Hüquqi_antropologiya
Jan Jak Russo və hüquqi antropologiya
Fransada antropologiyanın banisi kimi Jan Jak Russonu götürürlər. Russonun XVIII-XIX əsrlərdə bəşəriyyətin fikir tarixinə təsiri həddən artıq güclüdür. Ümumiyyətlə həmin dövrdə iki mütəfəkkirin təsiri həddən artıq güclü olmuşdur: Russo və İ.Kant. Kant həddən artıq çətin üslubda yazdığı üçün onu asanlıqla başa düşmək olmurdu. Kantdan fərqli olaraq Russo hətta ən çətin fikirləri belə asanlıqla ifadə edirdi. Onun antropologiya üçün ən mühüm əsərlərindən biri “Bərabərsizliyin mənşəyi haqqında düşüncələr” əsəridir. Digər əsəri isə “İctimai müqavilə” əsəridir. Russonun antropoloji ideyalarını irəli sürdüyü əsərlərdən biri də “Tənha xəyalpərəstin səərgüzəştləri” əsəridir. Jan Jak Russo hüquqi antropologiya sahəsində ayrıca bir əsər yazmamış, hər hansı konsepsiya irəli sürməmişdir. Lakin, onun irəli sürdüyü antropoloji ideyaların bəziləri hüquqi antropologiyanın predmeti ilə bağlıdır. “Bərabərsizliyin mənşəyi haqqında düşüncələr” əsərində o göstərirdi ki, insanlar müxtəlif bölgələrdə müxtəlif həyat tərzi keçirirlər. Lakin, bizim Avropamızda kifayət qədər varlı olan elə bir adam tapmaq mümkün deyil ki, öz var-dövlətindən 20 min ayırıb başqa bir cəmiyyətin həyat şəraitini öyrənsin. Bizim heç birimiz həmin müxtəlif həyat tərzlərini başa düşmək üçün səy göstərmirik. Həmin fərqlər bizim üçün ən yaxşı halda ekzotik həyat tərzi kimi görsənir və onun mahiyyətinə varmağa çalışmırıq. Digər insanların niyə belə yaşadığını anlamaq üçün ilk növbədə insan özünü başa düşməlidir. İnsan özünə başqası kimi yanaşmalıdır. Çünki, ətrafda mövcud olan insanların bizə oxşamadığını biz bilirik. Bu və ya digər həyat prosesində digər insanlar niyə bizim kimi deyil, başqa formada hərəkət etdiyini biz başa düşə bilmirik. Ona görə başa düşə bilmirik ki, özümüzə özgəsi kimi yanaşa bilmirik. Bu o deməkdir ki, özümüz başqalaşmamalıyıq, başqası niyə o formada fəaliyyət göstərir onun mahiyyətini başa düşməyə çalışmalıyıq. Əgər biz bunu öz cəmiyyətimiz daxilində edə bilsək, digər cəmiyyətlərdə olan qayda-qanunları, xüsusiyyətləri də başa düşə bilərik. Russo deyirdi ki, adamları öyrənmək üçün ətrafımıza baxmaq kifayətdir. Amma insanları öyrənmək üçün ətrafa baxmaq kifayət deyil. İnsanları öyrənmək üçün biz çox qabağa baxmalıyıq. İnsanların keyfiyyətlərini aşkara çıxara bilmək üçün biz ilk növbədə fərqli xüsusiyyətləri görməliyik. O fərqliliklərin ümumilikdə toplamı insanın keyfiyyətlərini ortaya çıxarır. Ümumiyyətlə “adam” və “insan” fərqli anlayışlardır. Adam insanın fərdi xüsusiyyətlərini ehtiva edir (atalar sözü - alim olmaq asandır, adam olmaq çətindir). İnsan deyildikdə isə insanın mövcud olduğu bioloji növdən söhbət gedir. Russonun qeyd etdiyi “biz özümüzü başqalaşdırmalıyıq” fikrinə qarşılıq indi antropologiyada onun tam tərsi deyilir. Son 40-50 ildə olan antropoloji tədqiqatlarda göstərirlər ki, antropoloq özgələşməlidir. Yəni, antropoloq öyrəndiyi cəmiyyətin üzvlərindən birinə çevrilməyi bacarmalıdır. Əgər antropoloq onu edə bilmirsə, onun tədqiqatı həqiqəti özündə ehtiva etmir (təsviredici antropologiya, Klifford Girds). Russo “Bərabərsizliyin mənşəyi haqqında düşüncələr” əsərində göstərirdi ki, bərabərsizliyin yaranmasının əsas səbəbi kimi maddi maraqları götürür. O bildirirdi ki, insanlar təbiətdən ayrıldıqdan sonra ilk əvvəl özləri ilə heyvanlar arasındakı fərqləri gördülər. Amma bizi fərqləndirən xüsusiyyətlərdən daha çox yaxınlaşdıran xüsusiyyətlər var ki, onları görmək lazımdır. Əgər biz o xüsusiyyətləri görsəydik, müasir dövrümüzdə mövcud olan bəlaların çoxusu olmayacaqdı. Burada söhbət ondan gedir ki, bizim cəmiyyətdə yaratdığımız qayda-qanunların böyük bir qismi bu və ya digər ictimai qrupların maraqlarına yönəlmişdir. Oxşar xüsusiyyətləri görsəydik həmin maraqlar olmayacaqdı. Russo bildirirdi ki, heyvanlarla insanlar arasında ən mühüm ortaq cəhət onların hissetmə qabiliyyətinə malik olmasıdır. Məsələn, bitkilərdə hissiyat yoxdur. Russo hissiyatı araşdırdıqdan sonra biz müəyyən xüsusiyyətləri, müəyyən əlamətləri öyrənib dərk edə bilərik. O, “Tənha xəyalpərəstin sərgüzəştləri” əsərində insan cəmiyyətinin necə dəyişməsi, hansı formada yaxşılaşması ideyalarını irəli sürmüşdür. Russo yazırdı ki, mən digərləri üzərində hökmranlıq edən dövlətlərə nifrət edirəm. Eyni zamanda digər insanlar üzərində hökmranlıq edən insanlara da. İnsanların hüquqları onların doğulması ilə müəyyən olunur və o, bunu “təbii hüquq” adlandırır. Amma Russo “İctimai müqavilə” əsərində isə göstərir ki, insan cəmiyyətinin mövcud olması müəyyən qisim insanların digər qisim insanlarla eyni səviyyədə olmamasını tələb edir. Bu ideyaların içərisində hüquqi antropologiya ilə bağlı olan əsas məqamlar bunlardır: