cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ermənilər
Misir
Bəzi məlumatlara əsasən Misirdə 2010-cu ilə olan təxminlərə əsasən 6.000–11.000 nəfər arası erməni əsilli əhali yaşamaqdadır.
Sudan
Məxəzlərdə ermənilər Sudan ərazisində ilk dəfə XVII–XVIII əsrlərdə xatırlanırlar. Bununla belə bu ölkədə erməni cəmiyyəti XIX əsrin ikinci yarısında formalaşmağa başlamışdır. Ənənəvi olaraq erməni cəmiyyəti Sudanın Xartum, Omdurman və Qadarif şəhərlərində cəmləşmişdir. Sudanda ilk erməni məktəbi 1930-cu ildə əsasən məsihi etiqadlı əhaliyə sahib Qadarif şəhərində yaradılmışdır. 1956-cı ildə paytaxt Xartumda "Erməni gimnaziyası" yaradılsa da 1977-c ildə mərkəzi hökumət tərəfindən bağlanıldı. 1957-ci ildə Sudanda Müqəddəs Qriqori erməni kilsəsi açıldı. 1965-ci ildə Sudanda erməni diasporasının sayı 2.3 min nəfərdən çox idi. Sudanda mövcud olan erməni cəmiyyətinin önəmli hissəsini Türkiyədən, həmçinin Misir və Efiopiyadan bura köçmüş əhalinin varisləri təşkil edirdi. Efiopiya və Misirdə olduğu kimi Sudanda da ermənilər müəyyən dərəcədə yerli məsihi etiqadlı həbəş və kopt kökənli əhali ilə qaynayıb-qarışmışdı. 2003-cü ildə baş vermiş Darfur hadisələri zamanı 300 nəfər erməni əsilli əhali də ödürüldü. Hələ bu hadisəyə qədər ölkədə milliləşdirmə haqqında qanunun qəbulu ilə ermənilər ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya, Misir və Fransaya köç etməyə başlamışdılar. Ancaq Darfur hadisələri ilə bu köç kütləvi xarakter almış və beləliklə 2011-ci ilə olan məlumata əsasən ölkədə 50 nəfər erməni əsilli əhali qalmışdır. Qalan əhali isə 60 % yaşlılardan ibarətdir.
Braziliya
Braziliyanın statistika xidmətinin məlumatına əsasən 1885-ci ildə ölkədəki ermənilərin sayı 100 nəfərdən çox deyildi.
Erməni dili
Erməni dili Hind-Avropa dilləri ailəsində xüsusi bir qol təşkil edən dildir. Yuxarı Fərat hövzəsində e.ə. 5-ci əsrdən varlığı haqqında mənbələrdə məlumat verilən bu dil b.e. V əsrindən Erməni əlifbası ilə yazıya köçürülmüşdür. Din adamı Mesrop Maştos (361–441) tərəfindən 405-ci ildə yaradılan 38 hərfli bu əlifba inkişaf etdirilərək günümüzə qədər istifadə olunmaqdadır. Mesrop Maştosun bu 38 hərfi yuxusunda gördüyü rəvayət edilir.
Dini mənsubiyyət
Erməni topluluğu rəvayətlərə görə b.e. 301-ci ilndə "Aydınladıcı" ləqəbiylə anılan Aziz Qriqorun rəhbərliyi ilə xristian dinini qəbul etmişdir. Xristianlar arasında yayılan rəvayətə görə ermənilər xristianlığı bütünlüklə qəbul edən ilk xalqdır. Lakin mərkəzi İstanbul olan Bizans kilsəsi ilə erməni kilsəsi arasında çıxan narazılıqlar və çəkişmələrə görə 452-ci ildə Erməni kilsəsi kotoloik-ortodoks dünyası ilə yolunu ayıraraq beynəlxalq bir məzhəb olaraq fəaliyyət göstərməyə başlayıb. Erməni Apostoloik (Qriqoqyan) Kilsəsi adını daşıyan bu kilsə Qərb məbələrində (erməni kilsəsinin qurucusu Aziz Qriqoryana ithafən) Qriqoryan Kilsəsi kimi qeyd olunur.
Diər bir mənbəyə görəsə ermənilər xristianlığı 583-cü ildə qəbul ediblər Bununla bağlı Ziya Bünyadovun Gevorq Eminə yazdığı məktubda deyilir: "İlk dəfə olaraq 313-cü ildə albanlar, onlardan sonra isə gürcülər və bizanslılar xristianlığı qəbul ediblər. Ermənilər isə albanlardan 270 il sonra xristian olublar. 313 üstəgəl 270 neçə eləyir? Bəli – 583. Məhz həmin ildə ermənilər xristianlığı qəbul ediblər və deməli, erməni kilsəsinin yaradılmasının 1700 illiyinin qeyd olunması tədbirlərini hələ sonraya saxlamaq lazım gələcək. Belə ki, bu yalnız XXIII əsrdə olacaq!… Hamıya məlimdur ki, Qafqazda apostol kilsəsi alban kilsəsi olub. Heç olmasa katalikos Avraamın albanlata ünvanlanan məktubunu oxu: bizim erməni taxt-tacından əvvəl olan alban taxt-tacı və s. və i. Axı erməni kilsəsi qriqoryan kilsəsidir. Yəni öz başlanğıcını Qriqoridən götürür. Qriqori isə məlimdur ki, apostol Yeliseyin şagirdinin şagirdi olub. Əgər Qriqori apostol olmayıbsa, erməni kilsəsi necə apostol kilsəsi ola bilər. Bax, məsələ bundadır!"
Deməli, ermənilərin əksəriyyətinin apostolik kilsəsinə məsub olmağına baxmayaraq burada tarixi saxtakarlıq göz qabağındadır. Bunula bərabər 17-ci əsrdə meydana çıxan az miqdarda katolik və protestant ermənilər də mövcuddur.
V əsrdə Qədim Erməni Çarlığının süqutu ilə erməni apostol kilsəsinə məsub olmaq erməniliyin əsas ünsürü kimi dəyərlədirilməyə başlandı. Beləliklə, erməni apostol kilsəsinə yox, katolik kilsəsinə mənsub olan ermənilər yunan, eləcə də Malazgird döyüşündən əvvəl və sonra İslamı qəbul etmiş ermənilər isə milli kimliklərini itirərək ərəb və türk kimi bilinməyə başlayıb. Osmanlı dövlətində də erməilərin etnik deyil, dini bir toplum olduğu vurğulanmaqdadır.
Ermənilərin antropoloji xüsusiyyətləri
Antropoloji, o cümlədən somotoloji (bədən ölçüləri), kranioloji (kəllə ölçüləri), odontoloji (diş quruluşu), seroloji (qan qruplarının tədqiqi) araşdırmalar sübut edir ki, uydurma "armenoid irqi" və ermənilər nəinki Cənubi Qafqazın aborigen əhalisi — yerli sakinləri deyillər, ümumiyyətlə, Ön Asiyaya da sonradan gəlmişlər. Arxeoloji qazıntılar zamanı indiki Ermənistan Respublikası ərazisindən aşkar olunmuş qazıntı materialları, o cümlədən qədim insan qalıqları da bunu aydın sübut edir. Göstərilən qədim insan qalıqlarının morfoloji quruluşu ilə sonradan həmin ərazilərdə məskunlaşan ermənilərin morfoloji quruluşu arasında heç bir oxşarlıq yoxdur. Eyni fikri son Tunc və Dəmir dövrünə aid tapıntılar da təsdiq edir
Çeşmə Canqulu (Bicar)
Çeşmə Canqulu — İranın Kürdüstan ostanı Bicar şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Ermənilər
Ermənilərin antropoloji xüsusiyyətləri
Bundan əlavə, kəllə quruluşuna görə aparılan antropoloji tədqiqatlar erməniləri qısabaşlılar və ya braxikranlar qrupuna aid edir. Antropoloqlar (böyük alman alimi Virxov və başqa məşhur alimlər) Qafqazın qədim qəbiristanlıqlarından tapılan kəllələrin ölçülməsinə əsasən müəyyənləşdirmişlər ki, bu diyarın aborigen əhalisi, yəni, ən qədim yerli sakinləri uzunbaşlılar və ya dolixokranlar qrupuna aiddirlər, yəni, ermənilərin mənsub olduğu qısabaşlılar və ya braxikranlar qrupuna aid deyillər! Bu da bir daha sübut edir ki, indiki ermənilər Qafqazın yerli əhalisi deyillər
Çeşmə Canqulu (Bicar)
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 105 nəfər yaşayır (28 ailə). Əhalisini kürdlər təşkil edir.
Ermənilər
Ermənilərin antropoloji xüsusiyyətləri
Tədqiqatçılar göstərirlər ki, müasir ermənilərin əcdadları olduğu güman edilən köçəri qəbilələr eramızdan əvvəl təxminən XII əsrdə Balkan yarımadasından hərəkətə başlayıb Kiçik Asiyaya keçmiş və Yuxarı Fərat vadisində (Van gölünə doğru ərazilərdə) məskən salmışlar. Ermənilərin əcdadlarının bu əraziyə gəlmə olduqları tarix elmində sübut edilmiş faktdır
İ.M.Dyakonov həmin əsərində ermənilərin əcdadları olduğu ehtimal edilən qəbilələrin Yuxarı Fərat vadisinə gəlmə olduqlarını tutarlı linqvistik və arxeoloji mənbələrlə sübut edir. O, öz tədqiqatlarını daha da dərinləşdirərək sonralar yenidən bu mövzuya qayıtmış və yuxarıdakı konsepsiyasını təsdiqləyən əlavə dəlillər gətirmişdir
Yeri gəlmişkən, İ.M.Dyakonovun göstərdiyi yuxarı Fərat vadisində hökmranlıq edən yerli-aborigen hürrilər Azərbaycan xalqının ulu babalarından biridir. Başqa sözlə, elm çox aydın təsdiq edir ki, bu torpaqlarda, o cümlədən yuxarı Fərat vadisində məhz bizim — azərbaycanlıların ulu babalarından biri olan hürrilər yerli etnosdur, ermənilər isə köçüb gəlmədirlər!
Ermənilərin Asiya qitəsinə, o cümlədən də Cənubi Qafqaza gəlmə etnos olduqlarını başqa tədqiqatlar da sübut edir. Məsələn, görkəmli antropoloq V.V.Bunak Göyçə (indiki Sevan) hövzəsində qədim kəllə sümüklərini araşdıraraq qəti qənaətə gəlmişdir ki, bunların sonradan həmin əraziyə köçüb gəlmiş ermənilərlə heç bir əlaqəsi yoxdur
Ermənilərin əcdadları güman edilən qəbilələrin köç saldıqları Yuxarı Fərat vadisi sonralar Urartu dövlətinin, Midiya (Mada) imperiyasının və İran-Əhəməni şahlığının tərkibinə daxil olmuşdur. Əhəməni şahlığının süqutundan sonra Balkan yarımadasından Kiçik Asiyaya köçüb gəlmiş və erməni tarixçilərinin "erməniləşdirdiyi", əslində isə ermənilərin əcdadları olduğu güman edilən (!) qəbilələrin yuxarı Fərat vadisində kiçik bir knyazlığı yarandı. Və zaman keçdikcə regiondakı siyasi hadisələrdən istifadə edərək tədriclə güclənən bu knyazlıq (tarixşünaslıqda "erməni çarlığı" da adlandırılır — müəllif) mənşəcə parfiyalı olan (yəni, erməni olmayan!) II Tiqranın (e.ə.95–55) hakimiyyətinin əvvəllərində qonşu ölkələrə (Kiçik Asiyanın qərbinə və Mesopotamiyaya doğru, yəni, Şərqə tərəf — Azərbaycana doğru yox!!!) işğalçı yürüşlər edərək, qısa bir müddət ərzində öz hakimiyyəti altında olan ərazini genişləndirə bildi. Lakin e.ə.66-cı ildə Roma sərkərdəsi Pompey II Tiqranın hərbi qüvvələrini darmadağın etdikdən sonra, Kiçik Asiyanın şərqində mövcud olmuş bu knyazlıq müstəqil dövlət kimi tarix səhnəsindən silinib getmişdir.
Kiçik Asiyanın şərqində ermənilərin yenidən siyasi səhnəyə gəlməsi xristian dininin meydana gəlməsi və yayılması dövrünə təsadüf edir.
Qriqorian kilsəsinin idarə etdiyi ermənilər bu vaxtdan başlayaraq, öz mövqelərini qoruyub saxlamaq və təcavüzkar məqsədlərinə nail olmaq üçün şəraitin dəyişməsindən istifadə edərək, başqa sözlə "küləyin istiqamətindən" asılı olaraq həmişə daha güclü xarici qüvvəyə sığınmaq yolunu tutdular. Belə ki, ermənilər Xilafət işğalları zamanı Bizansa qarşı Ərəb xəlifələri ilə sövdələşməyə girdilər. Ərəb xəlifələri, bunun müqabilində, Bizansa qarşı təriqətçi-monofizit erməniləri müdafiə etdilər. Beləliklə, Qriqorian kilsəsi öz təsir dairəsini genişləndirmək və keçmiş erməni knyazlığını dirçəltmək üçün ilk dəfə ərəb işğalları dövründə fəallaşdı.
Qədim Erməni çarlığı
Əhəməni dövlətinin son dönəmində Arminiya satraplığının önəminin artdığı müşahidə olunur. Əhəməni dövlətini Makedoniyalı İskəndər tərəfindən süqut etdirilməsindən (e.ə.331-ci il) sonra bölgədə biri Şimali Araz hövzəsində, digəri Elazığ bölgəsində iki krallıq meydana çıxır. Hər iki dövlət Ellinist dövlətlərlə yaxın əlaqələr qururlar.
E.ə. I əsrin əvvəlində Selevkilər dövlətinin süqutu ilə erməni çarı II Tiqran (e.ə.96–55)ərazilərini Yuxarı Mesopotamiya və Suriyaya doğru genişləndirmə siyasəti yürütdü və bu günkü Livanın cənubuna qədər olan ərazini işğal etdi. II Tiqran ölkənin paytaxtını Diyarbəkir şəhəri yaxılığında saldırdığı Tiqranakert şəhərinə köçürdü. Lakin Roma imperiyası ərazidə güclü bir dövlətin yaradılmasına göz yuma bilməzdi. Qney Pompeyin komandanlığı altında Roma və Ermənistan hökmdarları arasında olan döyüşdə II Tiqran məğlub edildi və işğal etdiyi ərazilərdən geri çəkilməyə məcbur oldu.
E.ə.I minillikdən b.e. IV yüzilliyinə kimi Erməni dövlətinin ərazisi Roma-Parfiya və Bizans-Sasani dövlətlərinin müharibə yeri olub. Erməni çarları tez-tez mübarizə aparan qüvvələr tərəfindən budəyişdirilirdi. Dövlətin zəiflədiyi bir dövrdə yerli bəy xanədanlıqları güclənir və müstəqilliyə can atırdılar. Ən önəmli xanədanlıqlar Muşda Mamikonyanlar, Qarsda Qamsaraqanlar, İspir,Qars, Ardanuç və Muşda Baqratunilər, Başqala və Vanda Ardzunilər, Gevaşda Rştunilər, Təkmanda Vahevunilər, Ərçişdə Abahunilər, [[Malazgirtdə ]] Knunilər idi.
387-ci ildə uzun çəkişmələrdən sonra nəhayət Erməni dövlətinin ərazisi Bizans və Sasani dövlətləri arasında bölündü və ərazi 300 ilə yaxin Bizans-Sasani sərhəddini təşkil etdi. Bizans tərəfindən götürülən Arminiya torpaqları Bizansın təyin etdiyi bəylər (əksər hallarda erməni nakhararlarından təyin olunurdu) tərəfindən, Sasanilərin tərkibinə qatılan kiçik bir ərazi isə Sasanilərin təyin etdiyi canişinlər (vostikan) tərəfindən idarə olunmağa başladı. 451-ci ildə erməni bəyi Vardan Mamikonyan tərəfindən Sasanilərə
Orta əsrlər dövrü
Erməni ölkəsi 640–653-cü il yürüşlərindən sonra Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatıldı. Lakin Xilafət digər bölgələrdən fərqli olaraq bu ərazilərdə ərəbləşdirmə və İslamlaşdırma siyasəti yeritməyərək erməni bəylərinə böyük azadlıqlar verdi.
Abbasilər xilafətinin zəiflədiyi bir dövrdə, Bizansın ermənilərə yaxınlaşma təhlükəsi yarandığı bir vaxtda Abbasi xəlifələri də əsasən Xilafət tərəfdarı kimi tanınan Baqratunilər və Ardzunilərə böyük önəm verməyə başlamışdılar. Məhz bu dövrdə xəlifə Harrun Ər Rəşid Baqratunilərdən "Ətyeyən" ləqəbi ilə tanınan Aşotu erməni əmiri təyin etmişdi. Onun nəvəsi olan II Aşot Baqratuni isə 886-cı ildə "Şahənşahi ərmən" adı ilə erməni tacını qəbul etmişdir. Qars və Ani şəhərlərində hökmdarlıq edən Baqratunilərlə yanaşı Gevaş və Ağdamar adasında hökmdarlıq edən Ardzunilər də erməni tacına iddia edirdilər. Nəticədə hər iki dövlət daxili çəkişmələr səbəbiylə dağılmışdı. Lakin hər iki dövlətdən bəzi mədəniyyət abidələri qalmışdır. Ağdamar adasındakı Surp Xaç Klisəsi belə abidələrdəndir. Malazgirt döyüşündən sonra Anadoluda Bizans hökmranlığının zəifləməsi ilə bəzi erməni bəyləri müstəqillik qazansalar da, türklərin əraziyə gəlişi ilə onlara tabe olmuşlar. Yalnız Kilikiya (Çuxurova) bölgəsində Sis və Anavarza qalalarında yerləşən Kilikiya çarlığı (Rupenyan bəyliyi) 300 ilə yaxın bir müddətdə öz müstəqilliyini saxlamışdı.
Türklərdən asılılıq dövrü
Erməni olkəsi 11-ci əsrdən etibarən Anadolu və Azərbaycanda qurulan müxtəlif imperiyaların tərkibinə daxil olmuşdur. Məhz bu dövrdə bir çox erməni yaşayış yerləri əvvəlcə monqolların yürüşləri, sonralar isə Səfəvi-Osmanlı müharibələri zamanı dağılmış və ya tərk edilmişdir.
XV əsrdə Ağqoyunlular ermənilərdən osmanlılar əleyhinə istifadə etmək məqsədi ilə Erməni Kilsəsini müdafiə siyasəti yürüdərək 1441-ci ildə Erməni Katolikosluğunu Qərbi Azərbaycana (indiki Ermənistan Respublikası) – Üçmüədzin ərazisinə köçürmüşdür. Bu ərazilərin tarixi sakinləri olan Qar-qar (Gər-gər) türkləri isə sıxışdırılmışdı. Fateh Sultan Məhmədin 1476-cı ildə İstanbulda Erməni Patrikilyi qurdurmasıyla Ağqoyunlu və Osmanlı imperiyaları arasında bu sahədə də rəqabət aparıldığını görürük.
1606-cı ildə Səfəvi şahı I Şah Abbas İsfahan yaxınlığında Yeni Culfa yaşayış yeri saldıraraq Anadoludan, xüsusilə də Qarsdan köçürdüyü 150 mindən artıq ermənini burada məskunlaşdırdı. Bu dövrdən etibarən Yeni Culfa İstanbul ilə birgə dünyada erməni mədəniyyətinin iki mühüm mərkəzindən biri kimi tanınır.
Erməni Reformasiya hərəkatı və millətçiliyin təşəkkülü
Osmanlı erməniləri arasında Qərbləşmə və reformasiya hərəkatı 18-ci əsrin əvvəllərindən geniş vüsət aldı. 1701-ci ildə Sivaslı Mkhitar Vartabedin rəhbərliyi ilə başlayan reformasiya qız və oğlanlar üçün müasir məktəblər açılması, qədim kilsə ermənicəsinin xalq dilinə yaxınlaşdırılması, Qərb dillərindən kütləvi kitabların tərcüməsi və s. məsələləri hədəf qoymuşdu. Erməni Reformasiya hərəkatı 1860-cı ildə Sultan Əbdülməcidin elan etdiyi "Erməni milləti nizamnaməsi" ilə ən yüksək zirvəsinə çatdı. Bu nizamnamə ilə qurulan "Erməni Millət Məclisi" sonradan Osmanlıda "Qanuni-Əsasi" ilə qurulan "Məbusan Məclisi"nə də örnək olub. 1856-cı il "İslahat fərmanı" ilə ermənilər artıq Osmanlıda yüksək dövlət vəzifələri tutmağa başladılar.
Ermənilərin ilk sosialist və inqlabçı təşkilatı olan "Xıçnaq" İsveçrənin Cenevrə Universitetinin tələbəsi Avedis Nazarbekyan tərəfindən qurulmuşdu. 1890-cı ildə Tiflisdə Xristofor Mikaelyan, Stefan Zoroyan və Simon Zarayan tərəfindən qurulan "Daşnaqsütyun" tezliklə Rusiyadan yardım görərək Osmanlını parçalama və Azərbaycanı işğal fəaliyyətinə başladı. 1895-ci ildə "Daşnaqsütyun"un rəhbərliyi ilə təşkil olunmuş Anadolu üsyanı Sultan II Əbdülhəmid tərəfindən yatırıldı və bu hadisə Qərb və erməni mənbələrində I Erməni Qətliamı olaraq qiymətləndirildi. Əbdülhəmid səltənətinin son dövründə "Daşnaqsütyun" türk "İttihad və Tərəqqi" təşkilatı ilə birgə hərəkət etmişdi. Lakin sonradan müttəfiqlər arasında nifaq düşmüşdü.
Ermənistan Respublikasının yaradılması
1828-ci il 10 fevralda Rusiya və Qacarlar imperiyası arasında bağlanan Türkmənçay sülh müqaviləsi Azərbaycanın bölünməsi ilə yanaşı ermənilərin Azərbaycanda məskunlaşdırılmasını da nəzərdə tuturdu. Müqaviləyə əsasən Türkiyə və İrandan ermənilər Azərbaycanın İrəvan, Naxçıvan, Zəngəzur və Qarabağ ərazisinə köçürüldü. Rusiyanın erməniləri köçürməkdə məqsədi iki türk dövlətini bir-birindən ayrı salmaq idi. Sonradan Rusiya imperiyasının məqsədyönlü siyasəti nəticəsində ərazidə ermənilərin sayı daha da artırıldığı halda azərbaycanlılar öz yurdlarını tərk etməyə məcbur edildi. Beləliklə, Rusiya imperiyası dağıldığı zamanda artıq bölgədə önəmli bir sayda erməni vardı. Lakin azərbaycanlılar hələ də üstünlüyü saxlayırdılar. Çar Rusiyasından qurtulan digər xalqlar kimi ermənilər də öz milli hökumətlərini qurmaq istədilər. Lakin onların Qərbi Azərbaycan ərazisində məskunlaşdırıldığı yerlər pərakəndə və az idi. Buna görə də erməni ziyalıları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamentinə müraciət edərək İrəvan mahalının onlara güzəştə gedilməsini xahiş etdilər. Yenicə qurlmuş və çətin dövrlərini yaşayan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti əhalisinin 86 faizini azərbaycanlıların təşkil etdiyi İrəvan nahiyyəsini ermənilərə güzəştə getməyə məcbur oldu. Lakin qarşılığında ermənilər Zəngəzur və Qarabağa olan iddialarından əl çəkməli idilər. Əgər gələcəkdədə belə bir iddia irəli sürülərsə AXC müqavilənin imzalanmasından keçən 100 il ərzində İrəvan nahiyyəsini geri almaq hüququnu saxlayırdı (Azərbaycan Respublikası Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisidir və bu hüquq indi ona məxsusdur). Sovet dövründə Azərbaycanın Zəngəzur, üstəlik Göyçə bölgələri də Ermənistana verildi. Müstəqillik qazandıqdan sonra(1991) isə ermənilər Qarabağı işğal etdilər.
Soyqırımı iddiaları
1914-cü ildə I. Dünya Müharibəsindən öncə Osmanlı İmperiyasında siyahıya almaya görə bütün imperiya əhalisi 18.520.016 nəfər, İstanbul daxil bütün imperiya ərazisində yaşayan qriqoryan və katolik ermənilərin sayı 1,23 milyon olmuşdur (Qeyd: Qriqoryan ermənilər 1.162.169 nəfər olmaqla). Erməni kilsəsinin vergi qeydlərinin 1913-cü il statistikasına görə bu rəqəm 1.916.000-dir. Qərb mənbələrində isə bu rəqəm 1.600.000 ilə 1.800.000 arasında dəyişir. Cümhuriyyət dövrünün ilk siyahıya almasında (1927) Türkiyədəki ermənilərin sayı 100.000 olaraq göstərilib. Birinci Dünya Müharibəsi dövründə həyata keçən bu böyük say dəyişikliyi erməni mənbələrində adətən Mezu Yeğern (Böyük fəlakət) və ya Çart (Qırım) olaraq adlandırılır və müasir erməni tarixinin dönüş nöqtəsi olaraq qiymətləndirilir. 1965-ci ildən sonra müxtəlif ölkələrdəki erməni diasporaları təbliğat işi apararaq bu hadisəni Erməni soyqırımı kimi tanıtmağa çalışırlar. Lakin tarixi sənədlərdən bəllidir ki, Osmanlıdakı ermənilərin sayının azalmasının səbəbi onların öldürülməsi deyil, Livan, Suriya və digər ərazilərə köçürülməsidir. Hazırda da bu ərazilərdə ermənilər kütləvi şəkildə yaşamaqdadır.
Plastik çirklənmə
thumb|right|220px|Hindistanda çimərlikdə plastik çirklənmə Plastik çirklənmə —  vəhşi təbiətə, vəhşi heyvanların və insanların yaşayış mühitinə mənfi təsir göstərən plastik məmulatların ətraf mühitdə toplanması prosesi. Böyük miqdarda plastik tullantı ətraf mühitə daxil olur; məsələn tədqiqatlar göstərir ki, dəniz quşlarının 90%-nin bədənlərində plastik var.
Plastik çirklənmənin bir çox növləri və formaları var. Plastik çirklənmə yer səthinə, su yollarına və okeanlara mənfi təsir göstərir. Müxtəlif bölgələrdə plastik çirklənməni azaltmaq üçün səylər edilir. Birdəfəlik plastiklərin istehlakını azaltmaq, onların təkrar emalını təşviq etmək cəhdləri vardır.
Plastik çirklənmənin yayılması plastiklərin aşağı qiyməti və davamlılığı, eləcə də bu materialın hazırda bəzi ərazilərdə əvəzolunmazlığı ilə əlaqələndirilir ki, bu da insanlar tərəfindən istifadənin yüksək səviyyəsini müəyyənləşdirir. 2018-ci ildə dünyada hər il təxminən 380 milyon ton plastik istehsal olunmuşdur. Ümumilikdə 1950-ci ildən 2018-ci ilə qədər təxminən 6,3 milyard ton plastik istehsal edilmişdir ki, bunun da təxminən 9%-i təkrar emal edilmiş, 12%-i isə yandırılmışdır. Planetin plastik çirklənməsi üzrə dünya liderləri Coca-Cola, PepsiCo və Nestledir.
Növləri
thumb|right|220 px|Bitkilərin üzərindəki plastik zibil Plastik çirklənmə bir çox formada, o cümlədən su obyektlərinin tıxanması (tullantıların çaylara, göllərə, dənizlərə, okeanlara atılması), suyun plastik hissəciklərlə, plastik torlarla çirklənməsi və s. halda özünü göstərir. Hər il istehsal olunan çoxlu sayda plastik məhsullar birdəfəlik istifadə olunur: birdəfəlik qablaşdırma əşyaları və ya adətən bir il ərzində həmişə atılan məhsullar. Çox vaxt müxtəlif növ plastik məmulatların istehlakçıları onları bir dəfə istifadə edir və sonra atırlar və ya dəyişdirirlər.
Mikroplastik toz çanta və butulkaların parçalanması nəticəsində, yuyulma zamanı, sintetik paltarın lifləri soyularaq ətrafa səpələndikdə və ya kanalizasiyaya düşdükdə meydana çıxır, sonra mikroplastiklər kənd təsərrüfatı sahələrinə düşür, dənizlərə yayılır. Mikrohissəciklər bir həftə havada uça bilir, buna görə də qitələri və okeanları keçərək böyük məsafələrə daşınırlar.
Tədqiqat göstərdi ki, havadakı mikroplastiklərin 84%-i şəhərlərarası və magistral yollardan qaldırılır - bu təkərlərin təbii aşınmasının nəticəsidir. Digər 11% isə okeanın səthindən qalxır. Belə ki, ABŞ-nin qərb hissəsində 1100 ton mikroplastik daim havada uçur, bu da çökərək sivilizasiyadan uzaq əraziləri belə zəhərləyir.
Plastik çirklənmə bəzən plastik yağışlara - yeni növ turşu yağışına səbəb olur (belə zəhərli yağıntılar təkcə ABŞ-da deyil, digər ölkələrdə də var).
Həcmi
ABŞ Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinin məlumatına görə, 2011-ci ildə plastik məişətdəki bərk tullantılarının 12%-dən çoxunu təşkil edirdi (1960-cı illərdə plastik məişətdəki bərk tullantılarının 1%-dən azını təşkil edirdi).
İzoenzimlər
İzoenzimlər-Fermentlər (enzimlər)- biokatalitik  aktivliyə  malik  olan  yüksək  spesifik  zülal  tərkibli  üzvi  maddələrdir. - LD1, LD2, LD3, LD4, LD5.
İzoenzimlər
İzoenzimlər - 1952-ci ildə Neylanus elektroforez vasitəsilə laktatdehidrogenazanın bir neçə fraksiyasını almışdır. Müəyyən edilmişdir ki, bu fraksiyalar hər biri öz effektliyinə görə bir-birindən fərqlənir. Digər tərəfdən müəyyən edilmişdir ki, onlar öz kimyəvi tərkibinə, substrat spesifikliyinə, temperatur və digər faktorların təsirinə görə fərqlənir. Laktatdehidrogenazanın beş izoenzimi müəyyən edilmişdir. Onları LD1, LD2, LD3, LD4, LD5 kimi işarə edirlər. LD1, LD2 ürəkdə eritrositlərdən və böyrəkdən alınmışdır. LD3 qalxanabənzər, mədəaltı vəzdə, dalaqda tapılmışdır. LD4, LD5 qara-ciyərdə, skelet əzələlərində tapılmışdır. Laktatdehidrogenaza fermentlərin orqanizmdə paylanmasını, onun vəzifəsini təyin edir. Məsələn, LD-nin aktivliyinin artması müxtəlif xəstəliklərin – qaraciyərin, ürəyin xəstə olmasını müəyyənləşdirir. Məsələn, ürəkdə infarkt zamanı (miokard) LD1 və LD2 artıq olur. LD4 və LD5 artıq olduqda hepatit yaranır.
Plastik çirklənmə
Həcmi
Plastik çirklənmə dünyada böyük tullantıların idarə olunması probleminin bir hissəsidir. Müqayisə üçün: analitik hesabatlara görə, dünyada hər il 2 milyard ton bərk məişət tullantıları atılır ki, bunun da demək olar ki, yarısı - 44%-i üzvi və qida tullantıları, 17%-i kağız və karton, plastik tullantılar isə təqribən 12%-dir. Şotlandiya ətraf mühit təşkilatı Zero Waste Scotland tərəfindən aparılan hesablamalara görə, istehsal olunan qida tullantılarının karbon izi plastikdən daha yüksək ola bilər.
Yer
Müxtəlif texnologiyalardan istifadə etməklə hazırlanmış plastik məmulatların orta parçalanma müddəti 400 ilə 700 il arasında dəyişir. İnsanların hər gün istifadə etdiyi plastik torbalar təbiətdə 100 ildən 200 ilə qədər parçalanır. Bu plastik məhsulların gücü və dayanıqlığının əks tərəfidir. Eyni zamanda, bir şüşə butulka 1 milyon ilə qədər parçalana bilər.
İzoenzimlər
İzoenzimlərin üzvi səciyyəviliyi
İzoenzimlər də həmçinin yüksək üzvi səciyyəviliyə malikdir. Adətən üzvi səciyyəvi fermentlər tipik toxuma fermentləridir. Onlar hüceyrələrdə hüceyrə membranı üçün olduqca mühüm metabolizm reaksiyalarına katalitik təsir göstərir və az miqdarda qana keçir. Ona görə də normal orqanizmdə onların miqdarı qan plazmasında az olur. İnsan orqanizmin hər hansı üzvünün zədələnməsi hesabına xəstəlik baş verərsə, onda zədələnmiş üzvünün hüceyrə membranlarının sızdırıcı qabiliyyəti artır və hüceyrənin digər tərkib hissələri kimi, o cümlədən fermentlər də qana keçir. Beləliklə, spesifik üzvdə olan fermentin aktivliynin yüksəlməsinə gətirib çıxarır. Bu isə müalicə edən həkimə imkan verir ki, təyin edilmiş üzvün funksiyasının pozulmasının qarşısını almaq üçün müəyyən tədbirlər işləyib hazırlasın.
Plastik çirklənmə
Yer
Bundan əlavə, bioloji parçalana bilən plastik parçalanan kimi, qlobal istiləşməyə əhəmiyyətli töhfə verən çox güclü istixana qazı olan metan buraxa bilər.
Poliqonlara daxil olduqda, plastik potensial olaraq heç bir təhlükə yaratmır, çünki poliqon ətraf mühiti və insan sağlamlığını qorumaq üçün yaradılmış, torpaq və qrunt suları da daxil olmaqla çirklənmənin qarşısını alan xüsusi mühəndislik strukturudur.
Zərərlərin çoxu insanın özünün nəzərdə tutulmayan yerlərə atdığı və ya kortəbii zibilliklərə atdığı plastikdən qaynaqlanır.
Okean
Ümumdünya Vəhşi Təbiət Fondunun (WWF) məlumatına görə, hər il okeanlara 5 ilə 12 milyon tona qədər plastik axır. 2012-ci ildə okeanlarda təxminən 165 milyon ton plastik tullantı olduğu təxmin edilirdi. 2014-cü ilin hesablamalarına görə, okeanın səthində 268.940 ton plastik var və ayrı-ayrı plastik qalıqlarının ümumi sayı 5,25 trilyondur.
Corciya Universitetindən Cenna Cembekin 2015-ci ildə apardığı araşdırmaya görə, plastik tullantılar çaylar vasitəsilə okeanlara daşınır və ya tullantıların düzgün atılmaması səbəbindən (əsasən Asiya ölkələrində) qurudan daxil olur - ildə orta hesabla 9 milyon ton.
Cembek hesab edir ki, 2010-cu ildə okeana yuyulan plastik tullantıların yarısı yalnız beş Asiya ölkəsindən gəlib: Çin, İndoneziya, Filippin, Vyetnam və Şri-Lanka.
Okeana düşdükdən sonra plastik günəşin, küləyin təsiri və davamlı olaraq bir-biri ilə toqquşması nəticəsində milyonlarla xırda hissəciklərə parçalanır. Bu şərtlər altında plastik məhsullar biodeqradasiyaya məruz qalmır, plastik polimer strukturunu qoruyaraq yalnız daha kiçik bir hissəyə parçalanır. Nəticədə bir neçə millimetr ölçüdə ən kiçik hissəciklər əmələ gəlir və onlar okeanın səth qatında nəhəng ərazilərdə üzürlər. Dəniz həyatı planktonla səhv salaraq bu qırıntı ilə qidalanır və plastik heyvanların qida zəncirinə daxildir. Hazırda okeanın zibil yamaqları zonasında plastik antropogen tullantıların kütləsi orada yerləşən zooplanktonun kütləsindən yeddi dəfə çoxdur; mütəxəssislər belə yerləri “plastik şorba” adlandırırlar. Bu gözəgörünməz, xırda-xırdalanmış zibil minlərlə mil su altında üzür, kosmosdan görünməz, yalnız su altından və ya gəminin göyərtəsindən görünə bilər. Problem o qədər qlobaldır ki, onunla mübarizə çox çətindir - məsələn, Okean Təmizləmə layihəsinin bumları okeanda plastikə qarşı təsirsizdir.
2017-ci ildə doktor Cennifer Lavers Sakit okeandakı ucqar, yaşayış olmayan Henderson adasının çimərliklərinin böyük miqdarda plastik tullantılarla dolu olduğunu, çirklənmənin hər kvadrat metrə 671 obyektə çatdığını aşkar edir. Bu rəsmi olaraq indiyə qədər qeydə alınmış ən yüksək zibillik olmayan tullantı sıxlığıdır. Bunun səbəbi adanın Cənubi Sakit Okean dövrü adlanan okean cərəyanının mərkəzində olması və nəticədə Cənubi Amerikadan üzən və ya balıqçı qayıqlarından atılan tullantılar üçün mərkəzə çevrilməsidir.
Plastikin 90%-i yalnız 10 çay vasitəsilə dünya okeanlarına daşınır: Asiyada Yanszı, Hind, Xuanxe, Amur, Mekonq, Qanq, Çjuzyanq və Hayhe, Afrikada Nigeri və Nil.
Heyvanlara təsiri
Plastik çirklənmə heyvanları zəhərləyə bilər, bu da öz növbəsində insanların qida təminatına mənfi təsir göstərə bilər.
Plastik çirklənmənin böyük dəniz məməlilərinə çox zərərli təsir göstərdiyi və “Introduction to Marine Biology” kitabında onlar üçün “ən böyük təhlükə” adlandırılmışdır. Dəniz tısbağaları kimi bəzi dəniz növlərinin mədələrində əhəmiyyətli miqdarda plastik aşkar edilmişdir. Bu baş verdikdə, heyvan adətən ac qalır, çünki plastiklər heyvanın mədə-bağırsaq traktını bağlayır. Dəniz məməliləri bəzən tor kimi plastik əşyalara qarışa bilər ki, bu da onlara zərər verə və ya öldürə bilər.
Onurğasızlar da daxil olmaqla 260-dan çox heyvan növünün ya təsadüfən plastiki udduğu və ya plastikə qarışdığı bildirilmişdir. Bir canlı plastikə qarışdıqda, onun hərəkəti ciddi şəkildə məhdudlaşır, bu da onun yemək tapmasını çox çətinləşdirir. Dolaşma adətən ölüm və ya ağır itkilər və xoralarla nəticələnir. Hər il 400.000-dən çox dəniz məməlisinin okeanların plastik çirklənməsi nəticəsində öldüyü təxmin edilir. 2004-cü ildə Şimal dənizindəki qağayıların mədələrində orta hesabla otuz plastik parçası olduğu təxmin edilmişdir.
İnsan üçün nəticələri
Plastiklərin tərkibində plastikin növündən asılı olaraq bir çox müxtəlif növ kimyəvi maddələr var. Kimyəvi maddələrin əlavə edilməsi bu plastiklərin çox yönlü olmasının əsas səbəbidir, lakin bu onunla bağlı problemlər yaradır. Plastiklərin istehsalında istifadə edilən bəzi kimyəvi maddələr dəri udma yolu ilə insanlar tərəfindən udulma riskini daşıyır. Hal-hazırda, insanların bu kimyəvi maddələrin fiziki cəhətdən nə qədər zərər verə biləcəyi barədə çox şey məlum deyil. Plastiklərin istehsalında istifadə edilən bəzi kimyəvi maddələr insan dərisi ilə təmasda olduqda dermatitə səbəb ola bilər. Bir çox plastiklərdə bu zəhərli kimyəvi maddələr yalnız kiçik miqdarda istifadə olunur, lakin inert materialda və ya polimerdə plastikdə olan zəhərli elementlərin mövcudluğunu müəyyən etmək üçün çoxlu sayda sınaq tələb olunur.
ÜST mikroplastiklərin insanlar üçün təhlükəsinin sübut olunmadığını elan edir. Cəmi 52 mikrohissəcik nəşri nəzərdən keçirilmiş və yalnız dördünün keyfiyyət meyarlarına cavab verdiyi müəyyən edilmişdir. Mütəxəssislər bu gün içməli suda mikroplastiklərin konsentrasiyasının insanlar üçün təhlükəli olmadığını qeyd etsələr də, bu məsələ ilə bağlı biliklərin hələ də məhdud olduğunu etiraf ediblər. Yəni təşkilat hesab edir ki, daha dəqiq qiymətləndirmə üçün daha keyfiyyətli araşdırma lazımdır.
Plastik çirklənmə insanlara estetik cəhətdən də təsir edərək, təbii mühitdən həzz almağa mane olan göz yarası yarada bilər.
Klinik əhəmiyyəti
Son illərdə bəzi plastiklərin müəyyən şərtlər altında insan sağlamlığına zərər verə biləcəyinə dair sübutlar artır. Məsələn, polikarbonat plastiklərin tərkibində 150 °C-dən yuxarı qızdırıldıqda sərbəst buraxıla bilən bisfenol A (BPA) bioaktiv kimyəvi maddəsi var.
ABŞ-da böyüklərin 95%-nin sidiklərində bisfenol A var. Plastikləşdiricilər məhsuldarlığın itirilməsi, cinsi yetkinliyin pozulması, çoxalma və digər sağlamlıq nəticələri ilə əlaqələndirilmişdir. Bəzi ftalatlar da oxşar təsirlərə səbəb olur.
Bununla belə, plastik əşyaların sağlamlığa kompleks təsirini ölçmək problemlidir.
Əksər hallarda plastik məhsullar istehsalçıdan sertifikatlara malik olduqda təhlükəsiz hesab edilə bilər. Qida ilə təmasda olan tibbi, uşaq məhsulları və plastik məhsullara xüsusilə sərt tələblər qoyulur. Buna görə də, plastikin etiketlənməsinin malın təyinatına uyğun olduğundan əmin olmağa dəyər. Əgər sertifikatlar yoxdursa, bu məhsul saxtadır, yəni onun istehsalçıları keyfiyyətsiz xammaldan istifadə edə bilərlər. "Yanlış" plastikin mümkün göstəricilərindən biri kəskin xoşagəlməz qoxudur. Bu məhsullar tövsiyə edilmir.
Plastik istehsalını azaltmaq üçün səylər
thumb|right|220px|Plastikdən hazırlanmış məhsulların nümunələri Plastik çirklənmə problemi son vaxtlar çox diqqət çəkir və onun həlli üçün xeyli səy göstərilir.
Bu yaxınlarda Keniya, plastik torbaları qadağan edən, yüksək cərimələr tətbiq edən və qanunu pozanları həbsə qədər cəzalandıran getdikcə artan sayda ölkələrə qoşulmuşdur. Tayland Cənub-Şərqi Asiyada birdəfəlik plastik torbaları qadağan edən ilk ölkələrdən biridir və dünyada altıncı ən böyük təkrar emalçı ölkədir.
Aİ-də 2030-cu ilə qədər bütün plastik qablaşdırmalar təkrar emala və təkrar istifadə edilə bilən olmalıdır. Təkrar emalı təşviq edən təşkilatlar və birliklər də var. Məsələn, Pledging Campaign sənayedə istifadə olunan təkrar emal edilmiş polimerlərin həcmini üç dəfə artırmaq üçün Avropa Komissiyasının kampaniyasıdır.
Bəzi təşkilatlar və müəssisələr plastik butulkalar və çantalar kimi tez-tez istifadə edilən bəzi plastik məhsulları qadağan etsə də, böyük şirkətlərin əksəriyyəti dairəvi iqtisadiyyat yolunu qəbul etmişlər. Coca-Cola şirkəti “2030-cu ilə qədər qablaşdırmanın 100%-ni toplamaq və təkrar emal etmək” məqsədini bəyan edib. PepsiCo, Amcor və Unilever 2025-ci ilə qədər təkrar istifadə oluna bilən, təkrar emal edilə bilən və kompostlana bilən qablaşdırmanın 100%-ni təkrar emal etməyi öhdəsinə götürmüşdür. Johnson & Johnson indi kağız əsaslı pambıq çubuqlar istehsal edir.
Kosmetikada pilinq effekti üçün mikroplastiklərin istifadəsinə qoyulan qadağa ABŞ, Kanada, Böyük Britaniya və daha dörd ölkədə qüvvəyə minmişdir. Gözəllik şirkətləri mikroplastiklərə ekoloji cəhətdən təmiz alternativlər axtarmalı olacaqlar ki, bu da hər il 12 milyard avro itkiyə səbəb ola bilər.
Bioloji parçalana bilən qablaşdırmanın mif olduğuna dair ekspert rəyi də var. İstehsalçıların bunun üçün verdiyi şey, əksər hallarda, istehlakçıların təmin etdiyi kimi, 1-2 il ərzində parçalanmayan, ancaq təbii mühitdə artan miqrasiya qabiliyyətinə malik olan incə hissəciklərə parçalanan bio-parçalanan polimer materiallardır. Onlar poliqonlardan küləklə uçurulur, kanalizasiya suları ilə yuyulur. Onlar adi polimerlərdən daha çox təbiətə zərər vuraraq, utilizasiya yerlərindən kənara çıxırlar. Yalançı bioloji parçalana bilən plastik qablaşdırmanın vicdansız istehsalçıları ekoloji məsuliyyət hissi ilə oynayaraq istehlakçıları kütləvi şəkildə çaşdırırlar. “Bio-” prefiksinin köməyi ilə istehlakçıların aldadılması genişmiqyaslı dönüşlər alır.
İstehlakçıların Hüquqlarının Müdafiəsi Cəmiyyəti psevdo-bioloji parçalana bilən qablaşdırma ilə bağlı davada qalib gəlmişdir. Məhkəmə etiraf edib ki, zibil bioloji torbaları istehsalçısı Greenpack MMC (Ecoway ticarət markası) onun məhsulu haqqında bilərəkdən yalan məlumat yayıb. Xüsusilə, zibil biotorbalarının təsvirində istehsalçı aşağıdakıları göstərib: “İstifadə edildikdən sonra biotorba təbii şəraitdə 3 il ərzində, adi plastik torba isə təbiətdə 200 ilə qədər parçalanır”.
Utilizasiya və təkrar emal
2017-ci ildə Science Advances araşdırması göstərdi ki, 2015-ci ilə qədər təxminən 6,3 milyard ton plastik tullantı istehsal edilib və bunun yalnız 9%-i təkrar emala çevrilib.
Mütəxəssislər plastikin təkrar emalının üç əsas yolunu müəyyən edirlər: poliqon, yandırma və ya istehsalda təkrar istifadə üçün təkrar emal.
Eyni zamanda, poliqonlarda və xüsusi qurğularda çirkab suların mühafizəsi sistemi mövcuddur, onlar ətraf mühit üçün təhlükəsizdir, lakin iqtisadi baxımdan səmərəli deyildir.
Mütəxəssislər plastik tullantıların yandırılmasının poliqonlara atılması ilə müqayisədə bir sıra üstünlüklərini qeyd edirlər, çünki bunun üçün böyük ərazilər tələb olunmur və yanma enerjisi təkrar emal edilmiş materialların dəyərinin bir hissəsini qaytara bilən elektrik enerjisi istehsal etmək üçün istifadə edilə bilər.
Bununla belə, ekoloqlar plastiklərin daha ekoloji cəhətdən təmiz və səmərəli utilizasiya üsulu kimi təkrar emalını xüsusilə müdafiə edirlər.
Hər bir plastik növü üçün təkrar emal dərəcələri fərqlidir, buna görə də 2011-ci ildə ABŞ-da ümumi plastik təkrar emal dərəcəsi təxminən 8% təşkil etmişdir (təxminən 2,7 milyon ton plastik təkrar emal edilmişdir). Bəzi plastiklər digərlərindən daha çox təkrar emal olunur; 2011-ci ildə “PET şüşələrin 29%-i və PET şüşə və qutuların 29%-i təkrar emal edilib.”
Varvara Adrianova-Perets
Varvara Pavlovna Adrianova-Perets — Rusiya və Ukrayna ədəbiyyatşünası, Ukrayna Elmlər Akademiyasının (1926) və SSRİ Elmlər Akademiyasının (1943) müxbir üzvü. O, XVII–XVIII əsrlər rus dilini və rus ədəbiyyatını, Ukrayna ədəbiyyatını tədqiqi etmişdir.
Nyukasl Universiteti
Nyukasl Universiteti ― İngiltərənin Nyukasl-apon-Tayn şəhərində yerləşən, Böyük Britaniyanın nüfuzlu tədqiqat universitetlərindən biri.
Daşoğuz
Daşoğuz (türkməncə: Daşoguz, köhnə adı: Daşhovuz) - Türkmənistanın şimalında yerləşən şəhər. Daşoğuz vilayətinin mərkəzidir.
Adhyatman
Adhyatman (sanskrit dilində mənası – ali ruh) — Veda fəlsəfəsində dünya ruhu. Upanişadlarda Adhyatman bir ruh-demiurq olaraq insanla, "mən"lə, mikrokosmosla, ilahla, makrokosmosla, Adhidevata ilə əlaqələndirilir. Adhidevata konsepsiyası ilə yanaşı, bu konsepsiya makro və mikrokosmosun, kainatın və ilk insanın şəxsiyyəti doktrinasının gələcək inkişafı kimi qəbul edilir.
Çeşmə Kazım (Bicar)
Çeşmə Kazım — İranın Kürdüstan ostanı Bicar şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 93 nəfər yaşayır (25 ailə). Əhalisini kürdlər təşkil edir.
Səlcuqluların döyüşlərinin siyahısı
Bu Səlcuqlu imperiyası nın tərəf olduğu döyüşlərin natamam siyahısıdır.
Siyahı
(Döyüşlər sütunundakı rəng döyüşün baş verdiyi müasir ölkəni göstərir.)
Məhərrəm Qurbanov
Qurbanov Məhərrəm Valeh oğlu — Azərbaycan aktyoru.
Həyatı
Məhərrəm Qurbanov 24 iyul 1959-cu ildə Gəncə şəhərində anadan olmuşdur. 1982-ci ildə Bakı Mədəni-Maarif texnikumunu fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir. 1983-cü ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutuna daxil olmuşdur. 1988-ci ildə oranı bitirib və həmin ildə Gəncə Dövlət Dram Teatrında aktyor kimi fəaliyyətə başlamışdır.
1996-cı ildə Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrına aktyor vəzifəsinə qəbul olunmuşdur. Teatrda işlədiyi müddət ərzində S.Ələsgərov "Subaylarınızdan görəsiniz"də Əbülhəsən, E.Sabitoğlu "Nəğməli Könül"də İnzibatçı, E.Sabitoğlu "92 dəqiqə gülüş"də Mağaza müdiri, O.Rəcəbov "Əlin cibində olsun"da oğlan, R.Mustafayev "Məsmə xala dayımdır"da Cəfərqulu, E.Sabitoğlu "Bankir adaxlı"da cangüdən, sərxoş ər, S.Fərəcov "Bir günlük siğə"də Parnok, O.Rəcəbov "Şeytanın yubileyi"ndə Səlim,  M.F.Axundov “Kimyagər” tamaşasında Ağa Zaman, İ. Gözəlova “Min bir gecə” tamaşasında Padşah, Elçin “ Baladadaşın toy hamamı” Əmirqulu, Ekzüperinin “Balaca şəhzadə” tamaşasında Əyyaş və s. obrazları özünəməxsuz ustalıqla oynamışdır.
"Ay Yay Yay" serialında polis rəisi obrazını, “Kolxoz 85” serialında Şiraslan obrazını, “Anam, bacım, rus gəlin “ serialında Fazil obrazını, “İmtahan” sürialında Eldar obrazını və “Niyə ?!” serialında Evro Kamandar onrazını canlandırmışdır.
Məhərrəm Qurbanov 19 avqust 2019-cu il tarixində ağır beyin kötüyü insultu keçirmiş, gecə ilə xəstəxanaya çatdırılmış, Mərkəzi Klinikanın reanimasiya şöbəsinə yerləşdirilmişdir. Məhərrəm Qurbanovun vəziyyəti daha da ağırlaşmış, 21 avqust 2019-cu il tarixində dünyasını dəyişmişdir.
Ailəsi
Ailəli idi.Bir övladı var
Burc Hammud
Burc Hammud (برج حموﺪ, ) - Livanın paytaxtı Beyrut şəhərinin inzibati vahidlərindən biri. Burc Hammud Livan ermənilərinin Livanda ən çox yaşadığı yer hesab olunur. Ermənilərin Burc Hammuda kütləvi şəkildə yerləşməsi, 1915-ci il hadisələrindən sonra baş vermişdir. Həmin dövrdə Burc Hammuda minlərlə erməni ailələri köçmüşdür. Qısa zamanda səmtdə Erməni Qriqoryan Kilsəsi açılmışdır. Livan vətəndaş müharibəsi zamanı, müharibədə aktiv iştirak etmiş Daşnaksütun partiyası və digər erməni terrorçuları, Burc Hammuddan qərargah kimi istifadə etmişdilər. 2011-ci ilə olan məlumata əsasən səmtdə 150.000 insan yaşayır. Burc Hammudda ermənilərə məxsus bir neçə orta məktəb və kilsələr fəaliyyət göstərir. 1927-ci ildən nəşr olunan gündəlik Aztaq qəzeti, Livanda erməni dilində nəşr olunan ən önəmli qəzetdir. Bir neçə il bundan əvvəl "Vanın Səsi" adlı erməni radiosu fəaliyyətə başlamışdır.
Çuxursəəd tüməni
Çuxursəəd tüməni - Elxanilər dövləti inzibati vahidi.
thumb|[[Pir Hüseyin türbəsi (İrəvan)]]
Çuxursəd toponimi  rəsmi  sənədlərdə  ilk  dəfə Karbi nahiyəsinin 1428-ci  ildə  Üçkilsə (Valarşabad)  kəndinə  sahibliklə  bağlı  ərəbdilli  sənəddə  xatırlanır.
Tümənin hakimləri
Sədlilər sülaləsi
Sen-Sornen (Alye)
Sen-Sornen  — Fransa da kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Le-Monte kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Mulen.
INSEE kodu — 03260.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 220 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 137 nəfər arasında (15-64 yaş) 101 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 36 nəfər hərəkətsizdir (fəaliyyət göstərici 73.7%, 1999-cu ildə bu 69.4%). Fəal olan 101 nəfərdən 89 nəfər (53 kişi və 36 qadın) işləyir, 12 nəfər işsizdir (5 kişi və 7 qadın). 36 hərəkətsiz 11 nəfər arasında şagird və ya şagird, 13 nəfər təqaüdçü, 12 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
Azərbaycan SSR pambıq ustası
Azərbaycan SSR pambıq ustası — Azərbaycan SSR-də pambıq sənayesi sahəsində fərqlənmiş şəxslərə verilən fəxri ad.
Əsasnaməsi
"Azərbaycan SSR pambıq ustası" fəxri adı Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin (Azərbaycan SSR Baş Soveti Prezidiumunun) 23 may 1940-cı il tarixli fərmanı ilə təsis olunmuşdur.
Fəxri adla Azərbaycan SSR-in pambıqçılıq sənayesində ən yeni aqrotexnikanı tətbiq edən, pambıq yığmaq işində xüsusilə fərqlənən kolxozçular, sovxoz fəhlələri, kənd təsərrüfatı mütəxəssisləri, elmi-tədqiqat pambıqçılıq və təcrübə idarələrinin işçiləri, eləcə də yüzsentnerçilər yarışında iştirak edənlər təltif olunurdu.
Fəxri ad Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyəti (Azərbaycan SSR Baş Soveti) tərəfindən verilirdi və onu almış şəxslər Azərbaycan SSR Ali Sovetinin Fəxri Fərmanı (Azərbaycan SSR Baş Soveti Prezidiumunun Fəxri Fərmanı) ilə təltif olunurdu.
Dövlətabad (Bicar)
Dövlətabad — İranın Kürdüstan ostanı Bicar şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 106 nəfər yaşayır (29 ailə). Əhalisini kürdlər təşkil edir.
NGC 4278
NGC 4278, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Veronikanın Saçları bürcü istiqamətində yerləşir. E1 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
İlqar Hüseynov (əsgər)
İlqar Yaşar oğlu Hüseynov (17 yanvar 2001; Qazax, Azərbaycan - 28 sentyabr 2020; Ağdam, Azərbaycan) – Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
İlqar Hüseynov 2001-ci il yanvarın 17-də Qazax rayonunda anadan olub.
2008-2017-ci illərdə Qazax rayonunda Q.Hacımahmudova adına ümumi orta məktəbdə təhsil alıb.
Hərbi xidməti
İlqar Hüseynov 2020-ci ildə müddətli həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb.
Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Ağdam rayonunda yerləşən “N” saylı hərbi hissəsində xidmət edib.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri İlqar Hüseynov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Ağdam istiqamətində gedən döyüşlərdə vuruşub.
Sentyabrın 28-də Ağdam rayonu istiqamətində düşmən hücumunun qarşısını alarkən qəhrəmancasına şəhid olub. Qazax rayonunun Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən İlqar Hüseynov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Yüksəl Əlizadə
Yüksəl İlqar oğlu Əlizadə (5 iyun 1996; Quba rayonu, Azərbaycan – 9 noyabr 2020; Xocavənd rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Ailəsi Gəncə şəhərində yaşadığı üçün Yüksəl Əlizadə Gəncə şəhər Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.
Hərbi xidməti
Yüksəl Əlizadə 2020-ci ilin iyul ayında baş verən Tovuz döyüşlərində sonra SHXÇDX-nin Gəncə Şəhər Kəpəz Rayon şöbəsinə müraciət edib və sentyabrın 21-də təlimlərə yollanıb.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Yüksəl Əlizadə 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Xocavəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Yüksəl Əlizadə noyabrın 9-da Xocavənd döyüşləri zamanı 19 güllə yarası ilə şəhid olub. Gəncə şəhərinin Şəhidlər Xiyabanında dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Yüksəl Əlizadə ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirən zaman cəsarət və fədaкarlıq göstərdiyinə, habelə təşəbbüsкar və qətiyyətli addımlar nümayiş etdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Yüksəl Əlizadə ölümündən sonra "Döyüşdə fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Yüksəl Əlizadə ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Gilavar (külək)
Gilavar — il ərzində Azərbaycan şərq ərazisində, xüsusən də Abşeron yarımadasının Bakı və Sumqayıt şəhərləri, Şamaxı rayonu ərazisində əsən isti cənub küləyinin adıdır. Xəzri ilə birlikdə Abşeron yarımadasında əsən iki əsas küləkdən biridir. Əsasən yay ayları müşahidə edilir. Bununla belə ilin digər mövsümlərində müşahidəsi mümkündür. Qurudan dəniz istiqamətində əsir. Yay ayları əsdikdə havanın tempuraturunu artırır, rütubəti azaldır, insanda tənəffüsü çətinləşdirir. Qış və yaz ayları havanın temperaturunu mülayimləşdirir.
Kimberli Qlass
Kimberli Mari Qlass — Amerikan voleybolçu. Los-Ancelesdə (Kaliforniya) Şerman və Keti Qlassin ailəsində doğulub. ABŞ yığmasının da üzvüdür. ABŞ milli komandasına 23 may 2007-də qoşulub. 2008-ci ildə ilk dəfə Pekin Olimpiya oyunlarında çıxış edib — Pekin Olimpiadası — və ABŞ yığması ilə gümüş medal qazanıb. Hal-hazırda Azərbaycanın Rabitə Bakı klubunda oynayır.
Gilavar (külək)
Gilavar sözünün etimologiyası Azərbaycanın şərqində danışılan Tat dili ilə bağlıdır. Bu söz Tat dili ndəki gilə (gilə) və var (külək) sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır.
Kimberli Qlass
Oynadığı klublar
{| bgcolor="#f7f8ff" cellpadding="3" cellspacing="0" border="1" style="font-size: 95%; border: gray solid 1px; border-collapse: collapse;"
Gülbulaq (Bicar)
Gülbulaq — İranın Kürdüstan ostanı Bicar şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 25 nəfər yaşayır (9 ailə). Əhalisini kürdlər təşkil edir.
Çirçirbulaq
Çirçirbulaq Tiflis quberniyasının Tiflis qəzasında bulaq adı.