cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Pərixanım Sofiyeva
Sovet dövrü
Gürcüstan bolşeviklər tərəfindən işğal edildikdən sonra, 1921-ci ildə onların bütün mülkləri müsadirə edildi. Pərixanım Sofiyevanın qardaşı oğlunun həyat yoldaşı Rəşğəndə Sofiyevanın dediyinə görə, Pərixanım bolşeviklərə və sovet idarəçiliyinə nifrət etmişdir. Ahıl yaşlarına qədər öz qədim alman mauzer silahıyla gəzmişdir. Stalinin "Böyük təmizləmə" kompaniyası zamanı Pərixanım 8 qardaşından 5-i güllənilmiş və kütləvi məzarlıqların birində dəfv edilmişdir. Nəşləri hələ də tapılmamışdır. İ. Xvadagiani arxivdən qardaşların sənədlərin axtarıb tapmağa çalışsa da, bir şey tapa bilməmişdir. Gümanki, kollektivləşdirməyə qarşı olduqlarından ya da sadəcə nisbətən varlı olduqlarından "vətən xaini" hesab edilərək, güllələnmişlər. Bu dövrdə bunlar vətən xaini hesab olunmaq üçün kifayət edirdi. Qardaşlarının öldürülməsindən sonra həyatını yalnız qardaşlarının övladlarını yetişdirib, oxutmaq üçün sərf etmişdir. Bu nəsildən bir çox ziyalılar çıxmışdır. AMEA Coğrafiya İnstitutunun direktoru Ramiz Məmmədo v, Pərixanım Sofiyevanın qardaşı nəvəsidir. thumb|Sofo Kirtadze tərəfindən Pərixanlmın təsviri
Ölümü
1953-cü ildə, qardaşlarınının qatıli Stalinlə eyni ildə, qardaşı övladlarından birinin həbs edilməsi xəbərini eşidən zaman infarkt keçirərək, vəfat etmişdir.
Xatirəsi
Qaraçala kəndində ən böyük nəsil hələ də Sofiyevlərdi. Kəndin bütün əhalisi onun haqqında eşitmişdir. Kənddə onu görən və hələ də yaşayan az insanlardan biri də, onun qardaşı oğlunun dul həyat yoldaşı Rəşğəndə Sofiyevadır. O, onun haqqında bu sözləri demişdir: Oo, Pərixan...Allah rəhmət etsin ! O necə də möhtəşəm qadın idi ! O kişi idi, lakin qadın kimi anadan olmuşdu. Kişilər ondan qorxurdu, onun sözü çox güclü idi. Heç kim onun əksinə getməyi risk etmirdi. Kənddə nəsə olsaydı, hamı onla məsləhətləşirdi, onun sözü qanun kimi idi. O dedisə gəl, gəlməli idin, o dedisə, get, getməli idin... Bolşeviklər gəldiyi zaman, o yenə də Quran oxudu, yenə də öz mauzeri ilə gəzdi,ona nə Sovet höküməti, nə də başqa nəsə qalib gələ bilmədi...O öz qardaşı uşaqlarına nazir kimi baxdı. Yüksək təhsil verdi. Onlar da gələcək də həkim, müəllim, elm adamları oldular...Təhsil olmadan, bu qeyri-münkündür. Lakin qadınlar Pərixan kimi təhsil ala bilsə, savadlana bilsə, sonra o hər şeyə qadır olar. Pərixanımın qardaşı nəvəsi Bəy Zad Sofiyev, Qaraçala kənd məktəbində tarix müəllimidir, o eşitdikləri barədə bunları demişdir : Bu regiondakı yaşlıların hamısı onu tanıyır və onun haqqında yaxşı şeylər deyirlər. O çox yardımsevər biri olub. Heç vaxt insanlara kömək etməkdən yorulmayıb. Bir növ qadın Robin Hood olub.
Gürcüstan parlamentində çıxışı zamanı müstəqil deputat Tariel Nakaidze onun haqqında bu sözləri demişdir:
Qaraçala məzarlığının bir hissəsi Sofiyevlər üçün ayrılmışdır. Vəfat edən zaman qardaşlarının məzarlarının olmasını əsas götürərək, özünün sadə məzarda dəfn edilməsini vəsiyyət etmişdir.
Şah xatun
Şah xatun və ya Aka xatun Qaraxani xatunu. Atası Qaraxanilər dövlətinin hökmdarı Yusif Qadir xan idi.
İlk evliliyi
Şah xatunun atası Yusif Qadir xanın salığında Sultan Məsud Qəznəvi ilə nişanlandı. Amma 1032.ildə atasının vəfatı ilə nikahın vaxtı uzandı. 1032–1034. illərdə Qəznəvi elçiləri Qaşqardakı Qaraxanilər sarayını ziyarət etdilər və 1034. ildə nikah bağlandı.
İkinci evliliyi
Sultan Məsud Qəznəvinin ölümündən bir neçə il sonra 1064. ildə Böyük Səlcuq İmperiyasının sultanı Alp Arslan ilə evləndi. Bu evlilik Qaraxanilər dövləti və Böyük Səlcuq İmperiyası arasındakı ilk qohumluq münasibəti idi.
Limpopo çayı
Təsviri
thumb|280px Adının etimologiyası məlum deyildir. Burlar onu «timsah çayı» adlandırırdılar. Səbəb burada çoxlu timsahın olmasıdır.
Vitvatersrand dağlarından başlayır və Pretoriyanın cənubundan axır. Moqali dağlarını keçir və Mariko çayı ilə birləşir. 1600 km məsafədən sonra Hind okeanına (Delaqoa körfəzi) tökülür.
Mariko və Krokodayl çaylarının birləşməsindən əmələ gəlir. Çayda çoxlu sayda astana vardır. Bu səbəbdən ziqzaqvarı axır. Bir neçə ölkənin ərazisindən axır. Çayın uzunluğu 1750 km, hövzəsinin sahəsi 440 000 km² təşkil edir. Ən böyük qolu Elefantes çayıdır. Çaydan şimal-şərqdə Kyuger Milli Parkı yerləşir.
Limpopo mənsəbdən Nuanesi çayına birləşən hissəyə qədər naviqasiyaya yararlıdır (32° ş. u.)
Sen-Deni (rayon)
Sen-Deni  — Fransanın Reyunyon regionun rayonlarından biri. Departamenti — Reyunyon. Suprefektura — Sen-Deni. Rayon əhalisi 2006-cı ildə 236 599 nəfər təşkil edirdi. Əhalinin sıxlığı — 871nəf / km². Rayon sahəsi — 423 km².
Rusiyon (İzer)
Rusiyon  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Rusiyon kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vyen.
INSEE kodu — 38344. Kommunanın 2006-cı il üçün əhalisi 8 047 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 405 ilə 700 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 6490 km cənub-şərqdə, Lion dan 6000 km cənub-şərqdə, Qrenobldan  6100 km şimal-qərbdə yerləşir.
NGC 983
NGC 983, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Ücbucaq bürcü istiqamətində yerləşir. SBb tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Rusiyon (İzer)
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Hüsənli
Hüsənli — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Huseynli Tərtər rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd. Qarabağ düzündədir. Kəndin əhalisi oykonimi Hüsənnili kimi tələffüz edir. Yerli əhalinin məlumatına görə, kəndi vaxtilə Şahsevən Məşədi Hüsən adlı Şəxs saldığına görə belə adlanmışdır. MəŞədi Hüsənin qəbri hazırda kəndin köhnə qəbiristanındadır. Kəndin yaxınlığındakı köhnə qışlaq yurdu da MəŞədi Hüsənlər qışlağı adlanır. .
Kəndin əhalisi oykonimi Hüsənnili kimi tələffüz edir. Yerli əhalinin məlumatına görə, kəndi vaxtilə şahsevən Məşədi Hüsən adlı şəxs saldığına görə belə adlanmışdır. Məşədi Hüsənin qəbri hazırda kəndin qəbristanlığındadır. Kəndin yaxınlığındakı köhnə qışlaq yurdu da "Məşədi Hüsənlər qışlağı" adlanır.
Fuad Əliyev (güləşçi)
Fuad Əliyev (28 iyul 1983) — Azərbaycanı təmsil edən yunan-roma güləşçisi.
Həyatı
Fuad Əliyev 1983-cü il iyulun 28-də anadan olub. 1993-cü ildən güləşlə məşğul olur. Şəxsi məşqçisi Bəhram Mürvətovdur.
Karyerası
Fuad Əliyev 2006-cı ilin aprelində Rusiyada baş tutan Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu. Daha sonra o, iyunda Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirini bürünc medalla başa vurdu.
2007-ci ildə Sofiya şəhərində (Bolqarıstan) baş tutan Avropa Çempionatını 12-ci, 2008-ci ilin aprelində Tampere şəhərində (Finlandiya) baş tutan Avropa Çempionatını isə 26-cı pillədə başa vuran Fuad Əliyev, iyununda baş tutan Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirinin qalibi oldu.
Fuad Əliyev 2009-cu ilin yanvarında Fransada Kristo Lutte Turnirini bürünc medalla, aprelində Litvada Avropa Çempionatını və Azərbaycanda Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirini isə beşinci pillələrdə başa vurdu.
2010-cu ildə Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirinin bürünc medalına sahib olan Fuad Əliyev 27 yaşında idmanla vidalaşdı.
Çerepaxa adası
Çerepaxa adası — Azov dənizində yerləşən, Taqanroq təbii liimanından iki km cənunda yerləşən süni ada. Bu ada Rusiya tarixində ilk dəfə süni təməllər üzərində qurulan dəniz limanı olmuşdur. O Kronştatda digər bu tipli müdafiə tikililərinə ilham vermişdir.
Tarixi
1701–1706 illərdə limanın yaxınlığında gözətçi məntəqəsi inşa edilmişdir. thumb|250px|right| Çerepaxa limanı, 1704 il. 1702-ci ildə gözətçi məntəqəsi hazır vəziyyətə gətirilir. O oval formaya malik idi. Burada Mortir quraşdırılır. Adı "Çerepaxa" yəni tısbağa olsa da burada heç bir tısbağa yaşamır.
Prut sülh müqaviləsinə əsasən gözətçi məntəqəsi təməli dağıdılır. Rus-Türk müharibəsi (1735–1739) dönəmində ərazi rusların əlinə keçir. Belqrad sülh müqaviləsinə əsasən ərazi rus torpağına çevrilsə də qalanın bərpası hüququndan məhrum olur.
Taqan-Roq burnunda 1746-cı ildə rus gömrük məqtəqəsi inşa edilmişdir.
1845-ci ildə adada mayak inşa edilmişdir. Sonradan 1894-cü ildə taxta mayak dəmir mayakla əvəzlənir. Üstəlik benzinlə işlənən fitil quraşdırılır.
Hazır ki vəziyyəti
1981-ci ilin sentyabrında Çerepaxa adasında Taqanroq Radiotexnika İnstitutunun "Barrakuda" klubunun axtarışçıları müəyyən araşdırmalar aparmışdır. Tələbələr Pyotr dönəminə aid bir çox tapntılar aşkar edirlər. Onlar arasında qəmilərdə istidadə edilən mixlar, silah hissələri və elədə böyük olmayan lövbər aşkarlayırlar.
Adanın özündə müəyyən tikililərin təməlləri indidə qalır. Ada ətrafında dərinlik 2–3 metr təşkil edir. Ən dərin gəmiçilik üçün əlverişli yerdə isə dərinlik 12 metrə çatır.
Çəkilmə zamanı xüsusi ilə aydın hava şəraitində yaxınlıqdakı burundan dənizdə iri dəniz tısbağasını xatırladan adanı görmək olar.
Bhumislər
Bhumislər - Hindistanın Bihar ştatının cənubundakı Çhota-Naqpur yaylasında, həmçinin Madhya-Pradeş ştatında yaşayan mundalar qrupundan xalq.
Haqqında
Bhumislərin sayı 500 min nəfərdən çoxdur (1995). Mundari dilinin dialektində danışırlar, onların arasında hind və benqal dilləri də geniş yayılmışdır. Dindarların təqribən 90 faizi indiuzm dininə sitayiş edir, ənənəvi etiqadları da qalmaqdadır. Xeyir və şər ruhların (bongi), müqəddəs ağac və heyvanların, Günəş və Ayın kultları yayılmışdır.
Bhumislərin əsas ənənəvi məşğuliyyətləri tədricən xış əkinçiliyi ilə əvəz olunan toxa əkinçiliyidir. Onlar həmçinin ovçuluq, balıqçılıq, yığıcılıqla məşğul olur, zənbil və həsir hörürlər, muzdla işləyirlər. Ata xətti ilə qohum olan nəsillərə bölgü, totemizm, gəlinə görə ödəmə, evlənməmiş gənclər (oğlanlar və qızlar üçün ayrı-ayrılıqda) üçün evlər qalmaqdadır. Kəndləri kiçikdir. Evləri karkas sütunlu, bir və yaxud ikikameralı olur, damı küləş, yarpaq və kirəmitlə örtülür.
Kişi geyimləri: bel sarğısı, şalvar, köynək, çalma, qadın geyimi qısa saridir.
Əsas yeməkləri ət, balıq, darı, qarğıdalı, paxlalı bitkilərdir.
Kəngərli (Tərtər)
Kəngərli — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tərtər rayonunun Qaradağlı inzibati ərazi vahidində kənd. Qarabağ düzündədir. Oykonimlər peçeneqlərin tərkib hissəsi olan qədim türk mənşəli kəngərli tayfasının adı ilə bağlıdır. Mənbələrə görə, eramızın əvvəllərində Hündürlüyüların tərkibində Cənubi Qafqaz ərazisinə gəlmiş kəngərlər Azərbaycan ərazisində əsasən iki zonada — Naxçıvanda və Azərbaycanın qərbində məskunlaşmışlar. V əsrə aid mənbədə kəngərlərin Ermənistan-Albaniya sərhədində, Albaniyanın q. sərhədində və indiki Qukasyan (Ermənistan) ərazisində yaşamaları göstərilir. Kəngərlər Ermənistan ərazisindəki Kəngər dağları (hazırda Qukasyan rayonu ərazisində Kəngərdağ adlı dağ var) ətrafından Kür vadisinə — Kəngər əyalətinə gəlmişlər. VII əsr erməni mənbəyinə əsasən, İberiyada (güman ki, Albaniyanın Gürcüstanla sərhədində) Kəngər əyaləti olmuşdur. Erkən orta əsrlərdə həmin zonada yaşayan qazaxların tayfa birliyinə kəngərli tirəsi də daxil idi. Kəngərlərin başqa hissəsi isə hələ qədimdən Naxçıvan bölgəsində yaşamışdır. Erkən orta əsr erməni mənbələrində Ararat vilayətində Kəngər mahalı haqqında məlumat verilir. Kəngərlər orta əsrlərdə Naxçıvanda daha cox müstəqilliklərini və etnik mənsubiyyətlərini saxlamışdılar. Kəngərlilərin müxtəlif ərazilərdə məskunlaşması məlumdur. XVIII əsrdə Qarabağ xanı Pənahəli xan Cavanşir (1747–60) Naxcıvandan kəngərlilərin bir hissəsini Qarabağa köçürmüşdü. Buradan isə onların bir hissəsini Quba xanı Fətəli xan (1758–89) Quba xanlığına aparmışdı. .
Şəhidləri
Kəndin on iki şəhidi vardır. Altmış veteran və qazisi var.
Robin Nikolls
Robin Nikolls (d. 8 may 1990) — Birləşmiş Krallığı təmsil edən su poloçusu. Robin Nikolls, Birləşmiş Krallığ yığmasının heyətində 2012-ci ildə baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarına qatılıb.
Karyerası
Robin Nikolls, 2012-ci ildə Birləşmiş Krallığ yığması ilə birgə XXX Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların 1/4 final mərhələsinin görüşündə İspaniya yığmasına 7:9 hesabı ilə məğlub olan Birləşmiş Krallığ yığması, XXX Yay Olimpiya Oyunlarını 8-ci yerdə başa vurdu.
Allahlı (Miyanə)
Allahlı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 520 nəfər yaşayır (155 ailə).
Aydəmir (Miyanə)
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 76 nəfər yaşayır (20 ailə).
Bala Kəngərli (Tərtər)
Bala Kəngərli — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Bala Kəngərli Tərtər rayonu-nun Dəmirçilər inzibati ərazi vahidində kənd. Qarabağ düzü ndədir. XIX əsrdə Kəngərli kəndindən ayrılmış ailələr tərəfindən salınmış, nisbətən kicik olduğuna görə belə adlandırılmışdır. Etnotoponimdir. "Kəngərli yaşayış məntəqəsinin nisbətən kicik hissəsi" deməkdir.
Əhalisi
Əhalisinin sayı 600 nəfərdir.
Badlı (Miyanə)
Badlı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 68 nəfər yaşayır (22 ailə).
Ben Sanqare
Ben Amadu Sanqare (12 noyabr 1990-cı ildə anadan olub) — Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Zirə FK klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən Fransalı peşəkar futbolçudur.
Karyerası
30 yanvar 2017-ci ildə Sanqare Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Zirə FK ilə altı aylıq müqavilə imzalamışdır. Sanqare 2017-ci ilin may ayında klubdan ayrılmışdır.
Qara dəlik
thumb|260px|alt=Blackness of space with black marked as center of donut of orange and red gases|İlk dəfə 10 aprel 2019-cu ildə yayımlanan [[Hadisə Üfüqü Teleskopu vasitəsi ilə çəkilmiş ifrat rnəhəng elliptik qalaktika Messier 87-nin mərkəzində yerləşən təxminən 7 milyard Günəş kütləsinə sahib ifrat kütləli qara dəliyin şəkli.   ]]
thumb|300px|Simulyativ olaraq qara dəliyin yaratdığı qravitasiya bükülməsinin ətrafdakı qalaktikanın görüntüsünü bükməsi thumb|right|250px|[[Hadisə üfüqü sadəcə 75 kilometr genişliyində olmasına baxmayaraq 10 günəş kütləsinə sahib dönməyən bir qara dəliyin 600 kilometr uzaqlıqdan simulyativ görünüşü. Bu kütlədə bir qara dəliyin bu uzaqlıqda yaratdığı təcil Yer səthindəkinin təxminən 400 milyon qatıdır. ]] thumb|300px|Eynşteyn halqası (işığın deformasiyası): Qara dəliyin arxasında yerləşən ulduzdan çıxan işıq şüası bizə qara dəliyin qravitasiya təsiriylə ikiyə bölünərək çatır. Bu səbəbdən o ulduzu cüt görürük. Qara dəlik və ya bir başqa qalaktika kimi cazibə mənbələrinə görə işıq şüalarına edilən bu cür qravitasiya müdaxiləsinə və zahiri nəticələrə qravitasiya lensi təsiri deyilir. Qara dəlik — zərrəciklər və işıq kimi elektromaqnit dalğaların içindən qaça bilmədiyi güclü qravitasiyaya sahib fəza-zamanın bir nahiyəsi. Ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə görə, kifayət qədər kompakt kütlə fəza-zamanı deformasiya edərək bir qara dəlik formalaşdıra bilər. Heç bir obyektin qaçışının mümkün olmadığı bölgənin sərhədinə hadisə üfüqü deyilir. Hadisə üfüqü onu keçən obyektin vəziyyətinə böyük ölçüdə təsir göstərməsinə rəğmən, lokal olaraq aşkar edilə bilən xüsusiyyətlər müşahidə edilmir. Bir çox cəhətdən, qara dəlik işığı əks etdirmədiyi üçün ideal qara cisim kimidir. Üstəlik, əyri fəza-zamanda kvant sahə nəzəriyyəsi proqnoz edir ki, qara dəlik kütləsi ilə tərs mütənasüb şəkildə, qara cismin şüalandırdığı istilik ilə eyni spektrumda Hokinq radiasiyası yayır. Bu temperatur ulduz qara dəlikləridə milyardlarla kelvinə bərabər olduğuna görə onların müşahidə edilməsini imkansızlaşdırır.
Qravitasiya sahəsi işığın qaça bilməyəcəyi qədər güclü olan cisimlər ilk dəfə 18-ci əsrdə Con Mixel və Pyer Simon Laplas tərfindən nəzərə alındı. Qara dəliyi xarakterizə edən ümumi nisbiliyin ilk müasir həlli 1916-cı ildə Karl Şvartsşild tərəfindən tapılmışdır, ancaq heç bir şeyin qaça bilməyəcəyi fəza bölgəsi olaraq şərhi ilk dəfə Devid Finkelştein tərəfindən 1958-ci ildə nəşr edildi. Qara dəliklər çoxdan bəri riyazi maraq hesab olunurdu; 1960-cı illərdə nəzəri tədqiqatlar ümumi nisbiliyin ümumi proqnozu olduğunu göstərdi. 1967-ci ildə Coselin Bell Bernell tərəfindən neytron ulduzların kəşf edilməsi, mümkün astrofiziki reallıq olaraq qravitasiya nəticəsində çökmüş kompakt cisimlərə maraq oyatdı.
Qara dəliklərin sinqulyarlıqlarına görə üçölçülü olmadıqları və sıfır həcmli olduqları qəbul edilir. Qara dəliklərin daxilində zamanın yavaş irəlilədiyi və ya ümumiyyətlə irəliləmədiyi təxmin edilir. Qara dəliklər Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsi ilə təsvir edilir. Birbaşa müşahidə edilə bilmirlər. Onlar müxtəlif dalğa uzunluqları istifadə edən bilavasitə müşahidə üsulları sayəsində kəşf edilmişdir. Bu üsullar eyni zamanda ətraflarında yaranan varlıqların da müşahidə edilməsini təmin etmişdir. Məsələn, bir qara dəliyin potensial quyusunun çox dərin olması səbəbi ilə yaxınlığında yaranan böyümə diskinin üzərinə düşən maddələr diskin çox yüksək temperatura çatmasına səbəb olacaq. Bu da yayılan rentgen şüalarının təyin edilməsi ilə diskin (və dolayı olaraq qara dəliyin) aşkar olunmasını təmin edəcək. Hal-hazırda qara dəliklərin varlığı bu problemlə maraqlanan astrofiziklər və nəzəri fiziklərdən ibarət olan elmi birliyin demək olar ki, bütün fərdləri tərəfindən təsdiq edilərək dəqiqlik qazanmış vəziyyətdədir.
Təqdimat və terminologiya
Qara dəlik sinqulyar qravitasiya adlanan bir nöqtəyə cəmlənmiş kütləyə sahibdir. Bu kütlə mərkəzi sinqulyar qravitasiya olan və qara dəliyin hadisə üfüqü adlanan bir kürəni yaradır. Bu kürə qara dəliyin fəzada tutduğu yer kimi də başa düşülə bilər. Kütləsi Günəşin kütləsinə bərabər olan bir qara dəliyin radiusu təxminən 3 km-dir.
thumb|left|250px|Bir ulduz qara dəliyinin Böyük Magellan Buludu istiqamətindəki fəzada simulyativ görünüşü. Qara dəliyin ətrafındakı bir çevrənin iki qövs formasında görünüşü "cazibə lensi təsiri" səbəbi ilə yaranmışdır. Yuxarıda yerləşən [[Süd Yolu qalaktikası xeyli "bükülmüş" vəziyyətdədir; belə ki, Cənub Xaçı bürcü (yuxarıda, solda yerləşən bürc) kimi bəzi bürclərin tanınması xeyli çətinləşmişdir. Qara dəliyin arxasındakı HD 49359 ulduzu yenə eyni təsirlə iki ulduz kimi görünür. Bu ulduzun və Böyük Buludun görünən iki ulduz formasında əksi qara dəliyi əhatə edən "Eynşteyn halqası" adlanan dairəvi qurşaq üzərində yerləşir.]]
Ulduzlar arasındakı milyonlarla kilometr məsafəni nəzərə alsaq, bir qara dəliyin başqa bir kosmik cismə göstərdiyi cazibə təsiri bu qara dəliklə eyni kütləyə sahib olan başqa bir kosmik cismin göstərdiyi cazibə təsiri ilə eyni ədədi qiymətə malikdir. Yəni, qara dəlikləri müqavimət göstərilə bilməyən bir kosmik "aspirator" olaraq düşünmək düzgün deyil. Məsələn, Günəşin yerində onunla eyni kütləyə sahib bir qara dəlik olsa, Günəş sistemindəki planetlərin orbitlərində hər hansı bir dəyişiklik olmayacaq.
Bir çox qara dəlik növü mövcuddur. Bir ulduzun daxilinə (öz içinə) çökməsi ilə yaranan qara dəliyə ulduz qara dəliyi deyilir. Bu qara dəliklər qalaktikaların mərkəzində olsa, bir neçə milyardlıq günəş kütləsi kimi nəhəng bir kütləyə sahib ola bilər və bu vəziyyətdə nəhəng qara dəlik (və ya qalaktik qara dəlik) adını alar. Kütləsi ədədi qiymətcə bu iki növ qara dəliyin kütlələri arasında olan (yəni, kütləsi təqribən bir neçə min günəş kütləsinə bərabər olan) üçüncü növün mövcud olduğu düşünülür və bu növə orta kütləli qara dəlik deyilir. Ən aşağı kütləli qara dəliklərin isə kainat tarixinin başlanğıcındakı Böyük Partlayışda yarandıqları düşünülür və bunlara da ilkin qara dəlik adı verilir. Lakin ilkin qara dəliklərin varlığı hal-hazırda təsdiqlənmiş deyil.
Bir qara dəliyi birbaşa müşahidə etmək mümkün deyil. Bilirik ki, bir cismin görünməsi üçün özündən işıq çıxmalı və ya özünə gələn işığı əks etdirməlidir, amma qara dəliklər üzərinə düşən işıqlarla yanaşı çox yaxınından keçən işıqları da udur. Qara dəliyin varlığı ətrafındakı cazibə performansından (məhsuldarlığından), xüsusilə, mikrokvazarlarda və aktiv qalaktika nüvələrində qara dəlik üzərinə düşən yaxınlıqdakı maddənin yüksək dərəcədə qızmış olmasından və güclü bir şəkildə rentgen şüaları yaymasından başa düşülür. Beləliklə, müşahidələr nəhəng və ya kiçik ölçülərdəki bu cür cisimlərin varlığı fikrini irəli sürür. Bu müşahidələrə uyğun gələn və ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə tabe olan cisimlər yalnızca qara dəliklərdir.
Tarixi
thumb|Qu X-1 qoşa ulduzu Qara dəlik anlayışı ilk olaraq XVIII əsrin sonunda Nyutonun ümumdünya cazibə qanunu əhatəsində yaranmışdır. Lakin o dövrdə məsələ yalnızca ikinci kosmik sürətin işıq sürətindən daha böyük olmasını təmin edə bilən kütləli cisimlərin var olub-olmadığını bilmək idi. Yəni qara dəlik anlayışı ancaq 20-ci əsrin əvvəllərində və xüsusilə Albert Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin ortaya atılması ilə fantastik bir anlayış olmaqdan çıxmışdır. Eynşteynin işlərinin yayımlanmasından qısa müddət sonra Karl Şvartsşild tərəfindən Eynşteyn sahə tənliklərinin mərkəzi bir qara dəliyin varlığını ehtiva edən bir həll yayımlanmışdı. Qara dəliklər üstündə ilk əsas işlər 1960-cı illərə söykənir. Çünki yalnız bu zamanlarda varlıqları haqqında ilk əsaslı əlamətlərin müşahidələrini etmişdilər. İçində qara dəlik saxlayan bir cismin ilk müşahidəsi 1971-ci ildə Uhuru peyki tərəfindən edildi. Peyk Qu bürcünün ən parlaq ulduzu olan Qu X-1 qoşa ulduzunda rentgen şüaları mənbəyi olduğunu təyin etmişdi. Lakin "qara dəlik" termini daha əvvəlcədən, 1960-cı illərdə amerikalı fizik Kip Torn vasitəsilə ortaya atılmışdı. Bu terminin terminologiyaya yerləşməsindən əvvəl "qara dəlik" əvəzinə "Şvartsşild cismi" və "qapalı ulduz" terminləri istifadə edilirdi.
Xüsusiyyətlər
thumb|left|[[Süd Yolunun mərkəzindəki qara dəlik qaz buludlarını parçalayır (2006, 2010 və 2013-cü illərin müşahidələri uyğun olaraq mavi, yaşıl və qırmızı olaraq göstərilir). ]] Qara dəlik digər astrofiziki cisimlər kimi bir cisimdir. Qara dəlik birbaşa müşahidəsinin çox çətin olması və mərkəzi bölgəsinin fizika qanunları ilə qənaətbəxş formada təsvir edilə bilməməsi ilə xarakterizə edilir. Mərkəzi bölgəsinin təsvir edilə bilməməsindəki ən vacib faktor mərkəzində bir sinqulyar qravitasiyanın olmasıdır. Bu sinqulyar qravitasiya ancaq bir kvant cazibəsi qanunu ilə təsvir edilə bilər, amma hal-hazırda belə bir qanun yoxdur. Buna baxmayaraq, tətbiq edilən müxtəlif dolayı üsullar sayəsində ətraf-mühitdə hökm sürən fiziki şərait və ətrafındakı sahəyə və cisimlərə təsiri mükəmməl bir formada təsvir edilə bilir.
Digər bir tərəfdən qara dəliklər çox az sayda parametrlərlə təsvir edildiklərinə görə təəccübləndirici cisimlərdir. Yaşadığımız kainatdakı təsviri yalnızca üç parametrə bağlıdır: kütlə, elektrik yükü və impuls momenti. Qara dəliklərin bütün digər parametrləri (ölçüsü, forması və s.) bunlarla təyin olunur. Bir müqayisə aparsaq, məsələn, bir planetin təsvir edilməsində yüzlərlə parametrdən danışıla bilər (kimyəvi birləşmələr, elementlərin fərqlənməsi, konveksiya, atmosfer və s.). 1967-ci ildən bəri qara dəliklər yalnız bu üç parametrlə xarakterizə edilirlər ki, bu da 1967-ci ildə Uerner İsrael tərəfindən ortaya atılan absurd nəzəriyyəsi sayəsində edilir. Bu, uzun məsafəli fundamental qarşılıqlı təsirlərin yalnız cazibə qüvvəsi və elektrodinamikanın olmasını da izah edir; qara dəliklərin ölçülə bilən xüsusiyyətləri yalnız bu qüvvələri xarakterizə edən parametrlərlə, yəni kütlə, elektrik yükü və impuls momenti ilə verilir.
Bir qara dəliyin kütlə və elektrik yükü ilə əlaqəli xüsusiyyətləri "klassik" (ümumi nisbiliyin olmadığı) fizikanın tətbiq edilə bilən adi xüsusiyyətləridir: qara dəliyin kütləsinə uyğun olaraq bir cazibə sahəsi və elektrik yükünə uyğun olaraq bir elektrik sahəsi vardır. Buna baxmayaraq, impuls momenti təsiri ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə xas bir xüsusiyyət daşıyır: öz oxu ətrafında dönən bəzi kosmik cisimlər ətraflarındakı fəza-zamanı da əymək meylindədir. Lens-Tirrinq təsiri adlanan bu fenomen hələ ki Günəş sistemində müşahidə edilmir. Öz oxu ətrafında dönən qara dəliyin ətrafındakı fəzada bu fenomen inanılmaz ölçülərdə reallaşmaqdadır ki, bu sahəyə "güc bölgəsi" və ya "güc kürəsi" adı verilir.
Qalaktik bir qara dəliyin kütləsi, əsasən, balcdakı maddənin kütləsinin təxminən mində birinə bərabərdir.
Dönmə və yüklərinə görə təsnifi
Bir qara dəliyin bütün xüsusiyyətlərini müəyyən edən üç amil vardır: kütləsi, impuls momenti və elektrik yükü. Bir qara dəliyin kütləsi hər zaman sıfırdan böyükdür. Digər amillərin sıfır ya da sıfırdan böyük olmasına görə qara dəlikləri dörd sinifə ayırmaq mümkündür.
Samos müharibəsi
Samos müharibəsi (E.ə. 440 - E.ə. 439) — Afina ilə Samos arasında asılılığın qəbul edilməsi uğrunda başlanan hərbi münaqişə.
Qara dəlik
Dönmə və yüklərinə görə təsnifi
Qara dəliyin elektrik yükü sıfırdan fərqli, impuls momenti isə sıfıra bərabər olsa, Reysner-Nordström qara dəliyi növü ortaya çıxır. Elmə məlum olan heç bir proses daxilində belə davamlı elektrik yüklü sıxılmış bir cisim yaratmaq mümkün olmadığına görə bu cür qara dəliklər varsa belə, astrofizikanın maraq dairəsinə daxil deyil. Qara dəlik ətrafındakı əks elektrik yüklərini udaraq zaman keçdikcə elektrik cəhətdən neytrallaşa bilər. Nəticə olaraq, Reysner-Nordström qara dəliyi kainatda mövcud olmaq ehtimalı az olan nəzəri bir cisimdir.
Samos müharibəsi
Əvvəlki hadisələr
Kiçik Asiya sahillərində inşa edilmiş Milet şəhəri və Samos adası bir-birilərilə üzbəüz yerləşirdilər. Samosun torpağı çox məhsuldar olmadığına görə onun əhalisi çox öncədən materikin yaxın sahilində Miletin yaxınlığında olan Priena şəhərinin ətrafında məskunlaşırdılar. Milet Priena şəhəri üzərində öz haqqlarını irəli sürürdü, bu səbəbdən də bu iki polis arasında bir neçə nəsildən bəri davam edən münaqişə mövcud idi.
Qara dəlik
Dönmə və yüklərinə görə təsnifi
Qara dəliyin impuls momenti sıfırdan fərqli olarsa (yəni öz oxu ətrafında dönərsə) və elektrik yükü olmazsa Kerr qara dəliyi növü ortaya çıxır. Bu ad 1963-cü ildə bu cür cisimləri xarakterizə edən düsturu tapan Yeni Zellandiyalı riyaziyyatçı Roy Kerrə ithafən verilmişdir. Reysner-Nordström və Şvartsşild qara dəliklərinin əksinə Kerr qara dəliyi astrofiziklərin maraq dairəsinə daxil olmuşdur. Çünki qara dəliklərin yaranma və təkamül nümunələri onların ətraflarındakı maddəni bir böyümə diski vasitəsilə udmaq meylində olduqlarını və maddələrin böyümə diskinə qara dəliyin fırlanma istiqamətində spiral cızaraq düşdüklərini göstərir. Beləliklə, maddə özünü udan qara dəliyin impuls momenti ilə əlaqə qurur. Bu vəziyyətdə astronomiyanın maraqlana biləcəyi qara dəliklər yalnızca Kerr qara dəlikləridir.
Samos müharibəsi
Əvvəlki hadisələr
Yunan-İran müharibələri dövründə Samos və Miletin ikisi də Delos İttifaqına daxil oldu. E.ə. 450-ci ildə Miletdə çevriliş baş verdi, oliqarxik rəhbərlik devrildi, iki tanınmış aristokratik nəslin üzvləri ölüm təhlükəsi altında şəhərdən qovuldu, onların hər birinin başları üçün 100 stater mükafat təyin edildi. Daim demokratları müdafiə edən Afina bu çevrilişə müsbət yanaşdı və yeni hökumətlə müqavilə bağladı. Milet də öz növbəsində Afinaya sədaqət andı içdi. Milet Periklin məşuqəsi Aspaziyanın vətəni idi.
NGC 2643
NGC 2643, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış Göy cismidir. Göy üzündə Xərçəng bürcü istiqamətində yerləşir. NF tipli. tərəfindən ildə 121.92 sm (48 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Qara dəlik
Dönmə və yüklərinə görə təsnifi
Buna baxmayaraq, bu qara dəliklərin impuls momentlərinin hərtərəfli zəiflədiyi hallarda, təbii olaraq, Şvartsşild qara dəliklərini xatırlatmaları mümkündür.
Samos müharibəsi
Əvvəlki hadisələr
Eyni dövrdə Samosda oliqarxlar hökmranlıq edirdilər. Samoslularla miletlilər arasında hərbi əməliyyatlar yenidən başlayanda, üstəlik uğur da samosluların tərəfində olanda Afina Delos İttifaqının hegemon dövləti kimi, hər iki tərfdən əməliyyatları dayandırmağı və münaqişənin həllinin Afinanın hakimliyinə buraxmalarını istədi. Samoslular Afinanın bitərəfliyinə şübhə edərək, bu tələbi yerinə yetirməkdən imtina etdi. Onda Samos demokratlarının nümayəndələri gizli olaraq Afinaya gəldi. Onlar şəhərdə olan qayda-qanundan şikayət etdilər və eyham vurdular ki, samoslular demokratik çevrilişi canla-başla qəbul edər.
Qara dəlik
Dönmə və yüklərinə görə təsnifi
Dördüncü növ qara dəlik Kerr qara dəliyinin elektrik yükünə sahib olan növüdür. Buna Kerr-Nyumen qara dəliyi deyilir. Kerr-Nyumen qara dəliklərinin də var olmaq ehtimalı çox zəif olduğuna görə bu növə də çox maraq göstərilmir.
Samos müharibəsi
Əvvəlki hadisələr
Bunların nəticəsində Perikl E.ə 463-cü ildə Fasosla olduğu kimi güc tətbiq etməyi və Samosu itaət altına almağı qərara aldı. E.ə. 440-cı ilin yazında Periklin başçılığı altında olan onlarla gəmidən ibarət Afina donanması Samosa gəldi. Şəhər döyüşsüz alındı, oliqarxlar devrildi, demokratlar yeni hökuməti təşkil etdi. ən tanınmış Samos nəsillərindən girovlar (əlliyədək kişi və oğlan) götürüldü və Lemnos adasına aparıldı. Samosda afinalı döyüşçülər və vəzifəli şəxslər saxlandı və Perikl donanma ilə Afinaya qayıtdı.
Qara dəlik
"Qara" və "dəlik"
Qara dəliklərin varlığı iddiası Con Miçell və Pyer Simon Laplas tərəfindən bir-birlərindən xəbərsiz olaraq, hələ 18-ci əsrdə irəli sürülmüşdü. O vaxtlar ikinci kosmik sürətin işıq sürətindən daha çox ola biləcəyi, yəni işığın belə qaça bilməyəcəyi qədər güclü təsirli kosmik cisimlərin varlığı düşünülürdü. İşığın qara dəlik tərəfindən cəzb edilməsi faktında bir gücdən əlavə, "Eynşteyn balansı", "qırmızı yerdəyişmə" və ya "cazibə qırmızı yerdəyişməsi" kimi adlarla göstərilən işığın (fotonların) cazibə sahəsinin təsiri ilə məruz qaldığı bir dəyişiklikdən danışılır. Cazibə sahəsi təsiri ilə yaradılan bu balans və ya dəyişiklikdə işıq bir qara dəliyin potensial quyularından çıxmağa çalışarkən enerji tamlığını itirir. Burada kainatın genişlənməsindən danışıla bilər. Kainatın genişlənməsi deyəndə, yəni uzaq qalaktikalarda müşahidə edilən və çox dərin potansial quyuların olmadığı bir kainat genişlənməsindən yaranan genişləməyə nəzərən bir az fərqli təbiətdə bir qırmızılaşma dəyişikliyi nəzərdə tutulur. Bu xüsusiyyət də qara dəliyin "qara" cəhətinə çox uyğun gəlir, çünki bir qara dəlik işıq yaya bilmir. Buna görə də "qara dəlik" adına "qara" sifəti əlavə edilmişdir. Bu, işıq üçün olduğu qədər, maddə üçün də əsaslıdır; çünki bir dəfə qara dəlik tərəfindən çəkilməyə başladıqdan sonra heç bir hissəcik o qara dəlikdən qaça bilmir. Bu da qara dəliyə "dəlik" adının verilməsinin səbəbidir.
Samos müharibəsi
Əvvəlki hadisələr
Afinanlıların qəti və sürətli həmlələri (əməliyyat cəmi bir neçə gün davam etmişdi) 100 il ondan əvvəl tiran Polikratın dövründə Egey dənizinin ən qüdrətli polisi olan samosluların qürurunu təhqir etmişdi. Samosluların duyğuları o qədər incimişdi ki, onlar devrilmiş hökumətə tərəfdar çıxdı və iki aydan sonra gecə vaxtı oliqarxların dəstəsi adaya çıxanda ümumi üsyan başladı. Demokratlar devrildi və şəhərdə qalan afinalılar ələ keçirilərək İrana təhvil verildi. Həmçinin iranlıların yardımı ilə Lemnosdakı girovlar azad edildi.
Samosun yeni hökuməti Delos İttifaqından çıxdığını elan etdi. Onun nümunəsindən Vizanti istifadə etdi, şayiə yarandı ki Karya və Frakiyanın şəhərləri də analoji addımı atacaqlar. Afinaın qüdrətli hakimiyyətinin dağılması təhlükəsi yarandı.
Qara dəlik
Hadisə üfüqü
thumb|right|223px|Dönən qara dəliyin ətrafındakı iki səth. İç sfera statik sərhəddir (hadisə üfüqü). Erqosferanın iç sərhədidir. Qütblərdə hadisə üfüqünə toxunan oval formada səth isə erqosferanın digər sərhədidir. Erqosferanın içindəki bir zərrəcik fəza-zaman dreyfində olub dönməyə məcbur edilir (Penrouz müddəti). İşıq və maddənin artıq qaça bilmədiyi bölgəni sərhədləyən qurşağa hadisə üfüqü deyilir. Hadisə üfüqü hər hansı bir fiziki araşdırma edə bilmədiyimiz bir kosmik parçadır. Nə hadisə üfüqünün ətrafını məlum olan qanunlarla izah etmə imkanı var, nə də orada nə olub bitdiyini bilməyin bir yolu var. Bir hadisə üfüqü ulduzun çökməzdən əvvəlki kütləsi ilə düz mütənasibdir. Məsələn, kütləsi 10 günəş kütləsi olan bir ulduz içə çöküb qara dəlik halına gəldiyində diametri 60 kilometr olan bir hadisə üfüqünə sahib olur. Qara dəlik maddə udduqca hadisə üfüqünü genişləndirir. Hadisə üfüqü genişləndikcə daha güclü cazibə sahəsinə sahib olur. Qara dəliyin hadisə üfüqündə, nəzəri olaraq, zaman tamamilə dayanır. Bəzi qara dəliklərdə iki hadisə üfüqü vardır.
Bəziləri "hadisə üfüqü" termini yerinə qara dəliyə çox da uyğun olmayan "qara dəliyin səthi" terminini istifadə edirlər. Terminin uyğun olmamasının səbəbi bir qara dəliyin planet və ya ulduzdakı kimi qatı və ya qazlardan təşkil olan bir səthinin olmamasıdır. Lakin burada bəzi xüsusi xüsusiyyətlər göstərən bir bölgədən danışılmır; bir müşahidəçi qara dəliyə üfüqü aşacaq qədər yaxınlaşsa, özünə səth təəssüratı verə biləcək heç bir xüsusiyyət və ya dəyişiklik hiss edə bilməyəcək. Buna görə də geri dönmə cəhdini edəndə, artıq bu bölgədən qaça bilməyəcəyini anlayacaq. Bu sanki "dönüşü olmayan nöqtə"dir. Bu vəziyyət axıntısı güclü bir dənizdə axıntıdan xəbərsiz bir üzgüçünün vəziyyətinə bənzədilə bilər.
Samos müharibəsi
Hərbi əməliyyatların gedişi
Perikl yayda 44 gəmi ilə Samosa yönəldi. Samoslular afinalılar qarşı Miletdən qayıda iyirmisi yük gəmisi olan 70 gəmidən ibarət donanma ilə hücum etdi. Samos yaxınlığındakı Tragi adasının yanında dəniz vuruşması oldu və Perikl bu döyüşdə qələbə çaldı. Samos donanmasına başçılıq edən filosof və qabiliyyətli sərkərdə olan Meliss mühasirəni yardı və şəhərə qayıtdı. Düşmənlərini izləyən afinalılar quru döyüşündən sonra limanı ələ keçirdilər və şəhəri mühasirəyə aldı. Afinadan sofoklun başçılığı ilə 40 gəmi gəldi, həmçinin Xios və Lesbosdan da 25 gəmi köməyə yetişdi. Şəhər qurudan üç səddlə və dənizdən Afina donanması ilə tamamilə mühasirəyə alındı.
Bu dövrdə Perikl Samosun köməyinə tələsən İran gəmiləri haqqında məlumat aldı. Özü ilə altmış trier götürən Perikl onları Samosdan mümkün qədər uzaqda dayandırmaq üçün qabaqlarına çıxdı. Afinalıların azlığından istifadə edən Meliss onlara hücum edərək dəniz döyüşündə qələbə çaldı və gözətçi gəmilərini batırdı. Afinalılar xeyli gəmi və döyüşçü itirdilər, Samosun blokadası on dörd gün müddətində yarıldı və şəhər dənizdən lazımi təchizat ala bildi. Əsir alınmış afinalıların alınlarına bayquş damğası vuruldu, bununla samoslular əsir alınmış həmyerlilərinin alınlarına vurulan gəmi damğasının əvəzini çıxdılar.
Qara dəlik
Hadisə üfüqü
Digər bir tərəfdən hadisə üfüqünün sərhədinə yaxınlaşmış bir müşahidəçi qara dəlikdən müəyyən qədər uzaqda duran bir müşahidəçiyə nəzərən zamanın daha fərqli bir şəkildə keçdiyini hiss edəcək. Qara dəlikdən uzaqda olan müşahidəçinin digərinə sabit aralıqlarla (məsələn, bir saniyə ara ilə) işıq işarələri yolladığını qəbul edək: qara dəliyə yaxın müşahidəçi bu işarələri həm daha enerjili (işığın qara dəliyə düşmək üzrə yaxınlaşdıqca maviyə sürüşməsi nəticəsiylə bu işıq işarələrinin tezliyi daha yüksək olacaq), həm də ardıcıl işarələrin aralarındakı zaman aralığı daha qısalmış (bir saniyədən daha az) olaraq alacaq. Yaxın müşahidəçi uzaqdakına nəzərən zamanın daha sürətli keçdiyini görəcək. Uzaqdakı müşahidəçi də, əksinə, digərində meydana gələn şeylərin get-gedə daha yavaş olduğunu, zamanın daha yavaş keçdiyini görəcək.
Samos müharibəsi
Hərbi əməliyyatların gedişi
İran donanması haqqındakı xəbərlər yalan çıxdı və Perikl tələsik Samosa qayıtdı, üçüncü dəniz döyüşündə Melissi məğlub etdi, şəhər yenidən mühasirəyə alındı. Afinalılara yenidən Fukidid, Qaqnon və Formionun başçılığı ilə 40 gəmi, Tlepolem və Antiklin başçılığı ilə 20 gəmi və Xios və Lesbosdan 30 gəmi kömək yollandı. Yeni itkilərə yol vermək istəməyən perikl şəhəri mühasirəyə almaq və onu aclıqdan təslim etmək qərarı verdi. Mühsirə zamanı afinalılar səkkiz hissəyə bölündü, bu hissələrdən biri püşk əsasında dincəlir, yeddisi isə çarpıçırdı. Afinalılar həmçinin o dövr üçün yenilik olan mühasirə qurğuları tətbiq edirdilər.
Samos doqquz ay dözdü, sonra isə mühasirədən çıxmaq üçün uğursuz cəhd etdilər (e.ə. 439-cu ilin yazı) və xilas olam haqqındakı ümidlərini itirərək təslim oldular.
Müharibənin nəticəsi
Sülhün şərtləri ağır idi. Samoslular şəhər divarlarını yıxmaq, bütün hərbi gəmiləri təhvil vermək, girov vermək, bir neçə hissə altında afinalıların hərbi xərclərini ödəmək təxminən min beş yüz talant) və ərazilərinin bir hissəsini Afina Panteonun tanrılarına güzəştə getməyə məcbur oldular. Samosda demokratik quruluş bərqərar edildi. Xioslu İona görə o, bu qələbəyə görə Perikl bu qələbədən "'çox təşəxxüs keçirdi: Aqamemnon on ildə bir barbar şəhərini ələ keçirdi, o isə cəmi doqquz aya ən qabaqcıl, ən güclü ioniyalıları ram etdi!'".
Qara dəlik
Hadisə üfüqü
Uzaqdakı bir müşahidəçinin bir obyektin qara dəliyə doğru düşməyini müşahidə edəndə müşahidəçiyə görə "cazibə qırmızı yerdəyişməsi" və "zamanın genişlənməsi" təsirləri birləşəcək: obyektdən çıxan işarələr get-gedə qırmızı, get-gedə sönük (uzaqdakı müşahidəçiyə çatmazdan əvvəl get-gedə artan enerji itkisi ilə çıxarılan işıq) və get-gedə aralıqlı olacaqdır. Yəni, praktikada müşahidəçiyə çatan işıq fotonlarının sayı sürətlə azalacaq və obyektin qara dəliyə basdırılıb görünməz olduqdan sonra tükənəcək. Obyektin hələ hadisə üfüqü sərhədində hərəkətsiz durduğunu görən uzaqdakı müşahidəçinin onun düşməsinə mane olmaq üzrə hadisə üfüqünə yaxınlaşması mənasız olacaq.
Samos müharibəsi
Müharibənin nəticəsi
Bu hadisələrdən sonra Samos Peloponnes müharibəsinin sonunadək Afinaya sadiq qaldı.
Qara dəlik
Hadisə üfüqü
Qara dəliyin sinqulyarlığına yaxınlaşan bir müşahidəçiyə təsir etməyə başlayan faktora qabarma-çəkilmə təsiri deyilir. Bu təsir cazibə sahəsinin homogen olmayan bir quruluşa sahib olması səbəbi ilə obyektin qeyri-formallaşmasına (təbii formasını itirməsinə) səbəb olur. Bu qabarma-çəkilmə təsiri bölgəsi böyük qara dəliklərdə tamamilə hadisə üfüqündə yerləşir; lakin xüsusilə ulduz qara dəliklərində hadisə üfüqünün sərhədini də aşaraq təsir edir. Bu səbəbdən ulduz qara dəliyinə yaxınlaşan bir kosmonavt daha hadisə üfüqünə keçmədən parçalanacaq. Nəhəng qara dəliyə yaxınlaşan bir kosmonavt isə hadisə üfüqünə asanlıqla giriş edə biləndən sonra qabarma-çəkilmə təsiri ilə qarşılaşaraq yox olacaq.
Sinqulyarlıq
thumb|470px|left|Sinqulyarlıq, hadisə üfüqü və erqosfera (güc kürəsi). Dönən qara dəliklərdə və elektrik yüklü qara dəliklərdə iki üfüq olduğu qəbul edilir. Qara dəliklərin mərkəzində qravitasiya sahəsinin və kosmik bükülmələrin ("əyilmələrin") sonsuz hala gəldiyi bir bölgə var. Bu bölgə sinqulyar qravitasiya adlanır. Bu bölgə ümumi nisbilik nəzəriyyəsi çərçivəsində çox yaxşı müəyyən edilməmişdir. Çünki ümumi nisbilik nəzəriyyəsi fəza-zaman bükülməsinin sonsuz olduğu bölgələri təsvir edə bilmir. Onsuz da ümumi nisbilik nəzəriyyəsi kvant mənbəli cazibə təsirlərini ümumi olaraq nəzərə alan bir nəzəriyyə deyil. Fəza-zaman bükülməsi sonsuza doğru meyillənəndə məcburi olaraq kvant təbiətli təsirlərə tabe olur. Nəticədə sinqulyar qravitasiyanı düzgün bir formada izah edə biləcək tək nəzəriyyə bütün kvant təsirlərini nəzərə alan bir cazibə nəzəriyyəsi ola bilər.
Dolayı yolla hal-hazırda sinqulyar qravitasiyanın tərifi verilməyib. Həmçinin, bu bilinir ki, necə ki, qara dəliyə girib içinə yerləşmiş maddə çölə çıxmırsa, sinqulyar qravitasiya da qara dəliyin içinə yerləşdikcə qara dəliyin çölünə təsir etmir.
Sinqulyar qravitasiya sirlərini hələ də qoruyur. Çünki bu tam olaraq təsvir edilməyib və ümumi nisbilik nəzəriyyəsi bütün cazibə fenomenlərini təsvir etməkdə kafi deyil. Bütün bunlar qara dəliyin bizim tərəfimizdə yerləşən hadisə üfüqünə görə onları təsvir etməyimizə bir maneə yaratmır.
Rosemari Morris
Rosemari Morris (d. 31 yanvar 1986) — Birləşmiş Krallığı təmsil edən su poloçusu. Rosemari Morris, Birləşmiş Krallığ yığmasının heyətində 2012-ci ildə baş tutan XXX Yay Olimpiya Oyunlarına qatılıb.
Qara dəlik
Yaranması
Qara dəliklərin reallıqda olması ehtimalı ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə aid bir nəticə deyil; qravitasiyadan bəhs edən, demək olar ki, bütün digər real fiziki qanunlar da onların varlığının ehtimalının böyük olduğunu göstərir. Digər qravitasiya qanunları kimi ümumi nisbilik nəzəriyyəsi də qara dəliklərin varlığını proqnozlaşdırmaqla kifayətlənməyib onların kosmosun bir bölgəsində sıxılmış maddədən yaranmış ola biləcəyi fikrini irəli sürür. Məsələn, Günəş diametri təxminən 3 kilometr olan bir kürə içinə (yəni həcminin 4 milyonda biri qədər həcmi olan bir kürəyə) sıxışdırılmış olsa, bir qara dəlik halına gələr. Hətta Günəşi 1 sm³ (kub-santimetr) həcminə sıxışdıra bilsək, bu dəfə 1 sm³-lik bir qara dəlik düzəltmiş olarıq. Lakin bu vəziyyətdə Günəş sistemindəki planetlərin orbit hərəkətlərində bir dəyişiklik olmayacaq; yəni sistemimizdəki planetlər bu 1 sm³-lik qara dəliyin Günəşinkinə bərabər cazibə qüvvəsi ilə orbitlərində fırlanmağa davam edəcək. Bir başqa nümunədə Dünya bir neçə kub-santimetrlik bir həcm içinə sıxışdırılmış olsa, o da bir qara dəlik halına gələcək.
Rosemari Morris
Karyerası
Rosemari Morris, 2012-ci ildə Birləşmiş Krallığ yığması ilə birgə XXX Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yarışların 1/4 final mərhələsinin görüşündə İspaniya yığmasına 7:9 hesabı ilə məğlub olan Birləşmiş Krallığ yığması, XXX Yay Olimpiya Oyunlarını 8-ci yerdə başa vurdu.
Qara dəlik
Yaranması
thumb|333px|left|Ulduzun içinə çökərək qara dəliyə çevrilməsi Astrofizikada qara dəlik bir cazibə içə çökməsinin son mərhələsi olaraq nəzərə alınır. Ulduzların təkamül müddətinin sonu sahib olduqları kütləyə görə müəyyən edilir. Təkamül müddətinin son mərhələsinə yaxınlaşmış ulduzlarda maddənin sıxılması sonunda kütlələrinə görə iki hal yaranır: bunlar ya ağ cırtdan, ya da sonradan qara dəliyə çevrilə biləcək neytron ulduzudur. Ağ cırtdanı qravitasiyaya qarşı tarazlıq halında tutan şey elektronların reqressiya (geriləmə, tənəzzül) təzyiqidir. Neytron ulduzu halındadırsa, nukleonların reqressiya təzyiqindən danışılmır, çünki tarazlıq halını saxlayan təsir güclü qarşılıqlı təsirdir.
Lakin təkamül müddətində çevrilmə anındakı ulduz müəyyən bir kritik kütləni aşanda (kütləsi yetərincə böyük olanda), əgər cazibə gücü təzyiq təsirini aşa biləcək qədər böyükdürsə, bir qara dəlik yarana bilər. Bu vəziyyətdə elmə məlum olan heç bir qüvvə tarazlığı yaratmağa bəs etməz və həmin cisim öz içinə çökər. Praktikada bir çox formada yarana bilər:
thumb|Sənətkarın qara dəliyin yaranması barədə təəssüratı 1980-ci illərdə neytron ulduzlarındakından da daha çox sıxılmış bir maddənin varlığı mövzusunda bir hipotez ortaya atılmışdı. Bu maddə "qəribə ulduzlar" da adlanan kvark ulduzlarındakı sıxılmış maddə idi. Bu mövzuda 1990-cı illərdən etibarən dəqiq tapıntılar aşkar edilmişdir; lakin bu tapıntılar ulduz növündəki müəyyən bir kütlənin təkamülünü qara dəlik halında içə çökməsi ilə tamamlaması mövzusunda əvvəlcədən məlum olanları dəyişdirməmişdi. Dəyişdirdiyi şey yalnız kütlənin miqdarı haqqında hədd olmuşdur.
2006-cı ildə kütlələrinə bağlı olaraq qara dəliklər 4 sinifə ayırd edilmişdir: ulduz qara dəlikləri, nəhəng qara dəliklər, orta kütləli qara dəliklər və ilkin (ya da mikro) qara dəliklər.
Ulduz qara dəlikləri
1939-da Robert Oppenheymer bu nüvənin müəyyən bir həddən daha yüksək bir kütləyə sahib olması qravitasiya gücünün özünü tamamilə bütün digər güclərin üstünə daşıyacağını və bir qara dəlik yaranacağı fikrini irəli sürmüşdür.
Bir qara dəlik yaratmaq üzrə içə çöküş "qravitasiya dalğaları" yaymaq əlverişli bir vəziyyətdir. Bu dalğaların yaxın zamanda Kaşinadakı (İtaliya) Virgo və ya amerikan LIGO "interferometr" kimi bəzi dedektor cihazlarıyla aşkar edilə biləcəyi düşünülür. Ulduz qara dəlikləri hal-hazırda "X ikiqat ulduzları"nda və "mikrokvazar"larda müşahidə edilir və bəzi "aktiv qalaktika nüvələri"ndə "axış"ların yaranmasına səbəb olur.
Xüsusiyyətləri
Saçın yoxluğu barədə teoremə görə qara dəliklər yalnızca 3 əsas komponentdən ibarətdir: kütlə, elektrik yükü və impuls momenti. Həmçinin qara dəliklərin təbiətində dönmə olduğuna inanılır, lakin bunu isbat edə biləcək qəti bir müşahidə hələ də edilməyib. Ulduz qara dəliklərinin dönməsi impuls momentinin qorunması səbəbi ilə reallaşır.
Ümumi nisbilik nəzəriyyəsinə görə bir qara dəlik istənilən bir kütlədə meydana gələ bilər. Kütlə kiçildikcə sıxlıq artır, maddə qara dəliyi formalaşdırmağa başlayır (nümunə olaraq Şvartsşild radiusu (qara dəliyin radiusu)). İndiyə qədər bir neçə ulduz kütləsindən kiçik olaraq qara dəlik formalaşdırdığı bilinən hər hansı bir kütlə müşahidə edilməyib. 2007-ci ildən bəri ən yüksək kütlə 15.65±1.45 günəş kütləsi olaraq hesablanmışdır. Buna əlavə olaraq "IC 10 X-1" rentgen şüası mənbəli ulduz qara dəliyi olub kütləsinin 24–33 ulduz kütləsi arasında olduğu barədə sübutlar vardır. 2008-ci ilin aprel ayında NASA tərəfindən elan edilən XTE J1650-500 və digər qara dəliklərlə birlikdə ən kiçik kütləli qara dəliklər olaraq bilinir. Bunlar 3.8 ulduz kütləsi ilə 24 kilometr radiusa sahib qara dəliklərdir. Lakin sonralar bu təxmin geri çəkilmişdir. Daha mümkün olanı isə 5–10 ulduz kütləsi arasında bir kütləyə sahib olmalarıdır.
Ulduz kütləli qara dəliklərdən çox daha nəhəng 2 digər tip qara dəlik olduğu barədə müşahidə sübutları vardır. Bunlar orta kütləli qara dəliklər və nəhəng qara dəliklərdir və nəhəng bir qara dəliyin Süd Yolu qalaktikasının mərkəzində olduğu bilinir.
Kompakt ikili rentgen şüalı sistemlər
Ulduz qara dəlikləri ikili qapalı sistemlər olub maddələr qonşu ulduzun qara dəliyinə keçəndə müşahidə edilə bilər. Çöküş reallaşanda bir enerji boşalması olur və bu boşalma o qədər böyükdür ki, bir maddəni bir neçə yüz milyon dərəcəyə qədər qızdıra bilər, rentgen şüası və işıq yayar. Bu səbəbdən qonşu ulduz optik teleskop ilə, qara dəliklər isə rentgen şüaları ilə müşahidə edilə bilir. Qara dəlikdən yayılan enerji neytron ulduzu tərəfindən yayılan enerji ilə eyni ölçüyə sahibdir. Qara dəliklər və neytron ulduzlarının müqayisə edilməsi bəzən çətin olur.
Buna baxmayaraq neytron ulduzlarının digər xüsusiyyətləri də vardır. Neytron ulduzları fərqli sürətlə dönüşə malikdir və bir maqnit sahələri var. Həmçinin regional partlayışları da var (termonüvə partlayışları). Belə xüsusiyyətlər müşahidə ediləndə bu ikili sistemin ortaq nöqtəsinin neytron ulduzu olmalarının olduğunu görürük.
Yaradılan kütlələr sıxışdırılmış rentgen şüası mənbələri (rentgen şüaları və optik məlumatlar) müşahidələrdən əldə edilib. Müəyyən olunmuş bütün neytron ulduzlarının kütlələri 2 günəş kütləsindən daha azdır. Heç bir 2 günəş kütləsindən daha ağır ikili sistemlərdə neytron ulduzunun xüsusiyyətləri ortaya çıxmayıb. Bu faktlardan belə bir nəticəyə gəlmək olar ki, 2 günəş kütləsindən aşağı olan bütün ulduzlar əslində qara dəlikdir.
Ulduz qara dəliklərin isbatı yalnızca müşahidələrdən yaranmamışdır. Həmçinin teorik məlumatlarla da onun isbatı araşdırılır. Qara dəliklərin xassələrinin digər bir isbatı isə ətrafında fırlanan orbit hissəciklərinin qara dəliyə doğru hərəkət etməsidir.
Ulduz qara dəliyi namizədləri
Süd Yolu qalaktika sistemi qalaktikamızın mərkəzində yerləşən nəhəng qara dəliklərdən bizə daha yaxın olan bir neçə ədəd ulduz qara dəliyi namizədi ehtiva edir. Bu namizədlərin hamısı rentgen şüası ikili sistemlərdəki kompakt maddələrindən çöküntüsü və bunun sayəsində onun qonşusu vasitəsi ilə böyümə diskindədir. Bu aralıqdakı ulduz qara dəliklərinin kütlələri 3 ilə bir neçə düjün arasındakı günəş ağırlığına bərabərdir (1 düjün = 12)