cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Eldar Məcidov
Həyatı
Məcidov Eldar Tofiq oğlu 26 avqust 1965-ci il Bakı şəhərində dünyaya göz açmışdır. 1972-ci ildə Yasamal rayon 52 saylı məktəbin birinci sinfinə getmiş 1982-ci ildə bu məktəbi bitirmişdir. 1983-cü ildə orduya çağırıan Eldar hərbi xidmətini Almaniya Demokratik Respublikasında keçirir. 1985-ci ildə ordudan tərxis olunur. 1989-cu ildə Azərbaycan İncəsənət İnstituna imtahan verir və mədəni-maarif fakültəsinə daxil olur. Ermənilərin Dağlıq Qarabağda törətdikləri vəhşiliklərə dözə bilməyən Eldar könüllü olaraq cəbhəyə getməyi qərara alır.
Döyüşlərdə iştirakı
Eldar Məcidov 9 may 1992-ci ildə "N" saylı hərbi hissəyə qeyd olunur və cəbhəyə yola düşür. O, cəbhədə tezliklə öz şücaətini göstərmişdi. Yaralıların və mülki əhalinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində müstəsna xidmətləri olmuşdur. 15 may 1992-ci il Şuşa rayonunun Zarıslı kəndində döyüşlər gedirdi. Bu döyüşdə Eldar rəşadətlə vuruşurdu yoldaşlarını xilas edərkən sağ ayağından yaralanır onu Qubadlı xəstəxanasına çatdırsalar da, çoxlu qan itirdiyindən Eldarın həyatını xilas etmək mümkün olmadı.
Ailəsi
Ailəli idi, bir övladı yadigar qalıb.
Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 16 sentyabr 1994-cü il tarixli 202 saylı fərmanı ilə Eldar Tofiq oğlu Məcidova ölümündən sonra "Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı" adı verilmişdir.
Yaşadığı binanın önünə xatirə lövhəsi vurulub.
Mirrəhim Vilayi
Vilayi Mirrəhim Mirəbdüləli oğlu (?-?) — Azərbaycan Demokratik firqəsinin üzvü, tədqiqatçı, publisist.
İkinci Mərakeş böhranı
İkinci Mərakeş böhranı və nəticələri.
Rus-alman danışıqlarının sona çatması 3-cü dəfə Mərakeş böhranının kəskinləşməsi dövrünə düşdü.1911ilin yazında Mərakeşin paytaxtı Fesin ətrafında üsyan baş verdi. Fransızları müdafiə etmək bəhanəsi ilə 1911-ci ilin mayında Fransa Fesi işğal etdi və Mərakeş Fransanın ixtiyarına keçdi.
Fransa hələ apreldə alman hökumətini xəbərdar etmişdi ki, avropalıları müdafiə etmək məqsədi ilə bəlkə onlar müvəqqəti olaraq öz qoşunlarını Fesə yeritsinlər. Kiderlen etiraz etmədi. O qeyd etdi ki, Fransanın loyallığına şübhə etmir. Sonra isə əlavə etmişdi ki, əgər Fransa ordusu Fesdə qalarsa, onda Mərakeşin müstəqilliyindən söhbət gedə bilməz. Bu həm də Alxesiras traktatının faktiki olaraq öz əhəmiyyətini itirməsi demək idi. Onda Alm özünü Alxesirass traktatından asılı hesab etməyəcək və sərbəst hərəkət edəcək.
Kiderlen kayzerə Aqadir və Moqadoru işğal etməyi təklif etdi. Bunlara sahiblənəndən sonra sakitcə gözləmək lazımdır ki, görək Fransa nə təklif edəcək. Kiderlen yazmışdı ki, Fesin işğalı fransanın Mərakeşi udmasına hazırlıq demək idi. Biz etirazla heç nəyə nail ola bilmərik, biz ancaq mənəviyyatca məğlub olarıq. Buna görə də biz özümüzü elə obyektlə təmin etməliyik ki, gələcək danışıqlarda Fransanı evəz verməyə məcbur etsin. Əgər fransızlar öz vətəndaşlarını müdafiə etmək üçün Fesə daxil olsalar, biz də təhlükəyə məruz qalan vətəndaşlarımızı müdafiə etməyə borcluyuq. Bizim Moqadorda və Aqadirdə iri alman firmalarımız var. Bu firmaları qorumaq məqsədilə alman gəmiləri bu limanlara istiqamət ala bilərlər. C. Mərakeşin bu vacib limanlarına başqa-başqa dövlətlərin soxulmalarına imkan verməmək üçün onlar sakitcə burada qala bilərlər. Bunlara nail olandan sonra Mərakeşdə hadisələrin gedişinə sakitcə izləyə bilər və gözləyə bilərik, görək bizim həmin limanları tərk etməyimizin əvəzində Fransa öz müstəmləkələrindən Almaniyaya güzəşt etmək üçün hansı gərəkli təklif edəcək.
II Vilhelm bu planı qəbul etdi. Fesin işğalından sonra Berlində 1 həftə müəmmalı sakitlik hökm sürdü. Alman mətbuatı isə özündən çıxmışdı, onlar başqa müstəmləkələr hesabına geniş əvəz, hətta Mərakeşin bölünməsini tələb edirdilər. Alm mövqeyi Parisi həyəcanlandıra bilməzdi.
Kambon sazişə yol axtarırdı, o hətta əvəz haqqında söhbət açırdı və onu da gizlətmirdi ki, almanların Mərakeşdə möhkəmlənməsi haqqında heç söhbət belə ola bilməz. Kiderlen susurdu, o konkret təklif gözləyirdi.’Parisdən bizə nə isə gətirin’ deyə Kambondan ayrıldı.
Fransa Konqosunun adı çəkildi, lakin danışıq davam etdirilmədi. Alm-nın nə istədiyi naməlum qaldı. Kambon başa düşdü ki, Alm Mərakeşdə qalmaq məramında deyil. Kambonla söhbətində Kiderlenə aydın oldu ki, İng Cəbəllütariqin qonşuluğunda Alm-nın qalmasına razı ola bilməz. Yəqin bu da onun mövqeyinə təsir etdi. İyulun 15da Kiderlen Kambona bildirdi ki, Alm bütün fransız Konqosunu almalıdı. Kambon sakitləşəndən sonra bildirdi ki, bu mümkün deyil. Sonra Kiderlen Bentama bildirdi ki, görünür daha energiyalı hərəkət etmək lazımdır. Elə bu vaxt diplomatik səhnəyə İng çıxdı. İng XİN Qrey bildirmişdi ki, İng Alm-nın Mərakeşi tutmasına yol verə bilməz. İyulun 21də Lyoyd Corc açıq bildirdi ki, İng onun iştirakı olmadan Mərakeş məsələsinin həll edilməsinə yol verə bilməz. O bildirdik, mən ən böyük qurbanlar hesabına sülhü saxlamağa hazıram, lakin İng-nin həyatı məsələlərinə toxunulduğu şəraitdə sülh İngiltərə üçün təhqir olar. Bu Alm-nı qorxuya saldı. Betman İng-yə bildirdi ki, Alm heç də Mərakeşin qərb sahillərinə iddia etmir. O fransızlarla münasib əvəz haqqında danışıqlar aparır.1911-ci ili noyabrında Fr-Alm sazişi imzalandı. Alm Mərakeşdə Fransanın hakimiyyətini sözsüz tanıdı, bunu əvəzində Fransa Konqosunun 1 hissəsini aldı. Bu Alm-nın ürəyindən deyildi.1912-ci ildə Puankare Fransa prezidenti seçildi və bu vaxt onun əsas məqsədi Elzas-Lotaringiyanı geri qaytarmaq üçün müharibəyə hazırlaşmaq idi. İng-də də Alm əleyhinə təşviqat geniş vüsət almışdı. Aqadir böhranı bütün böyük dövlətlərin silahlanmasına səbə oldu.1912–1914-cü illərdə bu silahlanma yarışında Alm hamıdan irəlidə gedirdi.
Uğur Pamuk
Uğur Pamuk (Uğur Pamuk; 26 iyun 1989, Bilefeld, Almaniya) — Türkiyənin Manisaspor klubunun hücumçusu.
Karyerası
Uğur Pamuk 1989-cu ildə Almaniyada türk ailəsində anadan olub. Uğur Pamuk Arminiya klubunun yetirməsidir. 2007-ci ildə bu komanda ilə rəsmi müqavilə bağlayıb. Gələn il Tus Dornberg klubuna transfer olunub. 2012-ci ildə Uğur Pamuk Sumqayıt klubuna keçib və 1 il ərzində 28 oyun keçirərək 2 qol vurub. 2013-cü ilin yanvar ayında Uğur Pamuk Xəzər-Lənkəran klubuna keçib.
Milli komanda
2012-ci ildə Uğur Pamuk Azərbaycan milli futbol komandasının heyətində 1 oyun keçirib.
Sığın
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Fəsiləyə daxil olan ən iri növ hesab olunur. Erkəyinin bədəninin uzunluğu 3 metrdək, süysününün hündürlüyü 2,3 metrədək, kütləsi 570 kq-dək olur. Dişisi erkəkdən nisbətən kiçikdir. Ayaqları uzun, dırnaqları ensiz və itidir. Başı uzun, burnu donqar, ətli üst dodaqı sallaqdır. Quyruqu qısadır. Erkayinin kürəşəkilli buynuzu var. Dişisi buynuzsuzdur. Avropanın Polşadan şərqdə olan meşə zonasında və Asiyada yayılmışdır. Tək-tək, yaxud 5-8, yaxud 20-dək fərddən ibarət qrup halında yaşayır. Qışda söyüd, ağcaqovaq, quşarmudu, şam və s. ağacların qabığını, yayda isə ot yeyir. May-iyunda 1-2 bala doğur. Qiymatli ov heyvanıdır. Əti, dərisi istifadə edilir.
Bolqar Pravoslav Kilsəsi
Bolqar Pravoslav Kilsəsi — Bolqarıstanda yerləşən avtokefal pravoslav kilsə. Mərkəzi Sofiya şəhərindədir. Neofit kilsənin indiki patriarxıdır.
Serb Pravoslav Kilsəsi
thumb Serb Pravoslav Kilsəsi — Serbiyada yerləşən avtokefal pravoslav kilsə. Mərkəzi Belqrad şəhərindədir. İriney kilsənin indiki patriarxıdır.
Serb Pravoslav Kilsəsi öz köklərini 9-cu əsrə qədər izləyən avtokefal Şərqi Pravoslav Kilsəsidir. Serbiyanın milli kilsəsidir və Monteneqro, Bosniya və Herseqovina, Xorvatiya və Şimali Makedoniya kimi digər Balkan ölkələrində xeyli sayda ardıcılları var. Serb Pravoslav Kilsəsi də ABŞ, Kanada, Avstraliya və Qərbi Avropada əhəmiyyətli icmaları olan diaspora içərisindədir.
Kilsəyə yepiskopların müqəddəs məclisi tərəfindən seçilən patriarx rəhbərlik edir. Hazırkı patriarx 2021-ci ilin fevralında seçilən Porfirijedir. Yepiskopların Müqəddəs Məclisi kilsənin ən yüksək idarəetmə orqanıdır və doktrina, liturgiya və nizam-intizam məsələlərində qərarların qəbuluna cavabdehdir.
Serb Pravoslav Kilsəsi zəngin liturgiya ənənəsinə malikdir, xidmətlər orta əsrlər slavyan xalqlarının dili olan Köhnə Kilsə slavyan dilində aparılır. Kilsə həmçinin bir çox məşhur monastır, kilsə və ikona ilə zəngin bədii və mədəni irsə malikdir. Ən görkəmli monastırlardan bəziləri Studenica Monastırı, Sopoćani Monastırı və Žiča Monastırıdır.
Serb Pravoslav Kilsəsi Serbiyanın tarixində, xüsusən də siyasi təlatümlər və xarici işğallar zamanı mühüm rol oynamışdır. Məsələn, İkinci Dünya Müharibəsi zamanı kilsə nasist işğalına qarşı müqavimət göstərməkdə və serb xalqını qorumaqda əsas rol oynayıb. Kilsə həm də Serb tarixi boyu milli kimliyin və birliyin mühüm simvolu olmuşdur.
Bu gün Serb Pravoslav Kilsəsi Serbiyanın və onun xalqının həyatında mühüm rol oynamağa davam edir. O, öz ardıcıllarına mənəvi rəhbərlik və dəstək verir, həmçinin məktəblər və xəstəxanalar idarə etmək, qaçqınlara və yoxsullara yardım göstərmək, dinlərarası dialoqu və əməkdaşlığı təşviq etmək kimi geniş spektrli sosial və xeyriyyə fəaliyyətləri ilə məşğul olur.
Kipr Kilsəsi
Kipr Kilsəsi — Kiprdə yerləşən avtokefal pravoslav kilsə. Mərkəzi Nikosiya şəhərindədir. II Xrizostom kilsənin indiki baş yepiskopdur.
Marağa (Misir)
Marağa və ya Əl-Marağa- Yuxarı Misirin Sövhac mühafəzəsində şəhər. Nil çayının qərb sahilində yerləşir.
Erigeron camposportoi
Erigeron camposportoi Erigeron camposportoi
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bataqlıq qatırquyruğu
Bataqlıq qatırquyruğu -  cinsinə aid bitki növü.
Yunanıstan Kilsəsi
Yunanıstan Kilsəsi — Yunanıstanda yerləşən avtokefal pravoslav kilsə. Mərkəzi Afina şəhərindədir. II Yeronim kilsənin indiki baş yepiskopdur.
Honşu canavarı
Honşu canavarı və ya Şamanu (Canis lupus hodophilax) (, ニホンオオカミ, Nihon Ōkami) — Canavarın (Canis lupus) yarımnövü olaraq Yaponiya adalarında yayılmışdır. Bu yarımnövdən əlavə Yaponiyada Hokkaydo canavarı adı ilə tanınan (Canis lupus hattai) yarımnövdür. Hər iki yarımnövün nəsli kəsilmiş heab edilir. thumb|left Yapon hondoss canavarı Yaponiya arxipelaqına daxil adalarda, əsasən Honşu, Şikoku və Kyuşuda yayılmışdırlar. Say baxımından elədə çox olmamışlar. Onların nəslinin kəsilməsinə səbəb insanlar tərəfindən kütləvi şəkildə öldürülməsi olmuşdur. Bu canlının sonuncu nümayəndəsi 1905-ci ildə Nara prefekturası ərazisində ölmüşdür. Bu yarım növ dünyada mövcud olmuş canavarlar arasında ölçü baxımından ən kiçiyi olmuşdur. Onlar 90 sm uzunluğa, 30 sm hündürlüyə malik olmuşlar. .
Hazırda dünyada cəmi bu canlının beş baş dərisi qalmışdır. Onlarln müqəvvaları Niderland və Yaponiyada saxlanılır. 1905-ci ildə ovlanmış fərqin müqəvvası isə Britaniya muzeylərindən birindədir
Canavar Yapon mədəniyyətində
Yapon folklorunda canavar məzlumların köməkçisi, insanları təbii fəlakətlərdən xəbərdar edən kimi göstərilir. Bu canlı təkcə heyvan deyil həm də meşənin ruhu idi. İnsanlara qarşı xoş niyyətli olmuşdur. Əgər insanlar onlara qarşı sərt olsalar əvəzində sərtlik görərdilər.
Riza Fazıl
Riza Emir oğlu Fazıl — krım tatar yazıçısı və jurnalisti. Krım Tatar Yazıçılar Birliyinin sədri (2008—2016). Özbək SSR-nin əməkdar mədəniyyət işçisi (1973). Krım Muxtar Respublikasının Əməkdar İncəsənət İşçisi (2010).
Həyatı
1944-cü ildə Krımdan deportasiya edilən Krım tatarlarının bir hissəsi ilə birlikdə Kostroma vilayətinin Makarevski rayonuna köçürüldü. 1955-ci ildə Kostroma Sovet Ticarət Texnikumunu bitirmişdir. 1959-cu ildə Səmərqənd Sovet Ticarət İnstitutunun İqtisadiyyat şöbəsini bitirdi. Təhsilini bitirdikdən sonra bir müddət Qırğızıstanın Oş şəhərində müfəttiş və baş mühasib kimi işlədi.
1965-1980-ci illərdə Daşkənddə mərkəzləşən "Lenin bayrağı" adlı krım tatar qəzetinin tərcüməçi və şöbə müdiri vəzifələrində çalışmışdır. Krıma qayıtdıqdan sorna 1980-1994-cü illərdə "Yıldız" (Ulduz) jurnalının nəşriyyatında poeziya şöbəsinə rəhbərlik etmiş və məsul katibi olmuşdur.
2008-ci ildə Krım Tatar Yazıçılar Birliyinə rəhbərlik etmişdir. Krım tatar ədəbiyyatının populyarlaşdırılması ilə məşğul idi.
Kamenka mikrorayonunun müsəlman qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Yaradıcılığı
İlk şeirlərini 1964-cü ildə "Lenin bayrağı" qəzetində çap etdirdi. 1970-ci ildə onun "Navrez" (Novruz) adlı ilk şeir toplusu nəşr olundu. Şifahi xalq yaradıcılığının tədqiqi ilə məşğul olurdu, 1971-ci ildə krım tatar dilində "Kayda birlik — anda tirilik" ("Birlik olduğu yerdə güc olar") adlı zərbi-məsəl toplusnu nəşr etdi. 1976-cı ildə qadın cəbhəçi əsgərlər haqqında "Analar yaş ekende" ("Analar gənc olanda") xülasələr toplusunu nəşr etdi. "Tuvgan edebiyat" ("Doğma ədəbiyyat) adlı krım-tatar ədəbiyyatı üzrə dərslik və Aşik Umerin "Saylama Yeserler" seçilmiş əsərlərindən ibarət iki cildlik kitab hazırlamışdır. Safter Nagaev ilə birlikdə "Kırımtatar ədəbiyyatı tarixinə bir nəzər" kitabını nəşr etdirdi.
Krımda İmam Abdulvait Saxtara ilə birlikdə Krım tatar dilinə "Buyurynız duaga!" ("Müsəlman ayinlərinin qaydalar və üsulları") və "Quran"ı" tərcümə etmişdir.
Sultan Kəyumərs
Sultan Kəyumərs(1285-1290)— Dehli türk Sultanlığı hökmdarı (1290).
Həyatı
1284-cü ildə doğuldu və üç illik vəliəhdlikdən sonra Sultan Müəzzəddin Keyqubadın qətlindən sonra 1290-cı ildə altı yaşında taxta gətirildi. Əsasən hökm sürdüyü dönəmdə bütün iqtidar Naib-ül Mülk Məlik Cəlaləddinin əlindəydi. Taxta çıxdıqdan bir ay sonra, 1290-cı ildə öldürüldü və bu ölümlə Dehli türk sultanlığı taxtı Xələclər sülaləsinə keçdi.
Protozoylar
Protozoylar ( proton "birinci" və  zoa "heyvan"; tək halda protozoon) — heterotrof qidalanmaya malik olan birhüceyrəli və ya kolonial eukariotlar aləmi.
Qışlayan qatırquyruğu
Qışlayan qatırquyruğu (Equisetum hyemale L.) - cinsinə aid bitki növüdür.
IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.
Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik bitkidir. Gövdəsi 120 sm hündürlükdədir. Qını silindrik, gövdəyə sıxılmış, bütövlükdə qara, qaidədə və ya ortada eninə yaşıl zolaqlıdır. Strobiləri (spor sünbülləri) oturaq, yumurtavari, sivri və ya uzunsov-yumurtavari, 2 sm uzunluğundadır. Dişiçikləri erkən tökülən, gövdəsi budaqlanmayan.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Sporların yetişmə dövrü iyun-avqust aylarıdır. Mezofotdir. Nəmli yerlərdə, çağıl daşlarında, dəniz qumluqlarında psammofit-litoral bitkilik tipində kiçik qrup şəklində rast gəlinir. . Dərman bitkisidir.
randan yuxarı dağ qurşağına kimi, su kənarında, dəniz kənarı qumluqlarda Convolvulus persicus, Daucus carota, Pulicaria dysenterica, Trachomitum sarmatiense, Argusia sibirica bitkilərindən təşkil olunmuş senozlarda komponent kimi iştirak edir. Dərman bitkisidir, homeopatiyada və xalq təbabətində istifadə olunur.
Yayılması
Samur-Dəvəçi ovalığı (Xaçmaz rayonu, Şabran rayonu); Naxçıvan düzənliyi (Uzunoba kəndi ətrafı).
Sayı və tendensiyası
Azalmaqdadır.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Xəzər dənizinin səviyyəsinin dəyişməsi və antropogen amillər (mal-qara tərəfindən tapdalanması, çimərliklərdə tikinti işlərinin aparılması).
Mühafizə tədbirləri
Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq, bərpasını təmin etmək və yeni yayılma yerlərini axtarılması təklif olunur.
Budaqlı qatırquyruğu
Budaqlı qatırquyruğu -  cinsinə aid bitki növü.
Malayca Vikipediya
Malayca Vikipediya (Wikipedia Bahasa Melayu, qısaca:ms, cavi əlifbası: ويکيڤيديا بهاس ملايو) - vikipediyanın malayca bölməsidir.
Tarix
İlk dəfə bu dildə vikipediya İmran Vilyam Sit tərəfindən əsası qoyulmuşdur (Imran William Smith). 26 oktyabr 2002-ci ildə isə malayca bölmə administrator Bayon Bibber tərəfindən hazırlanmışdır. 20 fevral 2003-cü ildə malayca bölməsindən qeydiyyatdan keçmiş istifadəçi Sharuzzaman ilk məqalələr və düzəliş etməyə başlayır.
Qalereya
Malayca Vikipediya qrafiki|400px|thumb|center
Georq Fridrix Şmidt
Georq Fridrix Şmidt — alman qravürçü və dizayner.
Həyatı və yaradıcılığı
O, Buşun başçılığı ilə Berlində və Nikolas Larmessinin başçılığı altında Parisdə incəsənət dərsləri alıb. 1744-cü ildə Berlində II Frederikə qravürçü təyin edildi və 1757-ci ildə İmperator Elizabet tərəfindən oyma məktəbi təşkil etmək və onun portretini hazırlamaq üçün Sankt-Peterburqa çağırıldı. Onun Rembrandt tərzində oymaları və naxışları 18-ci əsrdə Almaniyada ən yaxşı hesab edilirdi. O, təxminən 200 oyma nümunəsi hazırladı. Aralarında ən yaxşıları “Rusiyanın İmperatoru Elizabet”, “Qraf Nikolas Esterazi, “Pierre Miqnard”, “Müqəddəs Conla Uşaq və Bakirə”, “Jairusun Qızının Yüksəlməsi” və “Rembrandtın Anası” idi.
Şarja əmirliyi
Şarja əmirliyi — (الشارقة) — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin inzibati vahidi.
Əmirlik ölkənin şərqində olan anklavlar özündə birləşdirir: Kəlbə, Dibbə Əl-İzn və Korfakkan. Şarja ilə yanaşı BƏƏ-nin ikinci böyük şəhəri olan Dubay yerləşir. Bu iki şəhər arasında simvolik sərhəd aralarındakı yol ötürücüsü sayılır. Ötürücünün yarısı Şarjanın, yarısı isə Dubayın ərazisindədir. Bu körpüdə avtomobil qəzası olduqda hər iki şəhərin yol polisi gəlir.
Erigeron canaani
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Matyas Tayti
Matyas Tayti (2 iyun 1998-ci ildə anadan olub) — Nemzeti Baynoksaq I təmsilçilərindən olan Dioşqyor klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Macarıstan futbolçusudur.
Klub
1 UEFA Avropa Liqası görüşləri daxildir. 2 Macarıstan Superkuboku görüşləri daxildir.
Heparin
Heparin (, qaraciyər) sinonimläri:  və s. insan və heyvan orqanizmin təbii və fizioloji olaraq qanın laxtalanmasının qarşısını alan faktorudu. Fibrinolizin ilə birlikdə heparin orqanizmin qanın laxtalanmasının qarşısını alan fizioloji sistemə daxildir. Heparin birbaşa təsirə malik, bilavasitə qanın laxtalanma faktorlarına (XII, XI, X, IX, VII, II) təsir edən antikoaqulyantdır. O, trombinin sintezinin qarşısını alır, trombositlərin aqreqasiyasının azaldır. Heparinin qanın laxtalanmasının qarşısını alması həm – orqanizmdə və həm də  orqaizmdən kənar (şüşədə) baş verir. Heparin qanın laxtalanmasının qarşısını almaqla yanaşı həm də hialuronidazanın aktivliyini azaldaraq, haradasa qanın fibrinolitik xassəsini artırır, tac damarlardakı qan axınını yaxşılaşdırmış olur. Heparin həm də hipolipidemik təsirə malikdir ki, bu da onun lipoprotein mənşəyli lipazanın aktivliyinin artırması ilə əlaqədardır. Heparin qlükuron turşusu və qlükozamin, etrifizasiya olunmuş kükürd turşusu qalıqlarından təşkil olunmuş turş mukopolisaxariddir. Nisbi şəkisi 16000-dir. Heparin insan və heyvan orqanizmindəki bazofil tosqun hüceyrələrdə sintez olunur. Orqanizmdə ən çox toplandığı yer qaraciyər və ağciyərlər, ən az toplandığı yer isə sklet əzələləri, dalaq və ürək əzələsidir. İribuynuzlu mal-qaranın ağciyərlərindən istehsal edilir. Tibbdə tətbiq üçün adətən natrium duzu şəklində ağ sarımtıl, qoxusuz suda və izotonik məhlulda həll olunan amorf toz şəklində buraxılır. 1%-li məhlulunun pH-ı 6,0-7,5-dir.
Heparinin aktivliyi bioloji metodla: qanın laxtalanması müddətini uzaltmasına əsasən müəiyyən edilir. Beynəlxalq standarta əsasən 1mq heparin 130TV-ə (təsir vahidinə) malikdir. (1TV = 0,0077mq). Prakik olaraq preparat aktivliyi 1mq-də 120TV dən aşağı olmamaqla buraxılır.
Heparin preparatı həm vena daxilinə, əzələ daxilinə və həm də dəri altına yeridilərək tətbiq edilir. Birdəfəlik vena daxilinə inyeksiyadan dərhal sonra təsir edərək və təsir müddəti 4-5 saat çəkə bilir. Əzələ daxili injeksiyadan 13-30 dəqiqə sonra təsirə başlayaraq və 6 saata qədər çatır. Dəri altına yeridildikdən 40-50 dəqiqə ərzində təsirə başlayaraq 8-12 saata qədər davam edə bilir. Adətən effektli müalicə məqsədi ilə və dəqiqlik baxımından vena daxilinə 24 saatlıq avtomat spris – perfuzomat vasitəsilə yeridilməsi tövsiyə olunur.
Tətbiqi
Heparin preparatından müxtəlif tromboembolik xəstəliklə və onların fəsadlarına qarşı həm profilaktik həm də müalicə məqsədi ilə istifadə olunur. Miokard infarktları, magistral damarların: arteriyaların, venaların, beyin və göz damarlarının  trombozlarında, xüsusilə  süni qan dövranı şəraitində aparılan urək-damar cərrahiyyəsində; transplantologiyada, dializ zamanı  trombəmələgəlmənin qarışsını almaq və onu lokalizə etmək məqsədi ilə geniş tətbiqini tapmışdır.
Bulbophyllum elatum
(Bulbophyllum elatum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Fransa Qran-prisi
thumb|right|200px|Pol-Rikar trası
Fransa Qran-prisi - Formula 1 avtomobil yarışları dünya çempionatının mərhələlərindən biri.
Ümumi məlumat
Fransa Qran-prisi ən qədim avtomobil yarışlarındandır. Hələ XIX əsrin 90-cı illərindən etibarən keçirilməyə başlamışdır. Ancaq Fransa Qran-prisi adı ilə ilk yarış 1906-cı ildə Le-Man şəhəri yaxınlığında keçirilir.
1950-ci ildən etibarən Fransa Qran-prisi dünya çempionatının təqviminə daxil edilir. Yarışların keçirilməsi səlahiyəti Fransa Avtomobil Klubuna (F.A.K.) verilir. Bu klub buna qədərdə avtomobil yarışları keçirirdi. 1911-ci ildə Sarta avtomobil klubu F.A.K.-nın razılığı ilə Fransa Qran-prisi adı ilə yarış keçirir və bu yarış F.A.K. Qran-prisi ilə paralel təşkil edilməyə başlayır. 1950-1968-ci illər arasında Formula 1 üzrə dünya çempionatına daxil olan Fransadakı yarışlar "A.F.C Grand Prix" adlanırdı. Və yalnız yarışların keçirilmə hüququnun Fransa Avtomobil İdmanı Federasiyasına (FAİF) verildikdən sonra qran-pri hal-hazırkı adını aldı.
1955-ci il istisna olmaqlar 2008-ci ilədək Fransa Qran-prisi fasiləsiz keçirilirdi. Ancaq 2008-ci ildə yarış təqvimdən çıxarıldı. 10 illik fasilədən sonra Formula 1 üzrə dünya çempionatının etaplarından biri yenidən Franada təşkil olunmağa başladı.
Fransa qran-prisinin keçirildiyi tras bir neçə dəfə dəyişdirilib. 1950-1960-cı illərdə Reyms-Qu, 1952-1968 illəri aralığında Ruan, 1965-1972-ci illərdə Klermon-Ferran, 1967-ci ildə Le-Man, 1974-1984-cü illĕr aralığında Dijon, 1991-2008-ci illərdə Mani-Kur traslarından istifadə edilmişdir. Hal-hazırda istismar olunan Pol-Rikar trasında yarışlar 1971-ci ildən aparılır.
Yarış 53 halqadan ibarətdir. Halqanın uzunluğu 5842 metrdir.
Qaliblər
Pilotlar
Komandalar
Həmçinin bax
"Formula-1" Qran-pri siyahısı
İran tarixi
İranın tarixi ( farsca تاریخ ایران ‎) dünyanın ən qədim tarixlərindən biridir. Əsrlər boyu bu ölkə Şərqdə əsas rol oynamışdır.
İranın tarixi çox vaxt iki dövrə bölünür: müsəlmandan əvvəlki və müsəlman. İran cəmiyyətinin islamlaşması onun mədəni, sosial və siyasi strukturunda əsaslı dəyişikliklərə səbəb olub. Ancaq İslamın qəbulundan sonra da keçmiş mənəvi dəyərlər heç də itmədi. Üstəlik, bir sıra alimlərin İran İslamı adlandırdıqları ölkədə yaranmaqda olan yeni mədəniyyətə də onların güclü təsiri olub. Müasir İranda müsəlmanlara qədərki bir çox adət-ənənə və mərasimlər qorunub saxlanılır. İran XVI əsrdən bəri əsasən azərbaycandilli sülalələr və əsgərlər tərəfindən idarə olunur. İranda türk mənşəli sonuncu sülalə Qacarlar sülaləsi idi.
Midiya
E.ə. 728–e.ə. 549-cu illərdə mövcud olmuş qədim şərq imperiyasi, eləcə də şimalda Araz çayı və Elbrus dağına, şərqdə Dəşti-Kəvir səhrasına, qərbdə isə Zaqros dağlarına qədər uzanan tarixi regiondur.Midiya Mannadan cənub-şərqdə yerləşirdi. Paytaxtı Ekbatan (indiki Həmədan) şəhəri idi. Midiya (Maday, Matay, Amaday) adına ilk dəfə b.e.ə. IX əsr qaynaqlarında rast gəlinmişdir.E.ə. VIII əsrin sonunda Midiyada vahid dövlət yaradılması təşəbbüsü göstərilmişdi. Herodot bunu Deyokun (e.ə. 712–675) adı ilə bağlamışdı. Məlumatlara görə Deyok Midiya tayfalarını birləşdirmiş və vahid dövlət yaratmışdı. O, Ekbatan şəhərini saldırmış, qala divarları çəkdirmiş və bu şəhəri Midiya dövlətinin paytaxtı elan etmişdi.İ. M. Dyakonov qeyd edir ki, e.ə. VII əsrin 50-ci illərində çox güman ki, Midiya yenə də Assur ilə toqquşmalı olur. Herodotun verdiyi məlumata görə Fraorta (Kaştariti) Assura yürüş təşkil etmişdi. Skiflərin digər bir dəstəsi, başda Madiy olmaqla Assurun köməyinə gəlmiş və Kaştaritini məğlub etmişdi. Kaştariti döyüşdə həlak olmuşdu. Beləliklə e.ə. 625–585-ci illərdə Midiya skiflərdən asılı vəziyyətə düşmüş və skiflərin rəhbəri Madiy Midiyanın III hökmdarı kimi hakimiyyətə gəlmişdir.Herodotun verdiyi məlumata görə skiflərin Midiyada ağalığına son qoyulması Kiaksarın (bu Midiya hökmdarı Bisitun yazısında Huvaxıştra, Babil qaynaqlarında Umakiştar adıyla xatırlanır) adı ilə bağlıdır. Kiaksar e.ə. 585-ci ildə altmış illik skif ağalığına son qoyaraq taxt–tacı maday sülaləsinə qaytarmış və hakimiyyətə gələrək Midiyanın IV hökmdarı kimi tarixə düşmüşdür.Halis döyüşündən qısa müddət sonra Midiyanın ən qüdrətli hökmdarı Kiaksar vəfat etdi. Kiaksarın vəfatından sonra hakimiyyətə onun oğlu Astiaq (e.ə. 585–550) gəlir. Pasarqad döyüşündə maday ordusu hökmdarın əmrlərinə tabe olmayaraq dağılır və beləliklə də maday sülaləsi devrilir. Midiya dövlətinin varlığına son qoyulur. Kir Astiaqın hakimiyyətini əlindən alır və onu təhqir edir. thumb|II Kirin bayrağı
Əhəmənilər
E.ə 558-ci ildə İran tayfaları ittifaqına başçılıq etmişdir. Bu ittifaqın başçılığı altında e.ə 553-cü ildə dövlətinə qarşı üsyan baş verdi. Üsyanın mərkəzi Parsua (Fars) vilayəti idi. Midiya hökmdarı Astiaq Parsuadakı qiyamın qarşısını ala bilmədi. Nəticədə e.ə 553-550-ci illərdə Midiya-Əhəməni müharibəsi baş verdi. Bəzi Midiya əyanları II Kirin ətrafına yığıldı. Beləliklə, Midiya süqut etdi. Torpaqlarında Əhəməni dövləti yarandı.Əhəmənilər (Haxamanişilər) qədim İran hökmdarları sülaləsi idi.Nümayəndələri: II Böyük Kir, II Kambiz, I Dara, I Kserks, I Artakserks, II Kserks, Soqdian və ya Sekudian, II Dara, III Artakserks, Arses, III Daradır.Misirin fəthindən sonra Əhəmənilərlə yenidən müharibəni davam etdirən İsgəndər e.ə 331-ci ildə həlledici döyüş olan Qavqamela döyüşündə III Daranın qoşunlarına qalib gəldi.III Dara ölkənin şərqinə qaçdı.E.ə 330-cu ildə III Dara özünün Baktriya satrapı Bess tərəfindən öldürüldü.Beləliklə, İsgəndərin Şərqə yürüşü nəticəsində Əhəməni imperiyası süqut etdi.
Selevkilər
Selevki dövləti, Makedoniyalı İskəndərin imperiyasının süqutu əsnasında yaranan Selevk və onun nəslinin Yunan monarxiyasıdır. Diadokilərin razılığı nəticəsində I Selevk Babil satraplığını aldı və daha sonra bir sıra müharibələr zamanı Böyük İskəndərin Yaxın Şərq ərazilərinin bir hissəsini ona əlavə etdi. Dövlətin müasirləri onu həm imperiya, həm də krallıq adlandırırdılar.Dövlətin özəyi Orta Şərq idi; gücünün zirvəsində Kiçik Asiya, Suriya, Finikiya, Fələstin, Mesopotamiya, İran, Orta Asiyanın bəzi bölgələri və müasir Pakistanı əhatə edirdi. Eramızdan əvvəl I əsrdə Selevki dövlətinin ərazisi azaldı və müasir Suriya və Livanı işğal etdi.Selevkilər dövləti Yunanıstan və Fars mədəni ənənələri arasında əsas əlaqə olan Ellinizmin ən vacib mərkəzi idi. Selevkilər Rimlə e.ə 190-cı ildə Magneziya döyüşündə məğlub oldu.Dövlət e.ə 63-cü ildə süqut etdi.
Parfiya
(e.ə 247 - b.e 224) Arşakilər dövləti kimi də adlandırılan Parfiya qədim İran və İraqa böyük mədəni və siyasi təsir göstərmiş İran əsilli dövlətdir. Parni tayfasının rəhbəri I Arşak e.ə 3-cü əsrdə İranın şimal-şərqində Selevki dövlətinə qarşı üsyan qaldırmış Parfiya vilayətini işğal edərək dövlətin əsasını qoymuşdur. Mitridat (e.ə 171 - 138) isə Selevkilərlə vuruşmalarda Midiya və Mesapotamiyanı işğal edərək dövləti daha da gücləndirir. Ən qüdrətli zamanlarında imperiyanın sərhədləri Şərqi Anadoludan başlayaraq Şərqi İrana qədər geniş bir ərazini əhatə etmişdir. Böyük İpək Yolu üzərində yerləşən Parfiyada ticarət və iqtisadiyyat böyük sürətlə inkişaf edirdi. Arşaki hökmdarları sələfləri Əhəmənilər kimi "Şahlar Şahı" titulunu daşıyırdılar. İlk dövrlərdə Parfiyalılar qərbdə Selevkilər şərqdə isə İskitlər ilə müharibə aparırdılar. Lakin dövlət qərb istiqamətində genişləyərək nəhayət qədim dövrün digər qüdrətli dövləti olan Roma İmperiyası ilə toqquşmalı oldu.Parfiya Roma qüvvələrini e.ə 53-cü ildə baş verən Karr döyüşü ndə və e.ə 40-39-cu illərdəki toqquşmalarda məğlub edərək Tir şəhəri istisna olmaqla Aralıq dənizinin şərq sahillərini ələ keçirdilər. Lakin Roma imperiyası Mark Antoni rəhbərliyində uğurlu əks hücuma keçdi, bu yürüş zamanı əsas nailliyyətlər Antoninin leytinantı Ventidi tərəfindən qazanıldı.Daxili çəkişmələr və tez-tez baş verən vətəndaş müharibələri Parfiya dövlətini zamanla zəiflətməyə başladı. Nəhayət İranda İstəxrin yerli hakimi I Ərdəşir üsyan qaldırıb son Parfiya şahı V Artabanusu b.e 224-cü ilində öldürərək Parfiya dövlətinin varlığına son qoydu və Sasanilər dövlətini yaratdı. Sasanilər İran və İraq bölgələrini müsəlmanlar tərəfindən süquta uğradıldıqları 7-ci əsrə qədər idarə etdilər. Arşakilər sülaləsi isə öz varlığını şimalda Albaniya, İberiyada və digər ölkələrdə qoruyub saxlaya bildi.
Sasanilər dövləti
224-cü ildə İranın cənubunda yerləşən Pars vilayətinin Sasan nəslindən olan hökmdarı I Ərdəşir Papakan Parfiya hökmdarı V Artabanı məğlubiyyətə uğratdı. Bununla da Arşakilər sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu. thumb|190x190px|Sasani dövlətin bayrağı 226-cı ildə I Ərdəşir (226–241) özünü Ktesifon şəhərində İran şahənşahı elan etdi. Hakimiyyət Sasanilər sülaləsinin əlinə keçdiyindən bu dövlət də Sasanilər dövləti adlandırılmağa başlandı.Sasani hökmdarları özlərini şahanşah (yəni şahların şahı) adlandırırdılar. 651-ci ildə şahanşah III Yezdəgirdin Ərəb xilafətinə məğlub olması nəticəsində Sasani İmperiyasına son qoyulmuşdur.
Ərəblərin İranın işğalı
Ərəblərin Sasani Farslarını zəbt etməsi 7-ci əsrin ortalarında baş verdi və 651-ci ildə Sasani dövlətinin mövcudluğuna son qoydu, həmçinin Sasanilər sülaləsi nəhayət süqut etsə də İranda Zərdüştilik dininin tənəzzülünə səbəb oldu.651-ci ildə taxtının sonuncu varisi III Yəzdigərd ( 632 - 651 ) xaincəsinə öldürüldü. Bu fəth həm də zərdüştilik dininin Böyük İran adlanan əraziyə təsirinin xeyli azalmasına və sonradan onun demək olar ki, tamamilə yox olmasına səbəb oldu.
Tahirilər
821-873-cü illərdə hökmdarlıq etmiş sülalədir.Tahirilərin babası Razik pəhlivan Rüstəmin soyundan idi. VII əsrin sonunda islamı qəbul etmiş, ərəb Xuzaa qəbiləsinə qoşulmuşdu. Razikin oğlu Musabdır, onun oğlu da Hüseyndir.(814-cü ildə ölüb). Hüseynin törəmələri Herat əyalətinin Buşəng şəhərini idarə etmişdilər.
Xəlifə Harun-ər Rəşid öldükdən sonra Xilafətdə dövləti idarə sisteminə Tahirilər nəsli daxil oldu. Tahir ibn Hüseyn adlı birisi Xorasanın varlı əyanlarından idi. O, əslən Herat əyalətindən idi. Tahir Harun ər-Rəşidin oğlu Məmunun xilafətə hakimiyyətə gəlməsinə kömək etmişdi. Ona görə də 813-cü ildə Məmun xilafətin başında olduqda Tahir yüksəldi. O, Cəzirənin canişini və oradakı qoşunların baş komandanı təyin edildi. 821-ci ildə Tahir Xorasana canişin təyin olunduqda Nişapuru özünə mərkəz seçdi. Onun əsas məqsədi canişinliyini müstəqil dövlətə çevirməkdən ibarət idi.
Lakin 822-ci ildə Tahir qəflətən öldü. Onda xilafət canişinliyə onun oğlu Əbülabbas Abdullanı təyin etdi. Lakin canişinliyi onun qardaşı Talxa idarə edirdi. Məhz Abdullanin vaxtında Xorasan canişinliyi müstəqil dövlətə çevrildi.
Səfərilər tərəfindən devrilmişlər.
Ələvilər (Təbəristan)
Təbəristan Ələviləri — həmçinin Zeydilər kimi də tanınan İranın Təbəristan regionunda qurulmuş ərəb əsilli və Zeydi Şiə əmirliyi idi. Onlar üçüncü Şiə İmamın İmam Həsən ibn Əli nəslindən idilər və İslamı Xəzərin cənubi regionuna yaydılar.Həsən ibn Zeyd, Daie Kəbir ləqəbiylə Təbəristan Ələviləri silsiləsinin təsisçisidir.Paytaxtı Amul şəhəri idi
Səfərilər
Səfərilərin mərkəzi bugün ki, Əfqanıstan sərhədləri içində qalan Zərənc şəhəridir. Sülalə tarixi haqqında çox bilgi olmayan fəqət Şərqi İranda misgərlik edən Yəqub ibn Leys Əs-Səfər (867-879) tərəfindən qurulmuş və adını ondan almışdır. Əs-Səfər topladığı güc sayəsində sərkərdə olmuş və Sistan bölgəsini, daha sonra da müasir İran və Əfganıstan torpaqlarının böyük bir qismini fəth etmişdir. Əs-Səfər ölümündən öncə Tahirilərin əlində olan Xorasanı ələ keçirərək, onlara son qoydu və Bağdad yaxınlarına qədər çatmışdır.
Səfərilər İmperatorluğunun qurucusu Yaqubun ölümündən sonra çox yaşamadı. Ondan sonra taxta keçən qardaşı Əmr ibn Leys (879-902) 900-cü ildə Samanilər sülaləsinə bir döyüşdə məğlub oldu.Daha sonra Xorasanı vermək məcburiyyətində qaldı. Sonrakı illərdə tamamilə zəifləyən dövlətə 1003-cü ildə Samanilər tərəfindan son qoyuldu.
Samanilər
Samanilər sülaləsi (875-999), Orta Asiya və indiki İranın şərqində Saman Xudat tərəfindən yaradılmış dövlət.İslam ordularının indiki İranı ələ keçirməsinin və Səfəri ağalığının yıxılmasının ardından burada iqtidarı ələ keçirən ilk yerli sülalədir. thumb|160px|İsmail Samani türbəsi (Buxara)
Samanîlər dönəmi İran millətinin başlanğıcı olaraq qəbul edilir. Hakimiyyətləri 102 il sürən Samanilər torpaqlarını, Xorasan, Təbəristan, Kirman, Hirkan, Rey və Mavəraünnəhrə qədar yaymışdılar. Hakimiyyətlərini qəbul etdirmək üçün Parfiyalıların davamıymış kimi davranmışdılar. Sulaləni təmsil edənlər öz əcdadlarını Bəhrəm Çubindən yaranmış və Parfiyaların Böyük tayfalarından biri olmuş Mehranilərdən sayırdılar. Paytaxtları Buxara, Səmərqənd və Herat kimi şəhərlər olmuşdur.
Samanilər qədim İran mədəniyyətini canlandırmaq ilə qalmadılar və İslamiyyətin yayılması üçün də böyük səy göstərdilər. Fars-İran mədəniyyətinin bütün təsirlərini Orta Asiyaya yaydılar. Sənətdə çanaq - çömlək düzəldilməsində irəli getdilər və sistemli yazıları olan əsərlər yaratdılar. Torpaqları içindəki bir çox topluluq İslamiyyətə girməyə başladı. Tarixçilərə görə, Samanilərin cəhdləri ilə o dönəmde təxminən 200,000 Türk İslamiyyətə girdi. Türklərin İslama girişi gələcəkdə bölgəni hakimiyyəti altına alacaq olan Qəznəvilərin böyük bir sürətlə güclənməsinə ortam hazırladı. Samanilər dövlətinin varlığına 999-cu ildə Qaraxanlılar tərəfindən son qoyuldu.
Sacilər
Sacilər — Ərəb əsarətinə qarşı mübarizə dövründə Azərbaycanda yaranmış güclü dövlətlərindən biri. Sacilər dövləti Azərbaycanı, İranı, qismən Türkiyə və İraq ərazilərini əhatə etmiş Azərbaycanın varisi olduğu dövlətdir. Dövlətin əsasını 889-ci ildə Məhəmməd İbn Əbu Sac qoymuşdur.
Salarilər
916–1062-ci illərdə hökm sürmüş müsəlman xanədanlıq.X əsr İran,İraq və Azərbaycanın siyasi tarixində mövcud xanədanlıqların möhkəmlənməsi və yenilərinin yaranması dövrü olmuşdur.Burada hakimlik edən sülalələr müsəlmanların mənəvi-siyasi rəhbəri xəlifəyə zahiri itaətlərini saxlayır,lakin bir sıra hallarda siyasi hakimiyyəti ələ keçirirdilər.Əslən Tarım hakimi Məhəmməd ibn Müsafir Cüstanilərlə ittifaq yaradıb 919-cu ildə Deyləmdə öz dövlətini qurmuşdu.Mərzban ibn Məhəmmədin ölümündən sonra onun oğulları ilə qardaşı Vəhsudan arasında Azərbaycan uğrunda gedən çəkişmələr sülalənin zəifləməsinə səbəb oldu.Azərbaycan Salariləri iki yerə bölündü,Deyləm Salariləri isə bir qədər uzun hökmranlıq sürüb 1062-ci ildə Xaşxaşilərə məğlub oldular.
Ziyarilər
928-1090-cı illərdə Xəzər dənizinin cənub sahillərindəki Mazandaran və Təbəristan bölgələrində hakimiyyətdə olmuş Zaza xanədanıdır
Buveyhilər sülaləsi
934-cü ildən 1062-ci ilə qədər əsasən İraq, mərkəzi və cənubi İran üzərində hökmranlıq edən Deylam mənşəli şiə İran sülaləsi idi. Bölgədəki digər İran sülalələrinin yüksəlişi ilə birlikdə Büveyhilərin hakimiyyətinin təqribən əsri İran tarixində bəzən "İran İntermezzo" adlandırılan dövr müsəlmanların Farsları fəth etməsindən sonra Abbasi Xilafətinin hakimiyyəti ilə Səlcuq İmperatorluğu arasında bir fasilə idi.İranda hökm sürən Buveyhilər 945-ci ildə Bağdada suveren oldular. Bundan sonra Abbasi xəlifələri Büveyhilerin icazəsiylə başda qala bildilər. Xəlifə Qaimin (1031–1075) çağırışı üzərinə Böyük Səlcuqlu dövləti hökmdarı Toğrul bəy, 1055-ci ildə Büveyhileri Bağdaddan çıxardı və Abbasilərə yenidən möhtərəmlik qazandırdı.
Rəvvadilər
981-1065 ci illərdə cənubi Azərbaycan ərazisində əsası Əbülhica tərəfindən qoyulmuş, paytaxtı əvvəlcə Ərdəbil, sonra isə Təbriz olmuş dövlət.Salarilər hakimiyyətinin zəiflədiyi dövrdə qüvvətlənən Təbriz, Marağa və Əhər hakimi Əbülhica 981-ci ildə Salarilər dövlətinin sonuncu hökmdarı İbrahim ibn Mərzbanı (962–981) taxtdan salıb Rəvvadilər dövlətinin əsasını qoydu.
Bu sülalənin soykökü qədim ərəb nəsillərindən birinə bağlanırdı. Xilafət işğalları zamanı Azərbaycanın Güney bölgələrinə də çoxlu ərəb köçürülmüşdü. Ərdəbil, Təbriz, Marağa, Qaradağ və Əhər bölgələrində müxtəlif ərəb nəsilləri yurd salmışdılar. Onlardan biri də əzdilər nəsli idi. Bu nəslin banisi əslən Yəmənli olan ər-Rəvvad əl-Əzdi idi. Azərbaycanda məskən salmış başqa ərəb nəsilləri kimi Rəvvadilər də yerli əhali ilə qaynayıb-qarışmışdılar. Hələ VIII yüzilin sonlarında yarımmüstəqil dövlətə çevrilmiş Rəvvadi əmirliyi zaman-zaman tamamilə müstəqilləşir, az qala Azərbaycanın bütün cənub torpaqlarını öz nəzarəti altında saxlayırdı.Salariləri məğlubiyyətə uğratdıqdan sonra Rəvvadilər Azərbaycanın Güney torqaqlarını qəti olaraq öz hakimiyyətləri altında birləşdirdilər. Bundan başqa Rəvvadilər Muğan hakimi Sipəhbudu məğlub edib özlərindən asılı vəziyyətə saldılar.
Qəznəvilər dövləti
Qəznəvilər — 963–1186-cı illərdə Mavəraünnəhr, Əfqanıstan, Şimali Hindistan və Xorasanda hökm sürmüş türk məmlük xanədanlığı. Qəznəvi sülaləsi öz adını paytaxtları olmuş Qəznə şəhərinin adından götürmüşdür. thumb|Qəznəvilər dövlətin bayrağı Qəznəvilər dövlətinin əsasını 963-cü ildə Samani sərkərdələrindən olan, keçmiş qulam Alp Təkin qoymuşdur. Ancaq dövlətin inkişafı Səbuk Təkinlə əlaqədardır. Səbuk Təkin Qəznə şəhərini dövlətin paytaxtı elan etmişdi. Səbuk Təkinin oğlu Sultan Mahmudun dövründə imperiyanın sərhədləri, Ceyhundan Hind çayına və Hind okeanına qədər uzanmışdı. I Məsudun dövründə isə imperiya zəifləməyə başlamışdı. Onun dövründə Xarəzm Qəznəvilərdən ayrılmağa başladı. 1040-cı ildə Dəndənəkan döyüşündə Səlcuqlar Qəznəvilərə qalib gəldilər. Bundan sonra Qəznəvi dövlətinin tərkibində ancaq Əfqanıstanın bir hissəsi və Pəncab qaldı. Səlcuq imperiyasının dağılmasından sonra qüvvətlənən Qurilər, Qəznəvi hökmdarı Xosrovşahı 1157-ci ildə məğlub edərək ölkənin paytaxtını tutdular. Lahora çəkilən Qəznəvilər hakimiyyətlərini burada davam etdirməyə başladılar. 1186-cı ildə son Qəznəvi hökmdarı Xosrov Məlikin Qurilər tərəfindən əsir alınması ilə Qəznəvi dövləti tamamilə süqut etdi.
Qurilər
1148-1206-cı illərdə Əfqanıstanın Qur əyalətində hökmranlıq etmiş sülalə.
Qurilər Xarəzmşahlarla mübarizədə hakimiyyətdən məhrum oldular.
Xarəzmşahlar
İran ərazisində bir Türk dövləti. Orta əsrlərdə Amudərya bölgəsi “Xarəzm”, hökmdarları isə “Xarəzmşah” olaraq adlanırdı. XI əsrin sonlarına doğru bu bölgədə qurulan dövlətə də Xarəzmşahlar adı verildi.Xarəzmşahlar sülaləsinin nəsli, Səlcuq Sultanı I Məlikşahın saray xidmətində olan Anuş Təkindən gəlir. Səlcuq dövlətinə bağlı olaraq mərkəzdən təyin edilən qubernatorlarla idarə olunan bu əyalət Anuş Təkin zamanında sərbəst yaşamağa başlamışdı. 1128-ci ildə Xarəzm qubernatoru olaraq təyin edilən Atsız dövründə yarı müstəqillik qazanmışdır. 1141-ci ildə Böyük Səlcuq sultanı Əhməd Səncərin Katvan döyüşündə Quru Hıtay tərəfindən məğlubiyyətə uğradılmasından istifadə edən Atsız Səlcuqlulara qarşı üsyan etmiş və 1142-ci ildə Xorasana hücum edərək Mərv və Nişapuru işğal etmişdir. Ancaq 1143 və 1147-ci illərdə Əhməd Səncər Atsıza qarşı səfərləri təşkil etmiş və ikinci səfərdə Atsız dövlətin mərkəzi olan Ürgənci itirərək təslim olmuşdur. Atsız və El Aslan dövrlərində, həm İraq Səlcuqları, həm də Quru Hıtay ilə mübarizə aparılırdı. El Aslan, Sultan Səncərin ölümündən sonra müstəqilliyini elan etdi. Ələddin Təkiş dövründə İraq, Azərbaycan, Qara dənizin şimalı, Xorasan və Şərq Türkistanın bir hissəsi ələ keçirilmişdir. Ələddin Təkiş özünü Səlcuqluların varisi elan etmiş və “Səncər” ünvanından istifadə etmişdir. Abbasilər ilə yaxşı əlaqələr qurmuş və Batinilərə qarşı xəlifəni müdafiə etmişdi. Buna görə Səlcuqların varisi olan Xarəzmşahların Ələddin Təkiş dövründə yüksəlişi başlamışdır. Ələddin Təkiş, əvvəl Quru Hıtayı məğlub etdi və 1194-ci ildə Reydə III Toğrul Bəyin ordusunu məğlubiyyətə uğradaraq İraq Səlcuqlarını yox etmiş və Qərbi İranı ələ keçirmişdir.1220-ci ildə bütün ölkə monqollarının işğalına məruz qaldı və Xarəzm dövlətinin sonu yaxınlaşdı. Bundan sonra Orta Asiyada monqol işğalı başlanmış və türk dünyasında böyük məğlubiyyətlərə gətirib çıxarmışdır. Ələddinin oğlu Cəlaləddin Xarəzmşah Əfqanıstanda monqollarla mübarizə edərək cənuba çəkilmiş və Hind çayını keçərək Hindistana daxil olmuşdur. Çingiz Xan monqol düzənliyinə döndükdən sonra Cəlaləddin İrana dönüb, İraqdan Azərbaycan bölgəsinə daxil olmuş və 1225-ci ildə Atabəyliklərindən olan Eldənizliləri məğlub edərək Təbrizi almışdır. Cəlaləddin Azərbaycandan hərəkət edərək Gürcüstanı işğal etmiş və Cənubi Qafqazdan Şərqi Anadoluya qədər torpaqlarını genişləndirmişdir. Ancaq Cəlaləddinin Şərq Anadolunun suverenliyi səbəbindən Anadolu Səlcuqluları və Suriyanın hökmdarı Əyyubilər ilə ziddiyyəti düşmüşdür. Cəlaləddin Xarəzmşahlar dövlətini yenidən qurmaq istəsə də, müvəffəqiyyət qazana bilmədi.1231-ci ildə kürd qiyamçılar tərəfindən öldürüldü. Ölümündən sonra Xarəzmşahlar dövləti tamamilə məhv olmuşdur
Monqolların Xarəzmə yürüşü
1219–1221-ci illərdə baş vermiş monqol fütuhatı.1156-cı ildə Əlaəddin Atsız vəfat etdi. Onun varisləri El Arslan və oğlu Təkəş Xarəzmin müstəqilliyinə nail oldular. Səlcuq sultanlığı və Qaraxanilər dövləti süqut etdiyindən yeganə təhlükə qoşununun El Arslanı öldürdüyü Kidan dövləti idi. 1174-cü ildə Təkəş Cənubi Xorasanı tutdu və onun hakimi Müəyyid Ay-Abanı öldürdü. Onun oğlu Təkəşin vassalığını qəbul etdi.
Təkəş 1187-ci ildə Nişapura, 1192-ci ildə Reyə, 1193-cü ildə Mərvə yürüş etdi. O, 3 iyul 1200-cü ildə vəfat etdi və hakimiyyətə oğlu Əlaəddin Məhəmməd gəldi. O, dövlətin ərazisini genişləndirib Xorasanın bir hissəsini geri qaytardı, Buxaranı Xarəzmə birləşdirdi, 1212-ci ildə qarakitaylara son qoyub Sistanı, Kirmanı, Təbəristanı, Azərbaycanı, Arranı özünə tabe etdi.
Çingiz xan Xarəzmin işğalını planlaşdırırdı. O, əvvəlcə Xarəzmlə ticarət əlaqələri qurdu. Ona tabe olmayan merkit tayfaları Xarəzmşahların ərazisinə qaçdılar. Monqol qoşunu onları təqib edərək Xarəzmin sərhədini keçdi. Xarəzmşah Əlaəddin Məhəmmədin komandanlığı ilə silahlı dəstələrin monqolları dayandırmaq cəhdləri baş tutmadı. Əlaəddin Məhəmməd əsir düşsə də, oğlu Cəlaləddin onu azad etdi.
Hülalkülər və ya Elxanilər dövləti
1258-cı ildə Çingiz xanın nəvəsi Hülakü xan (1258-1265) tərəfindən yaradılmış dövlət.Onun hakimləri Elxan adlandırıldığına görə bu dövlətə, həmçinin Elxanilər dövləti də deyilir. "Elxan" adı "tabe olan xanlıq" mənasını verir. Aptalliq,dəlilik titulu qazanmışdır..1231-ci ildə monqollar Çormoqun noyonunun başçılığı ilə Azərbaycana yürüş təşkil etdilər. Onun ordusu Cəlaləddin Məngburnini məğlub edərək torpaqlarını ələ keçirdi. Azərbaycan və İran 1256-cı ilədək Böyük Monqol imperatorluğunun canişini tərəfindən idarə edildi
Müzəffərilər
1314-1393-cü illərdə İranın Yəzd, Fars və Kirman əyalərlərində qurulan Müzəffərilər dövlətini idarə etmiş sülalə.
Çobanilər
XIV əsrdə Azərbaycanda və İranda hakimiyyət uğrunda mübarizə aparmış monqol sülaləsi.Elxanlı İmperiyasının son zamanlarında hakimiyyət uğrunda mübarizələr nəticəsində Çobanilər sülaləsi hakimiyyəti ələ keçirib dövləti Elxanlılar adına bir müddət idarə etdi. Çobanilər sülaləsi türk-monqol mənşəli olduğu tahmin edilən "Sulduz" boyundandı.
Dövləti hələ Əbu Səidin dövründə güclənmiş Əmir Çobanın varisləri Çobanilər bir müddət idarə edirdilər. Lakin 1357-ci ildə Qızıl Orda xanı Canıbəy (1341-1357) Şirvanşah Kavusla (1345-1372) birləşərək Təbrizi ələ keçirir. Beləliklə, Hülakü dövlətinin mövcudluğuna son qoyulur. Hülakü dövlətinin əvəzinə Cəlarilər dövləti (1336-1432) meydana gəlir. Dövlətin mərkəzi Azərbaycan, baş şəhəri isə Təbriz idi.Nəticədə Hülakülər dövlətinin ərazisində qoşa və çoxpadşahlılıq meydana çıxdı.Sonralar Hülakü səltənətini mühafizə etmək bəhanəsi ilə aparılan mübarizələrdə Çobanilər,Cəlairlər və Xorasan əmirlərinin başçılıq etdikləri feodal qrupları daha fəal iştirak etdilər.
Sərbədarlar üsyanı
XIV əsrdə Elxanlılar dövləti və Cığatay ulusuna qarşı baş verən xalq hərəkatı.Feodal zülmü və monqol hökmranlığı [Xorasan]da Sərbədarlar üsyanına (XIV əsrin 30-80-cı illərində) səbəb olmuşdu.
Lenfilm
Lenfilm — keçmiş SSRİ-də, hazırda Rusiyada ən böyük kino şirkətlərindən biri. "Lenfilm" Sankt-Peterburq (keçmiş Leninqrad) şəhərində yerləşir.
İran tarixi
Sərbədarlar üsyanı
1353-cü ildə Tuğa-Teymur sərbədarlar tərəfindən öldürülmüşdü və onun torpaqları (Curcan, Mazandaran və Xorasanın bir hissəsi) Vəli adlı əmirinin əlinə düşdü. Teymur 1384-cü ildə Vəliyə qalib gəldi. Tuğa-Teymur isə ondan qaçanda öldürüldü.Sərbədarların yaratdığı qurum 1381-ci ildə Teymurilər dövləti tərəfindən qaldırıldı.
Lenfilm
Tarixi
"Lenfilm" studiyasının yerləşdiyi ərazidə əvvəllər tacir Georgi Aleksandrovun restoranı, teatrı və akvarium bağçası olmuşdur. Bəstəkar Çaykovski özünün məşhur "Şelkunçik" əsərini bu bağçada yazmışdır. Məşhur rus bas müğənnisi Fyodor Şalyapin və Leonid Utyosov da burada mahnılarını bəsləmişlər. Leninqrad Filmlər Studiyası 1918-ci ildə bu bağçanın ərazisində qurulmuş, 1934-cü ildə isə onun adı qısaldılaraq "Lenfilm" adlandırılmışdır. II dünya müharibəsi illərində "Lenfilm" digər bir çox kino şirkəti kimi 1942-ci ildə Almatıya köçürülmüş və bu şirkətlər Mərkəzi Birləşmiş Filmlər Studiyası adı altında birləşdirilmişdir. Müharibədən sonra 1944-cü ildə yenidən Leninqrada köçürülmüşdür.
İran tarixi
Cəlairilər sultanlığı
1336-cı ildən 1432-ci ilədək Azərbaycanda, İranda və İraqda iqtidarda olmuş monqol əsilli türk xanədanı.Cəlairilər el, ulus şəklində monqol yürüşləri dövründə Azərbaycan a gəlmişlər. Tərkibinə İraqi Ərəb, İraqi Əcəm, Kürdüstan, Gürcüstan, Ermənistan, Deyləm, Xorasan, Cəzirə, Luristan, Xuzistan və digər ərazilər daxil idi. Paytaxtı Bağdad, sonra isə Təbriz şəhərləri olmuşdur. Şeyx Həsən Cəlairi 1341-ci ildə Bağdad da Cahan Teymur u taxtdan salaraq Cəlairilər dövlətinin əsasını qoydu. Onu əvəz edən Şeyx Üveys 1359-cu ildə Azərbaycan ı Cəlairilər dövlətinin tərkibinə qatdı və Təbriz i paytaxt etdi.
Lenfilm
Tarixi
Corc Cukor 1975-ci ildə "Mavi Quş" adlı filmini burada çəkmiş, Elizabet Teylor bu filmdə İşıqlar şahzadəsi rolunu oynamışdır. Orlando filminin bəzi hissələri də Tilda Swinton ilə burada çəkilmişdir. Vladimir Bortkonun idarə etdiyi, Miçel Plaçidonun rus polkovnik rolunu oynadığı "Əfqan çatı" filmi də bu şirkətdə lentə alınmışdır.
İran tarixi
Cəlairilər sultanlığı
Sultan Əhməd Cəlairinin dövründə Cəlairilər dövlətinin daxilində hakimiyyət uğrunda mübarizə gücləndi, dövlət tənəzzülə uğradı və sonra Teymurun və Qızıl Orda xanı Toxtamış ın hücumlarına məruz qaldı. Teymurun yürüşləri dövründə Əlincəqala Cəlairilərin əsas müdafiə istehkamına çevrildi. 1386-cı ildə Teymurun qoşunu Təbrizi tutduqdan sonra Naxçıvan ərazisində onlara qarşı vuruşan Sultan Əhməd Bağdada, onun əmirlərinin bir hissəsi isə Əlincəqalaya çəkildi. Qalada Cəlairilərin xəzinəsi, Sultan Əhmədin ailəsi, oğlu Sultan Tahir və yaxın adamları, 300-ə yaxın cəngavər var idi. Teymurun yürüşləri dövründə Cəlairilərin Azərbaycanda nüfuzu bilavasitə Əlincəqaladakı hökmranlıqları ilə həyata keçirildi. Qalanın müdafiəsinə Xacə Cövhər, Altun və Əhməd Oğulşayi başçılıq etmişlər.Qaladakı cəlairi əmirləri 1386-1391-ci illərdə 6 dəfə Təbrizə yürüş etmiş və hakimiyyətlərinin bərpasına cəhd göstərmişlər. 4 yürüş nəticəsində Təbriz tutulsa da, şəhərdə möhkəmlənmək mümkün olmamışdır. 1405-ci ildə Sultan Əhməd Azərbaycanda hakimiyyətini bərpa etdi. 1410-cu ildə onun ölümü ilə Cəlairilər dövləti süquta uğrasa da, başqa ərazilərdə öz fəaliyyətini bir müddət davam etdirdi.
Lenfilm
Tarixi
"Lenfilm"də SSRİ dağılana qədər bir çoxu klassik olmuş, film festivallarında mükafatlar almış 1500-ə qədər film çəkilmişdir. SSRİ dağılandan sonra Leninqrad şəhərinin adının dəyişdirilsə də şirkət eyni adla fəaliyyət göstərməyə davam etmişdir.