cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Əyn Cəllud döyüşü
İrsi
Doğru perspektivdən baxdıqda Eyn Calut monqolların məğlub olduğu və sonra daha güclü orduyla qisas almaq üçün qayıtmadıqları ilk döyüş idi. Ümumi sferadan baxdıqda Eyn Calut monqollar üçün hər nə qədər kiçik məğlubiyyət kimi görünsə də, bu, gələcəkdə monqolların genişlənmə cəhdlərini daim pozacaq bir problemi göstərdi. Hücum edərək intiqam almaq istəyən monqol qüvvələri tez-tez əsas xanın ölümü səbəbindən məqsədlərindən yayındırıl və ya digər monqol xanlıqlarına qarşı vuruşmağa daha çox üstünlük verilirdi.
Ərəb hərbi traktatlarına görə əl topu Eyn Calut döyüşündə məmlüklər tərəfindən Monqol ordusunu qorxutmaq üçün istifadə edilmişdir və bu, əl toplarının istifadə edildiyi ilk döyüş olaraq bilinir. Həmin toplarda istifadə olunan barıt kompozisiyaları, həmçinin bu nizamnamələrdə verilmişdir.
Əsərlərdə Eyn Calut döyüşü
Robert Şi tərəfindən yazılmış tarixi roman olan "Saratinlər"də Eyn Calut döyüşü və Sultan Qotazın sui-qəsdindən geniş şəkildə bəhs olunur.
2698 Azərbaycan
2698 Azərbaycan — Asteroid qurşağında yerləşən, kiçik asteroid. 11 oktyabr 1971-ci ildə Krım Astrofizika Rəsədxanası işçiləri tərəfindən kəşf olunmuşdur və ona Azərbaycan adı verilmişdir.
Siklon
thumb|Katrin siklonu. 26 mart 2006-cı il
Siklon ( - "fırlanan") — mərkəzində alçaq atmosfer təzyiqi olub, kənarlarına doğru getdikcə təzyiqin artması müşahidə edilən atmosferin qapalı təzyiq sahəsinə deyilir.
Ümumi məlumat
Siklon zamanı alçaq, yaxud minimum təzyiq mərkəzdə olur. Yerin öz oxu ətrafında fırlanması nəticəsində siklonlar şimal yarımkürəsində saat əqrəbinin əksi istiqamətində, cənub yarımkürəsində isə saat əqrəbi istiqamətində hərəkət edir. Siklon zamanı hava soyuyur, göy üzü buludlu olur, yağış yağır. Mülayim qurşaqda siklonun diametri 2000–3000 km-ə çatır.Siklonlar 2 tipə-tropikdən kənar və tropik siklonlara bölünür.Tropikdənkənar siklonlar əsasən şimal və cənub yarımkürələrin mülayim qurşaqlarının qərb axını zonasında əmələ gəlirlər.Siklonların inkişaf tsikli 4-7 gün davam edir və sonra yox olur.Yerdə hər il orta hesabla 15000-ə qədər siklon yaranır.Siklonların hərəkət sürəti 30–40 km/saat və ya 700–900 km/sutka təşkil edir.Tropikdəkənar siklonlar tək-tək deyil adətən dalbadal hərəkət edir.Siklonda atmosfer təzyiqi alçaq olduğundan hava asanlıqla yuxarı qalxır,bulud əmələ gətirir,yayıldığı ərazilərdə küləkli,rütubətli və yağmurlu hava müşahidə edilir. Tropik sahələrin siklonları kiçik ölçüdə olsalar da,çox böyük dağıdıcı qüvvəyə malik olur və onlar okeanlarda ilin yay aylarında tropik hava kütləsinin ekvatordan ən çox uzaqlara irəlilədiyi zamanlarda baş verir.Tropik siklonlar əsasən 5-20° şm.və cən.enlikləri arasında yaranaraq şimal yarıkürəsində şimal-qərb,cənub yarımkürəsində isə cənub-qərb istiqmətində hərəkət edirlər.Tropik siklonların diametri cəmi 100–300 km olur.Barik qradiyentin xeyli böyük olması ilə əlaqədar küləyin sürəti 70–75 m/saniyəyə çatır ki,bu da siklonun keçdiyi ərazilərdə dəhşətli dağıntılara səbəb olur.Tropik siklonlar göy guruldaması,ildırım çaxması və gur leysan yağışların yağması ilə fərqlənir.Maraqlıdır ki,tropik siklonun mərkəzi hissəsində diametri 20–50 km-ə çatan küləksiz buludsuz hava yaranır ki,həmin sahəyə "fırtına gözü" deyilir. Tropik siklon suda güclü dalğalanma,quruda böyük dağıntı əmələ gətirir. Tayfun və tornado da tropik siklondur.Tropik siklonlar ildə 70-80 dəfə müşahidə edilir. Tropik siklonlar Filippin adaları və Cənubi Çin dənizində, Benqal körfəzində, Ərəbistan dənizində, Karib dənizində, Böyük Antil adalarında, Hind okeanında - Maskaren adalarında, Sakit okeanda - Yeni Hibrid və Samoa adalarında müşahidə edilir.
Digər planetlərdə siklonlar
Siklonlar digər planetlərin atmosferində də formalaşır. Məsələn, Neptun atmosferindəki Kiçik qara ləkə siklondur. Yupiter üzərində müşahidə edilən Böyük qırmızı ləkə isə antisiklondur.
Səməd Vurğun (film, 1966)
Məzmun
Film Azərbaycanın xalq şairi Səməd Vurğunun həyat və yaradıcılığından bəhs edir.
Vartop burnu
thumb|Antarktik yarımadasında Qreyam sahilinin yerləşməsi.
Vartop burnu (, ‘Nos Vartop’ \'nos v&r-'top\) — Antarktidanın Antarktik yarımadasının Qreyam sahilinin Finayeus buxtası sahillərindən şimal-qərbdə yerləşən burundur.
Burun şimal-qərbi Bolqarıstanda yerləşən Vartop şəhərinin adını daşıyır.
Yerləşməsi
Paraqon burnundan 3.85 km cənub-şərqdə, Eiykman burnundan 5.18 km cənub-şərqdə, Krasava burnundan 3.8 km şimal-qərbdə yerləşmişdir. Britaniya xəritəsinə 1976-cı ildə daxil edilmişdir.
İnstitut (Samux)
İnstitut — Azərbaycan Respublikasının Samux rayonunun Çoban Abdallı inzibati ərazi vahidində fəhlə qəsəbəsi.
Tarixi
Yaşayış məntəqəsi Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pambıqçılıq İnstitutunun və Zaqafqaziya Maşın-Sınaq Stansiyasının birləşmiş qəsəbələrindən ibarət olub, 1964-cü ildən ərazisindəki elmi-tədqiqat institutunun adı ilə adlandırılmışdır.<ref name="ATEL"/
Coğrafiyası və iqlimi
Qəsəbə Gəncəçayın sahilində, Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir.
Əhalisi
Əhalisi 2000 nəfərdir. Əhalisinin əsasını azərbaycanlılar təşkil edir. Bundan başqa ruslar, ukraynalılar da yaşayır.
Qaraarx
Qaraarx — Azərbaycan Respublikasının Samux rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 15 mart 2002-ci il tarixli, 273-IIQ saylı Qərarı ilə Samux rayonunun Qaraarx qəsəbəsi Qarayeri qəsəbə ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu qəsəbə mərkəz olmaqla Qaraarx qəsəbə inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
Qədim Misir mədəniyyəti
Qədim Misir mədəniyyətinin yaranmasında coğrafi amillərin böyük rolu var. Afrikanın şimal-şərqində səhra ilə Qırmızı dənizin arasında Nil vadisi uzanır. Nil Qədim Misirin inkişafında böyük rol oynayıb. Misirdə elm, kənd təsərrüfatı, bütövlükdə iqtisadiyyat, hətta din belə Nil ilə bağlıdır. Minillər ötsə də, Misirdə həyat elə yarandığı yerdə - Nilin deltasında cəmlənmişdir. Ölkənin qalan ərazilərində yaşayış yoxdur.
Elm
Misir Qədim Şərqin inkişaf etmiş mədəniyyət mərkəzlərindən biri hesab olunurdu. Sivilizasiyaya uyğun dövlət sistemi,iqtisadiyyat,  mədəniyyətin müxtəlif sahələri üç min il ərzində  öz mövcudluğunu qorumuş və digər ölkələrə də təsirini göstərmişdir. Misir Qədim Şərqdə ən uzunömürlü dövlətlərdən biri olmuşdur.
Astragalus pomonensis
(Astragalus pomonensis) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qədim Misir mədəniyyəti
Anatomiya
Həkimlər insan anatomiyası ilə bağlı tədqiqatlar aparırdılar. Bu tədqiqatlar dinin də təsiri ilə mumiyalamada açar rol oynamışdır.
İlk təqvimin yaranması
Nil hər il ilin müəyyən vaxtlarında daşır. Daşan Nil ətrafdakı insanlara böyük ziyan vururdu. Bunun qarşısına almaq üçün çayın dəqiq daşma vaxtını bilməli idilər. Bu zəruriyyətdən təqvim tərtib olunur. Bu isə astronomiyanın ilk məhsuludur. Misirlilər planeti ulduzdan fərqləndirirdilər. Bu, onların ulduzlar haqda tərtib etdikləri ilkin xəritədən də görünür. Misirlilər xüsusi təqvim yaratmışdılar. İli hər bir ayı 30 gündən ibarət 12 aya bölmüşdülər. İlin sonunda 5 gün əlavə olunurdu. İl onda 365 gündən ibarət olurdu. Misir təqvim ili tropik ildən dörddə bir sutka geriyə qalırdı. Bu fərq 120 il ərzində bir aya bərabər olurdu. Onlar gecə-gündüzü 24 saata bölürdülər. Su və günəş saatları icad etmişdilər. Kahinlər astronomik müşahidələr prosesində dövri surətdə təkrarlanan Günəş tutulmasını kəşf etmişdilər.
Tikintinin inkişafı
Evlərinin Nil daşqınından qorumaq üçün misirlilər möhkəm bəndlərin inşasını öyrəndilər. Bəndlər, əsasən sel qabağında duruş gətirə bilmələri üçün maili vəziyyətdə inşa olunurdu.
Sonra növbəti zərurət tikililəri müəyyən dərəcədə qoruyan ayrıca kanalın inşası idi. Kanalın inşası üçün yerölçmə işləri aparılmalı idi. Zaman keçdikcə misirlilərin arasından mahir memar və mühəndis-texniklər çıxırdı.
Piramidalar və sfinks
Misirlilər hesab və həndəsə  sahəsində biliklərə  malik  idilər. Biliklər zəruri təlabatdan yaranırdı. Riyaziyyatda ən böyük müvəffəqiyyət onluq say sisteminin yaradılması idi. Yazıda 1, 10, 100, 1000, 10000, 1000000 kimi işarələrdən istifadə olunurdu. Hətta milyonu bildirən işarə vardı: bu təəccübdən əllərini qaldırmış adam şəklində təsvir olunurdu. Həndəsə sahəsində müəyyən inkişaf vardı. Misirlilər düzbucağın, yarım bucağın, xüsusilə bərabəryanlı üçbucağın, trapesiyanın və dairənin səthini müəyyənləşdirə bilirdilər.Qahirə yaxınlığındakı Gizada səhranın qayalı səthində üç nəhəng həndəsi cisim - mükəmməl düzgünlüyə malik dördüzlü piramidalar, fironlar Xeops, Xefren və Mikerinin sərdabələri ucalır.
Səhranın sərhədinin keşiyində firon Xefrenin üzünə malik nəhənf sfinks indi də durmaqdadır. Onun qulaqları və burnu insan boydadır.
Yazının meydana gəlməsi
Misirdə yazı e.ə. IV minilliyin sonlarında meydana çıxmışdır.Müxtəlif dövrləri əks etdirən Misir  yazı  abidələri  indiyə  qədər qalmaqdadır. Misirdə də ilk yazı növü şumerlərdə  olduğu kimi piktoqrafiya, yəni şəkli yazı olmuşdur. Burada yazılar əsasən papirus üzərində cızılırdı ki, bu da onlar üçün  kağızı əvəz  edirdi. Yazı "lövhəsi"  düzəltmək  məqsədilə misirlilər papirusun qabığını hissə-hissə kiçik zolaqlarla kəsir, sonra onları sıra ilə bir-birinə yapışdırırdılar. Papirus hissələrinin uzunluğu bəzən 40 metrə çatırdı. Yazılmış papirusu burur və iplə bağlayırdılar. Misir yazısı qarışıq yazı hesab olunur. Bu yazıda 700 işarə ilə yanaşı, 21 heroqlif də vardır ki, onlar ayrı-ayrı hərfləri ifadə edirlər.Misir yazılarını ilk  dəfə 1822-ci ildə fransız  alimi Şampolon oxumuşdur.Misir yazısını öyrənmək olduqca çətin idi. Məktəbdə oxuyan şagirdlər sərbəst və asan yazmağı  5-6 il müddətinə öyrənirdilər. Təlim prosesində şagirdləri  müxtəlif  şəkildə  cəzalandırırdılar. Baxmayaraq ki, məktəblərdə oxuyanlar var­lıların və adlı-sanlı adamların övladları idi, mirzəlik  çox hörmətli sənət hesab olunduğundan valideynlər bu münasibətə (övladlarının mirzələr   tərəfindən   cəzalandırılmasına)    pis   yanaşmırdılar. Papiruslardan olan Misir dəftərlərinin kənarlarında çox vaxt belə bir atalar sözü yazılırdı: "Uşağın qulaqları belindədir,  ancaq döyüldüyü zaman qulaq asır". Misir yazı sistemi təkmilləşdikcə, onun  dil  quruluşu  da minilliklər ərzində dəyişmişdir. III-VII əsrlərdə qədim Misir dili artıq ölü dillərdən hesab olunurdu. Həmin dövrdə Misirdə çipti dilindən istifadə olunurdu. VII əsrdən başlayaraq ərəb  dili yayılmağa başlanmışdır (İslamla bağlı). Hazırda Misir ərazisində dörd milyon yerli çipti yaşayır.Onlar xristian olsalar da,ərəb dilində danışır,ancaq öz ibadətlərini çipti dilində edirlər.
Ədəbiyyat
Qədim Misirdə bədii  ədəbiyyatın   əsasında   şifahi  xalq yaradıcılığı dayanır. Ən qədim əsərlər e.ə. V minilliyə aiddir. Qədim misirlilər üç min il ərzində müxtəlif janrlarda (mif, nağıl, dastan, təmsil, nəsihət, fəlsəfi dialoqlar, himnlər, dualar, ağılar, şeir) zəngin bədii ədəbiyyat nümunələri yaratmışlar. Şifahi xalq yaradıcılığına daxil olan nağıllar əsasən əkinçi həyat tərzini, dünyagörüşünü əks  etdirırdi. Belə nağıllarla yanaşı fironlar və əyanlara həsr edilmiş nağıllar da geniş yayılmışdı. Fironlar üçün onların sevdiyi nağıllar yazılırdı və adətən mumiya ilə birlikdə sərdabələrinə qoyulurdu. Qədim misirlilər nağıl vasitəsilə müdrikliyi,  humanistliyi tərənnüm edir, sadə insanların əqlini,  mübarizliyini,  dönməzliyini göstərməyə  çalışırdılar. Belə nağıllardan "Gəmi qəzasına uğrayan adam", "Düz və əyri haqqında nağıl", "Firon Xufu və cadugərlər", "İki qardaş haqqında nağıl" və s. göstərmək olar. Qədim misirlilər nağıl vasitəsilə xeyirxahlığı, müdrikliyi tərənnüm edirdilər, sadə adamın fərasətini, ədalətini və cəsarətini açıqlayırdılar. Nağıllarda allah və fironların qüdrətinin sarsılmaz olması ideyası əks olunmuşdur, əyanların zalımlığı və qəddarlığı təsvir edilmişdir. Qədim misirlilər təbiətdə və insan həyatında olan hadisələri dini ideologiya ilə izah edirdilər. Misirlilərin ölən və yenidən dirilən təbiət allahı hesab etdikləri Osiris haqqında əfsanə bu baxımdan səciyyəvidir. Orta və Yeni səltənət dövründə ədəbiyyatda mövcud dövlət və ictimai quruluşu müdafiə edən nəsihətlərə təsadüf olunur. Belə nəsihətlərdə sosial ziddiyyətlər, yuxarıların aşağıdakılara münasibəti, xalq üsyanlarının xoşagəlməz nəticələri və s. öz əksini tapır. Bu nəsihətlərə misal olaraq, "Heraklopol hökmdarı Axtoyun oğlu Merikaya nəsihəti", "I Amenemxetin nəsihəti", "Duauf oğlu Axtoyun nəsihəti", "İpuserin  kəlamı", "Nefertifm  nəsihəti" və s. göstərə bilərik.
İncəsənət
Misir incəsənəti bizim barəsində tarixi məlumata malik olduğumuz ən qədim incəsənətdir. Bu bölgədə məskənlərin mövcudluğu artıq neolit dövründə qeydə alınmışdır. Bizim dövrümüzə gəlib çatmış ən qədim abidələrə Qahirə yaxınlığındakı, vaxtilə Memfis paytaxt şəhərinin yerləşdiyi Nilin sol sahilindəki sərdabələrin qalıqları aiddir.
Sinifli cəmiyyətin meydana çıxması ilə bağlı incəsənət firon hakimiyyətinin güclənməsinə xidmət etməyə başladı. Qədim Misir  memarlığında  dinin təsiri  aydın hiss olunur.
Misir fironları özləri üçün ehramlar (piramidalar) tikdirmişlər. Ehramların inşası “tarixin atası”Herodotun “Tarix” əsərində geniş təsvir edilmişdir. Fironlar öldükdən sonra həmin ehramlarda dəfn edilirdilər. Yüz minlərlə qula nəhəng daşlardan ehramlar tikdirirdilər. Bu möhtəşəm ehramlar bir tərəfdən axirət dünyasına inam yaratmalı, digər tərəfdən isə fironların əzəmətini nümayiş etdirməli idi. Qədim Misirdə fironun sərdabəsinə o dünyada ona xidmət etmək üçün «uşebti» adlanan insan fiqurları qoyurdular. Ən möhtəşəm ehram e.ə. XXVII əsrdə Memfis yaxınlığında firon Xeopsun şərəfinə tikilmişdir.
Ehramların klassik  nümunəsi Sakkarada  təmsil  olunmuşdur.Buradakı pilləli ehram firon  Coserə həsr  olunmuşdur. IV sülalə fironlarmdan Xeops (hündürlüyü 147 m.), Menkauha (hündürlüyü 6 m.), Xafra   (hündürlüyü  140  m.)  gözəl ehramlar tikdirmişlər. Məbədlərin divarlarında ilahiləşdirilmiş firon həyatı ilə yanaşı sadə insanların, məsələn,  dalaşan qayıqçılar, işləyən sənətkarlar, dəfn mərasimləri və s. təsvirlər həkk olunmuşdur. Yeni səltənət zamanında incəsənət və memarlıq özünün daha yüksək inkişaf dövrünü yaşayır. Belə ki, qayalar yarılıb yeraltı dəfn sərdabələri yaradılır. Məsələn, I Setinin yeraltı sərdabəsində yüzdən çox otaq vardır. Ən əzəmətli memarlıq nümunəsi Fivadakı (Karnak və Luksor) Ason məbədi hesab olunur. Bu məbədin böyük salonu 16 cərgədə ucaldılmış 134 sütundan ibarət imiş. Həmin salonun 12 mərkəz sütununun hündürlüyü 21 metr  imiş. Salonun sahəsi isə 5 min kv/m-dən çox imiş.
Ehramların yaxınlığında bütöv qaya parçasından insan başlı aslan bədənli nəhəng heykəl - sfinks yonulmuşdur. Bu nəhəng heykəl çox vahiməli olduğu üçün “dəhşətlər atası” adlandırılmışdır. Bəlkə də, sfinks ehramların qoruyucusu məqsədi ilə qoyulmuşdur.
Misir memarlığının əsas sahəsini heykəltəraşlıq təşkil edirdi. Bütün məbəd və saraylar  heykəllərlə dolu olmuşdur. Əsasən misir allahlarından və  fironlardan ibarət olan  bu heykəllər içərisində sadə insanlara həsr olunmuş heykəllər də var idi. Dini təsəvvürlər Misirdə cəmiyyətin bütün təbəqələrində özünü göstərdiyi kimi, mədəniyyətdə də izini qoymuşdur. Qədim misirlilərin ideologiyasını din təşkil edirdi. Dini təsəvvürlərin sadə formaları-fetişizm (əşyalara sitayiş) və  totemizm  (heyvanlara sitayiş) qədim Misir tarixində  mövcud  olmuşdur. Misirdə dini  sistem getdikcə inkişaf  edərək Yeni  səltənət dövründə  daha da mükəmməlləşdi. Allahlar haqqında təsəvvürlər müxtəlif təbiət qüvvələrinin və ictimai hadisələrin təcəssümü kimi yaranmışdı. Dini təsəvvürlərin əsasında yerli, vilayət və ümummisir ibadətgahları möhkəmlənirdi. Misirin ən qədim dövründə əcdadlara və mərhumlara ibadət mövcud olmuşdur. İbadətdə də təbəqələşmə özünü göstərirdi. Zaman keçdikcə Misirdə ibadətin məzmun və forması dəyişir. Qədim misirlilər fironun şəxsiyyətini ilahiləşdirmişdilər. Əvvəlcə onu allahın oğlu, daha sonra isə allah adlandırdılar. Firona kainatın allahı kimi  sitayiş  və  ibadət  olunurdu. İncəsənətdə də hökmdarın allah oğlu olması fikri təbliğ edilirdi. Firona ibadət üçün məbədlərdə xüsusi otaqlar təşkil olunmuşdu. Bu otaqlara "böyük ev" adı verilmişdi. XVIII sülalə  zamanı  "firon"  sözü  artıq hökmdar mənasında işlənirdi.
Dini görüşlər
Qədim Misir ilahları na sitayişin dövrü çox qədim dövrlərə gedib çıxır. Həmin dövrdə insanlar tayfaların hamisi hesab olunan heyvana - totemə sitayiş edirdilər. Misirlilərin tanrrıları heyvan cildinə malikdir. Məsələn, ölənlərin hamisi Anubis çaqqal başlıdır, meymun Tot müdriklik vəyazı ilahı, Soxmet şirbaşlı müharibə ilahıdır. Buna görə də heyvanlar müqəddəs hesab olunurdu. Onlar məbədlərdə saxlanılır, öləndən sonra balzamlanaraq dəfn olunurdular. Muqəddəs öküzlərin, qoyunların, pişiklərin, hətta timsahların qəbiristanlıqları qalmışdır.
Qədim Misirdə insanlar müxtəlif allahlara sitayiş etmiş və dini ayinlər icra etmişdir. Müxtəlif sayda allahlar təbiət qüvvələri və ictimai hadisələri tərənnüm edirdi. Ay – qadın, torpaq və hava isə kişi allahları kimi təcəssüm tapmışdır. Baş Allah - Günəş allahı Hepri və ya Heprer adlandırılırdı. Qədim misirlilərin allahlarının sayını söyləmək çətindir. Əsas allahlar su, torpaq, dünya ruhunu təcəssüm etdirən Ptax hesab edilirdi. Öküz Misirdə səcdə edilən heyvanlardan biri hesab edillərək güc və məhsuldarlıq rəmzi kimi təsəvvür edilirdi. Öküzlərə etiqad ən zəngin və əlamətdar ayinlərdən biri hesab edilirdi. Apis öküzü «ülvi təcəssüm» hesab edilərək Ptaxa xidmət edir və məhsuldarlıq rəmzi kimi tanınırdı.
Misir çoxallahlığının mövcudluğu ayrı-ayrı qəbilə və icmaların vahid mərkəzləşmiş Dövlət ətrafında birləşməsinə ciddi əngəl idi. B.e.ə. XIV əsrdə yaşamış firon IV Amenxotep təkallahlılıq ideyası ilə dini islahatlar aparmaq cəhdi göstərməyə çalışdı. O, yeni dövlət ayinini elan etdi ki, bu da Aton allahının (Günəş allahı) varlığını nəzərdə tuturdu. Dövlətin paytaxtını isə, Axetanon (müasir Əl-Əmər), elan edərək öz adını Exnaton
qoydu.
Ərdəbil xalçaları
Ərdəbil xalçaları — Azərbaycan xalçaçılıq məktəblərindən olan Təbriz xalçaçılıq məktəbinin Ərdəbil qrupuna aid xovlu xalçalar.
Qədim Misir mədəniyyəti
Mənbə
R.Nicat Qədim Şərq tarixi. Bakı,2007
Ərdəbil xalçaları
Ümumi məlumat
thumb|250px|Ərdəbil bölgəsində xalçaçılıq Ərdəbil özünün xalı, xalça, ipək və s. məhsulları ilə şöhrət qazanmışdır. Ancaq Ərdəbildə toxunan xalça və palazlar digər sahələri çox arxada qoymuşdur. Azərbaycan xalçaçılığında özünəməxsus yerə malik olan Ərdəbil xalçalarının tarixi zəngin və qədimdir.
Burada toxunan xalçalar "Ərdəbil xalçaları" adlanırdı, lakin XVI – XVII əsrlərdən başlayaraq əyri nəbati naxışların inkişafı və çox sayda yeni xalça kompozisiyalarının əmələ gəlməsi ilə Ərdəbil xalçaları "Ağaclı xalçaları", "Ləçəkturunc xalçaları, "Şeyx Səfi", "Şahabbası xalçaları", Əfşan xalçaları adı ilə istehsal olunmağa başladı. Ərdəbil və onun ətraf kəndləri hələ qədim dövrlərdən rəngli, əlvan parçaların, təbii iplikdən hazırlanan geyimlərin, xovsuz və xovlu xalçaların istehsal mərkəzi olmuşdur. Ərdəbildə yüksək sənətkarlığa nail olmuş və onun bədii ənənələrini davam etdirən, xalça işinin görkəmli, istedadlı ustadlarını Türkiyə, Əfqanıstan, Hindistan kimi ölkələrə işə dəvət edirdilər. Əsasən Ərdəbildən, Təbrizdən və Kaşandan gəlmə ustalar Hindistana köçüb, orada İran – hind xalçaçılığının yeni məktəbini yaratdılar.
Bədii xüsusiyyətləri
Ərdəbildə və onun ətraflarında (Namin, Ağbulaq, Miriş, Mir, Astara və başqaları) müxtəlif keyfiyyətdə, müxtəlif növdə və sıxlıqda xalçalar toxuyurlar. Kiçik ölçülü namazlıq xalçaların (100x150sm) əsas istehsal mərkəzi Ərdəbil olmuşdur. Xalçaçılıq məntəqələrində istehsal olunan namazlıqların orta sahəsinin naxışları dini xarakterli ornamental üslublaşdırılmış yazılardan ibarət olardı. Tağın forması çox vaxt mürəkkəb konturlu rəsmlə ifadə olunur. Bunlar Quran ayələrindən və dualardan sətirlərdir. Bu yazılar möminlər üçün müqəddəs olub, namaz qılma mərasimi ilə əlaqədardır. Müqəddəs sətirlər, bir qayda olaraq, xalçanın yuxarı hissəsində yerləşdirilir. Namazlıqlar, adətən, məhrabla (tağla – ləçəklə) olur.
Texniki xüsusiyyətləri
"Ərdəbil xalçaları" müxtəlif keyfiyyətdə, müxtəlif növdə toxunduğundan bu xalçaların ölçüləri, hər kvadrat desimetrdə və eləcə də hər kvadrat metrdə vurulan ilmələrin sıxlığı, həmçinin bu xalçaların xovunun uzunluğu müxtəlif ölçülərdədir.
Qarayeri
Qarayeri — Azərbaycan Respublikasının Samux rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə.
Əhalisi
Əhalisi 5910 nəfərdir. Əsas etnik qrup azərbaycanlılardır.
Dalniy adası (Kara dənizi)
260 m cənubunda iki adsız qaya yerləşir, 860 m şimal-qərbdə isə Şimal adası yerləşir.
Lampsak
Lampsak (qədim yun. Λάμψακος) — İndiki Türkiyə ərazisində mövcud olmuş Qədim Yunan şəhəri. Hazırda 10700 nəfər əhalisi olan şəhərin müasiri Türkiyənin Çanaqqala bölgəsinə aid olan Lapsekidir.
Qədim tarix
Pityussa kimi bilinən bu yer bir müddət Finikiya və Miletin müstəmləkəsi olub. E.ə 6-cı əsrdə Lampsak Böyük Miltiad və Gelibolu yarımadasına yaxın yaşayan afinalılar tərəfindən hücuma məruza qaldı. E.ə 5–6-cı əsrlərdə Lidiya,Fars imperiyası,Afina,Sparta bu əraziləri özünə tabe etdi. I Artaksers buranı Femistokla tapşırdı.Mikale savaşından sonra Lampsak Afina dəniz ittifaqına qatılanda onun sərvətinə on iki talent pul verildi. E.ə 411-ci ildə afinalıların üsyanı yatırıldı. E.ə 196-cı ildə Qədim Roma şəhəri Selevki hökmdarı III Antioksun hücumundan qorudu.Strabon və Siseron kimi şəxslər Roma hakimiyyəti altında onun daha da çiçəklənməsinə yardım etdilər. Orada doğulduğu deyilən Priap da buranı nəzarətdə saxlayırdı.
Filosof Anaksaqor e.ə 434–433-cü illərdə Afinada məhkəmə prosesindən sonra Lampsaka getmək məcburiyyətində qaldı. Lampsak vətəndaşları onun şərəfinə mehrablar ucaltmış, uzun illər ərzində onun ildönümünü qeyd etmişlər.
Tarixdə Lampsakın yetişdirdiyi bir sıra filosof və tarixçilər olmuşdur. Lampsak hökmdarı öz vilayətinin səlnaməsini və Fars imperiyasının, Efiopiyanın tarixlərini tərtib etmişdir.
Səhhət (film, 1976)
Məzmun
Film 14 yaşlı istedadlı rəssam Səhhət Veysov haqqındadır.
1-ci Türkmən (Baymak)
1-ci Türkmən — Başqırdıstan Respublikasının Baymak rayonunda yerləşən kənd. Kənd Mukas kənd şurasının tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar üstünlük təşkil edir.
Pripek burnu
thumb|Antarktik yarımadasında Qreyam sahilinin yerləşməsi.
Pripek burnu (нос Припек, ‘Nos Pripek’ \'nos 'pri-pek\) — Antarktidanın Antarktik yarımadasının Qreyam sahilinin Dimitrov buxtası sahillərindən şimal-qərbdə yerləşən burundur.
Burun şimali, cənub-şərqi, şimal-şərqi və cənubi Bolqarıstanda yerləşən Böyük Pripek şəhərinin adını daşıyır.
Yerləşməsi
Tuorda burnundan 3.65 km şimalda, Rossa burnundan 3.55 km şimal-şərqdə, Biser burnundan 6.8 km cənub-qərbdə yerləşmişdir. Britaniya xəritəsinə 1976-cı ildə daxil edilmişdir.
Moulin Rouge! Music from Baz Luhrmann's Film
'''Moulin Rouge! Music from Baz Luhrmann's Film''' – Baz Luhrmannın 2001-ci ildə çəkdiyi Mulen Ruj! Filminin musiqilərinin toplandığı albomdur. Albom 8 may 2001-ci ildə satışa çıxarılmışdır. Albomda filmdə istifadə edilmiş mahnıların əksəri yer almışdır. Lakin mahnıların bəzilərinin alternative versiyaları daxil edilmiş, iki – üç əsas mahnı isə alboma salınmamışdır. Mahnıların filmdə istifadə edilən original versiyaları və ekstra mahnılar isə ikinci albomda satışa çıxarılmışdır.
Mahnılar
Əsas film musiqisi Devid Bearvold və Kevin Gilbert tərəfindən yazılmış "Come What May" mahnısı albomda olan yeganə original mahnıdır. Açılış mahnısı – "Nature Boy" film üçün Devid Buvi tərəfindən ifa edilmişdir. Filmin gedişatı zamanı isə mahnı, filmdə Tuluzalı Henri rolunu canlandıran aktyor Con Lequizamo tərəfindən ifa edilir. ABŞ musiqiçisi Eden Ahbez qeyd edir ki, mahnı əslində Buvi və "Massive Attack"ın ifasında və Nikol Kidmanın dialoqu zamanı ifa edilməli idi.
Filmdə istifadə edilmiş "Lady Marmalade" mahnısı Bob Kriv və Kenni Nolan tərəfindən yazılıb və 1970-ci illərdə xanımlardan ibarət "Labelle" ifasından sonra məşhurlaşmışdı. Mahnının mətni seksual məzmuna malikdir. Mahnının girişində istifadə edilən "Voulez-vous coucher avec moi, ce soir?" sözləri tərcümədə "Bu gecə mənimlə yatmaq istəyirsənmi?" anlamına gəlir. Mahnının "Labelle" tərəfindən ifa edilmiş versiyası 2003-cü ildə "Grammy Hall of Fame"ə daxil edilmişdir. Film üçün isə mahnını Kristina Agilera, Lil' Kim, Mýa, və Pinktərəfindən, Missy Elliottun təqdimatı və vokal əlavələri ilə ifa etmişlər. Mahnının bu versiyası da yaxşı qarşılanaraq ABŞ – da Billboard Hot 100 hit paradına daxil olmuş və Pop musiqidə Ən yaxşı işbirliyi kateqoriyasında Qremmi mükafatına layiq görülmüşdür.
"Because We Can" mahnısı isə Norman Kuka etibar edilmiş və mahnı onun səhnə adı "Fatboy Slim" adıyla ifa edilmişdir. Mahnınn tərkibinə "Zidlerin repi" hissələri də daxildir. Həin hissələr filmdə Harold Zidler rolunu canlandıran Cim Broadbent tərəfindən ifa edilmiş və "'Can Can' for the next generation" adlandırılmışdır.
"Sparkling Diamonds" mahnısı Nikol Kidman, Cim Broadbent, Karolin O'Connor, Natali Mendoza və Leo Robin tərəfindən ifa edilmişdir. Mahnı özündə "Gentlemen Prefer Blondes" (1949) filminin "Kerol Çenninq" adlı mahnısı və Madonnanın məşhur "Material Girl" mahnısını birləşdirmişdir.
"Rhythm of the Night" mahnısı isə məşhur ABŞ R&B qrupu "DeBarge"ın 1985-ci ildə çıxardığı sinqldır. Mahnı Billboard Hot R&B hit paradında birinci, Billboard Hot 100 hit paradında isə üçüncü yerə yüksəlmişdir və qeyd edilir ki, mahnının müəllifi Diana Varenin kariyerasında sıçrayışa səbəb olmuşdur. Mahnının film üçün hazırlanmış versiyası Valeria tərəfindən ifa edilmişdir və mahnıya Nikol Kidmanın dialoqu da daxil edilmişdir.
Hit paradlarda
Moulin Rouge! Music from Baz Luhrmann's Film albomu ABŞ – da Billboard 200 hit paradında 16 may 2001-ci ildə beşinci yerdə debüt etmişdir. Dörd həftə keçdikdən sonra isə albom ən yüksək pilləsinə – üçüncü yerə yüksəlmişdir. Albom Top Soundtracks chart hit paradında birnci yerə, Top Pop Catalog chart hit paradında isə otuz üçüncü yerə kimi yüksəlmişdir. 23 aprel 2002-ci ildə alboma Recording Industry Association of America tərəfindən ikiqat platinium sertifikat verilmişdir.
Albom Avstraliyada albom hit paradında 11 may 2001-ci ildə dördüncü yerdə debüt etmişdir. Növbəti həftə albom birinci yerə yüksəlmiş və 52 həftə albom hit paradında qalmışdır. Albom Yeni Zellandiya albom hit paradında da birinci yerə yüksəliş və on altı həftə hit paradda qalmışdır. Albom eyni zamanda Avstriya, Danimarka , Fransa və Norveç də ilk beşliyə daxil olmuşdur.
Real Madrid BK
Real Madrid Real Madrid klubunun 1932-ci ildə qurulan peşəkar basketbol klubudur. Klub İspaniyanın ən yüksək basketbol liqası olan İspaniya basketbol çempionatlığında mübarizə aparır.
Eynilə futbol klubu kimi basketbol klubu da İspaniya və Avropada önəmli bir klubdur. 30 dəfə İspaniya liqasını və 22 dəfə də İspaniya kubokunu qazanmışdır.
Real Madridin İspaniya həvəskarlar basketbol çempionatlığında mübarizə aparan bir klubu da mövcuddur.
Adil Quliyev
Adil Hüseyn oğlu Quliyev — əfsanəvi Azərbaycan təyyarəçisi, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1-ci Baltikyanı cəbhəsi, 3-cü aviasiya ordusu, 1-ci qvardiya qırıcı aviasiya korpusu, 4-cü qvardiya qırıcı aviasiya diviziyası, 65-ci qvardiya qırıcı aviasiya polku eskadrilya komandirinin müavini). 1943-cü ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü.
Həyatı
1922-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. Bakı 14 saylı məktəbi bitirmişdir. (Bəzi məlumatlara görə 132 saylı məktəb). 1941-ci ildə hərbi xidmətə çağrılmış və 1942-ci ildə Stalinqrad hərbi təyyarəçilik məktəbini bitirmişdir.
1942-ci ilin oktyabrından Belorussiya, Pribaltika və Şərqi Prussiya səmalarında vuruşmuşdur. 14 mart 1943-cü ildə Staraya Russa şəhəri yaxınlığında təyyarəsi vurulmuşdu. O, təyyarəni cəbhə xəttinə qədər çatdırıb, paraşütlə tullanmış və öz tərəfimizə keçə bilmişdi.
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı, Lenin ordeni və 5932 №-li Qızıl Ulduz medalı ona 1945-ci ilin 23 fevralında verilmişdir.
1956-cı ildə Hərbi Hava Qüvvələri Akademiyasını bitirmişdir. 1966-cı ildə polkovnikrütbəsində istefaya çıxmışdır. Uzun müddət Bakı Aeroportunun rəisi işləmişdir.
SSRİ Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.
3 Lenin ordeni, Qırmızı Bayraq ordeni, Aleksandr Nevski ordeni, I və II dərəcəli Vətən Müharibəsi ordenləri və Qırmızı Ulduz ordeni ilə təltif edilmişdi.
Bakıda Fəxri Xiyabanda dəfn edilmişdir.
Harri Potter və Alov Qədəhi (film)
Herri Potter və Alov Qədəhi  — 2005-ci ildə Mayk Nyuelin rejissorluğu ilə çəkilmiş və Warner Bros.-in distribyutorluğu ilə çıxarılmış ABŞ və Böyük Britaniya fentezi filmidir. Film Coan Roulinqin eyni adlı romanı əsasında çəkilmişdir. Harri Potter filmlər seriyasından dördüncü film olan “Alov Qədəhi”nin ssenarisi Stiv Klovz tərəfindən yazılmış, prodüsserliyini isə Devid Heyman etmişdir. Filmdə Harri Potterin Hoqvartsda dördüncü tədris ili, Alov Qədəhi tərəfindən seçilərək "Üç Sehrbaz turniri"ndə iştirakı və daha sonra baş verən hadisələr təsvir olunur.
"Alov Qədəhi", Harri Potter filmlər seriyasından olan ilk filmdir ki, ABŞ-də PG-13, Birləşmiş Krallıqda isə 12A yaş məhdudiyyət sertifikatı almışdır. Filmdə Deniel Redkliff Harri Potter, Rupert Qrint və Emma Uotson isə Harrinin ən yaxın dostları olan Ron Uizli və Hermiona Qreynceri canlandırırlar. Filmdə ikinci dərəcəli rollarda Qari Oldmen, Robbi Koltreyn, Maykl Qembon, Ralf Fayns, Alan Rikman və Robert Pettinson kimi ulduz aktyorlar da rol almışlar. “Harri Potter və Azkaban Məhbusu” filminin sikveli olan filmdəki hadisələr “Harri Potter və Simurq Ordeni” filmində davam etdirilir.
Məzmunu
Heç kim yaşamayan iqamətgahın (təxminən əlli il əvvəl həmin iqamətgahda Reddllar ailəsi yaşayırdı. Onlar naməlum şəraitdə, naməlum şəxs tərəfindən öldürülmüşdülər) bağbanı Frenk Brays gecə iqamətgahın otaqlarından birində işıq yandığını görür. Evə girən bağban Lord Voldemort və Piter Pettiqryunun söhbətinə şahid olur. Lord Voldemort bağbanı öldürür. Baş verən bu real hadisələri Harri Potter yuxuda görür.
Harri yay tətilini Durslilərin evində keçirir. Ona Molli Uizli tərəfindən məktub gəlir və Potter Qviddiç üzrə Dünya Çempionatının finalına dəvət edilir. Finalda İrlandiya və Bolqarıstan (komandanın ulduzu gənc tutucu Viktor Kramdır) komandaları qarşılaşır və İrlandiya komandası qalib gəlir. Çempionat axşamı qonaqların çadır düşərgəsinə Ölüm yeyənlər hücum edirlər. Harri görür ki, sehrli çubuğunu itirib. Harri, Ron və Hermiona meşəyə qaçırlar. Qəfildən kimsə onların yaxınlığında havada Ölüm yeyənlərin simvolunu canlandırır.
Harri dostları ilə Hoqvartsa yola düşür. Məşhur qara maq ovçusu “Qəddar göz” Qryum qara magiyadan mühafizə üzrə yeni müəllim kimi işə başlayır. Məlum olur ki, bu il Hoqvartsda uzun illər təxirə salınmış Üç Sehrbaz Turniri baş tutacaq. Turnirdə üç məşhur sehrbazlıq məktəbinin tələbələri bir-biri ilə mübarizə aparırlar və buna görə də Şarmbaton və Durmstranq məktəblərinin təmsilçiləri də Hoqvartsa təşrif gətirirlər. 17 yaşına çatmış istənilən şagird yarışmada iştirak edə bilər, bunun üçün yalnız adını perqamentə yazıb qədəhin içinə atmaq lazım idi. Yarış iştirakçılarının keçirilməsi günü Durmstranqı Viktor Kramın, Şarmbatonu Flör Delakurun, Hoqvartsı isə Sedrik Diqqorinin (Puffenduy fakultəsindən) təmsil edəcəyi müəyyənləşir. Lakin gözlənilmədən qədəhdən Harri Potterin də adı çıxış buna görə, o, yarışda iştirak etməyə məcbur olur. Sirius Blek bildirir ki, Harrinin atını qədəhə adat şəxs onun ölümünü arzulayır.
Birinci sınağa əsasən tələbələr qadın əjdahadan qızıl yumurtanı oğurlamalı idilər. Plana görə, tələbələr sınaq haqqında əvvəlcədən məlumat tutmalı deyildilər. Lakin, məlumat sızması baş verir. Harri əjdaha, həmçinin Flör və Kramın onun haqqında bilməsini öyrəndikdən sonra əjdaha haqqında Sedriki də məlumatlandırır. Bütün iştirakçılar birinci mərhələdən keçə bilirlər. Harri sehrli süpürgəsi ilə əjdahanı aldada bilir. 200px|thumb|left| Alov Qədəhi İkinci sınağın tələbini öyrənmək üçün qızıl yumurtanın sirrini açmaq lazımdır. Bu dəfə Diqqori Potterə kömək edərək deyir ki, yumurtanı suyun dibində açaraq onun nəğməsinə qulaq assın. Diqqərinin sözünə əməl edən Harri Potter ikinci mərhələnin su altında keçəcəyini və su pəriləri ilə əlaqəli olacağını öyrənə bilir. Lakin, üzməyi yaxşı bacarmayan Harri, su altında bir saatlıq yarış müddətində necə qala duracağını bilmir. Nevil Uzunətək onun köməyinə gələrək müvəqqəti qəlsəmə əldə etməyin yolunu öyrədir. Tapşırığa əsasən yarış iştirakçıları bir saat ərzində su pərilərinin əsiri olan yaxınlarını azad etməli idilər. Harri əsirləri hamıdan əvvəl tapsa da, digər iştirakçıları da gözlədiyinə görə axıra qalır və Ronla yanaşı Flörün kiçik bacısını da azad edir, buna görə ona ikinci yer verilir.
Üçüncü sınaqda iştirakçılar təhlükələrlə dolu labirintdən keçərək Üç Sehrbaz Qədəhini tapmalı idilər və qədəhə ilk toxunan iştirakçı turnirin qalibi olmalı idi. Sedrik və Harri demək olar ki, eyni vaxtda qədəhə çatrlar. Lakin, Sedrik Harrinin onu xilas etməsini nəzərə alaraq qalibiyyətdən imtina edir. Qəhrəmanlar qədəhi eyni vaxtda götürməyə razılaşırlar.
Qədəhə toxunduqda onlar qəbirsanlığa düşürlər (qədəh portal imiş). Onlara yaxınlaşan Piter Pettiqryu əlində Lord Voldemortun zəif vücudunu tutur. Piter “Avada Kedavra” cadusu ilə Sedriki öldürür. Lord Voldemortun yenidən canlandırılması üçün sadiq xidmətçinin canı, atasının sümüyü və düşməninin qanı lazımdır. Öz bədənində yenidən doğulan Voldemort Ölüm yeyənləri çağırır. Onların qarşısında Harri ilə duelə başlayarkən hər ikisinin çubuğunda eyni simurq quşunun lələyi istifadə olunduğuna görə Voldemort Potteri öldürə bilmir. Qədəhi istifadə edən Potter yenidən Hoqvartsa qayıdır və özü ilə Sedrikin cəsədini də götürür. O, hamıya Lord Voldemortun qayıtmasını danışır. Professor Qryum onu öz otağına aparır.
Otaqda Qryum əslində Ölüm yeyənlərdən biri olmasını deyir. Aydın olur ki, Potterin adını qədəhə ataraq yarışa qatılmasına səbəb olmuş, sonradan isə qədəhi portala çevirərək Potterin Voldemortla görüşünü təşkil etmişdir. Qısa zamanda Dambldor, Sneyp və Makqonaqal özlərini Qryumun otağına yetirirlər. Məlum olur ki, Qryumun maskası altında gizlənmiş şəxs əslində Barti Krauçdur. O, atasının köçəyi ilə Azkabandan qaçmağı bacarmış və Voldemortun qulluğuna qayıtmışdır.
Sehr Nazirliyi, başda nazir Kornelius Fadc olmaqla Voldemortun qayıtmasına inanmaqdan imtina edir. Barti sorğulanmaq əvəzinə ona dementor öpüşü tətbiq edilir. Dambldor Sehr Nazirliyinin köməyi olmadan fəaliyyət göstərməyə qərar verir. Ölüm yeyənlərlə mübarizə üçün tərəfdaşlar toplamağa başlayan Dambldorun köməyinə Sirius Blek, Uizli ailəsi, Rimus Lüpin, Arabella Fiqq, Nazemnikus Fletçer və başqaları gəlir.
Rollarda
“Harri Potter və Azkaban Məhbusu” filmində Sedrik Diqqori rolunu canlandırmış aktyor Co Livermor “Alov Qədəhi” filmində Robert Pettinsonla əvəzlənmişdir. “Azkaban Məhbusu”nda Diqqori ilk dəfə Puffenduy komandasının axtarıcısı kimi təsvir edilir və dementorlar Harriyə hücum edənə kimi onunla yarışır. Devid Tennant filmdə uzun müddət özünü Qəddar göz Qryum kimi təqdim edən Kiçik Barti Krauç rolunu canlandırmışdır. Ceff Rovl isə Sedrikin atası Amod Diqqori rolunu oynayır. Böyük Barti Krauç rolunu isə Rocer Lloyd-Pak canlandırır.
İstehsal
“Azkaban Məhbusu” filmindən sonra Alfonso Kuaronun yalnız bir Potter filminin rejissoru olacağı elan edilmiş, Britaniya rejissoru Mayk Nyuelə isə “Alov Qədəhi” filminin çəkilməsi təklif olunmuşdur. Harri Potter seriyasının prodüsseri olan Devid Heyman rejissorların dəyişdirilməsini belə izah edir:
Alfonso “Azkaban Məhbusu” filmi üzərində işləri tamamlayarkən, bizim qarşımızda, “Alov Qədəhi” üzərində işləyərkən Kolombus və Kuaronun işini davam etdirəcək rejissor tapmaq kimi çətin bir vəzifə dururdu. Maykın zəngin və müxtəlif işləri onun bu iş üçün ən yaxşı namizəd olduğunu göstərir. O, uşaqlarnan işləmiş, bzi külməyə və oturacağın kənarına sıxılmağa məcbur etmişdir. O, aktyorlarla işləməyi yaxşı bacarır, bütün personajları və filmlərini insanlıqla zənginləşdirir. Mən həyəcanlanıram.
“Alov Qədəhi”nin əsas şəkilişlərinə 4 may 2004-cü ildə start verilmişdir. Əsas aktyorların iştirakı ilə çəkilişlərə isə 25 iyun 2004-cü ildə İngiltərənin “Leavesden Film Studiyaları”nda başlanmışdır.
Əvvəlki filmlərin ssenari müəllifi olmuş Stiv Klovs bu filmdə də ssenari üzərində işləmişdir. 734 səhifəlik kitabı ssenariyə uyğunlaşdıran Klovs qeyd edir ki, ''“biz kitab əsasında iki film çəkiləcəyini düşünsək də, onu necə iki yerə bölməyi bilmirdik. Ona görə də film, kitabdan fərqli bir təcrübə olacaq.”''
Dizayn
Əvvəlki filmlərdə Stüart Kreyq və Stefani MakMillan sənət və dizayn işlərini uğurla həyata keçirə bilmişdi. Yeni filmdə bir çox yeni çəkiliş yerlərii yaradlmasına və köhnə çəkiliş yerlərinin yenidən formalaşdırılmasına ehtiyac var idi. MakMillan daha çox, Hoqvartsın Böyük zalının bal keçirilməsi üçün yenidən dizayn edilməsi fikrindən həyəcanlanırdı. “Əvvəlcə biz gümüşü pərdələr, gümüşü stol örtükləri və buz kimi şəffaf döşəmə haqqında fikirləşmişdik” deyən MakMillan bildirir ki, ''“lakin, iş davam etdikcə bitmək bilmirdi. Bu zaman təklif edildi ki, niyə də, parçaları sadəcə divarlara yapıdırmayaq?”'' Üç Sehrbaz Turnirinin hər mərhələsi böyük çəkiliş meydanları qurmağı tələb edirdi. Harrinin Macar Buynuzquyruq əjdahası ilə qarşılaşdığı qayalıq yer “Leavesden Film Studiyaları”nın iki hissəsində qurulmuşdu. Kreyq qeyd edir ki, “həmin məkan nə zamansa filmlər üçün işlədiyi ən böyük çəkiliş yerlərindən biridir.” İkinci mərhələ üçün filmin sualtı səhnələrini çəkmək məqsədi ilə yaradıcı heyət yarım milyon tondan çox suyu saxlayan mavi ekran dizayn edərək qurmuşdur. Labirintdə baş tutan üçüncü mərhələ üçün 20-40 fut hündürlüklü divarlar inşa edilmiş və CGI texnologiyası vasitəsiylə genişləndirilmişdir.
Film musiqisi
İlk üç Harri Potter filminin musiqisini yazmış Con Vilyams 2005-ci il iş cədvəlinin məşğulluğu səbəbiylə dördüncü filmin musiqi tərtibatını öz öhdəsinə götürə bilməmişdir. “Qərbə” və “Donni Brasko” filmlərində rejissor Nyuellə birlikdə çalışmış Patrik Doyl bəstəkar kürsüsündə Vilyamsı əvəz etmişdir. İlkin olaraq Doyla Vilyamsın əvvəlki filmlər üçün yazdığı musiqi materialı ilə işləmək təklif edilsə də, yekun nəticədə o, əvvəlki filmlərdən, yalnız seriyanın leytmotivi olan "Hedwig's Theme" musiqisini saxlamışdır. Doyl “Böyük ümidlər” filminin musiqisini yazarkən birgə işlədiyi “Pulp” rok qrupunun solisti Carvis Kokeri yenidən işbirliyinə dəvət etmişdir. Kokerin musiqisini seçən Doyl, uydurma qrupda ifa etmək və filmdə kameo rolda çəkilmək üçün Conni Qrinvud və “Radiohead” qrupundan Fil Selvey kimi musiqiçiləri dəvət etmişdir.
Kitab və film arasında fərqlər
230px|thumb|right|Rejissor Mayk Nyuel filmi "böyük evin bir kərpici" kimi təsvir edir. “Azkaban Məhbusu”ndan iki dəfə uzun olan “Alov Qədəhi”nin ekranlaşdırılması üçün yazarlar və prodüsserlər müxtəlif səhnələr və nəzəriyyələri ixtisar etməyə məcbur olmuşlar. Rejissor Mayk Nyuel bu problemi “iri kitabın film kompasında sıxışdırılması” kimi təsvir edir. Harri və onun macəraları ilə birbaşa əlaqəsi olmayan hissələrin “kənara qoyulması” ilə buna nail olunmuşdur.
“Alov Qədəhi” Harri Potter filmləri arasında Durslilərin yaşadığı Prayvet-Drayv küçəsində başlamayan ilk filmdir: açılış titrlərindən sonra Harri Durslilərin evində, Qviddiç üzrə Dünya Çempionatı günü oyanır. Çempionatın oyunları da qısaldılmışdır ki, bu da qəfil zaman sıçrayışlarına səbəb olmuş, tənqidçilər bu halı mənfi dəyərləndirmişlər. Romanda Harri və Uizlilər İrlandiyanı dəstəkləsələr də, filmdə Harri və Ron Bolqarıstanı dəstəkləyirlər. Həmçinin onların hər ikisinin də Bolqarıstan komandasının oyunçusu Viktor Kramı sevməsi göstərilir.
Başqa səhnələr isə yalnız vacib detalların əks etdirilməsi üçün qısaldılmış və birləşdirilmişdir: Ölüm yeyənlərin Harri üçün təşkil etdikləri üç sınaq bir sınaqla əvəzlənir; Bill Uizli, Çarli Uizli, Lüdo Beqman, Vinki, Narçissa Malfoy və Berta Corkins kimi personajlar tamamilə ixtisar edilmiş, Dobbinin ikinci tapşırıqda Harriyə kömək etməsi göstərilməmiş və bu iş Nevil Uzunətəyə həvalə edilmişdir. Filmin sonunda qatar səhnəsi yoxdur: bu səhnədə Hermiona Rita Skiterin qeydiyyatdan keçməmiş animaq olmasını bildirir; Harri qalib üçün elan edilmiş 1.000 qallionu görmür və almır. Sirius Blekin bütün xəttləri bir kamin söhbətində birləşdirilmişdir. Kiçik Krouçun Azkabana aparılması səhnəsi fərqlidir, kitabda o, Kornelius Fadcın göndərdiyi dementorlardan “öpüş” alır. Fadcın Voldemortun qayıtmasına inanmaqdan imtina etdiyi səhnə də filmdə yoxdur, bu səhnə növbəti filmdə göstərilmişdir.
Marketinq
7 may 2005-ci ildə “Harri Potter və Sirlər Otağı” filminin televiziya premyerası zamanı ABC telekanalında “Alov Qədəhi” filmindən ilk eksklüziv kadrlar da təqdim edilmişdir. 8 may 2005-ci ildə filmin ilk treyleri çıxarılmışdır. Beynəlxalq treyler isə 23 avqust 2005-ci ildə çıxarılmışdır.
EA UK tərəfindən dizayn edilmiş videooyun versiyası 8 noyabr 2005-ci ildə çıxarılmışdır. Mattel film personajları və artefaktlarını oyuncaqlar şəklində satışa çıxarmışdır. “Harry Potter Scene It?” ilk nəşrinə dördüncü filmə aid minə yaxın sual əlavə edilmişdir.
Reytinq
“Alov Qədəhi” Harri Potter filmləri arasında “fentezi zorakılığı və qorxuducu personajlara görə” ABŞ-də PG-13, Avstraliyada isə M reytinqi almış ilk filmdir. Qaranlıq mövzuları, fentezi zorakılığı, hədələyici və qorxuducu səhnələrinə görə film Böyük Britaniyada 12 A reytinqi ilə yayımlanmışdır.
“Wyrd Sisters” məhkəmə iddiası
Filmin çıxarılmasına az qalmış Warner Bros. “Wyrd Sisters” adlı Kanada folk qrupuna müraciət edərək filmdəki uydurma qrup üçün “THE WEIRD SISTERS ” adının istifadəsinə icazə istəyir. Razılaşma əldə edilmədiyinə görə, qrup filmin Şimali Amerika distribyutorunu və uydurma qrupun üzvlərinə (Radiohead və Pulp qrupunun musiqiçiləri) qarşı $40 milyon dollarlıq məhkəmə iddiası başlayır (ixtisar edilmiş səhnədə onlar “təqdimata ehtiyacı olmayan məşhur qrup” kimi təqdim edilirlər). Kanada qrupu identik adlı uydurma qrupun ifasının yer almasına görə filmin öz ölkələrində yayımlanmasının da qarşısını almaq üçün məhkəmə iddiası başlayır. Ontario məhkəməsi iddianı rədd edir, Warner Bros. İsə gələcək problemlərdən qaçmaq üçün qrupun adını filmdən və əlaqəli bütün məhsullardan ixtisar edir. Lakin, qrup iddianı davam etdirir, qrupun solisti Kim Baryluk isə qeyd edir ki, “məlumatsız dinləyicilər elə biləcəklər ki, az tanınmış qrup Harri Potter filmindəki qrupun adını istifadə edi ki, məşhurlaşa bilsin, lakin, əslində hər şey tamamilə əksinədir.” İddia ləğv edilmiş və qrupdan məhkəmə xərclərini ödəmək tələb olunmuşdur. 2010-cu ilin mart ayında iddia həll edilmiş və detalları nəşr olunmuşdur.
Kinoteatr çıxışı
“Alov Qədəhi” paralel olaraq həm adi, həm də IMAX kinoteatrlarda çıxarılmış ikinci Harri Potter filmidir. IMAX və Warner Bros. arasında yaradılmış “strateji kommersiya artımı” layihəsində iştirak etmək üçün film, “Harri Potter və Alov Qədəhi: IMAX Təcrübəsi” adı ilə 35 mm IMAX formasında çıxarılmışdır.
18 noyabr 2005-ci ildə Birləşmiş Krallıq və ABŞ-də çıxarılmış film, sonrakı iki həftə ərzində əksər ölkələrdə, 1 dekabr 2005-ci ildə isə Avstraliyada çıxarılmışdır. ABŞ-də bir neçə IMAX ekranı da daxil olmaqla, film maksimum 3.858 ekranda açılış etmişdir.
Filmin dünya premyerası 6 noyabr 2005-ci ildə London, İngiltərədə baş tutmuşdur. Premyeranın xüsusiyyətlərindən biri animatronik alovla nəfəs alan Macar Buynuzquyruq əjdahası olmuşdur. Haqridin Harrini yarışdan bir gün əvvəl meşəyə apardığı səhnədə istifadə olunmuş əjdaha filmin xüsusi effektlər üzrə supervayzeri Cin Riçardson və varlıq effektləri və makiyaj supervayzeri Nik Dyudmen tərəfindən hazırlanmışdır.
Ev üçün buraxılış
Şimali Amerikada film 7 mart 2006-cı ildə DVD formatında çıxrılmışdır. Film bir və iki disk nəşrində, həmçinin o zamana kimi çıxarılmış digər filmlərin diskləri ilə birlikdə dəst şəklində təqdim edilmişdir. Bonus diskə üç interaktiv oyun, həmçinin yeddi səhnə arxası kadr əlavə olunmuşdur. Film həm də PSP üçün UMD formatında çıxarılmışdır.
Şimali Amerikada satışa çıxarılmasının ilk günündə 5 milyon nüsxə ilə satılmış film franşizanın ilk gün satış rekordunu qırmışdır. İlk satış həftəsində geniş və tam ekran DVD formatlarında film 9 milyon nüsxədən çox satılmışdır.
20 mart 2006-cı ildə satışa çıxarılmış Böyük Britaniya versiyası, ilk gündə hər saniyədə 6 nüsxə satılmaqla, bütün zamanların ən çox satılmış Birləşmiş Krallıq DVD-si olmuşdur. “Official Charts Company”nin məlumatına görə birinci həftəssində film 1.4 milyon nüsxə satılmışdır. Şimali Amerika iki diskli nəşri kimi Böyük Britaniyada da film əlavə materiallarla birlikdə iki diskli formada da satışa çıxarılmışdır.
Hazırda DVD bütün zamanların ən sürətli satılan DVD-si kimi Ginnesin Rekordlar Kitabında salınmışdır. Bu göstərici 2007-ci ildə kitabın nəşr variantına əlavə edilmiş, 2006-cı ilin aprel ayında “Leavesden Film Studiyaları”nda “Simurq Ordeni”nin çəkilişi zamanı mükafatın Den Redkliffə təqdim edilməsini əks etdirən foto da göstərilmişdir.
Birləşmiş Ştatlarda ilk beş Harri Potter filmi birlikdə HD DVD və Blu-ray formatlarında 11 dekabr 2007-ci ildə satışa çıxarılmışdır. Bundan sonra dördüncü film, “Harry Potter: Complete 8-Film Collection and Harry Potter Wizard's Collection” dəsti də daxil olmaqla, digər Harri Potter filmlərinin satışa çıxarıldığı müxtəlif dəstlərdə dəfələrlə atışa çıxarılmışdır. “Alov Qədəhi”nin yekun variantı səhnə arxası çəkilişlər, treylerlər, əlavə səhnələr və tammetrajlı “Creating the World of Harry Potter Part 4: Sound & Music” filmi ilə birlikdə 19 oktyabr 2010-cu ildə satışa çıxarılmışdır. Yekun versiyaya daxil edilməməsinə baxmayaraq, 167 dəqiqəlik genişləndirilmiş versiya dəfələrlə televiziyada yayımlanmışdır.
Gəlirləri
Şimali Amerikada $40 milyon gəlirli açılış günü və üç həftə birinci yerdə qaldıqdan sonra, “Alov Qədəhi” 20 həftəlik uğurlu kinoteatr yayım müddəti keçirmiş və 6 aprel 2006-cı ilə kimi kinoteatrlarda göstərilmişdir. Film, bir neçə rekord nəticə əldə etmişdir: ABŞ-də mayda olmayan ən böyük açılış həftəsonu olmuş, Birləşmiş Krallıqda £14.9 milyon gəlirlə film, 2008-ci ilə kimi ən böyük həftəsonu göstəricisi olmuş, daha sonra isə filmin rekordu £15.4 milyon gəlirlə “Mərhəmət kvantı” filmi tərəfindən qırılmışdır.