Freydo-Marksizm
Mahiyyəti
Freydo-marksizmin həm marksizm  olmasını, eyni zamanda keyfiyyətcə yeni bir təlim olduğunu, bir analogiya ilə göstərmək olar. Əvvəllər heyvanların dərisinin daxili orqanlardan daha bərk olmasını izah edərək pendirin kəsilmiş tərəfini havada bir müddət saxlayardılar, hava ilə olan kontaktından  onun üst tərəfinin,  iç hissəsi ilə nisbətdə,  müəyyən zamandan sonra bərkiməsini heyvan dərisinin yaranması hadisəsinə  oxşadırdılar. Əlbəttə bu müəyyən mənada, dərinin codlaşması hadisəsinin doğru izahı idi, amma sonralar biologiyada  heyvanların dərisinin bərk olmasını izah edən başqa izahlar tapıldı, və bu eyni hadisənin daha təfərrüatlı və daha  dəqiq  izahını  verirdi. Yəni həmin məzmunun daxili genişlənməsi və daha da zənginləşməsi  idi. Amma bu əski izahı etibarsız etmir, o mənada ki əski izah bu daha təkmil izahın çıxış nöqtəsi olmuşdu. İnkarın müsbət həlli. Dialektikanın mənası bundadı. Yeni əskinin üzərində yaranır, əskini məhv edərək, amma onun müsbət nailiyyətlərini özündə saxlayaraq. Marks özü bu keşməkeşin onun nəzəriyyəsinin  başına gələcəyini bilirdi, hər halda bilməliydi, axı Marks dialektik idi. Təəssüf ki, bunu bəzi marksistlər anlamaq istəmədi. Onlar marksizmi ehkama çevirərək, əslində onu öz dialektik məzmunundan məhrum etdilər. Sovetlərdə Marksı yeganə yaradıcı anlayan bəlkə də ancaq Lenin idi ki onu da  hakimiyyətdən uzaqlaşdıraraq, Marksla  birlikdə, ehkama çevirməyə başladılar. Sovet fəlsəfi fikri Freydi qəbul etmədi və bununla özünə qəbir qazmağa başladı. Qərbdə isə əksinə psixoanaliz çox erkən qəbul olunmağa başladı və bu demək olar ki o başdan Qərbin ideoloji cəbhədə bir revanşı idi, heç olmasa ona görə ki, qərb bunu qəbul etmək iqtidarında idi, sovetlər isə artıq yox. Beləliklə marksizmin məzmununu genişləndirmək üçün Qərbdə, Freydo-marksizmdə  zəmin tapmağa başladı. Və bu heç şübhəsiz ilk növbədə Frankfurt sosiologiya məktəbinə və onun nümayəndələri, ilk növbədə freydo-marksistlərə  aiddir. Bildiyimiz kimi materializmin ilk yarandığı gündən idealizmlə mübahisəsi, ruhun, yoxsa cismin ilkin olması barədə mübahisəsidir, buna fəlsəfənin birinci məsələsi də deyirlər. Bəziləri fəlsəfənin birinci məsələsini həll olunmuş hesab edirlər. Amma bu “barış”, əslində fəlsəfədə dialektikadan imtina hesabına başa gəlir, materializm  ilə idealizm  ancaq  pozitivist  müstəvidə barışa bilər, o mənada ki, pozitivizm kəskin ziddiyətlərdən qaçaraq bunları müsbət  mənada  barışdırmaq məqsədi güdür, əslində isə fəsləfəni inkişaf etmək bacarığından məhrum edir. Yada salaq materializmin idealizmlə ziddiyəti nədən ibarətdir. İdealistlərdən fərqli olaraq materialistlər cismi ilkin hesab edirlər. Əlbəttə ki, əgər biz ilkin deyiriksə demək burada zaman məsələsi var, ama bu konkret zamanla bağlı deyil, bu prinsiplə bağlıdır, yəni demək olar ki, cism daha alidir. Fikirləşirəm ki, materializmin idealizmdən başlıca fərqi aydındır. Məlum məsələdir ki, fəlsəfə ümumiləşdirici elm olaraq,   təbii və   ictimai elmləri birləşdirir. Materialist fəlsəfə də ictimai münasibətləri maddi dünya ilə şərtləndirir, yəni insanların münasibətləri, kobud demiş olsaq, əşyalarla müəyyən edilir. Buna mülkiyyət münasibətləri də deyirlər. Yəni insan cəmiyyətinin qanunları, insanların maddi dünyaya və onun vasitəsi ilə başqa insanlarla olan münasibətləri ilə müəyyən edilir. Amma bir məsələ var, insan bədəni və onun orqanizmi, maddi dünya hesab edilirmi? Yəni insan bədəni təbii elmlərin, yoxsa ictimai elmlərin obyektidir. Marks birmənalı olaraq, insan bədənini əsasən, bəlkə də tamamilə, ictimai elmlərin hədəfindən kənarda saxlamışdı. Maddi dünya insanın əməyi nəticəsində yaranır və əslində insandan kənarda qalırdı. Doğrudur Marks deyirdi ki, insanı əmək yaradıb, amma o əmək deyəndə daha çox insanın başqa insanlarla birgə əməyi nəticəsində yaranan insanı nəzərdə tuturdu. Marks insanın əməyinin istismarı barədə danışırdı. İnsan isə əməkdən əvvəl istismar olunmağa başlayır. Bunu başqa cürə demək olar ki, istismara insanın sadəcə əməyi deyil, amma bundan əvvəl onun emosiyaları və instinktləri məruz qalır. Və əslində freydo-marksizmin də ictimai və sosial  məzmunu bundadır. Həm də Marks bunun insan bədəni üçün fəsadlarını görürdü. Onun insanın alətin davamına və quluna çevrilməsi tezisi. Amma o bunun üzərindən tez də ötüb keçirdi, çünki onun araşdırma obyekti insanın bədəninin xaricindən başlayırdı.