cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ABŞ musiqisi
1930-cu ildən günümüzə qədərki dövr
20-ci əsrdə musiqidə amerikan xarakterini axtaran bəstəkarlar, xalq melodiyalarına və ölkənin özünə xas caz musiqisinə müraciət etdilər. Artıq pop musiqisi təməldə oxuma yazması olmayan xalqın ağızdan ağıza keçirdərək yaydığı musiqi janrına çevrilmişdir. Amerikada, dini məzmunlu musiqinin yanında xalqın ağızdan köçürmə üsulu ilə günümüzə qədər uzanıb gələn bir folk musiqi mədəniyyəti vardır. Ən köhnə folk mahnıları ya solo olaraq ya da cəm şəkildə oxunmuşdur. Bu folk mahnılarına yoldaşlıq etmək üçün skripka, banjo və gitaranın da əlavə edilməsi ilə ilk pop musiqi növlərinin təməlləri qoyulmuş oldu. Amerikanın ilk pop musiqi ulduzu Cimmi Rocersdir. Rocers, kantri və buqi-bluz arasında harmoniya yaradaraq hillbilli, folk və bluzdan mənimsədiyi sözləri birləşdirərək kantri musiqisinin başlıca dayağı halını almışdır. Pop musiqisi İngiltərə və Amerika kimi sürətli sənayeləşmiş cəmiyyətlərdə geniş kütləni əyləndirmək məqsədiylə bir ənənə meydana gətirmişdir. Rok musiqisi isə özündə bir çox musiqi janrlarını birləşdirmiş bir növ olaraq "rock and roll"dan, "and roll"un çıxarılmasıyla 1960-cı illərin əvvəllərində meydana gəldi. Rok musiqisni meydana gətirən musiqi janrlarının alt növləri də, öz daxilində alt növlərə ayrılmışlar. Rok musiqisini də əhatə edən pop musiqi növləri bir çox musiqi janrlarının alt növlərinin sintezindən meydana gəlmişdir. Musiqi növləri arasındakı ilk qarşılıqlı təsirİ 1730-cu illərdə Amerikada "Böyük oyanışlar" adı ilə tanınan təkanda tapmaq mümkündür. "Böyük oyanışlar" Amerikan musiqisinə dərindən təsir edən dini bir oyanışın ardıcıl olaraq meydana çıxan iki dalğası idi. "Birincisi Dr. Isaak Uatts adında bir ingilisə aid "Hymms and Spirituali"ın (1701) Londonda nəşr olunmasıyla yaranan və 1739-cu il Boston nəşrindən sonra Amerikanın bütün şəhərlərində təsiri hiss edilən yeni bir musiqi anlayışının cənubun folk musiqilərini təsir etməsi nəticəsində meydana gəlmişdir. İkinci oyanış isə 1780–1830 illəri arasında düşərgə yığıncaqlarında ortaya çıxan bir axındır. Xristianlaşdırılmış zəncilər ayinlərini edərkən Afrika dini mərasimlərində görülən dairəvi rəqs, qışqırma, ritm tutma kimi elementlər dualarla birlikdə yerinə yetirilirdi. Beləcə zəncilər ağlardan mənimsədikləri spiritualların içinə atalarından miras qalan ritm və coşğunu qataraq ortaya yeni bir növ musiqi çıxarmışlar. Bu eyni zamanda dini musiqidə qara-ağ ayrıseçkiliyini də doğurmuşdur. Ağların spiritualları yerində sayarkən, qaraların etdikləri bütün ölkəyə yayılmaqla qalmayıb, ölkə xaricinə də çıxmışdır. Bir çox amerikan musiqisi kimi qospel də vətəndaş müharibəsidən sonra cənubda spiritualların davamı xüsusiyyətində ayrı bir növ olaraq özünü göstərir. Spirituallarda olduğu kimi qospelin də yalnız qaralara xas olduğunu demək düzgün olmazdı, amma ən çox zəncilərin kilsələrində və zənci qrupları daxilində icra edilmişdir. 19-cu əsrin sonunda qurulan Pentacostalis və Holines kilsələrində, Afrika musiqisindəki əlçırpma və ayaqları yerə vurma yoluyla edilən musiqi, qospel növünün ilk nümunələrini meydana gətirmişdir.
"R&B"
1943–51-ci illər arasında cənubdan şimala edilən köçlər əsnasında piano və nəfəsli alətlər ilə tanış olan delta bluz ifaçıları "rock and roll"a keçiddəki son musiqi növü olan "R&B"i meydana gətirİrlər. Başlanğıcda yalnız qaraların radio stansiyalarında və küçələrdə yaşayan R&B, orta sinif ağ gənclərin bu musiqini vərdiş halına gətirməsiylə məşhurlaşdı. Gün keçdikcə artan tələblər, nəşr olunan R&B vallarının sayının artmasına və 25 may, 1949-cu ildə Bilbord musiqi jurnalı siyahılarında R&B adında yeni bir başlığın açılmasına gətirib çıxardı. 1953-cü ildə Çordz qrupunun "Sh-boom" adlı musiqi parçaları R&B siyahılarına sığmayaraq, məşhur musiqi siyahılarına daxil oldu və "1" nömrəyə qədər yüksəldi.
"Rock and roll"
1954–55-ci illərdə eyni musiqini ağlar ifa edincə bunun adını "rock and roll" qoydular. Məşhur "rock and roll" piyanisti Fats Domino "biz "rock and roll"a 15 il əvvələ qədər Nyu Orleanda R&B deyərdik" demişdir. "Rock and roll", gənclər arasında o qədər rəğbət qazanır ki, həm sənayeyə qarşı ən radikal çıxışların qaynağı, həm də musiqi sənayesinin ən gəlirli dolanışıq qaynağı mövqeyinə gəlir. "Rock and roll"un R&B'dən fərqlənərək özünə xas bir musiqi növü halını almasını təmin edən ən əhəmiyyətli kəslər Elvis Presli və Çak Berridir. "Rock and roll"un böyük kralı Elvis Presli R&B ilə, "kantri" və "hillbilli" musiqilərini çox yaxşı sintez etmişdir. Çak Berri isə özündən əvvəlki gitaraçıların texnikalarını sintez edərək "rock and roll"un ilk gitara qəhrəmanı olmuşdur. Buna baxmayaraq ikisinin də əsl şöhrətləri bu birləşdirici güclərindən və özlərindən sonrakı bütün rok musiqiçilərinə təsir etmələrindən gəlmişdir. Lakin sənaye "rock and roll"u çox tez udmuşdur. Araşdırmaçıların çoxu 1950-ci illərin sonunun "rock and roll" musiqisinin də sonu olduğu mövzusunda fikir irəli sürmüşdülər. 1950-ci illərin sonunda ən məşhur "rock and roll" musiqiçilərindən olan Elvis Presli hərbi xidmətdə, Çak Berri isə həbsdə idi. Baddi Holli isə vəfat etmişdi. 1959–63-cü illər arasında rok musiqisində demək olar ki, bir boşluq yaranmışdı. Lakin, bu illərdə sonradan "60-cı illər gəncliyinin lideri" adını alan musiqiçi, Bob Daylan meydana çıxmışdır. Daylanın ilk üç albomundakı musiqilər nə folk musiqisi nə də "rock and roll" musiqisinə aid idi. Daylan, mahnılarında qaralara qarşı düşmənliyin inadla davam etməsindən, döyüşün mənasızlığından, sevginin əhəmiyyətindən, dünyanın gözəlliklərinin sürətlə itib getməsindən bəhs etmişdir. Amerikada reallaşan bu musiqi yönümlü inkişaflar bütün dünya gəncliyinə, amma ən çox ingilis gəncliyinə böyük təsir etmişdir. Uşaqlıqlarından bəri "rock and roll" musiqisiylə böyüyən ingilis gəncləri arasından bir çox musiqiçi çıxmış; bunlar "Beatles", "Rolling Stones", "Animals" kimi ilk rok birliklərini qurmuşlar. Bu qruplar, ilk zamanlarda amerikan musiqininin alt növlərindən təsirlənmişlər, lakin qısa bir müddət sonra özlərinə xas strukturları ortaya qoyaraq əsl mənada rok musiqisini formalaşdırmışlar. Bu qruplardan ilk musiqi albomunu satışa çıxaran "Beatles" yaranışından bir iki il sonra, ilk albomlarındakı bluz, buqi, qospel mahnı ailələrinin parçalarını kopiya etməkdən və "rock and roll"a yaxın musiqi parçaları bəstələməkdən yavaş yavaş imtina etməyə başlamışdır. Ən son "rock and roll" mahnılarından biri də 1965-ci ildə "Help" albomunda Larri Uilliyamsa aid "Dizzy Miss Lizzy" musiqi parçası olmuşdur.
Caz
Bu gün hətta Amerikanın ən son dövrə aid pop musiqisi ilə, ənənəvi hind musiqisi ilə əlaqədar olan caz da vardır. Müasir caz çox geniş anlayışdır, lakin hətta bugünkü cazda da bluz və improvizə elementləri mövcuddur. Caz elə musiqidir ki, ifaçı onu yaratmaq üçün öz keçmişini öyrənməyə və yeni musiqi yaratmaq üçün həmin keçmişdən istifadə etməyə məcbur olur. Avropa musiqisinin keçmişi Amerika musiqisindən tamam fərqli olduğuna görə, avropalı musiqiçilərin yaratdığı caz bu fərqi əks etdirirdi. Əlbəttə, bu ümumi qaydadan istisnalar da var, lakin bütövlükdə Amerika cazı daha çox bluz xarakteri daşıyır, Avropa cazında isə klassik musiqinin təsiri daha güclü hiss olunur. Bu gün dünyada əlaqələr çox gücləndiyi şəraitdə həm avropalılar, həm də amerikalılar hələ gənc yaşlarından başlayaraq, çox vaxt eyni musiqini eşidir, buna görə də onların yaratdığı cazda fərqlər xeyli azalmışdır. Amerikada xüsusilə 1900-cü illərin əvvəlində zəncilər bugünkünə görə çox daha alçaldılmış bir vəziyyətdə idilər. Və cazın ən güclü qollarından deyə biləcəyimiz bluz axınının başlaması da bu dövrə təsadüf edir. Nyu-Orlean şəhəri cazın mərkəzi halına gəlir. Bu gün hələ də caz ifaçılarının əzici bir seqmentinin zəncilər olduğunu görərik. Çünki caz musiqisi amerikan musiqisi olaraq deyil daha çox afro-amerikan yəni Afrika-Amerika qarışığı olan bir musiqi növü olaraq qeyd edilir. Amma buna baxmayaraq caz musiqisi hələ də ən dərin fəlsəfəyə malik və çox az miqdar insanın anlaya biləcəyi, dərindən hiss edə biləcəyi bir musiqi növüdür. Dövrümüzdə hələ də caz musqisinin güclü görkəmli nümayəndələri vardır və istehsal edilən musiqi baxımından keyfiyyətini qoruya bilmişdir. Çünki bu musiqini ifa etmək böyük istedad savad və məharət eyni zamanda da güclü səs diapazonu tələb edir. XIX əsrin ortalarından başlayaraq ABŞ-nin bir sıra cənub ştatlarında mövcud olmuş ən qədim, ənənəvi caz tiplərindən biri də arxaik caz idi. Arxaik caz XIX əsrin səyyar zənci və kreol orkestrlərinin musiqisi ilə təmsil edilmişdi. Arxaik caz dövründən sonra Yeni-Orlean stili (klassik stil) yaranmışdır.
Hip-hop
Qara Amerikalıların imtina edilməz musiqisi olan `Qanqster rep` (qanqsta) milyonlarla gənci təsiri altına salmışdır. Bu axın, qaraların yaşadığı hər şəhərdə sürətlə yayılırdı. Qanqsta gənclərin gedərək dəyişən geyim tərzlərində, danışmalarında və hətta küçələrdəki gedişlərində belə özünü hiss etdirirdi. 1970-ci illərdə isə Nyu-York və Bronks şəhərlərinin arxa küçələrində qaradərili amerikanlıların dinlədiyi yeni musiqi növü — hip-hop musiqisi yarandı. DJ-lərin iki qrammofondan istifadə edərək qarışdırdıqları disko ritmlərinin üstünə, reperlərin həyatlarını izah etdikləri qafiyəli, ritmik sətirlər əlavə edərək yaratdıqları bir musiqi növü idi. Gənclərin hazırladıqları rep kasetlərini dəyişdirmələriylə küçədən küçəyə, şəhərdən şəhərə yayılan hip-hop bir alt-mədəniyyəti halına gəldi. Və hiphop rok musiqinin yarım əsrlik suverenliyinə son verərək, Amerikanın ən çox dinlənən musiqisi oldu. Qaradərili amerikalıların atışma şəklində bir-birlərinə söylədikləri mahnılar, qısa müddətdə ara küçələrdən çıxıb, prospektlərə, meydanlara, oradan da başqa şəhərlərə yayıldı.
Zamanla hip-hop Amerikanın ən təsirli, ən məşhur musiqi mədəniyyətinə çevrildi. Belə ki, Amerikanın ən çox satan musiqi jurnalı Bilbordun 11 Oktyabr, 2003-cü il sayında "ən çox dinlənən 10 mahnı" sıralamasındakı 10 mahnının hamısı da hiphop növündə idi. Amerika tarixində ilk dəfə 10 qaradərili müğənnidən ibarət olan bu siyahı, bir zamanlar qapılarını rep musiqisinə bağlayan radioların artıq hip-hop axınına təslim olduğunu sübut edirdi. Üstəlik qaraların yaratdığı və bu gün yalnız Amerikada 45 milyon adama xitab edən bu musiqinin dinləyicilərinin yüzdə səksənini ağdərili dinləyicilərin təşkil etməsi də maraqlı faktdır.
Kantri musiqisi
Amerikan musiqisi dünyada ən çox dinlənilən musiqi olmaqla yanaşı bir çox xalqların musiqi mədəniyyətini də özündə birləşdirir. ABŞ kantri musiqisinin kökləri Britaniya adalarının xalq musiqisinə dayanır. İngilis, irland, şotland və uels poeziyası, folkloru, balladası və dənizçi nəğmələri Birləşmiş Ştatlarda milli musiqi adı ilə meydana gələn ilkin nəğmələrin bir neçəsinin əsasını təşkil edir. Buna baxmayaraq, ötən 5 əsr ərzində musiqinin müxtəlif regional və etnik janrları Amerika musiqisinə dərindən təsir etmişdir. Meksikadakı, Almaniyadakı, Polşadakı, Fransadakı amerikalıların və bir neçə başqa qrupların hamısının yerli musiqinin inkişafında böyük təsirləri olmuşdur.
Mənşəyi
Bu günkü yerli musiqinin mənşəyi 18-ci əsr Cənubi Amerikası hesab oluna bilər, çünki çox saylı ingilisdilli mühacir həmin dövrdə bu regiona köçürdü. 19-cu əsrin əvvəllərinə qədər bu ingilis təşəbbüsçülərindən bəziləri Texas qədər uzaq qərbə köçdülər. Əsasən kənd, aqrar cəmiyyət olan Cənub getdikcə urbanizasiyalaşan və sənayeləşən Şimaldan mədəni cəhətdən bir qədər ayrıldı. Nəticə etibarilə, cənublular öz ata-baba yurdlarının xalq musiqisi ənənəsini qoruyub saxlamağa meyilli oldular. Cənub xalq mahnılarının adətən Britaniya adalarının ənənəvi musiqisinə əsaslanmasına baxmayaraq, onlar Cənubun müxtəlif bölgələrində rast gəlinən müəyyən etnik və sosial təsirlərə görə əhəmiyyətli dərəcədə dəyişikliyə məruz qalmışdır. 19-cu əsrin ortalarına qədər "kantri musiqisi"nə Birləşmiş Ştatların digər ərazilərində və Cənub boyunca regiondan regiona kəskin fərqlənən müxtəlif üslublu növlər daxil idi.
Texas ştatının kantri musiqisinə verdiyi töhfələr
Texasda kantri musiqi öz unikal cəhətlərini təkmilləşdirdi. 1820-ci ildə ingilisdilli mühacirlərin Texas vilayətinə gətirilməsilə bağlı Moziz və Ostinin Meksika hökuməti ilə razılığından sonra on minlərlə ağdərili özləri ilə birgə cənub folklorunu gətirərək növbəti 20 il ərzində Texasa axın etdi. Əksəriyyəti isə gələcəkdə Texasda kantri musiqisinin unikal inkişafında əhəmiyyətli təsiri olacaq qaradərili qulları da özləri ilə gətirmişdi.
1920-ci ilə qədər radio, fonoqraf və hərəkət etdirilən şəkillərin getdikcə artması əvvəllər əsasən Cənub və Cənub-qərblə məhdudlaşan kantri musiqisinin bütün ölkə boyunca və hətta beynəlxalq bazarda geniş vüsət almasına kömək etdi. Kantri musiqisinin ilk məlum ticari rekordu 1922-ci ilə təsadüf edir. 1924-cü ildə Texas, Cefersondan olan Vernon Dolhart bir milyondan çox nüsxənin satışı üzrə ilk ölkə rekordunu qırmışdı. Tezliklə səsyazma ilə məşğul olan şirkətlər və Hollivud kinorejissorları gəlir gətirəcək ifaçı ulduz tapmaq üçün ölkəmiqyaslı axtarışa başladılar. Texasdan olan və ya Texasda yaşayan bu ulduzlardan Cen Otri, Deyl Evanz, Teks Riter və Cimi Rocers ən nüfuzlular sırasında idilər. Radionun və kinofilmlərdəki müğənni obrazlarının böyük şöhrət qazanması bu musiqi janrını beynəlxalq tamaşaçıya çatdırmağa və Texasın tarix və mədəniyyətinin daimi və güclü simvolu olan kouboy musiqisinin yaradılmasına kömək etdi.
1930-cu illərdəki Böyük Böhran dövründə Texas təkamül eden kantri musiqisinə töhfələr verməkdə davam edirdi. 1930-cu illər ərzində əslən Texasın Limston kəndindən olan Bob Uilz və Texasın Stefenvi şəhərindən olan Milton Braun indiyə qədər mövcud olan Amerika musiqisinin ən uzunömürlü və ən ecazkar növlərindən birini-qərb musiqisini yaratmaq üçün müxtəlif cür caz və xalq musiqilərinin təmsilçiləri ilə birgə fəaliyyətə başldılar. Qərb musiqisi ənənəvi balladaların və skripkada ifa edilen rils, vals, şotland və polyak musiqisi, klassik, caz və qəmgin notların melodiyalarının və mariaçidən böyük orkestr musiqisinə qədər çoxsaylı musiqi növlərinin təsirlərini əks etdirən instrumental bəstələrin qarışıq sintezindən ibarətdir. Qərb musiqi qruplarının geniş əhatə dairəsinə malik olmasında Uilsə, Brauna və digər musiqi növlərinin təmsilçilərinə onların etnik və coğrafi mənşəyindən asılı olmadan duyulan sevgi mühüm rol oynamışdır. Böhran dövründə öz işlərini radioda davam etdirmək üçün estrada müğənniləri müxtəlif və geniş dinləyici kütləsinin diqqətini cəlb edəcək bir çox musiqi növündə ifa etməyə məcbur oldular. Son nəticə kantri musiqisinin özəyinə nüfuz edən ecazkar musiqi növü kimi qəbul olunmuş "Texas musiqisi" və ya "Qərb musiqisi" kimi tanınan yeni bir musiqi növünün yaranması oldu.
Honki-tonk mahnıları
2-ci Dünya Müharibəsi dövrü kantri musiqisinə digər mühüm yeniliklər bəxş etdi. Sivil əhalinin sürətlə müharibəyə səfərbər olunması urbanizasiya və sənayeləşmədə kəskin artımla nəticələndi, çünki milyonlarla amerikalı kəndli fabrik və şirkətlərdə işləmək üçün şəhərlərə köçürdü. Kənd təsərrüfatından şəhər həyatına bu sürətli keçid "honki-tonk" adlanan kantri musiqisinin yeni bir növünün yaranmasında özünü büruzə verdi. Hələ də ilkin musiqi struktruna və ölkənin ənənəvi instrumentovkasına əsaslanmasına baxmayaraq, honki-tonk getdikcə urbanizasiyalaşan, sənayeləşən və mənəvi cəhətdən zəif olan cəmiyyətin problemlərindən daha açıq-aşkar şəkildə bəhs edirdi. Əvvəllər cəmiyyət içində açıq-aşkar şəkildə müzakirə olunmayan alkoholizm, xəyanət, boşanma və bu qəbildən olan digər sosial problemlər honki-tonk mahnılarının ümumi mövzusuna çevrildi. Bu dövrün ən mötəbər honki-tonk musiqiçilərindən bəziləri Texasdan idilər. Karnaj səhnəsində çıxış edən ilk yerli ifaçı Ernest Tabn 2-ci Dünya Müharibəsinin Honki-tonk erası kimi mövqe tutmasında xidmətləri olmuşdur. 1950-ci illərin sonuna kimi Texas sənətçiləri getdikcə pop musiqisinin ana xəttinə kantri musiqisinin motivlərini gətirməklə kantri musiqi və pop musiqisi arasındakı kəskin fərqi tədricən aradan qaldırırdılar. Məsələn, Coni Hartonun "Batlle of New Orleans", Cim Rivsin "He'll have to go", Cimi Dinsin "Big Bad John" və Rocer Millerin "King of the Road" mahnılarının hamısı həm kantri həm də pop musiqisi cədvəllərində ən çox dinlənilənlər arasında idi. Hətta Texas əsilli Bak Ounsun super pop ulduzlarından olan "Beatles" qrupu tərəfindən yazılmış "Act Naturally" adlı bir mahnısı da var idi. 1970-ci illərdə Texasda amerikan musiqisinin istiqamətini həmişəlik dəyişəcək daha bir musiqi alt-janrı meydana gəldi. Ostindəki Amadil Beynəlxalq Mərkəzi və Soup Krik barı kouboylar, hippilər, velosipedçilər və kollec tələbələri üçün ağılar, kantri musiqi, "rock and roll"un da daxil olduğu müxtəlif musiqi növlərini sərbəst qarışdırmağa və dinləməyə imkan verən bir mühit təmin edirdi. Uil Nelson, Uaylon Ceningz və Kris Kristoferson kimi texaslı bəstəkar müğənnilər mütərəqqi ölkə hərəkatının irəliləməsinə öz töhfələrini vermişdirlər.
Texaslı ulduzlar
22 iyun 1936-ci ildə Texasda, Braunsvildə dünyaya gələn Kris Kristoferson öz tərcümeyi-halında helikopter pilotu, elmi işçi və dalandar kimi müxtəlif peşələri qeyd edir. Bob Daylan, Coni Keş və Barbara Streyzendlə birgə rollar canlandırmaq və səsləndirməklə o müvəffəqiyyətli bir bəstəkar və film ulduzuna çevrildi. 15 iyun 1937-ci ildə Texasda, Labok yaxınlığındakı Lidlfilddə dünyaya gələn Uaylon Ceningz səs yazmaq üçün ARK (Amerika Radio Kooperasiyası) səsyazma studiyasına getməzdən əvvəl Badi Holinin orkestrında bas gitara çalırdı. 30 aprel 1933-cü ildə Texas, Abotda dünyaya gələn Uili Nelsonu nənəsi və babası böyütmüşdülər. O öz mahnılarını bəstələməyə uşaqlıqdan başlamışdı, 1960-cı illərə qədər isə Neşvildə müvəffəqiyyətli bəstəkarlıq karyerasını qurmuşdu. "Night Life" — Rey Prays, "Crazy" — Pesti Klayn və "Hello walls" — Faron Yang da daxil olmaqla yerli musiqinin ən böyük ulduzlarından bəziləri Nelsonun mahnılarını ən çox dinlənilənlər zirvəsinə qaldırdılar. Lakin 1970-ci illərin əvvəllərinə qədər Nelson daha geniş yaradıcı azadlığını tapmaq ümidi ilə doğma ştatı Texasa qayıtmışdı. Texas kimi mütərəqqi ştatda "Moms, Don't Let Your Babies Grow Up To Be Cowboys" kimi sevilən mahnıların qeyri-adi ticari uğuru Neşvil təşkilatını Nelson, Ceginz və digər "qeyri-qanuni" sənətçiləri təsdiqləməyə və onların ənənəvi olmayan musiqi növlərini kantri musiqinin özəyinə əlavə etmeyə vadar etdi. Tezliklə Rey Uayli Habed, Bili Cou Şeyver, Marsiya Bol, Gay Klark, Maykl Martin Möfey, Rodni Crouel, Coni Rodriqz, Tanya Take, BC Tomas, Fredi Fender, Don Uilyamzın daxil olduğu daha gənc texaslı ifaçıların axını yerli, xalq, ağı, pop, rok və qərb musiqilərini əhatə edən yeni və daha eklektik (zidd fikirləri mexaniki birləşdirən) musiqi bazarının yaranmasına gətirib çıxardı.
1980-ci illər kantri musiqisi
1980-ci illərdə kantri musiqisində daha mühüm irəliləyişlər baş verdi. 1948-ci ildə Seminolda dünyaya gələn Lari Getlin, 1948-ci ildə Hyustonda dünyaya gələn Barbara Mendrel və 1938-ci ildə Hyustonda dünyaya gələn Keni Rocerz kimi yerli texaslılar kantri-pop musiqisi ilə cədvəllərdə zirvəyə yüksəldikləri zaman, San-Markosda yaşayan kollecli dostlardan ibarət bir qrup demək olar ki, yerli musiqi aləmini zirvəyə daşıdılar. Mayk Deyli, Teri Heyl, Tomi Fut, Ron Keybel və Corc Streyt adlı tanınmayan ifaçıların da daxil olduğu "The Eyes in the Hole" orkestrı ənənəvi kantri musiqi köklərinə qayıtmağa ruhlandırmaqla səhnəyə çıxmağa başladı. 1952-ci ildə Texas, Potitdə dünyaya gələn və yaxınlıqdakı Persolda böyüyən Corc Streyt Birləşmiş Ştatlar ordusunda olarkən boş vaxtlarında öz ifaçılıq qabiliyyəti üzərində işləyirdi, sonra isə kənd təsərrüfatı sahəsində dərəcə əldə etmək məqsədilə Cənub-qərbi Texas Dövlət Universitetində təhsilini davam etdirmişdi. Universitet və xüsusən San-Markosda Kent Finleyz Çetem küçəsində baş tutan şəhərətrafı konsertlər vasitəsilə Streyt və orkestrın sadiq pərəstişkarlarının sayı artdı. 1981-ci ildə Streyt AMK (Amerika Musiqi Kooperasiyası) studiyasında qeydiyyatdan keçdi və tezliklə ölkənin super ulduzuna çevrildi. Qərb musiqisində güclü bir təsirə malik olan və honki-tonkun əsaslarına söykənən "Fool Hearted Memory", "Right or Wrong", "Amarillo by Morning"in da daxil olduğu onun ən çox sevilən mahnılarından ibarət albomu minlərlə nüsxədə satıldı və yerli musiqinin daha ənənəvi sədalarına yenidən maraq oyatdı. 2006-cı ildə Streytə musiqi sahəsindəki xidmətlərinə görə rəsmi şəkildə "Hall of Fame" mükafatı verildi, 2009-cu ildə isə Dövlət Musiqi Akademiyası tərəfindən "Son 10 ilin ən yaxşı sənətçisi" adına layiq görüldü. 2010-cu ilə kimi Streytin 57 ən sevilən mahnılarından ibarət albomu bütün musiqi janrlarından olan təmsilçilər arasında dünya rekoru qırdı.
21-ci əsr kantri musiqisi
1990-cı illərdən 21-ci əsrə qədər Texasdan olan Li Ann Uamak, Klint Blek, Layl Lavet, Robert Erl, Jr.Cimi Deyl Cilmor, Cou Eli, Rendi Rocerz, Kevin Fouler, Rik Trevayne və saysız-hesabsız digər sənətçilər müvəffəqiyyətli karyera qurmaq üçün öz sələflərinin izlərindən gediblər. Bu gənc musiqi təmsilçiləri növbəti bir neçə il ərzində yerli musiqidə dərin və davamlı Texas təsirinin olacağından xəbər verirlər.
Nadir Eynullayev
Nadir Müzəffər oğlu Eynullayev — hücumçu mövqeyində çıxış etmiş sovet futbolçusu.
Klub
Nadir Eynullayev 20 sentyabr 1942-ci ildə Bakı şəhərində 6 uşaqlı ailədə anadan olub. Futbolçu karyerasını 1961-ci ildə "Neftyanik"də başlayıb. 1966 mövsümündə "Neftyanik"in heyətində A qrupunda bürünc medal qazanıb.
1967-ci ili "Şaxtyor Qarağandı"da, 1968-ci ili isə "Dinamo Kirovabad"da keçirib. Peşəkar karyerasını 1972-ci ildə "Neftçi"də başa vurub.
Milli
Nadir Eynullayev 9 iyun 1965-ci ildə Bakıda gənclərdən ibarət Polşa yığmasına qarşı keçirilmiş yoldaşlıq oyununda gənclərdən ibarət SSRİ yığmasının heyətində debüt edib. O, görüşün ikinci hissənin əvvəlində Viktor Zabrodinin əvəzinə meydançaya daxil olub. Oyun SSRİ yığmasının 3:1 hesablı qələbəsi ilə yekunlaşıb.
Sehrli Xəncər
Sehrli Xəncər Malayziya Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus aerobatika eskadrodur. 2011-ci ildə yaradılmışdır. Uçuşlar üçün 4 ədəd Extra EA-300 təyyarəsi istifadə olunur.
Qaspaço
thumb|Qaspaçonun vervis olunması forması thumb|Hazır qaspaço satışda
Qaspaço (ispan dilində: gazpacho) — İspan mətbəxinə aid, təzə tərəvəzdən püre halında bişirilən yüngül soyuq şorba, ilin isti fəsillərində hazırlanır və yeyilir. Tərkibində heyvan mənşəli ərzaq olmadığına görə vegetarian yeməklərdən hesab olunur.
Etimologiyası
"Qaspaço" sözünün mənşəyi ilə əlaqədar bir neçə mülahizələr mövcuddur. V əsrə qədər Əndəlus ərəblərin, bədəvilərin və yəhudilərin evi hesab olunurdu. "Qaspaço" sözünün məhz bu dövrdə meydana çıxdığı ehtimal olunur. Digər bir mülahizəyə görə şorbanın adı bədəvi mənşəli "caspa" sözündən yaranıb, "qalıq, artıq qalanlar" deməkdir. Yəni qaspaço hazırlamaq üçün evdə artıq qalanlardan istifadə olunurdu. Başqa bir fərziyəyə görə isə bu ad yəhudi «gazaz» sözündən yaranıb, "tikələrə bölünmüş, doğranmış" deməkdir ki, bu da yeməyin hazırlanması prosesini əks etdirir.
Bəzən isə bu yeməyin adı düzgün olmayaraq "qaspaçço" şəklində yazılır. Yeməyin adında iki "ç" hərfinin işlədilməsi italyan dili üçün xarakterikdir, Portuqaliya dilində isə şorbanın adı "Qaspaşu" (gaspacho) şəklində ifadə olunur.
Tarixi
Eramızın əvvəllərində Əndəlusda sadə adamlar suda sirkə, zeytun yağı, quru çörək, sarımsağı qarışdıraraq yemək hazırlayırdılar. Bu onların əsas yeməyi olduğundan tarla işləri zamanı onlar bir neçə nəfəri ("gazpachero") bu yeməyi hazırlamaq üçün ayırırdılar.
Qaspaçoya pomidor yalnız XIX əsrin əvvəllərindən əlavə olunmuşdur.
Vaxtilə yoxsulların yeməyi hesab olunan qaspaço bu gün artıq ciddi xarakter almış və çox məşhurlaşmışdır. İspaniyanın Sarsuela kral sarayında tarixdə ilk dəfə olaraq 2013-cü ilin iyununda kral və kraliça tərəfindən qəbul zamanı ənənvə olaraq taxta boşqablarda qaspaço şorbası verilmişdir.
Risk faktoru
Risk faktoru- müəyyən xəstəliyin bilavasitə səbəbi sayılmayan, lakin onun baş verməsi ehtimalını artıran ümumi faktorların adıdır. Bura həyat şəraiti və tərzi xüsusiyyətləri, həmçinin orqanizmin anadangəlmə və ya qazanılan xüsusiyyətləri aid edilir. Onlar individiumda (fərddə) xəstəlik ehtimalını artırmaq, yaxud mövcud xəstəliyin gedişinə və proqnoz una əlverişsiz təsir göstərmək qabiliyyətinə malikdir. Adətən bioloji, ekoloji və sosial risk faktorları ayrılır. Əgər risk fatorlarına bilavasitə xəstəliyə təsir göstərən faktorlar da əlavə edilsə, onlar birlikdə sağlamlıq faktorları adlanır ki, onlar da analoji təsnifata malikdir.
Bioloji risk faktoru
Bir sıra xəstəliklərin, o cümlədən şəkərli diabeti, ürəyin işemiya xəstəliyinin baş verməsinin ciddi faktoru köklük hesab olunur. Orqanizmdə xroniki infeksiya mənbəyinin mövcudluğu (məsələn, xroniki tonzillit) revmatizm xəstəliyinə səbəb ola bilər.
Ekoloji risk faktoru
Ekoloji risk faktorları atmosferin fiziki və kimyəvi xassələrinin dəyişməsi, məsələn, bronx-ağciyər xəstəliyinin inkişafına təsir göstərir. Temperatur un, atmosfer təzyiqi nin və maqnit sahəsi nin gərginliyinin sutkalıq kəskin dəyişməsi ürək-damar xəstəliklərinin ağırlaşmasına səbəb olur.
Sosial risk faktoru
Sosial risk faktorları əlverişsiz mənzil-yaşayış şəraiti, müxtəlif stress vəziyyəti bir çox xastəliklərin, xüsusən ürək-damar sistemi xəstəliklərinin risk faktoru sayılır. Pis vərdişlər, məsələn, siqaret çəkmə bronx-ağciyər və ürək-damar xəstəliklərinin baş vermə risk faktoru hesab olunur. Alkoqoldan istifadə edilməsi alkoqolizm, qaraciyər, ürək və başqa xəstəliklərin inkişafı üçün risk faktoru sayılır.
Xəstəliklərin baş verməsi və güclənməsinin profilaksitasında fərdi şəkildə risk faktorlarını aradan qaldırmaq (zərərli vərdişlərdən əl çəkmək, idman la məşğul olmaq, orqanizmdə infeksiya mənbəyini ləğv etmək və s.) işinə, həmçinin populyasiya üçün əhəmiyyətli olan risk faktorlarını kanarlaşdırmağa böyük diqqət ayrılır. Bunun üçün həm də, ətraf mühit in su təchizatı mənbələrinin mühafizəsi tədbirləri, torpağın və ərazinin səhiyyə baxımdan qorunması, təhlükəsizlik texnikasına riayət etmək və s. həyata keçirilməlidir.
Xarici keçid
Azərbaycanda sürətlə yayılan XƏSTƏLİKLƏR
Ramin Nurəhmədov
Ramin Marif oğlu Nurəhmədov (18 sentyabr 1990; Nəcəfkənd, Qusar rayonu, Azərbaycan — 2 noyabr 2020; Xocavənd rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri (müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu), Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Ramin Nurəhmədov 1990-cı il sentyabrın 18-də Qusar rayonunun Nəcəfkənd kəndində anadan olub. Milliyyətcə ləzgi idi.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Ramin Nurəhmədov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsində Xocavəndin və Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Ramin Nurəhmədov noyabrın 2-də Xocavənd rayonu istiqamətində şəhid olub. Qusar rayonunda dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ramin Nurəhmədov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ramin Nurəhmədov ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Ənvər Şıxəliyev
Ənvər Vadimoviç Şıxəliyev (24 fevral 2001; Xürəl, Qusar rayonu, Azərbaycan — 29 oktyabr 2020; Şuşa rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Ənvər Şıxəliyev 2001-ci il fevralın 24-də Qusar rayonunun Xürəl kəndində anadan olub. Milliyyətcə ləzgi idi.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Ənvər Şıxəliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsində Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Ənvər Şıxəliyev oktyabrın 29-da Şuşa döyüşləri zamanı şəhid olub. Qusar rayonunda dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ənvər Şıxəliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ənvər Şıxəliyev ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ənvər Şıxəliyev ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Atomun nüvəsi
right|thumb|Proton (qırmızı) və neytronlardan (mavi) ibarət atomun nüvə modeli. Bu təsvirdə proton və neytronlar birbirinə bağlı kiçik toplara bənzəyirlər lakin gərçəkdə (müasir nüvə fizikasından anlaşılacağı üzərə) nüvə bu şekildə açıqlana bilməz. Kvant fizikası baxımından dəyərləndirildiyində doğru bir şekildə açıqlanabilər. Atom nüvəsi atomun mərkəzində yerləşən, proton və neytronlardan ibarət kiçik ve sıx bir bölgədir. Atom nüvəsi1911-ci ildə Ernest Rezerford tərəfindən kəşfedildi. Bu kəşf, 1909-cu ildə həyata keçirilən Geiger-Marsden qızıl lövhə təcrübəsinə istinad edir. Neytron’un 1932-ci ildə kəşfindən sonra, nüvənin proton və neytronlardan ibarət olduğu modeli Dmitri Ivanenko və Werner Heisenberg tərəfindən sürətlə inkişaf etdirildi. Atomun kütləsinin demək olarki bütünü nüvə içərisindədir, elektron buludunun atom kütləsinə qatqısı olduqca azdır. Proton ve neytronlar nüvə qüvvəsi tərəfindən nüvəni əmələ gətirmək ücun birbirlerinə bağlanmışdır.
Atom nüvəsinin diametri 1.75 fm 1.75 fm-den (1.75 × 10−15 m) 15 fm’yə qədər çatir. Hidrogen atomunnüvəsinin diametri (tek bir protonun diametri) üçün 1.75 fm(1.75 × 10^-15m)’dir Daha ağır atomlarda, misal üçün uraniumda, nüvənin diametri 15 fm’ye qədər cata bilir. Bu ölçülər atomun öz diametrindən (nüvə + elektron buludu) çox daha kiçikdir.
Tarix
Nüvə 1911-ci ildə Ernest Rutherford’un Thomson’a aid üzümlü kek atom modeli üzerindəki tecrübələrinin səyləri nəticəsində tapılmışdır. Elektron daha öncələr J.J Thomson’un şəxsən özü tərəfindən keşfedilmişdir. Atomların elktroneytral olması məlumatından yola çıxaraq Thomson müsbət yüklərin də olması lazım gədiyini öne sürdü. Onun üzümlü kek atom modelində iddia etdiyi şey atom içərisindəki mənfi elektronların müsbət yüklü kürə içərisində təsadüfi şəkildə paylanmış olmasıdır. Daha sonra Ernest Rutherford bir təcrübə tərtib etdi və onun yönləndirməsiylə Hans Geiger və Ernest Marsden tərəfindən bu təcrübə həyata keçirildi. Bu təcrübə, metal folqanın incə lövhəsinə göndərilən alfa hissəciklərinin meyl etməsi ilə bağlıdır. Əgər Thomson’un atom modeli doğrudusa, müsbət yüklü alfa hissəciklərinin izlediyi yolda çox kiçik bir meyl etmə ilə metal lövhədən keçmələri gerekdiyini düşündü. Çünki, Thomson’un atom modelində qarışıq kimi düşünülən müsbət vemənfi yükler lövhənin neytral kimi görünməsini təchiz edər və lövhənin alfa hissəciklərinə elektroneytral olaraq təsir etməsini gözleyirdi. Rutherford üçün sürpriz bir şəkildə, hissəciklərin çoxu böyük bucaqlarla meyl etmisdir. Böyük ve sürətli hərəkət edən alfa hissəciklərinin meyl etməsi səbəbi ilə çox güclü bir qüvvənin olması lazım olduğunu aşkar etdi çünki alfa hissəciyinin kütləsi bir elektrondan təqribən 8000 kat daha böyükdür. Rutherford, üzümlü kek atom modelinin doğru olmayacağını və alfa hissəciklərinin meyl etməsinin ancaq müsbət və mənfi yüklerin birbirindən ayrı olduğunda gərçəkləşəbiləcəyinin fərqinə vardı. Atomun kütləsinin müsbət yüklü bir nöqtədə toplandiğıni gördü. Bu da müsbət yük və kütlənin intensiv bir merkezde olduğu nüvə atomu düşüncəsini doğruladı.
Kəlməsinin kökü
Nucleus (nüvə) sözcüyü Latınca kiçik cəviz anlamına gələn nucleus’dən götürülmüşdür. Maykl Faraday bu terimini 1844-cü ildə, atomun mərkəzini ifadə etmək üçün istifadə etmişdir. Müasir atom üçün anlamı 1912-ci ildə Ernest Rutherford tərəfindən irəli sürülmüşdür. Amma atom termini üçün "nucleus" terminini mənimsəmə asan olmadı. Misal üçün Gilbert N. Lewis 1916-cı ildə yayımladığı məşhur "Atom ve Molekul" məqaləsində "Atom özək (nüvə) və xarici qabiq qatindan ibarətdir " cümləsiylə atomu ifadə etmişdir.
Nüvənin quruluşu
right|thumb|301x301px|Helium-4 atomunun ve boz rənglə göstərilmiş elektron buludunun simvolik təsviri görstərilmişdir. İki proton və iki neytrondan ibarət nüvə qırmızı və mavi rənglər ilə təmsil edilmisdir. Bu temsili təsvir onları birbirindən ayrı olaraq göstermişdir lakin gerçəkdə protonlar fəzada üst-üstə düzülülərr və çox böyük ehtimalla nüvənin tam ortasında yerləşirlər. Bu vəziyyət neytronlar üçün də keçərlidir. Bundan ötəri bu dörd hissəcik çox böyük ehtimalla fəzanin eyni nöqtəsində, nüvənin tam ortasında yerləşir. Kiçik nüvədəki yük paylaşımını göstərməyə çalışan klassik təsvirlər hissəcikləri birbirinden ayrı olaraq gösterir lakin bu xətalı bir təsvirdir. Atom nüvəsi proton və neytronlardan ibarətdir. Proton və neytronlar kvark adlanan təməl hissəciklərin bir təzahürüdür. Proton və neytronlar, barion adı verilən hadronların qərarlı birləşimlərindəki güclü nüvə qüvvələri ile bir arada tutulur. Güclü nüvə qüvvələri hər bir barion tərəfındən yetərincə uzağa qədər uzanır beləliklə müsbət yüklü protonlar arasındakı itələmə elektrik qüvvəsinə baxmayaraq protonlar və neytronlar birbirine bağlanır. Güclü nüvə qüvvələri çox qısa məsafəli təsirə sahibdir nüvənin xaricində təsiri 0’a düşür. müsbət yüklü nüvənin toplu təsiri ilə elektronegativ olan elektronlar nüvə ətrafındakı yörüngələrdə tutulmaqdadır. nevə ətrafındaki yörüngelerdə hərəkət edən mənfi yüklü elektronlar topluluğu bəlli konfigrasiya üçün bənzərlik göstərir. Bu topluluq toplam elektron sayına bərabərdir və bunlar öz yörüngələrində qərarlıdır(stasionardir).Kimyəvi elementlər atomları təmsil edir və bir atom, nüvəsindəki proton sayı ile təyin olunur. Neytral bir atomda, nüvədəki proton sayına bərabər miqdarda elektron vardır. Kimyəvi elementlər öz elektronlarını paylaşaraq birleşmə metodu ilə daha qərarlı elektron düzülümünə sahib olabilirlər. Elektron paylaşımı ilə nüvənin etrafında qərarlı elektronik yörüngələr yaratmanın təsiri öz makro dünyamızın kimyasında görebilirik.
Protonlar, nüvənin bütün yükünü göstərir, beləliklə öz kimyasal şəxsiyyətini tanımlayır. Neytronlar elektrik baxımından neytraldir lakin nüvənin kütləsinə demək olarkiprotonlar ilə eyni dərəcədə rol oynayırlar. Neytronlar izotop faktini açıqlmaga kömək edir.İzotop eyni kimyəvli elementin müxtəlifliyidir. Bu kimyəvi elementler yalnızca atom kütləsi baxımından fərqlilik göstərməkdədir. Kimyəvi təsirləri baxımından aralarında fərq yoxdur.
Proton və neytronlar
Protonlar və neytronlar birbirindən fərqli bərabər spin kvant nömrələrinə sahib fermiyonlardır. Buna görə iki proton və iki neytron eynı fəza dalğa funksiyasini paylaşabilir çünki iki proton və iki neytron eyni kvant xüsusiyyətinə sahib deyildir. Bunlar bəzən eyni hissəcik olan nükleonun fərqli kvant nömrələri olaraq görülməkdədir. İki fermion (İki proton ya da iki neytron ya da bir proton + bir neytron kimi) cütü olaraq birbirinə bağlı olduğunda bozon kimi davranabilməkdədir.
Roki tuneli
thumb|300px|Roki tuneli Roki tuneli — Baş Qafqaz silsiləsində yerləşən Roki aşırınından çəkilmiş avtomobil tuneli. Şimali Osetiya ilə Cənubi Osetiyanı birləşdirən Transqafqaz avtomagistralınım 93-cü kilometrində yerləşir. Tunelin uzunluğu 3730 metrdir. İstifadəyəyə verildiyi dövrdə SSRİ məkanında ən uzun tunel olmuşdur. Tunel 2 km dəniz səviyyəsindən hündürlükdə yerləşir (şimal giriş — 2040 m, cənub giriş — 2112 m).
Atomun nüvəsi
Proton və neytronlar
Hiper nüvənin nadir vəziyyətlərdə, bir ya da daha artıq kuark ya da qeyri adi quark daxil olan və hyperon adı verilən üçüncü barion da dalga funksiyasını paylaşabilir. Amma bu tip nüvə son dərəcə dayanıqsızdır və Dünya üzərinde rast gəlinmir yalnızca fizikanın yüksək enerjiylə əlaqəli təcrübələrində müşahidə edilə bilinir.
Roki tuneli
Tunelin əhəmiyyəti
Tunelin tikilməsini vacib edən şərtlərdən biri dəmir yolu, avtomobillə SSRİ məkanında Cənubi Qafqaza yük daşımaları əsasən Qara dəniz və Xəzər dənizi vastəsi ilə mümkün idi. Yolu qısaltmaq və sərnişin daşımada digər yolların üzərinə düşən yükləri azaltmaq məqsədilə inşa edilmişdir. Bu gün Roki tunelindən transqafqaz avtomagistralı keçir. hazırda Rusiyanı Cənubi Osetiyaya birləşirən əsas xətdir. Rusiyanın Avropa hissəsini Ermənistana, Türkiyəyə bağlayan ən qısa yoldur. Yol Alaqirdən başlayır və Tsxinvalidən keçməklə Qoriyə qədər uzanır.
Atomun nüvəsi
Proton və neytronlar
Neytron müsbət yüklü nüvənin yarısına (0.3fm) və bu müsbət yükün bərabərləşdiyi onun ətrafında orbitallar üzrə hərəkət edən mənfi yükün yarısına (0.3 fm ilə 2 fm)’yə sahibdir. Proton təqribən müsbət yük paylaşımına sahibdir.
Qüvvələr
Atom nüvəsi güclü nüvə qüvvələri tərəfındən bir arada tutulur. Bu qalıcı güclü qüvvə kuarkları birbirinə bağlayaraq proton və neytronların əmələ gəlməsini təchiz edən güclü təsirin kiçik nəticəsidir. Bu qüvvə neytronlar ilə protonlar arasında daha zəifdir çünki öz içlərində neytral hala gətirilməkdədir. Eyni şəkildə neytral atomlar arasındakı elektromaqnit qüvvəsi (misal üçün iki ədəd stabil qaz atomu arasındaki Van der Waals Qüvvələri) atomun hissəciklərini içdən birlikdə tutan elektromaqnit qüvvəsinə göre olduqca zəifdir.(Məsələn hərəkətsiz bir gaz atomundaki elektronu öz nüvəsində tutan qüvvə)
Roki tuneli
Tikilmə tarixi
Tunelin tikintisinə XX əsrin 70-ci illərində başlanılmışdır. Tunelin tikintisi ilə yanaşı avtomagistralın tikintisidə aparılmışdır. Tikiti planına əsasən layihənin smeta dəyəri 95 mln rubl olmuşdur.
Atomun nüvəsi
Qüvvələr
Nüvə qüvvəsi, tipik nükleon boşluğu uzaqlığında son dərəcə çəkicidir və bu da protonlar arasındakı elektromaqnit qüvvəsi tərəfindən qaynaqlanan itələyici qüvvənin üstəsindən gəlir. Beləliklə nüvənin əmələ glməsini təchiz edir. Lakin bu güclü nüvə qüvvələri limitli bir təsir sahipdir və uzaqlıqla birlikdə tezbirzamanda zəyifləməkdədir. (Yukawa potensiyalında bunu görəbilərsiniz) Bundan ötrü yalnızca bəlli bir sahədən kiçik olan nüvələr tamamilə dayanıqlı halda qalabilirlər. Təmamilə dayanıqlı halda qalabilən en böyük nüvə (alfa, beta ve gamma pozulmalarına qarşı dayanıqlı) Qurğuşun-208’dir. Qurğuşun-208, 208 nüvə (126 neytron ve 82 proton) daxildir. Bu maksimum səviyyədən daha böyük nüvələr dayanıqsızdı və nükleotidin böyüklüyünün artmasına paralel olaraq daha qısa ömürlü olmaya yönəlimlidirlər. Amma bismut-209’da beta pozulmasına dək dayanıqlıdır və bilinən izotoplar içərisində ən uzun yarı ömürlü alfa pozulmasına sahibdir. Kainatın yaşından milyarlarla uzun olduğu təxmin edilir.
Roki tuneli
Layihə
Tünelin texniki dizaynı Lenmetroqiprotrans tərəfindən hazırlanmış, layihənin kağız üzərindəki təsvir işləri Kavqiprotrans tərəfindən hazırlanmışdır. Tünelin çətin ərazidə və böyük dərinlikdə yerləşməsi səbəbindən tam mühəndislik və geoloji tədqiqatlar aparılmayıb. Roki Avtomobil Tuneli üçün daimi havalandırma sisteminin hazırlanması Q. A. Sulukidze adına Dağ mekanikası İnstitutu tərəfindən gerçəkləşdirilmişdir.
Atomun nüvəsi
Halo Nüvəsi və Güclü Qüvvənin Təsir Sərhəddi
Güclü nüvə qüvvəsinin təsiri mütləq sərhəddi halo nüvəsi ile göstərilir. Misal üçün, lityum-11 ve bor-14 təxminən on fermis (təqribən uranium-238’in nüvəsinin yarıqatı olan 8 fermiye bənzər) uzaqlıqta yörüngədə dönürlər. Bu nüvələr təmamilə sıx deyildirlər. Halo nüvəsi nükleotidin grafikasının ən uc nöqtələrində əmələ gəlir – neytron sızma xəttı və proton sızma xəttı-. Bunlar qısa yarı-ömürləriylə birlikdə dayanıqsızdır. Ömürləri milisaniyə olaraq ölçülmüştür. Mİsal üçün lityum-11 8.8 milisaniyə yarı ömre sahibdir.
Təsir altındaki halogenlər enerji səviyələri doldurulmamış xarici kvant səthindəki nüvələrlə birlikdə həyəcanlanmiş halı təmsil edir. (həm yarıqati həm də enerji). Halo, neytronlardan da [NN,NNN] protonlardan da [PP,PPP] oləmələ gələ bilər. Tək bir neytron halosu daxil olan nüvə 11və 19C i özündə birləşdirir.İki neytron halosu 6, 11Li, 17B, 18B və 22C ilə göstəriləbilir. İki neytron halo nüvəsi üç parçaya ayrılabilir, heç vaxt iki yerə ayrılmaz. Bu parçalara Borromean nüvə deyilir bu davranışından ötrü. (birbirinə bağlanmiş üç həlqənin olduğu bir sistem kimi düşünəbilər, tək bir həlqəni pozmaq, ayırmaq digər ikisini də sərbəst hala gətirir). 8B və 14Be nin ikisi də dört neytron halosunu təmsil etməkdədir. Proton halosu daxil olan nüvə 8B və 26P dir. İki proton halosu 17Ne və 27S dir. Daha çox protonun itələyici elektromaqnit qüvvətindən ötəri proton halolarının neytron halolarından daha nadir ve daha dayanıqsız olmaları təxmin edilir.
Roki tuneli
Geoloji şərtlər
Tunel bərk qaya materialllarının yerləşdiyi ərazidən keçir.
Atomun nüvəsi
Nüvə Modelləri
Fizikanın standart modelinin, nüvənin davranışını və məlumatlarını təmamilə müəyyən etmək inanc geniş olsa da, teoridən təxhminlər irəli sürmək hissəcık fizikasının digər sahəsindən daha çətindir. Bunun iki səbəbi vardır : Keçmişdən bugünə, Təcrübələr istər istəməz qüsurlu ibtidai modellerə görə müqayisə edilməkdədir. Bu modellerdən heçbiri nüvənin quruluşu üzerindəki təcrübi məlumatlari tamamiylə açiqlaya bilməz.
Nüvənin radiusu (yarıqatı) (R) herhansı bir modelini təxmin etmək məcburiyyətində olduğu ən təməl böyüklüklərdən biri olaraq göz önünə alınmaqdadır.Dayanıqlı nüvələr üçün (halo nüvələr ya da digər dayanıqsız nüvələr deyil) nüvə radiusu təxminən nüvənin kütlə vahidinin kvadrat kökü ilə düz mütənasibdir. Bu mütənasiblik xüsusi ilə çox sayda nuklon daşıyan nüvələr üçün önəmlidir çünki bunlar daha kürəsəl şəkilləndirməyə uyğun şəkildə sıralanmışdır.
Roki tuneli
Tunelin istifadəsi
Tunel 27 noyabr 1984 -ci ildə stifadəyə verilmişdir. Buna baxmayaraq tikilidə çatışmazlıqlar var idi. Bu çatışmazlıqlar 1991-ci ilə Gürcü-Cənubiosetin münaqişəsi tunel böyük zərər görmüşüdür.
Atomun nüvəsi
Nüvə Modelləri
Dayanıqlı bir nüvə təxmini olaraq sabit bir sıxlığa sahibdir və buna görə nüvənin radiusu (R) təxmini olaraq aşağıdakı düsturla ifadə edilir Burada A= Atom kütlə vahidi (nüvədəki proton və neytronun cəmi) ve r0 = 1.25 fm = 1,25 × 10^−15 m’dir. Bu bərabərlikfə sabit bir ədəd olan r0 0.2 fm’ye qədər deyişəbilir. Bu dəyərin deyişgənliyinin səbəbi nüvəyə dair yaranan suallardır. Lakin sabit əmsalın %20’indən daha az bir deyişiklikdən söhbət gedə bilər.
Roki tuneli
Tunelin istifadəsi
1991–1999-cu illər ərzində tunel demək olar ki sahibsiz qalır.
2000-ci ilin əvvələrində tuneldə bərpa işləri üçün 170 mln rubl ayrılır. Bu vəsait əsasən tuneldə asfalt örtüyünün betonla əvəz edilməsi, video kameraların quraşdırılması, qrunt sularının xaric edilməsinə sərf edilir.
Atomun nüvəsi
Nüvə Modelləri
Başqa sözlə, proton ve neytronları nüvədə paketləmə əməliyyatı təxminən eyni toplam ölçüsünü verir. Sabit ölçüyə sahib sıx kürəvi bir paketi (misal üçün misket) dar bir kürəyə ya da təxmini olaraq kürəvi bir çantaya paketləmək kimi. (bəzı dayanıqlı nüvələr təmamilə kürəvi deyildir lakin kürəyə bənzər bir formaya sahib olduğu bilinir)
Roki tuneli
Roki tuneli incəsənətdə
1983-cü ildə Zinaida Xostikoyeva Roki tunelinə şeir həsr etmişdir.
Atomun nüvəsi
Maye damcı modeli
Nüvəyə dair inkişaf etdirilmiş ilk modellər nüvənin dönən maye damcısı kimi təsvir edildiyi modellərdir. Bu modeldə, uzun mesafəli elektromaqnit qüvvəsi ve qisa məsafəli nüvə qüvvəsi ilə birlikdə bəlli bir davranışa səbəb olduğu düşünülür. Bu davranış, dəyişik ölçülərdəki maye dənəciklərinin üzərindəki səthi gərilmə qüvvəsinə bənzərlik göstərir. Bu yaxınlaşma nüvəyə dair çoxlu vacib məlumatları uğurla açıqlaya bilir. Misal üçün nüvənin ölçüsü və hissəcikləri dəyişdiyi zaman toplam rabitə enerjisinin necə dəyişdiyini açöqlaya bilir.(yarı təcübi kütlə formuluna baxın) Lakin bu yaxınlaşma proton ya da neytronların çox olduğu nüvələrdə dayanıqlılıq vəziyyətini açıqlaya bilmir.
Fayl:Liquid_drop_model.svg
Həcm Enerjisi: Eynı ölçüyə və birbirinə bənzər nüklonlar en kiçik bir həcmə tayalandiginda hər bir iç nuklonun bəlirli bir sayda nuklonla təması subeyktidir. Buna görı nüvə enerji həcimlə düz mütənasibdir.
Səth Enerjisi: Nüvənin səthindəki bir nüklon, nüvənin içindəki bir nuklondan daha az sayda nuklonla təsirə girir. Buna görədə nüvənin səthindəki nuklonun rabitəenerjisi daha aşağıdır. Səth enerjisi mənfidir və səthin sahəsi ilə düz mütənasibdir. Buna görəsəth enerjisi diqqətə alınmalıdır.
Coulomb Enerjisi: Nuvədəki hər bir cüt proton arasöndakö itələyici qüvvə öz rabitə enerjisinin azalmasına səbəb olur.
Asimetrik Enerji (Pauli Enerjisi’də deyilir) : Bu enerji Pauli prinsipi ile Əlaqəlidir. En dayanıqlı nüvə eyni sayda proton ve neytrona sahib olan olsaydı, bu Coulomb enerjisi üçün doğru olmazdı. Çünki proton və neytron sayının eyni olmaması tək növ bir hissəciyin ən yüksək enerji səviyələrini doldurması anlamına gelir. Digər növ hissəciklər isə ən aşağı enerji səviyyələrini tərk edərkən reallaşır.
Cütləşmə enerjisi: Bu enerji, proton ve neytron cütlərinin əmələ gəlməsini təchiz edir. Cüt sayl hissəciklər tək saylı hissəciklərdən daha dayanıqlıdır.
Energetik Səviyyə Modeli və Digər Kvant Modeller:
Nüvədə yerləşən nuklonların yörüngələrdə hərəkət etdiyi bəzi atom modelleri təklif olundu. Atom fizikası teoremindəki atomik orbitals bənzər şəkildə. Bu dalğa modelleri, nuklonları ya potansiyal quyu içində sonsuz nöqtə hissəciklər olaraq ya da optiki modeldəki oehtimal dalğaları şəklində təsəvvür etmişdir. Potensial qutular içindəki bu yörüngələr sürtünməsizdir və nuklonların böyük bir sürətə sahib olduğu düşünülür.
Yuxarıdakı modellərdən, nuklonların fermiyon əmələ gətirmək məqsədilə cütlər halında yörüngələrdə gəzindiyi fikri ortaya atıla bilər. Bu, təcrübələrdən görüldüyü kimi cüt və tək atom nüvələrini açıqlamağımız üçün imkan verir. Nüvə qabığının həqiqi təbiəti və tutumu atomun ətrafindakı elektronlara görə dəyişir. Çünki nuklonların hərəkət etdiyi potensiyal quyular (xüsusilə böyük ölçülü nüvələrdə) elektronları atoma bağlayan mərkəz elektromaqnit potensial quyudan fərqlidir. Atomik yörüngə modeliylə olan bəzı bənzərliklər bələi helium-4 kimi kiçik atomik nüvələrdə görüləbilər. Helium-4 nüvəsində iki proton ve iki neytron 1s yörüngələrində ayrı bir şəkildə dolanır. Bu vəziyyət helium atomundaıi iki elektronun 1s ətrafında hərəkət etməsinə bənzəyir. Beləliklə eynı sebebden qaynaqlı qeyri adi bir dayaniqliliq vəziyyərinə çatır. 5 nüklonlu nüvələrdə son dərəcə dayanıqsız və qısa ömürlüdür. Amma 3 nükleonlu helyum-3, qapalı 1s orbital səviyyəsi olmamasına baxmayaraq davamlıdır. Bir digər 3 nüklonlu nüvəyə sahib olan triton hidrogen-3 dayanıqsızdır və izolə edildiyində helium-3’e bozon olur. 1sətrafındakı 2 nüklonun[NP] zəif nüvə dayanıqlılığı deyteriyum hidrogen-2’de aşkar olunur. Hər bir nükleon fermiyon ikən [NP] deyteryum bozondur və beləliklə [NP] deyteryum, səviyyə içindəki qapalı paketlənmədən ötəri Pauili qanununa tabe olmaz. 6 nuklonlu Lityum-6 isə qapalı ikinci 1p ətrafıda səviyyə olmadığı zaman olduqca dayanıqlıdır. Toplam 1’dən 6’ya qədər nuklon sayı olan yüngül nüvələr içərisində yalnız 5 nuklon sayına malik olanlar dayanıqlı olduğuna dair əlamət göstərməz. Qapalı səviyyənin xaricindəki yüngül nüvələrin beta-dayanıqlılığına dair Müşahidələri nəzərə alarsaq ,nüvə dayaniqliliğının, çox sayda proton və neytrona malik səviyyə ətrafında hərəkətinin daha mürəkkəb olduğu deyilə bilər.
Məmməd Araz
Həyatı
thumb|left|Məmməd Arazın [[Fəxri Xiyabanda qəbrüstü abidəsi. 2013-cü il]]