cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çıraqlı (Laçın)
Toponimikası
"Çıraqlı" etnotoponimdir. Q.Qeybullayevin fikrincə "Çıraqlı" toponimi "Siraklı"nın fonetik formasıdır. Türkdilli etnos olan sirakların bir hissəsi Azərbaycana da gəlmiş və "Çiraklı" adı ilə yaşamış, bu adı toponimlərdə əbədiləşdirmişlər. Azərbaycanın Ağdam, Daşkəsən, Laçın, Kəlbəcər, Şamaxı rayonlarının ərazisində, Qərbi Azərbaycanın Şörəyel mahalında, İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonu, Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunun ərazisində kənd, Tiflis quberniyasının Loru-Borçalı qəzasında, indiki Barana (Noemberyan) rayonunda qışlaq adları bunun sübutudur.
Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində isə toponimin özündə qızılbaşların çıraqlı tayfasının adını əks etdirdiyi yazılır. Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə çıraqlıların bir hissəsi Şirvana köçürülmüşdü. XIX əsrdə onların bir qolunun Cavad qəzasında yaşaması haqqında məlumat verilir. Dağıstanda Çirak (kənd, çay), İrəvan quberniyasında Çıraxlı (iki kənd və bir kənd xarabalığı), Cənubi Azərbaycanda Çıraxlı (kənd) toponimlərinin qeydə alınması bu etnotoponimin yayılma arealının genişliyindən xəbər verir.
Coğrafiyası və iqlimi
Kəndin ərazisi Kiçik Qafqaz dağ massivinə mənsub olan Minkənd çayının şimal tərəfində, Qarabağ silsiləsinin ətəyində, dəniz səviyyəsindən 1620 metr yüksəklikdə, Laçın rayonunun şimal qərbində yerləşir.
Əhalisi
Kəndin əhalisinin milli tərkibi əsasən kürdlərdən ibarət olmaqla ümumi sayı 619 nəfər 162 ailədən ibarətdir. (01 yanvar 2011-ci il tarixli məlumata əsasən)
İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq idi.
Kənd əhalisinin əsas məşğuliyyəti heyvandarlıq, əkinçilik, bostançılıq və arıçılıqdan ibarət olmuşdur. Əhalinin istehsal etdiyi əsas məhsullar ət, yağ, pendir, yun, bal və müxtəlif taxıl məhsulları, xalça və müxtəlif tərəvəzlərdən ibarət idi.
Mədəniyyəti
Kənddə orta məktəb, kitabxana, feldşer-tibb məntəqəsi, rabitə evi, uşaq baxçası və mağaza əhaliyə xidmət göstərirdi. Kənd elektrik və rabitə xətləri ilə təhciz edilmişdir.
Bir, iki, üç
"Bir, iki, üç" — rejissor Billi Uaylderin filmi.
Məzmun
Mak Namara "Koka-Kola" şirkətinin yüksək vəzifəli əməkdaşıdır. Şirkətin Qərbi Berlindəki nümayəndəliyinin sədridir. O, bu şirkətin bütün Avropadakı filiallarının rəhbərliyini öz əlinə almaq və Londona köçmək arzusundadır. Mak Namaranın müdiri ondan Berlinə gəlmiş 17 yaşlı qızı Skarletin qayğısına qalmağı xahiş edir. Bu səfəri zamanı, Skarlet heç kimə demədən Şərqi Berlin kommunisti Ottoya ərə gedir. İndi Mak Namara onların nikahını pozmaq üçün əlindən gələni etməlidir. Lakin ortaya Skarletin hamilə olması məsələsi çıxır. Ona görə də indi artıq Mak Namaranın qarşısında Ottonu Şərqi Almaniya həbsxanasından çıxarmaq və ondan kapitalist fikirli adam yaratmaq vəzifəsi durur.
Senecio lagascanus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Sivri xanımotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yadigar Hüseynov
Hüseynov Yadigar Yusif oğlu — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru.
Həyatı
Yadigar Hüseynov 1955-ci il mayın 3-də Gürcüstanın Bolnisi rayonunun Saraçlı kəndində anadan olmuşdur.
Təhsili
1972-ci ildə orta məktəbi, 1977-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsini bitirmişdir.
Karyerası
1977-1981-ci illərdə Qəbələ rayonunda müəllim işləmiş, 1981-2000-ci illərdə isə Bakı Dövlət Universitetinin "Yarımkeçiricilər" laboratoriyasında çalışmışdır. 1989-cu ildə namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmləri namizədi elmi dərəcəsini almışdır. 1990-1991-ci illərdə İtaliyada I Roma Universitetində elmi ezamiyyətdə olmuşdur. 1993-cü ildə elmi işlərinin nəticələrinə görə Beynəlxalq Soros Fondunun mükafatına layiq görülmüşdür. 2003-cü ildə "Avtonom qidalanan funksional qurğu və heteroelektron quruluşların yaradılmasının fiziki-texnoloji xüsusiyyətləri" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmləri doktoru elmi dərəcəsini almışdır. 2004-cü ildə Bərk cisim elektronikası kafedrasını yaratmışdır. Hazırda həmin kafedranın professoru və kafedra müdiridir. 120-dən çox elmi məqalənin, 6 müəlliflik şəhadətnaməsinin, 2 monoqrafiyanın, 6 dərs vəsaitinin müəllifidir. 2000-ci ildən Sumqayıt Dövlət Universitetinin Elmi işlər üzrə prorektoru vəzifəsində çalışıb.
Ailəlidir, üç övladı və 6 nəvəsi var.
Şridevi
Şridevi (,, ; doğ. 13 avqust 1963, Sivikasi, Tamilnad, Hindistan - 24 fevral 2018, Dubay, BƏƏ) — hind aktrisası.
Həyatı
Aktrisa, prodüserdir. Əsl adı Şri Amma Yanqerdir. 13 avqust 1963-cü ildə Tamillandda (Sivakasi) anadan olmuşdur. 4 yaşından filmə çəkilib. İlk filmi "Tamil" filmi (Kandhan Karunai) olmuşdur. 1988-ci ildə çəkildiyi “Dələduz” filmində əkiz bacılar roluna görə "Ən yaxşı aktrisa" adına layiq görülmüşdür. Həmin ildə “Çandni” filmində də çəkilmişdir. Bonni Kapur ilə ailəlidir. İki qızı var.
Filmoqrafiya
Allah şahiddir (film, 1992)
Dorida (okeanida)
Dorida — yunan mifologiyasında mifik personaj, okeanida, titanlar Okean və Tefidanın qızı, Nereyin arvadı və hereidlərin anası.
Səfikürdlülər (kitab)
Səfikürdlülər  — Ənvər Çingizoğlunun Azərbaycanın bir bölgəsi olan Goranboy royonunun Səfikürd kəndinin tarixi haqqında yazdığı kitab.
Kitabın redaktoru Kamran İbrahimov, rəyçilər tarix elmləri doktoru Nərgiz Quliyeva, pedaqoji elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Tariyel Məmmədov, məsləhətçi kənd təsərrüfatı elmləri üzrə fəlsəfə doktoru Hüseyn Rəhimov, tibb elmləri üzrə  fəlsəfə doktoru Nurəddin Kərimovdur.
İspan xanımotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əhəmənilər sarayı (Şəmkir)
Haqqında
Persepolis, Pasarqad kimi çox böyük şəhərlərində buna oxşar abidələr var.
Mordvalar
Mordvalar və ya mordvalılar — ana dili Mordva dili olan Fin-uqor xalqlarından biri, Fin-uqor xalqlarının Fin-perm qrupunun Fin-volqa yarımqrupuna daxildirlər, əsasən Rusiyada yaşayırlar.
Subetnik qrupları
Rusiya FR-nın dövlət statistikasının federal xidmətinin 2010-cu il Ümumrusiya əhali siyahıyaalınmasının yekunlarına dair məlumatına əsasən Rusiya FR-da yaşayan mordvaların ümumi sayı 744,237 nəfərdir. Onların tərkibində hesablanmış mordvaların subetnik qrupları olan:
Ağqula
Etimologiya
Ağ və Kula sözlərinin mürəkkəb halıdır. Ak sözcüyü ağ rəngi ifadə edir. Kula, gövdəsi tünd sarı, quyruğu, qıç tükləri və yelesi qara olan at deməkdir. Kula sözcüyü mənşə olaraq anlamaq və yuxarı sıçramaq mənalarını da daşıyır.
Triqonometrik tangens funksiyası
tan A = (qarşıdakı tərəfin uzunluğu)/(bitişik tərəfin uzunluğu)
Bir çox proqramlaşdırma dilində tan(A) funksiyası tan A qiymətini (A radianla verilir) hesablayır.
Yeni Demokratiya (Yunanıstan)
Yeni Demokratiya (Yunanıstan) - Yunanıstanda fəaliyyət göstərən mərkəz sağ meyilli siyasi partiya. 2015-ci ilin əvvəlində partiya ölkədə keçirilən növbədən kənar parlament seçkilərində parlamentdə olan 300 yerdən 76 yer əldə etmişdir. 1974-cü ildə yaradılan və Yunanıstan siyasi tarixində mühüm yer tutan partiyalardan olan Yeni Demokratiya partiyasının mənzil qərargahı Afina şəhərində yerləşir.
Gülüstan (Culfa)
Gülüstan (əvvəlki adı: Cuğa) — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikası Culfa rayonunda kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Culfa şəhər inzibati-ərazi vahidi tərkibindəki Cuğa kəndi Gülüstan kəndi adlandırılmışdır. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 2001-ci il tarixli, 191-IIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunun Gülüstan kəndi Culfa şəhər inzibati ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Gülüstan kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
Toponimikası
Araz çayının sahilində yerləşir. V əsrə aid mənbələrdə Naxçıvana köçürülmüş midiyalıların yaratdıqları yaşayış məntəqələrindən biri kimi qeyd olunub. Kənd indi Gülüstan adlanır. Qədim Culfa şəhəri bu kəndin yaxınlığında, Araz çayı boyunca uzanan karvan yolu üzərində yerləşmişdir. Bura Cənubi Qafqaz, İran, eləcə də şərqlə qərb arasında mühüm ticarət əlaqələrinin keçid məntəqəsi olub.
Əhalisi
Əhalisi 541 nəfərdir.
Ferbanks-Nort-Star
Coğrafiyası
Ümumi ərazisi 19.280 km² olub, 19.078 km² quru və 201 km² isə sudan ibarətdir.
Əhalisi
ABŞ Siyahıyaalma Bürosunun 2016-cı ildə açıqladığı məlumata əsasən əhlinin sayı 100,605 nəfər təşkil edir.
Leyli Vəliyeva
Leyli Vəliyeva (tam adı: Leyli Fətulla qızı Vəliyeva; ) — Azərbaycanın teatr və kino aktrisası, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti (2002).
Həyatı
L.Vəliyeva 24 dekabr 2002-ci ildə "Əməkdar Artist" fəxri adına layiq görülmüşdür. 6 may 2016-cı ildə, 1 may 2017-ci ildə və 6 may 2023-cü ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.
Viktorina Möran
Viktorina Möran — fransız rəssamı. Eduard Manenin ən sevimli modeli kimi tanınmış olmasına baxmayaraq, onun özü də məşhur rəssam idi. Onun əsərləri nüfuzlu Paris İncəsənət Mərkəzində dəfələrlə sərgilənmişdir. 1876-cı ildə münsiflər heyəti onun əsərlərini qəbul etdi. Həmin münsiflər heyəti bu sərgidə Manenin rəsmlərini qəbul etməmişdi.
Ədəbiyyatda Möran
İrlandiyalı yazıçı Corc Moore, "Mənim Ölü Həyatımın xatirələri" adlı yarı-avtobioqrafik romanda sənətçini canlandırmışdl. Debra Finerman tərəfindən yazılmış, tarixi roman Mademoiselle Victorinedə də Ondan ilhamlanmışdı. O, "Manet in Love" adlı bir filmdə də görüldü.
Həyatı
Viktorina bir sənətkar ailəsində dünyaya gəldi. Atası bürünc ustası idi və anası bir qadın papaqçısı idi. O, Thomas Couture-in studiyasında on altı yaşında bir model kimi işləməyə başlamışdı. 1862-ci ildə Mane ilə görüşdü. İşlədikləri ilk iş "Street Singer" idi. Mane, ilk dəfə küçədə gitarasını daşıyan gənc Viktorinanı görüb dərhal rəsmini çəkmişdi.
Mane 1870-ci illərin əvvəllərinə qədər gənc qızdan model kimi istifadə etməyə davam etdi. Bu dövrdə sənət dərsləri almağa başlayan Victorina, təcrübəli rəssamdan uzaqlaşmışdı. Bunun səbəbi Manenin əksinə olaraq akademik tərzdə rəsmləri çəkməyi seçmişdi. Modelin Mane ilə son işi "Dəmir yolu" (1873) idi.
Rəssamın bir əsəri 2004-cü ildə tapılmış və Kolombes Tarix Muzeyində sərgilənmişdir.
I Əliqulu mirzə Qovanlı-Qacar
I Əliqulu mirzə Fətəli şаh оğlu Qovanlı-Qacar (7 dekabr 1822-14 dekabr 1880) — İran şahzadəsi, maarif naziri.
Həyatı
Əliqulu mirzə Fətəli şаh оğlu (аnаsı Gülpirхаn хаnım gürcü) 7 dekabr 1822-ci ildə Tehran şəhərində аnаdаn оlmuşdu. Mükəmməl saray təhsili almışdı. Etizadəssəltənə ləqəbi daşıyırdı.Nasirəddin şahın dövründə İranın maarif naziri olmuşdu. Bir neçə elmi-tədris kitabının müəllifidir.
Əliqulu mirzə 14 dekabr 1880-ci ildə vəfat edib.
Ailəsi
Əliqulu mirzə Fəxricahan xanım Avşarla, Tacmah xanım və Mahsultan xanımla ailə qurmuşdu. Abbasqulu mirzə adlı oğlu vardı.
Nüvə Silahlarının Qarşısının Alınması Müqaviləsi
Nüvə Silahlarının Qarşısının Alınması Müqaviləsi, məqsədi nüvə silahlarının və silah texnologiyasının yayılmasının qarşısını almaq, nüvə enerjisindən sülh məqsədləri ilə istifadə etmək məqsədilə iş birliyini artırmaq nüvə silahlarından tam və ya qismən imtina etmək hədəfini irəli aparmaq üçün nəzərdə tutulan beynəlxalq müqavilə. 1968-ci ildə imzalanmış və 1970-ci ildə qanuni qüvvəyə minmişdir. Müqavilə 11 may 1995-ci ildə müddətsiz olaraq uzadılmışdır.
Taleh Şahsuvarlı
Taleh Novruz oğlu Şahsuvarlı — jurnalist, siyasi analitik.
Həyatı
Taleh Şahsuvarlı 10 mart 1977-ci ildə Bərdə rayonunun Qazıqurdalı kəndində anadan olub.
1995-ci ildən jurnalistika sahəsində çalışır. Azərbaycan mətbuatı tarixində ən gənc qəzet baş redaktoru olub. 2009-cu ildən Sosial İnformasiya Agentliyinin direktorudur. "Gündəlik Teleqraf" qəzetin şef-redaktoru vəzifəsində çalışıb. Hazırda AzNews.az analitik-informasiya portalının baş redaktorudur.
"Seçki mübarizəsi" adlı elmi monoqrafiyanın, Qafqazda ilk tarixi metaroman olan "Canlanma" əsərinin müəllifidir.
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür, prezident təqaüdçüsü olub.
27 sentyabr 2020-ci ildə başlayan 44 günlük Vətən savaşında baş leytenant rütbəsində taqım komandiri vəzifəsi tutaraq iştirak edib. Ali Baş Komandan İlham Əliyev tərəfindən "Ağdamın azadlığına görə" medalı ilə, Dövlət Səfərbərlik Xidməti tərəfindən xüsusi diplomla, Azərbaycan Mətbuat Şurası tərəfindən "Qələmdən süngüyə" mükafatı ilə təltif olunub.
2010-cu il Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə seçkilərdə 94 saylı Bərdə kənd seçki dairəsindən deputatlığa namizəd olmuşdur.
2015-ci il Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinə seçkilərdə 16 saylı Yasamal ikinci seçki dairəsindən deputatlığa namizədliyi qeydə alınıb.0
2020-ci ildə 23 saylı Nəsimi-Səbail Seçki Dairəsindən Milli Məclis üzvlüyünə namizəd olub.
Rekha
Rekha(,, ; 10 oktyabr 1954, Hindistan) — hind aktrisası, müğənni.
Həyatı
Rekhanın əsl adı Banurekha Qaneşandır. 10 oktyabr 1954-cü ildə Hindistanda anadan olmuşdur. İki dəfə ailə həyatı qurub. Atası Qemini Qaneşan aktyor, anası Teluqu Puşpavalli aktrisadır. 12 yaşından filmlərə çəkilir. 1988-ci ildə "Qisas yanğısı" filminə çəkilmişdir. 2006-cı ildə "Kriş" filmində rol almışdır. Hazırda yeni film üzərində işləyir.
Aruna İrani
Aruna İrani (18 avqust 1952)— hind aktrisası.
Həyatı
Aktrisa, prodüser, rəqqasədir. 18 avqust 1952-ci ildə Mumbayda anadan olmuşdur. 1960-cı illərdən filmə çəkilməyə başlayıb. ”Bobbi” filmində rəqqasə rolunu oynayıb. 2002-ci ildə “Yeganə" filminə çəkilib. Ailəlidir, övladı yoxdur.
Ani Yudhoyono
Ani Yudhoyono (Kristiani Herrouati; ) — İndoneziya Respublikasının keçmiş prezidenti Susilo Bambanq Yudhoyononun xanımı və 2004-cü ildən 2014-cü ilədək İndoneziyanın birinci xanımıdır.
Ailə və təhsil
1973-cü ildə İndoneziyanın Xristian Universitetində tibb tələbəsi oldu, lakin üçüncü ildə Cənubi Koreyada səfir vəzifəsinə təyin olunmuş atasını izləməkdən imtina etdi. Daha sonra 1976-cı ildə Susilo Bambanq Yudhoyonoyla evləndi. Anni Terbuka Universitetində təhsilini davam etdirdi və 1998-ci ildə Siyasət elmləri üzrə bakalavr dərəcəsi aldı.
Karyera
Onun siyasi fəaliyyəti 2004-cü ildə Demokratik Partiyanın sədr müavini vəzifəsinə təyin olunması aiddir. İndoneziya Respublikasının Prezidenti seçkisi uğrunda ərinin seçilməsi üçün kampaniya təşkil etdi.
Ərinin prezidentliyə seçilməsi ərəfəsi uşaqlar üçün oxumaq üçün kitablarla dolu olan polio immunizasiya kampaniyaları və Mobil Pintar (Smart Cars) təşkil olundu. Zəlzələ və sunami Aceh və Niyasi vurduqda yardım səyləri etdi.
2007-ci ildə nadir Papua kəpənək növü onun adına layiq görülmüşdür. Muzeyə hədiyyə edilən kəpənək Delias kristianiae nümunəsi ilə təqdim edilmişdir.
Nikolas Gelaşvili
Nikolas Gelaşvili ( 5.8.1985, Telavi, Gürcüstan SSR, SSRİ) — gürcüstanlı hücumçu. Gürcüstan millisinin oyunçusudur.
Karyerası
2007-ci ildə Qətərlə oyunda Gürcüstan milli komandasında debüt edib.
Jetuliu Varqas
Getúlio Dornelles Vargas — İki dəfə Braziliya prezidenti seçilən siyasi xadim. Bəziləri üçün güclü bir diktator olan Vargas, iri torpaq sahiblərinə qarşı apardığı ədalətli siyasətlə "Yoxsulların atası" ləqəbini almışdır.
Həyatı
Rio Grande do Sul əyalətinin nüfuzlu ailələrindən birinin oğluydu. 1908 tarixində Porto Alleqre Universitetinin hüquq fakültəsini bitirdi və dərhal siyasətə atıldı. 1922 tarixində Milli Konqresə daxil oldu və 4 il burda vəzifədə qaldı. 1926 tarixində Luis Pereira rəhbərliyində maliyyə naziri oldu. 1928 tarixində Rio Grande do Sul əyalətinin icra başçısı seçildi. 1930-cu ildə keçirilən seçim kompanyasında qalib gəlmədi. Buna baxmayaraq siyasətdən çəkilmədi və oktyabr üsyanlarına qatıldı. 3 noyabr 1930 – 17 iyul 1934 tarixlərində müvəqqəti hökumətin başına keçdi. 17 noyabr 1934 tarixində qurucu məclis tərəfindən prezident seçildi. 10 noyabr 1937 tarixində inqilabın lideri olaraq totalitar rejimli Estado Novo dövlətini qurdu.
1930-cu illərdə Braziliya böyük torpaq sahibkarlarının rəhbərlik etdiyi əyalətlər federasiyası tərəfindən idarə edilirdi. Vargas dönəmində bu federal sistem aradan qaldırıldı. Vergi siyasəti dəyişdirildi və əyalət rəhbərləri mərkəzi hakimiyyətə tabe edildi. Seçici sayı 4 dəfə artdı və gizli səsvermə üsulu tətbiq edildi. Qadınlara səsvermə hüququ verildi və geniş təhsil islahatları aparıldı. İnvestisiyalar sürətli sənayeləşməylə canlandırıldı. Ancaq Vargas özəl sektora müdaxilə edə bilmirdi və apardığı islahatlar ölkənin ucqar yerlərində tədbiq edilmirdi.
II Dünya Müharibəsindən sonra Braziliyada dəyişən siyasi vəziyyətin təsiriylə 29 oktyabr 1945 tarixində baş verən çevrilişlə Vargas devrildi. 1945-ci ilin dekabr ayında Rio Grande do Sul əyalətindən senator seçilsə də, 1950-ci illərə qədər passiv siyasi fəaliyyətlə məşğul oldu. Ancaq 1950 prezident seçimlərində qalib gəldi və yenidən siyasi fəaliyyətə başladı. 31 yanvar 1951 tarixində vəzifəsinə başladı.
Ancaq bu dəfə onu prezident seçənləri qane edə bilmədi. Bu səbəbdən xalqın dəstəyini almaq üçün milliyətçi siyasət yürütdü. 1954-cü ildə hökumətə qarşı müxalifət gücləndi. Nəticədə silahlı qüvvələr də Vargasın vəzifədən geri çəkilməsini tələb etdi. Çətin vəziyyətdə qalan Vargas intihar etdi.
Rübai
Rübai — Şərqdə yazılı ədəbiyyatın geniş yayılmış şeir janrlarından biri.
Haqqında
Rübai birinci, ikinci və dördüncü misraları həmqafiyə, üçüncü misrası isə sərbəst qalan dörd misralıq müstəqil əsərdir. Bəzən misralarda həmqafiyə olan sözlərdən sonra rədif də gələ bilər. Dörd misrada bitkin, həm də məna və ideyaca mühüm, dərin fəlsəfi bir fikir ifadə etmək rübaidə əsas şərtdir. Dünya ədəbiyyatında rübainin ən klassik nümunələrini Şərqin dahi mütəfəkkiri Ömər Xəyyam yaratmışdır. Onun fəlsəfi dərinlik və emosional tərzdə yazılmış rübailərində böyük həyat sevgisi, həqiqətpərəstlik, dini mövhumata qarşı üsyankarlıq və s. tərənnüm olunurdu:
Bu köhnə fələki kökündən yıxar, Təzədən elə bir fələk qurardım, Ki, hər kəs yaşardı azad, bəxtiyar.
Azərbaycan ədəbiyyatının intibah mərhələsinin ən qüdrətli sənətkarı Məhsəti Gəncəvi də rübai janrında gözəl sənət nümunələri yaratmışdır.
Qazax mədəniyyəti
Mədəniyyət tarixi
Qədim və erkən orta əsrlər dövrünün mədəniyyəti üzərində formalaşmış türk xalqlarının mədəniyyəti öz inkişafını feodalizmin orta və son mərhələlərində də davam etdirərək XX əsrə özünəməxsus bir mədəni irslə gəlib çıxmışdı.
Orta və son əsrlər dövründə ictimai inkişafın feodal-patriarxal ənənələrinin dərin kök saldığı Orta Asiya və Qazaxıstanda təhsil və məktəb zəif inkişaf etmişdi. Əsasən dini məktəblər olan mollaxanalar mövcud idi. Əhalinin əksəriyyəti savadsız idi. Onlar hər hansı məktubu və «qiymətli kağızı» oxutmaq üçün 10 kilometrlərlə yol qət edərək qonşu aulda yaşayan molla-talmaçların yanına gedirdilər. Müsəlman ruhaniləri məktəblərdə «Quran»ı tədris edirdilər. Qazax, qırğız, türkmən və özbəklərdə bədii ədəbiyyat əsasən şifahi xalq yaradıcılığında öz əksini tapmışdı.
Musiqi
Yas mahnılarını (joktau, daus) ölən üçün arvadı, anası, böyük qızı və yaxın qohumları bir il ifa edirlər. Əlbəttə bu cür mahnılar çox qəmli olurdu.
Qəhrəman batırlar və müdrik bijlər haqqında oxunan təntənəli mahnılar-maktaular geniş yayılmışdı. Ən mühüm hadisələr mahnılarla müşayət olunurdu. Məs; ağsaqqallar şurasının iclası və ya gəncləri hərbi yürüşə yola salarkən, atlı qazax xoş xəbərləri aullara mahnılarla çatdırarkən, (Estiptu) faciəli xəbərlər (jibatu) də eyni ilə bu cür çatdırılır və təsəlliverici formada olur.
Musiqiçilər öz talant və qabiliyyətlərini göstərmək üçün yarmarkalara gəlib, çalıb oxuyurdular.
Qazaxlar nəğməyə jır, nəğmə oxuyan peşəkarlara jırau deyirlər. Qazax dilində nəğmə ölen də adlanır. Jır və ölen oxuyanlara həm jırau, həm də ölençi deyirlər. Bunlarla yanaşı qazax dilində akın sözü də vardır. Müğənnilər kimi akınlar da jır və ölen ifa edir, dastan söyləyirlər. Bəzi istedadlı jırau və akınlarda yaradıcılıq qabiliyyəti də olur. Belə yaradıcı akın və nəğməkarların ilk nümayəndəsi Bukar jırau Kalmakan oğludur (1693-1787)
Ümumiyyətlə, qazax melodiyası təkbaşına ifa olunur və xorla oxunma yoxdur. Vokal musiqisi 2 formada sözlər və nəğmələrlə müşayət olunur. Mahnıları akınlar, sözləri isə jırşalar deyir və ifa edirdilər.
Sözlər əsasən 7-8 sətirdən ibarət və bu sözlər çox tez-tez təkrar olunurdu. Qazaxlar jombr və ya kobız (iki simli) çalaraq mahnıları hər kəs özü ifa edirdi. Qazaxlarda xalq çalğı ansamblının (timsalında) müşaiəti ilə kollektiv halda xor mahnıları ifa olunmur. Ancaq toy mərasimlərində gənc oğlan və qızlar mərasim mahnıları ifa edirlər. Qazaxlarda nisbətən geniş xalq çalğı aləti dombırdır. Üç günlü korpusa malik olan dombır iki simlidir. Simlər əsasən qoyun bağırsaqlarından hazırlanıb düzəldilir.
Geniş yayılmış musiqi alətlərindən biri də kobızdır. Bir növ azərbaycanlıların musiqi aləti olan kamançaya bənzəyir. Korpusu dəvə dərisindən düzəldilir və oval formalı korpusun üstü açıq olur. Simlər əsasən at tükündən hazırlanırdı. Keçmiş dövrlərdə şamanlar müəyyən mərasimləri keçirərkən kobızla qəmli və kədərli səslər ifa edirlər. Dini musiqi aləti sıbızqı hesab olunur. Onu hər hansı yumşaq ağacın ortasını yonub çıxararaq düzəldirdilər. Zərb aləti dayılpaz adlanır və bir növ barabana oxşayır. Zərbə vurulan yuxarı hissəsinə dəri çəkilirdi. Azərbaycanlılarda bu alət növü dəf və yaxud nağaraya oxşardır. Bu alətdən (musiqi) əsasən hərbi yürüşlərdə və ov zamanı istifadə olunur.
XIX əsrin II yarısında qeyd etdiyimiz musiqi alətlərinin sırasına yeni musiqi alətləri olan qarmon (qazaxca sırnay) və skripka da əlavə olundu. Musiqi sənətinin inkişafı, aulları gəzərək mahnı oxuyan müğənnilərin (ölenşi və ənşi) və musiqiçilərin (kuyşi) artmasına səbəb oldu. Nağılçılar və şairlər iri həcmli tarixi nağılların şerlərini mahnı ilə ifa edir, məzmununu isə danışırdılar. Nağılı danışan isə öz mimikaları ilə onu daha da maraqlı edirdi. Mahnılarda çobanların (ağır həyatı) kasıb əkinçi və heyvandarların ağır həyatı tərənnüm olunur. Mahnılarda qazax qadınlarının hüquqsuzluğu və şəxsi azadlıq arzuları da tərənnüm olunurdu. Baylar mahnılarda zülmkar bir təbəqə kimi tənqid olunurdu. Ancaq bayların iradəsini ifadə edən müğənnilər öz mahnılarında Qurandan nümunələr gətirir, şəriət qanunlarından danışır, feodal-bay cəmiyyətini və onların ailə həyatını idealizə edib, tərifləyirdilər.
XIX əsrdə Qazax musiqi mədəniyyətinin görkəmli nümayəndələri yetişmişdi. Bunlardan dombr ustası Kurmanqazı Saqırbayevi (1806-1879), Dauletkerey Şiqayevi (1820-1880), müğənni Birjan Koyaqulovu (1825-1877), Mühit Meraliyevi (1841-1918), Abay Kunanbayevi (1845-1904, Yajau Musa Bayjanovu (1835-1929), Axanserə Koramsini (1843-1916), Estay Berkimbayevi (1868-1946), kobız çalan Ixlas Dukenovu (1843-1916) və başqalarının adlarını çəkmək olar.
Qazaxların «Yelimay» («Vətənim mənim»), «Jayırmabes» («Iyirmibeşlər»), «Kızıl biday» («Qırmızı buğda»), «Ademi kız» («Qəşəng qız») mahnıları bayram səhifələrinin və çoban alaçıqlarının bəzəyi idi. Qazaxıstanın və Orta Asiya xalqlarının kəskin mənalı və dürüst səs ehtiyatı var idi. Danışıq zamanı aforizmlərdən geniş istifadə edirdilər. Məs; «Cigit cigitin qardaşıdır». «Oğurluğun sonu kasıblıq, əməyin sonu sevincdir» və s. «Ayjan kızı» («Ayjan qız»), «Tatpimbet» («Kişi adı»), «Balborun» («Zəriflik») kimi qazax rəqsləri mahir rəqqaslar tərəfindən ifa edilirdi. Toy və mərasimlərdə, el şənliklərində müxtəlif məzhəkə-tamaşalar göstərilir, rəqslər ifa edilirdi. Qazaxıstan və Orta Asiya xalqları Azərbaycan xalqında olduğu kimi baharın gəlişini təntənə ilə qeyd edirdilər və onu Novruz bayramı adlandırırdılar.
Bayramlarla əlaqədar oxunan mahnılar üç hissəyə bölünür: toy bastar, jar-jar, bet aşar. Toy bastar-bayrama yığışmış qonaqlar bayramı mahnı ilə başlayırlar. Jar-jar- toy mahnılarıdır. Bu mahnıları kişi və qadın qrupları ifa edirlər. Burada gəlin doğma aulunu, ata-anasını tərk etdiyinə görə qəmli mahnı oxuyur. Kişi dəstəsi isə gəlinə cavab mahnılarında gəlinin narahat olmamasını tövsiyə edir, yeni ərin ata-anasının onun üçün də ata-ana olacağını söyləyirlər.
Bet asar-kişinin gənc qohumları və yaxınları bu mahnını ifa edirlər. Mahnılarda gəlinin kişiyə, onun qohumlarına və böyüklərinə danışıqsız itaət etməsi təbliğ olunurdu.
Qazax mahallarında tez-tez belə əfsanəvi surətlər, necə ki, təkgöz nəhəng, yeddibaşlı əjdaha, insanları yeyən qarı, yüz dırnaqlı-öz metal caynaqları ilə insanları öldürən qadın surəti. Onlar pisliyi təmsil edir, insanlara öz məqsədlərinə çatmaq üçün mane olur, bir-birinin dalınca maneələr törədirlər. Ancaq əvvəl-axır insan qalib gəlir, ona görə ki, o, ədalət və həqiqət uğrunda çıxış edir. Insana şər qüvvələrlə mübarizədə əfsanəvi qəhrəmanlar kömək edir; tausoqar-dağları, yerindən oynadan, koljutar-dənizi udmağa belə qabiliyyəti olan, sakkulak-yerin 3 qatından eşidən, jelayak-uzaq, geniş əraziləri qanadları ilə örtün. Insanların dostları və köməkçiləri rolunda ev heyvanları da çıxış edir. Əfsanəvi at Kerkula uzaq məsafələri az vaxt içərisində keçir. Eyni zamanda bu heyvanın həmçinin danışıq qabiliyyəti də vardır. Müsbət surətlərin rolun əmçinin qoyun, keçi, dəvə, inək ifa edirlər.
Əfsanəvi nağıllar və heyvanlar haqqında nağıllar arasında qəhrəmanlıq nağılları da xüsusi əhəmiyyət kəsb edir, hansı ki, burada sehrli varlıqlardan deyil, real həyatdan götürülmüş surətlərdən bəhs edilir. Necə ki, xalq arasında böyük şöhrət qazanmış «Ayaz-bij» nağılının qəhrəmanı kasıb olduğu halda, öz ağlı, ürəyə yol tapanlığı ilə xanı və onun vəzirlərini valeh edir və öz müsbət keyfiyyətlərinin nəticəsində hökmdar olur.
Xalq arasında geniş yayılmış əfsanələr xüsusi yer tutur. Hansı ki, öz adları ilə məşhur olan, öz düzgün mühakimələri ilə xana qalib gələn Kirenşi və onun ağıllı arvadı Karlıqaş haqqında əfsanə və həmçinin özünün zəngin təsəvvürü, cəldliyi, hiyləgərliyi ilə hətta böyük dövlət sahibləri-mülkədarları da əlində oynadan «Alder-Kosa» haqqında əfsanə şifahi xalq ədəbiyyatının yaradıcılıq süzgəcindən keçmiş bədii nümunələrdir.
«Kambar-batır», «Koblandı», «Yer-Tarqın», «Yer-sain», «Alpamış» məşhur qazax ədəbiyyatının qəhrəmanlıq eposlarıdır. Bu eposlarda varlıların qəhrəmanlığından, qeyri-adi döyüş səhnələrindən və doğma torpağı yadelli işğalçılardan necə qorumaqdan söhbət açılır. «Kozı Korpeş» və «Bayan-İlu», «Kız-Jibek» ən çox əhəmiyyət kəsb edən sosial-məişət eposlarıdır.
«Kozı Korpeş və Bayan Ilu»- ürəklərini həmişəlik bir-birinə bağlayan 2 cavandan bəhs edən faciəvi məhəbbət poemasıdır. Bu yaradıcılıq nümunələri xeyirxah insan hissiyatını, məhəbbətini özündə əks etdirir. Bir-birini sevən gənclərin faciəsi feodal-patriarxal cəmiyyətinin eybəcərliklərindən və qədim adət-ənənələrindən doğur, hansı ki, adını çəkdiyimiz dastanda Bayanın taleyini özü deyil, atası həll edir. O, qızını öz marağı üçün Kodara verir. Ancaq poema toyla bağlı olan qədim adət-ənənələrə haqq qazandırır.
«Kız-Jibek» poemasında qadının mənliyi, sevmək hüququ yüksək qiymətləndirilir. Bununla bərabər bu yaradıcılıq nümunəsində qədim adətlər, böyük qardaşın ölümündən sonra arvadının kiçik qardaşa ərə getməyə razılıq vermək kimi qaydalar ideal surətdə göstərilir. Qazax şifahi xalq ədəbiyyatının ən geniş yayılmış növlərindən biri də poeziya müsabiqəsi hesab olunur. Poeziya müsabiqələri dialoq formasında keçirilir. Həmin yarışlarda akınlarla yanaşı, mahnı sevərlər bu yarışda iştirak edir, öz söz mədəniyyətinin qüdrəti ilə xalq bayramlarını daha da şənləndirirlər. Bu poeziya yarışları məşhur söz ustadlarının, tanınmış şairlərin çıxışları ilə seçilir. Cambulla əlaqədar yarışlar daha da gözə çarpandır. Adi akınlar müsabiqələrdə öz nəsli adından danışır, onun bütün incəliklərini göstərməyə çalışırlar. Bu çox nadir hallarda şairlər əsərlərində xüsusi feodalları və ümumiyyətlə, feodal-patriarxal cəmiyyətini tərənnüm etmişdilər.
Sadə akınlar poeziya yarışlarında öz nəsilləri adından çıxış edir və bütün nəsil həmçinin onun görkəmli nümayəndələri məclisdə iştirak edirdilər. Şairlər ayrı-ayrı feodalları və geridə qalmış feodal-patriarxal cəmiyyəti ideallaşdırıb tərifləyirdilər. Qabaqcıl ən yaxşı şairlər öz çıxışlarında demokratik ideyalarını təbliğ edir, kasıb, sadə xalqın müdafiəsi üçün səslərini qaldırırdılar. Ən yaxşı poetik müsabiqələrindən biri xalqın öz yaddaşında qoruyub saxladığı ağızdan-ağıza ötürdüyü «Birjana və Sarı» poeziya-mahnı müsabiqəsidir. Qazax şifahi xalq yaradıcılığı tapmacalar, atalar sözləri və məsəllərlə zəngindir.
Atalar sözlərində feodalların amansızlığı, nəsil arasında ziddiyyətlər, sadə zəhmətkeş adamların zülmə, qəddarlığa, qadın hüquqsuzluğuna qarşı çıxışları təsvir olunmuşdur. Çoxlu atalar sözlərində xanın və onun yaxın adamlarının etdiyi qəddarlıqlar, feodalların despotizmi, vəhşiliyi, yalançı, xalqı soyub-talayan din xadimləri aşkarcasına ifşa olunur. Atalar sözündə düzlüyə, əməksevərliyə, vətənpərvərliyə yüksək qiymət verilirdi. Çoxlu atalar sözləri, məsəllər,tapmacalar xalqın həyatında böyük rol oynayan qazax maldarlıq təsərrüfatı ilə sıx bağlı olurdu. Tapmacaların, atalar sözlərinin xalq arasında bu cür geniş yayılmasının səbəbi onların yüksək obrazlılığa, bədii ritm, informasiya və şer bazasına malik olmasıdır. Geniş şaxələnmiş xalq poeziyasında xalq akın yaradıcılığı mahnıları sillabik düzülüşdə, 7-8 hecalı (jırlar), 4 misralı 11 hecalı (ölen) şer formaları geniş yayılmışdır. Bundan əlavə şerin daha qədim formaları da qazax poeziyasında üstünlük təşkil edir. Buna 4 hecalı, 6 hecalı, 7 hecalı və s. belə şer formalarını misal göstərmək olar. Qazaxların xalq yaradıcılığı Orta Asiya və digər qonşu xalqların folkloru ilə əlaqədə inkişaf etmişdir. Qazax xalq poeziyasının qonşu xalqlarla bədii yaradıcılıq yaxınlığı onların eposlarında aydın görünür. «Alpamış» eposunun müstəqil variantı qazax xalqının bədii yaradıcılığında şaxələnmiş şəkildə yayılmasına baxmayaraq, özbəklərin, qaraqalpaqların, o cümlədən başqırd və altayların da ədəbiyyatında öz xüsusiliyilə göstərilir. Qazaxların «Kozı-Korpeş və Bayan-İlu» eposu altayların «Kozın-Erkeş» dastanı ilə uyğurların «Kozı-Korpeş» nağılı və müstəqil variantı baravin tatarlarının «Kozı-Korpek» variantı ilə paralellik təşkil edir.
Ədəbiyyat
Öz bədii yaradıcılıq incilərini yaradan və qoruyan xalq öz sıralarından qiymətli talantlar verir. Xalq poetik ənənələri əsrlərdən bəri müxtəlif şer formalarından istifadə etməklə müxtəlif bədii nümunələr yaratmış qabiliyyətli akınların qoşduğu, öz bədii üslubu ilə seçilən nəğmələr bu gün də qazax ədəbiyyatının gözəl incilərindən hesab edilir. Şifahi dildə işlənən poeziya yaradıcılığı yazılı ədəbiyyata keçdikdə daha da təkmilləşmiş, genişlənmişdi, hansı ki, əvvəlki dövrlərdə o, bu qədər geniş yayılmamışdı. Yazılı ədəbiyyata qədər hətta ən məşhur akınların belə yaratdığı əsərlər adsızlaşır, zaman keçdikcə deformasiyaya uğrayırdı. Bu ədəbiyyat qazax akınlarının arasında ən yüksək zirvəyə XVIII-XIX əsrlərdə çatmışdır. Yazılı ədəbiyyatın ən qədim nümunələrini yaradanlar içərisindən Pavladarda yaşamış Buxarjiray Kalmanov (1693-1787) xüsusilə fərqlənir. Buxar məşhur qazax xanı Abbayın ən yaxın məsləhətçisi olmuşdur.
XIX əsrin I yarısının ədəbiyyatının parlaq şəxsiyyətlərindən biri də şair-ideoloq Məhəmbət Ütəmisov olmuşdur (1803-1846). O, müasir Qazaxıstanın qərb hissəsində yaşayıb-yaratmışdır (1836-1837). Maxambet Utemisov və onun dostu İsatay Taymanov Bukey ordasında qalxmış kəndli üsyanlarına başçılıq edirdilər. Alovlu şair Maxambet üsyan və üsyandan sonrakı dövrlərdə öz kəskin dəyərli sözləri ilə Cahangir xana və başqa hakimiyyət başçılarına qarşı mübarizə aparmışdır. Öz əsərlərində Maxambet üsyan başçısı Isatay Taymanovun qəhrəmanlığını, düzgünlüyünü, cəsarətini tərifləyir. Qazax ədəbiyyatı üçün bütün ömrünü bu ədəbiyyata həsr eləyən alim Çokan Vəlixanov böyük işlər görmüşdür. O, çox diqqətlə, böyük səylə qazax poetik ədəbiyyatının nümunələrini toplamış və öyrənməyə cəhd göstərmişdir. Çokan Vəlixanov akınların yaratdığı qiymətli numunələrə böyük qiymət vermiş, xalq poeması, “Kozı-Korkeş” və “Bayan Sulu”-nu yazmış, təzədən işləmiş, qırğızların «Manas» dastanının bir hissəsini yazmış və rus dilinə tərcümə etmişdir.
Qazax yazılı ədəbiyyatı XIX əsrin II yarısında daha da çətinləşdi. İbray Altınsarinın yaradıcılığı qazax yazılı ədəbiyyatının böyük xəzinəsi hesab olunur.
Bukar Jiray ideyalarını sonralar Dövlət Babatay oğlu (1802-1871), Sortanbay Kanay oğlu (1818-1881) davam etdirmiş, Rusiyaya meylin əleyhinə çıxaraq akın poeziyasına din-mistik fikirlər gətirmişlər. Onların dilində ərəb sözləri ilə yanaşı, dini-mövhumi məfhumlar da çoxdur. Itaətkarlığı, nökər-ağa münasibətini, baylara sözsüz tabelik və sədaqəti təbliğ edən bu akınlar cəmiyyətin inkişafına bədbin münasibət bəsləmişlər. Onlar bay-feodal zülmünə qarşı azadlıq hərəkatından kədərlənərək «zar-zaman»-əzəmli zamanın yetişdiyini söyləmiş, keçmişi ideallaşdırmışlar.
Xalq akınları isə bay-feodal zülmünə, Qazaxıstanın Rusiya tabeliyinə keçəndən sonra daha da şiddətlənən istismara qarşı çıxıb xalqın etirazını, bəzən də üsyanını qələmə almışlar. Qazax həyatının bir çox ictimai bəlaları bu akınların yaradıcılığında müəyyən dərəcədə öz əksini tapmışdır. Həmin tendensiyanın görkəmli nümayəndələri Sal Kulekə oğlu (1760-1831) və Məhəmbət Ötemis oğludur (1804-1846). Sonralar Süyümbay Aran oğlu (1827-1896), Birjan Sal Koyağul oğlu (1834-1897), Süyümbayın şagirdi Cambul Cabayev və başqaları yetirmişdir.
İncəsənət
thumb|250px|Qazax geyimləri thumb|250px|Qazax qızları
Qazaxlar yurdların, geyimlərin və müxtəlif bədii sənət növlərinin bəzədilməsində əl işlərindən geniş istifadə edirdilər. Bu sənət növü özünü xalçaçılıq və keçəçilik sənətində daha qabarıq formada özünü göstərir. Qazax qadınları öz paltarlarının və məişət əşyalarının bəzədilməsi zamanı rəngli saplarla işlənən tikməçilik sənətindən istifadə edirlər. Onlar tikməçilikdə ipək, yun, qızılı və gümüşü saplarla işləyərək gözəl sənət nümunələri yaradırdılar. Qazaxlar məişətdə işlədilən qablara da bəzək vurur, ancaq kumıs içilən qabı isə xüsusilə gözəl naxışlayırdılar. Qızıl və gümüş məmulatlarından müxtəlif bəzək əşyaları hazırlanması ilə xüsusi ustalar (qazaxca-«zerger») məşğul olurlar. Ağac sıxaclar vasitəsilə «dəri» məmulatlarına da diqqəti cəlb edən ornamentlər vurulurdu.
Qazax kişi ustaları yurdların taxta qapıları üzərində «kebeje» adlanan taxta sandıqların bəzədilməsində müxtəlif musiqi alətlərinin, ev əşyalarının bəzədilməsində oyma naxışlardan istifadə edərək relyef səhnələri yaradırdılar. XIX əsrin 30-40-cı illərində qazax çöllərində daşlar üzərində oyma sənəti geniş yayılmışdı. Xüsusilə bu sənət növündən Mərkəzi Qazaxıstanda və Manqışlakda daha çox istifadə olunurdu. Oyma sənətkarları xüsusilə qəbir daşları üzərində müxtəlif relyef səhnələri qazırdılar. Qəbir daşı («gülpi tas»-qazax) bəzən başdan-başa relyef səhnələri ilə örtülürdü. Silah ustaları bıçaqlar, qılınclar, silahlar, habelə süvari ləvazimatları hesab olunan yəhər («yer»), yüyən («yüqen»), üzəngi («üzenqi») üzərinə zərgərlik təsvirləri verirdilər. Qazax zərgərləri metal üzərində «soyuq» və «isti» emal üsullarından istifadə edirdilər (izaçma, ştamplama, lehimləmə).
Qazax milli ornametlərində onun keçmiş maldar təsərrüfatı ilə bağlı olan səhnələr daha çox üstünlük təşkil edirdi. Bundan əlavə «tikmələr» üzərində tuye taban (dəvə toplusu), jılan bası (ilan başı), yaprak (yarpaq), karmak(qarmaq), sınar ökşe (daban), tümarşa (amulet) təsvirləri də verilirdi. Parçalar üzərinə başlıca olaraq romb, kvadrat və qarmaq təsvirlərindən istifadə olunur. Qazax ornamentlərinə özbək, qırğız, qarakalpak, altay və Azərbaycan təsvirlərində də rast gəlinir və bu xalqların ornamentləri ilə müştərəklik təşkil edir. Əvvəllər qazax ornamentlərində qara, ağ və çəhrayı rənglər əsas yer tutduğu halda, indi süni rənglərdən- sarı, narıncı, qırmızı və göy rənglərdən də istifadə edirlər.
Musiqi sənəti və musiqi alətləri təkmilləşmişdi. Belə ki, XIX əsrin II yarısında musiqi alətlərinin sırasına yeni musiqi alətləri olan qarmon (sırnay) və skripka da daxil edildi. XIX əsrin II yarısı və XX əsrin əvvəllərində bütöv bir musiqiçilər nəsli yetişmişdi. Mühit Meraliyev (1841-1918), Abay Kunanbayev (1845-1904), Jayay Musa Bayjanov (1835-1929), Axanserə Koramsin (1843-1916), Yestay Berkimbayev (1868-1946), kobız ustası Ixlas Dukenev (1843-1916) və b.
Abay rus, Avropa və Şərq klassiklərinin əsərlərinin məzmununu ətrafına toplaşan ziyalılara, mütərəqqi fikirli adamlarına danışır, həmin əsərləri şifahi şəkildə xalq arasında yayırdı. «Leyli və Məcnun», «Koroğlu», «Şahnamə» və s. əsərlər məhz bu yolla qazaxlar arasında yayılmışdır. Abayın əsərləri göstərir ki, o, Şərq klassiklərinin və tarixçilərinin rus dili vasitəsilə bir sıra Avropa yazıçılarının əsərlərini mütaliə etmiş, qədim yunan ədəbiyyatını və tarixini mükəmməl öyrənmişdir. Abay Şərq mədəniyyətinə, Şərq tarixinə dərindən bələd idi. O, Firdovsi, Nizami, Sədi, Hafiz, Nəvai və Füzuli kimi ölməz sənətkarların əsərlərini mütaliə etmişdi. XIX əsrin II yarısında qazaxlarda nəsli-qəbilə quruluşu və köçəri təsərrüfatı hələ öz simasını saxlayırdı. Kapitalist münasibətlərinin inkişaf etməsinə baxmayaraq qazax nəsilləri öz keçmiş və adət etdikləri köçəri həyatlarından əl çəkmək istəmirdilər. Abay oturaq həyata keçməyi, daş binalar tikməyi, əkinçiliklə geniş məşğul olmağı, ticarəti inkişaf etdirməyi təbliğ edirdi. Tobıktı qəbiləsində oturaq həyata keçib bir yerdə daimi yurd salan, daş evlər tikdirən də Abay özü olmuşdur ki, bu köçəriliyə adət etmiş adamlara əvvəllər çox qəribə görünürdü. Abay köçəriliklə bağlı olan ictimai bəlaları nəzərə alaraq yazırdı: «Bizdə əkinçilik, ticarət və elm yoxdur. Adamlar yalnız mal-qaranı artırmaq haqqında düşünürlər. Sürünü artırdıqdan sonra onu çobana verib özləri eşq macəralarından və cıdıra çıxmaqdan həzz alırlar.Sonra da onlara elə gəlir ki, əllərində olan torpaq azdır. Onda onlar ya zorla, ya da hakimlərə rüşvət verməklə öz qonşusunun yerini ələ keçirirlər... Səhra genişdirsə, o bizə çox dar görünür. Camaat əkin əkib ticarətlə məşğul olmur. Biz əkin yox, düşmənçilik toxumu əkirik». Ç.Vəlixanov, I.Altınsarin və A.Kunanbayevin ənənələrəi XIX əsrin sonu və XX əsrin ilk illərində Akan Səre Koramsa oğlu (1843-1913) və Abayın övladları Akılbay (1863-1904) və Mağaviya (1870-1904) tərəfindən davam etdirilmişdir.
Yetim Emin
Yetim Emin əsl adı Məhəmmədəmin — ləzgi şair. Əsərlərini doğma dili ilə yanaşı, Azərbaycan və ərəb dilində yazırdı. .
Həyatı
Y.Emin 1838-ci ildə Dağıstanın Kürə xanlığının Siling kəndində anadan olub. Şairin atası savadlı adam idi. İlk dəfə yazıb-oxumağı atasından öyrənən şair, sonradan Kean aulunda Xoca İsmayıl əfəndinin mədrəsəsində təhsil alır. Təhsilini Əlqədar kənd mədrəsəsində bitirir. O, burada təkcə Qurana yiyələnmir, həm də şərq dillərini öyrənir. Eminin ömrünün böyük hissəsi atasının qazılıq etdiyi Yalsuğ kəndində keçib. Atasının ölümündən sonra Emin atasının yerində işləməyə başlayır.
Yetim Eminin yaradıcılığı çoxşaxəlidir. Amma o, qəlbən lirik şair idi. Onun şerlərində həqiqət, sadəlik, məhəbbət əsas yer tutur. Yetim Emin yaradıcılığının çiçəklənən çağında ağır xəstəliyə tutulur. O, yatağa düşür. Nə yerlı həkimlər, nə də Dərbənd həkimləri şairə kömək edə bilmirlər. Şair 1884-cü ildə rəhmətə gedir. Onu doğma kənddə dəfn edirlər.
Yetim Eminin ölümündən illər keçib. Amma onun ləzgi şeriyyətinə, ədəbiyyatına qoyduğu irs özünün bədiiliyi ilə, fəlsəfi dərinliyi ilə əvəzedilməzdir.
Şairin “Dustariz”, “Zaz sabur quz”, “Bilbil”, “Tükezban”, “Akvaz kan ya”, “Qüzel Tamum”, “Aman yar”, “Ey, zi qüzel”, “Baxtavar”, “Haray eller”, “Dünya hey” və başqa şerləri bu günə kimi xalqın dilində əzbərdir.
Komarov xanımotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Senecio robertiifolius
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Şükürbəyli (Ağdam)
Şükürbəyli — Azərbaycan Respublikasının Ağdam rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Kənd Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunub.
Baş gəmi starşinası
Baş gəmi starşinası — Rusiya HDM-də və Federal Sərhəd Xidmətinin dəniz hissələrində baş starşinadan daha yüksək, miçmandan isə daha aşağı tutulan hərbi rütbə.
Nisan
Nisan Yəhudi təqviminə görə rəsmi ilin yeddinci ayıdır (artıq illərdə səkkizinci aydır və il 1 tişreydə başlayır) və dini ilin birinci ayıdır (dini il 1 nisanda başlayır). 30 gün davam edən bu ay Miladi təqvimində mart-aprel aylarına düşür. Nisan adı Babil dilindən gəlib, Tövratda Babil Sürgünündən əvvəl bu aya bahar mənasını verən Aviv adı verilmişdi.
Pour le Mérite
Pour le Mérite — Prussiyada 1740-cı ildə təsis olunmuş Birinci Dünya Müharibəsinə qədər ali orden.
İtaliya FİFA Klublararası Dünya Çempionatında
Bu məqalə İtaliya klublarının FİFA Klublararası Dünya Çempionatındakı iştirakı haqqındadır.
Sambo üzrə Avropa Çempionatı 1997
XVI Sambo üzrə Avropa Cempionatı kişilər arasında 1–4 may Bakıda (Azərbaycan), qadınlar arasında 27–30 mart Panavejisdə (Litva) keçirilmişdir.
Yaycı (Culfa)
Yaycı — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonunda kənd.
Toponimikası
Kəndin adı "Yəyci" variantında da qeydə alınmışdır. Oykonim mənşəcə oğuz tayfalarından olan qədim türkdilli yaycı tayfasının adı ilə bağlıdır. Bu tayfa hələ qədimdən Naxçıvan, Cənubi Azərbaycan, Şərqi Anadolu və indiki Ermənistan ərazisində yaşamışdır.
Tarixi abidələri
Yaycı kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri qeydə alınmışdır:
Əhalisi
Əhalisi 6343 nəfərdir.
Optika
thumb|267x267px|Optika işığın dispersiyasını da öyrənir Optika (q.yun. ὀπτική "görünənlər haqında elm") — işığın yaranma mexanizmini, təbiətini, onun yayılma və maddə ilə qarşılıqlı təsir qanunlarını öyrənən fizika bölməsi. İşıq dedikdə dalğa uzunluğu 0,01÷105 nm aralığında yerləşən elektromaqnit dalğaları başa düşülür. Dalğa uzunluqları 400÷760 nm intervalında yerləşən elektromaqnit dalğaları gözə görmə təsiri göstərir və bu səbəbdən görünən işıq adlanır. Optikanı şərti olaraq aşağıdakı bölmələrə ayırmaq olar:
Bir çox hallarda optikanın həndəsi optikadan başqa qalan bölmələrini birlikdə fiziki optika adlandırırlar.
Optika elmi astronomiya, müxtəlif mühəndislik sahələri, fotoqrafiya və tibb (oftalmologiya və xüsusən də fizioloji optika adlanan optometriya) daxil olmaqla bir çox fənlərlə əlaqəli şəkildə öyrənilir. Optikanın praktiki tətbiqləri müxtəlif texnologiyalarda və gündəlik əşyalarda, o cümlədən güzgülər, linzalar, teleskoplar, mikroskoplar, lazerlər və lifli optikada mövcuddur.
Klassik optika
Klassik optika iki əsas budağa ayrılır: həndəsi optika və dalğa optikası. Həndəsi optikada işığa şüa kimi, dalğa optikasında isə elektromaqnit dalğası kimi baxılır. Şüa dedikdə işıq enerjisinin yayılma istiqamətini müəyyən edən xətt başa düşülür.
Həndəsi optika, istifadə olunan işığın dalğa uzunluğu modelləşdirilən sistemdəki optik elementlərin ölçüsündən çox kiçik olduqda, tətbiq olunan dalğa optikasının approksimasiyası hesab edilə bilər.
Həndəsi optika
Həndəsi optika və ya şüa optikası işığın yayılma, qayıtma və sınma qanunlarını, bu qanunlara əsaslanmaqla müxtəlif növ obyektlərdə və optik cihazlarda işıq şüalarının yollarını müəyyənləşdirilməklə və optik cihazların işləmə prinsipinin nəzəri əsaslarını işləyib hazırlamaqla məşğul olan elm sahəsidir. Həndəsi optikanın qanunlarını aşağıdakı kimi ümumiləşdirmək olar: thumb|249x249px|İşıq şüalarının qayıtması və sınması İşıq şüası iki şəffaf mühiti ayıran sərhədə düşdükdə qayıdan və sınan şüalara ayrılır.
Qayıtma qanununa görə düşən şüa, qayıdan şüa və şüanın düşmə nöqtəsindən səthə qaldırılan perpendikulyar bir müstəvi üzərindədir, qayıtma bucağı düşmə bucağına bərabərdir.
Sınma qanununa görə düşən şüa, sınan şüa və şüanın düşmə nöqtəsindən iki mühitin sərhədinə qaldırılmış perpendikulyar bir müstəvi üzərindədir, düşmə bucağı sinusunun sınma bucağı sinusuna olan nisbəti verilmiş iki mühit üçün sabit kəmiyyətdir:
burada n nisbi sındırma əmsalı adlanır. Sındırma əmsalının qiyməti şüanın düşmə bucağından asılı olmayıb, verilmiş iki mühitin xassələrindən asılıdır.
Mühitin vakuuma nəzərən sındırma əmsalı mütləq sındırma əmsalı adlanır. Mütləq sındırma əmsalı işığın vakuumdakı sürətinin verilmiş mühitdəki sürətindən neçə dəfə böyük olduğunu göstərir:
Müstəqil Yunanlar
Müstəqil Yunanlar - Yunanıstan  fəaliyyət göstərən sağ meyilli siyasi partiya. 2015-ci ilin əvvəlində partiya ölkədə keçirilən növbədən kənar parlament seçkilərində parlamentdə olan 300 yerdən 13 yer əldə etmişdir.
Optika
Həndəsi optika
Yaxınlaşmalar
Həndəsi optika tez-tez paraksial yaxınlaşma və ya "kiçik bucaq yaxınlaşması" yanaşmasından istifadə edərək sadələşdirilir. Nəticədə bizi maraqlandıran riyazi əməliyyatlar xətti olur ki, bu da sadə matrislərdən istifadə edərək optik komponentləri və sistemləri təsvir etməyə imkan verir. Bu, təsvirin və obyektin təxmini mövqeyi və böyüdülməsi kimi optik sistemlərin əsas xüsusiyyətlərini təyin etmək üçün istifadə olunan Qauss optikası və paraksial şüa izləmə üsullarına gətirib çıxarır.
Müasir optika
Optika tədqiqatının xüsusi sahələrinə işığın kristal optika və metamateriallar kimi xüsusi materiallarla necə qarşılıqlı təsir göstərdiyinə dair tədqiqatlar daxildir. Digər tədqiqatlar elektromaqnit dalğalarının fenomenologiyasına, məsələn, sinqulyar optika, qeyri-təsvir optikası, qeyri-xətti optika, statistik optika və radiometriyaya yönəlmişdir. Bu gün saf elmi optikanı optik elmdən və ya optik fizikanı optika mühəndisliyindən ayırmaq lazımdır, bunlar optik elmlər adlanır. Tanınmış alt yazılarla optika mühəndisliyi; buraya işıqlandırma mühəndisliyi, fotonika və optoelektronika, linzaların dizaynı, istehsalı və sınaq optikası və təsvirin işlənməsi kimi praktik tətbiqləri daxildir.
Gürcüstan çarlığı
Bir neçə əsr davam edən səltənət 13-cü əsrdə monqol istilalarının altına düşdü, lakin 1340-cı illərə qədər yenidən suverenliyini təmin etdi. Sonrakı onilliklərdə Qara Ölümlə yanaşı ölkənin iqtisadiyyatını, əhalisini və şəhər mərkəzlərini viran edən Timurun rəhbərliyi ilə çoxsaylı istilalarla yadda qaldı. Bizansın, sonra Trebizond imperiyasının süqutundan sonra çarlığın geosiyasi vəziyyəti daha da pisləşdi. Bu proseslər nəticəsində XV əsrin sonlarında Gürcüstan sınıq bir varlığa çevrildi. 1386-cı ildən etibarən Timur tərəfindən edilən hücumlarla yanaşı, Qara Qoyunlular və Ağ Qoyunluların sonrakı istilaları 1466-cı ilədək çarlığın son anarxiyaya uğramasına və Kartli, Kaxeti və İmereti'nin quruluşlu səltənətlərinin 1490 ilə 1950 arasında müstəqil çarlıq olaraq tanınmasına gətirib çıxardı. 1493-cü ildə hər biri Baqrationi sülaləsinin rəqib bir qolu olmaqla Odishi, Guria, Abxaziya, Svaneti və Samtsxe adlanan beş  feodal klanlar quruldu.
Amrita Sinqh
Həyatı
9 fevral 1958-ci ildə müsəlman ailəsində anadan olmuşdur. 1983-cü ildən filmə çəkilir. İlk filmi “Sevginin gücü” olmuşdur. 1991-ci ildə məşhur aktyor Saif Əli Xanla ailə həyatı qurmuşdur. İki övladı var. 2004-cü ildə Amrita Sinqh Saif Əli Xandan ayrılmışdır.
Senecio lageniformis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Toshiba
Toshiba Corporation (yazılış: Toe-She-buh; Yaponca səsləndirişiylə: TOH-she-bah) — transmilli Yaponiya istehsal şirkəti. Ümumi mərkəzi Yaponiyanın paytaxtı Tokioda yerləşən şirkət istehlakçı məhsulları elektronik cihazlar və hissələri mövzusunda dünyanın tanınmış markalarından biridir.
Toshiba; HP, Dell,Samsung, Acer və Lenovo ilə birlikdə dünyanın ən böyük altı fərdi kompüter istehsalçısından biridir.
Toshiba; enerji istehsalı, güc qaynaqları, internet həlləri, informasiya sistemləri və elektronik hissə sahələri də var.