cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan Respublikasının Təhlükəsizlik Konsepti
Milli təhlükəsizliyə təhdidlər
Konsepsiyanın "Azərbaycan Respublikasının milli təhlükəsizliyinə təhdidlər" bölməsində respublikamızın milli təhlükəsizliyinə təhdidlərdən söz açılır və bu təhdidlər "Azərbaycan Respublikasının müstəqilliyi, suverenliyi, ərazi bütövlüyü və konstitusiya quruluşu əleyhinə qəsdlər", "Qanunun aliliyinə nail olunması, ictimai asayişin qorunması və insan hüquq və əsas azadlıqlarının müdafiəsi sahəsində dövlət funksiyalarını yerinə yetirməyə qarşı fəaliyyət", "Separatçılıq, etnik, siyasi və dini ekstremizm", "Terrorçuluq və kütləvi qırğın silahlarının yayılması", "Regional münaqişələr və transmilli mütəşəkkil cinayətkarlıq", "Azərbaycan Respublikasının enerji infrastrukturuna qarşı fəaliyyət", "Xarici siyasi, hərbi və ya iqtisadi asılılıq", "İqtisadi qeyri-sabitlik", "Peşəkar insan ehtiyatlarının çatışmazlığı", "Regional hərbiləşdirmə" və "Ekoloji problemlər" adları altında qruplaşdırılır.
Təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətləri
"Azərbaycan Respublikasının milli təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətləri" bölməsində bildirilir ki, suveren dövlət kimi Azərbaycan Respublikası daxili və xarici siyasət vasitələrindən istifadə edərək mövcud təhlükəsizlik mühitində təhdidlərin nəzarət altında saxlanılmasına və aradan qaldırılmasına, habelə ölkənin milli maraqlarının təmin edilməsinə yönəlmiş milli təhlükəsizlik siyasətini formalaşdırır və həyata keçirir. Azərbaycan Respublikasının milli təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətləri kimi, təhlükəsizliyin xarici siyasət vasitələri ilə təmin edilməsi, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa olunması, Avropa və Avratlantik strukturlarına inteqrasiya, beynəlxalq təhlükəsizliyə töhfə, beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq, regional əməkdaşlıq və ikitərəfli münasibətlər (region ölkələri ilə əməkdaşlıq, qeyri-region ölkələri ilə əməkdaşlıq), müdafiə qabiliyyətinin möhkəmləndirilməsi və təhlükəsizliyin daxili siyasət vasitələri ilə təmin edilməsi (demokratiyanın möhkəmləndirilməsi, milli və dini tolerantlıq mühitinin qorunması, elm, təhsil, mədəniyyət siyasəti və mənəviyyatın qorunması, iqtisadi və sosial inkişaf, daxili təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi, sərhəd təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsi, miqrasiya siyasəti, enerji təhlükəsizliyi siyasəti, nəqliyyat təhlükəsizliyi siyasəti, fövqəladə idarəetmə, ətraf mühitin və əhalinin sağlamlığının mühafizəsi, informasiya təhlükəsizliyi siyasəti) göstərilir. Konsepsiyanın "Azərbaycan Respublikasının milli təhlükəsizlik siyasətinin əsas istiqamətləri" bölməsinin 4.2-ci bəndində ("Müdafiə qabiliyyətinin möhkəmləndirilməsi") Azərbaycan Respublikasının müdafiə qabiliyyətinin ölkənin milli maraqlarını təmin etmək üçün əsas amillərdən biri olduğu qeyd olunur və bildirilir ki, dövlətimizin müdafiə siyasəti milli resurslara və mövcud təhlükəsizlik vəziyyətinə əsaslanan, demokratik nəzarət altında olan müdafiə qabiliyyətinin inkişaf etdirilməsinə və saxlanmasına əsaslanır. Konsepsiyaya əsasən, Azərbaycan Respublikasının milli müdafiə siyasətinin əsasını bütün ölkələrlə dinc yanaşı yaşama, digər dövlətlərin suverenliyinə və müstəqilliyinə hörmət və onların daxili işlərinə qarışmama, mövcud dövlət sərhədlərinin bütövlüyü və onların dəyişməzliyi, beynəlxalq təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi, hərbi quruculuqda konkret qüvvələr nisbətini nəzərə almaqla zəruri müdafiə kifayətliliyi məfhumunun dəstəklənməsi təşkil edir.
Heydər Əliyev və Azərbaycanının milli təhlükəsizlik siyasəti
XX əsrin sonunda müstəqillik əldə etməsi Azərbaycanın həm dövlət quruluşunda əsaslı dəyişikliklərin həyata keçirilməsini, yeni sosial-iqtisadi və ictimai-siyasi münasibətlərin formalaşmasını şərtləndirdi, həm də ona davamlı olaraq öz təhlükəsizliyinin qayğısına qalmaq kimi daimi bir məsuliyyət bəxş etdi. Müstəqil dövlətçilik maraqlarının təmin edilməsi tələbləri, yeni geosiyasi aktorlarla birbaşa ünsiyyətin yaranması, tamamilə fərqli bir təhlükəsizlik mühitinə daxil olması, iqtisadi, ictimai, siyasi münasibətlərin demokratiya, vətəndaş cəmiyyəti, bazar iqtisadiyyatı yoluna çıxması və s. yeniliklər Azərbaycanda şəxsiyyətin, cəmiyyətin və dövlətin təhlükəsizliyinə dair yeni-yeni yanaşmaların, proqram və konsepsiyaların yaradılması zərurətini ortaya çıxardı. Bütün bunlar Azərbaycan hökumətini və onun müvafiq məsul şəxslərini ölkənin milli maraqlarının və təhlükəsizliyinin əsas vəzifə və tələblərinə uyğun gələn Milli Təhlükəsizlik Konsepsiyasını (MTK) formalaşdırmağa məcbur etdi. Azərbaycan Respublikasının milli təhlükəsizliyinin nəzəri əsaslarını müəyyən edən təhlükəsizlik konsepsiyasının ərsəyə gəlməsi və təhlükəsizlik siyasətinin tam formalaşdırılması üçün ölkənin müvafiq qurumlarına düz 15 il lazım gəldi. MTK-nın qəbul olunmasından əvvəl Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi tərəfindən 2004-cü ildə "Milli təhlükəsizlik haqqında" qanun qəbul olunmuş və respublika Prezidentinin 2004-cü il 29 iyun tarixli sərəncamı ilə təsdiq olunmuşdur.
Bu qanun özündə Azərbaycan xalqının ümummilli lideri, müstəqil Azərbaycan dövlətinin banisi Heydər Əliyevin milli təhlükəsizlk təliminin və siyasətinin əsas prinsiplərini, məqsəd və vəzifələrini əks etdirmiş və gələcək MTK-nın yaradılmasını şərtləndirmişdir.
Milli Təhlükəsizlik Konsepsiyası ölkənin milli təhlükəsizlik siyasətinin həyata keçirilməsində uzunmüddətli strateji vəzifə və prioritetləri özündə əks etdirən konseptual sənəd hesab olunur. Azərbaycan Respublikasının Milli Təhlükəsizlik Konsepsiyası Azərbaycan Prezidentinin 2007-ci il 23 may tarixli sərəncamı ilə təsdiq olunmuş və fəaliyyət üçün əsas götürülmüşdür.
[] []
Ofeliya Məmmədzadə
Ofeliya Məmmədzadə — aktrisa.
Həyatı
Ofelya Məmmədzadə 1977-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun mədəni-maarif fakültəsini bitirmiş, Azərbaycan Dövlət Akademik Milli Dram Teatrında çalışmağa başlamışdır. Burada H.Cavidin "Səyavuş" əsərində Kəndçi qızı, "İblis"də Rəna, S.Vurğunun "Vaqif" əsərində Gəlin və Gürcü qızı, C.Cabbarlının "Oqtay Eloğlu" əsərində Firəngiz, S.Rəhman "Yalan" əsərində Kəklik, İ.Əfəndiyevin "Məhv olmuş gündəliklər" əsərində Gövhər xanım obrazlarını məharətlə yaratmışdır. O,1965-ci ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında aktrisa kimi fəaliyyət göstərmişdir. O, 1999-cı ildə teatrdan çıxmış, 2005-ci ildə yenidən teatra qayıtmışdır. Uzun illər ərzində bu teatrın səhnəsində Asya, Telli (Ü.Hacıbəyov "Arşın mal alan", "O olmasın, bu olsun"), Matan xanım (Ş.Qurbanov "Özümüz bilərik"), Nazpəri (R.Hacıyev "Talelər qovuşanda"), Təşəkkür xanım (R.Mustafayev "Volqalı canan") rollarında çıxış etmişdir.Bu müddət ərzində bir çox yadda qalan obrazlar yaratmışdır. “Gəlməli, görməli, gülməli” Miniatür Teatrında yaratdığı obrazlar da unudulmaz olub.O. Məmmədzadə görkəmli gülüş ustaları Bəşir Səfəroğlu, Əliağa Ağayev, Hacıbaba Bağırov və başqaları ilə tərəf müqabil olub. Ofelya Məmmədzadə 20 mart 1987-ci ildə Əməkdar Artist fəxri adına layiq görülmüşdür.
Lüdmila Qurçenko
Lüdmila Markovna Qurçenko (12 noyabr 1935, Xarkov — 30 mart 2011, Moskva) — sovet-rus teatr və kino aktrisası, estrada müğənnisi. SSRİ xalq artisti (1983).
Həyatı
Lüdmila Qurçenko 1935-ci il noyabrın 12-də Ukraynanın Xarkov şəhərində anadan olub. Atası “Amerikanın köpək balığı” filminə baxandan sonra filmin qəhrəmanının şərəfinə qızının adını Lüdmila qoyub. 1943-cü ildə Lüdmila orta məktəbdə birinci sinifə gedir, eyni zamanda musiqi məktəbində təhsil almağa başlayır. 1953-cü ildə orta məktəbi bitirir, sənədlərini Moskva Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutuna verir və tələbə adını qazanır.
İnstitutda həm yaxşı oxuduğuna, həm də yaxşı səsi olduğuna görə müəllimlərin sevimlisinə çevrilir. Üçüncü kursda F. Şillerin “Qaçaqlar”ında ilk rolunu oynayır. 1956-cı ildə Eldar Ryazanovun “Karnaval gecəsi”ndə oynadığı Lena Krılova rolu ona şöhrət gətirir. 1958-ci ildə institutu bitirir. Həmin il rejissor Yan Fridin “Düzgünlük yolu” filminə və M. Faynsimmerin “Gitaralı qız” filminə çəkilir. Elə həmin ildə institutda təhsil alan, gələcəyin ssenarist və tarixçisi Boris Andronikaşvili ilə tanış olur. Bir müddət sonra onlar evlənirlər, 1959-cu ildə qızları Mariya dünyaya gəlir. Lakin bu nikah uzun sürmür və üç ildən sonra onlar ayrılırlar.
Ümumiyyətlə, sənətdəki uğurlarına baxmayaraq, Lüdmila Qurçenkonun şəxsi həyatı uğurlu alınmamışdı. 1962-ci ildə aktyor Aleksandr Fadayevlə, 1967-ci ildə müğənni İosif Kobzonla ailə həyatı qurur, amma hər ikisi ilə üç il yaşayır. 1973-cü ildə aktrisa “Köhnə divarlar” filmində Anna Smirnova roluna çəkilir. 1976-cı ildə bu roluna görə "Şöhrət" ordeninə layiq görülür. Bundan sonra o, “Ana”, “Səma qaranquşları”, “Küləşdən papaq”, “Mexanik Qavrilovun sevimli qadını” və s. filmlərə çəkilir. 1977-ci ildə aktrisa Konstantin Kuperveyslə ailə həyatı qurur və bu evlilik 18 il sürür. Konstantindən ayrılandan sonra aktrisa prodüser Sergey Seninlə nikah bağlayır və ömrünün axırınacan onunla birgə yaşayır. 1982-ci ildə rejissor Eldar Ryazanovun “İki nəfərlik vağzal” filmində Vera Nefyodova roluna çəkilir. Film 1983-cü ildə Kann kinofestivalında nümayiş olunur, aktrisa isə SSRİ xalq artisti adına layiq görülür.
Lüdmila Qurçenko aktrisalıq istedadı ilə yanaşı, müğənni kimi də özünü sınayır, 1987-ci ildə ilk solo konsertini verir. 1998-ci ildə nəvəsinin, bir il sonra isə anasının vəfatı ilə depressiya keçirir, bir müddət sənətdən uzaq düşür. 2000-ci ildə Eldar Ryazanovun “Qoca yabılar” filmi ilə kinoya qayıdır və daha bir neçə ekran əsərinə çəkilir. Aktrisa 2011-ci ilin fevralında xəstələnir və martın 30-da ürəktutmasından vəfat edir.
Fransua Gizo
Fransua Pyer Giyom Gizo  — fransız tarixçisi, tənqidçi, siyasi və dövlət xadimi.
1848-ci inqilabı ərəfəsindəki fəaliyyəti
1840-cı ildən sonra Fransua Gizonun təzyiqi altında həyata keçirilən siyasət 1830-cu ildən Fransada yaradılan rejimə yenidən qayıdışa gətirib çıxardı. 1840-cı ildən 1848-ci ilədək Lui Filippin hakimiyyəti bir növ müstəbid bir hökmdarın hakimiyyətini və yaxud da feodalizmə qayıdış siyasətini xatırladırdı. 1840-cı ildən sonrakı bu siyasət Fransa xalqını xeyli qəzəbləndirirdi. Orleanlı Lui Filipp Burbonların yan qolu olan Orleanistlərin nümayəndəsi olsa da arxalı, köklü bir insan deyildi. O, Fransa üçün həmin dövrdə lazımlı olduğuna görə hakimiyyətdə idi. 1848-ci ilə qədər Lui Filipp öz hakimiyyətini müxtəlif vasitələrlə möhkəmləndirməyə çalışsa da onun bu cəhdləri baş tutmadı.
Orleanlı Lui Filipp 1847-ci ildə Fransanı kifayət qədər çətin vəziyyətə salmışdı. Ölkə daxilində rejimin böhranı özünü onda göstərirdi ki, təkcə 40-cı illərdə ona qarşı 10 dəfə sui-qəsd təşkil edilmişdi. Bu sui-qəsdlərin təşkilatçıları həm ayrı-ayrı fanatiklər, həm də gizli təşkilatların üzvləri idilər. Bu dövrdə Fransada çoxlu gizli respublikaçı cəmiyyətlər yaradılmışdı. Onlar bir növ özlərini yakobinçilərin davamçıları hesab edirdilər. Onların düşüncəsinə görə Lui Filipp Fransanı uçuruma aparırdı. Bunun qarşısını almağın yeganə yolu onun hakimiyyətdən uzaqlaşdırılması idi. 1840–1848-ci illərdə təşkil olunmuş bu sui-qəsdlər Lui Filippi öz siyasətinə yenidən baxmağa və onu bəzi güzəştlərə getməyə məcbur etməli idi. Amma Fransua Gizo onun yolundan dönməməsinə çalışırdı. Fransua Gizonun fikrincə kral vəzifəsini tutan şəxsdən ilahi bir iradə tələb olunurdu. Fransa xalqının maraqları bunu tələb edirdi. Lui Filippin Fransua Gizonun təsiri altında olması onların hər ikisinin taleyində acı rol oynadı. Sanki bu iki şəxs Fransada nə baş verdiyini görmürdülər. Artıq Fransada rejimi müdafiə eden qüvvələr belə rejimdən uzaqlaşmağa başlamışdılar. Balanslaşdırılmış siyasət 40-cı illərdə pozulmuşdu. Orleanlı Lui Filipp Fransanın sərvəti dedikdə yalnız öz sərvətini başa düşürdü. Onun sərvəti təqribən bir milyarda qədər artmışdı. O bu sərvəti torpaq icarəyə verməklə yox, ticarət və birja əməliyyatları vasitəsi ilə əldə etmişdi. Onun düşuncəsinə görə əgər o, yaxşı yaşayırsa bu o deməkdir ki, bütün Fransa xalqı yaxşı yaşayır. Əslində isə ölkənin bütün sərvəti onun əhatəsi olan kiçik bir qrupun əlində cəmləşmişdi. Fransızların əksəriyyətinin gəliri getdikcə azalmağa başlamışdı. Bu özünü tez-tez baş verən sənaye, aqrar, ticarət böhranlarında göstərirdi. Hökumət isə mövcud vəziyyəti qaydasına salmaq üçün heç bir iş görmürdü.
Nəticədə 1830-cu ildə Filippi hakimiyyətə gətirən qüvəllər 40-cı illərdə tədricən ondan uzaqlaşmağa başladılar. Onlar yenidən Lui Filippin hakimiyyəti ətrafında birləşə bilərdilər, sadəcə bəzi güzəştlərin edilməsini gözləyirdilər. Onların ən böyük istəyi seçki sisteminin dəyişdirilməsi, seçki islahatının keçirilməsi idi. Seçki islahatının keçirilməsinə olan tələblər daha çox təminatlı insanların dövlətin idarəetməsinə cəlb oluna bilmələri ilə bağlı idi. Yəni Fransada idarəçilik 240 seçicidən yox, daha çox seçicidən asılı olmalı idi. Hələ 1830-cu ildə qəbul olunmuş Fransa konstitusiyasına əsasən səs vermək istəyən insanlar 200 frank məbləğində əmlaka, seçilmək istəyənlər isə 500 frank məbləğində əmlaka malik olmalı idilər. Onların məqsədi seçicilərin sayının artması üçün bu əmlak senzinin bir qədər aşağı salınması idi. Lakin Orleanlı Lui Filipp və Fransua Gizo nəyin bahasına olur olsun bu güzəştlərə getmək istəmirdilər. Cünki onların fikrincə rejimin kiçicik də olsa güzəştə getməsi narazı qüvvələr tərəfindən onun zəifliyi kimi qarşılana bilər və daha yeni güzəştlərin tələb olunmasına səbəb ola bilərdi. Hətta Fransua Gizo parlamentdəki çıxışlarından birində belə fikir bildirmişdi ki, Fransa xalqı özü nə istədiyini bilmir. O bilməlidir ki, Fransa kralı onun nə istədiyini onun özündən yaxşı bilir. İnsanların çıxışları, petisiyaları boş-boş şeylərdi, hökumət nəyi məsləhət bilsə onu da edəcəkdir.
1840-cı illər Fransa üçün təkcə daxili vəziyyətin mürəkkəbliyi ilə deyil həmdə xarici siyasətdəki uğursuzluqlar ilə müşayət olunurdu. Fransa "Şərq məsələsi"ndə İngiltərə, Rusiya, Avstriya kimi dövlətlərlə üz-üzə qalmışdı. Onlar Fransanı "Şərq məsələsi"nin həllindən uzaqlaşdırdılar. 1841-ci ildə Fransa sanki təhqir olunmuş bir şəkildə onun da "Şərq məsələsi"nin həlli üçün yaradılmış birgə ittifaqa daxil edilməsi üçün müraciətlər edirdi. Dolayısı ilə Fransa bununla həmdə 1815-ci ildə Fransanın taleyini həll etmək üçün çağırılan Vyana konqresində yaradılmış "Müqəddəs İttifaq"a daxil oldu. "Müqəddəs İttifaq" Avropanın yeniləşmək yolundakı addımlarının qarşısını alan bir ittifaq idi. İndi özünü liberal sayan Fransa hakimiyyətinin bu ittifaqa qoşulması rejimi cəmiyyətin gözündə kifayət qədər aşağı saldı. İndi ölkədə siyasi həyatın liberallaşdığı bir dövrdə Fransa hakimiyyətinin əksinə, geri bir addım atması rejimin ölkə daxilindəki tərəfdarlarının sayının azalmasına gətirib çıxardı. Fransua Gizo bele hesab edirdi ki, Fransa Rusiya və Avstriya ilə sıx ittifaqda olmalıdır. Avstriya və Rusiya ilə sıx ittifaq Fransanın Avropa dövlətləri içərisində statusunun sabit olaraq saxlanılmasına gətirib çıxaracaqdı. F.Gizonun bu utopik iddialarının reallaşması sözsüz ki, çox böyük çətinliklərlə qarşılaşa bilərdi. Çünki nə Avsrtiya, nə də xüsusilə Rusiya Fransa ilə ittifaq müqaviləsində birləşməyin tərəfdarı deyildilər. Əksinə Avstriya Fransanı İtaliyanın daxili işlərinə qarışdığına görə qınayırdı. Yəni 1820–30-cu illər İtaliya inqilabları zamanı Fransa dolayısı ilə Avstriyanın düşmənlərinə köməklik edirdi. Buna görə də bu iki dövlət arasında bir etimadsızlıq var idi. Bu etimadsızlığı Fransa aradan qaldıra bilməzdi. Çünki inqilablar zamanı Fransaya mühacirət etmiş italyanların Fransadan qovulması İtaliyanı Fransaya qarşı qaldıra bilərdi. Digər bir tərəfdən 1842-ci ildə Fransanın kiçik müstəmləkə mülklərindən biri olan Taiti adlı bir adada "Taiti işi" adlanan bir hadisə baş vermişdi. Adada fransızlar ingilis təhlükəsi altında yerli əhalini itaətdə saxlamağa çalışırdılar. Buna cavab olaraq ərazidəki bir ingilis əczaçısı antifransız təbliğatı aparır, yerli əhalini fransız müstəmləkəçilərinə qarşı mübarizəyə çağırırdı. Buna görə həmin əczaçının həbs olunması İngiltərədə çox böyük bir etiraz dalğası yaratdı. Hətta iş o yerə çatdı ki, İngiltərə Fransaya müharibə elan etdi. Fransa hökuməti isə geri çəkilərək həbs olunmuş ingilis əczaçısını azadlığa buraxdı və ona 25 min funt sterlinq məbləğində kompensassiya ödədi. Yəni Fransa dolayısı ilə öz sözünün üstündə durmadı və özünü beynəlxalq aləmdə rüsvay etdi və bu addım Fransanı kifayət qədər silkələdi. Artıq fransızlar başa düşdülər ki bu hakimiyyət İngiltərənin hədəsi qarşısında geri cəkilərək Fransanın şərəfini qorumağa layiq olmayan bir hakimiyyətdir.
1848-ci il inqilabı zamanı
thumb|250x250px|Şato-Ruj banketi 9 iyul 1847-ci il— ilk banket kompaniyası. 1847-ci il, iyulun 9-dan etibarən Fransada banket kompaniyası başlandı. Banket kompaniyası o zaman keçirilir ki, həmin ölkədə toplantı və yığıncaq azadlığına, nümayişlərin kecirilməsinə qadağalar qoyulmuş olsun. Fransua Gizo Fransada toplantıların keçirilməsinə qadağalar qoyduğuna görə müxalifət öz tədbirlərini məhz bu formada keçirirdi. Banket kompaniyasının keçirilməsini ilk dəfə ingilis siyasi xadimləri düşünüblər.
Siyasi fəaliyyətinə son qoyulması
link=Fayl:Brooklyn_Museum_-_%22Eh_Bien_monsieur_le_marquis_de_Guizot…%22_-_Honoré_Daumier.jpg|alt=|thumb|Gizo və Pyer Berrye. [[Onore Domyenin karikaturası. 1851.]] 1848-ci ilin yanvarında müxalifət hökumətin gözünü qorxutmaq üçün növbəti banketi Parisdə keçirməyi qərara aldı. Banketin keçirilmə tarixi əvəllcə 19 yanvara təyin olunsa da daha sonra bu tarix 22 fevral 1848-ci ilədək uzadıldı. Hətta bu banketdə 87 parlament deputatı da iştirak etməyə razı salınmışdılar. Milli qvardiyaya da müraciət olunmuşdu. Milli qvardiya silahsız olaraq buraya gəlməli və deputatları qarşılamalı idi. Bu banketə maraq o qədər güclü idi ki, hökumət özü bu banketlə bağlı necə bir qərar verəcəyi barədə tərədüddə qalmışdı. Hökumət əvvəlcə banketin keçirilməsinə mane olmaq istəmədi. Yalnız fevralın 21-də hökumət bu banketin keçirilməsinə icazə verilməyəcəyi barədə qərar qəbul etdi və banketi təşkil etmək istəyənlərə banket keçiriləcəyi təqdirdə polisdən və ordudan istifadə edilərək zor tətbiq olunacağını bildirdi. Fevralın 22-də banketin ləğv olunmasına baxmayaraq insanlar kortəbii şəkildə Parisin on ikinci dairəsinə toplaşmağa başladılar. İlk olaraq toplaşanlar əvvəlcə tələbələr daha sonra isə fəhlələr idi. Onların buraya toplanması kortəbii xarakter daşısa da bu ilk qığılcım idi. Toplaşanların elə də əhəmiyyətli siyasi tələbləri, siyasi rəhbərləri yox idi. Hökumət təbii olaraq fevralın 22-də buraya toplanan əhaliyə qarşı öz reaksiyasını göstərməli idi. Toplaşanlara qarşı Parisdə olan 3 min nəfərlik polis dəstələrindən və milli qvardiyadan istifadə qərara alındı. Lakin milli qvardiyanın birinci batalyonu istisna olmaqla heç bir batalyonu nümayişçilərə qarşı silah işlətmədi. Əksinə milli qvardiya batalyonlarının bir çoxu "Yaşasın islahat" deyərək xalqın tərəfinə keçdilər.
Fevralın 22-də baş verən bu hadisə hökuməti bir qədər narahat etsə də lakin onun əlində ordu var idi. Hökumət Paris yaxınlığında yerləşən 60 minlik bir ordudan istifadə edə bilərdi. Hər şey fevralın 22-dən 23-nə keçən gecə baş verdi. Həmin gecə ordunun generallarının kütləyə zor tətbiq etmək cəhdləri nəinki uğursuzluğa düçar oldu əksinə həmin insanlar milli qvardiya və ordu əsgərləri ilə birləşərək daha da qəzəbli bir kütləyə çevrildilər. Şəhərdə 1500 barrikada quruldu. Demək olar ki, şəhərin bir çox məhəllələri bu qüvvə tərəfindən tutuldu. Fevralın 23-də Lui Filippin qarşısında iki yol var idi ya bu kütləni nəyin bahasına olur olsun darmadağın etmək, ya da seçki islahati keçirmək hansı ki F.Gizo bunun əleyhinə idi. Lui Filipp ya F.Gizonu qurban verməli ya da öz hakimiyyətindən əl çəkməli idi. Son qərar isə Fransua Gizonun istefaya göndərilməsi oldu. F.Gizonun istefaya göndərilməsi xəbəri üsyançılarda bir ruh yüksəkliyinə səbəb oldu.
Kərbəlayı İsmayıl
Kərbəlayı İsmayıl — Qərbi Azərbaycanda bolşeviklərə qarşı dirəniş hərəkatının ən fəal üzvlərindən biridir. Həmin dövrdə Azərbaycanın, Ermənistanın və Gürcüstanın müxtəlif yerlərində xalq arasında hökumətə qarşı güclü müqavimət ruhu baş qaldırmışdı. O dövrdə Quba ətrafında gedən müqavimətə Qaçaq Mayıl,Lənkəranda Cankişi, Gəncədə və Gəncəbasarda Məmməd Qasım, Hacı Axund, Gürcüstanda (Qarayazıda) Qaçaq İsaxan başçılıq etmişlər.
Həyatı
Kərbəlayi İsmayıl 1870-ci ildə Vedibasar mahalının Çimən kəndində anadan olub. Ömrünün böyük hissəsini ermənilərin soyqırımı həyata keçirdikləri Azərbaycan torpaqlarında tarixi cinayətlərin baiskarlarına qarşı mübarizədə keçirib. 1931-ci ildə o, Araz çayını keçərək Daşburuna gəlib. Sovet xüsusi xidmət orqanları tərəfindən təqib edilən Kərbəlayi İsmayılı yerli əhali qoruyub. Bundan sonra o, daşburunlularla birlikdə türk torpaqlarını qorumaq üçün mücadilə aparıb.
1920-ci ildə Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalı ilə barışmayanların əksəriyyəti hələ Sovet dönəmində xalqın sevimlisinə çevrilmişdi. Bu gün də haqqında maraqla danışdığımız Kərbəlayi İsmayıl kimi. Kərbəlayi İsmayılın adı daha çox Qərbi Azərbaycanda bolşeviklərə qarşı dirəniş hərəkatı ilə bağlıdır.
Kərbəlayi İsmayıl Qərbi Azərbaycan ərazisində erməni təcavüzü və bolşevik işğalına qarşı mübarizə aparırdı. Sonradan Türkiyə tərəfə keçmək məcburiyyətində qaldı. Burda isə onu heç də sakit həyat gözləmirdi. Kərbəlayi İsmayıl 1931-ci ildə qohumları ilə birlikdə İğdır ilinin Daşburun kəndinə gəlir. Bu elə bir vaxt idi ki Ermənistanla sərhəd olan ərazilərdə hələ də daşnaklar at oynadırdı. Az bir zamanda xalqı ətrafında birləşdirən Kərbəlayi İsmayıl ermənilərə qarşı mübarizədən qalib çıxa bilir. Kərbəlayi İsmayıl Türkiyədə yaşadığı illərdə doğulduğu Vedibasar elindəki Çimən kəndinin adını özünə soyad kimi götürüb. 1948-ci ildə Daşburun kəndində 78 yaşında vəfat edib.
Kərbəlayi İsmayılı anım günü
Hər il aprelin 28-i ərəfəsində İğdır ilinin Daşburun kəndində Kərbəlayi İsmayılın anım günü qeyd edilir. Kəndin ərazisində həmyerlimizin məzarı üstə ucaldılan abidənin ətrafında mitinq keçirilir. XX əsrin əvvəlində ermənilər tərəfindən türk xalqına qarşı törədilən soyqırıma etiraz səslənir.
İran azərbaycanlıları
İran azərbaycanlıları, cənubi azərbaycanlılar, İran türkləri və ya İran azəriləri (Farsca: ایرانیان آذربایجان; Azərbaycanca: ایران آذربایجانلیلاری [iˈɾɑːn ɑːzæɾbɑjˈdʒɑnlɯlɑɾɯ]) — İranda yaşayan və Azərbaycan türkcəsini özlərinin ana dili kimi danışan etnik qrup. Onlar Şimali Azərbaycanda yaşayanlarla eyni etnik qrup hesab edilirlər və İrandakı Türk xalqlarından birini təşkil edirlər.
İran azərbaycanlıları özlərinin doğma bölgəsi olan İran Azərbaycanında və ya Cənubi Azərbaycanda yaşamaqdadırlar. Buraya Şərqi Azərbaycan, Ərdəbil, Zəncan və Qərbi Azərbaycan ostanları daxildir. Bu ostanlarda onlar əhalinin mütləq əksəriyyətini təşkil etsələr də, habelə Kürdüstan, Qəzvin, Həmədan, Gilan, Mərkəzi və Kermanşah ostanlarında da kütləvi şəkildə yaşamaqdadırlar. Həmçinin onlardan xeyli sayda insan Tehranda, Kərəcdə və digər yerlərdə də yaşamaqdadır.
Demoqrafik göstəricilər
Azərbaycan türkləri İranda farslardan sonra ən çoxsaylı etnik qrupdurlar. Onlar İran Azərbaycanından (Cənubi Azərbaycan nəzərdə tutulur) başqa, digər 4 ostanda yaşamaqdadırlar. Buraya Əfşarlar, Qaragözlülər, Şahsevənlər və Baharlılar da daxil olmaqla Həmədan ostanı, Qəzvin, Mərkəzi və Kürdüstan ostanları daxildir. Mərkəzi ostanda yaşayan azərbaycanlılar Komican, Xondab, Savə, Zərəndiyə, Şazənd və Fərahan şəhristanlarının müxtəlif bölgələrində və kəndlərində yaşayırlar. Kürdüstan ostanında yaşayan azərbaycanlılar əsasən Qürvə ətrafındakı kəndlərdə yaşamaqdadırlar.
Bundan başqa, tarix boyunca xeyli sayda Azərbaycan türkü İranın mərkəzi bölgələrinə köç etmiş, əsasən Tehran, Qum və Kərəcdə məskunlaşmışdır. Onların köç bölgələrinə hətta İranın şərq qurtaracağı olan Xorasan da daxildir. Mühacir Azərbaycan icmaları təkcə şəhər və sənaye fəhlə sinifləri arasında deyil, həm də ticarət, inzibati, siyasi, dini və intellektual dairələrdə görkəmli şəxslərlə təmsil olunub.
Erməni iranşünas olan Viktoriya Arakelova bildirir ki, Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra İrandakı azərbaycanlıların sayını hesablamaq siyasi səbəblərə görə çətinləşmişdir. O, 1990-cı illərin əvvəllərindəhəm Rusiya, həm də Qərb hesabatlarında, akademik nəşrlərində onların sayının əsasən 30 milyon hesab edildiyini bildirir. Bu zaman İran əhalisinin sayı cəmi 60 milyon idi və bu hesablamalarla əhalinin yarısı Azərbaycan türkü idi. O, əlavə edir ki, vaxt keçdikcə bu hesablamalar dəyişdi və 2000-ci illər boyunca bu rəqəmlər 20 milyona endirildi.
Dəqiq rəqəmlər bəlli olmasa da, Tehran şəhərinin 25 faizinin, Tehran ostanının isə 30.3 -33 faizinin azərbaycanlılardan ibarət olduğu təxmin edilir. Tehran ostanına daxil olan bütün məntəqələrdə azərbaycanlılar yaşamaqdadır. Beləliklə, onlar Tehran şəhərində və ostanında farslardan sonra sayları ən çox olan ikinci etnosdurlar.
Subetnik qruplar
İrandakı azərbaycan türklərinin müxtəlif subetnik qrupları mövcuddur. XIX əsrdə Şimali Azərbaycanla Cənubi Azərbaycanın ayrılmasından sonra cənubdakı subetnik qruplara şahsevənlər, qarapapaqlar, ayrumlar, bayatlar, qacarlar, qaradağilər və qaragözlülər daxil olmuşdur.
Azərbaycan türklərinin bölünməsi
1804–1813 və 1826–1828-ci illərdə baş vermiş Rus-Qacar müharibələrindən sonra Qafqaz Qacar hakimiyyətindən (Qacarların Arazdan şimalda hakimiyyətləri çox zəif idi) çıxaraq Rusiya hakimiyyətinə girdi. İmzalanmış Gülüstan və Türkmənçay müqavilələri iki imperiyanın sərhədlərini müəyyənləşdirdi. Nəticədə Azərbaycan türkləri iki yerə parçalanmış vəziyyətə düşdülər. Buna görə də, xüsusən Türkmənçay müqaviləsi müasir Azərbaycan türklərinin tarix yaddaşında mühim yerə sahibdir. XX əsrin çox hissəsi boyunca bu müqavilə bir milləti iki yerə bölən hadisə kimi dəyərləndirilmişdir. Beləliklə, bu müqavilə nəticəsində bölünmüş sərhədlər əsasında Azərbaycan Respublikası yaranmış, yerdə qalan Azərbaycan türkləri isə müasir İranın tərkibində müxtəlif ostanlarda yaşamağa davam etmişdirlər.
Ayrılığın mədəniyyətdə yeri
Müharibənin bitməsindən sonra imzalanan Türkmənçay müqaviləsi XX və XXI əsr boyunca bir millətin ayrılığının simvolu halına gəlmişdir. Azərbaycan ədəbiyyatında xüsusi mövzuya çevrilən bir millətin ayrı düşməsinə onlarla əsər həsr edilmişdir. Bunlara Bəxtiyar Vahabzadənin Gülüstan poemasını, Süleyman Rüstəmin Təbrizim şerini, Sayman Aruzun Yüz il inqilab romanını, Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin İki od arasında romanını, Xəlil Rza Ulutürkün əsərlərini misal göstərmək olar. Bir millətin ayrılığını musiqi sahəsində də göstərmək üçün bəstəkar Əli Səlimi 1958-ci ildə Fərhad İbrahiminin Ayrılıq şerinə musiqi bəstələmışdır. Şimali Azərbaycanda Cənubi Azərbaycan həsrətini simvollaşdırmaq üçün XX əsrin ortalarından etibarən kişi adı kimi Təbriz adı çox yayılmışdır. Xalq şairi və Azərbaycan azadlıq hərəkatının rəhbərlərindən biri olan Xəlil Rza Ulutürk də Qarabağ müharibəsində şəhid olan və Azərbaycan Respublikasının Milli Qəhrəmanı olan oğluna Təbriz adı vermişdir. Türkmənçay müqaviləsinin imzalandığı gün hər il Şimali Azərbaycanda və Cənubi Azərbaycanda gizli və ya açıq şəkildə qeyd edilir.
Rus-Qacar müharibəsi (1826–1828)
Bu müharibənin yükünün çox hissəsini Qaradağ bölgəsində yaşayan tayfalar çəkmişdilər. Sərhəd bölgəsində yaşayan bu tayfalar Qacar ordusunu həm döyüşçü ilə, həm də ərzaqla təmin etməkdə idilər. Müharibə ərəfəsində burada yaşayan tayfalar əsasən köçəri həyat sürməkdə idilər. Əsas tayfalara Çələbiyanlı (1500 çadırdan ibarət), Qaraçorlu (2500 çadırdan ibarət), Hacı Əlili (800 çadırdan ibarət), Bəydilli (200 tayfadan ibarət) və digər kiçik qruplar (500 çadırdan ibarət) obaları yaşamaqda idilər. Bu zaman Əhərdə 3500 sakin var idi və bura Qaradağın yeganə şəhəri idi. Hacı Əlililər sonrakı siyahı dəyişikliklərdə mühüm rol oynamışdırlar.
Məşrutə hərəkatı
Məşrutə hərəkatı zamanı Təbriz 1907-ci ilin 8 yanvarında Məhəmmədəli şah Qacarın taxta çıxmasından sonra əsas döyüşlərin meydana çıxdığı yer idi. İnqilabçılara əslən Arasbarandan olan Səttar xan başçılıq etməkdə idi. Heydər xan Əmioğlu inqilabın meydana çıxmasında və inkişafında mühüm rol oynamışdır. Onun sayəsində ilk solçu düşüncələr ölkənin əsas siyasi cərəyanlarına təsir göstərməyə başlamışdır. Sonrakı təlatümlü illərdə Hacı Əlili tayfasının başçısı Əmir Ərşad konstitusiya tərəfdarlarını dəstəkləmiş, konstitusiya əleyhdarları olan Çələbiyanlı tayfasını məğlub etmişdir. İndidə bölgədə çox məşhur olan və qəhrəman kimi xatırlanan Əmir Ərşad kürd üsyançılara qarşı döyüşdə öldürülmüşdür. Əmir Ərşad İran Azərbaycanına hücum edib əhalini qarət edən kürd Simitqo tayfasını ağır şəkildə məğlub edib qovmuşdu. O, bütün İrandan kommunizmi qovan şəxs kimi qiymətləndirilir.
Azərbaycan türkü intelektualların İranın modern ultramillətçiliyində rolu
Məşrutə hərəkatı İrana demokratiya gətirmədi. Əvəzində bir zamanlar İran Kazak Briqadasının generalı Rza şah özü də türk olan Əhməd şah Qacarı taxtdan endirərək Pəhləvi sülaləsinin əsasını qoydu. Sonuncu Qacar şahının taxtdan endirilməsi 1925-ci ildə rəsmi şəkildə təstiqləndi və bununla da despotik sülalənin hakimiyyəti quruldu. Rza şahın etnik millətçiliyi və kültürəl birlik yaratma cəhdləri, məcburi detribalizasiya və oturaqlaşdırma bir çox sosial qrupların, etnosların təzyiqlərə məruz qalması ilə nəticələndi. Belə qruplardan biri də Azərbaycan türkləri idi. İronik olaraq, irqi ultramillətçiliyə əsaslanan bu totalitar siyasətin Azərbaycandan olan intelektual Mirzə Fətəli Axundov idi. Aryanların üstünlüyünü ehtiva edən Orientalist dünyagörüşünə uyğun olaraq o, İslamdan öncəki Əhəməni və Sasani imperiyalarını ideallaşdırırdı və eyni zamanda da İranın islamlaşdırılmasını lənətləyirdi. Uzaq keçmişin bu cur ideallaşdırılması Pəhləvi sülaləsinin iki hökmdarı tərəfindən də praktikada tədbiq edildi. Xüsusən sülalənin ikinci şahı olan Məhəmməd Rza şah Pəhləvi özünü Āryāmehr, yəni bütün aryanların nuru adlandırmışdı. Məhəmməd Rza şah müsahibələrindən birində bildirmişdi ki, "biz iranlılar aryanıq və fakt odur ki, bizim Avropanın digər aryan millətləri ilə qonu ola bilməməyimiz coğrafi anomaliyadır".
Mirzə Fətəli Axundov İranın ultramillətçiliyini yüksəldən tək Azərbaycan türkü deyildi. Berlindəki İran Cəmiyyətinin təşkilatçısı olan Həsən Tağızadə də iranlı millətçiliyinin inkişafına yardım etmişdir. 1916-cı ildən o, fars filində "Kaveh" jurnalını nəşr etdirirdi və jurnalda almanlarla iranlıların irqi birliyini vurğulayırdı. Əhməd Kəsrəvi, Tağı Arani, Hüseyn Kazımzadə (İranşəhr) və Mahmud Əfşar da Azərbaycan türkcəsinin tamamilə ortadan qaldırılmasının tərəfdarı idilər. Onlar bu dilin varlığının iranlıların irqi saflığı ilə ziddiyyət təşkil etdiyini bildirirdilər.
Cənubi Azərbaycandan Şimali Azərbaycana miqrasiya
1850-ci illərdən başlayaraq xeyli sayda cənubi azərbaycan Rusiya imperiyasında, xüsusən iqtisadi baxımdan böyük irəliləyiş əldə edən və azərbaycanlıların məskunlaşdığı Bakı şəhərində işçi olaraq çalışmağa başladı. Qafqazln Bakı şəhərindən başqa hissələrindəki şəhərlərində də onlara rast gəlmək mümkün idi. Qacar imperiyası və ya İran Rusiya hakim dairələrində Persiya adlandırıldığı üçün onlar tez-tez rəsmi sənədlərdə persian deyə qeyd edilirdilər. Cənubdan gələnlər isə öz aralarında bir-birinə həmşəhri deyə xitab etməkdə idilər. Yerli azərbaycanlılar və ya Azərbaycan türkləri tərəfindən geniş ölçüdə qəbul edilmiş söz bəzən onlar tərəfindən ümumi cənubi azərbaycanlıları təsvir etmək üçün də istifadə edilirdi. Artıq XIX əsrdə bu söz Rusiya imperiyasının Tiflis və Bakı kimi şəhərlərində bir qədər dəyişikliyə uğrayaraq qamşara (rusca:гамшара) və ya amşara (rusca:амшара) kimi işlədilirdi. Sovet hakimiyyəti illərində bu söz Aşqabadın ara küçələrində istifadə edilən ruscasından götürülərək möhtəkirləri ifadə etmək üçün işlədilmişdir.
Cənubi azərbaycanlılar əsasən sadə fiziki əmək tələb edən işlərdə işləyirdilər. 1867-ci ildə təkcə Qubanın boya almaq üçün əkilən bitki plantasiyalarında 9–14 min cənublu işləməkdə idi. 1886-cı ildə Quba qəzasının iqtisadi vəziyyəti ilə bağlı Yaqodinski tərəfindən hazırlanmış hesabatda bildirilir ki, tez-tez rast gəlinən və gəlmə azərbaycanlılarla yerli qadınlar arasında bağlanan nikahlar gəlmələrin kəndlərdə məskunlaşmasına və qısa müddətdə assimiliyasiya olmasına yol açır. Belə evliliklərdən dünyaya gələn uşaqlar cəmiyyətə inteqrasiya olmuş şəkildə yaşayır və onlara yerli sakinlər tərəfindən gəlmə münasibəti bəslənilmir.
XIX əsrin sonlarından etibarən özünün yüksək səviyyədə inkişaf edən neft sənayesinə görə Bakı şəhəri cənublular üçün başlıca miqrasiya istiqamətinə çevrilir. XX əsrin əvvəllərində Bakıdakı neft işçilərinin demək olar ki yarısını onlar təşkil edirdilər və sayları 9.426 nəfərə çatırdı. Bu rəqəmlər 1897-ci ilə aid idi və 1903-cü ildə rəqəmlər 11.132 nəfərə yüksəldi. 1913-cü ildə isə Bakıda işləyən cənubluların sayı 25.096 nəfər oldu. Məsələn, Heydər xan Əmioğlu və Səttər xan Bakı bir müddət olmuş, daha sonra cənuba gedərək siyasətə qarışmışdırlar.
1925-ci ildə Şimali Azərbaycanda və ya Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikasında 45.028 nəfər İranda doğulan şəxs yaşamaqda idi. Onlardan 15.000 nəfəri əsasən neft mədənlərində, limanda, dəmiryolunda və ticarət donanmasında işləməkdə idilər və İran vətəndaşlığını saxlamaqla əsasən Bakı ilə Gəncədə yaşamaqda idilər. Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsinin qəbul etdiyi qərar ilə İran vətəndaşlığını saxlayan şəxslərə Sovet vətəndaşlığına müraciət etmək və daha sonra da Qazaxıstana sürgün edilmək üçün 10 gün vaxt tanındı. Onlardan 2.878 nəfər bunu qəbul etmədi və İrana geri göndərildi. Sovet vətəndaşlığını qəbul edən bəzi insanlar daha sonra müxtəlif antisovet fəaliyyətlərdə ittiham edilərək həbs edildilər. Onlardan bəziləri 1938-ci ildə baş vermiş və "İran əməliyyatı" adlandırılan proses zamanı edam edildilər.
1946-cı ildə Seyid Cəfər Pişəvərinin rəhbərliyindəki Azərbaycan Milli Hökumətinin süqut etməsindən sonra 10 mindən çox cənublu şimala mühacirət etdi. Mühacirətin məqsədi Şah hakimiyyətinin bərpa edilməsindən sonra gözlənilən amansız repressiyalardan yayınmaq idi. Ümumiyyətlə, Şimali Azərbaycanda Cənubi Azərbaycan gəlmiş xeyli sayda məşhur olmuşdur. Onlara misal olaraq yazıçılar Mir Cəlal Paşayevi, Mirzə İbrahimovu, müğənnilər Rübabə Muradovanı, Fatma Muxtarovanı, aktrisa Münəvvər Kələntərlini, şair Mədinə Gülgünü, Balaş Azəroğlunu göstərmək olar.
İkinci Dünya müharibəsi və Azərbaycan Milli Hökumətinin qurulması
1941-ci ilin sonlarında Sovet İttifaqı ordusu Britaniya ordusu ilə əməkdaşlıq şəklində İranı ələ keçirdilər. Sovet İttifaqı ordusu Azərbaycan SSR ərazisindən sərhədi keçərək İrana daxil oldular. İran ordusu demək olar ki, müqavimət göstərə bilmədi və Rza şah taxtdan əl çəkməyə məcbur oldu. Onun yerinə oğlu Məhəmməd Rza şah taxta çıxdı. Onun taxta çıxma tarixi 16 sentyabr 1941-ci ildə oldu. Dörd illik gərgin dövrdən sonra Cənubi Azərbaycan ərazisində Sovet İttifaqının dəstəyi ilə Azərbaycan Milli Hökuməti quruldu. Bu hökumət Azərbaycanı 1945-ci ilin noyabrından 1946-cı ilin sonlarına qədər buranı idarə etdi. ABŞ başda olmaqla ABŞ-nin böyük təzyiqi nəticəsində Sovet ordusu buradan çıxmağa məcbur oldu və qısa müddət sonra mərkəzi hökumətin ordusu buranı ələ keçirdi.
İslam inqilabı
1953-cü ildə İranda baş vermiş çevrilişdən sonra Pəhləvi hakimiyyəti daha da gücləndi və İran Qərb bloku ilə yaxın müttəfiq oldu. Məhəmməd Rza şah Pəhləvi Qərblə əlaqələrindən istifadə edərək ölkə daxilində özünün diktator hakimiyyətini möhkəmləndirməklə məşğul idi. ABŞ-nin böyük dəstəyinə arxalanan şah Soyuq Müharibənin yaratdığı şəraitdən də yararlanaraq ölkənin Şərq bloku və ya Sovet İttifaqına yaxınlaşmasına əngəl oldu. 1960-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq şah bir sıra sosial və iqtisasi islahatlar həyata keçirdi. Ağ İnqilab olaraq bilinən bu islahatlar proqramının məqsədi ölkənin modernləşməsini sürətləndirmək idi. Bu modernləşmə cəhdlərinə qarşı çıxdığına görə Xomeyni iki dəfə həbs edildi və 1964-cü ildə ölkəni tərk etdi. Xomeyninin xaricdə olduğu dövrdə də şaha qarşı müxalifəti dava etməkdə idi. 1977-ci ilin oktyabrında başlayan nümayişlər nəhayətdə sivil müqaviməy hərəkatına çevrildi. Bu hərəkat həm dünyəvi, həm də islamçılar tərəfindən dəstəklənməkdə idi. 1978-ci ilin avqustunda 377 və ya 470 nəfərin Sinema Rex yanğınında ölməsi ilə müxalifətin etirazları daha da sürətləndi. Müxalifət bu yanğının SAVAK (şahın gizli polisi) tərəfindən həyata keçirildiyinə inanırdı. Genişmiqyaslı tətillər və nümayişlər bir il boyunca davam etdi və bütün ölkədəki fəaliyyəti demək olar ki, dayandırdı.
16 yanvar 1979-cu ildə Pəhləvi ölkəni tərk etdi və öz səlahiyyətlərini İran Regent Şurasına və Şapur Bəxtiyara həvalə etdi. Bəxtiyar müxalif şəxs idi və indi baş nazir olurdu. 1 fevral 1979-cu ildə Xomeyni hökumətin dəvəti ilə öz ölkəsinə geri döndü və hava limanında minlərlə insan tərəfindən qarşılandı. 11 fevralda sülalə hakimiyyəti rəsmi olaraq ləğv edildi, Xomeyni ali hakimiyyətə iddia edərkən gerillalar və üsyançı dəstələr şaha sadiq ordu birləşmələri ilə savaşmağa davam edirdi. 1979-cu ilin martında keçirilmiş referendumla seçicilərin 98 faizi ölkənin İslam respublikası olmasına səs verdilər və yeni hökumət ölkənin hal-hazırkı konstitusiyasını hazırlamağa başladı. 1979-cu ilin dekabrında Xomeyni İran İslam Respublikasının Ali Dini Rəhbəri vəzifəsinə yiyələndi.
İslam inqilabından sonra İranda yaradılmış yeni hökumət əvvəlki sülalədən fərqli olaraq ölkə əhalisinin əsas birləşdirici amili kimi din faktorunu qabartdı. İnqilabın həyata keçməsində Mir Hüseyn Musəvi, Mehdi Bazərgan, Sadiq Xalxali və Əli Xamaneyi kimi azərbaycanlılar da inqilabi prosesdə mühüm rol oynamışdılar. İnqilabdan sonra İranın ən məşhur ayətullahlarından biri olan Ayətullah Kazım Şəriətmədarinin rəhbərlik etdiyi Azərbaycan türklərindən ibarət qrup formalaşdı. Bu qrupun məqsədi İran daxilində Azərbaycana geniş muxtar hüquqların verilməsinə nail olmaq idi. Tələblər içərisində konstitusiyanın dəyişdirilməsi, sistem içində dünyəvi və müxalifət partiyasına da yer ayrılması istəkləri də daxil idi. Bu tələblər rədd edildi.
Uzunquyruq siçanaoxşar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
İran azərbaycanlıları
İslam inqilabı və Azərbaycan türklərinin reaksiyası
1977-ci ilin sonlarından etibarən şaha qarşı bütün İranda etirazlar şiddətlənsə də, Təbriz xüsusi seçilirdi. Bu Azərbaycan türklərinin rejimə xüsusən daha çox yadlaşmasının göstəricisi hesab edilir. 1977-ci ilin dekabrında Təbrizdə xüsusi şiddətli etirazlar silsiləsi oldu və Təbriz Universitetinin tələbələri ən böyük etirazlarından birini Azərbaycan Milli Hökumətinin yaranma və süqut tarixini seçmiş və bununla mərkəzi hökumətə mesaj verməyə çalışmışdılar. İranın dövlətə yaxın mətbuatı bu hadisənin Azərbaycan Milli Hökuməti ilə əlaqəsinin olmadığını göstərmək üçün guya etirazların 19 dekabrda keçirildiyini yazmışdır. Təbrizdə 18 fevral 1978-ci ildən yeni etiraz dalğası başladı. 9 yanvar 1978-ci ildə Qum şəhərində baş vermiş antişah nümayişlərdə 162 nəfərin ölümündən 40 gün keçdikdən sonra Azərbaycan türklərindən olan Ayətullah Şəriətmədari İran xalqını tətilə çağırdı. Şəriətmədarinin çağırışından sonra bütün ölkədə etirazlar yenidən başladı və Təbrizdə xüsusi ilə şiddətli keçdi.
İnqilabdan sonra Pəhləvi dövründən fərqli olaraq Azərbaycan türkcəsindən ictimai yerlərdə istifadə edilməsinə başlanıldı. Musavi-Ərdəbili və Xalxali kimi inqilabda mühüm rol oynamış din adamları ictimaiyyət arasında Azərbaycan türkcəsində danışıq və xalqa bu dildə müraciət edirdilər. Bu şəxslərin fars dilini yaxşı bilməməsi ilə yanaşı, yeni hakimiyyətin insanlara keçmiş rejimdən fərqli olaraq artıq öz dilində danışmağa mənfi yanaşılmayacağını göstərmək üçün edilirdi. Brenda Şaffer inqilabda Azərbaycan türklərindən olan şəxslərin ən önlərdə getməsini onların iranlı və müsəlman kimliyinin güclü olması ilə əlaqələndirir və inqilabı dəstəkləyən bir çox insanda demokratiyanın gələcəyinə görə onlara muxtariyyətin veriləcəyinə inam olduğunu bildirir. Yeni rejim özünə dəstəkçi toplamaq üçün tez-tez öndə gedən şəxsləri öz əyalətlərinə yerli xalqa müraciət etmək üçün göndərirdi. Belə göndərişlərdən birində yeni baş nazir Mehdi Bazərgan Təbrizə göndərilmişdi. Özü Azərbaycan türkü olsa da, farsdilli mühitdə böyümüşdü və kareyerasının çoxunu ümumiran hədəfləri uğrunda aparmışdı. O, 25 mart 1979-cu ildə Təbrizdəki mitinqdə etnik azlıqların mədəni hüquqlarını dəstəklədiyini açıqlayaraq əlavə etdi:
"Mən arzulayardım — və daha uyğun olardı ki, [burada] türk dilində danışam."
Şahın İrandan qaçmasından sonra ölkədə qeyri-fars dillərdə jurnallar, qəzetlər peydə oldu. Şahın qaçışından bir gün sonra Azərbaycan türkcəsində Ulduz jurnalının nəşr edilməsinə başlanıldı. Ulduz jurnalının müəllifləri Azərbaycan türklərinə etnik haqların verilməsini və ən çoxu da Azərbaycan türkcəsindən sərbəst istifadəyə şərait yaradılmasını tələb edirdilər. Brenda Şaffer bunu qeyd edərək bildirir ki, belə etnik əsaslı tələblər əvvəldən də mövcud olsa da, bir çox azərbaycanlılar inqilabın onlara mədəni azadlıq təmin edəcəyini güman edirdilər. İslam rejimi belə nəşrlərə qarşı ilk ildə daha yumşaq yanaşsa da, öz hakimiyyətini möhkəmləndirdikdən sonra bu siyasət dəyişdi. Ulduz kimi jurnallar qapadıldı və insanlara öz dillərində kitablar çap etdirməsi çətinləşdirildi.
Bu dövrdə əsası qoyulmuş və fəaliyyətii uzun müddət Təbrizdə davam etdirmiş jurnal Varlıq jurnalıdır. Bu jurnalın nəşr edilməsinə Professor Cavad Heyətin rəhbərliyində başlanılmışdır. Jurnalın əsasının qoyulmasında iştirak edən digər şəxslər Dr. Həmid Nitqi, şairlər Savalan və Sönməz idi. Varlıq jurnalı həm Azərbaycan türkcəsində, həm də farsca nəşr edilirdi, həmçinin onda Türkiyədən və Sovet Azərbaycanından (daha sonra Azərbaycan Respublikasından) göndərilən yazılar da çap edilirdi. Jurnalın ilk sayısında Azərbaycan türkcəsində jurnalın hədəfləri kimi bunlar qeyd edilmişdi:
"Dünyadakı hər bir xalqın tarix boyu başqa xalqlarla nə qədər tarixi və mədəni bağlılıqlarından asılı olmayaraq milli mədəniyyətini, kimliyini və dilini qorumağa tarixi və hüquqi haqqı vardır. Azərbaycan xalqı İranda yaşayan digər xalqlarla birlikdə eyni taleyi paylaşmaqdadır və ümumi mədəniyyətin formalaşmasında iştirak etmişdir, buna baxmayaraq o özünün milli kimliyini, xarakterini və ana dilini saxlamışdır…Özünün milli mədəniyyətini və dilini qorumasına baxmayaraq, Azərbaycan xalqı hətta 'milli birlik' bayrağını dalğalandıranlardan da çox İrana sadiq qalmış, Azərbaycan xalqı öz tarixi və inqilabi borcunu onun xidmətlərinə ehtiyac duyduğu zaman yerinə yetirməkdən yayınmamışdır."
Müsəlman Xalq Respublikaçı Partiyası və ya Müsəlman Xalq Respublikası Partiyası
İslam inqilabı zamanı İranda etnik əsaslarla bir çox siyasi təşkilatlar quruldu. Xomeyninin tərəfdarlarının İslami Respublika Partiyasını qurmasından sonra 25 fevral 1979-cu ildə Azərbaycan türkü Ayətullah Şəriətmədarinin tərəfdarları Müsəlman Xalq Respublikaçı Partiyasını (daha çox Xalq və Xalq-e Müsəlman olaraq tanınır) yaratdılar. Partiyanı quranlar bazar tacirləri, orta təbəqədən olan siyasətçilər və Şəritmədari ilə yaxın əlaqələrə sahib olan din adamlari idilər. Azərbaycan türkləri ilə assosiasiya olunmaq və etnik haqlar tələb etməklə yanaşı Müsəlman Xalq Respublikaçı Partiyası inqilabi məhkəmələrin və inqilabi komitələrin sərt cəzalandırmalarını, qəddar davranışlarını tənqid edirdi. Partiya dünyəvi təşkilatlarla əməkdaşlıq etməyə hazır olduğunu elan etmişdi. Partiyanın yaradılmasından qısa müddət sonra onun Kərəc, Ərak, Savə, Ərdəbil və Xalxaldakı qollarına hücumlar həyata keçirildi.
Partiya bütün İran xalqını sıralarına qoşulmağa çağırsa da, üzvləri əsasən Azərbaycan əyalətlərinin sakinləri və Tehranda bazarda çalışan Azərbaycan türklərindən təşkil edilmişdi. Partiyanın proqramında ölkənin bütünlüyünü nəzərə almaqla bütün etnik azlıqlara haqlarının verilməsi nəzərdə tutulurdu. Həmçinin bütün böyük əyalətlərin öz parlamentlərinin olması tələb edilir, eyni zamanda bu tələblər təkcə Azərbaycan türkləri üçün yox, digər etnik azlıqlar üçün də istənilirdi. Partiyanın qəzeti farsca dərc edilsə də, daha çox Azərbaycanln məsələləri ilə maraqlanırdı və hakimiyyətin ədəmi-mərkəziyyət prinsipinə əsaslanmasını istəyirdi. Şəriətmədari partiyanın rəsmi şəkildə rəhbəri və ya üzvü olmasa da, yaxın əlaqələrə sahib idi və onun oğlu Həsən partiyanın rəhbərlərindən biri idi. Həm partiya, həm də Şəriətmədari vilayəti-fəqih, yəni bütün hakimiyyətin bir ali dini lider ətrafında cəmləşdirilməsinə və yeni dini konstitusiyaya qarşı idi. Bəzən partiya ilə Şəriətmədari arasında müəyyən narazılıqlar da yaşanırdı. Məsələn, İranın konstitusiyasını yazmalı olan Mütəxəsislər Məclisinə olan seçkilərdə onların fikirləri ziddiyyət təşkil etdi. Şəriətmədari konstitusiyanın komitə tərəfindən hazırlanmasına etiraz edir, bunun əvəzinə konistitusiyanın tamamilə seçilmiş üzvlərdən olan assambleya tərəfindən müəyyənləşdirilməsini tələb edir və seçkilərə boykot etməyə çağırırdı, lakin partiyanın Azərbaycandakı yerli qolu konstitusiyanın etnik haqları təmin edəcəyinə inamının ümidin az olmasına və məhdud çərçivəyə baxmayaraq, seçkilərdə iştirak etmək istəyirdi.
Mütəxəsislər Məclisi toplanarkən partiyanın Azərbaycan qolu aktiv şəkildə Azərbaycanda Əyalət Məclisinin qurulmasını təbliğ edirdi. 1979-cu ilin sentyabrında partiyanın Azərbaycan qolu olan Azərbaycan Birləşmiş Xalq Partiyası əyaləti təmsil etmək üçün parlament təşkilatı qurmağa çağırdı. Azərbaycan olan məşhur siyasətçilərdən Müqəddəm Marağayi Mütəxəsislər Şurasında bu layihəni təqdim etdi. Yerli partiyanın müraciətində bildirilirdi:
"Əyalət Məclisinin və İran Xalq Məclisinin yaradılması bütün hakimiyyətin mərkəzi hökumətin əlində cəmləşməsini önləyəcək və mərkəzi əyalətlərin qərarverici gücünü zəiflədəcək. Belə bir qurumun yaradılması İran xalqları arasında əsl bərabərliyə nail olunmasına yardım edəcək."
Brenda Şaffer bu bəyanəti belə dəyərləndirir:
"Bu fəaliyyət və bəyanat İranda əyalətlərin və azlıqların təmsilçiliyinin genişləndirilməsi istəyini və Azərbaycanın vilayətlər üçün geniş qərar qəbul etmə səlahiyyəti istəyini nümayiş etdirir."