cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qrızlılar
Qrız obaları
thumb|250px|"Qrız" adlı xalça thumb|250px|"Qrız" xovlu xalça, XVIII əsr Qrızların obaları əsasən XVIII əsrin sonlarında əmələ gəlməyə başlamışdır. XIX əsrin sonlarında düzənlikdə olan obalara insanların axını daha da artmışdır. 1870-ci illərin ortalarından qrızların müəyyən hissəsi Müşkür mahalına köçür. Lakin qrızlar həmişə 3 yay ayı müddətində malik olduğu mal-qara ilə birlikdə dağlardakı yaylaqlara köçür. Müşkür mahalındakı Qrız obalarının sayı 58 çatırdı və onlar da dağ icmasının tərkibinə daxil olurlar. Ə.Qubatov "Azərbaycan xalqı ilə vahid qardaşlıq ailəsində" əsərində yazır: "XIX-cu əsrin sonlarına aid mənbə istisna olmaqla, Haputdan 57 oba, Qrızdan 37 oba, Buduqdan 12 oba və s. yarandığı qeyd edilmişdi". "Кавказский этнографический сборник, том 3"-də Qrızdan müxtəlif vaxtlarda 39 obanın ayrıldığı göstərilmişdir.
La-Far-an-Şansor
INSEE kodu — 05054.
Qrızlılar
Qrız obaları
N.K.Zeydlic özünün "Списки населенных мест Российской Империи по Кавказскому краю" əsərində verdyi Qrız oblarının siyahısı belədir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, əsərdə Cek və Haputların obaları ayrıca verilmişdir.
Ümumilikdə 668 ev
La-Far-an-Şansor
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 418 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 210 nəfərin (15-64 yaş arasında) 155 nəfəri iqtisadi cəhətdən, 55 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 73.8%, 1999-cu ildə 75.3%). Fəal 155 nəfərdən 138 nəfəri (76 kişi və 62 qadın), 17 nəfəri işsizdir (6 kişi və 11 qadın). 55 hərəkətsiz 11 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 26 nəfər təqaüdçü, 18 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Qrızlılar
Qrız obaları
Şıxbala Qrızlının Ə.Qubatovın "Azərbaycan xalqı ilə vahid qardaşlıq ailəsində" əsərinə istinadən verdiyi Xaçmaz rayonunda Qrızların yaşadığı obaların siyahısı belədir: thumb|250px|Rizvan bulağı adlanan yerdən Ağ dağın görünüşü
Xaçmaz rayonunda yaşayan Qrızlar ümumilikdə bu xalq üçün səciyyəvi olan cəhətləri qoruyub saxlıyırlar.
Vespasian
Tit Flavi Vespasian — Roma imperatoru, Flavilər sülaləsinin banisi. Yəhudi padşahlığında Roma əleyhinə üsyanı (66-73) yatırmışdı. Vespasian əyalət əyanlarının bir çox nümayəndəsini senata daxil etmişdi. Sələflərindən fərqli olaraq əyalət adamlarına Roma və latın vətəndaşlığı hüququnu daha çox verir, yeni vergilər qoyur, ordunu azaldır, bununla imperiyanın ictimai əsasını möhkəmlədirdi. 72-74-cü illərdə Klavdi tərəfindən Roma əyalətinə çevrilən Anadolu ölkəsi Likiyanın torpaqları Pamfiliya əyalətinə birləşdirmişdi.
İlqar Hacıyev
İlqar Hacıyev — Hüquq elmləri namizədi, Ümumrusiya Azərbaycan Kongresinin (ÜAK) icracı direktoru, Moskvada Hüquq-mühafizə ilə əməkdaşlıq üzrə komissiyanın sədr müavini, Azərbaycan diasporunun nümayəndəsi, "Tərəqqi" medalı laureatı
Həyatı və fəaliyyəti
İlqar Hümbət oğlu Hacıyev 1967-ci il avqustun 1- də Bərdə rayonunda anadan olmuşdur. Tikinti sahəsi üzrə orta ixtisas təhsili almışdır. 1993-1998-ci illərdə Moskva Dövlət Hüquq Akademiyasında oxumuş, sonra Rusiya XİN Diplomatik Akademiyasının beynəlxalq əlaqələr fakültəsinin dinləyicisi olmuşdur. Hüquq elmləri namizədidir. Əmək fəaliyyətinə təmir-tikinti idarəsində rəngsaz kimi başlamışdır. 1987-1997-ci illərdə Təmir-tikinti trestində çalışmışdır. 1991-1997-ci ildə "Safa", "Akvin", "Reksan" kiçik müəssisələrinin direktoru vəzifəsində işləmişdir. 1997-ci il aprelin 20-dən 1998-ci il aprelin 15-dək Hüquq məsləhətxanasında vəkil köməkçisi, 1998-ci aprelin 16-da isə Moskva Hüquq Mərkəzində vəkillər kollegiyasının üzvü olmuşdur. 1999-cu fevralın 24-dən Huquq məsləhətxanasında müdirdir. 2000-ci ildə Azərbaycanlıların Ümumrusiya Konqresinin Moskva regional şöbəsinin rəhbəri. 2000-2003-cü illərdə Rusiya Duması deputatının köməkçisi olub. 2007-ci ildə Moskvada Hüquq-mühafizə ilə əməkdaşlıq üzrə komissiyanın sədr müavini, 2008-ci ildə "Vahid Rusiya" Partiyasının üzvü olmuşdur. 2013-cü ildən Ümumrusiya Azərbaycan Kongresinin (ÜAK) icracı direktorudur.
Yamamay Busto Arsizio QVK
Yamamay Busto Arsizio — Futura Volley Busto Arsizio olaraq da bilinir. Komanda hal-hazırda ev oyunlarını PalaYamamamay idman salonunda oynayır. İtaliya qadın voleybol çempionatında 1-ci dəstədə — SeriyaA1də mübarizə aparırır. Komandaya alt paltarları istehsalçısı olan şirkət sponsorluq edir.
Tarixi
Yamamay 1998-ci ildə Unione Sportiva Cistellum Volley idman komandasının təşəbbüsü ilə yaradılmışdır. Fəaliyyətə başladığı illərdə o qədər də güclü çıxış etməyən komanda uzun illər "Seriya A2"-də mübarizə aparmışdı. Belə ki, klub 2003-cü ilə qədər bu liqada ilk onluğa belə girə bilməmişdi.
Yalnız 2007–08 mövsümündə 2-ci liqanı qalib başa vura bilən yamamaylılar əsas liqaya vəsiqə qazana bilmişdi. Həmin mövsüm İtaliya kubokunun da yarımfinalına qədər irəliləyə bilən komanda yalnız burada Robursport Pesaroya 3–0 hesabı ilə yenilmişdi.
2009–10 mövsümü isə Busto Arsiziolular üçün ələmətdar olmuşdu. Belə ki, bu mövsümdə sözü gedən klub tarixinin ən böyük uğuruna imza atmışdı. CEV Kubokunda finala qədər irəliləyən klub bu mərhələdə də Srvena Zvezdanı məğlub etmişdi. 2 il sonra da eyni uğuru təkrarlayan italyanlar bu səfər həlledici görüşdə Qalatasaraya qalib gəlmişdi. Bu komandalar 2012–13 mövsümündə yenidən fəqli həyəcanda, fərqli arenada — bu səfər Qalatasarayın meydançasımda üz-üzə gəldilər. CEV Qadınlar Çempionlar Liqasının dördlər finalının üçüncülük matçını əhatə edən bu qarşılaşmada da Yamamay qalib gələ bilmişdi.
Heyəti
2013–14 mövsümü üçün
Sultan Heydər
Sultan Heydər və ya Çaltu Girma Meşeşa (23 may 1985, Golegori, Efiopiya) — Efiopiya əsilli Türkiyəli marafonçu. Sultan Heydər Türkiyəni 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Sultan Heydər birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında marafon yarışlarında qüvvəsini sınadı və məsafəni 2 saat 53 dəqiqə 57 saniyəyə qət edərək 157 marafonçu sırasında 111-ci yeri tutdu.
Fond birjası
Fond birjası — müstəqil olaraq, fəaliyyət predmeti qiymətli kağızlar üçün zəruri şəraitin yaradılması, onların bazar qiymətlərinin müəyyən edilməsi, qiymətli kağızlara olan tələb və təklif arasında tarazlığı əks etdirən, həmçinin onlar haqqında lazımi informasiyanın yayılması, qiymətli kağızlar bazarı iştirakçılarının yüksək peşəkarlıq səviyyəsini nümayiş etdirmək üçün şərait yaradılması olan təşkilat. Fond birjası qapalı səhmdar cəmiyyət formasında olur. Fond birjası yalnız birja üzvləri arasında ticarəti təşkil edir.
Fond birjası fəaliyyətini müvafiq icra hakimiyyəti orqanının verdiyi xüsusi razılığı əsasında həyata keçirir. Fond birjası depozitləri və klirinq fəaliyyəti istisna olmaqla, digər fəaliyyət növləri ilə məşğul ola bilməz. Fond birjasının nizamnaməsinin, onunticarət qaydaların pozulması və fond birjasının digər daxili sənədlərinin pozulmasızamanı cərimələr müəyyən edilir. Fond birjasının üzvlərinə aid olan daxilinormativaktlar fond birjası tərəfindən onun üzvlərinin təklifləri nəzərə alınmaqla müstəqil müəyyənləşir.
Tarixi arayış. Deyilənə görə, ilk birja 1406-cı ildə Brügge şəhərində (indiki Belçikada yerləşir) van der Bursa adlı varlı bir şəxsin evinin qarşısındakı meydanda yaranmışdır. Şəxsin soy adı (Bursa) "pul kisəsi" mənasını verir, eyni zamanda onun evinin üzərində təsvir olunmuş gerb üç pul kisəsindən ibarət idi. "Bursa" sözündən "birja" sözü yaranmış və bu söz tezliklə Antverpendə (1460), Lionda (1462), Amsterdamda (1530), Londonda (1556), Hamburqda (1564) və d. şəhərlərdə yaranmış topdansatış əmtəə bazarlarına şamil edildi. .
Fond birjaları isə ilk əvvəl əmtəə birjalarının fond hökümətləri kimi mövcud idilər. Burada pul vəsaitləri və pul öhdəlikləri (istiqraz, veksel, etibarnamələr) alınıb-satılırdı. Belə kağızların tədavül həcmi genişləndikcə, fond bölmələri təcrid oldular və qiymətli kağızlar bazarı fond birjası adlandırılmağa başladı. İlk müstəqil fond birjası 1611-ci ildə yaradılmış Amsterdam birjası hesab edilir.
Atriplex lindleyi
(Atriplex lindleyi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Pentacalia rugosa
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Evgeniya
–  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Sinonimləri
[[SS 4 (* Aubl.
Növləri
[[SS 3 (*
Poruq
Bu cinsin Yer kürəsinin mülayim iqlim qurşaqlarında və subtropik vilayətlərdə bitən 300 növə yaxın, Azərbaycanda isə 23 növ birillik və çoxillik bitkiləri məlumdur. Onlardan təxminən 15 növündən, o cümlədən aşağıdakı növdən yaşıllaşdırmada istifadə edilir: Yunlu poruq (S. lanata) azyarpaqlı gövdələri 60 sm hündürlüyə çatan kökümsovlu, çoxillik bitkidir. Gülləri yalançı çiçək köbəsindən ibarət sünbülşəkilli çiçək qrupunda yığılmışdır. İkidodaqlı çiçək tacı çəhrayı ya da çahrayımtıl-bənövşəyi rənglidir. Bu bitkinin vətəni Rusiyanın cənub rayonları, Zaqafqaziya Türkiyənin qərb vilayətləri və İranın şimalıdır.Yunlu poruq 1782-ci ildən gülçülükdə geniş istifadə olunur. Poruğu toxumlarla və kolun bölünməsi ilə çoxaltmaq olar. Bordürlərdə vaxtaşırı yararsız çiçəkləri kəsilərsə çox gözəl görünür. Poruğun yarpaqlarından dəstə bağlanarkən istifadə edilir.
Oranienbaum (saray-park kompleksi)
Oranienbaum ( — "portağal ağacı") — Fin körfəzinin cənub sahilində və Sankt-Peterburq şəhərindən 40 km qərbdə yerləşən məşhur saray-park ansamblıdır. XVIII əsrə aid müxtəlif saray və parkların yerləşdiyi kompleks Lomonosov (1948-ci ilə kimi - Oranienbaum) şəhərinin ərazisində yerləşir.
Oranienbaum Saray-park ansamblı Sankt-Peterburqun tarixi mərkəzi və onunla əlaqəli bütün komplekslər kimi UNESCO-nun Dünya Mədəniyyət Mirasları siyahısına daxil edilmişdi. 2007-ci ildən saray və parklar Peterhof muzey-qoruğu tərəfindən idarə olunur.
Tarix
XVIII əsrin əvvəllərində Teiris mızasına (malikanəsinə) bitişik sahələr I Pyotr tərəfindən knyaz Aleksandr Menşikova hədiyyə edilmişdir. Knyaz 1711-ci ildə həmin əraziyə yaxınlığında, Karasta çayının Fin körfəzinə töküldüyü yerdə Böyük Sarayın inşasına başladı. Oranienbaum - Peterhof yolunun son nöqtəsi və Kronştadt şəhərinin əsas bərə keçidi sayılır. 1727-ci ildə ulu knyazın rəzalətindən sonra, Oranienbaum kompleksi ilk öncə Binalar üzrə Baş Şöbə İdarəsinə, 1737-ci ildə isə Admiral-Kollegiya və Dəniz Xəstəxana İdarəsinə köçürülmüşdü.
1743-1762-ci illərdə Oranienbaum böyük knyaz Pyotr Fyodoroviçin (gələcək İmperator III Pyotrun) əsas iqamətgahına çevrilmişdir. Məhz onun üçün Yuxarı park ərazisində Peterştadt adlı "əyləncə qalası" inşa edilmişdir (1756—1762, həmin qaladan günümüzə kimi ancaq Fəxri darvaza və saray qorunub saxlanılmışdı). Sarayın ətrafında 1780-ci ildə "uyezd" statusu almış yeni bir şəhər formalaşmağa başladı.
28 iyun 1762-ci ildə baş vermiş saray çevrilişindən sonra, Oranienbaumda imperatriça II Yekaterina üçün şəxsi malikanənin tikintisi başlanılmışdır. Hazırda bu bina Rusiya ərazisində rokoko üslubunda inşa edilmiş yeganə tikili hesab olunur.
1796-cı ildən Oranienbaum gələcək imperator I Aleksandra, 1831-ci ildən - onun qardaşı Böyük Knyaz Mixail Pavloviç və onun həyat yoldaşı Yelena Pavlovnaya, hər ikisinin ölümündən sonra isə - onların varislərinə məxsus idi.
İnqilabdan əvvəl Oranienbaumun sonuncu sahibləri - Meklenburq-Strelitz hersoqları idi (saray parkında dəfn olunmuş Georgi Georgiyeviç və onun kiçik qardaşı Mixail Georgiyeviç).
1917-ci ilin oktyabr inqilabından sonra binaların bir qismi (III Pyotrun Sarayı və Böyük Menşikov Sarayı) 1918-ci ildə Oranienbaum şəhərində təsis edilmiş Meşə Kollecinə verilmişdir. 1922-ci ildə isə Çin Sarayında muzey fəaliyyət göstərməyə başlamışdır.
Böyük Vətən müharibəsi zamanı Oranienbaum saray-park kompleksinə Sankt-Peterburqun digər ətraf ərazilərinə nisbətən daha az zərər dəymişdir, bunun da səbəbi şəhər ətrafında alman ordusunun geniş platzdarm yaratması ilə əlaqədar idi. Lakin ansamblın müharibədən sonra baxımsız vəziyyətə düşməsi səbəbindən, onun əsas bərpa işləri yalnız 1990-cı ilin sonunda başlamışdı.
Hal-hazırda, Oranienbaum sarayı və park ansamblı müharibə zamanı məhvolmaya məruz qalmayan və öz orijinal görünüşünü qoruyub-saxlamış yeganə Sankt-Peterburqun ətrafında yerləşən saraylardan biri hesab olunur və buna görə də memarlıq cəhətdən xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Park ansamblının kompozisiyası
Saray-park kompleksinin ən qədim tikilisi memarlar F.Fontana və İ.Q.Şedelin layihəsi əsasında 1710-1727-ci illərdə tikilmiş Böyük (Menşikov) sarayı hesab olunur. Saray təbii təpənin kənarında yerləşir və Oranienbaum parkını iki qeyri-bərabər hissəyə ayırır — onlardan biri daimi planlaşdırmaya malik Aşağı park, digəri isə peyzaj rəsmlərini çəkməyə ən əlverişli Yuxarı parkdır.
Yuxarı parkın özü də iki hissəyə bölünür - onlardan birində bir zaman Peterştadt əyləncə qalasının yerləşdiyi Pyotr parkı, digərində isə Çin sarayı, özəl villalar və pavilyonlar yerləşir.
Böyük Menşikov sarayı
thumb|Böyük sarayın yapon pavilionu Böyük Menşikov, Böyük Peterhof sarayı kimi təbii təpənin kənarında yerləşir. Aşağı park və Fin körfəzinin qarşısında duran əsas fasadın uzunluğu 210 metrdir. Sarayın mərkəzi hissəsi iki mərtəbəlidir; onun yanına qövsvari bir mərtəbəli qalereyalar qoşularaq Yapon və Kilsə pavilyonları ilə tamamlanır. Pavilyonlara perpendikulyar şəkildə iki qanad (fligel) əlavə olunub, beləliklə planda saray "P" formasını xatırladır. Fligellər Böyük Sarayın daxili həyətinin sərhədləri hesab olunur.
Menşikov sarayı - pyotr barokkosu üslubundadır. Bu saray I Pyotrun yaxın dostu Aleksandr Menşikov üçün inşa edilmişdir. Tikinti işləri memar F. Fontananın nəzarəti altında həyata keçirilmişdir, ancaq 1713-cü ildə onu əslən Almaniyalı İ.Q.Şedel əvəz etmişdir. Sarayın tərtibat işlərində İ.Braunşteyn, A.Şlüter və həmçinin N.Pino da iştirak edirdi. Məhz N.Pinoya sarayı və yan pavilyonları birləşdirən dairəvi qalereyaların yaradılması ideyası məxsusdur. Daxili tərtibat işləri düz 1727-ci ilə kimi (yəni knyaz Menşikovun rəzaltinə kimi) davam edirdi, lakin bu günə qədər orijinal tərtibat işləmələri qorunub saxlanmamışdır - XVIII-XIX əsrlərdə interyer dəfələrlə yenidənqurma işlərinə məruz qalmışdır.
Böyük knyazın şəhərdənkənar sarayını seyr edən çağdaş insanlar, onun bu vaxta qədər görünməmiş təmtarağından və miqyasına görə hətta Peterhof saray-park kompleksini belə keçməsindən bəhz edirdilər. Fransız səyyahı Abri de la Motre sarayı bu cür təsvir edirdi:
Aşağı parkın darvazaları yaxınlığında, Fin körfəzinə açılan Dəniz kanalı yerləşirdi (Peterhofda olduğu kimi). Kanal fiqurlu dok (pirs) və limanla tamamlanırdı.
Sarayın qyri-adi "Oranienbaum" adının (alman dilindən tərcümədə - Portağal ağacı) mənşəyi ilə bağlı bir neçə versiya mövcuddur. Daha çox əfsanəyə bənzəyən ən məşhur versiya isə ondan irəli gəlir ki, knyaz Menşikovun gələcək iqamətgahının ərazisində bir zamanlar portağal ağaclarının saxlandığı istixanalar yerləşirdi və orada hər bir ağacın üzərində "Oranienbaum" yazısı vardır. Başqa bir versiyaya inansaq, sarayın adı Almaniyadakı Oranienbaum şəhərindən götürülmüşdü. Nəhayət sonuncu versiyaya əsasən, saray İngiltərə kralı Vilhelm Oranlının şərəfinə adlandırılmışdı (I Pyotr bu şəxsə böyük ehtiram və rəğbət hissi duyurdu, cavan yaşlarında bu hisslər hətta ibadət dərəcəsinə çatmışdı).
XVIII əsrin 50-ci illərində sarayın cənub tərəfindəki əsas həyətin dekor işləri memar B.Rastrellinin nəzarəti altında tamamlandı. 60-cı 70-ci illərdə memar A.Rinaldi sarayın qarşısında yerləşən terrasları yenidən qurur və Aşağı parka enən qövslü və fiqurlu pilləkən sistemi yaradır.
Aktiv fazası 1990-cı ilə təsadüf edən sarayın təmir-bərpa işləri memar-restavrator Dmitri Butırinin layihəsi əsasına həyata keçirilirdi. 2010-cu ildə Böyük Menşikov sarayının fasad restavrasiya işləri sona çatır, 2011-ci ilin sentyabr ayında isə sarayda muzey fəaliyyətə başlayır. thumb|250px|Böyük sarayın terrasından Aşağı parkın görünüşü
Aşağı park
Aşağı parkın əsası Böyük sarayın tikinti işlərinin başlanmasından 2 il sonra qoyulmuşdur. Bu Rusiyada ilk müntəzəm parklardan biridir. Sarayın qarşısında güllərdən ibarət parterlər, həmçinin 3 fontan (fontanlara gələn su Qırmızı hovuzda inşa edilmiş bənd vasitəsi ilə çəkilmişdir) və trilyaj şəbəkələr yaradılmışdır. Parkda oyma taxtadan hazırlanmış və mərmər effekti yaratmaq məqsədilə xüsusi ağ rəngə boyanmış 39 heykəl, həmçinin dörd qızıl suyuna salınmış və qurğuşundan hazırlanmış heykəllər dururdu. Aşağı parkın əsas hissəsini XVI-XVII əsrlərin Moskva bağ ənənələrinə uyğun olaraq meyvə ağacları və giləmeyvə kolları təşkil edirdi. Alma və albalı, ucları kəsilmiş digər növ ağaclarla birlikdə (ağcaqayın, qarağac, cökə) tək dekorativ deyil, həm də praktiki dəyərə malik idi.
XVIII əsrin 60-cı illərində park artıq əsl mərmər heykəlləri ilə bəzədilmişdir. 1762-ci ildə Böyük Sarayının qarşısına Rinaldi iki fəvvarə inşa etdirmişdi. XVIII əsrin sonu - XIX əsrin əvvəllərində Aşağı park, özünün müntəzəm görünüşünü itirir və artıq XX əsrin əvvəlində parkda yalnız mərkəzi xiyabanın saxlanılması qərara alınır.
Dəniz kanalı
Dənizlə sarayı birləşdirən kanal I Pyotrun dövründə salınmış sarayı ansamblların xarakterik xüsusiyyətlərindən biridir (Peterhof sarayında da dənizlə birləşmək üçün kanaldan istifadə olunmuşdu). Oranienbaumda kanalın qazılması 1719-ci ildə başlamışdır. Kanalın sahili boyu cüt sıra ağaclar əkilmişdi, kanalın özü isə aşağı parkın girişi hissəsi önündə, fiqurlu limanla tamamlanırdı. Limanın sahilində daş pavilyon inşa edilmişdir.
XVIII əsr boyunca kanal və xüsusilə pirs dəfələrlə təmir edilmişdir. Daha sonralar, dəmir yolunun tikintisi zamanı kanal iki hissəyə bölünərək öz əsas funksiyasını itirmişdi. Hal-hazırda kanal heç də ürəkaçan vəziyyətdə deyil, çünki XX əsrdə onun yanında intensiv avtomobil hərəkəti olan magistral inşa olunmuşdu.
Şəkilli ev
thumb|240px|Şəkilli ev Aşağı parkın şiml sərhəddində (yəni saray prospekti boyunca) simmetrik şəkildə iki eyni cür bina - Oranjereya və Şəkilli ev yerləşirdi. Oranjereya hələ XVIII əsrdə itirilmişdir, ancaq Şəkilli ev bu günə kimi qorunub saxlanılmışdı. Şəkilli ev - mezoninli və bir mərtəbəli daş binadır. Onun dəqiq tikilmə vaxtı məlum deyil - bəzi tədqiqatçılar binanın tikinti işlərinin XVIII əsrin birinci yarısında, digərləri isə 1752-ci ildə başladığını iddia edirlər.
Bəhruz Hümbətov
Bəhruz Hümbətov (Bəhruz Əli oğlu Hümbətov ; 26.11.1978, Ormeşən kəndi, Gürcüstan SSR) —  İjevsk şəhər Dumasının deputatı.
Oranienbaum (saray-park kompleksi)
Şəkilli ev
III Pyotrun dövründə, şəkilli evdə çox guman ki, rəsm əsərlərindən ibarət şəxsi kolleksiya saxlanılırdı (300-dan artıq əsər).
Bəhruz Hümbətov
Həyat və fəaliyyəti
Bəhruz Əli oğlu 1978-ci il noyabrın 26-da Dmanisi rayonunun Ormeşən kəndində anadan olub. Təhsili - ali hüquqi. Udmurt Dövlət Universitetinin Hüquq, Sosial İdarəetmə və Təhlükəsizlik İnstitutundan hüquq fəlsəfəsi üzrə magistr dərəcəsini bitirmişdir.
Oranienbaum (saray-park kompleksi)
Şəkilli ev
Böyük Vətən müharibəsi zamanı, burada Parkov məktəbi yerləşirdi (1942-ci ilin sentyabr ayından 1944-cü ilin may ayına kimi). Bu binada Oranienbaum şəhərinin "kiçik blokadası" zamanı (Oranienbaum platzdarmı) yeganə məktəb fəaliyyət göstərirdi.
Aşağı evlər
Aşağı evlər Böyük Menşikov sarayından şərqdə yerləşir və Saray prospekti boyunca uzanırlar. Evlərdən ibarət bütün bu kompleks P-formasında yerləşən 5 binadan ibarətdir. 160 metrə uzanmış üç evin bərk daş hasarı prospektə baxır, 2 ev isə parkın içərisində yerləşir. Aşağı evlər 1710-1720-ci illərdə inşa edilmişdi (S.B.Qorbatenko ancaq evlərin 1749—1751-ci illərdə tikildiyini iddia edir ). Tikildiyi dövrdən evlər saray qulluqçuları üçün nəzərdə tutulmuşdu və başlanğıcda "xidmətçi evləri" adı ilə tanınırdı. Kompleksin tərkibində 5 evin olmasına baxmayaraq, xidmətçilər yalnız dördündə məskunlaşmışdı. XIX əsrdə evlər qismən yenidənqurmaya məruz qalmışdılar. Məhz bu formada da onlar hazırda mühafizə olunublar.
Yuxarı park
160 hektar sahəni əhatə edən Yuxarı Park, Böyük Menşikov Sarayının cənubunda və qərq istiqamətinə uzanan bir yaylada yerləşir. Park iki tarixi hissədən ibarətdir - Peterştadt və Şəxsi malikanə ansamblı. Park özünün hazırkı görünüşünü XIX əsrin ortalarında əldə etmişdir.
Yuxarı Parkın yaradılması üzrə işlər hələ Aleksandr Menşikovun dövründə aparılırdı. Ətraf meşələr təmizlənir, drenaj kanallar parka yönəlir, ərazinin özündə isə süni gölməçələr qazılırdı. III Pyotrun dövründə (1758—1762-ci illərdə) eyniadlı park yaradılmışddır; şəxsi malikanənin tikinti ilə əlaqədar Yuxarı parkın qərb hissəsi abadlaşdırılmışdır.
Yuxarı park məkanı ilə Karasta çayı və çoxsaylı xiyabanlar kəsişir. Məsələn - Qozlu xiyaban parkın təbii cənub sərhəddi hesab olunur; Soykinskaya xiyabanı şimaldan cənuba uzanır və parkı təxminən bərabər hissələrə ayırır; ona parallel Cökəli xiyaban Daşlı zaldan Çin sarayına kimi böyük ərazini əhatə edir.
Daşlı zal
thumb|240px|Daşlı zal Daşlı zal təbii təpənin kənarında, Böyük Menshikov Sarayı və Sürüşmə Təpəsi pavilyonunun arasında yerləşir. Onun qarşısında P-formalı hovuz yerləşir, onun üzərindən isə iki körpü aşırılıb.
Daşlı zalın tikinti işləri 1749—1751-ci illərdə həyata keçirilmişdir. Layihənin müəllifi məlum deyil, mövcud cari ədəbiyyatda tikilinin müəllifliyini hətta F.Rastrelliyə ünvanlayırlar. D.A. Küçəryants Daşlı zalının yay bağındakı "Şərəfli şənliklər salonu" ilə bənzərliyinə işarə edərək, layihə müəllifinin M.Q. Zemtsov ola biləcəyini hesab edir. XVIII əsrin sənədlərində zalın adı Yeni Saray, Maskarad, daha sonralar isə Konsert zalı olaraq qeyd olunurdu. Bina çox güman ki, konsertlər üçün nəzərdə tutulmuşdu - onun daxilində gözəl səhnəsi olan böyük zal yerləşirdi. 1750-ci ildə gələcək imperatriça II Yekaterina tərəfindən Daşlı zalda bir neçə möhtəşəm festival təşkil olunmuşdur.
XIX-XX əsrlər boyunca Daşlı zal dəfələrlə yenidən qurulmuşdur. Ən əhəmiyyətli restrukturizasiya işləri 1843-cü ildə həyata keçirilmişdir - bina o zamanlar lüteran kilsəsi fəaliyyət göstərməsi üçün uyğunlaşdırılmışdır. 1902-ci ildə, memar O. Paulsen binanın qərb hissəsinin üzərində zəng qülləsi inşa etmişdir. Daşlı zal bu formada düz XX əsrin 60-cı illərinə kimi qalmış, daha sonralar isə onu əvvəlki görünüşünə qaytarmışlar.
Kavaler korpusu
Kavaler korpusu XVIII əsrin ortalarında memar A.Rinaldinin layihəsi üzrə inşa olunmuşdur. Bu bir mərtəbəli düzbucaqlı bina idi. 1807-ci ildə binaya ikinci mərtəbə əlavə olunmuş, XIX əsrin ortalarından isə o özünün müasir görünüşünü əldə etmişdir. Korpusun xarici görünüşü sadə və ciddidir, bunun da səbəbi - binanın utilitar məqsədlə inşa olunması ilə əlaqələndirilir.
"Çin mətbəxi" pavilyonu
thumb|240px|left|"Çin mətbəxi" pavilyonu 1852—1853-cü illərdə memar Lüdviq Bonştedt kompleksin ərazisində yerləşən Çin sarayı üçün mətbəx binasını inşa etdirir. Mətbəx pavilyonu memar Rinaldinin əsas memarlıq üsullarını özündə təqlid edir, vizual olaraq isə XVIII əsrin tikililərinə çox bənzəyir.
Planlaşmada bina yunan xaçına bənzəyir, dam hissəsi isə qübbə ilə tamamlanır. Qübbənin mərkəzinə geniş baca quraşdırılıb. Baca borularının bu cür yerləşməsi, pavilyonun mərkəzində müxtəlif növ sobaların tikintisi üçün geniş imkan yaradırdı. Mətbəxin soba tərtibatı 2 rus sobasından (onlardan biri kökə-çörək sobası idi), kirəmitli və kafelli 2 holland fırınından və müxtəlif qənnadı kabinetlərdən ibarət idi. Mətbəxin daxili məkanı yeddi xidmət otağını birləşdirirdi. Bu otaqlarda süfrə, dəstərxan, şirniyyat və digər məhsullar saxlanılırdı.
1917-ci il inqilabından sonra bina (açıq yay kafesi və ya yaşayan binası kimi) ticarət və məişət ehtiyacları üçün istifadə edilmişdir. Böyük Vətən müharibəsi zamanı Çin mətbəxində Çin sarayının komendantı N.Mixaylov uşaqları ilə birlikdə yaşayırdı. 1983-cü ildə bina muzey-qoruğun yurisdiksiyasına təhvil verilmişdi.
2010-cu ilin yay aylarında, pavilyonda "Xilas olunmuş gözəllik" adlı sərgi yerləşirdi. Sərgi Böyük Vətən müharibəsində əldə olunmuş qələbənin 65-ci ildönümünə və Oranienbaumun (şəhər və saray-park kompleksinin) varlığına həsr edilmişdi.
Perqola
Perqola - Çin Sarayının qarşısındakı hovuzun qərb sahilində yerləşən köşkdür. O 54 pilondan ibarətdir və yaxınlıqdakı hovuza kiçik daş pilləkənlər istiqamətləndirir. Köşk XIX əsrin 70-ci illərində inşa edilmişdir və dövrün landşaft memarlığının xarakterik cəhəti hesab olunur.
Perqola Rinaldinin kiçik Qəhvə evinin ucaldılması nəzərdə tutulan ərazidə yerləşir. Perqolanın yanında qədim qənbər daş yerləşir. Onun üst hissəsində skamya oyulub; daşın üzərində isə kiçik bir yazı həkk olunub: "İmperatriçə həzrətləri Yekaterina Alekseyevnanın şərəfinə 1762-ci ildə bu bağ salınmışdır".
Peterştadt ansamblı
Peterştadt qalasının ansamblı 1758—1762-ci illərdə yaradılmışdır. Böyük knyaz Pyotr Fyodoroviçin, gələcək imperator III Pyotrun Karasta çayının sağ sahilində əyləncə kaprizi (əyləncə qalası) yerləşirdi. Qala 14 bucaqlı ulduz şəklindədir, həmçinin onun 4 bürcü var və faktiki olaraq bu tikili ondan öncə bu ərazidə mövcud olmuş müqəddəs Pyotr qalasının yerində ucaldılmışdı. Pyotr Fyodoroviç Peterştadtın komendantı idi, onun qarnizonunu isə Holşteyn hersoqluğundan xidmət üçün dəvət olunmuş əsgər və zabitlər təşkil edirdi.
Qalanın içərisində hauptvaxta, zabitlər evi, arsenal və s. buna bənzər müxtəlif binalar yerləşirdi. Qalanın mərkəzində beşbucaqlı platz (hərbi təlimlər üçün meydança) yerləşirdi. O bir mərtəbəli binalar ilə əhatə olunmuşdur. Binaların arasında isə Fəxri Giriş qapısı yerləşirdi. Demək olar ki, onların qarşısında, şimal-şərq qala bürcünün yanında A. Rinaldi tərəfindən tərtib edilmiş layihə üzrə Pyotr Fyodoroviç üçün kiçik iki mərtəbəli saray inşa edilmişdi.
28 iyun 1762-ci ildə baş vermiş saray çevrilişindən və III Pyotrun ölümündən sonra, Peterştadt II Yekaterinanın hakimiyyətinin sonuna qədər öz orijinal forması saxlanıyırdı. XIX əsrin əvvəllərində qalanın bütün taxta binaları demontaj edilmişdir, XIX əsrin ortalarında isə bütöv qaladan yalnız Fəxri Giriş qapısı və III Pyotun Sarayı qorunub saxlanılmışdır. Bu, Peterştadt qalasının günümüzə kimi qəlib çıxmış yeganə tikililəri hesab olunur.
III Pyotrun sarayı
thumb|right|240px|[[III Pyotrun sarayı]] Saray, Peterştadt qalası ilə eyni vaxtda - 1758—1762-ci illərdə tikilməyə başlamışdır. Saray kubik formalı, ballüstrada ilə bəzədilmiş iki mərtəbəli kiçik pavilyondur. Planda, saray kənarları qövsvari kəsilmiş kvadrata bənzəyir. Binanın elə məhz bu hissəsi, onun əsas fasadı hesab olunur. Kəsilmiş künclər tikilini vizual cəhətdən daha böyük və əzəmətli göstərir.
Sarayın ümumi planlaşdırma qərarı ilkin formada qorunub-saxlanılmışdır. Burada qonaqların təntənəli qəbulu üçün nəzrdə tutulmuş geniş anfilad otaqları yoxdur. Otaqlar binanın perimetri boyunca yerləşir. İkinci mərtəbəyə qranit spiral pilləkən aparır.
Birinci mərtəbə otaqlarının dekorativ bəzək elementləri yoxdur və XVIII əsrdə onlar xidmət otaqları kimi fəaliyyət göstərirdi. 6 otağı özündə yerləşdirən ikinci mərtəbə isə XVIII əsrin orijinal bəzək ornamentlərini mükəmməl şəkildə nümayiş etdirir. Sarayın əsas otağı - Şəkilli zalda, dekorun əsas elementi XVII-XVIII əsrlərdə Avropa rəssamlarının fırçalayı ilə təsvir olunan gözəl şpaleralar hesab olunur.
Rəsm zalı, kabinet və yataq otağının unikal elementlərindən biri də divar panellərinin, həmçinin pəncərə və bütün qapı üzlüklərinin lak boya ilə rənglənməsidir. Bu boyalar çin üslubunda usta Fyodor Vlasov tərəfindən hazırlanmışdır.
Antonio Rinaldi sarayın baş memarı olmasına baxmayaraq, o həmçinin dekorasiya işləri ilə də məşğul olurdu. Qeyd etmək lazımdır ki, məhz onun eskizləri əsasında, ikinci mərtəbənin bütün zalları yenidən qurulmuşdu. III Pyotrun sarayı memar üçün ilk Memar burada yeni memarlıq üsullarını istifadə edir.
Böyük Vətən müharibəsi zamanı III Pyotr sarayında Oranienbaumdan evakuasiya olunmayan çoxlu sayda muzey eksponatı saxlanılırdı.
1953-cü ildə saray muzey olaraq yenidən açılır. Burada çin dekorativ sənətinə aid tez-tez sərgilər düzənlənirdi (sərginin keçirilməsinin əsas səbəbi - Sovet-Çin münasibətlərinin dirçəlməsi ilə əlaqədar idi). 1960-cı ilin ortalarından isə, Şəkilli zalda itmiş şpaleraların bərpasına start verilmişdi. Restavrasiya işləri bitdikdən sonra, burada "III Pyotr sarayı" adlı müasir muzey fəaliyyət göstərməyə başladı.
thumb|right|160px|Fəxri Giriş qapısı
Fəxri Giriş qapısı
Fəxri Giriş qapıları müqəddəs Pyotr əyləncə qalasının (daha sonralar isə Peterştadt kaprizinin) əsas giriş qapıları hesab olunurdu. Peterştadt-da bu qapıların sayəsində III Pyotrun Holşteyn qoşunlarının təlim keçdiyi kiçik platza rahat şəkildə giriş açılırdı.
Tikilinin konstruksiyası qüvvətli pilonlar ilə yüngül qala qülləsi arasında kontrast yaradır. Səkkizbucaqlı qüllə hündür nazik şpilli flüger ilə tamamlanır. Qüllənin tağvri hissələrinə trelyaj qəfəsə bənzəyən xüsusi kiçik zolaqlar quraşdırılmışdı. Qapıların müəllifi - memar Antonio Rinaldidir. Proporsional həcmli və özünəməxsus görünüşə malik bu qapılar - unikal kiçik formalı memarlıq abidəsi sayılır və Sankt-Peterburqun ətrafında buna bənzəyən ikinci bu cür abidə mövcud deyil.
Petrov parkı
Artıq XX əsrin əvvələrinə Karasta çayının sağ sahilində Peterştadt qalası ilə eyni dövrdə salınmış Petrov parkının ilkin plaşmasından əsər-əlamət qalmamışdı. Yeni park italyan bağ sistemlərinə uyğun şəkildə, memar Antonio Rinaldi tərəfindən və bağ ustası Lambertinin iştirakı ilə yaradılmışdır. Terrassa, kaskad və pilləkənlərdən savayı, parkda bir neçə miniatür pavilion – ikimərtəbəli Ermitaj, Solovyov köşkü, fontanlı Menajeri və Çin evi yerləşirdi. Parka həmçinin müntəzəm üslubunun elementləri - ucları kəsilmiş kollar və xiyaban boyu ağaclar da əlavə olunmuşdur.
Hal-hazırda Petrov parkı "peyzaj bağı" hesab olunur. Parkın kompozisiya əsasını Yuxarı (Qırmızı) və Aşağı hovuzlar, həmçinin Karasta çayı müəyyən edir. Çayın üzərindən 3 körpü salınmışdı. Bu körpülərdən ən böyüyü 1874-cü ildə memar Q.Preysin layihəsi əsasında yaradılmış Petrov körpüsüdür. Bu körpü Yuxarı parkı qərb və şərq hissələrini birləşdirir.
Bundan başqa, Petrov parkında bir neçə süni şəlalə də yaradılmışdı.
Çin sarayı
Çin sarayının təmkinli və sadə xarici görünüşü, daxili nəfis işləmələr ilə kontrast yaradır. Sarayın əhəmiyyətli kolleksiyasını XVIII əsrin ən tanınmış rəssam-dekoratoru D.B. Tyepolonun ətrafında qruplaşdırılmış bir neçə usta tərəfindən məhz bu saray üçün yaradılmış plafonlar təşkil edir. Sarayın mərkəzi planlaşdırma kompozisiyasını rəsm əsərləri, qızılı lepka, mozaika və süni mərmərlə bəzədilmiş Böyük zal təşkil edir. Divarlarda - I Pyotr və Yelizaveta Petrovnanı əks etdirən mərmər barelyefli iki medalyon quraşdırılmışdır.
Əvvəllər Steklyarus kabinetinin döşəməsi həmin Ust-Rudnitsada hazırlanmış rəngli smaltanın köməyi ilə yığılmışdır, ancaq XIX əsrin ortalarından smalta yararsız vəziyyətə düşdüyündən, köhnə naxışların qorunması şərti ilə onu parket ilə əvəz etmişdilər. Çin sarayı Rusiya ərazisində inşa olunmuş yeganə rokoko üslublu bina hesab olunur. Saray interyerinin əksəriyyəti, XVIII əsrə aid orijinal dekor elementlərini qoruyub saxlamışdır. Həmçinin, sarayda XVII əsrin sonu - XVIII əsrin əvvəllərinə aid saxlanılan Çin və Yapon dekorativ sənət nümunələri xüsusi əhəmiyyət kəsb eləyir.
Sürüşmə təpəsi pavilyonu
thumb|right|240px|Sürüşmə təpəsi pavilyonu Sürüşmə təpəsi pavilyonu 1762—1774-cü illərdə memar Antonio Rinaldinin layihəsi əsasında inşa olunmuşdur. 30 metr hünürlüyə malik bu çoxpilləli daş bina Yuxarı parkın qərb hissəsində, şimal sərhədinə yaxın ərazidə yerləşir. Onun üç ölçülü həlli Tsarskoye seloda yerləşən Ermitaj binasına bənzəyir - mərkəzi korpusa massiv fligellər bitişir (lakin Ermitajdan fərqli olaraq, onlar dörd yox, üç dənədir). Pavilyonun memarlıq görünüşündə həm barokko (fasad kompozisiyası, dekorativ alebastr güldanları), həm də erkən klassisizm (sütunlar) üslubuna xas elementlər mövcuddur.
Oranienbaumdakı sürüşmə təpəsi xalq ənənələrinin bir davamı idi (Maslenitsa bayramı zamanı insanların süni buz dağından sürüşmələri üçün). Məhz bu təpə, daha sonralar çar iqamətgahlarında mürəkkəb mühəndis həlləri tələb olunan monumental binaların yaradılması üçün bir model olaraq xidmət etmişdir. Tsarskoye Seloda artıq XVIII əsrin ortalarında memar Rastrellinin layihəsi əsasında daşlı sürüşmə pavilyonu tikilmişdir. Lakin Oranienbaum pavilyonu öz memarlıq və heykəltəraşlıq dekoru ilə bu cür tikililərin hamısını ötüb keçmişdi. Bu faktı hətta o zamanın Antonio Rinaldinin dövründə yaşamış çağdaş insanlar belə etiraf edirdilər.
Sürüşmə təpəsinin cənub tərəfinə bir zamanlar taxta skat birləşirdi. Onun eni altı metrdən artıq idi. Skat qalereya-terassın üçüncü mərtəbəsindən başlayırdı. Skatın hər iki tərəfində üstüörtülü və 502 metr uzunluğunda daş kolonnada-qalereyalar yerləşirdi. Onların düz, ballüstrada ilə bağlanılmış damında qəzinti üçün hər bir şərait yaradılmışdır. thumb|240px|Pavilionun çəmənlikdən görünüşü Fəaliyyət göstərməsi üçün kifayət qədər pul vəsaitlərin ayrılmaması səbəbindən, pavilyon tədricən tənəzzülə uğramışdır. 1813-cü ildə kolonnada fundamenti çökür, ancaq onlar yalnız 1858-1861-ci illərdə demontaj olunmuşdur. Sürüşmə təpəsinin ətrafındakı çəmənlikdə bu günə qədər qorunub saxlanımış ağşam ağacları əkilmişdi.
Sürüşmə təpəsi pavilyonunun interyeri özündə XVIII əsrin orijinal tərtibat işlərini mükəmməl şəkildə əks etdirir. Dairəvi Zal rəsm əsərləri, həmçinin rus və italyan rəssamlarının qızıl suyuna çəkilmiş ştükkoları ilə bəzədilib. Bu zalın ən unikal elementlərindən biri də, onun süni mərmər hissəciklərindən yığılmış döşəməsidir. Müxtəlif rəng çalarları olan bu mərmərlər, döşəməni çox mürəkkəb naxışlar ilə bəzəyir.
Çini kabinetinin tərtibatı üçün 1772—1775-ci illərdə Almaniyanın Meissen fabrikində xüsusi farfor bəzək əşyaları hazırlanmışdır. Bu əşyalar pavilyonun divar-konsollarında quraşdırılmışdır. Farfor qrupu 1770-ci ildə Çeşme Döyüşündə Rusiya donanmasının zəfərini alleqorik tərzdə qeyd edir.
Böyük Vətən müharibəsi zamanı pavilyon Oranienbaum Parkının digər binaları ilə müqayisədə daha çox dağıntıya məruz qalmışdı, buna görə də, onun təmir-bərpa işləri yalnız 1959-cu ildə tamamlanmışdı.
Birja
Birja (, pul kisəsi; ) — səhmlər, əmtəələr, törəmə maliyyə alətləri və xidmətlər ilə mütəşəkkil ticarət yeri. Burada bazar iştirakçıları müvafiq aktivlərin, həmçinin standartlaşdırılmış müqavilə və xidmətlərin alışını və satışını ya öz adlarından, ya da müştərilərin maraqlarından çıxış etməklə həyata keçirirlər. Təşkilati cəhətdən xüsusi qayadada formalaşmış, müəyyən əmtəələrlə sövdələşmələr aparan bazar başa düşülür. Birja — əmtəələrin, xammalın, qiymətli kağızların satışı ilə məşğul olan vaxtaşırı fəaliyyət göstərən topdan bazardır. Onlar bazar iqtisadiyyatının iqtisadi aləti rolunu yerinə yetirir və əmtəələrin, xammalın, qiymətli kağızların alışı və satışında azad bazar münasibətlərini formalaşdırırlar.
Birja — qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada marağı olan hüquqi və fiziki şəxslər tərəfindən könüllü pay əsasında yaradılmış təşkilatdır. Birjaların yaradılmasında dövlət orqanları, banklar, sığorta və investisiya şirkətləri və fondları, ictimai, dini və xeyriyyəçi təşkilatlar və qurumlar iştirak edə bilməzlər. Birjalar təsisçilərin iclasında qəbul edilmiş qərar əsasında yaradılır. Təsisçilər iclasda müəyyən edilmiş ölçüdə öz paylarını daxil edirlər. Daxil edilmiş pay ölçüsündə təsisçilər birjanın təsərrüfat fəaliyyətinin nəticələrinə görə əmlak məsuliyyəti daşıyırlar. Birja dövlət qeydiyyatından keçdiyi andan hüquqi şəxs statusunu əldə edir, birja ticarəti aparmaq üçün lisenziya əldə etdikdən sonra isə birja sövdələşmələri aparmaq hüququna malik olur.
Beynəlxalq əmtəə birjaları
Beynəlxalq əmtəə birjaları daim fəaliyyətdə olan bazarın xüsusi bir növüdür, burada soy əlamətləri olan, keyfiyyətcə həmcins və qarşılıqlı əvəzlənən kütləvi xammal və ərzaq məhsullarının alqı-satqısı üzrə sövdələşmələr keçirilir. Adətən birjada əmtəənin özü olmur. Əmtəə təqdim olunmadan və ona baxış keçirilmədən müəyyən olunmuş standartlar və nümunələr əsasında satılır və alınır. Sazişlərin bağlanması çatdırılmanın keyfiyyətini və müssənini sərt qaydada nizamlayan standart birja müqavilələri əsasında həyata keçirilir. Birjada müəyyən bir partiya əmtəə deyil, birja tərəfindən təyin olunan miqdarda müəyyən sort,tip,marka tərkibli birja müqavilələri satılır və alınırşsatıcı birjada alıcıya mal vermir, mal üzərində mülkiyyət hüququnu təsdiqləyən sənəd verir. Bu sənəd satıcının malı birja anbarına təhvil verdiyini təsdiqləyən anbar şəhadətnaməsidir. Bu sənəd əsasında alıcı malı birja anbarından götürə bilər.
Beynəlxalq əmtəə birjalarının bütün növ əməliyyatlar üzrə illik dövriyyəsi 3.5–4.0 trilyon dollar təşkil edir. İndiki zamanda təqribən 70 adda mal birja tcarətinin obyektidir, bu mallar beynəlxalq ticari dövriyyənin təxminən 30% -ni əhatə edir.
Beynəlxalq birja dövriyyəsinin böyük hissəsi real malın təqdimatını nəzərdə tutmayan sövdələşmələrə əsaslanır. Belə sövdələşmələr üzrə birja dövriyyəsinin həcmi ildə 1.5 trilyon dolladır ki, bu da ümumdünya dövriyyəsinin 60–70 %-nə uyğundur. Bu cür sövdələşmə bazarlarının sayı kənd təsərrüfatı malları üzrə 110, sənaye xammalı və yarımfabrikatlar üzrə 40 sayda olmaqla 150-yə çatır.
Beynəlxalq birja dövriyyəsində mallar adətən iki qrupa bölünür: kənd təsərrüfatı və meşə malları; sənaye xammalı və yarımfabrikatlar.
Yuxarıda sadalanan malların hamısı maddi-material formada olub material əmtəə adlanır (və ya fiziki əmtəə). Bunlarla bərabər müasir birja ticarətində 70-ci illərdən başlayaraq "duyulmayan əmtəə" və ya qeyri-əmtəə dəyərli yeni bir qrup da yaranıb. Onu iki yarımqrupa bölmək olar:
Maliyyə vasitələrinin fyuçerslərilə ticarətə uzun müddətli xəzinə öhdəlikləri və xəzinə biletləri, bələdiyyənin aksiya və istiqrazlarının fyuçersləri, xarici valyutanın sonradan satın almaq məqsədilə milli valyutaya dəyişdirilməsinin fyuçersləri (svop fyuçersləri) aiddir.
Maliyyə vasitələrilə birja ticarətinin sürətli artımı ona gətirdi ki, 90-cı illərdə dünya əmtəə birjalarında yüksək qiymətləndirilən müqavilələrin üçdə ikisi duyulmayan əmtəəyə görə bağlanmış müqavilələr, yəni əmtəə fyuçersləri daxil olmaqla maliyyə tipli müqavilələr oldu. Belə dəyişikliklər nəticəsində " beynəlxalq əmtəə birjası" anlayışının mahiyyəti dəyişdi. YUNEKTAD ekspertlərinin 1993-cü ildə etdikləri rəsmi məruzə əsasında müəyyən olunubki," müasir əmtəə birjası elə bir maliyyə bazarıdır ki, onun iştirakçılarının müxtəlif qrupları (xedjerlər və möhtəriklər) qiymət risqindən qaçmaq və onu bazarın digər iştirakçılarına ötürmək, yaxud da əksinə qazanc əldə etmək üçün bu risqi öz üzərinə götürmək məqsədilə xammalın və ya "qeyri-əmtəə dəyərinin" qiymətinə bağlanan müqavilələrlə alver edirlər.
Beləliklə, beynəlxalq əmtəə birjaları ənənənvi olaraq dünya əmtəə bazarının bir növü kimi müəyyənləşirlər, belə ki, birja malları üzrə sövdələşmələr birja qiymətləri əsasında həyata keçirilir. Əmtəə birjalarının maliyyə bazarları kateqoriyasına aid edilməsi əmtəə fyuçersləri və başqa maliyyə vasitələri ilə ticarətdə onların əhəmiyyətini nümayiş etdirir.
İndiki zamanda fyuçers əmtəə birjası maliyyə institutuna çevrilib və özündə kapital qoyuluşu sahəsini əks etdirir. Dünya fyuçers bazarı dünya maliyyə bazarının tamdəyərli hissəsi olub qiymətli kağızlar bazarı və faizə əsaslanan bazar ilə sıx qarşılıqlı əlaqədədir. Baxmayaraq ki,müasir beynəlxalq fyuçers birjalarının adlarında ənənəvi "əmtəə" termini saxlanılıb,onların funksiyaları əhəmiyyətli dərəcədə dəyişilib və ilk növbədə dünya bazarı tərəfindən birja mallarının qiymətlərinin müəyyən edilməsinə, birja ticarəti işritakçıları arasında qiymət risqinin bölüşdürülməsinə, əmtəə bazarlarının təşkilinin, likvidliyinin və effektivliyinin yüksəldilməsinə yönəldilib.
Əgər 80-ci illərə qədər dünya əmtəə birjalarında əmtəə fyuçersləri vacib əhəmiyyət kəsb edirdisə, 80–90-cı illərdə valyuta-maliyyə vasitələri aparıcı mövqe tutmağa başladı. 1999-cu ildə dünya fyuçers bazarının ümumi dövriyyəsi 2,4 milyard müqavilə təşkil edirdi, 1998-ci ildə bu rəqəm 2,2 milyarda bərabər idi. Bunlardan 47%-i ABŞ-nin fyuçers və opsiya bazarlarının payına,qalan 53%-i isə bütün başqa ölkələrin payına düşürdü.
Birja indeksləri
İndeks birjada qiymətli kağızların (və ya şirkətlərin) ümumi dəyərini göstərmək üçün istifadə olunan əsas göstəricidir. İqtisadiyyatın hansı istiqamətə yönəldiyini, şirkətlərin səhmlərinin qiymətinin necə dəyişdiyini öyrənmək üçün tez-tez bu göstəriciyə istinad edirlər.
ABŞ birjalarında əsas üç indeks göstəricisi diqqətlə izlənir: Dou Cons, S&P500 və NASDAQ indeksləri. Dou Cons ən böyük 30 şirkətin səhmlərini əhatə edirsə, ikincisi 500 böyük, üçüncüsü isə NASDAQ birjasında yerləşdirilən Amerikan və xarici şirkətləri əhatə edir. Adətən bazarı ən yaxşı ifadə edən indeks olaraq S&P500 istifadə edilsə də, digər indekslər də çox vacibdir. İndeksdən həm də investisiya portfelinin performansını müəyyən etmək üçün istifadə edilir. Adətən belə müqayisə üçün indeks uyğun ölçü olur. Məsələn, portfelinizdə 20 ən böyük şirkətin səhmi varsa, portfelin gəlirliliyini Dou Cons indeksi ilə müqayisə etmək məqsədəuyğun olardı. Əgər portfelinizdə 250 böyük şirkət varsa S&P500 indeksi ölçü olaraq seçilməlidir. Yazıda bu iki indeksin necə hesablandığını izah edəcəyik.
Dou Cons 30 indeksi qiymət çəkili indeksdir. Burada qiyməti çox olan səhmin ümumi indeksə təsiri çoxdur. Məsələn bazarda iki şirkətin səhmi olsun: A və B. A səhminin qiyməti 20 AZN, B-ki isə 60 AZN olsun. Deməli, indeks dəyəri (20+60)/2=40 olacaq. Gördüyünüz kimi, qiyməti çox olan səhmin indeks üzərində təsiri də çoxdur. Fərz edək, növbəti gün səhmlərin qiyməti dəyişir: Hər iki səhmin qiyməti olur 30. Deməli, A-nin qiyməti 10 AZN artmış, B-ki isə 30 AZN azalmışdır. Yeni indeks belə hesablanacaq: (30+30)/2=30. İndeks təxminən 25 faiz azalaraq 40-dan 30-a düşür.
Bəzən səhmlərin qiyməti ifrat artanda şirkət onları bölür və ya denominasiya edir. Məsələn 1 köhnə səhm, 2 yeni səhmə bərabər olur. Bu zaman, Dou Cons indeksinə dəyişiklik etmək lazımdır ki, səhmlərin bölünməsi indeksə təsir etməsin. Bir az əvvəlki nümunədə əgər B şirkəti səhmlərini bölürsə, onda bir səhmin qiyməti 30 manat olacaq. Əvvəl qiymətlər 2-yə bölünürdü (2 burada bölən adlanır). İndeks dəyəri dəyişmədən yeni bölən hesablanmalıdır. Bu isə (20+30)/(bölən)=40 tənliyi ilə hesablana bilər. Burada yeni bölən 1,25 olmalıdır. Deməli qiymətlər növbəti gün eyni miqdarda dəyişərsə, yeni indeks belə hesablanacaq: (30+15)/1,25=36. Beləliklə, yeni indeks cəmi 4 bənd (10 faiz) azalaraq 36 olur.
Birja bankı
Birja sövdələşmələri ilə bağlı kredit və depozit əməliyyatlarını həyata keçirən, müxtəlif istiqamətli maliyyə xidmətləri göstərən ixtisaslaşmış bank. Birja bankı birja vasitəçilərinin fəaliyyətinin yük səlməsinə bilavasitə təsir göstərir.
Birja dövriyyəsi
Müəyyən zaman müddətində birjada əmtəələrin, qiymətli kağızların, valyutanın və s.-nin alqı- satqısının ümumi həcmi. Birja dövriyyəsi birjada reallaşdırılmış əmtəələrin, qiymətli kağızların və s.-nin pul ifadəsində həcmi kimi hesablanır.
Birja əqdi
Birja sövdələşmələri gedişində birja əmtəəsi üzrə birja ticarətinin iştirakçıları arasında (öz adlarından və ya üçüncü şəxslərin tapşırığı ilə) bağlanan və müəyyənləşdirilmiş qaydada qeydiyyatdan keçmiş müqavilədir (sazişdir).
Birja qiyməti (bazar qiyməti)
Ayrı-ayrı birjalar tərəfindən müs təqil surətdə təyin olunur. Birjalarda təyin edilən qiymətlər, keyfiyyəti, həcmi və göndərmə müddəti vahid şəklə salınmış şəraitdə həyata keçirilən real müqavilələrin qiymətləridir. Birja fondunda tədavüldə olan qiymətli kağızların dəyəridir. Birja kursu qiymətli kağızların gəlirlilik səviyyəsi ilə ssuda faizi səviyyəsi arasındakı nisbətlə təyin olunur.
Birja rüsumu
Birja üzvlərinin və iştirakçılarının birja əməliyyatları aparmaq hüququna görə xüsusi birja komitəsinə ödədikləri haqq, rüsum.
Birjada oyun
Birjada əmtəələrin, valyutaların və qiymətli kağızların qiy mətlə rində (kotirovkalarında) dəyişmə meyillərinin proqnozlaş dı rılması hesabına mənfəət əldə edil mə si məqsədilə, eləcə də, müx təlif əmtəə və fond birjalarında kotirov kaların və məzənnələrin fərqi hesabına aparılan möhtəkirlik əmə liyyatları. Birjada mə zənnə nin yük səldilməsinə görə oyun (bu cür oyun çuları ―öküzlər‖ adlandırırlar) və məzənnənin azaldılmasına görə oyun (bu cür oyun çuları ―ayılar‖ adlan dırırlar) fərqləndirilir. Birjada hər bir müştəri öz hesabına, öz riskinə və öz mənafeyi üçün oynayır.
Birjadankənar
Rəsmi fond birjasında listinqdən keçməyən və/və ya kotirovka olunmayan birjadankənar bazarda alınıb-satılan qiymətli kağızlar; Qiymətli kağızlar üzrə ticarətin birjada deyil, tərəflər (məs. dilerlər) arasında telefon və ya kompüter şəbəkəsi vasitəsilə birbaşa olaraq həyata keçirildiyi bazar.
Birjadankənar əməliyyatlar
Birjadankənar bazarda həyata keçirilən əməliyyatlar, başqa sözlə:
Rayan Dolan
Rayan Dolan — Şimali İrlandiyadan olan 27 yaşlı pop musiqiçisi.
Rayan Dolan 2013 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində İrlandiyanı "Only Love Survives" mahnısı ilə təmsil edib.
Atriplex littoralis
(Atriplex littoralis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Trir
Şəhər Reynland-Pfaltsın qərbində, Lüksemburq ilə sərhədə yaxın ərazidə yerləşir.
Emilia brachycephala
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Katerina Karaqeorqieviç
Bioqrafiya
Robert Batisin (1916–2011) və Anna Dostinin (1922–2010) iki qızından biridir. Katerina Afinada və İsveçrənin Lozanna şəhərində təhsil almışdır. Daha sonra Denver Universitetində (Kolorado) və Dallas Universitetində biznes ixtisasına yiyələnmişdir.
Bir neçə il Amerika Birləşmiş Ştatlarında biznes sahəsində işləmişdir.
25 noyabr 1962-ci ildə Katerina Cek Volter Endryus (Jack Walter Andrews, 1933–2013) ilə evləndi. Bu evlilikdən iki uşağı var: Devid və Alison. O, çoxlu səyahət etmiş, Avstraliyada və Afrikada yaşamışdır. Katerina və Cek Volter Endryus 7 dekabr 1984-cü ildə boşandı.