cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Səid Rüstəmov
1940–1960-cı illər
Müharibədən sonrakı illər Səid Rüstəmovun bəstəkar, dirijor, pedaqoq və ictimai xadim kimi fəaliyyətinin genişləndiyi dövrdür. 1947-ci ildə o, Süleyman Rüstəmin librettosu əsasında "Durna" adlı yeni musiqili komediyasını yaradır. Bəstəkarın xalq çalğı alətləri orkestri üçün 1946-cı ildə "Azərbaycan" süitası və İkinci süita, 1948-ci ildə Üçüncü süita, 1958-ci ildə Dördüncü süita və bir sıra mahnıları bu dövrdə ərsəyə gəlmişdir. Həmin illər üçün səciyyəvi olan, əməyi tərənnüm edən mahnı janrında Səid Rüstəmovun yazdığı nümunələr – "Neftçi qız" (A. Aslanovun sözlərinə), "Həkim qız" (İslam Səfərlinin sözlərinə), 1950-ci illərdə yazdığı "Toxucu qız" (Rəsul Rzanın sözlərinə) mahnıları çox məşhurlaşmışdır. 1948-ci ildə kütləvi mahnıların respublika müsabiqəsində mükafata layiq görülmüş, tanınmış "Sürəyya" mahnısı (Zeynal Cabbarzadənin sözlərinə), eləcə də "Sumqayıt" (N. Cəfərovun sözlərinə), "Mən sülhə səs verirəm" (Hüseyn Hüseynzadənin sözlərinə), "Komsomol" (Tələt Əyyubovun sözlərinə) mahnılarına görə Səid Rüstəmov 1951-ci ildə Stalin mükafatına layiq görülmüşdür. Rəşid Behbudov bu mahnılardan sonra Səid Rüstəmova məktub yollayaraq kiçik bir qeyd yazmışdır: "Əziz Səid! Bu da sənə "Sürəyya" mahnısının necə sevildiyinə dair sənəd. Mahnı dünya efirində uçur."
Sözügedən dövr Səid Rüstəmovun bir musiqi təşkilatçısı və ictimai xadim kimi fəaliyyətində parlaq səhifələrdən biri kimi tarixə düşmüşdür. O, Fioletov adına klubun mahnı və rəqs ansamblına rəhbərlik edir, Üzeyir Hacıbəyovun vəfatından sonra, 1949-cu ildə Azərbaycan Bəstəkarlar İttifaqının sədri seçilir. O, 1953-cü ilə kimi bu vəzifədə çalışır. 1951-ci ildən bəstəkar Azərbaycan Dövlət Xalq Mahnı və Rəqs Ansamblına rəhbərlik edir.
Həmin dövrdə Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri orkestrinin bədii rəhbəri kimi apardığı təşkilatçılıq və yaradıcılıq işi də uğurla davam edir. Orkestrin repertuarı genişlənir, buraya Azərbaycan bəstəkarlarının əsərləri ilə yanaşı dünya musiqisinin ən yaxşı nümunələri daxil edilir. Əvvəlki illərdə olduğu kimi, bu dövrdə də Səid Rüstəmov pedaqoji fəaliyyətini davam etdirərək, tar ixtisası üzrə tədris ədəbiyyatını zənginləşdirmək məqsədi ilə böyük iş aparır. 1950-ci ildə onun "Tar üçün metodik etüdlər" adlı dərs vəsaiti nəşr olunur. Həmin etüdlər hal-hazırda həm orta musiqi məktəblərinin, həm tar ixtisası üzrə mütəxəssis hazırlığı aparan ali musiqi məktəblərinin tədris proqramına daxildir. 1954-cü ildə isə Səid Rüstəmov Georgi Konyusun "Elementar musiqi nəzəriyyəsi" və Nikolay Rimski-Korsakovun "Harmoniya" dərsliyini rus dilindən azərbaycan dilinə tərcümə edir.
Səid Rüstəmov xalq musiqisinin öyrənilməsi sahəsində apardığı böyük iş – "Azərbaycan xalq rəqsləri" və "Azərbaycan xalq mahnıları" (iki cilddə, 1954 və 1957), "Azərbaycan xalq rəngləri" (iki dəftərdə, 1954 və 1956) toplularının işıq üzü görməsi ilə nəticələnir. 1957-ci ildə Səid Rüstəmov Azərbaycan SSR Xalq artisti fəxri adına layiq görülür.
Səid Rüstəmov bu dövrdə çoxşaxəli yaradıcılıq fəaliyyətli sənətkar olmaqla yanaşı, bir musiqiçi kimi geniş nüfuz qazanmışdı. Onun əsərləri Azərbaycan Bəstəkarlarının Qurultaylarında, "Zaqafqaziya baharı" festivallarında, 1959-cu ildə Moskvada keçirilən İkinci Azərbaycan incəsənəti ongünlüyündə, Moldoviyada keçirilən Azərbaycan mədəniyyəti həftəsində ifa olunaraq, böyük rəğbət qazanır.
1960–1983-cü illər
1961-ci ildə Səid Rüstəmov üçüncü musiqili komediyasını yaradır. Bu, Məhərrəm Əlizadənin librettosu əsasında yazılmış "Rəisin arvadı" əsəri idi. Musiqili komediyanın ilk tamaşası 1961-ci il yanvar ayının 24-də nümayiş edilmişdir, lakin sənət yolunun bütün mərhələlərində olduğu kimi, yaradıcılığının yetkin çağında da bəstəkarın diqqət mərkəzində olan janr məhz musiqi janrı idi. Səid Rüstəmovu geniş dinləyici auditoriyasına tanıtdıran və sevdirən də ilk növbədə məhz onun mahnıları idi. 1960-cı illər Səid Rüstəmovun lirik mahnı sahəsində yaradıcılığının inkişaf etdiyi dövrdür. Bəstəkarın qələmindən çıxmış lirik mahnılar – "Sənindir" (Məmməd Səid Ordubadinin sözlərinə), "Qurban adına" (Süleyman Rüstəmin sözlərinə), "Gəlmədin" (Ənvər Əlibəylinin sözlərinə), "Nə deyim" (Ələkbər Ziyatayın sözlərinə), "Hardasan" (Tələt Əyyubovun sözlərinə), "Oxu, tar" (Mikayıl Müşfiqin sözlərinə), "Dedim – dedi" və "Şeir deyilmi" (Hüseyn Hüseynzadənin sözlərinə), "Oxu, gözəl" (Səməd Vurğunun sözlərinə) Azərbaycan milli musiqisinin ən görkəmli musiqi nümunələrindən biri olaraq sayılır və müasir dövrdə də həm ifaçılar, həm də dinləyicilər tərəfindən sevilir.
1967-ci ildə Səid Rüstəmov öz yaradıcılığının janr diapazonunu genişləndirərək, instrumental konsert janrına müraciət edir və tar ilə xalq çalğı alətləri orkestri üçün ilk konsertin müəllifi kimi tarixə düşür. Bəstəkar 1970–1971-ci illərdə Rəfiq Zəkanın sözlərinə üç hissədən ibarət olan "Azərbaycan" kantatasını bəstələyir.
Azərbaycan bəstəkarlarının 1968–1979-cu illərdə keçirilən qurultaylarında Səid Rüstəmov Bəstəkarlıq İttifaqının katibi vəzifəsinə seçilmişdir. Səid Rüstəmov 1975-ci il tarixinə kimi Azərbaycan Radiosu və Televiziyasının xalq çalğı alətləri orkestrinin bədii rəhbəri və baş dirijoru vəzifəsində çalışmışdır.
Müxtəlif illərdə Səid Rüstəmov Azərbaycanın musiqi xadimlərini xarici ölkələrdə keçirilən mötəbər tədbirlərdə təmsil etmiş, eləcə də xalq çalğı alətləri ifaçılarının festivallarına dəvət edilərək, dəfələrlə münsiflər heyətinin sədri və üzvü qismində çalışmışdır.
1973-cü ildə Səid Rüstəmov professor elmi adını almış, ömrünün sonuna kimi Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında (indiki Üzeyir Hacıbəyli adına Bakı Musiqi Akademiyası) "Xalq çalğı alətləri" kafedrasında ixtisas tar sinfini aparmış, bir çox istedadlı tarzənlər yetişdirmişdir. Müxtəlif illərdə Səid Rüstəmovun sinfində tar ifaçılığının sirlərinə yiyələnmiş musiqiçilər sonradan Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin inkişafında mühüm rol oynamışdılar. Ağabacı Rzayeva, Hacı Xanməmmədov, Adil Gəray kimi görkəmli musiqiçilər onun tar sinfində təhsil almışdılar.
Ölümü
Səid Rüstəmov 1983-cü ilin may ayında ağır infarkt keçirmişdir. Bununla da bəstəkar xəstəxanaya aparılmışdır. Xəstəxanadan sonra Səid Rüstəmov Mərdəkanda, şəxsi bağ evində yaşamağa başlamışdır. Səid Rüstəmovun 10 iyun 1983-cü il tarixində vəziyyəti ağırlaşmış, həmin gün də Bakıda, 76 yaşında vəfat etmişdir. Onun meyiti I Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.
Şəxsi həyatı
Bəstəkarın atasının adı Mirəli, anasının adı isə Leyli olub. Atası vəfat etdikdən sonra anası Leyli yenidən ailə həyatı qurmuşdur. Səid Rüstəmovun iki ögey qardaşı olub. Bundan əlavə bəstəkarın ailədə üç qardaş və bir bacısı olub. Səid Rüstəmov uzun müddət böyük qardaşı Mirhüseyn Rüstəmovun yanında yaşayıb. 1918-ci ildə ermənilər onun qardaşını bəstəkarın gözü qarşısında qətlə yetirib, evlərini talan ediblər.
Bəstəkarın ailəsi Gəncəyə köçüb gəlir, burada da onların evinə ermənilər hücüm edir. Ailə məcbur olub Ağdaşa üz tutur. Səid Rüstəmov Ağdaşda Bikə adlı xanımla tanış olmuşdur. Daha sonra onlar hər ikisi Bakıya gəlmişdir. Bikə xanım tibb institutunu bitirmiş, Səid Rüstəmov isə müəllimlər texnikumuna daxil olmuşdur. 1930-cu ildə onlar ailə həyatı qururlar. Bəstəkarın bu evlilikdən iki qızı, iki oğlu dünyaya gəlmişdir – Rafiq, 1936-cı il təvəllüdlü Tamilla, 1946-cı il təvəllüdlü Eldar və Rəna Rüstəmovalar. Səid Rüstəmovun bir oğlu Altay Rüstəmov dörd yaşında bədbəxt hadisədən sonra vəfat etmişdi. Bəstəkarın həyat yoldaşı Bikə Rüstəmova 1971-ci ildə vəfat etmişdir. Rəna Rüstəmovanın nəvəsinin adı bəstəkarın adını daşıyır. Eldar Rüstəmovun qızının adı Səidədir. Bəstəkarın nəvəsi Fəridə Rüstəmova müğənnidir.
Bəstəkarın kiçik qızı Rəna Rüstəmova Səid Rüstəmovu ata kimi bu cür xarakterizə edir:
Bəstəkarın böyük qızı Tamilla Rüstəmova 1959-cu ildə Qnesinalar adına Musiqi institutunun "fortepiano" ixtisası üzrə bitirmişdir. Həmin il institutun tələbəsi olan vokalçı Olqerd Krastınşla ailə həyatı quraraq Riqaya köçmüşdür. Bir neçə bədii filmdə yadda qalan obrazlar yaratmışdır. Onun ən yaddaqalan obrazları "Ulduz" filmində Ulduz və "Böyük dayaq" filmində Maya bacı rollarıdır. Aktrisa həmçinin 1964-cü ildə "Zirvə", 1971-ci ildə "Axırıncı aşırım" filmlərində çıxış etmişdir. Tamilla Rüstəmova hal-hazırda Moskvada yaşayır.
Səid Rüstəmovun kiçik oğlu Eldar Rüstəmov 13 iyul 1946-cı ildə anadan olub. 1990-cı ildə Skripka və piano üçün sonata, 1991-ci ildə "Sən gedəndən" romansı, 1992-ci ildə solist, xor və simfonik orkestr üçün "Heyranam, Vətən" odası, 1994-cü ildə Solo skripka üçün sonata, 1996-cı ildə iki akapella xoru – "Səadət nəğməsi", "Bahar", 1998-ci ildə "Düşdü yada" romansı, 1999-cu ildə kiçik tərkibli simfonik orkestr üçün "Meşə nağılı" süitası, 2001-ci ildə "Bir də baxsan mənə" akapella xoru, 1990–2001-ci illərdə xor və simfonik orkestr üçün işləmələr, 1993-cü ildə "Yeraltı tarixi", 1994-cü ildə "Haqqın səsi" sənədli filmlərinə musiqi və başqa bəstələrinin müəllifidir. Həmçinin Eldar Rüstəmov "Bəxt üzüyü", "Qoca palıdın nağılı", "Mən Xəzəri görürəm", "Özünü onun yerinə qoy", Təqib, "Yay gününün xəzan yarpaqları", "Yeraltı əhvalat" filmlərinə musiqi bəstələmişdir.
Səid Rüstəmovun Azərbaycan dili və rus dilində zəngin kitabxanası var idi. Bəstəkar Gi de Mopassan, Onore de Balzakın əsərlərinə xüsusi önəm verirdi. O dövrdə bu yazıçıların əsərlərini tapıb oxumaq çətin olsa da, Səid Rüstəmov kitabları tapıb mütaliə edirdi.
Əsərləri
260px|thumb|left|Səid Rüstəmov Üzeyir Hacıbəyli ilə birlikdə (aşağı sırada mərkəz hissədə). 1940-cı illər.
Bəstəkar kimi Səid Rüstəmovun yaradıcılığı janr etibarilə kifayət qədər genişdir. O, musiqili komediya janrına müraciət etmişdir; bir çox irihəcmli vokal-instrumental və instrumental əsərlər yaratmışdır; bir sıra dram tamaşalarına musiqi bəstələmişdir. Onun yaratdığı çoxsaylı mahnılar milli bəstəkar yaradıcılığı tarixində bu janrda yaradılan klassik nümunələr hesab edilir. Bəstəkar janr seçimində onu istiqamətləndirən, yaradıcılığına təka verən mühüm amillərdən biri Səid Rüstəmovun tarzən kimi böyük məktəbdə təhsil alması idi. O, Azərbaycan milli musiqi aləti olan tarın sirlərinə mükəmməl dərəcədə yiyələnmiş, eyni zamanda muğam sənətini dərindən mənimsəmişdi. İkinci mühüm amil – onun Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən xalq çalğı alətləri orkestri ilə əməkdaşlığa cəlb olunması və sonradan 40 ilə yaxın bir müddətdə bu orkestrə rəhbərlik etməsi idi. Səid Rüstəmov 1940–1950-ci illərdə özfəaliyyətdən ibarət, sonradan isə Azərbaycan Dövlət Filarmoniyası nəzdindəki mahnı və rəqs ansamblına da rəhbərlik etmişdi. Səid Rüstəmovun bəstəkar kimi yaradıcılığına mühüm təsir göstərmiş amillərdən biri də onun folklor nümunələrinin toplanıb nota yazılması sahəsində apardığı böyük işlə bağlı idi. Bütün bu amillər bütövlükdə Səid Rüstəmovun həm bəstəkar kimi dəst-xəttinin xüsusiyyətlərini şərtləndirmiş, həm də onun müraciət etdiyi janr dairəsini müəyyən etmişdir.
Səid Rüstəmovun irihəcmli vokal-instrumental əsərləri – onun xalq mahnı və rəqs ansamblı üçün yaratdığı kantatalardır. İkinci Dünya Müharibəsi illərində o, bu ifaçı kollektivi üçün Rəsul Rzanın sözlərinə "Dinlə, cəbhə!", Süleyman Rüstəmin sözlərinə "Günəşli Azərbaycan" kompozisiyalarını bəstələmişdir. Yaradıcılığının son dövründə bu janra müraciət edərək, Rəfiq Zəkanın sözlərinə üç hissədən ibarət "Azərbaycan" kantatasını yazmışdır.
Azərbaycan bəstəkarlı içərisində mahnı sənətkarı kimi tanınan Səid Rüstəmov bu janrda bir çox nümunələr yaratmışdır. Bəzi vaxtlarda onun əmək mövzusuna həsr olunmuş mahnıları çox populyar olmuşdur; sonrakı illərdə Səid Rüstəmov lirik bəstəkar mahnısının bir sıra nümunələrini yaratmışdır. Melodist sənətkar olan Səid Rüstəmovun mahnıları Azərbaycan milli musiqisinin, bəstəkarın toplayıb notlaşdırdığı xalq mahnılarının həm ruhu, həm də musiqi dilinin xüsusiyyətlərindən bəhrələnmiş nümunələrdir.
Səid Rüstəmov musiqili komediya janrına müraciət etmiş, üç operetta bəstələmişdir. Operettaların musiqisində aparıcı rolu oynayan məhz mahnılardır. Musiqili komediyalarda iştirak edən bütün surətlərin musiqi xasiyyətnaməsi rəngarəng mahnılar vasitəsilə təqdim edilmişdir. Bəstəkarın mahnıları içərisində bəziləri ilk dəfə məhz musiqiki komediyalar üçün yazılmış və sonradan müstəqil şəkildə ifa olunaraq, geniş populyarlıq qazanmışdır. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasından "Sənindir" mahnısı buna nümunədir.
Səid Rüstəmovun dram tamaşalarına bəstələdiyi musiqini araşdırdıqda məlum olur ki, bu musiqi əsas etibarilə mahnılardan ibarətdir və bunların içərisində də sonradan populyarlaşaraq, müstəqil ifa olunan mahnılar mövcuddur. Bəstəkarın Abdulla Şaiqin "Nüşabə" əsərinə bəstələdiyi "Sevirəm səni", Mehdi Hüseyn və İlyas Əfəndiyevin "İntizar" tamaşasından "Alagöz" və "İntizar" mahnıları, Cəfər Cabbarlının "Od gəlini" pyesindən "Solmazın mahnısı", "Almaz" pyesindən "Lirik mahnı" mahnıları da belə nümunələrdəndir. Səid Rüstəmov müxtəlif illərdə Məşədi Əzizbəyov adına Dram Teatrının 20-dən çox tamaşasına, o cümlədən Mirzə Fətəli Axundovun "Hacı Qara", "Xırs quldurbasan", Cəfər Cabbarlının "Yaşar", "Od gəlini", "Almaz", Səməd Vurğunun "Vaqif", Mirzə İbrahimovun "Həyat", Rəsul Rzanın "Vəfa", Ənvər Məmmədxanlının "Şərqin səhəri", Sabit Rəhmanın "Nişanlı qız", "Aydınlıq", "Toy", Mehdi Hüseynin "Nizami", İlyas Əfəndiyevin "Bahar suları", Mehdi Hüseyn və İlyas Əfəndiyevin "İntizar" tamaşasına musiqi bəstələmişdir.
Mahnı Səid Rüstəmov yaradıcılığında aparıcı janrı olub, onun başqa janrlarda yaratdığı bir çox əsərlərinin də intonasiya məzmununa mühüm təsir göstərmişdir.
Səid Rüstəmovun həyat və yaradıcılığı haqqında mətbuatda rast gəlinən bəzi məqalələrdə bəstəkarın həmkarları onun opera janrında da işə başladığını qeyd etmişlər. Sənətşünaslıq namizədi, aşıq musiqisinin tanınmış tədqiqatçısı Əminə Eldarovanın 1957-ci ildə buraxılmış məqaləsində, həmçinin filologiya elmləri doktoru Arif Məmmədovun 1960-cı ildə çap olunmuş məqaləsində Səid Rüstəmovun yazıçı Süleyman Rəhimovun əsəri əsasında "Aynalı" adlı opera üzərində işləməsi barədə məlumat verilir. Bu mövzu barədə heç bir dəqiq məlumat yoxdur.
Səid Rüstəmovun əsərlərində ümumi bir nikbinlik ruhu üstünlük təşkil edir. Bəstəkarın istər instrumental, istər vokal əsərləri optimistik ovqata yanaşmışdır. Səid Rüstəmov yaradıcılığına xas olan ən mühüm xüsusiyyətlərdən biri də onun musiqi dilinin parlaq milli simaya malik olmasıdır. Uşaq yaşlarından xalq musiqisi, muğam nümunələrini sevərək dinləyən, sonrakı illərdə tar sinfində bu nümunələri öyrənən, daha sonra isə bu nümunələri toplayıb nota yazdırmaq kimi işi həvəslə yerinə yetirən Səid Rüstəmov milıi musiqi təfəkkürünün prinsiplərinə yaxından bələd olmuş, milli musiqi dilinin xüsusiyyətlərini yeni müstəvidə, bəstəkar yaradıcılığında yeni bədii keyfiyyətdə təqdim etmişdir. Onun əsərlərinin musiqi materialında milli mənbələrdən, xalq mahnı və rəqslərindən, muğam və aşıq sənətindən istifadə edilmişdir. Buna görə də musiqi nümunələri xalq tərəfindən sevilmişdir.
Mahnı yaradıcılığı
Səid Rüstəmov öz yaradıcılığında musiqinin bir sıra janrlarına müraciət edərək bir çox əsərlər yaratmışdır, lakin bəstəkarı xalqa, musiqisevərlərə tanıdan ilk növbədə onun mahnıları olmuşdur.
Bütün görkəmli bəstəkarların yaradıcılığında aparıcı janra rast gəlinir. Bu aparıcı janr həmin sənətkarın həyat haqda düşüncələrini, gerçəkliyə münasibətini dinləyiciyə çatdırmaq vasitəsi kimi birinci dərəcəli rol oynayır və müəllifin tərənnüm etdiyi mövzuları, açmağa çalışdığı fikir və ideyaları, obrazlar aləmini bütün dolğunluğu ilə əks etdirir. Frans Şubert yaradıcılığında mahnı, Lüdviq van Bethoven yaradıcılığında simfoniya, Cüzeppe Verdi yaradıcılığında opera özünəməxsus yer tutur. Səid Rüstəmov yaradıcılığında da mahnı janrının özünəməxsus yer tutur. Mahnı Səid Rüstəmovun yaradıcılıq fəaliyyətində əsas janrlardan biri olmuşdur. Həmçinin bəstəkara dinləyicilərlə ünsiyyətdə olmaq, düşüncə və arzularını bölüşmək imkanı verən ən sevdiyi janra çevrilmişdir.
Dünya musiqisi tarixində mahnını öz yaradıcılığının əsas janrı hesab edən bəstəkarlar az olmamışdır. XX əsrdə rus musiqisində də ilk növbədə mahnı bəstəkarı kimi tanınan musiqiçilər olmuşdur. Səid Rüstəmov ilə təxminən eyni dövrdə yaradıcılıq fəaliyyətinə başlayan Matvey Blanter, Nikita Boqoslovski, Boris Mokrousov, Arkadi Ostrovski kimi bəstəkarlar musiqinin bir çox janrlarında əsərlər yazsalar da, onların yaradıcılığının aparıcı, göstərici janrı məhz mahnı olmuşdur. Onların kino və teatr tamaşalarına yazdığı musiqi də, instrumental əsərlərin əksəriyyəti də mahnıdan gələn xüsusiyyətlərlə yaranmışdır. Həmin bəstəkarların mahnı janrında yaratdığı nümunələr içərisində bəzi əsərlər bədii dəyəri etibarilə başqa müəlliflərin digər janrlara aid olan, mürəkkəb, irihəcmli əsərlərindən geri qalmır. Səid Rüstəmov Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin müxtəlif sahələrindəki xidmətləri ilə məşhurlaşmışdır. Səid Rüstəmov lirik Azərbaycan musiqisində bəstəkar mahnısının klassik nümunələrini yaratmış bəstəkardır. Onun mahnı yaradıcılığı əhəmiyyəti baxımından Cahangir Cahangirov, Tofiq Quliyev kimi bəstəkarların mahnıları ilə müqayisə edilmişdir. Bu üç bəstəkarın lirik bəstəkar mahnısı kimi sözügedən janrda yaratdığı mahnılar bu janrın klassik nümunələri kimi tarixə düşmüş və sonrakı dövrdə yeni müəlliflərin mahnı sahəsində uğurlu fəaliyyəti də bu klassik nümunələrdən bəhrələnmişdir. Səid Rüstəmov miqyasından asılı olmayaraq, bütün ideyaları – bəşəri problemləri, ən incə, zərif insani duyğuları musiqidə əks etdirmək üçün mahnının imkanlarından istifadə etməyi bacarmış və bunu böyük ustalıqla yerinə yetirmişdir.
Səid Rüstəmov öz mahnılarının bir qismini ("Gözlərin aydın olsun", "Beşik mahnısı", "Maralım, gəl", "Haralısan" və s.) xalq bayatılarının mətninə bəstələmişdir. O, aşıq poeziyasına da müraciət etmiş, Aşıq Qurbani ("Bənövşə"), Aşıq Hüseyn Cavan ("Sənətkara aşiqəm"), Aşıq Pənah Pənahovun ("Zəfərin sənin") sözlərinə mahnılar bəstələmişdir.
300px|thumb|left|Səid Rüstəmov və [[Aşıq İslam. Aşıq havaları üzərində gedən iş prosesi zamanı, 1940-cı il.]]
Onun mahnıları içərisində Məmməd Səid Ordubadi, Səməd Vurğun, Süleyman Rüstəm, Mikayıl Müşfiq, Rəsul Rza, Məmməd Rahim, Ələkbər Ziyatay, Ənvər Əlibəyli, Zeynal Cabbarzadə, İslam Səfərli, Hüseyn Arif, Gəray Fəzli və başqa şairlərin şeirlərinə yazılmış nümunələr vardır. Bəstəkar, şeir tarixinin müxtəlif dövrlərinə, Azərbaycan poeziyasının müxtəlif nəsillərini təmsil edən, parlaq fərdi qələmi ilə, əsərləri ilə seçilən şairlərin yaradıcılığına müraciət etmişdir. Zemfira Səfərova yazır ki, "Səid Rüstəmovun məharəti onda özünü göstərir ki, hansı mətnə müraciət etməsindən asılı olmayaraq, bunlardan hər biri üçün bəstələdiyi musiqi şeirin həm ruhu, həm məzmunu ilə o dərəcədə ahəngdardır ki, sanki bu əsərlərin musiqisi də, mətni də eyni bir müəllifin qələmindən çıxmışdır. Bəstəkar sanki hər şeirin özünün daxilində olan musiqini sadəcə "üzə çıxarıb" səsləndirməyi bacarır."
Səid Rüstəmov mahnılarının bir hissəsi sözügedən dövrdə aktual hesab edilən mövzulara həsr edilmişdir. Bu mahnılara əməyi tərənnüm edən mahnılar – "Sürəyya" (Zeynal Cabbarzadənin sözlərinə), "Neftçi qız" (A. Aslanovun sözlərinə), "Həkim qız" (İslam Səfərlinin sözlərinə), "Sumqayıt" (N. Cəfərovun sözlərinə), bəşəriyyəti narahat edən, eyni dövrdə gündəmə gəlmiş sülhün qorunması mövzusuna toxunan "Mən sülhə səs verirəm" mahnısı (Hüseyn Hüseynzadənin sözlərinə), eləcə də müharibə mövzusunu əks etdirən mahnılar aiddir. Zemfira Səfərova qeyd etmişdir: "Bu günkü mövqedən yanaşdıqda, bəlkə də keçmiş sovet məkanında yaşayıb-yaratmış bir çox başqa bəstəkarlar kimi, Səid Rüstəmovun da bu mövzuları təcəssüm etdirən mahnıları "vaxtı ötmüş", aktuallığını itirmiş nümunələr kimi görünə bilər, lakin biz bu gün həmin mahnıların bədii dəyərini onların mövzusu ilə deyil, məhz musiqisinin melodik gözəlliyi, xalq qaynaqlarından qidalanıb yetişmiş ürəyəyatan musiqisi ilə ölçə bilərik. Həmin mahnılar əbədi mövzuları deyil, yaşadığımız gerçəkliyin müəyyən bir mərhələsini əks etdirsə də, bunlardakı hərarət, səmimilik, milli xüsusiyyətlər dinləyicinin diqqətini çox zaman mətndəki məzmunun mahiyyətinə deyil, məhz musiqinin melodik gözəlliyinə yönəltmiş olur. Və mahnı sahəsində Səid Rüstəmov xəlqiliyin elə bir yüksək peşəkarlıq səviyyəsində təzahürünə nail olur ki, folklor xüsusiyyətləri üzvi surətdə bəstəkarın musiqi dilinə daxil olaraq, bunun ayrılmaz ünsürü kimi başa düşülür və əksinə, bəstəkarın yaratdığı orijinal nümunələr təbii olaraq xalq mahnısı kimi qəbul edilir."
Azərbaycan bəstəkarlarının uzun müddət kolxoz həyatı, komsomol, kommunizm quruculuğu və s. mövzularda yazdığı əsərlər içərisində Səid Rüstəmovun mahnıları bu mövzulara həsr edildiyinə görə deyil, musiqisinin yaşanılmış hisləri, duyğuları ifadə etdiyinə görə qiymətli olaraq qəbul edilir. Bu mahnıları musiqisevərlər tərəfindən sevilməsi, populyar olmasını şərtləndirən əsas səbəblərdən biri mahnıların xalqın musiqi dilində yazılması, yəni mahnıda Azərbaycan milli musiqisinin intonasiya potensialının müəllif tərəfindən yaradıcılıqla işlənməsidir. Bütün bu xüsusiyyətlərinə görə Səid Rüstəmovun yaratdığı mahnıların böyük əksəriyyəti xalq mahnısı kimi qəbul edilir.
Səid Rüstəmov mahnılarının xalq musiqisi ilə bağlılığı mühüm məziyyətlərdən biridir. Hələ yaradıcılıq fəaliyyətinin erkən çağından xalq mahnılarını toplayıb nota yazmağa çox ciddi surətdə məşğul olan Səid Rüstəmov iş prosesində bu folklor nümunələrinin bütün incəliklərini, qanunauyğunluqlarını mənimsəmiş və sonradan öz əsərlərində istifadə etmişdir. Bəstəkar toplayıb yazdığı mahnı nümunələrinin tipik cəhətlərinin müxtəlif üsullarla sadəcə olaraq öz musiqisində istifadə etmişdir. Səid Rüstəmov xalq mahnısının üslub xüsusiyyətlərini dərindən mənimsəyərək, öz yaradıcılıq nəzəriyyəsindən keçirmişdir. Bəstəkarın xüsusilə mahnı yaradıcılığı sahəsində formalaşmış orijinal üslubu bütünlüklə xalq musiqindən yaranmışdır. Azərbaycan musiqi folkloru, xüsusən xalq mahnısı Səid Rüstəmovun bəstəkar kimi simasını müəyyən edən və onun musiqi təfəkkürünü şərtləndirən başlıca amilə çevrilmişdir.
Musiqişünas Elmira Abbasova Səid Rüstəmovdan bəhs edən kitabında qeyd etmişdir:
Azərbaycan xalq mahnılarının melodiyasının quruluşunda lad-məqam xüsusiyyətləri müəyyənedici əhəmiyyətə malikdir. Xalq mahnıları çox zaman bir məqamın mayesi və istinad pərdələri ətrafında gəzişmələrdən ibarət intonasiyalardan "hörülür". Mahnıların müxtəlif bölmələri (bənd və nəqərat) məhz müxtəlif pillələr ətrafında gəzişməyə əsaslanaraq qarşılaşdırılır. Səid Rüstəmovun mahnılarında da bu cəhət aydın təzahür edir. Bir çox nümunələrdə melodiya dayandığı ladın mayesi ətrafında cəmləşir, nəqəratdə isə mayenin oktava zili ətrafında gəzişmələrdən qurulur. "Bayatı-Şiraz" məqamına əsaslanan "Bakı" mahnısında (sözləri J. Həsənbəyovundur) birinci bölmə maye ətrafında, ikinci bölmə – nəqərat isə mayenin oktava zili ətrafında qurulan materialdan ibarətdir. Başqa mahnılarda da bu prinsip müşahidə olunur. "Neftçi qız" mahnısında "Bayatı-Şiraz" məqamı çərçivəsində birinci bölmə (bənd) maye ətrafında qurulur, nəqərat isə mayenin zili ətrafında gəzişən intonasiyalardan qurulmuş melodiyadan ibarətdir.
Bəzi mahnılarda zil pillədən başlanma diqqəti cəlb edən xüsusiyyətdir. Belə nümunələrdə adətən melodiya, mahnının dayandığı ladın mayesinin zili ətrafında gəzişmədən – kulminasiya nöqtəsindən başlayaraq, tədricən aşağı istiqamətdə, mayeyə doğru hərəkət etməsi ilə səciyyəvidir. "Gəlmədin" mahnısı bu cür mahnılardandır.
600px|center
Kulminasiya-zil nöqtədən başlanması Səid Rüstəmovun həyəcanlı, ehtiraslı xarakteri ilə seçilən başqa lirik mahnıları üçün də səciyyəvi cəhət hesab edilir. Belə ki, Süleyman Rüstəmin şeirinə bəstələnmiş "Qurban adına" mahnısı da eyni üsulla, melodiyanın məqamın nöqtəsindən başlanması ilə diqqəti cəlb edir.
Səid Rüstəmovun musiqili komediyalarında da, xüsusən mahnı üslubunda bəstələnmiş nömrələrdə bu prinsip müşahidə olunur. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasından "Qiyasın intizarı" adlı nömrə də belə nümunələrdəndir.
Azərbaycan musiqi folklorundan gələn bir çox xüsusiyyətlər Səid Rüstəmovun bilavasitə xalq janrları ilə bağlı əsərlərində, həm də ilk baxışda digər mənşəli mahnı növləridə, sovet dövründə populyar olan kütləvi mahnı janrında yazdığı nümunələrdə də müşahidə olunur. "Sumqayıt", "Mən sülhə səs verirəm" adlı mahnılar kütləvi mahnının tipik nümunələri olaraq, bu janra xas olan cəhətləri – marşvariliyi, ora tar pafosunu əks etdirməklə bərabər, eyni zamanda milli folklor ənənələrindən gələn xüsusiyyətləri də özündə daşıyır. Belə xüsusiyyətlərdən biri də bu cəhətdir – melodiyanın zil nöqtədən başlayıb aşağı istiqamətdə hərəkət etməsidir. Bəzi tədqiqatçılar bu cəhətin aşıq musiqisi ilə bilavasitə əlaqəsini qeyd edirlər. Bəstəkar "Sumqayıt" mahnısında aşıq musiqisinin xüsusiyyətlərdən çox məharətlə istifadə etmişdir. Aşıq mahnıları yüksək registrdə səslənir və özünün rəqs ritmi ilə səciyyəvidir. Ornament kimi yaranan melodiya da, "Şur" məqamı da, spesifik kvarta-kvinta intonasiyaları da aşıq musiqisindən götürülmüşdür. Bu da mahnıya xüsusi orijinallıq verir. Eyni zamanda, mahnının aydın ritmlərində marşvarilik hiss olunur. Melodiyası zildən başlayan mahnılarda kulminasiya nöqtəsindən məqamın mayesinə doğru, aşağı istiqamətdə tədricən hərəkət baş verir və bu enmə prosesi çox vaxt Azərbaycan xalq musiqisində xüsusi əhəmiyyəti qeyd olunan sekvensiya yolu ilə həyata keçirilir.
Aşağı istiqamətə gedən sekvensiyanın folklor elementi kimi Səid Rüstəmovun melodiyasında müstəsna rolu vardır. Nümunələrdə aşağı istiqamətdə gedən sekvensiya melodiyanın mühüm faktoru kimi çıxış edir. Bəzi hallarda sekvensiya eyni melodik dönmənin aşağıya doğru pilləvari hərəkətinə əsaslanır; çox zaman isə sekvensiyavari hərəkət variasiyaya uğradılan motivlər əsasında qurulur. Nümunələrdə melodik dönmələr daxilində gedən gizli pilləvari enmə nöqtələri mövcuddur.
Səid Rüstəmovun mahnılarında müşahidə edilən xalq musiqisindən gələn prinsiplərdən biri də bunların quruluşunda öz əksini tapır. Bu, Azərbaycan musiqisində mühüm sintatik cəhətlərdən biri olan "həmqafiyəlik" kimi səciyyələndirilən prinsipdir. Azərbaycan xalq musiqisinin müxtəlif janrlarında da bu prinsip öz əksini tapmışdır. İzabella Abezqauzun "refrenlik" kimi müəyyən etdiyi bu prinsip Səid Rüstəmovun mahnılarının strukturunda müşahidə olunur. Bu mahnıların birinci hissəsi (kuplet iki cümlədən – sual və cavab cümlələrindən ibarət olan period formasında olur. Cavab cümləsi bütün mahnı ərzində refrenliyin yaranmasına səbəb olur. Belə ki, mahnının ikinci hissəsi (nəqərat) də adətən iki cümlədən ibarət period formasına uyğun gəlir. Bunun ikinci (cavab) cümləsi həmin materialın, birinci hissədəki periodun cavab cümləsinin təkrarından ibarətdir. "Getmə", "Alagöz", "Neftçi qız", "Həkim qız" mahnılarının strukturu məhz belə qurulub.
thumb|280px|left|Soldan sağa: [[Soltan Hacıbəyov, Qara Qarayev, Bülbül, Səid Rüstəmov, Süleyman Ələsgərov. 1950-ci il. ]]
Bu quruluşa Səid Rüstəmovun başqa əsərlərində – musiqili komediyalarında da rast gəlinir. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasının birinci pərdəsindən Naznazın ariozosu buna nümunədir. Sözügedən mahnılarda birinci hissənin quruluşu b a kimi, ikinci hissə isə c a formuluna uyğun gəlmiş; ümumi quruluş ba ca kimi ifadə olunmuçdur.
Səid Rüstəmovun mahnıları içərisində məhəbbət lirikasının nümunələri mövcuddur. "Gəlmədin", "Dedim-dedi", "Qurban adına" (Süleyman Rüstəmin sözlərinə) mahnılar ilə yanaşı, "Sənindir", "Getmə, getmə", "Hardasan", "Şeir deyilmi", "Məhəbbət mahnısı" sevgi hissinin, səmimi etirafın musiqidə parlaq təcəssümüdür. Səid Rüstəmovun lirik mahnıları arasında "Oxu, tar" xüsusi yer tutur. Bolşevizm siyasətinin təzyiqi altında Azərbaycan milli musiqi alətinə qarşı aparılan hərəkatkara qarşı çıxmış Mikayıl Müşfiqin də, həmin şeirə musiqi bəstələmiş Səid Rüstəmovun da bu alətə olan məhəbbəti səmimi şəkildə ifa edilmişdir. Zemfira Səfərova yazır ki, "Səid Rüstəmov mahnılarının populyarlığını şərtlərindən başlıca məziyyətlərdən biri – müəllifin melodist istedadının bu mahnıda da özünü parlaq büruzə verməsidir. Mahnının melodiyası sanki mətni addım-addım izləyərək, şeirib sərbəst "nəfəsi"ni musiqidə ifadə edir; mahnının əvvəlində həzin nəğmə kimi olduqca sakit səslənən melodiya, mətndə verilmiş məzmunun inkişafı ilə əlaqədar getdikcə öz səslənmə "tonus"unu, gərginliyini artıraraq, zirvə nöqtəsinə çatır və bu kulminasiyada sanki alovlu bir natiqin dilində tar haqqında söylənilənləri dinləyirik. Sanki ürəkdən qopan bu nidanın ardınca yenidən sakitləşmə baş verir və melodiya öz axarına qayıdaraq, əvvəlki həzinliyini bərpa edir və mahnı bu sakit emosional "kök"-də tamamlanır."
Bu mahnılar Azərbaycan SSR Xalq artisti Gülağa Məmmədov tərəfindən ifa edilmişdir. Bəstəkarın qızı Rəna Rüstəmova müsahibəsində bildirir ki, "Mənə elə gəlir ki, atam Səid Rüstəmovun şah əsəri "Qurban adına" mahnısıdır. Atam müğənnilərdən ən çox Şövkət Ələkbərova və Gülağa Məmmədovu sevirdi. Onlarla işləyəndə deyirdi ki, necə yazmışam elə də ifa etməlisiniz." 240px|thumb|right|Səid Rüstəmov tərəfindən [[Məhəmməd Füzulinin sözlərinə bəstələnmiş "Deyil" romansının partitura nəşrinin üz qabığı. Bakı, Azərnəşr, 1959]] Firəngiz Əhmədova yazır ki, "Səmimiyyət və təravət onun yaradıcılığının səciyyəvi cəhətləridir. Buna görə də ifaçılar onun mahnılarını sevirlər. Demək olar ki, respublikanın heç bir müğənnisi onun mahnılarından yan keçməmişdir. Düşünürəm ki, hətta Bülbül kimi böyük müğənni də onun mahnılarını ifa edərkən öz sənətinin yeni cəhətlərini üzə çıxarmışdır. Seyid və Xan Şuşinskilər onun əsərlərinin mahir təfsirçiləri olmuşlar. Səid Rüstəmovun mahnıları Rəşid Behbudovun fitri istedadının özünəxas şəkildə üzə çıxmasına imkan yaratmış, Lütfiyar İmanov onları coşğunluqla oxuyur, Şövkət Ələkbərova, Sara Qədimova, Gülağa Məmmədov və başqaları bu mahnılarla yetişib ərsəyə gəlmişlər. Mənə gəldikdə isə, onu öz müəllimlərimdən biri hesab edirəm. Onun mahnıları vasitəsilə mən xalqa yaxın olan mahnıların ruhunu duymağı öyrənmişəm. Səid Rüstəmovun mahnılarını müxtəlif millətlərdən olan insanlar şövqlə alqışlayır, bu mahnılar vasitəsilə Azərbaycanla, onun istedadlı xalqı ilə tanış olurlar."
Şövkət Ələkbərova, Firəngiz Əhmədova və Gülağa Məmmədov qeyd edirlər ki, "Səid Rüstəmovun mahnılarını bunlara xas olan xüsusi kolorit fərqləndirir. Bunlar sanki xalq poeziyasının nəfəsi ilə aşılanmışdır – bunlarda da həmin intonasiya səmimiyyəti mövcuddur. Bəlkə elə buna görədir ki, onun yeni bir mahnısını eşitdikdə, dərhal müəllifin kim olduğunu söyləmək olar. Artıq qırx ilə yaxındır ki, respublikanın Xalq artisti Səid Rüstəmov öz əsərlərini yaradır. Bu əsərlər çoxdur, lakin bütün oxşarlıqlara baxmayaraq, bunlardan hər birinin öz "simasi", öz intonasiyası var."
Zemfira Səfərova yazır ki "Səid Rüstəmov mahnıları ilə az-çox tanış olan dinləyici elə ilk sədalardan, ilk xanələrdən müəllifi tanıyır. Çünki bəstəkarın özünəməxsus, heç bir başqa müəllifin üslubuna bənzəməyən, sabit xüsusiyyətlərə malik dəst-xətti vardır, lakin Səid Rüstəmov heç bir mahnısında özünütəkrara yol vermir, bir dəfə tapılmış uğurlu bir boyanı, melodik dönməni, naxışı başqa mahnısına köçürmür. Bu da əsl sənətkarlığın, peşəkarlığın təzahürüdür."
Səid Rüstəmovun mahnı yaradıcılığının bir hissəni də uşaqlar üçün yazılmış nümunələr təşkil edir. "Yaz günləri" (Mirzə Ələkbər Sabirin sözlərinə), "Uşaq və dovşan" (Abbas Səhhətin sözlərinə), "Layla" (Mirvarid Dilbazinin sözlərinə), "Qızıl payız", "Bulaq", "Qayıqda", "Qar topu", "Səhər nəğməsi", "Əmək mahnısı" (Tələt Əyyubovun sözlərinə), "Dəstə rəhbəri" (Hüseyn Abbaszadənin sözlərinə), "Ana məktəb" (Bəxtiyar Vahabzadənin sözlərinə) kimi uşaq mahnıları xalq yaradıcılığına bağlılığı ilə seçilir. Zemfira Səfərova yazır ki, "bu mahnılar uşaqların düzgün, sağlam musiqi ənənələrində tərbiyə edilməsi, gənc nəsildə yaxşı musiqi zövqünün formalaşmasında mühüm rol oynayır."
Səid Rüstəmovun mahnıları həm Azərbaycanda, həm keçmiş SSRİ-nin şəhərlərində, o cümlədən Moskvanın "Sovetski kompozitor" adlı nəşriyyatında dəfələrlə nəşr edilmişdir.
Musiqili komediyaları
Səid Rüstəmovun yaradıcılıq irsində onun musiqili komediyaları da mühüm yer tutur. O, üç musiqili komediya müəllifidir. Bu janrda ilk dəfə yaradıcılığının erkən mərhələsində – 1930-cu illərdə qələmini sınayaraq, "Beş manatlıq gəlin" əsərini təqdim edən bəstəkar 1940-cı illərdə "Durna" adlı ikinci musiqili komediyasını yazmışdır; 1950-ci illərin sonunda isə "Rəisin arvadı" adlı sonuncu musiqili komediyasını tamamlamışdır.
Musiqili komediya janrına müraciətin özü ilk növbədə Səid Rüstəmovun öz müəllimi Üzeyir Hacıbəylinin ənənəsini davam etdirdiyini göstərirdi. Eyni zamanda, bəstəkar tərəfindən janrın təfsirində, musiqili komediyaları üçün mövzu seçimində, buradakı komik situasiyaları göstərmək və personajları səciyyələndirmək, bir-birindən fərqli xarakterləri musiqidə açmaq üçün istifadə etdiyi üsullarda Üzeyir Hacıbəyovun ənənələrindən istifadə edildiyi məlum olmuşdur. Səid Rüstəmovun komediyalarında müraciət etdiyi süjetlər Üzeyir Hacıbəyovun yaratdığı ilk musiqili komediyalardan fərqlidir. Belə ki, Səid Rüstəmov Azərbaycan milli musiqisinin tarixində müasir süjetə yazılmış ilk musiqili komediyaların yaradıcı hesab edilir, lakin onun bu əsərlərində irəli sürdüyü problemlər Üzeyir Hacıbəyovun öz operettalarında qaldığı məsələlərlə səsləşir. Belə ki, Səid Rüstəmovun komediyalarında da cəmiyyətin qüsurları, ailə məişətinin eybəcərlikləri kəskin satira hədəfinə çevrilir. Köhnə fikirli, dar düşüncəli, maddi mənfəətini hər şeydən üstün tutanlar, ətrafdakı insanlara qarşı biganə olub, yalnız öz şəxsi maraqlarını güdənlər, başqalarına yuxarıdan aşağı baxanlar tənqid edilirdilər. Bu mövzular insan cəmiyyətinin mövcud olduğu bütün zamanlarda aktual olan problemlər olmuşdur. Səid Rüstəmov öz operettalarında bütün bunların o dövrün məişətində təzahür hallarını müasir süjetə bəstələyidi musiqi vasitəsilə əks etdirmişdir.
Üzeyir Hacıbəyovun operettalarında olduğu kimi, Səid Rüstəmov musiqili komediyalarında da tipik persnajlar olduqca inandırıcı şəkildə səciyyələndirilmişdir. Bu ilk növbədə Səid Rüstəmov musiqisinin məziyyətləri ilə şərtləndirilir. Onun operettalarının musiqisi xalq musiqisinin ruhu ilə yaranmış, sıx tellərlə folklor ənənələri ilə bağlı olan musiqidir. Bəstəkarın komediya surətlərini səciyyələndirmək üçün tətbiq etdiyi musiqi formalarında da Üzeyir Hacıbəyovun istifadə etdiyi formalarla yaxınlıq vardır – komik surətləri səciyyələndirərkən kupletlərdən istifadə edilməsi, ansambl səhnələrinin yaradılması və s. Həmçinin, Səid Rüstəmovun operettalarında bir neçə surətlər "cütlüyü"nün tamamilə fərqli intonasiya məzmununa malik musiqi ilə səciyyələndirilməsində də Üzeyir Hacıbəyovun ənənəsinin davamı müşahidə edilir. Bunun da mənşəyi ümumiyyətlə komediya janrında tətbiq edilən dramaturji prinsiplərdən biri ilə bağlıdır.
Səid Rüstəmov operettada Üzeyir Hacıbəyovun daha bir ənənəsini davam etdirərək, bu janrda yaratdığı əsərlərinin musiqisində müxtəlif planlı obrazları təsvir etmək məqsədilə iki növ intonasiya sahəsindən istifadə edir. İntonasiyalar ümumi şəkildə lirik və komik intonasiya qrupları kimi müəyyən edilmişdir. Müxtəlif intonasiya qrupları əsərdəki lirik və komik obrazların musiqi xasiyyətnaməsini bir-birindən fərqləndirməyə imkan yaradır.
Üzeyir Hacıbəyovun operettalarında olduğu kimi, Səid Rüstəmovun operettalarında da tipik surətlər cütlüklərinin parlaq musiqi xasiyyətnaməsi verilir. thumb|right|200px|Səid Rüstəmovun ilk operettası – "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasının librettosunu qələmə almış [[Məmməd Səid Ordubadinin 1972-ci ildə buraxılmış SSRİ Poçt Markası. ]] Səid Rüstəmov bu janrda ilk dəfə 1930-cu illərdə özünü sınamışdır. Onun ilk musiqili komediyası Məmməd Səid Ordubadinin librettosu əsasında bəstələdiyi "Beş manatlıq gəlin" operettası olmuşdur. İlk dəfə 1940-cı ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrında səhnələşdirilmiş tamaşanın quruluşçu rejissoru H. Əliyev, dirijoru Aleksandr Loxovitski, rəssamı Q. Mustafayev olmuşdur. Baş rolların ifaçıları Ağahüseyn Cavadov – Kəblə Hüseynəli, S. Haşımlı – Naznaz, P. Hüseynov – Qiyas olmuşlar. Daha sonra bu operetta Orta Asiya respublikalarında da tamaşaya qoyularaq, böyük müvəffəqiyyət qazanmışdır.
"Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasının libretto müəllifi Məmməd Səid Ordubadi o dövr üçün səciyyəvi olan, kolxoz həyatından bəhs edən süjeti qələmə almışdır.
Əsərdə insana xas olan mənfi xüsusiyyətlər – acgözlük, pul hərisliyi, eyni zamanda keçmişin vaxtı ötmüş adətləri kəskin tənqid edilir. Səhnə qanunlarına yaxından bələd olan, yazıçı olmaqla bərabər, həm də dramaturq istedadına malik olan Məmməd Səid Ordubadi klassik komediya ənənələrinə əsaslanaraq, məzəli situasiyalarla, surətlə inkişaf edən hadisələrlə tamaşaçı diqqətini cəlb edən maraqlı bir libretto yarada bilmişdir. Əsərdə baş verən hadisələr Səid Rüstəmovun yaratdığı nikbin, xalq mənbələrindən bəhrələnən musiqi vasitəsilə təqdim edildiyindən, tamaşaçılar tərəfindən maraql izlənilir. Süjetdəki hadisələrin inkişafı baş qəhrəmanları səciyyələndirən musiqi nömrələri – ariya, duet, mahnı, rəqs, xorun səsləndiyi səhnələrdə verilir. Səid Rüstəmovun komediyadakı surətlərə verdiyi musiqi xasiyyətnamələri onun Üzeyir Hacıbəyovun ənənələrini davam etdirməsinin nümunəsidir. Bir-birini sevən Qiyas və Naznaz obrazlarının musiqi səciyyəsi lirik xarakterli ariya və duetlər vasitəsilə verilir. Əsərin mərkəzində duran komik surət – Kəblə Hüseynəli məzəli kupletlərlə səciyyələndirilir. Burada qızların oxuduğu lirik xor da var. Bu xor sevgililərin ovqatı ilə səsləşir. Kolxozçuların məişətini təsvir edən səhnələrdə rəqsdən də istifadə edilmişdir. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasının musiqisində aparıcı rolu oynayan üslub – xalq mahnılardan gələn üslubdur. Bəstəkar müxtəlif janrlı xalq mahnılarının xüsusiyyətlərindən istifadə etmişdir.
Bu komediya Səid Rüstəmovun mahnı bəstəkarı kimi istedadını üzə çıxarmış oldu. Bu əsərdən bir sıra musiqi nömrələri tez bir zamanda geniş yayılaraq, xalq tərəfindən sevilmişdir. Qiyasın "Sənindir" adlı mahnısı bəstəkarın ən gözəl lirik mahnılarından biri kimi populyarlaşmışdır. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasından rəqslər və qızların xoru da geniş yayılmışdır. "Beş manatlıq gəlin" musiqili komediyasının musiqisi əsasında bəstəkar Boris Zeydman fortepiano üçün fantaziya bəstələmişdir.
Səid Rüstəmovun bu janrda ikinci əsəri 1947-ci ildə yazdığı – "Durna" musiqili komediyasıdır. Bu əsər Süleyman Rüstəmin librettosu əsasında yazılmışdır. "Durna" musiqili komediyası ilk dəfə 1947-ci ilin aprel ayının 28-də Azərbaycan Dövlət Musiqi Komediya Teatrında tamaşaya qoyulmuşdur. İlk tamaşanın rejissoru Şəmsi Bədəlbəyli, dirijoru Süleyman Ələsgərov, tərtibatçı-rəssamı Əyyub Abbasov olmuşdur. Baş rollarda A. Terequlova (Durna), K. Kərimov, Ə. Abdullayev – Murad, Lütfəli Abdullayev, Ə. Qafarlı – Dursun, Cahan Talışinskaya, Nəsibə Zeynalova – Lalə, A. Məstanov, Əhməd Anatollu, N. Rəcəbova – Nisa çıxış etmişlər.
Səid Rüstəmovun bu musiqili komediyası Fikrət Əmirovun 1947-ci ildə yazdığı "Gözün aydın", Süleyman Ələsgərovun 1948-ci ildə yazdığı "Ulduz" musiqili komediyaları ilə təxminən eyni dövrdə yazılmışdı. Bu əsərlərin hamısı həmin illər üçün səciyyəvi olan mövzulara həsr olunmuşdu. Bu əsərlərdə kənd həyatında baş verən yeniliklər, kənd məişətinin təsviri, insanlar arasında münasibətlərdə köhnəlmiş qayda-qanunların hələ də gözlənilməsi, bir-birini sevən gənclərin qarşılaşdığı problemlər, "atalar və oğullar"ın fərqli baxışlarının toqquşması və s. məsələlərə toxunulurdu. Bu komediyalarda gülünc, məzəli situasiyalar təsvir edilir, həmçinin komik surətlərlə yanaşı, yeniliyin daşıyıcıları olan lirik qəhrəmanlar da öz əksini tapırlar. Bunlar yaşlı nəslin bəzi mühafizəkar nümayəndələri ilə, köhnə qaydalardan çıxmaq istəməyənlərlə mübarizə aparırlar. Komediyalardakı hadisələrin təsviri və personajların səciyyələndirilməsi üçün istifadə edilən musiqi də yaddaqalan, xalq musiqisindən bəhrələnmiş musiqidir. Bütün bunlar Fikrət Əmirov, Süleyman Ələsgərov və Səid Rüstəmovun ənənələrini davam etdirdiyini göstərir. Bununla belə, bəstəkarlardan hər biri Üzeyir Hacıbəyov ənənəsini öz yolu ilə davam etdirmişdir. Səid Rüstəmov da həmin prinsipləri öz qələmi vasitəsilə, özünün meyilli olduğu prinsiplərə uyğun şəkildə inkişaf etdirir.
"Durna" operettasında Səid Rüstəmovun dəst-xəttinin xüsusiyyətləri öz əksini tapır. İlk növbədə bu, Səid Rüstəmovun ikinci operettasında da mahnının və mahnıvariliyin aparıcı rol oynamasında özünü göstərir. Zemfira Səfərova qeyd edir ki, "bu xüsusiyyət də müəllifin mahnı bəstəkarı, nəğməkar bəstəkar olduğunu bir daha təsdiq edir."
"Durna" operettasının musiqisində bütünlüklə mahnı üslubu üstünlük təşkil edir, lakin bu üslub çərçivəsində bəstəkar olduqca rəngarəng musiqi xasiyyətnamələri yaratmağa nail olmuşdur.
Bu musiqili komediyadakı obrazlar iki böyük qrupa ayrılmışdır. Bunlardan biri lirik obrazlardır. Burada mərkəzi yerdə Durna ilə Murad surətləri durur. Əsərdə bunlarla yanaşı daha iki fərqli surətlər cütlüyünün (Kərim və Nisa, Dursun və Lalə) təqdim edilməsi də Üzeyir Hacıbəyovun ənənəsi ilə əlaqəlidir. Bu, öz növbəsində Üzeyir Hacıbəyovun öz operettalarının librettosunu yazarkən əsaslandığı, komediya janrı üçün səciyyəvi olan prinsipdir. Bu cütlüklər Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" operettasındakı Sərvər və Gülnaz, Süleyman və Asya, Vəli və Telli cütlükləri ilə müqayisə edilmişdir. Həmin personajlar cütlüklərinin musiqi səciyyəsində istifadə edilmiş vasitələr Səid Rüstəmovun operettasında da tətbiq edilmişdir. Belə ki, Muradla Durnanın lirik planda verilməsi, digər iki cütlüyün musiqi xasiyyətnaməsində isə komizm elementlərindən istifadə edilməsi bunları bir-birindən kəskin surətdə fərqləndirir.
Əsərdə Muradın həm də aşıq kimi verilməsi milli yaradıcılığın müəyyən bir ənənəsinin davamı kimi diqqətdən kənarda qalmır. Belə ki, şifahi xalq ədəbiyyatında baş qəhrəmanlar poetik və musiqi istedadına malik şəxslər, sənətkar kimi təqdim edilir. Buna nümunə – "Koroğlu" dastanıdır. Bu dastanın baş qəhrəmanı da aşıq kimi verilmişdir. "Durna" operettasında Muradın aşıq kimi təqdim edilməsi bəstəkarın onu səciyyələndirmək üçün yazdığı musiqi də öz əksini tapır. Muradın partiyasında aşıq musiqisi ilə biləvasitə bağlılıq vardır. Onun ifa etdiyi bütün solo nömrələri aşıq musiqisinin üslub xüsusiyyətləri ilə yaranmışdır. Birinci pərdədən onun ifa etdiyi "Bağlarda əsəndə payız yelləri, balam" ariyasında vokal-partiyada da aşıqların ucadan, gur səslə oxuma üslubu öz əksini tapmışdır; eyni zamanda ariyadakı orkestr müşayiətində saz aləti üçün səciyyəvi olan səslənmələr eşidilir. Muradın ikinci pərdədə oxuduğu musiqi nömrələrində də aşıq musiqisindən gələn cəhətlər öz əksini tapmışdır. Muradın "Arzum budur gündüzlərin" sözləri ilə oxuduğu ariozosunu müşayiət edən orkestr aşığın ifa etdiyi mahnını müşayiət edən saz kimi səslənir. Durna ilə Muradın "Sən bir dəli ceyran olsan" sözləri ilə oxuduqları duetin musiqisi də aşıq intonasiyaları ilə zəngindir.
Durnanı səciyyələndirən musiqi nömrələrində, eləcə də onun Murad ilə duetlərində sözügedən dövr geniş yayılmış sovet mahnısının intonasiyalarının təsiri duyulur. Baş qəhrəmanların partiyasına SSRİ-nin bir çox bəstəkarlarının mahnı yaradıcılığı üçün xarakterik olan vals ritmlərinin yaranması da bu təfsirin nəticəsi hesab edilir. Durna ilə Muradın "Qəlbimi vermişəm sənə əmanət" duetində, Durnanın "Ellər yaradıb nə gözəl səni" ariozosunda, Durnanın "Yar çalır" ariyasında, birinci pərdədən Durna ilə qızların mahnısında bu aydın hiss olunur.
Operettedakı ikinci qrup obrazlar komik obrazlardır. Dursun və Lalə burada mərkəzi yerdədir; həmçinin bəzi komik situasiyalarda Durnanın valideynləri – Kərim dayı və Nisanın partiyaları da komik boyalarla verilir. Nisanın əri ilə mübahisəsi onların məzəli kupletləri ilə verilmişdir ("Utan, kişi, heç olmasa yaşından"). Bu da dəyişmə xarakterli yumoristik xalq mahnılarına yaxındır. Operettanın maraqlı səhnələrindən birində – ikinci pərdədə Durnanın atasının sandıqda, anasının isə şkafda gizlənərək, onun Murad ilə vidalaşmasını gördükləri səhnədə əsərin lirik və komik planları birlikdə verilmişdir: bir tərəfdən Durna ilə Muradın lirik dialoqu səslənir, eyni zamanda onları gizli şəkildə izləyən Kərim ilə Nisa bəzi sözləri düzgün eşidə bilmədiklərindən, onların bir-birinə dedikləri replikalar komikdir. Bu komik fon musiqidə parlaq şəkildə verilmişdir.
Komik səciyyə daşıyan digər surətlər cütlüyü də Lalə ilə Dursundur. Onların xasiyyətnaməsində də bəstəkar xalq rəqs melodiyaları üslubuna yaxın olan musiqidən geniş istifadə edir. Onların birinci pərdədə ifa etdikləri "Ürəyimi yar, qadasın aldığım" kupletləri buna nümunədir. Zemfira Səfərova yazır ki, "bu, guya bir-birinə aşiq olan iki yalançının oxuduğu duetdir." Musiqi məzəli bir məişət lövhəsini canlandırır (kupletlərin melodiyasında "Ağacda leylək" xalq mahnısından istifadə edilmişdir).
1966-cı ildə "Durna" operettası yeni redaksiyada tamaşaya qoyulmuşdur. Rejissor N. Şərifov, dirijor K. Abbasov, rəssam Böyükağa Mirzəzadənin hazırladığı bu tamaşada Durna rolunda Z. Quliyeva, Murad rolunda M. Əhmədov, Kərim dayı rolunda D. Kərimov, Nisa rolunda Nəcibə Behbudova, Lalə rolunda R. Əliyeva, Dursun rolunda S. Aslanov çıxış etmişlər.
1961-ci ildə Səid Rüstəmov üçüncü dəfə musiqili komediya janrına müraciət edərək, Məhərrəm Əlizadənin librettosu əsasında "Rəisin arvadı" əsərini yaradır. "Rəisin arvadı" musiqili komediyasının premyerası 1961-ci il yanvar ayının 24-də olmuşdur. Tamaşanın quruluşçu rejissoru Şəmsi Bədəlbəyli, tərtibatçı-rəssam Əyyub Abbasov, dirijoru Kazım Əliverdibəyov olmuşdur. Rollarda Ə. Qafarlı – Dilavərzadə, Bəşir Səfəroğlu – Baləmi, Şəfiqə Qasımova – Bənövşə, Məleykə Ağazadə – Nazəndə xanım, Münəvvər Kələntərli – Afərin xala, S. Aslanov – Nəriman, N. Aslanova – Gülbuta, R. Məmmədov – Qasım kişi rollarında çıxış etmişlər. Əsərin ilk tamaşasından aldığı təəssüratları oxucularla bölüşən bəstəkar Soltan Hacıbəyov yazırdı:
İnstrumental əsərləri
Səid Rüstəmovun yaradıcılığının mühüm bir hissəsi instrumental əsərlərdən ibarətdir. Bu əsərlərin əksəriyyəti xalq çalğı alətləri orkestri üçün yazılmış nümunələrdir. 40 ilə yaxın bir müddətdə xalq çalğı alətləri orkestrinin bədii rəhbəri və baş dirijoru vəzifəsində çalışmış Səid Rüstəmovun instrumental musiqisi dedikdə, onun həmin orkestr üçün yaratdığı əsərlər nəzərdə tutulur.