cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ust-May ulusu
Əhalisi
2002-ci il siyahıyaalmasına görə ulusun etnik tərkibi: ruslar (64,2%), saxalar (7.1%), evenlər (0.2%), evenklər (9.3%) və digər millətlər (19.2%). Şəhər şəraitində (Zvyozdoçka, Solnoçnı, Ust-May, Eldikan və Yuqorenok) ulus əhalisinin 71,62 % -i yaşayır.
Yerli özünü idarəetmə
Ust-May ulusu ərazisinə 5 şəhər və 5 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 15 yaşayış məntəqəsi daxildir.
İqtisadiyyat
İqtisadiyyatda aparıcı yeri sənaye tutur - qızıl mədəni, qazma sənayesi, dağ-mədən və yol avadanlıqlarının təmiri müəssisələri, yerli sənaye, tikinti materialları istehsalı. Ulusda respublika qızılının təxminən 7% -i hasil olunur.
Kənd təsərrüfatının köməkçi əhəmiyyətə malikdir. Ətlik və südlük maldarlıq inkişaf etdirilir, kartof və tərəvəz becərilir, xəz-dəri ticarəti aparılır. Kənd təsərrüfatına yararlı torpaqlar 28,1 min ha təşkil edir. Bunun 1,6% əkin sahələri, 61,1% biçənəklər, 36.5% otlaqlar təşkil edir. Ulusda dövlət təsərrüfatları, kəndli təsərrüfatlarının birlikləri, kəndli təsərrüfatları, o cümlədən bir icma mövcuddur.
Ağbulaq (Gorus)
Ağbulaq (Աղբուլլաղ) — Ermənistanın Gorus rayonunun Sünik mərzində kənd. Hazırda kənddə yaşayış yoxdur.
Tarixi
Kəndin 1830-cu ildən sonra salındığı güman edilir. Ağbulaq Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Gorus rayonunun ərazisində yerləşmişdir.
1918-ci ildə Ağbulaq camaatı Andronikin quldur dəstəsinə qarşı mərdliklə döyüşmüş, uzun müddət öz kəndlərini tərk etməmişlər. Lakin kəndin müdafiəçilərinin sursatı qurtardıqdan sonra camaat kənddən çıxmağa məcbur olmuş və Qubadlı, Füzuli, Ağdam rayonlarında məskunlaşmışlar. İndiki Ermənistanda sovet hökuməti qurulandan sonra azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarına qayıtmış (40-a yaxın ev) və Ağbulaq kəndini yenidən bərpa etmişlər.
1988-ci ilin noyabr ayının sonlarında ağbulaqlılar Ermənistan dövləti tərəfindən deportasiyaya məruz qalmış və öz doğma yurd-yuvalarını tərk etməli olmuşlar.
Mədəniyyəti
Kənddə 1931-ci ildə məktəb açılmış, 1935-ci ildə isə kolxoz qurulmuşdur. Ağbulaqda klub, kitabxana, məktəb, kolxoz idarəsinin binası, tibb məntəqəsi, mağaza və s. sosial obyektlər fəaliyyət göstərirdi.
Toponimikası
Kəndin adı Kəpəz dağından axan Ağbulaq adlı çeşmədən götürülmüşdür. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində "Ağbulaq qışlağı" formasında qeyd edilmişdir. Toponim Azərbaycan dilində "keyfiyyətli, içməyə yararlı" mənasında işlənən ağ sözü ilə bulaq hidroterminindən əmələ gəlmişdir. Hidrotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Kəndin toponimləri
Ağbulaq, Xor-xor bulaq, Çömçə bulaq, Daş bulaq, Aləmşah, Zaman təpəsi, Çirişli, Dəf yalı, Şingirlik, Qalanın quzeyi, Çarıq dələn, Vənli güney, Mac, Kəndirbaz, Gəlin qaya, Gamış yatağı, Öküz ziyarəti, Pullu bulaq, Oğlan-qız, Qanbel, Yellicə, Sadıq gölü, Seyidlər düşən və s.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd rayon mərkəzindən 15 km qərbdə, Bazarçayın sağ qolu olan Kəşin çayının sol sahilində, Kəpəz dağının ətəyində, meşə içərisində yerləşir.
Əhalisi
Kənd əhalisi bütünlüklə azərbaycanlılardan ibarət olmuşdur. Kənddə 1926-cı ildə 66 nəfər, 1931-ci ildə 88 nəfər, 1939-cu ildə 146 nəfər, 1959-cu ildə 187 nəfər, 1970-ci ildə 335 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
1941-1945-ci illərdə Ağbulaq kəndindən 35 nəfər Böyük Vətən müharibəsində iştirak etmiş, onlardan 14 nəfəri həlak olmuşdur.
1988-ci ildə Ağbulaq kəndində 70 ev, 240 nəfər əhali var idi. 1988-ci ilin noyabr ayının sonlarında Ermənistan dövləti tərəfindən kəndin sakinləri — azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuş, həmin hadisələr zamanı kənd sakini Əsgərov Bərxudar Əmrah oğlu vəhşicəsinə qətlə yetirilmişdir. Sonralar kənddə ermənilər məskunlaşmışlar. Ağbulaq camaatı isə Bakı, Sumqayıt, Mingəçevir şəhərlərində, Füzuli, Cəbrayıl, Beyləqan və Qubadlı rayonlarında yaşayır.
2011-ci ilin məlumatlarına görə kənddə yaşayış yoxdur.
Qarabağ uğrunda gedən döyüşlərdə Ağbulaq kəndində anadan olmuş Seymur Quliyev qəhrəmancasına həlak olmuşdur.
Bulbophyllum phaeorhabdos
(Bulbophyllum phaeorhabdos) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Vilyam Levi
Vilyam Levi (William Levi ; 29 avqust 1980, Havana) — Kubalı ispandilli aktyor və model.
Həyatı
Kocimarda, Havananın yaxınlığındakı kənddə anadan olmuşdu. 3 uşaq arasında böyüyüdür və tək ana tərəfindən tərbiyə alıb. Ailəsi yəhudi köklərinə malikdir. 14 yaşında Mayamiyə (ştat Florida) emiqrasiya etdi. Aktyor peşəsini əvvəlcə Los-Ancelesdə öyrənir, sonradansa Mayami və Mexikoda.
Televiziyada onun ilk işi amerikanın ispandilli Telemundo kanalında 2 realiti-şouda iştiraki idi: Isla de la Tentación и Protagonistas de Novela 2. Aktyor qismində isə 2008-ci ildə Retazos de Vida adlı filmdə çəkilişi idi. Sonradan o bir çox Amerikanın ispandilli seriallarında və Meksika telenovellalarında çəkilmişdi, bir müddətə Meksikaya köçür və 2007-ci ildə «Mələklə yavaş ol» adlı serialda baş rolda çəkilmiş, 2011-ci ildə isə Triunfo del Amor telenovellasında iştirak etmişdi. Dancing with the Stars şounun iştirakçısı idi, bir neçə vaxt ərzində model agentləri ilə kontrakt bağlamışdı.
11 iyul 2009-cu ildə katolikliyi qəbul etmişdi. 2011-ci ildə People'nın ispandilli nəşrinin "Dünyanın 100 ən seksual kişisi" adı altında üz qabığında çəkilmişdi.
Şəxsi həyatı
Aktrisa Elizabet Qutierrezlə evlənib, 2 uşağı var.
Yenikənd (Netfçala)
Xalq arasında rusca Eksperimentalnıy adı ilə tanınır.
Tarixi
17 iyun 2003-cü il tarixində Yenikənd kənd inzibati ərazi dairəsinin tərkibindəki 2 №-li Mayak qəsəbəsi Kürkənd kənd inzibati dairəsinin tərkibinə verilmişdir.
Təhsil
Kənddə Fərəc Sənan oğlu Mustafayev adına əsas ümumtəhsil məktəbi yerləşir.
Asif Manafov
Asif Abbas oğlu Manafov — AMEA Zoologiya İnstitutu, biologiya elmləri doktoru, baş elmi işçi.
Həyatı
Asif Abbas oğlu Manafov 1959-cu ildə Oğuz şəhərində anadan olub.Orta təhsilini 1976-cı ildə Oğuz şəhər 2 №-li orta məktəbində başa vuraraq, 1977-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (hazırkı Bakı Dövlət Universiteti) Biologiya fakultəsinə daxil olub.Universiteti bitirdikdən sonra 1982 təyinatla Zoologiya institutuna göndərilib. 1982-1985-ci illərdə Zoologiya institutunun “Su heyvanları parazitləri“ laboratoriyasinda baş laborant vəzifəsində çalışıb.Daha sonra 1985-ci ildə həmin laboratoriyada müsabiqə yolu ilə kiçik elmi işçi, 1992-ci ildə böyük elmi işçi, 2013-cü ildə isə baş elmi işçi və laboratoriya müdiri vəzifələrinə seçilib. O, 2014-cü ildən institutun “Parazitologiya” şöbəsinə də rəhbərlik etmişdir. A.Manafov 1990-cı ildə “Şimali Azərbaycanda Melanopsis cinsindən olan mollyuskların partenit və serkariləri” mövzusunda namizədlik, 2012-ci ildə isə «Azərbaycanın su hövzələrində Melanopsis praemorsa (L.) mollyusklarının trematod faunası (morfologiya, biologiya, ekologiya)” adlı doktorluq dissertasiyalarını müdafiə edərək müvafiq elmi dərəcələri almışdır. O 70-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən bir monoqrafiyanın müəllifidir. A.A.Manafov Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının biologiya və aqrar elmlər üzrə Ekspert şurasının üzvüdür. O həmçinin, Qafqaz Universitetinin Beynəlxalq “Qafqaz” jurnalının redaksiya heyətinin, “AMEA Zoologiya institutunun əsərləri”nin və “Azərbaycan Zooloqlar Cəmiyyətinin əsərləri”nin redaksiya heyətlərinin üzvüdür.
Elmi fəaliyyəti
Elmi fəaliyyətə 1982-ci ildə AMEA Zoologiya İnstitutunda baş laborant vəzifəsilə başlayan Asif Abbas oğlu Manafov 2013-cü ildən institutun “Su heyvanları parazitləri” laboratoriyasının, 2014-cü ildən isə həm də “Parazitologiya” şöbəsinin müdiri işləmişdir.Zoologiya institutunda çalışdığı illərdə o, insan və kənd təsərrüfatı heyvanları, balıq və quşların parazitar xəstəliklərinin tədqiqi ilə əlaqədar olan elmi-tədqiqat mövzularının icraçılarından biri, daha sonra  rəhbəri olmuş, respublika ərazisində yaşayan şirinsu mollyusklarının trematod faunasının kompleks zooparazitoloji tədqiqi, akvakultura şəraitində yetişdirilən balıq növlərinin, xüsusilə nərə balıqlarının parazitar xəstəliklərinin diaqnostikası, profilaktikası və müalicəsi istiqamətində ixtisaslaşmışdır.A.Manafov respublikanın şirinsu hövzələrində məskunlaşan mollyuskların insan və heyvan trematodlarının yayılmasında rolunu müəyyən edərək, bu parazitlərin müxtəlif inkişaf mərhələlərinin (serkari, metaserkari, adoleskari, sporosista, redi) mikromorfoloji quruluşunun tədqiqi əsasında elm üçün yeni olan 30-dan artıq trematod növünün ilk təsvirini vermuişdir.A.Manafov tərəfindən Lesitodendridlər kompleksinə daxil olan trematodların filogenezində virqulanın əmələ gəlmə və formalaşma yolu müəyyən edilərək, təsnifatda aparıcı əhəmiyyətə malik olan bu orqanın trematodların taksonomik təyinatındakı yeri və  roluna yenidən baxılmasının vacib olduğu göstərilmişdir. Hetotaksiyanın (sensillərin topoqrafiq tədqiqinin) trematodların təsnifatında mühüm əhəmiyyətə malik olduğu orijinal faktlarla sübut edilərək göstərilmişdir ki, bu strukturun tədqiqinin nəticələri ancaq differensasiyaedici əlamət kimi deyil, həm də etibarlı inteqrasiyaedici (morfoloji cəhətdən uzaq görünən növlərin filogenetik cəhətdən yaxın qohumluğunu göstərən )əlamət kimi istifadə edilə bilər. Hetotaksiyanın öyrənilməsində istifadə edilən ənənəvi gümüşləmə metodları əsasında praktik cəhətdən daha əlverişli (ücuz və çox qısa zamanda nəticə verən) gümüşləmə metodu təklif edilmişdir.Melanopsispraemorsa mollyusklarının trematod faunasının mövsümdən, mollyuskların növ, yaş və populyasiya strukturundan, su hövzələrinin tipindən asılı olaraq dəyişmə dinamikası ilk dəfə olaraq A.Manafov tərəfindən əsaslı şəkildə öyrənilmiş, bu proseslərin əsasında duran səbəblər kompleksi ətraflı tədqiq, təhlil və şərh edilmişdir. Azərbaycan ərazisində insan və heyvanlar üçün ciddi patogenliyi ilə seçilən trematodların törətdiyi yeni, çoxsaylı ocaqlar müəyyən edilmişdir. Trematodoz törədiciləri arasında Opisthorchida yarımdəstəsinin ən azı 7 nümayəndəsinin olduğu göstərilmişdir. Bunların 3 növü Metagonimus cinsinin (M. yokogawai Katsurada, 1912; M.takahashi Suzuki, 1929?; C. metagonimus sp. Manafov, 2010), 2 növü Heterophyes cinsinin (C. heterophyes 1; C. heterophyes 2) nümayəndələridir. Haplorchis və Opisthorchis cinsləri bir növlə təmsil olunmuşdur(C. haplorchis sp.; C. agstaphensis 35 = C. opisthorchis sp.).
Cuminia fernandezia
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yeniqışlaq
Yeniqışlaq — Azərbaycan Respublikasının Neftçala rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhali
Əhalisi 652 nəfərdir.
Həvari Yəhya bazilikası
Həvari Yuhənna bazilikası — Türkiyədə tarixi Efes şəhərinin xarabalıqları yaxınlığında yerləşən bazilika formalı məbəd qalıqlarıdır. Bazilika VI əsrə Bizans imperatoru I Yustinianın göstərişi ilə inşa edilmişdir. Kilsənin memarlığı Konstantinopoldakı Müqəddəs Həvarilər kilsəsinin memarlığı əsasında işlənmişdi.
Bazilikanın xarabalıqları Türkiyənin İzmir ilinin Səlcuq şəhəri yaxınlığındakı Ayasuluk təpəsi üzərində, Efez şəhəri xarabalıqlarından 3.5 km aralıda yerləşir.
Tarixi
Həvari Yuhənna bazilikası haqqında az məluat vardır, binanın təsvir edildiyi yeganə tarixi mənbə Qeysəriyyəli Prokopinin yazdığı “Yustinianın binaları” əsəridir. O, yazır:
Kilsənin inşasına 548-ci ildə başlanılmış və inşaat işləri 565-ci ildə tamamlanmışdır. Kilsəyə yepiskop Efesli Hipati rəhbərlik edirdi. Kiçik Asiyada nadir hallarda iri inşaat işləri aparılsa da, dövrünün ən nüfuzlu kilsə nəzəriyyəçisi və yazıçısı olan Hipati Yustiniana təsir edərək Həvari Yuhənnanın məzarı və məzar üzərində inşa edilmiş kilsənin bərpa edilməsi üçün vəsait ayırılmasına nail ola bilmişdi.
Prokopinin “Gizli Tarix” əsərində qeyd etdiyi kimi, tamamlandıqdan sonra bina dövrünün ən böyük kilsələrindən biri olmaqla yanaşı həm də mühüm ziyarətgaha çevrilmişdi:
...Həvari Yuhənnanın ən müqəddəs və böyük hörmətə malik ziyarətgahına...
Məşhurluğuna baxmayaraq, İlahiyyatçı Yuhənna kilsəsininn inşa edilməsindən sonra, təxminən IX əsrdən etibarən kilsə haqqında mənbələrdə məlumat verilmir.
Materiallar
Bazilikanın inşasında bişmiş kərpic və yaxşı yonulmuş ağ daşdan istifadə olunmuş, günbəzin ağırlığını saxlamaq üçün sütunlar mərmərdən hazırlanmış və ya mərmərlə üzlənmişdi. V əsrdən etibarən altara yaxın traveya üzərində taxta tavanlı qüllə də ucaldılmışdı.
Konstruksiya
250px|thumb|right|Bazilikanın xarabalıqları Həvari Yuhənnanın məzarı üzərində inşa edilmiş ilk ilk tikili mavzoley xarakterli olsa da, həm də kilsə kimi istifadə edilirdi. IV əsrdə I Feodosinin hakimiyyəti dövründə mavzoley üzərində kiçik həcmli bazilika inşa edilmişdi. İki əsr sonra inşa edilmiş həmin bazilika xaraba vəziyyətə düşmüşdü və buna görə də I Yustinian onun yerində daha böyük bir bazilikanın inşa edilməsinə göstəriş verir. Feodosinin bazilikası 246x213 fit ölçüyə malik olsa da, Yustinianın bazilikası 428x213 fit ölçüyə malik idi. Konstantinin Apostoleonu kimi Həvari Yuhənna bazilikası da planda yunan xaçı formasına malikdir.
Kilsənin inşası imperiya sifarişi ilə həyata keçirilsə də, Efes sakinləri inşaat işində yaxından iştirak etmişdilər. Mərmər dekorların bir hissəsi Konstantinopolda, bir hissəsi isə Efesdə hazırlanmışdı. Sütun altlıqları və nef kapitelləri Konstantinopol və ya Mərmərə adasındakı karxanalarda hazırlanmışdı. Bazilikanın şərq hissəsinin kapitelləri isə Konstantinopol kapitellərinin dizaynı və naxışı əsasında Efes ustaları tərəfindən hazırlanmışdı. II Yustinianın hakimiyyətindən sonrakı dövrdə də kilsənin bəzədilməsi davam etdirilmişdir. Bu baxımdan II Yustin və II Tiberinin hakimiyyət dövrü daha əlamətdardır.
Bazilikanın ən çox diqqət çəkən xüsusiyyəti onun şərq divarındakı tunel tağları arasında bərkidilmiş nəhəng apsidasıdır.
Eksteryer
250px|thumb|right|Bazilikanın eksteryeri Müqəddəs Həvarilər kilsəsi kimi Həvari Yuhənna bazilikası da xaçvari dizayna malikdir. Günbəzli bazilika olan kilsənin günbəzi mərkəzi kəsişmə nöqtəsində - xor, transept və nefin üzərində ucalırdı. Xaçın künclərində isə sütunlar üzərində daha kiçik dörd günbəz ucalır, beləcə beş günbəz binanın səmtlərini vurğulayırdı. Damda beş günbəzin saxlanması üçün binanın içində çoxlu sayda iri sütunlar inşa edilmişdi. Müqəddəs Həvarilər kilsəsi kimi Həvari Yuhənna bazilikası da standart elementlərin çoxaldılması və qısa slindrik tağların tətbiqi ilə sahənin genişləndirilməsi, beləliklə də xaçvari traveya yaradılması vasitəsiylə formalaşdırılmışdı. Kilsənin günbəzləri mozaika ilə örtülmüşdü. 548-ci ildə imperatriça Feodosiyanın ölümünə kimi Yustinianla yanaşı onun da monoqramı binalarda əks olunurdu.
Binanın əsas qapısı “Təqib qapısı” adlanandırılır, inşa edilmiş atrium divarları isə bazilikanı dörd bir tərəfdən əhatə edirdi. Divarlar boş olan və ya bastionlar kimi istifadə edilən qüllələrlə bərkidilmişdi.
Bazilikanın şimalında Bakirə Məryəmin evini xatırladan altıbucaqlı vəftizxana binası olmuşdur. Vəftizxananın yanında düzbucaqlı plana və mərmər döşəməyə malik, apsidası mozaikalarla bəzədilmiş otaq var idi. Qapı kitabəsində binanın “sekreton” olması göstərilir ki, bu da yepiskopun hakim rolunda çıxış etdiyi vaxt orda oturduğu anlamına gəlir. Kitabədə həm də binanın inşasının Yohannesin yepiskopluğu dövründə tamamlanması bildirilir ki, bu da onun VI əsrdə tikilməsi anlamına gəlir.
İnteryer
Kilsə daxilindəki tağlar mozaikalarla bəzədilmiş, divarlar və sütunlar isə rəngli mərmərlərlə üzlənmişdi. Döşəmələr də mozaikalarla bəzədilmişdi. Döşəmə mozaikalarının dizaynı kilsənin ayrı-ayrı hissələrində fərqlənirdi və bu da bütün döşəməni örtən rəngarəng şərq xalçaları effekti yaradırdı. Altarın altındakı bir neçə otaqlı sərdabədə isə Həvari Yuhənnanın məzarı yerləşirdi. Altarın özündə isə 132-ci Psalmdan Yuhənnanın dili ilə səslənən XIV ayə yazılmışdır:
Bura mənim əbədi uyuma yerimdi, burada mən məskunlaşacam.
Kilsənin bəzi divarları isə freskolarla örtülmüşdü. Efes yepiskopu Hipatiy kilsələrdə rəsm istifadəsinə tərəfdar olması ilə məşhur idi. Müqəddəs Həvari bazilikasının inşasının tamamlanmasından sonra, onun daxili divarları müxtəlif müqəddəslərin təsvirləri, o cümlədən, Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid səhnələrinin təsvir olunduğu rəsmlərlə bəzədilmişdi. Rəsmlər arasında Məsihin Lazarusu diriltməsi və Məsihin Yustinian və Feodoranın başına tac qoyması səhnələri də var idi. Bundan başqa ehtimal ki, kilsədə başqa epiqramlar, o cümlədən dövlət sifarişi ilə işlənmiş və kilsənin mənşəyini göstərən rəsmlər də var idi.
Efesə səyahət
İnanca görə Yerusəlimdən Efesə səfər edən Həvari Yuhənna ömrünün sonuna kimi bu şəhərdə yaşamışdır. Məhz həmin dövrdə İmperator Domisian onu Patmos adasına sürgün edir və beləcə Açılış (Apokalipsis) yazılır. Nerva imperator elan edildikdən sonra Yuhənna bağışlanır və Efesə qayıdaraq qalan günlərini orda yaşamağa davam edir.
Əfsanə və möcüzələr
250px|thumb|right|Həvari Yuhənnanın məzarı Efesdə yaşadığı dövrdə Yuhənna həyatının sonuna kimi xristianlığı təbliğ etməyə davam edir. Əfsanəyə görə Həvari Yuhənnanın ölümündən əvvəl digər həvarilərlə birlikdə onu ziyarət etmiş Məsih demişdir:
Gəl əzizim, mənə və stolum ətrafında oturan qardaşlarına qoşul; vaxt çatmışdır,...gələn Bazar günündən sən daima mənimlə olacan.
Növbəti Bazar gününə kimi Həvari Yuhənna xristianlığın təbliğinə davam etmiş, bundan sonra isə ardıcıllarını məlumatlandırmışdır. Bundan sonra Kilsəsinin mağarasına girən Yuhənna irəliləmiş, lakin qəfildən içəri düşən işıq onun daha çox irəli getməsinə mane olmuşdur. İşıq yoxa çıxdıqda onunla birlikdə Həvari Yuhənna da yoxa çıxmışdır. Konstantinin hakimiyyəti dövründə məzarın açılması bu əfsanəni təsdiqləmişdir; belə ki, məzardan hansısa qalıqlar və ya relikviya aşkarlanmamışdır. Bu əfsanənin xeyrinə olan digər bir fakt isə bütün müqəddəslərinin relikviyalarının ən azı bir və ya bir neçə yerdə olması haqqında məlumat olsa da, Bakirə Məryəm və Həvari Yuhənnanın heç yerdə relikviyaları yoxdur.
Həmçinin belə bir inanc yayılmışdır ki, Həvari Yuhənna ölməmişdir və məzarının altında yatır. Hər dəfə o nəfəs aldıqda altar ətrafında toz yaradır ki, bu da onu müqəddəsləşdirir. Buna görə də manna adlandırılan həmin tozun xəstəlikləri sağaltdığına inanılır.
Ziyarətlər
Müqəddəs Yuhənna və “manna” haqqında əfsanə geniş yayılaraq çoxlu ardıcıl toplayır və bu hadisə Avqustin Avreliusun diqqətindən də yayınmır. Sonradan yepiskop və müqəddəs olan anqlo-sakson Villibald da bu haqqda eşitmiş və sonradan ənənə halını almış ziyarəti həyata keçirmiş ilk şəxslərdən biri olmuşdur.
Ziyarətçilər burdan boş əllə qayıtmırdılar. Həvari Yuhənnanın ziyarətinə gələnlər üçün mehtərələr hazırlanırdı. Mehtərələrin üstündə müqəddəsin təsviri yerəşdirilirdi. Həmin mehtərələr məar ətrafında toplanmış tozun yığılması və sonradan ziyarətçilərin özü ilə aparması üçün istifadə edilirdi.
Selevkilər sülaləsi
Selevkilər sülaləsi – Selevkilər dövlətində hakimiyyətdə olmuş çar sülaləsi (e.ə. 312 - 63). Əsası I Selevk Nikator tərəfindən qoyulmuşdur.
I Selevk
Selevk I – e.ə. 321-ci ildə diadoxların yığıncağında (Babilistan) Makedoniyalı İsgəndərin ən qabiliyyətli sərkərdələrindən birinə – I Selevkə çatmışdır. Digər diadoxlarla uzun sürən mübarizə nəticəsində e.ə. 312-ci ildə Selevk qəti olaraq Babilistanda möhkəmləndi, öz çarlığını və Selevkilər sülaləsini yaratdı.
Selevkilər dövlətinin əsasının qoyulması və didoxlarla vuruş
Selevkilər dövləti – Makedoniyalı İsgəndərin ölümündən sonra meydana gəlmiş ən böyük dövlət. E.ə. 321-ci ildə diadoxların yığıncağında Babilistan İsgəndərin ən qabiliyyətli sərkərdələrindən biri olan Selevkə verildi. Digər diadoxlarla aparılan uzunsürən mübarizələr nəticəsində e.ə. 312-ci ildə Selevk Babilistanda daha da möhkəmləndi və öz çarlığını yaratdı. Bu dövrdən etibarən Şərqdə min ildən artıq müddətdə istifadə olunan Selevkilər erası (burada o səhvən “İsgəndər erası” adlandırılırdı) başlandı. Midiya, İran, Mesopotamiya, Şimali Suriya, Kiçik Asiyanın bir hissəsi, habelə Hindistan Selevkilər dövlətinə daxil idi. Amma Hindistan ərazilərini Selevk hələ e.ə. IV əsrin sonlarında itirmişdi. I Selevk Makedoniyaya etdiyi hərbi yürüş zamanı həlak olmuşdur. Onun varisləri – Selevkilər bu və ya digər dövlətlərlə fasiləsiz müharibələr aparmışlar. Selevkilərin əraziləri ən bacarıqlı ellin hökmdarlarından olan III Antioxun (e.ə. 223 - 187) hakimiyyəti illərində genişlənmişdir. Onun siyasətinin xüsusiyyəti təkcə yunanlara deyil, həm də qədimdən mövcud olan şəhər özünüidarə qaydalarına arxalanmasında idi ki, bu da öz növbəsində geniş xalq kütlələri arasında onun dəstəklənməsi ilə nəticələndi. III Antioxun ordusunda yunan və makedoniyalılardan başqa, onun dövlətinə daxil olan çoxsaylı tayfa və xalqların nümayəndələri də vuruşurdu. O, Kiçik Asiyada yeni ərazilər ələ keçirdi, rəqibi – Baktriya çarı Evtidem üzərində qələbələr çaldı. Makedoniya ilə ittifaqa girən III Antiox Suriyanın cənub hissəsini, Finikiyanı və Fələstini ələ keçirdi. Lakin az sonra Roma Aralıq dənizinin şərq bölgəsinin işlərinə müdaxilə etdi. E.ə. 190-cı ildə Maqneziya (Kiçik Asiya) yaxınlığındakı məğlubiyyəti nəticəsində romalılar Kiçik Asiya ərazilərinin bir hissəsini III Antioxun əlindən alırlar. Ermənistan Selevkilərdən müstəqillik əldə edir, Dəclə çayının arxa tərəfi parfiyalılar tərəfindən tutulur. III Antioxun oğlu iki dəfə Misirə soxulur və e.ə. 168-ci ildə Misir İsgəndəriyyəsini mühasirəyə alır. Amma Roma elçisi IV Antioxdan tələb edir ki, ləngimədən Misirdən çıxıb getsin və Antiox qoşunlarını buradan çıxarır. IV Antiox Şərq yürüşlərindən birində həlak olandan sonra romalıların tələbi ilə Selevkilərin hərbi donanması ləğv edilir və bütün döyüş filləri öldürülür. Nəticədə isə Selevkilər dövlətinin hərbi qüdrəti sarsılır. E.ə. 129-cu ildə parfiyalılar tərəfindən məğlub edilən Selevkilər dövlətinin ərazisi Suriya ilə məhdudlaşır. E.ə. 63-cü ildə Selevkilərin əlində qalmış sonuncu bölgə olan Suriya da romalılar tərəfindən ələ keçirilir və Romanın əyalətinə çevrilir.
Diadoxlar (yun. “xələf”, “varis”) – Makedoniyalı İsgəndərin varisləri – böyük sərkərdələr və onun yaxın davamçıları. Makedoniyalı İsgəndərin ölümündən sonra diadoxlar öz aralarında hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başladılar və son nəticədə onun dövlətini öz aralarında bölüşdürdülər.
Nigina Şaripova
Nigina Şaripova (10 avqust 1995) — Özbəkistanlı sprinter. Nigina Şaripova Özbəkistanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Nigina Şaripova birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında qadınlar 100 m məsafəyə qaçış yarışlarında 2-ci təsnifat mərhələsində 11.68 saniyəlik nəticə ilə 5-ci cığırda 6-cı yeri tutdu və mübarizəni dayandırdı.
Ədalət (qəzet)
Ədalət — gündəlik hüquq qəzeti. Baş redaktor: Aqil Abbasdır.
Tarixi
1990-cı il iyulun 1-də Mərkəzi Komitə "Ədalət" qəzetinin fəaliyyətinə rəsmi icazə verib. "Ədalət"in qurucusu Aqil Abbasdır. Qəzetin ilk nömrəsi iyulun 26-da işıq üzü görüb. Qəzet 1990-cı ildə Hüquqşünaslar İttifaqının mətbu orqanı kimi təsis edilib. Nizamnamədə qəzetin adı "Hüquq" göstərilib. Ancaq qəzetin qurucularından biri olan Aqil Abbasın təklifi və Mərkəzi Komitənin razılığı ilə qəzetin adı dəyişdirilib "Ədalət" adlandırılıb.
I Qriqor Supan
I Qriqor Supan – Sünik knyazı. Sünik sülaləsindən olan Sünik knyazı Vasak Süninin kiçik oğlu Saakın oğludur. I Qriqorun əcdadları Göyçə gölünün sahilindəki Qeqarqunik, Balk, Vayots-Zor, Çaxuk və Haband vilayətlərini idarə etmişlər. 849 – 851 – ci illərdə onun, əmisi oğlu Babgenlə münaqişəsi olmuşdur. O, katolikos IV Hovannesin yenidən seçilməsində də iştirak etmişdi. Hovannes Drasxanakerçi bu haqda yazır:
“...böyük sparapet Smbat və Sünik zadəganı Qriqor, həmçinin bir çox erməni nahararları qərara gəldilər ki, yepiskopların sinodunu təşkil edib artıq boşalmış müqəddəs taxtda Tanrını sevən əri yenidən əyləşdirsinlər.”
I Qriqorun böyük oğlu və varisi Vasak Qaburdur.
Kosmik fəza
thumb|334x334px|Bir sənətkarın gözündə Günəş sisteminin doğuşu. Kosmik fəza — Yerin atmosferindən kənarda və digər kosmik cisimlər arasında yerləşən, amma kosmik cismlər istisna olmaqla kainatın geri qalan hissəsində sonsuz olduğu düşünülən boşluğa verilən addır. Orta istiliyi −271 °C, mütləq sıfır nöqtəsi isə −274 santiqrad dərəcədir. Atmosfer ilə kosmos arasında qəti bir sərhəd yoxdur, lakin Yerin atmosferi yuxarı doğru qalxdıqca incəlməkdədir. Kosmosda təxminən milyardlarla qalaktika olduğu ehtimal edilir. Bu təxmini qalaktikaların içərisində təxminən milyonlarla ulduz sistemi, planetlər və asteroidlər var. Fizik Karl Saqanın "Kosmos" kitabında yazdığı kimi universal atom sabiti 1088 qədərdir yəni 10 üstü 88-dir, Karl Saqana görə kainatda təxminən 1-in yanında 88 sıfır dənə atom var (on oktoviqintilyon). Bu formada bir hesablama və insanlığın bildiyi hər növ qalaktika kosmik fəzanın böyüklüyünü sübut edir. Albert Eynşteynin Nisbilik nəzəriyyəsinə görə kosmos elastik bir toxumaya malikdir. Cismlərin bu elastik toxumanı bükmələrindən dolayı cazibə qüvvəsinin olduğunu irəli sürən bir nəzəriyyədir. Kosmosda zaman anlayışı yoxdur. Zaman bizim qavrayışlarımız ilə yaratdığımız bir anlayışdır.
Kosmos qaranlığı, böyüklüyü, hadisələri ilə maraqlı, qarmaşıq və araşdırmaya dəyər olmuşdur. Bu səbəbdən insanlar hər dövrdə kosmosla maraqlanıb və davamlı kosmosu araşdırmaq üçün ixtiralar hazırlamışlar. Teleskop bu sahədə çox önəmli bir alətlərdən sadəcə biridir. Dövrlər ötdükcə insanlar daha güclü teleskoplarla kosmosu araşdırmış, kosmos haqqındakı məlumatlarını artırmışlar. Beləliklə marağını aradan qaldırmağa başlayan insanlıq bununla kifayətlənməyib uçaraq daha çox məlumat toplamaq istəmişdir. İnsanlığın uçmağı kəşf etməsi ilə Yeri əhatələyən yaxın kosmos haqqındakı məlumatlar, daha da artmağa başladı. Nəhayət güclü raket silahları, süni peyklər, Aya pilotlu və pilotsuz raketlər göndərilməsi, süni peyklərin inkişaf etdirilməsi, çox güclü radio teleskoplar ilə kosmosun dərinliklərinin araşdırılması, XX əsrin ikinci yarısında insanlığın kosmos haqqındakı məlumatlarını önəmli səviyyədə genişlətdi. Həmçinin insanlar kosmosu araşdırmaq üçün "Astronomiya" elmini yaratdı.
Həmçinin nəzəri fizik və astronomiya mövzusunda inqilab yaradacaq fikirlər ortaya atan A. Eynşteyn kimi alimlərin kosmos mövuzusunda ortaya atdıqları bir çox nəzəriyyə, müşahidəçilərin kosmos üzərinə verdikləri kəşflərin məntiqli bir şəkildə açıqlamasını təmin etdi.
Kosmos haqqında ilk dəqiq məlumatlar, XIX əsrin sonu ilə XX əsrin əvvəlində, xüsusilə şimal ölkələrində qurulan rəsədxanalar sayəsində əldə edildi. ABŞ-nin Kaliforniya ştatında olan Palomar rəsədxanası, Dünyada mövcud rəsədxanaların ən böyüyüdür. Buradakı reflektorlu teleskopun diametri 5, yüksəkliyi isə 40 metrdir. Bu rəsədxanalarda göy cisimlərinin kütləsi, həcmi, işığın şiddəti və b. fiziki proseslər araşdırılmaqdadır. Praktiki fizikanın inkişaf etdirdiyi tayf (spektr) analizi, kosmosdan gələn işıqlardan, cisimlərin hansı elementlərdən ibarət olduğunu göstərməkdədir.
1932-ci ildə Karl Guthe Jansky adlı bir mühəndisin təsadüf nəticəsində tapdığı kosmosdan gələn radio yayımları, daha sonrakı illərdə radio teleskopların yaranmasına və kosmosun dərinliklərinin dinlənməsinə, bu radio yayımlarının qaynaqlarının və səbəblərinin kəşf edilməsinə yol açdı. İkinci dünya müharibəsi əsnasında almanların inkişaf etdirdiyi V-1 və V-2 silahlı roketləri daha sonrakı illərdə kosmosun kəşfi üçün ediləcək layihələrdə böyük bir addım oldu. 1947–1956-cı illər arasında xüsusilə ABŞ, kosmik çalışmalara böyük önəm verdi. Edilən kosmik uçuş sınaqlarının heç biri kosmik gəminin orbitdə yerləşdirməyi bacara bilmədi. Bu əsnada SSRİ, 1957-ci ildə üç pilləli Vostok raketləri ilə Suputnik adındakı ilk süni peyki Yer ətrafında orbitə yerləşdirərək, kosmik yarışda önə keçdi. Peyklərdən əldə edilən kosmik məlumatlar, canlıların, xüsusilə insanların, kosmosda yaşaya bilmələri üçün hansı şərtlərin yerinə gətirilməsi lazım olmasını ortaya qoydu. Beləliklə "kosmos tibbi" quruldu və inkişaf etdirildi. Kosmosda ilk insan isə 12 aprel 1961-ci ildə SSRİ-nın kosmosa göndərdiyi Yuri Qaqarin oldu. Yeri gəlmişkən, insanların kosmos boşluğuna yerləşmələrini təmin etmək, kosmosu kosmosdan izləmək və Yer üzərində xəbərləşməni asanlaşdırmaq üçün həm minlərlə peyk orbitə yerləşdirildi həm də kosmosun boşluğuna göndərildi. Nəhayət 1969-cu ilin iyun ayında Ayın amerikalı astronavtlar tərəfindən fəth edilməsi, kosmik çalışmalarda ən önəmli addımlardan biri oldu. Günümüzdə kosmos yarışı böyük bir sürətlə davam etməkdədir. Xüsusilə də ABŞ, Rusiya və Çin bu yarışda amansız bir rəqibdirlər.
Super boşluqlar
2004-cü ildə alimlər Böyük Partlayışdan artıq qalan kosmik arxa fon radiasiyasını tədqiq edərkən, gözlənilməyən böyüklükdə soyuq bir bölgə kəşf edirlər. İlk öncələr hesablama xətası ehtimalı olduğunu fikirləşsələrdə 2013-cü ildə Plank kosmik peykinin məlumatlarında da eyni nəticə əldə olunur.
İlkin Kainat modellərini nəzərdən keçirsək bu qədər böyük bir soyuq sahənin var olması gözlənilmirdi. Bu soyuq sahəni açıqlamaq üçün "Böyük Super Boşluq" nəzəriyyəsi ortaya atılır. Kosmik boşluqlar nəhəng ulduz topalarının arasında yerləşən nəhəng boş sahələrdir. Kosmik boşluqlar çox az miqdarda qalaktikaya və ya heç bir qalaktikaya sahib olmayan əraziləri əhatə edir. Bu ərazilər kosmosun digər sahələrinə nisbədən 1/10 qədər az maddə ehtiva edən sahələrdir. Əgər Kainatımızı İsveçrə pendirinə bənzətsək kosmik boşluqlar pendirdəki boşluqlar olardı. Kosmik boşluqlar ilk dəfə 1978-ci ildə "Kitt Peak" Milli Rəsədxanasında Stephen Gregory və Laird Thomson tərəfindən kəşf edilib.
2015-ci ildə bizdən 3 milyard işıq ili uzaqlıqda soyuq bölgə ilə eyni istiqamətdə nəhəng Super Boşluq qeydə alınır. Eridan adlı bu Super Boşluq 1.8 milyard işıq ili genişliyində idi. Bu boşluqda hətta qaranlıq maddə belə yox idi. Eridan Super Boşluğu, Kainatda ən böyük boşluqlardan biridir.
Bu kəşfdən sonra yeni suallar ortaya çıxdı; necə ola bilərdi ki belə nəhəng ölçülərdə boşluq yarana bilərdi? Bu boşluğun yaranmasına səbəb olan nə idi? Boşluqların adətən Böyük Partlayışdan sonra yaranan kvant rəqsləri ilə yarandığı düşünülür, lakin bir çox kosmoloqa görə bu qədər böyük bir boşluğun kvant rəqsləri ilə meydana gəlməsinin ehtimalı çox azdır və əlimizdə olan tək nəzəriyyə budur,
lakin Eridan Super Boşluğundan daha böyük və Kainatın ən böyük boşluğu 2 milyard işıq ili genişliyindəki "KBC" super boşluğudur. Bu boşluq Kainatın ən böyük boşluğu olması ilə yanaşı bizim üçün də önəmlidir çünki həyatımızı bu boşluğun içində davam etdiririk. Sistemimizin də yerləşdiyi Südyolu qalaktikası bu boşluğun mərkəzindən bir neçə milyon işıq ili uzaqlıqdadır. "KBC" super boşluğunun ölçüləri hələ də müqayisəli olsa da həqiqət budur ki, qorxunc dərəcədə böyük bir boşluğun içindəyik.
Azərbaycan ədəbiyyatı
Azərbaycan ədəbiyyatı — Azərbaycan dilində yazılan ədəbiyyata və ya Azərbaycan yazıçıların, şairlərinin və ya azərbaycanlı mühacirlərin yazdığı ədəbiyyata aiddir.
Qədim dövr Azərbaycan ədəbiyyatı
Qafqaz Albaniyası dilində yerli yazı və ədəbiyyatın yaranması ermənilərdə və gürcülərdə olduğu kimi, ölkənin xristianlaşması ilə bağlı idi. Dini ədəbiyyatın alban dilinə ilk tərcümələri siryani dilindən olmuşdur. Albanların öz doğma dillərində yazı və ədəbiyyatın olması obyektiv tarixi zərurətdən irəli gəlirdi. Sosial-iqtisadi və siyasi şərait Albaniyanın öz ədəbiyyatının yaranması üçün zəmin hazırlamışdı. V əsrin başlanğıcında arami qrafikası əsasında alban yazısı — əlifbası təkmilləşdirildi. Antik müəlliflərə görə, albanlar hələ e.ə. I əsrdə öz yazılarından istifadə edirdilər. V yüzilin əvvəllərində təkmilləşdirilmiş 52 fonemli alban əlifbası fışıltılı və boğaz səsləri ilə zəngin idi.
Məhz bu dövrdə alban hökmdarı Yesuagenin, alban patriarxı İyereminin yardımı ilə "Tövrat" və "İncil"in, "Liturgiya" (xristianların əsas ibadət ayini) və başqa dini kitabların tərcüməsi üzrə uğurlu işlər görüldü. V–VII əsrlər alban yazısının çiçəklənmə dövrü hesab olunur. Erkən alban ədəbiyyatı əlverişli tarixi-mədəni şəraitdə təşəkkül tapdı. Ədəbiyyatın inkişafı nəticəsində maraq dairəsi genişlənmiş, bu isə öz əksini müxtəlif janrlarda tapmışdı: agioqrafik əsərlər, tarixi xronikalar, hüquqi sənədlər — kilsə qanunları və dünyəvi qanunlar yaranmağa başladı. V–VI əsrlərdə siyasi səbəblər üzündən ədəbiyyatda ellinpərəst istiqamət nəzərə çarpdı. Dövrün alban ədəbi ənənələrinə bizə yetişmiş aşağıdakı tarixi narrativ mənbələr aiddir: Moisey Kalankatlının "Alban ölkəsinin tarixi", VII əsr şairi Dəvdəkin elegiyası, alban hüquqi mənbələri olan kilsə qanunları (V əsr Aquen kilsə məclisinin qanunları və Simeonun qanunu adı ilə tanınmış 705-ci il Partav məclisinin qanunu).
VII–XII əsrlərdə təşəkkül tapan alban ədəbiyyatı ona yad olan mədəniideoloji təsirə — islamlaşma və qriqoriyanlaşmaya və nəhayət, erməniləşməyə qarşı dura bilmədi. Lakin bununla belə IX–XII əsrlərə aid alban xaçkarlarında (xaçdaşlarında) yerli alban mədəniyyətinin ənənəvi komponentləri — dünyəvi süjetlər hələ də əks olunur, kiçik təqvim hələ də işlədilirdi.
Ərəb işğalı nəticəsində Xilafət tərkibinə qatılmış bütün ölkələrdə olduğu kimi, VIII yüzilin əvvəllərindən Azərbaycanda da rəsmi dövlət dilinin ərəb dili olması, bu dilin tabe edilmiş xalqların ünsiyyət vasitəsinə çevrilməsi, onun çox keçmədən ədəbi-elmi yaradıcılıqda da hakim dil olmasına gətirib çıxartdı. Lakin əhalisinin çox böyük faizi türkdilli olan Azərbaycan ərazisində ictimai-siyasi və əxlaqi fikirlərlə zəngin folklor da mövcud idi. Məzmun və deyim etibarilə müsəlmançılıqdan əvvələ aid atalar sözləri, zərbi-məsəllər və başqa ədəbi nümunələr sırasında el ozanı Dədə Qorqudun dili ilə söylənilən dastanlar daha çox şöhrət qazanmışdı. Tədqiqatçıların "Azərbaycan şifahi və yazılı ədəbiyyatının babası" adlandırdığı bu oğuz dastanı şifahi şəkildə VI-VIIl əsrlərdə formalaşmağa başlamış, VII–IX əsrlərdə tam təşəkkül tapmışdır.
Yazılı ədəbiyyata giriş (IX əsr)
Ədəbiyyatda "şuubilik" — "xalqçılıq" meyilləri özünü islamaqədərki yerli mədəni ənənələri ərəb mədəniyyəti dairəsinə daxil etmək yolu ilə qoruyub saxlamaq cəhdində göstərirdi. Beləliklə, Azərbaycan qarışıq bütün müsəlman dünyasında baş qaldırmış və VIII yüzilin ikinci yarısında xüsusilə genişlənmiş bu siyasi-dini mübarizə ərəbmüsəlman ədəbiyyatının yeni dövrü ilə sıx bağlı idi. Azərbaycanın ən erkən ərəbdilli şair və ədiblərinin yaradıcılığı VII–VIII əsrlərin hüduduna aiddir. İki mədəniyyətlərin — öz milli Azərbaycan və ərəb mədəniyyətinin təmsilçisi olan bu şairlərdən İsmayıl ibn Yəsar, eləcə də onun oğlu İbrahim və qardaşı Məhəmməd haqqında IX–X əsrlərdə yaşamış və yaratmış ərəb filoloqları İbn Quteybənin, Əbu-l-Abbas əl-Mübərrədin, Məhəmməd əl-Mərzubaninin və ən çox Əbu-l-Fərəc əl-İsfahaninin və başqalarının əsərlərində məlumat verilir. Müasir tədqiqatçıların bəzən "iranlı" hesab etdikləri bu şairlərin mənşəcə Azərbaycandan olmaları etibarlı mənbə kimi qiymətləndirilən İbn Quteybənin məlumatı ilə təsdiq edilir.
X–XII əsrlər ərəb-müsəlman mədəniyyətinin, o cümlədən onun mühüm tərkib hissəsi olan ədəbiyyatın tarixində ən məhsuldar dövrlərdən biri kimi qiymətləndirilir. Bu mədəniyyətin yaradıcılarından olan Azərbaycan ziyalıları bir çox sahələrdə olduğu kimi, ədəbiyyat sahəsində də böyük nailiyyətlər qazanmış, ərəb və fars dillərində yazdıqları elmi-bədii əsərlərlə dövrün ümummüsəlman mədəniyyətini ən yüksək səviyyəyə qaldıra bilmişdilər.
İntibah dövrü Azərbaycan ədəbiyyatı (XII əsr)
XII yüzil Azərbaycanda farsdilli poeziyanın təntənəsi zamanı hesab edilsə də, ərəbdilli ədəbiyyat hələ də öz mövqelərini qorumuş və hətta mahir qələm ustalarının simasında özünə qızğın tərəfdarlar tapa bilmişdi. Əsasən farsca yazan görkəmli Azərbaycan şairləri Xaqani Şirvani və Mücirəddin Beyləqani öz yaradıcılıqlarında ərəb dilindən də istifadə edirdilər. XII əsrdə Azərbaycan xalqı ərəbdilli ədəbiyyata Şihabəddin Yəhya Sührəvərdi kimi görkəmli şəxsiyyətləri bəxş etmişdir.
Azərbaycanın görkəmli mütəfəkkirlərindən biri olan Şihabəddin Yəhya Sührəvərdi fəlsəfi traktatlardan başqa poetik divan da yaratmışdı. Onun şeir yaradıcılığı ərəbdilli Azərbaycan poeziyası ilə sıx şəkildə bağlı idi. Lirizm, həsrət və çıxılmazlıq əhvali-ruhiyyəsi, lakoniklik Sührəvərdi poeziyasının başlıca xüsusiyyətlərindəndir.
XII yüzilin məşhur şairi və ədəbiyyat tənqidçisi Nizami Əruzinin fikrincə, şah və soltanlar, hakimiyyətlərini möhkəmlətmək və nüfuzlarını xalqlar arasında artırmaq üçün öz saraylarında istedadlı şairlər saxlamalı, onları istədikləri kimi tərbiyələndirməli, həmin şairlərin dili və qələmi vasitəsilə öz istək və arzularını təbliğ edirdilər. Saray ədəbiyyatının geniş intişar tapdığı bu dövrdə Qətran Təbrizi də əvvəlcə Gəncədə, Şəddadilər sarayında, sonra isə Naxçıvanda, naxçıvanşah Əbu Duləfin sarayında yaşamışdır. Elə buna görə də onun yaradıcılığının bu dövründə hökmdarları mədh edən qəsidələr daha başlıca yer tuturdu. Qətran böyük mədhiyyələr toplusundan başqa zəmanəmizədək yetişməyən "Qövsnamə" (və ya "Quşnamə") məsnəvisinin və "Ət-Təfasir" ("Təfsirlər") adlı fars dilinin ilk izahlı lüğətinin müəllifidir.
XII yüzilin əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycan ədəbiyyatının Əbül-Üla Gəncəvi, Fələki Şirvani, İzzəddin Şirvani kimi dahisöz ustaları bu ədəbiyyatın zəngin xəzinəsinə yeni üslub, yeni şivə gətirərək, Gəncə və Şirvanda fəaliyyət göstərən Azərbaycan ədəbi məktəbinin əsasını qoyurlar. Bu məktəbdə ədəbisənətlə real həyat arasında bağlılığı, uzlaşmanı təmsil edən, Rudəkidən başlayaraq Firdovsi və b. şairlər, o cümlədən Qətran Təbrizi tərəfindən inkişaf etdirilən farsdilli şerin Xorasan-Türküstan səpkisindən — üslubundan (səbkindən) fərqliolaraq yeni poetik "səbki təmtəraqi" adlı Azərbaycan üslubu yaradıldı.
Ədəbi irsindən yalnız bir neçə şeri qalmış Əbül-Üla Gəncəvi dövrünün hökmdarlarını vəsf etsə də, XI əsrin sonu, XII əsrin I yarısında epik janrı inkişaf etdirən böyük fars şairi Sənai (1050–1140) poeziyasının mütərəqqi ənənələri ilə bağlı olmuş, Azərbaycan ədəbiyyatında ictimai-fəlsəfi şerin ilk nümunələrini yaratmışdır. Əbül-Üladan sonra Şirvan ədəbi məktəbini şairin ən savadlı və istedadlı şagirdi, kürəkəni Əfzələddin Xaqani (1126–1199) idarə etməyə başladı. Vaxtilə məhz Əbül-Üla, Xaqanini Şirvanşah III Böyük Mənuçöhrə (1120–1160) təqdim etmiş, ona "Xaqani" təxəllüsünü vermişdi. Xaqani öz yaradıcılığı ilə Yaxın və Orta Şərq xalqlarının bədii təfəkkür tərzində yeni bir mərhələ açdı. O, dövrün farsdilli Azərbaycan poeziyasına yeni üslub, təmtəraqlı obrazlar, parlaq təşbehlər, ifadələr, bədii təsvir vasitələri, çətin rədif və qafiyələr, nadir sözlər və terminlər, söz oynatmaları gətirib, şeir sənətində söz sənətkarlığı kimi estetik bir konsepsiya yaratdı.
XII əsr Azərbaycan poeziyasının maraqlı və ən çox mübahisə doğuran siması şairə Məhsəti Gəncəvidir. Fars dilində, əsasən rübai janrında yazan Məhsətinin şeirlərinin əksər hissəsi Gəncə mühiti ilə bağlıdır. Yaradıcılığında məhəbbət lirikasının əsas yer tutduğu Məhsətinin rübailəri dünyəviliyi, humanizmi, nikbinliyi ilə seçilir. Məhz ondan sonra Azərbaycan şerində rübaiçilik geniş inkişaf yoluna qədəm qoyur. Azərbaycanlı rübaiçilər içərisində qadın sənətkarların — Rəziyyə Gəncəvi kimi şairələrimizin yetişməsi Məhsəti təsirinin və yaradıcılığının ən böyük nailiyyətlərindən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
Azərbaycanın farsdilli poeziyasının "qızıl əsri"nin görkəmli şairlərindən biri, Xaqaninin yetirməsi, mahir mədhiyyəçi-şairlərdən olan Mücirəddin Beyləqani idi. Şirvan ədəbi mühitinin yetişdirməsi olan bu şair qəsidələrinin əksəriyyətini ona himayəçilik edən Azərbaycan atabəyləri sülaləsinin nümayəndələrinə və II Toğrulun oğlu soltan Arslan şaha həsr etmişdir. Onun lirikasında sonsuz iradə və qürur, özünün və başqalarının yaradıcılığına qarşı tələbkarlıq hakim idi.
thumb|[[Nizami Gəncəvinin Gəncə şəhərində 1946-cı ildə ucaldılmış heykəli]]
Bu dövrdə Nizami Gəncəvinin adı xüsusi çəkilir. Nizami öz dövrünün biliklərinin bütün məcmusuna sahib idi. Fəlsəfi ədəbiyyatla, astronomiya və astrologiya ilə, coğrafiya və kosmoqrafik ədəbiyyatla, müəyyən dərəcədə riyaziyyat, fizika və kimya ilə tanış olmuşdu. Onun əsərlərində çox qiymətli tibbi, bioloji, təbii-elmi məlumatlara təsadüf olunur. Nizami "Xəmsə"si ilə şeir sənətini saraylardan və məddahlıqdan uzaqlaşdırıb, bədii ədəbiyyat yaratdı. O, insanı özünün qəhrəmanı edib, onun hiss və həyəcanlarını, duyğu və düşüncələrini, arzu və istəklərini tərənnüm edirdi. Şəxsiyyət, onun həyatı, mahiyyəti, təfəkkür tərzi və fəlsəfəsi Nizamini düşündürən, onun poemalarının əsas xəttini təşkil edən mövzular idi. Nizami əsərlərində sənətkarlıq, forma və məzmun vəhdətdə olub bir-birini tamamlayırdı. Nizami yaradıcılığı Şərq xalqları ədəbiyyatının inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Onun əsərləri orta çağ mədrəsələrində əsas dərslərin bir hissəsi olmuş, şairlər, ədiblər və tələbələr onlardan elm öyrənmiş, onları əzbərləmişlər. Əmir Xosrov Dəhləvini, İmad Kirmani, Əbdürrəhman Camini, Əlişir Nəvaini, Məhəmməd Füzulini və başqalarını Nizami məktəbinin davamçıları hesab etmək olar.
XII əsrin Azərbaycan şairləri və nasirləri arasında Gəncə ədəbi məktəbinin daha bir nümayəndəsi, Nizami Gəncəvinin dostu Əbubəkr ibn Xosrov əl-Ustad diqqəti xüsusilə cəlb edir. Onun "Munisnamə"nin nadir əlyazması hazırda Londondakı Britaniya muzeyində saxlanır və hələlik Əbubəkr ibn Xosrovun həyatı, yaradıcılığı haqqında yeganə məlumat mənbəyidir. Bu məlumata görə, şair Azərbaycan atabəylərinə xidmət etmiş, gənc şahzadələrin müəllimi və tərbiyəçisi olmuş, əsərlərini Azərbaycan atabəyləri Cahan Pəhləvana, Qızıl Arslana və Atabəy Əbu Bəkr ithaf etmişdir.
Orta əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı (XIII–XVI əsrlər)
XIV əsrdə Azərbaycan şeri nisbətən daha sürətlə inkişaf edirdi. Bu əsrin ədəbiyyatı məzmun etibarilə də əvvəlki əsrlərin ədəbi nümunələrindən fərqlənirdi. O dövrdə həyatı daha geniş surətdə əks etdirən epik dastanlar meydana çıxmışdı. Bu əsərlərdə yaradılmış həyat lövhələri, insan surətləri poeziyanın mistikadan uzaqlaşdığını, onun həyatla əlaqələrinin gücləndiyini göstərir. Arif Ərdəbilinin "Fərhadnamə"si və Əssar Təbrizinin "Mehr və Müştəri" adlı poeması bu keyfiyyətləri parlaq surətdə əks etdirən əsərlərdir.
Bu dövrün Azərbaycan şerində sufizm ideyaları daha çox yayılırdı. Bunu daxili və xarici təzyiqin, istismarın artması ilə izah etmək olar. Müsibətlər, ölkənin maddi sərvətlərinin qarət edilməsi, aclıq və yoxsulluq xalq kütlələri içərisində etiraz doğurmuş, müəyyən ziyalı təbəqələrində və sənətkarlarda da həyatdan narazılıq, məyusluq, ümidsizlik meyillərini gücləndirmişdi. Bu vəziyyət bəzi şair və alimlərin sufizm ideyalarına meyil etməsinə şərait yaradırdı. Bu dövrdə inkişaf edən sufi poeziyasının ən görkəmli nümayəndələrindən biri Mahmud Şəbüstəridir. O, mədrəsə təhsili almış, ərəb və fars dillərini, təbiyyatı, nücumu, orta əsrlərin dini-mistik fəlsəfəsini öyrənmiş, Yaxın Şərq ölkələrinə səyahət etmiş və min beytə yaxın məşhur "Gülşəni-raz" əsərini yaratmışdır. Bu əsər sufizmin nəzəri-fəlsəfi məsələlərinə həsr edilmiş və sual-cavab şəklində yazılmışdır. Burada panteizmin əsasları, mütəfəkkir şairin dünyagörüşü əks olunmuşdur.
XIII–XIV əsrlərdən etibarən Azərbaycan dilində yaranmış poeziya nümunələrinin artması ilə əlaqədar olaraq ərəbcə və farsca bədii əsər yazmaq ənənəsi tədricən zəifləməyə başladı. Azərbaycan dilində yazılmış əsərlər sırasında İzzəddin Həsənoğlunun iki qəzəli və Nəsir Bakuvinin Sultan Məhəmməd Ulcaytuya (1304–1316) həsr etdiyi müxəmməsi diqqətəlayiqdir. XIV əsrdə Azərbaycan dilində yaradılmış şeir nümunələri içərisində Qazi Bürhanəddinin (1344–1398) əsərləri böyük maraq doğurur. Sənətkarın məhəbbəti tərənnüm edən şerlərində folklorun təsiri duyulmaqdadır.
XIV əsrin ikinci yarısında — XV əsrin əvvəllərində Azərbaycan şerinin inkişafında mühüm rol oynamış şairlərdən biri də İmadəddin Nəsimidir. Nəsimi Azərbaycan dilində böyük divan yaratmışdır. O, ərəb və fars dillərində də şeir yazmış, lakin Azərbaycan dilində yazdığı şeirlər doğma dilin tarix səhnəsinə çıxmasını, elm və mədəniyyət vasitəsi kimi möhkəmlənməsini təmin etmişdir. Nəsimi Azərbaycan ədəbi dilini canlı xalq dili hesabına zənginləşdirmiş, şeri bədii ifadə vasitələri, janr, vəzn və ahəng cəhətdən inkişaf etdirmişdir.
XV əsrdən etibarən Azərbaycan ədəbiyyatı əsasən doğma dildə inkişaf etməyə başladı. XV əsrdə Azərbaycanın ictimai və mədəni həyatında görkəmli rol oynamış şəxsiyyətlərdən biri də şair Cahanşah Həqiqidir. Həqiqi şerə, musiqiyə, folklora böyük həvəs göstərmiş, dövrünün mütərəqqi şəxsləri ilə yaxın əlaqə saxlamış, elmə və maarifə rəğbət bəsləmişdir. Şair klassik Azərbaycan şerinin ənənələrini davam etdirmiş, öz lirik qəhrəmanını incə ifadələr, gözəl təşbihlər, rəngarəng bədii boyalarla təsvir etmişdir.
Cəlalilər hərəkatına başçılıq edən rəhbərlər arasında Koroğlu xüsusilə seçilirdi. Koroğlu şəxsiyyəti və onunla əlaqədar hadisələr Azərbaycan folklorunda özünün geniş əksini tapmışdır. Koroğlu dastanı müxtəlif qollardan ibarətdir. Eposun hər bir qolu müstəqil və mükəmməl hekayət səciyyəsinə malikdir. Lakin əsərin bütün qollarını birləşdirən ümumi ideya mövcuddur. Bu ideya Koroğlu ilə, onun xalqı əzən feodallara, işğalçılara qarşı mübarizəsi xətti ilə möhkəmlənmişdir. Qolların böyük bir qismi Koroğlunun müxtəlif yürüşlərinə həsr olunmuşdur.
XV əsrdə Hamidi, Bəsiri, Kişvəri kimi Azərbaycan dilində əsərlər yaratmış Azərbaycan şairlərinin bədii irsi XVI əsrdə də inkişaf etdirilirdi. Səfəvi dövlətinin təşkilindən etibarən Azərbaycan dilində şer yazmağa xüsusi əhəmiyyət verilirdi. Şah İsmayıl Xətainin sarayında fəaliyyət göstərmiş şairlər məclisində Süruri, Şahi, Matəmi, Tüfeyli, Qasimi kimi sənətkarlar iştirak edirdilər. Məclis "məliküş-şüəra"nın — Həbibinin başçılığı ilə keçirilirdi. Həmin dövrdə ədəbiyyatda hürufi ideyalar da sərbəst inkişaf zəmini tapmışdı. XVI əsrdə hürufi şairlər Səfəvi dövləti ətrafında cəmləşir və şiəlik təriqəti ilə uyuşmağa çalışırdılar. Bu baxımdan Süruri və Tüfeyli təxəllüsü ilə yazmış şairlərin yaradıcılığı daha səciyyəvidir.
Şah İsmayıl Xətainin ədəbi irsi Azərbaycan dilində yazılmış "Divan"dan, ibrətamiz mənzumələrdən, lirik qoşmalardan, "Nəsihətnamə" adlı məsnəvidən və "Dəhnamə" poemasından ibarətdir. Xətai öz yaradıcılığında xalq dilindən, əruz və heca vəznlərindən, folklordan istifadə etmişdir. XVI əsrdə xalq yaradıcılığı, xüsusilə aşıq ədəbiyyatı yalnız xalq içərisində deyil, hətta sarayda da rəğbətlə qarşılanırdı. Heca vəzni ilə yazılmış və "varsağı" adlanan şeirlər I Şah İsmayılın sarayında keçirilən ədəbi məclislərdə bəyənilirdi.