cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bolnisi bələdiyyəsi
Tarix
1929-cu ildə Gürcüstan SSR-nin Borçalı qəzası ləğv edildikdən sonra 1930-cu ildə onun ərazisninin bir qismində Bolnisi rayonu təşkil edilmişdir, 1930-1943-cü illərdə "Lüksemburq rayonu" adlandırılmış, 1943-cü ildən 2006-cı ilədək isə Bolnisi rayonu, 2006-cı ildən etibarən isə Bolnisi bələdiyyəsi adlanmaqdadır. 1963-cü ildə Dmanisi və Marneuli rayonları ləğv edilərək əraziləri Bolnisi rayonunun tərkibinə verilsə də, 1966-cı ildə təkrarən Dmanisi və Marneuli rayonları təşkil edildi və Bolnisi rayonunun (2006-cı ildən "bələdiyyə") sərhədləri indiki şəklini aldı.
Gürcüstan 1991-ci ildə müstəqilliyini əldə edər-etməz əsasını hələ XX əsrin 40-50-ci illərində qoyduqları türk mənşəli qədim toponimlərin dəyişdirilərək gürcüləşdirilməsinə başlanıldı. Addəyişmə prosesi Bolnisi (Çörük-Qəmərli) rayonundan başladı. Qoçulu Çapala, Cəfərli Samtredio, Mığırlı Vanati, İmirhəsən Savaneti, Aşağı Qoşakilsə Kvemo Arkvani, Muğanlı Farizi, Kolagir Surtava, Daşlıqullar Muxrani, Həsənxocalı Xidisquri, Əsmələr Mskneti, Karatikan kəndi isə Sabereti. Arıxlı Naxiduri və s. adlandırıldı. Bir neçə ay ərzində əhalisi tamamilə Azərbaycan türklərindən ibarət 35 kəndin adı dəyişdirildi. Bolnisi şəhərinin 90% əhalisinin təşkil edən azərbaycanlılar zorla doğma yurdlarından çıxarıldı.
Coğrafiya
Rayon Gürcüstanın cənub-şərqində Maşavera və onun qolları olan Xaçınnıçay, Sağsağanlıçay və Dələver çaylarının hövzəsində yerləşir. Aşağı Kartli mxaresinin mərkəzi olan Rustavi şəhərindən 65 km qərbdə, paytaxt Tiflisdən isə 63 km cənub-qərbdə yerləşir. Ərazisi əsasən dağətəyi və alçaq dağlıq zonada yerləşməklə əhəmiyyətli bir hissəsi meşələrlə örtülüdür. Ən uca nöqtəsi 2141 metrə çatan Lök dağıdır. Rayonda havanın orta illik temperaturu 12 °C, o cümlədən yanvarda 0.0-0.3 °C, iyulda 23.6 °C, mütləq maksimum temperatur 40 °C, mütləq minimum temperatur -25 °C, illik yağıntı 400–500 mm təşkil edir. Rayonun ümumi sahəsi təşkil edildiyi tarixdən günümüzdək cüzi dəyişikliyə məruz qalmışdır. Beləki 1 may 1960-cı ilə olan məlumata əsasən rayon 804.7 km² sahəyə sahib olmuşdur. Hazırda isə rayonun ümumi ərazisi 804 km²-dir.
İqtisadiyyat
Bolnisi Gürcüstanın aqrar rayonu hesab edilir. Rayonun iqtisadiyyatı əsasən Kazreti qəsəbəsi yaxınlığında yerləşən Madneuli filiz və qızıl yatağına əsaslanır. Gürcüstan Statistika Departamentinin məlumatlarına əsasən 2006-cı ildə ölkədə yığılmış yaşıl noxudun 48%-i, yerkökünün 15.8%-i, lobya və kartofun 7.9%-i, tərəvəzin 3%-i, oduncaq tədarükünün 2.6%-i, yumurta və yun istehsalının müvafiq olaraq 6.2%-i və 2.9%-i, diri mal-qaranın isə 1.3%-i Bolnisi rayonunu payına düşmüşdür.
İnzibati-ərazi bölgüsü
Hal-hazırda bələdiyyədə (2006-cı ilədək "rayon") 1 şəhər, 2 qəsəbə və 45 kənd vardır. Bütün kəndlər toplam 11 icma sakrebulosuna daxildir. Kəndlərin 37-sində etnik azərbaycanlılar, 6-sında gürcülər, 2-sində isə ermənilər üstünlük təşkil edir. Rayonun inzibati ərazisinə daxil olan kəndlərdən 2-si (Faxralı və Bolus Kəpənəkçisi) əhalisinin sayına görə respublikanın ilk onluğuna aid olan ən iri kəndlər sırasına daxildir.
Əhali
1 yanvar 2014-cü il tarixinə olan rəsmi təxminə əsasən rayon əhalisi 78.9 min nəfərdir. Əhalinin sıxlığı 1 km²-ə üçün 98.1 nəfərdir. Sosial vəziyyətin çətinliyi səbəbindən yüksək emiqrasiya nəticəsində rayonun əhalisi 1989-cu ildən 2014-cü ilə ötən 25 il ərzində 2.6 min nəfər (3.19 %) azalmışdır.
Etnik tərkib
15-30 oktyabr 1941-ci ildə almanların Qazaxıstana sürgün edilməsi və onların yerinə etnik gürcülərin yerləşdirilməsi, eləcə də əhalisinin sıxlığının orta Gürcüstan səviyyəsindən (1 km²-də 63 nəfər) 1.5 dəfə çox olmasına baxmayaraq 1990-cı illərdə Gürcüstanın Svanetiya, İmeretiya və Acarıstan kimi bölgələrindən milliyətcə svanlar, gürcülər (kartvellər) və acarların buraya köçürülməsi prosesinin davam etdirilməsi bələdiyyənin etnik mənzərəsini xeyli dəyişmişdir. 17-24 yanvar 2002-ci ildə aparılmış rəsmi siyahıyaalmanın nəticələrinə əsasən bələdiyyə (2006-cı ilədək "rayon") əhalisinin 65.98%-ini azərbaycanlılar, qalan 26.82%-ini gürcülər, 5.81%-ini ermənilər, 0.59%-ini urumlar, 0.56%-ini ruslar, 0.24%-ini isə digər xaqların nümayəndələri təşkil edir.
2002-ci il siyahıyaalınmasına əsasən 45 kənddə məskun əhalinin 85.00%-ini azərbaycanlılar, 9.60%-ini gürcülər, 5.00%-ini ermənilər, 0.20%-ini ruslar, 0.10%-ini urumlar, 0.10%-ini isə digərləri təşkil edirdi. 90-cı illərin əvvəllərində Bolnisi və Kazreti şəhərlərində aparılmış etnik təmizləmə əməliyyatları ilə əlaqədar olaraq 2002-ci ildə rayonun kənd əhalisinin 85%-i azərbaycanlılardan ibarət olduğu halda, şəhər əhalisi üzrə bu göstərici cəmisi 4.20%-ə düşmüşdür.
Mədəniyyət
Hazırda rayonda 57 dövlət ümumtəhsil məktəbi, 1 orta ixtisas məktəbi, 33 kitabxana, 1 teatr, 1 muzey, 3 qəzet, 1 jurnal və 2 teleşirkət fəaliyyət göstərir.
Cozef Stiqlits
Cozef Stiqlits  — amerikalı iqtisadçı. 1979-cu ildə Con Beyts Klark medalına, 2001-ci ildə isə Corc Akerlof və Maykl Spenslə birlikdə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Bill Klintonun prezidentliyi dövründə İqtisadi Məsləhət Şurasının rəhbərliyini etməklə məşhurlaşmışdı. Daha sonra Dünya Bankında rəhbər köməkçisi və baş iqtisadçı olaraq işləmişdi. Qloballaşma, bazar mühafizəkarlığı, Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı haqqında kritik baxış bucağı ilə tanınır. Cozef Stiqlits 2001-ci ildən Kolumbiya Universitetində işləyir və 2003-cü ildən oranın professorudur. Bundan başqa Cozef Stiqlits Mançester Universitetinin Dünya Yoxsulluq həddi qurumunun rəhbəri və Papaya aid Sosial Elmlər Akademiyasının üzvüdür.
Həyatı
Cozef Stiqlits Qaridə doğulub, yəhudi bir ailənin övladıdır. 1960-cı ildən 1963-ə qədər debat klubunun və tələbə məclisinin aktiv bir üzvü olduğu Amherst Kollecində oxumuşdur. Təhsilinin 4-cü ilində daha sonra məzunu olacağı Massaçusets Texnologiya İnstitutuna daxil olmuşdur. 1965-ci ildən 1966-cı ilə qədər Çikaqo Universitetində Hirofumi Uzavanın nəzarəti altında araşdırma aparmışdır. Daha sonra Massaçusets Texnologiya İnstitutunda doktoranturada təhsil almış və eyni zamanda universitetdə çalışmağa başlamışdır. 1969–1970-ci illərdə Kembric Universitetidə Fulbric təqaüdü qazanmışdır. Sonrakı illərdə Yel, Dyuk, Stanford, Oksford və Prinston universitetlərində professor olaraq çalışmışdır. Cozef Stiqlits hal-hazırda Kolumbiya Universitetində professor olaraq çalışmağa davam edir. Eyni zamanda İqtisadiyyatın səsi jurnalının redaktorlarından biridir. Cozef Stiqlits daha çox Neo-Keynsçi bir iqtisadçı kimi tanınır.
Asimmetrik informasiya
Cozef Stiqlitsin ən məşhur araşdırması özəl bir informasiyanın başqasından alınması üçün iqtisadçılar tərəfindən istifadə edilən bir üsul olan gözdən keçirmə prosesi barədə olmuşdur. Bu nəzəriyyə ona İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı da qazandırmışdır.
Ənənəvi neoklassik iqtisadi düşüncəyə görə bazar bəzi limitli və yaxşı açıqlanmış bazar uğursuzluqlarından başqa hər zaman təsirlidir. Cozef Stiqlits və digərləri etdikləri araşdırmalarla bu düşüncəni tərsinə çevirdi: bazar sadəcə bəzi istisna olunan vəziyyətlərdə təsirlidir. Yəni, bazar bəzi məhdud vəziyyətdə deyil, bəzi istisna olunan vəziyyətlər olduqda təsirlidir. Cozef Stiqlits deyirdi "nə zaman ki, bir bazar tam deyilsə və informasiya da mükəmməl deyilsə (hansı ki, bu bütün iqtisadiyyatlar üçün keçərlidir) onun rəqabətli bazara həvalə olunması belə Pareto prinsipi sayılmaz".. Başqa cür desək, hər zaman hökumətin müdaxiləsi ilə Pareto prinsipi mövcuddur, digərlərinin vəziyyətini pisləşdirmədən belə. Bu nəticələrə və açıqlanmış bazar uğursuzluqlarına baxmayaraq, dövlət müdaxiləsi ənənəvi "bazar uğursuzluğu" məktəbinin təklif etdiyi optimal dövlət müdaxiləsindən çox daha genişdir. Cozef Stiqlitsə görə görünməz əl deyə bir şey yoxdur.
"Aula Magna" mükafatını alışının səbəbləri Cozef Stiqlitsin dediyinə görə bunlardır: "Mən İnformasiya iqtisadiyyatında əhəmiyyətli, qabaqcıl dəyişikliklər göstərməyi ümid etdim. İnformasiya ilə əlaqədar problemlər sadəcə bazar iqtisadiyyatında deyil, eyni zamanda siyasi iqtisadiyyatda da mövcutdur və konfransın son bölümündə, siyasi inkişaf üçün mükəmməlliyin bəzi informasiya təsirlərini kəşf etdim.
Effektiv ödəniş: Şarpiro-Stiqlits modeli
Cozef Stiqlits eyni zamanda effektiv ödəniş üzərində də araşdırmalar aparmışdır və niyə işsizliyin olduğunu, niyə maaşların iş axtaranların nəzarətində olmadığını və neoklassik paradiqmanın könülsüz işsizliyə cavab verib-vermədiyini araşdırmışdır. Şarpiro-Stiqlits modelinin yaradılmasında iştirak etmişdir. Bu sualların cavabı 1984-cü ildə Şarpiro və Stiqlits tərəfindən bir araya gətirilmişdir: "İşsizlik məşğulluğun bilgi quruluşu tərəfindən nəzarət edilir". İki müşahidə bu analizi vurğulayır:
Bəzi nəzəriyyələrinin praktikada tətbiqi
Cozef Stiqlits və digərlərinin nəzəriyyələrinin riyazi gerçəkliyi mövzusunda heç bir şübhə yox ikən, bu nəzəriyyələrin siyasi iqtisadiyyata və iqtisadi siyasətlərin real həyata tətbiqi məsələsində bir çox müzakirə və anlaşmazlıq vardır. "Sosializm hara gedir?" adlı kitabında ilk olaraq müəyyənləşdirdiyi yeninin təkmilləşdirilməsində başa düşəcəyimiz qədəri ilə Stiqlitsin siyasi-iqtisadi baxışı davamlı olaraq uyğun gəlir.
Əskik və mükəmməl olmayan informasiya ortaya çıxdıqda, bazar sisteminin Çikaqo məktəbi tərəftarları gerçək dünyanın Pareto prinsipi iddialarını davam etdirə bilmədilər. Bu səbəbdən dolayı Stiqlits kapitalizmi rasional-gözlənti nəzəriyyəçilərinin izlədiyi kapitalizmin modelindən yayınıb sosializmə sürüşəcəyi paradoksundan daha gerçəkçi bir iddiada olaraq rasional-gözlənti müvazinətindən istifadə etdi.
Stiqlitsin iqtisadiyyata təsiri Pol Samuelsonun təklifindən daha çox müdaxilə etməyə sövq etdi. Pol Samuelson bazar uğursuzluğunu təsirli bazarın bir istisnası olaraq görmüşdü, amma Qrinvald-Stiqlits nəzəriyyəsi bazar uğursuzluğunu bir norma olaraq görməkdədir.
Dişli balinalar
Dişli balinalar — balinakimilər dəstəsindən suda yaşayan məməlilər yarımdəstəsi.
Uzunluğu 1,2 m-dən 20 m-ə qədərdir. Dişsiz balinalar-dan fərqli olaraq 1-dən 240-dək dişi olur. Başının təpə hissəsində bir burun dəliyi var. Alt çənə qısa olub ön tərəfdən bitişmişdir. Dişli balinalar oriyentasiyanı exolokasiya ilə təyin edir. Hava kisələri sistemi olan exolokasiya aparatının yaranması kəllənin asimmetriyasına səbəb olmuşdur. Dişli balinalar çox yaxşı eşidir və səs siqnallarını qəbul edir. Burun kanalı ilə əlaqədar olan səs orqanı yaxşı inkişaf etmişdir. Dişli balinalar Sakit və Atlantik okeanlarının dənizlərində yayılmışdır.
Cinsi yetkinliyə 2—6 yaşında çatır. Balıqlar, başıayaqlı molyusklar və xərçəngkimilərlə qidalanır. İnsan üçün faydalı olanları kaşalot, afalina, əsl delfinlər, dəniz donuzu, ağ delfin, orka və s.-dir. Piyindən (texniki məqsədlə), həmçinin spermasetindən və ətindən istifadə olunur. Bir çox növləri kəskin surətdə azalmışdır. Bəzi dişli balinalar mühafizə edilir.
Cozef Stiqlits
Şəxsi həyatı
Cozef Stiqlits iki dəfə evlənib və boşanıb. 2004-cü ildə isə Kolumbiya Universitetinin xalqla əlaqələr şöbəsində çalışan Anya Şiffrin ilə üçüncü evliliyini rəsmiləşdirmişdir.
Əsərləri
Cozef Stiqlits üç yüzdən çox akademik məqalə ilə yanaşı patent haqlarından beynəlxalq iqtisadi münasibətlərə, iqtisadiyyatın idarə olunmasında iqtisadiyyatda müsbət təsirə qədər bir çox qarışıq mövzularda açıqlayıcı təkliflər irəli sürən bir neçə kitabın da müəllifidir.
Sabitlik və böyümə: Makroiqtisadiyyat, liberallaşma və artım
Bu kitabında Cozef Stiqlits makroiqtisadi mübahisələrə, sərmayə bazarının sərbəstliyinə, inkişafa və alternativ siyasətlərlə inkişafa yer vermişdir. Kitab sabitlik siyasətinin uzun dövrdə iqtisadi böyüməyə əhəmiyyətli təsirlərindən bəhs edir. Kitabın ilk qismi bəzi açar sualları təqdim edir və iqtisadiyyata ənənəvi bir ölçüdən deyil, fərqli bir göz ilə baxır. İkinci qismi iqtisadi modellərin analizini təqdim edir və Keyns, heterodoks və mühafizəkar dünyagörüşü ilə sabitlik siyasəti kimi makroiqtisadi fundamental mövzuları işləyir. Üçüncü qismi bənzər şəkildə sərmayə bazarlarının sərbəstliyini analiz edir.
Qloballaşmanın Böyük məyusluğu
Cozef Stiqlitsin bu kitabı 2002-ci ildə yayımlanmışdır. Cozef Stiqlits kitabında qloballaşmanı belə açıqlayır: "Qloballaşma, yəni sərbəst ticarətin önündəki maneələrin qaldırılması və milli iqtisadiyyatların daha çox inteqrasiyasıdır, yaxşı istiqamətdə istifadə ediləcək bir güc ola bilər; və dünyadakı hər kəsi xüsusilə kasıbları zənginləşdirəcək potensiala malikdir".
Kitab Cozef Stiqlitsin Dünya Bankı baş iqtisadçısı və Amerika Birləşmiş Ştatları İqtisadiyyat Müşaviri olarkən yaşadığı təcrübələrinə əsaslanır. Akademik bir araşdırmadan çox şahidlik etdiyi hadisələr anladır. Buna baxmayaraq kitab ümumi iqtisadiyyatı bilməyənlər üçün başa düşülməsi çətin ola bilir.
Perikraton çökəlmə
Perikraton çökəlmə – platformanın, onunla həmyaş geosinklinal vilayətin sərhədi boyu bir neçə geoloji dövr ərzində mövcud olmuş və qalın çökmə süxur seriyası ilə dolmuş uzunmüddətli çökəlmə zonası. Xainə görə (1964), perikraton çökəlmə bünövrə yatımının kəskin gömülmüş va daha cavan çöküntülər inkişaf etmiş (çökmə örtüyü) enli (1000 km-dək) zolağı. Qalxan və plitələrdən sonra bünövrənin üçüncü pilləsini təşkil edən bu zolaqlar, adətən plitələrdən bünövrə yarıqları sistemi ilə ayrılır. Kənar çökəklər perikraton çökəlmə xarici hissəsində təşəkkül tapır və çox vaxt birincilərin alt struktur mərtəbəsini təşkil edir.
Sorsçay
Sorsçay(talışca sorsərü) — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.Kənd əhalisinin əsas hissəsini Talışlar təşkil edir.
Tarixi
Kəndin tarixi təqribən 75 il bundan öncəyə təsadüf edir. Kəndin əsasını Qulu Tağıyev qoyub. Həmin ərazidə ilk evi məhz o inşa edib. Həmin ev indidə qalır.Kəndin adı kəndin ortasından keçən çayla bağlıdı çay həmin kənddən başladığna görə Kənd "Sosərü" adlanır ,mənası  "başdan axan çay" deməkdir.Halhazırda kənddə 35 ev var.
Telemexanika
Telemexanika — məsafədən nəzarət və idarəetmə məqsədi ilə informasiyanın (siqnalların) verilməsi, qəbulu üçün metod və texniki vasitələr işləyib hazırlayan elm və texnika sahəsi.
Sorsçay
Əhalisi
Əhalisi 302 nəfərdir.
Telemexanika
Telemexanika informasiyanın məsafəyə verilməsi ilə əlaqədar başqa elm və texnika sahələrindən (telefoniya, televiziya, teleqrafiya) bir sıra spesifik xüsusiyyətləri ilə fərqlənir. Bunlardan mühümləri: çox yavaş deyişən vərilənlərin ötürülməsi; ölçülən kəmiyyətlərin verilməsindəyüksək dəqiqlik tələb olunması; siqnalların çox gecikməsinə yolverilməməsi; idarəetmə əmrlərinin vərilməsinin etibarlığı, informasiyanın toplanması və istifadəsi proseslərinin avtomatlaşdırılma dərəcəsinin yüksək olması və s.
Tarixi
«Telemexanika» termini ilk dəfə 1905-ci ildə fransız alimi E.Branli işlətmişdir. İlk vaxtlar Telemexanika məfhumu hərəkətdə olan hərbi obyektlərin radio ilə idarəolunması ilə əlaqələndirilirdi. 20-ci əsrin 20-ci illərində Telemexanikanı dünyada tətbiq etməyə başladılar. Telemexanika vasitələrilə idarəetmə və nəzarət operatorun (dispetçerin) yerləşdiyi idarəetmə və ya dispetçer məntəqəsindən aparılır. İdarərtmə obyekləri bir yerdə, bir nəzarət məntəqəsində cəmlənir, yaxud böyük bir ərazidə qrup şəklində və ya tək-tək yerləşir. Əgər telemexaniki informasiyanın verilməsində radiokanallardan istifadə edilirsə, bu radiotelemexanika adlanır. Operatorun, obyekti məsafədən idarə etməsi və onun vəziyyətinə nəzarə etməsi üçün lazım gələn qurğular toplusu telemexaniki sistem təşkil edir.
Telemexanikanın yalnız idarəetmə və yalnız nəzarət funksiyasını yerinə yetirən sistemləri müvafiq olaraq teleidarəetmə (Tİ) və telenəzarət (TN) sistemləridir. Mürəkkəb obyektlərin teleidarəedilməsində alınmış nəzarət informasiyanın işlənməsi üçün «məsləhətçi» rejimində işləyən hesablayan elektron maşınlardan istifadə edilir. Belə telemexaniki sistemlərə teleinformasiya sistemləri, idarəedici təsirləri tam avtomatik hasil edən sistemlərə isə teleavtomatik idarəetmə sistemləri deyilir. TH sistemində verilən məlumat obyektin və ya onun ayrı-ayrı idarəetmə orqanlarının vəziyyətini, həmçinin obyekti xarakterizə edən parametrləri keyfiyyətçi qiymətləndirən siqnalverici informasiyadan və nəzarət olunan parametri kəmiyyətçə qiymətləndirən ölçmə informasiyasından ibarətdir. İdarəolunan obyektlərin əksəriyyəti ikimövqeli vəziyyətdən birində yerləşdiyindən idarəetmə əmrləri diskret xarakter daşıyır: «işəsalmaq» — «dayandırmaq» və s. İdarəolunan parametrin səlis dəyişdirilməsi lazım gəldikdə operator fasiləsiz idarəetmə siqnalları göndərir və özünün sonrakı işini obyektdən gələn ölçü informasiyası uyğunlaşdırır. Belə Tİ teletənzimləmə adlanır.
Telemexanika nəzəriyyəsi telemexaniki siqnalların formalaşması və çevrilməsi, onların rabitə xətləri ilə (məhdud tezlik zolağında) verilməsi və s. məsələləri öyrənir.
Telemexaniki kanal
Bir-birindən uzaq məsafədə yerləşmiş verici və qəbul edici məntəqələr arsında teleidarəetmə, teleölçmə və telesiqnallaşma informasiyanın ötürülməsi üçün qurğular kompleksi. Telemexaniki kanal rabitə kanalının bir növüdür və tərkibinə informasiya mənbəyi, kodlayan qurğu, ötürücü, rabitə xətti, qəbuledici, dekodlayan qurğu, daxildir. Yerin süni peyklərinin və ya avtomat Ay stansiyalarının idarə edilməsi üçün olan telemexaniki sistem kanalını (siqnalın radio ilə verilməsilə birlikdə).
Telemexaniki kod
Məlumatın rabitə kanalı ilə ikilik və ya ikilik-onluq kodla verilməsi üçün elektrik və pnevmatik siqnallar sistemi. Telemaxaniki kodun ayrı-ayrı elementrlərinin ifadə edilməsi və ötürülməsi üçün amplitud, tezlik, faza, müddət və s. əlamətləri müxtəlif olan siqnallardan istifadə edilir. Əgər məlumatın verilməsi üçün telemexaniki kodun elementlərinin bütün mümkün olan kombinasiyalarından istifadə edilmirsə, onda verilmiş kod elementlərindəki səhvləri qəbul vaxtı aşkara çıxarmağa imkan verən xüsusi üsullar tətbiq edilir. Bu da informasiyanın ötürülməsinin etibarlığını yüksəldir. Məlumatın kodlama sistemi, onun ötürülmə üsulu və verilən informasiyanın dəqiqliyini yüksəltmək metodları, telemexaniki sitemin konkret iş şəraiti, obyektin mühümlüyü, rabitə kanalının xüsusiyyətləri, tətbiq edilən aparatlar seçilir.
Xarici keçidlər
Телемеханика
Elxan Elatlı
Elxan Əbdürrəhman oğlu Osmanov  — azərbaycanlı yazıçı, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, "Qızıl qələm" mükafatı laureatı.
Həyatı
Elxan Elatlı 1962-ci il 19 dekabrda Şamaxı rayonunun Sis kəndində anadan olub. Orta təhsilini doğma kəndlərində aldıqdan sonra Bakıdakı Fizika–riyaziyyat təmayüllü Respublika 1 saylı məktəbində davam elətdirib. Uşaq yaşlarından ədəbiyyata böyük marağı olub. Kiçik şeirlər və hekayələr yazıb. "Kirpi" jurnalında miniatürləri, rayon qəzetində çoxsaylı məqalələri çap olunub.
1980–1985-ci illərdə BDU–nun mexanika–riyaziyyat fakültəsində oxuyub. 1985–2001-ci illərdə doğulduğu kənddə fizika–riyaziyyat müəllimi, rayon icra hakimiyyətinin ərazi üzrə nümayəndəsi, məktəb direktoru vəzifələrində çalışıb. 2001-ci ildən Bakı şəhərində yaşayır. İndiyədək 28 kitabı işıq üzü görüb ki, onların dördü şeir, ikisi riyazi məntiq, biri qəhrəmanlıq romanı("Qisas gecəsi"), digəri psixoloji roman ("Mərtəbələr") və "Xəstə ruhlar" əsəri tarixi-detektiv roman, on doqquzu isə detektiv nəsr əsərləridir. "Xəyanət" romanından sonra detektiv yazıçı kimi tanınmağa başlayıb. İrihəcmli "Qan ləkəsi" romanı və oradakı hadisələrin müəyyən mənada davamı olan "Cəhənnəmdən gələn səs" romanı vətənpərvərlik tərbiyəsi baxımından qiymətli əsərlər hesab oluna bilər. Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.
Əsərlərinin əsas obrazları
Qanbay Qasımlı — "Qara xəfiyyə", İstefada olan polis polkovniki, cinayət axtarış eksperti. 12 yaşında evlərində olan qaz partlayışı səbəbi ilə valideynlərini itirmişdir. (On beş il əvvəl Moskvada Baş Cinayət Axtarış İdarəsində çalışıb. Orada yaxşı ad-san qazanıbmış. Ona "Qara xəfiyyə" deyirlərmiş. Sonra həyat yoldaşı Olqanı və körpə qızı Tahirəni vəhşicəsinə öldürüblər. O da intiqamını Sergey adlı dəstə başçısından aldıqdan sonra istefa verərək Bakıya qayıdıb. İndi tək yaşayır. Tanınmış qəzetlərdən birində şöbə müdiri işləyən Nemət Sabirli (on ildən bəri tanıdığı, neçə tədqiqat işində birlikdə olduğu, hərdən mənzilinə gəlib onunla söhbət edən, şahmat oynayan jurnalist dostu) ilə qapı qonşudur. Bakıya təzə gələndə bir-iki il Polis Akademiyasında saathesabı mühazirə oxuyub. Amma indi maraqlı təhqiqat işi olanda müstəqil məşğul olur. Həyata onu yenidən bağlayan Nilufər adlı xanımla ikinci dəfə ailə həyatı qurub və hazırda Aqil adlı bir oğul övladları var. Ancaq təəssüf ki, Aqil 4 yaşında olduğu vaxt ağır bir xəstəlik tapır və müalicə üçün atası ilə birlikdə İsrailə getsədə onu sağlamlığına qovuşdurmaq mümkün olmur. Sonradan aralarında yaranmış inciklik və söz söhbət səbəbindən Nilufər xanımdan da ayrılır.
Ələmdar Məlikov — "Leopard", Məxfi Şöbənin gizli agenti (Onun məxfi şöbədə qeyd olunmuş gizli adı Leoparddır. Milliyətcə Azərbaycan Türküdür. Ali kəşfiyyat məktəbini bitirib. Şöbənin ən etibarlı agenti hesab olunur. Hərbi rütbəsi mayordur. Güclü qavrama, müşahidə qabiliyyətinə malik, son dərəcə cəsarətli bir kəşfiyyatçıdır. Gəldiyi düzgün məntiqi qərarlarla tərəddüd etmədən hökm verməsi əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Rus, ingilis, erməni dillərini mükəmməl bilir. Vətənpərvərdir. Milli hissiyatı çox güclüdür. Qeyri-adi fiziki gücə və hazırlığa malikdir. Əlbəyaxa döyüşün bütün üsullarına bələd olmaqla, silahlardan da bacarıqla istifadə edə bilir. "Qara kəmər"sahibidir. Mənfi xüsusiyyətləri: kinlidir, çılğındır, şəxsi hissləri bəzən ümumi məqsədləri üstələyir.)
Gültən Dəmirli — "Vaşaq", Məxfi Şöbənin gizli agenti (Dünyaya gəldikdən sonra anası tərəfindən körpənin həyatını xilas etmək məcburiyyətdən uşaq evinə atılan və Polkovnik Baratov tərəfindən götürülüb Vətənin qızı kimi yetişdirilən, bir çox döyüş sənətinin mahir ustasıdır "Vaşaq". Hazırda əsgər həyatına bənzər bir ömrü tək yaşayır. Ələmdar Məlikovun gizli və aşkar aşiqidir Gültən Dəmirli)
Ayxan Asayev — Ələkeçməz Yaquar əsərindəki Axilles ləqəbli qəhrəman (Bu oğlan elə Axillesin özüdür. Yəni, Axilles ləqəbidir bunun. Rəsmi adı Ayxan Asayevdir. Bu adı atası verib ona. Sumqayıtda doğulub. Anası isə çeçen olub. Kazanda yaşayıblar. Ayxan da elə orada anadan olub. Əfqanıstanda, İraqda, Türkmənistanda müxtəlif ağır əməliyyatlarda iştirak edib. Neçə dəfə çox təhlükəli vəziyyətlərdən sağ-salamat çıxıb. Ayxan Asayevi tapmaq və ya öldürmək o qədər də asan məsələ deyil. Axilles ləqəbini almasına səbəb-dəfələrlə ölüm təhlükəsindən qurtulması və bir növ gülləbatmaz olduğu üçündür. Yunan mifologiyasında Axilles əfsanəvi qəhrəman olub. Guya anası oğlunu ölməz etmək üçün onu yeraltı müqəddəs Stiks çayının suyuna salıb. Suya salarkən dabanından tutduğu üçün ora müqəddəs su dəyməyib və Axillesin yeganə zəif yeri dabanı olub. Yaşının az olmağına baxmayaraq, kifayət qədər təcrübəlidir. Bir il ciddi xəfiyyə məktəbi keçib. Növbəti iki ildə isə müstəqil olaraq, doqquz cinayətin üstünü açıb. Axilles çox kinli və qətiyyətlidir. Qarşısına qoyduğu məqsədə çatmaq üçün heç nədən çəkinən deyil.
Mübariz İbrahimov — "Qisas gecəsi" əsərinin qəhrəmanı (Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı) — Azərbaycan–Bir xain erməni millətinin ucbatından başı həmişə olmazın müsibətlər, bəlalar çəkmiş qədim türk yurdu. Azərbaycanın bir parçası Biləsuvar.
Biləsuvarın Əliabad kəndi. 1988-ci ilin soyuq fevral ayında bu kənddə bir oğlan uşağı dünyaya göz açdı. Qonur gözlü, ay parçası kimi yaraşıqlı bu körpənin dünyaya gəlişindən Dünya xəbər tutmadı. Çünki o ən adi bir insan övladı kimi, sadə bir türk ailəsində doğulmuşdu.
Bir cəsur ürək… Bir Türk əsgəri… 19 iyun 2010-cu il tarixində, gecə saat 23:30 radələrində Mübariz kimsəyə xəbər vermədən sadəcə, "Şəhid olsam üzülməyin. Vətən sağ olsun!" deyə bir məktub yazdı və Ermənistan sərhədinə basqın etdi. Erməni dəstək qüvvələri ilə 5 saata yaxın vuruşan qəhrəman Mübariz səhərə doğru şəhid olur. Ermənilər hətta Mübarizin cəsədindən belə qorxaraq əllərini bağlamış, şəkillərini çəkərək Rus mediyasında yayınlamışdılar.
Kuybışev su anbarı
Kuybışev su anbarı (bəzən Juqulev dənizi adlanır) — Volqa çayı nın ən böyük su anbarıdır. Bu su anbarı 1955-1957-ci illərdə Juqulev SES-in tikintisi bitəndən sonra Stavropol şəhəri yaxınlığında yaradılmışdır. Sahəsinə görə dünyada üçüncü ən iri su anbarı hesab edilir. Su anbarı nın adı Kuybışev şəhərinin adından götürülmüşdür. Su anbarının uzunluğu 500 km, ən enli yeri Kama çayı yaxınlığında 40–44 km-dir. Su səthinin sahəsi-6,45 min km²-dir. Suyun ümumi həcmi-58 kv km, bunun 34 kv km-i faydalıdır. Su anbarı nın iri körfəzləri Kama, Sviya, Kazanka və digər çayların vadilərində formalaşır. Su anbarı Volqa nın axımını da dəyişmişdir. Su anbarının tikilişindən sonra burada su əvvəlkinə nisbətən 3-5 gün əvvəl donma, və buzdan daha gec azad edilmə müşahidə edilmişdir.
Balıq resursları
1980-cı illərin ortasından başlayaraq su anbarı nın canlılar aləminə antropogen təsirin gücü artmışdır. Su anbarı nda ağır metalların miqdarı o qədər çoxalmışdır ki, hətta balıqlarda onların miqdarı müəyyən edilmişdir. Belə ki, sinkin, xromun və qurğuşunun miqdarı YVH-dən 2 dəfə artıq olmuşdur. Texnogen təsirlərin yüksək olduğu ərazilərdə bu göstəricilər daha yüksək həddə olmuşdur. Pestesidlər in və ağır metalların duzlarının toplanması balıqların bioloji göstəricilərinə mənfi təsir etmişdir. Onların boyları uzanmamış və bir çox xəstəliklərə tutulmuşlar.
Körfəzləri və çayları
Usiy körfəzi Çeremşan körfəzi 16 km: Маyniy körfəzi: Qırmızı Kam körfəzi 90 km: Şumbut (пр)
Yusif və Züleyxa (Cami)
"Yusif və Züleyxa" — Əbdürrəhman Caminin "Həft övrəng" toplusuna daxil olan ikinci əsəridir.
Məzmunu
right|thumb|250px|"Yusifi təslim etməyə çalışan Züleyxa", miniatür, rəssam [[Behzad, Herat miniatür məktəbi, 1488-ci il, Misir Milli Kitabxanası, Qahirə.]] Əsər Bibliya və Quran mövzularından olan "Yusif və Züleyxa" hekayəsi əsasında yazılmışdır. . Onlar bir-birlərini sevirlər. Çoxlu macəralardan sonra nəhayət, bir-birinin vüsalına yetişir, həyat qurur, ər-arvad kimi yaşayırlar. Caminin əsərində bir sıra əfsanəvi hadisələrə də rast gəlinir. Lakin, bütün bunlar dini xürafatdan, fövqəltəbii qüvvələrə inamdan əmələ gələrək, Caminin “Yusif və Züleyxa”sına, Nizaminin “Xosrov və Şirin”i səviyyəsinə qalxmağa imkan vermir.
Züleyxanın hələ uşaq olarkən, Yusifi Misir əzizi kimi yuxusunda görməsi, yuxuların Yusif tərəfindən yozulması, qıfıllı qapıların Yusif qarşısında öz-özünə açılması, Yəqubun kör gözlərinin möcüzəvi şəkildə şəfa tapması, qarıyıb kor olmuş Züleyxanın sonradan cavanlaşıb gözəl qıza çevrilməsi və sair bu kimi hadisələr, əsəri orta əsrlərin sxolastik dini ehkamlarından ilham almış bir əfsanəyə oxşatmışdır.
Əsərdə Yusifi Misirin əzizi olduqdan sonra, təntənəli surətdə şəhərin kənarından keçərkən, qarımış, hər iki gözdən kor olmuş Züleyxa ilə rastlaşır və onlar görüşürlər. Züleyxa yalvarır və keçmiş günləri üçün üzr istəyir. Yusif onu bağışlayır. “Mərhəmətli Allah” Züleyxanın hər iki gözünə şəfa verir, yenidən gəncliyini qaytarır, əvvəlkindən də gözəl edir. Onlar evlənib, xoşbəxt həyat sürməyə başlayırlar.
Tarixi
Əbdürrəhman Cami Nizami Gəncəvi ənənələrini davam etdirən ən görkəmli şairlərdən biridir. Cami yeddi poemadan ibarət “Həft övrəng” adlı külliyatın müəllifidir. Lakin müəllif əvvəlcədən yeddi poema yazmağı nəzərdə tutmamışdı. Cami özü “Xirədnaməyi-İskəndəri” poemasının əvvəlində qeyd edir ki, o da Nizami və Dehləvi kimi “Xəmsə” yaratmaq fikrində olmuşdur. Lakin sonradan, qabaqcadan yazdığı iki poemanı da oraya artırıb, adını “Həft övrəng” qoymuşdur.
Külliyata daxil olan “Yusif və Züleyxa” poeması 888 (1483) – ci ildə Sultan Hüseyn Bayqara zamanında nəzmə çəkilmişdir. Əsər, həzəc bəhrində Nizaminin “Xosrov və Şirin” poemasına cavab olaraq yazılmışdır.
Yazılma səbəbi
Cami əsəri yazarkən qarşısına iki məqsəd qoymuşdur: birincisi, Nizami və digər sələflərinin nəzmə çəkdikləri “Xosrov və Şirin” dastanlarının köhnəldiyini düşünmüşdür. Buna görə də, yeni və orijinal bir əsər yaratmağı düşünmüşdür. Şair bu məsələyə belə işarə edir: Məhəbbət haqqında elə bir əsər yarat ki, Səndən aləmə bir nişanə qalsın... Şirin və Xosrov dövranı artıq köhnəldi. Şirinliklə yeni bir Xosrov meydana çıxarım Aşiqlərdən Yusif kimisi olmamışdır, Camalı bütün gözəllərdən üstün olmuşdur. Məşuqələrdən də Züleyxa kimisi olmamışdır. Züleyxa eşqdə hamıdan üstün olmuşdur. O, vəfa və eşqdən başqa bir şey bilmədi, Onunla doğuldu, onunla yaşadı, onunla öldü. Bu əsərdə onların hər birindən söz açım, Hər biri haqqında qələmimdən gövhər saçım. Caminin əsəri nəzmə çəkməkdə ikinci məqsədi dünyəvi eşqdən yox, ilahi məhəbbətdən yazmaq, “Quran”a istinad etməkdən ibarət idi. Lakin Cami ilahi məhəbbət motivi ilə başladığı poemanı dünyəvi eşqə gətirib çıxarır. Əsərdə elə səhnələrə rast gəlinir ki, şairin təsəvvür etdiyi kədərli dünyadan fərqlidir, çünki bu səhnələrdə səadət də var, fərəh də. Digər məsnəvilərdə olduğu kimi, Caminin qəhrəmanları Yusif və Züleyxa da canlı insandırlar, düşünən, hiss edən, duyan bəşər evladıdırlar.
Nizaminin "Xosrov və Şirin"inin təsiri
“Yusif və Züleyxa” dastanı “Xosrov və Şirin” dastanından çox qabaq yaranmışdır və onun daha qədim kökləri vardır. Buna görə də, hər nə qədər Cami Nizaminin təsiri ilə yazsa da, onun məsnəvisi “Xosrov və Şirin” poemasından tamamilə fərqlidir. Lakin mövzuların mənşə və mahiyyət etibarilə başqa-başqa olmasına baxmayaraq, Nizaminin “Xosrov və Şirin”i “Yusif və Züleyxa”nı yaratmaqda Camiyə çox dərin təsir göstərmişdir.
“Xosrov və Şirin” poemasında Xosrov didərgin olur. O, atasından qorxub Azərbaycana, ordan da Ərmənzəminə qaçır. Yusifi isə atasından qaçırırlar. Nizami Xosrovu bir şahzadə kimi Azərbaycana çatdırır, Cami isə Yusifi bir kölə kimi Misirə çatdırır. Nizami Şirini birinci dəfə Mədainə getdikdə yolda çeşmədə çimdiyi, Xosrovla orda rastlaşdığı halda, Caminin Yusifi Nil çayında çimib, sonra Züleyxa ilə görüşür.
“Yusif və Züleyxa” əsərində Züleyxanın xarakteri Şirinin əksinə olduğu kimi, Yusifin də xarakteri tamamilə Xosrovun əksinədir. Xosrov zövqü-səfa düşkünüdür. Yusif isə ondan qat-qat nəcib və təmizdir. Xosrovun yaramaz tələbləri qarşısında ağıllı Şirin təslim olmur. Lakin, Züleyxanın Yusifi kam almağa məcbur etməsi, Yusif buna razı olmayıb uzaqlaşmaq istədikdə arxadan onun köynəyini yırtması Züleyxanın iradəsinin zəif olduğunu göstərir. “Xosrov və Şirin”də Şirin sənətkarları toplayıb öz zövqünə uyğun bir qəsr tikdirir. Cami əsərində də həmin iş Züleyxa tərəfindən təkrar olunur.
Nizami Şirini ilə Caminin Züleyxasının digər fərqi bir də burasındadır ki, Nizami Şirin obrazında qadını yüksəldir, ona ehtiramla baxır, şəxsiyyət və mənliyini layiqincə təsvir edir. Cami isə bəzən qadını kişidən alçaq saymış, “kişi də qadının sözünə inanar?” demişdir.
Azad (opera)
Mənbə və mövzular
thumb|left|180px|Cahangir Cahangirovun "Azad" operasını qələmə alarkən təsirləndiyi [[Mirzə İbrahimov. Cahangir Cahangirovun "Azad" operasının librettosu Mirzə İbrahimovun "Gələcək gün" romanının mövzusu və "Azad qız" povestinin motivləri əsasında yazılmışdır.]]
Cahangir Cahangirovun "Azad" operası yazıçı Mirzə İbrahimovun 1940-cı illərdə qələmə aldığı İran Azərbaycanında olan kəndli həyatında baş verən hadisələrdən bəhs edən "Gələcək gün" romanı və "Azad qız" povestinin motivləri əsasında yazılmışdır. Opera bu əsərlərin motivlərini özündə təcəssüm etdirir. Cənubi Azərbaycanın azadlığı və istiqlaliyyəti uğrunda məzlum xalqların mübarizəsi bu operada öz əksini tapmışdır.
Mirzə İbrahimovun "Gələcək gün" romanı və "Azad qız" povestinin əsas ideyasını mülkədarların hakimiyyəti altında olan xalqın mübarizəsi təşkil edir. Əsərlərdə mübarizə mövzusu ilə kəndli Xəlil dayının ailəsindəki hadisələr bir-birinə qarışır, qızı Səciyyənin kədərli taleyi təsvir olunur. Səriyyə və onun nişanlısı Ayazın lirik taleyi əsərlərdə mühüm yer tutur. Bu tale yolların əlaqəsi, onların yanaşı mövcudluğu iki janrın, iki başlanğıcın epik-qəhrəmanlıq və dramatik-lirik janrların uyğunluğundan, son illərin bir çox əsərlərinə səciyyəvi olan janr sintetizmindən xəbər vermişdir.
Mirzə İbrahimovun "Gələcək gün" romanının mövzusunda İkinci Dünya müharibəsi ərəfəsi və müharibənin ilk ayları Cənubi Azərbaycanın ictimai-siyasi həyatında baş verən hadisələr geniş epik lövhələrdə, fikri dərinliklə və ustalıqla təsvir olunur. Müstəbid Rza şah hakimiyyətinin son dövrü ölkədə ingilis-amerikan imperialistlərinin ağalığı, yerli hakimlərin özbaşınalığı və xəyanəti, yoxsul kəndlilərin ağır, dözülməz həyatı, əsarətə və zülmə qarşı mübarizəsi təsirli, real hadisələr əsasında canlanır. Əsərin qəhrəmanı Firudinin məfkurəvi təkamülü, gərgin mübarizədə yetkinləşməsi ictimai-siyasi həyatın burulğanı fonunda inandırıcı verilir. Yazıçı milli demokratik hərəkatın güclənməsi səbəblərini açır, Kərim xan Azadi, Kürd Əhməd, Rza Qəhrəmani kimi saf, yenilməz, mərd inqilabçıların ədalətli mübarizəsinə möhkəm inam oyadır. Əsərdə Səttar xan və Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin inqilabi ənənələrini mürəkkəb şəraitdə öz əməllərində yaşadan fars, kürd və azərbaycanlı gənclərin yeni həyat uğrunda əlbir mübarizəsi əsərin tərbiyəvi təsirini və ictimai dəyərini artırır. Ədib romanda Firudin, Sərtib Səlimi, Musa kişi, Hikmət İsfahani kimi bədii surətlər qalereyası yaratmışdır. Böyük ictimai-tərbiyəvi əhəmiyyəti olan "Gələcək gün" romanı müasir Şərqin milli demokratik hərəkatı mövzusunda yazılmış dəyərli əsərlərdən biridir. Dövlət mükafatına layiq görülmüş əsər Mirzə İbrahimovun istedadının bir sıra xüsusiyyətlərini açmaqla yanaşı, ona dünya şöhrəti qazandırmışdır. Yazıçı "Gələcək gün" romanında yazırdı ki, "o gün gələcək. Azərbaycan xalqının da üfüqündə günəş doğacaq."
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Nizami adına Ədəbiyyat İnstitunun Cənubi Azərbaycan ədəbiyyatı şöbəsinin aparıcı elmi işçisi, Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Esmira Fuad Mirzə İbrahimovun "Gələcək gün" romanından bəhs edərək qeyd etmişdir:
"Gələcək gün" romanı Mirzə İbrahimovun yaradıcılığında mühüm mərhələ təşkil edir. Yazıçı Cənubi Azərbaycanda baş verən azadlıq hərəkatını romanda parlaq bədii boyalarla əks etdirmişdir. Cənubi Azərbaycanı, İranı yaxından tanıması, xalqın həyatına dərindən bələd olması ədibə bu həyatı və şahlıq rejiminin çox istiqamətli siyasi gedişlərini bütün ayrıntıları ilə təsvir etmək imkanı yaratmışdır. Bu bələdlik ona xalqın milli azadlıq hərəkatının baş qəhrəmanlarından biri kimi təsvir etdiyi obrazı canlı həyatdan götürmək şansı yaratmışdır. Bu obrazın prototipi Milli Hökumətin yaradıcılarından biri olan vətənpərvər, prokuror Firuddin İbrahimdir.
Yazılması
Cahangir Cahangirovun yaradıcılığı öz çoxşaxəliyi ilə seçilir. Bəstəkarın xor və instrumental musiqiləri, operaları, musiqi mahnıları mövcuddur. Cahangir Cahangirov 1954-cü ildə Azərbaycan Sovet Bəstəkarları İttifaqının plenumunu yeni maraqlı xor, orkest, solist və qiraətçi üçün əsərlər, "Dostluq haqqında mahnı" suitası ilə qarşıladı. 1956-ci ildə bu süita Azərbaycan əstəkarlarının birinci qurultayında müvəffəqiyyətlə ifa olundu. Suita haqqında bəstəkar Dmitri Şostakoviç yazırdı: "Qardaş Zaqafqaziya xalqlarının dinc həyat obrazlarını təsvir edən bu əsərdə çox maraqlı və rəngarəng material mövcuddur."
1950-ci ilin ikinci yarısında Cahangir Cahangirov öz gücünü opera janrında da sınamaq fikrinə düşür. Bununla da "Azad" operasını qələmə almışdır. Operanın librettosu şair Hüseyn Hüseynzadə tərəfindən yazılmışdır. Hüseyn Hüseynzadə bu librettonu yazarkən Mirzə İbrahimovun "Gələcək gün" romanının mövzusundan və "Azad qız" dramının motivlərindən istifadə etmişdir.
Cahangir Cahangirovun musiqi dilinin əhəmiyyətli cəhətlərindən biri milli xarakterli melodiyalar və çoxsaylı düzüm yaratmaqdır. Bu, bütövlüklə xalq havalarını əks etdirmək və ya onlar üçün səciyyəvi olan fraqmentləri təsvir etmək əsasında deyil, bəstəkarlıq quruluşunun ifadə prinsiplərini və Azərbaycan xalq musiqisi üsullarını yaradıcı surətdə sərbəst tətbiq etməyə əsaslanır. Beləliklə, "Nərgiz" operasından başlayan ilk addımlar sadə çoxsəslilikdən daha inkişaf etmiş polifonik formalara "Azad" operasının polifoniyasına gətirib çıxarır.
Cahangir Cahangirov başqa əsərlərində olduğu kimi, "Azad" operasında da zəruri, aktual mövzulara müraciət edərək, öz musiqisinə xas olan epik-nəqli cizgiləri daxil etmişdir. Libretto müəllifi Hüseyn Hüseynzadə operanın məzmununda ədəbi əsərləri səhnələşdirərkən labüd sayılan bəzi dəyişiklər etmişdir. Məhz buna görə də romandan fərqli olaraq, iştirakçıların adı dəyişdirilmiş, sayı azaldılmışdır. Bəzi hadisələr ümumi şəkildə verilmişdir. Bu da əsərin ideya xəttinin kəskinliyini azaltmışdır və bəstəkarın yaradıcılıq işini müəyyən dərəcədə məhdudlaşdırmışdır. Buna baxmayaraq, opera xalq faciəsi kimi müəllif tərəfindən düzgün düşünülmüşdür.
Operanın librettosu hadisələrin məkan və zamanını ümumiləşmiş şəkildə təqdim edir. Bütövlükdə isə operada hadisələrin məkanı və zamanı üçün səciyyəvi olan bir çox amillər nəzərəçarpacaq dərəcədə ümumiləşdirilmişdir. Buna müvafiq olaraq, musiqidə də milli-xalq xüsusiyyətləri bir sıra nömrələrdə, sözsüz ki, Cənubi Azərbaycan musiqisinin əlamətləri olmasına baxmayaraq o qədər də aydın görünməmişdir.
Operanın dramaturji quruluşuna klassik opera dramaturgiyasının təsiri aydın görünmüşdür. Belə operalardan Mixail Qlinkanın "İvan Susanin", Modest Musorqskinin "Boris Qodunov", Üzeyir Hacıbəyovun "Koroğlu" və Müslüm Maqomayevin "Nərgiz" operalarını göstərmək mümkündür. Bir çox operalarda olduğu kimi, inkişafın əsas prinsiplərini ziddiyyət təşkil edir. Bu ziddiyət pərdələrin, səhnələrin ardıcıllığında, epizod və fraqmentlərin quruluşunda özünü göstərir.
Operanın baş qəhrəmanı, onun əsas ideyasının daşıyıcısı xalqdır. Buna görə də özünün emosional-obraz məzmununa görə müxtəlif olan xor və kütləvi səhnələr operada mühüm yer tutur. Operada xalq çoxcəhətli xarakterizə olunmuşdur. Onun musiqili xarakteristikası müxtəlif və kifayət qədər müstəqil fraqmentlərdən yaranmışdır. Bütün epizodlarda qüssədən fəallığa doğru artan təcəssümetdirici obraz-xətt mövcuddur.
Musiqilər
Operada dramaturji konfliktin əsasını iki sosial qüvvənin xalq və onun qəhrəmanları ilə feodal zadəganların (xan, onun oğlu Yavər və onların əhatəsi) bir-birinə qarşı qoyulması təşkil edir. Bəstəkar çalışır ki, bu iki sosial qrupu fərdiləşdirsin. O, xalq və ayrı-ayrı iştirakçıların obrazlarını epizodlarda ardıcıl açaraq əvvəlki xasiyyətnaməsini ziddiyyətli toqquşmalarda bir qədər dərinləşdirir. Məsələn birinci pərdədə (səhnədə məhsulu aparırlar) qəzəblənmiş kəndlilər jandarmlara mane olurlar və toqquşma baş verir.
Şəfəqsaçan
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Kiçik və orta ölçülü, işiqlı, bəzəkli kəpənəklədir. Erkəklərin ön qanadlarını yuxarı qutaraçağında narıncı ləkə vardır.
Növləri
Əsasən şimal yarımkürrəsinin tropik qurşaqdan şimalda yerləşən ərazilərində yayılmışlar. Ümumilikdə 10 növə malikdir:
Ageratina chachapoyasensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Qamışlıtamak (Bakalı)
Qamışlıtamak — Başqırdıstan Respublikasının Bakalı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Qamışlıtamak kənd şurasının tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə tatarlar (44%), başqırdlar (39%) üstünlük təşkil edir.
Məşum qadın (film, 2002)
Məşum qadın — rejissor Brayan de Palmanın filmi.
Məzmun
Baş qəhrəman Lora Ash ziynət əşyalarını oğurlamaqda iştirak edir, amma o öz cinayət yoldaşlarını ataraq Parisə qaçır. Orada o özünü öldürməyə çalışan və ona çox oxşan qız görür. Həmin qız özünü güllələdikdən sonra Lora onun adını istifadə etməklə qızın təyyarə biletini götürür və ABŞ-yə qaçır. Təyyarədə o səfir ilə tanış olur. 7 ildən sonra o yenidən Parisə qayıdır, artıq Amerikanın Fransadakı səfirinin həyat yoldaşı qismində. Amma keçmiş cinayət şərikləri onun axtarışındadırlar və onların yeganə istəyi Loranın oğuraladığı ziynət əşyalarını tapmaq və onu öldürmək...
İkuo Takahara
(d. 14 oktyabr 1957) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 4 oyun keçirib, 2 qol vurub.
Ageratina chazaroana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Dambo (cizgi filmi, 1941)
Dambo — 1941-ci ildə Volt Disney şirkəti tərəfindən istehsal olunmuş cizgi filmidir, Disney studiyası tərəfindən yaradılmış sayca 4-cü cizgi filmi. İlk nümayişi 23 oktyabr 1941-ci ildə təqdimatı olmuş və 950,000 dollardan artıq gəlir gətirmişdir. Helen Aberson və Harold Pearlin eyniadlı romanının ekranlaşdırılmasıdır. Bəstəkarları Frenk Çörçil və Oliver Uollosdır.
23 oktyabr 2001-ci ildə "Dambo" DVD-də yenidən satışa çıxarılmışdır. 20 sentyabr 2011-ci ildə "Dambo" Blu-ray-də yenidən satışa çıxarılmışdır.
Bulbophyllum concinnum
(Bulbophyllum concinnum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum concinnum növü Kiçik Zond adaları, eləcə də Hind-Çindən Malayziyaya qədər yayılmışdır.
Kanadanın əyalət və əraziləri
thumb|400px|Kanadanın Əyalət və Əraziləri Kanadanın əyalət və ərazilər - Kanada inzibati ərazi bölgüsünə görə əyalət və ərazilərdən ibarətdir. Ölkə 10 əyalət və 3 əraziyə bölünür.
Aspindza
Aspindza  və ya Əsminzə — Gürcüstanın cənubunda şəhər tipli qəsəbə.
Aspindza (Aspinza) - Aspinza rayonunun mərkəzidir. Kür çayı qırağında, Axısqa dəmir yolu stansiyasından 34 km cənub-şərqdə, Axısqa-Leninakan şose yolu üstündədir. Ərazisi 796 km², əhalisi 2793 (2014) nəfərdir. 2 taxta-şalban zavodu, limonat zavodu, qənnadi fabriki, xəstaxana, muzey və s. vardır.
Yasuhito Suzuki
(d. 19 dekabr 1959) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Quba xanlığı
Quba xanlığı — 1680–1810-cu illərdə Azərbaycanın şimal-şərqində mövcud olmuş ən güclü tarixi feodal dövlətlərdən biri. Xanlığın əsasını 1726-cı ildə Hüseynəli xan qoydu. O, əvvəlcə xanlığı hakim kimi, Nadir şah Əfşarın ölümündən sonra isə müstəqil idarə etməyə başladı. Xanlığın iqamətgahı əvvəlcə Qalayxudat qalası, 1735-ci ildən isə Quba şəhəri oldu. Quba şərq üsulu ilə divar və qalalarla möhkəmləndirilmiş bir şəhər idi. Xanlıq şərqdə Xəzər dənizi, şimalda Dərbənd xanlığı və Tabasaran əraziləri, qərbdə Şəki xanlığı, cənubi-qərbdə Şamaxı xanlığı, cənubda Bakı xanlığı ilə həmsərhəd idi. Tərkibində Quba, Rustov, Buduq, Müşkür, Bərmək və digər mahallar vardı.
XVIII əsrin ortalarında Quba xanlığının taxtına Hüseynəli xan keçdi. XVIII əsrin 40-cı illərində Hüseynəli xan Quba əyalətini müstəqil xanlıq etmişdi. 1747-ci ildə Nadir şahın ölümündən sonra İranda feodal çəkişmələrin başlandığı dövrdə o, Rusiya ilə dostluq münasibətini saxlayaraq, hakimiyyətini daha da möhkəmləndirdi. 1756-cı ildə Səlyan xanlığını Quba xanlığına birləşdirdi. Onun dövründə Axtıpara, Altıpara, Doqquzpara Quba xanlığına birləşdirildi. 1770-ci ildə Azərbaycanda olmuş S. Qmelinin məlumatına görə, Qulqan, Şabran, Rüdbar da Quba xanlığına birləşdirildi. 1758-ci ildə Hüseynəli xan vəfat etdi. Hakimiyyətə onun 22 yaşlı oğlu Fətəli xan keçdi.
Fətəli xanın dövründə xanlıq özünün yüksəliş dövrünü yaşadı. Fətəli xan 31 illik hakimiyyəti ərzində qonşu xanlıqların torpaqlarını ilhaq etmək yolu ilə öz ərazisini genişləndirməyə çalışırdı. Başqa xanların səylərindən fərqli olaraq, onun cəhdləri daha geniş miqyas aldı və Azərbaycan torpaqlarının birləşməsi ilə nəticələndi. O, Qacar İranı, Kartli-Kaxetiya, Şəki xanlığı və Rusiya imperiyası ilə əlaqələr saxlayaraq müxtəlif qələbələr qazandı. Fətəli xan 1789-cu ildə vəfat etdi. Onun ölümündən sonra Quba taxtına böyük oğlu Əhməd keçdi. Fətəli xanın ölümü ilə asılılığında olan xanlıqlar müstəqil oldular.
Əhməd xan 2 il xan taxtında oturdu. Onun ölümündən sonra hakimiyyətə Şeyxəli xan gəldi. 1796-cı ildə Valerian Zubovla apardığı müharibələrdə məğlub olaraq Dərbəndi Rusiyanın ərazisinə verdi. Şeyxəli xan 15 illik hakimiyyəti dövründə Quba xanlığını Rusiya asılılığından qorusa da, o, atası kimi bacarlıqlı ola bilmədi. Apardığı müharibələr xanlığı nisbətən zəiflətdi. O, 1802-ci ildə Rusiya ilə Georgiyevsk müqaviləsini imzaladı. 1806-cı ildə Quba xanlığı Rusiya tərəfindən ələ keçirildi. 1810-cu ildə isə əyalətə çevrildi. Əyalətin nəzarəti Bakı xanı II Mirzə Məhəmməd xana verildi. Şeyxəli xan dağlara qaçdıqdan bir müddət sonra vəfat etdi. O, ölümünə qədər Rusiya ilə mübarizələr apardı.
Hüseyn xan
Quba xanlığı yarımmüstəqil inzibati vahid kimi XVII əsrin son rübündə mövcud olub. O zamanlar Səlyan və Gülhanda bu əraziyə daxil idi. İlk Quba xanı 1689-cu ildə vəfat etmiş Hüseyn xan olmuşdu və o, böyük hüquqlara sahib idi.
Abbasqulu ağa Bakıxanovun yazdığına görə, şah II Abbasın və onun oğlu Süleyman şahın dövründə Dağıstan hakimlərindən Qaytaq usmisinə pulla məvaciblə yanaşı Şirvandakı bir sıra kəndlərin gəlirliyi və idarəçiliyi də verilmişdi. Həmin vaxt Qaytaq usmisinin nəsli iki xəttə bölünürdü. Böyük xətt Məcalisdə, kiçiyi isə Yengikənddə yaşayırdı. Növbə ilə ya bir, ya da o birin qolun nümayəndəsi usmi vəzifəsini tuturdu.
Elə bu vaxtlarda iki qolun arasında ixtilaf düşdü. Yengikənddəki qol Məcalisə basqın etdi və azyaşlı Hüseyn bəy istisna olmaqla bu qolun bütün kişilərinə məhv etdi. Ayda bəy adlı birisi Hüseyn bəyi xilas edib Tarki Şamxalının yanına apardı. Yetkinlik yaşına çatanda Hüseyn İrana getdi, yolüstü bir müddətdə Səlyanın Rudbar kəndində bir qazının evində qalaraq onun qızı ilə evləndi. Həmin qadından Hüseynin bir qızı olmuşdu, hansı ki, bu qız Səlyan və Rudbar sultanları nəslinin başlanğıcını qoymuşdu.
Hüseyn bəy İsfahana gəldikdən sonra Ayda bəy uzun müddət onu şaha təqdim edə bilmədi. Burada zadəgan Qacar tayfası əyanın qızı Zöhrə xanım Hüseyn xanı sevməyə başladı və tezliklə onlar evləndilər. Bu nikahdan onun oğlu Əhməd bəy doğuldu. Həyat yoldaşının vasitəsilə Hüseyni şah da tanıdı. Şah Hüseynin igidliyini və qabiliyyətini qiymətləndirərək onu Quba və Gülhanın xanı təyin etdi. İranda olarkən Hüseyn xan Şiə məzhəbini də qəbul etmişdi. Bu barədə A. A. Bakıxanov yazır: "İranda olanda Hüseyn xan Əli məzhəbinə [Şiəlik] daxil oldu. Və indiyə kimi Quba xanının nəsli şiəliyə etiqad edir".
A. A. Bakıxanov Hüseyn xanın Xudat qalasını tikdirdiyini yazır. 1689-cu ildə Hüseyn xan Qaytağa yürüş etmiş və irsi usmi mülkü Başlını ələ keçirmişdi. Lakin o zamankı usmi Əli Sultan müxtəlif xalqlı dağlarından 30 minə qədər döyüşçü toplayıb tezliklə Hüseyn xanı Qubaya tərəf sıxışdırmışdı. Hüseyn xan Qubada vəfat etmişdir.
Sultan Əhməd xan
XVII əsrin axırlarına yaxın Hüseyn xanın oğlu Əhməd xan qubalılarla Qaytaqdakı tərəfdarlarının köməyi ilə Başlını tutur və özünü usmi elan edir. Bir müddət sonra Ulubəy usminin oğlu Əhməd xan qoşun toplayıb Başlını və Qaytağın bir hissəsini tutdu. Qubalı Əhməd xan Məcalisə çəkildi, ancaq burada düşmənlərinin əlaqəsi ilə öz nökərlərinin biri tərəfindən öldürüldü. Vəfat etsə də, usmi Ulubəyin oğlu Əhməd xan bütün Qaytağa yiyələndi. XVIII əsrin birinci onilliyində vəfat etmiş Əhməd xanı hakimiyyətdə azyaşlı oğlu Sultan Əhməd xan əvəz etdi.