cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fridrix Ratsel
Həyatı
XIX əsrin əhəmiyyətli coğrafiyaçılarından olan Friedrich Ratzel'ın elmi araşdırmaları, coğrafiya elminin yeni sahələrinin təməllərini meydana gətirdi. İnsanın həyat əlaqələrinə ətraf mühitin təsiri mövzusunu araşdırmalarının mərkəzinə qoymaqla təbii və cəmiyyət elmləri ilə coğrafiya arasında bir bağ meydana gəlməsini təmin etmiş ilk coğrafiyaçıdır. Bioloji, tarixi və antropoloji hadisələrə xüsusi maraq göstərən Ratzel, Charles Darvindən çox güclü şəkildə təsirləndi. Antropocoğrafiya və siyasi coğrafiyanın qurucusudur. "Deutschen Kolonialverein" ("Alman müstəmləkə Dərnəyi"), "Altdeutschen Verband" ("Köhnə Alman Birliyi") və "Deutschen Flottenverein" ("Alman Dəniz Dərnəyi") kimi siyasi cəmiyyətlərin üzvü olması, siyasi baxımdan ona böyük təsir göstərmişdir. Coğrafi mühitlə dövlət sistemi arasındakı əlaqələri göstərməyə çalışmış, bəşəri hadisələrin yayılma sahələrini araşdırmaq və bu sahələri yer üzü orqanizmini meydana gətirən şeylərdən süni bir şəkildə ayırmamağın lazımlılığı üstündə durmuşdur. Bəzi millətləri genişləməyə və hakimiyyət qurmağa təhrik edən "məkan" (Raum) duyğusunu təyin etdi. "Siyasi Coğrafiya" (1897) və "Həyat sahəsi" əsərlərində (1901) "Lebensraum" ("Həyati məkan") anlayışını ilk dəfə istifadə edən adamdır. Darvinin güclü təsirini üzərində daşıdığından, Darvinin bioloji təkamül nəzəriyyəsini insana uyğunlaşdırmışdır. Orqanizmlərin böyüməsi, inkişaf etməsi üçün onların kifayət qədər həyat sahəsinə malik olması lazımdır. Heyvan və bitki birliklərindən buna misallar gətirir, yaşamaq uğrunda mübarizənin həyat sahəsi uğrunda mübarizə olduğunu bildirmişdir. "Var oluş mübarizəsi" ilə zənn edilən əslində sahədə (alanda) mübarizədir. Çünki alan, həyatın ilk şərtidir və alan olmadan başda bəslənmə olmaq üzrə digər həyat şərtlərinin ölçüsü yoxdur. Xalqların və dövlətlərin inkişafı insanların "Lebensraum" (Həyat sahəsi üçün) üçün verdikləri mübarizədən və təbii ətraf mühitin şərtlərinə evalüasyonla (təkamül) uyğunlaşma təmin etməklə təsirlənməkdədir. Xalqlar və millətlər təbii həyat sahələrinə təkamül nəticəsində uyğunlaşma təmin edərək "orqanik bütünlükdə" olaraq qavranılan (dərk edilən) gəlməkdədirlər (bu təbii həyat sahələri şiddətdən istifadə edilərək ələ keçirilə və ya müdafiə oluna bilər). … Hər canlı, qonşusunun zərərinə olsa belə öz bölgəsini genişləndirməyə çalışır; bundan da alan mübarizəsi doğular. Müvəffəqiyyətli və güclü xalqlar həyat sahələrini qoruyarlar və həyat sahəsi şərtlər tələb etdikdə, yəni "məkan darlığı" ortaya çıxdığında şiddət istifadə edərək genişləndirilir. Bir xalq, özündən sonra gələn yeni nəsillərlə eyni torpaqda oturub qalmaz; çünki davamlı böyüyər və buna görə yayılmaq məcburiyyətindədir.
Tarixi, "həyat sahəsi içində davamlı bir mübarizə" olaraq anlamasına baxmayaraq, ilk istifadə dövrlərində "Lebensraum" nəzəriyyəsi birbaşa bir siyasi məna ehtiva etmirdi. Lebensraum termini "Alldeutschen Verband"ın nəşrlərində tez-tez, genişlənmə cəhdlərində olan Almaniyanın dünya siyasətinin tələbləri kontekstində istifadə edildi. Karl Haushoferin Geopolitik Məktəbi Alldeutschen Verbandın bu işğalçılıq sözlərinə elmi örtüklər hazırladı və bu ifadə hələ I Dünya müharibəsindən əvvəlki dövrlərdə Almaniyada təsirli təbliğat vasitəsinə çevrilərək yayılmağa davam etdirilirdi.Antropocoğrafya hər zaman bərabər qalan faktorlar "məkan, vəziyyət və ölkələrin şəkli kimi əsas xüsusiyyətləri, xalqların həyatları haqqında da hökm verə bilmək üçün qiymətləndirmək" məcburiyyətində idi. Bu quruluş Ratselin yer üzündəki dar məkan üçün xalqların mübarizəsi düşüncəsindən irəli gələn (jeodarwinizm) "böyüyən məkanlar qanunu"na yol açılmış olur. Hər iki təsəvvürdə də yer üzünün təbii məkanları şəkli bir rol oynayarlar, amma əsas funksiyaları fərqlidir, klassik coğrafiyada xalqların harmonik dünya nizamını meydana gətirərkən (Herder və Kantda olduğu kimi "əbədi sülh" düşüncəsi), Ratseldə səhnə xalqların yayılma mübarizəsinə tərk edilmişdir. Xalqların və dövlətlərin mədəni tərəqqisi, inkişaf və yayılmağa bağlıdır (məkan tərəqqisi). Yalnız "yaşlanan xalqlar" davamlı daha möhkəm sərhədlərinə tutunurlar; canlı dövlətlər canlı orqanizmlər kimi siyasi sərhəd xəttinin qeyri-üzvi maneələrini aşarlar. Ratselə görə insanın yaşadığı alan (məkan), onun qaça bilməyəcəyi, içindən çıxa bilməyəcəyi bir alın yazısıdır. Məkan, zaman kimi insana özünü zorla qəbul etdirər. Ancaq məkan, zamana nisbətən sərhədlərə malikdir. Nə var ki, bu, millətlərin və dövlətlərin yan-yana sülh içində yaşaması nəticəsini doğularkən; Ratsel, bu aradan qaldırılma imkanı olmayan məkanın darlığı problemini jeodarwinist mübarizə terminologiyasından ilhamlanaraq aşmağa çalışmışdır. Ona görə bir millət davamlı böyüdüyü üçün yayılmaq məcburiyyətindədir. Əhali artımını süni olaraq azaltmaq isə söz mövzusu deyil. Əhali artımını süni metodlarla azaltmaq yolundakı tədbirlə bir millət yalnız öz böyümə gücünü qurban etmiş, millətlərin bir-birlərilə əlaqəsi və rəqabəti nəticəsində ortaya çıxan insanlığın irəliləməsinə maneə törədilmiş olar. Çatdığı bu nəticələr üzündən İtaliya və Almaniya kimi gec imperialist dövlətlərin ərazi aclıqlarına böyük anlayış göstərmişdir. Avropa müstəmləkəçiliyi altında acı çəkən yerli xalqlar Ratselin anlayışına görə əslində "öz miskinliklərinin, adaptasiyalarının və rəqabət içində olmamalarının qurbanıdırlar". Hər dövlət üçün qaçınılmaz alternativ reallıq budur ki, "hər zaman ya irəli doğru genişlənməli, ya da geri çəkilib torpaq itkisinə uğramalıdır"
Əvvəlcə Münhen, 1886-cı ildən Leypsiq universitetlərinin coğrafiya üzrə professoru olan Ratsel "Antropocoğrafiya" (1882–1891), "Xalqşünaslıq" (1885–1888), "Torpaq və həyat" (1901–1902) və digər əsərlərində insanların yer üzərində yayılma arealını göstərməklə mədəniyyətin inkişafının coğrafi şəraitdən asılı olması ideyasını əsaslandırmağa cəhd etmişdir. O, təbii mühitin etnosun daxili həyatına, onun mədəni səviyyəsinə, habelə xalqlar arasında əlaqələrin xüsusiyyətlərinə təsir göstərən bütün formalarını dərindən təhlil etmişdir. Ratsel "Antropocoğrafiya" kitabında bildirirdi ki, xalqlar arasında müxtəlifliklər onlar arasında əlaqələr nəticəsində aradan qalxır, yəni tayfaların köçməsi, işğallar, irqlərin qarışması, mübadilə, ticarət, rabitə yollarının inkişafı və s. buraya daxildir. Onun ilk dəfə olaraq mədəni hadisələrin ölkələr və bölgələr üzrə konkret şərtlərə uyğun olaraq yayılmasına diqqət yetirməsi çox əhəmiyyətlidir. Ratsel ilk dəfə olaraq mədəni hadisələrin xalqlar arasında qarşılıqlı əlaqələrin nəticəsi olması məsələsini qaldırdı və onu daha çox maddi mədəniyyət hadisələrinə münasibət maraqlandırırdı. Ratsel onları adi "etnoqrafik əşyalar" ("etnoqraphische Gegenstande") adlandırırdı. Ratsel xalqlar arasında mədəni-tarixi əlaqələrin formalaşmasında irqi əlamətlərə və dilə, xüsusilə də maddi mədəniyyət hadisələrinə diqqət yetirirdi. Məlumdur ki, irqi tiplər bir-biri ilə qarışır və antropoloji əlamətlər getdikcə daha çox aradan qalxır. Dil irqə nisbətən bir qədər sabit olsa da zaman-zaman dəyişə, hətta itə bilər və başqa dillər tərəfindən sıxışdırıla bilər. Maddi mədəniyyət əşyaları isə öz formasını və yayılma arealını daha çox qoruyub saxlayır. Xalqlar dəyişir, məhv olur, yenidən yaranır, bu hadisələr bəzən ləng, bəzən sürətlə gedir, əşyalar isə necə var, elə də qalırlar. Buna görə də etnoqrafik əşyaların coğrafi yayılmasının öyrənilməsi xalqların tarixi üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Ratsel özünün "Antropocoğrafiya" əsərində belə hesab edirdi ki, bu gün ki, bütün fərqliliklərə baxmayaraq, bütün bəşəriyyətin vahidliyini qurmaq olar. Müəllif irqlər arasındakı fərqlilikləri izah edərkən belə bir nəticəyə gəlir ki, heç bir irq öz-özlüyündə təmamilə təcrid olunmuş təbii qrup deyil. İrqlərin yer üzərində paylanması müəyyən mənada məşhur bitkilərin və heyvanların paylanması bölgələri ilə üst – üstə düşür və burdan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, bütün canlı varlıqlar az və ya çox bərabər dərəcədə ətraf muhitin təsirinə məruz qalırlar, elə burda Ratsel irqlər arasındakı toqquşma, irqlərin təbəqələşməsi və bir – birinə nifrət proseslərini izah edir. Ratsel bu əsərində "Yerin həyatı" adlı paraqrafında Ratsel yazır ki, həyatın bütün inkişafının müəyyən olunmuş bir ərazidə məhdudlaşması canlı dünyanın bütün həyat fəaliyyətinin və həyatın məruz qaldığı bütün kənar təsirlərin dar sərhədlərə konsentrasiyasına gətirib çıxarır. Buna baxmayaraq, o, dəyişkənliyi həyatın əsas xüsusiyyəti kimi vurğulayır. Deyilənlərə əlavə olaraq, insanlığın inkişafını həyat ilə əlaqə hesab etməyi xoşladığı üçün bir dənə də sitat gətirərək: "Əgər növün və ya irqin yayıldığı ərazinin onun yayıldığı mühüm xüsusiyyəti olaraq hesab etsək onda növün tarixini araşdıran zaman iqlim və torpağın dəyişməsinə nəzər yetirmək lazımdır".
Başqa bir nümunədə, Ratsel bitkilərin, heyvanların və insanların həyatını müqayisə edir. O hesab edirdi ki, həyatın sıxlığı izdiham səbəbi ilə, insanlar, həmçinin də, heyvanlar çox da böyük olmayan ərazilərə toplaşdılar. (Məsələn, çoxmərtəbəli yaşayış evlərində insanlar üst üstə olan mərtəblərdə yaşayırlar). Bu yerdə onunla razılaşmaq olar, çünki meşədə sıx formada yaşayan heyvan növünün sayı açıq ərazidə yaşayan heyvan növünün sayından o qədər də fərqlənmir. İnsanlar da isə bu adətən əksinə olur. Bütün tarix boyu biz ərazi və yaşamaq uğrunda mübarizəni görürük. Necə ki, heyvanlarda hansının yaşayış səviyyəsi və bacarıqları üstündür, onun da, qidası çoxdur. Xalqların da həyatında yeni formaların budaqlanması ancaq o zaman mümkündür ki, onlar böyük əraziləri əhatə etsinlər, ancaq belə olan halda onlar xəlvətə çəkilə bilərlər, onların xüsusi əlamətləri möhkəmlənər, hansı ki, bu əlamətləri olmasa onları xüsusi qrup forması kimi seçmək olmaz.
Müəllif, həmçinin, torpağın və xalqların yerdəyişməsini müqayisəli formada öyrənən zaman tarix və coğrafiyanın ayrılmazlığını göstərmişdir. Belə ki, eraları bu tarixi hərəkətlərin xarakterinə və gücünə görə fərqləndirmək lazımdır. Bununla belə, Ratsel xalqlar arasındakı münasibətlərin inkişafının yeni dövlətlərin yaranmasına necə təsir etdiyini qeyd edir və bu münasibətlərə nümunə olaraq ticarət əlaqələrini göstərir ki, bu əlaqələr koloniyaların yaranmasının ilkin mənbəyi olmuşdur.
Aşağı irqlər arasındakı bərabərsizliklər yuxarı irqlərin nümayəndələri ilə körfəzi genişləndirir. Nümunə olaraq, Ratsel o faktı göstərir ki, hansı ki, ABŞ-da ağlar və zəncilər arasında nikahlar olur, bu əlaqələr göstərilən irqlərin aşağı təbəqələrinə aiddir. Sibirdə rus zabiti buryatka ilə, biznesmen kəndli ilə və s. evlənmir.
Torpaq insanın yer üzərindəki bütün hərəkətlərini təyin edir – özünün olduğu yer, məkan münasibətləri və s. Təbiət bütün xalqların bədəninə və ruhuna təsir edir. Torpaq adı altında Ratsel sözün geniş formasında ətraf mühiti qeyd edir: havadan, işıqdan və onun qəlbində əks olunan səmanın üfüqündən başlayaraq, əkinçi tərəfindən bellənən yer və onun ən gözəl məbədlərindən birini ehtiva edən daş parçalarına qədər hər bir şey. Belə ki, hər hansı bir xalqı hər hansı bir formada öyrənməyi biz torpaqdan başlamalıyıq, hansı ki, həmin xalq onun üzərində yaşayır, fəaliyyət göstərir və hansı ki, adətən çoxlu sayda nəsillərin vətəni hesab olunur. Ratsel xalqların rabitə yollarını araşdırdığı praqrafda yol sözünün maraqlı tərifini verir: Hər bir yol – bilinən məsafədir, Yer səthinin bir hissəsisidir və müəyyən insan yaradıcılığıdır. Tarix boyu vəhşi xalqların yolları olmayıb, ancaq cığırları olub. Lakin inkişaf etmiş dövlətlərdə daş yollar əmələ gəlirdi. Misal üçün, Roma.
Sonra Ratsel əşyaların nəqli üçün əlaqə vasitələrinə toxunur: Hər bir əlaqə enerji xərci ilə müşahidə olunur ki, hansı ki, bunun sahəsində yer səthində müxtəlif hərəkətlər yerinə yetirilir. Bu enerjinin daşıyıcıları insanlar, heyvanlar, su və küləkdir. O zamanlar əşyaların nəqli üçün digər hərəkət qüvvələri yox idi. Kitabda həmçinin, iki anlayışın fərqi qeyd edilir: millət və milliyət. Millət – öz siyasi müstəqilliyi ilə xalq mənasını verir. Milliyət – məşhur xalqın müstəqil olmayan hissəsidir.
Saktı (Şaran)
Saktı, ) — Başqırdıstan Respublikasının Şaran rayonunda yerləşən kənd. Kənd Pisarev kənd şurasının tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə marilər (90%) üstünlük təşkil edir.
Ağkilsə (Balakən)
Ağkilsə — Azərbaycan Respublikasının Balakən rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Ağkilsə Balakən r-nunun Şambul i.ə.v.-də kənd. Oykonim ağ (rəng) və kilsə (ibadət üçün tikilmiş bina) sözlərindən düzəlib, "ağ rəngli kilsə" deməkdir. Kəndin ərazisində ağ kilsə olduğundan belə adlanmışdır. Gədəbəy r-nunun Novoivanovka kəndinin adı 1844-cü ilə qədər Ağkilsə olmuşdur. Keçən əsrdə Ermənistan ərazisində bir neçə Ağkilsə kəndi qeydə alınmışdır.
Vladimir Romaşkin
Vladimir Ivanoviç Romaşkin (erz. Йовлань Оло; ) — XX əsrin sonlarında Mokşan, Karatai, Teryuxan və Erzyanın mədəni dirçəlişinin Erzya əsilli lideri. O, folklorşünas, musiqiçi, sənədli film kinorejissoru olmuşdur.
Bioqrafiya
1975-ci ildə, Vladimir Romaşkin, Saranskda L.P. Kiryukova adına Musiqi Məktəbinin dirijor-xor şöbəsini, 1980-ci ildə Kazan Konservatoriyasının dirijor və xor şöbəsi, 1986-cı ildə  folklor və incəsənət şöbəsi üzrə aspiranturanı bitirmişdir. 1980-ci ildən 1989-cu ilə qədər Mordoviyanın Dil, Ədəbiyyat və Tarix Tədqiqat İnstitutunun folklor və sənət sektorunda elmi işçi olmuşdur. 1986-cı ildə "Mordovalıların-Karatayların ənənəvi musiqi sənətinin bəzi xüsusiyyətləri haqqında" monoqrafiyasını nəşr etdirmişdir. Burada o, Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasında Karatay kəndlərinin folklorunu təsvir etmişdir. Daha sonra Vladimir Romaşkin ssenarist və sinematoqraf kimi çıxış edərək, iştirakı ilə "Karatai" və "İstoki" sənədli filmlərini yaratdı. O, "Torama nə oxuyur" adlı musiqi filmində rol almışdır. Vladimir Romaşkinin ən məşhur işi - repertuarında Erzya, Mokşa, Karatay mahnılarını əhatə edən etno-musiqili qrup Toram-ın yaradılmasıdır. Qrupun repertuarı Mordoviya bölgəsində yaşayan müxtəlif etnoqrafik qrupların ənənələrini birləşdirirdi.
Muzey
Mordoviyanın Koçkurovski rayonunun Podlesnaya Tavla kəndində 2006-cı il 6 sentyabrında (musiqiçinin 55 illiyinə həsr olunmuş) V. İ. Romaşkin adına "Etno-Kudo" ev-muzeyi açıldı. Vladimir Romaşkin 1989-cu ildə gənc olarkən, hələ tanınmadığı bir zamanda Podlesnaya Tavla kəndində kiçik bir ev satın aldı. O, tanındıqdan sonra, bu kəndin etno-turist marşrutunu xəyal etdi, bu da hazırda Erzya ənənəsi olan Ağacişləmə mərkəzi olaraq tanınır.
Kargəran (Xudafərin)
Kargəran - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Xudafərin şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 26 nəfər yaşayır (6 ailə).
Sıpsık (Baltas)
Sıpsık — Başqırdıstan Respublikası nın Baltas rayonu nda yerləşən kənd. Kənd, Tuşqır kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə başqırdlar (95%) üstünlük təşkil edir.
Ümum-Rusiya əhalinin siyahıyaalınması (2010)
2010-cu il ümumrusiya əhalinin siyahıya alınması — Rusiya Federasiyasının bütün ərazisində vahid dövlət stasistik metodologiya ilə ümumiləşdirilmiş demoqrafik, iqtisadi və sosial məlumatların əldə edilməsi. Siyahıya alınma əsasən 14 oktyabr - 25 oktyabr 2010-cu il tarixində, bəzi yerlərdə isə 1 aprelən 20 dekabr 2010-cu ilədək keçirildi.
Pentacalia sotarensis
Pentacalia sotarensis Pentacalia sotarensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Elcernon üçün güllər
Elcernon üçün gül  — Daniel Kizin elmi fantastika janrında yazdığı hekayə. 1960-cı ildə "Ən yaxsı qısa elmi fantastik hekayə" nominasiyasında "Hyuqo" mukafatına layiq görülmüşdür.
Sonradan Kiz hekayədəki süjetin əsasında eyniadlı roman yaratdı. Bu əsər 1966-cı ildə "Ən yaxsı roman" nominasiyasında "Nebula" mükafatına layiq görülmüşdür.
Süjet
Baş qəhrəman plastik qab istehsal edən müəssisədə döşəməsilən işləyən 37 yaşlı kəmağıl Çarli Qordondur (romanda Çarlinin 32 yaşı var və o, çörəkxanada süpürgəçi işləyir).
Doktor Ştrauss və doktor Nemyur intellektin əməliyyat yolu ilə artırılması üzrə eksperiment keçirirlər. Əməliyyat Elcernon (ing.  Algernon) adlı siçan üzərində uğurla keçiriləndən sonra alimlər eyni əməliyyatı insan üzərində aparmaq fikrinə düşür və yazıb-oxumağı öyrənmək arzusunda olan Çarli könüllü olaraq eksperimentə qoşulur.
Əsər Çarlinin baş verənlər haqqında apardığı hesabatlar formasında yazılıb. Onun intellekti artdıqca mətnin orfoqrafiyası, punktuasiyası və stilistikası mükəmməlləşir.
Əməliyyatın nəticəsi olaraq Çarlinin intellekt əmsalı 68-dən 200-ə qədər artır. Hesabatlarda Çarli bildirir ki, baş vermiş hadisələri yenidən dərk etməyə başlayır və dost bildiyi iş yoldaşlarının əslində onu ələ saldığını başa düşür. O, özünə oxşar taleyi olan yeganə varlığa – Elcernona – bağlılıq hissi keçirməyə başlayır və onunla dostlaşır.
Çarlinin öyrənmə qabiliyyəti adi insanlarla müqayisədə qat-qat yüksək olur. Bir neçə həftədən sonra o, bir neçə dildə sərbəst şəkildə danışır və elmi ədəbiyyat oxuyur. Onun qabaqlar təhsil aldığı kəmağıllar üçün məktəbdəki müəlliməsi Alisa Kinnian Çarlinin uğurlarını görüb sevinir, lakin sonradan tələbəsinin xarakterinin mürəkkəbləşdiyini görüb ondan uzaqlaşır. Hekayədən fərqli olaraq, romanda Çarlinin Alisa ilə romantik münasibətləri mövzusuna daha çox diqqət yetirilir.
İşlədiyi müəssisədə dəzgahların yerləşdirilmə qaydasını dəyişdirməyi təklif edən Çarli şirkət üçün 10 min dollar qənaət edir, lakin iş yoldaşının davranışında bu qədər dəyişiklikdən təəccüblənən digər əməkdaşlar ərizə yazıb onu işdən kənarlaşdırmağı xahiş edirlər. Hekayədən fərqli olaraq, romanda həmçinin Çarlinin uşaqlıq xatirələri, valideynləri və bacısı ilə görüş səhnələri yer alır. Bir ay sonra intellekt baxımından eksperimenti aparan alimləri də üstələyən Çarli onların səhvlərini açıq-aşkar görmək halındadır. Elcernonun davranışında qəribə dəyişikliklərin şahidi olan baş qəhrəman problemi həll etməyə qadir yeganə insan olduğunu anlayır və bu məqsəd üçün bütün biliklərini ortaya qoyur.
Çarlinin tədqiqatları göstərir ki, Ştraussla Nemyurun apardığı əməliyyatdan sonra geriləmə qaçılmazdır. Beləliklə, Çarlinin gələcək aqibəti aydınlaşır: o, əvvəlki halına qayıdacaq.
Romanda baş qəhrəman son ana qədər öz qüdrətli intellektindən istifadə edərək vəziyyətdən çıxış yolu axtarır. Kəmağıl insanları müalicə etmək üçün tədqiqatın hansı istiqamətdə aparılmalı olduğunu tam başa düşməyən Çarli görür ki, onun çox az vaxtı qalıb, çünki intellekti vaxtilə artdığı sürətlə azalmağa başlayır. Dərin depressiyaya düşən Çarli intihar haqqında düşünür, lakin onun intellekti azaldıqca hissiyatları da kütləşir. Romanda Çarlinin intellekt əmsalı əvvəlkindən də aşağı həddə düşür. O, köhnə iş yerinə qayıdır. Əvvəllər onu ələ salmış, sonradan isə işdən kənarlaşdırılmasının səbəbkarı olan digər əməkdaşlar daha mehriban münasibət bəsləməyə başlayırlar və yeni əməkdaşın Çarlini ələ salmasına imkan vermirlər.
Romanda Çarli çaşıb məktəbinə qayıdır və bunu görən müəlliməsi göz yaşlarını saxlaya bilmir. Bu hadisədən sonra Çarli şəhəri tərk etmək qərarına gəlir. Hekayə nikbin notda bitir. Çarli bu qədər yeni məlumat öyrənmək imkanını verən alimlərə minnətdar olduğunu yazır və gələcəkdə ağıllı olmağa çalışacağına söz verir.
Əsərin adı Çarlinin gündəlikdəki son yazısında bildirdiyi Elcernonun "qəbr"inə gül gətirmək xahişindən yaranmışdır.
Eugenia discors
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Stansiya Daşarx
Stansiya Daşarx — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 mart 2003-cü il tarixli, 423-IIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunun Xanlıqlar kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibində faktik mövcud olan ərazi vahidi Stansiya Daşarx kəndi adlandırılmış və rayonun ərazi vahidləri uçot məlumatına daxil edilmişdir.
Toponimikası
Stansiya ərazisindəki eyniadlı arxın adı ilə bağlıdır.Düzənlikdədir.
Yuxarı Lalan (Xudafərin)
Yuxarı Lalan - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Xudafərin şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 35 nəfər yaşayır (8 ailə).
Qaraqalpaqıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası
Qaraqalpaqıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikası (qısaca: Qaraqalpaqıstan MSSR) — 1932–1936–cı illərdə RSFSR–in, 1936–1992–ci illərdə isə Özbəkistan SSR–in tərkibində mövcud olmuş muxtar respublika.
Bayrambinə
Bayrambinə — Azərbaycan Respublikasının Balakən rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Bayrambinə Balakən r-nunun Talalar i.ə.v.-də kənd. Oykonim Bayram (ş.a.) və binə (müvəqqəti məskən) sözlərindən düzəlib, "Bayram ailəsinə məxsus məskən" deməkdir. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsi vaxtilə Tülü kəndindən olan Bayram adlı şəxsin saldığı binə əsasında yarandığı üçün belə adlandırılmışdır.
Cənubi Molukk Adaları Respublikası
250px|thumb|right Cənubi Molukk Adaları Respublikası və ya Maluku-Selatan Respublikası — Ambon adasında 1950-ci ildə separatçılar tərəfindən özünü müstəqil elan edən tanınmamış dövlət dövlət. Hal-hazırda Niderlandda mühacir hökuməti fəaliyyət göstərir.
Tarixi
1951-ci ildə 4000 nəfərdən ibarət üsyançı döyüşçülər (12500 nəfər (ailələri ilə birlikdə)) Niderlanda mühacirət edirlər.
2 dekabr 1963-cü ildə Seramda yerləşən Sumokil tutulur. Bununla da patizan müharibəsi yavaş-yavaş səngiyir. 11 mart 1966-cı ildə general Suxarto İndooneziyada hakimiyyəti ələ keçirir. Sumokil isə güllələnir.
Niderlandda baş vermiş teror aktları
thumb "Hümacir hökumətinin" başında olan Manusama Niderlanda olan gəmclərin ekstremist hərəkətlərinin qarşısını ala bilməmişdir.
Asperula aristata
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qauss üsulu
Qauss üsulu — Xətti tənliklər sistemini həll etmək üçün klassik üsul. Bəzən bu üsula əmsalları yoxetmə üsulu da adlanır.
Tutaq ki, kvadrat xətti tənliklər sistemi verilmişdir
Bu sistemin həlli üçün məchulun yox edilməsi və ya Qausus üsulunun mahiyyəti aşağıdakı kimidir. Tutaq ki,. Onda sistemin birinci tənliyinin hər iki tərəfini vuraraq alınan
tənliyini sistemin ikinci tənliyindən tərəf-tərəfə çıxaq. Aldığımız tənlikdə x_1 məchulu iştirak etmir.
Sonra sistemin birinci tənliyinin hər iki tərəfini vuraraq alınan tənliyini sistemin üçüncü tənliyindən tərəf-tərəfə çıxaq. Bu mühakiməni ardıcıl tətbiq etməklə (1) sistemini
şəklində sistemə gətirmək olar. Aldığımız yeni sistemin 2-ci, 3-cü və s. tənliklərdən istifadə etməklə yuxarıda gördüyümüz üsulla x_2 məchulunuda yox etmək olar. Bu mühakiməni ardıcıl olaraq tətbiq etməklə (1) sistemini ona ekvivalent olan
tənliklər sisteminə gətirmək olar. (3) sisteminə pilləvari (və ya pilləkən şəklində) sistem deyilir. sonuncu tənlikdən x_n məchulu tapılır, sonra yuxarı qalxaraq x_(n-1) və bu qayda ilə davam edərək birinci tənlikdən x_1 məchulunu tapırıq. (1) sistemini Qauss üsulu ilə həll edərkən tənliklər üzərində aparılan əməlləri bəzən onların əmsallarından düzəlmiş
matrisi üzərində aparmaq daha münasib olur. Belə matris genişlənmiş matris adlanır.
Mənbə
http://brain.ilkaddimlar.com/login.html
Ümumdünya hörümçək toru
thumb|300px|Wikipedia.org ətrafındakı şəbəkə (2004) Ümumdünya hörümçək toru (, qısaca: WWW və ya veb) - virtual aləmdə hörümçək şəbəkələri kimi bir-biri ilə əlaqəli səhifələrdən, İnternet üzərində işləyən və "www" ilə başlayan ünvanlardakı səhifələrin göstərilməsini təmin edən servistir.
Strukturu
WWW İnternet üzərində qurulmuşdur və İnternetin təqdim etdiyi mexanizmlərdən çoxunun istifadə edilməsini təmin edir. İnternetin fiziki görünüşləri-kompüterlər, şəbəkələr və xidmətlər-dünya üzərindəki digər minlərlə kompüterə bağlanmamıza icazə verir. Veb, İnternetin ən üstündə mücərrədlənmiş ümumi xidmətlərdir. World-Wide Web (3w), insanların fikir və layihələrinin paylaşılmasını təmin edən bir məlumat və mədəniyyət hovuzudur. Müştəri-server tətbiqləri ilə edilən bir çox təşkilatda Veb skanerləri Müştəri olaraq çalışa bilərlər. Veb yürütümü standart Müştəri-server modelini izlər. Aşağıdakı şəkildə göstərildiyi kimi "Brauzer" adı verilən proqramı işlədən bir istəkçi kompüter ilə Veb server proqramı işlədən bir server kompüter arasındakı qarşılıqlı təsirə "Müştəri-server" qarşılıqlı təsiri adı verilər. Müştəri kompüter serverdən HTTPdən (Hypertext Transfer Protocol) və İnternet müzakirəsi standartı olan TCP / IP 'ye istifadə edərək bir sənəd istər və server istəkçidən göstərəcəyi sənədi geri çevirər.
Svaneti
Svanetiya və ya Svaneti (Suaniya qədim mənbələrdə) Gürcüstanın şimal-qərbində yerləşən tarixi vilayətdir. Əhalisinin böyük hissəsi Svan xalqından ibarətdir. Svanlar gürcüdilli xalqlara aiddir.
Ümumdünya hörümçək toru
Strukturu
"World-Wide Web" ibaresi HTTP ilə razılaşan serverlərin kollektiv şəbəkəsini ifadə etmək üçün istifadə edilir. HTTP var olan məlumatların istifadə etdikləri protokolun qlobal quruluşudur.
Serverləri və istəkçilər arasındakı iş bölgüsü
Skaner istəkçidən istəyini serverə yönəldər. Adı serverlərinin, domain adlarının, ünvan adlarının və fiziki mövqeləri tutulduğu digər vasitələrlə yönəldər. Skaner www.wikipedia.org üçün istəkləri qarşılayan maşına doğru yola yönəldər.
Məlumatlar Veb Serverə gəlincə, server onları başqa bir işləmə göndərər (axtarış əməliyyatı və ya bir tətbiq) və bir müddət gözləyər. Cavabı götürsə obyekti sizin skanerinizə göndərir. Brauzer bir çox dəyişik parçanı birlikdə məbləğ. Bir Web səhifəsi şəbəkə üzərindəki bir çox obyektin referansını tuta bilər. Hamısını birlikdə çəkər və son məhsulu sizə təqdim edir.
Statistikalar
2001'dəki işə görə, əksəriyyətlə görünməz veb ya da dərin webte 550 milyarddan çox sənəd vardı.2, 024 milyon veb səhifəsinin anketinin müəyyənləşdirdiyinə görə ingiliscə səhifələr% 56,4 yüzdesiyle birinci sırada gəlir dərhal ardından & 7,7 almanca% 5,6 fransızca və sonuncu dəfə % 4,9 japonca. Nümunə olaraq 75 fərqli dildə veb Gerbi olaraq istifadə edilən yeni bir iş yanvar 2005 sonu cəmiyyətə indekslənə bilən 11.5 milyard veb səhifələri olduğu belirlenmiştir.Mart 2009 itabariyle endekslenebilir veb 25 milyarddan çox sayafa içerir.25 iyul 2008-ci ildə google proqram mühəndisləri Jesse Alpert və Nissan Hajaj Google Arada bənzərsiz URL'lar tapdıqlarını açıqladı.
Hypertext
WWW sənədlərinə əsas xüsusiyyətlərindən biri Hypertext quruluşlarıdır. (Fig. 2) Qrafik terminaldan bir istinad alt-xəttli bir yazı və ya işarətçi ilə təqdim edilir. İstifadəçi bunun üzərinə kliklər və istinad edilən sənəd gəlir. [TBL, WWW: An Information Infrastructure] Bu üsul məlumatların köçürülməsi lazımsız olur, məlumatın bir dəfə yüklənməsi kifayətdir və ona istinad edilən bütün tellərlə orijinal sənədə çatdırıla bilər.
Aşağıdakı şəkildə İTİ ana səhifəsinə girildikdən sonra faculties hypertext ilə fakültə bağlarının olduğu səhifəyə keçilmiş və daha sonra məlumat almaq istədiyimiz Elektrik-Elektronik fakültəsi Nəzarət və Kompyuter Müh. hissəsinə keçilmişdir.
URL
URL Veb obyektini tapmaq üçün Veb istemcisinin ehtiyacı olan giriş üsulunu (necə), mövqeyini (harada), və server adını (nə) bildirir. URL ümumi quruluşu: giriş-üsulu: / / server-adı [: port] / mövqe
Necə işləyir
1. İnternet üzərində öz saytını saxlamaq istəyən abc firması, ya da şəxsi, özünə aid bir sahə (domain) adı seçir. Bizim misalda ise bu sahə adı abc.com olsun.
Daha sonra adam ya da firma, sahə adı qeydi edə bilən bir firmaya gedərək (Registrar), özü üçün təyin etmiş olduğu sahə adını, müəyyən bir müddət üçün (1 ildən az olmamaq şərti ilə) qeydə etdirir.
İnternet istifadəçilərinin girmək istədikləri veb saytlarının IP ünvanlarını ağıllarından tutmaları çox çətin olacağı üçün, İnternet üzərində sahə adı - IP ünvanı dəyişməsinə kömək edən xidmətlər yer almaqdadır. Bu xidmətlərə DNS (Domain Name Services - Alan Adı Xidməti) adı verilir. DNS'ler özlərinə soruşulan domen adlarını IP ünvanlarını soruşan istifadəçilərə verərlər.
Sahə Adı IP ünvanı
vyz.com 168.32.45.11
bcg.net 89.86.10.51
... ...
DNS cədvəli: Məntiqi göstəri
Bu səbəbdən domain adınızı qeydiyyatdan keçərkən, hansı DNS serverində adınıza aid IP ünvanı tapılacaq və qeyd edən firmaya (registrar'a) bu məlumat verilir. Beləcə sizin sahə adınıza aid IP ünvanı, bütün dünyadakı İnternet istifadəçiləri tərəfindən istifadə edilə biləcək vəziyyətə gəlir.
3.	İnternet istifadəçisi www.abc.com səhifəsi girmək istədiyi zaman, internet skanerinin (İnternet Explorer, Firefox, Opera vs.) adres çubuğuna www.abc.com yazır. İnternet üzərindəki ünvanlama yuxarıda izah edildiyi kimi IP əsaslı olduğu üçün brauzerin bu domen adının IP ünvanını öyrənməsi lazımdır. Ögrenmek üçün isə, istifadəçi kompüterində tərifli olan DNS serverinə gedərək, abc.com 'un IP ünvanını soruşar.
Abbasəli Abbasəliyev
Abbasəli Abbasəliyev — həkim kardioloq, Azərbaycanda angioqrafiya və stent əməliyyatlarının icrasında, başqa sözlə invaziv kardiologiya üzrə ilk yerli mütəxəssis. Respublika Müalicə Diaqnostika Mərkəzinin Kadiologiya şöbəsinin müdiri, Azərbaycan Kardiologiya Cəmiyyəti idarə heyətinin üzvü, tibb elmləri namizədi.Azərbaycan Respublikası prezidenti İlham Əliyevin 14.11.2016 tarixli sərəncamı ilə "Tərəqqi" medalı ilə təltif edilmişdir.
Ümumdünya hörümçək toru
Necə işləyir
4. DNS serverindən cavab olaraq abc.com 'un IP ünvanının məlumatını alar
Abbasəli Abbasəliyev
Həyatı
Abbasəli Abbasəliyev 1970-ci il 22 apreldə anadan olub.
Ümumdünya hörümçək toru
Necə işləyir
5. Bu əməliyyatın sonunda www.abc.com 'un IP ünvanını öyrənən İnternet istifadəçisinin skaner proqramı (İnternet Explorer, Firefox və s.), İnternet üzərindən abc.com' un veb sunucuna çatar və özünə, üzərində yüklü olan veb səhifəsinə bağlı Müqəddimə faylının göndərilməsini istəyir.
Abbasəli Abbasəliyev
Həyatı
Orta məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra qardaş ölkə olan Türkiyə ilə imzalanmış müqaviləyə əsasən Türkiyədə tibb təhsilini davam etdirmişdir.
Ümumdünya hörümçək toru
Necə işləyir
6. www.abc.com 'un veb serveri, İnternet istifadəçilərinin Müqəddimə faylını göndərir. Ümumiyyətlə əsas səhifə default.html, default.php, default.asp, index.html, index.php, index.asp kimi fayllardan ibarətdir. İstifadəçi kompüterinə Müqəddimə fayl yükləndikdən sonra, skaner proqram tərəfindən (İnternet Explorer, Firefox və s.), fayl göstərilir. İstifadəçi, Müqəddimə üzərindəki başqa əlaqələrə basaraq, www.abc.com veb serverinin özünə başqa fayllar göndərməsini də istəyə bilər. Serverdən gələn fayllar yenə skaner altından göstəriləcəkdir.
Abbasəli Abbasəliyev
Həyatı
1991–1997-ci illərdə Turkiyənin İzmir şəhərində Dokuz Eylül Unversitetinin Tibb fakültəsində təhsil alıb.
1997–2001-ci illərdə İzmir Ege Universitetinin Kardiologiya Kafedrasında ixtisaslaşma keçərək, elmi işini müdafiə edib kardiologiya mütəxəssisi adını alıb.
Ümumdünya hörümçək toru
Server adı
Server adı bir IP adı və ya bir IP nömrəsi dır. Veb serverləri ümumiyyətlə www.3w.org 'də oldugu kimi "www" ilə başlayır. Port nömrəsi ümumiyyətlə istifadə edilməz. Əgər maşında birdən çox server varsa, birini seçmək üçün port nömrəsi istifadə edilir. Veb serverlərinin 80. portd olur.Digər protokollar fərqli port nömrələri istifadə edərlər. Məs: FTP-dən standart port nömrəsi 21'dir.
Abbasəli Abbasəliyev
Həyatı
2001–2003-cü illərdə İzmirdə xüsusi Atakalb Ürək Xəstəlikləri Xəstəxanasında işləmişdir.
Ümumdünya hörümçək toru
Məxfilik
Zaman və puldan qənaət edib kompüterin asanlıqla və əyləncədən faydalanan kompüter istifadəçiləri, veb də daxil texnologiyadan istifadə qarşılığında xüsusi həyatın gizliliyi haqqlarını istifadə, ya da istifadə etməmiş olabilirler.Yəni internet istifadəçilərinin bir qismi xüsusi həyatını gizli tutarkən, bir qismi bu detalı çox da diqqət verməməkdədir.Facebook əvvəldən yalnız amerikalı universitet tələbələri tərəfindən istifadə edilərkən indilərdə 70%-i Amerika olmayan insanlar tərəfindən istifadə edilir .Üstəlik 2009 'da edilən araşdırmalar göstərir ki, bu istifadəçilərin yalnız 20%-i xüsusi həyatın gizliliyi parametrlərindən istifadə edir. Facebook' un quruluşundan 6 il sonra 2010-cu ildə şirkətin qurucusu Mark Zuckerberg bunları yazdı: "İstifadəsi çox asan olan və təhlükəsizlik nəzarəti təmin edən proqramlar əlavə edəcəyik."
Abbasəli Abbasəliyev
Əmək fəaliyyəti
2003-cü ilin aprelindən 2006-cı ilin müvafiq dövrünə qədər Bakıda Mərkəzi Klinik Xəstəxanasında kardiologiya bölməsinin müdiri vəzifəsində işləyib.
2006-cı ildən Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasında İntervension Kardiologiya (İnvaziv kardiologiya) bölməsinin müdiri vəzifəsində çalışır.
2003-cü ilin aprelindən 2006-cı ilin müvafiq dövrünə qədər Bakıda Mərkəzi Klinik Xəstəxanasında kardiologiya bölməsinin müdiri vəzifəsində işləyib.
Koronar angioqrofiya bu gün dünyada ən son istifadə olunan ürək damarlarının vəziyyətini göstərən müayinə sistemidir. Koronar angioqrofiyaya göstərişlər olmalıdır. Xəstə infarkt keçirmişsə və ya hərəkət əsnasında sinə nahiyəsində göynəmə, yanma, ağrı kimi stenakardiya adlandırılan şikayətlərlə həkimə müraciət ettiyi zaman koronar angioqrofiya ilə ürək damarlarının şəklini çəkib, darlığın harada olduğu aşkara çıxarılır.
Stentlər dərmanlı və dərmansız olmaqla iki böyük qrupa ayrılır. Metal olaraq hər ikisi bəlli metallardan hazırlanır. Dərmanlı stendlərin üzərinə xüsusi dərmanlar hopdurulur və bu gələcəkdə restenoz riskini ciddi şəkildə azaltmış olur. Dərmansız stentlərdə isə üzərində dərman olmur. Dərmansız stendlərin dərmanlı stentlərdən tutulma riski daha çoxdur. Dərmanlı stentlərdə təkrar tutulma riski 3–5 % olduğu halda, dərmansız stentlərdə bu risk daha yüksəkdir. Burada önəmli olan damarın yeri və ölçüsüdür. Damarın ölsüsü və diametri nə qədər böyük, uzunluğu isə nə qədər qısa olarsa, dərmanlı və dərmansız stendlərin fərqi yoxdur. Damarın ölsüsü və diametri nə qədər böyük, uzunluğu isə nə qədər qısa olarsa stend dərmansız stend olsa belə tutulma riski azdır.
Arteriya damarından girərək bu əməliyyatı icra edilir. Adətən qasıq- bud arteriyası və mil arteriyasından girərək əməliyyat icra olunur. Bunların prinsipial fərqi ondan ibarətdir ki, qol damarından icra olunması xəstələrin rahatlığı üçün əlverişlidir. Yaşlı xəstələrdə isə qanaxma riskini azaldır. Qol damarı incə olduğu üçün o risk o qədər də çox deyil.
Abbasəli Abbasəliyevin invaziv kardiologiyada fəaliyyət istiqaməti təkcə angioqrafiya və stent müdaxiləsindən ibarət deyil.
Bəzi anadangəlmə ürək qüsurlarının (Ağciyər arteriyası qapağının darlığı, qulaqcıqlararası çəpərin defekti (ASD) Patent Duktus Arteriosuz (PDA), Aort koarktasiyası) cərrahiyyəsiz (qapalı) müalicəsi də bura daxildir. İnvaziv kardiologiya eyni zamanda ürək ritminin problemlərində daimi pacemaker (Ürək batereyası), İCD, CRT cihazlarının implantasiyası, Aort qapağının qapalı üsulla dəyişdirilməsini də (TAVİ) əhatə edir
Emilia djalonensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Abbasəli Abbasəliyev
Əmək fəaliyyəti
Abbasəli Abbasəliyev 2006-cı ildən 2017-ci ilədək Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasının İntervension Kardiologiya şöbəsinin müdiri işləyib.
2017-ci ilin Mart ayından etibarən kardioloq, doktor Abbasəli Abbasəliyev Respublika Müalicə-Diaqnostika Mərkəzinin nəzdində Bakı Ürək Mərkəzinin Kardiologiya şöbəsinin müdiridir.
Hal-ahzırda kardioloq, doktor Abbasəli Abbasəliyev Respublika Müalicə-Diaqnostika Mərkəzinin Kardiologiya şöbəsinin müdiridir.
Angioqrafiya və stent müdaxilələri ilə yanaşı olaraq bir kardioloq kimi Exokardioqrafiya da daxil olmaqla bütün non invaziv müdaxilələr və ürək çatışmazlığı, hipertoniya, Ürəyin İşemik xəstəliyi, ateroskleroz və sairə bütün ürək xəstəliklərinin diaqnostikası və müalicəsi onun tibbdə əsas fəaliyyət sahələridir. O Azərbaycanda invaziv kardiologiyanın inkişafında rol oynayan aparıcı mütəxəssislərdən biri kimi yeni kadrların hazırlanmasında iştirak edir, beynəlxalq kardioloji konfranslarda fəal iştirak edir.
Xarici keçidlər
[https://www.youtube.com/watch?v=fE31xORsafY&t=39s Azerbaycanda invaziv kardiologiyanın tarixi ve bu günü. saglamTV. İnvaziv kardioloqlar]
Stent qoyulsaydi infarkt olmazdi…..
Invaziv kardioloq Abbaseli Abbaseliyev
Eugenia duthieana
(Eugenia duthieana) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Le-Se
Le-Se  — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Alplar. Kommunanın dairəsi — Qap. Veyn kantonuna daxildir.
INSEE kodu — 05158.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 49 yaşda (15-64 yaş arasında) 29 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 20 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 59,2%, 1999-cu ildə 50.0%). 29 aktiv adamdan 28 nəfəri (14 kişi və 14 qadın), 1 qadın işsiz idi. 20 hərəkətsiz 4 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 12 nəfər təqaüdçü, 4 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Əsgər (qəzet)
"Əsgər" qəzeti — Azərbaycanda çap olunan ilk hərbi qəzetlərdən biri, Respublikanın ərazi bütövlüyü uğrunda döyüşlərin getdiyi dövrdə yaradılan qəzet.
Aşağı Lalan (Xudafərin)
Aşağı Lalan - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Xudafərin şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Futbol üzrə Türkiyə Kuboku
Ziraat Türkiyə Kuboku — Türkiyə Futbol Federasiyası 1961-ci ildən başlayan UEFA Kuboklar Kubokunda Türkiyəni təmsil etmək məqsədi ilə 1962-1963 mövsümündə Türkiyə Çempionatının bütün dəstələrində yer alan 66 komandanın iştirakı ilə ilk Türkiyə Kubokunu təşkil etmişdir. Turnir 1980-1981 mövsümündən Federasiya Kuboku adı ilə təşkil edilmişdir. 1992-1993 mövsümündən etibarən isə Türkiyə Kuboku adı bərpa olunmuşdur.
Əsgər (qəzet)
Tarixi
Daxili Qoşunların mətbuat orqanı olan "Əsgər" qəzetinin ilk sayı 1992-ci ilin dekabr ayının 16-da dərc olunmuşdur. Qəzet odlu səngərlərdə yayılan ilk mətbu orqanlardan biri kimi döyüşçülərimizin hərbi vətənpərvərlik tərbiyəsində mühüm rol oynamışdır.
Futbol üzrə Türkiyə Kuboku
Qalatasaray 14 dəfə bu kuboku qazanaraq ən çox Türkiyə Kubokunun sahibi ünvanını qazanmışdır.
Aşağı Lalan (Xudafərin)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 47 nəfər yaşayır (12 ailə).
Əsgər (qəzet)
Tarixi
"Əsgər" qəzeti yarandığı gündən bu günədək Daxili Qoşunların döyüş və xidmət yolunun, şəxsi heyətin təlim-tərbiyəsinin işıqlandırılması, ümumilikdə qoşunların fəaliyyəti barədə ölkə ictimaiyyətinin məlumatlandırılması istiqamətində öz missiyasını uğurla yerinə yetirir. "Əsgər" qəzetinin ilk Baş redaktoru Rəfael Rzayev, Baş redaktorun müavini Təranə Məmmədova, məsul katibi Eldəniz Abbasov olmuşdur.
Futbol üzrə Türkiyə Kuboku
2009-ci ildən etibarən kubokun adı "Ziraat Türkiyə Kuboku" olmuşdur.
Bedağar
Bedağar — Azərbaycan Respublikasının Balakən rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Bedağar Balakən r-nunun Qazma i.ə.v.-də kənd. Balakən çayının sahilində, Alazan-Həftəran vadisindədir. Oykonim be/bet (avar. "baş", "başlanğıc", "bir qədər yuxarı") və dağar/dahar (azərb. "daşlı, çınqıllı yer") komponentlərindən düzəlib, "daşlı, çınqıllı yüksəklik" mənasındadır. XVIII əsrə aid xəritələrdə Alazan çayının hər iki sahilində Bidiqar adlı yaşayış məntəqəsinin olduğu göstərilir.
Avropoid
Avropa irqi (qafqazoid və ya qafqaz  və ya avrasiya ) — Avropa, ön Asiya, Mərkəzi Asiya, Şimali Amerika və şimali Hindistanda Böyük coğrafi kəşflər dövrünə qədər yaşamış irq. Sonradan bu tip insanlar bütün qitələrə yayılmağa başladı. Onlar daha çox Şimali Amerika və Cənubi Amerika, Cənubi Afrika və Avstraliyada yayılmağa başladılar.
Xarakterik cizgiləri
Üzləri horizontal müstəvidən xeyli qabağa çıxır. Saçları düz və ya dalğavarı, əsasən yumşaq (xüsusilə şimal qruplarda). Qaşlarının dairəsi böyük, göz kəsimləri böyük, burunları böyük və irəli çıxan, dodaq qalınlığı çox da böyük deyil və ya ortadır, saqqal və bığ çıxımı gurdur. Ayaq pəncəsi və əlləri genişdir. Dəri, piqment və göz rəngləri şimal qruplarındakı açıq rəngdən cənub qruplarında çox tünd rəngə qədər dəyişir.
Yarımqrupları
Bir sıra təsnifatlara görə irq nord, Aralıq dənizi, dinar, fal, alp, şərqi-baltik, lapponoid və bir sıra digər yarımqruplara bölünür (təsnifat edən alimlərdən asılı olaraq).
Qədim dövrlərdə avropada digər yarımqrupların olduğu və sonradan assimilyasiya etdikləri güman edilir.
Şərqi Avropa və Asiyada:
Cavanşirlər
Cavanşirlər — Azərbaycanın qədim soylarından biri. Qarabağda, qismən də İranda yaşayırlar. Bu soyun nümayəndələri 1747-ci ildən 1822-ci ilədək Qarabağda xanlıq ediblər. Qarabağdan olan bu sülalə türk-qızılbaş tayfalarından biri olan Əfşar tayfası ndan törəmişdir.
Erkən illəri
Cavanşir elatı Türküstandan gəlib və Oğuz xanın dörrdüncü oğlu Ulduz xanın oğlu Oşir (Əfşar) xanın tayfasına mənsubdurlar. Cavanşir tayfası Hülakü xanın 120 minlik ordusuna qatılmışdı. Əmir Teymurun hakimiyyəti altında onlar Rum elindən ikinci dəfə qayıtdılar və Türküstan, Qəndəhar, Kabil, İran boyunca yayıldılar. Onların qollarından biri İbrahimxəlil ağanın komandanlığı altında idi və onlar Şah Abbasın dövründə Qarabağda qaldılar.
Səfəvi imperiyası dövründə Cavanşir tayfası Qarabağ üzərində təsirə malik olmaq üçün digər türk-qızılbaş tayfaları olan Qacarlarla mübarizə halında idilər. Osmanlı-Səfəvi müharibəsinin gedişatında Qarabağdakı Cavanşirlər Osmanlı imperiyasına tabe oldular. Bunun qarşılığı olaraq, 1612-1613-cü illərdə I Abbas Qacarlara Cavanşir tayfa başçılarını qətlə yetirmələrini əmr etdi. 1626-1627-ci illərdə Cavanşir tayfası I Abbas tərəfindən Qarabağın hakimi təyin edilən Davud xan Allahverdinin qaynı və gürcü Tulaşvili ailəsindən olan Novruz bəyin nəzarətinə verildi.
Soyun və Qarabağ xanlığının yaranması
Əski monqol qurumlarında goran və orun adlı düzülüş sistemi vardı. Goranda və orunda xandan, xaqandan solda ən hörmətlilər dururdular. Bu sistem orduda da gözlənilirdi. Ordunun sol cinahında döyüşənlər "caban qar"—sol qol, sağ cinahında döyüşənlər isə "baran qar"—sağ qol adlanırdı. Savaşa həmişə sol qol başladığından bu qolda seçkin bahadırlar dayanırdılar. Azərbaycanda iqtidarda olmuş Elxanlılar, Çobanlılar, Cəlayırlar, Barlaslar (Teymurlular) və digər qurumların ağalıq dönəmlərində ordunun aparıcı qolu caban qar idi. Cabanqar adı get-gedə deyiliş nəticəsində ilkin biçimini dəyişərək Cavanşir şəklinə düşdü.
Cavanşir elinin Sarıcalı oymağının başçıları XVIII yüzildə xanlıq yaratdıqdan sonra Sarıcalı-Cavanşir kimi tanındılar. Rus üsul-idarəsı dönəmində familiya qəbul edən aristokratlar öz tayfa, kənd, oba adlarını soyadı kimi götürdülər. Sarıcalı-Cavanşir oymağının zadəganlarının çoxu Cavanşir soyadını qəbul etdilər.
Bu soy Azərbaycan xalqına onlarla sərkərdə, şair, yazıçı, musiqışünas bəxş edib.
Cavanşirlər sülaləsinin və Qarabağ xanlığının qurucusu olan Pənahəli xan türk tayfalarından biri olan Cavanşirlər tayfasından gəlməkdə idi. Nadir şahın hakimiyyətə gəlməsindən sonra Pənahəli xan onun tərəfindən xidmətə çağırılmış, lakin bir neçə ildən sonra, yəni 1738-ci ildə bir qrup dəstəkçisi ilə birlikdə Xorasandan Şəki və Şirvana doğru qaçmağa məcbur olmuşdur. Mirzə Adıgözəl bəyə görə, Nadir şah öldürülmüş Fəzləli bəyi kiçik qardaşı Pənahəli xanla əvəz etmiş, "ona çomaq vermiş, eşikağası paltarı geyindirmiş və öldürülmüş böyük qardaşının haqlarını ona vermişdir". Mirzə Adıgözəl bəy inanır ki, Pənahəli xan "çomaq daşımağı (yəni vəzifədə olmağı), Nadir şaha baş əyməyi və onun üsullarına uyğun danışmağı" özü üçün şərəfli bilməmişdir. Çünki Nadir şah onun qardaşını öldürmüşdü. Buna görə də, o, tayfadaşları ilə gedib Nadirin sərvətlərindən bir hissəni talayaraq gizləndi.
Pənahəli xanın güclənməsi qonşularının maraqlarına uyğun gəlmirdi. Şəki xanı Hacı Çələbi xan həmin ildəcə Pənahəli xanı Qarabağdan qovmağa çalışmış, lakin növbəti il daha güclü dəstə ilə geri dönən Pənahəli xan Hacı Çələbi xanı məğlub etmişdir. Bundan sonra Qarabağdakı bütün türk tayfaları Pənahəli xanın hakimiyyətini qəbul etdi. Otuzikilər, Cavanşirlər və Kəbirlilər alçaq bölgələrdə məskunlaşaraq Qarabağ xanlığının əsas müdafiə xəttini təşkil etdilər. Xanlıq mühüm mövqedə yerləşməkdə idi və Qarabağın həm dağlıq, həm də düzənlik hissəsini əhatə edirdi. Başlanğıcda xanın oturduğu yer Bayat qalası idi və 1748-ci ildə tikilmişdi. Daha sonra mərkəz Şahbulaq qalasına köçürüldü. Bu qala müasir Ağdamın yaxınlığında yerləşməkdə idi. 1751-ci ildə Pənahəli xanın tikdirdiyi əlçatmaz Pənahabad qalası xanlığın paytaxtı oldu.
İbrahimxəlil xan
Kərim xan Zənd İranda hakimiyyəti ələ aldıqdan sonra Pənahəli xanı yanına çağırdı, onu özünün müşaviri edərək oğlu Mehrəli bəyi Qarabağı idarə etməyə göndərdi. 1759-cu ildə Pənahəli xan Şirazda vəfat etdi. Bu zaman ərzində Mehrəli bəy xanlığı gücləndirmək üçün əlavə tədbirlər həyata keçirdi və Əsgəran, Ağoğlan qalalalarını tikdirdi. Tezliklə o, Şirvan xanı Ağası tərəfindən xaincəsinə öldürüldü, bu zaman artıq Pənahəli xanın böyük oğlu İbrahim Xəlil xan Qarabağda özünün xanlığını elan etmişdi. O, ilk iş olaraq Qarabağ məlikliklərini yenidən hakimiyyətə tabe etməklə başladı və bu proses 1787-ci ildə sonlandı. Elə həmin ildə İbrahimxəlil xan Şamaxını ələ keçirməyə çalışdı, lakin Qubalı Fətəli xan tərəfindən məğlub edildi.
1795-ci ildə İbrahimxəlil xan Ağa Məhəmməd xan Qacara tabe olmaq istəmədiyi üçün öz elçisini Rusiya imperatriçası II Katerinanın yanına göndərərək onun ali hakimiyyətini qəbul etməyə hazır olduğunu bildirdi. Bundan xəbər tutan Ağa Məhəmməd xan Qacar 85 min döyüşçüdən obarət ordu toplayaraq Qarabağa göndərdi. Bu zaman İbrahimxəlil xanın əmrində 15 min nəfərlik döyüşçü var idi. Mühasirə 33 gün davam etdi və nəticədə qalanı ələ keçirmək Qacar hökmdarına qismət olmadı. Qalanı ələ keçirə bilməyən Ağa Məhəmməd xan Qacar mühasirəni ləğv etməyə məcbur oldu və geri çəkilən zaman bütün Qarabağı yağmaladı. Onun ordusunun geri çəkilməsindən sonra Qarabağda aclıq başladı.
1797-ci ildə Ağa Məhəmməd xan Qarabağı yenidən işğal etdi. Bu zaman Qarabağda vəziyyət çox çətin idi, aclıq və vəba xanlıqda geniş vüsət almışdı, xanlığın bir çox vətəndaşları da çörək tapa bilmək üçün digər xanlıqlara getmişdilər. Qalanın ikinci mühasirəyə də davam gətirməyəcəyini düşünən İbrahimxəlil xan şəhəri tərk etdi və ailəsi ilə birlikdə Dağıstana qaçdı. Şuşanı ələ keçirdikdən sonra Ağa Məhəmməd xan Qacar öz qulluqçuları tərəfindən qətlə yetirildi və komandanını itirən Qacar ordusu təlaşla Qarabağı tərk etdilər. İbrahimxəlil xan geri gəldi və xanlıqda hakimiyyəti ələ aldı. O, Ağa Məhəmməd xan Qacarın yerinə taxta çıxan qardaşının oğlu Fətəli şahla yaxşı münasibətlər qurmaq istəyirdi. Lakin bu istək baş tutmadı.