cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Arkadi Qaydar
Həyatı
Qaydar altı il Qızıl ordu sıralarında xidmət etmişdir. 1923-cü ildə isə bərk xəstələndiyinə görə onu ordudan tərxis edirlər. Ordu sıralarında hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra o, ədəbi fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.
1930-cu ildə gənc nəsil üçün yazdığı "Məktəb" povesti dərhal uşaq və məktəb kitabxanalarında əl-əl gəzir, oxucuların ən sevimli kitablarından birinə çevrilir. "Məktəb" povestinin əsas qəhrəmanı, birinci şəxsin dilindən danışan əsgər oğlu Boris Qolikov surətində Arkadi Qaydar məhz özünü təsvir etmişdir.
"Timur və onun komandası" (1940) povesti ona böyük şöhrət qazandırmışdır. Cəsur, həssas, qətiyyətli, xeyirxah Timur surəti indi də uşaqların ən sevimli qəhrəmanlarından biri olaraq qalır. Yazıçı böyüməkdə olan nəslin ən yaxşı cizgilərini böyük vətənpərvərlik ideyası ilə qələmə alaraq bu obrazda ifadə etməyə müvəffəq olmuşdur.
Qaydar uşaqlarla hər bir dildə danışmağı bacarırdı. Onun bütün əsərlərində ürəkləri isidən səmimilik, düzgünlük hiss olunurdu.
1941-ci il oktyabrın 26-da Qaydar dörd nəfər partizanın müşaiəti ilə kəşfiyyata yollanır və faşist gülləsinin qurbanı olur. Qaydar yaradıcılığı, onun qəhrəman həyatı, əməlləri, bədii yaradıcılığa həsr edilmiş ömrü indi də onu sevənlər üçün örnəkdir.
Mirzə Əbdürrəhim Talıbov
Həyatı və təhsili
Mirzə Əbdürrəhim Əbutalib Nədcar Təbrizi oğlu Talıbov 1837-ci ildə Cənubi Azərbaycanda Təbriz şəhərinin, Sərxab məhəlləsində dülgər ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini mollaxanada aldıqdan sonra mədrəsədə təhsil almış, ərəb və fars dillərini mükəmməl öyrənmişdir. 16 yaşında rus dilini öyrənmək və təhsilini yüksəltmək məqsədilə Tiflisə gedərək təhsilini orada davam etdirmiş, rus, ingilis və fransız dillərini öyrənmişdir. Tiflisdə təhsil aldığı dövrdə rus sosial-demokratlarının və rus yazıçılarının fikirləri ilə tanış olub onlardan təsirlənir.
Fəaliyyəti
Tiflisdə yaşadığı dövrdə Qafqazda yolların və körpülərin tikintisindən varlanmış Məhəmməd Əli Xan Kaşanın kontorunda işləyib. Sonradan isə Temirxan-Şuraya köçərək burada şəxsi yol tikintisi kontoru açır. Qafqaz-Stavropol şose yolu çəkilməsi məhz onun kontoruna tapşırılmışdır. Özünə yeni ev almaqla yanaşı şəxsi kitabxana da tikdirir. Burada əslən Dərbənd dən olan bir xanımla ailə qurur. Maddi vəziyyəti yaxşı olduğuna görə bir çox xeyriyyə işlərinə də yardım edir. Bir islahatçı kimi müasir məktəbləri dəstəklədiyi üçün Bakıda və Temirxan-Şurada qızlar məktəbinin açılması üçün maddi yardım edir. 1907-ci ildə Təbriz sakinləri tərəfindən İranın birinci Milli Məclisinə deputat seçilsə də bu vəzifəni icra etməkdən imtina etmişdir. 1888-ci ildə İstanbul a, 1898-ci ildə isə Məkkə yə həcc ziyarətinə gedir. 1902-ci ildə isə gözlərini müalicə etdirmək üçün Berlinə gedib.
Yaradıcılığı
Talıbov bütün əsərlərini 55 yaşından sonra yazıb. Danışıqda Azərbaycan Türkcəsindən istifadə etməsinə baxmayaraq bütün əsərlərini farsca yazıb. Yazdığı son iki kitabdan başqa bütün kitabları özü öz şəxsi vəsaiti hesabına çap etdirib. "İzahat dər xüsusi azadi" ("Azadlıq haqqında izahat)" adlı kitabı Məşrutə inqilabının qələbəsindən sonra 1906-cı ildə, "Siyasəti-Talibi" ("Talibin siyasəti" kitabı isə ölümündən bir neçə ay sonra 1911-ci ildə Tehran da çap olunub. İlk orijinal bədii əsəri "Kitab yüklü eşşək" alleqorik romanında maarifçiliyi təbliğ edir. "Səfineyi-Talibi", ya "Kitabi Əhməd" ("Talibin gəmisi", yaxud "Əhmədin kitabı" iki cilddə) əsəri Azərbaycan ədəbiyyatında uşaqların həyatından bəhs edən ilk kitabdır. Müəllifin özünün yazdığına görə o bu əsəri Jan Jak Russonun "Emil və ya tərbiyə haqqında" əsərindən təsirlənərək yazıb. Kitab müəllif və onun uydurulmuş 7 yaşlı oğlu arasında baş verən dialoqlardan ibarətdir. Burada oğulun ataya sualları tarixi, elmi, siyasi və dini məsələlərə aydınlıq gətirilir. "Məsalik ülməhsinin" ("Xeyirxahların yolu"), "Məsail ül-həyat" ("Həyat məsələləri"), "İzahat dər xüsusi azadi" ("Azadlıq haqqında izahat"), "Siyasəti-Talibi" ("Talibin siyasəti") ədəbi-elmi və publisistik əsərlərini yazıb çap etdirmişdir. "Məsalik ülməhsinin" ("Xeyirxahların yolu") əsərində əsas personaj var. Onlar mühəndislər Mustafa və Hüseyin, həkim Əhməd və kimya müəllimi Məhəmməddir. Onlara Dəmavənd dağına getmək və burada araşdırmalar aparıb hesablamalar etmək tapşırılır. Yol boyu onlara müctəhid, dərviş və çəkməçi rast gəlir. Tədqiqatçıların qarşısına çıxanlar nədənsə öz siyasi, sosial problemlərini dilə gətirməyə, birləşib islahatlar aparmağa çəkinirlər. Eyni zamanda isə digər millətlər islahatlar aparmaq məqsədilə birləşirlər daha çox danışıb çıxış yolları axtarırlar. Müəllif burada təsvir etdiyi dialoqlarda şah rejimini, İranda baş verən sosial və siyasi problemləri göstərir. Bu kitablarda şərq ictimai-siyasi problemlərinə toxunulur, qabaqcıl ideyalar, xeyirxah əməllər təbliğ olunur. Məşrutə inqilabı ideyalarının təşəkkül və formalaşmasına təsir göstərmişdir.
Ölümü
1911-ci il martın 11-də Şimali Qafqazda Temirxan-Şura şəhərində vəfat etmişdir.
Achillea gypsicola
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qarakənd (Çaroymaq)
Qarakənd — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Çaroymaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 85 nəfər yaşayır (17 ailə).
Balakən üsyanı (1830)
1830-cu il Balakən üsyanı — Balakəndə rus işğalına qarşı başlanan xalq hərəkatı. Üsyana şeyx Şaban və Həmzət bəy başçılıq ediblər. Rus qoşunları üsyanı qan içində boğublar. Bundan öncə (fevral 1830), Balakəndə baş vermiş üsyan şəxsən general Paskeviçin rəhbərliyi ilə yatırılmışdı. 1830-cu ilin sonunda bölgədə daha bir üsyan alovlandı
Achillea haussknechtii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
4 iyun Gəncə qiyamı
4 iyun Gəncə qiyamı — 1993-cü ilin iyununda Surət Hüseynov rəhbərliyi ilə Xalq Cəbhəsi hökumətinə qarşı qiyam. Hərbi uğursuzluqlar və ordudan kənarlaşdırılmasına görə qəzəblənən Hüseynov doğulduğu Gəncə şəhərində bir qrup milisi silanlandırmış, onları tərkisilah etmək üçün göndərilən Milli Ordu qüvvələrini məğlub etdikdən sonra Bakıya doğru irəliləmişdir. Azərbaycan hökuməti yaranmış siyasi böhran səbəbilə çaxnaşmaya düşmüş, Elçibəy isə Naxçıvana getmiştir. Bu zaman Hüseynov Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Heydər Əliyev ilə ittifaq qurmuşdur. Nəticədə, Əliyev Azərbaycan Prezidenti, Hüseynov isə Azərbaycan Baş naziri olur.
Zəmin
Azərbaycan 1991-ci ilin sonlarından etibarən beynəlxalq arena tərəfindən tanınan, SSRİ-dən müstəqillik qazanmış gənc bir respublika idi. Azərbaycan üçün müstəqillikdən sonrakı dövr xaotik olmuşdur. Yeni dövlət Azərbaycana məxsus olan, lakin ermənilərin yaşadığı Dağlıq Qarabağ anklavına nəzarət uğrunda Ermənistanla hərbi münaqişədə idi. 1992-ci ilin mayın Xalq Cəbhəsi hərbi uğursuzluq səbəbilə kommunist Ayaz Mütəllibov hökumətini devirir, həmin ilin iyununda isə milliyətçi Əbülfəz Elçibəy demokratik şəkildə prezident seçilir.
Kimya tarixi
Kimya tarixi maddələrin xüsusiyyətlərinin və çevrilmələrinin öyrənilməsi ilə bağlı xüsusi biliklərin toplanması kimi mürəkkəb prosesi izah edir və təsvir edir; kimya inkişafı ilə əlaqəli hadisələri və prosesləri insan cəmiyyətinin tarixi ilə bağlayan sərhəd bilik sahəsi hesab edilə bilər.
4 iyun Gəncə qiyamı
Qiyam
Azərbaycan 1993-cü ildə Ermənistanla Qarabağ müharibəsindəki hərbi uğursuzluqlar səbəbiylə vətəndaş müharibəsinin astanasında idi. Prezident Əbülfəz Elçibəy Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin komandiri və keçmiş kommunist Surət Hüseynovu hərbi uğursuzluqlarına görə ordudan uzaqlaşdırır. Doğulduğu Gəncə şəhərinə qayıdan Hüseynov üsyankar milisləri silahlandırır. Bəzi mənbələr Hüseynovun Rusiya hökuməti tərəfindən dəstəkləndiyini bildirir. Hər halda, Hüseynovun qüvvələri 4 iyun 1993-cü ildə həmin milisləri tərksilah etmək üçün göndərilən Milli Ordu qüvvələrini məğlub edir. Hüseynov əmrində olan əsgərlərlə Azərbaycanın paytaxtı Bakıya doğru hərəkət edərək ölkədə siyasi böhrana səbəb olur. Bu, siyasi hakimiyyətdə çaxnaşmaya gətirib çıxarır.
Əbülfəz Elçibəy Bakıdan ayrılır. Çevrilişin lideri Sürət Hüseynov ölkədəki başqa bir siyasətçi, Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin sədri, əvvəllər KQB üzvü, Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Politbürosunun üzvü və SSRİ hökumət başçısının müavini olmuş Heydər Əliyev ilə ittifaq yaradır. Heydər Əliyev faktiki olaraq dövlət başçısı səlahiyyətlərini daşıyır və özünü yeni bir siyasi qüvvə kimi təsdiq edərək Azərbaycanın siyasi arenasında birinci sıraya qayıdır. O, 15 iyun 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri olur. Doqquz gün sonra bu məclis onu ölkənin müvəqqəti prezidenti seçir, Hüseynov isə baş nazir təyin olunur.
Kimya tarixi
Kimya tarixi ümumiyyətlə bir neçə dövrə bölünür; nəzərə alınmalıdır ki,bu dövrləşdirmə,şərti və nisbi olmaqla daha çox didaktik məna daşıyır. Kimya tarixini elmi bir fənn kimi quranlardan biri alman alimi Hermann Kopp (1817-1892) idi.
4 iyun Gəncə qiyamı
Qiyam
Heydər Əliyev 3 oktyabr 1993-cü il tarixində keçirilən ölkə miqyaslı prezident seçkiləri nəticəsində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilir və oktyabrın 10-da rəsmi olaraq vəzifəyə keçir. O, potensial vətəndaş müharibəsinin qarşısını almaq, Qarabağdakı işğal olunmuş torpaqları azad etmək, Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü təmin etmək, söz azadlığı və insan hüquqlarını qorumaq istədiyini bəyan edir.
Nəticə
Heydər Əliyev Azərbaycana davamlı siyasi sabitlik gətirir. O, 1993-cü ilin oktyabrından 2003-cü ilin oktyabrına qədər Azərbaycan Respublikasının Prezidenti olaraq qalır. Əliyev ölkədə xarici investisiyanı təşviq edir və siyasi müxalifəti sıxışdırır. Əliyev 1994-cü ildə Ermənistanla atəşkəs imzalayır. O, 1998-ci ildə böyük səs çoxluğu ilə yenidən prezident seçilir, lakin müxalifət partiyalarının əksəriyyəti bu seçkiləri boykot edir. Əliyevin səhhəti 1999-cu ildən pisləşməyə başlayır. O, 2003-cü ildə prezident seçkilərində iştirakdan imtina edir, yalnız oğlu İlham Əliyevi respublika prezidentliyinə namizəd adlandırır. İlham Əliyev 2003-cü ilin oktyabrında prezident seçilir. Heydər Əliyev 2003-cü ilin dekabrında vəfat edir.
Keçmiş prezident Əbülfəz Elçibəy əslən olduğu Naxçıvan regionuna sığınır. O, 1997-ci ildə Bakıya qayıdır və prezident Əliyevi tənqid edərək yenidən siyasi fəaliyyətə başlamağa çalışır. Elçibəy 1999-cu ildə Əliyevin PKK-ya dəstək verdiyini iddia etdiyi üçün ona qarşı məhkəmə işi açılır, lakin məhkəmə işi nəticəsiz başa çatdırılır. Prostat xərçəngi diaqnozu qoyulduqdan sonra Elçibəy ölkəni tərk edir və 2000-ci ilin avqustunda Türkiyənin paytaxtı Ankara şəhərində vəfat edir. Elçibəy siyasi baxımdan hər zaman Türkiyəyə yaxın olmuşdur.
Yeni baş nazir Hüseynov 1994-cü ilin oktyabrında onu dövlət çevrilişinə cəhddə ittiham edən prezident Əliyev tərəfindən vəzifəsindən azad edilir. Hüseynov Rusiyaya sığınır, lakin 1996-cı ildə yenidən Azərbaycana göndərilir. O, dövlət çevrilişinə cəhd, prezidentə sui-qəsd cəhdi, silah qaçaqmalçılığı, narkoticarət, silahlı milis yaratmaq, qiyam və nəhayət dövlətə xəyanət ittihamı ilə mühakimə olunur. Hüseynov 15 fevral 1999-cu ildə Azərbaycan Respublikası Ali Məhkəməsi tərəfindən ömürlük həbs cəzasına məhkum edilir. O, 2004-cü ildə əfv edilir.
İstintaq
Gəncədə baş verən qiyamdan sonra Milli Məclisin keçmiş sədri İsa Qəmbər, Milli Təhlükəsizlik nazirinin keçmiş müavini Sülhəddin Əkbər, Daxili İşlər nazirinin keçmiş müavini Qabil Məmmədov və keçmiş baş prokuror İxtiyar Şirin, Ədliyyə nazirinin keçmiş müavini Məmməd Zeynalov və digərləri həbs edilib. 1994-cü ildə məhkəmənin qərarı ilə bu şəxslər həbsdən azad edilib. 1995-ci il yanvarın 9-da Ali Məhkəmənin Hərbi Kollegiyası cinayət işinin obyektiv araşdırılması üçün təkrar ibtidai istintaqa qaytarıb. Keçmiş baş nazir Surət Hüseynova qarşı cinayət işi başlanıb. 1998-ci il avqustun 1-də bütövlükdə cinayət işinə xitam verilib. 1999-cu ilin iyununda xitamla bağlı qərar ləğv edilib və ləğvetmə barədə ittiham irəli sürülmüş şəxslərə məlumat verilməyib.
Kimya tarixi
Əlkimyadan əvvəlki dövr: III əsrə qədər
Əlkimyəvi dövrdə maddə haqqında biliklərin nəzəri və cəhətləri bir-birindən nisbətən müstəqil şəkildə inkişaf etmişdir.
Qaravəli (Çaroymaq)
Qaravəli — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Çaroymaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Kimya tarixi
Əlkimyəvi dövr: III - XVII əsrlər
thumb|left|[[Henniq Brand fəlsəfə daşını tapmaq üçün öz laboratoriyasında işləyərkən.]] Əlkimyəvi dövr - metalların ötürülməsi üçün zəruri hesab olunan fəlsəfə daşının axtarışı dövrüdür. Dörd element haqqında qədim fikirlərə söykənən alkimyəvi nəzəriyyə astrologiya və mistika ilə sıx bir-birinə bağlı idi. Kimyəvi-texniki "qızıl düzəltmə" ilə yanaşı,bu dövr həmçinin misilsiz mistik fəlsəfə sisteminin yaradılması ilə də,diqqətəlayiqdir. Alkimyəvi dövr,öz növbəsində də, üç subperioda bölünür: İsgəndəriyyə (Yunan-Misir), Ərəb və Avropa əlkimyası dövrlərinə.
Qaravəli (Çaroymaq)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 43 nəfər yaşayır (8 ailə).
Kimya tarixi
İsgəndəriyyə əlkimyası
İsgəndəriyyədə nəzəriyyə (Platon və Aristotelin təbii fəlsəfəsi) və maddələr,onların xassələri və çevrilmələri haqqında praktik biliklərin birləşməsi baş verdi; bu birləşmədən yeni bir elm - kimya dünyaya gəldi."Kimya" sözü (və ərəb əl-kīmiyaˀ) adətən Misirin qədim adı - Keme və ya Hemdən alınmışdır; əvvəlcə bir sözlə,"Misir sənəti" kimi bir məna ifadə edirdi. Bəzən termin yunanca χυμχυ - şirə və ya χυμχυ - tökmə sözlərindən yaranmışdır. İsgəndəriyyə kimyasının əsas tədqiqat obyektləri metallar idi. İsgəndəriyyə dövründə,kimyagərlikdə ənənəvi metal planetar simvolizmi meydana gəldi,bundan sonra məlum olan yeddi metalın hər biri müvafiq bir planetlə əlaqəli idi: gümüş - Ay,civə - Merkuri,mis - Venera,qızıl - Günəş,dəmir - Mars,qalay - Yupiter,qurğuşun - Saturn. İsgəndəriyyədə kimyanın səmavi himayədarı Misir tanrısı Tot və onun Yunan həmkarı Hermes idi.
Adını bu günə qədər saxlayan Yunan-Misir əlkimyasının əhəmiyyətli nümayəndələri arasında Bolos Mendesa, Zosim Panopolit, kiçik Olimpiodoru qeyd etmək olar. Bolosun yazdığı "Fizika və mistisizm" kitabı (e.ə. 200-cü il) dörd hissədən ibarətdir: qızıl, gümüş, qiymətli daşlar və bənövşəyi rənglərə həsr olunmuşdur. Bolos əvvəlcə metalların transmutasiyası - bir metalın digərinə çevrilməsi ideyasını ifadə etdi və bu,bütün əlkimyəvi dövrün əsas vəzifəsinə çevrildi. Zosim öz ensiklopediyasında (III əsr) khemeia nı qızıl və gümüş düzəltmə sənətini,"tetrasomat" - süni qızıl hazırlamaq prosesinin mərhələləri olaraq təsvir etmişdir; bu sənətin sirlərini açmağın qadağan olduğunu xüsusilə vurğulamışdı.
İsgəndəriyyə dövründən bir çox hermetik mətnlər də var,Hermes Trismegistin məşhur "Zümrüd tikə" əsərində,maddələrin çevrilməsini fəlsəfi və mistik izah etməyə cəhd göstərmişdir.
Yunan-Misir kimyagərlərinin şübhəsiz praktik uğurları arasında metalların birləşməsi amalqamanın kəşf edilməsinə aid edilməlidir. Amalqamadan qızıldan zərgərlik üçün istifadə olunmağa başladı. İsgəndəriyyə alimləri filizlərdən qızıl və gümüş çıxartma yolunu yaxşılaşdırdılar,bunun üçün kinovar və ya kalomeldən əldə edilən civə geniş istifadə olunurdu. Praktik əhəmiyyətə əlavə olaraq,civənin misilsiz birləşmə əmələ gətirmə qabiliyyəti,civənin xüsusi, "ilkin" metal kimi təsəvvürünə səbəb oldu. Əlkimyaçılar, həmçinin qızılları təmizləmək üçün bir üsul hazırladılar - filizin qurğuşun və nitrat ilə qızdırdılar.
Ərəb əlkimyası
Ərəb kimyagərliyinin nəzəri əsası hələ də Aristotelin təlimlərinə əsaslanırdı. Bununla birlikdə,əlkimyəvi təcrübənin inkişafı maddələrin kimyəvi xüsusiyyətlərinə əsaslanan yeni bir nəzəriyyənin yaradılmasını tələb edirdi. Cabir ibn Həyyan VIII əsrin sonlarında metalların mənşəyi civə-kükürd nəzəriyyəsini inkişaf etdirdi,buna əsasən metallar iki prinsiplə əmələ gəldiyini: Civə (metallıq prinsipi) və kükürd (yanma prinsipi) bildirmişdir. Qızılın - mükəmməl bir metalın meydana gəlməsi üçün,civə və kükürddən əlavə,bəzi maddələr tələb olunurdu,hansı ki,Cabir bunu əliksir adlandırdı (əl-iksir,(yunanca: ξεριον),yəni "quru"). Transmütutasiya problemi,buna görə də civə-kükürd nəzəriyyəsi çərçivəsində əliksiri təcrid etmək vəzifəsinə endirildi,digər halda fəlsəfə daşı (Lapis Philosophorum) adlandırıldı. Əliksirin daha çox sehrli xüsusiyyətlərə — bütün xəstəlikləri sağaltmaq və bəlkə də ölümsüzlük vermək kimi gücə sahib olduğuna inanılırdı.
Civə-kükürd nəzəriyyəsi sonrakı bir neçə əsr ərzində kimyagərliyin nəzəri əsasını təşkil etdi. X əsrin əvvəllərində başqa bir görkəmli kimyaçı Məhəmməd ibn Zəkəriyə əl-Razi,sərtlik (kövrəklik) və ya fəlsəfi Duz prinsipinə civə və kükürd əlavə edərək nəzəriyyəni təkmilləşdirdi.
Fuka Naqano
Fuka Naqano (d. 9 mart 1999) — Yaponiya qadın futbolçusu.
Kimya tarixi
Ərəb əlkimyası
Ərəb əlkimyası, İsgəndəriyyədən fərqli olaraq olduqca rasional idi;oradakı mistik ünsürlər adət-ənənə üçün bir xərac idi. Əlkimyanın əsas nəzəriyyəsinin formalaşması ilə yanaşı,ərəb mərhələsində konseptual aparat,laboratoriya avadanlığı və eksperimental texnika hazırlanmışdır. Ərəb kimyagərləri şübhəsiz praktik uğurlar əldə etdilər - stibium,arsen və yəqin ki,fosforu təcrid etdilər,sirkə turşusu və mineral turşularının seyreltilmiş məhlullarını aldılar. Ərəb kimyagərlərinin əhəmiyyətli əməyi qədim tibb ənənələrini inkişaf etdirən rasional əczanənin yaradılması idi.
Fuka Naqano
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 1 oyun keçirib.
Kimya tarixi
Avropa əlkimyası
thumb|right|Avropa kimyagər risaləsindən allegorik görüntü (Vasili Valentin,[[1599-cu il)]] Ərəblərin elmi görüşləri XIII əsrdə orta əsrlər Avropasına nüfuz etdi. Ərəb kimyagərlərinin əsərləri latın dilinə,daha sonra digər Avropa dillərinə tərcümə edildi.
Avropanın ən böyük kimyagərləri arasında Böyük Albert,Rocer Bekon,Arnold de Villanova,Raymon Lulli,Vasili Valentin kimi kimyagərləri qeyd etmək olar. Rocer Bekon kimyagərliyi aşağıdakı kimi təyin etdi: "Əlkimya müəyyən bir tərkibi necə hazırlamaq və ya əsas metallara əlavə olunarsa,onları mükəmməl metal halına gətirəcək bir əliksir hazırlamağın elmidir."
Avropada xristian mifologiyasının elementləri kimyagərliyin mifologiyasına və simvolizminə daxil edilmişdir (Petrus Bonus,Nikolas Flamel); ümumiyyətlə, Avropa kimyagərliyi üçün mistik ünsürlər ərəbcə olduğundan daha səciyyəvidir. Mistiklik və Avropa kimyagərliyinin gizliliyi,kimyagərlikdə xeyli sayda saxtakarlığa səbəb oldu; artıq Dante Aligyeri "İlahi komediya"sında Cəhənnəmin səkkizinci dairəsinə "əlkimya ilə saxta metal hazırlayanları" daxil etmişdir. Avropa kimyagərliyinin xarakterik bir xüsusiyyəti,cəmiyyətdəki qeyri-müəyyən mövqe idi. Həm ruhanilər, həm də dünyəvi hakimiyyətlər bir neçə dəfə kimyagərliyi qadağan etmişlərdi; eyni zamanda,monastırlarda,həm də kral məhkəmələrində kimyagərlik inkişaf etdi.
XIV əsrin əvvəllərində Avropa kimyagərlərləri maddənin xüsusiyyətlərini dərk etməkdə ərəbləri üstələyərək ilk əhəmiyyətli uğurlara imza atdılar. 1270-ci ildə,İtalyan alkimyaçısı Bonaventura,bir cəhddə universal bir həlledici əldə etmək üçün,nitrat turşusundakı (aqua fortis) naşatırın həllini aldı,hansı ki, qızılları,qiymətli metalları həll edə biləcəyi ortaya çıxdı (buna görə də adı - aqua Regis, yəni aqua regiadır). XIV əsrdə İspaniyada işləyən,əhəmiyyətli orta əsr Avropa əlkimyaçılarından biri olan Cabir ibn Həyyan,konsentratlaşdırılmış mineral turşuların (kükürdlü və azotlu) ətraflı təsvirini vermişdir. Bu turşuların əlkimyəvi təcrübədə istifadəsi kimyagərlərin maddə ilə bağlı biliklərinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb olmuşdur.
XIII əsrin ortalarında Avropada barıt istehsalına başlandı; yəqin ki,onu ilk təsvir edən R.Bekon (1249-cu ildən gec olmayaraq) (tez-tez xatırlanan rahib Bertold Şvarts Almaniyada barıt biznesinin banisi hesab edilə bilər) idi. Odlu silahlarının peyda olması,kimyanın inkişafı və sənətkarlıq kimyası ilə yaxınlaşması üçün ən güclü stimul oldu.
Texniki kimya və yatrokimya
İntibah dövründən başlayaraq,istehsalın inkişafı ilə əlaqədar olaraq kimya istehsalı və ümumiyyətlə praktiki istiqamət getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir: metallurgiya, keramika, şüşə və boya istehsalı artırdı. XVI əsrin birinci yarısında kimyagərlikdə: Vannoçço Berinquccio,Qeorqius Aqrikola və Bernar Palissinin işi ilə başlayan texniki kimya və Paraselsin qurduğu yatrokimya kimi rasional cərəyanlar ortaya çıxdı.
Berinquccio və Aqrikola kimya texnologiyasını yaxşılaşdırmaq yollarını axtarmaqda kimyagərlik vəzifəsini görürdülər; yazılarında eksperimental məlumatların və texnoloji proseslərin ən aydın, tam və etibarlı təsviri üçün səy göstərdilər.
Parasels,kimyagərliyin vəzifəsinin dərman istehsalı olduğunu iddia etdi; Parasels tibbi civə-kükürd nəzəriyyəsinə əsaslanırdı. O,hesab edirdi ki,sağlam orqanizmdə 3 şey — civə,kükürd və duz eyni tarazlıqda olmalıdır,xəstəlik üçü arasında balanssızlıq yarandıqda ortaya çıxır. Onu bərpa etmək üçün Parasels ənənəvi bitki mənşəli dərmanlara əlavə olaraq mineral mənşəli dərman preparatlarına - arsen,stibium,qurğuşun,civə və s birləşmələrini tətbiq etdi.
Yatrokimya (yunanca: həkim) nümayəndələri ("siqnatura" sistemi ardıcılları,Paraselsin ardıcılları adlandırdıqları kimi) XVI-XVII əsrlərin bir çox məşhur kimyagərlərini əhatə edir: Andreas Libaviy,İohann Qlauber,Yan Van Helmont,Otto Taxeniy.
Texniki kimya və yatrokimya bilavasitə kimya elminin yaranmasına səbəb oldu;bu mərhələdə təcrübi işlərin və müşahidələrin bacarıqları toplanmışdır,xüsusən sobaların və laboratoriya cihazlarının quruması, maddələrin təmizlənməsi üsulları (kristallaşma,distillə və s.) hazırlanmış və təkmilləşdirilmişdir; yeni kimyəvi maddələr aldı.
Bütövlükdə əlkimyəvi dövrün əsas nəticəsi,maddə ilə bağlı əhəmiyyətli bir məlumat ehtiyatının toplanmasına əlavə olaraq,maddənin xüsusiyyətlərinin öyrənilməsinə empirik yanaşmanın ortaya çıxması idi. Əlkimyəvi dövr təbii fəlsəfə ilə eksperimental təbiətşünaslıq arasında tamamilə zəruri bir keçid mərhələsi oldu.
Kimyanın elm olaraq formalaşma dövrü: XVII - XVIII əsrlər
Bu elmi inqilabın nəticələrindən biri də ənənəvi olaraq Robert Boylun kimyaya eksperimental metodu daxil etməsi oldu. O, 1661-ci ildə «Kimyaçı-skeptik» adlı əsər yazır. Bu əsərdə o, kimyəvi elementin ilk dəfə tərifini vermiş və kimyanın müstəqil elmə çevrilməsinin təşəbbüsçüsü olduğunu bildirmişdir. Boylun fikrincə element-maddədir,cismin tərkib hissəsidir. Boyl kimyada vəsfi analizin əsasını qoymuş, eyni zamanda çoxlu sayda rəngarəng fiziki-kimyəvi təcrübələr apararaq hər iki elm sahəsində çox dəyərli kəşflər etmişdir. 1661-ci ildə kimyəvi elementləri təyin etməyin metodunu vermiş, havanın fiziki və kimyəvi xassəsini öyrənmiş,1662-ci ildə isə qaz qanununu kəşf etmişdir. .
Aristotelin təlimlərini və civə-kükürd nəzəriyyəsini əvəz edə bilən,cismin tərkibi haqqında nəzəri fikirlərin yaradılması,çox çətin bir iş olduğunu sübut etdi. XVII əsrin son rübündə Eklektizm və ya eklektika görüşlü yaradıcılar kimya ənənələri və kimyəvi elementlər haqqında yeni fikirləri əlaqələndirməyə çalışırlar (Nikola Lemeri, Iohan Iohim Bexer).
Kimyəvi inqilab
Kimyanın elmə çevrilməsi prosesi Antuan Loran Lavuazyenin kəşfləri ilə başa çatdı. Yanma və oksidləşmə proseslərinə yeni baxış müəyyən edərək,Lavuazye eyni zamanda havanın tərkibini düzgün başa düşmüşdü (1777) və "kimyəvi inqilab" adlanan dövr ilə kimyanın inkişafında mühüm mərhələ başladı. Flogiston nəzəriyyəsindən imtina edilməsi,kimya elminin bütün əsas prinsipləri və konsepsiyalarının: maddələrin terminologiyasında və nomenklaturasında dəyişikliklər nəzərdən keçirilməsini tələb etdi. 1789-cu ildə Lavuazye,tamamilə yanma oksigen nəzəriyyəsinə və yeni kimyəvi nomenklaturaya əsaslanan məşhur "İlk Kimya Dərsliyi"ni nəşr etdirdi. O,tarixdə ilk dəfə kimyəvi elementlərin siyahısını yeni kimyaya gətirmişdir. Elementi təyin etmək meyarı olaraq təcrübə keçdi və yalnız mövcudluğu,empirik olaraq təsdiqlənə bilməyən atomlar və molekullar haqqında hər hansı bir empirik olmayan əsaslandırmaları qəti şəkildə rədd etdi. Lavuazye kütlənin qorunması qanununu tərtib etdi,kimyəvi birləşmələrin,birincisi,birləşmələrin elementar tərkibindəki fərqə və ikincisi,xüsusiyyətlərinin təbiətinə əsaslanaraq rasional təsnifat yaratdı.
Kimyəvi elementlərin eksperimental tədqiqi ilə məşğul olan kimyəvi inqilab,nəhayət kimyaya müstəqil bir elm görünüşü verdi; Kimyanın formalaşması başa çatdırıldı,kimyanın tamamilə rasionallaşdırılması,maddənin təbiəti və xüsusiyyətləri haqqında alkimyəvi fikirlərdən imtina edildi.
Kimya qanunları dövrü: XVIII sonu - XIX əsrin ortaları
Kimya qanunları dövründə kimyanın inkişafının əsas nəticəsi onun təkcə müşahidəyə deyil,həm də ölçməyə əsaslanan dəqiq bir elmə çevrilməsi idi. Antuan Loran Lavuazye tərəfindən kəşf edilmiş kütlənin qorunma qanununa bir sıra yeni kimya qanunları - stexiometrik qanunlar əlavə olundu:
Həcm nisbətlər qanununa və tərkibin sabitliyi qanununa əsasən,maddənin ayrılması ehtimalına müraciət etmədən Con Dalton atom nəzəriyyəsini inkişaf etdirdi (1808). Əgər iki element bir-birilə bir neçə birləşmə əmələ gətirərsə, elementlərdən birinin eyni kütləsilə birləşmiş digər elementin kütlələri arsındakı nisbət kiçik tam ədədlərin nisbəti, kimidir. Dalton atom kütləsini elementin ən vacib xarakteristikası hesab edirdi. Bir neçə onilliklər ərzində atom kütləsini təyin etmək problemi kimya elmində ən vacib nəzəri problemlərdən biri olmuşdur.
Amedeo Avoqadro,Daltonun atomizmini üzvi şəkildə tamamlayan molekulyar nəzəriyyəsini inkişaf etdirdi,lakin,uzun müddət onun fikirləri tanınmadı.
Atom kütləsi ilə yanaşı,uzun müddət kimya sahəsində Uilyam Hayt Vollaston və Leopold Qmelin tərəfindən hazırlanmış "ekvivalent kütləsi" sistemi mövcud idi. Bir çox kimyaçı üçün ekvivalent kütləsi atomlar kütləsindən daha rahat və dəqiq görünürdü,çünki Daltonun fərziyyələri olmadan hesablandılar. Ancaq üzvi kimya üçün ekvivalentlər sistemi əverişli olmadı və 1840-cı illərdə. Jan Batist Düma,Şarl Frederik Jerar və Oqyüst Loran Avoqadronun fikirlərini canlandırdılar.
Molekulyar nəzəriyyəni son dəqiqliyi ilə Stanislao Kannizzaro təqdim etdi. Karlsruedəki Beynəlxalq Kimyaçılar Konqresində (1860)hər kəsin qəbul etdiyi Kannizzaro islahatının, əsas məzmunu kimya qanunlarının qurulduğu dövrü tamamladı. Belçikalı kimyaçı Jan Serve Stas tərəfindən 1860-cı illərin birinci yarısında həyata keçirilmiş kimyəvi elementlərin atom kütlələrinin tərifləri (nəhayət oksigen üçün nisbi atom kütləsi 16 (q/mol) təsdiq edildi),XIX əsrin sonuna qədər onlar ən doğru hesab olunurdu və elementlərin sistemləşdirilməsinə yol açdı.
XIX əsrin ikinci yarısında kimya
Bu dövr elmin sürətli inkişafı ilə xarakterizə olunur: kimyəvi elementlərin dövri sistemi, molekulların kimyəvi quruluşu nəzəriyyəsi, stereokimya,kimyəvi termodinamika və kimyəvi kinetika yaradıldı; Tətbiq olunan qeyri üzvi kimya və üzvi sintez parlaq uğura imza atdı. Maddə və onun xüsusiyyətləri haqqında bilik həcminin böyüməsi ilə əlaqədar olaraq - müstəqil elmlərin xüsusiyyətlərinə yiyələnərək ayrı-ayrı sahələrinin ayrılması ilə kimyada fərqləndirmə başlandı. thumb|right|Mendeleyev cədvəli [[1869-cu ildə]]
Elementlərin dövri sistemi
XIX əsrin ikinci yarısında kimya elminin ən vacib vəzifələrindən biri kimyəvi elementlərin sistemləşdirilməsi olmuşdur. Dövri sistemin yaradılması 1829-cu ildə İohann Volfqanq Debereyner  tərəfindən təklif olunan üçlülər qanunu ilə başlayan uzun bir təkamül prosesinin nəticəsi idi. . Выявленная им несомненная взаимосвязь между свойствами элементов и их атомными массами была развита Л. Гмелиным, показавшим, что эта взаимосвязь значительно сложнее, нежели триады Elementlərin xassələri və onların atom kütlələri arasındakı şübhəsiz əlaqə,bu əlaqənin triadadan daha mürəkkəb olduğunu göstərən Leopold Qmelin tərəfindən inkişaf edilmişdir. Jan Batist Düma və Maks Yozef Pettenkofer, Adolf Fridrix Ştrekker tərəfindən hazırlanan elementlərin atom ağırlığının dəyişməsindəki nümunələri müəyyənləşdirməyə yönəldilmiş diferensial sistemləri təklif etdilər. 1860-cı illərin ortalarında Uilyam Odlinq, Aleksandr Emil de Şankurtua,Con Aleksandr Reyna Nyulənds və Julius Lotar Meyer  elementlərin xüsusiyyətlərinin dövri olmasının onsuz da aydın şəkildə izlənildiyi bir neçə cədvəlin versiyasını təklif etdilər.
1869-cu ildə Dmitri Mendeleyev Dövri Cədvəlin ilk variantını nəşr etdirdi və Kimyəvi Elementlərin Dövri qanununu tərtib etdi. Mendeleyev təkcə,atom çəkiləri ilə elementlərin xassələri arasında bir əlaqənin mövcudluğunu ifadə etmədi,hələ aşkar edilməmiş bir neçə elementin xüsusiyyətlərini proqnozlaşdırmaq cəsarətini göstərdi. Mendeleyevin proqnozları parlaq şəkildə təsdiqləndikdən sonra Dövri qanun təbiətin əsas qanunlarından biri hesab olunmağa başladı. . После того, как предсказания Менделеева блестяще подтвердились, Периодический закон стал считаться одним из фундаментальных законов природы.
Struktur kimya
Üzvi kimya sahəsində yayılmış olan izomerizmin (Yustus fon Libix və Fridrix Völer 1824) kəşfindən sonra məlum oldu ki, bir maddənin xüsusiyyətləri təkcə tərkibi ilə deyil,həm də atomların birləşməsi qaydası və onların fəza tənzimlənməsi ilə müəyyən olunur.
Jerar-Loranın Tiplər nəzəriyyəsi, inkişafı nəticəsində valentlik nəzəriyyəsinin ortaya çıxdığı atomlar və radikalların yaxınlığı vahidləri haqqında fikirlərin yaranmasına səbəb oldu (Fridrix Avqust Kekule,1857), Aleksandr Butlerov tərəfindən üzvi maddələrin kimyəvi quruluşu nəzəriyyəsinin yaradılması üçün əsas oldu. Kekule və Butlerovun sadə və aydın ifadələri üzvi birləşmələrin izomerizmi və reaktivliyi ilə bağlı bir çox eksperimental faktları izah etməyə imkan verdi. Struktur formullar sisteminin inkişafı üçün bir benzol molekulunun tsiklik quruluşunun yaradılması vacib idi (Kekule, 1865).
Struktur kimyanın inkişafında mühüm mərhələ stereokimyanın yaradılması idi. 1874-cü ildə Hollandiyalı kimyaçı Yakob Vant-Hoff, 1832-ci ildə Bertselius tərəfindən kəşf edilmiş optik izomerizmi və 1848-ci ildə Lui Paster tərəfindən kəşf edilmiş asimmetrik karbon atomu nəzəriyyəsini irəli sürdü.
Demək olar ki,XIX əsr boyu struktur anlayışları,ilk növbədə üzvi kimya sahələrində tələbat tapdı. Yalnız 1893-cü ildə Alfred Verner bu fikirləri qeyri-üzvi birləşmələrə uzadan, elementlərin valentlik anlayışını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirən kompleks birləşmələrin quruluşu nəzəriyyəsini yaratdı.
Fiziki kimya
200px|thumb|right|"Həqiqi fiziki kimyanın kursu" əlyazması (M. V. Lomonosov, [[1752-сi il)]] XIX əsrin ortalarında elmin sərhədsiz sahəsi- fiziki kimya sürətlə inkişaf etməyə başladı. Elmin daxili tarixşünaslığında başlanğıcının M.V.Lomonosov tərəfindən qoyulduğuna inanılır və elmi tezaurusa daxil edilir. Fiziki kimya elmi kimyəvi proseslərin mahiyyətini öyrənir. Kimyəvi reaksiyalar fiziki proseslərlə - istilikkeçirmə, istiliyin udulması və ya ayrılması, işığın udulması və şüalanması, elektrik hadisələri, həcmin dəyişməsi və s. ilə əlaqədardır.
Reaksiyaların termal təsirini araşdırmağa Pyer Simon Laplas ilə birlikdə termokimyanın ilk qanunu hazırlayan Antuan Lavuazye başladı. 1840-cı ildə Heman Hess termokimyanın əsas qanunu ("Hess qanunu") kəşf etdi. 1860-cı illərdə Marselen Bertlo və Yulius Tomsen kimyəvi qarşılıqlı əlaqənin əsas məqsədəuyğunluğunu təxmin etməyə imkan verən "maksimum iş prinsipini" (Bertlo - Tomsen prinsipi) tərtib etdilər.
Kimyəvi əlaqə və kimyəvi proses haqqında təsəvvürlərin yaradılmasında ən vacib rolu XIX əsrin ortalarında olan termodinamik tədqiqatlar oynadı. Kimyəvi termodinamikanın öyrənilməsi obyekti,ilk növbədə 1850-ci ildə Aleksandr Uilyam Uilyamson tərəfindən təsvir edilən kimyəvi tarazlıq idi və Henrix Roze,Robert Vilhelm Bunzen, Anri Sent Kler Devil,M. Bertlo və digər tədqiqatçılar tərəfindən araşdırılmışdır.
1887-ci ildə alman alimi V.Ostvald Leypsiq Universitetində ilk fiziki kimya kafedrasının əsasını qoydu və fiziki kimya jurnalını çap etdirməyə başladı.
XIX əsrin sonunda fiziki kimya müstəqil bir elm kimi formalaşdı. O özündə bir sıra elmi qaydaları birləşdirdi. Amerika alimi Cozayya Uillard Gibbs kimyəvi termodinamikanın əsasını işlədi. Termodinamikanın qanunlarına əsasən, alimlər bu və ya digər kimyəvi reaksiyanın gedib-getməyəcəyinin mümkün olması haqqında fikir söyləmək imkanına nail oldular. Kimya burada ilk dəfə riyazi aparatdan geniş istifadə etməyə başladı.
Kimyəvi və elektrokimyəvi hadisələrin qarşılıqlı əlaqəsini elektrokimya müəyyən etdi. Elektrik cərəyanının təsirindən suyun hidrogen və oksigenə parçalanması elektrolizin öyrənilməsinin başlanğıcı oldu. Elektrolizin miqdari qanunlarını Maykl Faradey kəşf etdi. Termokimya və elektrokimyanın nailiyyətləri müasir kimya istehsalatının əsasını qoydu. Fiziki kimyanın ilk istiqamətləri məhlulların tədqiq olunmasına, onların təbiətinin və xassələrinin düzgün başa düşülməsinə çox kömək etdi. Svante Arrenius elektrolitlərin məhlullarda müsbət və mənfi yüklü ionlara ayrılması fərziyyəsinə əsasən elektrolitik dissosiasiya nəzəriyyəsini yaratdı.
İşığın təsiri ilə gedən kimyəvi çevrilmələri fotokimya öyrənir. Radioaktivlik hadisəsinin kəşfi radioaktiv şüaların müxtəlif maddələrə təsirini tədqiq etməyə imkan verdi. Bunun əsasında da fiziki kimyanın yeni qolu – radiasiya kimyası yarandı.
1850-ci illərdə Lyüdviq Ferdinand Vilhelmin, işi ilə kimyəvi reaksiyaların sürətinin sistematik tədqiq edilməyə başlandı, 1880-ci illərdə formal kinetika əsaslarının (J.G.Vant-Hoff,Vilhelm Ostvald,Svante Arrenius) yaranmasına səbəb oldu. 1890-cı illərdə Ostvald da katalitik proseslərin öyrənilməsinə dair bir sıra klassik əsərlər nəşr etdirdi.
Müasir dövr: XX əsrin əvvəllərindən
Iohan Emil Vixert və Cozef Con Tomson (1897) tərəfindən elektronun kəşfi və Antuan Anri Bekkerel tərəfindən radioaktivlik (1896) Uilyam Prout protil hipotezini irəli sürdükdən sonra müzakirə edilməyə başlanan atomun parçalanmasının sübutu oldu (1815). XX əsrin əvvəllərində atomun quruluşunun ilk modelləri ortaya çıxdı:"Tomson" (Uilyam Kelvin, 1902 və C.C.Tomson, 1904), Planetar (Jan Batist Perren, 1901 və Hantaro Naqaoka, 1903), ,"Dinamik" (Filipp Lenard,1904). 1911-ci ildə Ernest Rezerford,α-hissəciklərin səpələnməsinə dair təcrübələrə əsaslanaraq,atom quruluşunun klassik modelini yaratmağa əsas verən planetar modelini təklif etdi (Nils Bor, 1913 və Arnold Zommerfeld, 1916 ). Buna əsaslanaraq Nils Bor 1921-ci ildə dövri sistemin formal nəzəriyyəsinin əsasını qoydu,elementlərin xüsusiyyətlərinin dövriliyini atomun xarici elektron səviyyəsinin quruluşunu vaxtaşırı təkrarlamaqla izah etdi. Volfqanq Pauli "istisna prinsipini" (1925), ortaya qoyandan sonra (1925) və Fredirix Hund elektron qatlarının doldurulması üçün Hund qaydalarını (1925-1927), təklif etdikdən sonra o dövrdə bilinən bütün elementlərin elektron quruluşu quruldu.
Atomun parçalanma xüsusiyyətini kəşf etdikdən və elektronun təbiətini onun tərkib hissəsi kimi müəyyənləşdirdikdən sonra kimyəvi birləşmə nəzəriyyələrinin inkişafı üçün real şərtlər meydana çıxdı. Birincisi, Rixard Abeqin (1904) elektrovalentlik anlayışı,atomların elektron üçün yaxınlığı ideyasına əsaslanır. Bor - Zommerfeld atom modelindən əvvəl digər atom modellərində, atomun nüvəsində, (+) yüklü protonların olduğu, nüvənin ətrafında isə dairəvi hərəkət istiqamətində hərəkət edən elektronların olduğunu ifadə edilmişdir. Bu elektronların nüvə ətrafında hansı istiqamətdə hərəkət etdiyi onların sürət və impulsu haqqında heç bir fikir irəli sürülməmişdir. Bor isə teoriyasında elektronların hərəkətini bu nöqteyi nəzərdən təcrübə etdi. Valter Kossel (1916) heteropolar (ion) birləşməsi nəzəriyyəsini və Qilbert Nyuton Lewis (1916) və Irvinq Lenqmyur (1919) - homeopolar - kovalent əlaqə nəzəriyyəsini inkişaf etdirdi.
1920-ci illərin sonu və 1930-cu illərin əvvəllərində tamamilə yeni - Kvant mexanikası -atomun quruluşu və kimyəvi əlaqələrin təbiəti haqqında fikirlər meydana çıxdı.
Fransız fiziki Lui de Broylun dalğa mexanikasına əsaslanaraq 1926-cı ildə Avstriya fiziki Ervin Şredinger elektron dalğaları nəzəriyyəsini daha da təkmilləşdirərək elektronların diskret vəziyyətini xüsusi rəqslər kimi göstərmişdir. Bir qədər əvvəl alman fiziki Verner Heyzenberq kvant mexanikasının müəlliflərindən biridir.Bundan əlavə, o,nüvə fizikası (elmə izospin anlayışını daxil etmişdir) və elementar hissəciklər fizikasına da əhəmiyyətli töhvələr vermişdir.
Kvant mexanikası sayəsində, XX əsrin 30-cu illərinə əsasən atomlar arasında bir əlaqə yaratmaq üsulu aydınlaşdırıldı; bundan əlavə,kvant-mexaniki yanaşma çərçivəsində Mendeleyevin dövri nəzəriyyəsi düzgün fiziki interpretasiya almışdır. Etibarlı nəzəri təməlin yaradılması,maddələrin xüsusiyyətlərini əvvəlcədən bilmək qabiliyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə artmasına səbəb oldu. XX əsrdə kimyanın xüsusiyyətlərindən biri, fiziki və riyazi aparatların geniş yayılması və müxtəlif hesablama metodları idi.
Kimyada əsl inqilab,XX əsrdə çox sayda yeni analitik metodun,ilk növbədə fiziki və fiziki-kimyəvi metodların ortaya çıxmasına səbəb oldu (X-ray difraksiya təhlili, elektron və vibrasiya spektroskopiyası,maqnetokimya və mass-spektrometriya,elektron paramaqnit rezonans(EPR) və nüvə maqnit rezonans metodu (NMR),spektroskopiyası,xromatoqrafiya və s.). Bu üsullar bir maddənin tərkibini,quruluşunu və reaktivliyini öyrənmək üçün yeni imkanlar təmin etdi.
Müasir kimyanın fərqli bir xüsusiyyəti onun digər təbiət elmləri ilə sıx qarşılıqlı əlaqəsi idi, bunun nəticəsində biokimya,geokimya və digər bölmələr elmlərin kəsişməsində meydana çıxdı. Bu inteqrasiya prosesi ilə eyni zamanda, kimyanın özünün fərqləndirmə prosesi intensiv şəkildə davam edirdi. Kimya sahələri arasındakı sərhədlər olduqca ixtiyari,kolloid və koordinasiya kimyası,kristal kimya və elektrokimya olsa da,polimerlər kimyası və bir sıra digər bölmələr müstəqil elmlərin xüsusiyyətlərini əldə etdilər.
XX əsrdə kimyəvi nəzəriyyənin təkmilləşdirilməsinin məntiqi nəticəsi praktik kimyanın yeni uğurları - ammonyakın katalitik sintezi,sintetik antibiotiklərin,polimer materialların istehsalı və s idi. Kimyaçıların istədiyiniz xüsusiyyətlərə sahib maddələr əldə etməsindəki uğurları, tətbiqi elmin XX əsrin sonlarına aid digər uğurları arasında,bəşəriyyətin həyatında köklü dəyişikliklərə səbəb oldu.
Robert Berns
Robert Berns (, ; 1759–1796) — Böyük Britaniya şairi, folklorçusu.
Həyatı
Robert Berns 15 yanvar 1759-cu ildə Şotlandiyada Allouey kəndində yoxsul kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Berns öz yaradıcılığına təxminən 14–15 yaşlarından başlamışdır.
Rəvayətə görə, Berns çox zaman öz şeirlərini tarlada iş vaxtında yazarmış. Berns şeir yazarkən Şotlandiya xalq yaradıcılığı ənənələrini, qədim xalq mahnılarındakı motivləri əsas götürürdü, bu isə onun şeirlərinin xalq arasında sürətlə yayılmasına səbəb olurdu.
Şotlandiya kəndlilərinin zadəganlara və varlılara nifrətini, azadlığa məhəbbətini Berns məşhur "Namuslu yoxsulluq", "Azadlıq ağacı" şeirlərində ifadə etmişdir.
Şairin yaratdığı əsərlər arasında onun mifik şeirləri xüsusi yer tutur. Bunlardan "Con Anderson", "Məhəbbət qızılgül kimidir…", "Busə" və başqa şeirləri göstərmək olar. Xəlqilik, sadəlik, emosionallıq, daxili dramatizm Berns şeirinin səciyyəvi xüsusiyyətləridir.
Sabunağacıçiçəklilər
—  sinfinə aid bitki sırası.
Ryapina
Ryapina (Räpina, Vıru dilində Räpinä) — Estoniyanın cənubi-şərqindəki Pılvamaa bölgəsində şəhər. Şəhər Vıhandu çayının sahilindədir.
Achillea heterophylla
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zaqatala üsyanı (1920)
1920-ci il Zaqatala üsyanı — Zaqatalada antisovet üsyan, sovet işğalına qarşı üsyanlardan biri.
Tarixi
Aprelin işağlından sonra artıq aprelin 29-da Zaqatalada hakimiyyəti bolşeviklər ələ keçirmişdilər. Həmin tarixdə XI ordunun təlimatçılarından biri olan Menşikovun göstərişləri əsasında mahal inqilab komitəsi təşkil edildi. Komitənin sədri vəzifəsinə əslən bu bölgədən olan 21 yaşlı Zəkəriyyə Ramazan oğlu Balaxlinski, onun müavini vəzifəsinə Mahmud Qocayev, katibliyə isə Nikolay Levşin təyin olundular.
Qarabağ üsyanının yatırıldığı vaxt, Zaqatala dairəsində sovet hakimiyyətinə qarşı üsyan qalxdı və Şəki bölgəsinin bir hissəsini də bürüdü. 1920-ci ilin iyununda Gürcüstan parlamentinin üzvləri Zaqatala bölgəsində sovet hakimiyyətinə qarşı təşviqatı gücləndirmişdilər. Onlar əhali arasında şaiyə dolu intibahnamələr yayırdılar ki, guya "əgər Zaqatala dairəsini Gürcüstana verməsələr, Gürcüstan zor gücünə tabe olmağa məcbur edəcək".
Zaqatalada sovet hakimiyyətinə qarşı üsyan 1920-ci il iyunun 6-da belə bir bəhanə ilə başlandı ki, guya "Gürcüstan Azərbaycana müharibə elan etmişdir". Könüllü partizan dəstələrinin təşkili də bu yozumla aparılırdı. Çıxış ücün bəhanə əhalinin silahı təhvil verməsi barədə əmr oldu. Molla Hafiz Əfəndinin başçılıq etdiyi üsyançılar (1000 nəfərdən çox adam) və onlara qoşulmuş Azərbaycan qoşunlarının qarovul batalyonunun bütün zabitləri iyunun 9-da Zaqatala qalasını, teleqrafı tutdular və inqilab komitəsinin üzvlərini, sovet işçilərinin hamısını həbs etməyə başladılar.
Qızıl ordu komandirləri etiraf edirdilər ki, Zaqataladakı üsyan da "Qarabağdakı üsyan zamanı olduğu kimi, əksinqilabçılara münasibətdə eyni amansızlıqla yatırıldı və əhalinin tərk-silah edilməsinə başlandı... Bütünlükdə üsyançılardan 6 mindən çox xarici və rus tüfəngi, karabini, berdankası, 8 pulemyot və böyük miqdarda tapança, müxtəlif pistolet və digər döyüş sursatı alındı". Başqa bir sənəddə - hərbi məlumatda isə deyilirdi: "Zaqatalanın ən yoxsul sinfi tərəfındən ruh yüksəkliyi və " Yaşasın sovet hakimiyyəti!" sədaları ilə qarşılanan Qızıl ordu hissələri iyunun 18-də şəhərə daxil oldular və qalanı tutdular".
Məşədi Hüseynqulu
Məşədi Hüseynqulu — Cəlil Məmmədquluzadənin ata tərəfdən babası.
Həyatı
Cənubi Azərbaycanın Xoy şəhərində anadan olmuşdur. XIX əsrin 40-cı illərində Naxçıvana gəlmiş, burada evlənmişdir. Bənnalıqla məşğul olmuşdur. Dindar olmuş, Məşhəddə( İran, Xorasan) imam Rzanın qəbrini ziyarət etmişdir.
Vəfatı
1905-ci ildə Naxçıvan şəhərində vəfat etmişdir.
Kutriqurlar
Tarixi
Kutriqurlar utiqurlar, haylantürklər və başqa türk kökənli tayfalarla V-VI yüzilliklərdə Don və Dunay çayları arasında qərar tutmuşdular. . Bizans tarixçisi Prokopi Qeysərli bir məlumata dayanaraq yazır ki, kutriqurlar və utriqurlar ilk zamanlarda bir dövlət ətrafında birləşmişdilər. 463-cü ildə bulqarlar hunları məğlub etdilər.
Bulqarlar bir çox türk soylarının birləşməsiylə 630-cu ildə ortaya çıxdılar. Böyük Bulqar xanlığını Kubrat xan qurdu. VII əsrin ilk yarısında Xan Kubrat Qaradənizin şimalında dağınıq yaşayan türk Kutrigurlar, Utiqurlar, Sabirlər və Onoqurlar kimi soyları və bundan başqa 7 slavyan qövmünü, Bizansın razılığı ilə qurduğu ilk böyük bulqar dövlətinin tərkibində birləşdirmişdir. Beləliklə Bulqar adında yeni bir boy əmələ gəlmişdir. Ancaq qurulan dövlət uzun ömürlü olmadı. VII əsrin ikinci yarısında, Kubrat xanın 665-ci ildə ölümündən sonra digər bir Türk xalqı olan Xəzərlər bu dövləti məğlub etməyi bacarmışlar.
Kubratın böyük oğulu Batbayan (Bayan) Xəzərlərin hökmdarlığı altında yaşamağa razı olmuş və Xəzərlərə qatılmışlar. Xəzərlərin hakimiyyəti altında yaşamağa razı qalan bolqarlara Quru Bolqarlar deyilir. Xalqın ən əhəmiyyətli hissələrindən bir qismi şimala köç edib İdil bulqarları dövlətini qurdular və və şimala köç edən İdil bulqarlarına Ağ Bulqarlar da deyilər. Ağ bulqarlardan bu günki Çuvaşlar xalqı meydana gəlmişdir. Xan Asparuhun tabeçiliyi altında cənub-qərbə köç edən hissə isə 678-ci ildə Tuna bolqar dövlətini qurmuşlar və Bu günki Bolqarıstanın təməlini qoymuşdular. Digər bir qrupun isə avarlara qatılaraq daha da qərbə, orta Avropaya doğru köç etdiyi güman edilir.
Qızılcaqışlaq (Çaroymaq)
Qızılcaqışlaq — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Çaroymaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 158 nəfər yaşayır (31 ailə).
Con Xarsani
Con Xarsani (Harsányi János Károly) — Macarıstanda anadan olmuş, sonradan ABŞ-yə köçmüş iqtisadçı. 1994-cü ildə Con Neş və Reynhard Zeltenlə birlikdə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.
Con Xarsani daha çox oyunlar nəzəriyyəsi ilə bağlı tədqiqatları ilə tanınır, xüsusilə təkmilləşdirdiyi əskik bilgili oyunların analizi üçün nəzərdə tutulan Bayesiyan oyunları olaraq adlandırılan xeyli yenilikçi metodla tanınır. Eyni zamanda siyasi və əxlaqi fəlsəfədə (xüsusilə Praqmatizm etikası) iqtisadi məntiq və oyunlar nəzəriyyəsinin istifadəsindəki önəmli xidmətləri ilə tanınır.
Hinata Miyazava
Hinata Miyazava (d. 28 noyabr 1999) — Yaponiya qadın futbolçusu.
Con Xarsani
Altsheymer xəstəliyi diaqnozu qoyulan Con Xarsani 2000-ci ildə Kaliforniya ştatının Berkli şəhərində ürək tutmasından vəfat etdi.
Hinata Miyazava
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 1 oyun keçirib.
Con Xarsani
Əsərləri
Praqmatizm etikası ilə bağlı tədqiqatlarına Brisbeyndə olarkən başlamışdı. İki məqalə nəşr etdirmişdi. Con Xarsani məqalələrində əxlaqi problemlərdən əvvəl insanların şəxsi tarixləri və əxlaqi seçimləri arasındakı fərqin göstərilməli olduğunu açıqlamışdı.
Con Neşin oyunlar nəzəriyyəsi ilə bağlı nəşrindən sonra Con Xarsaninin bu mövzuya marağı artmışdır.
Fiziologiya
Fiziologiya (yunan dili φύσις — təbiət və λόγος — bilik sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir) — müxtəlif səviyyəli bioloji sistemlərin fəaliyyəti və tənzimlənməsi, həyati proseslərin normadakı sərhədlərini (bax: normal fiziologiya) və onlardan kənaraçıxmaları (bax: patofiziologiya) öyrənən elm. Fiziologiya canlı orqanizm və onun həyat fəaliyyəti haqqında olan elmdir. Fiziologiya canlı orqanizmin fəaliyyətlərinin icra mexanizmini açmaqla, onlar arasındakı əlaqəni, təkamülünü və fərdi inkişaf proseslərini öyrənir. Fiziologiyanın öyrənmə obyekti canlı orqanizmdir. Bioloji elmlərə aid olub, bütöv orqanizmin və onu təşkil edən orqan, toxuma və hüceyrələrin struktur elementlərinin həyat fəaliyyətinin, bu fəaliyyətin səbəb və mexanizmlərini müəyyən etməklə orqanizm ilə xarici mühit arasındakı əlaqəni öyrənir. Fiziologiyanın iki sərbəst elm sahəsindən ibarətdir:
Fiziologiyanın inkişaf tarixi
Qədim fiziologiyanın inkişafı – Fizilogiyanın tarixi çox qədimdir. Onun əsasını eramizdan əvvəl Çində, Hindistanda, Yunanistanda və s. yaşamış filosoflar və həkimlərin anatomiyası və fiziologiyaya aid bəzi təsəvvürləri təşkil edir. Eramizdan 400 il əvvəl yaşamış Hipokrat (460–377) təbabətə aid qiymətli məlumatlar vermişdir. O, insanın bədən quruluşunu, kəllənin örtük sümüklərini öyrənmiş , bəzi cərrahi əməliyyatlar aparmış , şişlərin və çıxıqların müalicə üsullarını göstərmişdir. Azərbaycan fiziologiyasının inkişafı. Azərbaycan fiziologiya məktəbin təşkilində və ilk fizioloqların hazırlanmasında Pavel Yuryevic Rostovsev 1877-ci il Moskva da anadan olmuşdur. O ,1901 ci ildə Peterburq Hərbi –Tibb akademyasını bitirdikdən sonra fiziologiya kafedrasında əmək fəaliyyətinə başlamışdır.Косицкий Г.И.Физиология человека.-Москва,1985.