Səfəvi_incəsənəti
Miniatür sənəti
İsfahan məktəbi. XVII əsr miniatür sənətinin inkişafı üçün əlverişli olmayan şəraitlə səciyyəvidir. Bu zamandan etibarən yerli sənət məktəblərinin fəaliyyətində durğunluq əlamətləri aşkara çoxlu qüdrətli Təbriz məktəbinin dəyərli bədii uzunmüddətli unudulma prosesi başlandı (XVIII əsrdə tamamilə tənəzzüla uğramış miniatür sənəti yalnız XIX əsrin ikinci yarısından sonra dirçəlməyə başlamışdı). Ölkə daxilində miniatür rəssamlığının təkamülünə əngəl törədən hərbi-siyasi, ideoloji amillər XVI əsrdə də vardı. Məsələn, hakimiyyətinin ilk dövründə rəssamlığa maraq göstərən I Təhmasib 1557-ci ildə tövbə fərmanı verərək rəssamlıq emalatxanalarını dağıtdırdı. Fəaliyyətsiz qalmış miniatürçülərin əksəriyyəti Hindistana qaçmalı oldu, lakin Səfəvi hökmdarının bu subyektiv tədbiri qədim, zəngin ənənələri olan miniatür rəssamlığının İranda və Azərbaycanda inkişafının qarşısını ala bilmədi, XVII əsrdə Azərbaycan rəssamlarının çoxusu Osmanlı, Moğol, Orta Asiya, İran ərazilərində yaranmış miniatür mərkəzlərində çalışırdı. XVI əsrin sonu — XVII əsrin əvvəllərində miniatür sənətinin tərəqqisində təbrizli Sadiq bəy Əfşarın (1533–1610) mühüm rolu olmuşdur. O, yeni estetik prinsiplərin və realist meyillərin ifadəçisi idi. Sadiq bəy Əfşarın yaradıcılığı və onun "Qanun üs-süvar" əsəri Qəzvində miniatür sənətinin sonrakı inkişafına, İsfahan miniatür məktəbinin yaranmasına və formalaşmasına böyük təsir göstərmişdir. XVI–XVII əsrlər Azərbaycan sənətkarlığı tarixində ən zəngin dövrlərdən biri sayılır. 1598-ci ildə paytaxtın İsfahana köçürülməsi ilə Səfəvi rəssamlığında yeni bir mərhələ başlayır. Memarlıqla daha çox maraqlanan Şah Abbas İsfahanda müxtəlif abidələr tikdirmiş, saray divarlarını rəsmlərlə bəzətmişdir. Onun dövründə İsfahanda hazırlanmış miniatür əlyazmalar, rəsmlər, tək və ya qrup portretləri albomlarda günümüzə qədər gəlib çatmışdır. İsfahan məktəbi miniatürlərində əsas ön plana çıxan uzun ayaqlı və bədənli, yay kimi əyilmiş, başlarında dövrün dəbini əks etdirən dağınıq çalmalı insan fiqurlarıdır. İsfahan üslubunun ən məşhur nümayəndəsi Rza Abbasidir ki, onun Saray Kitabxanasında imzalı əsərləri saxlanılır. Digər görkəmli miniatürçü isə Sadiqidir. Rza Abbasi ilə miniatürlərə yeni bir insan fiquru daxil olmuşdur. Müxtəlif cins və yaşlarda olan iri ölçülü fiqurlar xarici cizgilərdən çıxan incə xəttlər bədənə həcmli görünüş verirdi. Fiqurların qarın hissələri şiş, ayaqları və bədənləri uzundur. Başlar bədənə mütənasibdir. Saç pərçəmləri tel-tel işlənmişdir. Çalmalar dağınıq formada olub, qıvrımları şişirdilmiş xətt üslubunda verilmişdir. Bu rəssamla başlayan yeni mərhələ miniatür və kitab rəssamlığının fərqli bir yola qədəm qoyması demək idi. Rəng naxış texnikasında hazırlanmış bir səhifəlik rəsmlərin və portfolioların bolluğu ilə Səfəvi rəssamlığında Qərb təsirləri hiss edilməyə başlamışdı. Bütün bu inkişaflarla yanaşı, köhnə kitablar və miniatürlər də arxaik bir cərəyanla köçürülürdü. Bunun ən bariz nümunəsi 1614-cü ildə Şah Abbasın vəziri üçün hazırlanmış Spenser Şahnaməsidir (Nyu-York Xalq Kitabxanası). Əsərin bəzi miniatürləri məşhur Baysunqur Şahnaməsini köçürülmüşdür. XVII əsrin ortalarında Rza Abbasinin başlatdığı yeni cərəyanı izləyən Məhəmməd Qasım, Məhəmməd Yusif və Məhəmməd Əli kimi rəssamlar kitabları rəngli naxış texnikası ilə təsvir etmişdirlər. Hafiz Divanlarının naxışları buna ən gözəl nümunədir, lakin XVII əsrin sonlarında İtaliyaya göndərilən rəssam Məhəmməd Zamanla Səfəvi kitab rəssamlığına Qərb təsirləri daxil olmuş və bundan sonra ənənəvi miniatür sənəti yerini Qərb mənalı rəsmlərə vermişdir. Fəriduddin Attarın 1483-cü il tarixli "Mantiku't-Tayr" nüsxəsinə (Nyu York Metropolitan İncəsənət Muzeyi) naqqaş Həbibullah tərəfindən hazırlanan (təxminən 1609) əlavə təsvirlərdə bu üslubun cizgilərini görmək mümkündür. Əsrin sonlarında Rza Abbasinin dostu və tələbəsi Muin Müsəvvir də bu üslubu mənimsəmişdir.