cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Özbəkistan tarixi
Tarixi
E.ə 3-cü əsrdə bu əraziyə köç edən tayfalar arasında hunlar da olmuşdur. Hunlar daha sonra ərazilərini genişləndirərək cənuba və qərbə doğru hərəkət etmişlər. VIII əsrdə Ərəb xilafətinin Mavərənnəhri (iki çay arasında Amudərya və Sırdərya çayları arasında yerləşən torpaq) işğal etməsindən sonra bu ərazi Xilafətin sosial və mədəni həyatında əsas rol oynayan regionlarından birinə çevrildi. Ərazidən keçən Böyük ipək yolu şərqlə-qərbi birləşdirir, cənubdan şimala, şimaldan cənuba gedən insanlar bu torpaqlardan keçməli olurdular. Bu bölgədə yerləşən Buxara, Səmərqənd və Kunya-Urgənc şəhərləri Hindistan, Çind, Misir, Bizans və slavyan ölkələrindən gələn karvan yollarının qovşağında yerləşirdilər. Xilafətin yaranması İslam dininin yayılması ilə nəticələndi. O dövrdən İslam bu regionda hökmran dinə çevrildi və buradakı mədəniyyətin əsasını təşkil etdi. 9-cu əsrin sonlarında region inkişaf etdi və paytaxtı Buxara olan Samani dövləti yarandı. Samanilər dövlətinin hökmran sülaləsi ərəb mənşəli olsada, dövlət Türk dövləti idi. Bu dövlət 10-cu əsrin sonlarına qədər yaşadı. 10-12-ci əsrlər ərzində Xorasan və Mavərənnəhr ərazisində Qaraxanilər, Qəznəvilər, Səlcuqlar, Xarəzmşahlar (Türk sülalələrinin hökmran olduğu Türk dövlətləri) dövlətləri mövcud olmuşdur. Ərazinin daimi müharibələrə məruz qalmasına baxmayaraq bu dövrdə mədəniyyət və elm yüksək səviyyədə inkişaf etmişdir. Siyasi cəhətdən müstəqil və muxtar dövlətlərin yaranması regionda iqtisadi və mədəni inkişafın güclənməsinə geniş imkanlar açmışdır. Bu dövr tarixdə "Şərqi Renessans Dövrü" kimi tanınır. Çünki, bu dövr İslam və Türk aləminə, Mahmud Kaşğari (XI əsrdə Orta Asiyanın ilk Türkşünas-ensiklopediyaçı alimi, coğrafiyaşünas və səyyahı), Əl Biruni (böyük ensiklopediyaçı alim, tarix, etnoqrafiya, təbiətşünaslıq, riyaziyyat, astronomiya, minerologiya və başqa elm sahələrinə aid 150-dən çox əsərin müəllifi), İbn Sina (müsəlman dünyasının ən büyük təbibi), Xoca Əhməd Yasəvi (riyaziyyatçı, coğrafiyaşünas alim) kimi ayrı-ayrı elm və sənət sahəsinə yeniliklər gətirmiş bir çox insanları bəxş etmişdir.
Bu dövrlərdə həmçinin İsmailiyyə, Sufizm kimi yeni İslami hərəkatlar da meydana çıxmışdır. Buxara, Səmərqənd, Mərv, Urgənc və Xivə İslam Dünyasının mərkəzi şəhərlərinə çevrilmişdir. Memarlıq və incəsənət sürətlə inkişaf edirdi. XI əsrin əvvəllərində Xarəzmşah Məmunun rəhbərliyi altında Xarəzmdə Şərq alimlərinin əsas elmi mərkəzi olan yeni araşdırma mərkəzi yaradılmışdır. Bu mərkəz sonradan Xarəzmşaha həsr olunmuş və Mərkəzi Asiyanın ilk Akademiyası adlanmışdır. Ərəb istilasından sonra ərazi ardıcıl olaraq müxtəli Türk dövlətlərinin - Çingiz Ulusunun, Qızıl Orda Dövlətinin və Teymurilər imperiyasının ərazisinə daxil olmuşdur. Bu sürətli inkişaf XIII əsrin əvvəllərində zəifləməyə başlamışdır. Burada olan bütün şəhərlər, suvarma sistemləri, mədəniyyət mərkəzləri dağılıb sıradan çıxmışdır.
Lakin Əmir Teymurun və onun varislərinin hakimiyyəti dövründə ərazinin siyasi, iqtisadi və mədəni inkişafına səmərəli şərait yaranmışdır. Teymurun hakimiyyəti dövründə dövlət idatəetməsi onun əsas prinsiplərini əks etdirən "Teymur Qanunnaməsi" adlanan qanun əsasında həyata keçirilirdi. Teymurun ölümündən sonra onun varisləri daha cöx incəsənətin, elmin və mədəniyyətin inkişafına diqqət ayırmışdılar. Xüsusilə Uluq bəyin, Şahrux və Hüseyn Bəyqaranın dövrlərində mədəniyyətin inkişafı öz zirvəsinə çatdı. Mavərənnəhr və Xorasan nəinki Şərqdə eləcə də bütün Avropada tanındı. Bu dövr Mərkəzi Asiyanın ikinci "Renessans Dövrü" idi. Böyük filosoflar Əlişir Nəvai, Uluqbəy, Xocazadə Rumi, Əli Quşçu, Mirşərif Gürcani, Xoca Əkrar, Litufi, Xondəmir, Babur və bir çox digər məşhurlar məhz bu dövrdə yaşamışlar. Əlişir Nəvai XV əsrdə yaşamış və şah əsərlər yaratmış, yalnız elm və sənət ardınca deyil, ölkənin mədəni hala gəlməsində, texniki sənətlərin inkişafında və iqtisadiyyatının güclənməsində də böyük xidmətləri olmuş bir şəxsiyyətdir. O, həmçinin yaxşı bir dövlət xadimi, zamanın bəstəkar və rəssamlarını ən çox təşviq və himayə edənlərdən biri kimi tanınmışdır. Ancaq onun əsas böyük xidməti "Türklük" və "Türk dilçiliyi" sahəsində olmuşdur. Teymurilərdən olan Uluqbəy Səmərqənddəki elmi mərkəzin tikilməsinə şəxsən məsul olmuş və bu mərkəz hal-hazırda Uluqbəy Akademiyası adlanır. Bu dövr həmçinin memarlıq abidələrinin yaranması, özbək şeirinin sürətli inkişafı, miniatür sənətinin, əlyazmaların, astronomiyanın, riyaziyyatın, tarixin və tibbin geniş inkişafı dövrü kimi tanınır. Lakin XV əsrin sonu XVI əsrin əvvəllərində tez-tez baş verən daxili çəkişmələr Teymurilər dövlətinin məhvini labüd etdi. Lakin bu yalnız dövlətin məhvi idi.
Belə ki, XVII əsrin əvvəllərində Teymur nəslindən olan Fərqanə hakimi Babur Hidistanı işğal etdi və yeni qurduğu dövləti "Böyük Babur İmperiyası" adlandırdı. İngilislər gələnə qədər Hindistanı məhz Muğallar idarə etdi. XVII əsrdən etibarən Mavərənnəhr dərin sosial və iqtisadi çöküşə məruz qaldı. XIX əsrdə Məhəmməd Rəhim xan Xarəzimdə tarixin və ədəbiyyatın inkişafına böyük diqqət vermişdir. Munis, Komil Xarəzimi, Ağai, Bəyani bu dövrün yetişdirmələrindəndir. XIX əsrin ikinci yarısında Türküstan həyatı çətin sosial, iqtisadi və siyasi hadisələrlə zəngindir. XIX əsrin sonlarında isə Özbəkistan ayrı-ayrı xanlıqlara parçalanmış şəkildə Rusiya imperiyası tərəfindən işğal edilmişdir.
Ümumiyyətlə Mərkəzi Asiya torpaqlarının Rusiya imperiyası tərəfindən işğalı 3 mərhələdə həyata keçirilmişdir. Birinci mərhələ 1864-1865-ci illəri əhatə edir və bu dövrdə Kokand xanlığının çox hissəsi işğal edilmişdir. 1866-1873-cü illəri əhatə edən ikinci mərhələdə Buxara və Xivə xanlıqları tabe edilmişdir. 1869-1884-cü illərdə isə Türkmənistanın işğalı başa çatdırılmışdır.
Respublika Gözdən Əlillər Kitabxanası
Respublika Gözdən Əlillər Kitabxanası — 1981-ci ildə fəaliyyətə başlamışdır. Kitabxana gözdən əlillər üçün informasiya müəssisəsidir. Kitabxananın əsas fəaliyyət istiqaməti respublikada olan gözdən əlilləri Brayl yazı sistemi ilə çap olunmuş ədəbiyyatla və "danışan kitablar"la (audiokassetlər, CD-lər) təmin edilməsidir.
Özbəkistan tarixi
Tarixi
Bu ərazidə yaşayan Türklərə özbək adı ilk dəfə 1313-1342-ci illərdə Qızıl Orda dövəltinin hökmdarı olmuş Qiyasəddin Məhəmməd Özbək Xan tərəfindən verilmişdir. Özbək Türkləri İslamı məhz Qızıl Orda dövlətinin mövcud olduğu dövrdə qəbul etmişlər. Belə ki, müsəlman ölkələri ilə olan geniş iqtisadi və siyasi əlaqələr İslamın zadəganlar və xalq kütlələri arasında geniş yayılmasına əlverişli imkan yaratmışdır. Batı xanın qardaşı Bərkə xan müsəlmanlığı qəbul etsə də, İslam məhz Özbək xanın hakimiyyəti dövründə Qızıl Ordanın rəsmi dini elan olunmuşdur. Əmir Teymurun ölümündən sonra zəifləyən Teymur imperiyasının torpaqlarının Aral gölü və Seyhun çayının qüzeyindəki bölgələrində dağınıq yaşayan, sonralar Şeybanilər kimi tanınan özbəklər Əbül Hayır xanın rəhbərliyi altında birləşmişlər. Əbül Hayır xan 1428-ci ildə Turada (hazırkı Tobolsk) taxta çıxmış və 40 il hökmranlıq etmişdir. Əbül Hayır xan Çingiz xanın oğlu Cucinin beşinci oğlu və Batı xanın qardaşı olan Şeybanın sülaləsindən idi. Şeybani xanlığı (Özbək xanlığı) 1468-də Teymurilər tərəfinfən ləğv edilmiş və 1500-cü ildə Məhəmməd Şeybani xan tərəfindən (1451-1510) yenidən qurulmuşdur. Əbül Hayır qısa müddətdə qüvvətlənərək ətrafdakı digər boyları da hakimiyyəti altında birləşdirmiş, Ceyhun çayı sahilindəki Sığnak, Arkuk, Suzak və Özkənt şəhərlərini ələ keçirmiş, Sığnağı paytaxt elan etdimişdir. 1561-də isə xanlığın paytaxtı Buxaraya köçürülmüşdür. Kalmıklar üzərinə yürüşün məğlubiyyətlə nəticələnməsindən sonra Kanay və Canıbəy adlı başbuğlar bəzi tərəfdarları ilə birlikdə Cığatay xanının himayəsinə sığınmış və sonralar bölgədən ayrılan bu özbəklərə Qazax və ya Qırğız Qazaxları adı verilmişdir. 1599-cu ildə Şeybanilər xanlığı əslən Həştərxan xanlığından olan Can Xanın oğulları Din Məhəmməd, Baki Məhəmməd və Vali Məhəmməd tərfindən son qoyulmuş və ərazisi Həştərxan xanlığına (Canoğulları xanədanı) birləşdirilmişdir.
Respublika Gözdən Əlillər Kitabxanası
Tarixi
Gözdən əlillərə kitabxana-informasiya xidmətini daha da yaxşılaşdırmaq məqsədi ilə o zamankı Azərbaycan Korlar Cəmiyyətinin Bakı şəhərindəki obyektlərində yerləşən kitabxana və fonotekaların mərkəzləşdirilməsi zərurəti yarandı.Bu cür kitabxanalar keçmiş müttəfiq respublikalarında da var idi. Buna görə də Azərbaycan Respublikası Korlar Cəmiyyəti Mərkəzi İdarəsi Rəyasət Heyətinin 23 may 1980-ci il tarixli il, 11 nömrəli qərarına əsasən Respublika Mərkəzi kitabxanasının yaradılması sərəncamı verildi. 01 iyun 1981-ci ildə kiabxana fəaliyyətə başladı. Lakin sonralar Azərbaycan Gözdən Əlillər Cəmiyyətinin büdcəsində maliyyə çətinliyi yarandığı üçün kitabxanada çalışan işçilərə əmək haqqı verilməsi və yeni "danışan kitablar"ın alınması mümkün olmadı.Buna görədə AzKC Respublika Mərkəzi kitabxanası 01 yanvar 1994-cü il tarixdən Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyinə verildi.
Özbəkistan tarixi
Tarixi
Şeybanilər dövlətinin süqutundan sonra onun yerləşdiyi ərazidə müxtəlif vaxtlarda üç əsas xanlıq - Buxara, Xivə və Kokand xanlıqları yarandı.
Bu xanlıqlar XIX əsrin əvvəllərinə qədər mövcud oldu. Buxara xanlığı 185 illik (1599-1785) mövcudiyyəti müddətində fəth siyasəti həyata keçirməyib, yalnız öz müstəqilliyini qorumaqla məşğul olmuşdur. Şəhər 1740–cı ildə Nadir şah Əfşar tərəfindən işğal olunmuşdur. Onun ölümündən sonra Buxara özbək əmiri Xudayar bəyin idarəçiliyi altına keçmiş və 1785-ci ilədək mövcud olmuşdur. Əsası Mangird sülaləsindən olan Şah Murad tərəfindən qoyulmuş və 1785-ci ildən Buxara əmirliyi adlanan dövlət 1920-ci ilədək mövcud olmuşdur. Mangirdlər sarayda atabəylik və vəzirlik vəzifəsini tuturdular.
Respublika Gözdən Əlillər Kitabxanası
Tarixi
Bütün yaş kateqoriyalarını əhatə edən kitabxanada kitabxanaçıların əsas vəzifəsi oxuculara fərdi yanaşma tərzidir. Burada oxucunun görmə səviyyəsi, obyektə adaptasiya dərəcəsi, digər xüsusi amillər nəzərə alınır. Tənha yaşayan, sərbəst hərəkət edə bilməyən oxuculara evdə səyyar kitabxana xidməti göstərilir. Həmçinin, oxucuların sonradan qazanılan əlilliyi olduğu halda onlara kiril və latın qrafikalı Brayl əlifbası öyrədilir, "Caus" ekran oxuma proqramı ilə təchiz olunmuş kompüterlərdən istifadə vərdişləri aşılanır. Kitabxananın min iki yüz oxucusu vardır. Son 5 il ərzində kitabxananın 25 oxucusu ali və orta ixtisas məktəblərinə qəbul olunmuşdur.
Kitabxana fondunun xüsusi nəşirlərlə komplektləşdirilməsi işində nəzərə çarpacaq irəliləyiş edilərək fondun ümumi həcmi iyirmi iki min nüsxəyə çatdırılmışdır. Kitabxanaya Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamları ilə nəşr olunmuş 4 min 976 kitab hədiyyə edilmişdir.
İstifadə olunub istismar müddətini bitirmiş disklər kitabxananın səs yazma studiyasında orjinal nüsxədən yeni nüsxələrə köçürülərək yenidən istifadə üçün fonda daxil edilir. Respublika Gözdən Əlillər Kitabxanası müasir avadanlıqlarla təchiz edilmişdir. Bunun sayəsində "danışan kitablar"ın artırılmış nüsxələri regionlarda fəaliyyət göstərən mərkəzi kitabxana sistemlərinə və ya Gözdən Əlillər Cəmiyyətinin yerli şöbələrinə təmənnasız hədiyyə edilir.
Kitabxana öz işini Respublika Gözdən Əlillər Cəmiyyəti ilə sıx əlaqədə qurur. Mütəmadi keçirilən tədbirlərdə əlil oxucularla sorğu keçirilir, sifariş veriləcək ədəbiyyatın seçimində hər bir oxucunun istəyi nəzərə alınır.
Kitabxananın binası
Kitabxana 01 iyun 1981-ci ildən bu günə kimi Bakı şəhəri, 2-ci Sülh döngəsi, ev 2 ünvanında dördmərtəbəli binanın zirzəmisində 262  m² sahədə yertləşmişdir.
Kitabxananın strukturu
Şöbələr:
Adi pıtraq
Botaniki təsviri.
Hündürlüyü 20-60 sm olan qısa xovlu-tüklü birillik bitkidir. Gövdəsi budaqlıdır. Yarpaqları uzun saplaqlı, enli yumurtavari, üçdilimli, azacıq ürəkvaridir, qıraqları qeyri-bərabər diş-dişli, altdan bir qədər solğundur. Səbətləri sümbül şəklində yarpaq qoltuğunda yığılmışlar. Dişi səbətlərin meyvəyanı sarğısı 10-15 mm uzunluqda, elliptik, bozumtul-yaşıl rəngdə, tüklücədir, ucunda iki haçalanan tikan olan qopartikanla örtülmüşdür. İyun-avqust aylarında çiçəkləyir, avqustoktyabr aylarında meyvə verir.
Mənşəyi və yayılması.
Adi pıtraq boreal coğrafi tipinin avropa sinfinin aralıq dənizi-avropa qrupuna aiddir. Avropa, Aralıq dənizi, Balkan-Kiçik Asiya ölkələri, Şimali Amerika, İran, Əfqanıstan, Rusiya, Ukrayna, Orta Asiya və Qafqazda yayılmışdır. Azərbaycanda adi pıtraq Böyük Qafqazın Quba massivi, Abşeron, Samur-Dəvəçi, Kür-Araz və Lənkəran ovalıqları, Kür düzənliyi, Alazan-Əyriçay vadisi və Lənkəranın dağlıq hissəsində arandan aşağı dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 800 (900) m qədər) bitir. Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər. Kseromezofitdir, meşə-kol və alaq bitkilik tiplərində rast gəlir. Alaq bitkisi kimi əkinlərdə, bostanlarda, dəniz sahilində qumsallıqlarda, baxımsız (zibillik) olan yerlərdə, yol kənarlarında, meşələrdə, kolluqlarda və çaqıl daşlıqlarda kiçik (3-7 fərd) qruplar əmələ gətirir.
Kimyəvi tərkibi.
Flavonoid, efir və piyli yağlar, alkaloid, C və B1 vitaminləri, aşı və acı maddələri, steroid, saponin, fenol-karbon turşuları və seskviterpenoidlərlə zəngindir.
Təsiri və tətbiqi.
Eksperimental və ya klinik olaraq Çin, Koreya, Hind və xalq təbabətində, homeopatiya və farmakoligiyada, eləcə də baytarlıqda tətbiq edilir. Əsasən qaraciyər, sidik kisəsi, kolit, dizenteriya, bəd xassəli şişlər, bronxial astma, astsit, artrit, allergiya, göz, skrofulyoz, dəri, sarılıq, babasil və zob xəstəliklərində, kəskin respirator infeksiyalar, ishal, soyuq dəymə və əqrəbvurma zamanı istifadə olunur. Ağrıkəsici, tərlədici, sakitləşdirici, yarasağaldıcı, büzüşdürücü, hərarəti salan, antihelmint, antiseptik, antibakterial və fungisid təsirə malikdir.
Əkstəsirləri
Zəhərli bitki olduğuna görə həkim məsləhəti ilə istifadə olunmalıdır.
İstifadə olunan hissələri
Müalıcə məqsədi ilə bitkinin yerüstü hissəsi, yarpaqları, meyvələri və kökləri istifadə edilir.
İstifadə formaları.
Dəmləmə, cövhər və şirəsi.
Faydaları
Vitaminli, bal verən və boyaq bitkisidir.
Anthurium rugulosum
(Anthurium rugulosum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Senecio darwinii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Anna Syuel
Anna Syuel (30 mart 1830 — 25 aprel 1878) — ingilis yazıçısı. Anna Syuel zamanında böyüklər üçün nəzərdə tutulmasına baxmayaraq, uşaqlar üçün ən çox satılan on kitabdan biri olaraq qəbul edilən, 1877-ci ildə qələmə alınan "Qara gözəllik" romanının müəllifi olaraq tanınır. Əsər 50 milyon nüsxə satılmışdır.
Qradiyent doldurma
thumb|Dərəcəli doldurma növləri: xətti thumb|Dərəcəli doldurma növləri: künc thumb|Dərəcəli doldurma növləri: dairəvi Qradiyent doldurma, dərəcəli doldurma - (ing.gradient fill, ru.градиентная заливка) - kompüter qrafikasında: qrafik obyektin müəyyən (açar) nöqtələrinin rəngini və şəffaflığını verməklə qalan nöqtələrin rənginin və şəffaflığının riyazi alqoritmlər vasitəsilə onlara nəzərən hesablanmasından ibarət doldurma növü. Bu yolla başlanğıc və son nöqtələrin koordinatlarını verməklə bir rəngdən başqa bir rəngə axar keçidlər almaq olar. Dərəcəli doldurmanın əsas növləri bunlardır: xətti – açar nöqtələr bir düz xətt boyunca yerləşir; dairəvi – birinci açar nöqtəyə nəzərən konsentrik çevrələr qurulur ki, onların da rəngi qalan açar nöqtələrin yerləşməsindən asılı olur; künc – açar nöqtələr çevrə boyunca yerləşir; əksolunmuş – xəttiyə bənzəyir və iki hissədən (xətti qradiyentdən və onun güzgüdə xəyali əksindən) ibarət olur; almaz – almazı xatırladır.
Anna Syuel
Erkən həyatı
Anna Syuel 30 mart 1830-cu ildə İngiltərənin Norfolk bölgəsində dindar Kvaker ailəsində anadan olmuşdur. Atası İsaak Fillip Syuel (1793–1879) və anası Meri Rayt Syuel (1798–1884) uşaq hekayələri yazırdılar. Syuelin Fillip adlı bir qardaşı olub. Syuel və qardaşı maddi çətinlik ucbatından məktəbə gedə bilməmiş və təhsillərinin böyük bir hissəsini evdə anası tərəfindən almışlar.
1822-ci ildə kiçik bir dükanı olan İsaakın işi uğursuz oldu və ailə Dalstona, Londona köçdü. Həyat ailə üçün çətin idi, ona görə İsaak və Meri övladlarını tez-tez Buxtona nənəsigilə, Merinin anasının yanına qalmağa göndərirdilər. Ailə 1832-ci ildə, Syuel 12 yaşında olarkən Stok-Nyuinqtona köçdü və Anna Syuel ilk dəfə burada məktəbə getdi. Anna 14 yaşında olarkən sürüşür və topuqlarından ağır zədə alır. O, ömrünün sonuna qədər uzun müddət gəzə və qoltuqağacı olmadan dayana bilmir. Syuel daha çox hərəkətlilik üçün at arabalarını tez-tez istifadə edirdi ki, bu da onun atlara böyük sevgisinin yaranmasına səbəb olur.
Yetkin həyatı
1836-cı ildə Syuelin atası oradakı iqlimin onu müalicə etməyə kömək edəcəyinə ümid edərək Braytonda bir işə başladı. Təxminən eyni vaxtda həm Syuel, həm də anası Anqlikan kilsəsinə qoşulmaq üçün Dostlar Cəmiyyətini tərk etdilər və hər ikisi də evangelist dairələrdə fəal oldu. Anası dini inancını evangelist uşaq kitabları yazara ifadə etdi. Anna bu kitabların nəşrə hazırlanmasına kömək etdi.
1866-cı ildə Fillipin həyat yoldaşı vəfat etdi və Fillipin himayəsində qayğısına qalmalı olduğu yeddi azyaşlı uşaq qaldı. Növbəti il Syuel ailəsi ona kömək etmək üçün Norfolk qraflığındakı Noric şəhərinin xaricindəki bir kənd olan Qədim Kattona köçdü.
"Qara Gözəllik" əsəri
Anna Syuel Qədim Kattonda yaşayarkən, 1871-1877-ci illər arasında "Qara Gözəllik" romanını yazdı. Bu müddət ərzində onun səhhəti pisləşirdi. O qədər zəif idi ki, tez-tez yatağında olmaq məcburiyyətində idi. Buna görə də Anna üçün yazmaq çox çətin idi. Bu səbəbdən mətni anasına diktə edərək yazdırmağa başladı. 1876-cı ildən etibarən kiçik kağız parçalarına yazdıqdan sonra anası bu mətinlərin üzünü köçürdü.
Anna Syuel əsəri 57 yaşında olarkən, 24 noyabr 1977-ci ildə Norvic naşiri Carroldsa satdı. O, 40 funt sterlinqlik tək bir ödəniş aldı və kitab həmin il nəşr olundu.
Vəfatı
Anna Syuel yeganə romanının nəşrindən sonra ağır xəstələndi. O, sonrakı aylarda həddindən artıq ağrı keçirirdi və tamamilə yataq xəstəsi idi. Anna Syuel 25 aprel 1878-ci ildə 58 yaşında hepatit və ya vərəmdən vəfat etdi, yalnız "Qara Gözəllik" romanının nəşrindən beş ay sonra. O, 30 aprel 1878-ci ildə Norvicdən çox uzaq olmayan Norfolkdakı Brayton yaxınlığındakı Lamasdakı Kvaker məzarlığında dəfn edildi.
Mariya Sibilla Merian
Mariya Sibilla Merian (2 aprel 1647, Frankfurt-Mayn, Almaniya — 13 yanvar 1717, Amsterdam, Niderland) — alman rəssamı.
Həyatı
Mariya Sibilla Merian ilk qadın entomoloqdur (Entomologiya - zoologiyanın həşərat, böcəklər bəhsi) 1647-ci ildə Almaniyanın Frankfurt şəhərində anadan olub.
3 yaşında atasını itirib. 1651-ci ildə anası Mariyanı rəsm çəkməyə cəsarətləndirən natürmort rəssam Cakob Marrel ilə ailə qurur.
Mariyanın təbiətə olan böyük marağı ilə rəsm çəkməyə olan həvəsinin birləşməsi daha 13 yaşındaykən müxtəlif növ bitki və böcək təsvirləri yaratmasına səbəb olur.
1665-ci ildə Mariya ögey atası Marrelin şagirdi Cohann Andreas Qraff ilə ailə qurur. Ondan iki qız övladı olur. 1667-ci ildə Mariya ailəsi ilə birlikdə Nürnberq şəhərinə gedir. Orada ilk peşəkar uğurlarını əldə edir. 1681-ci ildə ögey atası vəfat edir və ailə mirası yerbəyer etmək üçün Frankfurta dönmək məcburiyyətində qalır.
Mariya 1685-ci ildə 38 yaşındaykən həyat yoldaşından ayrılır. Anası və qızları ilə birlikdə Hollandiyada qatı protestant cəmiyyət olan Labadistlərə qoşulur. Bu dövrdə Surinam plantasiyalarından gətirilən tropik bitkilərə qarşı böyük bir həvəs, maraq hiss edir.
1691-ci ildə Amsterdama gedir və orada naturalist rəssam, böcək mütəxəssisi kimi tanınır və bu şöhrəti zəngin ailələrin tropik bitki kolleksiyalarına yol açır. Mariya ən sonda Surinama gedir. 1715-ci ildə iflic keçirir və 1717-ci ildə Amsterdamda vəfat edir.
Mariya Merian həşəratları mükəmməl şəkildə çəkən və rəngləyən usta sənətkardan elm insanı olmağa doğru böyük bir yol keçir. Kitablarından birində gəncliyində vaxtını böcəkləri tədqiq etməklə keçirməsi haqqında yazıb. Nürnberqdə olduğu zaman çox gözəl bağçalar gördüyünü qeyd edib. Tədqiqatlarının nəticəsi kimi 1675-ci ildə ilk kitabını - "New book of flowers" ("Çiçəklərin yeni kitabı") nəşr etdirir. Tırtılların çevrilməsindən bəhs edən ikinci kitabı isə 1679-cu ildə yayımlanır.
Hollandiyada olarkən tropik bitkilərə və heyvanlara olan marağı onun 1699-cu ildə Surinama səyahətə getməsinə səbəb olur. Orada çoxlu sayda yerli bitkiləri araşdırır və onlara ad verir. Hollandiyanın müstəmləkə siyasəti onu çox üzür. Yerlilərin həyat şəraitindən təsirləndiyini bildirir. Hamilə qulların uşaqlarının da özləri kimi qul olmaması üçün yerli bitkidən istifadə edərək uşaq salmalarından bəhs edirdi.
Elmi çalışmalarında Mariya 186 növ böcəyin həyat dövrlərini araşdırmışdı. Mükəmməl təcrübələri və araşdırmaları ilə elmdə həşəratların tədqiqinə öz töhfəsini verə bilmişdi. Mariyanın latın dilindən istifadə etməməsi səbəbindən bir çox elm adamı onun nailiyyətlərindən uzaq qalmışdı. 1665-1771-ci illər ərzində Mariyanın üç kitabının cəmi 19 nüsxəsi nəşr edilmişdi.
Günümüzdə Mariya Merian təkrar xatırlanır və kəşf edilir. Avropa Birliyində Euroya keçmədən əvvəl 500 Alman Markı banknotlarında onun portreti vardı. Bundan başqa, bir neçə məktəb Mariyanın adını daşıyır. 2005-ci ildə Almaniyada modern tədqiqat gəmisi Mariya Merianın adı verilmişdir.
Xuluq
Xuluq — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Xuluq oyk., sadə. Qusar r-nunun Gilah i.ə.v.-də kənd. Qusar maili düzənliyindədir. Tədqiqatçılara görə, oykonim ləzgi dilindəki qulux (arxa tərəf, dalda, dal tərəf) sözündəndir. Kəndin coğrafi mövqeyi bu mənaya uyğundur.
Qlüksburq qəsri
Qlüksburq qəsri - Almaniyanın Qlüksburq şəhərində yerləşən qəsr. Avropa intibah dövrünün ən gözəl nümunəsidir.
Haqqında
Qəsr 1582-1587-ci illəri arasında Şlesviq-Holşteyn-Sonderburq hersoqu II Karlın (1545-1622) şərəfinə Nikolaus Kariye tərəfindən keçmiş monastr ərazisində tikilib. Tikilərkən sudan qorunması üçün 2.5 metr hündürlündəki qranit blok üzərində tikilib. Tikintidə istifadə olunan kərpiclər isə monastrın xarabalıqlarından götürülüb. Qəsrin əsası 30 m2-lik 3 evdən ibarətdir. Böyük zallar və vestibül mərkəzi evdə yerləşir. Qalan iki ev isə yaşayış üçündür.
Qəsrin qüllələrinin diametrləri 8 metrdir.
Anthurium rupestre
(Anthurium rupestre) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xalid Ziya Uşaklıgil
Xalid Ziya Uşaklıgil ( — Servet-i Fünunun demək olar ki, roman və həkayə yazarlarından ən məşhurudur. Ağır bir dili və üslubu vardır. Qərbli anlamdakı ilk romanları o yazmışdır. Realizmdən təsirlənmişdir.
Roman üslubu
Hekayələrində Anadolu həyatına, eləcə də: kənd və qəsəbə yaşayışına, romanlarında isə yalnız İstanbula yer verir.
Yaradıcılığı
Anı (xatirə) və mənsur şeir növündə də əsərləri vardır.
Romanları:"Mai və Siyah", "Aşk-ı Memnu", "Kırık Hayatlar", "bir Ölünün Defteri", "Ferdi və Şürekası", "Sefile" ...
Hekayələri:"İzmir hekayələri, "hekayə-i Sevda", "Kadın Pençesi", "Onu Beklerken", Aşka Dair...
Xatirələri:"Saray ve Ötesi", "Kırk Yıl", "Bir acı hikaye" və b.
Sinta Nuriya
Sinta Nuriya Vahid (həmçinin Sinta Vahid, 8 mart 1948) keçmiş İndoneziya prezidenti Abdurrahman Vahidin dul qadınıdır. 1999-cu ildən 2001-ci ilədək İndoneziyanın birinci xanımı idi.
Sinta 1948-ci ildə Combanq inzibati ərazisində 18 uşağın ən böyük qızı olaraq dünyaya gəldi. 13 yaşındaykən İslam internat məktəbinə daxil olan Sinta orada müəllim olan Vəhidə aşiq olur. Peşəkar xəttat olan atası evlilik təklifini rədd etdi,atası Nəhdlətul Uləmanın lideri olan Vahid xaricə təhsil almaq üçün getdi. Vahidə Bağdaddan təklif edilərkən Sinta Vahidin babasının vəkil olaraq olduğu bir mərasimdə İndoneziyaya onun qayıdışından üç il əvvəl onları evləndirdi..
1992-ci ildə Sinta beldən aşağısını şikəst edən qəza keçirdi. O qollarını hərəkət etdirmədən əvvəl bir il fiziki müalicə aldı. İndoneziya Universitetində universitet işçiləri tərəfindən binanin dördüncü mərtəbəsinə qədər qaldırılan Sinta qadın kurslarını bitirdi.
Ərinin impiçmentindən sonra Sinta orta İslamın açıq bir müdafiəçisi idi. Ramazan ayında dinlərarası yeməklərin keçirilməsi ənənəsini davam etdirdi. Vali Basuki Tahaca Purnamanın cəsarətini təriflədi və poliqamiyi (çoxarvadlılıq) ədalətsiz hesab etdi. Ekstremistlər tərəfindən təhdid edildikdən sonra, Banser milisləri tədbirlərini qorumaq üçün hərəkətə keçdi. 2018-ci ildə ən təsirli insanlardan biri olaraq TIME 100 siyahısına daxil oldu.
Azqıllı qurdlar
alt=Branchiura cinsindən olan azqıllı qurdun mikroskop altında görünüşü|thumb|Azqıllı qurdun mikroskop altında görünüşü Azqıllı qurdlar (OLigochaeta) — qarın hissəsində az miqdarda nazik və qısa qılcıqları olan qurdları azqıllı qurdlar adlandırırlar. Geniş yayılmış nümayəndəsi soxulcandır.
Quruluşu və fiziologiyası
Qırmızımtıl-qəhvəyi rəngli bədəninin uzunluğu 10-15 sm-ə çatır. Bədəninin ön hissəsində kəmər adlanan qalınlaşma olur. Bədəni uzunsov və silindrşəkilli olub, ən kiçiyinin ölçüsü 0,5 mm, ən iri forması 2–3 m (tropik formalar) uzunluqda olur. Bədənin buğumları homonomdur. Buğumların miqdarı 7-9, əksər hallarda 30-40-dan 500-600-ə qədər olur. Azqıllı qurdların qılları az miqdarda olur. Öndəki buğum müstəsna olmaqla, qalan bütün buğumlarda qıllar vardır. Qıllar bədənin divarında dörd dəstə şəklində yerləşmişdir. Onların bir cütü yanlarda, bir cütü isə qarın hissəsindədir. Dəstədəki qılların miqdarı müxtəlifdir. Bədənin ön hissəsindən bir qədər aşağıda bədən örtüyü bir neçə buğumu əhatə edən qalınlaşma kəmər (clitellum) əmələ gətirir. Kəmər əhatə etdiyi buğumların ifraz etdiyi maddədən barama əmələ gətirir. Kəmər bütün oliqoxetlər üçün xarakterik olub, qurdun bədəninin bel və yan hissələrini əhatə edir. Qarın tərəfdə kəmərin kənarında ovalşəkilli vəzili ziyillər vardır. Bu ziyillər cütləşmə vaxtı iki qurdun bir-birinə yapışmasına xidmət edir. Bədənin dal tərəfində piqidium adlanan anal buğumu vardır. Bu buğum quruluşuna görə gövdənin buğumlarından fərqlənir və onda anal dəliyi vardır.
Azqıllı qurdların bədəninin üzəri nazik və elastiki kutikula ilə örtülmüşdür və selikli vəzilərlə çox zəngindir. Kutikulanın altında birqatlı epiteli (hipoderma), onun da altında uzununa və həlqəvi əzələlər yerləşmişdir. Bütün bunlar azqıllı həlqəvi qurdlarda yaxşı inkişaf etmiş dəri-əzələ kisəsini əmələ gətirir. Azqıllı qurdlarda uzununa əzələlər həlqəvi əzələlərə nisbətən yaxşı inkişaf etmişdir, köndələn əzələləri isə olmur. İbtidai quruluşlu azqıllı qurdlarda hipoderma – birqatlı, ali quruluşlu oliqoxetlərdə isə ikiqatlı epiteli hüceyrələrindən təşkil olunmuşdur.
Oliqoxetlər seloma malik həlqəvi qurdlardır. Selom arakəsmələr (dissepimentlər) vasitəsilə selomik kisələrə ayrılmışdır. Selom müxtəlif hüceyrə elementləri (limfositlər) daşıyan boşluq mayesi ilə doludur. Boşluq mayesi həm metanefridilər, həm də bel tərəfdə yerləşən buğumlararası xüsusi dəliklər vasitəsilə xaric edilir.
Daxili quruluşu
Həzm sistemi ağız dəliyi ilə başlanır və anusla qurtarır. Ağız dəliyi ağız boşluğuna açılır və bədəninin ön qurtaracağının qarın hissəsində yerləşmişdir. Ağız boşluğu tədricən əzələli divara malik olan geniş udlağa açılır. Udlağa udlaq vəziləri adlanan çoxlu vəzilərin axarları açılır. İfraz olunan maye qidanı isladır və qismən də həzmdə, xüsusilə zülalların parçalanmasında iştirak edir. Udlaq boruşəkilli dar qida borusuna keçir.Yağış qurdunda qida borusu 7-14-cü buğumlar arasında yerləşir və onlarda morren adlanan kirəcli vəzilər vardır. Bu vəzilərin ifraz etdiyi maye 10-12-ci buğumlarda qida qida borusuna daxil olaraq, qurdun qidasında olan turşunu neytrallaşdırmağa və s. xidmət edir. Qida borusu 14-cü buğumda enişlənərək çinədanı əmələ gətirir. Çinədandan sonra əzələli mədə yerləşmişdir. Mədə qalın divara malikdir və burada qida xırdalanır. Göstərilən bu hissələr – ağız dəliyi, udlaq, qida borusu, çinədan, mədə ön bağırsağı təşkil edir. Mədədən sonra orta bağırsaq başlanır. Orta bağırsağın daxili hissəsi birqatlı epiteli ilə örtülmüşdür. Üst hissəsi isə xloraqogen hüceyrələr adlanan sarı təbəqə ilə örtülüdür. Bu hüceyrələr iki funksiya yerinə yetirir. Bir tərəfdən onlar qlikogen, zülal, yağ kimi qidalı maddələri ehtiyat halında toplayır, digər tərəfdən isə qonur-sarı dənəcik formasında ifrazat məhsullarını yığırlar. Orta bağırsaqda qidanın həzmi və onun sorulması baş verir. Burada bağırsağın epitelisi müxtəlif hüceyrələrlə - tiflozolislə zəngin olub, bağırsağın səthinin genişlənməsini və həzm fermenti ifraz etməklə qidanın həzm olunmasını və sorulmasını təmin edir. Həzm hüceyrədaxilideyildir. Orta bağırsaqdan sonra tiflozolisdən məhrum qısa dal bağırsaq gəlir. Dal bağırsağa hərm olunmamış qida hissəcikləri daxil olur və anal dəliyi vasitəsilə xaric edilir.
Qan-damar sistemi qapalı olub, qan damarlarla axır. Qan-damar sisteminin əsasını bel və qarın qan damarları təşkil edir. Azqıllı həlqəvi qurdlar üçün dəridə, metanefridilərdə, cinsi vəzilərdə kapilyar qan damarlarının sıx olması xarakterikdir.
Tənəffüs orqanları yoxdur. Tənəffüs dəri vasitəsilə olur.
İfrazat sistemi metanefridial tipdədir. Metanefridilər cüt olub, sağ və sol tərəfdə yerləşməklə hər buğumda təkrar olunur. İfrazat funksiyasını, həmçinin xloraqogen hüceyrələr də yerinə yetirilir. Xloragen hüceyrələrin parçalanma məhsulları bir-birinə yapışır və qismən iri "qonur cisim" əmələ gətirir. Bunlar bədən boşluğuna toplanır və xüsusi bel deşiklərindən xaric edilir.
Sinir sisteminin əsasını mərkəzi sinir sistemi təşkil edir. Mərkəzi sinir sistemi bir cüt udlaqüstü, bir cüt udlaqaltı sinir düyünlərini, onların əmələ gətirdiyi udlaqətrafı sinir həlqəsini və qarın sinir zəncirini təşkil edir.
Hiss orqanları azqıllı qurdlarda çox zəif inkişaf etmişdir. Gözləri yoxdur. Buna baxmayaraq onlarda işığa həssas ayrı-ayrı hüceyrələr əsas rol oynayır.
Cinsi sistemi - hermafroditdirlər. Onlarda cinsi aparat 9 – 15-ci buğumlarda yerləşir. Erkək cinsi orqanları 10 və 11-ci buğumlarda yerləşən iki cüt kiçik toxumluqdan ibarətdir. Toxumluqlar toxum kisəcikləri (toxum qovuqcuğu) ilə əhatə olunmuşdur. Toxum kisəcikləri üç cütdür və 9, 10, 12-ci buğumlarda yerləşmişdir. Yetişməmiş toxum hüceyrələri toxumluqdan toxum kisəciklərinə düşür. Spermatozoidlər toxum kisəciklərində yetişir və qurdlar cütləşənədək burada qalırlar.Dişi cinsi orqanları yumurtalıqdan, yumurta borusundan və toxumqəbuledicidən ibarətdir. Toxumqəbuledicilər (receptaculae seminales) iki cütdür. Onlar şarşəkilli formadadır və 9-10-cu buğumların hər birində iki ədəd olmaqla yerləşmişdir.
İnkişafı
Oliqoxetlər kopulyasiya olunaraq çoxalırlar. Yumurtanın bölünməsi spiral tiplidir. Rüşeymin inkişafı baramada gedir. Baramada formalaşmış kiçik qurdlar xaricə çıxır və inkişaf edərək yetkin fərdə çevrilir. İnkişafı troxofor sürfə mərhələsi olmadan gedir.
Bir çox oliqoxetlərdə cinsi çoxalmadan əlavə, qeyri-cinsi çoxalma da müşahidə olunur. Şirin sularda yaşayan Chaetogaster, Aelosoma və s. cinsindən olan qurdlar paratomiya adlanan xüsusi yolla çoxalırlar. Bu halda qurdun bədəninin müəyyən nahiyyəsində (ön hissəsində) qurdun bədənini iki yerə bölən dartılma baş verir. Ön hissə - quyruq, dal hissə isə baş hissəsini bərpa edir. Daha sonra qurd iki yerə ayrılaraq, sərbəst yaşayır.
Digər azqıllı qurdlarda isə qeydi-cinsi çoxalmanın daha sadə üsulu müşahidə olunur. Bu halda qurdun bədəni iki və daha çox hissələrə ayrılır, sonra ayrılmış bu hissələrdə ön və dal nahiyələr bərpa olunur (Lumbriculus variegatus). Belə qeyri-cinsi çoxalma arxitomiya adlanır. Bir çox oliqoxetlərdə arxitomiya prosesi qeyri-iradi olaraq (bəzən qurd qıcıqlandıqda) baş verir.
Praktiki əhəmiyyəti
Su oliqoxetləri çirklənmiş sularda kütləvi şəkildə inkişaf edirlər və suyun keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi zamanı bu, nəzərə alınır (Tubificidae, Naididae). Tubifex tubifex bütün su hövzələri bütün su hövzələri tiplərində istənilən çirklənmə dərəcəsində yaşayır. Başqa oliqoxet növlərindən Limnodrilus cinsinin növləri həddən artıq çirklənmənin, S.lacustris isə mülayim çirklənmənin indikatorlarıdır.
Soxulcanlar torpaqəmələgəlməsində böyük rol oynayırlar. Onlar torpağı yumşaldaraq onun aerasiyasına və bitki köklərinin dərinə getməsinə kömək edirlər. Bəzi növlər öz keçidlərini 8 m dərinliyədək qazırlar. Soxulcanlar öz yolları daxilində bitki qalıqlarını aparmaqla və onların tez çürüməsinə səbəb olmaqla torpağı gübrələyir, humus yaranmasına kömək edirlər.
Azərbaycanın balıq zavodlarında nərəkimilərin, Xəzər qızılbalığının və başqa balıqların sürfələrini və körpələrini yemləmək üçün Enchytraeus albidus növünü yetişdirirlər.
Azərbaycanda yayılması
Xəzər dənizində azqıllı qurdlar haqqında ilk məlumat Derjavinə aid olmuşdur (Derjavin, 1951). O, burada əsasən şirinsu növlərinin yayıldığını qeyd etmişdir. Azərbaycan sularında azqıllı qurdların öyrənilməsində böyük rolu Ə.H.Qasımova məxsusdur. O, demək olar ki, bütün su hövzələrində tədqiqatlar aparmış, növlərin sayını, biotoplar, fəsillər üzrə miqdarca və biokütləcə yayılması haqda məlumat vermişdir (Qasımov, 1965, 1972). Şəki-Zaqatala zonasının azqıllı qurdları S.İ.Məmmədova tərəfindən öyərnilmişdir. O, bu zona üçün 3 fəsilə və 12 cinsə mənsub olan 24 növ qeyd etmişdir.
Azərbaycanın bütün şirin sularında və həmçinin Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorunda rast gəlinirlər. Azərbaycanın daxili su hövzələrində 90 növ oliqoxet qeyd edilmişdir.
Abşeronun duzlu su hövzələrində Xəzərin avtoxton faunasınan nümayəndələri: Ps.deserticola, P.caspius, Criodrilus lacuum, Lumbriculus lineatus (Müller).
Şəki-Zaqatala zonasında 24 növ azqıllı qurd qeyd edilib: Nais simplex, N.communis, N.elinguis Müller, N.pardalis Piguet, Dero digitata (Müller), Slavina appendiculata (Udek.), Pristina rosea (Piguet), P.longispina Ehr., Limnodrilus hoffmeiseri Clap., L.deuemianus Clap., L.claparedeanus Ratzel, L.helveticus Piguet, Potamothrix hammoniensis Mich., P.bavaricus Oesch., Peloscolex ferox (Eisen), Ps.albicola, Aulodrilus pigueti Kow., A.pluriseta (Piguet) və b.
Gəncə-Qazax zonasının su hövzələrində: 27 növ rast gəlinir: S.lacustris, D.digitata, Aulophorus furcatus (Müller), Nais pseudobtusa Piguet, N.simplex, N.communis, N.elinguis, O.serpentina, Paranais frici (Hrabe), Chaetogaster vrystallinus Veig., Ch.langi Bret., Pristina longiseta, Pr.bilobata, Vriodrilus lacuum, P.rosea, Aulodrilus limnobius, A.pigueti, Stylodrilus heringianus Clap. və b.
Şəmkir su anbarında 21 növ oliqoxet tapılmışdır: Stylaria lacustris L., Nais pseudobtusa Piguet, N.elinguis Müll, Chaetogaster crystallinus Vejd., Ch.langi Bret., Ophidonais serpentina (Müll.), Aulodrilus pigueti Kowal., A.limnobius Bret., Pristina rosea (Piguet), Limnodrilus hoffmeisteri Clap., L.udekemianus Clap., L.helveticus Piguet, L.claparedeanus Ratz., Potamothrix hammoniensis (Mich.), Psammoryctes albicola (Mich.), Tubifex tubifex (Müll.), P.ferox (Eisen), Enchytraeus albidus Henle, Lumbriculus lineatus (Müll.), Lumbriculus variegatus (Müll.), Eisenella tetraedra (Sav.).
Yenikənd su anbarında 10 növ oliqoxet qeyd edilib: Stylaria lacustris L., Nais communis Piguet., N.elinguis Müll., Chaetogaster diastrophus Gru., Ophidonais serpentina (Müll.), Pristina longiseta Ehrb., P.rosea (Piguet), Peloscolex velutinus Grube, Branchiura sowerbyi Bed., Eiseniella tetraedra (Sav.).
Mingəçevir su anbarı üçün 9 növ qeyd edilib: Nais communis Piguet., N.iorensis Patar., Chaetogaster diastrophus Gru., Ophidonais serpentina (Müll.), Limnodrillus hoffmeisteri Clap., L.claparedeanus Ratz., Tubifex tubifex (Müll.), Branchiura sowerbyi Bed.
Varvara su anbarı üçün 8 növ azqıllı qurd qeyd olunub: Aelosoma tenebrarum Vejd., Aulophorus furcatus (Müll.), Nais communis Piguet., Chaetogaster diastrophus Gru., Limnodrillus hoffmeisteri Clap., L.udekemianus Clap., Potamothrix hammoniensis (Mich.), Tubifex tubifex (Müll.).
Lənkəran təbii vilayətinin su hövzələri üçün 4 növ oliqoxet göstərilmişdir: Pristina aequiseta Bourne, T.tubifex, Branchiura sowerbyi Bedd., N.communis. Onların əksəriyyəti Kiçik Qızılağac körfəzində yaşayır.
Xəzər dənizində 31 növ oliqoxet aşkar edilmişdir. Buraya oliqoxetlər Volqa suları ilə gətirilir. Lilli və balıqqulağı torpaqlarda Stylaria lacustris (L.), Nais communis Piguet, N.variabilis Piguet, N.simplex Piguet, Chaetogaster diastrophus (Gruet), İsochaetides michaelseni (Last.), Psammoryctides albicola (Grimm), Volqa çayının mənsəbyanı rayonunda politop növ olan Potamothrix moldaviensis Vejd. et Mrazek (miqdarı 6000 fərd/m²-ə qədər), lilli-qum biotopunda isə Psammoryctides deserticola (Grimm) rast gəlinir. Potamothrix alatus Fin., Amphichaeta sannjio Kall. Şimali Xəzərin nadir növlərindəndir.
Orta Xəzərdə Potamothrix caspicus Last, Ps.deserticola, Stylodrillus parvus (Hr. Et Cern) rast gəlinir (20 m dərinliyə qədər, sayı 3820 fərd/m²).
Böyük Qızılağac Körfəzində Psammoryctides heterochaetus (Last) qeyd olunub.
Soxulcanlar isə Qafqazda 79, Azərbaycanda isə 35 növlə təmsil olunmuşdur: Eiseniella tetraedra tetraedra (Sav.), E.tetraedra hercynia Mich., Eisenia foetida foetida (Sav.), E.foetida andrei Bouche, E.nordenskoildi (Eisen), E.lagodechiensis (Mich.), E.thamarae Kvav., E.grandis grandis Mich., E.grandis ganjiensis Kvav., Dendrobaena penthori Rosa, D.veneta (Rosa), D.schmidti telermanica Perel, D.schmidti surbiensis Mich., D.aplina aplina (Rosa), A.aplina armeniaca (Rosa), D.schelkovnikovi schelkovnikovi (Mich.), D.orientalis Corn., D.attemsi attemsi (Mich.), D.byblica byblica (Rosa), D.concolor (Mich.), D.rubrida tenuis (Eisen), Helodrilus patriarchalis (Rosa), Octolasium lucteum (Derj.), O.transpadanum (Rosa), Nicodrilus roseus roseus (Sav.), N.jassyensis jassyensis (Mich.), N.caliginosus trapezoides (Duges), Allolobophora kaznakovi (Mich.), A.muganiensis (Mich.), A.brunnecephala Kvav., A.agatschiensis Mich., A.chloratica Sav.
Azərbaycanda yayılan azqıllı qurdlar kosmopolit növlər olub, bütün dünyada geniş yayılmışlar. Bununla belə, Muğan eyzeniyası ( Eisenia muganiensis Michaelsen, 1899) Azərbaycan Respublikasının Qırmızı Kitabının II nəşrinə əlavə olunmuşdur. Sayı azalmaqda olan endemik növdür, antropogen təsirə həssasdır.
Xəzər dənizinin endemiləri cəmi 12 növdür: Potamothrix moldaviensis Vejd. et Mrazek, P.m.mitropolskiyi Hrabe, P.grimmi (Hr.), P.cekanevskaje Fin., P.caspius, Tubifex acapillatus Fin., Marionina brevis Fin., M.abberans Fin., Stylodrilus cernosvitovi Hrabe, Peloscolex debilis Fin., Trichodrilis pauper Fin. Xəzərin avtoxton növləri: P.mrazeki, P.alatus, P.manus, Ps.deserticola, A.scvetovi, M.mica.
Həmçinin bax
Zəli
Nikkolo Makiavelli
Niccolò di Bernardo dei Machiavelli — İntibah dövründə yaşamış italyan diplomat, yazıçı, filosof və tarixçi. O, daha çox təxminən 1513-cü ildə yazılmış, lakin 1532-ci ilə qədər nəşr olunmayan "Hökmdar" adlı siyasi traktatı ilə tanınır. Makiavellini siyasi fəlsəfənin və siyasi elmin atası adlandırırlar.
Adı tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına (72-ci) daxil edilib.
Həyatı
Nikkolo Makiavelli 1469-cu il may ayının 3-də İtaliyanın Florensiya şəhərində, hüquqşünas ailəsində anadan olub. İtaliyada humanizm hərəkatının yol açdığı təhsil proqramına uyğun olaraq, qrammatika, ritorika, Latın dili və mədəniyyəti təhsili alıb. O zamanlar Florensiyanın yunan mədəniyyətinin Avropadakı mərkəzi hesap edilməsinə baxmayaraq, Makiavelli yunanca bilmirdi. Atasından qalan mülk işləmədən yaşamasına yetmədiyi üçün, o işləmək məcburiyyətində qalır. 1484-cü ildə Makiavelli katib və səfir kimi Florensiya hökumət xidmətinə daxil olmuşdu. 1494-cü ildə Florensiyanı 60 il idarə edən Medici ailəsi devrilirək sürgünə göndərilir və Florensiyada respublika üsul idarəsi qurulur. Daha sonra Makiavelli hərbi işlər üzrə diplomatik konsul vəzifəsinə təyin edilir. 1499 və 1512-ci illər arasında Araqon kralı II Ferdinand (İspaniya), XII Lüdovik (Fransa) və Romada Papalıq (İtaliya) saraylarında diplomatik missiyalarda xidmət edir.
1503–1506-cı illərdə Makiavelli Florensiya milisinə görə məsuliyyət daşıyırdı (şəhərin müdafiəsi də daxil olmaqla). 1512-ci ilin avqustunda, Roma papası II Yuliusun köməyi ilə ispan qoşunundan istifadə edərək Medici Florensiyada hakimiyyəti geri qaytarır. Piero Soderini Florensiya dövlət başçısı istefa verir və sürgünə göndərilir. Florensiya Respublikası ləğv edilir. 1513-cü ildə Makiavelli sui-qəsddə ittiham edilərək həbs olunur və işgəncələrə baxmayaraq, o sui-qəsddə iştirakını inkar edir. X Leon hakimiyyətə gələndən sonra o azad edilsə də, artıq gözdən düşmüşdü. Bundan sonra ona Florensiyanın 7 km cənubunda yerləşən Santa Andreyadakı malikanəsində yaşamağa icazə verilir.
1520-ci ildə əfv edilən Makiavelli Florensiyanın rəhbərləri tərəfindən elə də əhəmiyyətli olmayan vəzifələrə təyin edilir. 1527-ci ilin mayında Florensiyada yenidən respublika üsul idarəsi qurulur, amma bu dəfə də Medicilərin adamı olaraq tanınan Makiavelliyə yeni iqtidar etimad göstərmir.
Makiavelli 21 iyul 1527-ci ildə Florensiyada vəfat etmişdir.
Senecio schaffneri
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
I Artavazd
I Artavazd — Atropatenanın Atropatidlər sülaləsindən olan hökmdarlarından biridir.
Aşnak
Aşnak, Əşnək — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Talin rayonunda kənd.
I Artavazd
Həyatı
Həyatı haqqında mənbələrdə məlumat az olsa da siyasi fəaliyyəti ilə bağlı məlumatlar vardır. Onun siyasi fəaliyyəti çox çətin bir dövrə təsadüf etmişdir. Belə ki, I Artavazdın hakimiyyətdə olduğu dovrdə romalılar Atropatenaya yürüş etmişlər. Həmçinin, onun hakimiyyəti Roma-Parfiya müharibəsi dövrünə təsadüf etmişdir.
E.ə. 36-cı ildə Antoninin Misir hökmdarı Kleopatra ilə nikah bağlaması onu böyük bir ölkənnn hakimi-mütləqinə çevirir və Antoniyə Makedoniyalı İskəndər kimi möhtəşəm bir Asiya fövqəldövləti yaratmaq planlarının gerçəkləşəcəyinə inam verir. Bu ümidlərlə Kleopatradan doğulmuş oğlunun adını İskəndər qoyan Antoni Parfiya üzərinə yeni yürüşə başlayır. Parfiyalılar onu Fərat çayı sahilində gözləyirdilər. Antoni isə erməni və Pont çarlarının qoşunlarını da özünə birləşdirərək, Ermənistan ərazisindən şimala yeriyir və Midiya-Atropatenadan keçməklə parfiyalılara arxadan zərbə endirmək istəyir. Onun bu planına görə, Atropatenanın təpəlikləri məşhur Parfiya süvarilərinin döyüş kücünü zəiflətməli idi. Vəziyyətin ciddiliyini görən parfiyalılar öz aralarındakı ziddiyyətləri unudaraq, Parfiya şahı IV Fraatın ətrafında sıx birləşirlər. Öz ölkəsi üçün ağır bir vaxtda əvvəllər parfiyalılarla düşmən münasibətdə olmuş Atropatena şahı I Artavazd da onlarla ittifaqa girir. Qırx minlik parfiyalı süvariyə 10 minlik atropatenalılar da qoşulur. Atropatenanın müəyyən bir hissəsini çətinliklə də olsa keçəndən sonra Antoni böyük bir taktiki səhv buraxır. O, silah, sürsat və texniki avadanlıq daşıyan 300 ağır arabanı Oppi Statsianın leqatasında qoyaraq, öz əsas hərbi qüvvəsini irəli çəkir. Antoni qəflətən Atro-patena paytaxtı Fraaspa girməyi, Artavazdın ailəsini əsir tutmağı planlaşdırırdı. Lakin Antoni şəhərə yaxınlaşdığı zaman görür ki, Fraasp uzun müddətli müdafiə üçün tam hazırlıqlı vəziyyətdədir. Antoni mühasirəyə hazırlaşdığı müddətdə parfiyalılarla atropatenalılar onun yük arabalarını ələ keçirirlər. Oppi Statsian ölür, Pont çarı əsir düşür, erməni çarı isə Statsianın aqibətindən qorxaraq, geriyə, Ermənistana qaçır. Antoninin bütün sürsatı və texniki avadanlığı məhv edilir. Elə bu da onun Atropatana yürüşünün taleyini həll edir. Antoninin qoşunu Fraasp ətrafında mühasirəyə salınır. Müttəfiq qoşunları onun əskərlərini gündəlik hücumlarla sarsıdırlar. Qışın yaxınlaşması romalıları məcbur edir ki, Atropatenanı tərk edərək, artıq dağ yolları ilə Ermənistana çəkilsinlər. Onların itkiləri sayagəlməzdir. Belə güman edilir ki, Atropatenada 35 min nəfərdən artıq romalı öldürülüb.
Roma-Parfiya münaqişəsi dövründə öz miqyasına görə bənzəri olmayan Azərbaycan yürüşü tam məqlubiyyətlə başa çatır. Antonini bu yürüşə Kleopatra həvəsləndirmişdi. Akademik İqrar Əliyev göstərir ki, "Atropatena çarı böyük qələbəni bayram edir. Bu qələbə həm də ona görə əhəmiyyətli idi ki, böyük qənimət ələ keçirilmişdi. O, Oppi Statsiandan aldığı Roma bayraqlarının sahibi idi. Pont çarı Polemon onun əsiri idi. Bütün bunlarsa Atropatenanın və çar Artavazdın nüfuzunu yüksəltməyə bilməzdi."
Aşnak
Tarixi
Rayon mərkəzindən 12 km cənubda, Alagöz dağının cənub-qərbində, İrəvan-Talin avtomobil yolunun sol tərəfində yerləşir. «İrəvan əyalətinin icmal dəftəri»ndə, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Kəndin adı həm də Eşnək formasında göstərilir.
I Artavazd
Həyatı
Bu hadisələrdən sonra görünür, Artavazd öz qələbəsindən parfiyalıların Atropatenadan çıxarılması üçün istifadə etmək fikrinə düşür. Onunla IV Fraat arasında mübahisə yaranır. Bu münaqişənin formal səbəbi qənimətin bölüşdürülməsi olur.
E.ə.35-ci ildə Artavazd öz əsiri çar Polsmonu elçi sifətində sülh və ittifaq təklifləri ilə Antoninin yanına gendərir. Bu, Antoninin planlarını dəyişir və o, Parfiya yürüşünü davam etdirmək qərarına gəlir. Buradan da belə bir nəticə çıxarmaq mümkündür ki, Artavazdın nüfuzu və hərbi qüdrəti yüksək idi. Atropatenalılarla birlikdə parfiyalılar üzərinə yürüşə getməzdən qabaq Antoni ona xəyanət etmiş Ermənistan çarı ilə haqq-hesab çəkmək fikrinə düşür. O, qoşunlarını Ermənistana çəkir. Burada Artavazd Oppi Statsiandan aldığı Roma bayraqlarını ona qaytarır. Ermənistan çarı tutulub, əl-qolu bağlı vəziyyətdə hədiyyə kimi Kleopatraya göndərilir. Elan edilir ki, Ermənistan işğal olunmuşdur. Bundan sonra Antoni İskəndəriyyəyə qayıdır. Orada Ermənistan üzərində qələbəni bayram edir və erməni çarını qızıl qandalda hüzuruna gətizdirir.
Aşnak
Tarixi
Kəndin adı ilk dəfə V əsrdə xatırlanır. Burada IV-V əsrlərə aid alban kilsəsinin qalıqları, IX-X əsrlərdə tikilən qalanın xarabalıqları indi də durur. Qədim Aşnak kəndi indiki Aşnak kəndindən 5 km qərbdə yerləşmişdir.
I Artavazd
Həyatı
Antoni Kleopatradan olmuş kiçik yaşlı oğlu İskəndəri Artavazdın qızı İotana ilə nişanlayır. Bu mərasim münasibəti ilə oğlunu Parfiya, Atropatena və Ermənistan çarı elan edir.