cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Rəfail Oğuztürk Dağlı
Yaradıcılığı
2008-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür. “Qızıl qələm”, “Xalqın nüfuzlu ziyalısı”, “Azərbaycan bayrağı”, “Həsən bəy Zərdabi” fəxri diplomları laureatıdır.
2002-ci ildə “Sızan həqiqətlər” (ixtisarla), 2004-cü ildə “Vəhdət həsrəti”, 2006-cı ildə “Cənnət qapıları”, 2008-ci ildə “Həzrəti Zul Qar Neyn” adlı kitabları (tarixi poemaları) nəşr edilib. 2011-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə Rəfail Oğuztürkün “Xızı – Siyəzən bölgəsinin tarixi” adlı elmi əsəri nəşr edilmişdir. 2015-ci ildə “Sızan həqiqətlər” oğuznaməsi (tarixi poeması) tam həcmdə (544 səh.) çap edilmişdir. 2016-cı ildə, bəzi düzəlişlər və əlavələrlə, müəllifin “Vəhdət həsrəti”,“Cənnət qapıları” və “Həzrəti Zul Qar Neyn” kitabları təkrar nəşr edilmişlər.
Ssenariləri əsasında çəkilmiş “Vətən sevgisi” adlı sənədli film 2008-2010-cu illərdə, “Beşbarmaq-Hun səddi” adlı elmi-publisistik film 2009-cu ildə, “Bir millət – iki dövlət” və “Aypara” adlı sənədli filmlər 2010-cu ildə Azərbaycan Televiziyası ilə, 20 Yanvar şəhidlərinə həsr edilmiş “Xalqın səhəri” poeması əsasında çəkilmiş “Şəhidlik zirvəsi” filmi Azad Azərbaycan Televiziyası ilə 2014-2015-ci illərdə nümayiş etdirilmişdir. 2016-cı ilin may ayında, Bakı şəhərinin “Nizami” adına kino mərkəzində Rəfail Oğuztürkün yaradıcılığına həsr edilmiş ədəbi-musiqili gecə keçirilmişdir. Rəfail Oğuztürkün yaradıcılığı haqqında 1998 – 2016-cı illərdə “Gənc zabit”, “Səs”, “Xızı”, “Bona-mente”, “Hakimiyyət və gələcək”, “Yeni Azərbaycan” və s. jurnal və qəzetlərində geniş məlumat verilmiş, həyat və yaradıcılığına həsr edilmiş filmlər Azərbaycan Televiziyası ilə nümayiş etdirilmişdir. “Vətən sevgisi”, “Beşbarmaq-Hun səddi”, “Bir millət – iki dövlət” filmlərinin rejissoru Respublikanın Əməkdar İncəsənət xadimi Məhərrəm Bədirzadədir. Respublikanın Xalq artisti Nurəddin Mehdixanlı, Respublikanın Əməkdar artistləri Azad Şükürov və Bəxtiyar Şərifzadə şeirləri, poemaları səsləndirmiş, mətnləri oxumuşlar.
Maarifçilik fəaliyyəti
“Vəhdət həsrəti”  kitabında “Vəhdət həsrəti”, “Çanaqqala zəfəri” tarixi poemaları və “Nargin faciəsi” dram əsəri yer almışdır. “Vəhdət həsrəti” poеmasında çar Rusiyasının son günlərində və bolşеvik-daşnak təcavüzü dövründə ölkəmizin düşdüyü çox ağır vəziyyət, azadlıq mücadiləsi lidеrlərinin, sadə xalqın bu vəziyyətdən çıxış yolları arayıb-axtarmaları qələmə alınmışdır. Tarixi faktlar əsasında yazılmış bu poеmada əsərin qəhrəmanları, mübarizə apardıqca, vəhdətin nə qədər vacib və birliyi olmayan xalqın nə qədər zəif olduğunu dərk еdir, lakin ruhdan düşmədən döyüşürlər, milli birliyin olacağına inanırlar. Poеmanın sonunda vəhdət, birlik həsrətində olanların arzusu həyata kеçir – Qafqaz Islam Ordusunun zəfər yürüşü başlayır.
“Nargin faciəsi”  dram əsəri tarixi faktlar, arxiv materialları əsasında yazılmışdır. 1914 – 1915-ci ildə, Rus – Türk cəbhəsində, Sarıqamış əməliyyatında əsir düşmüş və Nargin adasında, çox ağır şəraitdə saxlanıldıqlarına görə əksəriyyəti həlak olmuş minlərlə türk hərbçi və mülki insanların xatirəsinə həsr edilir. Rus – Türk cəbhəsində, Sarıqamış əməliyyatında əsir düşmüş minlərlə insanı Çar Rusiyasının məmurları Xəzər dənizinin Nargin adasında, hərbi əsir düşərgəsində yerləşdirmişdilər. Qışda soyuqdan, yayda istidən, aclıqdan, yoluxucu xəstəliklərdən Nargin adasında hər gün 40-45 əsir həlak olurdu. Bu əsirlərin böyük əksəriyyəti (təxminən on min nəfəri) Anadolu türkləri idi. Bakıda və şəhərin ətraf ərazilərində yaşayan insanlar, əsirlərin bu acınacaqlı halına yanır, onlara müxtəlif yollarla kömək etməyə çalışırdılar. Belə bir şəraitdə, din qardaşlarının yardımına yetmək məsuliyyətindən doğan hissləri qövmi bağlılıq duyğuları daha da gücləndirir, yerli əhalidən olan insanları mübarizəyə, qəhrəmanlığa səsləyirdi. “Nargin faciəsi” əsərində bu saysız-hesabsız qəhrəmanlıq nümunələrindən biri tərənnüm edilir. Əsərdə, bir neçə cəsur insanın bir amal uğrunda birləşərək, öz həyatlarını təhlükəyə ataraq, səkkiz nəfər əsir türk qardaşlarının azadlığı uğrunda mübarizəsindən və ağır itki bahasına olsa da, qələbəsindən danışılır.
“Cənnət qapıları”  kitabında “Cənnət qapıları”, “Müqəddəs görüş”, “Xaqani və tacir”, “Şeyxin qələbəsi”, “Rüşvətxor və mömin”, “Adil şah” poemaları, cəmiyyətdə olan əyrilikləri açıb göstərən satirik şeirlər, dərin fəlsəfə və incə duyğularla yazılmış qəzəllər, islamın gözəlliklərini təbliğ edən şeirlər dərc edilmişdir. Demək olar ki, bütün əsərlərində olduğu kimi, müəllifin bu kitabda dərc olunan əsərlərində də vətən sevgisi, valideynlərə, böyüklərə, müəllimlərə hörmət, dini dəyərlərin təbliği, türkçülük, elmi tərəqqinin vacibliyi, fırıldaqçı din xadimlərinin və rüşvətxorların ifşası ilə yanaşı, xalqımızın tarixi haqqında tutarlı faktlar ön plana çəkilmiş və bütün bunlar klassik poeziya ruhunda qələmə alınmışdır.
“Həzrəti Zul Qar Neyn”  kitabında qədim Assuriya, Babilistan, Het, Elam, Misir, Urartu, Azərbaycan ölkələri barədə ətraflı məlumat verilir. Əsərdə tarixi faktların, Qurani-Kərimin ayələrinin, qədim Türk əfsanəsinin mükəmməl əlaqəsi diqqəti cəlb edir. Poemanın sadə, mükəmməl, gözəl dili, üç min ildən də qədim bir dövrə rahat səyahət etmək üçün imkan yaradır.
“Xızı – Siyəzən bölgəsinin tarixi”  əsəri Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə çap edilmişdir. Böyük alim, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Memarı, memarlıq doktoru, Beynəlxalq Ekoenergetika Akademiyasının akademiki, Şərq Ölkələri Beynəlxalq Memarlıq Akademiyasının müxbir üzvü, professor Nəriman Əşrəf oğlu Əliyev bu kitab haqqında yazır: “Monoqrafiya dərin və ətraflı elmi-tədqiqat işinin nəticəsidir. XIX və XX əsrin (1935-ci ilə qədər) arxiv sənədlərində milliyyətinin türk olduğu təsbit edilmiş, isalu-əfşar, xirək-əfşar, dəlülər-əfşar, sayadlar (xız, quz), qazılu, quzman, saruqlu, quşçu, küş, zəngi, gərmiyanoğulları, quzman-qazaq, anasıoğlu, atabəylu, qədirli, çigil, bulaq, muradlu, hacılu, qağalu, qrımlı kimi oğuz tayfa və nəsil adlarını əsrlər boyu yaşatmış “Dağlı” elatının milli mənsubiyyəti gün kimi aydındır. Bu aydınlıq Rəfail Oğuztürkün 20 ildən artıq vaxt ərzində apardığı dərin və ətraflı tədqiqat işinin nəticəsidir. Dərbənd-Beşbarmaq keçidindəki sədlərin inşa tarixləri isə fərqli rakursdan açıqlanmış, Beşbarmaq dağının qaynaqlardakı müxtəlif adlarının izahı tədqiqata cəlb olunmuşdur. Monoqrafiyanın tərkib hissələri olan “Sədlərin inşa tarixləri haqqında”, “Tarixdə Dərbənd-Beşbarmaq sədlərindən vahid müdafiə sistemi kimi istifadə etmiş dövlətlər”, “Sədlərin adları ilə bağlı açıqlamalar”, “Ən qədim zamanlardan oğuz türklərinin yurdu olmuş Xızıya 1044 və ya 1045-ci ildə səlcuq oğuzlarının – Arslan Yabqunun elatının gəlişi və məskunlaşması tarixi”, “XIII-XVII əsrlərdə Beşbarmaq dağı ətrafına gəlmiş türksoylu tayfalar”, “Sovetlər dövründə dağlıları mənsub olduqları azər-türk köklərindən ayırmaq cəhdləri”, “Beşbarmaq dağı ətrafında məskunlaşmış dağlıların kökündə duran tayfalar, nəsillər, onların adət-ənənələri və yaşadıqları ərazinin toponimləri”, “XIX-XX əsrlərdə dağlıların işğalçılara qarşı mübarizəsi” adlı bölmələrdə Azərbaycan tarixinin (vətənimizin şimal-şərq zonası ilə əlaqəli) bir sıra problemlərini aydınlaşdıran dəqiq və dolğun faktlar öz əksini tapmışdır. Öncə sədlərin, istehkamların inşa tarixi haqqında mənbələrdə olan məlumatlar nəzərdən keçirilmiş və bu mənbələrin özündə olan təzadlar qeyd edilmişdir. Monoqrafiyada qədim As-ər ölkəsi və onun paytaxtı, As istehkamı, Xız qalası, As-Van (Hun-Çin) müharibələri, Xızır və Musa peyğəmbərlərin tarixi görüşü haqqında müqəddəs İncildə, Quranda, skandinav saqalarında, Çin əfsanələrində, “Nart” eposunda, qədim oğuznamələrdə verilən məlumatlar bir araya gətirilmiş, tarix ədəbiyyatında verilən məlumatlarla, faktlarla uzlaşdırılmışdır. Tədqiqat işində Beşbarmaq dağı ətrafında məskunlaşmış əhalinin (dağlıların) qədim oğuztürk mənşəli olduğu və XI-XVII əsrlərdə bu ərazilərə gəlmiş səlcuq oğuzlarının, şahsevənlərin bu camaatın təşəkkülündə iştirakı tarixi faktlarla sübuta yetirilmişdir. Düşünürəm ki, monoqrafiya həm geniş oxucu auditoriyasına təqdim olunmaq, həm də ixtisas üzrə mütəxəssislərin yetişdirilməsi baxımından dəyərli elmi mənbədir”.
Müəllif, monoqrafiyanı Türk dünyasının dahi yazarlarından olan Cəfər Cabbarlının, “pantürkizm”də günahlandırılaraq şəhid edilmiş Mikayıl Müşfiqin, sovetlər dövründə “Oğuz” təxəllüsü ilə çıxış etməsi yasaqlanan Cabir Novruzun xatirəsinə ithaf etmişdir.
“Sızan həqiqətlər”  oğuznaməsi Səlcuq elatının yaranması, elatın “Səlcuq elatı” və “Arslan elatı” (Qara Dağlı) kimi iki hissəyə ayrılaraq, Arslan Yabqunu hiylə işlədərək həbs etmiş sultan Mahmud Qəznəviyə qarşı mübarizəyə başlaması, uzun sürən müharibə nəticəsində böyük əraziləri idarəsi altına alması, Böyük Səlcuqlu Dövlətinin yaranması, bütün Islam dünyası üçün böyük təhlükə olan Bizans imperiyasına qarşı cihad tariхindən, siyasi çəkişmələrdən, meydan savaşlarından bəhs edən, həcminə görə dünya ədəbiyyatının ən böyük poemalarından (544 səh.) olan, klassik poeziya ruhunda qələmə alınmış möhtəşəm əsərdir. Rəfail Oğuztürk “Sızan həqiqətlər” oğuznaməsini “26 avqust” – Ulu millətimizin tarixinin şanlı səhifələrindən olan Malazgirt zəfərinə və Azərbaycanımızın elmi, siyasi, iqtisadi tərəqqisində, milli-mədəni irsimizin öyrənilməsi, bərpası, beynəlxalq aləmdə ləyaqətli təbliğində misilsiz xidmətləri olan Mehriban xanım Əliyevanın doğum gününə ithaf etmişdir. Bütün bunlarla yanaşı, Rəfail Oğuztürk ənənəvi olaraq, bu əsəri də uzun sürən, dərin və ətraflı elmi-tədqiqat işindən sonra yazmışdır. Müəllifin monoqrafiyası “Sızan həqiqətlər” oğuznaməsinin əsas elmi istinad özüllərindən biridir. Kitabda 20 yanvar şəhidlərinə həsr edilmiş, əruz vəznində yazılmış “Хalqın səhəri” adlı, kiçik həcmli poema, bir neçə şeir və qəzəl də yer almışdır. Rəfail Oğuztürk kitabın “Müəllifdən” səhifəsində yazır: “Aydındır ki, Çar Rusiyasının və onun xələfi sovet imperiyasının “parçala və hökm sür” şüarı altında işğalçılıq siyasəti Azərbaycan xalqının yaranması və formalaşması baxımından əsl həqiqətlərin aşkara çıxarılmasına yol verə bilməzdi. Azərbaycanı həm etnik, həm də dini cəhətdən Türkiyədən ayırmağa, qərbi Azərbaycan torpaqları üzərində yaratdığı Ermənistanı “sənədləşdirməyə” və bu Ermənistan ərazilərini zaman-zaman genişləndirərək Azərbaycanı Türkiyədən həm də ərazi cəhətdən ayırmağa çalışan sovet imperiyasına həqiqi tarix deyil, onun siyasi tendensiyalarına xidmət edən “tarix” lazım idi. Son zamanlar xalqın öz keçmişinə olan marağı daha da artmışdır. Belə ki, həm mədəni, həm sosial, həm də elmi-texniki tərəqqi yolunda yüksək nailiyyətlər əldə etmiş ölkəmizin vətəndaşı bu gün siyasi arenada baş verən hadisələri dərk etmək üçün keçmişini daha dərindən öyrənməyə ehtiyac duyur. Bu gün Azərbaycan həqiqətlərini imperializm fitnəkarlığının ləkələrindən təmizləmək xalqımızın ziyalılarının qarşısında duran təxirəsalınmaz vəzifələrdən biridir, bəlkə də birincisidir”.
Veronika Dudarova
Veronika Dudarova (, ; 5 dekabr 1916, Bakı, Rusiya İmperiyası — 15 yanvar 2009, Moskva, Rusiya)  — osetin əsilli SSRİ və Rusiya dirijoru, pedaqoq, SSRİ xalq artisti (1977). O, fransızlar Nadya Bulanj və Janna Evrardan sonra dünyanın üçüncü qadın dirijorudur.
Həyatı
Veronika Dudarova 1916-cı il dekabrın 5-də Bakıda zadəgan osetin ailəsində anadan olub. Atası neft mühəndisi, anası isə evdar qadın idi. Dudarova Leninqrad Konservatoriyası yanında musiqi məktəbinin fortepiano sinfini, Moskva Konservatoriyasının dirijorluq fakültəsini bitirib, Nikolay Anosov və Leo Ginzburqun tələbəsi olub. 1947-1960-cı illərdə Moskva Dövlət Akademik Simfonik Orkestrinin dirijoru, 1960-1989-cu illərdə orkestrin baş dirijoru və bədii rəhbəri işləyib, 1991-ci ildən həyatının son gününə kimi isə Rusiya Simfonik Orkestrinə rəhbərlik edib.
Veronika Dudarova 15 yanvar 2009-cu ildə Rusiyanın paytaxtı Moskva şəhərində vəfat edib. Sənətkarla vida mərasimi P.İ.Çaykovski adına Moskva Konservatoriyasının Böyük zalında keçirilib. O, Moskvanın Troyekurov qəbiristanlığında torpağa tapşırılıb.
Xatirəsi
thumb|280px|Veronika Dudarovanın 101 illiyi münasibətilə təqdim olunmuş [[dudl.|right]]
Həzrət Urtenov
Həzrət Urtenov(1907–1955) —qaraçaylı şairi.
Həyatı
Həzrət Urtenov qaraçay poeziyasının banilərindən biridir. O, Böyük Qaraçaydakı Kart Yurd (Kart-Curt) aulunda doğulduğundan əksər əsərlərini "Həzrət Kart-Yurdlu" təxəllüsu ilə yazmışdır. Doğma aulda mədrəsədə təhsil aldıqdan sonra, elə oradaca ibtidai məktəbi rus dilində başa vurub Simferopolda Krım-Tatar Pedaqoji Texnikumunda təhsilini (1926) davam etdirib. Ərəb, rus və bir sıra türk dillərini (qumux, Krım-tatar və s.) mükəmməl bilirdi. XX əsrin 20-ci illərindən Həzrət Urtenov Krım ədəbi həyatı ilə yaxından bağlı olur. Bu bağlılıq gənc H. Urtenovun istedadanın daha da çiçəklənməsinə və inkişafına kömək etməklə, onun poetik ustalığının formalaşmasında mühüm rol oynayır. Pedaqoji Texnikumda yerliləri – qaraçay şairi Həsən Bostanov və malkar şairi Səid Şahmurzayevlə birgə təhsil alır. Adları çəkilən bu ziyalılar arasındakı dostluq ömur boyu möhkəmləndirilib və inkişaf etdirilib. Qaynar Krım mühiti, burada vətənpərvər ruhlu insanlarla ünsiyyət, iştirak etdiyi ədəbi-bədii dərnəklərdə olan istedadlı tələblərlə apardığı diskussiya və mübahisələr Həzrətin dünyagörüşünün formalaşmasına güclü təkan verir. İlk şeirlərini Həzrət Urtenov Krıma, Bağçasaraya həsr etmiş və bu mövzuda coxsaylı maraqlı poetik nümunələr ortaya qoymuşdu.
Həzrət Urtenovun yaradıcılığında 20–30-cu illər qaraçay poeziyasının xarakterik motivləri öz əksini tapmışdı. Bu motivlər sırasında şeirin təbliğati xarakteri, sosial irəliləyişlər, yeni insanın formalaşması, sənətkarın daxili aləmində gedən dəyişikliklər, şair, şeir, sənət haqqında mülahizələr və düşüncələr var. Bu baxımdan onun "Başladım", "Qələmlə dəftərə", uşaqlıqla bağlı şeirlərə yer verməsi səciyyəvidir. Onun 1927-ci ildə işıq üzü görmüş "Yeni nəğmələr" ("Canqı cırla") ilk şeirlər məcmuəsində məhz bu mövzulara geniş yer verildiyinin şahidi oluruq. Həzrət Urtenov yaradıcılığına ərəb ədəbiyyatının təsir göstərməsi də təsadüfi hesab edilməlidir. Çünki milli ziyalıların daha böyük qismi uzun muddət ərzində ərəb mədəniyyəti və ərəb qrafikalı ədəbiyyatdan istifadə etməklə yaradılır, inkişaf etdirilirdi. Həzrət Urtenovun da yaradıcılığı elə bu istiqamətdə – Şərq poetik ənənələri mustəvisində formalaşır, ilk şeirləri üslub tamlığı və kompozisiya bitkinliyi ilə diqqət cəlb edirdi. İlk bədii nümunələrdə şair Şərq və turk xalqları poeziyası ilə zəngin olan ənənələrdən – didaktik uslubdan daha çox istifadə edirdi. H. Urtenov yaradıcılığa hələ on iki yaşından başlamışdı. 1926-cı ildə "Taulu Casau" ("Dağlı həyatı") qəzetində onun ilk şeiri nəşr olunur, 1937-ci ildə isə o, haqsızcasına 30 yaşında repressiyaya məruz qalır. Ancaq 1926-cı ildən 1937-ci ilə qədər Həzrət Urtenovun yaratdıqları da az deyil. Həzrət Urtenov coxşaxəli yaradıcılıq diapazonuna malik bir ziyalı kimi qaraçay xalqının tarixi yaddaşına şair, tərcuməçi, şifahi xalq yaradıcılığı nümunələrinin toplayıcısı, tərtibçisi və onları nəşr etdirən mütərəqqi fikirli bir ziyalı kimi həkk olunub.
H. Urtenovun yaradıcılığına küll halında baxış K. Ortabayevanın "Həzrət Urtenov. Həyat və yaradıcılığı" monoqrafiyasında əksini tapıb. Müəllif burada ardıcıl olaraq şairin şəxsiyyətini və yaradıcılıq simasını, lirikasını və poemalarını ciddi təhlillərə cəlb etməyə müvəffəq olub. Həzrət Urtenovun yaradıcılığı 20–30-cu illər qaraçay ədəbiyyatının təşəkkülü və onun inkişafındakı ümumi proseslərlə birbaşa əlaqədədir. H. Urtenovun poetik üslubunun əsas xüsusiyyətləri də xeyli dərəcədə onun yaşayıb- yaratdığı mərhələ ilə şərtlənir. Odur ki, qaraçay ədəbiyyatının təşəkkülündən danışdıqda H. Urtenovun yaradıcılıq irsinin öyrənilməsi həm də qaraçay poeziyasının təşəkkül dövrü, onun spesifik cəhət və xüsusiyyətləri, ədəbiyyatın özünün təşəkkületmə qanunauyğunluqları ilə bağlıdır. H. Urtenovun ömrü o, hələ də mükəmməl sənətkar kimi formalaşmadığı bir dövrdə qırıldı, şair öz poetik "mən"ini kifayət qədər ifadə edə bilmədi. Təəssüf ki, elə buna görə onun çoxsaylı fikir və düşuncələri, janr və üslub axtarışları sona qədər açılmamış qaldı. H. Urtenovun ədəbi taleyinin yarımçıqlığı onun yaradıcılığının təhlilini də cətinləşdirir. Bundan savayı H. Urtenovun poetik dili, onun obrazlı təfəkkürü qaraçay dilinin, onun üslubi ənənələrinin, spesifik bənzətmələr, idiomatik ifadələri ilə üzvü surətdə bağlıdır. Bütün bunlarla yanaşı Həzrət Urtenovun poeziyası qaraçay ədəbiyyatının təşəkkülü dövrünün maraqlı səhifələrindən olmaqla, bu gün də araşdırılmağa tamamilə layiqdir.
H. Urtenovun "Taulu Casau" qəzetində nəinki şeirlərlə, həm də publisistik məqalələrlə çıxış edib. Satirik və jurnalist ruhlu felyetonlarda H. Urtenov mürtəce və avam cəmiyyəti tənqid atəşinə tuturdu. Bütün bunlarla yanaşı H. Urtenov yazıçı kadrlarının inkişafı işinə də xeyli dərəcədə təkan verirdi. Vilayət qəzetində ədəbi şöbənin müdiri kimi işləməklə, o, müəlliflərə konkret məsləhət və tənqidi baxışları ilə himayədarlıq edirdi. 30-cu illərdə Moskvada təhsilini başa vurub Qaraçaya qayıtmış M. Hazgeriyev qeyd edir ki, "Qızıl Qaracay" qəzetinin gənc əməkdaşları Yunus Urusov, Həzrət Baboyev, Əminət Urusova, Zəkəriyyə Caqarov və o, Həzrət Urtenova qarşıya çıxan bütün çətinliklərlə bağlı müraciət etmiş, ondan kifayət qədər məsləhətlər alıblar. Həzrət Urtenov həm də səriştəli redaktor olub. Qaraçay şairi Osman Xubiyevin ilk kitabını redaktə edən Urtenov əsər uzərində böyuk iş aparıb. Xalq yaradıcılığı nümunələrinin – atalar sözu və zərbi məsəllər, əfsanə və nağıllar, nəğmə və tapmacaların toplanması H. Urtenov yaradıcılığının tərkib hissəsi idi. O, Nasr Xocanın (Molla Nəsrəddinin- N. T) həcmcə kiçik, məzmunca dərin və maraqlı lətifələrini toplayaraq türk xalqlarının bu əfsanəvi qəhrəmanın analoji obrazını qaraçayların gözü qarşısında yetərincə canlandırmışdı. 1931-ci ildə "Nasr Xoca lətifələri"ni ("Haсра Ходжаны хапарлары") nəşr etdirərək oraya sosial-ictimai və ideya-məzmun baxımdan daha ifadəlilərini daxil etmişdi. 5 il sonra H. Urtenov "Nəsr Xoca lətifələri"ndəki nümənələrin sayını iki dəfə artıraraq, 400 lətifəni oxucuların ixtiyarına vermişdi. H. Urtenov tərcüməci kimi də kifayət qədər geniş fəaliyyət göstərib. 1932-ci ildə H. Urtenov osetin yazıçısı Dmitri Kusovun "Məryəm" pyesini qaraçay dilinə tərcümə edib. Tərcümə olunduqdan sonra "Məryəm pyesi" Qaraçayda olan çoxsaylı bədii özfəaliyyət dərnəklərinin repertuarına daxil edilmişdi.
Həzrət Urtenov hec bir halda Şərq didaktizmi ənənələri çərçivəsində qapanıb qalmırdı, get-gedə onun ədəbi fəaliyyətində, əsərlərində realist cizgilər özünü daha çox əks etdirməyə başlayırdı. Bu baxımdan onun yaradıcı ənənəsi Şərq poeziyasının xüsusiyyətlərini yeni dövrün çalarları ilə üzvü surətdə birləşdirirdi. Şairin "Bu hiyləgər", "Əfəndi və ölüm", "Qaraçay toyu" və digər əsərlərini oxuduqda bu cəhət daha apaydın nəzər çarpır. İstedadlı sənətkar hissi Urtenovda Şərq poeziyası ənənələrinin daha dərindən mənimsənilməsi ilə nəticələnirdi. Bu baxımdan onun Şərq və türk dünyasında mifikləşmiş Molla Nəsrəddin (Nəsr Xoca) lətiflərini ədəbi-bədii şəkildə işləməsidir. Xalq yumorunun incə detallarından geniş istifadə etməklə, lətifələri cilalayaraq, öz istedadının, təfəkkürünün gücünə söykənərək özünün realist sənətkar ustalığını artırmağa ciddi səy göstərirdi.
Urtenovun ikinci ("Azadlıq qığılcımı"), ücüncü ("Şeirlər və poemalar") məcmuələrində İssa Qaragetov kimi 20–30-cu illər poeziyasının xarakterik xüsusiyyətlərini əks etdirməyə calışdığının şahidi oluruq. Şairin yaradıcılığında dövrün poetizasiyası, sosial pafos, obrazlar sistemi, himn intonasiyası, ritm enerjisi aydın görunür. Əgər şairin ilk əsərlərində yeni intonasiya, yeni ritm səthi hiss olunurdusa, bu cəhət sonralar şairin bütün poetikasının canına, qanına hopur və o, öz intonasiya imkanlarını genişləndirirdi. Bu, həm də şeirdə qafiyənin rolunun güclənməsinə, qaraçay şeirinin daha çevik, daha emosional, daha zəngin və təsirli olmasına kömək edirdi. H. Urtenov şeirlərinin süjetini maraqlı qurmaqla, aydın və lakonik janr rəngarəngliyi, canlı xarakterlər yaradırdı. Bu baxımdan şairin "Bizim baba", "Yadımdadır", "Ovçular" və digər şeirləri səciyyəvidir.
Düylün
Düylün — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda bir kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 mart 2003-cü il tarixli, 423-IIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunun Düylün kəndi Aza kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla, Düylün kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
Tarixi
Duylun Ordubad rayonunun Aza inzibati ərazi vahidində kənd. Duylun çayının (Arazın qolu) sahilində, dağətəyi ərazidədir. XIX əsrin ortalarında burada Duylun və Düylündizə adlı iki kənd vardı. Düylündizə kəndi hazırda Dizə adı ilə mövcuddur. Tədqiqatçıların fikrincə, oykonim du (fars. "iki") və Gilan komponentlərindən ibarət olmalıdır. Ehtimal ki, kəndin əhalisi Gilandan gəlmədir. Ordubadın 20 km.-liyində Xarabagilan (yerli əhali Xarabacilan adlandırır) adlı xarabalıq var. Arazın sol qollarından biri Duylun, digəri Gilan adlanır. .
Düylün kəndi tarixi Gilan şəhərinin 2 km-də yerləşir. Düylün kənd adı da məhz burdan əmələ gəlmişdir. Fərziyyələrə görə kəndin ilk adı Dügilan olmuşdur. Dü-farsca iki mənasını verir. Yəni Gilanın 2-ci kilometri. Sonradan "Dugilun", "Duylun" kimi adlandırılmışdır.
Kiran, Gilan – orta əsr şəhər yeri. 1926–1929-cu illərdə və 1976-cı ildən tədqiq olunur. Sah.100 ha-dan çoxdur. Abidənin qərb tərəfində e.ə 2–1-ci min illiklərə aid yaşayış məskəni və nekropol aşkar edilmişdir. Xarabagilanın Narın qalası (sa.10-ha-dan çox) və məhəllələri qala divarları ilə əhatə olunmuşdur. Qala divarları dördkünc və dairəvi bürclərlə möhkəmləndirilmişdir. Daş, çiy və bişmiş kərpicdən yaşayış evləri, karvansaralar, türbələr habelə sənətkarlıq ocaqları və s. tikinti qalıqları aşkar edilmiş, çoxlu maddi mədəniyyət nümunəsi (şirli və şirsiz gil qablar, şüşə və metal məmulatı, sikkələr o cümlədən roma qızıl pulları və s.)tapılmışdır. Tapıntılar arasında XII–XIV əsrlərə aid gil qab və memarlıq fraqmentləri üzərində kufi, nəsxi xəttlərilə yazılara rast gəlinib. Xarabagilan ərazisində ilk antik dövrdə (e.ə V–IV əsrlərdə) şəhər mədəniyyəti yaranmış, orta əsrlərdənisə bu şəhər Azərbaycanın mühüm ticarət və sənətkarləq mərkəzlərindən biri olmuşdur. Tədqiqatlar nəticəsində Monqol istilaları zamanı dağıdılmış Kiran şəhərinin xarbalığı olduğu aydınlaşdırılmışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Duylun — Ordubad rayonunda çay. Arazın sol qoludur. Mənbəyini Zəngəzur silsilə sinin cənub qərb yamaclarından (2400 m. hündürlükdən) alır. Aşağı hissəsində suvarma üçün istifadə edilir. Duylun kəndinin yaxınlığından axdığı üçün belə adlandırılmışdır. .
Əhalisi
Əhalisi 834 nəfərdir.
Anopetia gounellei
(Anopetia gounellei) — cinsinə aid quş növü.
EMedicine
eMedicine — açıq tibbi məlumatlar bazası. 1996-cı ildə doktor Skott Plantz və Rixard Laveli tərəfindən əsası qoyulmuşdur. Ekspert qrupları tərəfindən hazırlanmış təxminən 6500 xəstəliyin təsvir edilməsindən ibarətdir.
Korporativ məlumat
2006-cı ilin yanvarından eMedicine WebMD tərəfindən alınmışdır. eMedicine baş ofisi Nebarska ştatının Omaxa şəhərində, korporasiyanın ofisi isə Nyu-Yorkdadır.
Zakir İbrahimov
Zakir Zaur oğlu İbrahimov — "AzerGold" Qapalı Səhmdar Səhmdar Cəmiyyətinin sədri.
Həyatı
Zakir İbrahimov 2 aprel 1974-cü il tarixində Bakı şəhərində anadan olub.
1990-cı ildə Leninqrad Dövlət Üniversitetinin Hüquqşünaslıq fakültəsinə daxil olub.
1995-ci ildə Bakı Dövlət Universitetinin Hüquqşünaslıq fakültəsini bitirib.
2004–2006-cı illərdə Odlar Yurdu Universiteti, ABŞ Corciya Dövlət Universitetinin Magistr proqramı üzrə biznesin idarəedilməsi (MBA) istiqamətində təhsil alıb.
Fəaliyyəti
1995 – 1998-ci illərdə "Azticarət" Açıq Tipli Səhmdar Cəmiyyətində Hüquq və Biznesin İnkişafı üzrə Aparıcı mütəxəssis vəzifəsində çalışıb.
1998 – 2002-ci illərdə "Azpetrol LTD" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətində Xüsusi Layihələrin Koordinasiyası və Təchizat Şöbəsinin müdiri vəzifəsində çalışıb.
2003 – 2004-cü illərdə "EUPEC PipeCoating Azerbaijan BM" Baş direktorun müavini vəzifəsində çalışıb.
2005 – 2006-cı illərdə Moldova Respublikasında "Azpetrol SRL" şirkətində Baş direktor vəzifəsində çalışıb.
2006 – 2009-cu illərdə "EVR LTD" Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətində Baş direktor vəzifəsində çalışıb.
2009 – 2016-cı illərdə "Təmiz Şəhər" Açıq Səhmdar Cəmiyyətində İdarə Heyətinin sədri vəzifəsində çalışıb.
26 may 2016-cı il tarixindən etibarən "AzerGold" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin sədri vəzifəsində çalışır.
NGC 99
NGC 99, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Balıqlar bürcü istiqamətində yerləşir. Sc/P tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Motohiro Yamaquçi
(d. 29 yanvar 1969) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 58 oyun keçirib, 4 qol vurub.
Anthoxanthum odoratum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Flavinyo
Flavio Aleks Valensio (27 iyul 1983, Jardin, Matu-Qrosu-du-Sul ştatı, Braziliya) — braziliyalı keçmiş futbolçu.
Həyatı
Flavinyo 1983-cü ildə Braziliyada anadan olub. Gənc illərində futbolla məşğul olan Flavinyo ilk öncə həvəskar klublarda oynayıb.
Karyerası
Peşəkar futbola 2000-ci ildə CENE klubunda başlayan futbolçu 3 ildən sonra Çinə üz tutub. Burada Seonqnam klubunun şərəfini qoruyan futbolçu bir illik fasilədən sonra yenidən doğma komandasına qayıdıb. 2005-ci ildə Sao Paulunu təmsil edən Arasatubaya transfer olub. Ancaq orada da çox davam gətirə bilməyən Flavinyo elə həmin il Paranaya keçib. Bu komandanın heyətində 10 oyunda meydana çıxan yarımmüdafiəçi fərqlənə bilməyib. Bir illik Parana macərasından sonra Aleks Valensio Mineyrusla müqavilə imzalayıb. Burada da bəxti gətirməyən braziliyalı mövsümün gedişində Qama klubuna keçib. Orada da 9 oyun keçirən Flavinyo heç nə ilə yadda qalmayıb.
2007/08 mövsümünü Ulbra klubunda keçirən futbolçu 1 il sonra 2009-cu ildə Flavinyo Braziliyanın Brasileiro Série B liqasında oynayan Qremio Barueri klubuna keçib və burada 65 oyuna 7 qol vurub. 2010-cu ildə Flavinyo Azərbaycan Premyer Liqasında oynayan Neftçi Bakı klubuna keçib və burada üç mövsüm ard-arda Azərbaycan çempionatının qalibi olub və bir dəfə Azərbaycan kubokunu qazanıb.
Ələhi
Ələhi — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Ordubad rayonunda bir kənd.
Eyni adlı bələdiyyənin mərkəzidir. Rayonun mərkəzindən qərbdə, Ordubad-Xurs avtombil yolunun yaxınlığında, Əyriçayın sol sahilində, Qapıcıq dağının ətəyindədir. Natamam orta məktəbi, klubu, kitabxanası, tibb məntəqəsi var.
Tarixi
Ələhi Ordubad rayonunun Bist inzibati ərazi vahidində kənd. Zəngəzur silsiləsinin yamacındadır. Tədqiqatçıların fikrincə, toponim qədim türk dillərində işlənən əlik (çökəklik) sözü ilə əlaqədar yaranmışdır və kəndin coğrafi movqeyi ilə bağlıdır. Kəndin ərazisində eyniadlı bulaq da var. .
Əhalisi
Əhalisi 141 nəfərdir. Əhali bağçılıq, heyvandarlıq və arıçılıqla məşğuldur.
Mədəniyyəti
Bist bələdiyyəsinin tərkibinə daxildir. Arıçılıq ve heyvandarlıqla məşğuldur. Kənddən aşağıda Bist yolunun kənarında böyrək və sidik sisteminin dərmanı sayılan Eləhi narzanı (təbii müalicəvi su) yerləşir.
VIII İohann Paleoloq
VIII İohann Paleoloq — Bizans imperatoru.
Cunila
(Cunila) — fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (*
Toledo
Toledo (Toledo) — İspaniyanın mərkəzi hissəsində yerləşən şəhər, Toledo və Kastiliya – La-Mança əyalətinin paytaxtı. Madriddən cənub-qərbdə Taxo çayının üzərində yerləşir. Əhalisinin sayı 2007-ci ildə 78 618 nəfər olub. 1986-cı ildə Toledo şəhəri Yuneskonun Ümumdünya irsi siyahısına daxil edilib.
Kastiliya-La-Mança
Kastiliya–La Mança (Castilla-La Mancha) — İspaniyanın mərkəzində yerləşən muxtar ərazi. Paytaxtı Toledo şəhəridir.
Martiyn Yaspers
Martiyn Yaspers (11 fevral 1987) — Niderlandlı peşəkar kişi BMX velosipedçisi. Martiyn Yaspers Niderlandı beynəlxalq yarışlarda təmsil edir.
Karyerası
Martiyn Yaspers 2015 UCI BMX Dünya Çempionatında 1 km zaman yarışında iştirak etmişdir. O, Belçikada baş tutan yarışlarda 32.192 saniyəlik nəticəsi ilə 19-cu yeri tutdu.
Huneyn ibn İshaq əl-İbadi
Əbu Zeyd Huneyn ibn İshaq əl-İbadi —Qədim Yunan tibbi və fəlsəfəsinin İslam dünyasına intiqlalında önəmli rol oynayan mütərcim və həkim.
Həyatı
808-ci ildə Kufənin cənubunda əski bir Arami şəhəri olan Hiyrədə doğuldu. Ailəsi İbad adıyla bilinən xristian Ərəb qəbiləsinə mənsub olduğundan İbadi nisbəsiylə anılmışdır. Atası İshaq əczaçılıqla məşğul idi. Ata məsləyi Huneyni uşaq yaşda təsir göstərərək tibb elminə yönləndirdi.
Doğulduğu yerdə xristian din təhsili alan Huneyn on iki yaşlarında ikən Bağdada getdi. Burada Cündişapur mənşəli həkim İbn Masəveyhin tələbəsi oldu. Ancaq Huneynin sual sormağı və dartışmağı sevən təbiəti müəllimini rahatsız edirdi. Əsasən Bağdadda fəaliyət göstərən Cündişapur mənşəli həkimlər, əsasən əhalisi tüccar olan Hirəlilərin tiblə məşğul olmasını xoş qarşılamırdılar. Huneyn dərs əsnasındakı israrlı suallarına davam edincə İbn Masəveyh onu dərs halqasından çıxardı. Bu qürur qırıcı hadisə Huneyni dönəmin tibb və fəlsəfə dili olan Yunan dilini öyrənməyə sövq etdi. Bu dili harada və kimdən öyrəndiyi bilinməməklə bərabər öncələri Bağdadda İbnül-Hasi adlı bir şəxsdən dərs aldığı, daha sonra da İskəndəriyəyə və Bizansa getdiyi anlaşılır. Bu arada Ərəb dili bilgisini yaxşılaşdırmaq üzərə Bəsrəyə gedən Huneyn dövrün məşhur dil alimlərindən faydalandı. Onun Fars bölgəsinə gedib Xəlil ibn Əhməddən sərf və nəhv (Ərəb qrammatikası) öyrəndiyi yolundakı bilgilər doğru deyildir. Bəlli bilgidir ki, Xəlil ibn Əhməd Huneynin doğumundan öncə vəfat etmişdir. Huneyn Yunanca və Ərəbcə bilgisini inkişaf etdir, görgüsünü artırmış, təməl qaynaqları toplamış gənc bir alim və təbib olaraq Bağdada döndü. Onun bu müddət içində Farsca da öyrəndiyinə, hətta Farscadan tərcümələr etdiyinə dair bilgilər də məsnədsizdir; zira əsərləri arasında heç bir Farsca kitabın adı keçmir. Farsca tibb terminlərinə hakimiyəti, bu dili bilməyən digər Ərəb həkimlərinin də vaqif olduğu Cündişapur tibb terminologiyasını tanımasıyla ilgilidir.
Huneyn, Bağdadda ilk tərcümələrini Abbasi xəlifəsi Məmunun özəl həkimi Cibrail ibn Buhtişuun istəyiylə etdiyi zaman hələ on yeddi yaşındaydı və Calinusdan "Fil-Qüvət-təbiiyyə" və "Fi Əśnafil-ĥumməyat" adlarıyla etdiyi iki tərcümə Cibraili heyran buraxmışdı.Bu gəlişmələrdən sonra yenidən İbn Masəveyhin tələbəsi olan Huneyn, Cibrailin araçılığıyla Beytülhikməyə mütərcim olaraq qəbul edildi. Beləcə aramsız bir tərcümə dönəmi başlamış oldu. Gərək Beytülhikmə, gərəksə elmi inkişafları yaxından təqib edən seçkin şəxslər üçün çox sayda əsəri Yunan dilindən Süryanicə və Ərəbcəyə çevirdi. Xəlifə Məmunun himayəsi yanında Bəni Musa qardaşların kitab təmin etmək üçün Bizansa göndərdiyi heyət arasında Huneyn də vardı. Mötəsim-Billah, Vasiq-Billah və Mütəvəkkil-Aləllahın xidmətində də olan Huneyn tərcümə fəaliyəti ilə bərabər Mütəvəkkilin özəl həkimi də oldu. Rəvayətə görə xəlifə bir düşməni üçün zəhər hazırlamasını istəyincə Huneyn dini inanc və məsləki əxlaqının belə bir şeyə izin vermədiyini söyləyərək təklifi rədd etmiş, bunun üzərinə həbsə atılmışdı. Xəlifənin israrlı tələblərini həbsdə ikən də rədd edincə Mütəvəkkilin güvənini qazanmış və həbsdən çıxarılaraq onun özəl həkimliyinə təyin edilmişdi.
Panurq sürüsü
Mənşəyi
"Qarqantüa və Pantaqrüel"in dördüncü kitabında əsas qəhrəmanlardan biri Panurq qoyun ticarəti ilə məşğul olan Dindeno ilə savaşır. Pantaqrüelin xahişi ilə baş tutan barışıqdan sonra, Panurq tacirdən onun qoyunlarının birini satın almaq istəyir. Tələb olunan qiyməti ödədikdən sonra sürüdəki "ən gözəl və ən iri" qoyunu seçib götürür. Tacir bu uğurlu al-verinə sevindiyi vaxt, Panurq heç bir söz demədən seçdiyi qoyunu dənizə atır. Bunun ardınca digər qoyunlar da özlərini dənizə atmağa başlayırlar. Basabas düşür və bütün qoyunlar özlərini digərlərindən əvvəl dənizə atmaq üstündə yarışırlar. Qoyunları xilas etmək üçün dənizə tullanan Dindeno özü də suda boğulur.
Qabon
Qabon (République Gabonaise) — Mərkəzi Afrikada dövlət. Paytaxtı Librevil şəhəridir. Fransanın keçmiş müstəmləkəsidir. Afrika qitəsində ən zəngin və stabil dövlət sayılır. Qabon ərazisində dünyada ən iri qalındərili tısbağa populyasiyası aşkar olunub.
Müstəmləkə dövrü
Qabonun ilk əhalisinin piqmeylər olduğu ehtimal olunur. 1471-1473 illərdə porquqallar Qabon sahillərinə çatdı. XVII VƏ XVIII əsrlərin başı Avropalılar zənci ticarətiylə birlikdə fil dişi və eboni ticarətinə yönəldi. 1843-cü ildə Fransa qəti olaraq Qabona yerləşdi. Şimal şərqdən gələn fransızlar yerli xalqı püskürdərək ərazini aldı. 1849-cü ildə azad edilmiş kölələr tərəfindən Librevil şəhəri quruldu ( Libreville "sərbəst şəhər"mənasını verir.) 1886-cı ildə Qabon Fransız müstəmləkəsi oldu. Bura daha sonra Fransız Konqosu ilə birləşdi. 1888 -1904-cü illərdə Qabon, Fransız Ekvatorial Afrikasına bağlı bir müstəmləkə oldu.
Fiziki-coğrafi xarakteristika
Ölkənin iqlimi tropik, hava daim isti və nəmlidir. Ərazinin topoqrafiyası üçün dar sahil düzənlikləri, təpəlik daxili relyef və şərq və şimalda ağacsız böyük düzənliklər xarakterikdir.
İqtisadiyyat
2011-ildə Qabonda neft hasilatı 12,2 mln.tona çatdı. Qabon Afrikanın ən inkişaf etmiş və zəngin ölkəsidir. Ölkənin inkişaf etməkdə olan iqtisadiyyatının əsasını mədənçilik meydana gətirir. Dünyanın dördüncü böyük manqan yataqlarına sahib olan ölkədə neft və uran yataqları da iqtisadiyyata çox böyük qatqı təmin edir. Dağ-qazma və neft xaricində digər əhəmiyyətli fəaliyyət taxta istehsalıdır. Kənd istehsalı isə ümumilikdə gəlir vasitəsi səviyyəsində davam etdirilir.
25 Mart 2011 tarixində Qabonda imzalanan, 17/5/2012 tarixli və 6311 saylı Qanunla təsdiqlənməsi uyğun olan əlavə "Türkiyə Respublikası Hökuməti və Qabon Respublikası Hökuməti arasında turizm sahəsində Əməkdaşlıq Sazişi" nın təsdiqi, Xarici İşlər Nazirliyinin 6/7/2012 tarixli və HUM / 5605340 saylı yazısı üzərinə, 31/5/1963 tarixli və 244 saylı Qanunun 3-cü maddəsinə görə, Nazirlər Assambleyası 24/7/2012 tarixində qərarlaşdırılmışdır.
5 il müddət ilə viza əməliyyatları qaldırılmışdır.
Din
Əhalinin 46,3 %-i Katolisizm, 33,1 %-i Protestantlıq ( başlıca:Pentakostalizm), 9,3 %-i Animizm, 8,8 %-i isə İslam dininə etiqad edir.
Dracocephalum moldavicum
(Dracocephalum moldavicum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
İstinadlar
Dracocephalum moldavicum
Takaşi Şimoda
— keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 1 oyun keçirib.
Koçi bəy
Koçi bəy (ö. təq. 1650) — Sultan IV Murad və qardaşı Sultan I İbrahimə təqdim etdiyi risalələri ilə tanınan XVII əsr Osmanlı müəllif, filosof və dövlət adamı.
Həyatı
Əsl adının Mustafa olduğu və "Koçi"nin isə ləqəbi olduğu bildirilir. Digər qaynaqlarda ləqəbi "Koca" və "Kuçi" olaraq da keçməkdədir. Doğum tarixi, həyatı və vəfat tarixi haqqında dəqiq bilgilər əlimizdə yoxdur. Qardaşının Rusiyada, Koçi bəyin Osmanlıda olduğu kimi yüksək müşavirlik etdiyi bildirilir.
Gəncliyində Rumelidə Albaniyanın Göricə (Korçë) qəsəbəsindən devşirilərək Əndərun məktəbinə qəbul edilmişdir və burada təhsil görmüşdür. Sultan I Əhməddən (1603-1617) IV Murada qədər Əndərunda müxtəlif odalarda vəzifədə olmuşdur. IV Murad (1623-1640) dövründə xas odaya alındı. Padişahın etimadını qazanaraq musahibi və sirdaşı oldu. Bu sifətlə Bağdad səfərində iştirak etdi.
İlk risaləsi, dövlət idarəsində gördüyü yolsuzluqlar haqqında 1631-ci ildə padişaha ərz etdiyi bir məruzədir. Bu risalədə Osmanlı dövlətinin geriləmə səbəblərini I Süleyman dönəminə qədər götürməkdə, fəqət o dövrdə dövlətin güclü olması üzündən bu zəifliklərin yaxşı anlaşılamadığını, ancaq III Murad dönəmində bunların yaxşıca ortaya çıxıb anlaşıldığını irəli sürməkdədir. Bu görüşlər bəzən rəqəmlərlə, bəzən hadisələrlə, bəzən da sərt bir üslubda açıqlamalar ilə izah edilmiş və islahat üçün görüşlər irəli sürülmüşdür. Koçi bəy bu zəifliklərin başda "timar" sisteminin yozlaşmasına bağlı olduğunu savını ortaya atmış və daha intizamlı bir ordu və daha sıx bir dövlət idarəsi uyğulanmasını çarə olaraq irəli sürmüşdür.
Koçi bəy risaləsi IV Murad üzərində böyük təsir buraxmışdı. O zamana qədər IV Murad anasının tövsiyələrinə görə siyasət uyğulamaqda ikən bu tarixdən sonra dövlət idarəsini tamamiylə öz əlinə almış və Koçi bəyin tövsiyələrinə uyaraq islahat etməyə girişmişdir. İçki və siqareti yasaqlamış, qapıqulu əsgərlərinin başçılarını edam etdirmiş, dövlət təşkilatında vəzifəsini sui-istimal edənləri və ehmalları görülənləri cəzalandırmış, rüşvət və digər bəd niyyətləri azaltmağa çalışmışdır.
Koçi bəy uzun illər saray içində vəzifələrdən sonra saray xaricində vəzifələrə də təyin edilmişdir. Sultan İbrahimin son günlərində və ya həmən sonra əməkliyə ayrılaraq Göricəyə getmişdir. Orada nə zaman vəfat etdiyi bilinməməklə bərabər, məzarı Flament qəsəbəsindədir.
Castin Posi
Castin Posi (17 noyabr 1993) — ABŞ-lı peşəkar kişi BMX velosipedçisi. Castin Posi ABŞ-ni beynəlxalq yarışlarda təmsil edir.
Koçi bəy
Həyatı
Sicill-i Osmani onu Siyasi işlərə vaqif, kamil və ağıllı bir zat idi olaraq dəyərləndirir.
Castin Posi
Karyerası
Castin Posi 2015 UCI BMX Dünya Çempionatında 1 km zaman yarışında iştirak etmişdir. O, Belçikada baş tutan yarışlarda 32.167 saniyəlik nəticəsi ilə 17-ci yeri tutdu.
Mahrux Muradova
Mahrux Xəlil qızı Muradova — tanımış müğənni.
Həyatı
Ərdəbil şəhərində, molla ailəsində anadan olub.
1943-ci ildən Azərbaycanda yaşayırdı.
Yasamal qəbristanlığda dəfn edilib.
Sənəti
1990-cı illərdə azadlıqdan sonra Azərbaycan dövlət televizyasında xüsusi musiqili verlişə çəkilib. Musiqili verlişdə "Əziz dostum","Qaragilə","Ayrılıq" ,"Anam yadıma düşdü" ,"Aman təklik əlindən" və "Zabul Segah" muğamını ifa etmişdir.
Mahrux Muradovanın ifasında Mahur, Şur və Cahargah təsnifləri ilə val buraxılıb (1975).
Mükafatları
2002-ci ildən Prezident təqaüdçüsü.
Şəxsi həyatı
Xalq artisti Rübabə Muradovanın bacısı.
Fərhad Əhmədov
Fərhad Teymur oğlu Əhmədov — əslən Azərbaycandan olan rusiyalı iş adamı və siyasi xadim, mesenat və filantropdur.
Həyatı
Fərhad Əhmədovun atası – Teymur Fərəc oğlu Əhmədov uzun illər ərzində rəhbər vəzifələrdə işləmişdir. Son vəzifəsi tikintisinə rəhbərlik etdiyi Göyçay Konserv zavodunun direktoru vəzifəsi olmuşdur. 1969-cu ildə zavodun ilk direktoru olmuşdur. Teymur Əhmədov 1971-ci ildə sosialist əmlakının talanması üzrə saxta ittihamla həbs olunmuş və ən yüksək cəza tədbirinə – güllələnməyə məhkum olunmuşdur. Hökm 1973-cü ildə icra olunmuşdur (dəfn olunduğu yer 2012-ci ildə tapılıb).
T. Əhmədovun həbsi onun bütün ailə üzvlərinin faktiki təcridinə və onların vətəndaş hüquqlarının məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxarmışdır. Bu səbəbdən F. Əhmədov 1971-ci ildə on beş yaşında Azərbaycanı tərk etmiş və Moskvaya köçmüşdür. Öz xatirələrinə görə Bakıdan gedərkən onun cəmi 48 rubl pulu və minimal rus dili biliyi var idi. O, Moskvada 85 nömrəli texniki-peşə məktəbinə (çilingər-montajçı) daxil olur və məktəbi bitirdikdən sonra hərbi xidmətə çağırılır (1975–1977-ci illər, HDD, baş serjant, vzvod komandiri).
Xidməti başa vurduqdan sonra o, komandanlığın tövsiyəsi ilə sənədlərini Moskva Dövlət Beynəlxalq Münasibətlər İnstitutuna (MDBMİ) verir, lakin atasının məhkumluğu səbəbindən qəbul komissiyası tərəfindən qəbul imtahanlarına buraxılmır.
1978-ci ildə F. Əhmədov K. İ. Skryabin adına Moskva Baytarlıq Akademiyasına daxil olur və oranı 1983-cü ildə "Xəz məmulatlarının texnologiyası və əmtəəşünaslığı" ixtisası üzrə qiyabi bitirir.
1986–1994-cü illərdə Londonda yaşamışdır. İlk mərhələdə beynəlxalq bazarlarda xəz satışı ilə məşğul olur. Sonralar SSRİ-nin neft-qaz sənayesi üçün avadanlığın təchizatı, neft və neft məhsullarının satışı üzrə ixtisaslaşan Tansley Trading şirkətini yaradır və ona rəhbərlik edir.
1980–1990-cı illərdə Xəzər dənizi hövzəsində dərin sularda neft-qaz yataqlarının işlənməsi üzrə beynəlxalq layihələrdə bilavasitə iştirak etmişdir. Öncədən qurduğu əlaqələrdən istifadə edərək layihəyə Amerikanın Amoco Eurasia Petroleum Corporation və McDermott International neft şirkətlərinin cəlb edilməsinə şərait yaratmışdır. Əsas sənədlərin işlənib hazırlanmasında iştirak edərək "Əsrin müqaviləsinin" – müstəqil Azərbaycanla neft şirkətlərinin beynəlxalq konsorsiumu arasında Xəzərin enerji ehtiyatlarının işlənməsi haqqında sazişin (20.09.1994-cü ildə Bakıda imzalanıb) reallaşdırılmasına əhəmiyyətli töhfəsini vermişdir. Həmin müqavilə Azərbaycanın indiki səviyyəsinin və rifahının əsasını qoymuşdur.
F. Əhmədovun xatirələrinə görə, hələ SSRİ-nin dağılmasından əvvəl başlamış danışıqlar çoxsaylı siyasi, təşkilati və texniki xarakterli maneələrlə üzləşirdi, lakin artıq müstəqil Azərbaycanda və ilk öncə Natiq Əliyev və Xoşbəxt Yusifzadənin (sonradan Azərbaycan Dövlət Neft Şirkətinin rəhbərləri) daxil olduğu komandanın müntəzəm işi sayəsində müvəffəqiyyətlə başa çatdırıldı.
2002-ci ildə "Nortqaz" QSC-nin Direktorlar şurasına rəhbərlik edir. Qısa müddət ərzində şirkəti zərərli vəziyyətdən sabit mənfəətə gətirib çıxarır. 2005-ci ildə Rusiyanın qaz inhisarçısı "Qazprom"un təzyiqi altında "Nortqaz"ın səhmlərinin 51%-ni ona güzəştə gedir.
2012-ci ildə Əhmədov ona məxsus 49% səhmləri 1,375 mlrd. dollara "Novatek" şirkətinə satır və neft-qaz treyderi statusunu xüsusi investor statusuna dəyişir.
Sahibkarlıq fəaliyyətinə paralel olaraq İ. M. Qubkin adına Rusiya Dövlət Neft və Qaz Universitetinin qiyabi aspiranturasını bitirmiş, iqtisad elmləri namizədi dərəcəsi almaq üçün dissertasiya müdafiə etmişdir. Beynəlxalq Texnoloji Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir.
F. Əhmədov on ildən artıq müddətdir ki, Forbes jurnalının Rusiya versiyasına görə dəyişməz olaraq Rusiyanın 200 ən zəngin adamı reytinqinə daxildir. 2019-cu ilə olan vəziyyətə görə Rusiyanın ən zəngin şəxslərinin reytinqində 67-ci yeri tuturdu (şəxsi var-dövləti 1,4 mlrd. dollar təşkil edir). Forbes-in ümumdünya versiyasına görə milyarderlərin siyahısında 2141-ci yeri tutur.
F. Əhmədov var-dövlətinin qanuniliyini asanlıqla sübuta yetirə bilən Rusiyalı milyarderlərin kiçik çevrəsinə daxildir. O, heç vaxt "girov hərraclarında" iştirak etməyib və dövlətin büdcə subsidiyalarından istifadə etməyən bir neçə iri Rusiya biznesmenindən biridir. Forbes dosyesində Əhmədov self-made man ("uğuruna görə özünə borclu olan şəxs") kimi qeyd olunub.
Siyasi fəaliyyəti
Regionun siyasi və iqtisadi həyatında fəal iştirak edib. Krasnodar diyarında müasir turizm klasterinin inkişafının əsasını qoymuş, diyarın investisiya baxımından cəlbedici region kimi inkişafına imkan yaratmışdır.
FŞ-də işlədiyi dövrdə Hüquqi məsələlər üzrə komitənin üzvü kimi Rusiya Federasiyasının bir sıra qanunvericilik aktlarının işlənib hazırlanmasında və qəbul olunmasımnda iştirak etmişdir.
2007–2010-cu illər ərzində Avropa Şurasının Parlament Assambleyasında (AŞPA) Rusiya nümayəndə heyətinin işində fəal iştirak etmiş, Azərbaycanda da daxil olmaqla, dəfələrlə seçkilərdə beynəlxalq müşahidəçi olmuşdur.
Həmin dövrdə geniş beynəlxalq əlaqələr və münasibətlər qurmuş və onların sayəsində 2015-ci ildə kəskinləşmiş Türkiyə-Rusiya münasibətlərinin normallaşdırılmasına həlledici töhfəsini vermiş – Türkiyə Prezidenti ilə şəxsi görüşündə fikir ayrılıqlarının hər iki tərəfi qane edən yeganə mümkün tənzimləmə variantını təklif etmişdir (bu fakt sonradan Türkiyənin xarici işlər naziri M. Çavuşoğlu tərəfindən elan edilmişdir).
2018-ci ilin yanvar ayında F. Əhmədov digərləri ilə yanaşı "Kreml məruzəsinə" — ABŞ Maliyyə Nazirliyi tərəfindən "ABŞ əleyhdarları ilə sanksiyalar vasitəsilə mübarizə haqqında" (CAATSA) qanununa uyğun olaraq, Amerika Konqresinə təqdim olunmuş sənədə daxil edilmişdir. ABŞ qanunvericiliyi baxımından sənədə daxil edilmə onda sadalanan şəxslər üçün hüquqi nəticələri nəzərdə tutmur.
2006-cı ildə F. Əhmədov ilk direktoru atası olan Göyçay Konserv zavodunu almış və əhəmiyyətli investisiyalardan sonra onun fəaliyyətini bərpa etmişdir.
2009-cu ildən etibarən Teymur Əhmədov adına "AZNAR" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin Direktorlar şurasının sədri və səhmdarıdır. Təkcə ilkin mərhələdə layihəyə 55 mln. dollar investisiya qoymuşdur, bu da həm bazara çıxarılan, həm də ixrac olunan (o cümlədən, ABŞ, Avropa, Yaponiya, Çin, Yeni Zelandiyaya) yüksək keyfiyyətli məhsulların (ilk öncə nar şirəsinin) buraxılışına başlamağa və Azərbaycanın Göyçay və İsmayıllı rayonlarında yüzlərlə iş yeri yaratmağa imkan vermişdir.
Son illər ərzində qida sənayesinin maliyyələşdirilməsindən əlavə, F. Əhmədov kənd təsərrüfatının, o cümlədən balıqçılıq, heyvandarlıq, arıçılıq, üzümçülüyün inkişafına xeyli sərmayə qoymuş, özünə məxsus üzüm bağlarının üzümündən yüksək keyfiyyətli çaxırın istehsalını təşkil etmişdir. Digər irimiqyaslı layihələrə xüsusilə otel və tibb sektoruna sərmayə qoymuşdur.
2020-ci ilə olan vəziyyətə görə iş adamının Azərbaycandakı layihələrə qoyduğu maliyyə vəsaitlərinin ümumi həcmi 200 mln. dollardan artıqdır.
Ailəsi
Üç dəfə evli olub. Həmin nikahlardan altı övladı var.
· Anna Əhmədova (1979-cu il təvəllüdlü)
· Süleyman Əhmədov (2013-cü il təvəllüdlü)
· Ariya Əhmədova (2017-ci il təvəllüdlü)
· Adam Əhmədov (2020-ci il təvəllüdlü)
Həyat yoldaşı – Anna Əhmədova (Adamova), 1983-cü il təvəllüdlü.
F. Əhmədov "Nortqaz" QSC-dəki payını satdıqdan dərhal sonra onun keçmiş həyat yoldaşı – 2000-ci ildən etibarən Rusiyada boşanmış olduğu Tatyana Əhmədova, hüquqi boşluqlardan və milli qanunvericiliklərin fərqli məqamlarından istifadə edərək Londonda məhkəmə iddiası qaldırmışdır. 2016-cı ilin dekabrında London Ali məhkəməsi, Əhmədovun daha öncə əmlakının bir hissəsini keçmiş həyat yoldaşına verməsinə və onun daimi aylıq təminatına baxmayaraq, iddiaçının tərəfini tutmuş, guya "birgə qazanılmış əmlakdan" onun nəfinə 453 mln. funt sterlinq ($585 mln. və ya 41,5%) təyin etmişdir, halbuki keçmiş həyat yoldaşı Londondan kənara çıxmamış və Sibirdə neft-qaz aktivlərinin yaradılmasında iştirak etməmişdir. Qərar F. Əhmədovu apelyasiya vermək texniki imkanından məhrum edən formada qəbul edilmişdir.
Məhkəmənin bu mövqeyinə məhkəmə F. Əhmədovdan əsassız olaraq "Qazprom" və "Novatek"in kommersiya sirrini təşkil edən sənədləri tələb etdikdən sonra F. Əhmədovun onunla əməkdaşlığı rədd etməsi səbəb olmuşdur.
F. Əhmədov məhkəmənin qərarını rədd etmiş, bundan sonra məhkəmə onun aktivlərinin dondurulması haqqında beynəlxalq order dərc etmişdir. Daha sonra T. Əhmədova müvəffəqiyyət qazandığı təqdirdə ona çatacaq məbləğin 30%-i müqabilində Burford Capital beynəlxalq hüquq şirkəti ilə razılaşmışdır.
Məhkəmə çəkişməsinin episentrində F. Əhmədovun ailə üzvlərinə məxsus, London məhkəməsinin orderi əsasında 2017-ci ilin oktyabrında Dubayda üzərinə həbs qoyulmuş Luna yaxtası dururdu. İkiillik proses 2019-cu ilin oktyabr ayında F. Əhmədovun nəfinə qərar çıxarılmaqla və gəminin üzərindən həbsin götürülməsi ilə başa çatdı. Dubay məhkəməsinin qərarının əhəmiyyətli təsiri Burford Capital-ın səhmlərinin 75% aşağı düşməsi olmuşdur.