cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Anar Kərimov (nazir)
Fəaliyyəti
23 may 2014-cü ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin müvafiq sərəncamları ilə Anar Kərimova ikinci dərəcəli fövqəladə və səlahiyyətli elçi diplomatik rütbəsi verilmiş və o, Azərbaycan Respublikasının UNESCO yanında daimi nümayəndəsi təyin edilmişdir.
2023-cü ildə İslam Dünyası Təhsil, Elm və Mədəniyyət Təşkilatında (ISESCO) Tərəfdaşlıq və Beynəlxalq Əməkdaşlıq sektorunun müdiri çalışır
Baysun
Baysun(Boysun/Бойсун) — Özbəkistanın Surxandərya vilayətində şəhər. Baysun rayonunun mərkəzi. Şəhər ətrafının UNESCO-nun Ümumdünya irsi siyahısına salınması təklif olunub. .
İqtisadiyyatı
Özbəkistanın kömür ehtiyatı nisbətən az olsa da, Əngren (Daşkənd vilayətində), Şarqun və Baysun (Surxandərya vilayətində) yataqları əsas kömür yataqlarıdır. Kömürün kəşf olunmuş ehtiyatı 2 mlrd tondur.
Fermi paradoksu
Fermi paradoksu — Yerdənkənar sivilizasiyaların var olma ehtimalının çox yüksək olduğuna dair təxminlərin varlığı ilə bunu təsdiqləyəcək hər hansı bir dəlil ya da əlaqənin yoxluğu arasındakı ziddiyyəti ifadə edir.
Fermi uyğunsuzluğu
Kainatın yaşının çoxluğu və çoxlu sayda ulduzun varlığı ilə birlikdə, həyat üçün Yerin tipik bir planet nümunəsi olduğu fərziyyəsi də göz önünə alındığında, Yerdən kənar həyatın geniş olması lazımdır. Bu mülahizəni 1950-ci ildə bir nahar əsnasında mübahisə edən fizik Enriko Fermi bu sualı soruşmuşdu: "Əgər Südyolu daxilində yüksək sayda Yerdən kənar sivilizasiya mövcuddursa, niyə yadplanetlilərə aid kosmos vasitələri və ya sondalar kimi dəlillərə rast gəlmirik?" Mövzunun daha ətraflı araşdırıldığı müzakirələr Michael H. Hart-ın 1975-ci il tarixli bir məqaləsi ilə başladı. Bu səbəblə paradoks, zaman-zaman "Fermi-Hart" paradoksu olaraq da adlandırılmışdır. Mövzuyla əlaqəli bir başqa sual da Böyük Sükut olaraq bilinir: "Kosmosda səyahət çətin olsa belə, əgər Yer planeti xaricində həyat mümkündürsə, ən azından bu sivilizasiyalara aid radio siqnallarını eşitmək mümkün deyil mi ?!"
Fermi paradoksunu, Yerdən kənar həyatın var olduğuna dair dəlilləri tapmağa çalışaraq, ya da belə bir sivilizasiyanın insan təfəkkürünün xaricində var ola biləcəyini müdafiə edərək həll etməyi sınayanlar oldu. Bu işlərə qarşı çıxanlar isə, Yerdən kənar həyatın var olmadığını ya da insanların əsla əlaqə yarada bilməyəcəyi qədər nadir olduğunu müdafiə etdi.
Hart-ın məqaləsi ilə birlikdə, Yerdən kənar həyat haqqında elmi nəzəriyyələr və ola biləcək modellər çıxarmağa istiqamətli işlər üçün böyük səy göstərilməyə başladı. Bu işlərin çoxundaki nəzəri istinad nöqtəsi Fermi paradoksu oldu. Bu problemi birbaşa ələ alan bir çox elmi işlə yanaşı, problemlə əlaqədar müxtəlif sualların cavabları da astronomiya, biologiya, ekologiya və fəlsəfə kimi elmlərdə axtarıldı. Astrobiologiya sahəsinin ortaya çıxmasıyla birlikdə, Fermi paradoksu və Yerdən kənar həyatın varlığı sualı fənlərarası bir əlaqə yaratmağa başladı.
Fermi paradoksu, kainatda hədsiz böyüklük və ehtimala baxmayaraq, lazımi sübutların olmaması səbəbindən qaynaqlanan uyğunsuzluqdur. Paradoksun əsas izahı belə edilə bilər:
Kainatın bilinən böyüklüyü və yaşı, texnoloji baxımdan inkişaf etmiş vəziyyətdə olan bir çox Yerdən kənar sivilizasiyanın var olmasını tələb edir. Ancaq bu fərziyyə, dəstəkləyici hər hansı bir dəlilin hələ olmaması səbəbiylə, ziddiyyətli görünməkdədir.
Fermi paradoksunu ikinci əsası, "ölçü arqumentin"də soruşulan sualı cavablandırar: Üstün həyatın qıt qaynaqlarla var olma xüsusiyyəti və yeni yaşayış koloniyası qurmağa meylli olması nəzərə alınsa, inkişaf etmiş sivilizasiyaların yeni qaynaqlar axtarışına başlamaları, beləcə əvvəl öz planet sistemlərini sonra da ətraflarındakı sistemləri məskunlaşdırmağı gözlənilirdi. Kainatın 13,7 milyard illik keçmişində, Yer kürəsi ya da bilinən kosmosun başqa bir yerində, məskunlaşmaya dair qəti və ya təsdiqlənə biləcək hər hansı bir dəlil olmadığına görə, ya "Üstün həyat" olduqca nadirdir, ya da ağıllı növlərin ümumi davranışına bağlı yuxarıdakı fərziyyə səhvdir.
Fermi paradoksu iki şəkildə soruşula bilər: Birincisi "Niyə yadplanetlilərə ya da onlar tərəfindən yaradılmış obyektlərə burada fiziki olaraq rast gəlmirik?" sualıdır. Əgər ulduzlar arası səfər mümkündürsə, "yavaş" bir səfər Yer kürəsindəki mövcud texnologiyayla əldə edilə biləcək olduğuna görə, bütün qalaktikanı koloniyalaşdırmaq 50 milyon il davam edəcəkdir. Geoloji zaman miqyasında belə qısa bir zaman hissəsi olan bu müddət, kosmik miqyasda çox daha qısadır. Günəşdən daha yaşlı ulduzların mövcud olduğu və daha üstün həyatın kainatın başqa bir yerində daha əvvəl ortaya çıxmış ola biləcəyi düşünüldüyündə, bu sual, qalaktikanın niyə hələ məskunlaşdırılmamış olması şəklində də verilə bilər. Koloniyalaşdırma yadplanetli sivilizasiyalar üçün gərəksiz ya da istənməyən bir vəziyyət ola bilər, ancaq yenə də qalaktikanın kəşfinə istiqamətli geniş diametrli araşdırmaların var olması lazımdır. Ancaq nə koloniyalaşmanın nə də kəşf araşdırmalarının izinə rastlana bilinməmiştir.
Yuxarıdakı arqument bütün kainat üçün etibarlı olmaya bilər, çünki uzaq qalaktikalara aid üstün sivilizasiyaların varlığına dair Yer kürəsi üzərində fiziki dəlillərin olmaması, kosmosda səfər üçün çox uzun müddət lazımi olmasıyla açıqlana bilər. Belə olsa belə paradoks, "Niyə ağıllı (üstün) həyatın işarələrini görmürük?" şəklində ifadə edilə bilər, çünki kifayət qədər inkişaf etmiş bir sivilizasiya, müşahidə edilə bilən kainatın olduqca böyük bir hissəsindən görülə bilər. Bu cür sivilizasiyalar çox nadir olsalar belə, ortaya çıxmaları ehtimalı Dünyadan izlənməsi mümkün olduğu üçün, kəşf edilmiş olmaları lazım idi. Ancaq indiyə qədər bu cür bir sivilizasiyanın izinə rastlanmamışdır.
Paradoksun bu iki versiyasından bu anda hansının daha qüvvətli olduğu naməlumdur.
1950-ci ildə Los Alamus Milli Laboratoriyasında işləyən fizik Enriko Fermi, günorta yeməyinə gedərkən iş yoldaşları Emil Konopinski, Edward Teller və Herbert York ilə gündəlik mövzular haqqında söhbət edirdi. Alimlər, o günlərdə artan UNO hesabatları ilə itən zibil qutularını soyğunçu yadplanetlilərin oğurladığını göstərən bir karikatura haqqında danışırdılar. Mövzu daha sonra, insanların gələcək on il içində hər hansı bir maddənin işıq sürətini keçəçəyini görmək ehtimalına gəldi. Teller-ə görə milyonda bir olan bu ehtimal, Fermi üçün az qala onda bir idi. Sonra söhbət başqa mövzularla davam etdi, amma yemək əsnasında Fermi birdən birə "Haradasız?" (Ya da alternativ izahatlara görə "Hər kəs haradadır?") Deyə soruşdu. Bunun ardından Fermi, bəzi təxmini rəqəmlərə əsaslanan sürətli hesablamalar etdi (Fermi, əsas prinsipləri və az miqdarda məlumatı istifadə etdiyi doğru ehtimallarla tanınardı.) Bu hesablamalar nəticəsində Fermi-yə görə, Yer kürəsi çox uzun zamandan bəri və dəfələrlə yadplanetlilər tərəfindən ziyarət edilmiş olmalıydı.
Garcinia bifasciculata
(Garcinia bifasciculata) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Müqayisəli üstünlük
Müqayisəli üstünlük məvhumunu iqtisadiyyata David Rikardo tərəfindən gətirilib. O, 1817-ci ildə yazdığı “Siyasi İqtisadın və Vergi qoymanın Prinsipləri” əsərində Birləşmiş Krallıq və Portuqaliya arasındakı misalda bunu izah edib. Belə ki, Portuqaliyada şərab və geyim istehsalı çox ucuz başa gəlir. Əksinə Birləşmiş Krallıqda isə şərab istehsalı çox baha, geyim istehsalı isə orta qiymətlər hesabına istehsal olunur. Birləşmiş Krallıq ölkədəki tələbatı ödəmək üçün Portuqaliyadan ucuz qiymətə olan şərab idxal edir və bunu geyim ilə ödəyir. Beləliklə, yeni alınan şərab geyim qiymətinə başa gəlib ki, bu da ölkədə istehsal olunandan daha ucuzdur. Nəticə etibarı ilə, Böyük Britaniya şərab istehsalını azaldır və işçi qüvvəsi və kapitalı geyim sektoruna yönəldir və ölkə üçün şərab daha ucuz başa gəlir. Portuqaliya isə geyim sektoru istehsalını azaldır və əsas gücü şərab istehsalına yönəldir və ucuz şərab hesabına daha keyfiyyətli geyim əldə edir. İqtisadi ineqrsiyanın ölkələrə verəcəyi üstünlüklərdən biri də budur.
Milli Basketbol Assosiasiyası
Çempionluq qazanan məşqçilər
Mötərizənin içindəki rəqəmlər məşqçinin qazandığı titulların sayını göstərir.
FX
FX (1994-1997-ci illərə fX adı ilə) - ABŞ-də kabel televiziyası və peyk televiziya kanalı. Əsasən dram və komediya janrında teleseriallar yayımlasa da, keyfiyyətli filmlər də ekrana gətirilir. FX kanalı ABŞ-də 95 milyondan çox ailə tərəfindən izlənilir. Bundan başqa ABŞ xaricində də müxtəlif adlarla bu kanal öz fəaliyyətini davam etdirir.
İlkin illər (1994-1997)
İlk dəfə 1 iyun, 1994-cü ildə fX adı ilə fəaliyyətə başlamışdır. Manhetten də böyük bir mənzildə fəaliyyətə başlayan fX interaktiv televiziya cəryanına ilk qoşulanlardan olmuşdu. Kanal "fx Apartment"-dan gündəlik canlı yayımlanan orijinal proqramlar, Betmen, Möcüzə qadın, Səkkiz kifayətdir, Dayə və Professor, Yaşıl eşşəkarısı kimi 1960,1970 və 1980-ci illərin də seriallarını yayımlayırdı. Kanalın bu müddət ərzində iki şüarı vardı: "TV Made Fresh Daily" (Günü gümrah edən televiziya) və "The World's First Living Television Network" (Dünyanın ilk canlı televiziya şəbəkəsi). Kanalın adı və loqosu onun tarixi kökünu ifadə edir: kiçik f hərfi dostluğu, səmimiliyi (friendliness), X hərfi isə 20-ci Əsr Foks Kinostudiyasının loqosundakı kəsişən prejektorları təmsil edir. Canlı yayımlanan verilişlər sadəcə bir mövzu haqqında olurdu: Personal fX (kolleksiyalar), The Pet Department (Ev heyvanları), Under Scrutiny with Jane Wallace (xəbərlər) və Sound fX (musiqi). Kanalın flaqman şousu Böyük Britaniyada yayımlanan The Big Breakfast verilişinin amerikanlaşdırılmış versiyası olan, Lori Hibberd və Tom Berqeron apardığı qeyri-rəsmi şou-biznes formatlı Breakfast Time idi. Personal fX və Breakfast Time verilişinin ABŞ-nin müxtəlif maraqlı yerlərini gəzərək canlı yayıma qoşulan "gəzən repartyorları" - Suzanna Xuanq, Con Börk və Fil Koqn vardı. Bundan başqa Sound fx verilişində çalışan Kerin Brayant və Orlando Cons tanınmış şəxslərdi.
fX izləyiciləri çox sadiq idi, lakin kanalın büdcəsi satılması üçün çox idi. Kanal 2001-ci ilin sentyabr ayına qədər yayım etdiyi Nyu-York şəhərində fəaliyyət göstərən ən əsas kabel televiziyası operatoru Time Warner Cables-də belə yer almamışdı. Buna əsas səbəb 1990-cı illərin ortalarında ABŞ-nin kabel televiziyası opertarolarının infrastrukuru yenilməsi və buna görə də yeni kanalları öz tərkiblərinə daxil etməmələri idi.
Fox kabelə keçir (1997-2001)
1997-ci ilin əvvəlində fX "FX: Fox Gone Cable" (Fox kabelə keçir) şüarı ilə yenidən fəaliyyətə başladı. Bu dəfə əsas hədəf 18-49 yaşlı kişilərdi. Yenidən fəaliyyətə başladığı ilk illərdə Fox kanalının serialları olan Məxfi materillar və Evli və uşaqlı seriallarını, 20-ci Əsr Foks Kinostudiyasının istehsalı olan M*A*S*H və Vampir qatili Baffi seriallarını yayımlamaqla məşhurlaşmışdı. Kanal həmçinin Amerika Beyzbol Liqasının oyunlarını verilişləri siyahısına daxil etmiş, 2001-ci ildə isə NASCAR yarışlarını da yayımlamağa başlamışdı.
1998-ci ilin yayında kanal 3 orijinal serialın premiyerasını etdi: Bobcat's Big Ass Show, Instant Comedy with the Groundlings və Penn & Teller's Sin City Spectacular. Hər üç serial bir il sonra ləğv edildi. Qısa müddət sonra "Fox Gone Cable" şüarından əl çəkən kanal 1999-cu ildə Çimərliyin oğlu və X-Şou yeni proqramlar hazırladı. Kanal həmçinin Elli Makbil, Nyu York Polisi, Prakatika seriallarını sindikatlaşdırmış, həmçinin bir çox kino da yayımlayırdı.
Orijinal proqramların yaranması (2002-2007)
2002-ci ilin əvvəlində kanal əsas gücünü orijinal proqramların hazırlanmasına yönəltdi. Kanal bu il hit sayılan Sipər serialı ilə debut etdi. Sonrakı il isə bu uğura iki plastik cərrah haqqında olan Nip/Tuck serialı və 11 sentyabr terror aktları ndan sonra Nyu-York şəhər yanğından mühafizə departamentinin yanğınsöndürənlərindən bəhs edən Məni xilas edin serialı qoşuldu. Hər iki serial tənqidçilər tərəfindən bəyənildi və böyük izləyici kütləsi topladı. Hətta Məni xilas edin serialı birinci mövsümün yayımı bitmədən əlavə mövsümün sifarişini almışdı. Bu çox az serialda baş verir. Hətta beşinci mövsümün premyerası olmadan öncə 18 serialıq altıncı sezonun olacağı elan olunmuşdu.
Digər kanallardan fərqli olaraq FX riskə getməyi seçirdi. Nəticə olaraq kanalın bir çox orijinal serialı rəsmi qurumlar tərəfindən vulqar, erotizm və (ya) zorakılıq reytinqi aldı. Hətta bəzi qurumlar bu serialların reklamını boykot eləməyə çağırdı. Lakin serialların güclü süjet xəttinə və personajlara malik olduğu tənqidçilər tərəfindən qəbul olunurdu.
2005-ci ilin iyunun ayında 30 gün serialı FX kanalında debüt etdi. Bu serialın qəhramanları 30 gün müddətəndə narahat vəziyyətdə yaşamalı olurdular. Belə ki, milyonerlər minimum əmək haqqı ilə çalışır, xristian biri müsəlman icmada yaşayır.
2005-ci ilin yayında isə kanal 2 yeni komediya serialı ilə çıxış elədi: Aclar serialı Nyu-York şəhərində yaşayan yemə pozuqluğu xəstəliyi olan dörd dostun hekəyəsindən və Filadelfiyada həmişə günəşlidir serialı isə bar işlədən 4 nəfərin macəralarından bəhs edir.
Ağasəlim Çildağ
Ağasəlim Çildağ (orijinal adı:Səlimov Ağasəlim Əliağa oğlu; ) — Meyxana ustası, Şöhrət ordeni laureatı.
Həyatı
Ağasəlim Əliağa oğlu Səlimov 1 fevral 1930-cu ildə Bakının Maştağa kəndində anadan olub. Anasının adı Fatimə xanımdır.
Ona yol göstərən görkəmli qəzəlxan Əliağa Vahid və möhtəşəm söz ustadı Ağahüseyn Əfzun olmuşdur.
Meyxana ustası, Şöhrət ordeni laureatı Ağasəlim Çildağ 8 aprel 2008-ci ildə 78 yaşında şəkər xəstəliyindən dünyasını dəyişib.
Meyxanaçı Ağamirzənin dayısıdır.
Valid Müəllim
Valid Müəllim — Suriyanın xarici işlər naziri.
Həyatı
Valid Müəllim 13 yanvar 1941-ci ildə Suriyanın Dəməşq şəhərində anadan olub.1960-cı ildə Qahirə universitetinə qəbul olub. İqtisadiyyat fakültəsini tamamlayıb. 1990–1999-cu illərdə Suriyanın ABŞ-də səfiri vəzifəsində çalışıb. 2000-ci ilin əvvələrindən Suriyanın xarici işlər naziridir.
Alekseyevka (Belqorod vilayəti)
Alekseyevka — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Belqorod vilayətinə daxildir
Zəmindar
Zəmindar — Dehli sultanlığında hərbi xidmət müqabilində dövlətdən torpaq alan şərti torpaq sahibi.
Tam iqtisadi inteqrasiya
Tam İqtisadi İnteqrasiya (Tİİ) — iqtisadi inteqrasiyanın son mərhələsidir. Bu mərhələdən sonra üzvlər iqtisadi siyasəti tək başına müəyyən edə bilmir və ya çox cüzi miqyasda həyata keçirirlər.
Tam iqtisadi inteqrasiya çoxmillətli təşkilatdan daha çox vahid dövlətə bənzəyir. Onun daxilində vahid iqtisadiyyat formalaşır. Bunun ən yaxşı nümunəsi ilk 13 koloniyanı özündə birləşdirən Amerika Birləşmiş Ştatlarıdır. ABŞ daxilindəki ştatlara yüksək inteqrasiya etmiş yarımuxtar dövlətlər kimi baxmaq olar. Bu misaldan görünür ki, iqtisadi inteqrasiyanın son nəticəsi federal səviyyədə idarə edilən siyasi ittifaqdır.
Taksim Gəzi Parkı
thumb|250px|right|Taksim Gəzi Parkı - 2013-cü ilin martı
Tarix
Gəzi Parkının yerləşdiyi yerdə 1806-cı ildə Halil Paşa Topçu Kışlası adında özündə osmanlı, rus ve hind memarilərinin elementlərini ehtiva edən böyük və dəbdəbəli bir topçu kazarması tikilmişi. Kazarma binasına müharibələrdə xeyli zərər dəymişdi. Xüsusilə, 31 mart hadisələrindən (13 aprel 1909) sonra ətrafı hasarlandı və təmir olundu. Amma memari ve tarixi baxımdan əhəmiyyətinə baxmayaraq kazarma, 1940-cı ildə ö dövrün İstanbul valisi Lütfi Kırdarın qərarı ilə, Henri Prostun hazırladığı abadlıq işləri planı çərçivəsində söküldü.
Kazarma sökülməsindən əvvəlki illərdə yenidən quruluraq idman zalı kimi istifadə olunurdu. Türkiyə milli futbol komandası ilk rəsmi futbol matçını Rumıniya millisinə qarşı, Gəzi parkının bu gün yerləşdiyi stadionda, 26 oktyabr 1923-cü ildə oynamişdır ve matç 2:2 hesabla nəticələnmişdir.
2013-cü ildə Taksim Gəzi parkı etirazları
28 may 2013-cü ilin ilk saatlarında, Taksim ərazisinin piyada zonasına çevrilməsi layihəsi çərçivəsində Taksim Gəzi parkının dağıdılmasının başlanması səbəbindən başlayan ve polis tərəfindən müdaxiləyə məruz qalan etiraz hərəkətləri.
Mixail Kolyubakin
Mixail Petroviç Kolyubakin — Bakı quberniyasının qubernatoru.
Həyatı
Mixail Kolyubakin 1806-cı ildə Volınsk quberniyasında anadan olmuşdur. Onun atası general-leytenant Pyotr İvanoviç Kolyubakin Novqorod quberniyasındadır, vətən müharibəsi xadimlərindən biri idi. Çox yerdən yaralanmış Pyotr İvanoviç 1812-ci ildən sonra demək olar ki, qoltuqlu kürsüdən ayaq üstə durmadan on beş ildən az yaşamışdır. O, polyak qızı qrafinya Tulovskaya ilə evlənmişdi. Onların beş uşağı vardı: iki qız, üç oğlan. Onlardan böyüyü Nikolay, Mixail ikinci, Aleksandr isə kiçiyi idi. Atalarının sağlığında onlar cah-cəlalla yaşayırdılar, məxmər üzərində yeriyirdilər, onların yanında atasının tələbi ilə xarici dilləri öyrənmək üçün daim üç mürəbbi olurdu. Adama elə gəlirdi ki, bu cür şəraitdə uşaqlar həyatdan zövq alırdılar, lakin onlar deyən kimi olmadı amansız və sərt anası kiçicik şuluqluq üstündə, hətta paltarlarındakı balaca bir ləkəyə görə onları ciddi cəzalandırırdı və hətta mürəbbilərdən uşaqlara bu cür amansız rəftar etmələrini tələb edirdi. Tamamilə aydın idi ki, onların xarakterinə yaxşı təsir edə bilmirdi. Onlar qəzəb və nifrətlə böyüdür, onlarla danışmayaraq həmişə onları özünə qarşı amansız edirdi, hətta hər cür mübahisədən sonra ailəcə ürəklərində kin saxlamaq yox, eyni zamanda uzun müddət küsməyi də öyrədirdi. Bu vərdiş xüsusilə, Nikolay Petroviçə aşılamışdı. Çox tündməcaz olmayan Mixail Petroviç özünü saxlamağı bacarır və hadisələr zamanı öz fikrini gizlədir və susurdu. Mixail bə böyük qardaşı Nikolay kimi Çarskoe Selo xeyriyyə pansionunda oxuyurdu və 1830-cu illdə oranı bitirmişdi. Qızğın, sərt xarakterinə görə dostları Nikolaya "Dəcəl Kolyubakin" qardaşı Mixail Petroviç isə "Sakit Kolyubakin" adlandırırdılar. Bu ləqəb də ömürlərinin sonuna kimi onlaın üstündə qaldı. Xidmətə Mixail Petroviç Əlahəzrət böyük knyaz Mixail Pavloviçin ulan alayının qvardiyalarına namizəd kimi daxil oldu. 1838-ci ildə Qafqaza göndərildi, burda general-leytenantın rütbəsinədək yüksəldi. 1841-ci ildə Qarqar körpüsü şöbəsinin qərargah rəisinin adyutantı oldu. Kutaisinin vitse-qubernator vəzifəsini tutdu. Qafqaz canişini yanında şura üzvü seçildi, 1852-ci Tiflisdə vitse-qubernator vəzifəsini tutdu, coğrafiya və kənd təsərrüfatı cəmiyyətinin üzvü və kənd təsərrüfatı idarəsinin rəisi oldu. 1863-cu ildə general-leytenant Mixail Petroviç Kolyubakin Bakı hərbi qubernatoru və mülki hissə idarəsinin rəisi təyin edildi. Özünün abadlığı ilə Bakı qubernator Kolyubakinə və arxitektor K. Q. Gippiusa borcludur. Qubernatorun xahişi ilə 1865-ci ildə şəhəri dəniz sahilindən ayıran və özünün faydasızlığı ilə havanın sərbəst hərəkət hərəkətinə mane olan köhnə şəhər divarının sökülməsinə görə icazə almışdı. Boşaldılmış sahə 44 min manata satıldı və bu pula çox çəkmədən gözəl şəxsi evləri kiçik zərif daş sahil küçəsi salındı. Dvoryan klubu üçün böyük binanın tikintisi başlandı. Bakı hərbi qubernatoru ədalətli adam idi. Onun hörməti və nüfuzu vardı. Özünün tabeçiliyində olanların mənəvi və mədəni səviyyəsini yüksəltmək arzusunda olan Mixail Petroviç kəndlilərdən hər hansı ərzaq məhsunu pulsuz almağı aşağı rütbəli polis işçilərinə qadağan edən əmr verdi.
Mixail Petroviç Kolyubakin 1872-ci il yanvarın 19-da 65 yaşında vərəm xəstəliyindən vəfat etmişdir.
Ona keşiş Eliyev etiqad edib və ayin oxuyub. Əvvəlcə Nikolayev kilsəsinin həyətində dəfn etmək istəyiblər, lakin yanvarın 21-də xalqın və Bakı qoşunlarının böyük axını ilə hərbi qubernator "İnturist" (keçmiş) mehmanxananın arxasındakı bir sahədə olan Bayıl burnu tərəfdən uzanan ümumşəhər provaslav qəbrstanlığında basdırılıb.
Vətəndaş həmrəyliyi (qəzet)
Vətəndaş Həmrəyliyi — Həftəlik ictimai-siyasi qəzet.
Tarixi
1992-ci ildə Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının mətbu orqanı kimi yaradılıb
Siyasət, sosial, ədəbiyyat-mədəniyyət kimi şöbələri var. Qəzet Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının qərargahında yerləşir.
İqtisadi və valyuta birliyi
İVB və tam iqtisadi inteqrasiya arasında keçid mərhələsi kimi maliyyə birliyi formalaşdırılır.
Aleksandrov
Aleksandrov — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Vladimir vilayətinə daxildir.
Dəniz quldurluğu
thumb|Ən məşhur dəniz quldurlarından biri olan [[Amaro Parqo.]]
Dəniz quldurluğu və ya piratlıq — orta əsrlərdə dəniz quldurları tərəfindən okean və dənizlərdə, əsasən, ticarət gəmilərinə qarşı həyata keçirilən quldurluqdur. Dəniz quldurlarını, adətən, "flibustyer", "bukanyer", "kaper", "pirat" adlandırırdılar. Latınca "pirat" sözü "taleyini sınayan" deməkdir.
Syuzan Qardiner
Karyerası
Syuzan Qardiner, Kanada yığmasının heyətində 2000-ci ildə Avstraliyanın Sidney şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Qrup mərhələsində beş görüşün sadəcə birində qalib gələn Kanada yığması, Sidney Olimpiadasını beşinci pillədə başa vurdu.
Daha sonra Syuzan Qardiner, Kanada yığmasının heyətində 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Yeddinci pillə uğrunda görüşdə Qazaxıstan yığmasını 10:4 hesabı ilə məğlub edən Kanada yığması, Afina Olimpiadasını yeddinci pillədə başa vurdu.
Garcinia acutifolia
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tirə ada
Tirə ada –  vulkan, yaxud mərcan mənşəli zəncirvari adalar. Sualtı silsilələrin, yaxud xətti yerləşmiş dağların su üzərinə çıxmış zirvələrindən təşkil olunur. Okeanların mərkəzi hissəsində adalar adətən düzxəttli, materik­lərin yaxınlığında isə qövsvari yerləşir.
Tirə relyefi
Tirə relyefi — çay dərəsində, dəniz sahilində, yaxud səh­rada akkumulyativ mənşəli tirələrdən ibarət relyef.
İqtisadi ittifaq
İqtisadi İttifaq (İİ) — ticarət blokunun elə bir növüdür ki, burada ümumi bazar və gömrük ittifaqı eyni anda tətbiq edilir. İttifaq çərçivəsində üzv ölkələr istehsalın ümumi tənzimlənməsini həyata keçirir, mal və xidmətlərin, istehsal amillərinin sərbəst hərəkəti təmin edilir, eləcə də ümumi xarici ticarət siyasəti yeridilir.
Bryansk
Bryansk  — Rusiya Federasiyasında şəhər, Bryansk vilayətinin və Bryansk rayonunun inzibati mərkəzi.
Tarixi
Ehtimal ki, şəhər əvvəllər Çaşin kurqan şəhər yerində yerləşmiş (şəhərin meydana gəlməsinin şərti tarixi – 985 il; arxeoloji materiallar 11–15-ci əsrlərə aiddir), buradan isə Pokrov dağındakı şəhər yerinə köçürülmüşdür (arxeoloji materiallar 12 əsrin 2-ci yarısına aiddir). İlk dəfə adı Dobryansk kimi İpatisal naməsində 1147-ci ilin əvvəllərində baş verən hadisələrlə bağlı qeyd olunur. Çerniqov knyazlığının tərkibində olan Bryansk 13-cü əsrin ortalarından Bryansk knyazlığının mərkəzi idi. 1310-cu ildə monqollar tərəfindən dağıdılmışdır. 1356-cı ildə Litva knyazı Olgerd tərəfindən işğal edilmiş, 1357-ci ildən sonra Böyük Litva knyazlığının tərkibinə qatılmışdır. 15-ci əsrin sonlarından Bryansk adlanır. 1500-cü ildə Rusiya-Litva müharibəsinin gedişində rus qoşunları tərəfindən tutulmuş, Moskva barışığına (1503) görə Rus dövlətinə birləşdirilmişdir. 1607-ci ildə bir aydan çox II Yalançı Dmitrinin qoşunlarının mühasirəsinə davam gətirmişdi. 17-ci əsrdən Bryansk yaxınlığında iri Sven yarmarkası fəaliyyət göstərirdi
Coğrafiyası və iqlimi
Orta Rusiya yüksəkliyinin qərb hissəsində, Bolva çayının Desna çayına töküldüyü yerdə yerləşir. İri nəqliyyat qovşağıdır. Beynəlxalq aeroportdur. İndiki Bryansk ərazisində Paleolit düşərgəsi, Erkən Dəmir dövrünə aid şəhər yeri və kənd yerləri, eramızın 1-ci minilliyinə, Romen mədəniyyətinə aid kənd yerləri, erkən orta əsrlərə aid 2 şəhər yeri və kənd yerləri məlumdur.
Əhalisi
Əhalisi — 410,8 min (2013).
Koxma
Koxma — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, İvanovo vilayətinə daxildir.
Torpağın sahibi (film, 1976)
Məzmun
Bərdə rayonunda bir kolxoz var. Bu kolxoz təşkil olunandan yerli camaat iki sədr tanıyır-ata və oğul. Ata kolxozu təşkil edib, ayağa qaldırıb. Oğul isə bu gün yaxşı qurulmuş kolxoza rəhbərlik edir. Ata və oğul Ağayevlər xalq inamı və əmək şöhrəti estafetini bir-birinə təhvil vermişlər.
Film oğul Hüseyn Ağayevə həsr olunmuşdur. Artıq 25 ildir ki, o çoxsahəli təsərrüfata rəhbərlik edir Torpaq da bu müdrik və təcrübəli insana özünün bütün varını bəxş edir.
Sulamiş noyon
Sulamiş noyon Adak noyon oğlu (?-1299)—Besut ulusundan elxanlı sərkərdəsi.
Həyatı
Sulamiş noyon tanınmış sərkərdə idi. Ünlü bir ailədən çıxmışdı. Atası Adak noyon, babası Baycu noyon Elxanilər dövlətinin adlı-sanlı sərkərdələri idilər. O da bir çox döyüşlərdə özünü tanıtmışdı.
Elxanlı taxtında əyləşən Qazan xan, qarşılarında heç cür bacarıqlı olmadıqları Məmlüklərə qarşı cavab vermək üçün 1298-ci ildə Diyarbəkri işğal etdi. Bu sırada Məmlüklər, türkmənlərlə bərabər Maraşı ələ keçirdiler. Daha sonra Hələbdəki Məmlük əsgərləri Sisi vurdu. Buna görə Qazan xan onlara qarşı Suriyaya yönəldi və öncəki Rum valisi Sulamiş ibn Əfak (Üvək) bin Baycu ət-Tatariya bu səfərə qatılmasını əmr etdi. Ancaq Sulamiş bu əmrə tabe olmadı və Qazan xana qarşı üsyan bayrağı açdı (1298).
Sulamiş noyon Rum valisi olmaq istəyirdi. O, 1298-ci ildə üsyan edib Bayançarı, Biçiquru, Doqquz-Teymuru öldürüb Ruma yiyələnmək istədi. Sulamişin üsyanına, Taşteymur noyan, Ağbal (İqbal) noyan və Rumdakı bəzi Elxanlı noyanları da qatıldılar. Onun üsyanını duyan Qazan xan Suriya səfərindən vaz keçdi.
Sulamiş ilk olaraq Əlbistan - Nurhak arasındakı Ağça Dərbənddə Elxanlı Rum valisi Bayıncar noyon və Elxanlı Rum qoşunları sərkərdəsi Boçkur (Boçukur) noyana hücum edərək onları məğlubiyyətə uğratdı ve öldürdü. Bu hərəkəti səbəbiylə, Qazanın onun üzərinə böyük bir ordu göndərəcəyini hesab edən Sulamiş Qaramanoğullarına məktub yazdı. Böyük bir üsyan hərəkətinə qalxan Sulamişə müttəfiq ya da müttəfiqlər gərək idi. İttifaq təklifi alan Qaramanoğulları isə Anadoluda Elxanlı hakimiyyətinə qarşı istiqlal hərəkətin öndərliyini etməkdəydilər. Eynı zamanda Sulamiş, valiliyi dönemində ucda təpki çəkmiş birisi deyildi. Bu önəmlidir, üsyanı sırasında Baltu ucdan dəstək tapa bilməmişdi. Bu münasibətlə qaramanlılar, üsyançı noyan Sulamişdən gələn təklifi, bəyliyin Monqol təsəllütündən qurtulması və Anadolu istiqlali yolunda nəticələr almaq amacıyla qəbul etdilər. Qaramanoğlu Günəri bəy və qardaşı Mahmud bəy Sulamişə 10 min atlı ilə yardım etme sözü verdilər. Hətta Qaramanoğulları torpaqları digər türkmənlərin də qatılmasıyla bu üsyanda mərkəzi bir rol oynadı. Gərək Qaramanoğullarının, gərəksə digər türkmənlərin Sulamiş üsyanını dəstəkləməsində Toğanın əl-Öməridən aldığı bu qeyd önəmlidir; (Uc) Türk əmirləri Çingiz xan övladına qarşı müdara edirlər. Onların padişahlarına və onlardan gələn məmurlara xixmət edir, onlara hədiyələr göndərirlər. Bu uc bəylərdən hər biri xanın ordasındaki Monqol böyüklərindən birisinə təkərrüb edib, onun himayəsini təmin etmişdir.. Bu bəylər elxanlıların Anadoludakı naiblərinə hədiyələr verirlər.. bu naibin xatırına riayət edərlər. Çünkü o, onlara ən yaxın olan birisidir. Bundan başqa Xəlil İnalcıq, Osman bəyin oğullarından birisinin adı olan Çobanın elxanlı böyük əmiri Əmir Çoban Sulduzdan qaynaqlana biləcəyini bildirir.
Sulamiş qardaşı Kutaktu və ona qatılan Babai Şeyxi Müxlisiddin ər-Rumini də bir məktubla Məmlük dövlətinə göndərdi. Məmlüklər, dönəmin böyük dövləti olub, Elxanlı dövləti ilə düşmənlik içindəydilər. Sulamişin elçiləri, Məmlük sultanı Hüsaməddin Laçından (1296–1299) yardım və Rum naibliyi üçün mənşur istədilər. Belece Sulamiş, Anadoluda Məmlük naibi olmağı istəyirdi. Sulamiş məktubunda, Qaramanoğullarından başqa digər Anadolu bəylərinin də onu dəstəklədiklərini bildiridi. Bu mövzuda müəllif Ağsarayi, bütün ucun Sulamişi dəstəklədiyini qeyd edir. Eyni şəkildə dönəmin tarixçisi Rəşidəddin Sulamiş Suriyadan əsgərləri və ucları dəvət etdi.. Təqribən 50 min əskər topladı.. Suriyalılar (Məmlüklər) də 20 min əsgər təmin etməyi qəbul etdi. Bəzilərinə əmirlik ünvanı verdi, onları sancaq ve nağara ilə mükafatlandırdı.
Qahirədə Sulamişə məmlüklərin Rum naibi olduğuna dair mənşur verildi və yardımçı birliklər göndərildi. Beləcə Sulamiin ətrafında 60 min nəfərlik bir qüvvə toplandı. Buna görə Tokatdakı elxanlı qışlağına gedən Sulamiş ona qatılmağı rədd edən Sivası mühasirə etdi.
Belə ki, Sulamişin üsyan xəbərini Sivasda eşidilən kimi bəzi noyonlar ona tabe olmaqdan imtina etdilər. Şəhər divarlarını bərkidib, "Allaha təvəkkül deyib", vuruşmağa hazırlaşdılar. 8 martda Sulamişinin qardaşı Buğaquçi Sivası mühasirə etdi və 40 gün qalanı almağa cəhd etdi. 17 apreldə Sulamiş özü şəhərə yaxınlaşdı. Şəhəri almaq üçün hiylə işlətdi. Amma bacarmadı. Çoban və Başkirdin qoşunları tərəfindən məğlub olub, Misirə qaçdı. ,
Tarixçilər qeyd edirlər ki, mühasirə sırasında elxanlı əskərləri Sivasa çatdılar. Qazan xanın ordusunda hətta Səlcuqlu əsgərləri də vardı. Savaş əsnasında əsgərləri Sulamişə xəyanət etdilər və Elxanlı ordusuna qatıldılar. Bunu görən Qaraman türkmənləri də savaş meydanını tərk edərək ölkələrinə döndülər. Sulamiş arxasına aldığı bu böyük dəstəyə və yaxaladığı fürsətə rəğmən uğur qazana bilmədı. Suriyaya qaçdı (aprel 1299) və oradan, onu dəstəkləyən Məmlük sultanının yanına, Misirə keçdi. Misirdə Sultan Laçin ona, ya Məmlük ölkəsində bir məqam seçməsini, ya da veriləcək yeni bir dəstəklə ölkəsinə getməsini söylədi. Sulamiş ikincisini seçdi. Qardaşı Kutaktu, Əmir Bəkteymur əl-Çələbi və oradan aldığı güvvəylə Anadoluya dönmək üzre yola çıxdı. Yanında Anadoludan bəri bərabərində olan Besni naibi Əmir Bədrəddin əz-Zerdkaş da vardı. Hələbdən və Dəməşqdən, vəd edilmiş olan yardımçı qüvvələri aldı. Anadoluya girdi. Ancaq üzərinə gələn Elxanlı gücləri qarşısından qaçaraq Sisdə gizləndi. Orada Əmir Çoban və Başgırd tərəfindən yaxalandı. Təbrizə götürüldü və edam edildi, sentyabr 1299.
Sulamiş noyon 1299-cu ildə Sultan Mahmud Qazan xana qarşı üsyan qaldırdı. Tutulub Təbriz şəhərində edam edildi. . Onun tüməni Buğa-Masara verildi.
1299-cu il tarixində elxanlılara qarşı aparılan Sulamış üsyanı səbəbiylə Rum Səlcuqlu sultanı III Əlaəddin Keykubad dövlət mərkəzini tərk etmiş, Səlcuqlular bir müddət başsız qalmışdılar. Osman bəy, Səlcuqlu mərkəzindəki başsızlıq və qarışıqlıq günlərindən etibarən daha sərbəst hərəkət etməyə başlamış, Bizans əleyhinə mütəmadiyən genişlemiş və bu genişləmədə elxanlı nüfuzu əngəl olmamışdır. Dolayısıyla tarixçilər tərəfindən bu tarix (1299) "İstiqlal ili" olaraq qəbul edilmişdir.
Ailəsi
Sulamiş noyonun Yaqubşah ağa adlı oğlu vardı.
Buor-Xaya burnu
Buor-Kaya burnu (Saxa dilində: Yer dağı ) — burun eyni adlı yarımadanın şimal qutaracağında yerləşir. Burunun qərbində Buor-Kaya buxtası, şərqində Yana körfəzi yerləşir. Burun 11 metrlik mayakın sayəsində ətrafdan yaxşı görünür.
Burun ətrafında sular ilin 9 ayı buzla örtülü olur. İnzibati cəhətdən Yakutiyanın Ust-Yana ulusu ərazisinə daxildir. Burunun yerləşdiyi ərazidə çoxlu sayda gəmi qəzaları baş vermişdir.
Monogram
thumb| [[Niderland Ost-Hind Şirkəti|Daha öncə Cənubi Afrikada Ümid Qalasının girişində olan Niderland Ost-Hind Şirkətinin (Niderland dilində " Vereenigde Oost-Indische Compagnie " və ya "VOC") monoqram loqosu ]]
Monoqram — bir simvol yaratmaq üçün iki və ya daha çox hərfi üst-üstə gətirmək və ya birləşdirməklə hazırlanan şablondur.
Monogramlar adətən tanınmış simvol və ya loqo kimi istifadə olunan bir şəxsin və ya şirkətin baş hərflərini birləşdirərək yaradılır. Birləşdirilməmiş hərflərdən ibarət seriya monoqram deyil, şifrə (məsələn, kral şifrəsi) adlanır. thumb|100x100px| [[Albrext Dürer|Albrext Dürerin imza olaraq istifadə etdiyi "AD" monoqramı ]]
Radiolyari lili
İsti dənizlərdə yaşayan plankton orqanizmlərindən - radiolyarilərin silisiumlu skeletlərindən əmələ gəlmiş lil radiolyari lili dənizlərin 4– 6 km dərinliyində yayılmışdır. Sakit və Hind okeanlarının dibində təqribən 12 milyon kv km sahə radiolyari lili ilə örtülüdür.
Sosialist əməyi qəhrəmanlarının siyahısı (X)
thumb|right|150px|[["Oraq və Çəkic" medalı|"Oraq və Çəkic" qızıl medalı — Sosialist Əməyi Qəhrəmanının atributu]]
Sosialist əməyi qəhrəmanlarının siyahısı — SSRİ zamanı Sosialist əməyi qəhrəmanı adı almışların siyahısı:
1950-ci illər
200px|thumb|[[Nikita Xruşşov|Xruşşov Nikita Serqeyeviç]]
Qordon Olport
thumbnail|right
Qordon Olport (11 noyabr 1897-ci il - 9 oktyabr 1967-ci il) - ABŞ psixoloqu.
Həyatı
ABŞ-də, İndiana ştatının Montezuma şəhərində doğulub.
Fikirləri
Şəxsiyyətin öyrənilməsinə sistemli yanaşmanın ilk təşəbbüskarlarından biri olmuşdur. Onun fikrincə insan «açıq sistemdən» ibarətdir. Bu o deməkdir ki, insanın inkişafı daima başqa adamlarla qarşılıqlı əlaqədə, qarşılıqlı münasibətdə baş verir. İnsan təkcə onu əhatə edənlərə nə isə bəxş etmir, özü də onlardan nə isə alır. Olport şəxsiyyətə insanlar arasındakı geniş əlaqə sistemindən törəyən bir hadisə kimi baxır. Olporta görə şəxsiyyət münasibətlərin qəti modelidir. Şəxsiyyətin inkişafı bioloji tələbatların məcburiyyətindən azadlığı, onun motivlərinin avtonomluq dərəcəsi ilə müəyyən edilir.
Ümumi bazar
Ümumi Bazar (ÜB) — iqtisadi inteqrsiyanın başqa bir səviyyəsi olub, mal və xidmətlərin sərbəst hərəkəti ilə bərabər, kapital və istehsalda göstərilən xidmətlərin sərbəst hərəkətini təmin etməkdən ötrü maneələrin və tariflərin aradan qaldırımasıdır. Ümumi bazar "vahid bazar"a keçid mərhələsidir. Belə ki, vahid bazara keçən ölkələrdə bütün istehsal amillərinin maneəsiz hərəkəti təmin edilir. Həm də burada fiziki (sərhədlər), texniki (standartlar) və maliyyə (vergilər) faktorları maksimum səviyyədə uyğunlaşdırılır.
Qeyd olunmalıdır ki, gömrük ittifaqı qurulmadan ümumi bazara keçid mümkündür. Yəni iqtisadi inteqrasiyanın 3-cü mərhələsində ümumi bazarda yaradıla bilər. İkisinin eyni anda tətbiq edildiyi zaman iqtisadi inteqrasiyanın 4-cü səviyyəsi olan iqtisadi ittifaq formalaşır.
Şer (departament)
Şer  — Fransa departamentlərindən biri, Mərkəz - Luara vadisi regionunun departamenti. Sıra nömrəsi — 18. İnzibati mərkəzi — Burj şəhəridir. Əhalisi — 319 600 nəfər (departamentlər arasında 73-cü yer, məlumatlar 2010).
Coğrafiya
Ərazisi — 7235 km². Departamentin ərazisində Oron, Sodr, Yevr və Şer çayları axır.
Tarix
Şer, 1790 Mart ayında qurulan ilk 83 departametnlərindən biridir. Keçmiş Berri əyalətinin ərazisində yerləşir.
Garcinia afzelii
(Garcinia afzelii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Vahid Tağıyev
Vahid Heydər oğlu Tağıyev — Ağsu Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı.
Həyatı
Tağıyev Vahid Heydər oğlu 1961-ci ildə Göyçay rayonunun Alpout kəndində anadan olmuşdur. 1983-cü ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu mühəndis mexanik ixtisası üzrə bitirmişdir.
1983-cü ildən Avtomobil Təmiri Zavodunda iş fəaliyyətinə başlamış, çilingər vəzifəsindən zavodun Texniki Nəzarət şöbəsinin rəisi vəzifəsinədək yüksəlmişdir. 1984–1987-ci illərdə Göyçay rayonu "Leninqrad" südçülük sovxozunda azad komsomol komitə katibi, 1987–2016-ci illərdə Azərbaycan Respublikası DTK, MTN və DTX-də hərbi qulluqda əməliyyat müvəkkili, baş əməliyyat müvəkkili və rəis vəzifələrində işləmişdir.
2006-cı ildə "Hərbi xidmətlərə görə" medalı ilə təltif edilmişdir. 2018–2019-cu illərdə "Yeni Həyat Şirkətlər Qrupu" MMC-nin Daxili Təhlükəsizlik Departamentinin direktoru, 2019-cu ilin fervalından sentyabrınadək "Azərenerji" ASC-nin Nəzarət idarəsində rəis müavini vəzifəsində çalışmışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 30 sentyabr 2019-cu il tarixli Sərəncamı ilə Ağsu rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı təyin edilmişdir.
Vahid Tağıyev 27 noyabr 2020-ci il tarixində koronavirus xəstəliyi səbəbi ilə ölmüşdür.
Torpaq (film, 1989)
Məzmun
Filmin mövzusu humanist prinsiplər üzrə yaşayan hər bir kəsi düşündürür. Kinolentdə söhbət yaxın vaxtlara qədər Ermənistanda yaşamış, indi isə öz doğma ev-eşiyindən qovulmuş iki yüz min azərbaycanlının acı taleyindən gedir. Bu adamlar öz ata-baba yurdlarına qayıtmaq ümidi ilə yaşayırlar.
Filmdə Alim Qasımovun ifasında M.Ə. Sabirin "Bizdə bu soyuq qanları neylərdin, İlahi" şeri zəminxarə muğamı üstündə səslənir.
Əbu Səid Bahadur xan
Sultan Əbu Səid Bahadur xan (d. 2 iyun 1305 - 1 dekabr1335) — Elxanilər dövlətinin 9-cu hökmdarı (1316-1335). Onun idarə etdiyi Elxanilər dövlətinə bügünkü İran, Azərbaycan, Gürcüstan, Ermənistan, eləcə də İraqın, Türkiyənin, Əfqanıstanın və Pakistanın bəzi hissələri daxil idi.
Atabəyi ilə fəaliyyəti
Əbu Səidin böyük qardaşı Süleymanşahın da ölümündən sonra atasının vəliəhdi olması bir daha təstiqləndi. 1314-cü ilin aprel-may ayında o, Sevinc ibn Şişinin atabəyliyi altında Xorasan və Mazandarana canişin təyin edildi. 16 dekabr 1316-cı ildə Məhəmməd Olcaytunun ölümündən sonra Sevinc Əbu Səidi gətürərək paytaxt Sultaniyəyə gətirdi. Onlar paytaxta 1317-ci ilin yazında oraya çatdılar.
Hakimiyyəti
Atası Məhəmməd Olcaytunun ölümündən sonra o, atabəyi Əmir Sevinc tərəfindən dövlətin paytaxtı Sultaniyyəyə gətirilsə də, onun taxta çıxması 1317-ci ilin avqustuna qədər gecikmişdir. Bu gecikmənin səbəbi atabəy Sevinclə Əmir Çoban arasında olan konflikt idi. Əbu Səid Rəşidəddin Həmədani ilə Tacəddin Əli Şahı özünə vəzir təyin etdi, lakin bu iki şəxs bir-biri ilə konfdlikt yaşamaqda idilər və nəticədə 1317-ci ildə Rəşidəddin vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Əbu Səidin taxta çıxma tarixi dəqiq bilinməlidir. Həmdullah Müstovhi onun taxta çıxma tarixi kimi aprel-may ayını, Şabankay 16 avqustu, Mahmud Amoli 5 iyulu göstərir. Digər versiyaya görə, onun taxta çıxma tarixinin gecikməsi Sevinc tərəfindən qəsdən edilmişdir və Əmir Çobanın yüksək vəzifədən salınması üçün planlanmışdır. 1318-ci ilin yanvarında Əmir Sevinc də vəfat etdi və azyaşlı Əbu Səid Əmir Çobanın qarşısında yalnız qaldı. Əmir Çoban Rəşidəddini vəzifəsinə geri çağırsa da, o, bu dəfə Tacəddin Əli Şah tərəfindən əvvəlki Elxan Olcaytunu zəhərləməkidə ittiham edildi. Nəticədə Rəşidəddin və oğlu İbrahim İzzəddin 13 iyul 1318-ci ildə Əbhər yaxınlığında edam edildilər. Bu hadisədən sonra Əmir Çoban Elxani dövlətinin de-fakto hakimi oldu. Növbəti illər Əbu Səidin hakimiyyəti üçün səs-küylü keçdi.
Rəşidəddinin edam edilməsindən sonra dövlətin əsas vəzirliyini ələ keçirən Tacəddin Əli Şahın dövründə dövlətin maliyyə vəziyyəti pisləşdi. Hələ Qazan xanın hakimiyyəti dövründə dövlətin maliyyə vəziyyətini qaydasına salmaq, köçəri əsilzadələrin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıraraq mərkəzi aparatı gücləndirmək üçün həyat akeçirilən islahatlar puç oldu. Bütün bunlar az imiş kimi, 1318-1320-ci illərdə imperiyanın əksər ərazisində quraqlıq, çəyirtkə hücumları və xəstəliklər tüğyan etməyə başladı. Nəticədə vəziyyətləri yaxşı olmayan kəndlilərin iqtisadi vəziyyətləri daha da pisləşdi.
Qızıl Orda işğalı və əmirlərin üsyanı
1319-cu ildə Qızıl Orda xanı Özbək Azərbaycanı işğal etdi. Eyni zamanda Çağatay şahzadəsi olan və bundan bir qədər əvvəl Əbu Səidə sadiqlik sözü verən Yasaurda üsyana başladı. Əbu Səidin Xorasandan ayrıldıqdan sonra orada üsyanın başlamasının Əmir Sevinclə əlaqədar olması barədə şayiələr gəzməkdə idi. Bir müddət sonra Yasaur və Bəytüt Əbu Səidə bağlılığını elan etsə də, qısa müddət sonra fikirlərini dəyişdirdilər, açıq üsyana başlayaraq Mazandaranı ələ keçirdilər. Nəticədə Mazandaranın hakimi olan Əmir Yasavul köməkçilərindən biri olan Bəytüt tərəfindən öldürüldü. Əbu Səid sərkərdələrindən biri olan Əmir Hüseyn Cəlairi (Elxanilərin son dövründə mühüm rol oynamış Böyük Həsənin atasıdır) Yasaurla döyüşmək üçün göndərməyə məcbur oldu və özü Özbəyə qarşı yürüşə başladı. Özbək Əmir Çobanın da yardıma gəlməsindən sonra məğlub edildi, Yasaur isə 1320-ci ildə özünün Çağatay qohumu olan Kebek tərəfindən öldürüldü. Bu yürüşlər zamanı xeyli sayda əmirlər Əbu Səidin çağırışına cavab verməmişdilər və buna görə də, onların cəzalandırılmasına başlanıldı. Əbu Səidin çağırışına cavab verməyən Qurumuş ayaqlarına dəyənəklə vurmaqla cəzalandırıldı. Bundan bir qədər öncə, yəni 1319-cu ilin sonlarında keçmiş Diyarbəkir əmiri olan və Kereit tayfasından gələn İrincin, keçmiş Gürcüstan hakimi olan Qurumuş bir neçə dövlət məmurunu öldürərək üsyana başladılar. Bu iki əmirin ikisi də Əmir Çoban tərəfindən tənbehlənmişdilər. Qurumuş və İrincin ikisi də Kereit tayfasına mənsub idilər, İrincini Olcaytunun dul arvadı Qutluqşah Xatunun atası və Əhməd Təkudarın kürəkəni idi. Qurumuşun atası Alinaq Noyon da Təkudarın kürəkəni idi. Bu iki şəxsin rəhbərlik etdiyi 40 min nəfərlik üsyançı ordusu Gürcüstan yaxınlığında Əmir Çobanı hazırlıqsız yaxalamağı bacardı. Əmir Çoban, iki oğlu və 2 min nəfərlik şəxsin daxil olduğu köç üsyançılar qarşısında qaçmağa məcbur oldu. Təbrizə gələn Çoban bu hadisə barədə Əbu Səidə məlumat verdi. Qəzəblənən elxan üsyançılarla qarşılaşmaq üçün yürüşə başladı.
Sultaniyəyə yerləşmiş Qurumuşun rəhbərliyindəki üsyançılarla əsas döyüş Miyanə yaxınlığındakı Zəncanrud çayı yaxınlığında 20 iyun 1319-cu ildə baş verdi. Döyüşdə qələbə qazanan Əbu Səid şəxsi şücaətlər göstərdi. Bu qələbədən sonra gənc hökmdar olan Əbu Səidə Bahadur və əl-Sultan əl-Adil ləqəbləri verildi. Üsyaçılar tərəfindən ələ keçirilən 36 əmir və 7 xatun arasından Əmir Toxmaq, Qurumuş, Şahzadə Könçək (Təkudarın qızı), onun əri İrincin və onun oğlanları Şeyx Əli, Vəfadar edam edildilər. Qurumuşun oğlu Əbdürrəhman Özbəyin yanına qaçmağı bacardı. Sonda Əmir Çobanla Əbu Səidin bacısı Satıbəy evləndirildi. Beləliklə Əmir Çobanın ailəsinin gücü daha da artdı. 6 sentyabr 1319-cu ildə baş tutmuş bu evlilikdən sonra Çobanın oğlanları Teymurtaşa, Şeyx Mahmuda, Həsənə və Dəməşq Xacəyə Anadolunun, Gürcüstanın, Xorasanın və Azərbaycanın canişinliyi verildi. Həmçinin 1324-cü ildə Tacəddin Əli Şahın ölümündən sonra vəzir vəzifəsi də Çobanilərin vəziri olmuş Rüknəddin Sainə tapşırıldı, lakin onun sadəcə vəzir adı var idi, real işlərdən uzaqlaşdırılmışdı.
Çobani üsyanı
Çobanilərin üsyanı Teymurtaş 1322-ci ildə üsyana başladı və özünün Mehdi olduğunu iddia etdi. Onun məsələsi ilə məşğul olmaq üçün atası Əmir Çoban getdi və üsyanı sonlandırmağa razı salmağa nail oldu. Əmir Çoban məhkəməyə gətirilmiş oğlu Teymurtaşın iddialarına qarşı çıxsa da, elxanı onun əfv edilməsinə razı sala bildi. Qarşılığında Əbu Səid onu yenidən vəzifəsinə təyin etdi. Əbu Səid Çobanın qızı olan Bağdad Xatunu sevməyə başlamışdı. Lakin Bağdad Xatun dövrün böyük əmirlərindən biri olan Böyük Həsən Cəlairinin arvadı olduğu üçün Çoban onu bu fikrindən yayındırmağa çalışırdı. Lakin Əbu Səidi bu fikrindən yayındırmaq mümkün olmadı və o, 1325-ci ildə sonu uğursuz da olsa Çobandan qızını istədi. Çoban qızını və oğlunu Qarabağa göndərdi və özü də Özbək və Tarmaşirinə qarşı yürüşə başladı. Bu zaman Özbək və Tarmaşirin Azərbaycan və Xorasanı ələ keçirmişdi. Çobanın yoxluğundan istifadə edən Əbu Səid onun oğlanlarından biri olan Dəməşq Xacəni Olcaytunun kənizlərindən biri ilə münasibətdə olmaqla ittiham edərək edam etdirdi. Bundan xəbər tutan Çoban oğlunun qisasını almaq üçün Xorasandan onun üzərinə yeriməyə başladı. Lakin Əbu Səidin dayısı Məhəmməd bəyin də daxil olduğu sərkərdəər 30 min döyüşçü ilə birlikdə onu tərk edərək Əbu Səidı qatıldılar. Başqa seçimi qalmayan Çoban Herata geri çəkildi. Lakin o, 1327-ci ildə Əbu Səidin əmri əsasında Kart sülaləsindən hakim olan Qiyasəddin tərəfindən boğularaq öldürüldü. Əmir Çobanın oğullarından Əmir Teymurtaş Sulduz Məmlüklərə sığındı. Ancaq, Bahadur xanın sifarişi ilə o da Məmlük sultanı Sultan əl-Nasir Məhəmməd tərəfindən öldürüldü.Onun qızı Bağdad Xatun ərindən boşanmağa məcbur edildi və Əbu Səidlə evləndirildi. Kompensasiya olaraq, Böyük Həsən Əmir Çobanın yerinə vəzifəyə təyin edildi və Elxani ordusunun rəhbəri oldu.
Sonrakı illəri
İndi bütün hakimiyyəti öz əllərinə alan Əbu Səid Rəşidəddinin oğlu Qiyasəddini vəziri olmağa dəvət edir. Tağaçarın qardaşının oğlu və Kit Buğa Noyonun nəvəsi olan,Əmir Çobanın ortadan qaldırılmasında mühüm rol oynayan Narin Tağay Xorasan canişinliyinə, Əbu Səidin dayısı Əli Padşah Bağdad canişinliyinə təyin edilir. Qiyasəddinin mərkəzi dövləti gücləndirmə planları digər əmir planları ilə üst-üstə düşmürdü. Narin Tağai 1329-cu ildə Qiyasəddini öldürmək üçün vəzifəsini tərk etdi. Ona əmirlər Əli Padşah və Misr Xoca kömək edirdi. 1329-cu ilin 29 iyulunda və ya sentyabrında Narin Tağay edam edildi və digər ciddi bir təhlükə ortadan qaldırıldı. Sonralar Böyük Həsən də 1332-ci ildə Bağdad xatunla xəyanətdə günahlandırıldı. İddia edilirdi ki, Bağdad xatun Böyük Həsənlə gizli şəkildə görüşməkdə, hətta Əbu Səidi öldürmək üçün plan hazırlamaqdadırlar, lakin sonradan bunun əsassız olduğu ortaya çıxdı. Lakin bu belə onların nüfuzunu zədələməyə bəs etdi və Böyük Həsən Anadolu canişini vəzifəsinə təyin edildi. Əbu Səid Bağdad Xatundan boşandı və onun qohumu olan Dilşad Xatunla 1333-cü ildə evləndi. Dilşad Xatun Əmir Çobanın nəvəsi və Əbu Səid tərəfindən öldürülmüş Dəməşq Xacənin qızı idi. Bildirilir ki, ömrünün sonlarına yaxıno, arvadlarından heç birini sevmirmiş, bircə Dilşad xatunla yaxşı münasibətə sahib imiş və bu Bağdadın xüsusi qısqanclığına səbəb olunmuş.
Xarici münasibətləri
Əbu Səidin xarici siyasəti öz sələflərinin siyasətindən kəskin şəkildə fərqlənməkdə idi. Məhəmməd Olcaytunun dövründə belə Dehli sultanlığı ilə gərgin olan münasibətlər onun dövründə yaxşılaşdı. Əbu Səid ən azından 1328-ci ildən hakimiyyətinin sonuna qədər Dehli sultanlığının hökmdarı Məhəmməd ibn Tuğluq ilə yazışmalar aparmış, qarşılıqlı bahalı hədiyyələr göndərmişdir. Lakin Məhəmməd ibn Tuğlağın Əbu Səidi hər ikisinin ortaq düşməni olan Çağataylara qarşı ortaq yürüşə razı salma istəyi uğursuz oldu, halbuki bu dövrdə Əbu Səidin də onlarla olan münasibətləri sürətlə pisləşməkdə idi. Çağatayların 1320-ci ildə Xorasanda meydana çxımış üsyana yardım etməsini 1322 və 1328-ci ildə Xorasana basqınləri izlədi. 1326-cı ildə Əmir Çobanın oğlu olan Həsənin komandanlığındakı Hülakü ordusu Çağatayları Qəznə bölgəsinin Taşmaşirin bölgəsindən qovmağı bacarmışdı, lakin bu həlledici döyüş olmadı. Çünki İbn Bəttutə 7 ildən sonra bu bölgəyə gəldiyi zaman şəhəri Çağatayların nümayəndəsinin idarə etdiyini bildirmişdir.
Əbu Səidin hakimiyyəti dövrünün bir digər xarakterik xüsusiyyətlərindən biri də Misir Məmlükləri ilə münasibətlərinv normallaşdırılması idi. 1320-ci ildə məmlüklərin Hülakülərin vassalı olan Kilikiya çarlığını ələ keçirməsinə baxmayaraq, Əbu Səid onlarla münasibətləri normallaşdırdı, 1323-cü ildə sülh müqaviləsi imzalayaraq 60 illik müharibəyə son qoydu. Bu müqaviləyə sadiq qalan məmlük sultanı Nəsrəddin Məhəmməd Qızıl Orda hökdmarı Özbək xanın Hülakülər üzərinə ortaq yürüşün təklifini nəinki rədd etdi, hətta bu barədə tez Əmir Çobana məlumat da verdi. Münasibətləri normallaşdıan bir digər hadisə isə Teymurtaşın Misirə qaçmasından sonra oldu. Əbu Səidin istəyi iləo, öldürüldü. Şübhəsizki hər iki hökmdar müasir Suriya torpaqlarındakı sülh şəraitindən böyük pullar qazanmaqda idilər, çünki əsas ticarət yolları oradan keçməkdə idi.
Hülakülərin bir digər ənənəvi düşməni olan Qızıl Orda ilə münasibətlər hələ də düşmənlik əsaslı qalmaqda idi. 1319-cu ildə Hülakü torpaqlarına hücum edən Özbək xan Kür çayı sahilində Əbu Səid və Əmir Çoban tərəfindən məğlub edilmişdi. Lakin o, bundan sonra da ilk fürsətdəcə Hülakülər üzərinə hücum etməyə davam etməkdə idi. Bir müddət sonra yaşamış məmlük tarixçisinə görə, o, Xorasan üsyançısı Yasaurla əlaqədə olmuş, İrincin və Qurumuşun üsyanları zamanı onları dəstəkləmişdir. 1320-ci ildə Əbu Səidin göndərdiyi ordu müasir Gürcüstan ərazisinə basqın etmiş Özbəyin qardaşı Qazanı məğlub edib qovmuşdu. 1325-ci ildə Qızıl Orda ordusunun növbəti işğalı zamanı Çoban Dərbənd qapısından cavab basqını etdi və düşmən ərazisini Terekə qədər viran etdi. Əbu Səidin hakimiyyətinin lap sonunda Özbək xan yenidən Qafqaza hücuma keçdi və elxan ömrünün son günlərini yürüşlə keçirdi.