cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İngiltərə–Özbəkistan münasibətləri
Sonrakı illərdə iki ölkənin nümayəndə heyətlərinin müxtəlif səviyyəli qarşılıqlı səfərləri nəticəsində əməkdaşlıq yaxşılaşmağa başladı. 14 Oktyabr 1994-cü ildə London Metal Bazar Birliyi, Özbəkistanın Zarafşan Qızıl Mədən Zavoduna bu markanın dünyanın ən yüksək keyfiyyəti olduğunu göstərən ən məqbul qızıl külçələr statusunu təsdiqləyən bir sertifikat verdi. 1996-cı ilin oktyabr ayında bu Birlik yüksək keyfiyyətli gümüş külçələrin istehsalı üçün mədən-metallurgiya zavodunun nümayəndəliyini qeydiyyata aldı.
10 iyul 1997-ci ildə İngiltərənin bu korporasiyası ilə Navoiy bölgəsindəki Aristant və Balpant yataqlarının tədqiqi və müəyyənləşdirilməsinə dair ilkin razılaşma imzalanmış, həmçinin Özbəkistanın qərb hissəsində geoloji məlumatların birgə tədqiqi sahəsində də əməkdaşlıq qurulmuşdur.
Özbəkistan Respublikası Kənd Təsərrüfatı və Su Təsərrüfatı Nazirliyinin Meredith Jones ilə qabaqcıl pambıq seçmə, becərmə və emal metodları əsasında fəaliyyət göstərən bir kənd təsərrüfatı firması yaratmaq planı var. Fərqanə bölgəsinin Yazavan bölgəsindəki 11 fermanı birləşdirən bu şirkət, pambıq məhsuldarlığının artırılmasına, lif keyfiyyətinin yaxşılaşdırılmasına və torpağın məhsuldarlığının yaxşılaşdırılmasına kömək etməlidir.
NGC 4585
NGC 4585, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Veronikanın Saçları bürcü istiqamətində yerləşir. SBb tipli. tərəfindən ildə 27.94 sm (11 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Qarqulaq
Qarqulaq, Getap — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Talin rayonunda kənd.
Serbiya Konstitusiyası (1838)
1838-ci il Serbiya Konstitusiyası və ya Türk nizamnaməsi — Serbiya knyazlığının 1838–1869-cu illərdə qüvvədə olan konstitusiyası.
1838-ci il konstitusiyasının Serbiyaya Osmanlı sultanı tərəfindən tətbiq edilməsinə baxmayaraq, onun ilkin mərhələdə olan dövlət-hüquq institutlarının inkişafı üçün mühüm mütərəqqi əhəmiyyəti var idi. 1858-ci il qanununun müddəaları ilə tamamlanan 1838-ci il xətti-şərifi sayəsində hakimiyyət bölgüsü üçün əsaslar qoyulmuşdur. Burada parlamentin və nazirlər kabinetinin səlahiyyətləri və formalaşdırılması qaydası müəyyən edilmiş, knyazın səlahiyyətləri məhdudlaşdırılmış və qanunvericiliklə məntiqi üç səviyyəli məhkəmələr sistemi qurulmuşdur. Bundan əlavə, konstitusiya Serbiya vətəndaşlarının hüquqlarının əsas təminatını – cinayətlərə görə yalnız məhkəmə qərarı əsasında təqibi təsbit etmişdir. Dövlət başçısı knyazın dövlət-hüquqi statusu artıq Osmanlı sultanının iradəsindən asılı olmayan irsi kral hakimiyyətinin mülkiyyətini əldə etmişdir.
Hako
Hako — İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Talin rayonunda kənd Kənd əhalisi əsasən Yezidilərdən ibarətdir. Hako kəndində 1990-cı illərə qədər 100 ailə yaşayırdısa, indi burada cəmi 16 ailə qalıb.
Barri Kassin
Barri Kassin (1924 – 14 Yanvar 2017) — İrlandiyalı televiziya, teatr və kino aktyoru. Səhnədə daha çox Kassin On iki acıqlı kişi layihəsində yaratdığı roluna görə tanınır.
Ekranda isə daha çox Kassin televiziya serialı olan Tir Na Noqun Mistik Cəngavərləri və 2012-ci ildə çəkilmiş Bizantium filmindəki ikinci dərəcəli rolları ilə məşhurdur. O, Con Brendan Kinin əsərləri əsasənda hazırlanan Səhra oyununun birinci bölümündə xarakterlərdən birini səsləndirmişdir. Kassinin qızı Anna Kassin Raydio Teilifis Eyreannın tanınmış jurnalisti və xəbər aparıcısıdır.
Şəkər Məmmədova
Məmmədova Şəkər İdayət qızı — Coğrafiya elmləri namizədi, dosent, Bakı Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsinin dekanı
Tişrin sarayı
Tişrin sarayı ( qəṣr tişrīn, 'oktyabr sarayı') — Suriya Ərəb Respublikasındakı prezident sarayı. Ər-Rəbvə məhəlləsində, Qasiyun dağından cənubda yerləşir. Bina 10.000 kvadrat metr (108.000 kvadrat fut) əhatə edir. Suriyadakı vətəndaş müharibəsi zamanı üsyançıların saraya minaatanlarla atəş etdikləri barədə məlumatlar yayıldı. Saray, Əsəd ailəsinin əsas iqamətgahı olaraq 1990-cı illərin əvvəllərində Əl-Məzzə dağında Prezident Sarayının tikintisi başa çatana qədər istifadə edildi.
Şəkər Məmmədova
Həyatı
1964-cü il 10 yanvar Ermənistan Respublikası Hamamlı rayonunun Saral kəndində anadan olub. 1972–1982-ci illərdə orta məktəbdə oxuyub. 1985–1990-cı illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Geoloji-Coğrafiya fakültəsində təhsil alıb. 1996-cı ildən BDU-da çalışır. 1996-cı ildən Coğrafi ekologiya kafedrasında müəllim, baş müəllim və dosent vəzifəsində işləyir.
2000-ci ildən Coğrafiya fakültəsinin magistratura üzrə dekan müavini. 2017-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsinin dekanı vəzifəsinə təyin edilib.
Elmi fəaliyyəti
1990-cı ildən Azərbaycan Dövlət Hidrometeorologiya komitəsində aparıcı mühəndis, 1996-cı ildən Coğrafi ekologiya kafedrasında müəllim, baş müəllim, dosent vəzifələrində çalışır. Biocoğrafiya, Ekologiya və ətraf mühiti mühafizə, Şəhərlərin ekologiyası, Ətraf mühitə nəzarət sistemi, Suların və Xəzərin ekologiyası fənlərini tədris edir. 1998-ci ildə coğrafiya elmləri namizəfi, 2003-cü ildə dosent elmi dərəcəsi alıb.
Safa Önal
Safa Önal — türk ssenarist və rejissoru.
Həyatı
Safa Önal 1930-cu ildə İstanbulda doğulub. Haydarpaşa Liseyinin məzunu olan Önal 1945-ci ildə hekayələrlə başladığı yazılarını təkmilləşdirməyə çalışarkən müxtəlif jurnallarda çalışır. O, hekayələrini "Dünyanın ən gözəl gəmisi" adlı kitabda toplayır. Sonra isə ssenarilər yazmağa başlayır. Ssenari yazımında irəliləyiş əldə edən Önalın 395 ssenarisi dünyanın ən maraqlı rekordlarının yer aldığı "Ginnesin Rekordlar Kitabı" tərəfindən dünya rekordu olaraq təsdiqlənir. İki dəfə ailə həyatı quran və hər iki həyat yoldaşından ayrılan sənətçi 1973-cü ildə rejissorluğa başlayır və 40-a yaxın filmə rejissorluq edir. O, həmçinin bir çox fotoroman ssenariləri yazmışdır. Məşhur ssenarist 30 iyul 2023-cü ildə 92 yaşında vəfat etmişdir.
Subtitr
thumb|220x220px|Subtitrə nümunə Subtitr ( - imza) — videonu onun orijinal dilində və ya tərcümə olunmuş başqa dildə müşayiət edən alt yazı. Adətən eşitmə problemləri olan, yaxud başqa dildə çətin anlayan və ya heç anlamayan şəxslər üçün nəzərdə tutulur. Subtitrdə adətən kadrdakı personajların danışıqları və ya kadrarxası mətn, bəzən isə əlavə şərhlər göstərilir. Subtitr ekranın alt hissəsində orta ölçülü şriftlə yazılır.
Yaranma tarixi
Subtitr ilk olaraq səsli kinematoqrafda beynəlxalq film mübadiləsi üçün yaranıb. Subtitrin mətnində adətən xarici dildə ifa olunan mahnıların sözləri yer alırdı. Bəzi hallarda subtitrlər filmin bütün səsləndirməsinin tərcüməsini göstərmək üçün istifadə edilirdi. Səssiz film lərdəki ayrı-ayrı montaj olunmuş kadrlardan ibarət intertitrlərdən fərqli olaraq, subtitrlər ekranda təsvirlə eyni vaxtda görünməlidir. XX əsrin sonlarına qədər istifadə edilən klassik "optik" kino texnologiyasında subtitrlər hazır filmin yaradılması prosesini mürəkkəbləşdirirdi.
Rəqəmsal formadakı subtitrlər
thumb|350x350px|Elephants Dream cizgi filmində alman dilindəki subtitrlər
TDV İslam Ensiklopediyası
Türkiyə Dəyanət Vəqfi İslam Ensiklopediyası, həmçinin qısa olaraq TDV İslam Ensiklopediyası və ya sadəcə İslam Ensiklopediyası  —  Türkiyə Dəyanət Vəqfi tərəfindən 1988–2013-cü illərdə, həmçinin 2016-cı ildə iki əlavə cildlə nəşr edilmiş türk dilində çoxcildli elmi ensiklopediya.
Məzmun
"TDV İslam Ensiklopediyası"nın məzmununda islam dünyasının bir çox sahələrinə, o cümlədən bir elm olaraq islamşünaslığa aid məqalələr, islam mədəniyyəti və sivilizasiyası ilə bağlı terminlər, islam dünyasının mühüm şəxsiyyətləri, müsəlmanların həyatına təsir edən əsərlər yer almışdır. Ensiklopediya 44 əsas və iki əlavə cilddən, o cümlədən müxtəlif bilik sahələrinə aid 16,915 məqalədən ibarətdir. Bütün ensiklopediya məqalələri onun rəsmi saytında tam şəkildə onlayn mövcuddur. "TDV İslam Ensiklopediyası"nın transliterasiya sistemi türk-osmanlı mətnlərinin transliterasiyası üçün şərqşünaslıqda faktiki standarta çevrilmişdir.
Patrik Star
Patrik Star — Süngər Bob Kvadrat Şalvar cizgi serialının əsas personajlarından biri. Bu cizgi serial Nickelodeon telekanalında ilk dəfə olaraq 1 may 1999-cu ildə yayımlanmışdır. Personaj dəniz bioloqu və animator olan Stiven Hillenburq tərəfindən yaradılıb. Patrik Star obrazını aktyor Bill Faqerbeyk səsləndirir.
Patrik cizgi serialında ilk dəfə 1 may 1999-cu ildə "Köməkçi axtarılır" adlı seriyada görsənir, bu seriya ümumiyyətlə Süngər Bob Kvadrat Şalvar cizgi serialının ilk seriyasıdır. O, 2004-cü il istehsalı tammetrajlı cizgi filmi olan "Süngər Bob Kvadrat Şalvar:Film" və 2015-ci il istehsalı olan "Süngər Bob 3D" filmlərində də yer alıb.
NGC 5588
NGC 5588, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış təkrarlanmış NGC cismidir. Göy üzündə Çoban bürcü istiqamətində yerləşir. SBa tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Kürd Pəmbi
Kürd Pəmbi — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Abaran rayonunda kənd. Kəndin adı dəyiçdirilərək Sipan qoyulmuşdur.
İslamşünaslıq
İslamşünaslıq — islamı, onun doqmatikası, tarixi, mədəniyyəti, hüququ, müsəlman xalqlarının iqtisadiyyatı və s. öyrənən dini intizam. İslamşünaslıq islamı və ya onun apologetikasını tənqid etmir, əksinə islam, mənəvi dəyərlər və dini dəyərlər, ardıcıllarının göstərişləri haqqında qərəzsiz məlumat mənbəyi kimi xidmət edir. Universitetlərin islamşünaslıq kafedralarında islami fənlərlə yanaşı, ərəb qrafikası və dilini, fars, türk və digər müsəlman xalqlarının dillərini dərindən öyrənirlər.
Murat Rəmzi
Bioqrafiyası
Murat Rəmzi 10 oktyabr 1854-cü ildə (digər mənbələrə görə, 25 dekabr 1855-ci ildə) Orenburq vilayətinin Menzelinsky rayonunun (indiki Tatarıstan Respublikasının Sarmanovski rayonunun Almetyevo kəndi) Almetmullino kəndində anadan olmuşdur. Əslən Bayar qəbiləsindən olan bir başqırddır. Mənbələrə görə, ata Batırşax başqırd əkinçisi idi. Ana Fəxri-Cihan Nurkey kəndinin başqırdlarından gəlmiş və Rizaəddin bin Fəxrəddinin uzaq qohumu idi.
Murat doqquz yaşında ərəb qrammatikasını yaxşı bilirdi, on bir yaşında kalam öyrənməyə başladı. Əmisi Muratın valideynlərinə uşağı Şiqabutdin Mərdjani mədrəsəsinə, Kazana oxumağa göndərməsini tövsiyə etdi.
Yaradıcılığı
Rəmzi öz yazılarında müxtəlif təxəllüslərdən istifadə edirdi: özünü Məhəmməd-Murad Ramzi, bəzən şeyx Məhəmməd-Murad və ya Şeyx Məhəmməd-Murad əl-Qazan, əl-Menselevi, əl-Bulgari, əl-Makki, bəzən Məhəmməd Murad, Murad adlandırırdı. Uşaqlıqda Merdanşah adlandırılırdı və əsərlərində Tugi, Andelib, Abu al-Hasan, Akmal istifadə edirdi. Hicazda uzun müddət yaşadığına görə (nisbə) "əl-Makki" adından da istifadə edirdi.
Bervil (Val-d'Uaz)
Bervil — Fransada bələdiyyə , region — İl-de-Frans, departament  — Val-d’Uaz, rayon — Pontuaz. Əhalisi — 366 nəfər (1999).
Bələdiyyə Paris şəhərinin təxminən 45 km şimal-qərbində, Serji belediyyənin 18 km şimalda yerləşir.
Demoqrafiya
Əhalinin dinamikası (Cassini и INSEE ):
Brayan Qrin
Brayan Rendolf Qrin — amerikan nəzəriyyəçi fiziki və riyaziyyatçısı, elmin populyarlaşdırıcısı, ən məşhur sim nəzəriyyəçilərindən biri. Qrin 1990–1995-ci illərdə Kornell Universitetində fizika professoru olub və 1996-cı ildən Kolumbiya Universitetinin professoru və 2008-ci ildə həmtəsisçilərindən biri olan Ümumdünya Elm Festivalının sədridir. Qrin iki müxtəlif Kalabi-Yau çoxobrazlılarına (konifoldu onun orbifoldlarından biri ilə konkret əlaqələndirir) aid güzgü simmetriyası üzərində işləmişdir. O, həmçinin flop-keçidini, topoloji dəyişikliyin xəfif formasını təsvir etmiş, sim nəzəriyyəsində topologiyanın konifold nöqtəsində dəyişə biləcəyini göstərmişdir.
Qrin geniş ictimaiyyət üçün kitabları, "Zərif kainat", "Zamanın kənarındakı İkar", "Kosmosun strukturu", "Gizli reallıq" və onlarla əlaqədar PBS xüsusi televiziya proqramları vasitəsilə daha geniş auditoriya tərəfindən tanınmışdır. O, həmçinin Böyük partlayış nəzəriyyəsi teleserialının Bitki bağçasının cücərməsi bölümündə, həmçinin Tezlik və Son Mimzi filmlərində rol alıb. Hal-hazırda Atom alimləri bülleteninin Sponsorlar Şurasının üzvüdür. 2020-ci ilin fevralında onun podkastçı Co Roqana verdiyi müsahibəsinə milyonlarla insan tərəfindən izlənilmiş və ya dinlənilmişdir.
Bioqrafiyası
Brayan Qrin Nyu Yorkda yəhudi ailəsində anadan olmuşdur. Atası Alan Qrin bir zamanlar vodevil ifaçılığıyla məşğul olmuş və sonradan orta məktəbi yarımçıq qoyaraq səs məşqçisi və bəstəkar kimi çalışmışdır. Stuyvesant Liseyində oxuduqdan sonra Qrin fizikaya fokuslanmaq üçün 1980-ci ildə Harvard Universitetinə daxil olub. 1984-cü ildə bakalavr dərəcəsini yüksək qiymətlərlə başa vurduqdan sonra Qrin 1987-ci ildə Oksfordda Maqdalin Kollecində nəzəri fizika üzrə fəlsəfə doktoru dərəcəsini qazanmışdır. Qrin Oksfordda olarkən konsert pianoçusu Cek Qibbonsdan fortepiano dərsi də almışdır.
Karyerası
Qrin 1990-cı ildə Kornell Universitetinin fizika fakültəsinə daxiloldu və 1995-ci ildə tamştatlı professor vəzifəsinə təyin edildi. Növbəti il o, Kolumbiya Universitetinin fakültəsinə tam professor kimi qatıldı. Kolumbiyada Qrin universitetin Simlər, Kosmologiya və Astrohissəciklər Fizikası İnstitutunun (ISCAP) həmtəsisçisidir və kosmoloji suallara supersim nəzəriyyəsini tətbiq edən tədqiqat proqramına rəhbərlik edir. Tədqiqatçı David Albert və Maulik Parikh ilə birlikdə "Kvant Kainatında Zaman Oxu" adlı layihəsinə görə FQXi -nin böyük qrant mükafatçısıdır.
Tədqiqat sahələri
Qrin, güzgü simmetriyası kimi tanınan iki fərqli Kalabi-Yau çoxobrazlısı ilə əlaqəli xüsusi bir simmetriya sinfi üzərində işləmişdir və topologiya dəyişikliyinin xəfif forması olan flop-keçidlə bağlı araşdırması ilə tanınır və sim nəzəriyyəsində topologiyanın konifold nöqtəsində dəyişə biləcəyini göstərir.
Hal-hazırda, Qrin sim kosmologiyasını, xüsusən də kosmik mikrodalğalı fonda trans-Plank fizikasının izlərini və qara dəlik elektronunun təklifi ilə genişlənən, ətrafımızdakı kosmosun niyə üç böyük ölçüyə sahib olduğunu izah edə bilən brane — qaz kosmologiyalarını öyrənir. elektron qara dəlik ola bilər.
Dünya Elm Festivalı
Ümumdünya Elm Festivalının imza hadisəsi Nyu-York şəhərində, adətən may ayına təsadüf edən beş günlük festivaldır. Müxtəlif muzeylərdə, qalereyalarda və açıq məkanlarda keçirilən festival 2 milyon iştirakçını ötüb. The New York Times tərəfindən "yeni mədəniyyət qurumu" kimi təriflənən festivalda Stiven Hokinq, Edvard O. Uilson, Pol Ners, Ceyms Uotson, Anna Diver Smit , Frensis Kollinz, Filip Qlass, Yo-Yo Ma, Oliver Saks , Meri-Kler Kinq, Uilyam Fillips, Pol Devis , Elizabet Varqas , Stiven Veynberq, Rocer Penrouz, Çarli Rouz, Liza P. Cekson, Con Litqou, Vinton Serf , Qlenn Klouz, Ceffri Yevgenidis, Bill T. Cons, Coys Kerol Outs və Eleyn Fuks.
Elmi kommunikasiya
thumb|Brayan Qrinin Bookbits radiosuna verdiyi müsahibədən Qrin nəzəri fizikanın, xüsusən simlər nəzəriyyəsinin və vahid fizika nəzəriyyəsinin axtarışının populyarlaşdırılması üzrə işi ilə daha geniş auditoriyaya yaxşı tanışdır. Onun 1999-cu ildə nəşr olunan "Zərif Kainat: Supersimlər, gizli ölçülər və son nəzəriyyənin axtarışı" adlı ilk kitabı superstring nəzəriyyəsinin və M-nəzəriyyəsinin populyarlaşmasıdır. O, qeyri-bədii ədəbiyyat üzrə Pulitzer Mükafatının finalçısı və 2000-ci ildə ''Elm Kitabları üzrə The Aventis Mükafatlarının qalibi idi. Daha sonra Zərif kainat'' 2003-cü ildə Pibodi mükafatını qazanan müəllifi və aparıcısı Qrinin olduğu eyni adlı PBS televiziyasına çevrildi.
Qrinin ikinci kitabı, Kosmosun strukturu: fəza, zaman və gerçəkliyin teksturası (2004), fəza, zaman və kainatın təbiəti haqqındadır. Bu kitabda əhatə olunan aspektlərə xüsusi nisbilik və sim nəzəriyyəsinin əsas izahatlarına aid olduğu üçün yerli olmayan hissəciklərin dolanması daxildir. Bu, kosmos və kosmologiya, mənşə və birləşmə kimi mövzuları əhatə edən və reallıq və təxəyyülün tədqiqini əhatə edən maddənin və reallığın mahiyyətinin tədqiqidir. Kosmosun strukturu daha sonra Qrin tərəfindən aparıcılıq edən və rəvayət edilən eyni adlı PBS televiziya xüsusi proqramına çevrildi.
Qrinin 2011-ci ilin yanvarında nəşr olunan "Gizli Reallıq: Paralel kainatlar və kosmosun dərin qanunları" adlı üçüncü kitabı çoxlu kainatlardan və ya bəzən toplu olaraq adlandırıldığı kimi, çoxlu kainatdan daha dərindən bəhs edir.
Daha gənc auditoriya üçün kitab, İkar mifinin futuristik şəkildə yenidən izahı olan Zamanın kənarındakı İkar, 2 sentyabr 2008-ci ildə nəşr olundu.
Elmi-populyar kitabların müəllifi olmaqla yanaşı, Qrin "The New York Times" qəzetinin vaxtaşırı olaraq məqalə müəllifi, öz işi və digər elmi mövzularda yazır.
Qrinin ən yeni kitabı Zamanın sonunadəkdir. (Knopf)
Kitablarının populyarlığı və kamera qarşısında təbii davranışı bir çox media çıxışları ilə nəticələndi, o cümlədən Charlie Rose, The Colbert Report, The NewsHour with Jim Lehrer, The Century with Peter Jennings, CNN, Time , Nightline in Primetime , Late Night with Conan O'Brien və David Letterman ilə Gecikmiş Şou. Bu, həmçinin Qrinin Con Litqoya Günəşdən 3-cü Qaya televiziya seriyası üçün elmi dialoqda kömək etməsinə və Tezlik filmində texniki məsləhətçi olmasına səbəb oldu., bu filmdə də kamo rolunu oynadı. 2006-cı ildə Deja Vu adlı vaxta səyahət filmində məsləhətçi olub. O, həmçinin 2007-ci ildə "Son Mimzy " filmində Intel alimi kimi kamo rolunu oynamışdı. Qrin həmçinin 2002-ci ildə Mələk epizodunda " Supersimmetriya " və 2008-ci ildə Stargate Atlantis seriyası " Trio "da xatırlandı. 2011-ci ilin aprelində o, The Big Bang Theory -də "Bitki bağçasının cücərməsi" bölümündə özü kimi göründü və kiçik bir kütlə qarşısında ən son kitabının məzmunu haqqında danışdı.
Qrin iyirmi beşdən çox ölkədə həm ümumi, həm də texniki səviyyədə kollegial mühitdən kənarda mühazirələr oxuyub. 2012-ci ildə onun müəllimlik bacarığı Amerika Fizika Müəllimləri Assosiasiyası tərəfindən hər il verilən Richtmyer Memorial Mükafatını aldıqda tanındı.
2013-cü ilin may ayında 2013-cü il ABŞ-nin Elm Mükafatları Aktı (HR 1891; 113-cü Konqres) Konqresə təqdim edildi. Brayan Qrin bir şərhçi tərəfindən qanun qəbul ediləcəyi təqdirdə Elm Laureatı vəzifəsinə mümkün namizəd kimi siyahıya salındı.
2015-ci ilin mart ayında yırtıcı ovlamaq üçün dalğalardan istifadə edən avstraliyalı hörümçək Dolomedes brayanqrini Brayan Qrinin şərəfinə adlandırılmışdır.
O, 28 aprel 2020-ci ildə BBC radiosunun The Life Scientific proqramında Cim Əl-Xəliliyə geniş bir müsahibə vermişdir.
Şəxsi həyatı
Qrin ABC-nin keçmiş prodüseri Tresi Dey ilə evlidir. Onların Alek adında bir oğlu və Sofiya adında bir qızı var. Qrin doqquz yaşından vegeterianlığa, 1997-ci ildən isə veqanlığa keçmişdir.
Biblioqrafiya
Elmi-populyar kitablar
Texniki məqalələr
Texniki məqalələrin tam siyahısı üçün INSPIRE-HEP verilənlər bazasındakı nəşrlər siyahısına daxil olun.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Kozo Kinomoto
Kozo Kinomoto (8 Yanvar 1949 – 15 Yanvar 2017) — Keçmiş peşəkar Yaponiya futbolçusudur. O, Yaponiya Cey Liqası klublarından olan Furukava Elektrik klubunda qapıçı kimi çıxış etmişdir.
Kinomoto 15 yanvar 2017-ci ildə 68 yaşında vəfat etmişdir.
Hunlar
Hunlar — IV-VI əsrlərdə Mərkəzi Asiyada, Qafqazda və Şərqi Avropada yaşamış köçəri xalq. Avropa ənənəsinə görə, onlar ilk əvvəllərdə Volqa çayının şərqində, yəni o dönəmdə Skitiya adlandırılan yerlərdə yaşamışdırlar. Hunların qərbə doğru köçmələri ariyanlardan hesab edilən Alanların qərbə doğru yürüşü ilə əlaqələndirilir. 370-ci ildən etibarən Hunlar Volqa sahillərinə gəldilər və 430-cu ildə Avropada özlərinin böyük, lakin qısaömürlü dövlətlərini qurdular. Hunlar tədricən Qotları və Roma sərhədlərindən kənarda yaşayan bir çox digər german tayfalarını özlərinə tabe etdilər, yerdə qalanları isə Roma sərhədləri daxilinə miqrasiya etməyə məcbur oldu.
Hunlar, xüsusən Attilanın rəhbərliyi altında tez-tez Şərqi Roma imperiyası üzərinə dağıdıcı yürüşlər həyata keçirdilər. 451-ci ildə onlar Qərbi Roma imperiyasının əyaləti olan Qaulu ələ keçirdilər. Onlar buanı ələ keçirmək üçün romalılarla vestqotların birləşmiş ordusu ilə Katalaun döyüşündə döyüşmüdülər. 452-ci ildə onlar İtaliyanı ələ keçirdilər. Attilanın 453-cü ildə ölümündən sonra Hunlar artıq Roma üçün əsas təhlükə olmaqdan çıxdılqar və öz torpaqlarının çoxunu 454-cü ildə baş vermiş Nedao döyüşündən sonra itirdilər. Hunların varisləri və ya onların adlarına bənzər adlara IV-VI əsrlər boyunca Avropanın bir sıra yerlərində rast gəlinir. VIII əsrin əvvəllərinə qədər belə adlara Qafqaz bölgələrində də rast gəlinmişdir.
XVIII əsrdə fransız alim Jozef de Quiqnes hunlarla xionqnular arasında əlaqənin olmasını təklif etdi. Xionqnular e.ə. III əsrdən I əsrı qıdır Çinin şimalında yaşamışdılar. Quiqnesin zamanından etibarən alimlər bu əlaqəni sübut etmək üçün müxtəlif araşdırmalar etdilər. Məsələ mübahisəli olaraq qalır, lakin son arxeogenetik tədqiqatlar onların Monqolustandan Xiongnu mənşəli olduğunu, həmçinin skif və german xalqları ilə qarışdığını göstərir. Onların digər birliklərlə, məsələn İran və Cənubi Asiya Hunları ilə olan münasibətləri mübahisəlidir.
Hunların mədəniyyəti barədə az məlumat bilinməkdədir və onlarla assosiasiya edilən çox az sayda arxeoloji materiallar dövrümüzə gəlib çatmışdır. Onların tunc qazanlardan istifadə etdikləri və kəllə sümüklərinin süni deformasiyası həyata keçirdikləri güman edilir. Attilanın dövründəki Hun dininin təsviri yoxdur, lakin falçılıq kimi şeylərin olduğu təstiqlənmişdir və şamanların mövcudluğu ehtimal edilməkdədir. Hunların özlərinə məxsus dillərinin olması bilinsə də, bu dildən yalnız 3 söz və şəxs adları dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır.
İqtisadi olaraq Hunlar köçəri həyat tərzi sürmüşdürlər. Onların Roma dünyası ilə əlaqəsi artdıqca, onların iqtisadiyyatı xərac, basqın və ticarət yolu ilə Roma ilə getdikcə daha çox bağlandı. Güman edilir ki, Avropaya daxil olan zaman Hunların vahid dövləti olmamışdır, lakin romalılarla müharibələr genişləndikcə Hunlar da vahid tayfa hakimiyyətini formalaşdıra bilmişdirlər. Hunlar müxtəlif dillərdə danışan xeyli sayda xalqlara hakimlik etməkdə idilər, onlardan bəzilərinin öz hökmdarları da var idi. Hunların rəqiblərini məğlub etməkdə istifadə etdikləri əsas hərbi taktika atlı oxçuluq idi.
Hunların Xalqların böyük köçünə yol açdıqları güman edilir. Bu köç nəticəsində Qərbi Roma imperiyasına son qoyulmuşdur. Hunların xatirəsi müxtəlif xristian müqəddəslərin həyat hekayələrində də yaşadılmışdır. Bu hekayələrdə Hunlar mənfi obraz kimi təqdim edilmişdirlər. Qədim german qəhrəmanlıq dastanlarında da Hunlardan bəhs edilmişdir. Bu dastanlarda onlardan həm mənfi, həm də müttəfiq kimi bəhs edilmişdir. Macarıstanda macarların orta əsr xronikalarına əsaslanan əfsana formalaşdırılmışdır. Bu əfsanəyə görə macarlar və sekellər Hunlardan törəmişdirlər. Hər bir halda, tarix elmi əsasən macarlarla hunlar arasındakı əlaqəni inkar edir. Avropadakı müasir populyar mədəniyyətdə hunlar tez-tez qəddarlıq və barbarlıqla assosiasiya edilir.
453-cü ildə Attila nın ölümündən sonra hunlar Roma üçün böyük bir təhdid olmaqdan çıxmış və Nedao döyüşündəki məğlubiyyətdən sonra keçmiş torpaqlarının böyük bir hissəsini itirmişdirlər. 469-cu ildə Attilanın oğlu Dengizikin ölümündən sonra hunların qəflətən yoxa çıxdığı düşünülürdü. Lakin bəzi alimlər iddia edir ki, xüsusən bulqarlar hunlarla yüksək dərəcədə davamlılıq göstərməkdədirlər. Hyun Cin Kim isə bildirir ki, Hun imperiyasının dağılmasından sonra ortaya çıxan 3 böyük german tayfaları - gepitlər, ostroqot lar və skirilər geniş bir şəkildə hunlaşmışdılar. O, hətta bu tayfaların hakimlərin yerli olmasından çox, Hun kökənli şəxslər olmasını daha yüksək ehtimal hesab edirş
Hun adının fərqli versiyaları Qafqaz bölgəsində uzun müddət qorunmuşdur. Burada özlərinə dövlət də quran hunların Azərbaycan türkləri nin təşəkkülündə mühüm rol oynadığı düşünülür. Eyni zamanda, hunlar bəzi qumuq müəlliflər tərəfindən Şimali Qafqaz ın türk xalqlarından biri olan qumuqların əcdadı da hesab edilir.
Vyetnam silahsızlaşdırılmış zonası
link=//upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/DMZ1.jpg/300px-DMZ1.jpg|thumb|300x300px| Demilitarizasiya zonası və onun cənubunda Kuanqçi vilayətinin bir hissəsi. Vyetnam silahsızlaşdırılmış zonası (, qısaldılmış DMZ) — 1950–1970-ci illərdə Vyetnamı iki dövlətə bölən zona. Vyetnam müharibəsi zamanı bura fəal hərbi əməliyyatların aparıldığı yerə çevrilmişdir.
Hunlar
Alimlər Qərbi Roma imperiyası nın çökməsində hunların əsas məsuliyyət daşıya biləcəyini bildirirlər. Həmçinin hunlar birbaşa və ya dolayı yolla özlərindən sonra türk tayfalarının dörd əsr boyunca Avrasiya bozqırlarında hakim olmalarının təməllərini atmışdır.
Vyetnam silahsızlaşdırılmış zonası
Tarixi
1954-cü ildə Fransanın Hind-Çindəki müstəmləkə müharibəsinə son qoyan Cenevrə razılaşmasına əsasən, Vyetnam müvəqqəti olaraq fərqli siyasi sistemə malik iki hissəyə bölünmüşdür. Ölkənin birləşməsi 1956-cı ildə keçirilən ümumi azad seçkilərdən sonra baş tutmalı idi.
Hunlar
Kökənləri
Hunların kökəni və onların digər bozqır xalqları ilə əlaqələri hələ də qeyri-dəqiq olaraq qalmaqdadır.. Alimlər əsasən bildirirlər ki, Hunlar Mərkəzi Asiyada formalaşmışdırlar, lakin onlar kökən məsələsində yekdil fikir bildir bilməyirlər. Klassik qaynaqlar Hunların 370-ci ildə qəflətən Avropada peydə olmasını yazırlar. Əsasən Roma qaynaqları onları əvvəlki bozqır xalqları ilə əlaqələndirməkdədirlər. Roma müəllifləri Hunların özlərinin bir maralıın və ya inəklərinin ardınca gedərkən Kerç boğazını keçərək qotların ərazisi olan Krıma daxil olması hekayəsini təkrarlamaqdadırlar. Buradakı torpaqların yaxşı olduğunu görən hunlar bundan sonra qotlar üzərinə hücum etmişdirlər. Jordanesin Getica əsərində deyilir ki, qotlar hunları "murdar ruhların" və qotik cadugərlərin nəsli hesab edirdilər.
Vyetnam silahsızlaşdırılmış zonası
Tarixi
Şimali və Cənubi Vyetnam 17-ci paralel boyunca hərbi qurğuların və ya hərbi hissələrin yerləşdirilməsinin qadağan edildiyi silahsızlaşdırılmış zona ilə bölünmüşdür. Bir neçə kilometr enində olan bu zona Vyetnamın bölünməsinin simvoluna çevrilən Benhay çayının hər iki sahilində Kuanqçi və Vinlin şəhərləri arasında uzanırdı.
Hunlar
Kökənləri
II əsr coğrafiyaçısı Ptolemey Avrasiya bozqırının qərb hissəsində yaşayan xalqların adını çəkərkən Χοῦνοι Xunnoi-larında adını çəkmişdir. O, bu tayfanın "Bastarn və Roksolan tayfalarının arasında" yaşadıqlarını yazmışdır. Zosimus tərəfindən qeyd edilən və 250-ci ildə Dunay çayının aşağı axarını ələ keçirdiyi iddia edilən Ουρουγούνδοι Ourougoúndoi (və ya Urugundi) tayfasının da Hun tayfası ola biləcəyi iddia edilmişdir. Çünki bu tayfanın adı Aqatia tərəfindən VI əsrdə Hun tayfalarından biri kimi adı çəkilən Βουρουγουνδοι Bourougoundoi-a bənzəməsidir. Bəzi tarixçilər isə bunun əksini iddia edirlər və qeyd edilnə tayfanın german kökənli olan Burqundi tayfası ilə eyniləşdirirlər. Tarixçi Maenchen-Helfen bu məsələ barədə bir və ya hər iki adın "Vurugundi" kimi erkən türk etnoniminə yaxın ola biləcəyini yazmışdır.
Xionqnu və hunlar adlandırılan digər xalqlarla əlaqələri
Jozef de Quiqnesin XVIII əsrdə yazdıqlarından etibarən müasir tarixçilər IV əsrdə Avropada peydə olan hunları Mərkəzi Asiya həndəvərlərində yaşamış, orada müxtəlif torpaqları ələ keçirmiş (e.ə. III və eramızın II əsrlərində) xionqnularla əlaqələndirməyə başladılar. Xan sülaləsi tərəfindən darmadağın edildikdən sonra xionqnuların şimal qolu şimal-qərbə doğru geri çəkilmiş, bundan sonra da bəlkə onların varisləri Avrasiya bozqırları vasitəsiylə miqrasiyaya başlamışdır. Bu iddiaya əsasən, hunlarla xionqnular arasında mədəni və genetik davamlılıq vardır. Alimlər həmçinin xionqnularla hunlar arasındakı əlaqədən başqa, Mərkəzi Asiyada fəaliyyət göstərən, adlarında hun sözü olan xalqlarla da əlaqənin olduğunu iddia edirlər. İran hunları adlanan bu xalqalra xüsusən xionitlər, kidarlar və eftalitlər daxildir.
Otto J. Maenchen-Helfen ilk müəllifdir ki, hun tarixinin araşdırılması üçün yazılıq qaynaqların yox, arxeoloji qaynaqların əhəmiyyətinin çox olmasını bildirmişdir. Maenchen-Helfenin əsərinin çap edilməsindən sonra xionqnuların hunların əcdadı olması fikri mübahisə qaynağına çevrildi. Buna əlavə olaraq, bir çox müəllif Avropa hunları ilə İran hunları arasında əlaqənin mövcudluğuna da şübhə ilə yanaşmağa başladı. Valter Pohl yazırdı:
"Bozqırın böyük konfederasiyalarından heç biri etnik olaraq yekcins deyildi və eyni adlar müxtəlif qruplar tərəfindən prestij üçün və ya xaricilər tərəfindən həyat tərzinə, coğrafi mənşəyə görə onları tərif etmək üçün istifadə edilirdi [...] Buna görə də, məsələn, H(s)iung-nu, eftalitlər və Atillanın hunları arasında şəxsiyyət və ya qan qohumluğu haqqında fərziyyələr aparmaq əbəsdir. Əminliklə deyə bilərik ki, hunların adı gec antik dövrdə çöl döyüşçülərinin nüfuzlu hakim dəstələrini təsvir edirdi."
Florak (rayon)
Florak  — Fransanın Langedok-Russilyon regionun rayonlarından biri. Departamenti — Lozer. Suprefektura — Florak. Rayon əhalisi 2006-cı ildə 13 042 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 8 nəf / km². Rayon sahəsi — 1687 km².
Hunlar
Xionqnu və hunlar adlandırılan digər xalqlarla əlaqələri
Xüsusən Hyun Cin Kim və Etienne de la Vaissiere kimi alimlər tərəfindən aparılan son araşdırmalar hunların və xiongnuların bir və eyni olması fərziyyəsini yenidən gündəmə gətirdi. De la Vaissiere iddia edir ki, qədim çinlilər və hindlilər Xionqnu və Hun ifadələrini bir-birinin tərcüməsi kimi istifadə etmişdirlər və müxtəlif cür adlandırılan "İran hunları" bənzər şəkild xionqnularla əlaqələndirilməlidir. Kim inanır ki, hun ifadəsi ilkin olaraq etnik qrup yox, siyasi kateqoriya ifadə edir və iddia edir ki, Xiongnu və Avropa hunları, eləcə də Xiongnu ilə "İran hunları" arasında əsaslı siyasi və mədəni davamlılıq olmuşdur.
2009-cu ildə yazan Kristofer Bekvit Xiongnu və hunların qohum olmadığına dair "avrasiyaçılar arasında ümumi konsensusun" olmasına istinad edir. Bu konsensus iddiasına tarixçi Étienne de la Vaissière (2005 və 2015), tarixçi və dilçi Kristofer Atvud (2012), arxeoloq Toshio Hayaşi (2014), və tarixçi Hyun Jin Kim (2013 və 2015) tərəfindən etiraz edildi. Buna baxmayaraq, 2020-ci ildə yazan Alexander Savelyev və Choongwon Jeong təklif olunan əlaqənin "müasir elmdə yalnız məhdud dəstəyə" malik olduğunu qeyd edirlər.
Etimologiya
Hun adı klassik Avropa qaynaqları olan yunanca və latinca əsərlərdə keçməkdədir. Yunan dilində yazılmış əsərlərdə bu ad Οὖννοι (Ounnoi), latın dilində yazılmış əsərlərdə isə Hunni və ya Chuni deyə keçməkdədir. Con Malalas onların adını əsərlərdə Οὖννα (Ounna) kimi oxumuşdur. Yunanca əsərlərdə adı keçən və bəzən hunlarla əlaqələndirilən bir digər söz də vardır - Χοὖνοι (Khounoi). Lakin bunun hunlarla əlaqəli olub-olmaması məsələsi mübahisəlidir. Ümumiyyətlə klassik əsərlərdə tez-tez hunlara onlarla əlaqəsiz olan və onlardan daha əvvəlki dövrlərdə yaşamış tayfaların adları ilə müraciət edilir. Bunlara misal olaraq massaget, skitlər (və ya skiflər), kimmerlər və s. kimi adlandırmaları göstərmək mümkündür.
Hun sözünün etimologiyası qeyri-müəyyəndir. Təklif olunan müxtəlif etimologiyalarda ümumiyyətlə ən azı hunlar kimi tanınan müxtəlif Avrasiya qruplarının adlarının əlaqəli olduğunu güman edir. XEyli sayda alim hun sözünün türk mənşəli ad olduğunu bildirməkdədir. Onlar bu iddialarını türk dilindəki ön, öna, qun (acgöz), kün, gün, qun (güc) və hün (amansız, şiddətli və ya qəzəbli) kimi sözlərlə əlaqələndirirlər. Maenchen-Helfen bütün bu iddiaları sadəcə təxminlərə əsaslandığını bildirərək rədd edir və sözün kökünün başqa dillərdə axtarılmasını təklif edir. O, təklif edir ki, bəlkə də sözün mənası etnik mənsubiyyətdən çox rütbə və ya titul bildirməkdədir. Robert Verner sözün kökəninin Toxarıstanda olduğunu bildirmişdir. O, Çin qaynaqlarında Xionqnu itləri adlandırması olduğunu bildirərək toxarcadakı ku (it) sözünün olduğunu, hunlarda itin totem ola biləcəyini yazır. O, massaget adı ilə də müqayisələr apararaq qeyd edir ki, saka elementndə həmin ad it mənasını vermişdir. Harold Bailey, S. Parlato, Cəmşid Çoksi kimi müəlliflər iddia edirlər ki, söz "düşmənlər" və ya "rəqiblər" sözündən törəmişdir. Xristofer Atvood bu iddianın fonoloji və xronoloji əsaslarla tutarsız olduğunu yazır. O, iddia edir ki, söz müasir Monqolustanda yerləşən və Xionqnu sözünə bənzəyən Ongi çayının adından götürülmüş, eyni zamanda sözün etnik adı yox, sülalə adı bildirə biləcəyini irəli sürmüşdür.
Fiziki görünüş
[[File:Hephtalite king seal.jpg|thumb|right|V əsrə aid möhürə əks etdirilmiş Ağ Hun hökmdarı. Ağ hunlar və ya Eftalitlər müasir tarixçilərin çox hissəsi tərəfindən Avropa hunları ilə eyni olmasa belə onlarla qohum birlik kimi qəbul edilir, lakin bu məsələdə qəti konsensus əldə edilməmişdir. Dövrün müasiri olan Prokopius hər iki birliyi "eyni cinstən" olaraq tərif edir.
Hunların xarici görünüşlərindən bəhs edən həmin dövrə aid əsərlərdə onlarında romalılardan fərqli quruluşa sahib olduğu yazılmaqdadır. Bu təsvirlərdə əsasən hunlar bədheybət kimi təsvir edilməkdədir. Jordanes Jordanes vurğulayır ki, hunların boyu qısa, dərisi qaralmış, başları yuvarlaq və formasız idi. Bir çox qaynaq hunların kiçik başa və düz buruna sahib olduqlarını yazır. Romalı müəllif Priscus Attilanı görmüş olan şəxsin belə bir ifadəsini yazmaqdadır:
Xeyli sayda alim bu təsvirdə açıq-aşkar monqoloid irqi nümayəndəsinin təsvir ediıdiyini yazmaqdadır. Maenchen-Helfen iddia edir ki, bir çox hunlar Şərqi Asiya irq xüsusiyyətlərinə malik olsalar da, onların yakutlar və ya tunquslar qədər asiyalı görünmələri ehtimalı azdır. O, arxeoloji tapıntılar nəticəsində hunların içində yalnız bəzi şəxslərin Şərqi Asiya tipinə sahib olduğuna müşahidə edilyini yazmaqdadır. Kim də hunların eyni irqi tipdən olmaları məsələsinə ehtiyyatla yanaşılması gərəkdiyini bildirir və əlavə edir ki, "onlar yenə də müəyyən qədər və ya əsasən monqolois xüsusiyyətlərinə sahib olmuşlar (ən azından başlanğıcda)". Bəzi arxeoloqlar iddia edirdilər ki, arxeoloji tapıntılar hunların ümumiyyətlə heç bir “monqoloid” xüsusiyyətinə malik olduğunu sübut edə bilməmişdir, bəzi alimlər isə hunların xarici görünüşcə əsasən qafqazoid olduğunu iddia edirlər. Digər arxeoloqlar is iddia edirlər ki, hunların aristokrat təbəqəsi içində monqoloid xüsusiyyətlərinə rast gəlinir. Qeyd edilir ki, bu təbəqəyə onların birliyinə inteqrasiya etmiş germanlar da daxil idi. Kim iddia edir ki, hunların Avropada hakimiyyətləri başladıqdan sonra onlarda qafqazoidlik xüsusiyyətləri daha da artdı, o, əlavə edir ki, Xalon döyüşündə artıq Attilanın ordusunun çoxu qafqazoid xüsusiyyətləri daşısa da, Attilanın özü Şərqi Asiya xüsusiyyətlərinə sahib idi.
Genetika
2023-cü ilə kimi, Karpat hövzəsindən Hunlar dövründən (5-ci əsr) çox az genetik məlumat var və Hun dövründə orada yaşayan əhali müxtəlif genetik göstəricilər ehtiva edir.
Tanrı dağları hövzəsində tapılmış və e.ə. II əsrə aid insanların qalıqları tapılmışdır. 2018-ci ildə aparılmış araşdırmalar göstərmişdir ki, bu insanlar həm Şərqi Asiya, həm də Qərbi Avropa xüsusiyyələri daşımışdırlar. Araşdırmaçılar iddia edir ki, bu insanlar xionqnuların varisləridirlər və qərbə doğru yayılmış, ariyan olan sakalarla qarışmışdırlar. Tanrı dağlarında yaşayan bu əhalinin Avropa hunları ilə əlaqələrinin olması ehtimal edilir, çünki aşkarlanmış dəfn etmə adətlərində bənzərliklər vardır. Digər bir versiyaya görə isə, bu etnik qohumluqdan və ya birlikdən, miqrasiyadan əlavə, hər iki toplumun elit təbəqələri arasında mal mübadiləsinin, hansısa əlaqənin nəticəsi də ola bilər.
Neparáczki və digərləri 2019-cu ildə Pannoniya hövzəsində V əsrdə dəfn edilmiş 3 kişinin qalıqlarını aşkar etdilər. Y xromosomlarına əsaslanaraq müəlliflər müəyyən etdilər ki, genetik nümunələr bu 3 kişinin Şərqi Asiyalı və Qərbi Avropalı əcdadlara sahib olduğunu göstərir. Neparáczki və digərlərinn datalarından yararlanan Keyser və yoldaşları 2020-ci ildə iddia etdilər ki, 52 xionqnu dövründə yaşamış insanların qalıqları Avropa qalıqları ilə əlaqəni göstərməkdədir, bundan əlavə, xionqnular da skif-sibirlilərdən törəmişdirlər. 2020-ci ildə Savelyev və Jeonq tərəfindən edilmiş interdisiblenar araşdırmaya görə, xionqnularla hunlar arasında davamlılığı göstərən heç bir sübut tapılmamışdır. Bundan əlavə araşdırma davamlılığın sübutunun "çox zəif olduğu, bunun da əsasən hunların interdisiblenar profilində Şərqi Avrasiya komponentinin ümumi qıtlığından qaynaqlandığı" nəticəsinə gəlmişdir.
Gnecchi-Ruscone və digərləri 2021-ci ildə Budapeştdə IV əsrdə dəfn edilən və hunların elit təbəqəsinə mənsub olan şəxsin qalıqları üzərində aparmış olduqları genetik araşdırma nəticəsində bildirmişdirlər ki, həmin şəxs Y-DNA haploqrupunun R1a1a1b-Z645 xüsusiyyətlərini daşımış, müasir Qərbi Qazaxıstandan tapılmış, həmin hun dövrünə aid qalıqlarla oxşarlıq təşkil etmişdir. Bu qalıq eyni zamanda Qazaxıstanın şərqində yerləşən Bereldən tapılan və syanbilər hun dövrünə aid qalıqlarla da ortaq xüsusiyyətlər daşımışdır. Budapeştdən tapılan hun aristokratının əcdadı 60 faiz qədim şimal-şərqi asiyalı (Chertovy Vorota mağarasındakı tapıntının profili), 40 faiz saka (Tasmola mədəniyyətindəki tapıntılar əsasında qurulmuş saka genetik hovuzu nəzərdə tutulur. Onun özü də hibrid bir şəkildə 50 faiz Khövsgöl əcdadına (qədim şimal-şərqi asiyalı) və 45 faiz Sintaşta (Steppe_MLBA) və 5% BMAC) sahib olmuşdur.
Növbəti il, yəni 2022-ci ildə Gnecchi-Ruscone və digərləri Macarıstandan tapılan və V əsrəd aid olan hun kişisinin qalıqlarını analiz etdilər. O, ata tərəfindən R1a1a1b2a2b2-Y57-a, ana tərəfindən dı H5 haploqrupuna aid olmuş və əsasən, şərqi Avrasiya kökənli kimi qəbul edilmişdir. Maróti və digərləri 2022-ci ildə Macarıstandan tapılan və IV-V əsrə aid olan 9 insan qalığını ardıcıllıqla araşdırmışdırlar. Araşdırma zamanı onlardan 7-in R1a1a1b2a2a3c-Z94 daşıdığı, digərlərinin R1a1a1b1a2b3a1-FGC13709 və R1a1a1b2a2b2-Y57 (Şərqi Avropa), R1b1a1b1a1a1c2b2b1a-S1746 və R1b1a1b1b3a1a1-CTS9219 (şimal-qərbi Avropa) daşıdığı bəlli olmuşdur. Bu araşdırmaya əsasən bəlli olur ki, xionqnular müasir Monqolustanda formalaşmış, daha sonra Avropaya miqrasiya etdikcə skiflər/sarmatlar, germanlar/qotlar ilə qarışmışdırlar.
Romalılarla ilk qarşılaşmaları
Qot müharibələri dövründə görünür qotlar hunlar və alanlarla ittifaqa girmişdirlər. Hunlar Dunay çayını keçmiş və romalıları qotlara Frakiyaya daxil olmağa icazə vermək üçün məcbur etmişdirlər. Hunlar fasilələrlə 380-ci ilə qədər onların müttəfiqi kimi qeyd edilir və görünür, bu ildən sonra Dunay çayının digər sahilinə geri dönmüşdürlər. Bundan əlavə, 381-ci ildə skirilər və karpilər ən azından hunların bir qismi ilə birlikdə Pannoniyaya hücum etmişdirlər. Şərqi Roma imperiyasının imperatoru I Teodosius qotlarla 382-ci ildə sülh bağlamış, tarixçi Eunapi iddia edir ki, o, “hunların basqınlarına qarşı məğlubedilməz bir qala” yaratmaq üçün onlara torpaq və mal-qara vermişdir. Bundan sonra hunlar 384 və 385-ci ildə Kiçik Skityaya hücum təşkil etmişdir. Bundan sonra, 386-cı ildə greuthunqilərin bir qrupu Odotheusun rəhbərliyində hunlardan qaçaraq Frakiyaya gəlmişdir, onların ardınca da sarmatlar da buna cəhd etmişdirlər. Bu miqrasiya Hun hakimiyyətinin sonuna qədər Romaya olan son ciddi miqrasiya faktıdır. Buna əsaslanaraq Kim iddia edir ki, görünür hunlar özlərinə tabe olan xalqları effektiv şəkildə idarə etmişdirlər və buna görə də, onlardan heç biri Roma torpaqlarına sığınmamışdır.
Otto Maenchen-Helfen və E. A. Tompson iddia edir ki, hunların artıq 384-cü ildə Pannoniyanın (Macarıstan düzənliyi) böyük hissələrinə sahib olduqları görünür. Denis Sinor, onların mövcudluğunu 380-ci ilə aid edən işğalçılar kimi deyil, romalıların foederati kimi orada məskunlaşa biləcəyini ehtimal edir. 384-cü ildə Roma-Frank generalı Flavius Bauto, Rhaetiadan hücum edən Juthungi qəbiləsini məğlub etmək üçün Hun muzdlularını işə götürdü. Lakin hunlar öz ölkələrinə qayıtmaq əvəzinə Qalliyaya yürüşə başladılar. Bauto geri dönmələri üçün onlara rüşvət verməyə məcbur oldu. Daha sonra Alemanlara hücum etdilər.
Attiladan öncə
Romalılar hunlar barədə ilk dəfə onların Pont bozqırlarını ələ keçirib, minlərlə qot tayfası mənsublarını qərbə doğru sıxışdırdığı zaman xəbər tutdular. Qotlar hun təzyiqi altında 376-cı ildə aşağı Dunay boyunca geriləyərək Romaya sığınacaq üçün müraciət etmişdilər. Hunlar alanları tabe etdikdən sonra qreuthunqilərin çoxunu və şərqi qotları, bir qədər sonra da tervinqlərin və ya qərbi qotların əsas hissəsini öz hakimiyyətləri altına aldılar. Bu tayfaların çox hissəsi Roma imperiyasına sığındı. 395-ci ildə hunlar özlərinin Şərqi Roma imperiyası üzərinə ilk böyük hücumunu başlatdılar. Frakiyaya hücum edən hunlar Şərqi Anadolunu, Kappadokiyanı da yağmaladılar. Suriyaya daxil olan hunlar Antioxiya üçün təhlükə formalaşdıraraq Eufratesiya əyalətinin daxilindən keçib getmişdilər. Lakin onlar rəqiblərinin əks hücumu nəticəsində ağır şəkildə məğlub edildilər.
Şərqi Roma imperiyasındakı qısamüddətli təxribatlardan sonra hunlar daha da qərbdəki tayfaları təhdid etməyə başladılar. Dövrün müasiri olan qaynaqlarda adı keçən ilk hun olan Uldız hunları və alanları öz ətrafına toplayaraq İtaliyanı müdafiə edən Radaqaysusa qarşı döyüşdü. Uldız həmçinin Dunay ətrafında Şərqi Romalılara problem yaradan qot üsyançıları məğlub etməklə və 400-401-ci illərdə Qot Qaynasın başını kəsməklə tanınırdı. Şərqi romalılar 408-ci ildə yenidən Uldızın təzyiqlərini hiss etməyə başladılar. Uldız Dunay çayını keçərək Frakiyanı yağmaladı. Şərqi romalılar Uldızı almağa çalışdılar, lakin onun məbləği çox yüksək olduğundan, onlar Uldızın tabeliyində olanları satın aldılar. Uldızın komandanlığı altındakıların bir çoxu rüşvət aldıqdan sonra ordudan qaçdı, Uldız özü isə Dunayı keçərək geri qayıtdı və bir daha onun barədə qaynaqlarda heç bir şey yazılmadı.
IV-V əsrlərə aid qaynaqlarda hun muzdlu döyüşçülərin tez-tez hər iki Roma imperiyası ordularına, eləcə də qot ordularına cəlb edilmələri barədə məlumat verilir. 433-cü ildə Şərqi Roma imperiyasının magister militumu olan Flavi Aetsi Pannoniyanın bir hissəsini hunlara təslim etmişdi.
Rua və Oktar
422-ci ildə hunlar Ruanın komandanlığı altında yenidən yürüşə çıxdılar. Hun ordusu Konstantinopolun divarlarına qədər gedib çıxdılar. Görünür ki, onlar Şərqi Roma imperiyasını illik xərac ödəməyə məcbur etmişdirlər. 424-cü ildə onların romalılarla birlikdə Şimali Afrikada savaşmaları və Qərbi Roma imperiyası ilə yaxşı münsibətlər qurduqları bəlli olur. 425-ci ildə magister militum Aetsi böyük bir Hun ordusu ilə birlikdə İtaliyaya səfər edərək buraya hücum etmiş Şərqi Roma imperiyasının qoşunlarını geri çəkilməyə məcbur etdi. Yürüşün sonunda qızıl əldə edən hunlar öz torpaqlarına geri döndülər. 427-ci ildə romalılar hunlarla ittifaqlarını pozdular və ehtimal ki, Pannoniyanı ələ keçirmək üçün oraya hücum etdilər.
Ruqa və onun qardaşı Oktarın nə zaman hunların ali komandanı olduğu bəlli deyil. Görünür ki Ruqa Karpat hövzəsinin şərqindəki torpaqları, Oktar Karpat hövzəsinin şimalındakı, qərbindəki torpaqları idarə edirdi. Kim iddia edir ki, Oktar öz bölgəsində "kral köməkçisi" ikən, Ruqa "ali kral" idi. Oktar 430-cu ildə burqundiyalılarla döyüşdə vəfat etdi. O, bu zaman Reyn çayının sağ sahilində yaşamaqda idi. Denis Sinor iddia edir ki, onun qardaşı oğlu olan Attila taxtda onu imperiyanın şərq hissəsinin hökmdarı kimi əvəz etmişdir. Maenchen-Helfen isə iddia edir ki, Ruqa sadəcə bu ildən sonra tək hökmdar olmuşdur.
432-ci ildə Rua vəzifəsini itirmiş Aetsiyə onu bərpa etməyə yardım etdi və Aetsi magister militum oldu. Bu işdə Ruqanın Roma imperiyasına ya ordu göndərdiyi, ya da ordu göndərməklə hədələdiyi ehtimal edilir. 433-cü ildə Aetsi Böyük Pannoniyanı Ruqaya təhvil verdi. Bu öz vəzifəsini bərpa etdikdən sonra Aetsinin hunlara qarşılıq verməsi kimi qiymətləndirilir. Ya 432, ya 432-cü ildə Rua Şərqi Roma imperiyasına elçilər göndərərək ona tabe olan bir neçə tayfaya hücum etmək istədiyini, lakin o tayfaların Roma hakimiyyəti altına qaçdıqlarını bildirdi. Lakin yürüş başladıqdan qısa müddət sonra o, vəfat etdi və Hun ordusu geri qayıtdı.
Attila dövründə
434-cu ildən etibarən Attila və qardaşı Bleda hunları birlikdə idarə edirdilər. Həm Attila, həm də Bleda ən az əmiləri Rua qədər hakimiyyətə iddialı idilər. 435-ci ildə onlar Şərqi Roma imperiyasını hunlarla Marqus müqaviləsini imzalamağa məcbur etdilər. Müqaviləyə görə, romalılar hunlarla ticarət edəcək və onlara illik vergi verəcəkdilər. 440-cı ildə romalıların bu müqaviləni pozmalarından sonra Attila və Bleda Dunay çayı sahilində ticarət mərkəzi və qala olan Kastra Konstaniasa hücum etdilər. İki qüvvə arasında müharibə başladı və hun ordusu zəif Roma ordusunu rahatlıqla məğlub edərək Marqus, Sinqidunum və Viminakiumu dağıtdı. 441-ci ildə yenidən müqavilə imzalansa da, müqavilənin imzalanmasından cəmi 2 il keçdikdən sonra Şərqi Roma yenidən illik xəracı göndərmədi və müharibə şəraiti bərpa edildi. Bu müharibə zamanı hun orduları Konstantinopola yaxınlaşdılar və ətrafdakı bir neçə şəhəri yağmaladıqdan sonra əsas Şərqi Roma (Bizans və ya sadəcə Roma) ordusunu Xersonesus döyüşündə darmadağın etdilər. Şərqi Roma imperiyasının imperatoru II Theodosius hun tələblərini yerinə yetirəcəyini bildirdi və 443-cü ilin payızında iki hun kralı ilə Anatolius sülhü imzalandı. Bu müqavilənin şərtləri əvvəlki ilə müqayisədə daha sərt idi. Beləliklə, imperator əvvəlki müqavilənin şərtlərinə əməl etmədiyi üçün 6 min Roma poundu, yəni 2 min kq qızıl cəza pulu verməyi qəbul etməklə birlikdə, əvvəlki illik xərac üç qat artırıldı və 2.100 Roma poundu (700 kq) oldu, hunların əlində olan hər bir romalı əsir üçün də 12 solidi ödənməli idi. Bleda 445-ci ildə öldü və Attila hunların tək kralı oldu.
447-ci ildə Attila Balkanları və Frakiyanı ələ keçirdi. Bu dəfəki müharibə 449-cü ildə sona çatdı və razılaşmaya görə romalılar Attilaya illik 2100 qızıl pound ödəməyə razı oldular. Hunlar Şərqi Roma üzərinə davamlı hücumlar etmələrinə baxmayaraq, Qərbi Roma imperiyası ilə yaxşı münasibətlər saxlamaqda idilər. Lakin Qərbi Roma imperatoru III Valentinianın bacısı Honoria Attilaya bir üzük göndərərək ondan bir senatorla olan nişanını pozmasını və onu qaçırmasını istədi. Attila Honorianın onun gəlini olduğunu və Qərbi Roma imperiyasının da yarısının onun cehizi olduğunu elan etdi. Bununla eyni zamanda Salian frankları arasında vəliəhdlik üstündə mübahisə başladı.
451-ci ildə Attilanın ordusu Qalliyaya daxil oldu. Qərbi Roma ilə münasibətlər görünür 449-cu ildən pisləşmişdi. Onların liderlərindən biri olan Baqaudae və Eudoxius 448-ci ildə hunlara sığınmışdılar. 450-ci ildə Aetsi və Attila eyni zamanda Ripuarian franklarının kralının təyin edilməsi məsələsində də razılaşa bilməmişdilər. Qalliyadan sonra hunlar ilk olaraq Metzə hücum etdilər, daha sonra qərbə doğru hərəkət edərək Paris və Troyesi keçərək Orleanı mühasirəyə aldılar. III Valentinian Flavi Aetsiyə Orleanı qurtarmaq əmrini verdi. İki ordunun qarşılaşması ilə Katalaun döyüşü baş vermişdir. Həmin dövrün ən böyük döyüşlərindən biri olan bu döyüşdə heç bir tərəf mütləq qələbə qazana bilməmişdir.
Növbəti il Attila yenidən Honoriaya və Qərbi Roma torpaqlarına olan iddiasını yenilədi. Alp dağları vasitəsiylə ordusunu irəlilədən Attila Şimali İtaliyaya daxil olub bir çox şəhərə yağmalayıb, dağıtdı. Roma şəhərinin yağmalanmasının qarşısını almaq üçün imperator III Valentinian ün nümayəndə göndərdi. Nümayəndəliyə yüksək mülki bürokratlardan olan Gennadius Avienus, Trigetius, eyni zamanda da Papa I Leo var idi. Hər iki tərəf Mantua yaxınlığındakı Minkioda görüşdü və Attila romalılara şəhəri yağmalamayacağını, ordusunu İtaliyadan çıxararaq imperatorla sülh danışıqları aparacağını bildirdi. Eyni zamanda Şərqi Romanın yeni imperatoru Markian hunlara illik xəracın verilməyəcəyini bildirdi. Nəticədə Attila onların üzərinə yeni yürüşə hazırlaşmağa başlasa da, lakin 453-cü ildə Atilla toy gecəsində qanaxmadan öldü. Attilanın yanına göndərilmiş elçi Priskusun yazdıqlarından bilinən ənənəvi hekayəyə görə, Attila İldiko adlı gənc və gözəl bir qızla evlənirdi və buna görə də, ziyafət verilməkdə idi. Lakin ziyafətin ortasında o, şiddətli qanaxmaya məruz qalmış və ölmüşdür. Bunun nədən qaynaqlana biləcəyi ilə bağlıə dəqiq bir fikir yoxdur.