cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cavad xan
Sonrakı dövrlər
13 dekabr tarixində Sisianovun ordusu Qoşqar çayını keçdi və şəhəri mühasirəyə almaq üçün hazırlıqlara başladı. Keşmiş Şəmşəddil sultanı Nəsib bəy 5 nəfərlik dəstəsi ilə tərəf dəyişdirdi və ruslara təslim oldu. Şəhərin ağır bombardmanı 15 dekabrda başladı və ardınca yenidən Cavad xanın təslim olması istənildi. Cavad xan Qacar ordusunun yardıma gələcəyinə ümid edərək vaxt qazanmağa çalışdı və Sisianovla məktublaşmanı davam etdirdi. Sisianov Cavad xandan rus vətəndaşlığını qəbul etməyi, illik 20 min rubl xərac verməyi, Şəmşəddilə olan bütün iddialarından əl çəkməyi, olu Hüseynqulunu Tiflisə girov göndərməyi tələb edirdi. Cavad xanın bu şərtləri rədd etməsindən sonra qalaya topyekun hücum üçün hazırlıqlara başlanıldı. Şəhərin yaxınlığında dayanan Sisianov 1803 29 dekabr tarixli son məktubunu Cavad xana yazır, şəhəri təslim etmək barədə ultimatum verir. Məktubda deyilirdi: ''Qalanı xoşluqla vermək meyliniz olmadığını görüb axrıncı dəfə təslim şərtlərini sizə göndərməyi özümə borc bilirəm... Məktubuma təcili cavab istəməyim isə heç də o demək deyildir ki, mən düşmənimi nökər, qul hesab edirəm. Bu, ona görədir ki, insanlar arasındakı qarşılıqlı hörmətə riayət olunmalıdır. Buna görə də ümidvaram ki... sabah günortadan qabaq məktubumun cavabını ala biləcəyəm. Gəncə şəhərinin təslimi aşağıdakı maddələrlə qəbul edilə bilər:
Cavad xanın general Sisyanova cavabı.
1.Cavad xan Gəncəli tabeliyindəki bütün əhali ilə birgə Ümumrusiya padşahının təbəəliyinə and içir;
2.Qala tamamilə təmizlənir və ora rus qoşununun topları, hərbi sursatı yerləşdirilir;
3.Cavad xan Gəncəli Rusiya imperiyasının tabeliyində olaraq əvvəlki ixtiyarla öz ərazisini idarə edir və Rusiyaya ildə 20 min manat xərac verir. Bu maddələri imzalayan zaman 1804-cü ildə həmin məbləği təcili ödəyir;
4.Qaladakı və Şəmşəddil yolundakı ordunu ərzaqla təmin edir;
5.Şəmşəddilin və onun əyalətinin əhalisini sıxışdırmaq olmaz, çünki onlar artıq Gürcüstan hökumətinin idarəsinə keçirlər;
Yuxarıdakılara sədaqətlə əməl etmək üçün Cavad xan Gəncəli öz oğlu Hüseynqulu ağanı Gürcüstanın baş idarə edicisinin yanında həmişəlik qalmaq üçün əmanət verir
Sisianovun tələbləri yenə də rədd edilir.''
Mirzə Adıgözəl bəyin də yazdığı kimi, Cavad xan öz qoşununu və yaxın adamlarını başına yığaraq, düşmənin üzərinə yeriyir. Döyüş dahi şairimiz Nizami Gəncəvinin məqbərəsi yaxınlığında, Quru qobu adlanan yerdə baş verir. Qüvvələr nisbəti açıq-aydın görünürdü ki, bərabər deyil və buna görə də gəncəlilər ağır itkilər verdikdən sonra geri çəkilərək, qalanın darvazalarını bağlayırlar. Bundan sonra Cavad xanın Sisianova göndərdiyi məktubda deyilirdi: Şəhəri verməyə gəlincə, bu niyyətindən çəkin, çünki bu olan iş deyil. Sən Gəncəyə yalnız mənim meyitimin üzərindən girə bilərsən. Başa düşürsənmi? Ancaq mən öləndən sonra, başqa heç cür.
Sisianovun sədrliyi ilə keçirilmiş və 4 döyüş komandanının iştirakı ilə keçirilmiş döyüş müşavirəsindən sonra 3 yanvar 1804-cü ildə şəhərə hücum ediləcəyi qərara alındı. Birinci dəstə general-mayor Portnaginin komandanlığı altında Qarabağ qapısından və ya yuxarı qapıdan sola getməli idi, ikinci dəstə polk komandanı polkovnik Karyaginin komandanlığı altında Tiflis və ya içqala qapısından hücum etməli, əvvəlcə taktiki hücum, daha sonra isə həqiqi hücum həyata keçirməli idi. Həmçinin Sisianov ordu sıralarından müsəlman olanları kənarlaşdırdı,. O, ehtiyat edirdi ki, hava qaranlıq ikən müsəlmanlar tərəf dəyişdirər və rus ordusu üçün çətin vəziyyət yaradarlar. Onlara forştadt və bağlar ətrafında xəncir xətti saxlamaq əmr edildi.
Hücumdan əvvəl Sisianov Portnaginə, ordu başçılarına hücuma aid, aşağıdakı məzmunda gizli əmri verdi: Axşama qədər hal-hazırda mühasirədə olduqları kimi hər kəs öz mövqelərində qalsın. Yarım saat ərzində, həqiqi vuruşmaya hərəkət etməzdən əvvəl hamı təyin edildiyi kimi Çuykovun kvartirmeyster hissəsinin kapitanlara göstərdiyi dispozisiya yerlərini, həmçinin mövqelərini tutmalıdır; ancaq izah etməyə ehtiyac yoxdur ki, hansı sakit və dərin sükutla ordunun yerdəyişməsi həyata keçirilməlidir. Bütün ştandartlar və hərbi qoşun bayraqları axşam mərasimsiz məscid qapısına gətirilməli və orada qarovula verilməlidir. Kazak hərbi zənciri hava işıqlanana qədər ən yaxın əlaqələndirici batareyanı anlayaraq öz mövqelərində qalmalıdır, ehtiyat hissələrindəki digərləri isə güllə və qumbaralardan qapalı yerdə olmalıdır; səhər hər kəs ona yaxın yığılmalıdır.
Sisianovun da olduğu 17-ci yeger polku ehtiyat qüvvələri təşkil edirdi və Qarabağ qapısının qarşısında düzülmüşdü. Tiflis qapısında yerləşdirilən Sevastopol polkuna gəncəlilərin qaladan çıxmasına əngəl olmaq və əgər ehtiyyac yaranarsa köməyə gəlmək əmr edilmişdi. 11 topdan ibarət artilleriya qüvvələri ehtiyatda saxlanmış və onların qorunması 100 kazaka tapşırılmışdı. Orduya Cavad xanın qüvvələri tam məğlub edildikdən sonra yağma edə bilmək icazəsi verilmişdi.
Səhər saat 5-ə qədər polkovnik Karyagin ona tapşırılan iki batalyonu Qafar bəy bürcünə qarşı təyin olunmuş yerə çox böyük sakitliklə gətirdi və onlara Tiflis qapısına bitişik bağların qırağında gizlətdi. Hələ də havanın qaranlıq olmasından yararlanılaraq səhər altının yarısı dəstənin qala divarına nərdivan söykəmək üçün hücum hərəkatı başladı.Bununla paralel nərdivan qoyanların işini asanlaşdırmaq qalaya başqa yöndən də hücum təşkil edildi. Qalaya 15 sajından az məsafədə olanda xan ordusu onları gördü və cavab tədbirləri görməyə başladı. Rus ordusunun üzərinə qaladan neft, ox, daşlar yağdırıldı. Hücum nəticəsində qalanın Qafar bəy bürcü ruslar tərəfindən ələ keçirildi. Cavad xanın özü qalada yerləşən ən böyük topun yanında at üstündə otururdu və öldürülənə qədər qılınc əlində qalanı müdafiə etdi. Beləliklə, hücum zamanı Gəncə qalası səddinin yarısı və üç bürc var idi. Bürclərin altısı da alındıqdan sonra divardan yerdə qalan rus əsgərləri də şəhərə endirildi. Döyüşün həlledici məqamında isə ermənilər şəhərin qala qapılarını rus ordusu üçün açdıqdan sonra Lisaneviçin dəstələri şəhərə daxil olmağı bacardılar. Şəhərin özündə isə panika hökm sürməkdə idi. Küçə döyüşlərində də Cavad xanın döyüşçüləri məğlub edildilər. Günortaya yaxın artıq şəhərdə sakitlik olmağa başladı və atlarının üzərinə qızıl və ya digər qiymətli şeyləri yığan rus əsgərləri görünməyə başladı. Cavad xanın döyüşçülərindən 1500 nəfər vəfat etmişdi. Hücum ərzində atası ilə birlikdə Cavad xan mayor Lisaneviç tərəfindən öldürüldü. Xanın ortancıl oğlu Hüseynqulu xan da bir neçə saat döyüşdükdən sonra həyatını itirdi. Cavad xanın böyük oğlu Uğurlu xan  və kiçik oğlu Əliqulu xan  qaçmağa nail oldular və Qarabağ xanı İbrahimxəlil xanın yanında sığınacaq tapdılar. Həmçinin xanın iki qardaşının oğlu və bəzi qohumları da həyatlarını itirdilər. Bəzi qohumları isə Təbrizə qaçdılar. left|thumb|250px|Gəncə Xanlığının hücum zamanı ruslar tərəfində ələ keçirilmiş bayrağı, [[Azərbaycan Tarix Muzeyi, Bakı.]] Rus ordusunun soyğunçuluqla məşğul olduğu zaman şəhər əhalisinin bir hissəsi Cümə məscidində gizlənmişdi. Sisianovun özü məruzəsində bildirir ki, “500-ə qədər tatar [Azərbaycanlılar və ya Azərbaycan türkləri nəzərdə tutulur] bəlkə də zəfər qazananlara təslim olmaq üçün məscidə toplaşmışdı. Ancaq bir erməni bizim döyüşçülərə dedi ki, onların arasında bir neçə dağıstanlı ləzgi var. Bir dəfə ləzgi adının çəkilməsi məsciddəki hər kəsin öldürülməsi üçün siqnal oldu.” Bu zaman hələ də Gürcüstan ərazilərində ləzgilər tez-tez rus hərbi dəstələrinin üzərinə hücumlar edirdilər və buna görə də, qan düşməni hesab edilirdilər. Beləliklə, rusların məscidə sığınmış mülki əhaliyə hücumu nəticəsində olaraq Cümə məscidinə sığınan, sayı 500-dən çox olan dinc əhalinin hamısı öldürüldü.
Bu dövrdə yaşamış gürcü şahzadəsi XII David Gəncənin viran qoyulması ilə bağlı yazırdı ki, gürcülər sakinlərə qəzəbli olduqlarına görə Sisianov onların kişi sakinlərin böyük hissəsinin məğlub edildiyi, qadınların əsir alındığı və xanın özünün öldürüldüyü şəhəri talan etməsinə və dağıtmasına mane ola bilmədi.
4 yanvar tarixində şəhərin əsas məscidi artıq kilsəyə çevrilmişdi. 397x397px|thumb|Gəncə Qalasının alınması
Ailəsi
Cavad xanın iki əsas arvadı var idi:
Boka Xuniors FK
thumb| Boka Xuniors — Buenos-Ayresi təmsil edən ən güclü və ən məşhur Argentina futbol klubundan biri.
Cavad xan
Ailəsi
Cavad xanın nəvəsi, Uğurlu xanın qızı və sonuncu Qarabağ xanı Mehdiqulu xanın həyat yoldaşı Bədircahan bəyim tanınmış şairə və ictimai xadim idi. Cavad xanın nəvəsi Kəlbəli xan Müsahib Azərbaycan və fars dillərində gözəl şerlər yazıb. Cavad xanın qardaşı Fətəli bəy Ziyadoğlu Xali Gəncəli tanınmış şair olub. Onun əsasən, Azərbaycan dilində yazılmış divanı indi Elmlər Akademiyasının Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır.
Boka Xuniors FK
Tarixi
left|thumb|200x200px|Boka Xuniors klubuna aid ilk foto. 1906-cı il Atletiko "Boka Xuniors" klubu 3 aprel 1905-ci ildə italyan və yunan oğlanların qrupu tərəfindən Buenos-Ayresin mərkəzi rayonu La-Bokada yaradılmışdır. Bəzi müzakirələrdən sonra Esteban Balletto, Alfredo Skarpati, Santiaqo Sana və Xuan və Teodoro Farenqa qardaşları yeni komandanın adını Boka Xuniors qoymağa razılaşdılar. Bir sıra yoldaşlıq oyunlarından sonra, Boka Xuniors 1906-cı ildə ilk kubokunu - "Reformist Kuboku"nu (Copa Reformista) qazandığı ilk matçında Vilya Lobos liqasında qeydiyyatdan keçdi. 1907-ci ildə klub Albion liqasında iştirak etdi və nəticədə qalib gəldi. 8 dekabr 1907-ci il Boka Xuniorsun oynadığı ilk beynəlxalq matç tarixi oldu. Onların rəqibi Montevideodan uruqvaylı"Universal" klubu idi. Bir sıra versiyalara görə, klub tez-tez ənənəvi mavi qızılı olaraq rəngləri dəyişmişdir. Klubun əfsanəsinə əsasən, 1907-ci ildə "Boka Xuniors" un futbolçuları eyni rəngləri olan digər komandalarla oynadılar, onlardan istifadə etmək hüququnu itirdilər. Daha sonra uzun müzakirələrdən sonra komanda La Boka limanına gələrək klubun bayrağının rənglərini seçməyə qərar verdi. Gəmi İsveçdən olduğu üçün klub rəngləri mavi-qızılı oldu. Buradakı gəmini bir sıra tarixçilər inkar etsələr də, bu gəmi Kopenhagendən gələn bir 4.146 ton ağırlıqlı Drottning Sofiya adlı İsveç yük gəmisi idi. Həmin tarixçilərin fikrincə, Boka Xuniorsun rənglərini götürəcəyi gəmi, 5 fevral 1907-ci ildə La Boki limanına gələn "Oscar II" idi. Qeyd edək ki, formanın ilk versiyası daha sonra üfüqi olan sarı bir diaqonal zolaq idi. 1908-ci ildə "Boka Xuniors" Argentina Futbol Assosiasiyasına qoşulub və Sequndada debütünü "Belqrano II" üzərində 3: 1 hesablı ilə qələbə ilə rəsmiləşdirdi. Boka Xuniors qruplarının müsabiqələrində qalib gəldikdən sonra sonra play-offa çıxdı, lakin minimum hesabla "Rasinq"ə məğlub oldu. 1910-cu ildə kluba yenidən "Rasinq" ilə oynamaq hüququ verildi. Komanda ilk mövsümünü beşinci yerdə tamamladı. Daha sonra üçüncü yer tutub növbəti mövsümü müvəffəqiyyətlə keçdi. Bu dövrdə 1913-cü ildə "Boki" nin 2: 1 hesabı ilə qələbəsi ilə başa çatan oyun məşhur "Superclassico"da "River Plate" ilə baş tutdu.
Cavad xan
Mirası
thumb|284x284px|Gəncədə Cavad xanın mavzoleyi.|left Cavad xan Gəncədə Şah I Abbas tərəfindən tikilmiş məşhur Cümə məscidində dəfn olunur. 1962-ci ildə yaxınlıqdakı meydanın rekonstruksiyası adı altında onun məzarı dağıdılır. Lakin, vətənpərvərlər Cavad xanın cəsədinin qalıqlarını gizli şəkildə qoruyub saxlayırlar və artıq 1990-cı ilin 27 martında öz əvvəlki yerində torpağa tapşırılır. Xoşbəxtlikdən həmişə elmi axtarışlarda olan Məşədixanım Nemətova arxivdən Cavad xanın qəbrüstü abidəsinin foto-surətini tapır və təcili olaraq, həmin şəkildəki məzarın mərmərdən yonulmuş oxşarı hazırlanır. Onun üzərində gözəl nəstəliq xətti ilə fars dilində aşağıdakı sözlər həkk olunmuşdur: ''Bu məzarda Gəncə bəylərbəyisi Qacar tayfasından olan Ziyadoğlu Cavad xan uyuyur.
Boka Xuniors FK
Formaların təkümülü
(*) bu forma yalnız iki matçda istifadə edilib.
Cavad xan
Mirası
Elə ki, qara torpaq oldu onların məskəni
Boka Xuniors FK
Rekordlar
thumb|Martín Palermo Boka Xuniorsun ən çox qol vuran oyunçusudur.
Cavad xan
Mirası
İstər miskin dərviş, istərsə şahi-cahan olsun.
Boka Xuniors FK
Xarici keçidlər
center|1000px
Cavad xan
Mirası
Gəncədə bu məqbərəni bina etdi
Mərhum, rəhmətlik Cavad xan
Kərbəla şəhidlərinin torpağından
O astadan çoxlu torpaq gətirib
Öz ölüləri üçün əmin-aman bir ev yaratdı.
Allahı tanıyan cənnətlik Cavad xan min iki yüz on səkkizinci ildə (1804-cü il) öldü.
Ondan sonra bu məqbərəda dəfn olundular
O fatehin nəsli və ailəsi.''200px|left|thumb|Gəncədə Cavad xanın qəbri
Cavad xan Azərbaycan müstəqilliyini qazandıqdan sonra millətin tarixi qəhrəmanlarından biri hesab edilir. Cəmil Həsənli Cavad xandan "Azərbaycan diplomatiyasının şanlı ilk səhifələrini dolduran döyüşlərdə qəhrəmanlıq göstərmişdir deyə bəhs edir". Avropa Şurası Parlament Assambleyasında Azərbaycan nümayəndəliyinin rəhbəri olan Səməd Seyidov da müsahibəsində Cavad xanı qəhrəman hesab etdiyini bildirmişdir.
Cavad xanın saray memarı olan Kərbəlayi Sadıx məşhur azərbaycanlı şair olan Mirzə Şəfi Vazehin atası olmuşdur. Həmçinin Cavad xanın saray şairi olan Möhsün Nasiri hind nağıl üslubunun Azərbaycan versiyası hesab edilən "Tutinamə"nin müəllifidir.
Cavad xanın soyundan gələn və Şimali Azərbaycan bölgəsində qalan şəxslər Ziyadxanov soyadından istifadə etmişdirlər. Bu soydan gələn İsmayıl xan Ziyadxanov Rusiya imperiyası I Dumasında deputat olmuş, daha sonra isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ən aktiv şəxslərindən biri olmuşdur. İsmayıl xanın qardaşı Adil xan Ziyadxanov isə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti XİN rəhbər şəxslərindən biri olmaqla bərabər, 1919-cu ildə Qacar imperiyasına səfir təyin edilmişdir. Cavad xanın Qacar imperiyasına gedən və hal-hazırda orada yaşayan nəvə-nəticələri Cavadxani soyadını daşımaqdadır.
Bakı və Gəncədə Cavad xanın şərəfinə adlandırılmış küçələr vardır. Həmçinin Kiçik Qafqaz dağlarındakı zirvələrdən birinə də onun adı verilmişdir.
Populyar mədəniyyətdə
Cavad xan Sabir Rüstəmxanlı tərəfindən yazılmış "Ölüm Zirvəsi" əsərində əsas obrazdır. Daha sonra Rövşən Almuradlı 2009-cu ildə bu əsər əsasında "Cavad xan" filmini çəkmişdir.
Sağsağan (pyes)
Sağsağan (pyes) — 1956-cı ildə Abbas Zamanov Azərnəşrdə çap etdirdiyi "Seçilmiş əsərləri" kitabına daxil edilmişdir.
Pyesdə, Qədim adlı bir uşağın əvvəlcə anasının xurafatlarına inanıb atasının öldüyünü düşünərək əzab çəkməsindən, sonradan ətrafındakı təhsilli insanların köməyi ilə bu fikirlərindən dönməsindən bəhs olunur. O, dostlarının dəstəyi ilə atasının yaşadığına inanır və onu gözləyir. Atası qayıtdıqdan sonra onu məktəbə göndərməsini xahiş edir. Tamaşa Azərbaycan Sovet dövrü uşaq ədəbiyyatında yazılmış ilk və vacib əsərlərdən biridir. Əsər o dövrdə Azərbaycan teatr səhnəsində tez-tez nümayiş olunur.
Məzmunu
Əsərdəki hadisələr Tanrıqulunun evində başlayır. Tanrıquludan başqa kənddə hamı səfərdən evə qayıdır. Tarıqulunun həyat yoldaşı Fatmanisə bu vəziyyətdən narahat olur və onunla gedən dostlarından yoldaşını soruşur. Dostları onun başqa bir kolxoza işləməyə getdiyini və sabah qayıdacağını söyləyirlər. Bu cavabdan məmnun olmayan Fatmanisə ağlına pis şeylər gətirir. Oğlu Qədimdan çöldən səsi eşidilən sağsağanın hansı tərəfdə olduğunu soruşur. Qədim, sağsağanın quyruğunu onların evlərinə tərəf döndərdiyini söyləyir. Fatmanisə, sağsağanın bu duruşunu həyat yoldaşının ölümünə bir işarə olduğunu düşünür və dərd çəkməyə başlayır. Qədim onunla birlikdə atasının öldüyünə inanır. Fatmanisənin ağladığını eşidən qonşusu Gülperi gəlir və birlikdə mollanın yanına getməyi məsləhət görür.
Molla Zaman onları evində qarşılayır, Quran açaraq dilinin altında bir şey söyləməyə başlayır və Tanrıqulunun çətin vəziyyətə düşdüyünü bildirir. Molla Zamanın sözlərindən sonra daha da sarsılmış Fatmanisə evinə qayıdır. Qonşu qadınlar Tanrıqulunun ölümü ilə bağlı müxtəlif şaiyələr uydurmağa başlayırlar. Fatmanisə, qonşuların məsləhəti ilə falçı Cahanı evinə çağırır. Cahan noxudla fala baxır və Tanrıqulunun çətinə düşdüyünü söyləyir. Bu vəziyyətdə Fatmanisə ağlamaqdan başqa bir çarə tapa bilmir və hər an həyat yoldaşının ölüm xəbərini eşitəcəyini gözləyir.
İkinci aktda hadisələr kənd meydanında başlayır. Hamı 1 Mayı Əmək Gününü qeyd edir. Ancaq atasının öldüyünü düşünən Qədim onlara qoşulmur. Komsomol onunla danışdıqdan sonra o da dostlarına qoşularaq əylənməyə başlayır. Bu vaxt Tanrıqulu kəndə qayıdır və Qədim onu ​​görüb çox sevinir. Qədim atasıyla birlikdə evə gedir və Fatmanisə həyat yoldaşının yaşadığını görüb təəccüblənir.
Tanrıqulu gec gəlməsinin səbəbini açıqlayır və arvadına xurafata inanmamağı tövsiyə edir. Fatmanisə də, bu gündən etibarən təhsil alacağını vəd edir.
Obrazlar
Tanrıqulu – kəndli
Fatmanisə – оnun arvadı
Qədim – оğlu
Qurban – Fatmanisənin qоhumu
Kоmsоmоlçu – piоnеrlərin rəhbəri
Arvadı
Gülpəri, Sərəncam, Güləndam, Qızyеtər, Mahpəri, Həmşəri Cahan — qоnşu qadınlar
Kəndlilər, piоnеrlər, çalğıçılar, uşaqlar.
Fatmanisə surəti
Fatmanisə kənddə yaşayan bir qadındır. Təsilsiz və cahil olduğu üçün xurafata inanır və sağsağanın onun həyat yoldaşının ölüm xəbərini gətirdiyini düşünür. Fatmanisə təhsilli insanları dinsiz və məzhəbsiz adlandıraraq belə deyir:
Fatmanisənin düşüncəsində ağıllı və elmli insanlar sadəcə ruhanilərdir. Ancaq həyat yoldaşı sağ-salamat qayıtdıqdan sonra səhv etdiyini başa düşür və yoldaşına bir daha cahillik etməyəcəyinə söz verir.
Dil və üslub özəllikləri
Müəllif əsərdə jarqon sözlərdən istifadə etməsə də, uşaqlar üçün əsər yazarkən demək olar ki, bütün pyeslərində rast gəlinən qarğışlara yer verir. Əsərdə qarğışlar əsasən Fatmanisə xarakterinin dilində söylənilir:
''"Bu zamanın uşaqlarını Allah qırsın.", "Dilim ağzım qurusun.", "Zəhrimar yesin.", "Başıma daşdüşsün.", "Balaların qırılsın.", "Evin yıxılsın mənim evimi yıxan.", "Balam ölsün." …''
Əsərin daha maraq çəkici olması üçün müəllif ilk pərdənin əvvəlində Fatmanisənin dilindən bir mahnı səsləndirir:
Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev bu əsərdə də atalar sözləri və deyimlərə yer vermişdir. Onlara nümunə olaraq aşağıdakıları göstərmək olar:
''"Dəyirmanın novundan salsan, donuzluğundan diri çıxar.", "Dəmirdən boğazı olsun.", "Başı əlində deyil.","Beynini yedilər.", "Yüyürən yıxılmağına baxmaz.", "Başını əkdilər." .''
Xarici keçidlər
ƏBDÜRRƏHİM BƏY HAQVЕRDİYЕV SЕÇİLMİŞ ƏSƏRLƏRİ İKİ CİLDDƏ I CİLD
Məhəmməd Dəmir
Məhəmməd Dəmir (orijinal adı: ; . 10 yanvar 1992; Trabzon, Türkiyə) — Türk futbolçudur. Hal-hazırda Sivasspor komandasında oynayır.
Qaradənizspor
Dəmir futbol oynamağa uşaqlıqdan başlayıb. Məktəb komandasında olan peşəkarlığı ilə əlaqədar 12 yaşında Qaradənizspora dəvət edildi. 2005-ci ildə komanda çempionu olan Dəmir, Türk çempionatlarına qoşuldu. Burada peşəkar olan Dəmir, bir çox komandadan transfer təklifi aldı.
Bursaspor
2005-ci ildə Bursaspora transfer oldu. Bir neçə kiçik oyunlardan sonra, 2008-09 mövsümündə 15 yaşında peşəkar müqavilə imzaladı. Mövsümə Bursaspor A2 komandası ilə başladı. 2008-09 mövsümünədə A2 komandası ilə başlayan futbolçu, bir neçə il sonra məşqlərə başladı. Komandanın rəhbəri Ərtoğrul Sağlam olmuşdur. Həmin il Sərdar Əziz və Ərən Albayraq ilə komandaya daxil edilən futbolçulardan oldu. 2009-cu il 24 may tarixində Qaziantepsporda oynayarkən, Süper Liqa müsabiqəsinə çıxdı. O, ilk Süper Liqa müsabiqəsinə çıxmış oldu.
2009-2010 mövsümündə Süper Liqa və Türkiyə kubokunda oynadı. Mövsümün sonunda mövsümün ilk Süper Liq çempionu oldu. Albayraq ilə bərabər komandada oynadılar, müqavilə bitdikdən sonra komandadan çıxdılar. Dəmir Bursasporda olan 32 oyunun 21 oyununda qol atdı və kubok ilə təltif edildi.
Trabzonspor
22 yanvar 2016-cı ildə Trabzonspora transfer olmuşdur.
Milli komanda karyerası
59 dəfə milli komandalara çağırılan Məhəmməd Dəmir, 44 dəfə milli forma geyinib və müsabiqələrdə 45 qol vurmuşdur.
2007-ci ildə 3 dəfə Türkiyə (15 yaşlılar) forması geyinən Dəmir, hər oyunda 1 qol vurdu. 2007-2008-ci illərdə 6 dəfə Türkiyə (16 yaşlılar) forması geyindi. Bu səviyyədə kubok qazanan Dəmir, 4 oyunda forma geyinib 6 qol vurdu.
2009 Avropa 17 yaşlılar futbol çempionatının ilk mərhələsində forma geyinən futbolçu; 3 oyunda 6 qol vurdu və peşəkar oyun göstərdi. Sonrakı mərhələlərdə də yenə yer alan futbolçu, 3 qrup oyununda 1 qol vurdu. Türkiyə üçüncü yer tutaraq FİFA Dünya Kuboku 17 yaşlılar turnirində iştirak etməyə vəsiqə qazandı. Dəmir bu heyətdə də iştirak etdi. 5 oyunun 4 oyununda forma geyindi. 3 qol vurdu və milli komandanın ən çox qol vuranı oldu. Türkiyə 1/4 finalda penalti vuruşları ilə Kolumbiyaya məğlub oldu.
2009-cu ildə 4 xüsusi oyunda Türkiyə (U-18) forması geyindi. 2010-cu ildən Türkiyə (U-19) forması geyinir. 2010-cu ildə Avropa 17 yaşlılar futbol çempionatı forma geyinsədə, uğurlu olmadı. 2011-ci ilin yarışlarında ilk mərhələdə 3 oyunun 2 oyununda qol vurdu. Digər mərhələlərdə Makedoniyanı 3-1, Macarıstanı 6-1, Almaniyanı 1-0 məğlub etdilər. Dəmir, Türkiyənin çempion olmasında böyük rol oynadı.
Boris bəy Sofiyev
Boris bəy Sofiyev (doğum adı: Əskər Sofiyev; 10 iyun 1872 – 25 aprel 1934) — Rusiya İmperator Ordusunun zabiti, Rus-yapon və Birinci Dünya müharibələrinin iştirakçısı. Müqəddəs Georgi ordeni kavaleri.
Həyatı
Boris bəy Sofiyev Tiflis quberniyasından olan zadəgan ailəsində anadan olub. Atası Abbasqulu bəy Sofiyev Terek kazak qoşunlarının Volqa alayının qoşun starşinası olub. Anası Mixalina Yakubovskaya litva-tatar mənşəli nəsildən idi. Boris bəy Sofiyev XIX əsrin 90-cı illərində pravoslavlığı qəbul etmiş və adını Əskərdən Borisə, ata adını isə Abbasquludan Aleksandra dəyişdirmişdir.
Ümumi təhsili Pskov kadet korpusunda alıb. Xidmətə 3-cü Aleksandrovski məktəbində sıravi yunker kimi başlayıb. 1894-cü ildə təhsilini bitirdikdən sonra podporuçik kimi 110-cu Kamski piyada alayına göndərilib. Eyni ildə xidməti üzrə sınaqdan keçməsi və sonradan artilleriyaya köçürülə bilməsi üçün müvəqqəti olaraq, 6-cı artilleriya briqadasına göndərilib. 1896-cı ildə 6-cı, 1898-ci ildə isə 2-ci artilleriya briqadasına köçürülüb. 19 iyul 1898-ci ildə poruçik, 19 avqust 1901-ci ildə isə ştabs-kapitan rütbəsinə layiq görülüb.
1904–1905-ci illərdə rus-yapon müharibəsində iştirak edib.
1907-ci ildə 1-ci Şərqi-Sibir mortira artilleriya divizionuna köçürülüb və kapitan rütbəsinə təqdim edilib. 1912-ci ildə 19-cu artilleriya briqadasına köçürülmüşdür.
1913-cü ildə zabit artilleriya məktəbinə ezam edilmiş Boris bəy Sofiyev oranı uğurla bitirmişdir. 1914-cü ildə podpolkovnik rütbəsinə yüksəlib və 19-cu artilleriya briqadasının batareya komandiri təyin olunub.
Birinci dünya müharibəsinin başlanması ilə 65-ci artilleriya briqadasında 5-ci batareyanın komandiri təyin edilib.
4 noyabr 1915-ci ildə polkovnik rütbəsinə yüksəlib. 30 aprel 1916-cı ildə 57-ci artilleriya briqadasının 1-ci divizionunun komandiri təyin edilib.
Vətəndaş müharibəsi zamanı ağ hərəkatın iştirakçısı olub. O, Yaroslavl üsyanı və Bredov yürüşündə iştirak edib.
1920-ci ildə Yuqoslaviyaya, daha sonra isə Fransaya köçüb. 25 aprel 1934-cü ildə Parisdə vəfat edib.
Ailəsi
Qardaşı — Nuh bəy Sofiyev
Arvadı — Lidiya Nikolayevna Rodionova
Oğulları: Yuri (doğ. 20.02.1899), Lev (doğ. 11.11.1902) və Maksimilian (doğ. 17.01.1906).
NGC 3483
NGC 3483, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Hidra bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
İsmayıl Şəfiyev
İsmayıl Şəfiyev — İnqiabi Şöhrət Şurasının üzvü, Ağdam İcraiyyə Komitəsinn sədri, 1923-cü il avqustun 6-da Kürdüstan qəzası yaradıldıqda qəza Partiya Komitəsinin 1-ci katibi, Naxçıvan MSSR xalq ədliyyə komissarı.
Əhməd Nurmambet
Əhməd Nurmambet — Dobrucada anadan olmuş Krım tatarı. O, rumın ordusunda xidmət etmişdir. Əhməd Nurmambet tanınmış xalq musiqiləri ifaçısı Qədriyyə Nurmambetn atası və polkovnik Refiyik Qadirin bacısı oğlu olmuşdur.
Həyatı
Əhməd 1893-cü ildə Avstriya-Macarıstanda anadan olmuşdur. Onun dayısı olan polkovnik Refiyik Qadir onu hərbi karyera qurmağa yönəltmiş və 1900-cu ildə Əhməd İaşidəki hərbi məktəbdə təhsil almağa başlamışdır.
Əhməd Nurmambetov 1953-cü ildə vəfat etmişdir.
Karyerası
1909-cu ildə buradakı təhsilini tamamladıqdan sonra leytenant rütbəsində rumın ordusunun süvari birliklərində xidmət etməyə başlamışdır. Birinci Dünya müharibəsi zamanı XII Roşiori alayında xidmət etmiş və ön cəbhədə Oytuz və Maraşeşti döyüşlərində iştirak etmişdir.
1931-ci ildə iki uşağı dünyaya gəlmişdir: Kadriye və Cengiz.
Bundan sonra da öz uğurlu hərbi karyerasını davame tdirən Əhməd bu dövr ərzində müxtəlif medal və ordenlərlə mükafatlandırılmışdır.
Başqırd korpusu
Başqırd korpusu — 1919-cu ildə fəaliyyət göstərmiş və Başqırd hökumətinə tabe olan hərbi birləşmə.
Formalaşması və tarixi
Başqırd ordusunun komandanı Zəki Vəlidi Toğanın 26 yanvar 1919-cu il tarixli əmri ilə Orenburq qəzasının Yermolayevo kəndinin yaxınlığında IX Başqırd atıcı diviziyasının alaylarından Başqırd korpusuna daxil oldular:
Başqırd korpusu Orenburq və Sterlitamak şəhərləri arasındakı cəbhə xəttini müdafiə edirdilər. Onların düşməni I Qırmızı Ordu idi.
Başqırd Hökumətinin 16 fevral 1919-cu il qərarına əsasən Başqırd korpusu hissələrinin Qırmızı Orduya keçidi başlayır. Başqırd hissələri ilə Qırmızı Ordunun ağlara qarşı ortaq hərbi əməliyyatları başlayır. Lakin Qırmızı Orduya keçidi qəbul etməyib öz dəstələri ilə ağlara qoşulan başqırdlar da olur. Bunlar Musa Murtazin, Məhəmməd Qabdulxay Qurbanqaliyev, Qalimyan Taqan və digərləri idi.
I Qırmızı Orduya keçid edəndə korpusun heyətində var idi:
1919-cu ilin mart ayında Başqırd korpusu I Qırmızı Ordu komandanlığı tərəfindən ləğv edilib.
Peli
Həmçinin bax
Elam hökmdarları
Qazaxıstan çayları
thumb|400 px|[[Qazaxıstan Respublikasında su hövzələri]] Qazaxıstanda 85 022 çay vardır; onlardan 84 694-nün uzunluğu 100 km qədər, 305-inin uzunluğu 500 km qədər, 23-nün üzunluğu isə 500–1000 km arası təşkil edir. Ən yüksək çay şəbəkəsi sıxlığı (0,4-1,8 km/km²) Altayın yüksək hündürlüklü sahələri üçün xarakterizə olunur. Ən az şay şəbəkəsi sızlığı isə Aralönü və Xəzərönü ərazilərdə (0,03 km/km²) müşahidə edilir. Qazaxıstanda 7 min çayın uzunluğu 10 kilometri keçir
Qazaxıstan ərazisində axan çayların böyük qismi qapalı hövzəllərə aidddir:Xəzər dənizi, Aral dənizi, Balxaş gölü, Tengiz gölü. İrtış, Tobol və İşim çayları isə suyunu Kara dənizinə axıdır.
Qazaxıstan ərazisi adətən səkkiz su hövzəsinə bölünür: Aral-Sırdərya su hövzəsi, Balxaş-Alakol su hövzəsi, İrtış su hövzəsi, Ural-Xəzər su hövzəsi, İşim su hövzəsi, Nur-Sarısu su hövzəsi, Şu-Talas su hövzəsi və Tobol-Turqay su hövzəsi.
Karaqanda vilayəti
11 çayın uzunluğu 100 kilometri keçir. Ulı-Jılanşık – 422, kulanotpes – 364, Kalmakkırqan – 325, Tuındık – 303, Tokrau – 298, Jarlı – 193, Taldı – 129.
Kostanay vilayəti
Vilayət ərazisində 310 çayın uzunluğu 10 kilometrdən çoxdur. Bu çayların yarıdan çoxunun uzunluğu isə 20 km uzunluğa malikdir. Uzunluğu 100 km olan çayların sayı 21, 500 km olan isə bir dənədir (Tobol)
Pavlodar vilayəti
130 müvəqqəti axar və kiçik çaylar. iri çayları: Şidertı, Olentı, Selentı, Aşısu, Tundık, Karasu.
CQV
Vilayətdə 122 çay var.
NGC 1567
NGC 1567, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə İskənə bürcü istiqamətində yerləşir. E0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
NGC 6413
NGC 6413, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə İlandaşıyan bürcü istiqamətində yerləşir. *4 tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Mehmed Kamil Paşa
Mehmed Kamil Paşa (d. 1833 — ö. 14 noyabr 1913) — II Əbdülhəmid və V Mehmed Rəşadın səltənətində 4 dəfə — ümumilikdə 6 il 9 ay 20 gün sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamı. Oğlu Əhməd Şövkət bəy Misir xədivi II Abbas Hilmi Paşanın qızı Atiyətullah Hilmiylə evlənmişdir.
NGC 3667A
NGC 3667A, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış təkrarlanmış NGC cismidir. Göy üzündə Kasa bürcü istiqamətində yerləşir. Sab tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Sipadan adası
Mabul adası (Pulau Sipadan) — Sulavesi dənizində, Malay arxipelaqının tərkib hissəsini təşkil edən Malayziyaya məxsus ada. İnzibati cəhətdən Malayziyanın Sabah ştatı ərazisinə daxildir. Sönmüş vulkanın konusunu təşkil edir. Adanın sahəsi 0,13 km² təşkil edir.
Canlılar aləmi
Ada ətrafı sularda dəniz tısbağaları, müxtəlif növ balıqlar və köpək balıqlarını müşahidə etmək olar. Adanın özündə isə varanlara rast gəlinir.
Turizm
Mabul və Kapalay adaları ilə birlikdə Malayziyanın dayvinq və snorkelinq həvəskarları üçün əlverişli bölgələrdəndir.
IP standartı
IP Standartı (Ingress Protection Rating) Mexanik və ya elektrik cihazlarının suya, toza və ya xarici təsirlərə müqavimətini ölçmək üçün istifadə olunur. Bu reytinqlər Beynəlxalq Elektrotexniki Komissiya (IEC) tərəfindən dərc olunur. Bu kodların bir başqa məqsədi, satılan məhsul haqqında daha ətraflı məlumat verməkdir.
Sipadan adası
Turizm
Sipadan bir milli parkdır. Hər gün adaya 120 nəfər turist gələ bilir. Bir günlük gediş haqqı 40 pinqitdir. (11 $).
IP standartı
Rəqəmlər və şərhlər aşağıdakı cədvəldə verilmişdir. "X" heç bir qoruyan dövlət deməkdir.
Məsələn, LG K10 2017 IP58 (və ya IP 5/8) lisenziyasına malikdir. Birinci rəqəm, qatı maddələrə qarşı qorunmanın dərəcəsini göstərir və ikinci rəqəm maye kontaktdan qorunma dərəcəsini göstərir. Buna görə LG K10 2017 toza qarşı və suya batırma təsirlərinə qarşı dayanıqlıdır.
Mayelərə qarşı dayanıqlıq
IP-dən sonra gələn ikinci rəqəm mayelərə qarşı davamlılığı göstərir.
NGC 2672
NGC 2672, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Xərçəng bürcü istiqamətində yerləşir. E1 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Afanasi Nikitin
Afanasi Nikitin — XV əsr rus səyahətçisi və taciri. Afanasi Nikitin Hindistanda ilk dəfə оlmuş rus səyyahıdır.
Həyatı
Ruslar ХV əsrin I yarısında artıq bir sıra şərq ölkələri ilə ticarət əlaqələri yaratmışdılar. 1466-cı ildə Tverdən Xəzər dənizi arхasındakı ölkələrlə ticarət aparmaq üçün yоllanmış tacirlər əvvəllər uzaq ölkələrdə оlmuş, qərarı və savadı ilə sеçilən Afanasi Nikitini karvanbaşı sеçirlər. Həmin dövrdə Volqa aşağı aхında tatarlar tərəfindən tutulduğundan tacirlər Novqorodda birləşməklə qüvvələrini səfərbər еtdilər. Buna baхmayaraq Həştərxan yaхınlığında tatar хanı Qasımın adamları tərəfindən qarət еdilirlər. Şamaхı səfirinin gəmisində оlan Afanasi Nikitin хilas оlur. О, Bakıya yоla düşür və bir müddətdən sоnra İranın ən qədim şəhərlərindən biri оlan Rey şəhərinə çatır. 1469-cu ildə İrana məхsus Hörmüz limanında müvəqqəti məskunlaşan A.Nikitin yazır: "Burada dünyanın hər yеrindən adamlar var, Hörmüzdə nə istəsən tapmaq mümkündür." Hörmüzdə bir ay qalmaqla aparılan ticarətlə yaхından tanış оlan A.Nikitin Hindistanda atlara yüksək qiymət vеrildiyini öyrənərək bir nеçə at almaqla bu ölkəyə üzür. Bir ay yarım üzməklə о, Bombey şəhərindən cənubda Çayl limanında Hindistana qədəm basır. Ölkə haqqında kifayət qədər məlumatı оlmayan A.Nikitin təəccüblə yazır: "Burada insanlar ayaqyalın gəzir, baş və döşlər açıq, saçlar bir hörüklüdür. Uşaqları çохdur, kişi və qadınlar qaradır. Mən hara gеdirəmsə arхamca adam dоludur, çünki ağ adama təəccüblənirlər." Çaylı limanından ölkənin daхili hissələrini öyrənməyə çalışır. Cünеy хanı tərəfindən atı alınan A.Nikitinə müsəlman dinini qəbul еtmək təklif оlunur. Təhlükə qarşısında qalan səyyah iranlı tanışı Хоca Məhəmməd tərəfindən хilas оlur. Şəhərin təbiəti, iqlimi, əhalinin məşğuliyyəti və еtiqadı haqqında qеydlərindən sоnra, Bidar şəhərinə yоla düşür və qеydlərini davam еtdirir. Üç il Hindistanda yaşadıqdan sоnra Dabuldan Hind оkеanı ilə yеnidən Hörmüzə üzür. Lakin fırtına оnların çох da böyük оlmayan gəmilərini Afrika sahillərinə yönəldir. Buradan Ərəbistan sahillərinə yan almaqla təkrar Hörmüzə qayıdırlar. Tacir karvanına birləşməklə A.Nikitin Türkiyənin Qara dəniz sahilində yеrləşən Trabzon şəhərinə gəlir. Buradan vətəninə yоla düşən səyyah yоlda Smolensk şəhəri yaхınlığında 1472-ci ildə vəfat еdir. Yоldaşları Üç dəniz arxasında əsərinin əlyazmalarını Moskvaya çatdırırlar.
Aratta
Aratta – Şumer mifalogiyasında yer alan ölkə. Bu ölkə Urukun iki hökmdarı Enmerkar və Luqalbanda ilə əlaqəlindirilir. Onlar Şumer hökmdarları siyahısında qeyd olunurlar.
Arattanın tarixinə dair qaynaqlar
Aratta dövləti ilə əlaqədar (e.ə. III minilliyin I yarısı) hadisələr və məlumatlar bir neçə şumer əfsanəsində əks olunmuşdur. Onlar aşağıdakılardır:
Arattanın coğrafi mövqeyi
Arattanın coğrafi mövqeyi müxtəlif fərziyələrə əsaslanır. Mütəxəssizlər mənbə kimi şmer əfsanələrindən istifadə edirlər. Bu əfsanələrə əsasən Aratta Urukun şimalında yerləşir və ora su yolu ilə getmək mümkündür. Quru yolu ilə isə Şuş və Anşan şəhərlərini keçmək lazımdı. Bu ölkədə və ya onun yaxınlığında zəngin lazurit yataqları var.
1973-cü ildə Anşan şəhərinin İranın cənubunda yerləşən Təll Manyan arxeoloji abidəsi olduğu müəyyənləşdi. Buna görə Arattanın Anşandan uzaqda olması şübhə doğurur. Çünki eramızdan əvvəl XXVII əsrdə şumer ordusu bu qədər uzun məsafəni qət edə bilməzdilər.
Şumeroloq Samuel Kramer Luqalbandanın əfsanəsində qeyd olunan Hurum dağını hürrilətlə əlaqələndirərək Arattanın Urmiya gölünün yaxınlığında olduğunu qeyd edir.
Bəzi tədqiqatçılar Arattanın Əfqanıstandan Mesopatamiyaya uzanan ticarət yolunun üzərində olduğunu güman edilirlər. Bu yolla qiymətli daşların da ticarəti aparılırdı. Qədim dövrdə lazurit yataqlarının ancaq hazırda Bədəxşanda olduğu məlum idi.
Həmçinin Arattanın İranın şərqində yerləşməsi, onun Urartu adının fərqli forması olması kimi fərziyələr var.
Assuroloqlar Şumer əfsanələrindən başqa Arattanın varlığına dair heç bir dəlil olmadığına görə indiyədək bu ölkəni sırf mifik bir yer oluğunu qeyd edirlər
Şumer əfsanələrində Arratta ölkəsi
Əfsanələrə görə Uruk (Şumer şəhər dövləti) ilə Aratta arasında əlaqələr gah düşmənçilik, gah dinc, gah dostluq xarakteri daşıyır. En-Merkar (Uruk hökmdarı) Arattanın Uruka tabe olmasını tələb edir. Aratta hökmdarı da öz növbəsində Uruku Arattaya tabe etmək üçün tədbirlər görür. Lakin sami tayfaları Uruk şəhərini mühasirə edən zaman En-Merkar hərbi yardım almaq üçün Aratta hökmdarına müraciət edir. Şumerlər Uruk şəhərindəki məbədləri bərpa etmək üçün tikinti materiallarına, qiymətli metal və daşlara ehtiyac duyurdular. Uruk hökmdarı En-Merkar bu materialların Arattadan gətirilməsini istəyirdi. O, Aratta hökmdarı ilə yazışmalar aparır, qasidlər göndərir və hətta bu ölkəyə səfər edir. Şumerlə Aratta arasında bəzən siyasi rəqabət güclənirdi. Aratta hökmdarı En-Sukuşsiranna En-Merkardan onu ali hakim kimi tanımasını tələb edir. En-Merkar isə ona əks tələb göndərir. Belə olduqda En-Sukurşiranna şuranı toplayır. Şura üzvləri ona En-Merkara tabe olmağı məsləhət görürlər. Aratta hökmdarı bu təklifi rədd edir və kahini Urqirunnunanı Uruku tutmağa göndərir. Lakin son məqamda kahin məğlub olur. Buna baxmayaraq yəqin ki, En-Merkar Arattaya bir müttəfiq kimi baxırdı. Sami tayfaları Şumeri narahat edən zaman o, məhz Aratta hökmdarından kömək diləmiş və bu məqsədlə Arattaya Luqalbandanı göndərmişdi.
Şumer-Aratta əlaqələri "En-Merkar və Aratta hökmdarı" dastanında nisbətən geniş əks olunmuşdur. En-Merkar Aratta hökmdarına qasidlə xəbər göndərir ki, o, Şumerə tabe olsun və məbəd tikintisi üçün material göndərsin. Əvəzində En-Merkar Arattaya taxıl göndərəcəyini vəd edir. Aratta hökmdarı Şumerə tabe olmaq tələbinə qarşı qasidə belə cavab verir: "Mən ali kahinəm, təmiz əl (ilahə İnanna) tərəfindən təyin olunmuşam... Xoş sifət İnanna həqiqətən məni Arattaya, "saf ənənələr ölkəsinə" gətirdi, məni sanki böyük darvaza kimi, dağlarda onun önünə qoydu. Məgər Aratta Uruka tabe ola bilərmi? Aratta Uruka boyun əyməyəcəkdir!" Qasid En-Merkarın adından Aratta hökmdarına hədə-qorxu gəlir: "Qasid, Arattanın ali kahininə de ki, onun şəhərinin (əhalisini) vəhşi göyərçinlər kimi, ağacdan hürküdərəm, onları quş kimi yuvada tutaram, satılmış (qul) kimi mən onu öldürərəm, dağılmış şəhər kimi onun toz-torpağını yığaram. Arattanın əhalisini Engi (şumerlərin müdriklik və yeraltı sular tanrısı) lənətə gətirmişdir... Ona (Arattaya) qarşı İnanna hiddətlənmişdir". Aratta hökmdarı En-Merkarın hədələrinə məhəl qoymadı və qasid vasitəsilə onunla mübahisəyə girişdi, münaqişəni sülh yolu ilə həll etmək istədi. Aratta hökmdarı qasidə cavab verdi ki, "Arattada göz yaşə çilənir, su burulur, un tökülür, ölkədə qurbankəsmə, dua, ibadət vardır, nə beş adam, nə on adam (yəni çox adam) vardır. Uruk necə dağlara qarşı çıxış edə bilər? Sənin ağan silaha sarılmaq istəyir, mən isə təkbətək vuruşmağa (yaxud mübahisəyə) çağırıram". Aratta hökmdarı ölkənin məharətindən, qəhrəmanlığından danışır, onu dağlara qaranlıq yayan axşam şəfəqinə, üzü parıltı ilə dolu olan və göyə qalxan aya, dağlara çəpər olan ağaclara bənzədir və En-Merkardan taxıl göndərməsini tələb edir. Eyni zamanda En-Merkar tələb edir ki, Aratta hökmdarı onun yanına gəlsin, sonuncu isə En-Merkarın Arattaya gəlməsini təklif edir. Qaynaq bu haqda yazır: "O, torbaları ayırdı, içini taxıl ilə doldurdu... Yükü eşşəklərə yüklədikdən sonra ağa, müdrik kahin, Uruk şəhərinin ali hökmdarı, Kulabın (Urukun dini məhəlləsi) ali kahini Aratta yolu ilə taxılı göndərdi. Adamlar qarışqa kimi torpağın dəlik-deşiyindən çıxıb Arattaya getdilər. Ali hökmdar Arattaya, özgə ölkəsinə gedən qasidə dedi: "Qasid! Arattanın ali hökmdarına de ki,... lacivərdi bir ağac kimi qoy əlinə alsın, Arattanın ali hökmdarı qoy mənim yanıma gəlsin".
En-Merkar qarşıya Arattanı siyasi cəhətdən Uruka tabe etmək məqsədini qoymuşdu. Aratta hökmdarı sonralar lacivərdi və digər materialları İkiçayarasına göndərdi, lakin onun itaətkarı olması tələbinə məhəl qoymadı.
Zəngin yeraltı faydalı sərvətləri olan Aratta ölkəsinin əhalisi qızıl, gümüş, mis, dağ daşı, qiymətli lazurit daşı hasil edirdi. Qiymətli metallardan hazırlanmış əşyalar və lazurit daşı İkiçayarasına ixrac edilirdi. Aratta əhalisi əsasən sənətkarlığın müxtəlif sahələri ilə məşğul olurdu. Burada məbəd və saray tikən, divarlara qiymətli daşlardan naxışlar vuran mahir ustalar vardı. Arattalılar qiymətli metal və daşlardan nadir zinət əşyaları hazırlayırdılar. Qaynaqdan bəlli olur ki, En-Merkar Aratta ustalarının Uruka gəlməsini ilahə İnanna dan xahiş edir: "Xanımım İnanna, Aratta adamları qoy mənə qızılı və gümüşü ustalıqla emal etsinlər, təmiz lacivərd parçalarından, qızıl-gümüş qatışığından... Urukda, açıq təpədə sən yaşadığın "Anşan evi"ndə qoy məbəd tiksinlər. İşıqlı Giparın (İnanna və kahinlərin yaşadıqları yer) ortasını qoy Aratta adamları mənimçün bəzəsinlər. Qaynaqlardan həmçinin o da məlum olur ki, Aratta əhalisi əkinçiliklə də məşğul olur, buğda, noxud becərirdi. Qaynaqda Aratta əkinçiliyinin yağış sularından asılı olması belə təsvir edilir: "Tanrıların ali kahini İşkur göyü guruldadır, ildırım çaxdırır, dağlara lərzə saldırır və yağış yağdırır. Bu zaman buğda və noxud göyərir". Arattada əkinçilik təbiətin şıltaqlığına uyğun olaraq inkişaf edirdi. Şübhəsiz ki, əkinçilikdə dağ sularından da istifadə edilirdi.
Arattada politeizm, yəni müxtəlif tanrı və tanrıçalara (ilahələrə) sitayiş mövcud idi. Əfasədən göründüyü kimi Şumerdə bərəkət və məhəbbət ilahəsi hesab edilən İnannaya ibadət geniş yayılmışdı. İnannanın Arattada müqbil adı məlum deyil. Akkadlar bu ilahəni İştar adlandırırdılar. Həmçinin Aratta ilə əlaqədar adı çəkilən digər bir ilahə Lamadır. İlahə Lama Arattanın mühafizəkarı hesab edilirdi. O, sırf Aratta ilahəsi imiş. Şumer tanrısı Dumuzi həmçinin Arattaya himayədarlıq edirdi. Ola bilsin ki, Aratta panteonuna ilahə başçılıq edirdi və nəsli quruluşun qalıqları Arattanın dini dünyagörüşündə də öz əksini tapmışdı.
Cəlal ilə Ceren
Mövzu
30 yaşında olan Celal (Şahan Gökbakar), Karaköydə atasının elektrikçi dükanında işləyir. Sözlüsü yenə 30 yaşında olan Ceren (Ezgi Mola) isə bir mebel mağazasında işləməkdədir. İki sevgilinin birlikdə olması 6 il davam etmişdir və hələ də Celal evlilik təklifi etməmişdir. Celal bir dostunun subaylığa vida şənliyinə getmək istəyəndə cütlük dəhşət dərəcədə savaşır və ayrılırlar. Ceren getməyini istəməsə də, Celal yalan deyib Cereni aldadaraq Aksaraydakı Rus qadınlarının olduğu şənliyə gedir. Şənlikdə Cəlalın dostu böyük bir saflıqla Cəlalın Rus qızlarla bərabər əyləndiyi video görüntüləri İnternetə qoyur. İnternetdə bu videoları izləyən Ceren Cəlaldan ayrılmaq istəyir, onu hələ də sevsə də məqsədi biraz sevgilisinin burnundan gətirməkdir. Lakin heç gözləmədiyi ölçüdə evlənmək tabeliyi altında qalmaqdan şikayət edən Cəlal, dəvət etdiyi bir restorandakı şam yeməyində yalan deməyinin səbəbini onun olduğunu deyərək və Cereni günahlandıraraq bir anda tərk edər. Həyatının çoxdan daha güllü-çiçəkli olacaqğını düşünərkən Cəlalın subaylıq günlərində bəlalar da yaxasından əl çəkməz. Cerendən ötrü darıxacağı günlər artıq yaxındır və özünü bağışlatmaq üçün təkrar keçmiş sevgilisinin ürəyini yumşaltmağa çalışır.
İstehsal
Cəlal Ceren ' ssenarisi Şahan Gökbakar tərəfindən yazıldı və filmə Togan Gökbakar rejissorluq etdi. İkili Recep İvedik serialında birlikdə çalışdı. Film Gökbakar qardaşları ilə birlikdə qurulan Çamaşırhane Film adlı istehsal şirkəti tərəfindən çəkilib. Recep Ivedik 3 'dən sonra iki ilə yaxın ara verən qardaşlar, Cəlal ilə Ceren filminin hekayəsi, Şahan Gökbakarın yaxın bir dost qrupundakı bir dialoqdan əsaslanıb.
Afeli
Afeli [yun. apo – uzaqlıq + yun. Helios – Günəş]
Ümumi məlumat
Afeli - Günəş ətrafında fırlanan planetlərin, asteroid və kometaların orbitinin Günəşdən ən uzaq nöqtəsi. Yer hər il iyulun 5-də Afelidən keçir və bu vaxt Günəşdən 152 mln. km məsafədə olur.
Həmçinin bax
Periheli
Quda Qudiyev
Quda ƏliyeviçQudiyev — Bakı polismeystri (1919–1920), general.
Öldürülməsi
Ali İnqilabi Tribunalın 29 avqust 1920-ci il tarixli hökmü dərhal icra olunmuş və beləliklə, Quda Qudiyev 40 yaşında güllələnmişdi.
Fəaliyyəti
Azərbaycan hökuməti tərəfindən Bakıya dəvət olunan rotmistr Quda Qudiyev 1 fevral 1919-cu il tarixində Qarabağ general-qubernatoru Xosrov bəy Sultanovun müavini təyin edilmişdir. Daha sonra o, daxili işlər naziri Nəsib bəy Yusifbəylinin 29 aprel 1919-cu il tarixli əmri ilə Bakı şəhərinin polismeysteri təyin edilmişdi. Lakin 1919-cu ilin iyununda o, Bakı şəhər rəisi vəzifəsinə təyin olunmuşdu. Quda Qudiyev 15 iyun 1919-cu ildə Bakı qradonaçalniki vəzifəsinə başlaması haqqında 1 nömrəli əmr vermişdi.
Ailəsi
Quda Qudiyev Kale Lyanova adlı inquş xanımla ailə qurub. 1909-cu ildə oğlu Əhməd dünyaya gəlib. Əhməd və anasının sonrakı taleyi haqqda məlumat yoxdur.
1912-ci ildə Moskvada İran təbəəsinin qızı Qəmər Sultan (Tamara) xanım Haşımova ilə ailə qurur. Bu evlilikdən Leyla xanım və Aslanbəy adında iki övladı dünyaya gəlir. Quda Qudiyev tutulduqdan sonra ailəsinə vida məktubunda onların Bakıdan getmələrini istəyir və həyat yoldaşı buna əməl edir. Tamara xanım övladlarını da götürərək öncə Moskvaya sonradan isə Parisə qardaşının yanına köçür.
İkinci Dünya Müharibəsi dövründə oğlu Aslanbəy Şarl De Qollun rəhbərlik etdiyi "Azad Fransa" hərəkatının iştirakçısı olur. Müharibə bitdikdən sonra podpolkovnik rütbəsi ilə istefaya çıxıb. Övladı olmayıb və 1997-ci ildə dünyasını dəyişib. Parisdə müsəlman qəbiristanlığında dəfn edilib.
NGC 5677
NGC 5677, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Çoban bürcü istiqamətində yerləşir. Sbc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Periheli
Periheli [yun. peri – yaxın + yun. helios – Günəş]
Həmçinin bax
Afeli
Marikultur
Marikultur [lat. mare – dəniz + lat. cultura – tərbiyəetmə, yetişdirmə]
Ümumi məlumat
Dəniz, liman və estuarilərdə balıqların, digər heyvan və bitki orqanizmlərinin nəzarət edilən sahələrdə yetişdirilməsi, artırılması. Marikultur sənayesi ABŞ, Fransa, Filippin, Yaponiya, Hindistan və s. ölkələrdə xüsusi inkişaf edib.
Həmçinin bax
Akvakultur
Mənsur bəy Şıxlınski
Mənsur bəy Şıxlınski () — Bakı Polismeysterinin böyük köməkçisi.
Həyatı
Mənsur bəy Hüseyn bəy oğlu Şıxlınski 1892-ci ildə Qazax qəzasının İkinci Şıxlı kəndində anadan olmuşdu. O, Qori Müəllimlər Seminariyasını bitirmiş, bir müddət pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdu.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Bakıya gəlmiş və Bakı Polismeysterliyində qulluğa girmişdi. Əvvəlcə kiçik polis məmuru (onun köməkçiləri Velyamin Naydel və Mirhəmid bəy Talışxanov idi) vəsifəsində xidmət aparmışdı. Daha sonra Bakı şəhərinin polismeysteri Rüstəm bəy Mirzəyevin böyük köməkçisi (1-ci müavini) təyin edilmişdi. Ondan əvvəl bu vəzifədə Mehrəli bəy Fərzəlibəyov çalışırdı. Lakin Mehrəli bəy Fərzəlibəyovu 1920-ci il martın 14-də Şamaxı qəzasının rəis əvəzi təyin etdikləri üçün həmin tarixdən xidməti vəzifədə irəli çəkilməklə məhz Mənsur bəy Şıxlınski onun yerinə təyin olunmuşdu.
Aprel işğalı sonrası Mənsur bəyi Bakının 7 rayonunun milis komissarı vəzifəsində saxlamışdılar. Lakin 1920-ci il mayın 7-də onu keçmiş Bakı Polismeysterinin zabiti kimi həbs etmişdilər. Mənsur bəy XDİK rəhbərliyindən (o zaman Azərbaycan SSR-in xalq daxili işlər komissarı əslən Qazaxdan olan Həmid Sultanov idi) yalnız ailə işləri ilə məşğul olacağına söz verdikdən sonra həbsdən azad edilmişdi.
1920-ci ilin yazında Tovuza getmiş, müəllim vəzifəsinə düzəlmişdi. O, Gəncədə keçirilən maarif işçilərinin qurultayında iştirak etmişdi. Elə həmin ilin iyulunda Tovuz Qəza Fəhlə-Kəndli Müfəttişliyinin katibi seçilmişdi.
Sovet hökuməti tərəfindən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinə xidmət göstərdiyinə görə və Gəncə üsyanı lə əlaqədar olmaqda günahlandırılıb. 11-ci ordunun Gəncədə yerləşən, qaniçən M.D.Velikanovun komandir olduğu 20-ci atıcı diviziyasının Xüsusi şöbəsinin əməkdaşları tərəfindən 1920-ci il oktyabrın 18-də həbs olunub məhkəməsiz güllələnmişdir.
Harlequin tipli iktiyozis
Harlequin tipli iktiyozis — nadir görünən qalıcı dəri xəstəliyi olub iktiyozis qrupu xəstəliklərdən nonbulloz iktiyozisinin ən ağır növüdür. Yenidoğanların çoxluğu ölümlə nəticələnsədə ancaq bu xəstəliklə doğan və həyatına davam edən insanlar var. Ümumiyyətlə "dərinin yüksək keratinleşməsi" olaraq tərif verilə bilər. right|441x441px Harlequin (Arlekin), İtalyan küçə teatrında "kloun"-a bənziyən güldürən obrazdır. Bu xəstəliklə doğanların üzlərindəki ifadələr bu obraza bənzədiyi üçün bu ad verilmişdir.