperiyası dövründə yaranmışdır, Parisdə yəhudi koloniyaları haqqında birinci şəhadətnamələr isə IV–V əsrlə aid edilir (Merovinqlər dövründə kiçik yəhudi icması Sitenin cənub darvazalarının ətrafında və qədim Jüif küçəsində cəmləşirdi). Erkən Orta əsrlər dövründə yəhudilərin əllərində Qərbi Avropa və Şərq ölkələri (Bizans, Misir, Ərəbistan, Babilistan və İran) arasında aparılan ticarətin əhəmiyyətli hissəsi cəmləşirdi, həmçinin onlardan bir çoxu Avropa hökmdarlarının ticarət və maliyyə agentləri qismində çıxış edirdilər (məsələn, kral I Xilperikin tabeliyində çalışmış Paris taciri Prisk). Katolik kilsə adətən yəhudilərə qarşı düşmənçilik, kin və küdurət hislərini bəsləyir və kralları vaxtaşırı qızışdıraraq, onları zorla xaç suyuna salmağa və ya dövlətdən qovmağa çalışırdı. Merovinq kralları ölkədə yaşayan yəhudiləri katolik kilsənin binagüzarlığına vermiş və onları qeyd-şərtsiz kilsə qanunvericiliyinə tabe etmişdilər (yeni qanunlara uyğun olaraq, yəhudilərin və xaçpərəstlərin arasında nikahlar ciddi şəkildə qadağan edilir, Ehtiraslı həftə və Pasxa bayramının keçirildiyi günlərdə küçəyə çıxmaları, eləcə də qul-xaçpərəstlərə malik olmaq icazə verilmirdi). Xüsusilə kral I Xilperik və səyləri nəticəsində bir çox Paris yəhudilərini xaç suyuna salmağa nail olmuş yepiskop Turlu Qriqori yəhudilərlə ünsiyyətdə canfəşanlıq göstərirdilər.
Səlib yürüşlərinin başlanğıcı ilə (XI əsrin sonu), Qərbi Avropada yaşayan bütün yəhudi icmalarında olduğu kimi, Paris yəhudilərinin ictimai və iqtisadi vəziyyəti ciddi şəkildə tənəzzülə uğramışdır. Onlar tez-tez əhl-səliblərin və qara camaatın hücumlarına məruz qalır, xristian tacirləri isə əsasən Şərq ölkələrində çiçəklənmiş pərakəndə ticarət və sələmçilik sahələrində yəhudiləri tədricən gəlirli ticarətdən uzaqlaşdırmağa nail olmuşdular. Yəhudilərə qarşı keçirilən təqiblər xüsusilə müharibələrin aparılması üçün daim maliyyə vəsaitlərinə ehtiyac hissi duyan II Filipp Avqustun hakimiyyət illərində güclənmişdir. 1181-ci ildə o, bütün Paris yəhudilərini həbs etməyə və onların əmlakının möhürlənməsinə dair qərar qəbul etmişdir (yəhudilər krala 15 min gümüş markanı fidyə şəklində ödəyərək, canlarını qurtarmağı bacarmışdılar). 1182-ci ildə isə II Filipp yeni fərman dərc edir; həmin fərmana əsasən, kral domeninə tabe olmuş torpaqlarda məskunlaşmış bütün yerli yəhudilər üç ay ərzində sürgün olunmalı idilər. Ölkəni tərk edən yəhudilərə özü ilə götürməyə və ya satmağa yalnız daşınan əmlak növləri icazə verilirdi, onların evləri, dükanları, bağları, çaxır zirzəmiləri və anbarları dövlət xəzinəsinə köçürülmüşdür (bundan başqa, tərk edilmiş sinaqoqların əksəriyyəti katolik kilsənin tabeliyinə verilmişdir). Əslən Parisdən olan yəhudilərin bir çoxu fransız feodallarının mülklərində sığınacaq tapmışdılar, onların bir qismi isə İngiltərə və Provans vilayətinə köçmüşdülər.
1290-cı ildə İngiltərə kralı I Eduardın fərmanı ilə qovulmuş yəhudilərin böyük dalğası Parisdə çökmüşdür. Buna paralel olaraq isə, fransız kralı Yaraşıqlı IV Filipp yəhudilərə böyük vergi qoyaraq, tez-tez təhdid və həbslər yolu ilə onların əmlakını və var-dövlətini konfiskasiya edirdi. 1306-cı ildə IV Filipp bir ay müddətində ölkədən bütün yəhudilərin çıxarılmasına və onlardan bütün əmlakın müsadirəsinə dair yeni sərəncam imzalayır (yəhudilərə yalnız özüylə yola ən lazımi geyimi və məhsulları götürməyə icazə verilirdi). Paris yəhudilərinin əksəriyyəti Cənubi Fransaya və İspaniyanın sərhəd ərazilərinə doğru qaçırdılar, 1315-ci ildə isə, yəni X Lüdovikin hakimiyyət illərində yəhudi qaçqınlarının bir hissəsi təkrarən paytaxta qayıtmışdır. Kralın icazəsinə baxmayaraq, kilsə tərəfindən qızışdırılan əhl-səliblər tərəfindən yeni talanlardan və ya yəhudi sələmçilərinə nifrət etmiş xalq kütlələrindən ehtiyat edən yəhudilər, paytaxtda daimi qorxu hissi ilə yaşayırdılar (1380-ci ilin noyabrında müharibə ilə qəzəbləndirilmiş xalq kütləsi paytaxtda yəhudi talanını təşkil etmişdir). Parisdən yəhudilərin tədricən çıxmasını IV Karlın yeni fərmanı sürətləndirmişdir; 1394-cü ildə qüvvəyə minmiş yeni qanuna uyğun olaraq, Fransa ərazisində məskunlaşmış bütün yəhudilər qeyd-şərtsiz olaraq qovulmalı idilər. Minlərlə sürgün Almaniya, İtaliya və İspaniyaya köçürüldü, bu vandalizm hərəkatından sonra Şimali Fransada hələ uzun illər, daha doğrusu XVII əsrin sonuna kimi yəhudi icmaları mövcud deyildi (Parisdə hərdən "yeni xristian" bəhanəsi altında İspaniyadan marran köçkünləri yerləşirdi).
İtalyanlar
Erkən Orta əsrlər dövründən başlayaraq italyan tacirləri Parisdə sıx qonaq idilər. Şampan yarmarkalarının qürubu ilə, italyan sahibkarları uzun illər boyunca bir tərəfdən İtaliya, başqa tərəfdən isə Flandriya və İngiltərənin arasında yükboşaltma məntəqəsi funksiyasını yerinə yetirmiş Paris şəhərinə köçürlər. Kral həyəti, ali ruhaniləri və zəngin aristokratiyası ilə fərqlənən paytaxtın cah-calalı və möhtəşəmliyi italyan tacirlərini hədsiz cəlb edirdi. XIV əsrdə əslən Lukkadan və Siyenadan olan və maliyyə əməliyyatları, xarici ticarət və vasitəçiliklə məşğul olan böyük italyan icması Parisdə məskunlaşır (paytaxtda həmçinin Pyaçentsa, Venesiya, Piza, Genuya və İtalyanın başqa şəhərlərindən gəlmə işgüzar həmyerlilər birlikləri mövcud idi). Bundan başqa, bir çox italiyalının Parisdə şəxsi mülkləri vardı (onların əldə etdikləri daışnmaz əmlakın adı "lombard" adlandırılan vergi kitablarında qeyd olunurdu), ancaq onlar böyük Paris burjuaziyası ilə rəqabət aparmamağa çalışırdılar (bununla belə, hər iki tərəfi çoxsaylı əlaqələr bağlayırdı. Bunun əsas səbəbi, Parisdə yaşayan cənub qonaqlarının kral və hersoqların xidmətində olmaları idi). 1343-cü ildə italyan tacirləri Sen-Deni küçəsində yerləşən Tanrının Tabutu kilsəsinin nəzdində yeni kapellanın əsasını qoyurlar və məhz bu addım daha sonralar Şimali Fransada "Lukka Çarmıxı" kultunun populyarlaşmasına gətirib çıxarır (burada söhbət Qərbi Avropaya Lukka sakinləri tərəfindən gətirilmiş möcüzəli bizans ikonasının təzimindən gedir).
Yerli italyan icmasının ən parlaq nümayəndəsi, əslən Lukka şəhərindən olan nüfuzlu tacir Diqne Responde idi. Beynəlxalq ticarət və dəniz daşınmaları, pulun mübadiləsi və tanınmış əyanlara kreditlərin təqdim olunması, boş vaxtlarında isə parça, ipək və qiymətli daşların satışı ilə məşğul olan Diqne, Paris, Brügge və Monpelye kimi şəhərlərdə nəhəng kontorlara sahiblik edirdi. Burqund hersoqunun baş məsləhətçisi kimi çalışmış Responde, Fransanın kral həyəti ilə sıx əlaqələrə malik idi. 1384-cü ildə VI Karl bütün Responde ailəsinə (onun hər iki qardaşına və bacı oğlusuna) fransız tabəəliyini bağışlayır, Diqnenin özünə isə Paris vətəndaşı rütbəsini məngirləyir. Armanyak və burginyonlar arasında baş verən vətəndaş müharibəsi zamanı, Diqne hersoq Orleanlı Lüdovikin qətl hadisəsinə cəlb edilmişdir; həbs cəzasından canını qurtarmaq üçün o, Brüggeyə köçmüş və elə orada da vəfat etmişdir, lakin onun ailəsi zəngin müştərilərinin marağını, kralın isə təvəccöhünü qoruyub saxlayaraq, Parisdə hələ uzun illər tacirlik sənətinin inkişafını uğurla davam etdirə bilmişdilər.
Mədəniyyət
<div class="floatleft" style="background-color:#F0E68C;border:1px; font-size:90%; solid #C8C8C8;padding:1em;text-align:center"> 280px Renar və ya Tülkü haqqında roman — XII-XIII əsrlərdə demək olar ki, bütün Avropa ərazisinə yayılmış fransız şəhər ədəbiyyatının ən görkəmli abidəsi hesab olunur.
295px Məşhur Paris miniatür rəssamçısı Jan Püssel tərəfindən Fransa kralı IV Karlın üçüncü həyat yoldaşı Janna d'Evrö üçün hazırlanmış saat kitabı. Erkən Orta əsrlərdə mədəniyyət güclü kilsə çalarlarını almışdır. Tənəzzülə uğramış antik fəlsəfəni tezliklə ilahiyyat (teologiya) əvəzləyir, ədəbiyyat müqəddəslərin həyatının və hökmdarların təsvirinə yönəldilir, tarix monastır xronikalarına uyğunlaşdırılır, poeziya, musiqi və təsviri incəsənətlər isə sözsüz kilsə xidmətinə qoşulurdu. 768–814-cü illər Frank krallığında Böyük Karlın hakimiyyəti dövründə mədəniyyətdə mühüm dəyişikliklər baş verdi. Bu adın latınca "Karolis" kimi səslənməsi ilə əlaqədar Avropa hökmdarları o vaxtdan özlərini "korol", yeni "kral" adlandırmağa başladılar. Frank hökmdarları sülaləsinə isə Karolinglər deyilirdi. 800-cü ildə Milad günü Romada papa III Lev Böyük Karlın başına "roma serarlarının tacını" qoyur. Beləliklə, Qərbi Avropada Karl imperiyası yaranır. Böyük Karl Roma imperatoru olur. Onun dövründə Frank krallığı öz ərazisinə görə az qala keçmiş Qərbi Roma İmperiyası böyüklüyündə idi. Nəhəng ölkəni idarə etmək üçün böyük Karla savadlı məmur və hakimlər lazım idi. Məhz onun dövründə mədəniyyətin dirçəlişi başladı. Buna Karolinq intibahı da deyilir. Böyük Karl öz sarayında digər ölkələrdən savadlı adamlar dəvət edirdi. Onlardan anqlosakson rahibi və alimi Alkuin nəinki təhsili təşkil edir, həmçinin məktəb dərslikləri də yazırdı. Sarayın nəzdində elmi biliklər üçün cəmiyyət — "Saray akademiyası" təşkil edildi. Karolinglər hakimiyyəti illərində antik dövr dövlətçiliyin və mədəniyyətin idealı elan edildi. Özünü Roma imperatorlarına oxşatmağa çalışan Böyük Karl imperiyanın bir sıra şəhərlərində daş saray və kilsələr tikdirdi. İnşaat işlərində Roma memarlığı təqlid olunur. Miniatürçülər üçün Roma rəngkarlığı nümunə hesab edilirdi. Bu dövrdə həm də məktəb təhsili sahəsində ruhanilərin və kral hakimiyyətinin üzvlərinin savadlandırılması üçün böyük işlər həyata keçirilmişdir (Parisdə keşişlərə savadın əsaslarını öyrədən bir neçə kilsə məktəbi təşkil edilmişdir). Karolinq dövrünün ədəbiyyatı əsasən təqlidi xarakter daşıyırdı, lakin əlyazmaların xarici tərtibatı əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmışdır. Ölkənin hər yerində "karolinq minuskulu" adlandırılan düz xətli dəqiq məktub üslubu işlənilirdi; o dövrün demək olar ki, bütün əlyazmaları rəngli miniatürlər və şəkillərlə bəzədilirdi.
IX Lüdovikin dövründə saray həyətində daha sonralar "Paris miniatür məktəbi" və ya "Paris saray məktəbi" şərti adı ilə məşhurlaşmış rəssamlar dərnəyi formalaşmağa başlamışdır. Həmin rəssamların yaradıcılığında yerli təsviri incəsənət ənənələri, italyanların və şimal ölkələrin ustalarının protorenessans təcrübələri birləşdirilmişdir. Flamand rəssamı Jan de Bandol, miniatürçü, heykəltaraş və memar Andre Bonevö (kral V Karlın Sen-Denidəki məzar daşının müəllifi), Jakmar de Esten, Anjer apokalipsisin kartonlarını yaratmış Brüggeli Enneken və həmçinin möhtəşəm şpaler seriyasını yaratmış Nikolay Batay müxtəlif dövrlərdə kral ailəsinin nümayəndələri üçün çalışmışdılar. Miniatürçü Jan Püsel ənənəvi olaraq fransız milli rəsm sənətinin banisi hesab edilir. Miniatür sənətinin inkişafına V Karlın, Burqund və Berri hersoqlarının və o dövrün ən böyük şəxsi kitabxanalarının sahiblərinin birgə mesenatlığı imkan yaratmışdır. 1405-ci ildən Parisdə Limburq qardaşları yaşayırdılar; bir çox rəsm əsərlərindən başqa, onlar məşhur "Berri hersoqunun möhtəşəm saat kitabını" yaratmışdılar. XIV əsrin sonunda — XV əsrin başlanğıcında ən yüksək çiçəklənmə dövrünü yaşayan Fransanın qəflətən yüzillik müharibədə məğlubiyyətindən, eləcə də mürəkkəb siyasi və 1420-ci ildə baş vermiş güclü iqtisadi problemlər səbəbindən mütəəssir olmuş Paris rəssamlıq məktəbi tənəzzülə uğrayır.
VII Lüdovikin arvadı kraliça Akvitaniyalı Alienoranın svitasında xidmət göstərmiş trubadur dəstələri, tezliklə Şimali Fransada provansal poeziyasının populyarlaşdırılmasına müvəffəq olmuşdular. Əsərlərini köhnə fransız dilində yazmış truverlər (alicənablığın və onlara qoşulmuş şəhər sakinlərinin xüsusi nümayəndələri, həmçinin alim klir üzvləri) isə cənublular tərəfindən yaradılmış nəzakətli poeziya mədəniyyətini qəbul edirlər, ancaq lap başdan onların lirikasında trubadurlar üçün ağlasığmaz hərəkət kimi qiymətləndirilən münaqişə meydana çıxır (həddən ziyadə dinə etiqadları ilə fərqlənən truverlər, başqa tərəfdən kralın xanımına xidmət göstərməli idilər). Truverlər ardıcıl şəkildə folklor nəğmə janrlarını tətbiq edərək, şərti olaraq daha çox eşq oyununun və real həyatın əlamətlərinə güzəşt edən xalq ənənələrinə müraciət edirdilər. XIII əsrdə truverlər polifonik kilsə musiqisinin bütün yeni nailiyyətlərindən istifadə edərək, daha mürəkkəb musiqi formalarına müraciət edirlər. Lirika həmin kurtuaz (nəzakətli) ştamplardan qəti şəkildə ancaq şəhərli truverlərin yaradıcılığı dövründə azad ola bilmişdir. Bütün məlum (və məşhur) janrlarda özünü sınamış, Latın məhəlləsində yaşayan məsləkdaşları ilə daim ünsiyyətdə olmuş və ən başlıcası böyük ədəbi məhsuldarlığı və səmərəliliyi ilə fərqlənmiş truver Rütböf, poeziya ilə məşğul olan ən məşhur Paris rəiyyətlərindən birisi idi (kilsə onun kobudtəhər, amma kifayət qədər ağıllı sirventalarından ehtiyat edərək, Roma Papası IV Aleksandra göndərdiyi xüsusi bullada Rütböfün inşalarını kəskin şəkildə ittiham edir və onun tonqalda yandırılmasını təklif edir). Onun müasiri Gilyom de la Vilnöv paytaxt küçələrinin həyatı haqda bəhs edən "Parisin fəryadı" adlı məşhur poemanı yaratmışdır.
Ölkə boyunca uzun səyahətlər etmiş jonqlyorlar, xalq yaradıcılığının ifadəçiləri və daşıyıcıları idilər (onlar kənd mədəniyyətinə ciddi meyl göstərirdilər). Onlar yarmarkalarda, bayramlarda, xaç suyuna salma mərasimlərində və ya toylarda camaatın qarşısında məzhəkəli və yumoristik çıxışlar edərək öz günlük məvaciblərini qazanırdılar. Onlar xalq mahnılarını ifa edir, müxtəlif alətlərdə oynayır, kiçik həcmli, lakin tez-tez zarafatcıl kontekstə malik səhnəciklər oynayır, hər cür predmetdə jonqlyorluq edir, müxtəlif akrobatik nömrələr və fokuslar göstərirdilər. Jonqlyorlar təkcə xalq bidətlərini qəbul etmir, həm də onları şəhərlər arasında tez bir şəkildə yayır və bununla da kilsə tərəfindən nifrətə səbəb düçar olurdular. XIII əsr Parisinin musiqi həyatının bütün müxtəlifliyi Paris Universitetinin magistri İohann de Qrokeyo tərəfindən təsvir edilmiş və sistemləşdirilmişdir. Təxminən 1300-cü illərdə yazdığı musiqi traktatında, o, təkcə alimsayağı (menzural) kilsə musiqisinə deyil, həmçinin şifahi ənənədə mövcud olmuş şəhər əhalisinin məşhur musiqilərinə də diqqət ayırırdı.
Tədricən küçə artistləri Parisdə məskunlaşmağa başladılar, şəhər zadəganları, əmək adamları və tavern sahibləri arasında özlərinə müştəri heyəti topladılar və hətta onların adı şəhərin vergi gikatablarında da qeyd edilirdi (məsələn, XIII əsrdə orada janqlyorlar, təlxəklər, küçə şairləri, musiqiçiləri, buynuz oynadanlar qeyd edilir. Bəzən onların toplaşdığı yerləri Janqlyorlar və ya Şairlər küçəsi adlandırırdılar, 1321-ci ildə artislərin sexi qeydiyyata alınmış, 1328-ci ildə isə Sen-Marten küçəsində onların imarətinin əsası qoyulmuşdur ki, sonradan o da Müqəddəs Musiqiçi Yulian kilsəsinə birləşdirilmişdir. Artist həmkarlarının sayının artması ilə şəhər hakimiyyəti onların fəaliyyətini nizama salmağa başladı. Belə ki, kralın 1372-ci ildə imzaladığı prevo fərmanına əsasən, tavern sahibləri və onların nəzdində çalışan menestrellər şəhər işıqlarının söndürülməsi haqda bildiriş zəng siqnalının çalınmasından dərhal sonra öz gündəlik fəaliyyətlərini dayandırmalı idilər (həmin zəng siqnalı, gecə saatlarında içkinin içilməsinin və musiqi alətlərində ifa edilməsinin qadağan olduğunu simvolizə edirdi, istisna yalnız toyların keçirilməsi zamanı dəvət olunan musiqiçilərə aid edilirdi. Bu cür toy mərasimlərində şən musiqilərin ifası ancaq şəxsi evlərin daxilində və qonşulara mane olmamaq şərti ilə icazə verilirdi).
1398-ci ildə ən kasıb şəhər sakinləri təbəqəsindən olan həvəskarlar aktyorlar Paris yaxınlığında "Tanrının Ehtirasları" adlı misteriya tamaşasını nümayiş edirlər. Şəhər hakimiyyəti onların fəaliyyətinə mane olurdu, çünki bu qəbildən olan toplum birləşmələri dövlətin maraqlarına sərt etmir və kral tərəfindən icazə olunmurdu. Aktyorlar misteriyaların yerli əhaliyə təqdim olunması üçün "Tanrı Ehtiraslarının qardaşlığı" adlı xüsusi birlik yaradır və Sen-Deni darvazalarının yaxınlığında yerləşən Müqəddəs Üçlük xəstəxanasında məskən salırlar. 4 dekabr 1402-ci ildə kral VI Karl "Qardaşlığa" İsanın, həmçinin "müqəddəslərin, əxlaqlı adamların və möminlərin" həyatlarından olan müxtəlif hekayələrin səhnələşdirilməsinə dair rəsmi icazə verir (bununla da, Parisdə Avropanın ilk stasionar teatrının əsası qoyulmuşdur).
Şəhərdə oynanılan dram janrlı tamaşalar, xalq oyunlarları, maskarad kostyumlarını xatırladan kənd geyinmələri və mərasimləri, eləcə də kəndli yaz və payız bayramları ilə sıx bağlı idi. XII əsrin ortalarında "fablio" adlandırılan və daha çox rəiyyətin dilində olan realistik və yumoristik mənzum hekayələrinin özünəməxsus janrı yaranır. Bu janr daha sonralar şəhər sakinlərinin bir təbəqə kimi formalaşmasının mühüm amili oldu və dərhal erkən şəhər ədəbiyyatını, daha köhnə yönümlü kilsə və cəngavər ədəbiyyatlarından ayırdı. Bundan başqa, fablio janrına üslubiyyat və məzmun üzrə yaxın olan şəhər satirik eposu inkişaf edirdi (bu stilin ən böyük abidəsi təbii ki, "Tülkü haqqında roman" kitabı idi). Şəhər bidətinin güclü təsiri altında öz poeziya nümunələrini latın dilində yazmış köçəri məktəbli-vaqantlar katolik kilsə üçün olduqca müxalifyönümlü idilər. XII əsrdə, öz inkişafının erkən mərhələsində, şəhər ədəbiyyatı vəhdət şəklində kilsə və cəngavər ədəbiyyatlarına qarşı dururdu, lakin XIII əsrdən başlayaraq, zəngin şəhər təbəqəsinin nümayəndələri tərəfindən yaradılmış ədəbi yaradıcıllığının, kənd camaatına məxsus və sadə dildə yazılmış ədəbiyyat nümunələrindən bölünməsi baş verir.
Təhsil və elm
Sırf klerikal xarakter daşıyan ilk Paris məktəbləri Notr-Dam de Pari kafedralının divarları yaxınlığında yaradılmışdır. Ancaq tezliklə baş keşişin himayəsinin altından uzaqlaşmağı arzu edən müəllimlərin və onların şagirdlərinin bir hissəsi Sena çayının sol sahilində yerləşən Sent-Jenevyev və Sen-Viktor monastırlarının daha liberal abbatlarının himayəsi altına keçir və məhz həmin sahədə də ilk Universitet binasının əsasını qoyurlar. 1200-cü ildə imzalanmış və qanuniləşdirilmiş xüsusi xartiyanın köməyi ilə, Parisin təhsil mərkəzlərində bilik sahibi olan tələbə-gənclər və magistrlərin formalaşdırdığı birliklər kral tərəfindən xüsusi imtiyazları (bu cür imtiyazlar məktəblərin özəlləşdirilməsinə və kral prevosu yurisdiksiyasının altından çıxarılmasına səbəb olurdu), eləcə də öz hüquq və azadlıqlarını əldə etmişdilər. Məktəblilər ittifaqı 1207-ci ildən başlayaraq yepiskop aktlarında, müəllimlər ittifaqı isə 1208-ci ildə tərtib olunmuş Papa hesabatında müzakirə obyektinə olmuşdur (Paris Universiteti rəsmən öz adını 1217-ci ildə əldə etmişdir; burada tədris olunan fənlər və tələbələrin oxuduqları fakültələr haqda ətraflı məlumatlar 1219-cu ilə aid edilən sənədlərdə qeyd olunmuşdur). Kafedral məktəbinin rektoruna tabe olmağa müəllimlərin və şagirdlərin imtinası, Sent-Jenevyev monastırının baş keşişi və yepiskopunun qarşı durmasına gətirib çıxartdı (1221-ci ildə Papa III Honori abbatla tərəfdaşlıq etdiyini rəsmən etiraf etdi və bu, gələcəkdə Latın məhəlləsinin mövqelərinin bərkidilməsinə səbəb oldu). 1215-ci ildə kardinal Rober de Kurson universitet nizamnaməsinin birinci maddələrini tərtib edir (məhz onun yaratdığı aktlarda ilk dəfə olaraq "" sözləri rast gəlinirdi). 1231-ci ildə Papa IX Qriqorinin imzaladığı bulla universitetin sonrakı muxtariyyətini daha da önə irəli çəkdi. Mühazirələrin başlanğıcda tövlələrdə və anbarlarda oxunmasına baxmayaraq, artıq XIII əsrin ortalarında dörd fakültəyə malik olan Paris Universitetiöz populyarlığı ilə məşhur Bolonya Universitetini kölgədə qoydu (Fransada Parisin əsas rəqibləri, Orlean və Monpelye şəhərlərində yerləşən məktəblər idi). Kapetinqlər sülaləsindən olan kral IX Lüdovikin tövbə edəni, dindar Rober de Sorbon 1253-cü ildə Parisin Kup-Gel küçəsində kollej binasının əsasını qoyur; daha sonralar nəhəng universitet kompleksinə çevrilən bina öz ikinci adını məhz bu dindar alimin soyadından almışdır. Daha sonralar Sorbonnanın nəzdində mətbəə təşkil edilmiş və artıq 1469-cu ildə burada Parisin ilk kitabı nəşr olunur.
Site və Kiçik körpünün yaxınlığında yerləşən köhnə kafedral məktəblərini sıxışdıran Latın məhəlləsi bütün XIII əsr boyunca fəal şəkildə inkişaf edirdi. Kollejlər və ya kollegiyalar başlanğıc mərhələdə kiçik və kifayət qədər yaraşıqsız tikililəsi təşkil edirdilər; şənliyin, oyunların, sərxoşluğun və vuruşmaların səs-küylü atmosferində təxminən 10 min cavan oğlan yaşayır və oxuyurdular (başqa məlumatlara görə isə, Sent-Jenevyev təpəsi ilə Mober meydanının arasındakı geniş sahədə sıxlaşan və zəngin aristokratlar və dini ordenlər tərəfindən maliyyələşdirilən təxminən 75 kiçik kollej binasında 40 min insan təhsil alırdı). Orta əsrlərlərə Paris Universiteti öz tərkibində tələbələri, müəllimləri və hətta onlara xidmət göstərən və müxtəlif peşələrə sahib olan insanları birləşdirirdi (məsələn, kitab satıcıları, əlyazma köçürdənləri, xidmətçiləri, əczanəçiləri, aşxanaçıları və digərlərini). Yalnız bakalavr, magistr və ya doktorluq səviyyələrini müvəffəqiyyətlə keçmiş və alimlik dərəcəsinə kimi yüksəlmiş şəxslər müəllimlik peşəsinə sahib ola bilirdilər. Bütün müəllimlər belə adlandırılan fakültələrdə birləşir (sonralar bu sözün altında biliklərin müəyyən sahəsini öyrədən Universitet şöbəsi anlamağa başlanıldı) və özlərinə başçı — yəni dekanı seçirdilər. Paris Universitetində dörd əsas fakültə mövcud idi: onlardan birisi "yeddi azad incəsənəti" öyrədən "kiçik" və ya "gözəl sənəntlər" (trivium — yəni qrammatika, məntiq və ritorika və kvadrivium — hesab, həndəsə, astronomiya və harmonika), digər üçü isə "böyük" — yəni tibb, hüquq və ilahiyyat fakültələri idilər (sonunculara tələbələri ancaq ondan öncəki daha kiçik fakültələri uğurla bitirdikdən sonra qəbul edirdilər). Həm də Paris Universitetinin hüquq fakültəsində yalnız qanuni (kanonik) hüququ dərs deyirdilər, vətəndaş hüququnu dərindən öyrənmək üçün isə mütləq şəkildə Orlean şəhərinə üz tutmaq lazım idi (1229-cu ildə imzaladığı məşhur "Super speculam" bullası ilə, Papa III Honori kilsədən uzaqlaşdırma təhdidi altında, Parisdə və onun şəhər kənarlarında mülki hüquq fənni üzrə məşğuliyyətlərin keçirilməsini və izlənilməsini qadağan etmişdir).
Universitetin ən çoxsaylı fakültəsi gözəl sənətlərlə bağlı idi, çünki bu fakültəni uğurla bitirmiş, eləcə də bakalavr və ya "incəsənətlər" magistrinin elmi dərəcəsini daşımağa layiq görülmüş tələbələrə daha sonralar bu predmetləri dərs deməyə ixtiyar veririlirdi. Onu şagirdlərin sayına görə nüfuzlu kanonik hüquq fakültəsi izləyirdi, çünki, hüquq təhsilini almış hər bir şəxs üçün kilsə və ya dünyəvi aləmdə karyera qurmağa yaxşı şans verilirdi. İlahiyyat fənninin uzun və çətin kurslarının öhdəsindən tələbələrin çox az hissəsi gəlməyə müvəffəq olurdu (Orta əsrlərin sonunda bu fənni daha çox dilənçiliklə məşğul olan, lakin gələcək həyatlarını yaxşılaşdırmağa ümid edən orden rahibləri öyrənirdilər) və XIII əsrdən başlayaraq ilahiyyatçılar hüquqşünaslar tərəfindən edilən kəskin rəqabətə öz şikayətlərini bildirirdilər (hüquq üzrə mütəxəssislər şagirdləri daha asan metodlarla öz tərəflərinə cəlb etməyi bacarırdılar). Universitetdə tədris alan şəxslər "tələbə" adlanırdılar (bu söz latın dilində tez-tez istifadə olunan "studere" – yəni xüsusi çalışqanlıqla məşğul olmaq feilindən yaranmışdır) və öz növbəsində dörd "millətə" (həmyerlilər birliklərinə) birləşirdilər – qalliyalılar (o, öz tərkibinə fransızları, ispanları, italiyalıları və Şərqdə əhl-səliblərin dövlətlərində anadan olmuş sakinləri daxil edirdi), normandiyalılar, ingilislər və pikardiyalılar. Hər "millətin" başında prokurator (latın dilindən tərcümədə cura – qayğı mənası verir) adlandırılan şeçilmiş şəxs dururdu, hər dörd "millət" isə birlikdə bütün Universitet tələbəliyinin başçısını — "rektor" adlanan şəxsi seçirdilər. Təhsilin mühüm hissəsini müzakirələr təşkil edirdilər; bu disputlar bəzən elə coşqun və aqressivyönümlü olurdular ki, hirsli tələbə və müəllimlər arasında açıq əlbəyaxa davalar baş verirdi. Universitet elmi sxolastika adlanırdı, lakin müasir anlamda o, əsl elm deyil və sadəcə olaraq ilahiyyatın və Aristotel məntiqinin sintezi idi; Aristotelin traktatları "gözəl sənətlər" fakültəsində keçirilən təlim-tədrisin əsasını təşkil edirdi. Universitetə daxil olmuş tələbələrin yalnız üçdə biri bakalavr və 1/16-i magistr dərəcələrinə kimi yüksəlməyi bacarırdı. Heç bir dərəcə almayan tələbələr isə ancaq "kiçik" fakültədə təhsil aldığı zaman, əldə etdiyi biliklərlə kifayətlənərək Universitet həyatı ilə birdəfəlik vidalaşmalı idilər. XV əsrdə tələbələrin ümumi miqdarı azalır, həm də bu azalma daha çox əcnəbilərin payına düşür və yaranmış boşluqlar tez bir zamanda fransızlar tərəfindən doldurulur.