cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Erken-Şaxar
Coğrafiyası
Qəsəbənin iqlim mülayim istidir. Orta illik temperatur təxminən + 8 ° C-dir. İyul ayının orta temperaturu + 21-22 ° C, yanvarın orta temperaturu isə −4-5 ° C təşkil edir. Orta illik yağıntının miqdarı ildə 500 ilə 600 mm arasında dəyişir. Ən çox yağıntı yaz-yay dövrünə düşür.
Tarixi
1925-ci ildə Nevinnomıssk kəndindən Batalpaşin kəndinə qədər olan dəmir yolu xəttində tikinti işləri başlyır.
1939-cu ildə Erken-Şahar stansiyasında iki sinifli dəmir yolu ibtidai məktəbi açılır
1961-ci ilin martında qəsəbənin inşasına başlanıldı. Əvvəlcə 4 kottec tikildi və gələcək parkın ağacları əkildi.
1962-ci ildə çoxmənzilli binaların və əsas infrastrukturun inşasına başlanıldı.
Əhali
2002-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir : 2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasının məlumatlarına görə rayonun milli tərkibi haqqında aşağıdakı məlumatlar verilmişdir :
Aşıq Bəhmən Ardanışlı
Bəhmən İsa oğlu Kazımov (Aşıq Bəhmən Göyçəli; ) — Azərbaycan aşığı. Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin (1989) və Dədə Ələsgər Ədəbi Məclisin (2022) üzvü. Azərbaycan Respublikasının əməkdar mədəniyyət işçisi (16.10.2021).
Həyatı
Bəhmən Kazımov 30 yanvar 1960-cı ildə Çəmbərək rayonunun Ardanış kəndində anadan olmuşdur. 1967-ci ildə Ardanış kənd orta məktəbinin I sinfinə daxil olmuş və 1977-ci ildə həmin məktəbi bitirmişdir. 1977-ci ildə V. İ. Lenin adına Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun coğrafiya-biologiya fakültəsinə daxil olmuşdur. 1982-ci ildə coğrafiya əlavə biologiya ixtisasına yiyələnərək Ağdaş rayonu Yenicə kənd orta məktəbində coğrafiya, biologiya ilə bərabər musiqi müəllimi işləmiş, eyni vaxtda bu məktəbdə direktorun tədris işləri üzrə müavini olmuşdur.
1984-cü ildə Göyçə mahalına qayıdaraq öz doğma kəndi Ardanış və həm də eyni vaxtda Şorca kənd orta məktəblərində coğrafiya müəllimi işləmişdir. 1985-ci ildən Ardanış kənd orta məktəbində həm də biologiya və musiqi müəllimi işləmişdir.
1988-ci ildə erməni təcavüzü nəticəsində öz doğma ata-baba torpaqlarından qovularaq Bakı şəhərinə pənah gətirmişdir.
Aşıqlıq fəaliyyəti
Aşıq Bəhmənin ustadı atası Aşıq İsa olmuşdur.
Aşıq Bəhmən 1990-cı illərdən başlayaraq bütün dövlət tədbirlərinə dəvət almışdır, müxtəlif festifallarda iştirak etmişdir. Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin son üç qurultayına üzv seçilmiş və onu qurultay Azərbaycan Aşıqlar Birliyinin rəyasət heyətinin üzv seçmişdir.
2018-ci ildən "Göyçə" saz folklor qrupunun rəhbəri təyin olunmuşdur və hal-hazırda da bu qrupun rəhbəridir.
Təltifləri
1986-cı ildə Çəmbərək rayonunda ailə musiqi festifalında I yeri tutaraq İrəvan şəhərində respublika festifalında fəxri diplomla təltif olunmuşdur.
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi müxtəlif tədbirlərdə və festifallarda fəal iştirakına görə Aşıq Bəhmənin əməyini yüksək qiymətləndirmiş və dəfələrlə onu diplomlarla mükafatlandırmışdır.
Orxan Qarabasma
Orxan Qarabasma vəya OGB (tam adı: Orxan Oktay oğlu Abbasov ; ) — azərbaycanlı reper, musiqi prodüseri.
Bioqrafiya
Orxan Oktay oğlu Abbasov 1987-ci il 18 oktyabrında Bakı şəhərində anadan olub. 2005–2009-cu illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin rejissorluq fakültəsində təhsil alıb. Rep səhnəsinə 2006-cı ildə "Qarabasma" qrupunun tərkibində başlayıb. 2008-ci ildən solo olaraq musiqi fəaliyyətinə davam edir. 2015-ci ildə reper RG ilə birlikdə "AFTERMAD" labelini yaradıb. 2017-ci ildən isə "Synaps" labeli ilə əməkdaşlıq edir. "Kəllə-Kəlləyə" və bir çox cypher tipli rep layihələrinin həmmüəllifidir. Orxan Qarabasma həmçinin bir çox müğənnilərə yazılan mahnıların müəllifidir.
İfa etdiyi mahnılar
• Kino (2012)
• Çıx get (2012)
• Game Over (2013)
• Ata (2014)
• Dünən getdin (2014)
• 30 qram qruz (2015)
• Bad Trip (2016)
• Qara eynək (2016)
• Başa düşməz (2016)
• Minintro (2016)
• 2 Cahan (2017)
• Etibar (2018)
• Yatacam öləndə (2019)
• İntrOGB (2019)
• Bayram (2019)
• Vaxt (2019)
• Kim oldun (2019)
• Zombilər (2019)
• Daha aşağı (2020)
• Gördün, ə?! (2020)
• Heaven (2020)
• Just Business (2020)
• Veteren (2021)
• Random (2021)
• Alt/Ust (2022)
• Cəhənnəm (2022)
Müəllifi olduğu mahnılar
Miri Yusif-Hərdən
Miri Yusif- Yuxu
Miri Yusif Tərki Dunya
Şükufə Musayeva
Şükufə İmran qızı Musayeva - Azərbaycan teatr aktrisası, Azərbaycan Respublikasının Xalq artisti (2018).
Həyatı
Şükufə Musayeva 1988-ci ildə Şuşa Mədəni-Maarif məktəbinin özfəaliyyət teatr kollektivinin rəhbəri fakültəsini, 1995-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin teatr kollektivinin rejissoru fakültəsinin qiyabi şöbəsini bitirmişdir. 1990-cı ildən Şuşa Dövlət Musiqili Dram Teatrının aktrisasıdır. 1991-1993-cü illərdə Qarabağ uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak etmişdir.
Ş.Musayeva 1998-ci ildə keçirilən II Ümumrespublika Eksperimental tamaşalar festivalında Ana ("Addım səsləri", S.Bekket), 1999-cu ildə keçirilən "Milli klassika" festivalında Şəhrəbanu xanım ("Hekayəti-Müsyö Jordan həkimi-nəbatat və dərviş Məstəli şah caduküni-məşhur", M.F.Axundov), 2002-ci ildə keçirilən A.Şərifzadə adına "Üfüq-XX1" mono tamaşalar Festivalında Uşaq ("Çiçəklər açılanda", A.Həsənoğlu), 2005-ci ildə keçirilən "Boş məkanın dolğunluğu" teatr festivalında Qadın ("Musiqili məktublar", F.Mustafa) kimi müxtəlif xarakterli rollar oynayaraq Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı tərəfindən diplom və mükafatlara layiq görülmüşdür.
İrpen çayı
İrpen çayı — Ukraynadakı çay, Dneprin sağ qolu. İrpen drenaj və nəmləndirmə sisteminin bir hissəsidir və onun əsas kanalıdır.
Təsvir
İrpinin uzunluğu 162 km-dir və İrpin şəhərindən axır. Su toplama hövzəsinin sahəsi 3340 km²-dir. Mənbəyini Jitomir vilayətinin Yaropoviçi kəndindən götürür. Mənbənin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 195,6 m-dən yuxarıdır. Çayda iki su anbarı qurulmuşdur: Lesnoye və Kornino şəhər tipli Kornina qəsəbəsinin yaxınlığında yerləşir. Suyun nasoslarının Dnepr çayındakı Kiyev su anbarının səviyyəsinə qalxdığı Kozaroviçi kəndi yaxınlığında bitir. Mənsəbinin hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 97 m hündürlükdədir.
İrpin çayının suyunun minerallaşması orta hesabla: yaz seli - 295 mq/dm³; yay-payız aşağı su axını - 450 mq / dm³; qış aşağı su axını - 459 mq / dm³.
Ən böyük qolları Krivyanka, Belka, Kalinovka, Veprik, Zherko, Svinariyka, Kudelya, Lyubka, Mostovaya, Nivka, Rokaç, Unava, Buçadır.
İrpen çayında XX əsrin 60-cı illərinin sonlarında qurulmuş drenaj və nəmləndirmə sistemi şəbəkəsinin bir hissəsi olan çoxlu sayda müxtəlif şlüz tənzimləyiciləri var. Bu qərar sayəsində çayın bataqlıq selini münbit torpağa çevirmək mümkün olmuşdur.
Tarixi məlumat
İrpen çayının keçdiyi torpaqlar Kiyev Rus dövlətinin mərkəzi idi və salnamələrdə müəyyən tarixi hadisələrlə bağlı dəfələrlə bu çayın adı çəkilir. İrpen çayı üzərində Belqorod-Kiyev - Rusiyanın paytaxtının qərb müdafiə forpostu yerləşirdi.
Çayla əlaqəli əlamətdar hadisələrdən biri 1321 və ya 1324-cü illərdə İrpen çayı üzərində döyüşün olmasıdır. Bunun nəticəsində Kiyev və qonşu torpaqlar Böyük Litva knyazlığının hökmranlığına keçir.
1654-1667-ci illər Rusiya-Polşa müharibəsindən sonrakı dövrdə və Birliyin ilk parçalanmasına qədər (1772) Rusiya və Birliyin sərhədi İrpin çayı boyunca keçir, bu da bir sıra əyalətlərin olmasına səbəb olur.
1941-ci ildə İrpin çayı boyunca Qırmızı Ordu alman qoşunlarından Kiyev şəhərini qorumaq üçün ilk müdafiə xəttini qurur.
Hidrometeoroloji müşahidə şəbəkəsi
Hidrometeoroloji müşahidə şəbəkəsi−Azərbaycanda ilk meteoroloji müşahidələr 1843-cü ildə Naxçıvanda başlanılmış,  1847-ci ildə Lənkəranda, 1848-ci ildə Şuşa və Bakı şəhərlərində, 1872-ci ilə indiki Gəncə şəhərində, 1872-ci ildə Zaqatala və Şəkidə, 1879-cu ildə Göytəpədə  aparılmışdır. Respublikanın ilk hidrometeoroloji məntəqələri Kür çayı üzərində qurulmuşdur. 1888 – ci ildə Yevlax, Zərdab və Sabirabadda, 1898 –ci ildə isə Salyanda təşkil edilmişdir.
Giriş
Milli Hidrometeorologiya Departamentinin hidrometeoroloji müşahidə şəbəkəsində struktur üzrə 54 Hidrometeoroloji stansiya, 1 Aqrometeoroloji Stansiya, 1 İxtisaslaşdırılmış Göl Stansiyası, 2  Dəniz Hidrometeoroloji Stansiya, 6 Radiometeoroloji Stansiya, 1 Aeroloji Stansiya, 32 Hidrometeoroloji məntəqə, 28 hidroloji məntəqə, 1 buzlaq məntəqəsi,  15 meteoroloji məntəqə, 8 Dəniz Hidrometeoroloji məntəqə ,4 Aqrometeoroloji məntəqə fəaliyyət göstərir. Respublika ərazisində, o cümlədən Xəzər dənizi akvatoriyasında meteoroloji, hidroloji, aqrometeoroloji, aktinometrik müşahidələr, dəniz hidrometeoroloji müşahidələrin fasiləsiz olaraq aparılması təmin edilir.
Hidrometeoroloji müşahidə şəbəkəsinin avtomatlaşdırılması
Avtomat meteoroloji stansiyalar
Milli Hidrometeorologiya Departamentinin hidrometeoroloji müşahidə şəbəkəsinin avtomatlaşdırılmasına 2005-2006-cı illərdən başlanılmış, indiyə qədər 68 sayda avtomat tipli meteoroloji stansiyaların qurulması ilə meteoroloji müşahidə şəbəkəsinin avtomatlaşdırılması tam təmin olunmuşdur Bu stansiyaların 34 ədədi Finlandiya istehsalı olan VAİSALA MAWS-310 tipli, 16 ədədi MAWS-301 tipli, 18 ədədi isə WXT-520 tipli avtomat meteoroloji stansiyalardır. Personalsız fəaliyyət göstərən avtomat meteoroloji stansiyaların sayı 17-yə çatdırılmışdır. Bu avtomat meteoroloji stansiyalarda havanın faktiki, minimal və maksimal temperaturu, şeh nöqtəsi, nisbi rütubət, atmosfer təzyiqi, yağıntının miqdarı, torpağın temperaturu, küləyin istiqaməti, küləyin ani və maksimal sürətləri ölçülür. Bundan başqa 2015-ci ilin noyabr ayında hidrometeoroloji məlumatların ötürülməsi və saxlanması prosesinin modernləşdirilməsi məqsədilə Milli Hidrometeorologiya Departamenti tərəfindən Fransanın “COROBOR Systems” şirkətinin MESSIR-COMM məlumatların toplanması-paylanması sistemi və MESSIR-CLIM iqlim məlumat bazası yaradılmışdır. Stansiyalardan daxil olan məlumatlar bu sistem vasitəsi ilə toplanılaraq arxivləşdirilir, beynəlxalq yayıma ötürülür və həmçinin mübadilə edilir. Həmçinin İşğaldan azad olunmuş Cəbrayıl rayonunun Cocuq Mərcanlı kəndində 2017-ci ilin iyul ayında 0.10 ha sahədə yaşıllaşdırma işləri aparılaraq burada MAWS-310 tipli avtomat meteoroloji stansiya və bu ilin iyun ayında Naxçıvan Muxtar Respublikasının Naxçıvan şəhəri və Culfa rayonu ərazisində yerləşən Hidrometeoroloji stansiyalarda MAWS-310 tipli avtomat meteoroloji stansiya quraşdırılaraq istifadəyə verilmişdir.
Hidrometeoroloji məlumatların ötürülməsi
Hidrometeoroloji məlumatların Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatına (WMO) ötürülməsi məqsədi ilə Regional Meteoroloji Məlumat Kommunikasiya Şəbəkəsinə (RMDCN) qoşulmaq üçün İngiltərənin Interoute şirkəti tərəfindən lazımı avadanlıqlar quraşdırılmış və şəbəkəyə qoşulmuşdur. Regional Meteoroloji Məlumat Kommunikasiya Şəbəkəsi (RMDCN) vasitəsilə ilkin olaraq Türkiyə üzərindən sinoptik xəritələrin alınması və iqlim məlumatlarının Ümumdünya Meteorologiya Təşkilatı və Türkiyə Respublikası ilə mübadiləsi həyata keçirilməyə başlanmışdır.
Həmçinin bax
Hidrometeorologiya
Üçüncü şəxs atıcı
Üçüncü şəxs atıcı (Third-person shooter, TPS) — oyunçu tərəfindən idarə olunan personajın ekranda göründüyü və geympleyin əsas hissəsi atışlardan ibarət olduğu videooyun janrı, üçölçülü atıcı oyun növü. Bu halda, virtual kamera, bir qayda olaraq, personajın arxasında yerləşir.
Tərifi
Üçüncü şəxs atıcı atıcılıq üzərində strukturlaşmış və oyunçunun burada idarə etdiyi personajı üçüncü şəxs baxış bucağında gördüyü videooyundur. Üçüncü şəxs atıcılar immersiya baxımından birinci şəxs atıcılara analoqdur.
Rüxsarə Mirzəbəyova
Rüxsarə Hadi qızı Mirzəbəyova (1909 - 1977)—pianoçu.
Həyatı
Otuzuncu illərdə qadınlar arasında pianoda gözəl muğam ifaçıları vardı. Rüxsarə Mirzəbəyova da onların sırasında idi.
Ailəsi
Mahir pianoçu Gülşən Mirzəbəyovanın 70 illik yubleyi olub. Tədbiri Yaradıcılıq Fondunun sədr müavini, əməkdar incəsənət xadimi Rafiq Kaşanlı açaraq Gülşən Mirzəbəyovanın yaradıcılığından bəhs edib. Onun “Ər və arvad” operettasının musiqi notlarının yenidən bərpa edilməsində göstərdiyi xidmətlərindən danışıb, Fondun idarə heyətinin təbrik məktubunu səsləndirib. Xalq artisti Flora Kərimova öz çıxışında bildirib ki, onun yenidən səhnəyə qayıtmasına Gülşən Mirzəbəyovanın da çox böyük təsiri olub: “Hər bir insan istedadlı sənətkar ola bilər. Ancaq həm yaxşı insan, həm də istedadlı sənətkar olmaq hər adama qismət olmur. Gülşən Mirzəbəyova çox istedadlı musiqiçi olmaqla yanaşı, eyni zamanda da səxavətli dost, mehriban insan, gözəl anadır”. Tədbirdə çıxış edən əməkdar artist Rəsmiyyə Sadıqova Gülşən Mirzəbəyova yaradıcılığında, onun musiqilərində hər zaman bir fərqlilik duyulduğunu qeyd edib. Daha sonra Əbilov adına Mədəniyyət evinin direktoru Mirəhməd Əsgərov öz nitqində G.Mirzəbəyovanın çox istedadlı bir pianoçunun davamçısı olduğunu önə çəkib: “Gülşən Mirzəbəyova ilk dəfə Azərbaycan muğamlarını, xalq mahnılarını pianoya gətirən Rüxsarə xanımın qızıdır. Düşünürəm ki, onu, Rüxsarə xanımdan sonra Azərbaycanda ikinci gözəl istedada malik pianoçu xanım hesab etmək olar”. “Sönməyən Ulduzlar” teatrının aktyoru, əməkdar artist Firuz Xudaverdiyev bu fikri vurğulayıb: “Gülşən Mirzəbəyova elə bir musiqiçidir ki, onun barmaqları səsi olmayan insanı da oxumağa vadar edir”. Yubiley mərasimində iştirak edən əməkdar incəsənət xadimi Azər Dadaşov, “Sönməyən Ulduzlar” teatrının aktyoru Zakir Məmmədov, əməkdar artist Raziyə Şükürova, xanəndə Səmayə Hüseynova, Opera və Balet Teatrının solisti Elşad Məmmədov da yubilyarı 70 yaşı münasibətilə təbrik edib, onun haqqında düşüncələrini bölüşüblər.
Artur Voloşin
Artur Vladimiroviç Voloşin  — Amur vilayətinin Daxili İşlər İdarəçiliyi yanında Xüsusi Təyinatlı milis dəstəsində sürücü-milis, milis baş çavuşu. Rusiya Federasiyası Qəhrəmanı (ölümündən sonra).
Həyatı
1973-cü il iyun ayının 24-də Naxçıvan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının İlyiçovsk (indiki Şərur şəhəri) qəsəbəsində anadan olmuşdur. Milliyyətcə rusdur. Bir neçə ildən sonra ailəsi Amur vilayətinə köçmüşdür. 1979-cu ildən 1989-cu ilə qədər Kozmodemyanski orta məktəbində təhsil almışdır. 1990-cı ildə Voloşin Tambovski hərbi komissarlığı tərəfindən Rayçixinski məktəbində Ordu, Aviasiya və Donanmanın birgə fəaliyyət könüllü cəmiyyəti məktəbində təhsil almağa göndərilmiş, orada sürücü peşəsinə yiyələnmiş daha sonra bir müddət Ümumittifaq Elmi tədqiqat İnstitutunun Təcrübi-istehsalat təsərrüfatında mexanik işləmişdir. 1991-ci il iyul ayının 8-də SSRİ Silahlı Qüvvələrinə çağırılmış, Primorski diyarında təcili xidmətə cəlb edilmiş və avtomobil batalyonunda bölməyə komandanlıq etmişdir. 1993-cü ilin mayında "kiçik çavuş" rütbəsi ilə tərxis olmuşdur. 1993-cü ilin oktyabrında Amur vilayətinin Daxili İşlər İdarəçiliyi yanında Xüsusi Milis dəstələrinin daxili işlər orqanında milis-sürücü xidmətinə cəlb edilmişdir. 1994-cü ilin sentyabr-dekabr aylarında Daxili işlər İdarəçiliyinin Təhsil mərkəzində ilkin hazırlığı uğurla başa vurmuşdur. XMD-nin xüsusi dəstələri tərkibində Voloşin iki dəfə 1-ci Çeçen müharibəsində iştirak etmişdir (1995-ci ilin aprelin 1-dən 15 maya qədər, 24 sentyabrdan etibarən). Bu müddət ərzində o milis çavuşu rütbəsi əldə etmiş, daha sonra da baş çavuş rütbəsinə yiyələnmişdir. 1995-ci il 24 oktyabrda Çeçenistanın Vedenski rayonunun Xaraçoy kəndində gedən döyüşlərdə Amur vilayətinin Daxili İşlər İdarəçiliyi yanında Xüsusi Milis dəsətələri əməkdaşlarının qrupları tərkibində Voloşin də iştirak etmiş və xidməti tapşırığı yerinə yetirərkən həlak olmuşdur. Amur vilayətinin Tambovski rayonunda Lozov kəndində dəfn olunmuşdur.
Mükafatları
Rusiya Federasiyası Prezidentinin fərmanı ilə göstərdiyi igidlik və şücaətə görə 1996-cı il 21 iyun tarixində baş çavuş Artur Voloşin Vladimiroviçə ölümündən sonra Rusiya Federasiyası qəhrəmanı adı verilmişdir.
Xatirəsi
Artur Voloşinin xatirəsinə adı Blaqoveşenskdə və Lozovo kəndində küçəyə verilmişdir. 1999-cu ilin sentyabrında Blaqoveşenskdə Artur Voloşenin abidəsinin təntənəli açılışı olmuşdur. 2005-ci ildə Lozovoda Artur Voloşinin xatirə löhvəsi qoyulmuşdur. Blaqoveşenskdə onun adına turnir keçirilir.
Atom spektrləri
Borun nəzəriyyəsinə əsasən orbitlər hər biri müəyyən kvant ədədi ilə ifadə olunur. Ən az enerjiyə malik (nüvəyə ən yaxın) orbitin kvant ədədi 1 - ə bərabərdir. Növbəti energetik səviyyələrə uyğun olaraq 2, 3, 4 və s. kvant ədədləri aid edilir. Əgər elektron nüvənin cazibə qüvvəsini dəf etmək üçün kifayət qədər enerji alırsa, bu zaman atomun ionlaşması baş verir. Elektronun yuxarı enerji səviyyələrindən daha aşağı enerji səviyyələrinə keçidləri onları tədqiq edən alimlərin adları ilə adlandırılmışdır. Elektron daha yüksək orbitlərdən n = 1 nömrəli orbitə (nüvəyə ən yaxın orbitə) keçirsə Layman seriyası, n = 2 nömrəli orbitə keçirsə Balmer seriyası yaranır. Paşen, Brekket və Pfunda seriyaları isə daha yüksək orbitlərdən uyğun olaraq n = 3, n = 4 və n = 5 nömrəli orbitlərə keçid zamanı yaranır. Udulma spektrlərində də oxşar seriyalar yaranır. Lakin burada elektronun keçidi buraxma spektrlərində olduğu kimi yuxarı orbitlərdən aşağı orbitlərə yox, bunun tam əksinə baş verir. Udulma spektrində elektronun əsas haldan daha yüksək energetik səviyyələrə keçməsi nəticəsində Layman seriyası alınır. Daha yüksək tezliyə malik zolaqlar ən yüksək enerjiyə malik olan səviyyələrə uyğun gəlir. Layman seriyasının sonu (bütün zolaqların toplandığı nöqtə) n = 1 orbitindən (əsas haldan) n = ∞ hala keçidi göstərir. Yəni, səviyyənin enerjisi o qədər yüksəkdir ki, elektron atomdan qopa bilir. Nəticədə atomun ionlaşması baş verir. Bu prinsiplə buraxma spektrlərində də kontinium əmələ gəlir. Belə ki, elektron ionla toqquşaraq atom əmələ gətirir, yəni əsas vəziyyətə qayıdır. Seriyanın sonuna uyğun tezliyi bilməklə atomun ionlaşma enerjisini müəyyən etmək olar.
İdlib əməliyyatı
İdlib əməliyyatı və ya şifrələnmiş adı ilə İdlib De-eskalasiya Nəzarət Qüvvəsi fəaliyyətləri  — "Fərat Qalxanı" əməliyyatından sonra, de-eskalasiya zonası yaratmaq hədəfiylə 12 oktyabr 2017-ci il tarixində Türkiyə Silahlı Qüvvələri tərəfindən həyata keçirilmiş hərbi əməliyyat. Bu, Fərat Qalxanı və Şah Fırat əməliyyatlarından sonra Türkiyənin həyata keçirdiyi üçüncü transsərhəd əməliyyatıdır.
Arxaplan
Hərbi əməliyyat Türkiyə, Rusiya və İran tərəfindən imzalanmış 2017-ci il Astana sazişindən sonra başladılmışdır. Bu sazişdə, qeyd edilən ölkələrin hökuməti Əl-Qaidənin bir qolu olan Həyyat Təhrir əş-Şam (əsasən HTŞ olaraq bilinir) cihadçı radikal hərbi quruplaşmasının İdlib regionundan çıxarılması üçün razılaşmışdılar. HTŞ İdlib regionundakı dominant qüvvə hesab edilirdi, lakin quruplaşma İdlib əməliyyatının başlamasıyla dəstək itirməyə başlamışdır.
2017-ci il
Türkiyə Silahlı Qüvvələri 2017-ci ildə sadəcə kiçik ölçülü hərbi əməliyyatlar həyata keçirmişdir.
2018-ci il
2018-ci ilin fevral ayında Türkiyə Silahlı Qüvvələri İdlibin şimal və cənub-şərqi hissələrində çoxsaylı müşahidə nöqtələri tikməyə başlamışdır.
13 mart 2018-ci il tarixində Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin nümayəndə heyəti Həma mühafəzəsinin şimal-qərbi hissəsinə daxil olmuş və iki yeni müşahidə nöqtəsi tikməyə başlamışdır. Türkiyə nümayəndə heyətinə Türkistan İslam Partiyası müşayiət edirdi.
22 may 2018-ci il tarixində Türkiyə Silahlı Qüvvələri İdlib mühafəzəsindəki 12-ci və son müşahidə nöqtəsini tikmişdir. Bu layihənin səbəbi Türkiyə ilə Suriya hökuməti və müharibədə iştirak edən digər tərəflər arasında gərginliyin artma təhlükəsi idi.
Kimyəvi rabitə
Kimyəvi rabitə — molekullarda və onlar arasında əlaqə yaradan qüvvələr toplusu. Kimyəvi rabitə- maddənin xassəsi onun kimyəvi tərkibi, molekulundakı atomların qarışılıqlı təsiri ilə müəyyən edilir. Atomun quruluş nəzəriyyəsi kimyəvi rabitənin təbiətini və molekulun əmələgəlmə mexanizmini izah edir.
Kimyəvi rabitənin növləri
Rabitələrin aşağıdakı növləri var:
Molekul
Molekul, iki və daha çox atomdan təşkil olunmuş hissəcikdir. Ən sadə molekul iki hidrogen atomundan əmələ gəlmiş hidrogen molekuludur (H2).
Molekulda atomları bir-birinə bağlayan qüvvələr cəmi kimyəvi rabitə adlanır.
Müəyyən edilmişdir ki, kimyəvi rabitənin yaranması və onun təbiəti, əsasən qarşılıqlı təsirdə olan element atomlarının xarici elektron təbəqələrinin quruluşu ilə əlaqədardır.
Rabitənin əmələ gəlməsində iştirak edən elektronlara valent elektronları deyilir.
Oktet qaydasına görə, kimyəvi rabitə yaranarkən xarici energetik səviyyələr tamamlanır, əksər hallarda 8 elektronlu oktet… ns2np6, bəzi hallarda (H-, He0, Li+, Be2+, B3+ atom və ionları üçün 2 elektronlu dublet vəziyyəti −1s2 yaranır.
Elementlərin elektromənfiliyi
Elementlərin elektromənfiliyi bir-biri ilə qarşılıqlı təsirdə olan atomların arasında elektronların paylanmasına təsir edir. Maddələrdə elektronların paylanmasının xarakterinə görə kimyəvi rabitənin üç əsas tipi ayırd edilir. Kovalent, ion və metal rabitəsi. Kovalent rabitə elektromənfilikləri eyni olan və ya elektromənfilikləri az fərqlənən qeyri-metal atomları arasında yaranır.
Məsələn: elektromənfilikləri eyni olduqda (H2, O2, N2, F2, Cl2, Br2, J2, P4, S8), elektromənfilikləri az fərqləndikdə (H2S, H2O, HCl, NH3, və s.)
Kovalent rabitə
thumb|Qeyri-polyar kovalent rabitə thumb|Polyar kovalent rabitə thumb|200px|Elektron cütünün yerləşməsi və dipol momenti Molekulların əksəriyyətinin əmələ gəlməsi kovalent rabitənin yaranması ilə bağlıdır. Kovalent rabitə nəzəriyyəsinin əsasını qarşılıqlı təsirdə olan elementlərin xarici davamlı elektron konfiqurasiyasının əmələ gəlməsi təşkil edir. Lakin kovalent rabitənin yaranması zamanı elektronun bir element atomundan digərinə tam keçidi baş vermir. Yalnız qarşılıqlı təsirdə olan hər iki element atomlarının tək elektronlarının orbitallarının bir- biri ilə qapanması hesabına elektron cütləri yaranır ki, bunlar da hər iki atoma eyni dərəcədə aid olub, onların arasında rabitə yaranmasına səbəb olur.
Ümumi (əlaqələndirici) elektron cütünün əmələ gəlməsi ilə yaranan kimyəvi rabitəyə kovalent və ya atom rabitəsi deyilir.
Əlaqələndirici (ümumi) elektron cütünün yaranmasında iki atom iştirak edir və onun əmələ gəlməsi üçün hərəsi bir elektron verir. Bu elektronlar hər iki atomun xarici elektron təbəqəsində yerləşir.
Bir kovalent rabitəni bir elektron cütü əmələ gətirir. Yəni kovalent rabitə qoşa nöqtə və ya xətt ilə (-) göstərilir. Kovalent rabitə ilə əmələ gəlmiş maddənin tərkibində əsasən metal olmur.
Məs; H—H, H—O—H və s.
Kovalent rabitənin əmələ gəlmə mexanizmi
Kovalent rabitə, əsasən iki müxtəlif mexanizm üzrə əmələ gəlir: 1) əks spinli elektronların qoşalaşması (cütləşməsi) ilə (mübadilə mexanizmi) 2) donor-akseptor mexanizmi ilə.
Mübadilə mexanizmi ilə kovalent rabitə atomların əks spinli tək elektronlarının cütləşməsi (şərikləşdirilməsi) yolu ilə yaranır və həmin proses elektron buludlarının qapanması (bir-biri ilə örtülməsi) kimi təsəvvür olunur. Bu halda əmələ gələn rabitələrin sayı şərikli elektron cütlərinin və yaxud hər bir atoma məxsus tək elektronların sayına bərabərdir. Neytral atomda mübadilə mexanizmi ilə kovalent rabitə yaradan elektronların sayı tək elektronların sayına bərabərdir.
Burada özünün bölünməmiş elektron cütünü ümumi istifadə üçün təqdim edən A atomu donor, boş orbitallarının vasitəsilə hazır elektron cütünə ortaq olan B atomu isə akseptor adlanır. Bu yolla əmələ gələn kovalent rabitə donor-akseptor və ya koordinasiya rabitəsi də adlanır.
Kimyəvi rabitənin bu növü 1893-cü ildə kompleks birləşmələrin koordinasiya nəzəriyyəsini yaratmış A. Verner tərəfindən kəşf edilmişdir və bununla əlaqədar olaraq, donor-akseptor rabitəsi əvvəllər kordinativ rabitə adlandırılmışdır.
Donor-akseptor mexanizmi ilə əmələ gələn rabitəyə misal kimi ammonium ionunun (NH4+), dəm qazının (CO), hidroksonium ionunun (H3O+)əmələ gəlmə sxemini göstərmək olar. Ammonyakdakı (NH3), azot atomunun bölünməmiş elektron cütü iki nöqtə ilə, hidrogen ionunun (H+) boş orbitalı dördbucaqlı □ şəklində işarə edilirsə, onda ammonium ionunun əmələ gəlmə sxemini aşağıdakı kimi göstərmək olar.
NH3 + H+ → NH4+
Ammonium duzlarında donor-akseptor rabitələrinin sayı, ammonium ionunun sayına bərabərdir, çünki ammonium ionunda bir donor-akseptor rabitə vardır. Dəm qazı molekulunda da bir donor-akseptor rabitə vardır. CO-da oksigen atomu donor, karbon atomu isə akseptordur. Dəm qazı molekulunun əmələ gəlməsində karbonun 2, oksigenin 4 elektronu (ümumilikdə 6 elektron), karbonun 3, oksigenin 3 orbitalı iştirak edir.
Kovalent rabitənin növləri
Elektron cütünün atomlar arasında paylanması xüsusiyyətinə görə kovalent rabitənin iki növünü ayrıd edirlər: qeyri-polyar və polyar- kovalent rabitə.
Elektromənfiliyi eyni olan atomlar arasında elektron cütü atomların nüvələri arasında simmetrik yerləşir. Bunun nəticəsində əmələ gələn molekulda müsbət və mənfi yüklərin mərkəzləri üst-üstə düşür.
Elektromənfiliyi eyni olan atomlar (eyni növ qeyri-metal atomları) arasında ümumi elektron cütünün əmələ gəlməsi hesabına yaranan kovalent rabitəyə qeyri-polyar kovalent rabitə deyilir. Qeyri-polyar kovalent rabitə, əsasən çox atomlu bəsit maddələrdə yaranır. Kovalent rabitənin xassələri.
Kovalent rabitənin əsas xarakterik xassələri onun möhkəmliyi, enerjisi, doymuşluğu və istiqamətlənməsi, polyarlığı və uzunluğudur.
Kovalent rabitənin möhkəmliyi (davamlılığı). Atom nüvələrini birləşdirən (σ-rabitədə) elektron buludlarının örtülməsindən asılı olaraq kovalent rabitə müxtəlif dərəcədə möhkəm ola bilər. Atom nüvələri arasında elektron sıxlığı böyük olduqca rabitə daha möhkəm olur. Beləliklə kimyəvi rabitənin möhkəmliyi əsasən aşağıdakılardan asılıdır:
Kimyəvi rabitənin enerjisi. Kimyəvi rabitənin ən mühüm xarakteristikası onun möhkəmliyini müəyyən edən enerjidir. Rabitənin möhkəmlik enerjisi onun qırılmasına sərf olunan enerjinin miqdarıdır. Rabitə enerjisi, rabitəni qırmaq üçün lazım olan enerjinin miqdarıdır.
Rabitə enerjisi adətən 1 mol rabitəyə aid edilib kC-la ölüçülür. Belə ki, 1 mol hidrogenin rabitə enerjisi 436kC/mol-a bərabərdir. Rabitənin qırılması prosesini termokimyəvi tənlik şəklində belə təsvir etmək olar.:
H-H→2H-436kC/mol və ya ∆H=+436 kC/mol
Çox atomlu bəsit maddələrin atomlara parçalanma reaksiyalarının hamısı homolitik qırılma ilə gedən (X÷X→2X∙) endotermik reaksiyadır. Aydındır ki, ayrı-ayrı atomlardan 1 mol çox atomlu bəsit maddə əmələ gəldikdə enerji ayrılır.
H·+·H→H2 +436kC/mol və ya ∆H= 436kC/mol
Ayrılıqda 1 molekul üçün rabitə enerjisni hesabladıqda rabitəni qırmaq üçün lazım olan minimum enerjinin miqdarını Avoqadro sabitinə (6,02·1023 mol-1)bölmək lazımdır. Deməli hidrogenin bir molekulunda H-H rabitəsinin enerjisini hesablamaq üçün 436kC/mol-u 6,02·1023mol-1ə bölmək laızmdır. Buradan görünür ki, ayrı-ayrı molekulların rabitə enerjisinin ədədi qiyməti çox kiçikdir. Ona görədə praktikada 1 molekul deyil, 1mol maddəyə düşən rabitə enerjisinin ədədi qiymətlərindən istifadə edilir.
Reaksiyada alınan maddələrin atomları arasındakı rabitələrin enerjiləri cəmi ilə reaksiyaya daxil olan maddələrin molekulundakı atomlar arasında rabitlərlərin enerjiləri cəmi arasındakı fərq kimyəvi reaksiyanın istilik effektini müəyyənləşdirir. Bu fərq müsbət olduqda reaksiya ekzotermik, mənfi olduqda isə endotermik olur. Entalpiya dəyişməsi (∆H) ilə hesablandıqda əksinə olur.
Kovalent rabitənin doymuşluğu
Məlumdur ki, atomlar yalnız məhdud sayda kovalent rabitə əmələ gətirməyə qabildir. Bu da onların valentlik imkanları ilə izah edilir. Əvvəla, kovalent rabitənin əmələ gəlməsi imkanı valentlik elektronlarının (və ya kovalent rabitə əmələ gətirən orbitalların) sayı ilə müəyyən edilir. Ikincisi atomların valentlik imkanları xarici energetik səviyyədə boş orbitalları olan digər atomlara verilə bilən bölünməyən elektron cütlərinin sayı ilə müəyyən edilir. Donor-akseptor rabitə əmələ gətirə bilən maddə molekullarında (NH3, H2O) kovalent doymamışlıq vardır. Donor-akseptor rabitə əmələ gəldikdən sonra kovalent doymuşluq müşahidə edilir.
Kovalent rabitənin istiqaməti
Kovalent rabitənin bu xassəsi molekulların fəza quruluşunu şərtləndirir. Elektron buludlarının qarşılıqlı örtülməsi zamanı fəzada hansı formada və hansı istiqamətdə olmasından asılı olmayaraq, molekulu xətti və bucaq formasında olan birlşmələr yarana bilər (bu "hibridləşmə" mövzusunda daha ətrfalı izah ediləcəkdir). Kimyəvi rabitələrin istiqaməti fəzada elektron buludlarının müxtəlif cür yerləşməsi ilə izah edilir.
Kovalent rabitə ilə əmələ gəlmiş iki atomlu (binar) maddələr (məsələn: H2, N2, F2, Cl2, Br2, J2, HF, HCl, HBr, HJ, CO, NO, СО2, C2H2 və s) xətti quruluşludur.
Rabitənin uzunluğu rabitəni əmələ gətirən atomların nüvələri arasındakı məsafədir, nanometrlə (nm) ölçülür. Kimyəvi rabitənin uzunluğu nə qəədr qısa olarsa, rabitə bir o qədər davamlı olur.
CnH2n+2 ümumi formuluna malik karbohidrogenlərdə (C2H6, C3H8, C4H10 və s) eləcədə CnH2n ümumi formuluna malik tsiklik karbohidrogenlərdə (tsikloalkanlarda) karbon atomları arasındakı rabitənin (yəni C-C rabtəsininn) uzunluğu 0,154 nm, CnH2n ümumi formuluna malik açıq zəncirli karbohidrogenlərdə (yəni alkenlərdə) yalnız ikiqat (C=C) rabitənin uzunluğu 0,134nm, CnH2n-2 ümumi formuluna malik alkinlərdə (asetilen sırası karbohidrogenlərdə) üç qat (C≡C) rabitənin uzunluğu 0,120nm-dir.
Qeyri-Polyar kovalent rabitə
Əgər rabitə əmələ gətirən atomların elektromənfilikləri müxtəlifdirsə, başqa sözlə müxtəlif qeyri- metal atomları birləşərsə, onda şərikləşdirilmiş elektron cütü (kovalent rabitə əmələ gətirən elektron cütü) qeyri-simmetrik vəziyyət alır, yəni elektron cütü elektromənfiliyi çox olan atoma doğru cəzb olunur.
Onların mütləq qiyməti 1-dən kiçik olur. Bu halda müsbət və mənfi yüklərin mərkəzləri üst-üstə düşmür. Bunun nəticəsində əmələ gələn molekulda elektromənfiliyi böyük olan element atomunun yerləşdiyi hissədə mənfi, elektromənfiliyi kiçik olan element atomunun yerləşdiyi hissədə isə müsbət yükün artıqlığı yaranır.
Polyar Kovalent Rabitə
Rabitəni əmələ gətirən ümumi elektron cütünün atomlardan birinə doğru çəkilməsi ilə yaranan kovalent rabitəyə polyar kovalent rabitə deyilir. Başqa sözlə müxtəlif qeyri-metal atomları arasında ümumi elektron cütü ilə yaranan kovalent rabitəyə polyar kovalent rabitə deyilir.
Tərkibində metal atomu olmayan mürəkkəb maddələrin (molekulunda karbonun sayı bir olan üzvi maddələr) hamısı polyar kovalent rabitəli birləşmələrdir. Məsələn: HF, HCl, HBr, HJ, CO, СО2, SО2, SО3, NO, NО2, N2O5, Р2O3, P2O5, H2S, H2O, (HNO3), H2SO3, H2CO3, NH3, PH3, CS2, SiO2, SiC, HNO3, H2SO3, H2SO4, (HРO3), H3PO3, H3PO2, H4P2O7, H3PO4, CH2Cl2, CHCl3, CCl4, CF4, CH4 və s.
HF, HCl, HBr, HJ, H2O, SO2, H2S, NH3, PH3 kimi binar (ikielementli) birləşmələrin molekullarında elektron cütləri rabitədə qeyri-simmetrik yerləşir. Bu halda dipol (molekulda qütbləşmə) əmələ gəlir, yəni molekulun bir qütbü müsbət, digər qütbü mənfi yüklənir. İki atom arasında 2-ci və 3-cü kovalent rabitənin əmələ gəlmə imkanı olduqda elektron buludlarının ötrülməsi atomların mərkəzlərini (nüvələrini) birləşdirən xətt üzrə baş verə bilmir. Bu onunla əlaqədardır ki, atomda olan elektron buludları bir-birinə nəzərən müəyyən bucaq altında yerləşir. Ona görədə elektron buludlarının öütürlməsi atomalrın mərkəzlərdən keçən xəttin hər iki tərəfində baş verir.
Kimyəvi rabitəni əmələ gətirən atomların mərkəzlərini birləşdirən oxun hər iki tərəfində orbitalların yandan ötürülməsi hesabına yaranan kovalent rabitə π rabitə adlanır.
Metallik rabitə
Metallik rabitəyə bütün metallarda rast gəlmək olur. Misal üçün Na, Ca, Fe, Ti və s.
σ-rabitə
Elektron buludları rabitə əmələ gətirən atomların mərkəzlərini birləşdirən xətt üzrə örtülərsə, belə rabitəyə siqma rabitə deyilir.
Bu halda atomlardan birinin hər iki atom nüvələrini birləşdirən düz xətt ətrafında fırlanması ayrılıqda iki s-, iki p-, bir s- və bir p- elektron buludlarının və eləcə də bütün hibrid elektron buludunun ("hibridləşmə mövzusuna sonra baxılacaq) ötürülməsi zamanı əmələ gəlir. 200px|thumb|center|siqma-rabitə
Atomlar arasında bir kovalent rabitə olduqda ona birqat rabitə deyilir. Kovalent rabitəli maddələrin hamısında bir qat rabitələrin hamısı σ (siqma)- rabitədir.
π-rabitə
π-rabitə əmələ gəldikdə nüvələri birləşdirən xəttə perpendikulyar yerləşmiş iki p-orbitalın qarşılıqlı təsirindən oxun hər iki tərəfində orbitalların bir- birini örtmə sahəsi yaranır. π- rabitə əsasən iki p-orbitalın bir-birini yandan örtməsi ilə əmələ gəlir.
Deməli, belə nəticəyə gəlmək olar ki, π — rabitəni yalnız sərbəst (hibridləşməmiş) p-orbitalları (p-elektronları) əmələ gətirə bilər. Eyni molekulun tərkibində fəzada bir- birinə perpendikulyar müstəvilərdə yerləşən σ (siqma) və π (pi) -rabitələrinin əmələ gəlməsi nəticəsində atomlar arasında ikiqat (=) və üçqat (≡) rabitələr yaranır.
200px|thumb|center|etilendə π-rabitə
İoanna (Durattso hersoginyası)
1348–1368-ci illərdə Durattso hersoginyası kimi padşahlıq etdi. O, iki dəfə evləndi; əvvəlcə Navarralı Lüdoviklə, sonra isə E qrafı Artualı IV Robertlə.
Kimyəvi rabitə
π-rabitə
Bir qat (tək qat) rabitələrin hamısı siqma, ikiqat rabitələrdən biri σ (siqma), biri π(pi), üç qat rabitələrdən biri σ(siqma), ikisi π(pi)-rabitədir. Ona görədə elektron buludlarının öütürlməsi atomalrın mərkəzlərdən keçən xəttin hər iki tərəfində baş verir.
İoanna (Durattso hersoginyası)
Həyatı
İoannanın atası 1348-ci ildə öldü və İoanna sağ qalan ən böyük uşaq olaraq onun yerinə keçdi, lakin İoanna Durattsoya getməkdənsə Neapolda qaldı. Məhz burada o, kraliça İoanın oğlu, əmisi oğlu Katl Martellə nişanlanmışdı. Karl Martel kişi varislərin olmaması səbəbindən Macarıstanda varis idi. Uşaq Macarıstana köçürüldü, lakin gənc oğlan təxminən 1348-ci ildə Macarıstanda öldükdən sonra nişan pozuldu.
Feliks
Feliks — kişi adı və təxəllüs.
İoanna (Durattso hersoginyası)
Həyatı
1365-ci ildə iyirmi bir yaşında İoanna, həyat yoldaşının sağında Durattso hersoqu olan ilk əri Navarralı Lüdovik ilə evləndi. Navarra kralı II İoanın oğlu idi. 1368-ci ildə Durattso sərkərdə Karl Topiyanın başçılığı altında alban Topiya sülaləsi tərəfindən tutuldu. İoanna və əri dərhal təkcə Durattsonun deyil, 1332-ci ildə bolqar Sratsimirlər sülaləsi tərəfindən fəth edilmiş keçmiş Albaniya Anqevin Krallığının bütün torpaqlarının yenidən zəbt edilməsini planlaşdırmağa başladılar. Onlar Lüdovikin qardaşı II Pis Karlın dəstəyini toplamaqda müvəffəq oldular və Fransa kralı V Çarlz da bu işdə onlara yardım etdi. 1372-ci ildə Lüdovik, Durattsonun alınmasında kömək etmək üçün Fransada müharibə zamanı onunla döyüşən muzdlu əsgərlərdən ibarət "Navarrese" şirkətini qurdu. Onların sıraları 1375-ci ildə birbaşa Navarradan yeni işə götürülənlərlə xeyli artdı. Müvəffəqiyyəti təmin etmək üçün həyata keçirilən hərbi planlaşdırmanın və mühəndisliyin mürəkkəb təbiətindən bəhs edən bir çox sənədlər günümüzədək gəlib çatmışdır. 1376-cı ilin yayının ortalarında şəhəri ələ keçirərək buna nail oldular. Lüdovik qısa müddət sonra öldü. Lüdovik və İoannanın uşaqları yox idi. İoanna heç vaxt Durattso üzərində tam nəzarəti bərpa edə bilmədi və 1385-ci ildə şəhər yenidən Karl Topiyanın əlinə keçdi.
Kimyəvi rabitə
π-rabitə
Kimyəvi rabitəni əmələ gətirən atomların mərkəzlərini birləşdirən oxun hər iki tərəfində orbitalların yandan ötürülməsi hesabına yaranan kovalent rabitə π rabitə adlanır.
İoanna (Durattso hersoginyası)
Həyatı
Təxminən 1376-cı ildə İoanna E qrafı Artualı IV Robert ilə evləndi. Bu evlilik də uşaqsız olub. Robert uzun müddət E qrafı ola bilmədi, ona və İoannaya 1387-ci ildə atasının ölümündən xəbər göndərilmədi. İoanna və Robert Neapoldakı Kastel-del-Ovoda qalırdılar və burada İoannanın bacısı Neapol Kraliçası Marqaretin əmri ilə 20 iyul 1387-ci ildə hər ikisi zəhərləndi.
İoanna San-Lorentsoda (Neapol) dəfn olunub.
Kimyəvi rabitə
π-rabitə
Bir qat (tək qat) rabitələrin hamısı siqma, ikiqat rabitələrdən biri σ (siqma), biri π(pi), üç qat rabitələrdən biri σ(siqma), ikisi π(pi)-rabitədir. Üzvi birləşmələrdə H, X-halogen (F, Cl, Br, J) π-rabitə yarada bilmir. Yəni üzvi birləşmələrdə s-orbittalı, heç bir hibrid orbital π-rabitə əmələ gətirmir.
Kimyəvi rabitənin əmələ gəlməsi hansı elektron buludundan və onun neçə qapanmasından asılı olduğu üçün rabitə müxtəlif möhkəmlikdə ola bilər. İkiqat və üçqat rabitələrin mövcudluğu zamanı kimyəvi proseslərdə onlardan birinin asan, digərinin isə çətin qırılması da bununla əlaqədardır. π-rabitənin enerjisi, σ-rabitənin enerjisindən az olduğundan onun davamlılığı da az olur. Ona görədə kimyəvi reaksiyalarda π-rabitə daha tez qırılır. Molekulunda π-rabitəsi olmayan binar (iki elementli) birləşmələr F2, Cl2, Br2, J2, P4, S8. Molekulunda π-rabitəsi olan binar birlşmələr N2, O2, C2H4, C2H2 və s
Çoxmərkəzli rabitələr
klassik nəzəriyyələr kimyəvi rabitələri iki atom arasında baş verən qarşılıqlı təsir kimi izah edir. Amma çoxlu sayda qeyri-adi molekullar kəşf edilib ki, onlarda kimyəvi rabitə eyni vaxtda bir neçə atom arasında baş verir. Belə rabitələr çoxmərkəzli rabitələr adlanır. Üçmərkəzli rabitəyə ən sadə misal - metonium CH+5 ionudur. Bu ionda 5 hidrogen atomundan üçü mərkəzi karbon atomu ilə adi kovalent rabitə ilə birləşir. Digər iki hidrogen atomu karbon atomundan çox uzaqlaşmışdır. Bu atomlar arsındakı üçmərkəzli rabitə yalnız iki elektronla yaranır: elektronlardan birini C, digərini H atomu verir. Üçmərkəzli rabitəni bəzən təpə nöqtələrində birləşən atomlar olan üçbucaq şəklində göstərirlər. Metallarda elektron buludları bütün atomları birləşdirirlər.Bu elə çoxmərkəzli rabitəyə misaldır.
NGC 5099
NGC 5099, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qızbürcü istiqamətində yerləşir. E0 tipli. tərəfindən ildə 40.64 sm (16 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Mikrorayon
300px|right|Vilnüsdə yerləşən mikrorayon Mikrorayon - yaşayış kompleksi mənasın verir. Sovet İttifaqında,bəzi postsovet və keçmiş Kommunist dövlətlərdə yaşayış sahəsi tikintisinin ilkin struktur elementidir.Rusiyada və keçmiş Sovet İttifaqı respublikalarının əksəriyyətində şəhər,qəsəbə və yaşayış rayonları bu konsepsiyaya uyğun olaraq tikilib.
Samir Hüseynov
Həyatı
Samir Hüseynov 15 noyabr 1994-cü ildə Lerik rayonunun Vov kəndində anadan olmuşdur. Orta təhsilini 2001-ci ildən şəhid Rakif Babayev adına Vov kənd 9 illik natamam orta məktəbində almışdır.
Hərbi xidməti
thumb|left|Samir Hüseynov hərbi xidmət zamanı|230x230px Orta məktəbi bitirdikdən sonra 2013-cü ilin yanvar ayında hərbi xidmətə yollanmışdır. Gəncədə yerləşən "N" saylı hərbi hissədə xidmət etmişdir. 2014-cü ilin iyul ayında hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra Rusiyaya gedərək bir müddət işləmişdir. 2016-cı ildə könüllü olaraq yenidən hərbi sahəyə qayıtmış və Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu olaraq işləməyə başlamışdır.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Samir Hüseynov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Cəbrayılın, Füzulinin, Zəngilanın, Xocavəndin, Qubadlının və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. 9 noyabr 2020-ci ildə Şuşa istiqamətində Ermənistan Ordusunun xeyli zabitini məhv edərək qeyri-bərabər döyüşdə döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı həlak olmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Samir Hüseynov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Samir Hüseynov ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Samir Hüseynov ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Samir Hüseynov ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək igidlik və mərdlik göstərmiş, hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirərək şəhid olmuş Samir Hüseynov Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2022-ci il tarixli Sərəncamına əsasən ölümündən sonra 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilmişdir.
Bürc əl-Ərəb
Bürc əl-Ərəb (Ərəbcə: برج العرب "Ərəblərin Qülləsi") — Dünyanın ən lüks otellərindən biri olan “Bürc əl-Ərəb” oteli Dubaydan 15 km cənubda Ərəb dənizinin sahilində, Cümeyra rayonunda yerləşir (Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri). Bürc əl-Ərəb oteli:
Tikintisi 1994-cü ildə Basra körfəzi yaxınlarında başlanan otel 1 dekabr 1999-cu ildə qapılarını müştərilərinə açmışdır. Otel dəniz sahilində əvvəldən böyük qaya bloklarının dənizə endirilməsiylə yaradılan bir adacıq üzərinə qurulmuşdur. Burc əl-Ərəb "Ərəb qülləsi" mənasını versə də, arxitektura baxımdan dənizdə üzən bir yelkəni xatırlatdığı üçün "Yelkən otel" adlandırılır.
NGC 1280
NGC 1280, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Balina bürcü istiqamətində yerləşir. SBc tipli. tərəfindən ildə 80.01 sm (31.5 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Yusif Ziya Paşa
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Sergey Kirovun heykəli
Sergey Kirovun heykəli — 1939-cu ildə Sergey Kirovun şərəfinə inşa edilib. 20 Yanvar hadisəsindən sonra, 5 yanvar 1991-ci ildə sökülüb.
Tarixi
Heykəl 1939-cu ildə, məşhur memar Pinxos Sabsay və Lev İlin tərəfindən hazırlanmışdır. 1990-cı ildə 20 Yanvar hadisəsi baş verdikdən sonra, əhali Şəhidlər Xiyabanı ilə eyni ərazini bölüşən heykəli istəmirdilər. Ona görə də Azərbaycan rəhbərliyi, Kommunist Partiyasının 1-ci katibi Ayaz Mütəllibov və hakim sovet elitası heykəlin götürülməsi ilə bağlı qərar verirlər. Ancaq Moskvanı qəzəbləndirməmək üçün hansısa bir ciddi səbəb göstərmək lazım idi. Bunun üçün heykəlin yerləşdiyi relyefdən istifadə etmək qərara alınır. Rəsmi açıqlama yayılır və orada elan olunur ki, Bayıl yamacında başlanan sürüşmə heykəlin yıxılması üçün ciddi təhlükə yaradıb. Fəsadları aradan qaldırmaq üçün heykəlin sökülməsi vacibdir. Bundan sonra xüsusi texnika ilə heykəl sökülür, hissələrə bölünərək maşınlara yüklənir və Dağüstü Parkdan bidəfəlik aparılır. Onun hara aparıldığı indiyə qədər məlum deyil.
Kokand 1912 FK
Kokand 1912 FK — Özbəkistanın Kokand şəhərini təmsil edən Özbəkistanın peşəkar futbol klubudur. Klub hal-hazırda Özbəkistan Liqasında mübarizə aparır.
Sergey Kirovun heykəli
Filmoqrafiya
Kirovun heykəlinin sökülməsi ilə bağlı rejissor Nizami Abbas sənədli film çəkib. Həmin filmdə 1937-ci ildə heykəlin fundamentinin qoyulması prosesi əks edilib. Mircəfər Bağırovun iştirakı ilə aparılan bu prosesdə postamentin altına dairəvi qutu qoyulur. Həmin yerin üzərinə “Kirovun heykəlinin sənədləri” yazılıb. Bunun üzərində isə heykəl ucaldılıb.
Kokand 1912 FK
Tarixi
Kokand 1912 FK klubu Özbəkistanın qədim futbol klublarından biri hesab olunur. Klub 1912-ci ildə təsis edilmişdir. Qo'qon 1912 klubu ilk mövsümünə 1992-ci ildə Özbəkistan Liqasında başlamışdır. Həmin ildə klub liqada 6-cı yeri tutmuşdur. Həmin ildə klub adını Temiryol,i Qo'qon olaraq dəyişdirmişdir. İlk dəfə iştirak etdikləri Özbəkistan Kubokunda 1992-ci ildə finala vəsiqə qazanmışdılar. 25 oktyabr 1992-ci ildə Səmərqənddə baş tutan final görüşündə Navbahor Namanqan FK klubu ilə üz-üzə gələn klub əsas vaxtda heç-heçə etdilər. Penalti seriyasında isə rəqibinə 5:6 hesabı ilə məğlub oldular.
1994-cu il mövsümündə klub Özbəkistan liqasını 5-ci pillədə başa vurdular. Bu nəticə klub tarixinin ən yüksək nəticəsi hesab olunur. Sonuncu dəfə klub Özbəkistan Liqasında 2003-cü ildə mübarizə aparmışdır. Kokand 1912 FK klubu əsas Özbəkistan Liqasında 9 mövsüm mübarizə aparmışdır. 2009-cu ildə klub Özbəkistan Birinci Liqasının qalibi olmuşdur. Amma onlar Özbəkistan Liqasına vəsiqə qazana bilməmişlər. Bunun da səbəbi 2010-cu il mövsümündə Top Liqada iştirak edən komandaların sayının 16-dan 14-ə endirilməsi olmuşdur.
Andijan FK klubunun mövsümü ikinci yerdə başa vurduğu 2013-ci il mövsümündə klub liqada 3-cü yeri tutdular. 30 aprel 2014-cü ildə klubun keçmiş futbolçusu Rüstəm Abdullayev yeni kluba baş məşqçi təyin olundu. Rüstəm Abdullayev klub tarixində bir mövsümdə ən çox qol vuran (18 qol) oyunçu hesab olunur. Kokand 1912 FK klubu 2014-cü il mövsümünü Şurtan Quzar FK klubundan sonra ikinci yerdə başa vurdu. Klub 2015-ci ildə yenidən Özbəkistan Liqasına vəsiqə qazandı.
Klubun bombardirləri
Klubun tarixi boyunca ən çox qol vuran oyunçuları aşağıdakılardır:
Hal-hazırkı heyəti
14 mart 2015-ci il məlumatlarına əsasən.
(c)
Yəhuda aslanı
200px|thumb|[[Yerusəlim bələdiyyəsi|Yerusəlim şəhərinin gerbi.]]