cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Göbələklər
Kimyagər göbələk corticeps
Corticeps göbələyi, yağış meşələrində yetişən çox qüvvətli zəhəri olan, parazit göbələkdir. Ancaq bütün göbələklərin əksinə Corticeps zəhərini həzm yolu ilə deyil, toxunma yolu ilə keçirir. Corticepsin sporları çox təsirli zəhərlə doludur. Yanından keçən qarışqaya bu ölümcül sporlardan biri bulaşdığı anda bütün qarışqa koloniyası həyəcana keçir və infeksiyaya bulaşan qarışqanı koloniyadan uzağa daşıyırlar. Bir-birləri arasında çox böyük həmrəylikləri olan qarışqa birliyinin, koloniyalarındakı hər hansı bir qarışqanı özlərindən uzaqlaşdırmağı isə heyrətamiz və qeyri-adi vəziyyətdir. Ancaq koloniyanın bu hərəkəti etməkdə çox haqlı səbəbləri var. Corticeps, spor bulaşan qarışqanın bütün bədəninə və beyninə təsir edən güclü zəhərə malikdir və qarışqa bulaşan bu güclü zəhərin təsiriylə qısa müddətdə bütün şüurunu itirir. Sanki hipnoz olmuş kimi zəhərin təsiri altına girir və bir budağa, ya da kökə doğru dırmaşmağa başlayır və birdən dayanıb bütün gücü ilə möhkəm-möhkəm yapışaraq başını budağa batırır və zəhərin təsiriylə intihar edərək ölür. Və əsl möcüzə burada başlayır… Ölü qarışqanın bədənini öz sporları üçün gübrə olaraq istifadə edən Corticeps, qarışqanın başını batırdığı budağın tərkibindəki su ilə də bəslənərək, böyüməyə başlayır və qısa müddətdə ölü qarışqanın gövdəsini yararaq böyüyür və uzanar. Bütün böcək növlərinin yüzdən səksən faizinin yaşadığı yağış meşələrində, bitki örtüyünün qorunması və bu böcəklərin saylarının tarazlıq təşkil etməsində Corticeps göbələyinin ifraz etdiyi bu zəhər çox əhəmiyyətli yerə malikdir. Və bu həssas tarazlığı qorumaq üçün, hər bir Corticeps növü müəyyən bir böcək növü üzərində təsirli zəhərə malikdir.
Maraqlı məlumat
Otyeyən heyvanların peyinində olan mikroskopik göbələklərdə öz sporlarını yüksək sürətlə uzaq məsafələrə atmaq xüsusiyyəti var. Mayami və Oksford Universitetindən olan tədqiqatın müəllifləri yüksəksürətli (saniyədə 250 kadr çəkə bilən) videokameradan istifadə ediblər.
Tədqiqatın nəticəsində göstərilib ki, saniyədə 25 metr olmaqla göbələklər maksimum sürətlə öz sporlarını 2 metrdən çox məsafəyə atır. Beta-qlükonlarla, başqa sözlə, polisaxaridlərlə zəngin olan göbələklər immun sistemini stimullaşdırır və ximoterapiya effektinə malikdir. İmmun sistemi aktivləşdikdə şişin böyüməsi ləngiyir, çünki şiş hüceyrələrinin qarşısının alınmasına cavabdeh olan T-limfositlər, təbii killerlər və makrofaqlar işləyir. Bundan başqa, beta-qlükonlar xərçəng ilə mübarizədə əhəmiyyətli olan sitokin istehsalını stimullaşdırır. Göbələklər şiş hüceyrələrinin böyüməsinə və metastazların yaranmasına mane olur, çünki göbələklər qorxulu nüvə faktoru kappa-bi-nin qarşısını alır. Yodlardan (immun stimulyatorlarından) müdafiə mexanizminə təsir edən agentlərin istifadəsi rəsmi ximoterapiyaya zəif immun sistemli insanın müalicəsi üçün əlavə terapevtik instrument verir. Bu xassəli preparatların tədqiqatına çoxlu pul istiqamətləndirir, bizə immun sisteminin əla stimullaşdırıcıları göbələk də daxil olmaqla təbiət unudulur. Qərb təbabətində istifadə olunan immun sistemi stimullaşdırıcıları (farmokoloji stimullaşdırıcılar interferon qamma (İFN-g), şiş nevrozu faktoru (ŞNF) və interleykin-2 (İZ-2)-dir. Bu maddələr bir qayda olaraq əlavə effektlər yaradır: hərarət, üşütmə, dəridə səpişik, şişkinlik, təzyiqin azalması, ürək çatışmazlığı, neyrotoksikoz. Göbələklər immun sisteminin güclü stimulyatorlarıdırlar, həm də əlavə effekt yaratmırlar, daha ucuzdurlar. Süni molekulları öyrənmək əvəzinə üzümüzü təbiətə çevirək və göbələkləri – immun sisteminin güclü stimullaşdırıcılarını görək. Proqressivləşən döş xərçəngi olan qadınlar göbələklərdən əlavələrlə müalicə olunduqda müalicənin beşinci günündən sonra immun sisteminin hüceyrələrinin xeyli artması müşahidə olunur, ximoterapiya aparılmasına baxmayaraq. Şübhəsiz, göbələklər immunitetin artması üçün güclü silahdır. Yaponiyada ximoterapiya prosesində göbələk istifadəsi adət olunmuş işdir. Sübut olunub ki, onlar sağ qalmaq göstəricisini, həyatın keyfiyyətini yaxşılaşdırır, immun sistemini gücləndirməklə ximoterapiyanın gedişində xəstəliklərdən və qusmadan azad vaxtı artırır. Göbələklər təkcə beta-qlükonlarla yox, həm də selen ilə də zəngindir. Selen xərçəngə qarşı mübarizədə köməkçidir. Göbələklər bu günkü xərçəng epidemiyasında olduqca faydalıdır. Əhəmiyyətlidir! Gündə 10 qram göbələk istifadə edən çin qadınlarında döş xərçənginə tutulmaq riski 64% azalır. Əgər onlar əlavə olaraq yaşıl çay içirsə, xərçəng təhlükəsi 89% azalır.
Quruluşu
Vegetativ bədən yaxud tallom göbələklərdə mitselidir. Mitseli budaqlanmış borunu xatırladır. Mitselilər 2 cür olur:
Arakəsməli mitselilərdə eninə çoxsaylı arakəsmələr əmələ gəlir. Çox hüceyrəli mitselilər Kisəli, Bazidili və Qeyri-müəyyən göbələklər üçün xasdır. Arakəsməsiz mitselilərdə nüvənin bölünməsi nəticəsində hüceyrə çoxnüvəli olur. Məsələn: Xitridiomycota və Oomycota şöbələrində olduğu kimi.
Göbələk mitselilərinin bir birinə möhkəm birləşməsi nəticəsində sklerotsilər əmələ gəlir. Bunlar əlverişsiz mühitə davamlıdır. Sklerotsilərə yaxın olan stromadır. Bu isə əsasən Kisəli göbələklərdə meyvə cismlərini mühafizə etmək funksiyasını daşıyır.
Bir çox göbələklərdə qidanı mənimsəmək funkksiyasını yerinə yetirən rizomorflar və mitseli sapları vardır. Göbələklərdə mitseli hifləri bir birinin üzərinə yığılıb yalançı toxuma əmələ gətirirlər ki, bu da plektenxima adlanır. Göbələklərdə həqiqi əsl toxuma nadir hallarda olur. Məsələn: Həşəratlarda parazitlik edən Labulbenlərdə olur.
Göbələklədə hüceyrə divarının 80–90%-ni polisaxaridlər təşkil edir ki, bunun da əsası zülal və lipidlərdir.
Pentacalia rex
Pentacalia rex Pentacalia rex
Seratopsidlər
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Yuri Baxşyan
Yuri Baxşyan (tam adı: Yuri Gurgeni Baxşyan, ; ) — Ermənistan siyasətçisi, fiziki, professoru, Ermənistan Parlamentinin keçmiş spiker müavini. O, Ermənistan Parlamentində terror aktı zamanı qətlə yetirilmişdir.
Həyatı
Yuri Gurgeni Baxşyan 27 oktyabr 1999-cu il tarixində Ermənistanın paytaxtı İrəvan şəhərindəki dövlət parlamentində gerçəkləşən terror aktı zamanı qətlə yetirilmişdir.
Cəğnab (Ərdəbil)
Cəğnab — İranın Ərdəbil ostanında kənd.
Coğrafi yerləşməsi
Xalxal şəhristanının Səncid bölgəsinin Givi kəndistanında, Səncid qəsəbəindən 10 km şimaldadır.
Ziya-ül Mülk körpüsü
Ziya-ül Mülk körpüsü — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Araz çayı üzərində tarixi-memarlıq abidəsi. Culfa yaxınlığında, Araz çayının dağın ətəyinə toxunaraq, burulğan halda döndüyü yerdə yonulmuş daşdan inşa olunmuşdur.
Körpünün salınması ilə hazırda xarabaları qalmış qədim şəhərin böyük İpək yolu üzərində mühüm mərkəz kimi əhəmiyyəti artmışdır. Olduqca möhkəm, son dərəcə hamar və gözəl görünüşə malik körpünün iki yüksək və geniş tağı olmuşdur.
Onlardan birinin eni 60 arşın (gəz), digərinin eni isə 55 arşın idi. Xeyli hündür olan körpünün hər iki tərəfində daşdan darvaza var idi. Tağlardan birinin altından karvansaray kimi istifadə edilirdi.
Körpünün salınma texnikası mahir mühəndisləri də heyran qoyurdu. Hazırda Ziya-ül Mülk körpüsünün yalnız 5 dayağı qalmışdır. Birinci istisna olmaqla, bütün dayaqlar pis vəziyyətdədir. Bunlar üzlüyü tökülmüş çay daşı hörgüsü qalıqlarıdır. Salamat qalmış sahil dayağının suya baxan səthində 4 sıra dairəvi boşluqları olan körpü tağının dabanı görünür. Güman ki, onlar hörgünün içinə qoyulmuş ağac bağlayıcıların yuvalarıdır. Belə oyuqlar digər dayaqların qalıqlarında da vardır. Körpü dayağının çaya baxan tərəfində nazik və hündür arakəsmələrlə 3 hissəyə bölünmüş geniş qapı yeri qalmışdır. Çayın içindəki ikinci dayaqda da 3 hissəli bölgünün izləri müşahidə olunur. Sahil dayağının dağa uzanan divar qalıqları orta əsr tarixçisi Şərəfəddin Əli Yəzdinin təsvir etdiyi karvansarayın xarabalıqlarıdır.
Körpünün tikintisi üçün əsas inşaat materialı kimi əhəng məhlulundan və qırmızımtıl qumdaşından istifadə edilmişdir. Tikinti massivinin müxtəlif hissələrində bu dövr üçün səciyyəvi olan dördkünc kərpic hörgüsü müşahidə olunur. Əmir Teymur 1386-cı ildə Mərənd və Zər dərəsi istiqamətindən Naxçıvana gələrkən Ziya-ül Mülk körpüsündən keçmişdir. Bu mülki tikili xalq arasında "İsgəndər körpüsü" adı ilə də tanınır. XIV əsr tarixçisi Həmdullah Qəzvininin "Nüzhət əl-qülub" ("Qəl blərin əyləncəsi") əsərində verdiyi məlumata görə, körpünü Ziya-ül Mülk Naxçıvani (həyat və fəaliyyəti haqqında hələlik məlumat yoxdur) tikdirmişdir.
Qışlaqabbas
Qışlaqabbas (əvvəlki adı: Qışlaq Abbas) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 mart 2003-cü il tarixli, 423-IIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun İbadulla kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Qışlaq Abbas kəndi Qışlaqabbas kəndi adlandırılmışdır.
Tarixi
29 mart 2005-ci ildə Qışlaqabbas kəndi İbadulla kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, həmin kənd mərkəz olmaqla, Qışlaqabbas kənd inzibati ərazi vahidi yaradılmışdır.
Toponimikası
Şərur rayonunun eyniadlı i.ə.v. də kənd. Düzənlikdədir. Kəndin adı "Qışlaq" və "Abbas" sözlərindən ibarət olub "Abbasın qışlağı" mənasındadır.
Əhalisi
Əhalisi 1946 nəfərdir.(2009-cu il)
İynəbalıqları
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Uzunsov bədəni yoğun iynə şəklindədir. Xarici skeleti vardır. Bədəni sümük həlqələrlə örtülüdür. Kiçik uzunsovşəkilli balıqlardır. Rostrumu uzunsov boru şəklindədir. Ağzı kiçik və dişsizdir. Bel üzgəci bir ədəd olub tikansızdır. Quyruğu uzundur, quyruq üzgəci kiçik və ya formalaşmamışdır. Dənizlərdə və okeanlarda yaşayan bir çox cinsləri və növləri vardır. Qarın üzgəcləri yoxdur. Azərbaycanda bir cins yaşayır. Dəniz iynəbalıqları cinsinin bel, anus və döş üzgəcləri vardır. Bel üzgəci anus dəliyi üstündə və ya azca qabaqda başlayır. Quyruq və anus üzgəcləri çox kiçikdir. Bədəni uzunsov və çox nazikdir, en kəsiyi altıbucaq və ya yeddibucaq şəklindədəir. Döş qurşağının, hər iki yarısı sümük lövhəciyi ilə hərəkətsiz birləşmişdir, bəzilərində isə bu hissələr birləşmir və aşağıdan hərəkətli olur. Yumurta hüceyrəsi quyruq hissəsində yerləşir, hüceyrələrin üzəri örtük-lövhəciklərlə mühafizə olunmuşdur. Bütün dənizlərdə yaşayan 50-yə qədər növü vardır. Bunlardan Qara dəniz hövzəsində 5, Xəzərdə isə 1 yarım növ yaşayır.
Yuxarı Əylis mədrəsəsi
Yuxarı Əylis mədrəsəsi — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Yuxarı Əylis kəndində tarixi-memarlıq abidəsi.
Şah Abbas məscidinin şimal-şərqində, məscidə bitişik, üzü cənuba ikimərtəbəli binadan ibarətdir. Bəzi adamlar onu yanlış olaraq qonaq evi adlandırır. I və II mərtəbələr giriş və əsas salondan ibarətdir. Girişi cənubdandır. şərq divarı məscidin qərb divarına birləşib. Alt salonun – I mərtəbənin atması yoxdur. Tavan daşla tağvarı hörülüb. Əsas salonun üç pəncərəsi var. II mərtəbəyə birincinin giriş salonundan, divarda daşdan hörülmüş dolama pilləkənlə çıxılır. Vintvari bu pilləkən mədrəsənin damına qədər çıxır. II mərtəbə də 2 otaqlıdır. Birinci salonda bir, ikinci salonda üç pəncərə var. Şah Abbas məscidinin yanında fəaliyyət göstərən bu mədrəsədə Yuxarı Əylisin və ətraf kəndlərin uşaqları təhsil alırmış. Məscidlə eyni dövrə, XVI-XVII əsrə aid etmək olar.
Nizami Cəfərov (geoloq)
Nizami Cəfərov (Cəfərov Nizami Nəcəf oğlu; d. 1957. Təzəkənd, İsmayıllı rayonu, Azərbaycan SSR, SSRİ) — Qazaxıstan alimi; Geologiya‑mineralogiya elmləri doktoru. “Asbest geoloji kəşfiyyat müəssisəsi” MMO‑nun baş direktoru. 2001-ci ildə Moskva Beynəlxalq Mühəndislik Akademiyasının (2001) və Qazaxıstan Respublikası Milli Mühəndislik Akademiyasının (2003) həqiqi üzvü.
Həyatı
1988-1989-cu illərdə Yəmən Ərəb Respublikasına sement xammalı yatağının kəşfiyyatı üzrə müqavilənin texniki direktoru göndərilib. 1996-cı ildən indiyədək N.Cəfərov “Asbest geoloji kəşfiyyat müəssisəsi” MMO-nun baş direktorudur.
O, sənayedəki işini elmi fəaliyyəti ilə birləşdirib. 1981-ci ildə Sverdlovsk Dağ-Mədən İnstitutunun aspiranturasına qəbul olunub və 1985-ci ildə “Jitikar yatağında xrizotil-asbest yığınının geoloji yerləşmə şəraiti və onların kəşfiyyat metodikası” mövzusunda dissertasiya müdafiə edib. 1999-cu ildə isə Almatı şəhərində Beynəlxalq Akademik Assosiasiyanın nümayəndəliyində “Qazaxıstanın xrizotil-asbesti” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib.
N.Cəfərov 2001-ci ildə Beynəlxalq Mühəndislik Akademiyasının (Moskva) akademiki, 2003-cü ildə isə Qazaxıstan Respublikası Milli Mühəndislik Akademiyasının həqiqi üzvü (akademik) seçilib.
Silent Storm
Silent Storm — Norveçin 2014 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı.
Nizami Cəfərov (geoloq)
Həyatı
N.Cəfərovun bütün elmi və istehsal fəaliyyəti faydalı qazıntı yataqlarının öyrənilməsinin müxtəlif problemləri üzrə işlərin yerinə yetirilməsinə, yeraltı sərvətlərdən kompleks və səmərəli istifadə olunmasına yönəlib. Müasir mobilizm nəzəriyyəsi əsasında alim tərəfindən xrizotil-asbest yataqlarının yaranmasının və qorunmasının geoloji-genetik modeli hazırlanıb, Qazaxıstanın mineragenik rayonlaşdırılması xəritəsi tərtib olunub və ölkədə xrizotil-asbestin mineral-xammal potensialı müəyyən edilib.
Asbest yataqlarının formalaşmasının N.Cəfərov tərəfindən hazırlanmış elmi modeli Qazaxıstanın faydalı qazıntı yataqlarının genezisi Atlasına daxil edilib və 2004-cü ildə İtaliyada Dünya Geoloji Konqresində təqdim olunub.
N.Cəfərovun rəhbərliyi altında Qazaxıstan və Rusiya ərazisində Cənubi Uralın çoxsaylı yataqlarının, o cümlədən qızıl, kobalt-nikel, nadir torpaq elementləri, kaolinlər, tikinti materialları, eləcə də Cənubi Uralda (Jitikar və Kiyembayev) iri xrizotil-asbest yataqlarının öyrənilməsi üzrə geoloji kəşfiyyat işləri yerinə yetirilir. Onun bilavasitə iştirakı və rəhbərliyi ilə Jitikarda - Qazaxıstanda yeganə nefrit yatağı kəşfiyyatının xüsusi metodikası hazırlanıb və qiymətləndirilməsi aparılıb.
N.Cəfərov “Xrizotil-asbest filizlərinin zənginləşdirilməsi tullantılarının emalı üsulları” tədqiqatının müəllifidir. Bu layihənin tətbiqi nəticəsində asbest filizlərinin zənginləşdirilməsi tullantılarından qızıl, maqnetit, kobalt-nikel və xromit konsentratları, odadavamlı qum və s. istehsal etmək olar.
N.Cəfərov 50-dən çox böyük elmi işin, 2 monoqrafiyanın və müxtəlif faydalı qazıntı ehtiyatlarına dair SSRİ, RF və Qazaxıstan Respublikası dövlət komissiyalarının təsdiqlədiyi çoxsaylı geoloji layihələrin və hesabatların müəllifidir. 2000-ci ildə onun “Qazaxıstanın xrizotil-asbesti” monoqrafiyası nəşr edilib. Bu əsərdə ilk dəfə Qazaxıstanın bütün xrizotil-asbest yataqları üzrə materiallar ümumiləşdirilib, onların geoloji-sənaye tipləri seçilib. Müəllifin ən böyük töhfəsi bu yataqların öyrənilməsinin metodik aspektlərini tədqiq etməsi olub.
N.Cəfərovun əkiz qardaşı, məşhur geoloq, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru Füzuli ilə birgə yazdığı və 2002-ci ildə çap edilmiş “Jitikar filiz rayonunun (Kustanay Zauralyesi) faydalı qazıntıları” monoqrafiyası Jitikar filiz rayonunun təxminən bir əsrlik geoloji tədqiqinin nəticələrinə yekun vurur, bütün məlum yataqlar və filiz aşkaretmə mədənləri, qeyri-filiz faydalı qazıntıları və yeraltı sular üzrə geoloji materialları ümumiləşdirir.
N.Cəfərov 2003-cü ildən buraxılan və bu cür miqyaslı yeganə nəşr olan respublika elmi-texniki “Qorno-geoloqiçeskiy jurnal”ın nəşrinin təşəbbüskarı və baş redaktorudur, jurnalın redaksiyası paytaxtda və ya vilayət mərkəzində deyil, bilavasitə regional şəhərdə yerləşir.
N.Cəfərov 2009-cu ildə Jitikar rayon maslixatının 3 nömrəli Baykonur seçki dairəsindən deputat olub.
Nikoloz Barataşvili
Nikoloz Melitonoviç Barataşvili (27 dekabr, 1817, Tiflis −21 oktyabr, 1845, Gəncə) — gürcü şairi.
Həyatı
Nikoloz Barataşvili 27 dekabr 1817-ci ildə Tiflisdə anadan olmuşdu. Anası adlı-sanlı gürcü knyazı Zurab Orbelianinin qızı idi. Dayısı Qriqol Orbeliani də gürcü romantik ədəbiyyatının əsas simalarındandır. Maraq üçün deyək ki, Q. Orbeliani də 1829-cu ildə bir müddət Naxçıvanda ezamiyyətdə olmuşdur. Nikoloz rus, fransız və alman dillərini təhsil aldığı pansionda əla öyrənmişdi. Ən çox sevdiyi müəllimi Solomon Dodaşvili Gürcüstanın tanınmış maarifçilərindən idi. Sankt-Peterburq Universitetini bitirmiş Solomon 1832-ci ildə yaradılmış gizli cəmiyyətin üzvü idi. O da istəyirdi ki, Gürcüstan azad, müstəqil ölkə olsun. Qeyd edək ki, bu cəmiyyətin üzvlərinin əksəriyyəti Nikolozun (evdə onu hamı "Tato" çağırırdı) qohumları idilər: Qriqol Orbeliani, Aleksandr Çavçavadze, Georgi Eristavi, Aleksandr və Vaxtanq Orbelianilər. Onların hamısını Rusiyaya sürgünə göndərirlər.
1844-cü ilin noyabr ayında Nikoloz Barataşvilinin gimnaziyada birlikdə oxuduğu Levan Melikişvilini keçmiş Naxçıvan xanlığında yaradılmış qəzaya rəis təyin edirlər. O, məktəb yoldaşı Nikolozu özünə köməkçi təyin edir. Nikoloz o vaxtlar Poliçeyski küçəsində yerləşən Qəza İdarəsində (indiki Naxçıvanşünaslıq Mərkəzi yerləşən bina) işləyir və həmin məhəllədə də yaşayırdı. Əvvəllər heç kimi tanımayan Nikoloz darıxsa da, sonralar Naxçıvanın yaradıcı gəncləri ilə ünsiyyət qura bilir. Rus dilini bilən naxçıvanlı gənclərlə yaxından tanış olan şair o vaxtlar Naxçıvanda məşhur ədəbi məclis olan "Qonçeyi-Ülfət"in şeir yığıncaqlarında müntəzəm iştirak edirmiş. Nikoloz Barataşvilinin 1845-ci ildə Naxçıvandan dayısı qızı Maiko Orbelianiyə yazdığı məktubda deyilir: "İndi Naxçıvanda Qonçabəyim adında on səkkiz yaşlı qızın mahnıları məşhurdur. O, xan qızıdır, çox gözəl və cazibədardır. Yazıq öz ərindən çox yanıqlıdır, ondan ayrılmaq istəyir. Binəvanı 12 yaşında ikən ərə vermişlər. Əgər onların həyatını bilsəydiniz, gözəl bir romandır".
Bakı orta əsr ticarət kompleksi
Bakı orta əsr ticarət kompleksi — İçərişəhər ərazisində dövrümüzə tam şəkildə çatmamış iri ticarət kompleksi. Kompleks Bakı qalasının dəniz sahili boyunca uzanırdı. Şəhər tərəfdən kompleksə daxil olan bütün tikililər əsas ticarət küçəsi (Asəf Zeynallı küçəsi hissəsində) boyunca sıralanmışdı.
Şirvanşahlar sarayı və Bakı xan sarayı ilə yanaşı, Orta əsr ticarət kompleksi feodal dövrü Bakısının ən böyük memarlıq komplekslərindən biri olmuşdur. Orta əsr Bakısında kompleks həm funksional, həm də şəhərsalma baxımından böyük olmuşdur. Yalnız XIX əsrin II yarısında kapitalizmin inkişafı ilə kompleks əhəmiyyətini itirmiş, Xan karvansarayı və Seyid Yəhya Murtuza məscidi istisna olmaqla kompleksə daxil olan digər tikililər sökülmüşdür.
Təsviri
İçərişəhərin mərkəzi ticarət küçəsi Şamaxı qapılarından başlayıb bazar meydanı və Qüllə küçəsi ilə keçərək Asəf Zeynallı küçəsinə çatır, əvvəlcə cənub-şərq, daha sonra isə cənub-qərb istiqamətində irəliləyərək Salyan qapısına kimi çatırdı.
Ümumilikdə kompleks altı tikilidən təşkil olunmuşdu ki, onlardan da dördü karvansara, biri məscid, biri isə ticarət sırası idi. Xəritədə karvansaraylar 1,2,5 və 6, ticarət sırası 3, məscid isə 4 nömrəsi ilə qeyd edilmişdir.
Bakı qala divarlarının dənizə baxan hissəsinin mərkəzində yerləşən Ticarət kompleksi dənizdən baxarkən çox yaxşı görünürdü. Dəniz yolu ilə gətirilən mallar kompleksin qarşısında boşaldılır və daha sonra müvafiq kavansaralara aparılırdı. Şəhər tərəfdən isə kompleks, şəhərin baş planına əsas mmühüm əhəmiyyət daşımaqla, onun iş və ticaarət mərkəzinin əsasını təşkil edirdi. Kompleksin düz qarşısında isə böyük Cümə məscidi yerləşir.
Tarixi
Kompleksə daxil olan bütün tikililərin inşaat tarixi haqqında məlumat dövrümüzə çatmamışdır. Kompleksin aid olduğu tarixi dövrün müəyyənləşdirilməsi üçün, ona daxil olan tikililərdən ən böyüyü olan Xan karvansarası baza rolunu oynayır. Müvafiq otaq-eyvanlı karvansara tipi XVI əsrin sonu – XVII əsrin əvvəlləri üçün xarakterikdir. Ə. Salamzadənin fikrincə, kompleksə daxil olan digər karvansarayları da XVII əsrin I yarısına aid etmək mümkündür. Buna baxmayaraq, ehtimal ki, kompleks tikililəri XVII əsrin II yarısı və XVIII əsr ərzində də bərpa edilmiş və genişləndirilmişdir.
Kompleksə daxil olan binaların hansı funksiyaları yerinə yetirmələrinin müəyyən edilməsi üçün onların şəhərin qədim xəritələrində hansı adla qeyd edilməsi elmi maraq kəsb edir. Kompleksin dövrmüzə çatmış yeganə çertyojunda (Rusiya Dövlət Hərbi-Tarixi Arxivində (ф. 349, ед.хр. 3, дело 3318 ) aşkarlanmış həmin plan/çertyoj ilk dəfə Ə. Salamzadə tərəfindən 1956-cı ildə nəşr edilmişdir) kompleksə daxil olan karvansaraylar yalnız "karvansara" kimi qeyd edilirlər. Şəhərin 1796-cı ilə aid baş planında isə "mal karvansarası", ən böyük kavansaray isə "yerləşdirmə karvansarası" adlandırılır. Ə. Salamzadə qeyd edir ki, bu dəqiqləşdirmələr və tikililərin birbaşa dəniz kənarında yerləşməsi, Bakı orta əsr ticarət kompleksinin ilk növbədə dəniz ticarəti ilə əlaqəli olduğunu deməyə əsas verir. Kompleksə daxil olan karvansaralarda geniş anbar yerlərinin olmasına baxmayaraq heyvanlar üçün nəzərdə tutulmuş yerlərin olmaması da bununla izah edilir. Kompleksə daxil olan karvansaralar ticari-anbar və yaşayış yeri xarakteri daşıyırdı.
Feodal dövrü Bakısının şəhərsalma sistemində kompleks mühüm rol oynayırdı. Kompleksin dövrümüzə çatmış planından aydın görünür ki, onun inşası bir dəfəyə həyata keçirilməmişdir.
Şirvanşahlar sarayı və Bakı xan sarayı ilə yanaşı, Orta əsr ticarət kompleksi feodal dövrü Bakısının ən böyük memarlıq komplekslərindən biri olmuşdur. Orta əsr Bakısında kompleks həm funksional, həm də şəhərsalma baxımından böyük olmuşdur. Yalnız XIX əsrin II yarısında kapitalizmin inkişafı ilə kompleks əhəmiyyətini itirmiş, Xan karvansarayı və Seyid Yəhya Murtuza məscidi istisna olmaqla kompleksə daxil olan digər tikililər sökülmüşdür.
Xan karvansarası
250px|thumb|right| Xan karvansarayının A. Zeynallı küçəsinə baxan fasadının görünüşü
1796-cı ilin baş planında "Xan karvansarası" adlandırılan və Rusiya Dövlət Hərbi-Tarixi Arxivində saxlanan çertyojda 1 nömrə ilə qeyd edilmiş bina, Azərbaycan ərazisində dövrümüzə çatmış karvansaraların ümumi xüsusiyyətlərini özündə cəmləşdirir. Karvansara planda kvadrat formaya malikdir. Karvansarayın iki qapısından biri dəniz sahilinə, digəri isə şəhərin əsas ticarət küçəsinə açılır. Buna görə də karvansarayın daxili həyəti bir növ, şəhərdən dənizəə keçid yolunu oynayırdı.
S. Q. Qmelin Bakıya səfərindən bəhs edərkən Xan karvansarasını da xatırlayaraq yazır: "Karvansara həqiqətən də, haqqında bəhs edilməyə layiqdir; o, düz dənizin kənarında yerləşir və buna görə də gəmilərdən malların onun vasitəsiylə şəhərə keçirilməsi rahatdır."
Karvansarayın inaşası zamanı memar, şəhər bazarı və dəniz sahilini əlaqələndirməklə, tikilinin şəhər orqanizmindəki rolunu artırmağa müvəffəq olmuşdur. Xan karvansarayının dənizə açılan qapıları Bakı qalasına dənizdən girişi təşkil edən beş qapıdan biri olmuşdur.
Karvansaranın həyəti və otaqlarının yerləşməsi o düvrün oxşar tikililəri üçün xarakterik olan sxemi təkrarlayır. Xan karvansarasının əsas fərqli cəhəti, binanın künclərinin özünəməxsus şəkildə həll edilməsidir. Belə ki, künc otaqlarının düzgün olmayan beşbucaqlı və trapesiodal formalarını daşdan olan tavan örtüyü üçün məqsədyönlü hesab etmək olmaz, həmçinin memarlıq xüsusiyyətləri baxımından da bu cür yanaşma arzuedilən deyildir. Karvansarayın ümumilikdə yaxşı işlənilmiş memarlıq-planlaşdırma xüsusiyyətləri fonunda, künc hissələri axıra qədər işlənilməmiş element təəssüratını yaradır. Həmçinin künc divarlarının qalınlığının xaricdən iki dəfə artırılmasının da nəyə əsaslanması məlum deyildir.
Karvansarayın birinci mərtəbəsində anbarlar yerləşdirilmişdi. Şəhər bazarı tərəfdən binanın fasadında kiçik otaq formalı yerlər göstərilmişdir ki, onlar da mağaza (dükan) xarakteri daşımaqla, binanın daxili həyəti ilə əlaqələndirilməmişdir. Bu cür memarlıq həlli, Xan karvansarasından sağda yerləşən və məscidə kimi uzanan bütün kompleks tikililərinin fasadında təkrarlanmışdır.
Seyid Yəhya Murtuza məscidi
250px|thumb|right| Seyid Yəhya Murtuza məscidinin əsas fasadının görünüşü
Seyid Yəhya Murtuza məscidi XVII əsrin əvvəllərində dövrünün görkəmli ictimai xadimlərindən biri olan Seyid Yəhya Murtuzanın sifarişi əsasında, onun maddi dəstəyi ilə inşa edilmişdir. Seyid həm də ömrünün sonuna kimi bu məsciddə axund olaraq fəaliyyət göstərmişdir.
Seyid Yəhyanın vəsiyyətinə görə, ölümündən sonra onu məscidin həyətində dəfn etmişlər. Hal hazırda məscidin ilk axundu olmuş bu şəxsin məzarı məscidin giriş qapısının yanında yerləşir.
Plüralist demokratiya
Plüralist demokratiya (nisbi demokratiya) əksəriyyətin mütləq suverenliyini rədd edən demokratiya anlayışıdır, azlığın siyasi və mədəni hüquqlarının qəbul edilməli olduğunu və azlığın da bir gün çoxluq ola bilməsi hüququnun verilməsini müdafiə edir.
Demokratiyanın inkişafı prosesində çoxluğun dövlət idarəçiliyindəki qərarlarının mütləq olması və azlıqların hüquqlarını məhdudlaşdıra biləcəkləri narahatlığı plüralist demokratiyanı ortaya çıxarmışdır. Azlıqda olanların və ya müxalifətdə olanların qorunması və fikirlərini heç bir təzyiq olmadan, sərbəst şəkildə ifadə etməsi plüralist demokratiya üçün vacib olan şərtdir. Plüralist nəzəriyyədə, hakimiyyətin bölüşdürülməsi dövlətin tələsik və düşünmədən qərarlar qəbul edərək hərəkət etməsinə mane olur və eyni zamanda da əhəmiyyətli və böyük güc mərkəzlərinin razılığı olmadan hər hansı bir tədbir görülməsinin qarşısını alır.
Nəsibə Mahmudbəyova-Vəlizadə
Nəsibə Mahmudbəyova-Vəlizadə — pedaqoq, Azərbaycan SSR "Xalq maarif əlaçısı" (1971).
Həyatı və fəaliyyəti
Nəsibə xanım Seyfulla bəy qızı Mahmudbəyova-Vəlizadə 28 mart 1916-cı ildə Şamaxıda anadan olmuşdur. Onun ata babası Hacı İbrahimxəlil bəy Şamaxının ziyalı, mötəbər şəxslərindən idi. O, müəllim, Aleksandr Müəllimlər İnstitutunun məzunu Həbib bəy Mahmudbəyovun, mühəndis, Azərbaycan Milli Şurasının üzvü Ələsgər bəy Mahmudbəyovun qardaşı qızıdır.
Nəsibə xanımın atası Seyfulla bəy Şamaxının hörmətli insanlarından idi. Seyfulla bəyin dörd oğlu, üç qızı olmuşdur. Nəsibə xanım Seyfulla bəyin böyük qız övladı idi. 1918-ci ildə Şamaxıda baş vermiş zəlzələdən sonra Nəsibə xanımın ailəsi Bakıya köçməyə məcbur olmuşdur. Üç yaşında ikən atasını itirən Nəsibə xanım anası Töfənisə xanımın, böyük qardaşı Bəhram bəy Mahmudbəyovun himayəsində böyümüşdür.
Nəsibə xanım 1938-ci ildə uzun illər texniki peşə təhsilli sistemində müxtəlif rəhbər vəzifələrdə çalışmış Azərbaycanın tanınmış ziyalısı, respublikanın əməkdar müəllimi Vəli Vəlizadə ailə həyatı qurmuşdur.
Nəsibə xanım 42 illik pedaqoji fəaliyyətindən sonra 1981-ci ildə fərdi təqaüdə çıxmışdır. O, 1971-ci ildə Azərbaycan SSR "Xalq maarif əlaçısı" nişanına layiq görülmüşdür.
Nəsibə xanım Mahmudbəyova-Vəlizadə 31 dekabr 1997-ci ildə 81 yaşında Bakıda vəfat etmişdir.
Aleksandr Hençett Smit
Aleksandr Hençett Smit — ABŞ botaniki.
Qara Əhməd Paşa külliyəsi
Qara Əhməd Paşa külliyəsi — İstanbulda XVI əsrə aid külliyə. Osmanlı sultanı I Süleymanın sədrəzəmlərindən Qara Əhməd Paşa tərəfindən inşası başladılan, ancaq paşanın edamından sonra sədarətə gələn Rüstəm Paşa tərəfindən tamamlanan külliyənın memarı Memar Sinandır. Külliyə məscid, mədrəsə, məktəb, çeşmə və türbədən ibarətdir. İnşaatı 21 iyul 1555 tarixində başlamış, ancaq çox keçmədən 29 sentyabrda Əhməd Paşa edam edilmişdir. Bu səbəbdən inşası bir müddət gecikmiş, ancaq 1558-ci ildə külliyənin inşası Rüstəm Paşanın sifarişi ilə davam etdirilmişdir. 25 mart 1565 tarixində külliyənin inşası tamamlanmışdır.
Carex vulpinoidea
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dərbənd quberniyası
Dərbənd quberniyası — Cənubi Qafqazda, Rusiya imperiyası tərkibində, 1846–1860–cı illərdə mövcud olmuş inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Dərbənd şəhəri idi.
Əhali
1851–ci ildə Rusiyada əhali sayının araşdırılması üçün həyata keçirilmiş IX təftişə əsasən, inzibati cəhətdən Dərbənd və Quba qəzalarını, Dargi və Samur dairələri, Qazıqumux və Kürə xanlıqlarını, həmçinin Sürgə camaatlığını əhatə edən Dərbənd quberniyasının əhalisi 229.659 nəfəri kişilər, 223.625 nəfəri qadınlar olmaqla toplam 453.284 nəfər idi. 1853–cü ilə olan məlumata görə isə quberniyada 233.953 nəfəri kişilər, 227.765 nəfəri qadınlar olmaqla toplam 461.718 nəfər əhali yaşayırdı.
Klavdi
Tiberi Klavdi Neron Germanik — Yulilər-Klavdilər sülaləsindən Roma imperatoru (41-54). Klavdi senatın hesabına imperator hakimiyyətini genişləndirmiş, əyalət adamlarına, xüsusən qallara Roma vətəndaşlığı hüququ vermiş, maliyyə işini yaxşılaşdırmış, böyük tikinti aparmışdı. 42-ci ildə Anadoluda Likiyanı, 43 ildə Britaniyanı, 44-45 illərdə Mavretaniyanı Romaya birləşdirmişdi. Klavdi bizə çatmamış iki tarix əsərin müəllifidir. Arvadı Aqrippina tərəfindən zəhərlənmişdir.
İsrail Silahlı Qüvvələri
İsrail Silahlı Qüvvələri - İsrail dövlətinin hərbi qüvvəsi
Tarixi
İsrail hərbi qüvvələrinin əsası 1948-ci ildə, İsrail dövləti elan olunduqdan bir neçə həftə sonra qoyulub. “Məcburi hərbi mükəlləfiyyət barədə qanun”a uyğun olaraq, 18 yaşı tamam olan bütün İsrail vətəndaşları məcburi hərbi xidmətə yollanmalıdırlar. Kişilər üçün xidmət müddəti 3, qadınlar üçün 2 ildir. Hərbi komissiyanın xidmət üçün yararsız bildiyi adamlar (bura xəstələr, əlillər və s., o cümlədən bəzi tələbələr daxildir) əsgərlik borcundan azad olunurlar.
1956-cı ilin oktyabr ayının sonlarında İsrail, Fransa və Böyük Britaniya Misirə hücum etdi. Lakin, bir neçə gün ərzində bu dövlətlər atəşkəs haqqında razılığa gəldilər. Bundan sonra İsrail ordusu 6 günlük müharibədə ərəb ölkələrinə xəbərdarlıqsız hücum edərək onları məğlub etdi və çoxlu ərazilər işğal etdi. 1973-cü ildə baş verən növbəti müharibədə İsrail Suriya və Misir ordusu tərəfindən məğlub edildi və işğal etdiyi ərazilərin bir hissəsini itirdi.
Tərkibi
İsrail silahlı qüvvələrinin sayı tam səfərbərlik zamanı (ərazi müdafiə bölmələri, vətəndaş müdafiəsi dəstələri, sərhəd və sahil mühafizəsi) 631 min nəfər civarında dəyərləndirilir. Həqiqi hərbi xidmətdə olanların sayı isə, 186 min nəfərdir. 133 min Quru Qoşunlarında, 9,5 min nəfər dəniz donanmasında, 34 min nəfər Hərbi Hava Qüvvələrində xidmət edir. Yarımhərbi heyət 8 min nəfərdir.
İsrailin inhisarında 3930 tank var. Onların böyük bir hissəsi (1400 ədəd) İsrail istehsalı olan I, II, III, IV model yerli istehsal olan “Merkava” tanklarından ibarətdir (İsrail 1985-ci ildən sonra xaricdən tank almır). İsrailin 8040 zirehli transportyoru və zirehli maşını var, onların əksəriyyəti Amerikada istehsal olunub, bu, qonşu ordularda olandan çoxdur. Artilleriya silahlarının sayı 1350-ni ötür. Bu sırada 36 ədəd 203 millimetrlik qaubitsalar (qısalüləli ağır top), 175 millimetr kalibrli 140 ədəd ABŞ istehsalı olan, uzaq döyüşlər üçün nəzərdə tutulan silah, Fransada hazırlanan 155 millimetr kalibrli 720-yə yaxın top, eyni zamanda 130 və 122 millimetrlik sovet qəniməti olan silah var. Minomyotların, xüsusən də 160 millimetrlik özüyeriyən qurğuların sayı da çoxdur.
İsrail Hərbi Hava Qüvvələrində 2002-ci ildə 36 min nəfər xidmət edirdi. Səfərbərlik zamanı İsrail HHQ personalı təxminən 91 min nəfərə çatır. Müxtəlif məlumatlara görə, HHQ-nin inhisarında 800 (istifadədə olan 628, operativ – döyüşə hazır vəziyyətdə saxlanılan, xaricə satıla və ya fövqəladə vəziyyətdə istifadə oluna biləcək 172) döyüş təyyarəsi var. Bu mənada da İsrail, qonşularını geridə qoyur (Misirdə döyüş təyyarələrinin sayı 505, Suriyada 451, İordaniyada 97-yə çatır. Livanın isə belə təyyarələri yoxdur).
Döyüş təyyarələrindən başqa, İsrail HHQ-nin 57 nəqliyyat təyyarəsi (“Boinq-707”, Herkules C-130H, “Arava” və Do-28B-1 modelli “Dorenye”), 6 benzindoldurucu nəqliyyat təyyarəsi, 138 təlim təyyarəsi, 22 rabitə təyyarəsi, eyni zamanda elektron kəşfiyyat və patrul təyyarələri var. Bundan başqa, ölkənin AH-64A Apaçi və AH-1G/E/F/S “Kobra” və 500MD “Defender” döyüş təyyarəsi və fərqli modifikasiyalardan olan nəqliyyat təyyarələri var.
Ümumi taktikası
İsrail ordusu 24 saat ərzində ehtiyat hissələri səfərbərliyə almağa qadirdir, bu isə, İsrailin strateji zəifliklərini (kiçik ərazi, nizami qoşunların azlığı) xeyli dərəcədə kompensasiya edir. Çoxsaylı düşmənlə əhatə olunmuş İsrailin problemlərini həll etməli olan strateji doktrinanın digər vacib aspektləri – hərbi əməliyyatların hücum xarakteri, hərbi əməliyyatların düşmən ərazisinə keçirilməsi və onların mümkün qədər ölkə sərhədlərindən kənarlaşdırılması, qoşunların sürətlə, cəbhədən-cəbhəyə yerdəyişməsi, əsas təhlükə yerində maksimum qüvvələrin mərkəzləşməsi, quru qoşunlarına qarşı hərbi hava qüvvələrindən istifadənin təmərküzləşməsi və koordinasiya olunması (bu, bütün digər amillərlə insan itkilərini azaltmağa yardım edir), preventiv zərbələrin endirilməsi (əlverişli siyasi şərtlərdə), eyni zamanda dünya və İsrail hərbi sənayesinin nailiyyətlərindən maksimal dərəcədə istifadə ilə bağlıdır.
Orduda din xadimlərinin xidmətindən istifadə
İsrail Konstitusiyasında belə xidmət nəzərdə tutulmasa da, təşkil olunur. Orduda xidmət edən dərzilər və müsəlmanlara da şamil olunur. Əxlaqi mövzularla bağlı proqramlar həyata keçirilir. Bəzi yəhudi din xadimlərinin ordunu din savaşına təşviq etdiyi xəbərləri yayılmışdır.
Pentacalia ricoana
Pentacalia ricoana Pentacalia ricoana
Qorçulu (Şərur)
Qorçulu — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.
Toponimikası
Şərur rayonunun Şəhriyar i.ə.v. də kənd. Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi vaxtilə Laçın rayonunun qorçu kəndindən köçüb gəlmiş ailələr tərəfindən salındığı üçün belə adlandırılmışdır.Coğrafi ad Qorçu oykonimindən və -lu  mənsubluq bildirənşək.-dən düzəlib."Qorçu kəndindən gələnlər" mənasındadır.
Əhalisi
Əhalisi 769 nəfərdir.(2009 - cu il)
Carex williamsii
(Carex williamsii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Aram Açıqbaşyan
Aram Açıqbaşyan (, ; gerçək adı: Qriqor Qarabedyan, ; ) — Osmanlı ermənilərindən olan hüquqşünas, siyasətçi, təşkilatçı, fədai, terrorçu, Sosial Demokrat Hnçak partiyasının üzvü.
Həyatı
Aram Açıqbaşyan 1867-ci ildə Osmanlı imperiyasının Mamurətül-əziz vilayətində yerləşən Ərəbgir kəndində anadan olmuşdur. O, ali təhsilini 1886-cı ildən Konstantiniyyə Darülfünunun hüquq fakültəsində almışdır. Açıqbaşyan 1889-cu ildə Boyacıyan Hampartsum Murad Əfəndinin tövsiyəsi ilə Sosial Demokrat Hnçak partiyasının üzvləri ilə dostluq əlaqəsi qurmuşdur. O, 27 iyul 1890-cı ildə Qumqapı nümayişlərinin təşkilatçısı olmuşdur. 1894-cü ildən etibarən Anadaoludakı erməni fədailər hərəkatının təşkilatçısı olmağa başlamış və 1903-cü ildə Sosial Demokrat Hnçak partiyasının mərkəz komitəsinin üzvü olmuşdur. Açıqbaşyanın 1985-ci ildə gerçəkləşən Şəbinqarahisar üsyanında əhəmiyyətli bir rolu var idi. Bundan sonra ona Məclis-i Ümumiyə vəkil olaraq seçilməsi tövsiyə edilmişdir, fəqət o, vəkil olmaq təklifini geri çevirmişdir. O, 1908-ci ildə gerçəkləşən Gənc Türklər inqilabından sonra Konstantiniyyə şəhərinə qayıtmış, lakin 1914-cü ildə ittihadçılar tərəfindən həbs edilmişdir. Aram Açıqbaşyan 15 iyun 1915-ci ildə 20 dostu ilə birlikdə Bəyazid Meydanında edam edilmişdir.
Qarakeçili eli
Qarakeçili eli — Türkiyənin Qırıqqala bölgəsində dövran sürən türkmən tayfası.
Nival subnival landşaft
Nival subnival landşaft — Bu landşaft tipi Böyük Qafqazın cənub yamacında 3200-4400 m-lik mütləq yüksəklik diapazonunda olan uca dağların suayrıcı xətti boyu dar zolaq şəklində uzanan əraziləri əhatə edir.
Qarakeçili eli
Tarixi
Qırıqqalanın tarixi haqqındakı kitabda belə yazılır: "Qarakeçililər, Oğuzların iyirmi dörd qolundan biri olan Bozok qolundandır, Oğuz xanın böyük oğlu Gün xanın mənsub oldugu Qayı boyuna mənsubdurlar. Qarakecili bu boyun ən böyük qəbiləsidir ki, 1219-cu ildə Azərbaycandan Şərqi Anadoluya köç etmişdi. Burada yaşayan insanların adətləri Azərbaycanın Aran bölgəsində yaşayanların, xüsusilə tərəkəmələrin adətlərinə çox oxşayır. Onlar da bir zamanlar Aran bölgəsindəki azərbaycanlılar kimi yayı yaylaqda, qışı qışlaqda keçirirdilər. Aradan uzun əsirlər keçməsinə baxmayaraq, onlar adətlərini hələ də qoruyub saxlamış, bu günədək nəsildən-nəslə ötürmüşlər. Xüsusilə toy və yas adətləri bir-birinə çox bənzəyir".
Nival subnival landşaft
Ərazisi
Əsasən mütləq yüksəkliyi 3500 m-dən çox olan Bazardüzü (4466 m), Tufandağ (4106), Çorundağ (4079 m), Məlkəmud (3879 m), Quton (3608 m), Çuxadurmaz (3572 m) kimi dağ zirvələrində formalaşan bu landşaft kompleksinin ümumi sahəsi 390 kvadrat kilometr olub,Azərbaycan daxilində Böyük Qafqazın cənub yamacının 11,1%-ni təşkil edir.
Relyefi
Bundan başqa sərt relyefə və davamiyyətli qar örtüyünə malik olan bu landşaftlar bəzi yerlərdə buzlaq sahələrinə çox yaxın olduğundan burada kimyəvi elementlərin hipergen miqrasiyasını öyrənmək hələlik mümkün deyildir.
Lakin əldə etdiyimiz faktiki göstəricilər bu landşaftlarda ekoloji-geokimyəvi şəraitin ümumi cəhətləri haqqında müəyyən təsəvvürlər yaratmağa imkan verir.
Yüksək dağlığın nival-subnival landşaft qurşağı Böyük Qafqazın cənub yamacı ərazisindəki dik və uçurumlu-qayalı dağ yamaclarını, düzəlmə səthlərini, aşınma prosesləri nəticəsində formalaşan ufantı konuslarını və s. bu kimi bir sıra elementar landşaftları əhatə edir. Dağ yamaclarında tez-tez ufantı konuslarına, uçqunlara, qaya çıxıntılarına təsadüf edilir.Dik və uçurumlu yüksək dağ yamaclarında yayılmış ufantı konusları, buzlaq və qar örtüyünün yaratdığı relyef formaları (karlar, sirklər, morenlər) və yarğanvari çay dərələri geniş əraziləri əhatə edir. Digər landşaftlardan (alp çəmənliyi və meşə landşaftlarından) fərqli olaraq nival-subnival landşaftlarda dağ süxurlarının maddi tərkibi və geokimyəvi xüsusiyyətləri kimyəvi elementlərin hipergen miqrasiyasına daha çox təsir göstərir. Çünki nival və subnival lanfdşaftlar istisna olmaqla digər landşaftlarda kimyəvi elementlərin paylanmasında, yayılmasında və dövranında başlıca rol canlı aləmin üzərinə düşür.Bundan başqa,bir qayda olaraq kimyəvi elementlərin miqrasiyasının özü dağ süxurlarını maddi tərkibinə əsasən müəyyənləşdirilir.
Odur ki,nival və subnival landşaftların öyrənilməsində süxurlarının geokimyəvi xüsusiyyətlərinin nəzərə alınması xüsusi ilə böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Nival və subnival landşaftlarda yayılmış dağ süxurları əsasən aşağı Yuranın gilli və qumlu şistlərindən ibarətdir.Tədqiq olunan landşaftların litoloji əsasını Yura yaşlı gilli şistlər, qumdaşı və əhəngdaşları təşkil edir. Baş Qafqaz silsiləsinin çətin keçilən qayalıq əraziləri və buzlaqların kənar sahələri bu süxurlardan təşkil olunmuşdur. Spektral analizlərin nəticəsi göstərir ki,aşağı Yuranın aalen yaşlı şistləri qurğuşun,mərgümüş,qalay,vanadium və mislə zəngin olub, stronsium,barium,nikel və kobaltdan kasaddır.
İqlimi
Dağ-tundra iqlimi ilə səciyyələnən bu landşaftlarda orta illik temperatur 0 dərəcədən aşağı olur. Yanvar ayının orta aylıq tempraturu-100-140, iyul ayının orta temperaturu isə 5-100 arasında dəyişir. Günəşli saatların orta illik miqdarı 1900-2200-ə, cəm radiasiya 145-160 kkal/sm2-a çatır. Səth örtüyünün illik radiasiya balansı isə digər landşaft tipləri ilə müqayisədə daha az olub 15-25 kkal/sm2 təşkil edir.
Torpaq və bitki örtüyü
Torpaq-bitki örtüyündən məhrum olan nival-subnival landşaftların bioloji məhsuldarlığı digər landşaft qurşaqlarına nisbətən aşağı səviyyədə olması ilə səciyyələnir. Burada yalnız çatlardakı xırda dənəvər süxurları parçalayaraq digər bitkilərin inkişaf etməsi üçün substrat hazırlayan şibyə və mamırlara təsadüf edilir. Nival subnival landşaft kompleksləri özlərinə məxsus xüsusiyyətləri ilə bir-birindən fərqlənən ayrıca geokimyəvi landşaft tipləri olsalar da bu landşaftların geokimyası haqqında kifayət qədər faktiki göstəricilərin olmaması üzündən nival və subnival landşaftların ekoloji-geokimyəvi xüsusiyyətləri ayrı-ayrılıqda deyil,birlikdə öyrənilmişdir.
Kaliqula
Qay Yuli Sezar Kaliqula (latınca Caligula — uzunboğaz çəkmə) — üçüncü Roma imperatoru (37–41), Yulilər-Klavdilər sülaləsindən. Qeyri-məhdud hakimiyyətə can atırdı; onun dövründə külli miqdarda dövlət vəsaitinin xərclənməsi vergilərin sürətlə artmasına, bir sıra şəxslərin, xüsusən senatorların var-dövlətinin müsadirə edilməsinə səbəb olmuşdu. Kaliqulanın xofluluğu, amansızlığı və dəlisovluğu senat və pretorianların narazılığına səbəb oldu və o, öldürüldü.
Uşaqlıq illəri
Kaliqula 12-ci ildə anadan olmuşdu. Uşaqlığı hərbi düşərgələrdə keçib. Atası Germanik çox hörmətli adam olub. Ona görə o öləndən sonra Tiberi xalqın xoşuna gəlmək üçün Qayı oğulluğa götürmüşdü. Kaliqulanın valideynləri hərbçilər arasında populyarlıq qazanmaq üçün uşağa hərbi forma geydirərdilər. Onun üçün xüsusi olaraq balaca çəkmə də tikdirmişdilər. Bu, hərbçiləri riqqətə gətirərdi və uşağı nəvazişlə "Kaliqula" (çəkməciyəz) adlandırardılar. 31-ci ildə 19 yaşı tamam olanda atası çoxdan ölmüşdü. Anası və iki böyük qardaşı isə hökmdarın qəzəbinə gəlmişdi: Tiberi əvvəlcə Kaliqulanın anası Böyük Aqrippinanı, sonra isə böyük qardaşı Neronu məhv eləmişdi. Beləliklə, Kaliqula Germanikin tək oğlu və Tiberinin ehtimal olunan varisi kimi qaldı.
Şəxsiyyəti
Kaliqulanın boyu qısa, üzünün rəngi solğun olub. Bədəni yoğun, boynu və qıçları nazik, gözləri və gicgahı batıq, alnı enli və tutqun, başında saçı çox seyrək, təpəsinin ortası daz, bədəni isə sıx tüklü. Ona görə ona yuxarıdan baxmaq və ya hətta bilmədən "keçi" sözünü işlətmək ölümə səbəb olan cinayət sayılıb. Anadangəlmə idbar olan sifətini daha da qorxunc eləmək üçün güzgü qabağında təmrinlər edərmiş. O vaxtın dram əsərlərinin birindən əzbərlədiyi bu sözləri deməyi çox sevirdi: "Qoy nifrət etsinlər, təki qorxsunlar".
Bioqrafları yazırlar ki, əgər Tiberi özünün korlanmış ruhu, xofluluğu və ölçüsüz qəddarlığı ilə dəliliyin bir addımlığında idisə, Kaliqula ipli-saplı dəli idi. Qısa müddətə o, ölkəni monarxiyaya çevirib. Respublika üsul-idarəsindən heç bir əsər-əlamət qalmır. Bir zaman dərin rəğbətini qazandığı xalqın ondan üz döndərməsindən nəinki qorxmur, hətta buna çalışırmış. Bir ildən az vaxtda Tiberidən qalan iki milyard yeddi yüz milyon sestersi pulun altından girib üstündən çıxdı. Büdcəni dağıtmaqla kifayətlənmir, açıq-aşkar rüşvət yığırdı. Qızı olanda o Roma xalqından tələb etdi ki, uşağın tərbiyəsi və cehizlik üçün pul gətirsinlər. Yeni ilin ilk günündə sarayın ağzında dayanaraq dəstə-dəstə adamların ovucla və ya ətəyindən ona tərəf atdığı pulları tuturdu. Nəhayət, bu pullara əlləri ilə təmas etmək ehtirası ilə yanıb-yaxılan sərsəmləmiş hökmdar qızıl pulları yerə sərər, onların üstü ilə ayaqyalın gəzər və ya mayallaq aşar, bədənini pula sürtərmiş. Ən böyük zülmü zadəganlara qarşı edib. Onlardan tələb edirmiş ki, varlı adamlar və əyanlar öz vəsiyyətlərində onu varis kimi göstərsinlər. Sonra onları cinayətkar elan edir və əmlaklarına sahib olurdu.
Yeni Yanbay (Baltas)
Yeni Yanbay — Başqırdıstan Respublikasının Baltas rayonunda yerləşən kənd. Kənd, Köhnə Yanbay kənd şurasının tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə başqırdlar (69%), tatarlar (31%) üstünlük təşkil edir.
Quşçanaqlılar
—  aləminin  tipinə aid heyvan dəstəsi.
Quşçanaqlılar bitki ilə qidalanan dinozavrlardır; ikişaxəli qasıq sümüklərindən ibarət olan dördşüalı çanaq nahiyəsi və nisbətən inkişaf etmiş qabaq ayaqları olmuşdur. Bəzilərində dişlərinin sayı 1000-ə çatır. Həyat tərzinə görə quşçanaqlı dinozavrlar amfibiotik — quruda və dayaz kontinental su hövzələrində yaşamağa uyğunlaşmış ikiayaqlı, zirehi olmayan (iqvanodontid, ördəkburun), quşayaqlı dinozavrlara və yerüstü dördayaqlı və ikiayaqlı, bədənləri sümük lövhəcik, buynuz törəmələri və buynuzlarla örtülmüş çanaqlılara (steqozavrlar, ankilozavrlar, seritopslar) bölünürlər. Quşçanaqlı dinozavrlar (Gec Yura — Gec Təbaşir) bataqlıqlı meşələrdə və sahil sularında yayılmışdı. Alt Təbaşir çökmələrində qalıqları tapılan iqvanodontların (İquanodon) bədəninin uzunluğu 5 m-ə çatırdı; dal ayaqları üçbarmaqlı olmuşdur. Bəzi formalarda ətraf barmaqları üzgəc pərdəsi ilə bir-birinə birləşmişdir (Saurolophus). Yura dövründə yaşamış, uzunluğu 6 m-ə çatan steqozavrlar dördayaqlı, kiçik kəlləli heyvanlar idi. Onların bel hissəsində skelet sümüyü ilə əlaqəsi olmayan iki cərgə iri sümük lövhələri, quyruğun üzərində isə sivri sümüklər yerləşirdi (Stegosaurus). Təbaşir dövründən ankilozavrlar və ya çanaqlı dinozavlar məlumdur. Bunlar gödək ayaqlı, üzəri qalın sümük lövhəcikləri və mizraqla örtülmüş enli və yastı bədənli heyvanlar idi. Talaurusun (Talarurus) sümük lövhəciklərlə örtülmüş çanağının uzunluğu 6 m-ə çatır. Sonuncu nümayəndəsi Gec Təbaşir seratopsları və ya buynuzlu dinozavrlardır. Bunlar bədənin 1/3 hissəsini təşkil edən iri kəlləli, boyun nayihəsini mühafizə edən özünəməxsus sümük "yaxalığı" olan çox iri dördayaqlı heyvanlar idi. Buynuzlu dinozavrların fossil halda yumurtaları tapılmışdır. Təbaşir dövrünün sonlarında dinozavrlar təmamilə məhv olmuşdur.
Cəhəndir (Miyanə)
Cəhəndir — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 141 nəfər yaşayır (36 ailə).
Coğrafi yerləşməsi
Miyanə şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Ətraf kəndistanında, Miyanə-Təbriz avtomobil yolunun 11 kilometrliyindədir.
Xaqani Quluzadə
Həyatı
Xaqani Quluzadə 6 avqust 1977-ci ildə Gürcüstan Respublikasının Marneuli rayonunda ziyalı ailəsində anadan olub.
Təhsil
2015-ci ildə London İqtisadiyyat və Siyasi Elmlər Məktəbində "Executive Global Master’s in Management" proqramını müvəffəqiyyətlə bitirərək magistr dərəcəsini qazanmışdır.
İqtisad elmləri üzrə fəlsəfə doktorudur. 2003-cü ildə "Milli iqtisadiyyatın formalaşması prosesində dövlət investisiya siyasətinin prioritetləri" mövzusunda dissertasiyanı müvəffəqiyyətlə müdafiə etmişdir.
"Maliyyə" ixtisası üzrə magistr dərəcəsiylə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetini və Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsini bitirmişdir (hər ikisi fərqlənmə ilə).
1993-cü ildə Bakı şəhəri 2 saylı texniki-humanitar liseyini qızıl medalla bitirmişdir.
Karyera
2010-cu ilin avqust ayından 2013-cü ilin oktyabr ayınadək "Akkord Sənaye Tikinti İnvestisiya Korporasiyası" ASC-nin Baş direktoru, Direktorlar Şurasının sədri vəzifəsini tutmuşdur.
"International Construction Company" (Qazaxıstan) şirkətinin təsisçisi və Direktorlar Şurasının sədridir.
Beynəlxalq maliyyə institutları, investisiya fondları və aparıcı dünya bankları ilə zəngin iş təcrübəsi daxil olmaqla ümumilikdə 18 ilə yaxın idarəetmə təcrübəsinə malikdir.
Təcrübə sahələri: bank işi, maliyyə, investisiyalar, inşaat və sənaye.
Azərbaycan, türk, ingilis və rus dillərində sərbəst danışır.
Şəxsi həyatı
Evlidir. Dörd övladı var.
Maraq sahələri
1998-ci ildə "Qızıl əlcək" idman klubunu təsis etmişdir.
Azərbaycan Kikboksinq Federasiyasının həmtəsisçisidir.
Mükafatları
2013-cü ildə Azərbaycan Kütləvi İnformasiya Vasitələri Həmkarlar İttifaqı tərəfindən keçirilmiş rəy sorğusuna görə Xaqani Quluzadə "İlin adamı "ali media mükafatına layiq görülüb. .