Qars_vilayəti
Etnik tərkib, dil və din
– 1897-ci il tarixli Rusiya İmperiyası əhalisinin ilk siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən siyahıyaalınma tarixində vilayətdə yaşayış yerlərinin sayı 981 idi, əhalinin sayı onlardan 23–ündə 1.000 nəfərdən çox, 95–ində 501 – 1000 nəfər arası, 863–ündə isə 500 nəfərdən az olmuşdur. Siyahıyaalınma tarixinə vilayətin faktiki əhalisi 290.654 nəfər, daimi yəni de-yuri əhalisi  isə 296.911 nəfər olmuşdu. Vilayətdə müvəqqəti olmayanların sayı 6.277 nəfər, faktiki əhali tərkibində hesablanılmış vilayətdə müvəqqəti yaşayanların sayı isə 4.048 nəfər (faktiki əhalinin 1,39%-i qədər) idi. 290.654 nəfər olan faktiki əhalinin 22.619 nəfərini Rusiya İmperiyası təbəsi olmayanlar təşkil edirdi, onlardan 21.750 nəfəri daimi əhali idi. Vilayətdə daimi yaşayan hərbçilər və əcnəbi təbələr birlikdə 87.638 nəfər təşkil edirdi, burdan da görünür ki, əhalinin böyük qismini qeyri-yerlilərdən ibarət idi. Vilayətin faktiki əhalisinin 37.838 nəfəri şəhər əhalisi idi və onun 20.805 nəfəri vilayətdə yerləşən yeganə şəhərdə, Qarsda yaşayırdı. Siyahıyaalmaya əsasən vilayətdəki təsərrüfatların ümumi sayı 38.175 idi. 160.571 nəfəri kişilər, 130.083 nəfəri qadınlar olmaqla ümumi sayı 290.654 nəfər olan faktiki əhalinin (76.521 nəfəri kişilər, 69.331 nəfəri qadınlar olmaqla) 145.852 nəfərini müsəlmanlar, (81.146 nəfəri kişilər, 59.126 nəfəri qadınlar olmaqla) 140.272 nəfərini xristianlar, (1.114 nəfəri kişilər, 90 nəfəri qadınlar olmaqla) 1.204 nəfərini iudaistlər, (1.790 nəfəri kişilər, 1.536 nəfəri qadınlar olmaqla) 3.326 nəfərini isə digər dinlərə etiqad edənlər təşkil edirdi. 200px|thumb|right|Filip Yanoviçin 1899-cu il üçün verdiyi məlumatlara əsasən Qars vilayətində etnik qrupların daimi əhali içində nisbətlərini əks etdirən diaqram "Qafqazın yerlərinin və tayfalarının təsviri üçün materiallar toplusu"nun 1904-cü ildə Tiflisdə nəşr edilmiş 34-cü buraxılışında Filip Yanoviçin verdiyi məlumatlara əsasən vilayətdə 1899-cu ildə 240.419 nəfəri (124.183 nəfəri kişilər, 116.236 nəfəri qadınlar) yerlilər, 32.705 nəfəri (17.690 nəfəri kişilər, 15.015 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 273.124 nəfər (141.873 nəfəri kişilər, 131.251 nəfəri qadınlar) əhali yaşayırdı. Onlardan 13.784 nəfəri (7.072 nəfəri kişilər, 6.712 nəfəri qadınlar) yerlilər, 1.295 nəfəri (762 nəfəri kişilər, 533 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 15.079 nəfərini (7.834 nəfəri kişilər, 7.245 nəfəri qadınlar) ruslar ; 53.418 nəfəri (27.289 nəfəri kişilər, 26.029 nəfəri qadınlar) yerlilər, 19.086 nəfəri (10.046 nəfəri kişilər, 9.040 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 72.504 nəfərini (37.435 nəfəri kişilər, 35.069 nəfəri qadınlar) ermənilər ; 34.215 nəfəri (17.580 nəfəri kişilər, 16.635 nəfəri qadınlar) yerlilər, 1.825 nəfəri (1.015 nəfəri kişilər, 810 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 36.040 nəfərini (18.595 nəfəri kişilər, 17.445 nəfəri qadınlar) yunanlar ; 54.191 nəfəri (27.977 nəfəri kişilər, 26.214 nəfəri qadınlar) yerlilər, 3.484 nəfəri (1.959 nəfəri kişilər, 1.525 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 57.675 nəfərini (29.936 nəfəri kişilər, 17.739 nəfəri qadınlar) türklər ; 32.721 nəfəri (16.895 nəfəri kişilər, 15.826 nəfəri qadınlar) yerlilər, 868 nəfəri (515 nəfəri kişilər, 353 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 33.589 nəfərini (17.410 nəfəri kişilər, 16.179 nəfəri qadınlar) tatarlar (qarapapaqlar) ; 12.153 nəfəri (6.311 nəfəri kişilər, 5.842 nəfəri qadınlar) yerlilər, 331 nəfəri (176 nəfəri kişilər, 155 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 12.484 nəfərini (6.487 nəfəri kişilər, 5.997 nəfəri qadınlar) türkmənlər ; 34.730 nəfəri (18.188 nəfəri kişilər, 16.542 nəfəri qadınlar) yerlilər, 4.169 nəfəri (2.264 nəfəri kişilər, 1.905 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 38.899 nəfərini (20.452 nəfəri kişilər, 18.447 nəfəri qadınlar) müsəlman sünni kürdlər ; 3.166 nəfəri (1.680 nəfəri kişilər, 1.486 nəfəri qadınlar) yerlilər, 490 nəfəri (250 nəfəri kişilər, 240 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 3.656 nəfərini (1.930 nəfəri kişilər, 1.726 nəfəri qadınlar) yezidi kürdlər ; 584 nəfəri (307 nəfəri kişilər, 277 nəfəri qadınlar) yerlilər, müvəqqəti yaşayanlar içərisində olmamaqla toplam 584 nəfərini (307 nəfəri kişilər, 277 nəfəri qadınlar) aysorlar ; 528 nəfəri (270 nəfəri kişilər, 258 nəfəri qadınlar) yerlilər, 87 nəfəri (65 nəfəri kişilər, 22 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 615 nəfərini (335 nəfəri kişilər, 280 nəfəri qadınlar) osetinlər ; 364 nəfəri (210 nəfəri kişilər, 154 nəfəri qadınlar) yerlilər, müvəqqəti yaşayanlar içərisində olmamaqla toplam 364 nəfərini (210 nəfəri kişilər, 154 nəfəri qadınlar) estlər ; 265 nəfəri (146 nəfəri kişilər, 119 nəfəri qadınlar) yerlilər, 42 nəfəri (26 nəfəri kişilər, 16 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 307 nəfərini (172 nəfəri kişilər, 135 nəfəri qadınlar) ləzgilər ; 116 nəfəri (61 nəfəri kişilər, 55 nəfəri qadınlar) yerlilər, 26 nəfəri (10 nəfəri kişilər, 16 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 142 nəfərini (71 nəfəri kişilər, 71 nəfəri qadınlar) almanlar ; 92 nəfəri (51 nəfəri kişilər, 41 nəfəri qadınlar) yerlilər, 164 nəfəri (89 nəfəri kişilər, 75 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 256 nəfərini (140 nəfəri kişilər, 116 nəfəri qadınlar) qaraçılar ; 55 nəfəri (28 nəfəri kişilər, 27 nəfəri qadınlar) yerlilər, 10 nəfəri (5 nəfəri kişilər, 5 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 65 nəfərini (33 nəfəri kişilər, 32 nəfəri qadınlar) abadzexlər–çərkəzlər ; 33 nəfəri (16 nəfəri kişilər, 17 nəfəri qadınlar) yerlilər, 638 nəfəri (393 nəfəri kişilər, 245 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 671 nəfərini (409 nəfəri kişilər, 262 nəfəri qadınlar) farslar (aderbeycanlılar) ; yerlilər içərisində olmamaqla, 63 nəfəri (37 nəfəri kişilər, 26 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 63 nəfərini (37 nəfəri kişilər, 26 nəfəri qadınlar) polyaklar ; yerlilər içərisində olmamaqla, 23 nəfəri (13 nəfəri kişilər, 10 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 23 nəfərini (13 nəfəri kişilər, 10 nəfəri qadınlar) gürcülər ; 4 nəfəri (2 nəfəri kişilər, 2 nəfəri qadınlar) yerlilər, 104 nəfəri (65 nəfəri kişilər, 39 nəfəri qadınlar) müvəqqəti yaşayanlar olmaqla toplam 108 nəfərini (67 nəfəri kişilər, 41 nəfəri qadınlar) yəhudilər təşkil edirdi. Vilayətdə 1899-cu ildə ümumi sayı 273.124 nəfər olan yerli və müvəqqəti əhalidən əlavə 21.888 nəfər hərbçi də yaşayırdı.