Talış_üsyanları
1831-ci ildə Talışda hadisələr
20-ci illərin sonu - 30-cu illərin əvvəllərində. Talış quberniyasının yerli zadəganları və ruhaniləri arasında çar hakimiyyətinin siyasətindən kəskin narazılıq yaranırdı. Buna quberniya komendantı mayor İlinski və digər çar məmurlarının Talış xanının, bəylərin və mollaların bir hissəsinin hüquq və imtiyazlarını hər cür məhdudlaşdırması səbəb olmuşdur. Sonuncu Talış xanı Mir Həsənin şəxsi mülkünü qarət edən İlinskinin təqiblərinə görə Mir Həsən xan 1826-cı ildə İrana qaçdı. Çar hakimiyyəti İlyinskini çoxsaylı cinayətlərə görə mühakimə etməyə məcbur olsa da, hətta bundan sonra talış zadəganlarının narazılığı xüsusilə Alar və Driq mahallarında daha da gücləndi. Çar hakimiyyətləri tərəfindən pozulan talış bəyləri, naibləri və mollaları Mirhəsən xanla əlaqə yaratdılar. Kəndlərdən xana göndərilən məktubda. Alar, bəylərin onun gəlişi ərəfəsində qüvvələrini topladığı qeyd edildi. Onların qalalarından biri kəndlər idi. Amburan, sakinlərinin əhəmiyyətli bir hissəsi keçmiş nüvəçilər idi. Xanın tərəfdarları yazırdılar: “Gecə-gündüz Allaha dua edirik ki, sən həmişə rəis olasan və səndən öz adın ucaldacaq bir iş görməyi diləyirik... Əgər bizə nökər kimi hörmət edirsənsə, onda bizə yaxınlaşıb məhv etməyə tələsin. düşmənlərimiz...". Onlar xanı Talışa gəlməyə və öz hərəkətlərinə rəhbərlik etməyə çağırdılar.Xan tərəfdarlarının hazırladıqları üsyana çar hakimiyyətinin amansız zülmü və kütləvi sui-istifadələri nəticəsində kəndlilərin narazılığı kömək etdi. Komendant İlyinskinin ittiham materiallarından göründüyü kimi, o, nəinki sakinləri qarət etdi, "yolverilməz hədiyyələr və müxtəlif növ rüşvətlər ..." aldı, hətta insanları öldürdü, cinayətlərinin şahidlərini aradan qaldırdı. Belə ki, məhkəməsiz və istintaqsız, yalnız onun göstərişi ilə 20-yə yaxın Talış sakini dənizdə boğularaq öldürülüb. Yeni komendant polkovnik-leytenant Kornienkonun dövründə talışlar iddia edirdilər ki, onlar nəzərdə tutulduğundan iki dəfə çox vergi ödəməyə məcburdurlar. “Və kim qaytarmasa,” çar məmurlarından biri yazırdı, “onu yarıya qədər döyürdülər, nəinki kişilər, hətta qadınlar da, kiçik uşaqlar da qaçıb qışqırır; rəislər o qədər daşürəklidirlər ki, xana ödəməyə dair heç bir dəlil qəbul etmirlər və heç bir şeyə məhəl qoymurlar, onlardan rast gələni, hətta qadınları da alırlar, oradan tamamilə xarabalığa çevrilərək, öz mülklərini tərk etməyə məcbur olurlar. ev, mal-qara və xaricə köçür. Akersin mövqeyi xüsusilə çətin idi. 1830-cu ilə qədər xəzinə torpaqlarında işləyən 1000-ə yaxın akker ailəsinin yarısından çoxu müflis olub qaçmışdı. Buna baxmayaraq, həmin il hökümət qüvvəsindən, kənd təsərrüfatı alətlərindən və s. istifadə etmək üçün alınan külli miqdarda taxıldan əlavə, ağalardan 10,75 min pud çəltik, 1,3 min pud çəltik yığılmışdı. e) Rayatlar da amansız istismara və zülmə məruz qalırdılar. 1830-cu ildə onların vergisi xeyli artırıldı. Talış quberniyasının kəndlilərinin əksəriyyətinin, xüsusən Drıqski, Alarski, eləcə də Lənkəran mahallarının torpağa çox ehtiyacı var idi. Ovra və Diqya kəndlərinin sakinlərinin "demək olar ki, heç bir torpağı yox idi", Lyarmarud, Nyuju, Amburan, Bədəlan, Vşivan kəndlərinin sakinləri; Meşə sahələrində yerləşən Qirdanlar, Zovilya, Mianku (yuxarı), Mnanku (aşağı), Mahmudavar, Xarxatan, Şağalabar və başqaları suvarılan torpaqların olmamasından çox əziyyət çəkirdilər: Bütün bunlar narazılığı artırırdı. 5 mart 1831-ci il Mir Həsən xan 20 atlı ilə sərhəd çayını keçərək. Astaru, Talış dağlarına köçdü. Ertəsi gün bu dəstə artıq Lənkərandan on mil məsafədə idi. Mir Həsən xan Lənkərana yaxınlaşanda Alar, Driq və Lənkəran mahallarının kəndlilərinin bir hissəsi vəziyyətlərinin yaxşılaşacağına ümid edərək ona qoşuldular. "Mümkün olan ən qısa müddətdə," general Paskeviç bildirdi, "1000-ə qədər süvari silahlı tərəfdarı Mir Həsən xana qoşuldu ... və bu izdiham hər gün inandırıcı, şirnikləndirici təkliflərin gəlməsi ilə artır ... bir çox mahallar Talış xanlığını qəzəbləndirdi. Xanın dəstələri çayın ağzında balıqçıları məğlub etdilər. Lənkərandan bir qədər aralıda rəsmi at sürüsünü toyuqlar döyməyə çalışıb. Martın 10-da komendantın əmri ilə Ərkevan Maqalının sakinlərindən yığılmış silahlı atlı dəstə onların tərəfinə keçdi. Vilayət komendantının martın 12-də verdiyi məlumata görə, “Mir Həsən xanın yaratdığı mühafizəçilər Lənkəran qarnizonunun Şirvan və Qarabağ quberniyaları ilə quru əlaqəsini tamamilə dayandırdılar...”. Lakin əyalət əhalisinin əksəriyyəti üsyanda iştirak etmədi. Bəzi yerli bəylər, eləcə də Lənkəran və bir sıra başqa məntəqələrin sakinləri əllərində silah rus qoşunlarının xəttinə qarşı yürüş etdilər. Martın 14-də 800 nəfərdən çox üsyançı dəstəsi çar qoşunlarını Lənkəran yaxınlığından sıxışdırıb çıxarmağa cəhd edəndə yerli sakinlərdən toplanmış milis dəstələrinin fəal dəstəyi ilə onların bu hücumu dəf edildi. Aprelin əvvəllərində üsyan yatırıldı. Mir Həsən xan və ətrafı tərəfindən aldadılan kəndlilər yatdılar, onları dəf etməyə başladılar. Planlarının iflasa uğrayacağına əmin olan Mir Həsən xanın özü. mayın əvvəlində yenidən İrana qaçıb.