cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Aclıq (roman)
Məzmunu
Son ümidsizlik anında bir daha acından öləcəyini düşünən personaj limana gəlir və orada onu Rusiyaya yola düşən bir gəmidə işə götürürlər. Personaj aclıqdan xilas olur.
Tarixi
1882-ci ildə Knut Hamsun ABŞ-yə, qardaşının yanına yollanır. Lakin o, bu ölkədə o uğur qazana bilmir və həm də bronxitlə xəstələnir. 1884-cü ildə vətəninə qayıtmalı olur. Xəstə olduğu dövr ərzində o İbsen və Zolya üslubunda hekayələr yazır, 1886-cı ildə isə özünə Knut Hamsun təxəllüsünü götürür.
Azərbaycan 2000 Yay Paralimpiya Oyunlarında
Azərbaycan — 2000-ci ildə Avstraliyanın Sidney şəhərində baş tutan XI Yay Paralimpiya Oyunlarında. Azərbaycan Milli Paralimpiya Komandası 18-28 oktyabr tarixlərində baş tutan XI Yay Paralimpiya Oyunlarında 7 idmançı ilə 3 idman növündə təmsil olundu.
Aclıq (roman)
Tarixi
Kopenhagendə nəşr edilən “Ny Jord” jurnalında 1888-ci ilin noyabrında “Aclıq”dan epizod anonim olaraq dərc edilmişdi. Epizodun anonim dərc edilməsi onun müəllifi haqqında mübahisələrə səbəb oldu.
Lakin tezliklə “Verdens Gang” Norveç qəzeti bu sirrin üstünü açdı və səhvən bildirdi ki, müəllif ABŞ-da yaşayır, baxmayaraq ki, həmin vaxt Hamsun artıq qayıtmışdı. Məlum oldu ki, Hamsun romanı bitirənədək öz müəllifliyini gizli saxlamağa çalışırmış.
Azərbaycan 2000 Yay Paralimpiya Oyunlarında
Azərbaycan Milli Paralimpiya Komandası XI Yay Paralimpiya Oyunlarını 1 gümüş medalla başa vurdu. Komandanın heyətində atıcı Yelena Taranova gümüş medala sahib oldu. Pauerliftinq idman növündə qızıl medala sahib olan Gündüz İsmayılov isə ondan dopinq üçün götürülən qan analizi nümunəsində qadağan olunan nandrolone preparatı olduğuna görə onun nəticələri ləğv edildi və qızıl medaldan məhrum edildi.
XI Yay Paralimpiya Oyunlarında 1 gümüş medala sahib olan Azərbaycan Milli Paralimpiya Komandası medalların əyarına görə 60-cı pillədə, medalların sayına görə isə 61-ci pillədə qərarlaşdı.
Aclıq (roman)
Tarixi
Knut Hamsun bir anın içərisində məşhurlaşdı. O dövrdə, Kopenhagendə onu Amerika barəsində mühazirələr oxumağa dəvət edirlər və daha sonra, Knut həmin mühazirələri kitab kimi çap etdirir. Bu “Aclığ”ın nəşrinin 1890-cı ilədək ləngiməsinə səbəb olur.
Azərbaycan 2000 Yay Paralimpiya Oyunlarında
Atıcılıq
XI Yay Paralimpiya Oyunlarında atıcılıq idman növü üzrə turnirdə Azərbaycanı bir idmançı təmsil elədi: Yelena Taranova.
Aclıq (roman)
Tənqidçilərin mövqeyi
Əsər oxucular və tənqidçilər tərəfindən böyük heyranlıqla qarşılanmışdı. Danimarkalı jurnalist və tənqidçi E.Sram romanın nəşrini “yüksək səviyyəli ədəbi hadisə” adlandırmışdı, digər nüfuzlu norveçli tənqidçi isə 1895-ci ildə yazırdı ki, bu əsər “müasir skandinav ədəbiyyatının əsasını qoydu”.
Azərbaycan 2000 Yay Paralimpiya Oyunlarında
Atıcılıq
Yelena Taranova əvvəlcə qadınların hava tapança ilə atəş turnirinin təsnifat mərhələsində mübarizə apardı. Nəticədə Yelena Taranova təsnifat mərhələsini 360.0 xalla on idmançı sırasında yeddinci pillədə başa vurdu. Bu nəticələrə əsasən Taranova final mərhələsinə vəsiqə qazana bildi. Həlledici mərhələdə isə Yelena Taranova 454.2 xalla 8 idmançı sırasında 7-ci pillənin sahibi oldu.
Aclıq (roman)
Tənqidçilərin mövqeyi
“Aclığ”ın janrını müəyyən etmək çox çətindir. Müəllif öz əsərini roman adlandırmaq istəmirdi, tənqidçilərdən biri isə yazırdı ki, “bu əsəri nə roman, nə novella, nə də hekayə adlandırmaq olar. Estetika elminin indiyədək yaratdığı anlayışlar çərçivəsində onun yeri dardır. Bu orijinal əsər nəsrlə yazılmış eposdur, ac adamın “Odisseya”sıdır”.
Azərbaycan 2000 Yay Paralimpiya Oyunlarında
Atıcılıq
Daha sonra isə Yelena Taranova qarışıq idmançıların hava tapançası ilə atəş turnirinin təsnifat mərhələsində mübarizə apardı. Təsnifat mərhələsinin nəticələrinə əsasən Yelena Taranova mərhələni 528.0 xalla 26 idmançı sırasında 2-ci pillədə başa vurdu. Bu nəticələrə əsasən Taranova final mərhələsinə vəsiqə qazana bildi. Həlledici mərhələdə isə Yelena Taranova 622.7 xalla 8 idmançı sırasında 2-ci pillənin sahibi oldu və XI Yay Paralimpiya Oyunlarının gümüş medalına sahib oldu. Bununlada Yelena Taranova Paralimpiya Oyunlarında medala sahib olan birinci Azərbaycan idmançı olaraq tarixə düşdü.
Aclıq (roman)
Tənqidçilərin mövqeyi
Amerikan tənqidçisi Alrik Qustafson isə yazırdı: “Bu bədəni və ruhu xəstə olan Dostoyevskinin qəhrəmanıdır, o öz daxili həyatını fasiləsiz hallüsinasiyalar axınına çevirir”.
Ekranlaşdırılması
"Aclıq" romanı əsasında iki film çəkilmişdir:
Azərbaycan 2000 Yay Paralimpiya Oyunlarında
Pauerliftinq
XI Yay Paralimpiya Oyunlarında pauerliftinq idman növü üzrə turnirdə Azərbaycanı üç idmançı təmsil elədi: Fuad Tarverdiyev, Gündüz İsmayılov və Mehman Ramazanov.
-82 Kq. turnirində mübarizə aparan Fuad Tarverdiyev ümumi nəticədə 170 kiloqramlıq nəticə göstərdi və Sidney Paralimpiadasını 22 idmançı sırasında 9-cu pillədə başa vurdu.
-90 Kq. turnirində mübarizə aparan Gündüz İsmayılov isə ümumi nəticədə 240 kiloqramlıq nəticə göstərdi və Sidney Paralimpiadasının qızıl medalına sahib oldu. Amma Beynəlxalq Paralimpiya Komitəsinin (IPC) Anti-Dopinq Komissiyası Gündüz İsmayılovdan dopinq üçün götürülən qan analizi nümunəsində qadağan olunan nandrolone preparatı olduğu məlum oldu və onun nəticələri ləğv olundu. Gündüz İsmayılov həmdə 2004-cü ildə baş tutacaq Paralimpiya Oyunlarında mübarizə aparmaqdan da məhrum edildi.
-100 Kq. turnirində mübarizə aparan Mehman Ramazanov isə ümumi nəticədə 202.5 kiloqramlıq nəticə göstərdi və Sidney Paralimpiadasını altıncı pillədə başa vurdu.
Yüngül atletika
XI Yay Paralimpiya Oyunlarında yüngül atletlərin turnirində Azərbaycanı üç idmançı təmsil elədi: Zeynəddin Bilalov, Aleksandr Antofi və Sərxan Əsədov.
Zeynəddin Bilalov 100 metr məsafəyə qaçış turnirində və uzunluğa tullanma turnirində mübarizə apardı. 100 metr məsafəyə qaçış turnirinin təsnifat mərhələsində Zeynəddin Bilalov 12.38 saniyə nəticə göstərdi və dörd atlet sırasında sonuncu pillənin sahibi oldu. Bununla da Bilalov yarım-final mərhələsinə vəsiqə qazana bilmədi. Uzunluğa tullanma turnirində isə Zeynəddin Bilalov 5.42 metr nəticə göstərdi və Paralimpiadanı 10 idmançı sırasında 8-ci pillədə başa vurdu.
Aleksandr Antofi isə 5000 metr məsafəyə qaçış və marafon turnirlərində mübarizə apardı. 5000 metr məsafəyə qaçış turnirində Aleksandr Antofi 16:52.02 dəqiqə nəticə göstərdi və 11 atlet sırasında 10-cu pillənin sahibi oldu. Marafon turnirində isə dörd il əvvəl Atlanta Paralimpadasını dördüncü pillədə başa vuran Aleksandr Antofi, bu səfər 2:42:55 saat nəticə göstərdi və Paralimpiadanı 14 idmançı sırasında 6-cı pillədə bitirdi.
Sərxan Əsədov isə cəmi bir turnirdə mübarizə apardı — nizə atma. Final mərhələsində 24.18 metr nəticə göstərən Sərxan Əsədov, turniri 8 idmançı sırasında sonuncu pillədə başa vurdu.
Maqnit anomaliyası
Maqnit anoma­liyası –  Yerin maqnit sahəsi kəmiyyətinin onun normal kəmiy­yətindən kənara çıxması.
Elsax
Elsax — Almaniyanın Baden-Vürtemberq torpağının Frayburq-im-Braysqau inzibati dairəsində şəhər. Sahəsi 75.28 km2, əhalisi 7139 nəfərdir (2006).
Sitoplazma
Sitoplazma — hüceyrə qılafının daxilində yerləşən şəffaf, yarımmaye qatı və özlü kolloid məhluldur. Xarici mühitdən plazmatik membranla ayrılır. Sitoplazmanın mərkəzində nüvə yerləşir. Digər orqanoidlər: mitoxondrilər, endoplazmatik şəbəkə, ribosomlar, Holci kompleksi və s. sitoplazmada səpələnmiş formadadır. Sitoplazmada həmçinin hüceyrənin həyat fəaliyyətinin məhsulları: zülallar, yağlar, lipidlər, hüceyrənin skletini təşkil edən kiçik borucuklar və saplar da vardır. Sitoplazma maddələr mübadiləsinin əsas mərkəzidir. O, nüvə və digər bütün orqanoidləri özündə birləşdirir, onların qarşılıqlı əlaqəsini təmin edir, membranla orqanoidlər arasında fiziki-kimyəvi və fermentativ əlaqəni təmin edir. Beləliklə, hüceyrənin vahid və canlı sistemini yaradır. 350px|thumb|Tipik heyvan hüceyrəsinin diaqramı. Qeyd olunmuşlar orqanoidlərdir. 1. Nüvəcik 2. Nüvə 3. [[Ribosom 4. Vezikula 5. Kələ-kötür endoplazmatik retikulum 6. Holci aparatı 7. Hüceyrə divarcığı 8. Hamar endoplazmatik retikulum 9. Mitoxondriya 10. Vakoul 11. Hialoplazma 12. Lizosom 13. Hüceyrə mərkəzi]] Sitoplazma, protoplazmanın əsas hissəsini təşkil edir. Bunun içərisində protoplazmanın digər komponentləri yerləşir. O, eləcə də, əsasən erqast maddə kütləsinin yerləşdiyi hüceyrə şirəsini də əhatə edir.
Sitoplazmanın içərisində protoplazmanın canlı komponentləri və onda toplanan maddələr yerləşir. Cavan hüceyrənin daxili tamamilə sitoplazmadan ibarətdir.
Sitoplazmanın içərisində hüceyrə şirəsinin əhatə etdiyi yer vakuol adlanır. Vakuollar çoxalıb iriləşdikcə, sitoplazmanı qılafa doğru sıxışdırır. Sitoplazma 3 hissəyə ayrılır. Onun ən xarici və ən daxili hissələrini təşkil edən molekullar kipləşir və onu hüceyrənin qovuşduğu digər hissələrdən ayırır. Buna müvafiq olaraq sitoplazmanın qılafla birləşən hissəsi plazmolemma adlanır. Onun ən daxili qatı mezoplazma adlanır. Sitoplazmanın xarici və daxili qatları yarımkeçirici olub, seçicilik qabiliyyətinə malikdir. Onlar müəyyən maddələri çox asanlıqla, bəzilərini isə çox çətinliklə daxilə buraxır, yaxud tamamilə buraxmır. Sitoplazmanın əsasını zülallar və lipidlər təşkil edir. Yaşayış prosesində onun içərisində suda həll olan və həll olmayan çox müxtəlif maddələr toplanır. Sitoplazmanın tərkibində 85–90% su vardır. Çox mürəkkəb kimyəvi tərkibə malik sitoplazma arası kəsilmədən dəyişir. Hüceyrə sitoplazmasında kolloidal vəziyyət pozulduqda pıxtalaşma hadisəsi nəticəsində hüceyrə ölur. Bir çox bitki mənşəli məhsulları 600 C-dən yuxarı temperaturda qızdırdıqda sitoplazma koaqulyasiya edir və zülallar pambığaoxşar çürüntü şəklində çökür. Sitoplazmada suyun miqdarı həddindən artıq azaldıqda isə, bunlar pıxtalaşma nəticəsində məhv olurlar.
Hər hüceyrə maksimal qüvvə ilə suyu özünə sorur, nəticədə hüceyrənin möhtəviyyatı qılafa təzyiq göstərir. Hüceyrə qılafı elastiki olduğu üçün bu təzyiqin təsirindən enliləşir, qılaf eyni zamanda gərginlik xassəsi daşıdığından, həm də sıxılmağa başlayır, sıxılma nəticəsində qılaf hüceyrənin daxili möhtəviyyatına təzyiq göstərir. Sıxılma nəticəsində enliləşmiş qılafın hüceyrə möhtəviyyatına göstərdiyi təzyiq turqor təzyiqi adlanır. Turqor təzyiqi nəticəsində hüceyrə gərgin vəziyyət alır. Hüceyrənin belə bir gərgin vəziyyəti turqor vəziyyəti adlanır. Hüceyrələrin və bütün orqanizmin turqor vəziyyəti normal vəziyyətdir. Hüceyrə su ehtiyatını itirdikdə gərginlik azalır, turqor vəziyyəti pozulur. Artıq daxildən qılaflara təzyiq edilmir, onlar boşalır, bəzən də qırışır. Beləliklə, bitki ölüşkəyir. Hüceyrədə turqor vəziyyətinin pozulmasına plazmoliz deyilir. Plazmoliz zamanı protoplazma hüceyrənin divarından aralanır və komacıq şəklində hüceyrənin içərisinə çəkilir. Bitkilər yenə də su sorduqda, normal vəziyyət alır, yəni hüceyrələrdə turqor vəziyyəti bərpa olunur. Belə plazmolizə qayıdan plazmoliz və ya deplazmoliz deyilir. Məhz buna görə xiyarı duza qoymazdan əvvəl 2–6 saat soyuq suda saxlayırlar.
Sitoplazma rəngsiz, qatı, şəffaf məhluldur. Sitoplazma sudan, mineral maddələrdən və üzvi maddələrin xüsusilə zülalların iri hissəciklərindən (molekulardan) ibarətdir. Bu maddələrin hissəcikləri su ilə əhatə olunur.
Mamelon
Mamelon-  daxili kanalı olan zəng  qülləsinə oxşar ekstruziv günbəz; bir sıra nazik lava axınlarından ibarətdir.
Arqun xan
Arqun xan — Hülakülər sülaləsindən dördüncü elxan, Abaqa xan və onun xristian xanımı Haymaş xatunun oğlu. Atası kimi inanclı buddist olsa da, xristianpərəst olmuşdur. O, Avropa ya bir neçə də elçilər göndərmiş və Müqəddəs Torpaqlar dakı müsəlman hakimiyyətinə qarşı Franko-Monqol ittifaqı təşkil etməyə çalışmışdır. O, arvadı Buluğan Xatun öldükdən sonra Xubilay xan dan eyni tayfadan olmaqla yeni bir arvad göndərməsini istəmiş, buna cavab olaraq da, Xubilay xan Kököçin i Marko Polo nun müşayiəti ilə göndərmişdir. Çin in cənubundan yola çıxan Kököçin Sumatra ada sına, oradan Şri-Lanka ya, Hindistan a gedərək nəhayət Elxanilər dövləti nə gəlib çatmışdır. Lakin bu zaman Arqun xan artıq vəfat etmişdi. Buna görə də o, Arqunun oğlu Qazan xan la evlənmişdir.
Həyatının erkən dövrü
Bəzi mənbələrə görə 1250, bəzi mənbələrə görə isə 1259-cu ildə Beyləqan yaxınlığında doğulmuşdur. Atası Abaqa xan, anası isə Onqut tayfasından olan Qayıtmış Egeçi olmuşdur. Anasının xristian olması ehtimal edilir. Gəncliyində əmir Sartaq Cəlair qəyyumluğunda Xorasan valisi təyin olunmuş və burada böyümüşdür. Barqut tayfasından olan Joçiqan Noyon onun atabəyi olmuşdur. Daha sonra o, Mazandaranın nominal valisi olmuş və ona atabəyliyi Sartaq Noyon Cəlair etmişdir. O, ilk dəfə tək başına orduya 20 yaşında ikən komandanlıq etmiş və Negüderiler üzərinə yürüş etmişdir. O, 14 iyul 1279-cu ildə atasının düşərgəsini tərk emiş, Sistana getmiş və Mübarək Şahın oğlu Ölcay Buğanı əsir etmişir. 1282-ci ildə Abaqa xanın ölümündən sonra qurultayda əmisi Əhməd Təkudara qarşı çıxması barədə məlumatlar vardır. Lakin bu nəticəsiz oldu və Təkudar hökmdar seçildi.
Hakimiyyət uğrunda mübarizəsi
Təkudarın hökmdar seçilməsi ilə Cuveynilər yenidən hakimiyyətdə təmsil olunmağa başladılar. Onlar bundan əvvəl dövlət əmlakını mənimsəməkdə ittiham edilmişdilər. Həmçinin Arqun Cuveynilərin atasını zəhərləyib öldürmələrinə inanmaqda idi. O, 1282-1283-cü ilin qışını keçirmək üçün Bağdada gəldi və 5 mart 1283-cü ildə Ata Məlikin insultuna səbəb ola biləcək mənimsəmə ittihamını yenidən araşdırmağa başladı. Onun Cuveynilərə qarşı olan nifrəti Şəmsəddin Cüveyninin onu zəhərləmək üçün adam göndərməsini eşitdikdən sonra daha da artdı. Digər bir gərginlik isə Arqunun Reyə hakim təyin etdiyi Məlik Fəxrəddinin Təkudarın əmri ilə həbs edilməsindən sonra oldu.
Eyni zamanda Təkudar özünün ögey qardaşı Qonqurtay ilə Arqunun ittifaqa girə biləcəklərindən şübhələnməyə başlamışdı.O, Şahzadə Cuşkab, Uruq və Qurumuşinin başçılıq etdiyi hərbi dəstələr göndərərək Diyarbəkirdə yerləşdirdi. Onun məqsədi Qonqurtay ilə Arqunun birləşməsinin qarşısını almaq idi. Qonqurtay sui-qəsd təşkil etməkdə ittiham edilərək Təkudarın kürəkəni, eyni zamanda da Gürcüstan valisi Alınaq tərəfindən ələ keçiridildi və 18 yanvar 1284-cü ildə öldürüldü. Bir digər ordu isə Cəzirəyə göndərildi və Keyxatu ilə Baydu Xorasana qaçdı. Arquna yaxınlığı ilə seçilən Tağaçar, Doladay kimi sərkərdələr də həbs edildi.
Arqun Bağdaddan Xorasana geri döndükdən sonra 1283-cü ildə açıq üsyana başladı. Üsyan zamanı onun əsas dəstəkçiləri kiçik əsilzadələr və əmirlər idi. Buna cavab olaraq, Təkudar Alınaqı 15 minlik ordu ilə onun üzərinə göndərdi. Onun ardınca isə Muğanda yerləşən Biləsuvardakı döyüşçüləri də daxil olmaqla, əsas ordusunu toplayaraq Arqunun üzərinə yürüşə başladı. Arqun Alınaqa 4 mayda Qəzvinin cənubunda baş vermiş döyüşdə üstün gəlsə də, Xorasana geri çəkildi. Gələcəkdə Kübravilik təriqətinin qurucusu olacaq sufi Şeyx Əlaüddövlə Simnani də bu zaman Arqunun ordusunda savaşmaqda idi. Arqun yolu yarıladıqdan sonra barışmağa çalışsa da, əkudar köməkçilərinin məsləhəti ilə bundan imtina etdi. 31 mayda Arqun oğlu Qazan tərəfindən rəhbərlik edilən yeni bir elçiliyini göndərdi və bu elçilik Semnanda Təkudarın düşərgəsinə gəldi. Elçilik uğurlu keçdi və sülh əldə edildi. Təkudarın şərtinə görə, sülh bir şərtlə qüvvəyə minərdi ki, Arqun öz qardaşı Keyxatunu girov olaraq onun düşərgəsinə göndərərdi. Arqun şərtlərlə razılaşdı və qardaşını iki əmirin, o cümlədən Novruzun müşayiəti ilə iyunun 13-də və ya 28-də. Təkudarın komandirlərinin ən böyüklərindən olan Buğanın nəzarətinə göndərdi. Öz növbəsində Buğa da onu Təkudara təslim etdi və o, Töday Xatunun düşərgəsinə göndərildi. Buna baxmayaraq, Təkudar düşmənliyi ortadan qaldırmadı və Arqunun üzərinə doğru yürüşünü davam etdirdi. Bu Buöanı Təkudardan uzaqlaşmağa və Arquna rəğbət bəsləməyə təhrik etdi. Bir digər tərəfdən, o, Təkudarın yanındakı mövqeyini itirmişdi və öz vəzifəsini bir digər Cəlairi genralı olan Ağ Buğa qapdırmışdı.{sfn|Wing|2016|p=31}}
Hadisələri görən Arqun iyulun 7-də 100 nəfərlik qüvvə ilə Kalat-e Naderi qalasına sığındı. Lakin dörd gün keçdikdən sonra o, Alınağa təslim olmağa məcbur oldu. Zəfər qazanan Təkudar Arqunu Alınağın düşərgəsində tərk edərək Kalpuşa yola düşdü. Burada onun əsas ordusu gözləməkdə idi. Bunu fürsət kimi dəyərləndirən Buğa düşərgəyə hücum edərək Alınağı öldürdü və Arqunu azad etdi. Buna cavab olaraq, Təkudar qərbə yola düşdü və Buğadan qısas almaq üçün onun Sultaniyyədəki tayfa mülklərini yağmalatdırdı. Təxt-i Süleymana doğru irəliləyən Təkudar 17 iyulda Dərbəndə getmək və oradan Qızıl Ordaya sığınmaq qərarına gəldi. Lakin Buğanın göndərdiyi Qaraunas onu ələ keçirdi və həbs etdi. O, 26 iyulda Marağa yaxınlığında yerləşən Ab-i Şur yaylaqlarında Arquna təhvil verildi.
Hakimiyyəti
Arqun rəsmi olaraq 11 avqust 1284-cü ildə taxta çıxdı. Bundan qısa zaman əvvəl Təkudar edam edilmişdi. Taxta çıxdıqdan sonra yeni hökmdarın rəsmi təyinatları qüvvəyə minməyə başladı. O, qohumu olan Cumğurun oğlu Cuşkab və Baydunu Bağdad canişinliyinə, Buğanın qardaşı Aruğu onların əmiri, qardaşı Keyxatu və əmisi Hulaçunu Anadolu canişinliyinə, oğlu Qazanı və qohumu Kingçunu Xorasan canişinliyinə, Əmir Novruzu isə onların əmirliyinə təyin etdi. Hakimiyyətə gəlməyi borclu olduğu Buğa iki qat mükafatlandırıldı. Ona sahib-i divan və əmir-ül üməra rütbəsi verildi və bu həm hərbi, həm də mülki administrasiyanın onun əlində cəmləşməsi demək idi. Atasının zəhərlənərək öldürülməsi iddiası əsasında Şəmsəddin Cüveyni edam edildi. Onun xanlığının ali monqol xaqanı tərəfindən rəsmən tanınması 23 fevral 1286-cı ildə Xubilay xaqanın yarlığı ilə tanındı. Xubilay xaqan təkcə Arqunu yeni hökmdar kimi tanımır, eyni zaman da Buğaya yeni titul - chingsang - da verirdi. Belə olduqdan sonra, Arqun ikinci dəfə, lakin bu dəfə rəsmi tacqoyma mərasimi təşkil etdi və bu mərasim 7 aprel 1286-cı ildə oldu.
Buğanın ortadan qaldırılması
Arqun hakimiyyəti yalnız özünün olmalı olan bir şey kimi görürdü və buna görə də, Buğanın və ya onun qardaşı Aruğun gücünü qəbul etmək istəmirdi. Eləbuna görə də, hakimiyyətə gəlməsindən qısa müddət sonra artıq onları özünün düşməni kimi qəbul etməyə başladı. Aruq faktiki olaraq Bağdadı özünün ata mülkü kimi idarə etməkdə idi. O, mərkəzi hakimiyyətə yığılmış vergiləri göndərmir, onu tənqid edənləri qətlə yetirirdi. 30 dekabr 1284-cü ildə Seyid İmaməddin Ələvinin öldürülməsi Buğanın qəzəblənməsinə səbəb olmuşdu və Abiş Xatun saraya çağırılmışdı. Qətlin təfərrüatlarını ilk açan onun xidmətçilərindən biri olan Cəlaləddin Ərqan idi, bundan sonra o, 2 yerə parçalandı. Abiş Xatuna qanpulu olaraq Seyidin oğlanlarına 700 min dinar vermək əmr edildi. Bundan sonra Tuladayın, Tağaçarın və Toğanın da daxil olduğu əmirlər Arqunla Buğanı devirməyin yollarını düşünməyə başladılar. İlk addım olaraq xənizəyə ödənilməyən Salquri vergilərinin araşdırılması oldu. Araşdırma zamanı bəlli olmuşdur ki, o, Fars vilayətindən 1.5 milyon dinar qazanmışdır. Növbəti addım 1287-ci ildə atıldı. Bu zaman Buğa xəstələnmişdi. Bağdadın vergi gəlirlərini araşdırmağa başlayan Arqun nəticədə Aruğu vəzifəsindən kənarlaşdırdı və onun yerinə Ordo Qiyanı təyin etdi. Bir digər əmr ilə Buğanın müttəfiqi olan Əmir Əli Tamğaçı Təbriz canişinliyindən uzaqlaşdırıldı.
Artıq Arqunun onu ortadan qaldırmaq istədiyini anlayann Buğa Şahzadə Cuşkab və Gürcüstan çarı II Demetre ilə ( Onun oğlu II Demetrenin qızı Rusudan ilə evli idi. ) birlikdə sui-qəsd hazırlamağa başladı. Buqa, uğur qazandıqdan sonra imperiyanın naibi təyin olunmaq şərti ilə Cuşkaba taxt vəd etdi. Lakin Cuşkab hazırlanan sui-qəsd barədə Arqun xana xəbər göndərdi. Buna cavab olaraq, Arqun xanın yeni əmiri Qoncuqbal Buğanı həbs etmək üçün göndərildi. II Demetrenin Arqun xanın cəza qırğınlarından necə qurtulması bəlli deyil, lakin II Demetrenin paytaxta çağırıldığı və həbs edildiyi bəllidir. Buğa 16 yanvar 1289-cu ildə ölüm hökmünə məhkum edildi. Onun yerinə yəhudi həkim olan Səəd əl-Dövlə Əbhər təyin edildi. Səəd əl-Dövlə Əbhər monqol dövlət xadimlərinin dövlət əmlakını yağmalamasını və sui-istifadə hallarını pisləməklə, onlara qarşı mübarizə aparmaqla dövlətin mərkəzi hakimiyyətinin güclənməsində qismən uğurlu oldu. Sədəddövlənin dövründə iqtisadiyyat və mərkəzi hakimiyyət gücləndi, illik vergi 10 milyon dinara çatdı.
Təmizləmələr
Buğanın məsələsini həll etdikdən sonra Arqun Hülakü şahzadələri ilə məşğul olmağa başladı. Onun hədəfində sadəqatə şübhəli olan şahzadələr idi. Cuşkab ordunu qiyama qaldırmaq istəməkdə ittiham edilərək həbs edildi və 21 sentyabr 1289-cu ildə edam edildi. Hulaçı və Yoşmutun oğlu Qara Noqay Novruzun Xorasanda başlatdığı üsyanla əlaqədar olaraq 30 may 1289-cu ildə həbs edildilər. Keçirilən məhkəmədən sonra onların ikisidə Damğanagöndərildilər və 7 oktyabr 1290-cı ildə orada edam edildilər. Qohumların edamı bitdikdən sonra Arqun Səəd əl-Dövləni Şəmsəddin Cüveyninin uşaqlarının və ona yaxın olan adamların edamını əmr etdi.
Hakimiyyətin sonu
Rəşidəddina görə, Arqun 1289-cu ilin 21 sentyabrında Marağa rəsədxanasını ziyarət etdikdən sonra tiryək istehlak etməyə başlamışdır. 18 may 1290-cı ildə ikinci oğlu olan Yesü Teymurun vəfat etməsindən sonra o, hökumətin gündəlik işlərindən bir qədər uzaqlaşdı. O, 1290-cı ildə Təbrizin yaxınlığında Arquniyyə adlandırılan şəhər saldırdı və orada buddist məbədi tikdirərək özünə oxşayan heykəllər ucaltdırdı. Onun tərəfindən əsası qoyulan bir digər şəhər Şaruyaz idi. Lakin bu şəhərin tikintisi Olcaytu dönəmində sonlandırılmışdır.
Qızıl Orda ilə münasibətlər
Özünün sələfi kimi Arqun tez-tez Qızıl Orda ilə toqquşurdu. O, hücum edən Qızıl Orda ordusunu 5 may 1288-ci ildə Şamaxı yaxınlığında məğlub edərək geri göndərmişdi. Dərbəndə yönəldilən bir digər hücum 26 mart 1289-cu ildə oldu. Tağaçar və digər komandanlar tərəfindən bu yürüş də məğlub edildi. Müharibə rəsmi olaraq Arqunun 2 may 1290-cı ildə Biləsuvara dönməsindən sonra sonlandı.
Məmlüklərlə münasibətlər
Arqunun hakimiyyəti dövründə Misir Məmlükləri durmadan Suriyadakı qüvvələrini artırmaqda idilər. Məmlük sultanı Qalavun səlibçilərin əlində saxladıqları bölgələri ələ keçirmişdi. Bu bölgələrdən bəziləri Elxanilərin vassalı idi. Buna misal olaraq, Tripoli qraflığını göstərmək olar. Məmlüklər həmçinin, şimal qalası olan Marqatı 1285-ci ildə, Əl-Laziqiyyəni 1287-ci ildə, Tripolinin tamamnı 1289-cu ildə ələ keçirdilər.
Xristianlarla münasibətlər
Arqun xan Çingiz xanın soyundan gələnlər arasında Avropa qüvvələri ilə ortaq düşmən olan Misir məmlüklərinə qarşı ittifaq qurmağa ən çox çalışan şəxsdir. O, özünün potensial müttəfiqlərinə söz vermişdi ki, Qüdsün ələ keçiriləcəyi halda o, özü vəftiz olunacaqdır. Lakin artıq XIII əsrin sonlarında Avropa qüvvələri yeni bir səlib yürüşünə maraq göstərmirdilər və buna görə də, Arqunun cəhdləri nəticəsiz qaldı.
Papalığa göndərilən ilk elçilik
1285-ci ildə Arqun elçilik ilə Papa IV Honoriusa məktub göndərdi. Bu məktubun latın dilinə tərcümə edilmiş versiyasi indi də Vatikanda saxlanmaqdadır. Arqunun məktubunda Arqunun ailəsinin Xristianlıqla əlaqəsi qeyd edilir və müsəlman torpaqlarının birgə hərbi fəth edilməsi təklif edilirdi:
''Müsəlman torpaqları olan Suriya və Misir sizinlə bizim aramızda yerləşir [biz] onu mühasirəyə alıb boğacağıq (“estrengebimus”). Biz öz elçilərimizi sizin yanınıza göndəririk ki, siz bir tərəfdən, biz bir tərəfdən Misirə ordu göndərək, biz yaxşı döyüşçülər ilə oranı ələ keçirə bilərik. Təhlükəsiz xəbərçilər vasitəsilə bunun nə zaman baş verməsini istədiyinizi bizə bildirin. Allahın, Papanın və Böyük Xanın yardımı ilə biz Sarasinləri təqib edəcəyik.
Papalığa göndərilən ikinci elçilik
İlk elçilik cavabsız buraxıldıqdan sonra, Arqun 1287-c ildə Avropa hökmdarlarına özünün ikinci elçiliyini göndərir. O, bu dəfə elçiliyinə Türk Onqut tayfasından olan xristian rahib Bar Saumanı rəhbər təyin edir. Nestorian olan Bar Sauma bu vəzifəyə Nestorian kilsəsinin rəhbəri, Bar Saumanın dostu və eyni zamanda Türk olan III Yabalaxanın təklifi ilə rəhbər təyin edilmişdi. Elçiliyin qarşısındakı əsas məqsəd Orta Şərqin müsəlman hökmdarlarına qarşı xristian qüvvələrlə ittifaq qurmaq idi. Əsas hədəf isə Qüds şəhəri idi. Elçiliyə müsbət cavab verilsə də, görüləcək işlər qeyri-müəyyən olaraq qalmaqda idi. Sauma 1288-ci ildə Papa IV Nikolas, İngiltərə kralı I Edvard, Fransa kralı IV Flipp tərəfindən yazılmış müsbət məktublarla Elxanilər dövlətinə geri döndü.
Papalığa göndərilən üçüncü elçilik
1289-cu ildə Arqun Avropaya üçüncü elçilik göndərdi. Bu dəfə elçiliyə rəhbər olaraq Elxanilər dövlətində yaşayan genuyalı Gisolfeli Buskarel rəhbər təyin edilmişdi. Missiyanın məqsədi xristian və monqolların birgə səylərinin hansı tarixdə başlaya biləcəyini müəyyən etmək idi. Arqun səlibçilərin ordularının Akraya çatmasına az qalmış dərhal ordusu ilə yürüşə başlamaq istəməkdə idi. Buskarel 15 iyul - 30 sentyabrda Romada, noyabr - dekabr 1289-cu ildə də Parisdə oldu. O, Arqun tərəfindən yazılmış məktubu Plipp le Belə təslim etdi. Məktubda Arqun avropalılara potensial mükafat kimi Qüds şəhərini təklif edirdi və hər iki tərəfin yürüşə başlama tarixi kimi 1290-cı ilin qışı ilə 1291-ci ilin yazını təklif edirdi.
''Göy Tanrının hakimiyyəti altında böyük hökmdar Arqunun Fransa kralına məktubudur...dedi: Mən sizin Saymer Saqura (Bar Sauma) yanındakı elçilərin verdiyiniz sözü qəbul etdim ki, Elxanın döyüşçüləri Misirə hücum etsə, onları dəstəkləyəcəksiniz. Biz də Pələng ilinin qışının [1290] sonunda ora gedib, Göy Tanrıya sitayiş edərək, yazın əvvəlində [1291] Şamda məskunlaşaraq öz dəstəyimizi verərdik.
Əgər siz söz verdiyiniz kimi öz döyüşçülərinizi göndərər və Misiri fəth edərsəniz mən sizə Qüdsü verəcəyəm. Döyüşçülərimizdən hər hansı biri təyin olunmuş vaxtdan gec gəlsə, bütün cəhdlərimiz boşa çıxacaq və heç kim fayda görməyəcək. Zəhmət olmasa, mənə təəssüratlarınızı bildirin və mən də [öz növbəmdə] elçilərinizə yüklədiyiniz [və] fransız zənginlik nümunələrini [olan hədiyyələrinizi] qəbul etməyi çox istəyirəm.
Mən bunu sizə Myckeril vasitəsiylə göndərirəm və deyirəm: Hamı Göy Tanrının gücü və padşahların əzəməti ilə tanış olacaq. Bu məktub Öküz ilinin yayın əvvəlinin altıncı günü Hondlonda yazılmışdır.
— Arqun xanın Flippe le Belə 1289-cu ildə yazdığı məktubdan çıxarış. Fransız Kraliyyət Arxivində saxlanmaqdadır. ''
Buskarello da monqol hökmdarının səlibçilər üçün bütün lazımi ləvazimatları, həmçinin 30.000 at hazırlayacağını izah edən bir memorandum daşıyırdı. Daha sonra Buscarel Arqunun mesajını kral I Edvarda çatdırmaq üçün İngiltərəyə getdi. O, 1290-cı il yanvarın 5-də Londona gəldi.Edvardın bu layihəyə həvəslə yanaşdığı günümüzə qədər gəlib çıxan cavabından bəllidir. Lakin bu layihənin həyata keçirilməsi üçün faktiki addımlar atmaqdan yayındı və bunun üçün Papaa müraciət etməyi üstün tutdu.
Hücum üçün dəniz qüvvələrinin toplanması
1290-cı ildə Arqun Bağdadda dəniz qüvvələrini formalaşdırmağa başladı. Onun istəyi dəniz vasitəsiylə ticarətdən böyük pullar qazanan Məmlük ticarətinə böyük zərbə vurmaq idi. Əsas hədəf isə Qırmızı dəniz idi. Genuyalılar Arqunun yanına 800 gəmi ustası və dənizçi göndərərək ona donanma düzəltməkdə yardım etmək istəyirdilər. Bunlarla birlikdə arbeletçilər də göndərilmişdi. Lakin bu layihənin həyata keçirilməsi zamanı Genuya hökuməti bu cəhdi blokladı və onların özlərinin Bəsrə limanındakı Guelf və Ghibellin fraksiyaları arasında mübarizə başladı.
Papalığa göndərilən dördüncü elçilik
Arqun Avropaya özünün dördüncü elçiliyini 1290-cı ildə göndərdi. Elçiliyə Endryu Zaqan rəhbərlik edirdi və heyətə Gisolfeli Buskarel, xristian olan Sahadin də daxil idi. 1291-ci ildə Papa IV Nikolay yeni səlib yürüşünün baladığını elan etdi və Arqunun nümayəndələri ilə danışıqlara başladı. Papa eyni zamanda efiopiyalılarla, ermənilərlə, gürcülərlə, Yaqubi Süryani Kilsəsi ilə də danışıqları davam etdirirdi. 5 yanvar 1291-ci ildə IV Nikolay dua zamanı bütün xristianları müqəddəs torpaqları müsəlmanlardan xilas etməyə çağırdı. Bunun ardınca bütün Avropadakı papalıq təbliğatçıları insanları I Edvardı səlib yürüşlərində dəstəkləməyə dəvət etdi.
Lakin bütün bu cəhdlər gecikmiş və nəticəsiz cəhdlər idi. Nəticədə 18 may 1291-ci ildə Əkka Məmlüklər tərəfindən ələ keçirildi. 1291-ci ilin avqustunda Arqun xana məktub yazan Papa xristian səlibçilərin I Edvardın komandanlığı altında Müqəddəs Torpaqları yenidən ələ keçirməyə gələcəyini, lakin onların monqol ordusu kimi güclü ordu tərəfindən dəstəklənməyəcəyi halda bütün bu cəhdlərin nəticəsiz qalacağını bildirdi. Monqollarla xristianların köhnə əlaqələrini vurğulayan Papa yenidən Arqundan vəftiz olmasını və Məmlüklər əleyhinə yürüşə başlamasını istədi. Lakin bu zaman Arqun artıq 1291-ci ilin mart ayında vəfat etmişdi. Papa özü də 1292-ci ilin martında öldü. Bu ölümlər birgə əməliyyatlar üçün edilmiş bütün cəhdləri boşa çıxardı.
I Edvard 1292-ci ildə Arqunun xələfi Keyxatunun yanına Cofrey de Langleyin rəhbərliyi altında elçilər göndərdi. Lakin Avropa qüvvələri ilə Elxanilərin genişləndirilmiş əlaqələri yalnız Arqunun oğlu Qazan xanın dövründə bərpa edildi.
XX əsr tarixçisi Runcimana görə:
Əgər monqol ittifaqı əldə olunsa və Qərb tərəfindən vicdanla həyata keçirilsəydi, Outremerin [Səlib yürüşündən sonra yaranmış dövlətlər] varlığı demək olar ki, uzanacaqdı. Məmlüklər məhv olmasaydı da, şikəst olardılar; Elxanilər isə xristianlara və Qərbə dost bir güc kimi sağ qalacaqdı.
Ölümü
Arqun hakimiyyətinin sonuna doğru kimyagərliyə böyük maraq salmışdı. O, dini məsələlərdə ona məsləhət verən Buddist lamalara sığınacaqlar verir, hamıdan çox yaşadığını iddia edən və Arquna da eyni şeyi təklif edən bir yogi ilə dostluq edirdi. Rəşid əd-Dinin Arquna kükürd və civə qarışığı verən bu kimyagərin təsviri Marko Polonun hind yogilərinin təcrübəsi kimi təsvir etdiyi maddə ilə eyni idi. Bu maddəni qəbul etdikdən 8 ay sonra Arqun xəstələndi. Tanrıçı şamanlar 1291-ci il yanvarın 19-da çaya atılaraq edam edilən Təkudarın dul qadını Toğaçaq xatunu cadugərlikdə günahlandırdılar. Arqunun xəstəliyi 27 yanvar da daha da şiddətləndi və o, insult keçirdi. Bu imkandan yararlanan Tağaçar və onun müttəfiqləri bir başqa cəhd daha edərək, Səəd əl-Dövlə və onun adamlarını 2 apreldə öldürdülər. Arqun nəhayət 7 mart sabahı və ya 10 mart 1291-ci ildə Aranda vəfat etdi. O, Cənubi Azərbaycanda yerləşən Socas dağlarnda salınmış gizli məzarda dəfn edildi.
Mirası
XIII əsr monqollara aid şeylərin Qərbdə dəbdə olduğu dövr idi. Bu elə bir səviyyəyə yüksəlmişdi ki, İtaliyada yeni doğulan uşaqlara monqol hökmdarlarının adları verilirdi. Məsələn, Can Grande (Böyük Xan), Alaone (Hülakü), Argone (Arqun), Cassano (Qazan) adlarına tez-tez rast gəlinirdi. Dominikan təriqətindən missioner olan Montekrokeli Rikoldoya görə, Arqun "bədxahların ən pis adamı idi, amma bütün bunlara baxmayaraq, xristianların dostu idi". Arqun Buddist idi, lakin əksər türk-monqollar kimi o, bütün inanclara qarşı böyük dözümlülük nümayiş etdirmiş, hətta müsəlmanların İslam qanunlarına görə mühakimə olunmasına icazə vermişdir.
Arqun sülaləsi başlanğıcını Arqun xandan götürdüyünü iddia etmişdir. Həmçinin Həsən Fasayi onun xəzinəsinin Qacar sülaləsi dövründə tapıldığını iddia etmişdir. O, bununla Qacarları Arqun xanın əmirlərindən biri olan Sartaq Noyonun oğlu Qacar Noyona bağlamaq istəyirdi.
Ailəsi
Əsas arvadları:
Kənizlər:
thumbnail|250px|Arqun xanın papa [[IV Nikolasa məktubu. (1290)]]
Mədəniyyət və quruculuq
Arqun xanın hökmranlıq çağından başlayaraq Elxanlıların tikdirdiyi binalar diqqəti cəlb edir. Arqun xan Təbrizin qəbrində "Şənb" kəndində müxtəlif binalar tikdirir. O bütpərəst olduğuna görə, tikdirdiyi binalar içərisində bütpərəst məbədləri üstünlük təşkil edir. O abadlq işlərinə də xüsusi fikir verirdi. Şərviyazda sonralar Sultaniyyə adlanan şəhərin və Təbrizin qərbində gözəl tikintilər olan şəhərciyin bünövrəsini qoyur. O, bu şəhərciyə "Arquniyyə" adını verir.
Arqun xanın hakimiyyəti dövründə xəttatlıq inkişaf etmişdi. Belə xəttatlardan biri Şəmsəddin ibn Ziyəddin Zuşəki idi. Qeyd etmək lazımdır ki, Şəmsəddin həm də Elxanlılar hakimiyyətinin şöhrətli vəzirlərindən olub. O, öz dövrünün nüfuzlu alimi kimi tanınmış, şeirlər, risalələr yazmışdır. Təbrizdə Arqun xanın əmri ilə edam olunmuşdur.
Ürfət Ağayev
Ürfət Xanəli oğlu Ağayev  — azərbaycanlı alim, kimya üzrə elmlər doktoru.
Həyatı
Ürfət Xanəli oğlu Ağayev 1927-ci il dekabrın 8-də Bakıda anadan olmuşdur. 1935-1947-ci illərdə orta məktəbdə təhsil almışdır. 1941-1947-ci illərdə “Xəzər” donanmasında maşinist vəzifəsində çalışmışdır. 1949-cu ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin kimya fakültəsinə qəbul olunmuş və orada 1951-ci ilə qədər oxumuş, sonra isə təhsilini 1951-54-cü illərdə Nijni-Novqorod Dövlət Universitetində davam etdirmişdir. 1954-cü ildə ADU-da laborant işləmişdir.
Elmi fəaliyyəti
1955-ci ildən Azərbaycan Elmlər Akademiyasının (EA) Neft İnstitutu, Neft-Kimya Priosesləri İnstitutu, Xlor-üzvi-sintez İnstitutu və Polimer Materialları İnstitutunda laborant, kiçik və böyük elmi işçi, labotratoriya müdiri və elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifələrində çalışmışdır. Azərbaycan EA PMİ-də “Polimerlərin elektro-fotokimyəvi sintezi” laboratoriyasının müdiri olmuşdur.
1959-cu ildə “Tsikloheksan karbohidrogenlərinin fotokimyəvi xlorlaşması”mövzusunda namizədlik, 1975-ci ildə isə “Tsikloheksan karbohidrogenlərinin elektro-fotokimyəvi hallogen–ləşməsinin stereokimyəvi və onların halogen törəmələrinin konformasiya tarazlığının tədqiqi”mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.
Ü.X.Ağayev kombinasiyalı elektro-fotokimyəvi halogenləşmə üsulunu işləyib hazırlamış və bu üsulla ilk dəfə olaraq tsikloheksan və asiltsikloheksan törəmələrinin halogenləşmə prosesinin stereokimyasının və alınan halogen törəmələrinin stereokimya və konformasiyasını Nüvə Maqnit Rezonansı, İnfraqırmızı spektroskopiyası və digər fiziki usullarla tədqiq etmiş və mühüm nəzəri nəticələr almışdır. O, aşkar etmişdir ki, monohalogen alkiltsikloheksanlarda alkil qrupu və halogen atomları trans-konfiqurasiyalarda əsasən 1,2- və 1,4-diaksial və ya diekvatorial, 1,3-də isə aksial-ekvatorial, sis-konfiqurasiyalarında isə tərsinə 1,2- və 1,4-ekvatorial-aksial, 1,3-də ekvatorial- ekvatorial fəza vəziyyətlərindədir. Onların İQ-spektrlərində ekvatorial C-Hal rabitəsi zolaqlarının molyar ekstinksiyası aksialınkından 1,7 dəfə çoxdur. Bu isə spektroskopiya və stereokimyada qiymətli nəticədir. Asiltsikloheksenlərin elektrokimyəvi halogenləşməsi trans-diaksial birləşmə mexanizmi ilə gedir. Alınan 1-asil-trans-1,2-halogenlərdə əsasən asil qrupları ekvatorial, dixloridlərdə xlor atomları diaksial vəziyyətində yerləşir. O, ilk dəfə olaraq tərkibində metal saxlayan ionlaşan monomerlərin elektrokimyəvi (birgə)polimerləşməsi və alınan (birgə)polimerlərin fəza quruluşu, işığa həssaslığı və elektrik xassələrinin tədqiqi sahəsində fundamental elmi-tədqiqatlar aparmışdır. Onun apardığı elmi-tədqiqat işlərinin nəticəsi 200-ə qədər elmi əsərdə, o cümlədən 35 müəlliflik şəhadətnaməsində öz əksini tapmışdır. Rəhbərliyi ilə 4 elmlər namizədi hazırlanmışdır.
Ü.X.Ağayev Moskvada, Kazan, Riqa, Sumqayıt və digər şəhərlərdə elektro-, foto-, stereo-, və neft kimyalarına dair keçirilən bir sıra Beynəlxalq və Ümumittifaq simpozium və konfranslarda, o cümlədən I və II Azərbaycan-Türkiyə, Türkiyə-Azərbaycan “Polimer-91” və “Polimer-92” (Bakı, Ankara) Beynəlxalq simpoziumlarında çıxış etmişdir. O, elmi fəaliyyətinə görə Amerikanın Nyu-York EA-nın üzvü seçilmişdir.
Ü.X.Ağayev uzunmüddətli səmərəli elmi fəaliyyətinə görə, keçmiş SSRİ Ali Sovetinin “Əməkdə fərqlənməyə görə”, “Əmək igidliyinə görə”, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin “Uzunmüddətli vicdanlı əməyinə görə” və müharibə və əmək veteranı medalları ilə təltif olunmuşdur.
Ü.X.Ağayev 2000-ci ildə dünyasını dəyişib.
Euseius okumae
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Barbara Brılska
Həyatı
Barbara Brılska 5 iyun 1941-ci ildə Polşada Lodzi yaxınlığındakı Skotniki şəhərində anadan olmuşdur. 15 yaşında olarkən ilk rolunu kinoda ifa edir. Çəkilişlərdən sonra teatr dərnəyində məşğul olmağa başlayır. O, Lodz teatr məktəbində oxuyurdu. 1967-ci ildə oranı qurtarır.
1966-cı ildə Boleslav Prusun romanı əsasında çəkilən "Firon" filmində (rejissor: Yeji Kavaleroviç) kahinə Kama rolunu ifa edir. Barbaraya ən böyük şöhrət gətirən rolu isə çoxlu söz-söhbətə səbəb olan "Sevgi anatomiyası" filmində oynadığı Həvva obrazı idi. O, həm də Sovet, Çexoslovakiya və Bolqarıstan kinorejissorlarının filmlərində də çəkilmişdir. SSRİ-də onu tanınmış edən "Qəribə təsadüf və ya həmişə təmizlikdə" filmində ifa etdiyi Nadya rolu oldu. Barbara Brılska bu rola görə SSRİ Dövlət Mükafatına layiq görülmüşdür.
XXI əsrin əvvəlində o, teatr səhnələrinə çıxmağa başladı. Brılskanın teatr səhnəsində ilk rolu Moskvada dramaturq Ronald Harvudun "Kvartet" əsərinin tamaşasında olmuşdur.
1982-ci ildə oğlu Lüdviq anadan olmuşdur. Qızı aktrisa və model Barbara Kosmal (1973—1993) Bjezinı şəhərindəki avtomobil qəzasında faciəvi şəkildə həlak olmuşdur.
Othonna macrophylla
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Yakobun yuxusu
Yakobun yuxusu — 1639-cu ildə İspaniya telebrist rəssamı Xose de Ribera (Lo Spagnoletto) tərəfindən çəkilmiş rəsm əsəri. Ölçüləri 179 sm × 233 sm təşkil edir və hazırda Madrid şəhərindəki Prado muzeyinin 1-ci mərtəbəsinin 9-cu salonunda sərgilənir.
Rəsmdə sol əlini başına dayayaraq mürgüləyən Yakob və arxasında bir ağac təsvir olunur. Arxaplanın digər tərəfində yuxuda gördüyü pilləkəni görmək mümkündür. Bu pilləkan taxta pilləkən deyil, işıq pilləkənidir və mələklər bu pilləkən vasitəsilə qalxıb düşürlər.
Qoturbulaq (Loru)
Qoturbulaq — Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında, indiki Cəlaloğlu (Stepanavan) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 17 km məsafədə yerləşir.
Toponim Azərbaycan dilində işlənən qotur və bulaq sözlərindən əmələ gəlmişdir. Kənd müalicəvi əhəmiyyətli bulağın yaxınlığında (həmin bulağın suyundan əsasən qoturluq xəstəliyində istifadə olunurmuş) salındığı üçün kənd "Qoturbulaq" adlandırılmışdır. Hidrotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Erm. SSR AS RH-nin 3.l.1935-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Katnaxbuyr qoyulmuşdur.
Filizçay yatağı
Filizçay yatağı — kolçedan-polimetal filizlərinin sənaye ehtiyatlarına görə Avropada ikinci yataq sayılır. Hazırda Azərbaycan Respublikasının kolçedan-polimetal filizləri ehtiyatılarının 90%-i Böyük Qafqazın cənub yamacında yerləşən Balakən-Zaqatala filiz rayonunda cəmlənmişdir. Ən iri Filizçay yatağın­dan başqa, burada daha kiçik yataqlar olan Kasdağ, Katex, Saqator, Qarabçay və Mazımçay kolçedan-polimetal yataqlarını, həmçinin Gumbul­çay-Çeder kolçe­dan-mis-polimetal filiz təzahürləri qrupunu göstərmək olar ki, bunların tərkibi əsasən pirit, sfalerit, qalenit, xalkopirit, pirrotin, ikinci dərəcəli metallardan – arsenopirit, kobaltin, müxtəlif metal sulfoduzları və s. ilə təmsil olunmuşdur. Əsas faydalı komponentlər mis, sink, qurğuşun, gümüş, kükürd, müşayiət kom­po­nentləri isə qızıl, vismut, kobalt, kadmium, selen, tellur, indiumla təmsil olun­muşlar. Filizçay yatağının sənaye ehtiyatları əsasında xammal təminatı 50 ildən çox dövrə yetəcək yüksəkgəlirli mədən-metallurgiya kompleksini yaratmaq olar.
Kuqrisaari
Kuqrisaari (Kugrisaari) — Ladoqa gölünə daxil olan, Heynasenmaa arxipelaqına daxil olan ada. İnzibati baxımından Kareliya Respublikasının Laqdenpoxski rayonu ərazisində yerləşir. Ladoqa şxerinin qərb qoluna daxildir. Adanın uzunluğu 1,4 km, eni 0,7 km təşkil edir. Bütünlüklə meşə ilə örtülüdür.
Cənub-qərb sahilində yüksək daş qayası vardır. İçəridə qapılar ilə ayrılmış iki bölmədən ibarət qaranlıq bir mağara var. adada radiasiya mənbəsi vardır.
Eroziyalı yamaclardan istifadə edilməsi (film, 1983)
Məzmun
Film yamaclarda torpağın düzgün becərilməməssi, heyvanların otarılması və s. nəticəsində əmələ gələn torpaq eroziyasının qarşısının aqrotexniki mübarizə tədbirləri ilə alınmasından və eroziyalı yamaclardan istifadə üsullarından danışır.
Ruslan Pimenov
Ruslan Pimenov — Rusiya futbolçusu.
Həyatı
Rusiyanın əsas yığmasında 4, olimpiya yığmasında 1 matç keçirən Ruslan milli komandanın heyətində DÇ-2002-nin iştirakçısı olub. Klub karyerasındakı bütün uğurları Moskva "Lokomotiv"i ilə bağlı olan hücumçu bu komandada oynadığı 1999-2004-cü illərdə kifayət qədər mükafat qazanıb. İki dəfə Rusiya çempionu (2002, 2004), iki dəfə Rusiya kuboku (2000, 2001), ölkə Superkubokunun (2003) qalibi olan Pimenov 3 dəfə (1999, 2000, 2001) Rusiya çempionatının gümüş mükafatını alıb. 2004/05 və 2005/06 mövsümlərini Fransanın "Mets" klubunda keçirən futbolçu 2005-ci ilin bir hissəsini Rusiyada - "Alaniya" komandasında keçirib.
Foniks Sans
Foniks Sans — Arizona ştatının Finiks şəhərini təmsil edən peşəkar basketbol klubu. NBA-də Qərb Konfransında mübarizə aparır.
Buğatəpə
Buğatəpə - Şirak dağ belinin bir zirvəsinin adı XX əsrin 30 -cu illərində dağ ermənicə Sulasar adlandırılmışdır. Dağın adı orada keçmişdə buğa maralın olması ilə əlaqədardır.
Euseius olivi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Qolci kompleksi
350px|thumb|Tipik heyvan hüceyrəsinin sitoplazma komponentləri ilə ([[orqanellərlə) birlikdə. 6. Holci aparatı]] Bu orqanoidi ilk dəfə İtalyan histoloqu Kamillo Qolci (1898) sinir hüceyrələrində görmüşdür. Sonra onun şərəfinə Qolci kompleksi (aparatı) adlandırılmışdır. Qolci kompleksi bütün bitki və heyvan hüceyrələrində olur. Onun ölçüsü və forması müxtəlifdir. O, sinir hüeyrələrində mürəkkəb tor şəklində olur, nüvənin ətrafında yerləşir. Qolci kompleksi bitki və ibtidai orqanizmlərin hüceyrələrində membranla örtülmüş ayrıca cisimcikdir. Bu da oraqvarı və ya çubuqvarı formalıdır. Bu heyvan hüceyrələrində formaca bir qədər fərqlənir. Lakin onların quruluşu bütün hüceyrələrdə eynidir. Qolci kompleksinin üç quruluş komponenti var: Lakin bunların hər üçü vahid orqanoidi təşkil edir. Qolci kompleksi mühüm bioloji funksiyaları yerinə yetirir. Ona endoplazmatik şəbəkə kanalları ilə hüceyrənin bir sıra sintez məhsulları: zülallar, karbohidratlar və yağlar daşınır. Bu maddələr əvvəlcə Qolci kompleksi elementlərində toplanır, sonra borucuqların uclarında iri və xırda qovuqcuqlara çevrilir, nəhayət, qovuqcuqlar borucuqlardan ayrılaraq sitoplazmaya keçir və hüceyrələrin həyat fəaliyyətində istifadə olunur, yaxud hüceyrələrdən xarici mühitə çıxır. Mədəaltı vəzin sintezolunmuş fermentləri əvvəlcə orqanoidin boşluqlarına toplanır, beləliklə içərisi fermentlə dolu qovuqcuqlar əmələ gəlir. Sonra bu qovuqcuqlar mədəaltı vəzin axarına çıxarılır və bağırsaq boşluğuna tökülür. Qolci kompleksinin membranlarında hüceyrədə istifadə olunan yağlar və karbohidratlar da sintez olunur. Qolci kompleksi, həmçinin, hüceyrə lisozomlarının mənbəyidir. Plazmatik membranın özü də Qolci kompleksinin fəaliyyəti nəticəsində təzələnir.
Nüvəcik
thumb|right|300px|Nüvəcik
Nüvəcik - nüvə daxilində yerləşən, öz membran örtüyünə malik olmayan, ölçüsü 1-10 mkm olan möhkəm, girdə cisimcik. İşıq və elektron mikroskop altında yaxşı görünür.
Onun miqdarı hüceyrənin həyat fəaliyyətindən asılı olaraq dəyişir. Nüvəciyin tərkibi: zülallar, RNT, Risobomlar, kalium, kalsium, dəmir və bir sıra fosfat birləşmələrindən ibarətdir.
Nüvəciyin membranı yoxdur, nüvə şirəsi ilə həmişə təmasda olur. Hüceyrənin bölünmə ərəfəsində nüvəcik parçalanır, bölünmənin son mərhələsində yenə bərpa oluur. Ona görə nüvəcik yalnız bölünməyən hüceyrələrdə görünür. Nüvəcikdə risobom RNT-si və ribosomun kiçik və böyük hissələri formalaşır.
Rəy Əl Əhali (qəzet)
"Rəy Əl Əhali" (qəzet) — gündəlik, ictimai, siyasi qəzet.
Haqqında
Qəzetin kin, nifrət dolu məqalələri cəmiyyətdə toplumlar arasında bir-birinə pislik etməyə qədər gedib çıxan anlaşılmazlıq və uyğunsuzluq yaratmağa yönəlmişdi. Nəşrin təsisçisi tərəfindən reallaşdırılan bu ayrı-seçkilik yolunu təhlükəli hesab edən məsul redaktor Qələmçi vəzifəsindən ayrıldı, onun yerinə isə süleymaniyyəli vəkil Siddiq Abdullah Muxtar təyin edildi. Bu şəxs də qısa müddət sonra ağır və məsuliyyətli işi tərk etdikdən sonra onun əvəzinə təqaüddə olan kifrili bölgə üzrə dövlətin rəsmi səlahiyyətli rəhbəri, vəkil Nazim Vandavi bu vəzifəyə təyin edilib. Daha sonra qəzetin bu işini süleymaniyyəli vəkil Mahmud Tofiq aparıb, lakin qəzetin sahibi Siddiq Əli Bulukininin naməlum şəxslər tərəfindən qətlə yetirilməsi ilə 1963-cü il fevralın 8-i “Rəy Əl Əhali”nin rəsmi şəkildə fəaliyyəti dayandırılıb.
Lev (Kəlbəcər)
Lev — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Lev kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1993-cü ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfinndən işğal edilib. Kənd 2020-ci il 25 noyabrda işğaldan azad edilib.
ının sahilində, Burovar silsiləsinin ətəyindədir. Tam adi Levkənddir. Kəndin adı oradakı Lev (və ya Leh) adlı qədim qalanın adındandır. Qala Tərtər çayının sahilində, sıldırım qaya üstündədir. Xalq arasında qala Lev (Ləkərqişlaq) Loktim də adlanır. Qalanın adi XII əsrdən məlumdur. Bəzi tədqiqatlara görə, lev/ldv fars dilindəki bb sözündən olub “dodaq”, məcazi mənada “dag çixintisi, irəli çixmiş qaya” mənasındadır. İran dillərində bu sözləri “kənar, qiraq” mənasi da vardır.
Kəndin ərazisində qədim albanların «Lök» adlı bir qalası var. «Lök» sözü el arasında «Löy» səslənir. Lök və Löy sözləri tədricən assimliyasiya olunaraq Lev şəklinə düşmüşdür.
Binələr-Qışlaqlar
Ağıl binəsi, Təkdam binəsi.
Qartal
Ümumi
Bədəninin uzunluğu 75–88 sm, quyruğu isə qısadır. Geniş qanadları var və açılan halda 2,4 m civarında olur. Ayaqları barmaqlarına qədər tüklə örtülü olur. 2–3 yaşlarında yetişkənliyə çatırlar.
Meşə və dağlarda yaşayırlar. Erkəklər həyatları boyu bir dişi ilə cütləşir və eyni yuvadan istifadə edirlər. Yuvaları əlçatmaz yerdə olur. Qartalların bəzi növləri 100 kq-a qədər yükü qaldıra bilirlər.
Bütün qartalların gözlərində "niktitant pərdə" deyilən artıq göz qapağı var. Bu qapağın funksiyası gözləri təmizləmək və qorumaqdır. Qartallar balalarını yedirərkən göz qapaqlarını adətən yumurlar. Bu balaların səhvən anasının gözlərinə zərər verməsinin qarşısını almaq üçün alınan tədbirdir.
Qartal yerə enərkən quyruğunu havaya qaldırır və bədəninə görə bir bucaq altında quyruğunu aşağı çəkərək sürətini azaldır. Qanadlarının uclarını alçaldaraq onlardan əyləc kimi istifadə edir. Ancaq sürətini itirərkən qanadların üstündə əmələ gələn hava axını qartalın yıxılma təhlükəsinin artmasına səbəb olur. Qartal qanadlarının ucundakı üç-dörd çəngə tükü qaldıraraq bu təhlükənin qarşısını alır. Bunlar qanadın səthindən havanın düz xətt halında keçməsinə və quşun rahatlıqla yerə enməsinə kömək edir.
Qartallar həm havada uçacaq qədər yüngül, həm də ovu asanlıqla daşıyacaq qədər güclü olmalıdırlar. Qartalların sümüklərinin içi boş olduğu üçün yüngüldür. Ağ qartalın skeletinin ağırlığı təqribən 272 qramdır. Bir sözlə, bu canlılar uçmaq üçün ideal ağırlığa sahibdir.
Qartal uçarkən əsas gücü qanadının aşağıya doğru hərəkətindən alır. Buna görə də qanadları aşağıya itələyən əzələlərin sayı yuxarıya doğru itələyən əzələlərin sayından çoxdur.
Qartal üçün uçuş əzələləri çox mühümdür. Bu əzələlər quşun bədən ağırlığının yarısı qədərdir. Qartallar qanadlarının istiqamətini dəyişərək daha sürətli və ya daha yavaş uça bilirlər.