cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Quba xanlığı
Sultan Əhməd xan
Tarixi mənbələrdə Sultan Əhməd xanın ölümü mübahisəlidir. A. Bakıxanov yazır ki, üsyan qaldıraraq Şirvanda İran ağalığını ləğv edən Hacı Davud, Xudatı zəbt etmiş, bu zaman Hacı Qərib və qardaşı oğlu Nəzirin təhriki ilə Sultan Əhməd xan öz yaxın adamları ilə öldürülmüşdür. Digər məlumatlarda isə Sultan Əhmədin öz qayınatasının təhriki ilə öldürüldüyü təsdiq edilir. Tarixçi A. Lopuxin Şamaxıdan quru yolu ilə şimala doğru hərəkət etmişdi. Lopuxin 1718-ci ilin mart ayında Quba şəhərinə gəlmişdi. O, bu şəhərə böyük maraq göstərərək icmalının "Quba haqqında məlumat" adlı hissəsində yazır: "İndiki Sultan Əhməd irsi olaraq hakimiyyətə yetişmişdir. Onun 14 yaşı vardır. Hakimiyyəti altında başqa şəhər yoxdur. Kəndlərinin də sayı azdır".
1718-ci ildə Sultan Əhməd xan öldürülmüş, xanlığın ərazisi Hacı Davudun hakimiyyəti altına keçmişdi. 1722-ci ildə rus qoşunlarının Xəzərboyu əyalətlərə yürüşü zamanı Quba xanlığının ilk növbədə dənizə yaxın hissəsi, o cümlədən Xudat ruslar tərəfindən tutulmuşdu. Qubanın özü də daxil olmaqla dağlıq və dağətəyi rayonlar Hacı Davudun hakimiyyəti altında qalmışdı. Məhz buna görə tərəfdarları dağlarda gizlədilən azyaşlı Hüseynəlini rusların nəzarəti altında olan Xudata gətirmiş, Rusiyanın himayəsinə keçmək yolu ilə xanlığı bərba etmək istəmişdilər.
Hüseynəli xan
1726-cı ilin sonu 1727-ci ilin əvvəllərində Quba xanlığı Rusiyanın tərkibinə daxil oldu və 1718-ci ildə öldürülmüş Sultan Əhməd xanın oğlu kiçik yaşlı oğlu Hüseynəli bəy Quba xanı elan edildi. Belə ki, Rusiya İmperiyasının Xarici Siyasət Arxivində saxlananılan rəsmi sənəddə 1726-cı il oktyabrın 20-də Dərbəndə gəlmiş Hüseynəli bəyin Rusiya himayəsini qəbul edərək sədaqət andının içməsi bildirilir. Andda deyilirdi: "Mən, Quba xanının oğlu Hüseynəli bəy öz əqidəmlə şərit qaydası ilə qurana and içirəm ki, imperatriçə əlahəzrətlərinin təbəəliyində olub, öz təbəələrimlə, canım, ruhum və bütün pak vicdanımla imperatriçə əlahəzrətlərinin təbiətən və sadiq qulu kimi qulluq edəcək, onların təbəələrinə qarşı heç bir zidd hərəkət göstərməyəcək, bütün Rusiya İmperiyasına mən öz təbəələrimlə sədaqət, hər cür xeyirxahlıq göstərəcəyəm". Quba xanı nəinki həmişə sadiq olmağa and içirdi, hətta rus qoşunlarına mübarizədə hər cür yardım etməyi, rus əsgərlərinə mənzil ayırmağı da öz öhdəsinə götürürdü. Hüseynəli bəy Rusiyanın açıq və ya gizli düşmənləri ilə heç bir əlaqə saxlamayacağını da söz verirdi.
1726-cı il dekabrın 21-də Peterburqda Ali Məxfi şurada Hüseynəli bəyin Rusiya himayəsinə qəbul edilməsi və onun Quba xanı kimi təsdiq olunması məsələsi nəzərdən keçirildi. Hüseynəli bəyin torpaqları Osmanlılarla bağlanmış müqaviləyə görə Rusiya zonasında qalarsa himayəyə qəbul edib ona xan rütbəsi vermək haqqında Xəzərsahili əyalətlərdəki rus qoşunlarının komandanı feldmarşal Dolqorukiyə fərman göndərildi. Sərhədlər müəyyənləşdirilərkən Quba xanlığının böyük bir hissəsi Rusiya tərəfində qaldığından Hüseynəli xan, Quba xanı kimi təsdiq olundu və xan az yaşlı olduğuna görə qəyyumlar ayrıldı. Əfrasiyab naib, Fəraməz isə nazir oldu. Eyni zamanda xanlığın kəndxuda və ağsaqqaları Hüseynəli xanla Rusiya imperatriçələrinə sədaqət andı qəbul etdilər.
Hüseynəli xan şah hakimiyyətinə zahiri itaət göstərirdi. Məhz belə siyasət nəticəsində, Nadir şahın Azərbaycana ilk yürüşü zamanı 1734-cü ildə şah Hüseynəli xanın idarəçiliyinə əlavə olaraq Səlyanı da vermişdi və beləliklə Səlyan yenidən Qubaya birləşdirilmişdi. Bir il keçməmiş şah Səlyanın idarəçiliyini Quba xanının səlahiyyətindən çıxardı. Nadir şah Əfşarın hakimiyyətinin son illərində Azərbaycanda İran ağalığına qarşı xalq hərəkəti geniş vüsət almışdı. Qubada da çıxışlar baş vermişdi. 1735-ci ildə qubalıların bir hissəsi Nadir şaha qarşı çıxıb, dağıstanlılara güvənərək Xudat qalasında Hüseynəli xanı mühasirəyə aldılar. Şamxal Xaspulad və Dərbənd qarnizonunun rəisi onun yardımına gələrək, üsyançıları dəf etdilər.
Artıq 1742-ci ildən başlayaraq Şirvanda mütəmadi üsyanlar baş verir, Şəkidə İran hakimiyyəti sarsılmışdı. 1747-ci ilin iyun ayının 19-dan 20-nə keçən gecə Nadir şahın sui-qəsdlə öldürülməsindən sonra, Azərbaycan ərazilərində İran hakimiyyəti ləğv olundu. Lakin ölkənin ayrı-ayrı bölgələrinin arasındakı iqtisadi əlaqələrin zəifliyi Azərbaycanda müstəqil dövlət qurmağa zəmin yaratmırdı. Buna görə də Azərbaycanda 20-yə qədər feodal dövlət qurumları-xanlıqlar təşəkkül tapdı. Bunlardan ən böyükləri Qarabağ, İrəvan, Urmiya, Təbriz və Şəki xanlıqları idi. Nisbətən güclü xanlıqlardan biri də Quba xanlığı idi.
Quba xanlığı çox iri olmayan, lakin hərbi cəhətdən güclü siyasi birlik idi. Nadir şahın Azərbaycana yürüşləri zamanı və feodal ara mübarizəsinin gücləndiyi sonrakı illərdə xanlıq digər Azərbaycan torpaqlarına nisbətən az zərər çəkmişdi. Çünki 1735-ci ildə Xəzərsahili vilayətlər Rusiya tərəfindən İrana güzəştə gedildikdən sonra Hüseynəli xanla digər hakimlər xanlığın qarət olunmasının qarşısını almaq və öz hakimiyyətlərini qorumaq üçün bir sıra tədbirlər görmüşdlər. Həmçinin xanlıqda qalalar olduğundan, əhali lazım gəldiyi təqdirdə sığınacaq tapa bilirdi. Bütün bunlar Azərbaycanın düşmən hücumlarından və feodal-ara mübarizəsindən daha çox zərər çəkmiş cənubla cənub-şərq düzənlik rayonlarından əhalinin Quba xanlığına axıb gəlməsinə səbəb olurdu. Bu isə xanlığın iqtisadi gücünün artmasına şərait yaradırdı. 1757-ci ildə Dərbənd və Şamaxı ətrafından bir sıra ailələrin Quba xanlığına köçürülməsi xanlığın hərbi gücünün artmasına kömək etmişdi.
Hüseynəli xan övladı Fətəliyə uşaqlıq vaxtından hərbi və siyasi işlərlə tanış etmək məqsədi ilə müxtəlif tapşırıqlar verirdi. Atası 1756-cı ildə Fətəlini Quba bəylərindən birinin rəhbərliyi altında, öz dövrünə görə güclü qoşunun baş komandanı təyin etdi.
XVIII əsrin ortalarında Səlyan müstəqil xanlığa çevrilmişdi və hakimi Əhməd xan adlı birisi idi. XVIII əsrin 50-ci illərinin ortalarında Əhməd xan ölmüş və onun uzaq qohumu İbrahim Rudbari hakimiyyəti ələ keçirmişdi. İbrahim xan Rudbarinin hakimiyyətindən narazı olan Səlyan feodalları gizli sürətdə Quba xanı ilə əlaqə yaratdılar və İbrahim xanı hakimiyyətdən kənarlaşdırıb, Səlyan idarəsinin başqasına verilməsini xahiş etdilər. Bu xahiş Quba xanına Səlyanın daxili işlərinə qarışmaq üçün imkan verdi. 1757-ci ildə Hüseynəli xanın 20 yaşlı vəliəhdi Fətəlinin başçılıq etdiyi Quba qoşunları Səlyan xanlığına basqın etdilər. İbrahim xan qaçıb Rudbarda gizləndi. Bununla Səlyan yenidən Qubaya birləşdirildi. Səlyanı birləşdirməklə Quba xanları Həsənabad, Rudbar, Səfixan və Səlyan limanı kimi mühüm iqtisadi məntəqələrə yiyələnmiş oldular. Quba xanı tərəfindən təyin edilən Səlyan hakimi isə oranı sultan titulu ilə idarə etməyə başladı. Eyni zamanda Quba xanlığı Şamaxı və Bakı xanlıqlarına təzyiq göstərmək imkanı əldə etdi. Hüseynəli xan 1758-ci ildə vəfat etdi.
Dərbənd, Bakı və Şamaxı xanlıqları ilə münasibətlər
175px|thumb|left| Rəssam [[Səttar Bəhlulzadə tərəfindən çəkilmiş Fətəli xanın bədii portreti, 1945-ci il, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi ]] 1758-ci ildə Hüseynəli xan vəfat etdikdən sonra oğlu 22 yaşlı Fətəli xan onu hakimiyyətdə əvəz etdi. Bu hadisədən istifadə edən Şamaxı xanı Məhəmmədsəid xanın qardaşı Ağa Razi bəy sərhəddə olan Qubanın Bərmək mahalına hücum etdi və 200-ə yaxın ailəni Şirvana köçürtdü. İ. Hacınski yazır: "Atasının dəfni ilə məşğul olan Fətəli xan bu hadisədən atasının vəfatının yeddinci günü xəbər tutdu. O xanlıq taxtına çıxma mərasimini yüngülcə keçirib, qubalılardan mümkün olan qədər qoşun toplayaraq Şirvana hərəkət etdi." Məhəmmədsəid xan Fətəli xanı sərhəddə qarşılamaq üçün tədarük gördü, onunla döyüşə girərək, bu toqquşmanın səbəbkarı olan Ağa Rəzi bəyi bu vuruşmada itirdi və tamamilə məğlub oldu.
Gənc xan Qubaya qayıtdıqdan sonra öz mülkünün daxili üsul-idarə işləri ilə məşğul olmağa başladı. Hər bir naibin əhalidən vergi toplamaq və mükəlləfiyyətinin icrasını tələb etmək hüququ var idi. Beləliklə, öz naiblərindən aslı olan əhali onlara tabe olur, bu isə onlara hər narazılıq üstündə xanlarına xəyanət etmək imkanı verirdi. Fətəli xan bu qaydanı ləğv edərək, kəndlilərdən toplanan vergilərin kəndxudalar tərəfindən xan xəzinəsinə və anbarlara təhvil verilməsini əmr etdi. O, buyurdu ki, bəzi mükəlləfiyyətlərin icrası xan yasavulları tərəfindən tələb edilsin. O, bununla kifayətlənməyərək, öz hakimləri Məhəmmədhüseyn xandan narazı olan Dərbənd bəyləri ilə gizli əlaqəyə girdi, onlara bəxşişlər verdi. Fətəli xan onların vasitəsilə də Dərbənddə özünə çoxlu tərəfdarlar əldə etdi və 1760-cı ildə güclü qoşun toplayıb şəhərə hərəkət etdi, ona sadiq olan dərbəndlilərin köməyi ilə şəhəri işğal etdi. Mülkünü itirmiş Məhəmmədhəsən xan Fətəli xanın əmrinə əsasən əsir kimi Bakıya gətirildi və 1768-ci ildə burada vəfat etdi.
Ağır vergilərin Dərbənd əhalisini narazı salması Fətəli xana Dərbəndi almaq üçün imkan yaratmışdı. Çünki Fətəli xan, Dərbəndi əvvəldən ələ keçirmək istəyirdi. Xəzər dənizi sahillərində yerləşən Dərbənd xanlığı şimalda Darbaqçay, cənubda Samurçay, qərbdə isə Tabarasanla əhatə olunmuşdu. Sahəsi 680 kvadrat verst idi. Ərazicə kiçik və əhalisi az olan xanlığın qüvvəsi elə də güclü deyildi. XVIII əsrin ikinci yarısında yaşamış rus tarixçisi Mixail Çulkov yazır ki, "Məhəmmədhüseyn xan təbəələrinə zülm etməklə yanaşı onlardan məcburi vergi tələb edir, verməyənlərin isə gözlərini çıxartdırırdı. Xanın belə hərəkəti xalqı hiddətləndirmişdi." XVIII əsrin ortalarında Dərbənd tipik Azərbaycan şəhəri idi. Dərbənd qalasının bir neçə qapısı var idi: Carçı qapısı, Türkmən qapısı, Qırxlar qapısı, Dübari qapısı, Yeni qapı, Orta qapı, Bayat qapısı, Qala qapısı, Daş qapı və s.
XVIII əsrin 60–70-ci illərində Dərbənddə olmuş S. Q. Qmelin Dərbəndin alınmaz qala olduğunu bildirirək yazır: "Dərbənd şəhərini hücumla almaq olduqca çətindir. Düşmən görünən kimi yuxarı qala olan Narınqaladan xəbərdarlıq siqnalı verilir, bütün qapılar dərhal bağlanır, şəhər ələ keçirilməz bir qalaya çevrilirdi." Yarandığı ilk vaxtlarda da Quba və Dərbənd xanlıqları arasında münaqişə baş vermişdi. 1748-ci ildə Hüseynəli xan Dərbənd xanlığına məxsus bir neçə kəndi qarət etmiş, Məhəmmədhüseyn xan da əvəz olaraq 60 qubalını, o cümlədən Hüseynəli xanın qızını və oğlunu girov götürmüşdü. Quba xanı Dərbənddən cənuba, Dərbənd xanı isə Qubadan şimala gedənləri saxlayırdı.
Dərbəndi ələ keçirməkdə köməklik göstərdiklərinə görə Quba xanlığının Qaraclı, Azaqlı, Naburlu, Çiçi, Bəbəşli və Bəbəli kəndləri, Dərbənd xanlığının Malaqalıl adlı bölgəsi, həmçinin Dərbənd vergilərinin toplanması hüququ qaraqaytaq usmisi Əmir Həmzəyə, pul mükafatı isə Tabarasan kadisi Rüstəmə verildi.
Fətəli xan şimal sərhədlərini möhkəmləndirmək üçün ilk əvvəl Şamaxının yox, daha çox Dərbəndin ələ keçirilməsinə üstünlük vermişdi. Şamaxı xanlığı həm bütün Azərbaycanda, həm Qarabağ və Şəki xanlıqları, həm də Quba xanlığı ilə Azərbaycanın cənub xanlıqları arasında böyük strateji əhəmiyyətə malik idi. Məhz bu səbəbdən Fətəli xan Şamaxı xanlığını tezliklə ələ keçirmək istəyirdi. T. Mustafazadə bu haqda yazır: "Şamaxı xanlığı strateji cəhətdən xeyli güclü xanlıq idi və buna görə də xanlığın ələ keçirilməsinin yüngül olmayacağı aydın görsənirdi. Bu səbəbdən Fətəli xan əvvəlcə zəngin, lakin hərbi cəhətdən Şamaxıdan zəif olan Bakı xanlığını tabe etmək və bununla da Şamaxı xanlığı ilə həlledici mübarizə üçün qüdrətini artırmaq qərarına gəldi."
Bakı xanlığı iqtisadi cəhətdən zəngin idi. Bakı o zaman Xəzər dənizinin sahilində ən möhkəm və əlverişli liman idi. Abşeron yarımadasını əhatə edən Bakı xanlığı cəmi 34 kəndi əhatə edən iki naiblikdən ibarət idi: Maştağa və Binəqədi naiblikləri. Xanlıqda yeganə şəhər Bakı idi. 1796-cı ilin məlumatına görə xanlıqda cəmi 1820 ev və 9100 nəfər əhali mövcud idi. Bakı xanlığı hərbi cəhət baxımından zəif idi. Xanlıqda cəmi 500–1000 döyüşçü vardı. Fətəli xan Bakıya əvvəlcə iqtisadi zərbə endirmək qərarına gəldi. Quba xanlığı Rusiya ilə ticarəti öz limanlarına – Dərbənd, Niyazabad və Səlyana yönəldərək Bakını iqtisadi məngənəyə saldı. Həmçinin Fətəli xan diplomatik hərəkət edərək Bakı xanlığını xarici düşmənlərdən müdafiə etməyi öz üzərinə götürdü. Fətəli xan Bakı xanlığını hərbi yolla deyil, dinc yolla öz nəzarəti altına saldı. Bu işdə nikah diplomatiyasından istifadə olundu.
1767-ci ildə Fətəli xan bacısı Xədicə Bikəni Mirzə Məhəmməd xanın dövründə Bakını idarə edən Məlik Məhəmməd bəyə verdi. Xədicə Bikə qardaşının məsləhətləri ilə Bakı xanlığının idarəçilik işlərinə qarışır, Quba xanlığının xeyrinə çalışırdı. Məlik Məhəmməd xan müxtəlif işlərlə bağlı Bakını tərk etdikdə xanlığı Xədicə Bikə idarə edirdi. Həyat yoldaşı Qarabağ xanının iki il əsiri olduqda, habelə Məkkəyə ziyarət etdiyi vaxt xanlığı Xədicə Bikə idarə etmişdi. Rus hökuməti tərəfindən İrana konsul təyin edilən İ. Tumanovski 1780-ci ildə Bakıdan Ənzəliyə gedərkən Xədicə Bikənin hərəkətlərini müşahidə edərək yazırdı ki, "dövlət hakimiyyətinə başçılıq onun tərəfindən həyata keçirilir. Bakıda xanlıq olsa da, o Qubaya tabe edilmişdi."1770-ci ildə Bakıda olmuş S. Q. Qmelin Saray kəndində Quba xanlığının qarnizonunun yerləşdiyini və Bakı xanlığının Quba xanının himayəsi altında Fətəli xanın vassal asılılığında olduğunu bildirdi. O, Fətəli xana illik xərac verir, bütün hərbi yürüşlərində iştirak edirdi. Fətəli xan 1780-ci ildə Məlik Məhəmmədin oğlu Mirzə Məhəmmədi Bakı xanı elan etmiş, anası Xədicə Bikə xanım isə qəyyum olmuşdu.
Fətəli xana rəsmən müraciət edənlər onu "Quba, Bakı, Dərbənd və Səlyan rəisi" adlandırırdılar. Rusiya dövlətinin ticarət öhdəçiliyində onun adı "Quba, Dərbənd və Bakı hakimi" kimi yazılırdı. Bakı xanı tərəfindən sıxışdırılan rus tacirlərini müdafiə etmək tapşırığı almış rus admiralı Voynoviçlə danışıqları Məlik Məhəmməd xan yox Fətəli xan aparmışdı.
Bacısı Xədicə Bikəni Məlik Mahmud xana verməklə Bakı xanlığını özündən asılı vəziyyətə salıb uğur qazanan Fətəli xan eyni zamanda bu hərəkəti ilə özünə böyük zərər də yetirdi. Fətəli xan əvvəllər bacısı Xədicə Bikəni həyat yoldaşı Tuti Bikənin qardaşı qaraqaytaq usmisi Əmir Həmzəyə verməyi vəd etmişdi. Lakin Fətəli xanın əmirlərinə əsasən vəziyyət dəyişdi. Bununla Əmir Həmzə Quba xanının düşməninə çevrildi.
Fətəli xan Şamaxını ələ keçirmək fikrində olsa da, XVII əsrin 60-cı illərində şəkili Hüseyn xan ilə Məhəmmədsəid xanın bir ittifaqda olması bu fikrə mane olurdu. Amma o, bu fikirdən əl çəkməmişdi. Belə ki, Fətəli xanın sərkərdələrdən 10 min rubl tələb etməsi nəticəsində xanlıqlar arasında münasibətlər gərginləşdi və Fətəli xan Şamaxıya yürüş etdi. Bunun səbəbi isə Cənubi Dağıstan feodallarınin Fətəli xandan Şamaxı xanlığına getmək üçün Quba xanlığının ərazisindən keçmək üçün icazə istəməsi idi. Bu isə Fətəli xan tərəfindən qəbul edilmir və Dağıstan hakimlərinə qarşı hərbi qüvvə toplamaq məqsədi ilə o, Şamaxı xanlığından 10 min rubl tələb edir. Lakin bu dövrdə Şamaxıda yoluxucu taun xəstəliyi baş verdiyindən hər gün 15–20 nəfər xəstəliyin qurbanı olurdu. Öz hakimiyyətini bir qədər möhkəmləndirən Məhəmmədsəid xan, xəstəliyin geniş yayıldığına görə, əhalidən vergini yığıb ödəyə bilməyəcəyini bildirir və tələbi rədd edir. Həmin tələbin rədd edilməsi Fətəli xan tərəfindən müsbət qarşılanmır və bu Fətəlinin Şamaxıya hərbi yürüşü ilə nəticələnir.
Fətəli xan digər xanlıqlar kimi Şamaxını da müharibəsiz ələ keçirmək istəyirdi. O, bu barədə Məhəmmədsəid xan və Ağası xanla uzun danışıqlar apardıqdan sonra razılıq əldə edilir ki, Quba xanlığı Şamaxı xanlığını hər hansı bir təcavüzdən qoruyacaq bunun müqabilində isə Məhəmmədsəid xan Quba xanlığının xəzinəsinə müəyyən qədər ödənc verəcəkdir. Çox keçmir ki, Şamaxı xanlığı müstəqil olmaq istəyən Şəki xanlığı ilə olan ittifaqına arxalanaraq Quba xanlığına xərac verməkdən imtina edir. Həmin tələbin rədd edilməsi ilə də bu iki xanlıq arasında münasibətlər daha da gərginləşir.
Fətəli xanın Şamaxı xanlığını tamamilə tabe etməkdə bir çox çətinliklərlə üzləşməsinin digər səbəbi də, 1761-ci ildə Şamaxıda ikihakimiyyətliliyə son qoyulması olmuşdur. Təkhakimiyyətlilik şəraitində Şamaxı xanlığının gücü bir qədər də artırdı ki, Fətəli xan şəkili Hüseyn xanla ittifaq bağlamaq məcburiyyətində qaldı. Bunun nəticəsində, 1764-cü ildə Hüseyn xan ilə Fətəli xan Şamaxı xanlığına ilk hərbi yürüş edirlər. Şamaxı xanı müqavimətin mənasız olduğunu görərək, münaqişəni danışıqlıqlar yolu ilə həll etməyə üstünlük verir və Quba ilə Şəki xanlığına vergi ödəyəcəyinə söz verir.
Şamaxı xanı isə verdiyi vədi yerinə yetirməyə tələsmir, əksinə olaraq Quba xanlığı ilə döyüşə girmək üçün qüvvə toplamağa başlayır. Buna cavab olaraq, Fətəli xan Səlyan, Dərbənd və Bakıdan topladığı 12 minlik qoşunla Şamaxıya yürüş edir. Bakıdakı rus konsulu M. Sulyakov Xarici İşlər Kollegiyasına 13 sentyabr 1767-ci il tarixli məktubunda bu məsələ ilə bağlı yazır:
Mücü qalasının ələ keçirilməsindən sonra Məhəmmədsəid xan Fətəli xanla danışıqlar aparmağı qərara alır, nəticədə Quba xanlığına ödəyəcəyi vergini verməyə razılıq verir. Əvəzində isə ələ keçirilən hərbi qənimətlə birlikdə Mücü qalasınında Şamaxı xanlığına geri qaytarılması barədə razılıq edilir. Eyni zamanda Şamaxı tacirləri Bakı limanlarından maneəsiz keçərək ticarət edə bilmək hüququnu əldə etdilər.
Şamaxı və Quba xanlıqları arasında olan bu növbəti razışlama da uzun olmadı. Bu zaman Qarabağ xanlığı avarlı Nusal xanla ilə birlikdə Şamaxı xanlığını müdafiə edirdilər. Şəkili Hüseyn xanda Şəkinin tabe ediləcəyindən ehtiyat edərək Quba xanı ilə ittifaqdan imtina etdi. Lakin Fətəli xan Şamaxı xanlığının gəlirini Şəki xanı ilə bölüşdürəcəyi vədi etdi və Hüseyn xanı yenidən Şamaxı xanlığına yürüş etməyə razı sala bildi. Fətəli xan yürüşə hazırlaşmağa başladı. Onun qoşunlarının tərkibinə daimi hissələrlə yanaşı, Dərbənd, Bakı, Səlyandan toplanmış çərik dəstələri, habelə Tabasarandan Aquşadan gəlmiş muzdlularda daxil idi. 1768-ci ilin mayında Fətəli xan güclü qoşunla Şamaxıya yürüş etdi.
Şamaxı xanları Fətəli xana yox, Şəki xanına təslim olmağı üstün tutdular. Hüseyn xan bunu Fətəli xana bildirdi. Quba xanı ona cavan Ağası xanın gözlərini çıxarmağı, yaşlı Məhəmmədsəid xanın isə həbs etməyi məsləhət gördü. Hüseyn xan belə etdi. Ağası xanın gözləri çıxardıldı, Məhəmmədsəid xanın isə yaşı çox olduğundan o, bir müddət sonra azadlığa buraxıldı.
Fətəli xan Şamaxı xanlığının ərazisini Hüseyn xanla bölüşdürdü: Sədari və Qəsari mahalları Yeni Şamaxı ilə birlikdə Şəki xanına, xanlığın yerdə qalan hissəsi isə Quba xanına çatdı. Bu yerlərin idarə olunması üçün onlar öz naiblərini təyin etdilər. Köhnə Şamaxının naibi Fətəli xanın qardaşı Abdulla bəy oldu.
Həştərxan taciri Stefan Şaripinin, prikazçiki Yeqor Zamyatin 1768-ci il 10 sentyabr tarixində konsul M. Sulyakova yazırdılar ki, avqustun 17-də Fətəli xan yanında 15 min döyüşçü olmaqla Yeni Şamaxıya gələrək şəhərdən iki verst aralıda düşərgə salıb, sonra 2 min döyüşçü ilə Yeni Şamaxıya girərək şəhəri idarə edən Manaf bəyi və bir sıra əyanları həbs etdi. Şamaxı xanlığının işğalından sonra Yeni Şamaxıda Quba xanına qarşı danışıqlar aparılmışdı. Danışıqlar Manaf bəy başda olmaqla digər Şamaxı feodalları və şəkili Hüseyn xan arasında aparılırdı. Şərtlərə görə, Şamaxı xanlığı tamamilə Quba xanlığının asılılığından çıxarılmalı və xanlığın gəliri Şəki xanlığı ilə bölüşdürülməli idi. Manaf bəy və tərəfdarları Yeni Şamaxıda hakimiyyəti ələ keçirməli idi. Fətəli xanın nümayəndəsini Yeni Şamaxıdan çıxarmaq istəyən Manaf bəyin hərəkətlərindən Quba xanı xəbər tutdu. Fətəli xan Manaf bəyi Yeni Şamaxıdan qovdu və Dərbəndə göndərdi. Fətəli xan Yeni Şamaxıda hakimiyyəti Məhəmmədsəid bəyə təklif etdi. Lakin Sərkərlər sülaləsinin yenidən bərpa ilə bağlı Məhəmməd səid bəyin gizli danışıqlarından xəbərdar olan Fətəli xan, onu 26 nəfərlə birlikdə Dərbəndə göndərdi. Beləliklə, 1769-cu ildən Şamaxı xanlığı Quba xanlığına tamamilə tabe edildi. Fətəli xan Dərbənd, Quba və Səlyandan Köhnə Şamaxıya 1000 ailə köçürdü. 1769-cu ilin iyun ayında Yeni Şamaxı dağıdıldı və əhalisi Köhnə Şamaxıya köçürüldü. Bu işin icrası üçün Fətəli xan 6000 nəfər ayırmışdı.
Fətəli xan Dərbənddə sürgün olan sabiq Şamaxı xanı Məhəmmədsəidi 1775-ci ildə yenidən Şamaxıya hakim təyin etdi və Məhəmmədsəid xan on il Şamaxını "xan" titulu ilə idarə etdi. Sonra Fətəli xan bu vəzifəyə Məhəmmədsəid xanın oğlu Məhəmmədrza bəyi təyin etdi. Fətəli xan bununla Sərkərlər sülaləsinin hakimiyyətini tamamilə ləğv edərək Şamaxını biləvasitə özü idarə etməyə başladı.
Xarici siyasət
280px|thumb|right|Fətəli xanın göstərişi ilə  [[Dərbənd qalası|Dərbənd Narınqalasının ən yüksək yerində dəbədbəli xan sarayı inşa edilmişdir. Şəkildə saray kompleksinin fil heykəlləri ilə əhatə olunmuş əsas girişi.]]
Şamaxı xanlığının birləşdirilməsi ilə eyni vaxtda – 1768-ci ildə Kürlə Arazın qovuşduğu yerdə yerləşən, böyük ərazisi olmayan Cavad xanlığı da şimal-şərqi Azərbaycanın tərkibinə daxil edildi. Cavad xanlığının hakimi Həsən xan könüllü olaraq Fətəli xandan asılılığı qəbul etdi.
O dövrdə Muğan da Cavad xanlığının tərkibində idi. Xanlığı birləşdirməklə Quba xanı, cənubi Azərbaycan xanlıqları, döyüşkən elatları, həmçinin Şəki, Qarabağ, Qaradağ və Ərdəbil könüllüləri ilə təmasda ola bilərdi. Muğan uzun illər müxtəlif xanlıqlar arasında mübarizə obyekti olmuşdu. 1758-ci ildə Qarabağın və Şəkinin birləşmiş qoşunları Muğan uğrunda Astrabad və Mazandaran hakimi Məhəmmədhəsən xan Qacar ilə döyüşmüşdülər. Muğanın Quba xanlığının himayəsinə daxil olaraq özü üçün xarici basqınlara qarşı etibarlı dayaq əldə etdi. Lakin, 1778-ci ildə Gilan xanı Hidayət xan Cavad şəhərini mühasirəyə aldı və ələ keçirdi. Cavad şəhərinin əhalisinin bir hissəsi Rəştə köçürüldü. Bundan xəbər tutan Fətəli xan Gilana hücum etmək istədi. Lakin Cənubi Dağıstan feodalları tərəfindən müdafiə edilən Qaraqaytaq usmisi bildirdi ki, əgər Fətəli xan Hidayət xana qarşı yürüş etsə, onlar Dərbəndə basqın edəcəklər. Fətəli xan fikrindən daşınmalı oldu.
Şimal-şərqi Azərbaycan torpaqlarının siyasi birliyi yarandı. Fətəli xanın təyin etdiyi sultan, naib yaxud vali Salyanı, Şamaxını, hakim isə Dərbəndi idarə edirdi. Bakı və Cavad xanları yenə əvvəlki tək öz xanlıqlarını idarə etsələr də Quba xanının vassalı kimi onun hərbi-inzibatı tabeliyində idilər. Azərbaycanın bir hissəsində də olsa feodal dağınıqlığına son qoyulması o zaman üçün müsbət hal idi. Hərc-mərcliyə müvəqqəti də olsa ara verildi, ticarət əlaqələri bir qədər genişləndi.
70-ci illərə yaxın Quba xanlığının qüdrəti və nüfuzu o qədər yüksəldi ki, bir çox zəif feodal hakimlər-xanlar İran dövlətinin qurbanı olacağından ehtiyat edərək, havadarlıq üçün Fətəli xana müraciət edirdilər. Qızlar şəhərinin komendantı Potapovun tapşırığı ilə Fətəli xanın yanında olmuş Tarki sakini Bulat xəbər vermişdir ki, o, Dərbənddə Fətəli xanın sarayında Gilan, Ərdəbil, Təbriz, Gəncə xanlıqlarının hədiyyələrlə gəlmiş nümayəndələrini görmüşdü. Onlar öz hakimləri adından Fətəli xandan himayədarlıq xahiş etmişdilər.
Fətəli xan yalnız qonşu torpaqları birləşdirməklə kifayətlənmək niyyətində deyildi. Bütün Cənubi Azərbaycanı və İranın bəzi yerlərini ələ keçirmək də onun planlarına daxil idi. İrandan gələn bir çox siyasi xadimlərə Quba xanının sarayında sığınacaq verilirdi. O cümlədən özünü II Təhmasibin oğlu Süleyman Mirzə adlandıran bir nəfər də Quba xanının sarayına pənah gətirmişdi. Mixail Markovun Həştərxan qubernatoruna verdiyi məlumatda deyilirdi: "Süleyman Mirzə beşinci ildir ki, atası Təhmasibin dörd həyat yoldaşı ilə birlikdə Qubadadır. Onun atası II Təhmasib Nadir şahın oğlu Rzaqulu Mirzə tərəfindən Xorasan əyalətinin Səbzəvar şəhərində öldürülmüşdür. Qubalı Hüseynəli xan Süleyman Mirzəni Mazandarandan öz yanına götürmüşdü". General-mayor Fraundorf Çerkasov və Yusup Qasımovun sözlərinə əsaslanaraq rus sarayına eyni məzmunlu məlumat verirdi. "Süleyman Mirzə"-nin rus sarayında iki məktubu mövcuddur, məktublardan Süleyman Mirzənin İran taxtına iddia etdiyi aydınlaşır.
Fətəli xan Şamaxını öz dövlətinin paytaxtına çevirmək qərarına gəlmişdi. Mənbələrin verdiyi məlumata görə, öz ailəsi ilə birlikdə Dərbənddən Köhnə Şamaxıya köçmək niyyətində olan Fətəli xan burada öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün Dərbənd, Quba və Səlyanın etibar etdiyi sakinlərini Şamaxıya köçürmək istəyirdi. Mənbələrdə Köhnə Şamaxıya minə qədər ailənin köçürülməsinin nəzərdə tutulması və onların bir hissəsinin artıq buraya köçürülməsi qeyd olunur. Yeni Şamaxının sakinlərini də Köhnə Şamaxıya köçürmək qərara alınmışdı.
Digər tərəfdən öz iqamətgahını Şamaxıya köçürməklə Fətəli xan güman ki, buradakı seperatçı qüvvələrin müqavimətini qırmaq istəyirdi. Şamaxı həm də Şəki və Qarabağ xanlıqları uğrunda mübarizədə, Cənubi Azərbaycana irəliləmək üçün mühüm strateji əhəmiyyətə malik idi.
1768-ci ilin payızında şimal-şərqi Azərbaycanda olub vəziyyəti öyrənmiş rus zabiti Adil Çerkasski yazırdı: "Fətəli xan qoşun toplayır və topladıqdan sonra dərhal Kürün o biri sahilinə – oradakı İran şəhərlərini tutmağa gedəcəkdir, sonra isə gücləndiyi təqdirdə Kərim xanla mübarizə aparmaq, ona qalib gəlmək niyyətindədir". Konsul Boqolyubov 1770-ci ilin iyununda Rusiya Xarici İşlər Kollesiyasına yazırdı ki, "Quba xanı Qarabağ xanlığının iqamətgahını tutmaq niyyətindədir, onu alandan sonra isə Təbriz şəhərinə, artıq vəkilin mülklərinə getmək istəyir".
Fətəli xan öz diqqətini Cənubi Dağıstana da yönəldirdi. Qarqaytaq usmisi, avar və qaziqumuq xanları, Canquytaq hakimi və digər Dağıstan hakimləri Quba xanlığının fəal siyasət yürütməsinə mane olur, öz basqınları ilə onun təsərrüfat-iqtisadi inkişafını ləngidirdilər. Usmi Əmir Həmzə və onun müttəfiqləri Quba xanlığının qüvvələrini parçalayaraq Quba və Dərbəndi müdafiə etməyə vadar edirdilər.
Fətəli xan Cənub istiqamətində hücuma keçməzdən əvvəl Quba və Dərbəndin təhlükəsizliyini möhkəmləndirməyi qərara aldı. Cənubi Dağıstanda Tarki və Buynakla yanaşı daha bir dayağa malik olmaq üçün o, şamxalla ittifaqa girərək o zamankı Qaziqumuq xanını devirib, yerinə Eldar bəyi qoymaq qərarına gəldi. Eldar bəy Qaziqumuqlu Məhəmməd xanın qardaşı oğlu idi, o zaman Şamaxının Qubaya məxsus hissəsini idarə edirdi. Bu plan baş tutsa, Fətəli xan Təbrizə yürüş edəcəkdi. Eyni zamanda Fətəli xan və onun müttəfiqləri Tarki və Buynak hakimləri ilə Qaraqaytaqa hücum edib usmi Əmir Həmzəni oradan uzaqlaşdırmaq və Qaraqaytağın idarəsini qardaşı Ustar xana vermək barədə razılığa gəldilər.
Qarabağ xanlığı və Kartli-Kaxetiya çarlığı ilə münasibətlər
Quba xanlığının genişlənməsi qonşu feodal hakimlərini narahat etdi. Quba xanlığı və ondan asılı ərazilərlə həmsərhəd olan Qarabağ, Şəki xanları, Cənubi Dağıstan hakimləri təlaş keçirdirdilər. İki feodal blok yarandı: birinə Şəki və Qarabağ xanları, sonradan həm də Şamaxıdan qoşulmuş Ağası xanda daxil idi. Digər bloka Cənubi Dağıstan hakimlərindən Qaraqaytaq usmisi Əmir Həmzə, Qaziqumuqlu Məhəmməd xan, avar xanları Nutsal və Ümmə, Tabasaran kadisi Rüstəm, canqutaylı Əli Sultan, Dişsiz Məhəmməd, Tavlin feodalları, Kostyukovlu Həmzə Əlişov daxil idilər. Əndəri feodalları Temuf Həmzə, Əmirsultan Kazanalınov və başqaları da onlara kömək edirdi.
Cənubi Qafqazda əmirliyə can atan Kartli-Kaxetiya çarı II İrakli də Fətəli xanın Azərbaycan torpaqlarını birləşdirmə siyasətinə müqavimət göstərirdi. O, Qarabağ və Şəki xanlarının Qubaya qarşı yönəlmiş ittifaqını müdafiə edirdi. Fətəli xan öz düşmənlərini məğlub etmək qərarına gəldi. Qarabağlı İbrahimxəlil xana və Kartli-Kaxetiya çarı II İrakliyə Şəki xanlığına qarşı birgə çıxış etməyi təklif etdi.
Qarabağ xanı İbrahimxəlil xan da öz təhlükəsizliyini təmin etmək üçün tədbirlər görürdü. İlk növbədə Kartli-Kaxetiya çarı II İrakli ilə münasibətlərin yaradılmasına xüsusi diqqət yetirilirdi. Çar da İbrahimxəlil xanla ittifaqa razı idi. Çünki İrakli Fətəli xanın həddən artıq güclənməsinin və Azərbaycan torpaqlarının birləşdirilməsinin qarşısını almağa çalışırdı.
Lakin hadisələr ayrı istiqamətdə cərəyan etdi. Kartli-Kaxetiya çarının müdaxiləsi, Cənubi Dağıstan feodallarının Fətəli xana mənfi münasibəti, onların Qarabağ və Şəki xanları ilə mümkün əlaqəsi hadisələrin gedişinə böyük təsir göstərdi. Quba xanının daxili vəziyyəti də yaxşı deyildi. Şamaxıda sərkərlər sülaləsini bərpa etməyin tərəfdarları fəaliyyət göstərir və Şamaxıda olanlar Fətəli xanın vaxtını və qüvvəsini alırdı. Rus zabiti, Andrey Filatov 1770-ci ilin sentyabrında yazırdı ki, Quba xanının qoşunları qayda-qanunu bərpa etmək üçün Köhnə Şamaxıya getmiş və 6 gün orada qalmışdır.
1771–1772-ci illərdə şərait Quba xanlığının zərərinə olaraq dəyişdi. Fətəli xan müvəqqəti olaraq müdafiə mövqeyinə keçməli oldu. Quba xanlığının hakimiyyət dairələri rus konsuluna müraciət edərək Qarabağ xanını Şəki xanı ilə ittifaqdan və Quba xanlığına qarşı əməliyyatlatdan danışdırmağı xahiş etdilər.
Rusiya konsulunun yazdığına görə, yerlilər Şamaxıda sərkərlər sülaləsinin hakimiyyətinin bərpa olunmasını arzulayırdılar. Bu ticarət şəhəri Fətəli xanın ağır vergi siyasəti nəticəsində müflisləşmişdi. Boqolyubov hesab edirdi ki, Fətəli xan Şamaxını uzun müddət əlində saxlaya bilməyəcək.
1773-cü il noyabrın sonu-dekabrın əvvəllərində Şəki, Avar, Qarabağ xanlıqlarının və Qubaya düşmən digər feodal hakimlərinin birləşmiş qüvvələri Şamaxıya hücum etdilər. Fətəli xan qüvvəsi az olduğundan Şamaxını tərk etməli oldu. Müttəfiqlərdən cavadlı Həsən xan öldürüldü. Ağası xan Şamaxıya daxil oldu. Hadisələrin şahidi olmuş rus məmuru Andrey Filatov 1773-cü il dekabrın 15-də yazırdı ki, "Fətəli xan və müttəfiqi Eldar xan bu vaxt Şamaxıda olsalar da, qüvvələri az olduğundan oranı tərk etməyə məcbur oldular."
S. Qmelin də Fətəli xanın düşmənlərinin Şamaxıya basqını haqqında məlumat verir. O yazır ki, 1773-cü il noyabr ayının 20-də şəkili Hüseyn xan və Şamaxıdan qovulmuş Ağası xan qəflətən Şamaxıya həmlə etmişdir. Fətəli xandan narazı olan şamaxılılar Ağası xanla gizli əlaqə yaratdılar. Bu zaman Şamaxıda olan Fətəli xan qısamüddətli müqavimətdən sonra yanında olan azsaylı səlyan döyüşçüləri ilə və Şamaxıda olan bakılı Məlik Məhəmməd xanla Dərbəndə getməli oldu. Quba xanına tabe olan ərazilərdə qarətlər və toqquşmalar baş verirdi. Lənkəran xanının nəvəsi qətlə yetirilmiş, bir çox tacirlər, rus tacirləri də qarət olunmuşdu. Fətəli xanın xidmətində olan səlyanlı döyüşçülər Səlyana qaçmışdılar. Dağıstanlı döyüşçülər Fətəli xanın sərkərdəsi Eldar bəyi xüsusi səylə axtarırdılar. Eldar bəy Salyana sığınmışdı. Fətəli xanın düşmənləri onları təqib etmiş və Kür çayını keçmələrinə mane olmaq istəmişdilər.
Məğlubiyyətlə barışmayan Fətəli xan Şamaxı ətrafında yeni qüvvələr topladı və 1774-cü ilin əvvəllərində əks hücuma keçib İbrahimxəlil xan və onun müttəfiqləri üzərində parlaq qələbə çalaraq Şamaxını yenidən özünə qaytardı. Avarlar xüsusilə çox itki verdilər. Döyüş zamanı İbrahimxəlil xanın əsas müttəfiqi olan Avar hakimi Nutsal xan həlak oldu. Ağası xan Elevliyə üz tutdu.
Nutsal xanın ölümünü Bakıxanov bu cür izah edir: "Ağası xan Nutsal xanla birləşdi. Sonra isə Nutsal xan Qarabağa getdi; Ağası xan isə Şamaxını tutdu. Fətəli xan dağıstanlılardan və qubalılardan qoşun toplayaraq, Məlik Məhəmməd xanın da qoşunlarını birləşdirərək Şamaxının üzərinə yeridi. Baş verən döyüşdə Ağası xan məğlub oldu, Nutsal xan isə şəhərin yuxarı hissəsinə üz tutdu. Fətəli xan Nutsal xanı öz düşərgəsinə çağırdı. Fətəli xan, Nutsal xan və Məlik Məhəmməd xan çadırda söhbət edərkən Fətəli xanın qoşununda olan akuşalılar Fətəli xanı çağırıb Nutsal xanın öldürülməsini tələb etdilər. Məcburiyyət qarşısında Fətəli xan Məlik Məhəmməd xanı oradan çıxarıb, Nutsal xanın ölümünü əmr etdi."
1774-cü ildə Qaraqaytaq usmisi Əmir Həmzənin, qaziqumuqlu Məhəmməd xanın, avarlı Ümmə xanın birləşmiş qüvvələri, habelə Tabasaran kadisi Rüstəmin, canqutaylı Əli sultanın, Dişsiz Məhəmmədin dəstələri Qubaya doğru hərəkət etdilər. Kostyukov, Əndəri və başqa yerlərin feodalları da bu koalisiyanın tərəfindən çıxış edirdilər. Yürüşün təşkilatçısı Fətəli xanın barışmaz düşməni Əmir Həmzə idi. Cənubi Dağıstan feodalları sürətlə hərəkət edirdilər ki, qubalılar onları dəf etmək üçün yeni qüvvə toplamağı bacarmadılar. Digər yandan onların müttəfiqləri Tarku şamxalı və Bunyak hakimi Tarku və Bunyakı müdafiə etməyə məcbur idilər. Qubaya yürüşün iştirakçıların məqsədləri Avar xanının və oğlanlarının intiqamını almaq idi.
Fətəli xan və onun düşmənləri Xudatın yaxınlığına Gavduşan çölündə qarşılaşdılar. Üstünlük əvvəlcə Fətəli xanın tərəfində idi. Lakin usminin oğlu Əli bəy Quba qoşunlarının mərkəzinə xəsarətli zərbə vurdu və döyüşün gedişi dəyişdi. Hər iki tərəfdən böyük itkilər oldu. Dişsiz Məhəmməd, Qazıqumuqlu Eldar bəy və şeyx Əli bəy həlak oldular. Məğlubiyyətə uğramış Fətəli xan Qubada duruş gətirə bilməyərək Salyana çəkildi.
Qələbədən ruhlanan Əmir Həmzə birləşmiş qoşunların başında Dərbəndə tərəf hərəkət etdi. O, eyni zamanda Fətəli xanın həyat yoldaşı Tuti Bikəyə Dərbənd qalasına xəbər çatdırdı ki, Fətəli xan vəfat edib. Usmi həlak olmuş Dişsiz Məhəmmədin cənazəsini bacısına Fətəli xanın cənazəsi kimi təqdim edərək qalanın qapılarının açılmasını istədi. Lakin Tuti Bikə Həmzənin yalanına inanmadı və düşmənə qala divarlarından atəş açılmasını əmr etdi. Əmir Həmzə doqquz ay Dərbəndi mühasirədə saxladı. Tarixçi E. Kozubskinin yazdığına görə, Tuti Bikə şəhəri mərdliklə müdafiə edirdi. O qala divarlarını cəsarətlə qoruyur, rəhbərlik edir, qala topları ilə düşmənə hücum çəkirdi. Dərbəndin müdafiəsində şəhərin naibi Hacı bəy və Məlik Hacı bəy də fərqlənirdilər. Dərbəndin müdafiəsinin uzanmasını görən Fətəli xan dəniz vasitəsilə oraya qayıtdı.
Gavduşan məğlubiyyətindən sonrakı aylar Quba xanlığı üçün çətin dövr idi. Bundan istifadə edən Xançobanlı Ağası xan müvəffəqəti də olsa Şamaxını ələ keçirmişdi. Fətəli xan qüvvələrini birləşdirərək düşmənin sonrakı irəliləyişinin qarşısını almağa nail oldu. Bakının əhalisi silahlı dəstələri ilə birlikdə usminin qoşunlarının hücumunu dəf edə bildilər və Bakının mühasirəsini ləğv etməyə, Dərbəndə tərəf çəkilməyə məcbur oldular.
Fətəli xan Salyanda olarkən Dərbəndli Mirzə Bayatı kömək və himayə xahişi ilə Peterburqa çariçə II Yekaterinanın tanına göndərdi. Çar sarayında Fətəli xanın elçiləri yaxşı qarşılandılar. İmperatriçə bir neçə piyada və topçu taborunun Qaraqaytaq usmisinə qarşı Dərbəndə göndərilməsini Qafqaz xəttindəki rus qoşunlarının generalı De-Medemə əmr etdi. Əmri yerinə yetirən De-Medem 1775-ci ilin martında Əmir Həmzənin mülklərinə qoşun yeritdi. Fətəli xanın müttəfiqi Tarki şamxalı Murtuzəli De-Medemə qoşuldu. De-Medem Dərbənddən şimalda yerləşən və "İran xarab" adlanan yerə çatdı. Əmir Həmzə Dərbəndin mühasirəsindən əl çəkib De-Medemə qarşı çıxdı, lakin məğlubiyyətə uğradı. Fətəli xan De-Medemə Dərbəndi tutmağı və onu Rusiya himayəsinə qəbul etməyi təklif etdi. De-Medem Dərbəndə daxil oldu. De-Medemin başçılığı ilə rus hərbi hissəsinin Dərbəndə daxil olması Osmanlı İmperiyasına böyük narahatlıq doğurdu. Onlar hesab edirdilər ki, Rusiya sülh müqaviləsini pozmuşdur. Dəməşqdən Bakı vasitəsilə Dərbəndə gələn iki osmanlı məmuru bura rus qoşunlarının niyə daxil olduğunu və niyə indiyə qədər qaldığını soruşdu.
Fətəli xan gərgin hərbi və diplomatik mübarizə nəticəsində 1774-cü ilə kimi asılılığında olan ərazilər üzərində öz nəzarətini bərpa edə bildi. Şamaxı yenidən tabe edildi. 1775-ci ildə Fətəli xan Yeni Şamaxının idarəsini 7 il öncə həbsdə olmuş Məhəmmədsəid xana tapşırdı. Əlvənddə qərar tutan Ağası xan da zahirən tabelik göstərdi və ətraf yerləri idarə etməyə başladı. Fətəli xan Əmir Həmzəni sakitləşdirmək üçün ina qarşı qəti tədbir göstərməyi qərara aldı. O usminin qardaşı oğlu Məhəmmədxan bəyi müxtəlif yollarla öz tərəfinə çəkdi. A. A. Bakıxanovun yazdığına görə, "Fətəli xan Məhəmmədxan bəyi öz əmisinə qarşı qaldırıb Dərbənddən 3 fərsəx aralı bir yerdə qala tikdirdi, həmin qalanın adını Xanməhəmmədqala qoydu və Qubadan ora 100 ailə köçürdü." İ. Hacınski isə qalanın 20 fərsəx aralıda tikildiyini və Qubadan bura 200 ailənin köçürüldüyünü qeyd edir. Qazıqumuqlu Məhəmməd xanın oğlu Şahmərdan bəy də Fətəli xanın tərəfinə keçdi və əvəzində Qərəbək kəndindən başlayaraq Kürə dairəsinin aşağı hissəsinə qədər olan yerləri, habelə Güney mahalını Fətəli xandan aldı.
1775-ci ilin yazında Fətəli xan Dərbənd hakimi və Quba naziri vəzifələrini daşıyan Mirzəbəy Fərhadbəyovun başçılığı ilə Rusiyaya elçilik göndərdi. Elçini Mirzə Sadıq Məhəmmədvəliyev, habelə Məhəmməd Əlibəyov, Piri Seyidəhmədov, Novruz Muradov-Maşanqulov və Səfərəli Ocaqquliyev müşayiət edirdi. Elçilik çariçəyə şimal-şərqi Azərbaycanın Rusiyanın himayəsinə keçməsi barədə Fətəli xanın xahiş məktubunu apardı. Fətəli xan imperatriçədən düşmənlərinə qarşı mübarizədə və düşmənlərinin işğal etdiyi ərazilərinin geri qaytarılmasında ona hərbi yardım göstərilməsini istəmiş, əvəzində Dərbəndi Rusiyaya verəcəyini bildirmiş və şəhərin açarlarını Rusiyaya göndərmişdi. Fətəli xan onun Krım xanının hüququnda Rusiya himayəsinə qəbul olunmağı xahiş edirdi. Krım isə 1774-cü il Kiçik Qaynarca sülhü ilə bitərəf, müstəqil dövlət elan edilmişdi. Quba xanı Rusiya himayəsinə keçməsinin əsas şərti kimi müstəqilliyinin saxlanılmasını irəli sürürdü. Rusiya himayəsinə yalnız müttəfiqlik şərtlərində öz əksini tapmalı idi. Quba xanının elçiləri 1775-ci ilin mayında Həştərxana, iyununda isə Moskvaya çatdılar.
Lakin Rusiya Fətəli xanın xahişini yerinə yetirmədi. Üç dəfə müzakirədən sonra dövlət şurası qərara aldı ki, "Fətəli xana müstəqil qalmaqla qonşuların ondan qopardığı mülklərin geri alınmasında Rusiya ona kömək edə bilməz." Səbəb kimi isə "Quba xanlığı ərazisinin İrana aid olması" göstərilirdi. Əslində isə xanın himayəyə keçmək şərtləri Cənubi Qafqazı bilavasitə ələ keçirmək istəyən Rusiyanı qane etmirdi. Digər yandan bu zaman Rusiyanın diqqətini Krım, Dunay, Qara dəniz, Polşa və digər beynəlxalq məsələlər daha çox diqqətini cəlb edirdi. İ. Puqaçovun başçılığı ilə kəndli müharibəsi coşub-daşmaqda idi.
Zəndlər və Gilanla münasibətlər
Fətəli xanın güclənməsi Mərkəzi İrana öz hakimiyyətini yaymış Kərim xan Zəndi də narahat edirdi. İranda belə bir xəbər yayılmışdı ki, "Quba xanının xahişi ilə Dərbənddə bir neçə minlik rus hərbi ordusu (500 nəfər əvəzinə) saxlanılmışdır və onlar tezliklə Şamaxıya, oradan isə İrana hücuma keçəcəklər." Buna görə də İran hökumət dairələri Quba xanına rəqib olan feodalların köməyi ilə birləşmiş şimal-şərqi Azərbaycana qarşı qəti hərəkətlərə hazırlığa başladılar. Bu işdə əsas rolu Kərim xan Zəndin qohumu olan Gilan hakimi Hidayət xan oynayırdı.
Fətəli xanın özü də Rusiya sarayına yolladığı məktublarda "Kərim xanın ona hədiyyələr və pul göndərdiyini, lakin vəkilin təklifini qəbul etmədiyini" yazırdı. 1775–1776-cı illərdə Qubalı Fətəli xan və İran hakimi Kərim xan Zənd arasında iki dəfə elçi mübadiləsi olmuşdur. Əvvəlcə İrandan bir nümayəndə gəlmiş, sonra Fətəli xanın Əfrasiyab adlı nümayəndəsi və daha iki qubalı onunla İrana gedərək, orada danışıqlar aparmışdırlar. General De-Medem Dərbənddə olan vaxt onlar İran hakiminin məktubu ilə birgə geri qayıtmışdı. Kərim xanın ikinci elçisinin Qubaya gəlişinə cavab olaraq Fətəli xan Mir Məhəmməd Hüseyn adlı bir nəfəri Şiraza göndərmişdi.
İranla münasibəti pisləşdirməkdən çəkinən Fətəli xan, Kərim xanla qohum olmaq məsələsini gecikdirdi. Kərim xan və onun tərəfdarları Fətəli xanın niyyətini anlayıb xana təzyiq göstərdilər. 1776-cı ilin iyun ayında Hidayət xan İrandakı Rusiya konsulluğunun məmuru olan Karp Latınsevi Rəştə dəvət edib ona mühüm məlumat vermişdi. İddia etmişdi ki, Fətəli xan Şiraza göndərdiyi elçisi vasitəsilə Dərbənddəki rus döyüşçülərini çıxarmaq üçün Kərim xan Zənddən böyük qoşun xahiş etmişdir.
1778-ci ilin aprel ayında Gilan hakimi Hidayət xan Ağası xan və Qaytaq usmisi ilə əvvəlcədən razılaşdırdığı hərbi yürüşə başladı. Yürüş Quba xanlığına tabe olan əraziləri qarət etmək məqsədi daşıyırdı. Səlyanı tutan və qarət edən Gilan qoşunları Muğana hücuma keçdilər. Onlar sabiq Şamaxı xanı Ağası ilə birləşib Cavad xanlığına doğru irəlilədilər. Bundan xəbər tutan Fətəli xan dərhal onlara qarşı hərəkət etmək qərarına gəldi. Cənubi Dağıstan feodallarının təzyiqi nəticəsində o, öz səfərini təxirə saldlı. Gilanlılar Cavadı da qarət edib, bir neçə yüz sakini Rəştə və Ənzəliyə köçardülər.
Ənzəlidəki rus konsulluğunun tərcüməçisi Vanslov Həştərxan qubernatoru Yakobiyə göndərdiyi 28 aprel 1778-ci il tarixli məlumatında yazırdı ki, "həmin ilin fevral ayında gilanlı Hidayət xan Muğan çölünə daxil olub usmiyə qiymətli xəzinələr göndərərək Fətəli xana qarşı mübarizədə ondan yardım istəmişdir. Buna görə də Fətəli xan Hidayət xanın onun himayəsində olan muğanlı Tale Həsən xana basqın etmək niyyətindən xəbər tutub ona qarşı çıxmaq istədikdə usmi ona işarə vermişdi ki, əgər Fətəli xan onun dostu Hidayət xanın düşmənlərini müdafiə edəcəksə, usmi Dərbəndə həmlə edəcəkdir." Bu səbəbdən də Fətəli xan Dərbəndi tərk etməyə cəsarət etməmiş, Hidayət xan Cavad qalasını almış və qarət etmişdi.
Cavad qalasının mühasirəsi aprelin 5-i (bəzi mənbələrdə 6 aprel) günorta başlamışdı. Gilanlılar əvvəlcə şəhərə 7 bomba atmış, sonra toplardan atəş açmışdılar. Müdafiəçilərin qüvvəsi çox az olduğundan onlar vahiməyə düşmüş, Tale Həsən xanın oğlu və qardaşı qılınclarını boyunlarından asaraq aman diləyi ilə Hidayət xanın qarşısına çıxmışlar. Hidayət xan isə Tale Həsən xanın özünün onun düşərgəsinə gəlməsini tələb etmişdi. Ertəsi gün Cavad xanının özü Hidayət xanın düşərgəsinə getmiş, lakin Hidayət xan onu həbs etdirmişdi. Hidayət xanın qoşunları Cavada daxil olaraq şəhəri qarət etmişdilər. Bu zaman şəhərdə sakinlərdən başqa 150 dağıstanlı döyüşçü, 1500 nəfər Ağası xanın təbəəsi, 600 şəkili və 300 qubalı vardı. Hidayət xan dağıstanlı döyüşçülərin hər birinə xələt və pul verərək onları usminin yanına göndərmişdi. Şamaxı xanı Cavadın alınmasında köməklik göstərdiyinə görə Hidayət xan qaçqın şamaxılıları da sərbəst buraxmışdı. Qalan 900 nəfəri, şəkililəri və qubalıları isə Rəştə göndərmək niyyətində idi. Hidayət xa Cavadı qarət edərkən eşitmişdi ki, "Tale Həsən xan gilanlıların hücumu ərəfəsində öz əmlakını qarabağlı İbrahimxəlil xanın yanına göndərmişdir." Hidayət xan məktub göndərərək İbrahimxəlil xandan Tale Həsən xanın əmlakını tələb etmiş, əkz halda ona qarşı yürüş edəcəyini bəyan etmişdi. İbrahimxəlil xan cavab vermişdi ki, "Hidayət xanla aralarındakı dostluğa görə Tale Həsən xanın əmlakını ona xoşluqla verir."
1779-cu ildə mərkəzi İranda 20 ilə yaxın hakimiyyətdə olan Kərim xan Zənd vəfat etdi. İranda hakimiyyət uğrunda mübarizə yenidən canlandı. Şah taxtına namizəd olan Ağa Məhəmməd xan Qacarın hücumuna məruz qalan Hidayət xan Gilandan dəniz yolu ilə Bakıya, oradan isə kömək istəmək xahişi ilə Fətəli xanın yanına – Qubaya üz tutdu. Quba xanı ona Mirzə bəy Bayatın başçılığı ilə 9 min döyüşçü verib, Rəştə göndərdi. A. Bakıxanovun verdiyi məlumata görə, "Quba döyüşçüləri Rəşti tutub, Hidayət xanı yenidən Gilan taxtına əyləşdirdilər." İsgəndər bəy Hacınski də, bu məlumatı demək olar ki, eyniliklə təsdiq edir. Həştərxan qubernatoru Jukovun 12/23/aprel 1782-ci il tarixli raportundan məlum olur ki, "həmin ilin yanvarın 2-də gilanlı Hidayət xan qubalı Fətəli xanın, usminin, Tarki şamxalının və digər hakimlərinin ona verdiyi 6 min nəfərlik qoşunla Gilana daxil olub yenidən burada öz hakimiyyətini bərqərar etmişdir."
Digər xanlıqlar ilə münasibətlər
Ağası xanı müdafiə edən qarabağlı İbrahimxəlil xan Fətəli xanın birləşdirmə siyasətinə qarşı çıxanlardan idi. Çünki, o qubalı Fətəli xan kimi dağınıq Azərbaycan torpaqlarınız öz ətrafında birləşdirməyə cəhd edirdi. Qarabağ xanlığı ilə Quba xanlığı arasında toqquşma oldu. Bakılı Məlik Məhəmməd xan bu iki xanı barışdırmaq məqsədi ilə Şuşaya getdi. Lakin İbrahimxəlil xan Məlik Məhəmməd xanla danışıqlar zamanı qəzəblənərək onu 1779-cu ildə zindana saldı və Məlik Məhəmməd xan Şuşada həbsxanada qaldı. 1781-ci ildə Məlik Məhəmməd xan Nəcəfə ziyarətə getdi və orada da vəfat etdu. Onun on bir yaşlı oğlu II Mirzə Məhəmməd xan taxta çıxdı. Fətəli xan isə qardaşı oğlunun qəyyumu oldu.
Fətəli xanın Qarabağ xanlığına qarşı təşkil etdiyi bir neçə yürüşü heç bir nəticə verməmişdi. 1780-ci ildə Fətəli xan öz qoşunları ilə Qarabağ xanlığının ərazisinə daxil olarkən Kartli-Kaxetiya çarı II İrakli İbrahimxəlil xanıb yardımına şahzadələrindən Georgi və Davidin başçılığın altında qoşun göndərdi. Şahzadə David həmçinin Fətəli xanın qoşunlarının tərkibində olan dağıstanlı muzdlu döyüşçülərlə danışıb onları Quba xanının düşərgəsini tərk etmələrinə nail oldu. Bunun nəticəsində baş vermiş toqquşmada Quba qoşunları məğlub oldu. 1781-ci ilin əvvəlində Fətəli xan 13 minlik qoşunla yenidən Qarabağa basqın etdi, Kür çayı sahilinə qədər irəlilədi. Bu zaman bir çox kənd qarət olundu, xeyli əhali və mal-qara Quba xanlığına köçürüldü.
Avar hakimi Ümmə xanın yanında olmuş Hacı Mirzə Qaragözovun 1783-cü ilin fevralında söylədiyinə görə, "2 ay bundan əvvəl Urmiyalı İmamqulu xan Təbrizi tutub Nəcəfqulu xanı və onun oğlunu həbs etdirmişdir. Bundan sonra İmamqulu xan Qubalı Fətəli xana məktub yazaraq birləşib İbrahimxəlil xana qarşı hücuma keçməyi təklif etmiş, Fətəli xan bu təkliflə razılaşmışdır." Müasirlərdən biri yazırdı ki, "Fətəli xan qoşunların bir hissəsini şamxalın, yaxud başqa bir nəfərin başçılığı ilə Gilana göndərmək, özü isə İmamqulu xan birləşib İbrahimxəlil xana qarşı hərəkət etmək istəyir."