cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Optimallıq meyarı
Optimizasiya tapşırıqları
Çox parametrli (iki parametrli) optimallaşdırma probleminin bir nümunəsi boru kəmərinin diametri və istilik izolyasiyasının qalınlığı eyni vaxtda seçildiyi üçün qalan hissəsi sabit olduğu üçün isti bir maye və ya buxar ilə boru kəmərinin diametrini seçmək problemi olacaqdır. Üstəlik, hər iki parametr ayrıdır, çünki həm bir sıra borular, həm də hazır istilik izolyasiya edən seqmentlərin tipik parametrləri var. Bir çox texnoloji prosesin parametrləri, müəssisələrin istehsal həcmləri , məhsulun etibarlılıq səviyyəsi və bir çox digərləri optimallaşdırmaya məruz qalır. Bir qayda olaraq, optimallaşdırma probleminin həlli aşağıdakı mərhələlərə bölünür:
Vurğulanmalıdır ki, seçimlərin adi müqayisəsindən fərqli olaraq optimallaşdırma, qəbul edilə bilən parametr dəyərləri aralığına daxil olan bütün həllərin nəzərdən keçirilməsini əhatə edir. Prosesində mümkün variantların tam nəzərdən keçirilmədiyi bu həll yollarına ümumiyyətlə "rasional" deyilir.
Optimallıq meyarları
Kriteriyaların düzgün seçilməsi optimal həll seçimində mühüm rol oynayır. Qərar qəbul etmə nəzəriyyəsində optimallıq meyarlarının seçilməsi üçün ümumi bir metod tapılmamışdır. Çoğunlukla təcrübə və ya tövsiyələrə istinad edirlər. Ən çox araşdırılan məsələ, tək bir meyarın tez-tez istifadə edildiyi maliyyə və iqtisadi problemlər üçündür - maksimum səmərəlilik göstəricisi, mənfəət və ya maksimum gəlirlilik və ya minimum geri ödəmə müddəti və s. enerji istehlakı, minimum ətraf mühitə dəyən zərər) əksər hallarda məqbul həllər sahəsindən kənarda absurd nəticələrə gətirib çıxarır, buna görə ümumiyyətlə iqtisadi meyarlarla birləşdirilir (məsələn, minimum xərc və ya maksimum gəlir).
Məsələn, humanitar məsələlər, bədii təəssürat, mənzərə dəyişikliyi və s. (məsələn, maksimum rahatlıq, gözəllik) ilə əlaqəli olan “saysız-hesabsız” optimal meyarlar böyük çətinliklərə səbəb olur. Bu cür meyarları nəzərə almaq üçün ekspert qiymətləndirmələri tətbiq edilə bilər.
Tək kriteriyalı optimallaşdırmanın ən inkişaf etmiş üsulları, əksər hallarda birmənalı həll yolu tapmağa imkan verir. Çox ölçülü optimallaşdırma problemlərində, ən yaxşı həlli seçmək mümkün deyil (xüsusi hallar istisna olmaqla), çünki bir variantdan digərinə keçərkən, bir qayda olaraq, bəzi meyarların dəyərləri yaxşılaşır, digərlərinin dəyərləri isə pisləşir. Bu cür meyarların tərkibi ziddiyyətli adlanır və seçilən son həll həmişə kompromis olacaqdır. Kompromis müəyyən əlavə məhdudiyyətlər və ya subyektiv fərziyyələr tətbiq etməklə həll olunur. Buna görə də belə bir problemin obyektiv tək həlli barədə danışmaq mümkün deyil.
Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri Baş Qərargahı
Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi general-polkovnik Kərim Vəliyevdir.
Tarixi
Səməd bəy Mehmandarovun 15 noyabr 1918-ci il tarixli əmri ilə "Ümumi qərargah" yaradılıb. Daha sonra 424-cü korpusunun Baş Qərargah rəisi, polkovnik Həbib bəy Səlimov Baş Qərargah rəisi təyin edildi. Qərargah avadanlıq, istehkam, növbətçi general, general-kvartirmeyster, topçu, tibb, hərbi təhsil və nəzarət şöbələrindən ibarət idi. Ayın sonunda Baş Qərargah Gəncəyə köçdü və fəaliyyətini orada davam etdirdi. Hərbi nazirin 1918 il 31 dekabr tarixli əmri ilə topçu şöbəsinin bazasında Baş topçu idarəsi yaradıldı və həmin struktur Ümumi qərargahın tərkibindən çıxarılaraq, birbaşa hərbi nazirin tabeliyinə verildi. 1919 ilin martında hərbi nazirin əmri ilə Ərkani-hərb (Baş qərargah) yaradıldı. Bununla əlaqədar general-kvartirmeyster, topoqrafıya şöbələri Ümumi qərargahın tərkibindən alınaraq, Ərkani-hərbə verildi. Yeni struktur dəyişikliyindən sonra Ümumi qərargahın səlahiyyətində, əsasən, qoşunların və xidmətlərin təminat və təchizat məsələləri qaldı. 1919 il avqustun 17-də imzalanmış əmrə əsasən, Ümumi qərargahın tərkibində olan nazirlik dəftərxanası hərbi nazirin özünə, "Praporşiklər məktəbi" ilə zirehli qatarlar Ərkani-hərb rəisinə, avtomobil hissəsi isə istehkam idarəsinin rəisinə tabe etdirildi. 1920 ilin martında ordunun ali idarəetmə strukturlarında aparılan islahatlardan sonra Ümumi qərargahla Ərkani-hərb yenidən birləşdirildi və onlann bazasında Azərbaycan ordusunun Qərargahı təsis edildi. Həbib bəy Səlimov qərargah rəisi təyin olundu.
2008-ci ildə NATO-ya inteqrasiyanı sürətləndirən Baş Qərargahın yeni bir quruluşu təyin edildi. Baş Qərargah yarı müstəqil bir quruluşa çevrilərək əvvəllər Nazirliyin əlində olan səlahiyyətləri qazandı. Müvafiq hesabata görə, Nazirliyin Müfəttişlik İdarəsi, eləcə də Hərbi Komissarlıq yenidən Baş Qərargahın tabeliyinə verildi. Mövcud Baş Qərargahın Təşkilati Səfərbərlik İdarəsi ləğv edilərək Hərbi Komissarlığa birləşdirildi. Quru Qoşunları Komandanlığı da Türk modelinə uyğun olaraq yaradıldı. Müdafiə Nazirliyinin mətbuat xidmətindən verilən məlumata görə, Baş Qərargah strukturunun Müdafiə Nazirliyindən ayrılmasını müzakirə etmək üçün Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinin işçi qrupunun Müttəfiq Komandanlıq Çevrilmə mütəxəssisləri ilə görüşü keçirilib. Bundan sonra Baş Qərargah altı əsas şöbəyə bölündü:
26 iyul 2014-cü il tarixində Müdafiə Nazirliyində Müdafiə naziri general-polkovnik Zakir Həsənovun da qatıldığı Baş qərargahın qərargahı üçün yeni və müasir inzibati binanın təməl atma mərasimi keçirildi.
Həfdəran (Heris)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 130 nəfər yaşayır (35 ailə).
Hərzəndiq (Heris)
Hərzəndiq - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Heris şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 109 nəfər yaşayır (25 ailə).
Mareka
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Orxan Aslanov
Orxan Əlövsət oğlu Aslanov (24 mart 1995) — Azərbaycanı təmsil edən yüngül atlet. 2020-ci ildə baş tutan XVI Yay Paralimpiya Oyunlarının qalibi olub.
Həyatı
Orxan Aslanov 1995-ci il martın 24-də anadan olub.
Karyerası
2021-ci ilin avqust ayında isə Orxan Aslanov Yaponiyada baş tutan XVI Yay Paralimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Uzunluğa tullanma turnirində Orxan Aslanov 7.36 metr nəticə ilə qızıl medala sahib oldu.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 6 sentyabr 2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən XVI Yay Paralimpiya Oyunlarında qazandığı nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanında xidmətlərinə görə Orxan Əlövsət oğlu Aslanov 1-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edildi.
Səthin düzxətli doğuranı
Səthin düzxətli doğuranı - hərəkəti nəticəsində verilmiş səthi əmələ gətirən düz xəttdir. Bu cür səthi xətli səth adlandırırlar.
Məsələn, birörtüklü hiperboloiddə və hiperbolik paraboloiddə səthin iki ailə düzxətli doğuranı yerləşir və səthin hər bir nöqtəsindən iki düzxətli doğuranı keçir.
Bu doğuranların hər biri bir ailəyə aiddir. Konusda, silindrdə, müstəvidə də düzxətli doğuranı var. Səthin düzxətli doğuranı tamamilə həmin səthin üzərində yerləşir.
Ədəbiyyat
1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
Tövbələr olsun (teleserial, 2020)
Tövbələr olsun — 9 avqust 2020 tarixində başlayan və 25 mart 2021-ci ildə bitən Türkiyə istehsalı komediya serialıdır.
Səthin düzxətli doğuranı
Ədəbiyyat
2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I-X cild, Bakı 1976-1987.
Tövbələr olsun (teleserial, 2020)
Məzmun
İşində bacarıqlı, ancaq həddən ziyadə pinti olan ləl-cəvahirat istehsalçısı və eyni zamanda, Horanta Holdinqin sədri olan Namzet Horantanın pintilikdən comərdliyə doğru olan yolundan bəhs edir. Bu dəyişiklik sırasında "xətmi gülüm" dediyi həyat yoldaşı Lətifənin və oğulları Sinanla Buğranın da dəyişdiyini hiss etdirir.
Manna dili
Manna dili və ya Manna türkcəsi — Azərbaycanda (Güney Azərbaycanda) mövcud olmuş Manna Yanzuluğunun rəsmi dövlət dili. Manna dilinin hansı dil ailəsinə aid olduğu dəqiq bilinmir. Lakin, Manna yanzularının (krallarının) adlarının və Manna toponimlərinin türk sözü kimi yozulduğuna görə, Manna dilinin türk dili olduğunu azdan-çoxdan əminliklə demək olar.
Laplas teoremi
Laplas teoremi- determinantların minorlar üzrə ayrılışı.
TEOREM (Laplas).n-tərtibli D determinantının ixtiyari k sayda sətrini (sütununu) seçib bunların nisbi vəziyyətini dəyişmədən bunlardan mümkün olan bütün müxtəlif k tərtibli minorlar düzəltsək, onda bu minorların öz cəbri tamamlayıcıları ilə hasilləri cəmi determinantın özünə bərabər olar.
İSBATI. Tutaq ki, n-tərtibli D determinantında hər hansı nömrəli sətirləri qeyd edib, həmin sətirlərdən bunların nisbi vəziyyətini dəyişmədən alınan k\times n ölçülü matrisdən buradakı  sütunlarının köməyi ilə bütün mümkün ola bilən müxtəlif k-tərtibli  minorlarını düzəltmişik (bunun üçün "kombinezon sayağı" qaydadan istifadə edirlər, yəni seçilmiş k dənə  nömrəli sətirlərin nisbi vəziyyətini dəyişmədən bunların hər dəfə heç olmasa bir nömrəsi ilə fərqlənən müxtəlif ardıcıl nömrəli sütunlarla kəsişmələrinə baxmaq gərəkdir). Bu yolla düzəldilən  minorlarının cəbri tamamlayıcıları  olsun. Göstərməliyik ki:
(1)
M_iA_i-lər öz işarələri ilə verilən D determinantının hədləridir. Həmçinin buradakı minorları bir-birindən heç olmasa bir sütunu ilə fərqləndiyi üçün (1) cəmindəki toplananlar da ortaq həddə malik olmamalıdır. Deməli, (1) cəmində iştirak edən hasillərdən alınan hədlər hamısı verilən n-tərtibli determinantın müxtəlif hədləridir. Teoremin isbatını tamamlamaq üçün bu hədlərin sayının n! olduğunu göstərməliyik. minorlarının hər biri k-tərtibli olduğundan bunların hədləri sayı k!, cəbri tamamlayıcılar isə (n-k) tərtibli olduğundan bunlardakı hədlərin sayı (n-k)! olur. M_iA_i hasilinin hər birində determinantın k!(n-k)! sayda həddi olmalıdır. (1) cəmində s sayda toplanan olduğundan burada iştirak edən müxtəlif hədlərin sayı dənə olmalıdır. Buradakı s əmsallı determinantın k sayda sətrindən düzəldilməsi mümkün ola bilən k tərtibli minorların sayıdır. Bu minorların düzəldilməsi qaydası və quruluşu elədir ki, onlar bir-birindən ancaq sütunlar ilə fərqlənirlər(heç olmasa bir sütunu ilə). Onda belə minorların sayı olmalıdır. Deməli, (1) cəmində olan hədlərin ümumi sayı
olur, yəni bu cəmdə determinantın təkrar olunmamaq şərti ilə bütün n! sayda hədlərinin hamısı iştirak edir. Ədəbiyyat
Osman ibn Əffan
Osman ibn Əffan (عثمان بن عفان الأموي القرشي; 574, Məkkə – 656, Mədinə) — 644–656-cı illərdə üçüncü Rəşidi xəlifəsi.
Həyatı
Fil hadisəsindən 6 il sonra Taifdə dünyaya gəldi. Qureyşin ən varlı tacirlərindən olan atası Əfvan cahiliyyət dövründə dünyasını dəyişdi. Anası Ərva binti Qüreyz Rəsulallahın bibisi Ümmü Hakim Bəyza binti Əbdülmüttəlibin qızıdır. Mənsub olduğu Əməvi (Üməyyə) qəbiləsinin soyu Əbdümənaf ibn Quseydə Həzrəti Peyğəmbərin nəsəbilə birləşir. Rəsuli-Əkrəmdən altı yaş kiçikdir. Gənclik dövründə atasının yanında ticarətlə məşğul olan Osman, İslamdan əvvəl Məkkənin önəmli tacirlərindən biri idi. İslami dəvətin ilk mərhələsində Əbu Bəkrin vasitəsilə Rəsulallahın yanına gedərək müsəlman oldu və ilk on müsəlman arasında yer aldı. Əşrafdan olması səbəbilə İslamı qəbul etməsi Qureyş qəbiləsi içində əks-səda doğurdu. Əmisi Həkəm ibn Əbül-As onu bağlayıb, dinindən dönənə qədər azad etməyəcəyini dedikdə ona şiddətlə qarşı çıxdı. Qərarlı olduğunu görüb əl-qolunu açmaq məcburiyyətində qalan əmisindən sonra anası da çox çalışdı, lakin onu dinindən döndərə bilmədi. Osman qısa bir müddət sonra Hz. Peyğəmbərin qızı Ruqəyyə ilə evləndi. İslamın beşinci ilində (615) xanımı ilə birlikdə ilk karvanda yer alaraq Həbəşistana hicrət etdi. Həbəşistanda doğulan və hicrətin dördüncü ilində (625) vəfat edən oğlu Abdullah səbəbilə ona Əbu Abdullah künyəsi verildi. Bir il sonra Həbəşistandan Məkkəyə qayıtdı və ardınca da Mədinəyə hicrət etdi.
İslamı qəbul etdikdən sonra əvvəlcə Hz. Peyğəmbərin qızı Ruqiyyə ilə evlənmiş, 624-cü il (hicrətin ikinci ili) onun vəfatından sonra Hz. Peyğəmbərin digər qızı Ümmü Gülsüm ilə evlənmişdir. İslami mənbələrə görə bu evlilikdən sonra ona Zunnu-reyn yəni, "İki nur sahibi" ləqəbi verilmişdir. Həyat yoldaşı Ruqiyyənin xəstələnməsi ilə əlaqədar olaraq hicrətin ikinci ilində baş verən Bədr döyüşündə iştirak etməsə də, digər döyüşlərdə iştirak etmişdir.
İlk iki xəlifə dövründəki fəaliyyətləri
Rəsuli-Əkrəmin vəhy katiblərindən olan Osman, Əbu Bəkrin xəlifəlik etdiyi dövrdə də onun katibi olmuş və müşavir vəzifəsini icra etmişdir. Onun Ömər ibn Xəttabı xəlifə təyin etməsi xüsusunda müsbət rəy ortaya qoymuşdur. Ömər ibn Xəttabın məsləhətçiləri arasında yer almışdır. Onun Suriya səfərinə çıxmasına və Misirin fəthinə icazə verməsinə müxalifət etdiyi halda, fəth edilən ərazilərin fatehlər arasında bölünməyərək fey olaraq sahiblərində qalması fikrini dəstəkləmişdi.
Xəlifə seçilməsi
Hz. Peyğəmbərin vəfatından sonra Xülafəyi-Raşidin olaraq adlandırılan dövr bir çox cəhətdən önəm daşımaqdadır. Hər nə qədər dörd xəlifənin öz dövrlərindəki hadisələr ayrı-ayrı dəyərləndirildiyi zaman hər biri fərqli cəhətlərdən önə çıxsa da, Osmanın xəlifəlik dövrü bunların içərisində ayrı bir önəmə sahibdir. Çünki bi dövrdə baş verən hadisələr və bu hadisələr nəticəsində Osmanın öldürülməsi İslam cəmiyyətinin formalaşmasında nisbətən daha təsirli olmuş və hətta bəzi sahələrdəki təsirləri günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bu baxımdan bu dövrdə baş verən hadisələrlə əlaqədar mənbələrin diqqətlə araşdırılması həm bu dövrün, həm də İslam tarixinin sonrakı mərhələlərinin daha yaxşı anlaşılmasını həyata keçirəcəkdir.
İslamın ikinci xəlifəsi olan Ömər ibn Xəttab 644-cü ildə Mədinə şəhərində sui-qəsdə məruz qaldı. Xəlifə ağır vəziyyətdə yaralanmışdı və uzun müddət həyatda qalması mümkün görünmürdü. Bu səbəbdən də Mədinə xalqından bir qrup insan ona müraciət edərək özündən sonra xəlifə təyin etməsi xüsusunda istəklərini "Ey möminlərin əmiri! Kaş ki, özündən sonra xəlifə təyin etmiş olsaydın" deyə dilə gətirdilər. Belə bir təklifin qarşılığını yerinə yetirmək Ömər üçün çox çətin bir seçim idi. Hər nə qədər Əbu Bəkrin xəlifə seçilməsində aktiv rol oynamış olsa da, bu məsələ əvvəlki ilə qiyas edilməyəcək qədər çətin idi. "Belə məlum olur ki, xəlifə öz dövründə baş verən hadisələrdən və sosial durumun dəyişməsindən yola çıxaraq cəmiyyətin artıq əvvəlki kimi rahat şəkildə idarə edilə bilməyəcəyini anlamış, özündən sonra xəlifə olacaq insanın daha çətin şərtlər altında vəzifəni icra edəcəyini hiss etmiş, bu səbəbdən də hər hansısa bir kəsi təyin etməkdən, daha doğrusu bu işin məsuliyyətini tək başına boynuna götürməkdən yayınmışdır.
Ömər ibn Xəttab Məscidi-Nəbəvidə ağır vəziyyətdə yaralandığı zaman aşəreyi-mübəşşərədən həyatda olan əmisi oğlu və bacanağı Səid ibn Zeyd xaric altı nəfəri (Osman, Əli, Əbdürrəhman ibn Ovf, Səd ibn Əbu Vəqqas, Təlhə ibn Übeydullah, Zübeyr ibn Əvvam) üç gün içində aralarından bir nəfəri xəlifə seçmək üzrə vəzifələndirmişdi. Ömər ibn Xəttabın vəfatından əvvəl başlayan, lakin onun ikinci əmrilə ölümündən sonraya təxirə salınan toplantı Təlhə ibn Übeydullahın Mədinə xaricində olması səbəbilə beş nəfərlə başladı. Müzakirələrin əvvəlində Əbdürrəhman ibn Ovf, aralarından bir nəfərin xəlifəlik haqqından çəkilərək ən çox istənilən şəxsi xəlifə seçmək üzrə hakimlik etməsi təklifini irəli sürdü. Digər namizədlərin qəbul etmədiyi bu vəzifəni özü yerinə yetirdi və onların təsdiq etməsilə işə başladı. Şura üzvlərinin hər birilə uzun-uzun görüşlər keçirdi. Bundan başqa Mədinədə olan mühacir və ənsardan yüksək mənsəbə sahib olanları, həcc ziyarəti dönüşü ora baş çəkən valilər, komandirlər və şəhər kənarından gələn qəbilə rəislərilə görüşdü. Üç gün davam edən bu görüşlərin ardınca dördüncü gün sübh namazından sonra qərarını açıqlamaq üçün xalqı Məscidi-Nəbəvidə topladı. İlk öncə Əli ibn Əbu Talibi, ardınca isə Osman ibn Əfvanı çağıraraq ikisindən də Allahın kitabına və rəsulunun sünnəsinə tabe olacaqlarına, eləcə də ilk iki xəlifənin siyasətini davam etdirəcəklərinə dair təminat istədi. Əlinin "gücümün və elmimin yetdiyi qədər" şəklində cavab verməsinə qarşılıq olaraq Osmanın tərəddüdsüz cavabından sonra Osman ibn Əfvanı xəlifə elan etdiyini açıqlayaraq ona beyət etdi. Daha sonra Əli və məsciddə olan digər insanlar da beyət etdilər.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
Lozan məktəbi — XIX əsrin sonu - XX əsrin əvvəllərindəki iqtisadi nəzəriyyədə neoklassik istiqamətdəki elmi məktəblərdən biri. Əsas nümayəndələri — Leon Valras (1834—1910) və Vilfredo Pareto (1848—1923).
Ümumi xüsusiyyətləri
Marginalizmin bütün sahələrindən Lozanna məktəbi neoklassik məktəbin formalaşmasında ən böyük rol oynadı. Əslində, neoklassik cərəyan böyük ölçüdə Lozan məktəbinin təlimlərinin Con Beyts Klark və Alfred Marşalın tapıntıları ilə birləşməsi kimi anlaşıla bilər.
Osman ibn Əffan
Xəlifə seçilməsi
Osmanın bu tərzdə xəlifə seçilməsi o günə qədər görünməyən bir hadisə idi. Bildiyiniz kimi, bəni Saidə eyvanı altında (mühacir və ənsar) Əbu Bəkri xəlifə seçdi, Öməri isə Əbu Bəkr məktub yazaraq xəlifə təyin etmişdir. Belə yazırlar ki, Osman Əbu Bəkrin yazdığı məktubu müsəlmanların toplandığı yerə aparıb dedi ki, bu məktubda adı yazılmış Ömərlə beyət edəcəksiniz və onlar da qəbul etdilər, lakin altı nəfərdən ibarət şura bir növ vəkalət xarakteri daşıyırdı. Bu şura hər hansı bir nəfəri seçməli, müsəlman icması da naçar onu qəbul etməliydi. Osmanın xəlifə seçilməsi də bir dəstə səhabələrin (mühacirlərin) arasında yalnız altı nəfərin rəyi ilə həyata keçdi. Görəsən niyə belə etdilər? Öz düşüncələrinə əsasən müsəlmanların xeyrini bunda görürdülər. Mərkəzi hökumətə xələl gəlməsin deyə xilafət məsələsi tezliklə həll edilməli idi, lakin əgər xəlifə şura vasitəsilə təyin olunmalı idisə, görəsən şura üzvlərinin sayını niyə artırmadılar? Görəsən nəyə görə ənsardan bu məclisdə bir nəfər də olsun belə iştirak etməyirdi? Məgər Əbu Bəkr deməmişdi ki, ənsar vəzirdi? Xatırlamaq lazımdır ki, tarix boyu belə oxşar suallar ortaya çıxmış və bu barədə çoxlu sayda kəlami mübahisələr doğurmuşdur və bəziləri də bunlara cavab vermişlər. Bir şeyi unutmaq olmaz ki, bəzi kiçik məsləhətli fikirlər bir tərəfdən müsəlmanların xeyrinə olsa belə, digər cəhətdən böyük problemlər üzə çıxarırdı. Qeyd etmək lazımdır ki, bu problemlər ölçülüb-biçilmədən, tələsik atılan addımların nəticəsi idi. Hər halda belə bir addımın sonluğu bu nəticəni verməli idi.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
Ümumi xüsusiyyətləri
İngilis marjinalçıları olan Uilyam Stenli Cevons və Frensis İsidor Ecuort ilə birlikdə Lozan məktəbinin nümayəndələri idi.
Osman ibn Əffan
Xəlifə seçilməsi
Səhabələrin Ömər ibn Xəttaba təqdim etdiyi digər təklif isə oğlu Abdullahı öz yerinə xəlifə olaraq təyin etməsi idi, lakin heç vaxt belə bir şeyi düşünmədiyini bildirən xəlifə, bu təklifə qarşı çıxdı və əgər müsəlmanların xəlifəsi olmaq xeyirlidirsə öz ailəsindən bir nəfərin bu vəzifəni yerinə yetirdiyini, əgər xeyirli deyilsə bir ailədən bir nəfərin qurban olmasının o ailə üçün kifayət etdiyini açıqladı. Eləcə də, bu vəzifədən günahsız bir şəkildə xilas ola bilərsə, bundan ötrü Allaha şükür edəcəyini də bildirdi.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
Ümumi xüsusiyyətləri
İqtisadiyyatın analizinə Lozanna yanaşmasının digər bir vacib xüsusiyyəti mexaniki sistemlərə mənimsənilməsidir. Bununla onlar avstriyalılardan kəskin şəkildə fərqlənirdilər və klassik iqtisadçılara yaxın idilər; üstəlik, analizlərinin mexanik mahiyyətində sonunculardan xeyli irəli getdiklərini söyləmək olar. Klassiklər üçün iqtisadiyyatın mexaniki obyektlərə assimilyasiyası ümumdünya və obyektiv qanunların ona xas olduğu fikrini irəli sürmək baxımından vacib idi. Lozanna məktəbinin nümayəndələrinə gəldikdə, onlar üçün belə bir assimilyasiya vacib idi, çünki iqtisadiyyatı tarazlıq sistemi kimi təmsil etməyə imkan verdi.
Osman ibn Əffan
Xəlifə seçilməsi
Əvvəldə məlum idi ki, xilafət Əliyə, ya da Osmana yetişəcək, ancaq Əməvi tayfası Əlinin xəlifə olmasına razı deyildi. Şura üzvlərindən biri olan Əbdürrəhman, Osmanla qohum olduğuna görə ona tərəfdar çıxdı. Danışıqlar və get-gəllər başlandı. Sonda Əbdürrəhman Əliyə belə dedi: "Əgər sənə beyət etsəm Allahın kitabına, Peyğəmbər sünnəsinə və Əbu Bəkrlə Ömərin davranışlarına əsasən rəftar edəcəyini qəbul edirsənmi?" Aydındır ki, Əli axırıncı şərti qəbul etməmişdir. Çünki on iki il ərzində Peyğəmbər sünnəsində elə dəyişikliklər baş vermişdi ki, onlarla barışmaq olmazdı. Beləliklə də Əli ibn Əbu Talib Əbdürrəhmana belə cavab verdi: "Mən Allahın kitabına, Peyğəmbərin sünnəsinə və öz ictihadıma əsasən rəftar edəcəyəm." Əbdürrəhman bu şərti Osmana təklif etdikdə isə o, qəbul etdi və şura üzvləri onu xəlifə seçdilər.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
Ümumi xüsusiyyətləri
Bu lozanlıların yanaşmasının başqa, bəlkə də ən əhəmiyyətli xüsusiyyətidir. İqtisadiyyatı ümumi tarazlıq baxımından ilk analiz edənlər bunlardır; sonradan ümumi tarazlıq ideyasına əsaslanan modelləşdirmə müasir iqtisadi nəzəriyyənin əsas axınının xarakterik xüsusiyyətlərindən biri oldu. Lozan məktəbinin qurucusu və marjinalist inqilabın yaradıcılarından biri olan Leon Valrasın əsas əsərinin Yozef Şumpeter tərəfindən “Dəqiq İqtisadiyyatın Böyük Xartiyası”, Takasi Neqisi tərəfindən isə “Müasir Neoklassik İqtisadi Nəzəriyyənin İncili” adlandırılması təsadüfi deyil.
Osman ibn Əffan
Xəlifə seçilməsi
Əbu Bəkr xütbə oxumaq üçün minbərə çıxdığında Hz. Peyğəmbərimizin dayandığı pillədən bir pillə aşağıda dururdu. Ömər də xəlifə olduğu vaxt Əbu Bəkrin durduğu pillədən bir pillə aşağıda dayanırdı. Osman xəlifə olunca "Bu iş uzanacaq" deyib Peyğəmbərin çıxdığı pilləyə qalxdı. Üstəlik də cümə günü xütbə əvvəlində oxunan ilk azana bir azan da əlavə etdi.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
Leon Valrasın iqtisadi analiz metodologiyası
Leon Valrasın fikrincə, iqtisadi nəzəriyyə üç hissədən ibarətdir: təmiz, tətbiqi və sosial nəzəriyyə. Bu bölgünün əsasını onun sosial zənginlik tərifidir. Sosial sərvət nadir hallarda rast gəlinən, yəni bir tərəfdən bizim üçün müəyyən bir faydası olan maddi və qeyri-maddi faydalar məcmusudur, digər tərəfdən sərəncamımızda olan miqdar məhduddur. Bu malların məhdud miqdarından üç nəticə yaranır: bu mallar mənimsəmə obyektidir; onlar dəyişdirilə bilər; bunlar sənaye istehsalının mövzusudur.
Osman ibn Əffan
Xəlifəlik dövründə baş verən önəmli hadisələr
Fəthlər nəticəsində varlanmaqla bərabər cəmiyyətdə rifahın artdığı Osmanın xəlifəlik dövrü, uğurlu keçən sükunət dövrü (644–649) və xəlifənin öldürülməsilə nəticələnən islam tarixinin ilk böyük fitnəsinin yaşandığı qarışıqlıq dövrü (650–656) olaraq iki hissəyə ayrılır. İlk altı il ərzində idarəetmədən bəzi şikayətlər edilməsi halları görünsə də, bunlar problemə çevrilməmişdir. Osmanın bu illərdə xalq tərəfindən sərtliyi ilə bilinən Ömərdən daha çox sevildiyi qeyd edilmişdir, lakin ikinci dövrün başlanğıcından etibarən dövlətdən ciddi şikayətlər başlandı və əvvəlki mənfi hallar da bunlara əlavə olundu. Təsirləri günümüzə qədər gəlib çatan qanlı fitnə hərəkatı bu şikayətlərlə başlayaraq Osmanın öldürülməsi və ardınca da Cəməl və Siffeyn döyüşlərilə davam etdi. Mənbələr Osmanı hədəf alan və daxili müharibələr dövrünü başladan üsyanı çox ətraflı şəkildə, amma bir-birilə ziddiyyət təşkil edən və hətta içindən çıxılmayacaq bir çox rəvayətlə nəql edilmişdir. Müsəlmanların firqələrə bölünməsinin təməlini təşkil edən bu ilk fitnə eyni zamanda İslam tarixinin ən ixtilaflı məsələsi olma özəlliyini daşımaqdadır.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
Leon Valrasın iqtisadi analiz metodologiyası
Buradan üç əsas iqtisadi hadisəni və ya ictimai sərvətin üç əsas tərəfini ayırmaq olar: mübadilə (mübadilə dəyəri), istehsal (sənaye) və bölgü (mülk). Buna görə, ictimai sərvət haqqında üç baxış mümkündür: hər biri özünün iqtisadiyyat sahəsini öyrənən təmiz, tətbiqi və sosial nəzəriyyələr. Müasir terminologiyada saf nəzəriyyə bazar mexanizminin işləməsinin müsbət bir nəzəriyyəsidir, tətbiq olunan nəzəriyyə resursların optimal bölgüsü normativ nəzəriyyəsidir, sosial nəzəriyyə isə gəlirin optimal bölüşdürülməsinin normativ nəzəriyyəsidir. Eyni zamanda, Leon Valras yalnız saf nəzəriyyənin sistematik inkişafını həyata keçirdi.
Osman ibn Əffan
Xəlifəlik dövründə baş verən önəmli hadisələr
Osmanın xəlifə olduğu dövrdə İslam ordusunun İranın içərilərinə doğru sürətlə irəlilədiyi bilinməkdədir. Bu dövrdə İsfəhan, Həmədan, Kirman, Ərməniyyə, Gürcüstan, Dağıstan və Azərbaycan, Arran bölgəsilə Tiflis alınaraq İranın fəthi tamamlandı. Osman Ərdəbil mərkəz olmaqla Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərinə hərbi birləşmələr yerləşdirdi. Digər tərəfdən isə İrana qarşı edilən səfərlər Bəhreyndən dəniz yolu ilə davam etdirildi. Bu yolla da İstəxrin ardından bölgənin digər şəhərləri müsəlmanların idarəsi altına keçdi və Bəlficistanın sahil bölgəsinə qədər genişləndi. 651-ci ildə bütün İran İslam hakimiyyəti altına daxil oldu. Hicrətin 31-ci ilindən sonra isə (652) bugünki Əfqanıstan sərhədləri içərisində olan Bəlx, Herat, Nişapur, Tus kimi önəmli şəhərlərdən ibarət Xorasanın fəthi üçün ilk addımlar atıldı və bu şəhərlər də qısa bir müddət ərzində ələ keçirildi.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
Leon Valrasın dövriyyə konsepsiyası
Leon Valras təhlilinə malların təsnifatı ilə başlayır. Cəmiyyət sərvətini təşkil edən mallar arasında kapital və keçici malları ayırmaq olar. Birincisi bir dəfədən çox, ikincisi isə yalnız bir dəfə istifadə olunur. Kapital malları torpaqdan, şəxsi qabiliyyətdən və müvafiq kapitaldan ibarətdir. Keçici mallar mal və xammal bölünür. İstehlak malları dərhal faydalanır, kapital malları və xammallar isə dolayı faydalıdır. Hər mal bir insana xidmət göstərir: istehlak malları - istehlak xidmətləri, kapital və xammal - məhsuldar xidmətlər.
Osman ibn Əffan
Xəlifəlik dövründə baş verən önəmli hadisələr
Osman hicrətin 23-cü ilinin sonları və 24-cü ilinin əvvəllərində (644) xəlifə olması ilə üç önəmli məsələni üzərinə götürmüş oldu:
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
Leon Valrasın dövriyyə konsepsiyası
Cəmiyyətdə dörd sinif mövcuddur: torpaq mülkiyyətçiləri, işçilər, kapitalistlər və sahibkarlar. İlk üç sinif kapital mallarına sahibdir. Sahibkarların funksiyası məhsuldar xidmətlərinin köməyi ilə kənd təsərrüfatında, sənayedə və ticarətdə yeni mallar yaratmaq üçün fərqli kapital mallarını fərqli kombinasiyalarda birləşdirməkdir.
Reportyorların Azadlıq və Təhlükəsizlik İnstitutu
Reportyorların Azadlıq və Təhlükəsizlik İnstitutu və ya qısaca RATİ  —  Azərbaycanda söz azadlığının təşviqi ilə məşğul olan müstəqil qeyri-kommersiya təşkilatı.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
Leon Valrasın dövriyyə konsepsiyası
Beləliklə, iki fərqli bazarı ayırd edə bilərik: xidmətlər bazarı (resurslar, əsas məhsullar) və məhsullar bazarı (son məhsullar). Birincisində, torpaq mülkiyyətçiləri, işçilər və kapitalistlər məhsuldar xidmətlərini sahibkarlara satırlar. İkincisində, sahibkarlar son mallarını torpaq sahiblərinə, işçilərə və kapitalistlərə satırlar.
Reportyorların Azadlıq və Təhlükəsizlik İnstitutu
Haqqında
RATİ 2006-cı ildə Beynəlxalq Mətbuat Azadlığı Günündə iki azərbaycanlı jurnalist tərəfindən hökumətin söz və media azadlığını getdikcə daha çox məhdudlaşdırmasına cavab olaraq yaradılıb. RATİ 2007-ci ilin oktyabr ayından Beynəlxalq Söz Azadlığı Mübadiləsi Təşkilatının, 2012-ci ilin noyabrından isə Qlobal Şəbəkə Təşəbbüsü təşkilatının üzvüdür.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
Leon Valrasın ümumi iqtisadi müvazinət modeli
Ümumi tarazlıq mübadilə və istehsalda tarazlığın qurulmasını nəzərdə tutur. Mübadilə tarazlığı məhsuldar xidmətlərə (məhsullara) təsirli (faktiki) tələbin məhsuldar xidmətlərin (məhsulların) səmərəli təklifinə bərabər olması deməkdir. İstehsaldakı tarazlıq, hər bir məhsulun qiymətinin kapital üçün mükafat olaraq normal mənfəət daxil olan istehsal dəyərinə bərabər olması deməkdir.
Osman ibn Əffan
Xəlifəlik dövründə baş verən önəmli hadisələr
1) Dövlət quruluşunun tənzimlənməsi və onun inkişafı;
Reportyorların Azadlıq və Təhlükəsizlik İnstitutu
Haqqında
2014-cü ilin avqustunda təşkilatın Azərbaycandakı hüquqi fəaliyyəti dayandırılıb.
Osman ibn Əffan
Xəlifəlik dövründə baş verən önəmli hadisələr
2) Fəthlər və Bizansın İskəndəriyyəyə hücumu;
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
Leon Valrasın ümumi iqtisadi müvazinət modeli
İstehsal və mübadildəki belə bir tarazlıq vəziyyəti real deyil, ideal bir vəziyyətdir. Heç vaxt belə olmur ki, effektiv tələb və effektiv təklif arasında dəqiq bir uyğunluq olmadığı kimi bir məhsulun satış qiyməti malın istehsalının maliyyətinə tamamilə bərabərdir. Ancaq belə bir vəziyyət tamamilə normal rəqabət şəraitində işləyən iqtisadiyyatın ona meyl etdiyi mənasında normal adlandırıla bilər. Belə bir vəziyyətdə bir məhsulun qiyməti istehsal dəyərini aşarsa, sahibkarlar super mənfəət əldə edir və istehsalını genişləndirməyə başlayırlar. Bir məhsulun qiyməti istehsalın maya dəyərindən aşağı olarsa, sahibkarlar zərər çəkir və çıxışı azaltmağa başlayırlar. Nəticədə son malların qiymətləri dəyişir və ümumi müvazinət yaranır.
Osman ibn Əffan
Xəlifəlik dövründə baş verən önəmli hadisələr
3) İranda Rey, Həmədan və İstəxr xalqlarının, Azərbaycan və Ərməniyyə üsyanları;
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
V. Paretonun Lozan məktəbinin təlimlərinin inkişafı
Lozan məktəbinin təlimlərinin daha da inkişaf etdirilməsinin ləyaqəti, haqlı olaraq iqtisadi analizin neoklassik paradiqmasının birbaşa yaradıcılarından biri kimi qəbul edilən V.Paretoya məxsusdur.
Osman ibn Əffan
Xəlifəlik dövründə baş verən önəmli hadisələr
İranın adları çəkilən bölgə xalqları ilə Azərbaycan və Ərməniyyə əhalisi vergiləri ödəməkdən boyun qaçıraraq üsyan təşkil etdilər. Osman həm baş verən üsyanları yatırtmaq, həm də İskəndəriyyəyə hücum edən Bizans ordusuna qarşı çıxmaq məcburiyyətində qaldı. Hər iki tərəfdə baş tutan hərbi mübarizədə də qalib gəldi. Osman dövründəki fəthlər xüsusilə iki yöndə, Şərqdə və Qərbdə həyata keçirildi. Şərqdə və Qərbdə əldə edə biləcəyi və ya əldə etməsi labüd olan yerə qədər irəliləməyi bacardı. Daha da irəli gedə bilməzdi. Çünki daha çox irəli getsə belə bu müəyyən zamana qədər davam edəcəkdi və ya geri çəkilmək məcburiyyətində qalacaqdı. Fütuhat nəticəsində dövlətin sərhədləri genişləndi və ən üstün həddə çatdı. Asiyada Türkistan, Rusiya, Çin və Anadoluya, Afrikada Şimal-Qərbi Afrika (Məğrib), Avropada isə İspaniyadan Portuqaliya və Fransa sərhədlərinə qədər genişləndi.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
V. Paretonun Lozan məktəbinin təlimlərinin inkişafı
Hər şeydən əvvəl V. Pareto iqtisadiyyatı həddindən artıq subyektivlikdən və psixoloqdan, xüsusən də faydalılığın kəmiyyət ölçüsünə əsaslanan dəyər fikrindən qurtarmağa çalışdı. "Faydalı" ifadəsinin "gəlirli" və ya "üstünlük" anlayışı ilə əvəz edilməsini təklif etdi. Faydalar nisbi anlayışdır: iki və ya daha çox malın, daha doğrusu onların dəstlərinin müqayisəsi zamanı istifadə edilə bilər, mal dəstinin digərindən daha sərfəli və ya üstünlük təşkil etdiyini qeyd edir. Proqramın birbaşa ölçülməsi və ya ölçülməsi tələb olunmur.
Osman ibn Əffan
Qurani-Kərimin çoxaldılması
Ömər və Osmanın xəlifəlik dövrlərində artan fəthlərlə İslam coğrafiyasının genişlənməsi ilə xüsulilə ərəblərin xaricindəki müsəlmanlar, öz yurdlarındakı görkəmli səhabələrin səhifələri (əlyazmaları) və qirayəti ilə Quranı öyrənib oxuyurdular. Bu vəziyyət davam edərkən " yeddi hərif " icazəsinə və Ərəb dilinə bağlı olaraq meydana gələn tələffüz fərqliliklərini dəyərləndirməyənlər bunu əsas səbəb kimi gördülər və buna görə də ciddi mübahisələr başladı. Hətta " mənim qirayətim sənin qirayətindən yaxşıdır" deyənlər də olurdu. İxtilafları və mübahisələri görən Osman, məsələni başda Übey ibn Kəb olmaqla məsləhətçilərinə danışdı. Sonra Xəfsənin (Hz. Muhəmməd peyğəmbərin xanımı olmuşdur) əlindəki Əbu Bəkrin əlyazmalarını ondan istəyərək çoxaltmağa və mərkəzlərə göndərməyi qərar aldı. Çoxaltma işində Zeyd ibn Sabitin topladığı heyətə tapşırıq verdi. Köməkçilərlə birlikdə sayı on ikiyə çatan heyətə Abdullah ibn Zubeyr, Səid ibn As və Əbdürrəhman ibn Haris ibn Hişam da tapşırıqlandırıldı. Xəlifə yazıda mübahisəli məsələ olanda Qurani-Kərimin nazil olduğu Qureyş qirayətini əsas götürmələrini tapşırdı. Heyətin çalışması 25–30/646–651 illər arasında tamamlandı və orijinal nüsxə alındı. Bu səy ilə çoxaldılan yeddi Quran nüsxəsi Məkkə, Kufə, Bəsrə, Şam, Yəmən və Bəhreynə göndərildi, biri də Mədinədə saxlanıldı. Qurani-Kərimin çoxaldılmasında əsas iki məqsəd vardı. Birincisi surələrin sıralanması, ikincisi isə fərqli oxumaların qarşısını almaq.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
V. Paretonun Lozan məktəbinin təlimlərinin inkişafı
Təbii ki, V. Pareto Lozanna məktəbindəki böyük həmkarının ümumi tarazlıq modelinin inkişafı ilə də məşğul idi. Xüsusilə, bazar iqtisadiyyatı şəraitində ümumi tarazlığa nail olmaq üçün beş zəruri və kafi şərt müəyyənləşdirdi.
Osman ibn Əffan
Şurta-Polis təşkilatı
Osmanın və Əlinin dövlət başçısı olduqları dövrdə dövlət idarəsində önəmli işlər həyata keçirilməsə də, polis təşkilatı və həbsxana quruldu. Fey və maaşların ədalətli şəkildə bölüşdürülməsinə, vergilərin toplanmasına dair önəmli tədbirlər həyata keçirildi. Vilayətlər və əyalətlərin yenidən qurulmasına önəm verildi.
Lozan məktəbi (iqtisadiyyat)
V. Paretonun Lozan məktəbinin təlimlərinin inkişafı
Nəhayət, V. Pareto, resursların optimal bölgüsü normativ nəzəriyyəsinə (yəni L. Valrasın terminologiyasında tətbiq olunan nəzəriyyəyə) böyük töhfə verdi. "Pareto optimum" kimi tanınan qaynaq bölgüsünün optimallığı üçün məşhur meyarı formalaşdırdı. Bu meyara görə, malların və xidmətlərin istehsalı və mübadiləsi yolu ilə başqa bir qurumun rifahını azaltmadan ən azı bir iqtisadi subyektin rifahını artırmaq mümkün deyilsə, sosial baxımdan mənbələrin bölgüsü optimaldır. Bu tələb yerinə yetirilmədiyi təqdirdə, mənbələrin optimal bölüşdürülməsi imkanları hələ tam istifadə olunmamışdır və başqalarına zərər vermədən ən azı bir subyektin rifahını artırmaq mümkündür.
Osman ibn Əffan
Baş verən narazılıqlar
Osman xəlifəliyə keçdikdən sonra öz qəbiləsindən olan insanları dövlətdə yüksək vəzifələrə gətirdi. Onun bu addımı İslam topluluqları arasında narazılığa səbəb oldu.
Kufə
Xəlifə Osmanın dövründə ən çox vəli dəyişiyliyi Kufədə olmuşdu. Onun dövründə sıra ilə Müğirə ibn Şubə, Sad ibn Əbu Vaqqas, Valid ibn Üqbə və Səid ibn As bu şəhərdə vəli olmuşlar.
Səid ibn As sələfi Valid kimi Kufə xalqına xoş münasibətlə yanaşırdı. Şəhərin qabaqcıl adamları ilə tez-tez söhbət edər, vacib məsələlərdə istişarə (müzakirə) edirdi. Vəlinin xalqla bu formada əlaqəli olması onun özünə qarşı oldu. Bir gün vəli, şəhərin əşrəfi ilə söhbət edərkən orada olanlardan biri Kufədə geniş ərazisi olan Təlhə ibn Ubeydullahın comərdliyindən və xalqa etdiyi yaxşılıqlardan bəhs etdi. Səid də əgər o qədər torpağı olsa özünün də belə comərd davrana biləcəyini və hər kəsi rahat etdirə biləcəyini söyləyincə, yığınacaqda olan Abdürrəhman ibn Xürbeyş bu torpaqların valinin olmasını dilədiyini ifadə etdi. Kufənin qabaqda gələnləri də necə olur öz mülklərinin vəliyə aid olmasını istəyir deyərək Abdürrəhmanın üzərinə getdilər. Vəli nə qədər çalışsa da öz sarayında meydana gələn bu hadisəni qabaqlaya bilmədi. Döyülən şəxsin qohumları vəlinin adamları bizi döydü deyə sözlər söyləməyə başladılar. Abdürrəhmanın Əsəd qəbiləsindən olması səbəbi ilə, bu hadisə adı keçən qəbilə mənsublarının hamısının xəlifəyə qarşı olmasına əsas verdi.
Sələfi Valid kimi Səid də xalqla dialoq qurmaq məqsədilə tərtib etdiyi bir yığınacaq nəticəsində müşkül vəziyyətə düşdü. Kufədəki müxaliflərin də səyi ilə şəhər hər zaman hadisələrin baş verə biləcəyi vəziyyətə gəldi.
Mədinə
Dövlətin mərkəzi olan Mədinədə də idarəçilik barədə narazılıqlar ortaya çıxdı. Əvvəla bölgələrdə meydana gələn qarışıqlıqların fakturası Mədinəyə, yəni xəlifə Osmana dayanırdı. Valid ibn Üqbənin, Abdullah ibn Sədin etdikləri xəlifəyə aid edilir, onları təyin etmiş olmasına görə Osman günahlandırılırdı.
Mədinədə xəlifənin ən çox tənqid olunduğu məsələ, Əməvi ailəsinin istəklərini yerinə yetirməsi və dövlət siyasətini onların istəyinə görə təyin etməsidir. Bəni Üməyyə qabaqcılları xəlifəyə pis təkliflərdə tapılırdılar, onun şəxsiyyətindən çox öz mənfəətlərini güdürdülər. Təcrübəsiz, ehtiyatsız və həris bir kişi olan Mərvanın da Hz. Osmanın katibi olaraq təyin edilməsi və onun da xəlifəni müşkül vəziyyətə salacaq rəftarlar göstərməsi, Mədinə xalqını çox narahat etmişdir.
Axırda da üsyançılar Misir, Kufə və Bəsrədən Mədinəyə gəlib xəlifəni hakimiyyətdən kənarlaşdırmağa cəhd etdilər. Misirdən gələnlər Hz. Əlinin, Bəsrədən gələnlər Təlhənin, Kufədən gələnlər isə Zübeyrin yanına gedib, xəlifə olmalarını təklif etdilər, amma bu şəxslərin üçü də təklifi qəbul etməyib, getmələrini istədilər, lakin bunlar fikirlərindən dönmədilər. Bu da anarxiyaya gətirib çıxardı. Xəlifə Osmana hakimiyyətdən çəkilməyi təklif etdilər. O da razılaşmadı. Üsyançılar Osmanın evini mühasiyəyə aldılar, içəri su belə vermədilər. Hz. Əli oğullarından Hz. Həsən və Hz. Hüseyni Osmanı qorumaq üçün göndərdi, ancaq bu da kömək etmədi. Onlar evi tutub mühafizləri də yaraladılar və xanımı Nailə xəlifəni qorumaq üçün əlini qabağa verdi, barmaqları kəsildi. Bununla da müsəlmanların xəlifəsi şəhid edildi. Yaşı doxsana yaxın xəlifə cümə günü haqqın rəhmətinə qovuşdu.
Beləliklə, müsəlman aləmində daxili müharibənin əsası qoyuldu. Bundan sonra qətl edilən xəlifəyə "Açılan qapı" deyildi.
Xarici siyasəti
thumb|300 px|left|Osman ibn Əffanın zamanında [[Ərəb xilafəti|Xilafət, 655-ci il]]
Şimali Afrikanın fəthi (648)
648-ci ildə Misir valiliyindən Əmr ibn Ası kənarlaşdıran xəlifə Osman onun yerinə süd qardaşı Abdullah ibn Səd ibn Sərəhi təyin etdi. Daha öncə 646-cı ildə Şimali Afrikaya vali təyin edilən Abdullah bəzi yerləri alaraq illik vergi bağlamışdır. Misirə vali təyin olunduqdan sonra xəlifədən icazə alaraq Şimali Afrikaya keçmiş və köməkçi qoşun istəmişdir. Buna əsasən xəlifə Osman əshabın seçilənlərindən Abdullah ibn Abbas, Abdullah ibn Zübeyr, Abdullah ibn Ömər və Abdullah ibn Əmrin olduğu ordunu Abdullah ibn Sədə köməyə göndərdi. Bərqaya gələn ordu burada Uqbə ibn Nafe ilə birləşdi. Oradan Trablusqərbə (Tripoli) gələn İslam ordusu burada Bizans valisi Qreqorsun hazırladığı ordu ilə Subeytilada qarşılaşdı. Abdullah ibn Səd əvvəlcə Qreqorsu İslama dəvət etmiş, qəbul etməsə cizyə verməyi, bunu da qəbul etməsə müharibə edəcəyini bildirmişdir. Qreqors bu təklifləri rədd etdikdə iki tərəf arasında müharibə başlamış və Bizanslı sərkərdənin ölümü ilə İslam ordusu qalib gəlmişdir. Bu qələbədən sonra Subeytila da müsəlmanlar tərəfındən fəth edilmişdir.
Anadolu ərazisinə səfər
Xəlifə Osman başında Muaviyyə, İbn Səmit və Xalid ibn Zeyd kimi səhabələrin də yer aldığı bir ordu ilə Bizansa qarşı səfərə çıxdı. Əntakiyə və Təsusdan keçəndə qalaların başsız olduğunu görüb Suriya və Əlcəzair əskərlərindən bir qrupunu ora yerləşdirdi və özü geri döndü. Bu səfərdə indiki Şərəfliqoçhisar şəhərinə çatdılar və ora işğal olundu.
İyad ibn Qam, daha öncə Həbib ibn Məsləməni Malatyaya göndərdi və o da bu şəhəri fəth etdi, lakin şəhər bir müddətdən sonra itirildi. Muaviyyə Həbib ibn Məsləməni şəhərə yenidən göndərdi. Şəhər təkrar tutuldu. Sonra Muaviyə özü Malatyaya gedərək, şəhərin uyğun görülən yerlərinə Suriya, Əlcəzair və digər bölgələrdən gələn Əsəd, Qeys kimi qəbilələrdən toplanan əsgərləri yerləşdirdi.
İran torpaqlarındakı fəthlərin tamamlanması
Osmanın dövründə Təbəristan və ətrafı, Səid ibn As tərəfindən fəth edildi. Bu fəthlər zamanı Hz. Əlinin iki oğlu Həsən və Hüseyn, Abdullah ibn Abbas, Amr ibn As, Zübeyr ibn Avvamın da orduda olduğu bildirilir. Gürgan məliki də Səid ibn Asdan sülh istəməyə məcbur olmuş, illik 200.000 dirhəm vergi ödəməyi öhdəsinə götürmüşdür. Arxasınca Rey, Həmədan, Kirman bölgəsi, Nişapur, Tus, Mərv, Herat, Sicistan, Kabil, Bəlh və İstəxr fəth edildi. Bu şəhərlərin tutulması ilə birlikdə Bəsrə körfəzinin şərq hissələri İslam hakimiyyəti altına düşmüş oldu. Osmanın Bəsrə vəlisi qoyduğu Abdullah ibn Əmr yerinə Ziyad ibn Əbihi buraxaraq şərqə doğru irəlilədi. Onun sərkərdələri Əhnəf ibn Qeys 31/652-ci ildə, Kirman və Təbəseyn yolu ilə girdiyi Xorasandan Toharistana qədər uzanan torpaqları ələ keçirdi. Nişapuru tutdu və burada Xorasanın ilk məscidini tikdirdi. İrana qarşı edilən yürüşlər Bəhreyndən dəniz yolu ilə də edilirdi. Mərv şəhərinə qaçmağa məcbur olan Sasani şahı III Yezdəgirdin 31/651-ci ildə öldürülməsiylə Sasani imperiyası dağıldı və ərazisi İslam hakimiyyətinə keçdi.
Kiprin fəthi (653)
Suriya valisi Müaviyə ibn Əbu Süfyan xəlifə Ömərin dövründə dəniz donanması yaratmaq istəsə də Ömər buna razı olmamışdır. Xəlifə Osmanın dövründə isə onun razılığı ilə Müaviyə ibn Əbu Süfyan Suriya sərhədlərində dəniz donanması yaratdı. 648-ci ildə Osmanın dövründə Müaviyə Kipri fəth etmək üçün icazə istəmiş və Osman buna razılıq vermişdir. Müaviyə ilə Misir valisi Abdullah ibn Səd gəmiləri hazırlayıb Kipr üzərinə hərəkət etdilər. 649-cu ildə edilən bu səfərdə Kipr fəth edilməsə də illik vergi verməyə razı olmuşdur. 653-cü ildə edilən səfərdə isə müsəlmanlar Kiprlə yanaşı Radosu da ələ keçirmişlər.
Orta Asiya ərazilərinə axınlar
Bəsrə vəlisi olan Əbu Musa Əl-Əşari Osmanın xilafəti dövründə vəzifədən uzaqlaşdırıldı. Bu insan xəlifə Ömər tərəfindən vəli təyin olunmuşdu, amma şikayətlərin ardı-arası kəsilmədikcə, xəlifə bu dövlət adamını işdən kənarlaşdırdı, yerinə Əmir oğlu Abdullahı qoydu.
Yelkənlər döyüşü (655)
Müsəlmanlar Bizansı Şimali Afrika, Kipr və Anadoluda sıxışdırdığından Bizans imperatoru müsəlmanların dəniz donanmasını yox etmək üçün böyük bir donanma hazırlayıb Ağ dənizə Suriya və Misir sahillərinə göndərdi. Bu donanmanın gəmilərinin sayı beş yüzdən çox olduğu və dəniz üzərində yelkən meşəsi meydana gətirdiyi üçün bu döyüşə "əs-Səvari" yəni Yelkənlər döyüşü deyilmişdir. Bizans donanmasının başında imperator Konstantin, İslam donanmasının başında isə Abdullah ibn Səd dururdu. Baş verən döyüşdə Bizans donanması məğlub olmuş və imperator yaralanmışdır.
II Bələncər döyüşü (653)
Azərbaycana ilk basqından sonra (639-cu il xəlifə Ömərin dövründə) 646-cı ildə Arrana hücum edən islam ordusuna sərkərdə Salman ibn Rəbiə başçılıq edirdi. Onun ordusu Naxçıvandan çıxaraq Şəki və Gorus istiqamətində hərəkət etdi. Arran ərazisinə daxil olub Beyləqanı fəth edən islam ordusuna yerli əhali cizyə və xərac verməyə razı oldu. Beyləqanın fəthindən sonra Bərdəyə gələn müsəlmanlar Tərtər çayı sahilində düşərgə saldılar. Bərdə əhalisi bir neçə gün müqavimət göstərsə də sonda xərac və cizyə vermək şərtilə müqavilə bağladı. Şəmkirin fəthindən sonra şərq istiqamətində hərəkət edən müsəlmanlar bir-birinin ardınca Qəbələni, Şəkini, Şirvanı, Şabranı da fəth edərək əhalini xərac və cizyə verməyə razı etdilər. Sonra Dərbəndə yetişən müsəlmanlar Xəzərlərlə üz-üzə gəldi. 653-cü ildə İslam ordusu ilə Xəzərlər arasında baş verən II Bələncər döyüşündə də müsəlmanlar məğlub oldu və sərkərdə Salman ibn Rəbiə öldürüldü.
Fəthlərin nəticəsi
Fəthlər nəticəsində ələ keçirilən torpaqlarda həyata keçirilən tədbirlər də araşdırılarsa, fəthlərin məqsəd və hədəfinin bilinməsi baxımından aydın olacaqdır. Fəth edilən torpaqların xalqlarına üç cəhətli döyüş hüququ tətbiq edildi. Fəth edilən torpaqların sahiblərinə "müsəlman olma, cizyə ödəmə və döyüş" şəklində üç təkliflə müraciət edildi. Əslində döyüş ənənəsi olaraq düşmənin bütün mallarının yağmalanması, qəsb edilməsi, insanların əsir götürülməsi və ya öldürülməsi dövrü kimi xarakterizə olunan həmin dövrdə bu üç təklifdən daha məqbul bir təklif ola bilməzdi. Bu şərtlərin ikincisi olan cizyə, bəlkə də iqtisadi bir hədəf olaraq göstərilə bilər, amma İslamın yayılmasındakı ən önəmli təsirlərdən biri məhz hərbi və ya can vergisi kimi bilinən cizyə idi. Əslində cizyə dəvətin başlanğıcı hesab edilirdi. Dəvət zamanı əsl məqsəd maddi qazanc deyildi. Cizyə bəlkə də bir vasitə idi. Cizyə sayəsində təhlükəsiz şəraitdə bir yerdə yaşamaq başlayır və İslam digər din mənsublarına tanıtdırılırdı. Müharibə əsnasında isə bu qeyri-mümkün idi. Cizyəni yaşlılar, uşaqlar, qadınlar, xəstələr və rahiblər ödəmirdi. Yalnız döyüşə bilən və əli silah tutan kişilər ödəməyə məcbur idi. Orduya əsgər verənlər – Azərbaycan ərazisindəki ermənilər kimi – bu vergidən azad edilirdilər. Məcburi əsgərliklə müqayisə olunduğu zaman bu vergi çox az hesab olunurdu. Cizyə bu mənada maddi bir yük deyildi. Onsuzda cizyənin miqdarı müsəlmanlar bölgəyə gəlməmişdən əvvəl zimmilərin Bizansa ödədikləri vergidən az idi. Nisbət olaraq müsəlmanların zəkatı qədər olması, məsələnin əsasının iqtisadi olmadığını açıq şəkildə göstərməkdədir.
Osman ibn Əfvan haqqında irəli sürülən tənqidlərin başında, onun dövlətin ən önəmli idarəetmə və hərbi işlər üzrə vəzifələrə öz yaxın qohumlarını təyin etməsi gəlir. Həqiqətən də xəlifəlik vəzifəsini icra etməyə başladığı ilk vaxtlardan etibarən ailəsinin də təlqinlərilə müxtəlif səbəblərdən Misir, Kufə, Bəsrə kimi önəmli strateji əyalət valilərini vəzifədən azad edərək, onların yerinə Bəni-Üməyyədən olan şəxsləri təyin etmişdir.
Dörd xəlifə dövrünün fəthləri İslam tarixinin ən əhatəli fəth hərəkatlarının başlanğıcını təmsil edir. Bu fəthlərdə müsəlmanlar üçün "müqəddəs döyüş" olaraq əlaqələndiriləcək dini bir döyüş anlayışı yoxdur. Yəni müsəlmanların fəthlərində teolojik mənada "dini döyüş" məfhumu müzakirə mövzusu deyildir. Müsəlmanlar iştirak etdikləri hər bir döyüşü "Allah yolunda döyüş" olaraq adlandırmışlar. Müsəlmanlar özlərinə hücum edənlərə qarşı müdafiə olunarkən və ya özlərinə görə təhlükəli gördükləri bir hədəfi yox etməyə qərar verdikləri zaman bunu "Allah yolunda cihad" deyə qəbul etmişlər.
Osman şərtləri qəbul edərək müsəlmanların xəlifəsi oldu. Ancaq xilafət ilk günlərdən Peyğəmbər səhabələrinin bir dəstəsinin narazılığı ilə üzləşdi. Ömərin oğlu Ubeydullah, Əbu Lölönün Öməri qətlə yetirdiyi xəncəri əlində tovlayaraq müsəlman olmuş iranlı əsir Hörmüzan və Cufeynə Nəsrani ilə bir yerdə olması xəbərini eşitmişdi. Ubeydullah öz başına Hörmüzanın yanına gedərək onu öldürür. Sonra isə Cufeynəni qətlə yetirir. Nəhayət Əbu Lölönün evinə gedərək onun qızını öldürür. Təbiidir ki, Peyğəmbərin sadiq səhabələri belə yaramazlığa göz yuma bilməzdilər. Osmanın xilafətinin ilk günlərində xəlifədən Ubeydullahı qanunsuz olaraq adam öldürməsinə görə cəzalandırmasını istədilər. Qocalığı ilə mülayimləşən yumşaq təbiətli Osman, hakimiyyətin ilk başlanğıcında onun boynunda böyük haqqı olan bir şəxsin oğlunu öldürmək istəmirdi. Həmçinin öz qohum-qəbiləsinin tərəfini saxlayaraq belə dedi: "Heç rəvadırmı ki, dünən atasını bu gün də onun (Ömərin) oğlunu öldürsünlər. Mən Ubeydullahın yerinə beytül-maldan qan bahasını ödəyirəm." Osman zahirdə bu ictihadı ilə bir müsəlmanı ölümdən xilas etdi, lakin bir dəstə səhabə Osmanın İslam qanunlarını pozaraq Allahın təyin etdiyi müəyyən cəza tədbirlərini yerinə yetirmədiyini gördülər. O məclisdə iştirak edənlər İslam hökmlərinin icrası zamanı ayrı-seçkilik etmək, qəti ilahi hökm müqabilində şəxsi təfsir və ictihada istinad etməklə razılaşa bilməzdilər. Ubeydullahın cəzasız qalmasının İslam fiqhi baxımından münaqişə doğurması çox əhəmiyyət kəsb etməsə də, ictimai quruluşu həddindən artıq sarsıtdı. Əgər iş bununla qurtarsaydı Osmanla müxalif olan dəstənin gələcəkdə onunla müvafiq olan dəstənin sırasına qoşulmaları mümkün olardı, lakin təəssüflər olsun ki, xəlifənin müşavirləri (Əməvilər və Qüreyş), yəni Ömərin sərt nəzarəti altında olanlar get-gedə ölkənin idarə olunmasına və siyasi işlərinə qarışmağa başladılar. Onların bu dəxaləti ənsarın siyasi səhnədən uzaqlaşması ilə nəticələndi. Osmanın Ömər tərəfindən təyin edilmiş vali və hakimləri vəzifələrindən çıxarmayacağını qəbul etməsinə baxmayaraq, çox keçmədən onların hamısını işdən kənar edərək yerlərinə öz qohum-əqrəbasını təyin etdi. Görəsən bu iş onun öz istəyi, yoxsa onun Əməvi qəbiləsindən olan müşaviri Mərvanın təklifi ilə baş vermişdir? Allah bilir! Ancaq bir şey aydındır ki, iş başına gələnlər arasında dini, siyasi və iqtisadi təqvaya malik olmayan şəxslər də var idi.