cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dəmir pərdə
Soyuq müharibə ifadəsinin işlədilməsi öncəsi
Halbuki, "dəmir pərdə" ifadəsinin ilk dəfə işlədilməsi bəlkə də, britaniyalı yazıçı Artur Maken (1863-1947) tərəfindən təyin edilmişdir. O, 1895-ci ildə yazdığı "Üç fırıldaqçı" romanında qeyd etmişdi: ". . . qapı gurultu ilə danqıldadı və mən hiss etdim ki, dəmir pərdə həyatımın qısa dəhlizində düşmüşdü". Qeyd etmək yerinə düşərdi ki, rusca mətnin ingiliscəyə tərcüməsi "danqıldamaq" "dəmir pərdə"yə istinadla istifadə edilmişdir və bu göstərir ki, rus yazıçı 23 il sonra nəşr edir, ola bilsin ki, britaniyalı yazıçı ilə tanış olsun.
Sevinc Osmanqızı
Həyatı
Sevinc Osmanqızı vaxtilə BBC radiosunda çalışan beynəlxalq səviyyəli jurnalist indi də dünyanın xəbər liderlərindən olan CNN telekanalı üçün Azərbaycan haqqında reportajlar hazırlayır. 24 yaşında Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyində 3-cü katib işlədikdən sonra 6 il Britaniyada jurnalist fəaliyyəti göstərib. Azərbaycana qayıtdıqdan sonra 8 il ABŞ-nin Azərbaycandakı səfirliyində çalışıb.
Dəmir pərdə
Soyuq müharibə ifadəsinin işlədilməsi öncəsi
İlk dəfə Sovet Rusiyasında terminin tətbiqi Vasili Rozanovun 1918-ci ildə qələmə aldığı "Bizim dövrlərin Apokalipsi" əsərində olmuşdur və mümkün idi ki, Çörçill 1920-ci ildə kitabın ingiliscə tərcüməsini oxusun.
Sevinc Osmanqızı
BBC
BBC dünyanın ən qədim və nüfuzlu media qurumlarından biridir. İndi BBC-nin Ümumdünya Xidməti 43 dildə yayınlanır. 1994-cü ildən BBC-nin Ümumdünya Xidmətin yeni yaradılan Mərkəzi Asiya və Qafqaz Departamenti fəaliyyət göstərir. Azərbaycan şöbəsi də onun tərkibindədir. Azərbaycan dilində proqramlar həmin ilin noyabr ayının 30-dan yayına başlayıb. İlk dəfə Azərbaycan dilində "Danışır London. Efirdə BBC-nin Azərbaycan xidmətidir" sözlərini səsləndirən istedadlı jurnalist Sevinc Osmanqızı olub.
Dəmir pərdə
Soyuq müharibə ifadəsinin işlədilməsi öncəsi
Dəmir pərdə termininin ingiliscə işlədilməsi "keçilməz maneə" mənası ilə Sovet Rusiyasının sərhədinə tətbiq edilmiş və 1920-ci ildə Etel Snouden tərəfindən Bolşevik Rusiyasının içindən kitabında istifadə olunmuşdur.
Gilbert Kit Çesterton, ifadəni 1924-cü ildə The Illustrated London News jurnalında referatla qeyd etmişdi. Çesterton distributizmi müdafiə edirdi.
1943-cü ilin mayında Siqnal jurnalında çoxlu dillərdə "Dəmir pərdə arxası" başlıqlı məqalə dərc edilmişdi. Təbliğat naziri Jozef Göbbels həftəlik Reyx qəzetində yazırdı ki, əgər nasistlər müharibəni uduzsa, sovet modelli "dəmir pərdə" Stalin, Ruzvelt və Çörçill arasında Yalta konfransında olmuş razılığa əsasən, yaranacaq.: "Dəmir pərdə, SSRİ tərəfindən nəzarətdə olan və xalqların zülmə məruz qalacağı bu böyük ərazidə dağılar." İlk dəfə şifahi olaraq "dəmir pərdə" 1945-ci ilin 2 mayında Lutz fon Krosigk tərəfindən alman xalqına ünvanlanan müraciətdə qeyd olunmuşdur:
Çörçill, "dəmir pərdə" terminini ABŞ prezidenti Harri Trumenə göndərdiyi 12 may 1945-ci il teleqramında işlətmişdir. 4 iyun 1945-ci ildə də bir teleqramla bu sözləri təkrarlamışdı.
Amerikan mətbuatında ilk dəfə olaraq "dəmir pərdə" ifadəsinə rəy, 23 iyul 1945-ci il tarixində The New York Times qəzetində K.L. Sulzberger tərəfindən verilmiş məlumatda istifadə edilmişdi. O, termini xorvat siyasətçi Vladko Maçek tərəfindən işlədilərkən eşitmişdi.
Ziddiyyətlər
thumbnail|right|"Dəmir pərdə"nin qalıqları, [[Bratislava, Slovakiya]] thumbnail|right|[[Çexiyada "dəmir pərdə"nin qorunan hissəsi]] Antanta və İttifaq dövlətləri, 1918-1920-ci illərdə baş vermiş Rusiya vətəndaş müharibəsi ərzində bolşeviklər əleyhinə Bəyaz Orduya arxa durmuşdu və SSRİ bunu unutmamışdı.
1939-cu ilin yayı ərzində, həm Böyük Britaniya – Fransa qrupu, həm də Almaniya ilə potensial hərbi və siyasi sazişlərlə bağlı danışıqlardan sonra, SSRİ və Almaniya Alman-Sovet ticarət sazişi və Molotov-Ribbentrop paktını (iki dövlət arasında Polşa və Şərqi Avropanın bölüşdürülməsi ilə bağlı gizli protokol daxil olmaqla) iki ölkənin xarici işlər nazirləri olan Vyaçeslav Molotov və İoaxim fon Ribbentrop arasındakı görüşdən sonra imzalanmışdı.
SSRİ, Polşanın şərqini (sentyabr 1939-cu il), Latviyanı (iyun 1940-cı il), Litvanı (1940-cı il), Rumıniyanın şimalını (Bessarabiya və Şimali Bukovina, iyunun sonu 1940-cı il), və Finlandiyanın şərqini (mart 1940-cı il) işğal etdi. 1939-cu ilin avqustundan etibarən, Qərb və SSRİ arasında münasibətlər, SSRİ-nin Almaniyaya neft, kauçuk, manqan və digər maddi resurslar, əvəzində isə alman silahları, mexaniki avadanlıqlar alması bu ölkələr arasında ekstensiv iqtisadi münasibətlərin artmasına şərait yaratdığından pisləşmişdi. Nasist-Sovet ticarəti, 1941-ci ilin iyununda Almaniyanın müqaviləni pozması və Barbarossa əməliyyatı ilə SSRİ-ni işğala başlaması nəticəsində sonlandı.
İkinci dünya müharibəsi əsnasında, Stalin Almaniyaya qarşı bufer ərazi formalaşdırmağı qətiləşdirmişdi. Stalinin məqsədləri, Yalta konfransı və sonrakı Potsdam konfransında gərgin münasibətlərə şərait yaratdı. Qərbdə insanlar, bufer dövlətlər üzərindəki Sovet dominantlığına qarşı idi və SSRİ-nin onlara və onların maraqlarına hədə ola bilən imperiya qura biləcəyindən qorxurdular.
Potsdam konfransında, müttəfiqlər Polşa, Finlandiya, Rumıniya, Almaniya və Balkanların Sovet nəzarətinə və təsirinə keçməsini təyin etdilər. Müharibə ərzində Sovet əməkdaşlığına rəğmən, bu imtiyazlar Qərbi çox çətinliyə saldı. Xüsusilə, Çörçill qorxurdu ki, ABŞ müharibə öncəsi təcridə qayıda bilər və bu vəziyyət zəif Avropa dövlətlərini SSRİ qarşısında qoya bilərdi (Prezident Franklin Ruzvelt Yaltada elan etmişdi ki, Almaniyanın məğlubiyyətindən sonra, ABŞ qüvvələri 2 il ərzində Avropadan geri çəkiləcək).
Dəmir pərdə nitqi
thumbnail|right|[[Çörçillin "dəmir pərdə"ni Vestminster kollecində təsvir etməsi. Vyana, Avstriyanın Sovet işğalı zonasında yerləşdiyindən "dəmir pərdə"nin arxasındadır.]] Vinston Çörçillin Vestminster kollecində 1946-cı ilin 5 martında Fulton çıxışında etdiyi nitqdə "dəmir pərdə" termini, Şərqi Avropa üzərindəki Sovet dominantlığı kontekstində istifadə edilmişdi:
Baltikdə Şetsindən Adriatikdə Triestə "dəmir pərdə" qitəni bölür. Bu xətt ilə Mərkəzi və Şərqi Avropanın qədim dövlətlərinin bütün paytaxtları uzanır. Varşava, Berlin, Praqa, Vyana, Budapeşt, Belqrad, Buxarest və Sofiya; bu məşhur şəhərlərin hamısı və insanları, mənim Sovet zonası adlandırmalı olduğum yerdədir və hamısı təbəədir, yalnız Sovet təsiri deyil, bəzi hallarda Moskvanın nəzarəti artır.
Çörçillin "dəmir pərdə" barəsində coğrafi təsviri, Almaniya və Avstriyanın Sovet işğalı zonalarında Berlin və Vyana şəhərləri yerləşdiyinə görə ikimənalı idi, sonra ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa və Sovet işğalı zonalarına bölündü, lakin Sovet təsiri altında olan ərazilərdə yerləşdiyindən blokadaya düşmüşdü. Lakin, Çörçill Oder-Neyse xəttinin şərq hissəsində yerləşən Şetsin şəhərini "dəmir pərdə"nin Baltikdəki dayanacağı kimi qələmə vermişdi.
Çörçillin Fulton çıxışı, SSRİ-nin tənqidinə məruz qalmışdı. ABŞ – SSRİ əməkdaşlığı iflasa uğradı və sonra ABŞ prezidenti Harri Trumen anti-kommunizm xətti siyasətini tətbiq etməyə başladı. Sonra bu ifadə məşhur oldu və Qərb ölkələrində anti-Sovet İttifaqı təbliğat termini kimi istifadə edildi.
Şərq bloku
thumbnail|right|[[Şərq blokunun xəritəsi]] Dəmir pərdə, Şərqi Avropa və Mərkəzi Avropanın çox hissələrinin SSRİ-nin hegemonluğu altında qaldığı yerdə idi (Qərbi Almaniya, Lixtenşteyn, İsveçrə və Avstriya istisna olmaqla). SSRİ ilhaq etmişdi:
Almaniya, Molotov-Ribbentrop paktı ilə bu ərazilər üzərində nəzarəti Moskvaya vermişdi.
Digər ilhaq edilmiş ərazilər:
1945-ci və 1949-cu illər arasında SSRİ aşağıdakı əraziləri kukla dövlətlərə çevirmişdi:
Müstəqilliyini saxlayan Yuqoslaviya Sosialist Federativ Respublikası, Şərq blokuna daxil deyildi. Dəmir pərdənin şərqində yerləşən Avropa dövlətlərinin əksəriyyəti, Qarşılıqlı İqtisadi Yardımlaşma Şurası və Varşava Müqaviləsi Təşkilatı kimi öz beynəlxalq iqtisadi və hərbi alyanslarını yaratmışdılar.
Dəmir pərdənin qərb hissəsi
thumbnail|right|Şərq/Qərb sərhədi boyunca çəkilmiş hasar, [[Almaniya]] Dəmir pərdənin qərbində, Qərbi Avropa, Şimali Avropa və Cənubi Avropa ölkələri yerləşirdi. İspaniya (1970-ci illərə qədər) və Portuqaliyada (1974-cü ilə qədər) faşizm dövrü və Yunanıstanda (1967-1974) hərbi diktatorluq istisna olmaqla, demokratik hökumətlər bu ölkələri idarə etdi.
Dəmir pərdənin qərbində yerləşən Avropa dövlətlərinin çoxu, bitərəf İsveçrə, Lixtenşteyn, Avstriya, İsveç, Finlandiya, Malta və İrlandiya istisna olmaqla, digərləri ABŞ və Kanada ilə NATO-da müttəfiq idi. İqtisadi cəhətdən, Avropa İqtisadi Birliyi və Avropa Azad Ticarət Birliyi, Qarşılıqlı İqtisadi Yardımlaşma Şurasına qarşı təmsil olunurdu. Bitərəf dövlətlərin çoxu, iqtisadi cəhətdən Varşava Müqaviləsi Təşkilatında olduğundan ABŞ-yə daha qapalı idi.
1940-cı illərin sonunda vəziyyət
thumbnail|right|[[Almaniya Demokratik Respublikası ilə sərhədə 1 km məsafənin olduğunu göstərən nişan, 1986-cı il]] 1947-ci ilin yanvarında, Harri Trumen General Corc Marşalı dövlət katibi təyin etdi. Corc Marşalın 1947-ci ilin 5 iyununda söylədiyi nitqdə, Marşal planı adlanan SSRİ və Şərqi Avropa daxil olmaqla, iştirak etmək istəyən bütün Avropa ölkələrinə yardımın əhatəli proqramı elan edildi.
Stalin, Marşal planına qarşı çıxdı. O, Qərblə sərhəddə SSRİ əsarətindəki millətlərin Şərq bloku adlı qoruyucu kəmərini yaratdı və dövlətlərin bufer zonasını SSRİ nəzarətindəki zəif Almaniya ilə birləşdirməyi istədi. ABŞ-nin siyasi, mədəni və iqtisadi yayılmasından qorxan Stalin son olaraq Şərq bloku ölkələrinə Marşal planı yardımını qəbul etməyi qadağan etdi.
Marşal planından sonra, bayağılaşmış Reyxsmarkanı əvəzləmək üçün Almaniyaya yeni valyutanın təqdimatı və kommunist partiyaları üçün seçkidəki itkilər, 1948-ci ilin iyununda SSRİ-nin Berlinə gedən yolu kəsməyə, qeyri-sovet ərzağı, su və digər məhsulların Berlinin qeyri-sovet hissələrinin vətəndaşları üçün kəsilməsinə səbəb olan Berlin blokadasının başlanğıcını qoymağa sövq etdi. Çünki, Berlin Almaniyanın Sovet işğalı zonasında yerləşirdi, şəhəri təchiz etməyin yeganə yararlı metodları 3 məhdud hava dəhlizləri idi. ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa və digər ölkələr tərəfindən hava təchizatı kampaniyası başladıldı və bu, SSRİ-nin 1949-cu ilin mayında blokadanı qaldırmağına səbəb oldu.
Mühacirət məhdudiyyətləri
thumbnail|right|Keçmiş [[Çexoslovakiyada "dəmir pərdə"nin qalıqları]] Yalta konfransının mülahizələrindən biri, müttəfiqlərin öz ölkələrində olan bütün sovet vətəndaşlarını SSRİ-yə qaytarması ilə bağlı idi. Bu, azad olunmuş sovet hərbi əsirlərinə (xain kimi damğalanmışdılar), məcbur olunmuş fəhlələrə, almanlarla əməkdaşlıq edənlərə və anti-kommunist qaçqınlara şamil olunurdu.
Dəmir pərdənin şərqdən qərbə miqrasiyası, məhdud hallar istisna olmaqla, 1950-ci ildən sonra dayandırıldı. 1950-ci ildən əvvəl, 15 milyondan çox insan (əsasən, etnik almanlar) İkinci dünya müharibəsindən sonra dərhal 5 il ərzində Sovet işğalı altındakı Şərqi Avropa ölkələrindən qərbə mühacirət etdilər. Halbuki, Soyuq müharibə dövründə həyata keçirilmiş məhdudiyyətlər, Şərq–Qərb miqrasiyasını dayandırdı. Təxminən, 13.3 milyon insanın miqrasiyası 1950-ci və 1990-cı illər arasında baş tutmadı. Şərq bloku ölkələrindən emiqrasiya edənlərin 75%-dən çoxu 1950-ci və 1990-cı illər arasında "etnik miqrasiya" üçün ikitərəfli müqavilələrlə bunu edə bildilər.
Təxminən 10%-ə qədər olan qaçqınlara 1951-ci ildə imzalanmış Cenevrə konvensiyası ilə emiqrasiya etməyə icazə verildi. SSRİ-nin çox məhdud etnik emiqrasiyaları açmasına səbəb olan 1970-ci ildəki utancverici qüsurluluqlardan sonra bu dövrdə etnik yəhudilərin İsrailə emiqrasiya etməsinə icazə verildi. Dəmir pərdənin çöküşü, Avropa Şərq-Qərb miqrasiyasındakı yüksəlişlə müşahidə olundu.
Dəmir pərdənin məhvi
1989-cu ilin aprelində, Polşa Xalq Respublikası parlament seçkilərində yerlərin 99%-ni qazanan "Solidarnost" Müstəqil Özünüidarəedən Həmkarlar İttifaqını yaratdı. Anti-kommunist namizədlərin parlaq qələbə ilə qazandığı bu seçkilər, kommunizmin süqutuna səbəb olan Mərkəzi Avropa və Şərqi Avropadakı anti-kommunist inqilabları başlatdı.
1989-cu ilin 19 avqustunda, Macarıstan ilə sərhəddə "Pan-Avropa pikniki"ndə iştirak edən 600-dən çox alman, "dəmir pərdə"dən keçərək Avstriyaya axın etdi. Sərhəd keşikçiləri, hər hansı bir kəsin sərhədi keçəcəyi təqdirdə, atəş açılacağını bildirdi, lakin vaxt gəldi, onlar müdaxilə etmədilər və insanlara keçməyə icazə verdilər. Oktyabrın 16-dan 20-nə qədər, Macarıstan hökuməti çoxpartiyalı parlament və birbaşa prezident seçkiləri üçün qanunvericilikdə dəyişiklik etdi.
Qanunvericilik, Macarıstanı Xalq Respublikasından Macarıstan Respublikasına çevirdi, insan və vətəndaş hüquqları təmin edildi və hakimiyyətin məhkəmə, qanunverici və icraedici sahələr üzrə bölünməsini təmin edən institutsional strukturu yaratdı. 1989-cu ilin noyabrında, Şərqi Almaniyadakı kütləvi etirazlardan və Çexoslovakiyadakı sərhəd məhdudiyyətlərinin yüngülləşməsindən sonra on minlərlə insan Berlin divarı boyunca axın etdi və Qərbi Berlinə keçdi.
Bolqarıstan Xalq Respublikasında, Berlin divarından kütləvi keçidlərdən 1 gün sonra, rəhbər Todor Jivkov vəzifəsindən istefa verdi. Çexoslovakiya Sosialist Respublikasında, təxminən yarım milyon insanın etirazlarından sonra, hökumət qərbə səfər etməyə icazə verdi və Məxməri inqilab ilə Kommunist partiyasının idarəetmədəki aparıcı rolu ləğv edildi.
Rumıniya Sosialist Respublikasında, 1989-cu ilin 22 dekabrında, rumın ordusu etirazçıların tərəfinə keçdi və Nikolae Çauşeskunun əleyhinə çıxdı. 3 gün sonra, Nikolae Çauşesku keçirilmiş qısa məhkəmənin qərarına əsasən, güllələndi. Albaniya Xalq Sosialist Respublikasında, yeni qaydalar paketi, 1990-cı ilin 3 iyulunda 16 yaşdan aşağı olmayan bütün albanlara xarici səfər üçün pasport verilməsi barəsində qərar verdi. Bu anda, yüzlərlə alban vətəndaş, siyasi sığınacaq və ölkələrə axın üçün xarici səfirliklərə toplaşdı.
Berlin divarı, rəsmən 1989-cu ilin 9 noyabrından sonra qorunmuş qaldı, baxmayaraq ki sərhədin mövcudluğu, mənasızlaşmışdı. Berlin divarının rəsmən sökülməsi, 1990-cu ilin iyununa qədər başlamadı. 1990-cı ilin iyulunda, Şərqi Almaniya Qərbi Almaniya valyutasını qəbul etdi, bütün sərhəd nəzarətləri dayandırıldı və Qərbi Almaniya kansleri Helmut Kol, Mixail Qorbaçovu Almaniyanın NATO içərisində birləşdirilməsinə yönələn sovet etirazlarını aradan qaldırmaq üçün mühüm alman iqtisadi yardımı ilə inandırdı.
Aydın Məmmədov (iqtisadçı)
Məmmədov Aydın İsrafil oğlu — tanınmış Azərbaycan iqtisadçısı, AMEA-nın müxbir üzvü (2001).
Həyatı
1960-cı ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun kənd təsərrüfatının iqtisadiyyatı fakültəsinə daxil olmuş, 1965-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirib, kafedrada assistent işləmişdir. 1967-ci ildə istehsalatdan ayrılmaqla K. A. Timiryazev adına Moskva Kənd Təsərrüfatı Akademiyasının aspiranturasına qəbul olunmuşdur. Nəzərdə tutulan müddətdə (1970-ci il) aspiranturanı bitirən A. Məmmədov "Azərbaycan SSR-də pambığın məhsuldarlığının iqtisadi – statistik təhlili və uzunmüddətli proqnozlaşdırılması" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək iqtisad elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.
0, 1985-ci ildə AKTİ-nin kənd təsərrüfatının iqtisadiyyatı kafedrasının müdiri kimi 15 ilə yaxın apardığı tədqiqat işini ümumiləşdirərək "Regional aqrar-sənaye komplekslərində qarşılıqlı iqtisadi əlaqələrin təkmilləşdirilməsi" (Azərbaycan SSR-in materialları əsasında) mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmiş, iqtisad elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almış, 1986-cı ildə professor elmi adına layiq görülmüşdür. Rusiya Kənd Təsərrüfatı Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (1991-ci il), AKTİ-nin kənd təsərrüfatının iqtisadiyyatı kafedrasının müdiri, fakültə dekanı, Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinin eksperti Aydın İsrafil oğlu Məmmədov aqrar-sənaye kompleksinin iqtisadiyyatı və idarə edilməsinin nəzəri və metodoloji istiqamətində yerinə yetirdiyi geniş əhatəli və dəyərli tədqiqat işləri ilə Azərbaycanda və onun hüdudlarından kənarda da aparıcı iqtisadçı alim kimi tanınmışdı.
A. İ. Məmmədov 150 çap vərəqi həcmində 100-dək elmi və elmi-metodik əsərlərin müəllifi olmuşdur. A. Məmmədov Milli Məclisin Aqrar məsələlər üzrə daimi komissiyasında ekspert-işçi qrupunun rəhbəri olmuşdur. A. Məmmədovun rəhbərlik etdiyi ekspert-işçi qrupu "Aqrar islahatın əsasları haqqında", "Sovxoz və kolxozların islahatı haqqında" və digər qanun layihələrinin ilkin variantlarının hazırlanmasında iştirak etmişdir.
2001-ci ildə vəfat etmişdir.
Qapalı çarşı
Qapalı çarşı — İstanbul şəhərində yerləşən dünyanın ən köhnə və böyük qapalı bazarı.
Ümumi məlumat
Dünyanın ən köhnə və böyük qapalı çarşısı İstanbul şəhərinin mərkəzində yerləşir. Nəhəng ölçülü bir labirint kimi, 60 qədər küçəsi, üç mindən çox dükanı ilə Qapalı çarşı, İstanbulun görülməsi lazım olan, bənzərsiz bir mərkəzidir. Sanki bir şəhəri xatırladan, bütünlüklə qapalı bu yer zaman keçdikcə inkişaf edib böyümüşdür. XV əsrdən qalan qalın divarlı, ardıcıl qübbələrdən ibarət olan iki quruluşlu hissəsi olmuşdur, lakin sonrakı əsrlərdə inkişaf edən küçələrin üstləri örtülərək, bir neçə əlavələr edilmiş bir alış-veriş mərkəzi halına gəlmişdir. Keçmişdə buranın hər bir küçəsi müəyyən peşələrin iştirak etdiyi və əl işi emalatxanalarından ibarət olan, ticari əxlaq və adətlərə çox hörmət göstərilən bir çarşı idi. Hər cür qiymətli parça, ləl-cəvahirat, silah, antikvar əşyalar, nəsillərin mütəxəssisləşmiş ailələri tərəfindən, tam bir təhlükəsizlik vəziyyətində satışa təqdim edilərdi. Keçən əsrin sonlarında zəlzələ və bir neçə böyük yanğın keçirən Qapalı çarşı köhnəsi kimi təmir edilmişsə də, keçmişdəki xüsusiyyətləri, korlanaraq dəyişikliyə uğramışdır.
Qədimdə alverçiyə olan güvən duyğusu xalqın yığılmış pulunu, bir bank kimi onlara verilməsinə və işlədilməsinə səbəb olmuşdu. İndiki vaxtda bir çox küçədəki dükanlar funksiya dəyişikliyinə uğramışdır. Yorğançılar, başmaqçılar, fesçiler kimi peşə qrupları yalnız küçə adı olaraq qalmışdır. çarşıın ana prospekti sayılan küçədə əksəriyyətlə ləl-cəvahirat dükanları, bura açılan yan bir küçədə qızıl satanlar yer almışdır. Olduqca kiçik olan bu dükanlar dəyişik qiymətdə olan malların satıcısıdır. Qapalı çarşı rəng və atraksiyon olaraq hər nə qədər köhnə canlılığını qorusa da, 1970-ci illərdən etibarən İstanbulu ziyarətə gələn turist qrupları üçün alver imkanları, çarşıın ana girişindəki müasir və böyük quruluşlar tərəfindən təmin edilməkdədir. Haliç sahilindəki Misir çarşıı da daha kiçik ölçüdə bir qapalı çarşıdır. Qalada səmtindəki digər XV əsrə aid olan kiçik qapalı çarşı da insanlar tərəfindən geniş istifadə edilir.
Qapalı çarşı günün hər saatında hərəkətli və izdihamlıdır. Alverçilər ziyarətçiləri durmadan öz mağazasına çağırır. çarşı girişində inkişaf edən komfortlu, böyük mağazalar Türkiyədə əldə emal edilən və ixracatı edilən bütün əşyanları satışa təqdim etməkdədir. Əl xalçaları və ləl-cəvahirat ənənəvi türk sənətinin ən gözəl nümunələridir. Bunlar keyfiyyət və orjinallıq sənədləri ilə satılır və dünyanın hər tərəfinə zəmanətli göndəriş edilir. Xalça və ləl-cəvahiratın yanında məşhur türk işi gümüşdən edilmiş əsərlər, mis, bürünc hədiyyəlik və dekorativ əşyalar, dulusçuluq, və dəridən məmul, üstün keyfiyyətli, Türkiyə xatirələri ilə zəngin bir kolleksiya meydana gətirirlər.
Nuruosmaniye, Mərcan və Beyazıt arasında iştirak edən Qapalı çarşıımız 64 prospekt və küçəsi, iki bedesteni, 16 xanı, 22 qapısı və təxminən 3600 dükanı ilə dünyanın ən köhnə və ən böyük alver mərkəzidir. 45000 kvadrat metr bağlı sahəyə sahib olub, içində təxminən 20000 adam işlə məşğuldur və mövsümünə görə gündə 300 ilə 500 min arasında ziyarətçi gəlməkdədir.
Qapalı çarşıın nüvəsini meydana gətirən iki bedestenden İç Bedesten, yəni Cevahir Bedesteni müəlliflər arasında mübahisə olmuşdur. Böyük ehtimalla Bizansdan qalma bir quruluş olub 48 m x 36 m ölçülərindədir. Yeni Bedesten isə 1461-ci ildə tikilməyə başlanılmış Qapalı çarşıın ikinci əhəmiyyətli quruluşudur və Qayıq Bedesteni olaraq xatırlanmaqdadır. Burada bir yolu pambıq, bir yolu ipəkdən toxunan və Qayıq adı verilən parça satıldığı üçün Qayıq Bedesteni adı verilmişdir. Fateh Sultan Mehmet İstanbulu aldıqdan sonra şəhərin daxilində çarşılar, dükanlar, xanlar, hamamlar, evlər və məscidlər tikilməsini əmr etmişdi. Şərqdə bez satılması üçün nəzərdə tutulmuş, daha sonra hər növü qiymətli əşyanın alış, satışına təsis olunmuş Qapalı çarşı bedesten kimi çağırılmağa başlanıldı. Buradakı tacirlər şəhərin ən böyük tacirləri hesab olunurdu. XIX əsrin II yarısında Avropa parçalarının geniş sürətdə ölkəyə yayılması əl işindən ibarət olan şəxsi parçaların satılmasına artıq mane olmağa başlamış, nəticədə həmin əl işləri unudulmuşdur. Nəhayət bankların dünyaya açılması buradakı maraqlı bank sisteminin də istifadə edilməsinə son vermişdir.
Küçələr, qapılar və xanlar
thumb|250px|Qapalı çarşı
Tarixi
Fateh Sultan Mehmetin Qapalı çarşı inşaatına başladığı il olan 1461-ci il Qapalı çarşının quruluş ili olaraq qəbul edilmişdir. Əsl böyük çarşı isə Qanuni Sultan Süleyman tərəfindən taxta olarkən tikdirilmişdir. Köhnə zənginlərin ləl-cəvahirat, qiymətli mədən, kürk və murassa silah kimi qiymətli əşyalarının yanında dövlət xəzinəsinin böyük qisimi də buralardakı kassalarda mühafizə edilirdi. Övliya Çələbi buranı böyük güclü bir qala kimi təyin etmişdi.
Bedesten və çarşı, IV Mehmetin zamanındakı 20 Noyabr 1651-ci ildə tarixində olan yanğından başlayaraq, 26 Noyabr 1954-cü il tarixindəki yanğına qədər 20-ni aşan zəlzələ və yanğın fəlakətinə məruz qalmış, 1894–cu il zəlzələsindən sonra edilən işlərlərlə bugünki halını gəlib çatmışdır.
Övliya Çələbinin Səyahətnamədəki izahatına görə XVII əsrin ortalarında Qapalı çarşıda 4399 dükan, 2195 otaq, 497 dənə şkaf deyilən kiçik dükan, iki restoran, on iki xəzinə dairəsi, on məscid, bir hamam, 19 bulaq, səkkiz nasoslu quyu, 24 xan, bir məktəb və bir türbə vardı. Bu gün dükan və xan sayının o zamandan daha az olmasının səbəbi əvvəllər çarşı içində olan Sarnıçlı xan, Çınqılçı xan, Alipaşa Məscid xan, Yolgeçen xan, Bizçilər küçə, Hörücülər küçə və Çadırçılar prospekti kimi bəzi xan və küçələrin 1894-cü il zəlzələsindən sonra başlayan və 1898-ci ildə bitən işlər əsnasında çarşımın xaricində buraxılmasıdır.
Qapalı çarşı imperatorluq fövründə ölkədəki digər qapalı çarşılardan ayrılması üçün, bu günki Qrandbazaar ifadəsi kimi Çarşusu kəbir, yəni Böyük çarşı olaraq xatırlanardı. Üç dörd qurşaqdan bəri çarşıda alverçilik edən ailələrin əllərindəki Osmanlı Dövrü sənədlərində bu qeyd mövcuddur.
Qapalı çarşıın prospekt və küçələri o zaman eyni işi edən insanların toplandığı yer olduğu üçün Kalpakçılar, Zərgərlər, Aynaçılar, Fesçiler, Yağlıqçılar kimi iş sahələrinə görə ad almışdılar. Qapalı çarşı hər dövrdə xarici səyyahların kitablarında və xarici rəssamların rəsmlərində bir nağıl dünyası kimi yaşadılmışdır. Dünyanın ən köhnə bankı, ən böyük və ən köhnə alver mərkəzi, ən sirrli və görkəmli yerlərindən biri, bəlkə də səkkizinci möcüzəsi olan Qapalı çarşı bu gün dünyaya uyğunlaşmağa qərarlı olan alverçilər və rəhbərliyi, Sağlamlıq Mərkəzi, Poçt hissəsi, bank şöbələri, xüsusi xilasetmə təşkilatı, polis bölməsi, qanunla qurulmuş Xüsusi Təhlükəsizlik Təşkilatı, kafe və restoranlarıyla, içində saxladığı tarix və mədəniyyət xəzinələri ilə, bu əcdad yadigarına sahib çıxacaq insanlarımızı yalnız müştəri kimi deyil ortağı və qonağı kimi qarşılayır. Bu surətlə köhnə Bedesten ləl-cəvahirat, xalça, antikvar əşya satışı ilə xidmətə başlamış, Qayıq Bedesteni isə fəaliyyətdən qalxmış və 1914-cü ildə bura İstanbul Bələdiyyəsi tərəfindən satın alınaraq bir ümumi hərrac yeri halına gətirilmişdir. Sonralar nədənsə bundan imtina edilsə də, hərrac bir çox gözəlliyi ortaya çıxartmışdı. Buna görə təkrar hərrac olacağı günü hər kəs daima gözləyir. Hər dövrdəki həyatımızı əks etdirən çarşı, xarici səyyahların kitablarında, xarici rəssamların fırçalarında min bir gecə nağılları kimi yaşadılmışdı.
Dünyanın ən köhnə bankıdır Qapalı çarşı.
Dünyanın ən köhnə və ən böyük Qapalı çarşııdır.
Dünyanın ən sirrli, ən görkəmli xəzinələrinə sahib olmuşdur.
Saatlı məhəlləsi
Saatlı məhəlləsi — Şuşa şəhərinin 17 məhəlləsindən biri.
Haqqında
Saatlı məhəlləsi dik yamac üzərində inşa olunmuşdur. Məhəllə dik yamac üzərində inşa olunmuşdur. Məhəllənin əsas küçə yolundan sol və sağ istiqamətləri daşla döşənmiş dar yollar burularaq bir-birini tamamlayır. Məhəllə məscidinin qarşısında kiçik meydan var. Məhəllədə yaşayış binalarının hamısı bir və iki mərtəbəlidir. Məhəllə meydanın aşağı hissəsində hamar ağ saf daşla tikilmiş şirin su bulağı var. Bulaq 1873-cü ildə xan qızı Xurşidbanu Natəvanın Şuşa qalasına çəkdirdiyi su kəmərinin suyu ilə təchiz olunurdu. Bütün məhəllə bulaqları həmin su ilə təmin olunurdu. Məhəllənin əhalisi İyirmidörd mahalı Saatlı kəndindən, eləcə də Keştazlı obasının əhalisindən təşkil olunmuşdu. Saatlı məhəlləsindən bir çox tanınmış şəxsiyyətlər çıxıb. Şuşa məhəllələrindən Köçərli məhəlləsi Saatlı məhəlləsində sol tərəfdə dik yamac üzərində yerləşir. Şəhərin mərkəzinə doğru uzanan və nisbətən bir qədər enli yolun hər iki tərəfində yaşayış binaları, məscid, bulaq hamam və daha aşağı hissədə körpü və meydança var idi. Məhəllə körpüsünə "Şahlıq körpüsü " deyilirdi. XX əsrin 40-cı illərində körpü sökülmüş və meydan bir qədər genişləndirilmişdir. Məhəllənin yaşayış binaları bir-birindən fərqlənirdi. Bu sosial bərabərsizliklə əlaqədar idi. Məhəllədə 6-a qədər iki mərtəbəli yaşayış binası və qalan binalar bir mərtəbəlidir. XIX əsrdə Saatlı məhəlləsində məscid, mədrəsə və hamam vardı. Saatlı məhəlləsinin ən məşhur məscidi 1883-cü ildə memar Kərbəlayi Səfixan Qarabağinin layihəsi əsasında inşa edilmiş, Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən ölkə əhəmiyyətli tarix-mədəniyyət abidəsi kimi qeydiyyata alınmış Saatlı məscididir. Qarabağ xanlığının baş vəziri, şair Molla Pənah Vaqif bu məhəllədə yaşamışdı. Mədrəsədə dərs demişdi. Saatlı məhəlləsindəki məscid keçmiş realnı məktəbinin binası, qala divarlarının bir hissəsi. "Şirin su" hamamı qazılıb üzə çıxarılaraq bərpa olunmuşdur. Saatlı məhəlləsinin adı Saatlı tayfasının adından götürülmüşdü. Bu tayfadan olan on yeddi ailə bura şair Molla Pənah Vaqiflə birlikdə köçmüşdü. Burada o, məktəb açıb, dərs demişdi.
Tarixi
Şəhərin qədim məhəllələrindən olan "Saatlı"nın ilk sakinləri türkdilli Saatlı tayfasından olub. Əvvəllər saatlılar Arpaçayın aşağı axarı və Arazın sağ sahillərində yaşayıb, XV əsrin 30-cu illərində ayrımlarla qarışaraq Qazax zonasında kök salıblar. 1795–1797-ci illərdə Ağa Məhəmməd şah Qacarın hücumları ilə əlaqədar olaraq onların bir hissəsi Qarabağa köçüb, bir çox yerlərdə, o cümlədən Şuşa şəhərində də məskunlaşıblar. Yaşadıqları məhəllə isə öz adları ilə "Saatlı" adlandırılıb. Qarabağın daha bir görkəmli xanı İbrahimxəlil xanın hakimiyyəti dövründə Şuşanın 8 kiçik məhəllədən (Xanlıq, Saatlı, Köçərli, Mamayı, Xoca Mərcanlı, Dəmirçi, Hamam qabağı, Təzə) ibarət olan ikinci böyük məhəlləsi — Yuxarı məhəllə formalaşır. Və daha sonrakı illərdə də Şuşa şəhərinin formalaşması davam edir. Şəhərdəki bütün məhəllələrin adları bu şəhəri yaradan, orada yaşayan və buranın əsl sahibləri olan Azərbaycan türklərinə məxsus idi. Saatlı məhəlləsinin adı Saatlı tayfasının adından götürülmüşdü. Bu tayfadan olan on yeddi ailə bura şair Molla Pənah Vaqiflə birlikdə köçmüşdü. Burada o, məktəb açıb, dərs demişdi.
Toponimikası
Saatlı Şuşa şəhəri məhəllələrindən birinin adı. Məhəllədə Qaraxanbəyli nəsli də yaşayırdı. XIX əsrdə Tiflis quberniyasının Borçalı qəzasında (indi Dmanisi rayonunda) Saatlı, İrəvan əyalətində Saatlı (üç kəndin adı) və indi Azərbaycanın Saatlı rayonun adları ilə mənşəcə eynidir. Saatlı orta əsrlərdə Azərbaycanlı ellərindən birinin adıdır. Orta əsrlərdə həm də indiki Ermənistanı əhatə etmiş Ağqoyunlu dövlətinin Ararat əyalətinin əmiri Saadın adı ilə bağlı bu tayfa Arpa çayının aşağı axarı və Arazın sol sahili Çuxur-Saad adlanmış bölgəsində türk ellərini ümumi adı idi. Həmin ellər əmir Saada məxsus idi. 1431-ci ildə Qaraqoyunlu hökmdarı İsgəndər Saadlıların hökmranlğına son qoyduqdan sonra elin bir hissəsi İrəvan əyalətinə, oradan da Qazax-Borçalı bölgəsinə və Azərbaycanın Qarabağ və Şirvan əyalətlərinə səpələnmişdir.
II Səlim
Şahzadəliyi
Şahzadə Səlimin uşaqlığı İstanbulda Köhnə Sarayda keçmişdir. 27 iyun 1530 tarixində böyük qardaşları Şahzadə Mustafa və Şahzadə Mehmedlə birlikdə At Meydanında üç həftə davam edən mərasimlə sünnət edildi. 16 yaşına qədər davam edən saray təhsili almışdır. 1542 tarixində 16 yaşlı Şahzadə Səlim Konya sancaqbəyliyinə təyin olundu. 2 il bu vəzifədə qaldıqdan sonra, 1544 tarixində Manisa sancaqbəyliyinə gətirilərək 1558 tarixinə qədər bu vəzifədə qaldı. Manisadakı illərini əyləncə və ov səfərləri ilə keçirtməsi səbəbilə 1558 tarixində yenidən Konya sancaqbəyi təyin edildi və 1562 tarixinə qədər bu vəzifədə qaldı.
Şahzadə Səlim 1553 tarixindən sonra atası I. Süleyman hələ sağ ikən qardaşı ilə taxt mübarizəsinə girişdi. I. Süleymanın şahzadələrindən Mustafa, Mahmud, Murad, Mehmed, Abdullah və Cahangir atasının sağlığında müxtəlif səbəblərdən vəfat etmişdir. Anası Xürrəm Sultanın entriqaları ilə qardaşı Şahzadə Bəyazidlə birlikdə taxt varisi olaraq qaldı. Amasiya sancaqbəyi olan Şahzadə Bəyazid dəli qanlı və üsyankar təbiətli idi. 29 may 1559 tarixində Konya yaxınlarında qarşı-qarşıya gələn şahzadələr müharibəyə başladılar. Atasının dəstəyi ilə qalib gələn Şahzadə Səlim bir qrup əsgərlə qalan qardaşını Anadoluda sıxışdırdı. Atasının orduyla birlikdə hücuma keçdiyinə eşidən Şahzadə Bəyazid öncə Amasiyaya, daha sonra Səfəvilərə sığındı. Qanuni I Təhmasiblə olan yazışmalarında üsyankar oğlunun geri verilməsini tələb etmiş, bundan sonra I Təhmasib 25 sentyabr 1561 tarixində Şahzadə Bəyazid və 5 oğlunu boğduraraq cənazələrini İstanbula göndərdi. Bununla da, Şahzadə Səlim taxtın tək varisi oldu və paytaxta daha yaxın olması səbəbi ilə 1562 tarixində Kütahya sancaqbəyliyinə gətirildi.
Hakimiyyət illəri
II Səlim Osmanlı tarixində dövlət işləri ilə məşğul olan ancaq səfərlərə qatılmayan ilk sultandır. Ordu idarəsini qızı Əsməxan Sultanın əri və Sədrəzəmi Sokullu Mehmed Paşaya həvalə etdi. Bundan başqa cülus bəxşişinin elm adamlarına da ödənməsi adəti məhz onun dövründən başlamışdır.
Saqqız adasının fəthi
Sultan II Səlimin atası I Süleymanın ölümündən sonra fəth etdiyi ilk yer olaraq bilinir. Sokullu Mehmed Paşa idarəsindəki birliklər 1566 tarixində adanı fəth edərək İstanbul boğazının təhlükəsizliyini təmin etdi.
Yəmənin yenidən fəthi
Yəmən 1517-ci ildə Osmanlı hakimiyyəti altına girmiş, Xədim Süleyman Paşanın 1538 tarixli Hindistan səfəri ilə Osmanlı torpaqlarına qatılmışdır. 1567-ci ildə bölgədə Zeydi imamı Topal Mutahhar rəhbərliyi ilə üsyan çıxmış, üsyanı yatırmaq üçün Özdəmiroğlu Osman Paşa və Şam bəylərbəyi Lələ Mustafa Paşa Yəmən sərdarlığına gətirildi. 1568-ci ildə Yəmən səfərində Taiz və Qahirə qalalarından sonra 15 mayda Ədən, 26 iyulda isə Səna qalalarını fəth edən Osmanlı ordusu Yəməni yenidən Osmanlı torpaqlarına birləşdirdi.
Avstriya ilə münasibət
Qanuni Sultan Süleyman dönəmində imzalanan 1562 tarixli sülh müqaviləsi 1566 tarixində pozulmuş, Zigetvar müharibəsi ilə Osmanlı ordusu qalib gəlmişdi. Hər iki tərəfin sülh meyilli olması ilə 17 fevral 1568 tarixində Ədirnə sülhü imzalandı. Sülhün şərtlərinə görə Avstriya Şimali Macarıstan üçün ödədiyi 30.000 düka qızıl vergisini ödəməyə davam etməli idi.
Don-Volqa kanal planı
Rusiyanın 1552 tarixində Qazan xanlığını, 1556 tarixində Həştərxan xanlığını işğal etməsilə şimal sərhədləri ilk dəfə təklükə altına düşdü. Sokullu Mehmed Paşanın hazırladığı plana görə, Don və Volqa çaylarını bir kanalla birləşdirilərək Qara dəniz və Xəzər dənizii arasında əlaqə yaradılmalı, bununla da həm rusların cənuba irəliləməsinin qarşısı alınacaq, həm də Səfəvilərlə olan döyüşlərdə donanmadan istifadə edilməsi təmin olunacaqdı. avqust 1569 tarixində Kəfə sancaqbəyi Qasım Paşa tərəfindən başladılan çalışma işləri rusların hücumu, ağır qış şəraiti və Krım xanlığının təxribatları ilə yarım buraxıldı.
Həştərxan səfəri
Osmanlı dövləti Don-Volqa kanalı inşasına başlamazdan qabaq 1556 tarixindən bəri rusların əlində olan Həştərxanın geri alınması üçün səfərə çıxdı. 1569-cu ilin sərt qış aylarında başlayan mühasirə rus çarı IV İvanın Serebiyanov rəhbərliyi ilə göndərdiyi 20.000 nəfərlik ordunun gəlişindən 16 gün sonra başa çatdı.
Krım xanlığının Moskva səfərləri
Krım xanı Dövlət Gəray xan Osmanlı dövlətinin Rusiya siyasətini bəyənmirdi və bu səbəbdən rus təhlükəsini birdəfəlik aradan qaldırmaq üçün 120.000 nəfərlik orduyla səfərə çıxdı. Oka çayını keçərək burada 6.000 nəfərlik rus ordusunu məğlub edən Dövlət Gəray xan Moskvanı hədəf seçdi. 24 may 1571 tarixində Moskvanı yandıraraq bütün şəhəri xarabalığa çevirən Dövlət Gəray xan rus əsgərlərinin geriyə çəkilməsi səbəbilə tam qalibiyyət əldə edə bilmədi. Bir il sonra yenidən Moskvaya hücum edən Krım ordusu bu dəfə qarşılarında 60.000 nəfərlik rus ordusunu gördü. 30 iyul — 3 avqust müddətində baş verən döyüşdə Krım ordusu ağır məğlubiyyətə uğradı və geri çəkildi.
Kıbrıs (Kipr) fəthi
Şərqi Aralıq dənizi I Süleyman dönəmində Osmanlının daxili dənizinə çevrilmişdi. Ancaq venesiyalı dəniz quldurlarının sığınacaq yeri olan Kipr adası hələ də fəth olunmamışdı. Kiprin fəth edilməsinin səbəbləri bunlardır :
Bu və başqa səbəblərdən sədrəzəm Sokullu Mehmed Paşanın etirazlarına baxmayaraq 15 may 1570 tarixində osmanlı donanması səfərə çıxdı. 18 may 1570-ci ildə Kevkeban qalası, 2 iyul 1570-ci ildə Leftari qalası, 9 iyul 1570-ci ildə Girne qalası, 9 sentyabr 1570-ci ildə Lefkoşa və nəhayət 1 avqust 1571-ci ildə Magosa qalası fəth edildi və bununla Kiprin fəthi tamamlandı.
İnəbaxdı döyüşü
"Biz Kipri almaqla sizin qolunuzu kəsdik, siz donanmamızı yandırmaqla uzanmış saqqalımızı kəsdiniz. Kəsilən qol bir daha yerinə gəlməz, ancaq kəsilən saqqal yerinə daha gur çıxar"
Donanmanın yenidən inşası və Venesiya ilə sülh
Osmanlı hakimiyyəti donanmanın məğlub olması xəbərini döyüşdə ən uğurlu olan Uluç Əli Paşadan aldı. Bundan sonra kaptan-ı dərya elan edilən Uluç Əli Paşa sədrəzəm Sokullu Mehmed Paşanın əmriylə yeni bir donanma qurmağa başladı. Qısa zamanda qurulan yeni donanma 1572-ci ilin yayında Aralıq dənizinə açıldı. İspaniyanın da ittifaqı tərk etməsiylə tək qalan Venesiya sülh istədi. 1573 tarixində imzalanan sülh andlaşması ilə Venesiya Kiprin fəthini və döyüş təzminatı ödəməyi qəbul etdi.
Xeyriyyə işləri
Məkkə-i mükərrəmənin su yollarının təmiri, Məscid-i Haramın mərmər qübbələrlə bərpası, Lefkoşa Səlimiyə Məscidi, Əziz Əfəndi təkkəsi, Navarin limanındakı qüllə məhz onun tərəfindən inşa edilmişdir. Dövrün məşhur memarı Memar Sinana 1571 tarixində Ədirnə şəhərində Səlimiyə Məscidini inşa etdirmişdir.
Azərbaycan tarixi haqqında filmlərin siyahısı
300px|thumb|right|[[Fətəli xan (film, 1947)|"Fətəli xan" filmində Quba xanı Fətəli xanın (Ələsgər Ələkbərov) rus səfiri ilə görüşü]] Azərbaycan tarixi filmlərinin və teleseriallarının siyahısı — Azərbaycan tarixi haqqında çəkilmiş Azərbaycan və xarici istehsalı filmlər və teleseriallar.
XX əsrin ilk yarısında "Neft və milyonlar səltənətində", "Qız qalası əfsanəsi", "Bakılılar", "Fətəli xan" kimi filmlər çəkilmişdir. 60-cı illərin tarixi filmləri "Koroğlu", "Yenilməz batalyon", "Bizim Cəbiş müəllim", "Dəli Kür", "Şərikli çörək", 70-ci illərinki "Yeddi oğul istərəm", "Ulduzlar sönmür", "Axırıncı aşırım", "Nəsimi", "Qatır Məmməd", "Dədə Qorqud", "Babək", 80-ci illərinki "Qorxma, mən səninləyəm", "Nizami", "Qanlı zəmi", "Qəm pəncərəsi"dir. 90-cı illərdən başlayaraq Dağlıq Qarabağ münaqişəsi mövzusunda "Ağ atlı oğlan", "Ümid", "Fəryad", "Arxada qalmış gələcək", "Yalan" kimi filmlər çəkilmişdir. 2000-2010-cu illərdə "Cavid ömrü", "Hökmdarın taleyi", "Cavad xan", "Dərvişin qeydləri", "Sübhün səfiri" filmləri çəkilmişdir.
Azərbaycan tarixi haqqında gürcü istehsalı "Aşıq Qərib" (1988), Türkiyə-Azərbaycan istehsalı "Mahmud və Məryəm" (2013), Böyük Britaniya istehsalı "Əli və Nino" (2015) çəkilmişdir.
Tərlan Qasımov
Tərlan Qasımov — ictimai xadim, "Arxangelsk vilayətinin Azərbaycan diasporu" regional ictimai təşkilatının sədri, "Kaspi" qəzetinin və jurnalının Arxangelsk vilayətində təsisçisi.
Bioqrafiyası
Tərlan Qasımov 1974-cü il mayın 5-də Ucar rayonunun Qəzyan kəndində anadan olmuşdur. 1991-ci ildə Azərbaycan Sosial-Siyasət Universitetinə daxil olmuşdur. 1997-ci ildən Rusiyanın Arxangelsk şəhərində yaşayır və işləyir. 2015-ci ildən "Arxangelsk vilayətinin Azərbaycan diasporu" regional ictimai təşkilatının İdarə Heyətinin sədri olmuşdur.
Ailəsi
Ailəlidir, iki övladı var.
Arxangelsk bölgəsinin "Azərbaycan Diasporu" rəhbərliyi
Arxangelsk vilayətinin qubernatoru İqor Orlovun başçılığı ilə Arxangelsk vilayətinin nümayəndə heyəti 2016-cı ildə Arxangelsk vilayətinin "Azərbaycan diasporu" təşəbbüsü ilə Bakıda keçirilən VII Rusiya-Azərbaycan Regionlararası Forumunda rəsmi olaraq iştirak edib.
Diaspor, həmçinin, mayın 1-də və 9-da Rusiya tətillərinin qeyd olunmasında fəal iştirak edib, burada Azərbaycan diasporunun nümayəndələri ölümsüz alayın hərəkətinə qatıldılar. Azərbaycan diasporu şəhərin gününə, milli birlik günü, onun mədəniyyətini və milli irsinin müxtəlifliyini layiqincə təqdim edən tədbirlərdə iştirak etdi.
2016-cı ildə Arxangelsk vilayətinin Hökumətinin dəstəyi ilə Arxangelsk vilayətindəki Azərbaycan mədəniyyətinin günləri açıqlanıb. Bu layihə çərçivəsində Azərbaycanın milli mədəniyyətinə aid bir sıra tədbirlər həyata keçirilmişdir.
Martın 16-da Arxangelsk şəhər mədəniyyət mərkəzində "Novruz-Bayram" adlı bayram konserti keçirildi. Burada şəhərin sakinləri, Arxangelsk vilayətinin qubernatoru olan QHT-lərin 13 sakinini əhatə edən, Azərbaycan cəmiyyətinin nümayəndələri.
26 may 2017-ci il tarixində Azərbaycanın İmişli rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı və Azərsun Azərbaycan şirkətləri qrupunun nümayəndələri Arxangelsk bölgəsinə səfər ediblər. Arxangelsk vilayətinin qubernatoru İqor Orlov, Arxangelsk şəhərinin başçısı İqor Xudziş və Arxangelsk vilayətinin hökuməti ilə görüşlər keçirildi. Mümkün əməkdaşlıq məsələləri müzakirə olunmuşdur. Arxangelsk və İmişli şəhərlərinin əkizləşməsi barədə sənədin imzalanması gözlənilir. Şəhərlər öz iqtisadi və sosial imkanları ilə oxşardırlar.
Arxangelsk şəhərində 2017-ci il iyunun 8-də Azərbaycan mədəniyyət günlərinin əlaməti ilə Arxangelsk vilayətinin Azərbaycan diasporunun təşkilatçılığı ilə IX Şimali Etnik-Etnik Forum keçirildi.
Azərbaycan diasporunun üzvləri Yeni İl və Uşaq bayramı ərəfəsində Tsiglomeni şəhərindəki yetimxananın şagirdlərini mütəmadi olaraq ziyarət edirlər.
2016-cı ilin sentyabr ayında Arxangelsk vilayətinin Tatar diasporu ilə birgə Arxangelsk vilayətinin qubernatoru Orlov İqor Anatolyeviçin iştirak etdiyi Qurban bayramı, çox sayda müsəlman şəhər və regionun müxtəlif ictimai təşkilatlarına qatıldı.
Azərbaycan diasporu ayda bir ədəd tirajla verilmiş "Caspiy" qəzetinin nəşrinə başlayıb. Bu qəzet Azərbaycanın sosial-iqtisadi inkişafı və Arxangelsk vilayətindəki Azərbaycan diasporunun fəaliyyəti ilə maraqlanıb. Müxtəlif dövlət qurumlarında, universitetlərdə və ictimai təşkilatlarda paylanır.
Arxangelsk vilayətinin 80 illiyi ilə əlaqədar Arxangelsk Regional Kitabxanasında 15 dekabr 2017-ci il N.A. Dobroliubova və NArFU Elmi Kitabxanasında Bakıda nəşr olunan, "Kosmosun cəlb edilməsi" adlı Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş Arxangelsk şairlərinin kolleksiyasının təqdimatı keçirildi. Bu, Azərbaycan və Rusiya tarixində ilk belə layihə idi. Bu tədbirdə Azərbaycan Respublikasının Sankt-Peterburqda yerləşən baş konsulluğunun vitse-konsulu Elçin Məmmədov iştirak etmişdir.
Həm də Regional Kitabxanada. N.A. Dobrolyubov və Şimali Arktika Federal Universitetinin Elmi Kitabxanası Azərbaycan tarixinə bədii və dərsliklər daxil olmaqla Azərbaycana həsr olunmuş kitablarla bir sektor açd ı.
24 dekabr 2017-ci ildə Arxangelsk nümayəndə heyəti, Rusiyanın Azərbaycandakı ixrac mərkəzinin açılışı ilə Rusiya-Azərbaycan işgüzar şurasında iştirak etmək üçün Qubernator müavini Viktor İkonnikov başçılığında Bakıya gəldi. Bakı Dövlət Universitetinin, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin, Bakı Ali Neft Məktəbinin nümayəndələri ilə Naxçıvan Dövlət Universitetinin nümayəndələrinin 3 görüşləri Bakıda keçirilib. Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin nümayəndələri ilə görüşdə əməkdaşlıq memorandumu imzalanmışdır.
Arxangelskdəki cəmiyyətin dini həyatında azərbaycanlı diasporun iştirakı da 3 fevral 2018-ci ildə açılışı olan şəhər məscidinin inşasının və tam bərpasının təşviqində də öz əksini tapmışdır.
Sipahilər üsyanı (1857-1859)
thumbnail
Sipahi üsyanı - Hindistanda ingilis müstəmləkəçilərinə qarşı milli- qurtuluş mübarizəsi.
Üsyanın genişlənməsi
1857-ci il mayın 10-da Dehlidən 60 km. şimal-şərqdəki Mirut(Meratx)şəhərində benqal ordusunun üç sipahi alayı üsyan etdi. Mirutdakı qiyam tərkibində 135 min sipahi olan benqal ordusunun ingilis əleyhinə üsyanına işarə oldu. Alaylar Dehliyə tərəf yeridi və orada qarnizonun başqa üsyan etmiş hissələri ilə birləşdilər. Onları paytaxtın və ətraf kəndlərin əhalisi dəstəklədi. Üsyan tezliklə Pəncabdan Benqaliyaya qədər böyük əraziyə yayıldı və ümumxalq qurtuluş müharibəsinə çevrildi. Üsyanın əsas mərkəzləri Dehli, Kanpur və Lakhnau oldular. Üsyançılar Böyük moğolların hakimiyətinin bərpa olunmasını bəyan etdilər. Üsyançılar ingilis hərbi və mülki məmur və zabitlərini, milli satqınları məhv edirdilər, silah, sursat və təchizat anbarlarını ələ keçirirdilər. Yarağlanaraq onlar qalaları, möhkəmləndirilmiş rayonları və məntəqələri tuturdular. İngilislər nisbətən sakit olan cənuba qaçırdılar. Birinci gözlənilməz zərbədən özlərinə gələn ingilislər üsyanın yatırılmasına başladılar. 1857-ci il iyunun əvvəlində onların əsas qüvvələri Pəncabdan Dehliyə birinci hucumlarına keçdilər. Bəxt xanın başçılığı altında paytaxtın müdafiəsi dörd aydan çox çəkdi. Xüsusi ilə topçular peşəkarlığa görə hətta ingilislərdən daha üstün idilər. Üsyançılar qəfil cinah zərbə, düşmənin kiçik qruplarının dövrəyə alınaraq məhv edilməsi, gecə hucumları və pusqu taktikalarını tədbiq edirdilər. Ancaq ingilislər şəhəri ələ keçirə bildilər. Dehlinin mühasirəsi ilə eyni vaxtı, ingilislər Kəlkütədən Qanq çayı vadisi ilə ikinci hucumlarına başladılar. Onlar Lakhnauya yaxınlaşdılar, ancaq şəhəri ala bilmədilər: onu, Əud Əhməd Şahın başçılığı ilə 50 min sipahi və könüllü müdafiə edirdi. İngilislər geri çəkildilər. 1858-ci il martın əvvəlində ingilislər 45 minlik qoşunla şəhərə yaxınlaşdılar və martın 14-də onun mühasirəsinə başladılar. 19 mart 1858-ci ildə Lakhnau alındı. İngilislər əsir düşmüş üsyançılara qarşı vəhşicəsinə davrandılar, onlar ailələri ilə birlikdə kütləvi surətdə güllələnirdi. Buna baxmayaraq üsyançılar mübarizəni davam edirdilər. İngilislər daha iki cəza yürüşü təşkil etdilər: biri Madrasdan Bandaya, başqası Bombey Qvaliyara. Üsyanın mərkəzi Chansi oldu, burada üsyana rani Lakşmi-Bay başçılıq edirdi. Inadlı müqavimətə baxmayaraq ingilislər 1858-ci ilin aprelində şəhəri aldılar. Mövləvi Əhməd və Tantia Topinin başçılığı altındakı 120 min üsyançı cəngəlliklərə çəkilərək apardıqları partizan müharibəsi 1859-cu ilin mayına qədər davam etdi.
Cons Hopkins Universiteti
Cons Hopkins Universiteti — ABŞ-nin Merilend ştatının Baltimor şəhərində yerləşən özəl elmi-tədqiqat mərkəzi.
Universitetin Merilend ştatında salınan şəhərciklərindən əlavə, Vaşinqtonda, Kolumbiyada, İtaliyada, Çində və Sinqapurda da kampusları mövcuddur. Cons Hopkins Universiteti Amerika Universitetləri Assosiasiyasının 14 üzvündən biridir. 2009-cu ilin martından Ronald Daniels universitetə prezident təyin edilib. Universitetin 33 məzunu Nobel mükafatına layiq görülüb.
Tarixi
left|thumb|110px| [[Cons Hopkins ]] 1873-cü ildə xeyriyyəçi Cons Hopkins varisi olmadığından öz var-dövlətini universitet və xəstəxana tikintisinə sərf etməyə qərar verir və bu məqsədlə vəsiyyətnaməsində 7 milyon dollar ayrılmasını qeyd edir. ABŞ tarixində bu, ən böyük məbləğdə xeyriyyə vəsiyyətnaməsi olur. Beləliklə, 22 fevral (Corc Vaşinqtonun anadan olduğu gün) 1876-cı ildə yaradılan ali təhsil ocağına Cons Hopkins Universiteti adı verilir. Universitetin ilk prezidenti Daniel Koyt Gilman olub. Yarandığı gündən təhsil ocağının məqsədi elmi tədqiqatların rəğbətləndirilməsi, elmin inkişafında müstəsna xidmətləri olan alimlərin maddi vəziyyətlərinin yüksəldilməsidir.
Cons Hopkins Universiteti Vilhelm fon Humbolt, Fridrix Ernst Şleyermaxer tərəfindən hazırlanmış alman modelini birinci tətbiq edən ABŞ ali məktəbidir. İlk dəfə bu universitetdə mühazirələrlə birgə seminarlar keçirilib. Cons Hopkins Universitetində diplomdan sonrakı təhsilin inkişafına böyük əhəmiyyət verilir. Universitet doktorluq dissertasiyalarını çoxsaylı elmi jurnallarda, eləcə də 1878-ci ildə yaradılmış Cons Hopkins Universiteti mətbuatında ("Cons Hopkins Universiteti qəzeti", "Cons Hopkins jurnalı", "Bölmə nəşrləri", "Yeniliklər buraxılışı") nəşr etdirən ABŞ-nin ilk ali təhsil ocağıdır.
1889-cu ildə burada Cons Hopkins Hospitalının tikintisi başa çatır. 1893-cü ildə Tibb Məktəbi yaradılır və məktəb qızlarla oğlanların birgə təhsil aldığı ilk tibb məktəbi kimi tarixə düşür. Tibb sahəsini inkişaf etdirmək məqsədilə Uilyam Osler, Uilyam Halsted, Hovard Kelli, Uilyam Uelç kimi dünyada tanınmış müəllimlər Tibb Məktəbinə dəvət olunurlar.
1909-cu ildə universitetdə təhsilin davam etdirilməsi proqramı qəbul edilib, 1916-cı ildə isə burada ölkədə ilk İctimai Səhiyyə Məktəbi açılıb. 1950-ci ildə Vaşinqtonda universitetin Nitsşe Beynəlxalq Tədqiqatlar və 1977-ci ildə Baltimorda Pibodi İnstitutu yaradılıb.
Universitet bu gün
Cons Hopkins Universitetinin əsas kampusu Homvud adlanır. Kampusun Şərqi Baltimorda yerləşdiyi 140 hektarlıq ərazi 1900-cü ildə əldə olunub. Kampusdakı bütün tikililər qırmızı kərpic və ağ mərmərdən inşa edilib, onlar gözoxşayan görünüşə malikdirlər. Hazırda bu binalar tarixi abidə hesab olunur və dövlət tərəfindən qorunur. Kampusun yaxınlığında Baltimor İncəsənət Muzeyi yerləşir. Homvudun ərazisində məşhur Deker bağı vardır. Əvvəllər Botanika bağı adlanan və biologiya kafedrasının əməkdaşları tərəfindən istifadə olunan bu bağ hazırda estetik məqsədlərə xidmət edir. Homvudda yerləşən Kosmik Teleskop Elmi İnstitutu universitetin ən böyük rəsədxanalarındandır. Bu institut Habbl teleskopu vasitəsilə məlumatlar toplayır, onları analiz və idarə edir.
Cons Hopkins Universitetinin nəzdində aşağıdakı məktəb və institutlar fəaliyyət göstərir: