cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Büllur gecə
Hadisələrin gedişi
250px|thumb|right|Talandan sonra Berlindəki Fazanenştrasedəki sinaqoqun daxili hissəsi. Ertəsi gün Almaniya hökuməti ictimai ibtidai məktəblərdə oxuyan yəhudi uşaqları istisna olmaqla, bütün digər yəhudi mədəni və ictimai fəaliyyətlərinin qeyri-müəyyən müddətə durdurulduğunu və yəhudi qəzet və jurnallarının, o cümlədən alman dilində olan nəşrlərində çapının dayandırıldığını elan etdi. Böyük Britaniyada bir qəzet bunu yəhudi əhalisini liderlərindən kənarlaşdıran son addım "yəhudi icmasını məhv etmək və bir araya gətirən son kövrək bağını çıxarmaq" məqsədilə təsvir etdi. . Həmçinin yəhudilərin bütün mülki hüquqları da ləğv edildi. Onlara iqtisadi fəaliyyətlə məşğul olmaq qadağan edildi. Onlar müəssisələrini, torpaqlarını, qiymətli kağızlarını, incəsənət nümunələrini almanlara satmalı idilər. Kurortlara, muzeylərə, teatr və kinoteatrlara, stadionlara, sərgilərə, kitabxanalara, ictimai hamamlara getmək qadağan edildi. Küçələrdə, parklarda "yalnız yəhudilər üçün" yazılan skamyalarda otura bilərdilər. Avtomobilə və sürücülük vəsiqəsinə malik ola bilməzdilər. Bütün bunlar daha əvvəlki məhdudiyyətlərə əlavə olunurdu.
Noyabrın 9-da Almaniya rəhbərliyi "Pivə qiyamı"nın ildönümünü qeyd etdiyi zaman Parisdə ağır yaralı alman diplomatının öldüyünü xəbər verdikdən sonra bayrama qatılan Yozef Gebbels aşağıdakıları bildirdi:
Gebbelsin çıxışından sonra bayrama qatılan regional nasist təşkilatlarının rəhbərləri öz yerli təşkilatları üçün təlimatlar hazırladılar. Reyxin fərqli bölgələrində bir çox üzvünün mülki geyimli olduğu Hitleryugent və hücum dəstələri talanlara noyabrın 9-u gecə axşamı və 10-da sübh tezdən başladı. Ancaq bir diplomatın ölümünə səbəb olduğu ehtimal edilən kortəbii çaxnaşmadan əvvəl SD mütəşəkkil olaraq "xalq tərəfindən özbaşına məhv edilməsi" planlaşdırılan bütün yəhudi təşkilatlarının və sinaqoqlarının bütün arxivlərini çıxartdı və arxivlərin çıxarılmadığı sinaqoqlar talanlardan kənar qaldı. Şübhəsiz ki, "kortəbii" talanlar zamanı SD-nin təlimatlarına əsasən, yəhudi xaricilər də daxil olmaqla bir nəfər də olsun xarici vətəndaş xəsarət almadı. Polis yerli həbsxanaların yerləşə biləcəyi qədər yəhudini həbs etdi. Əsasən də gənc cüsəlli kişilər saxlanılırdı. Noyabrın 9-dan 10-na keçən gecə Nasist hakimiyyətinin dəstəyi ilə Almaniyanın onlarla şəhərində (Avstriya və Sudet əyaləti ərazisi daxil olmaqla) yəhudi talanları təşkil edildi. Noyabrın 8-də axşam saatlarında ilk talan sinaqoqun yandırıldığı Bad-Hersfelddə baş verdi. Sonra, eyni gündə Vitsenhauzen, Eşveqe, Fritzlarda yəhudi dükanları məhv edildi. Berlində mülki geyimli iğtişaşçılar 12 sinaqoqdan 9-u yandırdı, yanğınsöndürənlər qeyd edildiyi kimi, yanğınların söndürülməsində iştirak etmədilər. Vyanada 42 sinaqoq, Frankfurtda — 3 , Münhendə , Visbaden , Düsseldorf, Karlsruye daxil — hər birində 2, Speyer , Regensburq , Trir , Auqsburq, Aaxen , Bremen , Baden-Baden, Vorms , Köln , Leypsiq , Dortmund , Köniqsberq  , Hannover , Pforshaym , Kayzerslauterndə bir sinaqoq zərər gördü.
Qurbanlar
Hücumlarda ən az 91 yəhudi öldürüldü. Qətlə yetirilənlərin üçdə biri Nürnberq şəhərinin payına düşürdü, 8 nəfər isə Halledə öldürülmüşdü. 30 min nəfər yəhudi isə həbs olunaraq konsentrasiya düşərgələrinə göndərildi. Bu rəqəmlər BBC agentliyinin məlumatlarına uyğundur, Azadlıq Radiosu 400 nəfərin öldürüldüyünü , bəzi yəhudi xəbər agentlikləri (Jewish News One) isə 2,5 min nəfərin öldürüldüyünü bildirir.
Büllur gecənin istəmədən "səbkar"ı olan Herşel Qrişpan iki ilə qədər Fransa həbsxanasında qalandan sonra ölkəni işğal edən almanların əlinə keçdi. O, əvvəlcə Zaksenhauzen həbs düşərgəsinə, 1942-ci il sentyabrın 26-da isə Maqdeburq həbsxanasına göndərildi. Bundan sonrakı tarixlərə aid heç bir sənəddə Qrişpanın adına rast gəlinmir və onun taleyi naməlum qaldı.
Herşelin sağ olması barədə şayiələr dolaşırdı. Amma bu şayiələr heç bir fakta söykənmirdi. Valideynlərinin müraciəti əsasında 1960-cı ildə Qərbi Almaniya məhkəməsi onu rəsmən ölmüş hesab etdi. Bundan sonra çoxluq təşkil edən rəyə əsasən, Qrişpan müharibə illərində ölüb.
Ancaq 2016-cı ildə tapılan bir şəkil Qrişpan müəmmasını yenidən aktuallaşdırdı. 1946-cı ildə çəkilən bu şəkildə təsvir olunan adam Qrişpana xeyli bənzəyirdi. Simanın tanınması üzrə aparılan sınaq həmin adamın Grişpan olma ehtimalının 95% olduğunu göstərdi. Lakin bundan əlavə bir məlumat əldə etmək hələ ki, mümkün olmayıb.
Zərər
Gebbels öz gündəliyində yazırdı ki, əmr fürer tərəfindən şəxsən verilmişdi və Hitler şəxsən 20.000 ilə 30.000 yəhudinin həbs edilməsini tələb etmişdi. 30 min insan həbs edildi və yerli həbsxanalar vasitəsilə üç konsentrasiya düşərgəsinə göndərildi. Onlardan 2000 nəfəri gənc və sağlam kişilər olmasına baxmayaraq, bir neçə həftə ərzində döyülmədən öldülər. Lakin sonralar konsentrasiya düşərgələrinə göndərilənlərin taleyindən fərqli olaraq, sağ qalanlar təcili Almaniyanı tərk etmək şərtilə müvəqqəti sərbəst buraxıldılar. Qrinşpanın hərəkətindən sonra dünyanın demək olar ki, bütün ölkələri yəhudilərin qəbulunu məhdudlaşdırdı və neçə nəfərin yenidən konsentrasiya düşərgələrinə qayıtdıqları və onlardan nə qədəri həlak olması barədə dəqiq məlumat yoxdur. Fürer noyabrın 11-də talanlara son verməyi əmr etdi. Yəhudi evləri, xəstəxanalar və məktəblər talan edildi, təcavüzkarlar ağır çəkiclərlə binaların divarlarını dağıdırdılar. 1000-dən çox sinaqoq yandırıldı, 7000-dən çox yəhudiyə məxsus bina və mağazalar dağıdıldı və ya zərər gördü. "Holokostun müqəddiməsi" sayılan Büllur gecə talanları sülh dövründə baş verdiyindən Almaniyada xeyli xarici jurnalistlər fəaliyyət göstərirdilər. Buna görə də bu hadisələr Avropa və Amerika mətbuatında geniş rezonans doğurdu. Martin Qilbert hesab edir ki, almaniya yəhudilərinin tarixində 1933–1945-illəri arasında Almaniyada işləyən xarici jurnalistlər tərəfindən bu hadisə qədər geniş işıqlandırılan və bütün dünyada şoka səbəb olan ikinci bir hal yoxdur. Təkcə ABŞ mətbuatında mindən artıq məqalə yazıldı. The Times yazırdı: "Dünyanın gözləri qarşısında yandırma və döyülmə nağılları, dünən bu ölkədən gələn müdafiəsiz və günahsız insanlara edilən pis hücumlardan ötrü Almaniyanı ləkələyən belə bir mürəkkəb xarici təbliğatçı yoxdur". . 250px|thumb|right|1945-ci ildən sonra bəzi sinaqoqlar bərpa edildi. Berlindəki sinaqoqun üzərində xatirə lövhəsi üzərində "Heç vaxt unutma" kitabını oxuyur, Berlin ətrafındasözləri yazılır. Ümumi ziyan 25 milyon reyxmarka təşkil edirdi ki, bunlardan 5 milyona yaxını sınmış vitrin şüşələrinin payına düşürdü (bu səbəbdən "Büllur gecənin" ikinci adı — "Sınıq şüşələr (vitrin) gecəsidir"). Zərərin ödənməsi, təmiri və dağıdılmış sinaqoqların qalıqlarının daşınma xərcləri Nasist hakimiyyəti tərəfindən yəhudi icmalarının üzərinə qoyuldu.
1938-ci il noyabrın 12-də milli iqtisadiyyata rəhbərlik edən German Göringin başçılığı ilə Almaniyanın bir çox maliyyə maqnatlarının iştirak etdiyi bir müşavirə keçirildi. Bu görüşdə Göring bəyan etdi: "…Daha bir sual, cənablar. Bu gün yəhudilərin cəza olaraq bir milyard ödəməli olduğunu söyləsəm nə deyərdiniz?…" Və davamı olaraq: "Mən sualı bu şəkildə qoyacağam: Almaniya yəhudiləri dəhşətli cinayətlərinə görə bir milyard cəza ödəməlidirlər… Onu da demək istəyirəm ki, mən Almaniyada yəhudi olmaq istəməzdim…"
SSRİ qəzetləri bütün dünyada Büllur gecəyə qarşı olan etirazları, o cümlədən noyabrın 15-də Moskva Konservatoriyasının Böyük salonunda keçirilən toplantı və "Sovet ziyalıları" adından antisemitizm həddini aşan qərarı dərc etmişdilər. ABŞ prezidenti F. Ruzvelt etiraz olaraq yalnız Amerikanın Berlindəki səfirini məsləhətləşmələr üçün geri çağırdı. İngiltərə və Fransa da etirazlarını bildirdilər, lakin Nasist Almaniyası ilə diplomatik münasibətlər də pozulmadı və səfirləri Berlində qaldı. Buna baxmayaraq, dünya dövlətləri nasist Almaniyasına qarşı əməli tədbirlər görmədilər. Əksinə, Büllur gecədən sonra Birinci Vyana Arbitraj Məhkəməsinin qərarları icra edildi, bu da son olaraq Çexoslovakiyanın mövcudluğuna son qoydu və xüsusən də Çexoslovakiya yəhudilərini nasistlərin hakimiyyəti altına verdi. Nasistlər talanları təşkil edərkən qarşılarına qoyduqları məqsədə xeyi dərəcədə nail oldular. Büllur gecədən İkinci dünya müharibəsinin başlanmasına qədərki 10 ay ərzində Üçüncü reyxi 115 mindən çox yəhudi tərk etdi. Bu da daha əvvəl baş verən köçlə müqayisədə xeyli çox idi. Bundan əlavə, Qrinşpanın sui-qəsdi bütün dünyada, xüsusilə antifaşistlər və yəhudilər üçün Almaniyaya və müttəfiqlərindən mühacirət etməyə çalışanların hamısına, xüsusəndə Polşaya giriş tələblərini sərtləşdirmək üçün ən vacib arqument oldu. .
Təşkilatçılar
Ümumi bir yəhudi talanı əmri şəxsən Hitler tərəfindən verilmiş, Yozef Gebbels, Reynhard Heydrix və Henrix Himmlerin təşkilatçılığı ilə baş tutmuşdur. Berlində zorakılığın təşkilində mühüm rolu "yəhudiləri tərksilah etmək" bəhanəsi ilə polis qüvvələrini talanlara iştiraka yönəldən Ordnungspolizei rəhbəri Volf Henrix fon Helldorf oynadı.
Bəzi ehtimallara görə Gebbels və Himmler Hitleri məlumatlandırmadan bu talanları təşkil etmişdilər. Fürer bundan xəbər tutduqda qəzəblənmiş və onları talanlara görə tənbeh etmişdir. Ancaq imperiya mətbuatının rəhbəri Otto Ditrix Büllur gecənin təşəbbüskarının Hitler olduğunu iddia edərək bu versiyanı təkzib edir. Bununla yanaşı Hene Haynts "SS-in Qara Sifarişi" kitabında Himmler və Heydrixin yalnız sənədlər və əmlakı ələ keçirməyi planlaşdırdığından Büllur gecənin də onlar üçün tamamilə bir sürpriz olduğunu iddia edir.
Xatirə
Bu hadisənin xatirəsinə noyabrın 9-da Beynəlxalq faşizm, irqçilik və antisemitizmə qarşı mübarizə günü hər il qeyd olunur.
Bu hadisələr haqqında İsveç power-ağır rok qrupu "Sabaton" tərəfindən "Coat of Arms" albomunda "The Final Solution" adlı mahnıda bəhs edilmişdir. Həmçinin Almaniyanın ağır-metal qrupu "Masterplan"ın bu hadisələrə həsr olunmuş "Crystal Night" mahnısı var. "Purgen" qrupunun repertuarında da "Kristal Nacht" mahnısı var.
Ədəbiyyat
"Хрустальная ночь" / Матвеева А. Г. // Хвойка — Шервинский [Электронный ресурс]. — 2017. — С. 211. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004–2017, т. 34). — ISBN 978-5-85270-372-9.
Santa Mariya della Salute kilsəsi
290px|thumb|[[Venesiyanın Santa Mariya della Salute kilsəsinin görnüşü]] Santa Mariya della Salute Venesiyada Grand-kanalının sahilində, Dojlar sarayının qarşısında yerləşən patriarx roma-katolik məbədi. Məbəd şəhərin 100000 sakininin tələfinə səbəb olmuş taun epidemiyasının sona yetməsi münasibətilə 1630-1631-ci illərdə barokko stilində inşa edilmişdir. Tikilinin memarı Baltazar Lonqenadır.
Kilsənin əzəmətli bazilikası səkkizguşəli olub, üstü yarım sferik kümbəzlə örtülmüşdür. Qurbangah üzərində sonralar bir qədər kiçik daha bir kümbəz əlavə olaraq tikilmişdir. Əsas kümbəz on beş tağ üzərində formalaşır. Kümbəz tağlarının arasında müvafiq cüt pəncərələr yerləşir. Məbədin girişi zəfər tağı formasındadır. Binanın fasadı iblisə həmlə edən mələk Mikayılın, Vəftizçi Yəhyanın, Bakirə Məryəmin heykəlləri ilə bəzədilmişdir. Məbədin daxili talarla əhatələnmiş geniş səkkizguşəli sahədən ibarətdir. Kümbəzin oturmuş olduğu sütunların uzunluğu 60 metrdir. Mərmər döşəmə konsentrik çevrə şəkilli döşənmişdir. Mərkəzi şəkkizguşənin ətrafında bazilika perimetrli 6 kapella yerləşir.
Bazilikanın Mərkəzi qurbangahı Bakirə Məryəmin şəhərin taundan xilas etmə möcuzəsinə həsr edilmiş mərmər heykəl ilə bəzədilmişdir. Qurbangahın mərkəzində Krit adasından gətirilmiş müqəddəs Məryəmin şəfaverci ikonası: Madonna della Saluta yerləşir. Bazilika ətrafı kapellaların birindən başqa hamısı Bakirə Məryəmə həsr edilmişdir. Burada Tisian Veçellio tərəfindən "Həvari Mark taxtda" məharətlə işlənilmişdir. Bazilikada Tintorettonun məşhur "Kanda nikah" əsəri saxlanılmaqdadır.
Lankaster hersoqu
Tarixi
XIV-XV əsrlərdə Lankaster hersoqu ünvanı 3 dəfə təsis edildi. İlk dəfə 6 mart 1351-ci ildə İngiltərə kralı III Henrinin nəticəsi və 4. Lankaster qrafı Qrosmontlu Henriyə təsis edildi. Ancaq o, 1361-ci ildə oğul övladı olmadan vəfat etdi və ünvan ləğv edildi.
Bolinbruklu Henri bu ünvanı 10 noyabr 1399-cu ildə böyük oğlu olan Uels şahzadəsi Monmutlu Henri üçün yenidən təsis etdi. O da 1413-cü ildə atasının vəfatının ardından İngiltərə taxtına çıxdı və ünvan sonuncu dəfə İngiltərə taxt-tacıyla birləşdi.
Bununla birlikdə, ünvan hersoqların ənənəvi mülkü olan Lankaşir qraflığının sahibi olan Birləşmiş krallıq monarxı üçün istifadə edilməyə davam etdi. Lankaşir torpaqlarında monarxın da iştirak etdiyi ənənəvi şam yeməklərində qədəhlərin "Kraliça, Lankaster hersoquna eşq olsun" deyərək qaldırılması qaydadır.
Tofiq Babayev (bəstəkar)
Tofiq Babayev — Azərbaycan bəstəkarı.
Oş (rayon)
Oş  — Fransanın Cənub-Pireney regionun rayonlarından biri. Departamenti — Jer. Suprefektura — Oş. Rayon əhalisi 2006-cı ildə 79 708 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 37 nəf / km². Rayon ərazisi — 2134 km².
Dağıstan vilayəti (Səfəvilər)
Dağıstan vilayəti ( Velāyat-e Dâghestân ) — indiki Dağıstan Respublikasının (Şimali Qafqaz, Rusiya) ərazisində mərkəzləşmiş Səfəvi dövlətinin vilayəti. Çox sayda yüksək rütbəli Səfəvi xadimləri ya bu vilayətdən gəlmə idilər ya da kökləri bura gəlib çıxırdı.
Tarixi
Səfəvi şahları şamxalı özü təyin etsə də, namizəd həmişə yerli şahzadələrdən olmalı idi. Engelbert Kempferə görə şamxal da hakim adına sahib idi, ancaq bu simvolik bir titul kimi qəbul edilirdi. Qumuq şamxal ailəsinin üzvü Fətəli xan Dağıstani Sultan Hüseynin hakimiyyəti dövründə Səfəvi dövlətinin ən güclü şəxslərindən biri sayılan baş vəzir vəzifəsinə yüksələ bilmişdi.
Şamxal və Usmi Səfəvi, Osmanlı və Rusiya İmperiyasını çox vaxt qarşı-qarşıya gətirsə də, uzun illər ərzində Səfəvilərə tabe hökumdarlar tərəfindən idarə olunurdu Usmilər 1606-cı ildən 1719-cu ilə qədər, şamxallar isə 1636-cı ildən 1719-cu ilə qədər Səfəvi başçılarına xərac vermişdi.
1651-1653-cü illər Səfəvi-Rusiya müharibəsi zamanı uğurlu Səfəvi hücumu Terekin Azərbaycan tərəfindəki rus qalasının dağıdılması və qarnizonunun qovulması ilə nəticələndi. Ruslarla problem həll olunduqdan sonra o dövrün Səfəvi hökmdarı II Şah Abbas (1642-1666) "ov ustası" (mir şikar-başı) Allahverdi xana qızılbaş döyüşçülərin məskunlaşması və təhlükəsizliyi üçün Dağıstanda yeni qalalar inşa etməyi əmr etdi. Lakin bu, Dağıstan qəbilələri arasında böyük narazıçılığa səbəb oldu. II Abbas daha sonra Dağıstan vassalı hökmdarlarını Şirvanın Səfəvi valisi Hacı Mənüçöhür xanın tabeçiliyinə verməyə çalışdı. Bu səylər nəticəsiz qaldıqda Səfəvilər Dağıstan qəbilə qüvvələrini məğlub edən 30.000-lik, güclü bir ordu göndərdi. Buna baxmayaraq, nəticə olaraq vəziyyət əvvəlki kimi qaldı. Səfəvi hökmdarları öz subyektləri olan Şamxala yerli hökmdar vəzifəsinə qayıtmağa icazə verdilər, ancaq Şamxal bir oğlunu Səfəvilərin paytaxtı İsfahana girov olaraq göndərdi.
1659-cu ildə topçu başı Əliqulu bəyin başçılıq etdiyi 2000 tüfəngçi, topçu və topxanalardan ibarət olan Səfəvi ordusu Dağıstan əyalətinə göndərildi. 1668-ci ildə vilayət kazak Stepan Razin və onun quldurları tərəfindən hücuma məruz qaldı.
1710-cu illərin sonlarına yaxın Səfəvi İmperiyası ağır tənəzzülə uğramış, sərhəd bölgələrində çox ciddi problemlər yaranmışdı. Bunların arasında Tarku şamxallığına aid bir məsələ də var idi. İllərdir Səfəvilər ənənəvi subsidiyalarını ödəmirdilər. Bu vəziyyətdə Tarku şamxalı Səfəvi şahından rus təcavüzünə qarşı hökumət qoşunlarını istədikdə, Səfəvi hökmdarı ona "1000 tümənlik bir məbləğ" vəd etdi. Bu laqeydlik nəticəsində şamxallıq 1717-ci ildə Rusiya hakimiyyətinə təslim oldu və bu da bir neçə il sonra Rusiyanın Səfəvilərə hücumunu asanlaşdırdı. 1719-cu ildə Qara Qaytaq Usmisi və Şamxal Səfəvi hökmranlığına qarşı üsyan etdilər. Elə həmin il ləzgilər artıq şimal-qərb bölgələri üçün təhlükə hesab olunurdular. Bundan sonra Səfəvi şahı Səfəvilərin baş komandanı (sipahi) Hüseyinqulu xanı (VI Vaxtanq) məsələni həll etmək üçün Dağıstana göndərmək qərarına gəldi. Kaxeti və Şirvan hakimlərinin də köməkliyi ilə səfəvi sərkərdə ləzgi üsyanına son qoymaqda mühüm irəliləyişlər əldə etdi. Lakin, ilk uğurlu əks-kampaniya 1721-ci ildə kritik bir anda saray tərəfindən tərk edildi. Baş vəzir Fətəli xan Dağıstaninin ölümündən sonra gələn əmr Səfəvilərin bu üsyanda uğurlu olmalarının onlara faydadan çox ziyan verəcəyini düşünən digər vəzirlərin təşəbbüsü ilə verilmişdi. Onların fikrincə, bu Hüseyinqulu xanın İranı fəth etməsi üçün Rusiya ilə ittifaq yaratmasına imkan verərdi. Belənin bir təhdidin ardından diqqətdən kənar qalan Şirvan əyalətinin paytaxtı Şamaxı şamxal Surxay xanın köməyi ilə 15.000 ləzgi tərəfindən hücuma məruz qaldı. Şəhərin şiə əhalisi qətlə yetirildi və şəhər qarət edildi.
1722-ci ildə Rusiya İmperiyası xaos və qeyri-sabitliyin yaranmasını maliyyələşdirdi və Dərbənd də daxil olmaqla, vilayətin dəniz ətrafı ərazilərini Səfəvilərdən ilhaq etdi.
Ted Kruz
Ted Kruz — Amerikalı siyasətçi, ABŞ senatına Texas ştatından seçilmiş senator və 2016-cı ildə keçirilmiş ABŞ Prezident seçkiləri zamanı Respublikaçılar partiyasının daxili namizədlərindən biri. Ted Kruz Respublikaçılar Partiyasının prezident seçkiləri üçün praymeyrzində iştirak edərək, sadəcə 45-ci prezident Donald Trampa məğlub olmuşdur.
Hüquq və iqtisadiyyat
Hüquq və iqtisadiyyat və ya hüququn iqtisadi təhlili — iqtisadi nəzəriyyənin (xüsusən də mikroiqtisadi nəzəriyyənin) ilk növbədə Chicago İqtisadiyyat Məktəbinin alimləri ilə başlayan hüquq təhlilinə tətbiq edilməsidir. İqtisadi anlayışlar qanunların fəaliyyətini izah etmək, hansı hüquqi qaydaların iqtisadi cəhətdən səmərəli olduğunu qiymətləndirmək və hansı hüquqi qaydaların açıqlanacağını proqnozlaşdırmaq üçün istifadə olunur. Hüquq və iqtisadiyyatın iki əsas qolu var. Birinci qol neoklassik iqtisadiyyat metodlarının və nəzəriyyələrinin hüququn pozitiv və normativ təhlilinə tətbiq edilməsinə əsaslanır. İkinci filial iqtisadi, siyasi və sosial nəticələrə daha geniş diqqət yetirməklə, hüquq və hüquqi qurumların institusional təhlilinə yönəlmişdir.
Mənşəyi
Hüquq və iqtisadiyyatın tarixi öncülləri, müasir iqtisadi düşüncənin əsasları sayılan klassik iqtisadçılara aiddir. Hələ 18-ci əsrdə Adam Smit merkantilist qanunvericiliyin iqtisadi təsirlərini müzakirə etdi. Devid Rikardo, İngilis Qarğıdalı Qanunlarına əkinçilikdə məhsuldarlığı azaltdıqlarına görə qarşı çıxdı. Frederik Bastia, nüfuzlu olan Qanunda, qanunvericiliyin istənməyən nəticələrini araşdırdı. Bununla birlikdə, qeyri-bazar fəaliyyətini tənzimləyən qanunu təhlil etmək üçün iqtisadiyyatı tətbiq etmək nisbətən son zamanlardır. 1900-cü il ətrafında Avropa hüquq və iqtisadiyyat hərəkatı çox az təsir göstərdi.
Volker vəqfinin rəhbəri Harold Luhnou, yalnız F.A. 1946-cı ildən başlayan ABŞ-də Hayek, lakin bundan qısa müddət sonra, Aaron Direktorun Çikaqo Universitetinə ziyarətini orada maliyyələşdirdi. Universitetə ​​ "Chicago School" un yaradılmasında Luhnounun yaxın ortağı Robert Meynard Hatçins rəhbərlik edirdi. Universitetdə onsuz da Frenk Knayt, Corc Stiqler, Henri Simons və Ronald Kouz — azadlıqçı alimlərin güclü bir bazası var idi. Tezliklə buraya yalnız Hayekin özü deyil, rejissorun kürəkəni və Stiqlerin dostu Milton Fridmanın da yanında Robert Foqel, Robert Lukas, Yucin Fama, Riçard Posner və Qeri Beker də daxil olacaq.
Tarixçilər Robert van Horn və Filip Mirovski bu hadisələri Mont Pelerinden Yol (2009) kitabının “Çikaqo İqtisadiyyat Məktəbinin Yüksəlişi” bölümündə təsvir edirlər; və tarixçi Bruce Caldwell (böyük bir fon Hayek pərəstişkarı) Çikaqo İqtisadiyyatının (2011) bəndindəki "The Chicago School, Hayek and Neoliberalism" adlı hissəsində bu barədə daha ətraflı məlumat vermişdir. Bu sahə Gary Becker'in 1968-ci il cinayət işi ilə başladı (Becker də Nobel mükafatını qazandı). 1972-ci ildə hüquq və iqtisad elmləri üzrə alim və müsbət səmərəlilik nəzəriyyəsinin əsas müdafiəçisi Richard Posner, Qanunun İqtisadi Analizinin ilk nəşrini nəşr etdirdi və hər iki mühüm hadisə olan Legal Research Journal-ı təsis etdi. Qordon Tullok və Fridrix Hayek də bu sahədə geniş yazmışlar və hüquq və iqtisadiyyatın yayılmasına təsir göstərmişlər.
Daha sonraki inkişafı
1970-ci illərin əvvəllərində Henri Mann (keçmiş Coase tələbəsi) böyük bir hüquq məktəbində hüquq və iqtisadiyyat mərkəzi qurmağa başladı. Rochester Universitetində başladı, Mayami Universitetində çalışdı, lakin qısa müddətdə özünü xoşagəlməz gördü, Emori Universitetinə keçdi və Corc Meyson ilə məzun oldu. Sonuncusu qısa müddətdə çoxları hüquq fakültəsini bitirmiş və heç vaxt rəqəmlərlə və iqtisadiyyatla məşğul olmayan hakimlər üçün bir təlim mərkəzinə çevrildi. Mann, dəstəyi hərəkəti sürətləndirən Con M. Olin Vəqfindən də dəstək aldı. Bu gün Olinin hüquq və iqtisadiyyat mərkəzləri (və ya proqramları) bir çox universitetdə mövcuddur.
Pozitiv və normativ hüquq və iqtisadiyyat
Hüququn iqtisadi təhlili ümumiyyətlə iki istiqamətə bölünür: müsbət və normativ.
Normativ hüquq və iqtisadiyyat
Normativ hüquq və iqtisadiyyat daha da irəli gedir və fərqli siyasətlərin iqtisadi təsirləri əsasında siyasət tövsiyələri verir. Normativ iqtisadi analizin əsas konsepsiyası səmərəlilikdir, xüsusən də resursların bölüşdürülməsinin effektivliyidir.
Hüquqşünas alimlər və iqtisadçılar tərəfindən istifadə olunan ümumi qəbul edilmiş səmərəlilik konsepsiyası Pareto səmərəliliyidir. Qanuni normativ Pareto, bir insanın vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün dəyişdirilə bilməsə, digərinin vəziyyətini pisləşdirməsə təsirli olur. Zəif bir səmərəlilik konsepsiyası Kaldor-Hiks effektivliyidir. Qanuni bir qayda, bəzi tərəflər digərlərinə zərərlərini kompensasiya edərsə Pareto səmərəli hala gətirə biləcəyi təqdirdə Kaldor-Hiksinin təsiridir.
Tural Abdullayev (baş çavuş)
Tural Şakir oğlu Abdullayev — Azərbaycanın Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının baş çavuşu, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Tural Abdullayev 1990-cı il fevralın 26-da Laçın rayonunun Ərikli kəndində anadan olub. Doğulduğu ildən 1992-ci ilə qədər Abdullayevlər ailəsi Laçın şəhərində yaşayıblar.
Hərbi xidməti
Tural Abdullayev 2008-2010-cu illərdə Xüsusi Təyinatlı Qüvvələrin Salyan rayonunda yerləşən "N" saylı hərbi hissəsində müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olub. 2011-ci ildən isə Daxili Qoşunların sıralarında xidmət edirdi.
Azərbaycanın Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının baş çavuşu olan Tural Abdullayev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Murovdağ istiqamətində gedən döyüşlərdə savaşıb. Tural Abdullayev sentyabrın 30-da Murovdağ döyüşləri zamanı şəhid olub. Binə Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 09.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Tural Abdullayev ölümündən sonra "Qarabağ" ordeni ilə təltif edildi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Tural Abdullayev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Tural Abdullayev ölümündən sonra "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Şəhid Tural Abdullayevə məxsus materiallar ailəsi tərəfindən Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Vətən müharibəsi fonduna təhvil verilmişdir.
Diiriye Guure
VIII Henri  — Dhulbahante və Darawiish nın Shirshoore sülaləsi ndən olan ikinci kralıdır.
Con Keysiç
Con Keysiç — Amerikalı siysətçi, Ohayo ştatından 69-cu qubernatoru və 2016-cı ildə keçirilmiş 58-ci Prezident seçkiləri zamanı Respublikaçılar partiyasının daxili namizədlərindən biri.
NGC 3983
NGC 3983, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Şir bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Murtuz qala
Murtuz qala — Balakən rayonunun Mahamalar kəndi ərazisində XVIII-XIX əsrə aid tarixi abidə.
Haqqında
Əliabadda başlamış üsyanın sədası Balakənə də çatdı və xristianlığı qəbul etmiş Qallacovların burada kilsə tikmək təşəbbüsü əhali arasında ciddi həyəcana, hətta ümumi narazılığın üsyana çevrilməsinə səbəb oldu. Vaxtilə rus ordusunun zabitlərindən olmuş Balakənli Hacı Murtuz, Yunker Əli, Arux İsmayıl, carlı Zəngi Əfəndi, Burca Əli üsyanın ən fəal iştirakçıları idilər. Həmin üsyana ciddi hazırlıq görülmüş, geniş fəaliyyət planı hazırlanmışdı. Şeyx Şamilin (1798-1871-ci illərdə yaşamışdır) müridi olmuş Murtuz Əli də yerli əhali arasında çarizmə qarşı təbliğat aparır, hamını üsyana səsləyirdi. Üsyançılar öncə Zaqatala qalasındakı hərbi hissənin köməyinə gələ biləcək rus əsgərlərinin qarşısını almaq üçün Qanıx çayı üzərindəki körpüləri dağıtmaq, Laqodexdən gələn yolun bağlanması məqsədilə tədbirlər görmüşdülər.
1867-ci ilin iyun ayının 5-də Zaqatala qalasına hücum üçün son hazırlıq işləri görülmüş, Hacı Murtuz imam elan edilmişdi. Bölgədəki rus hərbi birləşmələrinə ümumi rəhbərliyi knyaz Şalikov həyata keçirirdi. Balakən sahə rəisinin köməkçisi Aleksandr Qalacov knyaz Şalikova üsyançıların qalaya hücum edəcəkləri barədə dəqiq məlumat vermişdi. Zaqatala dairəsinin rəisi knyaz Tarxan Mouravov Zaqatala qalasını qorumaq  üçün qaladakı 150 nəfərlik qarnizondan əlavə, üsyandan qorxaraq burada sığınmış şəhər varlılarının 250 nəfər ailə üzvünə, hətta 6 fransız tacirinə də silah vermişdi.
Ağır şəraitdə başlanmış hücum zamanı üsyançılar xeyli itkiyə məruz qaldılar və geri çəkilməyə məcbur oldular. Üsyan rəhbərlərindən olan Zəngi Əfəndi də ağır yaralandı. İyunun 6-da səhər knyaz Şalikovun Balakəndən Zaqatala qalasındakı ruslara köməyə gəldiyini eşitmiş Hacı Murtuz rəqibin üzərinə hücuma keçdi və baş vermiş döyüşdə knyaz Şalikov və bir neçə rus əsgəri öldürüldü. Lakin Zəngi Əfəndinin yaralanması, Dağıstandan gözlənilən hərbi köməyin gəlməməsi, üsyançıların yaxşı döyüş təlimi görməməsi və pis silahlanması onların məğlubiyyətinə gətirib çıxardı. Üsyançıların bir neçə gün davam etmiş müqaviməti iyunun 9-da səhər tamamilə yatırıldı. Bundan sonra üsyanda iştirak etmiş şəxslərə, onların ailə üzvlərinə divan tutuldu. Döyüşlərdə iştirak etmiş üsyançılar və onların ailələri həmişəlik Sibirə sürgün edildilər, onların evləri viran olundu, bağları məhv edildi, torpaqları müsadirə olundu, ruslara “dəymiş zərəri” üsyanda iştirak etmiş kəndlərin əhalisi zorla ödəməyə məcbur edildi. Üsyanın ən fəal iştirakçılarından 19 nəfəri dar ağacından asıldı. Təqib olunanların bir qismi Osmanlı Türkiyəsinə və başqa ölkələrə mühacirət etdi. Ələ keçməyən, bir müddət dağlarda gizlənən Hacı Murtuz isə ailə üzvlərinin, qohumlarının daha artıq təzyiqlərə məruz qalmamaları, həmkəndlilərinə qarşı rusların təqiblərinə son qoymaq üçün könüllü olaraq hakimiyyət dairələrinə təslim oldu. Balakəndən Tiflisə – Qafqaz canişininin sərəncamına göndərilmiş Hacı Murtuz Rusiyanın daxili quberniyalarından birinə sürgün edildi. Bu üsyanla bağlı olan istintaq materiallarının araşdırmaları göstərir ki, onun baş verməsində Osmanlı Türkiyəsinin böyük rolu olmuşdu. Rusiya imperiyasını lərzəyə gətirmiş bu üsyandan qorxmuş çar məmurları onların burada fəaliyyət göstərə bilmələri üçün əlavə səlahiyyətlər verilməsini xahiş etdilər. İmperiya rəsmiləri bunu nəzərə alaraq bölgədə əlavə hərbi qüvvələr yerləşdirdilər. Zaqatala dairəsi bilavasitə Qafqaz canişininə tabe edildi, dairə rəisinə hətta iğtişaşlar baş verəcəyi təqdirdə ölüm hökmü çıxarmaq səlahiyyəti verildi. Zaqatala qalasına,Zaqatala qarnizonuna əlavə rus hərbi qüvvələri gətirildi. Bütün ehtiyat tədbirlərinə baxmayaraq, çarizm bölgədə xristianlaşdırma siyasətindən imtina etməyə, Zaqatala dairəsindəki kilsə məktəblərini bağlamağa məcbur oldu. Xristianlaşdırma tədbirləri başlanarkən Balakəndə tikilməyə başlanmış kilsənin inşası işi də dayandırıldı. mperiya bölgədə öz siyasətini dəyişməyə məcbur oldu. mperatoru siyasəti dəyişməyə məcbur etmiş üsyanın ilk planı rus ordusunun sabiq ştabs kapitanı, 1863-cü il üsyanının rəhbəri Hacı Murtuz olmuşdur. Həmin plan onun yaşadığı qalayabənzər evdə – “Murtuz qalada” hazırlanmışdı.
Xarici keçidlər
[http://tarixinstitutu.az/Web/uploads/books/books/2020/09/AkifMemmedliSimal.pdf A.Məmmədli. Azərbaycanın Şimal-Qərb bölgəsinin tarixi abidələri.Bakı: Turxan NPB. 2013]
Mizeri (film, 1990)
Mizeri — amerikalı rejissor Rob Raynerin Stiven Kinqin eyniadlı romanı əsasında 1990-ci ildə çəkdiyi film. Filmdə Pol Şeldonı Ceyms Kaan, Enni Uilksi isə Keti Beyts canlandırır. Filmin büdcəsi 20 milyon dollardır. Filmdən təxminən 61 milyon dollar gəlir əldə edilmişdir.
Elm sosiologiyası
Elm sosiologiyası — elmi fəaliyyətin sosial şərtlərini müəyyənləşdirən sektoral sosioloji intizam. Elm sosiologiyası həm elmin bir ictimai institut kimi formalaşması proseslərini, həm də elmin sosial təşkilatı və sosial funksiyalarını nəzərdən keçirir. Tədqiqat qruplarının birgə fəaliyyətinin təşkili məsələlərinin öyrənilməsi mühüm rol oynayır.
Elm sosiologiyasında ilk araşdırmalar 1930-cu illərdə başlamışdır. Bunların arasında Robert Mertonun (1910-2003) "XVII əsrdə İngiltərədə elm, texnika və cəmiyyət" (1938) və "Elm və ictimai prosedur" (1937) əsərləri vardır.
Satılmış-i Məhəmmədabad (Qoşaçay)
Satılmış-i Məhəmmədabad - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
NGC 400
NGC 400 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduz. Göy üzündə Balıqlar bürcü istiqamətində yerləşir. * tipli. tərəfindən ildə 182.88 sm (72 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Zülfüqarxanovlar
Zülfüqarxanovlar — Azərbaycan xalqının tanınmış soylarından biri.
NGC 400
Xarici keçidlər
Liste der NGC-Objekte von 1 bis 500
Zülfüqarxanovlar
Soyun yaranması
Naxçıvan vilayəti 1828-ci ildə Rusiyaya ilhaq edildikdən sonra Kəngərlilər bir neçə qola ayrılmışdılar (Kəngərlinski, Kəlbəlixanovlar, Naxçıvanskilər, Zülfüqarxanovlar Zamanbəyovlar və s.).
Zülfüqarxanov xahişnaməsində bildirib ki, onun ulubabası Heydərqulu xan və onun oğlu Şükrullah xan Naxçıvan qəzasını və Mehri sahəsini çıxmaqla Azadciran (Azadciran XIX əsrdə Naxçıvandan şərqdə yerləşən torpaqların ərazisi) dairəsini idarə ediblər. Onun babası Zülfüqar xan Azadciran dairəsini idarə edib.
Zülfüqarxanovlar və Sovet dövründə Zülfüqarlı soyadlarını daşıyan şəxslər də Kəngərli xanlarından Şükrulla xanın nəslindən olanlardır.
Eredu
Tədqiqat tarixi
Sahədə 8 kurqan var:
thumb|Eredu Eabzu məbədi. Bəsrə yaxınlığındakı Təll Əbu Şəhreyndəki yer dörd dəfə qazılıb. Bura əvvəlcə 1855-ci ildə Con Corc Teylor, 1918-ci ildə R. Kempbell Tompson və 1919-cu ildə H. R. Holl tərəfindən qazılmışdır. Holl tərəfindən maraqlı tapıntı onun eramızdan əvvəl 2000-ci ilə aid istehsal olunmuş mavi şüşə parçası idi. Mavi rəng bu texnikanın Misirdə yaranmasından bir əsr əvvəl kobaltla əldə edilmişdir. Qazıntı işləri 1946–1949-cu illərdə İraq Qədim Əsərlər və İrs Baş İdarəsindən Fuad Səfər və Seton Lloydun rəhbərliyi altında yenidən başladıldı. Onlar 14 əvəzedici məbədin ardıcıllığını və cənub-şərqə yönəldilmiş çiy kərpic qutularından ibarət 1.000 qəbri təşkil edən Ubeyd dövrünə aid olan qəbiristanlığı tapdılar. Bu arxeoloji tədqiqatlar göstərdi ki, A. Leo Oppenheymin fikrincə, "sonda bütün cənub durğunluq dövrünə daxil oldu, siyasi təşəbbüsü şimal şəhərlərinin hökmdarlarına buraxdı", ehtimal ki, davamlı suvarma nəticəsində yaranan duzluluğun artması nəticəsində şəhər eramızdan əvvəl 600-cü ildə tərk edildi. 1990-cı ildə sahə yenidən M. T. Mur tərəfindən ziyarət edildi və öncəki araşdırmaçılar tərəfindən qeyd olunmayan yerüstü dulusçuluq sobalarının iki sahəsi də tapıldı. 2014-cü ilin oktyabrında Franko Daqostino qazıntı işlərinin növbəti mərhələsinə hazırlıq məqsədilə əraziyə baş çəkərək, səthdə bir sıra yazılar yazılmış Amarsin kərpic fraqmentlərini qeydə aldı. 2019-cu ildə İtaliya, Fransa və İraqın birgə səyi ilə Ereduda qazıntılar bərpa edildi.
Lövhə mübahisəsi
2006-cı ilin martında Romaa Sapientsa Universitetindən Covanni Pettinato və S. Kiod Ereduda səthdə 500 erkən sülalə dövrünə aid mixi yazı lövhəsi aşkar etdiklərini iddia etdilər. Lövhələrin eramızdan əvvəl 2600–2100-cü illərə aid olduğu və kitabxananın bir hissəsi olduğu deyilirdi. İraqın Dövlət Qədim Əsərlər və İrs İdarəsi tərəfindən əraziyə qrup göndərildi və orada heç bir lövhə aşkar edilmədi. Bu dövrdə heç bir qruma ərazidə qazıntı aparmaq üçün icazə verilmədi.
Mif və əfsanə
Şumer kral siyahılarının bütün versiyalarında olmasa da, bəzilərində Eredu daşqından əvvəl krallığı əhatə edən beş şəhərdən birincisi olaraq göstərilir. Şumer kral siyahılarında Eredunun iki padşahının adı çəkilir: 28.800 il hökmranlıq edən Alulim və 36.000 il hökmranlıq edən Alalnqar. Eredu adamı olan Adapa erkən mədəniyyət qəhrəmanı kimi təsvir edilmişdir. O, padşah Alulim dövründə şəhərə sivilizasiya gətirmiş hesab olunurdu.
Şumer mifologiyasında Eredu, dərin sular, hikmət və sehr tanrısı olan Akkad allahı Eanın Şumerdəki həmkarı olan Enki tanrısının Abzu məbədinin evi idi. Bütün Şumer və Babil tanrıları kimi, Enki/Ea da, sonrakı kosmologiyaya görə, Anu və Enlil ilə kosmosun hökmranlığını bölüşməyə gələn yerli tanrıya çevrildi. Onun səltənəti yerin altında yatan şirin sular idi (şumercə ab=su; zu=uzaq).
Uruk ilahəsi İnannanın hekayələri onun sivilizasiya hədiyyələrini almaq üçün Ereduya necə getməli olduğunu təsvir edir. Əvvəlcə Eredu tanrısı Enki öz gücünün bu mənbələrini almağa çalışdı, lakin sonralar Urukun torpağın mərkəzi olduğunu qəbul etdi. Bu, hakimiyyətin şimala ötürülməsinə mifik istinad kimi görünür.
Babil mətnləri Eredunun tanrı Marduk tərəfindən qurulduğundan ilk şəhər, "müqəddəs şəhər, onların [digər tanrıların] zövqünün məskəni" kimi bəhs edilir.
Assuriya sarayında, uzaq cənubda yerləşən Eredu qədim irfanında təlim keçmiş xüsusi həkimlər, xəstənin bədənindəki əlamətlərdən xəstəliyin gedişatını qabaqcadan xəbər verir, müvafiq sehr və sehrli qaynaqları dərman kimi təklif edirdilər.
Eredu ağlaşması
Erkən Mesopotamiya şəhərlərinin və imperiyalarının süqutunun adətən tanrıların rəğbətini itirməsinin nəticəsi olduğuna inanılırdı. Şəhər ağlaşmaları adlı janr İsinlarsa dövründə inkişaf etmişdir ki, onlardan ən məşhuru Ur ağlaşmasıdır. Bu ağlaşmaların bir sıra bölmələri (kiruqu) var idi ki, onlardan yalnız fraqmentlər tapılıb. Ur və ya Akkaddan fərqli olaraq, Eredunun əslində necə və ya erkən sülalə dövründən başqa nə vaxt yıxıldığı barədə təsəvvürümüz yoxdur. Şumer kral siyahısında sadəcə olaraq deyilir: "Eredu yıxıldı və krallıq Bad-tibiraya aparıldı".
Tarixi
thumb|Eredudan Amarsin, III Ur adı ilə möhürlənmiş bişmiş gil kərpic, hazırda Britaniya Muzeyində saxlanılır. Eredu bölgədəki ən erkən yaşayış məskənlərindən biri kimi görünür, təxminən e.ə. 5400-cü ildə, Fərat çayının mənsəbinə yaxın Fars körfəzinə qurulub. Minilliklər boyu sahil zolağında lil yığıldığına görə, Eredu qalıqları hazırda İraqdakı Əbu Şəhreyn körfəzindən bir qədər aralıdadır və qazıntılar şəhərin heç bir korreziyaya məruz qalmamış qum təpəsində qurulduğunu göstərdi. Piotr Steinkeller belə bir fərziyyə irəli sürdü ki, Eredudakı ən qədim ilahə var idi, daha sonra Yer İlahəsi Ninhursaq (nin=xanım, hur=dağ, sag=müqəddəs) kimi ortaya çıxdı və sonralar Enkidə kişi ilahi olaraq böyüməsi ilə nəticələndi.
Qvendolin Leykə görə, Eredu səhra mühitində şirin suya çıxış haqqında razılığa gələn üç fərqli həyat tərzini dəstəkləyən üç ayrı ekosistemin qovuşduğu yerdə yaranıb. Görünür, ən qədim aqrar məskən, kanalların və çiy kərpicdən tikilmiş binaların tikintisi ilə səciyyələnən şimalda Samarra mədəniyyətindən qaynaqlanan intensiv yaşayışlı suvarma əkinçiliyinə əsaslanırdı. Ərəb sahillərindəki balıqçı-ovçu mədəniyyətləri Ərəbistan sahilləri boyunca geniş peyin sahələrinə cavabdeh idi və ola bilsin ki, onlar əsl şumerlər idilər. Görünür, onlar qamışdan tikilmiş daxmalarda məskunlaşıblar. Eredunun qurulmasına töhfə verən üçüncü mədəniyyət yarımsəhra ərazilərində çadırlarda yaşayan qoyun və keçi sürülərinin semit dilli köçəri çobanları idi. Hər üç mədəniyyətin şəhərin ən erkən səviyyələrinə aid olduğu görünür. Şəhər qəsəbəsi suyun toplanmasına imkan verən kiçik çökəkliyin içərisində çiy kərpicdən tikilmiş böyük məbəd kompleksinin mərkəzində yerləşirdi.
Keyt Filden bildirir ki, "Ən erkən kənd yaşayış məntəqəsi (e.ə. 5000-ci il) eramızdan əvvəl 2900-cü ilə qədər 8–10 ha (20–25 akr) ərazini əhatə edən çiy kərpicdən və qamış evlərdən ibarət əhəmiyyətli şəhərə çevrilmişdi". Mallouen yazır ki, Übeyd dövründə bu, ərazidə "qeyri-adi böyük şəhər" idi. Yakobsen təsvir edir ki, "Eredu bütün praktiki məqsədlər üçün Übeyd dövründən sonra tərk edilmişdi", baxmayaraq ki, orada qismən qazılmış II Erkən Sülalə Sarayı (hər istiqamətdə 100 metr) olduğu üçün II Erkən Sülalə tərəfindən bərpa edilmişdir. Rut Uaythaus onu "böyük erkən sülalə şəhəri" adlandırdı; çünki həmin tarixdən sonra işğala dair çox az dəlil var. Buradakı on səkkiz çiy kərpicdən tikilmiş məbəd tamamlanmamış Amarsin Ziqquratının (e.ə. 2047–2039) altında yerləşir. Ziqquratın tarixi Amarsinə yazılmış kərpic əsasında qoyulmuşdur. Bundan sonra kərpicin Nuradad (e.ə. 1801–1785) tərəfindən yenidən istifadə edildiyi irəli sürülür. Ən erkən səviyyələrlə əlaqəli geniş balıq sümüyü yataqlarının tapılması da sonralar Enki və Ea ilə əlaqəli Abzu mədəniyyətinin davamlılığını göstərir.
Eredu uzun müddətə tərk edildi, nəhayət tamamilə boşaldı və eramızdan əvvəl 6-cı əsrdə xarabalığa çevrildi. Qonşu qum təpələrinin işğalı və duzlu su səviyyəsinin yüksəlməsi onun kənd təsərrüfatı bazasına erkən məhdudiyyətlər qoydu, belə ki, sonrakı Yeni Babil İmperiyası dövründəki inkişafında Eredu ən erkən tarixinin şərəfinə məbəd yeri kimi yenidən quruldu.
Arxitekturası
thumb|Mərkəzləşdirilmiş hökuməti əhatə edən iri binalar tikilməyə başlandı. Eredu Məbədi, son Übeyd dövrü. Eredunun şəhər mərkəzi Enki Məbədi idi, sonralar tarixdə Sular Evi adlanan Akifer Evi adlandırıldı. Bu ad Enki səltənətinə aiddir. Onun həyat yoldaşı Ninhursaqın Übeyd yaxınlığında məbədi var idi.
III Ur dövründə Urnammuda əvvəlki məbədlərin qalıqları üzərində yeni ziqqurat tikdirdi.
Uruklu Enmerkardan başqa (Aratta dastanlarında qeyd edildiyi kimi) bir neçə sonrakı tarixi Şumer padşahlarının burada tapılan kitabələrdə Eabzu Məbədinin üzərində işlədikləri və ya yenilədikləri deyilir, o cümlədən Urlu Elili; Urnammu, III Ur sülaləsindən Şulqi və Amarsin və larsalı Nuradad.
Satılmış-i Məhəmmədli (Qoşaçay)
Satılmış-i Məhəmmədli - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,564 nəfər yaşayır (345 ailə).
Elmira Həşimzadə
Elmira Həşimzadə — azərbaycanlı aktrisa.
Həyatı
Elmira Haşımzadə 23 sentyabr 1945-ci ildə Xaçmazda anadan olub.
Sumqayıt Kimya və Texnologiya Texnikumunda (1971), M.A.Əliyev adına ADİİ-da təhsil alıb (1971-1976).
Elxanilərin Qarabağ dirhəmi
Elxanilərin Qarabağ dirhəmi — Elxanilər dövlətində Qarabağda zərb edilən gümüş dirhəm.
Ümumi məlumat
AMEA Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatika Fondunda Elxanilər (1256–1358) dövrünə aid materiallar sırasında hicri 750 = 1349-cu ilin Qarabağ gümüş dirhəmi qorunur.
Səciyyəvi xüsusiyyətləri
1,18 q çəkili gümüş dirhəmin üst tərəfindəki ellipsvari kartuşda, birinci sətirdə ərəbcə: "sultan", ikinci sətirdə uyğurca: "Ənuşirvan", 3-cü sətirdə: "hakimiyyəti davamlı olsun"; kartuşun kənarı üzrə, yuxarıda ərəbcə: "Qarabağda zərb edilib, yeddi yüz əllinci ildə"; arxasında mərkəzdə dördbucaqlı kartuşda, 3 sətirdə: "Allahdan başqa ilah yoxdur, Muhəmməd Allahın rəsuludur", ətrafında 4 xəlifə adları: "Əbubəkr / Ömər / Osman / Əli" sözləri zərb edilmişdir.
İstehsal yerləri və dövriyyəsi
Ənuşirvanın (745–756 = 1344–1356) hakimiyyəti dövründə zərb edilmiş bu gümüş dirhəmdə şəhər adı deyil, inzibati ərazi adı həkk edilmişdir. Qarabağ inzibati ərazi adı ilə fəaliyyət göstərən bu zərbxananın uyğun dövrdə strateji və hərbi əhəmiyyətli Bərdə, Gəncə, Beyləqan şəhərlərində olduğu söylənə bilər. Ənuşirvan dövründə gümüş dirhəmlərin ilkin çəkisi 1,43 q olsa da, hakimiyyətinin sonunda 0,87 qrama enmişdir ki, bu da Elxanilərin qonşu dövlətlərlə olan uzunmüddətli döyüşləri, həmçinin dövlət idarəçilində olan daxili çaxnaşmalar, təsərrüfat həyatının və istehsal qüvvələrinin zəifləməsi ilə izah edilə bilər. Numizmatik faktlara əsasən, hicri 757 = 1356-cı ildən Azərbaycan da daxil olmaqla digər ərazilərdə Ənuşirvanın adından gümüş dirhəmlərin zərbi dayandırılmışdır. Növbəti ildən etibarən Qızıl Orda xanı Cani bəy (1341–1357) Elxanilər dövlətindəki gərgin siyasi vəziyyətdən istifadə edərək Azərbaycana hücum etmiş, elxani xanı Məlik Əşrəf (1344–1357) Xoy şəhərində qətlə yetirilmiş, bir müddət sonra isə Ənuşirvan dünyasını dəyişmişdir. Elxanilər dövründə Qarabağ dirhəmlərindən əlavə həm də tarixi Azərbaycanın digər şəhərlərində (Təbriz, Qəzvin, Ərdəbil, Şirvan, Marağa, Naxçıvan, Şərur, Tovuz, Şabran, İrəvan, Ani, Həmədan, Bərdə, Gəncə, Beyləqan, Biləsuvar, Gəştaspi, Tiflis və b.) gümüş dirhəmlər zərb edilmişdir. Numizmatik faktlara əsasən, uyğun dövrdə anonim dirhəmlər, qızıl dinarlar və mis felslər istehsal də edilmişdir.
Həmçinin bax
Şəddadilərin sikkələri
Balina (film, 2022)
Balina — ssenarisi 2012-ci ildə yayımlanmış eyniadlı pyes əsasında Semuel D. Hanter tərəfindən yazılmış ssenariyə uyğun olaraq Darren Aronofskinin rejissorluğu ilə çəkilmiş və 2022-ci ildə təqdim edilmiş ABŞ psixoloji dram filmidir. Filmdə əsas rollar Brendan Freyzer, Sadi Sink, Honq Çau, Tay Simpkins və Samanta Morton tərəfindən canlandırılmışdır. Film, yeniyetmə qızı ilə münasibətlərini bərpa etməyə çalışan köklükdən əziyyət çəkən ingilis dili müəlliminin həyatından bəhs edir.
Filmin premyerası 4 sentyabr 2022-ci ildə 79-cu Venesiya Beynəlxalq Film Festivalında baş tutmuş, 9 dekabrdan filmin ABŞ-də məhdud yayımına başlanılmış, 21 dekabrdan isə A24 filmin geniş yayımına start vermişdir. Aktyor ifası, xüsusilə Freyzer və Çaunun performansı yüksək qiymətləndirilsə də, film tənqidçilərin fikirlərini iki hissəyə ayırmışdır. 3 milyon ABŞ dolları büdcəsi olan film, yayım zamanı 42 milyon ABŞ dolları gəlir toplamışdır.
Filmdə canlandırdığı rola görə Brendan Freyzer Ən yaxşı kişi rolu nominasiyasında Oskar mükafatı, eyni zamanda Tənqidçilərin seçimi mükafatı və Ekran aktyorları gildiyasının mükafatını qazanmış, Qızıl qlobus və BAFTA mükafatlarına namizəd göstərilmişdir. "Balina" filmi həm də Ən yaxşı qrim və saç düzümü nominasiyasında Oskar mükafatı qazanmış, Ən yaxşı ikinci plan qadın roluna görə (Çau) isə Oskar mükafatına namizəd göstərilmişdir. Həmçinin "Balina" filmi Ən yaxşı teatral film nominasiyasında Amerika Prodüsserlər Gildiyasının mükafatına namizəd göstərilmişdir.
Məzmunu
Artıq çəkidən əziyyət çəkən və özünə qapalı insan olan ingilis dili müəllimi Çarli, kollecdə onlayn dərs deyir, lakin xarici görünüşündən utandığına görə həmişə kameranı sönülü saxlayır. Onun yeganə dostu və baxıcı tibb bacısı olan Liz, ciddi ürək çatışmazlığı riski olduğuna görə, Çarlini xəstəxanaya müraciət etmək üçün yola gətirməyə çalışır, lakin Çarli bu təklifdən imtina edərək, müalicədən yaranacaq maliyyə borcunu heç vaxt ödəyə bilməyəcəyindən qorxduğunu bildirir. Çarlinin ruhunu xilas etməyə çalışan "Yeni Həyat" kilsəsinin missioneri Tomas da, tez-tez onu ziyarət edir. Çarli tez-tez pizza sifariş edir və bu zaman həmişə eyni qaydaya riayət edir, kuryer xidmətini həyata keçirən Den çatdırılmanı qapıya edir və poçt qutusundan ödənişi götürür, bununla belə, onların münasibəti hal-əhval tutmaqdan artığa çatmır.
Çarli 8 yaşından bəri üzünü görmədiyi yeniyetmə qızı Elli ilə münasibətlərini bərpa etməyə çalışır. Buna görə də, anasının xəbəri olmadan hər günü onunla vaxt keçirməsi qarşılığında bank hesabında olan 120.000 ABŞ dollarını Elliyə verəcəyini vəd edir. Məktəb tapşırığını yazmağa kömək edəcəyini eşitdikdə, Elli yumşalır, lakin Çarli qızına qeyd dəftərçəsi verərək ondan da yazmasını tələb edir. Liz, Tomasın tez-tez Çarlinin yanına gəlməsindən narahat olur və onunla danışaraq, Çarlinin xilasa ehtiyacı olmadığını deyir. Liz deyir ki, "Yeni həyat"ın baş keşişinin qızıdır, dini günah hiss edərək intihar etməsindən sonra Çarlinin sarsılaraq həddən artıq yemək yeməyə başladığı sevgilisi Alan onun qardaşı olmuşdur. Lizin etirazına baxmayaraq, Tomas hələ də inanır ki, onun missiyası Çarliyə kömək etməkdir.
Frikadelli buterbrodla boğulduqdan sonra, Çarlinin səhhəti daha da pisləşir, buna görə də, Liz onun evdə hərəkətini asanlaşdırmaq üçün əlil arabası gətirir. Bir gün Elli, atası üçün hazırladığı buterbroda gizlincə yuxu dərmanı qatır. Çarli yuxuya getdikdən sonra Tomas gəlir, gənclər birlikdə marixuana çəkməyə başlayırlar və bu zaman Elli oğlanı sorğu-suala çəkir. Tomas etiraf edir ki, özünü qeyri-məmnun hiss etdiyinə görə gənclər qrupundan pul oğurlayaraq ailəsindən və mənsub olduğu kilsədən qaçmışdır. Elli bu zaman onun etirafını gizlincə telefona yazır. Liz, Çarlinin keçmiş həyat yoldaşı və Ellinin anası Merini evə dəvət edir və bu zaman Çarli və Ellinin gizlin görüşlərinin üstü açılır. Mübahisə zamanı, Liz bütün bu müddət ərzində aldadıldığını öyrənərək əsəbləşir və evdən gedir. Təklikdə qalan Meri və Çarli ailə münasibətlərinin dağılması və valideyn kimi uğursuz olmalarını müzakirə edirlər. Meri getməyə hazırlaşarkən, Çarli göz yaşları içində etiraf edir ki, Ellinin bir gün yaxşı insan olacağına və beləcə bütün ömrü boyu heç olmasa bircə dəfə yaxşı nəsə etmiş olacağına ümid etdiyini deyir.
Çarlini ilk dəfə görən kuryer Den, onun görünüşünə ikrah hissi ilə reaksiya verir. Bu görüş Çarliyə çox pis təsir edir və o, həddən artıq qida qəbul etməyə başlayır. Tələbələrinə qeyri-normativ leksika tərkibli mesaj göndərən Çarli, əla elmi işi kənara qoyub nəsə dürüst bir şey yazmağı xahiş edir. Çarlini sonuncu dəfə ziyarət edən Tomas, bildirir ki, Elli onun videoya çəkilmiş etirafını gənclər qrupuna və ailəsinə göndərib, ailəsi və qrup onu bağışlayaraq evə qayıtmasını xahiş ediblər. Tomas Çarlini sakitləşdirməyə çalışaraq onun ölümündə kilsənin yox, homoseksual olmasının günahkar olduğunu deyir. Növbəti dərs zamanı, Çarli xəbər verir ki, bir neçə şikayət əsasında onu başqa bir müəllimlə əvəz edəcəklər və bundan sonra təhvil aldığı işlərdən bir neçəsini oxuyur. Tələbələrin dürüstlüyünə cavab olaraq Çarli ilk dəfə kameranı yandırır və tələbələr heyrətə gəlirlər. Dərsini bitirən Çarli, noutbukunu soyuducuya tərəf ataraq sındırır.