cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vegetasiya
Vegetasiya dövrü
Vegetasiya dövrü il ərzində hər hansı bir iqlim şəraitində bitkinin boy artımı və inkişafı (vegetasiya) mümkün olduğu dövrdür. Mülayim iqlim şəraitində bu dövr axırıncı yaz soyuqlarından ilk payız soyuqlarına qədər, tropik və subtropik iqlim şəraitində isə bütün ilboyu davam edir. Azərbaycan da vegetasiya dövrü tərəvəz üçün 90–120, üzüm üçün 208–239, pambıq üçün 130–140, payızlıq taxıl üçün 230–306, yarpağı tökülən ağac və kollar üçün 220–260, həmişəyaşıl bitkilər üçün isə 365 gün (bütün ilboyu) hesab olunur.
Vegetasiya üsulu
Vegetasiya üsulu bitkilərin vegetasiya evi və laboratoriya şəraitində becərilməsi üsuludur. Vegetasiya üsulu qida maddələrinin fizioloji rolu, onların bitki orqanizminə daxil olması, mühit reaksiyasının (pH), işığın, temperatur un, aerasiya nın, müxtəlif suvarma normalarının, gübrələrin, torpaqdakı zərərli duzların bitkiyə təsiri, bitkilərin kimyəvi vasitələrlə mühafizə edilməsi və s. məsələlər dəqiq öyrənilir. Müxtəlif amillərin bitki üçün əhəmiyyətini müəyyən etməkdən ötrü vegetasiya qablarına torpaq, təmiz kvars qumu, yaxud distillə edilmiş su (su kulturasında) doldurulur. Vegetasiya üsulu ilə alınmış məlumat tarla şəraitində yoxlanılır.
Vegetativ orqanlar
Vegetativ orqanlar bitki orqanizminin yaşayışını və qidalanmasını təmin edən hissələrdir. İbtidai bitkilər də vegetativ cisim (tallom) bir hüceyrə dən ibarət olub, orqanlara ayrılmır. Alaq bitkilərində əsas vegetativ orqanlar kök, gövdə və yarpaq dır.
Xarici keçidlər
TAXIL ƏKINILƏRINƏ VEGETASIYA DÖVRÜNDƏ AQROTEXNIKI QULLUQ IŞLƏRI
İlan mağarası
İlan mağarası — Krımdakı Levadki kəndi yaxınlığında, Krım dağlarının Daxili silsiləsinin dik yamacında yerləşən bir mağara. 310 metr uzunluğundakı ətəklərdəki ən gözəl və ikinci (Torosdan sonra) karst mağaralarından biridir. Mağaranın sahəsi 410 m², həcmi 1300 m³-dir.
Tədqiqat
İlan mağarası uzun müddətdir bilinir. Mağara ilk dəfə 1924-cü ildə S. Zabnin tərəfindən təsvir edilmişdir. 1960–1980-ci illərdə məşhur yerli tarixçi və karstoloq V. Duşevski Simferopol Dövlət Universitetinin Coğrafiya fakültəsinin müəllimləri və tələbələri tərəfindən fəal şəkildə öyrənilmişdir. 2000-ci illərdən bəri, Ukrayna Speleologiya və Karstologiya İnstitutunun (Simferopol) əməkdaşları tərəfindən hipogen speleogenez nümunəsi öyrənilmişdir.
Geologiya
Əsas mineral tərkibi: brusit; hidroksilapatit; gips; kalsit; kristobalit; sepiolit; florapatit. Mağara daşlarla üç mərtəbəyə bölünür. Hansı ki, dağətəyi mağaralar üçün bənzərsiz bir hadisədir. Üçüncü mərtəbə indi dağıdılıb. Döşəmələr çoxsaylı quyularla birləşdirilmişdir. Mağara qurudur, içərisində sarkıt və dikit yoxdur. Mağaranın sonunda, alt mərtəbədəki otaqlardan birində mağaradakı əvvəlki su səviyyəsini göstərən kalsit kristalları qorunub saxlanılmışdır.
Fauna
Mağarada Qırmızı Kitaba düşmüş Böyük nalburun yarasalarının populyasiyası vardır. Onların sayı getdikcə azalır.
Ziyarətgah
1950–1960-cı illərdə A. Şepinski burada arxeoloji tətqiqatlar aparmışdır. Eramızdan əvvəl VII–VI əsrlərdə mağarada Qızıl-Koba mədəniyyətinə mənsub insanların bir ailə ziyarətgahı olmuşdur. Orta əsrlərdə bura bütpərəst bir məbəd olur. Mağarada qəliblənmiş qab-qacaq parçaları, sümük deşikləri, qurbanlıq mal-qara sümükləri tapılmışdır. Xüsusi hallarda insan qurbanlarıda olmuşdur.
Matias Zuloaqa
Matias Zuloaqa (23 dekabr 1997) — Argentinalı xizək yürüşçüsü. Matias Zuloaqa Argentinanı 2018-ci ildə Cənubi Koreyada təşkil edilən XXIII Qış Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
İlan mağarası
Qoruma statusu
Mağaraya təbii abidə statusu verildi. 12 iyun 1965-ci ildə Krım Regional İcraiyyə Komitəsinin 583 saylı "Krımın mağara, şaxta və digər karst boşluqlarının qorunması haqqında" bir qərarı qəbul edir. Buna görə İlan mağarası bir statusu alır. 30 yanvar 1989-cu ildə Krım Regional İcraiyyə Komitəsinin 19/8–67 saylı Qərarı ilə İlan mağarası yerli əhəmiyyətli bir təbii abidə elan edilir.
Matias Zuloaqa
Karyerası
Matias Zuloaqa birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2018-ci ildə qatıldı. O, Cənubi Koreyada baş tutan XXIII Qış Olimpiya Oyunlarında kişilər 15 km məsafəyə sərbəst üsul yarışlarında iştirak etdi. Zuloaqa 42:27.5 saniyəlik nəticəsi ilə 119 atlet arasında 100-cü yeri tutdu və medalçılar sırasına düşə bilmədi.
Alaplı
Alaplı — Zonquldak ili ilçəsi. Zonquldak şəhər mərkəzindən 58 km məsafədədir. Əhalisi 44.286 nəfərdir. Balıqçılıq üzrə ixtisaslaşmışdır və burada qoz-fındıq istehsal olunur. Erdemir şirkətinin təchizatçı sənayesi bu yerin sakinlərinin əsas dolanışıqlarından biridir. İşçilər əhalinin əksəriyyətini təşkil edir. Rayonda ip və fındıq fabrikləri var. 31 mart 2019 tarixində edilən yerli seçkilər nəticəsində ikinci dəfə Bələdiyyə Başçısı Nuri Təkin seçildi.
Alaplı ilçəsi Zonquldak ilinin qərb hissəsində yerləşir. Cənubdan Düzcə ili, şimalda Zonquldaka bağlı Qaradəniz Ereğli ilçəsi və şərqdə də Zonquldak ilçəsinə bağlı Devrək ilçəsi ilə həmsərhəddir. Burada eyni adlı Alaplı çayı Qara dənizə axır. Alaplı, Zonquldak il mərkəzindən 59 km cənub-qərbdə yerləşir və 1966-cı ildə bələdiyyə statusu almışdır.
İlçə 1987-ci ildə Ereğli rayonunun qərb hissəsindən ayrılmış və vahid ilçə olmuşdur. Ərazinin böyüdülməsindən öncə son siyahıyaalma zamanı Alpalının 42 kəndində 37 054 sakin yaşayırdı.
Mədəniyyət
2010-cu ildən bəri ilçə sərhədləri daxilində yerləşən Güməli qəsəbəsinin sərhədlərində yerləşən Bölüklü Yaylasında Bölüklü Bal Festivalı təşkil edilir. Dağətəyi ərazidə laboratoriyada 4,100 ildən çox yaşı olduğu araşdırılan qaraçöhrə ağacı var. Bu ağac dünyanın ən qədim 5 ağacından biridir.
Faktlar
Alaplı Alaplı gölünün hövzəsində yerləşir. Ellinizm dövründə Kale (Qədim Yunan: Καλή) kimi tanınan qədim bir şəhərdir. Bununla yanaşı, Alaplı gölünün yaxınlığında, özü də torpaq hökmdarı üçün aslan döyüşçü döyüşlərində istifadə olunan nəhəng bir kolizey var.
İlçə musiqiçi və gitara ifaçısı Gürkan Zənginin doğma şəhəridir. Gürkan Zəngin indi "Qadınım" mahnısını ifa etməsi ilə tanınan müğənni Tuğberk İşıq ilə birlikdə işləyən Mozaik adlı bir qrupda fəaliyyət göstərir.
Ceyms Mateson
Ceyms Mateson (10 aprel 1995) — Avstraliyalı fristaylçı. Ceyms Mateson Avstraliyanı 2018-ci ildə Cənubi Koreyada təşkil edilən XXIII Qış Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Ceyms Mateson birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2018-ci ildə qatıldı. O, Cənubi Koreyada baş tutan XXIII Qış Olimpiya Oyunlarında kişilər moqul yarışlarında iştirak etdi. Mateson ümumilikdə 72.27 xal toplayaraq öz cığırında 23-cü yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Sunami
Sunami — yaponca "津波" (つなみ) sözündən olub, liman dalğası və ya nəhəng dalğa deməkdir, okean və ya dəniz dibində zəlzələ, meteorit düşməsi, dənizin altında nüvə partlayışları, vulkan püskürməsi ilə əlaqədar döşəmənin çökməsi, yerin yerdəyişməsi kimi tektonik hadisələr nəticəsində dənizə keçən enerji nəticəsində yaranan uzunmüddətli dəniz dalğalarıdır. Bundan əlavə, qasırğalar sunamilərə də səbəb ola bilər.Sunamilərin 80%-i Sakit Okeanda baş verir.
Yunan tarixçisi Fukidid “Peloponnes müharibəsinin tarixi” kitabında sunamilərin sualtı zəlzələlər nəticəsində baş verdiyini irəli sürmüşdür. Fukidid bu təklifi irəli sürən ilk şəxs kimi tanınsa da, sunaminin baş verməsi haqqında 20-ci əsrə qədər çox şey məlum deyildi. İlk geoloji, coğrafi və okeanoqrafik sənədlər sunamiləri “seysmik dəniz dalğaları” adlandırırdı.
Etimologiya
Yaponiya sunamilərin ən uzun tarixinə malik olsa da, 2004-cü ildə Hind Okeanında baş verən zəlzələ və sunami hadisəsinin səbəb olduğu böyük dağıntılar onu müasir dövrdə ən dağıdıcı sunami hesab edir. İndoneziyanın Sumatra bölgəsi də adanın sahillərində baş verən müxtəlif zəlzələlərə və sunamilərə öyrəşmişdir. Sunamilər Aralıq dənizində və Avropanın bəzi hissələrində çox vaxt qiymətləndirilməyən təhlükədir.
Xüsusiyyətləri
thumb|upright=1.4|3D formatında sunami.|left Sunami bir dalğadan ibarət olmur, bir neçə dalğalar ardıcıllığıdır.
Böyük sunamidə bu dalğa ardıcıllığı bir saatdan çox davam edə bilər və bu dalğaların şiddəti və böyüklüyünün getdikcə azalacağına zəmanət verilmir. Sunaminin baş vermə səbəbi dənizaltında baş verən tektonik proseslərdir. Bundan başqa vulkanik partlayışlar, böyük sürüşmələr, dənizaltındakı nüvə partlayışları və tropik qasırğalar da sunaminin meydana gəlməsinə səbəb ola bilər. Sunaminin şiddəti onun nə qədər dərinlikdə baş verməsindən aslıdır.
Dalğanın yayılma sürəti 50–1000 km/saatdır. Hündürlüyü açıq okeanda 2–3 m, sahilə yaxınlaşdıqca hündürlük artaraq 10–50 m və daha çox olur. Qurunun içərisinə soxularaq böyük dağıntılara səbəb olur. Sunamilərin 80 %-i Sakit okeanda baş verir.
Sunamilər iki mexanizmlə zərər verə bilir: yüksək sürətli su divarının təsir qüvvəsi və böyük həcmdə suyun qurudan sızan və hətta böyük görünməyən dalğalarda da özü ilə böyük miqdarda dağıntıları daşıyan dağıdıcı gücü.
Gündəlik külək dalğalarının dalğa uzunluğu (zirvədən zirvəyə) təqribən 100 metr (330 fut) və hündürlüyü təxminən 2 metr (6,6 fut) ilə okeanın dərinliklərindəki sunami 200 kilometrə (120 mi) qədər böyük dalğa uzunluğuna malikdir. Belə bir dalğa saatda 800 kilometrdən (500 mil/saat) çox sürətlə hərəkət edir, lakin böyük dalğa uzunluğuna görə istənilən nöqtədə dalğa salınması bir dövrü tamamlamaq üçün 20 və ya 30 dəqiqə çəkir təxminən 1 metr (3,3 fut) amplituda malikdir.) Bu, gəmilərin öz keçidini hiss edə bilmədiyi dərin sularda sunamiləri aşkar etməyi çətinləşdirir. Sunaminin sürəti, suyun dərinliyinin kvadrat kökünün metrlərlə (10 m/s2-yə yaxın) çəkisi ilə bağlı sürətlənmə ilə çarpılması ilə hesablana bilər. Məsələn, Sakit Okeanın 5000 metr dərinliyinə malik olduğunu nəzərə alsaq, sunaminin sürəti (5000 x 10) = 500000 = saniyədə 224 metrin (735 fut/saniyə) kvadrat kökü olacaq. 806 kilometr və ya saatda təxminən 500 mil sürətə bərabərdir. Bu, dayaz dalğaların sürətini hesablamaq üçün istifadə edilən düsturdur. Hətta dərin okean da bu mənada dayazdır, çünki sunami dalğası müqayisə üçün çox uzundur (zirvədən zirvəyə). Sunami sahilə yaxınlaşdıqca və sular dayazlaşdıqca, dalğanın dayazlaşması dalğanı sıxır və sürəti saatda 80 kilometrdən (50 mil) aşağı düşür. Onun dalğa uzunluğu 20 kilometrdən (12 mil) az azalır və Qrin qanununa görə eni çox böyüyür. Dalğa hələ də eyni çox uzun müddətə malik olduğundan sunaminin tam hündürlüyə çatması bir neçə dəqiqə çəkə bilər. Ən böyük sunami istisna olmaqla, yaxınlaşan dalğa qırılmır, əksinə sürətlə hərəkət edən gelgit çuxuruna bənzəyir. Çox dərin sulara bitişik çimərliklər sunamini daha dik cəbhə ilə pilləli dalğaya çevirə bilər.
Sunaminin dalğa zirvəsi sahilə çatdıqda, dəniz səviyyəsində yaranan müvəqqəti yüksəliş baş verir. Axın istinad dəniz səviyyəsindən metrlərlə ölçülür. Böyük bir sunami saatlarla gələn çoxlu dalğalara sahib ola bilər. Sahilə çatan ilk dalğa ən yüksək axına malik olmaya bilər. Sunamilərin təxminən 80% -i Sakit Okeanda baş verir, lakin göllər də daxil olmaqla, böyük su hövzələrinin olduğu hər yerdə mümkündür. Onlar zəlzələlər, sürüşmələr, vulkan püskürmələri, buzlaq buzovları və bolidlər nəticəsində yaranır.
Heyvanlara təsiri
Bəzi zooloqlar fərz edirlər ki, bəzi heyvan növləri zəlzələlər və ya sunamilərdən gələn səssiz Rayleigh dalğalarını hiss edə bilir. Doğrudursa, onların davranışlarını izləmək zəlzələ və sunami barədə əvvəlcədən xəbərdarlıq edə bilər. Bununla belə, sübutlar mübahisəlidir və geniş şəkildə qəbul edilmir. Lissabon zəlzələsi ilə əlaqədar bəzi heyvanlar daha hündür yerə qaçdıqlarını iddia edərkən, eyni bölgələrdə bir çox heyvan boğularaq ölüb. Bu hadisə 2004-cü ildə Hind okeanında baş verən zəlzələ zamanı Şri-Lankadakı media mənbələri tərəfindən də qeyd edilmişdir. Ola bilsin ki, bəzi heyvanlar (məsələn, fillər) çimərliyə yaxınlaşarkən sunami səslərini eşitmişlər. Fillərin cavabı qarşıdan gələn səs-küydən uzaq durmaq olub. Buna cavab olaraq bəzi insanlar araşdırma aparmaq üçün sahilə çıxıb və nəticədə bir çoxları boğularaq ölüb.
Sunamiyə qarşı tədbirlər
Sunami təhlükəsi olan bəzi ölkələrdə torpaqlara dəyən ziyanı azaltmaq üçün zəlzələ mühəndisliyi tədbirləri görülüb.
Sunami elmi və cavab tədbirlərini ilk dəfə 1896-cı il fəlakətindən sonra Yaponiya daha mükəmməl əks tədbirlər və cavab planları hazırladı. Ölkə izdihamlı sahil ərazilərini qorumaq üçün hündürlüyü 12 metrə (39 fut) qədər olan bir neçə sunami divarı inşa edib. Digər ərazilər daşqınlardan və gələn sunamilərdən suyun istiqamətini 15,5 metr yüksəkliyə çatdırmaq üçün kanallar tikiblər. Bununla belə, sunamilər tez-tez maneələri aşdığı üçün onların effektivliyi şübhə altına alınıb.
Fukusima Daiiçi nüvə fəlakəti 2011-ci ildə Tohoku zəlzələsi və sunami ilə tetiklendi, bu zaman dalğalar zavodun dəniz divarının hündürlüyünü aşdı. Sunami üçün yüksək risk altında olan İvate əyalətinin sahil şəhərlərində ümumi uzunluğu 25 kilometr (16 mil) olan sunami maneə divarları (Tari dəniz divarı) var idi. 2011-ci ildə sunami divarların 50%-dən çoxunu uçurdu və fəlakətə səbəb oldu.
12 iyul 1993-cü il zəlzələsindən iki-beş dəqiqə ərzində Hokkaydo Okuşiri adasını vuran Okuşiri, Hokkaydo sunamisi 30 metr (100 fut) hündürlüyü 10 mərtəbəli binaya çatan dalğalar yaratdı. Aonae liman şəhəri tamamilə sunami divarı ilə əhatə olunmuşdu, lakin dalğalar bir az yuxarıdakı divarı yudu və ərazidəki bütün taxta konstruksiyaları məhv etdi. Divar sunaminin hündürlüyünü ləngitməyə və yumşaltmağa müvəffəq ola bilərdi, lakin bu, kütləvi dağıntıların və insan tələfatının qarşısını ala bilmədi. Zərərli sunami üçün tipik dalğa müddəti təxminən 12 dəqiqədir. Beləliklə, dəniz 3 dəqiqədən sonra dəniz səviyyəsindən xeyli aşağıda olan ərazilərlə əlverişsiz mərhələdə geriləyir. Növbəti 6 dəqiqə ərzində dalğa çubuqları daşa bilən silsiləyə çevrilir və dağılma başlayır. Növbəti 6 dəqiqə ərzində dalğa bir silsilədən çökəkliyə çevrilir və sel suları ikinci bir mənfi tərəfə çevrilir.
Tarixi fəlakətlər
Dənizaltındakı zəlzələlərin sunamiyə gətirib çıxarmağı nəzəriyyəsi ilk dəfə yunan tarixçisi Fukidid tərəfindən irəli sürülüb.
Tədbirlər
Sunamini əvvəlcədən təxmin etmək qeyri-mümkündür. Əgər sahildəki sular birdən çəkilsə, bir neçə dəqiqə əvvəldən xəbərdarlıq etmək mümkündür.
2004-cü ildə Hind okeanında baş verən sunamidə yuxarıdakı məlumatı istifadə edən 10 yaşındakı ingilis Tilli Smit yüzə yaxın adamın həyatını xilas etmişdir. Sahil sularının geri çəkilməsinin sunami göstəricisi ola biləcəyini öyrənən Smit ailəsi və ətrafındakıların xilas olmasını təmin etmişdir. Tilli Smit daha sonra BMT-də bu mövzuyla əlaqədar çıxış etmişdir.
Radiasiya ekologiyası
Radiasiya ekologiyası - Ekologiyanın bölməsi olub radioaktiv maddələrin (nuklidlər) orqanizmə təsirini ayrı-ayrı ekosistem, populyasiya, orqanizm qrupu və orqanizmlərin ionlaşma şüalarına münasiətini, həmçinin ekosistemdə (populyasiya, biosenoloji mühit, xüsusilə torpaqda biosenozlarda) nuklidlərin yayılması (paylanması) və miqrasiyasını öyrənir. Yerüstü təmiz suların və dəniz ekosistemlərinin radioekologiyasına bölünür.
Radiasiya qəzası
Müxtəlif mexanizm, cihaz və qurğuların xarab olması və ya sıradan çıxması nəticəsində canlı orqanizmlərin normadan artıq dozada ionlaşmış təhlükəli şüalara məruz qalması.
Radiasiya sussesiyası
Uzun müddət yüksək dozalı radiasiyanın təsirilə ekosistemin dəyişməsi. Radiasiyaya ən çox davam gətirən torpaq yosunları sayılır.
Radiasiya təhlükəsizliyi
Sənaye personalını və əhalini ionlaşış şüalanmadan qorumaq istiqamətində aparılan tədbirlər.
Radiasiya yükü
Radioaktivliyin (ionlaşmış şüaların) insan orqanizminə təsiri. Radiasiya.yükü radiasiyanın udulmuş dozası ilə ölçülür.
Radiasiyadan mühafizə
Kosmik gəmi (KG) heyətini kosmik radiasiyadan KG.-də qoyulmuş nüvə reaktoru və ya izotop generatorunun şüalanması təsirindən mühafizə edən vasitədir. Kosmik radiasiyadan mühafizə sistemi heyəti hər tərəfdən əhatə etməlidir. KG.- nin örtüyü və onun avadanlığı öz-özlüyündə Radiasiyadan mühafizə funksiyasını daşıyır. Böyük intensivliyə malik kosmik-şüalanmadan (məs. Günəş partlayışları zamanı) mühafizə üçün KG-nin heyəti yerləşən bölməsinin avtonom mühafizə variantı əlverişlidir. Nüvə reaktoru şüalanmalarından mühafizə vasitələri yalnız reaktorla KG bölmələri arasında yerləşdirilir.
Radiasiyaya həssas növ
Şüalanmanın kiçik dozalarından asan zədələnən növ.
Radiaktiv çirklənmə
Mühitdə radioaktiv maddələrin təbii səviyyəsini ötüb keçməsilə əlaqədar fiziki çirklənmə forması.
Herta Vorell
Herta Vorell (20 Sentyabr 1908 – 5 Aprel 1996) — Almaniyalı film aktrisası. O, 1934-cü il ilə 1995-ci il arasında 75-dən çox film və televiziya şousunda rol oynamışdır.
Ədən mühafəzəsi
Ərazisi
Aden mühafazasının ərazisi 1 114 km2-dır.
Əhalisi
2013-cü ilə olan məlumatlara əsasən Aden mühafazasının əhalisi 1 088 654 nəfərdir. Əhalinin mütləqi ərəblərdən ibarətdir.
Ruanda Beynəlxalq Cinayət Tribunalı
200px|thumb|right|Ruandalı qaçqınlara yardım səylərini dəstəkləyən beynəlxalq qüvvələrin üzvü olan [[Fransa Silahlı Qüvvələri|Fransa əsgəri hava limanını əhatə edən tikanlı məftilləri tənzimləyir. (1994)]] 200px|thumb|right|RBCT-nin [[Aruşada yerləşən ofisi (2003)]] Ruanda Beynəlxalq Cinayət Tribunalı (RBCT) — 1994-cü il yanvarın 1-dən dekabrın 31-dək Ruandada törədilmiş və ya qonşu dövlətlərdə Ruanda vətəndaşları tərəfindən törədilmiş Ruanda soyqırımı və beynəlxalq hüququn digər ciddi pozuntularını mühakimə etmək məqsədilə 1994-cü ilin noyabrında Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının 955 saylı qətnaməsi ilə yaradılmış beynəlxalq məhkəmə. Məhkəmə sonda 61 nəfəri məhkum etmiş, 14 nəfərə isə bəraət vermişdir. Tribunal 977 saylı qətnaməyə əsasən 1995-ci ildə Tanzaniyanın Aruşa şəhərində təşkil edilmişdi. 2006-cı ildən Aruşada həm də İnsan və xalqların hüquqları üzrə Afrika Məhkəməsi yerləşirdi. 1998-ci ildə 1165 saylı qətnamə ilə tribunalın fəaliyyəti genişləndirildi. Sonralar Təhlükəsizlik Şurası daha bir neçə qətnamə ilə tribunalı 2004-cü ilin sonuna qədər araşdırmalarını, 2008-ci ilin sonuna qədər bütün məhkəmə işlərini, 2012-ci ildə isə ümumilikdə bütün fəaliyyətini başa çatdırmağa çağırmışdı. Tribunal genosid, insanlıq əleyhinə cinayətlər, Cenevrə konvensiyaları üçün ümumi olan 3-cü maddənin və II Əlavə protokolun (daxili münaqişəyə dair) pozuntuları ilə bağlı yurisdiksiyaya malik idi.
İlk məhkəmə işi Jan Pol Akayesu ilə əlaqədar olub 1997-ci ildə başlamışdı. Tribunal müəyyən etmişdi ki, bu qədər insanın kütləvi qırğını heç bir halda təsadüf ola bilməz; bu, yalnız əvvəlcədən dövlətin rəsmi nümayəndələrinin hazırladığı plan əsasında həyata keçirilib. Bu məqsədlə də tribunal soyqırımla bağlı ilk hökmünü Akayesuya qarşı çıxarmışdı. Müvəqqəti baş nazir Jan Kambanda təqsirini etiraf etmişdi. Bununla da beynəlxalq cinayət ədalət mühakiməsi tarixində ilk dəfə olaraq hökumət başçısı barəsində hökm çıxarılmışdı.
RBCT-nin Tamamlanma Strategiyasına əsasən, Təhlükəsizlik Şurasının 1503 saylı qətnaməsinə uyğun olaraq, bütün birinci instansiya işlərinin məhkəmə baxışı 2008-ci ilin sonuna qədər başa çatmalı (bu tarix daha sonra 2009-cu ilin sonuna qədər uzadılmışdı), bütün işlər isə 2010-cu ilə qədər tamamlanmalı idi. 2009-cu ilə olan məlumata görə, tribunal 50 məhkəmə prosesini başa vurmuş və 29 təqsirləndirilən şəxsi məhkum etmişdi. Bu zaman 11 məhkəmə prosesi davam edirdi və həbsdə olan 14 nəfər məhkəmə baxışı üçün gözləməkdə idi. Həmçinin, prokuror 5 nəfəri mühakimə üçün milli yurisdiksiyaya vermək niyyətində idi. Digər 13 nəfər hələ də azadlıqda idi, bəzilərinin öldüyü ehtimal edilirdi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası tribunalı, bağlanması və öhdəliklərinin Cinayət Məhkəmələri üçün Beynəlxalq Qalıq Mexanizminə (Mexanizm) ötürülməsinə hazırlaşmaq üçün, 31 dekabr 2014-cü il tarixinədək işini başa çatdırmağa çağırmışdı. Mexanizmin RBCT şöbəsi hələ 1 iyul 2012-ci ildən fəaliyyət göstərməyə başlamışdı. Tribunal 31 dekabr 2015-ci ildə rəsmi olaraq bağlandı.
Tribunalın Ruanda Vətənpərvər Cəbhəsi (RVC) tərəfindən törədilən müharibə cinayətlərini və RVC lideri Pol Kaqameni mühakimə etməməsi "qalibin ədaləti" kimi xarakterizə olunacaq qədər geniş şəkildə tənqid edilmişdi.
Ruanda soyqırımı
Ölkədə çoxluğu təşkil edən hutu etnik qrupu ilə azlıqda qalan tutsilər arasındakı gərginlik zamanla inkişaf etmiş, lakin xüsusilə XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Ruanda üzərində Almaniya və Belçika müstəmləkəçiliyi nəticəsində artmışdı. Hər iki qrupun bu cür təsnif edilməsi etnik mənsubiyyətdən çox fiziki xüsusiyyətlərə əsaslanırdı və müstəmləkəçilərin zorla və öz istəkləri ilə yerli əhaliyə qəbul etdirdikləri bir quruluş idi. Bununla belə, hutular və tutsilər arasındakı sosial fərqlər, bir qayda olaraq, güclü maldarlıq ənənələrinə malik olan tutsilərə, əsasən kənd təsərrüfatı ilə məşğul olan hutular üzərində sosial, iqtisadi və siyasi üstünlük qazanmağa imkan vermişdi. Müstəmləkəçilik dövründə mövcud olmuş bu fərq tutsilərin hakimiyyətə gəlməsinə də kömək olmuşdu; lakin bu vəziyyət 1959-cu ildə başlamış hutu inqilabının 1961-ci ilədək tutsi monarxiyasını ləğv etməsi ilə başa çatmışdı.
6 aprel 1994-cü ildə o zamankı Ruanda prezidenti Juvenalya Xabiarimana və Burundi prezidenti Siprien Ntaryamiranın olduğu təyyarə vuruldu və nəticədə təyyarənin göyərtəsində olan hər kəs həlak oldu. Hutular baş verənlərə görə RVC-nin məsuliyyət daşıdığını iddia edərək həm tutsilərə, həm də mötədil hutulara qarşı dərhal soyqırıma başladılar.
Ruanda soyqırımı zamanı qətllərin çoxunu İnterahamve və İmpuzamuqambi kimi tanınan radikal hutu qrupları həyata keçirmişdi. Radio verilişləri də bu prosesdə aktiv rol oynayırdı; belə ki, tutsiləri məhv edilməli olan "tarakan" kimi etiketləyən bu verilişlər dinc hutu sakinlərini tutsi etnik qrupundan olan qonşularını öldürməyə sövq etməklə soyqırımı daha da şiddətləndirirdi. Nəhəng miqyasına və xüsusən də belə qısa müddət ərzində reallaşmasına baxmayaraq, soyqırım, demək olar ki, tamamilə əlbəyaxa və adətən maçete və dəyənəklərdən istifadə etməklə həyata keçirilmişdi. Törədilən vəhşiliklər arasında minlərlə tutsi qadınının təcavüzə uğraması, həmçinin qurbanların parçalanması və eybəcərləşdirilməsi vardı. Bir çox qətllərdə isə qatillər qurbanların şəxsən tanıdığı insanlar idi – qonşuları, iş yoldaşları, keçmiş dostları, bəzən hətta evlilik vasitəsilə qohum olduqları şəxslər olurdu. Soyqırım nəticəsində ən azı 500,000 tutsi öldürülmüş, əsasən hutulardan ibarət olan təxminən 2 milyon qaçqın isə qonşu Burundi, Tanzaniya, Uqanda və keçmiş Zairin qaçqın düşərgələrinə getmişdi.
RBCT-nin qurulması
Ruanda Məhkəməsinin qurulmasında Keçmiş Yuqoslaviya Məhkəməsinin rolu böyükdür və məhkəmələr arasında böyük bənzərliklər vardır. Bununla belə, sonuncudan fərqli olaraq, Ruanda Tribunalı beynəlxalq xarakterli silahlı qarşıdurmada törədilmiş cinayətləri deyil, daxili münaqişənin gedişində törədilmiş cinayətləri mühakimə etməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu.
RBCT-nin strukturu
200px|thumb|right|RBCT-də [[ABŞ-ni təmsil edən hakim Teodor Meron]] 200px|thumb|right|RBCT-də [[Yamaykanı təmsil edən hakim Patrik Lipton Robinson]] 200px|thumb|right|RBCT-də [[Rusiyanı təmsil edən hakim Bəxtiyar Tuzməhəmmədov]] 200px|thumb|right|RBCT-də [[Çexiyanı təmsil edən hakim Robert Fremr]] Tribunal dörd "palata"dan və 16 hakimdən ibarət idi; palatalardan üçü birinci instansiya qismində məhkəmə işlərinə, biri isə apellyasiya şikayətlərinə baxırdı. Bundan əlavə, 9 ad litem hakimi də daxil olmaqla ümumilikdə 25 nəfər hakim fəaliyyət göstərirdi. Ad litem hakimlər II və III Palatalara təyin edilmişdi. Hər hansı hakimin iştirak etməməsi halında çağırılacaq əlavə 9 ad literim hakimdən ibarət ehtiyat heyət də mövcud idi.
Aşağıdakı cədvəllərdə sıra nömrəsi hakimlər arasındakı iyerarxiyanı bildirir.
Prokurorluq
200px|thumb|right|RBCT-nin prokuroru [[Riçard Qoldstoun]] Prokurorluq müxtəlif bölmələrdən, o cümlədən İstintaq və İttiham şöbələrindən ibarət idi. İstintaq şöbəsi 1994-cü ildə Ruandada törədilmiş cinayətlərdə şəxslərin əli olduğunu göstərən sübutların toplanmasına cavabdeh idi. Bu şöbəyə baş müstəntiq rəhbərlik edirdi. İttiham şöbəsi isə tribunaldakı bütün işlərin təqibinə cavabdeh idi və bu şöbəyə baş ittihamçı rəhbərlik edirdi.
Qeydiyyat
Qeydiyyat RBCT-nin ümumi rəhbərliyinə və idarə olunmasına cavabdeh idi. Bu bölmə həmçinin tribunalın prosedur və sübut qaydaları üzrə ona həvalə edilmiş digər hüquqi funksiyaları yerinə yetirirdi və tribunalın əlaqə kanalı hesab olunurdu. Bölməyə BMT baş katibinin nümayəndəsi rəhbərlik edirdi.
Soyqırıma hüquqi qiymətin verilməsi
Rutaqanda işində Məhkəmə Palatası bildirmişdir ki, Soyqırım Konvensiyası şübhəsiz beynəlxalq adət hüququnun tərkib hissəsi hesab olunur. Ruandaya münasibətdə konvensiyanın hüquqi qüvvəsinə gəldikdə isə Muhimana işində göstərilir ki, Ruanda 1948-ci il Konvensiyasını 12 fevral 1975-ci ildə imzalamışdır.
Seromba işində soyqırım cinayətinin tərkib elementləri sadalanır: birincisi, Nizamnamənin Maddə 2(2) müddəasında sadalanan hərəkətlərdən biri törədilməlidir; ikincisi, bu hərəkət xüsusi olaraq hədəf seçilmiş milli, etnik, irqi və ya dini qrupa qarşı törədilməlidir; üçüncüsü hədəf seçilmiş qrupu tamamilə və ya qismən məhv etmək niyyətilə törədilməlidir. RBCT qadağan olunmuş əməl və xüsusi niyyətlə bağlı yanaşmasını Kamuhanda işində aşağıdakı kimi ifadə etmişdir: "Soyqırım cinayətində həm mens rea, həm də actus reusun aşkar edilməsi tələb olunur. Mens rea Nizamnamənin Maddə 2(2) müddəasında göstərilən xüsusi niyyət və ya dolus specialisdən ibarətdir. Actus reus Nizamnamənin Maddə 2(2) müddəasında sadalanan beş hərəkətdən hər hansı birinin törədilməsindən ibarətdir".
Kambanda işi üzrə müttəhimin uşaqların təhlükəsizliyini təmin etməklə bağlı vəzifəsini yerinə yetirmədiyini özünün də təsdiq etmiş olması, tribunalın təqsirləndirilən şəxsdəki spesifik soyqırım niyyətinin təşəkkül tapdığını təsbit etməsini asanlaşdırmışdı. Bu iş üzrə qərarında tribunal soyqırım cinayətinin "cinayətlərin cinayəti" olaraq adlandırıla biləcəyini və bunun tətbiq olunacaq cəzada nəzərə alınmasının lüzumlu olduğunu ifadə etmişdir. Məhkəmə insanlıq əleyhinə törədilən cinayətlərin də soyqırım cinayətləri ilə bənzər ağırlığa sahib olduğunu və bu səbəbdən də soyqırım cinayətindən daha az cəzanın verilməyəcəyini bildirmişdir.
Tribunalın gəldiyi nəticəyə görə, təcavüz kimi beynəlxalq cinayətlərdən fərqli olaraq soyqırım təkcə kütləvi qırğın törətməyə başçılıq edən və ya onu planlaşdıranlar tərəfindən törədilmir. Kayişema işində də deyildiyi kimi, sadə mülki şəxslər də əsas müttəhim ola bilərlər, bir şərtlə ki, onların buna yetəri niyyətləri olsun.
Muvunyi işində Palata qeyd edir ki, beynəlxalq hüquqda hüquq pozuntusu kimi birbaşa və aşkar təhriketmə ilə bağlı mövcud praktika məhduddur. Odur ki, Akayesu və Nahimana işlərində məhkəmə Beynəlxalq Hərbi Tribunalın insanlıq əleyhinə cinayətlərdən adamöldürmə və məhvetməyə təhrik etmə ilə bağlı olan Ştrayxer və Friçe işi üzrə qərarını nəzərə almışdı. Nürnberqdən sonra Ruanda Tribunalının Akayesu işi üzrə qərarı ilə ilk dəfə bir beynəlxalq tribunal tərəfindən xüsusi hüquq pozuntusu kimi soyqırım törətməyə birbaşa və aşkar təhriketməyə görə hökm verilmişdi. Məhkəməyə görə hər hansı çıxışın soyqırım törətməyə birbaşa və açıq təhriketmə dərəcəsində olub-olmadığını müəyyən etmək üçün, bu çıxışın məzmunu nəzərə alınmalıdır, xüsusilə də aşağıdakı amillər: milli-mədəni və linqvistik məzmun (seçilən ifadələrin ikimənalı başa düşülməsi ilə əlaqədar); çıxış edən şəxsin siyasi və sosial mənsubiyyəti; onun auditoriyası; həmin auditoriya tərəfindən mesajın necə başa düşülməsi; dolayı yolla verilən mesajı auditoriya üzvlərinin başa düşməsi. Məhkəmə Palatası bu fikirdə idi ki, müttəhimlərdən Bikindinin bəstələdiyi mahnılardakı milli, tarixi və siyasi məzmun nəzərə alınmadan bu mahnılar düzgün şərh edilə bilməz. Etnik hutu olan Bikindinin mahnısı "Oyanış" adlansa da, hər kəs bu əsəri "Mən hutulara nifrət edirəm" adı ilə tanıyırdı, hansı ki burada tutsiləri müdafiə edən və hökumətə qarşı çıxan hutular nəzərdə tutulurdu.
Jan Pol Akayesu işi
13 fevral 1996-cı ildə prokuror Riçard Qoldstoun tərəfindən təqdim edilmiş və 17 iyun 1997-ci ildə düzəlişlər edilmiş Akayesuya qarşı ittiham sənədində soyqırım, insanlıq əleyhinə cinayətlər və Cenevrə konvensiyaları üçün ümumi olan 3-cü maddənin və II Əlavə protokolun pozuntularını əhatə edən ümumilikdə 15 cinayət aktı qeyd olunmuşdu; Akayesu soyqırım, soyqırımda iştirakçılıq, soyqırım törədilməsinə birbaşa və aşkar təhrikçilik, məhvetmə, adamöldürmə, işgəncə, qəddar rəftar, zorlama, digər qeyri-insani hərəkətlər və ləyaqəti alçaltma (təhqir etmə) cinayətlərinin törədilməsinə görə ittiham olunurdu.
Akayesu işində məhkəmə tutsilərə qarşı törədilən zalımca hərəkətlərin sayına, bu hərəkətlərin yalnız Taba əhalisinə deyil, Ruandanın hər yerindəki tutsiləri hədəf almasına, zərər çəkmiş şəxslərin sistemli olaraq və qəsdən tutsi qrupunun üzvləri arasından seçilməsinə, digər qruplara qarşı bu hərəkətlərin gerçəkləşdirilməməsinə əsaslanaraq, sırf şübhə əsasında deyil də, məhz əsaslı olaraq şübhəlinin soyqırım niyyətinin olduğu qənaətinə gəlmişdi.
200px|thumb|right|İlk dəfə [[zorlama və cinsi zorakılığın soyqırım aktları təşkil edə biləcəyini müəyyən edən Jan Pol Akayesu işi üzrə hökm çıxaran RBCT hakimi Navi Pilley  ]]
Bir sıra beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatlarının RBCT-də gender zorakılığı haqqında maarifləndirməyə yönəlmiş intensiv və dəqiq hədəflənmiş kampaniyasından sonra, Jan Pol Akayesunun işi üzrə məhkəmə soyqırım niyyəti ilə törədilmiş cinsi zorakılığın soyqırım aktı hesab edilməsi ilə bağlı hüquqi presedent müəyyən etmişdi. "...[Məhkəmə] Palatası müəyyən edir ki, əksər hallarda Tabada tutsi qadınlarının zorlanması həmin qadınları öldürmək niyyəti ilə müşayiət olunub... Bu baxımdan, Palataya aydın görünür ki, zorlama və cinsi zorakılıq, tutsilərə qarşı törədilən digər ciddi bədən xəsarəti və əqli pozuntulara səbəb olan aktlar kimi, tutsi qadınlarına əzab vermək və hətta onları öldürməzdən əvvəl şikəst etmək əzmini, həmçinin tutsi qrupunu məhv etmək və qrupun üzvlərinə bu proses zamanı şiddətli əzab vermək niyyətini əks etdirirdi". Məhkəməyə sədrlik edən hakim Navi Pilley hökmdən sonra verdiyi bəyanatda bunları qeyd etmişdi: "Keçmiş zamanlardan bu yana zorlama müharibə qəniməti kimi qiymətləndirilib. İndi isə bu, müharibə cinayəti sayılacaq. Biz zorlamanın artıq bir qənimət olmadığına dair güclü mesaj vermək istəyirik".
RBCT Akayesu işində soyqırım aktı hesab edilən, qrup daxilində doğumun qarşısının alınmasına yönəlmiş tədbirlərə cinsi mutilyasiya, axtalama, doğuşların zorla nəzarət altında saxlanması və nikahların qadağan olunmasını aid etmişdir. Məhkəmə Palatası bu tədbirlərdən birini belə şərh etmişdir: "Qrupa üzvlüyün atanın şəxsiyyəti ilə müəyyən edildiyi patriarxal cəmiyyətlərdə (bu işdə olduğu kimi), məsələn, zorlama zamanı sözügedən qrupun üzvü olan qadın başqa qrupun üzvü olan kişi tərəfindən qəsdən uşaq dünyaya gətirməyə məcbur edilirsə və niyyət nəticədə həmin qadının qrupuna mənsub olmayacaq uşağın dünyaya gəlməsidirsə, belə əməl də bu bəndlə cəzalandırılmalıdır".
Media işi
"Nifrət mediası"na qarşı məhkəmə işi 23 oktyabr 2000-ci ildə başlamışdı. İş üzrə 1994-cü il soyqırımını təşviq edən mediaya qarşı ittiham irəli sürülmüşdü. Prokuror qismində Qreqori Qordon çıxış edirdi.
1990–1994-cü illər müharibəsi zamanı RVC lehinə olan mesajları bütün ölkədə yayımlayan media qurumu Radio Muhabura ilə bağlı onun təsisçilərinə, sponsorlarına və ya hər hansı əlaqəli şəxsinə qarşı heç bir ittiham irəli sürülməmişdi.
Digər hüquqi addımlar
200px|thumb|right|Qaçaça məhkəməsi (2006) Fransalı müstəntiq-magistrat Jan Lui Brüger də cari prezident Pol Kaqame və onun administrasiyasının digər üzvlərinə qarşı sələfinə sui-qəsd təşkil etmək ittihamı ilə iş aparırdı. Bu iş Fransa məhkəmələrinin yurisdiksiyasında idi, çünki təyyarə qəzasında Fransa vətəndaşları da həlak olmuşdu.
Müttəhimlər
RBCT ümumilikdə 96 şəxsə qarşı ittiham irəli sürüb. Onlardan biri Cinayət Məhkəmələri üçün Beynəlxalq Qalıq Mexanizmi qarşısında mühakimə olunub. RBCT (və ya onun varisi kimi Mexanizm) 61 nəfəri məhkum edib: onlardan 28-i hazırda cəza çəkir, 22-si cəzasını çəkib, 11-i isə cəzasını çəkərkən dünyasını dəyişib. 14 nəfərə bəraət verən tribunal 10 nəfərə qarşı işi milli yurisdiksiyaya ötürmüşdü. Doqquz şəxsə qarşı icraat yekun qərar çıxarılana kimi başa çatmışdı; belə ki, onlardan ikisinə qarşı ittiham tribunal tərəfindən rədd edilmiş, iki nəfərin ittihamı prokuror tərəfindən geri götürülmüş, qalan beşi isə vəfat etmişdi.
DNS qıfı
DNS qıfı– təmsil etdiyi domen adlarının istifadə edilməsinin qarşısını almaq üçün yalan informasiya verən DNS server. Hədəfdən asılı olaraq DNS qıfı həm konstruktiv, həm də destruktiv istifadə edilə bilər. İstifadələrdən biri botnetin koordinasiya üçün istifadə etdiyi DNS adlarını kəsməklə botneti dayandırmaqdır. Kompüter DNS serverlərdən əvvəl hosts faylına müraciət edir, bu fayldan da saytlara müraciəti bloklamaq üçün istifadə etmək olar. Məsələn, hosts faylına əsaslanan qıf reklam saytlarını bloklamaq üçün geniş istifadə edilir.
Hidrogen peroksid
Tarixi
H2O2- ni ilk dəfə 1818 –ci ildə fransız kimyaçısı L.Tenar barium - peroksidə sulfat turşusu ilə təsir etməklə almışdır. Hazırda bu üsulla H2O2 laboratoriyada alınır.
Fiziki - kimyəvi xassələri
Təmiz susuz hidrogen peroksid H2O2 açıq-mavi rəngli mayedir. Partlayış cəhətdən təhlükəlidir. Satışa perhidrol adlanan 30%-li məhlul və 3%-li məhlul şəklində buraxılır. Işıqda və katalizatorların təsirindən (toz hissəcikləri, qan katalaza fermenti, MnO2, dispers hala salınmış Ag və Pt, d-elementləri ionları Cu2+, Fe3+, Mn2+ və .s.) parçalanır. Sonuncuların çox az miqdarının belə katalitik təsiri daha güclüdür. Ona görədə hidrogen peroksidə d-elementlərinin ionları ilə davamlı kompleks əmələ gətirən stabilizatorlar (Na4P2O7 və .s.). adi şüşənin həll olması nəticəsində belə məhlula keçən qələvi hidrogen peroksidin parçalanmasını sürətləndirir. H2O2 fiziki xassələrinə görə suya daha çox oxşayır. 152,1°C-də qaynayır, - 0,41°C-də əriyir. H2O2 –nin qaynama temperaturunu bilavasitə təyin etmək olmur. Qaynamazdan əvvəl parçalanır. Buna görə H2O2 –nin qaynama temperaturunu ekstrapolyasiya üsulu ilə təyin edirlər. Hidrogen rabitələri hesabına suya nisbətən daha çox assosiasiya etmişdir. Sıxlığı 1,450q/sm3-dur. H2O2 su ilə istənilən nisbətdə qarışır. Efirdə həll olur. Ona görədə efir vasitəsilə sudan ekstraksiya edilir. Hidrogen peroksid molekulunda atomların birləşmə ardıcıllığı belədir: H-O-O-H molekulun fəza quruluşu trans formadadır. Digər peroksidlərdə olduğu kimi H2O2 –də də O2 –nin oksidləşmə dərəcəsi -1-dir. H2–nin oksidləşmə dərəcəsi +1-dir. Molekul elektroneytraldır. Hidrogen peroksid çox zəif turşudur. H2O2-də oksigenin oksidləşmə dərəcəsi aralıq vəziyyətdədir.(0 ilə 2 arasında). Ona görədə o həm oksidləşdirici həmdə reduksiyaedici xassə göstərir. Lakin onda oksidləşdiricilik xassəsi daha güclüdür. Oksidləşdiricilik xassəsi göstərdikdə elektron qəbul edir və hidrooksid ionuna çevrilir.
Təbiətdə tapılması
Hidrogen peroksid təbiətdə bir çox maddələrin hava oksigeni ilə oksidləşməsi prosesində əmələ gəlir. Atmosfer çöküntülərində onun çox az miqdarı olur. Atmosferdə fotokimyəvi smoqda H2O2-nin fraqmntləri HO2 və HO əmələ gəlir. Onlarda yanacağın qeyri-tam yanma məhsulları ilə qarşılıqlı təsirdə olur, lakrimator (gözyaşardıcı təsirə malik) peroksiasetilnitrat əmələ gəlir. Buna görə nəqliyyatda, texnikada və məişətdə istifadə edilən müxtəlif yanacaq növlərinin tam yanması nəzarətdə olmalıdır. Bəzi böcəklərin vəzlərində hidrogen peroksid olur bundan da böcək özünümüdafiə üçün istifadə edir. Balda çox az miqdarda hidrogen peroksid var. Ona görədə bal antibiotik xassəlidir mikrobları məhv edir.
Alınması
Sənayedə H2O2 (1l-də 300q) H2SO4 məhlulunu elektrolizə uğratmaqla alınır. Katodda H2 ayrılır. Anodda persulfat turşusu alınır.onun hidrolizindən H2O2 əmələ gəlir. Daha bir üsul izopropil spirtinin katalitik oksidləşdirilməsidir. Proses benzol və ikili spirt qarışığı ilə aparılır. Əmələ gələn etilantrixinon nikel iştirakı ilə hidrogenlə reduksiya edilir və yenidən H2O2 almaq üçün istifadə edilir. Dünyada H2O2 –nin illik istehalı 0,5 milyon tondur.
Tətbiqi
Hidrogen peroksiddən yumşaq ağardıcı vasitə kimi, tükün, parçanın, dərinin, gönün ağardılmasında istifadə edilir. Ağartma prosesində H2O2 materialı aşındır-mır.Yalnız boyanı oksidləşdirir. Dezinfeksiya edici və ağardıcı vasitə kimi H2O2 –nin xlordan üstünlüyü onun parçalanma məhsullarının (su və oksigen) zərərsiz olmasıdır. Yağların və kağız kütləsinin ağardılmasında H2O2 –dən genişmiqyaslı istifadə edilir. Filizdən metalların ayrılmasında H2O2–dən oksidləşdirici kimi istifadə edilir. Belə ki, onun vasitəsilə həll olmayan UO2-ni filizdən həll olan UO4 formasına keçirirlər. Içməli və texniki suyun zərərsizləşdirilməsində hidrogen peroksid geniş tətbiq olunur. Onun 3%-li məhlulu tibbdə geniş istifadə olunur. Yaraların dezinfeksiyası və təmizlənməsində istifadə olunur. Sualtı qayıqlarda H2O2 oksigen mənbəyidir. Katalizatorların təsirindən H2O2–nin O2-yə parçalanması sürəti artır. Bundan ilk döyüş raketləri konstruksiyasında istifadə edilmişdir. II Dünya Müharibəsində Fau-1 Fau-2 markalı alman raket mərmilərində katalizator əlavəsi olan H2O2–dən yanacaq kimi istifadə edilmişdir. Köhnə rəssamlıq əsərlərini bərpa etmək üçün H2O2–dən istifadə olunur. Havada az miqdarda olan H2S (hidrogen-sulfid) ağ boyağın əsasını təşkil edən qurğuşun belilini (Pb(OH2)2)•2 PbСO3 tədricən qaraldır, qurğuşun- sulfidə çevirir. Hidrogen peroksid qara PbS-i ağ rəngli PbSO4-ə çevirir. Tablonun əvvəlki görkəmi özünə qayıdır.
Saxlanması
Hidrogen peroksidin qatı məhlulu susuz halda təhlükəlidir, dəridə yanıqlar  və sonradan yox olan ağ ləkələr əmələ  gətirir. Partlayış cəhətdən təhlükəli olduğu üçün plastik qablarda qaranlıqda və sərin yerdə günəş şüası düşməyən yerdə saxlanmalıdır.
Həsən sultan
Həsən sultan — Şəki hökmdarı olmuşdur. Hakimiyyətə gəldiyi vaxt 1497 – 1519-cu illər arasında olduğu güman edilir. Şəki hökmdarı Şahhüseyn öldürülən sonra hakimiyyətə gəlmişdir. 19-cu əsr Şəki tarixçiləri onu nuxalı Qara keşişin nəslinə, 16-17-cı əsr Səfəvi tarixçisi isə Şirvanşahlar xanədana mənsub hesab edib.
Şah İsmayılın Şəkiyə təşrif buyurması (1524)
1524-cü ildə Novruz bayramından az sonra Şah İsmayıl böyük bir qoşunla Qarabağdan keçərək ov edə-edə Şəki hökmdarlığının ərazisinə daxil olur. Salnamələrdə deyilir:
"Şəki valisi Həsən bəy onu qarşılamağa çıxıb təzim etmək şərəfinə nail oldu və zəmanə hökmdarına bol-firavan peşkəşlər təqdim etdi. Əlahəzrət şah ov etmək sevdasına və dağlara tamaşa etmək həvəsinə malik olduğu üçün hökm verdi ki, qazilər və Şəki əyanları Gürcüstanla Şəki arasında yerləşən və Şahdağ adı ilə məşhur olan yerdəki cüyürləri və digər vəhşi ov heyvanlarını qovub bir yerə toplasınlar. Belə nəql edirlər ki, keçmiş sultanlar o vilayətdə Şahdağa pənah aparan ovun ardınca getməzdilər və buna görə də o dağda çoxlu cüyür vardı. Heç bir kəs o cüyürlərə dəyib-dolaşa bilmirdi. Çünki onların (Şahdağda) ovlanması uğursuzluq əlaməti hesab olunurdu. Bu məsələni (şaha) ərz etsələr də, o həzrət buna məhəl qoymadı və ovun başlamasına əmr etdi. Elə ki cərgə ovu tərtib olundu, hökmdar çoxlu cüyür və saysız-hesabsız vəhşi heyvanları Şahdağda ovlayıb Ərdəbilə tərəf geri qayıtdı".
Şah yolda ağır xəstələnir və tələsik Təbrizə yola düşür. Sərab yaxınlığındakı Mənqutay adlı yerdə halı o qədər pisləşir ki, düşərgə salmalı olurlar. Müalicənin bir faydası olmur, o, 23 may 1524-cü ildə 36 yaşında, həyatının, yaradıcılığının, arzularının ən qaynar çağında dünyadan köçür və Ərdəbildə, Şeyx Səfi məqbərəsində dəfn olunur.
Kaxet hakimi Levanın Şəkiyə hücum etməsi
1524-cü ilin baharında Gürcü çarı Levon, Şəki hökmdarlığı ərazisinə qoşun çəkdi. Həsən sultan onu Padar kəndinin yaxınlığında ( – indiki Zakatala – Balakən rayonları arasında) qarşıladı. Gürcülər geri çəkildilər. Lakin buna qədər, tərəflər arasında baş vermiş toqquşmada, artıq, Həsən sultan şəhid olmuşdu. Həsən sultanın ölümündən iki gün keçməmiş, 36 yaşında ikən Şah İsmayıl Xətai də dünyasını dəyişdi…
Həsən sultanın dəfn edildiyi yer
19-cu əsr yerli Şəki tarixçisi H.S.Əbdülhəmidə görə onun "nəşini gətirib Daş-yüz adı ilə məşhur olan yerdə" torpağa tapşırmışlar. 19-cu əsrin sonu, yaxud 20-ci əsrin əvvəllərinə aid anonim digər bir yerli Şəki mənbəsində isə göstərilir ki, həmin vaxt Həsən sultanın qəbri Cəfərabad kəndinin yaxınlığında, "Arvatan" deyilən yerdə, yolun kənarında imiş. Anonim katibin yazdığından bu da aydınlaşır ki, qəbrin üzərindəki günbəz yalnız o ərəfələrdə dağılıbmış.
Hal-hazırda Cəfərabad kəndinin sakinləri kəndin şimal-şərq hissəsindəki ərazini "Həsən-soltan" adlandırmaqdadırlar.
Orxan Kərimli
Orxan Akif oğlu Kərimli (6 oktyabr 2001; Göyçay, Azərbaycan — 9 oktyabr 2020; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Orxan Kərimli 2001-ci il oktyabrın 6-da Göyçay şəhərində anadan olub. Naxçıvan Dövlət Universitetinə (NDU) təhsil alırdı. Subay idi.
Hərbi xidməti
Orxan Kərimli 2019-cu ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında müddətli həqiqi hərbi xidmətdə idi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Orxan Kərimli ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Qubadlı rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Orxan Kərimli ölümündən sonra "Qubadlının azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Orxan Kərimli ölümündən sonra "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Çaycümə
Çaycümə — Zonquldak ilinin ilçəsi.
Bölgədəki əhəmiyyətli sənayesi müəssisələri 1970-ci ildə qurulan "OYKA Kağız Fabriki" adını alan Türkiyə Sellüloza və Kağız fabrikləri Anonim Şirkəti (SEKA) Fabriki və Cümə axşamı diyarı ilə arasında qalan Mütəşəkkil Sənaye Bölgəsidir.
Bülent Ecevit Universitetinin Çaycümə şəhərciyinə ev sahibliyi edir.
Eyni zamanda Çaycümədə bir hava limanı var. Zonguldak Hava Limanı, Çaycümənin Saltukova bəldəsində yerləşir. Türk Hava Yolları bu hava limanı vasitəsilə daxili xidmətlər göstərir. İstanbul Hava Limanına uçuşlar həftədə üç gündür. Xaricdə yaşayan mühacir əhalisi sayəsində beynəlxalq reyslər də mövcuddur. Düsseldorf hava limanına uçuşlar da mövcuddur.
Coğrafiyası
Zonquldak il mərkəzinin şərqində yerləşir. Qara dəniz şimalda, şərqdə Bartın və cənubda Devrek ilə həmsərhəddir. Sahəsi 490 km2-dir. Çaycümə, Filyos Axını və bu dərənin yaratdığı vadi sahilində yerləşir. Dağlıq bir əraziyə malikdir. Ən böyük yüksəklik; Balat dağıdır.
İqtisadiyyatı
İlçədə əsas iqtisadi fəaliyyət əkinçilikdir. Ümumiyyətlə əkinçilik ərazilərinin məhdud olduğu Zonquldak əyalətində, Filyos Axınının uzunluğu boyunca bərəkətli düzənliklər bitki istehsalı üçün vacibdir. Bu hissədə qarğıdalı, tərəvəz və meyvələr istehsal olunur. Heyvandarlıq, xüsusən də camışçılıq rayonda aparılan kənd təsərrüfat fəaliyyətlərindən biridir. Balıqçılıq, Qara dəniz sahillərində Hisarönündə inkişaf etmişdir. Ovlanan balıqlar böyük ölçüdə İstanbula göndərilir.
Millət-i Erməniyan
Millət-i Erməniyan (mənası – "erməni milləti") — Erməni Həvari kilsəsinin Osmanlı imperiyasındakı milləti (muxtar etnodini icması). İlkin olaraq bura təkcə Osmanlı imperiyasında yaşayan ermənilər deyil, Qibti Pravoslav Kilsəsi, Xaldey Katolik Kilsəsi, Efiopiya Pravoslav Kilsəsi və Süryani Pravoslav Kilsəsi kimi digər xristian kilsələrinin üzvləri də daxil idi. Bu qrupların əksəriyyəti XIX əsrdə öz millətlərini əldə etmişdilər. II Mehmed onları ortodoks xristianlıq ilə bağlı fikir ayrılıqlarına görə yunan ortodokslarından ayırmışdır. Millət üzvləri nəinki müstəqil şəkildə işləri idarə edə bilirdilər, həm də islam məhkəmələrinə iş qaldıra biləcək hüquqi statusa malik idilər. Erməni millətinin çoxlu sayda insan üzərində hökmranlıq etmək imkanı yox idi və erməni patriarxının Anadoludan bu qədər uzaqda olan İstanbulda heç bir real nüfuzu yox idi.
Qaradəniz Ereğli
Qaradəniz Ereğli — Zonquldak ilinin ilçəsi. Türkiyənin şimalında, Qara dəniz regionunda yerləşir. Sahəsi 782 km²-dir. İlçədə 3 şəhər (Gülüç, Kandilli və Ormanlı) və 93 kənd yer alır.
Məhəllələri
31 məhəllə: Akarca, Bağlık, Balı, Belen, Yeni Belen, Bölücek, Dağlar, Elmatepe, Güldere, Göktepe, Hamzafakılı, Kavaklık, Kepez, Kestaneci, Kışla, Kırmacı, Kıycak, Kirmaner, Koca, Murtaza, Müftü, Orhanlar, Ömerli, Ören, Sarıkokmaz, Süleymanlar, Topçalı, Uzunçayır və Uzunmehmet ilçə sərhədləri daxilində yer alır.
Elman Əsgərov
Karyerası
1993-cü ildə gənclər arasında Avropa Çempionatını yeddinci pillədə başa vurmaqla beynəlxalq turnirlərdə debüt edən Elman Əsgərov birinci uğuruna 1996-cı ildə Tehran şəhərində (İran) tələbələr arasında Dünya Çempionatının bürünc medalına sahib olmaqla imza atdı.
1998-ci ildə Dünya Çempionatını 11-ci pillədə başa vuran Elman Əsgərov daha 1999-cu ildə Avropa Çempionatını 5-ci, Dünya Çempionatını isə 10-cu pillədə başa vurdu.
Elman Əsgərov 2000-ci ildə Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirində 11-ci pillənin sahibi oldu və olimpiya lisenziyasına sahib ola bilmədi. Elman Əsgərov 2000-ci ildə Avropa Çempionatında 8-ci, 2002-ci ildə isə Avropa Çempionatında 8-ci və Dünya Çempionatında 5-ci pillələrin sahibi oldu.
2002-ci ilin mayında Elman Əsgərov Azərbaycanda baş tutan Avropa Çempionatının final görüşündə Rusiya nümayəndəsi Zaur Botayeva məğlub olmaqla turnirin gümüş medalına sahib oldu. Daha sonra Elman Əsgərov 2002-ci ildə Dünya Çempionatını 12-ci, 2003-cü ildə isə 22-ci pillələrdə başa vurdu.
2004-cü ildə Bolqarıstanda Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirinin gümüş medalına sahib olan Elman Əsgərov olimpiya lisenziyasına sahib oldu. Elman Əsgərov olimpiadadan əvvəl Almaniya Qran-Prisinin qalibi oldu.
Elman Əsgərov Azərbaycanı 2004-cü ildə Afina şəhərində (Yunanıstan) baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil elədi. Elman Əsgərov qrup mərhələsinin birinci görüşündə Moldova nümayəndəsi Ruslan Bodișteanu ilə qarşılaşdı və rəqibinə 8:4 hesabı ilə qalib gəldi. Qrup mərhələsinin sonuncu turunda Elman Əsgərov Birləşmiş Ştatlar nümayəndəsi Camil Kelli ilə üz-üzə gəldi. Həm Əsgərov, həm də Kelli qrup mərhələsinin birinci görüşlərində qələbə qazanmışdı və növbəti mərhələyə vəsiqə qazanacaq güləşçi məhz bu görüşdə məlum olacaqdı. Bu görüşdə Elman Əsgərov rəqibinə 2:4 hesabı ilə məğlub oldu və olimpiadada mübarizəsini başa vurdu.