cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Telemea
İstehsalat
Telemea pendiri hazırlanarkən, südə pendir mayası əlavə edib çürüdülür. Ən çox inək və qoyun südü istifadə olunur, keçi və inək südündən hazırlandıqda isə daha zərif olur. Nəticədə çürümüş süd süzgəcdən keçirilir və xüsusi pendir qablarında saxlanılır, gecə boyu sıxılır, sonra kvadrat hissələrə bölünür. Daha sonra duzlu suda saxlanılır. Bu təzə pendir (bir neçə həftəyə qədər duzlu suda saxlanılan) caş. adlandırılır. Sonradan, putină adlı taxta çəlləklərdə saxlanılır. Qış boyunca daha konsentratlı duzlu suda saxlanıla bilər, bu halda istehlakdan əvvəl təzə suda saxlanılır.
Sertifikat
2004-cü ildən başlayaraq, Telemea Rumıniyada coğrafi mənşə iə əlaqədar (PDO) məhsulun qorunub saxlanılması üçün nəzərdə tutulmuşdu. 2017-ci ildə Avropa İttifaqı tərəfindən Telemea de İvaneşti Qorunan Coğrafi Göstərici olaraq qəbul edilmişdir. Daha sonra, 2018-ci ildən etibarən Telemea de Sibiu üçün müraciət edilmişdir.
Mərziyyə Davudova
Mərziyyə Yusif qızı Davudova (Dautova) — Azərbaycanın teatr və kino aktrisası, SSRİ xalq artisti (1949), Azərbaycan SSR xalq artisti (1936), Azərbaycan Teatr Cəmiyyətinin sədri (1956–1961).
Həyatı
Mərziyə Davudova 8 dekabr 1901-ci ildə Həştərxanın Sarevo çayının sahilində yerləşən eyniadlı kənddə anadan olmuşdur. 1908–1912-ci ildə kəndlərindəki dördillik "Darültəhsil", 1912–1915-ci illərdə "Qaliyə" və 1915–1918-ci illərdə "İqbal" rus-tatar məktəbləyində oxumuşdur. Bu dövrlərdə teatr fəaliyyətinə başlamış, burada həvəskarların hazırladıqları tamaşalarda oynamışdır.
Hüseyn Ərəblinski 1918-ci ildə Həştərxanda qastrolda olarkən onun oyununu bəyənmiş və onu Bakıya dəvət etmişdi. 1919-cu ildə anasını itirdikdən sonra Bakıya gəlmişdir. İlk dəfə Birləşmiş Dövlət Teatrosu nəzdində Türk Dram Teatrosu kollektivinə aktrisa qəbul edilib. Arada çox qısa müddət Tiflis Azərbaycan Dram Teatrında və Bakı Türk İşçi Teatrında işləsə də, ömrünün sonunadək Akademik Milli Dram Teatrının aparıcı sənətçilərindən olmuşdur. 1956–1961-ci illərdə Azərbaycan Teatr Cəmiyyətinin (hazırkı Azərbaycan Teatr Xadimləri İttifaqı) sədri vəzifəsində işləmişdir. Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı olmuşdur.
Mərziyyə Davudova 6 yanvar 1962-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.
Səhnə fəaliyyəti
Ötən əsrin 20-ci illərindən sonra Azərbaycan səhnəsində Fatma Muxtarova, Şövkət Məmmədova, Həqiqət Rzayeva, Sürəyya Qacar, Münəvvər Kələntərli… kimi müqtədir aktrisalar çıxış edirdilər. Onların sırasına həvəslə qoşulan Mərziyyə xanım Üzeyir Hacıbəyovun "Arşın Mal Alan" musiqili komediyasında əvvəlcə Gülçöhrə, sonra isə Cahan xala rollarında çıxış edib. Bununla da özünün aktrisa kimi nəyə qadir olduğunu məharətlə təsdiqləyib. Hüseyn Cavidin "İblis" əsərinin tamaşasında Abbas Mirzə Şərifzadə ilə tərəf müqabili olmaq onun səhnə yaradıcılığında yeni səhifələr açıb. Çox keçmir ki, Mərziyyə Davudova mürəkkəb, ziddiyyətli, bir-birinə bənzəyən və bənzəməyən müxtəlif qadın obrazlarını, xüsusilə də qüdrətli xarakterlərin yaradıcısı kimi parlayıb. Azərbaycan teatrının aktrisalarla bağlı yeni səhifəsinin yazılması şərafəti məhz Mərziyyə xanımın qismətinə düşdü. Böyük dramaturqumuz Cəfər Cabbarlının "Sevil" pyesi yalnız səhnədə deyil, həyatda da böyük əks-sədaya, təlatümə səbəb olmuşdur. Mərziyyə xanımın böyük ustalıqla can verdiyi Sevil obrazı o qədər parlaq, təsirli, təbii alınmışdı ki, tamaşa salonundakı qadınlar öz çadralarını elə oradaca atmışlar. Mərziyyə xanım əslində qaranlıq bir mühitdə qəfildən şimşək kimi doğmuşdu. Onun səhnədə göstərdiyi təbii oyunu və sənət yanğısı haqqında Cəfər Cabbarlı yazırdı: "Mərziyyə yetkin bir sənətkardır, ustadır. Aktrisa səhnədəki əhval-ruhiyyəsi ilə bütün tamaşa salonuna təsir edən heyrətamiz bir istedada malikdir". Mərziyyə Davudovanın teatra gəlişi ilə çox şey dəyişdi. Bu aktrisa səhnədə yalnız Azərbaycan qadınlarının surətini deyil, Qərb teatrından gələn dezdemonalar, amalyalar, ofelyalar, violalar… kimi neçə-neçə mürəkkəb obraz yaratdı. Onun obraza girmək məharəti o qədər güclü idi ki, heç bir mübaliğə olmadan bu qüdrətinə görə aktrisa Hüseyn Ərəblinski, Abbas Mirzə kimi nəhənglərlə bir sırada fəxarətlə dayanırdı. Mərziyyə xanım Cəfər Cabbarlı, Hüseyn Cavid, Səməd Vurğun, Mirzə İbrahimov, Mehdi Hüseyn, Ənvər Məmmədxanlı kimi Azərbaycan dramaturqlarının əsərləri ilə yanaşı, rus və Qərbi Avropa ədiblərinin də tamaşalarında bir-birindən fərqli və mürəkkəb qadın obrazları yaratmışdır.thumb|256x256px|Mərziyyə Davudovanın xatirə lövhəsi ([[Bakı)]]Mehdi Məmmədov Mərziyyə Davudovanın yaradıcılığını dəyərləndirərək yazırdı: "1937-ci ildə Mirzə İbrahimovun "Həyat" dramı ilk dəfə tamaşaya qoyulmuşdu. Tamaşa gurultulu müvəffəqiyyət qazandı. İfaçılar ansamblı, xüsusilə də əsas rolların ifaçıları — Mərziyyə Davudova (Həyat) və Ülvi Rəcəb (Süleyman) yüksək qiymətləndirilmişdir. Əsasən klassik repertuarda romantik səpkili rollar oynayan bu aktyorlar indi "Həyat" tamaşasında həyati cizgilərlə, məişət boyaları ilə zəngin olan realist xarakterlər yaratmaqla böyük qələbə əldə etdilər. Yekdilliklə təsdiq olundu ki, bədii siqləti böyük olan bir tamaşa, onun nəzdində və mərkəzində isə Mərziyyə Davudova kimi sənətkarın ifasında Həyat obrazı yarandı".
Xalq artisti Hökümə Qurbanova öz xatirələrində yazırdı ki, bu da taleyin qismətidir. Mərziyyə xanımın ilk dəfə yaratdığı obrazları sonralar mən oynadım. Həmişə həyəcan keçirirdim ki, o bu məsələyə necə baxacaq. Böyük ürək və istedad sahibi idi. Həmişə tamaşadan sonra məni ilk təbrik edib oyunumu bəyəndiyini söyləyən Mərziyyə xanım olardı. Bu aktrisa əsl sənət fədaisi kimi gənclərə xüsusi qayğı göstərərdi. Geniş yaradıcılıq diapazonuna malik olan Mərziyyə Davudova Azərbaycan kinosunun inkişafında da müəyyən xidmətlər göstərmişdir. "Hacı Qara", "Bir Ailə", "Bakının İşıqları", "Bir Məhəllədən İki Nəfər", "Koroğlu" və digər filmlərə çəkilib. 1956-cı ildən ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Teatr Cəmiyyətinə rəhbərlik edən Mərziyyə xanım Davudova əslində qaranlıq bir mühitdə parlayan ulduz idi.
Çətin illər
Bəllidir ki, 1937-ci ilin repressiyası sənət adamlarının taleyindən izsiz keçmədi. Müşfiqləri, Cavidləri, Ülvi Rəcəbləri, Əhməd Cavadları aparanların növbəti hədəfi Azərbaycan səhnəsinin azman aktyoru Abbas Mirzə Şərifzadə oldu. Görkəmli teatr ustasının hansı şəkildə qətlə yetirildiyi uzun müddət qaranlıq qaldı. Bu ailənin çəkdiyi zillətin təsvirini vermək indi çox çətindir. Yalnız 1955-ci ildə məlum oldu ki, Abbas Mirzə Şərifzadə 1938-ci ildə güllələnib. Səhnədə faciə qəhrəmanlarının mahir ifaçısı Abbas Mirzə Şərifzadə heç vaxt ağlına gətirməzdi ki, yaratdığı obrazların taleyi onu da gözləyə bilərmiş. O, həyatda da faciə qəhrəmanına çevrildi. Taleyinə, həyatına vurulan zərbələrin ağrı-acısını çəkənlərdən birincisi həyat yoldaşı, səhnəmizin qüdrətli nümayəndəsi, xalq artisti Mərziyyə xanım Davudova oldu.
Mərziyyə xanım Davudovaya xalq artisti fəxri adını 1936-cı ildə vermişdilər. Buna baxmayaraq, 1937-ci ildə Ülvi Rəcəbi, Abbas Mirzəni "xalq düşməni" elan edənlər aktrisanı da çək-çevirə salmaqla qəlbini didib-parçalayırdılar. O illərin xofunu Mərziyyə xanım ömrünün sonuna kimi qəlbində yaşatdı. O ağır repressiyalar aktrisanı çox incitsə də, dərdlərini gizlətməyi, səhnədə həmişəki qüdrətini, həyatda isə qürurunu, məğrurluğunu saxlamağı bacardı. O, 61 yaşında dünyasını dəyişəndə çox şeydən narahat getsə də, bir məsələdən ürəyi arxayın idi. Böyük məhəbbətin nişanəsi olan qızı Firəngiz Şərifova onların yolunu çox ləyaqətlə davam etdirirdi.
Pinus apulcensis
(Pinus apulcensis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Şiləvəngə (Cəlilabad)
Şiləvəngə — Azərbaycan Respublikasının Cəlilabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 1073 nəfər əhali yaşayır.
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.
Senecio eremicola
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Məzrayə-i Livə (Üskü)
Məzrayə-i Livə — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Üskü şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 27 nəfər yaşayır (10 ailə).
Utena
Utyana (Utena) — Litvada şəhər.
Tarixi
Narkunay kurqanının ətəyində I–II əsrlərə aid olan insan fəaliyyətinin izləri tapılıb. Hesab edirlər ki, şəhərin adı içindən axan Utyanele çayından götürülüb. Daha romantik versiyası isə Narkunay kurqanının yanında qala tikən Utyanis knyazı barəsindədir. Yepiskop M.Valançyusun "Antanas Tryatininkasın hekayələri"ndə də bu barədə söz açılır. Hekayəyə görə, Areqala Lyutauras knyazının oğlu kimi Utyanis Litvanın böyük knyazı titulunu almışdı. Qalanın tikintisi zamanı işçilərdən biri dağdan yıxılıb boynunu qırmışdı. Kahinin fikrincə, bu onun əlamətidir ki, gələcək qalanı dağıtmaq istəyəni də belə aqibət gözləyir. Əslində Narkunay şəhərinin adı əhl-səliblərin yürüşlərində tez-tez çəkilir.
Yazılı mənbələrdə ilk dəfə Utyananın adı 1261-ci ildə Mindauqasın qılıncdarlara yollanmış məktubunda çəkilib. Qılıncdarların hökmdarı göstərilmiş yardıma görə bəzi litva torpaqlarından keçmişdi. Utyan qalası ilə bağlı başqa bir hekayə qardaş çəkişmələrindən bəhs edir. Xronika israr edir ki, 1281-ci ildə qalada Daumantas knyazı hökmdarlıq edirdi. Onun qardaşı Narimantas qaçırdılmış arvadının qisasını almaq üçün öz ordusunun əsgərləri ilə Utyananı əhatə etmişdir. Məğlubiyyətə uğramış Daumantas Pskova qaçmağa məcbur olub.
Vaxt keçdikcə şəhər öz əhəmiyyətini itirib və bir neçə kilometr ondan aralıqda, üç çayın (Kraşuona, Veşa və Utyanele) qovuşduğu yerdə Utyana qəsəbəsi formalaşmağa başladı. Bu gün şəhər öz tarixi mərkəzindən, dərin dərələrdən çıxıb, Daunişkis və Vijuonaytis göllərini əhatə edib, Vijuona çayına və Skaystaşilis meşələrinə qədər çatıb. Utyan muxtariyyəti adları çəkilmiş gölləri 1933-cü ildə cənab Balsyaviçyusdan satın almışdı və o vaxtdan onlar şəhərin mülkiyyətində olublar. Daunişkis gölündə hamamlar hələ 1928-ci ildə yaradılmışdılar. Bu günlərdə gölün yanında açıq estradada möhtəşəm musiqi axşamları, "Qlub ozer" adlı xalq musiqi və rəqsi beynəlxalq festivalı keçirilir. 2006-cı ildə Utyan əhatəsində ilk olan "Auşra" adlı ixtisaslaşmış dəb və gözəllik mərkəzinin qapıları açılmışdı. Ona 21 mln. lit dəyərində investisiya qoyulmuşdur, bir hissəsi Daunişkis gölün sahillərin abadlaşmasına, keçid yollarının çəkilməsinə ayrılmışdır.
Şəhərə bir neçə rayon daxildir: Aukştakalnis, Ajuoliya, Daunişkis, Qribyalyay, Yonyalişkis, Kraşuona, Sənayə rayonu, Raşe, Köhnə şəhər, Smelis, Şiline, Vituryay.
Yüzillər ərzində Utyana dəfələrlə yer üzündən silinirdi, lakin yenə də bərpa olunurdu. 1899-cu ildə çəkilmiş Şvyançenelyay-Panyavejis dar raylı dəmiryolu qəsəbəyə əhəmiyyət verdi. Amma Peterburq-Varşava şosesinin tikilməsi onun inkişafında ən mühüm rol oynadı. Bu Litvanın ilk şosesidir, onun Zarasay-Kaunas hissəsi 1930–1836-cı illərdə çəkilmişdir. O zamanda Utyanada yataqxana və tövləsi olan böyük poçt stansiyası kompleksi tikilmişdi. 1854-cü ildə bura teleqraf xətti çəkilmişdi, 1918-ci ildə isə telefon stansiyası quraşdırılmışdır. Maraqlıdır ki, nümunəvi birinci dərəcəli poçt stansiyasına rusiya çarı I Nikolay və oğlu Aleksandr da baş çəkmişdilər. Sonralar rus rəssamı İlya Repin, 1843-cü ildə isə Sankt-Peterburqa gedən məşhur fransız yazıçısı Onore de Balzak Utyana poçtunda atları dəyişmişdi. Şair yepiskop Antanas Baranauskas da orada dayanmışdı. Bu günlərdə poçtun binaları restavrasiya olunub, orada Rəssamlıq məktəbi yerləşir, zirzəmilərdə isə incəsənət qalereyası yerləşdirilib. Semafor əlifbasının 196 işarəsindən ibarət kod və kombinasiyaların yığımını gizlədən semafor da bərpa edilmişdir. Köhnə və təzə şəhər poçtlarını 6 heykəltaraşlıq əsəri birləşdirir.
Uryananı ziyarət edərkən Utyananın ən qədim binalarından birində fəaliyyət göstərən Xalçaçılıq muzeyinin ekspozisiyalarını, iki katolik kilsəni: İsanın ucalması və ilahi qüvvə, su qülləsini, Utyana daşı ilə nəlbəkini mütləq görmək lazımdır. Litvanın milli inkişafının ideoloqu, həkim, alim olan, XIX əsrin əvvəllərində Utyana ərazisinin şəhərlərini və kurqanlarını tədqiq edən Yonas Basanaviçyusun abidəsini də ziyarət etmək gərəkdir. Və bu təəccüblü deyil-Utyanada hələ çapın qadağa olunmasına qədər savadlı, ziyalı insanlar az deyildi. Utyanada hələ ilk məktəb XVIII əsrdə açılmışdı. Litvanın milli inkişafında bir sıra keşişlərin töhfəsi az deyil: Otonas Pranauskas, Adomas Vişnyauskas, Pransişkus Turauskas. 1908-ci ildə Utyanada ilk litva gecəsi təşkil olunmuşdu. Hələ birinci dünya müharibəsindən öncə Kamaşite-Nasvitene ilk kitab mağazasının təməlini qoymuşdu.
Müharibə dövründə Utyanada 500 yeni bina tikilmişdi: atıcıların incəsənət evi, ibtidai məktəb, Litva bankının filialı və s., sənaye inkişaf etməyə başladı-elektrikstansiyası, süd zavodu, V.Tamoşyunayte-Çyabilene adına toxuculuq emalatxanası, su dəyirmanı üçün turbin, kənd təsərrüfatında istifadə olunan maşınlar hazırlayan mexanika emalatxanası açıldı, hələ 1893-cü ildə açılan, 9 növdə içkilər istehsal edən R.Bremeris adına qazlı su zavodu, bir sıra köşklər, sənətkarlıq emalatxanaları genişləndi. Təəssüf ki, İkinci dünya müharibəsi inkişafı zəiflətdi. Şəhərin tikililərinin 60 faizindən çoxu dağıdılmış, bir sıra şəhər əhli həlak olmuş və ya sürgün edilmişdilər, kişilər meşələrə çəkilmiş, partizanlara qoşulmuşdular.
Sovet dövründə Utyanada ət və süd kombinatları, traktor təmir edən zavod, laboratoriya elektrik sobaları zavodu, Marite Myalnikayte adına istehsalat birliyi, alkoqolsuz içkilər kombinatı artıq fəaliyyət göstərirdilər. Sənayedə ən böyük nailiyyətlər 1967-ci ildə açılan trikotaj fabriki oldu. Bu fabrik Baltikyanı ölkələrdə o dövrün ən böyük trikotaj fabriki idi, 1989-cu ildə isə "Utyana trikotajı" 19,4 mln ədəd trikotaj məmulatı istehsal edirdi, onların 30 faizi Litvada satılır, qalanı isə Sovet ölkələrinə paylanırdı. Müəssisədə 3000 nəfər işçi çalışırdı. Müstəqillik bərpa olunandan sonra müəssisə müflis olmadı, o, bu gün də fəaliyyət göstərir və fəaliyyətini genişləndirir, proqressiv texnologiyanı tətbiq edir. 2005-ci ildə Avropa birliyi fabrikə "Avropa çiçəyi" ekonişanını verdi.
Utyana rayonunda 186 müxtəlif göllər yerləşir, onlardan biri Litvada ən dərin olan Tauraqnas gölü və ölkədə ən irilərdən biri Aysetas gölüdür. Göllərdə istirahət və baydarkalarda (qayıqlarda) səfərlər çox məşhurdu. Səyahətçilər Strazday, Şuminay, Vayşnorişyay kimi etnoqrafik kəndlərə maraq göstərirlər. Müq. Krokule bulağı, Moko daşı, Kartuvyay dağında Böyük Vitautasın heykəli, Alauşas gölün sahilində yerləşən Bikişkis sarayı səyyahlar üçün çox maraqlıdır. Bu sarayda respublika üzrə beynəlxalq rəssamlar simpoziumları təşkil olunur. 200 il bundan əvvəl tikilmiş Minçta su dəyirmanını da yaddan çıxartmaq olmaz. Suyun enerjisini nəinki taxtaların mişarlanması üçün, həm də misin döyülməsində istifadə edirdilər. İndiki zamanda dəyirmanın sahibləri dəyirmanın binasında düzəldilmiş otaqlarda səyahətçiləri gecələməyə dəvət edirlər.
Narkunay şəhərindən başqa Taurapilis və Pakalnyay şəhərləri də əfsanələrlə əhatə olunublar. Deyilənə görə çox qədim zamanlarda Regimantasın və onu kanklesdə çala-çala müşayiət edən müsiqiçinin başçılığı ilə litva əsgər dəstələri azıb bu ərazilərə gəlmişdilər. Gecə düşəndə çətin yürüşdən və uzun yoldan yorulmuş əsgərlər yatıblar. Yalnız qoca musiqiçi yatmadı. O elə gözəl çalırdı ki, sıx meşədən iki dağ keçisi gəlib onun ayaqlarında uzanıb musiqiyə qulaq asıblar. Dağ keçiləri (turlar) ona gölün o üzündə yerləşən rahat bir yer göstəriblər. Bu mağara idi. Bu yer əsgərlərin xoşlarna gəldi, onlar burada qala qurdular, öz allahları üçün də məbəd tikdilər. Yeni məskun yerini onlara turlar göstərdiyi üçün qalanın adını da turların şərəfinə qoydular (tauras). Hələ indiki zamanlarda da insanlar Taurapilis dağının sirli mağarasından danışırlar, sakit gecələrdə oradan gözəl musiqi səsləri gələndə deyirlər ki, qoca musiqiçi Regimantasın əsgərlərini şənləndirir. Pakalnyay kurqanını isə insanlar torpağı bura papaqlarda və ətəklərdə daşıya-daşıya özləri yaradıblar. Torpaq qazılan yer Vidinkstas gölünə çevrildi. Bu kurqandan durbinsiz də 8 məbədi görmək olar : Lyalyunay, Skemonyay, Alantı, Moletay, Suginçyay, Skudutişkis, Kuktişkyay, Pakalnyay.
Klovinyay nohurun yanındakı Toylar dağı çox uzaq keçmişdən deyil. 1987-ci ildə bura toplanmış ölkə və yerli xalq yaradıcılığı ustaları palıd ağacı heykəlləri vasitəsilə litva toylarının adətlərini və iştirakçıları təsvir ediblər. Nigah mərasimlərinə müxtəliflik gətirmək üçün Utyana hakimiyyəti belə bir yerin təsis edilməsi haqqında fikirləşib. Bu yaxınlarda isə Vijonayda heykəltaraş Hennrikas Orakauskasın sayəsində Yazıçılar dağı yaradıldı. Bu dağ iki istedadlı yazıçının xatirəsini əbədiləşdirdi – dünyadan tez köçmüş ədəbiyyat tənqidçisi Antanas Masenis və nəsr yazan Bronyus Radzyaviçyus. Ağacdan düzəldilmiş mələyin qanadları incə və əbədi təbiət mənzərəsini tərənnüm edirlər.
Coğrafiyası
Utyana – Litvanın ən qədim şəhərlərindən biridir, Vilnyusdan 92 km şimalda yerləşir.
İqlimi
Utyana haqqında danışanda iki meteoroloji rekordları qeyd etməmək mümkün deyil. 1956-cı ilin fevralın 1-də Litva üzrə ən aşağı rekord hərarəti Utyanada olmuşdur: – 42,9 °C, 1986-cı ilin iyun ayında burada ən güclü külək əsirdi: 40m/san.
Əhalisi
2001-ci ilin məlumatına əsasən, Utyana əhalisinin sayı 34 minə çatmışdır.
Botsvana şəhərləri
Botsvananın ən böyük yaşayış məntəqələrinin siyahısı. "Veb World Gazeteer" saytının məlumatına görə, Botsvanada 200 şəhərdə 1000-dən çox adam yaşayır
Botsvana şəhərlərinin siyahısı
thumb|right | 300px | Botsvana şəhərləri
Zümürxan
Zümürxan (əvvəlki adı: Zümürxaç) — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 19 may 1993-cü il tarixli, 611 saylı Qərarı ilə Bərdə rayonunun Zümürxaç kəndi Yeni Daşkənd kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Zümürxaç kənd Soveti yaradılmışdır. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 22 may 2007-ci il tarixli, 344-IIIQ saylı Qərarı ilə Bərdə rayonunun Zümürxaç kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Zümürxaç kəndi Zümürxan kəndi, Zümürxaç kənd inzibati ərazi dairəsi Zümürxan kənd inzibati ərazi dairəsi adlandırılmışdır.
Əhalisi
Əhalisi 1307 nəfərdir.
Seyidlər kəndi yaxınlığında Mi-26 helikopterinin vurulması
Seyidlər kəndi yaxınlığında Mi-26 helikopterinin vurulması — 3 mart 1992-ci il tarixində Gülüstan kəndinə uçuş edən ruslara məxsus Mi-26 helikopteri ermənilər tərəfindən Azərbaycana məxsus olduğu güman edilərək vurulub. Helikopterdə elə ermənilərə yardım aparan 12 nəfər ölüb.
Hadisədən əvvəl
Hadisədən bir ay əvvəl - 1992-ci il yanvarın 28-də Ağdamdan Şuşaya uçan "Mİ-8" mülki helikopteri erməni terrorçuları tərəfindən Xankəndi istiqamətindən qumbaraatanla vurulmuşdu. Terror hadisəsi Şuşanın Xəlfəli kəndi yaxınlığında baş vermiş, hadisə nəticəsində əksəriyyəti qadın və uşaqlardan ibarət 41 sərnişin və 3 ekipaj üzvü, ümumilikdə 44 nəfər həlak olmuşdu.
Senecio marojejyensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Pinus arizonica
(Pinus arizonica) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Nailə Bağırova
Nailə Ağadadaş qızı Bağırova — Azərbaycan iqtisadçısı və dövlət xadimi, Azərbaycan Respublikasının "Xidmət" Konserninin prezidenti (1990–1996), Azərbaycan SSR əhaliyə məişət xidməti naziri (1989–1990), Azərbaycan SSR Dövlət Plan Komitəsi sədrinin müavini — Baş Qiymət İdarəsinin rəisi (1989), Azərbaycan SSR Dövlət Qiymət Komitəsinin sədri (1984–1988), Azərbaycan SSR maliyyə nazirinin müavini (1983–1984), Azərbaycan SSR əməkdar iqtisadçısı.
Həyatı
Nailə Ağadadaş qızı Bağırova 20 iyun 1939-cu ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1961-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirmişdir.
Nailə Bağırova əmək fəaliyyətinə 1957-ci ildə Azərbaycan SSR Maliyyə Nazirliyində katibəlikdən başlamışdır. 1961–1983-cü illərdə burada baş inspektor, sənayenin maliyyələşdirilməsi idarəsində baş iqtisadçı, idarə rəisinin müavini, idarə rəisi, 1983–1984 illərdə Azərbaycan SSR maliyyə nazirinin müavini vəzifələrində işləmişdir.
1984-cü ildə Azərbaycan SSR Dövlət Qiymət Komitəsinin sədri təyin edilən Nailə Bağırova komitə ləğv edilənədək — 1988-ci ilədək bu bu vəzifədə çalışmışdır. 1989-cu ilin yanvar ayından Azərbaycan SSR Dövlət Plan Komitəsi sədrinin müavini — Baş Qiymət İdarəsinin rəisi, həmin ilin may ayından isə Azərbaycan SSR əhaliyə məişət xidməti naziri olmuşdur. 1990-cı ilin noyabr ayından Azərbaycan Respublikasının "Xidmət" Konserninin prezidenti vəzifəsində çalışmışdır.
Nailə Bağırova "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilmişdir. Onun adı İngiltərədə çıxan "Dünyanın işgüzar qadınları" kitabına salınmışdır.
Nailə Bağırova 21 iyul 2020-ci ildə vəfat etmişdir.
Zəncirotu
thumb|270px thumb|Zəncirotu Zəncirotu və ya acıqovuq — mürəkkəbçiçəklilər fəsiləsindən çoxillik bitki cinsi. Yoğunlaşmış kökləri tipik şaqulidir. Kökətrafı yarpaqları rozet şəkillidir. İçiboş yarpaqsız gövdələrinin ucunda bir çiçək qrupu (səbətcik) əmələ gəlir. Çiçəyi qızılı-sarı, ikicinsiyyətli, meyvəsi toxumçadır. Köklərində süd şirəsi, yarpaq və çiçəklərində S, B2 vitaminləri, karotin var. Antarktidadan başqa bütün qitələrdə təsadüf edilir. Azərbaycanda 13 növü bitir. Bəzi növlərinin kökündə kauçuk var.
Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisi olub, qısa və lətli, kiçikbudaqlı olub, mil köklüdür. Yarpaq və kökətrafı çətiri çılpaq və ya dalğın-tükcüklü, uzunluğu 10–25 sm, dərin qayığabənzər-lələkli, tədricən daralan, uzun qanadlı saplaqdan ibarətdir. Çiçəkqruplarının uzunluğu 30 sm, silindrik, içiboş, kənarları çılpaq və yuxarıdan hörümçək toruna bənzər yumşaq tüklüdür. Çiçəkləri iri səbətdə toplanmaqla, diametri 5 sm-dir. Çiçəkləri ikicinsli, dilşəkilli və açıq-sarı rənglidir.
Kökünün uzunluğu 2–15 sm, eni 0,3–3 sm, sadə və ya az budaqlanan, uzununa qırışıq, bəzən spiralşəkilli, həddən artıq burulmuş, sıx və ağırdır. Kökün mərkəzi böyük olmayan sarı və ya sarımtıl-qonur oduncaqdan ibarət olmaqla, ətrafı nəzərəçarpacaq dərəcədə gümüşü-ağ rəng əhatə etmişdir. Digər qatı qonur konsentrasiyalı və südəbənzər rəngli olur. Xaricdən rəngi açıq və ya tünd-qonur, iysiz, xoş tamlı və acı dadlı olur. Kökləri yazda bitkilər cücərən zaman (aprel və mayın əvvəli) və ya payızda (sentyabr-oktyabr) toplanılır. Kökləri şumun15–25 sm dərinliyində olur. Bərkimiş torpaqlarda, incə kökləri xeyli çox olub, müxtəlif süxurlar tərəfindən ovxalanır. Toplanılan sahələrdən təkrar tədarük edilməsi 2–3 ildən bir mümkündür. Köklərini torpağı qazaraq çıxarmaq lazımdır. Toplanılan nazik yan kökləri dərhal soyuq suya qoyulmalıdır. Toplanılan xammal açıq, lakin kölgəli, yaxşı ventiliyasiyalı naveslərdə, çardaxda və ya 40–50ОС temperaturda quruducu şkafda qurudulmalıdır. Bu zaman nazik doğranmış xammal 3–5 sm qalınlığında sərilməli və mütəmadi olaraq çevrilməlidir. Bu halda çıxım 33–35%-ə qədər olur.
Marat İzmaylov
Marat İzmaylov - Rusiya futbolçu
Aqos (qəzet)
Aqos — Həftəlik nəşr olunan Türkiyə erməniləri üçün nəzərdə tutulmuş qəzet. Qəzet İstanbulda yaşayan erməni yazarlar tərəfindən yaradılmışdır. Hrant Dink, Luiz Bakar, Haratyun Şeşetyan 1996-cı ildə qəzetin ilk sayını çap etdirmişdilər.
Hrant Dink 19 yanvar 2007-ci ildə qəzet binasının qarşısında ödürülməsi, nəticəsində qəzetin şöhrəti artmışdır. Uzun müddət Türkiyə televiziya kanallarında və digər mətbuat orqanlarında Aqos haqqında məqalə və repartajların hazırlanması ilə qəzetin tirajı 5 minə yüksəlmişdir. Hrant Dink ölümündən sonra, baş redaktor vəzifəsini Etyen Mahçupyan tutmuşdur. 2010-cu ildən etibarən isə qəzetin baş redaktoru Rober Kopdaşdır. Qəzet həftədə bir dəfə nəşr edilir. Ümumi səhifə sayı 24-dür. Bu səhifələrdən 4 səhifəsi ermənicə, qalan 20 səhifə isə türkcə nəşr edilir.
Qəzet erməni millətçiliyini təbliğ edir. Hər sayında qondarma erməni soyqırımına ve Türkiyə ermənilərinin gündəlik yaşamı və sosial problemlərine geniş yer ayıran qəzetin missiyası, qondarma erməni soyqırımının Türkiyə tərəfindən tanınması, Türkiyə ilə Ermənistan arasında əlaqələrin yaxşılaşdırılması və Türkiyə ermənilərinə daha çox imtiyazlar verilməsidir. Ayrıca "Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası"nın tanınmasını da müdafiə edir.
Xanxanımlı
Xanxanımlı — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Xanxanımlı Bərdə rayonunun Şirvanlı kəndinin inzibati ərazi vahidində yerləşir. Qarabağ düzündədir. Yaşayış məntəqəsi vaxtilə Azərbaycan xanlarından birinin xanımına məxsus olduğundan belə adlandırılmışdır. Oykonim "xanın xanımına məxsus" deməkdir.
Kafarlı
Kafarlı — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Oktay Mehdiyev
Mehdiyev Oktay Nüsrət oğlu — Azərbaycan aktyoru.
Həyatı
Mehdiyev Oktay Nüsrət oğlu 22.10.1976-cı ildə anadan olub. 1994-cü ildə Ə. Hüseynzadə adına Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin "dram və kino aktyoru" fakültəsinə qəbul olunmuş, 1998-ci ildə oranı bitirmişdir.
1999-cu ildən hal-hazıradək H. Ərəblinski adına Sumqayıt Dövlət Musiqili Dram teatrında aktyor işləyir. Diplom işi olaraq Akademik Milli Dram teatrında hazırlanan "Şadlıq sorağında" (V. Rozov) tamaşasında baş rolun ifaçısı olmuşdur.
Sumqayıt teatrında oynadığı rollardan Bəhruz (T. Vəliyeva "Mənim ağ göyərçinim"), Talıb (Ə. M. Lələdağ "Tələ"), Vəliqulu (C. Məmmədquluzadə "Danabaş kəndinin əhvalatları"), Göstəbək (G. Xuqayev "Bir köpək vardı"), Təkgöz (K. Həsənov "Sehrli yaylıq"), Birinci xidmətçi (Ş. Qurbanov "Milyonçunun dilənçi oğlu"), narkoman (Y. Həşimov "Həkimlər nobata gedir"), Teymur (Ə. M. Lələdağ "Dağlarda tufan"), Şair (Anar "Yaxşı padşahın nağılı"), Qozbel (Ə. Əmirli "Varlı qadın"), və s. göstərmək olar.
Senecio stauntonii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Pinus cooperi
(Pinus cooperi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Misir heroqlifləri (G qrupu)
G qrupu 57 heroqlifdən ibarət olub, bura ibis, kərkəs, bayquş, simurqquşu, qarabatdaq, ördək, bildirçin cücəsi və s. təsvirləri daxildir.
Qığırdaqlı balıqlar
—  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.
Ümumi xarakteristika
Qığırdaqlı balıqlar (Chondrichthyes) sinfinin nümayəndələri, əsasən, dəniz və okeanlarda, bəzi növləri şirin sularda yaşayır. Bu sinfə 730 növ balıq aiddir. Sinif 2 alt sinfə - Yastıqəlsəməlilər (Elasmobranchii) və Bütövbaşlılara (Holocephali) bölünür.Ən tanınmış nümayəndələri köpəkbalıqları və skatlardır.
Daxili və xarici quruluşu
Qığırdaqlı balıqların uzunluğu bir neçə sm-dən başlayaraq 20 metrə kimi olur. Onların xarakterik xüsusiyyəti skeletin qığırdaqdan ibarət olması, dişcikli pulcuqlarla örtülmüş dəri örtüyü, dişlərin emal qatı ilə örtülməsi, 5-7 cüt xarici qəlsəmə dəliyinin olması, üzmə qovuğunun olmamasıdır. Qığırdaqlı balıqlar üçün eninə ağız və mürəkkəb quruluşlu beyin xarakterikdir. Bəzi balıqlar elektrik orqanlara (bizquyruq skat), bəziləri isə zəhərli vəzilərə (dəniz tülküsü) malikdir. Bu balıqlar, əsasən, (skatlar istisna olmaqla) kürü tökməklə çoxalır. Köpək balıqlarında, həmçinin, yumurta-diridoğma və diridoğma müşahidə edilir. Skatlar yalnız diridoğma və yumurta-diridoğma ilə çoxalır. Sənayedə əhəmiyyəti var. Bəzi növləri insan üçün təhlükəlidir (məsələn, çəkic balığı).Qığırdaqlı balıqların skeleti qığırdaqdan ibarətdir. Sümüklü balıqlardan fərqli olaraq bu balıqlarda üzmə qovuqcuğu yoxdur. Ona görə də bu balıqlar dərinə dalmamaq üçün daim hərəkət etməlidirlər. Digər tərəfdən qığırdaqlılarda qəlsəmə dəlikləri çölə açılır və qəlsəmə qapağı olmur. Burada ximerlər istisna təşkil edir. Ximerlərdə qəlsəmə dəliyi dəri qırışı ilə örtülür. Qəlsəmə yarıqları və qəlsəmə qövsü adətən 5 ədəd, bəzi hallarda isə 6-7 ədəd olur. Sümüklü balıqlardan fərqli olaraq qığırdaqlı balıqların qəlsəmələri azot mübadiləsi qalıqları və duzlar ayırmır. Köpək balıqları ağız vasitəsilə nəfəs alır. Skatlarda su açıq klapanlar vasitəsilə ağız-udlaq boşluğuna daxil olur, klapanlar bağlandıqda qəlsəmələrdən xaric edilıir.
İnkişafı
Qığırdaqlı balıqların cinsiyyət sistemi cinsiyyət vəziləri və cinsiyyət axarlarından ibarətdir. Onlar üçün daxili mayalanma xarakterikdir. Yumurtalıqdan çıxan yumurta hüceyrəsi yumurta axarının yuxarı hissəsində mayalanır. Mayalanmış yumurta hüceyrəsindən yumurta yaranır. Yumurta ya orqanizmdən xaric olur, ya da yumurtalığın aşağı hissəsində qalır. Birinci halda yumurta xarici mühitdə inkişaf edir və ondan xırda fərdlər çıxır. İkinci halda embrion ana orqanizmində inkişaf edir. Beləliklə, qığırdaqlı balıqlar yumurtaqoyma və diridoğma ilə çoxalırlar.
İfrazat sistemi
İfrazat orqanı funksiyasında böyrəklər çıxış edir. Sidiyin əsas komponenti qismində ammonyak (sümüklü balıqlarda) deyil, sidik cövhəri çıxış edir. Dənizlərdə yaşayan qığırdaqlı balıqlar izotonik mühitdə yaşayır. Onların toxumalarındakı təzyiq xarici təzyiqə bərabər olur.
Azərbaycanın ixtiofaunasında bu sinfə aid növ yoxdur.
Mehdinli (Üskü)
Mehdinli — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Üskü şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 741 nəfər yaşayır (185 ailə).
Senecio eremophilus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Tumaslı (Bərdə)
Tumaslı — Azərbaycan Respublikasının Bərdə rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Unimak adası
Unimak — Aleut adaları qrupuna daxil olan ən şərqdə yerləşən və ən iri adasıdır. Adanın sahəsi 4069,9 km² təşkil edir. Üstəlik ABŞ-yə məxsus olan 9-cu, dünyada isə 132-cidir.
Təsviri
Adada altı vulkan vardır. Üstəlik adada dünyanın ilk onluğuna daxil olan vulkandan biri burada yerləşir — Şişaldin vulkanı (aleutca adı — Xaqinak). İnzibati cəhətdən Amerikanın Alyaska ştatı ərazisinə daxildir. Əhalisi cəmi 64 (2000) nəfər təşkil edir. Yeganə yaşayış məntəqəsi Fels-Pass qəsəbəsidir.
İsgəndər bəy Axundov
İsgəndər bəy Axundov və ya İsgəndər Axundzadə — vəkil, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü.
Həyatı
İsgəndər bəy Axundov 1862-ci ildə Şamaxı şəhərində anadan olub. Molla yanında ibtidai təhsil alıb. Sonra gimnaziyada oxuyub. Züleyxa xanım Bayraməlibəyova ilə ailə qurub. 1890-da Krakov Yagilon Universitetini bitirib. İsgəndər bəy 1933-cü ildə vəfat edib.
Siyasi fəaliyyəti
Əsəd bəy Əmirov 1919-cu ilin sentyabrında Şamaxı Şəhər İdarəsi tərəfindən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü seçilmişdir. Sənədləri 18 sentyabr tarixində təsdiqlənmişdir. Əvvəlcə İsgəndət bəy parlamentdə bitərəflər fraksiyasının üzvü olmuşdur. Parlamentin 18 oktyabr 1919 tarixli sayca səksən beşinci iclasında isə İsgəndər bəy Axundovun bitərəflər fraksiyasından çıxdığı və Cəmil bəy Lənbəranski ilə birgə İttihad fraksiyasına daxil olduğu elan olundu.
Partiya fəaliyyəti
İsgəndər bəy Axundov 1919-cu ildən İttihad Partiyasının üzvü olmuşdur. 1920-ci ilin yanvar ayının 25-də saat 1-də Bakı İctimai Məclisinin zalında İttihad Partiyasının II Qurultayı keçirildi. Qurultayda ümumilikdə 1000 qurultay nümayəndəsi iştirak etmişdir. 4 gün davam edən qurultayda İsgəndər bəy Axundzadə parlament üzvü olduğu üçün birbaşa Mərkəzi Komitənin üzvü seçilmişdir.
Şekə
Şekə — türk və tatar mifologiyasında mahnı cini. Çikə və ya Çekə olaraq da bilinər. Dirsək boyunda bir cücedir. Yanına gələnlərə dastan okutturup, mahnı dedirdər. Ağacların altında yaşayır, zərərsizdir. Bəzən dediyini yaptırabilmek üçün insanları qorxudur. Tutduğu adama saatlarla yır (mahnı) və ya kay (dastan) oxutduğu olar.
Çuvaşlarda "Çikə Suxal" adı verilər və "boyu bir qarış, saqqalı iki qarış" olaraq təsvir edilər.
Timur Safin
Bioqrafiya
1992-ci ildə Daşkənddə Tatar ailəsində doğulmuşdur. Daha sonra Rusiyaya köçmüşdür. Safinin qılıncoynatma karyerası doqquz yaşında,  oxuduğu məktəbə gələn bir məşqçinin çıxışından sonra başlamışdır. Ufa şəhərində idmançıların ümumi seçimi olan Safin, 2009-cu ildə Rusiyanın gənclər komandasına aparıldı.
2011-ci ildə Kazan şəhərində keçirilmiş Avropa çempionatında bürünc medal və komandada isə gümüş medal qazandı. Eyni ildə Moskvada Avropa Gənclər Çempionatında fərdi oyunda çempionluq qazanmış və qrupda isə gümüş qazanmışdı.
2011-12 mövsümündə dünya gənclərinin sıralamasında dördüncü sırada qərarlaşdı. 2013-cü ildə Torun U23 Avropa Çempionatında ikiqat qızıl medal qazandı. Safin, kiçiklər üçün kateqoriyadan çıxdıqdan sonra üst səviyyəyə yəni böyüklər üçün kateqoriyaya keçdi və bu kateqoriyada 2013-14 il mövsümündə debüt etdi.
2014-cü ildə Başqırd Bədən Tərbiyəsi İnstitutunu bitirmişdir Olimpiya qızıl medalçısı Andrea Baldini məğlub edərək finalda Challenge Revenu üzərində qələbə qazandı. Strasburqda 2014 Avropa Çempionatının 16-cı turunda isə məğlub oldu; Onu qazanan James-Andrew Davis qızıl medal qazandı. Komanda mübarizəsində isə Safin bürünc medalın sahibi oldu.
2014 Dünya Çempionatında yarımfinalda o dövrün birincisi olan Çinli Ma Jianfei tərəfindən məğlub oldu və bürünc medal qazandı. Bu çıxışı ilə o, Rusiya Qılıncoynatma Federasiyası tərəfindən ilin ən yaxşı idmançısı seçildi.
Şərqi Sibir
thumb|right|300px|Şərqi Sibir thumb|right|300px Şərqi Sibir — Sibirin şərq hissəsi, Asiyanın şimal-şərqini əhatə edir. Rusiyanın Yenisey çayından Sakit okean sahillərinə qədərki əraziləri anlamışda işlədilir. Şərqi-Sibir iqtisadi rayonuna daxildir.
Coğrafiyası
Sahəsi — 7,2 milyon km². Böyük hissəsinin Orta Sibir yaylası əhatə edir. Şimal tundra əraziləri, cənub və şərq hissəsində yüksək dağlıq sahələr yayılmışdır. Burada Qərbi Sayan və Şərqi Sayan silsilələri, Zabaykal, Bırranqa və Yana-Kolıma dağları yerləşir. Şərqi Sibirdən Rusiyanın ən iri çayları olan Yenisey və Lena çayı axır.
Şərqi Sibir ərazisində Krasnoyarsk diyarı, Zabaykal diyarı, İrkutsk vilayəti, Buryatiya, Tuva, Saxa kimi vilayətlər yerləşir. Ən iri şəhərləri: Krasnoyarsk İrkutsk, Ulan-Ude, Çita, Yakutsk, Anqarsk, Bratsk, Norilsk, Açinsk.
Şərqi Sibir demək olar ki, başdan-başa Tayqa meşələri ilə örtülmüşdür. Şimal hissələri tundra-meşə sahələri təşkil edir. Burada meşə bitkilərinin hündürlüyü 1 metri keçmir. Meşənin cənub sərhədi Monqolustan sərhədinə qədər uzanır. Tayqa meşələri Şərqi Sibirin 5 milyon km² ərazisini əhatə edir. Bunun isə 3 455 min km² sahəsi iynə yarpaqlı meşələr ilə örtülmüşdür.
Şimal hissələrinə görə cənubu nisbətən dağlıq və sərbəst keçilmə şəraitinə malikdir. Tundra zonasında bataqlamış sahələr səbəbindən Tayqa ərazisinə keçmək çətinlik törədir. Bununla belə Qərbi Sibirə nisbətdə ərazisi əlverişlidir.
İri gölləri — Baykal, Taymır gölü, Xantay gölü, Lama gölü, Prasino gölü.
İri çayları — Yenisey, Lena çayı, Vilyoy çayı, Selenqa çayı, Olyokma, Anqara, Aldan çayı, Vitim, Kolıma çayı, İndiqirka, Yana, Aşağı Tunqus, Xatanqa çayı və b. Bürün çayların uzunluğu 700 min km² keçir. Çayların çoxu şimala istiqamətlənir və Şimal Buzlu okeana axır. Sakit okeana axan çayları isə bunlardır: İnqoda, Şilka, Arqun, Onon.
İqlimi
Qışı sərt soyuq və şaxtalı olur. Yayda isə isti və rütubətli olası ilə seçilir. İllik amplitut 40–65°, Yakutiya ərazisində isə hətta 100° ola bilir.
Ehtiyyatları
Burada Rusiyanın sahib olduğu Daş kömür və qonur kömür ehtiyatının 80 % burada cəmləşmişdur. Burada Dəmir filizi əsasən Korşunova və Abakan, mis-nikel isə Norilskdə, polimetal Altayda, Boksit isə Şərqi Sayanda çıxarılır. Bura hələ yaxın keçmişdən məlum olan Bodaybinskoye qızıl yatağı vardır. Krasnoyarsk diyarı ərazisində zəngin Neft yatağı vardır. Burada həmcinin qeyri metallar qrafit tikinti matirialları və duz çıxarılır. Üstəlik Saxa ərazisində zəngin Almaz yatağı vardır.
Poladdan adam (heykəl)
Tarix
Heykəl 2019-cu ildə heykəltaraş Daniel Basso tərəfindən Forte-dei-Marmi şəhərindəki "Fortino Lorenese" qalereyasında baş tutan "Oltre Verso" adlı sənət sərgisində nümayiş etdirilmək üçün hazırlanmışdır. Sərginin hazırlanmasından sonra şəhər rəhbərliyi heykəlin Via-Kardukki küçəsində ucaldılmasına qərar vermişdir.
Təsviri
"Polad adam" ləqəbi populyar mədəniyyətdə daha çox DC Comics personajı olan Supermenə aid edilsə də, Dəmir adama həsr olunmuş heykəlin hazırlanmasında istifadə edilən materiala istinad edən müəllif, əsərini "Poladdan adam" adlandırmışdır. 4 metr hündürlüyə malik heykəl Dəmir adamı ikonik superqəhrəman enişi pozasında təsvir edir. Heykəlin postamenti üzərində vurulmuş plakatda yazılıb: Kino dünyasında vəfat etdiyi ildə Dəmir adama ithaf edilmiş birinci abidə ilə Toni Starkı, həyatını inandığı ideallar uğrunda mübarizəyə həsr edərək, bizim hər birimizə zamanımızın əsas protqonistləri olduğumuz, gələcəyin bizim qərarlarımızdan asılı olması və hər birimizin qəhrəman olmalığımızı xatırladan insan kimi yad edirik!
Dauqay
Dauqay (Daugai) — Litvada şəhər.
Tarixi
thumb|left|200px|1792-ci ildə Dauqayın gerbi Dauqay birinci dəfə 1384-cü il Tevton Ordeninin xronikalarında xatırlanır. Vilnüsdən Trokaya gedən yolun üstündə idi. .1792-ci ildə şəhər statusunu aldı. 1793-cü ildə Pospolit Reçinin seymi Dauqayı şəhər statusundan məhrum etdi.
Çaxay
Çaxay - türk və altay mifologiyasında ildırım tanrısı. Çakay (Çakkay) və ya Şakay (Şakkay) olaraq da bilinir.
Xüsusiyyətləri
Şimşəklər və ildırımlar çaktırır. Yayına qoyub atdığı oxlar ildırımlardır. Yerdəki pis ruhları izlər və onların saxlandığı ağacların üzərinə atəşini göndərir. İldırım düşən ağacdan bir parça alınıb saxlansa evə pis ruhların girməsi maneə törədilər. Bəzi Türk birlikləri İldırım ilahına süd ya da ayranı saçı (cansız qurban) olaraq verərlər. Süd ildırım atəşini söndürebilen və uzaq tuta bilən tək şeydir. İldırımın düşdüyü yer, artıq Çaxay Xana aiddir və oranı kimsə mülk edinmez. Monqollar şimşək və ildırım'dan qorxarkən türklər bundan sevinc duyurlar. Monqol tarixində ildırım səbəbiylə yarım qalan və ya itirilən döyüşlər olduğu deyilər. Türklər ildırım düşüncə at sürüb göyə ox ataraq bu sevinclərini göstərirlər. İldırım baharda yeni günün (yeni ilin) xəbərçisi deməkdir. Çünki ildırım da tanrının okudur. Onun oxlarını qəbul etdiyini belə bildirmək lazımdır. Bundan başqa ildırımın düşdüyü yerə məbəd edilir. Yer üzündəki bütün primitiv cəmiyyətlərin ortaq belleklerinde mütləq ildırımlara dair xatirələr tapılar.
Çaxılqan xan
Türk, monqol və altay mifologiyasında şimşək ilahıdır. Çakay Xan ilə bənzər xüsusiyyətlər daşıyır. Kimi fikirlərə görə eyni varlıq, bəzən də bir-birlərinin qardaşıdır. Çaqılqağan və ya Saxılqağan (Şaxılqağan, Şaxılqan) olaraq da tələffüz edilir. Şimşəklər çaktırır. Atdığı şimşəklər onun mızraklarıdır.
Türk mədəniyyətində ildırım
Qədim türk inanclarına görə, Tanrının əsas silahı və gücünü göstərmə vasitəsidir. Türklər, ilk ildırımın düşməsini, yeni ilin gəlişinin xəbərçisi olaraq qəbul edərlər. Türklər göydən enən silahların "İldırım iyəsi" tərəfindən göndərildiyinə inanır. Göydən gələn ildırımın parçalarından hazırlanmış "Koroğlu" və "Atilla" nın qılıncları müqəddəsdir. İnanışa görə, İldırım Tanrısı, yer üzünü pis varlıqlardan və pisliklərdən təmizləmək üçün, öz uşaqlarını yer üzünə göndərir. Potanine görə Bozqurq, ildınm ilahı olaraq düşünülürdü. Şamanların barabana vuraraq səs çıkarmalarındaki məqsədin bu səsi şimşək çaxmasına bənzətmək olduğu fikirini də yenə ilk dəfə Potanin irəli sürmüşdür.
Etimologiya
(Çax/Çak/Yak) kökündən törəmişdir. Çakmak felinin çekimli halıdır. Çaxan (yanıb sönən) işıq deməkdir. Monqolcada Şaxılqan sözü bu gün elektrik mənası daşıyır. Köhnə forması Tıyakılgan isə şimşək mənası daşıyır.
Qulamhüseyn Saidi
Qulamhüseyn Əliəsgər oğlu Saidi — Azərbaycanlı yazıçı.
Həyatı
Qulamhüseyn Əliəsgər oğlu Səidi 4 yanvar 1936-cı ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdur.
Yuxarı Qarabağ kanalı
Yuxarı Qarabağ kanalı — 1958-ci ildə istismara verilən, uzunluğu 172,4 km olan Mənbəyini Mingəçevir su anbarı və Kür çayından götürən suvarma kanalı.
Qulamhüseyn Saidi
Həyatı
Ədəbi yaradıcılığa maraq göstərən Q.Səidi 1951-ci ildə həbs olunmuşdur. Lakin fəaliyyətində qanunazidd bir şey olmadığı üçün azad edilmişdir. O, iyirmi yaşında Təbriz Universitetinin Tibb fakültəsinə qəbul olunmuşdur. Tələbə ikən inqilab əhval-ruhiyyəli müəlliflərdən Səməd Behrəngi, Behruz Dehqani, Məftun Əmini, Kazım Səadəti və başqaları ilə dostluq etmişdir. 1961-ci ildə ali təhsilini başa vuraraq psixoloq ixtisasına yiyələnmişdir.
Yuxarı Qarabağ kanalı
Yaranma tarixi
1951-ci ildə Yuxarı Qarabağ kanalının layihələndirilməsinə başlanıldı. 1958-ci ildə istismara verilmişdir. Yuxarı Qarabağ kanalı respublikada Samur-Abşeron kanalından (182 km) sonra uzunluğuna görə ikinci yeri tutur. Yuxarı Qarabağ kanalı Qarabağ və Mil düzlərini suvarmaqla Bəhramtəpə su qovşağı yaxınlığında Araz çayınadək davam edir. Mənbəyini Mingəçevir su anbarı və Kür çayından götürür. Su anbarındakı Yuxarı Portal baş qurğusundan qəbul edilən su, uzunluğu 1072 m, diametri 4,9 m olan tuneldən keçirilərək Aşağı Pormal baş qurğusu vasitəsilə kanala verilir. Su qəbul edilən yerdə kanalın dib yüksəkliyi 59 m-dir. Torpaq məcrada tikilmiş kanalın uzunluğu 172,4 km, normal su sərfi saniyədə 113 kub m, maksimal su sərfi isə saniyədə 138 kub m-dir. Kanal Qarabağ zonasının, Mil düzünün (az da olsa Muğan düzünün) 122 min hektar sahəsini su ilə təmin edir. Araz çayında su az olan vaxtlarda bu kanala Bəhrəmtəpə hidroqovşağına saniyədə 45 kub m su vermək mümkündür. Eyni zamanda, AzDRES-in (Azərbaycan Dövlət Rayon Elektrik Stansiyası) istifadə etdiyi soyutma suyu da bu kanaldan götürülür. Qış aylarında əkin sahələrinə su lazım olmadıqda belə, AzDRES-ə görə kanala saniyədə 65 kub m su verilir. Soyutma sistemindən çıxan isti su yenidən kanala axıdılır. Bu isə suvarma aparılmayan aylarda AzDRES-in fasiləsiz işi ilə bağlı kanalda təmir-bərpa işlərinin aparılmasına mane olur. Kanala daxil olan isti su torpaq məcrada müxtəlif bitkilərin inkişaf etməsinə şərait yaratdığından, kanalın en kəsik sahəsi azalır və hidravlik parametrlər dəyişir, kanalın su aparma qabiliyyəti 20–30 % azalır. Yuxarı Qarabağ kanalına su buraxılmamışdan əvvəl kanalın istiqaməti keçən ərazilərdə, kanalətrafı sahələrdə (1955) qrunt sularının orta yatım dərinliyi 10–15 m idi. Kanala su verilən ilin sonunda qrunt sularının orta yatım dərinliyi 5–6 m, təxminən 5–7 il keçəndən sonra isə 3,0÷3,5 m olur. 1962-ci ildə Xaçınçayın yaxın ərazilərdəki kanal keçən sahələrdə qrunt sularının orta yatım dərinliyi 1,0÷1,5 m idi. Üstündə 119 hidrotexniki qurğu, 20 nasos stansiyası var. Ümumilikdə 82856 hektar sahəni suvarır. İntensiv suvarma dövründə Araz çayının suyunu artırmaq və Muğan düzündə suvarmada istifadə etmək üçün Yuxarı Qarabağ kanalı vasitəsilə Kür çayından Araza su axıdılır. Yuxarı Qarabağ kanalı vasitəsilə Yevlax rayonunun 23150 hektar əkin sahəsi suvarılır. alt=Yuxarı Qarabağ kanalının təsir zonasında ərazinin sxematik planı|thumb|900x900px|Yuxarı Qarabağ kanalının təsir zonasında ərazinin sxematik planı|center
Qulamhüseyn Saidi
Həyatı
Tehranda hərbi xidmətdə olarkən əsgərlərin həyatından bəhs edən üç hekayə yazmışdır. Əsgəri xidmətini başa vurduqdan sonra Tehran şəhərində qalmış, “Dilguşə” adlı tibb mərkəzi açmışdır. Həmin səhiyyə ocağı tədricən Tehranın ədəbi, fəlsəfi və siyasi fikir adamlarının toplantı yerinə çevrilmişdir. O, İran Yazıçılar Cəmiyyətinin yaradılmasında yaxından iştirak etmişdir.
Yuxarı Qarabağ kanalı
Ətraf mühitə təsiri
Respublikada olan 54 min km uzunluğunda suvarma kanallarının yalnız 8 %-nə beton döşənmişdir. Suyun 25 %-dən çoxu sızıb torpağa hopur. Nəticədə qrunt sularının səviyyəsi qalxaraq torpaqları su basmasına, onların bataqlıqlaşmasına və şoranlaşmasına gətirib çıxarır. Bununla yanaşı kanallardan sızan su onların suvarma qabiliyyətini xeyli azaldır. Su qıtlığı şəraitində böyük itkiyə yol verilməsi kənd təsərrüfatının inkişafını ləngidir. Yuxarı Qarabağ kanalı idarəsinin məlumatına görə, həmin kanaldan hər saniyə ərzində orta hesabla 13 m3 su torpağa sızır. Bu o deməkdir ki, beton örtüyə alınmadığından kanalda ildə 410 mln. m3 su itkisinə yol verilir. Bu rəqəm respublikanın böyük su anbarlarından biri olan Ceyranbatan su anbarının həcmindən 2,2 dəfə böyükdür. Yuxarı Qarabağ kanalının mövcud olduğu 50 ildən artıq bir müddətdə onun axıtdığı suyun 20 km3-dən çoxu torpağa sızmışdır. Mingəçevir su anbarının həcmindən xeyli çox olan bu rəqəm magistral suvarma kanallarının tikintisində buraxılan nöqsanların hansı ağır nəticələrə gətirib çıxarması haqqında aydın təsəvvür yaradır.
Qulamhüseyn Saidi
Həyatı
İranda şah rejiminə qarşı mübarizə başlananda Qulamhüseyn Səidi onu alqışlayanlardan olur. Lakin 1979-cu ildə İranda qələbə çalan islam inqilabı onun ümidlərini doğrultmur. Bu səbbədən yazıçı 1982-ci ildə Fransaya mühacirət edir. Parisdə olarkən Bədr Lənkərani adlı bir xanımla ailə qurur. Burada “Otello qəribə məmləkətdə”, “Nurlu qəlblər”, “Doktor Əkbər” və “Renessans” ssenarilərini və rejissor D.Mehrcuyi ilə birlikdə “Ev təmiz olmalıdır” hekayəsi əsasında “Molus-Korpus” ssenarisini yazır. Parisdə “Şəhərdə bir qərib”, “Top”, “Gülərüzlü tatar” adlı romanlarını qələmə alır, “Ölüm yeri”, “Sınıqçı” əsərlərini isə tamamlaya bilmir.
Qulamhüseyn Saidi 23 noyabr 1985-ci ildə, 49 yaşında Parisdə dünyasını dəyişib, Per-Laşez qəbiristanlığında, Sadıq Hidayətin məzarı yanında dəfn edilmişdir.
Pirofillit
Pirofillit Al2 (OH)2 [Si2O5]2 — monoklinik sinqoniya. Rast gəlmə tezliyi şkalası: tez-tez rast gələn.
Qulamhüseyn Saidi
Yaradıcılığı
Ədəbiyyata şeirlə gələn Qulamhüseyn Səidi publisistika, nəsr, dramaturgiya və tərcümə sahələrində qələmini sınamışdır. 1965-1975-ci illərdə pyes, hekayə, roman yazmış və tərcümələr etmişdir. “Keyhan”, “İttilaat”, “Ayəndeqan”, “Azadi”, “Rəhayi” və s. qəzet və jurnallarda məqalələri dərc olunmuşdur. Həmçinin “Əlifba” adlı jurnal dərc etdirmişdir.
Pirofillit
Növ müxtəliflikləri
Xromlu pirofillit (3%-dək Cr2O3); aqalmatolit – sıx gizlipulcuqlu kütlələr.
Qulamhüseyn Saidi
Yaradıcılığı
Calal Al-Əhməd 1964-cü ildə onu rəhbərlik etdiyi İranın Tədqiqat və İctimai Araşdırmalar Mərkəzində çalışmağa dəvət etmişdir. Buradakı işi ilə bağlı səfərlərə çıxmış, xarici ölkələrdə olmuş, səfər təəssüratlarını “İlxıçı”, “Qaradağ”, “Körfəz kənarında xoş bir kölgə”, “Sadə havaşünaslıq”, “Ah-nalə” adı altında kitabça şəklində çap etdirmişdir. “Qorxu və səksəkə”, “Dəndil” və s. hekayələrində dastanlardan, mifik yaddaşdan peşəkarlıqla bəhrələnilmişdir.
Pirofillit
Xassələri
Rəng – ağ, sarımtıl-ağ, gümüşü-ağ, boz, yaşılımtıl, qəhvəyi, alma kimi yaşıl; Mineralın cizgisinin rəngi – ağ; Parıltı – tutqun, yağlı, lövhəvari aqreqatlarda – sədəfi; Şəffaflıq – yarımşəffafdan qeyri-şəffafadək; Sıxlıq – 2,6-2,9; Sərtlik – 1-1,5; Ovulur; vərəqləri əyilgəndir, lakin elastik deyil. Sıx kütlələri görünüşcə və əl ilə yoxladıqda yağlıdır; Ayrılma – {001} üzrə mükəmməl; Sınıqlar – qeyri-hamardan qabıqlıyadək; Morfologiya – kristallar: nadir hallarda rast gəlir: prizmatik; Mineral aqreqatları: nazikvərəqli, lövhəvari - şüalı, xırdapulcuqlu, dərzşəkilli, sıx.
Qulamhüseyn Saidi
Yaradıcılığı
Hekayələri 1965-ci ildə Tehranda “Bəyəldə yas” adı altında çap edilmişdir. Kitab İranın xüsusi xidmət orqanlarının diqqətini çəkmişdir. Hakimiyyəti kitabdakı hekayələrin yeni üslubu deyil, mövzusu daha çox narahat etmişdir. Gənc yazıçının cəmiyyətdəki nöqsanları tənqid etməsi dövlət əleyhinə aparılan təbliğat hesab edilmişdir. Uzun sürən işgəncəli istintaq nəticəsiz başa çatsa da, bu ədalətsizlik yazıçını bərk sarsıtmışdır.
Qulamhüseyn Səidinin pantomima üslubunda qələmə aldığı pyesləri də ciddi marağa səbəb olmaqdadır. Səhnələşdirilən bu əsərlər ölkənin böyük şəhərlərinin teatrlarında oynanılmışdır. Tənqidçilərin fikrincə, müəllifin bədii əsərləri arasında ən uğurluları pantomima janrında yazdıqlarıdır. O, şah rejiminin ölkədəki xalqlara tutduğu divanı pantomima vasitəsilə verməyə çalışmışdır. Müəllif sonralar yazırdı ki, əhalisinin əksəriyyəti ana dilindən məhrum olan xalqın danışığı bir növ pantomima oyununa bənzəyir. Yazıçının “Vərəzil qolu çomaqlıları” pyesi əsasında rejissor Cəfər Vali film çəkmişdir. Daha sonra İranın məşhur rejissoru Dariyuş Mehrcuyi “Bəyəldə yas” hekayələr toplusu əsasında “Öküz” adlı film ekranlaşdırmışdır. Bu film İranın kino sənətində əsaslı dəyişikliyə səbəb olmuşdur. “Öküz” filmindən sonra İranda ictimai-siyasi məzmunlu filmlərin sayı artmışdır.