cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin binası
Bina üçün yer seçimi və hazırlıqlar
Duma binasının layihəsinin müəllifi, mülki mühəndis İ. Qoslavski (1865–1904) onun inşa etdiyi binaların çoxunda əks olunmuş İtaliya intibahına bağlılığına baxmayaraq, şəhər Duması binası üçün barokko memarlıq motivlərindən ustalıqla istifadə edərək, dəyərli memarlıq əsəri yaratmışdır. 1898-ci ildə İ. Qoslavskinin yaradıcılığında böyük dönüş ili hesab edilir, belə ki, o, eyni zamanda böyük ictimai binaların inşasına sifariş alır: H.Z.Tağıyevin müsəlman Qızlar məktəbi (1898–1901, İstiqlal küç. 8), Bakı şəhər Dumasının binası (1900–1904, İstiqlal küç. 4), Bakı Texniki Cəmiyyətinin binası (1898–1899, Nizami küçəsi 15), Bakı orta-texniki peşə məktəbinin binası (1898–1900, Azadlıq prospekti və Ç. Mustafayev küçəsinin kəsişməsi). 1898-ci ildən 1902-ci ilədək, ölümündən iki il öncə (1904) vərəm xəstəsi olan Qoslavski, xəstəliyinə fikir verməyərək, dayanmadan işləyirdi. Məhz həmin dövrlərdə o, Bakıda Qafqazın ən böyük pravoslav kilsəsi olmuş Aleksandr Nevski kafedralının inşasında iştirak etmiş, həmçinin çoxsaylı digər memarlıq layihələri üzərində çalışmışdır.
Yeni duma binası sanki Bakının əfsanəvi zənginliklər şəhəri olması haqqında yayılmış fikri təsdiqləməli idi. . Memarın daşda ifadə olunan parlaq düşünülmüş memarlıq fikri bu binanı yalnız Bakıda deyil, kapitalizm dövründə Qafqazın sərhədlərini keçərək ən yaxşı tikililərin sırasına qoyur. O zaman Qafqazın əsas qəzeti ola "Qafqaz" qəzeti Qoslavskini "Qafqaz Pensilvaniyasının paytaxtının krezləri üçün saray yaradan bakılı Rastrelli" adlandırırdı. Həqiqi memarlıq əzəməti ilə dolu paytaxt növlü və miqyaslı Bakı şəhər Dumasının binası Qoslavskinin son əsəri olmuşdur. Bu tikintinin meydana gəlməsindən öncə, tez templərlə inkişaf edən şəhərə memari cəhətdən möhtəşəm və maraqlı tikili təqdim etmək üçün böyük memarlıq işləri aparılmışdır.
İnşaat işləri
İnşaat işlərinin gedişində birinci mərtəbənin inşasının başa çatması ərəfəsində Bakı qubernatoru şəhər başçısından ona baxılıb təsdiqləmək üçün layihənin göndərilməsini tələb edir. O, camaat üçün zalları olan ictimai və inzaibati binaların tikintisinin quberniyanın başçısının təsdiqləməsinin zəruriliyinə istinad edirdi. Duma uzun məktublaşmadan sonra şəhər evinin orijinal çertyojlarını qubernatorluğun dəftərxanasının saxlanacağı tikinti şöbəsinə göndərdi, özlərinə isə çox zaman və vəsait xərcləyərək çertyojların surətlərini çıxartdılar. Eyni zamanda bəzi qlasnıların bəyanatlarına əsasən, Qoslavski zal üçün nəzərdə tutulan binanın xüsusi hissəsindən "xüsusi olaraq Duma iclasları üçün ayrılmış və parlament zalı üslubunda amfitatr şəklində düzəldilmiş" əlavə layihə hazırladı. Bu əlavə tikilinin dəyəri 51.000 rubl təşkil edirdi, bütün tikilinin dəyəri isə 441.174 rubla çatmışdı. Bu zal tikiləsi olsa, baş pilləkənə həyət tərəfdən birləşərək yerləşdiriləcəkdi. İclas zalının belə yerləşdirilməsində, pilləkənin pəncərələri bağlanaraq, birinci mərtəbənin vestibülü və böyük zalın qarşısındakı foye təbii işıqlandırmadan məhrum olurdu, bunu isə uğurlu planlaşdırma həlli kimi qəbul etmək olmazdı. Sonradan bu ideya əhəmiyyətini itirdi və iclas zalının əlavə tikilməsinə bir də qayıdılmadı.
15 yanvar 1904-cü ildə Qoslavskinin ölümündən sonra, binanın tikintisini idarə etmək üçün təyin olunan Skureviç, memarlıq ideyasının tamamilə saxlanması, Uprava və Duma tərəfindən interyerlərin əlavələrlə yüklənməməsi üçün böyük səy göstərdi. Binanın tamamlanmış işlərini qəbul edən tikinti komissiyasının fəaliyyətinin zəifləməsi, görüləcək işlərin dayanmasına gətirdi, komissiyanın qərarı olmadan çalışa bilməyən Skureviç, təkidlə komissiyadan tamamlanmış işlərin təhvil alınmasını tələb edirdi, çünki, şəhər evinin inşasının uğurlu tamamlanması bundan asılı idi.
İosif Ploşkonun rəhbərliyi altında Qoslavskinin layihəsi əsasında Upravanın su kəməri şöbəsi üçün otağı yerləşən yan fliqelin birini tikib qurtarırlar. 1911-ci ilin yayında başlanan tikinti 27 sentyabr 1912-ci ildə tamamlanır və bina təhvil verilir.
Kərpicdən istifadə və ərp problemi
Binanın üzlənməsi və şəhərin belə əhəmiyyətli tikilisi üçün istifadə olunan, fasadlara gözəl bədii struktur verən yerli əhəngdaşı son dərəcə yüksək səviyyədə idi. Binanın fasadlarının işlənməsi üçün istifadə edilmiş daşlar Bakıda Atayev qardaşları (ustalar Salman, Aslan, İskəndər, Abuzər, Eyyub) tərəfindən yonulmuş və hazırlanmışdır. Barokko üslubunda tikilən fasadın memarlığına Qoslavski kompozisiyanın bədii elementi kimi üzlük kərpicdən istifadə edərək, çox müvəffəqiyyətlə yuxarı iki mərtəbənin rəng həllini tapmışdır. Həmin dövrdə yeni modern üslublu üzlük materialları tikililərin strukturuna daxil olmağa başlayırdı. Fasadın divarında gözəl üzlük kərpici pəncərə çərçivələrin arasında, əhəngdaşı ilə işləmədə, memarlığın bütövlüyünü pozmadan, maraqlı rəng qamması əmələ gətirmişdir. XIX–XX əsrlərdə memarın yaradıcılığının məhsulu olan şəhər Dumasının binası həcmi-məkani xüsusiyyəti bu üzlük materialının gözəl faktoru sayəsində qazanc əldə etmişdir. Bu üzlük materialı çox bahalı olduğundan və fasadların üzlənməsində işlənən gözəl yerli əhəngdaşı istifadə edildiyindən Bakı tikililərində geniş yayılmamışdır. Lakin, şəhər Duması binasının fasadının memarlığında bu rəng elementi binanın tarixi stili və müasirliyi arasında effektiv hissə təşkil etdi. Qoslavski layihəsində ikinci və üçüncü mərtəbələr üçün üzlük material kimi qırmızı kərpici nəzərdə tutaraq, onu da tikilinin ümumi smetasına daxil etmişdir. Tikinti müvəffəqiyyətlə gedirdi və Qoslavskinin tikinti komissiyasına məruzə etdiyi kimi, tikintini ləngitməmək üçün üzlük kərpic sifariş etmək lazım idi. Şəhər Dumasının tikinti prosesinin tarixi nəzərdən keçirilərkən aydın olur ki, Qoslavski şəhərin baş memarı və binanın layihəsinin müəllifi olmasına baxmayaraq, sərbəst hərəkət etməyə haqqı yox idi, hər məsələnin həllində tikinti komissiyasının sanksiyası lazım idi. Qoslavskinin memarlıq-inşaat bacarığını qiymətləndirən, ümumi iş xatirinə, yeni şəhərin memarlıq səviyyəsinin qaldırılmasında memara həmişə kömək edən komissiya şəhər üçün xüsusi əhəmiyyətə malik bu binanın inşaatının hər mərhələsinə həssaslıqla yanaşırdı. Buna görə üzlük kərpic sifarişi məsələsi ilə bağlı komissiya dərhal qərara aldı: "Linderin Peterburq zavodundan 10.000 rüblük və o qədər də yarım ölüçdə təbii qırmızı rəngdə üzlük kərpic sifariş olunsun".
Qüllə
220px|thumbnail|right|Binanın səki üzərində dayanan qülləsi Binanı önündə qüllənin birbaşa səkinin üstündə tikilməsi Qafqazda mülki hissənin baş komandanına 3 may 1901-ci il tarixində xəbər verən Bakı qubernatoru və şəhər Duması arasında çətinliklər ortaya çıxır. Çünki, planda hər-hansı bir dəyişikliyə yuxarı hakimiyyətin icazəsi tələb olunurdu. Bu yalnız nəzəri qayda idi, təcrübədə isə qırmızı xəttlər həmişə sahə sahibləri tərəfindən pozulurdu. Qoslavskinin layihəsi əsasında səkidə yerləşən qüllə tağların dayaqlarında durduğundan səkinin enini azaldırdı. Qüllənin altında ekipajların qəbulu üçün piyadalara daha çox narahatlıq törədə biləcək apparel tikilmişdi. 190px|thumbnail|left|Qüllənin mərkəzi eyvanı altında yerləşən zəncirlənmiş şir qabartması Baxmayaraq ki, qüllənin altında apparel və dayaqların arasında 4 arşın (2.85 m) keçid, qüllənin çöl tərəfində isə 1.5 arşın (1.05 m) səki qalırdı, bu da ki, ümumiyyətlə tətbiq edilən normativlərə görə kifayət idi, lakin, yenə də belə həll plan nəzərindən özünü doğrultmurdu. Əgər camaatın hərəkəti üçün yetərincə geniş sahəsi olan apparelləri teatr və ya digər ictimai tikililərin portiklərinin altında quraşdırırdılarsa, burada qüllə altında şəhər evinin memarlıq-planlaşdırma məntiqinə açıqcasına zidd idi. Şəhər Duması Müqəddəs Nina idarəsinin qarşısında sütun üzərində sipər altındakı apparelə istinad edirdisə, eyni zamanda "qeyd edilmiş iki dayaq şəhər Duma-qülləsinin binasına səciyyəli olan özül qismində çıxış etdiyini və bütün tikiliyə əzəmətli görüş verdiyini" qeyd edirdi.
Binanı sahənin içəri hissəsinə, qülləni qırmızı xəttə, yəni 3 sajin (6.4 m) çəkərək şəhər iki dayağa görə 100 sajindən (213.36 m²) artıq qiymətli yer itirirdi ki, bu da məntiqə uyğun deyildi. Eyni zamanda, Duma şəhərin əsas planının pozulmasını tapmırdı, çünki binaların sütun, kolonna, pilyastr və ya çətir kimi səkiyə çıxıntıları planda işarə olunmurdu, onların buraxılıb-buraxılmamasına isə mütləq Dumanın qərarı tələb olunurdu. 16 sajin (34.19 m) hündürlüyündə gözəl memarlıq xüsusiyyətlərinə malik olan dördyaruslu qüllə Bakı qubernatorunun sözlərinə görə "bütün səkini kəsərək küçəni daraldır, onun ümumi görünüşünü pozur və səkidə daimi belə tikilinin olması Nikolayevski küçəsinə olan nəzarəti çətinləşdirir."
Dam örtüyünün işlənməsi
1902-ci ilin əvvəlində bina təqribən hazır idi, daxili işlərsiz şəhər evinin tikintisini 1903-cü ilin yanvarına kimi bitirmək üçün dülgərlik və xarratlıq işlərinə və damın örtülməsinə başlanılmışdı. İmperiyanın bir çox şəhərləri arasında onun mövqesinə cavab verən bir neçə mərtəbəli, mərmər pilləkənli, qırmızı kərpic üzlüklü fasadlı, tikinti smetası 400.000 rubl təşkil edən şəhər Dumasının binasına, şəhər vəsaitini, memar isə yaradıcılıq qabiliyyətini əsirgəməmişdi. Artıq 1903-cü ildə Nikolayevski küçəsində effektiv işlənmiş hündür damı ilə, şəhər evinin qülləsinin həcmli və ifadəli silueti seçilirdi. Dam örtüyünün həlli barəsində, niyə belə sima aldığını Bakının keçmiş şəhər başçısı A. Novikov belə ifadə edirdi: "Şəhərə gəlişimdən sonra, mən bir tikinti komissiyasının iclasında iştirak etdim. Söhbət damdan gedirdi. Smetaya uyğun dəmir olmalı idi. Yadımda deyil – rənglənmiş ya sinklənmiş; komissiyadakı memar bütün damı sinklənmiş etməyi təklif edirdi. Fərq qiymətdə idi. Dediyinə görə cüzi, cəmi bir neçə min rubl fərq edirdi. Mən puların israfçılığına qarşı çıxırdım və yaxşı dəmirin, əgər yaxşı rənglənərsə əsrlərlə qalacağını sübut edirdim. Əfsus! Mən tək qaldım. Sinklənmiş dam edilməsi qərara alındı. Sonra memar fasad tərəfdən xırda hissələrlə pullu olsa daha gözəl görsəndiyini söylədi. Fərq bir neçə yüz manat təşkil edəcəkdir”. Şəhər başçısının qəti etirazına baxmayaraq, tikinti komissiyası onun fikri ilə hesablaşmayaraq, memara şəhər evinin ümumi memarlıq görünüşünə daha yaxın olan seçimi eləməyə icazə verdilər. 1902-ci ilin sonlarına kimi, evin tikintisi daxili işlənməsiz tamamlandı, Qoslavski xəstəliyi ilə bağlı məvacibinin saxlanması ilə məzuniyyət istədi. Duma şəhər memarının xidmətlərini nəzərə alaraq, onun xahişini yerinə yetirdi, işinin davamçısı kimi isə Skureviç təyin edildi.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Kompozisiyanın ciddi klassik sxemini saxlayan Qoslavski Duma binasının fasadına simmetrik həll verərək əsas həcmin üfüqi bölünmələrinə qarşı oxu şaquli olaraq qüllə ilə ifadə etmişdir. Binanın həcmi ilə orqanik bağlanan qülləni binanın önündə yerləşdirməsi bütün kompozisiyanı gözəl həcmi həll ilə zənginləşdirdi, eyni zamanda küçənin uzaq məsafələrindən şaqulinin mənimsənilməsini əldə etdi. Qərbi səmtləşmədə binanın güclü plastikliyi, işıq və çıxan səthlərin kölgələrinin oynaması onun həcmi-məkani qabarıqlığını daha da gücləndirir. Həm kompozisiya cəhətdən, həm detalları üfüqi bölünmələrin proporsionallığı, heykəltəraşlıq həddində bütün elementlərin daşla bədii işlənməsi Dumanın gözəl binasının yaranması ilə nəticələndi. Əgər Qoslavski qülləni bilavasitə səkidə qoymasaydı və dinamik səslənmə verməsəydi şəhər Dumasının əsas həcmi memarlığının müsbət xüsusiyyətlərinə baxmayaraq, Nikolayevski (indiki İstiqlal) küçəsinin cərgəli tikintisində lokal hissə kimi qalardı. Qüllə ifadəli silueti, iri formaları, detalların incə və həcmli işlənməsi ilə ümumi kompozisiyaya əsl memarlığı müəyyən edən canlılığı oyatdı.
İ.Qoslavski yerli təfəkkürü, bakılı milyonçuların və neft baronlarının şəhər məhəllələrinin tikintisində iştirakını incəliklə hiss edirdi, öz əsərlərinin yaradıcısı və həqiqi yaşayış memarlığının təbliğatçısı idi. Memar İ. Qoslavski öz layihələrini hazırlayarkən şəhər tikililəri üçün memarlıq gözlənilməzliyi pozisiyasından çıxış edirdi. Bakılı memarların işlərinə, kompozisiya üsullarına, proporsional bölmələrə, həcmli kütlələrin traktovkasına, element və detalların çəkilməsinə, memarlıq formalarına diqqət yetirir və öz nəticələrini çıxarırdı.
Eksteryeri
Dumanın üçmərtəbəli binası, barokko motivlərindən orijinal interpretasiyada istifadəsi ilə, kompozisiyanın klassik üsullarının cizgiləri ilə şəhərin tarixi mərkəzində hakim tutur. Memar, əsas oxu qüllə ilə ifadə edərək onu əsas həcmin üfüqi bölünmələri ilə tutuşdurmuşdur. Baş fasadın mərkəzində qülləni qoyaraq, onu orqanik olaraq əsas həcmlə birləşdirmişdir və bütün kompozisiyaya, o dövrdə mərkəzi şəhər magistralı — Nikolayevski küçəsinə çatışmayan bədiilik cizgiləri vermişdir. Aydın çəkilmiş fasadlar həm ümumilikdə, həm də ayrı-ayrı detallarda, bölünmələrin proporsionallığı, daş detalların heykəltəraşlığı Duma binasının ifadəli fasadının yaranmasına səbəb olmuşdur. Qoslavski fasadın memarlığına iki yuxarı mərtəbəsinin rəng həllini kompozisiyanın üzlük materialı elementi ilə uğurla həll etmişdir. Gözəl üzlük kərpici fasadın üzərində, əhəngdaşı ilə işlənmiş pəncərə çərçivələrinin arasında, memarlığın vahidliyini pozmadan maraqlı rəng qamması təşkil etmişdir.
Fasadın mərkəzini Bakı şəhərinin gerbi bəzəyir. Bugünədək qorunub saxlanılan gerbin ortasında mavi dalğaların üstündə Azərbaycanı odlar yurdu kimi rəmzləndirən üç qızılı rəngli məşəl təsvir olunub.
İnteryeri
İnteryerlərin memarlığı məkani-həlli ciddilik və ağırlıqla qurulub. Öz stilistik sistemini əks etdirən binanın fasadında olduğu kimi, memarın gözəl xətti eklektikasız daxili məkanda da hiss olunur. Vüsətlə tikilən Dumanın binasının interyerləri həmin prinsiplə, lakin, təvazölü formada ifadə olunub. Eyni zamanda order sisteminin pilyastr və profilləşdirilmiş yarımdairəvi tağların aralıqları vasitəsiylə ifadə olunan memarlıq kompozisiyasındakı incə plastika, klassikanın incə lirikası mövcud olan birinci mərtəbənin geniş dəhlizinə orijinallıq verir.
Korinf orderinin pilyastrlarının ritmi, aralıqların haşiyələrinin işlənməsi və karnizin üfüqi bölünməsi İ.V.Qoslavskinin yaradıcı xəttini açıqlayır. O, binaların interyerlərinə, xüsusilə bir qədər qapalı səciyyəyə malik olan mərkəzi pilləkən qəfəsində, yarımdairəvi tağları aparıcı kompozisiya elementi kimi daxil edir. Yan marşlar bütöv divarlarla, aralıq meydançasında iri rustovka ilə, ikinci mərtəbənin səviyyəsində isə korinf pilyastrları ilə dövrələnib. Marşların yanında sürahinin əvəzinə pillə səciyyəli qabarıq işlənmiş klassik elementlərlə iri mərmər blokları təqdim olunub. Sürahilərin bu kimi forması ciddi görsənir, lakin öz funksiyalarını aydın surətdə ifa edərək, pyedestalda qırmızı rəngli mərmər sütunlarla tamamlanır. Sütunlar arasında orijinal naxışlı sürahilər qoyulub. Üç marşlı pilləkən qəfəsində uğurlu kompozisiya üsulu fəal effektiv rol oynamışdır.
Pilləkənin interyerində müəllif inzibati binanın təntənəli üsullarına cavab verən memarlıq forma və elementləri ilə ağır traktovkasını göstərmişdir. İkinci mərtəbədəki pilləkən marşları təntənəli ifadə olunmuş, iki tərəfdən işıqlanan iclas zalı olan geniş avanzala baxır. Baxmayaraq ki, Duma tikinti prosesində ortaya çıxan istər texniki səciyyəli əlavə xərclərə vəsait ayırırdı, evin interyerinin işlənməsi işi ləng gedirdi. Binanın layihəsinin müəllifi Qoslavskinin ölümü də tamamlanma işlərinin tempinin azalmasına təsir göstərmişdi. İşin gedişinin sürətləndirilməsi üçün, interyerlərin işlənməsi prosesində tikntiya cavabdeh memarın dəyişdirilməsinə qərar verildi. Bu kürsüdə Skureviçi sonradan İsmailiyyə sarayının memarı kimi məşhurlaşacaq İosif Ploşko əvəz etdi. Bu memarların hər ikisi Qoslavskinin planından kənara çıxmamaq və ya dəyişiklik etməmək üçün böyük takta malik idilər. Bununla belə, bu memarların hər biri individual yaradıcılıq xəttinə malik idilər, binanın tikinti prosesinə özləri bildiyi kimi baxırdılar və bu da binanın daxili fəzasında və tikilinin tamamlanıb qurtarmasına təsir göstərirdi.
İclas zalı
Memarlıq üsul və formaları İ.Qoslavskiyə məxsus olan parlaqlıq və istedadla istifadə edildikdə, zalın geniş sahəsi vizual olaraq dolğun həcmi-məkani kompozisiya alır. O, ilk dəfə Duma iclas zalında interyerin tərtibatında klassik order sistemindən tam həcmdə istifadə etmişdir. Divarların kürsülərini oxlar üzrə üç seksiyaya bölərək, onların imkanlarının memarlıq formalarının gözəl strukturunu ikinci yarusda inkişafına şərait yaratmışdır. Mərkəzi oxlar künclərdə yumru kəsikli korinf sütunları-yarımsütunlarla bərkidilib. Yan seksiya oxlarında incə profilləşdirilmiş və zərif dekor edilmiş ağır qapı haşiyələri yerləşmişdir. Şəhərin mərkəzi magistralına (İstiqlaliyyət küçəsi) tərəf olan divarında yarımdairəvi pəncərə çərçivələri, aralıqlarında korinf orderinin pilyastrları istifadə edilibdir.
Zalın interyerinin ikinci yarusu, birincisinin davamı olaraq perimetr boyunca başqa interpretasiyada, sakit üfüqi və şaquli bölünmələrdə, yeni memarlıq üsullarında göz qabağına gəlir. Tağların yarımdairəvi formaları, plafonu daşıyan konstruktiv çatma tağlar istifadə olunub. Yuxarı yarus gözəl işlənmiş formaların plastikliyi ilə bərabər, memarlıq kütlələrinin əks üsullarında, incə dekorativ elementlərdən qurulan dinamik itimövzulu elementləri nümayiş edir. Zalın plafonu, iclas zalının interyerin ümumi memarlığını tamamlayaraq, zərif yapma işi ilə işlənib.
Binanın interyerində istifadə olunacaq incə yapma işləri böyük ustalıq tələb edirdi. Bunun üçün müsabiqə elan edilmiş, üç şirkətin işləri təqdim olunmuş, onların arasından fransız təbəəsi Franzinin usta Pojiltsov tərəfindən inşa edilmiş firmanın "rəsm düzgünlüyü və zərifliyi ilə tələblərə cavab verdiyi" elan edilmişdir. Rəngsazlıq işləri "Florensia" şirkətinə həvalə edilmişdi. Bu şirkət Dumanın otaqlarında tavanın yapışqanlı boya və divar panellərinin yağlı boyanmasından ibarət olan rəngsazlıq işlərini görmüşdür.
Mərkəzi küçədə Duma binasının tikintisi, küçədə müxtəlif tarixi stillərdə ifa olunmuş, memarlığın yüksək keyfiyyəti ilə fərqlənən iri və monumental binaların tikilməsinə mühüm amil oldu. Franzinin firması tərəfindən 17.825 rublluq yapma işləri görülmüşdür. Şirkətdən "rasional və rənglənmənin davamlığı və gözəlliyini təmin edən metodlar"dan istifadə etmək tələb olunurdu, bu da şəhərdə öz işləri ilə məşhur olan şirkət tərəfindən uğurla həyata keçirilmişdir.
Binanın memarlıq-planlaşdırma mərkəzi olan baş giriş, vestibül və iclas zalının işlənməsi 1906-cı ilin iyununda hələ bitməmişdi. 1906-cı ilin avqustunda camaat üçün nəzərdə tutulan eyvanlı iclas zalı tamamilə işlənib qurtarmış, yalnız mebel təminatı qalmışdı. Zalı 2000 rubl dəyərində, pəncərə və qapının güzgülü şüşələri və hər biri 1000 rubl olan çilçıraqlar bəzəyirdi.
Akustika
İclas zalının müsbət memarlıq keyfiyyətinə baxmayaraq, istismar zamanı akustikanın zəif olması məlum oldu. Qoslavski xəstə olduğundan, zalın bu cür təyinatlı məkanlar üçün mühüm olan akustikasını həll edə bilməmişdi. İclas zalının akustikasının yaxşılaşdırılması məsələsi ortaya çıxanda, bununla 1911-ci ildə Mayılov qardaşlarının sifarişi ilə möhtəşəm akustikalı teatr tikən mülki mühəndis Nikolay Bayevin məşğul olması qərara alındı. Onun təklifi ilə zalda tavanın altında, sahəsi bir neçə onluq sajin olan iki dartılmış parça asıldı. Lakin, bu üsul işə yaramamaqla bərabər, həm də zalın görkəmini pozur.
Bayev anlayanda ki, bu vəziyyətdən çıxış yolu deyil, zalın akustikasını yaxşılaşdırmaq üçün tapdığı yeni varianta əsasən, Sankt-Peterburq konservatoriyasının konsert zalında edildiyi kimi, zalın bütün divarlarını mantar ilə örtüb, kişlə bağlamaq və rəngləməyi təklif edir. Tezliklə zaldan kətan örtükləri, döşəmənin xalçalarını və pəncərələrin ağır pərdələrini çıxarırlar, lakin, maliyyə çatışmazlığı üzündən Bayevin layihəsi həyata keçirilmir.
Badra İrgit
Həyatı
İrgit 10 fevral 1910-cı ildə Tandı Tuva Ambın vilayətində Çırqalandı adlı yerdə anadan olmuşdur. Oxuma-yazmanı Samaqalday Buda düşüncəsi məbədində öyrənmişdir. Kiçik yaşlardan etibarən xarratlıq, əkinçilik etmişdir. 1929-cu ildə Tıvanın inqilab ordusunda xidmət etmişdir. Arat İnqilab Ordsuunun Kiçik Komandanlar Məktəbini bitirib, Moskvanın Frunze adına Hərb Akademiyasında və Sovet Partiya Məktəbində təhsil almışdır. 1932-ci ildə Tuva Arat Respublikasında sovet rus dövlətinə qarşı üsyan edən basmaçılara qatılmışdır.
Daha sonra işçi-inqilabçı gənclərinin birliyində Mərkəz Komitəsinin baş katibliyində işləmişdir: 1941-1942-ci illərdə Tıva Arat Respublikasının Nazirlər Şurası içində mədəniyyət komitəsinin rəhbərliyinə, 1942-1943-cü illərdə Tuva Arat Respublikasının Monqolustana göndərilən səlahiyyətli səfiri olmuşdur. Tıva Sovet Sosialist Respublikalar İttifaqına qatıldıqdan sonra Sİ Kommunist Partiyası Tuba Oblast Komitəsinin katibliyində çalışmışdır. 1950-1960-cı illərdə Şaqaan-Arıq, Arıq-Bajı, Eylig-Hem, Tes-Hem məktəblərində müəllmilik və idarəçilik etmişdir. 1967-ci ildən başlayıb Qızıl şəhər bələdiyyəsində şöbəsinin rəhbərliyini etmişdir. Tuva Respublikasının bir çox dövlət mükafatına layiq görülmüşdür.
Əsərləri
Badra İrgit yazıçılıq işinə 1932-ci ildən başlamışdır. 1940-cı illərdə şerləri, ədəbi yazıları “Şın”, “Areve şını”, “Hostug arat”, qəzetlərində və “Revolustun hereli” jurnalında yayımlanmışdır. Onun yazmış olduğu romanlar bunlardır:
“Arzılan Küderek” adlı romanının ilk kitabını yazıçının oğlu olan yazıçı İqor İrgit 1996-cı ildə yayımlaya bilmişdir. 1976-cı ildə “Aldın-Mıyıs” adlı nağıllar kitabı nəşr edilmişdir.
UEFA Avro 2020
UEFA 2020 Avropa çempionatı və ya qısaca UEFA Avro 2020 (həmçinin UEFA Avro 2021) – Avropanın ali futbol qurumu olan, Avropa Futbol Assosiasiyalarının İttifaqı (UEFA) tərəfindən təşkil ediləcək sayca 16-cı turnirdir. Turnirin qalibi finalda İngiltərəni məğlub edən İtaliya oldu.
Turnirin 2020-ci il 12 iyun-13 iyul tarixində keçirilməsi planlaşdırılsa da, koronavirus pandemiyasına görə 1 il təxirə salındı.
Turnir 11 UEFA-ya üzv ölkənin 11 müxtəlif şəhərində 11 iyundan 11 iyula qədər keçirildi. Avropa Çempionatları tarixində ilk dəfə bu turnirdə video köməkçi hakim (VAR) texnologiyasından istifadə edildi.
Məkanların seçim prosesi
Bir çox ölkələr Avro 2020-ni keçirməkdə maraqları olduğunu bildirdiyi ərəfələrdə UEFA prezidenti Mişel Platini 30 iyun 2012-ci ildə – Avro 2012 finalından bir gün öncə mətbuat konfransında önəmli bir təklifini irəli sürmüşdü. Belə ki, o turniri yalnız bir ölkədə keçirmək yerinə, qitənin 12–13 şəhərində keçirilə biləcəyini demişdi. Həmin vaxt, UEFA buna oxşar bir sistemi 17 yaşlılar arasında Avropa Çempionatının elit raundunda tətbiq edirdi.
Seçilən stadionlar
London istisna olmaqla digər bütün şəhərlər üç qrup mərhələsi və bir 1/8 və ya 1/4 Final matçına ev sahibliyi etdi. Oyunların bölüşülməsi aşağıdakı kimidir:
Şəhərlərin hansı qrupların matçlarına ev sahibliyi edəcəyi 7 dekabr 2017-ci ildə müəyyənləşir. Həm iştirakçı həm də ev sahibi olan komandalar ən azı 2 oyunu öz ölkəsində oynayır:
Kvalifikasiya
Turnirin seçmə mərhələsinin püşkü 2 dekabr 2018-ci ildə Dublin Konqres Mərkəzində atılır.
UEFA Milli komandalara, UEFA Millətlər Liqası vasitəsilə də turnirdə iştirak etmə şansı verir. Belə ki, hər diviziyadan seçmə mərhələdən turnirə qatıla bilməyən bir milli komanda bu şansdan yararlana bilər. Əvvəlcə diviziyanın özündə play-off matçları oynanılmalıdır. Diviziyaların daxilindəki 4 qrupun liderləri öz aralarında oynayaraq qalibi müəyyənləşdirməlidirlər. Bu oyunların 2020-ci ilin martında oynanılması planlaşdırlırdı. Oyunlar 2 yarımfinal və final matçından ibarətdir.
İştirakçı Komandalar
Hal-hazırda iştirakı dəqiqləşən 20 komandanın 17-si Avro 2016-da da iştirak etmişdi. Onların arasında Belçika və İtaliya milliləri seçmə mərhələdə bütün matçlarını qələbə ilə başa vuraraq fərqlənirlər. Son Avropa çempionu Portuqaliya və son dünya çempionu Fransa milliləri də iştirakçılar arasındadır. Finlandiya və Şimali Makedoniya milliləri tarixində ilk dəfə Avropa Çempionatında iştirak edəcək. Köhnə çempionlardan yalnız Yunanıstan millisi turnirdə iştirak edə bilməyəcək. Onlar ardıcıl 2-ci dəfədir ki Avropa Çempionatında iştirak etməyəcəklər.
Turnirə ev sahibliyi edəcək 12 ölkədən doqquzunun milli komandası turnirdə iştirak hüququ əldə edir.
Koronavirus pandemiyası və tarixin dəyişdirilməsi
2019-cu ilin dekabr ayından Çindən başlayaraq yayılan CoVID-19 virusunun Avropada yayılması futboldan da yan keçmədi. Mart ayından başlayaraq Avropa ölkələrinin daxili futbol çempionatlarının, o cümlədən Çempionlar Liqası və Avropa Liqasını oyunlarının təxirə salınması UEFA Avro 2020-nin də təxirə salınmasını gündəmə gətirdi. Bu məqsədlə 17 mart 2020-ci ildə UEFA-nın iclası keçirildi. Pandemiyanın yayılmasının qarşısının alınması və ölkə çempionatlarının yekunlaşdırılmasına şərait yaratmaq üçün çempionat 2021-ci ilə qədər təxirə salındı. Çempionatdan əlavə, çempionatın martda keçirilməsi nəzərdə tutulan pley-off matçları da qeyri-müəyyən müddətə qədər təxirə salındı.
Turnirin Formatı
Turnirin final hissəsində Avropanın 24 milli komandası iştirak edir. Bu komandalar hər birində dörd komanda olmaqla altı qrupa bölünür.
"Pley-off"a (1/8 final) qruplarda birinci və ikinci yeri tutmuş komandalar, eləcə də öz qruplarında üçüncü yeri tutanlar sırasından dörd ən yaxşı komanda yüksəlir. Bu mərhələdən başlayaraq məğlub olan komandalar turniri tərk edir.
Qrup mərhələsi
Çərşənbə axşamı, 22 iyun
D qrupu: Çex Respublikası — İngiltərə (23:00, London), D qrupu: Xorvatiya — Şotlandiya (23:00, Qlazqo)
Çərşənbə, 23 iyun
E qrupu: Slovakiya — İspaniya (20:00, Bilbao), E qrupu: İsveç — Polşa (20:00, Dublin), F qrupu: Almaniya — Macarıstan (23:00, Münhen), F qrupu: Portuqaliya — Fransa (23:00, Budapeşt)
Qeyd: Hər qrupda ilk iki yeri tutan komanda və üçüncü yeri tutanlar arasında dörd ən yüksək göstəricisi olan komanda növbəti mərhələyə keçir. Oyunların başlama saatları Bakı vaxtı ilə göstərilib İstirahət günləri: 24 və 25 iyun
1/8 final mərhələsi
Şənbə, 26 iyun
1: A qrupunun 2-cisi — B qrupunun 2-cisi (20:00, Amsterdam)
2: A qrupunun 1-cisi — C qrupunun 2-cisi (23:00, London)
Bazar günü, iyun 27
3: C qrupunun 1-cisi — D/E/F qrupunun 3-cüsü (20:00, Budapeşt)
4: B qrupunun 1-cisi — A/D/E/F qrupunun 3-cüsü (23:00, Bilbao)
Bazar ertəsi, 28 iyun
5: D qrupunun 2-cisi — E qrupunun 2-cisi (20:00, Kopenhagen)
6: F qrupunun 1-cisi — A/B/C qrupunun 3-cüsü (23:00, Buxarest)
Çərşənbə axşamı, 29 iyun
7: D qrupunun 1-cisi — F qrupunun 2-cisi (20:00, Dublin)
8: E qrupunun 1-cisi — A/B/C/D qrupunun 3-cüsü (23:00, Qlazqo)
İstirahət günləri: 30 iyun və 1 iyul
1/4 final mərhələsi
Cümə günü, 2 iyul
1-ci 1/4 final: 6-cı cütün qalibi — 5-ci cütün qalibi (20:00, Sankt Peterburq)
Şənbə, 3 iyul
3-cü 1/4 final: 3-cü cütün qalibi — 1-ci cütün qalibi (20:00, Bakı)
İstirahət günləri: 4 və 5 iyul
Yarımfinal mərhələsi
Çərşənbə axşamı, 6 iyul
1-ci yarımfinal: 2-ci 1/4 finalın qalibi — 1-ci 1/4 finalın qalibi (23:00, London)
Çərşənbə, 7 iyul
2-ci yarımfinal: 4-cü 1/4 finalın qalibi — 3-cü 1/4 finalın qalibi (23:00, London)
İstirahət günləri: 8, 9, 10 iyul
Final
1-ci yarımfinalın qalibi — 2-ci yarımfinalın qalibi (23:00, London)
A qrupu
Əsas məqalə UEFA Avro 2020 A qrupu
B qrupu
Əsas məqalə UEFA Avro 2020 B qrupu
C qrupu
Əsas məqalə UEFA Avro 2020 C qrupu
D qrupu
Əsas məqalə UEFA Avro 2020 D qrupu
E qrupu
Əsas məqalə UEFA Avro 2020 E qrupu
F qrupu
Əsas məqalə UEFA Avro 2020 F qrupu
Mükafat fondu
Turnirin mükafat fondu, 2018-ci ilin fevral ayında təsdiqlənib. Hər bir komanda iştiraka görə 3.25 milyon avro mükafat almalıdır. Digər mükafatlar, oyun nəticələri və mərhələ keçməyə görə verilən mükafatlar ilə birlikdə bir komandanın ən çox qazana biləcəyi mükafat 34 milyon avrodur.
Anuriya
Anuriya (yunanca an — inkar bildirir, uron — sidik) — sidiyin ayrılmaması xəstəliyi, sidikliyə sutka ərzində 50 ml-dən az sidik daxil olması vəziyyəti. Anuriya çox vaxt kəskin böyrək çatışmazlığı nəticəsində baş verir.
Mexanizm
İnkişaf mexanizminə görə:
Yeni doğulmuşlarda böyrək inkişaf etmədikdə və ya tək olan böyrəyi cərrahi yolla kənar etdikdə arenal (böyrəyin olmaması ilə əlaqədar) anuriya baş verir.
Azər Qasımlı (neftçi)
Qasımlı Azər Mirzə oğlu — texnika elmləri doktoru.
Anuriya
Mexanizm
Prerenal anuriya böyrəklər qanla yaxşı və ya tam təchiz olunmadıqda, çoxlu qan itirdikdə inkişaf edir.
Azər Qasımlı (neftçi)
Həyatı və Elmi fəaliyyəti
Azər Qasımlı 1936-cı ildə Bakı ş. qulluqçu ailəsində anadan olmuşdur. Atası vəfat edəndən sonra ailə vəziyyətinin çətinliyini nəzərə alaraq, VII sinifdən axşam fəhlə-gənclər məktəbinə keçərək, 1950-52-ci illər mətbəədə, 1952-54-cü illər EA-nın Neft Ekspedisiyasında  “lay sistemlərinin termodinamikası”  laboratoriyasında laborant vəzifəsində işləmişdir. 1954-cü ildə ADU –nun geoloji fak-nin əyani şöbəsinə daxil olaraq, oranı neftçi-mühəndis-geoloq ixtisası üzrə bitirmişdir. 1960-cı ildən 2001-ci ilə kimi Azərbaycan Elmlər Akademiyasının “Dərin neft və qaz yataqlarının problemləri” İnstitutunda texnik, kiçik, böyük, aparıcı elmi işçi və sektor müdiri vəzifələrində çalışmışdır.
Anuriya
Mexanizm
Renal anuriya böyrəklərin müxtəlif toksinlərlə zədələnməsində, yaxud kəskin nefritdə baş verir.
Azər Qasımlı (neftçi)
Həyatı və Elmi fəaliyyəti
1970-ci ildə “Neftin məsaməli mühitdən yüksək təzyiq və temperatura malik isti su vasitəsilə sıxışdırılması” mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək, texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.
Anuriya
Mexanizm
Postrenal anuriya sidik axarları şişlə sıxışdırıldıqda, yaxud onlar iki tərəfdən daşla tutulduqda olur; bəzən güclü qıcıqlandırıcı (soyuq su və s.) reflektor anuriya yaradır.
Azər Qasımlı (neftçi)
Həyatı və Elmi fəaliyyəti
A.M.Qasımlı 1972-75-ci illər Əlcəzair Xalq Demokratik Respublikasında “Lay flüidlərinin fizikası” üzrə ekspert vəzifəsində çalışaraq,  Afrikanın ən böyük yatağı olan  “Hacı Messaud yatağının neftinin, qazının və suyunun fiziki-kimyəvi xassələri və  yataq  üzrə  paylanma  qanunauyğunluğu” adlı monoqrafiya yazmışdır.
Anuriya
Mexanizm
Anuriya zamanı təcili tədbirlər görülməsi tələb olunur, çünki əks halda 3–4 gün keçdikdən sonra uremiya inkişaf edə bilər. Anuriya diaqnozu sidiklikdə sidiyin olmamasına və uremik intoksikasiya əlamətlərinə görə qoyulur. Müalicəsi: prerenal və renal anuriyada hemodializin aparılması, postrenal anuriyada sidiyin hərəkətinə mane olan səbəbin aradan qaldırılması.
Azər Qasımlı (neftçi)
Həyatı və Elmi fəaliyyəti
1986-89-cu illər Vyetnam DNQETL İnstitutunda “Lay fizikası” üzrə sektor müdiri vəzifəsində çalışaraq, İnstitutda “Lay fizikası” laboratoriyası yaratmış, Vyetnamlı işçiləri ilə 4 səmərələşdirici təklif vermiş, 1 patent almış və 3 məqalə nəşr etdirmişdir. Nəticədə Vyetnamın “Dostluq” medalı ilə təltif edilmiş və Vunqtau şəhərinin fəxri vətəndaşı seçilmişdir.
2001-2014-cü illər AzNSETLİ-də, indiki “Neftqazelmitədqiqatlayihə” İnstitutunda  “Layların neftveriminin artırılması”  laboratoriyasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır.
2006-cı ildə “Ehtiyatı çətin çıxarılan layların neftveriminin artırılmasının elmi- təcrübi əsasları” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edərək, texnika elmləri doktoru alimlik dərəcəsini almışdır.
Crataegus chlorosarca
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
İntibah incəsənəti
İntibah sənətinin ilk təşəbbüsçüləri XIV əsr də İtaliya da meydana gəlmişdi. Bu dövrün sənətçiləri Pyetro Kavallini (1259–1344), Simone Martini (1284–1344) və (ilk növbədə) Cotto (1267–1337) ənənəvi dini mövzularda kətan hazırlayarkən beynəlxalq qotik ənənəsindən başladılar, lakin yeni sənət üsullarından istifadə etməyə başladılar: mənzərəni arxa planda istifadə edərək şəkillərin daha real və canlı görünməsinə imkan verən üç ölçülü kompozisiya qurur. Bu, işlərini görüntü konvensiyaları ilə tamamlanan əvvəlki ikonoqrafik ənənədən kəskin şəkildə fərqləndirdi. İşlərini təyin etmək üçün Protointibah termini istifadə olunur.
İtalyan sənəti tarixində müxtəlif əsrlərdə müvafiq terminlər yaranmışdır:
Erkən İntibah
XV əsr in əvvəllərində florensiyalı alim və memar Filippo Brunelleski (1377–1446) rəngkarlıqda xətti perspektiv qanunlarını kəşf etdi və təsvir etdi. Bu, sənətçilərə şəklin düz bir kətanında üçölçülü məkanın mükəmməl şəkillərini əldə etməyə imkan verdi.
Digər bir vacib addım, dini olmayan, dünyəvi sənətin ortaya çıxması idi. Portret və mənzərə müstəqil janr kimi quruldu. Hətta dini süjetlər fərqli bir təfsir əldə etdi - İntibah sənətçiləri öz personajlarını fərdi fərdi əlamətləri və hərəkətlərin insan motivləri ilə qəhrəman kimi qəbul etməyə başladılar.
Bu dövrün tanınmış rəssamları — Mazaçço (1401—1428), Mazolino (1383—1440), Betsso Qotssoli (1420—1497), Pyero Della Françesko (1420—1492), Andrea Mantenya (1431—1506), Nikkolo Pitssolo (1421-1453), Covanni Bellini (1430—1516), Antonello da Messina (1430—1479), Domeniko Qirlandayo (1449—1494), Sandro Bottiçelli (1445—1510).
Heykəltaraşlıq geniş yayılmışdır. Heykəltaraşların işində inkişaf edən bir çox forma: heykəl, bir relyef, büst və s. insan plastikasının təsvirində yeni yüksəkliklərə imza atdılar: duyğular, bədən hərəkətləri, çoxölçülü mürəkkəb mənzərələr, perspektiv relyeflər. Bu dövrün ən məşhur heykəltaraşları Donatello (1386-1466) və Lorentso Giberti (1381-1456).
Yüksək İntibah
İntibah sənətinin ən yüksək çiçəklənməsi "Yüksək İntibah" adlandırılan XVI əsrin birinci rübünə təsadüf etdi. Yakopo Sansovino (1486—1570), Leonardo da Vinçi (1452—1519), Rafael Santi (1483—1520), Mikelancelo Buanarotti (1475—1564), Corcone (1476—1510), Titsian (1477—1576), Antonio Alleqri Korreco (1489—1534) əsərləri Avropa sənətinin qızıl fondunu təşkil edir. left|thumb|300px| [[Mikelancelo. «Adəmin yaradılması», 1508—1512, Sikstin kapellası]]
Rəssamlığa təbiətşünasların nöqteyi-nəzərindən yanaşaraq, Leonardo da Vinçi bir insanın üz və bədəninin üz ifadələrinin köçürülməsində, məkan köçürmə üsullarında və kompozisiya qurmaqda mükəmməlliyə nail oldu. Eyni zamanda, əsərləri humanist ideallara cavab verən bir insanın ahəngdar görüntüsünü yaradır. Gələcəkdə bu yeniliklər Rafael Santi tərəfindən hazırlanmışdır.
Mikelancelo Buanarottinin rəsmləri və heykəlləri qəhrəmanlıq yolları ilə doludur və eyni zamanda humanizm böhranının faciəvi bir mənasını verir. Rəsmləri insanın gücünü və qüdrətini, bədəninin gözəlliyini tərifləyir, eyni zamanda dünyada təkliyini vurğulayır.
Corcone və Titsian yaradıcılığı mənzərə, sujetin poetizasiyaya olan marağı fərqləndirir. Hər iki sənətçi portret sənətində böyük sənətkarlıq əldə etdilər, bununla da personajlarının xarakter və zəngin daxili dünyalarını çatdırdılar.
İntibah təsviri incəsənəti
İntibah dövrünün ən görkəmli nümayəndələrindən biri Leonardo da Vinçi (1452-1519) Florensiyada anadan olmuşdu, rəssam, alim, ixtiraçı, mühəndis, memar, musiqiçi, şair idi. O, insanları müşahidə edir, onların zahiri və daxili gözəlliklərini öz əsərlərində təsvir edirdi. Onun "Mona Liza" ("Cokonda") — gənc qadın portreti buna əyani misaldır. O, paraşütün, vertolyotun, sualtı qayığın və s. quruluşunu işləyib hazırlamışdı.
İntibah dövrünün dahi xadimlərindən olan Mikelancelo (1475-1564) heykəltaraş, rəssam, memar, hərbi mühəndis və şair idi. O, Florensiyanın azadlığı uğrunda mübarizədə iştirak etmiş, müdafiə qurğularının tikilməsinə rəhbərlik etmişdi. O, güclü bədənə, yenilməz iradəyə malik gənc insanların heykəllərini yaradırdı. O, 5,5 m hündürlüyündə olan "David" heykəlini mərmərdən yonmuşdu. Bu əsərdə nəhənglərlə vuruşan çoban təsvir olunmuşdu. "David" heykəli Florensiyanın mərkəzində qoyulmuşdu və şəhərin himayəçisi sayılırdı. Mikelancelo Romada Müqəddəs Pyotr kilsəsinin tikintisində də iştirak etmişdi.
İtaliya intibahının ən görkəmli rəssamlarından biri Rafael Santi (1483-1520) idi. O, gözəl, güclü, zəkalı və xoşxasiyyətli insanları təsvir edirdi. Əvvəl Florensiyada, sonra Romada çalışmış, Müqəddəs Pyotr kilsəsinin bəzədilməsinə rəhbərlik etmişdi. Ən məşhur əsəri "Sikst Madonnası"dır. Əsər Müəqəddəs Sikst monastırı üçün çəkilmişdi. Əsərdə insanların səadəti naminə balasını qurban verməyə hazır olan ana təsvir olunmuşdu. İtaliya intibah mədəniyyəti Niderland, Almaniya və İspaniya mədəniyyətinə təsir etmiş və onlar da dünya mədəniyyətinə nadir töhfələr vermişlər.
İspaniyada XVI əsrin sonunda incəsənətdə başlanan tərəqqi 100 ilə qədər davam etdi. Bu dövr İspaniya mədəniyyətinin "qızıl dövrü" adlanır. İspaniyada incəsənət əsərlərinin sifarişçisi kral, kilsə, adlı-sanlı feodallar idi. Rəssamlıqda xalqın həyatını əks etdirən əsərlər də yaradılırdı. İspaniyanın məşhur rəssamı Diyeqo Velaskes (1599-1660) idi. O, Madriddə 40 ilə qədər sarayda fəaliyyət göstərmişdi. Ömrünün sonunda "Əyirici qadınlar" əsərində Avropa rəssamları içərisində ilk dəfə işçi qadın əməyini təsvir etmişdir. Onun qəbir daşında yazılmışdır: "Həqiqət rəssamına".
Maks Fürbringer
Maks Fürbringer (Max Carl Anton Fürbringer;) — Alman anatomu və ornitoloqu. Həkim Paul Fürbringerin (1849—1930) qardaşı.
Şalimar bağları
Şalimar bağları — Pakistanın Lahor şəhərində yerləşən Moğol bağları kompleksi. 1641-ci ildə tikinti işlərinə başlanılmış növbəti ildə isə tamamlanmışdır. Layihənin idarə olunması Şahcahan sarayının əyanı, Əlimərdan Xan və Molla Alaul Maulk Tuni ilə əməkdaşlıq edən Xəlilullah xanın nəzarəti altında həyata keçirilib. Şalimar sözünün mənası sirli olaraq qalır, ancaq güman ki, nın "Lahoru sevmək: şərq şəhərinin topofiliyası" kitabında irəli sürdüyü kimi söz Ərəb və ya Fars mənşəli ola bilər. Şalimar bağları Lahor şəhərinin əsas hissəsindən təxminən 5 km şimal – şərqdə olan böyük magistral yol boyu Baqbanpura yaxınlığında yerləşir. Şalimar bağlarının yaradılması üçün ilham mənbəyi olan əsasən beş coğrafi məkan var: Mərkəzi Asiya, Kəşmir, Pəncab, İran və Dehli sultanlığı.
Tarixi
thumb|200x200px|Şalimar bağları, 1895-ci il|left Şalimar bağlarının yeri Arain qəbiləsindən olan Mian ailəsinə məxsusdur. Ailəyə imperiyadakı xidmətlərinə görə Moğol imperatoru tərəfindən Mian kral titulu verilib. Mian ailəsinin başçısı Məhəmməd Yusif təzyiqlərdən sonra imperator Şahcahana yaxşı vəziyyəti və torpağı olan İshaq Puranı verib. Şahcahan isə bunun əvəzində Şalimar bağlarını ailənin idarəsinə verib. Bağlar 350 ildən artıq müddətdə bu ailənin qəyyumluğu altında qalıb. 1962-ci ildə Pakistanda hərbi vəziyyət Mian ailəsinin üzvlərinə qarşı çıxdığı üçün prezident Eyyub xan Şalimar bağlarını milliləşdirib.
Memarlığı
Şalimar bağları hündür kərpic divarları əhatə edən uzunsov paraleloqram formasında uzanır. Bağlar həmçinin özünün məşhur birləşdirilmiş dekorativ dizaynı ilə tanınır. Bağın ölçüləri şimaldan cənuba 658 metr, şərqdən qərbə 258 metrdir. 1981-ci ildə Şalimar bağları 1972-ci ildə dünyanın mədəni və təbii irsi abidələrinin qorunması ilə bağlı olan YUNESKO konvensiyası altında Lahor qalası ilə yanaşı Ümumdünya irsi siyahısına əlavə edilib.
Bağların üç səviyyəli terrasları
Şalimar bağları biri digərindən 4-5 metr hündür olmaqla üç səviyyəli terrasdan təşkil olunub. Terraslara uyğun adlar aşağıdakı siyahıda göstərilib:
Fəvvarələr
Fəvvarələr aşağıdakı kimi bölünür:
Bağdakı ağaclar
Şalimar bağlarında olan ağacların bəziləri aşağıdakılardır:
Eupatorium hecatanthum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Həftçeşmə (Azərşəhr)
Həftçeşmə — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Azərşəhr şəhristanı (Tufarqan) ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,755 nəfər yaşayır (387 ailə).
Anabar ulusu
Anabar ulusu (Анаабыр улууһа) — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. İnzibati mərkəzi Saskılax kəndidir.
Coğrafiyası
Anabar ulusu Saxa Respublikasının şimal-qərbində, şimal enliyinin 71° ilə 76° arasında yerləşir. Ulus 55.6 min km² geniş bir ərazini tutur və respublikanın Bulun və Olenok ulusları, həmçinin Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ilə həmsərhəddir.
Böyük çayları: Anabar, Uele. Böyük gölləri: Ulaxan-Kyuel, Baqanıtta-Kyuel, Sappiya.
Tarix
10 dekabr 1930-cu ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının tərkibində şimaldakı kiçik etnik qrupların məskunlaşdığı ərazidə, Anabar milli (Evenk) bölgəsinin (regional mərkəz Uca) qurulması qərarı alır. Qərarı Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri M. İ. Kalinin imzalayır. Anabar ulusu hələ də bir milli mahal statusunu qoruyub saxlayır. 1 yanvar 2003-cü ildən etibarən Anabar ulusunda inzibati islahat aparılır. 2004-cü ilin yanvar ayında Anabar ulusu Yakutiya bələdiyyələrindən birincisi olaraq milli statusu təsdiqlənən bələdiyyələrin federal reyestrinə daxil olmasını təsdiqləyən 004393 nömrəli sertifikat alır.
Nazino faciəsi
right|300px|thumb|Nazinonun işarələndiyi [[Tomsk vilayətinin müasir xəritəsi]] Nazino faciəsi (Назинская трагедия, translit. Nazinskaya Tragediya) - 1933-cü ilin may ayında Sovet İttifaqındakı Nazino adasına 6000 nəfərin kütləvi şəkildə deportasiyası idi. Deportasiya olunanlar, əsasən siyasi məhbuslar və kiçik cinayətkarlardan ibarət idi və onlar "xüsusi bir qəsəbə" tikmək üçün məcburi şəkildə kiçik, təcrid olunmuş, Tomskdan 540 kilometr (340 mil) şimal-qərbdə yerləşən, Qərbi Sibirdəki adaya göndərildi. Köçkünlərə yalnız yemək üçün un, az miqdarda alətlər, geyimlər və ya sığınacaq verilmişdi. Adanı tərk etməyə çalışanlar silahlı mühafizəçilər tərəfindən öldürülürdü. Adanın şəraiti geniş yayılan xəstəliklərə, hakimiyyətdən sui-istifadə, zorakılıq və kannibalizmə səbəb oldu. On üç həftə ərzində Nazino adası ilə əlaqəli deportasiyalarda 4000-dən çoxu insan öldü ya da itkin düşdü. Sağ qalanların əksəriyyətinin səhhətində problem yarandı.
Anabar ulusu
Əhalisi
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: dolğanlar -  42,39 %, evenklər - 22,74 %, saxalar - 21,59 %, evenlər - 6,43 %, ruslar — 3,71 %, ukraynalılar — 0,94 %, digər millətlərdən olanlar - 2,17 %.
Nazino faciəsi
Nazino işi 1988-ci ilə qədər, Sovet İttifaqında qlasnost islahatları zamanı, Memorial cəmiyyəti tərəfindən araşdırma başlayanadək demək olar ki, bilinməz olaraq qalırdı. Hadisələr 2002-ci ildə Qərbi Sibir Kommunist Partiyası tərəfindən 1933-cü ilin sentyabrına aid xüsusi komissiyanın hesabatlarının "Memorial" tərəfindən dərc edildiyi zaman yayıldı.
Anabar ulusu
Yerli özünü idarəetmə
Anabar ulusu ərazisinə 2 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 3 yaşayış məntəqəsi daxildir.
Sosial sfera
Anabar Milli Ulusun 2007-ci ilədək sosial-iqtisadi inkişafı proqramına uyğun olaraq, aşağıdakı obyektlər tikiləcəkdir: Saskılax kəndində 220 yerlik orta məktəb, Saskılaxda 30 çarpayılıq bir xəstəxana kompleksi, Saskılaxda 300 yerlik bir sosial və mədəniyyət mərkəzi, Uryunq-Xaya kəndində mədəniyyət və idman kompleksi, Saskılaxda 4000 tonluq bir neft anbarı, Saskılax və Uryunq-Xaya kəndlərindəki veteranlar üçün yaşayış binaları, fərdi yaşayış binaları, Uryunq-Xaya kəndində 2 avtomobil üçün yanğınsöndürmə binası. Yuxarıda göstərilən obyektlərdən Saskılaxdakı bir sosial-mədəni mərkəz və veteranlar üçün yaşayış evləri 2004-cü ildə istismara verilmişdir: Saskılaxda altı mənzil, Uryunq-Xayada iki mənzil. Bundan əlavı 2004-cü ildə sənaye və sosial təyinatlı yeni obyektlər tikilərək istifadəyə verildi: 2400 kilovoltluq modul tipli dizel elektrik stansiyası, hamam və camaşırxana kompleksi, Saskılaxda yeni qazanxana, Uryunq-Xaya və Saskılaxda iki yanacaqdoldurma məntəqəsi.
Nazino faciəsi
Arxa plan
1933-cü ilin fevral ayında OQPU gizli polisinin başçısı Qenrix Yaqoda və QULAQ əmək düşərgəsi sisteminin rəhbəri Matvey Berman Sovet İttifaqının baş katibi İosif Stalinə özünün təsvir etdiyi, Sibir və Qazaxıstanda "xüsusi qəsəbələrdə" 2.000.000 nəfərin yenidən məskunlaşdırılmasının nəzərdə tutulduğu "möhtəşəm plan"ı təqdim etdi. Köçürülənlər, ya da "məskunlaşanlar" seyrək məskunlaşmış bölgələrdə bir milyon hektar dan çox toxunulmamış ərazini (10.000 km2; 2.5 milyon akr; 4,000 kvmi) istehsalat vəziyyətinə hazır hala gətirməli və iki il ərzində özlərini bu torpaqlardan təmin etməli idilər.
Yaqoda və Bermanın planı 2.000.000 qolçomağın (torpaq sahibi olan varlı kəndlilər) və digər kənd təsərrüfatı işçilərinin qolçomaqlıqdan salınma siyasətinin bir hissəsi olaraq əvvəlki üç ildə meydana gəlmiş eyni sahələrə sürgün edilməsi təcrübəsinə əsaslanırdı. Ancaq əvvəlki plandan fərqli olaraq Sovet İttifaqında davam edən aclıq səbəbindən yeni plana dəstək üçün mövcud mənbələr ciddi şəkildə məhdudlaşmışdı. Buna baxmayaraq, yeni plan SSRİ Xalq Komissarları Sovetinin 11 mart 1933-cü il tarixli qərarı ilə təsdiq edildi. Plan təsdiqləndikdən qısa müddət sonra deportasiya olunanların sayı 1 000 000 nəfərə endirildi.
Qovulanlar
Orijinal plan Rusiya SFSR-də, Ukrayna SSR-də, Sovet İttifaqının qərb ərazilərində, Aşağı Volqa, Şimali Qafqaz və Qara Yer Bölgələrindəki kənd təsərrüfatlarında yaşayan bir neçə növ qolçomaq, kəndli, "şəhər ünsürü" və digər insanları hədəf almışdı. Əvəzində deportasiya olunanların çoxu daxili pasport ala bilməyən Moskva və Leninqraddan olan insanlar idi. Sovet İttifaqında pasportlaşdırma kampaniyası Siyasi Büro tərəfindən 27 dekabr 1932-ci ildə bütün böyük şəhərlərin sakinlərinə daxili pasportların verilməsi qərarı ilə başlandı və məqsədlərindən biri "SSRİ-nin Moskva, Leninqrad və digər böyük şəhər mərkəzlərini istehsal və ya inzibati işlə əlaqəli olmayan lazımsız ünsürlərin, habelə qolçomaqlar, cinayətkarlar və digər antisosial və sosial təhlükəli elementlərdən təmizləmək " idi.
Antioks Süni
Antioks Süni və ya Andovk Süni – Sünik sülaləsindən olan antik dövr Ermənistan dövlət xadimi.
Nazino faciəsi
Nəqliyyat
Yaqoda və Bermanın planına əsasən köçkünlər Tomsk, Omsk və Açinskdəki tranzit düşərgələrdən keçəcəkdilər. Ən böyük düşərgə Tomskda idi. Hansı ki, bu düşərgə sıfırdan yenidən qurulmalı idi. 15000 deportasiya olunanı saxlamaq üçün tikintisinə aprel ayından başladı. Düşərgənin mayın 1-dək başa çatdırılması planlaşdırılmasa da, aprel ayında 25,000 köçkün gəlmişdi və son əmək düşərgələrinə çay nəqliyyatı may ayının əvvəlinə, Ob və Tom çaylarında buz təmizlənənə qədər bağlanmışdı. İlk gələnlərin çoxu qolçomaqlar və digər kənd təsərrüfatı işçiləri və Rusiyanın cənub şəhərlərindən olan insanlar idi. Çox sayda köçkünün gəlişi onları "ac və yoluxucu" kimi qəbul edən Tomsk səlahiyyətlilərini vahiməyə saldı.