cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Macarıstan forintinin sikkələri
Macarıstan Respublikası (1990–2011)
right|213x213px 1993-cü ildə 1, 2, 5, 10, 20, 50 və 100 forint nominallı yeni sikkələr dövriyyəyə buraxıldı. 1996-cı ildən 100 forint nominalında sikkə bimetallik variantda zərb olunmağa başladı və 1999-cu ilə qədər 1992-ci il nümunəsini tamamilə əvəzlədi. İkincinin ləğv olunma səbəbləri böyük ölçüdə olması və asanlıqla 20 forint sikkəsi ilə qarışdırıla bilməsi ilə əlaqədar idi.
1 forint sikkəsi əhəmiyyətli miqdarda Kanadaya ixrac edildi, çünki əsl xırda sikkələr əvəzinə ödəmə maşınlarında balaca-balaca sikkələr istifadə edilirdi. 1 forint sikkəsinin ucuzluğunu nəzərə alaraq, bu addım olduqca sərf edirdi və yeni növ ödəmə maşınının yaradılmasına yardım etdi. 50 forint sikkəsi Böyük Britaniyada istifadə edilirdi, o, 50 penni sikkə ilə təxminən eyni diametrdədir və bəzi satış maşınlarında istifadə edilirdi. Ayrıca, 2 kuna nominalında xorvat sikkələri və macar 10 forinti çəki və forma baxımından oxşardılar, bu səbəbdən xorvat avtodayanacaq aparatları hər iki sikkəni qəbul edirlər.
1 mart 2008-ci ildə 1 və 2 forint nominallı sikkələrin dövriyyədən çıxarılmasına başlandı. Bu qərar kiçik nominallı sikkələrin həddindən artıq yüksək xərclərlə (faktiki dəyərindən təxminən 4 dəfə çox) zərbolunması səbəbindən qəbul edildi.
Milli Bank 2009-cu ildə 200 forint banknotunun yeni 200 forint sikkəsi ilə əvəzlənəcəyini açıqladı. Sikkənin üzərində Seçeni körpüsünün təsvir olunması qərarı 13–26 oktyabr 2008-ci il tarixlərində keçirilmiş müsabiqənin internet sorğusunun cavablarına əsasən qəbul edildi. Sikkə 15 iyun 2009-cu ildə dövriyyəyə buraxıldı.
Macarıstan (2012—indiyədək)
Yeni sikkələrin rəsmi satış tarixi 1 yanvar 2012-ci ildir,     ancaq əslində sikkələr 18 fevral 2012-ci ildə dövriyyəyə buraxılmışdır.
Xalq Respublikası (1949–1989)
Macarıstanın geniş dövriyyəyə buraxılmayan ilk xatirə sikkələri Xalq Respublikası dövründə zərb edilmişdir. 1949–1989-cu illərdə 2 fillerdən 100 forint nominalına qədər 98 sikkə buraxılmışdır. 1990-cı il istisna olmaqla 1975-ci ildən bəri olduqca böyük nominallı sikkələr (200 və 500 forint) buraxılmışdır.
Material kimi əsasən gümüş və qızıl istifadə olunurdu, buna baxmayaraq 1966 və 1967-ci illərdə məhdud tirajla (təqribən 5000 ədəd) mis-nikel xəlitəsindən 2, 5, 10, 20 və 50 filler və gümüşdən 1 forint nominalında müntəzəm çapda pullar buraxıldı.
Macarıstan (1989—indiyədək)
1989-cu ildə Üçüncü Respublikanın qurulmasından sonra müasir Macarıstanın ilk məhdud tirajlı xatirə sikkələri zərb edildi. İstehsalda qızıl, gümüş, tunc, mis-nikel xəlitəsi, mis-sink-nikel xəlitəsi, bürünc və mis materiallarından istifadə olunmuşdur.
Ümumilikdə, 1989-cu ildən 2019-cu il tarixləri ərzində 50 ilə 500.000 forint nominalı arasında 312 sikkə buraxılmışdır. 2021-ci il üçün geniş dövriyyə üçün nəzərdə tutulmayan 24 xatirə sikkəsinin buraxılması planlaşdırılır.
1990-cı ildə rəsmi olaraq dövriyyəyə buraxılmayan 1, 2, 5, 10 və 20 forint nominallı müntəzəm dövriyyə sikkələrinin sınaq buraxılışı zərb olundu (təxminən 10.000 ədəd tirajla).
2006-cı ildə "1956 macar inqilabının və istiqlal müharibəsinin 50 illiyi" mövzulu və qızıla tutulmuş növdə xatirə sikkəsi zərb edildi (tiraj 12.000 ədəd, tiraj üçün versiya 2.012.000 ədəddən ibarət idi).
Şərhlər
<references group="~" responsive="" />
Yapon buxuru
thumb|[[Today məbədinin qarşısında yandırılan buxurlar.]] – Yaponiyada istifadə olunan ənənəvi buxur. Meditasiya, dini mərasim, aromaterapiya və ya xoş qoxu kimi məqsədlər üçün istifadə olunur. Yapon buxuru ilə məşğul olmaq sənəti kodo adlanır.
Tarixi
Buxur Yaponiyaya Çin vasitəsilə gəlmişdir. Yaponiyada buxur yandırılmasından bəhs edən ən qədim mənbə "Nihon Şoki" xronikasıdır. Buxur ilk dəfə 595-ci ildə İmperatriça Suiko və Şahzadə Şotokunun dövründə istifadə olunmuşdur. Şotoku buddizmin Yaponiyadakı təbliğatçısı idi və buxur buddizmdə geniş istifadə olunurdu. Onun da təsiri altında buxur qısa müddətdən sonra populyarlaşmış və evlərdə də istifadə olunmağa başlanmışdır. Xüsusilə, saray əyanları buxur yandırmağı sevirdilər. Müxtəlif istehsalçılar öz buxurlarını hazırlamağa başlamış və yapon buxurunu yaratmışdırlar.
Buxur yandırmaq praktikası Heyan dövrünün saray həyatını əks etdirən "Gencinin hekayəsi" romanında təsvir edilmişdir. Əsərdə bəzi personajlar buxur oyunu oynayırlar. Bu oyunda iştirakçılar buxurun qoxusuna əsasən buxurun növünü tapmalı idilər. Daymyo ailələrində buxur oyunu dəstələri toy cehizlərinin bir hissəsinə çevrilmişdir. Saray əyanları öz hazırladıqları buxurları gətirib ən yaxşı buxuru müəyyən etmək üçün yarışlar keçirirdilər.
Orta əsrlərdə buxur Yaponiyada daha da populyarlaşmışdır. XIV əsrin samurayları dəbilqələrini və zirehlərini buxurla arındırırdılar. Onlar düşünürdülər ki, bu, onları döyüşdə məğlubedilməz edə bilər. XV–XVI əsrlərdə buxur orta və yuxarı zümrədən şəxslər arasında geniş yayılmışdır. Buxur yandırmaq populyar sənət sahəsinə çevrilmiş, hətta populyarlıq baxımından çay mərasimi ilə rəqib olmuşdur.
Edo və Meyci dövrlərində buxura olan maraq azalsa da, buxur sənəti öz populyarlığını qorumuşdur. Kito Yuciro XX əsrin ən tanınmış buxur sənətçisi hesab olunur. O, ənənəvi buxur hazırlama texnikaları ilə Qərbin ətir mədəniyyətini birləşdirmişdir.
Hazırlanması və istifadəsi
thumb|[[Kodo|Buxur mərasimi üçün ləvazimatlar.]] Yapon buxuru əsasən sandal ağacı, qatran, efir yağı və aloe ağacı ilə hazırlanır. Bəzi buxurlar ancaq bitki mənşəli inqredientlər, bəziləri isə aromatik yağlar və boyaqlarla hazırlanır. Aloe ağacı və sandal ağacı yapon buxurunun əsas inqredientləridir. Bu ağaclarda aromatik qatran olur və koboku (ətirli ağac) əmələ gətirir. Kyara yağla zəngin olan və kəskin qoxulu koboku növüdür, ona görə də dəyərli hesab olunur.
Yapon buxurunun əsasını Machilus thunbergii növündən olan ağacın gövdə qabığı təşkil edir. Bu ağacın qabığından makko adlı xəmir hazırlanır. Makko ilə buxurun çubuqları, şamları və ya halqaları hazırlanır. Temperatur, nəmlik və quruma müddəti buxurun keyfiyyətinə təsir edir. Müasir dövrdə yapon buxurunun 70%-i Hyoqo prefekturasında yerləşən Avaci adasında istehsal olunur. "Nippon Kodo" dünyada yapon buxuru istehsalı ilə məşğul olan ən böyük şirkətdir.
Yapon buxuru meditasiya, dini mərasimlər, aromaterapiya, rahatlama, tüstüləmə, təmizlənmə, ətir və ya sadəcə xoş qoxu üçün istifadə olunur. Keçmişdə həşəratları qovmaq üçün də buxurdan istifadə olunurdu. Buxurun zehni boşaltmağa kömək etdiyi düşünülür, bu səbəbdən meditasiya və dualarda buxur yandırılır.
Növləri
Yapon buxurunun iki əsas növü var: və. İsitmə buxuru isti daş kömürün üzərində yavaş-yavaş isidilərək istifadə olunur. Yandırma buxuru isə birbaşa yandırılır. Bu buxurun tüstüsü daha sıx olur və daha böyük əraziyə yayılır. Yandıqdan sonra külə çevrilir. Yandırma buxurunun çubuğu senko adlanır.
Üçüncü buxur növü isə onu nə yandırıb nə də isitmədən öz sadə halında istifadə etməkdir və toz yaxud da kiçik qırıntılar formasında olur. Hər buxur növünün öz istifadə məqsədi olur.
Padşahın məhəbbəti (pyes)
Padşahın məhəbbəti (pyes) — Əbdürrəhimbəy Haqverdiyev pyesi 1921-ci ildə yazmışdır.
Əsər haqqında
Əsər 1923-cü ildə "Azərbaycan Xalq Maarif Komissarlığı, Ali-Siyasi Maarif İdarəsinin Nəşriyyatı" tərəfindən Bakıda nəşr olunmuşdur. Əsər bir pərdədən ibarətdir. Müəllifin bu əsəri yazmaqda məqsədi feodalizm dövrünün çatışmazlıqlarını yeni yaranmış sosializm cəmiyyətinə izah etməkdir. Əsər Əbdürrəhimbəy Haqverdiyevin sovet dövründə yazdığı ilk əsərlərdən biridir.
Əsərdə ölkəsində qəddar bir padşahın etdiyi haqsızlıqlardan bəhs edilir. O, kənd sakinlərindən Səidin arvadına aşiq olur və öz vəzifəsindən istifadə edərək məqsədinə çatmağa çalışır. Bunun üçün Səidi həbsxanaya salır və ona işgəncə verir. Nəhayət qazıya rüşvət verir və Səidin arvadını alır. Etdiyi bu haqsızlıq Səidin ölümünə səbəb olur.
Əsərin xülasəsi
Hadisələr padşahın sarayında baş verir. Kənddən evli bir qadına aşiq olan padşah sarayında narahat olmağa başlayır. Vəziyyəti öyrənən həyat yoldaşı ona bu sevgidən imtina etməsi üçün yalvarır. Amma padşah həyat yoldaşına deyir ki, sevdiyi qadını almasa, onu hərəmdəki bütün qadınlarla birlikdə öldürəcəkdir. Həyat yoldaşı getdikdən sonra vəzir otağa girib Səidlə danışmağın mümkün olmadığını bildirir. Səid padşahın aşiq olduğu qadının əridir. Zindana atılan Səid həyat yoldaşından boşanmaq fikrində deyil. Bu vəziyyətdən qəzəblənən sultan vəzirdən şəhər qazısına rüşvət verməsini və işləri həll etməsini əmr edir.
Vəzir, padşahın olduğu otağa girib və ona qazının bu problemi həll edə biləcək planı olduğunu söyləyir. Yalnız padşahdan digər otaqda gözləməsini xahiş edir. Padşah getdikdən sonra qazı və vəzir Səidi razı salmağa çalışırlar. Əvvəlcə razılaşmayan Səid, daha sonra qazının hiyləgərliyi ilə kağıza imza atır. Başqa sözlə, istəmədən də olsa öz razılığı ilə həyat yoldaşını üç aylıq padşahla evləndirir. Daha sonra bunu başa düşür, amma artıq hər şey çox gecdir. Bu vəziyyətə dözə bilməyən Səid ölür.
Əsərin dili və üslub xüsusiyyətləri
Əsərdə müəllif çox olmasa da, jarqon sözlərə də yer verir. Bu tip sözlər xarakterlərdən daha çox padşahın dilindən səslənir: “Gəda”, “əbləh”, “namərburt”, “rədd ol”.
Fazil İbrahimov
Həyatı
Fazil İbrahimov — Qarabağ müharibəsi şəhidi.
İbrahimov Fazil Müzəffər oğlu 30 iyun 1969-cu ildə Sumqayıt şəhərində anadan olmuşdur. Atası İbrahimov Müzəffər Sarı oğlu Sadınlar kəndindən ailəsi ilə birlikdə Sumqayıt şəhərinə gəlmiş, müxtəlif zavodlarda işləmişdir. Fazil də bu şəhərdə böyümüş, uşaqlıq illərini burada keçirmişdi, məktəbə ilk addımlarını burada atmışdı.
"Rahibə" kiçik müəssisəsində ixtisası üzrə işləmişdir. Qarabağ müharibəsinin başlamasından sonra 1992-ci ildə könüllü olaraq cəbhə bölgəsinə yollanmışdır. Çox keçmir ki, onun sorağı Laçının Güləbird, Fingə və digər kəndlərindən gəlir. Qorxubilməz igid əsgər yaralı dostunu döyüş meydanından çıxararkən düşmən snayperinin gülləsinə tuş gəlir. Subay idi. Məzarı Sumqayıt Şəhidlər Xiyabanındadır.
1992-ci il dekabr ayının əvvəlləri idi. Sumqayıt Şəhidlər xiyabanı Qarabağ döyüşlərində şəhid olmuş vətən oğullarını qəbul edirdi. Fazil qırx gün idi ki, uğrunda şəhid olduğu torpağa qovuşmuşdu. Qohumlarımla (Zakir Orucov: Fazil mənim bacım oğlu idi) onun məzarını ziyarət etməyə gəlmişdik. Ziyarətdən sonra mən Fazilin məzarına şəklini vurmaq üçün baş daşı əvəzinə müvəqqəti dəmir sifariş etməyə getdim. Hazırlanmış müvəqqəti baş daşını xiyabana gətirəndə üç-dörd cavan oğlan Fazilin məzarına yaxınlaşdı və onun şəklinə baxanda hərbi geyimli, əli sarıqlı biri dedi ki, bu oğlan mənim yanımda erməni snayperi tərəfindən vuruldu. Bundan sonra bəstəboy oğlan Fazil və dostu Ruslan haqqında bizə aşağıdakıları söylədi:
–Onlar Sumqayıtda bir məktəbdə oxumuş, dostlaşmışdılar. Hər iki gənc–Fazil və Ruslan idmanın müxtəlif növləri ilə məşğul olur, yarışlarda iştirak edirdi. Riqa şəhərində, Leninqradda (Sankt-Peterburq) keçirilən boks yarışlarında iştirak etmişlər. Yaraşıqlı, idmançı bədəninə malik olan Fazilə təbiət hər şeyi bəxş etmişdi. Hündürboylu, pəhləvan cüssəli, iti baxışlı, sakit təbiətli,
yaraşıqlı bir gənc idi. Bu iki dost – Ruslan və Fazil sözləşib 1992-ci ilin oktyabr ayında Sumqayıt şəhər hərbi komissarlığına gəlir.
Buradan onları Mingəçevirə–komanda təlim mərkəzinə göndərirlər. Orada iki gün təlim keçdikdən sonra vertolyotla Laçına aparırlar.
Bu o vaxtlar idi ki, Laçın şəhəri, Laçının Ermənistanla həmsərhəd olan kəndləri ermənilər tərəfindən işğal edilmişdi. Laçının Kəlbəcər səmtdə olan kəndləri Azərbaycan ordusunun, polisinin nəzarəti altında idi. Həmin kəndlərin əhalisi Kəlbəcərdən keçib kəndlərinə qayıtmışdı.
Fazili və yoldaşlarını əvvəlcə vertolyotla Qubadlı tərəfdəki mövqelərə apardılar. Az sonra oradan Qozluya gətirdilər. Buradan da Fingənin müdafiəsinə apardılar. O Ruslanla birlikdə Fingə uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edir.
Ermənilər neçə gün idi ki, aramsız hücum edir, Fingə, Qozlu və digər kəndləri tutmaq istəyirdilər. Ermənilər yaxşı təlim görmüş snayper dəstələrindən istifadə edir, onların köməyi ilə insanları qətlə yetirirdilər. Hər gün yüngül və ağır silahlardan istifadə edərək ordumuzun mövqelərini atəşə tutur, ordumuz da bunun cavabını layiqincə verirdi. Oktyabrın 26-sı günü ermənilər atışmanı daha da şiddətləndirdilər. Məqsədləri ordumuzun mövqelərini tutmaq idi. Fazil və digər yoldaşları döyüşçülərimizin köməyinə gəldilər. Səngərlə Fazilgili kiçik bir təpə ayırırdı. Səngərə yol həmin təpədən keçirdi. Düşmən snayperləri təpəni keçməyə imkan vermirdi. Düşmən qumbaraatan, minaatanlardan, avtomat, pulemyot və digər silahlardan istifadə edərək döyüşçülərimizi təpəni aşmağa qoymurdu…
Növbəti dəfə mərmi bizim səngərə düşdü. Əsgərlərimizdən bir neçəsi həlak oldu. Fazil birdən səs eşitdi. Bu iniltili səs köməyə çağırırdı. Fazil onu tanıdı. Təpəni aşmaq təhlükəli idi. Qəflətən Fazil yerindən sıçradı və bir göz qırpımında təpənin o biri üzünə aşdı. O yaralı dostunun harayına çatmaq üçün həyatını təhlükəyə atmışdı. Az keçmədi ki, Fazil Ruslanı təpənin bizim tərəfdəki üzünə keçirdi, onu təhlükəsiz yerə qoyub əyilə-əyilə geri qayıtdı. O digər yaralı yoldaşlarını çıxarmağa çalışırdı, lakin namərd gülləsi onu təpəni aşmağa qoymadı. Erməni snayperindən açılan atəş Fazili yarı yolda qoydu. Güllə yarası alan Fazil Ruslanı qucaqladı. Yoldaşları onları çəkib aşağı endirdilər. Güllə qarın nahiyəsindən keçmişdi. Ruslan isə həddindən artıq qan itirmişdi. Onlara ilk yardım göstərilsə də Ruslanı qaytarmaq mümkün olmadı, gözlərini əbədi yumdu, Fazili isə təcili olaraq Qozluya, oradan da Mingəçevirə gətirsələr də Fazilə kömək etmək mümkün olmadı. Ona görə də onu vertolyotla təcili Bakıya apardılar. Fazil Bakıda yarım saat sağ qaldıqdan sonra gözlərini əbədi yumdu. Son nəfəsində, onun başı üstündə dayanmış tibb bacısının dediyinə görə, onun son sözü belə olmuşdu:–Mamama deyin mənə çəkdiyi zəhməti halal eləsin…
İstinad
Zakir Orucov, Fehruz İsmayılov. "Dağlarda qalan izlər" Bakı, "Elm və təhsil", 2016
Gümüş samur
Gümüş samur və ya əsl adı ilə Silver Sablinova – Marvel Comics tərəfindən nəşr olunan komikslərdə peyda olan personaj. Tom Defalko və Ron Frenz tərəfindən yaradılmış, ilk dəfə "The Amazing Spider-Man" komiksinin 265-ci sayında (iyun 1985) peyda olmuşdur. Gümüş samur muzdlu döyüşçü, Silver Sable International şirkətinin sahibi və cinayətkar ovçusudur. Əsasən Hörümçək-adamın müttəfiqi kimi göstərilir.
2017-ci ilin martında Sony Pictures Gümüş samur və Qara pişik personajları üçün ortaq film çəkəcəklərini anons etmişdi. "Gümüş və Qara" adlanacaq filmin istehsalı yubadılmış, sonda 2018-ci ilin avqustunda film ləğv olunmuşdur. Əvəzinə hər personaj üçün ayrıca film çəkmək qərarı alınmışdır. "Gümüş samur" filmi üçün studiya ssenaristlər axtarır.
Nəşrolunma tarixi
Tom Defalko və Ron Frenz tərəfindən yaradılmış personaj ilk dəfə "The Amazing Spider-Man" komiksinin 265-ci sayında (iyun 1985) peyda olmuşdur. Personaj üçün ilham mənbəyi Defalkonun aldığı safari kartları olmuşdur. Debütündən sonra Gümüş samur müxtəlif Hörümçək-adam komikslərində peyda olmuşdur və çox vaxt onun müttəfiqi olmuşdur. 1992-ci ildə "Silver Sable & Wild Pack" adlı komiks seriyası başlamış və 35 say davam etmişdir. 1995-ci ildə ləğv edilmişdir.
Ləğv olunmadan sonra Gümüş samur 2006-cı ilə kimi müxtəlif saylarda qonaq personaj kimi yer almışdır. 2006-cı ildə onun üçün məhdud seriya buraxılmışdır.
Bioqrafiya
Dayı Morti Gümüş samurun köməkçisidir. Morti missiyaları təşkil edir və tez-tez ona missiyasına fokuslanmalı olduğunu yadına salır.
Gümüş samur müxtəlif superqəhrəmanlarla əməkdaşlıq etmişdir: Hörümçək-adam, Cəzalandırıcı, Qum-adam, Venom, Dəlisov, Lyuk Keyc, Dedpul, Kapitan Amerika və s. Atası kimi Gümüş samur nasist supercinayətkarları ədalətə təslim etmək üçün vuruşur.
Güclər və bacarıqlar
Gümüş samur supergücləri olmayan atletik qadındır və müxtəlif döyüş sənətlərində mütəxəssisdir. Əla nişancı, qılınc ustası və gimnastdır. Güclü liderlik bacarıqlarına malikdir.
Gümüş samur xüsusi sintetik kostyum geyinir. Tez-tez seyber və ya rapier, çay, 9mm tapança istifadə edir. Əsasən son texnologiya məhsulları ilə təchiz olunur.
NGC 2642
NGC 2642, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Hidra bürcü istiqamətində yerləşir. SBbc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Səhləbad
Səhləbad — Azərbaycan Respublikasının Tərtər rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Yuxarı Misir
Ta-Şemau, Fivaida, Tebais (, Thebais), Yuxarı Misir (Aegyptus Superior) — Afrikanın şimalında Misir ərazisində tarixi vilayət. Ta-Şemau "Qamışlıq ölkə", "Qamışlıq" mənasındadır.
Ciyərxun
Ciyərxun — kürd marksist şairi, ədəbiyyatçısı, yazıçısı və tarixçisi.
Həyatı
Əsl adı Şəhmuz Həsən olan Ciyərxun 1903-cü ildə Osmanlı imperiyasında, Mardinin (indiki Batman) Gərcüş rayonuna bağlı Hisar qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1914-cü ildə Birinci Dünya müharibəsinin başlaması nəticəsində ailəsi ilə birlikdə Suriyanın Amuda şəhərinə köçmüşdür. O, erkən yaşlarından çobanlıq və əkinçiliklə məşğul olmuşdur. 18 yaşında Diyarbəkirə gələn Ciyərxun oradakı mədrəsədə dini təhsil verən şeyxlərdən dini təhsil almışdır. Bu dövrdə o, kürd mədəniyyəti və ədəbi klassikləri ilə yaxından tanış olmuşdur. 1925-ci ildə Şeyx Səid üsyanında iştirak etmişdir. Üsyan yatırıldıqdan sonra üsyanın ikinci rəhbəri, Şeyx Səidin böyük oğlu Şeyx Əli Rza Əfəndinin heyətinə qatılaraq Rəvandüzə, daha sonra isə Bağdada getmişdir. Bu müddət ərzində Şeyx Əli Rzadan islam dərsi almışdır. Daha sonra Suriyanın Amuda şəhərində məskunlaşmışdır. Burada Seydaye Mele Übeydullah və Seydaye Mele Fətullahdan dərs almışdır.
1969-cu ildə Şimali İraqa getmiş və orada olan Mustafa Bərzaninin qiyamına dəstək vermişdir. 1973-cü ildə Suriya hökumətindəki BƏƏS Partiyasının təzyiqləri səbəbindən Livana köçmüşdür.
Toros qurbağası
Toros qurbağası (Pelophylax ridibundus) — Türkiyədə orta uzunluğu 6 sm-dən 7,5 sm-ə qədər olan Ranidae fəsiləsindən olan endemik qurbağa növüdür. Bundan əlavə, dünyada oxumayan yeganə qurbağa növü Toros qurbağasıdır. Orta Toroslarında yerləşən Bolkar dağlarında yalnız Çiniligöl (2600 m.) və Qaragöldə (2500 m.) yaşadığı düşünülürkən 2007-ci ildə aparılan araşdırmalar nəticəsində onun bu dağın 3000 m yüksəkliyində, Əyrigöl bölgəsində yaşadığı ilk dəfə müəyyən edilib.
Bu növün morfoloji quruluşu arxa tərəfində sarı, yaşıl və qara naxışlarla müşahidə oluna bilər, qarın isə çəhrayı və ya sarımtıl rəngdədir. Onların əsas qidası göl kənarındakı çəmənliklərdə yaşayan böcəklər və digər buğumayaqlılardır. 1990-cı illərdə Toros qurbağasının kürü tökdüyü göllərə düşünülmədən gətirilən güzgü sazan balığı səbəbindən nəsli kəsilmək təhlükəsi ilə üzləşib.
Toros qurbağalarının yaşayış yeri çox dardır, ona görə də onların nəsli təhlükə qarşısındadır. Bu qurbağaların məskəni olan dağ göllərinə gedən yolların uzadılmaması, düşərgəyə icazə verilməməsi və göllərə nəzarət edilməsi ilə növlərin qorunması mümkündür.
Başlanğıcda Toros qurbağası təbiətdəki canlıları və yaşadıqları mühitləri qorumaq məqsədi ilə 1984-cü ildə təşkil edilən Beynəlxalq BERN Konvensiyası ilə qoruma altına alınmışdır. 1999-cu ildən bəri bu qurbağalar Kənd Təsərrüfatı və Meşə Nazirliyi, Niğdə ili və Beynəlxalq Ətraf Mühit Təşkilatları tərəfindən qorunur. Niğdənin Ulukışla ilçəsinə aid olan Maden kəndində Maden-Der adlı Qurbağaları Qoruma Dərnəyi qurulub. Dərnəyin məqsədi Toros qurbağalarının qorunmasını təmin etməkdir. Niğdə valiliyi isə bu bölgədə piknik etməyi, hətta Qaragöldən su götürməyi qadağan edib. Keçən il Niğdə ili Ətraf Mühitin Mühafizəsi Şurası Bolkar dağlarını xüsusi mühafizə zonası elan edərək, bölgənin bitki örtüyünü, coğrafi quruluşunu və görünüşünü pozacaq hər hansı fəaliyyətin qarşısını almaq üçün səylərə başlayıb.
Yaşayış yeri
Toros qurbağaları çəmənlik kənarları olan dağ göllərində yaşayır. Onların suda nadir hallarda rast gəlindiyi müşahidə edilmişdir. Dünyada ilk dəfə yaşadığı bilinən yeganə yer olan Toros dağlarında Qaragöldə 2560 m yüksəklikdə yerləşir. Lakin 2007-ci ildə aparılan tədqiqatla bu dağ təxminən 3000 m-dir. Onun da Əyrigöl bölgəsində yaşadığı ilk dəfə müəyyən edilib. Əlavə olaraq Qaragöldən 100 m daha hündürlükdə yerləşən və daha kiçik olan Çiniligöldə nadir hallarda yaşadığı da məlumdur. Bu göldə nadir hallarda görülməsinə səbəb gölün ətrafındakı çəmənliklərin yoxa çıxmasıdır. Buna görə də çox isti yay aylarında belə yaşamaq üçün əlverişli olan bu yüksək yayla gölündə milyonlarla ildir ki, yaşayırlar.
Qidalanma
Toros qurbağası yaşadığı Çinigöl və Qaragölün hündürlüyünə görə qısa müddətli aktiv həyat sürür. Bu dövrlərdə gölün çəmənliklərində və otlaq hissələrində yaşayan həşəratları yeyərək qidalanırlar. Qidalanma üçün çəmənlik sahəsində həşərat tapmaq üçün vaxtaşırı sudan 30-40 m uzağa gedə bilirlər. Göl ətrafında aparılan tədqiqatlarda bitki növlərinin çox yaxşı inkişaf etdiyi hissələrdə digər bölgələrə nisbətən daha çox qurbağa nümunəsinə rast gəlinmişdir. Bu səbəbdən göl kənarında çəmənliklərin və bitki növlərinin yaxşı inkişafı Toros qurbağasının burada yaşaması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir. Gölün yaxınlığında bitki növlərinin yaxşı inkişafı bu çəmənliklərdə gəzən keçi sürülərindən və onları gübrələməsindən asılıdır. Bu səbəbdən keçi və qoyun sahiblərinin sürülərini gölün ətrafında gəzdirməyə təşviq edilməsi Toros qurbağasının sağ qalması üçün yaxşı bir mühit təşkil edir.
Çoxalma
Çoxalma hissi may ayının sonundan oktyabr ayına qədər təxminən 4 ay ərzində aktiv olan Toros qurbağası reproduktiv biologiyasını tamamlamalıdır. Yəni bu 4 aylıq müddət ərzində Toros qurbağası cütləşməli və yumurta qoymalıdır. Mövsümün sonuna qədər çömçəquyruq adlanan balalar quyruqlarını itirərək kiçik qurbağaya çevrilməlidirlər.
Qısa çoxalma mövsümündən yaranan problem bəzi yerlərində hələ də buzlu olan gölün ərimiş hissələrində zaman-zaman yumurta qoymaq üçün dişini dölləməyə çalışan 14-16 erkək qurbağanın toplanması ilə çözülür. Beləliklə, çoxlu qurbağadan ibarət olan yuvada qoyulacaq yumurtaların erkəklər tərəfindən mayalanması təmin edilir.
Coğrafi xüsusiyyətlər
Toros qurbağası (Rana holtzi) Türkiyənin Niğdə ilinin Ulukışla ilçəsi sərhədləri daxilində, Toros dağlarında 2560 metr yüksəklikdə yalnız Əyrigöl, Qaragöl və Çiniligöldə yaşayır. Qaragöl təxminən 60 hektar əraziyə və ən dərin nöqtəsi 12 metr olan tektonik bir göldür.
NGC 6669
NGC 6669, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Herkules bürcü istiqamətində yerləşir. *Grp tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Əlvənd (şəhər)
Əlvənd- İranın Qəzvin ostanının şəhərlərindən və Əlburz şəhristanının mərkəzidir.2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 69,333 nəfər və 18,004 ailədən ibarət idi .Əhalisi azərbaycan türklərindən ibarətdir və azərbaycan türkcəsində danışırlar.
Azərbaycan–Honduras münasibətləri
Azərbaycan–Honduras münasibətləri — Azərbaycan Respublikası ilə Honduras Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.
Diplomatik əlaqələr
İki ölkə arasında diplomatik əlaqələr 1994-cü ilin dekabr ayının 22-də qurulmuşdur.
Hələlik iki ölkə arasında səfirlik səviyyəsində rəsmi münasibətlər yaradılmamışdır. Lakin iqamətgahı başqa ölkədə olmaqla Azərbaycan Respublikasının Honduras Respublikasında fövqəladə və səlahiyyətli səfiri var. Belə ki, Azərbaycan Respublikasının Meksika Birləşmiş Ştatlarındakı səfiri, həmçinin Honduras Respublikasına da akkreditə olunmuşdur.
Ticarət
2015-ci ildə Hondurasdan Azərbaycana idxal 2,7 min ABŞ dolları məbləğində olmuş, ixrac əməliyyatları isə qeydə alınmamışdır.
Müqavilə-hüquq bazası
Azərbaycan Respublikası ilə Honduras Respublikası arasında cəmi 1 sənəd imzalanmışdır.
Gığı dərəsi
Gığı dərəsi (bəzən Qaravun dərəsi ; Geğva dzorum) — Ermənistan Respublikasının cənubunda, Sünik mərzinin qərbində vaxtilə azərbaycanlıların kompakt məskunlaşdığı Qazangölçay boyunca uzanan vadi, dərə.
1965-ci ildə Gığı dərəsində 840 təsərrüfat (ailə), 4884 nəfər əhali yaşayıb, 1988-ci ildə təsərrüfatların sayı 650-yə, əhalinin sayı isə 2657 nəfərə qədər enib.
Keçmiş Qafan rayonu ərazisində yerləşən dərəni Naxçıvan MR-ının Ordubad rayonundan Zəngəzur silsiləsi ayırır.
Adı
Dərə adını eyniadlı Gığı kəndindən alır. Toponim türk mənşəli kiği - kiğili etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir. Etnotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Toponim erməni dilinə kalka edilərək Geği şəklində işlədilir.
Zəngəzurun aran kəndlərindən Gığı dərəsinə yaylağa gələn azərbaycanlılar dərəni Qaravun dərə adlandırsalar da, Gığı dərəsinin yerli camaatı eyni adla Gərd kəndi yaxınlığındakı yaylaqları adlandırıblar.
İnzibati vahid kimi
SSRİ yarananda milli məsələyə ciddi fikir verilmiş, qaçqınların əksəriyyəti öz yerlərinə qayıtmış və o vaxt Gığı dərəsinə Qafan rayonunun daxilində, "Gığı Nim rayonu" statusu verilmişdir. Gığı Nim rayonunun rəhbəri isə əslən naxçıvanlı olan, Qafanda mis mədənində fəhlə işləyən Abbas Həmidov olmuşdur. Sonralar bu inzibati struktur ləğv olunmuş, ancaq az-az hallarda Gığı Nim rayonu sözü işlədilmişdir.
Kəndləri
300px|thumbnail|right|Gığı dərəsindən mənzərə, [[Pəyhan kəndi]]
Yaylaqları
Dağlarında on min hektarlarla yaylaq olan Gığı dərəsi qədim vaxtlardan bəri otluluq və bol sululuğuna görə Zəngəzurun aran kəndlərinin əhalisini və Qarabağ ellərini özünə çəkib. Həmin yaylaqlarda bir çox elin, kəndin öz adına yaylağı olub, son vaxtlara kimi həmin adlarla adlandırılıb. Yaylaqların əksəriyyətində yaylaq vaxtı dünyadan köçənlərin dəfn edildiyi qəbiristanlıqlar da olub.
Cəbrayıl, Füzuli elləri Acıbac kəndindən yuxarıda Sarıdərə çayının başında yerləşən Harami yaylaqlarına gələrdilər. Həmin ərazidə eyniadlı böyük Harami qəbiristanlığı da yerləşib. Azərbaycanlıların Qafan rayonu ərazisindən deportasiyasına kimi ermənilərin qadağalarına baxmayaraq Cəbrayıl rayonunun Hovuslu, Horovlu (Horavlı), Şahvəlli (Şahvəlili), Qovşud (Qovşudlu), Mahmudlu, Çərəkən fermaları Harami yaylaqlarına gəliblər.
BMT Baş Assambleyasının 62/243 saylı qətnaməsi
BMT Baş Məclisinin 62/243 saylı qətnaməsi — 14 mart 2008-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Məclisi tərəfindən qurumun 62-ci sessiyasında qəbul edilmiş "Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindəki vəziyyət" adlı 62/243 saylı qətnamə. Sənəddə Azərbaycan Respublikasının Dağlıq Qarabağ regionunda və onun ətrafında silahlı münaqişənin beynəlxalq sülh və təhlükəsizliyə təhlükə yaratmaqda davam etməsindən ciddi narahatlıq ifadə olunur. 62/243 saylı qətnamə BMT tərəfindən Qarabağ münaqişəsi ilə əlaqədar qəbul edilmiş sənədlərin yeddincisi, BMT Baş Məclisi tərəfindən qəbul edilmiş sənədlərin isə üçüncüsü və sonuncusudur.
Sənəddə BMT-nin münaqişə ilə bağlı daha əvvəl qəbul etdiyi sənədlərə, o cümlədən BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822 (1993), 853 (1993), 874 (1993) və 884 (1993) saylı, BMT Baş Məclisinin isə 48/114 (1993) və 60/285 (2006) saylı qətnamələrinə xatırlatma edilmişdir. Həmçinin, BMT Baş Məclisi qətnaməni qəbul edərkən Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının rəhbərlik etdiyi ətraf mühitin qiymətləndirilməsi missiyasının Dağlıq Qarabağ regionunda və onun ətrafında yanğından zərər çəkmiş ərazilərə dair hesabatını və münaqişənin Cənubi Qafqaz ölkələrinin humanitar vəziyyəti və inkişafı üçün mənfi nəticələrini nəzərə almışdır.
Baş Məclisin digər qətnamələri kimi bu qətnamə də tövsiyə xarakterlidir. Belə ki, BMT Nizamnaməsinin 10-cu və 14-cü maddələri Baş Məclisin qətnamələrinə "tövsiyələr" kimi istinad edir. Qətnamələrin tövsiyə xarakterli olması Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi tərəfindən də digər işlər üzrə dəfələrlə vurğulanıb. Bununla belə, Baş Məclisdə qəbul edilən istənilən sənəd BMT-nin mövqeyini ifadə edir. Bu baxımdan "heç bir dövlətin Azərbaycan Respublikası ərazilərinin işğalı nəticəsində yaranan vəziyyəti qanuni vəziyyət kimi tanımamalı və bu vəziyyətin qorunmasına yardımçı və ya kömək etməməli olduğu"nun məhz belə tərzdə ifadə edilməsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə hörmət etməyən istənilən fəaliyyətin hər hansı dövlət tərəfindən dəstəklənməsinin BMT tərəfindən pislənilməsi mənasına gəlir. Bundan əlavə, əvvəlki BMT sənədləri bu qətnamədən fərqli olaraq işğalçı rejimin tanınmaması ilə bağlı açıq-aşkar müddəa müəyyən etməmişdi.
Qətnamə layihəsinin müəllifi Azərbaycandır. Sənəd səsverməyə təqdim olunduqdan sonra Rusiya o vaxta qədər ilk dəfə olaraq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün dəstəkləndiyi beynəlxalq sənədin əleyhinə səs vermişdir. Qərbin aparıcı dövlətlərinin səsvermədə bitərəf qalması Azərbaycanın narazılığına səbəb olmuşdu. Mərkəzi Asiyadan bu sənədə dəstək verən yeganə ölkə isə Özbəkistan idi.
Zəmin
1980-ci illərin sonlarında Ermənistanla Azərbaycan arasında başlanmış silahlı münaqişə bir milyona yaxın azərbaycanlının qaçqın və məcburi köçkün vəziyyətinə düşməsi, həmçinin Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı yeddi rayonun erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğalı ilə nəticələnir. Nəhayət, Rusiyanın vasitəçiliyi ilə 1994-cü il mayında cəbhədə atəşkəsə nail olunur.
Atəşkəs əldə edilməsinə baxmayaraq, sonrakı illərdə atəşkəs rejimi tez-tez pozulur. Atəşkəsə dair razılıq əldə olunduqdan sonra tərəflər arasında ilk şiddətli toqquşma isə 4 mart 2008-ci ildə baş verir. Belə ki, Azərbaycan Respublikası Müdafiə Nazirliyinin yaydığı məlumata əsasən, Tərtər rayonunun işğal altındakı Çiləbürt kəndi yaxınlığında ermənilərin kəşfiyyat-diversiya qrupu Azərbaycan ordusunun üzbəüz mövqelərini ələ keçirməyə cəhd göstərir. Silahlı qarşıdurma nəticəsində Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin 4 hərbçisi şəhid olur. Qarşı tərəfdən isə 12 hərbçinin öldürüldüyü, 15-nin isə yaralı olduğu bildirilir. Bunun ardınca, 8—9 mart tarixlərində Ağdam rayonu istiqamətindəki təmas xəttində yenidən gərginlik baş qaldırır; Müdafiə Nazirliyinin mətbuat xidmətinin rəisi Eldar Sabiroğlu erməni hərbi birləşmələrinin Azərbaycan kəndlərinə açdığı atəş nəticəsində iki azərbaycanlı mülki şəxsin həlak olduğunu, daha iki nəfərin isə yaralandığını, eyni zamanda cavab atəşi ilə susdurulan erməni tərəfinin bir hərbçisinin həlak edildiyini qeyd edir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Administrasiyasının sözçüsü Əli Həsənov cəbhədəki vəziyyəti erməni təxribatı adlandırır və 2008-ci ildə Ermənistanda keçirilmiş prezident seçkilərindən sonra baş verən etirazlarla əlaqəli olduğunu bildirir.
Baş verən hadisələrin fonunda İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı tərəfindən 13—14 mart 2008-ci ildə Dakar konfransında "Ermənistan Respublikasının Azərbaycan Respublikasına təcavüzü" adlı 10/11-P(IS) saylı qətnamə qəbul edilir. Bu qətnamə ilə İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı üzv dövlətlərin Nyu-Yorkda BMT yanında daimi nümayəndələrinə BMT Baş Məclisində səsvermə zamanı Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü məsələsinə hərtərəfli dəstək vermək tapşırılması barədə qərar qəbul edir. Bu da öz növbəsində 14 mart 2008-ci ildə Baş Məclisin 62-ci sessiyasında Azərbaycanın BMT yanında daimi nümayəndəsi Aqşin Mehdiyevin təqdim etdiyi layihə səsə qoyularkən təşkilata üzv dövlətlərin səsvermədə fəal iştirakı ilə nəticələnir.
Qətnamənin mətni
Qətnamədə "Azərbaycan Respublikasının beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət və dəstək" təkrarlanır, "bütün Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Azərbaycan Respublikasının bütün işğal olunmuş ərazilərindən dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxarılması" tələb olunur, həmçinin "heç bir dövlətin Azərbaycan Respublikası ərazilərinin işğalı nəticəsində yaranan vəziyyəti qanuni vəziyyət kimi tanımamalı və bu vəziyyətin qorunmasına yardımçı və ya kömək etməməli olduğu" bir daha bəyan edilir.
Baş Məclis Azərbaycan Respublikasının işğal olunmuş ərazilərindən qovulmuş əhalinin öz evlərinə qayıtmaq hüququnun olduğunu və bu hüququnun ayrılmaz olduğunu bir daha təsdiq edir, həmçinin bu qayıdış üçün müvafiq şəraitin yaradılmasının, o cümlədən münaqişədən zərər çəkmiş ərazilərin hərtərəfli bərpasının zəruriliyini vurğulayır.
Qətnamədə beynəlxalq mediasiya cəhdlərinə, xüsusən də ATƏT-in Minsk qrupunun fəaliyyətinə dəstək ifadə olunur.
2005-ci ildə BMT-nin faktaraşdırıcı missiyası ermənilərin qanunsuz məskunlaşma faktlarını təsdiqləsə də, həmçinin BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrində işğal faktı qeyd olunsa da, adıçəkilən qətnamələrdə, eləcə də 62/243 saylı qətnamədə ermənilərin işğal altındakı ərazilərdə məskunlaşması ilə bağlı xatırlatma edilmir.
Səsvermənin nəticəsi
Azərbaycanın BMT-dəki daimi nümayəndəsi Aqşin Mehdiyevin 20 fevral 2008-ci ildə təqdim etdiyi "Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərindəki vəziyyət" adlı A/62/L.42 saylı layihə sənədi BMT Baş Məclisinin 62-ci sessiyasında səsə qoyulmuş, 39 dövlət lehinə və 7-si əleyhinə (ATƏT-in Minsk qrupunun həmsədr ölkələri də daxil olmaqla) səs vermiş, 100 dövlət isə bitərəf qalmışdır. Paraqvayın səsi isə BMT-yə üzvlük haqqını ödəmədiyinə görə qeydə alınmamışdır.
MLS
Major League Soccer (MLS) — ABŞ Futbol Federasiyası tərəfindən icazəsi verilən, kişilər arasında keçirilən peşəkar futbol liqasıdır. Bu liqa ABŞ və Kanadada futbol üzrə ən yüksək səviyyəli liqa hesab olunur.
V-1 (raket)
V-1 uçan bomba (Vergeltungswaffe 1) — Faşist Almaniyası tərəfindən İkinci Dünya müharibəsinin sonlarına doğru müttəfiq qüvvələrinə qarşı istifadə edilən idarəolunan raketdir.
Qacaranın açarı
"Qacaranın açarı" abidəsi (yerli azərbaycanlılar tərəfindən: Ayı heykəli; ) — Ermənistan Respublikasının cənubunda, Sünik mərzinin Qafan və Qacaran şəhərlərini birləşdirən avtomobil yolunun solunda, Oxçuçayın sağ sahilində qaya üzərində yerləşən abidə.
Tarixi
1966-cı ildə Qafan-Qacaran avtomobil yolunun solunda, Oxçuçayın sağ sahilində qaya üzərində ucaldılan abidənin müəllifi heykəltaraş Marat Nuricanyandır. Abidə respublika əhəmiyyətli olub, Qafanın tarixi-mədəni daşınmaz abidələri siyahısındadır.
250px|thumb|right|[[Qafan şəhərini təmsil edən Qancasar FK-nın loqosunda "Ayı heykəli"]]
Düyərli (Tərtər)
Tarixi
Düyərli kəndi Qarabağ düzündədir.
Ulduz
thumb|300px|UlduzlarUlduz — ilk vaxtlardan bəri insan səma ilə maraqlanmış, ulduzları araşdırmaq üçün ilk ciddi addım isə, ilk teleskopu reallaşdıran İtalyan alim i Qalileo Qaliley tərəfindən atılmışdır. Göy hadisələri ilə maraqlanan elm sahəsi də "astronomiya" adı altında inkişaf etmişdir. Göy üzündə görünənlərdən də daha çox ulduz olduğu bilinməkdədir. Gözlə görülənlərin sayı, 8000 qədərdir. Şəkilləri çəkilə bilən ulduzların sayı isə 50000000000 qədərdir. Ayrıca səmada işıq verməyən ulduzlar da vardır ki, bunlar öz günəşləri olan ulduzların ətrafında dönməkdədirlər.
Ulduzlar kainat da ən çox yayılmış göy cisimləridir. Kosmik maddənin kütləsinin 98%-i ulduzlara məxsusdur. Ulduzlar Günəşəbənzər obyektlərdir, yəni işıq və istilik enerjisi nə malik olan qaz kütlələridir. Ulduzlar kütlə, radius və işıqlıqlarına görə bir-birlərindən ciddi fərqlənirlər. Elə ulduzlar var ki, onların radius uları Günəşinkindən yüz dəfələrlə, hətta min dəfə böyükdür. Ulduzların kütləsi Günəşinkindən 50 dəfə kiçik və ya 80 dəfə böyük ola bilir. İşıqlıqları isə Günəşinkindən yüz min dəfə böyük, yaxud kiçik ola bilir.
Ulduzların daxili qatları nda və atmosferi ndə fiziki şərait müxtəlifdir. Bu müxtəliflik onların kütləsindən, radiusundan və işıqlığından ciddi surətdə asılıdır.
Ulduzların spektrləri də bir-birindən ciddi fərqlənir. Ulduzların əksəriyyətinin spektr i xarakter etibarilə Günəşinkinə bənzəyir, yəni parlaq kəsilməz spektr in fonunda udulma xətlərindən ibarətdir. Lakin kəsilməz spektrdə enerjinin paylanmasına, spektrdə udulma xətlərinin sayı və intensivliyinə görə ulduzların spektrləri bir-birindən ciddi surətdə fərqlənir.
Ulduzların yaranması
Ulduzun təkamülü onun ulduz beşiyi adlanan nəhəng molekulyar buludlar da yaranması ilə başlayır. Qalaktikada ulduzlararası fəzada 1sm3 0,1–1 molekul düşür. Molekulyar buludlar da isə sıxlıq 1 sm3 -da təxminən milyon molekula çatır. Belə buludun kütləsi 100 000–10 000 000 Günəş kütləsi qədər və ölçüsü 50–300 işıq ili tərtibində olur.
Virial teoreminə əsasən qravitasiya enerjisinin yarısı buludun qızmasına, digər yarısı şüalanmaya sərf olunur. Qaz buludlarında sıxlıq və təyziq mərkəzə doğru artır. Nəticədə mərkəzi hissənin kollapsı periferiyaya nisbətən daha tez baş verir. Sıxılma nəticəsində fotonların sərbəst qaçış məsafəsi azalır və bulud məxsusi şüalanması üçün qeyri- şəffaf olur. Bu isə öz növbəsində temperatur və təyziqin daha sürətlə armasına səbəb olur. Sonra qravitasiya  qüvvəsi ilə təyziq qüvvəsi tarazlaşır və kütləsi ulduzun kütləsinin 1% -ni təşkil edən hidrostatik nüvə yaranır. Bu period müşahidə oluna bilmir, çünki qlobullar optik diapazonda qeyri-şəffafdırlar. Protoulduzun sonrakı təkamülü akresiyadır — nüvənin üzərinə maddə tökülür və onun ölçüləri böyüyür. Sonda buludda sərbəst hərəkət edən maddə tükənir və ulduz optik şüalarda görünən olur. Bu an protoulduz fazasının bitməsi və cavan ulduz fazasının başlanğıcı hesab olunur.
Bu senari molekulyar bulud firlanmadığı hal üçün doğrudur, lakin bütün hallarda bütün molekulyar buludlar kiçik də olsa fırlanma momentinə malik olur. İmpulsun saxlanması qanununa əsasən buludun ölçüsü kiçildikcə fırlanma sürəti artır və müəyyən anda maddə bir cisim kimi deyil laylara bölünərək, müstəqil kollapsa davam edirlər. Bu layların sayı və kütləsi molekulyar buludun başlanğıc kütləsindən asılıdır. Bu parametrlərdən asılı olaraq göy cisimlərinin müxtəlif sistemi formalaşır: ulduz topaları, qoşa sistemlər, planetə malik ulduzlar.
Ulduzların təkamülü
Ulduzların daxilində istilik nüvə reaksiya ları gedir. Bunun hesabına ulduzun daxilindəki enerji kosmosa şüalanır və o işıq saçır. İstilik nüvə reaksiyaları zamanı ilk olaraq hidrogenin yanaraq hidrogenə çevrilməsi baş verir. Bu proses daha ağır elementlərə çevrilənə qədər davam edir. Məsələn, İfrat nəhəng ulduzların nüvəsində dəmir yaranana qədər davam edir. Ulduzlar, dumanlıq dediyimiz ulduz əmələgəlmə sahələrindən yaranırlar. Astronomlar müşahidədən ulduzların ölçüsünü, kütləsini, işıqlıqlarını, temperaturlarını, kimyəvi tərkibini və spektrlərini təyin edirlər. Ulduzların kütləsi onların təkamülündə mühüm rol oynayır. Onların temperatur və diametrləri isə mövcud olduqları müddətdə daim dəyişir. Ulduzların işıqlılıqlarının temperaturdan asılılığı Hersşprunq-Ressel diaqramı vasitəsilə təyin olunur. Həmçinin ulduzun bu diaqramdakı yeri onun yaşını və təkamülün hansı mərhələsində olduğunu təyin etməyə imkan verir.
Ulduzun həyatı qaz dumanlığındakı qravitasiya kollapsı ilə başlayır və əsasən hidrogen və heliumdan və cüzi miqdarda digər ağır elementlərdən ibarət olur. Nüvə kifayət qədər sıxlaşdığı anda istilik nüvə reaksiyasının başlanması üçün lazımi temperatur yaranır və hidrogen yanaraq heliuma çevrilir. Radiasiya və konveksiya proseslərinin hesabına ayrılan enerji ulduzun daha üst qatlarına ötürülür. Daxili təyziq qüvvəsi ilə qravitasiya qüvvəsinin kollapsa səbəb olmasına mane olur. Kütləsi 0.4 Günəş kütləsindən böyük olan ulduzun hidrogen yanıb tükəndikdə radiusu genişlənərək və soyuyaraq qırmızı ifratnəhəngə çevrilir. Massiv kütləli ulduzlarda yanma prosesi ağır elementlərin yaranmasına kimi gedir və sonda dəmir nüvə yaranır. Ulduz təkamülünün sonunda kütləsindən asılı olaraq ağ cırtdan a, neytron ulduzu na və ya qara dəliyə çevrilir.
Ulduzların uzaqlığını ölçmək üçün tətbiq olunan metod ilk dəfə 1838-ci ildə Bassel tərəfindən tapılmışdır. Səmadakı araşdırmalar, uzaqlıqların çox böyük olması üzündən qeyri-kafi qalmaqdadır. Dünyaya ən yaxın ulduzun işığının gəlməsi belə 4 il davam etməkdədir. Göy üzündə görünən bəzi ulduzlar hərəkət halındadır.
Ulduz ölçüsü
Astrofizikada işıqlanmanın fiziki analoqu olaraq ulduz ölçüsü adlanan kəmiyyətdən istifadə edilir. Əlbəttə, ulduz ölçüsü termini obyektin həndəsi ölçüsünə aid deyildir. Ulduz ölçüsü ilk astrofotometrik anlayışdır. Belə ki, hələ Hipparx eramızdan əvvəl II yüzillikdə gözlə seçilən ulduzların işıqlanmalarına görə altı ulduz ölçüsünə ayırmışdır. O, qəbul etmişdir ki, ən parlaq (işıqlı) ulduzun ulduz ölçüsü 1, ən zəifinki isə 6-dır. Parlaqlığın ulduz ölçüsü vasitəsilə qiymətləndirilməsinin fiziki, daha doğrusu fizioloji əsasları yalnız Hipparxdan iki min il sonra XIX yüzillikdə fizioloq Veber və psixoloq Fexner tərəfindən kəşf edilən bir qanuna əsasən öz izahını tapmışdır. Bu qanuna görə hər hansı qiciqlandırıcı təsirin hiss olunmasındakı dəyişiklik həmin qıcıqlandırıcı amilin nisbi dəyişməsi ilə düz mütənasibdir. Bu qanunu ulduz ölçüsü anlayışına tətbiq etsək, Kainat obyektinə qıcıqlandırıcı, qəbulediciyə (gözə, fotoemulsiyaya, fotoelementə və s).
Ulduzların spektral təsnifatı
thumb|327x327px thumb|328x328px Adi gözlə müşahidədən görmək olur ki, ulduzlar rənglərinə görə bir-birindən fərqlənirlər. Ulduzlarin arasında qırmızı, sarı, ağ və mavi ulduzlara təsadüf edirik. Bu ulduzların spektrləri bir-birindən kəskin fərqlənir. Ulduzların spektrlərinin müxtəlifliyi onlarda fiziki şəraitin müxtəlifliyi ilə əlaqədardır. Burada əsas rolu ulduzun effektiv temperaturu oynayır. Birinci növbədə temperaturdan asılı olaraq bəzi kimyəvi elementlərin xətləri spektrdə zəifləyir, bəzilərininki isə güclənir. Ulduzların spektrində bəzi xətlər temperatura o qədər həssasdır ki, bu xətlərə görə ulduzların temperaturunu gözəyarıda qiymətləndirmək olur.
1885-ci ildən etibarən bütün göyü əhatə etməklə müntəzəm olaraq ulduz spektrləri toplanmışdır. 1918–24-cü illərdə ABŞ-nin Harvard universitetində Henri Dreper bu işin nəticələrini 9 cildlik ulduz kataloqunda nəşr etdirdi. Qısa olaraq bu kataloq HD adlanır və bu kataloqa 225 330 ulduzun xarakteristikaları və spektr sinfi verilmişdir. Bu təsnifata görə oxşar spektrə malik ulduzlar eyni sinfə aid edilir və siniflər latın əlifbasının hərfləri ilə aşağıdakı ardıcıllıqla ifadə olunur:
O, A, B, F, G, K, M
Bu ardıcıllıqla ulduzların effektiv temperaturu azalır. Hər bir sinif özü 10 altsinfə ayrılır. O sinfi O4 dən başlayır, O 9.5-də qurtarır. Sonrakı siniflər B0, B1, ……., B9 ardıcıllığı ilə düzülürlər. Burada bölgü elədir ki, məsələn, B9 altsinfinə aid ulduz A0 altsinfinə daha yaxındır və s.
Hazırda Harvard variantı bir qədər dəyişdirilmişdir və indi ardıcıllıq belədir :
O, A, B, F, G (C), K (S), M
Burada C və S siniflərinə məxsus ulduzlar uyğun olaraq K və M siniflərinə məxsus ulduzlara bənzəyir. C sinfi K sinfindən onunla fərqlənir ki, C sinfinə məxsus ulduzların spektrində karbon molekulu ( C2) və sian (CN) birləşmələrinin udulma zolaqları vardır. Əgər bu ulduz atmosferinin kimyəvi tərkibindəki fərqlə əlaqədardırsa, onda deyə bilərik ki, C sinfinə məxsus ulduzlarda K sinfinə məxsus ulduzlara nisbətən karbonun miqdarı çoxdur. Odur ki, bu ulduzlara çoxkarbonlu ulduzlar da deyilir. S sinfinə məxsus ulduzlar M sinfinə məxsus ulduzlardan onunla fərqlənir ki, onların spektrlərində titan oksidi (TİO) əvəzinə nadir torpaq elementlərinin oksidləri, birinci növbədə sirkonium oksidin (ZrO) udulma zolaqları vardır.
Spektral təsnifatda əsas meyar udulma xətlərinin və zolaqlarının intensivliyidir. Bu isə hər şeydən əvvəl ulduzun effektiv temperaturundan asılıdır.
Ən soyuq ulduzların spektrləri (M,S) molekulyar zolaqlar və neytral metal atomları xətləri ilə zəngindir. Bu ulduzların kəsilməz spektrində infraqırmızı şüalanma güclüdür.
Temperaturun müəyyən qədər artması ilə molekullar dissosasiya edir və bunun nəticəsində spektrdə molekulyar zolaqlar demək olar ki, itir. Spektr neytral metal atomunun udulma xətləri ilə səciyyələnir (K sinfi). Belə ulduzlarda spektrin qırmızı oblastında kəsilməz şüalanma güclü olur.
Temperaturun sonrakı artımı ionlaşma potensialı kiçik olan metal atomlarının ionlaşmasına səbəb olur. Odur ki, spektr xeyli mürəkkəbləşir – həm neytral, həm də ionlaşmış metal xətləri ilə zəngin olur ( G sinfi). Bu ulduzlarda spektrin vizual hissəsində kəsilməz şüalanma güclüdür.
Temperatur daha böyük olanda spektrdə ionlaşmış metal atomlarının intensivliyi daha da böyükdür (F sinfi). Belə ulduzların kəsilməz spektrin uzun dalğalar tərəfdən fotoqrafik oblastında şüalanma güclü olur.
G və hətta F sinfi üçün o qədər də səciyyəvi olmayan hidrogenin Balmer seriyasının xətləri, temperaturu F sinfindəkindən müəyyən qədər böyük olan ulduzların spektrində ən intensiv xətlər olur (A sinfi). Bu ulduzlarda spektrin qısa dalğa tərəfdən fotoqrafik oblastda kəsilməz şüalanma kəskin artır.
Temperaturun artması ilə spektrin görünən oblastında neytral heliumun intensiv xətləri yaranır və spektri bu xətlər səciyyələndirir (B sinfi). Belə ulduzların spektri üçün spektrin mavi oblastında kəsilməz şüalanma çox xarakterikdir.
Nəhayət daha isti ulduzlarda helium xeyli miqdarda ionlaşır və nəticədə görünən oblastda ionlaşmış heliumun intensiv xətləri spektri səciyyələndərən əsas xətlər olur (O sinfi). Bu ulduzların spektrində ultrabənövşəyi oblastda kəsilməz şüalanma çox xarakterikdir.
O sinfinin ulduzları mavi rəngdədir ( Kərtənkələ bürcünün 10-cu ulduzu); B sinfinin ulduzları açıq mavi rəngdə görünürlər ( Qız bürcünün α-sı Sünbül); A sinfinin ulduzları ağ rəngdə görünür ( Liranın α-sı Veqa, Böyük Köpəyin α-sı Sirius); F sinfinin ulduzları açıq sarı rəngdədir ( Kiçik Köpəyin α-sı Prosion); G sinfinin ulduzları sarııdr ( Günəş); K sinfinin ulduzları qırmızımtıl ( narıncı) rəngdədirlər ( Arabaçının α-sı Arktur. Buğanın α-sı Əldebaran); M sinfinin ulduzları qırmızıdır ( Orionun α-sı Bətəlgeyze).
Dəyişən ulduzlar
Elə ulduzlar vardır ki, onların parlaqlığı zamandan asılı olaraq dəyişir. Bu ulduzlara dəyişən ulduzlar deyilir. Dəyişən ulduzlar iki əsas sinfə bölünürlər.
Luis Tosar
Luis Lopes Tosar (Luis López Tosar; ) — tanınmış ispan aktyoru.
Ulduz
Dəyişən ulduzlar
2) Fiziki dəyişənlər
Optik dəyişənlərin parlaqlığının dəyişməsinin səbəbi tutulmalardır. Fiziki dəyişən ulduzların parlaqlıqlarının və başqa parametrlərinin dəyişməsi isə onların daxilində gedən fiziki proseslərlə əlaqədardır. Dəyişən ulduz dedikdə fiziki dəyişən ulduzlar nəzərdə tutulur. Bu dəyişən ulduzlar iki əsas qrupa bölünürlər :
1. Döyünən dəyişənlər. Bu ulduzların parlaqlığının dəyişməsi və effektiv temperaturlarının müəyyən amplitud və periodla dəyişməsi ilə əlaqədardır.