Hidrogen
Təmiz hidrogen və ya çirkli?
Yaşıl enerjinin necəsə utilləşmə məsələsi ilə hidrogen energetikası problemi də əlaqədardır. Əslində, əgər enerjinin generasiyası zamanı saxlama sistemini inkişaf etdirərək, karbohidrogenlərin yandırılmasından imtina etmək mümkün olsa da, nəqliyyat ilə belə fənd bir o qədər də keçmir. Misallar üçün İlon Maskın yaradıcılığına müraciət etmək lazım deyil: maraqlanan vətəndaşlar aşkar etdilər ki, Moskva hökumətinin trolleybuslar əvəzinə tətbiq etdikləri elektrobuslarda dizel mühərriki də var – akkumuluyatorun enerjisi soyuq havada hərəkət və salonun qızdırılması üçün yetərli olmur. Elektrik enerjisinin müxtəlif növ yük maşınlarını, xüsusən də uzaq məsafəyə işləyən yük maşınlarını, həmçinin kənd təsrrüfatı texnikasını qidalandırmaq gücündə olması mütəxəssislərdə ciddi şübhələr yaradır. Odur ki, ağıllı alternativ enerjinin daha qatı formalarının istifadəsi hesab olunur: kimyəvi aktiv birləşmələr şəklində (yeri gəlmişkən, kriotoplayıcıların inkişafı göstərir ki, üçüncü yol da var – maye havanın enerjisindən istifadə). Və eləki söhbət yaşıl kimyəvi yanacaqdan gedir, ekspertin baxışları suyun elektrolizi ilə alınan hidrogenə yönəlir. Onun karbohidrogenlərə nisbətən üstünlüyü sözsüzdür: hidrogen yandıqda su əmələ gəlir, zərərli tüstü qazları yox. Lakin, hidrogenin də poblemləri var ki, on illiklərlə onları həll etmək mümkün olmur – partlayış təhlükəliliyi, toplayıcıların böyük çəkisi, həmçinin hidrogenin oksidləşməsi ilə elektrik enerjisinin alındığı yanacaq elementlərinin şıltaqlığı və yüksək qiyməti. Hidrogen energetikası probleminə dəfələrlə yanaşma hələlik yaxşı həllər verməyib: hidrogen nəqliyyatının nümayiş nümunələrindən irəli gedilməyib, bununla belə, Cənubi Koreya hidrogen nəqliyyatı və onlar üçün yanacaq elementlərini istehsal etmə işində lider olmağı planlaşdırır. Odur ki, daha az müqavimətli yol ilə getmək ideyası yaranır: yeraltı yanacaqları sintetik yanacaqlar ilə əvəz etmək və onu eyni avtomaşınlara və eyni yanacaqdoldurma məntəqəsində doldurmaq. Onun sintezi üçün yaşıl hidrogen suyun elektrozlizi ilə alınır, karbon qazı tullantı, istilik və ya bərpa olunan elektrik ilə yığılır, sonra onlar birləşdirilərək ya metan, ya metanol, ya dimetil efiri, ya da hansısa yanar maye almaq olar. Rusiya qazçılarının yuxarıda qeyd olunan təklifləri nəzərə alınmaqla yeraltı metandan yaşıl hidrogen almaqda belə variant yox sayılmır ki, sonra bu hidrogen yenidən metana çevriləcək, amma artıq yaşıl metana. Bu, absurd teatrındakı səhnə kimi görünür, lakin belə teatr bir neçə il sonra bizim həyatımızın reallığı ola bilər. Səbəb ondadır ki, nəqliyyat üçün əsas hərəkətverici kimi daxili yanma mühərrikini saxlamaqla mövcud yanacaq infirastrukturuna qoyulmuş onlarla trilyon dollarları xilas etmək olacaq. Beləliklə, yaşıl hidrogen və ondan sintez olunmuş yanacaqlar vasitəsi ilə hidrogen energetikası tətbiqi iqtisadiyyat üçün şübhəsiz xeyir hesab olunur. Maraqlıdır ki, karbon qazının yaşıl metan üçün toplanması onun zərərli yeraltı metanın yanmasından əmələ gəldiyi fabrikdə aparılması ilə istilikxana qazının utilləşməsinə görə bonuslar almaq olar. Bəli, qatı karbon qazını burada, onun əmələ gəlmə mənbəyində yığmaq atmosferdən az - az yığmağa nisbətdə daha əlverişlidir. Əgər göründüyü kimi hidrogenin bu və ya digər şəkildə mühərrik yanacağı kimi istifadəsinə pis olmayan texniki həllər mövcuddursa, xüsusən mövcud infrastruktur istifadə edildikdə, elektrik nəqliyyatı üçün bu gələcəyin işidir. Çətin olmayan hesablamalar göstərir: elə ki, elektrik nəqliyyatının payı hansısa minimumu keçir, energetiklərdə daha güclü baş ağrısı yaranır, nəinki yaşıl elektrostansiyaların qovşağa qoşulmasından. Əslində, ehtimal edilir ki, elektromobilin akkumuluyatoru şəhər yükləmə məntəqələrində bir neçə dəqiqəyə yüklənəcək: əks halda növbə yaranacaq. “Tesla” seriyalı elektromobillərdə akkumulyator təxminən 75 kVt.s enerji saxlayır. Onun 10 dəqiqəyə dolması üçün qovşaq dispetçeri 450 kVt gücündə ehtiyyata malik olmalıdır. 450 kVt güc nədir? Bu, müasir normativlərə görə o limitdir ki, Mosenerji satış hardasa yüzə yaxın məhlədən ibarət Moskva ətrafı bağ qəsəbəsini ayırır. Doldurma məntəqələrinin tikilməsi, meqavatlıq kabellərin çəkilişi iri şəhərlərin daxilində tamamilə yerinə yetirilməyən məsələ kimi görünür, ən azı, elektrik qovşaqları texnologiyalarında inqilab baş verənə və ifrat keçirici texnologiyaların tətbiqinə qədər. Problemin maraqlı həlli elektrik enerjisinin böyük məsafəyə naqilsiz ötürülməsi layihəsi ilə əlaqədardır. Belə texnologiyalar artıq var, amma onlar başlıca olaraq mobil qurğuların ləvazimatlarına yükləmək üçün istifadə olunur, məsələn aypədin stilusu. Elektrik nəqliyyatının yaxşı işi üçün isə böyük gücləri təxminən metr məsafədən vermək lazımdır: avtomobil yolunun altından çəkilmiş kabeldən avtomobilin mühərrikinə qədər. Əgər belə texnologiyalar təkcə yaranmaq yox, həm də həyata keçirilsə, onda həqiqətən həqiqi çoxplanlı inqilab alınar: avtoyolda elektromobil qovşaqdan qidalanacaq, avtoyolun altındakı kabel elektrik ötürmə xətti olacaq, ola bilsin ki, maye azot boru kəməri olacaq. Belə həll nə vaxtsa, olacağını hələlik heç kim bilmir; bu, qlobal energetik transformasiyanın inkişafı gedişində aydınlaşacaq.