cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İrəli İB
Layihələr
"Gənclər Kuboku: Bakı 2017 İslam Həmrəlik Oyunlarına dəstək" layihəsi 10 idman növünü əhatə edən, 850 — dən artıq gəncin iştirak etdiyi və 16 ali təhsil müəssisələri arasında keçirilmiş idman çempionatıdır. Layihə 2017-ci il Mart — May aylarında keçirilmişdir.
"İRƏLİ" İctimai Birliyi 2017-ci ilin avqust ayında gənclərin maarifləndirilməsi sahəsində fəaliyyətini davam etdirərək Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında QHT-larına Dövlət Dəstəyi Şurasının dəstəyi ilə "Gənclərin Simulasiya Akademiyasın" layihəsini həyata keçirib.
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin maliyyə, "İrəli" İctimai Birliyinin təşkilati dəstəyi və "Sağlam Gəncliyə Doğru" İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə 11–14 mart 2017 tarixlərində "Keçmişdən Gələcəyə" gənclər arasında tarixi mədəni abidələrin təbliği layihəsi həyata keçirilib.
Qafqaz tatarları
Haqqında
b) Qafqaz qrupu - müxtəlif elementlərin qarışmasından formalaşmışdır: qədim alanlar, avarlar, xəzərlər, peçeneqlər, qıpçaqlarla qarışanlar, noqaylar, ləzgilər və xüsusən iranlılar. Onlar aşağıdakı qruplara bölünürlər:
Şpanberq boğazı
Altıncı Kuril boğazı — Sakit okeanda yerləşən boğaz Şikotan adasını Oskolki adaları və Polonski adasını ayırır. Kuril adalarının Kiçik Kuril sıralaması arasında qərarlaşır.
Boğaz rus dənizçisi Martın Petroviç Şpanberqin şərəfinə adlandırılmışdır.
Qafqaz tatarları
Haqqında
1. Dağ tatarları və ya Dağ kabardinləri, sadə kabardiyalılardan fərqli olaraq vadilərdə yaşayırlar və çərkəzlərlə qarışmışdırlar. Birincilərin sayı 1667, ikincilərin sayı isə 51955 nəfərdir. Maldarlıqla məşğul olurlar, qafqaz üslubunda geyinirlər. Boyları orta hündurlükdən yuxarıdır. Hər ikisinin baş indeksi 83.6-dır. Başları yuvarlaq, dəri rəngləri və gözləri qaradır. Gözlərində heç bir monqoloidlik nümunəsi yoxdur və üfuqi şəkildədir. Bəziləri (gürcü müəlliflər) onları IX əsrdə yaşamış xəzərlərin varisi hesab edirlər, digərləri (rus müəlliflər) onları qıpçaqlarla türkmənlərin çərkəzlərlə osetinlərin qarışığı olduqlarını iddia edirlər. Onlardan şərqdə, Qafqaz silsiləsinin şimal yamaclarında semitik tipə sahib olan qaraçaylar yaşamaqdadırlar (1881-ci ildə 22000 nəfər). Baş ölçüləri 81-88 arasında dəyişir, ara-sıra dolixokefallıq da müşahidə edilməkdədir.
2. Dağıstan tatarları və ya qumuqlar Xəzər dənizi sahilləri boyunca, Terek çayından demək olar ki, Dərbəndə qədər olan ərazilərdə yaşamaqdadılar. Ekkertə görə, 1881-ci ildə onların ümumi sayı təxminən 83 min nəfər olmuşdur. Monqoloid xüsusiyyətlər daşısalar da, semitik nümunələr də vardır. Baş ölçüləri 84.7-dir və çox dairəvidir. Onların arasında qalmıqlarla qarışma nəticəsində güclü şəkilə omonqollaşmış noqaylar da daxildir.
3. Azərbaycan tatarları irq olaraq iranlı olsalar da, dil olaraq türkdürlər. Cənubi Qafqazın şərqində, cənub-şərqində və demək olar ki, bütün Rusiya Ermənistanında yaşamaqdadırlar. Sayları 1.116.025 nəfərdir və onlardan 40 min nəfəri də İranda yaşamaqdadır. Həyat tərzi və ənənələr baxımından iranlılara bənzəyirlər və hər şey baxımından bu təsirə məruz qalıblar. Başlarını qırxırlar, lakin yuxarı hissələrdə iki qıvrım buraxırlar. Ermənilər və kürdlər kimi onlar da uşaqların başını kəsərək ön sümüyə maili geriyə istiqamət verirlər. Baş indeksi, Ekkertə görə 79,4 (mezosefalik), Chantre görə 84-dür (braxisefaliya). Gözləri qaradır və üfüqi, burunları donqarlı uzun, dodaqları daha çox qalın formadadır, üz ifadələri ciddi formalıdır. Onlar çalışqanlığa, açıqsözlülüyə, şərəfliliyi görə məşhurdurlar. Monoqomiya hakimdir, qadınları azadlıqlara sahibdirlər və üzləri açıq şəkildə gəzirlər. Dini baxımdan müsəlman olmalarına baxmayaraq, tolerantdırlar. dilləri Tatar-Çağataycannı dialekti olsa da, sadə və öyrənməyə uyğundur. Buna görə də, Qafqazda geniş şəkildə yayılmışdır və dəbli hesab edilir.
İrəli İB
Layihələr
Azərbaycanın Intellektual Birincisi layihəsi artıq 3 ildir ki, həyata keçirilir. Layihə çərçivəsində keçirilən intellektual oyunlar: 1.Xəmsə 2.Nə? Harda? Nə zaman? 3.Axtar Tap 4.Vətəni tanı
"İrəli" İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Gənclər Fondunun dəstəyi ilə "Milli Təcrübə Forumu"-nu həyata keçirmişdir.
Gənclər və İdman Nazirliyi nin dəstəyi, İrəli İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə Virtual Məkanda Azərbaycan Vikipediya layihəsi həyata keçirilmişdir.
2019-cu ildə "İrəli" İctimai Birliyi "Gənclər Kuboku: Aprel Zəfəri" layihəsini həyata keçirdi.
SAY
İrəli İB 2014-cü ildə " Support of Azerbaijan Youth (SAY)" hərəkatına start vermişdir. SAY proqramının 7 iriçaplı layihəsi həyata keçirilib. "Support of Azerbaijan Youth: Könüllülük Akademiyası" layihəsi "İrəli" İctimai Birliyinin təşkilatçılığı və Gənclər və İdman Nazirliyinin dəstəyi ilə 15–20 dekabr, 2014-cü ildə"Gənclər Paytaxtı" seçilmiş Quba şəhərində həyata keçirilib.
"Support of Azerbaijan Youth (SAY): Green" düşərgəsi Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin dəstəyi və "İrəli" İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə "SAY" hərəkatının ikinci fəaliyyəti çərçivəsində təşkil olunub. Layihə 4–9 Avqust, 2016-cı ildə, Gəncə şəhərinin Hacıkənd qəsəbəsində keçirilib.
"Support of Azerbaijan Youth (SAY): Multiculturalism" düşərgəsi Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında QHT-lərə Dövlət Dəstəyi Şurasının dəstəyi və "İrəli" İctimai Birliyinin təşkilatçılığı ilə keçirilib. Düşərgə 25–30 İyul, 2016-cı ildə İsmayıllı rayonunda həyata keçirilib.
"İrəli" İctimai Birliyinin təşkilatçılığı və Azərbaycan Respublikasının Gənclər və İdman Nazirliyinin dəstəyi ilə "SAY: Volunteering Festival" (Könüllülük festivalı) layihəsi 28 sentyabr – 2 oktyabr tarixində Oğuz rayonunda baş tutub.
"İrəli" İctimai Birliyi Azərbaycan Respuiblikası Gənclər və İdman Nazirliyinin dəstəyi ilə "SAY: Support of Azerbaijan Youth" hərəkatı adı altında – "SAY: Solidarity" layihəsini həyata keçirmişdir. SAY hərəkatının 5-ci fəaliyyəti çərçivəsində təşkil olunmuş layihə İslam Həmrəyliyinə həsr olunmuşdur.Layihə 2017-ci il iyun ayında keçirilmişdir.
"İrəli" İctimai Birliyi Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin dəstəyi ilə "SAY: Support of Azerbaijan Youth" hərəkatı adı altında – "SAY: Cümhuriyyət" layihəsini həyata keçirmişdir. SAY hərəkatının 6-cı fəaliyyəti çərçivəsində təşkil olunmuş layihə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyinə həsr olunmuşdur. Düşərgə Lənkəran şəhərində həyata keçirilmişdir 2018-ci il 8–13 avqust tarixlərində keçirilmişdir.
"İrəli" İctimai Birliyi tərəfindən uzun müddətdir davam edən SAY hərəkatının növbəti "SAY:Unity" layihəsi baş tutub. Azərbaycanın Quba rayonunda baş tutan layihədə 50-ə yaxın gənc iştirak edib.
Marş İrəli
"Marş İrəli" layihəsi "İrəli" İctimai Birliyinin təşkilatçılığı və Azərbaycan Respublikasının Gənclər və İdman Nazirliyinin dəstəyi ilə 30 iyun-5 iyul, 2019-cu il tarixlərində Ağdam rayonunda həyata keçirilib. 6 gün ərzində baş tutan layihə çərçivəsində gender bərabərliyi qorunmaqla 18–20 yaş aralığında 100 nəfər gənc ekstremal şəraitdə qalaraq bir sıra sosial və idman fəaliyyətlərində yer alıb, peşəkarlar, mütəxəssislərin iştirak ilə müxtəlif təlim — məşq toplanışları, fiziki və əqli tapşırıqlar, ekspert və qonaqlarla görüşlər, müzakirələr təşkil edilir.
"Marş İrəli: Göygöl" layihəsinin III mövsümü "İrəli" İctimai Birliyin təşkilatçılığı, Azərbaycan Respublikası Gənclər Fondunun dəstəyi ilə həyata keçirilib. Layihə 2021-ci il, 29 iyul — 2 avqust tarixlərində Göygöl rayinunda baş tutub.
"Marş İrəli: Naxçıvan" layihəsi "İrəli" İctimai Birliyin təşkilatçılığı, Azərbaycan Respublikası Gənclər Fondu, Naxçıvan Muxtar Respublikası Əlahiddə Ümumqoşun Ordu, Naxçıvan MR Gənclər və İdman Nazirliyi, Naxçıvan MR Gənclər Fondunun dəstəyi ilə həyata keçirilib. Layihə 2021-ci il, 5–8 sentyabr tarixlərində Muxtar Respublikanın Naxçıvan şəhərində baş tutub.
Beynəlxalq əlaqələr
"İrəli" İctimai Birliyi ilə Türkiyənin ən böyük gənclər təşkilatı — "Gənc MÜSİAD" arasında iki ölkənin gənclər təşkilatları arasında layihələr keçirmək üçün əməkdaşlıq memorandumu imzalanıb.
Layihələr
İrəli İctimai Birliyi üzvləri 30 sentyabr 2014-cü ildə Rusiyada "Rusiyanın Azərbaycanlı Gənclər Təşkilatının (AMOR) V konfransı", 18–25 oktyabr 2015 tarixlərində Gürcüstanın Kaqvi şəhərində "Black Sea Young Diplomats", 23–25 noyabr 2014-cü il tarixlərində Sankt-Peterburqda "Молодежный межпарламентский форум СНГ", 21–22 noyabr 2014-cü il tarixlərində Budapeştdə "Macarıstanda Azərbaycan turizm günləri", 30 noyabr 2014 tarixində Belçikanın Brugge şəhərində "Youth for Exchange and Understanding", 30 yanvar-10 fevral 2015-ci il tarixlərində Türkiyənin Ordu şəhərində "Run and Explore", 24 aprel 2015-ci ildə Oslo şəhərində "Norvegian Azerbaijan Youth Organization", 28 aprel-6 may 2015-ci il tarixlərində Norveçin Alta şəhərində "Filling the gaps", Türkiyənin Ordu şəhərindəki "Career Magazine", 10–21 avqust 2015-ci il tarixində Trabzon şəhərində "No to Prejudiscrimination", 10–21 avqust 2015-ci il tarixlərində Trabzonda "Lets Make a Cultural Art Visible", 16–22 iyul 2015-ci il tarixlərində Rusiyanın Kaluqa vilayətində "Youth Camp "Dialogue 2015", 21–22 noyabr 2015-ci il tarixlərində Bosniya və Herseqovinanın Banya Luka şəhərində "Youth for Exchange and Understanding", 7–19 oktyabr 2015-ci il tarixində Türkiyənin Trabzon şəhərində "Living-with-Prejudices ", 2–5 sentyabr 2015-ci il tarixində Strazburq şəhərində "5-ci Ərəb-Avropa Gənclər Forumu", 18–22 may 2015 tarixində Monqolustanın Ulanbator şəhərində "13-cü Asiya Gənclər Şurasının ümumi yığıncağı", 10 iyul 2016 tarixində Koreyada"Youth Exchange", 7–19 iyul 2016 tarixində Türkiyədə "Say No to Islamophobia and Anti-Semitism", 28 iyul-8 avqust 2016 tarixində Almaniyada "Shaping Democracy Actively", 12 avqust 2016-cı il tarixində Türkiyədə "Tiny Footsteps on the beach", 2–11 sentyabr 2016 tarixində Mərakeşdə "Exchange Program", "Ekstrimizm və zorakığın qarşısının alınmasında gənclərin rolu", 12 avqust 2016-cı il tarixində Türkiyənin Hatay şəhərində ERASMUS Plus proqramı çərçivəsində təlim, 24–27 noyabr 2016 tarixində Belçikada "Youth for Exchange and Understanding İnternational", 1–2 dekabr 2016 tarixində Brüsseldə konfrans, 5–13 mart 2017 tarixində Stokholmda "Variety is the spice of life – try walking in my shoes", 15–25 iyul 2017 tarixində Trabzonda "Feel Like a European" – "Özünü Avropalı kimi hiss et" kimi layihələrdə iştirak etmişdir.
2017-ci ildə Azərbaycan ilə Koreya Respublikası arasında beynəlxalq gənclər mübadiləsi proqramı çərçivəsində ölkə gənclərindən ibarət nümayəndə heyəti iyulun 17-dən 26-dək bu ölkənin paytaxtı Seulda səfərdə olub.
2017-ci ilin 8–18 avqust tarixlərində azərbaycanlı gənclərdən ibarət nümayəndə heyəti Mərakeş Krallığına səfər edib. Səfərin əsas məqsədi Azərbaycan və Mərakeş gəncləri arasında mübadilə proqramında iştirakdır. Səfər çərçivəsində gənclər bir sıra tədbirlərdə, həmçinin, gənclər təşkilatlarının nümayəndələri ilə keçirilən görüşlərdə iştirak ediblər.
İrəli İctimai Birliyi üzvləri 2017-ci ildə Türkiyədə "İkinci Beynəlxalq Gənclik Kampı", Rusiyada "Avrasiya Gənc Liderlər Forumu", Qazaxıstanın Aktau şəhərində "Beynəlxalq Xəzəryanı Gənclər forumu", 14–22 oktyabr 2017 tarixlərində Soçi şəhərində "XIX Beynəlxalq Gənclər və Tələbələr Festivalı", 14–22 mart 2017 tarixlərində İtaliyanın Tortona şəhərində "Intercultural learning and beyond", 2017-ci ildə Misirdə "World Youth Forum", 17–27 fevral 2019-cu il tarixində Trabzonda "Woman rights- human rights", 23–25 aprel 2019-cu il tarixlərində Qazaxıstanın Türküstan şəhərində "Türk Şurasının 2-ci Gənc Liderlər Forumu", 12–15 aprel 2019-cu il tarixlərində Belçikada "The Wonderful Wizards of Youth Work", 10–12 sentyabr 2021-ci il tarixində Brüsseldə "Youth for Exchange and Understanding təşkilatının 2022–2025-ci illər üzrə stratejik planlaşdırma görüşü", 20–27 noyabr 2021-ci il tarixində Belçikada "Disconnect – Take your power back" layihələrində iştirak etmişdir.
Niyaz Şərifov
Niyaz Səttar oğlu Şərifov — Azərbaycan teatr rejissoru, aktyor, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1974).
Həyatı
Yaradıcılığı əsasən MKT ilə bağlı olan Niyaz Səttar oğlu Şərifov 16 mart 1914-cü ildə Bakıda doğulub. Bədəl bəy Bədəlbəyovun məktəbində əvvəlcə birinci dərəcəli pillədə dörd il təhsil alıb və beş il isə ikinci dərəcəli təhsil sistemində oxuyub. Bakı Teatr Məktəbini bitirib və tələbəlik illərindən BTİT-də aktyorluq edib. Bu teatr 1933-cü ildə Gəncəyə köçüb və Niyaz Şərifov bir sıra mədəniyyət ocaqlarında çalışıb. 1938-ci il-də ADMKT yaradılanda oraya əvvəlcə texniki rejissor, sonra isə quruluşçu rejissor götürülüb. Müəyyən fasilələrlə ömrünün sonuna qədər bu kollektivdə işləyib. Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi fəxri adı ilə təltif edilib.
Niyaz Şərifov MKT-də Məhərrəm Əlizadə və Soltan Hacıbəyovun "Qızılgül" (1945 və 1967), Məhərrəm Əlizadə və Fikrət Əmirovun "Gözün aydın" (1946), Kərim Kərimov və Zakir Bağırovun "Kəndimizin mahnısı" (1959), Zülfüqar bəy Hacıbəyovun "Evliykən subay" (1960), "Əlli yaşında cavan" (1972), Məhərrəm Əlizadə və Əşrəf Abbasovun "Səndən mənə yar olmaz" (1963), Novruz Gəncəli və Şəfiqə Axundovanın "Ev bizim, sirr bizim" (1965 və 1979), Məcid Şamxalov və Zakir Bağırovun "Qaynana" (1965), Məmməd Səid Ordubadi və Səid Rüstəmovun "Beş manatlıq gəlin" (1969), Ədil İsgəndərov və Əşrəf Abbasovun "Dağlar qoynunda" (1970), Məhərrəm Əlizadə və Nazim Əliverdibəyovun "Nazxanım naz eləyir" (1974), Məhərrəm Əlizadə və Ramiz Mustafayevin "Qonşumuzda bir oğlan var" (1976), Süleyman Rüstəm və Səid Rüstəmovun "Durna" (1976), Cahangir Məmmədov və Əşrəf Abbasovun "Həyətim mənim, həyatım mənim" (1977), Salam Qədirzadə və Süleyman Ələsgərovun "Gurultulu məhəbbət" (1980) musiqili komediyalarına quruluş verib.
Sürüşmə (film, 1991)
Məzmun
Film leninçi-bolşevik S.M.Kirovun Bakının ən uca yerində-Dağüstü parkda ucaldılmış möhtəşəm heykəlinin götürülməsi hadisəsi fonunda tarixi yaddaşımızın ağ ləkələrindən bəhs edir.
Film haqqında
Filmdə Azərbaycan ədəbiyyatı klassiklərinin əsərlərindən və kino-foto sənədlərdən istifadə edilmişdir.
Hüseyn Cəbrayıloğlu
İsmayılov Hüseyn Cəbrayıloğlu — idman jurnalisti
Həyatı
Hüseyn Cəbrayıloğlu İsmayılov 1975-ci ildə Lənkaran şəhərində anadan olub. Lənkaran şəhər 10 saylı orta məktəbini bitirib. Mətbuatda ilk addımlarını 14-yaşında "Çeşmə", "Elin səsi" qəzetlərində atıb.1990-cı ildə Dünya Uşaqlarının Hüquqlarının Müdafiə Liqasının keçirdiyi inşa müsabiqəsinin qalibidir.1996-cı ildə Hərbi Tibb Məktəbini bitirib.1996–2003-cü illərdə cəbhənin Murovdağ bölgəsində zabit kimi xidmət edib, hərbi təqaüdçüdür.2008-ci ildən 2013-cü ilə qədər ölkənin ən nüfuzlu və çoxtirajlı Futbol + qəzetinin əməkdaşı olmuşdur. 2016-cı ildən "Xəzər Lənkəran" klubunun əsas sponsoru olan "Palmali"nin Bakı ofisinin, eləcə də həmin quruma daxil olan şirkətlərin mətbuatla əlaqələrinə nəzarət edəir
Cənub Bölgəsində Futbolun İnkişaf Tarixi adlı elmi kitabın müəllifidir bir çox mükafatlara layiq görülüb
tanınmış jurnalist Etibar Cəbrayıloğlunun qardaşıdır. Ailəlidir 2 oğlu var
"A" komandası (teleserial, 1983)
"A" Komandası — 5 mövsümlü, 98 seriyadan ibarət olan, 1983–1987-ci illər arasında istehsal olunmuş ABŞ televiziya serialıdır.
Məzmun
"A" Komandası 4 üzvdən (Hannibal Smit, Templton, Merdok, Bosko Barakus) ibarətdir. Etmədikləri bir günah ucbatından həbs olunurlar, lakin sonra həbsdən qaçaraq həyatlarına pullu əsgərlər olaraq davam edirlər. Müəyyən bir ödəniş qarşılığında çətin vəziyyətdə olanlara kömək edən əfsanə qrupun Lideri Hannibal Smitdir. Templton isə qrupdakı ən cazibədar üzvdür. Ümumiyyətlə, qadınlar onu görəndə huşlarını itirirlər. Merdok bir az dəlisovdur və qrupun tək pilotudur. Bosko Barakus isə qrupun tək zənci və ən qüvvətli üzvüdür. Barakus boks ilə məşğul olub.
Qara Şəhər
right|300px
Qara şəhər — yerli neftqayırma sənayesinin uğurları ilə bağlı Bakı yaxınlığında yaranan kiçik bir yaşayış məntəqəsidir.
Bu ərazidə əsasən, neft zavodları yerləşirdi. Hələ 1873-cü ildə bir çox zavodların Bakıdan kənardakı boş ərazilərə çıxarılması haqqında sərəncam veriləndə həmin vaxt bu ərazidə (Qara şəhər) 100-ə yaxın zavod, ticarət müəssisələri və yaşayış yerləri tikildi. Tezliklə zavodlardan çıxan tüstü və his həmin ərazini qaraya boyadı, bu ərazini də haqlı olaraq "qara şəhər" adlandırdılar. XIX əsrin ikinci yarısında çox sürətlə inkişaf edən neft sənayesi Bakı ətrafında böyük bir ərazini əhatə edir və bu ərazidə yerləşən zavodların tüstü və hisi bütün ətrafı bürüyürdü. Şəhərin inkişafına mane olan bu cür hallarla bağlı ictimai fikirlər quberniya hakimiyyətini bu problemi həll etmək məcburiyyətində qoymuşdu. Beləliklə də, 1870-ci ildə şəhərdə və şəhərin yaşayış məhəllələrində yerləşən 147 zavodun sökülməsi barədə quberniya hakimiyyəti qərar qəbul etdi və şəhərin yaşayış məntəqələrindən 2km aralı olmaq şərti ilə boş ərazilərə köçürülməsi qərarlaşdırıldı.
Elə ki, "Qara şəhər"də sənaye tikililərinin limiti bitdi neft sənayeçiləri tikiləcək yeni obyektləri üçün yeni ərazilər axtarışına çıxdılar. "Qara şəhər"ə ən yaxın ərazi Keşlə əhalisinin torpaq sahələri idi. Tezliklə də bu ərazilərdə yeni sənaye şəhərciyi "Ağ şəhər" əmələ gəldi. Bu "Qara şəhər"in şərqdən davamı idi. İndiki "Ağ şəhər" gələcəkdə çox gözəl və müasir əraziyə çevriləcək.
1878-ci ildə Nobel qardaşları tərəfindən Rusiya İmperiyasında ilk olaraq Balaxanıdan "Qara şəhər"ə qədər neft kəməri çəkilmişdir.
Arxa plan
thumb|right|Qara Şəhər 1913-cü ildə Bakı 1813-cü ildə imzalanan Gülüstan müqaviləsindən sonra Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil olmuşdur. Bu dövrdə Bakı 10 min əhaliyə sahib kiçik bir şəhər idi. Dünyada ilk neft quyusu 1847/1848-ci ildə Bakıda qazıldı. İlk neft emalı zavodları 1859-cu ildə şəhər ətrafında tikildi. 1860-cı illərdə Bakının neft sahələrindən əldə edilən neft dünya üzrə neft təchizatının 90%-i təşkil edirdi. Sənaye binaları şəhərin böyük bir hissəsini əhatə etməyə başladı. Zavod və fabriklər havanın çirklənməsinə səbəb oldu. İctimai təzyiq əyalət hakimiyyətini ayrıca sənaye zonası yaratmağa təşviq etdi. 1870-ci ildə şəhərin şərqindəki otlaq ərazilərin neft emalı zavodlarının tikintisi üçün ayrılması təklif edildi. 1872-ci ilə qədər Bakıda kerosin istehsal edən təqribən 60 neft emalı zavodu var idi. Şəhərdə yeni zavod tikilməsini qadağan edən və neft emalı zavodlarının şəhərdən kənarda yerləşdirən qanun qəbu edildi.
Şəhərin əsasının qoyulması və inkişafı
thumb|right|[[Branobel neft emalı zavodları 1880-ci illərin sonunda]] 1874-cü ildə Qara Şəhərin ərazisində 123 neft emalı zavodu var idi. Ərazi limandan 8 mil (13 kilometr) məsafədə idi. Sənaye ərazisi planı 1876-cı ildə tamamlandı. Qonşu Keşlə qəsəbəsinin ferma və otlaqlarının bəziləri şəhərdə fəaliyyəti dayandırılmış fabriklərin köçürülməsi üçün ayrıldı. Yeni sənaye ərazisi yaşayış yerlərindən 2 kilometr uzaqlıqda idi. Çirklənmənin qarşısını almaq üçün yaşayış ərazisində neft emalı zavodlarının tikintisi qadağan edildi. 1880-ci ildə Qara Şəhər ərazisində 118 istehsal fəaliyyəti göstərən firma var idi.
thumb|right|Qara Şəhərin qırağında neft kəməri. 1905-ci il 1878-ci ildə Nobel qardaşları Rusiya imperiyasında ilk neft kəmərini çəkdilər. 5.6 mil (9 kilometr) uzunluğunda və diametri 2 düymə (51 millimetr) olan bu kəmər gündə 10 min barel neft nəql edə bilirdi. Xam neft quyulardan Balaxanıdakı mərkəzi saxlama çənlərinə, ordan da neft emalı zavodlarına göndərilirdi. Tikintiyə sərf edilən pul bir ildə qazanıldı. Çok keçmədən digər şirkətlər Nobellərin yoluyla getdilər.
1879-cu ildə Nobel qardaşları Nobel qardaşları neft istehsalı ortaqlığının əsasını qoydu. Tezliklə onlar Bakıdakı neft sənayesinin 75%-i idarə edirdilər. 1885-ci ilin oktyabr ayında Bakının neft emalı zavodlarının çoxu Qara Şəhərdə idi. Neft torpaq üzərində yerləşdirilmiş 4–6 düymə (100–150 millimetr) diametri olan kəmərlər ilə nəql edilirdi. Burada 2-i Nobellərin olmaqla 12 rezervuar var idi. Kiçik firmalar böyük firmaların çənlərindən istifadə etməli idi.
Sonrakı inkişaf
Balaxanının neftlə zəngin əraziləri Bakıdan 9 mil (14 kilometr) uzaqlıqda yerləşirdi. İsveç səyyahı 1890-cı ildə Balaxanının neft sahələrini ziyarət etmişdir. Burada 116-ı Nobellərin olmaqla 410 quyu (dərinliyi 220–270 metr) var idi. Nobel quyularından biri gündə 150 min pud istehsal edirdi. Nobellər iki xətlə Qara Şəhərə gündə 230 min pud xam neft nəql edirdilər. Onlar günə 60 min pud emal edilmiş neft istehsal edirdilər.
Qara Şəhər inkişaf nəticəsində sərhədlərini aşmağa başlayanda neft sənayeçiləri öz ehtiyaclarını ödəmək üçün daha münasib yerlər axtarmağa başladılar. Tezliklə Qara Şəhərin şərqində Ağ Şəhər adlanan yeni sənaye ərazi ortaya çıxdı. 1902-ci ilin sonunda burada 20-ə yaxın böyük neft emalı zavodu və neftlə əlaqədar ticarət müəssisəsi tikildi. Qara Şəhərdən fərqli olaraq Ağ Şəhərdəki zavodlar daha müasir və daha funksional idi və ərazi çox çirklədilmədi. 1882–1883-cü illərdə Nobel qardaşları Qara Şəhər və Ağ Şəhərin sərhədində Villa Petrolea adlı sənaye cəmiyyətinin əsasını qoydular. 1905-ci ildə Bakının bir çox neft emalı zavodları burada yerləşirdi.
Bakı Rusiya imperiyasında ən başı bəlalı şəhərlərdən biri idi. 1900-cü illərdə Bakıda olan gənc İosif Stalin neft maqnatlarına qarşı hərəkət edən kriminal qruplarla əlaqə saxlayırdı. Belə bir fikir var idi ki, Qara Şəhərdə bəzi çöllüklər kriminal qrupun nəzarətindədir. Stalin menşeviklərin yox, yalnızca bolşeviklərin bura daxil olması kriminal qrupla razılığa gəlmişdi. Bolşeviklərin xüsusi parolu var idi. Başqa bir hekayəyə görə Stalin neft maqnatı Musa Nağıyevin qaçırılmasında rol oynamışdı. Stalin həmçinin neft sahələri işçilərinin tətilə çıxmasını təşkil etmişdi. Bolşeviklər həmçinin neft daşınması şəbəkəsi vasitəsilə öz qəzetləri "İskra"nı paylayırdılar.
Yavay yarımadası
Yavay yarımadası — Qərbi Sibirdə, Kara dənizi sahillərində yerləşən yarımada. Qdansk yarımadasının şimal-qərb qutaracağını təşkil edir. Cənub-qərb və qərbdən Ob estuarisi cənub-şərq və şərqdən isə Qdansk estuarisi ilə əhatələnir.
Şimaldan cənuba doğru 210 km uzunluğa malikdir. Burada ən böyük eni 20-30 km-dir. Yarımadanın şimalı sualtı qayalarla Şokalski adasına doğru uzanır. Burada eni 5 km olan boğaz yerləşir. Yarımada ərazisinin böyük hissəsi düzəndir. Ərazisi əsasən bataqlıqlaşmışdır. Maksimal hündürlük 75 metrdir. Sahilləri alçaqdır. Mara sürülərinin buradan keçməsi istisna ərazisində yaşayış yoxdur. 72-ci paraleldən şimaldakı ərazilər Qdansk yasaqlığı ərazisinə daxildir. Ən yaxın yaşayış məntəqələridir. Yuribey və Matyuysaledir. Yarımadanın cənubunda zəngin neft və qaz yataqları vardır. İnzibati cəhətdən yarımada Yamalo-Nenets Muxtar Dairəsinin Tazov rayonu ərazisinə daxildir.
İvan Blaramberq
İvan Fyodoroviç Blaramberq  ( 8 aprel 1800, Frankfurt-Mayn — 8 dekabr 1878}; Krım) — general-leytenant, hərbi-topoqrafik deponun direktoru ,
Həyatı
Podpolkovnik Blaramberq 1837-1840-cı illərdə İranda olmuş və İranın statistik təsvirini tərtib etmişdi. İ.F.Blaramberq İranın türk mənşəli elatlarının tərkibinə avşar, qacar, müqəddəm, dünbüli, talış, qaragözlü, bayat, şahsevən, cavanşir, fars-modanlı, qoşavənd (və ya kosavənd) və şəqaqilərin daxil olduğunu bildirirdi. Müəllif Cənubi Azərbaycanda türk mənşəli elat tayfalarının ümumilikdə təqribən 68 min ailə təşkil etdiyini yazırdı
Kamilla Klodel
Kamilla Klodel — Fransa heykəltaraşı, fransız şair və diplomat Pol Klodelin bacısıdır.
Həyatı
Kamilla Klodel Şimali Fransada Aisnedə, Louise Athanaïse Cécile Cerveaux ilə Louis Prosperin ikinci uşağı olaraq doğulub. Ailə Kamilla uşaq ikən Vilnyöv-Syur-Ferə köçür. Qardaşı Pol 1868-ci ildə doğulub. 1870-ci ildə ailə Bar-le-Duc-ə, 1876-cı ildə Nogent-sur-Seine-ə və 1879-cu ildə Wassy-sur-Blaise-ə köçür. Kamilla anası və digər uşaqlar ilə birgə 1881-ci ildə Parisin Montparnasse bölgəsində məskunlaşır.
Kamilla hələ uşaq yaşlarından evlərinin bağçasında palçıqdan və gildən cürbəcür fiqurlar düzəltməyi xoşlasa da, düzəltdiyi fiqurları günün altında qurudub evə gətirəndə anasının ciddi tənqidi ilə üzləşirdi.
Kamilla böyüdükcə heykəllərə olan marağı daha da ciddiləşməyə başlayır. Həmin dövrlərdə Fransada qadın rəssam və heykəltaraşlar o qədər azlıq təşkil edirdilər ki, ailə qızlarının incəsənətə olan marağına o qədər də əhəmiyyət vermirdi. Lakin, hələ on üç yaşı olanda Kamilla Bismarkın, I Napoleonun heykəllərini düzəltməyi bacarırdı. Qızının bu qabiliyyətini qəbul etməyən ana tezliklə Kamillanı arzuladığı işdən uzaqlaşdırmağa cəhd edir.
Azər Kərimov (riyaziyyatçı)
Azər Əli oğlu Kərimov — tanınmış azərbaycanlı riyaziyyatçı, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Türkiyə Riyaziyyat olimpiya komitəsinin sədri.
Kamilla Klodel
Həyatı
Kamillanın özündən böyük bir qardaşı və özündən kiçik balaca bacısı da vardı. Onlarla müqayisədə ana Kamillanın hərəkətlərini və qəribəliklərini qəbul edə bilmir. Onun fikrinə görə qızı ətrafdakı ailələrin gənc qızlarından xeyli fərqlənir və bu hal onun üçün xoşagəlməzdir. Bütün bu səbəblərdən ana ilə qızın arasında daima gərgin və emosional münasibət olurdu. Anadan fərqli olaraq ailədə avtoritet fiqur olan ata qızının gilə və daşlara olan marağını yüksək qiymətləndirir və hər zaman qızına dəstək olur. Hətta bu sahədə Kamillanın daha yaxşı təhsil alması üçün ailəsini Parisə köçürtməyə qəti qərar verir.
Rodenlə tanışlıq və məhvedici məhəbbət
1881-ci ildə Kamilla Parisdə qız tələbələrin təhsil almasına o qədər də üstünlük verilməyən Kolarossi akademiyasına yazılır. Üç dostu ilə birlikdə kiçik bir emalatxana kiraləyən Kamilla bir müddət sonra dövrün ən məşhur heykəltaraşlarından biri olan Roden Oqyustun tələbəsinə çevrilir. Bu tanışlıq Kamillanın həyatındakı dönüş nöqtəsi olur. Çünki bir müddət sonra Roden Kamillanın sevgilisi sonda isə rəqibi olur.
Azər Kərimov (riyaziyyatçı)
Həyatı
Azər Kərimov 5 yanvar 1961-ci ildə Bakı şəhərində tanınmış şair Əli Kərimin ailəsində anadan olub. Orta təhsilini Moskvada Fizika-riyaziyyat məktəbində alıb. Moskva Dövlət Universitetinin Riyaziyyat fakültəsini bitirib. Bilkənt Universitetinin professoru, Türkiyə Riyaziyyat olimpiya komitəsinin sədridir.
Kamilla Klodel
Rodenlə tanışlıq və məhvedici məhəbbət
Roden Kamillanın gözqamaşdırıcı istedadından çox təsirlənir. Və birlikdə bir çox işlərə imza ata biləcəklərini düşünür. Həmin ərəfədə Roden "Cəhənnəm qapıları" adlı unudulmaz əsərini yaradır. Lakin, Rodenin bu əsərinin daha çox hissəsini Kamilla ilə birlikdə hazırladığı üçün ona aid olan uğurun tən yarısının Kamillaya aid olduğu dildən-dilə dolaşır. Dövrün bir çox tənqidçiləri hətta Rodenin ən yaxşı və unudulmaz əsərlərinin məhz Kamilla ilə birlikdə olduğu müddətdə yarandığını dilə gətirməkdən də çəkinmirlər.
Axtardığı qızıl öz içərisindəydi
1890-cı illərdə Kamilla artıq öz əsərləri ilə məşhurluq qazanmış və ətrafındakı insanlardan hörmət görən sənətkar idi. O, öz məşhurluğunun və içindəki potensialın fərqinə varırdı. Lakin, Rodenlə birlikidə yaşamasını ailəsi ona bağışlamır. İlk öncə anası daha sonra digər ailə üzvləri ondan üz çevirir. Ailəsinin dəstəyini itirən Kamilla daha bir itki ilə üz-üzə qalır. O, Rodendən hamilə qalsa da, qəza nəticəsində bətnindəki uşağını itirir. Bu itkinin ardından o, çoxlu uşaq heykəlləri və fiqurları düzəldir.
Bir müddət keçir. Kamilla artıq yaradıcılığına Rodenin qanadları altında davam etmək istəmir. Azad ruhlu, heç kimdən asılı olmağı sevməyən Kamilla ilə Roden arasında məhəbbət ucbatından çıxan qısqanclıq davalarını da səbəb görərək, Kamilla 1898-ci ildə Rodendən ayrılıb gələcəyə təkbaşına davam etmək qərarına gəlir. Roden də öz növbəsində Kamilladan ayrılmaq istəyir. Və ilk addımı da o, atır. Kamillanı tərk edib başqa qadınla evlənir.
Sonralar Roden Kamilla haqqında deyirdi: "Ona qızılı harda tapa biləcəyini söylədim. Amma tapdığı qızıl onun öz içərisindəydi."
Öz əsərlərinə düşməncəsinə münasibət
Kamilla ailəsindəki kişilərdən nə qədər dəstək görürdüsə, qadınlardan da bir o qədər pis, alçaldıcı münasibət görür. Anası və bacısı bacardıqları qədər ondan uzaq durmağa çalışırlar. Lakin atası və qardaşı Pol yaşadıqları müddətdə onun sənətinə hörmət edib sahib çıxırlar. Kamillanın atası çox uzunömürlü olmur. O, həyatdan köçdükdən sonra Pol da diplomatik işləri ilə əlaqədar Şərqə işləməyə gedir.
O, 1898-ci ildən sonrakı zamanlarda həm qadın sənətçi kimi yaşadığı sıxıntılar, həm də şəxsi həyatındakı fırtınalı hadisələr ucbatından ruh düşkünlüyünə yuvarlanır. Maddi sıxıntılar içərisində çabalayan Kamillanın ruh sağlamlığında problemlər baş qaldırır, paronoik hallar yaranır. 1906-cı ildə isə onda şiddətli krizlər başlayır. Bir gün gecə əsərlərinin çoxsunu sındırıb məhv edir, yarısını çaya atır. Onun vəziyyətinin pisləşdiyini görən anası və bacısı Rodenin köməkliyi ilə Kamillanı ruhi xəstəxnaya yatırdırlar.
Nə etdim ki, tənhayam?
Bir sənət adamına ediləcək ən böyük pislik məhz Kamillaya edilir. Xəstəxanada olduğu müddətdə dəfələrlə həkimlərdən palçıq və gil istəsə də onun bu arzusu qətiyyətlə rədd edilir. Onun tək istəyi evlərinə qayıdıb heykəl hazırlamaq olur. Kamillanın bu istəyini həkimi dəfələrlə onun anasına və bacısına yazıb bildirsə də, onlar tərəfindən məktublara heç bir əhəmiyyət verilmir. Beş ildən bir onu ziyarətə gələn qardaşı Pola yazdığı məktubda Kamilla çəkdiyi əzabları dilə gətirir:
“Ruhi xəstəxanadayam. Haqqımı itirmişəm… Zülm eləyirlər mənə, bir qadına belə zülm etməzlər, sənəti belə təhqir etməzlər, Pol… Boş yerə xəstəxanaya saldılar. Onlar mənim yaradıcılğımın sərhədlərinə yaxşı bələd idilər. Qurdların gəmirdiyi kələm kimiyəm – hər yetişən yarpağımı çeynəyirlər… Bura atıldığım neçə il oldu? Bilmirəm… Ancaq bütün həyatım boyu yaratdığım əsərlərə sahib çıxdıqdan sonra özlərinin yaşamalı olduqları həbsxana həyatını mənə yaşadırlar. Bütün bunlar Roden deyilən o şeytanın işləridi. Onun beynində bircə qorxulu fikir vardı. Mənim ondan üstün olmağım. O bunu bilirdi. Bunun üçün də məni hər zaman sənətdən uzaq və bədbəxt edib bura saldırdı. Nə etdim ki, tənhayam? Bu əsarətdən çox sıxılıram… Evə heç bir zaman dönməyəcəmmi, Pol? Mən həyatı, eşqi və ümidi sevirdim. Mükafatsız olsalar belə…”
Həyatının ən məhsuldar illərində ruhi xəstaxanaya salınması və otuz ilini orda keçirməsi Kamilla üçün dəhşətli idi. Ən pisi isə sevdiyi sənətdən, gildən, daşlardan və heykəldən uzaq olması idi. Kamilla Klodel 1943-cü il 19 oktyabrda otuz ildən çox qaldığı ruhi xəstəxanada həyata gözlərini həmişəlik yumur. O, Monfavet məzarlığında dəfn olunur.
Henrix İbsen onun həyatından bəhs edən "Biz ölülər oyanarkən" adlı kitab yazıb. Kamilla Klodelin həyatından bəhs edən ilk film 1988-ci ildə rejissor Bryuno Nyuitten tərəfindən ekranlaşdırılıb. İkinci bir film isə 2014 cü ildə Bryuno Dyumon tərəfindən çəkilib. Həmin filmdə Kamilla obrazını aktrisa Jülyet Binoş ifa edir.
Yaradıcılıq dövrü
thumb|right|Kamilla Klodel öz iş mağazasında (1930-cu ildən əvvəl) thumb|left|[[Ogüst Roden, Kamilla Klodelin beretlə portreti, 1886]]
Sadıqlı (Tovuz)
Sadıqlı — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Yanıqlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Toponimikası
Kənd mənşəcə Qazax mahalından olan sadıqlı nəslinin Xınna dərəsində kənd təsərrüfatı üçün əlverişsiz bir yerdə məskunlaşması nəticəsində yaran­mışdır. Kəndin adı yerli əhalinin dilində Sadıxlı kimi tələffüz edilir. Gürcüstanın Marneuli rayonunda Sadaxlı adlı yaşayış məntə­qəsi qeydə alınmışdır.
Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.
Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.
Artür Rembo
Jan Nikolas Artür Rembo (20 oktyabr 1854, Şarlevil Mezyer, Fransa — 10 noyabr 1891, Marsel, Fransa) — fransız şair, simvolizmin ədəbiyyatda ən böyük təmsilçilərindən biri.
Həyatı
Artür Rembo 20 oktyabr 1854-cü ildə Fransanın şimalındakı Ardennes bölgəsində yerləşən Şarlevil Mezyer qəsəbəsində, Burbon küçəsi 73 ünvanında doğulmuşdur. Atası Frederik dənizçi olmuşdur və anası Vitali ilə gənc yaşda ayrılmışdır. Vitali Roşe yaxınlığında yaşayan ferma sahibi varlı bir ailənin qızı idi. İlk doğulan uşağa atasının adı Frederik verilmişdir. İkinci uşaq olan Artür, anası ilə eyni adı daşıyan Vitali və 4-cü uşaq Rembonun həyatında vacib rol oynayan İzabeldir.
Artür Rembo cəmi 37 il yaşayıb. Qısa həyatının çox hissəsini, kasıb, ac, küçələrdə soyuqdan üşüyən avara kimi keçirib. Rembo Fransadan piyada və tamamilə pulsuz İtaliyaya, Almaniyaya, Belçikaya səyahət edib, qarlı Alp dağlarını piyada aşıb.
Yaradıcılığı
16 yaşı olanda Rembo şeirlərini romantik şair Teodor de Banvilə göndərir. O ilahi gözəlliyin axtarışı üçün şairlər səltənəti olan Parnasa (Parnas – qədim yunanların inancına görə şeir və şairlər aləminin mövcud olduğu dağ) qoşulmaq istəyini bildirir.
Əsərləri
thumb|right|200px|Rembo Afrikada Yazıçının sağlığında çap olunan əsərləri:
Taleh Şirinov
Taleh Şirinov (Taleh Voraşil oğlu Şirinov; ) — Azərbaycan alimi, fizika-riyaziyyat elmləri namizədi, Azərbaycan Texniki Universitetinin "İnformasiya və telekommunikasiya texnologiyaları" fakültəsinin dekanı (2019).
Həyatı
Taleh Şirinov 26 mart 1963-cü ildə Laçın rayonunun Hacıxanlı kəndində anadan olmuşdur. 1970-ci ildən 1978-ci ilə qədər Laçın rayonu Haçıxanlı kənd orta məktəbində, 1978-80-ci illərdə isə Bakı şəhəri 1 saylı Respublika fizika-riyaziyyat təmayüllü orta məktəbdə təhsil almışdır. 1981-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) Tətbiqi riyaziyyat və kibernetika fakültəsinə daxil olmuş və 1986-cı ildə həmin fakültəni riyaziyyatçı ixtisası üzrə bitirmişdir.
1987-ci ildən 2004-cü ilədək Azərbaycan Texniki Universitetinin «Avtomatika və idarəetmə» kafedrasının nəzdindəki «İdarəetmə» Elmi-tədqiqat laboratoriyasında laborant, kiçik elmi işçi və böyük elmi işçi vəzifələrində işləmışdır.
2004-cü ildən 2010-cu ilədək «Avtomatika və idarəetmə» kafedrasında baş müəllim, 2010-cu ildən 2017-ci ilə qədər «Tətbiqi informatika» kafedrasında dosent, hal-hazırda isə «Mühəndis riyaziyyatı» kafedrasında dosent vəzifəsində işləyir.
2019-cu ildən «İnformasiya və telekommunikasiya texnologiyaları» fakültəsinin dekanıdır.
2007-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin ixtisaslaşdırılmış Elmi Şurasında namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək fizika-riyaziyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.
2020-cı ildə Azərbaycan Respublikası "Qabaqcıl Təhsil işçisi" nişanı ilə təltif edilib.
T.V.Şirinov bakalavr və magistr ixtisası pillələrində təhsil alan tələbələrə «Proqramlaşdırma texnologiyalarında hesablama üsulları», «Ədədlər nəzəriyyəsi və kriptoqrafiya», «Kompüter elminin müasir problemləri», «Optimallaşdırmanın ədədi üsulları» və s. fənlər üzrə mühazirə, laboratoriya, kurs və elmi – tədqiqat işləri aparır. O, bakalavr pilləsi üzrə buraxılış işlərinə, həmçinin magistr dissertasiyalarına rəhbərlik edir. T.V.Şirinov mütəmadi olaraq Universitet, Respublika, Beynəlxalq konfrans və simpoziumlarda elmi məruzələrlə çıxış edir. O, müxtəlif mərkəzi jurnallarda və xaricdə dərc olunan 50-dən çox elmi əsərin, o cümlədən 4 dərs vəsaitinin, 2 metodik vəsaitin, 10-dan çox tədris proqramlarının və metodik işlərin müəllifidir.
Viktor Valdes
Viktor Valdes öz futbol yolunu Barselonanın gənclər komandasında başlayıb. O, bura 1992-ci ilin 1 iyulunda gəlmişdir. Lakin sentyabrda o, ailəsi ilə birlikdə Tenerifəyə köçdülər. Valdes klubu tərk etməyə məcbur oldu. O, kluba 3 ildən sonra dönə bildi. Qayıtdıqdan sonra o, böyük zirvələrə çata bildi.
San-Sebastyan
San-Sebastyan (San Sebastián, Donostia) — İspaniyada bir şəhər.
Süni seçmə
Süni seçmə və ya seleksiya( — seçmək) — xüsusilə bəzi canlılar tərəfindən digər canlılar üzərində şüurlu olaraq tətbiq olunan seçməyə deyilir.
Tətbiqi
Süni seçmə bir canlının, bir digər canlının törəməsini və həyatda qalmasını (canlılığın iki təməl zərurilikləri) öz istəkləri daxilində məhdudlaşdıraraq və ya istiqamətləndirərək, müəyyən funksiyaların nəsillər ərzində seleksiyası nəticəsində, seçən növ tərəfindən ən "istənilən" fərdlərin əldə edilməsini hədəfləyir. Bunun ən sadə və ən fundamental nümunəsi insanın öz məqsədləri istiqamətində digər növləri əhilləşdirib dəyişdirərək yeni növlər əldə etməsidir.
Süni seçmə əvvəlcə müəyyən bir xüsusiyyətin bir canlı qrupunda istənilməsi ilə başlayır. Təbii ki, arzulanan bu özəlliyin ən azından ilkin bəzi xüsusiyyətlərinin populyasiyanın "genetik hovuzu" içərisində meydana gəlməsi gözlənilir. Bir inəyi uçma funksiyası qazanma üçün seçməyə tabe tutsaz, demək hədəf uçma məqsədli bir Süni seçmədir. Bu, milyonlarla illik süni (və ya təbii) seçmə nəticəsində əldə edilə bilər. Bəli, əgər lazımlı seçmə olsa və ya tətbiq olunsa bu əldə edilə bilər, amma bu çox uzun müddət davam edəcək. Yəqin ki, insanlığın nəslinin kəsildiyi bir dövrə qədər məşğul olmaq lazımdır. Çünki inəklər uça biləcək xüsusiyyətə sahib deyillər, həmçinin uçmaları üçün lazımlı olan əsas şərtlərin də heç birinə sahib deyillər (bunun üçün lazımlı olan ön üzvlərin boş, havada qalması, arxa üzvlər üzərində hərəkət etmə, aerodinamik quruluşdur), amma misalçün, vəhşi pələnglərin evlərdə daha sakit, daha kiçik, daha kövrək şəkildə seçilməsi və bu istiqamətdə bir təkamülün təmin edilməsi mümkündür. Çünki bu, həm quruda yaşayan və dörd ayaq üzərində hərəkət edən bir heyvanın uçmağa başlamağı kimi böyük bir hadisə tələb etmir, həm də müasir pələng populyasiyası içərisində hal-hazırda bu seçmələri tətbiq etməyə uyğun genetik və fiziki xüsusiyyətlərə sahib olan fərdlər var. Qısaca, süni seçmə ilə bir növü təkamülləşdirmədən əvvəl, ömrümüzün buna çatacağından əmin olmalıyıq. Çünki təkamül olduqca yavaş hərəkət edən prosesdir.''
Daha sonra,populyasiya içərisindəki müxtəliflikdə bu xüsusiyyəti daşıyan fərdlər seçilir və öz aralarında cütləşdirilirlər. Sakit və kiçik pələnglərin davamlı bir-birləriylə cütləş populyasiydirilməsi kimi. Vəhşi təbiətdə bu mümkün olmaya bilər. Məsələn, vəhşi təbiətdə sakit və kiçik bir pələng, daxili təbiətindəki vəhşilik az olduğundan ovları uğurlu şəkildə edə bilməyəcək və ən erkən ölənlərdən biri olacaq. Üstəlik sakit bir pələngin vəhşi təbiətdə yenə özü kimi sakit bir digər pələnglə çütləşəcəyinə ehtimal həddindən artıq azdır, amma Süni seçmə birbaşa hədəfə istiqamətlidir. Yalnız şüurlu və seçmə gücünə sahib olan bir növ (məsələn insan) davamlı istiqamətləndirilmiş bir seçmə tətbiq edərək, sakit və kiçik pələnglərin davamlı bir-birləriylə çütləşməsini və balalar arasında da ən sakitlərinin böyüyəndə davamlı olaraq yenə sakit fərdlərlə cütləşməsini təmin edə bilər.
Bunun xaricində qalanların isə çütləşməsinə şərait yaradılmayacaq və ya məhdudlaşdırılacaq. Beləcə, gərəksiz enerji və zaman itkisinin baş verməməsi üçün tədbir görüləcək. Nəsillər ərzində doğulan balalarda əvvəldən arzulanan xüsusiyyəti ən çox daşıyanlar yetişdirilərək özləri kimi bu xüsusiyyəti daha çox daşıyan əks cinsdən olan fərdlərlə çütləşdiriləcəklər. Bu üsulla, nəsillər keçdikcə arzulanan xüsusiyyət daha da sıx görünməyə başlayacaq və bir müddət sonra bu şəkildə süni olaraq təcrid edilən fərdlər əvvəlki əcdadlarıyla çütləşə bilməyəcək hala gəldiklərində növyaranma prosesi və dolayısı ilə təkamül reallaşmış olacaq. Ümumiyyətlə Süni seçmə nəticəsində növyaranma prosesi tam baş vermir və ya tam baş verməsi üçün süni seçməyə tabe tutulan canlının yenidən təbiətə buraxılması lazımdır (lakin öz əcdadları hesab olunan canlılarla eyni mühitlərə yox, çünki yenidən onlarla qarışa bilərlər və çox az müddət sonra seçmə pozula bilər). Çünki seçmənin idarəçilik altında olduğu və kənardan müdaxilə faktoru olduğu səbəbiylə canlıda seçilən genlər sabit hal ala bilmir, davamlı olaraq bir istiqamətə doğru məcburi olaraq, canlının öz istəkləri daxilində olmadan, çox az müddət ərzində və çox tez sürüşdürülür. Bu da, Süni seçmə ilə əldə edilmiş populyasiyaları öz əvvəlki həyatlarına qaytardıqdan sonra yalnız bir neçə nəsil içərisində köhnə xüsusiyyətlərinə yenidən dönmələrinə səbəb ola bilər, amma daha şüurlu, sabit və dəqiq olaraq edilən seçmə nəticəsində, bir daha heç vaxt geri qayıda bilməyəcək növlər əldə edilə bilər. Bu, seçməni aparan növün bu sahədə mütəxəssis olub-olmadığını göstərəcək.
Tarixi
Süni seçmə, ilk olaraq romalılar tərəfindən istifadə edilmişdir. Əkinçiliklə məşğul olan romalılar müəyyən xüsusiyyətlərə sahib olan heyvan və bitkiləri öz aralarında cütləşdirərək, istənilən xüsusiyyətdəki balaların doğulma şansını artırmışdırlar. Daha sonralar fars Əbu Reyhan Biruni, 11-ci əsrdə yazdığı "Hindistan" adlı kitabında Süni Seçməyə bir çox nümunələr vermişdir. Son olaraq isə Darvin, mövzu üzərində çox uzun illər işləmiş və bir çox əhilləşdirmə əməliyyatı aparmış mütəxəssis olaraq, "Növlərin Mənşəyi" adlı əsərində və "Əhliləşdirmə Altındaki Bitki və Heyvanlardaki Müxtəliflik" adlı kitablarında bu mövzuya geniş yer ayırmışdır. Təbii seçmə nəzəriyyəsinin də başlanğıcına Süni seçmə məlumatını yerləşdirmişdir. "Süni seçmə" terminini ortaya atan və bu seçmə növünün daha əraflı və tam dəqiq izahını ilk dəfə verən də Darvin olmuşdur. Darvin, Süni seçmənin və dolayısi ilə təkamülün təsirini Növlərin Mənşəyi'ndə belə izah edir:
"Seçmə müddəti uzun vaxt ala bilər, amma insanın süni seçmənin gücünü istifadə etdiyi təqdirdə, ola biləcək dəyişikliklərin hər hansı bir sərhədini görə bilmirəm."
Yabanı kələmdən süni seçmə ilə əldə edilən yeni növlər
Yabanı kələm (Brassica oleracea), Süni seçmə nəticəsində meydana gələn təkamülün ən gözəl nümunələrindən biridir. Brassica cinsi Cənubi Avropa sahillərində və Qərbi Avropada yaşayır. İnsanlar, bu kələm cinsinin fərqli xüsusiyyətlərini öz istəkləri daxilində Süni seçmə istifadə edərək seçmiş və özlərinin təyin etdiyi istiqamətlərdə təkamül keçirməsini təmin etmişdir. Bunun nəticəsində, hal-hazırda hamımızın tanıdığı və tez-tez istifadə etdiyimiz və bu seçmədən əvvəl təbiətdə heç vaxt mövcud olmamış bu tərəvəzlər əldə edilmişdir: kələm, brokkoli, gül kələmi, Brüssel kələmi, quru kələm, buruq kələm, yer kələmi və Çin kələmi. Bütün bu tərəvəzlər bir tək yabanı kələmin davamlı seçilmələrə tabe tutulmasıyla yaradılmışdır.
Qarğıdalı
Qarğıdalı da, təbiətdə yetişən teosinte adlı bir bitkinin davamlı olaraq Süni Seçməyə uğradılması nəticəsində əldə edilmişdir. Teosinte çox az dənəyə sahib olan bitkidir (şəkildə solda gördüyünüz növ). Davamlı olaraq bol dənəli olanteosinte'lər öz aralarında hibridizasiyaya uğradılaraq müasir bol dənələri olan qarğıdalıların təkamülləşməsinə səbəb olmuşdur.
Baş heyvanlarda süni seçmənin tətbiqi
Üsul olduqca funksionaldır və növlərin çox sürətli təkmilləşməsini təmin edir. Bir neçə nəsil ərzində əcdad xüsusiyyətlərini itirməsi və ya bu xüsusiyyətlərin tamamilə dəyişməsi ilə nəticələnir. Məsələn, ev inəklərinin əcdadları olan Bos primigenius növü inəklər balaladıqdan sonra orta hesabla gündə 4–5 litr süd verə bilirdilər və bu miqdar balaları üçün yetərli idi, amma hal-hazırda Süni seçməni istifadə edilərək bu inəklərdən yaradılan Bos taurus növündən olan ev inəkləri balaladıqdan sonra gündə orta hesabla 50 litr süd verirlər. Aradakı fərq həqiqətən inanılmazdır. Bunu mümkün edən tək şey, davamlı olaraq daha çox süd verə bilən fərdlərin törəməsinə şəraitin yaradılması, digərlərinin isə maraq dairəsində qalmayıb nəsli kəsilərək uduzmasıdır.
Üsul çox sadədir: hər inək birdən çox sayda bala doğur və bu balaların genetik strukturları bir-birlərindən fərqlidir. Bu fərqlilik, yetkin olub artdıqları zaman verə biləcəkləri süd miqdarına da təsir edir. Məsələn, gündəlik 10 litr süd verə bilən bir ananın balalarının hamısı gündə 10 litr süd verəcək xüsusiyyətlərdə ola bilməyəcək. Bəziləri gündə 8–9 litr, əksəriyyəti anaları kimi 10 litr, digərləri isə analarından daha çox, 11–12 litr süd verəcəkdir. Bu "digər" balaların törəməsinə icazə verilməsi nəticəsində, davamlı olaraq artan (bəzi hallarda müvəffəqiyyətsiz olan və azalan) süd istehsal imkanlarına çatmaq mümkündür. Bunu edən süni seçmədir. Bu yeni nəsillər əcdadlarından o qədər fərqlidir ki, bir yerə gətiriləcək olsalar artıq bir-birləriylə cinsi birləşmə etməyəcək qədər ayrılmış ola bilərlər, etsələr belə bala meydana gəlməz, çünki əcdad növlərin cinsi strukturlarıyla müasir nümayəndələrin cinsi strukturları uzun müddət qarışmadığından bir-birini tanımayacaq. Bu hadisə növyaranma prosesinin başlanğıcı hesab olunur.
Ev itləri
Bütün müasir ev itləri iki alt növə aiddir: və. Bunların hər birisi, vəhşi qurd (canavar) adıyla tanıdığımız Canis lupus'un alt növləridir. Minillər əvvəl insanlar, yaşadıqları ərazilərə ən çox yaxınlaşan, ən az yırtıcı olan, ən güclü olan və s. xüsusiyyətlərə görə seçdikləri vəhşi qurdları əhilləşdirmiş və bu xüsusiyyətlərinə görə seçmə tətbiq etmişdir. Müasir bu çox fərqli it müxtəlifliyi minillərdir tətbiq olunan bu seçmələrdən, insan amilindən qaynaqlanır. Bu it növlərinin hər birisi öz aralarında cütləşə bilir (bunun səbəblərindən biri insanın seçməyə daha az peşəkarcasına yanaşmasından irəli gələn davamlı qarışmalarıdır) və hal-hazırda pitbul kimi itlər əldə etmək üçün istənilən xüsusiyyətlərə sahib olan itlər öz aralarında cütləşdirilir. Məsələn, bir Golden Retriever ilə bir Rottweiler bir-birlərindən nə qədər fərqli görünsələr də, eyni alt növə aiddirlər (Canis lupus familiaris), bir-birləriylə rahat cütləşə bilirlər. Əlbəttə ki, daha uzun müddət davam edən sərt izolyasiyalar meydana gəlsə növyaranma prosesi qaçılmaz olacaq.
Atlar
Dünyanın ən sevilən atları olan İngilis atları, Ərəb atlarının davamlı olaraq ən sürətli və güclülərinin seçilməsi nəticəsində əldə edilmişdir. Hal-hazırda bu seçmə hələ də süni olaraq davam etdirilir.
Göyərçinlər
Darvinin Süni seçməni kəşf etməsinə səbəb olan canlılar inəklər və ya digər nümunələr deyil,
dövrün aristokratlarının xobbi olaraq saxladıqları göyərçinlər idi. Darvin, yaşayan çox sayda və bir-birinə heç də oxşamayan göyərçin növlərinin hər birisinin Columba Livia adlı qaya göyərçinindən, xobbiçilərin istəkləri istiqamətində nəsillər içərisində təkamülləşdiyini fərq etmişdi. Bolin göyərçinindən (Columba Bolin) Kamerun göyərçininə (Columba sjostedti), Nilqiri göyərçinindən (Columba elphinstonii) limon göyərçininə (Columba larvata) qədər onlarla müxtəlif növ göyərçin, qaya göyərçininin müəyyən xüsusiyyətlərinin seçilməsi nəticəsində təkamülləşmiş olmalı idi. Bir neçə ay bundan əvvəl aparılan tədqiqatda Darvinin, hər hansı bir dəlilsiz və sübutsuz, amma dahiyanə olaraq fikirləşdiyi və ortaya atdığı bu iddiası təsdiqləndi.
Süni seçmənin bir çox üsulları var. Hal-hazırda bakteriyalar arasında Süni seçmə tətbiq olunaraq bəzi dərmanlar hazırlanır.
Süni seçmənin bir mənfi təsiri var: növdaxili müxtəlifliyi azaltdığından (davamlı istənilən xüsusiyyətlərə sahib olan fərdlər seçilir və digərlərinə əhəmiyyət verilmir) xəstəliklərə, epidemiyalara və bəzi zəifliklərə səbəb olur. Məsələn, davamlı süd verməsi istiqamətində seçmə edilən bir canlı təbiətdə sərbəst buraxıldıqda yaşama ehtimalı azalır. Bu da həmçinin süni seçmə ilə növyaranma prosesinin baş verməsi ehtimalını azaldır. Bu səbəblə Süni seçmənin tətbiq edildiyi yerlərdə çox ciddi nəzarətə ehtiyac olur.
Yerdə yaşayan canlılar arasında Süni seçmə tətbiq edə bilən yeganə növ insan deyil. Məsələn,