Sulfonat_aşqarları
Yarımsintetik xammal əsasında sulfonat aşqarları
Qeyd edildiyi kimi mineral yağların tərkibində arzuolunan (I və II qrup) alkilaromatik karbohidrogenlərin miqdarı məhdud olduğundan, onların əsasında müasir tələblərə cavab verən sulfonat aşqarları yalnız mürəkkəb və çoxpilləli texnologiya (iki dəfə sulfolaşma və yağlarda həll olunan sulfoturşuları müxtəlif həlledicilərlə iki dəfə ekstraksiya etməklə ayırmaq, sulfoturşuları həlledicidən ayırmaq, əvəzetmə və karbonatlaşma reaksiyaları və s.) ilə istehsal olunur. Bu zaman son məhsulun çıxımı 50-60% olmaqla yanaşı, həm də kifayət qədər (bəzi hallarda 20%-ə kimi) tullantı kimi turş qudron alınır ki, onun da utilləşmə problemi həll olunmadığına görə tullantı kimi xüsusi ambarlarda saxlanılır və ətraf mühiti çirkləndirir. Bununla yanaşı, yağlarda həll olunan sulfo¬turşuların ekstraksiya mərhələsində aromatik karbohidrogen¬lərdən təmizlənmiş kifayət qədər neytral yağ (buna ağ yağ da deyirlər) alınır. Sonuncunun müxtəlif məqsədlər üçün tətbiqi məsələsi də tam həll olunmayıb və bu məqsədlə o, uyğun təmizlənmə proseslərindən keçməlidir. Sintetik sulfonatlar neft sulfonatlarına nisbətən daha yüksək fiziki-kimyəvi və funksional xassələrə malikdir. Lakin onların əsas hissəsi adi şəraitdə bərk kütlə olub, lazımi özlülük-temperatur xassələrinə malik deyil ki, bu da onların istifadəsi və nəqli zamanı müəyyən problemlər doğurur. Həmin aşqarlara lazımi özlülük-temperatur xassələri vermək üçün sonrakı əməliyyatlarda onları mineral yağlarla durulaşdırırlar .Bu zaman durulaşdırıcı yağın tərkibindəki alkilaromatik karbohidrogenlər sulfolaşma mərhələsində iştirak etmir və sulfoturşular yalnız sintetik alkilaromatik karbohidrogenlər əsasında alınır. Bu, ilk növbədə son məhsulun maya dəyərinin artmasına və aşqarın rənginin pisləşməsinə gətirib çıxarır. Düzdür, ədəbiyyatda müəyyən nisbətlərdə qarışdırılmış və ayrı-ayrılıqda sulfolaşdırılmış sintetik və neft sulfoturşuları qarışıqları əsasında sulfonat aşqarlarının alınma üsulları mövcuddur. Lakin bunlar ayrı-ayrı sulfoturşuların mexaniki qarışıqlarıdır. Bu tədqiqatlardan fərqli olaraq Aşqarlar Kimyası İnstitutunda sulfonat aşqarlarının alınması üçün yeni orjinal üsullar işlənilmişdir. Yeni metodun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, mineral yağlar öncədən müxtəlif alkilaromatik karbohidrogenlərlə zənginləşdirilir və sonra qarışıq sulfolaşma mərhələsinə daxil olur. Sintetik alkilaromatik birləşmələr olaraq toluol, fenol və nafta qalığının etilen və propilen oliqomerlərinin müxtəlif fraksiyaları ilə alkilləşməsindən alınan birləşmələrdən istifadə edilir. Müəyyən edilmişdir ki, işlənilmiş üsul sintez edilmiş aşqarların yüksək çıxımını (90-95%), fiziki-kimyəvi və funksional xassələrini təmin etməklə yanaşı, həm də tullantı olan turş qudronun çıxımını 30-40% azaldır və aşqarların rəngini yaxşılaşdırır. Qeyd etmək lazımdır ki, sulfonatların alınması zamanı mühərriklərin hər birində texnoloji parametrlərə riayət olunması, istehsal olunan aşqarın fiziki-kimyəvi, funksional və istismar xassələrinə ciddi təsir edir. Lakin bu mərhələlər içərisində I mərhələnin həyata keçirilməsi bir sıra arzu olunmaz faktorlarla bağlıdır. Ilkin olaraq onu göstərmək lazımdır ki, bu mərhələdə çox aqressiv sulfolaşdırıcı agentlərdən istifadə olunur, bu da prosesdə istifadə olunan metal qurğu və avadanlıqların korroziyaya uğraması ilə yanaşı, həm də atmosferin SO3, SO2 və bəzi hallarda H2S və s. kimi zərərli qazlarla çirklənməsinə səbəb olur. Digər tərəfdən sulfonatlaşma mərhələsində istifadə olunan ilkin xammaldan asılı olaraq xeyli miqdarda tullantı kimi yağda həll olmayan sulfoturşular – turş qatran əmələ gətirir. Turş qudron yağların tərkibində olan qısa alkil radikalına malik kondensləşmiş nüvəli alkilaromatik birləşmələrin sulfoturşula¬rından və oksidləşmə məhsullarından ibarətdir. Onun tətbiqi problemi tam həll olunmadığından, xüsusi anbarlara yığılır, ekoloji problemlərin yaranmasına səbəb olur. İstehsal texnologiyaları işlənilmiş və praktikada daha çox tətbiq edilən sulfonat tipli yuyucu-dispersedici aşqarların əksəriyyəti neft və sintetik alkilaromatik birləşmələr əsasında alınır. Bu tip sulfonatlar monofunksional xassə daşıyır və sürtkü yağlarının yalnız yuyucu-dispersedici xassələrini yaxşılaşdırır.