cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tomorr
Dağın din əhəmiyyəti
Antik dövrdə yunanlar Tomorr dağını Amiron (yun. Άμυρον) adlandırırdılar, və bu dağ Dassaretis regionun mərkəzi idi. Regionun bu adı Yunanıstanın şimal-qərbində və Epir vilayətində yaşamış Dassartelər tayfasının şərəfinə adlandırılmışdır. Xristianlar bu dağı müqəddəs sayırdı, və Müqəddəs Məryəmin Yüksəlməsi günü (15 avqust) onlar bu dağa qalxırdılar. Həmçinin, Bəktaşilik sufizm ordenin üzvləri də bu dağa ehtiram göstərirdilər, avqustun 20-dən 25-dək hər il həcc ziyarəti zamanı Abbas ibn Əli ni yada salırdılar.
Alban mifologiyasında Tomorr dağı əfsanəvi qəhrəman Baba Tomorr ilə assosiasiya olunur, bu cəsurun uzun ağ saqqalı var idi və onun ətrafında dörd dişi qartalı uçurdu. Alman folklorşünas Maksimilian Lambertsə görə, Baba Tomorr illirya mifologiyasından qalan izdi.
Tomorr dağının kultu alban ədəbiyyatının milli hərəkat dövründə rast gəlinir. Konstantin Xristofordi, Naim Bey Fraşeri, Anton Zako Çadjupi, Asdreni, Xilyo Mosi və Ndre Mceda kimi şairlər bu dağı öz əsərlərində qeyd etmişdilər.
Milli park
Tomorr dağı BTTSMB təsnifatı üzrə II-ci tipli milli parklara aid edilir; Albaniyada dağ sahəsi 24723 ha olan eyniadlı milli parkın mərkəzi obyektidi. Parkda yetişən bir sıra nadir bitki və orada yaşayan nadir heyvanlar mühafizə altında saxlanılır. Yeri gəlmişkən dağ xizək həvəskarları üçün də uyğundur.
Altay Respublikası
Altay Respublikası (,, , Алтай Республика, Altay Respublika ) — Rusiya Federasiyasının tərkibində olan muxtar türk ərazi (respublika). Qərbi Sibirin cənub-şərqində, Cənubi Sibirin ən yüksək dağlıq sahəsində yerləşir. Sibir federal dairəsinə daxildir. Paytaxtı Qorno-Altaysk şəhəridir. İnzibati cəhətdən 10 rayona, 1 şəhərə (Qorno-Altaysk) bölünür. Türklərin qədim məskunlaşma ərazilərindən olan bu torpaqlar XIX əsrdə Çar Rusiyası tərəfindən işğal edildikdən sonra daima Rusiyanın tərkibində olmuşdur. Rus hökuməti isə vahid Altay ərazisini inzibati cəhətdən parçalayaraq Altay Respublikası və Altay vilayətini yaratmışdır. Altayda Azərbaycan oquz türklərinin boyundan olan etnik qruplar yaşayıb
Tarixi oçerk
Altay türkləri və ya altaylılar ən qədim türk etnoslarından olmaqla tarixi baxımdan türk xalqlarının bir hissəsini təşkil etmişlər. Altaylıların yerli yoxsa gəlmə olması haqqında elmdə iki versiya vardır və bu versiyalar ümumilikdə türk tarixi ilə bağlıdır. Altay versiyası adlanan və daha çox sovet tarixşünaslığının yetişdirmələri tərəfindən dəstəklənən I versiyaya görə türklərin ana vətəni Altaydır. Ön Asiya versiyası adlanan və daha gənc olan II versiyaya görə isə türklərin ana vətəni Ön Asiya — Mesopotomiya və Urmiya gölü arasındakı ərazidir və türklər Altaya təxminən e.ə VI–V minilliklərdə gəlmiş, bir hissəsi burda məskunlaşmış, digər hissəsi isə (bəzi müəlliflərə görə şumerlər, bəzilərinə görə skif saklar) geri dönmüşdür. Günümüzdə Altay türkləri Altayqızı, Teleut, Kuman, Çalxan, Şor və bir neçə başqa kiçik tayfalardan təşkil olunmuş azsaylı xalqdır.
17-ci əsrin sonlarında onların hamısı Rusiya imperiyasının təbəəsi olmuşdur. Altay ərazisi Sibir quberniyası (1756–79), Kolıvan vilayəti (1779–83), Kolıvan quberniyası (1783–96), Tobolsk quberniyası (1796–1804) və Tomsk quberniyasının tərkibində olmuşdur. Tomsk quberniyasının tərkibindən Altay quberniyası (1917–25) ayrılmışdır. 1918-ci ildə Ulala kəndində çağırılmış qurultayda Dağlıq Altayın Biysk qəzasının tərkibindən çıxması haqqında qərar qəbul edilmişdir.
1919-cu ildə Qırmızı Ordu Ulala kəndini tutduqdan sonra Dağlıq Altay RSFSR-in tərkibinə qatıldı. 1922-ci il 1 iyun tarixində Altay türklərinə milli muxtariyyət verilmiş və Altay vilayətinin tərkibində Oyrat Muxtar vilayəti yaradılmışdır. 1932-ci il vilayətin adı dəyişdirilərək Oyrot, 1948-ci il 7 yanvar tarixində Dağlıq Altay Muxtar Vilayəti, 1991-ci il tarixindən etibarən isə ərazidə Dağlıq Altay Muxtar Sovet Sosialist Respublikası (ASSR) yaradılmışdır. 1992-ci ilin fevral ayından RF-nin tərkibində Dağlıq Altay Respublikası adlandırılmış, həmin ilin may ayından indiki adı qəbul edilmişdir.
Respublikanın ərazisində müxtəlif zamanlarda tədricən kiçik türk etnik qrupları məskunlaşmışlar və hazırda respublika əhalisinin böyük əksəriyyətini türklər təşkil edir. Ruslar dəfələrlə Altayı tabe etməyə çalışsalar da yerli türk etnoslarının böyük müqavimətinə rast gəlmiş, yalnız 1860-cı ildə Altay ərazsi tamamilə tabe edilmişdir. Ərazi ruslar tərəfindən işğal edildikdən sonra yaşama yararlı düzən və bərəkətli torpaq ərazilərində ruslar məskunlaşdırılmış, yerli əhalinin böyük bir qismi isə dağlara köç etməyə məcbur olmuşdur. Öz doğma torpaqlarını tərk etməyən türklər isə zamanla ruslaşdırılmışdır.
İnzibati idarəetmə
Altay Respublikasının adminstrativ, teretorial və bələdiyyə əraziləri Altay respublikasının 12–15-ci qanunlarına əsasən 1999-cu il 2 iyun tarixindən etibarən Qurultay adlanan Dövlət Assambleyası tərəfindən idarə edilir. İnzibati vahidləri rayon, kənd soveti, dyuçina, qəsəbə və şəhərdir. İnzibati quruluşda hər hansı dəyişiklik Qurultayın qərarına əsasən edilir və daha sonra təsdiqlənmək üçün Rusiya Federal İnzibati İbadrəetmə Mərkəzinə göndərilir.
Rayonlar
8 rayonu var.
Coğrafiya
thumb|200px|right|Beluxa dağı Altay respublikasının yerləşdiyi ərazi Asiyanın tam ortasında – Sibir tayqası, Qazaxıstan çölləri və Monqol yarımsəhrasının birləşdiyi ərazini əhatə edir. Respublika ərazisinin 25 faizini meşə sahələri tutur. Respublikanın ərazisi 92,600 km² — dir. Altay respublikası Monqolustan, Çin, Qazaxıstan, həmçinin Tuva respublikası, Kamerovo oblastı və Altay vilayəti ilə həmsərhəddir. Respublikanın böyük bir hissəsini dağlıq ərazilər təşkil edir. Bu səbəbdən də normal səviyyəli yollar ölkə ərazisində olduqca azdır. Respublika ərazsinin ən hündür nöqtəsi dəniz səviyyəsindən 4,506 m hündürlüyü olan Beluxa dağıdır.
Su resursları
thumb|260px|left|Şavlo gölü Respublika ərazisində 20 mindən artıq kiçik çay və çay qolu vardır ki, bunların da çoxu Ob və Yenisey çaylarının qollarıdır. Respublikanın ən böyük çayları Xatun və Biya çaylarıdır. Hər iki çay dağ və yeraltı sulardan qidalanır. Hər iki çay Sibirin ən böyük çaylarından biri olan Ob çayına tökülür. Xatun çayı həm də yerli əhali, eləcə də burda məskunlaşan kiçik etnoslar üçün dini əhəmiyyət daşıyır. Altay folkloruna görə Beluxa dağında mistik Şambala ölkəsinə açılan qapı yerləşir.
Qara Biya çayının mənbəsi olan Telet gölü həm də regionun ən böyük gölüdür. Zümrüd rəngli Xatun çayı isə öz mənbəsini Beluxa dağında yerləşən Gəblər buzlaqlarından götürür.
Ölkə ərazisində yerləşən ən böyük göl, 80 km (50 mil) uzunluğu və və 5 km (3 mil) dərinliyi olan Telet gölüdür. Gölün sahəsi 230.8 kv. km-dir. Ümumiyyətlə Altayın dağ gölləri böyük şirin su ehtiyatına malik olmaqla nəinki Altay bölgəsi, eləcə də bütün Rusiya üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Təkcə Telet gölü təxminən 40 kub km şirin su ehtiyatına malikdir.
Potensial yeraltı su ehtiyatı isə 22 mln kub m kimi dəyərləndirilir və bu rəqəmin gələcəkdə 44000 kub m də artacağı gözlənilir.
Altay respublikasının ən nəzərə çarpan coğrafi özəlliyi dağlıq ərazidə yerləşməsidir. Respublika, Altay dağ silsiləsinin Rusiya Federasiyası ərazisinə düşən hissəsində yerləşir. Altay dağ silsiləsi respublika ərazisindən keçərək Qazaxıstan, Monqolustan və ÇXR ərazisinə qədər gedib çıxır. Regionda dağlıq ərazilər üçün xas olan yüksək seysmik aktivlik var və bu ərazi landşaftının müntəzəm dəyişməsinə gətirib çıxarır.
Su resursları respublikanın ən mühüm təbii resurslarındandır. Müalicəvi əhəmiyyətə malik mineral və isti sular yerli və xarici turistlərin ən çox ziyarət etdiyi yerlərdəndir. Həmçinin Altay buzlaqları böyük şirin su ehtiyatına malikdir. Rspublika ərazisindəki ən böyük buzlaqlar Bolşoy Taldurinski (35 km²), Mensu (21 km²), Sofiyski (17 km²) və Bloşoy Maaşey (16 km²) buzlaqlarıdır.
Respublika ərazisindəki mineral resurslara həmçinin, qızıl, gümüş, dəmir, litium yataqları da daxildir. Respublikaının ən böyük şəhəri olan və Altay vilayətinin qonşuluğunda yerləşən Barnaul şəhəri Altay bölgəsinin ən böyük sənaye mərkəzi olmaqla müxtəlif faydalı qazıntıların istehsalı sahələri üzrə ixtisaslaşmışdır. thumb|right|Şimal Altay Respublikasında Xatun çayı
Əhali
Əhalinin əksəriyyətini ruslar (57,4%; 2002), həmçinin altaylılar (30,6%), telengitlər (1,2%), tubalar (0,75%), kumandinlər (0,4%), çelkanlar (0,4%), qazaxlar (6%), ukraynalılar (0,7%) və almanlar (0,4%) təşkil edir.
2004-cü il əhalinin siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə respublika əhalisi 203, 2 nəfərdir. Bunun da 53,538 (26.4%) şəhərlərdə məskunlaşmışdır. Əhalinin 47,6% — ni kişilər, 52,4% -ni isə qadınlar təşkil edir. Orta yaş həddi 30, 5 ildir.
Aşağıdakı cədvəldə əhalinin siyahıya alınması illərindəki ümumi əhali sayı və şəhər əhalisinin sayı (portağal rəngində) göstərilib.
Ümumittifaq və ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmalarının (1926–2010) məlumatına görə milli tərkib
Təhsil
Altay Respublikası təhsil səviyyəsinə görə digər Rusiya vilayətlərindən və muxtar respublikalarından geridə qalır. Ölkə ərazisində 204 məktəbəqədər müəssisə, 205 ümumtəhsil məktəbi, 29 əlavə təhsil ocağı, 5 orta ixtisas, 20 kollec, 7 peşə təhsili müəssisəsi (2004), Dağlıq Altay Dövlət Universiteti və Altay Dağ-Mədən Universiteti var. Altay Dağ-Mədən Universiteti 1993-cü ildə Pedaqoji İnstitutun bazasında yaradılmışdır və 3,5 min tələbə təhsil alır.
Ədəbiyyat
Altay ərazisində Altay dilində inkişaf edən ədəbiyyat kökləri ilə qədim türk ənənələrinə bağlıdır. Altay yazısı Kiril əlifbası əsasında 19-cu əsrin ortasında yaransa da, Altay ədəbiyyatı 1930–40-cı illərdə meydana gəlmişdir. Banisi "Mübarizə" (1932), "Çeyneş" (1938) pyeslərinin, "Arbaçi" (1933) poemasının, "Aza Yalan" (1940) povestinin müəllifi, yazıçı və folklorşünas P. V. Kuçiyakdır. 20-ci əsrin 2-ci yarısında B. U. Ukaçin, İ. V. Şodoyev, A. O. Adarov, B. Y. Bedyurov və b. Altay mədəniyyətinin qaynaqları, müasir dünyada altayların mövqeyi mövzularında əsərlər yazmışlar.
İqtisadiyyatı
Altay Respublikası daha çox kənd təsərrüfatı ölkəsi kimi tanınmışdır. Bununla belə ölkə ərazisində mühüm qida, kimya, ağır sənayə obyektləri də vardır. RF-nin Qərbi Sibir iqtisadi rayonuna daxildir. Dəyərinə görə kənd təsərrüfatı məhsullarının həcmi sənaye məhsullarının həcmini 4,2 dəfə üstələyir. RF subyektləri arasında heyvandarlığın yüksək paya malik olması ilə seçilir. Yerli türk əhalinin əsas məşğuliyyəti maldarlıqdır. Respublikasının ümumi məhsulunda kənd təsərrüfatı 20,2%, tikinti 12,4%, ticarət, əmtəə və xidmətlərin realizə edilməsi üzrə kommersiya fəaliyyəti 9,8%, sənaye 5,3%, nəqliyyat 1,9% paya malikdir (2002). İqtisadi fəal əhalisi 90 min nəfərdir. Məşğulluğun sahə üzrə strukturu: kənd təsərrüfatı 24% (RF-də 7-ci yer), təhsil 15,9%, ticarət və ictimai iaşə 11,8%, səhiyyə 9,1%, sənaye 7,3%, tikinti 5,7%. İşsizliyin səviyyəsi 11,5%-dir (RF üzrə orta səviyyədən 1,4 dəfə çox). Adam başına ortaaylıq pul gəliri 2,3 min rub. (RF üzrə orta səviyyənin 58,5%-i) təşkil edir. Əhalinin 37,8%-inin gəliri yaşayış minimumu məbləğindən aşağıdır. Kənd təsərrüfatı torpaqlarının sahəsi (ərazisinin təqribən 14%-i) 12,5 min km2-dən artıqdır; onun 80%-dən çoxunu otlaqlar, 11%-ini əkinlər təşkil edir. Kənd təsərrüfatının başlıca sahəsi heyvandarlıqdır. Davar (təqr. 500 min baş), mal-qara (137,6 min başdan çox) saxlanılır, ilxı atçılığı, yakçılıq, maralçılıq, arıçılıq inkişaf etmişdir. Hər il 28 tonadək konservləşdirilmiş maral buynuzu istehsal olunur. Taxıl, kartof, tərəvəz məhsulları yetişdirilir.
Altay Respublikası ərazisində qızıl, gümüş, mis, molibden, volfram, dekorativ daş və tikinti materialları çıxarılır. Energetika sahəsi zəif inkişaf etmişdir. Çemal SES, həmçinin ayrı-ayrı müəssisələrə məxsus bir neçə kiçik SES-lər fəaliyyət göstərir. Elektrik enerjisini Altay diyarından ("Barnaulenerji") alır. Əsas sənaye sahələri: yeyinti (sənaye məhsulları dəyərinin təxminən 30%-i); əlvan metallurgiya (26%-i); tikinti materialları sənayesi (təxm. 25%-i). Altayda ağac, maşınqayırma və metal emalı müəssisələri fəaliyyət göstərir; tikiş və toxuculuq məmulatları, keçə uzunboğaz çəkmələr, yun və quş tükü ilə doldurulan məmulatlar istehsal edilir. Sənaye istehsalı Dağlıq Altay, Maymin və Çoy rayonlarında cəmləşdirilmişdir.
Din
200px|thumb Yerli Altay əhalisinin ənənəvi dini şamanizmdir. Ölkə ərazisindəki etnik ruslar ortodoks xristian (pravoslav), qazaxlar sünni müsəlman, tibetlilər isə buddistdirlər. Ölkə ərazisində həmçinin xeyli miqdarda Yehova Şahidləri təriqətnin davamçıları vardır ki, bunların da əksəriyyətini yerli əhali təşkil edir.
Mədəniyyət müəssisələri
Altay Respublkasında 378 mədəniyyət müəssisəsi, o cümlədən Respublika mənəvi mədəniyyət mərkəzi (1962), 3 muzey, 161 kitabxana, 187 klub tipli mədəniyyət müəssisəsi və s. fəaliyyət göstərir.
Musiqi
Altay musiqi mədəniyyəti altaylıların, rus köçkünlərinin (köhnə təriqətli) və qazaxların şifahi xalq yaradıcılığı ənənələrini özündə ehtiva edir. 20-ci əsrin əvvəllərində bəstəkarlardan A. V. Anoxin və A. M. İlyin ilk dəfə Altay folkloruna aid nümunələri yazıya aldılar və 1920–30-cu illər də bu nümunələr əsasında ilk musiqi əsərlərini yaratdılar. Q. V. Tixomirov, A. P. Novikov, A. K. Stoyanov, B. M. Şulgin, V. Peşnyak, A. A. Tozıyakov tanınmış bəstəkar və folklorçulardır. 1990-cı illərdə peşəkar və özfəaliyyət kollektivlərinin çıxışları ilə müşayiət olunan "El-Oyın" xalq bayramı, boğaz ifası ustalarının "Dastançıların qurultayı" festival-müsabiqəsi geniş yayıldı. Qorno-Altayskda Dövlət Filarmoniyası (1990), Altay Respublikası Dövlət Orkestri (2003) fəaliyyət göstərir.
Təsviri sənət
Ölkənin qədim təsviri sənəti çoxsaylı petroqliflər, qəbirüstü rəsmlər, Erkən Dəmir Dövrünə aid skif-Sibir "heyvani üslub"unda metal plastikası ilə təmsil olunur. Pazırık mədəniyyətinə aid kurqanlarda çatı sərdabələr, döymə şəkilli insan mumiyaları, geyimlər, xalçalar, keçədən, dəridən hazırlanmış qablar və s. dövrümüzədək qalmışdır. Xalq dekorativ sənətində (qadın geyimləri və naxışlı keçə xalçalar, basmanaxış dəri və ağac üzərində oymalar) bir çox qədim ənənələr indiyədək saxlanılmışdır. B. Kudaçinov, Y. Yudinov, Ç. Nazırov Altayın tanınmış bədii sənət ustalarıdır. 20-ci əsrin əvvəllərində peşəkar təsviri sənət (baniləri rəssamlar Q. İ. Çoros-Qurkin və N. İ. Çevalkov, heykəltaraş Y. Meçeşev) təşəkkül tapmışdır. 20-ci əsrin sonlarında Altay incəsənəti Oyrot məktəbinin nümayəndələri – rəssamlardan P. Çevalkov, S. Dıkov, V. Tebekov və P. Yelbayevin əsərləri ilə təmsil olunur.
Teatr
Qorno-Altayskda Milli Dram Teatrı 1978-ci ildən fəaliyyət göstərir. Teatrın repertuarında rus və xarici ölkə klassiklərinin, həmçinin Altay müəlliflərinin əsərləri tamaşaya qoyulur. Tamaşalar Altay və rus dillərində gedir.
Turizm
thumb|left
Ölkə ərazisində turizm o qədər də inkişaf etmədiyindən ölkənin ümumi iqtisadiyyatında turizm gəlirlərinin payı olduqca azdır. Bununla belə son dövrlərdə Altay xalqlarının özünəməxsus mədəniyyətinə artan maraq ölkədə turizmin inkişafına təkan vermişdir. Regionda müxtəlif turizm və istirahət mərkəzləri fəaliyyət göstərir. Çemal və Turoçak rayonlarında turizm daha çox inkişaf etmişdir. Dağ və dağ-piyada səyahətləri, atlı marşrutları, su idmanı və speleo turizm, alpinizm geniş yayılmışdır.
Səhiyyə
Respublikada 32 xəstəxana, 6 dispanser, 175 feldşer-mama məntəqəsi var. Əhalinin hər 10 min nəfərinə 32 həkim və 117 orta tibb işçisi düşür (2002). Çemal kurortu var.
Nəqliyyat
200px|thumb|Altay diyarına doğru Altay Respublikasından çıxış Əsas nəqliyyat növü avtomobil (demək olar, regiondaxili bütün yük və sərnişin daşımalarını həyata keçirir) və hava nəqliyyatıdır. Bərkörtüklü avtomobil yolunun uzunluğu 3,0 min km-ə yaxındır. Federal əhəmiyyətli Çuysk avtomagistralının 541 km-i respublikanın ərazisindən keçir. Özünün dəmiryol şəbəkəsi yoxdur, Biysk (Altay diyarı) ən yaxın dəmiryol stansiyasıdır. Aeroport (Qorno-Altaysk şəhərində), bir neçə helikopter meydançası vardır.
Arxeoastronomiya
Arxeoastronomiya, qədim insanların astronomik təsəvvürlərini öyrənən elm sahəsi; arxeoloji abidələri və qədim artefaktları (incəsənət abidələri daxil olmaqla) onlardakı astronomik mənanı aşkar etmək məqsədilə öyrənən bilavasitə arxeoastronomiyaya və folklor və etnoqrafik məlumatlar əsasında qədim insanların kosmoloji və kosmoqonik təsəvvürlərini açan etnoastronomiyaya ayrılır. Fənlər arası elm kimi arxeologiya və astronomiyadan, həmçinin elm tarixi, din tarixi, etnologiya, linqvistika, paleoiqlimşünaslıq və s.-dən alınan nəticələrdən istifadə edir. 19-cu əsrin sonu – 20-ci əsrin əvvəllərində Misir, Yaxın Şərq və Böyük Britaniyadakı bir sıra monumental tikilinin astronomik səmtini öyrənmiş ingilis astronomu C.Lokyeri arxeoastronomiyanın banisi hesab etmək olar. Sonralar aydın oldu ki, Mərkəzi Amerikanın qədim şəhərlərinin bir çox bina və memarlıq kompleksləri astronomik məna kəsb edir. Yalnız 1960-cı illərdə ingilis astronomu C.Hokinsin Stonhenc haqqındakı və Böyük Britaniyadakı çoxsaylı arxeoastronomiya abidələrini hərtərəfli tədqiq etmiş arxeoastronomiya Tomun işlərindən sonra arxeoloqlar Neolit və Tunc dövrləri insanlarının astronomik biliklərinin yüksək səviyyədə olmasını qəbul etdilər. Qədim insanların astronomiyaya marağının ilk təzahürləri Ayın səfhələrinə görə günlərin hesablanmasını əks etdirən Paleolit dövrü artefaktları ilə bağlıdır. Neolit dövründə astronomik səmtli dəfn yerləri və nekropollar meydana gəldi. Bu növ abidələrdən ən məşhuru İrlandiyadakı Nyu-Qreync kurqanıdır (təqr. e.ə. 3300). Əsl astronomiya üfüq astronomiyası adlanan mərhələdən başlayır. Arxeoloji abidədə dünyanın cəhətlərini göstərən səmtlərin mövcudluğu ilk astronomik alət olan qnomonun ixtirasından xəbər verir. Ümumiyyətlə arxeoastronomiya tədqiqatları nəticəsində dünyanın müxtəlif bölgələrindəki mağaralarda, qayaüstü rəsmlərdə, insan məskənlərində və s. Günəşin vəziyyəti ilə əlaqədar ilin fəsillərinin təyini, əlamətdar astronomik hadisələr – komet görünməsi, ifrat yeni ulduz partlayışı və s. ilə bağlı xeyli elmi faktlar aşkarlanmışdır. Bir çox mifoloji süjet, qədim insanların inancları ulduzlu göy, işıqsaçan göy cismlərinin hərəkəti, göyün bürclərə bölünməsi ilə bağlıdır (bax Astral kultlar). Müxtəlif dövrlərin qədim abidələrinin astronomik izahı insan məskənləri və dini komplekslərin təşkilini, qədim təqvim sistemini, qədim insanların astronomik təsəvvürlərinin onların mədəniyyətindəki yerini və rolunu başa düşməyə kömək edir.
Nyuqat
Nyuqat — XX əsrin ilk yarısında təsis edilən Macar ədəbi jurnalı. Bu dövrdə yaşayan yazıçılara və şairlərə “Nyuqatın birinci /ikinci /üçüncü nəsli” kimi istinad edirlər.
Tarixi
Nyuqat jurnalı 1908-ci ildə təsis edilmişdir və ilk olaraq İqnotus, Erno Oşvat və Mikşa Fenyo tərəfindən redaktə edilmişdir. Jurnalda dərc olunan məqalələr üslubuna və məzmununa görə o zaman qərbi Avropada mövcud olan naturalizm, simvolizm və impressionizm cərəyanlarından ilhamlanmışdır.
Nyuqatın birinci nəslinə Endre Adi, Arpad Tot, Mihay Babiç, Dejö Kostolanyi, Dyula Yuhas, Deza Dyoni kimi şairlər, eləcə də, Dyula Krudi və Jiqmond Morits kimi roman yazıçıları daxildirlər.
Birinci Dünya müharibəsi dövründə solçu ədəbi dairələr tərəfindən sıxışdırılan Nyuqat jurnalı müharibə ilə əlaqədar olaraq bir sıra çətinliklərə məruz qaldı.
Nyuqatın ikinci nəslinə Lörints Sabo, Yosef Fodor və Dyörd Şarkozi daxildir.
İquanadao
Çin ərazisində ən geniş yayılmış və nüfuzlu sinkretik dindir. Onun nümayəndələri 1946-cı ildə adanın Çin Respublikasının hüquqi hakimiyyətinə keçməsi nəticəsində Tayvana gəlmişlər. 1963-cü ildən başlayaraq, hökumət bu din nümayəndələrinin fəaliyyətini nəzarətə götürmüşdür. Təqiblər 1980-ci illərin əvvəllərinədək davam etmişdir. Qadağalara baxmayaraq üzvlərinin sayı getdikcə artmışdır. Beləliklə, hakim dairələr onun fəaliyyətini qanuniləşdirməyə məcbur olmuşdur. XX əsrin 80-ci illərinin sonlarında, onun sıralarına Tayvan parlamentinin deputatları da qoşulmuşlar. İquandao beş dinin – Konfusiçilik, Daosizm, Buddizm, Xristianlıq və İslamın prinsiplərini özündə ehtiva edir. Lakin onun dini həyatına ilk üç dinin təsiri daha çox hiss olunur.
Bulbophyllum chryseum
(Bulbophyllum chryseum) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum chryseum növü Hind-Çindən Malayziyanın qərb və mərkəzi hissələrinə qədər yayılmışdır.
Opus Dei
Latın dilindən tərcümədə "Tanrı işi" mənasını ifadə edən bu təşkilat Roma Katolik Kilsəsinin prelaturasıdır (Katolik kilsəsində yüksək ruhani təbəqə). Opus Dei 1928-ci ildə Madriddə ispan keşişi Xosemariya Eskriva de Balaqer (1902–1975) tərəfindən yaradılmış, Katolik kilsəsinin nəzdində dünyəvi və dini təlim kimi meydana gəlmişdir. Məqsədi Papa ensiklikinə (Roma Papasının siyasət, din, əxlaq və s. məsələlərə dair bütün katoliklərə müraciəti) müvafiq cəmiyyət formalaşdırmaqdan ibarət olan bu təşkilat öz planlarını reallaşdırmaq üçün üzvlərini hökumət orqanlarında yerləşdirir, siyasi və iqtisadi sahələrdə nüfuz sahibi insanları sıralarına cəlb edirdi. İlkin dövrlərdə Opus Deinin təbliğ etdiyi ideyalar fəhlələr və tələbələr tərəfindən rəğbətlə qarşılanmışdır. 1930-cu ildə təşkilatın qadın bölməsi də yaradılmışdır. 1942-ci ildə Opus Deini Papa XII Piem "Provida Mater Ecclesia" konstitusiyası ilə təsdiqləmişdir. 1946-cı ildə isə keşiş Eskriva de Blaqer təşkilatın mərkəzini Romaya köçürmüşdür.
1931-ci ildə İspaniya respublika olduqdan sonra Opus Dei İspaniyanın mühafizəkar katolik dairəsini öz ətrafında birləşdirmişdir. Franko tərəfdarlarının qələbəsindən sonra isə təşkilat İspaniyada daha geniş yayılmışdır. Franko rejiminin təşkilatla əlaqəsi olan siyasətçilərə, xüsusilə texnokratlara (sosial problemləri texnoloji metodlarla həll etməyi mümkün hesab edənlər) etimad göstərməsi sayəsində Opus Dei müharibədən sonra hakimiyyətin və iqtisadiyyatın idarə olunmasında mühüm rol oynamışdır.
1982-ci ildə Papa II İohan Pavel Opus Deininin idarəsini əyalət yeparxiyalarının tabeliyindən çıxararaq birbaşa özünə tabe etmişdir.
Təşkilata keşiş andı içmiş, "numerarilər" (həqiqi üzvlər) adlanan təbəqə başçılıq edir. Bu təbəqəyə yetmiş iki nəfərdən ibarət "inskriptlər" (əlavə edilmişlər) adlı qrup da daxildir. Onların vəzifəsi növbəti seçkilərdə idarəetmə heyətinin üzvlərini seçməkdir. Həqiqi üzvlər təbəqəsinə keşiş andı içməyən, sadə, sadiq əməkdaşlar da — supranumerarilər (ştatdan kənar olanlar) daxildir. Təşkilata üzv olmaq mərhələli prosesdir və xüsusi razılıq müqavilələri bağlamaqla mümkündür. Onun həqiqi üzvü olmaq üçün altı il namizədlik müddəti tələb edilir.
Opus Dei bütün xristianları ciddi səylə həm dini, həm də dünyəvi öhdəlikləri yerinə yetirməyə çağırırdı. Hər kəsin yaşadığı ərazidə kilsə və cəmiyyətə xidmət etməsinin vacibliyini bildirirdi. Təşkilat üzvlərinə görə onlar digər insanlarla eynihüquqludurlar. Siyasət, iqtisadiyyat, mədəniyyət və digər sahələr barəsində fikir yürütməkdə azad, atdıqları addımlara cavabdehdirlər. Üzvlər sosial problemlərin həlli üçün heç vaxt kilsənin və Opus Deinin adından istifadə etmir, dini məsələlərdə yalnız onların qərarlarının düzgünlüyü iddiasını irəli sürmürlər.
Opus Dei gənclərlə təbliğat işi aparmağa xüsusi diqqət yetirir. Təşkilatın üzvləri gənclərin dini və dünyəvi cəhətdən püxtələşməsinə, onların cəmiyyətə xeyirli insan kimi formalaşmasına çox vaxt və əmək sərf edirlər. Əsas məqsəd gəncin şəxsi potensialını üzə çıxarmağa yönəldiyindən, tədris qapalı qruplarda aparılmır. Dünyanın müxtəlif bölgələrində sadiq prelatlar (Katolik kilsəsində yüksək ruhani vəzifə) və onların köməkçiləri kommersiya, siyasi layihələrin deyil, ümumi rifah naminə nəzərdə tutulan məktəb, xəstəxana, universitet, tələbə yataqxanaları və peşəkar hazırlıq mərkəzlərinin inşasında özünəməxsus şəkildə iştirak edirlər. Çünki onlar təşəbbüskarlarla razılığa gələrək, layihələrin xristian yönümlüyünü təmin edirlər. Bu yolla müəssisəyə mütəmadi dini-mənəvi dəstək göstərirlər. Həmin dəstək müxtəlif formada ola bilər: pastor (keşiş) köməyi, Tanrı qanunlarını tədris edən kursların təşkili və s. Belə müəssisələrdən aşağıdakıları qeyd etmək olar:
1. Navarra Universiteti. Universitet 1952-ci ildə İspaniyanın Pamplon şəhərində tikilmişdir. Hazırda orada iyirmi fakültə fəaliyyət göstərir. Pamplondakı tələbə şəhərciyində Universitetin klinikası var. Barselonada isə universitetə məxsus biznes məktəbi yerləşir. Opus Deinin digər insanlarla müştərək yaratdığı ali təhsil ocaqları – Pyur (Peru), Saban (Kolumbiya), Asiya və Sakit Okean (Filippin) universitetləridir.
2. Nayrobidəki (Keniya) Kiyanda kolleci. 1961-ci ildə fəaliyyətə başlayanda, kollec, ümumiyyətlə, bölgədə müxtəlif irqdən olan qadınların birgə təhsil aldığı yeganə mərkəz idi. Kollecin kənd təsərrüfatı ixtisası üzrə verdiyi təhsil qadınlar üçün çox əhəmiyyətlidir. Burada təhsil alanların əksəriyyəti kəndli təbəqəsinə mənsubdur.
4. Çikaqodakı Midtaun mədəniyyət və idman mərkəzi. Mərkəzin fəaliyyəti gənclərin sosial inkişafındakı çatışmazlıqları aradan qaldırmaq üçün elm, din və idman sahələrinə aid müxtəlif proqram və layihələr hazırlamaq, onları həyata keçirməyə istiqamətlənmişdir.
5. "Toşi" mərkəzi. Mexikonun qərbində yerləşir. Burada hindu əsilli qadınlar təhsil alır. Mərkəzi bitirənlərə ölkənin dövlət müəssisələrində işləmək hüququ verən orta təhsil haqqında şəhadətnamələr təqdim edilir, lakin onun fəaliyyəti bəzi dairələr tərəfindən "məxfi"likdə təqsirləndirilir. Tənqidçilər arasında katolik rahiblərə də rast gəlinir.
Hazırda dünyanın səksəndən çox ölkəsində Opus Deinin mərkəzləri mövcuddur.
Artiq (Aryej)
Artiq  — Fransa da kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Aryej. Keriqyu kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Fua.
INSEE kodu — 09020.
Əhalisi
2008-ci il üçün kommunanın əhalisi 62 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 40 nəfər arasında (15-64 yaş arasında) 26 nəfər iqtisadi fəal, 14 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstəricisi - 65.0%, 1999-cu ildə 83.3%). Fəal olan 26 nəfərdən 20 nəfər (11 kişi və 9 qadın), 6 nəfər işsiz (3 kişi və 3 qadın) idi. Aktiv olmayan 14 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 9 nəfər təqaüdçü, 3 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir. .
Jurinea sosnowskyi
Jurinea sosnowskyi Jurinea sosnowskyi
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
CD-R
thumb|200px|Kompakt-disk CD-R — yazıla bilən kompakt-disk. İnformasiyanın birdəfəlik yazılması üçün nəzərdə tutulur. Bu cür disklərə informasiya istifadəçi tərəfindən xüsusi yazı qurğusu (CD-Writer) ilə diskin həcmindən asılı olaraq bir neçə dəfə yazıla bilər. CD-R CD-ROM və CD-RW qurğusu ilə oxunur.
CD-RW qurğusu ilə həm də CD-R-ə informasiya yazmaq mümkündür. Yazılmış faylın üzərində dəyişiklik etmək mümkün deyil. Belə kompakt-disklərdəki informasiyanı oxumaq və yazılış nizamlamasından asılı olaraq ləğv etmək də mümkündür.
Standart CD-R-in tutumu 74 dəqiqə audio və ya 650 MB yaddaşdır. Hazırda isə bu standart 702 MB (daha dəqiq 736 966 656 Bayt) və ya 79 dəqiqə 59,74 saniyədir. Daha az yayılmış 90 dəqiqəlik (790 MB) və 99 dəqiqəlik (870 MB) disklər də mövcuddur.
Qrammofon
thumb|200px|right|Edison silindir fonoqraf 1899
Qrammofon və ya fonoqraf — iki ayrı hissədən ibarət olan, musiqi dinləmə cihazı.
Quruluşu
thumb|199x199px Qrammofon iki bölmədən ibarətdir:Lövhə və maşın. Lövhə plastik maddələrdən hazırlanan bir diskdir. İki tərəfində də spiral şəklində oyuğlar vardır. Bu oyuğlar girintili, çıxıntılıdır. Özəl olaraq hazırlanmış qrammafon iynəsi bu oyuğlar arasında dolaşarkən, əmələ gələn titrəşimlər, lövhəyə gələn səsin yenidən eşidilməsinə səbəb olur. Maşın, lövhənin davamlı olaraq və eyni sürətlə fırlanmasını təmin edən bir motor ilə, səsi yansıtan bir bölümdən ibarətdir. Motor elektriklə işləyir və dəqiqədə ortalama hesabla 78 dəfə dövr edir. Elektriklə işləyən qrammofonlara pikap deyilir. Maşın bölümünə yerləştirilən lövhələr hər iki bölmədə mövcud olmazsa, istifadəsiz hala düşər. Lövhələr əsasən plastik maddələrdən istehsal olunsa da, maşın bölümündə fərqli metallardan istifadə olunur.
Tarixi
1877-ci ildə Tomas Alva Edison (Thomas Alva Edison) tərəfindən fonoqraf kəşf edilmişdir. Bu kəşfin təkmilləşdirilməsi qrammofonun və patefonun yaranmasına gətirib çıxardı. Qrammofonu 1877-ci ildə bir-birindən xəbərsiz olaraq Şarl Kro (Charles Cros) və Tomas Edison (Thomas Edison) ixtira etmişlər. Emil Berliner isə Kronun işləri ilə tanış olaraq bu qurğunu təkmilləşdirmiş və ona patent almışdır.
İstifadə qaydası
Qrammafon istifadəsi çox asandır. Əvvəlcə alınan lövhəni qrammofon üzərində olan boşluğa yerləşdirmək lazımdır. Sonra isə, qrammofon iynəsi lövhə üzərindəki boşluğa buraxılır. Beləliklə, lövhə içində yer alan musiqi lövhə və maşın arasında titrəşimlər sayəsində çölə yayılır. Ancaq alınan lövhənin dəqiqə içində dönmə sayısının qrammofon üçün uyğun olub olmadığına diqqət etmək lazımdır.
Bəy
thumb|200px|Orta əsrlərdə Qarabağ bəyi thumb|200px|Müasir azərbaycanlı bəy Bəy — (türk. "hökmdar", "ağa") - 1) Şərq ölkələrində tayfa-nəsil, sonralar isə feodal əyanlarının titulu. İranda tayfa və ya bir neçə tayfanın başçısı. Mərkəzi Asiya və Cənubi Qafqaz xalqlarında orta əsrlərdə və yeni dövrdə feodalın - torpaq sahibinin adı; 2) müasir Türkiyədə - kişilərə müraciət forması; 3) 1705 - 1957-ci illərdə Tunisdə irsən hakimiyyətə gələn hökmdar.
Bəy - həmçinin nikaha daxil olmağa hazırlaşan kişiyə deyilir.
Tyande Şensao
Bu dinin əsası Syao Çanmin (1894–1943) tərəfindən qoyulmuşdur. Ənənəvi Çin əxlaqının əsaslarını əks etdirən doktrinaya malikdir. Çində Kommunist Partiyası hakimiyyətə gəldikdən sonra Tyande Şensaoya qadağa qoyulsa da, onun üzvləri Syanqan və Tayvanda fəaliyyətlərini davam etmişlər. Din nümayəndələri Baş Tanrı Vahid Nəfəsin kainatın yaradıcısı olduğunu, onun qədim Çin imperatorları, müxtəlif din və qeyri-ənənəvi cərəyan yaradıcıları görkəmində otuz altı dəfə zühur edərək dünyanın dağılmaq təhlükəsinin qarşısını aldığını iddia edirlər.
Qulaqsız dovşan (film, 2007)
Qulaqsız dovşan (Keinohrhasen) — 2007-ci ilin kinokomediyası. Rejissor Til Şvaygerin filmi.
Məzmun
Ludo (Til Şvayger) jurnalistdir və ulduzlar haqqında materialları sarı pressaya göndərir. Həmçinin onun əsas bir hobby'si qızları yoldan çıxarçasıdır. Ludo əsl kazanovadır... Kliçkonun nişanında uğursuz qizli çəkilişdən sonra (Ludo çəkilişi şüşəli tavan üzərində eləyən zaman şüşə sınır və o tortun üstünə düşür), şərti 8 ay həbs cəzasına məhkum edilir. Şərti — 300 saat uşaq bağçasında məcburi iş. Uşaq bağçasının (Kindergarte) tərbiyəçisi bir vaxtlar məktəbdə Ludo tərəfindən lağa və istehzaya məruz qalan qızdır. Ludo artıq bu insedenti çoxdan unutsa da, Anna bunu yaxşı xatırlayır və onun yeganə istəyi — ona dərs verməkdir.
Kritik nöqteyi-nəzər
Pozitiv Qarışıq
Neqativ
Ədəbiyyat
Məhz Film ekranizasiyao lunduqdan sonra, onun eyniadlı roman çap edilmişdi.
Macarıstan qadın milli voleybol komandası
Macarıstan qadın milli voleybol komandası — dörd dəfə Avropa çempionatının medallarını qazanmış milli komandadır. Bu medallardan əyarına görə ən yaxşısı isə 1975-ci ildə qazanılan gümüş medaldır. Milli komandanın son illərdə elə də böyük bir uğuru yoxdur. Avropa voleybolunun yatmış divlərindəndir. Bu divin nə vaxt oyanacağı isə hələ ki, bilinmir. Belə ki, milli komandanın heyətində yalnız Horvatı fəqləndirmək mümkündür. Hansı ki, bu voleybolçu vaxtı ilə Rabitənin heyətində oynamışdı.
Heyəti
2013-cü il sonları üçün əsas heyəti
Friç Antonin
Friç Antonin — çex zooloqu və paleontoloqu. Çex botaniki, etnoqrafı və tədqiqatçısı Alberto Voytex Friçin dayısı (1882–1940).
Həyatı
Friç Antonin 1832-ci ildə Praqa şəhərində anadan olmuş və burada o, hüquq elmini və sonralar tibb elmini öyrənmişdir. O, 1862-ci ildə tibb elmləri doktoru olmuş, 1862-ci ildən ali texniki məktəbdə, 1863-cü ildən Praqa universitetində mühazirələr oxumağa başlamışdır. Sonralar o, Çexiya Kral muzeyinin paleontologiya və zoologiya bölməsinin direktoru və zoologiya professoru təyin edilmişdir.
Şimal adası (Yeni Torpaq)
Şimal adası - Yeni Torpaq arxipelaqına daxil olan ən iri ada. Ada 73°-77° ş,e yerləşir. Cənub adası ilə dar Matoçkin Şar boğazı vastəsi ilə ayrılır. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Arxangelsk vilayəti ərazisinə daxildir. Sahəsi 48 904 km² təşkil edir. Bu göstəriçi ilə Rusiyanın Saxalin adasından sonra ikinci adasıdır. Qərbdə Barens dənizi, şərqdə isə Kara dənizi onun sahillərini yuyur.
Ada Ural dağlarının arxipelaqa doğru uzanan hissədə şimalda yerləşir. Eni 132 km, 1547 metr olan Kruzenştern dağı yerləşir ). Adanın yarısı Buzlaqlarla örtülüdür. Adanın buzlaq örtüyünün sahəsi 19800 km² təşkil edir. Adalarda yerləşən buzlaqlar arasında Qrenlandiya və Antarktidaya aid adalardakı buzlaqlardan sonra üçünçüdür. Burada çoxlu sayda 3900 km² buzlaqlar vardır.
Adanın sahilləri çox girintili-çıxıntılıdır, belə ki burada çoxlu sayda buxta, yarımada, burun və körfəz vardır. Sahilə yaxın ərazilərdə kiçik ölçülü adalar vardlr: Domaşnıy, Qlumyannoy, Bolşoy Luda, Dvaynoy, Qorbatıy, Berxa, Barens adası, Zelonıy, Qaqaçiy və Kamen adaları vardır.
Suxoy Nos burnu adanın cənubunda yerləşir. Burun 1958-1961 ci illər ərzində nüvə bombasının sınaqlarında istifadə edilirdi.
Adada hazırda rus hərbi bazası və hərbi limanı yerləşir.
Jelaniya burnunda avtomatlaşdırılmış meteiroloji stansiya vardır. 1994-cü ilə qədər stamsiya Soyuq müharibəsinə xidmət edirdi. Bu mühüm elmi mərkəz Kara dənizi və Barens dənizi arasında sərhədi təşkil edir (76.70368°N, 69.06806°W).
Onun ən uçqar şərq nöqtəsi Flisdinqskidir.
Katalanlar
Katalonların yayılması:
Şimal adası (Yeni Torpaq)
Adada bir necə kiçik yaşayış məntəqəsi var idi. Onlardan Atxanqelskoe, Fodkino, Krestovoya Quba, Lagernıy və Vıxodnoy. Hal-hazırda isə onlar tərk edilmişdir. Matoçkin Şar boğazı sahilində qütb stansiyası fəaliyyət göstərirdi.
Adanın ən böyük gölü Qolsovoedir, adanın cənubunda yerləşir.
Tarixi
thumb|Hollandların tərtib etdiyi Yeni Torpağın xəritəsi. XI—XII əsrlərdə adanı Böyük Novqorod taçirləri aşkatlamışdırlar. Qərbi avropalılarda 1553-ci ildə Hyu Uillobi şimal dəniz yolunu aşkarlamaq məqsədi ilə təşkil etdiyi uğursuz ekspedisiyası zamanı burada olur. Hollandiyalı Villеm Barеns 1596-cı ildə adanın şimallına çatır və qışı adada keçirir. Geri qayıtmaü istərkən adanın şimal-şərqində həlak olur. İlk rus ekspedisiyası Feyodr Rosmıslov həyata keçirir.
XIX əsrdə ada və onun daxil olduğu arxipelaqda yaşayış olmamışdır. Əsasən norveçlilər və pomorlar burada ov və balıqçılıqla məşqul olmuşlar. Ancaq adada heç biri yaşayış qura bilməmişdirlər. Yeni Torpaq arxipelaqı aralıq ərazi olaraq qalırdı, ara sıra Rusiya imperiyası arxipelaqa idia edir və onu öz ərazisi hesab edirdi.
Adada yaşayış uzun zaman olmamış yalnız bir necə alman ailəsi orada qala bilmişdir. Adaya insanların nisbətən kütləvi köçü 1869-cu ilə təsadüf edir. 1910-cu ildə adada Krestovoy buvtasında Olqinski qəsəbəsi salınır. Bu isə (74°08′ ş.e.) o dövr üçün Rusiyanın Şimal qütbünə ən yaxın yaşayış məntəqəsi idi. .
Ada ətrafına rəsmi sənədlərdə öz əksini tapan ilk səyahəti Vladimir Aleksandroviç Rusanov 1910-cu ildə «Dmitriy Solunski» gəmisində həyata keçirir. O, adaları piyada gəzən ilk insan olur. Onun şərəfinə arxipelaqda yarımada və buxta vardır.
Almanlar və adanın digər sakinləri 1957-ci ildə nüvə sınağı səbəbindən materikə köçürülmüşdür. Bununla belə rxipelaqda ilk sınaqlar bundan önçədə həyata keçirilmişdir.
1961-ci ilin 30 oktyabrında dünya tarixində ən güçlü (58 meqaton) azot bombası D-II sınaq meydançasında Suxoy Nos burnunda partladılır (Çar bombası). Bu bombanın təsirindən Diskon adasında olan evlərdə pənçərə şüşələri sınmışdır.
1990-ci illərdən adada heç bir yaşayış məntəqəsi yoxdur.
Adanın çayları
Adadan axan çaylar: Komsomoles, Qrişina Şar, Ovrajnaya, Andromed, Uşşelye, Qlubokaya, Neblyoynaya, Bıstraya, Kanonnaya, Prpmıslovays, Şirokaya, Bıstraya, Labiqina, Baydarka, Milera, Nosilova, Kabanova, Noçuyev, Azimut, Şalonik, Xalkopiritovıy, Epişkina, Podqornıy, Mutnaya, Pesovaya, Qolsovaya, Melnaya, Şirokiy, Promıslovaya, Sedovka, Yujnıy Krestovaya, Zelyonaya, Lednikovaya, Velikaya, Kolyaçiy, Vıxodnaya, Bolşaya və Snejnaya.
Burunları
Suxoy Nos, Flissinqskiy, Jelaniya burnu və Bismark.
Elsevər Dünyamalıyev
Elsevər Dünyamalıyev (tam adı: Elsevər Zeynal oğlu Dünyamalıyev) — Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri QSC-nin sədr müavini. .
Həyatı
Elsevər Dünyamalıyev 13 dekabr 1967-ci ildə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonunun Keçili kəndində anadan olub. 1985-ci ildə Keçili kənd orta məktəbini, 1990-cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin kitabxanaçılıq-biblioqrafiya fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib.
1986-1988-ci illərdə Rusiyanın Kamçatka vilayətində hərbi xidmət keçib.
1997-ci ilin mayından etibarən Azərbaycan Televiziyasının Baş proqram direktorluğunda redaktor kimi fəaliyyətə başlayıb, daha sonra böyük redaktor, şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb.
2009-cu il iyulun 24-də "İdman Azərbaycan" kanalının direktoru, 2015-ci ilin aprelində "Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin Baş direktoru təyin edilib.
Dövlət başçısının 2015-ci il 5 may tarixli sərəncamı ilə "Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri" QSC-nin sədr müavini vəzifəsinə təyin olunub.
Evlidir, 2 övladı var.
Of (Trabzon)
Of — Trabzon ilinin ilçəsi.
Əskişəhərspor
Əskişəhərspor və ya digər adı ilə "Es-Es". 19 iyun 1965-ci ildə Əskişəhərdə qurulan və bir müddət Türkiyə Liqasında mübarizə aparan və hazırda Regional Həvəskarlar Liqasında çıxış edən idman klubudur. Cəmi 6 kubokla Türkiyənin ən çox kubok qazanan 5-ci komandasıdır. Türkiyənin Əskişəhər vilayətini təmsil edir. Əskişəhərspor klubu şəhərin Akademiya Gənclik, İdmanyurdu və Yıldıztəpə klublarının birləşməsi ilə yaradılıb. Klubun rəngləri qara-qırmızıdır.
Tarixi
1963-cü ildə akademiyalar arası futbol üzrə Türkiyə çempionatı təşkil olundu. Əskişəhər Ticarət Elmlər Akademiyası finalda Ege Universitetini 6–0 hesabı ilə məğlub etdi. Matçın bitməsindən sonra müşahidəçi Burhanəddin Türkər komandanın rəhbəri Nafiz Yazıcıoğluna yaxınlaşaraq qulağına bu sözləri dedi: "Belə bir heyət varsa, niyə 2-ci Liqaya qatılmırsınız?"
Əskişəhərspor 1965-ci ildə yaradılıb və onun prezidenti vəzifəsinə Əziz Bolel təyin edilib. Akademisporun bir çox futbolçusu Əskişəhərspor'un formasını geyinir. Komandanın rəngləri qara və qırmızı olaraq müəyyən edilib. Əskişəhərsporun məşhur ləqəbi və şüarı: "Es Es Es Ki Ki Ki Eski Eski Es!". Yarandığı ilk gündən bu şüar populyar hala gəlmişdir.
Stadion
Əskişəhərspor 2016-cı ilin noyabrından ev oyunlarını Yeni Əskişəhər Stadionunda keçirir. Yeni Əskişəhər Stadionunun tamamlanması və açılışı ilə Əskişəhər Atatürk Stadionu bu tarixdən etibarən istifadə edilmir.
Liqa mübarizələri
1966–1982, 1984–1989, 1995–1996, 2008–2016 1965–1966, 1982–1984, 1989–1992, 1993–1995, 1996–2001, 2006–2008, 2016–2021 2001–2006, 2021–2022 1992–1993, 2022—2023 2023–
Jurinea spectabilis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Ənvər Bikçentayev
Ənvər Bikçentayev (tam adı: Ənvər Qadeyeviç Bikçentayev; Әнүәр Һаҙый улы Бикчәнтәев; d. 4 oktyabr 1913, Ufa – 18 may 1989, Ufa) — başqırd sovet yazıçısı.
Həyatı
4 oktyabr 1913-cü ildə Ufada anadan olmuşdur. 1921-ci ildə ailəsi Orenburqa köçmüşdür.
1928-1931-ci illərdə Orenburqda pedaqoji texnikumda təhsil almışdır. Texnikumu bitirdikdən sonra Arxangelskə tatarlarla işləməyə göndərilmişdir. 1931-1932-ci illərdə tatar məktəbində direktor müavini olmuşdur.
1935-1936-cı illərdə Qızıl Orduda xidmət etmişdir.
1941-ci ildə Başqırdıstan Pedaqoji İnstitutunu, 1956-cı ildə isə Moskvadakı Ali ədəbiyyat kurslarını bitirmişdir.
1942-ci ildə Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv kimi qəbul edilmişdir.
18 may 1989-cu ildə Ufada vəfat etmişdir.
Yaradıcılığı
Əsərləri 1933-cü ildən çap olunmağa başlamışdır.
Rus və başqırd dillərində yazmışdır.
"Qırmızı lalələr" (1944), "Rus əsgəri haqqında novellalar" (1946) hekayə toplularının müəllifidir; "Ölməzlik hüququ" (1950) povesti A.M. Matrosova həsr olunmuşdur. "Durnalar Uralda qalır" (1956), "Sənə cənnət vəd etmirəm" (1963) və s. sosial-psixoloji romanları, uşaqlar üçün əsərləri vardır. "Səfirin qızı" povesti Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuşdur.
Vitim çayı
thumb|Vitim çayının yuxarıdan görünüşü Vitim çayı (evenk dili Видым)- Şərqi Sibirin ən böyük çaylarından biridir, Vitimkana və Çin çayları ilə birləşərək Lena çayının sağ qolunu əmələ gətirir.
Coğrafiyası
200px|thumb|left|Vitim hövzəsi Çyın uzunluğu- 1837 kilometrdir. (Vitimkan çayı ilə birlikdə 1978 km).
Vitim çayı İkatskoqo dağ silsiləsinin şərq yamaclarından öz başlanğıcını gğtürür. Çin çayının Vitimkana birləşməsi vaxtı adı Vitim olaraq qəbul edilir. Qərbdən şərqə doğru böyük qövslə Vitimskanın cənub hissəsində yaylanı əhatə edir, sonra şimalda Cənubi-Muyski və Şimali-Muyski dağ silsilələrini kəsir, Şimalda Baykalı bölür və Patomskoe dağından Lena çayına tökülür.
Əvvəlcə Buryatiyanın (həmçinin Yeravninski rayonunun ərazisinə görə təxminən 150 kilometr) Bauntovski rayonunun ərazisindən axır, sonra Zabaykal diyarı ilə Buryatiyanın Bauntovski və Muyski rayonlarının sərhədi üzrə axır və İrkutsk vilayətindən (Bodaybinski və Mamsko-Çuyskiy rayonlar) keçərək Lena çayına tökülür. Son 50 kilometri və Vitimin deltası — Saxa-Yakutiya Respublikasının ərazisində yerləşmişdir.
Mamakan qəsəbəsi yaxınlığında Vitim çayında, Bodaybodan 17 kilometr məsafədə "Kovrijka" adlı daş dövrünün arxeoloji qazıntıları yerləşmişdir. "Kovrijka-4" qazıntı yerində isə Venera heykəlciyi tapılmışdı.
Hidrologiya
Əsasən yağış suyu ilə qidalanır. Bodaybo şəhərində orta illik suyun sərf edilməsi 1530 m³/s, başlanğıcında isə — təxminən 2000 m³/s-dir. Vitim üçün 8–10 m-ə qədər suyun qalxmasıyla daşqınların yaranması xarakterikdir (may ayından oktyabra qədər). Ən bolsulu olduğu ay — iyundur (4900-ə qədər m³/s). Mart ayı üzrə apreldən çayın suyu kəskin azalır (80-ə qədər m³/s). Noyabrın başlanğıcında donur, mayın 2-ci ongünlüyündə isə donu yenidən açılır. Həmin ərazidə Kalakan çayı 100-120 gün donur.
Axar sular
Sağ qolları: Kuanda, Karenqa, Kalakan, Kalar, Bodaybo, Taksima
Sol qolları: Tsipa, Muya, Mamakan, Mama
Qənaətli istifadə
Vitim çayının sahilində yerləşən yeganə şəhər Bodaybodur. Yaxın illərdə Vitim SES-in tikintisi planlaşdırılır. Bu SES Moskva SES-in başlanğıc stansiyası olacaq.
Yaşayış məntəqələri
Vitim çayının sahilində və çay vadisində, Buryatiyanın, Zabaykal və İrkutsk vilayətlərinin ərazisində aşağıdakı yaşayış məntəqələri yerləşib:Varvarinski (Vitimkanda), Ust-Djilinda, Romanovka, Buqunda, Qırmızı Uçurum, Vitim, Ust-Muya, Muya, Nelyatı, Barqalino, Nerpo, Bodaybo, Böyük Şimali Mamakan, Muskovit, Vitimskiy, Toxmaq, Teterinsk, Ana, Vorontsovka. Vitimin sahilində şəhər tipli qəsəbə yaradılmışdır.
T-80
T-80 Sovet istehsalı, üçüncü nəsil əsas döyüş tankı dır. Bu tankın daha da inkişaf etdirilmiş variantı sayılan T-84 hazırda Ukraynada istehsal olunur. T-80 və onun müxtəlif variantları hal-hazırda Belarus, Kipr, Misir, Qazaxıstan, Pakistan, Rusiya, Cənubi Koreya və Ukrayna silahlı qüvvələrinin silahlanmasına daxildir. T-80-nin baş konstruktoru rusiyalı mühəndis Nikolay Popovdur.
İstehsal tarixçəsi
Əvvəllər bir çox Qərb analitikləri T-80 və T-72 tanklarını bir-birindən fərqləndirə bilmirdi. Lakin, həmin tanklar müxtəlif dizayn büroları tərəfindən istehsal olunurdu. T-80 tankı Leninqrad da yerləşən Kirov zavodunun SKB-2 dizayn bürosu tərəfindən istehsal olunduğu halda, T-72 tankları Nijni Tagil şəhərində yerləşən Uralvaqonzavod tərəfindən istehsal olunurdu. Xarici görünüşləri oxşar olan bu tanklardan T-80 tankı T-64 tankının əsasında dizayn olunmuşdu. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, T-64 tankları öz dövrünün yüksək texnologiyaları ilə təchiz olunmuşdu və daha köhnə T-54, T-55, həmçinin T-62-ləri əvəz etmək məqsədilə silahlanmaya qəbul olunurdu.
Bir sıra oxşarlıqlara baxmayaraq, T-80 və T-72 mexaniki cəhətdən bir-birindən fərqlənir. T-72 mexaniki cəhətdən sadə, asan istehsal olunan və rahatlıqla texniki qulluq göstərilən tank hesab olunur. Məhz bu cür xüsusiyyətlərinə görə də T-72 tankları hələ Sovet İttifaqı zamanında ordunun motoatıcı hərbi hissələrini təmin etmək və xarici ölkələrə ixrac edilməsi məqsədilə genişmiqyaslı istehsala cəlb olunmuşdur.
T-80 isə T-64-ün ilkin istehsal olunmuş variantlarından fərqli olaraq qaz turbin mühərriki (bəzi Qərb analitikləri uzun illər boyunca bunu təkzib edirdi) və T-72-nin əyləc komponentləri ilə təchiz olunmuşdu. Nəticədə, tankın güc-çəki nisbəti yüksəlmiş və T-80-ni silahlanmada olan ən mobil tank halına gətirmişdi. Buna baxmayaraq, tankın kəskin məsafə problemləri mövcud idi. T-80 tankları 9K112 “Kobra” tank əleyhinə idarəolunan mərmilərindən də atəş açmaq imkanına sahibdir.
Cari istifadəçilər
T-80 tankı. 1976-cı ildə Omsk Tranmash firması tərəfindən istehsal olunan tank. Bu tanklar T-72-lərin əvəzinə istehsal olunmuşdur. Ancaq T-80-ların sınaqları uğurlu keçmədiyindən 1994-cü ildə istehsalı dayanmışıdır. Buna baxmayaraq T-80 tankları dağlıq ərazilərdə çox effektiv tankdır. Dünyadakı istifadəçiləri:
Azərbaycan x 44 (1994-cü ildə Ukraynadan 20 ədəd T-80B, 2008-ci ildə isə Belarusdan 22 ədəd T-80BV tankı alınmışdır)
Ermənistan x 15 (Rusiya tərəfindən verilib)
Belarusiya x 125
Kipr x 27
Misir x 37
İraq x 67 (2012-ci ildə Rusiyadan alınıb)
Qazaxıstan x 40
Cənubi Koreya x 35
Pakistan x 460
Çin x 321
Rusiya x 3.500
Ukrayna x 456
Yəmən x 32
Mədəni coğrafiya
Mədəni coğrafiya — iqtisadi-sosial coğrafiyanın istiqamətidir, məkandakı mədəni fərqləri və mədəniyyətlərin ərazi bölgüsünü öyrənir. Elmi istiqaməti 1930-cu ildə Karl Sauer tərəfindən yaradılmışdır. Əsasən ABŞ-da inkişaf etmişdir. Saueradan sonra mədəni coğrafiyanın formalaşmasına ən böyük töhfəni Riçard Xartşorn və Vilbur Zelinski vermişdir. Sauer əsasən keyfiyyətli və təsviri analizin metodologiyasını tədqiq edir, hansı ki, 1930-cu illərdə Riçard Xartşorn tədqiq etməyə çalışırdı. Başqa tədqiqatçılar isə kəmiyyət metodunu tədqiq edirdilər. 1970-ci ildə kəmiyyət metodu coğrafiyada həddən artıq etibarı ilə pozitivizmi artırırdı.
Bulbophyllum chrysocephalum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum chrysocephalum növü Malayziya üçün endemik növdür.
Nizami Hacıyev (futbolçu)
Hacıyev Nizami Oqtay oğlu — azərbaycanlı keçmiş futbolçu.
Klub karyerası
Karyerası boyu İnter Bakı, Olimpik Şüvəlan, Xəzər Lənkəran və MOİK kimi klublarda oynayıb. Ən çox formasını geyindiyi komanda Keşlədir. 2017-ci ildə AFFA intizam komitəsinin qərarı ilə danışılmış oyunlarda təqsirkar bilinən Hacıyev ömürlük futboldan uzaqlaşdırılıb.
Milli komanda karyerası
Aşağı yaş qrupları üzrə millilərdə çıxış edən futbolçu ilk dəfə əsas komandaya 2010-cu ildə dəvət alıb. Millidə yeganə qolunu 27 fevral 2012-ci ildə Hindistana qarşı yoldaşlıq görüşündə vurub.