cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qarabağ xanlığının işğalı
Qacarların hücum əməliyyatları
Qarabağ üzərinə yürüşə başlamazdan əvvəl Fətəli şah İbrahimxəlil xana bir daha məktub göndərdi və onu Rusiya ilə olan münasibətlərindən çəkindirməyə çalışdı. Fətəli şah inandırmağa çalışırdı ki, rusların Qafqaza gəlişi uzunmüddətli ola bilməz və ona görə də Rusiya himayəsini qəbul etməyin gələcəyi yoxdur. Onun sözlərinə görə, Rusiya çarı Fars sərhədlərini aşsa belə yenədə burada uzun müddətli duruş gətirə bilməzdi. Qafqazda mövcud olan rus hərbçilərini balıqçı adlandıran şaha görə, onların bu az qüvvəsi heç bir nəticəyə nail ola bilməyəcəkdi. Rus qoşunlarının Gürcüstan işğal etməsini şah müvəqqəti uğur adlandırır və bu uğurun səbəbini bir tərəfdən gürcü çarının fərsizliyi və gücsüzlüyü, digər tərəfdən də həmin vaxt şah qoşunlarının Xorasanda olması və rus qoşunlarına müqavimət göstərilməsi ilə əlaqələndirirdi. Fətəli şah daha sonra əlavə edirdi ki, ''“nəhayət rus qoşunlarının Gürcüstandan qovulması qərara alınmışdır və orada yerləşən kafirlərə divan tutulacaqdır. Mən bu məqsədimə nail olacağıma şübhə etmirəm. 1804-cü ildə ciddi hazırlıq görülmədən İrəvan xanlığı ərazisində rus qoşunları məğlub edilmişdisə, indi toplanan saysız qoşunlara qarşı çıxmağa Sisianov cəsarət etməzdi.”''
Bununla belə, Abbas Mirzənin rəhbərliyi altında olan qoşun dəstəsi qarşıya qoyulan vəzifələri yerinə yetirmək üçün Təbrizdən hərəkətə başladı və hər qəsəbəsində düşərgə saldı. Bu qoşun dəstəsinin yaxınlaşması xəbərini eşidən kimi İbrahimxəlil xan öz adamları vasitəsilə Sisianova məktub göndərdi və ondan əlavə hərbi yardım istədi. Çünki Mayor Dmitri Lisaneviçin tabeliyində olan kiçik dəstənin Abbas Mirzə qoşunu qarşısında davam gətirəcəyi xanda şübhə oyadırdı. Sisianov bir neçə gündən sonra İbrahimxəlil xanın məktubuna cavab yazdı. Həmin məktubunda Sisianov qaldırılan məsələ ilə bağlı cavab vermək əvəzinə İbrahimxəlil xanı nəvəsini girov kimi Tiflisə göndərməkdə günahlandırdı.
Pavel Sisianov bu məktubunda da ondan kömək istəyən İbrahimxəlil xanın nə üçün nəvəsini girov kimi Tiflisə göndərmək məsələsinə xüsusi diqqət yetirdi. Bundan kidayət qədər əsəbiləşmiş olan Sisianov İbrahimxəlil xanı verdiyi vədə əməl etməsə qoşun dəstəsini Qarabağdan geri çəkəcəyi və xanın şah qoşunu ilə üzbəüz qalacağı barədə hədələyirdi. İbrahimxəlil xanın Qarabağa əlavə rus qoşun dəstəsinin göndərilməsi xahişinə cavab olaraq isə Sisianov hirslə bildirirdi ki, “mənim kimsənin məsləhətinə ehtiyacım yoxdur və tabeliyim altında olan qoşun dəstələrinin hara və nə üçün göndərilməsini mən özüm müəyyənləşdirirəm.”
Bir müddət sonra yenidən İbrahimxəlil xan Sisianova məktub yazdı və bu məktubu mayor Lisaneviç vasitəsilə Sisianova göndərdi. İbrahimxəlil xan həmin məktuba Fətəli şahdan aldığı növbəti məktubu da əlavə etdi. Yazdığı məktubunda İbrahimxəlil xan bir daha vəziyyətin mürəkkəbliyini Pavel Sisianovun diqqətinə çatdırmaqla girov göndərilməməsinə də aydınlıq gətirirdi. İbrahimxəlil xanın yazdığından belə bir qənaətə gəlmək olar ki, onun oğlunun rusların əlində girov olduğu halda nəvəsinin girov olub-olmaması məsələsi narahatçılıq doğurmamalı idi. Oğlu deyəndə, o, Məhəmmədhəsən ağanı nəzərdə tuturdu və bildirirdi ki, Məhəmmədhəsən ağa onsuzda bütünlüklə mayor Lisaneviçin nəzarəti altında idi. O, biri tərəfdən İbrahimxəlil xan Əsgəranın Abbas Mirzə qoşunlarının nəzarəti altında olduğunu və Gəncəyə gedən yolun bağlı olduğunu yazaraq bu şəraitdə nəvəsinin rus generalının yanına göndərilməsinin qeyri-mümkünlüyünə işarə edirdi. İbrahimxəlil xan yenidən rus qoşunlarının köməyinə ehtiyac olduğunu Sisianova çatdırdı və bildirdi ki, “Fətəli şah da qoşunla Qarabağ xanlığına gəlmək və Əsgəran ətrafında Abbas Mirzənin dəstəsi ilə birləşmək niyyətindədir.”
Rus tarixçiləri Araz çayını keçməmişdən əvvəl Abbas Mirzə tərəfindən Qacar qoşunlarının iki dəstəyə bölündüyünü bir dəstəsinin Pirqulu xanın rəhbərliyi altında Xudafərin istiqamətinə, digər dəstənin isə İrəvan xanlığını istiqamətinə göndərildiyini qeyd edirlər. Lakin M. Süleymanov qeyd edir ki, “Abbas Mirzə bütün qoşun dəstəsi ilə Qarabağ xanlığı üzərinə hücum etdi və yalnız əsas hədəf məntəqisini Qarabağ üzərində cəmlədi.”
“Məəsərəe-Soltaniyyə” əsərində bildirilir ki, Abbas Mirzə Qarabağa qoşun çıxarmaq üçün Fətəli şahın fərmanını alan kimi Azərbaycana yollandı və hər yolu ilə Qarabağa doğru istiqamət götürdü. Əsərdə qeyd olunur ki, əvvəlcə İsmayıl xan Damğaninin rəhbərliyi altında olan bir dəstəni Abbas Mirzə ön dəstə kimi Araz çayı sahilində, Xudafərin körpüsü istiqamətinə göndərdi. Mirzə Məhəmməd Sadıq Vəqayeneqara görə isə, şah özü İsmayıl xan Damğaniyə göstəriş verdi ki, dəstəsi ilə Xudafərin körpüsünə doğru irəliləsin. Bu dəstə Xudafərin körpüsünü nəzarət altına almaqla onun təhlükəsizliyini və Qacar qoşunlarının rahatlıqla Araz çayını adlamasını təmin etməli idi.
Qacar qoşunlarının Qarabağ xanlığı üzərinə hücumu iyun ayının əvvəllərinə təsadüf edirdi. Araz çayının bol sulu olduğu bu vaxtda Xudafərin körpüsü Araz çayını adlamaq üçün xüsusi hərbi əhəmiyyət kəsb edirdi və bu körpünü nəzarət altına almaqla şah qoşunlarının Qarabağ xanlığı ərazisinə daxil olmasına maneçilik yaratmaq mümkün olacaqdı. Bu vəzifəni həyata keçirmək üçün Qarabağ xanlığı ərazisində mayor Dmitri Lisaneviçin rəhbərliyi altında olan dəstədən başqa bir qüvvə yox idi.
Rus tarixi ədəbiyyatında olan məlumata görə, mayor Lisaneviçin rəhbərliyi altında Şuşa qalasında olan dəstə cəmi 300 nəfərdən ibarət idi. Bu dəstə ilə mayor Lisaneviç həm qalan, həm də İbrahimxəlil xanın özünü nəzarət altında saxlamalı, qala daxilində Rusiya işğalına qarşı müxalifətçiliyin baş qaldırmasına, İbrahimxəlil xanın digər Azərbaycan xanları və Qacar sarayı ilə məktublaşmasına yol verməməli idi. Lakin yaranmış vəziyyətin təhlükəli olmasını nəzərə alaraq İbrahimxəlil xan mayor Lisaneviçin dəstəsinin Xudafərin istiqamətinə göndərilməsinə nail oldu. Bu dəstənin gücünün artırılması üçün Məhəmmədhəsən ağanın rəhbərliyi altında olan bir atlı dəstəsi də mayor Lisaneviçlə birlikdə Xudafərin körpüsü ətrafına göndərildi. Nəzərdə tutulmuşdu ki, Xudafərin körpüsündə şah qüvvələrinin qarşısını müəyyən müddət saxlamaqla Qarabağ əhalisinin tarlalarda yetişdirdiyi məhsulların toplanmasınaa vaxt qazanılsın. Eyni zamanda da güman edilirdi ki, şah qüvvələrinin Xudafərin körpüsündə ləngidildiyi vaxt Sisianov tərəfindən göndərilən əlavə kömək də gəlib çata bilər.
200px|thumb|right| Qacar ordusuna aid dəbilqə növü.
General Pavel Sisianovun yazışmalarından aydın olur ki, iyunun 9-10-da baş verən döyüş mayor Lisaneviçin dəstəsi üçün kifayət qədər ciddi bir döyüş olmuş və döyüşün gedişində ruslar da itkilərlə qarşılaşmışdılar. Sisianov bu itkilərin verilməsini İbrahimxəlil xan tərəfindən kifayət qədər kömək göstərilməməsində görürdü. Araz çayı yaxınlığındakı döyüşdə Məhəmmədhəsən ağanın rəhbərliyi altında Qarabağ xanlığının 100 nəfərlik atlı dəstəsi iştirak edirdi ki, bunu da Sisianov kifayət saymırdı və İbrahimxəlil xanın böyük dəstə göndərilməli olduğunu yazırdı.
Mayor Lisaneviçin dəstəsi ilə qarşılaşmadan sonra Qacar ordusunun Araz çayının cənubuna çəkilməsi haqqında məlumat farsdilli mənbələrdə öz əksini tapmamışdır. Mirzə Məhəmməd Sadiq bəy Vəqayeneqarın yazdığına görə, İsmayıl xan Damğaninin rəhbərliyi altında olan dəstə Xudafərin körpüsünü keçdikdən sonra Cəbrayıl yaxınlığında qarşı tərəfin dəstəsi ilə qarşılaşdı. Məhəmmədhəsən ağa şah qüvvələrinin qarşısını saxlamaq üçün irəli çıxdı. Lakin Qacar dəstəsinin qarşısını almaq mümkün olmayacağı üçün Məhəmmədhəsən ağa dəstəsini meşələrə çəkdi. İsmayıl xan Damğani Qarabağ atlılarını təqib etdi və sonra da baş verənlər haqqında Abbas Mirzəyə çatdırdı. Mənbədəki məlumata görə, bundan sonra İbrahimxəlil xan dəstəsini Məhəmmədhəsən ağanın köməyinə göndərdi. Müəllifin rus dəstəsinin sayı haqqında verdiyi məlumat doğru deyil. Müəllifə görə, rusların köməyə yetişməsi İsmayıl xan Damğanini qorxutmadı. O yenidən xan dəstəsinin və rusların üzərinə hücum etdi və onların Şuşa qalasına çəkilməyə məcbur etdi.
“Məəsərəe-Soltaniyyə” əsərində isə bildirilir ki, Qacar qoşunlarının hücum xəbərini eşidəndə İbrahimxəlil xan oğlu Məhəmmədhəsən ağanın rəhbərliyi altında olan dəstəni rus dəstəsi ilə birlikdə Xudafərin körpüsünün mühafizəsinə göndərdi. Mənbəyə görə, İsmayıl xan Damğani dərhal Qarabağ xanı tərəfindən göndərilən dəstə ilə döyüşə girdi. Buradakı məlumatlardan aydın olur ki, qarşılaşmanın ikinci günü də döyüş davam etdi və ikinci gün Qarabağ dəstəsi geri çəkildi. Bildirilir ki, bu qarşılaşma zamanı şah döyüşçülərinin göstərdiyi məharət İsmayıl xan Damğaninin sevincinə və bu sevincdən göz yaşlarının axmasına səbəb oldu. Çünki şah sarayı üçün əhəmiyyət kəsb edən bu yürüşün ilk döyüşünün Abbas Mirzənin və Fətəli şahın arzusunda olduğu nəticə ilə başa vurmaq mümkün olmuşdu. Mənbənin məlumatına görə, döyüşün ilk günündə baş verən qarşıdurma haqqında Abbas Mirzəyə xəbər çatdırıldı. Çox güman ki, Abbas Mirzə Araz çayının şimalında çox böyük rus qoşun dəstəsinin dayandığını güman edirdi və ona görə də dərhal İsmayıl xan Damğaninin köməyinə yollanmağı qərara aldı. O, qarşıdurmanın ikinci günü döyüşün baş verdiyi əraziyə gəlib çıxdı. Mənbədən məlum olur ki, Abbas Mirzə də geri çəkilən dəstənin təqibində oldu və Məhəmmədhəsən ağanın dəstəsi ilə rus dəstəsini Ağoğlana qədər təqib etdi. Abbas Mirzə Ağoğlançayın mühafizəsini Nəcəfqulu xan Gorus adlı birinə tapşıraraq öz qoşun dəstəsi ilə Çanaxçıya qədər irəlilədi. Başqa bir mənbənin məlumatına görə isə, Məhəmmədhəsən ağanın dəstəsi İsmayıl xan Damğaniyə güclü müqavimət göstərməyə çalışdı. Lakin bir nəticə olmadı. Bildirilir ki, Məhəmmədhəsən ağa çoxlu itki verəndən sonra meşəliklərə çəkilməli oldu. İsmayıl xan Damğani bu dəstəni meşədə mühasirə edib Abbas Mirzəyə xəbər göndərdi. Abbas Mirzə də bu xəbəri eşidəndə Əhərdən hərəkətə başladı. O gələnə kimi Məhəmmədhəsən ağa mühasirədən çıxaraq Şuşa qalasına pənah apardı. Onları tapa bilməyəndə isə, Ağoğlançay yaxınlığında düşərgə saldı.
Rus mənbələrində və Qarabağnamələrdə Xudafərin yaxınlığında baş verən ilk qarşıdurmada Abbas Mirzənin iştirakı barədə məlumat yoxdur. Qarabağnamə müəllifləri də Cəbrayıl meşələrində tərəflər arasında qanlı döyüşlər olmasını təsdiq edirlər. Qeyd olunur ki, şiddətli döyüş axşama kimi davam etdi. Havanın qaralmağa başlaması ilə döyüş də dayandırıldı. Məhəmmədhəsən ağa qardaşı Əbülfət ağanın Şuşa qalasının olan yaxınlarının xan əleyhinə iğtişaş yarada biləcəyindən ehtiyatlanaraq qalaya qayıtmağı məqsədəuyğun saydı. Bu məqsədlə, həm öz atlılarını, həm də rus döyüşçülərini hərəkətə gətirərək o biri gün səhər Tuğ kəndinə yetişdi. Şah qüvvələri bundan xəbər tutaraq Məhəmmədhəsən ağanın qarşısını kəsməyə cəhd göstərsələr də, buna nail ola bilmədilər. Şah qüvvələri Məhəmmədhəsən ağanın və onlarla birlikdə olan rus qoşunlarının qarşısını kəsməklə Şuşa qalasını müdafiəsiz qoymaq və Abbas Mirzənin gəlişini ilə onun ələ keçirilməsini asanlaşdırmaq istəyirdilər. Məhəmmədhəsən ağa və onu müşayiət edən rus qüvvələri Tuğ kəndində hərəkət edib Şuşa qalasına daxil ola bildi. Şah qüvvələri bu istəklərinə nail ola bilmədilər və Şuşa qalasının 4 ağaclığında olan Ağbulaqda dayandılar. Bir müddət sonra isə Abbas Mirzə Çanaxçı çayı ətrafına gəlib orada düşərgə qurdu. Şuşa qalasına hücuma başlamazdan əvvəl Abbas Mirzə qoşun sərkərdəsi olan Şahsevən sərdarını beş min nəfərlik bir dəstə ilə Əsgəran qalası istiqamətinə göndərdi ki, Tiflisdən gələ biləcək rus dəstələrinin qarşısını saxlaya bilsin. Ümumiyyətlə, qoşun bu cür planlaşdırılmışdı ki, Abbas Mirzə bir tərəfdən, Əsgəran ətrafında olan dəstə isə başqa bir istiqamətindən Şuşa üzərinə hücum etsin.
M. Xəzani yazır ki, ''“Qacar sarayı təkcə Qarabağa qoşun yeritməklə kifayətlənmədi. Abbas Mirzənin Qarabağda yerləşən qərargahı Qarabağ əhalisi arasında ruslara qarşı təbliğat işini genişləndirməklə özünə yerlərdə bir dəstək də qazanmağa çalışırdı. Bu işlərə Əbülfət ağa rəhbərlik edirdi. O, xüsusilə erməni kəndləri içərisində təbliğat aparır, erməni məliklərini və koxalarını şahpərəst mövqe tutmağa meyilləndirirdi. Nəticədə bir sıra məliklər və erməni koxaları Abbas Mirzənin qərargahına gələrək hədiyyələr alır və şaha sədaqət nümayiş etdirməklə öz maraqlarını qorumağa çalışdılar.”''
Qarabağ əhalisi arasında ruslara və İbrahimxəlil xana qarşı təbliğat aparılmasını farsdilli mənbələrdə təsdiq edirlər. Əbülfət ağa yerli erməniləri şaha tərəf çəkməyə çalışmaqla İbrahimxəlil xanı da zəiflətmək istəyirdi. Ermənilərin bu hərəkətləri isə Sisianovun özünü də təəccübə salmışdı. Rus qoşunlarının bölgəyə gəlməsi üçün can atan, Rusiya sarayı ilə əlaqələr yaratmaq istəyən ermənilərin bölgədə olan rus qüvvələrini və ya Rusiya himayəsini qəbul etmiş İbrahimxəlil xanı deyil, şah qüvvələrini müdafiə etməsi rus qüvvələrinin ağır olan vəziyyətini daha da ağırlaşdıra bilərdi. Bunun qarşısını almaq üçün Sisianov Qarabağ ermənilərinə müraciət etdi, onları şah meyilli mövqedən çəkindirməyə çalışdı: ''“Yəni siz indiyə kimi igidliyi ilə seçilən Qarabağ erməniləri sizin nüfuzlu Qarabağ xanınız Rusiya İmperiyasının daimi təbəəliyini qəbul etdikdən sonra dəyişmişsiniz? Siz indi imperator qüvvələrinin qüdrətinə arxalanaraq daha da cəsur olmalı idiniz. Amma siz arvad xasiyyətli olmuşsunuz, yalnız ticarətlə məşğul olan ermənilərin tayına çevrilmişsiniz.”''
Sisianov vəziyyətin ciddi olduğunu anlayırdı. Yenicə Rusiya himayəsi altına alınan Qarabağ xanlığının qorunmasına nail olmaq üçün o, polkovnik Pavel Karyaginin rəhbərliyi altında bir yeger taborunu Qarabağa göndərdi. Bu tabor Lisaneviçin dəstəsi ilə birləşərək şah qoşunlarının hücumunun qarşısını almalı və Qarabağın rus nəzarəti altında qalmasını təmin etməli idi. Lakin Pavel Sisianov bu qüvvələrin də şah qoşunlarının qarşısının alınması üçün yetərli olmayacağını görürdü. Ona görə nəzərdə tutulmuşdu ki, özü də Qarabağa göndərdiyi dəstələrin köməyinə hazırlaşsın və vəziyyət mürəkkəbləşəcəyi halda Tiflis alayının iki taboru ilə birlikdə Qarabağa yollansın.
Sisianov bu barədə İbrahimxəlil xana da məlumat çatdırdı və onun qarşısında məsələ qaldırdı ki, “İbrahimxəlil xan da Pavel Karyaginin dəstəsinin Qarabağa yetişməsinə və mayor Lisaneviçin dəstəsi ilə birləşməsinə lazımi kömək göstərsin.”
Əsgəran döyüşü
Şuşa ətrafında vəziyyət təhlükəli olaraq qalırdı. İbrahimxəlil xana göndərilən təkliflərinə cavab almayan Abbas Mirzə Şuşa üzərinə hücum etməyi qərara aldı. O, Nəcəfqulu xan Gorus adlı sərkərdəsini bir dəstə ilə Ağoğlandakı düşərgəsinin mühafizəsində saxladı və özü isə Şuşaya doğru hərəkətə başladı. Şuşa yaxınlığında Abbas Mirzə Qarabağa əlavə kömək kimi göndərilən rus dəstəsinin Əsgərana yaxınlaşması xəbərini aldı.
Abbas Mirzə qoşunlara istirahət vermədən dərhal Əsgəran istiqamətinə yollanmağı qərarlaşdırdı. İsmayıl bəy qoşun çərxçisi təyin edildi. Tanınmış sərkərdələr olan Pirqulu xan Qacar, Əli xan Qovanlı, Sadıq xan Əzadanlı atlı dəstələrin rəhbərləri təyin edildilər. Fərahani və Kəzzaz tüfəngdarları Hacı Allahverdi xan Qacarın rəhbərliyi altına verildilər. Qoşun dəstəsi yenidən qruplaşdırıldı və Abbas Mirzə qoşunların mərkəzində mövqe tutdu. Axşam qürubuna üç saat qalmış Abbas Mirzənin qoşun dəstəsi Əsgəran yaxınlığına yetişdi.
Əsgərana yaxınlaşmaqda olan rus dəstəsi polkovnik Karyaginin rəhbərliyi altında olan dəstə idi. Tərkibində 16-cı yeger alayının 400 döyüşçüsü və iki topu olan bu dəstə iyun ayının 21-də hərəkətə başladı və həmin ayın 24-də Əsgəran yaxınlığındakı Şahbulaq çayına yetişdi. Elə burada da Karyaginin dəstəsi Abbas Mirzənin döyüşçüləri ilə üzbəüz gəldi və tərəflər arasında qanlı döyüş başladı. Rus mənbələrinə görə, şah qoşunları 3 min nəfərlik bir dəstə idi. Amma bu dəstənin sürətli hücumu Karyaginin dəstəsini uzun müddət müdafiə olunmağa məcbur etdi. Arada yaranan fürsətdən istifadə edərək rus dəstəsi axşama yaxın Əsgərana yetişə bildi. Daha irəliləmək mümkün olmadığı üçün rus dəstəsi Qarağacı məntəqəsindəki müsəlman qəbiristanlığında mövqe tutmalı oldu. Həmin qəbiristanlıq döyüş aparmaq tutmaq üçün elə də münasib bir yer deyildi. Çoxsaylı təchizat arabaları ilə qəbiristanlıq daxilindəki dar cığırlarla irəliləmək çətin idi. Amma Karyagin geri qayıdıb Şahbulaqda mövqe tutmağı da məqsədəuyğun saymadı. Şah qoşunlarının təhlükəsindən qorunmaq üçün ruslar arabalardan dövrə qurdular, onların ətrafında xəndək qazdılar, xəndək boyunca isə daşlar düzdülər. Toplar atəş vəziyyətinə gətirildi. Abbas Mirzə rusların bu müdafiə tədbirlərindən heç də çəkinmədi və öz tüfəngdarlarına müvafiq mövqelər tutmağı əmr etdi. Fars mənbələrinə görə, Fətəli şah oğlunun rəhbərliyi altında olan qoşun dəstəsinin ruslarla qarşılaşdığını eşitcək Damğani dəstəsini və öhdəsində 4 top olan Hüseynqulu xan Qacarı da Abbas Mirzənin köməyinə göndərdi. Bu qüvvələrin Əsgəran ətrafına yetişməsi Abbas Mirzənin zərbə qüvvəsini daha da gücləndirdi. Güclənmiş şah qüvvələri dərhal rusların müdafiə mövqelərinin üzərinə hücuma keçdilər və tərəfələr arasında ciddi bir döyüş başladı. Bu döyüşlə rusların mövqelərini ələ keçirmək mümkün olmasa da hər halda onların Şuşaya irəliləmək niyyətinin qarşısı alındı. Rus mənbələrinə görə, Karyaginin dəstəsindən 33 nəfər öldürüldü və 164 nəfər yaralandı. Atlar arasında da itkilər çox idi. Polkovnik Karyagin üç güllə yarası aldı, onun köməkçisi mayor Kotlyarevski isə ayağından yaralandı. Ona görə də polkovnik Karyagin Şuşa qalasına doğru irəliləmək imkanını əldən verdi.
Clerodendrum trichotomum
(Clerodendrum trichotomum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Melaleuca thymifolia
(Melaleuca thymifolia) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Gyps tenuirostris
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
NGC 78A
NGC 78A, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış təkrarlanmış NGC cismidir. Göy üzündə Balıqlar bürcü istiqamətində yerləşir. SB0-a tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Xarici keçidlər
NGC 78A
Clerodendrum thomsoniae
(Clerodendrum thomsoniae) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Metyu Foks
Metyu Foks amerikalı kinoaktyordur. O, 14 iyul 1966-cı ildə ABŞ-nin Pensilvaniya ştatında anadan olmuşdur. Əsasən, Lost teleserialında ifa etdiyi baş roldan sonra populyarlıq qazanmışdır.
Sameqrelo
Sameqrelo — Qərbi Gürcüstanda vilayət.
Qoç Universiteti
Qoç Universiteti — 1993-cü ildə İstanbulda təhsilə başlamış olan vəqf universiteti. İlk başlarda İstinyedə təhsil verən məktəb, 2000-ci ildə, Rumeli fənəri yolu üzərindəki qalıcı kampusuna daşınmışdır və fəaliyyətlərinə 265 təhsil işçisi və 3.691 şagirdlə burada davam etməkdədir.
Tarixçə
Təhsilə 1993—1994 tədris ilində İstinyedəki keçici təsislərdə 200 şagird ilə başlamışdır. İlk məzunlarını da İyun 1995 te vermişdir. 2000—2001 təhsil və tədris ilində Qoç Universiteti, Sarıyerdə Rumeli Qovağı kürəklərindəki davamlı kampusuna daşınmışdır. 2008-ci ildə İstinye Kampusu yüksək lisans təhsili vermək üzrə yenilənib təkrar açılmışdır. Ayrıca burada Amerikan Xəstəxanası ilə əməkdaşlıq içində bir tibb fakültəsi qurulacağı Rəhmi Qoç tərəfindən eşitdirilmişdir. 2008-ci ildə ELC (İngiliscə Hazırlıq Sinifi) təhsilinin veriləcəyi və içində yurd saxlayacaq Rumeli fənəri Yolu Saytlar Mövqesindəki yeni kampusun istehsalına da başlanmışdır.
Himalay kərkəsi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Melaleuca tinkeri
(Melaleuca tinkeri) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Səlas Babacani şəhristanı
Səlas Babacani şəhristanı - İranın Kirmanşah ostanınında şəhristan. Şəhristanın inzibati mərkəzi Təzəabad şəhəridir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 37,056 nəfər və 7,734 ailədən ibarət idi.
Yevgeni Kleşçenko
Yevgeni Kleşçenko (16 yanvar 1992) — Rusiyalı peşəkar kişi BMX velosipedçisi. Yevgeni Kleşçenko Latviyanı beynəlxalq yarışlarda təmsil edir.
Karyerası
Yevgeni Kleşçenko 2015 UCI BMX Dünya Çempionatında 1 km zaman yarışında iştirak etmişdir. O, Belçikada baş tutan yarışlarda yarışı sona qədər başa vura bimədi və 90-cı yeri tutdu.
Arron
Arron  — Fransa da kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Le-Meye-de-Montan kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vişi.
INSEE kodu — 03008.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 354 nəfər təşkil edirdi.
Cavanrud şəhristanı
Cavanrud şəhristanı-İranın Kirmanşah ostanının şəhristanlarından biridir. Şəhristanın inzibati mərkəzi Cavanrud şəhəridir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 62,259 nəfər və 13,629 ailədən ibarət idi.
Etik haker
Ağ şlyapalılar, Etik hakerlər və ya Samuray hakerlər  – yaradıcı kompüter bacarıqlarından zərərli məqsədlər üçün deyil, cəmiyyətin faydası üçün istifadə edən hakerlər. Məsələn, 1990-cı illərin ortalarında haker cəmiyyətinin Kiber Mələklər kimi tanınan anti-kriminal istiqaməti meydana çıxmışdı. O vaxtdan bəri Kiber Mələklər gündə 24 saat, həftədə yeddi gün ümumdünya hörümçəyini skanlayaraq uşaq pornoqrafiyasına və kiber-təqibə qarşı mübarizə aparırlar. Haker cəmiyyətində başqa Ağ Şlyapa nişanları da geniş yayılmışdır. Məsələn, Ağ Şlyapa Etikası ilə yaşayan elit hakerlər məlumatı qəsdən məhv etməməyə, kompüter sistemlərinə və ya şəbəkələrə ziyan vurmamağa çalışırlar. Sistemin təhlükəsizliyini yoxlamaq üçün əxlaqlı hakerlər öz "məsləkdaşlarının" metodlarından istifadə edirlər, ancaq aşkarladıqları boşluqlardan istifadə etmək əvəzinə, bu haqda rəhbərliyi məlumatlandırırlar. Etik hakerlik "soxulma sınağı", "müdaxilə sınağı" və "qırmızı birlik" kimi də tanınır. Əxlaqlı hakerləri bəzən ağ şlaypa adlandırırlar; termin əski Qərb filmlərindən qaynaqlanır, belə ki, həmin filmlərdə "yaxşı oğlanlar" başlarına ağ şlyapa, "pis oğlanlar" isə qara şlyapa qoyurdular.
Taktika
Sızma sınağı (penetration testing) proqrama və kompüter sistemlərinə başlanğıcdan hücuma yönəldilsə də – portların skan edilməsi, sistemdə işləyən protokollar və proqramlardakı məlum qüsurların araşdırılması, məsələn, yamaq quraşdırmaları – etik hakerlik başqa şeyləri əhatə edə bilər. Tam inkişaf etmiş bir etik hacker, hədəflərin xəbəri və razılığı olmadan parol təfərrüatlarını soruşmaq üçün işçilərə e-poçt göndərmək, icraçı zibil qutularını dolaşmaq və adətən sındırmaqdan ibarət ola bilər. Yalnız bu miqyasda belə bir təhlükəsizlik araşdırması tələb edən sahiblər, CEO-lar və İdarə Heyətinin üzvləri (maraqlı tərəflər) xəbərdardır. Həqiqi hücumun tətbiq edə biləcəyi bəzi dağıdıcı üsulları sınamaq və təkrarlamaq üçün etik hakerlər klonlaşdırılmış test sistemləri təşkil edə və ya sistemlər daha az kritik olduğu halda gecə gec saatlarda hack təşkil edə bilər. Ən son hallarda bu sındırmalar uzun müddətli saxtakarlıq (təşkilata uzunmüddətli insan sızmasının həftələr olmasa da günlərlə) üçün davam edir. Bəzi nümunələr arasında gizli avtomatik işə salma proqramı olan USB/flash açar sürücülərini ictimai ərazidə qoyub, sanki kimsə kiçik diski itirmiş kimi və heç bir şübhələnməmiş işçi onu tapıb götürüb.
Bunları həyata keçirməyin bəzi digər üsullarına aşağıdakılar daxildir:
Gyps africanus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Şiqeyoşi Suzuki
Şiqeyoşi Suzuki (13 oktyabr 1902 - 20 dekabr 1971) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 2 oyun keçirib, 1 qol vurub.
Melaleuca trichophylla
(Melaleuca trichophylla) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dalahu şəhristanı
Dalahu şəhristanı - İranın Kirmanşah ostanınında şəhristan. Şəhristanın inzibati mərkəzi Kerend Qərb şəhəridir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 42,310 nəfər vəya 9,665 ailədən ibarət idi.
Kap kərkəsi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Antik fəlsəfə
Antik fəlsəfə — antik dövrün fəlsəfəsidir, qədim yunan, ellinizm və qədim Roma dönəmlərini əhatə edir (m. ö. VII — m. VI). Fəlsəfi irsin formalaşması yunan fəlsəfəöncəsi dövrdən başlanmışdır. Eyni zamanda bu prosesə Misir, Mesopotamiya və orta Şərq xalqlarının dünyagörüşü də təsir etmişdir. Birinci filosof Fales, sonuncu isə Boesius sayılır.
NGC 78B
NGC 78B, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış təkrarlanmış NGC cismidir. Göy üzündə Balıqlar bürcü istiqamətində yerləşir. S0 tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Azərbaycan operası
Azərbaycan operası — operanın qollarından biri. Azərbaycanda opera sənətinin əsası 1908-ci il yanvarın 12-də (25-də) Üzeyir Hacıbəyovun Hacı Zeynalabdin Tağıyev teatrında səhnələşdirilən və şərq- müsəlman aləminin ilk opera əsəri olan "Leyli və Məcnun"u ilə qoyulmuşdur. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulana qədər milli opera, məhz, Üzeyir Hacıbəyovun – "Şeyx Sənan" (1909, opera), "Ər-arvad" (1909, operetta), "Rüstəm və Söhrab" (1910, opera), "O olmasın, bu olsun" (1911, operetta), "Fərhad və Şirin" (1911, opera) və s. kimi əsərləri sayəsində inkişaf edib. Teatrın binası isə 1910-cu ildə məşhur inşaatçı-mühəndis Bayev tərəfindən tikilmişdir. 1918-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökuməti bu binanı satın alaraq rəsmən dövlət teatrına çevirmək haqqında qərar qəbul etmişdir.
Zülfüqar Hacıbəyov ("Aşıq Qərib" 1916), Müslüm Maqomayev ("Şah İsmayıl" 1919), Əfrasiyab Bədəlbəyli ("Nizami" 1948), Fikrət Əmirov ("Sevil" 1955) və digər bəstəkarlar da Azərbaycan opera sənətinə öz töhfələrini vermişlər.
XIX əsr
Bakıda opera ilk dəfə 1889-cu ilin mayında konsert ifasında səslənmişdir. Bu o zaman Bakıda qastrol səfərində olan D.A.Aqrenyev-Slavyanskinin kapellasının ifa etdiyi A.N.Verstovskinin "Askoldova moqila" operası idi. Lakin bir çox musiqiçilər D.A.Aqrenyev-Slavyanskinin fəaliyyətinin bəzi tərəflərini mənfi qiymətləndirərək, repertuarın qeyri-bərabərliyi, ifaçılıq üslubunda həddən artıq zahiri teatr elementlərinin istifadə olunması haqda tənqidi qeydlərlə çıxış edirdilər. İki dəfə 1889-cu ilin dekabrında isə Tbilisi opera artistlərinin qastrol konsertləri olmuşdur. 19 gün ərzində 19 tamaşa göstərilmişdi, onlardan 15-i opera əsəri (11-i qərbi Avropa bəstəkarlarının, 4-ü isə rus bəstəkarlarının əsəri) idi. Tbilisidən orkestr, xor, balet və dekorasiyalarla birgə bütün truppa heyəti gəlmişdi. Tiflis truppası artistlərinin çıxışları çox hərarət və rəğbətlə qarşılandı. O zaman "Kaspi" qəzeti yazırdı:
Bakıya operanın gəlişi bir daha sübut etdi ki, zəka, duyğu və zövq üçün teatr nə dərəcədə vacibdir.
1890-cı illərdə Bakının teatr həyatı çox rəngarəng və maraqlı olmuşdur. Buraya çoxlu kollektivlər və artistlər gəlirdilər: Tiflis opera truppası, Peterburq balet artistləri truppası, V.N.Lyubimovun truppası (Dirijorlar - V.S.Plotnikov və B.A.Truffi ilə), məşhur opera müğənniləri - Fedor Şalyapin, Nikolay Fiqner, Yevgeniya Mravina, Anton Vladislavoviç Sekar-Rojanski və digərləri.
Qeyd etmək lazımdır ki, bütün tamaşalar operaların göstərilməsi üçün yenidən təchiz edilmiş sirk səhnəsində keçirilirdi. Artıq 1883-cü ilin 27 noyabrından Hacı Zeynalabdin Tağıyev teatrının açılmasına baxmayaraq, teatrın sahibkarları öz maddi maraqlarını nəzərə alaraq yalnız operetta və dramatik tamaşalara üstünlük verir, opera truppalarını isə dəvət etmirdilər.
XX əsrin ilk yarısı
''«Leyli və Məcnun» operasının yazılışına mən 1907-ci ildən başladığıma baxmayaraq, bu operanın yaranması fikri məndə hələ 1897-1898-ci illərdə 13 yaşlı uşaq ikən, doğma Şuşa şəhərində həvəskarlar tərəfindən tamaşaya qoyulan «Məcnun Leylinin qəbri üstündə» musiqili faciəni görərkən oyanmışdı.
Bu tamaşa mənə o qədər dərin təsir etdi ki, mən bir neçə ildən Azərbaycanda xalq musiqisinin, xanəndəlik sənətinin inkişafı «Leyli və Məcnun» operasının meydana çıxmasına, beləliklə, musiqi mədəniyyətimizdə yeni bir mərhələnin başlanmasına imkan yaratmışdır...''.
1900-cü ildən başlayaraq, Bakıya demək olar ki, hər il (1901 və 1913-cü illərdən başqa) opera truppaları gəlirdi. Onlardan ən əhəmiyyətliləri (1904) A.A.Eyxenvaldın (1910) və D.X.Yujinanın (1912) truppaları idi. Bundan başqa, o dövrdə Sankt-Peterburqun Mariinski teatrının məşhur ulduzları - O.İ.Preobrajenski, L.Q.Kyakşt, Y.N.Sedova və b. iştirak etdiyi balet truppasının qastrolları çox nadir hal sayılırdı. 1908-ci il yanvarın 25-də Tağıyev teatrında Üzeyir Hacıbəyovun ilk operası olan "Leyli və Məcnun"-un ilk tamaşası olmuşdur. Azərbaycan mədəniyyətin daxilində yaranan bu opera Azərbaycan musiqisində opera janrının formalaşması və təşəkkül tapmasının başlanğıcı idi.
1911-ci il fevralın 28-i Bakıda Azərbaycan musiqi mədəniyyəti tarixinə Azərbaycanda musiqi professionalizminin formalaşması və milli opera janrının bünövrəsinin qoyulmasını təyin edən yeni mərhələnin başlanğıcı kimi daxil olmuşdur. Həmin gün sənaye sahibkarları olan Mailov qardaşlarının vəsaiti hesabına mühəndis N.Q.Bayev tərəfindən tikilmiş Böyük opera teatrının binası açılmışdır. O vaxtdan etibarən opera incəsənətində baş verən mühüm hadisələr bu teatrla bağlı olmuşdur.
200px|thumbnail|[[Üzeyir Hacıbəyov, 1913-cü il]]
"Leyli və Məcnun" operasının müvəffəqiyyəti Üzeyir Hacıbəyovun yaradıcılığında opera və musiqili-komediya janrlarında fəal çalışmağa sövq etdi. Hacıbəyov "Leyli və Məcnun"dan sonra "Şeyx Sənan" (premyerası - 30.11.1909), "Rüstəm və Zöhrab" operalarını (premyerası 12.11.1910-cu il), "Ər və arvad" musiqili komediyasını (premyerası - 24.5.1911), daha sonra "Şah Abbas və Xurşid Banu" o (premyerası - 12.3. 1912), "Əsli və Kərəm" (premyerası - 18.5.1912), "Harun və Leyla" operalarını (1915-ci il) yazsa da, lakin səhnəyə qoyulmadı. Hacıbəyovun ən məşhur musiqili komediyalarından biri, bu günədək bütün dünya teatrlarının səhnələrində tamaşaya qoyulan "Arşın mal alan" musiqili komediyası (premyerası 25.10.1913) oldu. Hacıbəyovun inqilabdan əvvəlki əsərləri içərisində ən çox bu əsər Zaqafqaziya, Orta Asiya və Rusiyanın bir çox şəhərlərində tamaşaya qoyulmuşdur. Hələ o zaman "Arşın mal alan" gürcü, rus, tatar, özbək, fars, türk dillərinə tərcümə edilmişdi. Bu musiqili-komediyanın müvəffəqiyyəti, mütərəqqi ictimaiyyətin diqqət mərkəzində olan "Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "Şah Abbas və Xurşid Banu" operaları və "O olmasın, bu olsun" musiqili komediyası ilə yanaşı geniş dinləyici auditoriyasını musiqili-səhnə incəsənətinə daha çox cəlb edirdi.
1921-ci ildə təşkil edilmiş Azərbaycan teatrlarının bədii səviyyəsinin yüksəldilməsi üzrə Şuranın üzvü olan Üzeyir Hacıbəyov milli musiqi səhnə incəsənətinin inkişafına böyük köməklik göstərmişdir. 1925-ci ildə Hacıbəyov teatrın yenidən qurulması məqsədilə rus və azərbaycan opera truppalarının vahid bir kollektivdə birləşdirilməsinə imkan yaratmış və bu, hal-hazırda Mirzə Fətəli Axundov adına Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının əsasını təşkil etmişdir. Üzeyir Hacıbəyovun 1920-30-cu illərdəki geniş şaxəli və dərin mə'nalı musiqi-ictimai fəaliyyəti bəstəkarın opera janrı üzərində işini dayandırmadı. Əvvəlki kimi Hacıbəyovu yenə də opera yazmaq fikri narahat edirdi. 1932-ci ildə o, bilavasitə yeni opera əsəri üzərində işləməyə başladı və bu janrın ən yüksək meyarlarına uyğun gələn əsil milli opera - "Koroğlu"-nu yaratdı. 1937-ci ildə premyerası olan həmin əsər - bəstəkarın yaradıcılıq zirvəsini təşkil etdi.
Eyni zamanda bu dövrdə Müslüm Maqomayev "Nərgiz" operasını (1935), R.M.Qliyer isə "Şahsənəm" operasını yazır. Operaların müvəffəqiyyəti gənc bəstəkarları yeni opera əsərləri yazmağa ruhlandırır. 1940-cı illərdə Niyazinin "Xosrov və Şirin" operası, Cövdət Hacıyev və Qara Qarayevin "Vətən" operası, Əfrasiyab Bədəlbəylinin "Nizami" operası və b. yazılmışdır. 1953-cü ildə Fikrət Əmirovun "Sevil" operası tamaşaya qoyulmuşdur.
2010-cu illər
thumb|˝[[Leyli və Məcnun (opera)|Leyli və Məcnun˝ muğam operası. Məcnun rolunda Mənsum İbrahimov]]
2012-ci il noyabrın 10-da bəstəkar Üzeyir Hacıbəyovun ˝Leyli və Məcnun˝ muğam operası ilk dəfə ABŞ-də nümayiş etdirilib. 2017-ci ildə Azərbaycanın musiqi mədəniyyəti tarixində ilk dəfə olaraq rok-opera yazılıb. İki il müddətində ərsəyə gələn "Səyyah Sindibad" adlı əsərin müəllifi bəstəkar və müğənni, klassik vokal məktəbinin nümayəndəsi Rizvan Sədirxanovdur.
Muğam operası
1908-ci ilin 12 yanvarında milyonçu Zeynalabdin Tağıyevin teatrında tamaşaya qoyulan ilk muğam operası böyük müvəffəqiyyət qazandı. Bunun əsas səbəbi Azərbaycan xalqının öz teatr səhnəsində milli operanın işıq üzü görməsini səbirsizliklə gözləməsi idi. Bu operada muğam ilə məşhur klassik süjet uğurla birləşdirilmişdi. "Leyli və Məcnun" Azərbaycanın ilk muğam operası kimi tarixə düşmüşdü. Zülfüqar Hacıbəyovun “Aşıq Qərib” (1916), Müslüm Maqomayevin “Şah İsmayıl” (1916) operaları bu janrın maraqlı nümunələridir. Bu ənənə XX əsrin ikinci yarısında da bəstəkarlar tərəfindən davam etdirilmişdir. Şəfiqə Axundovanın “Gəlin qayası”, Cahangir Cahangirovun “Xanəndənin taleyi” operaları bu qəbildəndir. Ramiz Mustafayevin “Vaqif”, Vasif Adıgözəlovun “Natəvan” operalarında dövrün görkəmli xanəndələrinin obrazlarını canlandırmaq üçün əsərin musiqi məzmununda muğamlardan istifadə edilmişdir.
Lolita (film, 1962)
Lolita(1962) Stenli Kubrik tərəfindən 1962-ci ildə çəkilmiş film. Ssenarisi Nabokovun eyni adlı romanı əsasında elə Nobokovun özü tərəfindən yazılmışdır. Baş rollarda Ceyms Mezon, Şelli Uinters, Piter Sellers və Syue Leyon yer alır.
1955-ci ildə Parisdə çap olunan kitab əsasında çoxlu sensasiyyalar yaranmışdı. Çünki ortayaşlı bir adama aşiq olan və onunla müəyyən əlaqəsi olan bir qız o dövr üçün çox marginal idi. Belə bir hadisə asanlıqla qəbul edile bilməzdi. Ancaq hər zaman qeyri-adi işləri ile tanınan məşhur və usta rejissor Stanley Kubrick bu hekayəni ekranlaşdırmaq istəyir. Və edir də.
Film 1962-ci ildə kinoteatrlarda tamaşaçıya təqdim edilir. Böyük söz-söhbət təkrarlanır. Lakin Film bir BAFTA (ən yaxşı aktyor James Mason) və dörd Qızıl kürə mükafatı alır. Oscar və Qızıl şir'ə namizəd olur.
^ "Milliyet Gazetesi Arşivi". gazetearsivi.milliyet.com.tr. 14 Şubat 2016 tarihinde kaynağından arşivlendi. Erişim tarihi: 22 Nisan 2010.
Ceyms Rayt (şair)
Ceyms Rayt (, d. 13 dekabr 1927 – ö. 25 mart 1980) — ABŞ şairi.
Həyatı
13 dekabr 1927-ci ildə Ohayo ştatının Martins Ferri şəhərində anadan olmuş, 25 mart 1980-ci ildə Nyu-York ştatının eyni adlı şəhərində 52 yaşında dünyasını dəyişmişdir.
1956-cı ildə ədəbiyyat aləmində görünməyə başlayan Rayt, növbəti il Amerikanın ən istedadlı şairi kimi Ualedə poeziya festivalında ödülə layiq görülmüşdür. Uzun illər bir yerdə işlədiyi məşhur şair Robert Blayla tərcümə sahəsində sıx əməkdaşlıq etmiş, bir çox dünya şairlərini ingilis dilinə çevirərək müxtəlif dərgilərdə və ayrıca kitab halında nəşr etdirmişdir. Alman və Latın Amerikası şairlərindən etdiyi tərcümələr onun şəxsi yaradıcılığına da təsirsiz ötüşməmişdir.
1972-ci ildə dərc olunmuş şeirlər kitabı poeziya nominasiyası üzrə Amerikanın ən ali mükafatlarından birinə – “Pulitser” mükafatına və Amerikanın “Milli kitab” mükafatına layiq görülmüşdür.
1981-ci ildən başlayaraq, hər il yüzlərlə şair və yazıçı Raytın anım günündə Martins-Ferridə – poeziya bayramına toplaşırlar.
Rayt isə xəstə bədənin sağlam ruha verdiyi əzablardan qurtarsa, çiçəkləyəcəyini dilə gətirdi.
Birminqem-Şattlsvort Beynəlxalq Hava Limanı
Birminqem-Şattlsvort beynəlxalq hava limanı (BHNA:  BHM, BMAT: KBHM, FAA yer identifikatoru: BHM) - ABŞ-nin Alabama ştatının Birminqem şəhərinə və Taskalusa daxil olmaqla şəhərin metropoliten ərazisinə xidmət edən mülki-hərbi hava limanı. Əvvəllər Birminqem Bələdiyyə Hava Limanı, daha sonra Birminqem Beynəlxalq Hava Limanı adı ilə fəaliyyət göstərmişdir. Hava limanı Cefferson qraflığında, Birminqem şəhər mərkəzindən 5 mi şimal-şərqdə, I-20 və I-59 yollarının kəsişməsinin yaxınlığında yerləşir.
Birminqem-Şattlsvort Beynəlxalq Hava Limanı 40 şəhərdə yerləşən 43 havalimanına 136 uçuş daxil olmaqla gündə ortalama 301 təyyarə əməliyyatı həyata keçirir. Hava limanı 2014-cü ildə 2,598,428 sərnişinə xidmət etmiş və Alabama ştatında sərnişin həcminə görə ən böyük və ən işlək hava limanı olmuşdur.
Aerodrom bütün növ təyyarələri qəbul edə bilir. Əsas uçuş-enmə zolağı 12002 ft uzunluğundadır. İkinci uçuş-enmə zolağı isə 7100 ft uzunluğundadır. II kateqoriyalı alətli enmə sistemi (AES) görüş məsafəinin 400 metrdən az olduğu hallarda belə əməliyyat etməyə imkan verir.
2008-ci ilin iyul ayında hava limanına Fred Şattlsvortun adı verilmişdir.
Cənub Uçuş Muzeyi şimal-cənub uçuş-enmə zolağının şərq tərəfində, Birminqem Hava Limanı İdarəsinin ərazisində yerləşir.
Tarixi
Birminqemdə kommersiya məqsədli hava xidməti St. Tammy and Gulf Coast Airways tərəfindən Birminqemin qərbində yerləşən Roberts Filddən Atlantadan Nyu-Orlean istiqamətində olan reys üstündə başlamışdır. Delta Air Service 1929-cu illin sonlarında Dallasdakı Dallas Lav Filddən 6 nəfərlik Travel Air tipli təyyarə ilə uçuşlara başlamışdır. American Airways (indiki American Airlines) Atlanta-Fort-Uort reysinin açdığı vaxt Birminqem bura daxil etmədi, çünki onların istifadə etdiyi Ford Tri-Motor tipli təyyarələr Roberts Fildə enə bilmirdilər. Bu səbəbdən Birminqem indiki Birminqem-Şattlsvort Beynəlxalq Hava Limanının tikintisinə başladı.
Hava limanı tərkibində iki mərtəbəli, ağ, qriqori üslubunda tikilmiş terminal və bir şərq-qərb uçuş-enmə zolağından ibarət olaraq 31 may 1931-ci ildə açıldı. İndi 1931-ci ildəki terminal qalıqları görünmür. 1931-ci ildə American Airlines və 1934-cü ildə Eastern Airlines hava nəqliyyatı əməliyyatlarını artırması ikinci uçuş-enmə zolağının mümkünlüyünə zəmanət verdi.
İkinci dünya müharibəsi vaxtı hava limanı milli müdafiəni dəstəkləmək məqsədi ilə illik 1 $ qarşılığında Amerika Birləşmiş Ştatları Ordusu Hava Qüvvələrinə icarəyə verildi. Birminqem Hərbi Aerodromu 310-cu Ordu Hava Qüvvələri Baza Dəstəsinin tabeliyində 3-cü Hava Qüvvələrinin tərkibində qırıcı baza kimi fəaliyyət göstərirdi. Ordu Hava Qüvvələri xeyli torpaq satın alınması, əlavə yönəldici yolların asfaltlanması, nəzarət qülləsinin və terminalın cənubunda təyyarə modifikasiya mərkəzinin (ind Pemco tərəfindən idarə olunur) tikintisi ilə hava limanını inkişaf etdirdi.
Hava limanı şəhərin tabeçiliyinə qayıtdıqdan sonra 1948-ci ilin avqust ayında Southern Airways xidmətə başladı. 1951-ci ilin martında 5/23 (indiki 6/24) və 18/36 uçuş-enmə zolağı, 5/23 uçuş-enmə zolağının şimalında (45/225 dərəcədə) və cənubunda (85/265 dərəcədə) da bir uçuş-enmə zolağı olmaqla dörd uçuş-enmə zolağı mövcud idi. Uçuş-enmə zolaqlarının uzunluğu 4000 ft - 5500 ft arasında idi. 45/225 dərəcədə mövcud olmuş uçuş-enmə zolağının indi böyük hissəsi dağıdılmış, qalan hissəsi isə Alabama Hava Milli Qvardiyası binasının yaxınlığında F taksiyolu ilə kəsişmədə qalır və hava limanı avadanlıqları və vertolyotların enməsi və parklanması üçün istifadə olunur. 85/265 dərəcədə mövcud olmuş uçuş-enmə zolağının da indi böyük hissəsi dağıdılmış, qalan hissələri ilə isə A5 taksiyolu və 18/36 uçuş-enmə zolağının şərqində F taksiyolu inşa edilmişdir.
Pəncşir vilayəti
Pəncşir vilayəti (, hərfi "beş aslan") — Əfqanıstan İslam Respublikasının 34 vilayətindən biri.
Coğrafiyası
Vilayətin ərazisi 3.610 km², 2009-cu ilin əvvəlinə olan rəsmi məlumata əsasən əhalisi 139.1 min nəfər, inzibati mərkəzi Bazarək şəhəridir. Pəncşir vilayəti Əfqanıstanın 34-cü vilayəti olaraq 13 aprel 2004-cü ildə yaradılmışdır. Pəncşir vilayəti Əfqanıstanın şərqində, Əfqanıstan-Pakistan sərhəddi yaxınlığında yerləşir. Vilayət Bəğlan və Təxar vilayətləri ilə, cənubda Lağman və Kapisa vilayətləri ilə, şərqdə Bədəxşan və Nuristan vilayətləri ilə, qərbdə isə Pərvan vilayəti ilə həmsərhəddir.
Əhalisinin etnik tərkibi
Əhalisi əsasən taciklərdən, həzaralardan, paşayilərdən, nuristanilərdən, Qılzay İttifaqına daxil olan puştunlardan və az sayda digər xalqların nümayəndələrindən ibarətdir.
Taciklər sünni-islam etiqadlı farsdilli xalqdır. Əsasən dari (digər adı farsi - kabulidir) dilində danışırlar. Vilayətin Saləng rayonunda əhalinin çoxluğunu təşkil etməklə yanaşı digər rayonlarında da yaşayırlar.
Həzaralar şiə-islam etiqadlı qədim türk (faktlara əsasən qədim Dəri dilində danışırlar) kökənli xalqdır. Əsasən kompakt şəkildə vilayətin Hisa-i-Avali Pəncşir və Hisa-i-Duvumi Pəncşir rayonlarında taciklərlə qarışıq halda yaşayırlar.
Nuristanilər vilayətdə kata tayfası ilə təmsil olunmuşlar. Bu tayfa Hisa-i-Avali Pəncşir rayonunun cənub-şərqində yaşayır.
Paşayilər dravid dil ailəsinə aid bir dildə danışırlar. Onlar vilayətin Hisa-i-Duvumi Pəncşir rayonunun cənub-şərqində məskunlaşıblar.
Rayonlar
Pəncşir vilayəti inzibati cəhətdən Salang, Pəncşir, Hisa-i-Duvumi Pəncşir və Hisa-i-Avali Pəncşir rayonlarına bölünür.
İxtiozavrlar
İxtiozavrlar (Ichthyosauria, yun. ιχθυς) — nəsli kəsilmiş böyük dəniz sürünənləri. İxtiozavrlar Ichtyosauria ya da Icthyopterygia ("balıq üzgəcləri" — 1840-cı ildə Ser Riçard Oven tərəfindən verilən tərif) olaraq bilinən elmi ada aiddir. Baxmayaraq ki, bu termin İxtiozavriyanın ana qrupu üçün daha çox istifadə olunur. İxtiozozlar Mezozoy dövrünün çox hissəsində inkişaf etmişlər. Fosil dəlillərinə əsasən, ilk dəfə 250 milyon il əvvəl ortaya çıxdılar və ən azı təxminən 90 milyon il əvvələ qədər sağ qaldılar. Erkən Trias dövründə ixtiozavrlar dənizə qayıdan bir qrup şəxsiyyəti bilinməyən sürünənlərdən meydana gəldi, müasir delfinlər və balinaların quruda yaşayan əcdadlarının milyonlarla il sonra dənizə qayıtdıqlarına bənzər bir inkişaf yolu ilə inkişaf etdilər. Son Trias və Erkən Yura dövründə Plesiozavrlar tərəfindən əvəz olunana qədər onlar çox idilər. İxtiozavrlar iqlim təlatümlərinin əsasını qoyduğu ekoloji dəyişiklik nəticəsində azaldılar və Gec Təbaşir dövründə tamamilə nəsilləri kəsildi. Elm ixtiozavrların varlığından ilk dəfə İngiltərədə tam skeletlərin tapıldığı XIX əsrin əvvəllərində xəbərdar oldu. 1834-cü ildə İxtiozavr kimi təsnifləndirildilər. O əsrin sonlarında Almaniyada yumşaq toxuma qalıqları da daxil olmaqla mükəmməl qorunan bir çox ixtiozavr qalıqları tapıldı. İyirminci əsrin sonlarından bəri dəstəyə maraq yenidən canlandı və əllidən artıq etibarlı nəslin tanınmasına səbəb oldu. İxtiozavrların uzunluqları 1 ilə 16 metr arasında dəyişirdi. İxtiozavrlar həm müasir balıqlara, həm də delfinlərə bənzəyirdi. Başları sivri idi və çənələr tez-tez kiçik ovu tutmağa kömək edə bilən konik dişlərlə təchiz olunmuşdu. Bəzi növlərin iri heyvanlara hücum edə biləcəyi daha böyük, kəsici dişləri vardı. Gözləri çox böyük idi, yəqin ki, dərinə dalarkən faydalıydı. Boyunları qısa idi və sonrakı növlərin kifayət qədər sərt gövdələri var idi. Bunların daha güclü bir itələyici vuruş üçün istifadə edilən daha şaquli bir quyruq üzgəci var idi. Sadələşdirilmiş disk bənzər vertebralardan hazırlanan onurğa sütunu, quyruq üzgəcinin alt hissəsində davam etdi. İxtiozavrlar hava ilə nəfəs alır, diri bala doğurdular. İzolyasiya üçün bir qabıq qatına sahib olma ehtimalları var.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Korey Frieşuk
Karyerası
Korey Frieşuk 2015 UCI BMX Dünya Çempionatında 1 km zaman yarışında iştirak etmişdir. O, Belçikada baş tutan yarışlarda yarışı sona qədər başa vura bimədi və 89-cu yeri tutdu.
Çəmən belibağlısı
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Şiqemaru Takenokoşi
(15 fevral 1906 - 6 oktyabr 1980) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 5 oyun keçirib, 1 qol vurub.
Melaleuca uxorum
(Melaleuca uxorum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zakir Hüseyn
Zakir Hüseyn (Hindcə: ज़ाकिर हुसैन, Urdu: زاکِر حسین), ) — Hindistanlı tabla ustası, özü kimi bir tabla ustası olan Üstad Allah Rakhanın oğlu, Hindistanın ən tanınmış klassik tabla musiqiçisi.
Congea chinensis
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kropotkin
Kropotkin — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Krasnodar diyarına daxildir.
Mən bilirəm siz keçən yay nə etmisiniz (film, 1997)
Mən bilirəm siz keçən yay nə etmisiniz — 1997-ci ildə çəkilmiş sleşer, mistika, triller janrlı ABŞ filmi.
Məzmun
Hadisədən 1 ildən sonra gənclərin hər birinə bir anonim məktub gəlir. "Mən bilirəm siz keçən yay nə etmisiniz" başlığı ilə olan məktub gənclərin qorxusuna səbəb olur. Bu naməlum şəxs isə gənclərdən birini qətlə yetirəndə  isə vəziyyət aydınlaşır. Qisas. Bəs kim? Bu suala cavab tapmağa çalışaraq eyni zamanda da gənclər xilas olmağa çalışacaqlar.
Melaleuca venusta
(Melaleuca venusta) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qaqra kilsəsi
Qaqra kilsəsi, Abaata, Müqəddəs Qaqralı İpati kilsəsi və ya Qaqra Müqəddəs Bakirənin himayəsi kilsəsi — Gürcüstanın Qaqra şəhərində erkən orta əsr xristian kilsəsi. Abxaziyadakı ən qədim kilsələrdən biridir. VI əsrdə inşa edilən və 1902-ci ildə yenidən qurulan sadə bazilikadır.
Qaqra kilsəsi Abaata kimi tanınan müasir qala ərazisində yerləşir. Hal-hazırda xarabalıq halındadır. Tikintisində ağ daşdan istifadə olunmuşdur. Əsas giriş qərb tərəfdə yerləşir. Kilsədəki otaqlar qapılar ilə bir-birinə bağlanır. Əsas otaq cənub divarındakı üç pəncərə, qərb divarında və qurbangahda olan pəncərə ilə işıqlandırılır. Kilsə, 1902-ci ildə Rusiya imperatorluq ailəsinin üzvü olan Aleksandr Petroviçin həyat yoldaşı Yevqeniya Maksimilianovnanın əmri ilə yenidən quruldu. 9 yanvar 1903-cü ildə Müqəddəs Qaqralı İpati kilsəsi kilsəsi olaraq təqdis edildi. Eyni zamanda, köhnə Abaata qalası otel inşaatı üçün söküldü. Kilsə sovet dövründə köhnə silah muzeyi olaraq istifadə edildi. Kilsədə 2007-ci ildə kiçik yeniləmələr edildi. 2012-ci ildə xristianların istifadəsi üçün bərpa işləri aparıldı.
Qaqra kilsəsi Gürcüstanın Milli Əhəmiyyətli Abidələr siyahısında yerləşir.
Hit Ledcer
Brokeback dağında Ennis Del Marı canlandırdığı üçün Ledger ən yaxşı aktyor üçün New York Film Critics Circle mükafatını və Avstraliya Film İnstitutunun ən yaxşı beynəlxalq aktyor mükafatını qazandı; ölümündən sonra ikinci mükafatı qazanan ilk aktyor idi. Baş rolda ən yaxşı aktyor üçün BAFTA mükafatına namizəd oldu və ən yaxşı aktyor üçün Akademiya mükafatı. Mərhumdan sonra 2007-ci Müstəqil Ruh Robert Altman mükafatını ansamblın qalan hissəsi, rejissoru və Amerikalı müğənni-mahnı müəllifi Bob Dylanın həyatı və mahnıları ilə ilhamlandığı "Yoxdur" filminin quruluşçu rejissoru ilə bölüşdü. . Filmdə Ledger, Dylanın həyat və personajlarını özündə cəmləşdirən altı personajdan biri olan Robbi Clark adlı qondarma aktyoru canlandırdı.