cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qara ölüm
Epidemiologiya
Taunun törədici mikrobu spor əmələ gətirmir, kapsulu vardır, qrammənfidir, anilin boyaları ilə asan (ucları isə daha intensiv) rənglənir (bipolyar rənglənmə), fakultativ anaerobdur. 25–30 °C-də və pH 6,9–7,2 olduqda duru və bərk qida mühitlərində yaxşı inkişaf edir. R -virulent və S -avirulent formalı koloniyalar əmələ gətirir. Qida mühitinə təzə və ya hemolizəolmuş heyvan qanı çatdıqda mikrobların inkişafına stimullaşdırıcı təsir göstərir. 200px|thumb|left|Taunun əsas daşıyıcıları, mikroskop altında böyüdülüb. Yersina pestis ekzo- və endotoksin əmələ gətirir, tərkibində termostabil somatik və termolabil kapsul antigenləri və s. (cəmi 20 antigen) vardır. Yersina pestisin somatik antigeni başqa persinlərin antigenlərinə identikdir. kapsul antigeni taun törədici mikrobunun virulent ştamları üçün spesifik sayılır, immunigen aktivliyə malikdir.
Taunun törədici mikrobunun orqanizmdən kənarda davamlılığı onlara xarici mühit amillərinin təsir xarakterindən asılıdır. Temperatur düşdükcə bakteriyaların yaşama müddəti artır. Qida məhsullarında, suda və məişət əşyalarında Yersina pestis}} 3 aya qədər, bubon irinində 40 gün, qanda və bəlğəmdə 1 ay və daha çox qalır. 55 °C-də onlar 10–15 dəq. sonra 100 °C-də bir neçə saniyə sonra məhv olur. Adi dezinfektantlar işçi konsentrasiyada (sulema 1:1000, 3–5%-li lizol məhlulu, 3%-li karbol turşusu, 105-li əhəng südü) və (antibiotiklər), (streptomisin, tetrasiklin, xloramfenikol) Yersina pestisə öldürücü təsir göstərir.
Müasir elmdə
Taun üçün inkubasiya müddəti bir neçə saatdan 9 günə qədər dəyişir.
Bu xəstəliyə yoluxmanın bir neçə forması vardır: dəri, bubon, birinci və ikinci septik, ağciyər formaları.
Tədricən mikrobun daxil olduğu yerdə ardıcıl surətdə papulaya, veyikulaya və pustulaya çevrilən ləkə baş verir. Pustula içərisində çoxlu miqdarda taun mikrobları olan qanlı irinli, bəzən qaratəhər möhtəviyyatla dolur, təzyiq etdikdə şiddətli ağrılar başlayır. Əhatə edən dəri sahəsi parlaq hiperemiyalaşmış (tünd qırmızı rəngə çalır), infiltratlaşmış, sağlam dəri səthindən qabarmış olur (tünd qırmızı adlanan sədd). Sonradan pustula xoraya çevrilir. Xoranın dibi infiltratlaşır, sarımtıl rəngdə olur, vaxtı gələndə tünd qartmaqla örtülür, bu, qarayara zamanı dərinin zədələnməsini xatırladır. Nadir hallarda dəri üzərində kəskin ağrılı, xoralaşan birincili taun karbunkulu əmələ gəlir. Taun dəri xorası uzun davam etməsi, tədricən sağalması, çapıq əmələ gətirməsilə xarakterizə olunur.
Taunun hər hansı klinik formasında hemorragik səpmələr. bullyoz törəmələr, ikincili hematogen pustula və karbunkullar şəklində ikincili dəri dəyişikliyi müşahidə edilə bilər. Tunun dəri forması, bir qayda olaraq, bubon forması ilə birləşir (dəri-bubon forması). 200px|thumb|left|Taun çöpü — "Yersinia pestis", ölçüsü 200 dəfə böyüdülmüş mikraskop altında. Taunun bubon formasının xarakterik əlaməti törədrici mikrobun daxil olduğu yerə yaxın birincili bubonların formalaşması ilə periferik limfatik düyünlərin zədələnməsidir. Xəstəliyin 1–2-ci günü nəinki hərəkət zamanı, hətta sakitlikdə belə bubon əmələ gələn yerdə xəstəni məcburi vəziyyətə gətirən şiddətli ağrı hiss olunur. İnkişaf edən bubon kiçik, şiddətli ağrılı şişkinlikdən ibarətdir. Limfatik düyünlərin bütün qrupu və onları əhatə edən birləşdirici toxuma iltihabi prosesə cəlb olunduqca şişkinlik 8 sm-dək böyüyür, ətraf toxumalar ilə birləşən konqlomeratdan ibarət olur. Bubonun üzərini örtən dəri gərilir, aydın hiperemiyalaşır, parıldayır, göyərmiş çalar alır. Adətən limfangitlər olmur. Periadenit olduğuna görə bubonun konturu hamarlaşır. Bu, mühim diaqnostik əlamətlərdən biri sayılır. Xəstəliyin 6–8-ci gününə yaxın bubon xəmirvari konsistensiya alır, üzərindəki dəri göyümtül-qonur rəng alır, nazilir. Bubonun mərkəzində flüktasiya meydana çıxır. Xəstəliyin 8–12-ci günü bubon deşilir, qan qarışıqlı serozlu-irinli möhtəviyyat ifraz olunur. Bubonun xoraya çevrilməsi uzun müddət sağalmayan fistulanı, ikincili infeksiyanın qoşulması isə geniş adenofleqmonanın əmələ gəlməsi ilə nəticələnir. İrinli xora inadlı gedişi, tədricən sağalması, qranulyasion toxumanın artması və çapıqlaşma ilə fərqlənir. Xəstəliyin təhlükəsiz gedişi zamanı 6–8-ci gündən başlayaraq, bubonda iltihabi dəyişiklik azalmağa başlayır və sonralar tam sorula bilir. Son illər spesifik terapiyanın (antibiotiklərin) tətbiqi ilə əlaqədar olaraq taun bubonları çox nadir hallarda deşilir. Onlar 15–20 gün ərzində tədricən sorulur.
Ağciyər taununun ən ağır növüdür. Onun da iki növü vardır. Birincili-ağciyər taunu – xəstəliyin daha ağır və epidemioloji cəhətcə son dərəcə təhlükəli formasıdır. Xəstəliyin üç əsas dövrü vardır: başlanğıc qızdırmalı həyəcanlanma dövrü, xəstəliyn qızğın dövrü və soporoz (terminal) dövr.
Ağciyər taununun birinci dövrü klinik təzahürlərin müxtəlifliyi ilə xarakterizə olunur. Xəstəliyin dəfələrlə şiddətli titrətmə, bədən temperaturunun 39–40°S-dək yüksəlməsi və qusma (çox vaxt təkrar-təkrar) ilə qəflətən başlayır. Xəstələr həyəcanlanır, baş və əzələ ağrılarından şikayətlənir, onların sifətləri qızarmış, şişmiş olur, konjuktivit inkişaf edir, xəstəliyin birinci gününün axırına yaxın köksdə kəsici ağrılar, taxikardiya, tənginəfəslik meydana çıxır. Xeyli artan bəlğəm ifrazı müşayiət edilir. Bəlğəm əvvəlcə köpüklü, şəffaf, şüşəvari olur. Sonradan bəlğəmin içərisində qan görünür və nəhayət o qanlı olur. Bəlğəmlə külli miqdarda taun mikrobları ifraz olunur. Fiziki məlumatlar son dərəcə az olur, xəstələrin ümumi halına uyğun gəlmir.
Xəstəliyin qızğın dövrü bir neçə saatdan 2–3 günə qədər davam edir. Bədən temperaturu yüksək olaraq qalır. Üzün hiperemiyası, gözlərə "qan dolması", şiddətli tənginəfəslik – taxipnoe (tənəffüsün dəqiqədə 50–60 qədər olması) diqqəti cəlb edir. Çox vaxt qan qarışmış qusma baş verir. Ürək tonları karlaşır, nəbz tezləşir və aritmik olur. Arterial təzyiq xeyli enir. İntiksikasiya təzahürləri artdıqca ağır mənəvi iztirab həyəcanlanma ilə əvəz olunur, xəstə sayıqlamağa başlayır.
İkincili-ağciyər taunu, bubon taununun ciddi ağırlaşmasıdır. Proqnoz həmişə ciddidir. Xəstəliyin bütün orqanizmə yayılmış formalarında ölüm riski 40–90%-ə çatır. Terminal dövr son dərəcə ağır klinik gedişlə xarakterizə olunur. Xəstədə soporoz hal (yuxuculuq) inkişaf edir. Tənginəfəslik artır, tənəffüs sərtləşir, arterial təzyiq, demək olar ki, müəyyənləşdirilmir. Nəbz tezləşir, sapvari olur. Dəri üzərində petexiyalar və ya geniş qansızmalar meydana çıxır. Sifət göyərir, sonradan isə yanaqlarda parlaq sianoz olan boz-torpaq rəng alır, burun sivriləşir. Gözlər çuxura düşür. Xəstəyə ölüm gorxusu gəlir. Daha sonra sayıqlama başlayır, xəstə laqeydləşir, koma inkişaf edir.
XIV əsrin təsvirlərində
250px|thumb|right|Taun xəstələrinin daşınması, London XV əsr. İkinci epidemiya dövründə taun xəstələrinin vəziyyətinin təsviri dövrümüzə de Mussinin, İoan Kantakuzin, Nikifor Qriqor, Dionisiy Kolle, ərəb tarixçisi İbn əl-Xətib, De Qinya, Covanni Bokkaçço və digər müasirlərin əlyazmalarında gəlib. çatmışdır. Onların sözlərinə görə, taun ilk növbədə "fasiləsiz qızdırma" (febris Continuae) ilə özünü göstərirdi. Xəstələr həddən artıq qıcıqlanma ilə xarakterizə olunur, yerlərində qıvrılır və sayaqlayırdılar. Dövrümüzə gəlib çatan mənbələr "pəncərələrdən qəzəblə fəryad edən xəstələr" haqqında məlumat verirlər. Con Kellinin dediyi kimi, belə görünür ki, infeksiya mərkəzi sinir sisteminə də təsir edirmiş. Xəstələrdə çox vaxt qan qarışmış qusma baş verirmiş və arterial təzyiq xeyli enirdi. İntiksikasiya təzahürləri artdıqca ağır mənəvi iztirab həyəcanlanma ilə əvəz olunur, xəstələr sayıqlamağa başlayırdılar. Dəri üzərində petexiyalar və ya geniş qansızmalar meydana çıxırdı. Sifət göyərir, sonradan isə yanaqlarda parlaq sianoz olan boz-torpaq rəng alır, burun sivriləşirdi. Xəstədən gələn ağır qoxu müasirlərin xüsusilə diqqətini çəkirdi.
Müəlliflərin əksəriyyəti ölümün işarəsi olan "qan qarışmış qusma" barədə yazırlar. Qi de Şoliak "qan qarışmış qusma"nı Qara ölümün əsas əlamətlərindən sayırdı.
Əksər hallarda xəstəlik taunun bubon formasında keçirdi. Xəstəliyin bu növü daha çox Krımda yayılmışdı. De Mussi xəstəliyin ətraflı təsvirini verir. Ona görə xəstəlik gənələrin insanı dişləməsi ilə yayılırdı. Belə ki, gənə dişlədikdən sonra dəridə bubon əmələ gəlirdi. Sonra bubonun üzərini örtən dəri gərilir, aydın hiperemiyalaşır, parıldayır, göyərmiş çalar alırdı. Xəstəliyin 6–8-ci gününə yaxın bubon xəmirvari konsistensiya alır, üzərindəki dəri göyümtül-qonur rəngə çalır və nazilirdi.
İtaliya şəhərlərində də xəstəliyin bu növünə rast gəlinirdi. İtalyanlar "qan qarışmış qusma" haqda heç bir məlumat vermirlər. Bu barədə yeganə mənbə Lüdoviko Muratorinin məlumatlarıdı.
İngiltərədə taunun ağciyər forması geniş yayılmışdı. Belə ki, xəstələr yoluxduqdan bir neçə saat sonra qan qusur və bir qayda olaraq iki-üç gün ərzində ölürdülər. Norveç salnamələri də eyni məlumatə qeyd edirlər. Rus salnaməçiləri isə dəridə qara nöqtələr və ağciyər qanamaları haqqında danışırlar.
Şoliakın verdiyi məlumatlara görə, Fransada taun hər iki formada özünü göstərirdi. Yayılmasının ilk dövründə (iki ay), əsasən ağciyər şəklində, xəstə üçüncü gün ölürdü. İkincisində — bubonik formada. Xəstənin bu növdə ömrü beş günə qədər artırdı.
Konstantinopol üçün xarakterik olan taunun septik forması orta əsrlərdə insanları xüsusi dəişətə gətirirdi. Zahirən sağlam görünən bir insan qəflətən bir gündə ölürdü. Belə ki, imperator İoan Kantakuzinin ən kiçik oğlu Andronk cəmisi üç saat ərzində həyatını itirmişdi.
Orta əsrlərdə tibbin vəziyyəti
250px|thumb|left|Meyidin yarılması, Fransa XV əsr. Qara ölüm zamanı xristian Avropasında tibb dərin tənəzzülə uğramışdı. Bu, əsasən elmin bütün sahələrinə ibtidai dini yanaşma ilə bağlı idi. Hətta orta əsrlərin ən böyük universitetlərindən birində — Parisdə tibb ikinci dərəcəli bir elm hesab olunurdu, çünki onun qarşısına "ölümcül bədəni müalicə etmək" vəzifəsi qoymuşdu. Buna misal digərləri ilə yanaşı, XIII əsrin "Yeddi sənət və yeddi fəzilət toyu"nda anonim məcazi bir şeirdir. Bu bəstədə xanım Qrammatika qızları — Dialektika, Həndəsə, Musiqi, Ritorika və İlahiyyatı ərə verir, sonra Fizika xanım (əvvəllər tibbin adı) onun yanına gəlir və Qrammatikadan onu da ərə verməsini xaiş etdikdə, "Siz bizim ailədən deyilsiniz, sizə heç nə edə bilmərəm" deyə birmənalı cavabını alır.
Müəllifi bilinməyən o dövrün bir əsərində xəstə çağırışına gələn həkim onun yaxınlarından xəstənin şükür və dua edib etmədiyini soruşmağa həkim məsuliyyət daşıyırdı. Xəstə buna ya müsbət cavab verməli, ya da sağalandan sonra mütləq bunu edəcəyinə söz verməli idi. Çünki, o dövrdə ruhun xilasına, bədənin xilasından daha vacib önəm verilirdi.
Cərrahiyyə çirkli sənət sayıldığından, kilsə qaydaları hətta tibbi biliyi olsa belə keşişlərin bununla məşğul olmasına qadağa qoyurdu. Bu da tibbi təhsil alanlar arasında real həyatda demək olar ki, bölgüyə gətirib çıxarırdı. Belə ki, Tibb Universitetində antik tibb təhsili alan bir həkim (physician) və alim praktik-cərrah (surgeon) peşələri ayrı-ayrı birliklərə (sexlərə) məxsus idilər. Ölülərin anatomiyası heç vaxt qadağan edilməmişdir, ancaq əslində bu XIV–XV əsrlərdə geniş yayılmışdır və Qalenin kitablarından anatomiyanın nəzəri öyrənilməsi üstünlük təşkil edirdi.
İstedadlı həkimlər daim inkvizisiyanın nəzərinə düşmək üçün risk etdilər, lakin ruhanilərin rüşvətə bulaşmış hissəsi həkimlərin insanlar arasında nüfuz və hörmət qazanmasından hiddətlənirdilər. O, dövrün həkimlərindən biri yazırdı:
Taunun səbəbləri haqqında nəzəriyyələr və təklif olunan profilaktik tədbirlər
Dövrün elmində epidemiya xəstəlikləri haqqında nəzəriyyələrində iki əsas istiqamət mübarizə aparırdı. Antik dövrün son atomistlərindən biri olan Lukretius Karanın adı ilə əlaqəli olan bir birinci istiqamət, xəstəliyin səbəbini gözə görünməyən bəzi "xəstəliyin toxumları" və ya xəstə ilə təmasda olan sağlam bir insanın bədəninə girən ən kiçik zərəciklər (Mark Varron) olduğuna inanırdılar. Daha sonra kontaqiya nəzəriyyəsi (yəni yoluxma) adlandırılan bu doktrina sonralar van Levenhukun kəşfindən sonra daha da inkişaf etdi. Tauna qarşı profilaktik tədbir olaraq, kontaqanistlər xəstələrin uzun müddətli karantində təcrid olunmasını təklif edirdilər: "Mümkün qədər insan qarşılıqlı ictimai münasibətlərdən çəkinməlidir ki, bir-birilərinin üzərinə nəfəs verməsinlər və bir nəfər bir neçə nəfəri yoluxdurmasın. Beləliklə, tək qalmalı və havanın zəhərləndiyi yerlərdən gələn insanlarla görüşməməlisiniz." 250px|thumb|right|Məhəmməd ibn Zəkəriyə əl-Razinin Avropada dərc edilən Herard Kremanskinin tibb kitabındakı təsviri, XIII əsr. Ancaq taun yaralarının olması və ya olmaması çox spekulyativ görünürdü. Hələ o dövrün həkimləri üçün antik dövrün böyük təbibləri — Hippokrat və Qalen tərəfindən irəli sürülən və sonra "həkimlərin şeyxi" İbn Sina tərəfindən inkişaf etdirilən "miasmatik" (çürüyərək yayılan) xəstəlik nəzəriyyəsi cəlbedici görünürdü. Qısa şəkildə nəzəriyyənin mahiyyəti ondan ibarətdi ki, orqanizm yerdən ifraz edilən bəzi zəhərli maddələrin ("irin") təsiri ilə zəhərlənir. Bu nəzəriyə bataqlıqlarıda və digər "sağlam olmayan yerlərdə" yaşayan insanların ölümünün tamamilə sağlam müşahidə edilməsinə və müəyyən xəstəliklərin müəyyən coğrafi məkanlara bağlanmasına əsaslanırdı (Məsələn bataqlıqlarda yaşayan insanların oradan çıxan metan qazı ilə zəhərlənməsi). Buradan "miasmatika"ya görə, külək zəhərli havanı böyük məsafələrə daşıya bilir. Bu zəhər həm havada qala bilir, həm də su, qida və məişət əşyaları ilə insanı zəhərləndirə bilərdi. Taun zamanı xəstə və ya cəsədlər dəişətli dərəcədə ağır qoxu verdiyindən "miasmatika"ya görə xəstəlik bu cür iy vasitəsi ilə də yayılır. Ancaq hətta burada da həkimlər zəhərli dumanların haradan gəlməsi məsələsində fikir ayrılığına malik idilər. Əgər antik zamanlarda tərəddüd etmədən bunun səbəbini adi hallarda təhlükə törətməyən, lakin bataqda çürüyərək ölümcül zəhərə çevrilməsinə inanırdılarsa, orta əsrlərdə "miasma"nın meydana gəlməsi prosesi kosmik təsirlə əlaqələndirilirdi. Belə ki, burda əsas günahkar, "Ölüm gətirən atlı" ilə xarakterizə olunan Saturn planeti hesab edilirdi. "Miasmatik"lərin fikrincə bataqlıqların zəhərli qazı ifraz etməsini Saturn planeti oyadır.
"Miasma"nın varlığı qoxu ilə müəyyən edilirdi, ancaq taun qoxusunun necə olması ətrafında fərqli fikirlər var idi. Belə ki, əsən külək "sanki gül bağından gələn qoxu" təsiri verirdi və əlbəttə ki, bundan sonra ən yaxın qəsəbədə epidemiya başlaması ilə bağlı xatirələr mövcuddur. Amma daha çox taunu kəskin və ağır qoxularla ifadə edirdilər. Məsələn İtaliyada dalğalar tərəfindən sahilə atılmış "ətrafına dözülməz bir qoxu yayan" ölmüş nəhəng bir balinanı epidemiyasının əsas səbəbini hesab edirdilər.
Epidemiya ilə mübarizə üçün bir neçə sadə vasitə təklif edilirdi:
Həkimlər suda yaşayan ev və vəhşi quşları yeməkdən, şorba və bulyon bişirməkdən, sübh keçəndən sonra yatmamaq və nəhayət qadınlarla intim münasibətlərdən çəkinməyi tövsiyə edirdilər. Onlar həmçinin, ölümün və ya epidemiyanın qorxusundan çəkinmək və nəyin bahasına olursa olsun şən əhval ruhiyyə saxlamağı da məsləhət görürdülər.
Müalicə
Taunun klinik mənzərəsi XIV əsrin tibb nöqteyi-nəzərindən belə idi: bədənə nüfuz edən "miasma" ürək bölgəsində bir bubon və ya zəhərlə dolu furunkul meydana gətirir və sonra o qanı zəhərləyir.
Müalicə cəhdləri son dərəcə təsirsiz olsa da, həyata keçirilirdi. Şoliak taun bubonlarını açıb onu qaynar məcunla yandırırdı. Zəhərlənmə kimi başa düşülən taun ilə o dövrdə mövcud olan üsullarla, xüsusən də "fransız teriakı" ilə müalicə aparılırdı. Belə ki, bubon üzərinə dövrün inamına görə qandan zəhər çıxara bilən kərtənkələlərin, ilanların, zəhərli qurbağaların qurudulmuş dəriləri qoyulurdu. Eyni məqsədlər üçün bubolar üzərinə qiymətli daşlar, xüsusilə də toz halına salınmış zümrüd səpilirdi.
XIV əsrdə, elm hələ də sehr və okkultizmlə sıx bir şəkildə əlaqələndirildiyi üçün bir çox dərman reseptləri "simpatiya" qaydalarına əsasən tərtib edilirdi. Yəni insan orqanizminin xəstəliyini ehtimal olunan şəkildə müalicə edilə biləcəyi müəyyən cisimlərlə xəyali bağlantı qurulurdu. Bu zaman isə şarlatanlıq və fırıldaq hallarına geniş rast gəlinirdi. "Simpatik sehr" tərəfdarları güclü maqnit köməyi ilə xəstəliyi bədəndən "çıxartmağa" çalışırdılar. Belə bir "müalicənin" nəticələri məlum deyil, lakin onların qənaətbəxş olmaları ehtimalı çox azdır.
Yaxşı qidalanma və möhkəmləndirici vasitələrlə xəstənin gücünü qorumaq və imuniteti qaldırmaqla bədənin xəstəliyə qalib gəlməsi üsulundan da geniş istifadə edilirdi. Lakin Qara ölüm epidemiyası zamanı sağalma nadir hallarda rast gəlinirdi və demək olar ki, onların da hamısı epidemiyanın sonunda olmuşdu.
Taun həkimləri
thumb|right|250px|[[Romada çalışan xüsusi geymli taun həkimi, 1656-cı il.]]
Epidemiya zamanı senyorlar xüsusi "taun həkimləri" tuturdular. Senyorlar onların pulunu verərək şəhərdə epidemiya bitənə qədər qalmalarını tələb edirdilər. Taun həkimləri xüsusi ilə kənd və şəhərlərdə epidemiyaların yayılmağa başlamasından sonra müqavilə ilə müalicə üçün ərazilərə gətirilirdi. Bu işə əsasən tibb universitetlərini bitirən gənclər və yaxşı iş tapa bilməyən həkimlər gedirdilər. Çünki o, ən təhlükəli ixtisas sayılırdı.
Belə hesab edilir ki, ilk taun həkimlərini Roma Papası VI Kliment tutmuşdur və bundan sonra bu praktika bütün Avropada yayılmışdır.
"Miasmalar"dan qorunmaq üçün taun həkimləri uzun burnu olan aromatik qoxuları bir yerdə cəmləyərək qoxumuş havanın içəri daxil olmasının qarşısını alan xüsusi baş geyimi istifadə edirdilər. Həmin dövrlərdə qoxunun taunun yoluxmasında əsas şərtlərdən biri olduğuna inanılırdı. Əvvəlcə bu maskalarla yalnız üç örtülürdü, lakin 1360-cı ildə taunun yenidən qayıtması ilə maskayla bütün baş hissəsinin örtülməsinə başlandı. Bu maska qalın dəridən hazırlanır, gözlər üçün eynək olur, onun altına taun "miasma"sından qoruyan qızılgül ləçəkləri, rozmarin, dəfnə yarpağı, ətirli otlar ət və s. qoyulurdu. Boğulmamaq üçün uzun burunda iki kiçik deşik düzəldilirdi. Taun həkimi xəstəyə əlləri ilə toxunmamaq və küçədə avaraları qovmaq üçün uzun bir çubuqdan istifadə edirdi. Bu geyimdə hər zaman onlara kömək olmurdu. Bəzən onlar ya xəstəliyə yoluxur, bəzən isə xəstəyə kömək göstərməməsi səbəbindən onların yaxınları tərəfindən qətlə yetirilirdilər.
Əlavə bir qorunmaq vasitəsi olaraq, taun həkimlərinə "ədviyyat ilə yaxşı bir qurtum şərab içilməsi" tövsiyə edilirdi. Lakin bu heç də həmişə yaxşı nəticələnmirdi. Belə ki, dezinfeksiya etmək əvəzinə bunu şəxsi maraqları üçün istifadə edərək sərxoş halda dava salaraq həbs olunan Köniqsberq həkimlərinin sərgüzəştləri bütün Avropada yayılmışdı.
İnzibati əks tədbirlər
250px|thumb|right|Vetensiya doju Dondolo. "Venesiyalılar donuz kimidir, birinə toxun, hamı bir-birinə qarışacaq və günahkarın üstünə atılacaqlar" — deyə bir səlnaməçi qeyd edirdi. Doğrudan da Doj Dandolonun başçılıq etdiyi Venesiya, Avropada birinci olaraq vətəndaşlarını intizama məcbur edərək, onları xaosdan və talandan qorumaq üçün qayda-qanun yaradaraq, eyni zamanda, mümkün olduğu qədər geniş yayılmış epidemiyaya qarşı mübarizə aparan ölkə idi.
İlk növbədə 1348-ci il martın 20-də Venesiya şəhər şurasının əmri ilə şəhərdə üç yerli zadəganlardan ibarət xüsusi sanitar komissiyası təşkil edildi. Limana daxil olan gəmilərin yoxlanılması əmri verildi və orada gəlmələr gizlənərdisə, taun xəstələri və ya ölü tapılardısa, gəmi dərhal yandırılırdı. Yoluxmuş gəlmələrin dəfn edilməsi üçün Venesiya buxtasındakı adalardan biri ayrıldı və qəbirlər ən azı metr yarım dərinlikdə basdırılmalı idi. Aprelin 3-dən epidemiyanın sonuna qədər hər gün xüsusi cənazə dəstələri bütün "Venesiya kanalları"nda üzərkən "Ölü cəsədlər!" qışqıraraq əhalinin dəfn üçün ölülərini vermələrini tələb edirdilər. Hər gün cəsədləri toplamaq üçün xüsusi qruplardan bütün xəstəxanalara, kilsələrə baş çəkmək və ya sadəcə küçələrdə ölüləri toplamaq tələb olunurdu. Hər bir venesiyalının yerli keşişin müşayiəti olə son mənzilə yola salmaq və Lazaretto adlı taun adasında dəfn edilmək hüququ var idi. Şərqdən və ya taunun yayıldığı yerlərdən şəhərə gələnlər burada gətirdikləri mallar ilə birlikdə qırx gün ərzində karantində saxlanılırdı. Bu müddət İsa Məsihin qırx günlük səhrada olmasının xatirəsinə seçilmişdi. Məhz məşhur "karantin" adı da buradan italyan dilindəki quaranta "müddət" sözündən gəlmişdir.
Şəhərdə asayişi qorumaq üçün şərab ticarətinə qadağa qoyuldu, bütün meyxanalar və traktirlər bağlandı, iş başında tutulan hər hansı bir tacir mallarını itirirdi və dərhal çəlləklərin içindəki məhsulu birbaşa kanallara axıtmaq əmri verilmişdi. Qumar oyunları və zər atmaq qadağan edilmişdi (lakin oyunbazlar zərlərə dini təsbehlərdəki təsvirləri yapışdırmaqla bu qadağadan yan keçə bilirdilər). Fahişəxanalar bağlanmışdı, kişilərə sevgililərini ya dərhal tərk etmək, ya da onlarla evlənmələri əmr edilmişdi. Boş qalan şəhəri yenidən məskunlaşdırmaq üçün borc həbsxanaları açıldı, borc ödəmələri ilə bağlı qanunvericilik yumşaldı, qaçan borclulara tələb olunan miqdarın beşdə birini ödəməyə razı olduqları təqdirdə bağışlanma vəd edildi.
Avqustun 7-dən etibarən mümkün panikanın qarşısını almaq üçün yas paltarları qadağan edildi və mərhumun tabutunu evin qapısının qarşısına qoyaraq, bütün ailə üzvləri ilə birlikdə yoldan keçənlərin qarşısında ağlamaq kimi köhnə adət müvvəqəti olaraq yasaq olundu. Epidemiyanın ən yüksək həddə çatdığı və ölümün gündə 600 nəfər olduğu bir vaxtda da, Doj Andrea Dandolo və Böyük Şura yerində qaldı və işini davam etdirdi. İyulun 10-da şəhərdən qaçan məmurlara növbəti səkkiz gün ərzində yenidən şəhərə qayıtmaq və işlərini bərpa etmək əmri verildi, tabe olmayanlar işdən çıxarılmaqla təhdid edildi. Bütün bu tədbirlər həqiqətən də şəhərdəki qayda-qanuna müsbət təsir göstərdi və gələcəkdə Venesiya təcrübəsi bütün Avropa dövlətləri tərəfindən təcrübədən keçirildi.
Katolik kilsəsi və taun
250px|thumb|left|Papa VI Kliment. '' Daş üzərində profil təsviri. Roma-Katolik kilsəsi nöqteyi-nəzərindən epidemiyanın səbəbləri insan günahlarına görə cəza, başqalarına məhəbbətin olmaması, mənəvi məsələlərin tamamilə unudulması ilə dünyəvi təlqinlərin ardınca getmək sayılırdı. 1347-ci ildə, epidemiyanın başlaması ilə kilsə və ondan sonra insanlar dünyanın sonunun gələcəyinə və İsa Məsihin və həvarilərin zühurunun gerçəkləşdiyinə əmin idilər. Müharibədə, aclıqda və xəstəlikdə insanların gözünə "Apokalipsisin atlıları" görsənirdilər. Həm də onları nəzərincə taun bu atlı rolunu oynamalı idi. Dualar və dini yürüşlərin köməyi ilə taunla mübarizə aparmağa çalışırdılar. Hətta buna görə İsveç kralı II Maqnus Erikssen təhlükə paytaxtına yaxınlaşdıqda, fəlakət üçün dua edərək başı açıq ayaqyalın xaç yürüşündə iştirak etdi. Kilsələr möminlərlə dolu idi. Artıq xəstə olanlara və ya infeksiyanın qarşısını almaq üçün ən yaxşı dərman olaraq kilsə "Allah qorxusu, yalnız qüdrətli Allah taunun qarşısını ala bilər" duasını tövsiyə edirdi. Müqəddəs Sebastian taun xəstələrinin himayədarı hesab olunurdu. Bu müqəddəs heykəlin qoyulduğu yerli kilsələrdən birində ibadət edildiyi zaman şəhərdə taun xəstəliyi tam yatdığı üçün insanlar onu himayədar kimi qəbul etməyə başladılar.
Dildən-dilə epidemiyanın başlandığı Messinaya Müqəddəs Məryəmin heykəlini aparan uzunqulağın qəfildən dayandığını və heç bir gücün onu yerindən tərpədə bilmədiyi əhvalatı dolaşırdı. Artıq epidemiyanın əvvəlində, Messina sakinləri kataniyalılardan Müqəddəs Aqatanın qalıqlarını ölümdən qurtarmaq üçün xahiş etməyə başladıqda, Kataniya yepiskopu Qerardus Orto buna razılıq verdi, ancaq öz təbələri ona qarşı çıxdılar və onu şəhəri müdafiəsiz qoyacağı təqdirdə ölümlə hədələdilər. Lakin sonda, münaqişə edən tərəflər, patriarxın Müqəddəs Aqatanın yuyulduğu müqəddəs su ilə şəhəri xaç suyu ilə xeyir-dua verəcəyi razılığına gəldilər. Nəticədə yepiskopun özü taundan öldü və xəstəlik getdikcə daha çox məkanı "fəth" etməyə davam etdi.
Belə bir şəraitdə həyati bir sual meydana çıxırdı — Allahın qəzəbinə səbəb olan və Uca Yaradandan bu zəhərli xəstəliyi birdəfəlik dayandırması üçün necə dua edək. 1348-ci ildə, bədbəxtliyin əsas səbəbi kimi xüsusilə, Allaha üsyan edən dəbə minmiş uzun əyilmiş barmaqları olan çəkmələr görülürdü.
Ölüm ayağında olanın son etirafını qəbul edən keşişlər tez-tez taun qurbanlarına çevrildilər. Buna görə bəzi şəhərlərdə epidemiyanın tüğyan etdiyi vaxtlarda dəfn mərasimini keçirə bilən və ya mərhumun gedişinə dua oxuya bilən insan tapmaq artıq mümkün deyildi. Bəzi din xadimləri əhali ilə ünsiyyətdən qaçsa da, fədakarlıq edənlərdə az deyildi. Belə ki, epidemiya zamanı insanlara kömək edən və sonradan kilsə tərəfindən müqəddəsləşririlən Rox buna misaldı.
1350-ci ildə epidemiyanın tüğyan etdityi bir vaxtda Papa VI Kliment növbəti "Müqəddəs il" elan etdi. O, mələklərə Romaya gedən yolda ölən və ya evinə qayıdan hər kəsi dərhal cənnətə çatdırmağı əmr etdi. Taun xəstəliyindən qorunmaq üçün Pasxa bayramı üçün Romaya toplaşan təxminən 1 milyon 200 min zəvvara təhlükəyə baxmayaraq, "Müqəddəs Üçlük" günü bir milyon da əlavə olundu. Xəstəlik elə bir şiddətlə yayılmışdı ki, bu qədər kütlənin cəmisi onda biri evə qayıda bildi. Yalnız bir il ərzində Roma kilsəsinin xəzinəsinin ianələrdən qazancı rekord məbləğ 17 milyon florin təşkil etmişdi. Bu da o, dövrdə kinayəli bir zarafatın: "Rəbb günahkarın ölməsini istəmir. Yaşasın və daha çox pul versin." yayılmasına səbəb olmuşdu.
Papa VI Klement özü isə o dövrdə tauna yoluxan Romadan çox uzaqlarda, Avinyondakı sarayında, şəxsi həkimi Quy de Şoliakın nəzarətində yaşayırdı. O, yoluxmadam qorunmaq məqsədi ilə heç kəsi yanına buraxmır, oturduğu taxtın hər iki tərəfində daima atəş yanır və əlindəki taundan qorunmaq üçün zümrüd qaşlı üzüyündən ayrılmırdı.
Epidemiya dövründə kilsələrin və monastırların inanılmaz dərəcədə zənginləşdiyini də söyləmək yerinə düşər. Belə ki, ölümdən qorxanlar sonuncu pulunu qəpiyinə qədər belə onlara verirdi. Bu da ölənlərin varislərini heçnəsiz qoyurdu. Belə şəraitdə bəzi bələdiyələr öz fərmanları ilə könüllü ianələrin miqdarını məhdudlaşdırmaq məcburiyyətində qalmışdılar. Ancaq xəstəlik qorxusundan rahiblər çölə çıxmırdılar və zəvvarlar gətirdiklərin qapının qarşısında buraxıb gedirdilər. Onların qoyduqları oradan gecə vaxtı götürülürdü.
Rəsmi kilsənin öz xidmətçilərini belə taundan qorumaq qabiliyyətindən məhrum olması insanlarda ona inamı sarsıdırdı. Kütlə kilsələrin günahlarının Allahın qəzəbinə səbəb olub-olmadığını düşünməyə başlamışdı. Xalq arasında monastırlarda baş verən zinalar, intriqa və hətta cinayətlər, keşişlərin yaxşı vəzifələrinin satılması halları artıq ucadan səslənirdi. Kilsə üçün son dərəcə təhlükəli olan bu əhvali-ruhiyyələr sonrakı dövrlərdə yeretik hərəkatların yaranması ilə nəticələndi. Bunların arasında xüsusilə ən güclüsü flaqellantslar fərqlənirdi.
Flaqellantizm
250px|thumb|right|Tövbə edən flaqellantlar. Hersoq Bereyskinin əlyazmasından təsvir. Yuxarıdakı əjdaha iblisi simvolizə edir. 250px|thumb|right|Nurenberq flaqellantları, XIV əsr. Müxtəlif mənbələrə görə, flaqellantlar təriqəti XIII–XIV əsrin ortalarında yaranmışdır. Növbəti bir fəlakət xəbəri şəhər camaatın arasında tövbə edilməsi məsələsini qaldırdı. Askentizm vasitəsi ilə Yaradanın mərhəmətinə nail olmağa çalışan aclıq və ya epidemiyanın qarşısını almağa səy göstərən şəhər camaatı arasında bu təriqət yayılmağa başladı. Qara ölüm illərində isə təriqətin yayılması böyük bir miqyas aldı.
Flaqellantlar Qüdsdəki Müqəddəs Pyotr Kilsəsinin qurbangahına İsa Məsihin özündən xəbər gətirən mərmər parçasının düşdüyünü bildirirdilər. Bu hərəkətlə Məsihin günahkarları "cümə orucunu" və "Müqəddəs Bazar günü" qeyd etmədiklərinə görə taun epidemiyasının başlandığını cəza olaraq elan etdiyini iddia edirdilər.
Allahın qəzəbi o qədər böyük idi ki, insanlığı yer üzündən tamamilə silmək niyyətində idi, lakin Müqəddəs Dominik və Müqəddəs Əzabkeş Stefanın duaları sayəsində yolunu azanlara son şansı vermək qərarına gəlmişdir. Əgər bəşəriyyət bundan sonra da hərəkətlərinə davam edərdisə, səmavi məktubda bildirilir ki, növbəti cəzalar vəhşi heyvanların və köçərilərin basqınları olacaq.
Flaqellantların dəstəsi xüsusi üzləri örtülmüş qara geyimdə şəhərdən şəhərə yürüş edirdilər. Xüsusilə də Almaniya və İsveçrəni dolaşan fanatiklərə maneçilik törətmək mümükün deyildi. Onların dini fanatikliyi təbii ki, epidemiyanı dayandıra bilməzdi; üstəlik, hələ də taunun çatmadığı Strasburqa xəstəliyin məhz onların gətirmiş olduqları dəqiqdir.
Papa Kliment çox ağıllı və tədbirli olduğundan flaqellantizmin birbaşa qadağan edilməsinin kütlənin üsyanına və nifrətinə gətirə biləcəyini anlayırdı. Bunun üçün o risk etmədi. O, ehtiyatlı davranaraq onları kilsə iyerarxlarının tabeçiliyinə verərək yalnız bir dəfə və yalnız öz şəxsi din xadiminin xeyir-duası ilə asketizm və əzadarlıqla məşğul olmağı əmr etdi. Bununla o mahiyyətcə kütləvi xarakter daşıyan hərəkatı fərdiləşdirdi. Kütləviliyi itdiyi üçün təriqət demək olar ki, fəaliyyətini dayandırdı. Epidemiya bitdikdən bir müddət sonra bu təriqət mütəşəkkil bir təşkilat olaraq tamamilə itib-batdı.
Byanki
Taunu iman gətirmək adı ilə dayandırmağa çalışan daha az tanınmış fanatik qrupu. Uzun ağ paltar geydiklərindən "Ağ geyimli" ( adlanırdılar. İtalyan dilində ağ geyim "bianchi" olduğundan öz adlarını burdan götürmüşdülər. Onlar bəzən flaqellantların daha yumuşaq hissəsi hesab olunurdular.
Bu təriqətin əfsanəsinə görə, hər şey adi bir kəndlinin tarlada Məsihlə görüşməsindən və İsanın ondan çörək istəməsindən sonra başlamışdır. Kəndli artıq çörəyi qalmadığından ondan üzr istəmiş, ancaq Məsih ondan çantasına baxmağı xaiş etmiş və bu zaman kəndli orada toxunulmaz bir çörəyin olduğunu görərək təəccüblənmişdir. Sonra Məsih çörəyi suda islatmaq üçün kəndlini quyuya göndərmişdir. Kəndli bu ərazidə quyuların olmadığına etiraz etsədə, amma buna baxmayaraq itaət göstərmiş və təbii ki, adı çəkilən yerdə quyuya rast gəlmişdir. Ancaq quyunun yanında "Müqəddəs Məryəm" dayanmışdı və o, kəndlini geri göndərərək Məsihə "anası çörəyi islatmağı qadağan etdiyini" demişdir. Kəndli "Müqəddəs Məryəmin" tapşırığını yerinə yetirmiş və Məsihin yanına qayıtmişdir. Məsih isə öz növbəsində "anam həmişə günahkarların tərəfində olmuşdur" deyə söyləmiş və izah etmişdir ki, əgər çörək islansaydı onda yer kürəsinin bütün əhalisi qırılıb öləcəkdi. Ancaq indi o, yolunu azmış insanlara mərhəmət göstərməyə hazırdır və xristian dünyasının əhalisinin üçdə birinin ölümünə səbəb olacaq çörəyin yalnız üçdə birini islatmağı xahiş edir. Kəndli onun əmrinə əməl edir. Bundan sonra yalnız ağ paltar geyinmək, dua etmək, oruc tutmaq və tövbə etməklə dayandırıla biləcək bir epidemiya başlamışdır.
Eyni əfsanənin başqa bir versiyasında bir kəndlinin öküz üzərində getdiyi zaman birdən möcüzə ilə "uzaq bir yerə" düşdüyü və orada onu əlində müqəddəs kitabı olan bir mələk gözlədiyini görür. Mələk kəndliyə tövbəni təbliğ etməyi və ağ rəngli paltar geyinməyi əmr etmişdir. Allahın qəzəbini azaltmaq üçün lazım olan qalan təlimatları isə kitabda tapmaq lazımdır.
Şəhərlərdə byanki yürüşləri onların daha radikal qardaşlarının yürüşlərindən az izdiham toplamırdı. Onlar əllərində şam və çarmıxa bürünmüş ağ paltar geyinir, dualar və şerlər oxuyurdular, "mərhəmət və barış" dua edirdilər, yürüşü mütləq iki uşaq arasında gəzən bir qadın aparırdı.
Bununla belə reformasiyanın bu uzaq sələflərinin fəaliyyəti kilsənin onlara qarşı narazılıq bəsləməsinə gətirib çıxardı. Çünki onlar birbaşa kilsəni "on qüsurlu hərəkət"ə əməl etməməkdə, yolunu azmaqda və pul yığmaqda günahlandırırdılar. Məhz kilsənin bu əməllərinə görə də Allah öz xalqını epidemiya ilə cəzalandırmışdır. Biyankilər Papanın öz səlahiyyətlərini "onların papa"sına verərək taxtdan könüllü şəkildə imtina etməsini tələb etdilər. Bu tələblə özünü Vəftizçi İohann adlandıran başçılarını Romaya göndərdilər. Lakin onların başçıları burada Papanın əmri ilə həyatını tonqalda yandırılmaqla başa vurdu. Müqəddəs Taxta qarşı üsyan qaldırmağa çalışan təriqətin ikinci lideri də eyni aqibətlə üzləşdi. Təriqət rəsmən qadağan edildi.
Xoreomaniya
Əgər flaqellant və "ağ geyimli"lərin təriqət ardıcılları bütün fanatiklikləri ilə ağlı başında olanlar idisə, xoreomaniya və ya durmadan rəqs etmə böyük ehtimalla orta əsrlərə xas olan tipik kütləvi psixoz idi. 250px|thumb|right|"Rəqsdən cuşa gələnlər", kiçik Piter Breyqel. Xoreomaniya qurbanları heç bir səbəb olmadan atlanmağa, qışqırmağa və həqiqətən bir növ qəzəbli rəqsə bənzəyən gülünc hərəkətlər etməyə başlayırdılar. Rəqsdən cuşa gələnlər bəzən bir neçə min nəfərlik dəstələr təşkil edirdilər. Elə olurdu ki, onlara tamaşa edənlər nə baş verdiyini anlamır, lakin bir müddət sonra özləri də dayana bilməyən rəqs izdihamına qoşulurdular. Rəqs edənlər müstəqil şəkildə öz rəqslərini dayandıra bilmirdi və tez-tez qışqıraraq hoppana-hopana qonşu şəhərə və ya kəndə qədər məsafəni qət edirdilər. Sonra tamamilə taqətdən düşmüş və tükənmiş vəziyyətdə yerə yıxılır və yerindəcə yuxuya gedirdilər.
Bundan sonra psixoz bəzən sona çatırdı, lakin bəzən bir neçə gün və ya hətta bir həftə davam edirdi. Xoreomaniyaya mübtəla olanlar kilsələrdə danlanılır, müqəddəs xaç suyuna salınırdı. Bəzən elə hallar olurdu ki, bütün təsir vasitələri tükəndikdə şəhər hakimiyyəti muzdlu musiqiçilər tutaraq rəqs edənləri müşayət etməyi tapşırırdılar. Bununla da xəstələr tez əldən düşür və yatırdılar.
Bu cür hallara Qara ölüm epidemiyasından əvvəl də rast gəlinirdi, lakin əvvəllər onlar tək-tük olurdu. LAkin Qara ölüm epidemiyası sona çatdıqdan sonra xoreomaniya qorxulu bir vəziyyət aldı. Bəzən izdihamlı bir kütlənin sayı bir neçə min nəfərə çatırdı. Ehtimal olunur ki, bu şəkildə insanlar epidemiyanın yaratdığı əsəb sarsıntısı və dəhşətdən azad olurdular. Xoreomaniya bütün Avropada XIV–XV əsrlərdə tüğyan etdi və sonra yox oldu.
Kənardan müşahidə edənlərin xoreomaniyaya münasibəti bir mənalı deyildi. Bəziləri onu edənləri məkrli sayırdı. Məsələn, orta əsr salnamələrində bu tamaşanın sonunda səxavətli sədəqələr alan peşəkar dilənçilərin məsələsi olduğunu və əslində hər şeyin pul üçün başlandığını qeyd edirdilər. Digər müəlliflər isə ekzorsizmi bunun yeganə çarəsi hesab edərək, insanların bətninə cinlərin sahiblənməsi düşüncəsinə meylli idilər. Salnamələr hamilə qadınların kütləvi rəqsə qoşulduqları faktlarını yazırlar. Onlar həmçinin, düşüncəsiz rəqs etmə sona çatdıqda bir çox rəqqasın öldüyünü və ya onların şikəst olaraq bütün həyatları boyu qıcolma və ya tremordan əziyyət çəkmələrini qeyd edirdilər.
Xoreomaniyanın əsl səbəbləri və xəstələrin onu keçirmə mexanizmi bu günə qədər məlum deyil.
Epidemiya ilə əlaqədar insanlar arasında yayılan xurafatlar
250px|thumb|right|XVII əsrin əvvəllərində tauna qarşı [[tumar, İngiltərə. Müasir dövrdə bərpa edilmiş. ]] Gündən-günə ölüm gözləyən insanlara qurduğu xəyallarda, arxular, işarələr və s. yada ki, hər hansı bir xırda hadisədə "əlamətlər" görünürdü. 1347-ci ilin dekabrında dünyanın sonu haqqında danışırdılar. Belə ki, gün batdıqdan bir saat sonra Papanın sarayının üstündə parlaq işıq göründü, kimsə təzə kəsilmiş bir çörəkdən qan töküldüyünü və bunun çoxdan gözlənilən fəlakət barədə xəbərdarlıq olduğu güman edildi. Tunun başlanmasında 1300-cü ildən bəri Avropada altı dəfə görülən kometa (böyük ehtimalla bu Qalileyo kometası olmuşdur)günahlandırılırdı. Epidemiya dövründə insanlar təsəvvürlərinə inanılmaz şeylər gətirirdilər. Məsələn, Siciliya taununun salnaməçısi olan Fra Mişel Piazza, qabaq pəncəsində qılınc tutan qara itin Messina kilsəsinə girərək orada müqəddəs pərdələri, şamdanları, qab qaçağı dağıdaraq, kilsənin altını-üstünə çevirməsi hekayəsini böyük inamla yazır. Təbabətə inamın itməsi və rəsmi kilsənin epidemiyanı dayandıra bilməməsi, insanların kökləri bütpərəst dövrlərə aid olan ayinlərin köməyi ilə özlərini müdafiə etmək cəhdi ilə nəticələnə bilməzdi.
Belə ki, slavyan torpaqlarında çılpaq qadınlar gecə kəndin ətrafını qazırdılar və mərasim zamanı sakinlərdən heç biri evini tərk edə bilməzdi. Saamilər mahnıları və sehrləri ilə taunu "Dəmir Dağlarına" göndərirdilər. Onların asan getməsi üçün atlar və arabalarla təmin edirdilər. Taunu təsvir edən müqqəva yandırılır, suda boğulur, ya da divarlara asılırdı, lənətləyir və kilsələrdən xaric edirdilər.
Taunu tamar və sehrlərlə dəf etməyə çalışırdılar. Hətta buna gizli şəkildə boyunlarında xaçla yanaşı içərisi civə, mışyak dolu dairəvi gümüş top gəzdirən keşişlər də əməl edirdilər. idilər. Taundan ölüm qorxusu məşhur xurafatların hətta kilsəyə nüfuz edərək ruhani orqanların rəsmi təsdiqini almasına səbəb olurdu. Belə ki, Fransanın bəzi şəhərlərində (məsələn, Monpelyedə) maraqlı bir ritual tətbiq edilirdi — şəhər divarı uzun bir iplə ölçülür, sonra bu ip qurbangahda yandırılan nəhəng bir şam üçün ölçü vahidi kimi istifadə edilirdi.
Nəhayət, böyük epidemiya dövründə taunun insanların şüurunda məşhur Taun İlahəsi şəklində meydana gəldiyi güman edilir. Bu obraz uzun illər insanların yaddaşında yaşamışdır. Onun haqqında inama hətta maariflənmiş XVIII əsrdə də rast gəlinirdi. Həmin günlərdə qeydə alınan əfsanələrdən birinə görə, Taun İlahəsi şəhərlərdən birini girov almış və təsadüfən kimsə qapını ya da pəncərəni açardısa o evə uçan qırmızı yaylıq daxil olur və tezliklə ev sahibi xəstəlikdən ölürdü. Özünü itirməyən cəsarətli bi gənc qorxmadan çölə çıxıb onunla döyüşür və onun əlini kəsir; lakin buna baxmayaraq tezliklə bütün ailəsi ilə birlikdə xəstəlikdən məhv olurdu. Ancaq yaralı taun şəhərdən qaçmağa məcbur olur və beləliklə bir daha o, şəhərə geri dönməkdən ehtiyat edirdi.
Sosial vəziyyət
İoqan Nollun sözləri ilə desək bütün Avropanı nəhəng Hiroşimaya çevirən epidemiyanın miqyasına və fəlakətinə heyran qalan əhali belə bir fəlakətin təbii bir mənşəyə sahib ola biləcəyinə inana bilmirdilər. Müəyyən bir toz şəklində olaan taun zəhəri və ya daha çox güman edildiyi kimi məlhəm zəhərləyicilər tərəfindən yayılmalı idi ki, bu da əhalinin əksər hissəsi tərəfindən qəzəblə qarşılanırdı.
Bu cür düşüncədə şəhər və kənd sakinləri ilk növbədə Musanın külü havada səpələdikdən sonra Misirin tauna tutulduğunun deyildiyi "İncilə" güvənirdilər. Əhalinin maariflənmiş hissəsi bu düşüncənin səhv olmasını Yustinian taunu zamanı 129 nəfərin infeksiyanı qəsdən yaydığı üçün edam edildiyi Roma tarixinə əsaslanmaqla inkar edə bilərdilər.
Bundan əlavə, xəstəliyə məruz qalan şəhərlərdən kütləvi qaçış anarxiyaya, çaxnaşmaya və kütlənin gücü ələ almasına səbəb olurdu. Xəstəlik qorxusundan ən kiçik bir şübhə doğuran hər kəs zorla lazaretlərə salınırdı ki, bu da o dövrün salnamələrinə görə dəişətli yer olduğundan çoxları sadəcə oraya düşməmək üçün intihar etməyi üstün tuturdu. İnfeksiyanın yayılması ilə birlikdə artan intihar epidemiyası, hakimiyyəti qəsd edənlərin cəsədlərini ümumi tamaşaya çıxararaq ifşa etmələrini təhdid edən xüsusi qanunlar qəbul etməyə məcbur etdi. Bəzən xəstələrlə birlikdə xəstə və ya ölü ilə eyni evdə yaşayan sağlam insanlar tez-tez xəstəxanaya girirdilər ki, bu da insanları xəstələri gizlətməyə və cəsədləri gizli şəkildə dəfn etməyə məcbur edirdi. Hətta bəzən varlı insanların əmlakını ələ keçirmək üçün onlar zor gücünə lazaretlərə salınırdılar. Qurbanların səs-küy salmaları isə xəstəlik səbəbi ilə sayıqlamaları ilə izah olunurdu.
Səhəri günə ümid olmayacağını anlayan bir çox insan acgözlük və sərxoşluğa meyl edir, faişələrlə vaxt keçirib pul səpələyirdilər, bu da epidemiyanın daha da yayılmasını sürətləndirirdi.
Qəbirqazanlar adətən pul hesabına qalera qulları və katorqaya düşənlər arasından cəlb edilirdi. Onlar isə hakimiyyət tərəfindən tərk edilmiş şəhərlərdə ağalıq edərək evlərə girir, öldürür və qarətlə məşğul olurdular. Xəstə, ölü və ya ölməkdə olan gənc qadınlar təcavüz etmək istəyənlərə satılırdı, cəsədlər ayaqlarından tutularaq səki boyunca sürülür ətraf onların qanları ilə bulaşdırılırdı. Bu da məhkumların cəzasız qaldıqları epidemiyanın mümkün qədər uzun müddət davam etməsi üçün edilirdi. Ölənlərlə birlikdə sağalması aydınlaşdırılmadan xəstələrin diri-diri basdırıldığı hallarına da rast gəlinirdi.
Onu da qeyd etmək yerinə düşər ki, qəsdən yoluxdurma halları da var idi. İlk növbədə, o dövrdə insanlar arasında xəstəliyi başqa birinə keçirməklə xilas olmaq kimi fəlakətli xurafat geniş yayılmışdı. Buna görə xəstələr, bazarlarda və kilsələrdə xüsusi olaraq kütlə arasına gedir, nəfəs və ya tüpürcək vasitəsi ilə mümkün qədər çox insana zərər verməyə çalışırdılar. Bəzi insanlar düşmənlərini bitirmək üçün belə vasitələrə əl atırdılar.
Taunun süni mənşəli olması ilə bağlı ilk fikirlər əhalinin varlı hissəsinin şəhərlərdən kütləvi qaçışıyla bağlı meydana gəlməsi güman edilir. Varlıların kasıbları qəsdən zəhərləyirlər şayiəsi geniş yayılmışdı. Həmçinin imkanlı şəxslər arasında yoxsulların onları qırmaq üçün taunu yayması dedi-qodusu uzun müddət dillərdə gəzdi. Lakin bu şayiələrin ən məşhurları əhalinin üç kateqoriyası — xristian əhali ilə eyni şəkildə hesab çürütməyə çalışan şeytan ibadətçiləri, cüzamlılar və yəhudilər tərəfindən törədilməsi dedi-qodusu idi.
"Zəhərləyənlər" təriqətinin təqib edilməsi
Qara ölüm dövründən bəri bəzi kilsələrdə diz çökən bir insanın şeytana dua etdiyi barelyeflər qoruyub saxlammaqdadı. Əslində hər şeydən əvvəl fəlakətdən canını qurtarmış insanların inancına görə baş verənlərdə insan nəslinin düşməni günahkardır. 1630-cu il epidemiyası zamanı "taun məlhəmlərinin" isteriyası geniş yayılsa da, onun başlanğıcını Qara ölüm dövründən götürdüyünü söyləmək olar.
Afanasi Kirxer "taun məlhəmlərinin" tərkibinin kəpənəkçiçək, mışyak, zəhərli otlar və deyilməsi mümkün olmayan digər məhlulardan ibarət olduğunu yazırdı. Ümidsizliyə uğrayan sinyorlar və şəhər rəhbərliyi cinayət yerində zəhərləyənlərin tutulması üçün böyük mükafatlar vəd etmişdi. Ancaq bizə çatan sənədlərdən məlum olur ki, bu qəbildən olan bütün cəhdlər uğursuz olmuşdu. Digər tərəfdən "qənimət ələ keçirən ovçular kimi" belə bir fəaliyyətdən zövq aldıqları üçün "taun məlhəmləri" hazırlayan bir neçə nəfər tutulmuşdu. Ağır işgəncələrə məruz qalan bu şəxslər günahlarını boyunlarına almışdılar. Əlbəttə ki, sonradan bu cür böhtan qurbanları odda yandırılmışdı.
Bu cür şayiələrin yeganə əsl əsası görünür ki, o dövrdə mövcud olan lusiferist təriqəti idi. Xristian Allahına inamın itməsi və etiraz bu təriqətin metdana gəlməsinə səbəb olmuşdu. Yer üzündə həyatı yaxşılaşdırmaq istəməyən, xəyanət yolu ilə "həqiqi Allah — şeytan"ın devrildiyi yerin qəsb olunduğu əfsanənin ortaya çıxmasına səbəb oldu. Onların inamına görə şeytan dünyanın sonunda "qanuni mülkiyyətini" geri ala biləcək. Bununla belə lusiferistlərin epidemiyaların yayılmasında və ya hipotetik məlhəm istehsalında birbaşa iştirakının heç bir sübutu yoxdur.
Cüzam koloniyalarının dağıdılması
250px|thumb|left|Cüzamlı. İngiltərəli Bartolomeyin "Əşyaların xüsusiyyətləri haqqında" traktatından miniatür, XV əsr. Əvvəlki əsrlərdə Avropada tüğyan edən cüzamın yayılması XIII əsrdə pik nöqtəyə çatdı. Əhdi əqiqə istinad edərək cüzamlı insanları hər yerdən qovurdular. Bəlkə də bu daha çox yoluxma qorxusundan irəli gəlirdi. Onların üzərlərində cənazə mərasimi keçirdilir, torpaq atdılar, sonra bu insana hər kəs toxunulmaz kimi baxır və yaşayış yerlərindən qovurdular. Onlar yalnız cüzam koloniyasına sığınaraq sədəqə toplamaqla keçinirdilər.
Xəstəliyin yayılmasının səbəbi kimi quyuların qəsdən zəhərlənməsi Qara ölüm dövrünün ixtirası deyildi. Bu ittiham ilk dəfə IV Filip Gözəlin (1313) dövründə Fransa hakimiyyəti tərəfindən irəli sürüldü. Bundan sonra "bütün ədalətlə", ölkə daxilində, lakin xüsusilə Puatu, Pikardiya, Flandriya vilayətlərində cüzam koloniyalarının dağıdılmasına və xəstələrin edamı başladı. İoqan Nolla görə əsl səbəb infeksiya qorxusu və mümkün olan ən radikal şəkildə təhlükədən qurtulmaq istəyi idi.
1321-ci ildə cüzamlıların təqibləri yenidən başladı. "Öz günahlarına görə cüzamlıları xəstələnməkdə ittiham" edənlər onları quyuları zəhərləməkdə və xristianlara qarşı qiyam hazırlamaqda günahlandıraraq, aprelin 16-da Fransada tutmağa başladılar. Əmlakları kralın xeyrinə müsadirə edilməklə aprelin 27-dən od tonqalında yandırılmağa göndərdilər.
1348-ci ildə Qara ölümün günahkarlarını axtararkən, cüzamlıları, daha doğrusu, əvvəlki talan dövründə sağ qalanları və ya bu dövrdə artan cüzam koloniyaları əhalisi yada düşdü. Yeni təqib qurbanların sayın az olması səbəbindən əvvəlki dövrlə nisbətdə şiddətli bir xarakterə malik deyildi və sistematik olaraq yalnız Araqon krallığında aparıldı. Venesiyada cüzam koloniyaları karantin üçün yer boşaltmaq üçün dağıdılırdı. Cüzamlıları qızıl müqabilində satın alınıb suyu zəhərləyərək xristianları qırmaqla yəhudilərə xidmət göstərməkdə ittiham edərək öldürürdülər. Daha geniş yayılmış mülahizəyə görə cüzamlıların Avropada itaət etdikləri iddia edilən dörd lider, bir yerə toplaşaraq və yəhudilərin göndərdiyi şeytanın təşəbbüsü ilə xristianları məhv etmək üçün bir plan hazırlamışdılar. Bununla onlar düşdükləri duruma görə qisas alaraq hər kəsi cüzama yoluxdurmaq niyyəti güdürdülər. Öz növbəsində, yəhudilər cüzamlıları kral, qraf tacları və var-dövlət vədləri ilə aldadaraq istəklərinə nail olmuşdular.
İddia edilirdi ki, cüzamlılardan insan qanından, sidikdən və kilsə çörəyindən ibarət olan taun məlhəmi tapa biliblər. Bunu kisəyə yığaraq, ağırlıq vermək üçün bir daş qoyaraq bu qarışıq gizli şəkildə quyulara atılmalı idi. Başqa bir "şahid" məruzə edirdi:
Yəhudi qırğını
Avropanın müxtəlif şəhərlərində yaşayan xeyli sayda yəhudidə qırğın qurbanı olmuşdu. 250px|thumb|right|Yəhudilərin yandırılması. "Nyunberq xronikası"ndan ilyustrasiya, 1493-cü il. Qara ölüm dövründə yəhudilərə böhtan atılması Almaniyanı və İtaliyanı viran qoyaraq zəiflətmiş Papa və Müqəddəs Roma İmperiyası arasındakı müharibə zamanı ortaya çıxdı. Sui-qəsd nəzəriyyəsinə görə yəhudilər düşmənlərinin sürətli ölümünə töhfə vermək qərarına gələrək Toledoda gizli bir toplantı keçirərək (ən yüksək lideri belə adlandırdılar: Rabbi İakov) xristianları zəhərləmək qərarına gəldilər. Bu zəhərli məcun bayquş qanı, müxtəlif maddələr və zəhərli hörümçəklərin qarışığından ibarət cadu edilmiş toz halında zəhrimar idi. Başqa bir "resept" isə hörümçək, qurbağa və kərtənkələ qarışığı ilə xristianın qurudulmuş ürəyindən hazırlananmışdı. Bu "iblisvari tərkib" daha sonra gizli şəkildə bütün ölkələrə quyulara və çaylara tökülmək üçün göndərilmişdi. Daha bir versiyaya görə yəhudilərin arxasında müsəlman hökmdarı dururdu, digərinə görə isə onlar öz təşəbbüsləri ilə hərəkət edirdilər.
Lakin 1321-ci ildə fransız yəhudiləri sürgünlə canlarını qurtarsalarda, Qara ölüm zamanı dini dözümsüzlük bütün gücü ilə tam təzahür etdi. 1349-cu ildə yəhudilər əleyhinə çağırış çarmıxa çəkilib işgəncə verilərək öldürülmüş uşağın cəsədi tapılanda başladı. Bu çarmıxa çəkilən bir parodiya kimi qəbul edildi və ittiham yəhudilərin üzərinə düşdü. Həm də yəhudilər xilaskarın qanı damlamağa qədər xristianlardan oğurlanmış müqəddəsləri iynələməkdə ittiham olunurdular.