cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Əbu Şamə Şəhabəddin əl-Məqdisinin “Üyun ər-rəvzəteyn fi əxbar əd-dəvləteyn” əsəri
13-cü əsrdə yaşamış ərəb tarixçisi Əbu Şamə Şəhabəddin əl-Məqdisi “Üyun ər-rəvzəteyn fi əxbar əd-dəvləteyn” əsərində (həmçinin "Kitab ər-rəvzəteyn fi əxbar əd-dəvləteyn ən-nuriyyə vəs-səlahiyyə" adıyla tanınır) Dvin şəhərini birbaşa Azərbaycan ərazisinə daxil edir:
بلد دوين وَهِي بَلْدَة من آخر بِلَاد أذْرَبِيجان مِمَّا يَلِي الرّوم
Tərcüməsi: "Dvin bələdi (şəhəri) Azərbaycan biladının (şəhərlərinin) axırıncısıdır, (Dvin şəhərindən) sonra ər-Rum başlayır."
İbn əl-Əsirin "Əl-kamil fit-tarix" əsəri
12-13-cü əsrlərdə (1160-1234-cü illər) yaşamış İbn əl-Əsir də həmçinin "Əl-kamil fit-tarix" əsərində, gürcülərin 1162-ci (hicri 557-ci) ildə Dvin şəhərinə hücumları haqqında məlumat verərkən oranı Azərbaycan şəhərlərindən biri olaraq təsvir etmişdir:
اجتمعت الكرج في خلق كثير يبلغون ثلاثين ألف مقاتل، ودخلوا بلاد الإسلام، وقصدوا مدينة دوين من أذربيجان، فملكوها ونهبوها، وقتلوا من أهلها وسوادها نحو عشرة آلاف قتيل، وأخذوا النساء سبايا، وأسروا كثيراً، وأعروا النساء وقادوهم حفاة عراة، وأحرقوا الجوامع والمساجد؛ فلما وصلوا إلى بلادهم أنكر نساء الكرج مافعلوا بنساء المسلمين، وقلن لهم قد أحوجتم المسلمين أن يفعلوا بنا مثل ما فعلتم بنسائهم؛ وكسونهن، ولما بلغ الخبر إلى شمس الدين إيلدكز، صاحب أذربيجان والجبل وأصفهان، جمع عساكره وحشدها، وانضاف إليه شاه أرمن بن سكمان القطبي، صاحب خلاط، وابن آقسنقر، صاحب مراغة وغيرها، فاجتمعوا في عسكر كثير يزيدون على خمسين ألف مقاتل، وساروا إلى بلاد الكرج
Tərcüməsi: "Gürcülər bu il şaban ayında (hicri təqvimiylə 557-ci ilin şaban ayı, miladi təqvimlə 1162-ci ilin iyul-avqust ayları arası) sayısı 30 minə çatan böyük bir ordu topladılar və İslam ölkələrinə hücum etdilər. Azərbaycanın Dvin şəhərinə hücum etdilər, şəhəri zəbt edərək yağmaladılar. Dvin və kəndlərində 10 min adamı öldürdülər. Qadınları və bir çox şəxsi öldürdülər. Qadınları soyundurub çılpaq və yalın ayaq vəziyyətdə apardılar, məscid və camiləri yandırdılar. Gürcülər öz ölkələrinə getdikdə gürcü qadınları müsəlman qadınlara edilənlərə etiraz etdilər, “müs­ləmanları sizin onların qadınlarına etdiyiniz şeylərin eynisini bizə etməyə məcbur etdiniz” dedilər və müsləman qadınları geyindirdilər. Azərbaycan, əl-Cibal və İsfahan hakimi olan (atabəy Şəmsəddin) Eldəniz bunu eşidən kimi ordu topladı, Əxlat hakimi ibni Sökmən və Marağa hakimi ibni Ağsunqur da Eldənizlə birləşdilər. Beləcə 50 mindən artıq mücahiddən ibarət bir ordu toplandı. Doğruca Gürcü torpaqlarında hücum etdilər."
İbn əl-Əsir həmin əsərin digər yerində, gürcülərin 1199-cu (595-ci) ildə Dvin şəhərinə hücumları haqqında məlumat verərkən yenə qeyd etmişdir:
في هذه السنة استولى الكرج على مدينة دوين ، من أذربيجان ، ونهبوها ، واستباحوها ، وأكثروا القتل في أهلها ، وكانت هي وجميع بلاد أذربيجان للأمير أبي بكر بن البهلوان
Tərcüməsi: "Bu il (hicri 595) gürcülər Azərbaycanın Dvin şəhərini istila etdilər. Şəhəri yağmalayaraq xalqın malını və canını mübah saydılar. Xalqdan bir çoxunu öldürdülər. Dvin və Azərbaycanın tamamı əmir Əbu Bəkir bin Pəhləvana tabe idi."Müəllif bununla yanaşı Ani şəhərinin Arran şəhərlərindən biri olduğunu qeyd edir:
في هذه السنة، في شعبان، اجتمعت الكرج مع ملكهم، وساروا إلى مدينة آني من بلاد أران، وملكوها، وقتلوا فيها خلقا كثيرا، فانتدب لهم شاه أرمن بن إبراهيم بن سكمان صاحب خلاط، وجمع العساكر، واجتمع معه من المتطوعة خلق كثير، وسار إليهم ، فلقوه، وقاتلوه، فانهزم المسلمون، وقتل أكثرهم، وأسر كثير منهم، وعاد شاه أرمن مهزوما لم يرجع معه غير أربع مائة فارس من عسكره.
Tərcüməsi: "Bu ilin (hicri 556) şaban ayında gürcülər krallarının əmrində toplanaraq Arran şəhərlərindən olan Ani şəhərinə hücum etdilər və şəhəri ələ keçirdilər. Orda bir çox şəxsi öldürdülər. Əxlat hakimi ibni Sökmən əsgər toplayaraq onların köməyinə getdi. Həmçinin bir çox könüllü mücahid də ona qoşuldu."
Məhəmməd ibn Nəcib Bəkranın "Cahannamə" əsəri
Məhəmməd ibn Nəcib Bəkran, Sultan II Məhəmməd Xarəzmşaha təqdim etdiyi "Cahannamə" kitabında qeyd edir:
گر - جیحونی است در حدود آذرباذکان بر سه فرسنگی شهر بردعه که آن را کر خوانند
Tərcüməsi: "Qur - Bərdə şəhərinin üç fərsəngində, Azərbaycan hüdudunda bir çaydır ki, ona Kür deyirlər."از آذرباذکان جنزه کنجه را خوانند هم از حدود آذرباذکان نشوی نخجوان را خوانند آذرباذکان ولایتست و قصبه آن را اردبیل خوانند.
Tərcüməsi:"Azərbaycandan 'Cənzə' Gəncəyə deyirlər, Azərbaycan hüdudunda da (olan) 'Nəşəvə' Naxçıvana deyirlər. Azərbaycan (bir) vilayətdir və onun qəsəbəsinə Ərdəbil deyirlər." اندراب در آذرباذکان شهری معروفست که آنرا بردعه خوانند
Tərcüməsi: "Əndərab Azərbaycanda məruf (tanınmış) şəhərdir ki, ona Bərdə deyirlər."
Teymurilər dövrü
Teymurilər dövlətinin hökmranlığı 14-16-cı əsrlərə təsadüf edir.
Tatev kilsəsinin əmlakı olan üç kəndin sərhədnaməsi
thumb|200px|right|"Ulka-ye Qapanat və Sisəcan tomən-e Nəxçevan min kure-ye Azərbaycan" ifadəsinin keçdiyi sərhədnamənin farsca transkripsiyası 200px|thumb|"Ulka-ye Qapanat və Sisəcan tomən-e Nəxçevan min kure-ye Azərbaycan" ifadəsinin keçdiyi sərhədnamənin əsli 15-ci əsrin əvvəlində, 13 noyabr 1400-cü ildə (hicri qəməri təqvimiylə 803-cü ilin rəbiüləvvəl ayının 25-ində) yazılmış bir sərhədnamə sənədində hazırkı Naxçıvan və Zəngəzur bölgələrinin Azərbaycana bağlı olduğuna işarə edilir. Bu sənəddə Zəngəzur ərazisində yerləşən Tatev monastırının mülkləri olan Xut, Şinher, və Halzur kəndləri haqqında yazılıb.
Həmin sənəddə "ulka-ye Qapanat və Sisəcan tomən-e Nəxçevan min kure-ye Azərbaycan", yəni "Azərbaycan qurasından Naxçıvan tüməninin Qapanat və Sisəcan ölkələri" ifadəsi keçir.
Sənədin farsca mətni:
مناصب الكاء قپانات و سيسجان تومان نخچوان من كوره آذربيجان در دارالقضات معسكر ضفر اثر تصديق شده كه تمامت محدوده شش دانك املاك قريه خوط و شينهر و حالزور اول وادي رودخانه قريه اورط كه داخل ميانه سنور قريه خوط و بوردي ميشود و عبور الفاصله متيمد جاري بلسان المتعارف ابودرق ثاني يذهب الذي ذوغالودرق الي الفاصل ايضا ذوغالو زمين و ثاني عبور متصله بالماء مشهور هميد …
Səfəvilər dövrü
Səfəvilər dövlətinin hökmranlığı 16-18-ci əsrlərə təsadüf edir.
Səfəvilər dövründə "Azərbaycan əyaləti" dörd bəylərbəyliyə bölünmüşdü:
Sam Mirzə Səfəvinin "Töhfə-yi Sami" əsəri
Şah İsmayılın oğlu, Səfəvi şahzadəsi və ədəbiyyatşünas Sam Mirzə Səfəvinin 1550-1561-ci illər arası (hicri qəməri təqvimiylə 957-968-ci illər arası) yazdığı "Töhfə-yi Sami" adlı təzkirəsində Mirzə Kafi (میرزا کافی) adlı şairin tanıtmasında Ordubad bir Azərbaycan şəhəri kimi təsvir edilib:"[Mirzə Kafi] Ordubad-i Azərbaycanın cümlə böyük zadəganlarındandır. "Həmçinin Sam Mirzə Səfəvi həmin əsərində əslən Göyçay yaxınlığından, hazırkı Ucar rayonunun Bərgüşad kəndindən olan Həbibi Bərgüşadinin tanıtmasında yazır:"... Bərgüşad-i Azərbaycandan ... "
Qarabağın Köçəz nahiyəsindəki mülkün şeşdang qəbaləsi
thumb|200px|"Qərye-ye Xəzaz min əmal-e Kuçəz təvabi-ye Ərran-e Qərabağ min kure-ye Azərbaycan" ifadəsinin keçdiyi şeşdang qəbaləsinin əsli
thumb|200px|"Qərye-ye Xəzaz min əmal-e Kuçəz təvabi-ye Ərran-e Qərabağ min kure-ye Azərbaycan" ifadəsinin keçdiyi şeşdang qəbaləsinin farsca transkripsiyası
Səfəvilər dövründə, 16-cı əsrin ikinci yarısında, təqribən 1573-1574-cü illər arası (hicri qəməri təqvimiylə 981-ci ildə) yazılmış bir şeşdang qəbaləsində Qarabağ ərazisinin Azərbaycana bağlı olduğuna işarə edilir.
Bu sənəddə Qarabağın Köçəz bölgəsinin Xazaz (Xəzaz) kəndində bir mülkün Fəğani Aşıq Divanlı adlı şəxsə Nəfəsqulu Tuşmal Xəlil Fəxrəddinli adlı şəxs tərəfindən satılması qeyd olunur, və "qərye-ye Xəzaz min əmal-e Kuçəz təvabi-ye Ərran-e Qərabağ min kure-ye Azərbaycan", yəni "Azərbaycan qurasından Qarabağ Arranına tabe olan Köçəz əmalının Xazaz (Xəzaz) qəryəsi (kəndi)" ifadəsi keçir.
"Şeşdang" ifadəsi burada bir kəndin bütün ərazisi ("şeş" farsca altı, "dang" isə hər bir şeyin altıda biri deməkdir), "qəbalə" bir mülkün və sairənin alınıb-satılması haqqında rəsmi sənəd, "qəryə" isə "kənd" mənasını daşıyır.
… تمامت ششدانك ملك قريه خزاز من اعمال كوچز توابع اران قراباغ من كوره آذربايجان مع حدود اربعه …
Məhəmməd Hüseyn bin Xələf Təbrizinin "Burhan-i qəti" əsəri
17-ci əsrdə yaşamış, əslən Təbriz şəhərindən olan alim Məhəmməd Hüseyn bin Xələf Təbrizi, 1652-ci ildə (hicri qəməri təqvimiylə 1062-ci ildə), Hindistanda olduğu müddətdə yazdığı "Burhan-i qəti" kitabında Gəncə və Bərdə şəhərləri daxil olmaqla Arranın Azərbaycanın bir vilayəti olduğunu qeyd edir:
اران–به تشدید ثانی بر وزن بران، نام ولایتی است از آذربایجان که گنجه و بردع از اعمال آن است. گویند که معدن طلا و نقره در آنجا هست، و بی تشدید هم گفته اند. –و حنا را نیز گویند که بدان دست و پای و محاسن خضاب کنند.
Tərcüməsi:"Arran - ikincinin təşdidi ilə bərran vəznində. Azərbaycanın vilayətlərindən [birisinin] adıdır ki, Gəncə və Bərdə onun əmalındandır. Deyirlər ki, orada qızıl və gümüş mədənləri var. ['Arran' sözü] təşdidsiz də deyilir. Xınaya da ['arran'] deyirlər ki, onunla əl-ayaq və saqqalı xəzab edərlər."
Jan Şardenin səyahətnaməsi
17-ci əsrdə, 1660-cı illərdən başlayaraq İrana dəfələrlə səyahət etmiş fransız səyyahı Jan Şarden öz səyahət kitabında "Midiya" və ya "Midiya Atropatena" (yəni Azərbaycan) bölgəsinin hüdudlarının şimalda Dağıstana qədər olduğunu yazır (du côté du septentrion au Dagestan) və Dərbənd şəhərinin bu bölgəyə bağlı olduğunu qeyd edir:
Voyant ces beaux pâturages, je demandai à ce jeune seigneur avec qui j’allais, s’il y en avait de meilleurs en Médie, et d’aussi belles et aussi grandes plaines. Il me répondit qu’il en avait vu d’aussi belles vers Derbent (c’est la Médie atropatienne) mais non pas de plus vastes.
Tərcüməsi:"Bu gözəl otlaqlara seyr edərkən birlikdə səyahət etdiyim gənc zadəgandan Midiyada bundan yaxşı və ya bu qədər geniş və gözəl başqa bir düzənliyin olub-olmadığını soruşdum. [O] mənə cavab verdi ki, Dərbənd (bu Midiya Atropatenadadır) tərəflərində belə zəngin düzənliklər görüb, amma bu qədər də geniş və əzəmətli olanlarını görməyib."
Yudaş Tadeuş Krusinskinin səfərnaməsinin farsca tərcüməsi
18-ci əsrin əvvəllərində (1707-1725-ci illərdə) təqribən 20 il müddətində İsfahan şəhərində, Səfəvilərin şah sarayında yaşamış polşalı yezuit keşiş Yudaş Tadeuş Krusinskinin (Jan Tadeusz Krusiński)(1675–1751) yazdığı səfərnamənin 19-cu əsrdə Əbdürrəzzaq bəy Məftun Dünbüli tərəfindən edilmiş və ilk dəfə 1984-cü ildə Tehranda "Səfərnameye Kirusinski" adı altında nəşr edilmiş farsca tərcüməsində yazılıb:
دولت صفوی از شاه اسماعیل تا شاه سلطان حسین مقدار دوازده مملکت در تصرف داشتند: اول عراق عجم، دوم خوزستان، سیم، لرستان چهارم فارس و کرمان، پنجم مکران، ششم سمنان، هفتم قندهار، هشتم زابلستان، نهم و دهم خراسان و مازندران، دهم و یازدهم گیلان، یازدهم و دوازدهم آذربایجان که عبارت از ایروان و شیروان است و گرجستان و داغستان باشد.
Tərcüməsi: Səfəvi dövləti Şah İsmayıldan Şah Sultan Hüseynə qədər 12 məmləkətə sahib idi: birincisi İraq-i Əcəm, ikincisi Xuzistan, üçüncüsü Luristan, dördüncüsü Fars və Kirman, beşincisi Məkran, altıncısı Simnan, yeddincisi Qəndəhar, səkkizincisi Zabulistan, doqquzuncusu və onuncusu Xorasan və Mazandaran, onuncusu və on birincisi Gilan, on birincisi və on ikincisi İrəvandan və Şirvandan və Gürcüstandan və Dağıstandan ibarət Azərbaycan idi.
Mirzə Məhəmməd Hüseyn Müstəvfinin "Töhfə-yi şahi" əsəri
1716-cı ildə (hicri-qəməri təqvimiylə 1128-ci ildə), Şah Sultan Hüseyn Səfəvinin dövründə Mirzə Məhəmməd Hüseyn Müstəvfi tərəfindən yazılmış olduğu düşünülən və 1956-cı ildə Tehranda yenidən buraxılmış, İranın hərbi və maliyyə statistikasını da təsvir edən "Töhfə-yi şahi" (تحفه شاهی) əsərində Azərbaycan sərhədlərinə də toxunulur:
ساحل دويم در سرزمين ايران كناره درياي قلزم است كه از سمتي ملك روس، و از سمتي زمين ايران است. ابتداي اين دربند است كه باب‌الابواب نيز گويند از اعمال آذربايجان، و انتهاي او مشهد سر كه از اعمال مازندان است و ساحل قلزم از كناره زمين سه بيگلر بيگي نشين است: چنانچه اول از آذربايجان دربند و بادكوبه و ساليان. دويم از گيلان زمين، چنانچه انزلی بندربست از گیلان که بالیوز ارس می باشد و مشهدسر از اعمال مازندران انتهای کناره این دریا است. اما خلقت آذربايجان تابع اهل روم بوده‌اند راي بعضي از اهل تاريخ آن است كه اصل آنها تركمان است قريب العهداند كه شامل ايران شده و به مذهب تشيع گرديده‌اند، مگر قليلي از اهل شيروان و شماخي كه به دستور از اهل تسن‌اند و بنا برحفاظت سرحد روس ایل لزگی را که به قدر هشت لك خانه داراند در کوهستان های دربند و قبه ساکن نموده اند. Tərcüməsi:"İran torpağında ikinci sahil Qülzüm dəryasının (yəni Xəzər dənizinin) kənarıdır ki, (bir) səmti rus mülkü və (digər) səmti İran torpağıdır. Bunun əvvəli Dərbənddir ki, Bab ül-Əbvab da deyirlər, (hansı ki) Azərbaycan əmalındandır, və onun sonu Məşhədsərdir (müasir Babülsər) ki, Mazandaran əmalındandır, və Qülzüm sahili torpağın kənarından üç bəylərbəyinin yeridir: belə ki, əvvəl (birincisi) Azərbaycandan Dərbənd və Badkübə (müasir Bakı) və Salyandır. İkincisi Gilanzəmindəndir, belə ki Ənzəli Gilanın bəndəridir (liman şəhəridir) ki, rus konsulunun (iqamətgahı) oldu, və (üçüncüsü) Mazandaran əmalından olan Məşhədsər (Babülsər) bu dəryanın (dənizin) kənarının sonudur. Amma Azərbaycan xalqı Rum əhlinə tabe idi. Tarix əhlindən bəzilərinin rəyi budur ki, onların əsli türkmandır, sözləri üst-üstə düşür ki, İrana şamil olub və şiə məzhəbini qəbul ediblər, məgər (lakin) Şirvan və Şamaxı əhlinin az (bir hissəsi) ki, düsturla (adətən) sünni əhlidirlər, və rus sərhədini (yəni ruslarla olan sərhədi) qorumaq üçün ləzgi eli ki, səkkiz lək xanələri var (yəni səkkiz yüz min evləri, ailələri var), Dərbənd və Quba dağlarında sakin edildi (yəni məskunlaşdırıldı). (s. 404–405)"اما سر حد روم از جانب آذربايجان جماعه از قجر افشار را در ارومي و ايروان جاده داده‌اند
Tərcüməsi:"Amma Rum sərhədinin Azərbaycan tərəfində qacar-əfşar camaatına Urmiyada və İrəvanda yer veriblər. (s. 406)"آذربايجان از تبريز و مراغه تا شیروان و دربند و سالیان تمام و كمال سه صد هزار تومان ماليات و صادر كه بيست و چهار لك روپيه مي‌شود، نصف بابت ماليات نقدي به خزانه پادشاهي داخل مي‌شود و نصف در ملك خرج مي‌شود
Tərcüməsi:"Azərbaycan [–] Təbrizdən və Marağadan ta Şirvana və Dərbəndə və Salyana [qədər: burada] tamam və kamal üç yüz min tümən maliyyat (yəni vergi) cəmlənir ki, iyirmi dörd lək (yəni iki milyon dörd yüz min) rupiyə olur, [maliyyatın/verginin] yarısı nağdi maliyyat (yəni nağd pul şəklində vergi) olaraq padşah xəzinəsinə keçir və yarısı mülkün (yəni Azərbaycanın) özündə xərclənir. (s. 420)"
Əfşarlar dövrü
Əfşarlar dövlətinin hökmranlığı 18-ci əsrə təsadüf edir.
Məhəmməd Kazım Mərvinin "Aləmara-yi Nadiri" əsəri
1736-cı ildə Əfşarlar dövlətinin əsasını qoyacaq və sonralar Nadir şah Əfşar olaraq tanınacaq Nadirqulu bəy hakimiyyətini bərqərar etmə yolunda bir neçə yürüşlər etmişdir.
19 iyun 1735-ci ildə (hicri şəmsi təqvimiylə 1147-ci ildə), 1730-1736-cı illərin Səfəvi-Osmanlı müharibəsinin son döyüşü olan İrəvan yaxınlığında baş verən Muradtəpə döyüşündə Nadir osmanlı sərəskəri Köprülü oğlu Abdulla paşanın qoşunlarına qalib gəlir.
Məhəmməd Kazım Mərvi (Mərvəzi) 18-ci əsrin ikinci yarısında, Nadir şahın ölümündən sonra yazdığı "Aləmara-yi Nadiri" əsərinin müxtəlif hissələrində Azərbaycanın coğrafiyasına toxunur. Bunlardan biri olaraq, Nadirin qələbəsindən sonra baş verənlərin təsvirində yazır:
تدبیر و صلاح چنان دید که: اولا معاوت به ایروان و گنجه نماییم و آن بلده را که معظم بلاد آذربایجان است تسخیر {نماید}
Ernst Buş (aktyor)
Ernst Buş (22.1.1900, Kil –8.6.1980, Berlin) — alman estrada müğənnisi, dram aktyoru.
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Zəndlər dövrü
Zəndlər dövlətinin hökmranlığı 18-ci əsrə təsadüf edir.
Kərim xan Zənd və Əlimurad xan Zəndin fərmanları
thumb|right|200px|Kərim xan Zəndin fərmanının əsli thumb|right|200px|Kərim xan Zəndin fərmanının əsli
Ernst Buş (aktyor)
Həyatı
Almaniya Demokratik Respublikası Milli mükafatı (1949, 1956, 1966); Beynəlxalq Lenin mükafatı laureatı (1972). 1917-ci ildən solçu gənclər hərəkatının fəal üzvü olmuşdur. İlk dəfə 1920-ci ildə Kil şəhər teatrı səhnəsində Lizandr rolunda (U. Şekspir, "Yay gecəsində yuxu") çıxış etmişdir. 1925-ci ildə Berlinə gəlmiş və "Alman teatrı"nda çalışmışdır. 1927-ci ildən E. Piskatorun "Siyasi teatr"ında işləmiş, 1928-ci ildə "Teater am Şiffbauerdamm"da ilk dəfə B. Brext və K. Vaylın "Üçqəpiklik opera" tamaşasında (serjant Smit rolunda) çıxış etmişdir. 1920-ci illərin sonlarından siyasi antifaşist mahnıların ifaçısı kimi geniş şöhrət qazanmışdır.
Fəaliyyəti
1933-cü ildə Almaniyada nasist diktaturası qurulduqdan sonra Niderland, Belçika, Fransa, İsveçrə və Avstriyada, 1935–37-ci illərdə SSRİ-də mühacirətdə olmuş dur. 1937–39-cu il lər də İspaniyada olmuş, beynəlxalq briqadaların döyüşçüləri qarşısında çıxış etmişdir. 1939-cu ildən Belçikada yaşamış, alman ordusu ölkəni işğal etdikdən sonra nəzarət altında saxlanılmış, qaçmış, 1943-cü ildə zəbt olunmuş Fransa ərazisində həbs edilərək 1945-ci ilə qədər Moabit, Brandenburq zindanlarında saxlanılmışdır. 1951–60-cı illərdə "Alman teatrı" nın və "Berliner ansambl"ın aparıcı aktyorlarından biri olmuşdur. 1946-cı ildə fəhlə mahnıları yazılmış vallar istehsal edən "Lidder sayt" firmasını yaratmışdır. Berlin qrammofon yazısı studiyasında "XX əsrin mahnı xronikası" adlı qrammofon valları antologiyasını buraxmışdır.
İskubaş çayı
İkubaş çayı — Tatarıstanın Kukmor və Mamadış rayonları ərazisindən axan çay. Şiya çayının sol qolunu təşkil edir. Uzunluğu — 23 km-dir.
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Kərim xan Zənd və Əlimurad xan Zəndin fərmanları
Zəndlərin hakimiyyəti dövrünə aid iki fərmanda Azərbaycanın sərhədləri göstərilmişdir. Bu fərmanlardan biri Kərim xan Zənd tərəfindən 1764-cü ildə (hicri qəməri təqvimiylə 1177-ci ildə), digəri isə Əlimurad xan Zənd tərəfindən 1781-ci ildə (hicri qəməri təqvimiylə 1195-ci ildə) yazılmışdır. Həmin fərmanlarda Şirvan, Qarabağ, Təbriz, Gəncə və Naxçıvan Azərbaycan sərhədləri daxilində təqdim edilmişdir: thumb|right|200px|Kərim xan Zəndin fərmanının farsca transkripsiyası thumb|right|200px|Kərim xan Zəndin fərmanının farsca transkripsiyası فرمان تعالی شد آنکه در این اوان عمدة المسیحیه پادری فرنسیه حکیم‏ وارد حضور و بعرض رسانید که بموجب ارقام سلاطین جنت مكان صفویه‏ انار اللّه برهانهم، همیشه پادریان فرنگیان و خلیفها در ممالک محروسه‏ ایران جا و مکان داشته هر یک برسم و آئین خویش بعبادت مشغول و تجار و سوداگران این طایفه بتجارت قیام و عشور و متوجهات حسابی خود را مهمسازی عمال خیریت اعمال دیوان مینموده‏اند، مشروط بر اینکه احدی‏ از آنها مرتکب امری که خلاف ملت مقدس اثنی عشر علیهم صلوات اللّه الملک الاکبر باشد بحسب ظاهر نکرده، احدی را هم با ایشان رجوعی نباشد. و هرگاه‏ جماعت ارامنه بآنها ضرر و نقصانی برساند بخلاف حساب متعرض احوال آنها شوند، بعد از ثبوت آن آنها را ترجمان نمایند و پادریان کرملیان‏ دو نیکان و جزونت و کنحوجی و اکوستن و غیره که در ولایت‏ آذربایجان از شیروان و قراباغ و دار السلطنه تبریز و گنجه و نخجوان و قلمرو عليشكی دار السلطنه اصفهان و الکاء فارس از شیراز و بندرعباس‏ و سایر ممالک محروسه میباشند و در هرجا که خواسته باشند توقف و سکنی کرده هر یک از ارامنه و عیسویان و اولاد ایشان که خواسته باشند نزد ایشان آمدوشد کرده تعلیم گیرند و درس بخوانند نیز ممانعت نکرده‏ چنانچه جماعت مذکوره اموات خود را در مقامی که بجهت مدفون آنها تعیین‏ مینمایند بدستور و آئین دین خود برده و دفن نمایند عایق و مانعی جهت آنها نباشد و امداد و اعانت لازمه در باره آنها به عمل آمده احدی نسبت به ایشان‏ ظلم و ستم ننماید. و در خصوص صدق ادعایات و عرض خود ارقام مذکوره را بنظر رسانند. لهذا عالیجاهان بیگلربیگیان عظام و حکام گرام و غیره عمال‏ ولایت محروسه در خصوص امور مذکوره بنحویکه حسب الارقام سلاطین‏ بشروط مذکوره مقرر شده از آنقرار معمول و عشور متوجهات حسابی تجار و سوداگران را باز یافت و تخلف از فرموده مبارک جایز نداشته مراعات ایشان را منظور دارند و در عهده شناسند. تحریرا فی شهرشوال المكرم سنه 1177.
Mark Blok
Mark Blok  — XX əsr yəhudi əsilli Fransa tarixçisi, Qərbi Avropa feodalizmi, Fransada aqrar münasibətlər, tarix elminin ümumi metodologiyaları üzrə elmi işlərin müəllifi. Lyüsen Fevr ilə birgə 1929-cu ildə "Annallar" jurnalını təsis edib. Tarixi metodologiyada çevriliş edən eyniadlı elmi məktəbin əsasını qoyub.
İskubaş çayı
Coğrafiyası
Çay Yuxarı İskubaş kəndinin şimal-qərbindən meşəlik sahəsindən başlayır. Çayın axarı boyunca Yuxarı İskubaş, Bitlyanqur, Aşağı İskubaş, Aqlaevo, Keşemkul, Bolçie Uski kimi yaşayış məntəqələri yerləşir. Yuxarı İskubaş və Bitlyanqur istisna olmaq şərti ilə digər yaşayış məntəqələri çayın sağ sahilində yerləşir. Kama çayı hövzəsinə aiddir
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Kərim xan Zənd və Əlimurad xan Zəndin fərmanları
Tərcüməsi:"Fərman yüksəldi. Bu zamanlarda xristian mübəlliği (keşişi) Həkim Frənsiyə hüzura çatıb ərz etdi ki Allah hikmətini onlara öyrətmiş Səfəvi şahlarının qərarı əsasında, xristian mübəlliğlər həmişə Məmaliki Məhruse-yi İranda yerləri vardı (ev sahibi hesab olurlar) və öz adət ənənələri əsasında ibadət edib bu tayfanın tacir və alış – veriş edənləri divan sahibləriylə bir araya gəlirmişlər. Bu şərtlə ki onların heç birisi zahirdə əsnaəşər (on iki imam nəzərdə tutulur) əleyhum sələvato Allah ol molk o alakbər millətinin xilafında bir əmələ mürtəkib olmasın (12 imama qarşı çıxmasın) və heç kəsin onlara müraciəti olmasın. Və hər vaxt erməni camaatı onlara zərər və ziyan yetirsə və hesab-kitab qaydasından kənara onların əhvalına mötəriz olsalar, o sabit olandan sonra onları cəzalandırsınlar və Kərəmliyan (karmelitlər) Dominikan və Cəzvənət (yezuitlər) və Kənhuci və Ekostin (avqustinlər) və sairə padrelər (xristian mübəlliğlər) ki, Azərbaycan vilayətində, Şirvandan və Qarabağdan və darüssəltənə Təbrizdən və Gəncədən və Naxçıvandan, və darüssəltənə İsfahan[ın] qələmrov-i Əlişəkəri, və ölkə-yi Fars[da] (Fars ulkasında), Şirazdan və Bəndər Abbasdan və sair məmalik-i məhrusədə var idilər, və hər olduqları yerdə dayanıb məskunlaşsınlar, ermənilər və xristianların hər birisinin və onların yanına gedib təlim almaq istəyən övladlarının qabağı alınmasın və … Şəvval ayı, 1177-inci il"
Mirzə Məhəmməd Sadıq Musəvi Nami İsfahaninin "Tarix-i gitigüşa" əsəri
Kərim xan Zəndin sarayında yaşamış şair Mirzə Məhəmməd Sadıq Musəvi Nami İsfahani (1789-1790-cı illər arası (hicri qəməri təqvimiylə 1204-cü ildə) vəfat edib) 1780-ci illərdə yazıb bitirdiyi rəsmi salnamə olan "Tarix-i gitigüşa" (تاریخ گیتی گشا) kitabında qeyd edir:
Mehtarlam
Mehtarlam — Əfqanıstanın Ləğman vilayətinin inzibati mərkəzi. Şəhər Əlingar çayı üzərində yerləşir. Cəlalabad şəhərindən isə 47 km uzaqlıqda yerləşir. 2006-cı il 6 fevralda Burada Karikatürstlər Məhəmmədi karikatüra etdikləri üçün güllələnmişdi. Şəhər Samanilər şeyxi Mahmud Qəzni tərəfindən salınıb.
Azərbaycan (tarixi ərazi)
Mirzə Məhəmməd Sadıq Musəvi Nami İsfahaninin "Tarix-i gitigüşa" əsəri
Tərcümə: "Araz çayı ki, böyük çayların [arasında] tanınmışlarındandır, Azərbaycanın ortasından axır və Xəzər dəryasına [yəni gölünə] birləşir[,] və Bab əl-Əbvab (Dərbənd) və qeyd olunan bilad [yəni şəhərlər] və ölkələrin [yəni ulkaların] arasında həmin ərazilər ki, qeyd olunan çayın o biri tayında yerləşirlər, çayın o biri tərəfindəki vilayətlər olaraq tanınırlar, ki Şirvanat və Salyan və Badkübə [yəni Bakı] və Qübbə [yəni Quba] və Şabran və Dərbənd Bab əl-Əbvab [ərazilərindən ibarətdirlər]."
Qacarlar dövrü
Qacarlar dövlətinin hökmranlığı 18-20-ci əsrlərə təsadüf edir.
Bu dövrdə baş verən əhəmiyyətli hadisələr 1804-1813-cü illərin Rusiya-İran müharibəsi, müharibənin nəticəsində 1805-ci ildə Kürəkçay müqaviləsinin və 1813-cü ildə Gülüstan müqaviləsinin imzalanması, 1826-1828-ci illərin Rusiya-İran müharibəsi və müharibənin nəticəsində 1828-ci ildə Türkmənçay müqaviləsinin imzalanmasıdır. Bu dəyişikliklər Azərbaycan xanlıqlarının süqutuna və Azərbaycan coğrafiyasının bir hissəsinin Rusiyanın tərkibinə girərək bölünməsinə gətirib çıxardı. right|thumb|300px|[[Azərbaycan xanlıqları, 18-ci əsrdən 19-cu əsrin əvvəllərinədək  ]] thumbnail|303x303px|Qacarlar dövrü İranının 1814-cü il üçün olan, Britaniyada buraxılmış xəritəsi. Xəritədə Azərbaycan ərazisi Araz çayından şimaldakı bir çox bölgəni də əhatə edir. thumb|303x303px|Qacarlar dövrü İranının 1818-cü il üçün olan, Britaniyada buraxılmış xəritəsinin bir hissəsi. Xəritədə Azərbaycan ərazisi Araz çayından şimaldakı bir çox bölgəni də əhatə edir.
Mirzə Fəzlullah Xavəri Şirazinin "Tarix-i Zülqərneyn" əsəri
"Tarix-i Zülqərneyn" əsəri Mirzə Fəzlullah Xavəri Şirazi (1776-1849) tərəfindən 1830-cu illərdə, Fətəli şah Qacarın (1772-1834) hökmranlığının son illərində və Türkmənçay müqaviləsinin bağlanılmasından bir neçə il sonra, şahın əmriylə yazılmışdır. Bu əsər 2002-ci il Tehranda yenidən buraxılmışdır. Bu əsərin bir neçə yerində Azərbaycan sərhədlərindən danışılır:
شهرهای مشهور این شانزده ایالت از آذربایجان، تبریز و اردبیل و خلخال و مراغه و خوی و ارومی و ایروان و شوش و گنجه و نخجوان است و از گرجستان، تفلیس و از شیروانات، شكی و شماخی و بنادر دربند و بادكوبه و قبه است كه در درجه چهل و دو واقع و در كنار دریای خزر اتفاق افتاده است.
از گیلانات، رشت و لاهیجان و فومن و كسگر و بندر انزلی و قصبات طالش و از طبرستانات، یكی استراباد است كه قبل ازین داخل خراسان بوده و ساری و بارفروش و آمل و تنكابن و اشرف كه ایضا در كنار بحر خزر است.
از خراسان، هرات و مروشاهیجان و طوس، كه مشهد مقدس رضوی است و تربت حیدریه و ترشیز و قوچان، كه معروف به خبوشان است و بزونجرد و كلات و درجزین و تون و طبس و بیرجند و نیشابور و سبزوار و بسطام و جاجرم و جوین و دامغان و سمنان و مزینان [است]. از غزنین، فراه و سبزاره قندهار و بلخ و نفس غزنین است كه اكنون خراب می‌باشد.
از عراق عجم، اول اصفهان است كه بهشت این جهان و از هر حیثیت بهترین شهرهای ربع مسكون است. پس از آن كاشان و قم و طهران و دماوند و یزد و قزوین و زنجان و همدان و نهاوند و بروجرد و تویسركان و جرفادقان و سلطان‌آباد كزاز و خوانساره [و] كرمانشاهان است.
از كردستان، سفندج و سلیمانیه شهرزور و از لرستان، خرّم‌آباد فیلی و بهبهان كه اكنون داخل ملك فارس است.
از خوزستان، شوشتر و دزفول و حویزه و رامهرمز كه در جمع فارس محسوب است. از فارس، خال رخسار عذاری جهان دلنواز شیراز [٦] جنّت طراز پس از آن لار و ابرقوه و جهرم و دارابجرد و فسا و نیریز و كازرون و مسقط و بحرین و بصره و بندر ابوشهر و بنادر كنگان و غیره است كه در كنار بحر عمان اتفاق افتاده و جزایر خارك و قشم و دیگر جزایر متعلق به بنادر فارس است و در ذكر آنها چندان فایده مترتب نیست.
از شهرهای كرمان، یكی نفس كرمان و بم و نرماشیر و بندرعباسی است كه در ساحل دریای هند و بصره است و جزیره هرموز متعلق به بندرعباسی است و در بحر متصل به این جزیره، مروارید خوب غوص می‌شود و به اطراف عالم می‌رود. شهر [های] مشهور مكران، یكی «كج» و دیگری «تیج» كه اكنون «كتیج» مركبا می‌گویند و در كنار بحر هندوستان است.
از زابلستان كه سیستانش نامند، شهر «بست» است و از «سجستان» كه عبارت از بلوچستان باشد «ذرنج» است كه زرند می‌نامند. Tərcüməsi: Bu on altı əyalətin məşhur şəhərləri Azərbaycandan Təbriz, Ərdəbil, Xalxal, Marağa, Xoy, Urmiya, İrəvan, Şuşa, Gəncə və Naxçıvandır, və Gürcüstandan Tiflis və Şirvanatdan Şəki, Şamaxı, bənadir-i Dərbənd və Badkübə (yəni Dərbənd və Bakı liman şəhərləri) və Qubadır ki, 42-ci dərəcədə və Xəzər dənizinin kənarında yerləşirlər.
Gilanatdan Rəşt, Lahican, Fumən, Kəsgər, Ənzəli bəndəri (liman şəhəri) və Talışın qəsəbatı (qəsəbələri), və Təbəristanatdan biri Əstərabaddır ki, keçmişdə Xorasana daxil idi, və Sari, Barfüruş, Amül, Tənkabun və Əşrəf ki, onlar da Xəzər dənizinin kənarında yerləşirlər.
''Xorasandan Herat, Mərv-i Şahcahan və Tus, ki Məşhəd-i Müqəddəs-i Rəzəvidir, və Türbət-i Heydəriyə, Turşiz və Quçan, ki Xəbuşan olaraq mərufdur (tanınır), və Büzəncird, Kəlat, Dərcəzin, Tun, Təbəs, Bircənd, Nişapur, Səbzivar, Bəstam, Cacərm, Cüveyn, Damğan, Simnan və Məzinandır. Qəznindən Fərah, Səbzərə(-yi) Qəndəhar, Bəlx və Qəzninin yarısıdır ki, indi xarabaya çevrilib.''
Kürdüstandan Səfəndəc və Süleymaniyyə-yi Şəhrizor, və Luristandan hazırkı Xürrəmabad və Behbahan ki, indi Fars mülkünə daxildir.
''Xuzistandan Şuştər, Dezful, Huveyzə və Ramhörmüz ki, birlikdə Farsdan hesab edilirlər. Farsdan, ürəkoxşayan dünyanın üzünün yanağının xalı Şiraz [yeddi] cənnət kimi[,] ondan sonra Lar, Əbərkuh, Cəhrüm, Dərabcird, Fəsa, Neyriz, Kazirun, Məsqət, Bəhreyn, Bəsrə, Əbuşehr bəndəri (liman şəhəri), Kəngan bəndəri (liman şəhəri) və sairədir ki, Oman dənizinin kənarında başlayırlar, və Xark, Qeşm və digər adalar Fars bənadirinə (liman şəhərlərinə) bağlıdırlar, və [bu] onların zikrində nəsə bir fayda verəsi deyil.''
''Kirmanın şəhərlərindən biri Kirmanın yarısı, Bəm, Nərmaşir və bəndər-i Abbasidir ki, Hind dənizinin və Bəsrə [körfəzinin] sahilindədir, və Hörmüz adası bəndər-i Abbasiyə bağlıdır və dənizdə bu adaya bağlıdır, [suyuna] yaxşı mirvari qərq olub və aləmin ətrafına dolanıb. Kirmanın məşhur şəhər[lər]indən biri "Kəc" və digəri "Tic"dir ki, indi adları birləşdirildiyindən "Kətic" deyirlər, və Hindistan dənizinin kənarındadır.''
Zabulistandan ki, ona Sistan deyirlər, Bəst şəhəridir, və Sicistandan ki, Bəluçistandan ibarət olub, Zərəncdir ki, Zərənd adlanır.
Əbdülvahab Şahşani İsfahaninin “Bəhr əl-cəvahir fi elm əd-dəfatir” əsəri
19-cu əsrdə, 1861-ci ildən olan nüsxəsi İranın “İslami Şura Məclisinin” kitabxanasında saxlanılan, Əbdülvahab Şahşani İsfahani tərəfindən yazılan “Bəhr əl-cəvahir fi elm əd-dəfatir” kitabında ərəb əlifbası sırası ilə Azərbaycan mahallarının adları belə verilir: Urmiya, Əhər, İrəvan, Badkübə (Bakı), Beyləqan, Təbriz, Xalxal, Xoy, Dərbənd, Salyan, Şirvan, Tarım, Quba, Qarabağ, Gəncə, Marağa, Mərənd, Salmas və Naxçıvan.
"Dəftər-i tarix" əsəri iranlı alim İrəc Əfşar tərəfindən yazılmış və 2002-ci ildə Tehranda buraxılmış mənbələr toplusudur. Orada 1895-ci ildə (hicri qəməri təqvimiylə 1274-cü ildə) Mirzə Əlinağı Məşirləşkər Nayini tərəfindən yazılmış bir qaynaqda İran-Rus muharibəsi barədə belə yazılıb:
تا به حال به لطایف حیل چند ولایت آذربایجان را به آن دولت واگذار و هشت كرور وجه نقد از خزانه سلطانی داده یك كرور نیز بر ذمه قبول نمودند….
Tərcüməsi:"İndiyə kimi çeşidli hiylələrlə Azərbaycanın neçə vilayəti o dövlətə verilib, və səkkiz kurur nağd pul səltənət xəzinəsindən və bir kururda qannama kimi qəbul olunub … (səh. 60)" thumb|330x330px|1813-cü ilin [[Gülüstan müqaviləsinin şərtlərinə əsasən Rusiyaya keçən ərazilər]]
Osmanlı qaynaqlarında
Osmanlı dövründən olan qaynaqlarda Azərbaycan tarixi, o cümlədən Azərbaycanın coğrafiyasıyla bağlı geniş məlumat verilir. Övliya Çələbi, Katib Çələbi və digər osmanlı dövrü məşhur türk səyyahları Azərbaycan haqqında yazmışlar.
Türkiyə Respublikası Dövlət Arxivləri Baş İdarəsi (T. C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü) tərəfindən 1992-1993-cü illər arası buraxılan "Osmanlı dövləti ilə Azərbaycan türk xanlıqları arasındakı münasibətlərə dair arxiv sənədləri"ndə (Osmanlı Devleti ile Azerbaycan Türk Hanlıkları Arasındaki Münâsebetlere Dâir Arşiv Belgeleri) də Azərbaycanın 18-ci və 19-cu əsrlər tarixi, o cümlədən sözügedən dövrdə Azərbaycanın hansı əraziləri əhatə etməsinə işarə edən məlumatlar mövcuddur.
Rusiya qaynaqlarında
Rusiya qaynaqlarında da Azərbaycanın coğrafiyasıyla bağlı məlumatlar tapmaq mümkündür. Pyotr Muxanov, Stepan Burnaşov, Nikita Muravyov, Semyon Bronevski,  Semyon Arapov kimi rusiyalı, habelə Aleksandr Tsaqareli kimi digər rusdilli yazıçı, dövlət xadimi və s. müəlliflərin məktub və əsərlərində 18-ci və 19-cu əsrlər Azərbaycanı haqqında məlumatlar verilib.
20-ci əsrdə aparılmış inzibati islahatlar
20-ci əsrin əvvəllərində vahid əraziyə malik olan Cənubi Azərbaycan son yüz ildə müxtəlif bölgələrə parçalanmışdır. Pəhləvi hakimiyyətinin süqutuna doğru Cənubi Azərbaycanın ərazisi əsasən Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan, Həmədan ostanları arasında bölünmüşdür. İran İslam Respublikası yaradıldıqdan sonra bu ostanların ərazisindən əlavə olaraq üç ostan və daha kiçik inzibati vahidlər yaradılmışdır. İnzibati bölgü siyasətinin cənubi azərbaycanlılar üçün necə böyük siyasi əhəmiyyətə malik olduğunu inqilabdan sonra ana dilindən istifadə ilə birgə, inzibati ərazi bölgüsündə etnik birliyin nəzərə alınması tələbinin irəli sürülməsi də təsdiq edir.
Qacarlar dövrü
İranın müasir inzibati-ərazi bölgüsünün əsası Qacarlar sülaləsinin hakimiyyətinin (1795-1925) son dönəmində, 1906-cı ildə ölkə ərazisinin əyalətlərə bölünməsi ilə qoyulmuşdur. Bu bölgüyə əsasən, ölkə 12 vilayətə və bu vilayətlərin mərkəzləşdiyi 4 əyalətə (Şimal, Cənub, Qərb və Mərkəzi) bölünmüşdür.
Azərbaycan (yəni hazırkı Cənubi Azərbaycan bölgəsi) İranın ən böyük əyaləti olan Şimal əyalətinin tərkibinə daxil edilmişdir. Mərkəzi Təbriz şəhəri idi. Qacarlar dövründə vəliəhd Təbrizdə oturduğu üçün bu şəhər çox böyük siyasi əhəmiyyətə malik olub. Şimal əyalətinə hazırda İran İslam Respublikasının ayrı-ayrı inzibati vahidləri olan Həmədan, Zəncan, Qəzvin, Şərqi Azərbaycan, Qərbi Azərbaycan və Ərdəbil aid idi.
Bu inzibati-ərazi bölgüsündə sonralar müəyyən dəyişikliklər edilmişdir. Qacarlar dövrünə aid olan ikinci bir bölgüyə görə, ölkə 6 əsas əyalətə - Şimal-qərb, Şimal, Şərq, Cənub, Qərb və İraqi-Əcəmə (Mərkəzi) bölünmüşdür. Bu bölgüdə Azərbaycan Şimal-qərb əyalətinə aid edilmişdir.
Tərkibinə Azərbaycanın daxil olduğu Şimal-qərb əyalətinə aid aşağıdakı vilayətlərin adı çəkilir:
Pəhləvilər dövrü
Qacarlar dövrünün sonu, Pəhləvi dövrünün (1925-1978) əvvəllərində Təbriz şəhəri mərkəz olmaqla Azərbaycan İranın ən böyük əyaləti idi. Qacarlar sülaləsi devrildikdən sonra əyalətə idarəçilik vali tərəfindən həyata keçirilirdi. Əyalət hakimliklərə bölünürdü və onlara hakimlər başçılıq edirdilər. Hakimliklər bölüklərə, bölüklər isə öz növbəsində mahallara ayrılırdılar. Mahallar kəndlərdən ibarət idi. Kəndlərə isə kəndxudalar başçılıq edirdilər (2, s.61).
Bu dövrə aid inzibati-ərazi bölgüsünə Tohid Məlikzadə tərəfindən çap edilmiş Türkiyə Nizami Ordusu nümayəndəsinin 1927-ci ildə tərtib etdiyi “İran Azərbaycanı tədqiq raporu” adlı kitabda (kitab İranda “Azərbaycan Pəhləvi hakimiyətinin ilk illərində” adı ilə çap edilmişdir) rast gəlinir.
Burada Azərbaycanda 1920-ci illərdə mövcud olan inzibati-ərazi bölgü sistemi verilmişdir. Bu mənbəyə əsasən, Azərbaycan əyaləti 12 vilayətə bölünmüşdür.
Bu vilayətlər, onların bölündüyü bölük və mahallar bunlar idi:
1932-ci ildə vahid Azərbaycan əyaləti iki əyalətə - Şərqi Azərbaycan əyaləti və Qərbi Azərbaycan əyalətinə bölündü. Bu bölgüdə Azərbaycan ərazisindən Xoy, Rzaiyyə, Savucbulaq, Şahpur, Maku, Miyandoab ayrılaraq yeni təşkil olunmuş 10-cu nahiyəyə daxil edildi. Bu bölgənin mərkəzi Rzaiyyə oldu. Şərqi Azərbaycana isə Astara, Dəbil, Bölük-i Səlasə, Təbriz, Culfa, Çaroymaq, Xalxal, Sərab, Sayınqala, Qaracadağ, Gərmrud, Mərənd, Marağa daxil idi (1, s.50).
1937-ci ilin noyabr ayında İranın yeni bölgüsü aparılarkən ölkə 6 ostana bölündü. Onların tarixi adları ləğv olundu. Ostanlar Şimal-qərb, Şimal, Cənub, Mekran, Şərq, Qərb ostanları adlandırıldı.
Cənubi Azərbaycan ərazisi 3-cü və 10-cu bölgə ilə birlikdə Şimal-qərb ostanına aid edildi. Bu ostan 6 şəhristandan (Ərdəbil, Təbriz, Xoy, Rzaiyyə, Marağa, Mahabad) ibarət idi.
thumb|345x345px|İranın 1937-1960-cı illər arası inzibati bölgüsünün təxmini xəritəsi. Bu illər ərzində ostanlar rəsmi olaraq xüsusi adlarla yox, 1-10 arası müvafiq rəqəmlərlə adlandırılırdı. 1937-ci ilin dekabrında ostanlar üzrə bölgü yenidən aparıldı. Ölkə 10 ostana, 49 şəhristana və 290 bəxşə bölündü. Bu dəfə ostanların adları dəyişdirilərək 1-dən 10-a qədər rəqəmlərlə əvəz edildi. Bunlar müvafiq olaraq (Gilan mərkəzli) "birinci ostan", (Mazandaran mərkəzli) "ikinci ostan", (Şərqi Azərbaycan mərkəzli) "üçüncü ostan", (Qərbi Azərbaycan mərkəzli) "dördüncü ostan", (Kirmanşah mərkəzli) "beşinci ostan", (Xuzistan mərkəzli) "altıncı ostan", (Fars mərkəzli) "yeddinci ostan", (Kirman mərkəzli) "səkkizinci ostan", (Xorasan mərkəzli) "doqquzuncu ostan" və (İsfahan mərkəzli) "onuncu ostan" idi.
1930-cu illərdə aparılmış bölgülərdən sonra nəticə olaraq, Zəncan və Qəzvin şəhərləri və onların ətraf əraziləri Gilanda mərkəzləşmiş 1-ci ostana, Həmədan şəhəri və onun ətraf ərazisi isə Kirmanşahda mərkəzləşmiş 5-ci ostana qatıldı. Ərdəbilin Səfarud adlanan bölgəsi də 1-ci ostanın Rəşt şəhristanına birləşdirildi. Cənubi Azərbaycanın qalan ərazisi mərkəzi Təbriz olmaqla üçüncü ostan (Şərqi Azərbaycan), mərkəzi Rzaiyyə (Urmiya) olmaqla dördüncü ostan (Qərbi Azərbaycan ostanı) arasında bölüşdürüldü. Üçüncü ostana həmçinin Ərdəbil şəhəri, dördüncü ostana isə Xoy, Mahabad, Marağa və Bicar şəhərləri daxil idi.
1938-ci ildə yenidən inzibati bölgü aparıldı. İran ərazisi 17 ostana bölündü. Bu bölgüdə Zəncan ərazisi Mərkəzi ostana qatıldı.
1940-cı illərdə Saqqız bölgəsi Mahabaddan ayrılıb 5-ci ostanın Sənəndəc şəhristanına birləşdirildi. Daha sonra Saqqızda ayrıca olaraq Saqqız şəhristanı yaradıldı, Banə və Sərdəşt əraziləri də 4-cü ostanın Mahabad şəhristanından çıxarılıb 5-ci ostanın Saqqız şəhristanına qatıldı. Lakin bir müddət sonra göstərilən ərazilərdən yalnız Sərdəşt yenidən 4-cü ostanın Mahabad şəhristanının tərkibinə daxil edildi.
1940-cı illərdə daha bir neçə ərazi 4-cü ostandan ayrılıb 5-ci ostanın ərazisinə qatıldı. 1945-ci ildə 4-cü ostana aid olan Bicar şəhristanı öncə bu ostanın tabeliyindən çıxarılaraq birbaşa mərkəzə tabe edildi, 1946-ci ildə isə 5-ci ostana daxil edildi. Təqribən eyni zamanda Təkab bölgəsi də 4-cü ostanın Marağa şəhristanından çıxarılaraq 5-ci ostanın Sənəndəc şəhristanına verildi, lakin bir ay sonra yenidən Marağa şəhristanına qaytarıldı.
1950-ci illərdə İranın inzibati ərazi bölgüsü yenidən bir neçə dəfə dəyişdirilərək əvvəl 11, daha sonra isə 14 ostana ayrıldı. Cənubi Azərbaycan ərazisi də bir daha bölündü. Onun tərkibinə daxil olan Astara ərazisi Gilana, Savə isə Tehrana qatıldı. Ümumiyyətlə, Astara şəhəri 20-ci əsrdə həyata keçirilmiş inzibati bölgü zamanı vaxtaşırı olaraq gah Gilana, gah da Şərqi Azərbaycana aid edilirdi.
1960-cı ildə İranın inzibati bölgüsündə aparılan dəyişikliklərə görə ostanların rəqəmlərlə adlandırılması aradan qaldırıldı. 3-cü və 4-cü ostanlar Şərqi Azərbaycan və Qərbi Azərbaycan ostanları adlandırıldı.
1960-1970-ci illərdə yenidən aparılan inzibati-ərazi bölgülərində İran ərazisi 13 ostana, əvvəl 8, daha sonra isə 11 fərmandarlığa (qubernatorluq) və 151 şəhristana bölündü. Həmədan və Zəncan əvvəlcə ayrıca fərmandarlıqlar kimi qəbul olundu, daha sonra, 1973-cü ildə isə ayrıca ostanlara çevrildilər. Ərdəbil şəhristanına aid olan Astara şəhəri də ayrıca şəhristan (1968) oldu. thumb|343x343px|[[Şərqi Azərbaycan ostanının 1993-cü ildəki inzibati bölgüsünün xəritəsi (indiki Ərdəbil ostanı ərazisinin Şərqi Azərbaycan ostanından ayrılmasına qədərki dövrdə)]] Rza şah dövründə aparılan bölgü siyasəti yalnız iqtisadi siyasət deyildi. Onun əsas qayəsini, İranı təkdilli, təkmillətli dövlətə çevirmək siyasəti təşkil edirdi. Bu yöndə görülən işlərdən biri də qeyri-fars mənşəli yer adlarının aradan aparılması idi. Bunu ostanlara bölgü keçirməklə, bu ostanların adlandırılmasında yeridilən siyasətlə bərabər, bu dövrdə yer adlarının dəyişdirilməsi də sübut edir.
Bu dəyişikliklərə nümunə olaraq aşağıdakıları göstərmək olar:
İslam Respublikası dövrü
İran İslam Respublikası elan olunduqdan sonra da inzibati ərazi bölgüsündə aparılan dəyişikliklər davam etdi. Ölkə əvvəlcə 24, daha sonra isə 28 ostana bölündü.
1990-cı illərin əvvəllərində Cənubi Azərbaycan ərazisi əsasən Şərqi Azərbaycan (Ərdəbil, Əhər, Bünab, Bostanabad, Təbriz, Xalxal, Sərab, Şəbüstər, Kəleybər, Marağa, Mərənd, Meşkinşəhr, Muğan, Miyanə, Heris, Həştrud, Biləsuvar, Parsabad), Qərbi Azərbaycan (Urmiya, Bükan, Piranşəhr, Təkab, Xoy, Sərdəşt, Salmas, Şahindej, Maku, Mahabad, Miyandoab, Nəqədə), Həmədan (Tuysərkan, Kəbudərahəng, Məlayir, Nəhavənd, Həmədan, Əsədabad), Zəncan (Əbhər, Takistan, Xudabəndə, Zəncan, Qəzvin) ostanları arasında bölünmüşdür (3, s.5).
1993-cü ildə Ərdəbil ayrıca ostan elan edildi. Daha sonra isə Qəzvin ərazisi Zəncan ostanından ayrılaraq Qəzvin ostanını təşkil etdi.
21-ci əsrdəki vəziyyət
İran İslam Respublikası Statistika mərkəzinin 2006-cı ilin hesablamaları üzrə nəşr etdirdiyi “Ərazinin və əhalinin ümumi hesablanmasına” əsasən, demək olar ki, ölkə 30 ostan, 336 şəhristan, 889 bəxş, 2400 dehistan, 1012 şəhər, 63904 kiçik yaşayış məskəninə bölünmüşdür (4, s.24). Bu bölgüyə görə, 6 ostan və bu ostanlara aid edilən 62 şəhristandan ibarət Cənubi Azərbaycan ərazisinə aşağıdakılar daxildir:
Bundan başqa, bu altı ostana qonşu olan Gilan, Kürdüstan və s. ostanlara aid edilən bəzi ərazilər elmi mənbələrdə və ya kütləvi informasiya vasitələrində azərbaycanlıların kompakt yaşayış yerləri və Cənubi Azərbaycanın tarixi əraziləri kimi qeyd olunur. Cənubi Azərbaycanda və ümumiyyətlə İranda yaradılmış tələbə və ziyalı təşkilatlarının nəşr etdirdikləri bir çox buraxılışlarda Cənubi Azərbaycan ərazisinə aid edilən bu və ya başqa bölgələrdən bəhs edilmişdir. Bu kimi ərazilərə Astara, Savə, Bicar, Qürvə, Şəkərəli, Sonqur kimi vilayətlər daxildir.
2006-2010-cu illərdə İranda ostanlara bölgü yenidən aparılaraq onların sayı 32-yə çatdırılmışdır. Qərbi Azərbaycan ostanında üç yeni şəhristan - Puldəşt, Çaypara, Şövt yaradılmışdır.
Son nəticədə, Cənubi Azərbaycanın ərazisindən bəhs edərkən müxtəlif mənbələrdə təqribən eyni coğrafi ərazidən bəhs edilir. Bu haqda aparılmış elmi tədqiqatlar azsaylı olsa da Cənubi Azərbaycana aid edilən bu va ya başqa ərazilər haqqında məlumatlara rast gəlmək olar. Ş.Tağıyeva, Ə.Rəhimli və S.Bayramzadənin birgə tərtib etdikləri “Güney Azərbaycan” məlumat kitabında (Bakı, 2000) Cənubi Azərbaycan ərazisi inzibati bölgü baxımından aşağıdakı kimi təqdim olunur:
1.Şərqi Azərbaycan əyaləti;
2. Qərbi Azərbaycan əyaləti;
3. Ərdəbil əyaləti;
4. Zəncan əyaləti;
5. Həmədan əyaləti;
6. Qəzvin əyaləti;
7. Savə mahalı;
8. Astara şəhristanı (8, s.66).
1920-ci illərdən etibarən İranda aparılmış inzibati ərazi bölgüsü prosesini nəzərə alaraq Cənubi Azərbaycana aid olan bölgələri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
Beləliklə, İranın tərkibində Cənubi Azərbaycanın inzibati-ərazi bölgüsü tarixindən aydın olur ki, burada sabit inzibati-ərazi bölgüsü olmamışdır. 20-ci əsrin əvvəllərindən, Pəhləvilər hakimiyyətinin ilk dövrlərindən başlayaraq Cənubi Azərbaycan ərazisi kiçik inzibati ərazi vahidlərinə bölünmüşdür. Bu bölgü yalnız iqtisadi əsaslara malik olmayıb, siyasi xarakter də daşımışdır. Belə ki, mərkəzi hakimiyyət Cənubi Azərbaycanın torpaqlarını müxtəlif inzibati-ərazi vahidləri arasında bölməklə etnik konsolidasiyanın qarşısını almağa çalışmışdır.
Azərbaycan-Kürdüstan sərhədi
Hazırda Kürdüstan ostanının sərhədləri daxilində yerləşən Bicar və Qürvə şəhristanlarının ərazisi tarixən Azərbaycan hüdudları daxilində yerləşirdi. Bu ərazi miladdan öncə Atropatena dövləti, sonralar isə Sasanilər dövründə Azərbaycan sərhədləri daxilində yerləşirdi.