Qars_vilayəti
Etnik tərkib, dil və din
1882-ci ildə gerçəkləşmiş kameral sayım zamanı vilayətin 6 dairəsində və 3 pristavlığında yerləşən 4 şəhər, 828 kənd və qışlaqda 20.890 tüstüdə 145.412 nəfər daimi əhali qeydə alınmışdı, həmçinin vilayətdə 6.306 nəfər hərbçi və 11.261 nəfər dövlət işçisi müvəqqəti olaraq yaşayırdı, yəni vilayətin faktiki əhalisi 162.979 nəfər (90.949 nəfəri kişilər, 72.030 nəfəri qadınlar) idi. 145.412 nəfər olan daimi əhalinin 39.099 nəfərini sünni müsəlman türklər təşkil edirdi, Qars vilayətini təşkil edən ərazilərin Rusiyaya birləşdirilməsindən öncə bu torpaqlarda türklərin sayı təxminən üç dəfə çox idi, ancaq bölgənin işğalından sonra türklərin 2/3-si bölgədən Osmanlının digər vilayətlərinə köç etdi (köç edən türklərin sayını bəziləri 60.000 digərləri isə 80.000 hesab edirlər). Türklərdən boşalmış torpaqlarda isə Osmanlı İmperiyasının digər vilayətlərindən gəlmiş ermənilər, yunanlar, türkmənlər və yezidi kürdləri məskunlaşırdılar. Yakov Dimitriyeviç Malamanın materiallarına əsasən 1874-cü ildə Çıldır sancağında 8 türkmən kəndi vardı – onlarda 117 tüstü və ya 468 nəfər yaşayırdı, Qars sancağında isə türkmən kəndləri 3 idi – onlarda isə 64 tüstü və ya (kişi cinsindən) 256 nəfər əhali yaşayırdı (iki sancaqda toplam 11 kənd, 181 tüstü və ya 724 nəfər). 1882-ci ildə kameral sayım zamanı isə artıq türkmənlərin vilayətdəki sayı (daimi əhali içində) 7.754 nəfər idi. XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərinə aid rusdilli mənbələrdə türkmənlərin etiqadı Əli-İlahilik olaraq göstərilib. Qarsda məskun olan etnik türk əhalinin üçüncü qrupunu qarapapqlar təşkil edirdi. Qars vilayətindəki qarapapaqlar burda məskunlaşma tarixinə görə Borçalıdan köçənlərdən və yerlilərdən ibarət idi. 1882-ci ilin kameral sayımına görə vilayətdəki daimi əhalinin 21.652 nəfəri qarapapq idi, onlardan isə 11.721 nəfəri sünni, 9.931 nəfəri isə şiə müsəlman idi. Beləliklə, bu kameral sayımın nəticələrinə əsasən daimi əhalinin 47,12% -ini etnik türklər təşkil edirdi. Etnik türklərdən sonra vilayətdə qeydə alınmış ikinci ən çoxsaylı xalq ermənilər idi. 1882-ci ildə siyahıyaalınmış daimi əhalinin 31.518 nəfərini və ya 21,67%–ini ermənilər təşkil edirdi, ancaq vilayətin ərazilərinin Rusiya İmperiyasına birləşdirilməsindən öncə onların buralardakı sayı iki dəfədən də çox az idi. 1882-ci ildə siyahıyaalınmış etnik ermənilərdən çoxu qriqoryan olsa da onların içində katolik və protestant ermənilər də var idi (31.518 nəfər etnik ermənidən 30.656 nəfəri qriqoryan, 734 nəfəri katolik, 128 nəfəri isə protestant xristian idi), onlardan katolik olanlar əsasən Qars və Ərdahan şəhərlərində məskunlaşmışdı. Etnik türklərdən, ermənilərdən sonra üçüncü say çoxluğu olan qrup kürdlər idi. Kürdlərin daimi əhali içində sayı 1882-ci ilin kameral siyahıyaalınmasına əsasən 21.453 nəfər, mütləq əksəriyyəti isə sünni müsəlman idi (69 nəfər yezidi istisna olmaqla). Kürdlərdən sonra dördüncü çoxsaylı etnik qrup yunanlar idi. Rusiya İmperiyasının hakimiyyətinin bərqərar olmasından öncə vilayətdə çox az sayda (378 nəfər Qars şəhərində və 303 tüstü Vizinköydə) yunan var idi. Bölgəyə köçləri səbəbi ilə yunanların sayı artmışdı və 1882-ci ilin kameral təsvirinə əsasən yunanların sayı 15.105 nəfər idi. 1882-ci ildə siyahıyaalınmış daimi əhalinin etnik türklərdən, ermənilərdən, kürdlərdən və yunanlardan başqa qalan 8.831 nəfərin 7.928 nəfərini rus sektantları, 382 nəfərini osetinlər, 245 nəfərini assuriyalılar, 139 nəfərini ləzgilər, 73 nəfərini qaraçılar, 13 nəfərini farslar, 9 nəfərini gürcülər, 6 nəfərini acarlar, 6 nəfərini qumuqlar, 30 nəfərini isə digərləri təşkil edirdi.