cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Belaya çayı (Kaqalnik)
Su reyster xidmətinin məlumatı
Dövlət su reyster xidmətinin məlumatına görə çay Don hövzəsi dairəsinə daxildir. Şimali Dones çayına daxildir. Aid olduğu hövzə — Don çayı (Rusiyaya aid hövzəsi) Dövlət su reyster xidmətinin obyektə verdiyi kod — 05010301012107000010635.
Məhəmməd Əmin Buğra
Məhəmməd Əmin Buğra (həmçinin Muḥammad Amīn Bughra; مۇھەممەد ئىمىن بۇغرا, محمد أمين بغرا, Муххамад Эмин Бугро; 穆罕默德·伊敏 pinyin Mùhǎnmòdé·Yīmǐn; həmçinin Türkiyə ləhcəsində Mehmet Emin Buğra; 1901–1965) — Şərqi Türkistan İslam Respublikasının yaradıcılarından və liderlərindən biri, Şərqi Türkistan İstiqlaliyyət hərəkatı nümayəndəsi. Məhəmməd Əmin Buğra cədiçilik hərəkatının görkəmli liderindən biridir.
Həyatı
Eyni zamanda, İslamın təməl prinsiplərinə hücum edən təhsil islahatları və cənuba yayılmış ateist təbliğat proqramı yerli əhalini Şen hökümətindən daha da uzaqlaşdırırdı. Qaşqarda varlı bir müsəlman, Turfan üsyanının keçmiş lideri (1932), Şenin təyin etdiyi şəxslərdən biri olan Mahmud Sijan, hökumətə qarşı çıxışların əsas rəhbəri oldu.
Bu vaxt Sərdar Məhəmməd Haşim Xanın rəhbərliyi altında Əfqanıstanda, Şərqi Türkistan İslam Respublikasının (ilk Şərqi Türkistan Cümhuriyyəti olaraq bilinən ŞTİR) sürgündəki liderlərindən biri Məhəmməd Əmin Buğra 1935-ci ildə Yaponiya səfirinə "Yaponiya protektoratı altında, silah-sursat və maliyyə ilə Tokionun təmin edəcəyi "Şərqi Türkistan Cümhuriyyəti" qurulması barədə ətraflı bir plan təklif edərək" müraciət etmişdi. ...bu təklif olunan planda Orta Asiya "Mançjou-qo"nun gələcək lideri olaraq Mahmud Sijan (Mahmut Muhiti - 20 iyul 1934-cü ildən bəri Sincan əyaləti silahlı qüvvələrinin bir hissəsi olan Qaşqardakı 6-cı Uyğur Diviziyasının komandiri) göstərilmişdi. Mahmud Sijanda Yaponiyanın Böyük Şərqi Asiya Həmrəylik Sferası kimi siyasi birliyə dəvət alanlar arasında idi. Lakin bu plan alınmadı. Belə ki, Şen Şitsai 6-cı Uyğur Diviziyasının silahlarını "modernləşdirmək" təklifi ilə qoşunları tərksilah etmək əmrini vermişdi. Əmrə əsasən diviziyanın bütün köhnə silahları Urumçi nümayəndələrinə verilməli idi. Mahmud Muhuti isə bu addımın həyatına təhlükə yaratdığını düşünərək qaçmaq qərarı verdi. O, 2 aprel 1937-ci ildə Qaşqardan Hindistana getmək məcburiyyətində qaldı.
Üsyan
Mahmudun bu şəkildə gedişi, onun tabeliyindəki hərbi birləşmələrin silahlı üsyana qalxmasına səbəb oldu. Hər hansı bir şəkildə sovetləşmə tərəfdarı olanlar edam edildi və qoşun komandanlığını Mahmut Muhitinin yaxın silahdaşı general Abduniyaz qəbul etdi (15 avqust 1937-ci il tarixində Yarkənddə döyüşdə həlak oldu). Onun rəhbərliyi altında ayrıca müstəqil müsəlman idarəsi quruldu. Abuniyazın başçılığı altında olan qoşunlar 4000-ə yaxın əsgər və zabitdən ibarət 4 alaydan ibarət idi. Bunlardan ikisi Qaşqarda, biri Yangihissarda, biri Yarkənddə, bir briqada isə Ustin Atuşda məskunlaşmışdı. Üstəlik bir süvari gözətçi eskadronu da Qaşqarda idi. Şen Şitsainin vilayət qoşunları 1937-ci ilin iyulunda Karaşahr şəhəri yaxınlığında gedən şiddətli döyüşdə üsyançılar tərəfindən məğlub edilərək darmadağın olundu. Lakin nəticədə üsyan Sovet qoşunları tərəfindən yatırıldı. Belə ki, 1937-ci ilin avqust ayında müdaxilə etmək üçün Şen Şitsai tərəfindən rəsmən SSRİ ordusu Sincana dəvət edildi. Sovet İttifaqının göndərdiyi Qırğız briqadası adlandırılan, təxminən 5.000 əsgər, iki taktik qrupdan ibarət idi- Oş və Narin. Onların hər birinin tərkibinə zirehli texnika, tank batalyonu (21 BT-7) və aviasiya ilə möhkəmləndirilən iki dağ alayı daxil edilmişdi. Alaylardan biri Qırmızı Ordu, biri isə NKVD-nin tabeliyinə idi. Bu müdaxilə qüvvələrinin kimyəvi silahdan istifadə etməsi barədə təsdiqlənməmiş məlumatlar mövcuddur.
Sincana qayıdış
1940-cı ildə Məhəmməd Əmin Buğra Kəşmirdə sürgündə olarkən bölgənin qədim dövrlərdən günümüzə qədər olan tarixini təsvir edən və müstəqilliyini itirməsinin səbəblərini təhlil edən "Şarkiy Türkistan Tarihi" (Şərqi Türkistan Tarixi) kitabını nəşr etdirdi.
1940-cı ildə Çan Kayşi tərəfindən göndərilən İsa Yusif Alptəkin və Ma Fulianq, Əfqanıstana gələrək Buğra ilə əlaqə qurdular. Ondan Homindan rejiminin paytaxtı Çuntsinə gəlməsini xahiş etdilər. Buğra, 1942-ci ildə Yaponiya casusu şübhəsi ilə ingilislər tərəfindən tutuldu. Lakin Homindanın müdaxiləsindən sonra Buğra sərbəst buraxıldı. O və İsa Yusuf Homindanın müsəlman nəşrlərinin redaktoru olaraq çalışırdılar. Sincandakı Çjan Çjiçjun rejimi vaxtı əyalət komissarı idi.
Məhəmməd Əmin Buğra və silahdaşı olan pan-türkçü və cədidçi, Şərqi Türkistan istiqlal hərəkatının fəalı Məsud Səbri Sovet İttifaqının Sincan Türk xalqına “Uyğur xalqı” adının tətbiq edilməsini rədd edirdilər. Bunun əvəzinə onlar “Türk etnosu” (Çin dilində Tujue zu) adının xalqlarına tətbiq edilməsini istəyirdilər. Məsud Səbri də huey xalqına öz xalqından ayrı, çinli müsəlman han kimi baxırdı. Xüsusilə, "Türk" və ya "Türki" adları Buğra tərəfindən xalqının əsl adı olaraq tələb edilirdi. Şeng Şitsai türk müsəlmanlarını fərqli etnik qruplara ayırdığı üçün onu tənqid edirdi. Çünki Buğra belə hesab edirdi ki, bu türk müsəlmanları arasında parçalanma yarada bilər.
1948-ci ildə Buğranın həyat yoldaşı Əminə Buğra Qanunverici Yuana seçildi. Elə həmin ilin dekabrında Çan Kayşi tərəfindən Burhan Şəhidinin rəhbərlik etdiyi Sincan Hökümətinin sədr müavini vəzifəsinə təyin edildi. O, Çin millətçiləri (Homindan) ilə müttəfiq olduqlarını elan etdi. Bu addımın əsas məqsədi Çin Respublikasının rəsmi qoruması altında Şərqi Türkistanda yaşayan türklərə muxtariyyət almaq idi. O, həm də bununla Sincanda Sovet İttifaqı tərəfindən dəstəklənən İkinci Şərqi Türkistan Respublikası da daxil olmaqla, Sincandakı bütün kommunist qüvvələri məhv etməyi düşünürdü.
Bu zaman Şərqi Türkistanda Üç Əfəndi (Üch Äpändi) (ئۈچ ئەپەندى) - İsa Yusif Alptəkin, Məhəmməd Əmin Buğra və Məsud Səbri fəaliyyət göstərirdi. İkinci Şərqi Türkistan Respublikası onlara Homindan tərəfdarı kimi baxırdı.
Sürgün
1949-cu ilin sentyabrında Çin Xalq Azadlıq Ordusu Sincana daxil oldu. Bundan sonra Məhəmməd Əmin Buğra Hindistana getmək məcburiyyətində qalır. Sonra isə o, Türkiyəyə gedərək orada məskunlaşır. Türkiyədə o, başqa bir sürgün edilmiş uyğur lideri Şərqi Türkistan İslam Respublikasının Milli Məclisinin keçmiş baş katibi İsa Yusif Alptəkinə qoşuldu. Şərqi Türkistan İslam Respublikası 1933-cü il noyabrın 12-dən 1934-cü il fevralın 6-nadək qısa bir müddətdə mövcud olmuş və Nankindəki Homindan hökuməti ilə rəsmi olaraq müttəfiq olan Ma Çunqun komandanı olduğu huey orduları və SSRİ-nin göndərdiyi hərbi hissələrinin hücumları altında dağılmışdı.
1954-cü ildə Məhəmməd Əmin Buğra Yusif İsa Alptəkin ilə Tayvana gedir və Çin Respublikasının Homindan hökumətini Şərqi Türkistana iddialarından imtina etməsinə inandırmağa çalışırlar. Lakin onların tələbi rədd edilir və Tayvan hökuməti Sincanı “Çinin ayrılmaz hissəsi” kimi qaldığını bildirir.
Məhəmməd Əmin Buğra 1965-ci ildə Türkiyədə sürgündə vəfat etmişdir.
Mirası
Türkistan İslam Partiyası jurnalının 1-ci sayında bölgə tarixi haqqında verdiyi "İslam Türkistan"da məqaləsində Məhəmməd Əmin Buğradan bəhs etmişdir.
Mariya Zankovetska
Mariya Zankovetska (tam adı: Mariya Konstantinivna Zankovetska,, təxəllüsü: Adosovska, , ; ) — Ukrayna və SSRİ aktrisası, USSR-nın xalq artisti. .
Həyatı
Mariya Konstantinivna Zankovetska 4 avqust 1854-cü ildə Rusiya imperiyasının Çerniqov quberniyasının ərazisində yerləşən Nejin mahalında, tanınmış mülkiyyətçi və vəkil olan Konstantin Konstantinoviç Adasovskinin ailəsində anadan olmuşdur. O, Çerniqov şəhərindəki bir gimnaziyadan məzun olmuşdur.
Zankovetska müxtəlif rolları canlandırmışdır. Məsəlüçün, o, "Priski" kimi gülməli və "Naymıçka" kimi dramatik rolları böyük müvəffəqiyyətlə canlandıra bilmişdir. Zankovetska Sankt-Peterburq şəhərində ikən Rusiya yazıçısı Aleksey Sergeyeviç Suvorinin "Tatyana Repina" pyesindəki bir personajı uğurla canlandırdı.
Onun səhnəyə olan ləyaqətini anlayan getman Pavlo Petroviç Skoropadski 1918-ci ilin iyun ayında Nazirlər Şurasının qəbul etdiyi onu həyatı boyunca pensiya ilə təmin etmək qərarını təsdiqləmişdir.
Mariya Konstantinivna Zankovetska 4 oktyabr 1934-cü ildə Ukrayna SSR-nin paytaxtı Kiyev şəhərində vəfat etmiş, meyiti isə Baykovo qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
İrsi
Lvov şəhərindəki Ukrayna Dram Teatrı onun adını daşıyır. Kiyev şəhərindəki parklardan birində onun heykəli ucaldırılmışdır. Kiyev, Ujqorod, Çerniqov, Nejin və Lutskda onun adını daşıyan küçələr var. 1960-cı ildə Kiyevdə onun ev muzeyi, 1964-cü ildə isə Zanki kəndində ona həsr olunmuş bir muzey açılmışdır. 1971-ci ildə Ukrayna yazıçısı İvan Raboklyaç "Mariya Zankovetska" adlı bir pyes yazmışdır. 1989-cu ildə Kiyev şəhərində ona həsr olunmuş bir muzey açılmışdır. 2004-cü ildə Ukrayna Mərkəzi Bankı Mariya Zankovetskanın 150-ci ildönümü şərəfinə xatirə sikkəsi buraxmışdır.
Mato Kosık
Mato Kosık  (Mato Kosyk Matthäus Kossick) — sorb şairi və jurnalist.
Bioqrafiya
thumb|hochkant|Xatirə daşı thumb
Mato Kosık 18 iyun 1853-cü ildə kəndli ailəsində anadan olub. İbtidai məktəbi bitirdikdən sonra gimnaziyaya daxil olur, lakin 1873-cü ildə onu yarımçıq qoyaraq Leypsiq dəmir yolunda işə başlayır. Kosikin ilk şeirləri də məhz bu dövrdə yazılmışdır. 1877-ci ildə Verbenaya qayıdır, burada sorb jurnallarının redaksiyaları ilə əməkdaşlıq edərək ədəbi işlə məşğul olur. 1880-ci ildə "Bramborske Nowiny" jurnalının redaktoru olur, lakin bu iş ona özünü dolandırmaq üçün kifayət qədər gəlir gətirmir. Bu səbəblə, həm də orta məktəb diplomunun olmaması və istədiyi ilahiyyat işlərini aparmağa mane olması səbəbindən 1883-cü ildə ABŞ-yə mühacirət etmək qərarına gəlir. Amerikada əvvəlcə Sprinqfild (İllinoys), sonra Çikaqoda yevangelist teologiyanı öyrənir. Bitirdikdən sonra Vellsburq şəhərinin kilsəsinə pastor təyin edilir. Bir müddət sonra o, yerli lüteran kilsələrindən birində pastor işləmək və sorblar arasında ictimai fəaliyyətlə məşğul olmaq üçün vətənə qayıdır. 1913-cü ilə qədər o, ABŞ-da alman dilli lüteran kilsələrində pastor işləyib. 1913-cü ildə Oklahomada bir ferma alır və 1940-cı ildə ölümünə qədər orada çalışır.
Aleksandr Çeçenski
Aleksandr Nikolayeviç Çeçenski — Çeçen mənşəli Rusiya general-mayoru, 1812 -ci il Vətən müharibəsinin iştirakçısı, dördüncü və altıncı koalisiyaların müharibələri, bir çox rus ordeni sahibi.
Uşaqlıq və gənclik illəri
Çeçenski uşaq ikən, çar qoşunlarının Şeyx Mənsurun doğma Aldı kəndinə basqınlarından birində əsir alınmışdı. Milliyətcə çeçendir, doğum adı Əlidir. Anası Rəhmət doğuş zamanı ölmüşdür. Atası Alxazur kəndləri işğal edilən zaman döyüçdə həlak olmuşdur. On altı yaşlı podporuçuk daha sonra məşhur general olan Nikolay Nikolaeviç Rayevski tərəfindən oğulluğa götürülmüşdü. Gənc çeçen oğlana Aleksandr Nikolayeviç Çeçenski adı verildi. Kiçik Rusiyadakı Kamenka malikanəsində Nikolay Rayevskinin anası Yekaterina Nikolayevnanın himayəsində tərbiyə edilmişdir. O, Moskva Universitetində təhsil almışdır.
Xidmət illəri
Aleksandr Çeçenski 1794-cü ildə qəyyumunun komandir olduğu Nijni Novqorod atlı alayında Kizlyarda vaxminster rütbəsi ilə xidmətə başladı. Xəzər dənizində Qacarlara və Qara dəniz bölgəsində Osmanlılara qarşı yürüşlərdə iştirak etmişdir.
Aleksandr Çeçenski 24 yaşında podporuçik rütbəsi alır. 1805-ci ildə Çeçenski Qrodno Qussar Alayına keçirildi və burada eskadralara komandanlıq etdi. 1805-1807-ci illərdə Mışenitsi, Qutştadt, Akkendorf yaxınlığındakı Napoleon qoşunları ilə döyüşlərdə, habelə Posarja çayından keçiddə iştirak etmişdir. Kapitan Çeçenskinin Qutştadt yaxınlığındakı cəsarəti 20 may 1808-ci ildə qızıl silahla qiymətləndirildi. . Preussisş-Eylau yaxınlığında döyüşdə göstərdiyi cəsarətə görə Çeçenski lentli IV dərəcəli Müqəddəs Vladimir ordeni ilə təltif edildi.
Napoleonla müharibənin əvvəlində Çeçenski artıq polkovnik-leytenant rütbəsi almışdı. Partizan müharibəsinin qəhrəmanı Denis Davıdovun şəxsi gündəliyində Aleksandr Çeçenskinin xarakteristikası verilir:
1812-ci il Vətən müharibəsi
300px|thumb|right|Borodino döyüşündə Rusiya ordusu 1812-ci ildə Vətən müharibəsi başlayanda Çeçenski Qusar Alayında xidmət edirdi. Ataman Platovun süvari korpusunun tərkibində A.Çeçenskinin dəstəsi məşhur Borodino döyüşündə iştirak etdi. Bu müharibə zamanı Smolenskdən Polşaya qədər döyüş yolu keçdi. 23 dekabr 1812-ci ildə ən yüksək ordenlə IV dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni ilə təltif edildi:
VI koalisiya müharibəsi
VI Koalisiya müharibəsinə Aleksandr Çeçenski Almaniya ərazisində başladı. 1813-cü ildə Davıdov və Çeçenski alayları ilə Saksonların Kalişdəki məğlubiyyətində iştirak etdilər və ordunun avanqardına rəhbərlik edərək Drezden ətrafını tutdular. Martın əvvəlində Çeçenski kiçik bir dəstə ilə Drezdeni mühasirəyə aldı. Şəhər döyüşmədən ona təslim oldu. 9 mart 1813-cü ildə polkovnik Denis Davıdov general-mayor Lanskiyə raport verdi:
Reyxenbaumda Çeçeniski alayı fransız dəstəsini məğlub edərək bir polkovnik, iki aşağı rütbəli zabiti, yüzə yaxın əsgər, bir alay bayrağını ələ keçirdi və 150-dən çox düşmən əsgərini məhv etdi.
1813-cü ildə Çeçenski Bautzen və Lucin şəhərləri yaxınlığındakı döyüşlərdə iştirak etdi. Sileziyanın Bunzlau şəhərində mərhum Mixail Kutuzovu əvəz edən yeni ordu komandanı Mixail Barklay-de-Tolli, cəsarətinə və igidliyinə görə A.Çeçenskiyə polkovnik rütbəsi verdi. 320px|left|[[Leypsiq yaxnlığında Xalqlar döyüşü]] Çeçenski uğurlu döyüşlərə görə Leyb Qvardiya Qussar Alayına komandir olaraq təyin edildi. Bu alay Osnabrükü itkisiz ələ keçirir və sonra Delitzsç və Tolx şəhərləri uğrunda gedən döyüşlərdə fərqlənir. Aleksandr Çeçenski alayı ilə birlikdə Leypsiq yaxınlığındakı tarixi "Xalqlar döyüşündə" iştirak edir.
Bundan sonra komandanın əmri ilə Çeçenskinin qusar alayı Hollandiyaya göndərildi. Orada Şimali Brabant əyalətində üç kazak alayı ilə birləşərək Breda qalasına hücum edir. Bunun ardınca, Aleksandr Çeçenski, döyüş olmadan danışıqlar yolu ilə alay ilə birlikdə möhkəmləndirilmiş Villemştadt qalasını tutur. 1814-cü ildə Çeçeniski Fransanın Soissons şəhərini ələ keçirmək üçün mübarizə aparır.
Lion yaxınlığında Aleksandr Çeçenskinin alayı fransızların üstün qüvvələri ilə döyüşə qatılır. Burada knyaz Vorontsovun komandanlığı altında olan 14 minlik ordu müttəfiq Avstriya qoşunlarını 70 minlik Napoleon ordusundan xilas edir.
Döyüşün ikinci gecəsində rus süvari dəstəsi cəld həəkət edərək fransız piyadalarını qaçmağa məcbur edir. Çeçenski bu döyüşdə qolundan və ayağından yaralanır, ancaq döyüş meydanını tərk etmir. Bu döyüşə görə almazlarla 2-ci dərəcəli Müqəddəs Anna ordeni ilə təltif edilir. Parisin alınmasında iştirakına görə Aleksandr Çeçenski "Parisə girdiyinə görə" və "1812-ci ilin xatirəsinə" gümüş medallarla təltif edilir.
Parisin süqutundan sonra, çarın ətrafındakı zabitlər kimi polkovnik Çeçenski, generallar Nikolay Rayevski və Denis Davıdovla birlikdə Yelisey çöllərində təntənəli yürüşdə və qaliblərin paradında iştirak edir.
Parisdə zəfərlə başa çatan hərbi kampaniyadan sonra Aleksandr Çeçenski Müqəddəs Ordenlə təltif edildi. O, II dərəcəli Müqəddəs Vladimir II dərəcəli Müqəddəs Anna medalları alır. Bu zaman Aleksander Çeçenski Leyb Qvardiya Qusar Alayında xidmət edirdi.
Müharibədən sonrakı həyatı
200px|thumb|right|Çeçenistan Milli Kitabxanasında Aleksandr Çeçenskiyə həsr olunmuş sərgi stendi 1814-cü ilin oktyabrında Fransadan qayıtdıqdan sonra onun alayı Sankt-Peterburq yaxınlığındakı Çarskoe Seloda daimi qərargahda yerləşir. Aleksandr Çeçenski ilə Aleksandr Puşkinin görüşünün məhz burada baş tuta biləcəyi ehtimal olunur.
Məlumdur ki, Aleksandr Puşkinin Çeçenskinin mülkündəki bəzi yerləri çox bəyənmişdi. A.S.Puşkin qonşusu P.A.Osipova ilə arasındakı yazışmalarda Savkin kəndi yaxınlığında ərazi almağı düşündüyünü yazırdı. Bu ərazi isə Aleksandr Çeçenskiyə məxsus idi. Ancaq satınalmanın baş tutmadığı məlumdur.
Aleksandr Nikolayeviç Çeçenski, iki il Leyb Qvardiya Qussar Alayında xidmət etdikdən sonra, 1816-cı ilin yanvarında Litva Ulan Alayının komandiri təyin edildi.
1822-ci ildə general-mayor rütbəsi aldı (2 -ci Qusar Alayının komandiri kimi). O, hərbi kampaniyalar nəticəsində sağlamlığı ciddi zərər görməsi səbəbindən istefa verməyə məcbur olana qədər daha iki il xidmət edir.
1825-ci ilin dekabrında general A.Çeçenski I Nikolayın taxta çıxma mərasimində iştirak etdi.
1834-cü ilin yanvarında Drezden şəhərində vəfat edəndə Çeçenski general-mayor rütbəsi daşıyırdı.
Ailəsi
Aleksandr Çeçenski həqiqi dövlət müşaviri Yekaterina Bıçkovanın qızı ilə evli olmuşdu. Onların birgə nigahda yeddi qızı (Sofiya, Alexandra, Vera, Nadejda, Ekaterina, Lyubov, Olqa) və bir oğlu Nikolay var idi.
Xatirəsi
III Aleksandrın dövründə tikilmiş Xilaskar Məsihin Məbədində 1812-ci ildə Vətən qurtuluşunun şərəfinə, 16 nömrəli divarda, digər qəhrəmanların adları arasında, kapitan A.Çeçenskinin adı da həkk olunmuşdur. O, bu şərəfə IV dərəcəli Müqəddəs Georgi ordeni ilə mükafatlandığına görə layiq görülmüşdü.
Tədqiqatçılar Pskov bölgəsindəki Çeçenskaya kəndinin və Bejanitsidəki Çeçenskaya küçəsinin adını Aleksandr Çeçenskinin adı ilə əlaqələndirirlər.
27 İyul 2012-ci ildə, general ailəsinin geniş mülkiyyətə sahib olduğu Pskov vilayətinin Bejanitsi bölgə mərkəzində Aleksandr Çeçenskinin abidəsinin açılışı oldu. Abidə S.R.Yusupov və Məryəm Vahidovanın ailə vəsaiti hesabına ucaldılmışdır.
Qroznıda Aleksandr Çeçenskinin şərəfinə küçə adı var.
Ardem Pataputyan
Ardem Pataputyan (Ardem Patapoutian; ) — Erməni əsilli ABŞ molekulyar bioloq və neyrobioloqu. (HHMI) çalışır. Fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı laureatı (2021).
Həyatı
Ardem Pataputyan 2 oktybar 1967-ci ildə Beyrutda, erməni ailəsində anadan olmuşdur. 1986-cı ildə ABŞ-yə mühacirət etməmişdən öncə bir il müddətində Beyrut Amerika Universitetində təhsil almışdır. Los-Anceles Kaliforniya Universitetini bitirmiş, 1990-cı ildə sitologiya və inkişaf biologiyası sahəsində bakalavr dərəcəsinə 1996-cı ildə isə Kaliforniya Texnologiya İnstitutunda fəlsəfə doktoru dərəcəsinə layiq görülmüşdür. Aspirant olarkən Paputyan San-Fransisko Kaliforniya Universitetində birlikdə çalışmışdır. 2000-ci ildə o dosent olmuşdur. 2000-2014-cü illərdə əlavə olaraq Novartis tədqiqat fondunda da işləmişdir. Paputyan 2014-cü ildən Hovard Hyuz Tibb İnstitutunda tədqiqatçı olaraq çalışır.
Paputyan siqnalın ötürülməsini öyrənir. O, hərarətin, mexaniki enerjinin təsiri və ya hüceyrənin həcminin böyüməsi ilə aktivləşən yeni ion kanallarının və reseptorların identifikasiyası sahəsinə əhəmiyyətli töhfələr vermişdir. Paputyan və kolleqaları sübut etmişlər ki, bu ion kanalları hərarətin, toxunmanın hiss olunmasında, propriosepsiyada, ağrının duyulmasında və damar tonuslarının requlyasiyasında möhtəşəm rol oynayır. Onun daha sonrakı elmi işlərində mexaniki hissiyatlı ion kanallarının (mexanotransduksiya) identifikasiyası və xarakteristikası üçün funksional genomika metodları istifadə olunmuşdir.
Təltifləri və mükafatları
"Google Scholar"a görə Paputyanın Hirş indeksi 68, "Scopus" a görə isə 63-dür (2020-ci ilin mayına olan məlumat). O, 2016-cı ildən Elmin İnkişafına Yardım Amerika Assosiasiyasının, 2017-ci ildən ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının ,2020-ci ildən Amerika Sənət və Elm Akademiyasının üzvüdür. Paputyan 2017-ci ildə, 2019-cu ildə Rozenstil mükafatına , 2020-ci ildə neyrobiologiya sahəsində Kavli mükafatına və biotibb sahəsində BBVA Foundation Frontiers of Knowledge Award mükafatına layiq görülmüşdür.
2021-ci ildə Paputyan Devid Culius ilə birlikdə Fiziologiya və ya tibb üzrə Nobel mükafatı laureatı olmuşdur.
Martin Österdal
Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi
2020-ci ilin yanvarında Avropa Yayım İttifaqı (AYİ) tərəfindən 2020-ci ilin mayında Rotterdamda keçiriləcək 2020-ci ilin finalından sonra Österdalın Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi üzrə İcraçı Direktor kimi Yon Ola Sandın yerinə keçəcəyi açıqlandı. Bununla belə, 2020 müsabiqəsi COVID-19 pandemiyası səbəbindən ləğv edildi; Österdal daha sonra birdəfəlik əvəzetmə şousu olan "Avroviziya: Europe Shine a Light" yayımlandıqdan sonra İcraçı Direktor kimi Sandı əvəz etdi.
İcraçı Direktor kimi Österdal Avroviziya Mahnı Müsabiqəsinin istehsalı ilə bağlı son çağırışa malikdir, prodüserləri ləğv etmək və təlimatlandırmaq səlahiyyəti var. O, həmçinin müsabiqənin səsvermə sisteminin təşkilinə də cavabdehdir. O, əvvəlcə Varşavada keçirilən 2020 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsində, daha sonra isə Rotterdamda keçirilən 2021 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində İcraçı Direktor kimi debüt etdi.
Österdal əvvəllər 2013 və 2016-cı illərdə müvafiq olaraq Malmö və Stokholmda keçirilən müsabiqələrin (2016-cı ildə Yohan Bernhagenlə birlikdə) icraçı prodüseri olub və 2012–2018-ci illərdə Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi Referans Qrupunun üzvü olub.
NGC 6641
NGC 6641, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Herkules bürcü istiqamətində yerləşir. S tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Kilid dağı (Culfa)
Əhalisi
Kənddə nə qədər əhalinin yaşaması barədə məlumat yoxdur.
Qarabulaq (Culfa)
Qarabulaq — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Culfa şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 467 nəfər yaşayır (125 ailə).
Raziqan
Raziqan — İranın Mərkəzi ostanının Zərəndiyə şəhristanının Xərrəqan bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzidir.2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 426 nəfər və 138 ailədən ibarət idi. Əhalisinin əksəriyyəti azərbaycanlılardan ibarətdir və azərbaycan Türkcəsində danışırlar.
NGC 637
NGC 637, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Kassiopeya bürcü istiqamətində yerləşir. I3p tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Dünya inqilabı
Dünya inqilabı — Karl Marks və Fridrix Engelsin kommunist inqilabının dövlət hakimiyyətinin proletariat tərəfindən zəbt edilməsi və ictimai münasibətlərin kökündən dəyişdirilməsinin vahid beynəlxalq prosesi olduğu ideya.
Engelsin əsaslandırması
Kommunist inqilabının yerli yox, dünyası nəzəri cəhətdən (F. Engels, "Kommunizm prinsipləri") onunla əsaslandırılır ki, kapitalist ölkələri dünya bazarı, dünya əmək bölgüsü ilə o qədər sıx bir-birinə qarışıblar, bir kapitalist ölkəsindəki böhran qaçılmaz olaraq digərlərində sinxron böhranlara səbəb olur, bütün kapitalist ölkələrində eyni zamanda inqilabi vəziyyət yaradır və nəticədə məhz dünya inqilabı baş verir.
Engelsin konsepsiyasında dünya inqilabı mütərəqqi xalqların mürtəce xalqlara qarşı dünya müharibəsidir və bu müharibədə mürtəce xalqlar tərəqqi naminə məhv olmalıdırlar:
Balet
thumb|right|200px|Koloradoda balet rəqsi Balet səhnə sənətinin bir növü, xoreoqrafiyanın ən yüksək pilləsidir. Əsas ifadə vasitələri bir-biri ilə qırılmaz tellərlə bağlanmış musiqi və rəsqdir. Baletdə rəqs sənəti musiqili-səhnə tamaşaları səviyyəsinə yüksəlir.
Balet tarixi
Adətən, baletin əsasında müəyyən bir süjet, dramaturji ideya dayanır, lakin süjetsiz baletlər də var. Baletdə əsasən, klassik və xarakterik rəsqlərdən istifadə olunur. Ancaq bu sənət növündə pantomima da mühüm rol oynayır. Aktyorlar qəhrəmanların hisslərini, səhnədə baş verənlərin mahiyyətini pantomimanın köməyilə çatdırırlar. Həmçinin, müasir baletdə gimnastika və akrobatika elementlərindən də geniş istifadə olunur.
Balet intibah dövründə İtaliyada musiqili tamaşaların – operaların tərkib hissəsi kimi – kiçik rəqs epizodları qismində meydana çıxıb (XVI əsr). Musiqi, söz, rəqs və pantomimanı birləşdirən ilk balet tamaşası "Çirçeya" və ya "Kraliçanın gülməli baleti" italiyalı baletmeystr Baltazarini di Belcoyozo tərəfindən 1581-ci ildə Yekaterina Mediçinin sarayında səhnələşdirilib. O vaxtdan da Fransada saray baleti janrı inkişaf etməyə başlayıb. (maskaradlar, pastorallar, rəqs divertismentləri və intermediyaları). XIV Lüdovikin zamanında saray baletinin tamaşaları son dərəcə möhtəşəm səviyyəyə çatmış, tamaşalara əfsanəvi xarakter verən səhnə effektlərindən istifadə olunurdu.
XVII əsrin ikinci yarısında komediya-balet, opera-balet kimi teatral janrlar yaranır ki, onlarda baletə daha çox yer ayrılır və onun dramatikləşdirilməsinə cəhd olunur.
Balet, yalnız XVIII əsrin ikinci yarısında Fransız baletmeysteri J. J. Noverin həyata keçirdiyi islahatlar sayəsində səhnə sənətinin müstəqil növünə çevrilir. Fransız maarifçilərinin estetikasından ilhamlanan Nover, məzmunu bədii plastik obrazlar vasiləsilə açılan tamaşalar yaradaraq, musiqini "rəqqasın hərəkətlərini yönləndirən proqram" adlandırır. thumb|right|Baletdə təadul çox önəmlidir
Baletin sonrakı inkişaf və çiçəklənmə dövrü romantizm dövrünə təsadüf edir. Müstəqil janr kimi balet XVIII əsrin axırında formalaşır. İnkişaf zamanında balet incəsənəti sonrakı üslub istiqamətlərini (klassisizm, barokko və s.) özündə əks etdirmişdir. XVIII əsrin 30-cu illərində fransız balerinası Kamarqo yubkasını qısaldaraq dikdaban ayaqqabılardan imtina edir və rəqsə öz yeniliklərini gətirir. XVIII əsrin sonlarında balet kostyumu daha da yüngülləşir ki, bu da rəqs texnikasının inkişafına xeyli yardım edir. Rəqslərini daha havalı etməyə çalışan rəqqassələr barmaqlarının ucuna qalxmağa çalışırlar. Nəticədə puant ixtira olunur. İlk dəfə rəqsdə puantdan ifadə vasitəsi kimi rəqqasə Mariya Talyoni istifadə edib.
XIX–XX əsrin balet musiqisinin ən yüksək nailliyətləri Pyotr Çaykovskinin "Qu gölü", "Yatmış gözəl", "Şelkunçik", Aleksandr Qlazunovun "Raymonda", İqor Stravinskinin "Petruşka", "Müqəddəs bahar", Moris Ravelin "Dafnis və Xloya", Sergey Prokofyevin "Romeo və Cülyetta", "Zoluşka", "Daş gülü", Reynhold Qlierin "Şahsənəm", Azərbaycanda Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Qız qalası", Qara Qarayevin "7 gözəl", Fikrət Əmirovun "1001 gecə" adı ilə bağlıdır.
Baletin müxtəlif növləri var: klassik, çoxaktlı təhkiyə baleti, drambalet, süjetsiz balet – balet –simfoniya, əfval-ruhiyyə baleti – miniatür. Janrına görə balet komik, folklor və qəhrəmanlıq baletlərinə bölünür. XX əsr isə baletə yeni formalar – cazz-balet və modern baleti gətirib.
2001-ci ildən bu, Türkmənistanda qadağan edilib.
Azərbaycanda balet
Azərbaycanda baletin yaranma tarixi 1940-cı ildən — Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Qız Qalası" baletinin səhnələşdirildiyi tarixdən hesablansa da, əslində onun rüşeymləri 20-ci illərin əvvəllərində qoyulub. Belə ki, 1923-cü ildə Bakıda özəl balet studiyası fəaliyyət göstərib. Qeyd etmək olar ki, Azərbaycanın ilk balerinası Qəmər Almaszadə balet sənətinin sirlərini bu məktəbdə öyrənib. 1939-cu ildə ildə Əfrasiyab Bədəlbəyli Bakı Xoreoqrafiya məktəbinin ilk buraxılışı münasibətilə uşaqlar üçün birpərdəli "Tərlan" baletini, bir ildən sonra isə məxsusi olaraq Qəmər Almaszadə üçün "Qız qalası" baletini yazmışdır. Sonralar teatrın repertuarı "Gülşən" (1950, S. Hacıbəyov) "Yeddi gözəl" (1952, Q. Qarayev), "İldırımlı yollarla" (1961, Q. Qarayev), "Məhəbbət əfsanəsi" (1962, A. Məlikov), Qaraca qız"(1965, E. Abbasov), "Min bir gecə" (1979, Fikrət Əmirov), "Babək" (1986, Aqşin Əlizadə), "Ağ və qara" (2000, Xəyyam Mirzəzadə), "Eşq və ölüm" (2005, P. Bülbüloğlu) və s. əsərlərlə zənginləşmişdi.
İnvestisiya trast fondu
thumb|Merchants Trast Şirkəti İnvestisiya trast fondu - Qiymətli kağızların saxlayıcısı və əmanətçisi olan maliyyə-kredit müəssisəsidir. Bir qayda olaraq, xırda investorların qiymətli kağızlarının etimad əsasında birləşdirilməsi yolu ilə onların pul vəsaitlərini səfərbər etmək məqsədilə yaradılır. İnvestisiya trast fondu institusional investordur, yəni trastın təsisisçilərinin çoxsaylı qiymətli kağızlarını idarə edir. O, konyunktura bələd olduğuna görə qiymətli kağızlar müxtəlif şirkətlərin investisiya planlarına sərmayə qoyur. Bu cür sərmayə qoyuluşlarından yaranan gəlirlər və zərərlər tam həcmdə səhmdarların hesabına aid edilir və trast fondun səhmlərinin bazar qiymətlərində öz əksini tapır. İnvestisiya trast fondu ona etibar edilmiş kapitalın məhdud hissəsini (5%-dən 20%-ə qədər) səhmlər alınmasına sərf etmək hüququna malikdir. Göstərilən əməliyyat növləri investisiya trast-fondun müstəsna fəaliyyət növləridir, onun başqa fəaliyyət növləri ilə məşğul olması qadağan edilmişdir. Bir qayda olaraq investisiya trast fondu kreditoru olduğu şirkətin uzun müddətli inkişaf perspektivlərinə təsir göstərmək və onun idarə olunmasına müdaxilə etmək imkanına malik olmur. Bu cür məhdudiyyətlər antiinhisar qanunvericilik tədbirləri qisminə aiddir. Müasir dövrdə investisiya trast fondu dividentlərin təkrar investisiya proqramlarında fəal iştirak edirlər. Bu halda trast fondun təsisçiləri ilə əvvəlcədən əldə edilmiş razılaşmaya əsasən onun idarə heyəti kreditoru həmin trast fond olan şirkət tərəﬁndən ödənilən dividentlərin müqabilində əlavə səhmlər alır. Beləliklə, fondun etibar edilmiş kapitalı, yəni təsisçilərin mülkiyyəti artır. Xırda səhm saxlayıcılarının səhmlərinin idarə edilməsi ilə məşğul olan investisiya trast-fondu, xüsusən, Amerika Birləşmiş Ştatlarında geniş yayılmışdır. ABŞ-nin maliyyə fondları arasında investisiya və pensiya trastları mühüm yer tutur. Bu fondlar Nyu-York fond birjasının iştirakçısı olan şirkətlərin səhmlərinin təqribən 50%-ə malikdirlər.
Məşhəd Beynəlxalq Hava Limanı
Məşhəd Beynəlxalq Hava Limanı və ya Şəhid Haşimi Nejad Hava Limanı (IATA: MHD, ICAO: OIMM) İranın Rəzavi Xorasan ostanının Məşhəd şəhərində yerləşən bir hava limanıdır.
Hava limanı, Mehrabad Beynəlxalq Hava Limanı və Tehrandakı İmam Xomeyni adına Beynəlxalq Hava Limanından sonra ölkənin ən işlək üçüncü hava limanıdır. Uçuşlar 30-u daxili olmaqla ümumilikdə 57 istiqamətə həyata keçirilir.
Ümumi baxış
Məşhəd Beynəlxalq Hava Limanı İranın Tehran-Mehrabad Beynəlxalq Hava Limanı və İmam Xomeyni adına Beynəlxalq Hava Limanından sonra ölkənin ən işlək hava limanıdır. 2016-cı ildə Məşhəd Hava Limanı, 86,681 ton yük ilə 2015-ci illə müqayisədə 17% artaraq 10 milyondan çox sərnişinlə rekord göstərdi. 57 istiqamətə uçuşlar həyata keçirir ki, bunun 30-u İran daxilindəki şəhərlərə və 27-si Orta Asiya, Orta Şərq, Şərqi Asiya və Avropadakı istiqamətlərə müntəzəm uçuşlar həyata keçirdir.
Məşhəd Beynəlxalq Hava Limanının üç terminalı var: daxili uçuşlar terminalı (Terminal 1), beynəlxalq uçuşlar terminalı (Terminal 2) və Həcc uçuşları terminalı (Terminal 3)
Genişləndirmə layihələri
Hava limanında 45,7 milyon dollar dəyərində bir genişləndirmə layihəsi tamamlanmışdır. 10.000 m² həcmli Həcc Terminalı 24 May 2010-cu ildə açıldı. Bundan dərhal sonra 30.000 m²-lik Beynəlxalq Terminal açılmış, ardından yeni park binası, yeni gömrük anbarı və yük terminalı, yeni yanğınsöndürmə məntəqəsi (ARFF) binası və taksi yolları avadanlıqları yeniləndi.
Təyyarə təmir mərkəzi üçün yeni təyyarə anqarı və Daxili Terminalın şərq tərəfinin genişləndirilməsi üçün 26,5 milyon dollar dəyərində bir layihə davam etdirilir.
İkinci Dünya müharibəsində Bolqarıstanın bombalanması
İkinci Dünya müharibəsində Bolqarıstanın bombalanması — İkinci Dünya müharibəsi zamanı Qərb Müttəfiqlərinə məxsus hərbi təyyarələr tərəfindən Bolqarıstan ərazisindəki şəhər və obyektlərə endirilmiş bir sıra hava hücumları.
Bombalanma
Bolqarıstan ərazisinə ilk aviazərbələr nasistlərin Yuqoslaviyaya hücumu başladıqdan sonra, 6 aprel 1941-ci ildə Yuqoslaviyanın 3-cü bombardmançı alayının 64-cü qrupundan olan dörd "Do.17Kb-1" bombardmançı təyyarəsi tərəfindən Köstəndildə həyata keçirilmişdir. Başqa bir Yuqoslaviya təyyarəsi saat 15:00 radələrində Sofiyanın qərb kənarına bombalar atmış, lakin onlar partlamamışdır.
1941-ci il aprelin 6-dan 7-nə keçən gecə Yunanıstandan uçan Britaniyanın altı "Vellinqton" bombardmançı təyyarəsi Sofiya üzərinə bombalar atmışdır. Atılan bombalar dəmiryol vağzalı yaxınlığına və yaşayış məntəqələrinə düşmüşdür. Hava hücumları müharibə elan edilmədən həyata keçirilmişdir. Yuqoslaviya və Yunanıstanda baş tutan döyüşlər Birləşmiş Krallıq, Yuqoslaviya və Yunanıstan üçün uğursuz inkişaf etdiyi üçün bombardmanların davamı gətirilməmişdir.
14–24 yanvar 1943-cü il tarixlərində Kasablankada keçirilən konfransda ABŞ Prezidenti Franklin Ruzvelt və Britaniyanın Baş naziri Vinston Çörçill Bolqarıstanı strateji bombardmana başlamaq qərarına gəlmişdilər. 1 avqust 1943-cü ildə ABŞ bombardmançı komandanlığı Rumıniyada yerləşən neft yataqlarına və neft emalı zavodlarına zərbələr endirmək məqsədi daşıyan "Qabarma dalğası" əməliyyatına başlamışdır. Bombardmançı təyyarələr Bolqarıstanın hava məkanından keçmişdir. Həmin gün Bolqarıstan Hərbi Hava Qüvvələrinin qırıcıları Ployeşti regionunda yerləşən Rumıniya neft yataqlarına basqından sonra bazaya qayıdan ilk Amerika bombardmançılarını – dörd "B-24D"ni vurmuşdular.
Nəticə
Ümumiyyətlə, müharibənin əvvəlindən Bolqarıstanın anti-Hitler koalisiyasının tərəfinə keçməsinə qədər bolqar pilotlar Bolqarıstanda yerləşən hədəflərə və Rumıniyadakı neft yataqlarına hava hücumları həyata keçirən Qərb Müttəfiqlərinin 117 təyyarəsini vurmuşdular. Qərb müttəfiqlərinin Bolqarıstan ərazisinə hava hücumları nəticəsində 12,567 bina və tikili (10,002 yaşayış binası, 128 sənaye müəssisəsi və 288 ictimai bina) dağıdılmış və onlara ciddi ziyan dəymişdir. Hava hücumlarından zərərçəkənlərin ümumi sayı təxminən 10 min nəfər olmuşdur.
İvan Kalinkin
İvan Kalinkin (tam adı: İvan Alekseyeviç Kalinkin, ; ) — erzyan mənşəlli SSRİ şairi və yazıçısı, SSRİ yazıçılar ittifaqının üzvü, Rusiya Federasiyası Əməkdar Mədəniyyət İşçisi (1995).
İlkin illəri
Şair Ulyanovsk vilayəti, İnjenski rayonu, Çeldayevo kəndində, bir kəndli ailəsində doğulmuşdur. Atası 1944-cü ildə Böyük Vətən müharibəsində həlak olmuşdur. Atası həlak olduqdan sonra anası ilə birlikdə Mordoviya Muxtar Sovet Soaialist Respublikası, Bolçeiqnatovski rayonu ərazisinə köçmüşdür. O, Semyonovka və Kommunar qəsəbələrində yaşamışdır. Bolşeiqnatski rayonunda orta məktəbi və Ardatovskaya Mədəniyyət məktəbini bitirmişdir. Hərbi xidməti bitirdikdən sonra Staroe Çamzino kənd klubunda rəhbər olmuşdur (1956—1959).
Jurnalist fəaliyyəti
1959-cu ilin mart ayından Bolçeiqnatovski «Znamiya truda» qəzetinin əməkdaşı olur. Sonradan Ardatovskaya rayonunda «Mayak», Romodomskayada isə «Pobedı» qəzetlərində ədəbi işçi, Bolçeiqnatovskidə buraxılan «Vosxod» qəzetində şöbə müdiri işləmişdir. 1970-ci ildə Qorski Sosial-İqtisad İnstitutunu bitirir və elə həmin ildə «Vosxod» qəzetinin redaktoru olur. 1972-ci ildən Saranskda yaşayır və respublika «Erzyan pravda» çap nəşrlərində şöbə müdiri, «Syatko» ("Qığılcım") jurnalının icraçı katibi işləyir. 1976-cı ildən SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvüdür. 1977—1984-cü illərdə isə «Syatko» jurnalının baş redaktoru işləmişdir. Mordoviya MSSR Yazışılar İttifaqına 1984-cü ildən rəhbərlik edirdi.
Ədəbi xidmətləri
Kalinkinin ilk şeri olan «Poçtolonka» 1956-cı ildə «Suran Tolt» («Sur ocaqları») jurnalında dərc edilmişdir. Həyatı boyunca 19 şer, roman və hekayə kitabı nəşr olunmuşdur. İlk kitabı olan «Zoryan mizolkst» 1969-cu ildə Saranskda nəşr olunmuşdur. Bu kitab Mordaviyanın təbiətinə və əməkçi insanlarına həsr edilmişdir. Digər kitabları: «Maney pizeme» («Kor yağış»), «Sırnen syulmo» («Qızıl düyün»), «Lemzerks çire» («Çeremuxov sahili»), «Zelenıe kostrı», «Kizen menel» («Yay səması») və «Nadejda». Şerlərdən ibarət olan «Ava dı ley» («Qadın və çay») poeması Çeldayevo kəndinin sakinləri haqqındadır. Əsər rus dilinə 1998-ci ildə tərcümə edilmişdir.
Onun əsərləri rus dilində «Literaturnaya qazeta» və «Literaturnaya Rasiya» qəzetlərində, «Naş Sovremennik», «Drujba Narodov», «Neva», «Volqa» və «Oqonyok» jurnallarında dərc edilmişdir.
Mükafatları
İvan Kalinin 1990-cı ildə «Piçe vir», «Çvetı drujbı», «Pesni c bereqov Surı i Moşki» şer tolusu və poemalarına görə Mordoviya MSSR mükafatlarına layiq görülmüşdür. Mordoviya Xalq Yazıçısı, Mordoviya Əməkdar Şairi (1990) və Rusiya Federasiyasının Əməkdar Mədəniyyət İşçisi fəxri adlarını alıb. Mordoviya Ali Sovetinin deputatı və Rusiya Federasiyası Yazıçılar Birliyinin katibi seçilmişdir. «Şərəf nişanı» ordeninə layiq görülmüşdür.
Sahib Abad meydanı
Sahib Abad və ya Həsən şah meydanı (həmçinin Sahibüləmr meydanı, ) - İranın Şərqi Azərbaycan ostanında, Təbriz şəhərində yerləşən tarixi meydan.
Meydan və ətrafındakı obyektlərin inşası Uzun Həsən və oğlu Sultan Yaqubun hakimiyyəti dövrünə təsadüf edir. Əvvəllər bu meydan və yanındakı binalar birliktə Sahib Abad Kompleksi adlanırdı. Meydanın qalıqları İranın yüksək tarixi dəyəri olan əsərlərindən hesab olunur. Bu mürəkkəb quruluş dörd yüz il ərzində Cahan Şah, Uzun Həsən, Şah İsmayıl və Şah Təhmasib kimi sultanların mərkəzi komandanlığı olmuşdur. Lakin bu gün aparılan səhv təmir və texniki xidmət səbəbindən əsər köhnəlmiş və yalnız məşhur adı qalmışdır.
Tarixi
1273-cü ildə Elxani hökmdarı Abaqa xan dövlətin paytaxtınnı Marağadan Təbriz şəhərinə köçürür. Bundan sonra onun vəziri Xacə Şəmsəddin Məhəmməd Cüveyni Təbrizdə, Mehran çayın şimal tərəfində bağ tikdirmək əmri verdi. O özünün Tarixi Cahanqoşa kitabının önsözündə bu barədə yazıb bildirir ki, vaxtının çoxunu Təbrizdə keçirdiyi üçün Mehran çayının şimal sahilində böyük bir bağ və imarət tikdirməyi qərara alıb. Bu bina bağ ilə birlikdə kompleks idi və Sahib Abad bağçası adlanırdı. Qaraqoyunlu şahı Cahan şah tərəfindən də uzun müddət istifadə edilən bu kompleks 1467-ci ildə Ağqoyunluların hakimiyyətə gəlməsi ilə Uzun Həsənin də diqqətini cəlb edir. Uzun Həsən Qaraqoyunlu Cahan şah ı məğlub etdikdən sonra Sahib Abad bağında taxta çıxır və bağın qarşısında böyük bir meydan salınmasını əmr edir. Meydanın tikilməsində əsas məqsəd hərbi işlərə xüsusi diqqət yetirən şahın, öz sarayından ordusunu nəzərdən keçirməsi üçün meydana ehtiyacı olması idi. Bir meydanın hərbi məqsədlər üçün inşası ilk və reallaşmamış bir hadisə idi.
Tarixçi Həsən bəy Rumlu "Əhsən ət təvarix" əsərində meydan barədə yazır: "Təbriz şəhərinin əhalisi və ətraf mahallardan gələn kəndlilər həmin meydanda çadır quraraq öz mallarını satırdılar. Sonra orada dükanlar da inşa olunurdu. Eyni vaxtda 30 min tamaşaçı tutan bu meydanda Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənin qarşısında canavar oyunu nümayiş etdirilirdi. Həmin meydanda güləş yarşları, idmanın digər növləri də göstərilirdi."
Meydan barədə Qazi Əhməd Quminin "Xülasət ət-təvarix" əsərində də diqqətə dəyər məlumatlar var. Qumi yazırdı: " Sultan Üveys həmin meydanda 20 min otaqdan ibarət bir bina - «Dövlətxana» tikdirmişdi. Həştbehişt sarayı, Uzun Həsən məscidi bu meydanın kənarında yerləşirdi. Sahibabad meydanından Dəvəçilər məhəlləsinə, oradan da Surxab məhəlləsinə yol keçirdi."
Meydanın memarlıq xüsusiyyətləri
thumb|446x446px|Şardenin Təbriz təsviri. Təsvirdə Sahib Abad meydanı gözə çarpır. Meydanın ilkin təsvrilərinə Venesiya Səfənaməsində rast gəlirik. Venesiyalılar Uzun Həsənin sarayına bir neçə dəfə, tacir, təbib, səyyah və səfir kimi gəlmişdilər. Hətta bu əlaqələr Səfəvi dövlət başçısı Şah İsmayıl dövründə də davam etmişdi. Bu səyyahlardan biri qeydlərində yazılır: "Sahib Abad meydanına 3000-ə yaxın tamaşaçı toplanmışdı. Meydanın şimal tərəfində və bağın girişində hökmdarlar üçün yemək hazırlanan böyük bir saray olsa da, Şah İsmayıl yemək üçün Həşt Behişt sarayına gedir."
Meydan haqqında təsəvvürlərimizin formalaşmasında Şarden in qeydlərinin böyük rolu var. Şarden qeyd edir ki, meydan Cəfər Paşa qalasının yaxınlığında yerləşir və görünür ki, qala bərpa ediləndə silah-sürsatlar bu meydana toplanılıb. Şardenin eskizində təsvir etdiyi Təbriz şəhərinə nəzər yetirsək burada Sahib Abad meydanının elementləri də gözə çarpır. left|thumb|273x273px|Matraqçının Tərbiz təsviri Ağqoyunlular dövründə Təbriz üçün çəkilib qəbul edilən yeganə rəsm planı Nasuh Matraqçı nın Bəyani Mənazəl adlı kitabındadır. Miniatürlə çəkilmiş bu plan Sahib Abad bağının və meydanının, ətrafdakı yaşayış məntəqələrinin ölçüləri haqqında məlumat verən yeganə mənbədir. Bu plana görə, Sahib Abad meydanının şimal və cənubunda iki giriş qapısı və ortada Çüqan adlanan meydan var. Həsən Padşah məscidi və mədrəsə bu meydanın qarşısında yerləşir. Matraqçının planında əsas meydana baxan istiqamətdə Sahib Abad kompleksi və həmçinin bağçanın giriş binası, səkkiz cənnət (Həşt Beheşt) bağı, hərəm sarayı və köşkün içindəki nəhəng fəvvarə görünür.
Meydanın forma və quruluşu barədə məlumatlar müxtəlifdir. Matraqçı nın xəritəsinə əsasən meydanda bərpa işlərinin aparıldığını söyləmək olar. Tarixi sənədlərin tədqiqi göstərir ki, günümüzdə istifadə edilən meydan 1804-cü il Təbrizdə baş verən zəlzələdən sonra inşa edilmişdir. Beləki, 1782-ci il zəlzələsindən sonra meydanda bir sıra dəyişikliklər baş vermişdi. Yeni meydanın istiqaməti üfiqi olsa da köhnə meydan şaquli istiqamətdə inşa edilmişdi. Bundan başqa yeni meydan əvvəlki meydanın ərazisinin bir qismini əhatə edirdi.
1480-ci ildə Sultan Yaqub taxta çıxdıqdan sonra ölkənin sənət adamları, yazıçı və mütəffəkkirlər öz bacarıqlarını nümayiş etdirmək üçün yaxşı şərait əldə etdilər. Sultan Yaqubun hökmranlıq etdiyi 12 il ərzində bir sıra ictimai və mədəni fəaliyyətlər həyata keçirildi.
Meydanda yerləşən binalar
Sahib Abad meydanında həm Elxani həm Ağqoyunlu və Qaraqoyunlu həm də Səfəvi dövrünə aid memarlıq elemetləri var idi. Sözü geden elementlərə bu dövrlərdə yaşamış tarixçi və səyyahların qeydlərində rast gəlirik. Bunlardan ən qədimi venesiyalı səyyahların meydanı təşkil edən binalar barədə yazdıqlarıdır. "'Giriş qapısı ilə Şah Sarayı arasındakı məsafə digər qapılara nisbətən çoxdur. Buradan meydanın əzəmətli mənzərəsi ilə yanaşı məscid, xəstəxana da görünür. Sultan Həsənin tikdirdiyi bu məscid son dərəcə əzəmətlidir. Onun otaqları qızılla bəzədilmişdir. Xəstəxananın içi məsciddən də gözəldir. Xəstəxana ilə məscid arasında bir divar var. Uzun Həsən və Sultan Yaqubun dövründə minlərlə yoxsul bu xəstəxanada yaşayırdı. Bu ənənə Yaqubun ölümünə qədər davam etdi. Daha sonra türkmənlər onları buradan çıxardılar. Meydanda yerləşən bütün binalar Uzun Həsən tərəfindən tikdirilmişdir. '" thumb|300x300px|[[Sahibüləmr məscidi]] Səyyah xəstəxana və məscidlə yanaşı meydanın kənarında üzü meydana doğru başqa bir tikilidən də bəhs edir. Uzun Həsən ordunu təftiş edərkən onları meydana düzərək bu binadan izləyirmiş. "'Meydanın şərqdə böyük bir bağçaya açılan qapı var. Qapı bəzəksizdir və üzəri ağ suvaq ilə örtülüb. Bağçanın mərkəzində böyük gözəl bir çeşmə var. Bağçanın qarşısında üzü meydana baxan çox otaqlı bir bina var ki, onun ağ eyvanı həyatımda gördüyüm ən ağ eyvandır. Həsən bəy nə vaxt meydanda bir şənlik olsa bu saraya gəlirdi. Çox otaqlı gözəl bir saray olduğu üçün Həsən bəyi görməyə gələn elçilərdə burada qalırdı.'"
Cimli Kardi adlı başqa bir elçi də Sahib Abad meydanını gəzmiş və oranı belə təsvir etmişdi: "'Meydanın çox incə və bədii plitələr döşənmiş gözəl ön hissəsi var. Plintus və qapının ətrafı rəngarəng mərmərlə işlənmiş və üzərində italyan sənətinə oxşar bəzi quşlar, çiçəklər və qarışıq kollar rəsm edilmişdir. Bu məscidin mərmər daş qapısının üzərində qalın çəhrayı parça var. Qapının üzərindəki yazılar incə və görkəmlidir. Qapı böyük kvadrat formalı həyətə gedən dəhlizə açılır və üç böyük tağın altından keçdikdən sonra məscidə daxil olmaq olur. Qapının qabağında kaşı ilə bəzədilmiş iki qüllə var.'"
Sultan Yaqub dövründə meydanda yeni bir tikilinin - Həşt Behişt sarayının inşasına başlanıldı. Əmininin Sultan Yaqub barədə yazdığı tarix kitabında Həşt Behişt sarayının tikintisi belə təsvir edilmişdi.:"Bu mübarək məhərrəm ayının başlanğıcı padişahın ətrafınında böyük sevinc varidi. Dünya fitnədən azad olmuşdu. Bu il Sahib Abad bağçasında Həşt Behişt sarayı nın inşaası başa çatdı." Tarixi sənədlərdə meydanın ətrafında Pirə Rumi türbəsi, Zəviyə bağı, Nəsriyə binası kimi abidələrdən bəhs olunur.
Şah Təhmasib meydanda yeni bir məscid inşa etdirdi. Məscid Sahib Abad meydanının şərq hissəsində tikilmişdir. 1638-ci ildə Təbriz şəhəri Osmanlı hökmdarı IV Murad tərəfindən işğal edildikdən sonra məscid dağıdılmışdır. Lakin, şəhər tezliklə Səfəvilər tərəfindən azad edilmiş və məscid yenidən bərpa edilmişdir. Lakin, az sonra baş vermiş zəlzələ nəticəsində məscid yenidən dağılmışdır. Daha sonra məscid və meydan Qulu xan Dünbüli tərəfindən bərpa edilmişdir.
Jalə İnan
Jalə İnan — Türkiyənin ilk qadın arxeoloqudur. Uzun illər davam edən proqramlı qazıntılarla Perge və Side antik şəhərlərinin gün işığına çıxarılmasına əmək vermiş, çıxarılan əsərlərin sərgilənməsi üçün Antaliya və Side muzeylərinin qurulmasına nail olmuşdur. Türkiyənin ilk arxeoloqlarından olan Əziz Oğanın qızı, zamanın öndə gələn elm adamlarından olan Mustafa İnanın həyat yoldaşıdır.
Həyatı
1914-cü ildə arxeoloq Əziz Oğanın ailəsində doğuldu. Anası Məsturə xanım idi. Orta məktəbə Ərənköy Qız Liseyində başladı. Atasının məsləyi ilə əlaqədar gəzintilərinə qatılaraq arxeologiya ilə tanış oldu.
Aleksandr von Humbolt vəqfinin təqaüdü ilə arxeologiya üzrə oxumaq üçün Almaniyaya getdi. Bir il sonra da Türkiyə dövlətinin təqaüdünü qazandı. 1935–1943-cü illəri arasında arxeologiya üzrə bakalavr və doktorluq dərəcələrini Berlin və Münhen Universitetlərində tamamladı. 1943-cü ildə professor Rodenvaltın yanında "Kunstgeschichtliche Untersuchung der Opferhandlung auf römischen Münzen" adlı doktorluq tezisi ilə doktorluğu tamamlayaraq Türkiyəyə döndü.
İstanbul Universiteti Ədəbiyyat fakültəsində professor Boşun köməkçisi olaraq işə başlayan Jalə İnan, liseydən tanıdığı Mustafa İnanla 1944-cü ildə ailə həyatı qurdu. Növbəti ildə övladları Hüseyn doğuldu.
1946-cı ildə İstanbul Universiteti klassik arxeoloji kürsüsünün qurulmasında iştirak etdi. Kürsünün ilk köməkçiliyini professor Arif Müfid Manselin rəhbərliyi altında etdi. Həmin ildə Mansellə birlikdə Türk Tarix Qurumu adına Antaliyada Side şəhəri qazıntılarına, növbəti il Perge antik şəhəri qazıntılarına başladılar. 1953-cü ildə dosent, 1963-cü ildə professor oldu. Manseldən sonra 1974–1980-ci illər arasında Side, 1975–1987-ci illəri arasında isə Perge qazıntılarına rəhbərlik etdi. Qazıntıları zamanı Side Roma Hamamının Side muzeyinə çevrilməsi üçün çalışdı. 1975-ci ildə Klassik Arxeologiya Kürsüsünün sədri seçildi.
Jalə İnan son illərini Parkinson xəstəliyi ilə mübarizə apararaq keçirdi. 2001-ci ildə vəfat etdi.
4 sentyabr 2014-cü ildə doğumunun 100 illiyinə həsr olunmuş "Yüzüncü Yaşında Bilimde ve Anılarda Prof. Dr. Jale İnan" adlı etkinliklə anıldı.
Yorğun Herakl heykəli
Jalə İnan 1980-ci ildə Pergedə komandası ilə birlikdə beldən yuxarısı olmayan Herakl heykəli tapdılar. "Yorğun Herakl" adıyla bilinən heykəlin alt bölümü illərcə Antaliya muzeyində sərgiləndi, lakin üst bölümü illərlə tapılmadı. 1990-cı ildə Özcen Acarın verdiyi bir xəbərlə itən parçanın ABŞ-da olduğunu bildirdi.
Heykəlin üst hissəsi 2011-ci ildə Türkiyəyə gətirildi.
İran Mülki Aviasiya Təşkilatı
thumb|İran [[hava limanı|Hava Limanları]]