Sulfoturşular
Sulfoturşuların duzları
Korroziyaya qarşı komponentin alınması üçün motor yağı 2% sərbəst kükürdlə 160-1700C temperaturda işlənilir. АзНИИ-4 istismar müddətini yaxşılaşdırmaq üçün dizel və avtotraktor yağlarına 3-5% miqdarındaqatılır. İlk aşqarlardan biri də АзНИИ-5 aşqarıdır, bu mineral yağlarda petrolatumun sulfolaşdırılmasından alınan sulfoturşuların barium və ya kalsium duzlarının məhlullarıdır. Bu aşqar yağın yuyucu və korroziyaya qarşı xassəsini yaxşılaşdırır, eyni zamanda onun donma temperaturunu aşağı salır. АзНИИ-5 aşqarı avtotraktor yağlarının işlənmə müddətinin artırılması üçün onlara 4% miqdarında əlavə edilirdi. Keçmiş Sovetlər Birliyində yağların və neft məhsullarının qaz halında sulfat anhidridi ilə sulfolaşması АзНИИ-5, CБ-3 və CК-3 aşqarlarının alınma üsulları işlənib hazırlanmışdır. АзНИИ-5 aşqarının sənaye istehsalı 1958-ci ildə, CБ-3 və CК-3 aşqarlarının isə 1964-1965-ci illərdə başlanmışdır. Beləliklə, bu aşqarları yağların qaz halında olan sulfat anhidridi ilə sulfolaşması yolu ilə alınması rahat və xeyirli olmaqla, texnoloji cəhətdən sənədləşdirmənin sadəliyinə görə fərqlənir. Lakin bu prosesin də çatışmayan cəhətləri var. Qaz halında olan sulfat anhidridinin yağların karbohidrogenlərinə təsiri zamanı, xüsusilə havanın mövcud olduğu zaman sulfolaşma ilə yanaşı oksidləşmə reaksiyası, qatranlaşma və artıq sulfolaşma baş verir və nəticədə turş qudron əmələ gəlir. O, yağın oleumla sulfolaşmasından əmələ gələn qudrondan möhkəm olur, sulfolaşmış yağdan çətin ayrılır və pis nəql edilir (daşınır). Qaz halında olan sulfat anhidridilə sulfolaşması şəraitini yüngülləşdirmək üçün aşağı molekullu karbohidrogenlərin halogen törəmələrini – dixloretan, 3 və 4 xloretilen, karbon 4-xlorid və s. kimi həlledicilərdən istifadə edilməsi təklif edilir. Daha perspektiv həlledicilərdən biri maye halındakı sulfit anhidrididir – o ucuz və əlverişli, asan və itkisiz regenerasiya olunur, sulfonatlaşma zamanı sulfuratordakı buxarlanmadan ayrılan istiləşmənin aradan qaldırılması hesabına sulfit anhidridinin oksidləşmə təsirini zəiflədir. Sulfonatlaşma üçün həmçinin, mayehalında olan sulfat anhidridindən də istifadə olunur. Bu halda proses maye sulfat anhidridinin iştirakında homogen mühitdə baş verir. Həmin şəraitdə sulfolaşma qısa müddətdə gedir, sulfonatların çıxımı maksimal olur, turş qatran isə alınmır. Xaricdə, eyni zamanda Sovetlər birliyindəyaxşı çıxım ilə suda və yağda həll olan stabil və effektli sulfonatların alınmasında geniş istifadə olunur. Keçmiş Sovetlər Birliyində bu proses birinci dəfə alkilbenzollardan yuyucu maddələr (sulfonatların) alınmasında istifadə edilmişdir. Ancaq maye sulfat anhidridi çox güclü reagentdir və alkilaromatik karbohidrogenlərin uzun alkil zəncirini parçalamaq qabiliyyətinə malikdir. Bir çox tədqiqatçıların fikirinə görə yağda həll olan sulfonatların alınması üçün qaz halında olan sulfat anhidridinin istifadəsi daha məqsədəuyğun hesab olunur. Hazırda bu üsulla C-300, C-400 və C-500 sulfonat aşqarları alınır. Dünya bazarlarını sulfonat aşqarları ilə təmin edən xarici firmalar aşağıdakılardır: “Edvin Cooper”, “Brayton” (Böyük Britaniya); “Witco”, “Oronite”, “Lubrizol”, “Conoco” (ABŞ); “Esso” (Belçika); “AMOCO”(ABŞ).