Ermənistanın_Azərbaycana_qarşı_ərazi_iddiaları
Ermənilərin ərazi iddiaları
Lakin bununla əlaqədar olaraq bir məsələni nəzərdən keçirmək lazımdır. VII əsr Erməni coğrafiyası adlı mənbədə deyilir ki, Paytakaran Ərməniyənin bir əyalətidir. Yuxarıda isə qeyd etdik ki, erməni mənbələrində Paytakaran adı Mil düzündə Bəyləqanın adının ermənicə yazılışıdır. Tədqiqatçıları dolaşığa salan da budur. Əslində isə məsələ belədir: Ərməniyə er. əv. 80-cı illərdə Atropatenanın Kaspiana əyalətini işğal etmişdi. Lakin VII əsrə aid erməni müəllifi (VII əsr Erməni coğrafiyası əsərinin müəllifi) Mil düzünü əhatə etmiş Kaspi əyaləti ilə Ərməniyənin er.əv. I əsrdə işğal etdiyi Atropatena Kaspianası ilə qarışdırmış, Mil düzündəki Kaspi əyalətinin ermənicə adı olan Paytakaran adını Atropatenaya aid Kaspianaya şamil etmişdir. Bu onunla bağlı olmuşdur ki, Ərməniyənin Atropatenadan Kaspiana əyalətini qopartdığı vaxtdan təxminən 800 il keçdiyinə görə erməni müəlliflərinin Paytakaran barədə mə’lumatları dəqiq deyildi. Məsələn, bir erməni mənbəyində Tiflis şəhərinin Paytakaranda yerləşdiyi qeyd olunur. Deməli, VII əsr erməni müəllifinin Ərməniyəyə aid etdiyi Paytakaran Albaniyaya aid Paytakaran yox, Atropatenaya aid Kaspianadır. 4. Erməni və rus tarixçilərinin Kürdən cənubdakı Azərbaycan ərazisinin tarixən ermənilərə məxsus olması fikri bir də Strabonun bu məlumatına əsaslanır ki, Araksena Ərməniyənin əyalətidir (Strabon, II, 14, və XI, 7, 8). Azərbaycan tarixşünaslığında bu məsələ indiyədək araşdırılmamışdır. Əvvəlcə qeyd etməliyik ki, Araksena Strabonun özünün düzəltdiyi ad olmaq e’tibarilə Araz çayının adından və qədim yunan dilində yer, ərazi bildirən "ena" şəkilçisindən ibarətdir. Araksena "Araz sahili" mə’nasındadır. Belə olduqda özlüyündə aydındır ki, iki Araksena ola bilər: Arazın sağ sahili və Arazın sol sahili. Bu fikir Strabonun"Araz Araksenanın içərisindən axır" (Strabon, XI, 14, 3) məlumatı ilə təsdiqlənir. Araşdırmamız göstərir ki, Strabonun Ərməniyəyə aid etdiyi Araksena Arazın sağ sahili, yəni Arazın Atropatenaya məxsus sahilidir. Aşağıda bu fikri təsdiqləyən faktları verəcəyik, indi bunu deməklə kifayətlənirik ki, Strabonun Araksenanı Ərməniyəyə məxsus oliası haqqındakı mə’lumatı Gürgandan cənubda-yə’ni Atropatenaya aid Sakasena ilə yanaşı qeyd olunmuşdur (Strabon, II, 14 və XI, 7, 8). Demək bu Araksena Erməniəyəyə məxsus Sakasena ilə ərazicə yaxındır. Özlüyündə aydındır ki, bu yaxınlıq Gürgandan cənubdakı Sakasena ilə yalnız Arazdan cənubdakı Araksena arasında ola bilərdi. Beləliklə, deyilənlərdən aydın oldu ki, birinci, Ərməniyə er. əv. I, əsrdə Atropatenanın Sakasena, Kaspiana və Araksena əyalətlərini işğal etmişdi, ikinci, Sakasena, Kaspiana və Araksena əyalətlərinin Ərməniyəyə aid olması haqqında Strabonun mə’lumatları Kürdən cənubdakı Azərbaycan torpağının tarixən erməni ərazisi olduğunu deməyə əsas vermir; üçüncü, Albaniyaya məxsus Sakasena (Gəncə bölgəsi) Kaspiana (Mil düzü) və Araksena (Arazın sol sahili) əyalətlərinin guya Böyük Ərməniyənin tərkib hissələri olması fikri Strabonun mə’lumatlarının yanlış şərh edilməsi nəticəsində yaranmışdır. İndi er.əv. V əsrdə Ərməniyyənin Sakasena, Kaspiana, və Araksena əyalətlərini məhz Atropatenadan qopardığını göstərən faktlara nəzər salaq. Yuxarıda dedik ki, Albaniyada və Atropatenada iki əyalətin Kaspi adlanması erməni mənbələrində dolaşıqlıq əmələ gətirmiş və Mil düzündə Kaspi əyalətinin ermənicə adı olan Paytakaran (Bəyləqan) adı Ərməniyyənin er.əv. I əsrdə Atropatenadan qopardığı Kaspiana əyalətinə də şamil edilmişdir. Özlüyündə aydındır ki, VII əsr Erməni coğrafiyası adlı mənbədə Paytakaranın 12 əyalətdən ibarət olması məlumatı da həmin mənbənin Atropatenaya aid etdiyi Paytakarandır. Bu 12 əyalətin adları Kürün Arazla birləşdikdən sonra Xəzərə qədər olan hissəsindən cənubda olan bölgədə lokalizə olunmuşdur (Aşurbeyli S.B. O datirovke i naznaçenii Qız qalası v kreposti Baku, İzvestiə AN Azerb.SSR, 1974, s. 3). Bu məsələ S.Aşurbəyli tərəfindən tədqiq olunduğuna görə üzərində dayanmayacayıq. Təkcə onu deyək ki, Sara xanımın Paytakarana Abşeron yarımadasını da daxil etməsi (Yenə orada, s. 39.) səhvdir.