cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kuk adaları mədəniyyəti
Musiqi və rəqs
thumb|right|[[Kuk adaları rəqqasları Pasifika festivalında.]] Kuk adaları musiqisi ağır barabanlar və ukulelelər ilə xarakterizə olunur. Kuk adaları kişiləri Havay adalarında geniş ayılmış Hula rəqsinin ekvivalenti olan Hura rəqsini ifa edirlər. Rəqsin ifası zamanı nəzərlər ayaqdan ayrılmır və çiyinlər müvazinətli saxlanılır. Barabanlar ansamblın bir hissəsidir. Kuk adalarında ən məşhur musiqi və rəqs qrupları Kuk Adaları Milli İncəsənət Teatrı, Aroranqi Rəqs Truppası, Betelarəqs Rəqs Truppası, Akirata Xalq Rəqsləri Truppası və Te İvi Maori Mədəni Rəqs Truppasıdır. Raro Records adalarda ən əsas səsyazma studiyasıdır.
thumb|left|300px|Akirata Xalq Rəqsləri Truppası.
Rəqslər çoxmədəniyyətli festivallarda ifa olunur. Kuk adalarının ən məşhur xalq rəqslərindən biri Uradır. Bu rəqsin ifası qadın rəqqaslar tərəfindən azı 5 barabançalanın müşayiəti altında həyata keçirilir. Ombalarının, ayaqlarını və əllərini hərəkət etdirmələri hekayəni festivaldakılaradanışmaq üçün əlavə jestlər verir. Hekayələr əsasən okean, quşlar, çiçəklər, sevgi, pərişanlıq və s. haqqındadır. Ura rəqsinin 3 əsas komponenti var: ura pau (baraban rəqsləri), korero (əfsanələr) və kaparima (macəra mahnıları). Rəqsi ifa edən qadınlar adətən çiçəklərdən, balıqqulaqlarından, ei adlı boyunbağılardan, pareo və kikau adlı ətəklərdən istifadə edirlər. Kişilər isə əlləri ilə yarı-oturmuş vəziyyətdə öz dizlərinə vururlar. Ura rəqsinin ayrılmaz hissəsi olan barabançı qrupu əsasən barabançalan başçısından (pate taki), köməkçi başçıdan (pate takirua), taxta qonq çalan iki çalğıçıdan (tokere və ya pate akaoro) və dəri baraban çalan əlavə iki çalğıçıdan (pau və manqo) ibarətdir. Səyyah yazıçı Devid Stenli qeyd edir ki, Ura rəqsinin ön gözəl ifası Rarotonqa adasında həyata keçirilir.
Ura rəqsinin bir forması olan ura piani rəqsində həm kişilər, həm qadınlar iştirak edirlər və nağılı danışmağa çalışırlar. Rəqsin digər versiyalarına ura rore (ağcaqayın rəqsi), ura tairiri (həvəskar rəqs), ura korare (nizə rəqsi) və ura rama (məşəl rəqsi) aiddir. Ura rəqsi və onun komponentləri olan korero və kaparima ilə yanaşı Kuk adalarında başqa musiqi janrları və rəqs növləri vardır: dram rəqsləri (peu tupuna), dini tamaşalar (nuku), formal nəğmələr (pee), bayram nəğmələri (ute), çoxsəsli xor musiqisi (imene tapu) və s. Barabanlardan Kuk adaları mədəniyyətində geniş istifadə olunur.
İncəsənət
Yerli sakinlər balıqqulağı kimi yerli məhsullardan istifadə etməklə paltarlarında və zərgərlikdə öz stillərini formalaşdırıblar. Bir nəfərə balıqqulağından hazırlanmış boyunbağı hədiyyə etmək və onu həmin şəxsin boynundan asmaq rəğbət və sevgi jestidir. Onlar saronqun bir növü olan pareu adlı əlvan rəngli geyim hazırlayırlar. Melaneziyanın Fici və Samoa kimi adalarının sakinləri kimi Kuk adaları sakinləri də istehsal etdikləri, boya ilə işlənmiş parçalarına görə tanınırlar. Qadınların ən böyük məşğuliyyəti tivaivai toxumaqdır.
Adalılar arasında xeyli istedadlı naxışaçan var. Xüsusilə Maykl Tavioninin emalatxanası və Island Craft işlədikləri incəsənət nümunələri ilə tanınır. Island Craft-da nizə və maska kimi əşyalar düzəldilir. Kuk adaları incəsənətini özündə əks etdirən əşyaları Punanqa Nui marketi, Biçkomber qalereyası, Sons Crafts Store kimi yerlərdə almaq mümkündür. Kenuals qalereyasında yerli rəssamların rəsm əsərləri nümayiş etdirilir. Təbiət rəssamı Cudit Kunzle çəkdiyi rəsm əsərlərini öz emalatxanasında və bir neçə dükanda satır. Onun bəzi əsərləri Kuk adalarının bir çox poçt kartoçkasında və nəşrində yer almışdır.
Mətbəx
Ada ölkəsi olduğundan Kuk adalarının mətbəxi əsasən meyvə və tərəvəz (xüsusilə kokos), dəniz məhsullarından ibarətdir. Xörəklərin hazırlanmasında təzə dəniz məhsullarından geniş istifadə olunur. Ərzağın böyük hissəsinin Yeni Zelandiyadan idxal edilməsinə baxmayaraq, Kuk adalarında Manqaian, Nqatanqiya, Penrin, Puaikura və Rakahanqa kimi əkinçi assosiasiyaları var və onlar da yerli mətbəxi ərzaqla təmin edirlər. Yerli mətbəxdə əsasən arrourut, molyusk, osminoq, taro, ədviyyat kimi zəncəfil, laym, limon, sarımsaq, reyhan və kokosdan istifadə olunur.
İdman
thumbnail|left|Kuk adaları — Keniya reqbi matçı. Sakit okeanda yerləşən digər adalarda olduğu kimi Kuk adalarında da ən geniş yayılmış idman növü reqbidir. Kuk adaları milli reqbi komandası 1971-ci ildən beynəlxalq səviyyədə yarışlarda iştirak edir. Reqbi-7 idman növü də ölkədə xeyli məşhurdur, öz assosiasiyası var. Kuk adalarında stolüstü tennis, voleybol, netbol, ağır atletika, ağırlıq qaldırma, futbol və taekvondo kimi idman növlərinin təşkilatları mövcuddur. Kuk Adaları Futbol Assosiasiyası tərəfindən təşkil olunan Kuk Adaları Raund Kuboku ölkədə ən nüfuzlu milli futbol yarışıdır və oyunların çoxu Kuk Adaları Milli Stadionunda keçirilir.
Boulinq idman növü də Kuk adalarında məşhurdur. Ölkədə "İkuranqi" QBK, "Parekura" BK, "Parekura" QDK və "Rarotonqa" BK kimi boulinq klubları var. Bu idman növü üzrə yarışlara Kuk Adaları Otüstü Boulinq Federasiyası və Kuk Adaları Bouvlz Karnaval Dairəsi nəzarət edir. Kuk adalarından bununla yanaşı badminton, motosikl, qolf, avtomobil yarışı, yelkənli qayıq, skvoş, baydarka klubları da var.
Daha genişmiqyaslı idman təşkilatlarına Kuk Adaları İdman və Olimpiya Assosiasiyası, Rarotonqa Həvəskar Atletika Assosiasiyası, Tauvaine İdman və Mədəniyyət Assosiasiyası və Tupapa-Maraerena İdman Assosiasiyası aiddir. Ölkədə balıqçılıq idmanının inkişafında Kuk Adaları Balıqçılar Assosiasiyası, Kuk Adaları Balıqçılıq İdmanı Klubu və the Nqatanqiya Balıqçılar Klubu kimi təşkilatlar böyük rol oynayır. Ölkədə 1986-cı ildə reqbi üzrə Sakit Okean Kuboku, 1998-ci ildə isə futbol üzrə Polineziya kubokunun əsas mərhələsi keçirilib.
Hökumət və mühafizə
Kuk adalarının mədəni irsi "yerli irslər, əşyalar, alətlər, buna uyğun olaraq yerli metodlar və digər Kuk adaları ilə əlaqəndirilən tarixi və elmi əşyalar" kimi xarakterizə olunur və 1950-ci ildə qəbul olunan Kuk adaları təkmilləşmə aktına əsasən qorunur. Mədəni tədbirlərin keçirilməsinə 1985-ci ildə parlamentin verdiyi aktla qurulan Kuk Adaları Milli İncəsənət Şurası tərəfindən nəzarət olunur. İnzibati mexanizm Kuk adalarının mədəniyyətini inkişaf etdirmək üçün yollar müəyyənləşdirir. 1980-ci illərdə baş nazir Ceffri Qenri ölkədə mədəniyyətin inkişafı üçün böyük işlər görüb. O, bir çox abidə tikdirib, Mədəni İnkişaf Nazirliyini yaradaraq ona maliyyə dəstəyi verib. Bu, ölkənin inkişafına kömək edib, adalara turist axınını gücləndirib. 1990-cı ildə Mədəni İnkişaf Nazirliyi aktı ilə 1981-82-ci illərdə qəbul edilən Milli İncəsənət Şurası aktı ləğv edilib, yeni aktda isə ölkənin mədəni irsinin mühafizə olunması, mədəni incəsənət formalarına olan həvəsi artırmaq və əhalinin mədəni səviyyəsinin qorunması nəzərdə tutulub.
thumbnail|ANZAK günündə keçirilən parad.
Tanacetum karelinii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Alor boğazı
Alor boğazı və ya Alloo boğazı — İndoneziyada yerləşən və Solor arxipelaqını Alor arxipelaqından ayıran boğaz. Bu adalar İndoneziyanın Şərqi Nusa Tenqqara vilayətinə aiddir. Sakit okeanına aid olan Banda dənizini Savu dənizi ilə birləşdirir. Pantar adasını Lembata adasından ayırır.
Qulam İshaq Xan
Qulam İshaq Xan (20 yanvar 1915-27 oktyabr 2006)—Pakistanın prezidenti.
Həyatı
O, Pişəvər Universitetini bitirmişdi. 1947-ci ildə dövlət işində məmuriyyətə başlamışdı.
1990-cı ildə hərbçilər tərəfindən dəstəklənən Qulam İshaq Xan, seçkilərin yenidən keçirilməsi tələbi ilə hökuməti devirdi.
Diauxi
Diauxi yaxud Diauxi krallığı — antik gürcü         dövləti. Əsasən Urartu və Assuriya mənbələrindən məlum olan bu dövlət bir neçə əsr boyu davam etmişdir. Üç əsas şəhəri var idi: Zua, Ultu və Sasilu. Ultu şəhərinin indiki Oltu şəhəri olduğu güman edilir. E.ə.1112-ci ildə Diauxi kralı Sien Assur hökmdarı I Tiqlatpalasara məğlub olmuşdu. E.ə.845-ci ildə isə III Salmanasar Diauxi kralı Asianı məğlub edib xərac almışdı. Urartu ökmdarları da kral Utupursini xəraca məcbur etmişdi. Krallıq E.ə.760-cı ildə digər gürcü qəbilələrinin hücumu nəticəsində dağıldı.
Dağlarda işıq (film, 1973)
Məzmun
Film Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin təşkil olunmasının 50 illiyinə həsr edilmişdir. Kinolentdə vilayətin sənaye və kənd təsərrüfatı sahəsindəki nailiyyətləri göstərilməklə bərabər Vaqif, Üzeyir Hacıbəyov, Bülbül, Natəvan haqqında, Qarabağın şeir və sənət ocağı olduğu barədə konkret tarixi faktlarla söhbət açılır.
Canbağça
Canbağça — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Başkeçid rayonunun inzibati-ərazi vahidində kənd. Osmanlı İmperiyası zamanında hazırkı Türkiyə Cümhuriyyəti ərazisindən Zaqafqaziyaya köç edərək Başkeçid bölgəsində məskunlaşmış və Rusiya İmperiyası təbəliyini qəbul etmiş etnik urumlar tərəfindən 1830-cu ildə salınmışdır. 1 yanvar 2010-cu il vəziyyətinə görə Qaşqatala kənd inzibati-ərazi dairəsinə daxildir.
Coğrafiyası
Canbağça kəndi Alagöz dağ silsiləsinin sona çatdığı, Trialet dağ silsiləsinin başladığı ərazidə yerləşir. Kənd inzibati-ərazisinə daxil ən hündür məntəqə Qaraqatlıq zirvəsi adlanır, bu məntəqənin okean səviyyəsindən hündürlüyü 2000 metrdən çoxdur. Qaraqatlıq zirvəsi kənddən 2.5 km uzaqlıqda yerləşir. Qaraqatlığın ətəkləri subalp çəmənlikləri ilə örtülüdür. Kəndin aşağı qismi meşələrlə əhatəlidir. Meşələr çox sayda ağac növləri (qoz, fındıq, böyürtkən, yabanı alma, armud, palıd, fıstıq, vələs, göyrüş, cökə, akasiya, söyüd, alça, yemişan, əzgil və sairə) ilə zəngindir. Sərt iqlimi şəraiti olduğu üçün kənd ərazisində soyuq dövr adətən 180-200 sutka davam edir.
Tarixi
Kənd yerləşən ərazidə onun salınma tarixinədək yaşayış məntəqəsi olmamışdır. 1823-cü ildə azərbaycanlı kəndi Qamışlı ilə hazırkı Canbağça kəndi arasında, Dambuluq adlanan yerdə urum əsilli ovçulardan (yalnız kişilər) ibarət üç çadır quruldu. Bu çadırlara daha bir neçəsinin də əlavə olunması ilə şikar ehtiyyacdan artıq olduğundan ticarət etməyə qərar verən urum ovçular 1827-ci ildə çadırları hazırda Canbağça kəndi yerləşən əraziyə köçürdülər. Beləki, bu ərazi Osmanlı ərazisinə gedən karvan yoluna olduqca yaxın idi. Ancaq ticarətin tədricən zəifləməsi ilə ovçular tədricən peşələrini dəyişərək əsasən kömür düzəltməyə başladılar. Qazncın artması ilə ailələrini də yanlarına gətirəm ovçular 1830-cu ildə burada çadırlardan imtina edərək evlər tikmiş və dövlətin də icazəsi ilə Canbağça adlı kənd salmışdırlar. Tədricən kənd əhalisi Qars ətrafı və Trabzon bölgəsindən gələn əhali hesabına artmış, ingilislərin 1845-ci ildə yaxınlıqda mis hasilatı ilə məşğul olan karxana yaratması ilə kənd çiçəklənmə dövrünə qədəm qoymuşdur. 1847-ci çar hökumətinin Zaqafqaziya canişininin əmri ilə kəndin adı dəyişdirilərək Mis-Mədən adlandırıldı. Bu adlanma Gürcüstanda sovet hökumətinin təşkili ilə 1921-ci ildə dəyişdirilmiş və kənd Carayer adlandırılmışdır. 1947-ci ildə həyata keçirilmiş dəyişiklikdən sonra kənd Qora adlanmaqdadır. Qora gürcü dilindən tərcümədə "təpə" mənasını ifadə edir.
Əhalisi
1886-cı ildə ailələr üzrə aparılmış siyahıyaalmaya əsasən Tiflis quberniyası, Borçalı qəzası, Trialeti şöbəsi, Hamamlı kənd cəmiyyəti tərkibinə daxil olan Carayer kəndində 11 evdə pravoslav xristian olan urumlardan ibarət 105 nəfər (55 nəfəri kişilər, 50 nəfəri qadınlar) əhali yaşayırdı.
Kənd əhalisi kirəmit dam örtükləri olan bir-birindən xeyli aralı evlərdə yaşayırlar. Hazırda əksər evlər urumların kənddən kütləvi köçü ilə əlaqədar boş qalmışdır. Belə ki, kənddə 1948-ci ildə 127 evdə 730 nəfər, 1975-c ildə 93 evdə 84 ailədə 325 nəfər əhali yaşayırdı, qalan evlər boş qalmışdı. Kəndə azərbaycanlıların ilkin yerləşməsi XIX əsrin 40-50-ci illərinə təsadüf etməkdədir. Azərbaycanlılarla qohumluq əlaqələri quran urumlar demək olar türk mədəniyyətinin tam anlamda daşıyıcıları sayıla bilərlər. Dini mərasimləri çıxmaqla bütün adətlər, mətbəx, toy adətləri və sair Ahısqa türklərinə eləcə də azərbaycanlılara olduqca yaxındır. Əvvəllər kənd əhalisinin mütləq əksəriyyətini urumlar təşkil etsə də onların kənddən köçü ilə azsaylı azərbaycanlı əhalinin nisbəti artmaqdadır.
17-24 yanvar 2002-ci il Ümumgürcüstan əhali siyahıyaalınmasına əsasən kənddə yaşayan 38 nəfər əhali 47 %-i azərbaycanlılardan, 47 %-i isə urumlardan ibarətdir.
1 yanvar 2010-cu il tarixinə olan rəsmi təxminə əsasən kənddə 44 nəfər əhali yaşayır.
Amblyseius siddiqui
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Yumşaq şinus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Təbii halda Cənubi Afrikanın, Avstraliyanın, Cənubi Amerikanın və Meksikanın quraqlıq ərazilərində yayılmışdır.
Botaniki təsviri
Düz dayanan, gövdəsi qaramtıl qabıqlıdır. Hündürlüyü 15 m-ə çatan, sallaq budaqlı və kobud boz qabığı olan, tez böyüyən, həmişəyaşıl, ikievli ağacdır. Yarpaqlarının uzunluğu 8-25 sm olub, lələkvari, 19-40 yarpaqcıqdan ibarətdir. Çiçəkləri salxımlarda yığılıb, qırmızı, ağ-sarı rəngli olur. Meyvələri yumru, diametri 5-7 mm, birtoxumludur, əvvəlcə yaşıl, sonra qırmızı, çəhrayı və ya al-qırmızı rəng alır. Meyvələri budaqların üzərində salxımlar əmələ gətirir. Qələmlərlə və toxumlarla çoxaldılır.
Ekologiyası
Yumşaq şinus quraqlığadavamlı, uzunömürlü bitkidir. Bitki açıq günəşli sahələrdə yaxşı bitir.
Azərbaycanda yayılması
Mərdəkan dendrarisində 1986-cı ildə introduksiya olunmuşdur. Abşeronda mədəni şəraitdə becərilir.
İstifadəsi
Yumşaq şinusun qurudulmuş meyvələri ədviyyat kimi, təbabətdə diş ağrısında, revmatizm zamanı istifadə edilir. Ancaq meyvələri və toxumları heyvanlar üçün zəhərlidir. Meyvələri içkilərdə istifadə edilir. Bitkinin bütün hissələrində efir yağları vardır və xalq təbabətində büzüşdürücü, antibakterial maddə kimi istifadə edilir, yaranı sağaldır, qan təzyiqini aşağı endirir, qanaxmanı saxlayır.
Loqaniyakimilər
(Loganiaceae) — ikiləpəlilərin acıçiçəkkimilər dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.
İnqrid Fevre
İnqrid Fevre (29 may 1975) — Fransalı qadın ağır atlet. 58 kq çəki dərəcəsində yarışır və beynəlxalq yarışlarda Fransanı təmsil edir. İnqrid Fevre dünya çempionatlarında iştirak etmişdir. Son dəfə 1999 Ağır atletika üzrə Dünya Çempionatında mübarizə aparmışdır.
Taifallar
sağ|thumb|200px|[[Qalliya mərkəzli Equites Honoriani Taifali iuniores birliyi simvollu əjdaha və inci işli arma]]
Taifallar və ya Tayfallar (Latınca: Taifali, Taifalae və ya Theifali) German və Sarmat kökənli bir tarixi topluluqdur. İlk olaraq Aşağı Dunayın şimalında, miladdan sonra III əsrin ortasında qeydlərdə keçmişdiler.
Taifal qrupları, oturaq olmağa parçalanmış bir yaşam formunu sürdürmüşdülər. Bu həyat içində çoxluqla qot qəbilələri ilə bərabər yaşamış və Romalılara qarşı savaşmışdılar. Bunun xaricində, miladdan sonra IV əsrdə bəzi Taifal qəbilələri, Roma imperiyası sərhəd-sınırları içində yerləşmişdilər. İmperiya torpaqlarında çoxluqla Qərbi Qalliya kəsimində yeyurd almışdılar. Roma həyatı içində atlı və bərabər bir ordu parçası olaraq Roma ordusunda yer almışdılar. VIII əsrdə yaşadıqları bölgə Thifalia adıyla anılmağa başlanmışdır.
Yerləşimləri
Taifallar haqqında söz eden ən qədim qaynaqlardan birisi qot kralı Cniva, Dakiya və Moesia bölgəsinde 250-ci il civarlarında yerləşdiyi dönəmə rastlanır. Bunlar, bəzən German əsilli bir qəbilə olaraq bildirilirkən bəzən də german olmayan, Orta Asiyadan köç etmiş ola biləcəyi söylənən Sarmat qəbilələri ilə ilişkili olaraq bildirilmişdilər.
Yeni Zelandiya bayrağı
Yeni Zelandiya bayrağı — Yeni Zelandiyanın dövlət bayrağı.
Vaxtsızçiçəkkimilər
—  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi. 2016-cı ilə olan məlumata əsasən fəsilə ümumi 285 məlum növü olan 15 cinsdən ibarətdir.
Amblyseius silvaticus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Kvinslend
Kvinslend ( - Kraliçə torpağı) - Avstraliyanın şimal-qərbdə yerləşən əyaləti. Paytaxtı əyalətin ən böyük şəhəri olan Brisben şəhəridir. Kvinslend əyaləti Qərbi Avstraliyadan sonra ölkənin ən böyük ikinçi əyalətidir. Kvinslenddə əsasən turizm sahəsi inkişaf edib. Paytaxt Brisben şəhərində yüksək səviyyəli turizm təsisatları mövcuddur.
ağ günəş günü adasındakı, ağ cənnət çimərliyi|center|thumb|500px
Günay Kazımzadə
Günay Kazımzadə — "Google" şirkətinin xanımlar üçün təsis etdiyi qrantın ilk azərbaycanlı qalibi, Almaniyada süni zəka üzrə "ilin gənc tədqiqatçısı" seçilmişdir , prezident mükafatçısı, "Femmes Digitales – Azərbaycan qadınları İKT-də" klubunun üzvü.
Abbe refraktometri
Abbe Refraktometr- maye və bərk mühitlərin sınma əmsalını ölçmək üçün vizual optik cihazdır. Onun fəaliyyəti işığın kiçik sınma əmsalı n 1 mühitdən böyük sınma əmsalı n 2 mühitə yayılması zamanı tədqiq olunan qeyri-şəffaf mühit halında tam daxili əks olunma, ya da şəffaf mühitlər halında (tədqiq olunan və məlum) müstəvi ayrılma hüdud sınma bcağının ölçülməsinə əsaslanır. Hər iki üsulda sınma qanunu istifadə olunur. n1 sin i 1 = n 2 sin i 2 (i1 düşmə bucağı, i 2 sınma bucağı). Abbe refraktometr iki düzbucaqlı şüa prizmadan sınma əmsallı n2 = 1,7 (natriumun sarı xətti ʎd = 589,3 nm) üçün prizması cilalanmış hipotenuz tərəfli və tutqunlaşdırılmış hipotenuz tərəfli köməkçi açılan prizmadan 2, müşahidə borusu, hesablama şkalası, xüsusi kompensatordan 6 ibarətdir.
Günay Kazımzadə
Həyatı
Günay Kazımzadə 1991-ci ildə Bakıda anadan olmuşdur. Uşaqlıqdan fizika, riyaziyyat, dəqiq elmlərə böyük marağı olmuşdur, oxuma və yazmağa 4 yaşından başlamışdır. 5 yaşından şahmatla məşğul olmağa başlamışdır. Daha sonra Respublika Təsnifat Turnirində ikinci yerin qalibi olmuşdur.
Abbe refraktometri
İRF-22 refraktometrinin optik sxemi|thumb|right|250px
Günay Kazımzadə
Fəaliyyəti
"Oracle", "Talant.io" kimi şirkətlərdə, "Falling Walls" yarışmasında çıxış etmişdir, Almaniyanın ən böyük digital konfransına dəvət almışdır və şirkət rəhbərləri ilə görüşü olmuşdur. Bundan sonra "Google"un sponsorluq etdiyi 2 konfransda spiker kimi çıxış etmişdir. Bunun üçün "Google" ona təqaüd ayırdı. "Google"un təqaüdünü qazanan ilk azərbaycanlı xanımdır. Noyabrda Amsterdamda "European Women in Technology" (Avropa Qadınları Texnologiyada) konfransında süni intellekt haqqında çıxış edən yeganə azərbaycanlı xanım idi. 2018-ci ilin dekabrda Berlində Avropanın ən böyük təhsil konfransında süni intellekt üzrə çıxış etmişdir və tədqiqatları cəmiyyətə təqdim olundu. Bununla yanaşı, dekabrın 1-də Humbolt Universitetinin təşkil etdiyi TEDx tədbirində süni intellekt mövzusunda çıxış etmişdir. Bakıda keçirilən "Süni intellekt ailə" seminarında iştirak etmişdir. ACM, APA konfranslarında süni zəka sahəsində elmi məqalələri çap olunmuşdur. 2019-ci ildən TechCentrum platformasını təsis etmişdir. Platfotmanın əsas məqsədi Süni Zəka, Maşın Öyrənməsi, Blokçeyn kimi inkişafda olan texnologiyalar sahəsində gənclərə yardımcı olmaq və praktiki biliklərə yiyələndirməkdir.
Abbe refraktometri
Tədqiq olunan mayelər prizmanın hipotenuz tərəfləri arasındakı aralıqda (0,1 mm ətrafında) yerləşdirilir. Bərk şəffaf nümunələr bir cilalanmış müstəvi tərəfə malik olmalıdır, yan tərəflərdən biri isə cilalanmış tərəfə perpendikulyar olmalıdır. Nümunələrə cilalanmış tərəflə ölçü prizmasının hipotenuz tərəfinə sıxlırlar (açılmış köməkçi prizmalar zamanı), onlar arasındakı aralığa (deşiyə( isə sınma əmsalı nə olan immersiya mayesinin damcıları daxil edilir ki, onun n1 < nə < n2 (adətən nə= 1,66 olan monobromnaftalin) şərti ödənilsin. Şəffaf maye mühitlərinin ölçülməsində işıq, mühitin ayrılması sərhəddində köməkçi prizmanın kiçik katetindən keçərək istiqamətlənir (keçən işıqda ölçmə), qeyri-şəffaf mühit halında isə prizmasıının tutqun tərəfi onun böyük kateti (əks olunan işıqda ölçmə) işıqlandırılır. Borunun görmə sahəsində işıqlı və tutqun sahələrin ayrılma xəttlərinin çarpaz birləşməsində şkalada bilavasitə n-nin qiyməti hesablanır. Düzünə baxışın iki dispersiya prizmasından ibarət kompensator (Amiçi prizması) prizmaların əks istiqamətli fırlanması ilə ölçü prizması və nümunənin dispersiyasının müvazinətlənməsinə və ağ işıq mənbəyinin istifadə olunması ilə n2 qiymətini ölçməyə imkan verir. İRF-22 refraktometri üçün keçən işıq n-nin ölçülmə həddi 1,3-1,7, əksolunmada-1,3-1,57; ölçmə dəqiqliyidir.
Günay Kazımzadə
Fəaliyyəti
2020-ci ildən 2022-ci ilə qədər Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Vətəndaşlara Xidmət və Sosial İnnovasiyalar üzrə Dövlət Agentliyi tabeliyində Elektron Hökumətin İnkişafı Mərkəzində müşavir olaraq fəaliyyət göstərmişdir.
Hazırda Berlində Zalando şirkətində Tətbiqi tədqiqatçı olaraq fəaliyyət göstərir.
Beynəlxalq və elmi konfranslarda çıxışı, üzvlüyü
Günay Kazımzadə Almaniya Federal Hakimiyyəti tərəfindən 5 ildə 50 milyon avro ilə maliyyələşdirilmiş və Süni Zəka, Blokçeyn, İoT kimi texnologiyalar ətrafında fokuslanmış Vayzenbaum İnstitutunda Tədqiqatçı olaraq Süni Zəka, İnkusivlik və Qərəzlilik mövzusu ətrafında araşdırmalar aparır. O, 2018-ci ildə Google şirkətinin xanımlar üçün təhsis etdiyi Qrantın ilk Azərbaycanlı qalibidir. 2019-cu ildə o, Almaniya Federal Təhsil və Tədqiqat Nazirliyi tərəfindən İlin Süni Zəka üzrə İlin Gənc Tədqiqatçısı kimi nominasiya olmuş və 100-dən çox nominant arasında qalib olmuşdur. TED-də Süni Zəka üzrə çıxış edən ilk Azərbaycanlı xanımdır. Avropada, Amerikada baş verən 100-dən çox elmi-texniki konfranslara dəvət almış və çıxışlar etmişdir.
2018-ci ildə Amsterdamda keçirilən və 10000-dən çox iştirakçını cəlb edən European Woman in Technology konfrasında 4 ən yaxşı spikerdən biri kimi dəyərəndirilmişdi. Həmin ilin dekabr ayında Berlində keçirilən OEB Learning Technologies Konfransında Süni İntellekt və Təhsil üçün imkanlar trekində çıxış etmiş, Almaniyanın ən məşhur media portallarında nümayiş edilmişdi. Həmçinin, Süni İntellekt üzrə Berlində və Bakıda uşaqlar və valideynlər üçün emalatxanalar təşkil etmiş, Berlində baş tutan konfransı Deutsche Telekom şirkəti ilə birlikdə həyata keçirmişdir. Workshop Berlində ilin ən çox səsgətirən təhsil hadisəsi kimi dəyərləndirlimişdir. O həmçinin, Berlindəki qaçqın ailələri üçün Süni Zəka üzrə təlimlər keçmiş və robotlarla eksperimentlər həyata keçirmişdir. Belqradda keçirilən ACM Womencourage Konfransında 2018-ci ildə qrup lideri, 2019-cu ildə isə spiker kimi dəvət almış, 2020-ci ildə Konfrasın Azərbaycanda (ADA Universitetində) keçirilməsi üçün konfransda təqdimat etmişdir.
Kanada təşkil olunan "Bias and Discrimination in AI" yay məktəbində, Amerikanın Boyze şəhərində baş tutan ACM İnteraction Design Children konfransında, Çikaqoda Google şirkətinin tədqiqatçılarının təşkil etdiyi Human-centered AI Products vorkşopunda, Artificial İntelligence in Education konfransında öz tədqiqatlarının təqdimatları ilə iştirak etmişdir. 2030 – Süni Zəka və Gələcək Məktəblər (Süni Zəka və İnkusiv Təhsil) kitab seriyasının : " Artificial Intelligence in Education meets Inclusive Educational Technology-The Technical State-of-the-Art and Possible Directions" hissəsinin əsas müəllifidir. 2019-cu ilin sentyabr ayında Oracle şirktənin dəvəti Deutsche Telekom, Oracle şirkətlərinin vitse-prezidentleri və işçilərinin iştirak etdiyi Süni Zəka və Qərəzlilik mövzusunda Berlində 2 saatlıq praktiki vorkşop təşkil etmişdir. Oktyabr ayında Vaşinqton DC-də Amerika Psixologiya Assosasiyası tərəfində təşkil olunun Texnologiya, Beyin və Cəmiyyət konfrasında " Süni İntellektdə qərəzlilik və inklusivlik-interdisiplinar baxış " məqaləsi ilə çıxış etmişdir. Noyabrda Avropanın ən böyük və nüfuzlu Data Science konfransı olan Data Native konfrasında çıxış etmiş və Süni Zəka Etikası panelinin qonağı olmuşdur. Bundan sonra Almaniyanın müxtəlif televiziya və radio portallarına, talk-şoulara dəvət almışdır.
2020-ci ilin fevralında Nyu-Yorkda baş tutan Süni İntellekt üzrə 34-cü beynəlxalq konfransda elmi işləri çap olunmuş və spiker olaraq çıxış etmişdir. 2020-ci ilin Aprel ayında yüksək impact faktorlu ACM Conference on Human Factors in Computing Systems-də çıxış etmişdir. .
TechCentrum platforması
O, 2019-cu ildən TechCentrum platformasını təsis etmişdir. Platfotmanın əsas məqsədi Süni Zəka, Maşın Öyrənməsi, Blokçeyn kimi inkişafda olan texnologiyalar sahəsində Azərbaycanlı gənclərə yardımcı olmaq və praktiki biliklərə yiyələndirməkdir. Bir illik fəaliyyəti nəticəsində TechCentrum sosial platforması vasitəsilə 1000-dən çox Azərbaycanlı gənc Məlumat Elmi, Məlumat mühəndisliyi, Maşın Öyrənmə, Suni Zəka sahələrində Azərbaycandakı və xaricdəki top ekspertlərdən dərslər almış və yeni biliklərə yiyələnmişdir.
Günay Kazımzadə, Azərbaycan Respublikasının Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin təşkil etdiyi 2-ci Yay Düşərgəsində iştirak etmişdir. O, Diaspora Gənclərinin Almaniya üzrə koordinatordur.
Dağlarda zavod (film, 1962)
Məzmun
Film Daşkəsən rayonundakı Zəylik alunit mədəninin fəaliyyətini əks etdirir.
Dovşandağ palçıq vulkanı
Dovşandağ palçıq vulkanı - Xəzər dənizi sahilində Bəndovan burnundan şimalda yerləşir.
Həvarilər
Həvarilər (yunanca ἀπόστολος – elçi, səfir) — xristianlıqda İsa Məsihin seçib xidmətə göndərdiyi on iki ardıcılı; daha sonra həvarilərin sayı artmışdır. Həvarilər erkən xristian cəmiyyətinin nüvəsi olmuş, xristianlığın yayılması onların fəaliyyəti ilə əlaqələndirilir.
12 həvari
İncildə sıralanan on iki həvarilər bunlardır :
İuda İskariot İsa Məsihə etdiyi xəyanətə və sonra intihar etdiyinə görə, onun yerinə İsanın şagirdi Mattiya seçildi. Həvarilərin İşləri Kitabında bu əhvalat belə təsvir olunmuşdur : Həmin günlərdə təxminən yüz iyirmi bacı-qardaşdan ibarət olan toplantı arasından Peter qalxıb dedi: "Qardaşlar, İsanı tutanlara yol göstərən Yəhuda haqqında Müqəddəs Ruhun Davudun dili ilə əvvəlcədən dediyi Müqəddəs Yazı sözləri yerinə yetməlidir. Yəhuda bizə qoşuldu, bu xidmətdən ona da pay düşdü. Bu adam etdiyi haqsızlığın haqqına bir tarla satın aldı, sonra da oradan kəlləmayallaq aşıb qarnı yırtıldı və bağırsaqları töküldü. Bütün Yerusəlim əhalisi bunu eşitdi və o yeri öz dillərində "Haqal-Dema", yəni "Qan tarlası" adlandırdı. Axı Zəbur kitabında yazılıb: "Məskəni viran olsun, Kimsəsiz, boş qalsın" və "Vəzifəsini başqası tutsun". Buna görə də Rəbb İsanın aramıza gəlib-getdiyi müddət ərzində, yəni Yəhyanın vəftizindən başlayaraq Rəbb İsanın göyə qaldırıldığı günə qədər yanımızdakılardan bir kişi Onun dirilməsinə bizimlə birgə şahid olmalıdır". Beləliklə, iki nəfəri – Barsabba çağırılan, həm də Yust adlanan Yusifi və Mattiyanı namizəd göstərdilər. Sonra dua etdilər: "Ya Rəbb, Sən hamının ürəyindən xəbərdarsan. Bu iki nəfərdən birini seçib bizə göstər ki, qoy onlardan biri bu xidmətə – həvari vəzifəsinə keçsin. Çünki Yəhuda öz yerini tutsun deyə bu işi atdı". Sonra püşk atdılar. Püşk Mattiyaya düşdü və o, həvari sırasına – on bir nəfərin yanına keçdi.
Həvari Paul
Həvari Paul On İkilərdən deyil idi. Lakin həvariliyə İsa Məsih tərəfindən təyin edildiyini deyirdi. Digər həvarilər və möminlər onun həvari olduğunu təsdiq etmişlər. Paul özü onun vasitəsilə baş verən "əlamətlər, xariqələr və möcüzələri", həm də onun göstərdiyi "böyük dözümlülüyü" onun həvariliyinin "nişanələri" olduğunu deyirdi.
Paul əvvəllər xristianları təqib və həbs edtiyinə görə, "mən həvarilərin ən kiçiyiyəm və Allahın cəmiyyətini təqib etdiyim üçün həvari adlanmağa layiq deyiləm" deyirdi.
Onun Məsihə iman gətirməsindən Həvarilərin İşləri 9-cu fəslində yazılmışdır: Şaul Rəbbin şagirdlərinə qarşı hələ də ölüm hədələri yağdırırdı. Baş kahinin yanına gedib ondan Dəməşq sinaqoqlarına yazılan məktublar istədi ki, orada İsa yolunu tutan kişi və qadınlardan kimi tapsa, əl-qolunu bağlayıb Yerusəlimə gətirmək üçün səlahiyyəti olsun. Dəməşqə yollanıb oraya yaxınlaşanda birdən göydən gələn bir işıq onun ətrafında parladı. Şaul yerə yıxıldı və bir səs eşitdi, ona deyirdi: "Şaul, Şaul, niyə Məni təqib edirsən?" Şaul ona dedi: "Ey Ağam, Sən kimsən?" O cavab verdi: "Mən sənin təqib etdiyin İsayam. Qalx ayağa, şəhərə get və nə etmək lazımdırsa, sənə deyiləcək".
Həvarilərin vəfatı
Xristian ənənəsinə görə, həvari Yəhya istisna olmaqla On İki Həvarilərin hamısı əzabkeş ölümü ilə ölmüşlər. Əhdi-Cədiddə yalnız Yaqubun ölümündən bəhs olunur. Digər həvarilərin ölümü haqqında ənənədən öyrənirik :
Həvarilərin xristianlıqda əhəmiyyəti
İsa Məsihdən başlayan xristianlıqda həvarilər təməl rol oynamışlar. Xristian kilsəsi pravoslav, katolik və protestant məzhəbləri ilə İsa Məsihin həvarilərinin ənənəsi əsasında inkişaf etmişdir və etməkdədir. Bütün xristianlar həvari ənənəsi əsasında kanonlaşdırılmış Əhdi-Cədid kitabına etiqad edirlər.
Litke boğazı
Litke boğazı - Avrasiya materikini Karaqin adasından ayırır. Boğaz Berinq dənizində yerləşir. Uzunluğu 120 km, ən dar yerdə eni 26 km təşkil edir. Boğaz rus dəniz səyyahı Fedora Petroviç Litkenin şərəfinə adlandırılmışdır. Boğazın sahilində Ossara qəsəbəsi yerləşir. Bölgə Kamçatka diyarına aid ərazidə yerləşir.
Midiya toponimləri
thumb|300px|right|Midiya (Kiçik Midiya) toponimləri (müəllif: fransız kartoqraf Adrien-Hubert Brué (1839) Midiya toponimləri – Midiya dövləti ərazisində yayılmış tarixi toponimlər.
Midiya toponimlərinin çoxu er. əv. IX əsrin 80-ci illərindən er. əv. VII əsrdə Midiya dövlətinin yaranmasına qədər qonşu Assuriya çarlarının Manna və Midiya tayfalarının ərazilərinə vaxtaşırı qarətçi hərbi səfərləri haqqında yazdırdıqları salnamələrdə çəkilir. Semit mənşəli assur dilinin qrammatika qaydalarına uyğun surətdə yazıldıqlarına görə (məsələn, k, n, r, ş səslərinin qoşalaşdırılması, adların sonunda adlıq hal şəkilçisi kimi u səsinin əlavə edilməsi, v səsinin olmadığına görə onun m səsi ilə, ç və c səslərinin olmadığına görə onların s və z səsləri ilə verilməsi, adların sonlarındakı y səsinin düşümü və s.) toponimlərin yerli tələffüz formalarını dəqiq bərpa etmək çətin olmuşdur.
Midiya toponimlərinin çoxu Qərbi Avropanın bir sıra iranşünaslarının, Azərbaycanda İ. H. Əliyevin, Gürcüstanda Q. A. Melikişvilinin, Rusiyada İ. M. Dyakonovun və E. A. Qrantovskinin əsərlərində İran dilləri əsasında şərh olunmuşdur, lakin sonrakı dövrlərdə aparılan hərtərəfli elmi tədqiqatlardan sonra mannalar və onların birbaşa etnik və mədəni varisi olan madayların türk mənşəli olması fikri irəli sürülmüşdür. İlk dəfə Y. B. Yusifov tərəfindən söylənilmiş bu fikir daha sonra prof. Q. Qeybullayev tərəfindən müdafiə olunmuşdur.
K u a k i n d a (er. əv. 834-cü il). Türkcə kiya (qırğızca, özbəkcə, və qazaqca kiya, altayca kayu)-dik, sıldırım, yalçın yamac, çətinliklə gedilə bilən qayalı yamac, eniş, kin-"qala sözlərindən və -da (la) şəkilçisindəndir.
K i n d u t a u ş (er. əv. 820-ci il). E. A. Qrantovskinin ehtimalına görə, İranmənşəli addır. Türkcə kin-qala, -du (lu) şəkilçisi və tauş, taus – səsküylü (çay sözlərindəndir (toponimin sonundakı komponent Azərbaycanda Tavusçay hidronimləri ilə müqayisə olunur).
K i n q i ş t i l e n z a x (er. əv. 820-ci il). Türkcə kinq – "qala, naməlum iştilen komponenti və türkcə üzək, özək – "çay" sözlərindəndir. Ehtimal ki, iştile komponenti iş və tile hissələrindən ibarətdir.
U r ş a n i k a (er. əv. 744-cü il). Sanqi əyalətində (indiki Səhənd dağı olan bölgədə) bir şəhərin adı. E. A. Qrantovskiyə görə, hindcə varşan – "qüdrətli, qüvvətli, böyük sözündəndir . Q. Qeybullayev qeyd edir ki, bu, inandırıcı deyil, çünki şəhər adı belə sözdən ibarət ola bilməz. Həmdullah Qəzvini (XIV əsr) Təbriz yaxınlığında Urişak toponimini qeyd edi . Türkcə ur – möhkəmləndirilmiş yer, təpə, sanq (çanq) – dağ və ık, ik – küləkdən qorunan yer, daldalanacaq yer, sığınacaq, tərəf sözlərindəndir. Qeyd edilməlidir ki, Manna və Midiya toponimlərinin bəzilərində ur sözü mənşəcə şumer dilinə aid uru – icma, şəhər (qədim türkcə ordu – şəhər, xan düşərgəsi) sözü də sayıla bilər.
K i n q a r i k u (er. əv. 714-cü il). Qədim türkcə kinq-qala və ərqu – dayanacaq, düşərgə sözlərindən, yaxud kinq və qədim türkcə erik, monqolca ereq – sıldırım sahil, yarğan sözlərindəndir.
Midiya ərazisində bir qrup toponimdə işta, işte komponenti diqqəti cəlb edir. Y. B. Yusifov bu adların bəzilərinin türkcə issi, isti (ilıq) sözündən ibarət olduğunu yazmış, İştraura toponimini İsti çay kimi mənalandırmış və orta əsr Qermrud – İlıq çay çayı ilə eyniləşdirmişdir Ehtimal ki, digər toponimlərdə işta sözü türk dillərindəki ast – alt tərəf, aşağı tərəf sözüdür; bəlkə də Arazdan aşağıda yerləşdiklərinə görə bu toponimlərin bəzilərində ast sözü öz əksini tapmışdır. Bunu Atropatenada Ptolemeyin göstərdiyi Astabene, Strabonun göstərdiyi Azar, müasir Astara və Astrabad toponimlərində görmək olar. Ptolemeyin Midiyada qeyd etdiyi Astabene toponimi indiyədək Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalında Üştibin azərbaycanlı kəndinin adında qalmaqdadır. Həmin mahalda, Arazın sağ sahilində, Seyid Cəbrayıl dağının qərb ətəyində Astamal kəndi vardır. Ona görə də İştaippa (er. əv. 714) toponiminin bu komponent vasitəsilə düzəldiyini güman etmək olar. İştaippa toponimi isə Üç təpə toponiminin təhrifidir. Cənubi Azərbaycanın Qaradağ vilayətində indi Üçqardaş adlı üç təpədən ibarət dağ vardır. Q. Qeybullayevə görə türkcə ast – alt, aşağı sözü Tutaşti (er. 744-cü il) toponimində də əksini tapmışdır. Türkcə tut – düşərgə və ast – aşağı, alt sözlərindən ibarətdir.
Z a k r u t i və T a d i r u t i (er. əv. 744-cü il). Midiyada dağ adları. Yerli Saqirutu və Tadirutu oronimlərinin assur dilində yazılışıdır. Cənubi Azərbaycanın Qaradağ mahalında lokalizə olunurlar. Babək üsyanı ilə əlaqədar hadisələrdə Zəhrqaş və Dav-ər-Rud dağ adları kimi qeyd olunur. Zakruti oronimi türkcə saqir – dağ burnu, möhkəmləndirilmiş yer sözü, u birləşdirici səsi və türkcə tu – dağ sözündən ibarətdir. Şumer dilində an-zaggar (yazılışı semit mənşəli akkadcadır) – qala, möhkəmləndirilmiş yer sözü ilə türk dillərindəki saqir və çakar – qala, möhkəmləndirilmiş yer sözlərinin mənşə birliyinə görə həm də güman etmək olar ki, Zakruti oronimində bu sözün məhz şumer forması öz əksini tapmışdır. Bütün hallarda oronim Qaladağ mənasındadır. Tadiruti oronimi isə ted, tey – "təpə, ur "dağın gündüşən tərəfi" sözləri, u birləşdirici səsi və tu dağ sözündən ibarətdir.
S i l x a z i (er. əv. 737-ci il). Asur dilində ç və c səslərinin olmadığına görə həmin səslər s səsi ilə verilirdi. Ehtimal ki, türkcə çil –çox da böyük olmayan yarğan, çay yatağı, çaylaq və azi (yazı) – çay sahili düzən sözlərindən ibarətdir. Ola bilsin ki, azi komponenti türk dillərindəki aju – dağ aşırımı, dağ keçidi sözündən yaranmışdır. Er. əv. 713-cü ilə aid mənbədə Midiyada Aqazi toponimi qeyd olunur ki, bu da türk dillərindəki aq (torpağın süxurunun bozumtulluğunu bildirən söz) və yazı – çay sahili düzən sözlərindəndir.
Midiya ərazisində bir neçə toponim ur sözü ilə düzəlmişdir. Türk dillərində ur sözü tikmək, bina etmək, mənasını bildirir. Toponimlərdə ur – möhkəmləndirilmiş yer, qala səddi, səngər deməkdir. Altayın türk dillərində ur həm də təpə, yüksəklik mənasındadır və ona görə oradakı Ural və Uraş toponimlərinin də bu sözdən yarandığı göstərilir. Midiyada Uraş qala adı kimi qeyd olunur ki, bu da ur sözünün mənasına uyğundur. Bu ad Azərbaycanda XVI əsrdən məlum olan Araş (Ərəş) toponimi ilə bəlkə də eyni mənadadır. Urnakku toponimini asur dilində əlavə olunmuş k və u adlıq hal şəkilçisindən ibarət olduğuna görə əsl forması Urnak kimi bərpa olunur. XIV əsr müəllifi Həmdullah Qəzvini Təbrizin bir mahalının Arunak adlandığını yazır. Türkcə ur və nak (-lak) şəkilçisindəndir. Qazaxıstanda indiki Urnak şəhərinin adı ilə eynidir.
U r i k a t (er. əv. 719-cu il). Bu toponimi üç cür izah edilir. Türkcə ur-yarğan, sıldırım və kat – dağın meşəsiz gündüşən tərəfi, yaxud qat – tərəf, yan, sözlərindən ibarətdir. Altayda Uluq-Kat, Kadır-Kat və b. dağ adları ilə müqayisə olunur. Urqa – yüksəklik, sıldırımlı yer sözündəndir. Erkən orta əsrlərdə Albaniyanın Artsak əyalətində Urekat toponimi vardı (qədim ermənicə yazılışında bu da Urek kimidir, lakin həmin dildə adların sonluqlarının düşməsi səciyyəvi haldır, məsələn, Tusluk toponimi Tus kimi yazılırdı.) Musa Kalankatlının Alban tarixində sonluqları kat sözü ilə bitən Kalankat, Karnakat, Şaqat və b. toponimlər çəkilir.
D a n a k u (er. əv. 713-cü il). İranın Sasani şahlarından II Xosrovun (591–628) vaxtında Cənubi Azərbaycan ərazisində Danak çölünün adı qeyd olunur. Türkcə dan – düzən sözündəndir.
N i ş a a (er. əv. 744-cü il). Midiyada ölkə adı. Büsütun qaya yazısında (er. əv. 519-cu il) Nisa kimi qeyd olunmuşdur. Midiyada məşhur cins at ilxılarının saxladığı əyalətdir. Türkcə en, in – yer, aşağı yer və say səhra, düzənlik sözlərindəndir. Görünür, əvvəlcə İnsay, yaxud Ensay kimi olmuş toponim "i" və "n" səslərinin yerdəyişməsi nəticəsində Nisay formasına düşmüşdür. Nisay düzən, səhra yeri mənasındadır ki, bu da at ilxılarının saxlanması üçün geniş düzənin olması zərurətinə uyğundur.
S a n q i b u t i (er. əv.744-cü il). Er. əv. 821-ci ilə və er.əv. 719-cu ilə aid asur mənbələrində toponim Saqbat kimidir. E. A. Qrantovskiyə görə, hind dilindəki sanqa – əmir, hökmdar özündəndir. Bəlkə də bu toponimdə türkcə saqa – çayın ağzı, ya da dağ ətəyi sözü əks olunmuşdur. Y. B. Yusifov Sanqibuti adının mənbədə göstərildiyi kimi, bara – qoyun saxlanılan yer (hər ikisi Mannadadır) sözü ilə əlaqələndirir və Altay ölkələrindəki sanqi – üçayaq sözü ilə eyniləşdirir. Onun fikrincə Sanqibuti üçayaq dağ qolu mənasındadır. Erkən orta əsrlərdə peçeneklərin Cənubi – Şərqi Avropada Saka-Kat (ay) qalasının adı ilə müqayisə olunur. Q. Qeybullayev isə qeyd edir ki, toponim saq və sanq komponentləri türkcə sanq və saqa sözləri ilə əlaqədar olaraq toponimlərdə müxtəlif mənalardadır. Qeyd edilməlidir ki, bu toponimdəki bat sözü Manna, Midiya və Albaniyada bir sıra qədim toponimlərdə vardır: Akbatan, Kilimbat, Kitbatay, Aratbat, Pişuauvat (Qaumatın üsyan qaldırdığı yer), Albaniyada Aqbat, Dizapat, Naxçıvanda Ordubad, Tambat və b. Bu toponimlərdə bat, vat sözləri məkan bildirir. İ. H. Əliyev onu Şumer və Elam dillərindəki mate, pate, bate, bitu – ölkə sözü ilə əlaqələndirir. Bisütun qaya yazısında Payşiyauvad (Payşibat toponiminin qədim farsca yazılışı) və Sakayauvat (Sakabat toponiminin qədim farsca yazılışı) toponimlərində əslində bat olan bu komponentin vad və vat kimi yazılışı da bunu göstərir. Bat, mat qədim türk mənşəlidir. Müasir Aşqabad toponimi ilə müqayisə olunur. İ. M. Dyakonova görə, Midiyadakı Sanqibitu indiki Zəncan (Həmdullah Qəzvini Zəncanı Sancan kimi qeyd edir) yaxınlığında idi.
S a s i a ş (er. əv. 820 və 744-cü illər). Türkcə çay (sa komponentindən y səsinin düşdüyünü güman edildikdə) və subaş sözlərindəndir. Ərdəbil bölgəsindəki Bərzənd çayının digər adı olan Subaşı və Qara dəniz sahilindəki Sivaş toponimləri ilə müqayisə olunur. Bu toponimin siaş komponenti ziaş şəklində Aranziaş (Erenziaş – er. əv. 744-cü il, türkcə aran – düzən, qışlaq yeri sözündən) və Zualzaş (er. əv. 744-cü il) toponimində də əks olunmuşdur.
T a r v i (er. əv. 714-cü il) Təbriz yaxınlığında yer adı. E. A. Qrantovski bu toponimi qədim hind dilindəki turv, tuvra – izləmək, Avesta dilində turvi – ali sözləri ilə izah etmişdir. İ. M. Dyakonova görə, bu toponim İran dillərində ikiqat qala deməkdir. Y. B. Yusifov Tarui, Tavri adını türkcə tarau – dağ qolu, çayağzı ayrılma sözü ilə bağlamışdır. Tarmakisu adını isə o, çay qolundan keç kimi izah edir. Q. Qeybullayevə görə isə bu toponim türk dillərindəki tavur (əsli tabur) – arabalardan möhkəmləndirilmiş düşərgə sözündəndir. Şimali Azərbaycandakı Tavratəpə (Göygöl rayonu), Tavradağ (Qəbələ rayonu), Tavradağ (Sədərək rayonu), Davradağ (Qax və Gədəbəy rayonları), Tövrətəpə (Qazax rayonu), Təvrə (Qazax rayonu Çaylı kəndi ərazisində təpə), Davrali (Daşkəsən rayonu) və b. toponimlərlə müqayisə olunur. Təbrizin yaxınlığında indi Eynallı adlanan qırmızı süxurlu dağ tirəsi Kontarini (XV əsr) tərəfindən Törə kimi qeyd olunmuşdur. Qədim türk dillərində törə – dağ vadisinin hündür hissəsi, yüksək dağ örüşü sözü də vardır. Ehtimal ki, Təbriz toponimi də məhz qədim türkcə tabur, tavur sözündən düzəlmişdir. Bunu Təbrizin coğrafi mövqeyi də təsdiqləyir. Çünki şəhər hər tərəfdən dağlarla əhatə olunmuş böyük dağ düzənliyində, yaylada yerləşmişdir. Eradan əvvəl 744-cü ilə aid asur mənbəbində Tarmakis toponimi qeyd olunur və tədqiqatçılar onu indiki Təbrizlə lokalizə edirlər. Bu lokalizə Təbriz toponiminin mənası ilə təsdiqlənir.
Əvvəlcə qeyd edilməlidir ki, assur dilində v səsi olmadığına görə Tarmakis kimi verilmiş toponim əslində Tarvakisdir. Tarvakis isə r və v səslərinin yerdəyişməsi nəticəsində Tavrakis kimi bərpa oluna bilər. Bunu elə Təbriz toponimində b səsinin r səsindən əvvəldə durması da göstərir. Tavrakis qədim türkcə tavur (tabur) –maldarların möhkəmləndirilmiş düşərgəsi və naməlum kis sözlərindən ibarətdir. Türk dillərində r-z əvəzlənməsinə görə güman ki, kis (əslində kiz) qədim türkcə qir (kir) – yayla sözündəndir. Təbriz şəhəri həqiqətən də yaylada yerləşir. Görünür, sonralar qiz sözündəki q səsi y səsinə çevrilmiş və danışıqda düşmüş və beləliklə, Tavrakiz (Tavrayiz), (Tavraiz) Təbriz formasını almışdır. Assur mənbəində qeyd olunur ki, Tarmakis dalay tayfasının ölkəsindədir. Deməli, bu toponim həmin tayfanın dili əsasında yaranmışdır.
T a u r l a y (er. əv. 820-ci il). Urartuda Tuarasi toponimi ilə eyni olmaqla türk dillərindəki tabur, tavur – arabalardan möhkəmləndirilmiş düşərgə sözündəndir. Ümumiyyətlə, dağ adlarında tavur sözünün iştirak etməsi səciyyəvidir. Strabon yazır ki, Ekbatana getmək üçün Tavr dağını aşmaq lazımdır.
Cənubi Azərbaycan ərazisində arasıkəsilməz etnik vərəsəliyi göstərən mühüm bir faktı da qeyd etmək lazımdır: Manna və Midiyada er. əv. I minillikdə çəkilən toponimlərin bəziləri indiyədək az fonetik dəyişikliklərlə qalmaqdadır: Uşkaya – Üskiyə; Kullar – Kullar; Urimzan – Urmu; Kizilbunda – Qızılözən; Sanqi – Səhəng; Kundur – Qotur; Astabene – Üştibin, Uauş – Yaş və b.
Altay dağları
Altay (, alt. Tuulu Altay— dağlıq yer,, , ) – Asiyada dağ sistemi. Rusiya Federasiyasında (Altay Respublikası, Tıva Respublikası, Altay diyarı), Monqolustan, Qazaxıstan və Çin ərazilərindədir. Altay Ob, İrtış, Yenisey ilə Mərkəzi Asiya çaylarının suayırıcısını təşkil edən mürəkkəb dağ silsilələrindən ibarətdir. 42–52° şm. e.dairəsi arasında şm.-q.-dən (Qərbi Sibir düzənliyindən, 81° ş.u.) c.-ş.-ə (Qobi düzənliyinədək, 106° ş.u.) 2000 km-dən artıq məsafədə uzanır. Yüksək dağlıq (ən hündür zirvəsi Beluxa dağı, 4506 m), orta dağlıq və alçaq dağlıq silsilələrindən və bunları ayıran dağarası çökəkliklərdən ibarətdir. Şimalda və şimal-qərbdə Qərbi Sibir düzənliyi, şimal.-şərqdə Qərbi Sayan və Cənubi Tıva dağları, şərqdə Böyük Göllər Vadisi, cənub.-şərqdə Qobi səhrası, cənubda Cunqariya düzənliyi, qərbdə İrtış çayı ilə sərhədlənir. Oroqrafik cəhətdən 3 hissəyə bölünür: Qobi Altayı, Monqol Altayı və Altayın özü, yaxud Rus Altayı.
Relyefi
Rus Altayı 48–52° şm. e.dairəsi və 82–90° ş. u. arasında, Altay diyarı, Altay Respublikası və Qazaxıstan Respublikasının Şərqi Qazaxıstan vilayəti ərazilərindədir. Altayın Alp tipli yüksək dağlıq relyefə malik hissəsini əhatə edir. Yüksək dağ silsilələri və massivləri: Katun silsiləsi (4506 m-ədək), Saylügem silsiləsi (3499 m-ədək), Şimali Çuya silsiləsi (4177 m-ədək), Cənubi Çuya silsiləsi (3936 m-ədək), Cənubi Altay silsiləsi (3483 m-ədək), Çixaçov silsiləsi (4029 m-ədək), Saqan-Şibetu silsiləsi (3496 m-ədək), Şapşal silsiləsi (3608 m-ədək) və Monqun-Tayqa massivi (3970 m) Altayın, əsasən, şərqində və cənub şərqindədir. Bu ərazilər üçün şiş zirvəli yallar, dik (20–50° və daha çox) yamaclar, morenlər və buzlaqlarla dolmuş geniş dibli çay dərələri səciyyəvidir. Buzlaq relyefi formaları – karlar, sirklər, troqlar, karlinqlər, moren bəndləri və tirələri yayılmışdır. Orta dağlıq və alçaq dağlıq silsilələri Terektı (2926 m-ədək), Ay qulak (2752 m-ədək), İolqo (2618 m-ədək), Listvyaqa (2577 m-ədək), Narım (2533 m-ədək) və Başşelak (2433 m- ədək), əsasən, Altayın qərbində və şimalındadır.
Orta dağlıqda Alp relyef formaları az nəzərə çarpır, yastı və platovarı zirvə yə malik çayarası yüksəkliklər isə üstünlük təşkil edir. Kriogen proseslər geniş inkişaf etmişdir. Karst relyef formalarına rast gəlinir. Çay dərələri dar və dik yamaclardan, 500–1000 m dərinlikli kanyonlardan ibarətdir. Altayın alçaq dağlıq əraziləri üçün relyefin nisbətən az parçalanması (500 m-ədək) və maili yamaclar səciyyəvidir. Çay dərələri enli, yastı dibli və terraslıdır. Çökəkliklərin dibi prolüvial mənşəli maili düzənliklərdən ibarətdir. Şərqdə bu çökəkliklər termo karst relyef formaları ilə mürəkkəbləşir.
Geoloji quruluşu və faydalı qazıntıları
Altay Ural–Oxot mütəhərrik qurşağının Paleozoy yaşlı Altay-Sayan qırışıqlıq sahəsində yerləşir. Kembriyəqədərki və Paleozoyn metamorfik və çökmə süxurlarından təşkil olunmuş mürəkkəb quruluşlu qırışıqlıq sistemindən ibarətdir. Geoloji quruluşuna və yaşına görə Kaledon Dağlıq Altayına (şimal.-qərbdə, ərazinin 4/5 hissəsi) və Hersin Filizli Altayına (cənub-qərbdə və qərbdə) bölünür. Dağlıq Altayın antiklinoriumları (Xolzun–Çuya, Talis və s.), əsasən, Üst Kembri–Alt Ordovikin terrigen flişoidlərindən təşkil olunmuşdur. Filizli Altayda Orta Devon – Alt Karbonun vulkan-plutonik çöküntüləri və Üst Paleozoyun qranitoidləri geniş yayılmışdır. Altayın müasir relyefi Neogendə və Antropogenin əvvəllərində baş vermiş tektonik qalxmaların, buzlaqların və eroziya proseslərinin fəaliyyəti nəticəsində formalaşmışdır. Altay dünyanın seysmik cəhətdən ən aktiv kontinentdaxili regionlarından biridir. 9–10 ballıq dağıdıcı zəlzələ 27.9.2003-ci ildə Koş-Aqaç yüksək dağlıq rayonunda baş vermişdir. Filizli Altayda nəcib metallar və qurğuşun-sink-mis-barit filizi yataqları, Dağlıq Altayda civə, qızıl, dəmir, volfram-molibden filizi yataqları, həmçinin isti mineral su bulaqları var.
İqlimi
Altayın iqlimi dağətəyi ərazilərdə kontinental, daxili və şimal hissələrdə kəskin kontinentaldır. Qışı sərt və uzunmüddətlidir – dağətəyi ərazilərdə 5 ay, yüksək dağlıq ərazilərdə 10 ayadək davam edir. Yanvarın orta temperaturu –15-dən –32 °C-yədəkdir. Ən aşağı temperatur (–60 °C) Çuya çölündə qeydə alınmışdır. Yayı nisbətən qısa (4 ayadək), lakin ilıqdır. İyulun orta temperaturu 22 °C-dən (dağ ətəyi qurşaqda) 6 °C-yədəkdir (yüksək dağlıqda); çökəkliklərdə və cənub ön dağlıqda bəzən 35–40 °C-yədək və daha çox olur. Altay Atlantika okeanından gələn qərb küləklərinin kondensatoru rolunu oynayır. İllik yağıntının miqdarı Kuray və Çuya çöllərində 100 mm-ədək (Rusiyanın ən quraq yerlərindən biri), Katun və Cənubi Çuya silsilələrinin yüksək dağlıq yerlərində 2000 mm-ədək və daha çoxdur. Alçaq dağlıq və orta dağlıq ərazilərdə illik yağıntının miqdarı 700–900 mm təşkil edir. Qar örtüyünün qalınlığı şimal. və qərb rayonlarında və yüksək dağlıq ərazilərdə 60–90 sm və daha çox olur. Az qarlı illərdə bu örtük mövsümi xarakter daşıyır. Altay dağlarında ümumi sahə təqribən. 910 km² olan 1500-dən çox buzlaq var. Buzlaqlar, əsasən, Katun, Cənubi və Şimali Çuya silsilələrindədir. Ən iriləri (ümumi uzunluğu 7–12 km olan) Taldurin, Aktru (Akturu) və Maaşeydir (Maşey).
Daxili suları
Altay sıx çay şəbəkəsinə malikdir. Çayların qidalanma rejimi Altay tiplidir; yağış, qar və buzlaq suları ilə qidalanır. Yazda daşqınlar olur. Ən iri və çoxsulu çayları Katun, Biya (Obun qolları), Buxtarma (İrtışın qolu) və Abakandır (Yeniseyin qolu). Altayın suvarma və hidroenerji ehtiyatının əsasını Ob sistemi təşkil edir. Altayda 7000-dən çox göl var. Bunların
ümumi sahəsi 1000 km²-dən artıqdır. Ən iri gölləri: Markakol, Teles. Şimalda karst göllərinə rast gəlinir.