cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vaqif Arzumanlı
Həyatı
V.Arzumanlı 1974-cü ildən Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi və professorudur (1989). 1973-1974-cü illərdə M.F. Axundzadə adına RDƏ İnstitutunda (indiki Slavyan Universiteti), 1976-1987-ci illərdə İrəvan Pedaqojı İnstitutunun Azərbaycan bölməsində dərs demişdir. Onun haqqında müxtəlif illərdə xeyli məqalə və iki monoqrafiya yazılmışdır.Onun adı bir sıra xarici ölkələrdə nəşr edilmiş ensiklopediyalara salınmışdır. V.Arzumanlı Azərbaycan dilindən Litva dilinə, Litva, latış və rus dillərindən Azərbaycan dilinə ondan artıq kitab tərcümə etmişdir. Elmi əsərləri, kitab,monoqrafiya və məqalələri rus, Ukrayna, alman, türk, Litva,latış, eston, belarus, polyak,ərəb, fars,ingilis və başqa dillərdə nəşr edilmişdir.
50-dən artıq xarici ölkədə işgüzar səfərlərdə və elmi ezamiyyətlərdə olmuş,bir sıra Beynəlxalq simpozium,konfrans və müşavirələrdə iştirak etmişdir. V.Arzumanlı 2000, 2005 və 2010-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin deputatliğına namizəd kimi qeydə alınmışdır. Üç dəfə AMEA-nın müxbir üzvlüyünə namizədliyi irəli sürülmüşdür (2001, 2007, 2012). Litva və Belarus Respublikaları Ali Sovetlərinin, Respublikamızın bəzi elm və təhsil ocaqlarının,ayrı-ayrı təşkilatların Fəxri Fərmanları, eləcə də Azərbaycanın, Litvanın, Latviyanın, Estoniyanın, Ukraynanın, İraqın, Tatarıstanın bir sıra ədəbi mükafatları və medalları ilə (1964-2012) təltif olunmuş, Milli qəhrəman Əlif Haciyev adına və görkəmli türkoloq Bəkir Çobanzadə adına Beynəlxalq mükafatlara,eləcə də "Qızıl qələm" və "Mir Cəlal Paşayev" mükafatlarına layiq görülmüşdür.İki monoqrafiyası (“ Nizami Gəncəvinin dünya şöhrəti”, “Dəyərli ustad”) Azərbaycan Respublikasının Dövlət mükafatına təqdim olunmuşdur (1997, 2012). 2012-ci ildə Azərbaycan ədəbiyyatının tədqiqi, ədəbi əlaqələr sahəsində səmərəli elmi fəaliyyəti və anadan olmasının 65-illiyi münasibətilə Fədakar alim diplomuna və mükafatına layiq görülmüşdür.Xocalı şəhərinin fəxri vətəndaşıdır. V.Arzumanlı 35 kitab və monoqrafiyanın, həmçinin 1500-dən artıq elmi və publisistik məqalənin, müsahibənin müəllifidir. 60-dan artıq elmi əsərin redaktoru və ön sözün müəllifidir. Ədəbi əlaqələr və milli münasibətlər sahəsində gənc alimlərin və mütəxəssislərin yetişdirilməsində fəal iştirak edir, 30-dan artıq aspirant, dissertant, doktorantın elmi rəhbəri, elmi məsləhətçisi olmuşdur.
2014-cü ilin iyul ayında Nabrandakı bağ evində ağır xəstəlikdən sonra dünyasını dəyişmişdir. O, uzun müddət xərçəng xəstəliyindən əziyyət çəkib. İyulun 10-da Xudatda öz vəsiyyəti ilə atasının dəfn olunduğu "Şıxlar" qəbiristanlığında torpağa tapşırılmışdır.
Kitab və monoqrafiyaları
thumb|"Nizami Gəncəvinin dünya şöhrəti" kitabı
Məckəxacə
Məçkə-xacə — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Məckəxacə oyk., miir. Quba r-nunun Rustov i.ə.v.-də kənd. Cağacıq çayının sahilində, dağətəyi ərazidədir. Əsl adı Mahcəkə Xacə olmuşdur. Rustov kəndinin keçmiş məhəllələrindən birinin adıdır. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, oykonim tat dilindəki mah (dayanacaq), cəkə (yer) və xacə sözlərindən ibarət olub, “xacənin dayanacaq yeri, düşərgəsi” mənasındadır.
Tatarlı (Şəmkir)
Tatarlı – Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
XI əsrə aid Qız qalası kompleksi bu kənddə yerləşir.
Əhalisi
Kənd əhalisi 2675 nəfərdir ki, onunda 1355 nəfəri kişi, 1320 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.
Coğrafiyası və iqlimi
Zəyəm və Bada çayları kəndin ərazisindən keçir.
İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq və əkinçilikdir. Əkinçilikdə əsas yeri kartofçuluq tutur. həmçinin Tatarlı kəndində "Lobya" təsərrüfatı geniş yayılmışdır
Sekstus Empirikus
Sekstus Emprikus (yun. Σέξτος Εμπειρικός, 160-210) skeptisizmin Roma dövrünün ən tanınmış nümayəndəsi, bu məktəbin ənənələrinin davamçısı. İskəndəriyyə, Afina və Romada yaşamışdı. Sekstus Emprikus ixtisasca həkim idi. O, “Pirron müddəaları” (yun. Πυῤῥώνειοι ὑποτύπωσεις) və “Riyaziyyatçılara qarşı” (yun. Πρὸς μαθηματικούς) kimi bir neçə kitabın müəllifi idi. Bu kitablarda o şübhəçiliyin tarixi, əsasları və nəzəriyyəsini vermişdir.
Fəlsəfəsi
Sekstus Emprikus skeptik baxışlarını tibb elmi ilə əlaqələndirirdi. O həm də, skeptisizmi başqa fəlsəfi məktəblərin təlimlərindən ayırır, onlarla qarışmağa qarşı çıxırdı. Onun əsərlərində skeptisizm ətraflı və dolğun bir təlim kimi təqdim edilmişdir. Sekstus Emprikus Enesidemusdan sonra skeptisizmin əsaslarını sübuta yetirən 10 troposda yetərincə dəyişikliklər etmiş, onları yenidən sistemləşdirmişdir.
Bilindiyi kimi digər antik düşünürlər bilginin əldə olunmasının mümkünlüyünü iddia edirdilər. Sekstus Empirikus isə şübhəçilərin gələnəyini (ənənəsini) sürdürərək iddia edirdi ki, bilgi nisbidir. Ona görə də, problemlərin çözülməsi və şeylərin mahiyyətini açmaq cəhdlərindən çəkinmək lazımdır. Belə olarsa, insan kamilliyə çatmış olur. Onun fikrincə qanunlar, ənənələr, qaydalar və vərdişlərə riayət edilməlidir. Bu sırada sağlam düşüncəyə özəl yer də verilməlidir.
Qədim zamanlardan başlayaraq duyğular vasitəsi ilə əldə edilən biliyin nisbiliyini və ziddiyyətli olduğunu sübuta yetirmək istəyən düşünürlər öz dəlillərini Sekstus Empirikusun kitablarından gətirirdilər. Onun “problemlərin həllindən çəkinmə” prinsipi tibb, fiziologiya, zoologiya, fizika və digər elmlərdən alınmış faktlara əsaslanırdı.
Bulbophyllum intersitum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Torpedo aparatı
Torpedo aparatı və ya Torpedo borusu üfüqi istiqamətdə torpedoları işə salmaq üçün işlədilən bir cihazdır.
Torpedo borularının və ya aparatının iki əsas növü var:
Erigeron wightii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Areal
Erigeron wightii Hindistanda yayılmışdır.
Xonatan Kastro
Xonatan Kastro Otto — ispan peşəkar futbolçu. "Selta Viqo" klubunda oynayır.
İlhami Cəfərsoy
Cəfərsoy İlhami Yusif oğlu — dilçi-alim, filologiya elmləri doktoru
Həyatı
İlhami Cəfərsoy 1950-ci ildə 24 iyulda Şuşa rayonunun Aşağı Quşçu kəndində anadan olmuşdur. 1968-ci ildə APİ-nin filologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1972-ci ildə həmin fakültəni fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
1988-ci ildə "Azərbaycanın türkmənşəli etnohidronimləri" adlı namizədlik, 2010-cu ildə "Türk dilləridə teonim və etnonimlər" (Ön Asiyanın ölü dillərinin onomoloji leksikası əsasında)adlı doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 6 monoqrafiya və tədris vəsaitinin, 80-ə yaxın məqalənin müəllifidir. Məqalə və tezisləri Bakıda, Budapeştdə, Kiyevdə, Moskva, Kazan, Almatı və Daşkənddə nəşr olunmuşdur. Əsas tədqiqat sahələri Ön Asiyanın qədim dillərinin türk leksikasıdır.
İ. Y. Cəfərsoy hal-hazırda Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun "Qədim dillər və mədəniyyətlər" şöbəsinin müdiridir.
Suruç terror aktı
Suruç terror aktı - 2015-ci ilin 20 iyul tarixində Türkiyənin Şanlıurfa vilayətinin Suruç səmtində yerli vaxtla saat 12:00-da baş vermiş bombalı intihar hücumu. Terror aktı nəticəsində ən azı 31 nəfərin həlak olduğu və 100 nəfərdən çox şəxsin yaralandığı bildirilir. Hücum; Sosialist Gənclik Dərnəklər Federasiyasının üzvlərinin toplaşdığı Amara Mədəniyyət Mərkəzinin baxçasında 300 nəfərlik qrupa qarşı həyata keçirilmişdir. Silahlı kamikadze özünü SGDF olaraq tanınan sol yönümlü qrupun uzun müddətdir ki, İraq Şam İslam Dövləti terror təşkilatı tərəfindən mühasirədə saxlanılan Kobani şəhərinin yenidən bərpa edilməsi ilə bağlı çıxış edərkən partlatmışdır. Əsas ehtimallar terror hücumunun İraq Şam İslam Dövləti terror təşkilatı tərəfindən həyata keçirilməsi ilə bağlıdır.
Nataliya Barbu
Nataliya Barbu — məşhur moldovalı müğənni, skripka ifaçısı.
Həyatı
Nataliya Barbu 22 avqust, 1979-cu il tarixində Moldovanın Beltsı şəhərində anadan olmuşdur. Həmçinin skripka ifaçısı kimi də tanınan Nataliya hazırda SONY BMG şirkəti ilə əməkdaşlıq edir. Yerli “Moldstar”, beynəlxalq müsabiqələr - “Slavyan bazarı”, “Mamamia” və “Yeni dalğa” kimi yarışların mükafatçısıdır. Əsasən pop-rok və qotik-rok janrında mahnılar ifa edir. 2007-ci ildə “Fight” (“Döyüş”) adlı mahnı ilə Moldovanı Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil edərək 109 xal toplayaraq 10-cu olmuşdur.
Fosfat
Fosfat turşusu (PO_4^{-3}) — qeyri-üzvi, kimyəvi və fosfor lu turşudur. Fosfat turşusu və fosfat biokimya və ekologiya üçün cox mühimdir. Fosfat kənd təsərrüfatı və sənaye üçün çox əhəmiyyətli kimyəvi məhsuldur. Fosfat bərk şəraitli yüksək temperaturda firofosfatdan (Xörək duzu) da kondensasiya oluna bilər.
Bütün hüceyrələri zülal olan fosfalar əlavə və aradan qaldırılması metabolik olan proseslərin tənzimləməsində əsas strategiyadır. Fosforlaşma və defosforlaşmanın enerji saxlanmasında və yaşayış sistemlərinin azad olunmasında əhəmiyyətli yolları var.
Fosfat və ya ortofosfat ionu PO4 −3 üç protonun H+çıxarılması ilə fosfor turşusundan əmələ gəlir. Bir və ya iki protonun çıxarılması, sırasıyla dihidrogen fosfat ionu H2PO4− və hidrogen fosfat ionu HPO4−2 ionunu verir. Bu adlar ammonium dihidrogen fosfat və trisodium fosfat kimi anionların duzları üçün də istifadə olunur.
Üzvi kimyada fosfat və ya ortofosfat bir orqanofosfattır, PO şəklində ortofosfor turşusunun mürəkkəb efiridir. 4RR'R ″ burada bir və ya daha çox hidrogen atomu üzvi qruplarla əvəz olunur. Bir nümunə trimetil fosfattır (CH3)3PO4. Bu termin eyni zamanda üç dəyərli funksional qrupa aiddir və OP(O-)3 belə mürəkkəb efirlərdəndir.
Ortofosfatlar, biokimya, biogeokimya və ekologiyadakı əsas rolları və kənd təsərrüfatı və sənaye üçün iqtisadi əhəmiyyətlərinə görə müxtəlif fosfatlar arasında xüsusilə əhəmiyyətlidir. Fosfat qruplarının əlavə edilməsi və çıxarılması (fosforilləşmə və fosforlaşma) hüceyrə metabolizmasında əsas addımlardır.
Ortofosfatlar kondensasiya olunaraq pirofosfatlar əmələ gətirirlər.
Kimyəvi xüsusiyyətləri
Fosfat ionu 94,97 g/mol molyar kütləyə malikdir və tetrahedral bir quruluşda dörd oksigen atomu ilə əhatə olunmuş mərkəzi fosfor atomundan ibarətdir. Hidrogen fosfat ionu HPO4 -2-nin qosulmuş əsasıdır və bu da dihidrogen fosfat ionu H2PO4--nin qoşulmuş əsasıdır, oda öz növbəsində ortofosfor turşusu H3PO4-nun qoşulmuş əsasıdır. thumb|left|Fosfat qrupu Bir çox fosfatlar standart temperaturda və təzyiqdə suda həll olur. Natrium, kalium, rubidium, sezium və ammonium fosfatlar hamısı suda həll olur. Digər fosfatlar çox az miqdarda həll olunur və ya suda həll olunmur. Bir qayda olaraq, hidrogen və dihidrogen fosfatlar müvafiq fosfatlarla müqayisədə bir qədər daha həll olur.
Sarmanovo Aerodromu
Sarmanovo Aerodromu — Rusiya Federasiyası nın subyektlərindən biri olan Tatarıstan Respublikası nda yerləşən asfalt uçuş-enmə zolağı olan kiçik bir aerodrom. Aedrom Sarmanovo kəndindən 2 km uzaqlıqda yerləşir.
Fosfat
Məhlulda tarazlığı
Su məhlulunda ortofosfat turşusu və onun üç törəmə anionu aşağıdakı dissosasiya və rekombinasiya tarazlıqlarına uyğun olaraq birlikdə mövcuddur. Datalar 25 ° C və 0 ion gücündə hesablanıb.
Sarmanovo Aerodromu
Tarixi
Aedrom "Altair-Aero" Aeroklubu və Tatarıstan Respublikası na aid olan "Super-İşıq Birləşmiş Aviasiya Federasiyası"nın təşkilatçılığı tərəfindən təşkil olunan, 2016 Rusiya Paraqlaydinq Kuboku na ev sahibliyi etmişdir. Yarışa 4000-5000 arası tamaşaçı gəlmişdir.
Əski Riqa
thumb Əski Riqa (Vecrīga - Vetsriqa) — Riqanın tarixi mərkəzi, Latviya, Dauqava Çayının Şərqi hissəsində yerləşir. Əski Riqa öz kiçik və böyk kilsələri ilə, Riqa Baş Kilsəsi və Müqəddəs Peter kilsəsi ilə məşhurdur.
Mənşə
Əski Riqa, XIX əsrin əvvələrində, Riqanın genişləndirilməsindən öncə, onun ilkin hissəsi idi və bu şəhərin ərazisi məhdud idi. Qədim dövrdə, Əski Riqa Dauqava çayının sahilində çəkilmiş qala divarları tərəfindən qorunurdu. Divar dağıdıldıqdan sonra, Dauqava çayı daşaraq, Riqa şəhər kanalını yaratdı.
İrs
1980-ci illərdə Əski Riqanın küçələri nəqliyyata bağlandı və əhali nəqliyyatdan xüsusi icazə vərəqəsi ilə istifadə edə bilərdi. Əski Riqa, UNESCO-nun Tarixi irs siyahısına daxil olunub.
Sivriyarpaq aktinidiya
Təbii yayılması
Saxalində, Kuril adalarında, Koreya və Yaponiyanın iynəyarpaqlı meşələrində bitir. Uzaq Şərq meşələrinin ən iri, oduncaqlı lianasıdır.
Botaniki təsviri
25 m hündürlüyə çatan bitkidir. Gövdəsi möhkəm oduncaqlaşmış, diametri 10–15 sm-ə çatır. Kürəvi, yumurtavari yarpaqları üstdən dərivari, tünd-yaşıl,15 sm uzunluğunda,10 sm enində olur. Çiçəkləri ikievlidir. Zoğları hamar, açıq-bozdur. İyun-iyul aylarında çiçəkləyir. Meyvələrin uzunluğu 1,5–3 sm, eni 1,2–2,7 sm, müxtəlif formalı-uzunsov, şarşəkilli, yumrudur, yetişmiş meyvələri tünd-yaşıl, şirin, dadlıdır. Meyvələrin yetişməsi-sentyabrın axırlarından oktyabrın ortalarınadəkdir. Toxumla və vegetativ üsulla çoxalır. Vegetativ çoxaldılmada qələmlərin kökatma müddəti 20–25 gündür.
Ekologiyası
Əlverişli şəraitdə 100 ilə qədər yaşayır. Qışadavamlılığı yüksəkdir. Torpağın nəmişliyinə çox tələbkardır. Kölgəyə, tüstüyə və qazadavamlılığı ortadadır. Günəş yanıqları ilə zədələnir.
Azərbaycanda yayılması
Respublikanın yarımrütubətli Şəki-Zaqatala və Lənkəran-Astara bölgələrində mədəni şəraitdə becərilir.
Aleksandra Samoylova
Aleksandra Samoylova — rus qadın voleybolçu. 1989-cu ilin mayında dünyaya anadan olmuşdur. Voleybolçunun son klubu Lokomotiv Bakı olmuşdu. Bu komandada ara-sıra heyətə salınır. Rusiya milli komandasına çağrılmır.
Xaniyan (Əcəbşir)
Xaniyan — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əcəbşir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,118 nəfər yaşayır (272 ailə).
Rocer Mayerson
Rocer Mayerson (d. 29 mart 1951) — amerikalı iqtisadçı. 2007-ci ildə Leonid Qurvits və Erik Meskin ilə birlikdə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Mükafatı qazanma səbəbləri "Mexanizm dizaynı nəzəriyyəsinin əsasını qoymaları" olaraq açıqlanmışdır.
Həyatı
Rocer Mayerson 29 mart 1951-ci ildə yəhudi bir ailənin övladı olaraq anadan olmuşdur. Harvard Universitetində magistr və doktorluq dərəcəsinə yüksəlmişdir. Doktorluq dissertasiyasının mövzusu Kooperativ oyunlar nəzəriyyəsi idi.
Rocer Mayerson 1976-2001-ci illərdə Şimal-Qərb Universiteti Kelloq Menecment məktəbinin iqtisadiyyat bölməsində müəllim heyətinin tərkibinə daxil idi. 1978-1979-cu illərdə Baylefeld Universitetində qonaq tədqiqatçı olmuşdur. 1985-1986 və 2000-2001-ci illərdə isə Çikaqo Universitetində müəllimlər heyətinin tərkibinə qonaq kimi daxil olmuşdu. 2001-ci ildə Çikaqoda iqtisadiyyat üzrə professorluğa yüksəldi.
Məqalələr
Rocer Mayerson siyasi qurumların iqtisadi analizi haqqında da bir sıra məqalələr yazmışdır:
Droste effekti
Droste Effekti — holland terminidir və 1904-cü ildə "Droste" kakao markasının şərəfinə ilk dəfə istifadə olunub. Droste effektli şəkildə həmin şəklin kiçildilmiş variantı yerləşdirilir. Kiçildilmiş şəklin özündə də həmin şəklin özünün daha da kiçildilmiş variantı əks etdirilir. Nəzəri olaraq bu proses sonsuz olaraq davam edə bilər, ancaq praktiki cəhətdən bu proses şəklin imkanları ilə məhdudlaşdırılır.
Azərbaycan millisi 2017-ci il Şahmat üzrə Avropa çempionatında
2017-ci ilin oktyabrın 27-də Yunanıstanın Krit adasında şahmat üzrə sayca iyirminci Milli komandalar arası Avropa çempionatı təşkil edilmişdir. Çempionatın oyunları Creta Maris Beach Resort-da yerləşən konfrans zalında təşkil edilmişdi. Açılış mərasimindən sonra millilərin kapitanları ilə məhz bu zalda görüş təşkil edilmişdir.
Yarşın qaydaları və iştirakçıları
Yarışda 40 kişi və 32 qadın kollektivi mübarizə aparırdı. Turnir 9 turdan ibarət olaraq İsveçrə sistemi ilə keçirilirdi. Bütün kişi və qadınlardan ibarət millilərə 4 əsas oyunçu və 1 ehtiyat oyunçu ilə yarışa qatılmağa icazə verilirdi. Azərbaycanın kişilərdən ibarət milli komandasına kapitan kimi Eltac Səfərli qadınlardan ibaət milliyə isə Fikrət Sideifzadə başçılıq edirdi.
Turnirin qaydalarına əsasən oyunçular yalnız 30-cu gedişdən sonra heç-heçəyə razılaşa bilərdilər. Əgər hər hansı qrossmeyster bu qaydanı pozduğu halda cəzalandırılacaqdır. Bundan başqa hər hansı şahmatçı oyun mamasına başlanğıcdan etibarən 15 dəqiqə ərzində masaya yaxınlaşmadığı halda bu onun məğlubiyyəti ilə nəticələnirdi. Həmçinin komandaların kapitanları FİDE tərəfindən keçirilmiş təlim üzrə lisenziya əldə etmişdir.
Yarışda ən çox qələbə qazanan şahmatçı kimi də qızıl medal qazanmış təcrübəli şahmatçı həm də ilk dəfə 2700 reytinq balı yığmağı bacarıb.
Bulbophyllum intertextum
(Bulbophyllum intertextum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Şvis (kanton)
Şvis ( [ʃviːts],, , ) — İsveçrənin mərkəzində alman dilli kanton. Paytaxtı — Şvis şəhəri. Əhalisi — 147 min nəfər (kantonlar arasında 17-ci yer; 2012-ci il məlumatı).
Coğrafiyası
thumb|left|200px|Şvis kantonuna görünüş Şvis kantonu İsveçrənin mərkəzi hissəsində yerləşir. Kanton ərazisindən Zil çayı axır; ona həmçinin Sürix gölünün, Firvaldşetet gölü və Tsuq gölünün bir hissəsi aiddir.
Şvis kantonunun ərazisi — 908,2 km²-dir (İsveçrə kantonları arasında 13-cü yer). Torpaqların 41,0% kənd təsərrüfatı üçün istifadə edilir, 33,7% meşədir, 5,4% bina və yol tikintisi üçün ayrılıb, 20,0% torpaq istifadə edilmir.
Erigeron wilkenii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Stromboli döyüşü
Stromboli döyüşü Holland müharibəsinin tərkib hissəsi olub, 8 yanvar 1676-cı ildə Siciliyanın şimal sahillərindəki Lipar adaları yaxınlığında vitse admiral Abram Dükenin komandanlığı altında Fransa donaması ilə admiral Mixael de Rüyterin komandanlığı altında Niderland eskadrilyası arasında baş vermiş dəniz savaşı. Qanlı döyüşdən sonra Niderland admiral 1 gəmi itirərək, az canlı qüvvə itkisinə baxmayaraq geri çəkilməyə məcbur qalmışdır. Nəticədə fransız donaması, 3 alovsaçan qayıq - brender və 450 insan itkisi ilə Siciliya limanı Messinaya daxil olmuşdular.
Mehrabad (Əcəbşir)
Mehrabad — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əcəbşir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 642 nəfər yaşayır (157 ailə).
Talış (Şəmkir)
Talış – Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
Kənd əhalisi 641 nəfərdir ki, onunda 317 nəfəri kişi, 324 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.
Mirzəqışlaq
Mirzəqışlaq — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Qaraçay bələdiyyəsinin tərkibindədir.
Toponimikası
Mirzəqışlaq oyk., mür. Quba r-nunun Birinci Nügədi i.ə.v.-də kənd. Qusar maili düzənliyindədir. Yaşayış məntəqəsi Mirzə adlı şəxsin keçmiş qışlaq yerində salınmışdır. Oykonim “Mirzənin qışlağı, Mirzəyə məx¬sus qışlaq“ mənasındadır.
Talış (Şəmkir)
İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq və əkinçilikdir.
Təhsil
96 şagird yerlik modul tipli ümumi orta məktəbin quraşdırılmasına 5 aprel 2018-ci il tarixli "Ağstafa, Daşkəsən, Gədəbəy, Göygöl, Tovuz və Şəmkir rayonlarında təhsil infrastrukturunun inkişafı ilə əlaqədar tədbirlər haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı"na əsasən 425 000 manat vəsait ayrılmışdır.
Nişimuro rayonu
— Yaponiyanın Vakayama prefekturasında yerləşən rayon.
2014-cü ilin 1 dekabrına olan məlumata görə rayonun əhalisi 40.867 nəfər, əhali sıxlığı 94,3 nəfər/km2 təşkil edir. Rayonun sahəsi 433,252-dır.
Nur Fettahoğlu
Nur Aysan (12 noyabr 1980) — türk aktrisa.
Həyatı
Nur Fettahoğlu 12 noyabr 1980-ci ildə Almaniyanın Duysburq şəhərində anadan olub. Sinan və Fatma Fettahoğlu cütlüyünün 3 qızından biridir. Bacı-qardaşlarının adları Rəmziyyə, Səlvinaz və Məhəmməd Mustafadır.
Beşiktaş Liseyində (indiki adıyla Beşiktaş Anadolu Liseyi) lisey təhsilini tamamladıqdan sonra işləməyə başladı. Müxtəlif banklarda vəzifə aldıqdan sonra Sky Türkdə birja spikerliyi etməyə başladı. O zaman tanış olduğu, indiki həyat yoldaşı Murad Aysanın təsiri ilə təhsilə davam etməyə qərar verdi və hələ də Haliç Universitetində Moda Dizaynı ixtisasında təhsil alır.
Aysan, aktrisalığa "Məndən ata olmaz" filmi ilə başladı, ardınca "Könül yelləncəyi"ndə rol aldı və Aşk-ı Memnudakı Feyker Yöreoğlu rolu ilə də ulduzu parladı. Bundan başqa Atasay, Dove, Luna kimi firmaların reklam filmlərində oynayıb. Kurtlar Vadisi Filistin filmində Necati Şaşmazla baş rolu paylaşıb. Möhtəşəm əsr (teleserial, 2011) adlı məşhur serialda Mahidevran Sultanı canlandırmışdır.
Blake Ross
Blake Aaron Ross — Dave Hyatt ilə birlikdə Mozilla Firefoxun yaradıcısı kimi tanınan, Amerikalı proqramçı.
2005-ci ildə Sergey Brin, Lary Peyc kimi məşhurları geridə qoyaraq, Wired jurnalının verdiyi Rave mükafatına layiq görülüb. 2007-ci ildən 2013-cü ilə qədər Facebookda işləyib.
Həsən Qasımov (iqtisadçı)
Həsən Allahyar oğlu Qasımov  — iqtisad elmləri namizədi (1968), iqtisad elmləri doktoru (1985), professor (1987), Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin sabiq rektoru (1992–1994).
Həyatı və fəaliyyəti
1940-cı ildə Naxçıvan MR-nın Naxçıvan şəhərinin inzibati ərazi vahidində yerləşən Qaraçuq kəndində anadan olmuşdur. 1968-ci ildə namizədlik, 1985-ci ildə doktorluq dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1987-ci ildə professor adına layiq görülmüşdür. Professor H. Qasımovun tədqiqat obyekti Azərbaycanda aqrar-sənaye kompleksinin maddi-texniki bazasının formalaşması və inkişafı məsələləridir. Bir neçə monoqrafiyanın, 200-dən çox elmi məqalənin müəllifidir.
1961–1986-cı illərdə Azərbaycan SSR EA İqtisadiyyat İnstitutunda laborant, elmi işçi, şöbə müdiri, 1987–1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi Elmi Tədqiqat Kənd Təsərrüfatının İqtisadiyyatı və Təşkili İnstitutunun direktoru, 1992–1994-cü illərdə Azərbaycan Dövlət İqtisad İnstitutunun rektoru vəzifələrində çalışmışdır.
Şaktizm
Şaktizm (Sanskrit dilində:शाक्तं, Śāktaṃ IAST, hərfi mənada "güc doktrinası" və ya "İlahə doktrinası") — induizmin əsas istiqamətlərindən biri, Şakti və ya Devaya (induizmdə Ana-İlahə - Allahın mütləq və ilk başlanğıc formasıdır) inam hissidir. Vaynaşizm, şivaizm və smartizm ilə birlikdə induizmdə dörd əsas ənənədən biridir.
Şaktizm mistisizmə güclü bağlılığı ilə səciyyələnir. Qədim dövrlərdə şaktizm ayrıca təriqət kimi inanclı insanları ekstatik vəziyyətdə Şaktinin dünyəvi gücü ilə birləşməsinə çağırışlarına əsaslanan xüsusi ayinlərlə müşahidə olunurdu.
Tarixi
Şaktizmin kökləri ən qədim dövrlərə gedir, Ana-İlahəyə inam matriarxatlığın əsas qalıqlarından biridir. Şaktizmin dini mətnləri arasında əsas yeri Deva-Mahatmya adlanan mətnlər təşkil edir. Bu mətnlər sanskrit dilində 1600 il bundan əvvəl rişi (induizm dininə görə gələcəyi görən, müdrik) Markandeya tərəfindən yazılmışdır və Markandeya-puran adlanan indus dini mətnlərinin əsas tərkib hissəsini təşkil edirlər. 150px|thumb|Şaktinin rəsmi|center
Şaktizm məktəbləri
Şaktizm çoxlu müxtəlif təriqətlərə və cərəyanlara bölünür, lakin onun iki əsas istiqaməti (məktəbi) xüsusi ilə fərqlənir. Hindistanın cənubunda geniş yayılmış Şrikula və ölkənin şimal və şərqində yayılmış Kalikula. Digər geniş yayılan məktəblərdən biri də Şrividya idi.
Müqəddəs kitabları
Hindiuzmin ortaq qurucusu yoxdur, hər məzhəbin özünün əsas bir kitabı vardır. Şaktianlar “Devi Mahatmya” adlı dini kitabdan istifadə edirlər. Vedalar, Upanişadlar və “Mahabharata” dastanının bir hissəsi olan “Bhaqavad Qita” isə bütün hinduistlər üçün ortaq müqəddəs kitablardır. Bundan başqa, hindiuzmdə “sadharanadharma” adlanan qaydalar vardır, bura şiddətdən uzaq qalma- “ahimsa”, doğruluk-dürüstlük -“satya”, “ksanti”, özünə hakim olma- “dama”, xeyirxahlıq -“danam”, qonaqpərvərlik- “ahithi” və s. aiddir. Bunlar bütün hindiustlər üçün ortaq dini qaydalardır. “Svahdharma” isə müxtəlif varnaların fərqli görəvlərinin olduğunu təsdiqləyir. Məsələn, kşatrı varnasına məxsus döyüşçü müharibə zamanı düşməni öldürməsi dharma qanunu olduğundan pis iş kimi onun karmasına təsir göstərmir.
“Aqamalar” populyar müqəddəs mətnlərdir, Vedaların nüfuzuna söykənməsələr də, vedalara əks deyillər. İbadətin hansı şəkildə yerinə yetiriləcəyinə dair teoloji yaddaş kitablarıdır. Hinduizmdə ən çox yayılmış üç məzhəb, yəni, “Şhaivism” (şivaizm), “Shaktism” (şaktizm) və “Vaishnavism”in (vişnuizm) ehkamlarını “Aqamalar” ilə əsaslandırmışlar. 200px|thumb|Qopika mağara yazısı, Sanskrit, Şaktizm, Anantavarman, Gupta yazısı|center
Məbədlər
Dünya dinləri tarixində hindu tanrıçası Kalidən daha mürəkkəb şəxsiyyət yoxdur. O, yaradılış və enerji simvolu olan Şaktini təcəssüm etdirir. Buna görə də Kali hindu ilahələri arasında, xüsusən də Şakti məzhəbində mühüm yer tutur. O, çox yönlü bir ilahədir. Anadır, şərlə mübarizə aparandır, matriarxal simvoldur. Bu, gücün kişi gücü üzərində qələbəsinin adıdır. Buna görə də Kaliyə çoxlu qanlı və qansız qurbanlar verilən məbədlər vardır. Minlərlə erkək keçi Kalighat məbədində, kiçik məbədlərdə və türbələrdə Kaliyə gətirildi. 200px|thumb|Paraşakti Mata məbədi|center
Zeynəddin
Zeynəddin — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Zeynəddin kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 30 sentyabr 2003-cü il tarixli, 500-IIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Zeynəddin kəndi Kərimbəyli kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Zeynəddin kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
Toponimikası
Kəndin keçmiş adı Zeynəddin məzrəsi olmuşdur. Güman etmək olar ki, kəndin ərazisi Zeynəddin adlı şəxsə məxsus əkin sahəsi olmuşdur və sonralar burada yaranan yaşayış məntəqəsi həmin əkin sahəsinin adı ilə bağlıdır.
Tarixi abidələri
Zeynəddin kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır:
Təteşle rayonu
Təteşle rayonu (Тәтешле районы) — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. İnzibati mərkəzi Yuxarı Təteşle kəndidir.
Zeynəddin
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Zəngəzur silsiləsinin ətəyində yerləşir.
Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.
Təteşle rayonu
Coğrafiyası
Rayonun ərazisi Pribelskaya təpəli düzənliyi daxilindədir. İqlimi mülayim kontinental, rütubətlidir. Rayonun şərq kənarından Bıstrı Tanıl çayı, şimal-qərbdən isə Arey çayı ilə axır. Açıq boz meşə torpaqları 51,6 min ha (rayonun 37%) ərazisini əhatə edən enliyarpaqlı və iynəyarpaqlı meşələr üstünlük təşkil edir. Faydalı qazıntıları neft, kərpic gili, qum yataqları ilə təmsil olunur.
Zeynəddin
Təhsil
Kənddə Zeynəddin kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.
Təteşle rayonu
Tarixi
31 yanvar 1935-ci ildə Yanaul və Baltas rayonlarının bir hissəsindən meydana gəlir. 1 fevral 1963-cü ildə ləğv edilir və Yanaul rayonua birləşdirilir. 30 dekabr 1966-cı ildə yenidən bərpa edilir.
Zeynəddin
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Təteşle rayonu
Tarixi
Rayonun mövcud olduğu ilk aylarda partiya və sovet orqanları quruluir. 24 fevral 1935-ci ildə tatar dilində regional qəzet və həmin ilin oktyabrın 1-dən udmurt dilində başqa bir qəzet nəşr olunmağa başlayır.
Zeynəddin
Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.
Təteşle rayonu
Əhalisi
2035 - 18,04 min nəfər.
2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: başqırdlar - 60,1 %, udmurdlar - 21,5 %, tatarlar - 14,9 %, ruslar - 1,9 %, maerilər — 1,3 %, digər millətlərdən olanlar - 0,3 %. 2010-cu il siyahıyaalmasına görə əhalinin 62,8% -i üçün ana dili tatar, 21.1% udmurt, 11.5% başqırd, 3.1% rus və 1.2% maridir.
Yerli özünü idarəetmə
Təteşle rayonu ərazisinə 14 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 75 yaşayış məntəqəsi daxildir.
Sosial sfera
Rayonda 53 ümumtəhsil məktəbi, o cümlədən 16 orta, 26 kütləvi kitabxana, 51 klub müəssisəsi, mərkəzi rayon və 2 kənd xəstəxanası fəaliyyət göstərir. Tatar dilində - "Tәтəşле хәбәрләре", udmurt dilində "Oşmes" qəzetlər nəşr olunur.
İqtisadiyyat
Rayonda kənd təsərrüfatı inkişaf etmişdir. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqların sahəsi 75,4 min ha-dır (rayon ərazisinin 54,7% -i):əkin sahələri - 60,9 min ha, biçənək sahələri - 1.7 min ha, otlaqlar - 12.6 min ha. Kənd təsərrüfatının əsas ixtisaslaşma sahəsi: maldarlıq və taxılçılıq. Rayon ərazisində respublikada 4000 başlıq böyük mal-qara yemləmə kompleksi var.
Axvax dili
Axvax dili — axvaxlarıın dili. Məişət dili kimi Dağıstanın Axvax və Şamil rayonlanın bəzi kəndlərində və Azərbaycanın Axvaxdərə kəndində yayılıb. Rusiyada axvax dilində danışanların sayı 210 nəfərdir (siyahıyalma, 2010).
Mənbə
Axvax dili, əlifbası və tələffüzü Linguapedia saytında
Əlirza xan Qaragözlü
Əlirza xan Əliqulu xan Qaragözlü (1884–1954) — Şamlı elinin Qaragözlü oymağından olan İranın maliyyə və ədliyyə naziri.
Həyatı
Əlirza xan Qaragözlü Bəhaülmülk ləqəbini daşıyırdı.
Əlirza xan Milli Məclisin 3-cü çağrışında Həmədan əhalisi tərəfindən nümayəndə olmuşdu. 1922-ci ildə Həsən Mustovfinin təşkil etdiyi hökumətdə İranın maliyə naziri vəzifəsində çalışmışdı. 1942-ci ildə Əhməd Qəvamın hökumətində ədliyyə naziri olmuşdu.
Ailəsi
Mirzə Yəhya xanın qardaşı, Əbülqasim xan Nasirülmülkün bacısı oğlu idi.
Bulbophyllum intricatum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Erigeron wislizeni
Erigeron wislizeni Erigeron wislizeni
Kamil Akimov
Kamil Əlisoltan oğlu Akimov (Həkimov) — ictimai xadim, neft sənayesi təşkilatçısı, Azərbaycanın əməkdar mühəndisi.
Erigeron wislizeni
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kamil Akimov
Həyatı
Kamil Akimov 1927-ci il iyulun 11-də Sabirabad şəhərində sənətkar ailəsində anadan olub. 1943-cü ildə Bakı Neft Texnikumuna daxil olmuş, 1947-ci ildə bu texnikumu fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra təhsilini Azərbaycan Sənaye İnstitutunda davam etdirib və eyni zamanda Neftayırma zavodunda operator köməkçisi kimi əmək fəaliyyətinə başlayıb. 1952-ci ildə ali təhsilini neft və qazın emalı üzrə mühəndis-texnoloq ixtisası ilə başa vurduqdan sonra zavodun ən məhsuldar qurğularından birinə rəis təyin edilib.
Kompot
thumb|Kompot Kompot — təzə meyvələrin şəkərli su ilə qaynadılması şəklində hazırlanan bir içki növüdür.
Kamil Akimov
Əmək fəaliyyəti
O, ayrı-ayrı illərdə İraqda və Kubada neft emalı zavodlarının yenidən qurulmasında sovet mühəndislərinin işinə birbaşa rəhbərlik edib, həmin ölkələrin fəxri fərmanları və yüksək mükafatlarına layiq görülüb.
Vəfatı
2019-cu il iyunun 16-da Bakı şəhərində vəfat etmişdir.
Kolomikt aktinidiyası
Təbii yayılması
Çində, Yaponiyada, Koreyada, Saxalində meşələrdə, dəniz səviyyəsindən 1300–1400 m hündürlükdə bitən lianadır.
Kompot
Ümumi məlumat
Gündəlik istifadə etmək üçün kompot təzə meyvə-giləmeyvə, qurudulmuş meyvə-giləmeyvələrdən hazırlanır. Xammalın kompot üçün hazırlanması qaydası meyvə-giləmeyvələrin yeyilməyən hissələrdən təmizlənməsi, çıxdaş edilməsi, yuyulması və doğranılması əməliyyatından ibarətdir. Kiseldən fərqli olaraq kompotda meyvə və giləmeyvə öz formasını saxlamalıdır.
Hazırlanma qaydası
Bəzi meyvə-giləmeyvələr qaynadıldıqda əriyib, suya qatışdığından onları suya və şərbətə tökən kimi dərhal qızdırılma dayandırılır. Bərk meyvələr dilimlənir, 15-25 dəq. bişirilir. Meyvənin tərkibindəki həll olan maddələrin suya daha çox çıxması üçün şəkərin kompot soyuduqdan sonra əlavə edilməsi məsləhət görülür. Kompotun ətrini və dadını yaxşılaşdırmaq üçün hər paya 5-10 q miqdarında üzüm şərabı əlavə edilir. Qurudulmuş meyvə-giləmeyvələrdən kompot hazırladıqda onları seçib təmizlənir, 3-4 dəfə isti suda yuyulub, sonra bişirirlər. Əgər bir neçə meyvə qurusundan (qaxından) kompot bişiriləcəksə, onda meyvələri seçib ayrılıqda bişirmək və sonra qarışdırmaq lazımdır. Alma və armud qaxı 35-40 dəqiqə,başqa meyvələr 15-20 dəqiqə, üzüm qurusu 3-5 dəqiqə bişirilir. Sonra bunlar qarışdırılır, üzərinə şəkər əlavə edilib soyudulur. Kompotun meyvəsi bütöv, şirəsi şəffaf, qəhvəyiyə çalan rəngdə, dadı şirin və ətirli olmalıdır.
Meyvələrdən feyxoa kompotu, itburnu kompotu, albalı kompotu, heyva kompotu, meyvə qurusundan kompot, qurudulmuş meyvə qarışığından kompot, gilas kompotu, çiyələk kompotu, armud kompotu, moruq kompotu və s. kompotlar hazırlanır.
Kolomikt aktinidiyası
Botaniki təsviri
15 m hündürlüyə çatan sarmaşan bitkidir. Yarpaqları müxtəlif çalarlı; əvvəl bürüncü, sonra yaşıl, çiçəkləyəndə ağ-alabəzək, payızda narıncı-bənövşəyi, daha sonra qızaran moruğu-qırmızı rəngli iri kürəvari olur. Çiçəkləri ağ və çəhrayı rəngdə, ətirlidir. Zoğ üzərində tək-tək və ya seyrək salxımlarda yerləşir, ikievli bitkidir. Erkəkcikli çiçəkləri dişicikli çiçəklərdən kəskin seçilir. Erkəkcikli çiçəkləri dişicikli çiçəklərdən kəskin seçilir. Erkəkcikli çiçəkləri kiçik,50–60 tozcuqdan ibarət olub, dişicikli çiçəklər isə iridir. İyunun ikinci ongünlüyündə çiçəkləyir. Çiçəkləmə müddəti 20 gün davam edir. Meyvəsi giləmeyvədir. Açıq-şabalıdı, narıncı, sarı və yaşıl meyvələri uzunsov, silindrik, yumurtavari və yumru formadadır, uzunluğu 2–7 sm, eni 1–3 sm olur. Meyvələri sentyabrın ortalarında yetişir. Hər meyvədə çoxlu tünd-şabalıdı, yaxud açıq-qara toxumu olur. Vegetativ yolla yaxşı çoxalır.
Ekologiyası
Şaxtaya, rütubətə davamlı, torpağa az tələbkardır. Əlverişli şəraitdə 80–100 ilədək yaşayır.
Azərbaycanda yayılması
Cənub bölgəsində, Qubada mədəni şəraitdə becərilir.
İstifadəsi
Şəhər və qəsəbələrin şaquli yaşıllıqlarında istfadə oluna bilər. Meyvələr üzvi turşularla, şəkər və C vitamini ilə zəngindir. Ondan şirə, kompot, mürəbbə, cem, püre və s. hazırlanır.
Serebro
Serebro – rus pop qrupu.
Tarixi
Qrup 2006-cı ildən fəaliyyət göstərir. Qrupun üzvləri:Yelena Temnikova, Anastasiya Karpova və Olqa Seryabkinadır. Qrupun produseri məşhur Maksim (Maks) Fadeevdir. Serebro 2007-ci ildə "Song #1" adlı mahnı ilə Rusiyanı Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmiş və finalda 207 bal toplayaraq 3-cü olmuşdur. 2009-cu ildə Serebro OpiumROZ adlı ilk albomunu ictimaiyyətə təqdim edir. Qrup Russian Music Awards və Qızıl Qrammafon kimi mükafatların sahibidir. Həmçinin Britni Spirsin "Oops!…I Did It Again" adlı mahnısının plaqiatını elədiyi üçün utancverici "Qızıl Qaloş" mükafatına da sahib çıxıb.
Muğan hadisələri
Muğan hadisələri — 1918–1919-cu illərdə Rusiya vətəndaş müharibəsi fonunda Muğanda Ağ qvardiya, bolşeviklər və Azərbaycan qüvvələri arasında qarşıdurma. Nəticədə Muğan Sovet Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin tərkibinə daxil oldu.
Oktyabr inqilabından və Qafqaz Cəbhəsinin dağılmasından sonra indiki Azərbaycan Respublikasının cənubunda Muğanda hakimiyyətsizlik yarandı. Yerli əhali ilə Rusiya imperiyası dövründə bu regionda məskunlaşmış rusların etnik gərginliyi hərbi əməliyyatlara çevrildi. Muğanlılar kimi tanınan rus mühacirlərin köməyinə bölgəni tərk etməkdən imtina edən bir çox rus sərhədçi zabitləri də gəlmişdilər.
Etnik toqquşmalar dövrü yalnız 1918-ci ilin aprelində Bakı kommunasının hissələri tərəfindən Sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra başa çatdı, barışıq cəhdləri oldu. Lakin Sovet hakimiyyəti uzun sürmədi və Bakı Kommunası süquta uğrayandan bir neçə ay sonra Muğanda Rusiyanın ağ qüvvələrinin marionet hökuməti quruldu. Buna baxmayaraq, regionda vəziyyət anarxiyanın astanasında qaldı, hökumətin nüfuzu zəif idi və 1919-cu ilin aprelində regionda yenidən Sovet hakimiyyəti Muğan Sovet Respublikasının (MSR) simasında bərqərar oldu. Çar ordusunun zabitlərinin yeni Sovet hakimiyyətini tanımaqdan imtina etməsi və əvvəlki hökumətlərin liderlərindən biri olan polkovnik İlyaşeviçin həbsi Muğanda ağlar və qırmızılar arasında müharibəyə gətirib çıxardı. Eyni zamanda, azərbaycanlıların və talışların MSR-a qarşı yönəlmiş genişmiqyaslı üsyanı başladı, onların köməyinə Azərbaycanın müntəzəm ordu hissələri çatdı.
1919-cu ildə Azərbaycan Hərb Nazirliyi Muğan Sovet Respublikasının tədricən ləğvi ilə bağlı qərar qəbul etdi. İyulun ortalarında Salyan və Astara istiqamətindən hücuma başladılar. İyulun 23-də hərb naziri Səməd bəy Mehmandarov Lənkəran qəzasının sakinlərinə müraciət etdi. O müraciətində bildirirdi:
"Azərbaycan Respublikasının razılığı ilə vətəndaş müharibəsini sona çatdırmaq, sabitliyi bərpa etmək, sizi təcavüzkarlardan xilas etmək üçün Lənkəran qəzasına qoşun göndərirəm."
Müraciətdə qeyd edilirdi ki, Lənkəran qəzası yalnız Azərbaycan Respublikasının hakimiyyətini tanıyacaq. Bolşeviklər eyni vaxtda bir neçə cəbhədə döyüşməli olurdular. Astarada desantlar yerli sakinlərin köməyilə yerə endilər. Astraxanka kəndində Sovet hakimiyyətinə qarşı alternativ qurultay keçirildi. İyulun 28-i, səhər saatlarında bolşeviklər Lənkərandan çıxmalı oldular. Döyüşlərdə hərbi dəstələrin komandiri Otradnev öldürüldü. Sara adasına təxliyə olunma ilə bağlı qərar qəbul edildi. Şahsevən dəstələri hücuma keçdilər. Nəticədə regionda qəribə vəziyyət yarandı. Yerli sakinlər kimə tabe olmaqla bağlı qərar verə bilmirdilər. Bununla belə, regionda sovet hakimiyyəti sona çatdı. Onlar Sara adasında iki həftə qala bildi. Yerli əhali isə Azərbaycan hökumətinə tabe oldu.
Tarixşünaslıq
Tarixçilər O. M. Morozova və T. F. Yermolenkonun yazdıqlarına əsasən, bu tarixi epizod nadir hallarda alimlərin diqqətini çəkir — hadisələrdən daha çox müasir etnik qarşıdurmalar ilə əlaqəli siyasi maraqlarda istifadə olunur. Bugünə qədər qorunmuş kiçik miqdarda olan sənədli sübutlar hadisələrin təhrif edilməsinə və əsassız şərhlərə zəmin verir. Sovet nəşrinin "Azərbaycan tarixi" nin üçüncü cildində (1963-cü il) hadisələrin xronologiyası qurulmamış, siyasi qüvvələrin qiymətləndirməsi ideoloji xarakter daşıyırdı. Ağ ordunun (Ağ qvardiya) müasir tədqiqatçıları üçün (V.E. Şambarov) Muğan hadisələri məşhur anti-bolşevik müqavimətinin bir nümunəsidirsə, Azərbaycan müəllifləri onları Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə qarşı yönəlmiş hərəkat kimi şərh edirlər. "Xaos və etnoslar. Rusiyadakı etnik qarşıdurmalar, 1917–1918: yaranma şərtləri, salnamə, şərh, təhlil" (2011) monoqrafiyasında Rus tarixçisi V. P. Buldakov zorakılığın artmasında etnik qarşıdurmanın əhəmiyyətini nümayiş etdirərək, əsas hadisələrin xronologiyasını Bakı qəzetlərinə və heyət kapitanı V. A. Dobrininin xatirələrinə əsaslanaraq yenidən qurdu.
Rus inqilabından öncə
left|thumb|180px|[[Kür və Arazın aşağı axınları arasındakı Muğan düzü]] Muğan düzü Kür və Arazın aşağı axınları və Talış dağlarının ətəkləri arasında yerləşir. İnqilabdan əvvəlki dövrdə Bakı quberniyasının Cavad və Lənkəran qəzalarının bir hissəsini tuturdu.
Muğan Rusiya imperiyasının miqrasiya siyasətinin yayıldığı yerlərdən biri idi. Gülüstan müqaviləsinin şərtlərinə əsasən, bölgə Rusiyaya birləşdirildikdən sonra, şimal hissəsindən olan bir çox köçəri və oturaq əhali Osmanlı imperiyasına köçdü. Onların yerinə ermənilər, almanlar və yunanlar gəldilər. Rus sektantları olan molokan və subotniklər xəzinə fonduna daxil edilən şahsevənlərin qış yataqlarında məskunlaşmışdılar. Muğan düzündə yerləşən Privolnoye (Cəlilabad) və Prişib kəndləri 1830-cu illərdə Zaqafqaziyada meydana gələn ilk rus kəndlərindən idilər.
Sovet yazıçısı B.Talıblı yazırdı ki, bölgə əhalisinin münaqişə qruplarına bölünməsi, dini və etnos fərqləri, miqrasiya prosesləri (köçərilərin köçməsi və yerləşdirilməsi) ilə asanlaşdırıldı. Talıblıya görə, Rusiyada mühacirətdə olan sektantlar burada hakimiyyət tərəfindən himayə olunan bir elementə çevrildi — rus mühacirlərinin dəstəklənməsi yerli əhali ilə qarşıdurmalara səbəb oldu. O.M.Morozova və T.F.Yermolenko Talıblının son məsələsəyə olan münasibətinə işarə edərək iddia edirlər ki, Çar hökumətinin Muğanın ruslaşdırılması ilə maraqlı olmasına baxmayaraq, bütün bölgə sakinlərinin maraqlarını nəzərə almağa çalışırdı. Bununla belə, Morozova və Yermolenkonun fikrincə, yerli hakimiyyət orqanlarının uğursuz işi, xüsusi tədbirlərin düşünülməməsi səbəbindən əhali çarizmin siyasətindən narazı idi.
Rusiyadakı vətəndaş müharibəsindən 90 il əvvəl, köçəri azərbaycanlılar qrupu olan Şahsevənlərin köç etdikləri torpaqlar, 1826–1828-ci illər Rusiya-İran müharibəsinə son qoyan Türkmənçay müqaviləsinə əsasən bölündü. Nəticədə, Şahsevənlərin qış otlaqları İran ərazisində, yay otlaqları isə Rusiya İmperiyası ərazisində qaldı. 1830-cu ildən etibarən İran hökuməti Şahsevənlərin Rusiya ərazisinə keçməsi üçün pul ödəmişdir; lakin varlıların köçürüldüyü kəndlərə tez-tez basqınlar edilirdi, 1884-cü ildə sərhədi keçməyə qadağa qoyulmuşdu. Buna baxmayaraq, Şahsevənlər sərhədləri tanımırdılar və bəzən rus və azərbaycanlıların məskunlaşdığı kəndlərə hücum edərək ənənəvi yolları ilə köç etməyə davam edirdilər. O.Morozovaya görə, oxşar vəziyyət Qarabağda və Qazax qəzasında da mövcud idi; erməni kəndlərinin köçərilərin marşrutları üzərində salınması münaqişələrə səbəb olurdu. Bundan əlavə, yalnız 1912-ci ildə Zaqafqaziyada təhkimçilik ləğv edildi, geri alınma və demarkasiya prosedurları aparılmadı. O.Morozovanın qeyd etdiyi kimi, Fevral inqilabından sonra milli-dini və sosial ziddiyyətlər kəskinləşdi.
Qafqazdakı siyasi vəziyyət
Oktyabr inqilabından qısa müddət sonra Zaqafqaziya Muğana birbaşa təsir edən siyasi böhrana uğradı. Muğan hadisələrinin iştirakçısı olan Rusiya sərhəd zabiti, Muğan hadisələrinin iştirakçısı Dobrinin, vəziyyəti bu şəkildə izah edərək, təsvir etmişdi: 1918-ci il yanvarın ortalarında mənə sərhədi tərk edərək dəstələrimizin dağıldığı Lənkərana getməyimin əmri verildi. Məlum oldu ki, alayımız artıq tərxis olunub və əksəriyyəti evə gedib. Qafqaz cəbhəsi tamamilə dağıldı. Tiflisdə Seym adı altında bir hökumət quruldu. Yelizavetpol quberniyasında tatarlar hakimiyyəti ələ keçirdilər və intensiv şəkildə öz müqəddəratlarını təyin etdilər. Cəbhədən qayıdan hissələr tərksilah olunur və silahsızlaşdırılırlar. Bakıda bolşeviklər Müsavat (Tatar Milli Partiyası) ilə yarışır,kimin qalib gələcəyi hələ bilinmir. Dağıstanda, Çeçenistanda və Şimali Qafqazda — qarət və üsyanlar başladı. Rusiyada nələrin baş verdiyini heç kim bilmir, çünki biz tamamilə ondan ayrılmışıq.
1918-ci ilin fevral ayında Osmanlı ordusu Qafqaz Cəbhəsində genişmiqyaslı hücuma keçdi, döyüşlər zamanı rusların işğalı altında olan Şərqi Anadolunu azad etdilər və sonra Bakıya doğru irəlilədilər.
Muğan hadisələrinin xronologiyası
Hərbi-siyasi hadisələrin xronologiyasının yenidən qurulması çətindir, tarixçilər hadisələrin iştirakçılarının xatirələrindən istifadə etməyə məcbur olurlar — V.A.Dobrininin sürgündə yazdığı emosional ahəngdə olan, lakin heyət haqqında dəqiq məlumatları, tarixləri, coğrafi adları və s. olan xatirələri dəyərli mənbədir. MSR-ının bölmələrində iştirakçıların xatirələri, qarşı tərəfin nöqteyi-nəzərini təmsil edir və düşərgəsində baş verənləri başa düşməyə kömək edir.
Rus və azərbaycanlılar arasında müharibə
Muğan əsilli Q.A.Məmmədovun xatirələrinə görə,hakimiyyət böhranı 1917-ci ilin iyulunda başladı və payıza qədər bölgə anarxiyaya uğradı. Anarxiya şəraitində,oğurluq, qaçırılma, hücum, qətllər geniş yayıldı. 1917-ci ilin sonunda bir çox köçəri qəbilələr (birinci alar adlanan qəbilə idi) sərhədi keçərək bütün ərazilərdə hakimiyyəti ələ keçirdilər. O.Marozovaya görə, kəndlilərin etibarsızlığından faydalanan farsdilli köçərilər, yüngül xərac da topladılar.
1917–1918-ci ilin qışında Qafqaz Cəbhəsi ləğv olunduqdan sonra Muğanda millətlərarası qarşıdurmalar başladı. Bölgədə toplanan çox sayda silah, Rusiya-İran sərhədini və Ənzəlini tərk edən rus əsgərləri tərəfindən satıldı. Milliyyətçi əhval-ruhiyyənin artması keçmiş feodal hökumətinin nümayəndələri və bir neçə xanların da daxil olduğu yerli təsis məclisinə seçkilərdə öz əksini tapdı. Əhalinin liderlər ətrafında cəmləşməsi başladı: bir tərəfdən birlik rus zabitlərinin ətrafında getdi, digər tərəfdən müsəlmanlar bəy və mollalar ətrafında birləşdilər. Hər iki tərəfdən etnik təmizlənmə və kütləvi vəhşiliklər ilə müşayiət olunan qanlı qarşıdurmalar başladı.
Rus ordusunun dağılmasından sonra yerli rus əhalisi Privolnoye kəndində polkovnik İlyaseviçin, Lənkəranda polkovnik fon der Osten-Saken (29-cu Bakı Sərhəd Briqadasının hissələri) və s.komandanlığı altında sərhəd keşikçilərinin rəhbərlik etdiyi bir neçə "paralel taborlar" yaradaraq özlərinin təhlükəsizliklərini təmin etməyə başladılar.
Dobrinin xatirələrinə görə: O vaxtlar Muğanda baş verənləri, əlbəttə ki, müharibə adlandırmaq olmaz. Bizim dəstədən başqa, tatar aullarını dağıtmaq üçün özbaşına olaraq ailəlikcə — arvadları, uşaqları, qulluqçuları hər kəs daxil kəndlər ayağa qalxdı. Cinsindən və yaşından asılı olmayaraq bütün canlıları döymək dəhşətli, iyrənc, lakin kortəbii bir hadisə idi. Süngülər ilə hamilə qadınların qarnı deşilir, tüfənglərin qundağı ilə uşaqların başı yarılır, bütöv aullar qarət olunur və yandırılırdı. Hadisələrin şahidləri, O.M. Morozova qeyd edir ki,bütün bunlar ruslar və müsəlmanlar arasında müharibə kimi qəbul edildi. Belə ki, Muğan kəndi olan Privolnoye sakini Donskoy adlı bir nəfər dedi: "İlk döyüş elə oldu ki, türk kəndlərini, ümumiyyətlə etnik zəmində yandırdılar.[…] Burada güclü talançılıq inkişaf etdi, kəndlər yandırıldı və buna görə də hər şeyi daşımaq lazım gəldi."
Müsəlman kəndlərinin təhlükəsizliyini ruslar təmin etmədi. 1918-ci ilin mart ayında Nikolayevkada Petrovka kəndinin dəstəsi blok edildi və Petrovka özü müsəlman kəndi olan Əsədə hücum etdi. Dobrinin sözlərinə görə, aprel ayının əvvəlində Muğan çöl tərəfdən Sleptsovka kəndinə gözlənilmədən beş yüzə yaxın "Araz Şahsevənləri" hücum etdi. Təcavüzkarlar Xoşevin dəstəsi tərəfindən məğlub oldular,itki 150 nəfər oldu, 40 məhbus güllələndi. Bir ay sonra, Xoşevin təklifi ilə İlyaşeviç "Şahsevan quldurları" nın körpüsü sayılan Babaşkənt kəndinə basqın etdi. Babaşkənt alındı.
Pasxanın gəlişi müharibənin rusların xeyrinə başa çatmasına gətirib çıxardı və Lənkəranda qurulan yeni hökumət tərəfləri barışdırmaq üçün kampaniya başlatdı.
Bakıdakı hadisələr zamanı Muğan
Muğanlıların qalanları arasında etnik müharibə gedərkən, Lənkəranda hadisələr davam etməkdə idi.
Azərbaycan əhalisinin qətliamı ilə başa çatan Mart soyqırımı Bakıda, sonra isə Bakı quberniyasında Bakı Sovetinin (İcraiyyə Komitəsi) qurulmasına səbəb oldu. Lənkəranda Sovet hakimiyyəti 14 apreldə "Aleksandr Jandr" paraxodunda gələn Qriqori Arustamovun başçılıq etdiyi "Bakı soveti" dəstəsi tərəfindən quruldu. Lənkəranın Müsavat Milli Şurası istefa verdi. Arustamovun dəstəsi eyni zamanda Nikolayevka bölgəsində azərbaycanlılarla döyüşən İlyaşeviçin dəstəsinin böyük ehtiyac duyduğu güllə yardımını etdi.
Nəbrin (Əcəbşir)
Nəbrin — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əcəbşir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Muğan hadisələri
Bakıdakı hadisələr zamanı Muğan
Qurultayda əvvəlcə Muğanın Müvəqqəti Komitəsi, habelə Muğan İnqilab Komitəsi adlandırılan Muğan İcraiyyə Komitəsi seçildi. Muğan üzərində Sovet hakimiyyətinin bu ilk orqanında həm sağ, həm də sol eserlər üstünlük təşkil edirdi və icra komitəsindəki yeganə bolşevik S. B. Saratikov idi. Eyni zamanda, Muğan hadisələrinin iştirakçısı və sovet memuaristi Qayk Arustamov, Sovet rejiminin eserlerin xarakteri haqqında verdiyi açıqlamaya cavab olaraq bildirdi ki, "o zaman özünə əziyyət verməyə tənbəllik edənlər özlərini eser adlandırırdı,hansı ki, onların heç bir təşkilat və komitələri yox idi."
Nəbrin (Əcəbşir)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 974 nəfər yaşayır (225 ailə).