cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paroxod
Məhz bu gəmi Robert Fultonun adını əbədiləşdirdi. Gəminin ixtira fikri ona mənsub olmasa da, ilk dəfə onu müvəffəqiyyətlə həyata keçirdi və məhz öz "Klermont"u ilə Amerikada və sonra bütün dünyada gəmiçilik inkişaf etməyə başladı.1807-ci ildə "Klermont" Qudzon çayı ilə Nyu-Yorkdan Olbaniyə ilk reysini etdi. O, 32 saata orta hesabla 7.6 km/saat sürətlə 150 mil (təxminən 240 km) yol getmişdi. Çay axını ilə gəminin geri qayıtması 30 saat vaxt apardı. Bu dünyada buxar gəmisinin ilk dayanmadan uzunmüddətli reysi idi.
Konstruksiyasında bir sıra təkmilləşdirilmə aparıldıqdan sonra Fulton öz gəmisi ilə seçilmiş çay yollarında müntəzəm reyslər təşkil etdi. Fultonun gəmisində yatmaq üçün yeri olan üç böyük kayut, mətbəx, bufet və anbar düzəldilmişdi. Bütün sərnişinlər üçün eyni qayda tətbiq edilirdi. Nyu-Yorkdan Olbaniyə qədər gediş haqqı 7 dollar təşkil edirdi (o zamanların qiymətlərinə görə kifayət qədər baha idi), buna baxmayaraq səyahəti arzu edənlər də həddindən çox idi.
Sonrakı illər Fulton Livinqstonun firması daha bir neçə buxar gəmiləri hazırladı. 1816-cı ildə məsələn, ona 16 gəmi məxsus idi ki, onlardan biri "Klermont"a nisbətən dörd dəfədən çox böyük, görkəmi dəyişmiş– 60 güclü buxar maşınından ibarət "Konnektikum" gəmisi idi.
1814-cü ildə Fulton dünyada ilk dəfə 44 topu olan hərbi buxar gəmisi "Demoloqos"u yaratdı və bu gəmi ingilislərə qarşı müharibədə istifadə edildi. 1819-cu ildə amerika pərli çarxlarla işləyən buxar gəmisi Savanna ilk dəfə olaraq Atlantik okeanını keçir. Ancaq yolun çox hissəsini o yelkənlə getmiş idi. Bu üsul gəmiçilkdə uzun müddət saxlanmışdır.
Bulbophyllum monanthum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Bədəlli
Bədəlli — Azərbaycan Respublikasının Qobustan rayonunun Bədəlli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Toponimikası
Kəndin əsl adı Şahbədəllidir. Sovet dövründə toponimin birinci komponenti atılmışdır. Yaşayış məntəqəsi XIX əsrin ortalarında Şirvanın dağlıq zonasında, Qobustanda yaşamış ərəbqədim tayfasının üç qolundan biri olan şahbədəlli tirəsinə mənsub ailələr tərəfindən salınmış və onların adı ilə adlandırılmışdır. Etnotoponimdir. 1933-cü ildə Ağdaş rayonunun Havarlı inzibati ərazi vahidində Bədilli kəndi qeydə alınmışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Pirsaatçayın sol sahilindən 6 km. aralı, Mərəzə yaylasında yerləşir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 634 nəfər əhali yaşayır.
Malus sieversii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Karelin tıs-tısı
(Acantholimon karelinii) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Cənubi Qafqaz, Cənub-Qərbi Asiya, Anadolunun şimal-şərqi, İranda yayılmışdır. Naxçıvan MR ərazisindən toplanan nümunələrə əsasən təsvir olunmuşdur.
Botaniki təsviri
8-20 sm hündürlüyündə, 30-35 sm diametrində, seyrək yastığı olan kolcuqdur. Xarici çiçəkaltlığı daxili çiçəkaltlığından bir qədər qısadır. Daxili çiçəkaltlıqları kasacığın yarısının uzunluğundan bir qədər artıqdır. Kasacıq büküyünün pərdələri iti və ya azacıq iti sonluqludur. Onların mərkəzi boyunca paylanmış damarcıqları kasacığın büküyünün kənarına çatır və ya ondan uzundur. Çiçək saplaqları süpürgəvari-sünbülcüklü və yarpaqlardan xeyli hündürdür. Sünbülün oxu çılpaq olub, tez qırılandır. Sünbülcüklər ensiz və nazik olub, 10 mm uzunluqdadır. Kasacığı 10 mm-ə qədər uzunluqda olub, çılpaq və narın qırışıqlı, 2 mm enində büküyə malikdir. Tacı parlaq çəhrayıdır. May-iyun ayında çiçəkləyir, iyulda toxumları yetişir.
Ekologiyası
Kserofitdir. İran-Turan coğrafi elementinə daxildir. Növ aşağı dağlıq qurşaqda, dəniz səviyyəsindən 800-1400 m hündürlükdə, friqanoid bitkiliyində rast gəlinir.
Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan Muxtar Respublikası ərazisində, daşlı və çınqıllı yamaclarda, bəzən əhəngli torpaqlarda yayılmışdır. İlk dəfə Naxçıvan MR ərazisindən toplanıldığı qeyd edilmişdir (Assadi, 2005). Torpağa tələbkar olmayan, işıqsevən, quraqlığa, istiyə dözümlü, həmçinin şaxtaya davamlı bitkidir.
İstifadəsi
Yastıqvari formasına, bol çiçəkləməsinə və çiçəklərini uzun müddət saxlamasına, çox əlvan, parlaq, çəhrayı rəngdə olmasına görə dekorativ bitkilər kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Maksim Tirli
Tirli Maksim (Μάξιμος Τύριος, lat. Cassius Maximus Tyrius; II yüzillik) — antik filosof, orta platonizmin nümayəndəsi. O, Romada istedadlı natiq kimi tanınmışdır.
Əsərləri
Maksimin qırxa qədər fəlsəfi nitqləri zamanımıza gəlib çatmışdır. Onlar əsasən dini-fəlfəsi və əxlaqi məzmunludur. “Platona görə Tanrı nədir”, “Sokratın demonu”, “Tanrıya yalvarmağın mənası var, ya yox?”, “Hər şey taleyə tabedirsə, iradə azadlığı var, ya yox?” adlanan fəlsəfi nitqləri daha çox maraq kəsb edir. Burada din fəlsəfəsinin əsas problemləri olan Tanrının varlığı, şərin təbiəti, azad iradə və tale problemlərinə diqqət yetirilir. Bütün bu problemlər sonralar, yəni ortaəsr fəlsəfəsinin ən mübahisəli məsələlərinə çevrilmişdir.
Tanrılara inanc haqqında düşüncələri
“Tanrıya yalvarmağın mənası var, ya yox?” nitqində Maksim demişdir ki, Tanrıdan nəsə istəyən insan istədiyi şeyə layiq olmalıdır. Əgər layiqdirsə, onda dua etməyin mənası yoxdur, çünki səbəb-nəticə qanununa görə istədiyi şeyi duasız da əldə edər. Layiq deyilsə, duaları etsə belə heç nə almaz. Heç olmasa ona görə ki, layiq olmayana nəsə vermək ədalətsizlikdir. Tanrı isə ədalətsiz ola bilməz. Dua etmək heç də istədiyin şeyə layiq olmaq demək deyil. Layiq olan təvazökar olar, yalvarmaqla heç kəsə əziyyət verməz. Əziyyət verən və həyasızlıq edən layiq olmayandır. Ona görə də, dua etməyən layiq olan adam dua edən layiq olmayandan yaxşıdır. Məsələn, Tanrı sərkərdə olsaydı və bir qul ondan əskər olmaq istəyində olduğunu bildirsəydi, məgər o ona istədiyini verərdimi? Ordu yaşasın deyə əskərliyə layiq olanı əskər edər, qulu isə qul yerində qoyardı, hətta o ona nə qədər yalvarsaydı belə. Beləliklə, yalvarmağın mənası yoxdur.
Daha sonra Maksim Platona istinad edərək yazmışdır ki, tanrılar insanlara tale yazmışdırlarsa, onda onlara dua etməyin mənası yoxdur. Çünki, insan istəyi ilə tale dəyişməz. Hər şey ümumi və fərdidən ibarətdir. İnsan da kainatın tamlığında bir hissəcikdir. Tanrı isə taleyi ümumi üçün yazıbsa, fərd olan ayrıca insanın duasını təmin etməz. Çünki, fərdə görə o tamlığı pozmaz. Tanrı hər fərdin istədiyini təmin etsə, onda tamlıq pozular. Bir yerdə zəlzələdirsə, onun sakinlərinin duaları ilə ona son qoyulmaz, çünki o zəlzələ kainat tamlığının bir hissəsidir.
Əlbəttə ki, taledən başqa təsadüf də vardır. Ancaq, təsadüfün düzəni və düşüncəsi yoxdur. Çünki, öz ehtiraslarını təmin etmək üçün hökmdarlıq edən kralın düşünülmüş siyasəti yoxdursa, hər şey hərcmərclikdədirsə, onda kraldan nəyi diləmək olar? Beləliklə, təsadüf olsa belə tanrılara dua etməyin mənası yoxdur.
Dualar etməkdənsə insan öz işini möhkəm tutmalı, bacarıqlı olmalı, öz üzərində işləməlidir ki, istədiyinə layiq olsun. Belə olarsa, onda duasız da istənilən şeyi əldə edə bilər.
Emu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Bu fəsiləyə yeganə (Latham, 1790) növü daxildir. 1980-ci ilə qədər dəvəquşukimilər dəstəsinin nümayəndələri də bu fəsiləyə aid edilirdi. Emu dəvəquşuna oxşayır, uça bilmir, bir neçə növü məlumdur. Hamısı Avstraliyada yayılmışdır. Üç barmağı var. Bu dəstəyə daxil olan emu Avstraliyanın kollu səhralarında və bozqızlarda məskən salır. Onlar bitkilərin yaşıl hissəsini yeyir, bəzi yerdə əkinə zərər vurur. Dişi emu bir neçə yumurta qoyur, erkək emu kürt yatıb bala çıxarır və onları gəzdirib qayğısına qalır. Bəzən emular birləşib sürü əmələ gətirir. Zoopark şəraitinə yaxşı uyğunlaşır.
Malus sikkimensis
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yaşılçiçək akvilegiya
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Jıqan ulusu
Jıqan ulusu (Эдьигээн улууһа) — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. İnzibati mərkəzi Jıqansk kəndidir.
Coğrafiyası
Sahəsi - 140,2 min km²-dir. Saxanın şimalında yerləşir. Şimaldan Bulun ulusu ilə, şərqdən Even-Bıtantay, cənub-şərqdən Kobyay, cənub-qərbdən Vilyoy və qərbdən Olenok ulusları ilə həmsərhəddir.
Təbii şərait
Ulus Mərkəzi Yakut yaylasında, Verxoyansk silsiləsinin ətəklərində yerləşir.
Ulus Lena çayını cənubdan şimala keçir. Lenanın çoxsaylı qolları ulus ərazisindən axır - Linde, Muna.
Yanvar ayının orta temperaturu −36 ... −40 ° C, iyul + 14 ... + 16 ° C-dir. Yağıntının miqdarı illik olaraq 250-300 mm, Verxoyansk silsiləsində 300-400 mm-ə qdər ola bilir
Hidroloji
Ərazisindən Babarına, Bas-Yuryax, Beqidyan, Kuelenke, Mısık-Syane, Kıstatıamka, Luktax, Melti, Muna, Oqonner-Yuryaqe, Oqo-Unquoxtax, Orucan çayları axır.
Tarixi
Jıqan ulusunun mərkəzi 1632-ci ildə Pyotr Beketovun rəhbərlik etdiyi Rus kazaklarının dəstəsi tərəfindən qurulmuşdur.
1783-cü ildə Jıqansk Yakutsk vilayətinin Jiqansk qəzasının mərkəzinə çevrilərək bir şəhər statusunu alır. 1805-ci ildə Jiqansk qəzası ləğv edilir. Jiqansk Verxoyansk qəzasna daxil olur və şəhər statusunu itirir.
1822-ci ildə Jiqan ulusu Verxoyansk qəzasının bir hissəsi olaraq meydana gəlir.
1924-cü ildə Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Bulun rayonu qurulur, buraya Jiqan ulusunun ərazisi də daxil olur.
10 dekabr 1930-cu ildə Jiqan (Evenki) milli bölgəsi qurulur. Sonradan milli mahalın statusu ləğv edilir.
2008-ci ildə ulus yenidən Evenk milli statusunu alır.
Əhalisi
2002-ci il siyahıyaalmasına görə ulusun etnik tərkibi: Evenklər - 2046 nəfər (47.45%), saxalar - 1445 nəfər (33.51%), ruslar - 619 nəfər (14.36%), evenlər - 63 nəfər (1.46%), ukraynalılar - 52 nəfər (1 nəfər), 21%) və digər millətlər - 87 nəfər (2.02%).
Yerli özünü idarəetmə
Jıqan ulusu ərazisinə 4 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 4 yaşayış məntəqəsi daxildir.
İqtisadiyyat
İqtisadiyyatda aparıcı yeri kənd təsərrüfatı (şimal maralı) tutur. Sovet İttifaqının dağılmasından sonra yerli sovxoz və xəz fermaları ləğv edilmişdir. Kənd təsərrüfatı torpaqları 2,2 min hektardır. Ulusda kollektiv müəssisə, qəbilə icmaları, kəndli təsərrüfatları mövcuddur.
Bulbophyllum exaltatum
(Bulbophyllum exaltatum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Boninit
Boninit - tərkibində 34% bronzit, 60% şüşə, 5% olivin və diallaq, 1% apatit və filiz mineralları olan vulkanik süxurdur. Tərkibində adətən çöl şpatları olmur və ya da çox cüzi miqdarda iştirak edir. Tipik boninit porfir quruluşlu — yüksək maqneziumlu andezitdir. Fenokristal assosiasiyası plagioklazsız olur. Boninit yalnız yüksək dərəcədə təkrar kristallaşmış az maqneziumlu növlərinin əsas kütləsində çöl şpatı, kvars, hornblend və maqnetit olur. Növü: bronzitli limburgit. Sinonim: Bronzitli sakalavit.
Mənbə
Geologiya terminlərinin izahlı lüğəti. — Bakı: Nafta-Press, 2006. — Səhifələrin sayı: 679.
Zibold alması
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Alman həkimi Philipp Franz van Ziboldun şərəfinə adlandırılmışdır. O, Yaponiyadan Avropa bağlarına çox miqdarda bitkilər gətirilmişdir. Koreya və Yaponiyada yayılmışdır.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 10-15 m-ə çatır. Çiçəklərinin rəngi çəhrayıdan ağadək dəyişilir, ətirlidir, meyvələri sarı-qırmızıdır. Budaqları möhkəmdir. Yarpaqları sadədir. Yarpaq ayasının kənarları dişlidir. Yarpaq iynələrinin uzunluğu 25-60 mm, eni 20-40 mm-dir. İri bitkinin qabığı nazik və hamardır. Budaqları tünd bənövşəyi və ya bənövşəyi-qonur, kəsiyində yumrudur. Qönçələri al qırmızı-qonur, yumurtavari, çılpaqdır. Yalançı zoğları ensiz-lansetvari, 4-6 mm, ucu biz, saplağı 1-2,5 sm, yarpaq ayası yumurtavari, ellipsvari və ya ensiz-ellipsvaridir, bünövrəsi yumru və ya enlidir. Budaqların ucunda qalxanın diametri 4-6 sm, 4-8 çiçəkli, çiçək altlıqları tökülən, xətvari-lansetvari, tükcüklüdür. Gövdəcikləri 2-2,5 sm, tükcüklü və ya təxminən çılpaqdır. Çiçəklərin diametri 2-3 sm-dir. Ləçəkləri çəhrayı, ellipsvari-əks-yumurtavari, 1,5- 1,8 sm-dir. Erkəkcikləri 20-dir. Aprel-mayda çiçəkləyir. Meyvələri ətlidir.
Ekologiyası
Yaxşı dremajlı torpaqlarda, qarışıq meşələrdə bitir.
Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan MR-da, Qubada, Qəbələdə həyatyanı sahələrdə mədəni şəraitdə becərilir.
İstifadəsi
Meyvələri yeməlidir. Yazda effektli çiçəklərinə görə dekorativ ağac kimi istifadə edilə bilər.
Sisəkquşları
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Bulbophyllum moniliforme
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Eupatorium toppingianum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Nəsil kəsilməsi
thumb|[[Dodo- nəsli kəsilən canlılar içərisində adı ən çox çəkilənlərdən biridir.]] thumb|Nəsli kəsilən [[Dilophosaurus]] Nəsil kəsilməsi — bioloji və ekoloji amillər nəticəsində bir növə və ya cinsə aid məxluqun varlığına son qoyulması, biosferin "daralması".
Bir növə aid son canlının ölümü həmin növün nəslinin kəsilməsi kimi qəbul edilir. Amma nəslin davam etməsi üçün bir növə aid edilən canlıların sayının kəskin azalması da onları nəsli kəsilən növlərə aid etməyə imkan verir.
Arıqdam
Arıqdam — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Arıqdam/Arıxdam oyk., mür. Gədəbəy r-nunun Qumlu i.ə.v.-də kənd. Gədəbəy çayının (Şəmkir çayının qolu) sol sahilindən bir qədər aralı, Şəkərbəy dağının ətəyindədir. Kənd XVIII əsrin axırlarında yaranmışdır. Hazırda həmin r-nun Hacılar kəndinin bir hissəsi də Arıqpəyə adlanır. Xalq etimologiyasına görə,toponim Arıq Alı adlı şəxsin adı ilə bağlıdır. Qədim türk dillərində arık/erik"kanal, arx, su hövzəsi", dam "mal saxlanan yer, yaşayış yeri" mənalarını ifadə edir. Oykonim "su, çay sahilində yaşayış yeri" kimi izah olunur. Gürcüstan ərazisində Arıxdam, Qazaxıstanda Arıkbalık yer adları da mövcuddur.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 2653 nəfər əhali yaşayır.
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.
Vatikan
Etnik tərkibi
İtalyanlar və isveçrəlilər üstünlük təşkil edir. Ənənəyə görə, Vatikan qvardiyası isveçrəlilərdən təşkil olunur.
Tarixi
Vatikan Dövlətinin tarixi eramızdan 756-cı ilindən, yəni frankların kralı gödək Pipinin o vaxt ki, Papa İkinci Strfana Roma şəhərinin və onun ətrafını bağışladıqdan sonra başlanır. Bağışlanan ərazidə isə heç bir dövlətə tabe olmayan müstəqil Papa vilayəti yaradılmışdır. 1870-ci ilə qədər bu vilayət feodal dövlət şəklində idarə olunub. 1505-ci ildən başıayaraq Papalar şəxsi nühafizələr üçün İsveçrənin katolik kantonlarının (vilayətlərinin) sakinlərindən öz qvardiyaları üçün əsgərlər toplayaraq məbədi təqribən 10 ilə tikilib.
Vatikan mütləq teokratik (dini) monarxiya şəklində idarə olunur. Dövlətin başçısı 1978-ci ilin 16 oktyabrından İkinci İoann Paveldir. Katolik dininin rəhbəri kimi qəbul etdiyi ad və soyaddılr. Milliyətcə polyak olan İoann Pavelin əsl adı və soyadı Rarol Boytıladır.
Siyasəti
Vatikan siyasətinin daşıyıcıları dini idarələrdir. Vatikanın özünün verdiyi məlumata əsasən 1998-ci ilin əvvəlləri üçün bütün dünyada 1,7 mln. nəfər din xadimi, o, cümlədən 400 min keşiş fəaliyyət göstərir. Bunlardan əlavə 2,0 mindən artılq dini təriqət (orden) katolik dinin yayılmasında gecə-gündüz fəaliyyət göstərir. Təriqətlər arasında ən geniş yayılanları fransiskanlar və yezuitlərdir. Vatikan, həmçinin dünyəvi təşkilatların,  həmkarlar, qadın, gənclər və s. təşkilatların vasitəsilə də öz siyasətini yürüdür. Bu təşkilatların əksəriyyəti Vatikanın Baş Katibliyinə tabe olan Beynəlxalq katolik təşkilatı konfransının tərkibində fəaliyyət göstərir.
Beynəlxalq münasibətlər
Son illərdə Beynəlxalq münasibətlərdə Vatikanın rolu xeyli canlanmışdır. Buna təkan verən amil dövlət rəhbərliyinin, ilk növbədə papa İkinci İoann Pavelin siyasi dinamizmi olmuşdu. O, şəxsən aparıcı dövlət rəhbərləri ilə birbaşa münasibətlər, ünsiyyət yaratmağa müvəffəq olmuşdur. Vatikan rəhbərliyi beynəlxalq münasibətlərin ən mühüm istiqamətləri, yəni dünyanın ən ağrılı-acılı problemləri, kütləviu qırğın silahlarının tam ləğvi, regional münaqişələrin dinc yolla həll olunmasına, ətraf mühitin qorunması kimi məsələlərdə konstruktiv mövqedən çıxış edir. Papanın Latın Amerikası, Afrika, Asiya ölkələrinə tez-tez baş verən səfərləri buna misaldır.
Müqəddəs taxt dünyanın 174 ölkəsi ilə diplomatik münasibətləri dəstəkləyir. Bununla yanaşı, Vatikan 15 beynəlxalq təşkilatın üzvüdür.
İqtisadiyyatı
Vatikan qeyri-kommersiya iqtisadi planına sahibdir. Daha doğrusu ölkənin əsas gəlir mənbəyi bütün dünyadan olan katolikərin ianələri, turizm və suvenirlərin satışıdır. Ölkənin illik büdcəsi təqribi olaraq 310 milyon dollar olaraq qiymətləndirilir. Vatikan dünyanın ən böyük maliyyə mərkəzi, aksiya (qiymətli kağız) və kapital sahibidir. O,Ceneral Motors, Şell, Qalf oyl,Ceneral Elektrik və başqa nəhəng inhisarların buraxdıqları aksiyaların bir qisminin sahibidir.Vatikan ABŞ-nin, Böyük Britaniyanın, İtaliyanın iri bankıarı ilə əlaqədardır.Ölkədə olan aksiyaların və başqa qiymətli əşyaların, o cümlədən qızıl ehtiyatı da daxil olmaqla dəyəri 13 milyard ABŞ dollarından artıqdır. Vatikan eyni zamanda İtalya, İspaniya, Almaniya, Latın Amerikasının əksər ölkələrində iri torpaq, mülk sahibkarıdır. Katolik kilsəsinin və ayrı-ayrı adamların Vatikana göndərdikləri ianə ilə yanaşı dünya ailatelistləri üçün qiymətli marka, nymuzmatları üçün pul buraxmaqdan da böyük həcmdə gəlir əldə edir.
Vatikan dünyanın müxtəlif ölkələrində 100-dən artıq qəzet və jurnal çap etdirir. Vatikan radiosu dünyanın 32 dilində verlişlər aparır. Ölkədə informasiya agentliyi və xüsusi teleproqramlar hazırlayan mərkəz mövcuddur.
Azərbaycan SSR xalq şairlərinin siyahısı
1956
23 yanvar 1956-cı ildən:
1960
21 may 1960-cı ildən:
1964
29 iyun 1964-cü ildən:
1974
17 yanvar 1974-cü ildən:
1977
15 fevral 1977-ci ildən:
1979
23 fevral 1979-cu ildən:
1981
13 may 1981-ci ildən:
19 iyun 1981-ci ildən:
1984
26 noyabr 1984-cü ildən:
1989
21 mart 1989-cu ildən:
Tukapel döyüşü
Tukapel döyüşü — 25 dekabr 1553-cü ildə Çilidəki yerli mapuçelərlə ispan işğalçıları arasında baş vermiş döyüş. Mapuçelərin konkistadorlara qarşı apardığı uzunmüddətli Arauko savaşının ilk mərhələsinə aid olan döyüş, mapuçelərin qələbəsi ilə başa çatmışdır.
Döyüşün gedişi
240px|thumbnail|Valdivianın əsir alınması 25 dekabr 1553-cü ildə Çilidəki yerli mapuçelərlə İspaniyadan gəlmiş konkistadorlar - işğalçılar Tukapel döyüşündə qarşı-qarşıya gəlmişdi. Bu döyüş mapuçelərin konkistadorlara qarşı apardığı uzunmüddətli Arauko savaşının ilk mərhələsinə aiddir. İspanlara Pedro de Valdivia, yerlilərə isə Lautaro başçılıq edirdi. Müxtəlif mənbələrə görə, Valdivianın əmrində 55 ispan mənşəli əsgər və 2-5 min arası yanakon adlı yerli xidmətçilər, Lautaronun əmrində isə 10 minə yaxın döyüşçü vuruşurdu. Lakin silah və təchizat baxımından ispanlar üstün sayılırdı.
Döyüş milad günü baş verdiyindən, bayrama hazırlaşan Valdivia Tukapelə yaxınlaşdıqda qalanın mapuçelər tərəfindən dağıdıldığını görür və dərhal əsgərlərinə döyüş vəziyyəti almağı əmr edir. Meşədə gözləmə mövqeyi tutan mapuçelər isə əvvəl sapandla, sonra gürzlə ispanlara ikinci hücum zərbələri endirdi. Valdivia xeyli əsgər itirərək, onları geri oturtmağı bacarır. Lakin bu mapuçelərin döyüş hiyləsi idi. Bundan sonra Lautaronun başçılıq etdiyi 3-cü hücum dəstəsi arxadan ispanlara zərbə endirdi. Valdivia döyüşü uduzduğunu görərək, geri çəkilmək əmri vermiş və ən iti qaçan atlara minib qaçmağa üz tutdu. Təcrübəli və sınanmış zabit Valdivia at sürməkdə nə qədər mahir olsa da, bataqlığı keçərkən yerlilər tərəfindən əsir götürülür. Valdivia da daxil olmaqla, bütün konkistadorlar öldürülmüşdü.
Diqqətçəkici məqamlardan biri o idi ki, Valdivianı məğlub edən Lautaro vaxtilə onun qulluğunda olmuş, ispanların döyüş texnikalarını da o zaman öyrənmişdi. Hətta Felipe Lautaro adı da onun öz doğma adı olmayıb, ispanlar tərəfindən vaftiz edildikdən sonra verilmişdi. Onun əsl adı "Sürətli Cənub Qaraqarı" idi. Cəsur Lautaro xidmət dövründən sonra doğma kəndinə qayıtmışdı. Çox güman ki, onun öz keçmiş ağası Valdiviaya qarşı vuruşmasının səbəbi ispanların genişləndirdiyi işğalçılıq siyasəti idi.
Ölçey-ool Monquş
Ölçey-ool Kunqaa oğlu Monquş (d. 22 dekabr 1934 – 31 mart 1996) – Tuvanın Uluğ Nehir bölgəsindəki Ak-Hem qəsəbəsində anadan olan tuvalı şair və yazıçı.
Həyatı
1934-cü ilin 22 dekabrıda Tuvanın Uluğ Nehir adlı bölgəsinin Ak-Hem kəndində anadan olmuşdur. İbtidai təhsil alarkən qəza nəticəsində şikəst qalmış və təhsilini evdə özbaşına davam etdirmişdir.
“Ulug-Hemnin çalqıqları” (Yeniseyin dalğaları) adlı dərnəyin həm yaradıcısı, həm də rəhbəri olmuşdur. SSRİ Yazıçılar Birliyinin üzvü olan Monquş Tuva türkcəsində adlandırdığı “Şılqaranqay küş-ajıl deeş” medalının da sahibidir.
İlk şerlərini 1950-ci illərin əvvəllərində “Sıldısçıqaş” qəzetində nəşr etdirmişdir. “Çaa-Höldün aydınında” (1966), “Şiirler” (1971),  “Hööreerin çuqaaları” (1971),  “Kokpalar” (1975), “Süzüglelim”  (1979), “Nazın” (1981), “Demisel” (1987), “Tanışpazım çeenner” (1993), “Tıva kiji” (1995), “Setkilimnin höönneri” (1996) adlı şerlər və nəsr antologiyasının yazçısıdır. O, həmçinin tərcüməçiliklə də mşğul olmuş və Yeseninin, Prokopyevin, Telpuqovun əsərlərini Tuva dilinə tərcümə etmişdir.
Skone (bölgə)
Skane — İsveçin ən cənubunda yerləşən inzibati ərazi vahidi.
Malus × sublobata
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Farmakologiya
Farmakologiya (yun. pharmakon – dərman və logos – elm) — Dərman maddələrinin orqanizmə təsiri haqqında elm.
Ümumi farmakologiya anlayışları
Dərman vasitələri — xəstəliklərin diaqnostikası, profilaktikası, müalicəsi üçün istifadə edilən bioloji və farmakoloji fəallığa malik müxtəlif mənşəli (bitki, heyvan, sintetik, mineral, biotexnoloji) maddələr, xammal və onların dərman formalarıdır.
Farmakoloji vasitələr — klinik tədqiqatın obyekti olan, farmakoloji fəallığı müəyyən edilmiş dərman formasında maddələr və ya maddələrin qarışığıdır; "aptek təşkilatları" — apteklər, aptek anbarları, aptek məntəqələri, aptek köşkləridir.
"Azərbaycan Respublikası dərman vasitələrinin dövlət reyestri" (bundan sonra "Reyestr") – müvafiq icra hakimiyyəti orqanı tərəfindən istehsalına və tətbiqinə icazə verilən və qeydiyyata alınan dərman vasitələrinin siyahısıdır.
Bulbophyllum evrardii
(Bulbophyllum evrardii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Karib dənizinin quldurları: Qara mirvarinin lənəti (film, 2003)
Karib dənizinin quldurları: Qara mirvarinin lənəti — Conni Depp, Kira Naytli və Orlando Blumun baş rolları paylaşdığı macəra filmi. 2004-cü ilin yanvar ayından etibarən, ABŞ-də 305,413,918 $, ümumidünyadan 348,850,097 $ qazanc əldə edərək, tam olaraq gəlirini $654,264,015 çatdırdı. Film ABŞ premyerasının ilk həftəsində 46,630,690 $ gəlir əldə etmişdi.
Flor-du-Sertao
Flor-du-Sertao (Flor do Sertão) — Braziliyanın Cənub regionunun Santa-Katarina ştatında yerləşən bələdiyyədir. 2006-cı il məlumatlarına əsasən bələdiyyənin əhalisi 1625 nəfərdir. Ərazisi 58,708 кm²-dir. Əhalinin sıxlığı 27,7 nəfər/кm²-dir. Bələdiyyə 29 sentyabr 1995-ci ildə yaradılmışdır.
Malmö
Malmö – İsveçin cənubunda yerləşən liman şəhəri. Əhalisi 635 min nəfərdir. Malmö bu göstərici ilə İsveçin ən böyük üçüncü şəhəridir. Danimarkanın paytaxtı Kopenhagen ilə Malmö arasında 20 kilometr uzunluğu olan boğaz vardır. Malmö İsveçin ən böyük üçüncü şəhəri olsa da, siyasi və iqtidasi baxımdan böyük önəmə sahibdir. Şəhər əhalisinin 25%-i müsəlmanlardan ibarətdir. Lund şəhərinində daxil olduğu Skane bölgəsinin mərkəzi Malmö şəhəridir.
2001-ci ildə Malmö və Kopenhagen arasında Oresund körpüsü istifadəyə verilmişdir. Hər iki şəhər arasında olan 20 kilmoterilik məsafə XVI əsrlərə aid olan mənbələrdə ərtaflı şəkildə təsvir edilmişdir. Həmin zamanlarda insanlar bir şəhərdən, digərinə bir gün müddətində gedə bilirdilər. Şəhərlərin arasında yerləşən boğaz qış aylarında keçilməz olurdu. Bu səbəbdən tarixən Malmödən Kopenhagenə səfər etmək üçün digər yollardan istifadə edilmişdir. 2001-ci ildə fəaliyyətə başlamış Orestud körpüsü isə şəhər arasında olan məsafəni 10 dəqiqəyə qədər endirmişdir. Körpü 5 milyard avro dəyərindədir.
Tarixi
Bu illər ərzində yerli əhali əsasən balıqçılıqla məşğul olurdu. 1437-ci ildə Danimarka kralı Pomeryalı Erik şəhərə özünü müdafiə üçün müxtəlif növ silahların gətirilməsinə göstəriş vermişdir. 1434-cü ildən şəhərin cənub sahillərində hərbi məqsədlərə görə istifadə ediləcək qalanın tikintisinə başlanılır. Malmö qalasının tikintisi XVI əsrin ortalarında yekunlaşmışdır. XVI əsrdə başlayan reformasiya hərəkatı zamanı Malmö Skandinaviyada hərəkata qoşulan ilk şəhər olmuşdur. 1658-ci ildə Danimarka ilə İsveç arasında Roskild müqaviləsinin imzalanmışdır. Roskild müqaviləsi hər iki dövlətin muasir gündə sərhətlərinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Danimarka İsveçlə apardığı müharibə zamanı məğlub oldu, İsveç rəqiblərini ağır şərtli müqavilə imzalamağa məcbur etdi və Skene bölgəsi başda olmaqla bir sıra ərazilər Danimarkadan alınaraq İsveçə verildi. Müqaviləyə əsasən Malmö şəhəri İsveçin nəzarəti altına keçir və Skene bölgəsinin mərkəzi olurdu. Danimarkalılar Malmö şəhərinin işğal edilməsini qəbul edə bilmirdilər. 1677-ci ilin iyun ayında 14 min danimarkalı əsgər Malmöyə hücum etdi. Danimarkalıların hücumlarına hazır olan isveçlilər şəhəri müdafiə etmişdilər. Şəhəri ələ keçirə bilməyən danimarkalılar geri qayıtmalı olmuşdular.
1850 və 1870-ci illər aralığında Malmödə dəmiryolu inşa edildi. Bununla şəhərdə iqtisadiyyatın inkişaf etməsi daha da sürətləndi. Malmö dəniz limanı qısa zaman ərzində Skandinaviyada ən böyük dəniz limanı oldu. Malmö XIX əsrin ortalarında İsveçin ən böyük ikinçi şəhəri olan Norrköpingi əhalisinin sayına görə keçmişdir. 1915-ci ildə şəhərin əhalisi 100 min nəfərə 1952-ci ildə isə 200 min nəfərə çatmışdır. Şəhərin əhalisinin sürətlə artmasının ən önəmli səbəbi beynəlxalq limanın günü gündən daha da genişlənməsi idi. 1971-ci ildə şəhərin əhalisi 265 min nəfərə çatmışdır. İsveç hökuməti Malmödə əhalinin sürətlə artımının qarşısını almaq üçün iqtisadi plan hazırladı. Hesablamalar əsasında məlum oldu ki, 1990-cı ildə şəhər əhalisi 500 min nəfərə çataçaq. Şəhər əhalisinin sürətlə artması nəticəsində İsveçin digər şəhərlərində xüsusəndə Skene bölgəsində əhalinin azalması müşahidə olunurdu. İnsanlar daha yaxşı işlərdə çalışmaq üçün Malmöyə axın edirdilər. Dövlətin atdığı ən sərt addım şəhərin əsas liman mərkəzi olan Koçkumsun bağlanması oldu. Bununla şəhərdə əhalinin sürətlə artımı böyük ölçüdə dayandı.
Nəqliyyatı
thumb|right|240px|Malmö şəhərində yerləşən [[məscid]] Oresund dəmiryolları vasitəsi ilə 20 dəqiqə ərzində Oresund boğazını keçməklə Kopenhagen şəhərinə çatmaq mümkündür. Malmödən skandinaviyanın digər şəhərlərinə gedən dəmiryolu xətləri mövcuddur. 2005-ci ildən Malmödə bütün dəmiryolu xətlərinin vahid mərkəzdə birləşdirilməsi üçün şəhər tunel adlı vahid xəttin inşasına başlanmışdır. Bu xətt Malmö hava limanı ilə Kopenhagen şəhərinidə birləşdirilməsi nəzərdə tutulub. Malmödə yerləşən hava limanı kiçikdir. Yalnız İsveçin bir sıra şəhərlərinə reyslər həyata keçirilir. Yerli sakinlər beynəlxalq reyslərdən istifadə etmək üçün ən yaxın hava limanı olan Kopenhagen Beynəlxalq Hava limanından istifadə edirlər.
Təbii quruluşu və iqlimi
Malmö, 13°00' şərq və 55°35' şimal koordinatlarında yerləşir. Şəhərin yaxınlığında yerləşən Oreslund boğazı Danimarka və İsveç arasında sərhət əmələ gətirir. Oreslund körpüsünün açılmasında sonra hər iki dövlət arasında qısa müddət ərzində səyahət etmə imkanı yaranmışdır. Malmödə okean hava axıntıları tez-tez hiss edilir. Qolf strim cərəyanları səbəbindən mövsümlər arasında hava dərəcələrində kəskin fərq yaranmır. İl ərzində ən isti aylar iyun və avqust ayları hesab edilir. Həmin aylarda istilik 22 °C olur. Ən soyuq aylar isə yanvar və fevral aylarıdır ki, həmin aylarda da hava istiyi -1 °C kimi düşür. İlin 169 günündə Malmödə yağış yağır. Lakin yağışlar uzun müddət davam etmir. Qış aylarında şəhərdə müntəzəm olaraq sulu qar və ya dolu formasında yağıntıların yağması, Malmönün təbiətinə xas olan xüsusiyyətlərdən sayılır.
Eupatorium trichospermoides
Eupatorium trichospermoides Eupatorium trichospermoides
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Aşağı Karvansara (Şəki)
Aşağı Karvansara — qədim Şəki şəhər i ərazisində yerləşən karvansara.
Yerləşməsi
Şəki şəhərinin Mirzə Fətəli Axundov küçə sində yerləşir.
Gürcənçayın qövsvari sahilində bir sıra obyektlər- şəhərin biznes mərkəzi olan Yuxarı və Aşağı Karvansaralar yerləşir. Karvansaralar feodal Şərqin labüd hissəsi olub, bura gəlib-getmiş bütün tarixçi və səyyahlar həmişə Azərbaycan haqqında danışarkən karvansaralara ayrıca yer ayırmış, çox vaxt isə onları təsvir etmişlər.
Tarixi
Şəki Azərbaycanın ən qədim ticarət və sənətkarlıq şəhərlərindən biri olduğundan burada çoxlu bazar və karvansaralar tikilmişdir. XVIII-XIX əsrlərdə Şəkidə olan 5 böyük karvansaradan (“İsfahan”, “Təbriz”, “Ləzgi”, “Erməni”, “Təzə Karvansara”) dövrümüzə qədər yalnız ikisi - Yuxarı Karvansara və Aşağı Karvansara gəlib çatmışdır.
Aşağı Karvansara tarixi abidənin XVI-XVIII əsrlərə aid olunmağı da iddia olunur. Hal-hazırda tikilinin təxminən 35-40% itirilmişdir.
Karvansaranın planı
Şəki karvansaraları da digərləri kimi karvanların və səyyahların dayanması üçün ayrılmış, özünün funksional xüsusiyyətinə uyğun tikilmişdir. Ancaq bu karvansaralardan da yolüstü karvansaralardan fərqli olaraq istirahət otaqları ilə yanaşı müxtəlif ticarət əməliyyatları aparmaq, mübadilə müqavilələri bağlamaq üçün xüsusi otaqlar da inşa edilmişdir.
Buradakı karvansaralar plan quruluşuna, böyük ölçülərinə, istirahət və ticarət üçün rahatlığına görə Şəki memarlığını xarakterizə edir.
Özünün ümumi sahəsinə görə Yuxarı Karvansaradan bir qədər böyük olan Aşağı Karvansara küçəyə baxan hissədə 12 metr, şərq və qərb tərəfdə isə 10 metr hündürlükdədir.
Cənub-şərq hissədə üç, həyət tərəfdə isə iki mərtəbəli olan karvansaranın baş fasadı çaya baxır. Bu isə binaya sakitlik və fəravət bəxş edir.
Karvansaranın fasadı horizontal bölümlərlə səciyyələnir, onlar divar müstəvisini tağlı pəncərələrlə tərtib olunmuş üç yarusa ayırır, pəncərələrin tağları şəklinə görə bir qədər fərqlənir.
Tağlı eyvan aşırmaları ilə dövrəyə alınmış heyətin mərkəzində hovuz yerləşir.
Karvansaranın tikintisi zamanı uzaq ölkələrdən gələn tacirlərin rahatlığı, özünün və malının təhlükəsizliyi üçün hər şey nəzərə alınmışdır. Darvazalar qonaqpərvərliklə yolçuların və tacirlərin üzünə açılsa da, bağlandıqda alınmaz bir qalaya çevrilir. Bu isə bir daha Şəki sənətkarlarının nə qədər yüksək dünyagörüşünə, əvəzsiz zövqə, müqayisəsiz memarlıq üslubuna, maddi və mənəvi dəyərlərə malik olduqlarını təsdiqləyir.
Hazırkı vəziyyəti
"EL&EN" layihə şirkəti tərəfindən Aşağı Karvansarada 4 ulduzlu mehmanxananın yerləşdirilməsi üçün onun uyğunlaşdırılması vəzifəsini yerinə yetirmişdir.
Manakyan tıs-tısı
(Acantholimon manakyanii) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Cənubi Qafqaz, Cənub-Qərbi Asiya və İranda təbii halda yayılmışdır. İran-Turan coğrafi elementinə daxildir.
Botaniki təsviri
10–20 sm hündürlüyündə, seyrək yastığı olan, alçaq koldur. Yarpaqları 3–5 (2–6) sm uzunluqdadır. Çiçəkləri süpürgəvari çiçək qrupunda yerləşmişlər. Kasacığı 8–9 (10) mm uzunluqda olub, bir qədər qıfşəkillidir. Daxili çiçəkaltlıqları demək olar ki, bir-birinə bərabər olub, kasacığın (1/2) 2/3 hissəsini təşkil etməklə, uzunsov və ya kürəşəkilli, iti ucludur. Xarici çiçəkaltlıqları daxili çiçəkaltlıqlarının 1/2–2/3 hissəsinə bərabər olub, oval formalıdır. May-iyun ayında çiçəkləyir, iyulda toxumları yetişir.
Ekologiyası
Kserofitdir. Növ aşağı dağlıq qurşaqda, quru, daşlı və çınqıllı yamaclarda, dəniz səviyyəsindən 700–1000 m hündürlükdə, friqanoid bitkiliyində rast gəlinir.
Azərbaycanda yayılması
Ordubad rayonunun Kotam-Mehri arasında və Kilid kəndlərinin ətraf ərazilərində yayılmışdır.
İstifadəsi
Yastıqvari formasına görə dekorativ bitki kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dağlıq sahələrin bərkidilməsində və quraq ərazilərin yaşıllaşdırılmasında istifadə edilə bilər.
Tükbaş qurd
Xarici quruluşu
Ağımtıl rəngdədir, uzunluqları 3,0 – 5,5 sm çatır. Bədənin ön tərəfi sap şəklində nazikləşmişdir. .
Həyat tərzi
Parazit həyat tərzi keçirirlər. İnsanın geniş yayılmış parazit qurdlarından biridir. Tükbaş qurdları yoluxmuş adamların yoğun bağırsağında yaşayırlar.Tükbaş qurdlarına yoluxma onun yumurtalarını udanda olur: tozlu havadan, çirkli əllərdən, yaxşı yuyulmamış meyvə-tərəvəzdən və s. Bağırsağın selikli qişasının dərinliyinə keçir və elə buna görə də bağırsaqdan çətin qovulur. Tükbaş çox geniş yayılmışdır. Yoluxma tükbaşın yumurtaları düşmüş suyu və ya qidanı qəbul etməklə baş verir (xüsusilə yaxşı yuyulmamış tərəvəzlə). Tükbaşın patoloji əhəmiyyəti o qədərdə böyük deyildir. .
Yayılması
Ən çox Orta Asiyada geniş yayılmışdır.
Bulbophyllum monstrabile
(Bulbophyllum monstrabile) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qəşəng alma
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Qəşəng alma dekorativ bitki kimi Yaponiya və Çində çox qədimdən becərilir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 8-9 m-ə çatan ağacdır. Budaqları qırmızımtıl-qəhvəyidir. Yarpaqları enli yumurtaşəkilli, oval və ya uzunsov-yumurtaşəkillidir, ucu sivriləşmişdir, göyümtül-yaşıl rəngdədir, əsası enli pazşəkillidir, kənarı xırda mişardişlidir. Yarpağın uzunluğu 8 sm-dir. Vegetasiya dövrü aprelin axırından sentyabrın əvvəllərinə qədər davam edir. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri ağımtıl-çəhrayı və ya açıq-qırmızıdır, 5-8 ədədi çətir çiçək qrupuna yığılmışdır. Meyvələri avqustda yetişir, şarşəkilli, qırmızı və ya sarıdır, diametri 2,5 sm-ə qədərdir. Meyvənin üzərində kasayarpaqlarının qalığı saxlanılır.
Ekologiyası
Qışa orta dərəcədə davamlıdır, sərt şaxtaları, yazda isə hava şəraitinin kəskin dəyişməsini pis keçirir.
Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda təbii halda rast gəlinir.
İstifadəsi
Meyvələrinə görə çox dekorativdir.
Qobustan (film, 1997)
Məzmun
Film yer kürəsinin ən qədim insan yaşayış məskənlərindən biri, sivilizasiyanın başlanğıc nöqtəsi olan Qobustan və onun qayaüstü təsvirlərinin mənaları haqqındadır.
Film haqqında
Filmin çəkilişlərinə Qobustan qəsəbəsinin sakinləri köməklik göstərmişdir.
Filmin ingilis dilindəki variantı AZTV-nin rəhbərliyi tərəfindən Tur Heyerdala göndərilib. Dünya şöhrətli Tur Xeyerdal cavab məktubunu Camal Abdullayevin adına Norveç konsulluğu vasitəsi ilə göndərib.
Ağstafa su anbarı
Ağstafa su anbarı - 1969-cu ildə tam istismara veril­miş­dir. Bəndin hündürlüyü 52 m, anbarın ümumi sututumu 120 mln. m³-dir.
Əsasən Ermənistan ərazisindən Ağstafaçaya axıdılan transsərhəd çirkləndiricilərin hesabına daha çox çirklənməyə məruz qalır. Ağstafaçay üzərində yerləşən Ermənistan ərazisindəki yaşayış məntəqələrindən məişət və sənaye çirkab sularının çaya axıdılması hələ Sovetlər dövründən mövcuddur. Bu tullantılar sututarlarda mürəkkəb biokimyəvi prosesləri sürətləndirir və çirklənmənin artmasına təsir göstərir. Fenollar və mis birləşmələrinin orta illik miqdarı YVQH-dən bir neçə dəfə çoxdur. Su anbarının biogen elementlərlə zəngin olmasına baxmayaraq (nitrat azotu – 2,0 mq/l; dəmir oksidi 1,3 mq/l; silisium 5,5 – 6,0 mq/l; mineral fosfor 0,06 – 0,04 mq/l; nitrit azotu 0,05 mq/l) burada fauna həm növ tərkibinə və həm də miqdarına görə zəif inkişaf etmişdir. Çox güman ki, Ağstafaçayın zəhərli suları su anbarında faunanın inkişafına mənfi təsir göstərir. Su anbarının zooplanktonunda cəmi 18 növ orqanizm qeydə alınmışdır. Onların 10 növü rotatorilərin, 4 növü şaxəbığcıqlı xərçənglərin, 4 növü isə kürəkayaqlı xərçənglərin payına düşür. İxtiofauna. Ağstafaçay su anbarında 10 növ balığın yayılması müəyyən edilmişdir (Kür xramulyası, Kür şirbiti, Qafqaz enlibaşı)Şərq qıjovçusu, Kür gümüşcəsi, Zaqafqaziya gümüşcəsi, Anqor çılpaqçası, Zaqafqaziya ilişkəni, Qızılı ilişkən, Qambuziya). Xramulya və şirbit vətəgə əhəmiyyətli balıqlardır. 70-ci illərdə su anbarının ixtiofaunasında Qafqaz enlibaşı (77,8 %) və Kür xramulyası üstünlük təşkil edirdilər. hazırda bu balıqlara, xüsusilə xramulya balığına az – az hallarda rast gəlinir.
Darab mirzə Qovanlı-Qacar
Darab mirzə Şahrux mirzə oğlu Qovanlı-Qacar — Çar ordusunun polkovniki, Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacarin nəvəsi.
Həyatı
Darab Mirzə Şahrux Mirzə oğlu 9 may 1869-cu ildə Şuşa şəhərində andan olub. Bəzi mənbələrdə onun doğum tarixi 15 dekabr 1868-ci il, 9 mart 1869-cu il kimi də göstərilir. İbtidai təhsilini evdə aldıqdan sonra Tiflis kadet korpusunda oxuyub. Sonra Pavlov Hərbi məktəbində təhsilini davam etdirərək buranı I dərəcə ilə bitirib. Bundan başqa Atıcı zabit məktəbinin kazak bölməsində təhsil alıb.
Hərbi xidməti
1889-cu il sentyabr 1-dən etibarən sıravi yunker kimi xidmətə başlayıb. 1890-cı il mayın 5-də unter zabit rütbəsi alıb. Məktəbi bitirdikdən sonra 1891-ci il avqustun 5-də xorunji rütbəsi alaraq, Kuban kazak ordusunun I Poltava atlı alayına təyinat alır. 1891-ci il sentyabr 12-də alayda xidmətə başlayır. 1894-cü ilə qədər burada müxtəlif vəzifələrə təyinat alaraq müxtəlif yüzlüklərdə xidmətini davam etdirir.
1895-ci il iyunun 1-də yüzbaşı rütbəsini alır. 1895-ci ilin oktyabr 15-də Kuban kazak ordusunun II Poltava atlı alayına təyinat alır. Xidməti yerinə gələrək burada VI yüzlükdə kiçik zabit kimi xidmətə başlayır. 1987-ci il sentyabrın 13-də alayın I yüzlüyünə kiçik zabit kimi təyinat alır. 1898-ci il avqustun 12-də təhsil almaq üçün Atıcı zabit məktəbinin kazak bölməsinə göndərilib. 1899-cu il avqustun 28-də təhsilini tamamlayır.
1900-cü il sentyabrın 23-də ona verilmiş "Şiri-Xurşid" ordenini qəbul etməyinə və taxmağına icazə verilib. Bundan başqa o, "İmperator III Aleksandrın hakimiyyətinin xatirəsinə" medalı və "Əhalinin ilk ümumi siyahıyalınmasında göstərdiyi əməyə görə" medalı ilə də təltif edilib. 1901-ci il yanvarın 23-də üçüncü dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeni ilə təltif edilib.
1901-ci il dekabrın 1-də alayın silah rəisi təyin edilir. 1903-cü il mayın 10-da alayın IV yüzlüyünə komandir təyin edilir. 1903-cü il iyunun 1-də podyasavul rütbəsi alır. 1903-cü il iyunun 9-dan sentyabrın 11-ə qədər İranla sərhəddə Culfa dəstəsində xidmət edib. 1904-cü il mayın 29-dan 1905-ci il martın 5-ə qədər Kuban kazak ordusunun II Poltava atlı alayının II yüzlüyünə komandirlik edib. 1905-ci il oktyabr 12-də Kuban kazak ordusunun I Poltava atlı alayına təyinat alıb.
1909-cü il mayın 6-da yasavul rütbəsinə yüksəlib. 1909-cu il iyunun 10-da Kuban kazaklarının I Labinski General Zass alayına təyinat alıb. 1910-cu il mayın 15-də isə buradakı xidmətindən azad edilib.
Daha sonra yenidən xidmətə qayıdaraq 1911-ci il martın 4-də yasavul rütbəsində olan Darab Mirzə xətt kazaklarının I Kuban alayının V yüzlüyünə komandir təyin edilir.
I Dünya Müharibəsində
1915-ci il aprelin 2-də qoşun starşinası rütbəsi alıb. 1915-ci il iyulun 7-də Qafqaz cəbhəsində fəaliyyət göstərən Kuban Kazak ordusunun III xətt alayına təyinat alıb. 1916-cı il iyunun 12-də düşmənə qarşı işlərdə fərqləndiyinə görə 435 nömrəli əmrlə III dərəcəli "Müqəddəs Stanislav" ordeninin qılınc və bantları ilə təltif edilib. 1916-cı il noyabrın 19-da düşmənə qarşı işlərdə fərqləndiyinə görə II dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni (qılınclarla birlikdə) ilə təltif edilib. 1917-ci il fevralın 23-də Kuban Kazak ordusuna xidmətə göndərilib.
Sonrakı illəri
Darab mirzə Əhməd şah Qacarın dəvəti ilə İrana gedib. 1925-ci ildə Qacar sülaləsinin süqutundan sonra hakimiyyətə gələn Rza şah Pəhləvi Darab Mirzəni öz hakimiyyətinə təhlükə gördüyü üçün həbs etdirib. 1930-cu ildə Tehranda həbsxanada saxlanılan o, çətin saxlanılma şəraitinə görə dünyasını dəyişib. Yaxınlarının dediklərinə görə isə o, həbsxanada öldürülüb.
Kərim Atayev
Kərim Atayev – Texnika elmləri namizədi.
Darab mirzə Qovanlı-Qacar
Ailəsi
Atası Şahrux mirzə Qovanlı-Qacar Azərbaycanın hakimi və taxt-tacın varisi Bəhmən mirzə Qovanlı-Qacarın oğlu və çar odrusunun polkovniki olub.
Uludağ Milli Parkı
Uludağ milli parkı — 1961-ci ildə Milli park elan edildi. 1961-ci ildə qoruma altına alınan sahə 12 762 hektardır.daha sonra milli park sahəsi 27,300 hektara çatdırılmışdır. Milli parkda nəqliyyat avtomobil yolu, teleferik və oturacaq qaldırıcı ilə həyata keçirilir. Dağın şimal və cənub yamaclarında çox sayda cığır ilə dərələr, təpələr arasında əlaqə mümkündür. Milli parkın yol və teleferik ilə əldə edilən sahələri ümumi sahəsinin çox kiçik bir hissəsidir. Həmçinin ikinci otellər zonasından Volfram yatağına uzanan yamaclardan sonrakı hissə "Toxunulmaz təbiət sahəsi kimi" qəbul edilir. 1963-cü ildən 1972-ci ilə qədər Uludağ milli parkı Meşə bölgə idarəsi olaraq 1500 metr hündürlükdəki Kirazlıyayladan idarə edilib. Yüksək meşə mühəndisi Orxan Şüşəçi milli parkın qurucu region müdiri olaraq 1972-ci ilə qədər infrastrukturun inkişaf etdirilməsi işlərinə rəhbərlik etmişdir. Bu dövrdə tamamlanan layihələr arasında Kirazlıyayla idarəetmə mərkəzinin inkişaf etdirilməsi, Sarıalan yolunun açılması, Birinci otellər bölgəsinin inkişaf etdirilməsi, Karabelen milli park giriş sahəsinin tənzimlənməsi, onlarca çesmənin tikintisi, Sarıalan düşərgə sahəsinin inşası və Çobanqaya düşərgə sahələrinin düzəldilməsidir. Orxan Şüşəçi milli park ərazisində verdiyi ən mühüm töhfələrdən biri də o dövrdə park idarə mərkəzi və təbiət tarixi muzeyi olaraq 1900 metr otellər bölgəsində keçirilən idarəetmə mərkəzi olmuşdur. O dövr də Etibankın işləndiyi Volfram mədəninə elektrik enerjisinin çəkililməsi, mədən yolunun park standardlarına uyğun olaraq açılması, xizək sahələrinin düzəldilib inkişaf etdirilməsi və Yeşiltarladakı bir çox sahəsinin inkişaf etdirilməsi və düşərgə sahələrində yol işarələri və lövhələrin müəyyən bir milli park standartına uyğun təşkil edilməsi də diqqətəlayiq iş hesab edilir. 1972-ci ildə ərazinin idarə etmə sistemi Milli park meşə Əməliyyat idarəsi halına gətirilmişdir. Nazirlər Kabineti 13 Fevral 2006-cı ildə verdiyi qərarla, ümumilikdə 1.600 ha sahə Milli park sahəsi xaricinə çıxarıb. Bu qərar ilə Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi Uludağ milli parkının böyük bir təbiət möcüzəsi olan hissəsini müdafiəsiz qoyub.
Kərim Atayev
Həyatı
Əslən Azərbaycanın Şəki rayonundan olan Kərim İbadulla oğlu Atayev 1986-cı ildən Moskvada yaşayır. Əvvəllər Moskva Baş Sənaye Tikinti idarələrinin birində işləmişdir.
1996-cı ildə MAYİ-nin idarəetmə fakültəsinə daxil olmuş və bu ali məktəbi bitirərək yol hərəkətinin təşkili üzrə mütəxəssis olmuşdur.
2003-cü ildə idarəetmə kafedrasının adı dəyişdirilərək menecment kafedrası adlanmışdır. 2003-cü ildə K.Atayev MAYİ-nin aspiranturasında təhsilini davam etdirmiş və menecment kafedrasının müdiri, texnika elmləri doktoru, professor Leonid Mirotinin rəhbərliyi ilə "Anbar logistikası texnoloji proseslərinin avtomatlaşdırılması" mövzusunda dissertasiya müdafiə etmişdir. Bu dissertasiya işinə Rusiyanın 20-dən çox texniki ali məktəbindən, o cümlədən Bauman adına Moskva Dövlət Texniki Universitetindən, Almaniyanın Maqdeburq şəhərindəki Fraunqofer adına Cəmiyyətin Sənaye Təşkili və Avtomatlaşdırılması İnstitutundan, Sankt-Peterburq İnşaat Mühəndisləri İnstitutundan müsbət rəylər alınmışdır. Texnika elmləri namizədi alimlik dərəcəsi alandan sonra Kərim Atayev menecment kafedrasında bir neçə fənn üzrə dosent vəzifəsində dərs deməyə başlamışdır. Bu fənnlərdən biri də menecmentin əsasları fənnidir.
K.Atayev 45-dən artıq elmi məqalənin, habelə "Menecmentin əsasları" və "Anbar logistikası" adlı dərs vəsaitlərinin müəllifi və ya həmmüəllifidir. Dissertasiya müdafiə edəndən sonra yazdığı "Anbar texnologiyaları: logistika və avtomatlaşdırma" kitabı MAYİ (DTU)-nun tələbə və aspirantlarının təhsilində uğurla tətbiq edilir. K.Atayev bir sıra elmi işlərin həmmüəllifidir: "Menecmentin əsasları", "İnformasiya texnologiyaları: proqramlaşdırma, idarəetmə, təlim", "Avtomobil-yol kompleksində tətbiqi informatika metodları", "Anbar logistikası", "Avtonəqliyyat sistemlərində müasir idarəetmə texnologiyaları", "Avtomatlaşdırma və idarəetmənin nəzəriyyəsi və vasitələri", "Sənayedə, tikintidə və təhsildə innovasiya texnologiyaları", "Sənayedə və təhsildə telekommunikasiya texnologiyaları" və s.
Hazırda Kərim Atayev professorlar, texnika elmləri doktorları V.Belyayev və A.Nekrasovla birlikdə yeni dərs vəsaitləri üzərində işləyir, habelə doktorluq dissertasiyası yazır.
Pişik
Pişik — pişiklər fəsiləsinə aid məməli heyvan cinsidir. Vəhşi təbiətdə pişik cinsinə aid aşağıdakı nümayəndələr yaşayır:
Pişik yırtıcı məməlilərin evdə saxlanılan növüdür. Felidae ailəsində yeganə evdə saxlanılan növdür və onu ailənin vəhşi üzvlərindən ayırmaq üçün çox vaxt ev pişiyi adlandırılır. Bir pişik ev pişiyi, bir ferma pişiyi və ya çöl pişiyi ola bilər. Çöl pişikləri sərbəstdirlər və insanla təmasdan qaçırlar. Yerli pişiklər insanlar tərəfindən yoldaşlığı və gəmiricilər ovlamaq qabiliyyətinə görə qiymətləndirilir. Təxminən 60 pişik cinsi müxtəlif pişik xüsusiyyətləri tərəfindən tanınır. Pişik anatomiyada digər felid növlərə bənzəyir: güclü çevik bir bədənə, sürətli reflekslərə, iti dişlərə və kiçik yırtıcı kimi öldürmələrə uyğunlaşdırılmış geri çəkilə bilən qıvrımlara malikdir. Gecə görmə və qoxu hissi yaxşı inkişaf etmişdir. Pişik ünsiyyətinə pişik üçün xüsusi bir miyoldama kimi vokalizasiyalar daxildir. Təklikdə ovlayan bir yırtıcıdır. Siçanlar və digər kiçik məməlilər tərəfindən edilən səslər kimi insan qulaqları üçün çox həssas və ya çox yüksək səsləri eşidə bilər. Səhər və qaranlıq vaxtlarda ən fəal olan yırtıcılardandır.
Dişi ev pişikləri payızın axırlarından yaza qədər balası olur, Özünün daha balaca formasında olan adətən iki ədədlə ilə beş ədəd arası balası olur. İnsanların ev heyvanlarından imtina etməsi və nəzarət edə bilməməsi bütün dünyada çox sayda tələf olmuş pişiklərə səbəb olur.
Pişiklər ilk dəfə Yaxın Şərqdə eramızdan əvvəl 7500-cü ildə əhlilləşdirilmişdir. Uzun müddət düşünülmüşdü ki, pişik əhlilləşdirmə Qədim Misirdə başlamışdı, çünki eramızdan əvvəl 3100-cü ildən bu yana qədim Misirdə pişiklərə ehtiram verilmişdir. 2017-ci ildə Amerika Birləşmiş Ştatları şirin su balığından sonra ev heyvanlarının sayına görə Ev pişiyi ikinci ən populyar ev heyvanı idi və 95 milyon pişiyə sahib idi. Birləşmiş Krallıqda 2019-cu ilə qədər 4.8 milyondan çox evdə 7.3 milyon pişik yaşayırdı.
Elmi adı Felis catus 1758-ci ildə Carl Linney tərəfindən yerli bir pişik üçün təklif edilmişdir. Felis catus domesticus 1777-ci ildə Johann Christian Polycarp Erxleben tərəfindən təklif edilmişdir. 1904-cü ildə Konstantin Alekseevich Satunin tərəfindən təklif edilən Felis daemon, Zaqafqaziyada qara pişik idi, sonradan ev pişiyi olaraq təyin olundu.