cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mir Ərəb mədrəsəsi
Memarlığı
XX əsrin əvvəllərində mədrəsənin binası ciddi şəkildə zədələndi: giriş portalının timpanumu çökdü, əsas fasadın sol qanadı dağıldı, sağ qalan günbəzin mavi skufiyası da daxil olmaqla bir çox dekorativ element itdi. Daha sonra aparılan bərpa işləri nəticəsində mədrəsə tamamilə bərpa edildi.
Mədrəsə ərazisindəki qazıntılar
1977-ci ilin yazında Buxarının köhnə şəhər hissəsinin Mir Ərəb mədrəsəsi ərazisindəki qazıntılar zamanı, qədim və erkən orta əsrlər şəhristanının qala divarlarının qalıqları araşdırıldı. Arxeoloji məlumatlara görə, bu divarla əhatə olunmuş Buxara Şəhristanı Arkadan (qərbdə Sufiyan Sauri qəbiristanlığına qədər (şərqdə və Samanbazardan (şimalda) Mir Ərəb mədrəsəsinə qədər) ərazini tutmuşdur.
Gödək qoyunu
Cinssin nümayəndələri xırda olması, qısa ayaqları, möhkəm gövdəsi ilə çeçilir. Konstitusiyası quru və möhkəmdir. Ağır şəraitə davamlı, çevik və uzaq yol getməyə qadir, yerli şəraitə uyğunlaşmış qoyunlardır. Qoyunların 80 % ağ, başı və ayaqları qonur və qara rəngli olur. Ətlik-yunluq istiqamətli cinsdir. Dişilərdə diri çəki 30-40 kq, qoçlarda isə 45-50 kq-dır. Ət çıxarı orta hesabla 45,0-48,0 % təşkil edir. İlllik süd verimliyi 45 litr, südünün yağlığı isə 6,4- 7,2 % olur.
Gödək qoyun cinsi orta, qismən ortadan aşağı irilikdə olub quru, lakin bədənin quruluğu möhkəm, nazik sümüklü, quyruq aynası öz boyu və formasına görə fərqlənir. Qabaq ətrafları biləklərdə yaxınlaşır, dırnaqlarında isə çəplik verir və arxa ətraflarda isə çapma oynaqlarında qismən yaxınlaşır. Ön ətraflar arxa ətraflara nisbətən qısa olur. Bu qoyunlar temperamentli olması ilə seçilirlər. Gödək qoyun cinsinin cidov hündürlüyü orta hesabla 52-62 sm, qoçlarınki isə 57-69 sm-dir.
Digər qabayunlu qoyun cinsləri kimi Gödək qoyun cinsinin də yunu qaba və qarışıqdır. Onun tərkibi tiftikdən, keçid tüklərindən və qaba-qılan tüklərindən ibarətdir. Gödək qoyunlarının yunu müxtəlif rənglərdə olmasına baxmayaraq ağ qoyunlar 30 %, ağ-sarımtıl 20 %, qararənglilər 8 %, boz rənglilər 15 %, başqa rənglilər 2 % təşkil edir.
Bu cinsə daxil olan heyvanlar ildə iki dəfə qırxılır (aprel və avqust). Yun qırxımı yüksək olmaması ilə seçilir. Doğar qoyunlarda bu rəqəm 1,5 -2 kq-a çatır. Saf yun çıxarı 68 %-ə qədər olur.
Gödək cinsli qoyunların yununda tiftik 43,08 %, keçid tüklər 31,27 %, qılan 16,55 %, ölü tük 9,2 % olur. Yununun uzunluğu 6-11 sm olur. Yunları saçaqlı, nazik və uzun olması ilə seçilir.
NGC 6992
NGC 6992, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktik dumanllıqdır. Göy üzündə Ququşu bürcü istiqamətində yerləşir. EN tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Xarici keçidlər
NGC 6992
Məhəmməd Fazil Lənkərani
Ayətullah Məhəmməd Fazil Lənkərani (Həzrət Ayətullah əl-Uzma Hacı Şeyx Məhəmməd Fazil Lənkərani; ) — İslam alimi, İran İslam Respublikasının din xadimi, müctəhid, böyük ayətullah.
Həyatı
Əslən Azərbaycanlı olan Həzrət Ayətullah əl-Üzma Haci Şeyx Muhəmməd Fazil Lənkərani 1931-ci (hicri-şəmsi 1310) ildə İranın Qum şəhərində dindar bir ailədə dünyaya göz açmışdır. Böyük fəqih,elm və əxlaq sahibi olmuşdur. Atası Qum elmi hövzəsinin böyük alim və ustadlarından olmuş mərhum Ayətullah Fazil Lənkərani 1920-ci ildə Azərbaycan Sovet hakimiyyəti tərəfindən zəbt edildikdən sonra Lənkəran mahalının (indiki Masallı rayonunun ərazisində yerləşən) Ərkivan kəndindən İrana hicrət edir. Anası isə tanınmış və hörmətli seyyidə bir qadın olmuşdur. Alim özü və valideynləri haqqında buyurur: "Mən bu ailəmizin dördüncü oğluyam və yalnız mən ruhani oldum. Hələ orta məktəbdə müəllim bizə “gələcəkdə nə olacaqsınız?” adlı inşa mövzusu verəndə mən yazdım ki, “ruhani olmaq istəyirəm”. Özü də bu sözləri elə bir dövrdə yazırdım ki, o zamanlar ruhanilər bəzilərinin nəzərində ağılsız və yolunu azmış kimi qiymətləndirilirdi".
Təhsil
Muhəmməd ibtidai təhsil aldıqdan sonra 13 yaşında Qum Elmiyyə Hövzəsinə daxil olub İslam dininin incəliklərini öyrənməyə başlayır. İstedadlı və bacarıqlı olduğu üçün müqəddimat və səth dərslərini 6 ildə oxuyub başa çatdırır. 19 yaşında ikən Ayətullah Bürucerdinin “İstidlali fiqh və üsul” dərslərinin xaricinə gedir. Yaşının az, ağıl və zəkasının kifayət olması ilə ustad və tələbələrin diqqətini cəlb edir. Onun səmimi dostu və elmi müzakirələrdəki yoldaşı, əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, İmam Xomeyninin oğlu şəhid Ayətullah Mustafa Xomeyni olmuşdur.
Cənab Muhəmməd Fazil Lənkərani özünün təhsil illərini bu cür xatırlayır: "Orta məktəbi qurtardıqdan sonra İslami elmləri öyrənməyə son dərəcə rəğbətlə başladım... Ərəb ədəbiyyatının orta və ali səviyyəsinin bütün dövrlərini (kurslarını) yüksək səviyyədə oxudum. “Yüksək səviyyədə” deməkdə məqsədim budur ki, mən hər kitabı dərslərin gedişatında iki dəfə oxuyurdum. Əvvəlcə müəllim dərsi sinifdə tədris edirdi, dərsdən sonra isə həmin kitablarla bağlı dostlarımla yenidən mübahisə edirdim. Elə buna görə də, dərslərimdə irəli getdim və ilk dövrənin dərslərini altı il ərzində başa vurdum. Dəqiq yadımdadır, 19 yaşım olanda Ayətullah Bürucerdinin xaric dərslərində iştirak edirdim. İlk təhsil günlərimdə elmi mübahisə etdiyim bir dostum var idi. Dərslərimi onunla bəhs edirdim. Qışın soyuq günlərində “mütəhhər hərəmin” eyvanında açıq havada mübahisə etməyə məcbur olurduq. Ayətullah Bürucerdi bir məclisə dəvət olunmuşdu. Mən də atamla birlikdə bu məclisdə idim. Ayətullah Bürucerdi “Mütəvvəl” kitabından bir şer oxudu və bu şer haqqında məndən soruşmağa başladı. Mən dərhal cavab verdim. Bundan sonra o mənə əlli tümən pul hədiyyə etdi. Bu məbləğ o günlərdə çox dəyərə malik idi. Belə bir böyük şəxsiyyətin hədiyyə verməsi məni daha da ruhlandırdı və bundan sonra öz dərslərimə və əməllərimə daha diqqətlə nəzarət etməyə başladım."
Muhəmməd Fazil Lənkərani 11 il Ayətullahül-üzma Bürucerdinin üsul və fiqhin xaric dərslərində, həmçinin 9 il Ayətullahül-üzma İmam Xomeyninin dərslərində iştirak etmiş, bu iki elm mənbəyindən son dərəcə bəhrələnmişdir.
O, 5 ilə qədər Əllamə Təbatəbainin fəlsəfə və təfsir dərslərində iştirak edərək Səbzəvarinin “Mənzumə” və Molla Sədranın “Əsfar” kitablarını öyrənmişdir. Bunlardan əlavə o müxtəlif ustadların əxlaq və ideoloji bəhslərə aid dərslərində də iştirak etmişdir. Lakin onun əsas ixtisası şiə fiqhi və üsul elmləridir.
Həmin yazıların 1957-ci ildə “Nəhayətüt-təqrir” adlı 1-ci cildi, bir neçə ildən sonra isə 2-ci cildi çapdan çıxdı. Bu kitabdan söhbət düşəndə mərhum Ayətullah Bürucerdi deyərmiş: “Cavan tələbə – cavan müctəhid! Mən dünyadan köçəcəyəm, məndən qalan isə bu kitab olacaq”.
Bir müddət sonra Ayətullah İmam Xomeyni üsul elminin ali dərslərinin tədrisinə başlayır və Muhəmməd Fazil Lənkərani 7 il bu dərslərdə də iştirak edir, uyğun elmin bütün sirlərinə yiyələnir. Özü bu barədə deyir: “Ayətullah Bürucerdi ömrünün son 7-8 ilində gündə yalnız bircə saat tədrislə kifayətlənirdi. Təbii ki, tələbə üçün bu çox azdır. Ona görə də mən əlavə dərs yeri axtarırdım. Bir dəfə eşitdim ki, İmam Xomeyni üsul dərslərinə başlayıb. Mən onun necə tədris etdiyini bilmirdim. Amma, çox keçmədi anladım ki, axtardığımı tapmışam.
İmam Xomeyni fəlsəfə, irfan və digər elmlərdə də ustad olduğundan mətləbləri elə bəyan edirdi ki, hər şey gün kimi aydın olurdu”.
Tədris
Muhəmməd Fazil Lənkərani hövzəyə daxil olduqdan bir neçə il sonra, 16 yaşında ikən təhsillə yanaşı tədrisə də başlamışdır. Uzun illər ərəb dili, məntiq, üsul, fiqh və s. dərsləri tədris etdikdən və yüzlərlə şagird yetişdirdikdən sonra Məkasib, Rəsail və Kifayə kitablarını tədris etməyə başlayır. Onun Kifayə dərslərində 600-700 tələbə iştirak edirdi. Bu dərslər hövzə tələbələri tərəfindən böyük rəğbətlə qarşılanır və hövzənin ən məşhur ustadlarından hesab olunurdu. Həyatının uyğun dövrünü xatırlayan Ayətullah deyir: “Şərhi-lümə” kitabının İrs bölməsini tədris etdiyim vaxt dərsdə təxminən 100 nəfər iştirak edirdi. Bir gün diqqət yetirib gördüm ki, onların hamısı yaşca məndən böyükdür.”
60-cı illərin sonlarında Muhəmməd Fazil Lənkərani, Kifayə dərsində iştirak edən tələbələrinin xahişi ilə ali (xaric) üsul dərsinin tədrisinə başlayır və beləliklə böyük alim və müctəhidlər arasında seçilir.
Nitqinin şirinliyi, şiə dünyasının məşhur fiqh və üsul alimlərinin elmi əsasları barədə dərin məlumatı, əhli-sünnə alimlərinin nəzərləri ilə tanışlığı, güclü tədqiqat və araşdırmaları, habelə, şagirdlərini elmi bəhslərdə yaxından iştirak etməyə çağırıb möhkəm dəlillər və tutarlı cavablarla onların iradlarını aradan qaldırması, elmi hövzənin bu yorulmaz ustadının məziyyətlərindən sayılır. Elə buna görə də səthi dərsləri başa vuran tələbələr onun dərslərinə can atırdılar. Bir müddətdən sonra tələbələrinin xahişi ilə o, ali (xaric) fiqh dərslərinin də tədrisinə başlayır. Bu dərslər də hövzənin ən rövnəqli dərslərinə çevrilir. Bu cür tədrisdən bəhrələnmiş tələbələr indi elmi hövzənin adlı-sanlı ustadlarından və İslam dünyasının sayılıb-seçilən elmi, ictimai və siyasi simalarından hesab olunurlar.
Ayətullahül-üzma Muhəmməd Fazil Lənkərani Qum Elmiyyə Hövzəsində bir müddət səth dərslərini tədris etmişdir. 30 ildən çox üsul və fiqh fənlərini tədris etmişdir.
Arzularından biri Qurana təfsir yazmaq olan Ayətullah Lənkərani, fiqhi bəhslərə görə buna vaxt tapmasa da, cümə axşamı və cümə günləri hövzədə istirahət günləri olmasından istifadə edib Quran təfsiri mövzusunda çıxışlar etmiş və bu çıxışlar “Mədxəlüt-təfsir” adlı kitab şəklində çapdan çıxmışdır.
Elmi hövzədə xidməti
Tələbələrin elmə yiyələnmələrini sürətləndirmək məqsədilə onları elmi dərəcələr üzrə qruplaşdırmaq, “Məhdiyyə” tələbə şəhərciyinin təsis edilməsi, Feyziyyə mədrəsəsinin böyük iclas zalının tikilməsi və bir çox başqa işlər onun təkliflərindəndir.
Onun tədris sistemində səmərələşdirici təkliflərindən biri də hövzənin ayrı-ayrı ixtisaslara bölünməsidir. Hövzəyə müdiriyyəti dövründə bununla bağlı çox zəhmət çəkmiş, mərceyi-təqlid olduğu zaman isə “Məsum imamlar“ fiqh mərkəzini yaratmışdı.
İmam Xomeyninin vəfatından sonra hövzənin böyük ustadları Ayətullah Muhəmməd Fazil Lənkəraniyə müraciət etdilər ki, mərceyi-təqlid olsun. Lakin alim qətiyyətlə bildirdi ki, Ayətullah Gülpayqani və Ayətullah Əraki olan yerdə başqalarını, yəni onu önə çəkmək düzgün deyil. Onların hər ikisinin vəfatından sonra, (1994-cü ilin dekabr ayında) Ruhanilər cəmiyyəti və onun ardınca Qum elmi hövzəsinin Müdərrislər Şurası yeddi müctəhidi mərceyi-təqlid kimi elan etdi. Ayətullah Muhəmməd Fazil Lənkəraninin adı bu yeddi nəfərlik siyahının başında dururdu.
Əhli-beyt məhəbbəti
Ayətullah Muhəmməd Fazil Lənkərani peyğəmbərə və Əhli-beytə qurulan əza və bayram məclislərindən əlavə, hər həftə cümə günləri səhər çağı öz dəftərxanasında qurulan rövzə məclislərində də iştirak edir. Həmçinin, Fatimeyi-Zəhra (s.ə)-ın şəhadəti münasibəti ilə hər ilin 20 günlük Fatimiyyə əyyamında evlərində əza məclisləri təşkil olunur. Mərhum atasının başladığı bu iş 60 ildən artıqdır ki, davam edir.
Ayətullah əzadarlıq və bayram məclislərinin xurafatdan qorunmasına xüsusi diqqət göstərib, özünün bəyanatlarında və şəri suallara verdiyi cavablarda zəif rəvayətlərdən istifadə etməməyə və dinimizə yad olan ahəng və üslublardan çəkinməyə çağırmışdır.
Həyat tərzi
Ayətullah Fazil Lənkərani digər hövzə tələbələri kimi sadə yaşayış tərzi keçirmişdir. O, ailə həyatı qurduqdan xeyli sonra da, hətta, övladlarının sayı beşə çatdıqda belə ikiotaqlı ata evində yaşayırdı. Yalnız bundan sonra qayınatasının hədiyyə etdiyi yeni mənzilə köçdü. Yarıməsrlik tikili olmasına baxmayaraq, o indi də həmin evdə yaşayır.
O heç zaman şəxsi rifahı üçün çalışmamışdır. Hətta ailədə kimsə zəruri olmayan məişət əşyası almaq istədikdə, onun etirazı ilə üzləşməli olur. Oğlu Şeyx Muhəmməd Cavad Lənkərani deyir: “Bir gün anam təzə pərdə alıb, asmışdı. Atam onu görən kimi dedi: “Bu saat onu burdan aç!” Lakin, sonra anam məndən xahiş etdi ki, atamı razı salım, axı evdə pərdə lazımdır...”
Şeyx Muhəmməd Cavad əlavə edərək deyir: “Atamın mərceyi-təqlid olduğu bu on iki ildən artıq dövrdə bir neçə günlük Məşhəd ziyarətini çıxmaq şərti ilə o, bütün yay tətillərini, havası olduqca isti və ağır olan Qum şəhərində keçirir. Halbuki, ətraf kəndlərdə ab-havası yaxşı olan yerlər çoxdur. Lakin o, tələbələrin zirzəmilərdə, dar və qaranlıq otaqlarda yaşadığını görəndə, öz rahatlığı barədə düşünə bilmir. Buna görə də geyindiyi paltarlar da çox sadədir. Son 20 ildə əksər vaxtını hövzə işlərinə sərf edir, hətta yay tətillərini də. Bir dəfə yayda xəstəliyinə görə Tehranda qalmalı oldu. Amma hövzə işlərilə bağlı 52 dəfə Quma gəldi və bəzən gecənin yarısına qədər uzanan iclaslarda iştirak etdi”.
Şahidlərin söylədiyinə görə, Ayətullah Fazil Lənkərani elmi dərəcəsi, alim nüfuzuna baxmayaraq, atasının qulluğunda həmişə bir xidmətçi kimi dururdu. Ayətullah Bocnurdi deyir: “O, ibadətə və misal üçün deyim ki, gecə namazına çox böyük diqqət göstərir. Amma daha çox elmi, savadı və əxlaqı ilə tanınır. Belə məsələləri heç yerdə bəyan etmir və bunu yalnız onun yaxın adamlar bilir. Onunla qohum olduğumdan mənə bəllidir ki, çox sadə həyat tərzi keçirir. Onun mərceyi-təqlid olmazdan qabaqkı və sonrakı yaşayışı arasında heç bir fərq yoxdur”.
Ayətullah Nurmüfidi deyir: “İnsan bəzi dahilərin yanında olanda, özü ilə onun arasında bir pərdə hiss edir, qəriblik duyur. Lakin, Ayətullah Lənkərani o qədər təvazökar insandır ki, onun yanında özünü çox rahat edirsən. Belələri indi çox azdır”.
Şeyx Muhəmməd Cavad: “O, mərceyi-təqlid olduğu vaxtdan bu günədək bir dəfə də soruşmayıb ki, filan yerdə mənə təqlid edənlər nə qədərdir? Və yaxud mənim risaləm çap olundu, ya yox? O, bir neçə il həzrət Məsumənin hərəmində imamlıq etmişdir. Dəfələrlə deyirdi ki, minlərlə tələbənin iqtida etdiyi bu namazla, əvvəllər kiçik məsciddə qıldığım namaz arasında heç bir fərq yoxdur”.
Siyasi səhnədə
İmam Xomeyni tağut Pəhləvi rejiminin törətdiyi zülm və fəsada qarşı mübarizəyə başlayanda, Ayətullah Fazil Lənkərani ən yaxın dost, sirdaş kimi onunla qədəm-qədəm hərəkət edir. İslam İnqilabının qələbəyə çatması üçün yorulmadan fəaliyyət göstərir, Qum Elmiyyə Hövzəsinin fəal üzvlərindən sayılırdı. Dəfələrlə dövlət məmurları tərəfindən tutularaq həbs edilmiş, axırda isə “Bəndəri Lənge”yə sürgün edilmişdir. Orada dörd ay qalandan sonra Yəzd şəhərinə sürgün olunur və iki il yarım orada qalır.
İmam Xomeyni öz hərakatını başlayan gündən Şeyx Muhəmməd Fazil həm bir sıravi vətəndaş və həm də Qum elmi hövzəsi Müdərrislər Şurasının üzvü kimi fəaliyyətə qoşulmuşdur. Həmin fəallıqlara görə dəfələrlə həbs olunmuş, işgəncəyə məruz qalmış və nəhayət, ab-havası yaxşı olmayan məntəqələrə sürgün edilmişdir. O ilk dəfə yayın qızmar çağında 4 ay müddətinə yandırıcı “Ləngə” limanına göndərilmişdir; elə bir 4 ay ki, öz təbirilə desək, 40 ilə bərabər zəhmət və məşəqqətlə keçmişdir. Onun ardınca isə, iki il yarım Yəzd şəhərində, düzənlik bir rayonda qalmağa məcbur edilmişdir. Oğlu Şeyx Muhəmməd Cavad Lənkərani bu barədə deyir: “Ləngə limanında sürgündə olduğu 4 ay ərzində bədəni xeyli zəiflədi. Hökumət adamları qorxuya düşüb, onu Yəzdə köçürtdülər. Atam, İmam Xomeyninin mərceyi-təqlid olduğunu elan edən 12 müctəhiddən biri idi və məhz buna görə sürgün edilmişdi”.
Abxaz-adıge xalqları
Abxaz-adıge xalqları – Şimali Qafqazda, Cənubi Qafqazda, Yaxın Şərqdə və qismən dünyanın bir çox ölkələrində diasporalarında yaşayan və mənşəcə qohum olan xalqların – abxazlar, adıgelər, kabardalılar, şapsuqlar, abazinlər, ubıxlar və çərkəzlərin ümumi adı. Daha çox islam dini üstünlük təşkil edir. Az miqdarda pravoslavlar mövcud. Ateizm yetərincə geniş yayılmış. Abxaz-adıge xalqları Şimali Qafqazın ikinci böyük xalqlar qrupudur.
Məhəmməd Fazil Lənkərani
Siyasi səhnədə
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, İmam Xomeyninin tapşırığı ilə, vəfatından sonra onun ixtiyarında qalan şəri ödənişlər (xüms, zəkat və s.) məhz Ayətullah Fazil Lənkərani və Qum elmi hövzəsinin rəyasət heyəti tərəfindən elə buranın işlərinə xərclənmişdir.
İnsanlara və müsəlmanlara diqqət və qayğıkeşlik, onların problemlərinin həlli üçün səy göstərmək, görkəmli alimin həmişə diqqətdə saxladığı məsələlərdəndir. O, beynəlxalq münasibətləri və dünyada baş verən ictimai-siyasi prosesləri izləməklə İslam və bəşəriyyət düşmənlərinə qarşı həmişə barışmaz mövqe tutmuşdur.
Abxaz-adıge xalqları
Ümumi məlumat
Şərq (xüsusilə ərəb və fars) mənbələrində kaşaklar, keşeklər, monqol istilası (XIII əsr) dövründə isə çərkəzlər adlanmışlar. XIII–XIV əsrlərdə bu tayfaların bir hissəsi Terek çayı hövzəsinə doğru irəliləyərək, burada alanların qalıqları ilə qarışmış və nəticədə Kabarda xalqı formalaşmışdır. Digər tayfalar isə adıgelər kimi təşəkkül tapmışlar.
Məhəmməd Fazil Lənkərani
Siyasi səhnədə
Fələstin, Qarabağ, İraq, Əfqanıstan və digər müsəlmanları müdafiə, habelə, Salman Rüşdinin mürtəd elan edilməsi hökmünü himayə etməsi, bu qətiyyət və barışmazlığa əyani sübutdur.
Gölbaşı dağı
KƏLBAŞI DAĞI – Babək rayonu ərazisində Gölbaşı dağının  yerli əhali arasında işlədilən digər adı
Məhəmməd Fazil Lənkərani
Siyasi səhnədə
Özünün sürgün həyatında “Təhrirül-vəsilə” kitabına şərh yazan Ayətullah Muhəmməd Fazil Lənkərani, öz elmi fəaliyyətindən əlavə, insanlara ictimai-siyasi məlumatlar vermiş, onları İslam hərəkatına kömək göstərməyə çağırmışdır.
İslam dininin hələ 1400 il əvvəl terrorizmə qarşı mübarizəyə başladığını bildirən Ayətullah, ABŞ-nin Əfqanıstan və İraqa hücumları ərəfəsində də etiraz bəyanatı ilə çıxış etmişdir.
Abxaz-adıge xalqları
Ümumi məlumat
Qafqaz müharibəsinin (1817–64) sona çatması ilə onların bir qismi kütləvi şəkildə Osmanlı imperiyası ərazisinə, qərbi adıge tayfalarının nəsillərindən olan adıgelər isə XIX əsrin 30–40-cı illərində Kubana köçürülmüşlər.
Məhəmməd Fazil Lənkərani
Gənclərə tövsiyə
Ayətullah Muhəmməd Fazil Lənkəraninin Azərbaycan gənclərinə müraciəti
Abxaz-adıge xalqları
Ümumi məlumat
Abxaz-adıge xalqları təsərrüfat fəaliiyətinə görə Mərkəzi və Şərqi Qafqazın yüksək dağlıq xalqlarından kəskin fərqlənirlər. Çərkəzlərin və kabardinlərin məskunlaşdığı ərazilərdə daha çox düzənlik relyefi üstünlük təşkil edir. Ancaq abadzexlər Qafqazın daha yüksək qurşaqlarında məskunlaşmış. Əsasən əkinçilik və meyvəçilik üstünlük təşkil edir.
Məhəmməd Fazil Lənkərani
Gənclərə tövsiyə
Azərbaycanın imanlı cavanları, mənim din qardaşlarım bir neçə kəlmə nəsihət istəmişlər. Təbərrük olaraq zikr edilməsini münasib bildiyim hədisdə məsum İmam buyurmuşdur ki, Allahın nəzərindən heç bir vaxt kənarda olmadığını bil. İnsan özünü həmişə Allahın hüzurunda hiss etməli, bütün əməl və rəftarlarını Allahın razılığını qazanmaq istiqamətində tənzimləməlidir. İnsanın oturuşu-duruşu, yuxusu və oyaqlığı, hərəkəti və sükutu, işarələri və hətta Bütün qəlbindən keçənlər Allahın hüzurundadır.
Əzizlərim, insanın ilahi ruhdan üfürülmüş nəfsi (canı) onun cismində Allahın əmanətidir. Dünyada həyat və varlıqdan üstün bir ne`mət yoxdur. Kamilliyin hər hansı bir mərtəbəsinə çatmaq istəsəniz, əvvəlcə özünüzü tanımalısınız. Nəfsi (özünü) tanımaq bilik qapılarının açılması üçün mühüm bir müqəddimədir. Çünki “özünü tanıyan Allahını tanıyar”. Təəssüf ki, insan gənclik dövrünü bu həqiqətdən xəbərsiz keçirir. Elə ki, qocalıq qapını döyür, insanın bütün diqqəti zəif və əzabkeş bədənini qorumağa yönəlir.
İnsan gənclikdə nəfsinin tərbiyə və təzkiyəsinə (gözəlləşdirilməsinə) qadir olur. Bu mühüm işdən ötrü əziz cavanlar həmişə Qur’ani-kərimə yaxın olmalı, susuzluqlarını bu ilahi çeşmədə yatırmalıdırlar. “Əllah, Əllah, fil-Qur`an” bütün övliyaların tövsiyəsidir. Qurandan faydalanmaq və bu sahilsiz ilahi okeanın bir guşəsinə çatmaq üçün əzəmətli və əvəzsiz Əhli-beyt maarifi ilə tanış olmaq lazımdır. Onların yolu, həyatı və ölümü kamillik istəyində olan insan üçün çox münasib bir nümunədir. İslam dininin mühüm üstünlüklərindən biri kamil insanların tərbiyəsidir. Bu məsələyə heç bir məktəbdə İslamdakı qədər diqqət yetirilmir. Məsumların öz bərəkətli ömürlərini hansı yolda sərf etdiklərini öyrənərək, həmin yolla səfərə çıxmalıyıq. Gənclərin diqqət yetirməli olduqları ən zəruri məsələlərdən biri məsum imamların həyatının öyrənilməsi və bu mövzuda düşünməkdir.
İbrətli hadisə
Allaha xalisanə tapınmağın nəticəsi
İyirmi ildən artıq Ayətullah Şeyx Məhəmməd Fazil Lənkəraninin mühafizəçisi olmuş cənab Ümidi belə nəql edir: Bir gün həddən artıq narahat idim. Maddi vəziyyətin ağırlığı və qarşıya çıxan bir sıra problemlər məni məngənə kimi sıxırdı. Həmin gün çox çalışsam da pərişanlığımı ağadan gizlədə bilmədim. Ayətullah Fazil bunun səbəbini soruşdu. Cavabdan yayınmaq istədim. Amma ağanın cavab gözləyən mənalı baxışları məni danışmağa vadar etdi. Əhvalatı olduğu kimi söylədim. Ağa təmkinlə qulaq asıb məni dua etdi, Allah-Təaladan müşküllərimin tezliklə həll olunmasını dilədi. Daha sonra təsəlli üçün öz başına gəlmiş bir hadisəni xatırladı və dərindən ah çəkib söhbətə başladı:
Şah rejimi dövründə mübariz inqilabçılara, alim və ruhanilərə yönəlmiş amansız rəftarlardan bizə də bir pay düşmüşdü. Məni İran körfəzi rayonlarından biri olan Ləngə limanına sürgün etmişdilər. Bu məntəqədə qışın orta aylarında belə istidən və rütubətdən nəfəs almaq olmur. Səhhətimə münasib olmayan bu ab-həva onsuz da zəif və xəstə cismimi taqətdən salmışdı. Yerləşdiyim daxmanın yaxınlığında kiçik bir çayxana vardı. Orada mömin bir kişi işləyirdi. Səhər, günorta və axşam yemək üçün oraya gedirdim. Həmin mömin kişi bu sadə və kiçik yerdə mənə xüsusi qayğı göstərməyə çalışırdı. Bir gün səhər yeməyi üçün yenə çayxanaya getmək istədim. Əlimi cibimə saldım. Cibimdə bir tümən də olsun pul qalmamışdı. Qayıdıb oturdum. Günorta və axşam da beləcə sovuşdu. Səhəri gün sübh namazından sonra bir tərəfdən havanın ağırlığı, bir tərəfdən xəstəlik və aclığın təsirindən halım pisləşdi. Üzüqibləyə oturub Allahla raz-niyaza məşğul oldum. Əllərimi İlahi dərgaha açıb belə ərz etdim: "İlahi, vücudumun Sənin dininə xeyri varsa, məni bəndələrin yanında xar etmə, ruzi yetir acından ölməyim. Yox, əgər həyatımın Sənin dininə bir faydası yoxdursa, canımı al. Mən kimsəyə əl açmayacaq, kimsədən borc və ya yardım istəməyəcəyəm".Allaha təvəkkül edib gözləməyə başladım. Həmin günü bir təhər yola saldım. Səhəri gün günortadan sonra təmiz hava almaq üçün körfəzin kənarında əyləşib mavi sulara tamaşa edirdim. Bu vaxt yaşlı bir kişinin sürətlə mənə tərəf gəldiyini gördüm. Əvvəlcə onun nəsə istəyəcəyini güman etdim. Özüm möhtac ikən ona nə verə bilərdim?! Xəcalət hissi keçirdim. Nəhayət, həmin şəxs əlində bir bağlama tövşüyə-tövşüyə yaxınlaşıb soruşdu: "Ağa Fazil sizsiniz?" Cavab verdim: "Bəli". "Bu əmanət sizə çatacaq" – deyə əlindəki bağlamanı mənə tərəf uzatdı. Bağlamanı almayıb onun nə olduğunu soruşdum. Cavab verdi: "Mən bir il idi ki, Həccə getməyə hazırlaşırdım. Özüm də balıqçıyam, kiçik bir gəmim var. Səfərə çıxmaq üçün nə lazım idisə tədarük görmüşdüm. Pasport, viza və yol xərcini hazırlamışdım. Bu gün səhər yola düşməli idim. Axşam qəribə bir yuxu gördüm. Həzrət Peyğəmbər yuxuda səfəri təxirə salmağımı əmr edib buyurdu ki, Həcc üçün topladığım pulu sizə verim. O Həzrət buyurdu ki, sənə Həccin savabı yazıldı və o pulları ağa Fazilə çatdır. Bu gün səhərdən sizi axtarıram. Çayçı kişi sizin sahildə olduğunuzu deyən kimi bir başa buraya gəlib sizi tapdım. Şükürlər olsun ki, Həzrət Peyğəmbərın əmrini yerinə yetirdim!"
Ayətullah Muhəmməd Fazil Lənkərani uzun sürən xəstəlikdən sonra 16 iyun 2007-ci il tarixində 76 yaşında İranın Qum şəhərində vəfat edib. Ayətullah Lənkəraninin dəfn mərasimi iyun ayının 18-i 2007-ci il tarixində müqəddəs Qum şəhərində keçirilib və mərhum alim 7-ci İmam Museyi-Kazımın qızı Həzrəti Məsumənın müqəddəs hərəmində dəfn edilib.
Əsərləri
Ayətullahül-üzma Şeyx Muhəmməd Fazil Lənkəraninin yalnız çap olunmuş əsərləri:
Böyükada
Böyükada (Prinkipo, ) — Mərmərə dənizində yerləşən Adalar arxipelaqı]]na daxil olan ən böyük ada. Ada İstanbuldan bir qədər aralıda yerləşir. Adanın sahəsi 5,36 km², əhalisi isə 7335 nəfər təşkil edir (2000).
Coğrafiyası
thumb|200px|left|Böyükada. Materikdən eni 2,3 km olan Böyükada boğazı ilə ayrılır. İnzibati cəhətdən İstanbul ilçəsinin Adalar bələdiyəsinə daxildir. Ada iki dairəyə bökünür: Nizam və Maden.
Adada yaşayan əhalinin böyük qismi şimal və şimal-şərq hissədə cəmləşmişdir. Burada Böyükada qəsəbəsi yerləşir. Qərb sahilində Nizam, şimal-şərqində isə Təpəköy kəndləri vardır. Adanın cənub nisbətən dağlıq hissəsində yaşayış yoxdur.
Adada iki iri təpədən ibarətdir. Cənubundakı təpə Yorqi dağıdır ki, onunda 211 metr hündürlüyü vardır. Şimalındakı təpə isə İsa təpəsi adlanır. İki zurvə adasındakı ərazidə Müqəddəs Nikolay kilsəsi yetlə.ir. Adanın qərbi Dil Burnunda bitir. Cənubunda çəmərlik mövcuddur.
Tarixi
Bizans imperiyası dönəmində ada imperator ailəsinin saxlandığı yer olmuşdur. Üstəlik adada monastr fəaliyyət göstərirdi. XX əsrin əvvələrində Sulran və onun ailə üzvlərinin villaları inşa edilmişdir. Adada məçid,katolik və erməni kilsələri, sinaqoq mövcuddur.
İnqilabdan sonra adada knyaz Dmitri Borisoviç Qolısın yaşamışdır. O, inqilaqda iki sonrra adada vəfat edir. SSRİ ərazisindən sürgün edilən Lev Troyski ömrünün dörd ilini adada keçirmişdir.
1950-ci illərə qədər adanı əhalidinin böyük qismi yunan balıqçıları və yunan, erməni və yahudi zənginləri təşkil edirdi.
Görməli yerləri
thumb|250px|right|Müqəddəs Georgi kilsəsi. Adada olan Hamidiyə Camisi (Hamidiye Camii) II Sultan Əbdülhəmid tərəfindən 1892–1893 illərdə inşa etdirilmişdir. Butada sinaqoq, katolik və erməni kilsələri vardır. Osmanlı dövrünün varlı yunanlarınln villaları bu gündə qalmaqdadır. Burada məşhur "Yunan kimsəsizlərevi" (Prinkipo Palace) İsa təpəsində yerləşir. İlk əvvələr bu binanı fransız şirkəti 1898-ci ildə mehmanxana və kazino kimi inşa etdirmişdi. Ancaq onun açılışına Əbdülhəmidin icazısi olmadığından yunanlar üçün kimsəsiz uşaqlara ev kimi verilir. Bu fəaliyyət 1903–1964 illərə qədər davam edir. 2010-cu ildə İstanbul provaslav kilsəsi Avropa məhkəməsində iddia əsnasında mülkə sahib çıxır. Gələcəkdə onun bərpa edilməsi planlaşdırılır. Adada həmcinin kilsələr belə mövcuddur:
Gürcüstan–İtaliya münasibətləri
Gürcüstan–İtaliya münasibətləri — Gürcüstan Respublikası və İtaliya arasındakı mövcud ikitərəfli münasibətlər. Hər iki ölkə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının üzvüdür. İki ölkə arasında diplomatik münasibətlər 11 may 1992-ci ildə qurulmuşdur. Hər iki ölkə Avropa Şurasının həqiqi üzvüdür. 1994-cü ildə İtaliyada Gürcüstan səfirliyi və altı il sonra Tiflisdə İtaliya nümayəndəliyini açılır. Ölkələr müdafiə, iqtisadiyyat, nəqliyyat, mədəniyyət, təhsil və s. sahələrdə əməkdaşlığı əhatə edən 18 müqavilə imzalamışlar. 2004-cü ildən bəri, Gürcüstan-İtalyan biznes forumları vaxtaşırı olaraq keçirilir. İqtisadiyyatın perspektivli və prioritet sahələri tikinti, infrastruktur, kənd təsərrüfatı və turizmdir.
Ticarət və iqtisadi əlaqələr
İtaliya ticarət baxımından Gürcüstanın onuncu ticarət tərəfdaşıdır. 2016-cı ildə ölkələr arasındakı ticarət 335 milyon dollara çatmışdır. Gürcüstanın İtaliyaya ixracatı 72 milyon dollar, İtalyanın Gürcüstana ixaracati isə 263 milyon dollar təşkil etmişdir.
Mədəni sahə
2006-cı ildə Tiflisdə Dante Aliqeri Cəmiyyətinin bir şöbəsi qurulur. Cəmiyyətin qurulmasında məqsədi İtalyan dili və mədəniyyətini Gürcüstanda tanıtmaqdır. 2010-cu ildə Romada Villa Borqhese parkında, XII əsrin məşhur gürcü şairi Şota Rustavelinin abidəsi açılmışdır.
2008-ci il münaqişəsi
2008-ci ildə Cənubi Osetiyadakı müharibə zamanı, 8 avqustda İtalyan hökumətinin] dediyi bir açıqlama yayımlanır : “Avropa və Atlantik ortaqları ilə sıx əlaqələndirərək, İtalya hökuməti Cənubi Osetiyadakı böhranı ciddi narahatlıqla izləyir ... İtaliya bütün tərəfləri zorakılığa dərhal son verməyə və hərbi əməliyyatları dayandırmağa çağırır. İtaliya hökuməti Gürcüstanın suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmətlə yanaşaraq münaqişənin sülh yolu ilə həllinə dair danışıqların bərpasını tövsiyə edir.”
10 avqust 2008-ci ildə Fransa, Finlandiya və İtaliyanın xarici işlər nazirləri Qafqazdakı vəziyyəti həll etmək üçün sülh danışıqlarına başlanılmasını tələb edirlər. İtaliya Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü 11 avqustda La Stampa-ya verdiyi bir müsahibəsində, İtaliyanın Baş Naziri Silvio Berluskoninin Cənubi Osetiya məsələsində iştirakından danışır. Daha sonra Berluskoni özü bu münaqişədə Rusiyanı dəstəklədiyini söylədi. Ancaq Roma nə Cənubi Osetiyanı, nə də Abxaziyanı müstəqil dövlət olaraq tanımır.
Şarl Adolf Vürs
Şarl Adolf Vürs (26 noyabr 1817 – 12 may 1884) — fransız kimyaçı, Paris Elmlər Akademiyası nın üzvü (1867) və 1881-ci ildən onun prezidenti, Peterburq Elmlər Akademiyası nın müxbir üzvü (1873).
Həyatı
Çarlz Adolf Vürts 26 noyabr 1817-ci il tarixində  Volfisaym da anadan olmuşdu. Atası Lüteran pastoru olmuş, anası Sofiya Kress, savadlı qadın olaraq onun təhsili ilə məşğul olurdu. 1834-cü ildə Vürts Strasburq da protestant gimnaziyasını bitirdikdən sonra atası ona ilahiyyət əvəzinə tibbi öyrənməyə icazə vermişdi. Vürts həyatını kimya ilə bağlamağa qərar vermiş  və buna da nail olmuşdu: 1839-ci ildə o, Strasburq Universiteti nin tibb fakültəsində kimya üzrə aparılan tədqiqatlara rəhbər  təyin olunmuşdu.
1843-ci ildə doktorluq dərəcəsi (Yustus Libexin rəhbərliyi altında Hessendə bir il ərzində tədqiq etdiyi albumin və fibrin haqqında dissertasiyaya görə) aldıqdan sonra o, Paris də Jan-Batista Dümanın şəxsi laboratoriyasında işə başlamışdı. 1845-ci ildə Vürts Tibb Məktəbində köməkçi kimi çalışmış və dörd il sonra orada üzvi kimya kursu üzrə mühazirələr oxumağa başlamışdı. 1850-ci ildə Vürts Versalda yeni Aqronomluq İnstitutuna kimya professoru təyin edilmişdi, lakin 1852-ci ildə Institut III Napoleon tərəfindən bağlanmışdı. Növbəti ildə Düma istefaya getdikdə  üzvi kimya, eləcə də qeyri-üzvi kimya və toksikologiya kafedraları birləşdirilmiş və Vürts buraya rəhbər təyin edilmişdi. O, mühazirə otağının yaxınlığında qanunsuz olaraq kimya laboratoriyası üçün yer ayıraraq tələbələrdən  təhsil haqqı ödəmələrini tələb edirdi. 30 il ərzində onun laboratoriyasında əsasən xaricilərdən ibarət 155 tələbə təhsil almışdı. Bu onun beynəlxalq aləmdə tanınmasına kömək etmiş və 1864-cü il iyunun 9-da o, London Kral Cəmiyyətinin xarici üzvü seçilmişdi. 1864-cü ilin avqustundan 1865-ci ilin aprelinədək o,  karbon turşusu törəmələri ilə işləyən gənc rus kimyaçısı Aleksandr Mixayloviç Zaytsevi öz yanına qəbul edirdi. 1866-cı ildə Vürts tibb fakültəsinin dekanı vəzifəsinə təyin olunmuşdu. Vürts qadınların tibb fakültəsində ali təhsil alması və tədqiqat aparması kimi  hüquqlarını tanımışdı. 1875-ci ildə Vürts dekan vəzifəsindən getmiş, lakin tibb fakültəsinin fəxri dekanı adını almışdı. O, Avropa da mövcud olan, demək olar ki, bütün elmi cəmiyyətlərin üzvü idi. O, Parisdə Kimya Cəmiyyətini yaradanlardan (1858) biri, onun birinci katibi olmuş və  üç dəfə prezidentin vəzifələrini yerinə yetirmişdi.O, 1867-ci ildə Elmlər Akademiyasının üzvü, 1880-ci ildə vitse-prezidenti, 1881-ci ildə isə  prezidenti olmuşdu.
Elmi işləri
Vürtsün elmi işləri, əsasən, yeni birləşmələr və yeni ümumi sintez üsullarının kəşfi  ilə zənginləşdirdiyi üzvi kimyaya aiddir. 1849-cu ildə Vürts izosian və izosianur turşusunun metil və etil efirlərinə kalium hidroksidlə təsir etməklə alifatik  aminlərin ən sadə nümayəndələrini  - metilamin və etilamini sintez etmişdi. 1855-ci ildə Vürts natrium metalı ilə alkil halogenidə təsir etməklə  doymuş karbohidrogenlərin sintezini təklif etmişdi. Bu gün bu üsul Vürts üsulu adlanr. 1856-cı ildə o etilenqlikol, 1859-cu ildə etilenxlorhidrin və etilen oksidini, onun əsasında 1867-ci ildə xolin və 1869-cu ildə neyrin aminospirtini sintez etmişdi. 1867-ci ildə o, benzolsulfoturşuya qələvi ilə təsir etməklə fenolu almışdı. 1872-ci ildə Vürts Aldol kondensasiyasını təsvir etmişdi. O, Butlerovun kimyəvi quruluş nəzəriyyəsinin tərəfdarı idi,  eləcə də  D.Mendeleyevi n dövri qanununun vacibliyini başa düşərək onun xaricdə tanınmasına kömək etmişdi. Vürtsün bütün dərs vəsaitləri və monoqrafiyası öz vaxtında geniş yayılmışdı.
Səlim Karvansarası (Zəngəzur mahalı)
Səlim Karvansarası – Azərbaycan tarixi Zəngəzur mahalında, dəniz səviyyəsindən 2410 m hündürlükdə, Səlim keçidindədir. Asiya ilə Avropanı birləşdirən tarixi Böyük İpək Yolunun üstındə yerləşirdi. Yaxşı cilalanmış bazalt daşından inşa edilmişdir. Salonu 7 qoşa dirəklə orta (5.3 m) və yan (3.05-3.2 m) hissələrə – neflərə bölünmüşdür. Bina tikilərkən giriş qapısının (1.80 x 0.86 m) üzərindəki divara hörülmüş daşda (1.87 x 0.86 m) cızma üsulu ilə həkk olunmuş farsca kitabədə karvansaranı Elxani hökmdarı Əbu Səidin vaxtında Çuşkyab ibn Ləvənd ibn Şax Nur ibn ... adlı şəxsin vəsaiti ilə hicra 729-1328-1329 ildə inşa edildiyi göstərilir.
Tədqiqatlar nəticəsində sübut edilmişdir ki, S.k. Araz boyunca Böyük İpək Yolunun abadlaşdırılmasına çalışan Elxani hökmdarları vaxtında inşa edilmiş abidələrdən olub, Qarabağ memarlıq məktəbinə mənsubdur.
Mənbə
Nemətova M.S. Köprükənddə konfrans: "Elm və həyat" jurnalı, 1997, № 2;
Немат М.С. Корпус эпиграфических памятников Азербайджана, т. 3. Арабо-персо-тюркоязычные надписи Нахичеванской Автономной Республики (XII-XX вв.), Баку, 2001, стр. 58-59.
Qırmızı şlam
Qırmızı şlam
Qırmızı şlam boksitlərdən Bayer üsulu ilə alüminium –oksid alınması prosesinin qalığıdır. Müxtəlif məlumatlara əsasən təkcə MDB ölkələrində 100-150 milyon ton qırmızı şlam toplanıb qalmışdır. Bu tullantılar alüminum istehsalı zavodlarının yaxınlığında cox böyük ərazini tutur və potensial təhlükə mənbəyidir. Buna misal kimi 2010-cu ildə Macarıstanda qırmızı şlamla bağlı baş verən ekoloji fəlakəti göstərmək olar. Bu zaman 1,1 milyon kubmetr həcmində zəhərli maddələr ətraf mühitə dağılmış, insan itgisi olmuşdur. Bu səbəbdən zavod 472 milyon avro cərimə edilmişdir. Azərbaycanda da (Gəncə şəhəri) bu cür şlam 60 hektara qədər ərazinin tutur və burada 12 milyon ton alunit, 20 milyon ton boksit tullantısı toplanmışdır.Bu ərazinin torpaq qatı ilə örtülməsinə baxmayaraq, yenə təhlükə mənbəyi olaraq qalır. Ədəbiyyat materiallarının analizi göstərir ki, qırmızı şlamın emalının həm piro-, həm də hidrometallurgiya üsulları ilə işlənməsi təklif olunur. Pirometallurgiya texnologiyaları qırmızı şlamdakı dəmir tərkibli komponentlərin maqnitlənən hissəsinin, qeyri-maqnit hissədən ayrılmasına əsaslanır və cox yüksək temperaturda aparılır. Bu üsul enerji daşıyıcılarının qiymətlərinin cox yüksək olması baxımından perspektivli sayılmır. Hidrometallurgiya üsulu ilə emal, ya qələvi, ya da turşu üsulu ilə aparılır. Bütün hallarda əsasən makrokomponent kimi alüminium və dəmir tərkibli məhsullar alınır. Lakin, qırmızı şlama həm də Ti, Cd, V, Cr, In, Ga ,Sc ,Zr və s. kimi metalların alınma mənbəyi kimi də baxmaq olar. Bu metalların çıxarılması qirmızı şlamın emalına qoyulacaq kapitalın bir qisminin ödənməsi üçün əlverişli ola bilər. Gəncə Gil-torpaq kombinatında alınmış qırmızı şlamın makrokomponentlərə görə tərkibi aşağıdakı kimidir:
45-47 	   13-18       	3-6	3.3-4.4	0.73	0.59	0.16
Re-Se sistemində alınan ərintilər
Re-Se sistemində alınan ərintilər
Re-Se sistemi
Renium ilə Se arasında müxtəlif tərkibli birləşmələr alınır.Belə ki, renium-selenid üçün aşağıdakı birləşmələr məlumdur: Re2Se7 (hepta selenid), ReSe2 (diselenid), ReSe (monoselenid), Re3Se2. Re2Se7 – KReO4 və potaş qarışığı üzərindən H2Se keçirməklə almaq olur. Potaş ona görədir ki, reaksiya nəticəsində əmələ gələn artıq seleni birləşdirsin. Re2Se7 – qara rəngli toz halında olub, spirt və digər üzvi həllediciləri udma qabiliyyətinə malikdir. ReSe2 – ilk dəfə Re2Se7-ni vakuumda 330ºC-də 9 saat müddətində qızdırmaqla almışlar: Re2Se7 → 2ReSe2 + 3Re Müəlliflər renium diselenidin alınması üçün quru H2Se-nin metal reniumla və yaxud ammonium perrenata təsiri ilə alınma üsulunu təklif etmişlər. Hər iki halda temperatur 700ºC-dir. Re+H2Se=ReSe2+2H2 2NH4ReO4+7H2Se=2ReSe2+2NH3+8H2O+3Se Renium diselenid hidrogen mühitində 400ºC-yə qədər qızdırıldıqda davamlıdır, sonra temperatur yüksəldikcə ondan selen ayrılmağa başlayır, 900ºC-də və ondan yüksək temperaturda selen tamamilə ayrılır, təmiz metallik reniuma çevrilir. Renium selenidin əmələ gəlməsi rentgenoqrafik tədqiqat nəticəsində də təsdiq edilir. Renium monoselenid ReSe, renium xlorselenid ReSeCl2 ilə hidrogen təsirindəbn 490-500ºC-də alınır. Re3Se2 tərkibli selenid, renium halogen selenidin Re3Se2H5(H-Cl, Br) hidrogen mühitində 400-410ºC-də qızdırmaqla alınır. Reniumun hallogen xalkogenidlərinin hidrogen mühitində qızdırmaqla reaksiyalarının termoqrafik və termoqravilitrik öyrənilməsi göstərir ki, onlar aşağıdakı kimi gedir: ReSeCl2+H2=ReSe+2HCl ReX2Г5+2.5H2=Re3X2+5HГ Beləliklə, renium halogenxalkogenidlərinin hidrogen ilə təsirindən yeni renium selenid və telluridləri alınmışdır. Ədəbiyyatda Re-Se sisteminin selenin qatılığının 50-75% intervalında rentgenoqrafik quruluşu öyrənilmişdir. Bu məqsədlə aşağıdakı tərkibdə birləşmələr sintez edilmişdir: ReSe (50 atm.%Se); ReSe2 (66.6 atm.%Se); Re2Se5(71.43 at%Se); ReSe3(75 atm.%Se). Rentgenoqrafik analizin nəticələri göstərir ki, öyrənilən sistemdə yalnız bir faza – ReSe2 var. ReSe və Re3Se2 tünd boz rəngli amorf, toz şəkilli olub, suda və üzvi həlledicilərdə həll olmur. ReSe2 – qara rəngli, toz şəklində olub, heç bir iyi yoxdur, piknometrik analizə görə sıxlığı 8.27 q/sm3-dur. ReSe2 – havada davamlıdır, qızdırdıqda hidrogen peroksiddə və azot-sulfat turşusu qarışığında tamamilə həll olunur. Qatı HCl –da həll olmur, 25%-li ammiakda və etil spirtində həll olmur. ReSe2 – azot, sulfat turşusunda və çar arağında qızdırdıqda da həll olmur. HNO3+H2O2 qarışığında isə hətta soyuq halda da həll olmağa başlayır, qızdırdıqda isə həll olma şiddətlənir.
Re-Se sisteminin elektrokimyəvi üsulla tədqiqi
Re–Se sistemi eyni zamanda elektrokimyəvi üsulla da tədqiq edilmişdir. Sulfat və qələvi məhlullarından renium və selenin birgə elektrolitik çökməsi katod üzərində reniumun reduksiyasına təsir edən ikivalentli selen ionlarının qatılığından asılıdır. Aparılan təcrübələr əsasında sulfat, xlorid-sulfat və qələvi elektrolitlərindən yaxşı keyfiyyətli, yarımkeçirici xassəyə malik renium-selen ərintilərinin alınması üçün optimal şərait və elektrolitin tərkibi seçilmişdir.
Re-Se ərintilərinin tədbiqi
Re-Se sistemində alınan ərintilər yarımkeçiricilər texnikasında elektronikada və fotoelektronikada geniş tədbiq edilir. ReSe2-n-butanın divinilə dehidratasiyası prosesində (650ºC-də) aktiv katalizator rolunu oynayır.
Yanina Dyaqutite
Bioqrafiyası
Kaunasda, Nijnı Şantsda anadan olmuşdur. Valideynləri ilə birlikdə Kedanyay və Telşyayda bir neçə il yaşamışdır. Uşaqlıqdan bəri güclü olmayan sağlamlığı ilə seçilmişdir.
1948-ci ildə 7 saylı Kaunas gimnaziyasını bitirir. 1955-ci ildə Vilnüs Universitetinin litva dili və ədəbiyyatı üzrə təhsil aldığı tarix və filologiya fakültəsini bitirmişdir.
1958-ci ildə Vilnüsdə yerləşir, burada Dövlət Bədii Nəşrlər Evində redaktor işləyir (1958-1961). Moskvada və Yaltada müalicə alır. 1958-ci ildən Litva Yazıçılar Birliyinin üzvü olur.
1961-ci ildən bəri ədəbi işlərlə yaşayır.
Bir müddət Antakalnisdə yaşayır. Antakalnis qəbiristanlığında dəfn edilir.
2005-ci ildə şairə Yanina Dyaqutitenin Kaunas şəhərində yaşadığı bir evin divarına xatirə lövhəsi qoyulmuşdur.
Ədəbi fəaliyyət
On yaşında şeir yazmağa başlayır. 1957-ci ildə şeirlərini mətbuatda dərc etdirir. İlk kitabı çıxmazdan əvvəl Litva Yazıçılar Birliyinə qəbul edilir. Yanina Dyaqutitenin yaradıcılığı romantik bir xüsusiyyət ilə xarakterizə olunur. Onun ilk şeirlər toplusu „Ugnies lašai“ ("Alovun damlaları"; 1959) son dərəcə emosional dili ilə diqqəti cəlb edir. Lirikasının aparıcı motivləri daxili narahatlıq, darıxdırıcılığa nifrət, həyatı sevməkdir. Litvanın lirik mənzərələrinin dövrlərini yaratmışdır. Eduardas Mejelaytis və Alfonsas Maldonis ilə birlikdə Litva poeziyasında mənzərə miniatürlərini canlandırmışdır.
Aqniya Barto, Valeri Bryusov, Emil Verxarnın şeirlərini litva dilinə çevirmişdir. Yanina Dyaqutitenin şeirləri ingilis, belarus, bolqar, ispan, latış, moldav, polyak, rus, ukrayna, eston və digər dillərə tərcümə olunmuşdur.
Gülməmməd Süleymanov
Gülməmməd Süleymanov — kimya elmləri doktoru, professor.
Həyat və fəaliyyəti
Kimya elmlər doktoru, professor G. Z. Süleymanov 15 sentyabr 1948-ci ildə Gürcüstan Respublikası Borçalı mahalının Başkeçid (hazırkı Dumanisi) rayonun Muğanlı kəndində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur.
1971–1973-cü illərdə zabit kimi ordu sıralarında xidmət edən G. Süleymanov hərbi xidməti başa vurduqdan sonra, ilk əmək fəaliyyətinə 1974-cü ildə AMEA-nın Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda (indiki ak. M. F. Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-üzvi Kimya İnstitutu) mühəndis vəzifəsi ilə başlamışdır. 1975-ci ildə AMEA-nın Rəyasət Heyətinin qərarı ilə SSRİ EA-nın (indiki Rusiya Federasiyası Elmlər Akademiyası) A. N. Nesmeyanov adına Element Üzvi Birləşmələr İnstitutuna stajor tədqiqatçısı kimi uzun müddətli ezamiyyətə göndərilən G. Suleymanov, 1979-cu ildə akademik O. A. Reutov və professor V. İ. Sokolovun rəhbərliyi altında M. V. Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin Kimya fakültəsinin nəzdində fəaliyyət göstərən İxtisaslaşdırılmış Müdafiə Şurasında dissertasiya müdafiə edərək Kimya elmlər namizədi elmi dərəcəsi almışdır.
Bu illər ərzində G. Z. Süleymanov akademik İ. P. Beletskayanın elmi məsləhətçiliyi altında onun yaratdığı, "Metalkomplekslərlə kataliz" laboratoriyasında doktorluq işini tamamlayaraq, həmin institutun nəzdində fəaliyyət göstərən İxtisaslaşdırılmış Müdafiə Şurasına təqdim etmiş, 1987-ci ildə "Element üzvi birləşmələr kimyası" ixtisası üzrə Kimya elmləri doktoru dərəcəsi almaqla yanaşı, o həm də bu sahə üzrə, yeni elmi istiqamət formalaşdırmaqla inkişaf etmişdir.
Uzun müddətli elmi ezamiyyətdən Bakıya qayıdan k.e.d., prof. G. Z. Suleymanovun formalaşdırdığı elmi istiqamət üzrə 1987-ci ildə Qeyri-üzvi və Fiziki Kimya İnstitutunda "Metal üzvi kataliz" sektoru yaradılmış və onun rəhbərliyi G. Z. Süleymanova tapşırılmaqla, bu maraqlı sahədə aparılacaq elmi tədqiqat işlərinin başlanğıcı qoyulmuşdur.
Professor G. Süleymanov 400-dən artıq elmi məqalənin, o cümlədən, 15 məcmuənin, 25 patent və müəlliflik şəhadətnaməsinin, eyni zamanda İ. P. Beletskaya və Q. K.-İ. Məhəmmədovla birgə yazdığı "Производные редкоземельных элементов с органическими и металкарбонильными лигандами" М.Наука,1995; Y. Ə. Əbdüləzimova, A. T. Məmmədovla birgə yazdığı "Metalkarbonil birləşməli ovuntu materialı" Bakı, Elm; 2010. Q. İ. Kəlbəliyevla və Ə. A. Həsənovla birqə yazdığı "Sənaye tullantı sularının təmizlənmə texnologiyasında kütlə mübadıləsi prosseləri" Bakı, 2012, Elm. Monografiyaların həmmüəlliflərindən biridir: Q. İ. Kəlbəliyevla, S. R. Rasulavla, və L. B. Huseynovayla birqə monoqrafiya yazılıb " Массообменные процессы в технологии очистки сточных вод" Moskva. 2013. Bununla yanaşı o, professor A. B. Yolçuyevlə birgə yazdığı "Ozonatordan cərayan olunan O2+O3+hava qarşılığında ozon (O3) və oksigen (O2) qazlarının birgə iştirakında, onların kimyəvi üsullarla miqdarca təyin üsullarının təkmilləşdirilmiş metodiki göstəricişi"; Bakı. Elm. 2008; metodiki vəsaitin həmmüəllifidir.
Salehabad (Xudabəndə)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 259 nəfər yaşayır (59 ailə).
Nolan Nort
Həyatı
Nyu-Heyvendə anadan olmuşdur. Şimali Karolina Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirmişdir. Təxminən bir il Nyu-Cersidə jurnalist kimi çalışmışdır. O, sonra Nyu-Yorka köçmüş və burada aktyorluq karyerasına başlamışdır. O, "Gözəl kiçik yalançılar" serialında Piter Hastinqs rolunu oynayaraq şöhrət qazanmışdır.
Gülməmməd Süleymanov
Həyat və fəaliyyəti
Onun 130-dan artıq elmi məqaləsi bir sıra dünya aparıcı dövlətlərin elmi jurnallrında dərc olunmuşdur. Eyni zamanda Yaponiya, Polşa, Rusiya, Hindistan, Portuqaliya, İspaniya, Almaniya, ABŞ-da keçirilmiş konfrans materiallarında dərc edilmişdir. O, 1991-ci ildə İtaliyada keçirilmiş I-Ümumdünya "Karbon monoksid" Beynəlxalq Simpoziumun iştirakçısı olmuş, Moskvada keçirilmiş III və V Beynəlxalq "Metal Üzvi Birləşmələr Kimyası" elmi konfranslarında AMEA-nın Rəyasət Heyətində hesabatla çıxış etmişdir.
G. Z. Süleymanov rəhbəliyi altında aparılan geniş tədqiqat işləri nəticəsində bəzi keçid və nadir torpaq elementi üzvi və metalkarbonil liqandlı yeni sinif koordinasion və metalüzvi birləşmələr üçün müvafiq sintez metodları işlənib hazırlanmışdır. Quruluşla xassə arasında mövcud asıılıqlar və qanunauyğunluqlar müəyyən edilməklə bu birləşmələrdəki metal atomlarının və onlarla əlaqədə olan liqandların təbiətlərinin öncə onların reaksiyayagirmə qabiliyyətlərinə, sonra isə katalitik və antidetanasion xassələrinə təsiri olduqları öz təsdiqini tapmışdır. Bu birləşmələr bəzilərindən polimer daşıyıcısı fotohəssas elementlərin yaradılmasında kükürdlü neft məhsullarının demerkaptanizasiyası və sintez qazdan yüksək qaynama temperaturlu maye birləşmələrin alınması üçün yeni daha effektiv katalitik sistemlərin ekoloji təmiz oktanqaldırıcı qatı kompozisiyalarının hazırlanması və praktiki tətbiqində geniş istifadə olunmuşdur.
G. Z. Süleymanovun rəhbərliyi altında yerli neft və kimya sənaye məhsullarından istifadə etməklə, vacib kimya sənayesi məhsulu — ferrosenin tullantısız texnologiyası ilə alınma üsulu əsasında AMEA-nın Y. Məmmədəliyev adına NKPİ-nun Layihə Konstruktor Bürosunun hazırladığı layihə- smeta sənədlərindən istifadə olunmaqla, gücü 50 kg olan yarımsənaye pilot qurğusu quraşdırılmış və o, AMEA-nın Təcrübə Sınaq Zavodunda sınaqdan keçirilərək, istehsal üçün tövsiyə edilmişdir.
O, 4 — monoqrafiyanın 450-dən artıq elmi məqalənin, o cümlədən 30-dan artıq patentin, 15 məcmüənin həmmüəlliflərindən biridir. Eyni zamanda G. Z. Süleymanov rəhbərliyi altında 28 namizədlik, 2 doktorluq dissertasiya işi müdafiə təqdim edilmişdir. Biri müdafiə edilmişdi, 2-si isə müdafiəyə hazırlanmışdır.
Professor Gülməmməd Süleymanov hazırda AMEA-nın M. F. Nağıyev adına Kataliz və Qeyri-Üzvi Kimya İnstitutunun "Nano və elektrokataliz" şöbəsinin, "Metal-üzvi birləşmələr əsasında nanokatalizatorlar" laboratoriyasının rəhbəri kimi institutun böyük Elmi Şurasının üzvüdür. İnstitut nəzdində ixtisaslaşdırılmış elmlər və fəsəfə doktor kimi Dissertasiya Şurasında ictimai fəaliyyət göstərir. Gülməmməd Süleymanov geniş məhsuldar və səmərəli elmi fəaliyyətinə görə, AMEA-nın "Fəxri-fərmanı" ilə təltif olunmuşdur və "İlin Nüfuzlu Ziyalısı" Ali media mükafatına layiq görülmüşdür.
2 övladı var.
Gülməmməd Süleymanov uzun sürən xəstəlikdən sonra 2020-ci il avqustun 7-də dünyasını dəyişib.
1. Курбанов М.А., Сулейманов Г.З., Сафаров Н.А., Гочуева А.Ф. Эффект фотогaщения электропроизводности в композитах полимерферроцен //Физика и техника полупроводников, 2011, Т. 45, вып. 4, с. 510–517
2. Келбалиев Г.И., Сулейманов Г.З., Расулов С.Р., Гусейнова Л.В. Массообменные процессы в технологии очистки сточных вод. //Москва, Изд-во "Спутник", 2013, 343 с.