cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qubadlı xalçaları
Ümumi məlumat
Qarabağ tipinin Cəbrayıl qrupuna daxil olan bu xalçalar Dağlıq Qarabağın bir çox xalçaçılıq məntəqələrində istehsal olunur, lakin “Qubadlı” adı ilə məşhurdur. Qubadlı – Azərbaycan Respublikasında qədim zamanlardan xalçaları və xüsusilə namazlıqları ilə məşhur olan rayonudur. XIX əsrin II yarısında Qubadlıda toxunan xalçalara İstanbul, Təbriz və digər məşhur şəhərlərin bazarlarında böyük qiymət verilirdi. Qubadlıda istehsal olunan xalçalar Yaxın Şərq ölkələrinə, Rusiyaya və hətta bəzi Qərbi Avropa ölkələrinə ixrac olunurdu.
İsfəndiyar xan
Həyatı
A.N.Kononov yazır ki, "Xorasan qiyamı" nəticəsində İsfəndiyar xanın Səfəvi dövləti ilə münasibətləri pisləşdikdə xan qiyamın günahını qardaşı Əbülqazi xanın boynuna yıxıb onu girov kimi Səfəvi şahına göndərdi.
Vayominq
Mədən sənayesi
Vayominq ştatında yüksək ölçüdə çıxarılan maddələr: kömür, təbii qaz, daş kömür, benzin və tronadır.
Murasaki Şikibu
İlk illəri
Murasakinin qardaşına hökumətdə vəzifə tutmasına kömək etməsi üçün Çin dili öyrədilmişdir və Murasaki uşaqlıqda atasının evində yaşayarkən Çin dilini özü öyrənmiş və klassik Çin dilində axıcı danışmağa başlamışdır. Gündəliyində yazır: "Mənim qardaşım balaca olanda Çin klassiklərini öyrənirdi, məndə ona qulaq asmaq vərdişi var idi və mən onun başa düşməkdə və yadda saxlamaqda çətinlik çəkdiyi mətnləri getdikcə daha yaxşı başa düşürdüm. Təhsilli kişi olan atam həmişə bu faktı etiraf edirdi: Bəxtimə bax, heyf ki, o kişi kimi doğulmayıb". Qardaşı ilə Çin ədəbiyyatını öyrənən Murasaki bununla yanaşı çox güman ki, musiqi, kalliqrafiya və Yaponiya poeziyası kimi ənənəvi sahələrdə dərslər almışdır. Murasakinin təhsili qeyri-adi idi. Luis Peres "Yaponiya tarixi" əsərində qeyd edir ki, qadınların real intellektə malik olma bacarıqlarının olmadığı düşünülürdü və buna görə də onlara Çin dili öyrədilmirdi. Murasaki digər insanların onu "lovğa, qəribə, adamayovuşmaz, acıdil, nağılsevər, dikbaş, şeirsevər, etinasız, dalaşqan və laqeyd" hesab etdiklərinin fərqində idi. Asiya ədəbiyyatı tədqiqatçısı Toman İnq inanır ki, "onun çətin şəxsiyyəti dost qazanmasına mane olurdu".
Vayominq
Mədən sənayesi
thumb|Vayominqdə külək enerjisi qurğuları
Sadıq Dadaşov
Həyatı
O, “Lenin” ordeni, “Qırmızı Əmək Bayrağı” ordeni və medallarla təltif edilmişdir.
Vayominq
Vergilər
Vayominq ştatı, Alyaskadan sonra hər bir insana görə ən çox inkişaf vergisi alan ştatdır.
Əlimərdan xan Bəxtiyari
Əlimərdan xan Bəxtiyari — Bəxtiyari elinin Çaharləng oymağının başçısı.
Həyatı
Beləliklə, Nadir şah Əfşarın vəfatından sonra bu qüvvələr arasında İranın faktiki olaraq hər yerində hakimiyyət uğrunda mübarizə genişlənmişdi. Belə ki, bu qüvvələr bir-birlərinə qarşı mübarizə aparırdılar, həm də bu mübarizə də özünə müqabil qruplaşmalarda da birləşirdilər. Bu onların həmin mübarizədə təkcə hərbi vasitələrdən deyil, həmçinin siyasi vasitələrdən də istifadə etmələrinin məqsədəuyğunluğunu əsaslandırırdı. Belə bir vəziyyətdə Mərkəzi İranda bəxtiyar tayfası olan Çaharləngin başçısı Əlimərdan xan da mərkəzi hakimiyyətin olmamasından istifadə edərək, bəxtiyarilərin hakimiyyət uğrunda mübarizəsinə başçılıq etdi. Bu mübarizədə onların başlıca rəqibi o qədər də güclü olmayan zənd tayfası idi.
Barbizon məktəbi
Düpre
thumb|right|250px|Düpre. Fontenbleoda palıdlar Yaradıcı məqsədlərdə Russoya ən yaxın olan Jül Düpre (1811—1889) idi. Onun yaradıcılığına İngiltərəyə səyahət etməsi və Konstebelin peyzajları ilə tanış olması, həmçinin Nikola Kaba ilə dostluğu təsir etmişdir. Russo ilə tanışlıqdan sonra onun yaradıcılığında realistik tendensiyalar güclənir və Düpreni daha Salona qəbul etmirlər. Russo ilə birlikdə 1849-cu ilədək onlar tez-tez bir yerdə tək Barbizonda deyil Fransanın digər məkanlarında da hər biri öz yaradıcılıq fərdiyyətini qoruyaraq işləmişlər. 1849-cu ildə Düpre Fəxri Legion ordeni ilə təltif edilir. Russo isə orden almır, bu onların birgə fəaliyyətinə son qoyan davanın başlanmasına səbəb olur. 40—50-ci illərdə Düpre özünün əsas şedevrlərini yaradır: "Kənd peyzajı" (1840—44, Ermitaj), "Axşam" (1840), "Land" (1845—1850, Luvr), "Qoca palıd" (1845—1850, Merilend), "Nohurda palıdlar" (1850—55, Orse). 1852-ci ildən 1867-ci ilədək o işlərini daha Salona yollamırdı. 1868-ci ildən başlayaraq Düpre hər il Kaye-sür-Merə gedir və dəniz peyzajları çəkirdi. ("Normandiyada dəniz çəkilməsi", 1870-ci illər).
Bulbophyllum baileyi
(Bulbophyllum baileyi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Murasaki Şikibu
Evlilik
Heyan dövrünün aristokrat qadınları məhdudlaşdırılmış və tənha həyat tərzi keçirirdilər, onlara ancaq yaxın qohumu olan kişilərlə ünsiyyətdə olmağa icazə verilirdi. Murasakini avtobioqrafik şeiriyyatı göstərir ki, o, digər qadınlarla ünsiyyətdə olsa da, atası və qardaşından başqa digər kişilərlə məhdud ünsiyyətdə olmuşdur. Öz şeiriyyatını tez-tez qadınlarla bölüşsə də, kişilərlə heç vaxt bölüşməmişdir. Onun statusunda olan bir çox zadəgan qadından fərqli olaraq o, yeniyetməliyə çatan kimi evlənməmişdir. Əvəzində iyirmi yaşlarının ortalarına, hətta otuz yaşlarının əvvəllərinə qədər atasının evində qalmışdır.
Barbizon məktəbi
Dias
thumb|left|150px|Dias. Barbizon yaxınlığında köhnə dəyirman Narsis Verjil Dias de la penya (1807—1876) realistik peyzaja dərhal gəlməmiş və Russo ilə yaxın tanışlığı həyatının ikinci hissəsinə aid edilir. Əvvəlcə o romantizmlə maraqlanırdı, sevimli rəssamı Korredjo idi, bayram ruhlu və dekorativ rəsmlər yaradırdı. 1844-cü ilin Salonundan başlayaraq Diaz böyük populyarlığa malik idi. Lakin, rəsmləri əsasən şərq qadınları, qaraçılar, mifik personajlar, nimfalar, uşaqlar idi. Russo ilə birlikdə Fontenblo meşəsində işləməyə başladıqdan sonra onun üslubu dəyişdi. Onun tərəfindən: "Meşə cığırı" (1850-ci illər, Ermitaj), "Şamağacı ilə peyzaj" (1864, Ermitaj), "Meşədən keçən yol" (1865—70, Orse), "Fontenbloda meşə" (1867, Bordo) və s. peyzajlar aiddir.
Murasaki Şikibu
Evlilik
996-cı ildə Murasakinin atası 4 illiyinə Eçizen əyalətinin hakimi təyin olunmuşdur və Murasaki də onunla getmişdir. O dövrdə zadəgan qadınların 5 günlük bu cür səyahətlərə çıxmaları geniş yayılmamışdı. Təxminən 998-ci ildə atasının dostu, ondan yaşca böyük olan qohumu Fucivara no Nobutaka (950–1001) ilə evlənmək üçün Kiotoya qayıtmışdır. Fucivara klanının eyni qolundan olan Nobutaka sarayda vəzifəli idi və Tədbir Nazirliyinin bürokratı idi. Geyim ekstravaqantlığına və rəqs bacarığına görə tanınırdı. Evlənərkən 40 yaşlarının sonlarında idi, naməlum sayda həyat yoldaşı və uşaqları var idi. Sarayda yaxşı tanınan Nobutakanın bir çox romantik münasibəti olmuşdur və çox güman ki, Murasaki ilə evliliyindən sonra da bu cür münasibətlərə davam etmişdir. Murasaki evlilikdən sonra da atasının evində qalmağa davam etmişdir və əri onu mütəmadi ziyarət edirdi. Nobutaka bir neçə də hakim kimi təyin olunmuşdu və Murasaki ilə evlənəndə kifayət qədər varlı idi. Onların evliliklərinin detalları haqqında versiyalar müxtəlifdir. Riçard Bourinq yazır ki, xoşbəxt evlilikləri var idi, amma Yaponiya ədəbiyyatı mütəxəssisi Haruo Şirane qeyd edir ki, şeirləri göstərir ki, Murasaki ərini sevmirdi.
thumb|alt=350|Murasaki Şikibu [[İşiyama məbədində Aya baxarkən. Şəkil müəllifi Yoşitoşidir (1889).]] Cütlüyün qızı Kenşi (Katayko) 999-cu ildə anadan olmuşdur. İki il sonra Nobutaka xolera epidemiyası zamanı ölmüşdür. Evli qadın kimi Murasakinin evə baxmaq və qızına qulluq etməsi üçün xeyli xidmətçisi var idi və buna görə onun xeyli vaxtı qalırdı. Murasaki bu zaman "Bambuk kəsicisinin hekayəsi" və "İsenin hekayəsi" kimi monoqatarilər oxumuşdur. Alimlər inanırlar ki, o, "Gencinin hekayəsi" üzərində ərinin ölümündən öncə işləməyə başlamışdır. Dul qaldıqdan sonra kədər içində olsa belə yazmağa davam etdiyi məlumdur. Gündəliyində ərinin ölümündən sonra keçirdiyi hisləri belə təsvir etmişdir: "Mən özümü depresiyada və başıqarışmış hiss etdim. Bir neçə il boyunca mən gün keçdikcə ruhsuz bir dəbdə mövcud oldum… vaxtın keçdiyini qəbul etməkdən daha çoxunu etməklə… Bitməyən tənhalıq düşüncəsi kifayət qədər dözülməz idi".
Barbizon məktəbi
Dobini
thumb|left|250px|Dobini. Bahar, 1862, Berlin Şarl-Fransua Dobini (1817—1878) yaradıçılığa İtaliyaya səyahətdən başlayıb. Daha sonra süjet rəsmləri çəkib. 1840-cı ildə Salonda nümayiş etdirilmiş "Müqəddəs İeronim" uğur qazanmışdı. 40-cı illərdə Dobini Fransanın müxtəlif yazıçıları: Pol de Kok, Balzakın, Viktor Hüqonun, Ejen Süinin kitablarına illüstrasiyalar çəkir. Realistik peyzaja 40-ci illərin sonunda Koro ilə dostlaşdıqdan sonra gəlir. Barbizon məktəbinin digər nümayəndələrindən fərqli olaraq Dobini işığa böyük diqqət verirdi, bunda o impressionistlərə daha yaxındır. O, "Biçin" (1851, Orse), "Opteva vadisində bənd" (1855, Ruan), "Böyük Opteva vadisi" (1857, Orse) rəsmlərini yaradıb. 50-ci illərin sonunda o çoxdankı arzusu olan qayıq-emalatxana düzəltməyi həyata keçirir. Onunla Fransanın çaylarında səyahət edərək Dobini çoxlu sayda ofortlar və rəsmlər çəkir: "Luen çayının sahilləri" (1850-ci illər, Ermitaj), "Səhər" (1858), "Villervilldə qumlu sahil" (1859, Marsel), "Uaza sahilində kənd" (1868), "Villervilldə dəniz sahili" (1875, Ermitaj).
Barbizon məktəbinin digər nümayəndələri
thumb|right|150px|Troyon. Bazara yoladüşmə Konstan Troyon (1810—1865) həm Russo həm Düpre ilə dostluq edirdi. Lakin 1847-ci ildə Hollandiyaya səyahətdən sonra o Pauls Potterin yaradıcılığı ilə maraqlanır və peyzajdan heyvanların təsvirini çəkməyə keçir: "Öküzlər şuma gedir. Səhər." (1855, Luvr), "Bazara yoladüşmə (1859, Ermitaj).
Əlimərdan xan Bəxtiyari
Həyatı
Tərəflər arasındakı toqquşmada bəxtiyarilər məğlub oldu. Bəxtiyariyə qaçan Əlimərdan xan burada əsas rəqibi olan Kərim xan Zəndlə hərbi ittifaq bağladı. O ilk öncə Gülpayigan və Xansar şəhərlərini ələ keçirdi və 1750-ci ilin mayında Əlimərdan xan İsfahanın qapılarına vardı. İsfahan valisi Əbülfəth xan Bəxtiyari və şəhərin böyükləri qalanı qorumaq üçün toplaşdılar, lakin Əlimərdanın təkliflərindən sonra onlarla əməkdaşlıq etməyə razı oldular və İsfahan qapılarını Əlimərdan xan ordusuna açdılar.
Sadıq Dadaşov
Həyatı
Sadıq Dadaşov 24 dekabr 1946-cı ildə Moskvada vəfat etmiş, Bakıda dəfn olunmuşdur.
Əlimərdan xan Bəxtiyari
Həyatı
İsfahanın fəthindən sonra Əlimərdan xan özünü Vəkil-ü dəvlət ("dövlətin müavini" və ya regent) adı verdi və dövlət idarəçiliyin başçılığını əlinə aldı, Əbülfəth xan isə İsfahanın qubernatoru vəzifəsini qorudu, Kərim xan isə ölkənin baş sərdarı (Ali Baş Komandan) təyin edildi və hərbi hakim olaraq ona bölgə xanlıqları fəth etmək vəzifəsi verildi. O Həmədan, Qəzvin və Kermanşahın işğal edilməsi Kərim xan Zəndə tapşırıldı. Bununla belə Əlimərdan xan hərbi əməliyyatlardan geri qalmadı. Kifayət qədər böyük ordu ilə Farsa hücum edən Əlimərdan xan Şiraz hakimi Saleh xan Bayatı məğlub edərək şəhəri tutdu.
Ancaq bir neçə ay sonra Kərim xan Kürdüstanda bir səfərdə olarkən Əlimərdan xan İsfahan sakinlərinə vəd etdiyi şərtləri pozmağa başladı. Daha sonra Əbülfəth xanı öldürməklə qurulan əhdləri pozdu və Kərim xanla məşvərət etmədən əmisini şəhərin yeni hakimi təyin etdi və Şiraz şəhərinə tərəf getdi və Fars əyalətini qarət etməyə başladı.
Sadıq Dadaşov
Elmi fəaliyyəti
Sadıq Dadaşov Azərbaycan memarlıq irsinin ilk elmi tədqiqatçısıdır. O, Azərbaycan memarlığı tarixinin öyrənilməsinin əsasını qoymuş, bu məqsədlə 1934-1940 və 1944-1946 illərdə Azərbaycanın bir sıra rayonlarına elmi səfərlər təşkil etmişdir.
Əlimərdan xan Bəxtiyari
Həyatı
Şirazın tutulması ilə bütün Farsa və Cənub Şərqi İrana nəzarəti ələ keçirən Əlimərdan xan İsfahanı paytaxt elan etdi. Eyni zamanda Kərim xan da Həmədan, Qəzvin və Tehranı tutdu. Aparılan hərbi əməliyyatlar zamanı qazanılan uğurlar istər Kərim xanı, istərsə də Əlimərdan xanı İranda mərkəzləşdirilmiş dövlətin yaradılmasına və İranda təkhakimiyyətliliyi bərqərar etməyə sövq edirdi. Əlimərdan xan, müavinlərini əvəz etməyə başladı, ordusunu lazımi təchizatla təmin etmək üçün əhalidən ağır vergi aldı. Bu, ətrafındakı yaxınların və məmurların ondan uzaqlaşmasına səbəb oldu, Əlimərdan xanın əmriylə onların bir çoxunun gözü çıxarıldı. O, Kazerunu talan etdikdən sonra İsfahana yola düşdü, lakin Xişt kəndinin başçısı olan Muzari Ali Xişti rəhbərliyindəki yerli partizanlar tərəfindən Kutal-e Duxtərın keçidində pusquya düşdü. Onlar Əli Mərdanın mallarını talan etdilər və çoxlu qənimət ələ keçirdilər və 300 nəfəri öldürdülər. Qışa qədər Əli Mərdanın qüvvələri onun bəzi adamlarının tərk etməsi səbəbindən daha da azalmışdı.
Sadıq Dadaşov
Elmi fəaliyyəti
Sadıq Dadaşov memarlıq və nəzəri əsərlərini görkəmli Azərbaycan memarı və memarlıq tarixçisi Mikayıl Hüseynovla birgə yaratmışdır. Sadıq Dadaşovun layihəsi əsasında Bakıda və respublikanın digər şəhərlərində çoxlu yaşayış, ictimai və mədəni-məişət binaları tikilmiş və bu memarlıq əsərləri Azərbaycan memarlığının inkişafında böyük rol oynamışdır.
Sadıq Dadaşov 1929-1933 illərdə 23 tikilinin layihəsini vermişdir. Bunlara Bakıdakı fabrik-mətbəx (Bayılda), Azərbaycan Sənaye İnstitutunun yeni binası (indiki Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası; hər ikisi 1932), İncəsənət işçiləri üçün ev, bir sıra yaşayış binaları kompleksi, Qazaxdakı Pedaqoji Texnikumun binası (hamısı 1933) aiddir.
Sadıq Dadaşovun əsas işləri:
Əlimərdan xan Bəxtiyari
hökmranlıq üzərində Kərim xan Zəndlə müharibə
Orada 1746-cı ildə Nadir şahın Osmanlılarla Kürdan müqaviləsini bağlamaq üçün Bağdada göndərilən keçmiş diplomatı Mustafa xan Bəydili Şamlu ilə ilgiyə keçdi. Birdə 1725-ci ildə Mir Mahmud Hotaki tərəfindən Səfəvi ailəsini qırğınında İsfahandan qaçmağı bacaran keçmiş Səfəvi şahı II Təhmasibın oğlu (1729-1732) də Bağdad şəhərindəydi. Bu, Əlimərdan xan, İsmayıl xan Feyli və Mustafa xanın Səfəvilər sülaləsini bərpa etmək üçün şahzadənin İrana qayıtması bəhanəsiylə özlərinində qayıtması üçün əsas fürsət yaratdı.
Bir il sonra, 1753-cü ilin başlarında, Lurestanda bir ordu qurmağa başladılar ve Azad xan Əfqan ın dəstəyini qazandılar. Bir neçə ay sonra Kərim xanın sərhədlərinə yürüş etdilər, amma Səfəvi şahı kimi elan edilən II Təhmasibın oğlu II Sultan Hüseyn yararsız bir namizəd kimi özünü göstərməyə başladı və bu onların gedişini zəiflədib çoxlarının qaçmasıyla nəticələndi. Bu hadisədən sonra, Əli Mərdan və yandaşları II Sultan Hüseynin sülalə mənşəyini hərtərəfli yoxladıqdan sonra, onun həqiqi kimliyini ifşa etdilər və onun əslində Səfəvi nəslindən deyil, bir azərbaycanlı kişinin və bir erməni qadının oğlu olduğunu bildilər.
Əlimərdan xanın Kirmanşahdakı adamları, iki il Zand qüvvələri tərəfindən mühasirəyə alındıqdan sonra təslim oldular və qüvvələr Kərim Xan tərəfindən pozuldu, Zəndlər Əlimərdan xanla qısa bir müddət sonra yenidən toqquşdular, ikinci dəfədə məğlub oldular və Kərim Xan Mustafa xanı əsir tutdu. Əlimərdan xan, II Sultan Hüseyni ilə birlikdə qaçmağı bacardı, ama çox keçmədən onun işə gəlmədiyini görən Əlimərdan xan, onun gözlərini kor edib İraqa göndərdi.
1754-cü ilin yazında Əlimərdan xan Kərim xanın iki qohumları, Məhəmməd xan Zənd və Şeyx Əli xan Zəndi əsir tutdu. Sonra onları Kirmanşah yaxınlığında bir düşərgəyə apardı və onlarla bir ittifaq qurmağa cəhd etdi, amma nəticəsiz qaldı. İki Zand rəisi, uyğun bir siqnalla birdən Əlimərdan xana hücum edərək onu öz xəncəriylə öldürdülər və sonra onun adamlarının atəşi altında at üstündə ordan qaçdılar.
Murasaki Şikibu
Evlilik
Təxminən 30 yaşının ortalarında o, sarayda müəllif reputasiyasına görə saray dayəsi olmuşdur. Çieko Mulhern "Yaponiya qadın yazıçıları, biotənqidi mənbə kitabı"nda yazır ki, araşdırmaçılar Murasakinin həyatının sonlarında bu cür hərəkət etməsinə təəccüblənirlər. Onun gündəlikləri göstərir ki, o, ərinin ölümündən sonra Miçinaqa ilə şeirlərini bölüşmüşdür və bu, ikisi arasında sevgi münasibətləri olduğu haqqında fərziyyəyə səbəb olur. Bourinq saraya Miçinaqanın konkubinası kimi gətirilməsi haqqında sübutun olmadığını bildirir. Lakin Miçinaqa onu saraya rəsmi münasibətlər olmadan gətirmişdir. Mulhern fikirləşir ki, Miçinaqa Murasakinin sarayda qızı Şoşiyə müəllimlik etməsini istəmişdir.
Vayominq
Vergilər
Həmçinin bu ştatda, satışdan 4% vergi almaqdadırlar. Rayonların isə sadəcə 1% çox vergi tutmaq haqqları var və mühüm səbəblər gətirməklə icazə vasitəsilə 1% əlavə də (ümumilikdə əlavə 2%) vergi tutmaq haqqları var. Qida məhsullarının satışından isə vergi tutulmur. Vayominq ştat daxilinə idxal olunan bütün məhsullardan 5% vergi tutur.
Murasaki Şikibu
Rəqiblər
995-ci ildə Miçinaqanın iki qardaşı Fucivara no Miçitaka və Fucivara no Miçikane naiblik vəzifəsini boş buraxaraq ölmüşdürlər. Bundan sonra Miçinaqa xalası oğlu Fucivara no Koreçikaya (İmperator İçiconun həyat yoldaşı Teyşinin qardaşı) qarşı güc əldə etməyə başlamış və bacısı Senşinin sayəsində də güc mənimsəmişdir. Teyşi 996-cı ildə keçmiş İmperator Kazanı öldürməklə bağlı skandala qarışdığı üçün sarayda nüfuzu düşən qardaşı Koreçikanı dəstəkləyirdi və bu gücünü zəiflədirdi. Dörd il sonra Miçinaqa ən böyük qızı, 12 yaşlı Şoşini İmperator İçiconun hərəmxanasına göndərmişdir. Şoşinin hərəmxanaya qoyulmasından bir il sonra Teyşinin təsirini azaltmaq və Şoşinin gücünü artırmaq üçün Miçinaqa Teyşinin həmin titula artıq sahib olmasına baxmayaraq qızına "İmperatriça" titulu vermişdir. Tarixçi Donald Şayvli başa salır: "Miçinaqa eyni imperatorun imperatriçaları Teyşi (və ya Sadako) ilə Şoşi arasında gözlənilməz görüş təşkil edəndə hətta pərəstişkarları da şoka salmışdı. Teyşi həmişəki kimi "İşıq saçan varis daşıyıcı" titulunu, Şoşi isə "daxili damağı" olan titulu daşıyırdı". Beş il sonra Miçinaqa Murasakini Şoşinin sarayına Bourinqin "kompanyan-müəllim" kimi təsvir etdiyi vəzifəyə gətirmişdir.
Yuxarı statuslu qadınlar sarayda tənhalıqda yaşayırdılar və strateji evliliklər sayəsində ailələrinə siyasi güc qazandırırdılar. Şoşinin vəziyyətinə oxşar olaraq imperiya klanına məxsus üzvlərlə edilən evliliklər sayəsində qadınlar klanlarının imperator üzərində böyük təsiri olmuşdur. Miçinaqa və digər Fucivara üzvləri güclərini bu cür qazanmışdılar. Tənhalıqlarına baxmayaraq bəzi qadınlar qatılanların sayından asılı olaraq yarış salonları vasitəsilə təsir gücü əldə etmişdirlər. İçiconun anası və Miçinaqanın bacısı Senşinin bu cür salonu var idi və çox güman ki, Miçinaqa Şoşinin ətrafına Murasaki kimi bacarıqlı qadınları yığmaq üçün bir rəqib salonu tikmək istəyirdi.
thumb|Murasakinin saraydakı rəqibi [[Sei Şonaqonun "Benizuri-e"də təsviri (1760-cı illər).]] Murasaki saraya gələndə Şoşinin 16–19 yaşı var idi. Artur Uoleyə görə Şoşi həyat tərzini atasının malikanəsi ilə İmperiya sarayı arasında bölən ciddi fikirli gənc qadın idi. O, ətrafına İzumi Şikibu və ilk vernakulyar hekayələrdən biri olan "Çiçəklənən zənginlik hekayəsi"nin müəllifi Akazome Emon kimi istedadlı qadın yazıçıları toplamışdı. Qadınlar arasında rəqabətin mövcudluğu Murasakinin gündəliyində öz əksini tapmışdır. O, İzumi haqqında gündəliyində tənqidi yazı yazmışdır: "İzumi Şikibu əyləndirici məktub-yazıçıdır. Lakin onun haqqında qaneedici olmayan şeylər var. O, səliqəsiz əl yazısı ilə qeyri-rəsmi kompozisiyalar yaratmaq bacarığına malikdir, lakin poeziyada o, həm maraqlı mövzuya, həm də təqlid etmək üçün bir az klassik modelə ehtiyacı var. O, mənə əsl şairə kimi görünmür".
Vayominq
Vergilər
Ölkədə miraslardan vergi tutulmur. Federal vergi ilə əlaqədar əmlak vergisi də məhduddur.
Murasaki Şikibu
Rəqiblər
Şoşi saraya gələndə "Yastıq kitabı"nın müəllifi Sey Şonaqon Teyşiyə saray dayəsi kimi xidmət göstərirdi. Bir versiyaya görə Murasaki Şoşinin sarayına Şonaqonun rəqibi kimi dəvət olunmuşdur. Murasaki Şoşinin xidmətinə daxil olmazdan öncə Teyşi 1001-ci ildə ölmüşdür, buna görə iki yazıçı heç vaxt görüşməmişdirlər. Lakin gündəliyində Şonaqon haqqında yazan Murasaki onu yaxşı tanıyırdı və ondan çox təsirlənmişdir. Şonaqonun "Yastıq kitabı" təhsilli saray dayələri ilə tanınan Teyşinin sarayını işıqlandırmaq üçün sifariş edilmişdi. Yaponiya ədəbiyyatı alimi Coşua Mostounun fikrincə Miçinaqa Murasakini Şoşi üçün bərabər və ya daha təhsilli qadın kimi gətirmişdir.
Vayominq
Nəqliyyat və daşımacılıq
Vayominq ştatının ən böyük hava limanı 500-dən çox işçisi olan Jackson Hole Hava Limanıdır. Ştatlararası 3 şose və 13 Birləşmiş Ştatlar şosesi də həmçinin Vayominq ştatından keçir. Əlavə olaraq Vayominq ştatının özünə xas şose yolları da vardır.
Murasaki Şikibu
Rəqiblər
İki yazıçının da xasiyyətləri fərqli idi: Şonaqon hazırcavab, ağıllı və açıq sözlü idi. Murasaki isə utancaq və həssas idi. Murasakinin gündəliyindəki başlıqlar onların yaxşı yola getmədiklərini göstərir. Murasaki yazır: "Sey Şonaqon… qonxunc dərəcədə lovğadır. Özünü ağıllı hesab edir, yazılarını başa düşülməsi çətin olan Çin heroqlifləri ilə yazır". Kin fikirləşir ki, Murasakinin Şonaqon haqqında fikirləri Şoşi və onun sarayındakı qadınların təsiri ilə formalaşıb, çünki Şonaqon onlara rəqib imperatriçası idi. Bundan əlavə, o hesab edir ki, Murasaki saraya Şonaqonun məşhur "Yastıq kitabı"na qarşılıq olaraq "Gencinin hekayəsi"ni yazmaq üçün gətirilmişdir. Murasaki müxtəlif yollarda özünü Şonaqonun əksi kimi göstərmişdir. O, yastıq kitabı janrını tənqid etmiş və Çin dilini bilməklə lovğalanan Şonaqondan fərqli olaraq özünü Çin dilini bilmirmiş kimi aparmışdır.
Vayominq
Nəqliyyat və daşımacılıq
Həmçinin Vayominq Şimali Amerikada yer alıb, AMTRAK tərəfindən xidmət verilməyən 2-ci ştatdır. (Digər ştat Cənubi Dakota)
Qubadlı xalçaları
Texniki xüsusiyyətlər
Qədim zamanlardan "Qubadlı" xalçaları, ənənəvi olaraq, 100X150 sm-lik ölçüdə toxunur. Nadir hallarda uzun formalı gəvələrə rast gəlinir. Düyünlərin sıxlığı: hər kvadrat desimetrdə 35X35-dən 40X40-dək düyün yerləşir (hər kvadrat metrdə 120 000-dən 160 000-dək düyün). Xovun uzunluğu 7–9 mm-dir. “Qubadlı” xalçaları xalq arasında yüksək keyfiyyətli xalçalar hesab olunur.
Vayominq
Qraflıqlar
thumb|left|Vayominq ştatının qraflıqlarının [[Azərbaycanca xəritəsi|481x481px]]Vayominq ştatında 23 qraflıq yer almaqdadır. Ən böyüyü Laramidir.
Təhsil
thumb|253x253px|Vayominq ştatında universitet Vayominq ştatında dövlət məktəbləri ştat tərəfindən təyin olunmuş dövlət müfəttişi tərəfindən idarə edilir və nəzarət edilir. Təhsil siyasəti, qurum tərəfindən təyin olunan doqquz nəfərlik bir heyət tərəfindən həyata keçirilir.
Tədris proqramı və dərsliklər dövlət tərəfindən müəyyən edilir və federal hökumət təhsilin proqramına və dərsliklərinə müdaxilə etmir. Həmçinin bu ştatda 2000-ci ilədək eşitmə əlilləri üçün xüsusi məktəblər də var idi. Ancaq sonradan bu məktəblər evdə təhsil ilə əvəz edildiyi üçün məktəblər bağlandı.
Həmçinin ştatda 4 il ali məktəb bakalavr təhsili verən Vayominq Universiteti vardır. Həmçinin iki illik təhsil verən 7 kollec də vardır. 2006-cı ilə qədər bəzi qurumlar belə diplomlar verə bilirdilər. Ancaq yeni çıxan qayda ilə bütün diplom verən qurumlar qapadıldı.
Totemizm
Totemizmin əlamətlərinin meydana gəlməsi insanın mədəni inkişafa doğru atdığı ən uğurlu addımlardan biridir. Qədimlərdə totem heyvanları qəbilə üzvləri özləri ilə aparırdılar, onun xasiyyət və davranışlarını yamsılamağa çalışır, elə zənn edirdilər ki, bu davranış və hərəkətlər vasitəsi ilə qeyri-adi gücə malik olurlar. Totem heyvanın xasiyyətini, səsini daha düzgün icra edən icmada ən hörmətli şəxs sayılırdı. Totem ulu əcdad üçün ətraf mühitə münasibətdə indiqator rolunu oynayır, əxlaq və etik normaları tənzimləyirdi.
Murasaki Şikibu
"Xronikalar xanımı"
Heyan dövrünün sonlarında Çin dilinin populyarlığının azalmasına baxmayaraq, çin dilindəki (xüsusilə, Bo Tszyuyi tərəfindən yazılan) balladalar populyarlığını qorumağa davam etmişdir. Murasaki Çin dili və Tszyuyinin balladaları ilə maraqlanan Şoşiyə Çin dilini öyrədirdi. İmperatriça olduqdan sonra Şoşi üzərində çincə yazılar olan pərdələr quraşdırığı üçün konfliktə səbəb olmuşdu, çünki Çin dili kişilərin dili hesab olunurdu və qadınların yaşadığı yerlərdən uzaq saxlanılırdı. Çin dilini öyrənmək qadınlara yaraşdırılmayan hərəkət hesab olunurdu və ancaq kişilərin ədəbiyyatla maraqlanması barədə olan təsəvvürlərə qarşı idi. Qadınlar ancaq yapon dilində oxuya və yaza bilərdilər, bu da onları hökumətdən və güc strukturundan uzaqda saxlayırdı. Klassik Çin dili təhsili olan Murasaki isə Şoşiyə bu dili öyrədə bilən azsaylı qadınlardan biri idi. Bourinq yazır ki, Murasakinin Çin dilini bilməsi və Şoşiyə öyrətməsi "az qala təxribat" hesab olunsun. Çin dili təhsili barədə təmkinli olan Murasaki dərsləri gizlicə verməyə çalışırdı. Gündəliyində yazırdı: "Keçən yaydan bəri… çox gizlicə, başqa insanların olmadığı təsadüfi anlarda əlahəzrətləri ilə oxuyurdum… Əlbəttə ki, formal dərslərdən söhbət də gedə bilməz… Düşünürəm ki, bu barədə kiməsə nəsə deməmək ən yaxşısıdır".
Çin dilinə qarşı olan münasibət ziddiyyətli idi. Teişinin sarayında Çin dili yüksək qiymətləndirilirdi və imperator hakimiyyəti ilə aliliyin simvolu idi. Amma Şoşinin zalında dilə qarşı böyük düşmənçilik yaranmışdı. Bunun səbəbi çox güman ki, yapon dilinin Çin dilindən üstün sayılmasının başladığı dövrdəki siyasi mühit idi. Düşmənçilik Murasaki və onun saraydakı mövqeyinə təsir etmiş və Çin dilini bildiyini gizlətməsinə məcbur etmişdir. Şöhrətpərəst, eşqbaz, Çin dili bilikləri haqqında danışmağı sevən Şonaqondan fərqli olaraq, Murasaki daha təvazökar idi və bu xasiyyəti Miçinaqanı təsirləndirmişdi. Murasaki Çin dilindən istifadə edib yazılarında işlətsə də, ictimai şəkildə dili rədd edirdi. Yapon mədəniyyətinin çiçəkləndiyi dövrdə bu, tərifəlayiq hərəkət hesab olunurdu.
Totemizm
Tarixi
thumb|right|Totem ərazisi (Tanderberd parkları, Viktoriya, Britaniya Kolumbiyası)
Murasaki Şikibu
"Xronikalar xanımı"
Murasaki saray həyatından xoşbəxt deyildi. Poeziya müsabiqələrinə qatılması barədə qeydlər mövcud deyil. Xidməti boyunca sadəcə bir neçə şeiri və məktubu digər qadınlarla mübadilə etmişdir. Şonaqondan fərqli olara Murasaki gündəliyində saray həyatını, digər dayələri və kef məclislərini sevməməsi barədə təəssüratlarını yazmışdır. Sayşo adlı başqa bir dayə ilə yaxın dost olmuş və buranın qışlarından zövq aldığını yazmışdır: "Burada qarın yağmasına tamaşa etməyi sevirəm".
Valiyə görə Murasaki saray həyatından tam da narazı deyildi, amma Şoşinin sarayında darıxırdı. O iddia edir ki, Murasaki malikanəsi daha az ciddi və maraqlı görünən Senşi ilə xidmət verməyə üstünlük verərdi. Murasaki gündəliyində Şoşinin sarayı haqqında yazır: "[o,] ətrafına bir çox gənc xanımları topladı… Əlahəzrətləri getdikcə daha çox həyat təcrübəsi yığırdı və artıq başqalarını eyni ciddi standartlarla mühakimə etmirdi. Lakin onun sarayı həddən artıq darıxdırıcılığına görə tanınırdı".
Totemizm
Tarixi
Tarixəqədərki bütün inkişaf mərhələlərində – istər nitq qabiliyyətinə çatmamış, şüuru oyanmamış olsun, istər barbarlıqda öz övladının ətini yediyi anlarını yaşasın, istər heyvanlar kimi təbiətin yazılmamış qanunlarıyla, gücün, qol zorunun hesabına dövran sürsün, istərsə də də bir kökdən, eyni totemdən törədiyini zənn edib ailə, tayfa çərçivəsində birləşməklə başqa canlılara düşmən kəsilsin – insanın keçdiyi müəmmalı, qaranlıq yolları ilk növbədə arxeoloji qazıntılarda tapılan əşya və ləvazimatlarla öyrənmək mümkündür. Bəşər övladı evsiz, ocaqsız çöldə-biyabanda ömür-gün keçirdiyi çağlarda ancaq qidasını tapmaq uğrunda çalışmış, yağışdan, soyuqdan qorunmaq üçünsə təbii mağaralara sığınmışdı. Əlinə keçən primitiv daş alətlər, üstündə gəzdirdiyi elementar əşya və ləvazimatlar nə yollasa, ölümündən sonra qalıb bizim zamanəmizə çatıbsa, onlar vasitəsi ilə onun mədəni səviyyəsi, incəsənəti (var idisə), dünyagörüşü, dini inamı (formalaşmışdısa) barədə məlumat əldə etmək imkanı yaranır.
Murasaki Şikibu
"Xronikalar xanımı"
Murasaki saraydakı kişiləri xoşlamırdı, onları sərxoş və axmaq hesab edirdi. Lakin bir çox mütəxəssis əmindir ki, Murasakinin Miçinaqa ilə romantik münasibətləri olub. Miçinaqa onu təqib edirdi və ona təzyiq edirdi. Onun Miçinaqa ilə olan münasibəti gündəliyində ən son 1010-cu ildə öz əksini tapmışdır. Bir şeirində Miçinaqaya yazmışdır: "Sən nə mənim kitabımı oxudun, nə də sevgimi qazandın". Murasaki gündəliyində qeyd edir ki, hətta Miçinaqa bir gecə otağına soxularaq "Gencinin hekayəsi"nin yeni yazılmış fəslini oğurlamışdı. Lakin Miçinaqanın hamiliyi onun yazmağa davam etməsi üçün vacib idi. Murasaki qızının saray fəaliyyətlərindən də bəhs etmişdir: təmtəraqlı tədbirlər, mürəkkəb münasibətlər, evlilik sistemi və Şoşinin iki oğlunun doğumu.
Totemizm
Tarixi
Keçmişin dərin qatlarına doğru uzanan bilinməz yolu tapmağın ikinci ənənəvi üsulu arxaik mif, əfsanə, nağıl, dastan və digər folklor qaynaqlarını saf-çürük etməkdir. Çünki həmin bədii yaradıcılıq məhsulları şifahi şəkildə uzun əsrləri adlasa da, ulu əcdadın lap başlanğıcdakı düşüncələrinə, dünyabaxışına, adət-ənənələrinə və əxlaqına aid ən incə nöqtələri içərisində qoruyub saxlayır.
Murasaki Şikibu
"Xronikalar xanımı"
Murasaki tənhalıqda yazmağı sevirdi. O inanırdı ki, saray mühitinə uyğun gəlmir: "Qədim hekayələri oxumaqla məşğulam… sahib olduğum poeziya dünyasında keçirdiyim bütün vaxt digər insanların varlığını dərk etməməyimə səbəb olur… Lakin onlar məni tanıyanda mehriban və sakit biri olduğumu görüb çox təəccüblənirlər". İnqe deyir ki, sarayda dostlar qazanmaq barədə danışmaqdan çəkinmirdi və Malhern fikirləşir ki, Murasakinin saray həyatı digər saray şairlərinə nisbətən daha sakit idi. Malhern iddia edir ki, onun İzumi barədə qeydləri onun yaradıcılığına yox, davranışlarına yönəlmişdi. Əxlaqa önəm verməməsini və saraydakı sevgi münasibətlərini qəbul etmirdi.
Heyan sarayının cəmiyyətində rütbə əhəmiyyətli yer tuturdu və Murasaki özünü rütbəli, güclü Fucivaralar ilə ümumi xüsusiyyətlərinin olduğunu hiss etmirdi. Gündəliyində saray həyatı haqqında yazır: "Başa düşmüşəm ki, ailənin aid olduğum qolu aşağı rütbəlidir, amma bu fikir məni nadir hallarda narahat edirdi və saray həyatını arasıkəsilməz işgəncəyə döndərən, dəyərsizliyin əzab verən şüurluluğundan uzaq idim". Saraydakı mövqelərindən biri onun sosial vəziyyətini yaxşılaşdıra bilərdi, amma bunun haqqında yazmaq üçün daha böyük təcrübə əldə etmişdi. Murasaki təcrübə etdiyi saray həyatını Şoşiyə qoşulandan sonra yazdığı Genci fəsillərində yaxşı əks etdirmişdir. Çox güman ki, "Murasaki" adı saray naharlarının birində baş verən hadisə nəticəsində ona verilib: 1008-ci ildə tanınmış saray şairi Fucivara no Kinto "gənc Murasakani" ("Gencinin hekayəsi"ndə Murasaki adlı personaja allüziya) soruşmuşdur. Həmin dövrdə bu, bir kişi saray şairinin qadın müəllifə kompliment hesab olunurdu.
Ölümü
thumb|Murasakinin son illərini keçirdiyi [[Rozanci məbədindəki Genci bağı.|330px]] İmperator İçico 1011-ci ildə öləndə Şoşi İmperatorluq sarayında Bivada yerləşən Fucivara malikanəsinə köçmüşdür və çox güman ki, Murasaki ilə birlikdə ora getmişdir. Murasakinin Şoşi ilə birlikdə Bivada olduğuna aid 1013-cü ilə dair qeyd mövcuddur. Corc Eston qeyd edir ki, Murasaki saraydan ayrılanda yenə İşiyama məbədinə bağlanmışdır: "Murasaki son günlərini ədəbiyyat və dinə həsr etmək üçün saray həyatından ayrılaraq bu gözəl yerə gəlmişdir. Lakin Motori kimi bəzi skeptiklər bu hekayəyə inanmaqdan imtina edərək … məlum olan faktlarla uyğun olmadığını qeyd edirlər. Digər tərəfdən məbədin otağında tapılmış, müəllif tərəfdən istifadə olunan mürəkkəb qabı və onun əlyazması ilə yazılmış bir Buddizm sutrası tənqidçilərin şübhələrini ortadan qaldırmasa da, məbədin ziyarətçilərinin bu fakta inanmasına kifayət edir".
Totemizm
Tarixi
Göstərilən üç üsulun tətbiqi ilə aydınlaşdırılmışdır ki, ilkin dövrlərdə, inkişafın çox aşağı mərəhələsində kortəbii şüura malik insanlar kiçik toplum (ailə, klan, tayfa) halında yaşayırdılar və hər dəstə öz totemi ilə adlanırdı: bozqurudlar, ağilanlar, maralbuynuzlular, şahingözlülər, şirpəngəlilər və s.
Murasaki Şikibu
Ölümü
Murasaki böyük ehtimalla 1014-cü ildə ölmüşdür. Onun atası həmin il Eçiqo əyalətindəki vəzifəsindən təcili Kiotoya gəlmişdi və bunun Murasakinin ölümü ilə bağlı olduğu güman olunur. Şirane "Yuxular körpüsü: Gencinin hekayəsinin poetikası" kitabında qeyd edir ki, ümumi şəkildə, 1014-cü il Murasakinin ölüm tarixi, 973-cü il isə doğum tarixi kimi qəbul olunur. Yəni ümumi fikrə görə Murasaki öləndə 41 yaşında olmuşdur. Bourinq isə 1014-cü ili qəbul etmir və iddia edir ki, Murasaki 1025-ci ilə kimi Şoşi ilə yaşamışdır. Vali də razılaşır ki, Murasaki Şoşinin oğlu İmperator Qo-İçico üçün 1025-ci ildə təşkil olunmuş mərasimlərdə iştirak etmiş ola bilər.
Totemizm
Tarixi
Dünyagörüşü etibarı ilə dinin ərəfəsi kimi qəbul edilən totemizmdə bütün ailənin (tayfanın, klanın) mütləq inamı ona göklənir ki, ulu əcdadları sayılan heyvan, yaxud başqa varlıq adi görünsə də, qeyri-adi gücə, yaradıcı qüdrətə malikdir. İnsanları, həm də həmin nəslə məxsus hər şeyi törədən də, himayə edən də odur.
Murasaki Şikibu
Ölümü
Murasakinin qardaşı Nobunori təxminən 1011-ci ildə ölmüşdür və çox güman ki, qızın ölümünün də buna əlavə olunması atasının vəzifəsini tərk edərək Miidera məbədində yaşamasına səbəb olmuşdur (1029-cu ildə bu məbəddə ölmüşdür). Murasakinin qızı 1025-ci ildə saray xidmətinə daxil olaraq gələcək imperator Qo-Reizei üçün südanalıq etmişdir. Daha sonra Dayni no Sanmi adı ilə məşhur şairə olmuşdur.
Totemizm
Tarixi
Totem həmişə öz "törəmələrinin" (ona inanan insan nəsli nəzərdə tutulur) gələcəyini təyin edir, onları fəlakətlərdən, quraqlıqdan, xəstəliklərdən qoruyur, çətinə düşənlərin köməyinə çatır. Əlbəttə, o, bütün işlərini gözəgörünməz vasitələrlə həyata keçirir. Başqaları üçün təhlükəli, qorxulu sayılsa da, bir çox vəhşi heyvanlar totem funksiyasını yerinə yetirəndə ona inananlar tərəfindən əzizlənir, müqəddəslik səviyyəsinə yüksəldilir. Bu səbəbdən də totem öldürülmür, əti yeyilmir. Eləcə də onun əlamətləri təkcə bir nəfərə aid edilmir, hamının ondan yaranmasını əsaslandıran bir ümumi cəhət üzə çıxarılır. Həmçinin təkcə insanlar deyil, toplumun tanıdığı, özününkü bildiyi hər şeyin – göyün, yerin, torpağın, yağışın, qarın da yaranmasını totemlə əlaqələndirirlər. Onun şərəfinə vaxtaşırı mərasimlər, bayramlar keçirilir. Bir totemin timsalında (məsələn, adi keçini, yaxud qoçu cürbəcür bəzəklərlə bəzəyir, çələnglərə tuturlar) yaradıcıya xas sitayişkarlıq edir, qurbanlar kəsir, xüsusi nəğmələr oxuyurdular. Totemə həsr olunan rituallarda yırtıcı, vəhşi heyvan və quşların özünü meydana gətirmək mümkün olmadıqda ya başını ağaca keçirir, ya da dərisini bir şəxsə – başçıya geyindirib, totemin hərəkətlərini təqlid etməklə rəqslər qurur və səsini yamsılayırdılar.
Murasaki Şikibu
Əsərləri
thumb|left|[[Tosa Mitsuoki tərəfindən XVII əsrdə çəkilmiş bu rəsm əsərində Murasakinin İşiyama məbədində ədəbi yaradıcılıqla məşğul olması təsvir olunub.]] Murasakinin 3 əsas əsəri var: "Gencinin hekayəsi", "Murasaki Şikibunun gündəliyi" və 128 şeirindən ibarət "Poetik xatirələr". Onun əsərləri yapon yazısının yaranması və inkişafını əks etdirməsi baxımından əhəmiyyət kəsb edir. Həmin dövrdə yaponlar yazısı olmayan danışıq dilindən yazılı dilə keçid edirdilər. IX əsrə qədər yapon dili manyoqana sistemi üzrə Çin heroqlifləri ilə yazılırdı. IX əsrin sonlarında əsl yapon yazısı olan kananın ixtirası inqilabi uğur idi. Yaponiya müəllifləri əsərlərini öz dillərində yazmağa başlamış, hekayə (monoqatari) və poetik jurnal (nikki bunqaku) kimi janrlar ortaya çıxmışdır. Tarixçi Edvin Reyşauer monoqatari kimi janrların yaponca yazıldığını və kana ilə yazılan "Gencinin hekayəsi"nin həmin dövrün görkəmli əsəri olduğunu vurğulamışdır.
Totemizm
Tarixi
Totemdə varislik əsas götürülür, irsən ya ana, ya da ata xətti ilə bir nəsildən başqasına keçir. Ola bilsin ki, cəmiyyətin qurulmasında hakimiyyətin rolu müəyyənləşəndə xanlığın, sultanlığın nəsil şəcərəsiylə ötürülməsi prinsipi totemizmdən qalmışdır. Güman edilir ki, lap başlanğıcda insanı doğan qadına üstünlük verilmiş, totemin ana olduğu zənn edilmişdir. Türk xalqlarında "Buznuzlu Ana maral" haqqında totemin izləri əfsanələrdə bügünədək yaşamaqdadır. Sonra isə ikincilərin məişətdə, sosial həyatda, primitiv istesalatda – ovçuluqda, silahların düzəldilməsində, maldarlıqda, əkinçilikdə, eləcə də xarici mühitlə, başqa toplumlarla münasibətlərin qurulmasında rolunun çoxaldığınə əsasən totemə inamda da köklü dəyişikliklər baş vermiş, ailənin davamlılığının səbəbi ata – kişi qanadı ilə bağlanmışdır. Maraqlıdır ki, bütün sosial və əxlaqi öhdəliklərin əsasında totemə məxsusluq öndə durur. Getdikcə, totem aid olduğu tayfanın sərhədlərini aşır, öz ətrafında çoxsaylı insan dəstələri toplayır və prinsipcə ilkin anlamdakı qan qohumluğunu arxa plana atırdı. C.Frezer "Totemism and Exogamy" əsərində yazır ki, insanlar "nəinki müasir mənada başa düşdüyümüz nəsil və qan qohumluğu ilə, totemlə daha sıx bağlanırdılar".
Murasaki Şikibu
Gündəliyi və poeziya
Murasaki gündəliyini Şoşinin sarayında xidmətə başladıqdan sonra yazmağa başlamışdır. Murasakinin sarayda yaşadığı təcrübələr haqqında məlumatların böyük qismi gündəlikdən gəlir. Gündəlik 1008–1010-cu illərdəki hadisələri əhatə edir. Uzun izahedici hissələr onun digər xidmətçi qadınlarla münasibətlərindən, Miçinaqanın təbiətindən, Şoşinin oğullarının doğumundan, Gencini yazmaq prosesindən bəhs edir. Murasaki gündəliyində "Gencinin hekayəsi"nin yeni fəsillərini transkripsiya üçün xəttatlara verməsini təsvir etmişdir. Saray gündəliklərinin çoxu hamilərə həsr oldunduğu üçün Murasaki gündəliyini Şoşinin oğlu İmperator Qo-İçiconun doğumuna həsr etmişdir. Bu hadisənin Miçinaqa üçün müstəsna əhəmiyyəti var idi, çünki qızının imperatorla evləndirmə səbəbi doğulacaq gələcək imperatorun babası və imperatorun köməkçisi olmaq istəyi idi.
Totemizm
Tarixi
Bir cəhət də maraqlıdır ki, totemi dar çərçivədə götürüb hər hansı bir konkret ərazidə yerləşdirmirdilər. Başqa sözlə, o, məlum məkana aid deyildi. Hansısa heyvan (quş və s.) totemləşirdisə, sürü, dəstə halında deyil, əlahiddə, ayrılıqda, müstəqil, eyni zamanda başqa totemlərlə və onun tərəfdarlarıyla sülh şəraitində yaşadığı zənn edilirdi. Totemistik sistemin bu ən yığcam xülasəsi anlayışın özünün meydana gəlməsi ilə izah edilir. Z.Freydin yazdığına görə, "Totem" – Totam formasında ilk dəfə 1791-ci ildə ingilis alimi C.Lonq tərəfindən Şimali Amerika qızıldərililərinin dilindən götürülüb işlənmişdir. Totemizm bir dünyagörüşü kimi böyük marağa səbəb olmuş və çoxsaylı elmi ədəbiyyatın meydana gəlməsinə təkan vermişdir. Onların içərisində C.Frezerin "Totemizm və ekzoqamiya" (1910) adlı dördcildlik əsas əsərinin xüsusi yeri və çəkisi vardır... İnsanlığın tarixəqədərki inkişaf dövründə totemizmin əhəmiyyətinin olduğunu kəşf etmək isə şotlandiyalı C.Ferquson M.Lennanın (1869-70) əvəzsiz xidmətidir".
Murasaki Şikibu
Gündəliyi və poeziya
"Poetik xatirələr" Murasakinin 128 şeirdən ibarət kolleksiyasıdır. Malhern həmin əsərin "bioqrafik ardıcıllıq üzrə yazıldığını" qeyd edir. Orijinal əsər itmişdir. Ənənəyə görə şeirlər şəxsdən şəxsə nüsxələnərək ötürülürdü. Bəzi şeirlərin sevgilisinə (çox güman ki, artıq ölmüş ərinə) həsr olunduğu hesab olunsa da, ənənəni təqib edib adi sevgi şeirləri də yazmış ola bilər. Şeirlər bioqrafik detallara malikdir: ölmüş bacısını, atası ilə Eçizen əyalətinə ziyarətini və Şoşi üçün şeir yazmasını təsvir edir. Murasakinin şeirləri 1206-cı ildə Fucivara no Teika tərəfindən nəşr olunmuşdur və həmin versiyanın orijinala ən yaxın versiya olduğu hesab olunur. Həmin dövrdə Teika Murasakinin seçmə əsərlərini "Qədim və müasir dövrlərin yeni kolleksiyası" adlı imperatorluq antologiyasına daxil etmişdi.
Totemizm
Tarixi
Totemistin müəyyənləşməyə indi avtraliyalılardan başqa, Şimali Amerika hindularında, Okean adaalarında, Ost-Hindistanda və Afrikanın böyük hissəsində müşahidə olunur. Qədim mədəniyyətə malik xalqların ilkin yazılı abidələrində, başqa tarixi materiallarda izahı tapılmamış bir çox obrazların izləri və qalıqları əsasında nəticə çıxarmaq məcburiyyətində qalırıq ki, haçansa totemizm Avropa və Asiyanın arilər, semitlər kimi qədim xalqları arasında da geniş yayılmışdır. Son illərin araşdırmaları nəticəsində bir çox tədqiqatçılan ona meyillidirlər ki, totemizm dünyanın hər yerində bəşəriyyətin müəyyən zaman aşırımlarında keçdiyi mühüm inkişaf mərhələsindən biridir.
Murasaki Şikibu
Gencinin hekayəsi
"Yaponiya ədəbiyyatının həzləri" adlı kitabında Kiin iddia edir ki, Murasaki vaka saray gündəlikləri və erkən monoqatari ənənələrindən bəhrələnərək bu əsəri yazmışdır. O, Çin tarixinin, epik poeziyanın və həmin dövrün yapon nəsrinin üslublarından istifadə etmiş və həmin üslubları qarışdırmışdır. Adolfson qeyd edir ki, formal Çin stilini dünyəvi mövzularla müqayisə etməsi ona parodiya və satira kimi özünəməxsus bir xüsusiyyət qazandırmışdır. "Gencinin hekayəsi" ənənəvi monoqatari janrının xüsusiyyətlərini daşıyır: bir danışan tərəfindən hekayə nəql olunur. Lakin Kiin iddia edir ki, Murasaki janrı daha da inkişaf etdirərək tamamilə müasir bir formata gətirmişdir. "Parlaq şahzadə" Gencinin hekayəsi IX əsrin sonlarından X əsrin əvvəllərinə qədər olan dövrdə baş verir və Murasaki erkən monoqatarilərdən fərqli olaraq nağıl və fentezi elementlərini əsərindən kənarlaşdırmışdır.
Totemizm
Tarixi
Tədqiqatçıların fikrincə, totemlərdən müxtəlif dinlərdə geniş istifadə olunur. Bəzi dinlərdə totem sisteminin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, orada antitotemlər, totemə əks olan heyvanlar da mövcuddur. Məsələn, atəşpərəstlik görüşlərinin yaradıcıları qədim midiyalıların gen yaddaşlarında yaşatdıqları bir çox heyvanlara – it, xoruz, tüklü, ağ dəli ayı, tovuz quşu, köpək balığı, şir və s. nəslin başlanğıcında duran varlıq kimi baxılmışlar. Müqəddəs heyvan, bitki, minerallar ibarət totemlər zoroastrizmdə mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Totem kimi çox hallarda uğurlu ev heyvanları çıxış edirdi ki, onlar vasitəsi ilə işıqlı qüvvələr fəaliyyət göstərirdi. Məlikməmmədin quyuda ağ qoça minməyə çalışması, lakin qara qoçun belinə düşməklə qaranlıq dünyaya yollanması məhz atəşpərəstlik təsəvvürlərinin qalığıdır. Totemlər dinamik və statistik şəkildə insanlara dünyada öz yerini dərk etdirən rəmzlərdir. Və Ağ-qara qoç qarşılaşması məhz totem-anti totem mübarizəsi kimi başa düşülməlidir. Azərbaycan atalar sözlərində işlənən "Qurd üzü mübarəkdir", inamlarımızdakı "Yoluna qurd çıxanlar uğur qazanarlar, qara pişiklə rastlaşanların isə işləri nəs gətirər" isə daha əvvəlki təsəvvürlərlə səsləşir. Qurd işığı, günəşi – uğuru, pişik – qaranlığı, şəri, bədbəxtliyi bildirir.
Murasaki Şikibu
Gencinin hekayəsi
"Gencinin hekayəsi"ndəki mövzular həmin dövrün mövzularına uyğundur, Şiveli həmin əsərin "dövrün tiranlığını və romantik sevginin qaçınılmaz kədəri"ni ümumiləşdirdiyini qeyd edir. Əsərin əsas mövzusu həyatın kövrəkliyi - "insan mövcudluğunun kədəri"dir (mono no avare) və bu termin romanda mindən çox dəfə işlədilib. Kiin hesab edir ki, Murasaki maraqsız olan saray həyatından qaçmaq üçün belə bir əsər yaratmışdır. Şahzadə Gencini yaradarkən bacarıqlı, ləyaqətli, zərif, simpatik protaqonist yaratmışdır. Kiin yazır ki, "Gencinin hekayəsi" Heyan dövrünə baxış atmağımıza imkan yaradan bir əsərdir; məsələn, qadınların pərdələr və ya fusumalar arxasında gizlənməsinə baxmayaraq sevgi münasibətləri çiçəklənmişdir.
Totemizm
Tarixi
Beləliklə, tarixəqədərki insan o yerə çatıb ki, özünə totem seçməklə sosial öhdəliklərinin əsasını qoymuş, "özünün bu və başqa heyvandan yarandığına inanıb seksual məhdudiyyətə" (Z.Freyd) başlamış və ilkin əxlaq normalarını meydana gətirmişdir.
Murasaki Şikibu
Gencinin hekayəsi
Helen Makkullo Murasakinin yazısını "universal müraciət" hesab edir və qeyd edir ki, "əsər janrının və dövrünün sərhədlərini aşıb ötür. Heyan sarayında romantika kimi sadə mövzusuya sahib olmaqdan əlavə kulturoloji istinadları Heyan dövrünün ortalarına aid olsa da, Murasaki Şikibunun unikal dahiliyi əsəri insan münasibətlərinin, əbədi sevgi xoşbəxtçiliyinin mümkünsüzlüyün güclü bəyannaməsinə çevirmişdir." Şahzadə Genci hər bir sevgilisi ilə qadınların daxili gözəlliyini və həyatın kövrəkliyini kəşf edir və Kiinə görə bu xüsusiyyət onu qəhrəmana çevirir. Roman o qədər populyar olmuşdu ki, yapon dilində olmasına baxmayaraq, İmperator İçico tərəfindən oxunmuşdur. 1021-ci ildə kitabın bütün fəsilləri tamamlanmış və digər əyalətlərdə axtarılmağa başlamışdır.
İrs
thumb|left|Murasakiyə həsr olunmuş, XVII əsrə aid yapon yelpiyi.|280px Murasaki və digər Heyan dövrünün qadın yazıçıları yazılı yapon dilinin inkişafında vacib yer tutduqları üçün Murasakinin reputasiyası və təsiri heç vaxt azalmamışdır. XII əsrdən etibarən saray şairləri üçün onun əsərlərini oxumaq məcbur idi və əsərləri araşdırmaçılar tərəfindən tənqid olunmuş, etibarlı versiyaları yaradılmışdır. Ölümündən bir əsr sonra artıq klassik yazıçı hesab olunmağa başlamışdır. XVII əsrdə Murasakinin əsəri konfutsiçi fəlsəfə üçün emblematik olmuş və qadınlara onun kitablarını oxumaq tövsiyə olunurdu. 1673-cü ildə Kumazava Banzan onun yaradıcılığının həssaslıq və emosiyaların təsviri baxımından əhəmiyyət kəsb etdiyini yazmışdı. O, "Genci haqqında qarışıq şərhlər" adlı əsərində yazır ki, "insanın hisləri başa düşülməyəndə Beş İnsan Münasibətinin harmoniyası itir".
Murasakinin ölümündən bir əsr sonra "Gencinin hekayəsi" romanının nüsxələri ortaya çıxmağa və illüstrasiyaları hazırlanmağa başlamışdır. XII əsrə aid olan "Genci Monoqatari Emaki" əlyazması 4 əlyazmadan, 19 rəsmdən və 20 kalliqrafiyadan ibarətdir. 1110-1120-ci illərə aid olan illüstrasiyalar Fucivara no Takaçikaya, kalliqrafiyalar isə dövrün məşhur xəttatlarına aiddir. Əlyazma Qoto muzeyində və Tokuqava İncəsənət Muzeyində saxlanılır.
XVII əsrdə qadın ərdəmi onun ədəbi bilikləri ilə də ölçüldüyündən Murasaki və ya Genciyə həsr olunmuş artifaktlara böyük tələb yaranmış və bu cür işlər genci-e adlandırılmağa başlanmışdır. Gencidən səhnələr və Murasaki illüstrasiyaları ilə bəzədilmiş cehizlər yuxarı zümrədən olan qadınların arasında populyar olmuşdur: XVII əsrdə genci-e gəlinin mədəni səviyyəsinin yüksəlməsi ilə əlaqələndirilirdi. XVIII əsrdən etibarən isə ailədaxili uğuru simvolizə etməyə başlamışdır. 1628-ci ildə Tokuqava İemitsunun qızının toyu üçün bu cür qutular hazırlanmışdı. 1649-cu ildə Şahzadə Toşitada toy hədiyyəsi kimi ipəkdən hazırlanmış, Kano Tanyu tərəfindən çəkilmiş bir cüt genci-e örtüyü əldə etmişdir.
Totemizm
Samur mifoloji obrazlı toponimlər
Samurlu – Qızılqoç rayonunda kənd adı idi. A.Qur¬banov «Samur» leksik vahidini saxur dili ilə əlaqələndirir, «iti, sürətlə axan çay» mənasında işləndiyini qeyd edir. Bəzi mənbələrdə isə fars dilində Azərbaycan mənşəli sözlərdən danışarkən «samur» sözü Azərbaycan mənşəli hesab edilir. IX-XII əsr ərəb mənbələrində Sammur, Samur, Sandur, Sambur kimi xatırlanır. Samur sözünün yayılma arealı onun türk mənşəli olduğunu göstərir (Uroldu X əsrdə Samur, Cənubi Azərbaycan ərazisində Qarasu çayının sağ qolu Samuoçay, Samur qalası, Tambov dairəsində Samursk. Lvov vilayətində Sambur, XIX əsrdə Kubanda Samburlu kəndi, Ermənistanda Samurlu və Samburlu kəndləri). Toponimin Sammur və Sambur formaları «m» səsinin qoşalaşması və «mm» səs birləşməsinin «mb» formasına keçməsinin nəti-cəsidir. Samur sözü yalnız hidronim deyil, həm də yaşayış məntəqələrinin adını bildirdiyi üçün toponim olduğu güman edilir ki, bu da Samur adlı türk etnonimi ilə bağlıdır. E.Əhmədova da totemlərdən bəhs edərkən Samurun qədim türklərdə – azərbaycanlılarda, onların mifik inamlarında mühüm yerlərdən birini tutduğunu göstərir. Q.Qeybullayev ətraflı tədqiqat apararaq belə bir nəticəyə gəlir ki, «Samur qədim türklərin totem heyvan¬la¬rından olmuş və həmin totemin adı ilə Samurlu etnonimi formalaşmışdır». İ.Bayramov da öz əsərində Samurlu toponimini etnotoponim olaraq izah edir. A.Bayramov zoonimlərdən törənən oykonimlərdən danışarkən ayrı-ayrı tədqiqatçıların fikrini ümumiləşdirərək yazır; «Doğrudan da, gur axan suların kənarında olan Samurlu kəndi həmin sularda yaşayan, indi isə kökü kəsil-məkdə olan samurla əlaqədardır. Lakin onu da unutmaq lazım deyil ki, elə qədim dövrlərdə hər heyvanın, hər quşun adı yaşayış məntəqəsinə verilməzdi. Bu adqoyma türk xalqının mifik görüşləri, su heyvanının totemliyi əsasında formalaşmışdır». İ.Cəfərsoylu Altay ovçularının indi də Samura böyük bir sayğı ilə yanaşdıqlarını və hətta onu öz adıyla yox, totem adı ilə «Al buğa»çağırdıqlarını qeyd edir. Bütün deyilənlər bir daha sübut edir ki, Samur türk xalqlarında totem olmuş və ondan da Samurlu toponimi əmələ gəlmişdir. Çox güman ki, Samur inzibati vahidliyi də həmin totem heyvanın adı ilə bağlıdır. Samur toponimi haqqındakı mövcud fikirləri nəzərdən keçirdikdən sonra belə qənaətə gəlmək olar ki, bu ad – Samur heyvanı adı ilə əlaqələndirilməlidir.