cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ahşeri
Aşşurbanipalın yürüşü
''"Dördüncü yürüşümdə qoşunumu yığıb, Mannalılar ölkəsinin hökmdarı Ahşeriyə qarşı yürüş etdim. Aşşur, Sin, Şamaş, Adad, Bel, Nabu, Ninəvalı İştar, Kidmurinin hakiməsi, Arbelalı İştar, Ninurta, Nerqal, Nusku ilahilərin göstərişi ilə mən Mannalılar ölkəsinə basqın etdim və qələbə ilə keçdim. Onun möhkəmləndirilmiş şəhərlərini, saysız xırda məskənləri ilə birlikdə, işğal etdim; İzirtunun özünə kimi onları sökdüm, dağıtdım, yandırdım; bu məskənlərdən adam, at, eşşək, qaramal və davar çıxarıb apardım. Ahşeri mənim yürüşümün gedişini eşitdi və öz çar şəhəri İzirtunu tərk edib, möhkəm İştatti qalasına qaçdı və orada sığınacaq tapdı. Bu vilayəti mən fəth etdim, on beş günlük yol qədər onun ərazisini dağıtdım, xarabalığa döndərdim. Ahşerini, mənim hakimliyimə hörmət etməyəni, Arbelada yaşayan İştarın sözü ilə, əvvəldən dediyi kimi: "mən, Mannalılar çarı Ahşerinin ölümüyəm; necə demişdim elə də edəcəyəm" – o, qullarının əlinə düşdü, ölkəsinin camaatı onun əleyhinə üsyan qaldırdı, onun meyitini şəhərin küçəsinə atıb, cəsədini yerlə sürüdülər. Onun qardaşlarını, onun ailəsini, onun nəslini silah ilə qırdılar. Ondan sonra oğlu Ualli onun taxtına əyləşdi. Aşşurun, Sinin, Şamaşın, Adadın, Belin, Nabunun, Ninəvalı İştarın, Kidmurinin hakiməsi, Arbelalı İştarın, Ninurtanın, Nerqalın, Nuskunun – böyük ilahilərin, mənim hakimlərimin, qüvvətini görüb, o, mənim hakimliyimə baş əydi, canını qurtarmaq üçün günahlarını boynuna aldı, mənim hakimliyimi dilədi. Öz xələfi, oğlu Erisinnini Ninəvaya, mənim yanıma göndərdi və ayaqlarımdan öpdü. Mən ona mərhəmət göstərdim və barış üçün elçimi onun yanına göndərdim. O, öz qızını, özünün törəməsini mənə kəniz olmaq üçün göndərdi. Mənim hökmdar əcdadlarım zamanı təyin edilmiş keçmiş vergisini mənə gətirdilər. Əvvəlki vergisinə 30 at əlavə edib ona artıq vergi kəsdim."''
Aşşurlular çoxdan onlara mənsub olan, lakin Mannalılar tərəfindən ələ keçirilmiş Allabria əyalətini və Aşşurla qonşuluqda yerləşən digər əraziləri özlərinə qaytardılar. Aşşurbanapal məlumat verir ki, o Ahşerinin əyalətlərini talayıb dağıtdı, onun bütün ölkəsini kiçiltdi, böyük qənimət və hədiyyələrlə sağsalamat Aşşura qayıtdı.
Ahşeriyə qarşı üsyan
Bu məğlubiyyətdən sonra mannalılar Ahşerinın əleyhinə çıxdılar. Mənbələrin məlumatına görə "ölkə əhalisi" (nise mati onun meyidini öz şəhərinin küçəsinə tullayıb cəsədini sürütlədilər. Onun qardaşlarını, ailəsini, nəslini qılıncdan keçirdilər.  İ. M. Dyakonov bu üsyanı istismarçılar əleyhinə yönəldilmiş xalq üsyanı hesab edir. İ. H. Əliyev onun səbəbini hökmdar hakimiyyətinin despotik idarəyə çevrilməsində görür. Q. A. Melikişvili güman edir ki, narazılığa "Manna hökmdarlarının skiflər və kimmerlərlə iqtifaqa aludəçiliyi" və sonuncuların Manna torpaqlarında məskunlaşması səbəb olmuşdur. Bu üsyan Mannanın məğlubiyyətindən dərhal sonra baş vermişdir. Buna görə də bizə elə gəlir ki, ona öz mülklərini itirən Manna torpaq sahiblərinin narazılığı da səbəb ola bilərdi və çox güman ki, nise mati termini məhz belə torpaq sahiblərinə aid edilmişdir.
Adın etimologiyası
İ. Dyakonov iranmənşəli ad saymış və qədim fars dilindəki hşaya – "hökmranlıq" ("şah" sözü də buradandır) sözü ilə əlaqələndirilmişdir. Prof. Q. Qeybullayev isə qeyd edir ki, türkcə akiş – bir yerə yığış, dəstə, toplantı və ər – kişi, igid, döyüşçü sözlərindəndir. Ahşeri – dəstənin əri yaxud igid dəstə başçısı mənasını verir. Başqa bir yerdə isə professor adın şumercə akeş – onun ucbatından, onun xatirinə və ərə – qul sözlərindən ola biləcəyi ehtimalını da irəli sürərək,teofor ad olmaqla "Allahın xatirinə qul" mənasında daşıya biləcəyini qeyd etmişdir.
Makao
thumb|Makao
Gülbaba Rəhimov
Gülbaba Rəhimov - SSRİ Şərəf ordeni laureatı
Makao
Makau və ya Makao rəsmi olaraq Çin Xalq Respublikasının Makau Xüsusi İnzibati Bölgəsi (MXİB), Çinin Cənubi Çin dənizi ilə Mirvari çayı deltasının qərb hissəsində yerləşən bir şəhər və xüsusi inzibati bölgədir. Təxminən 680,000 əhalisi və 32.9 kvadrat kilometr (12.7 kvadrat mil) sahəsi ilə dünyanın ən sıx məskunlaşıldığı bölgəsidir. Keçmiş Portuqaliya imperiyası koloniyası olan Portuqaliya Makau ərazisi ilk dəfə 1557-ci ildə Min sülaləsi tərəfindən ticarət məntəqəsi kimi Portuqaliyaya icarəyə verilmişdir. Portuqaliya illik icarə haqqı ödədi və 1887-ci ilə qədər ərazini Çinin suverenliyi altında idarə etdi. Daha sonra Portuqaliya Çin-Portuqaliya Pekin Müqaviləsi əsasında əbədi müstəmləkə hüquqlarını aldı. Koloniya 1999-cu ilə qədər Çinə təhvil verilənə qədər Portuqaliya hakimiyyəti altında qaldı. Makau "bir ölkə, iki sistem" prinsipi altında materik Çindən ayrı-ayrı hökumət və iqtisadiyyat sistemlərini qoruyan Çinin xüsusi inzibati regionlarındandır. Şəhərin tarixi mərkəzində Portuqaliya və Çin memarlığının unikal birləşməsi onun 2005-ci ildə UNESCO Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilməsinə səbəb oldu.
Gülbaba Rəhimov
Gülbaba Əmrah oğlu Rəhimov 1904–cü ildə Quba rayonu Qımıl kəndində kəndli ailəsində anadan olub.
Makao
Adın etimologiyası
Makao XVI əsrin ortalarında hələ Portuqaliya müstəmləkəsi olmamışdan öncə Jinghai (鏡海, "Güzgü dəniz") və ya Haojing (濠鏡, "Stridiya güzgüsü") adlandırılırdı. Makao adını isə Makaoda yerləşən qədim A-Ma məbədi (Çincə: 媽 閣 廟; Make Miao) ilə əlaqələndirirlər. A-Ma Məbədi Daosizmdəki dənizçilər və balıqçılar ilahəsi Matsunun şərəfinə 1448-ci ildə inşa edilmişdir.
Tarixi
1553-cü ildə portuqallar Quandan yerli hakimiyyətini ələ alaraq Aomen rayonunda lövbər dayanacağı və ticarət hüququna yiyələndilər. 1557-ci ildə onlar Aomenə daxil oldular və orada məskunlaşmağa başladılar. 1840-cı il tiryək müharibəsində Tsin hökumətinin məğlubiyyətindən sonra portuqallar Aomendən cənubda yerləşən Dantszı və Luxuan adalarını bir-birinin ardınca işğal etmək imkanı qazandılar. 1887-ci ildə Portuqaliya Tsin hökumətini "Çin-portuqal müşavirəsi layihəsi" və "Çin-portuqal Pekin müqaviləsi"ni imzalamağa məcbur edir və "Portuqaliya Aomeni həmişəlik tutur, onu və oraya daxil olan əraziləri Portuqaliyanın digər müstəmləkələrindən heç bir fərq olmadan idarə edir" müddəası ilə çıxış edir, o vaxtdan Portuqaliya Aomen üzərində öz ağalığını həyata keçirmişdir. Çin xalqı bu qeyri-bərabər müqavilələri heç vaxt tanımamışdır, ÇXR hökuməti dəfələrlə bəyan etmişdir ki, Aomen Çinin ərazisidir və tarixdən miras qalmış Aomen məsələsi əlverişli zamanda sülh danışıqları yolu ilə həll olunmalıdır. 1979-cu ildə ÇXR və Portuqaliya arasında diplomatik münasibətlər yarandığı zaman, Portuqaliya hökuməti Aomenin Çin ərazisi olduğunu qəbul etmiş və tərəflər Aomen məsələsini münasib vaxtda iki hökumət arasında danışıqlar yolu ilə həll etməyə razılaşmışdılar. 1986-cı ilin iyunundan 1987-ci ilni martınadək ÇXR və Portuqaliya hökumət nümayəndələrinin danışıqlarınının dörd raundu keçirilmiş və əsas məsələlər razılaşdırılmışdır. 13 aprel 1987-ci ildə Pekində "Çin Xalq Respublikası hökumətinin və Portuqaliya Respublikası hökumətinin Aomen problemi üzrə birgə bəyanatı"nın rəsmi imzalanması keçirilmişdir. "Birgə bəyanatda" deyilir: 20 dekabr 1999-cu ildə ÇXR hökuməti Aomen üzərində suverenliyinin bərpasını həyata keçirir, bu vaxta qədər Aomen Xüsusi İnzibatı Rayonu təsis edilir. Çin xalqınını arzusu yerinə yetdi. Bu gün Aomen böyük Çin islahatçısı Den Syaopinin əsasını qoyduğu "bir dövlət – iki quruluş" prinsipi üzərində ÇXR daxilində yaşayır və çiçəklənir.
Gülbaba Rəhimov
Altı yaşında atası Əmrahı itirən Gülbaba anası və böyük qardaşlarının himayəsində böyüyüb. Daha sonra hazırkı Xaçmaz rayonu ərazisindəki Hacı Əhməd oba kəndində yaşayan xalası və onun əri Xələfin evində qaldıqdan sonra həmən kənddə, ibtidai mədrəsədə təhsil alaraq ərəb dilini mükəmməl şəkildə öyrənib.
Daha sonra Azərbaycana yardıma gələn Qafqaz İslam ordusunun tərkibində Türkiyəyə geri qayıdan ordu hissələri  ilə Türkiyəyə gedib və bir müddət İstanbul, Samsun və Trabzon şəhərlərində qalıb.
Makao
Fiziki-coğrafi xarakteristika
Orta illik temperaturu — 22°-23 °C.
İnzibati ərazi bölgüsü
Makao demək olar ki, bütövlüklə şəhərləşmişdir və təsərrüfata ayrılan ərazi ümumi sahənin yalnız 10 %-ni tutur. Makaonun inzibati bölgüsü isə aşağıdakı kimidir:
Gülbaba Rəhimov
Elə həmən ildən də Partiya sıralarına daxil olaraq kəndin ilk partiya təşkilatının ilk baş katibi olub.
Makao
İnzibati ərazi bölgüsü
Bu rayonlar içərisində sahəsi ən çox olan 7,6 km² ilə San Fransisk Xavyer rayonudur. Bu rayonlar içərisində əhalisi ən çox olan isə 201 min nəfər ilə Nossa Senyora de Fatima rayonudur. Qeyq edək ki, Makaonun Kotay rayonu Taypa və Koloan adaları arasında sonradan torpaq tökülərək yaradılmış süni ərazidə salınmışdır. Süni şəkildə yaradılmış Kotay rayonunun sahəsi 5,8 km²-dir. Əhalisi isə hələ ki yoxdur.
İqtisadiyyat
İqtisadiyyatın başlıca seqmenti olan sənayedə, əsas sahələr arasında toxuculuq sənayesi, oyuncaq istehsalı, elektron cihazlar istehsalı, süni çiçək sənayesi və s. göstərilə bilər. Turizm və Qumarxanalar (həmsərhəddi Honkonqda qumar qadağandır.) əhəmiyyətli əlavə gəlir mənbələridir. Ölkə-şəhəri ildə 5 milyondan çox turist ziyarət edir. Qida baxımından Makao, böyük ölçüdə Çin və Honkonqdan edilən idxalatdan asılıdır; ancaq ixracatın yüksəkliyi sayəsində, xarici ticarətin balans hesabatı müsbətdir. İnfrastrukturu inkişaf etdirmək üçün bir çox layihə həyata keçirilir.
Gülbaba Rəhimov
Quba qəza partiya komitəsinin qərarı əsasında 1922 – ci ildən 1923- cü ilin  sentyabr ayına kimi  Xaçmaz və Dəvəçi ( indiki  Şabran) nahiyələrinin partiya komitəsinin  katibi işləyib. Daha sonra 1923- cü ildə Quba Qəzası partiya komitəsinin qərarı ilə o vaxtlar Bakıdakı ( 1923-1924) S. Şaumyan adına partiya məktəbində təhsil alıb. 1924- cü ildən 1926 – cı ilə kimi  yenidən Qımıl kəndinə direktor və müəllim təyin olunur. 1926 cı ilin sonlarından 1927 – ci ilədək Qımıl kəndində məktəb direktoru olmaqla yanaşı o  vaxtlar  Ənıq dairəsində Dövlət İcra komitəsinin  sədri  vəzifəsində çalışıb. 1929- cü ildən, 1930 – cu ilədək Gülbaba Rəhimov həbsdə olub. O illəri anladan Gülbaba Rəhimovun qızı Düriyyə Rəhimova belə deyir :“ Atam Gülbaba Rəhimovun düşmənləri az deyildi. Yerli qolçomaqlar o vaxt atamı kəndin ot tayalarını yandırmaqda ittiham etdilər və atam günahsızlığını sübut edə bilmədiyi  üçün həbs edildi. Daha sonra atamın güllələnəcəyi xəbərini aldıq. Bu xəbər hamımız üçün və eyni  zamanda kənd sakinləri üçün gözlənilməz idi.” 1930 – cu ildə Zaqafqaziya məhkəməsinin  məsələyə yenidən baxmasından sonra Rəhimovun günahsız olduğu  sübut edilir və əsl günahkarlar həbs edilir. Bəraət alan Gülbaba Rəhimov yenidən 1930 – cu ildən 1935 – ci ilədək Qımıl kənd məktəbinə müdir təyin olunur. 1935-36 cü illərdə Küpçal sovetliyinin Üçkün kəndində məktəb müdiri təyin olunur. Daha sonralar 1936 – cı ildən, 1941-  ci ilədək Quba şəhər iki saylı orta məktəbdə müəllim  və şəhər müəllimləri üzrə ilk partiya təşkilatının katibi olaraq çalışıb. 1941 – ci ildən 1942 – ci ilədək Quba rayon partiya komitəsində təlimatçı, 1942- ci ildən 1944 – cü ilədək doğulduğu Qımıl kəndində müəllim kimi fəaliyyət göstərib. Gülbaba Rəhimov Azərbaycan təhsil və təlim sistemində eyni zamanda partiya sıralarında uzun zaman qüsursuz çalışdığına görə, SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət heyətinin 12/2/1949 – cu il tarixli fərmanı ilə Şərəf nişanı ilə təltif olunub. Bütün bunlarla yanaşı Gülbaba Rəhimov doğulduğu  Qımıl kəndində ilk  məktəbin təsisçisi olub. Gülbaba Rəhimov 1952 – ci ilin yanvar ayının 23 də zəhərləndirilib və beş gün sonra vəfat edib. Gülbaba Rəhimov Ərəb, türk , fars, qrız ,ləzgi və yəhudi dilini mükəmməl bilirdi.
Mənbə
http://qubalilar.biz/?p=5482
Teymur Nuriyev
Teymur Hüseyn oğlu Nuriyev — Sosialist əməyi qəhrəmanı 1950.
Toyuq şorbası
Toyuq şorbası - Azərbaycanın milli yeməyi.
Teymur Nuriyev
Həyatı
Teymur Hüseyn oğlu Nuriyev 1898-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Qaradağ vilayətinin Əhər şəhərində anadan olmuşdu. Molla yanında oxumuşdu. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvü olmuşdu. Şimali Azərbaycana mühacirət etmişdi. 1939–1959-cu illərdə Göygöl rayonunun "Azərbaycan" sovxozunda fəhlə, manqabaşçısı işləmişdi. 1949-cu ildə üzümçülük sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdu.
Erigeron olympicus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Teymur Nuriyev
Həyatı
Teymur Nuriyev 1959-cu ildən İttifaq əhəmiyyətli fərdi pensiyaçı idi.
Toyuq şorbası
Hazırlanma qaydası
Toyuqdan bişirilmiş bulyon ələkdən süzülür.Düyü bulyonda bişirilir, üzərinə yağda qızardılmış soğan qatılıb hazır olmasına 15 dəqiqə qalmış ayrıca bişirilmiş noxud, alça və ya gavalı qurusu əlavə edilir. Sonra üzərinə dilim şəklində doğranmış bişirilmiş toyuq əti və doğranmış şüyüd əlavə edilib 1-2 dəqiqə qaynadılır.
Raba çayı
Raba, Rab — Avstriyada və Macarıstanda çay, Dunay çayının sağ qolu. Uzunluğu təqribən 400 km, hövzəsinin sahəsi 18 min km²-dən çoxdur. Fişbax Alp dağlarından başlanır. Aşağı axarı kanallaşdırılmışdır. Körmend şəhərindən aşağı gəmiçiliyə yararlıdır. Suvarmada istifadə olunur. Dyor şəhəri Rabanın mənsəbindədir.
Veronicastrum sibiricum
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Keymada Qrandi adası
Keymada Qrandi adası (Ilha da Queimada Grande) və ya İlan adası — Braziliyada, San-Paulodan 90 kilometr uzaqlıqda yerləşən ada.
İlanlar adası
Bu adada dünyanın ən zəhərli ilanları məskunlaşıb. Adanın ilanları hər hansı bir kontinental ilandan dəfələrlə zəhərlidir. Onların sayı burada çox olduğundan bura dünyanın ən təhlükəli yeri hesab olunur. Belə ki, bu adada hər 6 kvadrat metr əraziyə bir ilan düşür.
Braziliya hökuməti adaya hətta alimlərin də buraxılmasını qadağan edib.
Birinci Qəzzə döyüşü
Birinci Qəzzə döyüşü — döyüş 26 mart 1917-ci ildə baş tutmuşdur. Bu zaman Misir ekspedisiya ordusu Fələstinin cənubuna hücum təşkil etmişdir. Bu dövrdə Fələstin Osmanlı imperiyasının ərazisinə daxildir. Döyüş Sinay və Fələstin kompaniyasının tərkib hissəsi olmuşdur. Qəzzə şəhəri ətrafında, Aralıq dənizi sahilində baş vermişdir. Britaniya qüvvələrinin əsas hədəfi Qəzzəni ələ keçirmək olmuşdur. Gecə ikən hücuma keçə Britaniya qüvvələri şəhəri ələ keçirmək ərəfəsində olmaq üzrə gələcək osmalı qüvvələri və qaranlıq səbəbindən geriyə çəkilməli olmuşdur. Bu məğlubiyyətin ardından 1917-ci ilin aprelində ikinci Qəzzə döyüşündə britaniyalılar daha ağır məğlubiyyət əldə etmişdir
Tarixi
1916-cı ilin fevralında Misir Espedisiya ordusu Romanidə qələbə əldə etməklə Süveyş kanalına osmanlılar tərəfindən edilən hücumların qarşısını alırdı. Həmin ili dekabrında Maqxabedə əldə edilən qalibiyyət isə Əl-Ariş limanın təhlükəsizliyini təmin edirdi. 1917-ci ilin yanvarında Rafe döyüşündə əldə edilən qalibiyyətdən sonra isə Sinay yarımadanınişğalı tamamən başa çatdırılmışdır. Artıq britaniyalılar rahat şəkildə Qəzzəni ələ keçirə bilərdilər. İki ay sonra isə 52-ci piyada diviziyası əlavə qüvvələrlə güçlənditildikdən sonra bölgəyə soxulmuşdur. Britaniya qüvvələrinin şəhərin cənub və cənub-şərqində yerləşən osmanlı qüvvələri ilə şiddətli döyüş baş vermişdir. Bu zaman isə Avstraliya qüvvələri osmanlıların irəliləyişini saxladığı halda Yeni Zelandiya qüvvələri isə şəhərin şimalına hücum təşkil etdilər. Onlar şəhərin müəyyən hissələrini və mühüm nöqtələrini ələ keçirilər. Ancaq osmalıların əlavə qüvvələrinin gəlməsi şimal və şimal-şərq hissədə britaniya qüvvələrinin geri çəkilməsinə səbəb olmuşdur. Ədəbiyyatda bu addım "yaxın qalibiyyətin ümumi məğlubiyyətə çevrilməsi" ifadəsi ilə əks etdirilir.
İtkilər
Böyük Britaniyanın ümumi itsi 4000 nəfər olmuşdur: 523 ölü, 2932 yaralı və 512 itkin (Beş zabit və 241 əsgər). Bu qüvvələr əsasən 53-cü Uels piyada diviziyası və Şərqi-İngiltərə 54-cü diviziyasının 161-ci Essen briqadası olmuşdur. Osmanlı ordusu isə ümumilikdə 2447 nəfərini itirmişdi. Onlardan 16 ölü və 43 itkin almanlardan idi. 1370 osmanlı əsgəri şəhid olmuş, 1020 nəfər isə itkin düşmüşdü. Camal Paşanın sözlərinə görə isə osmanlı ordusunun 300 əsgəri şəhid olmuş, 750 nəfəri yaralanmış, 600 nəfəri isə itkun düşmüşdür. Yeni Zelandiyalılar 6 ölü, 43 yaralı və iki itkin əsgəri olduğu halda avstraliyalılar 37 nəfərini itirmişdi.
Nəticələri
Britaniyalı general Arçibald Murrey və kanadalı general Çalz Dobel döyüşü qalibiyyət olaraq təsvir eeirdilər. 28 martda Murrey Hərbi Nazirliyə verdiyi məlumatda 20 minlik orduya qarşı vuruşduğunu və düşmənə böyük tələfat verməsini yazırdı.
Britaniya mətbuatı döyüşün nəticəsinin imperia üçün qalibiyyət olmasını yazırdı. Ancaq osmanlı təyyarəsi Britaniya pozisiyasına atdığı məlumatda deyilirdi: "Sizlər bizi Kommyonikdə əzdiz, biz isə sizləri Qəzzədə". Daily Telegraph qəzetində isə 26 martda Britaniya ordusu dumana düşdüyündən təyinat yerini dəqiq müəyyənləşdirə bilmədiyindən su ehtiyatlarının böyük hissəsini istifadə etmişdilər. Üstəlik hədəfin Qəzzəni tutmaq olmağını bildirirdilər.
53-cü divizinanın komandanı Dallas dərhal istehfa vermişdir. Səbəb isə səhəti göstərilmişdir. Bunnla belə bu döyüş müharibənin gefişinə böyük təsir göstərməmişdir. Üstəlik ingilislərin itkisi elədə böyük olmamışdır. Artıq britaniyalılar 17 apreldə İkinci Qəzzə döyüşünə başlamışdılar.
Lemminq
Lemminqlər — dağ siçanı fəsiləsinin (Cricetidae) çöl siçanları (Arvicolinae) alt ailəsinə mənsub gəmiricilər.
Xarici görünüşü
Lemminqlərdə ayaqları və quyruğu qısa olur. Kiçik qulaqları xəzlərinin altında gizlənmiş şəkildədir. Bədənlərinin uzunluğu 10-15 sm, quyruğunun uzunluğu isə 2 sm-ə qədər, kütləsi 20-70 q olur.
Lemminqlərin İstilik Balansları
Bütün məməlilər havanın temperaturu donma temperaturundan aşağı düşdükdə həyatlarını davam etdirmələri üçün bədən hərarətlərini yüksəltməlidirlər. Məməlilər içində istisna olaraq lemminqlər temperatur -120℃ olana qədər heç nə etmirlər, çünki lemminqlərin qış mövsümündə ortaya çıxan uzun xəzləri istilik itkisini azaldacaq şəkildə yaradılmışdır. Məsələn, lemminqlər qarın altında tunellər qazaraq yuva qurur. Bu yuvalar qarın səviyyəsindən 60 sm aşağıda olur və üzərləri qarla örtülü olduğu üçün çox isti olurlar. Belə ki, yuvanın xaricində temperatur donma temperaturundan aşağı olsa belə, yuvadakı temperatur 100℃-ə qədər qalxır. Bundan əlavə orta hesabla üç və ya dörd ildə bir lemminqlərin sayı həddindən artıq çoxaldığına görə  minlərlə heyvan yeni yaşayış yerlərinə köç edir.
Əhəmiyyəti
Lemminqlər — Qütb tülküsü və digər qütb heyvanı və quşlarının əsas qidası hesab olunur.
Məmməd bəy Qazıyev
Məmməd bəy Lütfəli bəy Qazıyev (1867-1909) — Azərbaycan müəllimi. Uluxanlı məktəbinin müdiri.
Həyatı
Lütfəli bəy Qazıyevoğlu İrəvan müəllimlər seminariyasını bitirmiş (1886), Uluxanlı normal məktəbinə ikinci müəllim təyin olunmuşdur. Xəstəliyinə görə 1887-ci ildə vəzifəsindən azad edilmişdir. 1888-ci ildən Baş Noraşen ikisinifli məktəbinin müdiri kimi fəaliyyət göstərmişdir. Bu məktəbdə o, Cəlil Məmmədquluzadə ilə birlikdə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. Onların birgə səyi, Baş Noraşen məktəbində müəllimlərin və şagirdlərin iştirakı ilə tamaşa hazırlanıb göstərilmiş, əldə edilən 40 manat vəsait isə yoxsul şagirdlər üçün sərf edilmişdir. Bu nəcib işinə görə Qafqaz Təhsil Dairəsinin rəisi Qazıyevə yazılı təşəkkür vermişdir.
Məmməd bəy 1896-cı ildən ömrünün sonunadək Uluxanlı məktəbində nəzarətçi kimi çalışmışdır. Maarif sahəsindəki xidmətlərinə görə üçüncü dərəcəli "Müqəddəs Anna" ordeni ilə təltif olunmuşdur.
Veronicastrum tubiflorum
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Seyid Məhəmmədsadıq Təbatəbai
Seyid Məhəmmədsadıq Seyid Məhəmməd oğlu Təbatəbai (?-?) — Məşrutə hərəkatının üzvü, müctəhid.
Həyatı
Seyid Məhəmmədsadıq Seyid Məhəmməd Təbatəbainin oğludur.
1916-cı ilin  mart  ayının  ortalarınadək  Milli  müdafiə   komitəsinin   İsfahanda    ortalarınadək   Milli  müdafiə  komitəsinin   İsfahanda   qalmış  başçılarından  Süleyman  mirzə İskəndəri,  Seyid  Məhəmmədsadıq  Təbatəbai,  Seyid Həsən Müdərris,  Süleyman   xan  Meykədə,  Sərdar  Mühyi,  Azərbaycan mücahidlərinin  başçılarından  Əmir  Heşmət Nisari,  Məhəmməd  xan  Hüseynzadə  1500  nəfərə qədər  jandarm,  mücahid  və  köçərilərə  mənsub  olan  silahlı  dəstələrilə  birlikdə  İsfahandan hərəkət  edərək,  çox  çətin  şəraitdə  Luristan  yolu  ilə  aprel  ayının  əvvəllərində Qəsri-Şirinə  gəlib  çatdılar. Müvəqətti hökumət  İran  Demokrat  partiyası  başçılarından  Vəhidülmülkü  Berlinə,  Etidaliyyun  partiyasının  sədri Seyid  Məhəmmədsadıq  Təbatəbaini  İstanbula  səfir  təyin  etdi.
Pişmaniye
Pişmaniye və yə tel halva, kətən halva - Türkiyənin İzmit şəhərinə xas şirniyyat növü. Türkiyədə meşhur İzmit pişmaniyesi olaraq tanınır. Növü, kalori cəhətdən yüngüllüyünə görə dünyada tanınan bir şirniyyat növüdür və məşhurlaşmışdır. Pişmaniyenin tarixi qədim Azərbaycan, İran və Osmanlı ərazilərində başlayıb. Şirniyyatın görünüşü qoyun yununa bənzədiyinə görə farsca peşmək sözündən türkcəyə pişmaniye olaraq tərcümə edildiyi güman edilir. İlk dəfə Kandıralı Xeyrəddin usta tərəfindən bişirilmişdir.
= Həmçinin bax =
Ravi çayı
Ravi — Hindistanda və Pakistanda çay, Çinab çayının (Hind çayı hövzəsi) sağ qolu. Uzunluğu təqribən 725 km-dir. Himalay dağlarından başlanır. Pəncab düzənliyindən keçir. Yayda gursulu olur. Suvarmada istifadə edilir. Ravidən çoxlu suvarma kanalları çəkilmişdir. Lahor şəhəri Ravi çayı sahilində yerləşir.
Maya xanım (film, 1993)
Maya Memsaab (hind. माया मेमसाब, urdu. مایا میم صاحب, mənası: Maya xanım) 1993-cü ildə Ketan Mehtanın rejissorluğu ilə çəkilmiş hind filmidir.
Tarix rəssamlığı
thumb|200px|Pompeyin son günü ([[1833, Karl Brüllov)]] Tarix rəssamlığı — İntibah dövründə formalaşan, yalnız real hadisələrin yox, həm də mifik, Bibliya və incil mövzularında da olan rəssamlıq tərzi.
Nubarəli Nubari
Nubarəli Ağaqulu oğlu Nubari (1912 - 1 yanvar, 1971) — Azərbaycan təsərrüfatçısı, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (1951).
Həyatı
Nubarəli Ağaqulu oğlu Nubari 1912-ci ildə Cənubi Azərbaycanın Qaradağ vilayətinin Sutən kəndində anadan olmuşdu. Molla yanında oxumuşdu. Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvü olmuşdu. 1946-cı ildə Şimali Azərbaycana mühacirət etmişdi. 1946-1971-ci illərdə Şamaxı rayonunun Lenin adına sovxozunda fəhlə, manqabaşçısı, şöbə müdiri, briqadir işləmişdi. 1950-ci ildə üzümçülük sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olmuşdu.
Nubarəli Nubari 1971-ci ildə vəfat edib.
Ketrin Siaçoke
Mariya Aleksandra Ketrin Siaçoke Qaete (María Alexandra Catherine Siachoque Gaete; d. 21 yanvar 1972, Boqota, Kolumbiya) — və ya sadəcə Ketrin Siaçoke kimi tanınan və əsasən telenovellalarda canlandırdığı mənfi obrazlara görə şöhrət qazanmış Kolumbiyalı aktrisa.
Həyatı
Ketrin Siaçoke 21 yanvar 1972–ci ildə Kolumbiyanın paytaxtı Boqota şəhərində doğulub. Məşhur Kolumbiya aktrisası Feliks Siaçoke və Blanka Qaetenin qızıdır. Aktrisa 1997-ci ildə yarı argentinalı, yarı kolumbiyalı aktyor və rejissor Miqel Varoni ilə ailə həyatı qurub.
Karyerası
Ketrin Siaçoke Kolumbiyanın Telemundo televiziya kanalının bir çox telenovellalarında çəkilmişdir. İlk səhnə aldığı ekran əsəri 1994-cü ildə yayımlanan "Mambo" telenovellası olmuşdur. Həmin telenovellada epizodik rollardan birini canlandıran aktrisa daha sonra "Sobrevivir", "La sombra del deseo" və s. telenovellalarda çəkilmişdir. Lakin Siaçokeyə əsas şöhrət qazandıran telenovella 2001-ci ildə yenə də Telemundo telekanalında yayımlanan "Amantes del desierto" teleserialı olmuşdur. Bu teleserialda təhlükəli, hiyləgər və eyni zamanda cazibədar cinayətkar qadın obrazı, Mikaela Fernandezi canlandıran Ketrin Siaçoke yalnız Kolumbiya və Latın Amerika ölkələri deyil, dünyanın bir çox ölkələrində maraqla qarşılanmışdır. Həmin teleserialda mənfi qadın personajını peşəkarlıqla canlandıran aktrisaya daha sonra yenidən bir çox telenovellalarda mənfi qadın personajlarını canlandırmaq təklif edilmişdir. Siaçoke Telemundonun "La Venganza", "Te Voy a Enseñar a Querer" , "Tierra de Pasiones" , "Pecados Ajenos" , "Reina de Corazones" kimi teleseriallarında əsas mənfi qadın obrazlarını canlandırmışdır. Aktrisanın hal-hazırda səhnə aldığı "Sin senos sí hay paraíso" teleserialında isə Siaçoke müsbət personaj olan Donya Hilda Santananı canlandırır.
Sous
Fransızların dediyi kimi çox gözəl yemək bişirməyi və hazırlamağı öyrənə bilərsən, lakin sous düzəltmək Allahın verdiyi vergidir. Sous sözü də digər bir çox sözlər kimi bizim dilimizə fransızlardan keçmişdir və latın sözü sayılır. Salsa sözü qədim romalılarda duzlu məhlul, yəni bir sözlə izah etsək sous sözünü ifadə edirdi. Fransanın özündə souslar kulinariyanın ən yüksək zirvəsini qət edə bilmişdir, nəticədə fransız dilində sauce kimi ifadə olunan bu söz dünya ədəbiyyatında daxil olmuşdur.
Birinci məşhur sous qarum adlandırılırdı və bu sous daha çox balıq yeməklərində, iksusda istifadə edilirdi. Qarumu daha çox kübar ailələrin nümayəndələri istifadə edirdi, çünki bu qida ən çətin hazırlanan xörəklər siyahısında yer alırdı. Ət və balıq məhsullarından hazırlanan yeməklərdə əlavə sous kimi istifadə edilirdi. Sousu çox vaxtlar duzun yerinə istifadə edirdilər. Qarum iri yırtıcı balıqlardan və skumbriya balığının günəşin altında qurudulmuş halından hazırlanırdı, eyni zamanda qızardılmışından da istifadə edilə bilərdi. Uzun müddət günəşin altında saxlandıqdan sonra qızardılır və ətdə müəyyən sərtlik əmələ gəlirdi. Bura iksus qatılır, zeytun yağı, şərab, istiot və duz əlavə edilirdi. Qarumun sərt qoxusu ilə əlaqədar olaraq onun şəhərə yaxın ərazilərdə hazırlanmasına icazə verilmirdi. Lakin hazır olan sous çox gözəl qoxuya və dada malik olurdu, daha çox bazarlarda və xüsusi evlərdə istifadə edilirdi.
Hər bir sousun mənası yeməyə dad vermək, eyni zamanda onun çatışmamazlığını gizlətməkdir. Bəzən sous yeməyin əsas dadını və qoxusunu təşkil edir. Sous yeməklə birləşir, bəzən isə yeməyin içərisindəki məhsul çatışmamazlığını aradan qaldırır. Sous bəzən yeməkdə baş yeri tuta bilər, əgər onu neytral qarnirlə birlikdə təqdim etsələr, məsələn makaron. Sousu bişirirlər yaxud da turşu kimi saxlayırlar. Sous salatlara da əlavə edilir.
İstənilən sousun tərkibində qoxu və xüsusi dadlar yaradan məhsullar yer almalıdır. Tamamlayıcı hissə undan hazırlana da bilər, hazırlanmaya da. Souslar qırmızı və ağ ola bilər. Uzaq klassikaya diqqət yetirsək ağ souslar olduqca üstünlük təşkil edir. Rus və Qafqaz mətbəxində isə hazırlanan sousların tərkibində daima giləmeyvədən istifadə edilir. Giləmeyvə (məsələn smarodina) su, iksus yaxud şərabla qatışdırılır. Bunlara misa olaraq müasir gürcü mətbəxində hazırlanan souslar yeni texnologiya ilə olur. Həmçinin sousların bəzilə şirin ola bilir. Lakin çox az yeməklərə şirinlik lazımdır, bu növ souslar çox azdır, desertlər üçün istifadə edilir.
Demək olar ki, bütün souslar XVII – XIX əsrdə Fransada kəşf olunmuş və hazırlanmışdır. Elə alınmışdı ki, bu sahə üzrə fransız mətbəxi digər Avropa ölkələrini geridə qoymuşdu, həmçinin xüsusi dadları duymaq həvəsi yeni reseptlərin meydana çıxmasına səbəb oldu. Nəticədə dünya mətbəxi zənginləşdi. Bu sousların sahibləri də tanınmış şəxslərə çevrildilər, məsələn beşamel sousunun yaradıcısı Lui de Beşamel olmuşdur. Mayon yəni mayonez sousunun adı hersoq Lui Krilonqla əlaqədardır. Hazırda hazırlanan sousların sayı nəzərdə tutulmuş yeməkləri keçmək üzrədir.
Hazırkı dövrdə ən tanınmış sous beşamel (Béchamel) adlanır. Bu ada ilk dəfə 1651 – ci ildə aşpazlardan birinin kitabında rast gəlinmişdir. Reseptin hazırlanması çox da çətin deyil: un və kərə yağı qızardılır, süd və duz əlavə edilir. Bu resept sonradan müxtəlif aşpazlar tərəfindən müxtəlif dəyişikliklərə məruz qalsa da həmişə beşamel kimi tanınmışdır. Hazırda bu məhlulun tərkibinə pendir də əlavə edilərək, dəniz məhsulları ilə süfrəyə verilir. Həmçinin sousa xərçəng, donuz əti, kilkələr də qatılır.
Velyut (Veloutẻ) bəzən ağ sous da adlandırırlar, bu da çox məşhur sousdur və yaşı da təqribən beşamellə eynidir. Velyut haqqında ilk yazıya 1553 – cü ildə rast gəlinmişdir. Velyutu adi sulu xörək kimi hazırlayırlar, tərkibinə yağ və un, eyni zamanda duz və istiot da əlavə edirlər. Velyutla birlikdə daha çox Macarıstan sousu (soğan, şərab əlavə edilir) da hazırlayırlar, həmçinin Venesiya sousu, Alman sousu (limon şirəsi, yumurta sarısı və qaymaq əlavə edilərək) da bu sıraya daxil edilir.
İspanyol (Espagnole) yaxud ispan sousu fransız mətbəxində, bəzən bu sous qəhvəyi yaxud qırmızı sous kimi də adlandırılır. Əfsanəyə görə bu sousu məşhur ispan kralının aşpazı hazırlamışdır, həmin şəxs ekskuliziv aşpaz - qonaq kimi XIII Lüdovikin toy mərasimə dəvət edilmişdir. Bu sousda qızardılmış un, hansı ki, intensiv qaydada qızardılır, nəticədə qəhvəyi rəngdə olan forma alınır. Dana əti suyu da əlavə edilərək, yenidən od üzərində uzun müddət saxlanılır.
Holland sousu (Hollandaise) mayonez kimi hazırlayırlar, hansı ki, yumurta sarısından və qaymaqdan sitifadə edilir. Kərə yağı və bir damcı ağı düşmədən bərk olması üçün yumurta sarıları əlavə edilir, sonra isti su qatılır. Sousa ağ, qırmızı və qara istiot əlavə edilir, duz və limon şirəsi də qatılır. Sous dəniz məhsulları yaxud tərəvəzlərlə süfrəyə təqdim edilir.
Sous mayonez hollandlar kimi hazırlanır, lakin kərə yağından deyil, zeytun yağından istifadə edilir. Bu formada da Dəniz məhsulları üçün sousu olan ayolini hazırlayırlar. Zeytun yağına və yumurta sarısında sarımsaq və kərə yağı əlavə edilir.
Xüsusi kateqoriyada pomidor sousu durur. Pomidorlar Avropaya Meksikadan gətirilmişdir, hansı ki, burada asteklər pomidordan və qırmızı bibərdən souslar hazırlayırdılar. Avropada isə bu sousa zeytun yağı, soğan, sarımsaq və qoxulu ədviyyatlar əlavə edildi. İspanlar pomidoru Avropaya gətirən ilk xalq olmuşdur. Beləliklə onlar ilk dəfə çilindron adı altında olan sousu hazırladılar. Bu sousun tərkibinə pomidor, soğan, sarımsaq və istiot daxil idi. İspan mətbəxində hazırda dörd növdə çilindron vardır və onların da hər birinin xüsusi dadları var. Sofito – göyərtinin əlavəsi, samfaina – badımcanlar, pikada göyərti, sarımsaq və zeytun yağının əlavəsi buna misaldır. Növbəti məşhur ispan sousu salsa adlanır. Bu sousun tərkibində pomidor, istiot, sarımsaq və bir neçə daha əlavə edilmiş məhsul vardır. Meksikada isə salsanın tərkibinə bir neçə xüsusi göyərtilər qataraq meksika pomidorundan hazırlayırlar. Cənubi Amerikalılar pomidor sousunu müxtəlif istiqamətlərə ayırmışdır, onlar astexlərin və latın amerikalıların sousu olan ketçupdan yararlanırlar. Lakin bu ad hazırda yalnız restoran mətbəxində deyil, yaxşı yeməyi sevənlərin də əlindən gəlir. Ketçupunm sous adlanma səbəbi kimi onun qədim tarixə malik olmasını göstərmək mümkündür. Bildirilir ki, bu ad qədim dəniz jarqonlarından yaranmışdır. Asiyaya üzən dənizçilər yeri sous adalarından birini tapmışlar, hansı ki, pomidor və bibərlərin sayəsində seçə bilmişlər. XIX əsrin əvvəlində ketçup adı sadə pomidor suyunun duz və istiotla qarışımını ifadə edirdi. Lakin sonradan böyük məşhurluq yaşadı, XIX əsrin ortalarında bu ada tanınmış amerikan yazıçılarının kitablarında rast gəlmək olurdu, 150 il bundan əvvəl ketçupun həyatı müasir zamanımızdakı kimi mağazalarda deyildi.
Qonşumuz olan gürcü mətbəxində də souslar böyük rol oynayır, xüsusən giləmeyvə və üzümlərdən hazırlanan souslar seçilir. Bunlar zeytun, sarımsaqla qarışdırılır. Bundan əlavə tərkibinə təzə göyərtilərin də əlavə edilməsi mümkündür. Üzüm, qaymaq, pomidor, qaynadılmış su, iksus, şərab və ət suyu da qatıla bilinər. Bu souslar daha çox yeməklərdə qarnir rolunu oynayır, həmçinin ət yeməklərini tamamlayır.
Rusların sousları isə ət yeməklərində daha çox istifadə edilir. Bu xalqın da qədim souslarına rast gəlmək mümkündür. Vzvar rusların tərəvəz, giləmeyvə və ədviyyatlardan hazırladığı sousdur. Ət yeməkləri ilə yeyilir. Sarımsaqlı növünə də rast gəlmək olar. Tərkibi geniş olduğu üçün ət yeməklərində qarnir rolunu da oynaya bilər. Bəzən bunun tərkibinə bal da əlavə edilir. Bu zaman klassik yapon souslarını xatırladır. Texnoloji cəhətdən demək olar ki, bütün souslar undan hazırlanır və rəngləri ağ, qırmızı olur. Düzdür rəng müxtəlifliyi yaşansa da daha çox qırmızı rəngin üstünlüyü hiss edilir. Bunların arasında Meksika salsası və gürcü sousu istisnadır.
Qırmızı souslarda bulyondan istifadə edlir, bu isə ət suyu ola bilər. Ən çox rast gəlinən sümüklü ətlərin suyudur. Unu qırmızı souslarda tam qəhvəyi rəngə boyanana qədər qızardırlar. Unun üzərinə əvvəlcədən içərisində ət sümüklərinin qaynadığı suyu yavaş – yavaş tökərək qarışdırırlar. Un qarışdırılarkən içərisinə qismən su da tökmək olar. Lakin bu yalnız soyuq su ola bilər. Lazım gələrsə tərəvəzlər əlavə edilir və 10 – 15 dəqiqə bişirilir. Sonda isə xüsusi qarışımlar qatılır, süzgəcdən keçirilir və qaynamağa qoyulur. Bu sousun dadınıza uyğun dəyişdirə də bilərsiniz.
Murad Ömərov
Murad Ənvər oğlu Ömərov — azərbaycan əsilli Ukrayna alimi, texniki elmləri doktoru, professor, Belorus, Rusiya və Ukrayna Tətbiqi Radioelektronika Akademiyasının akademiki, Xarkov Milli Radioelektronika Universitetinin beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru, Xarkov vilayəti "Azərbaycan-Ukrayna dostluq cəmiyyəti" idarə heyətinin sədri.
Həyatı
Murad Ömərov 28 mart 1963-cü ildə Kürdəmir rayonunun Xırdapay kəndində qulluqçu ailəsində anadan olmuşdur.
1980-ci ildə Xarkov Radio Elektronika İnstitutuna qəbul olunmuş, 1985-ci ilədək instututda muxtəlif vəzifələrdə calışmışdır. 1991-ci ildə İnformasiya oturulməsi uzrə fiber-optik rabitə sistemləri sahəsində namizədlik dissertasiyasını mudafiə etmişdir.
2004-cu ildə Ukrayna Tətbiqi Radio Elektronika Akademiyasının akademiki secilmişdir.
2009-cu ildə professor adını qazanmışdır.
2009-cu ildən etibarən Xarkov Milli Radio Elektronika Universitetinin Xarici Vətəndaşların Tədris Mərkəzinin direktoru olmuşdur. 2015-ci ilin oktyabrında Xarkov Milli Radioelektronika Universitetinin beynəlxalq əlaqələr üzrə prorektoru təyin edilmişdir.
2000-ci ildən etibarən Xarkov vilayəti Azərbaycan Ukrayna “Dostluq” cəmiyyətinin uzvu olmuş, 2001-ci ildə isə bu cəmiyyətin sədri secilmişdir.
2002-ci ildə Murad Omərov Ukrayna Milli Mədəni Birlik Assosiasiyasının vitse-prezidenti secilmişdir.
2004-cu ildə “XXI əsrin liderləri” beynəlxalq imic proqramının ekspertlər şurasının qərarı ilə Ukraynanın sosial-iqtisadi inkişafındakı xidmətlərinə gorə “Ukrayna iş adamı” medalı və diplomu ilə mukafatlandırılmışdır.
2006-cı ildə Xarkov şəhər Şurasının İcraiy ə komitəsinin “Millətlərarası sulh və razılığın mohkəmləndirilməsi” nominasiyasında mukafata layiq gorulmuşdur.
2002-2006-cı illərdə Xarkov şəhəri Kiyev rayon şurasının IV cağırış deputatı, İqtisadi inkişaf və sahibkarlıq daimi komissiyasının sədri olmuşdur.
2011-ci il iyulun 4-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Azərbaycan diasporunun inkişafı sahəsindəki xidmətlərinə gorə “Tərəqqi” medalı ilə təltif olunmuşdur.
Sadə efirlər
Quruluşu : a. (simmetrik) nüm.: R-O-R / dimetil efiri, dipropilefiri və s.
b. (qeyri simmetrik) nüm.: R-O-R’ / metiletilefiri, etilizopropilefiri və s.
Fiziki xüsusiyyətləri : Sadə efirlər eyni sayda karbon atomu saxlayan spirtlərə nəzərən daha az ərimə - qaynama temperaturuna mailk olurlar. Buna əsas səbəb isə, onların tərkibində hidrogen rabitəsi nin olmaması kimi izah olunur.
Tərkibi və nomenklaturası
Etil efirini çox vaxt sadəcə efir, yafud dietil efiri adlandırırlar.
Qeyri-simmetrik efirləri adlandırarkən əvvəlcə kiçik radikalı sonra isə böyük radikalı adlandırıb efir sözünü əlavə edirlər:
Məs., metil etil efiri, vinil propil efiri, metil fenil efiri. Başqa üsulla qeyri-simmetrik efirləri karbohidrogenlərin alkoksi (R-O) və ya ariloksi (Ar-O) törəmələri kimi adlandırırlar. Məs., metoksimetan, 1-metoksipropan.
Tarixi
Əlkimyaçılar ən müxtəlif maddələrlə və o cümlədən çaxır turşusu ilə işləməyi xoşlayırdılar. Onlar turşuların distilləsindən digər maddələrlə yanaşı dietil efirini almışdır, ancaq onu təmiz halda ayıra bilməmişlər. İlk dəfə təmiz halda dietil efirini 1730-cu ildə Frobenius almışdır.
Sadə efirlərin tətbiqi və fiziki xassələri
thumb|150px|Dietil efiri şüşə qabda thumb|150px
Efirlərin molekullarında elektromənfi oksigen atomunun olmasına baxmayaraq, onların qaynama temperaturları ilə müvafiq alkanların qaynama temperaturları çox yaxındır. Yəni efirlər uçucu olub, onların ilk iki nümayəndəsi (metil və metiletil efirləri) normal şəraitdə qazdır. Bu praktik olaraq efir molekulları arasında hidrogen rabitəsinin olmaması ilə izah olunur.
Buna baxmayaraq əksər efirlər müəyyən qədər suda həll olurlar (qarışırlar). Bu efir molekulunun müəyyən qədər polyarlığı və efir molekulunun oksigeni ilə suyun hidrogeni arasında hidrogen rabitəsinin yarana bilməsi ilə izah olunur. Bunun nəticəsində efirlər az da olsa suda həll olur. Sadə efir molekulları arasında hidrogen rabitəsi olmadığından molekulları bir-birindən aralamaq üçün əlavə enerji tətbiq etməyə ehtiyac olmur. Digər tərəfdən efir molekulundakı oksigen atomu asanlıqla qoşa elektronlarını verir (zəif əsas kimi) və turşularla qarşılıqlı təsirdə ola bilir.
Sadə efirlərin alınma üsulları
Sadə efirlərin alınmasının bir neçə üsulları vardır. Onların ən əhəmiyyətliləri: Reaksiya alkilhalogenidlərin alkoholyatlarla və qələvi metalların fenolyatları ilə qarşılıqlı təsirinə əsaslanır
Kraun efirinin alınması: 600px|sent. Reaksiya iki molekul spirtin mineral turşuların (H2SO4, H3PO4) iştirakı ilə dehidratlaşmasına əsaslanır
Sadə efirlərin kimyəvi xassələri
Sadə efirlər spirtlərə yaxın olduğuna baxmayaraq kimyəvi xassələrinə görə kasıbdılar. Bu RO rabitəsinin spirtlərə nisbətən möhkəm və simmetrik olması ilə izah edilir
R→ O — R
R→ O — H
Rusiya imperiyası III Dövlət Duması
III Dövlət Dumasının çağrılması
II Dumanın buraxılmasından sonra III Dumaya seçkilər haqqında qanun verildi. Bu qanun Rusiya ucqarlarının Dumaya nümayəndələr göndərmək hüququnu xeyli məhdudlaşdırdı. Belə ki, əgər Bakı, Yelizavetpol və İrəvan quberniyalarının hər birinin əvvəlki Dumada 3 nümayəndəsi var idisə, indi bütün quberniyalar birlikdə ancaq iki nümayəndə seçə bilərdi, Tiflis quberniyası isə əvvəlki 4 deputat əvəzinə bir nümayəndəyə malik idi. Bütövlükdə isə Qafqazdan əvvəlki 28 deputatın əvəzinə 10 nümayəndə seçilməsi nəzərdə tutulurdu.
Məhdudiyyətlər cəmiyyətdə narahatlığa səbəb oldu. "Kaspi" qəzeti yazırdı: "Elə eləmək lazımdır ki, Dumaya gedəcək on deputat əvvəlki 28 nəfərə bərabər olsun..."
1907-ci il iyunun 3-də Dövlət Dumasına seçkilər haqqında təsdiq edilmiş "Əsasnamə"nin 25-ci maddəsində göstərilirdi ki, Bakı, Yelizavetpol və İrəvan quberniyaları üçün ümumi olacaq seçki məclisində seçkilərin keçirilməsinə nəzarət Yelizavetpol qubernatoruna həvalə edilir, seçki məclisi isə Yelizavetpol şəhərində çağırılır. Seçkilər nəticəsində yuxarıda sadalanan quberniyaların müsəlman əhalisindən III Dövlət Dumasına seçilən deputat Xəlil bəy Xasməmmədov oldu.
III Dövlət Dumasında Xəlil bəy Xasməmmədovun fəaliyyəti
III Dövlət Duması 1907-ci il noyabrın 1-də açıldı. Onun bütün rəhbərliyi oktyabristlərdən ibarət idi.
N.A.Xomyakov sədr seçildi, sonralar bu vəzifədə növbə ilə A.İ.Quçkov və M.V.Rodzyanko oldular. Bu, III Dumanın özündən əvvəlki dumalara nisbətən daha sağ mövqe tutacağını göstərirdı. X.Xasməmmədov dumanın səkkiz daimi komissiyasından bir neçəsinin-imperatora müraciətlər hazırlamaq, sorğular, köçürmə məsələsi və məhkəmə islahatları üzrə komissiyaların tərkibinə daxil idi.
X.Xasməmmədovun Duma fəaliyyəti, çıxışları, sorğuları, müxtəlif Duma materialları hazırlanmasında iştirakının təhlili sübut edir ki, o, yorulmadan Azərbaycan cəmiyyətinin müxtəlif imperiya instansiyalarına göndərilən petisiya, xahişnamə və müraciətlərindən toplanmış tələb və istəklərin həyata keçirilməsinə çalışırdı.
III Dövlət Dumasında Rusiya imperiyasının müsəlman ucqarlarından olan deputatlar vahid parlament fraksiyasında birləş mişdilər. Fraksiya 8 nəfərdən ibarət idi, onun xüsusi bürosu Duma deputatı olmasa da, fraksiyanın və bu Dumanın fəaliyyətində, qanun layihələrinin hazırlanıb təqdim edilməsində çox yaxından iştirak edən Ə.Topçubaşovun başçılığı altında işləyirdi.
Fraksiya xüsusi iclaslarını ana dilində ibtidai təhsil, Qafqazda zemstvo idarələrinin təsis edilməsi kimi məsələlər üzrə öz münasibət və mövqeyini işləyib hazırlamağa həsr etmişdi. Müsəlman fraksiyası dini etiqad, vicdan azadlığı məsələsinə böyük əhəmiyyət verərək, bu məsələ üzrə özünün xüsusi məruzəsini Dumanın müzakirəsinə təqdim etdi. Fraksiyanın fəaliyyəti bütün qanun layihələrinin müzakirəsində iştirak etmək, Duma iclaslarında vahid hərəkət xəttini işləyib hazırlamaq, məqsəd isə islahatlara nail olmaq idi.
X.Xasməmmədov, ilk növbədə, Qafqazda mövcud olan xalqların bir-birinə qarşı qoyulması hallarına diqqət yetirir, diyarda maarifin vəziyyəti üzərində dayanaraq qeyd edirdi ki, mövcud məktəblər yerli əhalini təmin etmir, çünki bunlarda təlim ana dilində aparılmır. Belə məktəblərin özü də son dərəcə az idi. Müsəlmanların yaşadığı yerlərdə hər 14 min nəfər sakinə, xristianların məskunlaşdıqları ərazilərdə isə hər 4 min nəfər sakinə bir ibtidai məktəb düşürdü.
Ali təhsilli müsəlmanlar orta tədris müəssisələrində pedaqoji fəaliyyətə buraxılmır, nazirin icazəsi olmadan vəkillik edə bilməzdilər. Şəhər əsasnaməsinin 44-cü maddəsi şəhər özünüidarə orqanlarında müsəlmanların sayını məhdudlaşdırırdı. Müsəlman ruhaniləri də məhdudiyyətlərə məruz qalırdılar. X.Xasməmmədov izah edirdi ki, bütün bunların nəticəsində müsəlmanlar mədəni baxımdan öz qonşularından geri qalmışlar.
Diyarda ali hakimiyyət məsələsinə öz münasibətini bildirərkən X.Xasməmmədov belə hesab edirdi ki, hakimiyyət əhaliyə xeyirxah olmalı, millətləri ayırmaq yox, birləşdirməklə dövlətə məhəbbət toxumu səpməlidir. O, çarizmin köçürmə siyasəti barəsində dəfələrlə bəyan etmişdi ki, ancaq yerli əhali torpaqla təmin edildikdən sonra qalan torpaqlar köçürülmə üçün ayrıla bilər.
X.Xasməmmədov bəzi qərarlara dəyişikliklər və əlavələr üzrə qanun layihəsi barədə torpaq komissiyası məruzəsinin müzakirəsindəki çıxışında kəndli torpaq sahibliyi, Rusiya imperiyasının qərb quberniyalarında zemstvoların yaradılması məsələsinə toxunaraq, Qafqazda da zemstvo tətbiq olunmasını təklif etdi. X.Xasməmmədov ibtidai məktəbdə ana dilində təhsillə əlaqədar olaraq, müəllimlərin hazırlanması problemi üzərində, onların təhsil ala bildiyi Qori və İrəvan seminariyalarının ucqarda yerləşməsi, bunlardakı vakansiya məhdudlugu üzündən müsəlmanların ehtiyaclarının ödəyə bilməməsi üzərində dayandı. Müəllimlərin Azərbaycandan kənarda hazırlanması ona gətirib çıxarır ki, gələcək müəllimlər nə milli ənənələrdən, nə tarixdən, nə adətlərdən xəbərdar olur, nə də əhali ilə ünsiyyətə girə bilirlər. Ona görə də o, Xalq Maarifi Nazirliyi qarşısında Zaqafqaziya seminariyasının türk-müsəlman şöbəsinin Gəncəyə köçürülərək, onun müstəqil seminariyaya çevrilməsi barəsində vəsatət qaldırır, müsəlmanlar üçün qadın müəllim seminariyasının açılması məsələsini irəli sürür, bir sıra məhdudiyyətlərə-ruhani müəssisələrinin lüzumsüz inzibati himayəsinə, məktəb şurası sədrinin və şura üzvlərinin yarıdan çoxunun mütləq xristianlardan olmasına qarşı etiraz edirdi. X Xasməmmədov dini etiqad azadlığını ən mühüm məsələ elan edərək, cümə günlərində və islam bayramlarında müsəlmanlara tam istirahət verilməsi barəsində də vəsatət qaldırırdı.
Parlaq zəkası və dərin hüquqi təhsili X.Xasməmmədova qanun layihələrinin geniş dairəsi üzrə, yerli məhkəmə islahatı, hərbi mükəlləfiyyətlər və s. haqqında layihələrin müzakirəsində çıxış etmək imkan verirdi. "Vətənin hər yerində bütün vətəndaşlar eyni hüquqlara malik olmalıdırlar" - bu onun bütün çıxışlarının leytmotivini təşkil edirdi. Onun arzu və ümidləri ancaq Dövlət Dumasının protokolları və stenoqrafik hesabatlarında qaldı. Belə ki, 1912-ci il iyunun 9-da çarın senata verdiyi fərmanına görə dumanın iclasları dayandırıldı.
"Prikaz" ("Əmr") qəzeti III Dumanın fəaliyyətini əvvəlki dumalarla müqayisə edərək yazırdı: "III Duma xalqa heç nə vermədi və verməyəcəkdir. O, bürokratiyanın əlində ancaq şirma (pərdə) idi. Əvvəlki dumalarda məna, fikir var idi. Hərçənd ki, o, müstəsna qüvvələrə malik deyildi, fikrin özü isə var idi".
Nuridə Atəşi
Nuridə Atəşi (Qədirova) və ya Nuridə Atəşi — Məşhur azərbaycanlı yazar, Qafqazın arxeologiyası və tarixi üzrə ixtisaslaşmışdır alim, pedaqoq və tarixçi. Almaniyada N.Gəncəvi adına Mədəniyyət İnstitutunun direktoru Almaniya Jurnalistlər İttifaqının "Berlin bərabər imkanlar" komitəsinin sədr müavini Alman-Azərbaycan Dostluq və Mədəniyyət Cəmiyyətinin sədri və Almaniya Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür
Həyatı
Nuridə Qədirova - Atəşi (22 avqust 1965) Azərbaycanın Oğuz rayonunun Xaçmaz kəndində anadan olmuşdur. 1995-ci ildən Almaniyanın paytaxtı Berlin şəhərində yaşayır.
Yaradıcılığı
Nuridə Atəşi 9 yaşından şeirlər yazmağa başlamış, ilk şeiri 1983-cü ildə "Ədəbiyyat" qəzetində nəşr edilmiş və bundan sonra şerlərinin nəşrinə Sovet Azərbaycanında icazə verilməmişdir. Özünə Atəşi təxəllüsü götürərək şerlərini təxəllüs altında yazmağa davam etməyə məcbur olmuşdur. Azərbaycanın tanınmış bəstəkarı Faiq Sücəddinov onun sözlərinə onlarla mahnı bəstələmişdir. Müğənni İlhamə Quliyevanın şairənin sözlərinə ifa etdiyi "Neylərsən" mahnısı Azərbaycanda, Türkiyədə və İranda məşhur olaraq hitə çevrilmişdir. Şairənin şeirlərinə müxtəlif bəstəkarların bəstələdiyi yüzə yaxın mahnılar, Azərbaycanın populyar müğənniləri Brilliant Dadaşova, Səməd Səmədov, Almaz Ələsgərova, Zöhrə Abdullayeva, Zaur Rzayev və başqaları tərəfindən ifa edilir.
1982–1984-cü illərdə Bakı Mədəni-Maarif Texnikumunu fərqlənmə diplomu ilə, 1984–1989-cu illər Ə. Hüseynzadə adına Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin mədəniyyətşünaslıq faküləsində təhsil almışdır. Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyində çalışmışdır.
Nuridə Atəşinin ədəbi yaradıcılığı poeziya, tərcümə və publisistika sahələrini əhatə edr. Berlin Onun sözlərinə alman, türk və azərbaycan bəstəkarlarının bəstələdikləri yüzə yaxın mahnı bir neçə ölkədə tanınır və sevilir. Şeirləri artıq Azərbaycan sərhədlərini aşmış, ingilis, fransız, fars və rus dillərinə tərcümə olunaraq ayrı-ayrı ölkələrin şeir həvəskarlarının mühakiməsinə verilmişdir. Şairənin fəaliyyətində tərcüməçilik işinə də yer ayrılmışdır.