cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Buddizm
Əxlaq
Sonda Rahiblər Buddadan soruşdular: “Yaxşı, onda de görək  düz yol hansıdır?” Budda cavab verdi: “Ləzzətlə əzab-əziyyət arasındakı orta yol. Bunu səkkiz yolla əldə etmək mümkündür. Bu səkkiz yol həyatın səkkiz böyük qanununu öyrədir:
Sonra Budda düzgünlük barədə qanunları belə açıqlamağa başlayır:
Buddizmin firqələri
thumb|right|Buddizm Buddizmdə üç firqə mövcuddur:
Buddizmin kitabları
Buddistlərin ən qədim müqəddəs kitabı Tripitaka, yəni “üç səbət” adlanır. Bu kitab üç hissədən ibarətdir:
Buddizmin müqəddəs kitabları Pali və Prakeriti dilindədir. Buddizmin müxtəlif firqələrinin özünəməxsus kitabları da mövcuddur.
Ədəbiyyat siyahısı
(maddi mədəniyyət). I. Bakı, “Elm və təhsil”, 2017, 244 səh. — ISBN 978-9952-8176-6-9
Anyen
Anyen  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Russilyon kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Qırışıq sahə
Qırışıq sahə — əsasən geosinklinal sahələrin yerində əmələ gəlmiş mürəkkəb quruluşlu (adətən qırışıqlı qaymalı) və müxtəlif yaşlı (prote-rezoy, baykal, kaledon, hersin və s.) qırışıqlı dağlar. Qırışıq dağlıq ölkələrə uyğun gəlir və o cür də adlandırılır. (Məs: Altay-Sayan qırışıqlıq vilayəti və s.). Sin. qırışıqlıq sistem.
İntruzivləri
Geniş mənada qırışıqlıq vilayətlərinə xas olan və onların inkişaf mərhələlərində yaranan intruzivlərdir. Qırışıqlıq vilayətlərinin intruzivləri məkan etibarilə ensiz üzün qırışılıq zonalarında uzun oxları ilə uzununa, yaxud eninə plutonlar şəklində yerləşir. Tektonik şəraitdən asılı olaraq bu intruzivlər: 1) qırışıqlıqdan qabaq (protektonik); 2) qırışıqlıqla eyni vaxtda (sintektonik) və 3) qırışıqlıqdan sonra (postektonik) üç qrupa ayrılır, mineral və kimyəvi tərkiblərinə görə fərqlənir.
Maqmatizmi
Tərkibinə görə yüksək tektonik fəallıqla bağlı olub, intensivliyi qırışıqlıq vilayətlərin yaşından, tipindən və inkişaf mərhələrindən asılı olaraq dəyişir. Müxtəlif yaşlı qırışıqlıq vilayətlərinin maqmatizmi ümumi əlaməti geosinklinalın ilkin (çökəlmə) mərhələsində əsasi və ultraəsasi maqmatizmdən qırışıqlıq və qalxma mərhələsində turş, qırışıqlığın tamamlanması və yarıqların əmələ gəlməsi mərhələsində qarışıq (turş və əsasi) maqmatizmə doğru dəyişilməsidir. Kembriyəqədər qırışıqlıq vilayətlərin maqmatizmi cavan qırışıq vilayətlərinin maqmatizmindən kəskin fərqlənir. Arxey eonunun qırışıqlıq zonalarında əsası və ultraəsasi süxurlar (diabazlar, qabbroidlər, pikritlər, hiperbazitlər (çox vaxt metamorfizmləşmiş) və müxtəlif tərkibli və mənşəli qranitoidlər geniş yayılmışdır. Anatektitlər, miqmatitlər və metasomatik qranitlər üstünlük təşkil edirlər. Protezozoy qırışıqlıq vilayətlərində alloxton maqmatik qranitoidlərin rolu yüksəlir, bəzi vilayətlərdə iri, mürəkkəb quruluşlu anortozit massivləri, qranit-rapakivlər və qələvi qranitoid intruzivləri (nefelinli siyenitlər və b.) geniş yer tutur. Bəzən turş və əsasi tərkibli vulkanogen süxurlar rast gəlir. Paleozoy və nisbətən cavan yaşlı qırışıqlıq vilayətlərinin maqmatizmi daha mürrəkkəb və müxtəlifdir. Maqmatizmin inkişaf səciyyəsinə və süxurların tərkibinə görə bu yaşlı vilayətlərdə simatik (yaxud femik) və sialik tiplər ayrılır. Simatik maqmatizm əsasi və ultraəsasi süxurların (diabazlar, andezit-bazaltlar, qabbrolar, hiperbazitlər və b.) geniş yayılması ilə, sialik maqmatizm isə, əsasən, turş tərkibli vulkanogen süxurların, qranit batolitlərin və çat qranitoid intruzivlərinin inkişafı ilə səciyyələnir. Son illərdə, plitə tektonikası nəzəriyyəsi əsasında müxtəlif geodinamik şəraitlər müəyyənləşdirilmişdir və bu nəzəriyyəyə görə, qırışıqlıq zonaları adalar qövsu maqmatizmini təmsil edə bilər.
Kokos plitəsi
thumb|right|250px|Kokos plitəsi Kokos plitəsi — Sakit okeanın altında və Mərkəzi Amerikanın qərb sahilində yerləşdir. Plitənin adı üzərində yerləşən Kokos adasının adından götürülüb. Kokos plitəsi Şərqi-Sakit qalxması və Kokos dağ silsilələri boyunca dəniz dabanının genişlənməsi nəticəsində yaranıb. Bu geoloji kompleks ərazini geoloqlar Kokos-Naska genişlənmə sistemi də adlandırırlar. Şimal sərhədləri Mərkəzi Amerika çökəklikliyi ilə, şərq hissəsi Panama qırılma zonası ilədir. Cənub sərhəddində Qalapaqos qalxması, qərb sərhəddində isə Şərqi-Sakit qalxması yerləşir. Kokos və Naska plitələri 23 milyon il əvvəl ayrılmış Farallon plitəsinin qalıqlarıdır. Qalapaqos adaları altında olan ocaq Qalapaqos adaları boyunca uzanır. Kokos plitəsinin şimalındakı Rivera plitəsinin Kokos plitəsindən 5-10 milyon il əvvəl ayrıldığı güman edilir. Plitələr arasındakı sərhəd konkret olaraq qırılma əmələ gətirməsə də, bu plitələr iki ayrı plitə hesab olunur. 1985-ci ildə Mexiko şəhərində baş vermiş dəhşətli zəlzələ Kokos plitəsinin Şimali Amerika plitəsinin altına subduksiya etməsi nəticəsində baş vermişdi. Eləcə də, 2001-ci ildə baş vermiş El-Salvador zəlzələləri də Kokos plitəsinin Karib plitəsinin altına subduksiya etməsi nəticəsində olmuşdu.
İbrahim Yınal
İbrahim Yınal (?-23 iyul, 1059)— Səlcuqlular sülaləsindən Türk bəyi.
Həyatı
Atası Yusif Yınal, Səlcuq bəyin dörd oğlundan biriydi. Səlcuq bəyin böyük oğlu Mikayıl bəy ölüncə, Orta Asiyada yaygın olan levirat adəti uyarınca dul arvadı, qardaşı Yusif bəylə evləndirildi və bu evlilikdən İbrahim Yınal dünyaya gəldi. Dolayısıyla İbrahim Yınal, Toğrul bəy və Çağrı bəyin anabir qardaşı, ata tərəfdən əmisioğludur.
Dandanakan savaşından sonra İbrahim Yınal ölkənin qərb ucuna göndərildi. Əmisi oğlu Həsən bəyin gürcülər tərəfindən pusquya düşürülüb öldürülməsi görə, diğər əmisi oğlu Qutalmış bəylə bərabər Bizans torpaqlarına girdi. Gürcü tavadı (knyazı) Liparitin başçılıq etdiyi Bizans-Gürcü ordusunu Pasinlərdə məğlubiyyətə uğratdı (1048). Çox sayda əsir və qənimət ələ keçirdi. (Ərəb tarixçi İbn əl-Əsir, əsir sayını artıraraq 100.000 olaraq göstərir.)
Qərb sınırındaki axınları idarə edən İbrahim Yınal, atəş xəttində olub əsgəri yükü daşıdığını düşünərək iqtidar mərkəzini dinləməməyə başladı. 1058-ci ildə yönünü qərbə çevirib Toğrul bəyin üzərine yürüdü. Diğər Səlcuqlu bəylərindən gözlədiyi dəstəyi görməyən İbrahim bəy məğlubiyyətə uğradı. Qardaşi/əmisi oğlu Toğrul bəy tərəfindən yay kirişiylə boğularaq öldürüldü.
Qafqaz (Faberje yumurtası)
"Qafqaz" — Faberje Evi tərəfindən hazırlanmış 52 imperial yumurtasından biri. 1893 cü ildə Karl Faberje tərəfindən hazırlanmış, bu yumurta imperator III Aleksandr tərəfindən pasxa sürprizi olaraq arvadı Mariya Fyodorovna üçün sifariş olunmuşdur.
Dizayn
Qafqaz Faberje yumurtası XV Lüdovik sonrakı dövr stilində hazırlanmışdır. Yumurta dörd oval qapıcıqlara malikdir. Hər bir qapıcığın kənarlarına dövrəmə mirvariləl düzülmüşdür. Hər bir apıcığın bayır səhinə rəqəmli brilliant çələng vurulmuşdur. Hə çələnglərdə hək olunmuş rəqəmlər birlikdə, “1893” onun hazırlanma ilini göstərir. Oval qapıcıqların yanlarında rəmzlər həkk olunmuşdur. Hər oval qapıcıq fil dişi sümüyündən hazırlanmış miniatürlərə açılır. Bu miniatürlərdə Böyük Knyaz Qriqori Aleksandroviçin yaşamış olduğu Qafqaz Abastumani sarayından təsvirlər həkk olunmuşdur. Yumurtanın baş tərəfindəki yuxarı səthində portret brilliantının altındakı miniatürdə isə Böyük Knyaz Qriqori Aleksandroviç təsvir dilmişdir. Portret brilliantının dövrəsindəki xırda brillianlarınhər birləri qızılgül formasında cilalanmışdırlar.
Sürprizi
Qafqaz Faberje yumurtasının sürprizi itirilmişdir. Onun mövcudluğunu təsdiqləyən heç bir sənəd də tapılmamışdır.
Taleyi
İnqilabdan sonra 1917 ci ildə müsadirə olunaraq Kremlin silah palatasına verilmişdir. 1930 cu ildə isə Armand Hammer tərəfindən satın alınmışdır. Sonralar 1959 cü ildə Matilda Geddings Qrey ərəfindən alınmışdır. 1972 ci ildən isə Matilda Geddings Qrey fonduna keçmişdir. . Halhazırda Nyu-Yorkun Metropoliten muzeyində sərgilənməkdədir.
Məmmədhüseyn Əsədov
Həyatı
Məmmədhüseyn Əsədov 1899-cu ildə Həştərxanda anadan olub (rusca: Астрахань). 19 yaşında olarkən Qızıl Ordunun Xüsusi təyinatlı hərbi hissəsində qulluq etməyə başlayır. Böyük Vətən müharibəsi başlayanda əməliyyat şəraitini yaxşı bildiyi, bir neçə dildə sərbəst danışdığı üçün və geniş kəşfiyyat imkanları olduğuna görə Əsədovu Baş kəşfiyyat idarəsi tərəfindən İrana işləməyə göndərilir.
Əsas iş istiqaməti isə ingilis və alman kəşfiyyatına qarşı əməliyyatların təşkilindən ibarət olub. Uzun müddət kəşfiyyat orqanlarında çalışmış Məmmədhüseyn Əsədovun əvəzsiz xidmətlərdən biri də "Tehran 43" əməliyyatının iştirakçısı olmaqdır.
1943-cü ildə İran antihitler koalisiyası rəhbərlərinin danışıqları üçün ən məqbul yer kimi seçilir. Bu, Stalinin təklifi idi. Konfransa hazırlıq tam məxfi şəraitdə aparılırdı. Bu barədə xəbəri olanlardan biri də Məmmədhüseyn Əsədov idi. Müttəfiqlər hətta İran tərəfini təhlükəsizlik baxımından xəbərdar etmirdilər. Konfransın başlamasına 6 gün qalmış, yəni 22 noyabr 1943-cü ildə İran tərəfinə məlumat verildi.
thumb
Noyabrın 24-də Baş komandanlığın üzvü, Baş qərargah rəisi SSRİ marşalı Aleksandr Vasilyevski gecə Astaraya gəlir və onu Məmmədhüseyn Əsədov qarşılayır. Həmin gün gecə saat 4-ə qədər Astarada Məmmədhüseynin evində qalan marşal Vasilyevski 2 saatdan sonra Əsədovla bir yerdə İrana gedir. Marşalın gəlməsində əsas məqsəd liderlərin görüşü vaxtı qoşun hissələrini təlimatlandırmaq və bir daha Stalinin göstərişi ilə təhlükəsizlik məsələlərini yoxlamaq idi. Noyabrın 26-da Stalin Tehrana gəlir və təyyarəsi Kale-morqe hərbi aerodromuna enir.
Noyabrın 28-də konfrans baş tutur. Həmin vaxt Almaniya kəşfiyyatının dövlət başçılarına qarşı edəcəkləri sui-qəsd və terror aktı haqqında eyni zamanda Məmmədhüseyn Əsədova məlumat verilir və o da öz növbəsində, təcili olaraq bu məlumatı rəhbərliyə məruzə edir. Vaxtında verilmiş məlumat nəticəsində planlaşdırılmış sui-qəsdin qarşısı çox peşəkarcasına alınır.
İlk dəfə bu sui-qəsdlə bağlı geniş ictimaiyyətə mətbuat konfransı vaxtı 17 dekabr 1943-cü ildə ABŞ Prezidenti F.Ruzvelt məlumat verir.
Bu sui-qəsdin qarşısının alınmasında müstəsna rolu olmuş Məmmədhüseyn Əsədov iki mükafatla - "Lenin" ordeni və "Qırmızı ulduz" ordeni ilə təltif edilir.
Xatirəsi
2020-ci ildə Böyük Vətən müharibəsinin 75 illiyi münasibətilə Məmmədhüseyn Əsədovun həyat yolu, peşəkarlığı və müharibədəki qəhrəmanlıqlarından bəhs edən "Azərbaycanlı kəşfiyyatçı və "Tehran-43" konfransı" kitabı nəşr olunub.
Qırışıqlıq epoxası
Qırışıqlıq epoxası- qırışıq əmələgəlmə və eləcə də dağəmələgəlmə və qranitoidli in-truziv maqmatizm proseslərinin güclənmə epoxası. Q. e.-da struktur planın əsaslı surətdə yenidən qurul¬ması və qırışıqlıq sistemi və ya vilayətlərin inkişafında müəyyən dönüş baş verir.
Sükan hidrogücləndiricisi
thumb|300px|[[Nissan Avenir, hidrogücləndiricisi 1 — maye qabı 2 — nasos 3 — sükan darağı 4 — hidrogücləndiricinin gövdəsi]] thumb|İzləyici ötürmə. Yuxarıdan mayeni tənzimləyən ventil göstərilir. Aşağıda ikitərəfli güc silindrini görmək olar.
Sükan hidrogücləndiricisi - sükan idarə mexanizminin tərkib hissəi olub, avtomobilin hidravlik sistemi vasitəsilə hərəkət zamanı avtomobilin idarə olunmasını asanlaşdırır və əksəlaqəni saxlayaraq verilmiş trayektoriya üzrə hərəkətin stabilliyini təmin edir.
Sükan hidrogücləndiricisi elə quraşdırılmışdır ki, onun sıradan çıxması zamanı sükanın idarə edilməsi pozulmayır, bu halda sükan sadəcə ağır işləyir.
Quruluşu
Hidrogücləndirici özündə qapalı hidravlik sistemi təsvir edir. Buraya nasos, təzyiq tənzimləyicisi, hidravlik maye qabı, ventili və hidrosilindri idarəedən siistem daxildirlər. Avtomobilin mühərrikindən hərəkət alan nasos, mayeni lazımi səviyyədə saxlayan təzyiq tənzimləyicisi və maye qabı hidrogücləndiricidə təzyiq meyillənməsini stabilləşdirməyə xidmət edir.
İkitərəfli gücləndirici hidrosilindr müasir avtomobillrdə adətən sükanın idarə sistemindəki darağa birləşdirilir və onun hərəkətinə güc verir. Ventil sükan valına bərkidilir və ona düşən momentə uyğun reaksiya verir. Sükanın dönmə hərəkətini ventilin işləməsinə çevirmək üçün çoxlu sayda üsullar mövcuddur. Bunların əksəriyyəti valda hərəkətli hissənin yerləşdirilməsinə əsaslanır. Müasir avtomobillərdə valın hərəkətli hissəsi rolunu torsion oynayır. Torsion valın üzərinə yayla sıxılır. Ona güc düşdükdə o dönməyə çalışır və ventili açır. Oxboyu hərəkəti icra edən üsul da tətbiq olunur. Burada fırlanma hərəkəti ventilin itələyicisinin düzxəttli yerdəyişməsinə çevrilir.
Viçuqa
Viçuqa — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər, İvanovo vilayətinə daxildir.
Sirenia (musiqi qrupu)
Sirenia — 2001-ci ildə yaradılan Norveç metal musiqi qrupu.
Haqqında
Tristania qrupunun gitaristi və bəstəkarı Morten Veland fərdi səbəblərdən ötəri qrupdan ayrıldıqdan sonra tamamilə istədiyi tərzdə musiqi yarada bilmək üçün Kristian Gundersen ilə birlikdə 2001-ci ildə Sirenia qrupunu yaratmışdır. Morten ilk olaraq Tristaniada ikən birlikdə çalışdığı Napalm Records ilə yeni qrupu üçün də razılaşdı. Noyabr ayında albomları üçün doqquz parçanı doldurmaq üçün studiyaya girən iki nəfərlik qrupa qadın vokalı üçün Fabienne Gondamin qatıldı.2002-ci ildə qrupun ilk və debüt studio "At Sixes and Sevens" adlı albomları buraxıldı. Albomdan sonra qrup 2002 və 2003-cü illər boyunca konsertlərdə və festivallarda iştirak etmişdir. 2003-cü ildə vokalda dəyişiklik olaraq Henriette Bordvik qatıldı və 2004-cü ildə "At Sixes and Sevens" adlı ikinci studio albomu buraxıldı. Bu albomda daha çox simfonik metal və qotik metal üslubunda olsa da mahnılar sakit temptə ifa edilmişdir. Qrupun qadın vokalisti Henriette Bordvik ilə birlik də qrup 2004-cü ildə "Sirenian Shores" adlı EP, 2007-ci ildə "Nine Destinies and a Downfall" adlı studio albomu və 2007-ci ildə isə "My Mind's Eye" adlı siqnl buraxılmışdır. Daha sonra qrupda 2008-ci ildə yenidən vokalda dəyişiklik olaraq Ailyn qatıldı. Ailyn, Sirenia qrupu üçün vokalist olaraq 500 qadın müraciət etsə də, bunu Ailyn qazanmışdır və qrupa daxil olmuşdur. Ailyn ilə birgə qrup 2009-cu ildə "The 13th Floor" adlı albom buraxıldı.
Ceyms Fenimor Kuper
Ceyms Fenimor Kuper (15 sentyabr 1789 - 14 sentyabr 1851) — məşhur Amerika yazıçısı. Amerika romantizminin ilk görkəmli nümayəndələrindən biri olan Ceyms təkcə öz vətənində deyil, eləcə də dünyanın bir çox ölkələrində yaxşı tanınır. Macəra romanlarının və ovçu Natti (Nataniel) Bamponun sərgüzəştləri haqqında çoxsaylı əsərlərin müəllifidir. Həmin seriyadan olan "Sonuncu mogikan" əsəri onun yaradıcılığının zirvəsi hesab olunur.
Kuperədək Amerika...
...İstiqlaliyyət uğrunda gedən müharibədə xalq kütlələri böyük qəhrəmanlıq göstərmiş, onların sayəsində qazanılan qələbədən isə iri torpaq və sənaye sahibləri öz mənafeləri üçün istifadə etmişdilər. Amerika burjua inqilabı torpaq və quldurluq məsələlərini heç də mübarizəyə qoşulanların arzuladıqları kimi həll edə bilməmişdi. Azadlıq, bərabərlik və torpaq gözləyən sadə amerikalılar aldadılmışdılar.
Amerika romantizmini yaradan səbəblərdən biri bu idi. Doğrudan da, Vaşinqton İrvinq və Fenimor Kuper kimi ilk romantiklərin əsərlərində kapitalist qayda-qanunlarının insafsızlığı və qəddarlığı, iri sənaye sahiblərinin, maliyyəçilərin, plantasiyaçıların xalqı soymağa can atmalarından narazı qalanların əfval-ruhiyyəsi əks olunurdu. Kuperin maarifçilik ideyaları ilə silahlanan romanlarının qəhrəmanları, təsadüfi deyil ki, "mədəni mərkəzlər"-dən uzaqlaşıb romantik aləmlərdə - Amerikanın Qərb sərhədlərində, Avropadan gələnlərin yerləşdiyi ərazilərlə hindi qəbilələrinə məxsus torpaqlarda məskən salır, gəlmələrlə yerliləri barışdırmağa, vahid Amerika yaratmağa çalışırdılar...
Həyatı
Ceyms Fenimor Kuper 1789-cu il sentyabrın 15-də Amerikanın Nyu-Cersi ştatının Berlinqton şəhərində, varlı ailədə anadan olmuşdur. Onun atası Uilyam Kuper iri torpaq sahibkarı olsa da, uzun müddət məhkəmədə hakim vəzifəsində çalışmış, ədəbiyyata, sənətə yüksək qiymət vermişdir. Ona görə də yaşadığı şəhər (Kuperstaun) sonralar onun adını daşımışdır. O, yazıçı və şairləri tez-tez evinə dəvət edirmiş. Qonaqların ədəbiyyata dair söhbətləri hələ uşaqlıqdan Ceymsin qəlbində yazıçılığa maraq oyadır.
Ceyms ilk təhsilini "Akdemiya" adlanan kütləvi kənd məktəbində almışdır. Təhsilini davam etdirmək üçün valideynləri onu Nyu-York ştatının mərkəzi olan Olbani şəhərinə göndərirlər. Burada o, latın dilini öyrənir, antik Roma şairi Vergilinin şerlərini əzbərləyir və çoxlu mütaliə edirdi. Ceyms Amerika və İngilis yazıçılarının romanlarını oxuyur, dram əsərləri və şerlərlə maraqlanır. O, hətta iqtisadiyyata, fəlsəfəyə, kənd təsərüffatına və din tarixinə aid elmi əsərləri də öyrənir. 1803-cü ildə Ceyms Yel kollecinə daxil olmuşdur. Başqa tələbə yoldaşlarından yaşca xeyli kiçik olmasına baxmayaraq, o öz biliyinə görə onlardan xeyli üstün idi. O, burada darıxır, tez-tez kollecin daxili qaydalarını pozur və şıltaqlıq edirdi. Elə buna görə də onu məktəbsən çıxarırlar. Atası bir müddət oğluna evdə təhsil verir, ancaq o, oxumağa elə də meyl göstərmirdi. Oğlunun özünü bu sayaq aparması atasını narahat edir və onu adi dənizçi kimi Avropaya gedən bir ticarət gəmisinə verir. Bu gəmidə bir il xidmət edən Ceymsin "ağlı başına gəlir", nizam-intizamlı olur və ağır dənizçilik sənətində səriştə qazanır. Sonra o, bit müddət hərbi gəmilərdə xidmət edir. Ona bir müddət sahildə qalıb gözətçi gəmisi üçün matros toplamaq tapşırılır. Elə bu vaxt - 1810-cu ildə Ceyms on səkkiz yaşlı gözəl Süzan Delansi ilə tanış olur və onlar 1811-ci ildə evlənirlər.
Atasından kifayət qədər miras qaldığından C.F.Kuper dənizçilik peşəsindən imtina edir və bundan sonrakı dövrdə kənddə yaşayaraq təsərüffatla məşğul olmaq qərarına gəlir. İlk vaxtlar onlar Süzana miras qalmış və Nyu-York yaxınlığında yerləşən Mamorenek adlı bir kənddə yaşayırlar, sonra isə tezliklə Kuperstauna köçmək haqqında fikirləşirlər. Kuper Osteqo gölünün qərb sahilində bir torpaq sahəsi alır, bir müddət burada özünə daşdan böyük bir ev tikir və kənd təsərüffatı işləri ilə məşğul olur.
Yaradıcılığı
"Yeni Dünya"da ingilis müstəmləkəçiliyinin dönüş mərhələsi sayılan milli istiqlaliyyət uğrunda müharibə (1776-1783) qitədə böyük bir dövlətin - Amerika Birləşmiş Ştatlarının yaranması ilə nəticələnmişdir. Bu hadisədən altı il sonra dünyaya gəlməsinə baxmayaraq, Kuperin yaradıcılığında müharibə ən aparıcı mövzuya çevrilmişdi ki, bu da səbəbsiz deyildi. Kuperlər ailəsi müharibə illərinin xatirəsini uzun illər unuda bilməmişdilər. Tez-tez qohumları, tanışları (onların əksəriyyəti müharibədə iştirak etmişdi) malikanənin qonaq otağına toplaşıb, qanlı günlərdə Amerika torpaqlarına vurulan ağır yaralardan danışardılar. Uşaqlığında hadisələri beləcə, şahidlərin öz dilindən eşidən Fenimor böyüyəndən sonra müharibə illərinin tarixçisinə çevrildi. Milli Amerika ədəbiyyatının ilk qiymətli nümunələrini yaradan Kuper məhsuldar yazıçılardan olmuşdur. Tədqiqatçılar onun yaradıcılığını üç dövrə bölürlər: Birinci dövrdə (1821-1826) "Casus", "Losman", "Pionerlər", "Sonuncu Mogikan"; İkinci dövrdə (1826-1833) "İgid", "Heydenmauer", "Cəllad"; Üçüncü dövrdə (1833-1850) "Evə", "Evdə", "Mogikanlar", "Ləpirçi", "Vəhşi heyvan ovçusu" əsərləri yaranmışdır.
C.F.Kuper əvvəlcə kiçik tarixçələr, sonralar isə Qərbi Avropa yazıçılarının təsiri altında ilk romanlarını yazmağa başlayır. İlk romanı olan "Ehtiyat" heç bir uğur qazanmamasına baxmayaraq, bu gənc yazıçı həvəsdən düşmür və yeni əsər "Casus" romanı üzərində işləyir. Müəllifin fikrincə, bu əsl Amerika romanı olmalı idi. Doğrudan da o dövrə qədər Yeni Dünyada yaranan bədii əsərlər daha çox Avropa ədəbiyyatlarının, xüsusilə, ingilis ədəbiyyatının təsiri altında yazıldığından, onlarda milli xüsusiyyətlər çox az idi. Digər tərəfdən də hələ Amerika xalqı heç də düz-əməlli formalaşmamışdı. Bunu çox yaxşı dərk edən Kuper məhz milli Amerika ədəbiyyatını yaratmağa çalışır.
"Casus" romanının uğurlarından sonra Kuper daha böyük həvəslə milli Amerika romanları yazmaq qərarına gəlir və "Pionerlər" adlı əsəri üzərində işləyir. İlk dəfə olaraq bu romanın səhifələrində sonradan Dəri Corab, Vəhşi heyvan ovçusu, Şahingöz, Uzun Karabin və Ləpirçi ləqəbləri ilə tanınacaq "ağ adam" Nataniel (Natti) Bamponun və onun "qırmızı dərili" hindu dostları Çinqaçkuk, onun oğlu Unkas göründü.
"Pionerlər" romanı çap olunandan bir il sonra dəniz mövzusuna həsr etdiyi ilk romanını - "Losman" əsərini yazır. Valter Skotun "Pirat" (Dəniz qulduru) romanı çapdan çıxandan sonra C.F.Kuper bu məşhur ingilis tarixi roman ustası ilə yarışa girmək qərarına gəlir və dəniz mövzusunda bu əsərini yazır.
Boston uğrunda müharibə mövzusu da o dövrdə çox populyar idi və Kuper bu mövzuda ingilis zadəganlarının həyatından bəhs edən "Layonel Lankoli" romanını yazmışdır.
Kuper 1826-1833-cü illərdə Avropaya səyahətə çıxmış, Fransanı, İtalyanı və Almaniyanı gəzmiş, 1830-cu il "İyul İnqilabı"-nın şahidi olmuş, vətənə qayıdandan sonra "Amerikanın Avropa qeydləri" adlı publisistik əsərini qələmə almışdır. Avropa səyahəti yazıçının dünyagörüşünü dəyişmiş və onu Amerika hadisələrinə düzgün qiymət verməyə sövq etmişdir.
Kuper uşaqlıqdan haqsızlıqlara qarşı barışmaz olmuşdur. Gözləri önündə hindilərə məxsus torpaq sahələri hərraca qoyulanda, siyasi avanturistlər cəzasız qalanda, müstəmləkəçilər yerli əhali ilə qəddarcasına rəftar edəndə o kədərlənmiş, qəlbində yaşadığı quruluşa nifrət oyanmışdır. Avropa səyahətindən sonra "Mədəni Amerikada" törənən haqsızlıqlara daha kəskin etirazını bildirmiş və 1835-ci ildə "Mogikanlar" adlı alleqorik satirasını yazmışdır. Yazıçı bu original romanında Amerika həyatının xarakterik cizgilərini mahir rəssam fırçası ilə çəkməyə nail olmuşdur. Yazıçının digər romanlarında da sosial həyatın eybəcərlikləri açılıb göstərilirdi. Bu əsərləri oxuyan Amerika "Vətənpərvərləri" özlərini təhqir olunmuş hesab etmiş və cəmiyyətə guya böhtan atdığına görə Kuperi məhkəməyə vermişdilər. Amerikalılar bundan sonra uzun müddət Kuperlə barışa bilməmişlər. Məşhur tarixi romanları çap olunandan, şöhrəti bütün dünyaya yayılandan sonra belə o, müasirlərinin haqsız hücumlarına məruz qalmışdır. Belə ki, Atlantik okeanının o biri sahilində, Avropada Kuperin adını Valter Skotla, Balzakla, hətta Şekspirlə yanaşı çəkirdilər, vətənində isə ona töhmətlər yağdırırdılar. Görkəmli Amerika yazıçısı German Mervilin sözləri ilə deyilərsə, "müasirləri sadəürəkli adamın, böyük insanın yaradıcılığını düzgün qiymətləndirə bilməmişdilər".
Dəri Corab
Kuperin bədii yaradıcılığında əsas yeri Dəri Corab daqqında romanlar silsiləsi təşkil edir. Kuper sanki ona görə dünyaya gəlmişdi ki, hindi mövzusunu böyük ədəbiyyata gətirsin. O, hindiların həyat və məişətini, inam və etiqadlarını diqqətlə öyrənmişdir. Onların folkloru Kuper üçün mənəvi qida mənbəyi olmuşdur. Hindilərin şifahi xalq ədəbiyyatının təsiri məhz Dəri Corab haqqında romanlar silsiləsində daha qabarıq nəzərə çarpır.
Kuper Natti Bampoya həsr olunan epopeya üzərində qısa fasilələrlə on səkkiz il işləmişdir.
Dəri Corab haqqında romanlar silsiləsinə beş əsər ("Pionerlər", "Sonuncu Mogikan", "Ləpirçi", "Preriya", "Vəhşi heyvan ovçusu") daxildir. Bunlar dünya ədəbiyyatı xəzinəsində "Pentalogiya" adı ilə tanınır.
Pentalogiyanın birinci romanı "Pionerlər"-də hadisələr unudulmuş Templtaun şəhərində cərəyan edir. Bu şəhər Avropanın müxtəlif ölkələrindən köçən ailələri qoynuna almışdı. Burada "Vəhşi Amerika" ilə "Mədəni Avropa" qarşı-qarşıya dayanmışdır. Vəhşi sayılan hindilər idi, mədəni sayılan isə avropalılar. Ağdərili müstəmləkəçilər məhz bu prinsip əsasında hindi qəbilələrinə basqınlar edir, onların kökünü kəsməyə can atırdılar.
Kuper "Pentalogiya"-ya daxil olan romanlarındakı hadisələri də məhz bu konflikt üzərində qurmuşdur.
Amerikanın dramatik və faciəli dövrünü əks etdirən Kuper bəzən qəhrəmanlarını ideallaşdıraraq qeyd edir ki, "Unkas mogikanların sonuncu nümayəndəsidirsə, Bampo da axrıncı Pionerdir". Yazıçı Dəri Corabın və onun sadiq dostlarının macəralarını romantik boyalarla təsvir etdiyi halda, Amerikanın müstəmləkəyə çevrilməsini real cizgilərlə göstərir.
Natti Bampo obrazı
Kuper "Pentalogiya"-ya daxil olan romanlarındakı hadisələri də məhz bu konflikt üzərində qurmuşdur. Xeyirxah Natti Bampo və onun köhnə dostu hindi Çinqaçkukla gecə-gündüz qazanc əldə etməyə çalışan tamahkar insanlar arasında toqquşma baş verir. Məşhur rus yazıçısı Maksim Qorki Natti Bampo obrazının faciəli taleyi və ictimai mənası barədə yazırdı ki, "özünün saf və düzgün fikirləri, cəsarətli işləri ilə hər yerdə oxucuların rəğbətini qazanmışdır. Yeni Dünyanın meşə və səhralarının tədqiqatçısı olan bu adam həmin səhra və meşəliklərdə insanlar üçün yollar salmışdı. Sonradan onlar Bamponu bir cani kimi mühakimə edirlər. Çünki Bampo onların mənfəətini güdən qanunları pozmuşdu... O, bütün həyatı boyu vəhşi adamlar arasında mədəniyyət yaymaq üçün böyük coğrafi miqyasda fədakarcasına çalışmışdı. Axırda isə özünün ilk dəfə cığır açıb yaydığı həmin mədəniyyətin törətdiyi şəraitdə yaşamaq haqqında sahib ola bilməmişdir".
Nataniel Bampo cəsarət, mərdlik, dosta sədaqət, nəciblik və namusluluq kimi gözəl insani keyfiyyətləri özündə təcəssüm edir. O, "göyərçin ürəyinə və şir sinəsinə" (V.Belinski) malik insan idi. Natti Bampo "işgüzar gəlmələrin" Amerikanın füsunkar təbiəti və əsil sakinləri üzərində zor işlətmələrinə göz yuma bilmirdi. Cavanlığında o, özü də haqsızlığın acısını dadmış, böhtanlara məruz qalmışdır. Ona görə də şəhərdən və insanlardan üz döndərib geniş çöllərə pənah aparmışdı.
Natti Bampo incidilənlərin, var-yoxdan çıxarılanların müdafiəçisi və xilaskarıdır. O, geniş düzənlərin yazılmamış təmiz qanunlarının qoruyucusu və bəroaçısıdır. Yaxın dostları və tərəfdarları Çinqaçkuk — Böyük İlan, onun igid oğlu, mogikan nəslinin axrıncı nümayəndəsi Unkas da sədaqətli və səmimi olub məqsəd uğrunda mübarizədə ardıcıldılar.
Kuper hətta öz qəhrəmanını "tərkidünya filosof" adlandırır. Lakin Natti Bampo o adamlardan qaçır ki, onlar qəddarlıqdan, tamahkarlıqdan və xəyanətkarlıqdan yaxa qurtara bilmirlər. Dostlarından isə Bampo heç vaxt uzaq gəzmir, əksinə onların yolunda canından keçməyə hazırdır. O, ömrünün sonunadək Con Mogikandan, Unkasdan ayrılmır. "Preriya" romanından da göründüyü kimi, Natti Bampo hindilərin və ağdərili həmfikirlərinin əhatəsində olur. Doğrudur, o vaxtilə ailə həyatı qurmadığından özündən sonra adını daşıyacaq heç kimi olmur. Dostları isə xatirəsini uzun müddət yaşadırlar. Adına nəğmələr qoşurlar.
Pionerlər
Müəllif bu romanı yazarkən heç özü də bilmirdi ki, bu əsərin mövzusu gələcəkdə onun yazacağı və beş romandan ibarət olacaq "Dəri Corab" pentalogiyasının əsasını təşkil edəcəkdir. 1823-cü ildə Amerikanın və İngiltərənin kitab bazarına daxil olan "Pionerlər" romanı o dəqiqə satılıb qurtarır.
Romanda hadisələr unudulmuş Templtaun şəhərində cərəyan edir.
Sonuncu Mogikan
Amerika hindularının həyatına böyük maraq göstərən C.F.Kuper bu romanda Nataniel Bampo ilə yanaşı, cəsur, mərd, igid hindu obrazlarına xüsusi yer ayırır. Belə ki, bu əsərdə başdan-başa romantik səciyyə daşıyan hindu aləminin arxada qalması, ayrı-ayrı hindu qəbilələrinin (delavarlar, quronlar və s.) bir-biri ilə və Amerikada hökmranlıq etmək uğrunda mübarizə aparan ingilis və fransız ordularının öz aralarında müharibə etmələri, nəhayət bütün bu tarixi və siyasi hadisələrin fonunda ağdərili Şahingözün (Natti Bamponun) və onun qırmızıdərili dostu hindu Çinqaçkukun, onun oğlu Unkasın, polkovnik Munronun, onun qızları Alisa və Koranın, mayor Dunkanın və bir sıra başqa qəhrəmanların həyatı və onların başlarına gələn macəralar təsvir olunmuşdur. Natti Bampo igid mogikan dostları — Çinqaçkuk və Unkasla birlikdə Munro bacılarını düşmən quron hindularının (Bic Tülkü) əsirliyindən xilas edir. Doğrudur, bu zaman Unkas və Kora həlak olurlar. Müəllif Unkası sonuncu mogikan adlandırır. Çünki artıq heç kim bu qəbilənin nəslini davam etdirməyəcəkdir. Müəllif bu romanda yeni torpaqlar ələ keçirməyə çalışan ingilis və fransız müstəmləkəçilərinin mübarizəsini və bu mübarizədə şəxsən iştirak edən Şahingözün başına gələn macəraları xüsusi romantik üslubda, ancaq müəyyən realist təsvirlərlə qələmə almışdır. Bu romanda eyni zamanda müxtəlif hindu qəbilələrinin də öz aralarında apardıqları ölüm-dirim mübarizəsi böyük sənətkarlıqla təsvir edilmişdir.
Romanları
thumb|Excursion in Italy, 1838
Casus
C.F.Kuper "Casus" romanı ilə dünyaya əsl Amerikanı tanıtdı. Amerika romantik ədəbiyyatının ilk nümunələri yarandıqca bu ədəbiyyatın milli özünəməxsusluqları da yaranmağa başladı. N.Hotorn, V.İrvinq, E.A.Po, H.Lonqfello və G.Melvillə birgə dünya ədəbiyyatı tarixində xüsusi yeri və çəkisi olan Amerika romantizm ədəbiyyatını yaradan Kuperin bədii yaradıcılığı demək olar ki, bu əsərlə başlanır.
Zəlimxan Yandarbiyev
Zəlimxan Əbdülmüslüm oğlu Yandarbiyev (Яндарбин Абдулмуслиман-кIант Зелимхан Yandarbin Abdulmusliman-khant Zelimxan, Зелимхан Абдулмуслимович Яндарбиев; ) — Çeçenistan İçkeriya Respublikasının 1996-1997-ci illərdəki prezidenti, yazıçı. Yandarbiyev 2004-cü ildə Qətər Respublikasının paytaxtı Doha şəhərində sui-qəsd nəticəsində öldürülmüşdür.
Ceyms Fenimor Kuper
Casus
Amerika getdikcə inkişaf edir, bir dövlət kimi formalaşır, onun iqtisadiyyatı güclənir, ticarət əlaqələri genişlənir, hərbi qüvvələri və donanması yaranır. Bütün bu proseslər "Casus" romanının yaranması üçün bir zəmin olmuşdur...
Zəlimxan Yandarbiyev
Həyatı
Əvvəlcə ədəbiyyatşünas alim, şair və uşaq ədəbiyyatı yazarı Yandarbiyev Sovet İttifaqı dağılmağa başladıqda çeçen millətçi hərəkatının lideri oldu. 1989-cu ilin iyulunda Qafqaz etnik qruplarının "Rus imperializminə" qarşı birliyini təbliğ edən dünyəvi demokratik bir partiya olan Bart (Birlik) Partiyasını qurdu. 1990-cı ilin mayında müstəqil Çeçenistana bağlı olan ilk çeçen siyasi partiyası olan Vaynax Demokratik Partiyasını (VDP) qurdu və rəhbərlik etdi. VDP Çeçenistanın Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasından müstəqilliyini elan etməsindən sonra parçalanana qədər həm çeçen, həm də inquşları təmsil edirdi.
1990-cı ilin noyabrında Cövhər Dudayevin rəhbərlik etdiyi və Sovet dövründəki rəhbərliyi devirən Çeçen Xalqının Ümummilli Konqresinin sədr müavini oldu. Dudayevlə birlikdə inquş liderlər ilə Çeçen-İnquş respublikasını ikiyə bölən müqavilə imzaladı. Yandarbiyev birinci Çeçenistan parlamentində 1991-1993-cü illərdə media komitəsinə rəhbərlik etmişdir. 1993-cü ilin aprel ayında Dudayev tərəfindən İçkeria vitse-prezidenti təyin edildi.
Ceyms Fenimor Kuper
Casus
Yazıçının bəzi tədqiqatçıları bu əsərin müəyyən qədər avtobioqrafik səciyyə daşıdğını da iddia edirdilər. Daha doğrusu, onların fikrincə əsərin bəzi qəhrəmanları onun arvadı Süzanın yaxın qohumlarının prototipləri olmuşdur. Həqiqətən də əsərin bir sıra qəhrəmanlarının prototiplərini Ceyms hələ gənclik illərindən etibarən yaxşı tanıyırdı. Onların bəziləri müstəqillik uğrunda müharibənin iştirakçıları olmuşdur. Belə qəhrəmanlardan biri də vaxtilə bu müharibələrdə iştirak etmiş, sonra istefaya çıxaraq Kuperin malikanəsinin yaxınlığında yerləşən Vetçesderdə öz fermasında yaşayan Con Cey olmuşdur. Kuper tez-tez bu müharibə qəhrəmanına baş çəkər, onun bu müharibə və Amerikanın o dövrkü siyasi həyatı haqqında söhbətlərinə diqqətlə qulaq asardı...
Zəlimxan Yandarbiyev
Həyatı
1996-cı ilin aprelində sələfi Cövhər Dudayevin öldürülməsindən sonra respublikanın müvəqqəti prezident vəzifəsini icra etdi. 1996-cı il mayın sonlarında Yandarbiyev Rusiya Prezidenti Boris Yeltsin və Rusiya Baş naziri Viktor Çernomırdin ilə Kremldəki sülh danışıqları üçün bir araya gələn bir çeçen heyətinə rəhbərlik etdi, nəticədə 27 may 1996-cı ildə atəşkəs sazişi imzalandı.
Ceyms Fenimor Kuper
Losman
Valter Skotun "Pirat" (Dəniz qulduru) romanı çapdan çıxandan sonra C.F.Kuper bu məşhur ingilis tarixi roman ustası ilə yarışa girmək qərarına gəlir və dəniz mövzusunda bu əsərini yazır. Meşə dünyası kimi, dəniz aləminə də yaxından bələd olan, gəncliyinin bir neçə ilini fırtınalı dənizlərdə keçirən Kuperin "Losman" romanında da dramatik səhnələr, dənizçilərin ağır həyatı və dənizin rəngarəng görüntüləri təsvir edilmişdir. Bu əsər də obrazların təbiiliyi və reallığı ilə diqqəti cəlb edir.
Zəlimxan Yandarbiyev
Həyatı
1997-ci ildə Moskvada Rusiya-Çeçen Sülh Müqaviləsi imzalanarkən Yandarbiyev məşhur rus həmkarı Prezident Yeltsini suveren dövlətin başçısı kimi qəbul edildiyini göstərmək üçün danışıqlar masasında oturacaqlarını dəyişdirməyə məcbur etdi. Yandarbiyev 1997-ci ilin fevralında Çeçenistanda keçirilmiş prezident seçkilərində iştirak etdi, lakin 10% səs toplayaraq çeçen separatçılarının ən yüksək rütbəli hərbi lideri, general Aslan Masxadova məğlub oldu və Şamil Basayevin ardınca üçüncü yerə çıxdı. Masxadovla birlikdə Yandarbiyev Moskvada "davamlı" sülh müqaviləsinin imzalanmasında iştirak etdi. Ancaq bir il sonra Yandarbiyevin Masxadova qarşı sui-qəsd cəhdində günahlandırılması iki çeçen liderin arasını vurdu. 1998-ci ilin sentyabrında Masxadov Yandarbiyevi açıq şəkildə tənqid etdi, onu "vəhhabilik" İslam ekstremist fəlsəfəsini idxal etməkdə və hökumət əleyhinə çıxışlar və ictimai toplantıları, habelə qanunsuz silahlı dəstələrin təşkilində, "dövlət əleyhinə fəaliyyət"-də məsuliyyət daşımaqda ittiham etdi. Bundan sonra Yandarbiyev Masxadovun hakimiyyətinə qarşı sərt islamçı müxalifət ilə birləşdi.
1999-cu ilin avqust-sentyabr aylarında Yandarbiyevin rəhbərliyi altındakı İslam Beynəlxalq Birliyinin İslamçı partizanları koalisiyasının qonşu Dağıstan Respublikasına hücum etməsi onu əməliyyatın əsas fiquruna çevirdi. İkinci Çeçenistan müharibəsinin əvvəlində Yandarbiyev xaricə - Əfqanıstana, Pakistana və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinə getdi və nəticədə 1999-cu ildə Qətərdə məskunlaşdı, burada Çeçen davası üçün müsəlman dəstəyini almaq istədi.
Ceyms Fenimor Kuper
Losman
"Losman" romanında bəhs olunan məhəbbət tarixçəsinin başlıca iştirakçıları "Ariel" gəmisinin gənc kapitanı Dik Barnsteybl və leytnant Qrifitdir. Romanın baş qəhrəmanı isə həyatı sirlərlə dolu olan Losman Qreydir.
Zəlimxan Yandarbiyev
Həyatı
Yandarbiyevin 2002-ci ilin oktyabrında Moskva teatrına olan hücumda əli olduğu bilindikdən sonra o, İnterpolun ən çox axtarılan siyahısına salındı ​​və Rusiya 2003-cü ilin fevralında Yandarbiyevi böyük beynəlxalq terrorçu və Əl-Qaidənin dəstəklədiyi çeçen müqavimət hərəkatının maliyyəçisi adlandıraraq, dəfələrlə ekstradisiya ilə bağlı tələblər irəli sürdü. O, 2003-cü ilin iyununda onun adı BMT Təhlükəsizlik Şurasının Əl-Qaidə və Taliban Sanksiyaları Komitəsinin Əl-Qaidə ilə əlaqəli şübhəlilərin qara siyahısına əlavə edildi. Yandarbiyev Dubrovka faciəsində əli olan radikal çeçen fraksiyası Xüsusi Məqsədli İslam Alayını dəstəkləmək üçün Fars körfəzindəki ərəb dövlətlərindən fondlarının maliyyələşdirilməsində əsas rol oynamışdı.. 2004-cü ilin yanvar ayında o, BBC Four tərəfindən çəkilən "Cənnət Qoxusu" sənədli filmi üçün Qətərdə geniş müsahibə verdi, burada rejissorlar onu "çeçenlərin mənəvi lideri və cihad yolundakı şair" adlandırdılar.
Ceyms Fenimor Kuper
Losman
Bu romanın qəhrəmanları təbiət qüvvələri — tufanlar, fırtınalar və insanlarla ölüm-dirim mübarizəsi aparırlar, hərçənd ki, bu mübarizə onlara baha başa gəlir — düşmən topunun mərmisi kapitanın həyatına son qoyur, bir çox igid dənizçilər həlak olur, ancaq Barnsteybl və Qriffit öz nişanlıları ilə sağ-salamat vətənə qayıdırlar.
Zəlimxan Yandarbiyev
Sui-qəsd
13 fevral 2004-cü ildə Qətərin paytaxtı Dohada Zəlimxan Yandarbiyev öz maşınına atılan bomba ilə öldürüldü. Yandarbiyev ağır yaralandı və xəstəxanada öldü. 13 yaşlı oğlu Davud da ağır yaralandı. Bəzi xəbərlərdə onun iki cangüdəninin öldürüldüyü bildirilirdi, lakin bu təsdiqlənmədi.
İlk başda partlayışın kim tərəfindən törədildiyi bəlli deyildi, ancaq hər hansısa bir əlaqəni rədd edən və çeçen üsyançı liderlər arasında qarışıqlıq yaradan Rusiya Baş Kəşiyyat İdarəsi və Xarici Kəşfiyyat Bürosu şübhəli olaraq görüldü. Aslan Masxadovun separatçı xarici işlər nazirliyi hücumu 1996-cı ildə Cövhər Dudayevi öldürən hücumla müqayisə edərək "Rus terroru hücumu" kimi qınadı. Bomba yüklü avtomobil nəticədə Qətərin ilk antiterror qanunu ilə nəticələndi: bundan sonra ölümcül teror aktları ömürlük həbs və ya edamla cəzalandırılacaqdı.
Ceyms Fenimor Kuper
Con Cey
Con Cey yalnız müharibə qəhrəmanı deyildi, o, həm də Nyu-York ştatının konstitusiyasının ilk tərtibçilərindən biri olmuşdur. Bundan başqa, C.Cey ABŞ-nin İspaniyada ilk səfiri vəzifəsində işləmiş, C.Adams və B.Franklinlə birgə 1783-cü il Versal sülh müqaviləsini hazırlamışdır. C.Cey uzun müddət ABŞ-nin xarici işlər üzrə dövlət katibi, Ali məhkəmənin ilk sədri və Nyu-York ştatının qubernatoru vəzifələrində çalışmışdır
Zəlimxan Yandarbiyev
Sui-qəsd
Hücumdan bir gün sonra Qətər hakimiyyəti Rusiya səfirliyinin villasında üç rusu həbs etdi: onlardan biri, Rusiyanın Qətərdəki səfirliyinin birinci katibi Aleksandr Fetisov diplomatik statusuna görə mart ayında sərbəst buraxıldı. Qalan iki nəfər, GRU agentləri Anatoli Yabloçkov (Belaşkov adı ilə də tanınır) və Vasili Puquçov(bəzən Boqaçov kimi buraxılır), Yandarbiyevə sui-qəsd, oğlu Davud Yandarbiyevə sui-qəsd cəhdində və Qətərə silah qaçaqmalçılığında ittiham olunurdu. Moskvaya görə Yabloçkov və Puqaçov qlobal terrorizm haqqında məlumat toplamaq üçün Rusiyanın Dohadakı səfirliyinə göndərilən gizli kəşfiyyat agentləri idi. Rusiyanın müdafiə nazirinin səlahiyyətlərini icra edən Sergey İvanov şübhəlilərə dövlət dəstəyini vəd etdi və həbslərinin qanunsuz olduğunu bildirdi. Fetisovun Moskvada tutulan Qətər güləşçiləri müqabilində sərbəst buraxıldığı barədə bəzi şayiələr var idi.
Təqsirləndirilən şəxslər Qətər polisinin həbs edildikdən sonrakı ilk günlərdə ünsiyyətdə olduqları zaman onlara işgəncə verdiyini iddia etdikdən sonra məhkəmə prosesi ictimaiyyət üçün qapalı keçirildi; iki rus döyülmə, yuxu məhrumiyyəti və gözətçi itlərin hücumlarına məruz qaldıqlarını iddia etdi. Bu işgəncə iddialarına və iki məmurun Rusiya səfirliyinə aid bir ərazidə tutulduğuna əsaslanaraq Rusiya vətəndaşlarının dərhal sərbəst buraxılmasını tələb etdi. Nəzərə alsaq ki, hər iki məhbus Rusiyaya təhvil verildikdən sonra dərhal sərbəst buraxıldı, bu işgəncə iddiaları dezinformasiya kimi qiymətləndirilə bilər. Onları Leninqrad Dövlət Universitetində Vladimir Putinin dostu və tələbəsi olan Nikolay Yeqorovun qurduğu hüquq firmasının vəkili təmsil edirdi. Qətər prokurorları şübhəli şəxslərin Zəlimxan Yandarbiyevi aradan götürməklə bağlı əmri Sergey İvanovdan şəxsən aldıqları qərarına gəldilər.
Mobil bulud texnologiyaları
Dünyada mobil qurğuların (notbuk, planşet, smartfonların və s.) istifadəsinin sürətlə artması və onların uyğun telekommunikasiya texnologiyalarının (GPS, 3G, 4G, Wi-Fi və s.) köməyi ilə internet üzərindən hesablama buludlarına qoşulması, yeni texnologiyanın – mobil bulud (ing. Mobile Cloud Computing) texnologiyasının yaradılmasına təkan verir. MHB-də məlumatların emalı və yadda saxlanılması mobil qurğulardan kənarda həyata keçirilir. MHB-də mobil qurğular baza stansiyalarının (GPS, 3G, 4G, Wi-Fi və s.) köməyi ilə internet şəbəkəsi üzərindən hesablama buludları sisteminə qoşulur və ona lazım olan servislərdən istifadə edirlər. Hal-hazırda istifadəçilər bulud servislərin üç növündən (IaaS, PaaS və SaaS) geniş istifadə edirlər. IaaS (ing. Infrastructure as a Service - infrastruktur xidmət kimi) xidməti istifadəçilərə bulud sistemlərinin hesablama və yaddaş resurslarından (məsələn, ing. Amazon Elastic Cloud Computing - EC2 və Amazon S3 - Simple Storage Service) istifadə etməyə imkan verir.Hal-hazırda mobil bulud provayderlərinin xidmətindən istifadə etməklə dünyada milyonlarla mobil istifadəçi mobil proqram əlavələrindən (mobil kommersiya, mobil təhsil, mobil sağlamlıq, mobil oyunlar və s. sahələr üzrə) geniş istifadə edir.
Mobil Ticarət
Mobil ticarət: mobil qurğulardan istifadə etməklə ticarət işlərini həyata keçirməkdir. Mobil istifadəçilər mobil ticarət vasitəsi ilə mobil bankinq, mobil broker əməliyyatları, mobil marketinq və reklama aid işləri həyata keçirirlər. Mobil ticarət proqramları mobil tranzaksiyalar və ödəmələr, mobil mesajlaşma və mobil bilet sifarişi kimi mobillik funksiyalarını tələb edən bir sıra əməliyyatları yerinə yetirirlər. Mobil ticarət, müxtəlif məhsul və tətbiqlərə malik olduğundan, zəif şəbəkə əhatəsi, mobil qurğuların çox mürəkkəb və müxtəlif konfiqurasiyası, o cümlədən, təhlükəsizlik və məxfilik kimi problemlər mövcuddur. Qeyd edilən problemlərin həlli üçün mobil ticarətdə istifadə olunan tətbiqi proqramların hesablama buludları mühitinə köçürülməsi məqsədəuyğun hesab olunur. Bəzi təhlükəsizlik məsələləri üçün açıq açar infrastrukturundan (ing. Public key infrastructure –PKİ) istifadə edirlər.
Mobil Səhiyyə
Mobil Səhiyyə: mobil mühitdə mövcud olan tibbi tətbiqi proqramlar mobil tibbi proqramlar adlanır və tibbi müalicə, xəstənin izlənilməsi, operativ diaqnozların qoyulması və s. üçün istifadə olunur. Mobil səhiyyə aşağıdakıları təmin edir:
• xəstənin istənilən yerdə və istənilən zaman internet vasitəsilə müşahidə olunması üçün tibbi monitorinq xidmətlərinin göstərilməsi;
• hər hansı fövqəladə hal, qəza və hadisə baş verdikdə, tibbi yardım maşınlarının səmərəli şəkildə və vaxtında əlyetərliyini və idarə edilməsini təmin etmək məqsədilə fövqəladə idarəetmə sisteminin yaradılması;
• fövqəladə hallarda nəbzin, qan təzyiqinin və alkoqol dərəcəsinin ölçülməsi üçün həyəcan təbili sistemi ilə təchiz edilmiş tibbi mobil qurğularin təşkili;
• tibbi təcrübə və tədqiqatlar zamanı istifadə olunan xəstələrin tibbi məlumatlarının saxlanması.
Mobil tibbi proqramları buludlarda saxlamaqla istifadəçilərin istənilən saatda və istənilən yerdə resurslara asan və sürətli girişi təmin edilir. Bunlara baxmayaraq, buludlarda xəstələrin tibbi məlumatlarının məxfiliyini qorumaq məqsədilə də təhlükəsizlik həlləri təklif edilməlidir.
Mobil Tədris
Mobil tədris mobil qurğular vasitəsilə təlimlərin keçirilməsidir. Bu struktur, e-təlim və mobilliyə əsaslanmışdır. Ənənəvi mobil təlim proqramları şəbəkə üzərində xidmətlərin yüksək olması, zəif şəbəkə sürəti və məhdud tədris resursları sayəsində bəzi məhdudiyyətlərə malikdir. Bulud əsaslı mobil tədris proqramları bu problemlərin həlli üçün təklif edilmişdir. Məsələn, güclü emal imkanları və buludların böyük yaddaş imkanlarının köməyi ilə istifadəçilər daha keyfiyyətli təlim proqramları, daha sürətli emal və daha uzun müddətli enerji ilə təmin edilir.
Mobil Oyunlar
Mobil oyunlar: mobil qurğuların emal imkanları məhdud olduğuna görə daha çox sadə oyunlardan istifadə edilir. Daha mürəkkəb, cəlbedici oyunlardan istifadə etmək üçün bulud texnologiyalarından istifadə olunur. Oyun proqramlarının böyük hesablama resursları tələb edən hissəsi buludlarda yerləşdirilir və istifadəçilər yalnız öz mobil qurğularında yerləşdirilən interfeys vasitəsi ilə oyunu idarə edə bilərlər. Bu isə enerji sərfiyyatının azaldılması, buludların emal gücü sayəsində oyun proqramlarından daha sürətli istifadə edilməsi kimi bir çox üstünlüklər verir.Yaradılan mobil proqram əlavələri mobil qurğuların əməliyyat sistemlərindən və qurğunun tipindən asılı olmur. Ona görə də, bulud servislərindən istifadə edən mobil istifadəçilərin sayı gündən-günə böyük sürətlə artır. Bu halda minimal hesablama və yaddaş resurslarına malik olan mobil avadanlıqlar özlərini İnternet şəbəkəsinə qoşulmuş nazik kliyent terminalı kimi aparırlar.
Mobil Bulud Texnologiyaları üstünlükləri
* mobil qurğuların batareyalarının işləmə müddətinin artırılması;
* mobil qurğuların hesablama və yaddaş resurslarının imkanlarının artırılması;
* istifadəçilərin məlumatlarının bir neçə ehtiyat kompüterdə saxlanması ilə etibarlılığın artırılmasına imkan yaradır və bu da öz növbəsində mobil qurğularda məlumatların itmə riskin azaldır;
* resursların dinamiki paylanması. Bu, istifadəçinin əvvəlcədən sifariş etmədən lazım olan resusların lazımi vaxtda əldə etməsini təmin edir;
* şəbəkənin ötürmə qabiliyyətini artırması;
* istifadəçilərin məlumatlarını buludlarda saxlanmasını təşkil etməklə dünyanın istənilən nöqtəsindən bu məlumatlardan istifadə etmək imkanlarının yaranması;
* miqyaslanmanın artırılması. Sistem çevik resurs imkanı sayəsində istifadəçinin hesablama və yaddaş resurslarına olan tələbatını qısa zaman müddətində təmin edir;
* sistemin təhlükəsizlik imkanları.
Lui de Broyl
Lui Viktor Pyer Raymon(, 7-ci Brolyi hersoqu, Lui de Broyl kimi daha məşhur olub (fr. Louis-Victor-Pierre-Raymond, 7ème duc de Broglie, Louis de Broglie; 15 avqust 1892 , Dyep — 19 mart 1987, Lüvesyen) – fransalı nəzəriyyəçi fizik, kvant mexanikasının banilərindən biri, 1929-cu il fizika üzrə Nobel mükafatının laureatı, Fransanın elmlər akademiyasının üzvü (1933-cü ildən) və onun daimi katibi (1942-ci ildən), fransa akademiyasının üzvü (1944-cü ildən).
Lui de Broyl kvant nəzəriyyəsinin fundamental problemləri üzrə işlərin müəllifidir. Dalğa mexanikasının inkişafına başlanğıc verən material hissəciklərin dalğa xüsusiyyətləri haqda hipotez (de Broyl dalğaları və ya materiya dalğaları) ona aiddir. Alim kvant mexanikanın orijinal interpretasiyasını (pilot-dalğa nəzəriyyəsi, ikili həll nəzəriyyəsi) təklif edib, qeyri-asılı spinli hissəciklərin, xüsusi ilə fotonların (işığın neytrin nəzəriyyəsi) relyativist nəzəriyyəsini inkişaf etdirib, radiofizika, sahənin klassik və kvant nəzəriyyələri, termodinamika və fizikanın digər bölmələrinə aid məsələləri ilə məşğul olub.
Əsli və təhsili
Lui de Broyl nümayəndələrinin əsrlər boyu Fransada mühüm hərbi və siyasi vəzifələr tutmuş məşhur Brolyi aristokrat soyundan gəlir. Gələcək fizikin atası, 5-ci Brolyi hersoqu Lui-Alfons-Viktor (fr. Victor de Broglie; 1846—1906) Napoleonun generalı Filipp Pol de Seqürün nəvəsi Polina d`Armatla (fr. Pauline d’Armaille) ailə həyatı qurur. Onların 5 uşağı olur: Lui, Albertina (1875—1960), gələckdə markiza de Luppe (Marquise de Luppé) olur, Moris (1875—1960) – gələcəkdə məşhur tədqiqatçı-fizik olur, Moris (1881—1890), Lui doğulduqdan 2 il öncə dünyasını dəyişir, və Polina, de Panj qrafinyası (Comtesse de Pange 1888—1972), gələcəkdə məşhur ədəbiyyatçı olur.
250 px|thumb|right|Brolyi soyunun gerbi