Azərbaycan_Prezidentinin_İşlər_İdarəsinin_Siyasi_Sənədlər_Arxivi
Tarixi
Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra 1920–ci ilin dekabrın 6–da Azərbaycan İnqilab Komitəsinin sədri Nəriman Nərimanovun imzaladığı Dekretlə Azərbaycanda vahid Dövlət arxiv fondu və Mərkəzi dövlət arxivinin yaranması başlanmışdır. 1921–ci il avqustun 29-da Azərbaycan tarixinə aid sənədlərin toplanması üçün komissiyanın – Azistpartın-  Mərkəzi Dövlət arxivi bazasında yaranması qərara alındı. 1921–ci ilin dekabrın 26–da məsələ AK(b)P MK-nın bürosunda müzakirəedilərək Azistpartın kolleqiyasının -  tərkibi təsdiq edildi. Bununla əlaqədar MK–nın məlumatında bildirilirdi ki, yeni yaranmış arxivin məqsədi partiyanın, fəhləhərəkatının, Azərbaycanda inqilab və əksinqilabın, Yaxın Şərqdə azadlıq hərəkatının tarixinə dair sənədlərin toplanması, işlənməsi və saxlanılmasıdır. AK(b)P MK bütün üzvlərinə köhnə qəzet, kitab və broşüralar, tarixi sənədlər, vərəqələr, iclasların protokolları, hesabatlar, xatirələr və memuarlar, yaxın və uzaq tarixi işıqlandıran bütün materialları toplayıb Azistparta təhvil vermələri haqqında müraciət etmişdi. Qocaman partiya üzvlərindən inqilabi fəaliyyətləri haqqında xatirələr vəhəlak olmuş inqilab xadimləri haqqında bioqrafik məlumatlar yazıb arxivə təqdim etmək xahiş olunurdu. Sənədlərin komplektasiyası haqqında Azistpartın xüsusi təlimatları işlənilib hazırlanmışdı. Qısa müddət ərzində Mərkəzi Arxivdə toplanmış sənədlər sistemləşdirilərək burada siyasi şöbə yaradılmışdı. Mərkəzi arxiv sənədlərin toplanması ilə, Azistpart isə bu sənədlərin elmi istifadəsi ilə məşğul olurdu. Bununla bərabər, Azistpart yeni yaradılmış İnqilab muzeyinin və qocaman bolşeviklər cəmiyyətinin işlərini də istiqamətləndirirdi. Sənədlərin toplanmasını təşkil etmək üçün Azistpart Bakının neft mədənlərində, fabrik və zavodlarda, iri idarəvə müəssisələrdə «köməkçi» özəklər yaratmışdı. Azərbaycanın qəzalarında bu məqsədlə müvəkkil olunmuş şəxslərdən ibarət şəbəkələr fəaliyyət göstərirdi. Bütün bu işlərin sayəsində az vaxt ərzində Azistpart çox qiymətli sənədlər əldə edə bilmişdi:Bakı quberniyasının və Qafqaz canişinliyinin ayrı–ayrı şöbələrinin və idarələrinin hesabatlarını, məxfi məlumatlarını, siyasi partiyalarının və ictimai hərakatlarının təşəkkülünə və tarixinə aid sənədlərini, onların proqramlarını, neft sənayesi sahiblərinin Bakıda keçirilən qurultaylarının sənədlərini, Xəzər, Azov və Qara dəniz arasında çəkilən neft kəmərinin çəkilişi haqqında sənədlərini, Bakı partiya komitəsinin sənədlərini, vərəqə və bəyannamələrini (proklamasiyalarını), partiya qurultaylarının, plenumlarının və müşavirələrinin fotoşəkillərini, müxtəlif partiya xadimlərinin fotoşəkillərini və s. sənədləri toplanmışdılar. Bunların arasında 1898–1907–ci illəri əhatə edən sosial-demokrat hərəkatına aid sənədlər, 1905–1907–ci illər inqilabına aid sənədlər, İranda demokratik və kommunist hərəkatına, «Ədalət» partiyasına, «Hümmət» təşkilatına, Bakıda keçirilmiş Şərq xalqlarının Iqurultayına dair sənədlər də var idi. Bundan başqa Nobel qardaşlarının Bakıdakı fəaliyyətini əks etdirən fond yaradılmışdı. İranın, Türkiyənin, İngiltərənin, Fransanın, Almaniyanın və Əfqanıstanın siyasi vəziyyəti haqqında bir çox sənədlər toplanmışdı. Görkəmli siyasi və dövlət xadimləri N.Nərimanov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, R.Axundov, S.Ağamalıoğlu və başqalarının həyat və fəaliyyətinə aid sənədlərə böyük yer verilmişdi. Bu sənədlər əsasında sonralar İnstitutda adları sadalanan şəxslər haqqındaəsərlər də hazırlanmışdı. Bakıda Azərbaycan Dövlət Bankının açılması haqqında və digər qiymətli sənədlər əldə edilmişdi. Toplanmış materiallar arasında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə aid olan sənədlər xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bunların arasında Azərbaycan diplomatiyasını səciyyələndirən Xarici İşlər Nazirliyinin Türkiyə, ABŞ, Rusiya, İtaliya, İngiltərə, Almaniya və başqa ölkələrlə bağladığı müqavilələr, diplomatik münasibətlərə aid olan məktublar, notalar və məlumatlar xüsusi yer tutur. Azistpart elmi araşdırmalarla da məşğul olurdu. Onun ilk dövrdə hazırlayıb nəşr etdirdiyi ədəbiyyat əsasən memuar xarakterli idi. Sonrakı fəaliyyətindəAzistpart, tədricən məcmuə və xatirələr əvəzinə diqqətini elmi–tədqiqat işləri üzərində cəmləşdirməyə başladı. Bu tədqiqatlar əsasən siyasi tarixə, eləcədə digər aktual problemlərə həsr olunurdu. Bunların arasında «Bakıda inqilab və vətəndaş müharibəsi» ( Ratqauzer Y.), «İnqilis müdaxiləsi və müsavat «vətənpərvərləri» ( Rayevski A.) elmi əsərlər də var idi. Bu əsərlərdə o dövrdəki sovet ideoloqiyası baxımından yazılmasına baxmayaraq bir çox dəyərli və öz aktuallığını bu günə kimi saxlayan maraqlı məlumatlar vardır. Azistpart səkkiz illik fəaliyyəti dövründə (1921–1928–ci illər) 23 elmi iş hazırlayıb nəşr etdirmişdir.