cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dünyəvi zövqlər bağı
Sol lövhə
İncəsənət tarixçisi Virciniya Totl qeyd edir ki, “Boxsun təsviri o qədər qeyri-ənənəvidir ki, onu həmin dövrdə çəkilmiş, Yaradılış kitabındakı hadisələri təsvir edən heç bir əsərlə müqayisə etmək mümkün deyil.” Ümumilikdə təsvirin bəzi detalları Adəm və Həvvanın Ədən bağından qovulmasından əvvəlki məsumiyyətləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Tatl və başqa tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, Adəmin Həvva üzərindəki baxşları çox şəhvətpərəstdir və insanların başlanğıcdan bu cür təsvir edilmsi xristianlığın ənənəvi təliminə ziddir. Gibson qeyd edir ki, Adəmin üzündəki ifadə yalnız Tanrının ona bəxş etdiyi hədiyyədən deyil, həm də xəyanətdən heyrətləndiyini göstərir. Orta əsrlərdəki ümumi inanca görə Adəmlə Həvva Cənnətdən qovulmamışdan əvvəl heç bir ehtiras hissi olmadan, yalnız çoxalmaq məqsədiylə cütləşmişlər. Əksər mənbələr ilk günahhın Həvvanın qadağan olunmuş meyvəni yeməsi və insanda dünyəvi hisslərin yaranmasından sonra törədildiyini qeyd edir. Təsvirin sağ tərəfində yerləşdirilmiş ağac gövdəsinə dolanmış ilan və onun ətrafındakı siçanlar fallosun simvollarıdır. İncəsənət tarixçisi Rozmari Şuder qeyd edir ki, ümumilikdə sol panelin kompozisiyası İnkvizisiyanın fizikiliyə qarşı çıxmasının əlehinə məzmuna malik formada planlanmışdır.
Mərkəzi lövhə
thumb|right|Mərkəzi su hövzəsində nəhəng qlobus. Çılpaq insanlar və heyvanlarla əhatə olunmuş ərazidə hibrid formalar görünür. Sağ və sol lövhələrin birgə ölçüsü böyüklüyündə olan (220 × 195 sm, 87 × 77 sm) mərkəzi lövhə ümumi təsvir planlanması baxımından sol panellə oxşarlığa malikdir. Mərkəzi paneldə əsərə adını vermiş geniş bağ təsvir edilmişdir. Mərkəzi lövhə sol lövhə ilə ümumi üfüqə malikdir və rəssam bu vasitə ilə iki səhnə arasında səmavi əlaqə yaratmışdır. Müxtəlif heyvanlar, bitkilər və meyvələrlə dolu olan bağda çılpaq qadınlar və kişilər qaynaşır. Sol paneldən fərqli olaraq, mərkəzi paneldə cənnət bağı yox, dünyəvi həzzlərin yaşandığı real bağ təsvir edilmişdir. Fantastik varlıqlar real varlıqlarla qarışıq şəkildə təsvir edilmişdir; həmçinin real meyvələr nəhəng və tikanlı şəkildə göstərilir. İnsanlar cütlüklər və qruplar şəklində müxtəlif şəkildə məhəbbətlə məşğul olurlar. Gibson onları “açıq və həyasız” kimi təsvir edərkən incəsənət tarixçisi Laurinda Dikson yazır ki, insan fiqurları “cinsi maraq həvəsakı kimi görünürlər”.
İnsanlar qayğısız olaraq, müxtəlif şəkildə əylənməklə məşğuldurlar ki, bu məşğuliyyətlərdən də ən çox təsvir ediləni özünü əmənlərdir, bir qism seksual oyunlar oynayır, digər qism suda əylənir, başqaları çəmənlikdə müxtəlif heyvanları minir. Arxa fonda, ortada süni gölə bənzər su hövzəsinin ortasında mavi qlobusa bənzər obyekt və ondan çıxan barlı ağaca bənzər obyekt təsvir olunmuşdur. Qlobusun ortasında dairəvi pəncərədən partnyorunun cinsi orqanını oxşayan oğlan, qlobusun üzərində isə sanki havada durularmış kimi təsir bağışlayan çılpaq insanlar görünür. XX əsr folklorşünası və incəsənət tarixçisi Vilhelm Freyncer qeyd edir ki, “ola bilsin ki, mərkəzdəki çərçivədə təsvir edilmiş erotisizm hansısa keçici hal və ya pozulma halının alleqorik təsviridir.” thumb|left|Mərkəzi paneldən çılpaq qadınlar detalı. Qadınlardan birinin başında qürur simvolu olan albalı var. Onun sol tərəfində bir kişi iştahla içki içir. Bir qədər yuxarıda isə bir kişi içində insan olan [[Midiya (molyusk)|Midiya molyuskunu belində daşıyır. ]] Sağ tərəfdə ön planda ağ və qara dərili insanlar təsvir edilmişdir. Bəziləri həm qadın, həm də kişiyə bənzəyən bu insanların bədəni başdan ayağa kimi, parlaq qəhvəyi rəngli tüklə örtülmüşdür. Tədqiqatçılar əsasən qeyd edirlər ki, bu tüklü insanlar vəhşi və ya ilkin insanlardır, lakin onların təsvir simvolikası bu fikrə uyğun deyil. İncəsənət tarixçisi Patrik Rutersvord qeyd edir ki, ola bilsin ki, rəssam bu insanlar vasitəsiylə “bizim sivil həyat tərzimizə alternativ olaraq daha primitiv həyat tərzi” təklif edir. Yazıçı Piter Qlam təsvir edilmiş insan fiqurlarında fahişəlik və ehtirasın birləşdiyini qeyd edir.
Sağ tərəfdə aşağıda mağarada təsvir edilmiş kişi barmağıyla işarə edərək uzanmış tüklü qadını göstərir.(image) Həmin bu kişi obrazı mərkəzi paneldə əynində paltar olan yeganə obrazıdır və Freyncer qeyd edir ki, “onun boğazına qədər bağlı paltar geyinməsi xüsusi məna ifadə edir.” Həmçinin bu, mərkəzi paneldə tünd rəngli saçı olan bir neçə fiqurdan biri olmaqla yeganə insandır ki, idealizə edilmiş simayla təsvir edilməmişdir; təsvir edildiyi yerə baxmayaraq xüsusi diqqət çəkəcək individual xüsusiyyətlərə malikdir. Freyncer qeyd edir:
"“Bu kişinin tünd rəngli saçları üçbucaq şəklində formalaşaraq alnının tam mərkəzinə istiqamətlənir və sanki ondakı bütün xüsusi enerjini məhz bədənin bu hissəsinə toplayır, bu isə onun üzünü digərlərindən fərqli edir. Onun kömürü-qara gözləri sərt şəkildə izləyiciyə zillənir və elə təsir yaradır ki, sanki onu orada zorla saxlayırlar. Burnu isə həddən artıq uzun və əyri görünüşə malikdir. O, böyük və cazibədar ağıza malik olsa da dodaqlarını bərk sıxmışdır və bu tezliklə yaxınlaşan sona işarədir. Bu fövqəladə dərəcədə təsirli sima bizə bir çox tanınmış insanı, xüsusilə Makiavellinin simasını xatırladır və həqiqətən də bu baş ümumilikdə Aralıq dənizi insanlarının spesifik cizgilərinə malikdir, ola bilsin ki, rəssam bu simanı təsvir etmək üçün italyan akademiklərinin işlərindən faydalanmışdır.'"
Qeyd edilən obrazı Freyncerdən fərqli şərh edən tədqiqatçılar da olmuş, onu Adəmin Həvvanı güdən vəkili (1956-cı ildə Dirk Baks), dəvə dərisinə bürünmüş Vəftizçi İohann (1963-cü ildə İzabel Mateo Qomez) və Bosxun öz avtoportreti hesab edənlər də vardır. Aşağıda uzanmış qadın qalxanabənzər yarımsilindrik quruluşa malik şəffaf əşyanın arxasında və ağzı möhürlü şəkildə təsvir edilmişdir ki, bu da onun hansısa sirri qoruduğuna işarədir. Onlardan bir qədər solda başında yarpaqlardan tac olan kişi uzanaraq həqiqi amma nəhəng çiyələyi qucaqlamışdır. Onun yanında albalı yeyən iki çılpaq kişi təsvir olunub. (image) thumb|left|Şəffaf sfera içərisində çılpaq kişi və qadın detalı. Sferanın səthində təsvir edilmiş çatların cütlüyün ehtirasından əmələ gəldiyi düşünülə bilər. Cütlük əllərini bir-birinin bədənində gəzdirir, qadın isə başını kişinin dodaqlarına doğru əyir. Ümumilikdə bu səhnənin rəngləri insanların törətdikləri günahlara görə əziyyət çəkdiklərini təsvir edən sağ panelin rənglərinə uyğundur. Ön planda heç bir ümumi düzən yoxdur, bunun yerinə dünyəvi məntiqə uyğun olmayan müxtəlif hadisələrin qısa xatırlatmasına bənzər səhnələr təsvir edilmişdir. Bosx izləyicilərə nəhəng meyvənin içində nəhəng ördəklə oynayan kiçik insanlar(image), quruda gəzən balıq və suda oturan quşlar, amniotik köpüyün içində bir-birinə bağlı cütlük, qırmızı meyvənin içindən çıxan qadınla öpüşən kişi obrazları təqdim edir. thumb|right|Ağacdan meyvə dərən insanlar detalı. İnsanlar böyük [[çiyələk ağacının yanında təsvir olunub, ön planda isə bayquş görünür.]] Arxa və ön planda təsvir edilmiş su hövzələrində hər iki cinsdən olan insanlar çimirlər. Mərkəzdəki göldə fərqli cinslər ayrılmışdır və bəzi qadınlar tovuzquşu lələkləri və ətrafdakı meyvələrlə bəzənmişlər. Qadınlardan biri başında o zaman qürur simvolu kimi qəbul edilən albalı tutmuşdur və buradan da müasir deyim olan “Böyük hakimlərin albalısını yemə ki, üzündə böyük çuxurlar əmələ gəlməsin.” ifadəsi meydana gəlmişdir. Çimən qadınların yanından at, ulaq, təkbuynuz, dəvə və bu kimi digər real və fantastik canlıları minmiş kişilər keçir. Kişilərdən biri qadınların diqqətini çəkmək üçün mindiyi heyvanın arxasına zərbə vurur. Eyni zamanda heyvan minmiş kişilərdən anal sekslə və masturbasiya ilə məşğul olanları da vardır. Onların ətrafında suda əylənən quşlar və quruda sürünən qanadlı balıq vardır. Bəzi insanlar isə böyük qabıqların içində təsvir edilmişdir. Ümumiyyətlə ətrafda çoxlu nəhəng meyvə və yumurta qabıqları görünür və insanlar çiyələk və albalı yeyərək əylənirlər.
Gələcəksiz və məqsədsiz həyatın və ya incəsənət tarixçisi Hans Beltinqin qeyd etdiyi kimi “pozğun və əxlaqsız yaşamın” nəticəsi olaraq təsvirdə uşaqlar və yaşlılar yoxdur. Yaradılış kitabının ikinci və üçüncü fəslinə görə Adəm və Həvvanın uşaqları Ədən bağından qovulduqdan sonra dünyaya gəlmişdir. Bu, bir çox tədqiqatçıların, xüsusilə Beltinqin əsəri şərh edərkən istinad etdiyi mənbə olmaqla, mərkəzi paneldə “qanqal və tikanları ilə birgə” dünyanın təsvir edilməsi haqqında nəzəriyyənin meydana çıxmasına səbəb olmuşdur. Freyncerin yanaşması isə fərqlidir: "“Utopiya, İnsanın qovulmasından əvvəlki bağın mükəmməl zövqləri, və ya – Bosxa qədər heç kim Əsl Günah haqqında xristian doqmasına qarşı çıxmamışdı – min illər ərzində Əsl Günah haqqında formalaşmış qaydaların insanlığa Cənnətə qayıtmaq şansı verməsi və Əsl Günahın kəfarətindən sonra bütün yaradılışı qucaqlayan harmoniya yaratmışdır.”" Yuxarı arxa fonda dörd hibrid daş qurğu və dörd uçan insan və heyvan qrupları təsvir edilmişdir. Sol tərəfdə yarı şir, yarı qartal varlığı minmiş kişi görünür. İnsan əlində həyat ağacının böyük bir budağını tutub və budağa qırmızı bir quş qonub, Freyncer isə bu quşu “simvolik ölüm quşu” adlandırır. Freyncer qeyd edir ki, bu kişi fiquru dahiləri təmsil edir, “o, ümumi kütlədə geniş yayılmış cinsi ikiliyi öldürmə simvoludur.” Onun sağ tərəfində isə qanadlı delfini minmiş quyruqlu cəngavər təsvir edilmişdir. Cəngavərin quyruğu geriyə qatlanaraq onun başının arxasına toxunur və bu əbədiyyətin simvolu kimi xarakterizə edilir: öz quyruğunu dişləyən ilan. Panelin sağ tərəfində uçan qanadlı kişi təsvir olunmuşdur, o əlində balıq tutub, kürəyinə isə şahin qonub. Beltinqə görə, bu keçidi ilə Bosx “zəfəri xəyal edir...onun vizual nitqindəki qərarsızlıq ümumi məzmundakı sirr ilə bağlıdır və bu onun yaradıcılığının azadlıq meyarını müəyyən edir.” Freyncer kitabındakı arxa fon haqqında fəsli “Cənnətin yüksəlişi” ("The Ascent to Heaven") adlandırır və yazır ki, sol və sağ panellər insanın hardan başlayıb hara getdiyini göstərdiyi kimi uçuşan fiqurlar da aşağıdakı və yuxarıdakıların ümumi təsviridir.
Sağ lövhə
Sağ panelin əksər elementləri Cəhənnəmə aid erkən ikonoqrafik anlayışlara uyğundur. Lakin, Bosx Cəhənnəm mövzusuna bir qədər fərqli yanaşaraq onu hansısa fantastik məkan kimi yox, bir çox elementləri ilə bu günkü insan həyatını xatırladan real dünya kimi təsvir etmişdir. Heyvanlar insanları cəzalandıran varlıqlar kimi təsvir edilir, yeddi işgəncə qrupu isə yeddi öldürcü günahı simvolizə edir. Panelin mərkəzində tualet və ya taxtda oturmuş vəziyyətdə təsvir edilmiş quş başına bənzər başı olan varlıq altındakı boşluqdan çıxardığı ölmüş insan cəsədlərindən qonaqlıq verir. Bu varlıq bəzən başına geyindiyi qazanın taca bənzədilməsi səbəbiylə “Cəhənnəmin şahzadəsi” adlandırılır. Sonun sol tərəfində bir qrup insan əxlaqsızlığa görə dovşan başlı şeytan tərəfindən cəzalandırılır. Qəzəb qaranlıq hökmdarının taxt simvolu kimi göstərilir və “Ağac adam”ın sağ tərəfində canavarlar tərəfindən parçalanan adam da bu qəzəbin təcəssümüdür. Yatağında uzanmış kişi şeytanın yorğunluq və tənbəllik verən dünyasının qonağıdır, ətrafdakı qadınların gözü isə şeytani hisslərlə ona zillənmişdir.
Orta əsrlərdə cinsəllik və ehtiras insanın Ədən bağından qovulmasından sonrakı əsas bəzəyi, eyni zamanda yeddi öldürücü günahdan ən pozğunu hesab edilirdi. Bu günah sol paneldə Adəmin Həvvaya zillənmiş baxışları, mərkəzi paneldə müxtəlif seks səhnələri ilə təsvir edilib və ümumilikdə bu panel izləyicilərə həyatın bu cür məşğuliyyətlərə həsr edilməsinin təhlükəli olması haqqında xəbərdarlıq xarakteri daşıyır. Bütün bu günahların nəticəsi isə triptixin sağ panelində təsvir edilib. Sağ panelin aşağı-sağ küncündə ehtirasına görə rahibə baş geyimi geyinmiş donuz tərəfindən cəzalandırılaraq döyülən kişi təsvir edilib. Donuz kişini hansısa sənədləri imzalamağa məcbur edir. Ehtiras həmçinin sol tərəfdəki nəhəng musiqi alətləri və musiqiçilərin simasında da simvolizə edilmişdir. Musiqi alətləri o zamanın incəsənətindəki erotisizmə meylliliyə işarədir və ehtiras da əxlaqi mənbələrdə “cismani musiqi” adlandırılır. Bu eyni zamanda, orta əsrlər xalq şairlərinin ehtirası təbliğ edən yaradıcılığına Bosxun tənqidi kimi də dəyərləndirilir.
Mənbə və məzmun
right|thumb|Sağ paneldəki [[zürafə (sağ) Akonlı Kiriakın 1440-cı ildə çap edilmiş "Misir səyahəti" kitabındakı zürafə təsvirinin (sol) təsiri ilə çəkilmiş ola bilər. ]] Əsəri işlədiyi dövrdə İeronim Bosxun kimin himayəsi altında olması, hansı hadisə və cərəyanlardan təsirlənməsi, ümumilikdə əsərin mövzu qaynağını və ikonoqrafiyasını müəyyən edən amillər haqqında çox az informasiya vardır. Rəssamın doğum tarixi, təhsili və əsas himayədarının kim olması hələ də naməlum olaraq qalmaqdadır. Bosxun işlədiyi mövzuya bu cür individual təsvir metodundan yanaşmasının səbəbləri və ona təsir edən qüvvələr haqqında mənbələrdə hansısa qeydlər qalmamışdır. Əsrlərdir ki, incəsənət tarixçiləri və tədqiqatçıları bu suallara cavab tapmağa çalışsalar da, ən yaxşı halda bir-birinə zidd nəticələr əldə edə bilmişlər. Alimlər xüsusilə Bosxun digər Niderland rəssamlarının yaradıcılığında rast gəlinməyən fərqli ikonoqrafiyası ətrafında müzakirələr aparmışlar. Onun əsərləri əsasən anlaşılmaz işarə və simvollarla zəngindir ki, bunların da bir çoxunun tarixən istifadə olunmuş mənaları itirilmiş, onlara müasir ezoterikada istifadə olunan mənalar verilmişdir. thumb|left|230px|[[İeronim Bosx, Ağac adam təxm. 1470-ci illər. Triptixin sağ panelindəki "Ağac adam"ı Bosxun erkən işlərində da görmək mümkündür. Bu təsvirdə heç bir Cəhənnəm əlaməti yoxdur və Bosx sonradan bu obrazı triptixə uyğunlaşdırmışdır. ]] Bosxun yaradıcılığı Yüksək İntibah mədəniyyətinin yaşandığı dövrdə çiçəklənmiş, o da orta əsrlər xristian kilsəsinin qanunlarının əxlaqi baxımdan tənqid edildiyi ərazidə yaşamışdır. Rəssam özünəməxsus ifadə formaları ilə məşhurlaşmış, xüsusilə Şimali Avropa xalqlarının mədəniyyətinə ciddi təsir etmişdir, lakin, onun yaradıclığını, o dövrün hansısa rəssam, şair və ya başqa sənətkarının yaradıcılığı ilə müqayisə etmək mümkün deyildir.
“Dünyəvi zövqlər bağı” əsərinin ilk geniş yayılmış tənqidini 1605-ci ildə nəşr edilmiş “History of the Order of St. Jerome” əsərində José de Sigüenza vermişdir. O, əsərdə hansısa heretik və ya sadəcə anlaşılmaz təsvirlərin olması fikrinə qarşı çıxaraq qeyd edir ki, bu əsər “insanlığın günah və ehtirasının satirik təsviridir.” right|thumb|280px|[[Albrext Dürer, Kərgədan, 1515]] İncəsənət tarixçisi Karl Casti qeyd edir ki, sol və mərkəzi panellərdə tropik və okeanik atmosfer üstünlük təşkil edir və belə bir nəticəyə gəlir ki, Bosx o zaman “yeni kəşf edilmiş Atlantisdən və Kolumbun sahilə yaxınlaşarkən şəxsən çəkdiyi mənzərələrdən, Orinoko körfəzini “Yerdəki Cənnət” adlandırmasından təsirlənmişdir.” Triptixin yaradıldığı dövr, macəralar və kəşflər dövrü, Yeni dünya və oranın xəzinələri haqqında nağılların Avropanın şair, yazıçı və rəssamlarının təxəyyülünü zənginləşdirdiyi bir dövr idi. Lakin Bosx çoxlu dünyəvi olmayan və fantastik varlıqları da təsvir etmiş və sözsüz ki, o dövrün humanist və zadəgan təbəqəsinin fikirlərindən təsirlənmişdir. Bosx Martin Şonhauerin “Misirə uçuş” qabartmasındakı səhnəni də inkişaf etdirmişdir.
Afrikada və Şərqdə həyata keçirilmiş işğallar Avropa intellektuallarına zənginlik gətirməklə yanaşı, Ədən bağının təsəvvür edilən coğrafi lokalizasiyası ilə bağlı da fərqli yeni fikirlərin formalaşmasına səbəb olmuşdur. “Bağlar”da XV əsrin ekzotik səyahət ədəbiyyatında təsvir edilmiş şir, zürafə kimi heyvanlara da yer verilmişdir. Təsvir edilmiş zürafə 1440-cı illərdə Misirə təşkil etdiyi səfərlərlə məşhur olmuş Akonalı Kiriakın qeydlərinə əsaslanmışdır. Kiriakın bahalı əlyazmalarında təsvir edilmiş ekzotisizm də Bosxun təsirləndiyi mənbələrdəndir.
Yeni kəşf edilmiş dünya bütün sənətkarların əsərlərində ideallaşdırdıqları təxəyyül məhsulu olan dünya kimi təsəvvür edilirdi. Eyni zamanda, Cənnət haqqında qədim Bibliya mətnlərinin formalaşdırdığı bilgilər də yeni kəşflər sayəsində mifologiya pərdəsi altından çıxmaqda idi. Bunun nəticəsində ədəbiyyat, rəssamlıq və incəsənətin digər sahələrində Cənnət sənətkarların şəxsi fantaziyasına uyğun olaraq Utopik şəkildə təsvir edilirdi ki, bunun da ən gözəl nümunələrindən biri Tomas Morun (1478–1535) yaradıcılığıdır.
O dövrün ən məşhur rəssamlarından biri olan Alberxt Dürer də ekzotik heyvanların öyrənilməsində öndə gedən simalardan olmuş, Avropa zooparklarına səfərləri zamanı çoxlu ekzotik heyvan təsvirləri çəkmişdir. Dürrerin səfərləri Bosxun da yaşayıb-yaratdığı dövrə təsadüf edirdi vəbu iki rəssamın görüşməsi, Bosxun alman rəssamının təsvirlərindən təsirlənməsi də ehtimal edilir.
Tədqiqi
"“Erkən yazarlar Dominicus Lampsonius və Karel van Mander onun əsərlərinin daha çox diqqət çəkən xüsusiyyətinə - mövzusuna diqqət yetirmişlər; onların Bosx haqqında fikirləri rəssamın əsərlərində fantastik şeytani obrazlar və şeytani səhnələri əks etdirməsi və bu əsərlərin kütləvi izlənim üçün nəzərdə tutulmaması yönümündə olmuşdur. Lakin bizim dövrümüzdə (1937-ci il nəzərdə tutulur.) əsərlər kütləvi baxış üçün açılmış, XIX əsrin sonlarından isə onların ətrafında polemikalar başlamışdır.'"
Ümumiyyətlə əsərin ehtirasa qarşı xəbərdarlıq etdiyi, mərkəzi panelin isə dünya nemətlərinin keçici olması haqqında fikir aşıladığı düşünülür. İncəsənət tarixçisi Lüdviq von Baldass 1960-cı ildə yazır ki, Bosx “Həvvanın yaradılmasından sonra necə dünyada günahın zühur etməsini, şəhvətdən doğan günahların bütün dünyada necə yayılmasını, Öldürücü Günahların necə yüksəlməsini və bütün bunların Cəhənnəmi necə zənginləşdirməsini” göstərir. De Tolnay yazır ki, mərkəzi paneldə “şeytani hisslər və zövqlərin daşıyıcısı olan keçici xarakterlərin iştirakı ilə insanlığın qarabasmalarının təsviri verilib.” Bu fikrin tərəfdarları qeyd edirlər ki, rəsm əsəri insanın Ədən bağından başlayan həyatının ilk dövründə necə məsum olmasını, mərkəzi paneldə dünya zövqlərinə uymuş insanların həyatı, sağ paneldə isə Cəhənnəmdəki cəzalandırılmasını təsvir edir. Müxtəlif dövrlərdə əsər “Ehtiras”, “Dünyanın günahları” və “Günahın qiyməti” adlarıyla tanınmışdır.
Bu ideyanın tərəfdarları qeyd edirlər ki, Bosxla eyni dövrdə yaşamış əxlaqçılar qadının – xüsusilə Həvvanın – cazibəsinin kişiləri seksə meylli və günahkar həyata doğru çəkdiyinə inanırdılar. Bu, mərkəzi paneldəki günahkarlar arasında qadınların nəyə görə daha çox təsvir edilməsini izah edə bilər. Eyni zamanda qadınlığın cazibəsi bir neçə səhnədə qadınların kişilər tərəfindən dairəvi şəkildə əhatəyə alınması ilə də göstərilmişdir. İsrael van Mekenemin XV əsrin sonlarına aid bir qabartmasında qadınların ətrafında atlanıb-düşən və onlara heyran olan kişilər təsvir edilmişdir. The Master of the Banderolesin 1460-cı ilə aid “Gənclərin hovuzu” əsərində də oxşar şəkildə boşluqda dayanmış qadınların ətrafında əylənən gənc oğlanlar təsvir edilmişdir.
Feliks Mariya Suloaqa
Feliks Mariya Suloaqa — Meksika hərbi və siyasi xadimi, 1858-ci ildə Meksika Prezidenti.
Dünyəvi zövqlər bağı
Azad Ruh Qardaşlığı dini sektasının təsiri
thumb|right|Mərkəzi paneldən detal. Albalılarla əhatə olunmuş iki rəqs edən insan, künc tərəfdə isə yuxarı qalxmış insan ayağı üzərinə qonaraq [[albalı yeyən qarğa təsvir edilmişdir. İnsanların başında isə bayquş oturmuşdur.]] Vilhelm Freyncer 1947-ci ildə qeyd edirdi ki, mərkəzi paneldə Adəm və Həvvanın qovulmasından əvvəl insana verilmiş məsumiyyətlə əylənən insanlar təsvir edilmişdir. Freyncer özünün “The Millennium of Hieronymus Bosch” adlı kitabında yazır ki, Bosx Adəmçilər, Hominesintelligentia və ya Azad Ruh Qardaşlığı adlı heretik dini sektanın üzvü olmuşdur. Bu radikal dini qrup əsasən Reyn hövzəsi və Niderlandda aktiv olmaqla ehtirasın cənnətdə insana bəxş edilmiş məsum hiss olması haqqında nəzəriyyəni təbliğ edirdi.
Feliks Mariya Suloaqa
Həyatı
Feliks Mariya Suloaqa 31 mart 1813-cü ildə Alamosda anadan olmuşdur. O, varlı meksikalı ailədən gəlirdi. Suloaqa liberalların yüksəlişinin qarşısını almaq üçün 1857-ci ildə İqnasio Komonforta qarşı üsyana rəhbərlik etmişdir. O, 1858-ci ildə Mexiko şəhərini ələ keçirmiş, hakimiyyətdəki prezident ABŞ-yə sığınmiş və Suloaqa tam səlahiyyətləri öz üzərinə götürmüşdür. Keretaroda toplaşan liberallar Benito Xuaresin prezidentliyə namizədliyini irəli sürmüşdülər. Potensial vətəndaş müharibəsi qarşısında qalan Suloaqa hakimiyyəti Migel Miramona vermişdir. O, 1860-cı ildə özünü prezident elan etmək üçün uğursuz cəhd etmiş, sonra 1864-cü ildə Maksimiliana sadiq olduğunu elan etmiş, lakin 1865-ci ildə ona qarşı qalxmışdır.
Dünyəvi zövqlər bağı
Azad Ruh Qardaşlığı dini sektasının təsiri
Freyncer “Dünyəvi zövqlər bağı” əsərinin bu sektanın rəhbəri tərəfindən sifariş edildiyinə inanır. Əsərdəki qarmaqarışıq səhnələr səbəbindən sonrakı tədqiqatçılar da onun dini sekta rəhbəri tərəfindən sifariş edilməsi fikri ilə razılaşmışlar. “Hominesintelligentia” təriqəti üzvləri insanın Cənnətdən qovulmasından əvvəl Adəm və Həvvanın əyləndiyi məsum cinsəlliyi axtarırdılar. Freyncer yazır ki, Bosxun əsərindəki fiqurlar “bağın bitki və heyvanlarına xas olan bitkisəl cinsəllikdən təsirlənərək sakit şəkildə əylənir və bu əsl xoşbəxtlik, əsl əyləncə hesab edirlər.” Freyncer sağ paneldə, mərkəzi paneldəki hərəkətlərinin cəzasını çəkən insanların cəhənnəm əzablarının təsvir olunması fikrinə qarşı çıxır. Freyncer qeyd edir ki, əsərdə təsvir edilmiş fiqurlar öz təbiətlərində olan cinsəlliyi nümayiş etdirərkən çox saf, məsum və saf görünürlər. Əksinə, Cəhənnəmdə “musiqiçlər, qumarbazlar və təcavüzkarların öz əməllərinin cəzasını çəkməsi” təsvir edilir.
Bosxun əsərlərindəki simvolizmin tədqiq edən Freyncer qeyd edir ki, rəssam bu “mürəkkəb, insanı dərin düşüncəyə qərq edən” simvolizdən yalnız üç əsərində - “Dünyəvi zövqlər bağı”, “Müqəddəs Antoninin tamahı” və “Həyat yolu” triptixlərində istifadə etmişdir. Freyncer bu üç əsəri rəssamın bütün digər əsərlərindən fərqləndirir və anti-klerikal fikirləri ifadə etdiyi üçün bu əsərlərin hansısa kilsə altarı üçün  sifariş edilmiş olması fikrini rədd edərək, onların gizli dini sekta mənsublarının fikirlərini ifadə etdiyini bildirir. Tədqiqatçıların əksəri Freyncerin ətraflı analizləri ilə razılaşsalar da onun gəldiyi nəticələri mübahisəli hesab edirlər. Onlar tədqiqatçınn istinad etdiyi dəlilərin yalnız ehtimallar olduğunu əsas gətirirlər. Lakin tədqiqatçılar razılaşırlar ki, Bosx, yaradıcılığının bu dövründə əsərləri öz istəyi ilə deyil, sifarişlər əsasında işləmişdir və məhz bu səbəbdən də onun əsərləri post-İntibah ənənələri öz əsərlərində əks etdirən son orta əsrlər rəssamlarının yaradıcılığından fərqlənir.
Freyncerin nəzəriyyəsi tədqiqatçıların diqqətini yenidən “Dünyəvi zövqlər bağı” triptixinə yönəltdi. Yazıçı Karl Linfert da mərkəzi paneldəki insanların sevincli olduğunu qeyd edir, lakin, Freyncerin əsərdə “Hominesintelligentia” sektasının “günahsız cinsəllik” fikrinin əks etdirilməsi iddiasını rədd edir. Mərkəzi paneldə insanların çəkinmədən sərhədsiz sevgidən zövq aldığı göründüyü halda, Linfert qeyd edir ki, bəzi fiqurlar bu rahatlıqdan və həzzlərdən bezmiş, narahat görünüşə sahibdir. Yaradılış kitabı və Matfeyin İncilinin motivləri əsasında çəkilmiş çoxlu şəkillərin müəllifi olan E. H. Qombriç 1969-cu ildə yazırdı ki, Linfertin də qeyd etdiyi kimi “insanın ehtirası coşduqda və fantaziyasını işlətdikdə, sabahı düşünmədn günah edir və hər günahdan yeni günah törəyir.”
Təsirləri
Bosxun yaradcılığı çox fərqli və özünəməxsus xüsusiyyətlərə malik olduğundan, rəssamın həmindövrü olan bir çox rəssamlar kimi geniş təsir dairəsinə malik olduğunu söyləmək olmaz. Lakin sonrakı dövrün rəssamları arasında Bosxun “Dünyəvi zöqlər bağı” əsərinin elementlərini öz əsərlərində istifadə etmiş rəssamlar vardır. Bosxdan təsirlənmiş əsas rəssamlardan biri Böyük Piter Breygeldir  (1525–1569) ki, o da rəssamın “Dünyəvi zövqlər bağı” əsərinin bir çox elementlərini öz əsərlərinə daxil etmişdir. Breygelin “Dəli Meq” əsərində Cəhənnəmi talan etməyə gedən qadınlar ordusuna yol göstərən kəndli qadın, “Ölümün triumfu” (1562) əsərində isə Antverp Kral İncəsənət Muzeyinin qeyd etdiyi kimi “sehrli rənglərlə əclaf təsvir” əsasnda Cəhənnəm göstərilmişdir. thumb|left|[[Cüzeppe Arçimboldo, Qış, 1573. Bosxun "Ağac adam" təsviri və organik canlıları Arçimboldonun yaradıcılığına ciddi təsir etmişdir. ]] İtalyan rəssamı Cüzeppe Arçimboldo (1527–1593) əsərlərində Cəhənnəmi təsvir etməsə də müxtəlif bitkilərdən qəribə və “fantastik” insan portretləri çəkmişdir. Bu qəribə portretlər Bosxun insanları qəti və sadiq şəkildə eyni qaydalarla təsvir etmək qaydasını sındırmaq istəyindən təsirənərək yaraddılmışdı. Flamand rəssamı olan Kiçik David Tenirs (1610–1690) Bosxun və Brügelin əsərlərindən təsirlənərək “Müqəddəs Antoninin tamahı”, “Varlı kişi Cəhənnəmdə” və “Dəli Meq” əsərlərinin bəzi elementlərindən öz əsərlərində istifadə etmişdir.
XX əsrin əvvəllərində Bosxun əsərləri daha böyük marağa səbəb oldu. Erkən sürrealistlər onun xəyallarının sehrinə düşüb, təsvirinin özünəməxsusluğundan təsirlənərək onun davamçıları olmuş və Bosxun yaradıcılığına marağı daha da artırmışlar. Joan Miro və Salvador Dalinin əsərlərinin təsvir üslubu Bosxun təsvir üsulu ilə bir çox ortaq xüsusiyyətlərə malikdir. Lakin hər iki rəssam Bosxun əsərini Prado muzeyində gördükdən sonra bunun yalnz incəsənət tarixçilərinin fikirləri olduğunu qeyd etmişlər. Mironun “Şumlanmış tarla” əsəri Bosxun “Dünyəvi zövqlər bağı” əsəri ilə bir çox paralel xüsusiyyətlərə malikdir: oxşar quş dəstələri; hovuzdan çıxan varlıqlar və kəsilmiş qulaqlar holland rəssamın əsəri ilə səsləşir. Dalinin 1929-cu ildə çəkdiyi “Böyük masturbator” adlı əsəri isə dağları, mağaraları, nəzərə çarpan burun və uzun kirpikli kiçik heyvanları ilə Bosxun əsərini xatırladır.
Andre Breton 1924-cü ildə ilk Sürrealist manifestini yazdıqda sələflərindən yalnız üçünün adını çəkir: Qustav Moro, Corc Pyer Sera və Paolo Uçello. Lakin tezliklə sürrealist rəssamlar Bosx və Brügeli yenidən özləri üçün kəşf etdilər və onlar sürrealist rəssamlar arasında məşhurlaşdı. Rene Maqrit və Maks Ernst Bosxun “Dünyəvi zövqlər bağı” əsərindən təsirlənərək yeni əsərlər yaratdılar.
2009-cu ildən “Dünyəvi zövqlər bağı” əsəri Prado muzeyinin kolleksiyasındakı ən mühüm əsərlərdən biri kimi “Google Earth”də 14,000 meqapiksellik keyfiyyətlə yayımlanır.
Gülbahar Xatun türbəsi
thumb|Türbənin xarici görünüşü Gülbahar Xatun türbəsi — İstanbulun Fateh rayonunda yerləşən XV əsrdə inşa olunmuş Fateh külliyəsinə aid türbə.
Haqqında
Fateh Sultan Mehmed türbəsi ilə qarşı-qarşıya yerləşən bu türbə mərhum sultanın xanımı və Sultan II Bəyazidin anası Əminə Gülbahar Xatunun məzarı üzərində inşa edilmişdir. Eyniylə ərinin türbəsi kimi 1765-ci ildə baş verən zəlzələdə zədələndi və tamamilə dağıldı. Növbəti il isə Sultan III Mustafa tərəfindən yenidən inşa edildi. Türbə orijinalında olduğu kimi səkkizbucaqlı şəklində olub, tək günbəzlidir. Kəsmə daşdan inşa edilən türbə olduqca sadə görünüşə malikdir. Qapısı üzərindəki kitabəsinə görə, türbə 1782-ci ildə baş verən yanğının ardından ikinci dəfə bərpa edilmişdir. Türbənin həyət qapısı üzərindəki bəzəkli ikinci kitabə isə 1894-cü ilə aid olub, xəttat Tofiq Əfəndiyə aiddir. Türbə 1997-ci ildə restavrasiya edilmişdir.
Türbədə Əminə Gülbahar Xatundan başqa, qızı Gövhər Sultan və kimliyi bilinməyən 2 saraylı xanımın məzarı yerləşir.
Mahir Qurbanov
Mahir Tahir oğlu Qurbanov — siyasi analitik, tərcüməçi, Qafqaz–İberoamerika Düşüncə Mərkəzinin direktoru.
Həyatı
Mahir Tahir oğlu Qurbanov 1990-cı ildə Göyçay şəhərində dünyaya gəlib. Bir müddət ailəsi ilə birlikdə Ukraynanın Xarkov şəhərində yaşayıb. Sonra Azərbaycana qayıdaraq orta təhsilini burada başa vurub. 2008–2012-ci illərdə Azərbaycan Dillər Universitetinin ispan dili üzrə tərcüməçilik fakültəsinə təhsil alıb. Tələbəlik illərində universitetin Amerika mərkəzində danışıq klubunun rəhbəri olub. Daha sonra təhsilini davam etdirərək 2013–2014-cü illərdə Barselona Dövlət Universitetinin Siyasi təhlil ixtisası üzrə magistr pilləsində təhsil alıb. Fəaliyyəti dövründə Türkiyədə, İspaniya və ABŞ-da yaşayıb.
2011–2015-ci illərdə "Azərbaycan–Latın Amerikası Gənclərinin Dostluğu" İctimai Birliyinin sədri olmuşdur. Hal-hazırda Qafqaz–İberoamerika Düşüncə Mərkəzinin rəhbəridir. Eyni zamanda ispan dili və ispandilli ölkələr üzrə ekspertdir. Müxtəlif beynəlxalq konfranslarda Azərbaycanı təmsil etmək məqsədilə iştirak etmişdir.
Azərbaycançılıq ideologiyası və lobbiçiliyin bütün ispandilli ölkələrində təbliğatçısıdır. Eyni zamanda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin rəsmi görüşlərində ispan dili üzrə tərcüməçi qismində iştirak etmişdir.
İspandilli ölkələrdə Azərbaycanın səsinə çevrilən Mahir Qurbanov müxtəlif ispan və Latın Amerikası KİV-lərində, eləcə də Venesuela, Kolumbiya, İspaniya, Nikaraqua, Honduras, Çili, Peru, Kuba, Puerto-Riko, Kosta Rika və başqa ispandilli ölkələrin dövlət televiziya kanallarında mütəmadi olaraq çıxışlar edir. 2021 və 2022-ci illərdə Venesualın paytaxtı Karakas şəhərində keçirilən konqreslərdə Cənubi Qafqazı təmsil etmişdir. O, Kubanın "Prensa Latina", Meksikanın "Expresiónmexico" , "2×3 TV MÉXICO", Puerto-Rikonun "Dialogo – Universidad de Puerto Rico" , Venesuelanın "La Radio del Sur" , "Promo Actual", Kuba Xarici İşlər Nazirliyi kimi portallarda, eləcə də Kosta Rika-nın "Orotina", Nikaraquanın "TN8", Venesuelanın "Venezolana de Televisión", "Globovisión", Argentinanın "LVC1 – UNIFE", Ekvadorun "El Vanguardista", İspaniyanın "Tendencia y Belleza", Kolumbiyanın "En la Vía Noticias", Hondurasın "Canal Hondureño de Televisión" kimi bir sıra televiziya kanallarında dəfələrlə çıxış etmişdir. Meksikanın "ECMC NOTİCİAS MEXİCO" kanalının Azərbaycan üzrə rəsmi nümayəndəsidir.
15 may 2023-cü ildə ilin ispan dili və ispandilli ölkələr üzrə eksperti kimi Beynəlxalq "Golden Palm Awards" – "Qızıl Palma" mükafatına layiq görülüb.
Mahir Qurbanov ailəlidir. 2 övladı var.
Xarici keçidlər
•
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin IX çağırış deputatlarının siyahısı
Deputatların 151 nəfəri qadın idi ki, bu da əvvəlki çağırışda olduğundan 9 nəfər artıq olmuşdur.
277 deputat Sov.İKP üzvü və ya üzvlüyünə namizəd, 123 deputat bitərəf idi.
Deputatların tərkibində 201 fəhlə və kolxozçu var idi ki, bu da ümumi tərkibin 50 faizindən çoxunu təşkil etmiş, 87 deputat partiya, həmkarlar ittifaqları və komsomol orqanlarının işçisi, 53 deputat sovet idarələrinin işçisi, 10 deputat Sovet Ordusunun və Hərbi-Dəniz Donanmasının hərbi qulluqçusu olmuşdur.
345 deputatın ali və orta təhsili var, 40 deputat elmlər doktoru və elmlər namizədidir. Azərbaycan SSR Ali Soveti deputatlarının yaşa görə tərkibi aşağıdakı rəqəmlərlə ifadə olunur: 89 deputatın və ya deputatların 22,3 faizinin yaşı 30-dək, 223 deputatın və ya deputatların 55,75 faizinin yaşı 31-dən 50-dək, 56 deputatın və ya deputatların 14,05 faizinin yaşı 51-dən 60-dəkdir, 32 deputatın və ya deputatların 8 faizinin yaşı 60-dan yuxarıdır.
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin 300 deputatı SSRİ ordenləri və medalları ilə təltif olunmuşdur. 14 deputat Sosialist Əməyi Qəhrəmanıdır. 12 deputat Lenin mükafatı və Dövlət mükafatı laureatı idi.
Azərbaycan SSR Ali Sovetinin sədri — Süleyman Əliabbas oğlu Rüstəmzadə, müavinləri — Suren Arutyunoviç Adamyan, Fəridə Əli qızı Fətullayeva, Alla Abramovna Qorbaçova və Rüstəm Qasım oğlu Səfərəliyev. Reyasət Heyətinin sədri — Qurban Əli oğlu Xəlilov, müavinləri — Armais Əmiroviç Aslanov və Səkinə Abbas qızı Əliyeva.
Qüdrət Adişov
Qüdrət Rahim oğlu Adişov (26 iyul 1998, Ostayır, Yardımlı rayonu, Azərbaycan – 28 sentyabr 2020, Goranboy, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Qüdrət Adışov 26 iyul 1998-ci ildə Yardımlı rayonunun Ostayır kəndində anadan olmuşdur. Sonra ailəsi ilə birgə Bakı şəhərinin Zabrat qəsəbəsində məskunlaşmışdır. Orta məktəbi də yaşadığı qəsəbədə alan Qüdrət 2016-cı ildə Bakı Biznes Universitetinin iqtisadiyyat fakültəsinə daxil olmuşdur. O, həmçinin, ASAN xidmət könüllüsü olaraq çalışırdı. "FotoMən 2" və digər layihələrdə aktiv iştirak etmişdi. Qüdrət Adişov Cəfər Cabbarlının "Vəfalı Səriyyə" pyesində molla obrazını canlandırmışdı.
Hərbi xidməti
Universiteti başa vurduqdan sonra 7 iyul 2020-ci ildə həqiqi hərbi xidmətə yollanmışdır.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Qüdrət Adişov 2020-ci il sentyabrın 27-dən Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Tərtər istiqamətində gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. 28 sentyabr 2020-ci ildə Goranboy istiqamətində gedən döyüşlərdə həlak olmuşdur. 2 oktyabr 2020-ci ildə Zabrat qəsəbəsində yerləşən Zabrat-1 qəbiristanlığında torpağa tapşırılmışdır.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Qüdrət Adişov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirərkən şəxsi mərdlik və igidlik göstərdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Qüdrət Adişov ölümündən sonra "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Qüdrət Adişov ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Ağdam rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Qüdrət Adişov ölümündən sonra "Ağdamın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Cəfər Bünyadzadə
Cəfər Xocabəy oğlu Bünyadzadə (1886, Bakı, Fatmayı kəndi - 1918- ci ilin yayı) — "Tuti" jurnalnın baş redaktoru olmuş və eyni zamanda, uşaq ədəbiyyatı sahəsində yaradıcılıqla məşğul olan, o dövrdə ilk olaraq "uşaq nəğmələri" kitabının tərtibatçısı. Dadaş Bünyadzadənin qardaşıdır.
Həyatı və yaradıcılığı
XX əsrin ikinci onilliyində Azərbaycan mətbuatında iştirak edən şəxslərdən biri də Cəfər Xocabəy oğlu Bünyadzadə olmuşdur. C. Bünyadzadə 1910- cu illərdə Azərbaycan mətbuatının səhifələrində günün aktual problemlərinə, uşaq tərbiyəsinə, ailədaxili münasibətlərə, türkçülüyə və s. bu kimi məsələlərə həsr olunmuş yazılarla mətbuat səhifələrində publisist məqalələri və bədii yazıları ilə fəal iştirak etmişdir. Onun qələmindən eyni zamanda çoxlu sayda satirik felyetonlar da çıxmışdır.
Səadət xanım Bünyadzadə Cəfər Bünyadzadəni tanımış ayrı - ayrı şəxslərin xatirələrinə əsaslanaraq onun " Səfa" mədəni - maarif cəmiyyətinin məktəblərində şəriətdən dərs dediyini yazır.( Bünyadzadə Səadət." Kredo", 2014). Arxiv sənədləri əsasında məlum olur ki, əslində Cəfər Bünyadzadə " Nəşri - maarif" cəmiyyətinin
" Darülmüəllimin " seminariyasını bitirmiş və həmin cəmiyyətin məktəblərində " ibtidai məktəb müəllimi" dərəcəsi ilə dərs demişdir(Məmmədova Nüşabə : "Nəşri - maarif" cəmiyyətinin yaranması və fəaliyyəti ". Bakı, "Elm", 2005, s.165). Cəfər Bünyadzadənin mətbuat səhifələrində dərc edilmiş yazılarında ibtidai məktəb yaşlı uşaqların təlim və tərbiyəsinə həsr olunmuş məqalələr az deyildir. Bunların içindən " Səda" qəzetinin ayrı - ayrı səhifələrində dərc edilmiş " Məktəb cocuqları üçün" kiçik həcmli silsilə yazılar diqqəti xüsusilə cəlb edir.
Cəfər Bünyadzadə yeni nəslin yetişməsində, onların maariflənməsində iştirak etməklə yanaşı, mətbuat səhifələrində onun günün aktual məsələsinə dair müxtəlif məzmunlu publisistik, satirik və bədii yazılarına rast gəlirik. Belə ki, 1909- cu ildə Haşımbəy Vəzirovun redaktorluğu ilə nəşr olunan " İttifaq" qəzetində onun iki yazısı verilmiş və elə həmin il satirik " Zənbur" jurnalında satirik yazılarını oxuyuruq.
Sonrakı illərdə Cəfər Bünyadzadə görkəmli jurnalist, dramaturq və tərcüməçi Haşımbəy Vəzirovun redaktorluğu ilə nəşr olunan " Səda" ,
" Sədayi- həqq", " Sədayi- vətən" kimi qəzetlərdə fəal iştirak edir. Nəzərə almaq lazımdır ki, Cəfər Bünyadzadənin Haşımbəy Vəzirovla tanışlığı hələ
" İttifaq" qəzetinin səhifələrində başlamışdır. Yuxarıda adlarını çəkdiyimiz qəzetlərin səhifələrində demək olar ki, hər iki -üç gündən bir publisist - bədii və satirik yazılarını görürük.
Onların səhifələrində bir gün Haşımbəy Vəzirovun
" Birisi " imzası ilə " Keyfim gələndə " başlıqlı, ertəsi gün isə Cəfər Bünyadzadənin " Sarsaqqulu" imzası ilə " Təbim gələndə" satirik felyetonları dərc olundu. Bu da iki şəxsiyyət arasında möhkəm dostluq və yaradıcılıq əlaqəsinin olmasını bir daha sübut edir( Rauf Sadıxov.Sənətin izi ilə, " Elm və təhsil", Bakı- 2020, s.110).
1911- ci ildə Rusiyada hökumət dairələrində belə bir fikir yayılmışdır ki, müsəlmanlar arasında
" ittihadi- islam!" fikri inkişaf edir və bu iş müsəlman mətbuatında da müzakirəyə qoyulmuşdur. Bunun üçün də martın 19- da Bakıda fəaliyyətdə olan qəzet və jurnallar qapadılıb, müdir və mühərrirlər isə həbsə alınıb, ciddi istintaqdan sonra əksəri həbsdən azad edilir. Belə ki, 1911- çi ilin martın 18-dən 19- na keçən gecə Bakı vilayəti jandarm idarəsinin həbsə aldığı mətbuat işçiləri içərisində " Səda"nın mühərriri Cəfər Bünyadzadə də var idi. İstintaq mətbuat işçilərinin müttəhim olmaqlarını təsdiq edə bilmir. 1911-ci il aprelin 9-da Cəfər Bünyadzadə digər "Səda" mühərriri Pirqulu Mürsəqulov ilə birlikdə həbsdən buraxılır(Zeynalzadə Ağarəfi: Jurnalistlər niyə həbs olundular. Azərbaycan mətbuatının tarixi, c.2. Bakı,2011.).
1911- ci ildə Gəncə mədrəsəsinin müəllimi Mirzə Abbas Abbaszadənin " Birinci il" adlı əlifba kitabı nəşr olunur və onun bir nüsxəsi redaksiyaya göndərilir. Redaksiyanın tapşırığı ilə Cəfər Bünyadzadənin həmin kitab haqqında " Səda" qəzetində yazısı verilir. " Birinci il" kitabı haqqında rəy yazmasını Cəfər Bünyadzadəyə tapşırılması təsadüfi deyildir. Bu seçim ondan irəli gəlirdi ki, yuxarıda göstərdiyimiz kimi, o, " Nəşri- maarif" cəmiyyətinin məktəblərində ibtidai sinif müəllimi idi və həmin siniflərdəki pedoqoji qaydaları yaxşı bilirdi( Rauf Sadıxov. Sənətin izi ilə, "Elm və təhsil", Bakı- 2020, s . 112).
Bundan əlavə elə yazılar vardır ki, bunları da Cəfər Bünyadzadənin, məhz Haşımbəy Vəzirovun tapşırığı ilə və ya xahişi ilə yazdığını güman etmək olar. Buna artist Mirzağa Əliyevin benefisiti ərəfəsində yazılmış " Mirzağa Əliyev" başlıqlı yazıni göstərmək olar.
Cəfər Bünyadzadənin satira sahəsindəki fəaliyyəti 1909-cu ildə " Zənbur" jurnalında başlamışdır. Elə orada satıram sahəsində aldığı təcrübələr əsasında o, 1914- 1917- ci illərdə " Tuti" satirik jurnalının redaktoru olur. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, 1910- cu illərdə ictimai fikir tarixində özünəməxsus mövqeyi olan qardaşı, görkəmli kommunist inqilabçı Dadaş Bünyadzadənin də redaktorluğu ilə " Arı " satirik jurnalı Bakıda nəşr olunurdu. Bu jurnal da Cəfər Bünyadzadənin bir satirik kimi yetişməsində, görünür, az əhəmiyyət kəsb etməmişdir. Tədqiqatçılar " Tuti" satirik jurnalının nəşrini yüksək qiymətləndirmiş və onun " " Azərbaycan ədəbiyyatı, incəsənəti və ümumiyyətlə ictimai fikir tarixində özünəməxsus mövqeyi olduğunu "qeyd edirlər(Axundov Nazim: Azərbaycan satira jurnalları. Bakı, " Elm", 1969, s.93).￼" Tuti" jurnalının redaktoru Cəfər Bünyadzadə olmuşsa, naşiri Tağı Nağıyev idi. Bakı şəhər bələdiyyə rəisi Tağı Nağıyevə Cəfər Bünyadzadənin redaktorluğu ilə " Tuti" jurnalını çıxarmaq üçün 14(?) nömrəli şəhadətnamə vermişdir. Həmin şəhadətnamədə " Tuti" satirik jurnalında siyasi, ədəbi- elmi, ticarət- sənaye, məişətə dair yazılar, məktublar, müsəlman həyatına dair felyetonlar, mükalimələr, şeirlər, teleqramlar,tapmacalar, elanlar,poçt qutusu, şəkillər və s. dərc etməyə icazə vermişdir( Axundov
Nazim: Azərbaycan satira jurnalları. Bakı, " Elm '', 1969, s.93).
Cəfər Bünyadzadə də 1918- ci ilin yayında Bakıda ermənilərin törətdikləri vəhşiliyin qurbanı olmuşdur
C.Bünyadzanin qardaşı Dadaş Bünyadzadə ona başsağlığı verənlərə etdiyi minnətdarlıq məktubunda bildirirdi: "Bir il bundan əqdəm "Tuti" məzhəkə jurnalının müdiri, baradərim Cəfər Bünyadzadənin erməni daşnaksütyunları tərəfindən qətl olunduğunu eşidib-bilən yoldaşların Həştərxandan qayıtdıqdan sonra təəssüf məktubları almaqdayam. Bu teleqram və məlumatlar çox olduğundan, ayrı-ayrı cavab vermək mümkün olmadığına görə, məktub və teleqram göndərmiş yoldaş və vətəndaşlara təşəkkürümü izhar edirəm"
Cəlaləddin Mənguberdi
Cəlaləddin Mənguberdi — Xarəzmşahlar dövlətinin sonuncu hökmdarı. Əlaəddin Məhəmmədin oğlu.
Həyatı
Cəlaləddin Xarəzmşahın adı mənbələrdə "Manqburnu", bəzən də "Məngü-Bərti" şəklində keçir. Manqburnu qədim türkcədə "böyük burunlu" deməkdir. Məngü-Bərti isə "əbədi qurd" mənasına gəlir. Bu iki ad arasında mənbələrdə yer alan fərqin Cəlaləddinin adının tam oxunmamasından irəli gəlməkdədir. Həmçinin, "manq" türklərdə boy adı mənasını da verməkdədir. Xarəzmşahların sonuncu hökmdarı olan Cəlaləddin Xarəzmşah, Əlaəddin Məhəmmədin böyük övladıdır. Anası hind cariyəsi Ayçiçək xatundur. Xarəzmşah Mənguberdi atasının zamanında, Qəznə, Herat, Qarcistan və Sicistana məlik olaraq göndərilmiş, ancaq sultan Məhəmməd daha sonra onu öz yanına almış və onun yerinə Kərbər Məliki uyğun görmüşdür. Ölümündən bir müddət əvvəl Məhəmməd, Terkən xatunun sözləri ilə, anası qanqlı qadın olan Azlaq şahı vəliəhd təyin etdirmiş və ona Xarəzm, Xorasan, Mazandaran kimi mühüm əyalətləri vermişdi.
Azlaq şahdan daha qabiliyyətli olan və dövlət idarəetməsini anlayan Cəlaləddinlə onun qardaşı Rüknəddin Gursancdının yox, qanqlı qadının övladı Azlaqın vəliəhd təyin edilməsi Terkə xatunun dövlətdə olan iqtidarının göstəricisidir. Monqolların Xarəzmşahlar dövlətinə olan yürüşləri ərəfəsində Əlaəddin Xarəzmşah, Xəzər dənizində Abaskun adasına sığınmışdı. Bu vaxt Terkə xatunu da Monqollar əsir alınca, Cəlaləddinin vəliəhdliyində qarşındakı əngəl ortadan qalxdı. Atası Əlaəddin burada həyat yoldaşı, övladları Ağşah və Azlaqın yanında Cəlaləddini sultan elan edərək öz qılıncı ilə tacını ona verdi. Bir müddət sonra Əlaəddin Məhəmməd Xarəzmşah vəfat etdi.
Çingiz xanla mübarizə
200px|right|thumb|Cəlaləddin Mənguberdi [[Çingiz xan və onun ordusu ilə mübarizədə, İndus müharibəsi, 1221-ci il.]]
Sindin sahilində Monqol əsgərlərinin yetişməsindən sonra Monqollarla mübarizə apardı. Gərgin keçən mübarizənin sonunda Cəlaləddin məcburiyyət qarşısında anasını ilə həyat yoldaşının Monqollara əsir düşməməsi üçün əsgərlərinə onları çaya atmağı əmr etdi və onların çayda boğulmalarını qəmli bir şəkildə izlədi. Daha sonra minik atı ilə çayın sahilinə keçmək istədi. Çayın sərt axıntısına baxmayaraq, Cəlaləddin çayı keçdi. Bunu görən Çingiz xan onun haqqında demişdir:
İrana və Qafqaza yürüşü
Monqol hücumlarından qaçan Cəlaləddin 1225-ci ildə Azərbaycana yürüş təşkil edir. O əvvəlcə Marağanı tutur, daha sonra isə Təbrizə hücum edir. Bu zaman Təbrizdə olan Atabək Özbək qaçaraq Əlincə qalasında gizlənir və bir neçə gün sonra orda öldü. Beləliklə Eldənizlər dövləti süqut edir. Şirvanşahlar isə Cəlaləddinin hakimiyyətini qəbul edirlər. Cəlaləddinin qoşunları Arazı keçərək sıra ilə Gəncə, Bərdə və Şəmkiri işğal etdi. Ələ keçirilən bütün şəhərlər talanır və əhalinin üzərinə ağır vergilər qoyulurdu. Bu cür şəraitdə yaşamaqdan yorulan yerli əhali Cəlaləddinə qarşı üsyan edirdilər. Bunlardan ən güclüsü 1230-cu ildə Bəndərin rəhbərlik etdiyi Gəncə qiyamı idi. Üsyan amansızlıqla yatırıldı. Ancaq Xarəzmşahın hakmiyyətini sarsılda bildi.
Xarici mübarizə
Cəlaləddin Hindistana gəldikdən sonra, Dehli hökmdarından qala biləcəyi ərazi istədi. Burada Usakun hakimi Qabacın qızı ilə siyasi olaraq evləndi. Ancaq bir müddət sonra, Dehli hökmdarı, Usakun süvari ilə Fars İraqına getmək məcburiyyətində qaldı. Bu sırada Fars İraqında, Azərbaycanda və Arranda qardaşı Qiyasəddin Pirşah hökmdar idi. Farslardan isə Salqurlular hakimiyyətdə idi. Cəlaləddin burada isə Salqurlardan Zəngi adlı biri ilə siyasi olaraq evləndi və Gürcüstana qarşı hərəkətə keçdi. İlk öncə Tiflisi aldı, daha sonra isə Kirmana getdi. Gürcülərlə mübarizədə Lorinin fəthi ilə erməni, alan, sabir, laz və qıpçaqlarla yaradılan ordunu məğlubiyyətə uğratdı.
Cəlaləddin bu müvəffəqiyyətləri İslam dünyasında ona qarşı böyük ümid və hörmət hissi yaratdı. Belə ki, "Cəlaləddin atasının ölümündən sonra işğalçılara qarşı elə igidliklə mübarizə apardı ki, İranlılar və Türkistan dövləti qarşılarındakının, yurdlarında ki əfsanələrdə bilinən Rüstəm olduğuna inandılar".
Metexi kilsəsi
Metexi kilsəsi – Tbilisi şəhərində yerləşən və Tanrı anasının vəfatına ithaf edilmiş Gürcü pravoslav kilsəsidir. Kilsə, Metexi rayonu ərazisində, Kür çayı sahilindəki sıldırım qayanın üstündə yerləşir. Metexi kilsəsi Tbilisi şəhərinin əsas vizit kartlarından biri hesab olunur.
Tarixi
300px|thumb|left|Metexi qalasının sökülməsindən sonra onun yerində inşa edilmiş həbsxana binası kilsənin [[Metexi körpüsündən görünməsini məhdudlaşdırırdı.]] Ehtimal edilir ki, bu ərazidə ilk kilsə çoxsaylı tikintilər aparması ilə məşhur olan çar Vaxtanq Qorasalının (V əsr) hakimiyyəti dövründə inşa edilmiş, kilsə yaxınlığında isə çarın sarayı olmuşdur. Müqəddəs Şuşanik (təxm 432-ci ildə vəfat edib) bu kilsədə dəfn edilmişdir. Onun külü, yepiskop Kirionun göstərişi ilə VII əsrdə Kolagir kəndindən Metexi kilsəsinə köçürülmüşdür.
Yazılı mənbələrdə kilsə haqqında ilk məlumat XII əsrdə verilir. Həmin dövrdə kilsə ərazisinin qala divarları ilə möhkəmləndirildiyi, yaxınlıqda isə çar sarayının olması bildirilir. Çariça Böyük Tamaranın (1195) bu kilsədə ibadət etməsi haqqında da məlumat vardır.
1235-ci ildə monqolların Qafqaza yürüşü zamanı məbəd dağıdılır, lakin, 1278-1289-cu illərdə II Demetrenin hakimiyyəti dövründə kilsə yenidən bərpa edilmiş və həmin görünüşü ilə də dövrümüzə çatmışdır. Kilsənin divarları kvadrat formalı qumdaşlarından hörülmüş, XVIII əsrdə isə bəzi hissələrdə kərpic hörgü ilə bərpa işləri aparılmışdır. Kilsənin interyer dekorları dövrümüzə çatmamışdır. Divarların eksteryer dekorları rombformalı çərçivəyə salınmış ornamental motivlərdən ibarətdir. Pəncərələrin incə naxışlar ilə bəzədilmiş çərçivələri üzərində yüksək naxışlı xaçlar yonulmuşdur.
Çar İrakli, qarşısında Məsihin xaçını qalxan kimi tutaraq, bu qalanı düşmənlərdən aldı. Kilsəni azad edib, divanxanasına çevirdi. Məsihsevər çarın əməlidir bu. Tanrının şərəfi naminə və çar İrakliyə kömək üçün.
1795-ci ildə Ağa Məhəmməd şah Qacarın Tiflisə yürüşü zamanı kilsə yandırılmış və kilsə ikonası itirilmişdir. Daha sonrakı dövrdə XII Georginin göstərişi ilə kilsə yenidən bərpa edilmişdir.