cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ağ qızılbalıq
Yaşayış yeri və həyat tərzi
Yarımkeçici balıq olub, yay fəslində dənizin (Xəzərin) orta və cənub hissəsinin 20-50 m dərinliyində yaşayır, çoxalmaq üçün çayların, xüsusilə Volqa çayının ən yuxarı hissələrinə qalxır. Əksər fərdləri 8-10 ilədək yaşayır. Yırtıcı balıqdır. Erkən yaşlarında yırtıcılıq həyatı keçirməyə başlayır. Azərbaycan sahilində kilkə və aterina, payız- qış aylarında külmə, sıf, xul balıqlarının körpələri ilə qidalanır.Az saylıdır. Yırtıcı olub, balıq körpələri, cücü sürfəsi, mizidlərlə qidalanır. Bədənin uzunluğu 30 sm-ə çatdıqdan sonra yırtıcı həyat tərzinə keçir – başqa balıqların körpələri ilə qidalanır. Yaşlı balıqların qidasını çəkikimi, xanıkimi, balıqlar, xullar təşkil edir.
Hand–Şüller–Kristian xəstəliyi
thumb|300px|Hand–Şüller–Kristian xəstəliyindən əziyyət çəkən xəstə Hand–Şüller–Kristian xəstəliyi — Multifokal Langerhans hüceyrələrinin histiositozu ilə əlaqəli xəstəlik.
Ağ qızılbalıq
Çoxalması
Çoxalması oktyabr-noyabr aylarında Volqa və Ural çaylarında müşahidə edilir. Qızılbalıqdan fərqlə olaraq Ağ qızılbalıq kürü tökdükdən sonra dənizə qayıdır.Erkək fərdlər 4-5, dişi fərdlər 5-6 yaşında cinsi yetkinliyə çatırlar. Fərdi inkişaf forması: rüşeym, sürfə, körpə, yetkin fərd.İki cinsli olub, kürü tökməklə çoxalır. Reproduktivliyin forması: kürü şəklində olur. Bir dəfəlik reproduksiyanın sayı: 104.5-400 min ədəd kürü, Reproduktivliyin periodu oktyabr-yanvar, reproduktivliyin müddəti 180 gün, generasiyanın sayı: ömrü boyu 2, az hallarda 3 dəfə olur.
Hand–Şüller–Kristian xəstəliyi
Bu xəstəlik zamanı ekzoftalm, litik sümük lezyonları (tez-tez kəllədaxili) və şəkərsiz diabet (hipofizin funksiyasının azalması) də müşahidə oluna bilər.
Ağ qızılbalıq
Təsərrüfat əhəmiyyəti
Ekoloji əhəmiyyəti: məlum deyil. Sosial-iqtisadi əhəmiyyəti qiymətli vətəgə və qida əhəmiyyətlidir. Elmi-mədəni əhəmiyyəti mühüm elmi-təkamül əhəmiyyəti daşıyır. Ziyanvericilik xüsusiyyətləri vətəgə əhəmiyyətli balıqların körpələrini yeməklə ziyan vurur.Qiymətli vətəgə balığıdır.Təbii kürüləmə yerləri bərpa olunmalı, mühafizəsi gücləndirilməli, süni artırılmasının miqyası genişləndirilməlidir. Biomüxtəlifliyin bir kompanenti olub, su cücülərinin, mizidlərin populyasiyasının tənzimlənməsində iştirak edir. BTMİ "Qırmızı Kitabına" daxil edilib.
Hand–Şüller–Kristian xəstəliyi
Xəstəlik öz adını Amerika pediatrı Alfred Hand Jr, Avstriya nevroluqu və radioloqu Artur Şüller və Amerika cərrahı Henri Eşbari Kristiandan almışdır. Onlar xəstəliyi müvafiq olaraq, 1893, 1915/16 və 1919-cu ildə aşkar etmişdir.
Hohenaker tıs-tısı
—  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Qafqaz, Talış (Zuvand), Cənub-Qərbi Asiya, Cənub-Şərqi Anadolu və İranda təbii halda yayılmışdır. İran-Turan coğrafi elementinə daxildir. Talışdan təsvir edilmişdir.
Botaniki təsviri
Diametri 25-35 sm olan, yastıqvari formalı kolcuqdur. Yastığı sıx, yarpaqları çoxsaylı, ərpli nöqtələr hesabına göyümtül və bizvari-xətlidir. Çiçəkləri son sünbüldə toplanıb, ikicərgəli, 7-9 sünbülcüklüdür. Sünbülcüyü tək çiçəklidir. Çiçəkaltlıqları qırmızımtıl, daxildəkilər qırmızı haşiyəlidir. Kasacığın büküyü ağ olub, qara-bənövşəyi damarlıdır. Tacı açıq qırmızıdır. May-iyun ayında çiçəkləyir, iyul-avqustda toxumları yetişir.
Ekologiyası
Kserofitdir. Dəniz səviyyəsindən 700–1500 m hündürlükdə çınqıllı yamaclarda, əhəngli torpaqlarda yaxşı bitir. Növə daha çox friqanoid bitkiliyində rast gəlinir.
Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan MR-nın Şahbuz və Ordubad rayonları ərazisində təbii yayılmışdır.
İstifadəsi
Yastıqvari formasına, bol çiçəkləməsinə və çiçəklərini uzun müddət saxlamasına, çox əlvan, parlaq, ağ rəngdə olmasına görə dekorativ bitki kimi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Bibliometrik analiz
Bibliometrik analiz - iki başlıca elementə əsaslanır: nəşrlər tədqiqat məhsullarının əsas indikatoru kimi və nəşrlərdən əldə olunan istinadlar elmi fəaliyyətin qiymətləndirilməsi üçün əsas vasitə kimi.
Statistik biblioqrafiya adlanan erkən bibliometrik araşdırmalar elmin inkişafının araşdırılması, daha sonralar isə kitabxana kolleksiyalarının idarə olunmasına tətbiq olunurdu. Məsələn, bibliometriyanın ilk tədqiqatçıları sayılan F.J.Kol və N.İls 1543-1860-cı illərdə nəşr olunan ədəbiyyata əsasən, Avropa ölkələrində anatomiya sahəsində aparılan araşdırmaları tədqiq etmişlər. Verilmiş istiqamətdə elmi aktivliyin qiymətləndirilməsi üçün əsas vahid olaraq elmi əsərləri götürməklə gələcək bibliometrik tədqiqatların əsasını qoymuşlar. 10 il sonra P.L.K.Qros və E.M.Qros (Gros and Gros) öz kitabxana kolleksiyalarının idarə olunması üçün obyektiv metod kimi jurnalların istinad analizini həyata keçirən ilk alimlər olmuşlar. Tədqiqatçılar "Journal of Chemical Society" jurnalının 1926 cildindən 3663 ədəbiyyat siyahısında göstərilən istinadları çıxararaq ən çox istinad olunan jurnalları təyin etmişlər. Bu cür yanaşma ilə tədqiqatçılar istinad analizinin həm kitabxana kolleksiyasının idarə olunması, həm də tədqiqatın qiymətləndirilməsində vacibliyini sübut etmişlər.
Bibliometriyanın riyazi əsasları
Bredfordun yayılma qanunu hər müəllif üçün məqalələrin tezliyi haqqında Lotka qanunu, mətnlərdə sözlərin işlənmə tezliyi haqqında Zipf qanunu və Praysın elmdə eksponensial artım qanunu ilə birlikdə bibliometriyanın riyazi əsaslarını formalaşdırır. Bununla yanaşı qlobal və bir istiqamətli istinad indeksinin, yəni Qarfildin Elmi İstinad İndeksinin yaradılması bibliometrik üsulların və istinad analiizinin əsas aspekti olan tədqiqatların idarə olunması və qiymətləndirilməsi sahəsinə keçidi təmin etdi.
Nan Qoldin
Nan Qoldin - fotoqraf.
Nan Qoldinin fotosərgilərindəki adamların sayı adətən Misirdəki mumiyalara, Rafaelin əsərlərinə baxmağa gələnlərin sayından çox olurdu. Səbəb isə sadə və "məişətvari" idi: Nanın fotolarının motivi həyatın dibi - narkotika, qeyri-ənənəvi cinsi həyat, orgiyalar, içki məclisləri idi…
Həyatı
Nanın gəncliyi yetmişinci illərə təsadüf edirdi - bu, rok-n-rol, narkotika və seksin dövranı idi. Və belə zəngin gənclik həyatı Nana cəsarətli mövzular verirdi. Bir dəfə o, etiraf etdi ki, seksual motivli uğurlu fotosessiyalardan birinin səbəbi sırf səhər oyananda dünən gecə nə baş verdiyini xatırlamaq arzusu olub. Kamera isə evdə baş verənləri ev sahibəsindən daha yaxşı xatırlayırdı. Nan oğlan dostu ilə intim əlaqələrini, narkoman dostlarını, transvestit tanışlarını - bir sözlə, Nyu-York "andeqraundunu" fotolentə alırdı. O, bacısının xatirəsinə həsr etdiyi ilk fotosərgini "Seksual azadlığın balladası" adlandırdı.
Nanın fotolarındakı seksual inadkarlıq və seksual səmimilik XX əsr incəsənətində qadın mövzusu, epataj və yeni realizmlə bağlı təzə səhifə açdı. Nan göstərdi ki, ən gözəl, ən incə ruhlu, səmimi fotoları həyatın dibindən, eybəcərliklərdən, kobudluqlardan çəkmək olur. Budur müəllif xanımın öz portreti: dəbli saç düzümü, içkidən şişmiş sifət, al-qırmızı boyanmış dodaqlar və… zərbədən göyərmiş göz. Gözünü ondan həmişəlik ayrılan sevgilisi Brayn göyərtmişdi. Sadə sevgili mübahisəsindən yaranan avtoportret XX əsrin art-simvoluna çevrildi.
Sevdi ürək (albom)
Sevdi ürək – Azərbaycan müğənnisi Aygün Kazımova və meyxanaçı-müğənni Namiq Qaraçuxurlunun studiya albomu. Alboma 15 mahnı daxildir.
Hazırlanması
Sevdi ürək Xalq artisti Aygün Kazımova və meyxanaçı-müğənni Namiq Qaraçuxurlunun 2005-ci ildə birgə təqdim etdikləri video-CD albomudur.
İbn Bibi
İbn Bibi (tam adı: Əmir Nasırüddin Hüseyn bin Məhəmməd bin Əli əl-Cəfəri ər-Razi) — XIII əsr tarixçisi.
Həyatı
İbn Bibi: "İbnul-Bibi əl-Münəccimə" olaraq məşhur Əmir Nasırüddin Hüseyn bin Məhəmməd bin Əli əl-Cəfəri ər-Razi, XIII əsrın tanınmış İranlı tarixçi və müəlliflərindəndir. "İbnul-Bibi" deyə məşhur olmasının səbəbi, Nişapur Şafiiləri lideri Kəmalüddin Simnaninin qızı olan "Bibi Münəccimə" adıyla məşhur olan anasından dolayıdır. İbn Bibinin, ana tərəfindən nəsəbi Qazan fitnəsində öldürülən Xorasanın böyük fəqihi İmam Məhəmməd bin Yəhyaya çatır. Bibi Münəccimə, astronomiyada istedadlıydı və dönəmin padişahlarının saraylarında özəlliklə də Sultan Cəlaləddinin yanında çox dəyərli və yaxındıydı. İbnul-Bibinin atası, Məcdəddin Məhəmməd Tərcuman deyə ünlüydü. Həyat yoldaşı Bibi Münəccumə səbəbiylə də Əlaəddin bin Keyqubad sarayında katiblik məqamına gəldi və Rum sultanlığının əmirləri arasında yer aldı. Şəmsəddin Sahibdivan-i Cüvəyni Anadolu işləriylə ilgili vəzifəyə gəldikdən sonra İbnul-Bibi ilə Cüveyni xanədanı özəlliklə də Əlaəddin Ataməlik Cüveyni arasında yaxın bir ilişki oldu. Bundan dolayı da İbn Bibi, kitabını əl-Əvamirul-Əlaiyyə deyə adlandırdı və onu Ata Məlikə təqdim etdi.
Rum səlcuqluları padişahlarının tarixi mövzusunda yazdığı və yazarının müqəddiməsində bunun Cüveyninin Cihanguşəsinin bir zeyli olduğunu söylədiyi əl-Əvamirul-Əlaiyyə kitabı "Səlcuqnamə" adıyla da bilinir. Bu isimlə adlandırılmasının səbəbi, bəlkə də İbn Bibinin I Qiyasəddin Keyxosrov, İzzəddin Keykavus və I Əlaəddin Keyqubad dönəmləriylə ilgili mövzuları Qənii-yi Tusinin "Səlcuqnamə"sindən almış olması və Qiyasəddin Məsud bin Qılıcarslan dönəminə qədərki kimi mövzuları da ona əlavə etmiş olmasındandır.
İbn Bibinin bu kitabdaki yazı üslubu çətin, ərəbcə və yabançı kəlimələrdən yaralanma nöqtəsindəki aşırılığı yorucu və sıxıntı vericidir.
Sergey Utoçkin
Sergey İsayeviç Utoçkin (12.7.1876, Odessa, Xerson quberniyası, Rusiya imperiyası — 13.1.1916, Sankt-Peterburq, Rusiya imperiyası) — ilk rus aviatorlarından və sınaqçı təyyarəçilərindən biri. Hərtərəfli və istedadlı idmançı. 1910–1914-cü illərdə Rusiyada aviasiyanın populyarlaşdırılmasında onun çox böyük rolu olmuşdur. Rusiya imperiyasının bir çox şəhərlərində onlarla nümayiş uçuşları həyata keçirmişdir.
Bakı şəhərinin üzərindən uçan ilk təyyarəni də 20 oktyabr 1910-cu ildə Sergey Utoçkin idarə etmişdir. Bu uçuşu o, həmin dövrdə aviatorlar arasında çox məşhur olan "Farman-4" fransız aeroplanı ilə yerinə yetirmiş, uçuşa baxmaq üçün 20 mindən artıq insan toplaşmışdı. 28 oktyabr tarixində təşkil edilən uçuşlarda isə dövrünün məşhur pilotlarından biri olan Adam Qaber-Vlınski (1883–1921) iştirak etmişdi. thumb|Odessada Utoçkinə qoyulmuş abidə
Arabaçı (Gədəbəy)
Arabaçı — Azərbaycan Respublikasının Gədəbəy rayonunun Arabaçı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Tarixi
Kənd Axınca çayının sağ sahilində, Murğuz silsiləsinin ətəyindədir. Yerli əhali tərəfindən Şınıx Arabaçısı da adlanır. XIX əsrin ortalarında indiki Çobankənd inzibati ərazi vahidindəki Arabaçı kəndindən köçüb gəlmiş ailələr (azanlı, bayramlı, kəlbayılar, culuylu tirələri) tərəfindən salınmışdır.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 118 nəfər əhali yaşayır.
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.
Barbarlar
right|200px|thumb|Filipp Klüverin Germania Antiqua ([[1616) əsərindən "German döyüşçüləri" təsviri]]
Barbarlar (,, – yadellilər, əcnəbilər) – qədim yunanların, sonra isə romalıların, həmçinin hindlilərin, Uzaq Şərq xalqlarının, yapon və çinlilərin dil və mədəniyyətcə onlara yad olan başqa tayfa və xalqlara verdikləri addır.
Tarixi
Eramızın başlanğıcında ən çox german tayfalarını barbar adlandırırdılar. Yeni dövrün tarix ədəbiyyatında "Barbar" termini Roma imperiyasını istila edib, onun ərazisində müstəqil krallıqlar (barbar krallıqlar) yaradan xalqları müəyyənləşdirmək üçün işlədilmişdir. Roma imperiyasında quldarlığın ləğvi və feodal münasibətlərinin formalaşmasında barbar istilaları mühüm rol oynamışdır. Məcazi left|331px|thumb|Barbarların [[V əsr|eramızın V əsrində yürüş marşrutu]] mənada – imperialist müharibə qızışdırıcıları, irqi ayrı-seçkilik və apartheyd siyasəti yeridənlər, kobud, qəddar adamlar, mədəni sərvətləri dağıdanlar və b. da barbar adlandırılır. right|thumb|"Boyanmış Qaul" əsəri, Kapitoli muzaeyi, [[İtaliya, Roma]]
Avropa dəmir dövrü
Antik dövrdə bu söz yunanlar tərəfindən yunan olmayan xalqlara qarşı istifadə olunurdu. Qədim Romada (daha sonralar, imperiya dövründə) bu termin dövlətdən kənar yaşayan xalqlara aid edilib tətbiq olunurdu. Beləliklə, arxeoloji mənada "Barbar" termini antik dünya dövründə mövcud olmuş, amma o vaxtın sivilizasiyalarının dairəsinə daxil olmamış xalqlar üçün "dəmir əsri" termininə sinonim olmuşdur:
Çinlilər və barbarlar
Şərqi Asiyanın klassik mədəniyyətində çinterizm ideologiyasının formalaşmasına təsir etmiş konseptual bir fərqdir. Şan (e.ə. 1700-1027-ci illər), Qərbi Çjou (e.ə. 1027-771-ci illər), Şərqi Çjou (e.ə. 770-221-ci illər), Sin və Xan, Szin (265-420-ci left|thumb|142px|Mərkəzi hakimiyyət və barbar krallıqlar ( [[Çin)]] illər), Tsin (1644-1912-ci ilər) dövrlərində barbarlar Çin ərazisində geniş yayılmışdılar. Çinlilər, əsasən, monqolları "tatarlar" (Tar-tar) adlandırıb barbar hesab edirdilər.
Barbar qanunnamələri
Barbar qanunnamələri Qərbi Roma imperiyası ərazisində dövlətlərini yaratmış german tayfalarının adət hüquqları aktları V-IX əsrlərdə tərtib olunmuşdur. Vestqot, Burqund, Saliça, Ripuar, Aleman, Bavar, Sakson, Anqlosaks və s. qanunnamələri məlumdur. Barbar qanunnamələri (Anqlosaks qanunnaməsindən başqa) latınca yazılmış və onlara Roma hüququnun müəyyən təsiri olmuşdur. Barbar qanunnamələri kral və hersoqların təşəbbüsü ilə yazılmış, formalaşmaqda olan feodal sinfinin imtiyazlarını möhkəmləndirmişdi. Əsasən, prosessual, cinayət hüququnu tənzim edən Barbar qanunnamələrində xüsusi və bəzi ümumi hüquq normaları var. Barbar qanunnamələri Qərbi Avropada meydana gələn ilk feodal dövlətlərinin ictimai quruluşunu öyrənmək üçün çox mühüm mənbədir. Onlarda tayfa qurluşundan feodalizmə keçid dövrünün müxtəlif mərhələsi müşahidə olunur. Barbar qanunnamələri xarakterinə görə "Əkinçilik qanunu"na, şəriət qanunlarına və s.-yə yaxındır. Feodalizm quruluşunun möhkəmlənməsi ilə Barbar qanunnamələri əhəmiyyətini itirmişdir.
Gündəlik nitqdə
Hal-hazırda bu söz çox dillərdə tamamilə nominaldır və tez-tez gündəlik həyatda istifadə edilir, ancaq nəzərdə tutmaq lazımdır ki, düzgün sözün işlənməsi, "vəhşi, vəhşilər" terminilə bu ifadəni qatışdırmağa icazə vermir.
Hindistanda
Hindistanda başqaların nümayəndələri, indo-ari mədəniyyətləri "mleççha" adlandırırdılar.
Çində
Çinlilər monqolları "tatarlar" (tar-tar) adlandırırdılar. Tarixin müxtəlif dövrlərində Çində Avropa görünüşünün əcnəbiləri üçün müxtəlif müraciətlər və ya anlayışlar yerli sakinlər tərəfindən istifadə olunurdu, amma bugünkü Çində əksər hallarda eşitmək olar: "Xellou, laovay!".
Yaponiyada
"Yad xalqlar" (həqiqət, gizli "vəhşiliklər" mənası ilə) anlayışı Yaponiyada da mövcuddur (nambandzin).
Barbarlıq termini
XVIII əsrin 60-cı illərində şotland filosofu A.Fergüsonun irəli sürdüyü və XVIII-XIX əsrlərdə Avropa elmində bəşəriyyət tarixinin keçdiyi üç dövrün (vəhşilik, barbarlıq, mədəniyyət) orta mərhələsini bildirmək üçün qəbul edilmiş termindir. L.Morqan bu bölgünü daha da əsaslandırmışdır. Onun fikrincə, barbarlıq dulusçuluğun yaranması dövründən başlayıb, yazının meydana gəlməsi ilə qurtarır. F.Engels "Ailənin, xüsusi mülkiyyətin və dövlətin mənşəyi" əsərində bu bölgünün şərtiliyini göstərməklə onu qəbul etmişdir. F.Engelsə görə barbarlıq erkən maldarlıq və əkinçilik dövrüdür, barbarlığın aşağı pilləsi qəbilə quruluşunun inkişafı, yuxarı pilləsi isə ibtidai icma quruluşunun dağılması və sinifli cəmiyyətin yaranması ilə xarakterizə edilir.
Hazırda tədqiqatçıların əksəriyyəti L.Morqanın cəmiyyətin inkişafı haqqındakı bölgüsündən istifadə etmirlər və müasir elmdə ibtidai icma tarixinin yeni bölgüsü işlənib hazırlanır.
Bulbophyllum exile
(Bulbophyllum exile) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Sultanəhməd meydanı
Sultanəhməd meydanı — İstanbulun ən mühüm meydanlarından biridir. Bizans dövründə Cıdır meydanı kimi tanınırdı. "Cıdır meydanı" at minən, atların meydanı mənasına gəlir. Osmanlı dövründə buraya At meydanı denyilirdi.
Tarixi
thumbnail Günümüzə çox az qalıqları qalan Bizans dövrü əhəmiyyətli tikililəri və abidələri Cıdır meydanı ətrafında inşa edilmişdir. "Böyük saray" — deyə məşhur olan İmperiya sarayı Cıdır meydanının yanından başlayır, aşağılara, dəniz kənarına qədər uzanardı. Bu saraydan dövrümüzə bir böyük zalın yer mozaika lövhəsi gəlib. Şəhərin ən əhəmiyyətli meydanı Agusteion və bura ilə küçə arasında Milerium qələbə sırğa olardı. Prospekt, Romaya qədər uzanan yolun başlanğıcı idi və ilk kilometr daşı da burada. Hamamlar, məbədlər, dini, mədəni, idarə və ictimai mərkəzlər bu yaxınlığa yerləşmişdir. Səmt Bizans və Türk dövrlərində də mərkəzi əhəmiyyətini davam etdirmişdir. İstanbulun ən mühüm abidələri Müqəddəs Sofiya Məbədi, Sultan Əhməd Məscidi, Türk və İslam Əsərləri Muzeyi, Yerebat-an Ovu burada, Cıdır meydanın dairəsindədir. Şəhərin əsas küçələri (aşağı limana enən və qərbə şəhər qala divarlarına doğru gedənlər) Cıdır meydanı başlayır və yamacları təqib edərdi. Yol kənarları ticarət binları və iqamətgahlarla əhatəli idi. Yan yollar dar və bəziləri pillələrlə yoxuş aşağı uzanırdılar. Magistral küçələri bəzən iki mərtəbəli, qalereya ilə inşa edilmişdilər.
Roma imperiyası və sonradan Bizans imperiyası dövründə cıdır meydanı şəhərin iclas, əyləncə, həyəcan və idman mərkəzi kimi X əsrə qədər əhəmiyyətini saxlamışdı. Araba yarışları yanında, musiqiçi icmaları, rəqqasələr, akrobatlar, vəhşi heyvanlarla dava aksiyaları, konfranslar keçirilirdi. Bütün bu fəaliyyətlər üçün isə Roma dövründə bol istirahət günləri mövcud idi. Cıdır meydanı Bizans dövründə dövlətə qarşı üsyanın da mərkəzi olmuşdur. İustianusun səltənətində baş verən Nika Qiyamı bunlardan biridir və komandir Belisariosun yenə burada kıstırdığı ayaklanmacılardan 30 minə qədərini öldürməsi ilə yatırılmışdır. Daha sonra 1185-ci ildə İmperator Andronikos Komnenosun linç edilməsi də burada olmuştur. Nəhəng meyara bir U hərfi şəklində olan cıdır meydanın şərq uzun tərəfində, damında 4 bürünc at olan, eyvan şəklində, imperator lojası yer alardı. Ortada, cıdır meydanın qum örtülü sahəni ikiyə bölən, arabaların ətrafında yarışdığı alçaq bir divar, bu divarın üstündə də İmperiyanın müxtəlif yerlərindən gətirilən abidələr və məşhur at yarışçıları ilə atlarının heykəlləri olardı. Şöhrətli bir araba yarışçısı ağla gələ biləcək hər cür maddi imkan içində üzərdi. Yarışçılar yaşıl-mavi-sarı-qırmızı kimi siyasi qüvvələri də olan komandalara ayrılmışdılar. Zaman- zaman yarışlara siyasətçilər qarışar, qarşılıqlı güclərin mübarizələri qorxunc qətliamlara çevrilərdi. Cıdır meydanı günümüzə fonu 4–5 metr qalxmış və qala biləcək 3 abidə ilə gəlmişdir.
Bunlar Hörmə Dikilidaş, Misirdən gətirilən Obelisk və Delfidəki Apollon məbədindən gətirdilən İlanlı sütundur. Osmanlı dövründə, bu meydanda bəzən keçmiş günlərindəki zəngin mitinqlər kimi, müxtəlif festival və mitinqlər tərtiblənmişdir. Cıdır meydanının qərbində, Sultan Əhməd məscidinin qarşısında yer alan Qanuni Sultan Süleymanın baş vəziri İbrahim Paşa Sarayı XVI əsr zəngin və tipik xüsusi sarayların günümüzə gələn yeganə nümunəsidir. Bu gözəl tikili Türk və İslam Əsərləri Muzeyi olaraq ziyarətə açıqdır. Cıdır meydanıından günümüzə girdə cənub ucu qalmışdır. Bu böyük kəmərlərlə təchiz edilmiş kərpic bir quruluşdur. Sonrakı dövrlərdə Cıdır meydanın daş blokları və sütunlarının tamamilə başqa strukturlarda istifadə edilmişdir. Cıdır meydanının girişi sağındakı parkda IV–V əsrə aid xüsusi saray qalıqları, bir az irəlidə də Aya Öfemiya Bizans Kilsəsinin qalıqları yerləşir.
Osmanlı zamanında da Yeniçəri üsyanları bu bölgədə baş verir, qırx gün, qırx gecə davam edən şahzadə sünnət toyları, şənliklər burada keçirilirdi. İstanbulda Xalidə Ədibin işğala qarşı çıxış etdiyi 1920-ci il Sultanəhməd mitinqi də burada keçirilmişdir.
Məkan
Sultanəhməd meydanının yanında Yerebatan sarıncı və Minbirdirək sarıncı var. Minbirdirək sarıncında 224 sütun dirək var və IV əsrdə tikildiyi güman edilir. Yerebatan sarıbcı isə 336 sütundan ibarətdir və eramızın (527–565) ilində tikilmişdirir. Osmanlı dövründə iki dəfə bərpa edilən bu sarınclar, hazırda mədəni fəaliyyətlər üçün xalqın istifadəsinə verilmişdir.
Meydanın orta yerində Kayzer Vilhelmin səfər xatirəsi olaraq görülmüş Alman bulağı var. Meydanın qərbində isə İstanbul Ədliyyə yer alır. Meydan hazırda İstanbulun ən əhəmiyyətli turist mərkəzidir.
Akvilegiya
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Eupatorium tashiroi
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Yuxarı Karvansara (Şəki)
Yuxarı Karvansara — qədim Şəki şəhəri ərazisində yerləşən karvansara.
Yerləşməsi
Şəki şəhərinin Mirzə Fətəli Axundov küçəsində yerləşir.
Gürcənçayın qövsvari sahilində bir sıra obyektlər- şəhərin biznes mərkəzi olan Yuxarı və Aşağı Karvansaralar yerləşir. Karvansaralar feodal Şərqin labüd hissəsi olub, bura gəlib-getmiş bütün tarixçi və səyyahlar həmişə Azərbaycan haqqında danışarkən karvansaralara ayrıca yer ayırmış, çox vaxt isə onları təsvir etmişlər.
Tarixi
Ərazisində Böyük İpək Yolunun keçdiyi Azərbaycanın ən qədim sənətkarlıq, ipəkçilik və ticarət şəhəri olan Şəki karvan yolları vasitəsilə digər xanlıqların və bir çox xarici ölkələrin ticarət mərkəzlərini özündə birləşdirirdi. Əlbəttə ki, belə bir təbii-coğrafi və strateji şəraitə malik şəhərdə karvansaraların olmaması mümkün deyildir.
XVIII–XIX əsrlərdə şəhərdə inşa edilmiş karvansara binaların təkcə karvanların və səyyahların qalması üçün deyil, həm də müxtəlif ticarət əməliyyatlarının aparılması üçün də nəzərdə tutulurdu.
Özünün böyüklüyü və ticarət üçün əlverişliliyi ilə bütün Zaqafqaziyada məşhur olan Yuxarı Karvansara XVIII–XIX əsrlərdə Şəkidə olan 5 böyük karvansaradan ("İsfahan", "Təbriz", "Ləzgi", "Erməni", "Təzə Karvansara") dövrümüzə qədər gəlib çatmış iki karvansaradan biridir. Digəri — Aşağı Karvansara.
XVIII əsrə aid olan hər iki abidə yerli ustalar tərəfindən tikilmişdir. Bu abidələr həm tikiliş həm də şərait baxımından çox rahat və gözəl olub, irimiqyaslı sövdələşmələrin, alış-verişlərin aparılması üçün əlverişli şəraitə sahib olmuşdur.
Karvansaranın planı
Ümumi sahəsi 6000 kvadratmetr olan Yuxarı Karvansaraya Şəki memarlığı üçün səciyəvi olan kərpic və çay daşının birlikdə işlədilməsi xüsusi kalorid verir.
Tikili relyefə uyğun olaraq küçəyə baxan hissədə 14 metr, içəri üzdən isə 8 metr hündürlükdə inşa edilmişdir. 300-dən artıq otaq və zirzəmidən ibarət olan karvansaranın 2 giriş darvazası vardır. Bina üç mərtəbəlidir. Tacir öz malını zirzəmiyə yığar, birinci mərtəbədə alver edər, ikinci mərtəbədə yaşayardı.
Darvazaların içəri hissəsinin tavanı kərpicdən tağlı günbəzlərdir. Yaxın Şərqdə ən böyük kərpic tağlı günbəzlərdən biri sayılan əsas girişin zəngin bəzənmiş tağı relyefin çox mailliyi üzündən binanın küncündə, üçüncü mərtəbə səviyyəsində inşa edilmişdir.
Sadə həyəti, tağbəndlərlə örtülü eyni ölçülü hücrələri, həyət eyvanları, hovuz və onları əhatə edən yaşıllıq karvansaranın ümumi kompozisiyasını tamamlayır.
Hazırkı vəziyyəti
thumb|300px|Karvansara 2019-cu ildə Bu günə kimi öz gözəlliyini, memarlıq üslubunu qoruyub saxlayan və hazırda mehmanxana kimi istifadə olunan Yuxarı Karvansara Şəkinin zəngin maddi və mənəvi irsə malik bir şəhər olmasının bariz nümunəsidir.
Bulbophyllum monanthos
(Bulbophyllum monanthos) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Adil Babayev (hüquqşünas)
Babayev Adil Salman oğlu — Azərbaycanın baş prokuroru (1954–1958).
Həyatı
Adil Salman oğlu 14 oktyabr 1921-ci idə Şuşa şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. 1939-cu ildə Bakı şəhərinin 1 saylı orta məktəbini bitirdikdən sonra, N.E.Bauman adına Moskva Mexanika-Maşınqayırma İnstitutunun silah-sursat fakültəsinə daxil olmuşdur. Ali təhsil aldıqdan sonra Moskva şəhərinin 530 saylı silah-sursat zavodunda usta və planlaşdırıcı vəzifələrində çalışmış, bununla yanaşı partiya və komsomol orqanlarında da müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. 1944-cü ildə Adil Babayev Azərbaycan Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsinə daxil olmuş və 1948-ci ildə oranı bitirmişdir. Adil Babayev 30 aprel 1954-cü ildə Azərbaycan SSR Prokuroru vəzifəsinə təyin olunmuş, 8 iyul 1958-ci ilədək həmin vəzifədə işləmişdir. 1955-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilmişdir.
Nə faydası (mahnı)
Nə Faydası - 2010-cu ildə video kimi təqdim olunmuş, mahnı isə 2009-cu ilin dekabrında satışa çıxan Dəniz albomundandır. Mahnının sözləri və musiqisi Hüseyn Abdullayevə aiddir.
Gülhanə parkı
Gülhanə Parkı — İstanbul şəhərinin Fatih ilində yer alan tarixi bir parkdır. Alay köşkü, Topqapı sarayı və Sarayburnu arasında yerləşir. thumbnail
Tarixi
Gülhanə Parkı, Osmanlı imperiyası dönəmində Topqapı sarayının xarici bağçası və içində bir qoruq və qızılgül bağçalarını saxlayardı. Türk tarixində demokratikləşmənin ilk konkret addımı olan Tənzimat fərmanı, 3 noyabr 1839-cu ildə Abdülmecit dövründə Xarici İşlər Naziri Mustafa Rəşid Paşa tərəfindən Gülhanə parkında oxunmuşdur və bu səbəblə Gülhanə Xətti Hümayunu da deyilir.
İstanbul şəhərinin başçısı Cəmil Paşa (Toppuzlu) zamanında düzəldilərək 1912-ci ildə park halına gətirildi və xalqa açıldı. Ümumi sahəsi 163 dönüm (918,393 mt2lik qədim bir sahə ölçüsüdür. Günümüzdə isə 1000 mt2 sahəyə bərabər olan dekar yerinə istifadə edilir) qədərdir. Parkın girişində sağ tərəfdə İstanbul mer və bələdiyyə sədrlərinin büstləri var. Parkın ortasından iki tərəfi ağaclı yol keçir. Bu yolun sağında və solunda istirahət yerləri, uşaq bağçası var. Boğaza doğru qıvrılaraq yenən yoxuşun dərhal sağında bir Aşıq İbrahim heykəli, yoxuşun sonuna doğru bir az yuxarı hissədə isə Romalılardan qalma Qotlar sütunu vardır.
Sarayburnu parkı qismi qədimdən Sirkəci dəmir yolu xətti üstündən bir körpüylə baş parka bağlıydı. Bu qism sonradan sahilyolu (1958) ilə parkdan ayrılıb. Sarayburnu hissəsində Atatürkün Respublikadan sonra tikilən ilk heykəli (3 oktyabr 1926) yerləşir. Heykəl, Avstraliyalı memar Kripel tərəfindən aparılmışdır. Atatürk, halqa latın hərflərini halqa ilk dəfə bu parkda 1-ci İl 1928 sentyabr tarixində göstərdi. Atatürkün nəşi Ankaraya göndərilərkən, İstanbuldakı son tədbir Gülhanə Parkının Sarayburnu hissəsində 19 noyabr 1938-ci il tarixində keçirilib. Tabut, top arabasından 12 general tərəfindən alınaraq Yavuz zirehinə aparılmaq üçün sahildəki bir barjaya yanaşan zəfər destroyerinə qoyulub.
Yenidən bərpası
İllərlə çox pis və xarab bir şəkildə yerləşən park 2003-cü ildə İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi tərəfindən bərpa edilərək, keçmiş günlərini itirməyəcək bir vəziyyətə gətirildi.
İslam Elm və Texnologiya Muzeyi
Ayrıca 25 may 2008-ci ildə Gülhanə parkı içindəki Has ahırlar binasında, İstanbul İslam Elm və Texnologiya Tarixi Muzeyi xidmətə başlamışdır.
Böyük Britaniya parlamenti
Böyük Britaniya parlamenti — Birləşmiş Krallıq, Taxt-tac əraziləri və Böyük Britaniyanın dəniz ərazilərinin ali qanunverici orqanı. Yalnız qanunverici üstünlüyə sahibdir və bununla da İngiltərədəki və xaricdəki bütün digər siyasi qurumlar üzərində son səlahiyyətə sahibdir. Parlament iki palatalıdır, lakin Kraliyyət Məclisi, Lordlar Palatası və İcmalar Palatası olmaqla üç suverən hissədən ibarətdir.
İcmalar palatası
İcmalar palatsı 651 üzvdən ibarətdir. O birmandatlı dairələr üzrə nisbi çoxluqlu majoritar sistem əsasında seçilir. Deputatlar indemnitetə (çıxışa görə təqsirsizlik) və yalnız sessiya dövründə, habelə sessiyaya qədər və ondan 40 gün müddətində məhdud immunitetə malikdir.
Lordlar palatası
Lordlar palatasının tərkibi və üzvlərinin sayı dəyişkəndir. Bu palata əsasən irsi əlamət üzrə təşkil olunur. Böyük Britaniyada İcmalar palatasında dəfələrlə lordlar palatasının ləğv edilməsi və ya onun yenidən təşkil olunması haqda məslə qaldırılmış, lakin hər dəfə müvəffəqiyyətsiz olmuşdur.
Böyük Britaniya Parlamentinin fərqləndirici xüsusiyyətləri
Böyük Britaniya Parlamentinin özünəməxsus xüsusiyyətləri var:
Sarjent alması
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Vətəni Yaponiyadır. Növün adı Harvard Universiteti Dendrarisinin direktoru Çarlz Spreq Sardjentin (1841-1927) şərəfinə adlandırılmışdır.
Botaniki təsviri
Kolun hündürlüyü və eni təxminən 2-3 metrdir. Çətiri hamar-şarşəkillidir. Yarpaqların payız rəngi sarı-narıncıdır. Qönçələri yumru formalı, kiçik, uzun erkəkciklidir. Çiçəkləri ağdır, nazik, uzun çiçək saplağında yerləşir. Meyvələri xırda, şarşəkiklli, tünd qırmızıdır, budaqlarda çox qalır. Apreldə çəhrayı rəngdə çiçəkləyir. Çiçəkləri ətirlidir.
Ekologiyası
İşıqsevəndir, nəmişli torpaq tələb edir. Məhsuldar növdür. Bataqlıq və çox quru torpağı sevmir. Soyuğa və quraqlığa, xəstəliklərə davamlıdır, torpağın duzlaşmasına dözür. Qışa az davamlığına görə üstü örtülməlidir.
Azərbaycanda yayılması
Qubada, İsmyıllıda, Qəbələdə həyətyanı sahələrdə mədəni şəraitdə becərilir.
İstifadəsi
Tək, qrup əkinlərində, canlı hasar kimi istifadə edilir. Meyvələri qırmızı almalardır, payızda yetişir. Şirin dadlıdır. Quşlar üçün cəlbedicidir.
İran coğrafiyası
Sahəsi və sərhədləri
İran Cənub – Qərbi Asiyada (və ya Orta Şərqdə) əlverişli geosiyasi mövqeyə malik olub, sahəsi 1,6 mln. kv. km-dir. Ölkənin sahəsi B.Britaniya, Fransa, İtaliya, İsveçrə kimi inkişaf etmiş dövlətlərin birlikdə götürülən ərazisinə bərabərdir.
Avrasiyada bu göstəriciyə görə Rusiya, Çin, Hindistan, Səudiyyə Ərəbistanı və İndoneziyadan geri qalır. Sahəsinin böyüklüyünə görə dünya ölkələri sırasında 17-ci yerdədir. Ölkə şimaldan Ermənistan, Azərbaycan və Türkmənistan şimal-şərqdən Əfqanıstan, cənub-şərqdən Pakistan, qərbdən İraq və Türkiyə ilə həmsərhəddir.
Şimaldan, cənub-qərbdən və cənubdan dənizə çıxışı var. Sərhədlərinin ümumi uzunluğu 8 min km-dir, bunun üçdə biri dəniz sərhədləridir. Azərbaycan Respublikası ilə 611 km məsafədə həmsərhəddir və bu sərhəd əsasən Araz çayı boyuncadır.
İranın relyefi
İran dağlıq ölkədir. Dağlar, yaylalar ərazisinin təqribən beşdə dörd hissəsini təşkil edir. İranda iki əsas relyef forması xüsusilə seçilir: şimal-qərbdən cənub-qərb istiqamətində uzanan dağ silsilələri və mərkəzdəki yüksək düzənliklər sistemi.
Ölkənin mərkəzində yerləşmiş İran yaylasının əsas hissəsini Dəşte-Kəvir və Dəşte-Lut səhraları tutur. Şoran tirələrdən ibarət olan Dəşte-Kəvir (dəşt- bərk torpağa malik səth, kəvir – şoranlıq) kənd təsərrüfatına tamamilə yararsız, nəqliyyat üçün təhlükəli sayılır. Dəşte-Lut (lut, yəni bitkisiz) isə Yer kürəsinin ən bürkülü və quraq səhralarından biridir. Dəşte-Kəvirdən fərqli olaraq burada qumla örtülü sahələr çoxdur. Dəşte-Lut səhrası üçün səciyyəvi xüsusiyyət qum təpələrinin üstünlüyüdür. Bu qum təpələri sütun, qüllə və qalanı xatırladan təbii landşaft formaları yaratmışlar. Hər iki səhrada yaşayış məskənlərinə ensiz kənar zolaqlarda rast gəlmək olar. İran yaylasını dağlar əhatə edir. Bu dağların ən möhtəşəmi Elburs sistemidir. Elbursun və eləcə də bütün İranın ən hündür dağı Dəmavənddir (hünd. 5604 m.). Dəmavənd iranlılar üçün gözəllik, əzəmət və qüvvət rəmzidir.
Elburs dağ sistemi mürəkkəb relyefə malik olduğundan, ərazi təsərrüfat fəaliyyətinə müəyyən dərəcədə cəlb olunmuşdur. Dağ keçidlərindən yollar çəkilmiş, yeraltı suların üzə çıxdığı ərazilərdə isə intensiv əkinçilik aparılır. Elburs sistemi şərqdə Türkmən-Xorasan dağlarına keçir. Bu dağlar sıldırım yamaclara malikdir, lakin dağlar arasındakı məhsuldar vadiləri kənd təsərrüfatı üçün yararlıdır.
İran yaylasının cənub kənarlarından Zaqros dağ sistemi başlayır. Cənub-şərqdə bu dağ sistemi Cənubi İran dağları ilə əvəz olunur. Ölkənin şimal-qərb hissəsi də dağlıqdır. Burada çökəkliklərlə parçalanmış Kordestan, Talış, Boqrovdağ, Qaradağ, Ağrıdağ silsilələri uzanır.
Təbii ehtiyatları
İran faydalı qazıntılarla zəngin ölkədir. Bunlar içərisində mineral enerji sərvətləri, xüsusilə neft və təbii qaz dünya əhəmiyyətlidir. Neft ehtiyatına görə regionda, həm də dünyada qabaqcıl mövqeyə malikdir. Ölkənin ən mühüm neft yataqları qərbdə və şimaldadır. Xəzər şelfində də neft axtarışı işlərinə başlanılmışdır.
Ölkədə təbii qaz ehtiyatı da çoxdur (14 trilyon kub m.). Mineral enerji sərvətlərindən kömürün əhəmiyyəti də böyükdür. Ən mühüm yataqları şimal dağ massivi və qərbdədir.Son illərdə enerji məqsədilə nüvə xammalından istifadəyə meyl güclənmişdir. Bu isə bir sıra Qərb ölkələrini, ilk növbədə ABŞ rəsmilərini daha çox narahat edir. İranda qara metal (dəmir filizi) və əlvan metal (mis, qurğuşun, sink, qalay, sürmə, boksit və s.) filizləri də çıxarılır. Dəmir filizi yataqları əsasən Kerman, Semnan, Tehran rayonlarında, əlvan metal filizləri isə şimal və qərb əyalətlərindədir. İran tikinti və üzlük materialları (mərmər, qranit, yəşəm daşı, gil, gips, əhəng daşı və s.), qiymətli daşlarla da (firuzə, əqiq və s.) zəngin ölkədir.
İqlimi və hidroqrafiyası
İranın əksər yerlərində yay ayları çox isti və quraq, qış soyuq və şaxtalı keçir. İlin isti dövründə dağlıq sahələr istisna olmaqla, ölkənin hər yerində hava +25-30 °C-dək qızır, bu isə istilik sevən bitkilərin (pambıq, tütün, çəltik və s.) becərilməsinə imkan verir. Mütləq maksimum temperatur isə 50 °C-dək yüksəlir. Qışda ölkənin şimalında temperatur mənfi 7-10 °C, cənubunda isə +15-18 °C təşkil edir. Mərkəzi düzənliklərdə – 20° çatan şaxtalar müşahidə edilir.
İranın şimal-qərbindən cənub-şərqinə doğru orta illik yağıntıların miqdarı azalır. Məsələn, Cənubi Xəzər ovalığına orta hesabla 2000 mm yağıntı düşdüyü halda, mərkəz və şərq bölgələrinə 100–50 mm yağıntı düşür.
İran yerüstü sularla zəngin deyil. Çayların əksəriyyəti ölkənin şimalında Elburs dağ sistemi ilə Xəzər dənizi arasında qalan ensiz zolaqda, cənub-qərbdə Xuzistanda və qərbdə Cənubi Azərbaycandadır. Ərazisinin digər bölgələrində daimi axara malik çaylar yoxdur. İranın bütün çayları 3 hövzəyə aid edilir. Axımın 18 faizi Xəzər dənizi, 63 faizi İran körfəzi, 19 faizi axara malik olmayan daxili hövzənin payına düşür. Axara malik olmayan daxili hövzə ölkə ərazisinin 65 faizini əhatə edir.
İranda ən böyük çay Karundur (uz. 850 km). Karun çayı İran əkinçiliyi tarixində mühüm rol oynamışdır. O, həm də ölkənin gəmiçiliyə yararlı yeganə çayıdır. İllik axımın miqdarına görə ikinci çay Səfidruddur. Çayın çoxsaylı qolları var, bu qollardan suvarma kanalları başlanğıcını götürür. İranın mərkəzi əyalətlərinin suvarılmasında Zayəndərud, şimal bölgələrinin suvarılmasında Araz, Qorqan çaylarının əhəmiyyəti çox böyükdür. Araz çayı sərhədboyu ilə 800 km məsafədə axır. Çay üzərində sabiq sovetlər dövründə müştərək su qovşağı inşa edilmişdir. Araz çayı üzərində Azərbaycan Respublikası ilə də müştərək irriqasiya kompleksi yaradılmışdır.
Ölkədə yerüstü sulara aid edilən göllərin əhəmiyyəti də böyükdür. Göllərin əksəriyyəti (Urmiya, Dəryaçeye-Nəmək, Nəyriz, Nəməkzar və s.) axarsızdır. Bəzi göllər isə yayda quruyur və şoranlıqlar əmələ gətirir.
İranda yerüstü sulardan başqa süni suvarmada və məişətdə mühüm rol oynayan yeraltı suların əhəmiyyəti də böyükdür. Bu sular yeraltı kanallar (kəhriz və ya kanat) vasitəsilə yer səthinə çıxarılır. Ölkədə mövcud olan 30 min kəhrizin 20 minindən istifadə edilir.
İran səyahətçisi Əli Əsgər Mohəcərin «Səhranın səması altında» kitabında kəhriz haqda belə deyilir: «Kəhriz İran həyatının təcəssümüdür. O, tarlaların susamış qan damarlarına təzə qan vermək üçün tələsmədən dərinliklərdən qalxır, tədricən kənd və şəhərlərin ətrafına çəkilir. Kəhriz səs-küylü və arsız dağ çaylarına bənzəmir. O heç vaxt öz vücudunu diqqəti cəlb etmək üçün büruzə vermir ki, onun xalqa xidmət yolunda necə yorulduğu və zəiflədiyi görünsün. Nəzərə çarpmadan özü üçün sakit axır və həmişə həyat və ümid mənbəyi olmaq səyi ilə çalışır». Bu mənalı sitat İranda kəhrizlə suvarmanın əhəmiyyətinin daha bir sübutudur. Ölkədə yeraltı sular kəhrizlərdən başqa quyular vasitəsilə də səthə çıxarılır. Xuzistan, Fars, İsfəhan əyalətlərində artezian quyularından geniş istifadə edilir.
İranın Xəzər dənizinə iddiası böyük həcmlidir.
Torpaq, bitki örtüyü
Təbii şəraitin sərtliyi ölkənin torpaq örtüyündə də özünü büruzə verir. İranda torpaqların məhsuldar qatı çox zəifdir, əksər yerlərdə isə çınqıllı və ya duzludur. Quru səhra iqlimi, ana suxurların çınqıllı olması, duzluluğu və yeraltı suların şor olması məhsuldar torpaq qatı yaratmır. Ölkədə müxtəlif torpaq növləri: dağ yamaclarında daşlı-çınqıllı, çay dərələrində ağır gilli torpaqlar yayılmışdır.İqliminin quraqlığı, yağıntıların qıtlığı, bitki örtüyünün zəifliyi ucbatından İran ərazisinin geniş hissəsində özünəməxsus torpaq əmələgəlmə prosesi gedir. Bu cür torpaqlara ekstraarid torpaqlar deyilir. İqlim şəraiti əlverişli olan dağlıq ərazilərdə torpaq əmələgəlmə prosesi daha fəal gedir. Dağ yamaclarında şabalıdı-dağ, yüksək rütubətli yerlərdə boz-çəmən, dağ-çəmən torpaqları yayılmışdır.
Coğrafi mövqe, relyefin müxtəlifliyi, iqlimin və torpaq şəraitinin fərqli cəhətləri İranda rəngarəng floranın əmələ gəlməsinə səbəb olmuşdur. Ölkənin bitki örtüyünün tərkibi müxtəlif (6 min növdən artıq) olsa da, geniş əraziləri əhatə edən səhra və quru çöllərin kserofit bitkiləri üstünlük təşkil edir. İran ərazisinin təqribən bir faizində, əsasən Xəzər sahilində, Elburs və Boqrovdağın yamaclarında dəniz səviyyəsindən 2500 metr yüksəklikdə sıx enliyarpaq, Cənubi Azərbaycan dağlarında, Araz çayı vadisində isə seyrək meşələr yayılmışdır.
İranın fauna aləmi Mərkəzi Asiya və Aralıq dənizi zoocoğrafi yarıməyalətinə aid edilir. Ölkə balıq ehtiyatı ilə də zəngindir. Mirvari ovu öz əhəmiyyətini hələ də saxlamışdır. İran körfəzi dünya mirvari ovunun mərkəzi sayılır. Bu körfəzdə qiymətli sədəf alınan mollyusk növləri də vardır.
İmadəddin İsfahani
İmadəddin Məhəmməd ibn Hamid əl-Katib əl-İsfahani (1125-20.6.1201) — İran tarixçisi.
Həyatı
İmadəddin İsfahani İsfahan şəhərində anadan olmuşdur. İlk təhsilini Kaşanda almışdır. Daha sonra Bağdadda fiqhi oxudu. 1156-cı ildə Bağdadı İraq Səlcuqlu dövlətinə qarşı bacarıqla müdafiə edən Abbasi xəlifəsi Müktəfini (hökmdarlığı 1136–1160) təbrik etmək üçün yazdığı qəsidəylə vəzir İbn Hübeyrnin sevgisini qazandı. Onun tərəfindən naib olaraq Vasıtə göndərildi. Bu vəzifəsi İbn Hübeyrənin ölümünə (1165) qədər davam etdi.
Bir müddət sonra Zəngilər sülaləsindən Nurəddin Zənginin (hd 1146–1174) katibi olan İmadəddin, onun öz adına tikdirdiyi mədrəsəyə müdərris olaraq göndərildi, amma Nurəddin Zenginin ölümündən sonra vəzifəsindən ayrılmaq məcburiyyətində qaldı. Homsu alan Səlahəddin Əyyubini öymək üçün bir şeir yazdı. Bununla Əyyubinin yaxınlığını qazandı və bütün səfərlərinə qatıldı. Onun ölümünden sonra guşənişin olaraq özünü bütünlüklə çalışmalarına verdi.
İmadəddin İsfahani bir çox tarixi əsərlər qələmə almışdı. Səlcuq sultanlarından Mahmud ilə Məsudun və Xəlifə əl-Müstərşid-Billahın vəziri Ənuşirvan ibn Xalid ibn Məhəmməd əl-Kəşaninin (1138-ci ildə ölmüşdür) xatirələri XI-XII əsr Azərbaycan tarixini tədqiq edənlərin marağını özünə cəlb edir. Bu əsər farsca yazılmış və müəllif tərəfindən Futur zaman əl-sudur və sudur zaman əl-futur ("Vəzirlər dövrününtənəzzülü və tənəzzül dövrünün vəzirləri") adlandırılmışdır. O, Sultan Məlikşahın hakimiyyəti (1072–1092) illərindən Sultan II Toğrulun ölümünə (1134) qədərki dövrü əhatə edir və əsərin orijinalı bizə gəlib çatmamışdır.
İmadəddin İsfahani bu xatirələri ərəbcəyə çevirmiş, onları ilk Səlcuqlulara aid giriş fəsilləri ilə təkmilləşdirmiş, dolğunlaşdırmış və onu iki dəfə ardıcıl davam etdirmişdir: birinci dəfə, əsərin özünün yazılmasından tərcüməsinə (1183) qədərki hadisələri, ikinci dəfə isə İraq səlcuqilərinin son sultanı III Toğrulun ölümünə (1194) qədərki dövrə aid hadisələri qələmə almışdır. İmadəddin İsfahani bu əsərini Nüsrat əl-fatra və usrat əl-fitra ("Yorğunluqda yardım və məxluğun sığınacağı") adlandırmışdır. Bu əsər Paris Milli kitabxanasında saxlanan yeganə əlyazma nüsxəsi ilə məşhurdur və indiyədək çap edilməmişdir.
Sivriyarpaq akvilegiya
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ceyranbatan su anbarı
Ceyranbatan su anbarı — Bakı və Sumqayıt şəhərlərində içməli və texniki suya tələbatın kəskin artması ilə əlaqədar olaraq 1955-ci ildə yaradılmışdır. Su anbarının sututumu 186 mln m³, faydalı həcmi 150 mln. m³-dur. Anbarın uzunluğu 8,74 km, maksimum eni 2,15 km, sahil xəttinin uzunluğu 23,3 km, maksimum dərinliyi 28,5 metr, ölü həcmi səviyyəsində isə 14,5 metrdir, su güzgüsünün sahəsi 1389 hektar təşkil edir. Qidalanma mənbəyi Samurçay, Vəlvələçay və Qudyalçay çaylarından su götürən Samur-Abşeron kanalıdır. Ceyranbatan su anbarı içməli su mənbəyi olduğuna görə, 1960-cı ildə onun ətrafında üç zolaqdan ibarət sanitar-mühafizə zonası yaradılmışdır. 2001-ci ildə Ceyranbatan su anbarının 1-ci sanitar-mühafizə zonası genişləndirilərək hasara alınmışdır. Eyni zamanda, Ceyranbatan su anbarının ekoloji vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün müvafiq tədbirlər (meşəsalma, sututucu kanallar və s.) həyata keçirlişmişdir.
Tarixi
Samur-Abşeron kanalından qidalanan Ceyranbatan su anbarı və anbarın sahilində tikilmiş sutəmizləyici qurğular kompleksi Abşeron yarımadasının içməli su təchizatında böyük paya malikdir. Anbar ingilis mühəndis Uilyam Lindleyin 1900-cü illərin əvvəlində hazırladığı layihə əsasında yaradılıb. Layihə Samurçayın suyunun Ceyranbatan anbarına gətirilməsini və burada təmizlənərək istehlakçılara çatdırılmasını nəzərdə tutur. Layihənin işlənməsindən təxminən yarım əsr sonra orada nəzərdə tutulan işlərin icrasına başlanır. İlkin olaraq Samur-Dəvəçi kanalının Abşerona qədər uzadılmasına qərar verilir. Paralel olaraq Dəvəyatağı və Ceyranbatan göllərinin yerində ümumi tutumu 186 milyon kubmetr olan anbar yaradılır və 1957-ci ildə hövzənin su ilə doldurulmasına başlanır. Anbarın əsas üstünlüklərindən biri odur ki, burada toplanan su 80 % təbii durulmadan keçdikdən sonra emal prosesinə ötürülür. Ceyranbatan sutəmizləyici qurğular kompleksi və magistral su kəmərləri Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin 21 noyabr 1957-ci il tarixli 655 nömrəli və 02 iyun 1960-cı il tarixli 420 nömrəli qərarları əsasında 3 mərhələdə inşa edilib. Ceyranbatan sutəmizləyici qurğular kompleksinin birinci mərhələsi 8 sentyabr 1961-ci idə istismara verilib. Kompleksin ikinci mərhələsi 1966-cı ildə, üçüncü mərhələsi isə 1978-ci ildə işə salınıb. Birinci və ikinci mərhələdə tikilən qurğuların hər birinin məhzuldarlığı saniyədə 2,64 kubmetr, üçüncü qurğunun məhzuldarlığı isə 2,1 kubmetrdir. Ceyranbatan sutəmizləyici qurğular kompleksində su iki pilləli texnoloji təmizləmə prosesindən keçir. Birinci və ikinci mərhələdə inşa olunan qurğularda su şəffaflandırıcı və sürətli süzgəclər, üçüncü mərhələdə tikilən qurğularda isə üfüqi durulducu və sürətli süzgəclər vasitəsi ilə təmizlənir.
Bu gün Sumqayıt şəhəri, Abşeron, Xəzər, Sabunçu və Suraxanı rayonlarının əksər hissələrinə verilən su Ceyranbatanda emal olunur. İçməli suyu istehlakçılara çatdırmaq üçün Sutəmizləyici Qurğular Kompleksindən 6 ədəd iri diametrli su xətti çəkilmişdir. Bunların 2-si Maştağa anbarına, 3-ü Binəqədi mərkəzi nasos stansiyasına, 1-i isə Sumqayıt şəhərinə içməli su nəql edir. Eyni zamanda Ceyranbatandan Abşerondakı sənaye müəssisələrinə texniki su verilir. Bu məqsədlə Ceyranbatan sutəmizləyici qurğularından məhzuldarlığı saniyədə 2,8 kubmetr olan 2 texniki su kəməri çəkilib. Ceyranbatan sutəmizləyici qurğular kompleksində indiyə qədər yalnız bir dəfə əsaslı təmir aparılıb. 1998–2005-ci illərdə "Böyük Bakının su təchizatı sisteminin yenidənqurulması layihəsi" çərçivəsində Dünya Bankı və Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankının maliyyə dəstəyi ilə kompleksin reagent təsərrüfatı, şəffaflaşdırıcılar, 1-ci növbə süzgəclər sexi tam bərpa olunub. Kredit müqaviləsinin şərtlərinə uyğun olaraq 2-ci və 3-cü növbə süzgəclər sexi qismən yenidən qurulub, hər 3 növbə üçün yeni xlorator təsərrüfatı yaradılıb. Həyata keçirilən yenidənqurma işləri nəticəsində emal olunan suyun keyfiyyət göstəriciləri standartlara uyğunlaşdırılıb. Gələcəkdə Ceyranbatanda məhzuldarlığı saniyədə 6 kubmetr olan yeni təmizləyici qurğu tikiləcək və Ceyranbatan-Maştağa magistral su kəməri çəkiləcək. Artıq 8 sentyabr 2011-ci ildə Ceyranbatanda ultrasüzgəcli təmizləyici qurğunun təməli qoyulub. Yeni qurğunun tikintisi 18 aya başa çatdırılacaqdır.
Uzunbığcıqlılar
(Ensifera) düzqanadlılar (Orthoptera) dəstəsinə aid yarımdəstə.
Uzunbığcıqlılar hər şeydən öncə, adətən bədəndən uzun olan qılşəkilli bığcıqları ilə seçilirlər. Eşitmə orqanı ön ayaqların baldırında yerləşmişdir. Dişinin qarıncığında uzun yumurtaqoyanı vardır.
Təsnifatı
• 2
Bulbophyllum exiguiflorum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Sultan Murad mirzə Qovanlı-Qacar
Sultan Murad mirzə Abbas mirzə oğlu Qovanlı-Qacar (1822 - 1882) — Qacar şahzadəsi, Xorasanın valisi.
Həyatı
Abbas mirzənin оnüçüncü оğlu Sultanmurad mirzə 1822-ci ildə Təbriz şəhərində anadan оlmuşdu. Mükəmməl saray təhsili görmüşdü. Qоşun başçısı idi. Xоrasana vali təyin оlmuşdu. Həsən xan Saların fitnəsini dəf еdəndən sоnra, 1850-ci ildə Hüsaməssəltənə ləqəbini aldı.
Sultan Murad mirzə Qovanlı-Qacar 1882-ci ildə vəfat edib.
Ailəsi
Sultanmurad mirzənin Əbunəsr mirzə, Əbülfət mirzə adlı оğulları vardı.
Eupatorium tawadae
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Paroxod
thumb|right|Robert Fultonun Klermont gəmisi (1807) Paroxod — buxar maşını və ya buxar turbini ilə hərəkətə gətirilən gəmidir.
Buxar gəmiləri pərli çarxlarla və ya pərli vintlərlə təchiz olunurlar. Vint buxar maşını ilə bir oxda oturdulur. Çarxla işləyən gəmilərdə isə ötürmədə əlavə olaraq sürətlər qutusu yerləşdirilir.
1774-cü ildə görkəmli ingilis ixtiraçısı Ceyms Vatt (1736–1819) ilk universal istilik mühərrikini (buxar maşınını) yaratdı. Bu ixtira parovozların, paroxodların və ilk (buxar) avtomobillərinin yaradılmasına imkan yaratdı.
Xırdaçiçək akvilegiya
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Paroxod
1802-ci ildə ingilis dağ mühəndsi Uilyam Sayminqon "Şarlotta Dandas" maşınından istifadə etdi. Bu maşının gücü 10 at qüvvəsi idi və o, gəminin arxa tərəfində yerləşən avarlı çarxı fırladırdı. Təcrübələr müvəffəqiyyətlə keçdi. Lakin bu ixtira ingilisləri maraqlandırmadı.
Gəmiqayırmada buxar mühərriklərinə ciddi marağı amerikalı mühəndis R. Fulton (1765–1815) yaratdı. Bu da tarixə paroxodun kəşfi kimi daxil oldu.
1800-cü ildə Fulton taxtadan hazırlanmış ilk sualtı qayığı quraşdırdı və iki köməkçisi ilə 7 m dərinliyə endi.
1801-ci ilin iyulunda Fulton daha böyük təbəqə misdən hazırlanmış sualtı gəmini suya endirdi. O, üç nəfər üçün hesablanmışdı. Sıxılmış havadan istifadə edilməsi su altında qalmanı 4.5 saata qədər artırırdı.
Yeni sualtı gəminin gövdəsinin uzunluğu 7 m-ə yaxın, diametri isə 2 m-dən çox idi. Xarici görünüşcə o, siqara bənzəyirdi. Öz zamanı üçün sualtı qayıq yaxşı yüklənmə dərinliyinə malik idi – 30 m-ə yaxın. Qayığın qabaq hissəsində iki balaca pəncərə və giriş lyuku var idi.
Fultonun "Nautilus"u yeraltı qayıqlar tarixində sualtı və suüstü üzmək üçün ayrı-ayrı qurğuları olan ilk sualtı qayıqdır.
Su altında əl ilə fırlanan dördpərli vint yarım düyün (5-düyün-sürətin ölçü vahidi, 1.852 km/saat-a bərabərdir) sürət yaratmağa imkan verir.
Fultonun özü hərəkət edən gəmilərlə ilk sınaqları 1793-cü ilə aiddir və həmin vaxt o nəticəyə gəldi ki, ən yaxşı variant üç və ya altı pəri olan avarlı çarxdır. "Klermont"un maşın hissəsi isə qazandan və şaquli buxar silindrindən ibarət idi. Gəmidə üç böyük kayut (36, 24 və 18 sərnişin üçün), eləcə də mətbəx, bufet və anbar var idi.