cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Şotlandiyanın müstəqilliyi haqqında referendum (2014)
Tarix
Şotlandiya 1707-ci ildən Böyük Britaniyanın tərkibinə daxil edilib, 1997-ci ildə isə muxtariyyət alıb. Ancaq son rəy sorğuları iki düşərgə arasında fərqin azaldığını göstərir.
Müstəqilliyin elan edilməsi vaxtı Şotlandiya hökumətinin rəsmi sənədi olan "Ağ kitab"a daxil edilib. Kitab 26 noyabr 2013-də nəşr olunub.
Debatlar
Televiziya debatında Salmond deyib ki, müstəqil Şotlandiya daha varlı və ədalətli bir cəmiyyət olacaq. Britaniya hökuməti nüvə silahlarına çox pul xərcləyib, vergiyə gələndə isə şotlandları yaddan çıxarıb. Salmond müstəqillikdən sonra Şotlandiyanın canını nüvə silahlarından qurtaracağına söz verib. "Bu axşam mənim tək bir sözüm var: Şotlandiyada yaşayan və çalışan insanlardan başqa heç kəs bu ölkəni yaxşı idarə edə bilməz. Sentyabrın 18-də bizim əlimizə belə bir imkan düşəcək. Bu fürsətdən ikiəlli yapışmaq lazımdır", — o deyib.
Kampaniyalar
200px|thumb|right|Mağazadada 'Hə' kampaniyası Müstəqilliyə qarşı çıxan "YOX" kampaniyası leyborist, mühafizəkar və liberal demokratları "Better Together" ("Birlikdə daha yaxşıdır") koalisiyası altında birləşdirib. Sentyabrın 18-də Şotlandiyanın 4 milyon seçicisi Birləşmiş Krallıqdan ayrılmaq üçün səs verəcək. Son sorğulara görə, "YOX" kampaniyası azacıq öndə gəlir, lakin iştirakçıların 15–20%-i hələ tam qərarını verməyib.
İyunun 26-da Şotlandiyanın baş naziri Aleks Salmond BBC-yə müsahibə verib. "Şotlandiya müstəqil olsa, biz daha yaxşı müqavilələr bağlaya bilərik. Qordon Braun hakimiyyətdə olanda Şotlandiya üçün bunların heç birini etməmişdi. Fermerlərimiz parlamentin ümumi kənd təsərrüfatı siyasəti (CAP) fondları haqqında qərarına görə, 1 milyard avro ziyana düşüblər", — o deyib.
Salmondun milliyyətçi hökuməti Aİ-yə qoşulmağa can atır. Bildirirlər ki, Şotlandiya 2016-cı ildə müstəqil olduqdan sonra 18 ay ərzində ölkənin Aİ-yə üzvlüyü şərtləri yenidən yazılmalı və razılaşdırılmalıdır. Şotlandiya hökuməti Birləşmiş Krallıqla müqayisədə daha çox Aİ güzəştləri əldə edəcəyinə ümid edir. Həmçinin avro və "Şengen müqaviləsi" üstünlüklərindən yararlanmağa çalışır.
Nəticə
Bu təbliğata rəhbərlik edən Şotlandiyanın birinci naziri Aleks Salmond artıq mətbuata öz məğlubiyyətini etiraf edib. Bundan sonra, əsas diqqət rəsmi Londondan daha artıq azadlıq tələb etmək uğrunda siyasi fəaliyyətlər davam edəcək.
Tənqid
Şotlandiya hökuməti və "Hə" kampaniyası Londonu siyasi təzyiq və seçkilərdə saxtalaşma elemeyəni ittiham edib.
Xeyrəddin Barbarossa
Xeyrəddin Barbarossa (Barbaros Xeyrəddin Paşa və ya Xızır Xeyrəddin Paşa; eyni zamanda paşa və admiral rütbələri alanadək Xızır Rəis; ) — Osmanlı tarixinin ən məşhur dənizçilərindən biri və admiral, Osmanlı dövlətinin paşa rütbəsi almış ilk dəniz komandanı. Əsl adı Yaquboğlu Xızır olsa da, Sultan Sultan Süleyman Qanuni ona dövlət və İslam qarşısındakı xidmətlərinə görə "dinin xeyirlisi" mənasını daşıyan Xeyr-əd-din adını vermişdi. Avropalıların Xeyrəddin paşanın böyük qardaşı, məşhur dənizçi Oruc Rəisə qırmızı saqqalına görə verdikləri və italyan dilindən "qırmızı saqqal" kimi tərcümə olunan Barbarossa ləqəbi onun vəfatından sonra Xeyrəddin paşaya da aid edildi. Bu səbəbdən qərb tarixçiləri onları ayırmaq üçün müvafiq olaraq I və II Barbarossa paşa adlandırırlar. 1512-ci ildə onlar Tunis sultanı Məhəmmədlə anlaşaraq Tunisdəki Xalkül-Vaad (La Qaletta) limanını istifadə etməyə başladılar.
Xızır ve Oruc qardaşları 1516-cı ildə ələ keçirdikləri yüklü bir gəmini hədiyyə olaraq Piri Rəis himayəsində Osmanlı padşahı Yavuz Sultan Səlimə göndərdilər. Cavab olaraq Yavuz Sultan Səlim də onlara verdiyi dəstəyin ifadəsi kimi hədiyyələr yolladı. Oruc Rəis və Xızır Rəisin böyük qardaşları olan İshaqın da onlara qatılmasından sonra 1516–1517-ci illərdə ispanlara qarşı müharibələrdə iştirak etdilər və Tənəs, Tlemsən və Oran şəhərlərini ələ keçirərək Əlcəzairi tutdular. Oruc Rəis Əlcəzair hökmdarı elan edildi. İspanlar 1518-ci ildə Əlcəzairi geri almaq üçün ərəblərlə birləşərək hücuma keçdilər. Bu savaşda İshaq Rəis və Oruc Rəis öldürüldü. Elə həmin il Xızır Rəis Yavuz Sultan Səlimin adına pul buraxdırıb xütbə oxutduraraq ona bağlılığını bildirdi. Yavuz Sultan Səlim də Xızır Rəisi Əlcəzair Bəylərbəyliyinə təyin edərək onu himayəsi altına aldı.
1519-cu ildə o, İspaniya donanmasını məğlubiyyətə uğratdı. Əlcəzairi buraxaraq Şərşəl adalarına çəkildi. 1520–1525-ci illər arasında Avropanın Aralıq dənizi limanlarına hücum edərək böyük qənimətlər əldə etdi. 1530-cu ildə Əlcəzairi yenidən ələ keçirdi. 1531-ci ildə Şərşələ basqın hazırlayan genuyalı admiral Andrea Dorianı məğlubiyyətə uğratdı. 1534-cü ildə İtaliya limanlarına basqınlar həyata keçirdi. Həmin il Tunisi ələ keçirdi. Ancaq səlibçilərin donanmasının təzyiqi qarşısında Tunisi buraxmaq məcburiyyətində qaldı. 1536-cı ildə daha güclü bir donanmayla İtaliya limanlarına basqın etdi. 1536-cı ildə Egey dənizindəki Venesiya koloniyalarını Osmanlı topraqlarına qatdı. 1538-ci ildə Preveze Dəniz döyüşündə səlibçilərin donanmasını məğlub etdi. Tulonda Osmalının müttəfiqi olan fransız donanmasıyla birləşərək 1543-cü ildə Alman xalqının Müqəddəs Roma imperiyasına qalib gələrək Nitsanı ələ keçirdi. 1544-cü ildə İstanbula qayıtdı.
Həyatının son illərini İstanbulda yaşamış və Beşiktaş məhəlləsindəki türbəsində dəfn edilmişdir. Uzun illər Bosfor boğazından çıxan türk gəmiləri onun dəfn olunduğu yerin yaxınlığından keçərkən onun şərəfinə hərbi salam verir, gəmi heyəti isə ruhuna dua oxuyurdu.
Tomoe Kato
Tomoe Kato (d. 27 may 1978) — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 114 oyun keçirib, 8 qol vurub.
Kiviıli
Kiviıli (Kiviõli) — Estoniyanın şimali-şərqindəki İda-Virumaa bölgəsində şəhər. 1964-cü ildə Kiviıli Kohtla-Yarve şəhərinə daxil edildi və bu 1991-ci ilə kimi davam edirdi. 1991-ci ildə şəhər yenidən özünüidarəetmə hüququnu aldı.
Əhali
Şəhərin əhalisi 5,5 min nəfər təşkil edir (2012).
Xələfli (qəsəbə, Cəbrayıl)
Xələfli və ya Stansiya Xələfli — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə.
Tarixi
Cəbrayıl rayonunun Qumlaq inzibati ərazi vahidində qəsəbə. Araz çayı sahilində, düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsini Xələfli kəndindən çıxmış ailələr salmışlar. 1965-ci ildən qəsəbə adlanır. .
2 dekabr 1918-ci ildə Azərbaycan-Ermənistan müharibəsi dövründə ermənilərin silahlı dəstəsi Xələfli kəndini yandırmış, əhalinin əmlakını talan etmiş, heyvanlarını aparmışlar.
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilibdir.
23 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir. 30 oktyabr 2020-ci il tarixində "Xələfli" sərhəd-keçid məntəqəsi üzərində Azərbaycan Respublikasının dövlət bayrağı ucaldılıb və bu sərhəd-keçid məntəqəsi xidməti-döyüş fəaliyyətinə başlayıb.
İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.
Abya-Paluoya
Abya-Paluoya — Estoniyanın cənubunda, Vilyandimaa bölgəsində şəhər. 1950–1962-ci illərdə Abya rayonunun mərkəzi idi.
Fujifilm
Fujifilm — Yapon foto və görüntüləmə sistem texnologiyaları istehsalı ilə məşğul olan şirkət.
Cared Padaleki
Cared Tristan Padaleki ABŞ aktyoru. Aktyorun 2005-ci ildə çəkildiyi "Fövqəltəbii" serialı ona məşhurluq gətirmişdir. Bundan başqa o, "Mum evi", "Gilmor qızları", "13-cü cümə" və "Ağlayan canavar" kimi filmlərdə də çəkilmişdir. "Fövqəltəbii" serialındakı tərəf müqavili Ceneviyev Kortes ilə evlidir.
Həyatı
Cared Tristan Padaleki 1982-ci il 19 iyul tarixində Texasda anadan olub. Əslən o, polyakdır, çünki ata tərəfdən babası polyak idi. Onun özündən böyük qardaşı Rayan və kiçik bacısı Meqan var. 12 yaşında aktyorluq dərsləri götürməyə başladı. 1999-cu ildə 17 yaşındaykən aktyorluq debütünü etdi, lakin ona əsl şöhrət gətirən "Fövqəltəbii" serialı oldu. Serialda o, fövqəltəbii hadisələri araşdıran ovçu Sem Vinçesterin rolunu canlandırmışdır. 2010-cu ildə o, aktrisa Ceneviyev Kortez ilə ailə həyatı qurdu. 2012-ci ildə böyük oğlu Tomas, 2013-cü ildə kiçik oğlu Şeperd dünyaya gəldi.
Kütləvi xidmət sistemləri
Kütləvi xidmət sistemləri (Q-sxemləri) -Kəsilməz stoxastik yaxınlaşmada riyazi sxemlər kimi Q-sxemləri adlandırılan kütləvi xidmət sistemlərindən (Queuing system) istifadə edilir. Kütləvi xidmət sistemləri mahiyyətinə görə xidmət prosesi olan sistemlərin fəaliyyət proseslərini formalaşdırmaq üçün kütləvi xidmət nəzəriyyəsində və ona əlavələrdə işlənilmiş riyazi sxemlər sinifini təmsil edirlər. Xidmət prosesi kimi öz fiziki təbiətinə görə müxtəlif iqtisadi, istehsal, texniki və digər sistemlərin fəaliyyət proseslərini göstərmək olar. Bu zaman qeyd olunan obyektlər üçün xidmətə qəbul olunan sifarişlərin təsadüfi meydana gəlməsi və onların xidmətinin başa çatması təsadüfi zaman anlarında olması xarakterikdir. Başqa sözlə onların fəaliyyət prosesi stoxastik xarakter daşıyır.
Bulbophyllum algidum
(Bulbophyllum algidum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum algidum növü Yeni Qvineya üçün endemik növdür.
Asif Rəhimov
Həyatı
Asif Rəhimov 1981-ci il yanvar ayının 21-də Oğuz rayonunun Qumlaq kəndində anadan olub. 1998-ci ildə həmin kənddə orta məktəbi bitirib. Həmin il Azərbaycan Dövlət Madəniyyət və İncəsənət Universitetinə  qəbul olub. 2002-ci ildə bu universitetin teatr kollektivi rejissoru fakultəsini bitirib. 2002-2003-cü illərdə hərbi xidmətdə olub. 2003-cü ildən Bakı Bələdiyyə Teatrının aktyorudur.
Əyani dərslik
Əyani dərslik - biliyin ötürülməsinin yollarından biridir və tədrisdə istifadə olunur. Əyani dərsliklər adi kitablardan daha interaktiv, aydın və maraqlı olurlar. Onlardan adətən konkret misallar üzrə informasiyaları çatdırmaq üçün istifadə olunur. Məzmunundan və məqsədindən asılı olaraq əyani dərsliklər müxtəlif formalarda ola bilər: kompüter əsaslı, internet əsaslı, televiziya əsaslı və s.
Əsgərxanlı (Cəbrayıl)
Əsgərxanlı — Azərbaycan Respublikasının Cəbrayıl rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Cəbrayıl rayonunun Əsgərxanlı kəndi Sirik kənd Sovetinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmişdir. 1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur. 9 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
İqtisadiyyatı
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyətini heyvandarlıq təşkil edib.
Nəməngan
Nəməngan — Özbəkistan Respublikasının ikinci böyük şəhəridir. Özbəkistannın şərqindəki Fərqanə vadisinin şimalındakı Nəməngan vilayətinin mərkəzidir. Əhalisi 432,456 nəfərdir.(2006)
Tarixi
XV əsrdə şəhərə yerləşim başlamışdır. 1610-cu ildən sonra da daha çox tanınmışdır. XVIII əsrin ortalarında o dönem Fərqanə vadisi və ətrafındakı yerlərdə var olan Kokand xanlığı dövlətinin önəmli şəhərlərindən biriydi. Rusiya imperiyası dönəmində şəhər İslam dininin önəmli təhsil mərkəzlərindən idi. Şəhərdə 20 mədrəsə və 600-dən artıq məscid vardı. 1876-cı ildən sonra pambıq və qıda sənayesi iqtisadiyyatının önəmli qismi olmağa başladı. Şəhər 1926-cı ildə dağıdıcı bir zəlzələ yaşadı.
Shunkan Sentimental
— Yaponiya pop-rok musiqi qrupu "Scandal"ın 5-ci əsas (ümumilikdə 8-ci) sinqlı. Mahnıdan 2010-cu ildə "Fullmetal Alchemist: Brotherhood" animesininin 39-50-ci seriyalarında dördüncü bağlanış mahnısı kimi istifadə olunmuşdur. Sinqlın iki versiyası mövcuddur: məhdud versiyası və daimi versiyası. İkinci B tərəfi olan "Yumemiru Koro wo Sugitemo" (Hillbilli Bopsun eyni adlı mahnısının qapağı) əvvəki sinql olan "Yumemiru Tsubasa" mahnısının cavab mahnısıdır. Mahnı Oricon həftəlik çartında 7-ci yerə çatmışdır və bu çartda 13 həftə qala bilmişdir. Bu müddət ərzində mahnının 32.624 nüsxəsi satılmışdır. 2010-cu ilin aprelinə qədər mahnının 100.000-dən çox nüsxəsi satıldığına görə YSSB tərəfindən qızıl sertifikasiya almışdır.
Anastasiya Zubkova
Anastasiya Zubkova (d. 3 fevral 1980) — Rusiyanı təmsil edən su poloçusu.
Karyerası
Anastasiya Zubkova, Rusiya yığmasının heyətində 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Beşinci pillə uğrunda görüşdə Macarıstan yığmasını 12:11 hesabı ilə məğlub edən Rusiya yığması, Afina Olimpiadasını beşinci pillədə başa vurdu.
Kuznetsov söyüdü
Kuznetsov söyüdü (Salix kuznetzowii) — söyüdkimilər fəsiləsinə aid bitki növü.
IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir –VU D2. Qafqazın nadir, endemik növüdür.
Qısa morfoloji təsviri
Hündürlüyü 6–7 m olan koldur. Yаşlı budаqlаrı çılpаq, cаvan zoğlаrı ağ, sıx, tərs yumurtavarıdır. Dişicik çiçəkləri silindr-varı və nisbətən uzundur. Qоnur rəngli çılpаq budаqlаrı оlаn hündür koldur. Cаvan budаqlаrı ağ, keçə tüklüdür. Qаbığı soyulmuş оduncağı hamardır, düyünləri yoxdur. Tumurcuqlarının uzunluğu 5 mm-ə qədərdir, rəngləri qonurdur, çılpаq və yа tüklüdür. Yаrpаq sаplаqlаrının uzunluğu 1 sm-ə qədərdir. Yаrpаqlаrının uzunluğu 7-13 sm, eni 3-4 sm-ə qədər olub uzunsov və yа tərsinə yumurtaşəkilli və ya аz-аz hаllаrdа еnsiz ellipsşəkil-lidir. Yarpaqlarının yаnlаrı bütöv və yа qеyri bərаbər dişlidir, üst tərəfi tünd-yаşıl, аlt tərəfi ağımtıl keçətüklüdür. Yаrpаqаltlıqlаrı yаrımürəkşəkilli, yаnlаrı dişlidir. Sırğаlаrı yаrpаq аçdıqdаn sonrа və yа ondan qаbаq çıхır; еrkəkcik sırğalаrı yumurtavаrı оlub, uzunluğu 3 sm-ə qədərdir, dişicik sırğаlаrı silindr şəklindədir, 4-7 sm uzunluqdadır, meyvələrin yаnındа 12 sm-ə qədər uzanır. Yumurtalığı ağ keçətüklüdür, ayaqcıq üzərindədir. 3–4 mm uzunluqdаdır. Dişicik аğzı dа sütuncuq kimi qırmızı-qəhvəyi rəngdədir. Mеyvə qаbıqcıqlаrının uc hissəsi ilbizəохşаr qıvrımdır.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə-meyvə əmələgətirmə dövrü iyun-iyul aylarına təsadüf edir. Kseromezofitdir, subalp qurşağında rütubətli yerlərdə, meşə qurşağının yuxarı hissəsində, subalp, qismən də alp qurşaqlarında (dəniz səviyyəsindən 1600–2000 m-ə qədər yüksəkliklərdə), daşlar arasında, tozağacı meşələrində rast gəlinir.
Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi təklif olunur.
Yayılması
Qafqaz (Trialet vadisi), Dağıstanda təbii аrеаllаrı vardır.
Azərbaycanda yayılması
Quba - Şabran rayonlarında, Qudyalçayın yuxarılarında rutubətli yerlərdə təbii haldа yayılmışdır.
Böyük Qafqazın Quba sahəsidir. (Qudyalçayın yuxarı axarı, Qusar rayonu və Şahdağ silsiləsi arasında)
Mühafizə tədbirləri:
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi təklif olunur.
Xarici keçidlər
http://dendrary.in-baku.com/?page_id=112
Saxifraga exarata
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B2ab (i, ii, iii, iv).
Təbii yayılması
Böyük Qafqzın Quba hissəsi və Kiçik Qafqazın şimal hissəsində yayılmışdır.
Botaniki təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Gövdə zoğları sıx, kirəmitli yarpaqcıqlı, çiçəkli, düz vəziciklidir. Budaqlı zoğların yarpaqları 3 bölümlü, küt hissəciklərlə, aydın görünən damarlı, çılpaq, kənardan vəzciklidir. Çiçək qrupu azçiçəklidir. Kasacıq vəzicikli, 5 yumurtavari küt hissəiklidir. Ləçəklər ağ, tərs-yumurtavari, 3 damarlı, kasacığın hissəciklərindən 2 dəfə uzundur. Qutucuq dairəvidir.
Ekologiyası
Çiçəkləmə-meyvə əmləgətirmə dövrü iyul-avqust aylarına təsadüf edir. Kserofit bitkidir. Populyasiyaları məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur. Yaşama ərazisinin deqradasiyası, populyasiyanın zəif bərpası və antropogen amillər məhdudlaşdırıcı amillərdəndir. Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, həmçinin toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.
Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın nadir növüdür.
Duyğu və qavramanın pozuntuları
Qavrama
Qavrama - duyğu orqanları vasitəsi ilə obyektiv varlığın mərkəzi sinir sistemində əks olunmasıdır. Qavrama zamanı insan əşyanın həcmini, rəngini və digər xüsusiyyətlərini bütövlükdə dərk edir. Qavrama duyğular əsasında yaranan mürəkkəb və aktiv proses olubÇ digər psixi funksiyalarla sıx əlaqədardır. Məsələn, insanın əhvali-ruhiyyəsi, maraq dairəsi və intellektual səviyyəsindən asılı olaraq əşya və hadisələr müxtəlif cür qavranıla bilər. Rəssam təbiət mənzərəsini, yaşıllıqlar arasından axan çayı yüksək bədii vüsətlə qavradığı halda başqa birisi həmin mənzərəni sönük, məzmunsuz qavraya bilər. Və ya istirahət zamanı, yaxşı əhvali-ruhiyyədə hər hansı bir musiqini dinləyərək ondan yüksək zövq alan şəxs, ovqatı pis, yorğun olarkən həmin musiqini qıcıqlandıra bilər.
Qavrama pozuntusu
Qavrama pozuntusu 4 qrupa bölünür
Aqnoziyalar
Qnozis- yunan sözü olub tanımaq, idrak, a isə inkar mənasındadır. Yəni tanımanın pozulması deməkdir. Bu duyğu orqanlarının anatomik və fizioloji pozuntusu ilə deyil, beyin qabığının ali inteqrativ şöbələrinin zədələnməsi ilə bağlıdır. Aqnoziyalara başlıca olaraq beyinin orqanik pozuntularında, travmalar, şişlər, damar xəstəliklərri və s. rast gəlinir. Aqnoziyalar bütün duyğu orqanlarına aid ola bilər. Görmə - optik aqnoziyası nisbətən tez-tez rast gəlinir. Buna ruhi korluq da deyilir. Belə pozuntu zamanı xəstə hər hansı bir əşyanı baxmaqla tanıya bilmir, lakin əli ilə toxunduqda onu düzgün qavraya bilir. Görmə aqnoziyası bəzən əşyalara deyil, onların məzmununa aid ola bilər. Məsələn, xəstə hər hansı bir şəkilə baxarkən orada təsvir olunan hadisənin məzmununu başadüşə bilmir, bəzi hərfləri tanıya bilmədiyi üçün yazını oxuya bilmir (alepsiya). Bəzən not yazılarını tanıya bilmir. buna optik amuziya deyilir. Rəqəmləri, rəngləri, bir sıra hallarda isə xəstə ona yaxşı məlum olan əşyaları sanki ilk dəfə görür. Eşitmə aqnoziyası - buna "ruhi karlıq" da deyilir. Bu zaman xəstə ona tanış olan səsləri, sözləri, musiqi melodiyalarını başadüşmür.
Illuziyalar
Illuziyalar - illusio fransızcadan aldadıcı təsəvvür, yayınma mənasındadır. Başqa sözlə təhriv olunmuş qavramadır. Onun da 5 növü var: görmə, eşitmə, qoxu, dad və taktil illüziya larıdır. İlluziyalar sağlam adamlarda da rast gəlinə bilər. Məsələn, ağır eşidən və ya zəif görən adamın səs və əşyaları düzgün qavramaması, yaxud içərisində maye olan stəkana salınmış qaşığın sınmış görünməsi. Sağlam adamın illüziya görməsinə səbəb mənəvi və fiziki yorğunluğ da ola bilər. Lakin bu hal qeyri-patoloji illüziya dır. Bu sadəcə qavramanın çətinləşməsidir. Bu zaman psixi pozuntulu insanlardan fərqli olaraq sağlam insanlarda özünütənqid mövcuddur. Yəni şəxs öz səhvini düzəltmək iqtidarında olur. Lakin psixi pozuntu nəticəsində yaranan illüziya lar zamanı xəstə öz səhvini düzəltmək iqtidarında olmur və illüziya nın davam etmə müddəti psixi pozuntunun dərəcəsindən asılıdır. İlluziyanın 3 növü var: lar hissiyatın güclənməsi fonunda - qorxu, vahimə, gərgin gözləmə zamanı təsadüf olunur. Xəstə küncdə asılmış paltonu evə girmiş oğruya, ağacın əyri budağını ona hücum rtməyə hazırlaşan zəhərli ilana, pəncərə şüşəsindən düşən kölgəni caniyə bənzədir. lar. Bu zaman xəstə ətrafdakı obrazları fantastik bir səhnəyə bənzədir (məsələn, buludları, xalçadakı naxışları). Bu növ illüziya lar Delirios halın - alkoqol psixozu başlanqıc formasında rast gəlinir.
Hallusinasiyalar
Hallusinasiyalar- hallucinatio latın sözü olub, qarabasma, sərsəmləmə deməkdir. Bu zaman xəstə real aləmdə mövcud olmayan obrazları görür. Bir sözlə hallusinasiyalar obyektsiz qavramadır. Hallusinasiyalar iki qrupa bölünür: həqiqi, yalançı(psevdo h.). Həqiqi hallusinasiyada xəstənin təsvir etdiyi obrazlar ətraf mühitdə olur. Psevdo hallusinasiyalarda isə hallusinator obraz orqanizmin özündə yerləşir. Məsələn, xəstələr səslərin öz beynlərindən gəldiyini, hadisələri beyin gözü ilə gördüyünü söyləyir. Psevdo allusinasiyalar daha mürəkkəb olub özündə qavrama ilə yanaşı təfəkkür sferasını da əhatə edir. Funksional hallusinasiyalar - digər hallusinasiyalardan fərqli olaraq real qıcıqlandırıcılar əsasında yaranır və yalnız qıcıq mənbəyi yox olduqdan sonra o da yox olur. Məsələn, qatarda gedən şəxs təkərlərin ahəngdar səsini sözlər, onun ünvanına deyilmiş müxtəlif söyüşlər kimi eşidir. Bu illüziya ya bənzəyir, lakin ondan fərqi bundadır ki, xəstə söyüşləri eşitməklə bərabər relslərin səsini də eşidir.
Ağaməhəmməd şah Qacar
Ağa Məhəmməd şah Qacar — türk Qacarlar sülaləsinə mənsub olub, Qacarlar dövlətinin qurucusu və birinci şahı. O, 1797-ci ildə 2-ci dəfə Qafqaza yürüş edən zaman Şuşada öldürülüb.
Etimologiyası
Qacar etnoniminə ilk dəfə miladdan öncə 650-ci ildə rast gəlinir və burada qacar tayfasının adı aqasif şəklində adlandırılmışdır. Sonradan bu ad ağaçəri olaraq formalaşmışdır ki, bu da türk dillərində qoşun mənasını verir. Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə çərik yığma qoşun növü idi. Eyni zamanda Osmanlı dövlətində də yığma ordu yeniçəri adlanırdı. Bu adı müxtəlif alimlər fərqli aspektdən izah edirlər. Məsələn, Qərbi Avropa alimlərinin fikrincə, ağaçəri sözü ağ Xəzər deməkdir, yəni xəzərlərin şərq qolunu təşkil edən bir toplum nəzərdə tutulur. Macar alimləri, xüsusilə Yulius Nemət qeyd edir ki, ağaçəri qoşunun önündə gedəndir, yəni ordunun ağası mənasında işlənir. Rus şərqşünası Aleksandr Vilyamoviç Qadlo hesab edirdi ki, bu söz ağaç əri, yəni ağac ərləri mənasında işlənir, lakin tədqiqatlar göstərir ki, macar alimlərinin yanaşması daha doğrudur. Belə ki, ağaçəri sözünə sonradan qacərçi formasında istifadə olunmuşdur. Səfəvilər dövrünə aid əksər mənbələrdə qacərçilər Səfəvi ordusunun önündə gedən, avanqard qoşun hissələrinə deyilirdi. Etimoloji baxımdan isə istər Mahmud Kaşğarinin "Divanü lüğat-it-türk", istərsə də türk dillərinin etimoloji lüğətində qacar kəskin, ötkəm kişi mənasını verir, eyni zamanda əyilməz, məğrur mənalarında işlənir.
Duyğu və qavramanın pozuntuları
İstinadlar
"Psixiatriya" N.V.Ismayılov / "Maarif" nəşriyyatı / Bakı 1992
Ağaməhəmməd şah Qacar
Həyatı
Ağaməhəmməd xan Qacar, 1742-ci ilin 26 oktyabrında Astarabadda doğulub. Ağa Məhəmməd xanın anası Ceyran xanım Qacarların o biri boyundan çıxmış görkəmli şəxsiyyətlərdən olan Məhəmməd xan Dəvəlünün bacısı idi. Nadir şahın xələfi Adil şah qacar tayfasını öz tərəfinə çəkməkdən ötrü Məhəmmədhəsən xan Qacarı Məşhəddə, öz sarayında eşikağasıbaşı təyin edir. Ancaq müstəqil olmağa, rəhbərlik etməyə öyrəşmiş Qacar tezliklə şahla mübahisə edir və yenidən türkmənlərin yanına qaçır, lakin onun kiçik yaşlı uşaqları Adil şahın əlinə keçir.
Gəncliyi
Yürüşlərin birində atası on üç yaşlı oğlu Ağa Məhəmməd xanı da özü ilə götürür. Ona qabaqda gedən dəstənin rəhbərliyini tapşırır. Bundan sonra gənc Ağa atası ilə bütün yürüşlərə getməyə başlayır. Məhəmməd Həsən xan hətta bəzi vaxtlarda Azərbaycan və Astrabad idarəçiliyini də oğluna tapşırır. 1759-cu ildə Məhəmməd Həsən xan zəndlərlə döyüşlərin birində həlak olur və İran hakimiyyəti uğrunda mübarizə estafeti istər-istəməz onun böyük oğlu Ağa Məhəmməd xan Qacara keçir. Onun atasının nüfuzu olduqca yüksək idi, çıxışlar etmək üçün münbit şərait yaranmışdı və taxt-tac üçün Ağa Məhəmməddən yalnız yüksək şəxsi keyfiyyətlər tələb olunurdu. Atasının ölümündən sonra Ağa Məhəmməd Türkmən düzünə qaçaraq, öz tayfasının cavan nümayəndələrindən və türkmənlərdən dəstə toplayır. Bundan sonra zəndlərlə partizan müharibəsinə qoşularaq hətta Astrabadı tutmağa da çalışır.
1761–1762-ci ildə Kərim xan Zəndin 4 minlik qoşunu Ağa Məhəmmədin kiçik dəstəsini mühasirəyə alır. Ağa Məhəmməd xanın 500 süvarisi mühasirəni yarmaq qərarına gəlir. Döyüş bir gün davam edir. Ağa Məhəmməd xan başda olmaqla yalnız 10 gənc mühasirədən çıxa bilir. Ağa Məhəmməd xan 9 ağır yara almasına baxmayaraq döyüşün axırına qədər yəhər üstdə qalmaq üçün özündə güc-qüvvə tapır. Yorulmuş, ağır yaralar almış döyüşçülər Nəcəf yaxınlığında qarovul qoyaraq yatmaq istəyirlər, lakin Mazandaran hakiminin qoşunları onların üstünə gəlir. Ağa Məhəmməd oyanan kimi müqavimət göstərmək istəsə də, artıq qüvvəsi onu tərk etmişdi. Onun əl-qolunu bağlayıb Tehrana, Kərim xan Zəndin hüzuruna aparırlar. Kərim xan Zənd düz on altı il Ağa Məhəmmədi girov, yaxud "fəxri qonaq" sifəti ilə öz yanında saxlayır.
Onun şəhəri tərk etmək hüququ yox idi. Ağa Məhəmməd xan burada mədrəsəyə getməyə başlayır və sadə bir həyat keçirir. Onun oxuduğu mədrəsədə tanınmış ilahiyyatçı və filosof şeyx Əli Təcrimi dərs deyirdi. Ağa Məhəmməd hər səhər xoruz banından durur, fiziki hazırlıqla məşğul olur, mədrəsəyə gedərək, mühazirələrə qulaq asır, müzakirələrdə iştirak edir, öz yaxınları və həmyerliləri ilə daimi yazışmalar aparırdı.
Ağa Məhəmməd xan ehtiraslı ov azarkeşi idi. O, xüsusilə şahinlərlə birlikdə tülkü ovuna çıxmağı çox sevirdi. Tutduğu tülküləri qonşularına və yaxınlarına hədiyyə edirdi. O vaxt belə hesab edirdilər ki, tülkü evə səadət gətirir. Kərim xan Zənd paytaxtı Şiraza köçürərkən Ağa Məhəmməd xanı da özü ilə aparır. İranın ən qədim təhsil mərkəzlərindən birinə düşən Ağa Məhəmməd təhsilini davam etdirir və bu sahədə böyük uğurlar qazanır. O, ilahiyyatı, fəlsəfəni, riyaziyyatı, astronomiya və astrologiyanı, poeziyanı öyrənir. Özünün fenomenal yaddaşına görə, Ağa Məhəmməd sonralar da Qurandan, fəlsəfi əsərlərdən iri sitatlar gətirir və hətta çox da məşhur olmayan şairlərin şeirlərini əzbərdən deyirdi. Ədəbi məclislərdə onun böyük hörməti vardı, müxtəlif məsləhət və məlumatlar almaq üçün onun yanına gəlirdilər. Filosoflar arasında o, hamıdan artıq XII əsrin Əndəlüs alimi İbn-Tüfeylini sevirdi. Həmin filosofun yaradıcılığı ilə tanış olmaqdan Ağa Məhəmməd bütün ömrü boyu əl çəkməmişdi. Belə deyirlər ki, İbn-Tüfeylinin "Yəqzanın oğlu Həy" adlı fəlsəfi romanını həmişə, həm sarayda, həm də hərbi yürüşlər zamanı öz yanında gəzdirərmiş. O, həmişə bu kitaba istinad edər, daim buradan sitatlar gətirərmiş.
Səksəninci illərin əvvəllərində o, qacarların liderliyi uğrunda qardaşı Rzaqulu xanla mübarizədə qalib gəlir və bütün Mazandaranı, habelə Astrabadı özünə tabe etdirir. Bu mübarizədə qardaşları da ona yaxından köməklik göstərirlər. 1782-ci ildə Ağa Məhəmməd Astrabada gedir və qardaşları və yaxın qohumları ilə birligdə atası Məhəmməd Həsən xanın qəbrini ziyarət edir.
Zəndlərlə mübarizə
Kərim xan Zənd öləndən sonra onun qohumları hakimiyyətə can atırdılar. Onların arasında gedən gərgin mübarizə bir il davam edir. Heç kim hakimiyyətdə duruş gətirə bilmir. Bundan istifadə eləyən Ağa Məhəmməd 500–600 nəfərlik bir dəstə ilə Mazandarandan çıxaraq, İsfahana hərəkət edir. 1785-ci ildə o, həmin şəhəri tutur, oradan Zənd hakimini qovur və bu tayfanın nümayəndələri üzərində qazanılmış bir neçə parlaq qələbədən sonra təqribən bütün Mərkəzi İranı azad edir. həmin döyüşlərdə Ağa Məhəmməd xana qardaşı, istedadlı sərkərdə Cəfərqulu xan Qacar böyük yardım göstərir. Bundan sonra Ağa Məhəmməd o zaman kiçik bir şəhərcik olan Tehranda iqamət edir və 1786-cı ilədə buranı yeni dövlətin paytaxtı elan edir. Elə həmin il o, özünü İran hökmdarı sayan Cəfər xan Zənd üzərində əsaslı bir qələbə qazanır. Qoşunu dağılmış Cəfər xan Şiraza qaçır və çox keçmədən orada sui-qəsd qurbanı olur. Bundan sonra Ağa Məhəmməd xan Gilanı tutur və öz qardaşı Mürtəzaqulu xan Qacarı Astrabad hakimi təyin edir, lakin qardaşı ona dönük çıxaraq, zəndlərin tərəfinə keçir. Buradan da Talışa qaçır və II Yekaterinanın himayəsinə keçmək istəyir. Bir il sonra rus donanmasının köməyinə arxalanan Mürtəzaqulu xan Gilana dönsə də, Ağa Məhəmmədin böyük bir ordu ilə üzərinə gəldiyini eşidən kimi yenidən Rusiyaya qaçır. 1798-ci ildə o, Peterburqda ölür. 1795-ci ildə Gürcüstan yürüşündən sonra Ağa Məhəmməd xan Talış xanlığını Mürtəzaqulu xana kömək etdiklərinə görə cəzalandırır. Bu zaman Azərbaycan, Kürdüstan və Mərkəzi İranın (İraqi-əcəm) hökmdarları qacarların tərəfinə keçirlər. Artıq 90-cı illərin əvvəllərində az qala bütün İran Ağa Məhəmməd xanın tabeliyi altında idi. Onun idarəsi altına keçməkdən imtina edən türkmən yomudlar darmadağın olunur, öldürülənlərin kəllələrindən təpələr düzəldilir. Ağa Məhəmməd Kərim xana o qədər nifrət bəsləyirdi ki, onun cəsədinin qalıqlarını məzarından çıxarıb Tehranda, Gülüstan sarayının girəcəyində basdırtdırır.
Şahlığı
1791-ci ildə Ağa Məhəmməd özünü İran şahənşahı elan edir, lakin bu münasibətlə nəzərdə tutduğu təntənəli mərasimi bir qədər sonraya saxlayır. O, təcili surətdə mərkəzi hakimiyyətin möhkəmləndirilməsi istiqamətində ciddi tədbirlər görür, baş qaldıran xanları yatırır, ölkə daxilində iqtisadi və ticarət əlaqələrinin bərpa olunması üçün əlindən gələn hər şeyi edir, lakin o, köklü inzibati-təsərrüfat islahatları keçirməyə vaxt tapmır. Qacarlarla zəndlər arasında son qanlı döyüş, 1794-cü ilin yayında Girman yaxınlığında baş verir və Ağa Məhəmmədin tam qələbəsi ilə nəticələnir. Bununla da Zəndlər nəslinin adı İran taxt-tacı tarixindən biryolluq silinir. Burada Ağa Məhəmməd şah gürcü çarı II İraklinin və Qarabağ xanı İbrahim Xəlilin Rusiya himayəsinə keçmək niyyətində olduqlarını eşidir. İbrahim Xəlilin sözsüz razılığı ilə İrakli Qacarların dədə-baba torpaqlarını – Qarabağ, İrəvan xanlıqlarını və Gəncəni rus çarına vermək istəyirdi. Gürcüstan çarının bu niyyətini Qacar İranın tabeliyində olan bir şəxsin xəyanəti və Azərbaycan xanlıqlarının daxili işinə qarışmaq kimi qəbul edirdi. Üstəlik Qacar buna əsaslanırdı ki, bir neçə əsr qabaq onun tayfasından olan çox sayda adam bu yerlərə köçürülmüş və həmin torpaqların idarəçiliyində fəal iştirak etmişdi.
1795-ci ildə Ağa Məhəmməd şah Qacar özünün 60 minlik qoşununu Qafqaza yeridir. Qoşun üç yerə bölünür: kiçik bir hissəsi Dağıstan üzərinə keçmək üçün Muğana, əksər hissəsi Ağa Məhəmməd şahın öz başçılığı altında Şuşanı almaq məqsədilə Qarabağa, üçüncü dəstəsi isə şahın qardaşlarının rəhbərliyi altında İrəvan xanlığına doğru yollanır. Keçilməz Şuşa qalasını xüsusi hazırlıq olmadan tutmaq mümkün deyil və bunu anlayan Ağa Məhəmməd şah qoşunun ağzını Tiflisə tərəf döndərir. Onun dəstəsi güclü müqavimət görmədən İraklinin yaraqlılarını darmadağın edərək, Tiflisə girir. İrakli qaçıb dağlara çəkilir. 22 min dinc sakin qul və kəniz kimi satılır. Tiflis yağmalanıb, dağıdılır.
Qacarın dəstəsi Şuşanı mühasirəyə alarkən II İrakli Gəncəyə hücuma keçmişdi. Və görünür, Şuşanın mühasirəsinin belə tezliklə götürülməsinə və Tiflis üzərinə hücuma bunun da müəyyən təsiri olmuşdu. Gəncə xanı Cavad xan Ziyadoğlunun Ağa Məhəmmədə fəal köməklik köstərməsi də müəyyən dərəcədə Gəncə üzərinə talançı basqınların müqabilində II iraklidən hayıf çıxmaq məqsədi güdürdü. Tiflis alındıqdan sonra bir çox Azərbaycanin cenub xanliqlari Ağa Məhəmməd şaha tabe olduqlarını bildirir. Yalnız İrəvan və Qarabağ xanları onun tabeliyini qəbul etmirlər. 1796-cı ilin yayında Ağa Məhəmməd şahın qardaşlarının komandanlığı altında 20 minlik ordu İrəvana yaxınlaşır. Beş həftəlik mühasirədən sonra qala təslim olur və sülh bağlanır.
Yürüşdən geri qayıdarkən Ağa Məhəmməd xan Muğan düzündə təntənəli tacqoyma mərasimi keçirir. Baxmayaraq ki, Nadirin tacqoyması da Azərbaycanın bu vilayətində keçmişdi, Qacar onun qoyduğu tacı başına qoymaq istəmir. Təzə tac dörd lələkdən ibarət idi. Həmin dörd lələk İran, Hindistan, Əfqanıstan və Orta Asiya üzərində hökmranlığın rəmzi idi. Tacqoyma zamanı Ağa Məhəmməd şaha kiçik bir diadema (çutqabağı) və şah qılıncı da verirlər. Qılınc və çutqabağı Ərdəbildən Şeyx Səfi kompleksindən gətirilmişdi. Görünür, bununla Ağa Məhəmmədin Səfəvi hakimiyyəti ilə varisliyi rəmzləşdirilmişdi. Qacar böyük Səfəvi imperiyasını bərpa etmək arzusu ilə yaşayırdı.
O, öz dövlətində Qacarlar boyundan olanların üstün mövqeyini hər cəhdilə göstərməyə çalışırdı. Qacar öz tayfasından başqa, hakimiyyət uğrunda mübarizəsində türkmənşəli Azərbaycan tayfaları olan Əfşarlar, Xələclər, Bayatlar və Qaragözlülərin köməyinə arxalanırdı. Ağa Məhəmməd şah taxt-tacını varisi Baba xana vəsiyyət edərkən demişdi: "'Bəylərbəyi Mirzə Məhəmməd xan Dovalu-Qacarın qızını taxtın səndən sonrakı varisi Abbas Mirzəyə alarsan. Onların oğluna mənim adımı verib, Məhəmməd Mirzə çağırarsınız. Bax, o öz qanında iki böyük Qacar sülaləsinin qanını daşıyacaq. Mənim dayım Süleyman xan dövlətimiz üçün çox işlər görüb. Öz qızını onun oğluna verərsən. Onların nikahından doğulan qızı isə Məhəmməd Mirzəyə alarsan. Beləliklə, Məhəmməd Mirzədən doğulan uşaqlar hər iki tərəfdən sənin nəvələrin olar.'" Buradan belə bir nəticə çıxarmaq mümkündür: Ağa Məhəmməd elə bir şahzadə istəyirdi ki, onun atası Kovanlu, anası Dovalu qacarlarından olsun. Buna görə də, sonralar Baba xanın (Fətəli şahın) varisi kimi onun gürcü qızından doğulmuş böyük oğlu yox, Abbas Mirzə seçilmişdi.
Tacqoyma mərasimindən sonra Ağa Məhəmməd şah Nadir şah Əfşarın nəvəsi Şahruxun hökmranlıq etdiyi Xorasanı fəth edir. Xorasana gedərkən Ağa Məhəmməd yenə nəzarətdən çıxmış Astrabad türkmənlərini yatırır. O, 1796-cı ildə Məşhəd darvazalarına çatanda Şahrux özü təslimçilik nişanları ilə onun qarşısına çıxır, lakin Ağa Məhəmməd bununla kifayətlənmir. O, Nadir şahın məşhur xəzinəsini almaq tələbi qoyur. Şahrux əvvəl buna razılaşmır, lakin dəhşətli işkəncələrdən, bir qocanın başına əridilmiş qurğuşun tökəndən sonra o, Nadir şahın xəzinəsinin yerini nişan verir. Məlumdur ki, bütün müsəlman aləmində müqəddəs yer sayılan İmam Rza məscidinin sərvəti də həmin xəzinədə saxlanırdı. Üstündən çox keçməmiş Qacarın ağır işkəncələrə məruz qalmış bu sonuncu rəqibi də həyatla vidalaşır.
Rusların general V. A. Zubovun başçılığı altında Gürcüstana yürüşünə cavab olaraq, Ağa Məhəmməd 1797-ci ildə böyük bir qoşunla Qafqaza doğru irəliləyir. O, Gürcüstana yolun üstündə olan Şuşanı ələ keçirir. Qarabağ xanı İbrahim Xəlil xan Azərbaycanın şimalına qaçır, lakin Gürcüstan yürüşü bu dəfə baş tutmur. Ağa Məhəmməd şahı onun öz qulluqçuları qətlə yetirirlər. Bir mülahizəyə görə, şaha qarşı sui-qəsdi digər Azərbaycan xanları və İranda yaşayan gürcülərlə birlikdə görkəmli dövlət xadimi, Qacarın bacarıqlı sərkərdələrindən biri Sadıq xan Şəqqaqi hazırlamışdır. Digər bir versiyaya görə isə burada əsas işi gürcü hakimlərinin əmrini yerinə yetirən Sadiq Qorci (Msxetli Andrey) görüb. Təzkirəçilərin yazdıqlarına görə, Ağa Məhəmməd gecə ikən yatağında öz qulluqçuları, gürcü Sadıq Qorci, isfahanlı Xodadad və mazandaranlı Abbas tərəfindən öldürülüb. Şah bunları hansı günahlarına görə isə səhərisi gün öldürməli imiş. Şahın oğurlanmış zinət şeyləri Sadıq xan Şəqqaqiyə verilib ki, bu da onun sui-qəsdlə əlaqəsini göstərir.
Saray tarixçisi bu hadisələrin finalını belə təsvir edir: "Elə ki, bu cəsarətli addım və mühüm hadisə vicdan əzabı çəkməyən dələduzlar tərəfindən cinayətkarcasına həyata keçirildi, onlar şah hakimiyyətinin əlamətləri olan çutqabağını və tacı ələ keçirdilər. Bunlar müqayisəyəgəlməz incilərlə bəzənmişdi və hər dənənin qiyməti yeddi iqlimin vergisinə bərabər idi. Bundan başqa həmin başkəsənlər şahın brilyant qolçağını, düşmənlərin kökünü kəsmiş, ziqiymət daşlarla bəzənmiş qılıncını, nadir əşyalar saxlanan sandıqçasını, həmçinin "Kuhi-nur", "Dəryayi-nur", "Taci-mah" adlanan brilyantlarını, hər biri dünyanın bir hökmdarına şərəf gətirəcək qədər gözəl illüstrasiyalarla bəzədilmiş nadir əlyazmalarını apardılar."
Qatillər qacar xanımları, o cümlədən Baba xanın anası və şahın xalası tərəfindən çarmıxa çəkdirildilər. Şahın cəsədi Məşhədə aparılır və orada dəfn olunur. Onun başını Balakənə İbrahim Xəlil xana göndərirlər, orada onu şərəflə məşhur adamların basdırıldığı qəbiristanlıqda torpaqa tapşırırlar. Şahın qoşunları İrana qayıdır və Qacarın qohumu Baba xan Fətəli şah adı altında şah elan olunur.
Qacarın qətli
Nadir şahın öldürülməsindən sonra yaranan siyasi şəraitə nəzər yetirək. Bu zaman üç şəxs hakimiyyət uğrunda ölüm-dirim mübarizəsinə qoşulmuşdu. Bunlardan birincisi, Nadir şahın əmisi oğlu — Əfşarlar tayfasından olan Fətəli xan idi. Fətəli xan Əfşar Azərbaycanın cənub xanlıqları olan Xoy, Təbriz, Qaradağ, Marağa və Sərab xanlıqlarını özündən asılı vəziyyətə salmışdı. İkinci şəxs farsların Zənd tayfasından olan Kərim xan idi. Kərim xan Zənd çox hiyləgər və tədbirli idi. Bütün fars vilayətləri onu dəstəkləyirdi. Üçüncü şəxs isə Qacar tayfasının başçısı olan Məhəmmədhəsən xan Qacar idi. Məhəmmədhəsən xan Qacar Mazandaran, Gilan və Astrabadı tutmuşdu. Bu üç şəxs arasında hakimiyyət uğrunda gedən mübarizədə ilk mərhələlərdə məğlub olan tərəf Kərim xan Zənd olmuşdu. O, döyüş bölgələrindən qaçmaqla canını qurtara bilmişdi. Məhəmmədhəsən xan Qacar ömründə bir dəfə səhv etdi və bu səhvin də qurbanı oldu. Belə ki, 1759-cu ilin fevralında Kərim xan Zəndin üzərinə kiçik bir qüvvə ilə getdi və döyüşdə öldürüldü. Fətəli xan Əfşarla bacara bilməyən Kərim xan Zənd Qarabağlı İbrahimxəlil xanı, Xoylu Şahbaz xanı və başqalarını ittifaqa cəlb edərək, əsas düşməni olan Urmiyalı Fətəli xan Əfşarı aradan götürdü. Bayramı birlikdə qeyd etmək bəhanəsi ilə ittifaqa cəlb etdiyi xanları özü ilə Şiraza apardı. 1763-cü ildə baş verən bu hadisə tarixdə Şiraz qonaqlığı adlanır.
Atası Məhəmmədhəsən xan Qacar Kərim xan Zənd tərəfindən öldürüldükdən sonra Ağa Məhəmməd Qacar tayfasını Türkmənistan səhrasına apardı. Ağa Məhəmməd başına bir dəstə atlı toplayaraq Kərim xanın idarə etdiyi vilayətlərə hücumlar edirdi. İş o yerə çatdı ki, Kərim xan bütün ordusunu toplayaraq Ağa Məhəmmədin üzərinə getdi. Kiçik bir dəstə ilə böyük bir ordu üz-üzə gəldi.
Ağa Məhəmməd nəinki qorxub geri çəkilmir, əksinə, Kərim xan Zəndin ordusunun mərkəzinə hücum edir, mərkəzi yarıb o biri tərəfə çıxır, lakin adamlarının əksərini itirir. Ağa Məhəmməd gəlib bir vilayətə çıxır, bu vilayət də Kərim xanın torpağı idi. Buna görə burada da hücuma məruz qalır, yaralanır, qanaxmadan huşunu itirir. Atdan yıxılır və onu tuturlar. Ağa Məhəmməd xan təxminən 15 ilə qədər Kərim xan Zəndin yanında dustaq olur. Bu müddət ərzində dərin mütaliə edir. XII əsrdə yaşamış əndəlüslü filosof İbn Tofeylin yazdığı "Nəyyebni Yəqzən" fəlsəfi romanını oxuyur.
Dərin ağla, zəkaya, biliyə malik olduğu üçün Kərim xan Zənd ən mühüm məsələlərdə Qacar xandan məsləhət alırdı. Hətta bu müddət ərzində də Ağa Məhəmməd xan ruhdan düşmür, öz hisslərini gizlədərək ürəyində yaşadır. Qacarın əsas məqsədi hakimiyyətə gəlmək, qisasını Zənd hakimiyyətindən almaq idi. Onun hakimiyyətə gələndən sonra dediyi sözlər də bunu təsdiq edir: "Atamın, özümün, qardaşlarımın qisasını aldım". Qacar son dərəcə ehtiyatlı bir şəxs idi. O, Zənd tayfasına olan nifrətini büruzə vermir, gizlətməyi bacarırdı. Hətta Kərim xan Zəndin qardaşı vəzir Mirzə Cəfər xan qardaşına həmişə deyərmiş: — "Sən bu Xacəyə inanma, danışanda onun gözünün içinə bax! Onun dili ilə ürəyi başqa-başqa şeylər deyir", lakin Kərim xan Zənd Qacardan heç vaxt şübhələnməzdi. Qacar isə səbirsizliklə Kərim xanın ölümünü gözləyirdi. Nəhayət, 1779-cu ildə Kərim xan Zənd öldü. Bu zaman Ağa Məhəmməd xan Qacar ovdan şəhərə qayıdırdı. Qacar görür ki, şəhərin qapıları bağlıdır. O saat bilir ki, Kərim xan Zənd vəfat edib. Qacar şəhərə girmədən Şirazdan Tehrana doğru istiqamət götürür ki, bu xəbər yayılmamış özünü qardaşlarına çatdırsın, qoşun yığsın, hakimiyyəti ələ keçirsin. Beş gündə 900 km-dən artıq məsafəni qət edən Qacar məqsədinə nail olur, hakimiyyəti ələ keçirir. Bundan sonra Zənd tayfası ilə Qacar arasında şiddətli mübarizə başlayır. Şirazı, İsfahanı, Mazandaranı tutan Qacar 1785-ci ildə Tehranı paytaxt elan edir. Zəndlərlə mübarizə 1794-cü il Kirmanda Lütfəli xanın məğlubiyyəti ilə başa çatır.
Mirzə Adıgözəl bəy "Qarabağnamə"də (səh.57) yazır ki, İbrahimxəlil xan Qacarın ikinci yürüşünü eşidərək Şuşanı tərk edib öz yaxın adamları ilə birlikdə Ümma xanın yanına gedir. Ağa Məhəmməd şah bu xəbəri Araz kənarında eşidir və İbrahim xanı tuta bilmir. Eyni məzmunlu məlumatı Mirzə Camal Cavanşir Qarabaği də söyləyir (səh. 126). Eyni zamanda Əhməd bəy Cavanşir də özünün yazdığı "Qarabağ xanlığının siyasi vəziyyətinə dair" (1747-ci ildən 1805-ci ilə qədər) əsərində bu məlumatı təsdiq edir.
Şuşanın qarşı tərəfində meşə var və onun adı Topxana meşəsidir. Nə üçün meşənin adı belədir? Qacar Şuşa üzərinə ikinci yürüşündə topları həmin meşədə qurdurub Şuşanın müdafiə barısını vurdurur. Buna görə də həmin vaxtdan meşənin adı Topxana meşəsi qalır. Topçular qalanın hündür barısını gündüz topla vurub dağıdırdılar, lakin gecə qaladakılar həmin yeri yenidən hörüb bərpa edirdilər. Bu barədə fransız J. Kevr "Xacə şah" əsərində yazır. Qacarın ordusunda Rusiya-Türkiyə müharibələrində iştirak etmiş Həmid adlı bir təcrübəli topçu var idi. Ağa Məhəmməd şah Həmidi yanına çağırıb qalanın müdafiə barısını dağıtmaq üçün nə etmək lazım olduğunu soruşur. Həmid bildirir ki, biz gərək gecə dağıdılmış yerə atəş açaq ki, müdafiəçilər bərpa işləri görə bilməsinlər. Bu taktika öz bəhrəsini verdi. İbrahimxəlil xan başa düşdü ki, belə getsə, Şuşa tezliklə alınacaq. Ona görə xan başda olmaqla bir qrup sütunvari şəkildə düzülərək qəflətən Topxanaya hücum edirlər. Qacarın toplarını İbrahimxəlil xan məhv edir, lakin Şuşa qalasının yolunu İran ordusu bağladığı üçün qalaya qayıda bilmir və Cara getməyə məcbur olur. Məntiqi nəticə budur ki, "Qarabağnamə"lərin verdiyi məlumat doğru deyil. Ona görə ki, Qərb tarixçiləri o zaman İranda səfirlikdə işləyən adamların qeydlərindən, Qacar tarixçilərinin məlumatlarından istifadə edərək bu məsələni təsdiq ediblər. Mirzə Camal Cavanşir "Qarabağnamə"sində (səh.126) göstərir ki, İbrahimxəlil xan 20 gün Balakəndə qaldı. 128-ci səhifədə isə göstərir ki, 3 ay qaldı…
Qacar Şuşanı tutdu. Azərbaycanın şimalı da şaha tabe oldu.
Mirzə Camal Cavanşir "Qarabağın tarix"ində yazır: Ağa Məhəmməd şah bir gecə xoşu gəlmədiyi işə görə Səfərəli bəy və Abbas bəy adlı iki nəfər yaxın xidmətçisinə acıqlanıb dedi: "Səhər açılan kimi ağır cəza verəcəyəm" ("Qarabağnamələr", səh.127). 3 "Qarabağnamə"nin heç birində şahın Səfərəli bəyi və Abbas bəyi nə üçün cəzalandırdığının səbəbi göstərilmir. İndi həmin səbəbləri araşdıraq. Qarət olunan bir şamaxılı ondan başqa heç kəsin soyulmadığını səhərisi gün bildi. Buna görə də, o, Şuşaya gəlib Axund Hacı Babəklə görüşür və məsələni təfsilatı ilə ona bildirir. Axund Hacı Babək Qədd bayramı münasibətilə Qacarı təbrik etmək üçün saraya gəlir və eyni zamanda şamaxılının şikayətini Qacara çatdırır. Qacar şamaxılını qəbul edir. Həmin şəxslərin əlamətini soruşur, bəlli olur ki, bunun biri xəlvət fərraşxana rəisi Sadıq xan Nəhavəndidir. Sadıq xanı çağırtdırır. Şamaxılıya isə bildirir ki, xəlvət bax gör, bu, həmin adamdırmı? Sadıq xan otağa daxil olur. Şah ona adi bir göstəriş verir. Sadıq xana xəlvət baxan şamaxılı bunun həmin şəxs olduğunu bildirir. Ağa Məhəmməd gün əyilənə yaxın yenidən Sadıq xanı çağırıb deyir: "Get Ərikli kəndinə, yemək üçün mənə ərik gətir". Ərikli kəndi Şuşadan xeyli aralı olduğu üçün Sadıq xan şaha bildirir ki, yolun uzaqlığına görə yalnız sabah qayıdıb gələ bilər. Şah razılığını bildirir. Gecə Sadıq xanın evində aparılan axtarış nəticəsində şamaxılı şikayətçinin mallarının bir hissəsi tapılır və saraya gətirilir. Qacar eyni zamanda xüsusi casuslar ayırır ki, Sadıq xanla kimlər görüşsə, xəbər versinlər. Səhəri gün Sadıq xan cəbələrə yığdığı əriyi Şuşaya gətirir. Yolda Səfərəli bəylə Abbas bəyə gecə evində axtarış aparılması haqqında məlumat verirlər. Casuslar Sadıq xanın bu görüşü haqqında şaha xəbər çatdırırlar. Nəhayət, Sadıq xan saraya gəlir. Şah ərikdən bir neçəsini yeyib tərifləyir. Sadıq xana getmə icazəsi verir. Sonra şamaxılını çağırır, bundan sonra Sadıq xanla Abbas bəyi, Səfərəli bəyi çağırtdırır. Sadıq xan şamaxılı kişinin şahın yanında olduğunu görəndə məsələnin nə yerdə olduğunu dərk edir və rəngi qaçır. Qarət edilən malların hamısı saraya gətirilir. Ağa Məhəmməd şah şamaxılıdan soruşur ki, mallarının hamısı burdadırmı? Kişi cavab verir ki, 200 tümən də pulunu alıblar. Şah əmr edir ki, kişinin pulunu verin, lakin qarətçilərin üstündə pul olmur. Şahın əmri ilə xəzinədar xəzinədən 200 tümən pulu şamaxılıya verir. Şah bildirir ki, sabah bu üç nəfər edam edildikdən sonra onların əmlakından 200 tümən pulu tutub xəzinəyə keçirsinlər. Onlar həbs edilir. Sadıq xan xəlvət fərraşlarının rəisi olduğu üçün həbs otağının qapısına qıfıl vurulmur. Bundan istifadə edən üç nəfər 1797-ci il iyulun 4-də Qacarı öldürdülər. Qacarın qətli Azərbaycan tarixşünaslığında düzgün izah edilməyib. Belə ki, guya Qacarın öldürülməsində Məhəmməd bəyin (Batmanqılınc) xüsusi rolu olub. Eynilə Sadıq xan Şəqaqinin də adı çəkilir. Sadıq xan Şəqaqi Qacarın qoşun fərmandahı idi. Məhəmməd bəy Sadıq xanın qohumu olub və hələ Qacar öldürülməmişdən əmr verərək Məhəmməd bəyi Sadıq xan Şəqaqinin evində göz dustağı etdirib.
Qacarı öldürən qatillər sübh çağı tezdən qaçmaq istərkən Şuşanın çıxacağında Sadıq xan Şəqaqi ilə rastlaşırlar. Sadıq xan Şəqaqi bunları sorğu-sual edir, özlərini şübhəli aparan bu üç qatil Sadıq xan, Abbas bəy, Səfərəli bəy Sadıq xan Şəqaqinin əmri ilə tutulurlar. Qacarın öldürülməsinin üstü açılır. Qacarın ölümü Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalını sürətləndirdi. Abbas bəylə Səfərəli bəyin qəbri Ağdamda İmarət adlanan yerdədir.
Ədəbiyyatda Qacar obrazı
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda milli ideologiyanın formalaşmağa və ədəbiyyatın yeni bədii və tarixi funksiyalar daşımağa başladığı bir zamanda Qacar mövzusu ədəbiyyata, ədəbiyyatdan da səhnəyə -teatra gətirilmişdir. Buna misal olaraq Səməd Vurğunun "Vaqif"(1937) dramını, Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin "İki od arasında"(1937), Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Ağa Məhəmməd şah Qacar"(1907) dramını, Əli Əmirlinin "Ağa Məhəmməd şah Qacar"(2005) dramını göstərmək olar.
Adi tənbəlcüllüt
— cinsinə aid quş növü.
Elektron bank sistemi
Elektron bank sistemi — XX əsrin 80-ci illərinin əvvəllərindən sürətlə inkişaf etməyə başlamışdır. Bank sistemində elektron bankçılığın tətbiqi inkişaf etmiş texnologiyaların tətbiqindən, azad rəqabət mühütünün olmasından asılıdır. Müasir bank sisteminin mühüm elementləri arasında kredit kartları, hesaba erişi kartları otomotik vezneler, satış nöqtəsi terminallarının, nağd hesablaşma formalarının xüsusi rol oynaması böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Azərbaycanın müstəqilliyindən sonra bank sistemi daha da inkişaf etmiş, dövlət bankları ilə yanaşı çoxlu sayda özəl banklar da yaranmışdır. Burda elektron bankçılığın çox geniş olan depozit uyğulamalarından sadəcə beynəlxalq və ölkələrarası çərçivədə ən çox istifadə edilən, əməliyyatın sürətini artıran, işçi ehtiyaclarını azaldan xidmət vasitələrindən və elektronik bankçılıq sistemlərindən, Azərbaycanda elektronik daşıyıcılar vasitəsi ilə banklararası hesablaşmaların təşkili nəzərdə tutulur.
Elektron bank sisteminin növləri
Ev və İş Yerində Bankçılıq Şöbələrdən kənarda baş verən bankçılıq xidmətlərindən bir başkalarıda ev ya da iş yerində bankçılıqdır. Bu xidmətlərdə müştərilər öz mikro kompüterini ya da videomətin sistemlerindən istifadə edirlər. Müştəri öz komyuterlərindən modem və telefon xətti köməyilə bankın ana kompüterinə bağlanması ilə bankın təklif etdiyi bütün xidmətlərdən faydalana bilir. Bunlar informasiya alma, vergi ödəmə, hesabdan hesaba pul köçürməsi, satın alma, kredit götürmə xidmətləri aid edilir.
Videomətn