cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cem Fələk
Peşəkar karyerası
2015-ci ildə Türkiyənin PTT 2-ci divizionunda çıxış edən Fatih Karagümrük klubu ilə müqavilə imzalayıb. Bir ay sonra bir illik icarə əsasında Antalyaspor klubuna keçib. Əvəzedici komandada oynayan Fələk, 2015-16 mövsümü zamanı iki dəfə komandanın əsas heyətində yer alıb və Futbol üzrə Türkiyə Kubokunun oyunlarına iştirak edib. İcarəsi bitdikdən sonra azad agent olan Cem Fələk, 2017-ci ilin yanvar ayında Finlandiyanın RoPS (Rovaniemen Palloseura) klubuna keçib.
Milli komanda
2009-ci ildə Türkiyənin U-15 millisində 1 oyun keçirib. 2012-ci ildə Cem Fələk Azərbaycan millisində çıxış etmək qərarı verdi. Cem Fələk Azərbaycan vətəndaşlığı alaraq Azərbaycanın U-17 milli komandasının şərəfini qorumağa başladı. Həmin ildə, o Azərbaycan millisinin heyətində Caspian Cup turnirinin gümüş medallarına sahib çıxdı. 2014-cü ilin yanvar ayında Cem, Azərbaycanın U-19 millisininin heyətində Qranatkin memorialı turnirində 3 oyun keçirib.
"Dövlət nişanı" ordeni (Türkiyə)
right|250px "Dövlət nişanı" — Türkiyə Respublikasının ən yüksək mükafatı
1988-ci ildə təsis edilmişdir. Türkiyə prezidenti tərəfindən təqdim edilən "Dövlət nişanı" dövlət başçısının tövsiyəsi əsasında Türkiyə Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarı ilə verilir. Bu mükafata xarici ölkələrin dövlət başçıları ölkələr arasında dostluq əlaqələrinin inkişafı və xalqların bir-biri ilə daha da yaxınlaşmasındakı xidmətlərinə görə layiq görülürlər.
Yuventus FK
"Yuventus FK" — İtaliyanın futbol klubu.
Tarixi
1897-ci ildə lisey tələbələri tərəfindən qurulan klub, 1926-ci ildə, "FIAT"-ın da sahibi olan Agnelli ailəsinin nəzarətinə keçmişdir. 1931-ci ildən başlayaraq 5 il üst-üstə çempionluq əldə etmişdir. Əfsanəvi Şirea Qaetano, Dino Zoff, Mişel Platini, Antonio Kabrini, Marko Tardelli, Paolo Rossi, Boniek ve Covanni Trapattoni öndərliyində dünyanın görmüş olduğu ən müdhiş heyət quraraq Avropanın 3 böyük kubokunu qazanan ilk komanda oldu.
1935-ci il "Yuventus"un tarixinə qara hərflərlə düşdü. Həmin il iyulun 14-də klub prezidenti Eduardo Anyelli Genuyada təyyarə qəzasında həlak oldu. Bu hadisə və Çezarini və Ferrarinin komandanı tərk etməsi kluba güclü təsir etdi. Həmin 1935-1936-ci il mövsümündə klub yalnız 5-ci yeri tutdu.
Müharibə illərində "Yuventus" klub prezidenti Petro Duzio sayəsində məcbur olaraq adını "Yuve-Çizitaliya" qoydu. Ancaq 1946-cı ildə sülh bərqərar olanda klub öz tarixi adını geri qaytardı.
"Yuventus"un müharibədən sonrakı ilk uğuru 1950-ci ilə təsadüf etdi. Belə ki, "Yuve" çempionatda vurduğu yüz qolla nəticə etibarilə böyük uğura imza atdı. Həmin il klubda danimarkalılar Con Hansen və Karl Aaqe, həmçinin "Yuventus"un bütün dövrlər üçün 2-ci bombardiri Campyero Boniperti parlayırdı. 1954-1955-ci il mövsümündə komanda 7-ci yeri tutmaqla iflasa uğradı ki, bundan sonra Canni Anyelli istefa verdi. Onun yerini 22 yaşında klubun tarixinə ən cavan prezident kimi düşən qardaşı Umberto tutdu. Onunla komandanın yeni qələbə dövrü başladı.
1966-1967-ci il mövsümöncəsi "Yuventus" səhmdar cəmiyyəti oldu, amma mövsümün sonucu "Yuventus üçün möhtəşəm alındı. Klub sonuncu turda növbəti "skudetto"nu qazandı.
13 İyul 1973-cü ildə "Yuventus"da yeni prezident – Canpyero Boniperti peyda oldu. Onun gəlişi ilə "Qoca sinyora" çiçəklənməyə başladı. İlk idarəçilik qərarı məşqçilik postuna vəfat etmiş Armando Pikkinin yerinə klubun keçmiş oyunçusu, hazırda isə gənclərdən ibarət komandanın məşqçisi Çestmira Vıçpalekanın gətirilməsi oldu. Bu qərar özünü doğrultdu, klub Vıçpaleka, Şirea Qaetano, Roberto Betteqa və Fabio Kapello ilə birlikdə çempion oldu.
Stadion
Yuventus Stadionu və ya sponsorluqdan sonra Allianz Stadionu. 2011-12 mövsümünün başlanğıcında, Juventus, 8 Sentyabr 2011 tarixində Notts Countye qarşı stadionda ilk matçını oynadı. Bu dostluq oyunu 1-1 bərabərliklə başa çatdı. Stadion, 2013-14 UEFA Avropa Liqası Finalına ev sahibliyi etdi. Yuventusun oyunlarını oynadığı Delle Alpi stadionu, bu yeni stadion layihəsində memarlıq baxımından çox köhnə olduğundan, dünya səviyyəsinin inkişafından sonra futbolun sənayeləşdirilməsindən sonra doldurulmadığı və nəticəsi olaraq qərar verildi.Yuventus Stadionunun, yaxın zamanda Avropada qurulmuş olan Donbass Arena, Türk Telekom Arena və Emirates Stadionu kimi yüksək tutuma malik olmamasına baxmayaraq, Avropanın rahatlıqlı texniki imkanları və gəlir maddələrinə əsaslanan aparıcı stadionlardan biri olacaq.Tutumu 41 507 tamaşaçı.
Avropa titulları:
thumb|Klubun forması Avropa Liqası Muzeyində
Qazaxıstan gerbi
Qazaxıstanın gerbi — 4 iyun 1992-ci ildə qəbul edilib. Gerbin müəllifləri Jandarbek Məlibekov və Şota Vəlixanovdur. Final mərhələsində gələcək gerbin təxminən 245 ideya və 67 təsvir layihəsi iştirak edirdi. 1992-ci ilə qədər, Qazaxıstanın gerbi bütün digər keşmiş müttəfiq sovet respublikalarının gerbinə oxşar idi.
Xülasə
Emblem Tibet Yel Atı simvoluna oxşadılaraq, mifik atların qanadlarının köməyi ilə tənzimlənən alaçığın üst hissəsindəki günbəzə oxşar şanırakın ( daha çox rus transkripsiyası ilə təsadüf olunur) təsviridir. Emblemin dairə forması həyat və əbədiyyət rəmzidir. Şanırak ailə rifahı, sülh və əmin-amanlıq rəmzidir.
Qazax şanırakına çox oxşar dizayn qonşu ölkə olan Qırğızıstan bayrağında istifadə edilir. Bu Qırğızıstanda tündük kimi tanınır.
Qazaxıstan Respublikasının milli emblemi  iki rəngdən ibarətdir: qızılı və mavi. Qızılı rəng Qazax xalqının işıqlı, aydın gələcəyinə  uyğundur, mavi rəng isə  sülh, həmrəylik, dostluq və birliyi təcəssüm etdirir.
Ölkənin adı qazax dilində gerbin aşağı hissəsində təsvir olunub.
Ravnoqor zirvəsi
thumb|Antarktik yarımadasında II Oskar sahilinin yerləşməsi.
Ravnoqor zirvəsi (, ‘Vrah Ravnogor’ \'vr&h ra-vno-'gor\) — Antarktidanın Qreyam Torpağının II Oskar sahilindən cənub-şərqdə yerləşən, 850 m hündürlüklü qaya zirvəsidir. Poybrene yüksəkliyinə daxildir.
Zirvə cənubi Bolqarıstanda yerləşən Ravnoqor şəhərinin adını daşıyır.
Yerləşməsi
Ravnoqor zirvəsi -65.15611°N, -61.85639°W koordinatlarında yerləşmişdir. Vaytsayd təpəsindən 11.3 km qərbdə, Foyn burnundan 15.15 km şimal-qərbdə, Kunino burnundan 10.3 km şimal-qərbdə, Diralo burnundan 7.8 km şimal-şərqdə, Sent Sava zirvəsindən 4.9 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.
Ələsgər Ələkbərov (arxeoloq)
Ələsgər Kazım oğlu Ələkbərov — Azərbaycan sovet arxeoloqu və etnoqrafı, ölkəşünas və folklorşünas.
Həyat və fəaliyyəti
Ələsgər Ələkbərov 1895-ci ildə Bakı şəhərində, xırda sənətkar ailəsində anadan olmuşdu. Uşaq yaşlarında ata-anasını itirir. Əvvəlcə mollaxanada, sonra Bakı rus-tatar məktəbində, 1906–1914-cü illərdə isə Bakı realnı məktəbinin pansionunda təhsil alır. 1914-cü ildə Kiyev Ticarət İnstitutuna daxil olur, lakin xəstəliyi səbəbindən, orada təhsilini başa vura bilmir. Sonralar təhsilini Azərbaycan Dövlət Universiteti Tarix və lisanə (filologiya) fakültəsinin Şərq şöbəsində davam etdirir. 1926-cı ildə təhsilini müvəffəqiyyətlə başa vurur. Universitetdə oxuyarkən V.V.Bartold, və İ.Meşaninov kimi görkəmli şərqşünas alimlərin mühazirələrini dinləmiş, sonuncunun rəhbərlik etdiyi etnoqrafik və arxeoloji ekspedisiyalarda iştirak etmişdi. 1927-ci ildən isə özü ekspedisiyalara rəhbərlik edir (1928-ci ildə Talışda və Gəncə rayonunda, 1931-ci ildə Qarabağda və Kürdüstanda, 1935–1937-ci illərdə Naxçıvanda). Örənqala qazıntılarının ilk təşkilatçılarından və tədqiqatçılarından biri olur, – qazıntıların nəticələri sonralar onun "Örənqala qazıntıları" adlı məqaləsində geniş şərh edilmişdi. Azərbaycan arxeologiyasında Küp qəbirləri mədəniyyətinin öyrənilməsi işi Ələsgər Ələkbərovun adı ilə bağlıdır; o, bu mövzuda 2-ci Beynəlxalq İran incəsənəti konqresində (Moskva, 1935) çıxış etmişdi. thumbnail|Azərbaycan Dövlət Muzeyinin elmi kollektivi Şirvanşahlar sarayında (təx. XX əsrin 30-cu illəri): 1-ci sıra, sağdan: Y.Paxomov (1), 2-ci sıra, sağdan: P.Fridolin (2), A.Bukşpan (3), Q.Qubaydullun (4), İ.Meşşaninov (5), İ.Şeblıkin (7), S.Aşurbəyli (8), 3-cü sıra, sağdan: Ə.Ələkbərov (3) O dövrlərdə Azərbaycanda bir çox muzeylərin yaradılmasında, müxtəlif sərgilərin təşkilində, bir sıra konfrans və əlamətdar günlərin keçirilməsində Ələsgər Ələkbərovun az və ya çox dərəcədə xidməti vardı. O, 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Ümumittifaq türkoloji qurultayda məsul katibin köməkçisi, 1926–1928-ci illərdə Azərbaycanı Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətində mərkəzi şuranın katibi, 1927-ci ildən Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutundakı Yafətideoloji dərnəyin üzvü, – orada paleontologiya magiya və din məsələləri mövzusunda mühazirələrlə çıxış edirdi, – 1929-cu ildən Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutunun elmi əməkdaşı, 1931-ci ildən arxeologiya şöbəsinin, 1933-cü ildən isə SSRİ EA Azərbaycan filialının Tarix, arxeologiya və etnoqrafiya institutundakı Maddi mədəniyyət tarixi bölməsinin rəhbəri olmuşdu.
Ələsgər Ələkbərov Azərbaycanda yaşayan ayrımların və kürdlərin məişət, təsərrüfat və maddi mədəniyyət məsələlərini də tədqiq etmişdi.
Azərbaycanın ilk etnoqrafik xəritəsinin (xəritəyə 5 mindən çox yaşayış yerinin adı salınmışdır) tərtibçisi idi.
Moskvada çıxan jurnalı redaksiya heyətinin üzvü olmuşdu.
O, azərbaycan xalq teatrına dair materiallar da toplayırdı, – yazdığı "Azərbaycanda kukla teatrı və oyunlar" məqaləsi, onu həm də folklorşünas kimi tanıdır.
1934-cü ildə Şərqin böyük şairi və mütəfəkkiri Firdovsinin 1000 illiyi münasibətilə Bakıda keçirilən geniş tədbirlərin təşkilində yaxından iştirak etmişdir. 1935-ci ildə Ə. Ələsgərzadə Azərbaycan ərazisində keçirilən bir çox etnoqrafik ekspedisiyasına həvəslə qoşulan rus rəssamı İvan Şeblıkinlə birlikdə islamqədərki inancları öyrənmək məqsədilə Qubanın Digah, Yerfi, Zizik kəndlərində etnoqrafik tədqiqatlar apararaq yerli pirlər haqqında maraqlı elmi məlumatlar toplamışdı. Azərbaycanlı etnoqrafın ölkəmizin bir sıra bölgərərində aparılan etnoqrafik ekspedisiyalar zamanı əldə etdiyi zəngin material "Azərbaycan arxeologiya və etnoqrafiyasına dair tədqiqatlar" adlı məqalələr məcmusunda əksini tapdı. Yazıların müəllifi ötən əsrin 20–30-cu illərində məişətdə qorunub saxlanılan qədim inanclar, pirlər, mövcud olan islam təriqətləridin xadimlərinin fəaliyyəti və bir çox digər məsələlər sovet ideologiyası nöqteyi-nəzərindən araşdırılmışdır.
Yeri gəlmişkən qeyd etməliyik ki, o, qadın hüquqları uğrunda mübarizəyə fəal qoşulmuşdur. Azərbaycan qadınının ailə-məişət münasibətlərində kölə vəziyyətində olduğunu, cəmiyyətdə hökm sürən mövhumat və ətalətli adətlər səbəbindən ictimai həyatdan təcrid edildiyini kəskin qınayaraq yazırdı: "Əgər yaşmaq qadının ağzını bağlayırsa, bu həmişə onu yada salır ki, qadın kişi ilə söhbət etməməlidir, sifəti və bədəni örtən çadra isə qadının kişiyə görünə bilməməsi haqqında şəriət qaydalarını daim xatırladır" 1933-cü ildə isə SSRİ EA Azərbaycan filialının Tarix, arxeologiya və etnoqrafiya institutundakı Maddi mədəniyyət tarixi bölməsinin rəhbəri vəzifəsini tutmuşdur.
1936-cı ildə isə namizədlik dissertasiyası müdafiə etmədən etnoqrafiya bölməsi üzrə ictimai elmlər namizədi elmi dərəcəsi almışdı.
1937-ci ildə Ə.Ələkbərova SSRI EA-nın Azərbaycan filialının tarix, dil və ədəbiyyat institutunda "Maddi mədəniyyət bölməsi"nə başçılıq etmək həvalə olunmuşdur. Lakin artıq xəbər verdiyimiz kimi, fitri istedadlı alim yaradıcılığının ən məhsuldar çağında sevimli işindən zorla uzaqlaşdırılmışdır. Respublikamızın özündə və onun sərhədlərdən kənarda da böyük alimə qarşı iftiralar, təqiblər başlamışdı.
Lakin Ələsgər Ələkbərov dövründə — 1937-ci il dekabrın 30-da, "xalq düşməni" adı ilə həbs edildi və cəmi bir il sonra, 1938-ci ildə həbsxanada dünyasını dəyişdi. 1960-cı ildə, Azərbaycan SSR EA-sı Ələsgər Ələkbərovun məqalələrini kitab şəklində çap etdirdi.
Milli Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Sənədli Mənbələr Fondunda Ələsgər Ələkbərovun iştirak etdiyi elmi ekspedisiyalar zamanı hasil olunan əyani illüstrativ material mühafizə edilir. Söhbət onun Şəmkir, Qarabağ, Lənkəran, Şəki, Gəncə, Zaqatala, Şuşa, Şamaxı, o zaman "Qırmızı Kürdüstan" adlandırılan Laçin-Kəlbəcər bölgələrinə tədqiqat səfərləri zamanı çəkdiyi arxeoloji və etnoqrafik məzmunlu fotoşəkillər albomundur.
Dalbergia intibucana
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Leyli və Məcnun (Nizami)
Leyli və Məcnun — Nizami Gəncəvinin "Xəmsə" toplusuna daxil olan üçüncü poemadır. Əsər 1188-ci ildə fars dilində yazılmışdır. Nizami bu əsəri Şirvanşah I Axsitana (1160–1197) ithaf etmişdir. Əsərin süjetinin əsasında sonradan "Məcnun" (dəli) adlandırılan gənc Qeys və gözəl Leylinin nakam eşqindən bəhs edən qədim "Leyli və Məcnun" dastanı dayanır.
Məzmunu
300px|thumb|right|[[Nizami məqbərəsi yanında Leyli və Məcnun heykəli]] Atasının nəzirlərindən sonra nəhayət ki, Məcnun dünyaya gəlir. Onun adını Qeys qoyurlar və naz-nemət içərisində böyüdürlər. Daha sonra təhsil alması üçün Qeysi məktəbə verirlər. O, qəbilə qızları ilə birlikdə oxuyur. Bu qızlar içərisində Leyli adlı gözəl bir qız var, Qeys onu görür və sevir. Qız da onu sevir. Bu eşq dilə-dişə düşür. Qeysə Məcnun ləqəbi verirlər. Leylini isə ondan ayırırlar. Qeys hər gecə xəlvət sevgilisini görməyə gedir və ayrılığa aid şerlər oxuyur. O, artıq evindən və ailəsindən uzaqlaşır. Bir gün Məcnun Leylinin çadırı yanından keçərkən onu görür. Hadisədən xəbərdar olan ata elçi gedir. Leylinin atası onları yaxşı qəbul etsə də, qızı verməkdən boyun qaçırır. Məcnunun atası məyus halda geri dönür və oğluna nəsihət edib başqa qızla evləndirmək istəyir. O, heç kəsin nəsihətini eşitmir, çöllərə düşür, ümidlə yaşayır. Qohumları şəfa üçün onu Kəbəyə aparmağı məsləhət görürlər. Kəbədə Məcnun Allahdan şəfa əvəzinə eşq istəyir.
Leylinin qəbiləsi onları biyabır edən şairi – Məcnunu öldürmək istəyirlər. Ata hadisədən xəbərdar olub oğlunu axtarır, tapa bilmir, nəhayət yerini öyrənib yanına gedir və oğlunu çox pis halda görür. Daha sonra Məcnun atasından üzr istəyir. Bu müddətdə Leyli evdə məhbus qalır, hər zaman Məcnundan xəbər gözləyir. Nəcddən əsən külək ona yarından salam gətirir, bazardan gələn uşaqlardan özü haqqında Məcnunun söylədiyi və dillərə düşən şerləri eşidir, evin yanından keçənlərin oxuduğu bayatıları toplayır, onlara cavab yazır və yalnız bununla təsəlli tapır. Leyli yazdığı şerləri küçəyə atır, yoldan ötənlər isə bu şerləri tapıb Məcnuna çatdırırlar. Beləliklə iki sevgili arasında əlaqə davam edir.
Baharın gözəl günlərinin birində, Leyli öz rəfiqələri ilə birgə seyrə çıxır. Bu zaman bir nəfər Məcnunun qəzəlini oxuya-oxuya yol keçir və Leyli onun sözlərini eşidir. Özünü saxlaya bilməyən Leyli qəzəli oxuyan şəxs tərəfə qaçır. Hadisədən Leylinin anası xəbər tutur. Bundan sonra Leyli ev dustağı edilir. Ərəb böyüklərindən İbn Salam adlı birisi Leylini istəyir. Elçi göndərir, qızı ona nişanlayıb xəstəliyi yaxşı olana qədər ata evində qalmağı vədə alır.
Nofəl adlı bir qəhrəman ova çıxdığı zaman Məcnuna rast gəlir. O, gəncin macərasını eşidir, ona kömək etmək istəyir. Məcnunu ümidvar edir, ona mehribanlıq edib paltar geyindirir, gözəl şerlərinə qulaq asır. Nofəl məktub yazıb qızı Məcnun üçün istəyir, yoxsa işin müharibə ilə həll olunacağını bildirir. Leylinin atası vuruşa hazır olduğunu bildirir. Müharibə baş verir. Məcnun Leylinin qəbiləsindən ölənlərə acıyır, Leyli isə atasının məğlub olmasını istəyir, öz sevgilisinə çatmaq üçün dua edir. Nofəl qalib gələ bilməyəcəyini düşünüb sülh bağlayır. Daha sonra Nofəl yeni qüvvə toplayıb təkrar hücuma keçir. Bu zaman Leyli qəbiləsi məğlub olur. Leylinin atası xahiş edir ki, qızımı öldür, bir qula ver, amma bu dəliyə ərə vermə. Bu sözlərin qarşısında aciz qalan Nofəl müharibədən əl çəkir. Məcnun ona tən edib səhraya qaçır.
Bir gün bir süvari Məcnuna Leylidən məktub gətirir. O, Leylini görməsini söyləyib onun biqərarlığından danışır və məktubu ona təqdim edir. Öz halından bəhs edən Leyli Məcnunun atasının ölməsini eşşitdiyini və yas saxladığını söyləyir. Məcnun sevinir və cavab yazır. Məcnunun Səlimi-Amiri adlı dayısı onun üçün paltar və yemək gətirir. Məcnun anasının halını soruşur. Bunu eşidən Məcnun evə dönüb bacısını oğlunun yanına gətirir. Oğlunun halını görən ananın ciyəri yanır. Ana, oğlunu evlərinə çağırır, ona nəsihət verir. Evə döndükdən sonra Məcnunun anası vəfat edir. Səlim yemək və paltar gətirərkən Məcnuna anasının ölməsini xəbər verir. Məcnun özündən gedir.
Leyli
250px|thumb|right|[[Gəncədə "Leyli və Məcnun" heykəli]] Nizami Leyli obrazında gözəlliyə məhəbbəti tərənnüm etmişdir. Bu gözəlliyin məzmuu və mündəricəsi olduqca genişdir. O, şüur, əxlaq, ənənə gözəlliyi, həyat və yaşamaq gözəlliyidir. Məcnun şerlərində tərənnüm olunan bu gözəlliyi cəmiyyət də dərk etməlidir və bu gözəllikdən zövq almaq üçün əvvəlcə poeziyanın, sənətin gözəlliyini duymalıdır, həyat həqiqətlərini bu poeziyadan əxz etməlidir.
Nizaminin təsvirinə görə Leylinin saçından bənövşə qıvrım verərdi. Qönçənin ətrindən bac alardı, çəmən mükündən xərac istəyərdi. Ç. Sasanian yazır ki, Leyli Nizaminin estetik idealıdır. O, yaranmışların ən gözəlidir. Bu romantik təsvirdə Leylinin gözəlliyinin həddi-hüdudu yoxdur. Onun gözəlliyini təbiətdə olan heç nə ilə müqayisə etmək olmaz.
Nizami Leylinin gözəlliyini ideal səviyyəyə qaldırır. Leylinin gözəlliyi qarşısında göylər də, pərilər də baş əyir, yer-təbiət ondan utanır. O. "kiçik bir qəmzəsi ilə bir yox, min könül alırdı." Leyli görkəmdə "ərəb ayı, könül almaqda isə Əcəm türkü" idi.
Leylinin ideal gözəlliyini özünün romantik təxəyyülündə bu cür cazibəli şəkildə təsvir edən Nizami, öz qəhrəmanı üçün eyni zamanda ideal ictimai həyat şəraiti arayırdı. Leyli bir estetik ideal kimi mövcud tarixi şəraitin estetik düşüncələrinə zidd idi. Bu ziddiyyət Leylinin evdə dustaq edilməsində, nəcib hisslərinin cilovlanmasında, ixtiyaratının əlindən alınmasında əyani şəkildə özünü büruzə verir. Leyli bu məhkumiyyətə etiraz edir, öz şəxsi könül arzularının tələbi ilə azad həyat sürmək istəyir.
Məcnun
200px|thumb|left|[[Mir Seyid Əli — Məcnun Leylinin çadırı qarşısında, I Şah Təhmasibin Xəmsə əlyazmasına çəkilmiş miniatür, 1539–1543, Təbriz məktəbi, Britaniya Milli Kitabxanası]] Nizamiyə qədərki ərəb mənbələrində Məcnun haqqında verilmiş rəvayətlər çox vaxt dumanlı və ziddiyyətli şəkildə nəql olunur. Bu səbəbdən həmin rəvayətlərin heç birində Məcnunun tarixi şəxsiyyət olması təsdiq olunmur. İ.Y. Kraçkovski yazır ki, Məcnun haqqında mövcud olan zəngin material heç də onun tarixi şəxsiyyət olmasını təsdiq etmir, əskinə, onu bir az da dolaşıq vəziyyətə salır. "Nəğmələr kitabı"nda bəni-Üməyyə dövrünün poeziyasını toplayan Əyyub ibn Əbayənin dilindən bu rəvayət verilir: "Mən, Amir qəbiləsində bu qəbilədən olan Məcnun haqqında nəsilbənəsil sorudum və onu tanıyan bir adam tapmadım". Eyni fikri 787-ci ildə ölmüş İsa ibn Dəb də söyləmişdir: ''"Amir qəbiləsindən olan bir nəfərdən soruşdum: "Məcnunu tanıyırsanmı, hər hansı bir şerini söyləyə bilərsənmi? O cavab verdi: "Məgər, biz ağıllıların şerindən üz çevirmişik ki, ağılsızların şerləeini söyləyək. Onlar çoxdurlar…"''
İ. Y. Kraçkovski Məcnunun şəxsiyyəti və onunla bağlı macəranın yayılmasını az çox aydınlaşdıra biləcək belə bir ehtimal irəli sürür ki, bəni-Üməyyə nəslindən Məcnun əhvalatını uyduran gənc həmin kor filoloq Əvanə ibn əl-Hikəm (764-cü ildə ölmüşdür) olmuşdur. O, Kufə mədrəsəsinin alimi olub, istila və poeziya tarixi sahəsində böyük nüfuza malik idi. Digər tərəfdən əl-Mütəz qeyd edir ki, Əvanə Üməyyə tərəfdarlarından idi və "Üməyyənin tarixini yazmışdı." "Əl-Fihrist"də onun "Müaviyyə və Üməyyəlilərin tərcümeyi-halı" adlı əsərinin adı çəkilir. Kraçkovski belə bir nəticəy gəlir ki, "Əvanənin sözünə görə, Məcnun əhvalatını uyduran, Üməyyə nəslinə məncub o gənci xatırlayaraq düşünmək lazımdır ki, bu romantik üməyyəlinin tarixinin yaradılmasında o özü iştirak etmirmi?" Bu fikri Əyyub ibn-Əbayə də təsdiq edir. İbrahim ibn əl-Münzir "Nəğmələr kitabı"nda onun dilindən belə bir əhvalat danışır ki, "mərvanilərdən hansı bir gənc isə özlərindən qızı sevmiş, onun haqqında şerlər demiş və onları Məcnun adıyla yazmışdır."
Nizami Qeysi dövrün böyük alim-şairi kimi təqdim edir. O, adi hadisələri yoxsul şerində nəzmə çəkən cılız bədəvi şairi deyil, dünyanın çoxlarına bəlli olmayan sirrlərini, platonik eşqi tərənnüm edən qüdrətli şairdir. Nizamiyə görə təlim-tədris görməyən belə istedadları təsəvvür etmək olmaz. Şair poemaya "Qeysin məktəbə getməsi" fəslini artırmaqla, hadisələrə elmi-məntiqi boya vermiş və bəzi folklor-əsatir ənənələrinin gerçəklikdən uzaq olduğunu göstərməyə çalışmışdır. Məcnun müstəsna dərəcədə bilikli və nadir istedada malik bir şairdir. Məcnun poeziyanın ecazkar qüdrəti ilə Nizaminin insanpərvər ideallarını xalqın qulağına çatdırmaq, onun ruhuna təsir etməklə yeni əxlaqi keyfiyyətləri onda aşılamaq istəyir. Romantik, ideal eşqi tərənnüm edən Məcnunun şerləri tez bir azamanda xalqın arasında yayılır. Salam Bağdadi Məcnunun görüşünə gələrək onun şerlərini toplayır, özü ilə o dövrün elm və mədəniyyət mərkəzi olan Bağdada aparır. Ümumilikdə "Məcnun, cəmiyyətdən və insanlardan deyil, namərd, sədaqətsiz insanlardan, haqq və hüquqları tapdalayan cəmiyyətdən qaçmışdır."
Tarixi
"Leyli və Məcnun" mövzusunda məsnəvi yazmağı 1188-ci ildə Nizami Gəncəviyə XXI Şirvanşah olan I Axsitan məktub göndərməklə sifariş etmişdi. Göndərdiyi məktubda Axsitan Nizamidən əsərin fars dilində yazılmasını xüsusilə tələb etmiş, türk dilinin şah nəslinə yaraşmadığını göstərmişdir. Bundan əsəbləşən Nizami, yalnız oğlu Məhəmmədin israrından sonra Axsitanın təklifini qəbul etmişdir.
Ç. Sasanian I Axsitanın pomadan narazı qalmasını düşünür və yazır: "Leyli və Məcnun poemasında Axsitanı razı salmayan cəhət, həmən "türki sifətlər" və "köhnə sözlər"dir ki, hökmdar məktubunda şairə xatırlatmışdı." A. Krımski isə yazır ki, "Nizami əsərinin türkobrazlığı həqiqətdə şirvanşah sarayının zövqünə uyğun olmamışdır."
"Leyli və Məcnun" poemasını Axsitanın bəyənməyib mükafatlandırmaması və şairin ölümünə qədər onun hardasa baxımsız qalması, ehtimal ki, XIII əsrin I yarısında poemanın yenidən redaktə olunmaq zərurətini yaratmışdır. Şirvanşahın əsərdəki əsatiri xüsusiyyətlərə, türk xarakterlərinə mənfi münasibəti nəticəsində poema sonradan redaktə edilərək dəyişdirilmişdir. Əsərdə üslub müxtəlifliyinin müşahidə edilməsi, müəyyən fəsillərdə nəzərə çarpan əlaqəsizlik, mətləbdən kənara çıxmaq, əsərin ümumi ideyasına zidd olan beyt və şerlərin yer tutması sübut edir ki, poemanı sənətkarlıq cəhətdən Nizamidən zəif olan bir şair redaktə etmişdir.
Elmi-tənqidi mətnləri
Nizaminin "Leyli və Məcnun"unun mövcud çap nüsxələri içərisində V. Dəstgerdi nəşrindən sonra 1965-ci ildə AMEA Şərqşünaslıq İnstitutunun əməkdaşları Ə. Ələsgərzadə və F. Babayevin çap etdirdikləri elmi-tənqidi mətni alimlərin diqqətini daha çox cəlb edir. Akademik Yevgeni Bertelsin redaktə etdiyi bu kitaba akademik Ə.Ə. Əlizadə müqəddimə yazmışdır. Tənqidi mətn 10 əlyazması və V. Dəstgerdinin nəşr etdiyi nüsxə əsasında tərtib edilmişdir. İstifadə edilmiş əlyazmaların ikisi XIV əsrə aiddir və bunlar ən qədim nüsxə hesab edilir. Katib Məhəmməd ibn əl-Hüseyn ibn Sane tərəfindən 1361-ci ildə köçürülmüş və Fransa Milli Kitabxanasında saxlanan nüsxə mətndə əsas götürülmüşdür.
Nizaminin başqa əsərlərinə nisbətən "Leyli və Məcnun"un əlyazma nüsxələrinin mətnlərinə katiblər daha azad müdaxilə etmiş, öz zövqlərinə və nəzəri düşüncələrinə görə müəyyən fəsilləri yenidən işləmiş, istədikləri qədər artırma-əksiltmələrə yol vermişlər. Onlar, demək olar ki, əsəri əvvəldən axıra kimi mükəmməl redaktə edib, həətta ayrı-ayrı sözləri və beytləri yeniləri ilə əvəz etmiş, əsərin ideya və məzmununa müəyyən dəyişikliklər etməyə nail olmuşlar.
Məlumdur ki, Nizami əsərin müqəddiməsində poemanın dörd min beytdən bir qədər artıq olduğunu bildirmişdir. V. Dəstgerdinin fikrincə, əsərin təqribi həcmi 4050 və ya 4100 beyt olmalıdır. Zəbihulla Səfa bu rəqəmi 4700, Əli Nəzmi isə 5100 beyt qəbul etmişlər. "Leyli və Məcnun"un 1965-ci ildə Moskvada nəşr olunmuş mətni 4564 beytdən ibarətdir.
V. Dəstgerdi 4650 beyt həcmində tərtib etdiyi "Leyli və Məcnun" əsərinin mətninə yazdığı izahatında qeyd edir ki, "…ilhaqi şerlər "Leyli və Məcnun"a "Xosrov və Şirin"ə nisbətən daha çox yol tapmışdır…İlhaqçı şair, bu əsərdə o biri poemalardan da artıq cinayətə yol verib "Zeyd ilə Zeynəb əfsanəsi", "Zeydin müşayəti ilə Məcnunun Leylinin evinə getməsi", "Məcnunun əzəməti haqqında", "Zeydin yuxuda Məcnunla Leylini behiştdə görməsi" kimi fəsilləri özündən əsərə artırmışdır. Nizami şerindən 400-ə qədər beyt də götürüb ilhaqi şerlər içəridisində yerləşdirmişdir. Təqribən 1030 olan bu ilhaqi beytlər içərisində 600 beyt ilhaqçı şairin özünün, 400 beyti Nizaminindir ki, təhrifsiz ilhaqi parçalar içərisində yer tutmudur." V. Dəstgerdinin fikrincə əsərdə bu dəyişikliklər 1350–1400-cü illər arasında aparılmışdır.
Y. Bertels "Məcnunun əzəməti haqqında"kı fəsildən bəhs edərkən bu hissənin "Şablon sözlərdən ibarət olub Məcnun obrazını qətiyyən xarakterizə etmədiyini" göstərir. V. Dəstgerdi kimi Bertels də "Leyli və Məcnunun bir-birinə yetişməsi" adlı fəsli katib tərəfindən artırılmış hissə hesab edir. V. Dəstgerdi fikrini aydınlaşdırmasa da, Y. Bertels həmin fəslin ilhaqiliyini elmi şəkildə əsaslandırmağa çalışaraq yazır : "Açıq etiraf etmək lazımdır ki, Məcnunla Leylinin bir-birinə yetişməsi kimi bir fəsil diqqətli oxucuda təəccüb doğurur. Bu fəsildə sevgililərin zifaf gecəsi təsvir olunur, həm də çox quru və süst təsvir olunur. Axı zifaf gecəsini əsərə daxil etməklə şair faciəni müvəffəqiyyətli bir sonluğa gətirib çıxarır. Sevgililər istəklərinə çatırlar. Vəhşilərin himayəsi altında onlar bundan sonra da, hər hansı bir risk olmadan məhəbbətdən zövq ala bilərdilər. Bəs nə üçün onda, yenidən faciəvi sonluq ba verir, o nə ilə əlaqədardır? Deyək ki, əgər görüş zamanı sevgililərə ölüm üz versəydi, onda onu, bütün poemanın tragik məzmunu ilə əlaqələndirmək olardı. Ancaq bu şəkildə, necə ki, bu fəsil yazılmışdır, gözəl düşünülmüş bir simfoniyanı məhv edən təəssüf doğurucu qarışıqlıq kimi səslənir."
Ç. Sasanianın fikrinə görə isə, ''"Nizami bir mürşid kimi məhz həmin fəsildə uzun seyri-süluk yolunu qət edib özündə təcəssüm olunan gizli sirrlərə vaqif olduğu və əsl həqiqəti dərk etdiyi bir vaxtda həqiqət yolçusu olan Məcnunu son dəfə imtahan edir. Bu fəsildə Məcnun, ya real, həyati eşqin tələblərinə uyğun olaraq Leyli ilə rəsmi izdivac bağlayıb onunla maddi həyat sürməkdə davam etməli və nəticə etibarilə də əsər burada bitməli idi, ya da ki, məcazi, ürfani eşqin müddəalarına görə bəşəri-cismani Leylini tərk edib, onun fövqündə duran ölməz, ruh əl-qüdus Leyliyə qovuşmaq üçün yolunu davam etdirməli idi. Göründüyü kimi, poemada əhvalat bu fəsildən sonra da, xeyli davam edir. Bu nöqteyi-nəzərlə əsərə baxsaq o zaman tamamilə aydın olar ki, "Leyli və Məcnunun bir-birinə yetişməsi" kimi bir fəsil poemada təsadüfi və ya yersiz hesab edilə bilməz. Onun əsərdə öz yeri vardır və bu fəsilin Nizami qələmilə yazılması şübhəsizdir. Ancaq, bunu da inkar etmək olmaz ki, katib redaktə zamanı bu fəsilə də əl gəzdirmiş, ciddi təhriflərə yol vermişdir."''
V. Dəstgerdi və Agah Sirri Ləvənd "Zeyd ilə Zeynəbin eşqi haqqında"kı fəsli əsərə sonradan artırma hesab edirlər. Ç. Sasanianın fikrincə isə, həmin fəslin ilhaqiliyi onunla əlaqələndirilə bilər ki, Leyli və Məcnunun məhəbbətindən bəhs edən mövcud ərəb mənbələrində Zeyd və Zeynəb əhvalatına təsadüf edilməmişdir. Sasanian, 16 Lakin, Nizami öz əsərində süjetin inkişafı ilə əlaqədar köməkçi obrazlar və hadisələri poemaya daxil edə bilərdi. Bundan başqa Nizaminin Zeyd və Zeynəb sürətlərini müəyyən bir məxəzdən ala bilməsi də mümkündür. Araşdırmalar göstərmişdir ki, eşq dərdindən Məcnun ləqəbi almış aşiqlər içərisində Zeyd adlı birisi də olmuşdur. Belə məxəzlərdən biri Fazil Kaşaninin "Riyazül-hekayət" əsəridir. Burada Məcnun ləqəbi daşımış aşiqlər haqqında ayrıca fəsil vardır. Müəllif həmin fəsildə Seyid Abdullah Nəcəfinin əsərlərindən sayılan "Hədiqətül-arifin"dən Məcnun ləqəbi ilə məşhur olan Zeyd adlı bir aşiqin hekayəsini misal gətirir.
XII əsrin başlanğıcında yaşamış filosof və mütəfəkkir Eynəlqüzat Miyanəçi (1098–1130) öz məktublarından birində Leylinin eşqindən bəhs etdiyi yerdə Zeynəbin də adını çəkir. Miyanəçinin Leyli və Zeynəbin adını eyni vaxtda çəkməsi, onların hər ikisinin eşq bahadırları olması ilə əlaqədardır. Tədqiqatçı R. Əliyev də bu fəsilin poemaya sonradan artırıldığını qeyd etmişdir.
Ərəb mənbələri
230px|thumb|right|Leylinin qəbiləsi ilə Nofəlin müharibə etməsi, 1508, [[Şiraz məktəbi, Rusiya Milli Kitabxanası]] Nizamiyə qədər, yəni, IX–XII əsrlərdə Leyli və Məcnunun nakam eşqindən xəbər verən çoxlu ədəbi və tarixi mənbələr vardır. Nizaminin "Leyli və Məcnun" poeması ətrafında geniş tədqiqat işləri aparmış mütəxəssis Çingiz Sasanian, şairin istifadə edə biləcəyi mənbələr sırasında İbn Qüteybənin (889-cu ildə ölmüşdür) "Kitab əş-şer vəş-şüəra", Əl Mübərrədin (898-ci ildə ölmüşdür) "Əl-Kamil", Davud əz-Zahirinin (909-cu ildə ölmüşdür) "Kitab əz-Zəhra", Əl Vəşşanın (936-cı ildə ölmüşdür) "Kitab əl-Müvəşşə", Əbul Əzhər Məhəmməd ibn Zeyd ən-Nəhəvinin (936-cı ildə ölmüşdür) "Əxbari uqəlayil məcanin", İbn Əbdur-Rəbihin (939-cu ildə ölmüşdür) "əl-İqd əl-Fərid", Məsudinin (957-ci ildə ölmüşdür) "Mruc əz-Zəhəb", Əbül Fərəc İsfahaninin (897–967) "Kitab əl-Ağani", Əl Mərzbani Şeyx əbu Ubeydullah Məhəmməd ibn İmranın (994-cü ildə ölmüşdür) "Möcəm əl-Şüəra", Əl-Valibinin "Divani Məcnun", İbn əs-Sərracın (1106-cı ildə ölmüşdür) "Məsare əl-Üşşaq" əsərlərini qeyd edir.
Əl-Valibi "Divani Məcnun" adlı əsərində topladığı Məcnun şerlərinə şərhlər yazmışdır. İ. Kraçkovski yazır ki, ilk dəfə bu əsərdə Məcnunun təkcə Ərəbistanda deyil, "İran ölkələrində" də məşhur olması göstərilir. Ç. Sasanianın fikrincə, "Divani Məcnun"dakı rəvayətləri Nizaminin "Leyli və Məcnun"unda hadisələrin xronoloji təsvirilə müqayisə etdikdə aydın nəzərə çarpır ki, Nizami, poemanın yazılmasında başqa ərəb mənbələrinə nisbətən əl-Valibinin əsərindən daha çox faydalanmışdır. Əl-Valibinin həmin əsəri "Leyli və Məcnun" haqqında daha geniş məlumat verdiyi üçün Nizami ondan mükəmməl bir mənbə kimi istifadə etməyi üstün tutmuş, Leylinin atasının Məcnuna imtina etməsinin səbəbləri, Məcnunun atasının elçiliyi, Məcnunun iztirab çəkməsi, Məkkəyə ziyarətə aparılması və burada Leylinin adını eşidib huşunu itirməsi, Məcnunun evə qayıtması, ailəsinin onu dilə tutub başqa qızla evləndirməyə çalışması, Məcnunun ceyranları azad etməsi, səhrada Məcnunun görüşünə müxtəlif adamların gəlməsi, Məcnunun qəbiləyə qaytarılması tədbirlərinin boşa çıxması, Nofəlin Məcnuna kömək etmək cəhdinin uğursuzluqla nəticələnməsi, Məcnunun səhrada qandallı qul gəzdirən qarı ilə rastlaşması və qulu azad etməsi, Məcnunun qarğa ilə söhbəti, Leyli və Məcnunun naməlum adam vasitəsiylə məktublaşması səhnələrini öz əsərində istifadə etmişdir. Lakin, Əl-Valibinin təsvir etdiyi, Məcnunun ceyranı parçalamış canavarı öldürərək yandırması, Məcnunun uşaqlıqda Leyli ilə birgə sürü otarması, Məcnunun Babilə müalicəyə aparılması, İsa ibn ər-Rəşidin hzurunda Məcnunun şer oxuması kimi səhnələr Nizami tərəfindən istifadə olunmamışdır.
Ç.Sasanian qeyd edir ki, Nizami "Leyli və Məcnun"un kompozisiyasını Əl-Valibinin əsəri əsasında yaratmışdır. O, burada ağlabatan epizod və rəvayətləri vahid süjet ətrafında qruplaşdırmaqla, ibn Qüteybənin və əl-İsfahaninin müvafiqə əsərlərindən də köməkçi bir mənbə kimi istifadə edib məzmunca bitkin bir poema yaratmışdır.
Nizami, "Leyli və Məcnun"un fəsil başı beytlərində çox zaman istifadə etdiyi mənbələrə üstü örtülü şəkildə işarə etmişdir. Aşağıdakı beytdə şairin Əl-Vəlabiyə istinad etməsi görünür: Bağdadın fazil söz nəğməkarı, Sözün sirrindən belə xəbər verdi. Başqa bir yerdə "fars oğlu fəsahətli dehqan" deməsilə şair Əbülfərəc İsfahaninin əsərinə işarə etmişdir. Ç. Sasanian yazır ki, "Leyli və Məcnun"da təsvir olunmuş hadisələrin mündəricəsini bu mənbələrlə tutuşdurduqda aydın görünür ki, Nizami daha çox üç mənbədən – İbn Qüteybənin, Əbül Fərəc İsfahaninin və Əl-Valibinin əsərlərindən istifadə etmişdir. Sasanianın fikrincə, bunlarla bərabər Nizami "Zeyd və Zeynəb" əhvalatından xəbər verən bir mənbə ilə də tanış olmuşdur.
Babil mənbələri
Azərbaycan alimlərindən Yusif Ziya Şirvani Nizaminin öz poemasını qədim ərəb mənbələri əsasında yazdığı haqqındakı elmi fikirləri qəbul etməmişdir. Onun fikrincə, Nizami "Leyli və Məcnun" poemasını bu süjetin Qədim Babilistanın mixi yazılı ədəbiyyatında mpvcud olan variantının Azərbaycanda yayılmış əfsanələri əsasında yazmışdır. "Leyli və Məcnun" süjetinin Qədim Babilistanda yazıya alınması haqqında Almaniyada təhsil almış İran tələbələrinin nəşr etdikləri "Kavə" jurnalında ilk dəfə məlumat verilmişdir.
1935-ci ildə Y. Dunayevski "Leyli və Məcnun" poemasının A. Qloba tərəfindən rus dilinə tərcüməsinə yazdığı müqəddimədə bu fikri irəli sürmüşdür. İ. Kraçkovski Kraçkovski, 589 və Y. Bertels bu mülahizəyə şübhəli baxmış və göstərmişlər ki, "bu süjet, o zamankı şəraitdə yarana bilməzdi". Y. Bertels Mir Məhəmməd Hicazinin "Kəşfi-ədəbi" başlığı altında "Ainə" jurnalında, nəşr olunduğu yer və ili göstərilməmişdir, Y. Bertels yazır ki, 1934-cü ildən gec çıxmamışdır. Danimarka şərqşünası Qrin adlı birinin "Leyli və Məcnun" haqqında mixi yazılar aşkara çıxarması haqqında məlumat verir. M. Hicazinin tərcümə etdiyi məlumata görə, ''"Kis və Lilakis Günəş məbədində kahin Aştarfalazardan dinin əsaslarını öyrənərkən bir-birlərini sevirlər. Kahin, bundan xəbər tutub Kisi qovur və Lilakisi məbəddə həbs edir. Kis dəli kimi hər yerdə öz sevgilisini axtarır. Baş kahinin əmri iləə ona ölüm cəzası verilir. Atası məşhur olduğu üçün ölüm cəzası səhraya sürgünlə əvəz edilir. Lilakis qaçıb atası evində gizlənir. Kis onu qaçırmaq üçün yenidən məbədə gəlir. Ancaq tutularaq ölümcül hala salınana kimi döyülür və yenidəən səhraya qovulur. Kisin atası Lilakisi oğluna almaq istəsə də rədd cavabı alır. Kis, səhrada yaşayaraq vəhşilərlə ünsiyyətə girir. Lilakis Salamisin oğluna ərə verilir. Kis Nofəl ilə tanış olur və ondan kömək istəyir, bu şərtlə özünün ceyran sürüsünü ona verəcəyini vəd edir. Nofəl güc işlətməklə Lilakisin evinə girib ərini öldürür və onu qaçırır. Onlar səhrada kəbin kəsdirib ömür sürürlər. Kis çobanın arvadına aşiq olur, ərini öldürüb onunla da evlənir. Lilakis səhrada yalqızlıq şəraitində ölür."'' Y. Bertels Hicazinin bu məlumatını "qondarma" adlandırır və bildirir ki, "naməlum Qrinin" həqiqi mətni tapılmayınca, Hicazinin bu məlumatı haqqında doğru fikir söyləmək olmaz.
Folklor mənbələri
Ç. Sasanian qeyd edir ki, Nizami dövründə Azərbaycanda mövcud olan "Leyli və Məcnun"un folklor variantlarının məzmunu haqqında aydın fikir söyləmək olmaz. Nizaminin "Leyli və Məcnun" poemasının yazdığı zaman, əfsanənin Azərbaycanda yayılmış folklor variantından istifadə etməsini Y. Bertels qeyd etmişdir. O, bu süjetin şərq folklor variantlarından danışarkən kürd versiyasından və onun məxmunundan qısaca bəhs edir. Bertels yazır ki, kürd folklor variantında əsas məzmun astroloji xarakter daşıyır. Ancaq, başqa bir krd versiyasında Məcnun obrazı, tamamilə təbiət kultu ilə əlaqəli firmada təsdiq edilmişdir.
"Leyli və Məcnun" poemasında obrazların epik xarakteri onların daha çox əsatiri səciyyə daşıyan bədii təsvir vasitələrilə təcəssüm olunmasına gətirib çıxarmışdır. Poemada Leyli və Məcnun sürətləri, hadisələr, təbiət təsvirləri də epik planda verilmişdir. Şair, epik-romantik şerin tələblərindən asılı olaraq, obraz və hadisələrə ideal xarakter bəxş etmiş, pisi də, yaxşını da, adi normadan xeyli yüksək, ideal dərəcədə təqdim etmişdir. Bununla əlaqədar Ç. Sasanian yazır:
Əsərdəki epik xüsusiyyətlər sübut edir ki, Nizami poemanı yaradarkən dastanın əsatiri süjetindən də istifadə etmişdir. Ancaq, bunu demək olmaz ki, Nizami “Leyli və Məcnun”dakı əsatiri motivlərin hamısını dastanın həmin mifoloji süjetindən almışdır.
"Leyli və Məcnun"da Nizami hər bir obrazın özünəməxsus mifoloji xüsusiyyətlərini vermişdir ki, bu xüsusiyyətlərin də bəziləri birbaşa süjetin əsatiri variantından alınmışdır; məsələn, poemada verilmiş "Baharın tərifi və Leylinin çəmən seyrinə çıxması" adlı fəsil bu cəhətdən çox səciyyəvidir. Ərəb mənbələrinin heç birində verilməmiş bu fəsilin təhlili göstərir ki, Nizami, onu dastanın əsatiri variantından almışdır. Nizami, Leylinin çəmənlikdə gəzməsini beə təsvir edir: Gül kimi yaşıllıq içində oturdu, O, təzə, tər güllərdən dəstə bağladı. Hər yerə ki, onun nəsimi gəlib çatdı, Süsən birdi və gül çıxdı. Hər çəmənə ki, əli dəydi, Şimşad çıxıb, sərv boy atdı. Nizaminin təsvirinə görə, Leylinin nəfəsi çatan və əli toxunan hər yerdə ağac, gül-çiçək bitir. Burada Leylinin təbiət kultu ilə əlaqəsi və məhsul ilahəsi kimi təsvir ediməsi diqqətə çarpır. Nizami, bəzən Leylini ayın rəmzi kimi təqdim edir, gecənin, qaranlığın simvolu kimi verir: Leyli zülmət içində bir aydır, Məcnun ləqəb oldu, o ki, şahdır. Ümumiyyətlə Nizami, poemada Leylini "nur", "sübh", "ulduz" da adlandırır. Dastanın Azərbaycan, türkmən və kürd xalq variantlarında Leyli obrazı od, ay və işıqla bağlıdır. Dastanın Azərbaycan variantında Leyli haqqında deyilir: Məcnunam, bir nura olmuşam əsir, Gəlmişəm yanına, boynumda zəncir, Göstər camalını mahi münəvvir. Nizami, poemada Qeysi təqdim edərkən "nur", "afitab" (günəş), "şam", "atəş" kimi təşbihlər işlədir. Əsatiri nağıl və əfsanələrdə günəş, ayı, od və işıqla bağlı olan qəhrəmanlar həmişə fövqəltəbii qüdrətə malik olurlar. Onlar nərə və ya ah çəkəndə ağzından od püskürür, təbiətdə şimşək çaxır, yer-göy titrəyir. Bu səbəbdən Nizami poemasında da Məcnunun ağzından od püskürməsinə işarə vardır: Şimşək tək gülüşdən dodağımı bükdüm, Qorxdum ki, gülməkdən yanım... Qorxuram ki, şadlanıb gülsəm, Od ağzımdan bayıra çıxar. Bu əsatiri ənənə dastanın Azərbaycan xalq variantında da vardır. Həmin dastanda yazılır ki, Məcnun "içindən elə bir ah çəkdi ki, ağzından od çıxdı", "Qeys pəncərədən boylanıb elə bir qıy vurdu ki, ağzından od çıxdı" Məcnun obrazının od, işıq və ulduzla əlaqəsinə dastanın türkmən və kürd variantlarında da rast gəlinir. Dastanın, tamamilə əsatiri süjetə malik olan kürd xalq variantlarından birində Məcnun ulduza çevrilərək, göyə qalxır.
Ç. Sasanianın fikrincə poemada verilmiş "Məcnun vəhşilər arasında" fəsli də əsatirlə səsləşir. Qədim ərəb rəvayətlərində Məcnunun səhrada heyvanlar arasında yaşamasına işarə edilsə də, burada onların sinifləri, adları göstərilmir. Nizami Məcnunun ətrafına kərkəs, qartal, maral, ceyran, qoyun, at, dovşan, şir, pələng, tülkü, canavar və itlərin toplaşdığını yazır. Dastanın Azərbaycan xalq variantında Məcnunun ətrafındakı heyvanlar arasında durna, kəklik, bülbül, göyərçin, ayı və ilan da xatırlanır. Poemanın əsatir ənənələri ilə səsləşən digər bir fəsli isə "Məcnunun ulduzlara şikayətdi"dir. Bu fəsildə ayrı-ayrı ulduzlar canlı insan kimi təsvir olunur. Nizami bu təsvirlərdə hər bir ulduzun şərdə geniş yayılan əsatiri xüsusiyyətlərini tərənnüm edir. Fəslin sonunda Məcnunun Zöhrə və Müştəriyə üz tutub onlardan səadət diləməsi tamamilə əsatiri məzmun daşıyır. Nizami "Leyli və Məcnun"da bir neçə dəfə "Mehr və Müştəri" dastanından olan adlar çəkmişdir. Sasanianın fikrincə, süjetin folklor variantlarında odun, günəşin və işığın antropomorfik obrazı olan Qeys ilə Mehr arasında müəyyən yaxınlıq vardır. Məsələn, "Mehr və Müştəri"də Mehr Müştəri ilə dostluğunda sədaqətli olub axıra qədər əhl-peymanı sındırmadığı kimi, Qeys də Leyliyə məhəbbətində əhd-peymana sadiq qalaraqəbədi dostluğun rəmzinə çevrilmişdir.
Qədim şərq folklorunda Qeys, əsatiri səciyyə daşıyaraq, günəşlə, odla bağlı olmuş və təbiət kultu ilə əlaqələndirilmişdir. Kürd versiyasında Məcnun üç ay qışı yuxuya gedir. Onun başında köçəri quşlar yuva düzəldir. Yazın başlanğıcında Leyli, bulağa gəlib çeşmənin suyu ilə onun gözlərini yuyub təmizləyir və yuxudan ayıldır. Sasanian qeyd edir ki, Qeysin üç ay yatması, təbiətin qışda üç ay yuxuya getməsinin əsatiri rəmzidir. O, yalnız dirilik rəmzi və yazın antropomorfik rəmzi olan Leylinin gəlməsi ilə təbiətin özü kimi oyanır.
Akademik M. Arif Nizaminin öz əsərlərində xalq ədəbiyyatının ənənəvi obrazlarının (qocalar, çobanlar, kərpickəsənlər və s.) geniş və dolğun bədii timsalını yaratdığını, bu "kiçik" qəhrəmanlar vasitəsiylə çox böyük ictimai-fəlsəfi ideallar ifadə etməsini ətraflı tədqiq etmişdir. Müəllif yazır ki, "Nizami öz kiçik qəhrəmanlarından bir məhək daşı kimi istifadə edir. Onları hökmdar surətlərinə təmas etdirər-etdirməz hökmdarların bütün saxta cəhətləri, zəiflikləri, nöqsanları aşkara çıxarır. Böyük dövlət başında duran, dünyaya hökm edən, fiziki və fikri qüvvəyə malik olan bu adamlar birdən-birə qarşımızda kiçilir, öz romantik boyalarını itirir, solğun, aciz və köməksiz bir hala düşürlər." H. Araslı qeyd edir ki "ərəb şifahi ədəbiyyatında canlanıb, Yaxın Şərq xalqları arasında yayılmış olan bu dastan XII əsrdə Azərbaycanda da məşhur olmuşdur." H. Araslı Nizami əsərlərində folklor ənənələrinin geniş işləndiyini qeyd edir. Bu ənənələrdən biri, qəhrəmanın nəzir-niyazla dünyaya gəlməsidir. Alim, Azərbaycan folklorunun ən qədim yazılı ədəbi abidəsi olan "Kitabi-Dədə Qorqud"dan bu ənənəyə aid nümunələr gətirir və göstərir ki, bu kimi xüsusiyyətlər klassik ədəbiyyat nümunələrinə, o cümlədən, Nizami yaradıcılığına güclü nüfuz etmişdir." Prof. Ə. Sultanlı bu fikirdədir ki, Nizami "mövzunun təvayət hissələrini saxlamış, bu rəvayətlərdən bir həqiqət kimi deyil, bir vasitə kimi istifadə etməyə çalışmışdır."
Xosrov və Şirin və Leyli və Məcnun
"Xosrov və Şirin"dən bəhs edən bütün alimlər təsdiq edirlər ki, Şirin məhəbbət simvoludur. Şair bu obrazın qarşısında Xosrov kimi şəhvət düşgünü, ədalətsiz, xain, mənsəbpərəst, xalqdan uzaq və daha bir sıra əxlaqi xüsusiyyətlərə malik bir şahı mənəvi cəhətdən dəyişdirmək, onu ideallaşdırmaq kimi çətin və mürəkkəb bir vəzifə qoymuşdur. Şirinin bu vəzifəni yerinə yetirməsi üçün əsas silahı, cismani və mənəvi gözəlliyi ilə bərbər həm də saf və tükənməz məhəbbətidir. Nizami, Şirin obrazı ilə mənəvi saflığı, sədaqəti, insanpərvərliyi Xosrov surətində əxlaqi çirkinliyə, pozğunluğa, xəyanətkarlığa və ədalətsizliyə qarşı qoyur. Şirin Xosrovun eşqilə yaşayıb hakimiyyətdən, taxt-tacdan əl çəkir. Onun idealı Xosrovdur. Yalnız şəhvani hisslərlə yaşayan Xosrovun əsas idealı isə səltənətidir, taxt-tacıdır. O, hakimiyyəti ələ almaq, taxt-taca sahib olmaq üçün hər cür alçaq sifətlərə girir. Ancaq Şirin, Xosrova çatmaq üçün hakimiyyətdən imtina edir.
Şirinin saf məhəbbəti mənfi sifətlərə malik Xosrovu büsbütün dəyişir, onu Nizaminin idealına çevirir. Əsərin sonunda Xosrov da eşq və insanlığın nə olduğunu dərk etdikdə səltənəti, taxt-tacı atır və Şirinlə kam almaq üçün sakit bir yer axtarır. "Xosrov və Şirin"də məhəbbətin bu cahanşümul qələbəsini müşahidə edən Nizami "Leyli və Məcnun"da onun qarşısında daha böyük bir vəzifə qoyur. Üçüncü məsnəvisində şair Leyli ilə Qeysin eşqilə bütöv bir cəmiyyəti tərbiyə etməyə çalışır. Nizami burada məhəbbətin təsiri ilə cəmiyyətdəki bədxahlığı, zülmü, ədalətsizliyi, mənsəbpərəstliyi, mülki bərabərsizliyi islah etmək, onda insanpərvərlik, mərdlik, doğruluq kimi sifətləri aşılamaq istəmişdir. "Leyli və Məcnun"da əsas konflikt şəxsiyyətlə cəmiyyət arasında meydana gələrək, getdikcə mürəkkəbləşir və bunun nəticəsində məhəbbət ideyası ictimai məzmun kəsb edir ki, bu xüsusiyyəti biz "Xosrov və Şirin"də görmürük. Şəxsiyyətlə cəmiyyət arasındakı konfliktin inkişafı məhəbbətin ideya-məzmun dairəsini genişləndirir. Belə ki, Nizaminin yalnız bu əsərində məhəbbət ağlın sərbəstliyi, könül arzularının azadlığı, mülki və mənəvi bərabərlik kimi tələbləri qarşıya qoyur.
"Xosrov və Şirin"ə nisbətən "Leyli və Məcnun"da məhəbbət ideyası məzmunca daha vüsətli olub çoxcəhətli fikri-fəlsəfi məna kəsb edir. Poemada məhəbbət insanın mənəvi, təbii-hissi ehtiyacı olmaqla bərabər, həm də tərbiyə və mübarizə vasitəsidir. Nizami bu əsərində eşqi cəhalətə, ictimai zülmə, mənəvi hüquqsuzluğa, ədalətsizliyə qarşı əsil mübarizə silahına çevrilir. Beləliklə, Nizami, "Xosrov və Şirin"lə müqayisədə "Leyli və Məcnun"da fərdilikdən tədricən ümumiliyə doğru getmişdir.
"Leyli və Məcnun"da Nizami öz ideyalarını tərənnüm etmək üçün tamamilə yeni bir şəraitə malik olur. O, burada saray həyatından uzaqlaşır və kütləyə, ictimai həyatın daha ziddiyyətli sahələrinə yaxınlaşmağa imkan tapır. Şair əgər o biri əsərlərində ədalətli şah vasitəsilə ictimai həyata təsir etmək üçün saray həyatına müraciət edirdisə, burada əksin, həyatın özündən saraya nüfuz etməyə çalışır. O, məhz ilk dəfə "Leyli və Məcnun"da özünün böyük bəşəri ideallarını birbaşa cəmiyyətin içində həyata keçirməyi qarşısına məqsəd qoyur. Şairin bu ideallarını adi qəbilə başçısının övladları – ideal aşiq Məcnun və Leyli həyata keçirməlidirlər. Xosrov və Bəhram isə saray həyarı ilə məhdudlaşdıqlarına görə, cəmiyyətə və cəmiyyət işlərinə girişə bilmirdilər.
Mövzular
Poemaya belə bir nəzərlə yanaşdıqda iki Leyli və Məcnun və iki şərait görünür. Birincidə Leyli və Məcnun real, maddi insandır və buna görə də, mövcud ictimai şərait gerçək tarixi şəraitdir. Əsərin bu hissəsində Nizami hadisələri real zəmində təsvir edir. İkincidə isə Leyli və Məcnun məcazi obrazlar kimi təsvir olunurlar. Əsərin bu hissəsindəə təkcə insan sürətləri deyil, varlıq, şərait özü də məcazi baxımdan təcəssüm edilir. Bu cəhətdən əsərin ikinci hissəsində hadisələri ürfani məzmunda tərsim və tərənnüm edilmişdir. Həm də Nizami bu iki mühüm cəhəti əsərdə tam vəhdət halında birləşdirmiş, ikinci birincinin məntiqi davamı kimi verilmişdir. Poemanın birinci hissəsində cərəyan edən real hadisələr və real ictimai-tarixi zəmin üzərində inkişaf edən süjet əsərin sonuna doğru fəlsəfi-ürfani məzmun kəsb edir.
"Leyli və Məcnun" özünün ideya və məzmununa görə "Xəmsə"yə daxil olan digər poemalardan bütünlüklə fərqlənən orijinal bir əsərdir. Y. Bertels və A. Boldırev "Leyli və Məcnun"u Nizami yaradıcılığında bir uçurum hesab edirlər. Onların fikrincə Nizami bu əsərində bütün yaradıcılığı boyu davam etdirdiyi siyasi, ictimai ideyalardan uzaq düşmüşdür. Y. Bertels yazır ki, ""Leyli və Məcnun"da doğrudan da şairin, onu məşğul edən əsas fikirdən kənarda qalması zənn olunur…" Bu fikri daha sonra A.N. Boldırev davam etdirərək yazır: "Leyli ilə Məcnunun məhəbbəti haqqındakı əfsanənin ciddi çərçivəsi Nizamiyə üçüncü əsərində mühüm siyasi motivləri nəzərə çarpdırmağa imkan verməmişdir…Ola bilsin ki, ancaq buna görə Nizami Şirvanşah Axsitanın sifarişinə könülsüz yanaşmışdır."