cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Leyli və Məcnun (Nizami)
Azad sevgi
230px|thumb|right|Leyli və Məcnunun bir-birini görərək huşunu itirməsi, 1550–1600, [[Konqres Kitabxanası]] Məcnunun Leyliyə olan real, maddi eşqi Yaxın və Orta Şərq ölkələrində islamiyyətin bərqərar olduğu ilk dövrlərə təsadüf edir. V–VI əsrlərdə Ərəbistanda mövcud olan qəbilə ailə münasibətlərində qadınlar müəyyən hüquqi imtiyazlara malik idilər. Onlar özlərinə ər müəyyən etməkdə və hətta ayrılmaqda müstəqil mövqe tuta bilirdilər. Ərəb qadını öz çadırının qapısını arxa tərəfə keçirməklə birtərəfli şəkildə ərindən ayrıldığını elan edirdi. İslamın yayılmasından sonra isə cahiliyyə zamanının ailə münasibətləri öz əvvəlki hüquqi imtiyazlarını itirmişdi. "Leyli və Məcnun"dakı ailə münasibətlərinin tarixi şəraiti Quranın meydana gəldiyi dövrə — VII əsrə təsadüf edir. Poemada verilmiş ailə-nikah sistemindəki qayda-qanunlar islami qayda-qanunlardır. Nizami, real tarixi şəraiti qələmə almış və iki gəncin gerçək həyati arzularının faciəsini də həmin tarixi şəraitin mövcud qayda-qanunları ilə əlaqələndirməyə çalışmışdır.
İslama qədərki Ərəbistanda qəbilələr tam müstəqil idilər. Qəbilənin başında seyid dururdu. Hər bir gənc azad surətdə evlənib həyat qurmaq hüququna malik idi. Təzə evlənmiş gənc atasının evindən çıxıb onun ətrafında özünə çadır qururdu. Lakin, islamiyyətin meydana gəlməsi ilə bu qəbilə azadlıqlarına, əvvəlki rəsmi adət-ənənələrə son qoyuldu. Əvvəlki dövrlərə məxsus olan şəxsiyyət və hissi azadlıqlar öz əhəmiyyətini itirdi. Başqa sahələrdə olduğu kimi sevgi, ailə qurmaq, ailə sistemi, ər-arvad arasındakı münasibətlərə dair yeni qanunlar meydana gəldi. Bu qanunları pozanlara isə ciddi cəza verilirdi.
Leyli ilə Məcnunun məhəbbət macəraları da köhnə qəbilə icma həyatından yeni ictimai-əxlaqi dövrə keçid vaxtlarına təsadüf edir. Leyli ilə Məcnun bir-birini azad şəkildə sevirlər. Lakin, bu azad sevgi mövcud ictimai qaydalara, islam adətlərinə tamamilə ziddir. Qəbilə adamları bu sevgini xoşagəlməz bir hadisə kimi qarşılayırlar. Dedi-qodular o qədər artır ki, Leyl ilə Məcnun cəmiyyət arasına çıxmırlar. Məcnun küçəyə çıxanda ona tənə yağdırıb qovurlar. Leyliyə məhəbbətini gizlədə bilməyən Qeys hisslərini şerlə ifadə edir. Bunu eşidən Leylinin atası onu özü və qızı üçün bir təhqir hesab edir. Rüsvayçılıqdan yaxa qurtarmaq üçün Leylini məktəbdən uzaqlaşdırır və evdən kənara buraxmır. Leylinin Qeysi sevdiyini bildirməsi valideynləri tərəfindən özbaşınalıq, xudkamlıq kimi qarşılanır. Leyli azad surətdə başqasına könül verə bilməz. O, yalnız atasının məsləhət bilib ərə verdiyi gənci sevə bilər. Demək ki, Leyli şəxsiyyət, sevgi hüququndan məhrumdur. O, ata evində atadan, ər evində isə ərdən asılı olmalıdır.
"Leyli və Məcnun" əsərində məhəbbətin real, həyati məzmunu romantik şəkildə öz bədii ifadəsini tapmışdır. Nizamiyə görə insan eşqsiz yaşaya bilməz. O, məhəbbəti həyatın qanunu hesab edir ki, bunsuz səadət və xoşbəxtlik mümkün deyil. Məcnun Leyli eşqiylə söylədiyi bir şerində deyir: Sənin eşqin könüldən çıxalı deyil, Və bu sirri kimsəyə açmalı deyil. Bu sirr süd ilə bədənimə daxil olub, Canımla da bədənimdən çıxacaq. Məcnunun dili illə Nizami deyir ki, eşq insanın təbii, nəcib hissləridir. Bu eşqi ana südü ilə təbiət özü insana bəxş etmiş və insan da bu eşq ilə böyümüşdür. Məcnun insanı təbii könül arzularından, məhəbbətdən məhrum edən zəmanə qayda-qanunlarına boyun əymək istəmir. Akademik H. Araslı Məcnun eşqindən bəhs edərkən yazır ki, "Nizami bu obrazda, şəxsu azadlığı hər şeydən üstün tutan, dövrünün qayda-qanunlarına boyun əyməyən, eşqi, məhəbbəti tapdalanan, müasirləri tərəfindən rəğbət görməyən bir şairin, böyük bir insanın faciəsini təsvir edir." Nizami bildirir ki, insanı eşqsiz, həyat və insan gözəlliklərinə biganə hissiz təsəvvür eləmək olmaz. Qeys eşqsiz insanı ölü hesab edərək deyir: "ö könül ki, eşqsizdir, qəm seli onu bir anda məhv edər."
H. Araslı "Leyli və Məcnun"dakı məhəbbətin ideya-məzmununu gerçək ictimai həyat hadisələri ilə bağlayır. Müəllif, əsərdə verilmiş faciənin ictimai səbəblərini izah edərkənbu faciənin bir yandan da, Məcnunun "yumşaqlığı", "mübariz olmaması" ilə bağlı olduğunu yazır: "O, hər namərdə boyun əymir; lakin, "öküz ürəklilər"lə də mübarizədə acizdir. O, həddindən artı yumşaq olduğu üçün əziyyət çəkir, mübariz olmadığından "ah çəkib, of dediyi" üçün iztirab çəkir, göz yaşı ilə nalə onu sarsıdır." H. Araslı daha sonra yazır: "Şair göstərir ki, yüksək əməllər arxasınca qaçan azadlıq və məhəbbət kimi yüksək ideyalar uğrunda həyatını belə qurban verən Məcnun mübariz olmadığı üçün öz arzularına çata bilmir." Alimin fikrincə Nizami Məcnun obrazında "şəxsi azadlığı", "məhəbbəti tapdalanan", müasirləri tərəfindən rəğbət görməyən bir şairin, böyük bir insanın faciəsini təsvir edir.
M.Əlizadə qəhrəmanla mühit, cəmiyyət arasındakı ictimai ziddiyyətləri, hakim qayda qanunların şəxsiyyət və məhəbbət azadlığına düşmən kəsildiyini şərh etmişdir. Alim, Leyli və Məcnunun məhəbbətini "həqiqi azad sevgi nümunəsi" hesab edərək yazır: "Qeys ilə Leyli yaşadıqları mühitin rəsmi qaydalarına riayət etmədən, öz talelərini, öz həyatlarını öz arzu və istəkləri əsasında qurmaq istəyirlər. Həqiqi və müqəddəs bir məhəbbət bu iki gənci ağır imtahanlar üçün birləşdirir. Onlar mühitə qarşı çıxdıqlarını dərk edir, öz hisslərini, məhəbbətlətini, qarşılıqlı münasibətlərini gizlətməyə çalışsalar da, bu, mümkün olmur."
M. Quluzadəyə görə, Nizami bu poemasında məhəbbəti "insan qəlbinin ən böyük mənəvi tələbi" kimi mənalandırır. "Bu, elə bir tələbdir ki, bunsuz insan yer üzündə xoşbəxt ola bilməz…Fədakarlıq, mənəvi-əxlaqi gözəllik bu məhəbbətin başlıca xüsusiyyətləridir." O, qeyd edir ki, Nizami təkcə Leyli ilə Məcnunun faciəsini göstərməkdə qalmır: məhəbbəti cəmiyyət həyatının əxlaqi əsaslarından biri kimi, ictimai bir məsələ kimi alaraq, feodal-ruhani cəmiyyətdə, ümumiyyətlə məhəbbətin azad olmadığını və buna görə də insanların xoşbəxt olmadıqlarını göstərir." Ə. Ağayev "Nizami və dünya ədəbiyyatı" əsərində göstərir ki, ''"Nizaminin ideal qəhrəmanları həyat eşqinin, şəxsiyyətin azadlığı ideyasının müdafiəçiləridir. Bu qəhrəmanların hər birinin böyük mənəvi aləmi vardır, onlar öz odlu sinələrində gəzdirdikləri böyük arzu və əməlləri müdafiə etmək üçün hər cürə maneələrlə üz-üzə gəlməyə, mübarizə aparmağa hazırdırlar." Ə. Ağayevin fikrincə Nizami "Məhəbbəti insan həyatını dəyişdirmək və gözəlləşdirmək üçün ən fəal bir amil sayırdı."'' Onun fikrincə "Leyli və Məcnun"da məhəbbət probleminin əsas obyekti insan və onun xoşbəxt həyatı məsələsidir. Leyli ilə Məcnun yaşadıqları cəmiyyətdə insanlar arasında yeni münasibətlər, azad sevgi üçün mübarizə aparırlar. Nizaminin bu romantik qəhrəmanları bir-birlərinə bəslədikləri böyük məhəbbətin gücü ilə əsrlərdən bəri sinfli cəmiyyətdə kök salmış köhnə ənənələri qırıb dağıdır, həm öz şəxsi səadətləri uğrunda, həm də ümumiyyətlə insanın azad məhəbbətə olan təbii hüquqları uğrunda mübarizə aparırdılar.
Qadın azadlığı
thumb|270px|right|[[Mir Seyid Əli — İbn Salamın elçiliyi, təxm. 1540, Təbriz məktəbi, Harvard Universitetinin Artur M. Sakler muzeyi. Əsərdə Leylinin iradəsinin əksinə olaraq, valideynlərinin qərarı ilə sevmədiyi İbn Salama ərə verilməsi təsvir edilir. ]] Nizami Məcnun obrazında fədakar eşqi tərənnüm etmişdir və bunun tarixi-ictimai kökləri vari idi. Bunlardan birincisi qadının kölə vəziyyəti, hüquqsuzluğu, ikincisi isə, qadın gözəlliyinə məhəbbətin eyib kimi qələmə verilməsidir. Dövrün bu qayda-qanunlarının ziddinə olaraq Nizami qadını, onun mənəvi, cismani gözəlliyini ideal səviyyəyə qaldırır. Nizamiyə görə qadın misilsiz gözəllik nümunəsidir və pərəstişə layiqdir. Bu gözəlliyi sevməmək, canü-cahandan, malü-mülkdən keçmədən onun vəslinə yetişmək mümkün deyildir.
Nizaminin məhəbbətə bu cür ideal-fəlsəfi məna verməsi yaşadığı feodal cəmiyyətindəki ictimai ziddiyyətlərlə əlaqədar idi. Bu ictimai ziddiyyətlər real həyatdakı dramatik konfliktlər şəklində əsərdə öz bədii ifadəsini tapmışdır. Leyli ilə Məcnun o zamankı Ərəbistanda və VII–XII əsrlər islam şərqi ölkələrində məhəbbəti faciə ilə nəticələnən yeganə fərdlər deyil; onlar xalqın istək və arzularını ifadə edən ümuiləşdirilmiş bədii obrazlardır. Nizami bu haqqda Məcnunun dili ilə deyir: "Təkcə mən deyiləm sitəm görmüş, hanı o göz ki, yüz belələrini görməyib."
M. İbrahimov poemada qadının kölə vəziyyətinə, Leylinin saf məhəbbətinə düşmən gözü ilə baxan dövrün nadan adamlarına Nizaminin etirazlarını, azad eşqi boğan hakim qanunlara şairin nifrətini açıb göstərir. Prof. M. Rəfili "Leyli və Məcnun"da Nizaminin qadın gözəlliyini, "azadlığını" və şəxsiyyətin səadətini" ifadə edən məhəbbəti tərənnüm etdiyini göstərir. O, yazır: "O, boğucu zülmətdən çıxıb günəşə, azadlığa, şəxsi xoşbəxtliyə can atmağa çalışan qadını tərənnüm etmişdir." T. Məhərrəmov qeyd edir ki, ''"Mövcud adət-ənənələri insanı sərbəst yaşamağa, qarşılıqlı həqiqi sevgi ilə azad həyat qurmağa imkan vermir. Leylinin zorla başqasına ərə verilməsini, şair insan hüququnun və ləyaqətinin təhqiri kimi qiymətləndirərək ona etirazını bildirmişdir."''
Nizami, poemada Leylinin istək və arzularının əksinə olaraq tamamilə yad bir adama ərə verilməsini mənəvi zorakılıq, insanın azad hisslərinə xilaf bir hərəkət adlandırır:
Tikan üstə ayaq qoysan, sancar, Odu ağıza aparsan, yandırar. Bir üzv ki, müxalifət göstərdi, Sənin fərmanını qəbul etməz. Kim ki, qəbiləsinə asi oldu, Böyüklük adı o qəbilədən alınar. İlan çalmış bir barmağı Vacibdir ki, əldən kəsib atasan. Həyat təbin etidalındadır, Ölümə xilaf iş səbəbdir.
Nizami bu misralarda aydın bir şəkildə Leylinin İbn Salama ərə verilməsini "tikana ayaq basmaq" və "odu ağıza qoymaq" adlandırır. R. Azadə yazır ki, "Köhnə dünyada ailə qanunlar qadına "sevmək" məfhumunun özünü anlamağı belə qadağan etmişdi." "Nizami Leylisinin ən böyük faciəsi ondan ibarətdir ki, o, öz mənəvi gözəlliyini anlayır, başa düşür, lakin, vəziyyətdən çıxış yolu tapmır." Nizami Leylinin məhkumiyyətini, onun qəbilə qanunlarının əsarəti altında göz yaşı axıtdığını, ancaq Qeysə tükənməz eşqindən daim ilham alıb yaşamaq ümidilə çırpındığını belə təsvir edir: "O, ağzı kimi günü də dar olan, ud və şəkər kimi yanıb ətir saçırdı. Qəlbinin buxarından bir ətir saçdı, acı gülab kimi yaşlar axıtdı. Leyli ki, dünyanın sevinci idi, ixtilaflar içində canı həlak olmaq üzrə idi."
Xürafat
Poemada həyat və insan sevgisi ilə fanatizm, xürafat və köhnə adət-ənənələrin mübarizəsi başlıca amil kimi verilmişdir. Bütün həyati ziddiyyətlər bu məsələ ətrafında cərəyan edir və hadisələr davam etdikcə bu ziddiyyətlər bütün dərinliyi ilə göz qabağında canlanır. Fanatizm, cəhalət ilə mübarizə və mövcud ictimai həyatdakı təzadları dərk etmək ağlın təkamülünü tələb edirdi.
"Leyli və Məcnun"da ictimai-siyasi və fəlsəfi məsələlərin qoyuluşu, əsərin ümumi ideyası aydın bir şəkildə göstərir ki, Nizami məhz bu əsərində süjetin məhdud çərçivəsi daxilində daha böyük idealların və mündəricəsi daha geniş olan məhəbbət probleminin həllinə çalışmışdır. "Xosrov və Şirin", "Yeddi gözəl" və "İsgəndərnamə"dən fərqli olaraq, üçüncü poemanın qol-budaqsız qısa süjeti dairəsindən, yəni Ərəbistanın o zamankı sərhədlərindən kənara çıxmayan Leyli ilə Məcnun sadəcə ərəb deyil, bütün islam şərqində yaşayan insanların bədii timsalıdır. Əsərdə hadisələrin baş verdiyi ölkə kimi verilən Ərəbistan da bu cür simvolik ölkədir. Təsadüfi deyil ki, şair "Baharın tərifi və Leylinin çəmən seyrinə çıxması" fəslində Leylini türk qızlarının əhatəsində təsvir edir: O qəbilənin bal dodaqlıları Gövhər kimi onu araya almışdılar. Ərəbistanda yaşayan türklər idilər Ərəb bədənli türk göyçək olar. Nizami simvolik şəkildə göstərmək istəyir ki, ərəb də, türk də eyni ziddiyyətli ictimai, siyasi şəraitdə yaşayır və bunların hamısının taleyi, həyatı birdir.
Dini fanatizm və xürafatın çox güclü olduğu bu dövrdə zehnlərdə kök salan dərin sükut, əksəriyyəti avam olan zəhmətkeş kütlələr arasında çox geniş yayılmış nadanlıq bütün şərq üçün xarakterik olan ictimai bəla idi. Dini fanatizmin, şəriət ehkamçılığının hökmü ilə istər-istəməz insan özünün zehni və fiziki istiqlaliyyətindən əl çəkirdi, özünü göylədən asılı hesab edərək kor-koranə həyat sürürdü və bütün varlığını qəzavü-qədərin ixtiyarına verirdi. 230px|thumb|right|"Atasının Məcnunu [[Kəbəyə gətirməsi", 1560–1599, Muğal məktəbi, Bodlian kitabxanası]] Nizaminin "Leyli və Məcnun"undan ağılın sərbəstliyi və insan şəxsiyyətinin azadlığı kimi mötəzilə və qədəriyyə fəlsəfi baxışlarının motivlərinə rast gəlinir. Axırıncı mötəzili şairlərdən Ziməhşərinin 1145-ci ildə ölməsinə baxmayaraq, Nizami bu fəlsəfi məktəbin nümayəndələrinə, etiqad və düşüncələrinə açıq şəkildə işarə etməmişdir. Ancaq ağılın qüdrətini, onun həyatı, həyat həqiqətlərini anlamaqda idrakı əhəmiyyətini qızğın tərənnüm etməsindən görünür ki, Nizami qədəriyyə və mötəzilə fəlsəfi baxışlarına güclü meyl etmiş, Leyli ilə Məcnun obrazlarının yaradılmasında ondan səmərəli şəkildə faydalanmışdır. Nizami, bu əsərində fanatizmin, dini-adət ənənələrin, cəhalətin hökm sürdüyü orta əsrlərin qaranlıq mühitində və cismani əzablara məruz qalan insanlara ağlın ziyası ilə xoşbəxtlik və səadət yollarını işıqlandırmaq üçün istəsə də istəməsə də qədəriyyə və mötəzilə fəlsəfi ideologiyalarını bir təlim kimi qəbul etməli olmuş və Məcnun obrazı ilə ağlın muxtariyyətini elan etmişdir.
Nizaminin fəlsəfi baxışları üzrə tədqiqatlar aparmış Marietta Şaqinyan da şairin mötəziə ideyalarına yaxınlığını göstərmişdir. Ç. Sasanian isə qeyd edir ki, Nizami insan şəxsiyyətinin azadlığı məsələsində mötəzilənin qədəriyyə qoluna meyl etmişdir. Çünki, Nizami də, qədərilər kimi dünyanın Allah tərəfindən yaradıldığını bildirirdi. Mötəzilənin bəzi təriqətləri isə bu ideyanı inkar edərək materiyanın qədimliyini, yəni ilkinliyiniirəli sürüdülər.
"Leyli və Məcnun" əsərində Nizami şəxsiyyəti cəhalətin məngənəsindən çıxarmaq üçün həyat həqiqətlərini dərk etməkdə ağlın idraki əhəmiyyətinə əsaslanırdı. Bu cəhəti qeyd edən akademik M. C. Cəfərov yazır: "Böyük şairin demək olar ki, bütün əsərlərində ağlı etiqaddan, fəlsəfəni dindən, ictimailiyi fərdiyyətçilikdən, coşğun həyat sevgisini mistikadan üstün tutması, insan şəxsiyyətinə böyük hörmət bəsləyərək, insan hüququnu, ləyaqətini inadla müdafiə etməsi, geniş bəynəlmiləl dünya baxışlı bir şair olması, zülmə, ədalətsizliyə düşmən olması və hər bir əsərində özünü hər şeydən əvvəl xalqın böyük müdafiəçilərindən biri kimi göstərməsi bu hökmü təsdiq edən aydın dəlillərdəndir."
"Leyli və Məcnun"da məhəbbətin ictimai məzmunu, onun real insan hisslərinin azadlığını ifadə etməsi haqqında prof. M. Quluzadə bəhs edir və yazır: "Nizami, obyektiv surətdə göstərmişdir ki, feodal-ruhani cəmiyyətində bir-birini dərin və nəcib məhəbbətlə sevən iki gənc qarşılıqlı sevgi sayəsində xoşbəxt həyat qura bilmir, arzularına çatmayaraq məhc olurlar. Səbəbi də odur ki, hakim adət və ənənələr azad, qarşılıqlı sevgiyə düşməndir."
Dünyəvilik
Nizaminin heç vaxt dinsiz olmamasına baxmayaraq, ürfan və bəzi təriqətlərə meyl göstərməsi ilə əlaqədar istər-istəməz göylə, yəni dinlə bağlılığı zəifləmişdir. Lakin, burada da dindən uzaqlaşmaq, insan və həyat haqqındakı idealları təsəvvüfün nəzəri iddiaları baxımından şərh etmək həyatdan uzaqlaşmaq kimi başa düşülməməlidir. Ağlın idraki əhəmiyyətini dərk edən və XII əsrdə ağlın sərbəstliyini tərənnüm edən sufi etiqadlı filosof Məcnun zəmanəsinin hakim feodal əxlaqına, adət-ənənələrinə qarşı çıxmışdır. Q. Əliyev yazır ki, "Şərqdə sufizm cərəyanı daxilində yaradılmış şer parçalarında da dini ehkamlardan azad, muxtar şəxsiyyət, özü-özünün tam istiqlalını təmin edə biləcək insanların poetik tərənnümü ilə rastlaşırıq." Akademik M. Cəfər Nizaminin əsərlərinin dünyəviliyi və ictimai həyatla sıx əlaqəsindən bəhs edərkən yazır: "Nizami öz oxucularını, məhkum insanı, dinə sığınmağı özünə təsəlli sayan milyonları özü kimi "etiqadı süst" bir adam kimi tərbiyə etmək istəyirdi. Onları başa salmaq istəyirdi ki, səadətin açarı məchul göylərdə yox, insanın öz əlindədir."
"Leyli və Məcnun"da eşqin həyatla bağlılığı, onun dünyəviliyinin ifadə edilməsi bir sıra alimlər tərəfindən tədqiq edilmişdir. Akademik M. Arif Nizaminin böyük insan ideallarını təbliğ edən bu məhəbbət əsərinin tarixi şəraitlə bağlı olub, şərq adət-ənənələrinə qarşı çevrildiyini göstərərək yazr: "Poemanın əsasında duran azad məhəbbət mövzusu konkret tarixi şəraitdə, Şərq adət və ənənələri planında qoyulmuş və həll edilmişdir. Qeys ilə Leyli bir-birlərini həqiqi bir məhəbbətlə sevdikləri və axıradək bu məhəbbətə sadiq qaldıqları halda, yenə də bir-birinə qovuşub xoşbəxt ola bilmirlər, çünki onlar öz hərəkətlərində müstəqil deyildilər." M. Arif daha sonra yazır ki, Məcnunun Leyliyə olan məhəbbəti o zaman nəinki ata və analar tərəfindən, hətta cəmiyyət içərisində də qeyri-adi bir hal kimi qiymətləndirilir, maneələrə rast gələn məhəbbət şiddətlənib elə şəkil alır ki, Qeysi "Məcnun" adlandırırlar. M. Arifin bu qeydlərinə istinad edən Ç. Sasanian qeyd edir ki, "deməli əsərdə Məcnun sözü sufi mənada olmayıb, tamamilə həyati məzmun daşıyır. Bu, məhz poemadakı eşqin maddi xarakterini, real insanın azad hisslərinə dövrün hakim qanunlarının zidd münasibətini bütün aydınlığı ilə əks etdirir. Nizami "Leyli və Məcnun"da dini adətlərdən – göylərdən və sufizm ideyalarından nə qədər uzaqlaşırsa, bir o qədər çox həyata və dünyəviliyə bağlanır, insanpərvərlik ideyalarını böyük bir ruhla tərənnüm edir." Prof. A. Hacıyev Nizaminin "Xosrov və Şirin" və "Leyli və Məcnun" poemalarının qəhrəmanlarının hisslərini "bəşəri" və "dünyəvi hiss" hesab edir.
Ç. Sasanianın fikrinə görə, ""Leyli və Məcnun"dakı məhəbbət tamamilə real, həyati eşqdir. O, dünyəviliyi ifadə edir, sadə ailə münasibətləri çərçivəsindən xeyli kənara çıxaraq, ümumbəşəri, ülvi səciyyə daşıyır, romantik üslubda daha da qüdsiləşərək ideal xarakter kəsb edir, onun məzmun və mündəricəsi genişlənir."
Şəxsiyyət və cəmiyyət
Nizaminin bütün yaradıcılığı boyu düşündüyü və bədii həllinə çalışdığı şəxsiyyət və cəmiyyət probleminə "Leyli və Məcnun"da daha geniş nəzərlə yanaşır, şəxsiyyətin ictimai-fəlsəfi mənasını, şəxsiyyətlə cəmiyyət arasındakı münasibətləri mövcud dini-ictimai qanunlar əsasında deyil, bəlkə bu qanunlara köklü şəkildə zidd olan təbiət qanunları arasında utopik-fəlsəfi ideallar mövqeyindən şərh etmək istəyir. Poemada Məcnun Nizaminin idealıdır. O, filosof Nizaminin həll etmək istədiyi ictimai islahatları mövcud ziddiyyətlər cəmiyyətində həyata keçirməyə çalışır. Şair, öz qəhrəmanının arxasında dayanıb onun bütün hərəkətlərini izləyir, mübarizənin gedişində Məcnunun uğur və büdrəmələrinin səbəbini aydınlaşdırır. Buna görə də, Məcnun məktəbdə kamal həddinə çatdıqda və real ictimai həyatdakı təzadları dərk etdikdə şair onu mübarizə meydanına yönəldir. Bu mübarizə meydanı elə məktəbin özündən başlayır. Məcnun ilk dəfə məktəbdə cəmiyyət və onun sərt qayda-qanunları ilə üz-üzə dayanır. Məcnun öz ağlının hökmü və iradəsilə könül arzularını, istəklərini həyata keçirmək istədikdə cəmiyyət-məktəb və bütün qəbilə adamları ona mane olur, onun hərəkətlərinə yol verilməz bir xəta və ictimai eyib kimi baxırlar. Məcnun özünün coşğun hisslərini, Leyliyə olan tükənməz məhəbbətini gözəl bir dil ilə yazdığı qəzəllərdə ifadə etdikdə artıq bütün qəbilə buna etiraz edir. Məcnunlla cəmiyyət arasındakı ziddiyyətlər o yerə çatır ki, o, bu cəmiyyətdə yaşamaq imkanlarını artıq itirir. Hətta Leyli qəbiləsinin nüfuzlu adamları Məcnunun sərbəst hərəkətlərini özlərinə təhqir bilib ondan qəbilə başçısına şikayət edirlər. Nizami öz qəhrəmanını baş vermiş təhlükədən xilas etmək üçün onu cəmiyyətdən çıxarıb insan ayağı dəyməyən səhraya göndərir. Q. Yaşar Məcnunun səhraya getməsini onun cəmiyyətdən üz döndərməsilə əlaqələndirərək yazır: "Məcnun azad və təmiz sevgi amalında, mütərəqqi əxlaqi görüşlərində sona qədər möhkəmdir, feodal əxlaq və qanunlarına sona qədər nifrət edir. Həm də bu barışmazlıq, bu yüksək mənəvi üsyan və lənət onunla nəticələnir ki, aşiq real, dünyəvi səadətə öz ümidini itirir, zülmlə dolu cəmiyyətdən üz döndərir, səhraya çəkilərək saf və azad təbiəti insan və cəmiyyətə tərcih edir."
Leylinin qəbiləsinin simasında canlandırılan mövcud cəmiyyət köhnə adət-ənənələrin əsiri olub, insanın sərbəstliyini, ağılın azadlığını, könül arzularının hürriyyətini həyatın əsas qanunu kimi qəbul edəcək kamal və inkişşaf səviyyəsində deyildir. Cəhalətin, dini fanatizmin çox güclü olduğu orta əsrlərdə şəxsiyyətin elmi-fəlsəfi mənasını hələ dərk etməyən bütövlükdə fanatik bir cəmiyyət köhnə qayda-qanunların təsirindən çıxa bilməyərək ruhani və cismani varlığını bu əski adət-ənənələrə təslim edir və onun mütəssib keşikçisinə, himayəçisinə çevrilir. Belə bir mütəəssib və fanatik cəmiyyət şəxsiyyət azadlığını, sevgi hisslərinin hürriyyətini qəzəllərində elan edən Məcnunu "div", "ağılsız", "özbaşına", "namərd" adlandırır. Leylinin atasının Nofələ yalvarışları və təhdidedici sözləri bitər-bitməz nədimlərindən bir neçəsi ona yaxınlaşıb deyirlər ki, "biz ondan ötəri döyüşərkən o, düşmənin qələbəsini arzulayırdı…Bu, ağıllı adamların nişanəsi deyil…"
Nizami aydın bir şəkildə qeyd edir ki, təzadlarla dolu olan mövcud cəmiyyətdə insan səadəti, insanın könül arzularının sərbəstliyi mümkün deyil. İnsan belə bir cəmiyyətdə xoşbəxt həyat qura bilməz. Nöfəlin döyüşü isə, əslində əsərin finalıdır. Bu döyüş, Məcnunun yaşamaq və ölüm, azadlıq və məhkumiyyət məsələsini həll və təsdiq etməli idi. Ancaq döyüş, məcnunun ideallarını, insanın nəcib hiss və duyğularının sərbəstliyini təsdiq etmədi və sübut etdi ki, Məcnun mövcud qayda-qanunlara tabe olmalıdır. Bu döyüş bir daha orta əsrlərdə hər şeyə qadir ağlın faciəsini, insanın nakamlığını sübuta yetirdi. Q. Yaşar yazır ki, "Məcnunun faciəsi öz ləyaqətinin qurbanı olan mütərəqqi fikrin və əxlaqın faciəsidir."
R. Azadə qeyd edir ki, ''"Leyli və Məcnun" bədii-psixoloji bir romandır və burdakı konfliktin kökünü də məhz obrazların mənəviyyat aləmində, mənəvi tənasüblərdə axtarıb üzə çıxarmaq lazımdır. Çünki, Məcnun cismani mübarizəyə deyil, mənəvi mübarizəyə girişir." "Leyli və Məcnun" əsərində eşqin şəxsiyyət və cəmiyyət məsələsi ilə əlaqəsinə Q. Cahani də toxunmuşdur. O, yazır ki, "Məcnun məhəbbət yolunun dönməz fədaisidir. Bu qəhrəmanın aşiqliyi onun mütəfəkkirliyi ilə daha çox bağlıdır. Məcnun aşiq dili ilə böyük fikirləri ifadə edir. Bəziləri isə onun şerlərindən mənəvi qida alıb cəhalət yuxusundan ayılmışlar. Məcnun bu kişik dəstəni cəsarətə gətirməyə və onların sayını artırmağa çalşırdı." Tədqiqatçının fikrincə "Məcnun cəmiyyətdəki ziddiyyətləri duyur, şəxsiyyət hüququnun tapdalanmasının səbəbini bayağı adət və qanunların hökmranlığında görür. Amma ümdə səbəbi fələkdə axtarırdı. Elə buna görə də, bədbinləşib ağlayırdı." T. Məhərrəmovun fikrincə "Məcnunun insanlardan ayrılıb səhrada yaşaması, dağlarda dolaşması tərkidünyalıq deyildir…Eyni zamanda qəhrəmanın feodal cəmiyyətinə, onun xoşagəlməz adətlərinə qarşı üsyan etməsi və azadlıq meylləri ilə əlaqədardır."''
Humanizm
"Leyli və Məcnun"da məhəbbət qüvvətli insanpərvər hisslərin – humanizmin təcəssümü kimi verilir. Şair poemanın müqəddiməsində özünün insansevərliyindən bəhs edərək yazır: Mən bir insan olandan bəri, Bir qarışqanın qanadı da məndən inciməyib. Şairin Məcnunu da belə bir nəcib hissə malik olub, insanlara "yaxşı-pis" gözü ilə deyil, hamıya bərabər gözlə baxır. Bu fikrin leytmotivini Nizami hələ poemanın əvvəlində verir: Dolanışın şərti o olmalıdır ki, “Yaxşı” və “pis”in çirkindən uzaq olasan. Su kimi can oxşamaqda, Bütün rənglərlə uyğunlaşasan.
Bu misralarda şair insanları bir-birinə qarşı qoyan, birinə yaxşı, başqasına pis, birinə varlı, digərinə yoxsul deyib cəmiyyəti təbəqələrə bölən cahil, xudpəsənd adamları tənqid etməklə bərabər, öz qəhrəmanına da örnək dərsi verir. Buna görə də poemada Məcnun da insanlara pis-yaxşı deyib fərq qoymur, hamıya məhəbbətlə yanaşır.
Məcnun insaniyyəti və ümumiyyətlə canlı nəə varsa hamısını qeyri-adi bir məhəbbətlə sevir. O, birinci növbədə zülmün düşmənidir. Əsərdə eşq və ölüm çox vaxt qarşılaşır və bunlar arasında gözəgörünməz mübarizə gedir. Eşq, özünün nəhayətsiz qüdrəti ilə rəzalət, zülm mənbəti olan ölümə qalib gəlir. Sasanian, 104 İnsan və həyat gözəlliklərinə ideal eşqi tərənnüm edən Nizami, məhəbbəti ictimai ədalətlə, mənəvi bərabərlik və əbədi ölməzliklə əlaqələndirərək, onu ictimai zülmə, bərabərsizlik və ətalətə qarşı qoymuşdur. "Leyli və Məcnun"da Nizaminin humanizmindən M. Arif, M.C.Cəfərov, H. Araslı, Ə.Ağayev, M. Rəfili, M. Şaginyan, M. Quluzadə, M. Əlizadə, R. Azadə, Q. Cahani və başqaları danışmış, məhəbbətin humanist mahiyyətini göstərmişlər.
Tərcümələri
Poemadan ilk tərcümə kiçik şer parçasının ingilis dilinə çevirilməsi ilə həyata keçirilmişdir. Tərcüməni ingilis şərqşünas və tərcüməçi Ceyms Atkinson yerinə yetirmişdir. Həmin tərcümə 1836-cı ildə yayımlanmışdır. Daha sonra 1894 və 1915-ci illərdə təkrar nəşr olunmuşdur. Rus dilinə əsərin ilk tərcüməsi Yevgeni Bertels (kişik prozaik tərcümə şəklində) və T. Forş tərəfindən həyata keçirilsə də, İlk tam poetik tərcümə Pavel Antokolski tərəfindən yerinə yetirilmişdir. Poemanın fars dilindən rus dilinə tam prozaik tərcüməsini isə Rüstəm Əliyev yerinə yetirmişdir.
Poemanın Azərbaycan dilinə tam bədii tərcüməsi Səməd Vurğun tərəfindən həyata keçirilmişdir. .
Ədəbiyyatda
Qədim dövrlərdən bir çox Yaxın Şərq xalqlarının folklorunda yayılmış "Leyli və Məcnun" dastanını yazılı ədəbiyyata gətirən ilk şair Nizami Gəncəvi olmuşdur. 1298-ci ildə Nizaminin "Leyli və Məcnun"unun təsiri ilə Əmir Xosrov Dəhləvi fars dilində ikinci "Leyli və Məcnun" poemasını yazmış və Nizamidən təsirlənməsini qeyd etmişdir. 1426-cı ildə "Leyli və Məcnun" mövzusuna müraciət etmiş Həqiri Təbrizi bu mövzuda Azərbaycan dilində (türk dilində) ilk poemanı yazmışdır.
1484-cü ildə "Leyli və Məcnun" mövzusunda Əbdürrəhman Cami fars dilində, Əlişir Nəvai isə özbək dilində poemalar yazmışlar. 1490-cı ildə Məktəbi Şirazi, daha sonra isə Abdullah Hatifi fars dilində "Leyli və Məcnun" poemaları yazmışlar. 1536-cı ildə Məhəmməd Füzuli Azərbaycan dilində "Leyli və Məcnun" poemasını yazmışdır. XIX əsrin sonlarında İrəvan xanlığında yaşamış Azərbaycan şairi Əndəlib Qaracadaği bu mövzuya müraciət edərək poema yaratmış son şair olmuşdur.
Orta əsr miniatür sənətində
Nizaminin "Leyli və Məcnun" məsnəvisi Yaxın Şərq xalqlarının incəsənətinə dərin təsir göstərmişdir. Bu poemaya yazılan nəzirə və iqtibasların sayını düzgün təyin etmək mümkün olmadığı kimi, müxtəlif dövrlərdə ayrı-ayrı rəssamlar tərəfindən onun məzmununa aid nə qədər miniatür və illüstrasiya çəkildiyini də təyin etmək mümkün deyildir. Yaxın və Orta Şərqin bir çox rəssamları məhəbbət səhnəsi təsvir edərkən Məcnun və Leyli surətlərindən bədii ifadə vasitəsi kimi istifadə etmişlər.
Əsrlər boyu Təbriz, Herat, Şiraz miniatür məktəblərinin ustaları Nizaminin "Leyli və Məcnun"undan aldıqları mövzular əsasında müxtəlif miniatürlər yaratmışlar. "Leyli və Məcnun" mövzularına müraciət etmiş məşhur miniatür ustaları arasında Sultan Məhəmməd, Ağa Mirək Mirzə Qiyas, Mir Seyid Əli, Müzəffər Əli kimi sənətkarlar da vardır.
Təsviri sənətdə
Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid olan və əsərin süjetlərinə əsaslanan "Leyli və Məcnun" adlı xalça vardır. XVII əsrə aid Şəkixanovların evinin zallarında divarların bəzədilməsində Nizami Gəncəvinin "Leyli və Məcnun" poemasının süjeti əsasında çəkilmiş təsvirlərdən istifadə olunmuşdur.
Nizami Gəncəvinin 1949-cu ildə Bakıda ucaldılmış heykəlinin postamenti üzərində yerləşdirilmiş barelyeflərdən birində Qəzənfər Xalıqovun eskizləri əsasında heykəltaraş A. Xrünov tərəfindən hazırlanmış "Leyli və Məcnun məktəbdə" səhnəsi təsvir edilmişdir.
Bakı metropoliteninin Nizami stansiyasının vestibülündə rəssam Mikayıl Abdullayev tərəfindən işlənmiş mozaik pannoların üçü "Leyli və Məcnun" poemasına həsr edilmiş, burada "Məcnun və atası", "Leyli və Məcnun" və "Leylinin qəbri üstündə" səhnələri təsvir edilmişdir.
Şairin Gəncə şəhərində yerləşən mavzoleyi ətrafında yerləşən Xəmsə bağında Azərbaycan heykəltaraşı Qorxmaz Sucəddinov tərəfindən hazırlanmış 22 metr hündürlüyü olan çoxfiqurlu heykəl quraşdırılmışdır ki, bu heykəldə də mərkəzi fiqur kimi Nizami Gəncəvi, onun ətrafında isə "Xəmsə"nin qəhrəmanları təsvir olunmuşdur. Həmin fiqurlar arasında "Leyli və Məcnun" poemasının əsas qəhrəmanlarının da fiqurları vardır.
21 yanvar 2012-ci ildə Gəncə şəhərinin Nizami prospektində yaradılmış "Xəmsə" hekəltəraşlıq kompozisiyasının açılışı olmuşdur. Kompozisiyaya daxil olan əsərlərdən biri də hündür postament üzərində ucaldılmış "Leyli və Məcnun heykəli"dir.
Musiqidə
Azərbaycan bəstəkarı Qara Qarayev poemanın motivləri əsasında "Leyli və Məcnun" simfonik poeması (ilk ifası 29 sentyabr 1947-ci ildə Bakıda, Nizaminin 800 illik yubileyi tədbirləri çərçivəsində baş tutmuşdur ) və bir aktlı balet (1969) yazmışdır.
Kinematoqrafiyada
1960-cı ildə Tacikfilm kinostudiyasının poemanın motivləri əsasında çəkdiyi balet-film, ilk tacik film-baletidir. Bir il sonra isə Azərbaycanfilm kinostudiyası poema əsasında bədii film çəkmiş, Məcnun rolunu Nodar Şaşıqoğlu canlandırmışdır.
Təbrizi (üzüm)
Təbrizi — üzüm sortu.
Azərbaycanın ən keyfiyyətli süfrə üzümlərindəndir. Yarandığı vaxtdan Təbrizi adlanır. Azərbaycanda, Gürcüstanda və Dağıstanda geniş yayılıb. Rusiyada, Ukraynada, Moldovada və Orta Asiya respublikalannda əkinləri vardır. Çoxlu sinonimlərə malikdir. Gəncədə hər bir həyətdə və təsərrüfatda Təbrizi sortu vardır. Sortun adının Təbrizi olması keçmişdə Azərbaycanla İranın (xüsusilə Təbrizin) yüksək ticarət əlaqələri ilə bağlıdır. Kolu güclü böyüyəndir. Çiçəkləri öz-özünü tozlayandır. Salxımı orta irilikdə və iridir, konusvari və sıxdır. Gilələri orta irilikdə və iri, oval, yetişib ötdükdə kəhrəba və açıq-qızılı rəng alır. Qabığı qalın və elastikidır, möhkəm mum qatı ilə örtülüdür. Ləti şirəlidir. Dadı adi, ahəngdar və təravətlidir. Təbrizi üzümünün bir çox cəhətləri, o cümlədən müalicə üzümü olması hələ tam öyrənilməmişdir. Dünya üzümçülüyündə Şasla sortunu müalicəvi üzüm adlandırırlar. Təbrizi dərindən öyrənilsə və təbliğ edilsə heç də Şasladan geri qalmayan, bəlkə də ondan üstün olan bir üzüm kimi qəbul edilər.
Təbrizi sortunun 1940-cı illərdə üç variasiyası aşkar edilmişdir. Sonralar, 1980-ci illərdə bizim tərəfimizdən əlavə iki variasiya aşkar edilmişdir. Bunlardan birinin salxımı və giləsi adi variasiyadan iri, digər variasiyada isə yarpaqlar və yaşıl zoğun rəngi tamamilə fərqlidir (tünddür).
Orta yetişəndir. Məhsuldarlığı ortadır. İsti və yüngül torpaqlarda yüksək keyfıyyət kəsb edir. Məhsulun yüksək saxlanma və daşınma qabiliyyəti vardır. Öyrənilən A, B, C variasiyalarından R. Ə. Məmmədov A variasiyasının daha yaxşı saxlandığını yazır.
Xüsusiyyəti
Respublikamızın iki qiymətli sortlarından olan Təbrizi və Şamaxı mərəndisi üzüm sortlarında salxımlar sıx olduğundan onların görkəmi pisləşmiş olur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, bu kimi sortlarda gilələrin seyrəldilməsi müsbət nəticə versə də bu əməliyyatın özü də çox zəhmətlidir. Bu baxımdan həmin sortlarda çiçək vaxtı zoğların ucu qoparılmamalıdır. Təəssüflər olsun ki, süfrə üzümçülüyündə bu incə məqamlara heç vaxt əhəmiyyət verilmir. Bu və başqa səbəblərdir ki, bizdə süfrə üzümçülüyünün özünə məxsus nöqsanları vardır.
ABŞ Prezident seçkiləri (1792)
1792 ABŞ Prezident Seçkisi - Amerika Birləşmiş Ştatlarında keçirilmiş ikinci prezident seçkisi. Seçkidə Corc Vaşinqton tək namizəd kimi qatılmış və qələbə qazanmışdır. Corc Vaşinqtonun 1788 - 1789 ABŞ Prezident seçkiləri zamanı vitse prezidenti olmuş Con Adams 1792-ci ildə keçirilmiş seçkilər zamanıda vitse prezident vəzifəsini tutmuşdur.
Mikania zamorae
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Qrand Est
Qrand Est, (keç. Elzаs — Şampа́n — Ardenlər — Lotarinqiya, , qıs. ACAL və ya ALCA ) — Elzas, Lotarinqiya və Şampan-Arden bölgələrini birləşdirərək, 2014-cü ildə Fransada ərazi islahatı nəticəsində yaradılan region. Yeni bölgənin formalaşma tarixi 1 yanvar 2016-cı ildir.
Ən böyük şəhər, bölgənin paytaxtı olan Strasburqdur. .
Adı
Qanunun mətni birləşmiş bölgələrin əksəriyyəti üçün Fransanın mövcud regionların adlarını birləşdirən «tire» ilə birləşdirən müvəqqəti adını müəyyənləşdirir. Regional kapitalın daimi adı və yeri 2016-cı il 1 iyul tarixinə qədər Regional Şuranın qərarı ilə müəyyənləşdirilməli və 2016-cı il oktyabrın 1-dək Fransa Dövlət Şurası tərəfindən təsdiq edilmişdir ..
İnzibati bölmənin müvəqqəti adı Elza + Şampan + Ardenlər + Lotarinqiya tarixi ərazilərinin adlarından ibarət idi.
Tərkibi
2015-ci ilin mart ayında inzibati islahatlardan sonra region 4 tarixi sahədən, 10 departamentdən ibarətdir:
Coğrafiya
Bölgənin əsas mənzərəsi Vosges və Ardennes dağ silsilələri tərəfindən formalaşır.
Almaniya ilə sərhəd boyunca Reyn çayı axır. Bundan başqa, Maas, Mozel, Marna və Sona daxil olmaqla, regionda axan bir neçə böyük çay var.
Operativ yaddaş qurğusu
thumb|Əməli yaddaş qurğusunun modelləri. Əməli yaddaş qurğusu — ixtiyari müraciətə malik yaddaş olub, kompüter və digər qurğularda informasiyanın oxunması və yazılmasını təmin edən yaddaş. Kompüter söndürüldükdə ƏYQ-də saxlanılan informasiya (verilənlər) silinir. Əməli yaddaş kompüterdə iş prosesində lazım olan verilənləri özündə saxlayır. Bu verilənlər həm oxuna, həm də yazıla bilir. Əməli yaddaşa müraciət diskə müraciətdən daha tez olduğundan informasiyanın oxunması və yazılması xeyli sürətlənir. Əməli yaddaş adlandırılması da onun sürətlə işlədiyindən xəbər verir. Baxmayaraq ki, əməli yaddaşın həcmi disklərin həcmindən müqayisə olunmayacaq dərəcədə azdır, ona müraciət sürətli olduğundan əməli yaddaş kompüterdə əvəzolunmaz bir mikrosxemdir.
Kompüteri yandırdıqda ilk saniyələrdə daimi yaddaşda yazılmış proqramlar vasitəsilə xarici yaddaşda, yəni sərt diskdə saxlanılan əməliyyat sisteminin proqramları əməli yaddaşa yazılır, eləcə də bizim sonradan daxil etdiyimiz verilənlər də əməli yaddaşa yazılır. Lakin işin axırında kompüteri söndürdükdə əməli yaddaşdakılar pozulur. Odur ki, kompüteri söndürməmişdən əvvəl dəyişdirdiyimiz verilənləri xarici yaddaş qurğularında saxlamaq tələb olunur.
Kompüterin operativ yaddaşı
Kompüterin operativ yaddaşının həcmindən asılı olaraq müəyyən etmək olar ki, bu kompüterdə hansı proqramlarından istifadə etmək olar. Bu yaddaşın həcmi kifayət qədər böyük olmadıqda, bir çox proqramlar, bu kompüterdə işləməyəcək və ya çox az sürətlə işləyəcəkdir. Aşağıda kompüterdə operativ yaddaşın həcmindən asılı olaraq, hansı proqramlardan istifadə etməyin mümkün olduğu göstərilir:
Yaddaş modulları və onları xarakterizə edən göstəricilər
Fiziki olaraq iki tip yaddaş movcuddur- statik və dinamik yaddaş. Statik yaddaş tranzistorlardan istifadə olinmaqla hazırlanır və nə qədər ki, elektrik enerjisi kəsilməyib o, öz vəziyyətini saxlayır. Buna misal triqqerlər üzərində qurulmuş yaddaşı göstərmək olar. Bu tip yaddaşın səciyyəvi xüsusiyyəti onun yüksək oxunma-yazılma sürətinə malik olmasıdır. Statik yaddaşın sürətini məhdudlaşdıran amil onu təşkil edən aktiv elementlərin (tranzistorlatrın) bir dayanıqlı vəziyyətdən digərinə keçmə sürətidir. Statik yaddaşda bir baytı təşkil edən elektron elementlərin sayının nisbətən çox olması onun daha baha başa gəlməsinə səbəb olur. Bu tip yaddaşdan kəş kimi istifadə olunsa da, onun daha böyük tutum tələb olunan operativ yaddaşda istifadə olunması iqtisadi baxımdan səmərəli deyil.
Dinamik yaddaşın isə iş prinsipi kondensatorun dolması və müəyyən zaman parçasında elektrik yükünü özündə saxlamasına əsaslanır. Ardıcıl düzülmüş kiçik tutumlu kondensatorlar dinamik yaddaşın prototipini təşkil edir. Təbii ki, kondensatorların tutumu çox kiçik olduğundan elektrik yükünün saxlanması müddəti də çox kiçik olacaq. Bu da informasiyanın saxlanma müddətinin çox kiçik olması anlamına gəlir. Bu zaman dolmuş kondensatorlar məntiqi "1"-i, boş kondensatorlar isə məntiqi "0"-ı ifadə etmiş olacaqlar. Təbii ki, dinamik yaddaşda informasiyanın daim saxlanması üçün xüsusi mexanizm- bərpa (Refresh) mexanizmi nəzərdə tutulmalıdır. Bu mexanizmin funksiyası yaddaşın periodik olaraq oxunub yenidən yazılmasından (bərpasından) ibarətdir. Dinamik yaddaş mikrosxemləri üzərində qurulan operativ yaddaşın bərpası zamanı mərkəzi prosessorun yaddaşa müraciəti mümkün olmur. O, bu zaman bərpa prosesinin başa çatmasını gözləməlidir. Buna görə də dinamik yaddaşla iş sürəti nisbətən aşağı olur. Dinamik yaddaşları xarakterizə edən bir neçə parametr mövcuddur ki, bunlara ümumi olaraq yaddaşın zamanlanması və ya yaddaşın tayminqi deyirlər. Ümumiyyətlə, yaddaşla bir əməliyyat (oxuma/yazma) bir neçə mərhələdən ibarətdir. Kontrollerin bu mərhələlərə ayırdığı zaman parçalarına yaddaşın tayminqi deylilir.
Yaddaşın fiziki strukturu müəyyən sayda sətir və sütünlardan ibarətdir. Hər belə "massiv" Səhifə, səhifələr toplusu isə Bank adlanır. Yaddaşa müraciət zamanı kontroller bankın, həmin bankda səhifənin, sətir və sütunun nömrəsini göstərməlidir. Bütün bu sorğulara və xüsusilə oxuma/yazmadan sonra bankın açılıb bağlanmasına müəyyən zaman sərf olunur. Bütün bu əməliyyatlara sərf olunan ümumi zaman tayminq adlanır.
İndi tayminqin tərkib hissələri:
==RAM növləri ==
RDRAM: Rambus DRAM
Rambus firması tərəfindən istehsal olunmuş RAM növüdür. SDRAM-lardan daha sürətlidir və bir zamanlar INTEL firması tərəfindən dəstəklənmişdir. Ancaq yüksək maliyyə və alternatif modellər səbəbiylə standartlaşmamışdır.
DDR: Double Data Rate
DDR SDRAM, SDRAM-ın transfer sürətini iki dəfə artırmışdır. 184 pin DIMM, 200 pin SO-DIMM və 172 pin Micro-DIMM paketləri istifadə olunur. Bu RAM-larla bərabər fərqli bir adlandırma da istifadə olunmuşdur (DDR400, 200 MHz saat tezliyi ilə işləyən 400 MHz DDR SDRAm-dır).
DDR SDRAM sürətləri:
DDR RAM-ların üç növ sürət adlandırılması vardır: Saat sürəti, DDR sürət adlandırılması və PC sürət adlandırılması.
Bu adlandırmalar arasındakı əlaqə isə aşağıdakı kimidir:
Saat sürəti x 2 = DDR sürət adlandırılması
DDR sürət adlandırılması x 8 = PC sürət adlandırılması. DDR2 SDRAM
DDR2, DDR-in enerji sərfiyyatının azaldılması və bəzi xarakteristikalarının inkişaf etdirilməsi ilə əldə edilmişdir. Məlumatın giriş-çıxış sürəti iki dəfə artırılmışdır. DDR ilə uyğunluq təşkil etməyən 240 pin DIMM quruluşu təşkil edir.
DDR2 SDRAM-ların 4 sürət adlandırılması mövcuddur (saat sürəti, DDR I/O sürəti, DDR sürət adlandırılması, Pc sürət adlandırılması).
Saat sürəti x 2 = DDR I/O sürəti
DDR I/O sürəti x 2 = DDR sürət adlandırılması
DDR sürət adlandırılması x8 = PC sürət adlandırılması DDR3 SDRAM
DDR3 SDRAM sürətlərinin də dörd növ adlandırılması vardır, ancaq aralarındakı əlaqə DDR2-dən bir az fərqlidir:
Saat sürəti x 4 = DDR I/O sürəti
DDR sürət adlandırılması x 8 = PC sürət adlandırılması DDR texnologiyasının gələcəyi (DDR4 və DDR5):
İlk DDR4 RAM-ların 2133 MHz sürətində olması və 1.2 V gərginliyə sahib olacağı gözlənilir. Sonrakı versiyalarında isə sürətin 2667 MHz-ə qaldırılacağı və istifadə olunan gərginliyin 1.0 V-a düşəcəyi söylənilməkdədir. DDR4 RAM-ların ilk olaraq PC-lərdə, daha sonra da az enerji sərfiyyatının qazandırdığı avantajlarına görə notebook və tablelərdə də isatifadəsi gözlənilir.
Ördəkgöl
Tarix
1139-cu ildə Gəncə zəlzələsi zamanı Kəpəz dağının uçaraq Ağsu çayının qarşısını kəsməsi nəticəsində yaranmışdır.
Typhlodromus repens
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
İqlimin təsnifatı
İqlim rayonlaşdırılması
Yer kürəsinin iqlim rayonlaşdırılması çox mürəkkəb bir vəzifə olub, onu həll edərkən bütün təbii şərait kompleksini nəzərə almaq lazımdır. İqlim rayonlaşdırılmasının əsasını insolyasiya rejimi, atmosfer dövranı və yer səthinin xassəsindən asılı olaraq meteoroloji şəraitin məkan daxilində dəyişməsi təşkil edir. Lakin meteoroji ünsürlərin kəmiyyət dəyişmələri yalnız ümumi şəkildə iqlimin keyfiyyət dəyişmələrini əks etdirir. Başqa sözlə o, iqlimin təbii mühitin başqa amillərinə təsiri xassəsinin dəyişməsini ümumi şəkildə göstərir. Məhz bu axırıncı iqlim rayonlaşdırılmasının əsas məqsədindən ibarətdir. İqlimin keyfiyyət dəyişmələrinə torpaq- bitki örtüyünün xarakteri daha çox uyğun gəlir. Bununla əlaqədar olaraq ümumiləşdirilmiş geobotanik sərhədlər bir çox hallarda iqlim sərhədləri kimi baxıla bilər. Geobotanika göstəicilərindən iqlim rayonlaşdırılması məqsədləri üçün istifadə edərkən, həmişə iqlimin meteoroloji təbiətini yadda saxlamaq lazımdır. İqlim vilayətlərini ayırarkən təkcə bir landşaft göstəricilərini əsas tutmaq olmaz, başqa sözlə müxtəlif insolyasiya və sirkulyasiya rejiminə malik olan əraziləri geobotanik göstəricilərinə görə bir qrupda cəmləşdirmək olmaz. Məs: tundra landşaftının mövcud olması həmin ərazidə bütün hallarda arktika hava kütlələrinin hakim olmasına, daha sonra rütubətli tropik meşələrinin olması hələ ekvatorial iqlim tipinin mövcudluğuna tam sübut deyildir.
İqlim rayonlaşdırılmasının məqsədi
İqlim rayonlaşdırılmasının məqsədi - öz xarakterləri etibarilə biri- birindən fərqlənən təkcə bir iqlim vilayətlərini ayırmaq deyil, həm də onlar arasında genetik əlaqə və asılılığı aşkar etməkdən ibarətdir. Daha kiçik iqlim vahidlərinin böyük iqlim vahidlərindən asılılığı ondan ibarətdir ki, kiçik vahidlər ərazi etibarilə daha böyük vahidlərin tərkibinə daxildir.
Xarici keçidlər
İqlim təsnifatları
Dvin
Dvin və ya Dəbil — Müasir Ermənistan ərazisində yerləşən qədim şəhər. Xarabalıqları qalmışdır.
Tarixi
335-ci ildə Arşakilər sülaləsindən III Xosrov tərəfindən salınmışdır. Adı farsca "təpə" mənasına gəlir. 506-cı ildə Dvin kilsə məclisi burada çağrılmışdır. 642-ci il də Ərməniyyənin mərkəzinə çevrilmişdir, bundan sonra şəhər daha çox Dəbil adlanmağa başlanmışdı. 893-cü ildə zəlzələdə şəhər dağılmış, Saci afşini Məhəmməd in şəhəri ələ keçirməsi asanlaşmışdı. Daha sonra Dvin sırayla Salarilər və Naxçıvan şahlıq mülklərinə daxil olmuşdur. 1021-ci il də Əbüləsvar Şavurun əlinə keçmişdi. Bundan sonrakı tarixlərdə Səlcuqlar və Gürcüstanın əlinə keçəndən sonra 1236-cı il də Monqollar tərəfindən darmadağın edilmişdir.
ABŞ Prezident seçkiləri (1796)
1796 ABŞ Prezident Seçkisi — Amerika Birləşmiş Ştatlarında keçirilmiş sayca III prezident seçkisi.
Seçkidə Con Adams və Tomas Cefferson əsas namizədlər kimi yarışmış və Con Adams seçiçilərin 53.4% alaraq II ABŞ prezidenti seçilmişdir. Con Adamsın vitse prezidenti isə seçkidə ona əsas rəqib olmuş Tomas Cefferson olmuşdur.
Inula acaulis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
20 noyabr
1901–cari
thumb|[[Lev Tolstoy]]
Sepahan FK
Sepahan — İranın futbol klubu.
Firəngiz Babayeva
Firəngiz Babayeva (15 aprel 1957, Xudat)—Azərbaycanlı teatr və kino aktrisası, Bakı Bələdiyyə Teatrının aparıcı aktrisası. Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti (2002).
Həyatı
1987-ci ildə ilin aktrisası mükafatına layiq görülüb. Mingəçevir Teatrında çalışdığı dövrdə Bütün şəhər tədbirlərinin həm Rus həm də Azərbaycanca aparıcı olub. 1990-cı ildə Sumqayıt Dövlət Musiqili Dram Teatrına (indi ki H. Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət Dram Teatrı) dəvət alır 1990–1999-cu illərə kimi teatrda çalışır. Sumqayt Dövlət Dram Teatrının səhnəsində aşağdakı rolları ifa edib:
1999-cu ildən Bələdiyyə Teatrının aktrisasıdır. Aktrisa işlədiyi illər ərzində o – Oğlundan şikayətçi qadın ("Oğul"A. Babayev), Salatın("Vətənə oğullar gərəkdir", R. İçərişəhərli), Firəngiz ("Daşa dönmüş ürəklər", X. Əlimirzəyev), Xırda ("Bəylik dərsi", M. Süleymanlı), Arxitektorun arvadı ("Domokl qılıncı ", N. Hikmət), Xanpəri ("Müsyö Jordan və Dərviş Məstəli şah", M. F. Axundov), Fəridə Fəridova ("Qaravəlli", Anar), Sofi("Məkr məhəbbət", F. Şiller), Zeynəb ("Ölülərlər", C. Məmmədquluzadə),3-cü aparıcı("Unutqanlıq qorxunc bəladır", Cəlil Məmmədquluzadə) kimi obrazlar yaratmışdır. Eyni zamanda aktrisa şəhər tədbirlərinin aparıcılarından olub. Dəfələrlə cəbhə bölgələrində çıxışlar etmişdir.
2002-ci ildə Ulu Öndər Heydər Əliyevin imzası ilə səhnə sənətindəki nailiyyətlərinə görə "Əməkdar artist" fəxri adına layiq görülüb. 2017-ci ildə Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı tərəfindən təsis edilən "Sənətkar" medalına layiq görülüb.
Anna Samoxina
Anna Samoxina — Məşhur sovet və rus aktrisası
Anna Samoxina bir çox filmlərdə və seriallarda çəkilib. O, Rusiya kinosunun ən məşhur şəxsləri ilə tərəf müqabili olub. Məşhur sovet və rus aktrisası Anna Samoxina 48 yaşında vəfat edib. O, mədə xərçəngindən əziyyət çəkirmiş.
Radioaktivlik
Radioaktivitlik — radioaktiv parçalanma qeyri-stabil atom nüvəsinin qəflətən enerji verməklə çevrilmə xassəsi. Xaric olunan enerji ionlaşmış şüa, daha dəqiq dedikdə, enerjiyə malik hissəcikli və ya qamma şüalanma şəklində paylanır.
Xarakteristika
Anlayış ilk dəfə 1898-ci ildə Mariya Küri tərəfindən işlənmişdir.
Radioaktiv parçalanma bir və ya bir neçə hissəciklərin (məsələn: elektronlar, neytrino, alfa-hissəciklər, fotonlar) ayrılması ilə müşayiət olunur. Radioaktivlik dedikdə həm də radioaktiv nüvəyə malik olan maddənin xassələri nəzərdə tutulur.
Məlumdur ki, atom nömrəsi 82-dən böyük olan bütün kimyəvi elementlər radioaktivdirlər. Bəzi yüngül elementləri də bu sıraya aid edirlər. İki növ radioaktivlik mövcuddur:
Təbii radioaktivlik - təbiətdə rast gəlinən, elementin nüvəsinin öz-özünə şüalanaraq parçalanmasıdır.
Süni radioaktivlik - uyğun nüvə reaksiyası nəticəsində süni olaraq elementin nüvəsinin öz-özünə parçalanmasıdır.
Radioaktiv nüvə tərəfindən şüalanan α-hissəciyi və γ-kvantlarının energetik spektri diskret, β-hissəciyində isə kəsiləndir. Parçalanma zamanı yaranan hissəciklərin xassələrindən asılı olaraq alfa-parçalanma, betta-parçalanma adlanırlar. Qamma parçalanma anlayışı çox nadir hallarda işlənir. Nüvənin qamma hissəciklər buraxması adətən izomer keçid adlanır. Qamma şüalanma çox vaxt digər növ parçalanmaları müşayiət edir.