cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Naxçıvan xanlığı
Ticarət
Bazarlarda pul, çəki və ölçü vahidlərinin müxtəlifliyi ticarətin normal aparılmasında ciddi çətinliklər törədirdi. Naxçıvan bazarlarında İran, Türkiyə, Rusiya və Gürcüstanda, habelə Şuşada, Xoyda, Təbrizdə və digər şəhərlərdə kəsilmiş pullar dövriyədə idi. Müxtəlif şəhərlərdə zərb olunmuş pulların dəyəri də bir-birindən fərqlənirdi. Xüsusilə yerli pul vahidlərinin sabit olmaması ticarətin gedişini çətinləşdirirdi. Siyasi hadisələr, habelə şəraitlə əlaqədar xanlar özlərinin pul vahidlərinin dıyərini dəyişməyə məcbur olurdular. Belə hallar da bazarlarda pul dövriyyəsini ləngidirdi.
Əkinçilik
Naxçıvan xanlığının torpaq sahələri ilə bağlı dəqiq olaraq məlumat yoxdur. Əlincə mahalının torpağı əsas etibarilə gilli torpaqlar olmuş, bura yalnız buğda və arpa əkmək üçün yararlı olmuşdur. Xok mahalının torpaqları buğda və arpa ilə bərabər pambığında əkilməsinə imkan verirdi. Dərələyəz mahalının əkin sahələri isə gilli torpaqlar və qara torpaqlar olmuşdur. Ordubad bölgəsi isə torpaqların xüsusiyyətinə görə 3 yerə bölünürdü: şimalda gili çox olan qara torpaqlar, mərkəzdə gilli və qumlu torpaqlar, cənubda Araz çayı boyunca sarı və qırmızı gilli torpaqlar. Tədqiqatçı K. Nkitin Naxçıvan xanlığında su çatışmamazlığının mövcud olduğunu qeyd edirdi. Onun araşdırmalarına görə xanlığın torpaqlarının 1/5 hissəsinin becərilməməsinin əsas səbəbi suyun çatışmaması idi. K. Nkitin yazırdı:
Azərbaycanın əksər xanlıqlarında olduğu kimi, Naxçıvan xanlığında da əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik təşkil edirdi. Xanlığın ərazisində mövcud olan müxtəlif iqlim şəraiti, burada əkinçiliyin taxılçılıq, pambıqçılıq, bostançılıq, ipəkçilik, üzümçülük, bağçılıq kimi sahələrinin inkişafı üçün əlverişli şərait yaradırdı. Xanlıqlar dövründə ərazidə davam edən müharibələr bu sahənin inkişafına ciddi əngəl törədirdi. Bununla belə, iqtisadi əlaqələrin zəif inkişaf etdiyi bir şəraitdə əkinçilik əhalinin ərzaqla təminatının yeganə mənbəyi idi.
Çəltik əsasən Naxçıvan xanlığında: şəhərdə və Şıx Mahmud, Xəlili, Kültəpə, Oruc, Uzunoba, Həsənağa, Didovar, Nəzərabad, Xalxal, Şahbuz, Qarababa, Cəhri, Təzəkənd, Nehrəm kəndlərində, Əlincə mahalında (Əbrəqunis, Culfa, Çəmənlik, Saltaq, Xanağa, Kəşkənd) və Dərələyəzin qərb hissəsində əkilirdi. 1828-ci ildə Naxçıvan xanlığında çəltik məhsulu 10 min puda bərabər olmuşdur.
Xanlıqlarda əsasən növbəli əkin sistemindən istifadə edirdilər. Yəni torpağın bir hissəsi əkildiyi zaman digər hissəsi dincə qoyulurdu. Dincə qoyulmuş torpaqdan biçənək və otlaq sahəsi kimi istifadə edirdilər. Belə ki, buğda və arpanı topladıqdan sonra, bostan, yaxud dirrik kimi istifadə edirdilər. Qar örtüyündən məhrum olan yerlərdə qışda əkin donmasın deyə yalnız yazlıq buğda və arpa əkirdilər. Çökəkliklərdə, dağların yamaclarındakı dərin dərələrdə payızlıq buğda və arpa, yazlıq darı, pərinc və çovdar əkirdilər. Çovdar çox az yerdə əkilirdi. Arran yerlərində əsasən payızlıq buğda və arpa əkilirdi. Həkəri dərəsində çəltik əkinləri və bostanlar daha çox yayılmışdı.
Arıçılıq və ipəkçiliklə əsasən Ordubad bölgəsində məşğul olurdular. İpəkçilik kənd təsərrüfatının o qədər gəlirli sahəsi idi ki, hər tut ağacından ildə 120 qəpik vergi alınırdı. Bütün Ordubad bölgəsində 100 min tut ağacı var idi ki, bunun da 10%-i, yəni 10 min ədədi Ordubad şəhərində yerləşirdi. Xanlığın düzənlik yerlərindəki kəndlərdə tut ağaclarının cərgəsi genişləndirilirdi ki, onlarla ipəkqurdu yemlənilirdi. 1820-ci illərdə Ordubad şəhərində 200 pud ipək istehsal olunurdu. İpək həm də bazara çıxarılırdı. Əldə edilən ipəyin keyfiyyət baxımından bazar qiyməti də müxtəlif olurdu. Məsələn, birinci növ ipəyin qiyməti Ordubad bazarında 12 tümənə, ikinci növü isə 7 tümənə bərabər idi.
Kənd təsərrüfatı sahəsində Naxçıvan xanlığı əhalisinin əsas məşğuliyyətlərindən biri də bağçılıq idi. Dağ kəndlərindən başqa digər kəndlərin əhalisi də bağçılıqla məşğul olurdu. Dağ kəndlərində yayın qısa olması və qışın sərt keçməsi bu kəndlərdə bağçılıqla məşğul olmağa imkan vermirdi. Bağ və bostançılığın inkişafını isə bir tərəfdən, təsərrüfatın qapalı xarakteri, digər tərəfdən, aztorpaqlılıq, su çatışmazlığı əngəlləyirdi. Ordubad bağlarında 200 xalvar əkin sahəsində meyvə bağları salınmışdı ki, bununda 30 xalvarı Ordubad şəhərində və onun ətrafında yerləşirdi. Bağçılığın əsasını meyvəçilik və üzümçülük təşkil edirdi. Üzüm bağlarının əksəriyyəti xanlıqda becərilirdi. Burada 30 xalvara yaxın üzüm bağı var idi. Əsas etibarilə, kişmiş üçün istifadə edilən bir xalvar üzüm sahəsindən 400 batmana yaxın məhsul yığılırdı. Ümumiyyətlə, xanlıqda 1820-ci illərdə 12 min batmana yaxın üzüm yığılırdı.
Naxçıvan xanlığının iqtisadi həyatında bostançılığın da özünə məxsus yeri var idi. Bostançılıqla Yarımca, Şıx Mahmud, Kültəpə, Orucdizəsi, Uzunoba, Həsənağa dizəsi, Syurab, Didovar, Nəzərabad, Mirzə, Cəhri, Qoşadiz, Tunbul, Yamxana, Təzəkənd, Nehrəm, Arazin, Əbrəqunis, Xanağa, Saltaq, Bənənyar, Culfa, Şərur və s. kəndlərin əhalisi məşğul olurdu. 1828-ci ildə Naxçıvan xanlığının əkilən torpaqlarının 50 xalvarında bostan əkilirdi ki, buradan da yarım milyon pud məhsul yığılırdı. Yalnız Dərələyəz mahalının dağlıq hissəsində az miqdarda kətan becərilirdi. Kətandan yağ alınmaqla yanaşı, həm də toxuculuqda istifadə olunurdu.
Kənd təsərrüfatı məhsulları içərisində pambıq xüsusi yer tuturdu. Pambıq feodallara daha çox gəlir verirdi. Demək olar ki, pambıq Dərələyəzdən başqa bütün mahallara əkilirdi. Əsasən Naxçıvan mahalında: Yarımca, Şıx Mahmud, Kültəpə, Xəlili, Oruc, Həsənağa, Uzunoba, Didovar, Nəzərabad, Əznayird, Süst, Bulqan, Qaraquna, Hasan, Qoşadiz, Tunbul, Yamxana, Təzədən, Qızılvəng, Nehrəm kəndlərində; Xok mahalında isə bütün kəndlərdə, Əlincə mahalınin Ərəzin, Əbrəqunis, Culfa və Şüküd kəndlərində əkilirdi.
Kənd təsərrüfatı məhsulları yerli bazarlarda satılmaqla, eyni zamanda, qonşu xanlıqlara və ölkələrə də ixrac edilirdi. Ordubad bölgəsindən ən çox meyvə və meyvə qurusu ixrac olunurdu. Meyvə qurusu Tiflisə, meyvə özü isə İrana, Qaradağ xanlığına aparılırdı və orada buğda ilə əvəz edilirdi.
Maldarlıq
Digər Azərbaycan xanlıqlarında olduğu kimi, Naxçıvan xanlığında da əkinçilikdən sonra ən mühüm sahə olan maldarlıq inkişaf etmişdi. Naxçıvan xanlığının demək olar ki, bütün mahallarında məşğul olurdu. Naxçıvan diyarının bir çox mahallarında, xüsusilə Dərələyəz mahalının şərq hissəsində maldarlıq üçün lazım olan otlaqların çoxluğundan, burada maldarlıq əhalinin əsas məşğuliyyətinə çevrilmişdi. Xok mahalında da vəziyyət bu cür idi. Burada suyun azlığından torpaqların çoxu əkilib-becərilmir və ona görə də həmin yerlər otlaq kimi istifadə olunurdu. Ordubad bölgəsində də xeyli otlaq yeri mövcud idi.
Buynuzlu heyvanların sayı və aralarındakı nisbət baxımından, Ordubad bölgəsində vəziyyət Naxçıvan bölgəsindəki vəziyyətlə, demək olar ki, eyni idi. Ordubad bölgəsində də qoyunçuluq, digər sahələrlə müqayisədə nisbətən inkişaf etmişdi. Eyni zamanda buynuzlu heyvanların sayı nəqliyyat heyvanlarının sayından təqribən 13 dəfə çox idi. Ordubad bölgəsində nəqliyyat heyvanları arasında dəvə mühüm yer tuturdu. Dəvədən əsas etibarilə ən çox ticarətlə məşğul olan yerlərdə istifadə olunurdu. Maldarlıq sahəsində Ordubadda olan vəziyyət Naxçıvan bölgəsi kimi olsa da, heyvanların miqdarı sahəsində o, Ordubad bölgəsindən xeyli irəlidə idi. Dəvələrin sayını çıxmaq şərtilə buynuzlu heyvanların 69 %-i, nəqliyyat heyvanların 74,4 %-i və öküz və camışın ümumi sayının 89,3 %-i, qoyun, qoç və keçilərin 60 %-i, atların 88,7 %-i, ulaqların 61,5 %-i Naxçıvan bölgəsinin payına düşürdü.
Senecio mattfeldianus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Naxçıvan xanlığı
Maldarlıq
Bir baş qoyun və keçidən ildə 3.8 batman və yaxud 4.5 funt və ya hər 9 qoyun və keçidən 1 pud yun almaq mümkün idi. Naxçıvan bölgəsində 69953 baş qoyun və keçi mövcud idi. Bu səbəbdən hər il alınan yun həcminin 7772.5 puda bərabər idi. Hər bir sağmal inək və camışdan ildə 3 batman yağ almaq mümkün idi. Hər 3 inək və camışdan biri sağmal olurdu. Hər 3 qoyun və keçi də sağmal olurdu və bunların südündən ildə 2 batmana qədər pendir almaq mümkün olurdu. Bununla yanaşı maldarlıq sənətkarlığın mühüm sahələrindən biri olan dəriçiliyin inkişafı üçün də əhəmiyyətli idi. Rusiya işğalından sonra Naxçıvan xanlığında 102706 baş xırda və iribuynuzlu heyvan var idi. Bu da dəriçiliyin inkişafına müsbət təsir bağışlayırdı.
Qoyunçuluq və atçılıq daha çox yayılmışdı. Maldarlıq qoşqu qüvvəsi kimi əkinçilikdə, əhalini qidalanmasında, geyimində həmçinin ev və sənətkarlıq sənayesinin xammalı kimi mühüm idi. Mal-qaranın böyük hissəsi xana, bəylərə, məliklərə, ağalara, habelə varlı kəndlilərə və elatlara məxsus idi. Əgər əkinçiliklə məşğul olan əhali iri buynuzlu heyvanları başlıca olaraq təsərrüfat məqsədi üçün və qismən də qida mənbəyi kimi saxlayırdısa, elatlar xırda buynuzlu heyvanları başlıca olaraq sənaye və ticarət məqsədləri üçün saxlayırdılar. Buna görə də əkinçilərin təsərrüfatının vəziyyəti iri buynuzlu heyvanların olmasından hədsiz dərəcədə asılı idisə, elatlar üçün bunu söyləmək olmaz.
Vergilər və mükəlləfiyyətlər
Naxçıvan xanlığında əsas vergilər və mükəlləfiyyətlər aşağıdakılar idi:
Əsas mükəlləfiyyətlər isə aşağıdakılar idi:
Torpaq mülkiyyət formaları
Digər Azərbaycan xanlıqlarında olduğu kimi, Naxçıvan xanlığında da torpaq mülkiyyətləri mövcud idi. Dövlət torpaqları divan adlanırdı. Lakin əvvəlki əsrlərdən fərqli olaraq XVIII əsrin ikinci yarısında xanlıqda dövlət torpaqları tədricən əvvəlki əhəmiyyətini itirərək bir növ xanın şəxsi mülkiyyətinə çevrilmişdi. XVII əsrin ikinci yarısında dövlət torpaqları ilə xan ailəsinin torpaqları birləşdirilib vəhdət təşkil etmiş və beləliklə də şəxsi torpaq sahibliyi divan torpaqları hesabına artmışdır. Bu torpaqlar xanın və xan ailəsi üzvlərinin varlanmasına şərait yaradırdı. Əksər hallarda divan torpaqları xanın razılığı ilə hər hansı şəxsə bu və ya digər xidmətinə görə tiyul hüququnda istifadəyə verildi.
Xan xanlıqda ən böyük torpaq sahibi idi. Xan torpaqlarının əhəmiyyətli hissəsini xass torpaqları təşkil edirdi. Xana və ailə üzvlərinə məxsus olan torpaqlar xass adlanırdı. Xan torpaqlarının digər hissəsi xan divanının idarəçiliyində olub divani torpaqları adlanırdı. Əvvəlki dövrlərdən fərqli olaraq xanlıqlar dövründə xass torpaqları ilə divani torpaqları arasında fərq getdikcə aradan qalxırdı.
Xanlıqda önəmli mövqe tutan torpaq mülkiyyətlərindən biri də mülk torpaqları idi. Bu torplaqları almaq, satmaq, bağışlamaq, vəsiyyət etmək, girov qoymaq olardı. Mülk sahibliyi dövlət qulluğunda deyildi. Mülkün o qədər də geniş yayılmamış forması "mülki-xalisə" idi. Mülki-xalisə hökmdarın bağışladığı torpaqla yanaşı, əyalətdəki torpaqların bəylərə bağışlanması və satılması yolu ilə yaranırdı. Belə mülkləri olan bəylər digər mahallardan və digər xanlıqlardan kəndliləri müxtəlif yollarla bu yerlərə cəlb edib onları həmin torpaqlarda məskunlaşdırırdılar. Dəyirman və bağlar da mülki-xalisə ola bilərdi. Bu mülklərdən xəzinəyə vergi verilmirdi. Mülklərin müəyyən hissəsi xalisə olmadıqda mülk sahibləri xəzinəyə vergi verməli idilər.
Xanlıqda aparıcı torpaq mülkiyyəti formalarından biri tiyul torpaqları idi. Bu şərti torpaq mülkiyyəti idi. Torpaqdan tiyul hüququ əsasında istifadə edən şəxs tiyuldar adlanırdı. Xanlar xidmət müqabilində bəylərə və digər şəxlərə müəyyən ərazilərdən vergi toplamaq hüququ verirdilər. Tiyul sahibi tiyuldar vəfat etdikdə xan həmin sahəni onun varisinə verirdi. Ancaq varis də atası kimi xana qulluq göstərməli idi. Bəzən xanlar heç bir xidmətlə bağlı olmayaraq, istədikləri bir şəxsə də tiyul verə bilirdilər. Vəzifələr çox vaxt irsən keçdiklərinə görə tiyul irsi mülkiyyətə — mülkə çevrilə bilərdi.
Xanlıqda dini müəssisələrə məxsus vəqf torpaq mülkiyyəti də mövcud idi. Ziyarətgahlara, müqqəddəs yerlərə, pirlərə xeyriyyə idarələrinə və habelə yüksək dərəcəli ruhanilərə bağışlanan tоrpaq sahələrinə deyilirdi. Buraya ayrı-ayrı kəndlər, tоrpaq sahələri, bağlar, evlər, dükanlar, karvansaralar, hamamlar, bazarlardan gələn gəlirlərin bir hissəsi daxil idi. Xanlıqlar dövründə, о cümlədən də Qarabağ xanlığında vəqf tоrpaqları geniş yayılmışdır. Vəqf şəxsi mülkiyyəti hesab olmurdu və "Allahın mülkiyyəti" adlanırdı.
İdarəçilik sistemi
Xanlıqda irsi idarəçilik, yəni monarxiya rejimi mövcud idi. Monarxiyanın başında qeyri-məhdud qanunverici, məhkəmə və icra hakimiyyətinə malik xan dururdu. Hakimiyyət atadan böyük oğula keçirdi. Xanın hakimiyyəti mütləq, qeyri-məhdud səciyyə daşıyırdı. Xan hakimiyyəti həm icra formasında, həm də feodal hüququnun yardımı ilə məhkəmə formasında gerçəkləşdirirdi. Hüquq qeyri-rəsmi səciyyə daşıyırdı. Onun mənbəyi şəriət, ilk növbədə Quran idi. Hüququn digər, daha az vacib olmayan mənbəyi yerli adətlər idi. Xanın istədiyi şəxslər torpaq, yaxud torpaqdan alınan gəliri bağışlamaq hüququ vardı.
Naxçıvan xanlığında divan yaxud divanxana fəaliyyət göstərirdi. Divanxanalara qeyri-məhdud hüquqa malik оlan xanlar başda оlmaqla yüksək vəzifəli şəxslər və xanın köməkçiləri rəhbərlik edirdilər. Qarabağ xanlığında da vəzir divanxanada mühüm rоl оynayırdı. Vəzir adətən xanın ən sədaqətli və inanılmış adamlarından təyin edilirdi. Vəzir həm savadlı, həm də geniş dünyagörüşünə malik оlmalı idi. Xanlıq divanxanasında yüksək vəzifə daşıyanlardan biri də divanbəyi idi. Bu rütbəni müəyyən ruhanilər icra edirdilər. Belə divanbəyilər həm də qazı adlandırılırdılar.
Xanın şəxsi təsərrüfatına eşikağası başçılıq edirdi. Divanxanada qoşunnovis, yaxud qoşun mirzəsi vəzifəsi də vardı. Mühüm vəzifələrdən biri də xəzinədarağaşı idi. O, xəzinəyə nəzarət edirdi, xan bu vəzifəyə ən yaxın və inanılmış adamlarını təyin edirdi. Bilavasitə xana tabe idi. Divanxada bir sıra ikinci dərəcəli vəzifələr – yasavul, fərraş, mehmandar da var idi. Feodal nərdivanının növbəti pilləsində bəylər dururdu. Bəylər çoxsaylı təbəqə idilər, xanlara müxtəlif inzibati və hərbi qulluq göstərirdilər; hakim sinfin özəyini təşkil edirdilər. Bəylər irsi və qulluq bəylərinə bölünürdülər.
Mahalları minbaşılar və məliklər, kəndləri isə darğalar, yüzbaşılar, kovxalar, kəndxudalar idarə edirdilər. Əslində minbaşı və yüzbaşı rütbələri hərbi rütbələr idilər. Onlar hərbi əməliyyatlar zamanı min və yüz nəfərlik dəstələrə başçılıq edirdilər. Mahal naibləri həm inzibati, həm də məhkəmə hakimiyyətinə malik idilər. Kəndxudalar və kovxalar kənd icmaları tərəfindən seçilirdilər. Onların başlıca vəzifəsi icma üzərinə düşən vergiləri toplamaqdan və kənddə asayişin qorunmasından ibarət idi.
Darğalar bazara nəzarət edərək ərzaq məhsullarının qiymətlərini təyin edir, mübahisəli məsələlərin həlli zamanı münsif kimi çıxış edirdilər. Darğalar formal olaraq bazar polisi hesab olunsalar da, əslində bütün şəhərdə qaydaqanuna cavabdeh idilər. Şəriət qaydalarının əməl olunmasına da darğalar nəzarət edirdi. Darğaların qayda-qanunu pozanları cəzalandırmaq hüququ vardı. Şəhərlərdə gecələr asayişin qorunmasına əsəsbaşı nəzarət edirdi.
Kəndlər kəndxudalar tərəfindən idarə olunurdu. Daha iri kəndlərin kəndxudaları yüzbaşı titulu daşıyırdılar. Kəndxudalar bir qayda olaraq kənd icması tərəfindən seçilir və mahal naibi tərəfindən təsdiqlənirdi. Sonralar yüzbaşı titulu daşıyan kəndxudalar xan tərəfindən təyin olunmağa başlandı. İdarəetmədə yüksək məmurlar əsas rol oynayırdılar. Onlara eşikağası, baş mehtər, xəzinədar, sərkəre amili göstərmək olar. Xanlıqda məhkəmə, maliyyə, polis xidməti və orduya xüsusi fikir verilirdi. Xanlığın idarə olunmasına məhkəmə böyük yer tuturdu. Məhkəmə sistemi demək olar ki, bütünlüklə ruhanilərin nəzarəti altında idi. Şəriət məhkəmələrinə əsasən kənd, mahal qazıları və xanlığın baş qazısı başçılıq edirdi. Məhkəmədə müsəlman hüququ böyük təsirə malik idi.
İnzibati-ərazi quruluşu
Naxçıvan xanlığı inzibati cəhətdən mahallara bölünmüşdü. Xanlığın paytaxtı Naxçıvan şəhəri idi. İkinci Rusiya-İran müharibəsi zamanı buranın idarəsini asanlaşdırmaq məqsədilə Cənubi Azərbaycana hakim təyin edilmiş Abbas mirzə Naxçıvan xanlığını inzibati baxımdan iki tümənə böldü: Naxçıvan və Ordubad tümənləri. 1797-ci ildə İbrahimxəlil xan Naxçıvan xanlığına daxil olan Meğri və Qafan mahallarını işğal edərək Qarabağ xanlığına birləşdirmişdi. Naxçıvan və Ordubad tümənləri öz növbələrində bir neçə mahala bölünürdü. Gülüstan müqaviləsindən sonrakı dövr zamanı Naxçıvan tüməni 4, Ordubad tüməni isə 5 mahaldan ibarət idi. Xanlığın şəhərləri arasında Naxçıvan, Culfa, Azad, Ordubad və Əylis ən inkişaf etmiş şəhərlərdən idi.
Ordu quruculuğu
Naxçıvan xanlığının hərbi ordusuna yarandığı gündən Heydərqulu xan çox ciddi fikir vermişdir. Naxçıvan xanlığının qoşunu 800 nəfər piyadadan və 200 süvaridən ibarət olub. Sıravi döyüşçülər, 1797-ci ildən sonra sərbazlar piyada dəstələri əsasən Naxçıvan və Ordubad mahallarından yığılırdı. Xana tabe olsalar da əsasən şahzadə Abbas mirzənin əmrlərini yerinə yetirirdi. Yaradılan hərbi dəstələrə sərhəng hərbi rütbəsini daşıyan şəxs komandarlik edirdi. Bu komandir hökmən xanın hərbçi qohumlarından olmalı idi.
Naxçıvan xanlığının ordusunda sərhəngdən başqa digər hərbi rütbələr də mövcud olmuşdur: podpolkovnik, əllibaşılar, yüzbaşılar. Xanlıqda 8 yüzbaşı, 16 əllibaşılar və bir neçə onbaşı mövcud olmuşdur. Əvvəllər Naxçıvan xanlığında daimi qoşunlar yox idi. Lakin lazım olduqda tüfəngçiləri bir yerə toplayırdılar. Bunlar da mühafizə polisi rolunu oynayırdılar. Süvari dəstələr isə ancaq kəngərlilərdən ibarət idi. Baş rəisdən başqa, 2 sultan, 4 onbaşı, tələb edilən sayda yüzbaşılar hərbi süvari dəstəsinin əsasını təşkil edirdi.
Digər xanlıqlarda daimisilahlı dəstələr muzdlu döyüşçülərdən ibarət olsalar da, Naxçıvan xanlığında bu iş tamam fərqli şəkildə idi. Yeni atlı dəstələr ancaq kəngərlilərdən təşkil olunurdu. Qeyri-nizami qoşun sayılsa da, çox hazırlıqlı idilər. Rusiya hərb tarixçisi və yürüş iştirakçısı Platon Zubov yazır: "…Onlar haqqında fikir demək üçün gərək o qoşunları döyüş vaxtı müşahidə edəsən. Bunlar elə bil ki, qəzəblənmiş Allahın odu və ildırımıdırlar. Döyüş vaxtı göydən düşmənlərin lap mərkəzinə düşürlər, ölüm və dəhşət səpələyirlər. Və elə o vaxtdan mənim gözlərim önündə baş verən müsəlman qoşunlarının möcüzəli igidliklərini sevinclə xatırlayıram."
Naxçıvan xanlığında atlı dəstənin Kəngərli süvarilərinin vahid forma və xüsusi geyimləri olmuşdu. Atların başlarına bağladıqları kaporlar-qırmızı parçalar onları digər döyüşçülərdən fərqləndirirdi. Kaporlar əla növ ipəklərdən qanovuzdan yaxud atlasdan hazırlanırdı. Döyüşçülərin hamısının döyüş qılıncları yanlarında olurdu. Tüfənglər və digər silahlar istehsal olunandan sonra da süvarinin qılıncı yanında olurdu. Naxçıvan xanlığında Kəlbəli xanın hakimiyyəti dövründə süvarilər odlu silahlardan istifadə edirmişlər. Naxçıvan xanlığında silah istehsalı ilə bağlı başlıca olaraq Naxçıvan və Ordubad şəhərlərində məşğul olurdular. Şəhərlərin hər birində 6 nəfərlik şəxs tüfəng və tüfəng qundağı hazırlanması ilə məşğul olurdular.
Etnik tərkib
Rusiya tərəfindən işğal edildikdən sonra rus məmurları tərəfindən tərtib olunmuş statistik məlumata əsasən, Naxçıvan şəhəri də daxil olmaqla, eyniadlı dairənin mahallarında 6177 ailə yaşayırdı. Bu ailələrin ən çox hissəsi 3450 ailə Naxçıvan mahalının payına düşürdü. Ailə sayına görə Naxçıvan mahalından sonra qərb və şərq hissəsinə ayrılan Dərələyəz mahalında 1727 ailə yaşayırdı. Daha sonra ardıcəllıqla Əlincə mahalı 718 ailə, Naxçıvan şəhəri  502 ailə və Xok mahalı  235 ailə gəlirdi. Eyni dövrdə Ordubad mahalında Ordubad, Əylis, Dəstə, Cənənab, Bilev və Ordubad şəhərində 2292 ailə yaşayırdı. Burada isə əhalinin çoxu ailə baxımından Ordubad mahalında 633 ailə və Ordubad şəhərində  515 ailə cəmləşmişdi. Dəstə mahalında 319 ailə, Əylis mahalında 318 ailə, Cənənab mahalında isə 119 ailə yaşayırdı.
Türkmənçay müqaviləsinin təsdiq edilməsinin ertəsi günü çar I Nikolay "Erməni vilayəti" yaradılması haqqında fərman imzaladı. Fərmanda deyilirdi: "İranla bağlanmış müqaviləyə əsasən, İrandan Rusiyaya birləşdirilən İrəvan və Naxçıvanı bundan sonra "Erməni vilayəti" adlandırmağı hökm edir və öz titulumuza daxil edirik. Həmin vilayətin quruluşu və onun idarə edilməsi qaydası haqqında Ali Senat lazımi fərmanları öz vaxtında alacaqdır." Köçürülmənin ilkin mərhələsində Naxçıvan şəhərinə və eyniadlı dairənin 43 kəndinə 2285 erməni ailəsi, Ordubad nahiyəsinin 4 kəndinə isə 266 erməni ailəsi və yaxud 1509 nəfər yerləşdirilmişdi. Naxçıvan diyarının 47 yaşayış yerinə köçürülmənin ilkin mərhələsində 2551 erməni ailəsi köçürülmüşdü ki, bunun da əsas hissəsi Naxçıvan dairəsinin payına düşürdü. Naxçıvan dairəsində yerləşdirilən erməni ailələri çox sıx şəkildə məskunlaşmışdır. Belə ki, Naxçıvan şəhərinə 416, Cəhri kəndinə 151, Küznüt kəndinə 72 erməni ailəsi yerləşdirilmişdi.
Fitopatologiya
thumb|left|Kartofun fitopatologiyası Fitopatologiya — bitki xəstəlikləri, onların profilaktikası və ləğv edilməsi üsullarını öyrənən elm. Ümumi və xüsusi hissəyə bölünür.
Ümumi Fitopatologiya xəstəlik törədiciləri, onların başvermə səbəbini və şəraitini, inkişaf və yayılma qanunauyğunluqlarını, xəstə orqanizmdə anatomik, fizioloji dəyişkənlikləri, bitki immuniteti və karantini məsələlərini öyrənir. Fitopatologiyaya kənd təsərrüfatı fitopatologiyası, ağac və kolların xəstəliklərini öyrənən meşə fitopatologiyası, dekorativ bitkilərin fitopatologiyası aiddir. thumb|[[Pepper mild mottle virus]]
Massis (qəzet)
Massis - Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatının Pasadena şəhərində nəşr olunan ermənicə qəzet. Qəzet Hnçak təşkilatının rəsmi orqanı hesab olunur və 1980-cı ildən etibarən həftədə bir dəfə olmaqla nəşr edilir.
Kaatinqa
Kaatinqa
Braziliya yaylasının şimal-şərqində geniş yayılmış yarımsəhra tropik seyrək meşə fitosenozuna deyilir. Kaatinqada kserofit bitkilər, alçaqboylu ağaclar və kollar üstünlük təşkil edir. Kaatinqada sukkelentlər( yarpaqlarında və gövdələrində su ehtiyatı toplayan bitkilər, xüsusən kaktuslar), habelə tikanlı və tüklü bitkilər çoxdur.
Lənkəran-Astara iqtisadi rayonu
Lənkəran-Astara iqtisadi rayonu — Azərbaycan Respublikasının iqtisadi rayonlarından biri. İqtisadi rayon şərqdən Xəzər dənizi, qərbdən və cənubdan İran ilə həmsərhəddir. Lənkəran-Astara iqtisadi-coğrafi rayonun~ Cəlilabad, Astara, Lerik, Lənkəran, Masallı və Yardımlı inzibati rayonları daxildir.
Coğrafiya
İqtisadi rayonun tərkibinə 6 inzibati rayon, o cümlədən 8 şəhər, 13 qəsəbə, 642 kənd və 182 bələdiyyə daxildir. Lənkəran iqtisadi rayonunun ən inkişaf etmiş və önəmli şəhəri Lənkərandır. İqtisadi rayon Azərbaycanın cənubunda, İran və Türkiyəyə gedən yollar üzərində yerləşir. Şərqdə Xəzər dənizi, qərbdə və cənubda İran ilə həmsərhəddir. Sahəsi 6,14 min km² –dır, bu da ölkə ərazisinin 7,1%-nə bərabərdir. Lənkəran ovalığı və Talış dağları əsas oroqrafik vahidlərdir. İqtisadi rayonun ərazisinin 26%-i meşələrlə örtülmüşdür. Region rütubətli subtropik iqlimə malik olmaqla təbii şəraitinə görə ölkənin digər iqtisadi rayonlarından fərqlənir.
Əhali
2012-ci ilin məlumatına əsasən Lənkəran-Astara iqtisadi rayonunda əhalinin sayı 855,7 min nəfər idi. Əhalinin orta sıxlığı hər km² -ə 141 nəfərdir. Əhalinin 24.9 faizi (212 min nəfər) şəhərlərdə, 75.1 faizi isə kəndlərdə və qəsəbələrdə yaşayır. Azərbaycan əhalisinin 9,3%-i burada yaşayır.
İqtisadiyyat
Lənkəran-Astara iqtisadi rayonunun iqtisadiyyatının əsasını aqrar-sənaye kompleksi təşkil edir. Kənd təsərrüfatının strukturunda faraş tərəvəzçilik, kartofçuluq, çayçılıq, üzümçülük, taxılçılıq üstünlük təşkil edir. İqtisadi rayon mühüm sitrus meyvəçiliyi rayonudur. Azərbaycanda istehsal olunan çayın 99%-ə qədəri, tərəvəz-bostan məhsullarının yarıdan çoxu bu iqtisadi rayonun payına düşür. Sənaye kənd təsərrüfatı xammallarının emalı əsasında inkişaf etmişdir, bitkiçilik və balıqçılıq məhsullarının emalına əsaslanır. Yeyinti sənayesində balıq emalı, çay, meyvə-tərəvəz konservi və şərab istehsalı mühüm yer tutur. Ət, süd, pendir, çörəkbişirmə müəssisələri fəaliyyət göstərir.
Nəqliyyat
Lənkəran-Astara iqtisadi-coğrafi rayonu özünün coğrafi və geosiyasi mövqeyi ilə respublikanın iqtisadi və siyasi əlaqələrində mühim rol oynayır. Burada Lənkəran Beynəlxalq Hava Limanı fəaliyyət göstərir.
Dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatı
İqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş qonşumuz İran İslam Respublikası ilə əlaqələrimiz əsasən tranzit ərazi kimi bu region vasitəsilə həyata keçirilir. Azərbaycanda İran sərhədinə qədər Bakı-Astara dəmir yolu xətti 1941-ci ildə çəkilmişdir.Dəmir yoluna paralel olaraq beynəlxalq əhəmiyyətli avtomobil yolu da fəaliyyət göstərir. Lənkəran-Astara iqtisadi-coğrafi rayonu ərazisindən keçən (tranzit yollar) bu yollar vasitəsilə Rusiya-İran iqtisadi əlaqələri də yaranmışdır.
Su nəqliyyatı
İqtisadi-coğrafi rayonun nəqliyyat şəraitini daha da yaxşılaşdırmaq məqsədilə gələcəkdə Xəzər dənizinin ucuz və qısa su yolundan istifadə olunmalıdır [İmrani Z.T.2008]. Elmi-texniki tərəqqinin surətlə inkişaf etdiyi bir zamanda Bakı ilə Lənkəran və Astara şəhərləri arasında sərnişin və yük daşınması üçün sürətli və hər cür şəraitə malik gəmilərdən istifadə edilməlidir. Bu məqsədlə Lənkəran və Astarada dəniz liman kompleksləri yaradılmalıdır. Hava yollarını inkişaf etdirmək üçün Lənkəran şəhərində beynəlxalq əhəmiyyətli təyyarə limanı tikilmişdir. Cədvəl 9.8.
İqtisadi-coğrafi rayonda respublika və yerli əhəmiyyətli yolların quruluşu, km
[Z.S.Məmmədova (2002) görə]
İqtisadi-coğrafi rayonda avtomobil yollarının ümumi uzunluğu 2502 km-dir ki, bunun da 717 km-i (29%) respublika, 1785 km-i (71%) isə yerli əhəmiyyətli yolların payına düşür. 2011-ci ildə iqtisadi-coğrafi rayonda avtomobil nəqliyyatı ilə 6,1 mln. ton yük və 53,6 mln. sərnişin daşınmışdır ki, bu da 2000-ci ilə görə uyğun olaraq 3,4 mln ton və 23,0 mln nəfər artım deməkdir. Göstərilən dövrdə yük dövriyyəsi 876,4 mln ton/km, sərnişin dövriyyəsi 463,5 mln sərnişin/km olmuşdur. Qəzvin-Rəşt (İran) dəmir yolunun Astara ilə birləşdirilməsi layihəsi mövcuddur. Lənkəran-Astara iqtisadi-coğrafi rayonunun avtomobil yollarının quruluşunda asfalt yollar 12%, qara örtüklü 17%, çınqıl örtüklü 39%, qrunt yollar isə 32% təşkil edir (cədvəl 9.9.).
İqtisadi-coğrafi rayon üzrə avtomobil yollarının texniki vəziyyəti
Təbii sərvətləri
Regionda faydalı qazıntılar azdır, qeyri-filizlərdən tikinti qumu, gil, çaydaşı, gips ehtiyatları vardır, zəngin termal və mineral sulara malikdir. İqtisadi rayonda rütubətli subtropik iqlim, məhsuldar torpaqlar, su və əmək ehtiyatları kənd təsərrüfatının inkişafı üçün böyük imkanlar yaradır. Sahilboyu balıq ovlanır.
Sosial infrastrukturu
Lənkəran Dövlət Universiteti, orta məktəblər, Dram teatrı, Diyarşünaslıq muzeyi və s. regiondakı əsas sosial infrastrukturlardır.
Nüsrətulla mirzə Qovanlı-Qacar
Nüsrətulla mirzə Vəcihulla mirzə oğlu Qovanlı-Qacar (1877-1925)—Qacar şahzadəsi.
Həyatı
Nüsrətulla mirzə Vəcihulla mirzə oğlu 1877-ci ildə Tehran şəhərində dоğulmuşdu. Saray təlim-tərbiyəsi, təhsili almışdı. Əmirəzəm, Sеyfulməlik ləqəbləri daşıyırdı. Nüsrətulla mirzə 1890-cı ildə Luristanın valisi оlmuşdu. Еynəddövlənin baş vəzirliyi dönəmində Astrabada başçılıq еtmişdi. 1907-ci ildə Əşraf adlı tоplumu təşkil еtmişdi. Həmin ildə Gilana vali sеçilmişdi.
Ailəsi
Nüsrətulla mirzə Əlaüddövlənin qızını almışdı
Ağqanad danaayağı
Hündürlüyü 20-40 sm olan çoxillik bitkidir.Kök yumruları kökümsov şəklində oval və yaxud uzanmışdır. Gövdəsi yarpaq saplağından qısadır.
Yarpaq
Yarpaq ayası iridir, nizəşəkilli oxşəkillidir, demək olar ki, saplağa bərabərdir; kənar bölümləri aralıdır.Toppuzşəkilli törəmələr qısa-silindrikdir, sarı rəngdə, bəzən az bənövşəyi rəngdədir.
Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., Alazan-Əyriçay, Lənk. Muğ., Lənk.dağ., Lənk. oval. Ovalıqdan aşağı, bəzən orta dağ qurşağında.
Yaşayış mühiti
Meşə içərsindəki çəmənlikdə, kolluqlarda, qırılmış meşələrdə rast gəlinir.
Təsərrüfat əhəmiyyəti
Qurumuş köklərindən alınan toz xalq arasında yarasağaldıcı vasitə kimi istifadə olunur.
Qasım Abdullayev (xanəndə)
Qasım İbrahim oğlu Abdullayev və ya Zabul Qasım — xanəndə.
Həyatı
Abdullayev Qasım İbrahim oğlu 1873-cü ildə Şuşada anadan olmuşdur.
O, ömrünün son illərində Şuşa musiqi məktəbində muğamatdan dərs demiş, incəsənət işçilərinin respublika həmkarlar ittifaqı şurasının sədri vəzifəsində çalışmışdır.
Qasım Abdullayev 1927-ci ildə Şuşada vəfat etmişdir.
Fəaliyyəti
O dövrdə, Azərbaycan xalqının məclislərində ”Segah" muğamı daha populyar idi. Lakin XIX əsrin son illərində xanəndələr “Zabul-segah”a daha çox meyl edirdilər. Bu populyarlığın əsas səbəbi tarzən Sadıqcanın tarın qoluna "Zabul" pərdəsini əlavə etməsi idi.
XX əsrin əvvəllərində Zabul Qasım Bakıda bir neçə dəfə konsert vermiş və tamaşaçıların sonsuz rəğbətini qazanmışdır. Zabul Qasım ilk dəfə Bakı tamaşaçıları qarşısında 1903-cü ilin yanvar ayının 27-də H.Z.Tağıyevin teatr binasında verilən “Şərq konserti”ndə Cabbar Qaryağdıoğlu, Şəkili Ələsgər və Seyid Mirbabayevlə birlikdə çıxış etmişdir.
Zabul Qasım təkcə peşəkar xanəndə deyildi, o, eyni zamanda bir opera artisti kimi də tanınmışdı. Onu səhnəyə ilk dəfə dəvət edən və sənətkarlığına yüksək qiymət verən görkəmli bəstəkar Zülfüqar Hacıbəyov olmuşdur. O, görkəmli bəstəkarın xahişi ilə 1913-cü il avqust ayının 7-də Şuşa yay klubunda tamaşaya qoyulmuş “Leyli və Məcnun” operasında Məcnunun atası rolunu ifa etmişdi.
Pinus maximinoi
(Pinus maximinoi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qasımbəyli (Bərdə)
Tarixi
Bərdə rayonunun Kələntərli inzibati ərazi vahidində kənd. Qarabağ düzündədir. XIX əsrin əvvəllərində Şirvan mülkədan Qasım bəyə məxsus ailələr general V.Mədətova bağışlanmış və o da bu ailələri Qarabağa köçürmüşdü. Yaşayış məntəqəsi Qasım bəyin adını daşımış ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Qeyd edək ki, Ağsu rayonunun Ərəbmehdibəy inzibati ərazi vahidində, Goranboy rayonunun Tap Qaraqoyunlu inzibati ərazi vahidində, Cəlilabad rayonunun Şiləvəngə inzibati ərazi vahidində və Sabirabad rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində də bu adda toponimlər mövcuddur. Ancaq bu toponimlərin yaranma tarixləri və toponimkası müxtəlifdir.
İnfrastruktur
2015-ci ilin aprel ayının 1-də kəndə ilk dəfə olaraq təbii qaz verilmişdir.
Mucəm əl-buldan
Mucəm əl–buldan (ərəb. كتاب معجم البلدان) — coğrafiyaşünas və səyyah Yaqut əl–Həməvinin 1224-cü ildə yazmağa başladığı və 1228-ci ildə bitirdiyi coğrafi lüğət.
Senecio stigophlebius
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Housaper (qəzet)
Housaper - Misirin paytaxtı Qahirə şəhərində 1915-ci ildən nəşr edilən erməni dilli qəzet.
Səfvət bəy Məlik-Zərdabi
Səfvət bəy Həsən bəy oğlu Məlikov (mühacirətdə: Safvet Melik Zerdabi; ) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin İstanbuldakı konsulluğunun əməkdaşı, Türkiyədə fəaliyyət göstərmiş memar və Azərbaycan mühacirətinin üzvlərindən biri. Məlikovlar ailəsinin üzvü olan Səfvət bəy Həsən bəy Zərdabinin oğludur.
Həyatı
Səfvət bəy Həsən bəy oğlu Məlikov köhnə təqvimlə 12 noyabr 1891-ci ildə Göyçay qəzasının Zərdab kəndində anadan olmuşdur. 1915-ci ildən fasilələrlə xaricdə yaşamış və nəhayət, 1927-ci ildə davamlı olaraq Türkiyəyə yerləşmişdir. Türkiyədə Nəsihə adlı bir xanımla ailə həyatı qurmuş və 1976-ci ildə dünyasını dəyişmişdir. Səfvət bəyin məzarı Ankara şəhərinin Qarşıyaxa məzarlığında yerləşir.
Təhsili
O, Bakı real məktəbini bitirdikdən sonra 1915-ci ildə Riqa Politexnik İnstitutuna daxil olub. Özü də atasının adına təsis olunmuş təqaüdlə təhsil alıb. 1917-ci ildə bolşeviklərin inqilabından sonra təhsilini yarımcıq qoyub Bakıya geri dönməyə məcbur olur. Buraya gəldikdən sonra cümhuriyyət quruculuğu prosesində iştirak edir. Əlimərdan bəy Səfvətin bəyin yeznəsi idi və Əlimərdan bəy Paris Sülh Konfransına gedən nümayəndə heyətinin tərkibində Səfvət bəyi özünə köməkçi – qələm müdiri götürür. 1919-cu il martın 9-da Əlimərdan bəy Topçubaşovun Fətəli xan Xoyskiyə göndərdiyi məktubdan bəlli olur ki, Səfvət bəy Parisə yola düşməmiş, İstanbulda konsulluqda çalışmışdır. Anası ilə yazışmalarından bəlli olur ki, Səfvət bəy AXC-nin xaricə təqaüdlə oxumağa göndərdiyi 100 tələbədən biri olmağa çalışmış, lakin konsulluqda çalışdığına görə bu mümkün olmamışdır. Hənifə xanım Məlikzadə Zərdabinin 16 avqust 1919-cu ildə Azərbaycan Respublikasının maarif nazirinə bu ərizə ilə müraciət etmişdir:
''Azərbaycan Respublikasının maarif naziri Əlahəzrət cənablarına
Həsənbəy Məlikzadə Zərdabinin dul övrətindən
Ərizə
Mənim oğlum Səfvət bəy Məlikzadə Zərdabi Riqa Politexnik İnstitutunun dördüncü kurs tələbəsidir. Yaranmış vəziyyətlə əlaqədar olaraq, o, təhsilini davam etdirə bilmir. Siz, Əlahəzrət Cənabları, 100 nəfər gəncin ali təhsil almaq üçün xaricə göndərəcəyinizi bəyan etmiş və bu barədə yazılı müraciət etməyi bildirmişsiniz. Ali təhsilini başa vurmaq arzusunda olan oğlum Səfvət bəy hal-hazırda Konstantinopolda Xarici İşlər Nazirliyində xidməti işdədir. Təbiidir ki, o, tezliklə Sizə yazılı müraciət etmək imkanından məhrumdur. Ona görə, oğlumun əvəzinə mən, onun anası Sizdən xahiş edirəm ki, Səfvət bəyi də xaricə ali təhsil almağa göndərəsiniz.
Mən möhkəm əminəm ki, xahişimi yerinə yetirəcəksiniz. Bunu da nəzərinizə çatdırıram ki, 4-cü kurs tələbəsi olmuş oğlum yaxşı-yaxşı qiymətlərlə oxumuş və dərs aldığı professorlar tərəfindən müsbət rəy almışdır.
Mən buna da bütün varlığımla əminəm ki, oğlum da atası Həsən bəy Məlikzadə kimi, ali təhsil aldıqdan sonra bütün ömrü boyu Azərbaycana ləyaqətlə xidmət edəcəkdir.
Hənifə xanım Məlikzadə Zərdabi
16 avqust 1919-cu il, Bakı şəhəri.''
Anası Hənifə xanımın 1921-ci ildə Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarı Dadaş Bünyadzadəyə yazdığı məktubdab məlum olur ki, Səfvət bəy 1921-ci ildə də İstanbulda olmuşdur. Hənifə xanım dövlətdən oğluna təhsil alması üçün yardım edilməsini istəmişdir. Bakıya geri dönən Səfvət bəy 1923-cü ilə qədər burada qalır. Səfvət bəy İstanbuldan Bakıya qayıdanda artıq Azərbaycan bolşeviklərin hakimiyyəti altında idi. Səfvət bəy 1921-ci il fevral ayının 7-də Azərbaycan SSR Maarif komissarı Dadaş Bünyadzadənin adına aşağıdakı məktubu göndərmişdir:
''Xalq Maarif Komissarına
Arxitektura tələbəsi Səfvət Həsən oğlu Məlikovdan
Mən tələbə olarkən, politexnikum özünün istedadlı tələbələrindən biri kimi məni təhsilimi başa çatdırmaq üçün Almaniyaya göndərmək istəyirdi. Lakin 1917-ci ilin fevral inqilabı nəinki mənim xarici səfərimə ümumiyyətlə təhsilimi başa vurmağa mane oldu.
Müsavat hakimiyyəti illərində mənim xaricə ezam edilən tələbələrin sırasına daxil etmək barədə xahişim etinasızlıqla qarşılandı. Belə ki, Müsavat hökumətinin nöqteyi-nəzərincə mən öz əqidəmə görə siyasi axımdan "etibarsız" element hesab olundum.
İndi texniki mütəxəssislərə necə böyük ehtiyac yarandığını və Azərbaycan Sovet hökumətinin təcrübəsində xarici ölkələrə tələbə ezam etmək hallarının olduğunu bilərək, sizin köməyinizə arxalanaraq xahiş edirəm ki, məni Almaniyaya ezam edəsiniz. Təhsilimi tamamlamaq üçün mənə ilyarım – iki il vaxt kifayətdir. Bu müddətdən sonra mən hazırlıqlı arxitektor-mütəxəssis kimi geri qayıdacağam. Axı Azərbaycan Sovet hökuməti Dağıstan inqilab komitəsinin müraciətinə əsasən bir dağıstanlını ali təhsil almaq məqsədilə xarici ölkəyə ezam edirsə, elə düşünürəm ki, bu hökumət əvvəllər də öz vəsaiti ilə oxumaq imkanına malik olmayan, şəhər idarəsinin təqaüdündən istifadə edən, tədris başçılarının yaxşı rəy verdikləri azərbaycanlı gəncə də köməklik göstərəcəkdir.
Məktubuma Bakı Şəhər İdarəsi yanında məktəb komissiyasının 2 aprel 1915-ci il tarixli protokolunun surətini əlavə edirəm.
Yoldaş komissar! Sizdən bir daha xahiş edirəm ki, ali təhsilimi Almaniyada başa çatdırmaq üçün ezam olunmağıma hərtərəfli köməyinizi əsirgəməyəsiniz.
7 fevral 1921-ci il, Bakı şəhəri.''
Səfvət Məlikovun məktubu Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarlığının 1921-ci il 1 mart tarixli iclasında müzakirə olunmuşdur. İclasın qərarında qeyd edilmişdir:
Tələbə Məlikovun 4-cü kursun dinləyicisi olduğunu, təhsilini başa çatdırdıqdan sonra Azərbaycan Respublikası üçün faydalı olacağını nəzərə alaraq, təhsilini davam etdirmək üçün məqsədilə xaricə ezam olunsun.
Qərarı Dadaş Bünyadzadə imzalamışdır.
1923-cü ildə onu Almaniyaya təhsil almağa göndərirlər. Almaniyada yüksək mühəndis ixtisasına yiyələnir.
Mühacirətdə
Səfvət bəy Türkiyə Mühəndislər Dərnəyinin qurucularından olmuş, Ankaranın ən məşhur binalarının layihələndirilməsində iştirak etmişdir. Onun Türkiyə Memarlar Muzeyində fotosu vardır.
Səfvət bəy həm də Azərbaycanın mühacirət mətbuatının yazarlarından biri olmuş və atasının yolunun davam etdirib, publisist olmuşdur. Tarixçi Akif Aşırlı Səfvət bəyin 10 məqaləsini tapa bilmişdir. Məlum olmuşdur ki, Səfvət bəy hətta "Mücahid" dərgisində bir müddət redaktor kimi çalışmışdır.
Fiziki coğrafiya
Fiziki coğrafiya — Yerin coğrafi qatı və onun struktur hissələri haqqında elm. Əsasən, yerşünaslıq və landşaftşünaslıq hissələrinə bölünür. Bundan əlavə F.c.-ya paleocoğrafiya da aid edilir.
Səfvət bəy Məlik-Zərdabi
Mühacirətdə
Səfvət bəy "Milliyyətçi Azərbaycan Dərnəyi"nin qurucularından biri olmuşdur.
1960-cı illərdə SSRİ ilə Türkiyə arasında münasibətlər yaxşılaşmağa doğru getdi. Nümayəndə heyətləri səfərləri başlamışdı. Deyilənə görə o zaman Abbas Zamanov Türkiyəyə gedib Səfvət bəyi tapıb. Abbas Zamanov hətta ona Azərbaycana dönməyi də təklif edib. Lakin o, daha dönmək istəmədiyini bildirmişdir.
Fiziki coğrafiya
Fiziki coğrafiya elmləri qrupuna təbii mühitin ayrı-ayrı komponentlərini öyrənən elmlər – geomorfologiya, iqlimşünaslıq, hidrologiya, okeanologiya, qlyasiologiya, geokriologiya, torpaq coğrafiyası, biocoğrafiya daxildir.
Fiziki coğrafiyanın əsas vəzifələri Yerin qatları arasındakı enerji və kütlə mübadiləsini, həmin qatların struktur dəyişkənliyini, rütubət dövranını, bioloji məhsuldarlığını, təbii-ərazi komplekslərini və onlardan səmərəli istifadə yollarını və s. öyrənməkdən ibarətdir.
Səfvət bəy Məlik-Zərdabi
Mühacirətdə
Azərbaycan SSR-nın mədəniyyət naziri olan və Həsən bəy Zərdabinin nəvəsi olan Rauf Hacıyev Maestro Niyazi Türkiyəyə səfər gedərkən gedərkən Səfvətlə onun vasitəsiylə əlaqə saxlamış və Səfvət Rauff Hacıyevin oğlu olan məşhur rejissor Fuad Hacıyevın yeni doğulmuş qızına hədiyyələr göndərmişdir. Fuad Hacıyevin bildirdiyinə görə Rauf Hacıyevlə Səfvət Məlik-Zərdabinin əlaqələri davamlı olmuşdur:
Biz Ankarada olan zaman Həsən bəy Zərdabinin sonuncu övladı Səfvət Məlik-Zərdabinin evini ziyarət etdik. Orada Səfvətin həyat yoldaşı Nəfisənin bacısı Aişə xanım yaşayırdı. O, bizə Səfvətin iş vəsiqəsini, sənədlərini təqdim etdi. Sənəddə də qeyd olub ki, Səfvət Almaniyada təhsil alıb. O həm memar, həm də mühəndis bölməsinin məzunu olub. Soyadı isə "Məlik-Zərdabi" kimi qeyd olunub. Biz onun adını "Saffet" kimi yazırdıq.Amma "f" hərfi bir dənə olub. Bütün bu sənədlərin şəkillərini sizə təqdim etdik. Nəfisənin bacısı Aişə çox yaşlı qadın idi. Gözləri zəif görürdü. O, bizə Səfvətlə bağlı xeyli məlumat verdi. Hətta qeyd edim ki, atam Rauf Hacıyev Maestro Niyazi Türkiyəyə gedərkən Səfvət əmiyə çox şey göndərirdi. Həmin vaxt bizim bir qızımız dünyaya gəlmişdi. Səfvət əmi də qızımıza Türkiyədən gözəl geyimlər alıb göndərmişdi. Rauf Hacıyev Səfvət Məlik-Zərdabi ilə həmişə əlaqə saxlayırdı.''
Fuad Hacıyevin Səfvət bəyin baldızı ilə görüşməsindən aydın olur ki, Səfvət bəy Ankarada yaşamış və orada da dəfn edilmişdir. Fuad Hacıyev onun və həyat yoldaşı Nəzihə xanımın məzarlarını aşkar etmiş və ziyarət etmişdir. Məzarı Ankaranın Qarşıyaxa məzarlığındadır. Həyat yoldaşı Nəfisə xanımın məzarı ilə qoşadır. Qəbrin üzərində "Azərbaycan əşraflarından olan Həsən bəy və Hənifə xanımın oğlu Səfvət Məlik Zərdabi. Ruhuna fatihə. 1898–1976" yazılıb.
Michael (albom)
Albodan çıxarılmış ilk sinql olan "Hold My Hand" mahnısı 15 noyabr 2010-cu ildə dinləyicilərə təqdim edilmişdir. Mahnının klipi isə Mark Pellingtonun rejissorluğu ilə çəkilərək 9 dekabr 2010-cu ildə geniş ictimayətə təqdim edilmişdir. Cümə günü, 10 dekabr 2010-cu ildə küçə elan tablolarında "Michael" albomunun üz qabığı sərgilənməyə başlandı. Həmin üz qabığı İngiltərədə hazırlanmış və ən böyük albom üz qabığı kimi Ginnesin rekordlar kitabına düşmüşdür.
"Michael" 2010-cu ilin n çox satılan albomu olmuşdur. Albom 31 ölkədə üç milyon nüsxəylə satıldıqdan sonra beynəlxalq albom hit paradında birinci yerdə debüt etmişdir. Albom aralarında ABŞ, BK, Almaniya, Fransa və İtaliya kimi ölkələrin də olduğu 14 ölkədə platinium dərəcəsi ilə sertifikatlaşdırılmışdır.
Ərəfə
12 noyabr 2010-cu il tarixində rəsmi şəkildə alboma 10 mahnı daxil olduğu elan edilmişdir. "Breaking News" mahnısı albomdan ictimayətə təqdim edilmiş ilk mahnı radio dalğalarında səslənməyə başlamışdır. Mahnı 2007-ci ildə Nyu-Cersidə Sony studiyasında yazılmışdır. Digər mahnılar Las-Veqas və Los-Ancelesdə müxtəlif studiyalarda lentə alınmışdır.
Kamlar
Kamlar
Kamlar-moren sahələrinin flüvioqlyasial relyef forması olub, planda oval, girdə və ya qeyri- düzgün, lakin dəyirmi formalı, çeşidlənmiş laylı qum-çınqıl materiallarından təşkil olunmuş, nisbi yüksəkliyi 6-12, nadir hallarda qruplar şəklində yerləşərək “kam relyefi”ni əmələ gətirirlər. Kamlar arası çökəkliklərdə göl və bataqlıqlar yerləşir. Kamlar Kareliyada, Leninqrad, Moskva, Tver vilayəti ərazilərində geniş yayılmışdır.
Michael (albom)
Ərəfə
Ölümündən bir qədər əvvəl isə Maykl Cekson ifaçı-musiqi müəllifi Akon və prodüsser RedOne kimi müasir musiqi istehsalçıları ilə birgə çalışması haqqında xəbər vermişdi. İlk rəsmi sinql, Akonla duet şəklində ifa edilmiş "Hold My Hand" mahnısı 2008-ci ildə Las-Veqasda lentə alınmışdır. Mahnının müəlliflərindən biri olan Claude Kelly "HitQuarters"ə verdiyi müsahibədə bildirir ki, mahnının mövzusu Maykl Ceksonunn özünün də həmişə qeyd etdiyi dostluq və birlikdəlik, həmrəylikdir. Mahnı musiqisinin Ceksona məxsus not əlyazmasında isə məhz bu mahnının növbəti albomdan çıxarılamsı nəzərdə tutulan ilk sinql olması haqqında fikirləri də yer almışdır. Lakin mahnı yarımçıq halda 2008-ci ilin iyulunda yayılmışdı. Mahnının çıxarılmasından sonra Akon qeyd etdi ki, mahnının son versiyasında ceksonun vokal ifasına daha çox yer verilmişdir. Mahnı qlobal səviyyədə 15 noyabr 2010-cu ildə 12:01 – də ictimayətə təqdim edilmişdir.
Albomda Thriller dövrünə aid iki mahnı "Behind the Mask" və "Much Too Soon" mahnıları da yer almışdır. Həmçinin bu alboma daxil olan "(I Like) The Way You Love Me" mahnısı 2004-cü ildə "The Way You Love Me" adıyla demo versiyada "The Ultimate Collection" albomunda satışa çıxarılmışdır. "Michael" albomuna isə mahnının tamamlanmış və müəyyən vokal elementlər əlavə edilmiş versiyası daxil edilmişdir. Alboma daxil olan "Best of Joy" mahnısı isə Ceksonun ən son işlərindən biri olmaqla 2009-cu ildə müğənninin ölümündən qısa müddət əvvəl tamamlanmışdır.
Üz qabığı
thumb|90px|left|Albomun üz qabığında Kupidlərin Ceksonun başına tac qoyması detalı Albomun üz qabığındakı rəsm əsəri, 2009-cu ildə afro-amerikan rəssam Kadir Nelson tərəfindən çəkilib və əsərdə Ceksonun karyerası boyunca hazırlanmış bir çox təsvirlərindən fərqli olaraq müğənninin başına tacı mələklərin qoyması təsvir edilmişdir. Nelson qeyd edir ki, Cekson bir neçə il əvvəl özü ona müraciət edərək həyatının və karyerasının müxtəlif dönəmlərini əks etdirən bir əsər işləməsini istəmişdi. Lakin layihə gecikmiş, yalnız John McClainin təkidindən sonra tamamlanmışdır. "Maykl qızıldan hazrlanmış zireh xarakterli paltar geyinmişdir və iki kupidon tərəfindən onun başına tac qoyulur" deyə Nelson qeyd edir. "O, əlini ürəyinin üstünə qoyub və Ceksonun böyük ürəyinin və fanatları arasında olan möhkəm əlaqənin simvolu kimi görünür. Mayklın çiyinində isə elitarlıq simvolu kimi monarx kəpənəyi əyləşmişdir. Onun musiqi tarixi, heç vaxt onu keçmişdə qalmağa qoymayacaq" deyə rəssam vurğulayır. Albomun üz qabığının Sony tərəfindən çıxarılmış orijinal təsvirində qabarcığın içində Prinsin simvolu təsvir edilmişdir. Bu isə alboma Prinsin mahnılarının da Maykl Cekson tərəfindən ifa edilmiş versiyalarının daxil edilməsi haqqında müzakirələrə səbəb olmuşdur. Lakin Prinsin mətbuat xidməti bu haqqda rəsmi məlumat yayaraq buna icazə verilməməsini bildirmişdir. Bundan sonra isə simvol üz Sonynin rəsmi saytlarında yayılmış üz qabıqlarından çıxarılmışdır.
Təbliği
"Breaking News" albomdan ictimayətə təqdim edilən ilk mahnı olmuşdur. 5 noyabrda mahnının video reklamı Ceksonun rəsmi veb saytında yayımlanmağa başlandı. Videoda müxtəlif məşhur teleaparıcıların mahnının giriş musiqisi fonunda Cekson haqqında xəbərlər verməsi təsvir edilmişdir. Jurnalistlərin verdikləri xəbərlər Cekson haqqında yayılmış şayələr və həqiqətən də ölümündən əvvəl Ceksonun həyatında baş vermiş müxtəlif hadisələr haqqında idi. 8 noyabr 2010-cu ildə isə mahnının tam versiyası təqdim edildi və bir həftə ərzində Ceksonun rəsmi veb saytında yayımlandı. Albomdan çıxarılmış ilk rəsmi sinql "Hold My Hand" mahnısı isə 15 noyabr 2010-cu ildə ictimayətə təqdim edildi. Mahnının klip çəkilişləri 20 noyabrda Kaliforniyanın Tustin şəhərində başladı. Klipin seçim obraz seçiminə elan müğənninin rəsmi saytında elan edildi və bildirildi ki, "klipdə çəkilmək istəyən bütün yaşlarda olan fanatlar müraciət edə bilərlər". 30 noyabr 2010-cu ildə "Much Too Soon" mahnısı ictimayətə təqdim edilərək bir həftə ərzində iTunes Pingdə yayımlanacağı bildirildi. 3 dekabr 2010 – cu ildə aparıcı və komediyaçı Ellen DeGeneres özünün təqdim etdiyi "The Ellen DeGeneres Show" şousunda "Hollywood Tonight" mahnısını ilk dəfə olaraq ictimayətə təqdim etdi. 6 dekabr 2010-cu ildə Oprah Winfrey öz şousunda "Keep Your Head Up" və "Monster" mahnılarını ilk dəfə ictimayətə təqdim etdi. 7 dekabr 2010-cu ildən etibarən isə "(I Can't Make It) Another Day" mahnısı bir həftə ərzində iTunes Ping vasitəsiylə yayımlanmağa başladı.
8 dekabr 2010-cu iləd isə albom tam şəkildə Ceksonun rəsmi saytında yayımlanmağa başlandı. Sony Music 13 dekabrda Ceksonun yeni musiqilərinin dinlənilməsi üçün parti təşkil etdi. Fanatlara giriş pulsuz olsa da, biletlər də satıldı. 10 dekabr 2010-cu ildə albomun üz qabığı küçə elanı lövhələrində yayımlandı. Küçədə yayımlanması üçün İngiltərədə istehsal edilmiş həmin üz qabığı ən böyük albom qapağı kimi Ginnesin rekordlar kitabına düşdü. Bu Maykl Ceksonla bağlı rekordlar kitabına düşən üçüncü hadisə olsa da, ölümündən sonra rekordlar kitabına düşən ilk hadisə idi. Həmin üz qabığı bir ton ağırlığında olmuşdur və mühəndislərin onu quraşdırması üç saatdan artıq vaxt almışdır.
Mübahisə
Sony Music Groupun verdiyi bəyanatda isə bildirilir ki, "aparılan araşdırmalar və Ceksonun mahnını yazması zamanı studiada olmuş şəxslərin şahidliyi əsasında dəqiqlik və tam əminliklə demək mümkündür ki, mahnı Maykl Cekson özü tərəfindən ifa edilmişdir."