Adam_Mitskeviç
Həyatı
Məlumdur ki, Mitskeviç yaradıcılığının inkişafına qabaqcıl rus ədəbiyyatı böyük təsir göstərmişdir. Vilnoda yeni istiqamətdə təkbaşına yol açmaq istəyən şair Rusiyada mütərəqqi fikirli yazıçıların əhatəsinə düşür. Qeyd etmək kifayətdir ki, inqilabi romantizm mövqeyində duran dekabrist şairlər inqilabın yüksəlişi naminə mövcud quruluşu tənqid edir, öz əsərlərində dövrün aktual problemlərə toxunur və bununla da rus ədəbiyyatında realist cərəyanın inkişafı üçün zəmin yaradırdılar. Mitskeviçin 20-ci illərin II yarısındakı yaradıcılığını tədqiq edən ədəbiyyatşünaslar onun yaradıcılığında dönüşün məhz Rusiyada baş verdiyinə diqqət yetirirlər. Bu dönüş həm Polşada, həm də Rusiyada baş verən hadisələrə əsaslanan təcrübə əsasında yazıçının bədii yaradıcılığında realist ənənələrin yüksəlişinə yönəlmişdir. Mitskeviçlə Puşkinin əlaqələrini də xüsusi qeyd etmək lazımdır. Puşkinin Mitskeviçə həsr etdiyi "O bizim aramızda yaşayıb", "Fəvvarələrin sərinliyində" şeirlərini xatırlayaq. Bundan əlavə "Yevgeni Onegin", "Dubrovski", "Tunc atlı" "Sərt xasiyyətli Dante sonetə nifrət etmirdi" və s. əsərlərdə onun adı yad edilir. Deyilənlərə "Konrad Valenrod"un müqəddiməsini, "Üç Budrıs", "Gözətçi" (tərcümədə bunlar "Budrıs və onun oğulları" və "Voyevoda" adlanır) balladalarını da əlavə etmək lazımdır. Ədəbi ictimaiyyətə belə bir fakt da məlumdur ki, Mitskeviçin və Delviqin məsləhəti ilə Puşkin "Boris Qodunov" əsərindən Qriqori ilə rahib arasındakı səhnələri çıxartmışdır. "Mən özümü milyon sayıram. Çünki, milyonlarla əzilmiş insanın iztirabını çəkirəm"-deyirdi, böyük polyak şairi, ictimai xadim Adam Mitskeviç şeirlərinin birində… Adam Bernard Mitskeviç Polşanın qonşu dövlətlər tərəfindən parçalanmasından bir neçə il sonra, 1798-ci il dekabr ayının 24-də Novoqrudka yaxınlığındakı Zaosye kəndində (indiki Belorus ərazisində) vəkil ailəsində anadan olmuşdu. Hələ gənc yaşlarında haqsızlığa və basqına məruz qalmış vətəndaşlarının duyğularını şeir çevirir. O azadlığı əlindən alınmış xalqının intiqamını almaq və bu duyğuları hər bir polyakın ürəyindən və yaddaşından silinməməsi üçün ən uyğun olan vasitəni-şeiri seçir. Adam Mitskeviç millətinə gerçəyi izah etdiyi üçün hələ gənc ikən məşhurlaşaraq hamının sevimlisi olur. Onun şeirləri işğal altındakı polşalıların mənəvi qidası kimi axtarılaraq gizlində oxunmağa başlanır. Məktəbdə tarix və ədəbiyyata maraq göstərsə də Mitskeviç 1815-ci ildə Vilnüs universitetinin fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olur. 1816-cı ildə ixtisasını dəyişərək təhsilini tarix-filologiya fakültəsində davam etdirir. Məşhur professor İohan Leleveldən dərs alır. Bu münasibət sonralar dostluğa çevrilir. 1817-ci ildə Lelevelin təsiri ilə universitetdə vətənpərvər tələbələrdə inqilabı ruh yaratmaq və onu kütləviləşdirmək üçün gizli "Elm dostları" tələbə təşkilatı yaradılır. Mitskeviç bu hərəkatın ən aktiv üzvlərindən və ideya rəhbərlərindən olur. Tələbəlik illərində onun inqilabi dünyagörüşü formalaşır, gənc nəslin himninə çevrilən şeirlər yazır. Şairin həmin vaxtlar yazdığı ("Filoretlərin nəğməsi", "Gənclik odası" və s.) şeirlərində o dövrün ruhu hiss olunur. Univerisiteti bitirdikdən sonra 1819–1823-cü illərdə Kaunasda müəllimlik edir. 1822-ci ildə çıxan ballada və romanslardan ibarət "Poeziya. I cild" şeirlər kitabı onu Polşanın demokratik düşüncəli insanlarının sevimlisinə çevirir. Mitskeviçin burada toplanan əsərlərində tərəqqiyə inam, patriotik pafos qabarıq şəkildə hiss olunur. 1823-cü ildə tələbə gənclər təşkilatının üzvləri, o cümlədən Adam Mitskeviç çar hakimiyyəti tərəfindən həbs olunur və 1824-cü ildə Rusiyaya sürgün edilir. Peterburqda, Odessada yaşayır. Krımda, Moskvada olur. Dekabristlərlə və Puşkinlə ünsiyyət qurur. Adam Mitskeviç Peterburqda olarkən polyak əsilli şərqşünas O. Senkeviçlə görüşür. Universitetdə çalışan azərbaycanlı alim, şair Mirzə Cəfər Topçubaşovla tanış olur. Topçubaşov Adam Mitskeviçin şeirlərini tələbəsi-polyak şairi, "Koroğlu" eposunun ilk tərcüməçisi A. Xodzkonun köməyi ilə fars dilinə çevirməklə onun Şərqdə ilk tərcüməçisi və təbliğatçısı olur. Adam Mitskeviçin "kiçik Şərq" adlandırdığı Krımdakı (1825) yaratdığı "Krım sonetləri" dünya poeziyasının qiymətli və dəyərli nümunələrindəndir. Vətənə, doğma torpağa, yurda məhəbbət, istibdada, hakimiyyətə qarşı mübarizə hissi bu şeirlərin əsas qayəsini təşkil edir. Bütün bunlar Vətən həsrəti çəkən şairi duyğulandırmaya bilməzdi. Avropa və Şərq dillərinə tərcümə olunmuş "Krım sonetləri"ni (Sonety krymskie), "Pan Tadeuş" (Pan Tadeusz) poemasını və başqa şeirlərini Xalq şairi Sabir Rüstəmxanlı Azərbaycan dilinə çevirib. 1828-ci ildə çap olunmuş "Konrad Vallenrod" (Konrad Wallenrod) patriotik poeması o dövrlər Mitskeviç yaradıcılığının zirvəsi idi. İlk dəfə 1831-ci ildə nəşr olunan "Pan Tadeuş" epopeyası Adam Mitskeviçin mühacirətdə yazdığı ən gözəl əsərlərindən biridir. Şair "Pan Tadeuş"poemasında böyüdüyü mühiti, Tadeuş Kostyuşkonun başçılıq etdiyi polyak üsyanında öz diyarının azadlığı uğrunda silaha sarılaraq döyüşmüş atasının və balaca Adamın qəlbində dərin iz buraxan, onun ilk müəllimi olmuş anasının obrazlarını əks etdirmişdir. "Polşa həyatının ensiklopediyası" adlandırılan bu əsər Polşanın keçmişini, dövrün əsarətdən qurtulmaq üçün keçdiyi bütün ağrılı yolları özündə əks etdirir. Tarixi süjet Mitskeviç qələmində romantik çalar alırdı. 1830–1831-ci il polyak üsyanından sonra Qafqaza sürgün edilmiş polyaklar Azərbaycan türkcəsini, mədəniyyətini öyrənməklə bərabər, burada çarizm əleyhinə mübarizədə fəal iştirak etmişlər. Harada olmasından-müvəqqəti, ya daimi yaşamasından asılı olmayaraq polyaklar irticaya qarşı daima mücadilə aparmışlar.