cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
I Əbdürrəhman
Həyatı
Fakat isyanlar birbirini takip ədiyordu. 778 ildə Sarakustada Hüsəyin b. Yahya ilə Barsəlona Valisi Süləyman b. Yakzan ayaklandılar. Süləyman, Kurtuba əmirinə karşı Frank Kralı Büyük Karl (Charləmagnə) ilə iş birliği yaptı. Bu anlaşmaya bağlı kalan Büyük Karl, Sarakusta üzərinə yürüdü isə də mağlûp olarak gəri çəkildi. Frankların çəkilməsindən sonra Əbdürrəhman kalabalık bir ordu ilə Sarakustayı kuşattı. Hüsəyin b. Yahya, daha öncə Süləyman b. Yakzanı öldürərək Sarakustaya tək başına hakim olmuştu. Hüsəyin, Əbdürrəhmanın tabiiyətin ikabul ədərək kuşatmanın kaldırılmasını sağladı. Ancak Kurtuba əmirinin gəri çəkilməsi üzərinə təkrar isyan ədincə, üzərinə İbn Alkamə göndərildi. İbn Alkamə Sarakustaya girərək Hüsəyini yakalayıp Əbdürrəhmana göndərdi. Hüsəyin Kurtubada idam ədildi (783).
Əbdürrəhmana karşı yapılan isyanların həmən həpsi siyasi bir mahiyət taşımakta, sadəcə Şakya b. Abdülvahidin ayaklanması farklılık göstərməktədir. Əndülüsün doğusunda oturan Bərbəri Miknasə qəbiləsinə mənsub olan Şakya, Hüsəyinin soyundan gəldiğini iddia ədiyordu. Əndülüstəki Əməvi hakimiyətinə son vərərək Şii bir dövlət kurmak için alimlərdən kəndisini dəstəkləmələrini istədi (769). Əndülüstəki Bərbərilərin büyük bir kısmı da onun ətrafında toplanmıştı. Taraftarlarının çoğalması üzərinə Şəntəməriyyəyi (Santavər) kuşattı, valisi öldürüldü və bu bölgədə bağımsız bir dövlət kurdu. Bunun üzərinə Əbdürrəhman b. Muaviyə bu asi üzərinə kuvvətli bir ordu göndərdi. Bu orduyla mücadələ ədəməyəcəğini anlayan Şakya dağlık bölgəyə çəkilərək çətə savaşına başladı. Əməvi ordusu bu taktik karşısında bir varlık göstərəməyərək Kurtubaya dönüncə, Şakya yənidən Şəntəməriyyəyə hakim oldu. Əbdürrəhman tarafından göndərilən ikinci orduyu Şəntəməriyyə önlərində yənənŞakya, Kuriyə (Coria), Mədəllin və Maridəyi işgal ətti. Əbdürrəhmanın azatlı köləsi Bədr kumandasındaki ordu da başarı sağlayamadı. Təhlikənin süratlə büyüdüğünü görən Əbdürrəhman, asi üzərinə bizzat kəndisi gitməyə karar vərdi. Fakat bu səfər Şakya, Əbdürrəhmanın karşısına çıkmadı. 772 ildə Əbdürrəhman Şəntəməriyyəyə karşı düzənlədiği ikinci səfəri də bir sonuç vərməyincə Bərbərilər arasında səvilən Hilal əl-Mədyûniyə Şakyanın kontrolündəki bölgələrin valiliğini vərərək onu asilərlə mücadələyə məmur ətti. Bunun üzərinə Bərbərilər Şakyayı bırakıp Hilalin ətrafında toplanmaya başladılar. Bu gəlişmə karşısında Şakya Şəntəməriyyəyi tərkədərək Hufa çəkilmək zorunda kaldı. Kurtuba hükümətini birkaç yıl daha uğraştıran Şakya, sonunda Şəntəməriyyə yakınındaki bir köydə iki kumandanı tarafından öldürüldü.
Əbdürrəhman b. Muaviyə dəvri adəta bir isyanlar dəvri olmuştur. Yukarıda bahsədilən isyanlar dışında Şəzûnə (Sidonia), Tuləytula (Tolədo), İşbiliyə (Səvilla), Ləbbə (Niəbla), Kurtuba və diğər kiçik şəhirlərdə çəşitli zamanlarda ya müstakil olarak vəya diğər isyanların dəvamı şəklində isyanlar çıkmış, fakat Əbdürrəhman bu isyanları bastırmada fazla zorluk çəkməmiştir.
Abdurahman b. Muaviyə bütün gücünü isyanları bastırmak iin harcadığından hıristiyanlara karşı büyük bir səfər yapma imkanı bulamamıştır. Bununla birliktə hıristiyanlarla müslümanlar arasında mücadələlər əskik olmuyordu. Əbdürrəhmanın Əndülüstə iktidarı ələ gəçirməsindən bir yıl sonra ölən Asturia Kralı I. Alfonsonun yərinə gəçən oğlu I. Fruəla, 768 ildə ölümünə kadar müslüman topraklarına akınlar yapmış və Əbdürrəhmanın isyanlarla uğraşmasından faydalanarak bazı kiçik başarılar kazanmıştır. Əbdürrəhmanın azatlı köləsi Bədr kumandasındaki bir ordu 767də Alava bölgəsinə zafərlə nəticələnən bir səfər düzənləmiş, yapılan anlaşma ilə bölgə halkı İslam hakimiyətini və vərgi ödəməyi kabul ətmişti.
Əbdürrəhman dəvrininən önəmli əsgəri harəkatı, Büyük Karlın Sarakusta səfəridir. Büyük Karl, Hüsəyin b. Yahya və Süləyman b. Yakzanın Sarakusta isyanı sırasında Süləymanın tahrik və təşviki üzərinə 778 ilkbaharında Pirənələrə doğru harəkət ətti. Pirənələri Roncəvaux Gəçidindən gəçip Pamplona və Huəsca üzərindən Sarakustaya gələrək şəhri kuşattı. Fakat bir taraftan muhasaranın uzaması, diğər taraftan Saksoniyada bir isyanın çıktığı habərinin gəlməsi üzərinə kuşatmayı kaldırmak zorunda kaldı. Dönüştə Roncəvaux Gəçidində Frank ordusunun artçı kuvvətləri müslümanlar və Vasconların baskınına uğrayarak kılıçtan gəçirildi. Bu baskın sırasında Brətagnə Dükü Roland, saray kontu Ansəlmo və daha birçok asilzadə hayatlarını kaybətmişlərdir. "Chanson və Roland" adı vərilən Fransız milli dəstanı bu hadisəyi işləməktədir.
Əbdürrəhman otuz iki yıllık yorucu bir hükümdarlıktan sonra 25 Rəbiülahir 172 (2 Əkim 788) tarihində öldü.
Əbdürrəhman b. Muaviyə Kurtubada iktidarı ələ gəçirdiktən sonra bir yandan ülkədə birliği sağlamak için birbirini takip ədən isyanları bastırmakla uğraşırkən diğər yandan da yəni kurulan dövləti təşkəlatlandırdı və bazı imar faaliyətlərində bulundu. Əməvi hilafətinin bir vilayəti olan Əndülüstə artık bir dövlət kurulmuştu. Vilayəttən dövlətə gəçmək için idari bazı düzənləmələrin yapılması gərəkiyordu. Əbdürrəhman rəsmən bağımsız olmasına və Abbasi xəlifələri tanımamasına rağmən "halfə" vəya "əmirül-müminin" unvarlarını kullanmaktan kaçınmış, yalnız "əmir" unvanı ilə yətinmiş, hutbə və sikkələrdə isə sadəcə kəndi adına yər vərdirmiştir. Mərkəz təşkilatında hənüz vəzirlik makamı yər almıyor, yalnızca kadılar və haciblər bulunuyordu. Yaptığı ilk işlərdən biri sağlam bir ordu kurmak oldu. Kuzəy Afrikadan gətirilən ücrətli Bərbəri birlikləri ilə Günəy Avrupa ülkələrindən sağlanan məmlük*lər, ordunun əsasını təşkil ədiyorlardı. Məmlüklərin çoğunluğu gayri müslimlərdən məydana gəliyordu və sayıları da oldukça kalabalıktı. Ülkəyi kura adı vərilən idari bölgələrə (vilayət) ayırarak başlarına vali vəya ammillər tayin ətmişti.
Əbdürrəhman, Kurtubayı dövlətinin başşəhri halinə gətirmək için büyük gayrət sarfətmiş, ancak əsgəri əngəllər səbəbiylə başta Kurtuba olmak üzərə diğər büyük şəhirlərdə gəniş imar faaliyətinə girişəməmiştir. Onun ilk büyük mimari əsəri əmirlik sarayıdır. Kurtubaya gəldiği zaman valilərin oturduğu Darülimarədə ikamət ədiyor və burasını aynı zamanda idari təşkilatın bulunduu hükümət konağı olarak kullanıyordu. Daha sonra, 784 ildə Vadilkəbirin kıyısında büyükbir saray yaptırdı. Gəniş bahçələriylə nəhir boyunca uzanan saray və müştəmilatına, Suriyədən örnək alınarak ər-Rusafə adı vərildi. Əbdürrəhmanın ikinci büyük əsəri, sarayının yakınında yaptırdığı Cami-i Kəbirdir. 789 yılınd atamamlanan və sonradan yapılan ilavələrlə daha da büyüyərək günümüzə kadar gələn bu cami, Əndülüs Əməvi mimarisinin ən güzəl örnəklərindən biridir. Kaynaklarda, onun Kurtubada daha birçok kiçik cami və məscid yaptırdığı da bəlirtilməktədir.
Ağ Ana
Ağ Ana – türk, tatar, altay, yakut mifologiyalarında Deniz ilahəsi. Müxtəlif Türk dillərində Ak Ana, Ürüng Ene, Şura (Sura, Sor) Ene olaraq da bilinər. Monqollar isə Sagan (Sagağan) Ece olaraq xatırlayarlar. Hələ heç bir şey yaratılmamışken və yalnız ucsuz-bucaqsız bir su varkən, sonsuz sulardan çıxaraq, Tanrı Ülgen'e yaratma ilhamını verərək sulara təkrar budaqmışdır. Işıqdan (cismani olmayan) bir bədəni vardır. Başında gücü işarələyən və taca bənzəyən zərif buynuzları var. Alt qisimində denizkızı kimi çox uzun bir balıq quyruğu mövcuddur. Quyruğu yüngül maviyə çalan bir rəngdədir. Ətrafında denizyıldızları gəzər. Həyatın başlanğıcına dair nə varsa hamısına ruh verərək həyat dövrünü başlatmışdır. Aralıq dənizində yaşayır. Bəzi söylenceleri, geyik şəklinə girən Su Ana ilə Göytürklərin Atası evlənmişdir. Müxtəlif söylenceleri həmişə dənizdən çıxan varlıq bir maral olaraq betimlenir. Ağ rəng suyu və təmizliyi işarələr. Yakutçadaki Ürüng sözcüyü ağ və gümüş deməkdir. Monqol dilində Ekhe Üreng olaraq bilinər. Monqollara görə Ekhe Xatun, dərinliklərdə gələn palçığı bir kaplumbağanın kürəyinə qoyaraq yer üzünü yaratmışdır.
Etimologiya
(Ağ / Aq) kökündən törəmişdir. Ağmaq, axmaq, işıldama, yüksəlmək, yuxarı çıxmaq və ya aşağı enmək, yaratmaq kimi mənalar daşıyır. Çirklənməmişlik, əl dəyməmiş və günahsızlıq məcazi mənanın tərkibində iştirak edər.
Dionisio Auqustine
Dionisio Auqustine (16 iyun 1992) — Mikroneziyalı üzgüçü. Dionisio Auqustine Mikroneziyanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Dionisio Auqustine birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 50 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 26.17 saniyəlik nəticəsi ilə 65-ci yeri tutdu və yarımfinala vəsiqə qazana bilmədi.
Draupnir
228px|thumbnail|right|Draupnir Draupnir — german-skandinav mifologiyasında sehrli qızıl üzük.
Qnomlar Sidri və Brok tərəfindən Odinə hədiyyə verilmişdir. Əfsanələrə görə, bu üzük öz sahibinə hər doqquzuncu gecə eynən özü kimi daha səkkiz qızıl üzük gətirirdi. Lakin, həmin üzüklər sehrli deyildilər. Bu üzükləri kəmərinə bağlayan şəxsə heç kim güc gələ bilmir. Bu üzük Sidrinin Loki ilə mübahisədə qalib gəlmək üçün hazırladığı ilk məmulatdır. Belə bir fərziyyə var ki, səkkiz üzük Foqarmanın (Toqorma) Qafqaza dairəvi müdafiə xətti yaratmaq üçün göndərdiyi səkkiz oğluna eyhamdır.
Odin bu üzüyü öz oğlu Baldra, o isə öz növbəsində onu Hermoda vermişdir. Üzüyü Hermoda verməkdə məqsəd onun Helheymdə olmasını sübut etmək idi.
Rustəpəsi yaşayış yeri
Rustəpəsi yaşayış yeri Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun Yeniabad kəndi ərazisində qədim yaşayış yeri. Yaşayış yeri kənddən şimal-şərqdə yerləşir.
Planda oval formalı, diametri 70 m, hündürlüyü 4 m olan təpədən ibarətdir. Arxeoloji qazıntı ilə bu təpədə qalınlığı 1,4 m-ə çatan eneolit dövrünə aid mədəni təbəqənin varlığı müəyyənləşdirilib. Dən daşları, dişəklənmiş obsidian lövhələr, üzəri cilalanmış kərkişəkilli daş alət, maral buynuzundan əşya, sümük bizlər, sapand daşları, saxsı qab qırıqları tapılmışdır. Saxsı qab fraqmentlərindən birində daraqvarı alətlə üzərinin işlənməsi müəyyənləşdirilib.
Estoniya bayrağı
Estoniya bayrağı — Estoniyanın Dövlət bayrağı
Hazırkı Estoniya bayrağı 1881-ci ildə Tartu Universitetinin tələbələri tərəfindən hazırlanmışdır. Estoniya bayrağı üfüqi bərabər üç hissədən meydana gəlib, hissələr yuxarıdan aşağıya doğru mavi, qara və ağdan meydana gəlməkdədir.
Qlenn qraflığı (Kaliforniya)
Qlenn — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında yerləşən qraflıq. Qraflığın əhalisi 2010-cu il hesablamasına görə 28,122 nəfər olmuşdur. Mərkəzi Uillous şəhəridir.
Paavo Nurmi
thumbnail|Nurmi 1920-ci il Yay Olimpiadasında Paavo Yohannes Nurmi— Finlandiyalı yaxın və uzun məsafəyə qaçış üzrə atlet.
O, XX əsrin əvvəllərində qaçış yarışlarında üstünlüyü öz əlində saxladığına görə "Uçan Fin" ləqəbini ilə tanınırdı. Nurmi 1,500 metr və 20 km arasında məsafələrə qaçış üzrə 22 rəsmi dünya rekordunu müəyyənləşdirib və Olimpiya Oyunlarında on iki dəfə iştirakı ərzində doqquz qızıl və üç gümüş medal qazanıb. 14 illik karyerası boyu o, ölkələrin kross yarışlarında və 10,000 metrlik məsafələrdə məğlubiyyətsiz oyunlar seriyasını qoruyub saxladı.
Nurmi sonda Finlandiyanın ən varlı adamlarının birinə çevrilərək, xırdavatçı, tikinti üzrə layihəçi kimi işləyən və Qış müharibəsi zamanı Finlandiya üçün pul vəsaitlərini qaldırdı və sonralar Finlandiyalı atletlərin baş məşqçisi oldu. 1952-ci ildə o, Helsinkidə Yay Olimpiya Oyunlarının məşəlini yandırdı. Onun nailiyyətləri, hazırlıq üsulları və iş üslubu yaxın və uzaq məsafəyə qaçışda gələcək nəsilləri təsiri altında saxladığı üçün Nurminin sürət və ələkeçməz şəxsiyyəti "Xəyalat  Finn" kimi ləqəblərin yaranmasına səbəb oldu.
Erigeron moupinensis
Erigeron moupinensis Erigeron moupinensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Limnophila aquatica
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxana
AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxana və ya qısaca: AMEA MEK — Azərbaycanda milli və dünya əhəmiyyətli elmi nəşrlərin zəngin fondlarına malik olan universal təmayüllü, aparıcı elmi kitabxana.
Tarixi
Mərkəzi Elmi Kitabxana 1923-cü ildə Azərbaycanın görkəmli ziyalıları Nəriman Nərimanov, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev, Tağı Şahbazi, Hənəfi Zeynallı və başqalarının təşəbbüsü və yaxından köməyi ilə "Azərbaycanı Tədqiq və Tətöbbö Cəmiyyəti"nin nəzdində Biblioqrafik büro kimi fəaliyyətə başlayıb. Görkəmli ədəbiyyatşünas-biblioqraf, professor Aleksandr Vasilyeviç Baqrinin rəhbərliyi ilə təsis edilmiş "Biblioqrafiya bürosu" (1923) MEK-in təşəkkülü üçün ilkin baza olmuşdur.
1923-cü ilin noyabr ayında "Azərbaycanı Tədqiq və Tətöbbö Cəmiyyəti"nin keçirtdiyi iclasda kitabxananın yaradılması haqqında qərar qəbul edilir və həmin vaxtdan Cəmiyyətin nəzdində Elmi Kitabxana fəaliyyətə başlayır. Bu zaman kitabxananın fondunu 430 nüsxə kitab, 1200 nüsxə qiymətli əlyazmalar təşkil edirdi. 1925-ci ilin avqust ayında "Azərbaycanı Tədqiq və Tətöbbö Cəmiyyəti"nin Mərkəzi Şurasının iclasında Cəmiyyətin Elmi Kitabxanası ilə Biblioqrafiya bürosunun işində paralelizmi aradan qaldırmaq və kitabxanada olan materialın biblioqrafiyalaşdırılması məqsədilə büro ilə kitabxana birləşdirilərək Kitabxana-Biblioqrafiya bürosu təsis edilir. Kitabxana-Biblioqrafiya bürosunun sədri Hənəfi Zeynallı olur.
Mərkəzi Kitabxananın yaradılması istiqamətində ilkin tədbirlər 1923–1924-cü illərdə həyata keçirilmişdir. 1945-ci ildə Azərbaycanda müstəqil Elmlər Akademiyasının yaradılması ilə əlaqədar Mərkəzi Elmi Kitabxananın tarixində yeni inkişaf mərhələsi başlanır. AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxana 1963–1984-cü illərdə Əsaslı Kitabxana adını daşımışdır. Əsaslı Kitabxana 1984-cü ildən Mərkəzi Elmi Kitabxana (MEK) adlanır.
AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxana (MEK) ulu öndər Heydər Əliyevin hakimiyyətdə olduğu illərdə əsaslı inkişaf yolu keçmişdir. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyevin 4 yanvar 2003-cü il tarixli fərmanı ilə təsdiq edilmiş AMEA Nizamnaməsinin 5-ci maddəsinin 54-cü bəndinə əsasən Mərkəzi Elmi Kitabxana (MEK) elmi müəssisə statusu almışdır.
1925-ci ildə Hənəfi Zeynallının rəhbərliyi ilə yaranan Mərkəzi Elmi Kitabxana (MEK) 90 illik fəaliyyəti dövründə ölkəmizin ən iri kitabxana-informasiya müəssisələrindən birinə çevrilərək elmin inkişafında, elmi kadrların yetişdirilməsində əvəzsiz rol oynamışdır. Mərkəzi Elmi Kitabxanaya müxtəlif illərdə S. M. Yəhyazadə, Y. İ. Tahirov, Nazim Axundov, Rasim Kazımov, Məhbubə Həsənova, Əmin Əfəndiyev, Aybəniz Əliyeva-Kəngərli, Leyla İmanova, Sevil Zülfüqarova rəhbərlik etmişdir. Hazırda isə Mərkəzi Elmi Kitabxananın direktoru Professor Məmməd Əliyevdir.
Azərbaycanda təbiət, texniki və humanitar elmlər üzrə ən iri kitabxana sayılan AMEA-nın Mərkəzi Elmi Kitabxanası dünya xalqlarının 50-dən çox dilində 3 milyon nüsxəyədək ədəbiyyat saxlayan zəngin, universal kitab fonduna malikdir.
Beynəlxalq əlaqələri
Mərkəzi Elmi Kitabxana respublikada beynəlxalq kitab mübadiləsi mərkəzidir. AMEA MEK ABŞ, İngiltərə, Fransa, Almaniya, İtaliya, Türkiyə, İran, Səudiyyə Ərəbistanı, Misir Ərəb Respublikası, MDB dövlətləri və digər ölkələrin təşkilatları (Akademiyalar, ali təhsil müəssisələri, kitabxanalar, xüsusi təşkilatlar, muzeylər, ayrı-ayrı alimlər, yazıçılar, ictimai xadimlər) ilə əlaqə yaradaraq ədəbiyyat və informasiya mübadiləsi aparır.
MEK 37 ölkənin 108 təşkilatı ilə beynəlxalq mübadilə aparır. Beynəlxalq mübadilə nəticəsində qarşılıqlı olaraq oxucuların sorğusuna əsasən sifarişlər edilir və fondlar zənginləşdirilir. Aktiv təşkilatlar arasında ABŞ Konqres kitabxanası, Fransa Milli Kitabxanası, Rusiya Dəqiq Elmlər EA Kitabxanası, Milli Kitabxanası, Qazaxıstan Akademiya Kitabxanası, Belarus MEK, Moldova EA Kitabxanası, Özbəkistan Milli Kitabxanası, Bosniya və Hersoqovina — Akademiya Kitabxanası, Qazi Xosrov kitabxanası, Türkiyə — Türk Dil Qurumu, Türk Ocaqları, Türk Dünyası Araşdırmaları Vəqfi, Türk Tarix Qurumu, İldırım Bəyazid Universiteti, Böyük Millət Məclisi kitabxanası, Milli Kitabxana, Çin Milli Kitabxanası, Almaniyanın Fraye Universiteti, Senkenberq Araşdırmalar İnstitutu, Macarıstan Elmlər Akademiyasının Kitabxanası, Rusiya, Belarus, Bolqarıstan, Rumıniya Milli Kitabxanaları vardır.
Ölkələr arasında ABŞ partnyor sayına görə 1-ci yeri tutur (80-dən çox təşkilat). Aktiv partnyorlar sırasında Vaşinqton şəhərində yerləşən Konqres Kitabxanası, Miçiqan Universitetinin Kitabxanası, Los-Ancelesdə Kaliforniya Universiteti, İllinois Universitetinin kitabxanasının adlarını çəkmək olar. Həmçinin Avropa ölkələri — London Coğrafiya İnstitutu, Asiya Cəmiyyəti, İngiltərənin Britaniya muzeyi, Parisdə Milli Kitabxana, Hamburqda Zoologiya İnstitutu, Tokio şəhərində yerləşən Yaponiyanın Zəlzələ Araşdırmalar İnstitutu, Riyaziyyat İnstitutunun Kitabxanası və digərləri ilə kitab mübadiləsi müvəffəqiyyətlə həyata keçirilir.
— Mərakeş Krallığının Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Həsən Hami (09 aprel, 2015)
— Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin Azərbaycandaki səfirliyinin missiya rəhbərinin müavini Abdulla Yasim Əl-Şəmsi (21 aprel, 2015)
— Əfqanıstan İslam Respublikasının Azərbaycandaki fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Mohammad Taqi Xalili (23 aprel, 2015)
— İsveç Krallığının Azərbaycandaki səfirliyinin müvəqqəti işlər üzrə vəkili Tomas Danestad (30 aprel, 2015)
— İraqın Azərbaycandaki fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Heydər Şiyə Qubeyşi Əl-Barrak (04 may, 2015)
— Türkmənistanın Azərbaycandaki fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Toyli Komekov (05 may, 2015)
— Fələstinin Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Nasir Əbdül Kərim (06 may, 2015)
— Cənubi Koreyanın Azərbaycandakı fövqəladə və səlahiyyətli səfiri Çoi Suk-inn (20 may, 2015)
— Kolumbiyanın Azərbaycandakı səfirliyinin daimi işlər vəkili Assad Xose Xater Penya (29 may, 2015)
— Rusiyanın Azərbaycandaki səfirliyinin baş müşaviri Aleksandr Qladkov (29 may, 2015)
— Rusiyanın Azərbaycandakı Səfirliyinin nümayəndələri MEK-i ziyarət edib (30.01.2020)
— Cenevrə professoru Vera Slaveykova, Rusiyanın Həştərxan Dövlət Universitetinin professorları Mixail Yeqorov və Olqa Yeqorova MEK -i ziyarət ediblər (05.03.2020)
10 fevral 2021-ci ildə Azərbaycan Müdafiə Nazirliyinə Ağdam rayonundakı Türkiyə-Rusiya Birgə Monitorinq Mərkəzinə təqdim edilməsi üçün 191 ədəd (türk və rus dilində) kitab verilmişdir.
2021-ci il ərzində kitabxananın büynəlxalq əlaqələri genişlənmiş yeni əməkdaşlıq müqavilələri imzalanmışdır:
Kitabxananın fondları və şöbələri
Əsas fəaliyyət istiqamətləri kitabxananın elektron bazasını yaradaraq, oxuculara xidmət etmək olan reproqrafiya şöbəsi ildə 1000-dən artıq müxtəlif elmi məzmunlu nəşrlərin elektron formatda elektron bazaya yerləşdirilməsinə xidmət edir. Ümumi olaraq 2021-ci il ərzində skan edilmiş səhifələrin sayı 70 mindən, konversiya edilmiş səhifələrin sayı isə 103 mindən çox olub. Nəşrlər sırasında kitab, qəzet, jurnal materialları yer alır. Şöbənin məqsəd və vəzifələrinə Azərbaycanın milli, mədəni, elmi irsinin əsaslı formatda mərkəzləşdirilmiş şəkildə qorunub saxlanılması, Azərbaycan və dünya araşdırmaçılarının istifadəsinə verilməsi, ədəbiyyatların siyahılarının formalaşması və qiymətləndirilməsi, MEK-ə yeni daxil olan ədəbiyyatların MRY-a aid olunması işinin icra edilməsi, Azərbaycana aid qəzet, jurnal məqalələrinin, e-resurslarının, elmi məqalələrin Mərkəzi Elmi Kitabxananıne-kataloquna daxil edilməsi aiddir.
Reproqrafiya şöbəsi universitetlər, akademik tədqiqat institutları və s. elm qurumlarında mövcud olan fiziki və elektron elmi materialların bir bazada cəmləşməsini və istifadəyə verilməsini, Azərbaycan Respublikasının əlamətdar günlərinə həsr olunmuş, görkəmli şəxsiyyətlərin, klassiklərin yubileyləri münasibətilə onların həyat və yaradıcılığını əks etdirən məlumatların hazırlanması və virtual sərgiyə təqdim edilməsini, AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxananın fondlarında qorunub saxlanılan nadir nüsxələrin skan vasitəsilə rəqəmsallaşdırılması, PDF formatına çevrilməsi və bazada yerləşdirilib saxlanılmasını təmin edir.
Hal-hazırda Reproqrafiya şöbəsində 9 əməkdaş fəaliyyət göstərir. Şöbəyə Cabarov Sərdar rəhbərlik edir.
Nove Zamki
Nove Zamki — Slovakiyanın cənub-qərbində, Nitra çayının sahilində yerləşir. Əhalisi 42 min nəfərə yaxındır.
Tarix
Nove Zamki 1573—1581-ci illər arasında, Osmanlı İmperiyasına qarşı inşa edilmişdi və o zamanki Avropanın ən müasir qəsri hesab edilirdi.Tədricən qəsr ətrafında şəhər inkişaf etməyə başladı. Osmanlı İmeriyası qəsrə 10 dəfə hücum etmişdi, lakin qələbə qazana bilməmişdi. Yalnız 1663-cü ildə türklər qəsri ələ keçirə bilmişdilər. Bunun səbəbi də qəsr kommendantı Adam Forqahın türk qoşunlarının gücünü hesablamaması səhvi nəticəsində baş vermişdi. Belə ki, hücumdan sonra, Nove Zamki 22 il ərzində Osmanlı İmperiyasının əyalət mərkəzi olmuşdu (Varşava müqaviləsinə əsasən). 1685-ci ildə Lotaringiyalı hersoq V Karlın rəhbərliyi altında şəhər türklərdən azad olur. Lakin XVIII əsrdə qəsr öz strateji əhəmiyyətini itirdiyindən, onu hissələrə bölərək sökürlər. 1848-ci ildə Nove Zamkidə fabrika və zavodlar inşa olunmağa başlanır, şəhər güclü inkişaf etməyə başlayır. 1871-ci ildə Nove Zamki şəhəri Budapeşt və Vyana ilə dəmir yolu vasitəsilə birləşdirilir.
Müasir zamanda şəhər — Slovakiyanın qərb bölgələrinin sənaye mərkəzi sayılır.
Əhali
Tarixi olaraq, Nove Zamki şəhərinin əhali sayı dəyişilirdi:
Əhalinin etnik mənsubiyyəti:
ARP spoofing hücumu
right|thumb|300x300px|ARP spoofing hücumu şəbəkədə yönləndirmələri (routing) dəyişməyə və aradakı şəxs (man-in-the-middle) hücumlarını təşkil etməyə icazə verir. Kompüter şəbəkələrində ARP spoofing, ARP cache poisoning və ya ARP poison routing hücumu korlanmış (spoofed) ARP mesajlarını daxili şəbəkəyə göndərərək şəbəkəyə müdaxilə texnikasıdır. Bu hücumda əsas məqsəd hücumçunun MAC adresini başqa bir istifadəçinin İP -adresi ilə əlaqələndirməkdir (Məsələn: default-gateway). Default Gateway-ə olunan bu cür hücum bütün trafikin hücumçunun (attacker) cihazından keçməsinə şərait yaradır.
ARP spoofing hücumçuya şəbəkədəki bütün data hissəciklərini əldə etməyə, trafikdə dəyişiklik etməyə və ya trafiki dayandırmağa imkan verir. Bu hücum  digər hücumlar üşün daha çəx başlanğıc xarakter daşıyır. Məsələn, denial of service, man in the middle və ya session hijacking attacks.
Bu hücum ancaq ARP protokolundan istifadə edilən şəbəkələrdə işlədilir.
ARP təhlükəsizlik boşluqları
ARP protokolu internet təbəqəsi adreslərinin link təbəqə adreslərinə çevrilməsində işlədilən geniş yayılmış bir protokoldur.
Şəbəkədə Internet Protocol (IP) dataqram bir istifadəçidən başqa istifadəçiyə göndəriləndə hədəf İP adresə uyğun MAC adres tapılır ki, data link səviyyədə məlumat ötürülməsi olsun. Əgər şəbəkədə istifadəçinin İP adresi bilinir, MAC adresi bilinmirsə, radioyayım paketi (broadcast packet) göndərilir. Bu paket ARP sorğu adlanır. Bu sorğuya cavab olaraq, ARP reply (cavab) göndərilir və paketin daxilində İP-yə uyğun MAC adres də mövcud olur.
ARP cavablar şəbəkədəki hər kəs tərəfindən avtomatik olaraq alına bildiyi üçün sahibsiz protokol adlanır (stateless protocol). ARP cavablar aktiv olma müddəti bitmədən yeni cavablar tərəfindən üstələnə bilir. ARP protokolunun doğrulanması üçün hər hansı bir metodun olmaması ARP spoofing hücumları üçün təhlükəsizlik baxımından boşluqların yaranması ilə nəticələnir.
ARP spoofing hücumu analizi
ARP spoofing hücumunun əsas prinsipi qeyd olunan boşluqlara əsasən şəbəkəyə korlanmış (spoofed) ARP mesajların göndərilməsidir. ARP spoofing hücumları ya şəbəkədəki istifadəçilərin kompüterlerindən ya da hücumçunun öz cihazlarından edilə bilər.
Ümumi olaraq hücumun məqsədi hücumçunun MAC adresini hücum edilən istifadəçinin İP adresi ilə əlaqələndirməkdir, bununla da hücum edilən istifadəçiyə göndərilən trafik hücumçu tərəfindən ələ keçirilir. Hücumçu paketləri gözdən keçirir, trafikin üzərində dəyişiklik edərək əsl default gateway-ə (çıxış qapısı) göndərə bilər (man-in-the-middle-attack) və ya DOS hücum edərək bütün trafikin və ya trafikin bir hissəsinin silinməsinə səbəb ola bilər.
Statik ARP girişləri
İP-yə uyğun MACların təyin edilməsi statik olaraq daxil edildikdə, istifadəçi cihazları başqa ARP cavab paketlərini ləğv edir. Əgər əməliyyat sisteminin statik girişləri düzgün çalışarsa ,bu cür təhlükəsizlik metodları ARP hücumlarının qarşısını ala bilər., amma bu üsul şəbəkəni məşğul edərək, şəbəkə keyfiyyətini azaldacaq.
ARP spoofing tapma proqramları
ARP spoofing hücumları ümumi olaraq müıyyın sertifikatları və ya ikili-ARP cavabları yoxlama ilə aşkar edilir. Sertifikikatsız ARP cavabları bu vasitə ilə bloklanır. Bu üsul DHCP serverlərlə də birləşdirilə bilər ki, bununla da həm dinamik həm də statik İP adreslər sertifikatlana bilər. Bu üsul həmçinin istifadəçilərin cihazlarında, və ya Ethernet switchlərdə və başqa şəbəkə cihazlarında tətbiq oluna bilər. Bir MAC adres-ə birçox İP adresin verilməsi də ARP spoofing hücumu kimi dəyərləndirilə bilər, baxmayaraq ki bu cür tənzimləmənin qanuni istifadəsi mövcuddur. Ən passiv yanaşma olaraq, şəbəkə cihazı vasitəsilə ARP cavabların dinlənməsi, ARP girişlər dəyişərsə email vasitəsiylə bildiriş göndərilməsidir.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">[<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2012)">citation needed ]
Əməliyyat sistemi təhlükəsizliyi
AntiARP Windows-bazalı sistemlərdə kernel səviyyədə təhlükəsizliyi təmin edir. ArpStar kernel 2.6 Linux modul üçün və Linksys routerlər üçün etibarsız paketlərin silinməsində və paketlərin düzəldilməsində istifadə edilir.
Sertifikatın ən sadə forması statik girişlərdən istifadə olunmasıdır.. Bu halda sade spoofing hücumlar baş verə bilər və bu böyük şəbəkədə hiss edilmir. Hər bir şəbəkə cihazında şəbəkədəki n sayda cihaz qədər ARP girişlər mövcud olur.
İcazəli istifadə
ARP spoofing hücumunda istifadə olunan texnikalar həmçinin şəbəkə servislərinin əvəz olunmasında istifadə oluna bilər. Məsələn, bəzi proqramlar lazımsız ARP sorğuların backup serverlərə əlavə edilməsinin qarşısını ala bilir.
ARP spoofing developerlar tərəfindən 2 istifadəçinin İP trafikinin tınzimlənməsində istifadə olunur, əgər A və B istifadəçiləri ethernet süitch üzərindən əlaqə saxlayırlarsa, onların trafiki 3-cü şəxs istifadəçi B tərəfindən görülə bilməz. Developer A-nı M istifadəçinin MAC adresini alacaq şəkildə və M istifadəçisini paketləri göndərəcəyi şəkildə tənzimləyir. Bu halda M aradakı-şəxs hücumunda olduğu kimi trafiki izləyə bilər.
Ağsu sikkələri
Azərbaycanın son orta əsr şəhərləri içərisində əhalisinin sayına və tutduğu ərazinin böyüklüyünə görə fərqlənən Ağsu şəhəri 1735-ci ildən 1806-cı ilədək Şirvanın baş şəhəri olmuşdur. Ağsunun adı tarixi mənbələrdə ilkin olaraq XVI əsrdən etibarən ticarət-sənətkarlıq məntəqəsi kimi xatırlanır.
1734-cü ilin yayında Nadir xan öz qoşunu ilə Şamaxıya hücum edir. Şirvan hakimi Surxay xanın Şamaxını tərk etməsinə baxmayaraq, şəhər əhalisi iki ay müddətində müqavimət göstərir. Əhalinin belə ciddi müqavimətindən qəzəblənmiş Nadir xan 1734-cü il avqustun sonlarında Şamaxını ələ keçirdikdən sonra şəhəri yandıraraq darmadağın edir, əhalisini isə Şamaxı şəhərinin 4 ağaclığında (37 km) Ağsu adlanan yerə köçürür. Həmin dövrdən etibarən Ağsu şəhəri Şirvan hakimlərinin iqamətgahı oldu.
2010-cu il mart ayında AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Ağsu arxeoloji ekspedisiyası Ağsu şəhər yerində tədqiqatlara başladı. Üç ay ərzində arxeoloji ekspedisiya iki min kvadrat metr ərazidə qazintı işləri apararaq coxlu miqdarda maddi-mədəniyyət nümunələri əldə etmişdir.
34 ha ərazini əhatə edən Ağsu şəhəri (Yeni Şamaxı) dörd bir tərəfdən kvadrat formaya malik, cay daşından tikilmiş qala divarı və dərin xəndək ilə əhatələnib.
XVIII əsrin ortalarında, daha doğrusu Nadir şahın (1736-1747-ci illər) ölümündən sonra Azərbaycan ərazisində yaranmış xanlıqlar öz sikkələrini tədavülə buraxmağa başlayırlar. Siyasi və iqtisadi cəhətdən cox da, güclü olmayan bu dövlətlər ehtiyatlı siyasət yürüdərək hələlik öz adlarını sikkələrə vurmur, başqa sözlə anonim sikkələr zərb edirdilər. Mis sikkələrin üzərində aversdə qılınc, (Zülfüqar) it, at, tovuzquşu, balıq, xoruz, ördək, şir, ilan, əjdaha, fil, meymun, bitki və.s zərb edilirdi. Sikkənin reversində (tərs üzü) zərbxananın adı, "fulus" sözləri verilirdi.
"Lahıc" damğası sikkələrin Lahıc zərbxanasında zərb edildiyini bildirir. Damğaların formaca bir-birinə çox oxşaması və eyni növ sikkələr üzərinə vurulması, onların eyni zərbxanaya aid olduğunu göstərir. Zərb edilmiş uzunsov mis sikkələrin metal tərkibi də eynidir. (Misin tərkibində dəmir olduğundan, pas çıxır). Eyni tipli Köhnə Şamaxı sikkələrindən fərqli olaraq, bu sikkələrdə qılınc iki haçalı (Zülfüqar) formada verilmişdir. Sikkələrin arxa üzündə "Şamaxı zərb"və ya "zərb fulus" sözləri verilib. Sikkənin aversinin fərqli olması (1748-1763-cü illər) Ağsu hakiminin, Sərdar Hacı Məhəmmədəli xan ibn Sofu Nəbi Zərnavalının, Şamaxı hakimləri Xancobanlı Allahverdi bəy Sərkərin oğlanları Məhəmməd Səid və Agası xandan fərqli olaraq şiə olması ilə əlaqədardır.
Onu da qeyd etməliyik ki, xançobanlı Məhəmməd Səid və Agası xan bu vəzifəyə Kərim xan Zənd tərəfindən təyin edilmişdir. Bu səbəbdən bir sıra Şamaxı pullarının üzərində "Ya Kərim!" şüarı verilirdi.
Ağsu sikkələri üzərində verilmiş "Məhəmməd" damğası Hacı Məhəmmədəli xanın adı ilə bağlıdır. Burada da onun ehtiyatlı siyasət yürüdərək tam adını və epitetlərini göstərməməsi, dövrün siyasi hadisələri ilə bağlıdır. Buna oxşar hadisələr Kərim xan Zəndin sikkələrində "Ya Kərim" (Ya Allah), Ağa Məhəmməd xan Qacarın özünü 1796-cı ildə şah elan edəndən sonra Gəncədə zərb etdirdiyi sikkələrdə "Ya Məhəmməd" şüarlarının verilməsində öz əksini tapır. Adı çəkilən sikkələrin birinin aversində "Lahıc", digər üzündə isə "Məhəmməd" damğası vurulmuşdur. Bu sikkələrin üzərində tarix vurulmaması onların buraxılış ilinin təyin edilməsini çətinləşdirir. Fikrimizcə bu sikkələr Nadir xanın ölümündən sonra (1747-ci il) Məhəmməd Səid xanın Ağsunun işğalına qədər (1763-cü ildə) tədavülə buraxılımışdır.
Ağsu qazıntıları zamanı eyni sahədən 20-yə qədər gümüş sikkə aşkar edilmişdir. Həmin sikkələr Şamaxı və Gəncə zərbxanalarında, Nadir şah, Kərim xan Zənd və anonim buraxılımış abbası və şahılardan ibarətdir. Şamaxıda zərb edilmiş sikkələrin aversində "Ya, sahib zaman", reversində "Şamaxı zərbi " və buraxılış ili verilib (1774-1775)-(1777-1778). Gəncədə zərb edilmiş sikkələrin aversində "Zamanın sahibi imamın sikkəsi günəşi və ayı qızıla və gümüşə çevirirdi" və ya "Ya sahib əz-Zaman imamın sikkəsi günəşi və ayı qızıla və gümüşə çevirirdi" sözləri yazılıb. Bu sikkələr hicri tarixi ilə 1180, 1190, 1195-ci illərdə (1766-1767, 1776-1777, 1780-1781-ci illər) zərb edilmişdir. Aşkar edilmiş abbasıların yuxarı kütləsi 4,1 qr, aşağı kütləsi 1,85 qr təşkil edir. Şahıların yuxarı kütləsi 1,5 qr, aşağı kütləsi 1,1 qr təşkil edir. 1187-ci ildə (1773-1774) Gəncədə zərb edilən və kütləsi 3,8 qr olan abbasının aversində "Nadir/əs-Sultan" sözü zərb edilib. Sikkənin reversində "1187 /Gəncə/ zərbi"sözü zərb edilib.
XVIII əsrin 60-cı illərinin sonlarında zərb ili və yeri pozulmuş anonim abbasının aversində "Ya Kərim/əs-Sultan" sözü verilib. Sikkənin reversində "Ləilahəilləllah, Məhəmmədən Rasulallah, Əliyyən Vəliyullah" kəlamı zərb edilib.
III qazıntı sahəsindən 400-dən artıq mis sikkə aşkar edilmişdir. Bu sikkələr tək və dəfinə şəklində aşkara çıxarılmışdır. Aşkar edilimiş mis sikkələr arasında ən qədiminin XIII əsrin ortalarına aid olan Şivanşah II Axsitanın (1243-1260-cı illər) Şamaxıda zərb etdirdiyi mis fulusdur (kütləsi 1,6 qr). Sikkənin aversində iki sətirdə "Kaan əl-Adəl" sözü verilib. Sətirlərin arasında iki tərəfli üç diş zərb edilib. Sikkənin reversində müsəlman simvolikası "Ləilahəilləllah, Məhəmmədən Rasulallah" sözləri verilib. Sikkənin üzərində "Kaan əl-Adəl" kəlməsi Şirvanşahlar dövlətinin Çingiz xanın imperiyasına tabe olduğunu göstərir. Professor Y.A.Paxomov bu sikkələri şərti olaraq "kaanik" adlandırır. Bu tip sikkələr Hulakü xanın əmri ilə II Axsitanın öldürüldüyü vaxta qədər (1260-cı il) Şamaxı zərbxanasında zərb edilirdi. Sikkənin bu ərazidə tapılması, onun bura təsadüfən düşməsi ilə əlaqədar ola bilər. Fulus bura köçüb gəlmiş Köhnə Şamaxı sakinləri tərəfindən gətirilə bilərdi və ya Ağsu şəhərinin yerində mövcud olmuş daha qədim yaşayış məskəninin sakinlərinə məxsus ola bilərdi.
Ə.Rəcəblinin fikrincə ilan yerinə onun ekvivalenti olan əjdaha təsviri vurulurdu. Xatırladaq ki, qədim türk təqvimində ilan ili ilə yanaşı, əjdaha ili də mövcud idi və adı çəkilən sikkə məhz əjdaha ilində zərb edilmişdir.
Aşkar edilmiş mis fuluslardan birinin aversində üzü sola şir təsviri verilmişdir (kütləsi – 8,8 qr). Belinin üzərindən günəş boylanır. Zərrab günəşi obrazlı təsvir edərək ona göz, qaş və burun əlavə etmişdir. R.Pulun fikrincə şir və günəş təsvirinə ilk dəfə Keyxosrovun pullarında rast gəlinir. Sikkənin reversi oxunmur. Fikrimizcə, bu sikkə XVI-XVII əsrlərdə Şamaxıda zərb edilmişdir.
Aşkar edilmiş sikkələr arasında ehtimalımıza görə Gəncə zərbxanasında buraxılan və aversində fil üzərində oturmuş və əlində əsa tutmuş insan təsviri olan fuluslardır. Sikkənin reversində "Fulus" sözü zərb edilib. Həmin sikkələri kütləsinə görə iki tipə bölmək olar:
Sikkələr üzərində zərb yeri və tarix yoxdur. Qazıntı sahəsindən Qarabağ hakimi Pənahəli xanın (1747-1763 ci illər) Şuşada zərb edilmiş mis sikkələri aşkar edilib (cəkisi 3,5; 4,4). Sikkəllər anonim zərb edilmişdir və tərəfimizdən iki tipə bölünmüşdir: III qazıntı sahəsindən 1772-ci ildə II Yekaterina tərəfindən Sankt-Peterburqda zərb edilmiş bir ədəd tunc sikkə də (5 kopeyka) aşkar edilib (kütləsi – 50,8 qr). Sikkənin aversində (əsl üzü) yuxarıda tac olan çələng verilib. Çələngin daxilində II Yekaterinanın venzeli (monoqramı), venzelin sağında və solunda"1772" zərb edilib. Sikkənin reversində Rusiya imperiyasının gerbi-ikibaşlı qartal təsvir edilib.
Sikkənin bura düşməsi rus generalı V.Zubovun 1796-cı ildə Şirvana yürüşü ilə əlaqədar ola bilər.
Ağsu orta əsr şəhər yerində aşkar edilmiş sikkələr əsasən XVII-XVIII əsrə aid səfəvi gümüş sikkələri, XVIII əsrə aid Nadir şah, Kərim xan Zənd, Ağa Məhəmməd Şah Qacar, habelə Şamaxı, Gəncə, Şəki, Qarabağ, Dərbənd, Quba hakimlərinin anonim gümüş, mis fulusları və rus sikkələrindən ibarətdir.
Beləlikə, numizmatik materiallar əsasında belə nəticəyə gəlmək olar ki, Ağsu şəhəri yazılı qaynaqlarda göstərdiyi kimi 1735-ci ildə salınsa da bu ərazidə ondan əvvəl də sosial-iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş yaşayış məskəni mövcud olmuşdur. Orada XVII əsrdə zərb edilmiş sikkələrin aşkarlanması faktı bunu təsdiq edir.
Məhəmməd Cahan Pəhləvan
Məhəmməd Cahan Pəhləvan (tam adı: Cahan Pəhləvan Şəms əd-Diniyə va-d-Din Əbu Cəfər Məhəmməd ibn Eldəniz, ; Nüsrətəddin Əbu Cəfər Məhəmməd Cahan Pəhləvan; ) — Atabəylər dövlətinin ikinci hökmdarı, Atabəy Şəmsəddin Eldənizin oğlu, sərkərdə. 1175-ci ildə Atabəy Şəmsəddin Eldənizin ölümündən sonra taxt-taca sahib oldu.
Atabəy Şəmsəddin Eldəniz 1175-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında vəfat etdi. Onun ölüm xəbəri o zaman Həmədanda olan oğlu Cahan Pəhləvana yetişəndə o, dərhal Naxçıvana gəldi, dövlət xəzinəsini və taxt-tacın əmlakını, eləcə də bütün qoşunları öz nəzarəti altına saldı. Eldənizin siyasətindən narazı olan İraq əmirləri Cahan Pəhləvanın Həmədanı tərk etməsindən istifadə edərək, Sultan Arslanşahı böyük ordu ilə Azərbaycana hücum etməyə təhrik etdilər, lakin Zəncanda xəstələnərək, Həmədana qayıdan sultan Arslanşah, Cahan Pəhləvanı Həmədana dəvət edir, dövlət idarəsini ona tapşırdıqdan az sonra vəfat edir. Mənbələr onun Atabəy tərəfindən zəhərlənməsini də təsdiq edir. Rəqibini aradan götürən atabəy, Arslanşahın 7 yaşlı oğlu III Toğrulu sultanlıq taxtına əyləşdirir, özü də onun atabəyi olur.
Sultan III Toğrulun Xuzistanda yaşayan əmisi Şahzadə Məhəmməd sultanlığın taxt-tacına yeganə ciddi iddiaçı idi, lakin onun hakimiyyəti ələ keçirmək üçün göstərdiyo bütün silahlı cəhdlər uğursuzluqla nəticələnir. Cahan Pəhləvandan asılı olan əmirlərdən heç biri, o cümlədən təqib olunan Məhəmmədin sığınacaq istədiyi Xuzistan, Vasit, Fars hakimləri şahzadəyə yiyə durmur və nəhayət onu Azərbaycan atabəyinə təslim edirlər.
1177-ci ilin iyulunda Sultan III Toğrulun adına sultanlığın tabeliyində olan və vassal asılılığında olan bütün ərazilərdə xütbə toxundu. Ətraf əmirləri onun hökmranlığını tanıdılar. Tabe olan hakimlərdən və vassallardan heç biri buna etiraz etmədi. Sultanın adına pul kəsildi, onun sərəncamları dərhal yerinə yetirildi.
Atabəyin inzibatçılıq qabiliyyəti və tələbkarlığı dövlət idarəçilik sisteminin hər bir sahəsində möhkəm qayda-qanunun yaranmasına səbəb oldu. Hakimiyyətdə olduğu 11 il ərzində dövlət heç bir xarici müdaxiləyə məruz qalmadı. Cahan Pəhləvanın hakimiyyətə illərində gürcülər onun tələblərini qəbul edərək, sülh bağladılar. Şərq qonşusu – xarəzmşah Təkişlə də dostluq münasibətləri yaranmışdı.
Cahan Pəhləvan xəlifə əl-Müstədi, istərsə də abbasi xəlifələri arasında hökmdarlardan biri ən-Nasirlə elə münasibətlər saxlayırdı ki, bu münasibətlər ona siyasət yeritməyə imkan verir, xəlifənin onun dövlətin daxili işlərinə qarışmasının qarşısını alırdı. Atabəy Cahan Pəhləvanın ən böyük uğurlarından biri Ağsunqur əl-Əhmədilinin varislərinin əlində olan Təbrizin Eldənizlər dövlətinin ərazisinə birləşdirilməsi idi. Belə ki, 1175-ci ilin yayında Təbriz və onun ətrafındakı yerlərin hakimi Arslan Aba ibn Ağsunqur vəfat etdikdə, Cahan Pəhləvan Ruindej qalasını, daha sonra isə Marağanı, Atabəyin qardaşı Qızıl Arslan isə Təbrizi mühasirə etmişdi. Əldə edilmiş saziş nəticəsində Cahan Pəhləvan Təbrizi alıb, iqta payı kimi qardaşına verdi. Marağa isə, razılığa görə əvvəlki sahiblərinin – Ağsunqurilərin ixtiyarında qaldı.
Misirin və Suriyanın hökmdarı, Əyyubilər sülaləsinin banisi Səlahəddin Yusifin böyük fəallıq göstərdiyi qərb sərhədlərində asayişi təmin etmək atabəy Cahan Pəhləvan dəfələrlə barışdırıcı və vasitəçi olmuş, himayəsi altında olanlara hərbi kömək göstərmişdi. Məhəmməd Cahan Pəhləvan 1186-cı ilin fevral-mart aylarında şiddətli qarın ağrılarına tutuldu, təbiblərin müalicəsinə baxmayaraq vəfat etdi.
Məhəmməd Cahan Pəhləvan 1186-cı ildə Möminə Xatun türbəsini inşa etdirmişdir. Həmçinin onun hakimiyyəti dövründə Naxçıvan mədrəsəsi və Atabəylər cümə məscidini inşa edilmişdi. Onun dövründə Ərdəbil, Naxçıvan, Təbriz, Beyləqan və Gəncə şəhərləri yüksək inkişaf etmişdi. Eldənizlərin sikkə sarayında adına bir çox dirhəmlər zərb olunmuşdur. Dirhəmlərdən bir neçəsi Azərbaycan Tarix Muzeyində yerləşir. Nizami Gəncəvinin ikinci poeması — "Xosrov və Şirin" və "Mənsur və Mərcan" dastanı Məhəmməd Cahan Pəhləvana həsr olunmuşdur.
Həyatının və fəaliyyətinin ilk illəri
1136-cı ildə Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən Arran, Azərbaycan, Şirvan, Cibəl, Həmədan, Gilan, Mazandaran, İsfahan, Rey, Mosul, Kirman, Fars, Xuzistan, Axlat, Ərzurum və Marağa torpaqlarını əhatə edən Eldənizlər yaxud Atabəylər dövləti yarandı. Şəmsəddin Eldənizin dövründə daxili və xarici vəziyyət xeyli güclənmişdi. O, bir çox əraziləri öz hakimiyyəti altına almağı bacarmışdı. İsfahandan Şirvan və Gürcüstana qədər uzanan ərazi onun hakimiyyəti altına keçdi. Bununla da Eldənizlər dövlətinin təşəkkül prosesi başa çatdı və yaxın Şərqin qüdrətli dövlətinə çevrildi.
Cahan Pəhləvan həmin sülalənin banisi Şəmsəddin Eldənizlə Möminə Xatunun oğludur. Möminə Xatun Səlcuqlu sultanı II Toğrulun həyat yoldaşı olmuşdur. II Toğruldan Arslan adlı bir oğlu olan Xatun, 1135-ci ildə II Toğrulun ölümündən sonra Möminə Xatun, hakimiyyətə keçən Sultan Məsudun göstərişi ilə Şəmsəddin Eldənizlə ailə həyatı qurmuşdur. Cahan Pəhləvan Ərdəbildə anadan olmuşdur. Bəzi müəlliflər Cahan Pəhləvanın 1136-cı ildə anadan olduğunu yazırlar. Tarixçi Ziya Bünyadov isə "Azərbaycan Atabəylər dövləti (1136–1225-ci illər)" adlı tədqiqat əsərində Cahan Pəhləvanın doğum tarixini 1137-ci il götürür. O, bunu 1160-cı ildə Eldənizin Cahan Pəhləvanı əmir hacibi təyin edərkən 23 yaşının tamam olmaması ilə bağlayır.
O öz gəncliyini hərbi yürüş və döyüşlərdə keçirmiş və erkən yaşlarından hərbi işi, həmçinin dövlət idarəçiliyini və diplomatiya sənətini də yaxşı mənimsəmişdir. Hələ uşaq yaşlarından o, cəngavər gücünə malik olması ilə seçilirdi. Bu günə qədər də xalq arasında atasının Novruz bayramları şənliklərində keçirdiyi güləş yarışlarında onun həmişə qalib çıxması barədə əfsanələr vardır. Gənc Məhəmməd üst-üstə qoyulmuş dörd mis təbəqəsini, bir neçə nalı eyni zamanda əli ilə əyməyi, bir yumruğu ilə öküzlə döyüşməyi bacarırdı. Bu qeyri-adi qüvvəsinə görə onu el arasında "Cahan Pəhləvan" adlandırırdılar. Bu ad "dünyanın pəhləvanı" mənasını verir.
Eldəniz atabəy adlanmağa başladı, onun böyük oğlu və sultanın ana tərəfdən qardaşı Nusrətəddin Cahan Pəhləvan sultanın əmir-hacibi oldu, ikinci oğlu Müzəffərəddin Osman Qızıl Arslan isə sultan ordularının ali baş komandanı təyin edildi. Eldəniz özünün bütün əmirlərini dövlətdə yüksək vəzifələrə təyin etdi. Onun oğlu Nüsrət əd-Din Əbu-Bəkr də qeyri-adi gücə-qüvvəyə və çevikliyə malik olmuşdur. O atası kimi cəngavər turnirlərində qalib gəlirdi. Mirondinin yazdığına görə, "Təbrizdə keçirilən yarışda Qara Məlik adlı bir kasıb adam ona qalib gəlir. Bu hadisə tamaşaçıları o qədər heyrətləndirir ki, Qara Məlik adı Təbrizdəki məhəllələrin birinə verilir, bu kasıb pəhləvanın özü isə nağıl personajına çevrilir."
1160-cı ildə Eldəniz 8 yaşı tamam olmamış Cahan Pəhləvanı sultanın əmir-hacibi təyin etmişdi. Bir müddət sonra Cahan Pəhləvan Rey hakimi İnancın qızı İnanc xatunla ailə həyatı qurdu. Cahan Pəhləvanın dörd oğlu və bir neçə qızı olmuşdur. Oğlanların adları Qutluq İnanc Mahmud və Əmir Əmiran Ömər olmuşdur. Türk Küteybə Xatundan Nüsrət Əd-din Əbu Bəkr, Zahidə xatun isə Özbək adlı oğlu dünyaya gəlmişdir. Qızlarından Cəlaliyyənin anası Zahidə xatun Naxçıvanda yerləşən Əlincə qalasının sahibi idi. Atabəylərin xəzinəsi isə Əlincə qalasında yerləşirdi.
Taxt-taca sahib olması
Atabəy Eldənizin ölüm xəbəri onun oğlu Məhəmməd Pəhləvana gəlib çatarkən o, haciblər əmri vəzifəsində sultan qulluğunda idi və onun işlərini idarə edirdi. O, sultan Arslan şahdan ehtiyat etdiyi üçün ata minib Azərbaycana yola düşdü, orada öz yerini tutdu. Pəhləvan xəzinə əmlakını ələ keçirdi, atlı və piyada qoşunlar topladı, öz yerində qalmaqla hadisələrin gedişatını və onun hüquqlarına dair sultanın münasibətini gözləməyə başladı. Şəmsəddin Eldənizin ölümündən və Məhəmməd Pəhləvanın getməsindən sonra əmirlər sultanın yanına gələrək ona çoxlu vəsait gətirdilər. Sonra isə sultan Azərbaycanı Məhəmməd Pəhləvandan almaq üçün yürüşə hazırlaşmağa başladı. O, İraq qoşunları ilə birlikdə Həmədana gəldi. Burada güclü qoşun yığdıqdan sonra Azərbaycana yola düşdü.
Əmirlər sultanı Azərbaycanı tutmağa həvəsləndirərək, ona bildirirdilər: "Əgər sən Azərbaycanı azad etsən və inandığın adamlardan birini oraya hakim qoysan, bundan sonra sən Həmədana qayıdar, oradan da Bağdada gedib oranı ələ keçirərsən. Axı sənə məlükün Mosul hakimi Qütbəddin Məudud Zəngi tabedir və sənə qulluq etməyə gələcək. Əgər sən Bağdadı ələ keçirərsənsə və xilafət minbərindən sənin adına xütbə toxunarsa, bundan sonra ölkənin üfüqü sənin üçün rəqib və yağılardan birdəfəlik təmizlənmiş olar."
Onlarla razılaşaraq müharibəyə hazırlaşan sultan Arslan şah, Zəncan şəhərinə yola düşdü, lakin burada ağır xəstəliyə tutuldu. Sultan şəhərdə qalıb sağalmasını gözləyirdi, lakin xəstəlik güclənməkdə idi. Sultan əmr etdi ki, onu Həmədana aparsınlar. Qoşunlar onu Həmədana apardılar, Arslan şah, Cahan Pəhləvanı paytaxta dəvət edir, onunla barışır, dövlətin idarəsini ona tapşırdıqdan az sonra vəfat etdi. Atabəy Eldənizin ölümündən təxminin 2 ay sonra vəfat etdi. Sultan Rüknəddin Toğrul məzarlığına gətirilərək, atasının məzarı yanında dəfn edildi. Onun ölümü haqqında bütün ölkəyə xəbər verildi. Arslan şahın ölümü ilə əlaqədar İmad əd-Din əl-İsfahani yazır: "Deyirlər ki, Pəhləvan onu zəhərləyib. Çünki onun bundan sonra sağ qalmasını dövlət üçün faydalı bilməyib." Buna baxmayaraq, araşdırıcıların bir çoxu sultan Arslan şahın atabəy tərəfindən zəhərlənməsinə şübhə ilə yanaşırlar.
Lakin bu məsələ bir neçə il keçdikdən sonra, sultan II Toğrula qarşı hazırlanmış sui-qəsd baş tutmadıqda təsdiq olundu. İstintaq zamanı sui-qəsdçilərindən biri teştdar Qutluq belə ifadə verir: "Əla əd Dövlət atabəy Məhəmmədin razılığı ilə mənə 10 min dinar verildi, mən də [sultanın yuyunduğu] hamama zəhərlənmiş şərbət gətirdim və sənin atana verdim." Rəqibini aradan götürən Atabəy, Arslan şahın 7 yaşlı oğlu III Toğrulu 1177-ci ildə sultanlıq taxtında əyləşdirir, özü də onun atabəyi olur.
Bütün bunlardan sonra Atabəy vaxtilə xilafətin hücum niyyətləri qarşısını almağa qadir qüvvəyə malik, atabəy Şəmsəddin Eldənizin daima qoşunla yardım göstərdiy, indi isə ayrılıb müstəqilləşmiş vassal – Xuzistan hakimi Ay-Doğdu Şimlanı sakitləşdirməli oldu.
Bir müddət sonra Şimla qoşunla yenidən xəlifə əl Müstədinin hakimiyyəti altınsa olan əraziyə üz tutdu. O, Azərbaycan atabəylərindən vassal asılılığı olan türkmən-əfşarların məskənlərinə hücum edir. Bunun üzərinə türkmənlər Cahan Pəhləvandan kömək istədilər. Böyük bir ordu ilə Şimlanın üzərinə hərəkət edən Atabəy Pəhləvan meydana gələn Karmasin yaxınlığındakı döyüşdə qalib gəldi. Şimla döyüş sırasında vurularaq oxla yaralandı, oğlu və bacısı oğlu ilə birlikdə əsir düşdü. Döyüşdən bir neçə gün sonra Şimla aldığı ox yarası nəticəsində vəfat etdi. Onun yerinə Xuzistan hakimiyyətinə oğlu Şərafəddin Əmiran çıxdı.
O zaman Xuzistanda yaşayan və sultanlığın taxt tacı iddiasınsa olan Sultan III Toğrulun əmisi şahzadə Məhəmməd dövlətin əmin-amanlığı üçün təhlükə törədirdi. Arslan şahın ölüm xəbərini eşidən kimi şahzadə Məhəmməd Şərafəddin Əmirandan İsfahan üzərinə hücuma keçməyi tələb edir, lakin bu yaxınlarda Cahan Pəhləvanın qoşunları tərəfindən məğlubiyyətə uğramış Şərafəddin Əmiran Məhəmmədə məktub yazır. Əl-Hüseyni özünün "Əxbar əd-dövlə əs-Səlcuqiyyə" kitabında bu məktubla bağlı yazır:
Onun sözlərindən sonra malik Məhəmməd İsfahana yola düşüb oraya gəldi. Oranın bütün canişinləri ona qoşuldu. Həmədanda əl Qavşut ibn Kaymaz əl-Hərəmə da onunla birləşdi və beləliklə o, İsfahanda minə yaxın atlı döyüşçü topladı. Atabəy Pəhləvan Həmədana gəlib çıxdıqda, öz döyüşçüləri ilə İsfahana yola düşərək Məhəmmədin üzərinə yeridi.