cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kərpicvari qarğa soğanı
Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, düz gövdəli (hündürlüyü 50 sm), yaşıl bitkidir. Yarpaq lar xətvari, 5-5,5 mm enindədir. Çiçəkyanlığı 2-2,5 sm uzunluğunda, tünd-bənövşəyi rənglidir.Tərəfləri küt, tərs – oval, yuxarı və aşağı tərəfi eyni uzunluqdadır. Erkəkcik sapı tozcuqdan bir qədər uzun, ağızcıq tərs – neştərşəkillidir left|thumb|276x276px
Yayılması
Böyük Qafqazın Quba hissəsi və şərqi.
Sayı və tendensiyası
Populyasiya larında azalma (30%) tendensiyası müşahidə olunur.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen və zoogen amillər. Əhali tərəfindən intensiv yığılması, otarılma və tapdalanma nəticəsində yayılma sahəsi məhdudlaşır.
Mühafizə tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbirləri görülməyib. Yeni yayılma ərazilərinin axtarılması, yasaqlıqların salınması vacibdir.
Sinonimləri
Gladiolus apterus Klokov.
Kəlbkəndi (Çaroymaq)
Kəlbkəndi — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Çaroymaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 75 nəfər yaşayır (17 ailə).
Şoranı öldürgən
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və status / National IUCN Status "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2cd+ 3cd. Azərbaycanın nadir növüdür.
Qısa morfoloji təsviri
Gövdəsiz, aşağıdan ağacvari, 5-25 sm hündürlükdə yarımkolcuqdur. Yarpaqları ətlidir, alt və orta yarpaqları inkişaflıdır, 2-5 mm uzunluqdadır, yarımsilindrik, yuxarı hissədə azca genişlənmiş, kütvari, çox qısa, tez qopan, iynəli, qövsvari arxaya əyilmişdir; təpə hissədə yarpaqlar zəif inkişaf edir. Çiçəkləri tək-təkdir, yandan geniş yumurtavari, otvari, kütdür. Çiçək yarpaqcıqları qanadvari, kütdür, onlardan 3-ü dairəvi, 2 –si uzunsov-ovaldır. Meyvə şirəli, qırmızı, giləmeyvəşəkillidir.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü may-sentyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit-halofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Şorangəli –yovşanlıq qruplaşmalarının tərkibində rast gəlinir.
Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın məhdud sahələrdə yayılması və mənfi təsirlərə məruz qalması azalma tendensiyasını sürətləndirir.
Mühafizə tədbirləri
Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır. Yayıldığı ərazilərdə antropogen və texnogen təsirləri aradan qaldırmaq üçün xüsusi qorunma tədbirlərinin tətbiq olunması, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, gen banklarında saxlanılması, təbiətdə bərpasının təmin edilməsi, yeni biotoplarının müəyyənləşdirilməsi təklif olunur.
Cəlil Əliyev
Cəlil Qüdrət oğlu Əliyev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən Müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Cəlil Əliyev 12 iyul 1998-ci ildə Ağdaş rayonunun Qaradağlı kəndində anadan olmuşdur. Kənd orta məktəbində təhsil almışdır.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü uğrunda 27 sentyabr 2020-ci il tarixindən başlayan Vətən müharibəsində iştirak etmiş, Cəbrayıl, Füzuli rayonları uğrunda gedən döyüşlərdə şücaət göstərmişdir. Oktyabrın 22-də Hadrut döyüşlərində həlak olmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Cəlil Əliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Mədəaltı vəzin xərçəngi
Mədəaltı vəzi xərçəngi və ya pankreatik duktal adenokarsinoma (PDAC) - Pankreas axacağının epitelindən başlanğıc götürən Bəd-xassəli şişdir. Hər il dünyada bu xərçəng səbəbindən 200 mindən artıq insan dünyasını dəyişir. PDAC Amerika və Avropa ölkələrində əsasən 60 yaşdan yuxarı insanlarda müşahidə edilir. Bundan əlavə bu xərçəng növünün risk faktorlarına xroniki pankreatit, siqaretçəkmə də aiddir. Xəstəliyin əsas simptomlarına isə Sarılıq ı, qarın və ya bel ağrılarını, istəmədən çəki itirilməsini, iştahasızlığı misal göstərmək olar. PDAC-ın müalicəsində cərrahiyyə, kimyaterapiya və şüa terapiyasından istifadə edilir. Qeyd etmək lazımdır, hansı müalicə metodunun tədbiqinə xərçəngin ölçüsündən, digər orqanlara sirayət etməsindən və ya metastaz verməsindən asılı olaraq qərar verilir.
Simptomlar
Mədəaltı vəzi xərçəngi ilkin mərhələdə əksər hallarda simptomsuz olur. Buna görə də, xəstələr həkim müraciət etdiyi hallarda artıq xəstəlik irəliləmiş mərhələdə olur. Belə PDAC-lı xəstələrin sadəcə 15-20%-i ilkin diaqnoz zamanı əməliyyat edilə bilirlər. Digər 80% isə qeyri-cərrahi müalicə üsulları ilə, kimyaterapiya və ya şüa terapiyası ilə müalicə edilirlər. Xəstəliyin əsas simptomlarına sarılıq, qarın və bel ağrıları, ürəkbulanma və qusma, çəki itirilməsini misal göstərmək olar. Xüsusilə qeyd etmək lazımdır ki, bu simptomlar qeyri-spesifikdirlər və digər xəstəliklərdə də meydana çıxırlar.
Risk faktorları
Mədəaltı vəzi xərçəngi qadınlara nisbətən kişilərdə daha çox rast gəlinir. Bundan əlavə bu xərçəng növü 40 yaşdan aşağı insanlarda çox nadir hallarda izlənilir. Qeyd etmək lazımdır ki, mədəaltı vəzi xərçənginin yaranmasında irsi faktorlar da müəyyən rol oynayır. Belə ki, mədəaltı vəzi xərçəngi xəstələrinin 10%-ə qədərində ilə üzvlərində və ya yaxın qohumlarında da xərçəng, xüsusən mədəaltı vəzi xərçəngi müşahidə edilir. Bu da, bu xərçəng növünün yaranmasında müəyyən genetik mutasiyaların rolu olduğunu göstərir. Lakin, bu gen mutasiyaları haqda ədəbiyyatda hələ ki, tutarlı məlumatlar çox az dərəcədədir. Genetik faktorlardan əlavə, PDAC-ın risk faktorlarına xroniki pankreatiti, siqaretdən istifadəni və Şəkərli diabet i misal göstərmək olar.
Qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsi
Mədəaltı vəzi şişlərinin ilkin diaqnostikasında qarın boşluğunun ultrasəs müayinəsi (USM) önəmli rol oynayır. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, bu müayinə metodunda müayinəni həyata keçirən həkimin təcrübəsi çox önəmlidir. Belə ki, mədəaltı vəzinin lokalizasiyası çox mürəkkəbdir və ona görə də, mədəaltı vəzinin müayinəsi zamanı ilk öncə qonşu strukturları, xüsusən də dalaq venasını (vena lienalis i) tapmaq lazımdır. Bu zaman dalaq venasına ventral şəkildə yerləşmiş pankreası görmək mümkündür. Pankreasın şişləri exogenliyinə görə bir-birindən fərqlənə bildiyindən, şişin birbaşa axtarılmasından əlavə yanaşı göstəricilərə də önəm vermək lazımdır. Misal olaraq, öd yollarının genişlənməsini qeyd etmək olar. Normal şərtlərdə öd axacağının diametri 6mm-dən, Xolesistektomiya sonrası isə 10 mm-dən yüksək olmur. Patoloji göstəricilər daha dərindən müayinə edilməlidir.
Tumor markerlər
Mədəaltı vəzi xərçənginin müayinəsi zamanı əsas CEA və CA-19-9 yoxlanılır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu markerlər xəstəliyin ilkin diaqnozundan daha çox, gedişatında, yəni izləmə müddətində daha çox rol oynayırlar.
Endoskopik retrograd xolangiopankreatoqrafiya (ERCP)
Endoskopik retrograd xolangiopankreatoqrafiya (ERCP) kontrast maddə vasitəsilə öd yollarının və pankreas axacağının görüntülənməsi metodudur. Bu müayinə zamanı öd yollarının və ya pankreas axacağının stenoz, genişlənmə kimi patoloji dəyişikliklər aşkara çıxarıla bilər. Bundan əlavə ERCP zamanı şişin lokalizasiyasından asılı olaraq həmin törəmədən biopsiya da götürülə bilər.
Stefano Mitçell
Stefano Mitçell (22 sentyabr 1999) — Antiqua və Barbudalı üzgüçü. Stefano Mitçell Antiqua və Barbudanı 2017-ci ildə XXXVII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında təmsil etdi.
Mədəaltı vəzin xərçəngi
Kompüter tomoqrafiyası
Əlavə olaraq, Maqnit rezonans tomoqrafiya, endoskopik sonoqrafiya kimi müayinə metodları şiş haqda daha ətraflı məlumatın əldə edilməsi üçün istifadə edilə bilər.
TNM Təsnifatı 8. Nüsxə
T0 - xərçəng hüceyrəsi aşkar edilmir
T1 - şişin ölçüsü 2sm-ə qədər
T2 - şişin ölçüsü 2-4 sm arası
T3 - şişin ölçüsü 4sm-dən yüksək olur
T4 - şiş arteria mesenterica-a, truncus coeliacus-a, arteria hepatica communis-ə sirayət edir
N2 - 3-dən çox limfa düyününə metastaz
M0 - qonşu orqanlara metastaz yoxdur
Qeyd etmək lazımdır ki, mədəaltı vəzi xərçəngi əsasən qaraciyərə, ağciyərə və peritona metastaz verir.
Müalicə
Mədəaltı vəzi xərçənginin əsas müalicəsi şişin cərrahi yolla çıxarılmasıdır. Ancaq qeyd etmək lazımıdır ki, cərrahi müalicə ilkin diaqnoz zamanı xəstəlik irəliləmiş mərhələdə olduğundan, xəstələrin sadəcə 20%-də mümkün olur. Xəstəliyin cərrahi müalicəsi zamanı şişin lokalizasiyasından asılı olaraq Pankreatoduodenektomiya və ya sol/distal pankreas reseksiyası həyata keçirilə bilər. Xəstələrə əməliyyatdan sonra xəstənin ümumi vəziyyətindən asılı olaraq adyuvant kimyaterapiya məsləhət görülə bilər. Son bir neçə ilədək adyuvant kimyaterapiya kimi 6 aylıq Gemcitabine təyinindən istifadə edilirdi. Bununla xəstələrin 5 illik həyat göstəricisi 10%-dən, 20%-ə qədər artırılmasına nail olunmuşdur. Pankreas xərçəngi üzrə Avropa Tədqiqat Qrupu (ESPAC) göstərmişdir ki, adyuvant kimyaterapiya kimi Gebcitabine və Capecitabin kombinasiya şəklində istifadəsi xəstələrin 5 illik həyat göstəricisini 29%-a qədər artıra bilmişdir. Bunlardan əlavə Fransada və Yaponiyada digər tədqiqat qrupları digər müxtəlif kimyaterapiya preparatları (S-1, mFOLFİRİNOX) vasitasilə daha böyük nəticələr əldə edə bilmişlər.
Xəstələrin təxminən 30%-də isə ilkin diaqnoz zamanı şiş ətraf toxumalara sirayət etdiyindən bu mərhələdə əməliyyat etmək mümkün olmur. Bu zaman isə neoadyuvant (əməliyyatdan öncə) kimyaterapiyadan istifadə edilə bilər. Belə hallarda müxtəlif kimyaterapiya taktikalarından istifadə etmək mümkündür. Hal-hazırda Gemcitabine, Gemcitabine+Capecitapine, FOLFİRİNOX kimi preparatlardan müəyyən tədqiqatlar çərçivəsində istifadə edilir. Xəstəliyin metastaz vermiş mərhələsində isə sadəcə Gemcitabine və ya Gemcitabine+nab Paclitaxel kimi kimyaterapiya taktikalarından istifadə edilir.
NGC 7384
NGC 7384, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Peqas bürcü istiqamətində yerləşir. * tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Əlamərvdəşt
Əlamərvdəşt — İranın Fars ostanının Lamerd şəhristanının Əlamərvdəşt bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 3,502 nəfər və 811 ailədən ibarət idi.
Səfaşəhr
Səfaşəhr- İranın Fars ostanının şəhərlərindən və Xürrəmbid şəhristanının mərkəzidir.2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 22,254 nəfər və 5,556 ailədən ibarət idi.
Nizami işığında
"Nizami işığında" - Azərbaycan rəssamı Vaqif Ucatayın 1987-ci ildə yağlı boya ilə kətan üzərində çəkdiyi rəsm əsəri. Əsər hazırda Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində saxlanılmaqdadır.
Fon
Rəssam "Nizami işığında" tablosunu 1987-ci ildə işləsə də, onu yaratmaq barəsində hələ Ə.Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini bitirib ali təhsil almaq üçün Leninqrada yollananda düşünməyə başlayıb. Uzun müddət mövzunun bədii ifadəsini daha real göstərməyə kömək ola biləcək materialları toplayıb.
Əsərdə Nizami Gəncəvinin 1941-ci ildə qeyd edilmiş 800 illik yubiley mərasimi təsvir olunub. 1941-ci ildə SSRİ məkanında Nizami Gəncəvinin 800 illik yubileyinin təntənəli şəkildə qeyd edilməsi planı hazırlansa da, Böyük Vətən Müharibəsinin başlaması bu planların həyata keçirilməsinə imkan verməmişdir. Şairin yubileyi Peterburqda Rusiya alimlərinin və ədəbiyyatşünaslarının iştirakı ilə keçirilmiş tədbirlə qeyd edilmişdir. Məhz bu tədbir Vaqif Ucatayın "Nizami işığında" əsərinin mövzusu olmuşdur.
Çəkilməsi
Rəssam əsəri işləməmişdən əvvəl təsvir edəcəyi tarixi hadisə ilə bağlı kifayət qədər material toplaya bilmişdi. Bu da ona yubiley mərasimini bütün reallığı ilə göz önündə canlandırmağa imkan verib. Rəssam əvvəlcə tədbirin keçirildiyi yerlə (Ermitaj) tanış olub. Hətta meteoroloji mərkəzindən öyrənib ki, yubiley günü Leninqradda müsbət 1 dərəcə olub, gecə saat 1-də qar yağmağa başlayıb.
Məlum olub ki, yubiley vaxtilə "məktəbli kabineti" kimi tanınan 160 kvadratmetrlik yerdə baş tutub. Muzeylə üzbəüz yerdə - Neva çayında dayanan "Qütb ulduzu" gəmisi iclas salonunu işıqla təmin edib. Yubiley təntənəsində altı nəfər çıxış edib. Muzeyin direktoru I. A. Orbeli, şərqşünas alim M. Dyakonov, eləcə də A. I. Boldıryev, Q. V. Ptitsin, N. Tixonov və b. öz çıxışlarında Nizaminin yaradıcılığından danışıblar.
Dyakonov və Ptitsin həm də Nizamidən etdikləri yeni tərcümələri oxuyublar. Sonda iştirakçılar Nizami dövrünə aid sənət əsərlərindən ibarət sərgiyə baxıblar. Bütün bu məlumatları əldə etdikdən sonra rəssam əsər üzərində işləməyə başlamış və 1987-ci ildə əsərini tamamlamışdır. Bu əsər eyni zamanda Vaqif Ucatayın universitetdə kurs işi olub.
Xüsusiyyətləri
İri ölçülü tabloda (208x160 sm) yubiley təntənəsi əks olunsa da, bütünlükdə əsərdə müharibə ruhu, blokada ab-havası duyulur. Yeddi metrlik pəncərələrin müharibə şəraitinə uyğun örtülməsi, yeri gələndə onların qarşısını örtməli olan pərdələrin döyüşə hazır vəziyyətdə asılışı və yubiley iştirakçılarının hərbiləşmiş qiyafələri, az qala tamaşaçını rəssamın hansısa gizli yığıncağı görüntüyə gətirdiyi qənaətinə gəlməyə məcbur edir.
Tablonun mərkəzi fiquru Nizaminin molbertdə qoyulmuş portreti (hələ o vaxt Nizaminin rəssam Q. Xalıqov tərəfindən yaradılmış (1940) obrazı ictimailəşmədiyindən V. Ucatay görüntüyə əyanilik gətirmək üçün kompozisiyaya şairin miniatür üslubunda çəkilmiş portretini daxil edib) önündə çıxış edən I. A. Orbelidir.
Portretin qarşısında oturan məşhur alim I. Y. Kraçkovskidir (o, həm də Qurani-Kərimin tərcüməçisidir). Rəssam ön planda onlardan əlavə başı sarıqlı M. Dyakonovu (onu, yaralı olsa da, məruzəçi kimi cəbhədən geri çağırmışdılar), eləcə də Q. Ptitsin, N. Tixonov, A. Boldıryev, I. Lurye və b. təsvir etmişdir.
V. Ucatayın rəyasət heyətindəki bir stulu boş saxlaması da məqsədlidir. Rəssam həmin yeri, Azərbaycandan gələn adam üçün saxlayıb, amma müharibə vəziyyətinə görə o, burada yoxdur.
Əsərdə tətbiq edilən uğurlu işıq - kölgə həlli kiçik salona toplaşanların böyük Nizami ruhuna köklənmiş yaşantılarını təsirli və yaddaqalan biçimdə göstərməyə imkan verib.
Süğad
Süğad – İranın Fars ostanının Abadə şəhristanının Mərkəzi bəxşində şəhər. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 11,065 nəfər və 3,001 ailədən ibarət idi.
Fəraşbənd
Fəraşbənd- İranın Fars ostanının şəhərlərindən və Fəraşbənd şəhristanının mərkəzidir.2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 17,142 nəfər və 3,762 ailədən ibarət idi.
NGC 4443
NGC 4443, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış təkrarlanmış NGC cismidir. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. SB0-a tipli. tərəfindən ildə 182.88 sm (72 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Məhəmməd Bağırov
Məhəmməd Gülhəsən oğlu Bağırov (1975-1994)
Həyatı
Şəhid Məhəmməd Bağırovun cənazəsi doğulub boya-başa çatdığı Lənkəran rayonunun, Girdəni kəndində dəfn edilmişdir.
Qaimiyə
Qaimiyə-İranın Fars ostanının Kazerun şəhristanının Çinar Şahican bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 23,734 nəfər və 5,054 ailədən ibarət idi.
Qədim Roma
thumb|215px Qədim Roma (—b.e.480) {{Legend|#a64|[[Roma Respublikası}} {{Legend|#a6a|Roma İmperiyası}} {{Legend|#48a|Qərbi Roma imperiyası}} {{Legend|#bc4|Bizans imperiyası}} ]]
Qədim Roma — əvvəlcə şəhər-dövlət, sonralar (təxminən e.ə. III əsrin sonundan) Avropanın qərb və cənub-şərq hissələrinin, Kiçik Asiyanın, Şimali Afrika sahilinin, Suriya və Fələstinin daxil olduğu dövlət. Rəvayətə görə, Roma şəhəri e.ə. 754/753 ildə Eneyin varisləri Romul və Rem tərəfindən salınmışdır. Amma bu dövlətə ad qoyulanda 2 qardaş arasında mübahisə yaranır və Romul Remi öldürür.Ən sonda ölkənin adı Roma olur. Romanın tarixi ənənəvi olaraq dörd dövrə bölünür: çarlıq (e.ə. 754/753-e.ə. 510/509), respublika (e.ə. 510/509-e.ə. 30 və ya 27), imperiya və ya prinsipat dövrü (e.ə. 30 və ya 27-eramızın 193 ili) və dominat. Roma dövlətinin tarixində ordu böyük rol oynamışdır. Romalılar əvvəlki quldarlıq dövlətlərinə nisbətən daha mükəmməl, nizami ordu yarada bilmişdilər. Onun əsas qüvvəsi koqorta və manipulalara bölünmüş legiondan ibarət olan piyada idi. Süvari qoşunu yardımçı rol oynayırdı.
Çarlıq və erkən Respublika
Ən qədim çarlıq dövrünün yeddi çarının adı məlumdur (Romul, Numa Pompili, Tull Qostili, Ank Marsi, Tarkvini Prisk, Servi Tulli və Məğrur Tarkvini). Çarlıq dövrünün başlanğıcında cəmi 300 qəbilədən ibarət olan əhalidən hər 10 qəbilə bir kurianı, hər 10 kuria isə tribanı təşkil edirdi. Üç triba (latın, sabin, etrusk) var idi. İcmanın ən mühüm işlərinə qəbilə ağsaqqallarından seçilən senat baxırdı. Senata ağsaqqalları tədricən hər qəbilənin eyni ailəsindən seçməyə başladılar. Bu qayda əhalinin imtiyazlı təbəqəsinin (patrisilərin) yaranmasına səbəb oldu; əhalinin qəbilə təşkilatından kənarda qalan hissəsi plebeylər adlanırdı. Senatdan başqa, kurialar üzrə toplanan xalq məclisi də mövcüd idi (yalnız patrisilər iştirak edirdilər). Əvvələr çarın hakimiyyəti qəbilə başçısının səlahiyyətinə yaxın idi. Müəyyən müddətdən sonra çarlar senat üzvlərini yalnız məhdud dairələrdən təyin etməyə başladılar. Beləliklə, senat Roma əyanlarının qanalı orqanına çevrildi. Patrisilərdə plebeylərin mübarizəsi şəraitində plebeylər icmada patrisilərlə bərabər vətəndaşlıq hüququ qazandılar. E.ə. 5 əsrin 1-ci yarısında xalq tribunu vəzifəsi təsis olundu. E.ə. VI əsrin ortalarında Romada cəmiyyəti varlı və yoxsul siniflərə bölünən islahatlar keçirildi. Əmlak senzindən asılı olaraq, hər sinif qoşun üçün müəyyən sayda döyüşçü verirdi. Senturiyalar üzrə səsvermə xalq məclisində səslərin patrisilərin xeyrinə təmin edirdi. Bu şəraitdə çar hakimiyyətinin süqutu və respublikasının qurulması başa çatdı.
Plebeyin patrisiatla mübarizəsi
E.ə 5 əsrdə Qədim Romanın iki əsas zümrə arasında baş verən mübarizə. Bu plebsin iqtisadi, ədliyyə və siyasi haqları uğrunda mübarizəsi idi. Patrisiat bu vəziyyətdə öz haqlarını paylaşmamaq məqsədi güdürdü, lakin o müəyyən kompromislərin qaçılmaz olmasını anlayırdı, çünki plebs romalı qoşunun əsas hissəsini təşkil edirdi. Beləliklə bu həm Romanın daxili həm də xarici siyasətinin gələcəyini müəyyən edən çox vacib bir məsələ idi.
Respublika
Respublikada keçmiş çar səlahiyyətini hər il seçilən iki vəzifəli şəxs (əvvəlcə pretorlar, sonra konsullar) icra edirdi. Ali hakimiyyət orqanı formal olaraq xalq məclisi sayılsa da, əslində dövlətin idarəsində aparıcı rol senata məxsus idi. Senat maliyyə, dövlət əmlakı, xarici siyasət və hərbi işlərə baxırdı. İcraedici orqanlar magistratlar idi. E.ə. 5 əsrdə Roma yeni ərazilər əldə etmək uğrunda yaxın qonşunları olan etrusklar, latınlar və başqa tayfalarda müharibələr aparırdı. Qalların hücumundan (e.ə. 390 və ya 387) sonra plebeylər ilə patrisilər arasında sosial mübarizə kəskinləşdi. E.ə. 326 ildə borc köləliyi ləğv edildi. E.ə. 4 əsrin ortalarında qazandığı qələbələr nəticəsində Roma Orta İtaliyada güclü dövlətinə çevrildi. Onun latınlar (e.ə. 340–338), samnitlər, Epir çarı Pirr üzərində (e.ə. 280–275) qələbələri ilə Apennin yarımadasının 200 il davam edən işğalı başa çatdı. Romaya tabe olan tayfaların federasiyası yarandı. Daxili işlərində isə diktator Hortenzinin verdiyi qanundan (e.ə. 237) sonra plebeylərin triblər üzrə qəbul etdikləri qərarlar qanun qüvvəsi aldı və onları senatın bəyənməsinə ehtiyac qalmadı. İtaliyada hakimiyyətini möhkəmləndirən Roma Aralıq dənizinin qərbində Karfagenlə mübarizəyə girişdi. Pun müharibələrində (e.ə. 264–241, 218–201, 149–146) Roma Karfageni məhv edib Aralıq dənizinin qərbində hegemonluğu ələ keçirdikdən sonra Balkan yarımadasına və Asiyaya doğru irəlilədi. E.ə. 2 əsrin ortalarında Aralıq dənizi sahilinin bir çox ərazisi Roma tərkibinə qatıldı və Roma əyalətləri yarandı. Lakin sinfi ziddiyyətlərin hədsiz kəskinləşməsi böyük üsyanlara — Siciliyada qul üsyanlarına və Kiçik Asiyada Aristonikin üsyanına səbəb olmuşdu. Kəndlilərin torpaq uğrunda mübarizəsinə Qrakx qardaşları başçılıq etdilər. E.ə. 133 ildə xalq yığıncağı ictimai torpaqların tutulmasını məhdudlaşdırmaq haqqında qanun qəbul etdi. Siyasi qruplaşmalar — optimatlar ilə populyarlar arasında silahlı mübarizə şiddətləndi. Xarici siyasətdə Yuqurta müharibəsinin (e.ə. 111–105) əvvəlində Roma ordusu məğlubiyyətə uğradı. Müttəfiqlər müharibəsi (e.ə. 90–88) nəticəsində Roma italiklərə vətəndaşlıq hüququ verməyə məcbur oldu. Sulla və Mari tərəfdarlarının mübarizəsi (e.ə. 87–82) köhnə siyasi quruluş formalarının yeni şəraitə uyğun gəlmədiyini göstərdi. E.ə. 82 ildə Sulla müddətsiz diktator oldu; xalq yığıncağının və xalq tribunlarının rolu heçə endirildi. Sullanın rejimi geniş müxalifət doğurdu və o, e.ə. 79 ildə səlahiyyətindən əl çəkməyə məcbur oldu. Qədim dövrün ən böyük qul üsyanlarından olan Spartak üsyanı (e.ə. 74 və ya 73–71) Romada ziddiyyətlərin kəskinləşməsi nəticəsində baş vermişdi. Siyasi qruplaşmalar arasında hakimiyyət uğrunda mübarizə şiddətləndi. E.ə. 60 ildə Qney Pompey, Mark Lisini Krass və Yuli Sezar ittifaq bağlayaraq birinci triumvirat yaratdılar. Lakin onların arasında təfriqə düşdü və yeni mübarizə Sezar diktaturasının qurulması ilə nəticələndi. O, yeni əraziləri (Qalliya, Britaniya və s.) işğal etdi. Sezar öldürüldükdən (e.ə. 44) sonra ölkədə bir neçə il vətəndaş müharibəsi davam etdi və Oktavianın qələbəsi ilə qurtardı.
Pun müharibələri
Pun müharibələri (e.ə. 264–146, adı punlardan, yəni karfagenlilərdən gəlir) — Karfagenlə Qədim Roma arasında əvvəlcə Siciliyada, sonra Aralıq dənizinin bütün qərb sahilində hökmranlıq uğrunda müharibələr. 1-ci Pun müharibəsi (e.ə. 264–241) Siciliya uğrunda aparılırdı. Romalılar dənizdə bir sıra qələbələr (e.ə. 260, 256, 251, 241) qazandılar. E.ə. 241 ildə Roma Siciliyanı (Sirakuza və ətrafından başqa) və bəzi adaları, sonra isə Sardiniya və Korsikanı ələ keçirdi. 2-ci Pun müharibəsi (e.ə. 218–201) Karfagenin qisas cəhdindən doğmuşdu. E.ə. 218 ildə Hannibalın ordusu Alpı keçirdi və Po dərəsinə daxil oldu. Trazimen gölü (e.ə. 217) və Kann (e.ə. 216) yaxınlığındakı vuruşmalarda Roma ordusu darmadağın edildi. E.ə. 212 ildən romalılar təşəbbüsü ələ keçirdilər. Metavr çayı yaxınlığında (e.ə. 207) qələbə qazanan romalılar Zama yaxınlığındakı həlledici vuruşmada Hannibalın ordusunu darmadağın etdilər (e.ə. 202). E.ə. 201 ildə bağlanmış müqaviləyə görə Karfagen Afrikadakı ərazisi ilə kifayətləndi, donanmadan məhrum oldu, böyük təzminat verməyə məcbur edildi. 3-cü Pun müharibəsində (e.ə. 149–146) Karfagen məğlub oldu və dağıdıldı (e.ə. 146), sakinləri isə kölə kimi satıldı. Pun müharibələr nəticəsində Roma Aralıq dənizinin ən güclü dövlətinə çevrildi.
Qrakx qardaşlarının islahatı
Tiberi Semproni Qrakxus (e.ə.162 — e.ə.133) — məşhur Qədim Roma nın siyasi xadimi idi. Qədim Romada torpaq islahatların təşəbbüskarı olan iki qardaşdan biridə o idi. Qay Semproni Qrakxusun qardaşının öldürülməsindən 10 il sonra (e.ə.123 ildə) onun yerinə keçdi.
Vətəndaş müharibələri dövrü
İçtimai-sosial münasibətlərdə baş verən dəyişkliklərin nəticəsində Qədim Romada respublika quruluşundan imperiya üsul-idarəsinə keçidi müşayət edən vətəndaş müharibələri.
Prinsipat
Oktavian Avqust imperiya dövrünün başlanğıcını qoymuş prinsipat sistemini (e.ə. 27 ildən) yaratdı. Dövlətin sərhədləri xeyli genişləndirilmiş, Misir, Şimali İspaniya işğal edilmiş, Ermənistan, Qara dəniz sahilinin xeyli hissəsi asılı vəziyyətə salınmışdı. Avqustun xələfləri Tiberi (14–37), Kaliqula (37–41), Klavdi (41–54), Neron (54–68) əyalətlərdə xalq kütlələrinin üsyanları yatırır, respublika qaydalarını bərpa etməyə can atan Roma aristokratiyasına qarşı şiddətli mübarizə aparırdılar. Bu zamanda xristianlıq yaranmağa başladı. Roma imperiyasının yüksəlişi Antoninlər sülaləsi dövrünə (96–192) təsadüf edir. Trayanın dövründə (98–117) Roma dövlətinin əraziləri maksimum genişlənmiş, daxili ticarətin və sənətkarlığın inkişafına şərait yaranmışdı. İtaliyada başlanan sosial-iqtisadi böhran ("3 əsr böhranı") quldarlığı aradan qaldırdı. Markoman müharibəsində Roma barbarların hücumunu güclə dəf edə bildi. İmperator Karakallanın 212 ildə bütün azad əyalət adamlarına Roma vətəndaşlığı vermək haqqında qanunu da vəziyyəti yüngulləşdirmədi. 3 əsrin ortalarında Roma imperiyası əslində dağıldı.
Dominat
== Mifoloqiya və din == Qədim romalıların dünyagörüşünün əsasını politeizm (çoxtanrılıq) təşkil edirdi. Onlar inanırdılar ki hər bir şeyin, eləcə də təbiət hadisələrinin tanrıları və ruhları vardır. Bundan başqa, qədim Romada ölmüş əcdadların ruhlarına pərəstiş kultu və magiya da yayılmışdı. Romalılar ovsun, sehr və cadulara öyrəncəli idilər. Tanrılara tapınma rituallarını, cadugərliyi və başqa adətləri kahinlər icra edirdilər. Avqurlar adlanan kahinlər gələcəkdə nəyin baş verəcəyini quşların uçuşuna görə müəyyənləşdirirdilər. Qaruspik adlanan kahinlər isə bunu qurbanlıq heyvanların daxili orqanları ilə yerinə yetirirdilər.
Kahinlər yaşadıqları cəmiyyətlərdə nüfuzlu təbəqənin üzvləri hesab olunurdular. Ən tanınmış və hörmətli kahinlər pontifekslər (lat. pontifex) heyətini təşkil edirdilər. Bu heyətin başçısı Baş kahin vəzifəsini tuturdu. Günümüzdə də Roma Papasının adlarından biri də məhz pontifeksdir.
İlkin dövrlərdə romalılar tanrıları təsvir etmir, onları yalnız xüsusi rəmzlərlə (simvollarla) ifadə edirdilər. Məsələn, savaş tanrısı Marsın simvolu nizə, işıq və ildırımın simvolu olan Yupiterin rəmzi isə ox idi. Sonrakı dövrlərdə yunan mədəniyyətinin təsiri ilə Romada tanrıların panteonu (tanrılar toplumu) yaranmışdır. Yunan baş tanrısı Zeus’la eyniləşdirilən Yupiter panteonun başında dururdu. Başqa Roma tanrıları da yunan tanrıları ilə: Hera Yuno (Yunona) ilə, Minerva Afina ilə, Venus (Venera) isə Afrodita ilə eyniləşdirilmişdir. Roma Tanrıları və mifologiyası ayrıca məqalələrdə verilmişdir:
M. ö. IV yüzillikdən başlayaraq Romada yunan dili, adətləri və mədəniyyəti yayılmağa başlamışdır. Bununla da inkişaf etmiş yunan dili, mədəniyyəti, elmi, fəlsəfəsi Romanın ənənəvi latın dili və mədəniyyəti ilə qarışmışdır.
Digər tərəfdən romalıların istila siyasəti genişləndikcə Romada digər mədəniyyətlərin, xüsusi ilə Şərq mədəniyyətinin və dinlərinin də təsiri güclənmişdir. Məsələn, orada iranlıların Mitra, misirlilərin İsis (İsida) və Serapis, finikiyalıların Astarta tanrılarına ibadət edilirdi. Eyni zamanda, Fələstinin istilasından sonra romalılar yəhudi monoteizmi ilə də tanış olmuşdurlar.
Müxtəlif dinlərin axını ilə birlikdə Doğudan Romaya çoxlu ovsunçular, sehrbazlar, cadugərlər gəlmiş və orada fəaliyyət göstərmişdirlər. Bunun da nəticəsində əhali arasında müxtəlif dinlər, inanclar, mövhumatlar, mistik təlimlər daha geniş miqyasda yayılmışdır. Bu durumla əlaqədar zamanla Roma imperiyasında həm siyasi-iqtisadi, həm də mənəvi böhran dərinləşmişdir. Belə ki, dinlərin və inancların çoxluğu cəmiyyəti parçalamışdır.
Roma imperiyasında yayılmış dinlər:
Fəlsəfə
Qədim Roma fəlsəfəsi qədim yunan bə ellinizm dövrünün fəlsəfi ənənələlərini davam etdirmişdir.
Əsas fəlsəfi məktəblər nə onların nümayəndələri:
Skeptisizm Epikürçülük Stoaçılıq Peripatetiklər Orta platonizm Neopifaqorçuluq Neoplatonizm
Roma məktəbi Apameya məktəbi Perqama məktəbi Afina məktəbi İskəndəriyyə məktəbi Erkən Xristian fəlsəfəsi
Qütbabad
Qütbabad-İranın Fars ostanının Cəhrom şəhristanının Kürdiyan bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 6,450 nəfər və 1,581 ailədən ibarət idi.
Qadirabad (şəhər)
Qadirabad — İranın Fars ostanının Xürrəmbid şəhristanının Məşhəd Morğab bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 14,095 nəfər və 3,375 ailədən ibarət idi.
Məhəmməd Mehdi Əl Cəvahiri
Məhəmməd Mehdi Əl Cəvahiri (1899, Nəcəf – 27 iyul 1997) — İraq Ədəbiyyatçılar Birliyinin ilk rəhbəri və Jurnalistlərin Həmkarlar İttifaqının ilk sədri.
Həyatı
Məhəmməd Mehdi Əl Cəvahiri Nəcəf şəhərində 1899-cu ildə anadan olub. Oxuma və yazmağı Nəcəf kitabxanasında öyrənmiş və Krallıqda təşrifat nümayəndəsi təyin edilmişdir. Daha sonra orta məktəblərdə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. Krallıqdakı rəsmi işindən qəzet çap etməyə başlayandan sonra istefa etmişdir. 1997-ci il 27 iyulda vəfat edib.
Fəaliyyəti
1930-cu ildə "Fərat", 1939-cu ildə "İnqilab", 1939-cu ildə "Ray Əl Am", Səbat", "Cihad" adlı qəzetləri nəşr etdirirdi. Eyni zamanda "Səbat", "Cihad" kimi nəşrlərin təsisçisi idi. İlk şeiri 1921-ci ildə çap olunmuşdur. İlk "Fərat" qəzetini çap etdirmişdi. 20 sayı işıq üzü gördükdən sonra qəzet ləğv edildi. Təhsil sahəsində işləmək üçün 1927-ci ildə Nəcəfdən Bağdada köçmüşdür. 1935-ci ildə "Divan Əl Cəvahiri" adlı ikinci divanını yazmışdır. 1947-ci ildə Kərbəladan millət vəkili seçilmiş, daha sonra İraq Ədəbiyyatçılar Birliyinin ilk rəhbəri və Jurnalistlərin Həmkarlar İttifaqının ilk sədri olmuşdur.
NGC 1553
NGC 1553, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qılıncbalığı bürcü istiqamətində yerləşir. S0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Qara Volqa (film, 1994)
Məzmun
Filmdə "Pəncəli Aslan"ın (Laləzar Mustafayeva) başçılıq etdiyi cinayətkar qrupun törətdiyi saysız hesabsız cinayətlərdən və nəhayət hüquq mühafizə orqanları tərəfindən bu cinayətkar qrupun dağıdılmasından danışılır.
Film haqqında
Film yazıçı Cəmşid Əmirovun eyniadlı romanı əsasında ekranlaşdırılmışdır.
Məsləhətçi qismində əsərin müəllifi Cəmşid Əmirovun oğlu, polis podpolkovniki Çingiz Əmirov dəvət edildi.
Səhv
Orfoqrafik: Titrlərdə filmin adı "Qara Volqa" yazılmışdır. Doğrusu "Qara "Volqa"" olmalıdır.
Mənim ağ şəhərim (film, 1993)
Mənim ağ şəhərim filmi rejissor Mərahim Fərzəlibəyov tərəfindən 1994-cü ildə ekranlaşdırılmışdır. Ekologiya problemi həm də insan talelərinin problemidir. Çünki ekologiya tək təbiətin çirklənməsi deyil, həm də insan talelərinin məhvidir. İnsanla təbiət ayrılmazdır. Ona görə də insan ətraf mühitin çirklənməsinin qarşısını almalıdır. Filmin leytmotivi belədir. Film "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Əsas rolları Səyavuş Aslan, Rafael Dadaşov, Yaşar Nuri, Kamilə Məstanov, Kazım Həsənquliyev ifa edirlər.
Məzmun
Filmin mərkəzində iki sevən gəncin faciəli taleyi durur.
Sumqayıtın ekoloji mühiti filmdə öz əksini tapmışdır. Sovet hökumətinin süqutundan sonra "yeni dövran"da köhnədən qalmış problemlər hələ də davam edir. Filmdə adı deyilməsə də, Sumqayıt olduğu anlaşılan bu şəhərdə, xüsusilə də zəhərli zavodların yanında yaşayan insanların yeni nəsli şikəst və xəstə olaraq doğulur. Geniş simvolik ifadələrə yer verilən filmdə maraqlı yuxu səhnələri də yer almaqdadır.
Filmin üzərində işləyənlər
Rejissor: Mərahim Fərzəlibəyov Ssenari müəllifi: Akif Həsənoğlu Operator: Ələkbər Murad Rəssam:	Rauf Dadaşov Bəstəkar: Xəyyam Mirzəzadə
Rollarda
Səyavuş Aslan — Murad Muradov Rafael Dadaşov — baş mühəndis Aydın Yaşar Nuri — Mirzəbala Kamilə Məstanova — Lalə Kazım Həsənquliyev — Rövşən Həsən Məmmədov — Mahmud dayı Amaliya Pənahova — Muradovun arvadı Eldar Quliyev — mafiya başçısı Firəngiz Mütəllimova — Gülnarə Arif Quliyev — Piri Kübra Əliyeva — Kübra xanım Zemfira Əliyeva — Mahmudun arvadı Səmayə Sadıqova — İradə Almaz Amanova — Nərgiz Ehtiram Fərzəlibəyov — Musa Hacı İsmayılov — xəstə Nazir Əliyev — xəstə Bəhram Osmanov — xəstə Əjdər Həmidov — Muradovun sürücüsü Kamal Xudaverdiyev — baş həkim Elmira Həşimzadə — Bağça müəlliməsi Naibə Allahverdiyeva — Kübranın qızı Məmmədkamal Kazımov — tramvay sürücüsü Hüsniyyə Mürvətova — Gülsüm Fidan Fərzəlibəyova — Fidan Tələt Rəhmanov — saunadakı adam Məzahir Süleymanov — həkim Nadir Xasıyev — sex işçisi Mayak Kərimov — tramvay sərnişini Kamil Məhərrəmov — tramvay sərnişini Mərahim Fərzəlibəyov — tramvay sərnişini Firəngiz Babayeva — katibə
Filmi səsləndirənlər:
Pərviz Bağırov — Musa (Ehtiram Fərzəlibəyov)(titrlərdə yoxdur)
Rasim Balayev — mafiya başçısı (Eldar Quliyev)(titrlərdə yoxdur)
Nəcibə Hüseynova — Bağça müəlliməsi (titrlərdə yoxdur)
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1994-cü ilin Azərbaycan filmləri 1990-cı illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Nikolay Andreyev (fizik)
Nikolay Andreyev – rus fiziki, Rusiyada akustikanın banisi.
Fəaliyyəti
SSRİ EA akademiki (1953). Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1970). Moskva Ali Texniki məktəbində, Moskva və Höttingen Universitetlərin də oxumuş, Bazel Universitetini bitirmişdir (1909). 1940-cı ildən SSRİ EA Fizika İnstitutunda, 1954-cü ildən isə SSRİ EA Akustika İnstitutunda işləmişdir. Əsərləri rəqslər nəzəriyyəsinə, fiziki və texniki akustikaya aiddir. Hərəkətdə olan mühitdə səsin yayılma nəzəriyyəsini ilk dəfə Andreyev vermişdir. Andreyev pyezoelektrik, telefon nəzəriyyəsi və musiqi akustikası sahəsində mühüm tədqiqatlar aparmışdır. 3 dəfə Lenin ordeni ilə təltif edilmişdir.
Girdəqanad binersiya
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU A2c+ 3c. Azərbaycanın nadir növüdür.
Qısa morfoloji təsviri
15-20 sm hündürlükdə, çılpaq, şirəli, birillik ot bitkisidir. Yarpaqları oturaq, növbəli, xətvari, yarımsilindrik, ətli-şirəli, kütdür aşağıda gövdəyə bitişikdir. Çiçəkləri yarpaq qoltuğunda yumaqcıqlara toplanmışdır, sonradan kiçik ayaqcıqlıdır. Erkəkciyi 5-dir, demək olar ki, görünmür. Yumurtalığı 2-3, qısa dişcik ağızcıqlıdır. Meyvələri 5-7 mm diametrindədir. Toxumu 1,5-2,5 mm diametrində, yastı horizontaldır.
Yayılması
Kür-Araz ovalığı, Abşeron (Nardaran kəndinin ətrafı), Naxçıvan düzənliyi (Böyükdüz ətrafı).
Sayı və tendensiyası
Populyasiyanın azalma tendensiyası müşahidə olunur, yaşama ərazisi məhdudlaşır.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Xəzər dənizinin səviyyəsinin qalxması və antropogen amillər (otarılma, tapdalanma, bağ tikintiləri).
Mühafizə tədbirləri
Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq üçün yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.
Elvin Məlikməmmədov
Elvin Elçin oğlu Məlikməmmədov (d. 20 may 2002; Xudat, Xaçmaz rayonu – ö. 4 oktyabr 2020; Suqovuşan, Tərtər) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən Müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Elvin Məlikməmmədov 20 may 2002-ci ildə Xaçmaz rayonunun Xudat qəsəbəsində anadan olmuşdur.
Hərbi xidməti
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elvin Məlikməmmədov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Qir
Qir- İranın Fars ostanının şəhərlərindən və Qir və Karzin şəhristanının mərkəzidir.2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 16,839 nəfər və 3,722 ailədən ibarət idi.
Müasir tarix
thumb|270px|[[Ejen Delakrua. «Xalqı irəli aparan azadlıq»]] thumb|right|270px|[[Hans Holbeyn. Səfirlər. 1553-cü il]]
Modern tarix (və ya yeni tarix) — bəşər tarixində orta əsrlər və son dövrlər arasındakı bir dövr. "Yeni tarix" anlayışı İntibah dövründə İtaliya da, humanistlər tərəfindən qədim, orta və yeni bölünmüş tarixin üç müddətli bölgüsünün bir elementi olaraq yaranmışdır. Humanistlərin nöqteyi-nəzərindən "yeni zamanın", onun əvvəlki dövrlə müqayisədə "yeniliyinin" müəyyənləşdirilməsi meyarı İntibah dövründə dünyəvi elm və mədəniyyətin çiçəklənməsi, yəni sosial-iqtisadi deyil, mənəvi və mədəni amildir. Lakin, bu dövr məzmun baxımından bir-birinə ziddir: Yüksək İntibah, İslahat və humanizm ədəbiyyatda "cadugər ovu" adını almış bir fenomen olan irrasionalizm, demonologiyanın inkişafı ilə birlikdə olmuşdur.
"Modern tarix" anlayışı tarixçilər tərəfindən qəbul edildi və elmi istifadədə təsdiq edildi, lakin mənası bir qayda olaraq şərtli olaraq qalır - bütün xalqlar eyni vaxta girməmişlər. Bir şey dəqiqdir: bu dövrdə yeni bir mədəniyyət, yeni bir münasibətlər sistemi, bir Avrosentrik dünya, "Avropa möcüzəsi" və Avropa sivilizasiyasının digər sahələrə yayılmasıdır.
Dövrləşmə
Modern tarixlə əlaqəli hadisələrin nəzərdən keçirilməsi Birinci Dünya Müharibəsi ilə başa çatır (1914-1918).
Kazirun
Kazirun — İranın Fars ostanının şəhərlərindən və Kazirun şəhristanının mərkəzidir.2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 84,594 nəfər və 20,810 ailədən ibarət idi.
Müasir tarix
Dövrləşmə
Yeni dövrün ərzində, adətən iki alt mərhələ fərqlənir, onların sərhədi Napoleon müharibələrinin sonu və Vyana Konqresinin işinin başlanğıcıdır.
Erkən Modern tarix
Orta əsrlərin sonu mərkəzləşdirilmiş hökumətin artan əhəmiyyəti ilə qeyd olundu. Bu artımın bariz nümunələri feodal qarşıdurmalarının bitməsidir — İngiltərədəki Al qızılgül və ağ qızılgül müharibəsi, İspaniyadakı bölgələrin birləşməsi — Araqon və Kastiliya.
thumb|left|250px|[[Karavella — böyük coğrafi kəşflərin simvolu]]
Böyük coğrafi kəşflər
Ən vacib dəyişikliklərdən biri avropalılara məlum olan mədəni ekumenik ərazinin genişləndirilməsi idi. Çox qısa bir müddətdə (XV əsrin sonu – XVI əsrin əvvəlləri) Avropa dənizçiləri Afrikanı dolandırdılar, Hindistana dəniz yolu açdılar, yeni bir qitə – Amerika kəşf etdilər və dünyanı gəzdilər. Maraqlıdır ki, orta əsrlərin simvolik sonu hesab olunan Kolumb un Amerikanı kəşf etməsi (1492) idi.
Əsas şərtlər: kompasın ixtirası və yüksək dənizlərdə geniş məsafələr qət edə biləcək bir gəminin yaradılması şərt olan əsas şərtlər olmadan bu səyahətlər qeyri-mümkün olacaqdır. Maraqlıdır ki, bu ixtiraların birincisi müasir zamanın meydana gəlməsindən çox əvvəl hazırlanmışdır.
Beləliklə, kompas Çində eramızdan əvvəl III əsrdə icad edilmişdir (doğrudur, qarışıq qaşıq şəklində cilalanmış boşqabda uzanmış maqnetik bir metal cisim olan bu növ kompas naviqasiya üçün yararsız idi), ancaq yeni bir ixtira XII əsrdə kompasdan istifadə etməyə başlayan ərəblərin vasitəçiliyi ilə Avropa ya yalnız XIII əsrdə girdi.
Kəşf edənlərin uzun səyahətlərə çıxdıqları gəmi bir karvan halına gəldi. Müasir standartlara uyğun bu kiçik gəmilər (məsələn, Kolumbun ilk səyahətində flaqmanı olan "Santa-Mariya", 130 ton yerdəyişmə idi) sanki dünya xəritəsini dəyişdirdi. Böyük coğrafi kəşflərin bütün dövrü karavella möhkəm bağlıdır. Karavella niderland dilində aldığı oceaanvaarder, sözün həqiqi mənasında “okean gəmisi” adı olduqca xarakterikdir.
Ancaq şərtlər kifayət deyil, buna görə uzaq və təhlükəli səfərlərə getməyə məcbur edən bir səbəb olmalıdır. Bu səbəb aşağıdakı həqiqət idi. XV əsrin ikinci yarısında zəifləyən Bizans İmperiyasını (1453 - Konstantinopolun türklər tərəfindən ələ keçirməsi) fəth edən türklər, ədviyyatlar Avropaya çatdırılan karvan yollarını bağladılar. Böyük qazanc ticarəti kəsildi. Şərq in sərvətlərinə alternativ çıxış tapmaq istəyi XV əsrin sonu - XVI əsrin əvvəllərində dənizçilər üçün stimul oldu. Beləliklə, Avropa sivilizasiyasının sürətlə inkişafına səbəb olan katalizator rolunu oynayan müsəlman sivilizasiyasının genişlənməsi oldu. Müasir dövrdə Avropa ilə Amerika görüşdü.
Elm
İntibah mədəniyyəti sayəsində inanc və asketizm əsas əlaqəsi olan orta əsrlər dünyagörüşü tədricən tənəzzülə uğramağa başladı. Bu, qədim irsə, insana və elmlərinə artan maraqla əlaqələndirildi.
1543-cü ildə Nikolay Kopernikin "Səma sferalarının tərsinə dair" adlı kitabı mətbəənin altından çıxdı və Ptolemeyin min yarım il davam edən geosentrik sistemindən imtina etdiyini elan etdi. Astronomik işinə başlayan Kopernik, tamamilə yeni bir şey yaratmaq fikrində deyildi. Orta əsr sələfləri kimi, Ptolemeyin əsas işi olan Almagestdəki məlumatları təməllərə təsir etmədən aydınlaşdırmağı öz vəzifəsi hesab etdi. Almagestdəki məlumatlarla müşahidələrin nəticələri arasındakı uyğunsuzluqlar Kopernikdən əvvəl də bilinmiş olsa da, yalnız düşüncə ətalətindən imtina etməyə və kökündən yeni bir şey təklif etməyə cəsarət etdi.
thumb|right|250px|"Səma sferalarının tərsinə dair" kitabın titul səhifəsi
Texnologiya və istehsal
XV—XVI əsrlərin sonunda texnologiyanın inkişafı insanların gündəlik həyatına daha da təsir etdi. Dövrün ən vacib yeniliklərindən biri mətbəə idi. Sadə görünən texnologiyanın ixtirası və tətbiqi məlumatların yayılması və yayılma sürətinə, həmçinin əldə olunmasına inqilabi təsir göstərdi (çap olunmuş kitablar əlyazma ilə müqayisədə daha ucuz idi). İohann Qutenberq tipoqrafiyanın ixtiraçısı hesab olunur. 1440 ətrafında, mətbəəsini tikdi. Çox vaxt ixtiralarda olduğu kimi, çap texnologiyasının müəyyən elementləri Qutenberqdən əvvəl də məlum idi. Beləliklə, kitab müəllifləri Qutenberqdən iki yüz il əvvəl ştamplarla illüstrasiyalar və qıvrım örtükləri yaratmağa başladılar. Lakin, o zaman ağacdan deyil, metaldan ştampların (məktublar, məktublar) istehsalı texnologiyasını inkişaf etdirmək mümkün oldu. Ən vacib fikri reallaşdıran Qutenberq - ağ lövhə yerinə fərdi hərflərdən mətn yazmaq - bütün səhifə üçün möhür yaratdı.
"Fransız" (film, 1995)
"Fransız" — 1995-ci ildə istehsal olunmuş Azərbaycan filmi.
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Məhəmməd Məmmədov (taekvondoçu)
Məhəmməd Məmmədov (d. 27 iyun 1997) — Azərbaycanı təmsil edən taekvondoçu. Məhəmməd Məmmədov, Azərbaycan bayrağı altında 2015-ci ildə I Avropa Oyunlarında 5-ci yeri tutub, 2017-ci ildə isə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında bürünc medal qazanıb.
Həyatı
Məhəmməd Məmmədov 1997-ci il 27 iyunda anadan olub. Orta təhsilini Bakı şəhərində yerləşən 214 nömrəli tam orta məktəbdə alan Məhəmməd Məmmədovun şəxsi məşqçisi Səbuhi Zülfüqarovdur.
I Avropa Oyunları
58 kiloqram çəki dərəcəsində mübarizə aparan Məhəmməd Məmmədov birinci görüşdə, 1/8 final mərhələsində Yeniyetmələrin II Olimpiya Oyunlarının çempionu, İsrail idmançısı Qili Haymovitz ilə üz-üzə gəldi. Birinci hissəsi 1:3, ikinci hissəsi 1:4, üçüncü hissəsi isə 2:0 hesabı ilə başa çatan görüşdə, Məhəmməd Məmmədov 7:4 hesablı qələbə qazandı və növbəti mərhələyə adladı. Bu mərhələdə o, İspaniya idmançısı, Yeniyetmələrin II Olimpiya Oyunlarının bürünc medalçısı Xesus Tortosa Kabrera ilə qarşılaşdı. Güclü rəqibi ilə görüşdə Məhəmməd Məmmədov 3:8 hesabı ilə uduzdu. Amma, Xesus Tortosa Kabrera finala vəsiqə qazandığı üçün o, təsəlliverici qrupda mübarizə apardı. Birinci görüşdə Məhəmməd Məmmədov Belarus idmançı İlya Kokşintsau ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə o, asan qələbə qazandı, 15:3 və bürünc medal uğrunda görüşə vəsiqə qazandı. Həlledici görüş isə gərgin alındı. Belçika idmançısı Si Məhəmməd Ketbi ilə qarşılaşmanın birinci hissəsi, 0:1 hesabı ilə Məhəmməd Məmmədovun xeyrinə başa çatdı. İkinci hissəsi 0:0 hesabı ilə bitən görüşdə, üçüncü hissə daha gərgin alındı. Si Məhəmməd Ketbinin 4:3 hesabı ilə qələbə qazanması, bürünc medalın taleyini qızıl hissəyə apardı. Həlledici hissədə ani səhv buraxan Məhəmməd Məmmədov, rəqibinə məğlub oldu. I Avropa Oyunlarının bürünc medalını əldən verən və 5-ci yeri tutan 17 yaşlı Məhəmməd Məmmədov görüş başa çatdığdan sonra, elə tatamidəcə göz yaşlarını saxlaya bilmədi. Bundan sonra isə, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 17 yaşlı gənc idmançı Məhəmməd Məmmədova zəng etdi və ona, ürək-dirək verdi.
NGC 6399
NGC 6399, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Əjdaha bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Tərlan Amanaliyev
Tərlan Rövşən oğlu Amanaliyev (15 iyul 1995; Şəhriyar, Şamaxı rayonu — 9 oktyabr 2020; Tərtər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Tərlan Amanaliyev 1995-ci il iyulun 15-də Şamaxı rayonunun Şəhriyar qəsəbəsində anadan olub.
Ailəli idi.
Hərbi xidməti
Tərlan Amanaliyev 2013-cü ildə müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb.
Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri olan Tərlan Amanaliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Ağdərə və Suqovuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edib.
Tərlan Amanaliyev oktyabrın 9-da Ağdərə döyüşləri zamanı şəhid olub. Şamaxı Şəhidlər Xiyabanında torpağa tapşırılıb.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Tərlan Amanaliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Səadətşəhr
Səadətşəhr - İranın Fars ostanının şəhərlərindən və Pasargad şəhristanının mərkəzidir.2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 15,947 nəfər və 3,814 ailədən ibarət idi. Əhalisinin əksəriyyəti taciklər, ərəblər və qaşqaylardan ibarətdir, fars dilində danışırlar və şiə müsəlmandırlar.
Qəlic (Bükan)
Qəlic - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Bükan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Qatanqor (Bükan)
Qatanqor - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Bükan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 147 nəfər yaşayır (30 ailə).
Şəhrpir
Şəhrpir-İranın Fars ostanının Zərrindəşt şəhristanının İzədxvast bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 7,161 nəfər və 1,549 ailədən ibarət idi.
Şeşdeh
Şeşdeh-İranın Fars ostanının Fəsa şəhristanının Şeşdeh və Qarabulq bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 5,572 nəfər və 1,283 ailədən ibarət idi.
.cx
.cx - Milad adalarının internet kodu.
Suriyan
Suriyan- İranın Fars ostanının şəhərlərindən və Bəvanat şəhristanının mərkəzidir.2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 9,645 nəfər və 2,638 ailədən ibarət idi.
Fitoplankton
Fitoplankton — su qatlarında yaşayan, ibtidai bitkilər — yaşıl, göy-yaşıl, qamçılı, diatom və b. yosunlar.
NGC 999
NGC 999, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Andromeda bürcü istiqamətində yerləşir. SBa tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Şoranyer qarğa soğanı
Elmi adı - ''Gladiolus halophilus Boiss. et Heldr.''
IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir – VU B1ab(iii) + 2ab(iii). Azərbaycanın nadir növüdür.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə may, meyvə əmələ gətirmə iyun aylarına təsadüf edir. Soğanaqla və toxumla çoxalır. Aşağı qurşağında, quru yamaclarda yayılmışdır. Kseromezofitdir. Dekorativ bitkidir.
Yayılması
Kiçik Qafqazın mərkəzi və cənub hissələri, Naxçıvan düzənliyi (Sədərək) və dağlıq hissə (Ordubad rayonu –Kotam kəndinin ətrafı).
Sayı və tendensiyası
Populysiyası nadirdir, fraqmentləşmiş sahəsinin və yaşayış mühitinin keyfiyyətinin davamlı surətdə azalması müşahidə olunur.