Aşqar
Karbon turşusunun duzları
Motor yağlarına yuyucu aşqar kimi naften, aromatik, ok¬siturşuların (məsələn, salisil) duzları və s. istifadə edilir. İlk yuyucu aşqar kimi barium, kalsium, maqnezium, alüminium, sink, kobalt, nikel, mis, dəmir, civə və s. metallar və kalium permanqanat istifadə edilib. Yuyucu və dispersedici xassəsinə, eyni zamanda yüksək stabilliyinin olmasına görə naftenatları əlavə edərkən sürtkü yağlarının istismar xassələri daha çox yaxşılaşır. Barium və kobalt naftenatlarıbu cəhətdən daha effektlidir. Metal naftenatları adətən müxtəlif metalların mineral duzları ilə naften turşularının natrium duzları arasında əvəzetmə reaksiyasından alınır. Natrium duzları əsasən neftdən və neft məhsullarından, onların natrium hidroksidlə işlən¬məsindən alınır. İlk dəfə müxtəlif alkilsalisil turşularının sintezi və onların xassələrinin öyrənilməsinə Amerikada 1938-ci ildən Orland Rayer və Vilberi tərəfindən başlanılmışdır. 1950-ci illərdə İngiltərədə “Shell” firması alkilsalisilat aşqarların alınmasında böyük təkmilləşdirmə işləri aparmışdır. Keşmiş Sovet İttifaqında bu istiqamətdə ilk dəfə 1960-cı ildə ВНИИНП-də N.A.Dmitriyeva, Q.Q.Krasnyanskaya və V.M.Monastırskiy tərəfindən ACK (kalsium alkilsalisilat) tipli aşqarlar alınmışdır. Bu aşqarlar müxtəlif qələvili alkilsalisilat turşularının kalsium duzlarının durulaşdırıcı yağda konsentratı kimidir. Hazırda bu aşqarları alkilsalisilat aşqarlarının duzlarına və alkilsalisil turşularının kimyəvi modifikasiya olunmuş məhsullarına ayırırlar. Alkilsalisilat duzları 3 qrupa ayrılır: neytral, əsasi və yüksək qələvili. Yuyucu aşqar kimi eyni zamanda korroziyaya qarşı təsir edən salisil turşusunun oktil efirinin kalsium duzudur. Alkilsalisil turşusu ilə kalsium hidroksidin reaksiyasından kalsium alkilsalisilat aşqarı –ACK alınmışdır. ACK aşqarının analiz yolu ilə (eyni zamanda küllülüyün təyinində) aşkar edilmişdir ki, kalsium hidroksidlə alkilsalisil turşusunun neytrallaşması zamanı hidroksil qrupunun hidrogeni yox, karboksil qruplarının hidrogeni metalla əvəz olunur. Yüksək qələvili alkilsalisilat duzları daha geniş istifadə olunur. Onlar neytral duzların karbonatlaşması ilə alınır. MACK aşqarının sintezi ACK aşqarının sintezi ilə eynidir. Fərq yalnız ondadır ki, hazır ACK aşqarına əlavə olaraq kalsium hidroksid əlavə edilir, sintez zamanı promotor olaraq metil spirtindən istifadə olunur və karbon qazı ilə karbonatlaşma aparılır Qeyd edildiyi kimi karbonatlaşma prosesi cətin prosesdir və aşqarın keyfiyyəti bu prosesdən asılıdır. Ədəbiyyatda karbonatlaşma prosesindəki karbon dioksidin miqdarı, onun verilməsinin davamiyyəti, temperatur, suyun miqdarı, ilkin reagentlərin nisbəti, onların verilməsinin ardıcıllığı, su və promotorun nisbətinin təsiri verilmişdir. Yüksək qələvili alkilsalisilatlar karbohidrogen mühitində anionlu səthi aktiv maddələrin adsorbsiya təbəqəsi ilə stabilləşdirilmiş kalsium karbonatın kolloid dispersiyasıdır. Yüksək qələvili yuyucu-dispersedici aşqarların müxtəlif və bir-birinə zidd olan kolloid quruluşu təqdim edilmişdir. Yüksək qələvili aşqarların quruluşu barədə iki fərziyə irəli sürülür. Birinci fərziyəyə görə karbonatlaşmış aşqarlar kolloid dispersiyasıdır, hansılar ki, nüvə kalsium karbonat və səthi aktiv maddələrlə (SAM) əmələ gələn adsorbsiya-solvat örtüklər saxlayan mitsellərdən ibarətdir. İkinci fərziyəyə görə kalsium karbonat mitsellərin daxilində deyil, xaricindədir, yəni bilavasitə karbohidrogen mühiti ilə toxunur, ancaq bu fərziyəyə görə mitsellərin kolloid davamlılığının mahiyyəti xarici hissəsindəki karbohidrogenlərdə həll olmayan kalsium karbonatın molekullarının yerləşməsi başa düşülmür. Eyni zamanda, əgər fərziyəyə görə onlar mitsellərin xarici hissəsində yox, daxili hissəsində yerləşərsə, alkil radikallarının rolu aydın olmur. Kalsium karbonatın örtüyü ilə alkil radikallarının ekranlaşması yüksək komponentin həlledicidən solvatlaşmasına gətirir və aşqarlar sürtkü materiallarında həll olur. Belə ki, daha ehtimallı olanı yüksək qələvili aşqarların quruluşu birinci fərziyə kimidir, yəni mitsellərin nüvəsində kalsium karbonat, xarici təbəqəsində isə kalsium karbonatda xemosorbsiya olan səthi aktiv maddələrin alkil radikalları yerləşir. Yüksək qələvili aşqarların kolloid quruluşunu təsdiq etmək üçün DRAM-2,0 difraktometr ilə MACK – salisilat aşqarının mitsel quruluşu öyrənilmişdir. Tədqiqatlar birinci fərziyəni təsdiq etmişdir. Salisilatlar mitsel saxlayan nüvəsində kalsium karbonat olan və kalsium salisilatla adsorbsiya solvat örtüyünü əmələ gətirən kolloid dispersiyasıdır. Yüksək qələvili salisilatların yüksək qələvili sulfonatlarla eyni quruluşa malik olması ədəbiyyatda göstərilmişdir. I kalsium karbonatın molekullarının nüvəsi II adsorbsion-sovalt örtüyü R-alkil radikalı, h-durulaşdırıcı yağın molekulu Beləliklə, ehtimal olunur ki, metal saxlayan yuyucu aşqarlar eyni quruluşa malikdir. MACK aşqarının əsas komponenti kalsium alkilsalisilatdan, müəyyən qədər kalsium karbonat və kalsium hidroksiddən ibarətdir. Alkilsalisilat aşqarlarının sulfonatlardan və alkilfenolyatlardan fərqi mitselin ölçüsündədir, onların ölçüləri sulfonatlardan iki dəfə kiçik, alkilfenolyatlardan üç dəfə böyükdür. Yüksək qələvili alkilsalisilat aşqarları bu günə qədər sintez və tədqiq edilir. AMEA Aşqarlar Kimyası İnstitutunda salisilat tipli orta və yüksək qələvili aşqarlar alınmışdır – AKİ-173 və AKİ-174. Bunlar alkilfenol, formaldehid, ammonyak və salisil turşusunun kondensləşmə məhsulunun kalsium, yaxud karbonatlaşmış kalsium duzlarıdır. AKİ-174 aşqarı AKİ-173 aşqarının karbonatlaşmış variantıdır. Bu aşqarlar korroziya, oksidləşməyə qarşı, yuyucu və neytrallaşdırıcı xassələri yüksək olan çoxfunksiyalı aşqarlardır. Alkilsalisilat turşularının kimyəvi modifikasiya olunmuş məhsullarından çox istifadə edilənləri tərkibində kükürd və fosfor olan alkilfenolun törəmələri – Mannix əsaslarıdır. Kalsium tərkibli detergentlərdən ən yüksək termiki stabilliyə sulfonatlar, orta – alkilsalisilatlar və aşağı – alkilfenolyatlar malikdir. Yüksək qələvili alkilsalisilatlar yüksək neytrallaşma və oksidləşməyə qarşı xassələrə malikdir. Onların oksidləşməyə qarşı xassələri alkilfenolyatlardan və suksinimidlərdən yüksəkdir. Alkilsalisilat aşqarları əsas detergentlərdən biridir, onlar bir sıra motor və hidravlik yağların hazırlanmasında istifadə olunur. Sintez mərhələsində salisilat və sulfonat, ya salisilat və alkilfenolyat birləşən kompleks aşqarları böyük maraq kəsb edir. Aşqarlarda bu fraqmentlərin sintetik yolla birləşməsi, onların detergent-dispersedici xassələrini ümumiyyətlə, funksional xassələrini yüksəldir