İqor_Tamm
Bioqrafiyası
8 iyul 1895-ci ildə Vladivostokda mühəndis Yevgeni Fedoroviç Tamm (millətcə alman) və Olqa Mixaylovna Davıdovanın ailəsində anadan olub. Krım tatarının və ukraynalının nəvəsi (İqor Tammın anası Olqa Mixaylovna Davıdova, ana tərəfdən əcdadı Kobılyanski ailəsinə mənsub idi, Zaporojya Seçinin siqaret çəkən atamanının Krım xanı Gireyin qızı ilə evləndirilib). 1898-ci ildə valideynlərinin ailəsi ilə birlikdə Yelisavetqrada (indiki Kropivnitski, Ukrayna) köçdü, İqorun atası uzun illər burada "şəhər mühəndisi" işlədi: su təchizatı və şəhər elektrik stansiyasının tikintisinə nəzarət etdi. 1901-ci ildə İqorun kiçik qardaşı Leonid doğuldu, o, sonradan SSRİ Ağır Sənaye Xalq Komissarlığının Azot Sənayesi Baş İdarəsinin baş mühəndisinin müavini oldu (o, 1937-ci il mayın 28-də döyüşlərdə əksinqilabi trotskiçi-zinovyev terror təşkilatında iştirakı ittihamı ilə güllələndi). Yelisavetqradda gimnaziyanı bitirdikdən sonra İqor Tamm Edinburq Universitetində təhsil alıb. Birinci Dünya Müharibəsi başlamazdan əvvəl o, Moskva Universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə keçdi və 1918-ci ildə oranı bitirdi və fizika diplomu aldı. O, cəbhəyə könüllü “mərhəmət qardaşı” kimi gedib. Qısa bir siyasət həvəsindən sonra (menşevik-beynəlmiləlçi, Yelisavetqraddan Sovetlərin 1-ci Qurultayının deputatı) akademik karyerasına başlayır. Müxtəlif ali təhsil müəssisələrində dərs deyir: Tauride Universitetində (Simferopol) (1919-1920 illərdə), 1920-ci ildən L.İ.Mandelştam ilə əməkdaşlıq edir, Odessa Politexnik İnstitutunda (1921-1922 illərdə ) (1993-cü ildən - Odessa Milli Politexnik Universiteti adlandı) işləyir, burada L.İ.Mandelştam şöbəyə rəhbərlik edirdi. 1922-ci ildən (iki qısa fasilə ilə) karyerasının sonuna kimi İ.E.Tammın fəaliyyəti Moskvada baş tutdu. O, uzun illər Moskva Dövlət Universitetinin fizika fakültəsinin nəzəri fizika kafedrasına rəhbərlik etdi, burada dosent və professor oldu. Bu kafedrada ümumi kurslar: nəzəri mexanika, elektrodinamika, kvant mexanikası, statistik fizika kimi fənlər tədris olunduğundan bu kafedra fakültənin ən əsas kafedralarından biri idi. 1934-cü ildən o, əlavə olaraq P.N.Lebedev adına FİAN-da işləmiş, orada nəzəri şöbə yaratmış və ona rəhbərlik etmişdir. 1933-cü il fevralın 1-də İ.E.Tamm SSRİ Elmlər Akademiyasının riyaziyyat və təbiət elmləri bölməsinin müxbir üzvü seçilmişdir. Onun karyerasındakı bu sürətli yüksəliş 1939-cu ildə qardaşı, eləcə də yaxın dostu B.M.Qessen həbs olunaraq güllələndikdən sonra dayandı. Təzyiq FİAN icraçı rəhbərliyindən başladı və V.S.Fursov şöbə müdiri seçildi. 1943-cü ildə Moskva Dövlət Universitetinin Fizika fakültəsinin nəzəri fizika kafedrasının müdiri vəzifəsinə namizəd olmuşdur. Onun opponenti fakultənin dekanı A.S.Predvoditelev və fakültənin Elmi Şurası tərəfindən dəstəklənən A.A.Vlasov idi. Nəticədə İ.Tamm Vlasova məğlub oldu (24-ə qarşı 5 səslə), lakin bu nəticələr 14 akademikin məktubu şəklində elmi ictimaiyyət tərəfindən mübahisələndirildi. Partiya rəhbərliyi tərəfindən şöbə müdiri vəzifəsinə V.A.Fok təyin edildi. 1946-1949-cu illərdə MEPhI-də Nəzəri Nüvə Fizikası kafedrasının ilk müdiri olmuşdur. 1946-cı ildə İ.Tamm Stalin mükafatını aldı. Elə həmin il A.D.Saxarovla birlikdə İ.Tamm ilk sovet atom bombasının yaradılması layihəsində iştirak etdi və yüksək intensivlikli şok dalğasının nəzəri tədqiqatlarında iştirak etdi. İlk sovet atom bombası 1949-cu il avqustun 29-da Qazaxıstanın Semipalatinsk poliqonunda sınaqdan keçirilib. 1949-cu ildə İqor Tamm Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Kvant nəzəriyyəsi və elektrodinamika kafedrasına (ayrıldıqdan sonra nəzəri fizika kafedrasının bir hissəsi) qayıtdı. İ.V.Kurçatovun təklifi ilə 1948-ci ildə İ.Tamm termonüvə silahlarının yaradılmasının mümkünlüyü məsələsini öyrənmək üçün bir qrup təşkil etdi. 1950-ci ildə İ.Tamm bir qrup FIAN işçisi ilə Arzamas-16 (Sarov) KB-11-ə köçürüldü, burada şöbə müdiri, 1952-ci ilin mayında isə sektor müdiri oldu. A. D. Saxarov və V. L. Ginzburqun daxil olduğu İ.Tamm qrupu 1953-cü il avqustun 12-də uğurla sınaqdan keçirilmiş ilk termonüvə bombasını yaratmağa imkan verən bir sıra prinsiplər işləyib hazırladı. 23 oktyabr 1953-cü ildə İ.E.Tamm SSRİ Elmlər Akademiyasının fizika-riyaziyyat elmləri bölməsinin akademiki oldu və daha bir Stalin mükafatı aldı. SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 4 yanvar 1954-cü il tarixli məxfi fərmanı ilə İ.Tamm Lenin ordeni və “Oraq və çəkic” qızıl medalı ilə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb. 1954-cü ilin əvvəlində İ.E.Tamm Moskvaya qayıtdı və yenidən FIAN-da işləməyə başladı. O, ömrünün sonuna kimi bu institutda çalışıb. 1955-ci ildə “Üç yüzlərin məktubu”nu imzaladı. 1960-cı illərdə İ.E.Tamm alimlərin Paquoş hərəkatının fəal iştirakçısı idi. 1966-cı ildə o, Stalinin reabilitasiyası əleyhinə 25 mədəniyyət və elm xadiminin Sov.İKP MK-nın Baş katibi L.İ.Brejnevə məktubunu imzalamışdır. İ.E.Tamm 12 aprel 1971-ci ildə Moskva şəhərində tənəffüs əzələlərinin iflicinə səbəb olan ALS xəstəliyindən vəfat etdi. Ölümündən bir müddət əvvəl o, xüsusi aparatdan istifadə edərək süni nəfəs aparatına müraciət etməli olub. Moskvada Novodeviçi qəbiristanlığında (7-ci sahədə) dəfn edilmişdir.