cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İran azərbaycanlıları
Müsəlman Xalq Respublikaçı Partiyası və ya Müsəlman Xalq Respublikası Partiyası
1980-ci ilin yanvarından etibarən Şəriətmədarinin geri çəkilməsi, Təbriz və ümumiyyətlə Cənubi Azərbaycandakı üsyanların yatırılası nəticəsində MXRP rejim tərəfindən ağır təzyiqlərə məruz qaldı. Şəriətmədarinin ev həbsinə salınmasından əlavə, onun köməkçilərinin bir çoxu həbs edildi. Xomeyninin rəhbəri olduğu İslami Republikaçı Partiyası MXRP-in qapadılması üçün etirazlar təşkil etməyə başladı və nəticədə MXRP özünün fəaliyyətini durdurduğunu elan etməyə məcbur oldu. Yanvar ayından etibarən partiya artıq mövcud deyildi. Bundan bir neçə ay sonra partiyanın aktiv üzvlərindən bəziləri Təbrizdə edam edildilər.
2010-cu ildə Dr. Əsədulla Əsədi İran məhkəməsi tərəfindən Müsəlman Xalq Respublikası Partiyasının üzvü olmaqda və düşmən dövlətlərlə əməkdaşlıq etməkdə ittiham edilərək həbs edilmişdi.
Əncüməni Azərbaycan və ya Azərbaycan Şurası
Cənubi Azərbaycana aid qurulmuş mühüm təşkilatlardan biri də Əncüməni Azərbaycan idi. Əncümənin çap edilmiş proqramında "Azərbaycanın milli dilinin və mədəniyyətinin" tanınmasını, Azərbaycan türkcəsində növbəti tədris ilindən etibarən məktəblərin və media orqanlarının yaradılmasını, habelə bu dilin rəsmi qurumlarda, məhkəmələrdə istifadəsinin rəsmi olaraq qəbul edilməsini tələb edirdi. Əncümən daha da irəli gedərək rəsmi Tehranla konfederasiya əlaqəsində olmağı tələb edirdi. Rəsmi olaraq yalnız regional muxtariyyət tələb edilsə də, Əncümən bütün inzibati, mədəni, hüquqi, iqtisadi və hətta təhlükəsizlik məsələlərinin yerli nümayəndələrdə və şuralarda olmasını istəyirdi. Tələbə əsasən bu şuralar və təmsilçilər yerli xalq tərəfindən seçilməli idi. İslam İnqilabından sonrakı ilkin dövrdə bir çox Azərbaycan siyasətçiləri və ziyalıları İslam Respublikasının yeni konstitusiyasında, Yazıçılar Birliyi kimi bir çox ictimai qurumların nizamnamələrində və bir çox mövcud İran siyasi hərəkatları daxilində etnik azlıqların dil hüquqlarının təmin edilməsində fəal iştirak etmişlər. Yeni İran konstitusiyasının XV maddəsinin yerli və milli dillərin mətbuatda və məktəblərdə istifadəsinə rəsmi şəkildə icazə versə də, rejim bu maddənin reallıqda həyata keçməsinə icazə vermədi. Artıq Ali Dini Lider olmuş Ruhulla Xomeyni "İslamda fərqli dilləri danışan müsəlmanlar arasında fərq yoxdur" və "belə tələblər müsəlmanların birləşməsini istəməyən qüvvələr tərəfindən yaradılır deyərək buna qarşı çıxmışdı". Buna baxmayaraq, bu maddə daha sonralar aktivistlərin öz doğma dilləri uğrunda mübarizə aparmalarına hüquqi zəmin formalaşdırdı. Konstitusiyaya belə bir maddənin salınmasını Brenda Şaffer o. dövrdə bütün İranda etnik haqlar uğrunda mübarizənin güclü olmasının işarəsi kimi dəyərləndirir.
Təbriz üsyanı
Brenda Şaffer etnik təməllər üzrə səfərbər olmanın göstəricisi kimi Ruhulla Xomeyni ilə mübarizə zamanı Azərbaycan türklərinin Ayətullah Şəriətmədariyə dəstək vermələrini göstərir. Bu gərginlik konstitusiya layihəsinin refendumu ərəfəsində özünün pik nöqtəsinə çatdı. Şəriətmədari Vilayət-i Fəqihə qarşı çıxırdı və bildirir ki, bu sistem hakimiyyətin bir nəfərin əlində cəmləşməsinə yol açacaqdır. O, həmçinin yerli haqların verilməsini də tələb edirdi. Azərbaycan türklərinin əksəriyyəti Şəriətmədarinin çağırışına və həddindən artır mərkəziləşmənin Azərbaycan türklərinin haqlarına uyğun gəlmədiyi qənaətinə əsasən 2 dekabr konstitusiya referendumunu boykot etdilər. İrandakı digər etnik azlıqların əksəriyyəti də belə etmişdi.
Xomeyni və onun partiyasına qarşı çıxmasından az sonra Şəriətmədariya qarşı dövlət nəzarətindəki mətbuat orqanları tərəfindən kompaniya abaşladıldı. 6 dekabr tarixində Xomeyni Şəriətmədari ilə ilə görüşdü və görüşdə yaşananlar ultimatum kimi dəyərləndirildi.
Ayətullah Şəriətmədarinin yeni konstitusiya təklifinə qəti müxalifətinə baxmayaraq, Təbriz radiosu onun adından çıxış edərək guya ayətullahnın insanları yeni konstitusiyanın lehinə səs verməyə çağıran fətva verdiyini elan etdi. Bununla Azərbaycan əhalisinin referendumun lehinə səs verəcəyi gözlənilirdi. Bunun yalan olduğu ortaya çıxdığı zaman Təbriz əhalisi etirazlara başladı və onlar yeni referendumu tanımadıqlarını, onun saxtalaşdırıldığını elan etdilər. Bundan sonra müxtəlif bölgələrdən insanlar Təbrizə axın edərək növbəti günə MXRP tərəfindən təyin edilmiş mitinqə hazırlaşmağa başladılar. Elə bu zaman Şəriətmədarinin Qumdakı evinə hücum edildiyi və onun mühafizəçilərindən birinin öldürüldüyü xəbəri insanları daha da qəzəbləndirdi. Beləliklə, 6 dekabr mitinqi təkcə təzə konstitusiyaya yox, eyni zamanda da Şəriətmədarinin evinə edilmiş hücuma etiraza çevrildi. Hökumət orqanlarına hücum edən təbrizlilər Təbriz radiosunu da ələ keçirdilər. Nümayişçilərin tələbləri və hərəkətlərinin intensivliyi göstərir ki, konstitusiya məsələsi və Şəriətmədarinin üzərinə hücum onların rejim əleyhinə fəaliyyətləri üçün təkan rolunu oynayırdı. Etirazın əsas səbəbləri sırasına Azərbaycan əyalətlərinə göndərilən məmurların təyinatı və mətbuat məsələsi idi. Etirazçıların mülki hava limanını ələ keçirməsindən sonra şəhərdə olan ordu etirazçılara müdaxilə etməkdən imtina etdi. Bundan başqa, şəhərdəki ordu birləşmələrindən bəziləri, xüsusən hərbi hava qüvvələrinə mənsub olan əsgərlərin bir qismi etirazçılara qatıldılar və Şəriətmədarini dəstəkləməyə başladılar.
Təbrizdəki əhalinin üsyanı qısa bir müddət ərzində Urmiya və Ərdəbildə də etirazlar başladı. Yerlərdəki MXRP qolları Şəriətmədarini Xomeyni ilə olan mübarizəsində dəstəklədiklərini bildirirdilər. Təbrizdəki etirazlardan ruhlanan Urmiya sakinləri kommunikasiya qülləsini ələ keçirməyə çalışsalar da, bunu son anda bacara bilmədilər. Ərdəbil yaxınlığındakı Germi məntəqəsində yerli əhali bütün hakimiyyət orqanlarını ələ keçirməyi bacardı. Həbsxanadakı bütün məhbuslar azad edildi və onların yerinə inqilabdan sonra yaradılmış İnqilab Keşikçiləri Korpusunun yerli mənsubları həbs edildi.
Üsyançılar insanları öz əyalətlərin işlərini idarə etmək istədiklərini bildirirdilər. Məsələn, radiodan elan edilən və MXRP tərəfindən hazırlanmış bəyanatda həm Ayətullah Xomeyninin, həm də mərkəzi hökumətin nümayəndələrinin əyalətdən qovulması tələb edilirdi. Bəyanatda kürd xalqı kimi Azərbaycan xalqının da hüquqlarına hörmət edilməsi tələb edilirdi. Təbrizdəki nümayişlər zamanı insanların səsləndirdikləri şüarlardan biri də İran xalqları üçün öz müqəddəratını təyin etmə prinsipinin tədbiq edilməsi barədə idi. Nümayiş iştirakçıları çıxışçılardan yalnız Azərbaycan türkcəsində danışmağı tələb edirdilər, əgər kimsə farsca danışmağa cəhd etsəydi o, dərhal etirazla qarşılanırdı. Yalnız Azərbaycandakı hərəkatı dəstəkləyən qeyri-azərbaycanlılara öz dillərində çıxış etməyə icazə verilirdi.
Üsyan Xomeyni Şəriətmədarini təhdid edib hərəkatın önünə keçməsini əngəlləməsindən sonra ciddi ziyan gördü. 6 dekabrda Xomeyni Şəriətmədarinin evini ziyarət etdi. Görüş zamanı o, Şəriətmədariyə bildirdi ki, İslami İnqilab Şurası şəhərdəki kommunikasiya qülləsinin 24 saat içində boşaldılmayacağı təqdirdə Təbrizin bombardman edilməsi barədə qərar qəbul etmişdir. Bununla eyni zamanda İnqilab Keşikçiləri Korpusunun bölmələri helikopterlə Təbriz Universitetinin həyətinə daxil oldular. Bura o zaman Şəriətmədari ilə mübarizədə Xomeynini dəstəkləyən İran azərbaycanlısı solçular tərəfindən nəzarət edilirdi. Yeni rejimin kürdlərlə mübarizəsində xeyli kürdün öldürüldüyünü bilən və bunun Azərbaycanda da olmasını istəməyən Şəritəmədari daha çox toqquşmanın qarşısını aldı. Şəritəmədarinin göstərişləri Azərbaycanda yalnız elan edildi. Elana görə guya Şəriətmədari və Xomeyni razılığa gəlmiş, Xomeyni Azərbaycanın daxili işlərinə qarışmayacağını, Şəriətmədari isə mərkəzin bölgəyə təyinatlarını qəbul etmişdir. Brenda Şafferə görə, razılaşmanın Şəriətmədarinin əyalətdəki təyinatlar üzərində nəzarəti təmin etməsi faktı daha bir sövdələşmənin əldə olunması fikrinin həqiqətə uyğun olmadığını göstərir. Ayətullah Şəriətmədari din xadimlərinin birbaşa siyasətə qarışmasının əleyhinə idi və beləliklə, özü üçün belə bir rol istəməzdi.
Şəriətmədarinin müraciətindən sonra 9 dekabr tarixində təbrizlilər ələ keçirdikləri obyektləri hökumət qüvvələrinə təhvil verdilər. Hakimiyyəti ələ alan Xomeyni tərəfdarları MXRP-ın mərkəzlərinə basqınlar etməyə və onun aktivistlərini həbs etməyə başladı. Onlara edilənin elanın saxta olmasını başa düşdükdən sonra etirazçılar yenidən rabitə qülləsini və digər yerləri ələ keçirdilər. Bundan sonra 5 həftə olar mühüm obyektləri öz əllərində saxlamağı bacardılar. Etirazçıların bəxti onda gətirmədi ki, Təbriz ətrafında olan və o dövrdə Xomeynini dəstəkləyən Tudəyə rəğbət bəsləyən bir əsgər Təbrizdəki rabitə qülləsinin fəaliyyətini məhdudlaşdırdı. Bununla da, Təbrizdəki üsyançıların xalqa müraciəti və onları səfərbər etməsi çətinləşdi. Buna baxmayaraq, 13 dekabrda Təbrizdə 700 min insan Şəriətmədarini dəstəkləyən nümayiş keçirdi. Etirazçıların tələblərindən biri də qeyri-azərbaycanlı əsgərlərin vilayət ərazisindən çıxarılması idi. 12 yanvar 1980-ci ildə MXRP-ın 11 liderinin edam edilməsindən və İnqilab Keşikçiləri Korpusunun partiyanın ofislərini ələ keçirməsindən sonra toqquşmalar daha da artdı. Şəriətmədari Xomeyninin MXRP-ni rəsmən ləğv etmək tələblərini qəbul etmədi. Şəriətmədari rejimin partiyanı ləğv etmək tələbinə kinayə ilə cavab verdi və bildirdi ki, mövcud hökumət siyasəti çərçivəsində buna ehtiyac yoxdur, çünki "özü bütün siyasi partiyaları amerikalı, sionist və antiinqilabçı kimi qələmə verə, onları qanunsuz elan edə bilər"; o, hakimiyyətin bu etiketlərdən istifadə edərək MXRP-yə böhtan atmaq cəhdlərini nəzərdə tuturdu. MXRP heç vaxt formal olaraq buraxılmayıb.
Brenda Şaffer 1979-cu ilin dekabrında yaşananları İrandakı Azərbaycan türklərinin yeni rejimə münasibətinin formalaşmasında mühüm rol oynadığını bildirməkdədir. O, yazır ki, Azərbaycan türkləri inqilabın onların dillərinə və kültürlərinə olan qadağaları ləğv edəcəyini düşünsələr də, bunda çox optimistik olduqlarını başa düşdülər. Həmçinin Azərbaycan türklərinin — xüsusən yaşlı və mühafizəkar olanların — hörmət etdiyi Ayətullah Şəriətmədarinin alçaldılması və kənarlaşdırılması yeni hökumətdən narazılığın daha da güclənməsinə yol açdı. Ervand Abrahamianın inqilabdan sonrakı ilkin seçkilərdə Azərbaycan bölgəsində seçkilərə qatılmanın aşağı səviyyədə olmasını yazmasına istinad edən Brenda Şaffer bunun Azərbaycan türklərinin seçkidə iştirakla hansısa dəyişikliyə nail ola bilməyəcəklərini düşünməsi ilə əlaqələndirir.
Şəriətmədarinin sonrakı taleyi
Təbrizdəki hadisələrdən sonra Ayətullah Şəriətmədari müsahibələr verməyi və bəyannamələr yayınlamağı dayandırdı. Buna baxmayaraq, onnu Qumdakı evinə hər gün yüzlərlə ziyarətçi gəlirdi ki, onların çoxu da Azərbaycan əyalətlərindən idi. Xomeyni İraqla müharibəni dayandırmaq məsələsində uğursuz olduqdan sonra Şəriətmədari tərəfdarları arasında müharibə əleyhinə danışmağa başladı. Bunu özünə qarşı təhdid kimi dəyərləndirən Xomeyni 1982-ci ilin aprelində Şəriətmədarinin rejimə qarşı sui-qəsdə qarışdığını bildirdi. Əslində isə Şəriətmədari bu sui-qəsd barədə eşitsə də, ona qatılmamış və əhəmiyyət verməmişdi. Brenda Şaffer, Şəriətmədarinin din adamlarının aktiv siyasətə qarışmasına qarşı olması və azərbaycanlı tərəfdarlarının onun Xomeyni ilə siyasi mübarizəyə girməməsindən tez-tez şikayət etmələrinə əsaslanaraq sui-qəsdə qarışmadığını bildirir. 1980-ci illin yanvarında Şəriətmədari rəsmi olaraq özünün MXRP ilə əlaqəsinin olmadığını elan etdi və Xomeyni Şəriətmədarini alçaldaraq Böyük Ayətullah rütbəsindən məhrum edib ev həbsinə saldırdı. Hətta ona tibbi yardımın edilməsini da qadağan etdirdi və nəticədə aprel 1986-cı ildə Şəriətmədari vəfat etdi. Bir çox azərbaycanlı onun ölümündə Xomeynini ittiham edirdi. Hələ 1982-ci ildəki hadisələr zamanı Şəriətmədarini dəstəkləmək üçün Təbrizdə etiraz nümayişləri təşkil edilmiş və minlərlə azərbaycanlı Quma gələrək Şəriətmədariyə onu dəstəkləməyə hazır olduqlarını bildirmişdilər, lakin o, onları sakitləşdirmiş və evlərinə yola salmışdı.
İraq müharibəsi və İran azərbaycanlıları
Brenda Şafferə görə, inqilab ərəfəsində Azərbaycan türklərinin kollektiv kimliyinin formalaşmasını sürətləndirsə də, yeni rejimin 1982–1983-cü illərdəki repressiyası buna ziyan vurdu. Bu dövrdən etibarən etnik hüquqların tələbinə artıq tolerant yanaşılmadı və İraq ilə müharibə fonunda siyasi və kültürəl fəaliyyət göstərmək mümkünsüzləşdi. Müharibənin özü də kimlik məsələlərinə müəyyən təsir göstərmişdir. Məsələn, orduya alınmış kəndlilər həyatlarında ilk dəfə farslarla aktiv qarşılıqlı əlaqəyə girdilər, onların çoxu cəbhəyə yollanmamışdan əvvəl fars şəhərlərində təlim alırdılar. Bu əlaqə onların bir çoxunda əslində türklərlə farsların nə qədər fərqli olduğu fikrinin formalaşmasına, onların İranda etnik azlıq statusunun fərqinə varmalarına yol açdı. Bir çox yerlərdə onlar farsca danışdıqları zaman hiss edilən ləhcələri və etnik kökənlərinə görə zarafat mövzusu olurdular. Brenda Şafferə görə, bu alçaltma da öz növbəsində onlarda azərbaycanlı və ya türk kimliyinin güclənməsinə yol açmışdır.
Müharibənin sonuna doğru və nisbətən siyasi rahatlama dövründə bir çox Azərbaycan türkcəsində yazılmış ədəbiyyat meydana çıxdı. Bu müharibə dövründə də bu sahə üzrə fəaliyyətin davam etdiyinin, lakin uyğun siyasi mühit olmadığına görə çap işinin olmadığını göstərir. Bu şeirlərin bəzilərində Sovet Azərbaycanında ziyalılar tərəfindən eyni vaxtda efirə gedən mövzular müzakirə olunurdu və 1980-ci illərdə Arazın iki tərəfinin şairləri tez-tez bir-birinə şeirlər həsr edirdilər.
Müharibənin bitməsindən sonra Azərbaycan türkcəsinin İranda istifadəsinin genişləndirilməsinə dəstək üçün bir neçə dəfə açıq çağırış səsləndirilmişdi. Keyhan qəzetində 1988-ci ilin iyununda yayımlanan "Azəri dilinin gücləndirilməsi üçün bəzi təkliflər" adlı məqalədə deyilirdi:
"Azərbaycan kültürünə, ədəbiyyatına, dilinə diqqət böyük əhəmiyyət daşıyır. İranın Radio və Televiziya İdarəsi İslam inqilabının ən böyük təbliğat qurumu olduğuna görə təklif edilmişdir ki, bu qurum Mədəni İnqilab Ali Şurasının icazəsi ilə Azərbaycan dilinin inkişafı üçün fəaliyyətlər həyata keçirsin, məsələn, universitetdə bu dildə departament təşkil etsin, bu dilin akademiyasını qursun, azəricə qəzet və jurnal nəşr etdirsin…İranın Radio və Televiziya İdarəsi İranda müxtəlif mənşəli və fərqli dillərin olduğunu nəzərə alaraq əlindən gələni etməlidir və bu dillərdə təbliğat işlərinin aparılması çox vacib və daha təsirlidir."
Azərbaycanın şimalının müstəqilləşməsinin və Türkiyənin Cənubi Azərbaycana təsiri
Azərbaycan Respublikası müstəqillik əldə etdikdən sonra İranda azərbaycanlılar arasında etnik və milli kimliyin araşdırılması ilə bağlı fəallıq yarandı. 1991-ci ildə Azərbaycan Respublikasının müstəqil olması onun sərhədlərindən kənarda yaşayan Azərbaycan türklərində özlərini azərbaycanlı və ya Azərbaycan türkü kimliyi ilə identifikasiya etməsinə stimul oldu. 1990-cı illərin əvvəllərindən İrandakı Azərbaycan türklərinin siyasi tələblərinin ifadə edilməsində artım müşahidə edilir. Bu kimlik güclənməsi İrandan ayrılıb yeni respublikaya birləşməkdən çox, İran daxilində mədəni haqların verilməsinə yol açır. Azərbaycanlı kimliyinin güclənməsinin ilkin nəticələrindən biri İranda özünü "azərbaycanlı" "Azərbaycan türkü" və ya "azəri " deyə adlandıran insanların sayında artım oldu. Brenda Şaffer onların əvvəllər özlərini daha çox sadəcə "türk" olaraq adlandırdığını bildirir. Çox gümanki, yalnız "türk" ifadəsi geniş məfhum ehtiva etdiyi üçün İranda yaşayanlar daha konrektlik və Azərbaycanla assosiasiya olunmaq üçün bu cür ifadələrdən istifadə etməyi üstün tuturlar. Bu dövr həmçinin Azərbaycan türkcəsinin işlədilməsi uğrunda aparılan mübarizəyə də stimul verdi və güclü siyasi hərəkat formalaşdı. İran rəhbərliyinə yazılmış məktubda deyilirdi:
"İran konstitusiyasının XV maddəsinə əsaslanaraq ikidilli təhsil sisteminin reallaşması kimi vacib məsələlərə diqqət etməyin baxtıdır. Bu, bizim birliyimə ziddiyyət təşkil etmir, çünki biz iranlı müsəlman öhdəlikləri ilə birləşmişik, fars dili ilə yox. Biz nəzərə almalıyıq ki, əgər biz ana dili, kültürəl və digər tələblər məsələsində vacib işləri rellaşdırmasaq bəzi arzuolunmaz fenomenlər meydana çıxa bilər."
1990-cı illərin ilk yarısında Azərbaycan türkcəsi özünün ədəbi yenidən canlanma dövrünü yaşadı. Bəzi şəxslər ərəb qrafikasında Azərbaycan türkcəsini oxumağı asanlaşdırmaq üçün əlifbada bəzi dəyişikliklər etdi və ədəbi əsərləri oxuyanların sayı çoxaldı. Azərbaycan türkcəsində lüğətlər, qramatika kitablarının ortaya çıxması ilə birlikdə, Azərbaycanda kiril əlifbasında yazılmış bəzi kitablar ərəb qrafikasına çevrildi. 1991–1992-ci illər aralığında Keyhan, ettelaat və Cumhuri-ye İslami qəzetləri öz sayılarında Azərbaycan türkcəsində xəbər səhifəsi də əlavə etdilər. Bu ərəfələrdə Sovet hakimi illərində bir-birilərini itirmiş şəxslərin öz qohumlarını axtarmaq üçün verdiyi elanlar hər iki sahildəki qəzetlərdə peydə olmağa başladı. 1991-ci ilin sonlarına doğru Yol jurnalının nəşr edilməsinə icazə verildi. Azərbaycan türkcəsində nəşr edilən jurnalın hər sayında terminlərin izahı və farsca qarşılığı verilirdi. Bu jurnalda yazanların əksəriyyəti uzun müddət idi ki, Azərbaycan Respublikasında nəşr edilən ədəbiyyatı oxumaqda idilər və terminlərin nə anlama gəldiyini bilirdilər. Azərbaycan əhalisi arasında xeyli məşhur olan jurnal hakimiyyət orqanları tərəfindən iki ik sonra qapadıldı.
Azərbaycan türkcəsinin rəsmi istifadədə bir qədər genişlənməsinə baxmayaraq, proses zamanı dil korlanılır, yüksək dərəcədə fars ifadələri işlədilirdi. Varlıq qəzetində yazan Hüseynqulu Səlimi Təbriz radiosunda istifadə edilən tənqid etmiş, onun istifadə etdiyi dili fars-türk dili qarışığı adlandırmışdı.
1998-ci ilin yazında 60-dan çox ziyalı prezident Məhəmməd Xatəmiyə müraciət edərək kültürəl və dil haqlarının genişləndirilməsini istədilər. Məktubda bildirilirdi ki, onların istifadə etdiyi dil Azərbaycan Respublikasındakı ilə eynidir və İrandan fərqli olaraq orada bu dildə xeyli material dərc edilmişdir. Yerli mətbuatda rahat bir şəkildə öz doğma dillərinin istifadəsini bildirən ziyalılar bildirirdilər ki, bəzi xarici radiolardakı (Bakı radiosunu nəzərdə tutaraq) istifadə edilən dil İrandakından daha təmiz və başa düşülə biləndir.
Brenda Şafferə görə, 1990-cı illərin əvvəllərindən dəyişiklik yaşayan şeylərdən biri də İranda Pəhləvi dövründən etibarən türkləri alçaltmaq üçün istifadə edilən "zarafatlara" Azərbaycan türklərinin reaksıyasıdır. Onlar özlərinin mədəni və ana dili haqlarını tələb etməklə birlikdə, bu alçaltmalara da son qoyulmasını istəyirdilər. Tehran Universitetinin azərbaycanlı tələbələri İran Milli Məclisinin azərbaycanlı deputatlarına ünvanlamış olduqları açıq məktubda İran mediasının "Azərbaycan şiələrinin mədəniyyətini və dilini təqlid etmək və ləkələmək" siyasətini əsas gətirərək "Bütün bu alçaldıcılıq və istehzalara nə vaxt təsirli cavab vermək mümkün olacaq?" sualını verirdilər. Şaffer bu dəyişikliyin həm də Azərbaycan Respublikasının yaranması ilə formalaşmış etnik özünəinamla əlaqələndirir:
"Genişləndirilmiş mədəni hüquqlar üçün təkcə konkret tələblərə deyil, qeyri-maddi tələblərə müraciət etmək zərurəti yüksək etnik şüur ​​hissini nümayiş etdirir."
1995-ci ilin yazında İranın Yayım Qurumunun apardığı sorğunun nəticələri farslar arasında azərbaycanlılara qarşı geniş mənfi rəyin olduğunu üzə çıxardı. Sorğudakı suallar və onun nəticələri bir çox azərbaycanlıları qəzəbləndirdi və kəskin açıq reaksiyalara səbəb oldu. Salam 21 may 1995-ci ildə xəbər verir ki, Təbriz Universitetinin bir qrup tələbəsi Tehran Universitetinin azərbaycandilli tələbələri ilə birlikdə bu sorğuya etiraz olaraq Təbrizdə nümayiş keçirib. Salamın xəbərinə görə, nümayişçilər sorğunun İrandakı Azərbaycan icmasının şərəfinə təhqir olduğunu iddia ediblər. Sorğunun dərcindən on gün sonra yayım qurumu bu sorğu ilə hər hansı əlaqəsi olduğunu təkzib etdi və onun araşdırma mərkəzinin yalnız sorğunun nəticələrini dərc etdiyini bildirdi. Bu təkzibdən sonra azərbaycanlı tələbələr prezident aparatına, milli məclisə, cümə xütbələrinin rəhbərlərinə, Azərbaycan, Zəncan və Ərdəbil əyalətlərinin rəhbərlərinə məktublar göndərərək Təbriz Universitetində Azərbaycan türkcəsinin istifadəsinə və öyrənilməsinə dəstək olmağa çağırıb, sorğunu pislədilər. İrandakı azərbaycanlıların kollektiv kimliyinə təsir edən ən mühüm hadisələrdən biri 1992-ci ildən başlayaraq Türkiyədən televiziya proqramlarının geniş şəkildə izlənilməsi idi. İran televiziya proqramları əsasən dini xarakter daşıdığı üçün geniş ictimaiyyət üçün az maraq kəsb edirdi. Beləliklə, İranda bir çoxları, mümkün olduqda, peyk vasitəsilə xarici televiziyaya baxmağa üstünlük verdilər. 1992-ci ildə İranda ev peyk cihazlarının qiyməti kəskin şəkildə aşağı düşdü və onları bir çox ev üçün əlçatan etdi. Şaffer bunu belə dəyərləndirir:
"Görünür, bu, mühüm sosial nəticələrə səbəb olub. Dili asanlıqla türkcə danışmağa imkan verən azərbaycanlılar daha çox Türkiyədən televiziya izləməyi seçdilər. Həm Tehrandan, həm də əyalətlərdən olan azərbaycanlılar 1992-ci ildən türk [Türkiyə] televiziyasına müntəzəm olaraq azərbaycanlıların evlərində baxıldığını söyləyirlər. Türkiyədən yayımlanan verilişlər Bakıdan yayımlananlardan və bir çox iranlının izlədiyi ingilisdilli verilişlər daha çox populyarlaşdı."
Brenda Şafferin apardığı sorğulardan sonra gəldiyi qənaət budur ki, bu tendensiya İranda yaşayanların özlərini azərbaycanlı və ya türk kimi identifikasiya etməsində mühüm rol oynamışdır. Onun müsahibə apardığı şəxslərin çoxu bildirmişdir ki, onlar ilk dəfə idi ki, müsbət təqdim edilən türk görürdülər, çünki İranda hər şey bunun əksi idi. İran mətbuatında isə bunun əksi idi, türklər daim bunun əksi kimi təsvir edilirdi.
Azərbaycan əyalətlərinin bölünməsi
1992-ci ilin oktyabrında İran hökuməti Şərqi Azərbaycan ostanını bölmək qərarını verdi. Yeni yaradılan ostan üçün Savalan, Səhənd və Ərdəbil adları təklif edilməkdə idi. Bu adla gündəmdə ikən bəlli oldu ki, bir çox Azərbaycan türkü — hətta, rejimi dəstəkləyənlər belə açıq şəkildə bu bölgüyə və Azərbaycan adının dəyişdirilməsinə qarşıdır. İnsanlar yeni əyalət adından Azərbaycan adının silinməsinə etiraz edirdilər. Ərdəbildən göndərilmiş və Varlıq jurnalında yayımlanmış məktubda bildirilirdi:
"…Bizim vətənimizin adı olan Azərbaycan adından başqa bir adı yeni yaradılmış ostana vermək məntiqə daha uyğundur?…Doğrudur ki, Savalan Azərbaycanın ən yüksək dağıdır və dünyanın ən gözəl dağlarından biridir. Yenə də Azərbaycan kimi şanlı və ünlü bir ölkənin adının yerini bir dağın alması yaxşıdırmı?…Azərbaycanın tarixi mərkəzi olan Ərdəbilin adı Azərbaycanın əvəzedicisi ola bilməz…Yeni ostan Sərab, Meşkinşəhr, Astara və Xalxal kimi bölgələrdən ibarətdir…Onların sakinləri ərdəbillilər deyillər, azərbaycanlılardır. Beləliklə, mərkəzi Ərdəbil olacaq yeni ostan üçün Şərqi Azərbaycan adının götürülməsi daha məntiqlidir. Mərkəzi Ərdəbildə – vətənimizin böyük oğlu – olan vilayət adından Azərbaycan sözünün çıxarılması biz ərdəbillilər üçün bizimlə və anamızla mübarizə və zülm kimidir, elə deyilmi?"
"Hökumət təqdim etdiyi qanun layihəsində yeni əyalət adı kimi Səbalan vilayətini seçib, lakin komissiyada gedən müzakirələri və Azərbaycan adının igid üsyanların işıqlı tarixi ilə bağlı olduğunu nəzərə alaraq Azərbaycanın hər yerində igid, fədakar, inanclı, fədakar insanların olduğunu və bu adın bu torpağın nəcib insanlarında həmişə yaddaşlarda qaldığını, bu epik yaddaşı yaşatmaq üçün yeni əyalətə Azərbaycan adı verilmişdir — Mərkəzi Urmiya olan Qərbi Azərbaycan, mərkəzi Təbriz olan Mərkəzi Azərbaycan və mərkəzi Ərdəbil olan Şərqi Azərbaycan."
Qarabağ müharibələri və İran azərbaycanlılarının reaksiyası
2020-ci ilin oktyabrında Tehran və Təbriz şəhəri də daxil olmaqla bir çox şəhərlərdə azərbaycanlıların etiraz nümayişləri keçirildi. Etirazların əsas məqsədi Qarabağ müharibəsində Azərbaycan Respublikasını dəstəkləmək, İrandan Ermənistana doğru gedən rus silahlarının qarşısını kəsmək idi. Nümayişçilər Azərbaycan lehinə şüarlar səsləndirmiş və İranın təhlükəsizlik qüvvələri ilə toqquşmuşdurlar. Xeyli sayda insan saxlanılmış və həbs edilmişdir.
Siyasət və cəmiyyət
"Fars dilindən əlavə, regional və tayfa dillərinin mətbuatda və kütləvi mediyada, eləcə də [həmin qrupların] ədəbiyyatlarının məktəblərdə tədris edilməsinə icazə verilir."
UCLA-dan Professor Nikki R. Keddienin bildirdiyinə görə:
"Hər bir şəxs həm azərbaycanca, həm də kürdə qəzetlər, kitablar, musiqi kasetləri və videoları əldə edə bilərlər, orada etnik bölgələrdə radio və televiziya stansiyaları vardır ki, hətta daha çox dillərdə xəbər və əyləncə verilişləri yayımlamaqdadırlar."
1991-ci ildə Şimali Azərbaycanın müstəqilləşməsi və Azərbaycan Respublikasının yaradılması iki sahildəki etnosun yenidən bir-birinə marağının artmasına səbəb olmuşdur. Endryu Burke yazır ki:
"Azərilər [Azərbaycanlılar və ya Azərbaycan türkləri] bütün İran ərazisində maliyyədə və bazarlarda aktivdilər və onların gur səsləri eşidilir. Yaşlı Azəri kişisi ənənəvi yun papaq geyinir və onların musiqiləri, rəqsləri əsas mədəniyyətin bir hissəsi olmuşdur. Azərilər yaxşı inteqrasiya etmişdirlər və bir çox Azəri farsca ədəbiyyatda, siyasətdə, dini dünyada görkəmli rola məxsusdur."
Bülənt Gökaya görə:
"Azərbaycan da adlandırılan İranın şimal hissəsi sayları 17 milyon olan azərilər [Azərbaycan türkləri] tərəfindən məskunlaşdırılmışdır. Bu əhali ənənəvi olaraq çox etnoslu İran cəmiyyətinə yaxşı inteqrasiya etmişdirlər."
Riçard Tomas, Rocer East və Alan Con Day bildirir: "Şimali İranda 15–20 milyon Azəri türkü yaşamaqdadır…Şiə olan azərilər İran cəmiyyətinə yaxşı inetqrasiya olmuşdurlar."
Maykl P. Kroissanta görə: "İranın on beş milyonluq azəri əhalisi İran cəmiyyətinə yaxşı inteqrasiya etsə də və ayrılmaq istəyini çox az göstərsə də, Tehran buna baxmayaraq, iki Azərbaycanı birliyə çağıran əhval-ruhiyyənin artması perspektivindən hədsiz narahatlıq nümayiş etdirir."
İran azərbaycanlıları daha böyük dil hüquqlarına can atsalar da, onların çox azı separatçı meyllər nümayiş etdirir. İranlı azərbaycanlı alim Afşin Molavinin İranın üç böyük Azərbaycan vilayətində, eləcə də Tehrandakı İran azərbaycanlıları arasında apardığı geniş reportajlar göstərir ki, İran azərbaycanlıları arasında separatçılıq əhval-ruhiyyəsi geniş yayılmır. Çox az adam öz həqiqi siyasi, sosial və iqtisadi məyusluğunu — iranlıların əksəriyyətinin paylaşdığı hissləri — etnik kontekstdə izah etdi.
Mədəniyyət
İran azərbaycanlıları türkcə danışmaqdadırlar. Onlar həm digər İran, Qafqaz və digər qonşu xalqalrdan təsirlənmiş, eyni zamanda da onlara təsir etmişdirlər. İrandakı azərbaycanlıların musiqisi İran musiqisindən ayrılmaqdadır, onunla müəyyənə laqəyə sahib olsa da, şimaldakı Azərbaycan musiqisi ilə daha yaxından əlaqəlidir. Uzun müddətdir Azərbaycan türklərinin dillərinin İranın rəsmi dillərindən biri olması yönündəki tələblərinə baxmayaraq, bu reallaşmamışdır. Buna baxmayaraq, türk dili İran daxilində hər sferada istifadə edilməkdə, onu danışanların əsas ünsiyyət vasitəsi olmağa davam etməkdədir.
Ədəbiyyat
Qara Qoyunlu dövlətinin hökmdarlarından biri olan Cahanşah (1438–1467) həm də böyük şair idi. , Həqiqi təxəllüsü altında türkcə divan yazmışdı. Bundan başqa, bir digər hökmdar — Səfəvi imperiyasının qurucusu Şah İsmayıl da görkəmli şair idi. O, türk dilində divandan əlavə, bir çox məşhur digər əsərlərin də müəllifidir. Həmçinin XVII–XVIII əsrlər boyunca aşıq şeiri ədəbiyyatı da yayqınlaşmağa başlamışdır. Bu musiqilərdən və ya ədəbiyyat nümunələrindən toy və ya digər mərasimlərdə istifadə edilmişdir. Bu tipdəki ədəbiyyat nümunələrindən ən məşhurları Koroğlunu, Aşıq Qəribi, Əsli və Kərəmi və s. misal göstərmək olar.
Cənubi Azərbaycanda Qacar sülaləsinin hakimiyyəti qurulduqdan sonra burada ədəbiyyat çiçəklənməyə başladı və XIX əsrin sonlarından etibarən özünün ən yaxşı dövrlərindən biri yaşadı. Bu dövrdən etibarən Azərbaycan türkcəsində hazırlanan jurnalistika materiallarında, ədəbiyyat əsərlərində sosial aktivizm əsas mövzuya çevrildi. Bu dövrün əsas təsirli müəllifləri Mirzə Fətəli Axundov və Mirzə Şəbüstəri idi.
Pəhləvi hakimiyyəti Azərbaycan türkcəsinin və ədəbiyyatının ən qaranlıq dönəmlərindən biri oldu. Azərbaycan türkcəsi bütün rəsmi sferalardan qadağan edildi və bu dildə dərsləri tədris edən məktəblər bağlandı. Bu qadağalar İslam inqilabından sonra nisbətən yumşaldılsa da, bundan sonra da azərbaycanlılar mədəni azadlıq ala bilmədilər, xüsusən Xomeyninin 1983-cü ildə hakimiyyətinin möhkəmlənməsindən sonra bu proses azərbaycanlıların əleyhinə daha da sürətləndi Buna qədər və bundan sonrakı bir dönəmdə də Qulamhüseyn Səədi, Səməd Behrəngi və Rza Bərahani kimi azərbaycanlı müəlliflər əsərlərini fars dilində yazmağa məcbur oldular. Yeganə istisna Məhəmmədhüseyn Şəhriyar idi. Onun "Heydərbabaya salam" şeiri o qədər möhtəşəm hesab edildi ki, senzuradan belə qurtula bildi. Şəhriyarın əsəri mədəni kimliyin qısa poetik formada ümumiləşdirilməsinin yenilikçi yolu idi və az tanınan şairlər nəsli, xüsusən də Qaradağ bölgəsindən olan şairlər tərəfindən onların şifahi ənənələrini qeyd etmək üçün uyğunlaşdırılmış və onlara stimul vermişdir. Bunun aşkar nümunələrindən biri də Bariz ləqəbi ilə şeirlər yazan Abbas İslamidir (1932–2011). O, "Savalan" adlanan əsərində öz vətəninin həzin ölümünü təsvir etməyə çalışmışdır. Bir digər nümunə isə Məhəmməd Gülməhəmmədidir. O, özünün "Mən Qaradağı dəlicəsinə sevirəm" adlı uzun poemasında regionun mədəni mənzərəsini yığcam təsvir etmişdir.
Uzun sürən sıxışdırma nəhayət, Azərbaycanın heyrətamiz mənzərəsinə alleqorik eyhamlarla misralar yazan inqilabçı şairlər nəslinə gətirib çıxardı:
Səhənd, ey saf qar dağı, Zərdüştlə birlikdə Cənnətdən enmişdir, Qəlbində od, çiyinlərində qar, əsrlərin fırtınası ilə, Və sinənizdə tarixin ağ saçları… — Yadulla Məftun Amini
1979-cu il İslam inqilabından sonrakı dövr ərzində XVI-XVII-ci əsrlərdəki möhtəşəmlikdə əsərlər meydana çıxmamışdır. Mövcud siyasi mühitə görə müasir ədəbiyyat şifahi xalq ədəbiyyatına sıxışdırılmaqda və özünü bayatı kimi janrlarda göstərməkdədir.
Musiqi
Cənubda ənənəvi Azərbaycan musiqisini iki hissəyə ayırmaq mümkündür — aşıq və muğam musiqiləri. Muğam klassik İran musiqisinə bənzərliyinə və Şimali Azərbaycanda çox populyar olmasına baxmayaraq cənubdakı azərbaycanlılar arasında o qədər də məşhur deyildir. Aşıq musiqiləri Cənubi Azərbaycanın xüsusən şimal dağlıq zonasında yerləşən Qaradağ bölgəsində daha da inkişaf etmişdir. Aşıq musiqisi özünəməxsusluğuna görə, Azərbaycan türklərinin milli kimliyinin bir simvolu kimi qəbul edilir. Bu aşıq ifalarının urbanistik cəhətlərini artırmaq məqsədi daşıyan son innovativ inkişaflar aşıq musiqisinin statusunu kəskin şəkildə yüksəltmişdir. Aşıq İmran Heydəri və Aşıq Çingiz Mehdipur kimi ustad aşıqların Təbrizdə akademik üslubda musiqi dərsləri açması davam edən imic quruculuğuna böyük töhfə verib.
İncəsənət
Bir çox sivilizasiyaların qovuşuğunda yaşayan Azərbaycan sənətkarları xalça, krujeva, çap məmulatları, zərgərlik məmulatları, misdən qablar, həkk olunmuş metallar, taxta məmulatlar, keramika kimi zəngin dekorativ sənət ənənələrini inkişaf etdirmişlər. Bunların arasında xalçaçılıq Azərbaycan incəsənətinin zirvəsi kimi seçilir.
Xalçaçılıq
Xalçaçılıq sənətinin zirvəsi Dağlıq Qarabağda yaranan Vernidə[153][154] özünü göstərir. Verni köçəri qadın və qızların yaradıcılıq istedadları sayəsində əvvəlki eskizsiz toxunan, zərif və incə əyilməli, xalçaya bənzər kilimdir. Verni toxucuları qədim dövrlərdə məşhur olan saxsı naxışları təqlid edərək sadə həndəsi formalarda quş və heyvanların (maral, xoruz, pişik, ilan, quş, ceyran, qoyun, dəvə, canavar və qartal) təsvirindən istifadə edirlər. Bir çox Vernilərə xas olan əsas dekorasiya xüsusiyyəti S elementidir. Onun forması müxtəlifdir, həm 5 rəqəminə, həm də S hərfinə bənzəyir. Bu element köçərilər arasında "əjdaha" deməkdir. Hazırda Verni çox vaxt köçəri tayfaların yaşadığı bir otaqda olan Arasbaran tayfalarının qızları tərəfindən toxunur və Qaradağ bölgəsindəki 20 000-ə yaxın ailə üçün əhəmiyyətli gəlir mənbəyidir. Verni toxucuları qədim dövrlərdə məşhur olan saxsı naxışları təqlid edərək sadə həndəsi formalarda quşların və heyvanların təsvirindən istifadə edirlər.
Din
İrandakı Azərbaycan türkləriin əksəriyyəti şiədirlər. Onlar şiələr üçün müqəddəs olan Məhərrəm ayını və Aşura gününü xüsusi olaraq qeyd edirlər. Azərbaycan türkləri ilə digər etnosların qarışıq şəkildə yaşadıqları böyük şəhərlərdə, məsələn, Tehranda onların digər etnoslara nisbətən belə dini rituallara daha çox bağlı olduqları düşünülür. Lakin onlar islamçılığa daha az meyilli hesab edilirlər. Bu fikri sübut etmək üçün bəziləri onların İslam inqilabından qısa müddət əvvəl onların əksəriyyətinin ənənəvi din hüquqşünasları hesab edilən Ayətullah Məhəmməd Kazım Şəriətmədariyə və ya Xoyiyə təqlid etdiklərini, onların əksinə farsların çoxunun daha radikal islamçı hesab edilən Rujullah Xomeynini izlədiklərini göstərirlər.
Həmçinin Azərbaycan türkləri arasında Bəhailik inancına etiqad edən insanlar da vardır. Son illərdə isə, bəziləri xristianlığa keçmişdir. Bu din dəyişdirmə hal-hazırda İranda qadağandır və buna hüquqi olaraq ağıq cəzalar müəyyən edilmişdir.
İran azərbaycanlıları arasında çox az sayıda olsa da, Yarsanizm dininə etiqad edənlər də vardır. Bəzi regionlarda Yarisanizmə etiqad edənlərə Şamlı deyə xitab edilməkdədir. Çox gümanki bu söz əsas Qızılbaş tayfalarından biri olan Şamlı tayfasının adından törəmişdir.
Sayları
SSRİ Elmlər Akademiyasının Nikolay Nikolayeviç Mikluxo-Maklay adına Etnoqrafiya İnstitutunun "Dünya xalqları: etnoqrafik oçerklər" seriyasından, 1957-ci ildə Moskvada nəşr edilmiş "Ön Asiya xalqları" kitabında 1956-cı il üçün verilən ehtimala əsasən: bütün İranda təxminən 4.000.000 nəfərədək etnik azərbaycanlı yaşayırdı. Bundan əlavə tayfa bölgüsünü saxlamış, köçəri və yarım köçəri həyat sürən və dil həmçinin mədəniyyət baxımından azərbaycanlılara yaxın olan tayfalara mənsub əhalinin sayı isə təxminən 700.000 nəfər (onlardan: əfşarlar — 400.000 nəfər, şahsevənlər — 180.000 nəfər, qaradağlılar — 75.000 nəfər, qacarlar — 25.000 nəfər və qarapapaqlar — 20.000 nəfər olmaqla) idi.
Yerləşməsi
250px|thumb|right|2010-cu ildə İran Mədəniyyət Nazirliyinin həyata keçirdiyi ölkə miqyaslı sorğuya əsasən danışanların ana dili əsasında İran azərbaycanlılarının (Türklərin) məskun olduqları ostanlar və həmin ostanlarda əhali içində nisbətləri. thumb|250px|İran azərbaycanlılarının yaşadığı ərazilər açıq yaşıl rəngi ilə bilindirilib Azərbaycanlılar əsasən İranın şimalında, qərbundə və Şərqində yaşayırlar, aborigen xalqdır və əhalinin əsas hissəsini təşkil edirlər. Ərdəbil, Urmiya, Təbriz, Zəncan ostanlarında əhalinin əsas hissəsidirlər.
Bütünlükdə isə farslardan sonra İranda yaşayan xalqlar içində sayca ən çoxdurlar. .
10 əyalətin toplam əhali sayı: 30,958,000
10 əyalətin toplam Azərbaycanlı əhali sayı: 22,000,000
Barış (şəhər)
Barış — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Ulyanovsk vilayətinə daxildir
Yapon qara şamı
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xonsyu (Yaponiya) adasının dağ yamaclarında, dəniz səviyyəsindən 1600-2700 m hündürlükdə daşlıqda bitir. Təmiz və qarışıq meşə əkinləri əmələ gətirir. Hündürlüyü 35 m-ə qədər olan tezböyüyən gözəl ağacdır. Uzun, qalın, üfüqi budaqları enli, piramidal çətir əmələ gətirir. Çoxuclu gövdəsi nazik, qırmızı-qonur qabıqla örtülmüşdür. Cavan zoğları qırmızı, göy çöküntülüdür. Budaqlarının qabığı boz, tumurcuqları parlaq, tünd-qonurdur. Göy-yaşıl iynəyarpaqlarının uzunluğu 5 sm-ə qədərdir. Qozaları erkən yaşlarda sarımtıl-yaşıl, şarşəkilli (2-3 sm), nazikdir, yuxarı hissəsindən aşağıya əyilmiş olur. Budaqlarda üç ilə qədər qalır. Toxum qabıqları çoxsaylı, nazik, rozetşəkilli, yumrudur. Toxumları xırda, açıq-qonur və ya tünd-qonur qanadlıdır, sentyabrda yetişir. İynəyarpaqları payızda digər növlərdən sonar parlaq sarı çabarlı olur və ay ərzində əkinlərdə parlaq rənglər yaradır. Soyuğa dözümlüdür, qışa qədər zoğları tamamilə oduncaqlaşır. Torpaq şəraitinə və havanın rütubətliyinə çox tələbkardır, gilli və gillicə torpaqlara üstünlük verir. İşıqsevən, şəhər şəraitinə yaxşı uyğunlaşan bitkidir. Digər qara şamlara nisbətən kölgəyə davamlıdır. 15-20 yaşında toxum verir. Dekorativ cəhətdən bu növ qeyri-adi mərtəbəli çətiri, gözəl rəngli uzun iynəyarpaqları və qozalarının forması ilə digər növlərdən üstündür. Küknar, şam, ardıc, cökə, göyrüş və digər dekorativ kollarla yaxşı uyğunlaşır. Bakı şəhərinə mədəni şəraitdə bu növdən yaşıllaşdırmada tək-tək və qrup əkinlərində, kompozisiyalarda istifadə olunur.
Plano (Texas)
Plano - Texas ştatında şəhər, ABŞ.
The Classical Music of Azerbaijan: Chamber Volume 6
The Classical Music of Azerbaijan: Chamber Volume 6 - Azərbaycan klassik musiqi bəstəkarlarının əsərləri seriyasından yayımlanmış altıncı və sonuncu albomdur. Adından da göründüyü kimi bu alboma Azərbaycan bəstəkarlarının müxtəlif janrlarda olan simfonik əsərləri daxil edilmişdir.
Ümumilikdə alboma səkkiz Azərbaycan bəstəkarı - Üzeyir Hacıbəyov, Qara Qarayev, Fikrət Əmirov, Vasif Adıgözəlov, Aqşin Əlizadə, Qəmbər Hüseynli, Azər Rzayev və Həsən Rzayevin on bir əsəri daxil edilmişdir. Əsərlər Azərbaycan Dövlət Simfonik Orkestrı, Ramiz Quliyev və Oleq Qreçko tərəfindən ifa edilmişdir.
Liquipel
Liquipel — ağıllı telefonların prosessor, RAM kimi su sızdığında zay olan təchizatlarının HzO Nano texnologiyası ilə örtülən su keçirməzlik xüsusiyyətini daşıyan bir texnologiyadır.
Xarici keçidlər
Ana saytı
Dimitrovqrad
Dimitrovqrad — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Ulyanovsk vilayətinə daxildir.
Bacuni adaları
Bacun adaları (, Baajun Islands) və ya Bacuni adalrı — Hind okeanı sahilləri boyunca, Somalinin cənubunda uzanan adalar.
Adalar sayları elədə çox olmayan Bacuni xalqının köklü yaşayış yeri sayılır.
Tarixi
Tovai adasında daşdan şəhərin qalıqları vardır. Bu tip tikililər Keniyanın Lamu arxipelaqında rastlanılır.
Əhali
1913-cü il məlumatına görəyalnız iki iri adada yaşayış vardır — Tovai (və ya Çovae -0.872°N, 42.1593°W) və Tula (və ya Çula, -1.0052°N, 42.0364°W).
Siçanaoxşar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
İnza
İnza — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Ulyanovsk vilayətinə daxildir
Nut
Nut - Qədim Misir mifologiyasına görə səma ilahəsi.
Sengiley
Sengiley — Rusiya Federasiyasının Ulyanovsk vilayətində şəhər.
Neftida
Neftis – Qədim Misir mifologiyasına görə ölülərin ilk tanrısı.
Stromboli (film, 1950)
Stromboli — 1948-ci ildə Roberto Rossellini tərəfindən çəkilmiş neorealizm dramatik filmdir.
Şekuy xaqan
Şekuy xaqan — Qərbi Göytürk xaqanı.
Hakimiyyəti
611-ci ildən Nuşibilər tərəfindən dəstəklənməyə başlanmışdı. Həmin il Taman xaqanı Çin dəstəyi ilə devirərək hakimiyyətə gəlmişdi. 616–617-ci illərdə II Xosrov Pərvizin hakimiyyəti altında olan İsfahanı yağmalamışdı. Hakimiyyət dövrü əsasən Şibi xaqanla müharibədə keçdi. 618-ci ildə vəfat etdi.
Engels
Engels — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Saratov vilayətinə daxildir
Tarixi
Əlbəttə abad şəhərlər yollar ayrıcında, çaylar üzərində salınmışdır, deyənlər yanılmırlar. Kiçicik Bakır kəndi də Volqa çayı ilə Elton gölü arasındakı Böyük yolda, Saratov şəhərindən azca aralı yerləşirdi. Vaxtilə qədim Saratov Volqanın bu üzündə Bakırdan bir kilometr yarım məsafədə yerləşirdi. Yanğından sonra onu Volqanın o biri üzünə köçürdülər. Bu yola "Elton traktı" deyirdilər. 1747-ci ilin yayında senat podpolkovnik Çemadurovun rəhbərliyi altında Elton gölünü tədqiq etməkdən ötrü elmi ekspedisiyaya göndərmişlər. Rusların tələffüzündə Elton kimi səslənən bu ad indi elə bu şəkildə də rəsmiləşdirilib. 1. Əsl adı çox güman ki, Altun olan bu göl (Sahil yamacları və dibi qırmızı torpaqdan olan bu göl həqiqətən qızıl kimi parlayır ) yerli tatar və kalmıkların tələffüzündə Altun~Alton olan bu ad rusca Elton şəklinə düşmüşdür. Çemadurov Senata Elton gölünün tədqiq edildiyini və buradakı duzun hasil edilməsinin məqsədəuyğun olduğunu xəbər verir. Indi Çemadurovun öhdəsinə duzun daşınması qayğısı düşürdü. Volqanın sol sahilində duz anbarları üçün əlverişli yer axtararkən Bakır (Bakur) kəndi onun nəzərini cəlb etdi. Burada duz anbarları tikdirməyi qərara aldı. Tezliklə hökumətin təşəbbüsü ilə Malorossiya çumakları (arabaçıları) bura işləməyə gəldilər. Kənd tezliklə böyüdü. Indi bu yeni əhali – xristian sakinlər üçün kilsə lazım idi. Şəhərcikdə Pokrov kilsəsi tikildi. Bunun ardınca slaboda dərhal Pokrovskoe adlanmağa başladı. Şəhərin ortasındakı Sapsay gölünü qurutdular, şəhər ərazicə genişləndi. Indi burada ruslar, ukraynalılar, ermənilər, tatarlar yaşayırdılar. N. Baskakov "bakur, baqur" türk sözünün qıpçaq dillərində bitki adı bildirməsini göstərir. 2. Həm də müasir türk dillərində və qədim yazılı mənbələrdə mis, bürünc adını bildirən bakır sözü vardır.Hər bir halda bu rəng adı olub torpağın rəngiylə bərabər meydana gəldiyini düşünmək olar. Gürcüstanın da xəritəsində bu ada azacıq fonetik dəyişikliklə-Bakuriani rast gəlinir. Bakır Baş (Krımda dağ), Bakır Tau (Yekaterinburqda dağ), Bakır gölü (Başqırdıstanda) və s göstərə bilərik. Bakır (Pokrovskoe) 1914-cü ildə şəhərə çevrildi. 1931-ci ildə onun adı dəyişdirilib fəhlə hərəkatının ideoloqu Fridrix Engelsin şərəfinə Engels şəhəri adlandırıldı.3. Şəhəri Volqanın kiçik qolları olan "Sazan, Belaya(Ak), Volojka, Stav çayları əhatə edirdi. Bu çaylar ta qədimdən sakinləri yedirdib, bəsləyirdisə də yaz-yay daşqınları zamanı əhali əziyyət çəkirdi. Indi yüksək və möhkəm sədlər çoxmərtəbəli yaşayış evləri olan qədim Bakır, bugünkü müasir Engels şəhərini daşqından, dağıntılardan mühafizə edir. Volqa çayından tamaşa etdikdə 3 km uzunluqdakı bu sədd görünür. Məhz burada Bakır çölündəki əkin sahəsinə 1961-ci il aprelin 12-də Yuri Qaqarin kosmosa uçuşundan sonra yerə enmişdir.
Novoulyanovsk
Novoulyanovsk — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Ulyanovsk vilayətinə daxildir
Azay Rzayev
Azay Qüdrət oğlu Rzayev —
Rzayev Azay  — Fiz.-r. fəlsəfə doktoru, dosent, AMEA nəzdində Respublika Seysmoloji Xidmət Mərkəzində Baş direktorun elmi məsələlər üzrə müavini
Dəmirçihəsənli mahalı
Dəmirçihəsənli mahalı — Qarabağ xanlığının 25 mahalından biri.
Dəmirçihəsənli mahalının tarixi
Mahal 1752-ci ildə Gürcüstandan gələn Dəmirçihəsənli eli tərəfindən yaranıb.
Dəmirçihəsənli mahalı 1840-cı ildə ləğv еdildi. Yеni yаrаnаn Şuşa qəzasının Kəbirli sahəsinə bаğlаndı.
Bencamin Edelin
Bencamin Edelin (23 fevral 1993) — Fransalılı peşəkar kişi trek velosipedçisi. Bencamin Edelin Fransanı beynəlxalq yarışlarda təmsil edir.
Karyerası
Bencamin Edelin 2016 UEC Avropa Trek Çempionatında 1 km zaman yarışında iştirak etmişdir. O, Fransada baş tutan yarışlarda 1:01.967 saniyəlik nəticəsi ilə 6-cı yeri tutdu.
Saray (Qubadlı)
Tarixi
thumb|Kənd tam orta məktəbi hazırda Sumqayıtda yerləşir
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə işğaldan azad olunub.
Toponimikası
Saray kəndi Bərgüşad çayının sahilindədir. Keçmiş adı İkinci Di ləli, sonralar isə Diləli Saray olmuşdur. Yerli əhalinin məlumatına görə, kənd XIX əsrin sonlarında Saray xanım adlı bir qadına məxsus olduğundan belə adlanmışdır. Lakin tədqiqatçıların fikrincə, yaşayış məntəqəsi saray tayfasının adını daşıyır.
Dalmatovo
Dalmatovo — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Kurqan vilayətinin tərkibinə daxildir.
Kataysk
Kataysk — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Kurqan vilayətinə daxildir.
Sofya Bəsirzadə
Sofiya (Sofa) Bəşir qızı Bəsirzadə (Vəzirova) — Azərbaycan teatr və kino aktrisası, Azərbaycan SSR xalq artisti (1974).
Həyatı
Əsil soyadı Vəzirovadır. Atasının nəsil şəcərəsinə görə səhnəyə ilk addımlarından tamaşaçılar arasında "Bəsirzadə" kimi tanınıb. Bəzi proqram və afişalarda adı "Sofa" kimi də yazılıb. Teatr kollektivində də ona "Sofa xanım" deyə müraciət ediblər.
Səhnədə bir-iki cümləsi olan personajlar da ifa edib, xarakterik dramatik obrazlar da oynayıb, sevgili qəhrəmanlar obrazlarında da bacarığını sınayıb. Bu surətlərin dramatiki də olub, faciəvi ruhlusu da. Qroteskli satiriki də olub, məsxərəvari yumorlusu da. Əsas cəhət odur ki, aktrisanın daxili imkanlarının zənginliyi müxtəlif səpkili rolların ifası üçün yararlı idi. Teatr səhnəsində 62 ildən çox çalışıb. Səhnə görkəminin təravəti həmişə göz oxşayıb, çevik plastikası heyranlıq doğurub.
Sofiya Bəşir qızı Bəsirzadə (Vəzirova) 28 fevral 1918-ci ildə Kazan quberniyasının köhnə Çukan kəndində doğulub. İki yaşında olanda ailəsi Bakıya köçüb və Sofiya xanım azəri türkcəsini mükəmməl öyrənib. Bakıdakı 3 saylı beynəlmiləl məktəbdə ibtidai təhsil alıb. Sonra 134 saylı məktəbdə orta təhsilə yiyələnib. Yuxarı siniflərdə oxuyanda dram dərnəyinə üzv olub. 1936-cı ildə Mirzə Fətəli Axundzadə adına Bakı Teatr Məktəbinə daxil olub. Həmin ilin noyabrından başlayaraq AMDT-nin tamaşalarında kütləvi səhnələrdə, epizod rollarda səhnəyə çıxıb. Üçüncü kursda, 1 sentyabr 1938-ci ildə tələbə-aktrisa AMDT-nin aktyor truppasına qəbul edilib.
Yüzdən çox obrazın ifasında səhnəyə çıxan Sofa Bəsirzadənin Nisə xanım ("Lənkəran xanının vəziri", Mirzə Fətəli Axundzadə), Sevər, Gülgün, Tanya, Gülsabah, Gülnisə ("Oqtay Eloğlu", "Od gəlini", "Yaşar", "Dönüş" və "Solğuri çiçəklər", Cəfər Cabbarlı), Nina, Rübabə ("Şeyx Sənan" və "Səyavuş", Hüseyn Cavid), Məryəm, Tamara, Tatyana ("Fərhad və Şirin", "Vaqif" və "İnsan", Səməd Vurğun), Səadət ("Müsibəti-Fəxrəddin", Nəcəf bəy Vəzirov), Xanın qızı, Pəri cadu ("Köhnə dudman" və "Pəri cadu", Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev), Tərlan xanım ("Yalan", Sabit Rəhman), Qlumova ("Müdriklər", Aleksandr Ostrovski), Toni xala ("Füsunkar qız", Mikolaş Dyarfaş), Anna Dmitriyevna ("Canlı meyit", Lev Tolstoy), Fedra ("Dəlilər", Lope de Veqa), Səadət xanım ("Unuda bilmirəm", İlyas Əfəndiyev), Nihal ("Qəribə adam", Nazim Hikmət), Aliyə ("Təhminə və Zaur", Anar), Mariya Xosefa ("Dişi canavar", Federiko Qarsiya Lorka), Dayə ("Medeya", Jan Anuy), Aybəniz ("Cavanşir", Mehdi Hüseyn), Peyanira ("Mehmanxana sahibəsi", Karlo Haldoni), Esrelya ("Sevilya ulduzu", Lope de Veqa), Nataliya ("Vassa Jeleznova", Maksim Qorki), Mariya Antonovna ("Müfəttiş", Nikolay Qoqol) rolları ifadə vasitələrinin zənginliyi baxımından seçilirlər.
Sofiya Bəsirzadə ondan artıq bədii filmə çəkilib. Ömrünün son illərini o Bakı Bələdiyyə teatrında çalışıb.