cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Bern tramvayı
Tarix
Bern erkən dövrdən aşağı əsaslı tramvayların istismarına başlamışdı. Aşağı döşəməli tramvayların ilk seriyası (Be4 / 8, № 731-742 tipli) 1990-cı ildə fəaliyyətə başlamışdır. İkinci seriya artıq Combino tramvayları idi. 1990-cı ilin iyun ayının 22-dən iyulun 9-a qədər, tramvayların hərəkəti bütün şəbəkə üzrə təcrübəli sürücülər tərəfidən həyata keçirilmişdir. Sınaq işləri uğurlu hesab edildiyindən, 2000-ci ilin noyabr ayında Şəhər Şurası Combino şirkətinin istehsal etdiyi tramvayların alınması barədə qətnamə qəbul etmişdi. Aprel ayında sifarişlər həmçinin Siemens-ə verilmişdi. Combino-nun ilk tramvayları Bern şəhərinə 2002-ci ildə gətirilmişdi. Bu tramvayın istismarı Miladdan iki gün əvvəl, 3 nömrəli marşrutla başladı. Lakin tezliklə aydın oldu ki, 3 nömrəli marşrutla hərəkət edən yeni tramvay köhnə Kirxenfeldbrükke körpüsü üçün çox ağırdı və buna görə də 2003-cü ilin fevral ayından yeni tramvay artıq 9 nömrəli marşruta keçməyə məcbur olmuşdu. Köhnə körpünün möhkəmləndirmə işləri başa çatdıqdan sonra, Combino tramvayı 1 aprel 2003-cü ildə 3 nömrəli marşruta geri qayıtdı .. Tramvay şirkətinin nümayəndələri tramvayın körpü üzərindən keçən zaman, sərnişinlərdən öz çəkisi haqda məlumat vermələrini xhiş edirdi. Nümayəndələr hesablama zamanı bu məlumatların dəqiqləşdirilməsi üçün lazım olduğunu bildirdilər. Amma əslində bu bildirişlər sadəcə olaraq 1 aprel zarafatı idi.
2000-ci ildə şəhər nəqliyyat şirkəti Bernmobil adlandırılmışdır. Eyni zamanda rebrendinq işləri icra olunmuşdu. Şəhər tramvay, avtobus və trolleybusların kremsi-yaşıl rəngi qırmızı ilə əvəz olunmuşdu. Be 4/8 № 731 seriyalı tramvay yeni rənglə boyanan ilk nəqliyyat vasitələrdən biri idi. Həmçinin layihə çərçivəsində 9 nömrəli marşrut təxminən 3 kilometr məsafəyə (Guisanplatsdan Vankdorf DYS-a kimi) uzadılmışdı.
Tramvayların gələcəyi
2000-ci ildən Bern tramvay şəbəkəsi qərb istiqamətinə doğru genişləndirilməyə başlanmışdı. Həyata keçirilən layihə "Bern West" adlanır. Layihəyə Bümplits və Fontanlar istiqamətində iki tramvay xəttinin tikintisi ilə start verilmişdi. Son vaxtlara qədər bu sahələr trolleybuslar tərəfindən sakinlərə xidmət göstərdiyi üçün xəttlərin bir çoxu məşğul idi. 2002-ci ildə, pik saatlarda trolleybuslar arasındakı interval sadəcə 90 saniyə təşkil edirdi.
Bern West layihəsi 2003-ci ilin noyabr ayında şəhərdə keçirilən referendumda əhali tərəfindən təsdiq edilmişdir. Amma yeni tramvaylara müxalif yanaşanlar, referendumun kantonal səviyyədə keçirilməsinə nail oldular və burada "əleyhinə" səslərin minimal olmasına baxmayaraq, layihənin bütün əldə etdiyi nəticələr ləğv olundu.
Şəhər rəsmiləri müxtəlif ictimai qruplarla danışıqlar aparmış və vətəndaşların istəklərinə uyğun olaraq layihədə dəyişikliklər etmişdi. Bern West layihəsinin yeni versiyası 2006-cı ilin noyabr ayında referendumun nəticələrinə əsasən təsdiq edilmişdi. Tikinti işlərinin başlanılması 2008-ci ilin yazına təyin edilmişdi, yeni marşrutlar isə 2010-cu ildə istismara başlamışdı. Yeni nəqliyyat vasitələrinin rahat xidmətini təmin etmək məqsədilə Bernmobil "Combino" şirkətindən 21 yeni tramvay sifariş etmişdi.
Muzey
Bern Tramvay Muzeyi "Vayssenbül" adlı tarixi depoda yerləşir. 2007-ci ildən etibarən muzey ziyarətçilər üçün qapalıdır, lakin ildə bir neçə dəfə köhnə tramvaylarda retro səyahətlər düzənlənir.
Şəhərlərarası tramvay
thumb|200px|right|Bern şəhərlərarası tramvay vaqonu Vorb stansiyasında. Şəhərdən başqa, Bern (və ətrafına) şəhərlərarası tramvay fəaliyyət göstərir. Şəhərlərarası tramvay xətti rəqəmlə yox, sadə literlə (marşrut G) bildirir. Bernmobil şəhər nəqliyyatı şirkətinin nəzdində fəaliyyət göstərən şəhər tramvayından fərqli olaraq, şəhərlərarası tramvay Regionalverkehr Bern-Solothurn tərəfindən sakinlərə xidmət göstərir.
Şəhərlərarası xətt Bern şəhərindən başlayır (Tsitqloggenin yaxınlığında) və daha sonra Vorb şəhərinə gedir. Bu xəttin uzunluğu - təxminən on kilometrdir. Kiçik bir sahədə (Tsitqlogge dayanacağından Egghöltsli-yə kimi) şəhərlərarası tramvay şəhər tramvayı kimi eyni relslərdən istifadə edir. Müvafiq olaraq, uzun məsafə qətt edən tramvay dəmir yolunun eyni enindən istifadə edir.
Şəhərlərarası G marşrutunun altı dayanacağı var. Vorb tramvay stansiyasında Bernə aparan yollar, şəhərin şimal hissəsindən keçən dəmir yolu xətti ilə birləşdirilir.
Fərhad Yusifov (alim)
Fərhad Firudin oğlu Yusifov — texnika üzrə fəlsəfə doktoru, AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunun Təhsil şöbəsinin müdiri.
Ümumi məlumat
İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunda fəaliyyət göstərən Gənc Alim və Mütəxəssislər Şurasının sədridir. İnformasiya Texnologiyaları İnstitutunda nəşr olunan “İnformasiya Texnologiyaları Problemləri” və “İnformasiya Cəmiyyəti Problemləri” jurnallarının redaksiya heyətinin üzvüdür. Xidməti tel.:	(994 12) 5101260 Faks:	(994 12) 5396121 Elektron poçtu:	ph.d@iit.ab.az, farhadyusifov@gmail.com Ünvan: Az1141, Bakı şəh., B.Vahabzadə küç. 9, AMEA İnformasiya Texnologiyaları İnstitutu
Xarici keçidlər
www.ict.az library.ict.az
Dağlılar Respublikası
Dağlılar Respublikası (Millətlər Birliyi arxivlərinə görə rəsmi Fransız adı: République de l'Union des peuples montagnards du Caucase ;tərcümə: Dağlıq Qafqaz Xalqları Birliyinin Respublikası) — 1917–1922-ci illərdə Şimali Qafqazda mövcud olmuş müstəqil dövlət (konfederasiya). Dağlılar Respublikasının ərazilərinə müasir dövrdə Rusiyanın Çeçenistan, İnquşetiya, Dağıstan və Kabardin-Balkar respublikaları və Qaraçay-Çerkesiya muxtar vilayətləri daxil idi. 16 aprel 1919-cu il tarixində respublikanın rəhbəri Pşemaxo Kosyev Dağıstanın Azərbaycan Demokratik Respublikasının tərkibinə keçməsi barədə qərar qəbul etdi. Amma ki, 18 mayda Dağıstan general Denikinin ordusu tərəfindən tutuldu, bundan sonra Dağlılar Respublikası rəhbərliyi özü özünü buraxdığını və yenidən Tiflisə köçdüyünü elan etdi.
Dağlılar Respublikasının ərazisi 407,000 min kvadrat kilometr, əhalisi isə təxminən 11 milyon nəfər olmuşdur. Temirxan-Şura dövlətin əsas şəhəri və paytaxtı olmuşdur. Dağlılar Respublikasının 115 min ordusu vardır.
Tarixi
thumb|left|250px|Dağlılar Respublikasının siyasi xadimləri. Ortada rəhbər [[Tapa Çermoyev və onun sağında Seid Şamil]] thumb|250px|[[Mudros müqaviləsindən sonra General Anton Denikininin hazırladığı Ağ ordu ilə bolşeviklər arasında olan cəbhələr]] Dağlılar Respublikasının qurucularından biri Şeyx Şamilin nəvəsi Seyid Şamil olmuşdur. Dövlətin ilk rəhbəri isə Tapa Çermoyev seçilmişdir. Şeyx Əli Hacı Akuşa və Heydər Bamat kimi nüfuzlu bəylər dövlətin idarə olunmasında yaxından iştirak etmişdilər. Dağlılar Respublikası Osmanlı imperiyası, Almaniya, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti və Gürcüstan Demokratik Respublikası tərəfindən rəsmən tanınmışdır.
Oktyabr çevrilişindən sonra bolşevikləri dəstəkləyən sovetlər, Terek kazakların rəhbərliyi və dağlı xalqlarının milli şuraları Şimali Qafqazda hakimiyyət uğrunda mübarizəyə başladılar. Bu qurumlarm nümayəndələri noyabrın 8-də Vladiqafqazda birgə iclas keçirdilər. İclasda Terek kazakların atamanı M.Karaulov və Şimali Qafqaz Dağlıları Mərkəzi Komitəsinin sədri Tapa Çermoyev, Terek vilayəti İcraiyyə Komitəsinin sədri P.Koçev və vilayət soveti rəhbərliyi bölgədə idarəçiliyi təmin etmək üçün ayrı-ayrı sahələr üzrə komissarlıqlar yaratdılar. Oktyabrın sonunda Petroqrad çevrilişi Dağıstanda da pisləndi və Terek Dağlıları ilə birlikdə Terek-Dağıstan hökuməti yaradılması fikri irəli sürüldü. Dekabrın 2-də Şimali Qafqaz Dağlı İttifaqının yaradılması haqqında bəyannamə qəbul edildi. Rəşid xan Qaplanovun başçılığı ilə müvəqqəti hökumət təşkil olundu. General Talışxanov hərbi komissar, M.Karaulov ədliyyə və maliyyə komissarı, "Dikaya diviziya"nın komandanı general Polevtsev Terek-Dağıstan hərbi hissələrinin komandanı təyin olundular. Lakin bolşevik təbliğatı və Qafqaz cəbhəsindən qayıdan rus əsgərlərinin yerli əhaliyə qarşı zorakılıqları milli toqquşmalara səbəb oldu. Dekabrın 13-də bolşevik təsiri altın olan rus əsgərləri M.Karaulovu qətlə yetirdilər. Bu, rus-kazak hərbçilərinin bölgədə dağlılara qarşı qətl və qarətlərinin geniş miqyas almasına gətirib çıxardı. Qroznıda, Vladiqafqazda rus əsgəri qüvvəsinə arxalanan Sovetlər 1918-ci ilin əvvəlində hakimiyyəti ələ keçirdilər. Martın 17-də isə Pyatiqorskda Terek Xalq Komissarları Soveti təşkil edildi. Şimali Qafqazda bolşevik hakimiyyəti qurulmasına başlandı.
Dağıstanda isə Nəcməddin bəy Qotsinskinin və Şeyx Uzun Hacının başçılıq etdiyi islamçı qüvvələr fəallaşdılar. Petrovsk-Port (Mahaçqala) bolşeviklərdən təmizləndi. N.Qotsinski Dağıstan və bütün Şimali Qafqaz müsəlmanlarımn imamı kimi öz hakimiyyətini elan etdi, aprelin əvvəlində isə Bakıda müsəlman əhaliyə qarşı erməni-bolşevik soyqırımının qarşısını almaq üçün hərbi yürüşə başladı. Dağıstan süvari alaylarının da iştirak etdiyi bu yürüş zamanı erməni-bolşevik qüvvələri Xaçmaz yaxınlığında məğlubiyyətə uğradıldı. Lakin N.Qotsinskinin başçılıq etdiyi Dağıstan könüllüləri Bakı Sovetinin yaratdığı Biləcəri-Xırdalan müdafiə xəttini yarmağa hazırlaşdığı zaman Həştərxandan dəniz yolu ilə bolşeviklərin Petrovsk-Porta hərbi qüvvə yeritməsini eşidib Dağıstana dönməyə məcbur oldular.
Terek-Dağıstan hökuməti isə iflic vəziyyətə düşdü və dağlı milli qüvvələrinin liderləri Zaqafqaziya seymi ilə birləşmək, bütün Qafqazın təmsil olunduğu hakimiyyət yaradılmasına nail olmaq məqsədilə Tiflisə toplaşdılar. Seymdə azərbaycanlı nümayəndələr tərəfindən müdafiə olunan bu təşəbbüs onun gürcü-erməni çoxluğu tərəfindən rədd edildi. Lakin azərbaycanlı ictimai xadimlərin təkidi ilə Trabzona sülh konfransına göndərilən nümayəndə heyətinin tərkibinə dağlı nümayəndələri də daxil edildi. Trabzonda dağlı nümayəndələri Şimali Qafqazla Cənubi Qafqazın vahid dövlətdə birləşməsini təklif etdilər. Lakin gürcü və erməni nümayəndələri, eləcə də alman komandanlığının təmsilçisi Qafqazda müstəqil dövlət yaradılması zamanı bölgədə müsəlman-türk təsirinin güclənməsindən ehtiyatlanaraq, buna razılıq vermədilər.
Trabzonda uğur qazana bilməyən dağlı nümayəndələri İstanbula gedərək, Osmanlı hökuməti ilə birbaşa təmasa girdilər. Batum sülh konfransı ərəfəsində hərbi nazir Ənvər paşa ilə görüşüb, ondan yardım istədilər. 1918-ci il mayın 11-də isə dağlı nümayəndə heyəti Şimali Qafqaz Dağlı Xalqları İttifaqı Respublikasının (Dağlı Respublikası) yaradılması haqqında İstiqlal bəyannaməsi qəbul etdi. Osmanlı dövlətinə və onun müttəfiqlərinə bu haqda rəsmi nota verildi. Tapa Çermoyevin və Heydər Bammatın imzaladığı bu sənədlər Osmanlı dövlətinin rəhbərliyi tərəfındən məmnunluqla qarşılandı. Alman nümayəndə heyəti isə bu qurumun bütün Şimali Qafqazı əhatə etməsinə qarşı çıxaraq, Kuban vilayətindəki kazaklarla münasibətləri daha önəmli saydığım nümayiş etdirdi. Mayın 24-də Ə.Çermoyevin başçılıq etdiyi Dağlı Respublikası hökuməti Gəncəyə köçdü. Dağlı Respublikası nümayəndə heyəti 1918-ci il iyunun 8-də Batumda Osmanlı dövləti ilə dostluq və əməkdaşlıq müqaviləsi imzaladı. Bu müqaviləyə əsasən, Osmanlı dövləti Dağlı Respublikasına hərbi yardım etməyi və onu xarici təhlükələrdən müdafiə etməyi öhdəsinə götürdü.
Daha sonra Dağlı hökumətinin üzvləri P.Koçev və V.G.Cabagiyev Osmanlı dövlətinin hərbi yardımı məsələsinin detallarının aydmlaşdırmaq üçün Tiflisdə Yusif İzzət paşa ilə danışıqlar apardılar. Dağlı hökumətinin ilk xarici işlər naziri Heydər Bammat isə diplomatik missiya ilə Avropaya yola düşdü. 1918-ci ilin iyununda Qafqaz İslam Ordusunun komandanı Nuru paşa Dağlı hökumətinin başçısı Ə.Çermoyevin xahişilə İsmayıl Haqqı bəyin baçşılığı ilə Dağıstana hərbi dəstə göndərdi. 74 zabit və 577 əsgərdən ibarət olan bu hərbi qüvvə Dağıstanın dağlıq bölgəsində bolşeviklərə qarşı mübarizə aparan Nuh bəy Tarkovskinin və polkovnik Cəfərovun başçılıq etdikləri könüllü dəstələrə yardım göstərdi. İyunun 21-də Qunib aulunda qərargah yaratmış əslən çərkəz olan İsmayıl Haqqı bəy bütün Şimali Qafqaz müsəlmanlarına müraciət edərək, onları birləşməyə və bolşeviklərə qarşı qəti mübarizəyə çağırdı. 1918-ci ilin yayında Bakı yaxınlığında Osmanlı-Azərbaycan hərbi qüvvələrinin zərbələrindən şimala qaçan L.Biçeraxovun rus kazak dəstəsi Dərbəndi və Petrovsk-Portu ələ keçirərək, Rusiya hakimiyyətini bərpa etdi. Belə vəziyyətdə N.Tarkovski dağlı könüllü alayları ilə Xunzaxa, oradan da Temirxan-şuraya yürüş edərək, bütün bölgənin kazaklar tərəfındən işğalmın qarşısını aldı. Sentyabrın sonunda Osmanlı və Azərbaycan hərbi qüvvələri Dağlı Respublikasına yardıma gəldilər. Yusif İzzət paşanın komandanlıq etdiyi ordu hissələri oktyabrın 6-da Dərbəndi, noyabrın 7-də Petrovsk-Portu Biçeraxovun rus-kazak-erməni qüvvələrindən azad etdi.
Oktyabrın 13-də Dağlı Respublikası hökuməti Ə.Çermoyevin başçılığı ilə Dərbəndə, oktyabrın 24-də isə Temirxan-Şuraya köçdü. Azərbaycan Hökuməti onun normal fəaliyyətə başlaması üçün oktyabrın 8-də 1 milyon rubl faizsiz kredit ayırdı. Daha sonra əlavə maliyyə yardımı, yanacaq və silah-sursat yardımları göstərildi. Noyabrın ortalarmda Dağlı Respublikası hökuməti Antanta nümayəndələrinin tələbi ilə Biçeraxovla barışıq imzaladı. Osmanlı hərbi qüvvələri bölgədən çıxarıldı.
1918-ci il noyabrın 12-də Temirxan-Şurada Dağıstan, Çeçen və İnquş nümayəndələrinin böyük toplantısı çağırıldı. Toplantı iştirakçıları Dağlı Respublikası hökumətinə tam etimad nümayiş etdirdilər. Noyabrın 24-də Dağlı Respublikası hökumətinin rəsmi orqanı olan "Şimali Qafqaz" qəzetinin ilk nömrəsində hökumətin "Dağlılara, kəndlilərə, kazaklara, fəhlələrə, ziyahlara!" müraciəti dərc edildi. Burada hökumətin Dağıstan və Çeçenistanda vəziyyətə nəzarət etdiyi, bolşevik qüvvələrinə qarşı qəti mübarizə aparıldığı bildirilir, Şimali Qafqazın bütün xalqlarının, həmçinin rusların hüquqlarının qorunmasma təminat verilirdi. 1918-ci il noyabrın 28-də Bakıda Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə Dağlı Respublikası arasında müqavilə bağlanması, Azərbaycan tərəfinin Dağlı hökumətinə 10 milyon rubl həcmində maliyyə yardımı göstərməsi Dağlı Respublikasının öz mövqeyini möhkəmləndirməsi üçün böyük əhəmiyyətə malik idi.
Dağlı Respublikası hökuməti Qafqazdakı ingilis qüvvələrinin komandam U.Tomsonun təklifı ilə dağlı-kazak münasibətlərini normallaşdırmaq üçün əməli addımlar atdı. Dekabrın 10-da Bakıda Dağlı hökumətinin nümayəndəsi Şimali Qafqazın rus, kazak əhalisinin təmsilçiləri ilə müqavilə imzaladı. Bu sənədlə rus əhalisinə ali dövlət idarəçili-yində iştirak hüququ verildi, kazak hərbi dəstələrinin 40 minlik dağlı ordusunun tərkibinə daxil edilməsi qərara alındı. Bu razılaşmaya əsasən, dekabrın 15-də Ə.Çermoyevin başçılıq etdiyi hökumət istefa verdi. Dekabrın 19-da P.Koçevin başçılığı ilə yeni koalision hökumət təşkil edildi. İki nazir postu kazaklara ayrıldı. Lakin ingilislərin himayəsində olan L.Biçeraxovun pozuculuq fəaliyyəti üzündən kazaklar Dağlı hökuməti ilə əməkdaşlıqdan imtina etdilər. Dekabrın 31 -də isə Tomson bildirdi ki, Dağlı Respublikasının səlahiyyəti Rostov-Petrovsk dəmir yolu xəttinə kimidir, ondan cənubdakı Dağıstan ərazisi L.Biçeraxovun fəaliyyət dairəsi olacaq, Petrovsk-Bakı dəmir yolu, Petrovsk və Derbənd limanları müttəfiqlərin nəzarəti altın qalacaqdır. İngilis komandanlığı bu addımı ilə Şimali Qafqaz xalqlarının birliyinə və bolşevik təcavüzünə qarşı mübarizəsi işinə ciddi zərbə vurdu. Şimali Qafqazda "vahid və bölünməz Rusiya" uğrunda çıxıĢ edən general Denikinin Dağlı Respublikasına qarşı təcavüzünə şərait yarandı.
Şimali Qafqaz dağlı xalqları nümayəndələrinin 1919-cu il yanvarın 15-də Temirxan-Şurada keçirilən yığıncağında parlament yaradılması qərara alındı. Yanvarın 20-də Dağlı məclisi adlı nümayəndəli orqan yaradıldı. Dağlı xalqlarının milli azadlıq mübarizəsinin fəal iştirakçısı, qumuq ictimai xadimi Zübeyir Temirxanov Dağlı məclisinin — parlamentin sədri seçildi.
Dağılması
1919-cu ilin əvvəlində Denikin ordusu Terek vilayətinə soxuldu, inquşların müqavimətini çətinliklə də olsa qırıb, Vladiqafqazı ələ keçirdi. Dağlı hökumətinin ingilis komandanlığı və Denikinlə danışıqlan nəticəsiz qaldı. Denikin Dağlı Respublikasını tanımaqdan boyun qaçırdı və Könüllü ordunun generalı Lyaxovu Terek-Dağıstan diyarının hakimi təyin etdi. Martın 5-də Denikin ordusu Çeçenistana soxuldu. Azərbaycan Hökuməti Dağlı Respublikasına qarşı hərbi təcavüzün dayandırılması üçün bütün imkanlara əl atdı. Dağlı hökumətinə yeni maliyyə yardımı göstərdi, könüllü hərbi dəstələr və sanitar briqadaları təşkil edilməyə başladı, Bakıdakı ingilis missiyasından təsirli tədbirlər görməsi istənildi və Azərbaycan Hökumətinin diplomatik fəaliyyəti nəticəsində Gürcüstan hökuməti də martın 7-də Denikinin Dağlı Respublikası ərazisinə hücumuna etirazını bildirdi və Dağlı hökumətinə yardım göstərəcəyini elan etdi. Dağlı Respublikası üçün çox ağır bir vaxtda — martın 28-də Azərbaycanın diplomatik nümayəndəliyi Temirxan Şurada fəaliyyətə başladı.
Aprelin əvvəlində Denikin ordusunun Çeçenistanın çox hissəsini işğal etməsi Dağlı Respublikasında hökumət böhran yaratdı. P.Koçevin və hərbi nazir N.Tarkovskinin passivliyini tənqid edən hökumət üzvləri R.Qaplanov, V.G.Cabagiyev və N.Şahsuvarov istefa verərək, yeni hökumət qurulmasını istədilər. Aprelin 11-də parlamentin iclasında P.Koçev istefa verdiyini elan etdi. Parlament hökumətin təşkilini yenidən P.Koçevə tapşırdı. Dağlı hökumətinin əhali arasında böyük nüfuza malik din xadimləri Şeyx Uzun Hacı və Şeyx Əli Hacıya müraciətlə bütün dağlı qüvvələrini səfərbər etmək cəhdi gözlənilən səmərəni vermədi. Dağıstanda isə Dağlı Respublikasından çıxıb Azərbaycanla birləşmək uğrunda hərəkat geniş vüsət aldı.
Mayın 12-də P.Koçevin başçılıq etdiyi Dağlı hökuməti istefa verdi. Dağlı parlamenti yeni hökumətin təşkilini general M.Xəliləva tapşırdı. Lakin Denikin nümayəndəsi ilə danışığa girən general Xəliləv Dağlı Respublikası hökumətinin buraxıldığını bildirdi və ayrıca Dağıstan hökuməti yaradılması haqqında qərar verdi. Mayın sonunda Dağıstan hökuməti Denikin ordusunu mü-qavimət göstərmədən ölkəyə buraxdı. Beləliklə, bütün Şimali Qafqaz Denikin ordusunun nəzarətinə keçdi. Şimali Qafqaz xalqlarının istiqlal mübarizəsi növbəti dəfə məğlubiyyətə uğradı. Şimaldan gələn təhlükə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin sərhədlərinə yaxınlaşdı.
İrind
İrind - İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Talin rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 10 km şimal-şərqdə yerləşir.
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 29 nəfər, 1873 - cü ildə 179 nəfər, 1886-cı ildə 322 nəfər, 1897-ci ildə 352 nəfər, 1908-ci ildə 239 nəfər, 1914 - cü ildə 253 nəfər, 1916-cı ildə 231 nəfər, 1918-ci ilin yanvarında 239 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.
1918-ci ildə kənd erməni təcavüzünə məruz qalaraq qırğınlarla tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuş və Türkiyədən köçürülən ermənilər burada yerləşdirilmişdir. İndi ermənilər yaşayır.
Senecio tenellus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Anakreon
AnakreonQədim Yunan yazıçısı.Əsasən saraylarda yaşayaraq hökmdarları məsh edib.
İstinadlar
thumb|180px|right|Anakreon thumb|180px|right
İnsulin
İnsulin – qandakı bir çox qida maddəsi ilə yanaşı xüsusilə qlükozanın qandan qaraciyər və əzələ kimi toxumalara keçməsini tənzimləyən zülal hormonudur. Şəkərli diabet xəstəliyinin müalicəsində geniş istifadə olunur.
İnsulin dərmanının vurulduğu nahiyyələr
İnsulin dərialtına vurulur. İnsulin vurmaq üçün ən münasib nahiyyələr kürəyin altı, budun ön tərəfi, qarın divarının yan tərəfidir. Bu yerlərin dərisi yaxşı bükülür və qan damarlarını, sinirləri və sümük üstlüyünü zədələmir. İnsulinin təsiri onun vurulduğu yerdən çox aslıdır. İnsulin qarın və dərialtı sahəsinə vurulduqda onun 90 %-i asanlıqla qana sorulur və tez bir zamanda təsir göstərməyə başlayır. Buda vurulduqda onun ancaq 70 %-i qana sorulur və insulin ləng təsir göstərir. Kürəyin altına insulin vurulduqda, dozanın 30 %-i qana keçir və çox ləng təsir göstərir.
İnsulin şprisləri və xüsusiyyətləri
İnsulin vurmaq üçün işlədilən Şprislər Rusiyada və xarici ölkələrdə istehsal olunur. Əsasən Rusiyanın və ABŞın "Benton Dikinson" şirkətin buraxdığı şprislər keyfiyyətlidir və Azərbaycanda da geniş istifadə edilir. Belə şprislər steril edilmiş birdəfəlik istifadə üçündür. İnsulin vurarkən ağrı hiss edilməməsi üçün şprisdən 1 dəfə istifadə edilməlidir. Yaxın gələcəkdə diabet xəstələrinin istifadə etdikləri insulin şprisini bir fincan qəhvə əvəz edə bilər. İsveçrə alimləri hazırladıqları xüsusi preparatı dəri altına yerləşdirməklə qanın tərkibində şəkərin xroniki artımını tənzimləyəcək tədqiqat üzərində işləyirlər. Preparatın hüceyrələri hərəkətə gətirməsi və qanda şəkəri normada saxlaması üçün kofein maddəsinin orqanizmə daxil edilməsi lazım gələcək. Sürixdə İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutunun tədqiqat qrupuna rəhbərlik edən Martin Fussenegger bildirib ki, diabetli siçanlar üzərində aparılan təcrübə müsbət nəticələr verib. Onun sözlərinə görə, hazırlanmış implant dəri altına yeridildikdən sonra həmin vaxtadək insulin şpris-qələmindən istifadə edən xəstələr yeməkdən sonra bir fincan qəhvə ilə qanda qlükozanın mənimsənilməsi və şəkər artımının qarşısının alınmasına nail olacaqlar, lakin Fussenegger deyib ki, insanlar üçün implantın hazırlanması prosesi uzun zaman tələb edir. Növbəti illərdə zəruri testlərin aparılması və onların təsirinin müvafiq səhiyyə instansiyaları tərəfindən təsdiq edilməsi istiqamətində işlər görüləcək. "Məqsədimiz diabet xəstələrini insulin iynəsindən qurtarmaqdır. İmplant olunacaq preparat altı ay üçün hesablanıb və istifadə müddəti bitdikdən sonra həkimlər tərəfindən dəyişdiriləcək". İsveçrə alimləri preparatın GLP-1 adlanan və insan hüceyrələrini modifikasiya edəcək maddənin yaranmasına təsir mexanizmini izah ediblər. Bu preparat mədəaltı vəzidə beta hüceyrələrini stimullaşdırmaqla insulin ifrazına və son nəticədə qanda şəkərin səviyyəsinin tənzimlənməsinə şərait yaradır.
İnsulinin yararlıq müddəti və saxlanılma qaydaları
İnsulinin hazırlandığı tarixi və yararlı olma müddəti adətən qutunun və flakonun üzərində göstərilir. Dərmanların yararlı olması müddəti 1,5–2 ildir. Preparatın rənginə, görünüşünə, quruluşuna diqqət yetirmək önəmlidir lazımdır. Məsələn; qısa müddətli təsir göstərən insulin təmiz, saf, olmalıdır. Bulanıq, çirkli, batıq olmamalıdır. İnsulindən istifadə edərkən aşağıdakı qaydalara əməl edilməlidir.
Yalnız gündəlik və müntəzəm olaraq qanda qlükozanın miqdarının monitorinqinin köməyi ilə insulinin dozasını düzgün təyin etmək olar.
Çonoslar
Çonoslar — Monqolların qədim bir qolu. Bu qolun nümayəndələrinə Rusiyada, Kalmıkiyada, Buryatiyada və İrkutsk vilayətində, eləcə də Çinin Daxili Monqolustan muxtar vilayətində görmək olar.
Tarixi
Çonos, eləcə də çinos, şonos, şinos və şinod (cəm halında), tək halda - çone(qurd), Monqol dilinin müxtəlif dialektlərində "qurdlar" tərcümə olunur.
Yazılı qaynaqlara görə Çingiz xana qoşulan birinci tayfalar sırasındadır.
Arif Qubadov
Arif Vəliş oğlu Qubadov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
Həyatı
Arif Qubadov 20 sentyabr 1966-cı ildə Cəlilabad rayonu Əliqasımlı kəndində anadan olmuşdur. 1983-cü ildə Əliqasımlı kənd orta məktəbini bitirmişdir.
1984-cü ildə hərbi xidmətə çağırılmışdır. Ermənistan Respublikasının torpalaqlarımıza hücum etməsi və işğalçılıq siyasəti onu da bir azərbaycanlı kimi narahat etmişdir.
Döyüşlərdə iştirakı
1992-ci ildən Milli Ordu sıralarında Arif Qubadovun şərəfli döyüş yolu başlamışdır. Arif ata-baba yurdlarımızdan biri olan Naxçıvanın Sədərək bölgəsində döyüşə atılmışdır. Onun komandirlik etdiyi taqım erməniləri geri oturtmuş və onlarla erməni quldurunu məhv etməklə yanaşı, düşmənin çoxlu sayda zirehli texnikalasını da sıradan çıxarmışdır. 1993-cü ildə Arif Ağdam cəbhəsinə göndərilmişdir. Əfətli, Yusifcanlı kəndləri ermənilərdən onun rəhbərliyi ilə təmizlənmişdir. 1993-cü ilin avqustundan cəsur döyüşçünün sorağı Füzuli cəbhəsindən gəlmişdir. Əhmədbəyli, Aşağı Kürmahmudlu və Yuxarı Kürmahmudlu, Alxanlı kəndləri şəxsən Arifin komandirliyi ilə ermənilərdən azad edilmişdir. O, 1994-cü ildə Tərtər və Ağdərə rayonlarında da rəşadətlə döyüşmüşdür.
Vozdvijenka (Xaybulla)
Əhali
2002-ci il ümumrusiya siyahıya alınmasına görə Başqırdıstan Respublikası Vozdvijenka kəndinin milli tərkibi: başqırdlar (49%), ruslar (41%)
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Arif Qubadov
Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 4 aprel 1995-ci il 307 saylı fərmanı ilə Qubadov Arif Vəliş oğlu "Azərbaycan Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.
Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı, ehtiyatda olan polkovnik-leytenant Arif Qubadov 43 yaşında Türkiyədə müalicə olunduğu Gülhanə Hərbi Tibb Akademiyasında 26 sentyabr 2009-cu ildə vəfat etmişdir.
Nəriman Zeynalov
Nəriman Zeynalov — "Qızıl qələm" mükafatı laureatı, görkəmli jurnalist
İlham Rüstəmov
İlham Samil oğlu Rüstəmov – Azərbaycan iqtisadçısı, Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universiteti, "İqtisadiyyat və menecment" fakültəsinin dekanı, iqtisadiyyat elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, dosent.
Nəriman Zeynalov
Həyatı
1933-cü ildə Göyçay rayonunda anadan olub. 1956-cı ildə Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika şöbəsini bitirib. İstedadı, təşəbbüskarlığı və çalışqanlıq keyfiyyətləri nəzərə alınaraq universitetin mətbuat tarixi kafedrasında müəllim saxlanılıb. Paralel olaraq, “Xalq qəzeti”ində (o zamankı “Kommunist” qəzeti) ədəbi işçi, şöbə müdiri vəzifələrində çalışıb.
İlham Rüstəmov
Təhsil
1995-1999 AzTU, Mühəndis biznesi və menecment fakultəsi. Sənayenin iqtisadiyyatı və idarə olunması kafedrası (bakalavr) 1999-2001 AzTU, Mühəndis biznesi və menecment fakultəsi. Sənayenin iqtisadiyyatı və idarə olunması kafedrası (magistratura) 2001-2004 AMEA İqtisadiyyat İnstitutunun “Struktur dəyişiklikləri və investisiya problemləri” şöbəsi (aspirantura) 2009-cu ildən iqtisad elmləri namizədi (dr.ph.) alimlik dərəcəsi 2014-cü ildən dosent elmi adı
Nəriman Zeynalov
Həyatı
Sonrakı illərdə taleyini BDU-nun jurnalistika fakültəsi ilə bağlayan N.Zeynalov “Molla Nəsrəddin” jurnalının tarixi ilə bağlı 1967-ci ildə namizədlik, 1988-ci ildə isə doktorluq dissertasiyaları müdafiə edib. Azərbaycanın mətbuat tarixi ilə bağlı 2 cildlik dərslik hazırlayıb.
Fəaliyyəti
N.Zeynalov peşəkar fəiliyyətində jurnalistikanın nəzəri və praktik sahələrinə paralel surətdə diqqət ayırıb. O, 1977-ci ildən başlayaraq 10 ilə qədər “Sovet kəndi” qəzetinə redaktorluq edib. Ömrünün son illərində doğma jurnalistika fakültəsinə qayıdan Nəriman müəllim dekan seçilib. 1989-cu ilin yazında dünyasını dəyişib.
İlham Rüstəmov
Elmi məqalələr
27.Доступ к рыночной экономике и новой трансформации в обществе. Всероссийское научное содружество (ВНС), Единый всероссийский научный вестник, №7 июль 2016
Nəriman Zeynalov
Fəaliyyəti
N.Zeynalov fədakar mətbuat tarixçisi olmaqla yanaşı, həm də istedadlı publisist, gənc yazarlar üçün ustada çevrilmiş bir qələm sahibi idi. 1971-ci ildə oçerkləri “Qızıl qələm” mükafatına layiq görülüb. “Gümüş dəstəkli qılınc” romanının, “Oğul o kəsdir ki”, “Dağlar oğlu”, “Bərəkətli torpaq” oçerklər kitablarının müəllifi olub. Dövri mətbuatdakı bir çox hekayə və məqalələri hələ də yaddaşlardadır.
İlham Rüstəmov
Elmi məqalələr
28.Transformasiya edilmiş cəmiyyətlərdə “təminatlar həlqəsinin” sosial-iqtisadi aspektlərinin təhlili. Müstəqillik illərində Azərbaycanın sosial-iqtisadi, siyasi və mədəni inkişafı” mövzusunda Respublika Elmi Konfransı Sumqayıt Dövlət Universiteti, 13-14 oktyabr, 2016
29.Neft ixrac edən ölkələr və Qlobal İnnovasiya İndeks. Ümumimilli lider H.Əliyevin anadan olmasının 93 illiyinə həsr olunmuş Müasir elmin aktual problemləri 10-11 may 2016, AMEA-nın Lənkəran Regional Elm Mərkəzi və Lənkəran Dövlət Universiteti 2016
30."Elm və təhsil biznesə necə kömək edə bilər" Ictimai yazı, ADNSU-nun "OİL And İndustry" jurnalının 2/ 2016 31.Qloballaşma şəraitində texnoparkların yaradılmasını stimullaşdıran amillər. Qloballaşma və regional inteqrasiya.Respublika Elmi Konfransının materialları. Mingəcevir 2016
32.Emal sənaye müəssisələrinin inkişaf perspektivləri. Professor Ş.Ə.Səmədzadənin 80 illik yubileyinə həsr olunmuş “Azərbaycanın qeyri neft sektorunda innovasiya fəaliyyətinin genişləndirilməsi” mövzusunda Respublika Elmi Konfransının Materialları Bakı 2016
33. Kiçik və orta sahibkarlıgın inkişafında aktiv vergi siyasətinin rolu AMEA-nın müxbir üzvü Akif Musayevin 70 illiyinə həsr olunmuş “Strateji iqtisadi islahatlar:”Qabaqlayıcı  vergi siyasəti” Beynəlxalq EPK materialları. Bakı 2017
Emilio Gino Segre
Emilio Gino Segre — italyan fizik. 1959-cu ildə Fizika üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.
Senecio teneriffae
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Aegilops neglecta
(Aegilops neglecta) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
İqor Netto
İqor Aleksandroviç Netto — Sovet futbolçu və xokkey oyunçusu, futbol məşqçisi. Əməkdar idman ustası SSRİ (1954), Əməkdar məşqçi RSFSR (1986), Spartakın (1949–1966) və SSRİ milli komandasının yarımmüdafiəçisi. 1960-cı ildə Avropa çempionu və 1956-cı ildə Olimpiya çempionu, bir neçə dəfə SSRİ çempionu. 22 rəsmi matçda iştirak edən və "qol + ötürmə" sistemi üzrə 29 qol vuran Spartakın xokkey klubu üçün də çıxışları var.
Səslənən səsi və uzun boyu üçün tərəfdaşlardan "Goose"(Qaz) ləqəbini almışdı.
Haqqında
Moskva Spartakının gənclər komandasının şagirdi olub. Sahədə topun yüksək ustalığı, sahəni görmək və hadisələri qabaqcadan görmək qabiliyyəti ilə fərqlənirdi. SSRİ çempionatı da 368 oyun keçirib və 36 qol vurub. SSRİ millisində (1952–1965) 54 oyun keçirib və 4 qol vurub. 1952 və 1956 Olimpiya Oyunlarının üzvü. 1958, 1962-ci illərdə Dünya çempionatının üzvü. "Spartak" da 18 mövsüm — klub rekordu. Netto1952–1956, 1958–1964-cü illərdə "Spartak" ın kapitanı idi. SSRİ milli komandası 15 iyul 1952-ci ildə Finlandiyanın Kotka şəhərində Bolqarıstan millisi ilə ilk rəsmi matçda iştirak etdi (2: 1). 1954-cü ildən bu yana zədələri səbəbindən qaçırdığı 11 matç istisna olmaqla, milli komandanın kapitanın qolunu geydi. 52 matçda milli komandanın kapitanı (daha çox — yalnız Albert Shesternev — 67 matç). 1962-ci ildə, Dünya Kuboku bir SSRİ matçı zamanı Net — Uruqvay hakimdən SSRİ komandasının qapısından vurduğu topu ləğv etməsini istədi.
Ailə
İqor Netto 1987-ci ildən boşanan aktrisa Olga Yakovleva ilə evləndi.
Statistika
Spartak Moskva "əsaslanır. Rəsmi Tarix 1922–2002 "''
Grevillea olivacea
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Toram-Ot
Toram-Ot (, Torama Auta) — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Provans Alpları. Allo-Kolmar kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Kastellan.
INSEE kodu — 04219.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 228 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
İqtisadiyyatın əsasını əkinçilik təşkil edir (qoyun, donuz, mal-qara, yem və kartof).
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 146 nəfər (15-64 yaş arasında) arasında 99 nəfər iqtisadi fəal, 47 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 67,8%, 1999-cu ildə bu 70,7%). Fəal olan 99 nəfərdən 91 nəfəri (48 kişi və 43 qadın), 8 nəfəri işsizdir (4 kişi və 4 qadın). Qeyri-aktiv 8 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 23 nəfər təqaüdçü, 16 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. .
Amerika ağcaqayını
thumb Amerika ağcaqayını (Acеr nеgundо) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Şimali Amеrikada, Yеni Mеksikada, Şərqi Arizоnada dağlıq sahələrdə yayılıb.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 25 m, gövdəsinin diamеtri 1 m-ə qədər оlan sеyrək çətirli ağacdır. Gövdəsinin qabığı bоz, cavan budaqları göyümtül-yaşıl rəngdədir. Yarpaqları 3-5, bəzi hallarda 7-9 ədəd yarpaqcıqdan ibarət оlub, tək lələkşəkillidir. Yarpaqcıqları yumurtavari, еllipisvari, nеştərvari, kənarları dişli, dilimli və ya tamkənarlıdır, qaidəsi dairəvi və ya nizəvaridir, uzunluğu 5-13 sm, еni 2,5 sm-dir. Yarpaqlar hər iki tərəfdən tükcüklərlə örtülü оlur, sоnradan isə çılpaqlaşır. Bitki ikiеvlidir, yarpaq açmazdan qabaq çiçəkləyir. Çiçəkləri yarpaq tumurcuqlarının hər iki tərəfində yеrləşmiş хüsusi çiçək tumurcuğundan inkişaf еdir. Еrkək çiçəkləri 6-8 sm uzunluqda nazik, sallanan sırğadır. Kasayarpaqları bitişikdir, ləçəkləri yохdur. Dişi çiçəkləri 5-8 mm uzunluqdadır, çılpaq, gödək saplaqlara malikdir. Aprеl-may aylarında çiçəkləyir və mеyvəsi avqust- sеntyabr aylarında yеtişir. Qanadlı mеyvələr 3,5-4,8 sm uzunluğunda, 1,5 sm еnində оlub, qanadları itibucaq altında yеrləşir. Tохum yuvası şiş, çılpaq və ya bir qədər tükcüklərlə örtülüdür. Kök bоğazından çохlu pöhrə vеrir.
Ekologiyası
İşıqsеvən, tеz böyüyəndir, rütubətli və münbit tоrpaqlarda yaхşı bitir.
Azərbaycanda yayılması
Qazaх, Şamaxı, Gəncə, Abşеrоn və bir çох digər rayоnlarda təsadüf оlunur.
İstifadəsi
Dekorativ bitkidir. Bağ və parklarda yaşıllaşdırmada tək və qrup əkinlərində istifadə olunur.
Neoklassisizm
Neoklassisizm — ədəbiyyatda neoklassisizm məhdud bir dövrü (1890-1900-cü illərin ortası) əhatə edən cərəyan kimi götürülür. Neoklassisizm antik obraz və motivlərdən, süjet və konfliktlərdən istifadəyə əsaslanan ideya-üslub prinsipidir. Ötən əsrin 30-cu illərində ABŞ ədəbiyyatındakı "yeni humanizm" də neoklassisizmin bir növü
Triqonometrik funksiyalar
thumb|Triqonometrik funksiyaların qrafikləri: sinus, kosinus, tangens , sekans , kosekans , kotangens |right Triqonometrik funksiyalar — elementar funksiyalarin bir növüdür. Onlara sinus (sin x), kosinus (cos x), tangens (tg x), kotangens (ctg x), sekans (sec x) və kosekans (cosec x) funksiyalarını aid edirlər. Triqonometrik funksiyalar adətən həndəsi yolla təyin olunur, lakin onları analitik və bəzi differensial tənliklərin həlli şəklində də təyin etmək mümkündür. Belə hallarda triqonometrik funksiyaların təyin oblastı kompleks ədədləri də əhatə edir.
Triqonometrik funksiyaların təyin olunma yolları
thumb|Triqonometrik funksiyaların təyini|right Triqonometrik funksiyaları adətən həndəsi yolla təyin edirlər. Fərz edək ki, müstəvidə dekart koordinat sistemində, mərkəzi koordinat başlanğıcı O nöqtəsində olmaqla R radiuslu çevrə var. Bucaqları absis oxunun müsbət istiqamətdə OB şüasına qədər dönməsi kimi qəbul edirik. Saat əqrəbinin hərəkəti istiqaməti mənfi, əks istiqamət isə müsbət hesab edilir. B nöqtəsinin koordinatlaını dekart koordinat sistemində (xB, yB) kimi qeyd edək. Belə olan halda triqonometrik funksiyalar aşağıdakı kimi təyin olunurlar:
Senecio tenuicaulis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kaleydoskop
thumb|upright|Kaleydoskop borusu vasitəsilə görünən nümunələr thumb|right|Oyuncaq kaleydoskop borusu Kaleydoskop — içinə baxıldığında rəngli naxışlar görülən bir əşya. Bu naxışlar, işığın əks olunmasıyla əldə edilir və durbin hərəkət etdirildikcə davamlı dəyişir. "Kaleydoskop" sözü yunanca kalos (gözəl), eidos (forma) və scopos (izləmək) sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Durbin şotlandiyalı David Brüster tərəfindən 1816-cı ildə işığın polyarlaşdırılmasından faydalanaraq icad edilmiş və 1817-ci ildə ona patent alınmışdır.
Durbinin içərisi qara, ya da tünd bir rəngə boyalıdır. İçində arasında 60 dərəcəlik əyilən bir-birinə bitişik iki ayna, aynaların arasında rəngli şüşə parçaları, tüklər, pullar, incə muncuqlar və s. kimi vəsaitlər olur. Bu durbinin bir ucundan baxıldığında şəkil dəyişdirən çoxbucaqlılar, əksəriyyətlə bir daha eyni olmayacaq görünüşlər görülür.
Rüstəm xan Xoyski
Rüstəm xan Xoyski (1888–1939 Moskva) — Azərbaycan milli istiqlal hərəkatının fəal iştirakçılarından biri. General-leytenant İskəndər xan Xoyskinin oğlu, Fətəli xan Xoyskinin və Hüseynqulu xan Xoyski nin kiçik qardaşıdır.
Həyatının erkən dönəmi
Əslən Cənubi Azərbaycan ın Xoy şəhərindən olan, sonradan Şəkidə məskunlaşan Xoyski ailəsi nə mənsub Rüstəm xan, 1888-ci ilin 5 noyabr tarixində Gəncə şəhərində dünyaya gəlmişdir. Onun atası İsgəndər xan Xoyski Rusiya İmperator Ordusunda general olmuşdur.
Təhsili
Gəncə Gimnaziyasını bitirdikdən sonra 1913-cü ildə Sankt-Peterburq Universiteti nin hüquq fakültəsindən məzun olmuşdur.
Fəaliyyəti
Ali təhsilini bitirdikdən sonra Gəncə və Bakı da hakim köməkçisi vəzifəsində çalışmışdır. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti nin yaranmasına gedən yolda iştirak etmiş və azadlıq hərəkatının aktiv üzvlərindən biri olmuşdur. 1918-ci ilin 28 may tarixində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yaradıldıqdan sonra formalaşan nazirlər kabineti ndə dövlət məsələləri üzrə nazir portfelinə sahib olmuşdur. Böyük qardaşı Fətəli xan Xoyski AXC-nin III hökumət kabineti ni formalaşdırdığı zaman Rüstəm xan himayədarlıq naziri kimi çalışmışdır. Bundan əlavə, II Yusifbəyli hökumətində səhiyyə nazirinin müavini vəzifəsində çalışmışdır.
28 aprel işğalından sonra Rüstəm xan Bakı da qalmış və Azərbaycan SSR Ali İqtisadi Şurasının rəyasət heyətinin katibi vəzifəsində çalışmışdır. Bundan əlavə, o, Bakı və Moskvada korperativ hüquqşünas kimi də işləmişdir.
Sonralar Moskvaya köçmüş və 1948-ci ildə orada vəfat etmişdir. Rüstəm xan Xoyski Novodeviçye qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Ailəsi
Rüstəm xanın atası İsgəndər xan Xoyski Rusiya İmperator Ordusunda general olmuşdur. O, İsgəndər xanın Şəhribanu xanım Molla Hacı Zeynal qızı Şəkili ilə olan ikinci evliliyindən olan oğludur. Bu evlilikdən İsgəndər xanın Rüstəm xandan başqa, Hüseynqulu xan, Fətəli xan, Abbasqulu xan adlı oğlanları, Tubu bəyim adlı qızı olmuşdur.
Qardaşı Hüseynqulu xan Azərbaycan Xalq Cumhiriyyəri dövründə Gəncənin general-qubernatoru Xudadat bəy Rəfibəylinin müavini idi. 28 aprel işğalından sonra öncə İrana, oradan da Türkiyəyə köçmüş, 1955-ci ildə orada vəfat etmişdir. Digər qardaşı Fətəli xan isə, Rusiya imperiyası II Dövlət Dumasının deputatı, Zaqafqaziya Komissarlığı (1917–1918) nəzdində xalq maarif komissarı, Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının (1918) ədliyyə naziri. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti elan edildikdən sonra ilk nazirlər şurası sədri (1918–1919) və daxili işlər naziri (1918) təyin edilmişdir, bundan başqa AXC-nin ədliyyə naziri (1918) və xarici işlər naziri (1918–1919 və 1919–1920) vəzifələrində çalışmışdır.
Kimya
Kimya – maddənin tərkibini, quruluşunu, xassələrini ,çevrilməsini və bu çevrilmələr zamanı baş verən hadisələri öyrənən təbiət elmidir. Kimyanın mühüm vəzifələrinə zəruri maddələrin alınması, maddələrin çevrilməsini və bu çevrilmələri müşahidə edən hadisələri öyrənmək, ətraf mühtin mühafizəsi və s. kimi vəzifələr aiddir.
Etimologiyası
Kimya sözünün nə vaxt meydana gəlməsi və ilk olaraq hansı mənanı ifadə etməsini dəqiq müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Bir çox kimya tarixçiləri öz hipotezlərini təklif etsələr də, vahid bir fikir formalaşmadı. XVII əsrin başlanğıcından "kimya", "kimyaçı" məfhumları elmi ədəbiyyata, monoqrafiyalara və dərsliklərə möhkəm surətdə daxil oldu. Müxtəlif avropa dillərində "kimya" sözü oxşar səslənməyə malikdir: ing. chemistry, alm. chemie, çex və hollandca chemic, fransızca və rumın dilində chimie, italyanca chimica, polyak, slovak və latın dillərində chemia, litva dilində chemija, ispan və portuqal dillərində quimica, İsveç dilində kemi, eson dilində keemia, xorvat və sloven dillərində kemija, latış dilində kimija, Norveç dilində kjeıııi adlanır. Əgər fikir versək, bütün sözlərdə "kem" və ya "kim" kökləri vardır. Tarixçilərin bir neçəsi qeyd edir ki, "kimya" sözü qədim yunan dilinin bir neçə sözü ilə həmahəngdir. Məs., təbabət və əczaçılığa dair əlyazmalarda rast gəlinən "kimos" və ya "kümos" sözləri "sərbəst" mənasını verirdi. "Kima" və ya "küna" sözləri isə "tökmə" kimi tərcümə olunurdu. Məntiqi nəticə kimi ehtimal etmək olar ki, ilk əvvəllər "kimya", "metalların əridilməsi və tökməsi sənəti" idi. "Kimevsis" sözünün mənası isə "qarışdırma"dır ki, bu əməliyyat da bir çox kimyəvi proseslərdə geniş istifadə olunur. Belə ki, "ximevsis" sözü də tam hüquqla "kimya" sözünün sələfi ola bilər.
Tarix
Kimya elmi inkişaf dövründə 4 əsas mərhələdən keçmişdir:
Əlkimyadan əvvəlki dövr (Qədim Misir)
Kimyanın bilinən tarixi Qədim Misir dövründə başlamışdır. E.ə. 2000-ci illərdə Misirlilərin kimyəvi üsullar istifadə edərək kosmetik tozlar çıxardıqları iddia edilməkdədir. Kral Hammurapi dövründə (e.ə 1792–1750) Babillər qızıl, gümüş, civə, güllə, dəmir və mis kimi metalları təyin olunmuş və bu metallara simvollar verilmişdir. Erkən Yunan fəlsəfəçilər (Sokrat əvvəli mütəfəkkirlər) təbii hadisələri fövqəltəbii olmayan səbəblərlə şərhə çalışmışlar, bunun nəticəsində də bu dövrdə əlkimya əvvəli kimya elminin təməlləri atılmışdır. Miletli Tales (e.ə 624 – e.ə 546) maddənin prinsiplərini araşdırmış və suyun kainatın təməl maddəsi olduğunu önə sürmüşdür. Bir başqa Miletli Anaksimandros (e.ə 610- e.ə 546) suyun əleyhdarı olan atəşin necə meydana gəldiyini sorğulamışdır. Empedokles (e.ə 490–430) kainatın 4 təməl element atəş, hava, su və torpaqdan meydana gəldiyini iddia etmişdir. Empedoklesin tərifinə görə torpaq bərk/qatı maddələri, su maye maddələri və metalları, hava qazları ifadə etməkdə idi. Bununla birlikdə atəşi də bir müddətdən çox maye, qaz və bərk/qatı kimi maddənin bir halı olaraq təyin etmişdir. Demokritosun müəllimi Leukippos kainatın iki növ elementdən meydana gəldiyini (boşluq və bərk/qatı) ifadə etmiş, boşluğun və qatılığın kainatdakı bütün elementləri meydana gətirdiyini ifadə etmişdir. Democritus (e.ə 460–370 ) Leukippos ilə birlikdə atomçu nəzəriyyəni inkişaf etdirmişdir. Maddələrin quruluş daşı olaraq daha kiçik parçalara ayrıla bilməyən atomlar Leucippus və Democritusun inkişaf etdirdiyi bir fəlsəfə sistemi olaraq qəbul edilməsinə baxmayaraq Platon bu atomçuluq nəzəriyyəsinə bölünə bilməzlik prinsipini əlavə etmişdir. Platon kainatı meydana gətirən 4 təməl elementin geometrik qatılardan meydana gəldiyini bu qatılarında üçbucaq səthlərdən meydana gəldiyini iddia etmişdir. Aristotel (e.ə 384–323) elementlərin xüsusiyyətləri düşüncəsini təyin etdirmişdir. Fərqli elementlərin fərqli xüsusiyyətləri olduğunu və bunun müxtəlif dəyişənlərə bağlı olduğunu ifadə etmişdir. Bu xüsusiyyətləri dəyişdirildiyində bir elementin başqa bir elementə çevrilə biləcəyini və maddələrin dəyişmə halında olduğunu iddia etmişdir.
Ənənəvi kimya
Bu dövr XVII əsr sonuyla XIX əsr başlarına bərabər gəlməkdədir. Johann Joachim Becher XVII əsr ortalarında yanma ilə əlaqədar Phlogiston nəzəriyyəsini inkişaf etdirmişdir. Bu nəzəriyyəyə görə hər yanıcı maddə phlogiston deyə adlandırılan qoxusuz, rəngsiz, dadsız və ağırlıqsız bir məzmun ehtiva etməkdə idi və bu məzmun yanma reallaşdığında yanıcı maddə tərəfindən mühitə salınmaqda idi. Bu nəzəriyyə daha sonra Georg Ernst Stahl tərəfindən daha məşhur bir hala gətirilmiş XVIII əsrin böyük bir qisimində ümumi qəbul görmüşdür. 1785–1787 illəri arasında Fransız fizikaçı Çarlz Augustine də indiki vaxtda Coulomb qanunu olaraq adlandırılan bənzər yüklü maddələrin bir-birini itələdiyi əleyhdar yüklülərin bir-birini çəkdiyi və bu çəkiliş ya da itələnən qüvvətinin hesablanması üçün lazımlı tənliyi də ehtiva edən qanunu tapmışdır. Phlogiston nəzəriyyəsi XVIII əsrin sonlarına gəlindiyində Lavoisier tərəfindən yürüdülmüşdür. Daha əvvəldən Phlogiston nəzəriyyəsinə görə də, phlogiston maddəsi olaraq adlandıralan maddənin oksigen olduğunu kəşf etmişdir. 1803-cü ildə John Dalton atom nəzəriyyəsini royal institutunda ilk dəfə təqdim etmişdir. Bu nəzəriyyəyə görə fərqli elementlərin atomları, fərqli ağırlıqlara sahibdirlər. Bu nəzəriyyənin bəzi qanunları aşağıdakılardır: Bu nəzəriyyə ilə müasir kimyanın təməlləri qoyulmuşdur.
Abiy Əhməd Əli
Abiy Əhməd Əli (Ge'ez: ዐቢይ አህመድ አሊ; ) – 2 aprel 2018 tarixindən etibarən Efiopiyanın 10-cu Baş naziri və Efiopiya Federal Demokratik Respublikasının 4-cü Baş naziri olaraq xidmət edən bir Efiopiyalı siyasətçidir. Oromo Demokratik Partiyasından olan Efiopiya Xalq İnqilabçı Demokratik Cəbhəsinin ilk Oromo sədridir. EPRDF-nin dörd koalisiya partiyasından biridir. Abiy eyni zamanda Efiopiya parlamentinin seçilmiş üzvü və ODP və EPRDF icra komitələrinin üzvüdür.
Kimya
Müasir kimya
Bu dövr XIX əsr və sonrasını əhatə edir. Heinrich Geibler (1814–1879) 1854-cü ildə suyun ən yüksək sıxlığa 3.8 C° çatdığını öz icad etdiyi bir mexanizmlə göstərmişdir (daha sonra bu istiliyin 3.98 C° olduğu tapılmışdır). Daha sonra isə Geisslerin icad etdiyi vakuum balonuyla William Crookes atom nəzəriyyəsində irəliləmələr qeyd etmiş və Cathode relsi kəşf etmişdir. Eugen Qoldsteinin (1850–1930) işləri protonun varlığını isbat etmişdir. C.C.Tomson (1856–1940) öz atom modelini inkişaf etdirmiş və 1906-cı ildə Nobel fizika mükafatını qazanmışdır. Mendeleyev dövri cədvəli 1869-cu ildə Kimyanın Prinsipləri əsərində nümayiş etmişdir. Bu dövri cədvəldə bilinən 63 elementi atom ağırlıqlarına və bənzər xüsusiyyətlərinə görə sıralamışdır. Mariya Küri (1867–1934) radioaktivliyi və sonrasında Polonium və Radium u kəşf etmiş və 1911-ci ildə Nobel kimya mükafatını qazanmışdır. Ernest Rutherford 3 növ radioaktivliyi alfa hissəciyi (+), beta hissəciyi (-) və qamma şüasını kəşf etmişdir. Bu inkişafların sonrasında və əvvəlində daha bir çox elm insanının töhfəsilə kimya elmi günümüzə çatmışdır. 2011-ci il Birləşmiş Millətlər tərəfindən beynəlxalq kimya ili elan edilmişdir. Nüvə reaksiyaları yolu ilə Dubna və Kaliforniyada ifrat ağır elementlərin alınmışdır.Elementlərin ikinci yüzlüyü Md ilə başlamışdır.Hal hazırda Rentgenium,Kopernikium,Flörovium,Ununtrium,Tenessinium,Flörovium,Ununoktium (Oqaneson) və Ununennium alınmışdır.
Abiy Əhməd Əli
Keçmiş bir ordu kəşfiyyatçısı, Baş nazir olduqdan bəri geniş siyasi və iqtisadi islahatlar proqramına başlamış və Cənubi Sudan, Eritreya'daki sülh sazişləri və Sudan Respublikasında keçid razılaşması işləmişdir. Abiy, Efiopiya ilə Eritreya arasındakı 20 illik müharibədən sonrakı ərazi böhranını bitirməkdəki işinə görə 2019 Nobel sülh mükafatı layiq görüldü.
2021-ci ilin oktyabr ayında Abiy Əhməd ikinci 5 illik müddətə rəsmən and içdi.
Kimya
Müasir kimya
Qədim kimyaçılar əlkimyaçılar adlanır.Misir torpaqları qara torpaq olduğu üçün Kimya sözü Xemiya sözündən götürülmüşdür.
Kimyanın əsas anlayışları
Kimyanın tədqiqat obyekti maddələr – atom və molekullardır. Bunlar kimyəvi hissəciklər adlanırlar. Onların ölçüsü 10−10 – 10−6 metr arasında olur. Bundan kiçik ölçülü hissəcikləri fizika öyrənir. Həmin hissəciklər mikrohissəciklər adlanır. Ölçüsü iri olan hissəciklərdə baş verən prosesləri də fizika öyrənir.
450px|thumb|Kimyəvi elementlərin müasir [[Kimyəvi elementlərin dövri sistemi|dövri cədvəli ]] Adi kimyəvi üsullarla daha bəsit maddələrə ayırmanın mümkün olmadığı təbii və süni maddələr. Kimyəvi elementlər bir-biri ilə birləşərək bizi əhatə edən aləmin bütün mürəkkəb maddələrini əmələ gətirir. Hər kimyəvi, nüvəsində eyni sayda elektrik yükü və atom örtüyündə eyni sayda elektron olan atomlardan yaranmışdır. Atomların nüvəsi sayca həmin elementin atom nömrəsinə bərabər protondan və müxtəlif sayda neytrondan ibarətdir. Eyni elementin kütlə ədədləri müxtəlif olan növlərinə izotop deyilir. Kimyəvi elementlərin çoxunun təbiətdə iki və ya daha artıq izotopu var. 81 elementin 276 sabit və 1500-ə yaxın radioaktiv izotopu məlumdur. Yer üzərində təbii elementlərin izotop tərkibi, adətən, sabit olduğundan hər elementin atom kütləsi, demək olar ki, daim sabit qalır və elementin ən mühüm xarakteristikalarından biridir.
Hələlik elmə məlum olan Kimyəvi elementlərin sayı 176-dır (2017).Bu elementlərin 118 -i stabil nuklidlərdir.Və bu elementlərin 118-i" İUPAK" tərəfindən adlandırılmışdır.Onların əksəriyyəti radioaktiv deyil və təbiətdə mövcud olan bütün bəsit və mürəkkəb maddələri əmələ gətirir. Bəsit maddə — elementin sərbəst haldakı formasıdır.Bu o deməkdir ki, elementlər birləşib bir və ya bir neçə bəsit maddə əmələ gətirir.Bu hadisə allotropiya adlanır.Allotropiya iki səbəbdən baş verə bilər. I.Kristal quruluşda olan müxtəliflik. II.Molekulda olan atomların sayının müxtəlifliyi. Oksigendə allotropiya 2 səbəbə görə ancaq fosforda isə 1 səbəbə görə baş verir.
Məhz bu səbəbə görə bəsit maddələr elementlərdən sayca çoxdur. Bəsit maddələr isə öz növbəsində birləşərək kimyəvi birləşmələri yəni mürəkkəb maddələri əmələ gətirir.