cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Böyük təmizləmə
Sovet İstintaq Komissiyaları
İkinci komissiya 1961-ci ildə yaradıldı və 1963-cü ilə qədər fəaliyyət göstərdi. Rəhbəri isə Nikolay Şvernik təyin olundu. Komissiyaya Şelepin, Serdyuk, Rudenko və Semicastny daxil edilmişdi. Gərgin işin yekunu 2 böyük hesabatla verildi. Araşdırmanın çoxu NKVD işçilərinin ifadələrinə və arxiv materiallarına əsaslanırdı. Komissiya bütün şəxslərə bəraət verilməsini məsləhət gördü, yalnız Yaqoda və Radek istisna kimi göstərildi, çünki Radekin materiallarında bəzi xırda problemlər yaranmışdı, əlavə araşdırma tələb edirdi. Yaqoda isə repressiyalarda birbaşa iştirak edən şəxslərdən idi və cinayətkar hesab olunmalı idi, lakin ittiham olunduğu kimi "casus" və "anti-sovet" deyildi. Komisiya bildirdi: Stalin kommunist partiyasına, sosialist dövlətə, Sovet xalqına və dünya miqyaslı inqilabçı hərəkata qarşı çox ağır bir cinayət törətmişdir... Stalin, hüququ gözdən salmış, mühakiməsiz kütləvi qətllər törətmiş, yüz minlərlə insanı öldürtmüşdür və bu ölümlərə görə məsuliyyət daşıyır. Bu işdə ona Molotov, Kaqanoviç və Malenkov da ona köməklik etmişdir.
Kütləvi məzarlıqlar və abidələr
Sovet İttifaqı dağıldıqdan sonra xeyli sayda kütləvi məzarlıqlar aşkar edildi. Bəzilərində, məsələn Minsk yaxınlığındakı Kurapatidə, Kiyev yaxınlığındakı Bikivniya bölgəsində tapılmış kütləvi məzarlıqlarda 200 minə qədər insan toplu şəkildə basdırılmışdır. 1937–1938-ci ildə 20 mindən çox insanın vurularaq öldürüldüyü Moskva yaxınlığındakı Butovo atış meydanı 2007-ci ildən memorial kompleks kimi yenidən quruldu.
Şərhlər
"Böyük təmizləmə" prosesi tarixçilər arasında xeyli mübahisəyə və fikir ayrılırlarına səbəb olmuşdur. Zbiqnev Bjezinski 1958-ci ildə bu hadisələri şərh edərək bildirirdi ki, bu prosesin məqsədi sovet vətəndaşını daima qorxu və nəzarət altında saxlamaq istəyi güdür. Robert Konkuest Stalinin psixoloji problemləri olduğunu düşünürdü və əsas önəmin "köhnə bolşeviklər" işinin üzərinə düşdüyünü bildirdi. Onun fikrinə görə, Stalin hər şeyi şəxsi eqosu və paronoyasını uyuşdurmaq üçün etmişdir.
Bəziləri isə (Haqenloh, 2000; Şearer, 2003; Verth, 2003), 1920-ci illərdən başlanan "yeni cəmiyyət inşası" prosesinin son mərhələsinin "böyük təmizləmə" olduğunu bildirir və Stalinin fikrinə görə bu insanların öldürülməsi əsl kommunist cəmiyyətinin qurulması üçün mütləq olmuşdur.
DNA (jurnal)
DNA — Avstraliyanın homoseksual auditoriyasına yönəlmiş populyar jurnal. . 2000-ci ildən bəri hər ay buraxılır. Oxucuların bir çoxu, jurnalın adının niyə DNA olduğunu soruşurlar. Onların fikrincə, bu ad "Deoyxribose Nucleic Acid" (yəni DNT) ifadəsindən gəldiyini deyirlər. Buna jurnal təsisçiləri birmənalı olaraq cavab vermədilər. Jurnalın üz qabığını əsasən amerikalı və avstraliyalı məşhur modellər bəzəyirlər. Lakin üz qabığına düşənlər sırasında sadə insanlar da olur.
Qızdırma
Qızdırma (febiris,pyrexia) —görə təsiri termorequlyasiya pyrogens (temperatur artmasına səbəb maddələr) altında sisteminin dinamik tənzimlənməsi bədən istiliyinin müvəqqəti artması ilə xarakterizə qeyri-spesifik nümunə patoloji proses. Uyğunlaşma reaksiyası olub, orqanizmin təbii rezistentliyini yüksəldir. Yəni xəstəliyə cavab olaraq orqanizm özü bədən temperaturunu normadan yuxarı qaldırır və onu tənzim edir.Təkamüldə qızdırma yüksək heyvanların və insan orqanizminin infeksiyasına qarşı qoruyucu-adaptiv cavab olaraq ortaya çıxdı və buna görə də bədənin temperaturu artmasına əlavə olaraq, bu proses də yoluxucu patologiyaya xas olan digər fenomenlərə də malikdir.Qızdırmanın müddəti və dərəcəsi mikrobun virulentliyindən,onun aktiv vəziyyəyinin müddətindən, və orqanizmin müdafiə mexanizmlərindən asılıdır. Çox vaxt kəskin 15 günə qədər,bəzən subxroniki və xroniki qızdırma olur. 2–3gün davam edən hərarət efemer qızdırma adlanır. Lakin, temperaturun artması hər zaman qızdırma hesab edilmir. Məs:istinin əmələ gəlməsi və verilmnəsinin pozulması ilə əlaqədar olaraq bəzi istilik xəstəlikləri — istivurma,hipertireoz, atropinlə zəhərlənmə zamanı hipertermiya baş verir. Orqanizmin normal aktivliyi və ya fizioloji proseslər də temperaturu qaldıra bilər. Adətən sirkad ritmlə,yəni gün ərzində dəyişmə ilə əlaqədar bir az qızdırma qeyd edilir. Sağlam adamın temperaturu saat 18 də ən yüksək olur, gecə saat 3 də isə minimal dərəcələrə çatır. Çoxlu yemək,ağır və uzun sürən fiziki iş bədən temperaturunu bir qədər artıra bilər.Temperatur tez, kəskin qalxdıqda hətta xəstəliyin başladığı saat da təyin edilir. Bu zaman qızdırma üşütmə və ya bərk titrətmə ilə müşayiət olunur. Kəskin başlayan qızdırma leptospirozda,qripdə,malyariya da rast gəlir. Temperaturun yüksəkliyinə görə subfebril −37–37,9 °C, mötədil — 38–39,9 °C, yüksək — 40–40,9 °C,və xeyli yüksək — hiperpireksiya −41 °C və daha yuxarı qızdırmaya rast gəlinir
Pirogenlər
Pirogenlər bədənin xaricdən daxil olduqları və ya içərisində meydana gəldikləri maddələrdir, qızdırmaya səbəb olur. Exogen pirogenlər ən çox infeksiyalı patogenlərin komponentləridir. Onların ən güclü qram-mənfi bakteriyalarının kapsular termostabil lipopolisakkaridləridir. Exogen pirogenlər endogen pirogenslər vasitəsilə dolayı yolla hərəkət edirlər ki, bu müəyyən nöqtənin hipotalamusun termorequlyasiya mərkəzində yerləşdirilməsini təmin edir. Ən çox endogen pirogenlər pyrogenik (prostaglandin sintezini əmələ gətirmək qabiliyyəti ilə yanaşı) başqa bir çox digər əhəmiyyətli təsirə malikdir, məsələn, interleukinlər 1 və 6, şişlərin nekroz faktorları, interferonlar, makrofag iltihablı protein-1a, lökosit kökündəndirlər. Endogen pirogenlərin mənbəyi əsasən immunitet sisteminin hüceyrələri (monositlər, makrofaglar, T-və B-lenfositlər) və həmçinin granulositlərdir. Pirogenlərin bu hüceyrələr tərəfindən formalaşması və sərbəst buraxılması aşağıdakı amillərdən təsirləndikdə baş verir: endogen pyrogenlər, hər hansı bir etiyolojinin iltihabı, "pirojenik" steroid və s.
Fever mərhələləri
İnkişafı zamanı qızdırma həmişə 3 mərhələdən keçir. Birinci mərhələdə temperatura (mərhələ artımı) yüksəlir, ikincisi isə yüksək səviyyədə saxlanılır (mərhələ sabit qalır və ya artır), üçüncü mərhələdə isə əvvəlki (mərhələ azalır) azalır. İstilik artımı termorequlyasiyanın yenidən qurulması ilə bağlıdır ki, istilik istehsalının istiliyin ötürülməsini aşması baş verir. Üstəlik, böyüklər arasında istilik istehsalının artırılması deyil, istilik köməyinin məhdudlaşdırılması çox vacibdir. Bədən üçün daha qənaətlidir, çünki enerji istehlakının artırılmasını tələb etmir. Bundan əlavə, bu mexanizm bədənin daha çox istiləşməsini təmin edir. Yenidoğularda, əksinə, istilik istehsalında artım ön plana çıxır.
İstilik köçürməsinin məhdudlaşdırılması periferik damarların daralması və toxuma daxil olan isti qan axını səbəbindən baş verir. Ən böyük əhəmiyyət daşıyan damarların bir spazmı və simpatik sinir sisteminin hərəkətləri altında tərləmə dayandırılmasıdır. Dəri solğun olur və onun temperaturu azalır, radiasiyaya görə istilik köməyini məhdudlaşdırır. Tərmin formalaşmasının azalması buxarlanma yolu ilə istilik itkisini məhdudlaşdırır. Saç follikullarının əzələlərinin büzülməsi heyvanlarda saçların tökülməsinə gətirib çıxarır və əlavə istilik izolyasiya edən hava təbəqəsini meydana gətirir və insanlarda "qoz boğaları" fenomeni ilə fərqlənir.
Subyektiv bir titrəmə hissinin ortaya çıxması doğrudan dərinin temperaturu və dərinin soyuq termorezistorlarının qıcıqlanmasından asılıdır, bu sümük hipotalamusa göndərilir və bu, termoregülasiyanın inteqrativ bir mərkəzidir. Bundan sonra, hipotalamus müvafiq davranışın meydana gəldiyi korteks vəziyyətini bildirir: uyğun duruşun qəbul edilməsi, sarılma. Cildin temperaturu azaldıqca əzələ tremoru səbəb olur ki, bu da tremor mərkəzinin aktivləşməsi, ortada və medulla yerləşdirilməsidir.
Əzələlərdə metabolizmanın aktivləşdirilməsi səbəbindən istilik istehsalı artır. Eyni zamanda, müqavilə olmayan termogenez də beyin, qaraciyər və ağciyər kimi daxili orqanlarında güclənir. Temperaturun saxlanması müəyyən nöqtəyə çatdıqda və qısa (saat, gün) və ya uzun (həftə) ola bilər. Bu vəziyyətdə, istilik və istilik transferinin bir-birinə qarşı tarazlığı və istilik artımı yoxdur, normaya oxşar mexanizmlərə görə termoregulyasiya meydana gəlir. Eyni zamanda dəri damarları genişlənir, sürünən yox olur və dəri toxunmağa isti olur, titrəyir və titrəyir. Şəxs eyni zamanda istilik hissi hiss edir. Bununla yanaşı, gündəlik temperatur dəyişkənliyi qalır, amma onların amplitudası kəskin şəkildə normadan artıqdır.
İkinci mərhələdə istilik temperaturunun şiddətindən asılı olaraq, qızdırma subfebril (38 ° C-yə qədər), zəif (38.5 ° C-yə), orta (febril) (39 ° C-yə qədər), yüksək (piretik) (41 ° C ) və həddindən artıq (hiperpirici) (41 ° C-dən çox). Hiperpulyant isit xüsusilə uşaqlarda həyati təhlükəsi yaradır.
İstilik düşməsi tədricən və ya kəskin ola bilər. Temperaturun azaldılması mərhələsi ekzogen pirogenlərin ehtiyatının tükənməsindən və ya daxili (təbii) və ya ekzogen (müalicəvi) antipiretik amillərin təsirində endogen pirogenlərin formalaşmasının dayandırılmasından sonra başlanır. Termoregulyasiya mərkəzində pirogenlərin hərəkətinin dayandırıldıqdan sonra müəyyən nöqtə normal səviyyəyə düşür və temperatur hipotalamusun yüksək olduğu kimi qəbul edilir. Bu dəri damarlarının genişlənməsinə gətirib çıxarır və çox istilik artıq bədənə qaldırılır. Çoxlu tərləmə, diurez və tərləmə artmışdır. Bu mərhələdə istilik ötürülməsi istilik istehsalını kəskin şəkildə artırır. Gündəlik temperaturda dalğalanmaların təbiətə görə qızdırma növləri:
Etiologiya
Fever, demək olar ki, bütün kəskin yoluxucu xəstəliklərin və bir alovlanma zamanı kronik bir davamlı simptomdur və bu hallarda patogen qanda (bakteremiya) tez-tez iştirak edir və ya hətta (sepsis, septicopyemia) də çoxalır. Buna görə, etioloji isit patojenin qandan (qan mədəniyyətindən) və birincil lokalizasiya sahəsindən azad edilməsi ilə müəyyən edilə bilər. Kəskin patojenik mikrobların səbəb olduğu xəstəliklərdə, xüsusilə də patojenin lokalizasiyasının əsas hədəfi "maskalı" olduqda, qızdırma etiyasını müəyyən etmək daha çətindir. Bu hallarda geniş yayılmış patogenlər, sidik, safra, bal və bronxial yuyulmalar, burun dən mucus, bağırsaq, sinuslar, serviks məzmunu və s. Üçün qan testi ilə yanaşı, qeyri-infeksion qızdırma halları (şiş xəstəlikləri, anemiya …)
Pediatriya
Temperatur göstəriciləri fonunda həyati əlamətlər əhəmiyyətli diaqnostik məlumatları təmin edir. Taxikardiya, nisbətsiz qızdırma, ehtimal ki, hipoidal və ya sepsis ilə əlaqəlidir. Tez-tez tənəffüs yollarının infeksiyasının bir əlaməti olan takpne, sepsis və ya şok vəziyyətində metabolik asidozaya cavab olaraq meydana gəlir. 39 ° C-dən yuxarı olan temperaturda olan uşaqlar, xüsusən 2 yaşınadək olan qızlar üçün sidik testi aparmaq məsləhət görülür. Tənəffüs əlamətləri olduqda və müşahidə olunan pnevmoniya nəticəsində şişkinliyin nəticəsində bir sinə rəngi etmək məsləhət görülür. 39,5 ° C-dən yuxarı olan temperaturda və 20.000 mLL-dən yuxarı olan lökosit səviyyələrində, latent pnevmoniyanı (gizli pnevmoniya) aşkar etmək üçün göğüs radyoqrafiyası aparılır.
Digər
Ibuprofen və asetaminofen istiliyi nəzarət etmək üçün istifadə olunur. Dozajdakı səhvlərin qarşısını almaq üçün eyni zamanda bu preparatları istifadə etmək tövsiyə edilmir. Ray sindromu riskinə görə temperaturun azaldılması üçün aspirin təklif edilmir. Rütbəyə sirkənin zəif bir həllinə kömək edir, açılır. Bu da qasıq və alına soyuq su tətbiq etməyə kömək edir. [2].
Abovyan
Abovyan, — Ermənistan Respublikasında şəhər, Ellər bələdiyyəsini (erm.: e. Աբովյանի համայնք, l. Abovyani hamayank) təşkil edir. Ellər rayonunun mərkəzi.
Tarixi
Ellər şəhəri mühüm nəqliyyat qovşaqlarından biridir. 1963-cü ildən respublika tabeli şəhərdir. Erməni yazıçısı Xaçatur Abovyanın adı verilməklə tarixi adı dəyişdirilib.
Xəlil Raxmatulin
Xəlil Raxmatulin (d. 23 aprel 1909, Tokmak — 10 yanvar 1988, Moskva) — SSRİ mexaniki, Özbəkistan SSR Elmlər Akademiyasının akademiki, professor. Fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (24.04.1979).
Həyatı
Xəlil Raxmatulin 23 aprel 1909-cu ildə anadan olmuşdur.
10 yanvar 1988-ci ildə Moskva şəhərində vəfat etmişdir.
Ağ-qara payız (film, 1996)
Ağ-qara payız qısametrajlı sənədli-bədii televiziya filmi rejissor Vəli Səyyadi tərəfindən 1996-cı ildə çəkilmişdir. Film Azərbaycan Televiziyasında istehsal edilmişdir. Filmin müqəddiməsində qəhrəmanın ötürdüyü ovqatdan, artıq sezirsən: biz bir insanın uşaqlığına səyahət edəcəyik. Bir tərəfdən bu lirik-ovqat əhvalatı şərtidir. O mənada ki, bizim hər birimizin uşaqlığımızla bağlı nəsə ümumi, o hər nə qədər ağrılı olsa belə həsrətimiz, xiffətimiz var. Müəllif də artıq geri dönməsi mümkün olmayan keçmişi, zamana xiffəti kino dilinə çevirib.
Məzmun
Film yaxın planda profildən gənc kişinin nəqli ilə başlayır, o, tez-tez əlləri ilə üz-gözünü ovuşdurur: “Mən deyə bilmərəm. İndi nəyisə xatırlamaq çox çətindir. Çox illər keçib o vaxtdan. Ümumiyyətlə, çətindir, insan üçün keçmiş haqda danışmaq. Elə bil yuxudur, sən heç vaxt onu olduğu kimi xatırlaya bilmirsən. Yadımdadır, biz nə vaxtsa gölün qırağında yaşayırdıq, qamışların səsi, külək, nənəmin zümzümə etdiyi mahnılar....” Müqəddimədə qəhrəmanın ötürdüyü ovqatdan, artıq sezirsən: biz bir insanın uşaqlığına səyahət edəcəyik. Bir tərəfdən bu lirik-ovqat əhvalatı şərtidir. O mənada ki, bizim hər birimizin uşaqlığımızla bağlı nəsə ümumi, o hər nə qədər ağrılı olsa belə həsrətimiz, xiffətimiz var. Müəllif də artıq geri dönməsi mümkün olmayan keçmişi, zamana xiffəti kino dilinə çevirib. Tamaşaçı qəhrəmanın uşaqlıq illərinə səyahət edir. Onun xatirələri vizuallaşır. Göldə qayıqla gəzişən uşaq və onun sudakı əksi, çırpı yığması, köynək toxuyan qarı... İşıq-kölgə ifadə-təsvir vasitəsi üzərində çəkilən film ustalıqla detal planlardan hörülür. İbtidai interyerdə alışan ocaq, alçaq tavan, sac, his basmış çıraq, divardan asılan köhnə şəkillər, süjet xəttinin mərkəzində dayanan almalar — itirilmiş idilliyanın nostalgiyasını yaşadır. Çox güman ki, alma insan günahlarına allyuziyadır. Horror janrının elementləri intonasiyasında çəkilən-qaranlığın, yağışın səsi fonunda atanın, ananın, qızcığazın görünüb itən portretləri həyəcanlı ovqat verir. Son səhnədə uşaq alma yeyir, kimsəsiz evdə cəhrə fırlanır.
Filmin üzərində işləyənlər
Ssenari müəll: Vəli Səyyadi Rejissor: Vəli Səyyadi Operator: Elxan Nəbiyev
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1996-cı ilin Azərbaycan filmləri 1990-cı illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Leopold Kilholts
Leopold Kilholts (d. 9 iyun 1911, Bazel – ö. 4 iyun 1980, Sürix) – isveçrəli hücumçu. 1934 və 1938-ci illərdə Futbol üzrə Dünya çempionatlarında iştirak etmiş, 3 qol vurmuşdur. İsveçrə milli futbol komandasının dünya çempionatında ilk qolunun müəllifi olmuşdur. Oyunlar zamanı eynək taxırdı.
Futbol karyerasına 1927-ci ildə "Old Boyz Bazel" klubunda başlamışdır. Bir il sonra "Blek Starz Bazel", daha iki il sonra isə "Bazel" klubuna transfer olunmuşdur. 1932-ci ildə "Servett" klubuna keçmişdir. Komandası üçün dünya çempionatlarında oynayanda "Servett" və "Yanq Fellouz Yuventus" klublarında çıxış edirdi. 1936-1937-ci illərdə Fransanın "Reyms" klubunda oynamışdır.
İsveçrə milli komandasında 1933-cü ildə debüt etmişdir. 17 oyunda 12 qol vurmuşdur. Milli komandada son çıxışı 1938-ci ildə Belçikaya qarşı oyun olmuşdur.
1936-1937-ci illərdə "Reyms" klubunun, 1950-1953 və 1954-1958-ci illərdə İsveçrə milli komandasının baş məşqçisi olmuşdur.
Müstəqilliyimiz əbədidir
"Müstəqilliyimiz əbədidir" — Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti olduğu dövrdəki fəaliyyətini əhatə edən çoxcildlik əsərləri. Kitabda çıxışlar, nitqlər, bəyanatlar, məktublar, müsahibələr yer almışdır.
Nəşri
Əsərlərinin birinci cildi 1997-ci ildə "Azərnəşr"də nəşr olunmuşdur.
612 səhifədən ibarət bu kitabın buraxılışına məsul şəxslər Ramiz Mehdiyev və Hidayət Orucov idi.
Məzmunu
Bu cilddə Heydər Əliyevin 1993-cü ilin iyunundan 1994-cü ilin may ayına qədər dövrdəki çıxışları, nitqləri, bəyanatları, müraciətləri, müsahibələri və s. toplanmışdır. Bu materiallarda Azərbaycan Respublikasının həmin dövrünün ictimai-siyasi həyatında baş vermiş mürəkkəb proseslər təhlil olunur. Böyük siyasi-tarixi və elmi-nəzəri əhəmiyyət kəsb edən kitabda müstəqilliyin qorunub saxlanılmasının, inkişaf etdirilməsinin dahiyanə praktiki təcrübəsi əksini tapmış, milli dövlət quruculuğu prosesinin başlıca istiqamətləri dəqiqliklə və uzaqgörənliklə müəyyənləşdirilmişdir.
Kitabdakı ilk məqalə Heydər Əliyevin 1993-cü il 15 iyununda etdiyi "Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin iclasında çıxışı"dır.
Texniki heyət
Tofiq Babayev, Azər Bağırov, Qəzənfər Zalıyev, Arif Məmmədov, Müzəffər Maşayev, Kamil Muxtarov, Azər Fərzəliyev, Eyvaz Həsənov.
Fuad Fərəcov.
Tofiq Babayev, Kamil Muxtarov.
Rəfail Əzizov.
Zoya Nəcəfova.
Validə Musayeva, Afaq Bağırova.
Sonuncu cild
Kitabın "Qeydlər" məzmunlu sonuncu — 46-cı cildində "Müstəqilliyimiz əbədidir" çoxcildliyindəki ad və coğrafi göstəricilərlə bağlı məlumatlar öz əksini tapmışdır.
Beynəlxalq kitab sərgisində
2013-cü ildə Macarıstanın paytaxtı Budapeştdə təşkil olunan 20-ci beynəlxalq kitab sərgisi çərçivəsində aprelin 21-də "Müstəqilliyimiz əbədidir" çoxcildliyinin (45 cildlik) təqdimat mərasimi keçirilmişdir.
Elmi-biblioqrafik göstəricisi
2014-cü ildə AMEA Mərkəzi Elmi Kitabxanası "Müstəqilliyimiz əbədidir" adlı çoxcildliyinin 2 cilddən ibarət elmi-biblioqrafik göstəricisini çap etmişdir. AMEA Rəyasət Heyətinin qərarı ilə çap olunan göstəricinin elmi redaktoru akademik İsa Həbibbəyli, tərtibçi müəllifi filologiya elmləri doktoru Aybəniz Əliyeva-Kəngərlidir.
Qordon Herriot Kanningem
Qordon Herriot Kanningem — Yeni Zelandiya mikoloqu.
Elmi fəaliyyəti
Qordon Herriot Kanningem mikologiya üzrə ixtisaslaşmışdır.
Artemisia abrotanum
İstinadlar
Artemisia abrotanum Artemisia abrotanum Artemisia abrotanum
Verticordia eriocephala
(Verticordia eriocephala) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Orta Ləki
Orta Ləki — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Ləki kəndi inzibati cəhətdən Orta Ləki, Yuxarı Ləki, Aşağı Ləki kəndi və Ləki Qəsəbəsi olaraq 4 ərazi vahidinə bölünür. Ləki kəndin ərazisində 4 məktəb, 1 xəstəxana, dəmiryolu stansiyası, bağça, tibb məntəqələri, kitabxana, musiqi məktəbi, yem zavodu, pambıq emalı zavodu, və onlarla böyük və orta iaşə obyektləri mövcuddur.
Şəhidləri
Birinci Qarabağ müharibəsində həlak olanlar
İkinci Qarabağ müharibəsində həlak olanlar
Mavi göl (Yaponiya)
və ya Biey gölü – Yaponiyanın Hokkaydo prefekturasının Biey qəsəbəsi yaxınlığında yerləşən və insan fəaliyyəti nəticəsində yaranmış göl. Biey çayının sol sahilindədir.
Xüsusiyyətlər
Göl Tokaçi dağının ətəyində, Biey qəsəbəsindən cənub-şərqdə yerləşir. Ondan cəmi 2,5 km şimal-qərbdə isti platin yataqları vardır. Gölün adı isə suyun şəffaf açıq mavi və ya firuzəyi rəngə çalmasından irəli gəlir. Bieyin suyunun rəngi müəyyən şərtlərdə dəyişmək xüsusiyyətinə malikdir.
thumb|left Mavi göl suyunun tərkibində bir çox araşdırmalar aparılıb, lakin qeyri-adi rəngin fenomeni hələ aşkar edilməyib. Hesab edilir ki, bu, doymuş alüminium hidroksidlə zəngin isti mənbələrdən gələn su ilə çayın suyunun qarışmasının nəticəsidir. Beləcə, bir növ "kokteyl" yaranır, Yer atmosferi kimi su günəş işığını əks etdirir, firuzəyi və mavinin bütün çalarlarını ifadə edə bilən rəng yaranır. Hövzədə suyun yenilənməsi prosesi davamlıdır. Günün fərqli saatlarında və fərqli rakursdan baxanda mavi rəng çalarlarının bir oyununu görmək mümkündür: zəngin mavidən yüngül firuzəyiyə qədər. Gölün mərkəzində qurumuş tozağacları və qarağatların sütunları dayanmışdır.
2016-cı ilin avqustunda Mindulle tayfununun (tayfun şimal-qərbi okeanının qərb hissəsində 180° və 100° E arasında inkişaf edən yetkin tropik siklon) beton özəyi zədələməsi nəticəsində göldə suyun səviyyəsi müvəqqəti aşağı düşmüş və rəngi palıdıya çevrilmişdi.
Mənşəyi
Gölün yaranma tarixi 1988-ci ilin dekabr ayında Tokaçi vulkanının püskürməsindən dərhal sonra başlayır. Fəlakətin qarşısını almaq və ətraf mühiti vulkan püskürməsi nəticəsində yaranan çirkli sel tullantılarından qorumaq üçün regional inkişaf bürosu su bəndi tikməyi qərara alır. Beton bəndin tikintisi 1989-cu il iyun ayında tamamlanır. Qabağı beton tikili ilə kəsilən su meşədə toplanmağa başlayır. Beləliklə də, Mavi göl yaranmışdır.
Populyar mədəniyyətdə
2012-ci ildə Apple şirkəti gölün qışda çəkilmiş şəklini yeni yaradılan əməliyyat sistemi OS X Mountain Lion-a əlavə etmişdir. Kadr Biey sakini Kent Şirayşi tərəfindən 2011-ci ilin oktyabr ayının sonunda ilk qar yağanda çəkilmişdi. National Geographic şəkilə "Mavi göl və ilk qar" adını vermişdi.
Yağlıca
YAĞLICA — Yuxari Qarabagın Vərəndə nahiyəsində məzrə (əkin yeri) adı.
Toponimikası
Ermənistanda Yağlıkənd, Qars əyalətinin Ərdahan dairəsində Yağlı (dağ), Dağıstanda Yağlı Güney (dağ), Şamaxı qəzasında Yağlıtəpə, Gürcüstanda Kutaisi quberniyasının Şaporan qəzasında Yağlıtəpə, Borçalıda Yağlıca, Zəngəzur qəzasında Yağlıdərə, Qazax qəzasında Yağlıçay, Ordubad rayonunda Yağlıdərə və s. toponimlərlə mənaca eynidir. Bu toponimlərin bəziləri monqolca yaq "şibyə ilə örtülmüş şam ağaclığı", "şamlıq" sözündəndir. Bəziləri isə qaramalın südünün çox yağlı olmasını təmin edən otlaq mənasındadır.
Xarici keçid
http://www.garabagh
Kiaşəhr
Kiaşəhr — İranın Gilan ostanında yerləşən şəhər. Kiaşəhr əhalisinin əksəriyyətini giləklər təşkil edir.
Artemisia abyssinica
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Rəsullu
Rəsullu — Azərbaycanda daha çox işlədilən soyad və təxəllüs.
Bu soyadı və təxəllüsü olan tanınmış insanlar
Kəndlər
Digər
Şəfiqə Əfəndizadə
Həyatı
Azərbaycanın ilk maarifpərvər qadınlarından biri, pedaqoq, publisist və yazıçı Şəfiqə Məmmədəmin qızı Əfəndizadə 1882-ci ildə Axaltsixe rayonunun Azğur kəndində tanınmış pedaqoq Məmmədəmin Şeyxzadənin ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini evdə öz atasından almışdır. 1918-ci ilin martında bolşevik-daşnak quldurları tərəfindən türk-müsəlman əhalisinə qarşı törədilən soyqırımdan sonra qaçqın düşmüş Qubada, Azqurda, İstanbulda yaşamışdır. Şəfiqə Əfəndizadə 1959-cu ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.
Fəaliyyəti
Hələ 1896-cı ildə 14 yaşında ikən Şəfiqə Əfəndizadə Nuxa şəhərində şəxsi qadın məktəbində dərs demişdir. Qafqaz Müsəlmanları Ruhani İdarəsində və Bakıda III Aleksandr kişi gimnaziyasında imtahan verərək ibtidai məktəbdə türk dili və şəriət müəllimi vəsiqəsi almışdır. 1901-ci ildə Tiflisdə Zaqafqaziya ruhani idarəsində müəllimlik attestatı almış və həmin ildən məşhur xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təşəbbüsü ilə Azərbaycan qadın təhsili tarixində ilk dəfə olaraq Bakı şəhərində yenicə yaradılmış rus-müsəlman qadın məktəbində ana dilindən dərs deməyə başlamışdır. Həmin məktəbdə 1910-cu ilə kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1906-cı ildə o Azərbaycan müəllimlərinin I qurultayının iştirakçısı olmuşdur. 1910-cu ildən 1920-ci ilədək o, şəhər rus-tatar (azərbaycan) qadın məktəbinin müəllimi olmuşdur. 1915-ci ildən həmçinin qadın pedaqoji məktəbindəki pedaqoji kurslarda da dərs demişdir. 1917-ci ildə Cənubi Qafqaz müsəlman qadın müəllimlərinin Kazan şəhərində çağırılmış qurultayına nümayəndə seçilmiş, qurultayda iştirak edərək söylədiyi nitqində Şərq qadınlarının hüquqsuzluğundan danışmış, yeni məktəblərin, teatrların açılmasını tələb etmişdir. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti qurulduqdan sonra 1919-cu ilin aprelində Bakıya dönmüş, pedaqoji işə bərpa olunmuş, 1920-ci ilin fevralında ərizə verərək istefaya çıxmışdır. Şəfiqə Əfəndizadə 1920-ci ildə Əli Bayramov klubunun təşkilində fəal iştirak etmiş və orada yaradılmış savadsızlığın aradan qaldırılması kurslarında dərs demişdir. 1920-ci ildən sonrakı dövrlərdə dəfələrlə Zaqafqaziyada, Qafqazda, Moskvada keçirilmiş qadınlar konfransında və qurultaylarında nümayəndə kimi iştirak etmişdir. Sovet hakimiyyəti illərində mədəni quruculuq işlərinə cəlb olunmuş, 1920–1926-cı illərdə darülmüəllimatda (qadın müəllim kadrları hazırlayan pedaqoji məktəb) dərs demiş, 1923-cü ildə "Şərq qadını" jurnalı fəaliyyət göstərməyə başlayan andan Şəfiqə Əfəndizadə jurnalla fəal əməkdaşlıq etməyə başlamış, redaksiya heyətinin üzvü seçilmiş, jurnalın məsul katibi və bədii ədəbiyyat şöbəsinin müdiri olmuşdur. Şəfiqə Əfəndizadə həmçinin 1923-cü ildə Azərbaycan Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin üzvü seçilmişdir.
Bədii yaradıcılığı
Şəfiqə Əfəndizadə bədii-publisistik yaradıcılıqla məşğul olmuş, ilk dəfə 1903-cü ildə "Şərqi-rus" qəzetində (1903-cü il, № 7) başlamışdır. Sonralar o "Dəbistan", "Məktəb", "Füqara füyüzatı", "Dirilik" jurnalları və "Açıq söz" qəzeti ilə əməkdaşlıq etmiş, təlim-tərbiyə mövzularına dair məqalələr, uşaqlar üçün hekayələr dərc etdirmişdir. Eyni zamanda mətbuatda yazıçı kimi də çıxış etmiş, adları çəkilən nəşriyyatlarda bədii əsərlərini çap etdirmişdir. 1914-cü ildə onun yazdığı "İki yetim" yaxud "Kərimin himməti" povesti isə ayrıca kitab şəklində "Kaspiy" tipoqrafiyasında ("Azərbaycan kitabı", Bakı, 1963., s.139) nəşr olunmuşdur. 1916-cı ildə o "Açıq söz" qəzetində (№ 187, 17 may 1916-cı il) Cəlil Məmmədquluzadənin "Ölülər" pyesinə ilk rəyi dərc etdirmişdir.
Haqqında yazılar
"Şərq qadını" onun haqqında belə yazmışdı: "Şəfiqə xanım bütün Zaqafqaziyada ilk Azərbaycan dili müəlliməsi və bununla yanaşı ilk Azərbaycan qadın jurnalisti və yazıçısı olmuşdur" (1924-cü il, № 1)
Şagirdləri
Şəfiqə Əfəndizadənin şagirdləri içərisində respublikamızın görkəmli dövlət xadimi olan Azərbaycan SSR-nin maarif üzrə xalq komissarı Ayna Sultanova və Azərbaycan xalq şairi Mirvarid Dilbazi və başqalarını qeyd etmək olar.
Xatirəsi
Hazırda Bakı şəhəri Yasamal rayonunun 13 saylı orta məktəbi Şəfiqə Əfəndizadənin adını daşıyır.
Cavad xanlığı
Coğrafi ərazisi
thumb|right| Şirvan sərhədləri yaxınlığında ticarət kəsişməsi. Kür və Araz çaylarının birləşməsi. Cavad və Qalaqayın. (1714-cü il) Cavad xanlığının mərkəzi Araz çayının kəsişdiyi nöqtədə, Kür çayının sol sahilində və Şamaxının cənub-qərbində yerləşən Cavad qala şəhəridir. Çulkova görə "Cavadın bu əsas ərazisi böyük yaşayış yeridir".
Xanlıq qərbdə Qarabağ və Qaradağ xanlığı,şimalda Şamaxı xanlığı,cənubda Talış xanlığı,şərqdə isə Salyan sultanlığı ilə əhatə olunmuşdur.Muğan əsasən Cavad xanlığına aid idi. Q.B.Abdullayevin yazdığına görə "Cavad xanlığı nisbətən kiçik idi və əslində sultanlığın ölçüsünü aşmırdı".
250px|thumb|right| Azərbaycan xanlıqları
Tarixi
1768-ci ildə Cavad xanı Taleh Həsən xan könüllü surətdə Quba xanlığından asılılığı qəbul etdi. Lakin Cavadda xan hakimiyyəti saxlanıldı.
Bu hadisə Quba xanlığın ərazisinin genişlənməsi ilə yanaşı onun əhalisinin say dinamikasına da müəyyən təsir göstərdi. Tarixi qaynaqlar Cavad xanlığının könüllü olaraq Quba xanlığına birləşməsinin bu xanlığın əhalisinin kəmiyyət və keyfiyyətinə müsbət təsir göstərməsini qeyd edir. Muğan əhalisi XVIII əsrin 60-80-ci illərində stabil siyasi mühit şəraitində yaşamağa müvəffəq oldu. Cavad xanlığının tarixi qısa dövrü əhatə edir və hər hansı diqqəti cəlb edən hadisələrlə seçilmir, lakin, buna baxmayaraq XVIII əsrdə Azərbaycanda mövcud olmuş xanlıqlar sistemində onun mövcudluğunu inkar etmək mümkün deyildir. Cavad xanlığının tarixi mənzərəsini müəyyən etmək üçün tarix ədəbiyyatında və arxiv sənədlərində çox müxtəsər, məhdud və dağınıq məlumatlar saxlanılmışdır. Cavad xanlığının əhali tarixi haqqında qaynaqlar olduqca məhdud və epizodikdir. Buna baxmayaraq, əldə olan tarixi materiallar əsasında Cavad xanlığının Şimal-Şərqi Azərbaycan siyasi birliyində olan əhali payını müəyyən etməyə cəhd etmək olar. XVI əsrdə, hətta bir qədər ondan əvvəl siyasi vahid kimi tarix səhnəsinə çıxan Cavad XVIII əsrin ortalarında yarımmüstəqil xanlığa çevrilmişdi.Xanlığın mərkəzi Kür və Araz çaylarının qovuşduğu yerdə yerləşən Cavad şəhəri idi (Hal-hazırda həmin yerdə Sabirabad rayonunun Cavad kəndi yerləşir). Cavad xanlığı şimaldan Şamaxı xanlığı, cənubdan Talış xanlığı, şərqdən Salyan hakimliyi, qərbdən isə Qarabağ xanlığı ilə həmsərhəd idi. Şahsevənlərin və digər türk elat tayfalarının daimi qışlaq yeri olan Muğan düzənliyinin Cavad xanlığının tərkibində olması bu xanlığa xüsusi mövqe qazandırırdı. Qeyd etmək lazımdır ki, mənbələrdə Cavad xanlığı bəzən Muğan xanlığı kimi də göstərilməkdədir.
250px|thumb|right| Azərbaycan xanlıqları. Quba, Dərbənd, Şamaxı, Bakı və Cavad xanlıqları.
Cavad xanlığının hərbi-siyasi vəziyyəti
Muğan düzündə və Cavad şəhərində yaşayan əhalinin demoqrafik vəziyyətinə əsaslı təsir göstərmiş tarixi hadisələrdən biri də Gilan xanı Hidayət xanın 1778-ci ildə bu bölgəyə hücumu ilə bağlıdır. P.Q.Butkov yazır ki, 1768-ci ildə Şamaxının ardınca "...Cavad xanı (Fətəli xan) da ondan asılı vəziyyətə düşdü".
Tarixi ədəbiyyatdan bəllidir ki, dinc yolla Quba xanlığına birləşdirilən Cavad xanlığının xanı Həsən xan tezliklə Fətəli xanın ən yaxın adamlarından birinə çevrilir. Cavad xanı Fətəli xanın ən inanılmış adamlarından biri olub, onun gizli məşvərətlərində iştirak edirdi. Cavad Quba xanlığın bir hissəsi olandan sonra Quba xanı Fətəli xan Taleh Həsən xanı şahsevənlərin başçısı təyin etdi. İstər yerləşməsi, istərsə də hərbi-strateji baxımdan əhəmiyyətli olan Muğanın xanlığa qatılması sonuncunun getdikcə güclənməsi demək idi. Xanlığı birləşdirməklə Quba xanı cənubi Azərbaycan xanlıqları, döyüşkən elatları, həmçinin Şəki, Qarabağ, Qaradağ və Ərdəbil könüllüləri ilə təmasda ola bilərdi. Muğan uzun illər müxtəlif xanlıqlar arasında mübarizə obyekti olmuşdu. 1758-ci ildə Qarabağın və Şəkinin birləşmiş qoşunları Muğan uğrunda Astrabad və Mazandaran hakimi Məhəmmədhəsən xan Qacar ilə döyüşmüşdülər. Muğanın Quba xanlığının himayəsinə daxil olaraq özü üçün xarici basqınlara qarşı etibarlı dayaq əldə etdi.
Qubalı Fətəli xanın dövlətçilik mənafeyini üstün tutaraq böyük dövlətlər (Rusiya, Qacarlar, Osmanlı) arasında diplomatik manevr siyasətini Quba xanının rəqibləri qəbul etmirdi. Fətəli xanın Muğan düzənliyini və Cavad xanlığını öz torpaqlarına birləşdirməsi bir sıra Cənubi Azərbaycan xanlıqlarının mənafeyinə uyğun gəlmirdi. Belə ki, yuxarıda göstərilən xanlıqların əhalisinin köçmə maldarlıqla məşğul olan tərəkəmə hissəsinin ənənəvi qışlaq yeri olan Muğançölün böyük bir hissəsinin Fətəli xanın nəzarəti altına düşməsi, eyni zamanda Ərdəbildən və Muğandan şahsevənlərin müəyyən qisminin Quba xanlığına köçürülməsi Gilan, Ərdəbil,Qaradağ və digər xanlıqların mənafeyinə uyğun gəlmirdi. Əvvəllər Quba xanlığına qarşı diplomatik fitnəkarlıqla məşğul olan bir sıra Cənub xanlıqları Fətəli xanın 1774-cü ildə Gavduşan vuruşmasındakı məğlubiyyətindən bir qədər sonra açıq hərbi müdaxiləyə başladılar.
Gilanlı Hidayət xanın Cavad xanlığına hücumu
Bu işdə Gilanlı Hidayət xan xüsusilə canfəşanlıq edirdi. O, keçmiş Şamaxı xanı Ağası xan və Qaraqaytaq usmisi ilə ittifaq bağladı. Hidayət xanın qoşunları 1778-ci ilin əvvəllərində Talış xanlığını,sonra isə Salyan hakimliyini qarət etdikdən sonra Muğanda onu gözləyən şamaxılı Ağası xanın qoşunlarıyla birləşərək aprelin 6-da Cavad xanlığının mərkəzi sayılan Cavad şəhərinə doğru irəlilədilər və qala divarlarını mühasirəyə aldılar. 1778-ci ilin aprel ayında Cavad şəhərinə əvvəlcə 7 bomba və toplarla atəş açandan sonra camaat böyük təşvişə düşdü. Cavad qalasının mühasirəsi aprelin 5-i (bəzi mənbələrdə 6 aprel) günorta başlamışdı.
250px|thumb|right| [[Gilan xanlığı|Gilanlı Hidayət xan və müttəfiqi şamaxılı Ağası xanın Cavad xanlığına hücumu. 6 aprel 1778-ci il. ]]
Həsən xan güclü rəqiblərinə qarşı dura bilməyəcəyini hiss edərək qardaşı və oğlunu götürərək "hər birinin boynunda təslim olduğu mənasını daşıyan qılıncla bütün sakinlərin bağışlanması üçün" Gilan xanı Hidayət xanın düşərgəsinə getdi. Tale Həsən xanın özünün onun düşərgəsinə gəlməsini tələb etmişdi. Ertəsi gün Cavad xanının özü Hidayət xanın düşərgəsinə getmiş, lakin Hidayət xan onu həbs etdirmişdi. Hidayət xanın qoşunları Cavada daxil olaraq şəhəri qarət etmişdilər. Bu zaman şəhərdə sakinlərdən başqa 150 dağıstanlı döyüşçü, 1500 nəfər Ağası xanın təbəəsi, 600 şəkili və 300 qubalı vardı. Hidayət xan dağıstanlı döyüşçülərin hər birinə xələt və pul verərək onları usminin yanına göndərmişdi. Şamaxı xanı Cavadın alınmasında köməklik göstərdiyinə görə Hidayət xan qaçqın şamaxılıları da sərbəst buraxmışdı. Qalan 900 nəfəri, şəkililəri və qubalıları isə Rəştə göndərmək niyyətində idi. Hidayət xan buranın əhalisini Gilan,Rəşt və Ənzəliyə köçürtdü. Bir məlumata görə şəhərdən 900 nəfər əhali köçürülmüşdü. Digər bir tarixi qaynağa görə isə şəhərdən 7500 nəfər əhali köçürülmüşdü. Onları ağır torpaq işlərində, qala tikintilərində və kənd təsərrüfatı işlərində istifadə üçün Rəşt və Ənzəli istiqamətində apardılar. Ənzəlidəki rus konsulluğunun tərcüməçisi Vanslov Həştərxan qubernatoru Yakobiyə göndərdiyi 28 aprel 1778-ci il tarixli məlumatında yazırdı ki, Bu səbəbdən də Fətəli xan Dərbəndi tərk etməyə cəsarət etməmiş, Hidayət xan Cavad qalasını almış və qarət etmişdi. Hidayət xan Cavadı qarət edərkən eşitmişdi ki, Tale Həsən xan gilanlıların hücumu ərəfəsində öz əmlakını qarabağlı İbrahimxəlil xanın yanına göndərmişdir. Hidayət xan məktub göndərərək İbrahimxəlil xandan Tale Həsən xanın əmlakını tələb etmiş, əks halda ona qarşı yürüş edəcəyini bəyan etmişdi. İbrahimxəlil xan cavab vermişdi ki,
Bu hadisə Cavad xanlığı əhalisinin tarixi demoqrafik durumuna mənfi təsir göstərdi. Cavad şəhəri dağıdıldı və bir daha əvvəlki vəziyyətinə dönmədi. 1781-ci ildə Həsən xanın qoşunu Azərbaycan xanlarının (Quba xanı, Dərbənd xanı, Bakı xanı, Şamaxı xanı, Cavad xanı, Şəki xanı, Qarabağ xanı, Lənkəran xanı və Ərdəbil xanı) o zaman İranın taxt-tacına namizədlərdən biri olan Ağa Məhəmməd şah Qacara qarşı birgə yürüşündə iştirak etdi. 1783-cü ildə Həsən xan qubalı Fətəli хanın 13 min nəfərlik qоşunun tərkibində Qarabağa hücum еtmişdi. Qubalı Fətəli xan 1784-cü ilin mayında hücum edərək Ərdəbili və Meşkini tutdu. 250px|thumb|right| Qubalı Fətəli xanın müttəfiq və vassallarla Qarabağ xanlığına yürüşü. 1783-cü il. 250px|thumb|right| Qubalı Fətəli xanın Həsən xanla Ərdəbil xanlığına yürüşü. May 1784-cü il. Şahsevən əmirləri ona tabe oldular. Yerli hakim Nəzərəli xan Şahsevəni qovaraq Həsən xanı Ərdəbilə hökmdar təyin etdi.
Mədəniyyət
250px|thumb|right|Baba Samid məqbərəsinin müasir görünüşü. ([[Şıxlar (Sabirabad)|Şıxlar kəndi)]]
Ən qədim tarixi memarlıq abidəsi Baba Samid türbəsidir. Türbə Şıxlar kəndi ərazisində magistral yolun kənarında yerləşir. XVI əsr tarixi memarlıq abidəsi haqqında Azərbaycan Tarix İnstitutunun professoru, tarix elmləri doktoru xanım Nemətova araşdırmalar aparmış və türbənin kitabəsini oxuyaraq açıqlamalar vermişdir. Alim "Əsrlərin daş yaddaşı" və "Azərbaycanda pirlər" adlı kitabında maraqlı fikirlər irəli sürmüşdür. 250px|thumb|right|Qalaqayın məscidində daş kitabə. ([[Qalaqayın)]]
Sənətkarlıq
Cavad şəhərinin adı XVI əsr mənbələrində çəkilsə də arxeoloji tədqiqatlar təsdiq edir ki, kəndin əsası daha 500 il əvvəl XI əsrdə qoyulmuşdur. Buradan böyük ticarət və karvan yolları keçmişdir.XVII əsrdə Nadir şahın və onunla birgə farsların ağalığı tənəzzülə uğradıqdan sonra Kür, Araz çaylarının ərazisi və digər ərazilərdə böyük və kiçik xanlıqlar yarandı. Kiçik xanlıqların içərisində Cavad xanlığı diqqəti cəlb edir. Kür və Araz çaylarının sahillərində yaşayan əhalinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik olmuşdur. Cavad kəndi qəza kimi fəaliyyət göstərdiyi dövrdə maldar tayfalar qış aylarında bu yerlərə qışlağa gəlirdilər. Taxılçılıq, tütün, bostançılıq, heyvandarlıq da əhalinin əsas məşğuliyyəti idi. Oturaq əhali kustar əl əməyi ilə məşğul olur, saxsıdan, metaldan, şüşədən, müxtəlif məmulatlar düzəldir, həsir, xalça, palaz, çuval və s. əşyalar toxuyurdular.
Muğan bölgəsində yaşayan əhalinin məşğuliyyətini əks etdirən materiallar bölgə tarix-diyarşünaslıq muzeyində qorunub saxlanılır.
250px|thumb|right| Palaz
Bu gün də bir çox sənətkarlıq növləri ilə bir qisim əhali məşğul olur. Taxta işi, dəmirçilik, qalayçılıq, papaqçılıq, pinəçilik, toxuculuq, tikişçilik və s. sahələr inkişaf etdirilir.
Milli geyimlər
Ötən əsrlərdə qadınlarımız əsasən qırçınlı və büzməli tuman, köynək, yundan əl ilə sırınmış sırıqlı geyinər, başlarına ağ, noxudu kəlağayı, qrebdişin və tirmə şallar örtər, zərbafta ilə işlənmiş yay və qış arxalıqları geyinərdilər. Kişilər və uşaqlar ətəkləri büzməli şalvarlar geyinər, qışda altdan dizlik, əyinlərinə gödəkçə, sırıqlı, ayaqlarına yun corab və başlarına isə papaq geyinərdilər.
İqtisadiyyat
Nəhayət, bu da məlumdur ki, qraf Valerian Zubov çar qoşunları ilə Azərbaycana gələndə 1795-ci il noyabrın 21-də Cavad yaxınlığında düşərgə salmışdı. İki çayın qovuşduğu bu ərazidə o vaxt Yekaterinoserd adlı bir şəhər salmaq, orada iki minə yaxın çar əsgəri yerləşdirmək, onları bura gətiriləcək erməni və gürcü qızları ilə evləndirmək, torpaq və kənd təsərrüfatı alətləri ilə təmin edib məskunlaşdırmaq istəyirdilər. Həştərxandan gələn gəmilər yükünü burada boşaltmalı idi. Bu şəhərdən Gürcüstan, Gəncə, Bakı, Salyan, Şamaxı ilə əlaqə yaratmaq, İranla ticarətdə dayaq məntəqəsi kimi istifadə etmək niyyətində idilər. Bu ildə çoxdan düşünülmüş Cavad şəhərini yaratmaq üçün çiy kərpicdən ilk ikimərtəbəli bina və pravoslav kilsəsi tikilir. Lakin sonradan şəhər salmaq fikrindən əl çəkilir. 300px|thumb|right| Cavad şəhəri. 1724-cü il.
Qalaqayında icarə haqqı 150 şirvan rublu olan boyaq evi var idi. İcarə haqqını əvvəllər (1820-ci ilə qədər - S.İ.) Mustafa xana verirdilər. İrandan və digər yerlərdən Muğan mahalı ərazisindən keçən karvanın hər bir yükünə mahal bəyinin xeyrinə 6 abbası gömrük haqqı alınırdı. Qalaqayından 6 ağaclıqda 6 duz gölü var idi. Yerli əhali duz göllərindən vergi ödəmədən istifadə etdikləri halda, Şirvan əyalətinin digər yerlərindən duz aparmağa gələnlər hər yükə - taya 1 abbası verməli idilər. Kür arxasında yaşayan muğanlılardan çervondan (çervon 10-luq qızıl pul) başqa, digər vergi və mükəlləfiyyətlərdən azad olunurdular. Bunun əvəzində muğanlılar İran tərəfdən, Rusiyaya qarşı Muğançöldən gələn hər hansı təhlükənin qarşısını almalı, gözətçilik etməli və hərbi xidmətə həmişə hazır olmalı idilər. Beləliklə, muğanlılar ildə xəzinəyə hər ailəyə təqribən 1 çevron vergi ödəyirdilər.
Əhali
Tarixin bir az dərin qatlarına nəzər salsaq, onda görərik ki, V-VII əsrlərdən X əsrə qədər Mil və Muğan düzlərində sıx oturaq əhali yaşamış və bu düzənliklərdə çoxlu suvarma kanalları qazılmış, böyük əkin sahələri və zəngin bağlar salınmışdı. Xanlıq dövründə isə Muğanda yerləşən yaşayış məskənləri bərbad vəziyyətdə idi. XVI-XVII əsrlərdə baş vermiş Osmanlı-Səfəvi müharibələri Muğan düzündə əkinçilik mədəniyyətinin dirçəlməsinə imkan vermirdi və Muğançöldən daha çox qışlaq yeri kimi istifadə olunurdu. Muğan düzünün böyük bir hissəsinə sahib olan Cavad xanlığı - Ərdəbil, Qaradağ, Gilan xanlıqları ərazisindən - Muğançöldə qışlamaq üçün axışan Şahsevən tayfaları qarşısında aciz idi. Tarixi məxəzlərdə Cavad xanlığını idarə etmiş iki xanın - Həsən xanın və Səfi xanın adı saxlanılmışdır. 1780-ci ildə Bakıda olmuş konsul Tumanovski Cavadlı Həsən xanın Kür və Araz çaylan arasında olan əraziləri idarə etdiyini və Fətəli xandan asılı olduğunu təsdiq edir. Həmin dövrdə Cavad xanı Muğanı da idarə edirdi. Bumaşevin 1786-cı ilə dair tarixi məlumatında Muğançöldə yaşayan əhali haqqında qeydlər vardır. O, yazırdı ki, burada Həsən xanın başçılığı altında 1500 ailədən ibarət köçərilik edən tərəkəmə elləri yaşayır.
250px|thumb|right| Şahsevən tayfasına aid qızlar.
250px|thumb|right| Şahsevən qızı.
Onların özünəməxsus dili var və məhəmmədi dininə inanırlar. Həsən xan Fətəli xandan asılıdır. Mənbələr Cavad xanlığı əhalisinin dilini tatarca, qarışıq türk dili kimi göstərir. Beləliklə, XVIII əsrin 80-ci illərində Muğan xanlığında azəri türkcəsində danışan 1500 ailənin hər birini orta hesabla 6 nəfər götürsək, onda bu erazidə 8000 nəfər əhali yaşadığı məlum olar. Rus hərb tarixçisi P.Butkov isə 1796-cı ilə dair məlumatlarında yazırdı ki, indi - 1796-cı ildə Cavad bölgəsində əksəriyyəti tərəkəmələrdən ibarət olan 470 ailə və ya 1410 nəfərdən ibarət kişi cinsli əhali yaşayır. Buranı Cavad qəsəbəsində əyləşən Səfi xan idarə edir. Kişi əhalinin sayı qədər qadın olduğunu qəbul etsək, onda təqribən Cavadda həmin dövrdə 2820 nəfərin yaşadığı bəlli olar. P. Butkovun məlumatı Cavad xanlığı Muğan mahalı əhalisinin ümumi sayına uyğun gəlir. Xanlığın Rudbar mahalına daxil olan kəndlərin əhalisinin sayı isə rus zabitinin tarixi qeydlərində göstərilmir. XVIII əsrin 80-ci illərində Cavadda əyləşən Səfi xan idarə edir. Kişi əhalinin sayı qədər qadın olduğunu qəbul etsək, onda təqribən Cavadda həmin dövrdə 2820 nəfərin yaşadığı bəlli olar. P. Butkovun məlumatı Cavad xanlığın Muğan mahalı əhalisinin ümumi sayına uyğun gəlir. Xanlığın Rudbari mahalına daxil olan kəndlərin əhalisinin sayı isə rus zabitinin tarixi qeydlərində göstərilmir. XVIII əsrin 80-ci illərində Azərbaycan xanlıqlarında əhalinin siyahıya alınması keçirilmədiyindən polkovnik Bumaşevin Muğan əhalisinin ümumi sayı haqqındakı məlumatları elmi baxımdan şübhə doğurmaya bilməz. Belə ki, Bumaşev digər Azərbaycan xanlıqlannda (Dərbənd, Şəki) yaşayan xristian əhalinin sayım xeyli şişirdir və onun tarixi qeydləri digər statistik qaynaqlarla təsdiqlənmir. Beləliklə, yuxarıdakı rəqəmlər öyrənilən dövrün tarixi reallığım tam əks etdirmir, çünki qışda maldarlığın inkişafı üçün təbii otlaqlarla zəngin olan Muğan düzənliyinin və Cavad bölgəsinin əhalisi gəlmə əhali hesabına xeyli çoxalırdı. XIX əsrə dair tarixi qaynaqlann birində Şirvan əyalətinin tarixi coğrafiyası ilə bağlı qeydlərdə Muğançölün əhalisi haqqında ötəri məlumat verilir. Bu əyalətin əhalisinin sayı ciddi dəyişikliyə məruz qalmışdır. Deyilənlərə görə, təkcə Muğan düzü 40000-ə qədər ailənin məskunlaşdığı yer olmuşdur.
thumb|250px|right| Şahsevənlər.
Əvvəllər Quba xanlığına qarşı diplomatik fitnəkarlıqla məşğul olan bir sıra Cənub xanlıqları Fətəli xanın 1774-cü ildə Gavduşan vuruşmasındakı məğlubiyyətindən bir qədər sonra açıq hərbi müdaxiləyə başladılar. Bu işdə Gilanlı Hidayət xan xüsusilə canfəşanlıq edirdi. O, keçmiş Şamaxı xanı Ağası xan və Qaraqaytaq usmisi ilə ittifaq bağladı. Hidayət xanın qoşunları 1778-ci ilin əvvəllərində Talış xanlığını, sonra isə Salyan hakimliyini qarət etdikdən sonra Muğana çıxıb Cavad xanlığının mərkəzi sayılan Cavad şəhərinə doğru irəlilədilər.Əhalini əsir aldılar.Onları ağır torpaq işlərində, qala tikintilərində və kənd təsərrüfatı işlərində istifadə üçün Rəşt və Ənzəli istiqamətində apardılar. Bu hadisə Cavad xanlığı əhalisinin tarixi demoqrafik durumuna mənfi təsir göstərdi. Cavad şəhəri dağıdıldı və bir daha əvvəlki vəziyyətinə dönmədi.
Fətəli xanın ölümündən sonrakı dövrdə (XVIII əsrin 90-cı illərində) keçmiş Cavad xanlığının ərazisi əvvəlcə Qarabağ xanlığının, 1795-ci ildən sonra isə Şamaxı xanlığının tərkibinə qatılır.
300px|thumb|right| Cavad (Dschawat) və Qalaqayın (Kalagail).1804-cü il.
Şirvan xanlığının inzibati ərazisi kimi
Şamaxı xanlığındakı 17 mahaldan ikisi - Muğan və Rudbar mahallarının ərazisi Cavad xanlığının tarixi ərazisinə uyğun gəldiyindən, Şirvan əyalətinin Rudbar və Muğan mahalları əhalisinin kəndlər üzrə paylanmasına dair bir neçə tarixi sənəd tədqiqat işinə daxil edilmişdir. Belə ki, xanlıqlar dövrünə dair qaynaqlar sırasında Cavad xanlığında yaşayan əhalinin kəndlər üzrə yerləşməsi, təbii və mexaniki hərəkəti, eləcə də ümumi siyahıya alınması və tərkibinə aid tarixi material olmadığından Şirvan əyaləti əhalisinin 1820-ci il təsviri və 1831-ci il kameral təsvirinin materiallan Muğan və Rudbar mahallarında (tarixi Cavad xanlığı ərazisinin əksəriyyət hissəsini məhz bu mahallar təşkil etmişdir) əhalinin ailə hesabıyla kəndlər üzrə yerləşməsi, kişi cinsli əhalinin ümumi say miqdarına dair məlumat almaq baxımından mühüm elmi maraq kəsb edir.Aşağıdakı cədvəldən göründüyü kimi, Rudbar mahalında 18 kənd üzrə 422 ailə məskunlaşmışdı.
250px|thumb|right| Sonradan [[Şirvan xanlığına aid olan Rudbar mahalı. ]]
Kür çayı boyunca həm üzüaşağı, həm üzüyuxarı sahil boyunca yerləşən kəndlər Rudbar mahalı adı altında birləşmişdi. XIX əsrin əvvəllərinə dair qaynaqlardan məlum olur ki. Cavad qəsəbəsindən sonra Kür çayının aşağı axarı boyunca üç eyniadlı Rudbar kəndi - Aşağı, Orta və Yuxarı Rudbar kəndləri mövcud olmuşdur. Cavaddan sonra Kür çayından üzüyuxarı eyniadlı üç Kovlar kəndi - Aşağı, Orta, Yuxarı Kovlar yerləşir.Mənbədə həmin kəndlər əhalisi çox olan kəndlər kimi qeyd olunur. Mənbədə həmin kəndlər əhalisi çox olan kəndlər kimi qeyd olunur. 1820-ci il təsvirində Rudbar mahalında 18 kəndin yerləşdiyi göstərildiyi halda, 1831-ci il kameral təsvirinin yekun sənədlərində Rudbar mahalında 15 kəndin adı çəkilir.Mahalın naibi Darğa Məmmədxan idi. Nəticədə,tərəkəmə ellərinə başçılıq edən bəylərin siyahısı Rudbar mahalında 524 ailədə 1361 nəfər kişi cinsli əhalinin yaşadığı göstərilir.
Rudbar mahalı əhalisinin kəndlər üzrə yerləşməsi (1831-ci il)
300px|thumb|right| Xəritədə [[Cavad (Sabirabad)|Cavad və Qalaqayın. 1823-cü il. ]]
300px|thumb|right| Xəritədə [[Cavad (Sabirabad)|Cavad və Qalaqayın. 1818-ci il. ]]
Hələ 1820-ci ildə keçmişdə Cavad xanlığına (mərkəzi indiki Cavad kəndi) bağlı olan istehkam qala vardı.1 istehkam-qala (Qalaqayın) və 44 obada (onların bir hissəsinin adı məlumdur: Bildik, Ulucalı-Xəlfəli, Məmişli, Kürkəndi, Cəngən, Birinci Rəncbərlər, Müridlər, İkinci Rəncbərlər, Qarağlı, Minbaşı, Molla Vaizli, Dəymədağıldı, Əli Sultanlı, Şahatlı, Quştan, Məlday, Mustafabəyli, Haşımxanlı, Potular) 500 ailə yaşayırdı.
250px|thumb|right| Sonradan [[Şirvan xanlığına aid olan Muğan mahalı. ]]
Muğan mahalını idarə edən mahalbəyi (naibi) Qalaqayında əyləşirdi.Muğan mahalının naibi Həsən xan,sonra əmisi oğlu Mustafa bəy olmuşdur. Mənbədə Qalaqayın qalasında 100-ə qədər ailənin, ümumilikdə Muğan mahalında isə 400-ə qədər tərəkəmə ailəsinin məskunlaşdığı qeyd olunurdu.300 ailə vergi verirdi. Ellərə başçılıq edən bəylərin siyahısı cədvəldə verilir.Kollegiya qeydiyyatçısı Suşko tərəfindən tərtib olunmuş Şirvan əyaləti əhalisinin kameral təsvirinə dair sənədlərdə Muğan mahalının 19 kəndində 468 ailənin olduğu, bu ailələrdə 1216 kişi cinsli əhalinin yaşadığı göstərilir.
Muğan mahalı bəylərinin siyahısı (1820-ci il)
1820-ci ildə Şirvan xanlığının sonucu xanı Mustafa xandan narazı olan Muğandan 50 ailə Talış xanlığına, 60 ailə isə Qarabağ xanlığına qaçmışdı. 1820-ci ildə Talış xanlığına qaçan ailələr geri qayıtsalar da Qarabağ xanlığına gedənləri Mehdiqulu xan hələ də geri qaytarmamışdı.
Rotatorilər
Rotatorilər ( və ya ) — 1500-ə qədər növü olub, əksəriyyəti şirin sularda, bir qismi isə dənizlərdə yaşayır. Bədən ölçüləri 0.04-2.5 mm-ə qədərdir.
Ümumi xarakteristika
Rotatorilər qabarıq, yumurtaşəkilli və ya iyşəkilli bədən formasına malikdir. Plankton formaların bədən örtüyü üzərində müxtəlif çıxıntılar vardır.Bəzi rotatorilərin örtüyü həlməşikşəkilli maddədən ibarətdir. Bu canlıların əksəriyyəti sərbəst hərəkətlidir, bəziləri isə oturaq həyat tərzi keçirir.