cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hindistanda ali təhsil
Hökumət Universitet Qrant Komissiyasına qrantlar verir və ölkədə Mərkəzi universitetləri təsis edir. Həmçinin Universitet Qrant Komissiyasının tövsiyələrinə əsasən hökumət tərəfindən bəzi təhsil müəssisələrinin "Universitet hesab edilənlər" qrupuna daxil olmasına icazə verilir.
Ştatlarda universitetlərin və kolleclərin təsis olunması yerli hökumətlərin səlahiyyətləri çərçivəsindədir. Bu müəssisələrin inkişafı və saxlanılması üçün planlaşdırılmış qrantlar ayrılır. Ştatlar arasında təhsil sahəsində koordinasiya işi Təhsil üzrə Mərkəzi Məşvərət Şurası vasitəsilə həyata keçirilir. Eləcə də ölkədə bu şuralar fəaliyyət göstərir:
İnsan Resurslarının İnkişafı Nazirliyinə tabe olan Mərkəzi universitetlər Universitet Qrant Şurasının verdiyi qrantlar hesabına maliyyələşir. İndira Qandi Milli Açıq Universiteti isə birbaşa İnsan Resurslarının İnkişafı Nazirliyi tərəfindən maliyyələşdirilir.
İnsan Resurslarının İnkişafı Nazirliyinin nəzdindəki Mərkəzi universitetlərdən başqa Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin, Dəniz Nəqliyyatı Nazirliyinin, Xarici İşlər Nazirliyinin nəzdində fəaliyyət göstərən Mərkəzi universitetlər də mövcuddur.
Ştat universitetləri yerli qanunvericiliyə əsasən təsis olunur. Hindistanda 220-yə yaxın ştat universiteti fəaliyyət göstərir. Universitet Qrant Komissiyası bu universitetlərin yalnız bir hissəsinə planlaşdırılmış büdcə vəsaitləri ayırır. Digər ştat universitetləri, o cümlədən mühəndislik və texnologiya şöbələri olan kənd təsərrüfatı universitetləri üçün xüsusi qrantlar verilir.
Universitet statusu olmayan, lakin spesifik sahə üzrə yüksək standartlara uyğun təhsil verən ali təhsil müəssisələri Universitet Qrant Komissiyasının tövsiyəsinə əsasən mərkəzi hökumət tərəfindən "Universitet hesab edilənlər" qrupuna daxil olunur. "Universitet hesab edilənlər" qrupuna daxil olan ali təhsil müəssisələri akademik statusa malikdir və onlara universitetlərə məxsus imtiyazlar verilir. Universitet hesab edilən ali təhsil müəssisələrində tibb, fizika, balıqçılıq, dil, ictimai elmlər, demoqrafiya, statistika, yeyinti sənayesi, meşə sənayesi, silah texnologiyası, dənizçilik, idman, musiqi, informasiya texnologiyaları üzrə təhsil və tədqiqat imkanları yaradılır. İnsan Resurslarının İnkişafı Nazirliyinin Ali təhsil şöbəsi universitet hesab edilən müəssisələr üçün qrantların verilməsi prosesində şəffaflığın təmin olunmasına nəzarət edir.
1994-cü ildə Universitet Qrant Komissiyası tərəfindən təsis olunmuş Milli Qiymətləndirmə və Akkreditasiya Şurası müstəqil qurumdur. Şuranın əsas məqsədi ali təhsil müəssisələrinin, universitet və kolleclərin, onların şöbələrinin, fakültələrinin, tədris proqramlarının qiymətləndirilməsini və akkreditasiyasını həyata keçirməkdir.
Ali texniki peşə təhsili müəssisələrində hazırlanan yüksək ixtisaslı mütəxəssislər sənaye məhsuldarlığının artırılmasına layiqli töhfələr verirlər. Bu təhsil müəssisələri ölkənin insan resurslarının inkişafında mühüm rol oynayır.
Texniki təhsil müəssisələrinin fəaliyyəti, yeni kursların açılmasına 1945-ci ildə təsis olunmuş Ümumhindistan Texniki Təhsil Şurası icazə verir. Şura müvafiq müəssisələrin və proqramların akkreditasiyası vasitəsilə texniki təhsilin keyfiyyətinin yüksəldilməsini təmin edir. Şuranın baş iqamətgahı Dehlidə yerləşir və 7 regional idarəsi fəaliyyət göstərir.
Ümumhindistan Texniki Təhsil Şurası mühəndislik təhsili və biznes məktəblərinin monitorinq və akkreditasiyasını həyata keçirir. Hindistan Tibb Şurası isə tibb təhsili müəssisələrinin monitorinq və akkreditasiyasını aparır. Kənd Təsərrüfatı Tədqiqatı Şurası, Müəllimlərin Təhsili üzrə Milli Şura isə ölkədəki bütün müvafiq təhsil müəssisələrinin monitorinqini həyata keçirir.
1972-ci ildə Hindistan Parlamenti tərəfindən təsis edilmiş Memarlıq Şurasında ölkədəki bütün memarların qeydiyyatdan keçməsi nəzərdə tutulur. Memarlıq Şurası memarların qeydiyyatını aparmaqla yanaşı, ekspertlər komitəsi vasitəsilə memarlıq sahəsi üzrə ixtisaslaşmış təhsil müəssisələrində müvafiq standartlara riayət olunmasına da nəzarət edir.
İstedadlı tələbələrin stimullaşdırılmasına xidmət edən bir sıra təqaüdlər xüsusilə innovativ metodların istifadə olunduğu ali təhsil müəssisələrinə və gənclərin xarici ölkələrdə təhsil almasına yönəldilir. Mədəni Mübadilə Proqramları çərçivəsində xarici ölkələrdə təhsil almaq istəyən hindistanlı tələbələr üçün müəyyən olunmuş xarici təqaüdlərə İnsan Resurslarının İnkişafı Nazirliyi nəzarət edir. Tələbələr bu təqaüd vasitəsilə prioritet hesab edilən ixtisaslar üzrə xaricdə təhsil ala bilərlər. Təqaüdə layiq görülən tələbələr müvafiq fənn ekspertlərindən ibarət Seçim Komitəsi tərəfindən müəyyənləşdirilir. Təqaüdlərin əksər hissəsi təhsilin doktorantura pilləsi üçün nəzərdə tutulur.
Ceyms Volter Qrimes
Ceyms Volter Qrimes Amerika botaniki.
Senecio abruptus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum sicyobulbon
(Bulbophyllum sicyobulbon) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qahirə qülləsi
right|thumb|Qahirə qülləsi
Qahirə qülləsi(برج القاهرة, Borg Al-Qāhira) Misirin Qahirə şəhərində yerləşən konkret qüllə. Bu qüllə Misirdə və Şimali Afrikada 50 il ən yüksək quruluş olmuşdur.
Braziliyanın ştatları
Braziliya Federativ Respublikası 26 ştatdan ibarətdir. Ştatlar haqqında qısa məlumat aşağıdakılardır:
Vəhdətiyə
Vəhdətiyə— İranın Buşehr ostanının Dəştistan şəhristanının Səədabad bəxşində şəhər. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 11,023 nəfər və 2,250 ailədən ibarət idi.
Dani Lokati
Dani Lokati — İtaliyanı təmsil edən skeletonçu. Dani Lokati, İtaliyanı 2002-ci ildə baş tutan XIX Qış Olimpiya Oyunlarında təmsil edib.
Karyerası
Dani Lokati, 2002-ci ildə İtaliya yığmasının heyətində Birləşmiş Ştatların Solt Leyk Siti şəhərində baş tutan XIX Qış Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Dani Lokati, 1-ci gedişdə 53.19 saniyə, 2-ci gedişdə isə 53.46 saniyə nəticə göstərdi və yarışları 13 idmançı sırasında 9-cu yerdə başa vurdu.
Zandak dağı
Zandak - Baş Qafqaz silsiləsi ərazisində, Azərbaycannın Oğuz rayonunda yerləşir. Hündürlüyü 2930 metr təşkil edir. Dağ Gəldəkçay və Daşagilçay çaylarınn arasında yerləşir. Cənubunda Baş Daşağıl kəndi (Azərbaycan) və şimalında Qdım kəndləri (Dağıstan) yerləşir. Olduqca sərt yamaca malikdir.
Denilson
Denilson de Oliveyra Araujo  — Braziliyalı keçmiş peşəkar futbolçu. Yarımmüdafiəçi kimi çıxış edib. San Paulo, Real Betis, Flamenqo, Bordo, Əl-Nəsr, Dallas, Palmeyras FK, İtumbiara, Hayfon, Kavala klublarının, Braziliya milli futbol komandasının keçmiş oyunçusu.
Həyatı
Denilson de Oliveyra Araujo 1977-ci ildə Braziliyanın San-Paulu şəhərində dünyaya göz açıb.
Sol cinah yarımmüdafiəçisidir. Karyerasına 1995-ci ildə doğulduğu şəhərin eyniadlı klubunda başlayıb. "San-Paulu"nun heyətində 112 matça çıxıb və 6 qola imza atıb. 1998-ci ildə astronomik qiymət- 40 milyon dollar qarşılığında İspaniyanın "Betis" klubuna transfer olub. "Betis"in heyətində 165 oyunda meydana çıxıb və 12 qola imza atıb, lakin "Betis"in heyətində çıxış etdiyi son mövsümdə ağır zədəyə məruz qaldı. Zədədən sonra əvvəlki formasını heç cür bərpa edə bilməyən futbolçu hazırda ABŞ-nin "Dallas" klubunda çıxış edir. "Dallas"ın heyətində bu mövsüm cəmi 8 matça çıxıb və 1 qola imza atıb. Onu da nəzərinizə çatdıraq ki, o, Braziliya yığmasının heyətində 61 matça çıxıb və rəqib qapılarından 9 qol keçirib. Dç-2002-də iştirak edib və bu mundialın qalibi olub.
Bulbophyllum sibuyanense
(Bulbophyllum sibuyanense) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Adobe
Adobe — Proqram təminatı hazırlayan ABŞ kompaniyası. Mənzil-qərargahı San-Xosedə (Kaliforniyada) yerləşir.
Henrix Avqust Qrisebax
Henrix Avqust Qrisebax  — Almaniya botaniki.
Kijevatovo
Adı
M. S. Poluboyarova görə Selişka hidromini bolqar-çuvaş dilində işlənən Selik (variantlar.: Seliska, Selyak, Selek, Silika) və is – «su, çay» sözlərinin birləşməsindən meydana gəlmişdir. Selik is «Selikin çayı».
Maraqlı fakt
Kijevatovo yaxınlığında elmi əhəmiyyətə malik arxeoloji abidələr var: Seliksen qəbirstanlığı, Seliksen qədim şəhərcikləri (II-VII əsrlərə və XII-XIII əsrlərə aid digər qalıqlar). Burada kurqan aşkarlanmışdır.
Seliksen qəbirstanlığı 3-7-ci əsrlərə aid qədim Mordovalıların arxeoloji abidəsidir. Penza rayonunun Bessonovski rayonunda Kijevatovo (keçmiş Selik kəndi) kəndi yaxınlığında yerləşir. M. R. Polesski 1952-1957, 1959, 1968-ci illərdə burada araşdırmalar aparmış və 160 qəbir müəyyən etmişdir.
Steffi Yakob
Steffi Yakob (qızlıq soyadı: Hanzlik; d. 30 sentyabr 1975) — Almaniyanı təmsil edən skeletonçu. Steffi Yakob, Almaniyanı 2002-ci ildə baş tutan XIX Qış Olimpiya Oyunlarında təmsil edib.
Karyerası
Steffi Yakob, 2002-ci ildə Almaniya yığmasının heyətində Birləşmiş Ştatların Solt Leyk Siti şəhərində baş tutan XIX Qış Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Steffi Yakob, 1-ci gedişdə 52.82 saniyə, 2-ci gedişdə isə 53.13 saniyə nəticə göstərdi və yarışları 13 idmançı sırasında 7-ci yerdə başa vurdu.
Ağayar Axunzadə
Ağayar Axunzadə -Ağayar Əbdüləzim oğlu Axunzadə 1957-ci il noyabrın 5-də Bakı şəhərində, Zabrat qəsəbəsində anadan olub. 1992-ci ildən SSRİ-nin əməkdar məşqçisi, 1995-ci ildə Tərəqqi, 2002-ci ildə Şöhrət ordenləri təlfif olunmuşdur.2006-cı il dekabr ayının 25-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Fərdi təqaüdçüsü.
Həyatı
Ağayar Axundzadə 1957-ci il noyabr ayının 5-də Bakı şəhəri Zabrat qəsəbəsində anadan olub. 1964-cü ildə 75 saylı orta məktəbə getmişdir. 1972-ci ildə Biləcəri qəsəbəsində Azərbaycan Respublikasının əməkdar məşqçisi Sabir Məmmədovun başçılığı altında sərbəst güləş bölməsində məşğul olmuşdur.1973-cü ildə Azərbaycan Respublikasının əməkdar məşqçisi Tərlan Həsənovun başcılığıaltında sambo və cüdo bölməsində məşq etmişdir. Dəfələrlə ağır çəkidə cüdo üzrə Azərbaycan Respublikasının, "Lokomotiv"in mərkəzi Şurasının qalibi olmuş, 1977-ci ildə Gənclərin Ümumittifaq Oyunlarında V yeri tutmuş, 1979-cu ildə SSRİ Xalqlarının V Spartakiadasının iştirakçısı olmuşdur. 1979-cu ildə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi və İdman Akademiyası daxil olmuşdur. 1980-ci ildən Respublika Olimpiaya Ehtiyatları idman məktəbində cüdo üzrə məşqçi müəllim işləyir.1996-cı ildə cüdo idman ba. məşqiçisi kimi XXVI, 2000-ci ildə XXVII, 2004-cü ildə XXVIII Yay olimpiya oyunlarında iştirak etmişdir.
Yetirmələri
Pekin olimpia oyunlarının bürünc mükafatçısı Nazim Hüseynov Barselona olimpiya oyunlarının qızıl mükafatçısı
Patimat Bəhəmmədova
Patimat Aydəmirməhəmmədovna Bəhəmmədova (6 avqust 1993; Mahaçqala, Rusiya) — Azərbaycanı təmsil edən güləşçi.
Həyatı
Patimat Bəhəmmədova 1993-cü il avqustun 6-da Mahaçqala şəhərində anadan olub. Məşqçisi Aydəmirməhəmməd Bəhəmmədovdur.
Karyerası
Patimat Bəhəmmədova 2010-cu ildə yeniyetmələr arasında Avropa Çempionatının qalibi oldu.
Patimat Bəhəmmədova 2011-ci ildə İstanbul şəhərində baş tutan Dünya Çempionatının, 2013-cü ildə isə Tbilisi şəhərində baş tutan Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu.
2013-cü ildə Kazan şəhərində (Rusiya) baş tutan Universiada Oyunlarının gümüş medalına sahib olan Patimat Bəhəmmədova, dəfələrlə beynəlxalq turnirlərin qalibi olub.
Nüvə enerjisi
thumb|260px|Parçalanma reaksiyası: Uran neytron bombardmanına tutulur. Ağır atomik quruluş daha yüngül atomlara parçalanır. Nüvə stansiyalarında geniş şəkildə istifadə edilir.
Nüvə enerjisi adətən uran 235 və ya plutoniumun tətbqiqi ilə zəncirvari reaskiya nəticəsində əldə edilir. Nüvəyə neytronlar düşdükdə o parçalanaraq yeni neytronlar və qalıqlar alınır. Alınan bu hissəciklər yüksək kinetik enerjiyə malik olurlar. Qalıqların başqa atomlarla toqquşması zamanı bu kinetik enerji istiliyə çevrilir.
XXI əsrdə istifadəsi
2004-cü ildən etibarən nüvə enerjisi dünya enerjisinin 6,5%-i, dünya elektrik enerjisinin 15,7%-i təchiz edir. ABŞ, Fransa və Yaponiyanın elektrik enerjisinin birlikdə 57%-i nüvə enerjisi təşkil edir. 2007-ci ildən etibarən Atom Enerjisi üzrə Beynəlxalq Agentliyin hesabatına görə dünyada 439 nüvə elektrik reaktoru var və bunlar 31 ölkədə fəaliyyətdədir.
Dünyada ən çox nüvə enerjisi istehsal edən ölkə ABŞ-dır, o sərf etdiyi elektrik enerjisinin 20%-i nüvə enerjisindən alır, Fransa isə 2006-cı ildən etibarən elektrik enerjisinin çox hissəsini – 80%-i nüvə reaktorlarından əldə edir. Nüvə enerjisi siyasəti Avropa İttifaqı ölkələrində fərqlidir, Avstriya və İrlandiya kimi bəzi ölkələrdə aktiv nüvə enerji stansiyaları yoxdur. Onlar ilə müqayisədə Fransada çoxlu sayda belə zavodlar var və onların 16-ı hazırda fəaliyyət göstərir.
Avropa İttifaqı ölkələrində nüvə enerjisi siyasəti
Aİ daxilində Nüvə Enerjisi Forumunun yaradılması ilə Aİ-də nüvə enerjisinin daha geniş istifadəsi məsələsində son zamanlar yüksək profilli artım əldə olunub. Avropa Komissiyasının prezidenti Xose Manuel Barrozo Slovakiyanın paytaxtı Bratislavada forumun açılış mərasimindəki çıxışında demişdi: “Biz indi Üçüncü Sənaye İnqilabının – daha az karbon əsrinin astanasında dayanmışıq. Bu kontekstdə mən həqiqətən inanıram ki, nüvə enerjisi ilə bağlı tam və açıq müzakirəyə ehtiyac var”.
Platforma üzv dövlətləri Aİ-da nüvə sektorunun gələcəyini müəyyələşdirəcək nüvə enerjisinin verdiyi imkanları və riskləri müzakirə etmək üçün bütün əsas iştirakçıları bir araya gətirir.Hazırda 15 üzv dövlətin nüvə enerji stansiyası var və bəzilərində bu əsas elektrik mənbəyidir. Ümumilikdə elektrik enerjisinin üçdə biri və Aİ-nin ümumi enerjisinin 15%-i nüvə enerjisi mənşəlidir.
Karbon qazı emissiyasının azalması və tədarükünün təhlükəsizliyi ilə bağlı artan narahatlıqları qarşılamaqda nüvə enerjisi mühüm rol oynayır. Avropa Komissiyasının verdiyi məlumata görə, hazırda enerji istehsalı və istifadəsi bütün istixana qazları emissiyasının 80%-i təşkil edir. Bundan əlavə, nüvə enerjisi yanacağın qiymət dəyişkənliklərinə digər enerji mənbələrinə nisbətən daha az məruz qalır və bu da öz neft və qazına görə geo-siyasi cəhətdən qeyri-sabit regionlardan asılı olan Aİ üçün mühüm faktordur.
Təhlükəsizlik məsələləri və ictimai dəstək
Bir çox ölkənin radioaktiv tullantılar problemini həll etmək istəyinə baxmayaraq, nüvə enerjisinin gələcəyi naməlum qalır. Nüvə enerjisinin istifadəsi üçün iki mütləq şərt var – təhlükəsizlik və ictimai dəstək.
Aİ daxilində keçirilmiş ən sonuncu ümumi sorğu göstərir ki, avropalıların 53%-i nüvə enerjisinin gətirdiyi risklərin onun üstünlüklərindən daha çox olduğunu düşünür. Digər tərəfdən, insanların üçdə biri nüvə enerjisinin riskdən daha çox əlverişli enerji mənbəyi olduğunu deyirlər. Yalnız altı ölkədə – İsveç, Çexiya Respublikası, Slovakiya, Finlandiya, Estoniya və Bolqarıstanda – nüvə enerjisinə inananların sayı bunun əksinə olanları üstələyir. Nüvə enerjisinin xüsusi aspektləri haqqında soruşduqda isə avropalıların 69%-i onun enerji asılılığını azaltması ilə razılaşmış, 50%-i daha aşağı və daha sabit enerji qiymətləri təmin etdiyini və 46%-i isə qlobal istiləşməyə qarşı mübarizədə müsbət rol oynadığını bildirmişdi.
Akif Əmənov
Akif Əmənov — SSRİ dönəmində tanınmış neftçi, buruq ustası, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Hindistanın fəxri vətəndaşı, 4 çağırış (20 il) Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, SSRİ xalq deputatı.
Həyatı
SSRİ dönəmində tanınmış neftçi, buruq ustası, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Hindistanın fəxri vətəndaşı Akif Əmənov 4 çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin, eləcə də SSRİ xalq deputatı olub.
O, 1991-ci ildə SSRİ xalq deputatı statusunda o vaxtkı hakimiyyət tərəfindən təzyiqlərlə üzləşərək Naxçıvanda yaşayan Heydər Əliyevin görüşünə gedib. Mərhum prezident ona bildirib ki, A. Əmənovu ikinci dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına təqdim etmək istəyibmiş.
2002-ci ildən A. Əmənov prezident təqaüdçüsü olub. Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə ona Bakı şəhərində üç otaqlı mənzil bağışlanıb.
2010-cu ildə Milli Məclisə seçkilərdə iştirak etmək üçün Sosialist Əməyi Qəhrəmanı Akif Əmənov namizədliyini irəli sürmüşdür. Adlı–sanlı buruq ustası A. Əmənov 46 saylı Şirvan seçki dairəsi üzrə sənədlərini DSK-ya təqdim edərək imza vərəqələri götürüb. A. Əmənov kampaniyaya bitərəf kimi qoşulmuşdur.
Aglaia archboldiana
(Aglaia archboldiana) —   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Akif Əmənov
Həyatı
Akif Əmənov 25 iyun 2021-ci ildə vəfat etmişdir.
Qəmşə döyüşü
Miyanə döyüşündə məğlubiyyətindən sonra Kərim xan Zənd cənuba - Fars vilayətinə qaçdı.Fətəli xan onu təqib edərək Qəmşə adlı yerdə baş vermiş döyüşdə onu yenidən məğlubiyyətə uğratdı. Kərim xanın qardaşı İsgəndər xan əsir tutularaq edam etdirildi.
Müqəddəs Qriqori kilsəsi (Bakı)
Müqəddəs Maarifləndirici Qriqori kilsəsi (, Bak’vi Surb Grigor Lusavorich yekeghetsi) və ya Bakı erməni kilsəsi (, Bak’vi haykakan yekeghetsi) — Bakı şəhərində erməni kilsəsi. Kilsə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust Tarixli 132 nömrəli qərarı ilə yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi kimi, “Azərbaycandakı tarixi abidələrin milli qeydiyyatı” siyahısına daxil edilmişdir (inventar nömrəsi № 3272).
Tarixi
Müqəddəs Qriqori kilsəsi 1863-1869-cü illərdə inşa edilmişdir. Kilsənin memarı Otto Gippusdur (1826-1883). 1888-ci ildə kilsənin zəng qülləsi tikilmişdir. Kilsə N.Rəfibəyli küçəsi 27-də yerləşir.
Qafqazın mülki işlər üzrə baş rəisi knyaz Q. Qolitsının qaldırdığı vəsatət əsasında 1903-cü il iyunun 12-də erməni kilsəsinin əmlakının Rusiyanın Torpaq və Əmlak Nazirliyinin sərəncamına keçirilməsi haqqında İmperator qanunu imzalanmışdı. Bu qanunun qəbul edilməsindən sonra, başda bütün erməni kilsələri olmaqla, bütün erməni siyasi təşkilatları çar hökumətinə qarşı sui-qəsdlər və terror aksiyaları həyata keçirməyi qərara aldılar. Həmin qanun erməni kilsələrinin maliyyələşdirdiyi siyasi partiyaların maddi vəziyyətinə ciddi zərbə vurduğu üçün erməni terrorizminin genişlənməsinə, anti-rus, anti-müsəlman əhval-ruhiyyəsinin qızışmasına səbəb olmuşdu.
Tiflisdə Erməni Özünümüdafiə Mərkəzi Komitəsi yaradılmış, həmin komitə 12 iyun tarixli qanunun ləğv edilməsi üçün çar hökumətinə - mütləqiyyətə qarşı bütün mümkün vasitələrlə mübarizə aparacağını bəyan etmişdi. 1905-ci il mayın 11-də gündüz saat 3-də erməni kilsəsinin yaxınlığında, Parapet bağı (indiki Fəvvarələr meydanı) ilə Voronsov (indiki Mirzə İbrahimov) küçəsinin kəsişdiyi yerdə hərəkət edən Bakının general-qubernatoru knyaz Mixail Nakaşidzenin faytonuna ermənilər bomba atırlar. Partlayan bombanın təsirindən Nakaşidze və onun yavəri ölürlər. Həmin vaxt hadisə yerindən təsadüfən keçən iki nəfər azərbaycanlı da həlak olurlar Partlayışa görə məsuliyyəti “Daşnaksutyun” partiyasının Mərkəzi Komitəsi öz üzərinə götürür.
“Daşnaksutyun” partiyası ilə erməni-qriqorian kilsəsinin əlaqələri haqqında N. Şavrov yazır: Bu zaman (yəni knyaz Qolitsının Qafqazın baş rəisi olan dövrdə) “Daşnaksutyun”un başında artıq erməni kilsəsinin başçısı katolikos dururdu və inqilabi hərəkatın əsas rəhbərləri, inqilabi işə xərclənmək üçün pulların toplayıcıları da din xadimləri idi.
1945-ci ildən etibarən Azərbaycan yeparxiyasının mərkəzi olub.
Kilsə kimi fəaliyyətini dayandırması
Amerika tədqiqatçısı Səmyuel Uimz “Ermənistan - terrorçu "xristian" ölkənin gizlinləri” əsərində yazır: XX əsrin lap əvvəllərindən erməni kilsəsi ilə terrorçu siyasi hərəkatın birləşməsi bu gün də davam edir. Erməni kilsəsi üsyanları planlaşdıran və həyata keçirən terrorçuların qərargahı kimi fəaliyyət göstərir, terrorçular üsyan əmrini almaq üçün kilsə xadimlərinin qərarını gözləyir.
1988-ci ildə Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin başlamasından sonra Ermənistanda yaşayan azərbaycanlılar deportasiya edildilər və onların bir qismi Bakıda məskunlaşdılar. Bakıda yaşayan ermənilər də tədricən şəhəri tərk etdilər. Bundan sonra Bakıdakı erməni kilsəsi öz fəaliyyətini dayandırdı.
Hal-hazırkı fəaliyyəti
8 yanvar 1990-cı ildə Bakı Şəhər Soveti İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə XIX əsrin tarixi abidəsi hesab edilən erməni kilsəsinin qorunub saxlanması məqsədilə ona bitişik ərazidə yerləşən V.İ.Lenin adında Mərkəzi Şəhər Kitabxanasına müvəqqəti istifadə üçün verilmişdir.
2002-ci ildə Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə Mərkəzi Şəhər Kitabxanası Azərbaycan Respublikası Prezidentinin İşlər İdarəsinin balansına verilmişdir və onun bazasında Prezident Kitabxanası yaradılmışdır. Həmin vaxtdan etibarən erməni kilsəsi də Prezident Kitabxanasının nəzarətindədir. Hazırda Erməni kilsəsində Prezident Kitabxanasının fondunda olan nadir erməni ədəbiyyatı fondu və depozitar fond saxlanılır.
26 aprel 2010-cu ildə bütün ermənilərin katolikosu II Qaregin və onu müşayiət edən din xadimləri kilsəni ziyarət etmişlər.
Senecio acarinus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Harbin
Harbin — Çin Xalq Respublikasının şimal-şərqində böyük şəhər.
Şəbankarə
thumb|250px|Orta əsrlərdə İran (1337-1432)
Şəbankarə (Kürdcə:Şivankaran və ya Şiwankaran) - Cənubi Zaqrosda kürdlərin qədim qəbilə federasiyasının adı. Bu gün eyni adlı kürd qəbilə Kirmanşahın şimal-qərbində və Fars ostanında mövcuddur:Şəbankarə (Kirmanşah), Şəbankarə (Fars)
Adi işırqan
(Galeopsis tetrahit) - cinsinə aid bitki növü.
Oqtay Qasımov (geoloq)
Oqtay Qasımov — geoloq.
Bulbophyllum shweliense
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Oqtay Qasımov (geoloq)
Fəaliyyəti
Neft Daşlarında işə usta köməkçisindən başlamışdı. Estakada və özüllərin qurulmasında fədakarlıqla çalışdı. Bacarığını qiymətləndirib usta işinə irəli çəkdilər. Sonralar ona iş icraçısı, sahə rəisi kimi məsuliyyətli vəzifələri də etibar etdilər. Qum adasında Azərneft qurğuları quraşdırma trestinin 5 saylı tikinti-quraşdırma idarəsinin baş mühəndisi, sonra rəisi vəzifəsinə irəli çəkildi. Oqtay Qasımov dənizin dibindən neft və qaz kəmərlərinin çəkilişi, dəniz estakadalarının qurulması sahəsində ilk azərbaycanlı mütəxəssislərdən hesab olunurdu. Dəfələrlə verdiyi səmərəli təkliflər bu sahədə işin daha etibarlı qurulmasına kömək göstərirdi.
1971-ci ildə İraqla SSRİ arasında aparılan danışıqlara görə Şimali Rumeyla neft yataqlarının işlənilməsinə dair razılıq əldə olundu. Təcrübəli neftçi kimi Oqtay Qasımova neft qurğuları tikintisinin rəisi, sonralar isə baş direktorun tikinti məsələləri üzrə müavini vəzifələri həvalə olundu. Oqtay Qasımov Rumeylada şan-şöhrət qazandı. Neft quyusu özüllərinin möhkəm və etibarlı hazırlanması sahəsindəki səmərələşdirici təklifi haqqında İraq qəzetlərində yazılar dərc olundu və bu iş üsulu "Qasımov metodu" kimi sonralar da Şimali Rumeyla neft quyularının qurulmasında tətbiq edildi. Azərbaycana qayıtdıqdan sonra onu Bakıda Azərneft qurğuları quraşdırma trestinin 4 saylı tikinti-quraşdırma idarəsinə rəhbər təyin etdilər. Dəniz sularında yüksək təzyiqə davam gətirməyən boruların partlamaması üçün Oqtay Qasımovun icad etdiyi qurğu da gərəkli səmərəli təklif kimi qeydiyyatdan keçmişdi və uğurla tətbiq edilirdi.
1972-ci ildə Sabit Orucov SSRİ Qaz Sənayesi naziri təyin edildi. Azərbaycanın görkəmli neftçilərini yaxşı tanıyan və qiymətləndirən Orucov 1979-cu ildə Oqtay Qasımovu da Moskvaya dəvət etdi. Oqtay Qasımov SSRİ Qaz Sənayesi Nazirliyində tikinti-quraşdırma idarəsinin rəisi təyin olundu. Burada çalışarkən Oqtay Qara dənizdə ilk neft kəmərinin çəkilişinə, Baltik dənizində quyuların qazılması üçün özüllərin qoyulmasına, Oxot dənizində sualtı neft və qaz kəməri çəkilişinə rəhbərlik etdi.
1980-ci ildə SSRİ ilə Vyetnam Sosialist Respublikası arasında bağlanan müqavilə əsasında sovet mütəxəssisləri "Ağ pələng" adlandırılan ərazidə neft yataqlarının istismara hazırlanması üçün bu ölkəyə ezam edildilər. Onların arasında Oqtay Qasımov da var idi. "Vyetsovpetrol" İstehsalat Birliyində dənizdə tikinti işlərinin aparılması sahəsində vyetnamlı mütəxəssislərin hələ yetişmədiyini nəzərə alınaraq bu işlər "Xəzərdənizneftqaz" birliyinin baş direktorunun müavini Əhməd Zeynalova həvalə olunmuşdu. Dəniz platformaları isə Bakı "Dənizneftqaz" Elmi-Tədqiqat İnstitunun layihələri əsasında qurulurdu. Çünki dənizdən neft çıxarılmasında Bakı neftçilərinin təcrübəsi böyük idi. Bu təcrübənin tətbiqinə Vunqtauda "Vyetsovpetro"nun baş direktoru Feliks Arjanov və tikinti-quraşdırma idarəsinin rəisi Oqtay Qasımov rəhbərlik edirdilər. Vunqtauda salınmış "Bakı" şəhərciyində sovet mütəxəssisləri ilə birlikdə çalışan Oqtay Qasımov Sakit okeanın Cənubi Çin dənizində neft-qaz emalı müəssisələrinin tikintisinə rəhbərlik edirdi. Üç illik müqavilə müddəti bitdikdən sonra müəssisənin xahişi ilə daha iki il qalıb Vyetnam neftinin emalı sahəsində işlərə rəhbərlik etdi, yerli mütəxəssislər yetişdirdi. "Ağ pələng"də ilk istismar quyusu 1986-cı ildə neft verdi. Sovet mütəxəssislərinin burada çalışdığı müddətdə 9 stasionar dəniz platforması quruldu, 79 quyu qazıldı. Artıq 1988-ci il dekabr ayının 28-də "Ağ pələng"də 1 milyonuncu ton neft hasil olundu. Oqtay Qasımovun da fədakarlığı əvəzsiz qalmadı. Vyetnam qəzetləri onun haqqında məqalələr dərc etdilər. 1991-ci ildə Moskvaya qayıdaraq "Kareliyaneft"in Moskavadakı nümayəndəsi kimi çalışmışdır.
Vəfatı
Oqtay Qasımov 2002-ci il mart ayının 20-də vəfat etdi, Gəncədə dəfn olundu.
Yekaterina Mironova
Yekaterina Stepanovna Mironova (d. 3 noyabr 1977) — Rusiyanı təmsil edən skeletonçu. Yekaterina Mironova, Rusiyanı 2002-ci ildə baş tutan XIX Qış Olimpiya Oyunlarında təmsil edib.
Karyerası
Yekaterina Mironova, 2002-ci ildə Rusiya yığmasının heyətində Birləşmiş Ştatların Solt Leyk Siti şəhərində baş tutan XIX Qış Olimpiya Oyunlarına qatıldı. Yekaterina Mironova, 1-ci gedişdə 52.97 saniyə, 2-ci gedişdə isə 52.98 saniyə nəticə göstərdi və yarışları 13 idmançı sırasında 7-ci yerdə başa vurdu.
Bernardino Antonio Qomes
Bernardino Antonio Qomes  — Portuqaliyalı həkim, kimyaçı, botanik və parazitoloq.
Vəli Nağıyev
Vəli Nağıyev — Azərbaycan Respublikası Dövlət Miqrasiya Xidməti rəisinin birinci müavini, II dərəcəli dövlət miqrasiya xidməti müşaviri.
Həyatı və fəaliyyəti
Nağıyev Vəli Nağı oğlu 2 iyul 1964-cü ildə Naxçıvan Muxtar Respublikası, Naxçıvan rayonunda (indiki Babək rayonu) anadan olmuşdur. 1992-ci ildə Azərbaycan Dövlət Pedaqoji İnstitutunun (indiki ADPU) İbtidai hərbi hazırlıq və Bədən tərbiyəsi fakültəsini bitirmişdir. 1981–1993-cü illərdə müxtəlif sahələrdə çalışmışdır. 1993–2007-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Təhlükəsizlik Nazirliyində həqiqi hərbi xidmət keçmişdir. 27 avqust 2015-ci ildən 11 sentyabr 2015-ci ilə qədər Azərbaycan Respublikası Dövlət Miqrasiya Xidməti Vətəndaşlıq məsələləri baş idarəsinin rəis müavini-Vətəndaşlıq məsələlərinin həlli idarəsinin rəisi, 11 sentyabr 2015-ci ildən 15 dekabr 2015-ci ilə qədər isə Azərbaycan Respublikası Dövlət Miqrasiya Xidməti Vətəndaşlıq məsələləri baş idarəsinin rəisi vəzifəsində çalışmışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 15 dekabr 2015-ci il tarixli 1627 nömrəli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Dövlət Miqrasiya Xidməti rəisinin birinci müavini vəizfəsinə təyin edilmişdir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 16 mart 2016-cı il tarixli 1898 nömrəli Sərəncamı ilə III dərəcəli dövlət miqrasiya xidməti müşaviri, 16 mart 2018-ci il tarixli 3789 nömrəli Sərəncamı ilə II dərəcəli dövlət miqrasiya xidməti müşaviri ali xüsusi rütbəsi verilmişdir.
Mükafatları
3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni və 33 medalla təltif edilmişdir. 2-ci dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni
Ailəsi
Ailəlidir, üç övladı var.
Aglaia argentea
(Aglaia argentea) —   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Amerika Birləşmiş Ştatlarının Azərbaycandakı səfirlərinin siyahısı
ABŞ-nin Azərbaycanda ilk səfiri Riçard Mayls olub. O, bu vəzifədə 1992–1993-cü illərdə işləyib.
İkinci səfir Riçard Kozlariç Azərbaycanda 1994–1997-ci illərdə, üçüncü səfir Stenli Eskudero 1997–2000-ci illərdə işləyib.
Sonrakı səfirlər bunlar olub: Ross Vilson (2000–2003), Rino Harniş (2003–2006), Enn Dörsi (2006–2009).
Timsahlar
Ümumi xarakteristika
Timsahlar müasir sürünənlərin ən yüksək quruluşlu taksonu olub, yarımsu həyatına uyğunlaşıblar. Bunlarda çənəarası və üst çənə sümüklərinin, damaq çıxıntılarının, eləcə də damaq sümüklərinin böyüməsi nəticəsində sümük damağın əməıə gəlməsi səciyyəvi əlamətdir. Avstraliya və bir çox Afrika ölkələrində timsah ən təhlükəli heyvan hesab olunur. Timsahları ağac tirlərlə səhv salmayın. O "qurbanını" gözləyən zaman suyun altına çəkilib gizlənir. "Qurbanı" görən zaman isə suyun altından çıxır, onun üzərinə atılaraq onu tutur və yenidən suyun altına girir. Avstraliya nın şimalında tropiklərdə 100 minə qədər sürünən qeydə alınıb. Onlar dövlət tərəfindən mühafizə olunur.
Xarici quruluşu
Timsahların bədəni uzunsovdur, 6 m-ə qədər çatır. Bədənin gövdə hissəsi üstdən, quyruq hissəsi isə yanlardan basıqdır. Quyruq əsas hərəkət-üzmə orqanıdır. Ön ətraflarında beş sərbəst, arxa ətraflarında isə üzmə pərdəsi olan 4 barmaq var. Bədən qərni qalxancıqlarla örtülüdür. Belə qalxancıqların altında sümük lövhələr var. Xarici burun dəliklərinin olması, gözlərin xüsusi qabarlar üzərində yerləşməsi timsahın suya cumarkən tənəffüs etməsini və ətraf mühiti görməsini təmin edir.
Daxili quruluşu
Ağız boşluğu iki hissəyə - burun-udlaq və alt ağız boşluğuna ayrılır. Bunun sayəsində xoanalar birbaşa ağız boşluğuna deyil, burun-udlaq yoluna açılır, o da öz növbəsində udlaqla birləşir. Timsahların dişləri yuvalarda yerləşir. Ürək 4 kameralıdır, lakin 2 aorta qövsü olduğu üçün arterial və venoz qan müəyyən qədər qarışır. Su həyatı ilə əlaqədar olaraq damağın arxa hissəsində damaq pərdəsi adlanan əzələli bükük var. Bu büküş özünün aşağı kənarı ilə dilin arxasını qapayır. Damaq pərdəsinin belə vəziyyəti ağız boşluğunu udlaqdan ayırır. Timsahların ağciyərləri çox böyükdür, həm də dənəvər quruluşludur ki, bu da bəzən suyun altında uzun müddət qalmağa imkan verir.
Təsnifat
Timsahlar dəstəsinin 3 fəsiləsi, 21 növü var.
Timsahlar dəstəsinə aşağıdakı fəsilələr daxildir:
Timsahlar və quşların simbiozu
Nil timsahları digər timsahlar kimi qidalarını əsasən çeynəməmiş böyük tikələri udduğundan onların uzun iti dişləri arasında qida qalıqları qalır. Bu baxımdan sürü halında yaşayan Misir cüllütləri ilə timsahlar arasındakı simbioz diqqət çəkir. Belə ki, bu quşlar timsahların dişlərinin arasındakı ət parçacıqlarını yeyərək həm timsahların dişlərini çürüməkdən qoruyur, həm də özlərinə qida təmin edirlər.
Fatih Akyel
Fatih Akyel — Türkiyə futbolçusu.
Həyatı
Fatih Akyel 1977-ci ildə Türkiyənin İstanbul şəhərində doğulub. Sağ cinah müdafiəçisidir. Karyerasına 1997-ci ildə "Qalatasaray"da başlayıb. "Qalatasaray"ın heyətində 4 dəfə (1997, 1998, 1999, 2000) Türkiyə çempionluğunu qazanıb. 2000-ci ildə isə UEFA Kubokunu və Avropa Superkubokunu başı üzərinə qaldırıb. Həmin il Avropa Superkuboku uğrunda matçda möhəşəm çıxış etmiş və komandasının qələbəsində əsas fiqurlardan biri olmuşdu. 2001-ci ildə İspaniyanın "Malyorka" klubuna tansfer olsa da, bu komandanın heyətində bir rəsmi matça belə çıxa bilmədi. 2002-ci ilin yayında "Fənərbağça"ya transfer edildi. Bu komandanın heyətində 2 il yüksək səviyyədə çıxış etdi. 2004-cü ildən bəri isə düz 6 komanda dəyişsə də, xarakterindəki aqressivlik həmin komandalarda möhkəmlənməsinin qarşısını alırdı. Hazırda "Kasımpaşa"da çıxış edir.
Fizika
thumb|Fiziki hadisələrin müxtəlif nümunələri.|238x238px Fizika (q. yun. φύsις — təbiət, köhn. azərb. hikməti-təbiiyyə ) — təbiətin ən ümumi qanunlarını, bizi əhatə edən maddi aləmin quruluşunu və xassələrini öyrənən elm.
Fizikanın predmeti və strukturu
Fizika dəqiq elmdir və təbiət hadisələrinin həm makroskopik, həm də mikroskopik səviyyələrdə kəmiyyət qanunauyğunluqlarını tədqiq edir. "Fizika" termininə ilk dəfə antik dövrdə Aristotelin əsərlərində rast gəlinir. İlk dövrlərdə "fizika" və "fəlsəfə" (natural) terminləri sinonim kimi işlədilirdi, çünki onların hər ikisinin əsasında kainatın qanunauyğunluqlarını izah etmək məqsədi dururdu. Ancaq elmi inqilab nəticəsində 16-cı əsrdə fizika ayrıca bir elm sahəsi kimi formalaşmağa başladı.
Fizika, əsasən, eksperimental elm kimi formalaşmışdır: onun qanunları təcrübi yolla əldə olunmuş faktlara əsaslanır. Bu qanunlar müəyyən kəmiyyət münasibətlərinə əsaslanır və riyazi dildə ifadə olunur. Fizika iki bölümə – eksperimental fizikaya və nəzəri fizikaya ayrılır. Eksperimental fizikada fiziki hadisələrin müşahidəsi və təcrübi yolla öyrənilməsi üçün xüsusi şərait yaradılır. Təcrübələrin aparılması üçün tətbiq olunan metodlar və avadanlıq fizikanın konkret sahəsindən asılı olaraq, sadə qurğulardan (məsələn, Kavendiş təcrübəsi) tutmuş Böyük Adron Kollayderi kimi nəhəng meqalayihələrə qədər geniş spektrdə dəyişə bilir. Nəzəri fizika isə fiziki obyektlərin və sistemlərin riyazi modellərini yaratmaqla təbiətdəki real hadisələri izah etməyə çalışır və elmə məlum olmayan yeni effektlərin, fenomenlərin mümkünlüyünü öncədən xəbər verir. Təbii ki, müasir fizikanın nailiyyətləri və inkişafı yuxarıda bəhs olunan hər iki yaxınlaşmanın qarşılıqlı mübadiləsinin məhsuludur. Belə ki, eksperimental fizika nəzəri fizikanı həm eksperimental faktlarla təmin edir, həm də nəzəri müddəaların doğru olub-olmadığını təcrübə ilə təsdiqləyir. Həmçinin 21-ci əsrin əvvəllərində bütün fiziki biliklər toplusunu, öyrənilən obyektlərin ölçüsünə uyğun olaraq, mikrofizikaya (10–18 – 10–8 m tərtibli ölçüdə), makrofizikaya (10–8 – 1020 m) və meqafizikaya (1020 – 1026 m) bölmək qəbul edilmişdir; mikrofizika elementar zərrəciklər və atom nüvəsini, həmçinin atomları və molekulları, makrofizika canlı və cansız təbiəti təşkil edən fiziki cisimləri, meqafizika kosmik obyektləri öyrənir.
Dünyanın tədqiqat obyektlərinin və hərəkət formalarının müxtəlifliyini sistemləşdirmək üçün fizikanı bu və ya digər səviyyədə bir-biri ilə bağlı olan bir neçə bölümə ayırırlar. Bu ayrılma birqiymətli deyil və bunu müxtəlif meyarlara əsasən aparmaq olar. Tədqiqat obyektlərinə görə fizika elementar zərrəciklər fizikasına, nüvə fizikasına, atom və molekullar fizikasına, qaz və mayelər fizikasına, bərk cisimlər fizikasına, plazma fizikasına bölünür. Materiyanın hərəkət formalarına görə mexaniki hərəkət, istilik prosesləri, elektromaqnit hadisələri, qravitasiya, zəif, güclü qarşılıqlı təsirlər kimi bölgülər aparılır. Makroskopik baxımdan fizikanı mexanika (klassik mexanika, relyativist mexanika, səlt mühitlər mexanikası – bura hidrodinamika, akustika, bərk cisim mexanikası daxildir), termodinamika, optika (fiziki optika, kristal optikası, qeyri-xətti optika), elektrodinamika (səlt mühitlərin elektrodinamikası, maqnitohidrodinamika, elektrohidrodinamika) bölmələrinə ayırırar. Mikroskopik baxımdan fizikanı atom fizikası, statistik fizika (statistik mexanika, statistik sahə nəzəriyyəsi, fiziki kinetika), kvant fizikası (kvant mexanikası, kvant sahə nəzəriyyəsi, kvant elektrodinamikası, kvant xromodinamikası, simlər nəzəriyyəsi), nüvə fizikası, yüksək enerjilər fizikası, elementar zərrəciklər fizikası bölmələrinə ayırmaq olar.
Fiziki aləmin bütün rəngarəngliyinə baxmayaraq, müasir fizikanın əsasında bir neçə fundamental nəzəriyyə durur. Fiziki proseslərin və hadisələrin xarekteri haqqında biliklərin kvintessensiyası olan bu nəzəriyyələr təbiətdə olan materiyanın müxtəlif hərəkət formalarını izah etməyə imkan verir.
Fizikanın təşəkkülü
thumb|222x222px|Obskura kamerasının iş prinsipi Ətraf mühitdə baş verən fiziki hadisələr qədim zamanlardan insanların diqqətini cəlb edirdi. Bu hadisələrin səbəblərini anlamaq, izah etmək cəhdləri fizikanın yaranmasında rüşeym rolunu oynamışdır. Yunan-Roma dövründə (e.ә. 6 – e.ә. 2 əsrlər) maddənin atom quruluşuna malik olması haqda ilk ideyalar formalaşdı (Demokrit, Epikür, Lukretsiy); dünyanın geosentrik sistemi yaradıldı (Ptolemey); statikanın ən sadə qanunları (ling qaydası) müəyyən edildi, işığın düzxətli yayılma və eləcə də qayıtma qanunları kəşf olundu; hidrostatikanın ilkin qanunauyğunluqları (Arximed qanunu) aşkar edildi; elektrik və maqnit hadisələrinin təzahürlərinin elementləri formalaşmağa başladı. E.ә. 4-cü əsrə qədər olan nailiyyətlər Aristotel tərəfindən ümumiləşdirildi. Aristotelin fizikasında ayrı-ayrı doğru müddəalarla yanaşı, bəzi qüsurlar da vardı; o, özündən əvvəlki bəzi mütəfəkkirlərin mütərəqqi ideyalarını, məsələn, atom hipotezini öz əsərində əks etdirməmişdi. Aristotel təcrübənin əhəmiyyətini qeyd etsə də, biliklərin səhihliyi, həqiqiliyi üçün əsas meyar kimi abstrakt təsəvvürlərə üstünlük verirdi. thumb|262x262px|[[İbn əl-Heysəm (təqr. 965–1040), optikanın öncülü]] Tarixin sonrakı mərhələlərində antik biliklərin inkişafı və yayılması prosesi dayanmış və uzun müddət ərzində bu biliklər itirilərək məhvolma dərəcəsinə çatmışdı (Avropanın "Qaranlıq dövrü", 5 – 15-ci əsrlər). Yalnız orta əsrlərdə şərq mütəfəkkirlərinin səyi nəticəsində Aristotelin əsərləri ərəb dilinə tərcümə edilərək şərqin elmi-fəlsəfi mühitində yenidən dünyaya gəldi. Bu alimlər antik dövrün elmi-fəlsəfi görüşlərinin müfəssəl şərhini, izahını verməklə yanaşı onları yeni ideyalarla da zənginləşdirmişlər. Belə ki, orta əsrlərdə İbn əl-Heysəm, (latınlaşdırılmış adı Alhazen; 965, Bəsrə –1039, Qahirə) eksperimentə və riyazi izaha söykənən elmi metodun yaradıcısı sayılır. İbn əl-Heysəmin 1011–1021-ci illərdə yazdığı 7-cildlik "Optika haqqında kitab" əsərində irəli sürdüyü görmə nəzəriyyəsini isbat etmək üçün aprdığı eksperimentləri təsvir etmiş və göstərmişdir ki, göz yalnız başqa cisimlər tərəfindən şüalandırılan işığı qəbul edir. Ona qədər isə gözün özünün işıq şüalandırdığı haqqında Evklid-Ptolemey təlimi hökm sürürdü. İbn əl-Heysəm yaratdığı obskura kamerası vasitəsilə öz təcrübələrində işığın yayılma qanunlarını tədqiq etmişdir. Sonralar optika üzrə tədqiqatlar İstanbul rәsәdxanasının qurucusu Taqi əl-Din (1526, Dəməşq – 1585, İstanbul) tərəfindən daha da inkişaf etdirilmişdir. Ümumiyyətlə 8 – 15-ci əsrlər ərzində Nəsirəddin Tusi, Əl-Kindi (Alkindus), Əl-Fərabi (Alpharabius), İbn-Rüşd (Avverroes), İbn-Sina (Avisenna), Əbu-Reyhan əl-Biruni, Ömər Xəyyam, Əl-Xəzini, İbn-Bəcca (Avempace), Cabir-ibn-Xəyyam və başqa alim – filosoflar optikanın, mexaniki hərəkətin (statika, dinamika, kinematika) qanunauyğunluqlarının, mexanizmlərin, hidrostatikanın və astronomiyanın inkişafına öz töhfələrini vermişlər.
Avropada kilsə tərəfindən kanonlaşdırılmış Aristotel təliminin bəzi mənfi məqamları orta əsrlərə qədər elmin inkişafına mane olmuşdur. Elm ancaq 15–16-cı əsrlərdə Aristotelin sxolastik təlimlərindən yaxa qurtara bildi. 16-cı əsrin ortalarında Kopernik dünyanın heliosentrik sistemini irəli sürərək, təbiətşünaslığı teoloji təsirlərdən azad etdi. İstehsal sahələrinin tələbatı, eləcə də sənətkarlıq, gəmiqayırma, artilleriya sahələrinin inkişafı təcrübəyə söykənən elmi tədqiqatların aparılmasını stimullaşdırırdı. Lakin 15–16-cı əsrlərdə eksperimental tədqiqatlar əsasən epizodik xarakter daşıyırdı. Yalnız 17-ci əsrdən başlayaraq eksperimental metod sistematik olaraq fizikaya tətbiq olunmağa başladı və bu da ilk fundamental nəzəriyyənin – klassik Nyuton mexanikasının yaranmasında öz bəhrəsini verdi.
Fizikanın elm kimi formalaşması
Mexanikanın inkişafına təkan verən amillərdən biri də daim artan istehsalın tələbatları idi. Belə ki, L. Eyler və b. mütləq bərk cismin dinamikasını işləyib hazırladılar. Zərrəciklər və bərk cisimlər mexanikasının inkişafı ilə yanaşı, maye və qazlar mexanikası da inkişaf etdirilirdi. Artıq 18-ci əsrin 1-ci yarısında D. Bernulli, J. Laqranj, L. Eyler və b.-nın səyi nəticəsində ideal mayenin–özlülüyə və istilikkeçirməyə malik olmayan, sıxılabilməyən mayenin hidrodinamikasının əsasları qoyuldu. Laqranjın "Analitik mexanika"sında (1788) mexanikanın tənlikləri o dərəcədə ümumi şəkildə ifadə olunmuşdu ki, onları asanlıqla qeyri-mexaniki, məsələn, elektromaqnit proseslərə də tətbiq etmək mümkün oldu.
Fizikanın digər sahələrində də təcrübi məlumatların toplanması və sadə eksperimental qanunların tapılması prosesi inkişaf edirdi. Ş. Düfe iki növ elektrik yükünin mövcud olduğunu kəşf etmiş və göstərmişdir ki, eyni adlı yüklərə malik cisimlər bir-birini itələyir, müxtəlif adlı yüklərə malik cisimlər isə bir-birini cəzb edir. B. Franklin elektrik yükünün saxlanması qanununu, H. Kavendiş və ondan asılı olmayaraq Ş. Kulon sükunətdə olan elektrik yükləri arasındakı qarşılıqlı təsir qüvvəsini təyin edən elektrostatikanın əsas qanununu (Kulon qanununu) kəşf etdilər. Atmosferdə baş verən elektrik hadisələrinin tədqiqi ilə məşğul olan Franklin, G. Rixman, M. Lomonosov şimşək və ildırımın elektrik təbiətli olduğunu isbat etmişlər. Optika sahəsində P. Buger və İ. Lambert fotometriyanın əsasını qoydular; infraqırmızı (U. Herşel, U. Vollaston) və ultrabənövşəyi şüalar (İ. Ritter, Vollaston) kəşf olundu. İstilik hadisələrinin tədqiqində də nəzərəçarpacaq irəliləyişlər baş verdi; C. Blek tərəfindən gizli ərimə istiliyinin aşkar edilməsindən və kalorimetrik təcrübələrdə istiliyin saxlanmasının eksperimental isbatından sonra temperatur və istilik miqdarı anlayışlarının fərqləndirilməsinə başlandı. İstlik tutumu anlayışı elmə daxil edildi; istilikkeçirmə və istilik şüalanması hadisələrinin tədqiqi başlandı. Qeyd etmək lazımdır ki, bu dövrdə istiliyin təbiəti haqqında səhv təsəvvürlər – istiliyi qızmış cisimlərdən soyuq cisimlərə axa bilən məhvedilməz, çəkisiz xüsusi bir maye (kalorik) kimi qəbul edən kalorik nәzәriyyә də yarandı. İstiliyi, maddəni təşkil edən zərrəciklərin daxili hərəkətinin nəticəsi kimi qəbul edən Nyuton, R. Huk, Boyl, Bernulli və başqaları tərəfindən irəli sürülən molekulyar-kinetik istilik nәzәriyyәsi isə müvəqqəti olaraq iflasa uğradı.
Klassik fizika
L. Qalvani və A. Volta tərəfindən elektrik cərəyanının kəşfi fizikanın inkişafı üçün böyük əhəmiyyət kəsb etdi. Güclü sabit elektrik cərəyanı mənbələrinin – qalvanik batareyaların yaranması elektrik cərəyanının müxtəlif təsirlərinin öyrənilməsinə təkan verdi. Elektrik cərəyanının kimyəvi təsiri H. Devi və M. Faradey tərəfindən tədqiq edildi. Elektrik cərəyanının maqnit əqrəbinə təsirininin kəşfi (H. K. Ersted, 1820) elektrik və maqnit hadisələri arasında sıx əlaqə olduğunu sübut etdi və bunun da əsasında A. Amper bütün maqnit hadisələrinin hərəkət edən yüklü zərrəciklərin – elektrik cərəyanının nəticəsi olduğunu isbat etdi. Bu tədqiqatlar nəticəsində Amper elektrik naqilləri arasında qarşılıqlı təsir qüvvəsinin qiymətini eksperimental yolla təyin etdi (Amper qanunu). 1831 ildə Faradey elektromaqnit induksiya hadisəsini kəşf etdi. Bu hadisəni uzağatəsir konsepsiyası ilə izah etmək cəhdləri uğursuz alındı. Bu kimi hadisələri izah etmək üçün Faradey (elektromaqnit induksiyası hadisəsinin kəşfindən öncә) yeni hipotez irəli sürür: elektromaqnit qarşılıqlı təsiri aralıq agent – elektromaqnit sahəsi vasitəsilə reallaşır (yaxınatəsir konsepsiyası). Bu hipotez materiyanın xüsusi növünün – elektromaqnit sahəsinin xassələri və qanunauyğunluqları haqqında yeni elmin formalaşmasına səbəb oldu.
19-cu əsrin əvvəlində C. Dalton maddənin ən kiçik bölünməz hissəsi olan atomlar haqqında təsəvvürləri elmə gətirdi (1803).
19-cu əsrin 1-ci rübündə bərk cisim fizikasının əsası qoyuldu. 17–18 və 19-cu əsrin əvvəllərində bərk cisimlərin (metalların, texniki materialların, mineralların və s.) makroskopik xassələri haqqında məlumatlar toplanıldı və xarici təsirlər (mexaniki qüvvələr, istilik, elektrik və maqnit sahələri, işıq və s.) olduqda bərk cisimlərin təbiətinə aid empirik qanunlar müəyyən edildi. Belə ki, bərk cisimlərin elastiki xassələrinin tədqiqi Huk qanununun (1660), onların istilik xassələrinin tədqiqi istilik tutumu üçün Dülonq-Pti qanununun (1819), metalların elektrik keçiriciliyinin öyrənilməsi isə Om qanununun (1826) kəşfinə səbəb oldu. Bu dövrdə bərk cisimlərin elastiki xassələrinin ümumi nəzəriyyəsi işlənib hazırlandı (L. M. A. Navye 1819–26, О. L. Koşi, 1830), eləcə də bərk cisimlərin əsas maqnit xassələri haqqında elmi təsəvvürlər sistemləşdirildi. Qeyd etmək lazımdır ki, bu sahədə alınan nəticələrin əksəriyyətinin izahında bərk cismə səlt mühit (baxmayaraq ki, o dövrün əksər alimləri bilirdi ki, kristallar daxili mikroskopik struktura malikdir) kimi baxılırdı.
Təbiətdə baş verən bütün hadisələri əhatə edən enerjinin saxlanması qanununun kəşfi nəinki fizika, ümumiyyətlə təbiyyatşünaslıq üçün böyük əhəmiyyət kəsb etdi. 19-cu əsrin ortalarında istilik miqdarı və işin ekvivalentliyi təcrübi yolla isbat edildi və göstərildi ki, istilik enerjinin bir növüdür və onun izahı üçün hər hansı bir hipotetik substansiyaya – kalorikə ehtiyac yoxdur. Elə bu dövrlərdə Y. R. Mayer, C. Coul və G. Helmholts bir-birindən asılı olmayaraq enerjinin saxlanması və çevrilməsi qanununu kəşf etdilər. Enerjinin saxlanması qanunu termodinamikanın birinci qanunu adını alaraq istilik hadisələri nəzəriyyəsinin (termodinamikanın) əsas qanunu oldu.
Hələ bu qanunun kəşfindən öncə, S. Karno "Odun hərəkətvericici qüvvəsi və bu qüvvəni inkişaf etdirə bilən maşınlar haqqında düşüncələr" əsərində (1824) istilik nəzəriyyəsinin digər fundamental qanununun – termodinamikanın ikinci qanununun kəşfinə səbəb olan nəticələr almışdır. Bu qanunu R. Klauzius (1850) və U. Tomson (1851) öz işlərində dürüst ifadə etdilər. Təbiətdə baş verən istilik proseslərinin dönməzliyini sübut edən təcrübi faktların ümumiləşdirilməsindən doğan bu qanun, həm də mümkün energetik proseslərin istiqamətini də təyin edir. Termodinamikanın bir təlim kimi formalaşmasında J. L. Gey-Lüssakın tədqiqatlarının böyük rolu olmuşdur. Bu tədqiqatlara əsaslanaraq B. Klapeyron ideal qaz üçün hal tənliyini almış və sonralar D. Mendeleyev bu qanunu ümumiləşdirmişdir.