cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Əfçədulan
Şingədulan Lerik rayonunda eyniadlı i.ə.və-də yaşayış məntəqəsidir. Burovar silsiləsinin ətəyində və Alaşa çayının sahilində (Lənkəran çayının qolu) yerləşən bu oykonim XIII əsrdə hülakülərin Lənkəran bölgəsinə köçürdüyü türk-monqol tayfalarının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Bəzi tədqiqatçılar bu toponimi "qumlu dərələr" kimi izah edir. Toponimin birinci komponentinin tərkibindəki şin/ şen sözünün iran dillərindəki "qum" sözü ilə əlaqəsi yoxdur. Bəzi araşdırıcıların qeyd etdiyi kimi, toponim türk dillərindəki şengi (bel, dağ yalı) və dolan tayfa adından ibarət olub, "dolanlara məxsus dağ yalı" deməkdir.
R.Eyvazova dolan/dalan toponiminin Əfqanıstan ərazisində bir çox yer adlarında mühafizə edildiyini göstərir: Qəznidə Dalan kəndi, Meymənədə Dalan kəndi, Bədəxşanda Dalan dərə, Məzari-Şərifdə Dalan kutəl aşırımı, Pəncşirdə Dulanə kəndi. Müəllif daha sonra yazır: Azərbaycanın Hadrut rayonunda Dolanlar kəndi olmuşdur. Həmin kəndin adı hazırda Çənlibel adlanır. Lerik rayonunda Şingədulan kəndi vardır. Bizə görə, bu sözün ikinci tərəfi "dulan" həmin adla eynilik təşkil edir. ("Əfqanıstanda türk mənşəli toponimlər", səh.208). B.A.Nikonov "Zametki po oronimii Kirqizii" məqaləsində yazır ki, dolan monqolca "yeddi" deməkdir. "Yeddi" bütün xalqlarda mistik saylardandır. "Dolan" adının hansı mənaları ola bilər? "Yeddi aşırım", "yeddinci aşırım", "yeddinci çay" və s. Bu dolon etnonimi ilə bağlamaq doğrudur. Bunu monqolca "yeddinci" mənalı Dolon şəxs adı ilə əlaqələndirmək olar. Qırğız əfsanələrində Dolon nəsli vardır. Tədqiqatçılar onu təxminən XII əsrə aid edirlər. A.X.Xasanov şəcərəni XV əsrə çatdırır. C.M.Abramzon Dolonu qırğızların etnomənşə şəcərəsinin başçısı hesab edir. (Onomastika sredney Azii. M.,Nauka, 1976, səh.103) N.K.Antonov yazır ki, Tuolan sözünü "tu" – beş sayından törəmiş monqol mənşəli "tuulan" – beş yaşlı sözü ilə də əlaqələndirirlər. Cağatay dilində tolan – beş yaşına çatmış at mənasında işlənmişdir ki, bunun semantikası yakut dilindəki tuolan sözü ilə üst-üstə düşür. Güman ki, bu sözlər monqol mənşəli "beş" mənalı "tu" sayından deyil, türk mənşəli tul, tol, tuol kəlmələrindən törəmədir. Bəlkə də yakut dilindəki tuolan, elə həmin dildəki tuollan (dolu, polnıy) sözü ilə yaxın olmaqla "zahiri görkəmi gözə gəlimli" mənasında olan "tuolun"la əlaqəlidir. (Materialı po istoriçeskoy leksike yakutskoqo yazıka, 1971, səh.60) Türk-monqol tayfaları haqqında daha geniş məlumatlara Q.Qeybullayevin "Monqolskie toponimı v Azerbaydjana" (İzv., AH Az.SSR, ser. ist. filols. i prava,1981,N3) və "O proisxojdenii nekotorıx etnotoponimov Azerbaydjana – Dolanlar, Onqutlu, Aratkənd, Ələt, Alar, Kərki,Qılıçlı)" (Dokl. AH Az.SSR, 1981, N2) məqalələrində rast gəlinir.
Mikania testudinaria
Mikania testudinaria Mikania testudinaria Mikania testudinaria
Baçıutamak (Arxangel)
Baçıutamak — Başqırdıstan Respublikası nın Arxangel rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Təyəkəs kənd şurası nın tərkibindədir.
Mikania testudinaria
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Baçıutamak (Arxangel)
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr: Kənd ərazisindən İnzer çayı axır.
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (43%), ruslar (28%) üstünlük təşkil edir.
Andre Şürrle
Andre Şürrle  (6 noyabr 1990) —Almaniyalı yarımmüdafiəçi və hücumçu. Andre Şürrle Borussiya Dortmund FK-da oynayır. Orada 21 nömrə ilə çıxış edir. 184 santimetr  boya  malikdir. O, həm də Almaniya milli futbol komandasının oyunçusudur.
Miroslav Kloze
Miroslav Kloze  (9 iyun 1978) —Almaniya lı hücumçu. Kloze Almaniya milli futbol komandasında oynayır. 183 santimetr  boya  malikdir.
T-122 Sakarya
380x380px|thumb | Atış sistemi T-122 Sakarya Türkiyənin Roketsan şirkəti tərəfindən yaradılmış 122 mm kalibri olan reaktiv yaylım atəş sistemidir.
122 mm-lik TR-122 "Sakarya" reaktiv yaylım atəş sistemi.
Yaqorski Şar boğazı
Yaqorski Şar boğazı - Vayqaç adasını Yaqorski yarımadasından ayıran boğaz. Şimal Buzlu okeana daxil olan Kara dənizində yerləşir. Boğaz Kara dənizi ilə Barens dənizini birləşdirir. Uzunluğu 40 km., eni 2,5–12 km., ən dərin yeri 36 m. təşkil edir. Boğaz ilin böyük hissəsini buzla örtülü olur. Boğazda bir neçə ada vardır: Storojevoy, Sokolnıy. Sahilləri qayalı və sıldırımlıdır. Bitki örtüyü zəifdir, əsasən mamır, şibyə və qayalıqlarda bitən otlara rast gəlinir.
T-122 Sakarya
İstehsalçı: Türkiyə
Lülə diametri: 122 mm
Yaqorski Şar boğazı
Tarixi
thumb|250px Boğazı ilk dəfə 1580-ci ildə ingilis dəniz səyyahları Artur Pit və Carlz Cekman keçir. Onlar boğazı Nassau adlandırırlar. Sonradan boğazın rus variantı olan Vayqac adı yaranır. Hazırda isə Yaqorski Şar adlandırılmışdır. Boğaz 1893-1898-ci illərdə L.F.Dovrotvorskoy və A.L.Vilkinson tərəfindən öyrənilir. 1930-cu illərdə boğaz sahilində Qulaq həbs düşərgəsi fəaliyyət göstərirdi.
T-122 Sakarya
Lülə sayı: 40 ədəd
Doldurulma: 5 dəqiqə
Məhvetmə radiusu: 500x500 m
Qızıq boyu
Qızıq boyu — Oğuz xan dastanına əsasən Oğuzların Boz oxlar qolundan, Ulduz xan soyundan gəlir. Ancaq bu boyu Mahmud Qaşqarlı "Divanü Lüğat-it-Türk" əsərində məlumat verdiyi 22 bölük Oğuzlar içində göstərməmişdir. Bu boyun adı Oğuz türklərinin tarixən məskunlaşdıqları ərazilərdə yaratdıqları toponimlərdə Qızıq, Kızık, Qırıq, Qırıx kimi formalarda öz əksini tapmışdır.
T-122 Sakarya
Salvo Atış müddəti: 80 saniyə
Atəş məsafəsi: 40 km-ə qədər
İzolyasiyalı Pod
Atmosfer şərtlərin yaratdığı mənfi təsirlərə qarşı xüsusi olaraq hazırlanan izolyasiya podları, 20 balondan ibarətdir. Raketlər balonlara fabrik səviyyəsində yüklənir və rəf ömürü boyunca baxım gərəkdirmir. Aktiv vəzifə əsnasında balonlar əllə tək-tək yüklənə bildiyi kimi sursat hissələri tərəfindən yüklü pod daşınır. Maşına birləşdirərək teleskopik kran ilə pod yükləməsi 5 dəqiqədə, əllə tək-tək raket yüklənməsi isə standart olaraq110 dəqiqədə edilməkdədir. Tapa ayarları tapa nizam açarı ilə həyata keçirilir.
Texniki Məlumatlar
Əl çarxları və durbin ilə manuel Stabilizasyon: '''15 ton.m 4 hidravlik dəstək ayağı 4 hydraulic Jacks
7 noyabr
1901–cari
thumb|[[Oqtay Ağayev (müğənni)|Oqtay Ağayev]]
thumb|[[Leonard Koen]]
Girdəcə dağı
Girdəcə - Qəbələ rayonu ərazisində dağ.
Toponimi
Qəbələ rayonu ərazisində dağ. Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacında, Qum və Tikanlı çaylarının suayrıcındadır. Hündürlüyü 1584 m. Oronim girdə (yumru, dəyirmi) sözündən və -cə şək.-sindən düzəlib, "yumru relyef formalı yüksəklik" deməkdir.
Həmçinin bax
Baş Qafqaz silsiləsi
Tufandağ
Bazardüzü
Xarici keçid
Qəbələ
Qədirli (Tovuz)
Qədirli — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Qədirli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 6 may 1997-ci il tarixli, 293-IQ saylı Qərarı ilə Tovuz rayonunun faktiki mövcud olan Qədirli kəndi dəqiqləşdirmə qaydasında Xatınlı kənd inzibati-ərazi vahidinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri uçot məlumatına daxil edilmişdir. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 5 oktyabr 1999-cu il tarixli, 708-IQ saylı Qərarı ilə Tovuz rayonunun Qədirli kəndi Xatınlı kənd inzibati-ərazi vahidi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Qədirli kənd inzibati-ərazi vahidi yaradılmışdır.
Toponimikası
Oykonim Azərbaycan xalqının forma­laşmasında və inkişafında xüsusi rolu olan oğuz soyköklü əfşarlarla bağlıdır. Şəhsevənlərin tərkibində də qədirlilərin adı çəkilir. 1826-1828-ci illər Rusiya-İran müharibəsindən sonra şahsevənlərin bir hissəsinin Cənubi Azərbaycandan şimala köçərək məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır. Qərbi Azərbaycanın Vedi rayonunda Qədirli kəndi olmuşdur. 1948-ci ildə bu kənd əhalisi zorla erməni millətçiləri tərəfindən dədə-baba yurdlarından qovul­muş, kənd ilkin adından məhrum olmuşdur.
Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Gəncə-Qazax düzənliyində yerləşir.
Əhalisi
Kənddə 7 əsas soy yaşayır: alıməmmədlilər, bayramalılar, dünyamalılar, xasılar, cəlalixasılar, səfqulular, şahnəzərlilər.
Mədəniyyəti
Kənddə Qədirli kənd kitabxana filialı və Qədirli poçt şöbəsi (AZ6034) fəaliyyət göstərir.
Təhsil
Kənddə Cavanşir Sadıqov adına Qədirli kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.
Bundan başqa kənddə Qədirli kənd körpələr evi-uşaq bağçası fəaliyyətdədir.
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Səhiyyə
Kənddə Qədirli kənd həkim məntəqəsi yerləşir.
Mikania thapsoides
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Cənub-şərqi Qap
Cənub-şərqi Qap  — Fransa da kanton, region — Provans-Alp-Kot-d'Azür, departament — Yuxarı Alplar. Qap dairəsinə daxildir.
Kantonun INSEE kodu — 0529. Cənub-şərqi Qap kantonuna Qap kommunasının bir hissəsi daxildir.
Əhali
2007-ci ildə əhalinin sayı 7 938 nəfər təşkil edirdi.
Zaur Ramazanov
Zaur Ramazanov (d:27.7.1976, Bakı, Azərbaycan SSR ) — azərbaycanlı eks-futbolçu. Hücumçu mövqeyində çıxış edib.
Həyatı
27 iyul 1976-cı ildə Bakı şəhərində anadan olub. Bakılı, Karvan, Xəzər-Lənkəran, Qarabağ komandalarında çıxış edib. 2004-cü ildə Azərbaycan futbol çempioantının bombardiri olub.
Körpülü Mehmed Paşa
Köprülü Mehmed Paşa — IV Mehmed dönəmində 15 sentyabr 1656 - 31 oktyabr 1661 tarixlərində ümumilikdə 5 il 1 ay 16 gün Osmanlı imperiyasının sədrəzəmi olmuş dövlət adamıdır. Eyni zamanda Körpülülər ailəsi nin banisidir.
Typhlodromus ordinatur
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Körpülü Mehmed Paşa
Həyatı
İndiki Albaniya nın Rudnik kəndində 1578-ci ildə dünyaya gəlmişdir. Dəvşirilərək İstanbula gətirildi və Əndərun dakı təhsili bitdikdən sonra saray mətbəxi ndə vəzifələndirildi. IV Murad dövründə has odabaşı oldu və ardından xəzinədarın qulluğuna verildi. Çox keçmədən buradan ayrıldı və Amasiya ya göndərildi. Burada Vəzirkörpü qəsəbəsinə yerləşdi və yerlilərdən birinin qızı olan Ayşə xanımla evləndi. Bu səbəblə də Körpülü ləqəbi ilə tanınır. Köhnə dostu olan Hüsrəv Paşa sədrəzəm olduqdan sonra onun xəzinədarı olaraq paytaxt a qayıtdı. Hüsrəv Paşa nın edamından sonra bir müddət Amasiya sancaqbəyi olsa da, daha sonra geri döndü. Bir çox vəzifələrə gətirildi. IV Muradın 1638 tarixli Bağdad səfərinə Çorum sancaqbəyi olaraq qatıldı. Qara Mustafa Paşa nın sədarət i dövründə qapıçılar kəndxudası və miraxur təyin olundu. Çox keçmədən yenidən Amasiya sancaqbəyi olan Mehmed Paşa sədrəzəm Sultanzadə Mehmed Paşa dövründə vəzirlik aldı və Trabzon hakimi, ardından 1647-ci ildə Şam hakimi seçildi. Varvar Əli Paşanın üsyanını yatırmaq üçün Qaraman bəylərbəyi olaraq göndərildi. Ancaq döyüşdə məğlub olaraq əsir düşdü. Ancaq İbşir Mustafa Paşa nın köməyilə xilas edildi. Ertəsi il Cəlali Qatırçıoğlu Mehmedin üzərinə getsə də, döyüş olmadan onu özünə tabe etdi.
Körpülü Mehmed Paşa bir müddət Vəzirkörpü qəsəbəsində qaldı və İbşir Mustafa Paşa nın sədarətə gəlişi ilə Trablusşam əyaləti ona verildi. Ancaq hələ yola çıxmadan bu təyinat ləğv edildi. Bu əsnada Validə Turhan Sultanın kəndxudası memar Qasım ağa Mehmed Paşanı sədrəzəm namizədi olaraq göstərməkdə idi. Bu səylərin nəticəsində Mehmed Paşa paytaxt a çağırıldı və qübbə vəzirliyi nə gətirildi. 5 sentyabr 1657-də Boynuyaralı Mehmed Paşa nın yerinə sədarətə gətirildi. Ancaq bu vəzifəyə gəlmədən Mehmed Paşa həm IV Mehmedə, həm də Validə Turhan Sultan a bəzi şərtlər irəli sürdü. Körpülü Mehmed Paşanın şərtləri qısaca belə idi: Padşah və validə sultan bu şərtləri and içərək qəbul etdilər. Əvvəllər gözdən düşmüş yaşlı bir paşa nın sədarətə gətirilməsi saray da təəccüblə qarşılandı. Ancaq Mehmed Paşanın gördüyü ilk iş onun haqqında hər şeyi izah etdi. Belə ki, IV Murad dövründən bu yana davam edən Qazızadə-Sivasi münaqişəsinə son qoyuldu və məsuliyyət daşıyan hər kəs Kipr adası na sürgün edildi. Ardından Bozcaada mühafizəçisi ikən adanı Venesiyalılar a tərk edən Abxaz Əhməd Paşanı və yalançı vədlərlə insanları qarət edən Şeyx Səlimi cəzalandırdı. Valaxiya hakiminə məktub yazaraq Osmanlı dövləti əleyhinə fəaliyyət göstərən Keşiş III Parteniusu edam etdirdi. İstanbul da ixtişaş törədən sipahi ağaları mərkəzdən uzaqlaşdırıldı. Daha sonra Venesiyalıların əlinə keçən Bozcaada və Limni adaları geri qaytarıldı və Çanaqqala boğazı nın təhlükəsizliyi təmin olundu.
Bir müddətdir İsveç kralı ilə ittifaq quran Ərdəl hakimi II Rakoçi Reç Pospolita ya hücumlar planlayırdı. Göndərilən 3 fərmanla bu fəaliyyətindən əl çəkməsi əmr edilsə də, ordu toplayaraq Reç Pospolita ya hücum edən Ərdəl ordusu Krım qoşunları tərəfindən məğlub edilərək geri çəkildi. Nəhayət 1658-ci ilin iyun unda Mehmed Paşa Ərdəl üzərinə səfərə çıxdı. Osmanlı ordusu na Krım və kazak dəstələri də qoşuldular. Eyni zamanda Reç Pospolita kralı da 12 minlik ordu göndərdi. Osmanlı ordusu Belqradı ötərək Yanovaya gəldi və şəhəri ələ keçirdi. Ancaq üsyançı Ərdəl kralı ələ keçmədi. Cəlali Abxaz Həsən Paşa üsyanı başlamış, bu səbəblə Mehmed Paşa dərhal səfəri bitirərək geri dönmüşdür.
Körpülü Mehmed Paşa Abxaz Həsən Paşanın Anadolu da yaratdığı ixtişaşlardan xəbərdar idi. Əvvəlcə onu Anadolu dan uzaqlaşdırmaq üçün Hələb bəylərbəyi təyin etdi. Ancq Həsən Paşa bu təklifi rədd etdi. Ardından onu və ətrafındakıları səfərə qatılmaq üçün Ərdələ çağırdı. Ancaq burada öldürüləcəyini başa düşən Həsən Paşa səfərə qatılmadı. Körpülü Mehmed Paşanın sərt siyasətindən narazı olan bəzi paşa lar və bəy lər də Həsən Paşanın ətrafında toplaşdılar. Müttəfiqləri artan Həsən Paşa birləşərək Mehmed Paşanı vəzifədən aldırmaq istədi. Ancaq bu niyyəti baş tutmadı.
Ədirnə yə dönən Mehmed Paşa burada padşah və şeyxülislam la müzakirələr apardı. Şeyxülislam dan aldğı fətva ilə Diyarbəkir bəylərbəyi Murtuz Paşanı üsyanı yatırmaqla vəzifələndirdi. Ancaq Murtuz Paşa 11 dekabr 1658-də baş verən toqquşmada məğlub olaraq geri döndü. Abxaz Həsən Paşa bu zəfərdən sonra Antepə getdi ancaq burada çox qalmadan Hələbə çəkildi. Nəhayət 16 fevral 1659 tarixində gecə yarısı ələ keçirilən Abxaz Həsən Paşa gizlicə öldürüldü. Beləliklə, Körpülü Mehmed Paşa ən böyük rəqibini məğlub etmiş oldu. Bundan sonra Anadolu da tüfəng təftişi başlatdı. Təftişdə minlərlə insan qətlə yetirildi. Əhalidən 80 minə yaxın tüfəng toplandı. Bu təftiş əsnasında hərbi zümrə ilə yanaşı, üləmadan da bəzi şəxslər cəzalandırıldı. Bu qətliam səbəbilə dövrün tarixçiləri onu kəskin tənqid edir.
Körpülü Mehmed Paşa isə artıq qocalmışdı və xəstə düşmüşdü. Bu səbəblə padşaha, özündən sonra Hələb bəylərbəyi olan oğlu Fazil Əhməd Paşa nı məsləhət gördü. IV Mehmed bu təklifi qəbul etdi. Fazil Əhməd Paşa dərhal çağırılaraq sədarət naibi təyin olundu. Körpülü Mehmed Paşa Ədirnə də ikən 31 oktyabr 1661 tarixində vəfat etdi. Cənazəsi İstanbula gətirildi və Çəmbərlidaşdakı külliyəsinə dəfn olundu.
Dalbergia boniana
(Dalbergia boniana) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yenigeçitveren (Bolu)
Coğrafiya
Bolu mərkəzinə 7 km uzaqlıqdadır.
Yavalılar
thumbnail|370px|İndoneziyanın etnik xəritəsi Yavalılar (ind. Suku Jawa, yav. Wong Jawa) — İndoneziyada böyük millətlərdən biri. Əsasən Yava adasında, həmçinin Sumatra, Kalimantan adalarının sahil rayonlarında yaşayırlar. Malayziya, Sinqapur, Surinam və sairə ölkələrdə də yavalılar var. Sayları 100 milyondan artıqdır (İndoneziyada təqribən 95.2 milyon nəfər; 2010). Yava dilində danışırlar. Dindarlarının əksəriyyəti müsəlmandır, xristianları da var; islama qədərki dini etiqad qalıqları da qalmışdır. Bəzən səhvən Yava adasının bütün yerli əhalisinə "yavalılar" deyilir. 1-31 may, 2010-cu il siyahıyaalınmasına əsasən İndoneziya əhalisi 237.641.326 nəfər, onlardan İndoneziya vətəndaşları 236.728.379 nəfər, İndoneziya vətəndaşlarından 95.217.022 nəfəri və ya 40.22%-i isə etnik yavalılar olmuşdur. Siyahıyaalınmaya əsasən yavalıların 75.732.945 nəfəri və ya 79.54%-i Yava adasında (Banten əyalətində 1.657.470 nəfər, Qərbi Yava əyalətində 5.710.652 nəfər, Mərkəzi Yava əyalətində 31.560.859 nəfər, Şərqi Yava əyalətində 30.019.156 nəfər, Xüsusi Paytaxt Dairəsi Cakartada 3.453.453 nəfər, Xüsusi Dairə Yoqyakartada 3.331.355 nəfər olmaqla) məskunlaşmışdı, burada qeydə alınmış 136.610.590 nəfər (Banten əyalətində 10.632.166 nəfər, Qərbi Yava əyalətində 43.053.732 nəfər, Mərkəzi Yava əyalətində 32.382.657 nəfər, Şərqi Yava əyalətində 37.476.757 nəfər, Xüsusi Paytaxt Dairəsi Cakartada 9.607.787 nəfər, Xüsusi Dairə Yoqyakartada 3.457.491 nəfər olmaqla) ümumi əhalinin 55.44%-ini təşkil edirdi.
XII Lev
XII Lev (Annibale Sermattei della Genga;) - Roma papası.
Afrika mabuyaları
Afrika mabuyaları (Trachylepis) — Uzunayaqkimilər fəsiləsinə aid kərtənkələ cinsi.
Geniş arealda yayılmışlar. Onlara Nepal, şimali Hindistan, Pakistan, şərqi Cənubi Qafqaz (Azərbaycan və Ermənistan), cənubi Türkmənistan və Özbəkistan, Ön Asiya, Yaxın Şərq, Afrika (Böyük Səhra istisnadır), Madaqaskar və onun yaxınlığında yerləşən adalarda rast gəlmək olar.
Klassifikasiya
Əvvələr isə Mabuya cinsinə daxil edilirdi. Cins özündə 74 növü birləşdirir:
İmam Rəbbani
İmam Rəbbani — əsl adı Əhməd Faruki Sərhəndidir.
Həyatı
1564-cü ildə Hindistanda doğulmuşdur. Ata tərəfindən Ömərin soyuna dayandığı üçün Əl-Faruki ləqəbi ilə tanınır. Əhli Sünnə təsəvvüfünün (təriqət əhli olmaq, qəlbini Allah sevgisinə bağlamaq) böyük simalarından biridir. Təsəvvüfdə Nəqşibəndi şeyxlərindən Məhəmməd Baqi Billah həzrətlərinə intisab (bir yerə bağlanmaq, bir kimsəyə mənsub olma) etdi. Dövrün Hind-Türk hökmdarı Əkbər şah ilə dinin əsasını pozduğu səbəbiylə bəzi mövzularda zidd düşmüş və 1619-cu ildə Guvalyarda bir qalada həbs edilmişdir. Hər cür azğın axınlara qarşı Əhli Sünnə etiqadını dəstəklədiyi üçün "iki min ilin yeniləyicisi" ünvanına layiq görülmüşdür.
Fəaliyyəti
Dostları və tələbələrinə yazdığı məktubların bir yerə gətirildiyi "Məktubat" İslam təsəvvüfünün ən əhəmiyyətli qaynaqlarından biridir. İmam Rəbbaninin bəzi sözləri belədir: “İnsanın əvvəlcə etiqadını düzəltməsi lazımdır. Bu düzəltmə də, Qurani Kərimə, Məhəmməd Peyğəmbərin sözlərinə, hərəkətlərinə, əmrlərinə və camaatın fikirlərinə uyğun olaraq edilməlidir. Əməldə zəifliyin bir bağışlama ümidi vardır, etiqadda zəifliyin əsla bağışlamada yeri yoxdur.” “Məlum olsun ki, iki dünyanın səadətini qazanmaq ancaq Rəsulullaha tabe olmağa bağlıdır. Ona tabe olmaq bu şəkildə olar: İnsanlar arasında İslamın hökmlərini yerinə yetirib icra etmək, küfr adətlərini qaldırmaq, küfr əlamətlərini qaldırıb ləğv etmək.” “Əməl işləməyin zamanı gənclikdir. Ağlı olan bu fürsəti qaçırmaz və fürsəti qənimət bilər. Çünki insan yaşlılıq zamanına qalmaya bilər. Qaldığını fərz edək, hərəkət etməyə müyəssər olmaya bilər. Belə bir hərəkətdə olduğunu fərz edək, bir əməl işləməyə gücü çatmaz. Çünki o zaman zəifliyin və acizliyin üstün gəldiyi zamandır...”
(Məktubatı Rəbbani)
Müəssisənin inkişaf stategiyası
Strategiya idarəetmənin və planlaşdırmanın alt sistemidir. Strategiya təşkilatın məqsədlərinin formalaşdırılmasını, onun həyata keçirilməsini, təşkilatın artımı-nı, inkişafını təmin edir və iqtisadi cəhətdən möhkəmləndirilməsinə yönəlir. Strateji planlar müəssisənin ümumi strateqiyasının, onun fəaliyyət is-tiqamətlərinin, perspektiv inkişafının müəyyənləşdirilməsindən ibarətdir. Strateji planlar yeni və mütərəqqi məhsulların istehsalını, müəssisənin rəqabət qabi-liyyətinin möhkəmləndirilməsini nəzərdə tutur. Onun əsas vəzifəsi ətraf mühitdəki dəyişikliyə reaksiya üçün lazımi informasiya və dəyişikliyin təminatın-dan ibarətdir. Strateji planlaşdırma prosesi strategiyanın mərhələləri ilə müəyyən olunur və aşağıdakılardan ibarətdir:
Müasir təşkilatlarda strateji planlar sistemi 4 qrup planlardan ibarətdir:
Əsas fəaliyyət istiqamətləri planı
Əsas fəaliyyət istiqamətləri planı strateji planlar sistemində aparıcı rola malikdir. Çünki o, təşkilatin əsas təyinatını, onun məqsəd və vəzifələrini xarak-terizə edir. Bu plan qalan bütün planlar üçün oriyentirdir. Texniki planlar fəaliyyətin həyata keçirilməsinin texniki tərəflərini özündə cəmləşdirir. Texniki planlar strateji məqsədlərə görə yeni texnika və texnolo-giyanın tətbiqini özündə cəmləşdirir. Təşkilati inkişaf planı əsas fəaliyyət istiqamətləri üçün yeni mövqelərə çıxış yollarını göstərən tədbirləri müəyyən edir. Bu planlar strateji planların real-laşdırılması aləti kimi çıxış edir. Təşkilati inkişaf planının əsas məqsədi stra-tegiyaların həyata keçirilməsi üçün bütün təşkilati məsələləri özündə əks et-dirir. Cari və taktiki fəaliyyət istiqamətləri planı isə cari fəaliyyət dövründə əhəmiyyətli dəyişikliklərin keçirilməsi zərurəti ilə bağlıdır. Strateji idarəetmənin və planlaşdırmanın əsas alt sistemlərindən biri marker-tinq strategiyasıdır. Marketinq strategiyası gələcək dövrdə müəssisənin rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi üçün marketinq tədqiqatlarının həyata keçirilməsini nəzərdə tutur, müəssisənin strateji məqsədlərə nail olması üçün marketinq sahəsində proqnozların verilməsini, gələcək dövr üçün istehsalın və əmtəələrin təkmilləşdirilməsini, istehsal olunacaq yeni və mütərəqqi məh-sulların layihələrinin işlənib hazırlanmasını əhatə edir. Marketinq strategiyasının tərkibinə daxil olan komponentlərindən biri də ba-zarın strateji seqmentləşdirilməsidir. Bazarın seqmentləri üzrə bölüşdü-rülməsi satışın intensivləşdirilməsi və satış fəaliyyətində yüksək səmərəliliyin əldə olunması üçün olduqca əhəmiyyətlidir. Strateji planların tərtib edilib həyata keçirilməsi strateji nəzarətin yerinə yeti-rilməsini tələb edir. Çünki nəzarət müəyyən olunmuş strategiyanın, onun mərhələlərinin, taktikanın və bütün proseslərin lazımi səviyyədə həyata keçi-rilməsini təmin edən mexanizimdir. Strategiyanın reallaşdırılmasına nəzarət etmək üçün təşkilat rəhbərləri zəruri strateji dəyişiklikləri müəyyən etməli və həyata keçirməli, plan, proqram və layihələrin icra edilməsini idarə etməlidir. Strateji planlaşdırmanın həyata keçirilməsində proqnozlaşdırmanın da rolunu qeyd etmək vacibdir. Proqnozlaşdırma strategiyanın müəyyən edilməsi və re-allaşdırılması üçün tətbiq edilən funksiyalardan biridir. Proqnozlaşdırma təş-kilatın zəif və güclü tərəflərinin tədqiqi yolu ilə məqsədlərin müəyyən olun-masına köməklik göstərir. Proqnozlaşdırma müəssisənin gələcək perspektiv-lərinə xidmət edir. Müəssisə səviyyəsində proqnozlaşdırma xarici mühitin gələcək göstəriciləri haqqında məlumatların verilməsi ilə əlaqədardır. Xarici mühitin göstəriciləri haqqında proqnozlar plan və sonrakı proqnozlar üçün iqtisadi hesablamalardan ötrü başlanğıcdır. Yəni, proqnozlar strateji planların tərtib edilməsi üçün istifadə olunan elementlər və ünsürlərdir. Müəssisə çər-çivəsində proqnozlara aşağıdakılar aiddir:
Regionun iqtisadi vəziyyətinin proqnozu
Regionun iqtisadi vəziyyətinin proqnozu dedikdə, firmanın fəaliyyət göstərdiyi ərazidə iqtisadiyyatın gələcək vəziyyəti haqqında proqnozlar başa düşü-lür. Ayrı-ayrı rəqib müəssisələrin proqnozu dedikdə, isə rəqiblərin gələcək inkişafı, onların bazara çıxaracaq məhsullarının həcmi, keyfiyyəti, gələcək perspek-tivləri barədə proqnozlar başa düşülür. Satılacaq məhsula olan təlabatın proqnozu oladuqca vacib məsələdir. Çünki bu gələcəkdə məhsulun bazarda satışının intensivliyinin nə dərəcədə olacağı-nı planlaşdırmaq üçün əsas meyardır. Bu cür proqnozlar içərisində investisiyalar proqnozu da mühüm yer tutur. Çünki fəaliyyət göstərdiyi sahədə müəssisənin gələcək investisiyaların həyata keçirilməsi haqqında informasiyalara malik olması daha məqsədəuyğun olar. Texnoloji proqnoz müəssisənin istifadə etdiyi və gələcəkdə istifadə edəcəyi texnoloji avadanlıqlar, vasitələr və üsullar haqqında, onların kəşfi ilə müəyyən məlumatlar verir. Bazar konyukturasının proqnozu bazarların seçilməsi ilə əlaqədar olub, satışı-nın intensivliyinə təsir edən amillərdən biridir. Yeni təlabatlar proqnozu yeni elmi axtarışlar, innovasiya tədqiqatları və mütərəqqi məhsulların gələcək istehsalı ilə bağlıdır. Çünki müəssisə hələ alı-cılarda heç bir təsəvvür olmayan, lakin istehsalı nəzərdə tutulan mütərəqqi və yeni məhsullara təlabatı müəyyən etməli, sonra isə həmin məhsulların isteh-salını həyata keçirlməlidir. Çünki yeni təlabat proqnozu müəssisəni istehsal ediləcək yeni və mütərəqqi məhsulun bazarda yüksək səviyyədə satılacağına əmin edir.
Tulepberqen Kaipberqenov
Tulepberqen Kaipberqenov(To‘lepbergen Qayi‘pbergenov/Төлепберген Қайыпбергенов, 7 may 1929, Şortanbay aulu, Keqeyli rayonu, Qaraqalpaqstan ASSR – 14 sentyabr 2010) — Qaraqalpaqstan yazıçısı.
Həyatı
Bədii yaradıcılığa T.Kaipbergenov XX əsrin 50-ci illərinin ikinci yarısından «Amu-Dərya» jurnalında dərc olunmuş hekayələr və oçekrlərlə başlamışdır. İlk iri həcmli əsəri («Katib») qaraqalpaq aulunun müharibə illərindəki yaşam həyatına, ikinci povesti «Muqallimqe raxmet!» adı çəkilən dövrün ən gözəl əsərlərindən biri olmaqla, qaraqalpaq müəlliminin çətin və şərəfli işinə həsr olunmuşdur. T.Kaipbergenovun «Muqallimqe raxmet!» əsərini qırğız yazıçısı Ç.Aytmatovun «İlk müəllim» povestinin xeyli məqamları ilə müqayisə etdikdə bu əsərin özünəməxsus çalarlarla fərqləndiyinin şahidi olarıq. T.Kaipbergenov müəllim mövzusuna hətta Ç.Aytmatovdan bir neçə ay əvvəl müraciət etmişdir (2, 352). Hər iki povestin qəhrəmanlarının taleyi və mənəvi yaxınlığı bu əsərlərdə oxucunun gözü qarşısında canlana bilir. T.Kaipbergenovun qələmindən çıxan bütün əsərləri son dərəcə maraqlı və təkrarolunmazdır. Çoxsüjetli və rəngarəng problemtikalı nəsr əsərləri ilə yanaşı onun «Xeopsun piramidası», «Yurtadan dünyaya», «Allahın neçə adı var» və s. kimi publisistik əsərləri müəllifin adını daha geniş çevrədə məşhurlaşdırdı. Bu gün T.Kaipbergenov Berdağ, H.Niyazi, SSRİ Dövlət Mükafatı laureatı olmaqla, Qapaqalpaqstan Respublikasının xalq yazıçısı, Qaraqalpaqstan Yazıçılar İttifaqının sədridir.
1959-cu ildə T.Kaipbergenovun «Sonuncu hücum» («Sonqi xujim») adlı ilk romanı işıq üzü görmüşdür. Əsərdə XX əsrin 20-30-cu illər qaraqalpaq aulunun həyatı qələmə alınır. «Muqallimqe raxmet!» povestində olduğu kimi burada da yazıçını sosial problemlər daha çox məşğul edir. Lakin «Sonuncu hücum» da hadisələr daha böyük dramatizm, antoqonist ziddiyyətlərin gərilməsi ilə seçilir. T.Kaipbergenova qədər də qaraqalpaq həyatının muxtəlif tərəflərini yazıçılar qələmə almışdılar. T.Kaipbergenovdan fərqli olaraq onların əsərlərində təsvirçilik, yalnız informasiya ötürmə istəyi üstünlük təşkil etdiyindən qəhrəmanların xarakteri statik, cansız, psixologizmdən məhrum idi. T.Kaipbergenov isə öz sələflərinin üstün cəhətlərindən yaradıcı şəkildə istifadə etmək, obraz və hadisələri yeni təsvir vasitələri ilə zənginləşdirməklə, relyefli və panoramlı roman yazır, qəhrəmanların davranış və hərəkətini inandırıcı, konkret, fərdiləşmiş, eyni zamanda tipik ümumiləşdirmələrlə verməyə müvəffəq olur.
«Yuxusuz gecələr» və «Buz damcı» povestlərinin də mövzu və problematika palitrası rəngarəng və özəldir. Bu əsərlərin hər ikisində müəllif milli xarakterin açılmasına, xalqın tarixinə müraciət etməklə müvəffəq olur, tarixi isə müasirlik köməyilə göstərməklə, xalqın qəhrəmanlıq xarakterini inandırıcı detallarla oxucunun gözü qarşısında canlandırır və göstərir ki, zəhmətkeş qaraqalpaqlar bütün əzablara sinə gərməklə, təmkinli və inadkarlıqla daim öz məqsədinə doğru irəliləməkdə davam etmişlər.
T.Kaipbergenov yaradıcılığında digər əsərlərlə yanaşı ən mühüm yeri «Qaraqalpaqlar haqqında dastan» trilogiyası tutur. T.Kaipbergenov qaraqalpaq ədəbiyyatında ilk roman-epopeya müəllifi kimi tanınır. Əsərin araya-ərsəyə gəlməsi son dərəcə üzücü və əzablı olmuşdur (5, 247). 80-cı illərdən çox-çox əvvəl o, bu epopeya ilə bağlı çoxsaylı eskizlər etmiş və qeydlər aparmış, özünün qələm təcrübəsini məhz «Qaraqalpaqlar haqqında dastan» trilogiyasında uğurla realizə edə bilmişdir. Əsərlə tanış olduqda onun özünəməxsusluğunu, obrazların və bədii priyomlara özəl yanaşma tərzini görməmək mümkün deyildir.
Trilogiya doğma xalqın tarixinin acı səhifələrinə həsr olunmuşdur. Əvvəlki əsərlərinin əksəriyyətində olduğu kimi («Sağ ol, müəllim», «Sonuncu hücum» və s.) T.Kaipbergenovun bu əsərində də dramatizm, hadisələrin çevik dəyişkənliyi mühüm yer tutur.
T.Kaipbergenov baş qəhrəman obrazını xüsusi ilə bacarıqla yapır. Qeyd edək ki, belə yanaşma tərzi nəinki ədibin «Qaraqalpaqlar haqqında dastan», həm də «Sonuncu hücum», «Qaraqalpaq qızı»nda Turebay Orazov, qadın şöbəsinin işçisi Cüməgül və d. daha parlaq görünür. Onlar daim fəaliyyətdə, axtarışda, mənəvi-əxlaqi inkişafda, təkamüldədirlər. T.Kaipbergenovu qəhrəmanlarının qəlbinin psixoloqu adlandıran tənqidçilər onu qırğız, Ç.Aytmatovla, qazax A.Nurpeisovla, azərbaycanlı İ.Hüseynov və Y.Səmədoğlu ilə birləşdirən xeyli məqamları vurğulayırlar. Onun «Qaraqalpaqlar haqqında dastan», «Sonuncu hücum», «Buz damcı», «Qaraqalpaqnamə» və digər əsərlərinin xeyli yerləri Ç.Aytmatovun «Gün var əsrə bərabər», «Ölüm kötüyü», «Öldürməli-Ölməli…», A.Nurpeisovun «Qan və tər», İ.Hüseynovun «İdeal», Y.Səmədoğlunun «Qətl günü» əsərləri ilə müqayisə oluna bilər. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, «Öldürməli-Ölməli…» Ç.Aytmatovun sonuncu əsərlərindən biri olmaqla, 2005-ci ildə qələmə alınmışdır. Azərbaycan oxucusuna S.Məmmədzadənin tərcüməsində çatdırılmışdır. Bu sətirlərin müəllifi dövrü mətbuatda çap olunmuş məqalələrindən birini məhz «Öldürməli – Ölməli…» hekayəsinin bədii özünəməxsusluğuna və məzmun özəlliyinə həsr etmişdir.
T.Kaipbergenov yaradıcılığı üçün müxtəlif tarixi dövrlərdə xalqa görə bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürən şəxsiyyət axtarışı mühüm idi. Bu baxımdan adını çəkdiyimiz trilogiyanın birinci kitabı «Maman biy əfsanəsi» səciyyəvidir ki, burada xalq həyatının tarixi bir dövrü bədii nöqteyi-nəzərdən təhlil və tədqiq edilir.
Tarixi mövzulara həsr olunmuş T.Kaipbergenovun əsərlərində təhkiyənin obyektiv prinsipi inkişaf etdirilir, sosial-siyasi konkretliyi üstələməyən formalaşmaqda olan şəxsiyyət təsvir edilir. Belə prinsip təsvir olunan hadisələrin məna və mahiyyətini daha dərindən açmağa kömək edir. Bəs XX əsrin 50-ci illərinə qədər roman janrı inkişaf etməmiş bir ədəbiyyatda tarixi mövzuya, epopeya janrına müraciət necə mümkün olmuşdur? Belə maraq nədən qaynaqlanır? Qeyd edək ki, XX əsr ədəbiyyatının və sənətkarlarının tarixi hadisələrə və tarixi şəxsiyyətlərə marağı nəzərəçarpacaq dərəcədə güclənmişdir. Bəhs etdiyimiz dövrdə rus ədəbiyyatında A.Çapıgin «Razin Stepan», S.Zlobin «Salavat Yulayev», O.Forş «Radişşev», A.Tolstoy «Birinci Pyotr», N.Yan «Çingiz xan», Y.Tınyanov «Küxlya» və «Puşkin», V.Şişkov «Yemelyan Puqaçov», V.Kostılyov «Kuzma Minin»; qazaxlar M.Auezov «Abay» və «Abay yolu» roman-epopeyası, A.Nurpeisov «Qan və tər», İ.Yeseniberlin «Köçərilər»; qırğızlar T.Kasımbekov «Sınmış qılınc», T.Sıdıkbekov «Dağlar arasında»; azərbaycanlılar A.Haqverdiyev «Köhnə nəsil», M.S.Ordubadi «Dumanlı Təbriz», «Qılınc və qələm», «Gizli Bakı», Y.V.Çəmənzəminli «Qan içində» və s. nəsr əsərləri ilə yanaşı, həm də Nizami, Nəsimi, Nəvai, Uluqbəy, Vaqif, Qacaq Nəbi, Şevçenko digər şəxsiyyətlərin həyat və fəaliyyətini işıqlandıran dram əsərləri yazılmışdır. Yerinə düşər ki, bu gün müasir Azərbaycan nəsrində tarixi şəxsiyyətlər – Oruc bəy Bayat (Don Juan), Nadir şah, Şah Abbas və b. fəaliyyətini adekvat işıqlandırmağa çalışan E.Hüseynbəyli, Y.Oğuz və b. bu istiqamətdə məhsuldar işləməkdə, qələm təcrübələrini püxtələşdirməkdədirlər.
«Qaraqalpaqlar haqqında dastan» epopeyasında T.Kaipbergenov tarix, fəlsəfə, psixologiya, mentalitet, etnik mənsubiyyət, böyük tarixi xadimlərlə onların müasirləri arasındakı münasibətləri müşahidəli sənətkar duyğusu ilə qələmə alır.
Trilogiyada T.Kaipbergenov qaraqalpaqların tarixi konsepsiyasını, xalqın keçmişinə münasibəti, müasir həyatını və gələcəyə aparan yolu arayaraq bədii nöqteyi-nəzərdən mükəmməl şəkildə inikas etdirir. Əsərin aparıcı motivi qaraqalpaqların birliyi məsələsidir. Bu məsələləri bədii şəkildə əks etdirirək, müəllif hadisələri heç də idealizələşdirmir. Burada köməyə bədii təfəkkürün tarixiliyi gəlir. Sənətkar XVIII-XIX əsrlərdə qaraqalpaq həyatını modernizələşdirmir. Trilogiyaya daxil edilən «Maman biy», «Aramsız», «Müəmmalı» romanlarından hər biri Maman bəyin, Aydos bəyin və Yernəzər Alagözün xalqla gələcək uğurunda mübarizələrini əks etdirir. Adları çəkilən qəhrəmanların hər biri qaraqalpaq tarixinin mühüm bir hissəsini təşkil edir. Onlardan hər biri qaraqalpaqlar arasında tayfa-qəbilə nifaqının dayandırılması, Xivə, Xarəzm xanlarına qarşı mübarizədə birləşmədə əvəzsiz rol oynamışdır. Lakin heç də qəhrəmanların hər biri xalq tərəfindən doğru-dürüst başa düşülməmiş, anlaşılmamış, bəzən satqın adlandırılmışdır. Bütün bunlara baxmayaraq, qəhrəmanlar öz fəaliyyətində daim ardıcıllıq nümayiş etdirmişlər. Baş qəhrəmanların ölümü, onların kişi qeyrətli xanımlarının dul qalması və s. məqamlar da trilogiyada inandırıcı şəkildə təsdiqini tapır. Müəllif epopeyada faciəviliyə qədər yetişə bilir. O, qaraqalpaqların hətta yer üzündən silinə bilmə təhlükəsinin elə detallarını verir ki, oxucu bu məqamları həqarətsiz oxuya bilmir. Trilogiyanın birinci cildində müəllif müqəddimədə yazır: «Keçmiş indiki zamanın müəllimidir. Müəllimin səhvlərini təkrarlamasın deyə, şagird o səhvləri son dərəcə yaxşı bilməlidir… Səhvlərə baxıb öyrənirik» - bütün zamanların və xalqların müdrikləri söyləmişlər.
Kim öz sələflərinin qəbrini daşlayırsa, gələcək nəsil onun özünü məzardan bayıra atacaqdır. Buna görə də keçmişə ədəblə, nəzakətlə və göz bəbəyi kimi münasibət göstərmək lazımdır. Bir də yaddan çıxarmamalıyıq ki, elə ölülər var ki, onlardan daim canlı ruhu gəlir və, əksinə, - elə canlılar da vardır ki, onlar daim ölü kimi qoxuyurlar». Və daha sonra: «Keçmişin üstündən atlanmaq, hoppanmaq, hətta şütüyüb yan keçmək belə olmaz. Keçmiş elə keçmişdir. O daim onunla qayğılı davranmağı sevir, diqqətli baxış tələb edir».(3,7)
Uzun zaman kəsiyində folklor əsərlərində yaşayan qaraqalpaq xalqının tarixi şəxsiyyətləri T.Kaipbergenovun «Qaraqalpaqlar haqqında dastan» trilogiyasında yazılı həyat əldə etdi. Onları nəinki Orta Asiya xalqları, həm də dünyanın digər xalqları tanıdılar. Trilogiya qəhrəmanlarından hər biri öz xalqı qarşısında tarixi missiyasını yerinə yetirir. Rus tənqidçisi T.Davıdova trilogiyanı təhlil edərkən haqlı olaraq yazırdı: «T.Kaipbergenov tərəfindən məhz belə qəhrəmanların seçimi onun ictimai-fəal şəxsiyyət idealı ilə sıx surətdə bağlılığını əks etdirir. Maman və Yernəzər obrazlarında öz idealını əks etdirən yazıçı, həm də eyni zamanda onların fərdi, təkrarolunmaz insan xarakterlərini göstərir» (1,234).
Trilogiyanın birinci kitabının baş qəhrəmanı Mamanbiy əgər qaraqalpaq qəbilələrinin birləşdiricisi kimi çıxış edirsə, ikinci kitabın baş qəhrəmanı Aydosbiy qaraqalpaq tarixinin yeni səhifəsini əks etdirir. Xalqa bağlılıq, onu istismardan xilas Aydosbiyi hətta Xivə xanının sarayına gətirir. Burada Aydos özü üçün yox, xalqın marağına uyğun olaraq çıxış edir. Lakin xalq Aydos biyi anlamadığından onun taleyi dramatizmlə müşayiət olunur.
Epopeyanın üçüncü kitabı sanki ilk iki kitabların təcrübəsini sintez edir. Bu hissənin baş qəhrəmanı Yernəzər-biydir. Əgər ilk iki kitabların qəhrəmanları xalqın birləşməsini təmin edə bilməmiş-lərsə, Yernəzər-biy bu vəzifənin öhdəsindən layiqincə gələ bilir. Bu onunla bağlıdır ki, bir tərəfdən, Yernəzər özü əvvəlki qəh-rəmanlardan sosial aktiv şəxsiyyət kimi fərqlənir, digər tərəfdən, xal-qın özünün də xeyli fəallaşdığı göstərilir. Üçüncü kitabda Yernəzər – uzaqgörən, dözümlü və cəsarətli siyasi xadim təsiri bağışlayır.
T.Kaipbergenovun «Qaraqalpaqlar haqqında dastan» trilogiyası çoxproblemli əsərdir. Əlbəttə, bu epopeyada müəllif psixologizmdən ustalıqla istifadə edə bilməsəydi, heç də bu dərəcədə tutarlı və dərin məzmuna malik yetkin xarakterli, realist boyalarla zəngin əsər də yarada bilməzdi. Əsər özündə psixoloji-məhəbbət kolliziyaları ilə zəngin təcrübəni əks etdirir.
Trilogiyanın digər mühüm cəhətlərindən biri onda iki - dastan və roman başlanğıcının bir-birini üzvü surətdə tamamlamasıdır. XX əsrin 80-90-cı illər tənqidində geniş müzakirə obyektinə çevrilən bu əsərdə müəllifin «epopeya vəzifəsini» layiqincə yerinə yetirdiyi qeyd olunur. Öz tarixi epopeyasını dastan adlandıran müəllif xüsusən milli və regional epik abidələrə üz tutmuşdur. Bununla belə əsər dastan başlanğıcına söykənsə də, bədii təxəyyül tarixi fakt və materiallarla tamamlanır və zənginləşir. Məsələn, xalq əfsanələri, rəvayətləri və dastanlarını dərindən öyrənərkən, yazıçı qarşısına məqsəd kimi ziddiyyətli tarixi şəxsiyyət obrazını açmaq məsələsini qoyur. Tarixi sənədlər, elmi əsərlər və əfsanələrdə Aydosbiy Xivə xanının yaxını kimi qələmə verilir. Və guya hakimiyyət uğrunda mübarizədə o, xana qarşı çıxış edən öz doğma qardaşları Begis və Mırjıkı Öldürür. Lakin elə əsərlər də vardır ki, məsələn, Berdağın «Aydos-biy» poeması orada Aydos təqdir olunur. Yazıçı Aydos şəxsiyyətini məhz obyektiv xarakterizə edən tarixi faktları dərindən öyrənəndən sonra onu əsərdə xalq xilaskarı kimi təqdim etməyə müvəffəq olur.
T.Kaipbergenovun «Qaraqalpaqlar haqqında dastan» trilogiyası bu xalqın bədii təfəkkürünün hələ ki ən möhtəşəm nümunəsi kimi qalmaqdadır. Sadaladığımız üstün cəhətlərə görə bu əsər digər xalqların dillərinə böyük sevgi və sayğı ilə tərcümə olunsa da, bu günə qədər Azərbaycan oxucularına təqdim olunmamışdır.
Mikania thyrsoidea
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Pambığın mexanikləşdirilmiş yığımı (film, 1961)
Məzmun
Kinolent Azərbaycanda pambıq yığımında texnikadan-pambıqyığan kombayndan istifadə olunmasından, bunun əmək məhsuldarlığına böyük təsirindən danışır.
Film haqqında
Film Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin sifarişi ilə çəkilmişdir.
Fleyta
Fleyta — nəfəslə çalınan musiqi aləti.
Söz açımı
İtalyanca "flauto" sözü "külək, meh" deməkdir.
Alen de Botton
Yaradıcılığı
1993-cü ildə ilk romanı olan "Eşq üzərində" nəşr olundu. Romanda məhəbbət mövzusu ələ alınırdı.
Fleyta
Tarixçə
Qədim tarixə malikdir. Keçmişdə qamışdan düzəldilən fleytanı şaquli (uzununa) tutaraq çalırdılar. Əsrlər boyu bu alət təkmilləşdirilmişdir, hal-hazırda üfqi (eninə) vəziyyətdə tutularaq çalınır. 1832-ci ildə alman fleytaçısı T. Byom tərəfindən təkmilləşdirilmişdir.
Alen de Botton
Yaradıcılığı
1994-cü ildə isə "Romantik hərəkat" və "Öp və danış" adlı romanları yayınlandı. "Öp və danış" romanında qız dostunun bioqrafiyasından bəhs edirdi. Bu isə ədəbiyyatda bir ilk idi.
1997-ci ildə 5-ci romanı olan "Prust həyatımızı necə dəyişdirə bilər?"ı yazdı. Kitab İngiltərə və ABŞ-da bestseller oldu. Bu roman yazıçı Prustun həyatı haqqında idi və bu romanla "özü özünə kömək" teoremini yaratmış oldu.
Fleyta
Tarixçə
XVIII yüzillik qoboy və köndələn fleytanın yerinin orkestrdə görünməsinin, möhkəmlənməsinin şahididir. Ilk dəfə fleytanı opera orkestrində daimi alət kimi tətbiq edən Lülli olmuşdur. Onun orkestrindəki fleyta dikinə (blokfleyta) ifa olunurdu. Dikinə və ya ucluqlu fleytanı qarşıda düz saxlayırdılar. Bu fleytanyn səsi daha poetik olduğu üçün başqa bir adı da italyanca “flüte dolce” - zərif fleytadır. Böyük səs gücünə malik köndələn fleyta daha uzunömürlü olub müxtəlif təkmilləşdirilmələrə asanlıqla uyuşdu. Elə buna görə də o, XVIII yüzilliyin ortalarında dikinə fleytanı simfonik orkestrdən tamamilə sıxışdırıb çıxara bildi.
Köndələn fleytanyn nə vaxt yaranması məlum deyil. Fərz olunur ki, Qərbi Avropaya, xüsusən Almaniyaya o, Asiyadan keçmişdir.
Alen de Botton
Yaradıcılığı
2000-ci ildə "Fəlsəfənin təsəllisi" romanı satışa buraxıldı. Botton kitabda fəlsəfə ilə ədəbiyyatı sintez etmişdi.
Dalbergia brachystachya
(Dalbergia brachystachya) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Alen de Botton
Yaradıcılığı
2006-cı ildə "Sevincin memarlığı" əsərində qəribə formalı evlər, binalar, tikililər təsvir etmişdir.
Fleyta
Tarixçə
Daha çox intonasiya dəqiqliyinə nail olmaq və menzuradan səsin rahat çıxmasından ötrü sonralar fleytaya sabit dəyişməz görkəm verdilər. XVII əsrə qədər fleyta bir parça taxtadan hazırlanırdı. XVII yüzillikdən fleyta təkmilləşdirilməyə başladı, klapan və yardımçı vasitələr alət boyu bütün diapazonlarda xüsusi intonasiya dəqiqliyinə nail olmağı asanlaşdırdı. Fleytany təkmilləşdirən usta musiqiçilər ichərisində Denner (1655-1707), Kvants (1697-1773) və başqalarını qeyd etmək olar. Almaniyanın Nürnberq şəhərində ağac nəfəs alətləri ustası Iohann Kristof Denner və bəstəkar, pedaqoq Iohann Yoaxim Kvants fleytaya musiqi auditoriyasının diqqət və rəğbətinin qazanmasına nail oldular. Iş o yerə gəlib çatdı ki, vəliəhd şahzadə II Fridrix Kvantsdan fleytada çalmaq dərslərini aldı.
Fleytanın tədrisini Azərbaycanda Q. Mədətov başlatmışdır, şagirləri tərəfindən davam etdirilmişdir.
Alen de Botton
Yaradıcılığı
Yazıçının həmçinin 2009-cu ildə yazdığı "İşin zövqü və dərdi" və "Hava limanında bir həftə" romanları da mövcuddur.
Alen de Botton Nil Krombi ilə birlikdə "Seneka" kitab hazırlama şirkətini qurmuşdur. 2003-cü ildə evləndiyi Şarlottadan Samuel və Saul adında iki oğlu olmuşdur.
Fleyta
Quruluşu
Müasir fleyta qara ağac və ya metaldan (gümüş, melxior və ya mis) 67-68 sm uzunluqda böyük borudan ibarətdir. Material səslənməyə təsir göstərir. Metal fleytalar daha sirayətedici, ağac fleytalar isə daha yumşag səsə malikdir. Fleyta borusu üç hissədən ibarətdir. Yuxarı hissə "baş" adlanır. Orada havanı üfürmək üçün “dodaq” və ya “köndələn” dəliyi açılıb. Bu dəlik dodaq cizgilərinə uyğun qalınlaşır. Bu, alətin ifa zamanı dözümlünü artırıb izafi səs itkisinə yol vermir. Başlığın əsası kökləmək üçün hərəkət edə bilən tıxacla örtülür.
Fleytanın aşağı hissəsi “ayaq” və ya “pəncə” adlanır. Burada üç və ya dörd klapan yerləşir. Aşağı hissəsində dörd klapan olan fleyta, üç klapanlıya nisbətən tembrcə daha genişdir.
Fleytanın quruluşunda iki sistemi fərqləndirmək lazımdır:
Növləri
Fleyta pikkolo daha nazik və incə yüksək səsli alətdir. Bu, simfonik orkestrin ən incə səsli alətidir. Onun diapazonu təxminən fleyta ilə eyni olsa da bir oktava yuxarı səslənir.
Çox nadir hallarda alt və bas fleytalara da təsadüf edilir. Onların ölçüsü adi fleytadan bir qədər böyükdür və səsi daha qalındır.
Musiqidə rolu
Simfonik orkestrlərdə fleytanın özünəməxsus yeri var. “Bu alətdə mürəkkəb virtuoz musiqi çalarını tək və qoşa hissələrlə (stakkato, frullato, akkordlar) ifa etmək mümkündür. Eyni zamanda flejytada kantilena da gözəl səslənir. Fleytanın diapazonu kiçik oktavanın si notundan dördüncü oktavanın fa notuna qədər səsdüzümünü əhatə edir, skripka açarında notlaşdırılır. Ağac nəfəs alətləri qrupuna aid edilsə də, indi fleytanı müxtəlif metalların xəlitəsindən hazırlayırlar.”
Typhlodromus orientalis
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Yormunqandr
Yormunqandr ("nəhəng bədheybət" deməkdir) qədim Skandinaviya mifologiyasında nəhəng ilan. Həmçinin "Iormungand" və ya "Jormund" kimi də yazılır və bəzən Midqard ilanı yaxud dünya ilanı da adlandırılır. Yormundqandr dəniz ilanıdır. O, tanrı Loki və ilahə Anqrbodanın ortancıl övladıdır. Əfsanəyə görə tanrı Odin qaçılmaz taleyi qabaqlamağa cəhd edərək Lokinin Anqrbodadan olan 3 övladını – qurd Fenrir, Hel və Yormunqandrı  əsr götürür və Yormunqandrı Midqardı çevrələyən böyük okeana atır. İlan o qədər böyüyür ki, dünyanı çevrələyir və öz quyruğunu yeyir. Bunun nəticəsi olaraq, onu dünya ilanı yaxud Midqard (qədim Skandinaviya mifologiyasında 9 dünyadan biri, insanların dünyası) ilanı da adlandırırlar. Bu baxımdan Yormunqandr Oroborosu xatırladır. Yormunqandr bəzən 3 başlı təsvir edilir.
Yormunqandr və Tor
Yormunqandr azad olduğu zaman dünya dağılacaq. Yormunqandrın əzəli düşməni tanrıların tanrısı Odinin oğlu Tordur. Mifologiyaya görə Raqnarök döyüşündə nəhəng ilan Yormunqandr okeandan çıxacaq və göy üzünü zəhərləyəcək. Tor Yormunqandrı öldürəcək, lakin ilan onu zəhərlədiyinə görə Tor yalnız doqquz addım irəliləyə biləcək, sonra yerə yıxılacaq və öləcək.
Mikania tonduzii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Panas Saksaqanski
Panas Karpoviç Saksaqanski — Ukrayna və sovet aktyoru, SSRİ xalq artisti (1936)
Həyatı
Panas Karpoviç Tobileviç 3 may 1859-cu ildə anadan olmuşdu.
Panas Saksaqanski 17 sentyabr 1940-cı ildə vəfat edib.
İlyin xulu
İlyin xulu (Knipowitschia iljini) — Knipoviç xulları cinsinin nümayəndəsidir.
Yayılması
Xəzər dənizinin endemikidir, orta hissəsində yayılmışdır. Azərbaycan sularında ən çox Yalama-Xudat yaxınlığında təsadüf edilir. Muxtadır, Xaçmaz, Giləzi və Astara rayonlarında çoxsaylıdır. Qalan rayonlarda seyrəkdir.
Yaşayış yeri və həyat tərzi
Dəniz balığıdır.
Çoxalması
Kürüsünü may-iyun aylarında tökür.Sayı 300-400 arası olur.
Təsərrüfat əhəmiyyəti
Vətəgə əhəmiyyəti yoxdur, həvəskar balıqçılar tərəfindən ovlanır.
Bastian Şvaynştayger
Bastian Şvanştayger  (1 avqust 1984) —Alman futbolçusu. 183 santimetr  boya  malikdir.Almaniya milli futbol komandasının oyunçusudur.
Litke burnu
Litke burnu (Кэйикэй, ) — Çukot yarımadası, Puatın buxtası sahillərində yerləşən qayalı burun. Sahillərini Berinq dənizinin suları yuyur. İnzibati cəhətdən Çukot Muxtar dairəsinin Çukotski rayonu ərazisinə daxildir.
Burun ilk dəfə 1828-ci ildə dövrü dünya səyahətinə çıxmış «Sevyanin» gəmisində kəşf edilmişdir. Komandanın bir ildən sonra geri qayıtması ilə ekspedisiyanın rəhbəri olan Fyodor Litkenin şərəfinə adlandırılmışdır. Çukotkaça Кэйкэй adı isə tərcümədə — «piydən qırışlar» mənasını verir.
Burunun qayalarında 5 min quş yuva qurur: berinq qrabatdağı, qütb qağayısı, gümüşü qağayı, Sakitokean təmizçisi və s.
Klarnet
Klarnet — nəfəslə çalınan musiqi aləti. Simfonik orkestrin tərkibinə daxil olan əsas alətlərdən biridir.
Söz açımı
Italyanca «clarinetto» - «kiçik klarina» deməkdir. Klarina isə (latınca «clarus» - aydın) XVIII əsrdə aydın, təmiz səsə malik olan yüksək registrli truba aləti idi.
Tarixçə
Klarnet ağac nəfəs alətlərindən biri olub, 1690-cı ildə Nürnberqli alman musiqi ustası İohann Xristof Denner tərəfindən ixtira olunmuşdur. Artıq XVIII əsrdən etibarən müasir təkmilləşmiş formada orkestrlərin tərkibinə daxil olmuşdur. Solo, ansambl və eləcə də simfonik orkestrin ən başlıca ağac nəfəs aləti kimi geniş tədbiq edilir.
Quruluşu və diapazonu
Silindr şəkilli boru formasındadır, birdilçəkli olub, klapanlar sistemi ilə təchiz olunmuşdur. Uzunluğu 70 sm olan borudan və qamış müştükdən ibarətdir və çoxlu sayda klapanlar vasitasilə çalınır. Onun diapazonu kiçik oktavanın «re» («re b») notundan III oktavanın «lya» - «si b» notuna qədər davam edir. Klarnetin tembri registr bölgüsünə görə müxtəlifdir: aşağı registrdə daha tutqun; orta registrdə mülayim, ifadəli; yüksək registrdə işıqlı və cingiltili səslənir. Klarnet transpozisiyalı musiqi alətləri qrupuna aiddir. Orkestr və ansambllarda, adətən in A və in B kökündə klarnetlərdən istifadə edilir.
Növləri
Dörd müxtəlif növü var:
XIV Klement
XIV Klement — Roma papası.
Cənub-qərbi Qap
Cənub-qərbi Qap  — Fransa da kanton, region — Provans-Alp-Kot-d'Azur, departament — Yuxarı Alplar. Qap dairəsinə daxildir.
Kantonun INSEE kodu — 0530. Cənub-qərbi Qap kantonuna Qap kommunasının bir hissəsi daxildir.
Əhali
2007-ci ildə əhalinin sayı 9 720 nəfər təşkil edirdi.
Yoahim Löv
Yoahim Löv  (Joachim Löw; 3 fevral 1960) — Almaniya milli futbol komandasının baş məşqçisi.
Bir oyunçu kimi Yoahim ilk dəfə Frayburq FK-da üçün ikinci Bundesliqada oynamışdır. 1980 -ci ildə ilk klubda iki mövsümdən sonra Ştutqart FK-na köçdü, ancaq il ərzində cəmi 4 oyun keçirdi və bir qol belə vurmadı. On il ərzində Leo 5 dəfə komanda dəyişdi, iki dəfə Frayburqa qayıtdı, lakin Bundesliqanın birinci divizionunda ən az bir komanda ilə yer tuta bilmədi. 90 -cı illərin əvvəllərində futbolçu İsveçrə klublarında oynadı. 1994 -cü ildə Winterthur futbol klubunun gənclər komandasına məşq etməyə başladı. Elə həmin ilin payızında idmançı Frauenfeld ilə müqavilə imzalayaraq klubu tərk etdi, lakin mövsümü oynadı və futbolçu karyerasına son verdiyini açıqladı.