Konstitusiya_hüququ
Elm kimi konstitusiya hüququnun mənbələri
Hüququn mənbəyi dedikdə, hüquq normalarının ifadə formaları başa düşülür. Konstitusiya hüquq elminin mənbələri aşağıdakılardır: 1. Konstitusiya və qanunlar; 2. Beynəlxalq və dövlətdaxili müqavilələr a. beynəlxalq müqavilələr o hallarda konstitusiya hüququnun mənbələri olurlar ki, onlar konstitusiya problemlərini tənzimləsinlər və bu müqavilələrin birbaşa tətbiq edilməsi nəzərdə tutulmuş olsun. AR Konstitusiyasının 151-ci maddəsinə görə Azərbaycan Res-publikasının qanunvericilik sisteminə daxil olan normativ hüquqi aktlar ilə (Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası və referendumla qəbul edilən aktlar istisna olmaqla) Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı dövlətlərarası müqavilələr arasında ziddiyyət yaranarsa, həmin beynəlxalq müqavilələr tətbiq edilir. Ölkəmizin qoşulduğu beynəlxalq-hüquqi sənədlərə aşağıdakıları nümunə göstərə bilərik: — İrqi ayrıseçkiliyin bütün formalarının ləğv edilməsi haqqında Beynəlxalq Konvensiya (21 dekabr 1965-ci il) (qoşulma haqqında AR-ın 95-IQ saylı 31 may 1996-cı il tarixli Qanunu); — Aparteid cinayətinin qarşısının alınması və onun cəzalandırılması haqqında Konvensiya (30 noyabr 1973-cü il) (qoşulma haqqında AR-ın 96-IQ saylı 31 may 1996-cı il tarixli Qanunu); — Genosid cinayətinin qarşısının alınması və onun cəzalandırılması haqqında Konvensiya (9 dekabr 1948-ci il) (qoşulma haqqında AR-ın 97-IQ saylı 31 may 1996-cı il tarixli Qanunu) — İnsan Hüquqları və Əsas Azadlıqları haqqında Avropa Konvensiyasını (1950-ci il). Azərbaycan Respublikası bu Konvensiyaya 2001-ci il tarixdə qoşulub və s. b. dövlətdaxili müqavilələr o halda konstitusiya hüququnun mənbələri hesab edilirlər ki, konstitusiya problemlərinə aid olsunlar. Bu müqavilələrə nümunə: Livanda ali dövlət vəzi-fələrinin müxtəlif dinlərin nümayəndələri arasında bölünməsi haqqında 1943-cü il milli paktı, Çexoslovakiyanın 1 yanvar 1993-cü ildən Çexiya və Slovakiyaya ayrılması haqqında saziş, Dnestryanı respublikanın Moldova tərkibində respublika qalması haqqında Moldova və Dnestryanı respublika arasında bağlanmış 1996-cı il tarixli Konstitusiya müqaviləsi. 3. Parlament reqlamentləri – Parlamentin daxili təşkilini və iş qaydasını müəyyən edir. Məsələn, AR-də AR Milli Məclisinin və Naxçıvan MR Ali Məclisinin Daxili nizam-namələrini buna misal göstərmək olar; 4. Dövlət başçısının və hökumətin aktları (fərman və sərəncamlar); 5. Məhkəmə presedentləri – Məhkəmələr tərəfindən qəbul edilən oxşar işlər üzrə analoji qərarlar; 6. Konstitusiya adəti – Rəsmi nəşrlərdə davranış qaydası kimi təsbit edilməmiş, lakin uzun müddət ərzində tətbiq edilən və dövlət tərəfindən sanksiyalaşdırılmış kimi qəbul edilən davranış qaydalarıdır. Məsələn, Böyük Britaniyada bir sıra konstitusion adətlər (konstitusion razılaşmalar) mövcuddur: "Kral parlamentin hər iki palatasından keçmiş bill (qanun layihəsi) ilə razılaşmalıdır", "Çoxluq təşkil edən partiyanın lideri – baş nazirdir", "Əgər nazirlər İcmalar Palatasının etimadını itirərlərsə, onlar istefaya çıxırlar", "Lordlar Palatası maliyyə billəri təşəbbüsü irəli sürə bilməz" və s.); 7. Dini mənbələr – İran İslam Respublikasında hüququn ən ali mənbəyi – Qurani-Kərim və müsəlman hüquq normalarının toplusu olan şəriətdir; 8. Hüquqi doktrina – Hüquqşünas alimlərin əsərləri: məsələn, Böyük Britaniya hüquqşünasları U. Blekston və A. Daysinin əsərləri). Bəzi ölkələrdə hərbi çevrilişdən sonra yaradılmış müvəqqəti hakimiyyət orqanlarının – hərbi və inqilabi şuralarının aktları (dekretlər, bəyannamələr) prinsipial məsələləri (məsələn, Nigeriyada federasiyanın yenidən təşkili, Efiopiyada idadəretmə formasının dəyişdirilməsi) tənzim edən aktlar olmuşdur. Bəzən milli xartiyalar (Əlcəzair), inqilabi xartiyalar (Madaqaskar) və hakim (yeganə) partiyaların aktları (Zair) mühüm konstitusion (hətta konstitusiyadan yüksək) əhəmiyyətə malik olmuşlar.