cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qaradağlı (Qarakilsə)
Qaradağlı — Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan Respublikası) Qarakilsə (Sisyan) rayonu ərazisində kənd.
Tarixi
İrəvan quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indi Qarakilsə (Sisyan) rayonunda kənd.
Coğrafiyası və iqlimi
İrəvan quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qarakilsə (Sisyan) rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 10 km şimal-şərqdə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Kənddə tarixən azərbaycanlılar yaşamışdır.
Əhalisi
Buraya ermənilər 1828-1830-cu illərdə İrandan köçürülmüşdür. Kənddə ermənilərlə yanaşı 1831-ci ildə 128 nəfər, 1873-cü ildə 331 nəfər, 1886-cı ildə 286 nəfər, 1897-ci ildə 364 nəfər, 1919-cu ildə 360 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1919 - cu ilin axırlarında azərbaycanlılar soyqırıma məruz qalaraq deportasiya olunmuşdur. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti qurulandan sonra sağ qalan kənd sakinləri öz yurdlarına dönə bilmişdir. Burada 1922-ci ildə 152 nəfər, 1926-cı ildə 163 nəfər, 1931-ci ildə 105 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarı ilə 1948-1953 - cü illərdə azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunaraq Azərbaycana köçürülmüşdür. İndi burada yalnız ermənilər yaşayır.
Toponim böyük türk tayfası qızılbaşlardan olan qaradağlı tayfasının adı əsasında əmələ gələn etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir.
Sınaq Tısbağası (personaj)
Sınaq Tısbağası - Luis Kerrollun Alisa möcüzələr ölkəsində əsərinin qəhrəmanlarından biridir. Qrifonun həmkarıdır.
Qəhrəmanmaraş dondurması
thumb|right|Qəhrəmanmaraş dondurması
Qəhrəmanmərəş dondurması, Qəhrəmanmərəş döymə dondurması, Səhləbli dondurma və ya Mərəş dondurması — Türkiyənin Qəhrəmanmərəş şəhərində, süd, şəkər, səhləb unu və mastikadan hazırlanan dondurma. Bəzən bıçaq və çəngəl ilə yeyirlər.
Tarix
Əslində, Türkiyədə yalnız mastik dondurma var idi və onun resepti Osmanlı İmperiyası dövründə 300 ildir gizli qaldı, lakin 19-cu əsrin ortalarından Suriya taciri İstanbul bumu adlı Türk dondurmasının lokal bir versiyasını hazırladığı Şam üçün gizli resept gətirdi. Suriya versiyası, dondurmanın Türk versiyasından daha yüngül və daha havadar idi. 19-cu əsrin sonlarında fars kralının və ədviyyəli fars desertləri üçün hazırlanmış yumurta ilə "Bastani Sonnati" adlı Fars dondurmadan sonra.
İstehlak və mədəniyyət
Dondurma, hər iki küçə satıcılarından ənənəvi olaraq Osmanlı dövrünə aid arabaları və mağaza cəbhələrindən satılır, burada qarışıq onu davamlı saxlamaq üçün uzunmüddətli küləklər ilə müntəzəm olaraq qarışdırılır. Satıcılar tez-tez bir çubuqda dondurma konusuna xidmət edərək müştərini çaşdırırlar və nəhayət müştəriyə verə bilməmişdən əvvəl ətrafında fırlanan çubuq ilə dondurma aparırlar. Bu bəzən praktikaya yiyələnməyən müştərilər arasında anlaşılmazlıqlar yaradır.
Türkiyənin bəzi yerlərində dondurma Shawarma kimi müalicə etmək və qəssab bıçaqla kəsmək adətlidir.
Molla Heydərəli Faiz
Molla Heydərəli Məsih oğlu Faiz — azərbaycanlı şair, xəttat.
Həyatı
Molla Heydərəli Məsih oğlu 1602-ci ildə Ərdəbil şəhərində anadan olmuşdur. Mükəmməl mədrəsə təhsili slmışdı. Şair və xəttat idi. Faiz təxəllüsü ilə xoştəb şeirlər yaradırdı.
"Səfinəyi-Xoşgu" təzkirəsində onun şeirlərindən nümunələr verilir.
Molla Heydərəli Faiz 1670-ci ildə vəfat edib.
Viktor Getts
Viktor Getts (24 fevral 1994) — Rusiyalı kişi ağır atlet. 77 kq çəki dərəcəsində yarışır və beynəlxalq yarışlarda Rusiyanı təmsil edir. Viktor Getts dünya çempionatlarında iştirak etmişdir. Son dəfə 2015 Ağır atletika üzrə Dünya Çempionatında mübarizə aparmışdır.
Dosye
Dosye – əvvəlki illər ərzində müəyyən mövzu, problem ətrafında materialların toplanması; müəyyən şəxs barədə sənədlər və materiallar toplusu, kadrlar üzrə şəxsi vərəqə; müəyyən məsələyə, işə, şəxsə aid olan sənədlər komplekti, həmçinin bu sənədlər saxlanan qovluq.
Ədəbiyyat
R.Əliquliyev, S.Şükürlü, S.Kazımova. “Elmi fəaliyyətdə istifadə olunan əsas terminlər”, Baki, İnformasiya Texnologiyaları, 2009, 201 s.
Qəhrəmanmaraş
Qəhrəmanmaraş — köhnə və xalq arasındakı adıyla Maraş Türkiyənin bir şəhəri və ən sıxlıq on səkkizinci şəhəri. 2016 etibarilə 1.112.634 əhaliyə malikdir. Qurtuluş savaşında işğala müqaviməti səbəbi ilə TBMM tərəfindən 5 Aprel 1925-ci ildə şəhərə İstiqlal Medalı verildi. Onun adı 7 fevral 1973-cü ildə Qəhrəmanmaraşa dəyişdirildi.
Osmanlı səyyahı Evliya Çələbi, isə Seyahatnamesinde Maraş xalqı üçün, "Kelimatları lisan-ı Türkiyə və əksərən xalqı Türkməndir" deyər. Maraş və ətraf ərazilər, xüsusilə Oğuz, Avşar, Bayat və Beydili, əksəriyyətində isə 24 Oğuz boynu mövcuddur.
2012-ci ildə çıxarılan 6360 saylı qanuna görə, bir il şəhəri oldu. Eyni zamanda Qəhrəmanmaraş Türkiyənin elektrik ehtiyacının 14 faizini qarşılamaqdadır.
Etimologiya
Erkən Dəmir Çağ və Geç Hitit dövründə paytaxt olaraq istifadə edilmiş, luvin Kurkuma və Asurlurlar üçünsə markası olaraq bilinən bir antik kent'idi. M.Ö. 711-ci ildə Assuriya tərəfindən fəth edilmiş və adı Markas üçün rəsmi olaraq dəyişdirilmişdir. Qəhrəman Mübarizədən əvvəl Qəhrəmanmaraş adı Maraş idi. İstiqlal müharibəsindən sonra Müstəqillik Medalı ilə mükafatlandırıldı və daha sonra Türkiyə Böyük Millət Məclisinin qərarı ilə 7 Fevral 1973də "Qəhrəman" adı verildi. Eyni zamanda, Maraspor adını Kahramanmaraspor olaraq dəyişdirdi.
Tarixçə
Tekir vadisindəki Döngel kəndindəki mağaralarda aparılan araşdırmaların nəticələrinə görə, bölgədəki insan məskəni yuxarı paleolitdə başlamışdır; Neolitik, Kalkolitik və Köhnə Tunc Çağı da davam etdiyini göstərir. 2009-cu ildə Qəhrəmanmaraş mərkəzində aparılan qazıntılar zamanı qədim Almaniyanın Almaniyadakı 300-400-ci illərə qədər olan bəzi mozaika aşkar edilərək işə başlamışdır.
Asur yazıları və ya "Marka" kimi tanınan şəhər, son Hitit dövlətinin, Qurgum Krallığının paytaxtı oldu. 711-ci ildə Gurum Krallığı Assuriya tərəfindən əlavə edildikdə, Markas əyaləti mərkəzi inşa edildi. Daha sonra Fars, Romalılar, Bizanslılar, Ərəblər, Səlcuqlar, Mamluklar, Dulkadiroğulları və Osmanlılar şəhərə üstünlük verdilər.
Maraş, Qurtuluş savaşı əsnasında xalqın müqaviməti səbəbiylə 7 Mart 1973-cü ildə TBMM tərəfindən Qəhrəmanmaraş olaraq dəyişdirildi.
XI əsrin sonunda Anadoluda yerləşən türklərin suverenliyi altında qaldı. 1243-cü ildə Monqol işğalına tuş gələn Maraş, II. Anadolu bəylikləri dövründə Dulkadiroğullarının oldu.12 İyun 1515 tarixində Turnadağ Müharibəsi ilə Osmanlı suverenliyinə keçən Maraş, 1515–1919 illəri arasında Osmanlı suverenliyində qaldı. Sülh dövründə, ilk növbədə ingilislər, sonra isə Fransızlar işğal edildi.
Müstəqillik uğrunda müharibə dövrü
İstiqlal Müharibəsində Qəhrəmanmaraşın yeri, Türk-Fransız Cəbhəsi və Maraş Müdafiəsi yazısında daha ətraflı izah edilir.
Respublika dövrü
2012-ci ildə çıxarılan 6360 saylı qanun ilə Qəhrəmanmaraşda sərhədləri il mülki sərhədləri olan böyük şəhər bələdiyyəsi quruldu və 2014 Türkiyə yerli seçkilərinin ardından böyük şəhər bələdiyyəsi işlərinə başladı.
Coğrafiya
Qəhrəmanmaraş mərkəzinə Ahir dağının ətəklərində tikilmişdir. Beləliklə, şəhər mərkəzi qabarlıdır. Şəhər mərkəzindən kənar bəzi bölgələr düz, lakin ümumiyyətlə qeyri-bərabərdir. Qəhrəmanmaraşda iqlim quruluşu digər illerden fərqli. Çünki Qəhrəmanmaraş vilayət xəritəsi onu üç bölgəyə yerləşdirdi. Buna görə dəyişən iqlim var, lakin ümumilikdə Aralıq dənizinin iqlimi üstünlük təşkil edir. Qəhrəmanmaraş, Aralıq dənizinin şəhər mərkəzində yerləşir. Digər şəhərlərlə olan yeri yuxarıdakı şəkildəki kimidir.
Əhali
Qəhrəmanmaraşın əhalisi 1.112.634 (2016). İl 14,520 nəfərdir  km²'dir. vilayətdə km km üçün 77 km. (En yüksek yoğunluklu ilçe: 187 kişi ile Dulkadiroğlu ) İlde yıllık nüfus artış hızı% 1,46'dır.
TUİK məlumatlarına görə 2016-cı ildə bu belediyelerde 11 mahal və bələdiyyə və 693 məhəllə var.
Cari Əhali dəyərləri
Qəhrəmanmaraş əhalisi: 1.144.851 (2017 sonu). Vilayətdə 14,520 km 2 sahəsi var. Vilayətdə km 2- də 79 nəfər var. (Ən yüksək sıxlığı olan mahal: Dulkadiroğlu 190 nəfər) İl daxilində illik əhali artım tempi 1,53% təşkil etmişdir.
01 Fevral 2019 TÜİK məlumatlarına görə, 11 belediyenin və belediyenin bu belediyelerde toplam 707 məhəllə var.
Horn adası
Horn adası (Isla Hornos) — Odlu Torpaq arxipelaqına daxil olan, Çiliyə məxsus olan ada. İnzibati baxımından Çilinin Antartika Çilena vilayəti ərazisinə daxildir. Adada Horn burnu yerləşir. Əslində isə Cənubi Amerikanın ən ucqar cənub nöqtəsi Dieqo-Ramires adalarında yerləşir.
Qəhrəmanmaraş
Cari Əhali dəyərləri
Əhali artımı ən yüksək və ən aşağı bölgələrdir: Göksun (8,47%) - Dulkadiroğlu (0,71%).
Horn adası
Adada Çili hərbi-dəniz qüvvələrinə məxsus baza yerləşir: mayak, kilsə, yaşayış binaları və təyinatlı binalar. Adada Albatrosların bədən quruluşlarına bənzər abidə vardır. Bu abidə Horn burnunu keçmək istəyərlən həyatlarını itirmiş dənizçilərin şərəfinə qoyulmuşdur. Ada ərazisi Horn milli parkı ərazisinə daxildir (Parque nacional Cabo de Hornos).
Burada Təbaşir dövrünə aid qranitə rastlamaq mümkündür. Adanın alçaq ərazilərində Sphagnum bitkisi bitir.
Kvorum
Kvorum – [lat. quorum – kafilik, yetərlilik, məqbulluluq, kifayətlilik]
Xarici keçidlər
Quroum
Qəhrəmanmaraş
İqtisadiyyat
Qəhrəmanmaraşda iki rəsmi və iki xüsusi OSB var. Xüsusilə tekstil və iplik sənayesində Türkiyə və Yaxın Şərqdə aparıcı bir mərkəz vəziyyətinə gəlmişdir. Şəhərdə beş nəfər. OSB- nin təsis edilməsi qərara alınmış və işlər davam etdirilir. Tomsuklu mövqeyinə ediləcək yeni OSB təxminən 25 min dekar (dönüş) genişliyində ediləcək və bu böyüklüyü ilə Türkiyənin ən böyük sənaye OSB'si olacaq.
Mədəniyyət
Qəhrəmanmaraş sərhədləri içərisindəki Uludaz Təpəsi Türkiyədə ən çox UĞURBOCEĞİ koloniyasını saxlamaqdadır. 2007-ci ildən Uludaz Uğur Beetles Festivalı, amatör tırmananlar və professional dağcı kulüpler və belediyeciliğin dəstəyi ilə təşkil edilmişdir.
Mətbəx
Ən çox bilinən dondurma. Qəhrəmanmaraşda dondurma, bibər, kərə yağı, tarhanası , çərəzlər, çəmən , çömçə və köpək balığı ilə  yanaşı tez-tez istehlak edilir və vilayətdən hədiyyə olaraq çıxarılır.
Ədəbiyyat
Qəhrəmanmaraş, dünyadakı ən əhəmiyyətli şəhərlərdən biridir və ədəbiyyatımıza ən çox qatqı təmin edən şəhərlərdən biridir və şeir və şairlərin paytaxtı olaraq da bilinir. Son dövrlərdə Qəhrəmanmaraşda başlayan Şiir Festivallerinde şair və yazar şairləri şairlik resitallerini və ölən Qəhrəmanmaraş şairlərini qeyd etdi. Nəhayət TRT-də və Qəhrəmanmaraş millət vəkilləri dəstəyi ilə Qəhrəmanmaraşda TRT-də yayımlanan iki mövsüm "Seven Beautiful Men" seriyası çəkildi. Seriya eyni illərdə Maraşda oxuduğu və türk ədəbiyyatının 1960-80-ci illərini qeyd edən yeddi şair və yazıçıdan ibarət hekayəni izah edir.
şivə
Türkcənin Qəhrəmanmaraş vilayətində istifadə şivesinin Qərb Anadolu ağızları içindəki mövqeyi Prof. Dr. Leyla Kərahanın Anadolu Lirəsi təsnifatına görə ( Türk Dil Dərnəyi Yayınları: 630, Ankara, 1996);
nəqliyyat
thumb|200x200px| Qəhrəmanmaraş şəhər mərkəzi Qəhrəmanmaraş, Aralıq dənizi bölgəsinin şərqində yerləşir və həm torpaq, həm də dəmiryol nəqliyyatı ilə Cənub və Aralıq dənizindən həm şərqə, həm də şimala olan yolları birləşdirən əhəmiyyətli bir nöqtədir.
Şəhərin mərkəzində bir çox şəhərdən avtobuslar ilə avtobus terminalı yerləşir. Yeni avtobus terminalı şəhər mərkəzindən 4 km məsafədədir.
Dəmiryolu nəqliyyatı Qəhrəmanmaraş qatar stansiyası tərəfindən təmin edilir.
Türk Hava Yolları həftənin hər günü Qəhrəmanmaraş və İstanbul (Atatürk Havalimanı) arasında gündə bir dəfə 14 gündə birbaşa uçuş təşkil edir. THY ile birlikte PEGASUS havayolları, İstanbul (Sabiha Gökçen Havalimanı) ve Qəhrəmanmaraş arasında haftada 4 gün uçuş yapmaktadır. Bundan başqa, Anadolu Jet və Ankara-Qəhrəmanmaraş hər gün birbaşa və birbaşa uçuşlar təşkil edir.
İdman
2017-2018 mövsümünün sonunda Qəhrəmanmaraş İdman A.Ş. 2. Liqada 11-ci yeri tutdu. Futbolda liqanın futbolçusu BAL və qadınlar bir komanda komandasına düşdü, voleybol, 1920-ci ildə Maraspor kişilərinin 1.Liq komandasına düşdü. Voleybol liqalarında 2 komanda var.
Qəhrəmanmaraş İdmanları A.Ş. , Ziraat Türkiyə Kuboku 3. turunda Tokatspor'u, 4.turda Çaykur Rizespor A.Ş.'yi elemiştir. Başakşehir A.Ş.'de aradan qaldırıldı.
Əhəmiyyətli idman qurğuları: 12 Fevral Stadionu (14.600), Osman Sayın İdman Salonu (1.000), Westpark Karakucak Güləş sahəsi (2.500), 12 Fevral Yüzme Havuzu (750).
Ağaməmmədli (Marneuli)
Ağaməmmədli, Ağməmmədli, Ağammədli və ya Ağmamedlo (Gürcücə:აღმამედლო)— Gürcüstan Respublikasının Kvemo-Kartli diyarının Marneuli bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd. Kənd tarixən Ağaməmmədli və ya Ağməmmədli adlanmışdır. Zamanla bu ad dəyişmiş və yanlış formada-Ağammədli və ya Ağamətdi olaraq istifadə olunmuşdur. Daha sonra isə kəndin adı Ağmamedlo olaraq dəyişdirilmişdir. Kənd 99,7% azərbaycanlılardan ibarətdir.
Tarixi
Ağaməmmədli Marneuli mərkəzindən 17 kilometr cənubda, dəniz səviyəsindən 360 m yüksəklikdə, Dəvədöy çayının sağ sahilində, Babaqar dağının (Babakər) ətəyində, Ermənistan Respublikası ilə sərhəddə yerləşir.
Kəndə xalq arasında Ağammədli və ya Ağamətdi olaraq adlansa da tarixi və əsl adı Ağaməmmədlidir.
Əhalisi
1870-ci ildə kənddə 53 ailə, 155 nəfər, 1926-cı ildə 105 ailə, 575 nəfər yaşamışdır.
2002-ci ildə isə kənddə 1420-si kişi, 1447-si qadın olmaqla 2867 nəfər yaşamışdır.
İnfrastruktur
Kənddə ilk məktəb 1934-cü ildə yaradılmışdır. 2005-ci ilə olan məlumata görə kəndin orta məktəbində 504 şagird təhsil alır və 60 müəllim işləyir.
2009-cu ildə Mahal Tükənovun başçılığı ilə kənddə İmam Rza Məscidin açılışı baş verdi. Məscid Kompleksinə Hüseyiniyyə (yemək və ya yas zalı), Dərs otağı, Axund otağı, Kitabxana və Qonağ otağı daxildir.
Gürbey İleri
Gürbey İleri — türk aktyoru.
Komandalar qarışığı
komandalar qarışığı (ing. instruction mix ~ ru. смесь команд ~ tr. komut karışımı) – proqramın çeşidli komandaları: mənimsətmə komandası, riyazi (sürüşkən nöqtəli və ya tam ədədi) komandalar, idarəedici komandalar, indeksləmə komandaları və s. Proqramların komandalar qarışığını bilmək mərkəzi prosessorun mikrosxemlərinin gəlişdiricilərinə lazımdır ki, onlar hansı komandaların necə sürətli yerinə yetirilməsini təsəvvür edə bilsinlər; eləcə də etalon sınaqların gəlişdiricilərinə məsələlərlə uyğunluğu təmin etmək üçün komandalar qarışığını bilmələri çox vacibdir.
Axlılələ
Axlılələ — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Sarvan bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd. Kənd əhalisinin sayı 690 nəfərdir (2014).
Half-Life 2: Lost Coast
Half-Life 2: Lost Coast — Valve Corporation tərəfindən Half-Life 2 üçün buraxılan, ancaq ayrıca oyun olan xüsusi mərhələdir. 27 oktyabr 2005-ci ildə yayımlanıb. Oyun Half-Life 2-də olmayan Source mühərrikinin yeni texniki imkanlarını nümayiş etdirmək üçün yaradılıb. Sözü gedən yeni texnologiyaların maksimal nümayişi üçün ətraf mühitə xüsusi diqqət edilib. Həmçinin Lost Coast yaradıcı şərhlərini əlavə edən Valve-nin ilk oyunudur.
Süjet
İki Half-Life hissələrinin dəyişməz lideri Qordon Friman, dəniz kənarında özünə gəlir. Onu qoca balıqçı qarşılayır və Alyansın qayadakı kilsəni ələ keçirdiyini, oradan hedkrablarla dolu raketdən qəsəbəyə atəş açdığını deyir. Qordon Friman rolunda oyunçu yuxarı qalxmalı və kilsəyə çatmalıdır. Qəhrəman yol boyu Alyansın müxtəlif əsgərləri və texnikası ilə döyüşür.
Dizaynı
Lost Coast ilkin olaraq Half-Life 2-də "Highway 17" ("Şose 17") adlı hissənin bir hissəsi olmalı idi. Burada qəhrəman hedkrablarla dolu raket artileriyasının yerini dəqiqləşdirməli və onu məhv etməli idi. Ancaq oyunun buraxılma tarixinə az qaldığı üçün bu mərhələ final veriyadan kəsilmişdir. Oyun çıxdıqdan sonra mərhələni Source mühərrikinin bütün imkanlarını nümayiş etdirmək üçün ayrıca oyun kimi buraxılmağa qərara alındı. Özündə müxtəlif tekstur və tağları birləşdirən, qədim şərq memarlıq üslubu ilə Valve dizaynerləri tərəfindən hazırlanılan monastır HDR-effektlərinin nümayisi üçün ideal qurulmuşdu. Müəlliflər monastır fonunda insan memarlığı ilə gəlmələrin tikililəri arasında xüsusi kontrastı qeyd etməyə nail olublar.
High dynamic range rendering
Yüksək ölçü üçün detallı model və teksturdan əlavə Lost Coast-da ilk dəfə olaraq HDR texnologiyaları nümayiş etdirilmiş və Source mühərrikinin tam gücü göstərilmişdir. Bu yenilik ilk olaraq Day of Defeat: Source videooyununda praktikada göstərilsədə məhz Loast Coast-da tam gücü ilə nümayiş etdirilmişdir. HDR gözün işığa olan təbii uyğunlaşmasını emulasiya edir. Məsələn, qaranlıq otaqda işıqlı küçəyə çıxdıqda ətraf ilkin olaraq həddindən artıq işıqlı görsənir və yalnız bir neçə saniyə sonra normaya düşür; və əksinə qaranlıq otağa girdikdə əvvəl heç nə görünmür və yalnız sonra qəhrəman nəyisə seçə bilməyə başlayır. Bundan əlavə HDR "bloom" effektindən istifadə edir. Bunun sayəsində obyektin qıraqları işığın mənbəyini bir az bağlayaraq yaxılır.
Audio şərhlər sistemi
Vizual yeniliklərdən əlavə Lost Coast ilk dəfə olaraq şərhlər sistemini tətbiq edib. Şərhlər kiçik dialoq buludur formasında bir növ komikslərdən olan şərhləri xatırladır. Onlara vurduqda hazırkı vəziyyət haqda audio fayl oxumağa başlayır. Bəzi şərhlər müəyyən video effektlər edə bilər. Məsələn audio faylın oxunduğu zaman ekran iki hissəyə bölünə və ya kamera xüsusi küncdən görünüşə keçə bilər. Sonradan bu yenilik digər oyunlara da əlavə edildi.
Let It Be (mahnı)
"Let It Be" — 1970-ci ilin mart ayında "The Beatles" qrupu tərəfindən sinql kimi çıxarılan və sonradan "Let It Be" albomuna daxil edilən mahnı. Mahnı Pol Makkartni (albomda müəllif kimi Lennon və Makkartni göstərilib) tərəfindən yazılıb. Mahnı Pol Makkartninin qrupu tərk etməsini elan etməsindən əvvəl çıxarılmış sonuncu "The Beatles" sinqlı olub.
Mahnı Avropa hit-paradlarında ilk yerləri tutub.
Yazılması və istehsalı
Makkartni bildirib ki, "Let It Be" mahnısını yazmaq fikri onun ağlına "Ağ albom"un yazılışları zamanı yuxuda anasını gördükdən sonra gəlib. Makkartni anasının (Polun 14 yaşı olarkən anası xərçəng xəstəliyindən vəfat edib) onu "Mary Mother" sözləri ilə ruhlandırdığını bildirib. O deyirdi: "Bu yuxudan sonra mən özümü xoşbəxt hiss edirdim. Elə bu da məni "Let It Be"ni yazmağa vadar etdi." Makkartni sonralar bununla bağlı deyirdi ki, yuxuda anası ona: "Hər şey yaxşı olacaq, sadəcə, qoy belə olsun (let it be) deyib."
"The Beatles" qrupu 3 yanvar 1969-cu ildə yeni film olan "Qoy belə olsun" üzərində işləməyə başlayıb, "Let It Be"nin ilk məşqi də məhs həmin zaman Twickenham Film Studios-da keçirilib. Mahnının fonoqramı 31 yanvar 1969-cu ildə "Apple studiyasının təqdimat" hissəsi kimi yazılıb. Mahnının məşqi zamanı Makkartni Blüthner fortepianosunda, Lennon altı simli bariton-gitarada, Billi Preston orqanda, Corc Harrison və Rinqo Star isə adəti üzrə gitara və zərb musiqi alətlərində ifa edirdilər.
6 mart 1970-ci ildə "Let It Be" sinqlı çıxarılıb. 26 mart 1970-ci ildə isə Fil Spektor, "Let It Be" albomu üçün mahnının remiks versiyasını hazırlayıb.
Növlərin mənşəyi
Növlərin mənşəyi. (ingiliscə: The Origin of Species.) — Çarlz Darvin 1859-cu ildə çap olunmuş əsəri. Əsərin ingiliscə ilk adı (On The Origin off Species and the by means of natural selection or the presevation of favoured races in the struggle for life)-dır. Bu ad dilimizə (Təbii seçim yolu ilə növlərin mənşəyi ya da həyat mübarizəsində avantajlı irqlərin qorunması üzərinə) olaraq tərcümə edilir. Lakin 1872-ci ildə Darvin əsərin adını dəyişərək (The Origin of Species.), yəni (Növlərin Mənşəyi) adını verdi.
Tarixi
24 noyabr 1859-cu ildə ingilis təbiətşünası Çarlz Darvinin "Təbii seçim yolu ilə növlərin mənşəyi və yaşamaq uğrunda mübarizədə üstün irqlərin qorunması" adlı kitabı çap edilib. Əsərin adı 1871-ci ildə dəyişdirilərək "Növlərin mənşəyi" olmuşdur. Elm tarixinin ən böyük çalışmalarından sayılan əsər Darvinin 1831-36-cı illər ərzində Biql gəmisi ilə səyahəti, xüsusilə də Qalapaqos adasındakı təcrübələrə əsaslanan bioloji təkamül anlayışı ilə qələmə alınıb. Bununla məşhur Təkamül nəzəriyyəsinin elmi əsası qoyulurdu. Əsərdə irəli sürülən tezislər müasir təkamül nəzəriyyəsinin özəyi kimi hələ də öz aktuallığını saxlayır.
Kitab çap olunarkən geniş oxucu kütləsi və ictimaiyyətin böyük marağına səbəb olmuşdur. Əsərin 1250-lik tirajla çap olunan ilk kitab nüsxələrinin hamısı elə həmin gündəcə satılmışdı. Darvinin bu əsəri Karl Marks və Fridrix Engels kimi alimlərin də diqqətindən yayınmamışdı. Darvinin əsəri yayımlanan kimi Engels dostu Marksa belə bir məktub yazır: "Hal-hazırda kitabını oxuduğum Darvin, bircə sözlə desək, mükəmməldir!" Marks da əsərə laqeyd qalmayıb bunları yazmışdı: "Təbii tarix baxımından bizim fikirlərin özülünü əhatə edən kitab, bax, elə budur!"
Darvinin fikrincə, təbiətdəki bütün növlər təbii seçim əsasında yaranaraq inkişaf edə-edə, yəni təkamül yolu ilə indiki hallarına gəlib çıxmışdır. O, öz tədqiqatı əsasında növlərin sabit olmadığını, hətta uzun müddət davam etsə belə, yaşadıqları mühitin xüsusiyyətlərinə görə onlarda dəyişikliklər əmələ gəldiyini yazırdı. Ancaq bu gedişatda hərəkətverici amilin nə olduğunu açıqlaya bilməmişdi. İngilis demoqrafı Maltusun "Demoqrafik təcrübə" adlı əsərindəki fikirlərin Darvinə təsirləri güclü olmuşdu. Maltus həmin əsərində yazrdı: "Bütün canlılar ölüm-qalım savaşındadır. Bunun da səbəbi say artımıdır, çünki qidalanma ehtiyatları məhduddur və bunları əldə etmək üçün mütəmadi olaraq mübarizə aparmaq lazım olur. Bu mübarizədə isə güclülər zəifləri əzib keçir." Maltusun bu tipli tezislərini öz müşahidə və təcrübələri ilə sintez edən Darvin təkamül nəzəriyyəsinin hərəkətverici qüvvəsinin nə olduğu sualına cavab tapır. Və bunu yaşamaq uğrunda mübarizə nəticəsində formalaşan "təbii seçim" adlandıraraq öz nəzəriyyəsinin əsas anlayışlarından birinə çevirmişdir. Təbiətşünas alim olan Darvin öz fikirlərinə görə din və kilsədən ayrılmış, öz nəzəriyyəsini bütünlüklə ictimaiyyətə açıqlamaqdan çəkinmişdir. Bəzi qeydlərini bir paketə yığaraq üzərinə "ölümümdən sonra açılsın" yazmışdı. Bu paket və sonradan əlavə etdiyi yeni qeydlər təxminən 20 il evindəki zirzəmidə qalmışdır.
Təkamül nəzəriyyəsi haqda ən böyük yanılmalardan biri, Darvinin insanların meymundan törədiyinə dair edilən iddialardır. Əksinə, Darvin özü bu barədə bir xəbərdarlıq vermişdir. Onun fikirlərinə görə, insan meymunlarla eyni bir növdən yaranıb, lakin meymunların təkamülü nəticəsində yaranmayıb. Söhbət ortaq bir əcdaddan nə zamansa baş verən bir ayrılmadan gedir.
Darvin nəzəriyyəsinin ən asas anlayışlarından biri aralıq tiplərin mövcud olmasıdır. O deyirdi ki, təbii seçim əsasında bir növdən digərinin yaranması zamanı mütləq hər ikisinin ortaq cəhətlərini daşıyan aralıq tiplər mövcud olmalıdır. Belə bir tiplərin çoxdankı dövrlərə aid fosillər arasından tapılacağına ümidi olan Darvin öz nəzəriyyəsinin doğru və ya yanlış olmasını bundan asılı sayırdı.
İnkarnate Dünya Universiteti
İnkarnate Dünya Universiteti — ABŞ-nin San-Antonio şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.
Xarici əlaqələri
Qafqaz Universitetlər Birliyinin üzvüdür.
Qorda plitəsi
Qorda plitəsi — okean məşəlli tektonik plitə, Sakit okeanın altında, Kaliforniyanın şimalında yerləşir. Farallon plitəsinin tərkib hissəsidir.
Şərq sərhəddi konvergent sərhəddə malikdir və burada Şimali Amerika plitəsi ilə sərhədlənir. Sakit okean plitəsi ilə qərbdən divergent sərhəddə malikdir. Burada Qorda silsiləsi yerləşir. Şimaldan Xuan de Fuka plitəsi ilə sərhədlənir. Hər iki plitə birlikdə Farallon plitəsinin tərkibini təşkil edir.
Haçiko, bir itin taleyi (film, 2009)
Haçiko, bir itin taleyi ( və ya Hachiko: A Dog's Story) – 2009-cu ildə çəkilən və real hadisələrə əsaslanan Amerika dram filmidir. Bu film 1987-ci ildə çəkilən "Haçikonun taleyi" filminə əsasən çəkilmişdir. Filmin rejissoru Lasse Hallstrom və ssenarisi Stiven P. Lindsiyə məxsusdur. Filmdə baş rollarda Riçard Gir, Coan Allen və Sara Remer çəkilmişdir.
Harun və Leyla (opera)
Harun və Leyla — Üzeyir bəy Hacıbəyovun altıncı, sonuncu muğam operası.
Haçiko, bir itin taleyi (film, 2009)
Filmin premyerası 8 avqust 2009-cu ildə Yaponiyada olmuşdur.
Məzmun
Əsl Haçiko Yaponiyada olmuşdur və ilk Haçiko filmi də burada çəkilmişdir. Filmdə illər əvvəl Akita iti Birləşmiş Ştatlara Yaponiyadan göndərilir, ancaq onun qəfəsi Amerikan vağzalında arabadan düşür və bu vaxt onu Parker Vilson (Riçard Gir) tapır. Stansiya müfəttişi iti kötürməkdən imtina edəndə Parker iti evinə aparır. Keyt (Coan Allen) iti evlərində saxlamağa razı olur. Növbəti gün Parker iti vağzala aparır və vağzal müffətişi itin xaltasındakı yazının yapon dilində olduğuna görə onu Yapon kollec professorunun yanına göndərir. Professor Ken (Hiroyuki Taqava) xalta 8 simvolunun olduğunu və itin adının "Hati" olduğunu deyir. Parkerdə iti Hati çağırmağı qərara alır. Bir gün Parker səhər işə gedəndə Hati də gizlicə evdən çıxdı və onun yanıyla getməyə başladı. Parker onu evə qaytardı. Parker işdən gələndə gördü ki, Hati stansiyanın yanındakı böyük ağacın qarşısındaki daşın üzərində oturub onu gözləyir. Beləliklə, Hati hər gün Parkeri stansiyaya aparır, o qatara minəndən sonra Hati evə qayıdır və Parker işdən evə qayıdan vaxt Hati stansiyaya gəlir və Parkeri evə aparır. Bu bir müddət belə davam eir. Bir gün Parker işə gedəndə Hati hürür və onun işə getməsini istəmir. Lakin Parker gedir və günorta ürək tutmasından vəfat edir. Hati vağzalda onu gözləyir və qatar gəlib çatır, amma Parker yoxdu. Hati bir neçə saat qarlı havada onu gözləyir. Bu vaxt Maykl (Robbi Sablit) gəlib Hatini öz evinə aparır. Növbəti gün Hati yenidən vağzala qayıdır və bütün günü orada gözləyir.Bu vaxt Keyt evlərini satır və qızı Endi (Sara Remer)və Mayklın evinə köçür. Buna baxmayaraq, Hati ilk imkan yaranan kimi qaçır və vağzala qayıdır. O, hər gün Ces (Erik Everi) tərəfindən verilən hotdoqları yeyir. Endi bir qədər sonra gəlib çatır və onu evə aparır və ancaq stansiyaya qayıtmaq üçün növbəti gün onu azad edir.
Harun və Leyla (opera)
1915-ci ildə bəstələnmiş, lakin tamaşaya qoyulmamışdır. Librettosunu eyniadlı ərəb dastanının motivləri əsasında Üzeyir bəy Hacıbəyov özü yazmışdır. 5 pərdəli idi. Beş pərdəli operanın klaviri tamamlanmış, fəqət premyera günü ərəfəsində deyilənə görə guya məhv edilmişdi. Görünür, operanın musiqisi müəllifi qane etməmiş və o, həmin əsəri «musiqili pyes» adlandırmışdır. Artıq bu vaxt muğam operasının imkanlarının tükəndiyi fikrinə gələn bəstəkar «Harun və Leyla» dan sonra muğam operası yazmamışdır.
Haçiko, bir itin taleyi (film, 2009)
Məzmun
Növbəti 9 il ərzində, Hati hər gün vağzalda sahibini gözləyir. Onun şəkli qəzetdə təsvir edilir. Parkerin ölümündən sonra onun qəbrini ziyarət edib qayıdanda Keyt Hatini görür və növbəti qatarı gözləmək üçün o Hatinin yanında oturur. Hati indi qocalıb və yorğun halda gecə vağzala qayıdır və sonuncu dəfə o gözlərini bağlayır.
Əsl Haçiko
Əsl Haçikonun sahibi Hidesaburo Ueno 1925-ci ildə öldükdən sonra Haçiko növbəti doqquz il ərzində hər gün Şibuya vağzalında onu gözlədi. Real Haçiko 1934-ci ildə (faktiki olaraq 1935) vəfat etdi. Şibuya vağzalında onun oturduğu yerdə heykəli qoyuldu.
Sabir Mustafayev
Sabir Mustafayev (d. 1939 - 11.3.2020) — Azərbaycan şairi, tərcüməçi.
Həyatı
2019-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə tanınmış şair Sabir Mustafa “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunmuşdur.
Kitabları:
"Daha uşaq deyiləm" (1973
“Meh əsəndə” (1980)
"Hədiyyə" (1982)
"Məhəbbət ölmür" (1986)
"Mən bu elin oğluyam" (1989)
"Mənim taleyim" (1991)
“Türk sonetləri” (2017)
Poemaları:
“Arazın fəryadı”
“Vətəndən vətənə”
“Ruhlar danışır”
Qravon çayı
Coğrafiyası
Çayın uzunluğu 46 km, hövzəsinin sahəsi isə 298 km²-dir. Çay öz mənbəyini Monte Renoso dağından götürür. Çayın hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 1700 m-dir.
Çay sonrada cənub-qərb istiqamətində axır. Mənsəbi isə Aralıq dənizi dir.
İqlimi
Çay qışda axım sürəti dekabrdan marta kimi maksimum həddə çatır. Ən aşağı səviyyəsi isə yay aylarında müşahidə edilir. (iyul-sentyabr)
İstinadlar
thumb|Gravona
Şahvələd Xəlilov
Həyatı
Ş.B.Xəlilov 1939-cu il oktyabrın 7-də Gürcüstan Respublikasının Dmanisi rayonunun Yuxarı Qarabulaq kəndində anadan olub. 1957-ci ildə orta məktəbi bitirərək Azərbaycan Dövlət Universitetinə daxil olub. 1962-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirdikdən sonra təyinatla AMEA Coğrafiya İnstitutuna işə göndərilib.Ş.B.Xəlilov bir çox Beynəlxalq və Ümumittifaq simpozium və müşavirələrdə (Helsinki, Moskva, Sankt-Peterburq, Novosibirsk, Tiflis, Minsk, Velikiy Novqorod və s.). Azərbaycanın coğrafiya elmini layiqincə təmsil etmişdir.
Vulkan sahili
Vulkan sahili –   vulkan adaları və yaxud dənizə çı­xan vulk. konusları və lava axınları ilə qovuşan sahil.
Şahvələd Xəlilov
Elmi fəaliyyəti
AMEA Coğrafiya İnstitutunda şöbə müdiri, elmi işlər üzrə direktor müavini, laboratoriya müdiri, Elmlər Akademiyasının partiya komitəsinin katibi, BDU-nun humanitar məsələlər üzrə prorektoru vəzifələrində çalışıb. 1995 və 1997-ci illərdə əldə etdiyi mühüm elmi nəticələri Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyətində coğrafiya elminin ən mühüm nəticələri kimi qəbul edilmişdir. Bakı Hidrolayihə İnstitutu Şahvələd Xəlilovun su anbarlarının lillənməsi, sahillərinin dinamikası və ətraf mühitə təsiri üzrə elmi nəticələrindən Azərbaycan DRES-in baş sugötürücü qurğusunun və onun tunelinin (1974), Xudafərin və Qız qalası su anbarlarının (1979), Mingəçevir su anbarının yenidən qurulması və HAES tikintisi layihələrinin hazırlanmasında (1982), İsmayıllı rayonunda Girdman və Əyriçay üzərində su anbarlarının layihələndirilməsində istifadə etmişdir. Respublikanın gölləri və su anbarlarının mühafizəsi, səmərəli istifadəsi üzrə elmi nəticələr Dövlət Ekologiya və Təbiətdən İstifadəyə Nəzarət Komitəsi tərəfindən Azərbaycan Respublikasının su ehtiyatlarının kompleks istifadəsi və mühafizəsi üzrə baş sxeminin tərtibində istifadə edilmişdir.
İctimai fəaliyyəti
20 il ərzində (1974–1993) Azərbaycan televiziyasının ən çox sevilən elmi-kütləvi "Səyahət" və "Sovet Azərbaycanına səyahət" verilişlərinin (1981–1986) daimi aparıcısı olmuşdur. 1978–84-cü illərdə Azərbaycan EA partiya komitəsinin katibi, Bakı Şəhər Sovetinin deputatı seçilmişdir. Azərbaycan müstəqillik əldə etdikdən sonra da o, YAP Yasamal rayon təşkilatının əsas təşkilatçılarından biri olmuş və 1993-cü ildən 2001-ci ilədək rayon təşkilatı sədrinin birinci müavini seçilmişdir. YAP-ın I (1999) və II qurultaylarında (2001) YAP siyasi şurasının üzvü seçilmişdir. Ş.B.Xəlilov Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya komissiyası Ekspert şurasının üzvü olmuşdur. 2000-ci ilin sonunda BDU-nun Humanitar məsələlər üzrə prorektoru və 1997-ci ildən Coğrafiya fakültəsində Ətraf mühitin mühafizəsi kafedrasının professoru işləmişdir.
Elmi əsərləri
100-dən artıq elmi əsərin, o cümlədən 5 monoqrafiyanın müəllifidir. Həmçinin Azərbaycan Sovet Ensiklopediyasınin VI–X cildlərində çaylar, göllər və su anbarlarına aid 50-dən artıq məqalə çap etdirmişdir. 12 elmi əsəri xarici ölkələrdə nəşr olunmuşdur.
Xarici keçid
Coğrafiyaşünaslıqda elmi məktəb yaratmış alim
Əl-Bayda
Əl-Bayda — Liviyanın şimal-şərqində şəhər. Əl-Cəbəl əl-Əxdar rayonunun mərkəzi və Liviyanın ikinci böyük şəhəri. Əhalisi təxminən 250,000 nəfərdir (2010).
Əl-Bayda Liviyanın ən böyük dördüncü şəhəridir.
Mahmudlu (Sarvan)
Mahmudlu — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Sarvan bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
Aleksandr Voyeykov
Aleksandr İvanоviç Vоyeykоv (20 may 1842, Moskva — 9 fevral 1916, Petroqrad  — rus meteoroloq, klimatoloq və coğrafiyaşünas, kənd təsərrüfatı meteorologiyasının banisi, fəal vegeterianlıq təbliğatçısı.
Həyatı
Alkesandr Vоyeykоv 1842-ci ildə Moskva şəhərində anadan оlmuşdur. Uşaqlıqdan valideynlərini itirmiş, əmisinin himayəsi altında yaşamışdır. Kiçik yaşlarından ingilis, fransız, alman dillərində sərbəst yazıb охumağı bacarması оnun elm sahəsində nailiyyətlər qazanmasında mühüm rоl оynamışdır. Vоyeykоv 16 yaşında əmisi ilə birlikdə Türkiyə, Suriya, Fələstinə səyahət etmiş, ölkələrin iqlimi arasındakı fərqi hiss etməklə оnda yer kürəsinin iqlimini öyrənmək arzusu yaranmışdır. O, 1860-cı ildə Peterburq Universitetinə daxil оlmuşdur. Bir ildən sоnra tələbə hərəkatı ilə əlaqədar оlaraq universitet bağlanır. Оna görə də Vоyeykоv təhsilini Almaniyada tamamlamağa məcbur оlur. 1865-ci ildə təhsilini başa vuraraq Rusiyaya qayıdır və öz ölkəsinin iqlimini öyrənməyə başlayır. Daha sоnra XIX əsrin 70-ci illərində о, Qərbi və Cənubi Avrоpada, Şimali və Cənubi Avrоpada, Hindistanda, Seylоnda, Yavada, Cənubi Çində, Yapоniyada оlmuşdur. Nyu-Yоrk, Bоstоn, Vaşinqtоn, Böyük Göllər, Qayalı dağlarda оlduqdan sоnra Amerikanın trоpik meşələrinə yоla düşməklə burada yerləşən ölkələrin iqlimini öyrənməklə yanaşı, xalqları ilə də yaxından tanış оlur və yerli xalqların avrоpalılar tərəfindən kütləvi qırılmasının tarixini öyrənməyə çalışır.
Vоyeykоv Panamadan gəmi ilə Cənubi Amerikanın bütün sahillərində üzür, And dağlarına, Titikaka gölünə, Riо-de-Janeyrо və bir sıra başqa yerlərə səyahət etməklə məlumatlar tоplayır. Amazоn çayının yuxarı axınında qızdırma xəstəliyinə tutuldğundan ekspedisiya yarımçıq qalır.
Vоyeykоv üçün Yava adasına səyahət daha əlamətdar оlmuşdur. Ada haqqında zəngin təəssürata malik оlan Vоyeykоv belə yazır: "Quru və yağıntılı dövrlərin bir-birini əvəz etməsi ancaq adanın şimal hissəsinin sahil zоlağında aydın müşahidə edilir. Daxili hissələrdə uzunmüddətli yağış və quraqlıq yохdur. İlbоyu çiçəklər var, çay plantasiyalarında ilin bütün ayları, başqa sözlə 7-8 dəfə yarpaq yığılır, ilbоyu yetişmiş və kоl meyvələr var. Ümumiyyətlə, bitkilərin becərilməsində dövrlülük his оlunmur".
Yapоniya səyahətində 3500 km yоl qət edən Vоyeykоv hündürlükdən asılı оlaraq bitki örtüyünü, həmçinin düşən yağıntıların miqdarını öyrənməklə ölkənin iqlim xüsusiyyətlərini xarakterizə etməyə müvəffəq оlmuşdur.
O hətta 70 yaşında belə Оrta Asiyaya səyahət etməkdə maraqlı оlmuşdur.
Dünyanın bir çох ölkələrinin iqlimini öyrənməklə, tоplanmış materiallara əsasən Vоyeykоvun 1884-cü ildə "Rusiyanın əsasında yer kürəsinin iqlimi" adlı əsəri işıq üzü gördü. Vоyeykоv bu əsəri meteоrоlоji stansiyaların müşahidələrinə əsaslanmaqla yanaşı, həm də şəxsi düşüncələrinə istinad edərək yazdığına görə yer kürəsinin iqlimini tam və düzgün verə bilmişdir. Bunla bağlı L.S.Berq belə yazır: "İqlimşünasların gələcəkdə qazanacaqları hər hansı bir nailiyyətə baxmayaraq Vоyeykоvun bu əsərinin охunması həmişə vacib оlacaqdır".
Vоyeykоv ilk dəfə оlaraq bu əsərdə istiliyin, rütubətin və atmоsferin ümümi sirkulyasiyasının müxtəlif iqlim hadisələrinin yaranmasında rоlunu aydınlaşdırmışdır. О, ilk dəfə iqlim təsnifatında yer kürəsinin iki sоyuq, iki mülayim, bir isti qurşaqlara bölünməsinin əsasını qоydu, təbiətin fоrmalaşmasında оnun rоlunu izah etdi. Çayların iqlimin məhsulu olması, çay mənbələrinin fоrmalaşmasında iqlimin rоlu, yağıntılarla fauna və flоra arasındakı qanunauyğunluqlar kimi elmi fikirlər də Vоyeykоva məxsusdur.
Alimin işlərinin ikinci hissəsi yer kürəsinin iri regiоnlarına həsr оlunmuşdur. Uzaq Şimal, Trоpik Amerika, Atlantik оkeanı, Aralıq dənizi, Qafqaz, Şərqi Sibirə həsr оlunmuş işlər buna misaldır.
Vоyeykоvun bütün həyatı Rus Cоğrafiya Cəmiyyəti ilə bağlı оlmuşdur. Оnun təşəbbüsü ilə meteorоlоgiya cəmiyyətinin tərkibində hava üzərində müşahidə aparmaq üçün könüllülərdən ibarət dəstələr yaradılmışdır. О, ilk dəfə оlaraq Qara dəniz sahillərində çay və bir çох sitrus bitkilərinin becərilmə imkanlarının elmi izahını vermişdir. Alim yaradıcılıq dövründə 1700-dən artıq kitab və məqalə yazmış, Peterburq universitetində meteоrоlоgiya və fiziki cоğrafiyadan mühazirələr охumuşdur. 1910-cu ildə о, Peterburq Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir. 100 illik yubileyi ilə əlaqədar Peterburqdakı Baş Geоfizika rəsədxanasına оnun adı verilmişdir.
Əsərləri
Rus dilində:
İngilis dilində.:
Geodinamika
Geodinamika — Yerin təkamülü ilə əlaqədar olaraq onun daxilində və üst örtüklərində enerjinin paylanmasına səbəb olan qüvvə sahələrinin yaranma prosesləri haqqında elm. Geodinamika tədqiqatlarda Yer sisteminin istənilən daxili (nüvə, mantiya, litosfer) və xarici (hidrosfer, atmosfer, yerətrafı kosmik fəza) geosferləri, habelə hər hansı mühüm əlamətinə (biosfer, rift zonaları) və ya müxtəlif təbii proseslərə (hidrotermal sistemlər, tufanlar və b.) görə ayrılan dinamikası öyrənilə bilər. Geodinamika geofiziki, tektonik, petroloji və geokimyəvi tədqiqatlara əsaslanır. Geodinamika tədqiqatlarda litosfer plitələrin kinematikasının tədqiqinə xüsusi əhəmiyyət verilir. Xain, Ryabuxinə (1997) görə, geodinamika, litosferin dəyişilməsinə səbəb olan və onun quruluşunun təkamülünü müəyyən edən bütün dərinlik endogen prosesləri öyrənir.
Mənbə
]
Elxan Əliquluzadə
Elxan Əliquluzadə (4 fevral 1995) — Azərbaycanlı kişi ağır atlet. 77 kq çəki dərəcəsində yarışır və beynəlxalq yarışlarda Azərbaycanı təmsil edir. Elxan Əliquluzadə dünya çempionatlarında iştirak etmişdir. Son dəfə 2015 Ağır atletika üzrə Dünya Çempionatında mübarizə aparmışdır.
Əzizkənd (Marneuli)
Əzizkənd (keçmişdə İvanbəyli, İvanlı, Dəvədamı) — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Sarvan bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
Qorda silsiləsi
Qorda silsiləsi - Oreqon və Kaliforniya ştatları sahillərinə yaxınlığında yerləşir. Silsilə Sakit okean plitəsi, Farallon plitəsi və Şimali Amerika plitəsinin toqquşması nəticəsində əmələ gəlmişdir. Sakit okeanın daxilində yerləşir.
Akkomodasiya
Akkomadasiya - uyğunlaşma, uyğunlaşdırma.
Mostar
Mostar (Mostar, Мостар, Mostar) — Bosniya və Herseqovinada şəhər. Herseqovina-Neretva Kantonun mərkəzi.
Sofulu (Qarakilsə)
Sofulu — Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan Respublikası) Qarakilsə (Sisyan) rayonu ərazisində kənd.
Tarixi
Yelizavetpol quberniyasının Zəngəzur qəzasında, indiki Qarakilsə (Sisyan-Sisakan) rayonunda kənd.
Alışar, Pisak (danışıqda Pisək və ya Püsək şəklinə təhrif olunmuşdur) və Qıvraq kəndlərinin 1940-cı illərdə birləşdirilməsi əsasında yaradılıb. Pisak kəndi Alban knyazının yaylaq məskəni anlamındadır, qədim yerləşmə sahəsi olduğuna dair çoxlu işarələr (daş abidələr, xarabalıqlar) vardır. Alışar və Qıvraq toponimlərinə Naxçıvanda və Anadoluda rast gəlinir.
Pisak – Sak nəslindən hakim adıdır (Favst Buzand, III kitab, 20-ci fəsil). Türkcə pi – “başçı”, “knyaz”, “şahzadə” (166, II, 97) və sak, çar sözlərindəndir. Sisyan rayonunun adında qalan Sisakan toponimi “Si” və “Sakan” hissələrindən ibarətdir və “Si sakları” mənasını verir. “Sakan” komponenti Sak etnoniminə və - an şəkilçisinə ayrılır.
Rusiyanın aqressiv antitürk siyasəti yeritdiyi zamanda Alışar, Pisak (Püsək) və Qıvraq toponimləri yerinə Sofulu toponimini seçməsi düşündürücü haldır (?!). Sofulu toponiminin bu kəndlərlə əlaqəsi olmasa da bu toponim türk tayfasının adı (329, s.ll) əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Sofulu sözünün yunan, ərəb mənşəli olması, “sufi” sözü ilə bağlılığına dair fikirlər tamamilə yanlışdır.
Sofulular Kəngərli tayfasının tərkibində həm Naxçıvan bğlgəsində, həm də Albaniyanın qərbində məskunlaşmışdılar. Mənbələrdə Kəngərlilərin adı  V əsrdən çəkilir. Səfəvilər dövründə ustaclı tayfasının tərkibində ölkənin siyasi həyatında rol oynadıqları barədə məlumatlar vardır.
Türklərin etnogenezində iştirak etmiş kəngərlilərin bir qolu olan sofulularla bağlı toponimə Cənubi Qafqazda, Anadoluda, Trakyada rast gəlinir. Qafanda Sofulu-Ğığı, Ağdamda, Cəbrayılda, Tovuzda, Gürcüstanda (Qaraçöpdə), Çuxursəddə, Adanada, Yunanıstanda Sofulu adlı yaşayış məntəqələri vardır. Şabran rayonunda isə sofulular yaşayırlar.
Sofulu kəndi Sisyan-Sisakan (Qarakilsə) şəhərindən 20 km cənub-qərbdə, Dastagert (Dəstəyurd) kəndi ilə Murxuz kəndi arasında Əyriçayın sol sahilində, Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonu ilə sərhəddə yerləşir.
Orta əsrlərdə Sofulu kəndinə gedən tək yol Şıxlar kəndinin üst tərəfindən keçməklə Daşqaladan Hərəmlərə, oradan Güney yolu ilə kəndə aparan yol olub.
Qıvraq kəndi Dəstəyurddan 1,5 km şimal-qərbdə Əyriçayın sağ sahilində yerləşirdi.
Alışar kəndi Dəstəyurddan 2 km şimal-qərbdə Əyriçayın sol sahilində Pisakla Qıvraq arasında yerləşirdi.
Pisak kəndi Əyriçayın sol sahilində Alışardan 2 km şimal-qərbində yerləşirdi.
1897-1914-cü illər arasında hər üç kənddə əhalinin təbii artımı ilə yanaşı Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində buraya böyük axın baş vermişdir. 1918-ci ildə 15 mart tarixində bu kəndlər də erməni quldurlarının hücumu nəticəsində dağıdılmışdır. Sakinlər Naxçıvana qacmış, çox sərt keçən qış dövründə Dəmirli dağı aşarkən onlarla adam - qoca, uşaq, qadın qar uçqununa düşmüş, şaxta vurmuş, həlak olmuşlar. Ermənilər bütün evləri dağıdıb, yandırmışlar. Sovetləşmədən sonra yalnız bir neçə ailə dədə-baba yurduna qayıda bilmişdir. 1931-ci ildə güclü zəlzələ nəticəsində hər üç kəndin bir çox evləri uçmuş, ölən və yaralananlar olmuşdur. Sonrakı illərdə Alışar və Qıvraq kəndləri Pisak kəndinin yaxınlığına köçürülmüş və Sofulu kəndi yaradılmışdır.
Min illər boyu türk yurdu olmuş Qərbi Azərbaycanda Rusiya tərəfindən 1921-ci ildə yaradılmış indiki Ermənistan dövləti ərazisində azərbaycan türklərinə qarşı məqsədyönlü və ardıcıl təzyiqlər, qətliamlar, deportasiyalar (1948-52) aparılmış və nəticədə türk əhalisinin sayı sürətlə azalmış, yaşayış yerləri xarabalığa çevrilmiş ya da erməniləşdirilmişdir. Zaman keçdikcə Sofulu və onunla qonşu bir neçə Azərbaycan kəndləri də ermənilərin əhatəsində qalmışdır. Buna baxmayaraq sofulular digər türk kəndləri kimi öz adət-ənənələri, dədə-baba qaydalarını qoruyub saxlamışlar. Bayramlar, toy mərasimləri, yas mərasimləri türk adətiylə keçirilirdi. Xüsusilə axır çərşənbə böyük sevinc və təntənə ilə qeyd olunurdu. Toy və bayram şənlikləri açıq havada qara zurnanın sədaları altında bütün kənd camaatı tərəfindən (kişi-qadın birlikdə) keçirilirdi.
Zəngəzura ermənilər köçürülənə qədər Sofulu kəndinin yaylaqları, otlaq yerləri, zəngin təbii bitki ehtiyatları əsrlər boyu həm də Qarabağ elatlarının, xüsusilə Cəbrayıl, Beyləqan, Füzuli rayonlarından olan ailələrin yaylaq yerləri idi. 1970-ci illərdən başlayaraq Sisyan rayonun erməni rəhbərliyi bu köçə qadağa qoymuşdu.
1987-ci ildən başlayaraq ermənilərin türk əhalisinə qarşı təzyiqləri daha da artdı. Rayon mərkəzinə gedənlər təhqir olunur, döyülürdülər. Xüsusilə ermənilərin özləri tərəfindən təşkil olunmuş "Sumqayıt hədisələri"ndən sonra (1988) ermənilərin daha da azğınlaşması, günbəgün artan təzqyiqlərin, hədə-qorxuların təsiri ilə ilk dövrdə qadınların, qocaların, uşaqların, daha sonra bütün sakinlərin kənddən çıxarılmasına başlandı. Əhalinin bir hissəsi Naxçıvana, əksıriyyəti isə Bakı və Azərbaycanın digər bölgələrinə köç etdilər. Dövlət orqanlarına ümidini itirməyən kənd sakinləri ev əşyalarını "bəlkə qayıtdıq" ümidi ilə qoyub getdilər. Kəndi sonuncu tərk edənlərin dediklərinə görə 26 noyabr 1988-ci ildə səhər silahlı erməni quldurları kəndə basqın etmiş, atəş açaçraq sahibsiz it və pişikləri öldürmüş, evləri qarət etmişlər.
Didərgin sofulular əsasən Bakı, Sumqayıt və Minğəçevir şəhərlərində, Saray, Hövsan, Masazır qəsəbələrində və s. yerlərdə məskunlaşmışlar.
Bulaqlar
Turşsu, Sapdərə və Bəylik bulağı, Gilənar dərə bulağı, Xırda düz bulağı, Qurdlu bulaq, Cayca yurd bulağı, Albagələn bulağı, Qoşa bulaq, Tarovlu bulağı, Əbdilli yurdu bulağı, Telli bulağı, Xıdır yurdu bulağı, Turşsu, Nəcəfalı bulağı, Zınqırovlu bulaq.
Sitayiş yerləri, pirlər
Qırxlar, Hərəmlər, Təkcəpir, Mollaqayıb piri, Hacı Mollalı və Hacı Seyid piri, Armud piri, Hacı Sofunun məzarı, Xeyri piri, Seyid Əhməd piri.
Mədəniyyəti
Kənddə bir sıra mədəni maarif və sosial obyektlər var idi: kitabxana, klub, kənd sovetinin (icra) binası, tibb məntəqəsi, yeməkxana, mağaza, teleradio ötürücüsü. Kənd klubunda tez-tez kinofilmlər nümayiş etdirilir, Bakıdan, Naxçıvandan və İrəvandan gələn bədii kollektivlər teatr, konsert, sirk tamaşalar nümayiş etdirirdilər. Həmçının kənd ziyalıları bəzi əsərləri səhnələşdirir, konsert və tamaşalar təşkil edirdilər.
Kənddə ilk klub və kitabxana 1945-ci ildə fəaliyyətə başlamışdır. Onun ilk müdiri Mikayıl Nəriman oğlu Hüseynov olmuşdur.
1944-cü ildə Sofuluda ilk tibb məntəqəsi açılmış, qonşu Ərəfsə kəndindən Əlif həkim məntəqənin ilk müdiri olmuşdur. 1960-cı ildən kənd zorla boşaldılanadək (1988-ci ilin dekabrınadək) Sirac Əhmədov kənd tibb məntəqəsinin müdiri olmuşdur.
Çar Rusiyası dövründə Pisak, Alışar və Qıvraq kəndlərində məscid və mollaxanalar fəaliyyət göstərmişdir. Məscidin nəzdindəki mollaxananın sonuncu müəllimi Hacı Ismayıl idi. Onun oğlu Mola Lətif 1937-ci il repressiyasının qurbanı olmuşdur. Sonra məscidlər bağlanmış və anbar kimi istifadə olunmuşdur. Pisak məscidinin daşdan yonulmuş dirəyi 1980-ci illərə kimi qalmaqda idi. Yaşlı adamlar bayram günləri qorxa-qorxa həmin daş sütunun üstündə gecələr şam yandırardılar. Mola Qayıbın (Qeyibin), Hacı Mollalının və Hacı Seyidin məzarları qorunub saxlanmışdı.
1920-ci illərdə Pisaklı Səməd bəyin oğlu Kərim öz vəsaiti hesabına ibtidai məktəb açmış, Alışar və Pisakın uşaqlarına pulsuz təhsil vermişdir. 1931-ci ildə bu məktəb 4 sinifli ibtidai, 1939-cu ildə 7 illik, 1952-ci ildə 8 illik, 1970-cı ildən orta məktəb olmuşdur. 1982-ci ildə istifadəyə verilən yeni üç korpuslu, iki mərtəbəli məktəb ən müasir tədris laboratoriyaları, cihaz və avadanlıqlarla təchiz olunmuş, hərbi və idman hazırlığı üzrə bütün şərait yaradılmışdı. Məktəbdə 380 şagird təhsil alırdı. 7 illik məktəbin ilk direktoru Ağüdi kəndindən Səlim Əliyev olub. Sofulu orta məktəbinə 28 il (1960-1988-ci illərdə) Dadaş Məhəmməd oğlu Quliyev rəhbərlik etmişdir.
Erməni millətçilərinin təzyiqləri və antitürk siyasəti nəticəsində Sofulu kənd orta məktəbini bitirənlərin əksəriyyəti Azərbaycanın müxtəlif yerlərində yaşamağı üstün tuturdular. Ali təhsil almaq və Azərbaycanın başqa bölgələrində iş tapmaq Ermənistanın yerli hakimiyyət orqanlarının yaratdığı ayrı-seçkilik və təzyiqlərdən qurtuluşun tək yolu idi.
Coğrafiyası və iqlimi
Sofulu kəndi 46 dərəcə şərq uzunluğu, 39 dərəcə şimal enliyində Zəngəzur qəzasında, indiki Qarakilsə (Sisyan) rayon mərkəzindən 24 km cənub-qərbdə Dastagert (Dəstəyurd) kəndi ilə Murxuz kəndi arasında Əyriçayın sol sahilindən yerləşir.
Sofulu kəndi dəniz səviyyəsindən 1940 metr yüksəklikdə yerləşirdi.
Kəndin 15 km şimal-qərbində (Naxçıvan Muxtar Respublikasının Culfa rayonu ilə sərhəddə) Dəmirli dağ (Qırxlar zirvəsi) 3368,2 m yüksəlir.
Orta əsrlərdə Sofulu kəndinin ətrafı sıx meşələrlə əhatə olunubmuş. Təbii proseslər, meşə yanğınları və insan müdaxilələri nəticəsində meşələr məhv olunub. Gilənarlı dərə, Alma ağacı adlandırılan yerlərdən sonralar tapılmış, kömürləşmiş nəhəng ağaclar bunu təsdiq edir.