cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Səid Rüstəmov
İnstrumental əsərləri
Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri orkestri üçün bəstələdiyi əsərləri xronoloji ardıcıllıqla izləyərək müəllifin dəst-xəttinin inkişafı və onun bəstəkar kimi keçdiyi təkamül müşahidə edilmişdir. Bir çox bəstəkarların yaradıcılıq fəaliyyətində xalq çalğı alətləri orkestri üçün yazılmış əsərlər mövcuddur. Səid Rüstəmov xalq çalğı alətləri orkestri üçün əsərləri ifaçı kollektivinin bir neçə il təşkil olunmasından sonra yaratmışdı. Bütün Şərq aləmində milli musiqi alətlərindən ibarət ilk notlu orkestr üçün repertuarın yaradılması mühüm bir vəzifə kimi bəstəkarların qarşısında dayanırdı. Bu orkestri təşkil etmiş Üzeyir Hacıbəyov bu orkestrin rəhbəri olaraq, Azərbaycan xalq mahnılarını, rəqs melodiyalarını orkestr üçün işləyirdi. Bundan məqsəd dinləyicilərə tədricən çoxsəsli musiqini dinlətməyə yiyələnmək idi. Orkestrin konsertmeysteri vəzifəsində çalışan Səid Rüstəmov da Azərbaycan xalq mahnıları və rəqslərinin bir neçəsini xalq çalğı alətləri orkestri üçün işləməklə məşğul olurdu. O, "Yadıma düşdü" aşıq mahnısını və "Yaxanı düymələ" xalq mahnısını orkestr üçün işləmişdi. Bu ilk işlərində Səid Rüstəmov xalq mahnısını sadə akkordlarla harmoniya edərək, orkestr partiturası şəklində yazmışdı.
1930-cu illərdə Səid Rüstəmov Müslüm Maqomayevin "Radio marş", onun "Nərgiz" operasından "Yallı", "Şah İsmayıl" operasından "Müqəddimə" və "Rəqs" musiqilərini orkestr üçün köçürmüşdür. Sonrakı illərdə onun köçürdüyü əsərlərin sırası genişlənmiş, buraya bir çox bəstəkarların əsərləri əlavə olunmuşdur. Səid Rüstəmovun bu orkestr üçün köçürdüyü əsərlərin içərisində Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın mal alan" operettasının musiqisi də mövcuddur. 1938-ci ildə Moskvada keçirilən Birinci Azərbaycan incəsənəti və ədəbiyyatı ongünlüyündə Üzeyir Hacıbəyovun operettası xalq çalğı alətləri orkestrinin müşayiəti ilə, Səid Rüstəmovun köçürməsində ifa olunmuşdur.
Qarşıda daha çətin yaradıcılıq məsələləri dururdu. Belə ki, xalq çalğı alətləri orkestri üçün orijinal əsərlər yaradılmalı idi. Bu sahədə ilk mühüm addımları atan Üzeyir Hacıbəyov olur. Onun bu orkestr üçün yaratdığı ilk əsərlər – 1932-ci ildə yazdığı "Çahargah" və "Şur" fantaziyalarının əhəmiyyəti dəfələrlə qeyd olunmuşdur. Üzeyir Hacıbəyovdan daha sonra Səid Rüstəmov həmin orkestr üçün "Bayatı-kürd" muğamını sərbəst şəkildə işləyərək eyniadlı fantaziyasını yaradır. Beləliklə, xalq çalğı alətləri orkestrində iş Səid Rüstəmovun bəstəkar kimi fəaliyyətinə təsir edir. Üzeyir Hacıbəyli ilə birlikdə Səid Rüstəmov Azərbaycanda bəstəkar yaradıcılığının yeni sahəsini – xalq çalğı alətləri orkestri üçün musiqinin əsasını qoyan şəxslərdən biri olur.
Zemfira Səfərova yazır ki, "Bayatı-kürd fantaziyası bu sahədə ilk nümunələrdən biri kimi həm musiqi, həm də orkestr üzvləri üçün ifaçılıq nöqteyi-nəzərindən qiymətli idi. Şübhəsiz ki, muğama xüsusi maraq göstərməsi, şifahi ənənəli professional musiqimizin bu klassik janrına bələd olması ilk növbə də Səid Rüstəmovun bir ifaçı-tarzən kimi xüsusi təhsil alması ilə bağlı idi." Bəstəkarın tərcümeyi-hallarından məlum olur ki, o, musiqi texnikumunda təhsil aldığı illərdə muğam sənətinin tanınmış sənətkarı Mirzə Mansur Mansurovun sinfində bu sənətə yaxından bələd olmuşdur. Bu, onun bir bəstəkar kimi müraciət etdiyi muğam nümunəsinin işlənilmə tərzini və bu işdə göstərdiyi səviyyəni şərtləndirilmişdı. Səid Rüstəmov haqqında yazılmış kitabçanın müəllifi Zaxar Stelnik bunu xüsusi qeyd edir:
Beləliklə, "Bayatı-kürd" fantaziyası janr etibarilə eyniadlı muğam nümunəsinin xalq çalğı alətləri orkestri üçün işlənməsi olsa da, müəllifin şəxsi, orijinal münasibətini əks etdirirdi. Muğamın intonasiya məzmununun sərbəst təfsiri, xalq çalğı alətlərindən ibarət orkestrin çoxsəsli imkanlarından istifadə vasitəsilə bəstəkarın yaxından bələd olduğu ayrı-ayrı alətlərin ifa potensialını səmərəli və xalq musiqi ifaçılığı ənənələrinə uyğun surətdə tətbiq edərək müəllif, şifahi ənənəli musiqi janrının xüsusiyyətlərini yeni janrda əks etdirir. Zemfira Səfərova yazır ki, "Səid Rüstəmov kiçik həcmli muğamlar sırasına daxil olan və özünəməxsus zəngin intonasiya-melodik məzmunu ilə seçilən populyar "Bayatı-Kürd" muğamını xalq çalğı alətləri orkestri üçün sərbəst şəkildə işləyərkən, ona bəstəkar qələminin köməyi ilə, bəstəkar təfsiri vasitəsilə yeni bədii keyfiyyət gətirmiş, yeni həyat vermişdir." Bundan əlavə, Səid Rüstəmov "Rast", "Şur", "Segah", "Çahargah", "Şüştər" muğamlarını, zərb muğamlardan "Heyratı", "Arazbarı" kimi nümunələri də həmin orkestr üçün işləmişdir.
Səid Rüstəmovun başqa janrlarda – Avropa musiqisindən əxz olunaraq Azərbaycan milli musiqisində mənimsənilmiş ənənəvi janrlarda yazdığı əsərləri də xalq çalğı alətləri orkestrinin iştirak etdiyi ifaçı tərkibi üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu cür əsərlərə – xor, solist və orkestr üçün kantata, tar ilə xalq çalğı alətləri orkestri üçün konsert daxildir.
Səid Rüstəmovun instrumental musiqisindən və xalq çalğı alətləri orkestri üçün yazdığı əsərlər sırasında janr etibarilə bir-birindən fərqli olan ayrı-ayrı pyesləri də mövcuddur. Həcmcə böyük olmayan bu əsərlər də öz bədii dəyərinə görə bəstəkarın yaradıcılıq fəaliyyətində mühüm yer tutur. Səid Rüstəmovun müharibə illərində yazdığı "Qəhrəmani" pyesi buna misaldır. Bu pyes döyüş xarakterli, qəhrəmani əhvali-ruhiyyəli xalq musiqisi nümunələrinin janr üslub cəhətlərini bəstəkar yaradıcılığında təcəssüm etdirən əsərlərdən biridir. Bəstəkar əsərin partiturasında zurna və qoşanağara alətlərinə xüsusi yer verərək, zurna və təbil sədaları altında mübarizəyə qalxıb döyüşə üz tutan xalqın ənənələrini təsvir etmişdir.
Süitaları
thumb|right|280px|Azərbaycan bəstəkarları 1969-cu ildə. Soldan sağa: [[Tofiq Quliyev, Səid Rüstəmov, Ramiz Mustafayev, Qara Qarayev.]]
Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri üçün yazdığı və onun xalq musiqisindən istifadə edərək yazdığı əsərləri içərisində dörd süitası xüsusi yer tutur. 1946-cı ildə o, "Azərbaycan" süitasını və İkinci süitanı, 1948-ci ildə Üçüncü süitanı, 1958-ci ildə Dördüncü süitasını bəstələmişdir.
Səid Rüstəmovun yaradıcılıq təfəkkürü prinsiplərinin süita janrında yazdığı əsərlərdə təzahür etməsini bəzi musiqişünaslar müəyyən dərəcədə onun bir musiqiçi, bəstəkar kimi xalq mənbələri, folklor qanunauyğunluqları, muğam və aşıq yaradıcılığının ənənələri ilə bağlı olması ilə əlaqələndirirlər. Bəstəkarın orkestr musiqisində süita janrına geniş yer verməsinin əsas səbəbini də biləvasitə xalq yaradıcılığı ənənələri ilə bağlı olduğu göstərilir. Səid Rüstəmovun süita janrında yazması təsadüfi deyil. Süita quruluşu, obraz təzadı prinsipinə görə ayrı-ayrı bitkin "nömrələrin" növbələşməsi Azərbaycan muğamı, aşıq dastanları üçün xarakterikdir. Biləvasitə xalq yaradıcılığı musiqilərini yenidən yaratdığı üçün Səid Rüstəmov süitaya maraq göstərir. Süita quruluşu obrazlı kontrasta əsaslanan bir quruluşdur. Müxtəlif tempdə gedən, müxtəlif əhvali-ruhiyyəli nömrələrin növbələşməsinə əsaslanan struktura malikdir. Azərbaycan xalq musiqisində də, şifahi ənənəli sənətdə bu xüsusiyyət mövcuddur. Belə ki, muğamların quruluşunda improvizasiya-reçitativ səciyyəli şöbə və guşələrlə təsnif, rəng kimi epizodların növbələşməsi, həmçinin aşıq dastanları üçün səciyyəvi olan təzadlı epizodların ardıcıllaşması da həmin prinsipə uyğundur.
"Azərbaycan" süitası həm quruluşa baxımından, həm də orkestr səslənməsinin təfsiri nöqteyi-nəzərindən Üzeyir Hacıbəyov ənənələrini davam etdirən əsərlər siyahısına daxildir. Bu əsərləri Üzeyir Hacıbəyobəvun xalq çalğı alətləri orkestri üçün bəstələdiyi iki məşhur fantaziyanın ənənələrinin davamı kimi nəzərdən keçirirlər. "Azərbaycan" süitası quruluşu baxımından Üzeyir Hacıbəyovun fantaziyaları ilə müqayisə edilmişdir. Buradakı qəhrəmani səciyyə daşıyan, təntəli xarakterli parçalarla lirik, mülayim xarakterli epizodların kontrastlı növbələşməsi, süita şəklində təzahür edən silsiləvilik Üzeyir Hacıbəyovun fantaziyalarında aydın görünün cəhətlərlə müəyyən yaxınlığa malikdir. Üç hissədən ibarət süitanın birinc hissəsi "Yürüş" musiqisidir; ikinci hissə həzin lirik mahnıya yaxındır; üçüncü hissə vətəni tərənnüm edən "Himn" musiqisidir.
Xalq musiqisindən istifadə tərzində, folklorun janr əlamətlərinin yaradıcı surətdə işlənilməsi baxımından da Səid Rüstəmovun bu əsəri fantaziyalarla müqayisə edilmişdir, lakin məhz folklor mənbələrindən istifadə sahəsində Səid Rüstəmovun süitasında xüsusi genişlik, əhatəlik mövcuddur. Həmçinin yeni janr prototiplərinin istifadə edilib. Süitanın giriş bölməsində və birinci hissəsində cəngi üçün səciyyəvi olan xüsusiyyətlər nəzərə çarpır.
İkinci hissədə lirik mahnı və rəqs, birinci hissənin epizodlarından birində isə muğama xas olan məqam-intonasiya, tematizm ünsürlərindən istifadə olunmuşdur.
Süitadakı mövzuların bəzi hissələri intonasiya materialında bəzi xüsusiyyətlərlə nəzərə çarpır. Bu xüsusiyyət sovet dövründə fəaliyyət göstərən bir çox bəstəkarların musiqisi üçün səciyyəvi olmuşdur. Süitanın birinci və üçüncü hissəsindəki mövzularda sözügedən dövr populyar olduğu kimi, kütləvi mahnı janrının intonasiya-obrazlı məzmunu ilə yaxınlıq hiss olunur. Bəstəkarın yaradıcılığında Azərbaycan musiqisinin intonasiyaları əsas yer tutduğuna görə, əsərin musiqi dilinin bütün cəhətləri – melodik məzmunu, ritmik cəhətləri, bəstəkar tərəfindən harmonizə tərzi boyalarla yaradılmışdır. Süitanın orkestrləmə tərzində də xalq çalğı alətlərinin ənənəvi tembrlərindən istifadə edildiyinə görə, "Azərbaycan" süitası məşhurlaşaraq, Azərbaycan milli musiqisinin nümunəsi kimi tarixə düşmüşdür. Uzun müddət xalq çalğı alətləri orkestrinin solisti vəzifəsində çalışmış Oqtay Quliyev "Azərbaycan" süitasının həm obrazlı emosional məzmunu, həm də ifaçılıq baxımından, orkestr musiqiçilərinin süitanın inkişafında oynadığı rol baxımından yüksək qiymətləndirərək yazırdı:
Xalq çalğı alətləri orkestri üçün ikinci süitasında Səid Rüstəmov ifaçı heyətinə xor da daxil etmişdir. Bu da əsəri bəstəkarın əvvəlki süitasından fərqləndirir. İkinci süita da üç hissədən ibarətdir. Bəstəkarın hissələrə verdiyi başlıqlar əsərin proqramlı məzmununa malik olduğunu göstərir və hissələrdən hər birinin məzmunu haqqında ümumi təsəvvür yaradır. Süitanın birinci hissəsi "Şən həyat", ikincisi "Lirik", üçüncüsü "Aşıq mahnısı" adlanır. İkinci süitanın musiqi materialı Azərbaycan xalq rəqslərindən ibarətdir. Final hissəsinin adında müəllif aşıq musiqisinin intonasiya quruluşuna müraciət etmişdir. Əsərə daxil edilmiş xor final hissədə səslənir.
Səid Rüstəmovun üçüncü dəfə süita janrına müraciəti "Rəqs" süitasının yaranması ilə nəticələnir. Bu əsərdə də Səid Rüstəmov Azərbaycan milli rəqs musiqisinin zəngin intonasiya-ritmik məzmunundan istifadə etmişdir.
Səid Rüstəmov xalq rəqslərinin janr xüsusiyyətləri və ritm-intonasiya cəhətlərini bəstəkar yaradıcılığına gətirmişdir. Bu işdə onun folkor materialına yaxından bələd olması mühüm rol oynamışdır. Belə ki, 1930-cu illərdə ETMK-nin işində fəal iştirak edən Səid Rüstəmov başqa folklor nümunələri ilə yanaşı, xalq rəqs melodiyalarını da nota köçürməklə məşğul olmuş və 1937-ci ildə onun "Azərbaycan xalq rəqsləri" toplusu nəşr edilmişdi. Bu iş prosesində bəstəkar xalq rəqs musiqini nümunələrini yaxından öyrənmiş, bu nümunələrin melodik, ritmik xüsusiyyətlərinin incəliklərinə yaxından bələd olmaq imkanı əldə etmişdi. Səid Rüstəmovun sonradan yaratdığı İkinci və Üçüncü süitaları milli rəqs musiqisinin ruhu və bədii cəhətlərinin bəstəkar yaradıcılığında təcəssüm etdirən əsərlərdən biri olmuşdur.
Üçüncü süita da hissələrdən hər birində proqramlı sərlövhələrin verilməsi ilə diqqəti cəlb edir. Əsərin birinci hissəsi "Cıdır", ikinci hissəsi "Gəlinlər", üçüncü hissəsi "Yallı" adlanır. Bəstəkar bu əsərdə xalq şənliyini, səciyyəvi olan lövhələri ardıcıl surətdə musiqidə əks etdirmişdir. Birinci hissənin musiqisi olduqca nikbin ovqatı ifadə edərək, olduqca fəal duyğuları, ehtiraslı obrazları təcəssüm etdirir. İkinci hissə bayram şənliyində rəqs edən, yallı gedən qız-gəlinlərin oynaq əhvali-ruhiyyəsini, eyni zamanda zərifliyini ifadə edən rəqsdir. Süitanın üçüncü hissəsində əvvəlki gümrah, təntənəli obrazlar yenidən göz önündə canlanır – burada yallı rəqsinə qoşulmuş böyük bir insan kütləsinin şənliyi öz əksini tapmışdır. Süitada hissələrin fasiləsiz bir-birini əvəz etməsi sayəsində ümumi bayram ovqatı, şənlik ab-havası başlanğıcdan sonadək saxlanılır.
Üçüncü süita Səid Rüstəmovun xalq rəqs musiqisinin janr, məqam-melodik, metroritmik, tembr xüsusiyyətlərindən yaradıcı surətdə istifadə etməsinin daha bir parlaq nümunəsidir. Əsərin ikinci və üçüncü hissələrində Azərbaycan xalq rəqslərinin iki növü – aramlı lirik rəqs və şən yallı rəqsinin tipik cəhətləri öz əksini tapmışdır.
Səid Rüstəmov 1950-ci illərdə də süitaya müraciət edərək, bu janrda özünün dördüncü əsərini yaradır. Dördüncü süita da janr xarakterli əsər olaraq, mahnı və rəqs xüsusiyyətlərini təcəssüm etdirir. Dörd hissədən ibarət olan bu süitada da bəstəkar lirik xalq mahnısına (ikinci hissə), şıltaq, məzəli rəqs növünə (üçüncü hissə), ehtiraslı, çevik "Qaytağı" rəqsinin (dördüncü hissə) janr-intonasiya məzmununa müraciət edərək, folklor ənənələrinin zövqlə, səmərəli istifadə edir. Bu əsərin hissələrinin də proqramlı başlıqları vardır. Birinci hissə "Giriş"dir, ikinci hissə "Lirik mahnı", üçüncü hissə "Məzəli rəqs", dördüncü hissə – "Qaytağı"dır.
Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri orkestri üçün yaratdığı süitalarında, bəstəkar bu əsərlərində həm folklor, həm də şifahi ənənəli Azərbaycan musiqisinin janr zənginliyindən istifadə edir. Milli musiqi janrlarının ən müxtəlif nümunələrinin xüsusiyyətlərindən istifadə etməklə o, bunlara yeni keyfiyyət verərək, xalq çalğı alətləri orkestri üçün repertuar yaratmış olur. "Azərbaycan" süitasında müxtəlif folklor janrlarına əsaslanma xüsusilə nəzərə çarpır. Burada həm muğam (birinci hissə), həm lirik xalq mahnısı (ikinci hissə), həm cəngiyə (üçüncü hissə) xas olan cəhətlər müşahidə edilir. İkinci süitada bəstəkar partituraya vokal musiqi (xor) daxil edərək, aşıq musiqisinin xüsusiyyətlərindən istifadə edir. Üçüncü və Dördüncü süitalarda isə xalq rəqs musiqisinə bələd olduğunu nümayiş etdirən bəstəkar aramlı qadın rəqsindən yallıya, çılğın qaytağıya qədər müxtəlif folklor növlərinin xüsusiyyətlərini canlandıraraq, milli rəqs musiqisinin rəngarəngliyini canlandırır. Müxtəlif rəqs növlərinin təzadı bu süitaların quruluş prinsipini müəyyən edir.
Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri orkestri üçün yaratdığı süitalar xalq mahnı-rəqs yaradıcılığının silsiləvi quruluşunun orkestr əsərlərində özünəməxsus istifadəsi ilə seçilir. Bu əsərlərdə Səid Rüstəmov müraciət etdiyi folklor nümunələrinin qanunauyğunluqlarına bələd olduğunu, bunların məqam-intonasiya, metroritmik, faktura xüsusiyyətlərindən istifadə etmək bacarığını nümayiş etdirir. Səid Rüstəmovun folklorşünas kimi fəaliyyəti, xalq mahnı və rəqslərinin toplanması sahəsində gördüyü işlər onun üçün xalq musiqisinin öyrənilməsi məktəbində böyük rol oynamışdır. Digər tərəfdən bu əsərlərin meydana gəlməsi Səid Rüstəmovun xalq çalğı alətləri orkestrinin imkanlarına yaxından bələd olan dirijor olması ilə də biləvasitə əlaqədar idi. Beləliklə, Səid Rüstəmovun iki sahədə – folklorşünaslıq və xalq çalğı alətləri orkestrinə dirijorluq sahəsində folklor musiqisi ilə yaradıcılıq təması öz bəhrəsini vermişdir. Bu onun bəstəkar kimia yaradıcılığında bir şaxənin yaranması və bu sahədə fəaliyyətinin formalaşmasını təmin etmiş oldu.
Tar ilə Xalq Çalğı Alətləri Orkestri üçün "Konsert" əsəri
Səid Rüstəmovun ifaçı kimi təhsil alması da onun yaradıcılığını istiqamətləndirən mühüm amillərdən biri olmuşdur. Bəstəkarın instrumental yaradıcılığında bu, nəzərə çarpır. Səid Rüstəmovun tar ilə xalq çalğı alətləri orkestri üçün ilk konsert nümunəsini bəstələməsi də bununla bağlı idi.
1967-ci ildə yazılmış bu əsərdə Səid Rüstəmov Azərbaycanın milli musiqi aləti olan tarın spesifik ifa imkanlarını, həm xalq çalğı alətlərindən ibarət bütov orkestrin səslənmə xüsusiyyətlərini Avropa musiqisinin klassik nümunəsi olan konsertin quruluş qanunları ilə üzvi surətdə birləşdirmişdir.
Konsertdə klassik sonatalı-simfonik silsilənin qanunauyğunluqlarını gözlənilmişdir. Həm ümumi konsepsiyası baxımından, həm hissələrin qarşılıqlı münasibəti və bunlardan hər birinin silsilədə daşıdığı dramaturji baxımından, həm tətbiq edilmiş formalar nöqteyi-nəzərdən bu əsərdə konsertin ənənəvi cəhətləri öz əksini tapmışdır. Eyni zamanda, əsər bütünlüklə şifahi ənənəli musiqinin köklərindən yaranmış musiqi dilinə malikdir.
Konsertin ən dəyərli cəhətlərindən biri də tar alətinin yeni istifadəsi ilə bağlıdır. Əsərdə tarın bədii və texniki imkanlarının geniş spektri təqdim edilmişdir. Solo partiyasını ifa edən tarın orkestrlə və eyni zamanda hər iki tərəf-müqabilin – solistin və orkestrin ifası, qəribə həmahəngliyi, klassik konsertin mütləq əlamətlərindən biri burada gözlənilir. Tar alətinin geniş tembr imkanları və virtuoz texniki cəhətləri isə birinci hissədəki kadensiyada cəmləşmişdir. Tarın xüsusiyyətlərini mənimsəmiş, eyni zamanda muğam ənənələrinə yaxından bələd olan Səid Rüstəmov kadensiyada muğam ifaçılığında tətbiq edilən spesifik ifa üsulları, ştrixlərdən istifadə etmiş tarın bütün registrlərində səslənmə imkanlarını nümayiş etdirmişdir. "Çahargah" muğamının intonasiya materialı kadensiyada yaradıcı surətdə işlənilmiş və effektli bir solo epizodu şəklində ifaçıya öz məharətini göstərmişdir.
Dirijorluq fəaliyyəti
thumb|280px|left|Səid Rüstəmov [[Azərbaycan Dövlət Xalq Çalğı Alətləri Orkestrinin üzvləri ilə birlikdə.]]
Səid Rüstəmovun fəaliyyətinin mühüm bir sahəsi onun xalq çalğı alətləri orkestri ilə bağlıdır. Onun bir bəstəkar kimi yaradıcılığı da biləvasitə orkestr fəaliyyəti ilə əlaqədar olmuşdur. Ümumiyyətlə, xalq çalğı alətləri orkestri Səid Rüstəmovun bütün yaradıcılıq yolunda onun bəstəkarlıq fəaliyyətini və təşkilatçılıq işini istiqamətləndirən güclü bir amil kimi çıxış etmişdir. Səid Rüstəmovun xalq musiqi nümunələri üzərində apardığı iş üçün isə bu orkestr təcrübə, sınaq, yaradıcılıq fəaliyyətində əsaslı rol oynamışdır.
Səid Rüstəmovun fəaliyyətində əsas yer tutan Üzeyir Hacıbəyov həm də bəstəkarın dirijor kimi fəaliyyətə başlamasının təşəbbüskarı olmuşdur. Üzeyir Hacıbəyov 1931-ci ildə Azərbaycan Radio Komitəsi nəzdində yaratdığı xalq çalğı alətlərindən ibarət ilk notlu orkestrin dirijoru kimi fəaliyyət göstərdiyi dövrdə Səid Rüstəmov həmin orkestrdə konsertmeyster və dirijor köməkçisi vəzifəsində çalışmışdır. Artıq bir neçə il sonra – 1935-ci ildə Üzeyir Hacıbəyov orkestrin bədii rəhbəri və baş dirijoru vəzifəsini Səid Rüstəmova həvalə etdi. Bu həvalə ilə Üzeyir Hacıbəyov həmin orkestrin uğurlu fəaliyyətini artırmış oldu, həm də cavan musiqiçinin yeni yaradıcılıq fəaliyyəti, dirijor kimi inkişaf etməsi yolunda ona ilk təkan və dəstəyi vermiş oldu.
Zemfira Səfərova hadisə ilə bağlı qeyd edir:
Bundan sonra təqribən 40 il – 1973-cü ilə qədər Səid Rüstəmov orkestrə rəhbərlik etmiş, onun başçılığı altında həmin ifaçı kollektivi böyük uğurlar əldə etmiş, inkişaf etmiş, ayrı-ayrı instrumental ifaçıları, həmçinin müğənni və bəstəkarların təhsil aldığı məktəb kimi mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. Eyni zamanda bu orkestr Səid Rüstəmov yaradıcılığının bütov bir sahəsinin, həm də bilavasitə xalq musiqisi ilə, şifahi ənənəli musoqi nümunələri – muğamlarla, xalq mahnı və rəqs yaradıcılığı ilə bağlı olan şaxəsinin inkişafında mühüm rol oynamışdır.
Xalq çalğı alətləri orkestri 22 nəfər musiqiçidən ibarətdir. Buraya tar, kamança, balaban, dəf, nağara ifaçıları daxil idi. Üzeyir Hacıbəyovun bu xalq musiqiçilərini elementar musiqi nəzəriyyəsi ilə tanış etmək, onların notun üzdən oxunması bacarığını inkişaf etdirmək istiqamətində apardığı işdə, eləcə də onları ansambl şəklində ifasını inkişaf etdirməkdə Səid Rüstəmov onun köməkçisi idi. Həmin musiqiçilərin orkestr ifaçısı kimi inkişaf etməsi, professional səviyyə əldə etməsi üçün bu işin aparılması olduqca vacib idi.
Xalq çalğı alətlərindən ibarət orkestrin tərkibinin tədricən yeni alətlərlə zənginləşdirilməsi, həm musiqiçilərin sayca artması, buraya fortepianonun daxil edilməsi, Moskvada keçirilən İkinci Azərbaycan incəsənəti və ədəbiyyatı ongünlüyünə hazırlıq dövründə sazlar qrupu, qanun, qoşanağaranın da əlavə olunmas bunun ifa imkanlarını xeyli genişləndirmiş oldu.
Səid Rüstəmov orkestrin inkişaf etməsi, peşəkar ifaçı kollektivinin inkişafında mühüm xidmətlər göstərmişdir. İlk növbədə özü tar ifaçısı olaraq, həm bu alətin, həm də xalq çalğı alətlərinin başqa növlərinin bədii və texniki imkanlarına yaxından bələd olan Səid Rüstəmov bütün bilik və bacarığını bu orkestrin təkamülünə istiqamətləndirmişdir. O, orkestrin qruplarından hər birinin xüsusiyyətlərini bilir, mizrablı simlilər, kamanla ifa edilən simlilər, nəfəs alətləri, zərb alətləri qruplarının tembr imkanlarından mümkün qədər səmərəli istifadə etməklə, orkestrin peşəkar səslənməsinə nail olmuşdur. Xalq çalğı alətləri orkestrini klassik tərkibinin formalaşmasında, eləcə də bu orkestrə dirijorluğun əsaslarının işlənilməsi üçün zəruri olan təcrübənin yaradılmasında Səid Rüstəmovun böyük rolu olmuşdur.
Səid Rüstəmov orkestrin repertuarının genişləndirilməsinə çalışmışdır. Orkestrin təşkil edildiyi ilk illərdə repertuar probleminin həlli məqsədi ilə Üzeyir Hacıbəyov bir sıra musiqiçiləri də orkestr üçün işləmələr yaratmağa cəlb etmiş, dünya musiqisi nümunələrinin – Volfqanq Motsart, Frans Şubert, Edvard Qriq, Jorj Bize, Zaxariya Palişavili kimi bəstəkarların əsərləri orkestr üçün işlənilmişdi. Bu işdə Üzeyir Hacıbəyov, N. Xeyfets, Zaxar Stelniklə yanaşı Səid Rüstəmov da fəal iştirak edirdi. Üzeyir Hacıbəyov tərəfindən bu orkestr üçün ilk fantaziyalar yazıldıqdan, Səid Rüstəmov da xalq çalğı alətləri orkestr üçün özünün ilk orijinal əsərlərini yaratdıqdan sonra dünya musiqisi nümunələrinin orkestr üçün köçürülməsi işi davam etdirilirdi. Səid Rüstəmov rus və Avropa bəstəkarlarının bədii və texniki cəhətdən mürəkkəb əsərlərinin orkestr tərəfindən ifasının əhəmiyyətini yaxşı başa düşürdü. Bu əsərlər orkestr üçün mühüm idi. Eyni zamanda bu əsərlərin Azərbaycan xalq çalğı alətlərinin imkanlarını nəzərə alaraq orkestr üçün köçürülməsi və repertuara daxil edilməsi nəticəsində dünya musiqisinin ən tanınmış nümunələri geniş dinləyici kütləsinə tanıdılırdı. Bu da orkestrin musiqi maarifi və təbliğatı istiqamətində fəaliyyət göstərməsi demək idi.
Xalq çalğı alətləri orkestrinin peşəkarlıq səviyyəsi və nüfuzunun yüksəlməsi Səid Rüstəmovla yanaşı, başqa bəstəkarların yaradıcılığında mühüm yer tutan bir amil idi. Üzeyir Hacıbəyovunun "Çahargah" və "Şur" fantaziyaları, "Cəngi" pyesi, Səid Rüstəmovun "Bayatı-kürd" fantaziyası, "Şadlıq-rəqsi" əsəri, "Qəhrəmani" pyesi, süitaları ilə yanaşı Azərbaycan bəstəkarları tərəfindən bu orkestr üçün müxtəlif illərdə yazılmış orijinal əsərlər meydana gəlmişdir. Ağabacı Rzayeva ("süita"), Cahangir Cahangirov ("Lirik rəqs"), Soltan Hacıbəyov ("Bolqar süitası", "Çex rəqsi"), Süleyman Ələsgərov ("Skertso", fortepiano və orkestr üçün "Fantaziya", "Sözsüz mahnılar", qanun ilə orkestr üçün "Poema", bir çox pyeslər), Adil Gəray ("Gülüstan rəqsi", "Bağçakürd"), Cahangir Cahangirov ("Misir lövhələri"), Hacı Xanməmmədov ("Azərbaycan eskizləri", süitalar), Ramiz Mustafayev ("süita"), Zakir Bağırov ("süita"), Əyyub Abbasov ("Hicaza bənzər", "Kürdü", "Sevinc valsı"), Qəmbər Hüseynli ("Lirik rəqs"), N. Məmmədov ("Naxçıvan təranələri"), Xəlil Cəfərov ("Rəqs süitası") xalq çalğı alətləri orkestri üçün müxtəlif janrlı əsərlər bəstələyirlər. Orkestrin professionallıq səviyyəsinin artması bunun üçün sonatalı-simfonik janra aid olan irihəcmli əsər nümunələrinin də yaranmasını şərtləndirir. Səid Rüstəmovun tar ilə xalq çalğı alətləri orkestri üçün Konserti, Fikrət Əmirovun fortepiano ilə xalq çalğı alətləri üçün Konserti, Hacı Xanməmmədovun Simfoniyyettası, Ramiz Mirişlinin orkestr üçün Konserti, Süleyman Ələsgərovun tar ilə orkestr üçün Konserti yaranır. Orkestr repertuarının belə mürəkkəb nümunələrlə zənginləşməsi dirijora və ifaçılara qarşı daha böyük tələblər irəli sürür. Onlar bu tələblərin öhdəsindən gəlmək üçün çalışmağa davam edirlər.
Xalq çalğı alətləri orkestri bir çox musiqiçilərin yaradıcılıq fəaliyyətində mühüm rol oynamış və peşəkarlıq məktəbinə çevrilmişdir. Üzeyir Hacıbəyovun təşəbbüsü ilə təşkil edilən zaman Əhməd Bakıxanov, Qurban Pirimov, Bəhram Mansurov kimi tarzənlər, Qılman Salahov, Hafiz Mirzəliyev, kimi kamança ifaçıları bu orkestrdə çalışmışlar. Sonradan orkestrə gəlmiş Adil Gəray, Əhsən Dadaşov, Hacı Məmmədov, Sərvər İbrahimov, Baba Salahov, Elman Bədəlov, Bəhruz Zeynalov, Fərhad Dadaşov, Şəmsi Kərimov, Ramiz Quliyev, Şəfiqə Eyvazova, Ceyran Haşımova və başqa instrumental ifaçılar üçün də Səid Rüstəmovun rəhbərlik etdiyi bu orkestr böyük peşəkar məktəb rolunu oynamışdır. Orkestr həmçinin Seyid Şuşinski, Bülbül, Zülfü Adıgözəlov, Hüseynqulu Sarabski, Xan Şuşinski, Ağababa Bünyadzadə, Rəşid Behbudov, Şövkət Ələkbərova, Tükəzban İsmayılova, Fatma Mehrəliyeva, Qulu Əsgərov, Gülağa Məmmədov, Zeynəb Xanlarova, İslam Rzayev, Lütfiyar İmanov, Firəngiz Əhmədova, Fidan Qasımova, Xuraman Qasımova kimi müğənnilərlə sıx əməkdaşlıq etmişdir. Həmin müğənnilərin orkestrin müşayiəti ilə etdiyi musiqi nümunələri Azərbaycan Televiziyası və Radiosunun "Qızıl fondu"na daxil olmuşdur. Zemfira Səfərova yazır ki, "Xalq çalğı alətləri orkestri və Səid Rüstəmovun dirijor kimi musiqiçilərlə ünsiyyəti hər iki tərəf üçün səmərəli olmuşdur. Bu ifaçılarla yaradıcılıq əməkdaşlığı Səid Rüstəmovu bir bəstəkar kimi də gözəl mahnı və romanslar bəstələməyə ruhlandırmışdı."
Xalq musiqisinə töhfələri
Səid Rüstəmov yaradıcılıq şaxələrindən biri də bəstəkarın xalq musiqisinə münasibəti ilə bağlıdır.
Zemfira Səfərova qeyd edir ki, "Səid Rüstəmovun xalq musiqisinə bağlılığı, onun folklora qarşı xüsusi münasibətini, onun bir bəstəkar və vətəndaş kimi xəlgilik prinsipinə fəaliyyət göstərdiyi bütün sahələrdə sədaqətini və bu prinsipin Səid Rüstəmov yaradıcılığının, onun dəstxəttinin ən parlaq nəzərə çarpan cəhət olduğunu peşəkar musiqiçilər də, həvəskarlar da yaxşı başa düşürlər. Şübhəsiz ki, geniş dinləyici kütləsinə Səid Rüstəmov musiqisini sevdirən ilk növbədə məhz bu xüsusiyyətdir."
Əfrasiyab Bədəlbəyli qeyd edir:
Qara Qarayev bildirmişdir: "Üzeyir Hacıbəyovun ləyaqətli şagirdlərindən olan Səid Rüstəmov xalq mahnılarına məhəbbətlə yanaşmağı, xalq ruhuna daha yaxın və xalqın başa düşəcəyi realist musiqi əsərləri yaratmağı, folklordan bacarıqla istifadə edərək, xalq musiqisinin gözəl xüsusiyyətlərini mənimsəməyi öz müəllimindən öyrənmişdir."
Tanınmış bəstəkar Tofiq Quliyev Səid Rüstəmovun dəst-xəttinin başlıca xüsusiyyəti haqqında fikirlərini bu cür ifadə etmişdir: "Bəzən düşünürsən, bəstəkarın müvəffəqiyyətinin əsas sirri nədədir. Məncə bunun səbəbini Səid Rüstəmovun istedadının təbiiliyində, səmimiliyində, dərin xəlqiliyində, geniş milli koloritə malik olmasında axtarmaq lazımdır."
Əyyub Abbasov qeyd edir ki, "Məndən soruşsalar ki, Səid Rüstəmov yaradıcılığının sirri nədədir, onun istedadının minlərlə pərəstişkarı kimi mən də cavab verərdim: səmimilik, sadəlik, aydınlıq, özünəməxsusluq. Göründüyü kimi, burada heç elə bir sirr yoxdur, çünki bunların hamısı hər bir istedada xas olan cəhətlərdir, lakin Səid Rüstəmovun Azərbaycan xalq musiqisinə qarşı qəribə bir eşitmə qabiliyyəti vardır. O, öz əsərlərini yaradarkən xalq musiqisinin intonasiya xüsusiyyətlərindən çox bacarıqla və geniş istifadə edir. Səid Rüstəmovun yaradıcılıq laboratoriyasında meydana gəlmiş mahnıların sönməyən, azalmayan populyarlığının daha bir sirri folklorla belə dostluğundadır."
Səid Rüstəmovun bəstəkar kimi yaradıcılıq fəaliyyəti onun orkestrlə işinin (əvvəl konsertmeyster, daha sonra dirijor) başlandığı dövrdən götürülür. Xalq musiqisi nümunələrinin işləmələrindən yaradıcılıq fəaliyyətinə başlayan bəstəkar daha sonra bu sahədə fəaliyyətini genişləndirir. Bu dövrdə Səid Rüstəmov xalq musiqi nümunələrinin toplanması sahəsində bir çox işlər görmüşdü. Səid Rüstəmov fəaliyyətinin ilk mərhələsindən müxtəlif sahələrlə əlaqəsində və bu əlaqənin başlıca şərti kimi xalq musiqisi əsas götürülür.
Bəstəkarın tərcümeyi-halından məlum olur ki, o, hələ uşaq ikən qardaşının tarda çaldığı xalq mahnıları, rəqs melodiyaları, muğamları çox sevmişdir. Bakıya gəldikdən sonra Üzeyir Hacıbəyov bəstəkarın xalq musiqisinə olan marağını görüb, onun bəstəkar kimi fəaliyyətində rol oynayır.
Zemfira Səfərova yazır ki, "Üzeyir Hacıbəyovun himayəsi altında musiqi sənətinə qədəm qoyan digər musiqiçilər kimi, Səid Rüstəmovun sənətkar kimi dünyagörüşü, musiqidə xəlqilik prinsipinə münasibəti, bu problemin bəstəkar yaradıcılığında axtarıb-aradığı həlli yollarında tutduğu mövqeyi də böyük müəlliminin tövsiyələri ilə, təlqin etdiyi estetik prinsiplərlə müəyyən olunmuşdu."
Üzeyir Hacıbəyov qeyd edir ki, "İlk gözəl nəğmə və rəqs melodiyalarının yaradıcı xalq özüdür. Bizə bu gün nümunə olan xalq nəğmələri əsrlərdən bəri işlənə-işlənə yaradılmış və yalnız bizim zəmanəmizdə həqiqi bədii formalar almışdır… kompozitorun nəinki ümumi musiqi kulturası sahəsində, bəlkə xalq musiqisi sahəsində də ciddi musiqi məlumatı olmalıdır. O, yaradıcılıq işinə başlamazdan əvvəl özünün kompozitorluq fəaliyyətinə nə qədər hazır olduğunu ciddi və düşüncəli surətdə yoxlamalı, sonralar məharətlə istifadə edə bilmək üçün xalq folklorunu öyrənməlidir. Şəxsən öz haqqımda bunu deyə bilərəm ki, mən xalq musiqisini əsaslı surətdə öyrənməyincə böyük əsərlər yazmağa tələsməmişəm." Bu ənənəni Səid Rüstəmov qəbul etmiş və sadiq qalmışdır.
1932-ci ildə Konservatoriya nəzdində Bülbülün rəhbərliyi ilə xalq musiqisini öyrənən elmi tədqiqat musiqi kabinəsi – ETMK təşkil edildiyi zaman Asəf Zeynallı, Qara Qarayev, Cövdət Hacıyev, Fikrət Əmirov, Tofiq Quliyev, Zakir Bağırov, M. İsmayılov kimi cavan musiqiçilərlə yanaşı Səid Rüstəmov da burada işə cəlb edilmişdi. Onun kabinədə göstərdiyi fəaliyyət aktiv və məhsuldar olmuşdur.
Səid Rüstəmovun nota yazdığı xalq rəqsləri, xalq mahnıları, eləcə də aşıq mahnıları folklorşünaslıq üçün əyani vəsait kimi qiymətli olan toplularda nəşr olunur. 1937-ci ildə işıq üzü görmüş "Azərbaycan rəqs havaları" vəsaiti Cabbar Qaryağdıoğlunun ifasından yazılaraq 1938-ci ildə nəşr edilmiş "50 Azərbaycan xalq mahnısı" vəsaiti həm xalq musiqisinin tədqiqində, həm də tədris prosesində əhəmiyyətini itirməyən dəyərli vəsait hesab olunur. Həmin topluların sonrakı illərdə təkrar nəşr edilməsi bunlara olan tələbatın azalmadığını təsdiq etmişdir. "Azərbaycan xalq rəqsləri" vəsaiti 1950-ci ildə təkrar çap edilmişdir. Cabbar Qaryağdıoğlunun ifasından yazılmış mahnılarla yanaşı, Səid Rüstəmovun qələmə aldığı başqa xalq mahnıları da var. Bu mahnılar Fikrət Əmirovun və Tofiq Quliyevin nota saldığı nümunələrlə bərabər tanınmış müğənni Bülbülün redaktəsi ilə iki cilddən ibarət toplu şəklində nəşr edilmişdir. Bu toplunun iki cildində təqdim edilmiş xalq mahnıları içərisində 130-dan artıq nümunə Səid Rüstəmovun nota yazdığı mahnılardır. Həmin ikicildlik toplunun birinci cildi 1981-ci ildə, ikinci cildi isə 1982-ci ildə təkrarən nəşr edilmişdir.
Aşıq mahnılarının toplanıb notlaşdırılması üzrə Səid Rüstəmovun apardığı iş də bu sahədə ilk təşəbbüs olaraq, əhəmiyyətli idi. 1938-ci ildə Səid Rüstəmovun Aşıq Əsəd, Aşıq Mirzə, Aşıq Fətulla kimi sənətkarların ifasından yazıb nota saldığı dörd dəftərdən ibarət aşıq mahnıları məcmuəsi çap olunur. Bu məcmuə toplanıb nəşr edilmiş folklor materialı içərisində nadir biblioqrafik nümunələrdən biri olaraq saxlanılır. Burada toplanan nümunələr içərisində "Kürdü" (Aşıq Fətullanın ifasında), "Koroğlu cəngisi", "Qəhrəmani", "Şərili" (Aşıq Mirzənin ifasında), "Qarabağ qaytarması", "Duraxanı" (Aşıq Əsədin ifasında) kimi nümunələr mövcuddur. Səid Rüstəmov aşıq mahnılarını nota salaraq sadəcə əyani musiqi nümunələri kimi təqdim etməmiş, həmçinin iş prosesində müşahidə etdiklərini – aşıq musiqisinin müxtəlif üslub xüsusiyyətləri, aşıq mahnılarının oxuma tərzi, bunların quruluşu, melodik və ritmik xüsusiyyətləri, mətnlə əlaqəsi, saz alətinin quruluşu və instrumental müşayiətin rolu, eləcə də bir çox başqa məsələlər barəsində öyrəndiklərini həmin toplulara giriş sözündə açıqlamışdır. Bu müqəddimələr Səid Rüstəmovun folklorşünas kimi mənimsədiyi nəzəri biliklərini və aşıq musiqisini nota köçürərkən əldə etdiyi təcrübəni əks etdirmişdir.
Aşıqşünaslıq istiqamətində araşdırmalar aparan alimlər ilk növbədə məhz Səid Rüstəmovun nota saldığı aşıq musiqisi nümunələrinə əsaslanmışdır. Rus alimi Vladimir Belyayev üçün də, milli musiqişünaslıqda aşıq yaradıcılığının tanınmış tədqiqatçısı Ə. Eldarova üçün də bu nümunələr əsas tədqiqat materialı olmuşdur.
Səid Rüstəmovun özünün verdiyi məlumatda bildirir ki, onun toplayıb notlaşdırdığı xalq mahnılarının sayı işıq üzü görmüş nümunələrdən çox olmuşdur. Bəstəkar əlavə edir ki, "Vaxtı ilə məşhur ustad xanəndə Cabbar Qaryağdıoğlunun ifasında dörd yüzdən artıq mahnını nota salmışdım. Böyük musiqi həvəskarı Ağalarbəy Əliverdibəyovun əlyazmasında altı yüzdən artıq xalq mahbı və təsniflərinin mətni var idi. Ağalarbəy Əliverdibəyov mahnının mətninə baxan kimi melodiyasını yada salıb oxuyardı. Mən onların içərisindən iki yüz mahnı seçib nota köçürmüşdüm." Səid Rüstəmovun nota yazdığı, çap olunmuş mahnıların sayı onun topladığı mahnıların müəyyən bir hissəsidir.
200px|left|thumb|Səid Rüstəmov tərəfindən nota alınaraq orkestr üçün işlənmiş Azərbaycan aşıq mahnılarının ("Divanı", "Moskvanın tərifi", "Yola gələk", "Koroğlu") partiturasının 1938-ci ildə nəşr edilmiş partiturasının üz qabığı.
Zemfira Səfərova yazır: "Folklor nümunələrinin nota salınması işinin çətinliyi, tədqiqatçıdan xüsusi səriştə, savad, bacarıq tələb etməsi məlum məsələdir. Ən vacib şərtlərdən biri də xalq melodiyalarını nota köçürməklə məşğul olan musiqiçinin bu nümunələrə, ümumiyyətlə folklorun qanunauyğunluqlarına, xalq musiqisini səciyyələndirən başqa xüsusiyyətlərə, xalqın intonasiya lüğətinə, leksikonuna bələd olması və bu baxımdan da yaxşı intuisiyaya malik olmasıdır. Nota yazdığı folklor nümunələrində Səid Rüstəmov bu vacib məziyyətlərə malik olduğunu parlaq nümayiş etdirmişdir. Bunuda nəzərə alsaq ki, xalq melodiyalarının, xüsusilə Avropa musiqisindən tamamilə fərqi intonasiya məzmununa malik olması Azərbaycan musiqisinin ənənəvi not qrafikasının köməyilə yazılması yaradıcılıq aktını yalnız müəyyən səviyyədə əks etdirə bilər və ən mükəmməl diaktrik işarələr sisteminin istifadəsi ilə yerinə yetirilən yüksək ixtisaslı yazıda belə, xanəndənin, yaxud instrumental ifaçının ifa tərzinin bütün incəliklərini notlara həkk etmək qeyri mümkündür – bu işin mürəkkəblik dərəcəsini təsəvvürə gətirmək olar."
Səid Rüstəmov işi bu sahədə çox az təcrübəsinin olduğu bir dövrdə yerinə yetirmişdir. Bu musiqiçinin həm özü üçün, həm də ümumiyyətlə, folklorşünaslar üçün təcrübəli bir sahə idi. Xalq musiqisinin bir çox cəhətlərini mənimsəyən, milli musiqinin intonasiya potensialına yaxından bələd olan Səid Rüstəmovun qələmə aldığı nümumələr öz şifahi folklor prototiplərinin əsas xüsusiyyətlərini mümkün olan dərəcədə dəqiqliklə əks etdirmişdir. Səid Rüstəmovun nota saldığı nümunələr xalq mahnılarının janr rəngarəngliyini nümayiş etdirir.
Üzeyir Hacıbəyov və Müslüm Maqomayevin toplusunda müxtəlif janrlı nümunələr, o cümlədən məişət və əmək mahnıları mövcud idi. Səid Rüstəmovun toplusunda isə məhəbbət lirikasına aid olan mahnılar üstünlük təşkil edirdi.
Səid Rüstəmov mahnıları birsəsli şəkildə vermiş, lakin melodiyanı dəqiqliklə təqdim edərək, bütün incə nüansları, ifa tərzini mümkün qədər dolğunluğu ilə əks etdirməyə çalışmışdır. Topludakı bəzi mahnılarda melizmatikanın zənginliyi, melodiyanın şıltaq, mürəkkəb ustalıqla qələmə alınmışdır. Ən mürəkkəb melodik məzmunu nota salarkən, Səid Rüstəmov onun ilkin sadəliyini, təmizliyini pozmayaraq, əlavələrə yol verməmişdir. Azərbaycan musiqisində melodikanın öz daxili mahiyyətini, başlıca xəttini, intonasiya məzmununu ifadə edən və adi bəzək kimi işlədilməyərək, bunun əsasını təşkil edən forşlaq, trel, mordent tipli melizmləri Səid Rüstəmov real səslənməyə uyğun işlətməyə nail olur və mümkün qədər sadəliyə çalışır. Mahnıların metroritmikasının əks etdirilməsində də eyni prinsipi riayət olunmuşdur. Mürəkkəb, şıltaq metroritmə malik mahnıların yazısı da yerinə yetirilmiş, triol, punktirli ritm, sinkop və digər üsullardan itifadə olunmuş, bu yazılar folklor nümunələrinin real səslənməsini dəqiq ifadə etmişdir.
Not yazısında riayət olunmuş dəqiqliklər topludakı nümunələrdən təhlil materialı kimi istifadə etməyə, xalq mahnılarındakı səciyyəvi xüsusiyyətlər barədə, bunların musiqi dili, forma əmələ gətirən ünsürləri barədə fikirləri ifadə etməyə, ümumiləşdirmələr aparmağa imkan verir. "50 Azərbaycan xalq mahnısı" vəsaiti xalq mahnılarının populyarlaşdırılması və öyrənilməsində bədii-elmi nümunə olmaqla yanaşı, eyni zamanda Səid Rüstəmovun xalq musiqisinə münasibətini və folklorun xüsusiyyətlərinə, xalqın musiqi dilinə, intonasiya lüğətinə bələd olmasını nümayiş etdirir.
Səid Rüstəmovun folklorşünaslıq istiqamətində gördüyü digər əhəmiyyətli iş, Azərbaycan xalq rənglərini toplayıb nota saldırmaq olmuşdur. O, 1954-cü ildə işıq üzü görmüş rənglərdən ibarət birinci, 1956-cı ildə ikinci dəftərə yazdığı müqəddimələrdə öz məqsədini açıqlamış, eyni zamanda muğamlarımızın obrazlı məzmunu, quruluşu, buraya daxil olan rənglərin səciyyəvi xüsusiyyətləri barədə, bunların bəstəkar yaradıcılığında istifadəsi haqda məlumatlarla çıxış etmişdir. Bəstəkarın özü qeyd etmişdir ki, bu işi görməkdə əsas məqsədi peşəkar musiqiçiləri, bəstəkarları eyni zamanda musiqi dili ilə maraqlanan hər kəsə yardımçı olmaq, onlara milli musiqinin incilərini yaxından tanıtmaqdan ibarət olmuşdur. Rənglərin birinci dəftərinə müqəddimədə Səid Rüstəmov yazır:
Birinci dəftərə əsas muğamlara daxil olan rənglər salınmışdır. İkinci dəftərə başqa muğamlara daxil olan rənglər salan Səid Rüstəmov bunlar haqda da məlumat vermiş, həmçinin nota saldığı zərb-muğamlara daxil olan rənglər barədə öz fikirlərini söyləmişdir. "Azərbaycan xalq rəngləri" müqəddiməsini ikinci dəftərinə, birinci dəftərdə olduğu kimi, əsas muğamlarda ifa olunan bir sıra yeni rənglərdən başqa, xanəndələrin az-az ifa etdikləri "Hümayun" dəstgahının rəngləri daxil edilmişdir. İkinci dəftərə quruluşları etibarilə (nəzəri cəhətdən) əsas muğamların eyni olub, lakin kökləri və adları müxtəlif olan bir sıra muğamların rəngləri daxil edilmişdir. Əsas "Şur" muğamının mayesi sol-dur, səsdüzümü etibarilə "Şur" muğamının eyni olan "Nəva" muğamının isə mayesi re-dir. Əsas "Rast" muğamının mayesi sol olduğu halda, quruluşça "Rast" muğamının yeni olan "Mahur-hindi" muğamının mayesi d, "Orta mahur" muğamının fa, "Dügah" muğamının ifası isə mi-dir. Əsas muğamların bəzi kiçik hissələri çox zaman müstəqil ifa olunduqlarına görə, bunlardan bir neçəsinin rəngləri ikinci dəftərə ayrıca olaraq daxil edilmişdir. İkinci dəftərə, improvizasiyalı vokal epizodları, instrumental qrupun ritmik müşayiəti ilə ifa olunan bəzi muğamların rənglərindən nümunələr daxil edilmişdir.
Xatirəsi
right|thumb|250px|Səid Rüstəmovun Bakıda yerləşən xatirə lövhəsi.
Səid Rüstəmovun ölümündən sonra adı əbədiləşdirilmiş, bir çox məktəblərə, orkestra, küçələrə verilmişdir. Xətai rayonu, NZS qəsəbəsinin Marat Əmirxanov 19 ünvanındakı 13 nömrəli Uşaq İncəsənət Məktəbi Səid Rüstəmovun adını daşıyır. Məktəb 1935-ci ildə yaranıb. Bəstəkarın ölümündən iki il sonra – 1985-ci ildə məktəbə Səid Rüstəmovun adı verilib. Musiqi məktəbi yaşayış binasının alt mərtəbəsində yerləşir. Məktəb 23 sinif otağından ibarətdir.
Sumqayıtda Səid Rüstəmov adına 3 nömrəli Musiqi Məktəbi fəaliyyət göstərir. Musiqi çəktəbi Sumqayıt şəhər mədəniyyət İdarəsinin tabeliyində olan incəsənət məktəblərindən biridir. Məktəb Sumqayıt şəhər Xalq Deputatları Sovetinin sərəncamı ilə 1 sentyabr 1976-cı il tarixində uşaq musiqi məktəbi kimi yaranmışdır. 1993-cü ildə Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən məktəbə bəstəkar Səid Rüstəmovun adı verilmişdir. Məktəbdə "Fortepiano", "Xalq çalğı alətləri", "Simli və nəfəsli alətlər", "Azərbaycan qarmonu", "Nəzəriyyə", "Rəssamlıq" şöbələri fəaliyyət göstərir. Bu şöbələrdə 748 şagird təhsil alır.
Bakıda Səid Rüstəmov adında küçə mövcuddur. Bəstəkarın evi də özünün adının verildiyi küçədə yerləşir. Bakıda Səid Rüstəmovun xatirə lövhəsi var.
Qəhrəman Süleymanzadə
Qəhrəman Rəfi oğlu Süleymanzadə — Azərbaycan SSR partiya və dövlət xadimi.
Həyatı
Qəhrəman Süleymanzadə 1910-cu il avqust ayının 1-də Bakı quberniyası Cavad qəzasının Salyan şəhərində anadan olmuşdur. Atası Rəfi Süleyman-zadə şəxsigəmisi ilə Bakı-Həştərxan-Ənzəli istigamətində işləmiş, inqilabdan sonra gəmisi, əmlakı müsadirə edilmiş və həyatının sonunadək ailəsini cox çətinliklə dolandırmışdır. Qəhrəman 16 yaşından (1926–1928) "Qırmızı Muğan" nəşriyyatında yığıcı kimi işləməyə başlamış, orta təhsilini tamamladıqdan sonra 1928-ci ildə Azərbaycan Ali Pedaqoji İnstituna daxil olmuşdur. İnstitutun sonuncu kursundan başlayaraq müəllim kimi fəaliyyət göstərməyə başlamış, 1931-ci ildə ali təhsilini başa vurmuşdur. Qəhrəman Süleyman-zadə Zaqatala şəhərində orta məktəb müəllimi və direktoru (1931–1934), Zaqatala rayon Komsomol Komitəsi katibinin müavini (1934–1935), Lenin (Sabunçi) və Maştağa (Abşeron) rayonlarında orta məktəb müəllimi və məktəb direktoru (1935–1938) işləmişdir.
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin üç dəfə (2-ci, 3-cü və 4-cü çağırışlar) deputatı seçilmişdir. Azərbaycan SSR Baş Soveti Prezidiumunun Fəxri Fərmanı (1943-cü il), Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı (1966-cı il), Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı (1971-ci il) və Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri Fərmanı (1973-cü il) ilə təltif edilmişdir.
Vostoçnıy adası (Sedov arxipelaqı)
Vostoçnıy adası — Sedov arxipelaqı qrupuna daxildir. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarının Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir.
Yerləşməsi
Arxipelaqın şərqində yerləşir. Vostoçnıy adasından qərbdə Fiqurnıy adası yerləşir. Ancaq faktiki olaraq bu adalar bir adadır. Onlar uzunluğu 9 km, eni isə 250 m olan bərzəxlə birləşir. Bununla belə bir çox xəritələrdə adalar ayrı göstərilir. Oktyabr İnqilabı adasında yerləşən Paris Komunası yarımadasından 5,1 km şimalda yerləşir. Cənub-qərbdən şimal-şərqə doğru 6,3 km məsafədə uzanır. Eni 5,2 km-dir. Şimal və cənub sahilləri hamardır. Şərq və qərb sahilləri isə sıldırımlıdır. Burada hündürlük 9 metrə çatır. Adanın maksimal hündürlüyü 43 metrdir. Mərkəzi hissədən cənuba doğru üç çay axır. Şərqində elədə böyük olmayan göl vardır. Bitki örtüyü mamır və şibyələrdən ibarətdir.
Anthemis pedunculata
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Typhlodromus higoensis
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Xəzərin Azərbaycan sektoru
Tarixi
20 sentyabr 1994-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Dövlət Neft Şirkəti ilə dünyanın tanınmış neft şirkətləri arasında Xəzərin Azərbaycan sektorunda yerləşən neft yataqlarının birgə işlənməsi barədə sazişin bağlanması bu regiona iqtisadi marağı daha da artırmış, qısa müddət ərzində dünyanın 12 ölkəsindən 20 neft şirkəti burada aparılan işlərə cəlb edilmiş və bu Xəzər dənizinin digər sektorlarında da işlərin canlanmasına səbəb olmuşdur.
Xəzərin Azərbaycan sahilərinin morfodinamikası
Xəzər dənizinin Azərbaycan sahillərinin geomorfoloji quruluşu öz müxtəlifliyi ilə xarakterizə olunur, belə ki geoloji quruluş, tektonik rejim və hidrometeoroloji şəraitdən aslıdır və sahillərin formalaşmasında mühim rol oynayır. Görkəmli alimlər O.K.Leontyev və A.S.Xəlilov Xəzər dənizinin qərb sahillərini üç əsas əraziyə bölür:
Qərb sahilləri abrazion akkumlyativ, alçaq dağlıq relyefə malik olub, dənizdən ensiz sahə ilə ayrılır. Abşeron ərazisinin sahil zonası Xəzər dənizi sahillərinin, ən mürəkkəb quruluşa malik olanıdır. Abşeron zonası N.N.Mehdiyev tərəfindən dörd yarımrayona ayrılır bunlar:
Bu rayonlar sahillərin müasir inkişaf şəraitinə görə bir-birindən fərqlənirlər və köklü süxurlardan təşkil olunmuş akkumlyativ buxtaların abrazion burunlarla növbələşməsi ilə xarakterizə olunur.
Şimali-Şərq rayonu Amburan burnundan Girdan burnuna qədər olan sahil zonasını əhatə edir. Şah Dili rayonu Abşeron yarımadasının Cənubi-Şərq qurtaracağında yerləşir və düz akkumlyativ sahilə malikdir. Cənubi-Abşeron rayonu Şah Dili burnundan Buta burnuna qədər, qərbə doğru uzanan sahilləri əhatə edir.
Cənubi-Qərb ərazisi isə Qobustan sahil zolağı ilə, Cənubi-Şərqi Şirvanın allüzial dəniz düzənliyini əhatə edir. Rayon morfogenetik tipləri fərqli olan iki yarımrayona bölünür. Ceyrankeçməz yarımrayonu, Aşağıkür yarımrayonu. Cənub Qərb rayonuna Kür deltası, Kür dili, Qızılağac körfəzi daxildir. .
Mansilər
Mansilər ((Mansi: Мāньси / Мāньси мāхум, Māńsi / Māńsi māhum) - Ural xalqlarının fin-uqor qrupunun uqor qoluna mənsub olan xalq.
Haqqında
Mansilər Rusiya Federasiyasının Tümen vilayətinin Xantı-Mansi muxtar dairəsinin yerli əhalisidir. Onlar özlərini mansi ("adam") adlandırırlar. XX əsrin əvvəllərinə qədər voqul adlandırılmışlar. Ural dilləri fin-uqor qrupunun uqor qoluna mənsub olan mansi dilində danışırlar. Antropoloji cəhətdən ağ (Avropa) irqi ilə sarı (monqoloid) irqi arasında keçid irqi sayılan Ural tipinə aiddirlər. Mansilər Sibirin Rusiya tərəfindən işğalından sonra zorla pravoslavlaşdırılmalarına baxmayaraq, özlərinin qədim dini görüşlərinin və şamançılığı hələ də saxlamaqdadırlar. Numi-Torı (Tanrı) adlandırdıqları Tanrıya inanırlar. Ayını müqəddəs sayırlar. 1989-cu il məlumatına görə mansilərin sayı 8500 nəfərdir. Əsasən Rusiya Federasiyasının Tümen vilayətinin Xantı-Mansi muxtar dairəsində - Ob çayı və onun sol qolları olan Konda və Şimali Sosva çayları hövzəsində yaşayırlar.
Mansilərin soyköklərində qədim paleoasiya tayfaları ilə yanaşı, I minilliyin ortalarında Şimali Qazaxıstan və Qərbi Sibirdən Ob çayı hövzəsinə gəlmiş altay-uqor tayfaları da iştirak etmişlər. XI əsrin sonlarında Rus salnamələrində mansilər onlara qohum olan xantılarla birlikdə yuqr, XIV əsrdən isə voquliçi adlandırılmışlar. XVI əsrin sonlarında (1598) Sibir xanlığının Rusiya tərəfindən işğalından sonra mansilərin vətəni də Rusiyaya qatıldı. 10 dekabr 1930-cu ildə mansilərin və onlara qohum olan xantıların yaşadıqları ərazidə RSFSR-in Tümen vilayəti tərkibində Ostyak-Voqul milli dairəsi yaradıldı. Bu quruma 1940-cı ildə Xantı-Mansi milli dairəsi, 1977-ci ildə isə Xantı-Mansi muxtar dairəsi adı verildi.