cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Osmanlı-məmlük müharibəsi (1516-1517)
Mərcidabık döyüşü
Döyüşün sonunda aralarında əsir düşdükdən sonra bəzi əmirlərin də olduğu 2000 Məmlük əsgəri edam olundu. Əsir əmirlərin bir qismi isə sərbəst buraxıldı. Kansu Qavri isə qaçarkən anidən atından düşmüş və burada ölmüşdü. Onun ölümü müəmmalı oldu. Bəziləri döyüşdə, bəziləri isə ürək tutmasından, beyninə qan sızmasından və ya atların altında qalaraq öldüyünü qeyd edirlər. Yaxın ətrafı və mühafizəsi qaçdığından qoca sultanın meyiti tapılmadı. Ardından Sultan Səlim Hələb şəhərinə daxil oldu. Şəhərdə iqamət edən Abbasi xəlifəsi III Mütəvəkkili ziyarət edib onun da İstanbula aparılacağı xəbərini şəxsən bildirdi. Şəhərdə Sultan Səlimin adına xütbə oxundu, Ardından Hələb, Dəməşq, Həma və Homs şəhərləri ələ keçirildi və bu şəhərlərin hər birinə sancaqbəyləri təyin edildi. Beləliklə, bütün Suriya zəbt olundu və dörd əsirlik Osmanlı hökmranlığı başladı.
Suriyanın fəthi
250px|thumb|left|1518-ci ildə Bazeldə çıxan Osmanlı-Məmlük müharibəsi haqqında kitabçanın başlıq səhifəsi. Məmlük naiblərinin çoxu Osmanlılarını tərəfinə keçdi. Suriyanın bir sıra şəhərlərinin sakinləri Məmlük qarnizonlarını qovdular və I Səlimə təslim oldular.
Beləliklə Osmanlılar Suriya, Livan və Fələstin torpaqlarını ələ keçirərək Misirə gedən yolu açmış, şərqi və cənub-şərqi Anadolu torpaqlarındakı Osmanlı hakimiyyətini gücləndirmişdi. Bundan əlavə, Hələbdə qalan Qansu Ğavrinin və əmirlərinin xəzinəsi I Səlimin əlinə keçdi və bu da yeni Məmlük sultanı Tumanbəyi yeni ordu toplama fürsətindən məhrum etdi..
Məmlüklər Osmanlılara tabe olmağı ləyaqətlərinə sığışdırmadılar və yeni özlərinə yeni sultan seçdilər. Yeni sultan Qansu Ğavrinin enerjili qardaşı oğlu II Tumanbəyi seçdilər.. I Səlim Misirin Osmanlı vassallığını qəbul etmək tələbiylə Qahirəyə məktubla səfirlər göndərdi.. Sultan Yavuz II Tumanbəyə Misirə canişin kimi rəhbərlik etməyi, Osmanlı sultanı adından sikkələr kəsməyi və xutba oxutmağı təklif etdi.. İbn İyasın mılumatına görə I Səlim məktubda özünü iyirmi padşahın nəslindən, Tumanbəyi isə "alınıb satılan kölə" adlandırırdı.. Tumanbəy elçiləri qəbul etdi, lakin onlar Sultanın yanından çıxdıqdan sonra Məmlük əmirlərindən biri Alan bəy onlara hücum etdi və başlarını kəsdi. Divanda Alan bəy səfirlərin özlərini qalib kimi aparmasından hiddətləndiyini və Osmanlılara nifrət etdiyini, onların şəxsi şücaətdə məmlüklərə uduzduğunu və Mərcidabık döyüşündə yalnız top-tüfəng hesabına qalib gəldiklərini bildirdi..
Beysan döyüşü
Yeni sultan Tomanbay Sultan Səlimin Qahirəyə hücum etmə ehtimalına qarşı əsgər toplamağa və şəhərin ətrafında müdafiə tədbirləri görməyə başladı. Əlavə olaraq Canbərdi Qəzai rəhbərliyindəki 5 mindən 10 minə nəfərə qədərlik dəstəni Osmanlı ordusu haqqında məlumat toplamaq üçün Qəzzə bölgəsinə yolladı. Burada Xan-Yunis və Beysan yaxınlığında Sədrəzəm Sinan Paşanın dəstələri ilə rastlaşdı. Sinan Paşanın təqribən 4000 nəfərlik ordusu var idi. Onlar arasında 1516-cı il 21, 22, və 25 dekabrda döyüşlər oldu. Sədrəzəm Təkə sancaqbəyi Fərhad bəyi ordunun sağ qanadına, Məhəmməd bəy İsa oğlunu isə Qəzzə sancaqbəyi Məhəməd İsa bəyi isə sol qanadına yerləşdirdi. Sinan Paşa özü yeniçərilər və sipahilərlə ehtiyatda dayandı. Canbərdi bəy Qəzzənin Osmanlı valisinə qarşı, məmlüklərin İsgəndəriyyə naibi Xudaverdi bəy isə Təkkə sancaqbəyinin qarşısında durdu. Mərcidabık döyüşündə məğlub olduqdan sonra belə, məmlüklər cəsarət və döyüş qabiliyyəti baxımından Osmanlılardan üstün olduqları barədə fikirlərini dəyişdirməmişdilər. Döyüş şiddətli oldu, ancaq Osmanlı topçuları tərəfindən vurulan məmlüklər döyüş sahəsini tərk edib səhraya çəkilməli oldular. Canbərdi Qəzai məğlub olub geri çəkildi. Beləliklə, bu döyüşün də nəticəsi Osmanlı topçularının səyi ilə onların xeyrinə həll olundu. Bu Osmanlıların Misirə hücumundan əvvəl Mərcidabık döyüşüdən sonra ikinci və son döyüş idi.
Qəzzədə I Səlimə, Fələstin şəhərlərin, o cümlədən Məmlük Sultanlığının ikinci dərəcəli şəhəri olan və bir müddət Osmanlı imperiyasında da elə qalmağa davam edən Qüdsün də açarları təqdim edildi. Rəvayətə görə, Misirə getməzdən əvvəl Səlim Qüdsü ziyarət edərək "Tanrıya şükür! Birinci qiblənin ziyarətgahı mənə məxsusdur!" — demişdir.
Sultan I Səlim Məmlük müqavimətinin sındığına inanıb irəliləməyə qərar verdi. Ancaq bəzi dövlət adamları Qəzzədən sonrakı Misir torpaqlarının olduqca təhlükəli olduğuna və Sinay çölünün qısa müddətdə keçilməsinin çətin olduğuna bildirsə də, I Səlim yürüşə yaxşı hazırlamışdı. O, 1000 -dən artıq dəvə aldı və onları içməli su ilə yüklətdirdi. Üstəlik, səhranı keşmək üşün orduya xeyli pul payladı. Elə bu əsnada yağan şiddətli yağışlar dasuproblemini həll etdi və ordunun 13 gün ərzində qurumsal səhranı keçməsinə kömək oldu.
Sultan 2 yanvar 1517-ci ildə Qəzzaya gəldi, artıq 8 yanvarda Sinan Paşa 6.000 əsgərlə özüün çatdırdı. Onlardan sonra ordunun yarısı Məmlüklərin paytaxtına doğru yola çıxaraq Misirə daxil oldu. Ordunun ikinci yarısı şərq sərhədlərini qorumaq üçün qaldı. Sonra 10 gün ərzində 20.000 əsgərin olduğu Osmanlı ordusu səhranı keçərək Misirin paytaxtı Qahirəyə doğru yollandı. Osmanlılar müqavimət görmədən Salahya və Bilbeysdən keçərək yanvarın 20-də paytaxtdan bir neçə saatlıq məsafədə yerləşən Birkat əl-Həccə çatdılar.
Ridaniyə döyüşü
300px|thumb|right|Ridaniyə döyüşü, Qahirə divarları qarşısında Tumanbəy səhradan keçən yorğun Osmanlıları dincəlməmişdən əvvəl, Sinay səhrasının sərhədindəki Salihiyədə qarşılamaq istəyirdi. Lakin məmlük əmirləri, Osmanlı ordusunu Qahirə yaxınlığında Ridaniyənin şimal kənarındakı istehkamlarda gözləməyi israr etdilər. Əmirlər orada güclü bir müdafiə xətti yaratmağın və Osmanlı hücumuna müqavimət göstərməyin daha məqsədəuyğun olacağını bildirdilər. Tumanbəy şəhərin qarşısında istehkamlar qurmağa və ordunu hazırlamağa çalışdı. Məmlüklərin yüksək komandanlığı odlu silahların əhəmiyyətini gec də olsa anladı, Tumanbəy Qansu əl-Qaurinin səhvlərini təkrarlamamağa və ordunu tüfəng və toplarla təchiz etməyə qərar verdi. Ridaniyə döyüşündə məmlüklərin ixtiyarında Frənk (Avropa) topçuları da var idi. Tumanbəy əlində olan qısa müddətdə ordusunu odlu silah və tüfənglə təmin etməyə yönəldi. Məmlüklər odlu silahla döyüşməyi öz ləyaqətlərinə sıxışdırmadıqlarından, buna görə Tumanbəy Məğriblilər, Nubiyalılar və Türkmənlərdən ibarət tüfəngçi dəstəsi yaratdı.
Ridaniyədə sultan səngərlərin qazılmasını və 100 top üçün istehkamların qurulması əmrini verdi. Mükattam dağında məmlük toplarının bir qismi qumun altında gizlədildi. Xəndəklərdə süvarilərə qarşı dəmit tikanlar səpələnmişdi. Mərcidabık döyüşündə ordunun məğlubiyyətindən sonra ən böyük problemlərdən biri döyüşçü çatışmazlığı idi. Tumanbəy orduya 6 minə yaxın qara kölə götürdü. Üstəlik azad edilən cinayətkar və şəhər könüllüləri silahlandırılaraq orduya cəlb edildi. Bununla Tumanbəy vəziyyətdən çıxmağa çalışdı. Əlbbəttə ki, döyüş ruhu olmayan ödəniş almayan və böyük ölçüdə etibarsız heyətə malik ordu peşəkar ordu ilə bacara bilməzdi.
Əksər mənbələr döyüşü Osmanlı ordusunun avanqardının Qahirə ətrafına yaxınlaşdığı 22 yanvar 1517-ci il tarixinə aid edirlər. Osmanlı qoşunlarının Qahirəyə yürüşü barədə xəbər alan Tumanbəy, Ridaniyədə qazılmış səngərlərdə yaradılan müdafiə xəttinə yaxınlaşdı. Məmlüklər Osmanlıları toplardan gözlənilməz atəş yaylımı ilə qarşılamağı və süvarilərin hücumu nəticəsində onları dağıtmağı planlaşdırırdılar.. Битва началась утром Lakin Osmanlılarda dinc durmamış məmlüklərə qarşı hazırlıqlar görmüşdülər. Məmlüklərin qurduğu döyüş strategiyasını ələ keçirilən əsirlərdən və məmlüklərin keçmiş Hələb naibi Xeyir bəydən öyrənən Osmanlılar səhrada qumların altına basdırılan döyüş toplarından və qazılan xəndəklərdən xəbər tutdular. Buna görə də Osmanlı ordusu birbaşa irəliləməyərək çölün ətrafında fırlanaraq məmlüklərin planını pozdular. Osmanlıların döyüş düzülüşündə Mustafa Paşa sağ cinahda, Rumeli bəylərbəyi Kiçik Sinan Paşa sol cinahda, I Sultan Səlim və qapıqulu əsgərləri isə mərkəzdə yer aldılar. Sədrəzəm Sinan Paşa sultan qüvvələrinin sağında, yeniçəri ağası Ayaz ağa isə solunda qərar tutdu.
Döyüş səhər başladı, nəticəsi 20 dəqiqə ərzində həll olundu. Məmlüklər Osmanlı ordusunu toplarından atəş edə biləcəkləri yerə çəkməyə çalışdılar. Ancaq bu strategiyadan xəbərdar olan Osmanlı piyada dəstələri topların ətrafından fırlanaraq qısa zamanda təsirsiz hala saldı. Qumda batan ağır topları çevirə bilmədilər. Məmlük ordusunun sol cinahı bu səbəbdən dağıdıldı. Ardından Tumanbəy və yanındakı əmirlər Osmanlı ordusunun sağ cinahına hücum edərək padşahın dəstələrini hədəf aldı. Bu hücumlar əsnasında Sədrəzəm Sinan Paşa ağır yaralandı və çadırına aparılarkən vəfat etdi. Tumanbəyin əsgərləri döyüşdə həvəs göstərmədi,. Туманбай мужественно сражался Məğrib topçularının və şəhər sakinlərinin çoxu sadəcə qaçdı. Tumanbəy cəsarətlə döyüşdü, ancaq şəxsi nümunə ilə də orduya ilham verə bilmədi. Səhər saatlarında başlayıb fasilələrlə 7–8 saat davam edən döyüşün sonunda məmlüklər tamamilə məhv edildi. Çarəsiz qalan Tumanbəy yanında qalan 10 Məmlük əmiri ilə Nilin yuxari axarı ilə 2 km geri çəkildi. Ardından döyüş meydanından çəkilən 7 min əsgər Tumanbəyın ətrafında toplaşaraq müqaviməti davam etdirdi.
Misirin fəthində ilk dəfə olaraq Osmanlı ordusu çox lüləli silahlardan istifadə etdi. Bu toplar hazırda İstanbul Hərb Muzeyində saxlanılır.
Tumanbəyin Qahirəni geri almaq cəhdləri
Üsyanın yatırılması zamanı Osmanlılar topları ilə qapıları dağıdır və evləri yandırırdılar. 50 mindən artıq şəhər əhalisi həlak oldu. Yüzlərlə əsir məmlüklərin və bədəvilərin başları kəsilərək cəsədləri Nilə atıldı. Məmlükləri tutma prosesində bəzi ziyarətgahlar (məscidlər və türbələr) təhqir edildi. I Səlim təslim olan təxminən dörd yüz nəfərin bağışlanacağını elan etdi. Ancaq keçmiş sultan əl-Malik əl-Zahir Qansu (1498–1499), məmlüklərin onu özlərinə sultan elan edə biləcəyindən qorxduğu üçün onu edam etdirdi.
Paytaxt Misirin təslimindən sonra digər şəhərlərin əhalisi məmlük qarnizonlarını qovmağa başladı və I Səlimə təslim oldu. Tumanbəy bədəvilərin və orta Misirin qəbilələrinin köməyi ilə müqavimət təşkil etməyə müvəffəq olmadı. Hətta Səlimlə barışıq üçün cəhd etdi və ona Misirdə Osmanlı Sultanı vəkili olmaq üçün razılıq göndərdi. I Səlim təklifi qəbul etməyə qərar verdi. Lakin Tumanbəyin əmirlərindən biri I Səlimin elçilərindən birini öldürdü və danışıqları pozdu. Buna baxmayaraq Tumanbəy ümidini itirmədi. Osmanlı ordusunun Misirdən ayrılmasını gözləyəcəyini düşündü. Bundan sonra sülhün əldə olunmasını planlaşdırırdı. Ancaq I Səlim bütün işləri tamamlamadan Misirdən ayrılmaq niyyətində deyildi. Tumanbəyi tutmaq üçün I Səlim martın 26-da (2 aprel 1517-ci il) Gizaya getdi. Osmanlı ilə son döyüşündə Tumanbəy yenidən məğlub oldu. I Səlim əsirgötürülən 800 məmlükün yerindəcə edam edilməsini əmr etdi. 700 məmlük zəncirlənərək İstanbula göndərildi. Tumanbəy qərbə qaçaraq ona vəfa borclusu və dostu saydığı bədəvi şeyxi Həsən ibn Murinin evinə sığındı. Həsən ibn Muri yeddi dəfə Tumanbəyi Osmanlılara təslim etməyəcəyinə dair Qurana and içdi. Lakin andını pozub dostuna xəyanət etdi. Martın 30-da Sultan Tumanbəy nəhayət ki, əsir alındı. Qısa müddətdə bədəvi şeyxləri onu Osmanlılara təslim etdilər. Bir müddətdən sonra bədəvi ərəblər təslim olmayan Şadi bəyi də Osmanlılara verdilər.
Tumanbəyin edamı
250px|thumb|right|II Tunanbəyin edamı Sultan I Səlim Yavuz görkəmli insanlara hörmət edirdi və Tumanbəyin qəhrəmanlığını müstəsna sayırdı. Martın 31-də I Səlim Tumanbəyi şəxsən qəbul etdi və onunla özünü hələ hökmdar monarx kimi apardı — ayaq üstə salamladı və yanında oturtdu. Bundan sonrakı söhbətdə, Osmanlı tarixçiləri Sədəddin, Solakzadə və Əlinin yazdığına görə, I Səlim mehribanlıqla Tumanbəyə imperiyasında yüksək vəzifə vermək istədiyini söylədi və keçmiş məmlük hökmdarının qəhrəmanlığını qeyd etdi. Növbəti günlərdə sədrəzəm Yunus Paşa da daxil olmaqla vəzirlər Tumanbəyi ziyarət etdilər. I Səlim Şadi bəyi də əfv etməyi planlaşdırırdı. Ancaq Tumanbəyə xəyanət edənlər və Osmanlı tərəfə keçənlər əsir sultanın yaşamasını istəmirdilər. Canbırdi Qazali və Xeyir bəy sultanın məğlub düşmənin xidmətləri unutması üçün hiylə fikirləşdilər. Onlar "ağıllı şəkildə Səlimin şübhəli düşüncəsinə şübhə toxumu səpdilər və qəddar ehtiraslarını oyada bildilər". Belə ki, onlar pulla adam tutaraq camaatın arasından: "Allah Sultan Tumanbəyə qələbə versin" deyə qışqırmağı tapşırdılar. Bu da Məmlük sultanının taleyini həll etdi. Atası Kansuh əl-Qaurinin əmri ilə Qahirədə edam edilən Dulqədiroğulları bəyi Əli bəy Şahsuvar bəy oğlu Zülqədər cəllad təyin edildi. Tutulandan 15 gün sonra, 1517-ci il aprelin 13-də Tumanbəy edam edildi. Edamdan öncə Tumanbəy ağ dəvədə Qahirənin mərkəzindən keçirildi və sonra Bab Züveylanın Qahirə qapısında adi bir cinayətkar kimi süngüdə asıldı. Bununla da I Səlim Tumanbəyin azad olduğu barədə şayiələri kəsdi. Aprelin 16-da Tumanbəy cəsədi böyük ehtirama I Səlimin əmri ilə şərəflə dəfn edildi. Misir Qazisi cənazə namazı qıldı. Vəzirlər tabutu daşımaq üçün qaldıranda, I Səlim onun yanına getdi və simvolik olaraq çiynini qoydu. I Səlim Tumanbəyin xatirəsi və ruhu şad olması üçün 3 gün ərzində qızıl sikkələr payladı.
Məmlüklərin məğlubiyyətinin səbəbləri
İbn Zünbülə görə məmlüklər, "atçılıq sənətini bilən süvarilər idilər, Osmanlılar isə sayca çox idilər və bu sənəti bilmirdilər, amma onlar əsasən arkebuz və toplara güvənirdilər. Məmlüklərin çoxu döyüşdə nizə, qılınc və ya oxla deyil, güllə və top top ilə öldürülmüşdü. Məmlüklərin ilk döyüşlərdə topları yox idi və Ridaniyədə topları Osmanlı ilə müqayisədə köhnəlmişdi. Üstəlik məmlüklərin döyüşdə topdan istifadə etmək bacarığı və bilikləri yox idi. Məmlüklər silah və top istifadə etməyi öz ləyaqətlərindən aşağıda görürdülər, çünki bunu etmək üçün atdan düşməli idilər. Ancaq onlar atlı statusları ilə və qılınc gəzdirmək bacarıqları ilə fəxr edirdilər.
Məmlüklər arasında birlik də yox idi. Kimə itaət etmək və hansı taktikaya riayət etmək barədə razılığa gələ bilmirdilər. Bəziləri eynu din sahibləri vuruşmaq istəmirdilər. Bu, bir çoxunun Osmanlı tərəfinə keçməsinə və ya qaçmasına səbəb oldu.
Bədəvilər və digər ərəb qəbilələri necə mübarizə aparmaq istədiklərini bilmirdilər və məmlüklərə xəyanət etdilər. Suriya və Misirdəki yerli sakinlər adi insanların müdafiəçisi olaraq məşhur olan Osmanlıları dəstəklədilər. Mərcidabık döyüşüdən əvvəl suriyalı kəndlilər Osmanlı silahlarını və döyüş sursatlarını daşımaqda kömək etdilər. Misirli kəndlilər isə Tumanbəyə vergi ödəməkdən imtina etmişdilər.
Nəticəsi
Misir bir Osmanlı vilayətinə çevrildi və 1798-ci ildə Fransanın Misirə hücumuna qədər Osmanlı imperiyasının əlində qaldı. Misir bəylərbəyi əvvəlcə I Səlimin Xeyr bəylə əvəz etdiyi Devşirmə Yunus Paşaya təyin edildi. Lakin sonra Yunus Paşa rüşvətxorluqda günahlandırıldı və Misir-Suriya sərhədində edam edildi.
III Xəlifə Əl-Mütəvəkkil ələ keçirildikdən sonra İstanbula gətirildi və burada əvvəlcə I Səlimin şəxsi məhbusu oldu. Lakin bundan sonra Xəlifə vəzifəsini I Səlimin varisi Qanuni I Süleymana verdi. Beləliklə ali hakimiyyətlə yanaşı dini hakimiyyət də Osmanlı sultanlarına keçdi.
NGC 1269
NGC 1269, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış təkrarlanmış NGC cismidir. Göy üzündə Eridan bürcü istiqamətində yerləşir. SB0-a tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Soniya Abexon
Karyerası
Soniya Abexon, 2004-cü ildə İspaniyanın bayrağı altında Yunanıstanın paytaxtı Afina şəhərində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. O, qrup yarışlarında кomanda yoldaşları Barbara Qonzalez, Karolina Rodrigez, Marta Linares, İsabel Paqan və Nuriya Velasko ilə birgə finalda 45.350 xal topladı və 7-ci yeri tutdu.
Fraktal sıxılma
250px|thumb|Təsadüfi fraktal
Görüntüdə fraktal rəsmlərin axtarıb tapılması artıq çox hesablamaların aparılmasını tələb edir. Bununla belə, fraktal sıxılma itkilərlə müşayiət olunur, çünki fraktalların müqayisəsi prosesi dəqiq uyğunluğun tapılmasını nəzərdə tutmur. Bunun əvəzinə kodlaşdırma vaxtına, keyfiyyətcə orijinala uyğunluğu və alınmış verilənlərin ölçüsünə görə, mümkün variantlardan ən yaxşısı axtarılır. Bir qayda olaraq, nəticənin "gözəyarı", praktik olaraq orijinaldan fərqlənməməsi tələb olunur. Ancaq nəticələri böyük səmərə verir. Fraktal sıxılmış görüntünün qablaşdırmadan açılmasına sərf olunan vaxt, qablaşdırmaq üçün sərf olunan vaxtdan qat-qat azdır. Bəzən fraktal təsvir yaddaşda öz orijinalının 100 və daha çox dəfə az yer tutur. Bundan başqa fraktalları detalların itgisi olmadan və əlavə detallar (artefaktlar) olmadan çox asan miqyaslaşdırmaq olur. Lakin həmişə olduğu kimi, əksər fraktal sıxılma alqoritmləri patentləşdirilib və onlardan proqramlarda sərbəst istifadəyə icazə verilmir.
Qənaət
Qənaət — müəyyən bir müddət ərzində əldə edilən gəlirin bir hissəsi, cari istehlaka xərclənməmiş, lakin qənaət edilərək gələcək istifadəyə qoyulmuşdur. Əmanət anlayışı həm fərdi iqtisadi agentlərə (fərdlər, ev təsərrüfatları, firmalar) və həm də bütövlükdə iqtisadiyyata tətbiq edilə bilər.
İstədiyiniz qənaət miqdarının vahid düzgün ölçüsü yoxdur. Bununla birlikdə, qənaət yaratmaq ağıllı bir strategiyadır, çünki qənaətlər müxtəlif gözlənilməz hadisələr zamanı maliyyə təhlükəsizliyini təmin edir. İqtisadi baxımdan qənaət təxirə salınmış istehlakdır. Kifayət qədər yüksək faiz dərəcəsi ilə, istehlakçı gələcəkdə daha çox istehlak üçün bugünkü istehlakın bir hissəsini qurban verməyə hazırdır. Optimum qənaət miqdarı gəlir miqdarından, fərdi üstünlüklərdən, faiz dərəcələrindən və digər amillərdən asılıdır.
Tərifi
Bütövlükdə ölkədə müəyyən bir müddət ərzində edilən əmanətlərə milli əmanət deyilir. Kimlər tərəfindən yaradıldığına görə, şəxsi və dövlət əmanətləri arasında fərq qoyulur. Xüsusi qənaət həm ev təsərrüfatları, həm də firmalar tərəfindən edilə bilər. Əmanətlərin əsas hissəsi fərdi əmanətlər də deyilən ev təsərrüfatlarının əmanətlərindən gəlir. Bunlar iqtisadiyyata investisiya mənbəyidir.
Qapalı iqtisadiyyat
Qapalı iqtisadiyyat üçün ÜDM, gəlirdə və xərcdə ÜDM-nin bərabərliyi kimi yazıla bilər (əsas makroiqtisadi tənlik):
burada Y — ÜDM; C — xüsusi istehlak; I — investisiyalar; G — dövlət xərcləri.
Dövlətin T məbləğində vergi tutduğunu və büdcə xərclərini maliyyələşdirmək üçün istifadə etdiyini nəzərə alsaq, gəlir məbləğini azaldır. Sonra tənlik aşağıdakı kimi yenidən yazıla bilər:
(Y - T) — istehlakçının birdəfəlik gəliri; (T - G) — büdcənin defisiti/artıqlığı.
Artıq olduqda, dövlət qənaət edir və kəsir olduğu təqdirdə, əmanətləri hesabına fərdlərdən borc alır.
Solda, birinci mötərizədə şəxsi, ikinci yerdə isə dövlət əmanətləri yazılmışdır. İki növ qənaətin cəmi investisiya qoyuluşuna bərabərdir. Milli hesablar sistemində bu bərabərlik faktiki postdan sonra yerinə yetirilir. Əmanət və investisiyaların miqdarının bərabərləşdirilməsi iqtisadiyyat tarazlığa gəldikdə faiz dərəcəsinin dəyişməsi səbəbindən baş verir:
burada r — real faiz dərəcəsi.
Hacağa İbrahimov
Hacıağa Xəlil oğlu İbrahimov — Azərbaycan KP-nın Naxçıvan Vilayət Komitəsinin birinci katibi, Azərbaycan KP MK-nın katibi.
Təhsili
Ali təhsilini Azərbaycan Dövlət Universitetində alıb.
Qışlaq-i Hacıalmazxan (Pərsabad)
Qışlaq-i Hacıalmazxan — İranın Ərdəbil ostanının Pərsabad şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
İlkin Abıyev
İlkin İslam oğlu Abıyev (18 yanvar 1995; Biləsuvar rayonu, Azərbaycan — 27 sentyabr 2020; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin kiçik çavuşu, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
İlkin Abıyev 1995-ci il yanvarın 18-də Biləsuvar rayonunun Əsgərabad kəndində anadan olub. 2002-2013-cü illərdə Əsgərabad kənd tam orta məktəbində təhsil alıb. Subay idi.
Hərbi xidməti
İlkin Abıyev 2013-2015-ci illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olub. 2017-ci ildən isə müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmətdə olub.
Azərbaycan Ordusunun kiçik çavuşu olan İlkin Abıyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Murovdağ istiqamətində gedən döyüşlərdə savaşıb. İlkin Abıyev sentyabrın 27-də Murovdağ döyüşləri zamanı şəhid olub. Biləsuvar rayonunun Əsgərabad kəndində dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən İlkin Abıyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yerinə yetirən zaman mərdliyin və igidliyin göstərilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən İlkin Abıyev ölümündən sonra "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Kəlbəcər rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən İlkin Abıyev ölümündən sonra "Kəlbəcərin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Çistyakove
Çistyakove (2016-cı ilə qədər Torez) — Ukraynada Donetsk Oblastında yerləşən şəhər. Aleksey Staxanov məhz bu şəhərdə vəfat etmişdir.
Əhməd Həmdi Tanpınar
Əhməd Həmdi Tanpınar — Türkiyə şairi.
Həyatı
Əhməd Hamdi Tanpınar 1901-ci ildə İstanbulda anadan olub. Türkiyənin muxtəlif şəhərlərində orta təhsil aldıqdan sonra İstanbul Universitetinin Ədəbiyyat Fakültəsinə daxil olub və 1923-cü ildə bu fakültəni bitirib. 1942–1946-cı illərdə Maraşdan Türkiyə Böyük Millət Məclisinə millət vəkili seçilib.
Yaradıcılığı
Estet şair Əhməd Həmdi Tanpınarın şeirləri çox sonralar, 1961-ci ildə "Şeirlər" adı ilə kitablaşdı. Tanpınara görə, şeir şair ruhunun əzəli həqiqətlə təmasından doğan bir söhbət, gözəllik adlanan idealla bir an baş-başa qalmanın verdiyi bir sərxoşluqdur. Şeir kəlmələrin tərkibindən doğan ritm, ahəng kimi vasitələrlə dillə ifadə edilməsi mümkün olmayan iç vəziyyətlərimizi, daxili aləmimizi, həyəcanlarımızı, sevinc və kədərimizi ifadə edən və beləliklə, bizdə bədii maraq dediyimiz sehri ortaya çıxaran bir sənətdir. Dolayısı ilə, poeziya şairin başqasına yönələn təlqinlərindən, öyüdlərindən, yönləndirmələrindən uzaq olan, tamamilə şairin öz ruhunu hiss etmək, öz-özünü dinləmək, öz-özünü ifadə etmək səyidir. Şeir ruhi bir aramlıq və dərinlikdən doğur. Şair başqalarına, topluma necə faydalı ola bilərəm təşvişi ilə xaricə dönük bir fəaliyyət yerinə öz içinə yönəlib özünü dinləməyi və özünü ifadə etməyi bacarmalıdır. Tanpınar şeiri məhz şeir olaraq dəyərləndirən nadir saf şairlərdən biridir. Şeirə, şeirin xaricində heç bir maddi, dünyəvi, sosial, siyasi funksiya yükləmir. Şeiri, sosial və siyasi təşvişlərlə cəmiyyəti bir yerə istiqamətləndirmə və nəzarət vasitəsi kimi görmək istəmir. Şair cəmiyyəti irşad edən bir vaiz də deyildir. Nəsrin ifadə sahəsi ilə nəzminkini dil baxımından bir-birindən kəskin şəkildə ayırır. O, şeirlə nəsrin etmək istədiklərini etməyə çalışan, ağladan, düşündürən, öyrədən, coşduran nəzm arasına da dəqiq bir xətt çəkir.
Sürrealistlərin şüur altına yönələn çalışmalarını o, röya ilə etməyə çalışdı. Hər iki metodda da məqsəd insan gerçəyini kənar ünsürlərin, ağlın və məntiqin məhdudlaşdırıcı təsirindən uzaq bir şəkildə verməkdir. İçində yaşadığımız konkret, qatı, qaranlıq, çərçivəsi və hüdudları bəlli, dar, sonlu bu dünya həyatına, bu şəhadət aləminə qarşı çıxarılan dünya sənətçinin hər mənada manevr imkanlarına açıq konkret, sərhədsiz, sonsuz, çərçivəsiz, qaydasız, saf, təmiz, büllur bir dünyadır. Tanpınar bu mücərrəd və konkret iki dünya arasında gedib gəlir.
Tanpınar öz sənətini daim "oyaq həyat" və "röya" arasındakı ziddiyyət və bunun doğurduğu ritm üzərində qurur. Oyaq həyat nəsrlə ifadə edilir, röya aləmi isə şeirlə… Oyaq həyat günəş aydınlığı altında bütün hüdudları bəlli olan, görünən, donmuş konkret varlıqların və konkret həyatın aləmidir. Röya isə tənhalığın, sükunətin, sonsuzluğun, zamansızlığın, iç-içə çoxalmanın, saflıq və şəffaflığın, dərinliyin aləmidir. Röyada zaman keçmiş-indi-gələcək deyə parçalanmamış, sonsuz bir bütövdür. İnsanın hərəkət sahəsini məhdudlaşdıran qapı, divar, yüksəklik, alçaqlıq yoxdur, maneə yoxdur. Bura tam bir azadlıq sahəsidir. Sərhəd və say anlayışıları olmadığı üçün insanın mənliyi saysızdır. Röya sənətçiyə sonsuzluqla pərdəsiz söhbət etmək imkanı verir. Röyalar insanların arzu, kin, ehtiras, şöhrət, vüslət kimi bütün istək və duyğularının yerinə yetməsi üçün maneənin olmadığı bir sərhədsizlik və özgürlük ölkəsidir. Sənətçi varlığın özünü qavrayır, Allah, cənnət, cəhənnəm kimi anlayışılar bilinən bütün təriflərindən azad olur, hamısı özünü konkret bir sintez içində sənətçidə tapır. Röya insana özünün də böyük bir röyanın bir parçası olduğunu xatırladır. Bütün miflər röyalardan doğmuşdur. İnsan röyanı oyaqkən də görə bilər. Oyaq şüurun o biri tərəfinə keçməklə adam oyaq ikən də röya görməyə başlayır.
Tanpınarda röya insanı ölümün qorxuncluğundan və soyuqluğundan uzaqlaşdıran bir qaçış vasitəsidir. Şair gerçək həyat və ölüm reallığına qarşı çarəni röyaya sığınmaqda tapır. Tanpınar sonsuza qədər qalacaq bir gözəllik və yaşama arzusunun, sonsuzluğun, əbədiyyətin röyasını görən insandır. Bu da dinlərin təqdim etdiyi sonsuz axirət aləmi şəklində deyil, bu dünya gözəlliklərinin ortaya qoyduğu şəffaf, lətif, konkret mənadakı eşq, gözəllik və sənət sonsuzluğudur. Tanpınarın şeirində metafizik ürpərti vardır. "Allaha inanıram. Lakin tam bir müsəlman olub-olmadığımı bilmirəm" desə də, (Tanpınarın "Hatıra defterinden", Nokta Der., 1 iyun 1990) dini mənada metafizik imana bağlı bir davranış içinə girmir. Təsəvvüfi mistisizmə yer verməyən şair qərbli mənasınada idealıst fəlsəfə və spiritualist düşüncəyə daha yatqındır. Onda mistik dünya motivi müəyyəndir, ancaq bu, dinə dayanaraq qurulmuş mistik bir dünya deyil, tamamən fərdi, öz ruhuna, duyğularına bağlı, profan bir mistisizmdir.
Tanpınar həm duyğu, həm də kültür şairidir. Mədəni arxa plan onun şeirinin hüceyrəsini təşkil edən önəmli ünsürlərdan biridir. Onun yaradıcılığında Şərq və Qərb kültürü diffuz bir sintez halında hiss edilir. Tanpınarın da aralarında olduğu Cahid Sidqi Tarançı kimi bodlerçi şairlərdə ölüm faciəsinə qarşı yaşama sevinci motivini önə çıxarma bəlirgin bir özəllikdir. Ancaq Tanpınarın yaşama sevinci anlayışına baxışı bir az fərqlidir. O, fiziki mənadakı həyata və ölümlə bağlı deyildir. Bunları bir reallıq kimi qəbul edir, o qədər… Bunun ötəsində həyatın, məhəbbətin, təbiətin sürəkliliyi ilə təmin olunan bir ölümsüzlüyün sorağındadır. Ölüm düşüncəsi onun həyatı şərh etməsində bir məhək daşı olmuşdur. Onun şeirlərində ölümdən sonra davam edəcək əbədi bir həyat düşüncəsi o qədər də sezilmir. Zatən dünyaya, dünyanın gözəlliklərinə bu qədər bağlılığının arxasında ölümdən sonrakı həyat mövzusunda tərəddüdünün bir təsiri ola bilər.
Tanpınarın varlığa yanaşma tərzi idealıst düşüncəyə yaxındır. Xarici aləmi, varlığı, maddəni, əşyanı zehnin, ruhun, düşüncənin, görüşün bir məhsulu kimi, bir təsəvvürü kimi qəbul edir. Maddədən öncə məna, obyektdən öncə subyekt gəlir. Aparıcı olan konkret varlıq deyil, şairin duyma, görmə, düşünmə, təxəyyül və təsəvvür etmə tərzidir. Əşya bizim duyma prizmamızdan keçərək məna və tərif qazanır. Xarici aləm bizim daxili dünyamızı ifadə etməyə yarayan bir simvollar aləmidir. Xarici aləmi fikrimizlə, hissimizlə, idrakımızla, röyalarımızla mənalandıra bilərik. Göründüyü kimi, Əflatundan bəri davam edən idealıst düşüncə onda bariz bir şəkildə hiss edilir.
Qışlaq-i Hacıəmirfərman (Pərsabad)
Qışlaq-i Hacıəmirfərman — İranın Ərdəbil ostanının Pərsabad şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhməd Həmdi Tanpınar
Yaradıcılığı
Tanpınar təbiəti o qədər də konkret özəlliklərilə təsvir etmir. Onun üçün təsvir edilən ya da gösətərilən təbiət ünsürləri öz içində qurduğu gözəlliklər dünyasını parlaq bir formada əks etdirmək üçün bir vasitədır. Estetik mənada konkret təbiət gözəllikləri ümumən yenə gözəl bir qadınla birlikdə təqdim edilir. Qadın və təbiət gözəlliyi bir-birini tamamlayan iki önəmli gözəl duyğu vasitəsidir. Tanpınarda qadın ümumiyyətlə iki çöhrəsi ilə qarşımıza çıxır: ana və sevgili. Tanpınar qadını saf bir estetik dəyər kimi, bir gözəllik ünsürü kimi qəbul edir və onun gözəlliyi və qadınlığı üzərində sənəti ülviləşdirərək, ölümsüzləşdirərək həyatın müvəqqətiliyini unutmağa çalışır. Gözəl qadın təxəyyülü, həyatın faniliyi insan faciəsini önləməyin yollarından biridir. Sevilən qadın obrazı da iki şəkildə qarşımıza çıxır: mücərrəd qadın və canlı qadın. Tanpınar gözəl qadın obrazını bir çox şeirində olduğu kimi vermək yerinə dolaylı olaraq estetik bir görüntü içində təqdim etməyə çalışır. Ya dondurulmuş bir heykəl, ya aynaya düşən surət, ya da medalyona nəqş edilmiş şəkli ilə verir. O, qadını doğrudan-doğruya maddi bir varlıq, bir qadın kimi təqdim etmək əvəzinə çox vaxt sənətə dönmüş / dönüşdürülmüş, sənətlə əlaqədar olaraq yenidən yaradılmış şəkli ilə təqdim etməyə, beləliklə, fani qadını sənətlə əbədiləşdirməyə üstünlük verir.
Qışlaq-i Hacıəmirfərman (Pərsabad)
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 45 nəfər yaşayır (11 ailə).
Əhməd Həmdi Tanpınar
Yaradıcılığı
Tanpınar şeirlərində sosial, siyasi mövzulardan uzaq durmuş, tarixi mövzulara da yer verməmişdir. Bəlkə "Bursada zaman" şeirində bir ölçüdə Yəhya Kamaldan gələn bir təsirlə tarixi bir mövzuya toxunsa da, bu şeirdə tarix daha çox estetik planda dəyərləndirilmişdir. Tanpınar tarixi təcrübənin daha çox estetik dəyəri, sənət dəyəri, gözəllik dəyəri üzərində durur. O, tarixə, keçmiş zamana nostalji duyğular bəsləmir. Tarixin məhsulu olan sənət əsərlərinin gözəlliyi əbədiləşdirən və beləliklə, axıb gedən zamanı donduran tərəfi üzərində durur.
Tanpınar zahiri aləmin şərtlərinin məhsulu olan və keçmiş-indi-gələcək deyə üç yerə bölünən bir zaman idrakı daşımır. O, zamanda bir parçalanmışlığı və bölünmüşlüyü qəbul etmir. Onun fikrincə, zaman, öncəsiz və sonrasız, əbədi bir bütövlükdür. Özünü bu dünyanın deyil, ruhi bir dünyanın şairi olaraq gördüyü üçün də fiziki dünya zamanına həbs olunmur. Dolayısı ilə, bu zamanın nə içində, nə də büsbütün kənarındadır. Onun zaman anlayışında Berqsonun fikirlərinin önəmli bir təsiri vardır. Berqsona görə, zaman bütün varlıq və olaylardan öncə var olan bir şeydir, onun varlığı başqa bir səbəbə bağlı deyildir, yəni öz-özünə var olan bir varlıqdır. Bü səbəbdən də həyatın, varlığın və olayların qaynağı zamandır. İbn Ravəndinin önçülük etdiyi və islam materialistləri kimi tanınan dəhriyyun cərəyanı tərəfdarları da təqribən buna bənzər bir görüşü müdafiə edirlər. Onlar da "dəhr"i müqəddəsləşdirmiş və bütün varlığı sərhədsız zaman olan dəhrin yaratdığını düşünmüşlər. Tanpınarın zamana yanaşması ilə həm Berqsonun, həm də dəhrilərin yanaşmaları arasında bəzi bənzərliklər görmək mümkündür.
Şeirlərində heca vəznini işlədən Tanpınar bu vəzni quru, mexanik bir vəzn olmaqdan qurtarıb, klassik şeirdə əruzun bacara bildiyi ahəng və intizamı gerçəkləşdirməyə çalışdı. Şair əruzun davamı olan bir heca vəzni qurmaq arzusunda olduğunu söyləyir. Tanpınar öz ustadı Yəhya Kamalın şeir görüşündən və anlayışından böyük ölçüdə fərqlənir. Ancaq bir sahədə, özəlliklə də dili dəyərləndirmək məsələsində, dil işçiliyi, türkcə zövqü məsələsində ondan ciddi mənada təsirlənmiş və bəhrələnmişdir. Bundan başqa, Tanpınarın əski kəlmələrə çox və rahatlıqla yer verməsinin əsil məqsədi o kəlmələrin əsrlər boyunca yükləndikləri zənginliklə zamanı dondurmuş olmasıdır. Bu kəlmələr zamanda bir parçalanmaya səbəb olmur, tam tərsinə, geniş və sonsuz zamanı daşıyırlar. Bu kəlmələr yaratdıqları assosiasiyalarla, sehrləri ilə, qoxuları ilə, mənaları ilə, incəlikləri ilə, səsləri ilə zamanın ən yaxşı şahidləridir.
Kəlmə işçiliyində olduqca titizdir. Onun leksikonu daha çox gözəllik, eşq, qadın, təbiət və kosmik aləm və ruhi-hissi məzmunlı kəlmələrdən ibarətdir. İçində yaşadığımız fiziki dünyanın maddi, sosial və siyasi terminologiyasına deyil, öz qurduğu konkret gözəllik aləminin işarələri və materialı olan kəlmələrə yer verir. Ulduz, parıltı, gümüş, dəniz, günəş, ay, billur, su, işıq, yaqut, zaman, röya, gül, qədər, ayna kimi. Real dünyanın kəlmələrilə danışmamağa xüsusi bir diqqət göstərmişdir. Tamamən saf şeir anlayışına uyğun bir dili və üslubu vardır. Nəsrində belə onun orijinal şeir üslubu hakimdir. Ümumiyyətlə, qapalı, mübhəm, özünü dərhal hiss etdirməyən bir üsluba sahibdir. Onun yaradıcılığını anlamaq və hiss edə bilmək, daxili aləminə vaqif olmaq üçün dərin bir mədəni təcrübə və anlama cəhdi lazımdır. Onun sakit, yumşaq bir üslubu vardır. Bağırmaz, hayqırmaz, nitq irad etməz, axan su kimi danışar, pıçıldayar, söylər… Üslubu dışa dönük deyil, içə yönəlikdir. O, sükutun musiqisini hiss etdirməyə çalışır.
NGC 2178
NGC 2178, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Rəssam bürcü istiqamətində yerləşir. E1 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Konarakda Günəş Məbədi
Konarakda Günəş Məbədi "Qara Paqoda" kimi tanınan Konarkdakı günəş tanrısı Suryanın məbədi (Konark Sun Temple, कोणार्क सूर्य मंदिर, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର, କୋଣାର୍କ) Benqal körfəzi sahilindən çox da uzaq olmayan Hindistanın Orissa əyalətinin Konarak şəhərində XIII əsrə aid abidədir. Məbəd eramızın 1250-ci illərində Şərqi Qanqa sülaləsindən olan kral I Narasimhadevaya aid edilir. Yeddi əsr ərzində dəniz çəkilmiş və məbəd sahildən təxminən üç kilometr uzaqlıqda qalmışdır. 1984-cü ildə məbəd YUNESKO-nun Ümumdünya irs siyahısına 246 nömrə altında daxil edilmişdir.
Bina 75 m hündürlükdə idi və 2000 tondan artıq çəkisi olan dəqiqliklə işlənmiş daş plitə ilə örtülmüşdür. Məbədin ansamblı üç hissədən - vaxtilə məbəd rəqqaslarının ritual rəqsləri ifa etdiyi rəqs pavilyonundan, ibadət zalı - caqamohana və hazırda dağılmış ziyarətgahdan - deuladan ibarətdir. Məbədin qarşısında daş fiqurlar - yeddi at və on iki təkərli bir araba var. Məbəddə əsasən sevgi və erotik mövzularda çoxlu təsvirlər və heykəllər var. Məbədin bir çox strukturları qismən dağıdılmışdır.
Surya məbədinin bir müddət tərk edilməsinə baxmayaraq, ora ziyarətlər davam edib və etməkdədir. Maqh ayının parlaq yarısının yeddinci gününün (yanvarın sonu - fevralın əvvəlinə uyğundur) açılmasını qarşılamaq üçün insanlar buraya axın edirlər. Bu gün, qədim ənənəyə görə, Paramasura bayramı - Ali Surya bayramı qeyd edildi.
Qırmızı nəhənglər
thumb|273x273px|Solar-type Red Giant structure it
Qırmızı nəhəng — ulduz təkamülünün son mərhələsində olan kütləsi (təxminən 0,3–8 Günəş kütləsi) intervalında olan parlaq nəhəng ulduzdur. Xarici atmosfer genişlənmiş və zəifləmiş, radiusu böyükdür və səth temperaturu 5000 K (4,700 °C, 8,500 °F) və daha aşağıdır. Qırmızı nəhənglər görünüşü sarı-narıncıdan qırmızıya doğrudur, spektral sinfi adətən K və M-dir, həmçinin sinif S spektral sinifə də aid ola bilən ulduzlarıdır və daha çox karbon ulduzlarıdır. Ən çox yayılmış qırmızı nəhənglər qırmızı nəhənglər qolunda olan ulduzlardır ki, onların nüvəsi cırlaşmış heliumdan ibarətdir.
Xüsusiyyətləri
Qırmızı nəhənglərin daxili quruluşu olduqca mürəkkəbdir. Bu ulduzların mərkəzində radiusu 10−3 ulduz radiusuna, kütləsi 0,25 Günəş kütləsinə bərabər olan izotermik nüvə vardır. Bu nüvə cırlaşmış helium qazından ibarətdir. Nüvənin cırlaşmasına səbəb sıxlığı çox böyük olmasıdır. Məsələn, kütləsi 1,3 Günəş kütləsi olan qırmızı nəhəngin helium nüvəsində sıxlıq 350 kq/sm3 -dır, belə ulduzun nüvəsində temperatur 40*106 K-dir. İzotermik nüvə qalınlığı 10−3 ulduz radiusu qədər olan nazik halqa ilə əhatə olunmuşdur. Ulduzun daxili enerji mənbəyi də məhz əsasən hidrogendən ibarət olan bu nazik halqada hidrogenin "yanması" ilə bağlı istilik nüvə reaksiyalarıdır; bu ulduzun heliumdan ibarət nüvəsində istilik nüvə reaksiyası gedə bilməz, çünki bunun üçün temperatur 108 K olmalıdır, burada isə 40*106 -dır. Qırmızı nəhəngin 9/10 ulduz radiusu qədər çox geniş üst örtüyü güclü konvektiv zonanı təşkil edir. Ulduzun kütləsinin 70%- i bu zonadadır.
Təkamül
Qırmızı nəhənglər kütləsi təxminən 0,3 Mʘ-dən 8 Mʘ olan baş ardıcıllıq ulduzlardan təkamül edirlər. Bu elementlər bütün ulduz boyunca vahid şəkildə qarışdırılır. Onun baş ardıcıllığı boyunca ulduz yavaş-yavaş özündə hidrogenin heliuma çevrilməsini təmin edir və hidrostatik tarazlıq yaranır. Artıq baş ardıcıllıq dövründə, ulduzun nüvəsində hidrogen yavaş-yavaş heliuma çevrilir; baş ardıllıgın sonunda nüvədə hidrogen demək olar ki, cırlaşmış olur. Günəş üçün baş ardıcıllıqda yaşama ömrü təxminən 10 milyard ildir. Daha çox massiv ulduzlar nisbətən daha sürətli yandırırlar və massiv ulduzlardan daha az yaşama ömrü var.
Nüvə reaktoru öz içərisində hidrogen yanacağı tükəndikdən sonra, nüvə reaksiyaları artıq davam edə bilmir və beləliklə, nüvə öz cazibəsi ilə əlaqələnir.
Nüvə ətrafındakı qabıqda hardaki temperatur və təzyiqin kifayət qədər olduğu hissədə cırlaşmasnın baş verməsi üçün əlavə hidrogen gətirilir. Sonra ulduzun xarici təbəqələri çox genişlənir və ulduzun həyatının qırmızı-nəhəng mərhələsinə başlayır. Ulduzun genişləndiyi kimi, ulduzun yanan qabığında çıxarılan enerji daha çox bir səth sahəsi üzərində yayılır və nəticədə aşağı səth temperaturu və ulduzun görünən işığında qırmızıya doğru dəyişiklik olur — bu səbəbdən qırmızı nəhəng olur. Hal-hazırda, ulduzun Hersşenpurq — Ressel (H-R) diaqramının qırmızı-nəhəng qolundan yuxarı qalxdığı deyilir.
Qırmızı nəhəng qolu boyunca hərəkət edən ulduzun təkamül yolu, ulduzun kütləsindən asılı olaraq nüvənin tam dağılması ilə başa çatır. Günəş və təxminən 2 Mʘ az olan ulduzlar üçün kollaps baş verir.
Zülalın biosintezi
thumb|upright=1.2|right|Kodon və antikodon cütləşməsini həyata keçirən, gələn amin turşusunu böyüyən polipeptid zəncirinə çatdıran və yola çıxan m-RNT-lərı olan bir m-RNT telindəki ribosom. [[Ribosomun tərcüməni həyata keçirmək üçün nanoölçəndə işləyən bioloji maşın kimi fəaliyyətini nümayiş etdirir. Ribosom, m-RNT-nı ehtiva edən və polipeptid zənciri istehsal edən yetkin bir n-RNT molekulu boyunca hərəkət edir.]] Zülal biosintezi — Bütün hüceyrələrdə DNT nəzarətində baş verən ən mühüm plastik mübadilə zülal molekulunun sintezidir. Bir zülal molekulunun sintezi 3-4 saniyə çəkir. Nəticədə hər 80 gündən bir bədənimizin yarısını təşkil edən zülallar dəyişilir. İnsan öz həyatı boyu təxminən 200 dəfə öz zülallarını dəyişir. Bu zaman çoxlu sayda ferment iştirak edir və yüksək enerji sərf olunur. Hüceyrədə amin turşuların birləşmə ardıcılığı və sintez olunan zülalın qurluşu DNT- dən asılıdır.Zülallar da üzvi polimerlərdir.Onların nukleotidləri amin turşulardır. DNT nin müxtəlif sahələrində zülalların sintezi həyata keçirilir. DNT nin 1 molekulu onlarca zülal sintezində iştirak edir.Zülal haqqaında məlumat DNT-də nukleotidlər ardıcıllığı şəklində kodlaşdırılır. DNT- də nukloitidləarin müəyyən ardıcıllıqla və irsi informasiyanın saxlandığı sahə gen adlanır. Nukleotidlərin üç- üç birləşməsi cəmi 64 kombinasiya kod tripleti yaradır. Bir triplet yəni 3 nuleotid bir amin turşusuna uyğun gəlir.Bu tripletlər m RNT sindəki kod tripletinə kompilimentar olur.
Genetik kodun (tripletin) xüsusiyyətləri
DNT və ya RNT molekullarındaki informasiyanın yəni triplet ardıcıllığının amin turşu ardıcıllılğına yəni zülal istehsalına keçirilməsi proseslərində istifadə olunan qaydalar məcmusudur. Zülaların biosintezi 2 mərhələlidir:
Transkripsiya
Transkripsiya m-RNt istehsalı üçün bir şablon olaraq DNT istifadə edərək nüvədə baş verir. Nüvədə transkripsiyadan sonra modifikasiyalar keçirərək yetkin bir m-RNT molekulu meydana gətirir. Lakin prokariotlarda transkripsiyadan sonrakı dəyişikliklər tələb olunmur, buna görə yetkin m-RNT molekulu dərhal transkripsiyayla istehsal olunur . Başlanğıcda, helikaz olaraq bilinən bir ferment DNT molekuluna təsir göstərir. DNT, baza cütləri arasında hidrogen bağları ilə bir-birinə tutulmuş iki tamamlayıcı polinükleotid zəncirindən ibarət antiparallel cüt sarmal quruluşa malikdir. Helikase hidrogen bağlarını parçalayaraq genə uyğun DNT bölgəsinin boşalmasına səbəb olur, iki DNT zolağını ayırır və bir sıra bazaları ifşa edir. DNT cüt telli bir molekul olmasına baxmayaraq, ipliklərdən yalnız biri mRNA öncəsi sintez üçün bir şablon rolunu oynayır — bu iplik şablon ipi olaraq bilinir. Digər DNT zolağı (şablon zolağını tamamlayan) kodlaşdırma zolağı kimi tanınır. Transkripsiya-("transcripsio-üzünü köcürmə)DNT nin bir zəncirindən matris sintezi(qəlib) nəticəsində(polimeraza fermentinin təsiri ilə) bütün növ RNT lər sintez olunur.Bu proses nüvədə gedir.Əmələ RNT zəncirləri uzunluğuna görə DNT zəncirindən 100 dəfələrlə qısa olur,çünki m RNT si bütün DNT malekulunun deyil,onun zülalının ilkin qurluşu haqqında olan məlumatın bir hissəsinin sürətini çıxarır.
Translyasiya
Oxuma zamanı ribosomlar m-RNT şablon molekullarından polipeptid zəncirlərini sintez edir. Nüvəsi olmayan prokariotlarda sitoplazmada həm transkripsiya, həm də tərcümə prosesləri baş verir. Ribosomlar, m-RNT molekulunu əhatə edən iki böyük birliyə (böyük və kiçik) ayrılmış bir protein və ribosomal RNT qarışığından ibarət olan kompleks molekulyar maşınlardır. Ribosom, bir m-RNT molekulunu 5'-3 'istiqamətində oxuyur və polipeptid zəncirindəki amin turşularının sırasını təyin etmək üçün şablon olaraq istifadə edir. Bir m-RNA molekulunu oxumaq etmək üçün ribosom, düzgün amin turşularını ribosoma çatdırmaq üçün nəqliyyat RNT (n-RNT) olaraq bilinən kiçik molekullardan istifadə edir. Sonra ribosom m-RNT molekulu boyunca üçüncü kodona doğru hərəkət edir. Sonra ribosom ilk n-RNT molekulunu sərbəst buraxır, çünki hər dəfə yalnız iki n-RNT molekulu bir ribosomla birləşdirilə bilər. Üçüncü kodonu tamamlayan düzgün antikodon olan növbəti tamamlayıcı n-RNT seçilir və növbəti amin turşusunu böyüyən polipeptid zəncirinə kovalent şəkildə bağlanmış ribosoma çatdırır. Bu proses ribosomun m-RNT molekulu boyunca hərəkət edərkən polipeptid zəncirinə saniyədə 15 amin turşusu əlavə etməsi ilə davam edir. Zülal sintezi hüceyrədə fasiləsiz olaraq gedir.1 dəqiqədə 50-60 min peptid rabitəsi yaranır.
Translyasiya mərhələləri
Hindistanlı bir alim həkim Har Qobind Khorana, təxminən 20 amin turşusu üçün RNT sıralarını kəşf etdi. 1968-ci ildə, işinə görə digər iki alimlə birlikdə Nobel mükafatına layiq görüldü.
NGC 5929
NGC 5929, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Çoban bürcü istiqamətində yerləşir. Sab/P tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Azərbaycan şəhərlərinin ləqəblərinin siyahısı
Siyahıda Azərbaycan şəhərlərinin rəsmi və qeyri-rəsmi olaraq bələdiyyə, yerli sakinlər, kənar şəxslər və ya turizm şirkətləri və ya ticarət palatalarına məlum olan (və ya tarixən tanınan) ləqəbləri qeyd olunmuşdur.
Talıb Talıbov
Talıb Azay oğlu Talıbov (6 iyun 1992; Birinci Şahsevən, Beyləqan rayonu, Azərbaycan — 6 dekabr 2020; Hadrut, Xocavənd rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Hərbi xidməti
Talıb Talıbov bir müddət Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında, "N" saylı hərbi hissədə xidmət etmişdir. Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra müddətdən artıq hərbi xidmət qulluqçusu olmuş və "çavuş" rütbəsiylə hərbi xidmətinə davam etmişdir.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Talıb Talıbov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində atıcı olaraq iştirak etmişdir. Füzulinin və Xocavəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur.
2020-ci ilin sentyabr-noyabr aylarında Azərbaycan-Ermənistan arasında baş verən və Azərbaycanın qələbəsi ilə sona çatan Vətən müharibəsi bitdikdən sonra Talıb Talıbov xidmətini Xocavənd rayonunda yerləşən "N" saylı hərbi hissədə davam etdirmişdir. Talıb Talıbov 6 dekabr 2020-ci ildə Xocavənd rayonunun Hadrut qəsəbəsində xidmət edərkən şəhid olmuşdur. Doğulduğu Beyləqan rayonunda dəfn olunmuşdur.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Avstriya-Macarıstan silahlı qüvvələri
Avstriya-Macarıstan silahlı qüvvələri  — 1867–1918-ci illərdə silahlı vasitələrlə imperiyanın ərazi bütövlüyünün qorunması və müdafiəsi üçün Avstriya-Macarıstanın ümummilli hərbi təşkilatı.
Avstriya-Macarıstan İmperiyasının Quru Qoşunları
Avstriya-Macarıstan İmperiyasının Quru Qoşunlarına daxil idi:
İmperator-Kral Quru Qoşunlarına aşağıdakı döyüş silahlarının bölmələri daxil idi:
Ərazi qüvvələrinə daxil idi
Avstriya-Macarıstan İmperiyasının Hərbi Dəniz Qüvvələri
Birinci Dünya Müharibəsindən əvvəl Avstriya-Macarıstan donanması 2 eskadradan ibarət idi. Ayrıca Avstriya-Macarıstanın Dunay flotiliyası var idi. Flotiliya bölmə və qruplara bölünmüş nəzarətçilərdən, patrul və köməkçi gəmilərdən ibarət idi. Müharibədən əvvəl onun bazası Budapeştdə yerləşirdi.
Avstriya-Macarıstan İmperiyasının Hərbi Hava Qüvvələri
1913-cü ilin iyul ayında ordunun cəmi 55 döyüş hazırlığı olan təyyarəsi var idi ki, ən uyğun məktəb aparatları ilə birlikdə 10 hava bölüklərinə (4 fəaliyyət göstərən və 2 ehtiyat təyyarə) birləşdirildi; bundan əlavə, döyüşə qabil olmayan iki dirijabl var idi.
Eyni zamanda, qonşular çox irəlidə idilər: 1912-ci ildə Fransanın 23 dirijabl və 374 təyyarəsi var idi ki, bu da 1913-cü ildə 454-ə çatdı, Rusiya 190 təyyarə, 6 hazır dirijabl və daha 3-ü tikilməkdə idi, 1914-cü ilin yazında İtaliya 380 təyyarəyə sahib olmağı planlaşdırmışdır.
Sabir Yaqubov
Sabir Yaqubov (tam adı: Yaqubov Sabir Ağakişi oğlu; ) — Yevlax şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi, "Qızıl Qələm" mükafatçısı, Respublika Jurnalistlər Birliyinin üzvü.
Həyatı
Sabir Yaqubov 1 oktyabr 1948-ci ildə Qubadlı rayonunda anadan olub. 1962–1966-cı illərdə Şuşa Pedaqoji Texnikumunda, 1967–1973-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Filologiya fakültəsində, 1976–1978-ci illərdə Bakı Ali Partiya Məktəbində təhsil alıb. İxtisasca filoloq və politoloqdur.
1976–1978-ci il illərdə hərbi hazırlıq kursu keçib, ehtiyatda olan zabitdir.
18 yanvar 2019-cu ildə Sabir Yaqubov Bakıda müalicə aldığı xəstəxanalardan birində dünyasını dəyişib.
Fəaliyyəti
Sabir Yaqubov 1966–1968-ci illərdə Qubadlı rayonunda müəllim, 1968–1973-cü illərdə rayon qəzetində müxbir, şöbə müdiri və məsul katib vəzifələrində çalışmışdır. Daha sonra 1973–1976-cı illərdə Qubadlı rayon Komsomol Komitəsinin birinci katibi, 1978–1980-ci illərdə isə Qubadlı rayon Xalq Nəzarəti Komitəsinin sədri vəzifəsində işləyib. 1980–1984-cü illərdə Qubadlı rayon Partiya Komitəsinin ikinci katibi olmuş Sabir Yaqubov 1984–1985-ci illərdə Sovetlər Birliyinin Əfqanıstandakı səfirinin müşaviri vəzifəsində çalışıb.