Ho_Şi_Min
Cənubi Vyetnam Respulikası və Xo Şi Min
Cenevrə müşavirəsindən sonra Cənubi Vyetnamın ilk tədbirləri iqtisadiyyatın inkişaf etdirilməsi oldu. Bu baxımdan 1955-1956-cı illərdə qəbul olunmuş aqrar qanunları qeyd etmək lazımdır. Həmin qanunlara görə mülkədarlara 100 ha-ya qədər torpaq saxlamaq hüququ verilirdi. Artıq torpaq sahələri alınaraq kəndlilərə satıldı. Nqo Din Zyem hökumətinin bu tədbiri kəndlilər tərəfindən rəğbətlə qarşılandı. Burjua təbəqəsi də hökumətin dayaqlarından idi. Ordu rəhbərliyi və katolik kilsəsi başçıları da hakimiyyəti dəstəkləyirdilər. ABŞ-nin yardımları iqtisadiyyatın inkişafında əsas rol oynayırdı. SSRİ və onun müttəfiqlərinə qarşı mübarizədə ABŞ Cənubi Vyetnama önəm verir, onu Hind-Çin fəaliyyət dairəsinin mərkəzinə çevirməyə cəhd göstərirdi. ABŞ hesab edirdi ki, Cənubi Vyetnamda hakimiyyət qorunub saxlanılmalıdır. Onun süqutu qonşu ölkələrdə ciddi dəyişikliyə gətirə bilər və region kommunist rejiminin nəzarətinə keçər. Belə sonluq üçün kifayət qədər şərtlər var idi. Birincisi, region xalqlarının yoxsulluğu və geriliyi onların “sosial ədalət” və “xoşbəxt həyat” vəd edən kommunist təbliğatına uymasını asanlaşdırırdı. İkincisi, region ölkələri Çinin təsiri altında idi və yaranmış imkandan Çinin yararlanacağı labüd idi. Bu amillərin tərəfardarları region xalqları arasında az deyildi. Cənubi Vyetnamın təcrübəsi buna sübut idi. Ölkədə ABŞ mövqelərinin artmasına qarşı çıxışlar baş verirdi. ABŞ Cənubi Vyetnamın hərbi qüdrətinin artırılmasına yönəli tədbirlər görürdü ki, yaxınlaşması hiss olunan hadisələrə təsir etmək mümkün olsun. Bu kurs hakim sinfin Şimali Vyetnamdan dəstək alan təbəqələrinin: burjua, hərbi və dini nümayəndələrinin tənqidinə məruz qaldı. 1959-cu ilin yanvarında Cənubi Vyetnamın müxtəlif qüvvələri hakimiyyətə qarşı mübarizəyə keçməyi qərara aldılar. Mayda VZP bu barədə qərar qəbul etdi. Qərarda deyilirdi ki, ölkənin birləşdirilməsi gərəkdir və Şimalda siyasi və iqtisadi quruculuğun, Cənubda hakimiyyətə qarşı mübarizənin genişləndirilməsi əsas şərtlərdir. 1960-cı ilin yanvarında Cənubunda çıxışlar başladı, ilin sonlarında bəzi yerlərdə hakimiyyət strukturları ləğv edildi. Bəzi ərazilər qiyamçıların əlinə keçdi və bu rayonların birində onlar Cənubi Vyetnam Milli Azadlıq Cəbhəsinin (CVMAC) yaradıldığını elan etdilər. Cəbhənin proqramında Nqo Din Zyem hakimiyyətinin devrilməsi, ABŞ-nin ölkədən çıxarılması, Vyetnamın birləşdirilməsi başlıca prinsiplər kimi qeyd olunurdu. Sonrakı dövrlərdə CVMAC fəaliyyətini daha ciddi davam etdirirdi. 1961-ci ilin fevralında Xalq Silahlı Qüvvələri adlanan birləşmələr (bu birləşmələr 1968-ci ilin fevralınadək Azadlıq Ordusu- AO, sonralar Cənubi Vyetnam Xalq Silahlı Azadlıq Qüvvəsi- CVXSAQ adlanırdı) yaradıldı və Nqo Din Zyem hakimiyyətinə qarşı mütəşəkkil mübarizənin əsası qoyuldu. İlk vaxtlar AO qüvvələri manevr döyüşləri aparır, hərbi hissə və qarnizorlara hücumlar edir və bəzi əraziləri nəzarətə götürürdü. Onlara partizanlar və özünümüdafiə qrupları kömək göstərirdi. Bunların arxasında VDR-in dəstəyi dururdu. 1961-ci ildən Cənubi Vyetnam (CV) hərbi qüvvələri “xüsusi müharibə” vəziyyətinə gətirildi. CV ordusu AO və onlarla əməkdaşlıq edən qüvvələrə qarşı əməliyyatlara başladı. 1962-ci ilin fevralında “ABŞ xüsusi hərbi komandanlığ”ı yaradıldı. Onun məqsədi CV qüvvələrinin əməliyyatlarını planlaşdırmaq idi. AO və partizanların qarşısını almaq üçün “strateji kəndlər” qurulurdu. Hər şey müharibə şəraitinə uyğunlaşdırılır, rəhbərlik hərbçilərin nəzarətinə keçirdi. AO və partizanların nəzarətindəki ərazilər ətrafında müdafiə zolaqları yaradılırdı. Məqsəd AO və partizanları mühasirəyə almaq, onları əhalidən və VDR-dən gələn köməkdən ayrı salmaq idi. Bunlar xərc və qüvvə tələb etdiyindən 1961-1964-cü illərdə ABŞ Vyetnama silah və kredit verdi. Arxasında SSRİ, ÇXR və VDR-in dayandığı AO 1963-cü ilin yanvarında Cənubi Vyetnama hücum etdi. ABŞ buna adekvat cavab verdi. Ancaq 1963-cü ildə buddistlərin üsyanı nəticəsində Nqo Din Zyemin öldürülməsi, 1965-ci ilədək 13 dövlət çevrilişinin baş verməsi, siyasi partiyalar arasında mübarizənin genişlənməsi uğursuzluğun mənbəyi oldu. ABŞ bir-birilə münaqişədə olan qüvvələrin ittifaqına çalışdı. Lakin siyasi böhranı həll etmək mümkünsüz oldu. Bunlar onunla nəticələndi ki, 1965-ci ilin iyulunda Nquen Van Txieu və Nquen Kao Kinin başçılığı ilə “gənc generallar” hakimiyyətə gəldilər. 1966-cı ilin oktyabrında qəbul olunan Vyetnam Respublikasının konstitusiyasına əsasən 1967-ci ildə prezident və parlament seçkiləri keçirildi. Txeu-Ki hakimiyyətini dəstəkləyən ABŞ əməliyyatların iki Vyetnam dövləti arasında savaşdan iki dünya sistemi arasında savaşa çevrildiyinin qaçılmaz olduğunu qəbul etdi, hərbi əməliyyatlara açıq şəkildə qoşulmağa qərar verdi. Bu haqda qərar 1964-cü ildə qəbul edilmişdi: martda ABŞ prezidenti L.Conson VDR-ə qəflətən hava basqını etmək, iyunda isə ABŞ silahlı qüvvələrinin savaşa qatılması haqqında qərarlara imza atmışdı. Bu işi reallaşdırmaq üçün bəhanə axtarılırdı. Bəhanə tapıldı: bitərəf sularda iki ABŞ esminesinin VDR hərbi katerləri tərəfindən atəşə tutulması xəbəri alınandan sonra ABŞ təyyarələri VDR-i bombalamağa başladı. ABŞ quru qoşun hissələri Vyetnam Respublikası ərazisinə daxil oldu. SEATO üzvü olan Koreya Respublikası, Tayland, Filippinlər, Avstraliya və Yeni Zelandiya hərbi hissələri Vyetnam Respublikasının köməyinə gəldilər. Savaş SSRİ və müttəfiqləri ilə ABŞ və müttəfiqləri savaş xarakteri aldı. XX əsrdə II dünya müharibəsindən sonra baş vermiş iki mənasız savaşdan birincisinə- Vyetnam savaşına ABŞ açıq-aşkar qoşuldu. Lakin ABŞ və müttəfiqləri savaşda dönüş yarada bilmədilər. SSRİ və müttəfiqlərinin qurduğu hava hücumundan müdafiə sistemi, CVXSAQ-a verdiyi müdafiə silahları sayəsində VDR-i bombalamaq əməliyyatları uğursuzluğa uğradı. CVXSAQ-a 1965-1974-cü illərdə SSRİ-nin verdiyi təyyarələr, raketlər, zenit qurğuları sayəsində Vyetnam kommunistləri müharibənin gedişini öz xeyirlərinə dəyişə bildilər. Vyetnamın hərbi-siyasi yolla birləşdirilməsinin mümkünlüyü qənaətində olan VDR liderləri 1965-ci ilin aprelində aşağıdakı şərtlər daxilində ABŞ ilə sülh danışıqlarına hazır olduqlarını bildirdilər. “Dörd maddəli proqram” adlanan şərtlər: 1) Vyetnam xalqının sülh, istiqlaliyyət, suverenlik və ərazi bütövlüyünə olan haqlarının tanınması; 2) Cənubi Vyetnamdan ABŞ qoşunlarının çıxarılması, ABŞ-Vyetnam Respublikası hərbi müttəfiqliyinin ləğvi, Vyetnam Respublikasının işlərinə ABŞ hərbçilərinin müdaxiləsinə və VDR-ə qarşı hava hücumlarına son qoymaq, Cenevrə müşavirəsinin qərarlərına əməl etmək; 3) Cənubi Vyetnam xalqının müqəddəratını təyin etmək hüququnu tanımaq; 4) Vyetnamın sülh yolu ilə birləşməsi. 1968-ci ilin mayında ABŞ Vyetnama qarşı siyasətində dəyişiklik etdi. Bu onunla bağlı idi ki, Vyetnam savaşında dönüş yaradıla bilməməsi ABŞ-nin daxilində narazılıqları artırırdı. ABŞ vəziyyətdən çıxmaq yolları aramaq məcburiyyətində qaldı. 1966-1967-ci illərdə L.Conson sülh danışıqlarına təşəbbüs göstərmişdi. Nəticədə Şimali Vyetnam və ABŞ arasında Parisdə sülhə kömək haqqında görüşlər başlandı. ABŞ mayda əməliyyatları səngitdi, oktyabrda isə dayandırdı. 1968-ci ilin noyabrında R.Nikson ABŞ prezidenti seçildikdən sonra ABŞ Vyetnama yönəli siyasətini dəyişdi. R.Nikson 1969-cu ilin 20 yanvarında prezidentliyə başlayanda Vyetnamda xeyli ABŞ əsgəri var idi. Bu səbəbdən R.Nikson və dövlət katibi H.Kissencer Vyetnama yönəli siyasətdə belə kursa önəm verdilər: oradakı orduları geri çəkmək lazımdır ki, Paris görüşlərini sürətləndirmək mümkün olsun. 1969-cu ilin yanvarında dördtərəfli danışıqlara başlandı. Danışıqlar prosesində VDR, ABŞ, Vyetnam Respublikası və CVMAC iştirak edirdi. ABŞ Vyetnam savaşından çıxmağa qərarlı idi. 1969-cu ilin iyulunda ABŞ hərbi hissələri Vyetnamdan çıxarıldı. 1969-cu ilin iyulunda Sakit okean adalarını gəzən R.Nikson Quam adasındakı konfransda bildirdi ki, ABŞ “əməkdaşlıq yolu ilə sülh” prinsipini başlıca siyasət kursu elan edir, Vyetnam timsallı məsələlərdə ABŞ əsgərlərindən istifadə yox, müttəfiqlərinə yardım göstərməklə onlara dəstək olacaqdır. Bu kurs “Quam və ya Nikson doktrinası” adlanır və o, 1957-ci ilin yanvarından tətbiq edilən Eyzenhaver doktrinasının əksinə idi. Dördtərəfli danışıqlar zamanı ABŞ Vyetnam Respublikasına yardım göstərdi ki, iqtisadi və siyasi islahatlar keçirilsin. Ən başlıcası aqrar islahat idi. Kəndlilərin vəziyyətini dirçəltmək və onları əməliyyatlardan çəkindirmək üçün fermer təsərrüfatlarının yaradılması xüsusilə qeyd edilməlidir. Lakin bu tədbirlər gecikmiş idi. 1969-cu ildə Xo Şi Minin ölümü də vəziyyətə təsir etmədi. Həmin ildə Vyetnam Respublikası ərazisinin 2\3-si Milli Azadlıq Cəbhəsinin nəzarətində idi. Hakimiyyətin nəzarətindən çıxan ərazilərdə Milli Azadlıq Cəbhəsinin idarə orqanları yaradılırdı. Həmin ərazilərdə 1968-ci ilin yazında Cənubi Vyetnam Milli, Demokratik və Sülhsevər Qüvvələrinin İttifaqı təsis olundu. Təşkilatın 1969-cu ilin iyununda Milli Azadlıq Cəbhəsi ilə birlikdə keçirdiyi qurultayda Cənubi Vyetnam Respublikası və müvəqqqəti inqilabi hökumətin yaradılması elan olundu.