cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hatila vadisi Milli Parkı
Flora
thumb| Primula vulgaris subsp. sibthorpii|left Parkdakı dağ yamaclarındakı meşələr həm enyarpaqlı, həm də həmişəyaşıl ağac növlərindən ibarətdir. Bunlara Quercus petraea, əkin şabalıdı, şərq vələsi, adi vələs, qızılağac, şərq fıstığı, şərq küknarı, Qafqaz ağ şamı və adi şam daxildir. Daha yüksək yamaclarda bu növlərə əsməqovaq, həmçinin rododendron, ardıc, qaragilə, söyüd, tozağacı və moruq da əlavə olunur.
Hatila vadisi hündürlükdən asılı olaraq dəyişən fərqli zonalar üçün fərqli çiçəkləmə dövrləri olan çox zəngin floraya və uzun bir botaniki mövsümə malikdir. Daha yüksəkdə hündürlüklərdəki meşələrdə sarı rododendron da daxil olmaqla, murdarça, tozağacı və digər rhododendron növlərindən ibarət kolluqlar yayılmışdır. Burada həmçinin sarı zanbaqlara, ''Paeonia daurica subsp. wittmanniana və mavi və ağ çiçəkli Olimpiya akvillegiyasına rast gəlmək mümkündür.'' Daha yüksəkdə Sibir zümrüdçiçəyi və quşsüdü də daxil olmaqla bir çox soğanlı bitki növü nün mövcud olduğu dəniz və alp otlaqları var. Qısa otlar arasındanovruzçiçəyi, o cümlədən acıçiçək, viola lutea, zəngçiçəyi və poruq daxildir. Payızda ərazidə zəfəran və vaxtsızçiçəyin bir neçə növünə rast gəlinir. right|thumb| [[Qafqaz tetrası]]
Fauna
Hatila vadisi Milli Parkının təbii meşəsi və ətrafı vəhşi təbiətlə zəngindir. Burada tapılan iri məməlilərə canavar, tülkü, vaşaq, bəbir, qonur ayı, bezoar keçisi, qarapaça, cüyür, çöldonuzu və boz dovşan daxildir. Köç zamanı parkda berqut, çöl sarı, şahin, Xəzər uları, Qafqaz tetrası, xınalı kəklik və boz kəklik kimi çox sayda quş müşahidə edilir.
Botan (çay)
Botan (, ' və ya '; ; ) ― Türkiyənin cənub şərqində, Siirt ilində çay. Botan çayının yuxarı axını Van ilindən axır və bu hissəyə tez-tez Çatak deyilir. Çatak şəhərinin qərbindən axan Çatak çayının ən yuxarı hissəsi isə bəzən Norduz adlandırılır. Çay Van və Hakkari arasındakı sərhəd yaxınlığında yerləşən Norduz yaylası ətrafındakı yüksək dağlardan qaynaqlanır. Çay dərəsi ilə dağların zirvəsi arasındakı hündürlük fərqi təxminən 1000 m-ə çatır. Bu səbəbdən çay öz dərəsi üzərində kanyon yaratmışdır.
Çayın yazdan yayın ortalarına qədər ortalama su sərfi 100–300 m³/san-dir. Aprel və iyun aylarında bu rəqəm 400–600 m³/san, mayda isə 700–1 000 m³/san-ə qədər qalxa bilər.
Çay bu dövrdə Dəclə çayından daha böyük görünür. Yayın sonunda və ya payızda çayın dərinliyi 1 m olur və su sərfi 60 – 80 m³/s-ə qədər enir.
Çaydan keçid yalnız qayıqla mümkündür. Botan çayı dar, dərin və dik dərə ilə axır.
Bəndlər
Çayın bir neçə yerində Su elektrik stansiyasının inşası məqsədi ilə tədqiqatlar aparılmışdır. Botan çayı üzərində müxtəlif ölçülü yeddi bənd planlaşdırılır, tikilir və ya tikilməkdədir.
İlk bənd və hidroelektrik stansiya Aydınlar (Tillo) rayonunun dərhal altında tamamlanmışdır. Bənd rəsmi olaraq "Alkumru bəndi" adlandırılsa da, mahalın doğma adından dolayı yerli olaraq "Tillo bəndi" olaraq da istinad edilir. Hündürlüyü 110 m olan su bəndi 222 meqavattlıq quraşdırılmış gücə malikdir. Alkumru bəndinin aşağı hissəsində çayın axınını tənzimləmək və hidroelektrik enerji istehsal etmək üçün Kirazlık bəndi tikilmişdir və quraşdırılmış gücü 45 meqavattdır.
Hal-hazırda çay üzərində 405 meqavatt gücündəki "Çetin bəndi"nin inşası davam edir. Layihə üçün ümumi investisiya məbləğinin təxminən 450 milyon ABŞ dolları olması gözlənilir. Bundan başqa 2014-cü ildə Pervari bəndinin inşasına başlanmışdır və Keskin bəndinin inşası planlaşdırılır.
GMA Network (televiziya kanalı)
GMA Network (Global Media Arts və ya sadəcə GMA) – mənzil Quezon City-də yerləşən GMA Network, Inc.-ə məxsus bir Filippin ticari televiziya kanalıdır. Kanal 29 oktyabr 1961-ci ildə RBS TV olaraq fəaliyyətə başladı. Kapuso Network olaraq da bilinir.
Murad Ağazadə
Həyatı
Ağazadə Murad İkram oğlu 13 avqust 2000-ci ildə Yevlax şəhərində anadan olmuşdur. Murad Ağazadə Yevlax şəhəri 6 saylı tam orta məktəbdə təhsilini başa vurmuşdu. O, öz nizam –intizamı, həm də idmana həvəs göstərməsi ilə secilmişdi məktəbdə. İdmanın Cüdo növünə böyük həvəs göstərməsi onun respublika yarışlarına vəsiqə qazanmasına səbəb olur və yarışlarda qazandığı uğurlara görə layiq görüldüyü fəxri-fərmanlar, kuboklar elə bu gün də  Ağazadələr ailəsinin evini bəzəyir.
Hərbi xidməti
2018-ci ildə hərbi xidmətə çağrılan Ağazadə Murad İkram oğlu 2020-ci ildə həqiqi hərbi xidmətini başa vuraraq evlərinə dönür. 27 sentyabr 2020-ci ildə Vətən müharibəsi başlayanda könüllü olaraq ordu sıralarına yazılıb. 2 oktyabr 2020- ci ildə qızğın döyüşlərin birində şəhid olur. 70 gün Murad neytral zonada qaldıqdan sonra, 9 dekabr 2020 –ci il tarixdə Yevlax şəhər şəhidlər xiyabanında dəfn edilib.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Murad Ağazadə ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Suqovuşan qəsəbəsinin işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Murad Ağazadə ölümündən sonra "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Əbdücəlil Həşimov
Əbdücəlil Həşimov — Tacikistan müğənnisi (dramatik tenor), Tacikistanın xalq artisti, bəstəkar, instrumental ifaçı.
Həyatı
Əbdücəlil Həşimov 1 yanvar 1944-cü ildə Tacikistan SSR-in Leninabad rayonunun Kastakoz kəndində anadan olmuşdur. 1961-ci ildə orta məktəbi bitirmiş, 1961–1963-cü illərdə doğma kəndində konserv zavodunda klubda musiqi müəllimi işləmişdir. 1963–1994-cü illərdə Tacikistan SSR Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin nəzdində fəaliyyət göstərən "Şaşmakom" ansamblının solisti-vokalçısı olmuşdur. 2000–2005-ci illərdə Tacikistan Dövlət Konservatoriyasının kafedrasının dosenti, 2005-ci ildən professor.
NGC 5077
NGC 5077, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qızbürcü istiqamətində yerləşir. E3 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
İqtisadi agent
İqtisadi agent — müəyyən müddət ərzində başqasının tapşırığı ilə və onun hesabına istehsal, satış, tədarük, topdan satış ticarəri üzrə fəaliyyət göstərən hüquqi və ya fiziki şəxslərdir; onların əqd sənədlərinə imza etmək hüququ olmur; öz xidmətlərinə görə sifarişçidən — müqavilə əsasında — müəyyən məbləğdə haqq alır.
Məsələn, alıcılar (istehlakçılar) və satıcılar (istehsalçılar) vahid bazarın qismən tarazlıq modellərində iki ümumi agent növüdür. Makroiqtisadi modellər, xüsusən də açıq şəkildə mikro təməllərə əsaslanan dinamik stoxastik ümumi tarazlıq modelləri, ev təsərrüfatlarının, firmaların və hökumətlərin və ya mərkəzi bankların iqtisadiyyatdakı əsas agent növləri olduğunu göstərir. Bu agentlərin hər biri iqtisadiyyatda bir neçə rol oynaya bilər; evlər, məsələn, modeldə istehlakçı, işçi və seçici rolunu oynaya bilər. Bəzi makroiqtisadi modellər işçilər və alıcılar və ya kommersiya bankları kimi daha çox agent növünü ayırd edir.
Agent termini əsas agent agentləri üçün də istifadə olunur; bu halda konkret olaraq direktor adından fəaliyyət göstərməkdə ittiham olunan birinə aiddir.
Agentlərin əsas funksiyası
Alıcı və satıcılara uzun müddət müvəkkillik etməkdən ibarətdir. Agentlərin aşağıdakı növlərini fərqlədirirlər :
NGC 2928
NGC 2928, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Şir bürcü istiqamətində yerləşir. S tipli. tərəfindən ildə 121.92 sm (48 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
San-Pyer və Mikelonda COVID-19 pandemiyası
Sen-Pyer və Mikelonda ilk koronavirus xəstəsi 5 apreldə təsdiq olundu. İlk xəstə Parisdən gəlmişdi və yerli əhalidən idi. Həmin gün ölkədə bütün işlər təxirə salındı və qadağan edildi. Ölkəyə Fransadan tibbi yardımlar edildi. 10-a yaxın xəstəxananın tikilməsi barədə hökumət qərar imzaladı.
Mayumi
Mayumi — Yaponiya qadın adı.
Fərid Kərimli
Fərid Balamirzə oğlu Kərimli (6 iyun 1978, Neftçala) — Azərbaycan bəstəkarı, aranjimançısı.
Bioqrafiya
Fərid Kərimli 1978-ci ilin 6 iyununda Neftçalada anadan olub.
Masayuki
Masayuki — ad.
Ostin Texas Universiteti
Ostin Texas Universiteti — ABŞ-nin Texas ştatının Ostin şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi; ştatın böyük elmi-tədqiqat mərkəzlərindən biridir.
Tarixi
thumbnail|Universitetin keçmiş əsas binası, 1903-cü il. Texasda dövlət universitetinin yaranması haqqında ilk məlumat 1827-ci ilə təsadüf edir. Həmin dövrdə Texas Meksika dövlətinin tərkibində idi və burada ilk universitet yaradılması haqqında maddə Meksika dövlətinin konstitusiyasında qeyd olunmuşdu. Konstitusiyada incəsənət və elm sahələrini əhatə edən universitetin yaradılması göstərilsə də, həmin dövrdə Meksika hökuməti bu istiqamətdə heç bir tədbir görmür. 1836-cı ildə Texas müstəqillik əldə edir. Həmin dövrdə Texas Konqresi Respublika Konstitusiyasını qəbul edir. Konstitusiyanın ölkədə dövlət təhsilinin yaradılması haqqında maddəsinə əsasən Texasda iki universitet və iki kollec yaradılması haqqında məsələyə toxunulur. Nəhayət, 1839-cu ildə Texas Konqresi ali məktəb yaradılması üçün 50 liq (Latın Amerikasında qeyri-rəsmi ölçü vahidi) torpaq sahəsi, eləcə də yeni paytaxt Ostində 14 akr (160000 m²) ərazi ayırır.
1846-cı ildə Texas Amerika Birləşmiş Ştatlarının tərkibinə birləşdirilir. 1858-ci ildə Texas ştatının Qanunvericilik iclasında yeni universitetin tikintisi üçün 100000 ABŞ dolları ayrılması haqqında qanun qəbul olunur. Lakin ABŞ-də baş vermiş vətəndaş müharibəsi bu planın reallaşmasını xeyli müddət dayandırır.
Vətəndaş müharibəsi bitdikdən sonra 1862-ci ildə qəbul edilmiş Morrill Qanununa əsasən Texas Kənd Təsərrüfatı və Mexanika Kolleci yaradılır. Kollec 1876-cı ildə Texas Kənd Təsərrüfatı və Mexanika Universiteti adlandırılır. Yeni Texas Konstitusiyası tələb edir ki, yaxın zamanlarda ştatda birinci dərəcəli universitet yaradılsın. Qərbi Texasda dəmiryolu tikintisi üçün ayrılmış 1 milyon akr (4000 km²) ərazidə yeni universitetin tikintisi planlaşdırılır. 1883-cü ildə universitet üçün daha 2 milyon akr ərazi ayrılır. Bu ərazilərə sahiblik Texas Kənd Təsərrüfatı və Mexanika Universitetinin üzərinə düşür. 1881-ci ildə yeni yaradılacaq universitetin əsas korpusu kimi Ostin, tibb bölməsinin kampusu isə Qalveston şəhərləri seçilir. 1882-ci ilin ikinci yarısında universitetin tikintisinə başlanılır. 1883-cü ilin 15 sentyabrında Ostin Texas Universiteti ilk tələbələrini qəbul edir.
1934-cü ilədək universitetin qədim viktorian-qotik üslubuna aid binası ali məktəbin inzibati hissəsi kimi fəaliyyət göstərir. Həmin bina hündür olmasa da, geniş ərazini əhatə edir. Universitetdə yer qıtlığı yaşandığı üçün həmin ildə bir çox müəllim və tələbənin etirazına baxmayaraq, əsas bina sökülür, onun yerində daha müasir qüllə və hündür mərtəbəli bina tikilir. 1920-ci ildə biznesmen və filantrop Corc Brakenric Ostin Texas Universitetinə Kolorado çayının sahilində 500 akr ərazi bağışlayır. Naiblər Şurasının səsverməsinə əsasən universitetin kampusunu yeni əraziyə köçürmək niyyəti əhalinin etirazı ilə qarşılandığı üçün baş tutmur. Həmin vaxtdan başlayaraq bu ərazi yataqxana və digər köməkçi məqsədlərə xidmət edir. 90-cı illərdə qeyd olunan ərazinin bir hissəsi satılır. 1923-cü ildə universitet ərazilərində neft aşkar olunduğu üçün ali məktəbin gəlirləri sürətlə çoxalmağa başlayır. 1931-1947-ci illərdə universitetdə genişləndirmə və yenidənqurma işləri sürətlənir. 1950-1965-ci illərdə Ostin Texas Universiteti yeni 19 bina inşa etdirir, 1965-ci ildə sahibkarlara kompensasiya ödəyərək ətraf əraziləri alır. Beləcə, universitet ətraf ərazilərdə daha 40 akr ərazi əldə edir.
1969-cu ildə universitetdə Şimali Amerikanın ən böyük yataqxanası olan Caster mərkəzi tikilir. 14 və 10 mərtəbəli iki qüllədən ibarət yataqxana kompleksi 3500-ə qədər tələbə tutumuna malikdir. 1971-ci il mayın 22-də universitetin kampusunda ABŞ-nin 36-cı prezidenti olmuş Lindon Beyns Consonun və onun xanımının, eləcə də həmin dövrdə ABŞ-nin prezidenti olan Riçard Niksonun iştirakı ilə Prezident kitabxanasının açılışı baş tutur. Kitabxana Lindon Beyns Consonun şərəfinə onun adını daşıyır. Ostin Texas Universitetinin Lindon Beyns Conson Kitabxanası və Muzeyi Milli Arxiv və Sənəd İdarəsinin tərkibindəki 12 prezident kitabxanasından biridir. 2006-cı il aprelin 30-da universitetin Blanton İncəsənət Muzeyi istifadəyə verilir. 14000 m² əraziyə malik muzey dünyanın ən böyük incəsənət muzeylərindən biridir. 2008-ci ilin avqustunda təmir edilmiş Darella Kral stadionu (94113 yerlik) Texasın ən böyük stadionuna çevrilir.
Rouli adası
Rouli adası (Rowley Island) — Kanada Arktik arxipelaqının bir hissəsidir. Adada hazırda yaşayış yoxdur (2012).
Ostin Texas Universiteti
Müasir vəziyyəti
Ostin Texas Universitetinin əsas kampusu 423,5 akr (171,4 hektar) ərazini əhatə edir və həmin ərazidə ali məktəbin 150 binası yerləşir. Burada əsas diqqətçəkən məqamlardan biri memar Pavel Filipp Kret tərəfindən inşa edilmiş və şəhərciyin mərkəzində yerləşən 94 metr hündürlükdə qüllə və əsas binadır. Hər axşam ağ işıqla işıqlandırılan qüllə müxtəlif tədbirlərdə, idman yarışlarında qalibiyyət zamanı narıncı, eləcə də digər rənglərdə işıqlandırılır. Qüllənin yuxarı hissəsində 56 zəngin yerləşdirildiyi karilyon (zənglərin yerləşdirildiyi musiqi aləti) Texasda ən böyük karilyon hesab edilir. Qüllənin zəngləri iş günləri səhər saat 6-da və axşam saat 21-də çalınır. Universitetin kampusundakı digər binalardan Bətl Holl, Qriqori, Anna Hiss gimnaziyalarını, Litfild Haus, Diş-Falk Fild binalarını, Darella Kral-Texas Memorial, Mark Mayers Trek futbol stadionlarını, Li və Co Cemeyl Texas Üzgüçülük Mərkəzini, Frenk Ervin Xüsusi Hadisələr Mərkəzini və s. qeyd etmək olar.
Rouli adası
Coğrafiya
Adanın sahəsi 1090 km²-dir. Sahil xəttinin uzunluğu 219 km-dir. Ada uzunsovdur, uzunluğu 70 km (cənub-qərbdən şimal-şərqə) və eni isə 7-20 km-dir. Qumlu sahil zonasından ada tədricən adanın mərkəzi hissəsində hündürlüyü 67 m-ə qədər olan dar və düz yaylaya yüksəlir.
NGC 354
NGC 354 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balıqlar bürcü istiqamətində yerləşir. SB? tipli. tərəfindən ildə 80.01 sm (31.5 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Rouli adası
Coğrafiya
Rouli adası Foks Körfəzində Baffin Torpağından 48 km cənub-qərbdə yerləşir. Ən yaxın adalar: Kox adası 10 km şimalda, Brey adası şərqdə yerləşir.
Yaqub paşa Kəngərli
Kəngərlinski Yaqub paşa İsmayıl oğlu (1877-1.9.1937) -  repressiya qurbanı, həvəskar aktyorlar
Rouli adası
Coğrafiya
Adada yaşayış olmamasına baxmayaraq, Şimal Xəbərdarlıq Sisteminin və Avtomatik Meteoroloji Stansiyasının bir hissəsi olan avtomatik erkən xəbərdarlıq radar stansiyası yerləşir.
Ostin Texas Universiteti
Müasir vəziyyəti
Hazırda universitetin kampuslarında yerləşən obyektlər genişləndirilməkdədir. 2010-cu ildə kimya və biologiya tədqiqatları üçün nəzərdə tutulmuş Norman Hakerman binası istifadəyə verilib, Bill və Melinda Geyts Kompüter Elmləri Kompleksi, Dell Kompüter Elmləri binası, Belo Yeni Media mərkəzinin tikintisinə başlanılıb. Kampusda KUT radiostansiyası, kampus daxilində tələbələrin hərəkətini tənzimləmək məqsədilə avtobuslarla təmin olunmuş Kapital metro fəaliyyət göstərir.
AIM-54 Phoenix
AIM-54 Phoenix ― ABŞ tərəfindən hazırlanan radar başlıqlı uzun mənzilli hava-hava raketidir.
Ostin Texas Universiteti
Müasir vəziyyəti
Ostin Texas Universitetinin nəzdində Kommunikasiya, Təhsil, Təsviri İncəsənət, Humanitar Elmlər, Təbii Elmlər, Əczaçılıq kollecləri, Kokrell Mühəndislik, Təhsilin Davametdirilməsi və İnnovativ təhsil, Cekson Yer elmləri, Lindon Conson İctimaiyyətlə əlaqə, MakKombs Biznes, Memarlıq, İnformasiya, Hüquq, Tibb bacısı, İctimai fəaliyyət, Bakalavr, Ali məktəbləri fəaliyyət göstərir. Onlarca bakalavr, magistr və doktorluq proqramları təklif edən kollec və məktəblər, öz növbəsində, departament, bölmə, institut və elmi-tədqiqat mərkəzlərindən ibarətdir.
AIM-54 Phoenix
AİM-54 döyüş raketindən yalnız F-14 Tomcat müharibə təyyarələri istifadə edir. Mənzili təxminən 184 km-dir. Bu gün yalnız İran İslam Respublikasının Hava Qüvvələri tərəfindən istifadə olunur. Əsas məqsədi Sovet İttifaqının səsdən sürətli reaktiv təyyarələrinin (Su-27, Mig-29, Su-33) və qanadlı raketlərinin qarşısını almaqdır. thumb|220x220px
Ostin Texas Universiteti
Müasir vəziyyəti
Təhsil (Pedaqogika) Kolleci Tədris planı və təlimatı, Pedaqoji administrasiya, Pedaqoji psixologiya, Kineziologiya və sanitariya maarifləndirməsi, Xüsusi təhsil departamentlərindən, Riyaziyyat Təhsili, Təhsil Karyera Xidməti, Tədris Texnologiyası, Medous Təhsil Riskinin Qarşısının Alınması, İkidilli Təhsilin İdarəolunması, Pirson Psixometriya Tətbiqi Tədqiqatları, Latçer Stark, Texas Əlillik Tədqiqatları, Təhsil Siyasəti, Uşaq Tədrisi, Pedaqoji Administrasiya, Voqan Kross Oxuma və Yazma mərkəzlərindən, Voqan İctimai Məktəb Təşəbbüsü İnstitutundan ibarətdir.
Təsviri İncəsənət Kollecində İncəsənət və incəsənətin tarixi, Teatr və rəqs, Texas ifaçılıq incəsənəti, Mənzərəli yerlər departamentləri, Batler Musiqi Məktəbi, Latın Amerikası Vizual Tədqiqatlar, Mezoamerika, Təsviri İncəsənət, Amerika Musiqisi, Modernizm Tədqiqatları və s. mərkəzlər fəaliyyət göstərirlər.
Humanitar Elmlər Kollecinə Afrika tədqiqatları və Afrika diasporu, Hava qüvvələri elmi, Amerika tədqiqatları, Antropologiya, Samuel Vilson antropologiya, Coel Brereton Asiya tədqiqatları, Stiven Vayt klassika, Deyl Ştal iqtisadiyyat, Elizabet Kullinqford ingilis dili, Daniyela Bini fransız və italyan dilləri, Kennet Yanq coğrafiya və ətraf mühit, Piter Hess alman tədqiqatları, Qari Frimen dövlət idarəçiliyi, Alan Tulli tarix, Riçard Meyer dilçilik, Kristen Bryustad Yaxın Şərq, Boris Robinson hərbi elmlər, Den Dikson hərbi-dəniz elmləri, Kori Cul fəlsəfə, Ceyms Pennbeyker psixologiya, Marta Nyumen ilahiyyat, Cefri Uorker ritorika və yazı, Meri Noyburger slavyan və Avrasiya tədqiqatları, Kristina Vilyams sosiologiya, Cil Robbins İspaniya və Portuqaliya tədqiqatları departamentləri daxildir.
Təbii Elmlər Kollecinə Astronomiya, Biologiya elmləri, Kimya və biokimya, Kompüter elmləri, İnsan ekologiyası, Dəniz elmləri, Riyaziyyat, Fizika, Statistika və elmi hesablama departamentləri, Dəniz elmləri, Nanotexnologiya institutları, MakDonald Rəsədxanası, Brakenric Fild Laboratoriyası, Yaddaşın Öyrənilməsi, Vaqqoner mərkəzləri daxildir.
Ostin Texas Universitetinin nəzdində zəngin kolleksiya və materiala malik bir neçə muzey və kitabxana fəaliyyət göstərir. Bunlar Lindon Beyns Conson Prezident Kitabxanası və Muzeyi, Memarlıq və planlaşdırma, Aleksandr memarlıq arxivi, Benson Latın Amerika, Mallet kimya, Klassik, Kolleksiya depozit, MakKinni mühəndislik, Təsviri incəsənət, Volter geologiya, Pikl tədqiqat kampusu, Dəniz elmləri, Əsas Perri-Kastaneda, Fizika, riyaziyyat, astronomiya kitabxanalarıdır. Lindon Beyns Conson Prezident Kitabxanası və Muzeyi nəhəng sənəd və digər materiallardan ibarət elmi-tədqiqat ocağıdır.
Harri Rensom Mərkəzi dünyanın ən zəngin arxivlərindən biridir. Netti Li Benson Latın Amerikası Kolleksiyası ABŞ-də bu sahə üzrə ən böyük kitabxanadır. Blanton İncəsənət Muzeyi ölkənin ən nəhəng bədii muzeylərindəndir və burada məşhur kolleksiyalar cəmlənib. Dolf Brisko Amerika Tarixi Mərkəzi Cənub-Qərbi Amerika və Texasın tarixinə aid zəngin kolleksiyaya malik böyük elmi-tədqiqat müəssisəsidir. Texas Memorial Muzeyi fəal təbii elmi mərkəz olaraq çoxlu sayda ziyarətçilər qəbul edir.
Prezidenti
Universitetin hazırkı – 28-ci prezidenti professor Uilyam Çarlz Pauersdir. O, bu vəzifəni 2006-cı il fevralın 1-dən icra etməyə başlayıb.
İşçi heyəti
Universitetdə ümumilikdə 24000-ə yaxın işçi çalışır. İşçilərin 3000-ə qədərini professor-müəllim heyəti təşkil edir. Onların arasında 63 nəfər Milli Elmlər Akademiyasının üzvü, 9 Nobel mükafatı laureatı, onlarca Pulitser mükafatı, Milli Elmlər, Milli Texnologiyalar, Tyurinq və s. medalların qalibləri var.
Tələbələri
Universitetdə ümumilikdə 51195 nəfər tələbə təhsil alır. Onların 38420 nəfərini bakalavr, 11095 nəfərini magistrant və doktorantlar, 1193 nəfərini Hüquq, 487 nəfərini isə Əczaçılıq fakültəsinin tələbələri təşkil edirlər. Ostin Texas Universitetində təhsil alan bakalavrların 34999 nəfəri texaslı, 1697 nəfəri ABŞ-nin müxtəlif ştatlarından olan, 1724 nəfəri isə əcnəbi tələbələrdir. Hazırda dünya üzrə bu ali məktəbin 450000 məzunu müxtəlif sahələrdə fəaliyyət göstərir.
Yataqxanaları
Ostin Texas Universitetinin kampusunda 14 yataqxana mövcuddur. Bu yataqxanalarda 8000-ə qədər tələbə yerləşdirmək mümkündür. Yataqxanaların arasında ən böyüyü 1969-cu ildə istifadəyə verilən və 3500-dən çox tələbə tutumuna malik Cester Mərkəzidir. Şəhərciyi xatırladan bu yataqxana kompleksi universitetin tarixində həyata keçirilən ən iri tikinti layihələrindən biridir. Eyni zamanda ali məktəbdə Endryus, Litfild, Kinsolvinq, Blanton, Karozers, Kriksayd, Almetris Duren, Mur-Hill kimi böyük yataqxanalar fəaliyyət göstərir. Tələbələr özəl yataqxanalarda, kirayə mənzillərdə də qala bilərlər.
Vorms
Vorms (, pfals. Woms, Woams, salnamələrdə köhnə adı "Vernitsa" alm. Verniza , Vernica  ) — Almaniyanın cənub-qərbində, Reynland-Pfalz federal əyalətinin ərazisində, federal torpaq tabeliyində olan şəhər. Orta əsrlərdə bu şəhər Almaniyanın siyasi həyatının mühüm mərkəzi olmuşdur. Orada Reyxstaqlar toplaşmış və alman millətinin Müqəddəs Roma İmperiyasının imperatorları seçilmişdi. Vorms reformasiyanın başlanğıcı ilə bağlı burada baş verən tarixi hadisələrə, eləcə də hadisələrin çoxu Vormsda baş verən " Nibelunqenlilər " orta əsr qəhrəmanlıq eposuna görə xüsusi şöhrət qazanmışdır.
Ostin Texas Universiteti
Əxlaq Kodeksi
Ostin Texas Universitetinin Əxlaq Kodeksi aşağıdakılardan ibarətdir:
Vorms
Coğrafiya
Şəhər Reyn çayının sol sahilində yerləşir.
Yaqub paşa Kəngərli
Yaqub paşa Kəngərlinski 1877 ci ildə Naxçıvanda doğulmuşdur. Yaqub Paşa cəmi dörd sinif oxusa da, elmlərə bələd, siyasətdən baş çıxaran bir adam kimi tanınmış, ərəb, fars, rus dillərini və osmanlıcanı bilməsi ilə seçilmişdi. İran və Osmanlı ziyalıları ilə əlaqələr saxlayan, zəngin kitabxana yaradan Yaqub Paşa Kəngərli rus şərqşünası Konstantin Smirnova “Naxçıvan elinin tarixi və etnoqrafiyasına dair materiallar” kitabını yazmaqda kömək göstərmişdir. 1918-ci ilin qanlı erməni basqınlarının qarşısının alınmasında ağıl və hünəri ilə fərqlənmişdi. Belə bir mühitdə və huşyar ailədə böyüyən Nəsrulla sovet dovrünün ilk illərində məktəb təhsili almış, 1929-cu ildə  Naxçıvan  Pedaqoji Texnikumunu və 1939-cu ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun (indiki Neft Akademiyası) memarlıq-inşaat fakültəsini bitirdikdən sonra muxtar respublikanın kəndlərində dərs demişdi. Yaqub Paşa isə sovet quruculuğunda fəal iştirak etsə də İran vəTürkiyə ilə əlaqə saxlamaqda şərlənib güllələnmişdi. Ailə Qazaxıstana sürgün olunmuş, yalnız 1964-cü ildə vətənə qayıda bilmişdi.
Ostin Texas Universiteti
Əxlaq Kodeksi
Universitetin hər bir üzvü bu dəyərlərə bütövlük, sədaqət, inam, ədalət və hörmət bəsləməli, insanlara layiqli xidmət göstərməlidir. Ostin Texas Universitetinin əsas missiyası ali, diplomdansonrakı təhsil, elmi tədqiqatlar və dövlət qulluğu kimi qarşılıqlı əlaqəyə malik sahələr üzrə mükəmməl nəticələr əldə etməkdir. Universitet Texas və ondan kənarda baş verən pozitiv dəyişikliklərdə əsas katalizator rolu oynamağa can atır, mədəniyyətlərin qorunması, inkişaf etdirilməsi və dünya iqtisadiyyatının gücləndirilməsi üzrə yeni proqramlar hazırlayır.
Büdcəsi
2010-cu il üzrə ali məktəbin ümumi illik büdcəsi 2,14 milyard dollar olmuşdur.
2009-2010-cu tədris ilində Ostin Texas Universitetinin illik gəlirləri 7030037 ABŞ dolları olub. Bu məbləğin 667561-ni ümumi ödəmələr və qrantlar, 356500-ni dövlət yardımları, 458495-ni ianə, 1285066-nı universitetin mağazaları, zavodları, eləcə də icarəyə verdiyi binalar hesabına əldə olunan, qalanlarını isə digər gəlirlər təşkil edib. Həmin tədris ilində universitetin ümumi xərcləri 5033208 ABŞ dolları olub. Vəsaitin 1128493-ni ictimai təbliğat, 978554-ni ekoloji bərpa və tədqiqatlar, 532706-ni yaşıllaşdırma və quruculuq, 288924-ni təhsil və tədris proqramları, qalanlarını isə digər məsrəflər təşkil edib.
Təhsil haqqı
2010-2011-ci tədris ilində Ostin Texas Universitetinin bakalavr pilləsində təhsil haqqı yerli tələbələr üçün seçdikləri ixtisasdan asılı olaraq ildə 4661-5163, əcnəbi tələbələr üçün isə 14958-17144 ABŞ dolları arasında dəyişib. Magistratura və doktorantura səviyyələrində yerli tələbələrin təhsil haqqı yenə də seçilən ixtisasdan asılı olaraq 5116-6225, əcnəbi tələbələrin təhsil haqqı isə 10310-11789 ABŞ dolları arasında dəyişib.
2010-2011-ci tədris ilində Ostin Texas Universitetində oxumaq üçün tələbəyə, təhsil haqqını çıxmaq şərti ilə, ümumilikdə 24026 ABŞ dolları lazım gəlib. Həmin vəsaitin 10112 ABŞ dollarına yataqxana, 874 ABŞ dollarına kitab və dərs ləvazimatları, 1200 ABŞ dollarına nəqliyyat, 2424 ABŞ dollarına isə digər xərclər daxildir.
Məşhur məzunları
Buranın məzunu olan məşhurlardan misal olaraq aşağıdakıların adlarını çəkmək olar:
Vorms
Tarix
2000 illik tarixə malik olan bu şəhər Almaniyanın ən qədim şəhərlərindən biridir və onun ilk sakinləri keltlər olmuşdur. 5-ci əsrin əvvəllərində bir Alman qəbiləsi Bornholm adasından Avropaya köç etdi, üzvləri orijinal yaşayış yerlərinin adından sonra Burqundiona və ya Burqundiya adlandırıldı. Əvvəlcə Oderdə məskunlaşdılar, lakin sonra qərbə doğru hərəkət edərək Reynin orta axarlarında məskunlaşdılar. Rəvayətə görə, onlar yolda Nibelungen qəbiləsi ilə qarşılaşıb və onların xəzinələrini ələ keçiriblər.
413-436-cı illər arasında Romalılar tərəfindən Civitas Vangionum kimi tanınan bu yer burqundiyalılar tərəfindən öz mülklərinin mərkəzi olaraq seçildi - Borbetomagus; 5-ci əsrə qədər romalıların hakimiyyəti altında olmuşdur. Hələ 4-cü əsrdə yerli yepiskop Vormsda məskunlaşdı. Bu zaman Romada Papa I Böyük Lev idi. Roma yepiskopunun - papanın xristian kilsəsinin əsas yepiskopu kimi tanınmasına məhz o nail oldu.
443-cü ildə hunlar Burqundiya dövlətini məğlub etdilər və 445-ci ildə qardaşı Bledi öldürən Attila iqamətgahı Pannoniya olan hunların lideri oldu. Atilla ekspansiyaya davam edir, lakin Katalaun çölündə o, Roma komandiri Aetsi və onun müttəfiqi, Viziqot kralı I Teodorik tərəfindən məğlub edilir. Az sonra hunlar Qara dəniz çöllərinə qayıdır və yerli əhaliyə qarışırlar. Bu hadisələr Nibelunqların böyük eposunun formalaşmasına əsas oldu.
482-ci ildə Merovinqlər ailəsindən olan frankların liderlərindən biri rəqiblərini darmadağın edərək I Xlodviq adı ilə bütün frankların lideri olur.
493-cü ildə Burqundiya kralının qızı Klotilde ilə evlənir və onun təsiri altında 496-cı ildə Reymsdə xristianlığı qəbul edir. Klovisin əksər german tayfalarının meylli olduğu Arianizmdən fərqli olaraq xristianlığın ortodoksal variantını (Yunan kilsəsinin atası və İsgəndəriyyəli Afanasi yepiskopu) qəbul etməsi onu Qaulların və yerli əhalinin gözündə ucaltdı. Roma İmperiyasının.
Nəticədə, 1122-ci ildə Vormsda məşhur Vorms Konkordatı bağlandı, buna görə imperatora yepiskoplara torpaq sahələri və dünyəvi güc simvolları vermək hüququ verildi, lakin ruhani hakimiyyət papanın əlində qaldı.
Vorms "Reyxstaqların anası" ("Mutter der Reichstage") adlanırdı.
11-ci əsrdə Vorms azad bir imperiya şəhərinə çevrilmişdi. Ticarət ona çoxlu gəlir gətirirdi.
Görməli yerlər
Memar Karl Hoffman  <small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">)   şəhəri "Yeni Vormsa" çevirmək üçün "Niebelungenstyle" adlandırdığı şəhər üçün unikal Neo-Romanesk memarlıq üslubu yaratmağa başlamışdır.
SSRİ Ali Sovetinin Xəbərləri
SSRİ Ali Sovetinin Xəbərləri — SSRİ Ali Soveti nin həftəlik rəsmi nəşridir. Dövri nəşr SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyəti nin 1938-ci il 24 yanvar tarixli "SSRİ Ali Sovetinin orqanı olan SSRİ Ali Sovetinin "Xəbərlər"inin nəşr edilməsi haqqında" Fərmanına uyğun olaraq nəşrə başlamışdır.
1938-ci il aprelin 7-dən SSRİ-nin paytaxtı Moskva da nəşr edilmişdir. İlk 16 il qəzet şəklində, 1954-cü il yanvarın 20-dən ittifaq respublikalarının dillərində kitab formatında bülleten kimi nəşr olunurdu. "Xəbərlər" SSRİ qanunlarını, SSRİ Ali Sovetinin qərarlarını, SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərman və normativ qərarlarını; SSRİ-nin xarici dövlətlərlə bağladığı və SSRİ Ali Soveti tərəfindən təsdiq edilmiş müqavilə ləri, saziş ləri və konvensiyaları; SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin SSRİ adlarının verilməsi və orden və medalları ilə təltif edilməsi haqqında fərman ları ; SSRİ Ali Sovetinin və onun palatalarının, onların daimi komissiyalarının, SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin SSRİ Ali Sovetinin deputatlarının seçilməsi və geri çağırılması ilə bağlı işi haqqında məlumat materiallarını; xarici dövlətlərin səfirləri tərəfindən SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin sədrinə etimadnamələrin təqdim edilməsi haqqında; SSRİ Ali Sovetinin Parlament qrupunun fəaliyyəti haqqında, ittifaq respublikalarının inzibati-ərazi bölgüsündə dəyişikliklər haqqında və s. dərc edirdi.
"Xəbərlər"in son sayı 1991-ci ilin dekabrın 25-də işıq üzü gördü, bundan sonra SSRİ Ali Sovetinin ləğvi ilə birlikdə nəşri dayandırıldı.
Qızıl aypara
thumb|333x333px alt=|thumb|238x238px Qızıl Aypara — Qızıl Aypara Mərkəzi, Cənubi və Qərbi Asiyanın kəsişməsində yerləşən Asiyanın qeyri-qanuni tiryək istehsalının (digəri ilə Qızıl Üçbucaq) birinə verilən addır. Bu məkan üç xalqı, Əfqanıstanı, İranı və Pakistanı, dağlıq ətrafları ayparanı təyin edən ölkələri üstələyir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Narkotiklər və Cinayətkarlıq İdarəsi (BMTNC), son 10 ildə heroin istehsalının qiymətləndirmələri, əsas qaynaq sahələrində əhəmiyyətli dəyişikliklər göstərir. 1991-ci ildə Əfqanıstan, dünyada tiryək istehsalında lider olan Myanmarı üstələyərək 1.782 metrik ton (ABŞ Dövlət Departamentinin hesablamalarına görə) gəlir gətirən əsas tiryək istehsalçısıdır. Myanmadan heroin istehsalının azalması bir neçə ildir əlverişsiz böyüməkdə olan şəraitin və yeni hökumətin zorla aradan qaldırılması siyasətinin nəticəsidir. Eyni vaxt çərçivəsində Əfqanıstanda eroin istehsalı artdı və 2001-ci ildə iddia edilən Talibanın heroin istehsalına qarşı fətvası nəticəsində nəzərəçarpacaq dərəcədə azaldı. İndi Əfqanıstan dünyada qeyri-dərman tərkibli tiryəkin 90% -dən çoxunu istehsal edir. Narkotiklərlə yanaşı, Əfqanıstan həmçinin dünyanın ən böyük həşiş istehsalçısıdır. thumb|300px|Əfqanıstanda istehsal olunan heroinin ixracı
Haqqında
Cənubi Asiyanın Qızıl Aypara qrupuna Əfqanıstan, İran və Pakistan daxildir. Bu bölgə eroin və əlaqəli tiryək istehsalı və ticarəti üçün qlobal bir mərkəz hesab olunur. Son illərdə bu ölkələr bir çox çətinliklərlə, o cümlədən siyasi qarışıqlıq, iqtisadi qeyri-sabitlik, müharibə və terrorizmlə mübarizə apardılar. Hazırkı araşdırmada belə qüvvələrin bölgədəki heroin ticarətinin böyüməsinə və genişlənməsinə necə təsir göstərdiyini və ticarətin inyeksiya narkotik istifadəsi epidemiyası, insan immun çatışmazlığı virusunun (QİÇS) və digər qanla yoluxma hallarının artmasına necə təsir etdiyi araşdırılır.
Qızıl Aypara bölgəsindən gələn üç yaxşı təyin olunmuş eroin ticarəti yolu var. Balkan marşrutu İran və Türkiyə ərazisindən keçir və Əfqan heroininin böyük hissəsini Avropaya keçirir. Şimal marşrutu Rusiya Federasiyasına və Orta Asiyaya heroin verir. Bu iki marşrut boyunca asayiş keşikçiliyinin artması səbəbindən, cənub marşrutu adlandırılan alternativ marşrutlar meydana çıxdı, İran və Pakistana və bu ölkələrdən dəniz və hava yolu ilə dünyanın digər yerlərinə heroin ticarəti davam etməyə başladı. Asiyada dünyanın tiryək istifadəçilərinin üçdə ikisi yaşayır. 2006-cı ilin sonunda Əfqanıstanda, İranda və Pakistanda heroin istifadə edənlərin sayı müvafiq olaraq 50,000, 200,000 və 484,000 təşkil etdi. 2009-cu ildə bu rəqəmlər müvafiq olaraq 120,000, 391,000 və 547.000-ə yüksəldi. 1990-cı illərin əvvəllərindən bəri, Pakistanda ƏİV epidemiyası böyümüşdür, burada 2011-ci ildə ƏDV-nin üçdə biri QİÇS-ə yoluxmuşdur. İranda bir 2010-cu ildə edilən bir araşdırmada, narkomanlar arasında QİÇS yayılmasının 15% olduğunu təxmin etdi. Əfqan qaçqınlar arasında QİÇS, Hepatit B və Hepatit C-nin yüksək yayılması da bildirilmişdir. Bu yazıda, Qızıl Aypara bölgəsindəki heroin ticarətini izləyirik və bunun, xüsusən də yüksək riskli əhali arasında QİÇS və digər qan yolu ilə yoluxma hallarının artmasına necə töhfə verdiyini izah edirik.
Əfqanıstanda tiryək ticarəti
1979-cu ilin yeni il gecəsində Sovet İttifaqı ordusu Əfqanıstana hücum etdi. Müharibənin 9 ili ərzində Əfqanıstanda və Pakistanda bir çox mədrəsə (dini seminariya) maddi vəziyyətə gətirildi. Bu mədrəsələrin məzunlarından bir çoxu 1993–1994-cü illərdə Əfqanıstanda 2001-ci ildə ABŞ-yə qarşı müharibəyə qədər başlayan Taliban hərəkatının əsasını təşkil etdilər. Sovet İttifaqı ilə on il davam edən müharibə, millətin yaşayış kənd təsərrüfatının məhv olması ilə nəticələndi. Bu, regional sərkərdələrə ödənilən vergilərlə yanaşı, fermerlərə az su tələb edən və yüksək gəlir gətirən məhsul olan tiryək əkməkdən başqa bir az seçim etdi. Tiryək satışından əldə olunan qazanc, digər şeylərlə yanaşı, Əfqanıstanın Sovet işğalına müqavimətini maliyyələşdirmək üçün istifadə olunurdu. Tiryək istehsalı Taliban lideri Molla Ömərin haşhaş yetişdirməsini qadağan edən fətva səbəbiylə 1980 və 1990-cı illərdə 2000-ci ilə qədər yüksəldi. Tiryək istehsalı 2001-ci ildə Talibanın süqutundan sonra yenidən başladı. Tiryək ticarəti, etibarlı olmasa da, Əfqan fermerləri üçün nisbətən gəlirli bir müəssisə olmuşdur. 2002–2008-ci illər arasında haşhaş əkinçiləri 6,4 milyard dollar qazandı. Digər tərəfdən narkotik ticarəti edənlər 18 milyard dollar qazandılar. Qazancın böyük hissəsi terrorçu fəaliyyətləri maliyyələşdirən sərkərdələr və Taliban yaraqlılarının əlinə düşdü. Əfqanıstanda tiryək ticarəti terrorizmi maliyyələşdirdiyindən, qeyri-qanuni tiryək ticarəti də asanlaşdıraraq vətəndaş qurumlarının bütövlüyünü zəiflətdi.
2010-cu ildə edilən bir araşdırma Əfqanıstanda heroin istifadəsinin əsas səbəbini təsvir edir: müharibə, qaçqınların vəziyyəti və sosial və iqtisadi böhran nümunələri. Müharibə nümunəsi keçmiş Əfqan əsgərləri tərəfindən uzun müddətli narkotik istifadəsinə (30 il) səbəb olur. Qaçqınların nümunəsinə Pakistan və İranda qaçqın olarkən narkotik istifadə etməyə başlayan insanlar daxildir. Sosial və iqtisadi böhran nümunəsinə narkotikdən sərt reallıqlarından qurtulma vasitəsi kimi istifadə etməyə başlayan insanlar daxildir. NATO 2008-ci ildə elan etdi ki, terrorizmlə müharibə ilə yanaşı, narkotiklərə qarşı müharibə də beynəlxalq birliyin imtiyazıdır və narkotik əleyhinə əməliyyatlara kömək etmək üçün NATO qoşunlarından istifadə edilə bilər.
Əfqanıstanda inyeksiya dərmanları və QİÇS
Əfqanıstandakı üç on illik münaqişə dağılmış bir iqtisadiyyata və dağılmış cəmiyyətə təkan verdi. Bütün mövcud göstəricilər depressiya və digər ruhi xəstəliklər hallarının artmasını göstərir. Qaçmaq üçün vasitə axtaran bir xalqın sakinləri getdikcə ölkədə ucuz və bol olan heroinə çevrildilər. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Narkotiklər və Cinayətkarlıq İdarəsinin (BMTNC) hesablamalarına görə, 2009-cu ildə Əfqanıstanda 23,000 şəxs narkotik inyeksiya etdi, bu 2005-ci ildəki 19,000-dir. Eyni ildə Əfqanıstanda aparılan İnteqrasiya edilmiş Bio-Davranış Tədqiqatı (İBDT) göstərdi ki, narkotik inyeksiya edənlər də iynələri paylaşırlar. 2012-ci ildə İBDT, narkotik inyeksiya edənlərdə QİÇS-in yayılma səviyyəsini 4,4% səviyyəsində qiymətləndirmişdir
Tarixi
Qızıl Aypara, Cənub-Şərqi Asiyanın Qızıl Üçbucağına nisbətən tiryək istehsalının daha uzun bir tarixinə malikdir. Qızıl Üçbucaq müasir dövrdə tiryək istehsal edən bir qurum olaraq yalnız 1980-ci illərdə, Qızıl Aypara 1950-ci illərdə etdikdən sonra ortaya çıxdı. Qızıl Üçbucaq 1980-ci illərdə tiryək və morfin bazarına təsir göstərməyə başladı və artan tələbatı ödəmək üçün o vaxtdan bəri hasilatı artırdı. 2001-ci ildə Əfqanıstanın işğalı zamanı, 11 sentyabr terror hücumlarına cavab olaraq Qızıl Aypara tiryək istehsalı böyük bir zərbə aldı və 2000-ci ildəkindən 90% az tiryək istehsal etdi.
Mümkün qədər çox tiryək məhsulunu tutmaq və ələ keçirmək üçün dünya miqyasında səylərə baxmayaraq, ümumi tiryək tutulması bütün dünyada paylanılan ümumi məhsulun yalnız 23,5% -ni gətirdi. Bu tutulmalardan təxminən 97% tiryək və morfin tutulması Yaxın Şərqdə, eroin tutulması isə əsasən Orta Şərqdə və ya Avropada edilir. Əfqanıstanda qeyri-qanuni olaraq ixrac olunan heroinin yalnız bir faizi milli hökumətlər tərəfindən tutulur və məhv edilir. Əfqanıstan Qızıl Ayparadakı tiryəklərin əsas istehsalçısı olmasına baxmayaraq, ələ keçirmələrin əksəriyyəti qərbdəki qonşusu İranda edilir. Bunun səbəbi, tacirlərin Əfqanıstandan İrana sərhədi keçərkən tutulduğuna görə, məhsulu tiryəklərə yüksək tələbatın olduğu Avropa və Afrikaya paylamaları üçün. Pakistanda həbs olunan insan alverçilərinin əksəriyyəti 38% nigeriyalı və 32% pakistanlıdır.
Dərman mənbəyindən son istifadəçi bazarlarına daşınması üçün zəruri olan bu tacirlər işin nə qədər riskli olduğuna görə böyük qazanc əldə edirlər. Hazırda narkotik ticarəti ilə məşğul olanların sayının təxminən bir milyondan çox olduğu təxmin edilir. Əfqanıstanda istehsal olunan tiryəkin böyük hissəsi istehsalçı olan Helmand, Qəndəhar və Helmand əyalətlərindən gəlir. Əfqanıstanda istehsal olunan 5.300 ton tiryəkdən 2.700 tonu eroinə çevrilir. 2008-ci ildə istehsal olunan heroinin təxminən yarısı İranda istifadə edildi. Əfqanıstan aparıcı istehsalçı olsa da, orada yalnız 7% istifadə edildi.
İranda dərman qəbulu
2013-cü ildə 1,8 milyon tiryək istifadəçisi olan İran dünyada ən yüksək tiryək asılılığından birinə sahibdir. Tiryək siqaretinin sosial qəbulu, İranda, ilk dəfə burada becərildiyi zaman XVI əsrdə meydana gəldi. 1920-ci illərdə tiryək ticarəti İran ixracatının dörddə birini təşkil edirdi. 1955-ci ildə İranda tiryək qadağan edildi, bu da dolayı yolla Əfqanıstan və Pakistanda tiryək istehsalının artmasına səbəb oldu. 1969-cu ildə İran siyasətini ləğv etdi və tiryək becərilməsini qanuniləşdirdi, narkotik ticarəti ölümlə cəzalandırılan cinayət olaraq qaldı. 1979-cu ilin iyununda İrandakı Xomeyni rejimi hal-hazırda qeyri-qanuni narkotiklərə beynəlxalq qadağa elan etdi və 1980-ci ilin yanvarında onu qanun halına gətirdi. Narkotik istifadəsi artmaqda davam etdi, çünki qonşu Əfqanıstan İrana satılan böyük miqdarda tiryək istehsal etdi və oradan qərbə. 1980-ci ilin sentyabrında İraq 8 il davam edən bir qarşıdurmaya səbəb olan İrana hücum etdi. Müharibə ilə mübarizəyə getdikcə daha çox vəsait yönəldildikcə, qeyri-qanuni dərmanların istifadəsi bir daha yayılmağa başladı. Bu müharibə 1988-ci ilin avqustunda BMT-nin atəşkəsi ilə başa çatdı. 2003-cü ildə Səddam Hüseynin İraq prezidentliyindən uzaqlaşdırılmasından sonra İran-İraq sərhədi məsaməli oldu və Əfqanıstanda eroin ticarəti üçün yeni bir yol açdı.
1993-cü ildə edilən bir hesabata görə, İranda 3500 hektar xaşxaş əkilmişdir və bu, Pakistanda (8185 ha.) və Əfqanıstanda (58.000 ha) qeyd edilən hektardan çox az idi. 1998 və 1999-cu illərdə aparılan növbəti tədqiqatlar İranda xaşxaş yetişdirilməyib, Pakistan və Əfqanıstanda 1999-cu il rəqəmləri müvafiq olaraq 1481 və 91.000 ha təşkil etmişdir. Haşhaş becərilməsinin bu sürətlə azalmasına səbəb rəqabət ola bilər — qonşu Əfqanıstan dünya bazarına çox ucuz qiymətə tiryək vermişdi.
1136 əməliyyat otağı xəstəsi olan bir araşdırmada, Alavi et al. 126 xəstənin qanunsuz narkotik istifadə etdiyini, tiryəkin ən çox istifadə edilən dərman olduğunu söylədi (57%). Narkotik istifadəsinin ən çox yayılmış yolları udma (49,5%) və siqaret çəkmə (59%) idi. Qeyri-qanuni narkotik istifadəçilərinin milli qiymətləndirmə tədqiqatında tiryəkin ən çox istifadə edilən qeyri-qanuni narkotik (100.000 əhaliyə 1500), ardınca şire (600), büllur metamfetamin (590), həşiş (470), eroinin olduğu təsbit edildi. / çat (350), metamfetamin / LSD / ekstaz (300), iynə vuran dərmanlar (280). Maddə istifadəsinin bütün növləri kişilər arasında qadınlara nisbətən daha çox rast gəlinirdi, 30 yaşdan yuxarı insanlar isə narkotik vurmağa daha çox meyl etdilər. Tiryək qaçaqmalçılığına son qoymaq üçün İran sərhəd təhlükəsizliyinə bir milyard dollar sərmayə qoymuşdur. Əfqanıstan və Pakistan hökumətləri eyni vaxtda qaçaq tiryək ələ keçirsə də, İran hüquq-mühafizə orqanlarının səyləri daha aqressiv olmuşdur. Eyni zamanda, İran hökuməti narkotik vasitələrin qanunsuz ticarəti ilə məşğul olmağa başlamışdı, mühakimə olunmaqdan və müalicə alanların və ya provayderlərin cəzalandırılmasından qorxmadan narkotikdən asılı insanların müalicəsi üçün hüquqi baza qurulurdu. Nəticə etibarilə BMTCN 1990-cı illərin sonunda İranda bir ofis açdı və 2002-ci ildə ilk metadon klinikası açıldı. İran hazırda məhkumlara zərərin azaldılması xidmətləri göstərən 22 ölkədən biridir. Bununla belə, İrandakı çox sayda məhkum narkotiklə əlaqəli cinayətlərdə ittiham olunurlar (1980 ilə 2000 arasında, narkotik ittihamı ilə 1.700.000 nəfər həbs edildi). Bu həqiqəti tanımaqla, 2005-ci ildə İran hakimi İsmail Şostarri, narkotik istifadəçilərinə cəza əvəzinə rəftar edilməsini əmr etdi. Fars körfəzi ölkələrində opioid istifadəsi və müalicəsi ilə əlaqədar sistematik bir araşdırma, İran istisna olmaqla, narkotik istifadəsini kriminallaşdıran İslam qanunlarına görə zərərin azaldılması xidmətlərinin bu bölgədə olmadığını tapdı. İrandan başqa bütün ölkələrdə opioid istifadəsi ilə bağlı statistik cəhətlərin azlığı mövcud idi. Zərərin azaldılması proqramları Malayziya kimi digər müsəlman əhalisi olan ölkələrdə uğurla həyata keçirildi və davamlı və iqtisadi cəhətdən səmərəli olduğunu sübut etdi və təxminən 12000 yeni HİV infeksiyasının qarşısını aldı
İran və Pakistandakı əfqan qaçqınlar
Əfqan qaçqınları dünyanın ən böyük məcburi köçkünlərindən birini təşkil edir. 1978-ci il kommunist ələ keçirilməsindən və 1979-cu il sovet istilasından sonra altı milyon əfqan, ilk növbədə İran və Pakistanda olsa da, bütün dünyada sığınacaq taparaq vətənlərindən kənarda sığınacaq istədi. 2016-cı ildə Pakistanda 1,5 milyon əfqan qaçqın və İranda 951.000 qaçqın var idi. Qaçqınların daxili və xarici yerdəyişmələrinin, narkomaniya və cinsi ticarəti asanlaşdırmaq, qanla və cinsi yolla ötürülən infeksiyalar üçün risk altına qoymaq üçün göstərilmişdir. Pakistanın Kvetta şəhərində Pakistan və Əfqan narkotik istifadəçiləri arasında məlumatlılığı və yüksək riskli təcrübələri müqayisə edən bir araşdırma, əfqan qaçqınların inyeksiya dərmanı istifadəsi və iynə mübadiləsi təcrübəsi daha çox olduğunu tapdı. Əfqanların pakistanlılardan daha az təhsili və ya işlə təmin olunması və evsiz qalma ehtimalı daha az idi. Əfqan qaçqınlar arasında QİÇS və digər qan yoluxucu infeksiyaların yayılmasının yüksək olması təəccüblü deyil. 556 qaçqın nümunəsində bir araşdırmada QİÇS (6%), Hepatit B (9%) və Hepatit C (37%) əhəmiyyətli bir yük aşkar edilmişdir.
2002-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı, Əfqanıstan, Pakistan və İran hökumətləri ilə razılaşdırılaraq 2012-ci ilə qədər 5.7 milyon əfqan qaçqınları vətənlərinə geri göndərməyi hədəfləyən tarixdəki ən böyük repatriasiya proqramına başlamışdır. 2015-ci ilə qədər Əfqanıstana 5,8 milyon qaçqın qayıtmışdı. Proqram əvvəldən yaxşı niyyətli olsa da, repatriasiya olunan əhalidə yoluxucu xəstəliklərin yüksək yükünün təsirlərini və qaçqınların doğma Əfqan icmalarına patogenlərin yeni suşlarını gətirmək üçün yerləşdirilmə potensialını gözardı etdi.
Kanada müsəlmanlarının bir araşdırmasında, əqli xəstəliklər və bağımlılıkla əlaqəli damğa ilə mübarizə üçün imana əsaslanan proqramların istifadə edilə biləcəyi müəyyən edildi. Kamboca qaçqınları ABŞ-nin ən böyük qaçqın əhalisini təşkil edir və 1975-ci ildə buraya gəldikdən iki on il sonra aparılan bir araşdırma əhali arasında ruhi xəstəliklərin yüksək səviyyəsini (depressiya və travmadan sonrakı stres pozğunluğu (PTSD)) tapdı. Tədqiqat miqrasiya əvvəl travma məruz qalma yüksək dərəcələrini (bəzi kateqoriyalarda 90% -dən çox) tapdı, lakin ABŞ-yə gəldikdən sonra travmaya məruz qalma dərəcələri azaldıldı. Bir araşdırma, əvvəllər 5 ilə 15 il arasında müharibəyə məruz qalan insanlar arasında Bosniya və Herseqovina, Xorvatiya, Kosovo, Serbiya və Makedoniya Respublikasının müharibə şəraitində olan ölkələrində ruhi xəstəliklərin yayılmasını qiymətləndirdi. Bu populyasiyada psixi xəstəliklərin ümumi yayılmasının 44,8% olduğu, ən çox rast gəlinən ruhi pozğunluqların arasında TSDT (10.6–35.5%) və əsas depressiya (4.1–37.3%) olduğu bildirilmişdir. Bu cür tədqiqatlar qaçqınlar və müharibə əlilləri üçün uzunmüddətli sağlamlığın inkişaf etdirilməsinin vacibliyini vurğulayır.
Bazarları
Qızıl Üçbucaqlı heroinin Asiya qanunsuz narkotik bazarlarında üstünlük təşkil etməsinə baxmayaraq Qızıl Aypara getdikcə Çinin qərbinə, xüsusən yaxınlıqdakı Sincan əyalətinə qaçaqmal gətirilən narkotik maddə mənbəyinə çevrilməkdədir.
Nəticə
Qızıl Aypara, tiryək ticarəti və istifadəsi ilə əlaqəli bir problem və QİÇS və digər qan yoluxucu infeksiyaların artması və yayılma problemi ilə davam etməkdədir. Üç ölkənin hökumətləri artan QİÇS epidemiyası ilə yanaşı, narkotik istifadəsi problemini həll etmək üçün bir neçə səy göstərdilər. Əfqanıstan, İran və Pakistan qanunsuz narkotik vasitələrin istehsalını, ticarəti və istifadəsini tənzimləyən üç beynəlxalq konvensiyanı (1961, 1971 və 1988) ratifikasiya etmişdir. Pakistanda narkotik asılılığının bir xəstəlik deyil, bir cinayət kimi qəbul edilməsi, Mary Adelaide Leprosy Centre nəzdində fəaliyyət göstərən Narkotik Anonim təşkilatı kimi proqramlar vasitəsilə Pakistanda təbliğ edilmişdir. Bu cür dəstək qrupları təsirli olur, çünki narkotik istifadəçiləri üçün motivasiya və dəstək üçün bir qaynaq təmin edir. Bənzər bir damarda İran, narkomaniya üçün hüquqi müalicə etmək və xüsusi olaraq narkotik asılılarına istiqamətli klinikalar və dəstək mərkəzləri açmaq üçün addım atdı. İran tiryək və marixuana becərilməsini qanuniləşdirməyi nəzərdə tutur və narkotik alverinə görə edam cəzasının ləğv edilməsinə çalışır. Əfqanıstanda hökumət və QHT-nin maliyyələşdirdiyi zərərlərin azaldılması proqramları dərmanı abstinasiya əsaslı müalicəni təmin edir. 2002-ci ildə Kabildə cəmi iki müalicə mərkəzi var idi, lakin 2011-ci ilə qədər bu rəqəm 14-ə yüksəldi. Bütün Əfqanıstanda dərman müalicəsi mərkəzlərinin sayı da 2009-cu ildəki 43-dən 2013-cü ildə 108-ə yüksəldi, 27000-dən çox narkotik istifadəçisini müalicə etmək imkanına sahib oldu. Əfqanıstanda Zərərlərin Azaldılması Təşkilatı (ƏZAD) 2011-ci ildən bəri fəaliyyət göstərir və QİÇS müayinəsi, qarşısının alınması və müalicəsi ilə həssas əhali üçün vəkil kimi çıxış edir
Narkotik inyeksiya edən insanlar arasında iynə mübadiləsi təcrübəsini həll etmək üçün Pakistanın böyük şəhərlərində iynə mübadiləsi mərkəzləri yaradıldı. İynə şpris mübadiləsi proqramları istifadə olunan şprisləri enjektörlərdən toplayır və steril olanlarla təmin edir. Bu mərkəzlərdə çalışanlar narkotik istifadəçilərinə QİÇS haqqında məlumat verir və müvafiq müalicə mərkəzlərinə göndərirlər. Tədqiqatlar göstərir ki, bu cür proqramların işlədiyi ərazilərdə QİÇS yayılması azalır. Bu cür proqramlar saatın tələbidir və Qızıl Aypara ölkələrinin hər üçində təbliğ olunmalıdır.