cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mastodon (musiqi qrupu)
Qrupun yaranması, ilkin dövrlər və Remission (2000–2003)
Qrup 2000-ci ildə ilk vokalistləri olan Erik Seyner ilə bir demo yazırlar. Bir neçə ay sonra Seyner şəxsi səbəblərindən ötrü qrupdan ayrılır. Reptilian Records ilə dörd mahnı yayımlayan Mastodon 2001-ci ildə Relapse Records ilə albom müqaviləsi imzalayır. 2001-ci ildə "Lifesblood" adlı EP albom yayımlayan qrup, 2002-ci ildə ilk full-length albomları olan "Remission"-ı yayımlayır. Mastodon ilk üç albomlarının son mahnısını instrumental olaraq "Fil Adam" ləqəbi ilə tanınmış Jozef Merrikin şərəfinə adlandırmışdır.
Leviathan & Call of the Mastodon (2004–2005)
Qrupun ikinci studiya albomu olan "Leviathan" 2004-cü ildə işıq üzü gördü. Bu bir konsept albom idi və German Melvillin Moby Dick adlı romanının motivləri əsasında yazılmışdı. Albom tənqidçilər tərəfindən müsbət qiymətləndirildi və həmin il Kerrang! və Terrorizer musiqi jurnalları tərəfindən "İlin Albomu" seçildi. Eyni zamanda nüfuzlu Metal Hammer dərgisi "Leviathan" albomunu 2004-cü ilin ən yaxşı albomları sıralamasında ikinci sıraya layiq gördü.
Blood Mountain (2006–2008)
270px|thumb|right|Mastodon Roskilde Festivalında (2007) Mastodon 2006-cı il 12 sentyabr tarixində "Blood Mountain" adlı üçüncü studiya albomunu dinləyicilərinə təqdim etdi. Qrup albomu tanıtmaq üçün Tool ilə Avropa turuna, Slayer ilə də Avstraliya və Yeni Zellandiya turuna çıxdı.
Albomdan "Colony of Birchmen" mahnısı Saints Row 2 və Rock Band 2 oyunlarının saundtreklərində istifadə olunmuşdur. Albomun ilk sınqılı "Capillarian Crest", Rolling Stone dərgisi tərəfindən "2006-cı ilin ən yaxşı 100 mahnısı" siyahısında 27-ci yerə layiq görüldü. Albom, eyni zamanda həmin ilin ən yaxşı albomları sıralamasında da 9-cu yerə layiq görüldü. İngiltərənin Metal Hammer dərgisi isə albomu 2006-cı ilin ən yaxşı albomu seçdi. Albom Kerrang! dərgisinin il sonunda hazırladığı sıralamada 5-ci yerdə qərarlaşdı. Həmçinin PopMatters dərgisi albomu 2006-cı ilin ən yaxşı albomları sıralamasında 6-cı yerə, 2006-cı ilin "Ən Yaxşı Metal Albomları" sıralamasında isə 1-ci yerə layiq gördü. About.com da alboma 2006-cı ilin ən yaxşı albomları sıralamasnda yer verdi. Bizarre dərgisi Blood Mountain albomunu, dərginin 10 illik yubiley buraxılışında 2006-cı ilin ən yaxşı albomu seçdi. Albom eyni zamanda Revolver dərgisinin 2006-cı ilin top albomları siyahısında ikinci yerə layiq görülmüşdü.
Mastodon bu müddət ərzində bir çox konsert verdi. Eyni zamanda Against Me! və Cursive ilə də Şimali Amerika turuna çıxdı. Brent Hayndsın xəstəliyi ilə əlaqədar qrupun Miluoki turu ləğv olundu. Mastodon Norveçdəki Hove Festivalında və Pitchfork musiqi festivalında da iştirak etdi. Bu müddət ərzində qrup Metallica ilə birlikdə Sick of Studio turunun açılışını elədi. Qrup həmçinin 2007-ci ildə Dubai Desert Rock və 2008-ci ildə Bonnaroo Musiqi Festivalında iştirak etdi. Eyni zamanda Mayhem Festivalının da açılışını edən qrup daha sonra Slayer, Trivium və Lamb of God ilə tura çıxdı. Qrup həmin il bir çox başqa metal qruplarla da The Unholy Alliance turunda da iştirak etdi.
Mastodon 2007-ci ildə MTV Video Musiqi mükafatlarında Coş Qom ilə "Colony of Birchmen"-in canlı performansını sərgilədi. Televiziya performansından sonra qrupun üzvü Brent Hayndsın şiddətli baş xəsarəti aldığı bildirildi. Lakin sonradan polisin hesabatı nəticəsində məlum oldu ki Brent, System of a Down qrupunun bass gitaristi Şavo Odadjiyan, vokalist Uilyam Hudzon və Achozen qrupundan Uilyam Börk ilə mübahisə edibmiş.
Crack the Skye və Live at the Aragon (2009–2010)
Qrup albomunu tanıtmaq məqsədilə 2009-cu ildə Metallica ilə birlikdə World Magnetic Tour-da iştirak etdi. Mastodon 2009-cu il 17 oktyabr tarixində Çikaqoda reallaşdırdığı turu DVD şəklində yayımladı. Qrup 2010-cu ilin yanvar və fevral aylarında alternativ musiqi festivalı  Big Day Out çərçivəsində Avstraliya və Yeni Zellandiyada baş tutan turlarda çıxış etdi.
Qrup 2009-cu ilin 29 oktyabrında Late Night with Jimmy Fallon-da albomdan olan "Divinations" mahnısını səsləndirdi.
Mastodon 2009-cu il 4 noyabr tarixində "Oblivion" adlı ikinci EP albomunu yayımladı. Bu instrumental mahnı Brütal Legend adlı video oyunda istifadə olunmuşdu.
Qrup 2010-cu ilin sentyabr ayında Deftones və Alice in Chains qrupları ilə birgə ABŞ və Kanadada tura çıxdı. Blackdiamondskye olaraq adlandırılan bu turda çıxış edən hər bir qrup öz sonuncu albomlarını (Black Gives Way to Blue, Diamond Eyes və Crack the Skye) ifa etdilər.
Mastodon 2010-cu ildə "Splatterhouse" adlı oyunun musiqilərinin bir hissəsini yazdı.
2011-ci il 15 mart tarixində qrup ilk DVD-si olan "Live at the Aragon"-u Reprise səsyazma şirkəti vasitəsilə yayımladı. DVD-də qrupun dördüncü studiya albomundakı mahnıların canlı performansı və əvvəlki mahnılardan da bir neçə canlı performans yer almışdı.
The Hunter (2011–2012)
2011-ci ilin iyul ayında "The Hunter" albomunun ilk qoxusu gəlməyə başladı. Qrup Youtube vasitəsilə albomdan olan "Black Tongue" mahnısını yayımladı. 12 avqust tarixində qrup albomun treklistini və eyni zamanda albomdan olan "Curl Of The Burl" mahnısını sinqıl olaraq yayımladı.
6 sentyabr tarixində qrup The Hunter albomundan, Neurosis qrupundan Skot Kelli ilə birlikdə işləydiyi "Spectrelight" mahnsını yayımladı.
16 sentyabr tarixində Mastodon albomu tanıtmaq məqsədilə Şimali Amerika turuna çıxacağını açıqladı. Albom qrupun dinləyiciləri və media tərəfindən çox yaxşı qarşılandı. Qrup bu albom ilə indiyə qədərki ən böyük uğurunu əldə etdi və Billboard 200 sıralamasında onuncu yerə qədər qalxdı. Albom yni zamanda bir çox rəsmi musiqi siyahılarında da böyük uğur əldə etdi.
2011-ci il 5 oktyabr tarixində qrup "Curl of the Burl" mahnısını Late Show with David Letterman proqramında ifa etdi.
12 oktyabr tarixində qrup, The Dillinger Escape Plan və Red Fang qrupları ilə birgə 2012-ci ilin fevralında Birləşmiş Krallıq turuna çıxacağını açıqladı.
1 dekabr tarixində qrupun "Curl of the Burl" mahnısı "Ən yaxşı Metal/Hard Rok performansı" nominasiyasında Qremmi mükafatına layiq görüldü. Bu qrupun Qremmi mükafatına ikinci namizədliyi idi. Qrup ilk dəfə 2007-ci ildə "Colony of Birchmen" mahnısı ilə bu nominasiyada Qremmi mükafatına namizəd göstərilmişdi.
Albom Metal Hammer, Classic Rock və Rock Sound jurnalları tərəfindən "İlin Albomu" olaraq adlandırıldı.
Qrup 2012-ci ilin yayını Avropa və Cənubi Amerikada keçirilən bir çox festivallarda iştirak etdi. Bu The Hunter-ı dəstəkləmək üçün son turlar idi.
Once More 'Round the Sun (2014–2015)
2013-cü ilin əvvəlində Mastodon yeni səsyazmalara. Gitarist Brent Haynds yeni musiqilərini "çox ürküdücü" olaraq təsvir etdi və bu tərzdə üç mahnı yazacaqlarını bildirdi. 2012-ci il 3 dekabr tarixində qrup öz Twitter səhifəsində Monsters University filmi üçün mahnı yazacaqlarını açıqlamışdı. Lakin filmdə istifadə olunan mahnı qrupun 2004-cü ildə çıxan "Leviathan" adlı albomundakı "The Island" mahnısı oldu. Daha sonra qrup 2013-cü ildə keçirilən Energy Mayhem festivalında da yer aldı.
27 fevralda Bren Daylor ilə müsahibə zamanı o açıqladı ki, Mastodonun altıncı studiya albomu 2014-cü ilin yayında yayımlanacaq. Qrupun eyni zamanda 2014-cü ilin qışında çıxacaq olan EP albomlarının da hazırlığını gördüyü bildirildi.
11 aprel tarixində Bren ilə aparılan yeni müsahibə zamanı o albomun iyun ayında çıxacağını açıqladı. 17 aprel tarixində isə artıq albomdan olan ilk sinqlı "High Road" internetdə yayımlandı.
26 apreldə Bil Kellixer albomdan olan ikinci sinqılın "Chimes at Midnight" olaraq adlandığını bildirdi.
Vikikitab
thumb|Vikikitabın loqotipi Vikikitab (http://az.wikibooks.org/wiki/) – elektron kitabların birgə hazırlanması layihəsidir. İdeyaya görə azad tərtib edilən kitabların xüsusi yeri olmalıdır. Hal-hazırda bu layihədə həcmcə böyük olmayan məqalələr də mövcuddur, lakin gələcəkdə informasiya çoxaldıqca onların bir yerə yığılaraq kitab halında təqdim olunması gözlənilir.
Tarixi
VikiKitab layihəsi ilk dəfə ingilis dilində 10 iyul, 2003-cü ildə Vikimediya Fondu tərəfindən yaradılmışdır.
Mastodon (musiqi qrupu)
Once More 'Round the Sun (2014–2015)
2015-ci ilin 18 yanvarında gitarist Bren Haynds Mastodonun yeni albom üzərində işlədiyi xəbərini verdi. Bas gitarist Troy Sanders isə öz müsahibəsində yeni albomdakı mahnıların tam fərqli olacağını və artıq Mastodonun eyni tərzdə mahnılar yazmaq istəmədiyini bildirdi.
Mahnı sözləri
İlk dörd albomun mahnı sözlərində Mastodon konsept olaraq od, su, torpaq və havanın xüsusi elementlərini istifadə etmişdi. Ancaq "Remission" albomu digərilər kimi yox, təkcə od mövzusunu öz mahnı sözlərində istifadə etmişdi. "Crusher Destroyer", "Where Strides the Behemoth" və "Ol'e Nessie" mahnılarının sözlərində uydurma varlıqlar mövzusu əsas götürülmüşdü.
"Leviathan" albomunun mahnı sözlərində German Melvillin məşhur əsəri olan Mobi Dik-i konsept olaraq istifadə etmişdi.
"Blood Mountain" albomunun mahnı sözləri "Qanlı Dağ"-ın zirvəsində "Kristal Kəllə" (Crystal Skull) axtaran adam haqqındadır. Bas gitarist Troy Sanders öz müsahibəsində albom haqqında belə demişdi: "Bu, dağa dırmaşarkən müxtəlif şeylərin baş verməsi və sizin ağaca ilişməyiniz nəticəsində itməyiniz haqqındadır. Siz aclıq çəkirsiniz, halisünasiya görürsünüz və qəribə məxluqlardan qaçırsınız. Siz ovlanmaq üzrəsiniz. Bu, bütün bu mübarizə barəsindədir."
Crack the Skye albomunun mahnı sözləri müxtəlif mövzuları əhatə edir. Albomun başlığında yer almış "Skye", qrupun barabançısı Bren Daylorun 14 yaşında intihar etmiş bacısının adıdır. Albomun mahnı sözlərinin əhatə etdiyi digər mövzular isə "qaranlıq sehr", "astral səyahət" və Rus mistik uzaqgörən Qriqori Rasputin haqqındadır.
The Hunter digər albomlar kimi xüsusi bir konseptə sahib deyil. Albom başlığı 2010-cu il 4 dekabr tarixində Brent Hayds'ın ürək tutmasından ölən kiçik qardaşının xatirəsinə belə adlandırılmışdır.
Hakan Günday
Hakan Günday (d.29 may, 1976, Rodos) — Türk yazıçıdır.
Həyatı
29 may 1976-cı ildə Rodosda doğulmuşdur. İlk təhsilini Brüsseldə tamamlamış, Ankaradakı Tofiq Fikrət Liseyini bitirdikdən sonra Hacettepe Üniversitetinin Fransız tərcüməçiliyi fakültəsində təhsil almışdır. Növbəti il Université Libre Brukselles-in siyasi elmlər fakültəsinə keçmişdir. Təhsilinə Ankara Universitetinin Siyasi Elmlər fakültəsində davam etmişdir.
Hakan Günday Türkiyənin keçmiş millət vəkillərindən olan Faiq Gündayın nəvəsidir.
Yaradıcılığı
İlk romanı Kinyas və Kayranı 2000-ci ildə çap etdirir.
Hədiyə Dəvlətşina
Hədiyə Dəvlətşina (tam adı: Hədiyə Dəvlətşina, ; ) — başqırd şairəsi, yazıçısı və dramaturqu.
Həyatı
Hədiyə Dəvlətşina 5 mart 1905-ci ildə Samara quberniyasının Puqaçov rayonunun Həsənovo kəndində kasıb kəndli ailəsində anadan olmuşdur. 1920-ci ildə Samara quberniyasının Dengizbaevo kəndində müəllim işləmişdir. Elə həmin ildən Samarada Tatar-Başqırd Pedaqoji Kollecində təhsil almağa başlamışdır. 1932-ci ildə redaktorların hazırlığı üzrə Moskva İnstitutunda təhsilini davam etdirmişdir. 1935-1937-ci illərdə Başqırdıstan Dövlət Universitetində oxumuşdur.
1933-cü ildə həyat yoldaşı, yazıçı və sonralar Başqırd Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının təhsil komissarı olmuş Qubay Dəvlətşinlə birlikdə BMSSR-in Baymak rayonunda qəzetin redaksiya heyətində çalışmağa başlamışdır.
1937-1942-ci illərdə repressiyaya məruz qalıb həbs olunmuş şəxsin həyat yoldaşı olduğundan sürgün edilmiş və elə dünyasını dəyişənədək Börüdə sürgündə yaşamışdır.
Xatirəsi
Yazıçının xatirəsinə Ufa şəhərində bir bulvara, Baymak rayonunun Urqaza küçəsində bir küçəyə Hədiyə Dəvlətşinanın adı verilmiş və Sibay şəhərində bir abidə ucaldılmışdır.
Rusiya tarixi
Rusiya tarixi — Rusiya tarixi.
Orta əsrlər
XI əsrin axırları-XII əsrin əvvəllərində Kiyev dövləti geniş əraziyə malik olsa da, möhkəm əsaslı deyildi. Onun tərkibinə qatılmış tayfalar öz xüsusiyyətlərini qoruyub saxlamışdılar. Natural təsərrüfatın hökm sürdüyü ayrı-aryı bölgələr arasında iqtisadi əlaqələr olduqca zəif idi. Bununla yanaşı dövlətin əhəmiyyətli dərəcədə müdafiə sistemi yaradılmışdı. Belə bir şəraitdə XI–XIII əsrlərdə Kiyev dövləti üçün yeni xüsusiyyətlər meydana çıxdı. Ayrı-ayrı bölgələrdə-Novqorod, Polotsk, Smolensk, Suzdal və Rostov torpaqlarında feodal aristokratiyası inkişaf edir və güclənirdi. Bütün torpaqlar feodalların əlinə keçmişdi. Kəndlilərin əlindən bütün torpaqlar çıxdığına görə torpaqsızlaşaraq, feodallardan asılı vəziyyətə düşmüşdülər. Müxtəlif bölgələrdə çox böyük torpağa sahib olan knyazlar meydana gəlirdi. XI əsrdə Kiyev dövlətində də təsərrüfat natural xarakter daşıdığından ayrı-ayrı bölgələr arasında əlaqələr çox zəif idi. Bu da feodal dağınıqlığının ilkin şərtlərindən biri idi. Kiyev dövlətində də şəhərlərin meydana gəlməsi prosesi başlandı. Şəhərlər feodal torpağında salınırdı və feodalın hakimiyyəti altında olurdu. Şəhərlərdə sənətkarlıq və ticarət inkişaf edərək vilayətlərin iqtisadi və siyasi mərkəzlərinə çevrilirdilər. Şəhərlərin ətrafında olan torpaqlar boyarlara, feodallara və kilsəyə məxsus idi. Şəhərlərin ərazisi böyüdükcə, əhalisinin sayı artdıqca onlar mərkəzi hakimiyyətə tabe olmaq istəmirdilər. Yerlərdə olan iri feodallar da mərkəzi hakimiyyətin yox, öz knyazlarının ətrafında birləşirdilər. Bununla da Kiyevdən çox uzaqlarda yerləşən şəhərlərdə feodallar öz knyazlıqlarını yaradırdılar.
Knyazlar öz hakimiyyətlərini qanuniləşdirmək üçün 1097-ci ildə Lübeçdə yığıncaq keçirdilər. Burada "hər kəs öz votçinasını qorusun" şüarı ilə dövlətin ayrı-ayrı müstəqil knyazlıqlara parçalanması rəsmiləşdirildi. Kiyev torpağında Rostov, Suzdal Pereyaslavl, Vladimir, Smolensk, Turov-Pinsk, Polotsk-Minks, Tmutarakan knyazlıqları, Novqorod və Pskov feodal respublikaları meydana gəldi. Kiyev dövlətinin feodallıqlara parçalanmasının rus torpağı üçün nəticələri:feodallar arasında olan narazılığı və ədavəti daha da dərinləşdirdi; knyazlıqlar daha kiçik hissələrə-udellərə bölündü; ölkənin müdafiə qabiliyyəti daha da zəiflədi; siyasi cəhətdən zəifləyən rus torpağının iqtisadi vəziyyətində də geriləmə baş verdi.
Mərkəzi hakimiyyəti tanımaqdan imtina edən və əlaqələri açıdan-açığa kəsən ilk knyazlıqlarlan biri Novqorod torpağı idi. Artıq XI əsrdə Novqorod şəhəri yüksək inkişaf etmiş sənətkarlığa, çoxşaxəli ticarət əlaqələrinə, zəngin adamlara malik Avropa şəhərlərindən birinə çevrilmişdi. O dövr mənbələrində"üç dəniz limanı" adlandırılan şəhər bir neçə əsas ticarət yolunun ayrıcında yerləşmişdi ki, bu da ona müxtəlif ölkələrlə geniş ticarət əlaqələri saxlamağa imkan yaradırdı. Əkinçilik Novqorod iqtisadiyyatının əsasını təşkil edirdi. Əkinçiliklə yanaşı, maldarlıq, ovçulduq və arıçılıq da məşğuliyyət növləri idi. Şəhərdə sənət və ticarət çiçəklənməkdə idi. Novqorod dəmrçiləri, dülgərləri, silah ustaları, çəkməçiləri ilə məşhur idi.
Dövlət qüuruluşuna görə Novqorod boyar respublikası idi. Veçe (şərq slavyanlarında xalq yığıncağı; müharibə və sülh məsələlərini həll edir, knyazı seçir, yaxud hakimiyyətdən qovur, qanunlar qəbul edir, digər knyazlıqlarla müqavilə bağlayırdı) adlandırılan xalq yığıncağı ali qanunverici və məhkəmə hakimiyyətini həyata keçirirdi. Veçe şəhərin hakimi olan posadniki, minbaşını, "Ağsaqqallar şurası"ni və knyazı seçirdi. Başında arxiyepiskopun dayanığı "Ağsaqqalar şurası" Novqorodun siyasi həyatında mühüm rol oynayırdı. Posadnik icra hakimiyyətini həyata keçirir, əhalini mühakimə edir, diplomatik danışıqlar aparırdı. Minbaşı vergi sisteminə və müdaifə işlərinə rəhbərlik edirdi. Digər knyazlıqlardan fərqli olaraq, burada knyazlıq irsi deyidi, o, veçe tərəfindən seçilir və ya qovulurdu. Knyazın funksiyası məhdud idi. O, drujina başçısı kimi şəhəri düşmən hücumlarından müdaifə edirdi. Knyazın dövlət işlərinə cüzi də olsa müdaxiləsi onun qovulması ilə
nəticələnirdi. Novqorod feodal respublikası idi. Burada real hakimiyyətin adlı-sanlı boyarlara məxsus olması Novqorodun dövlət quruluşunun tam demokratik əsasda fəaliyyət göstrəməsinə mane olurdu. Kiyev dövlətində feodallıqlara parçalanma nəticəsində ölkə başını üsütünü almış yeni təhlükədən xilas ola bilmədi. Monqolların 1237–1240-cı illərdəki yürüşləri nəticəsində knyazlıqlar işğal edildi. Bu ərazilər Qızıl Ordudan vassal asılılığına salındı. Onlar Qızıl Orduya xərac ödəməli oldular. Vassal asılılığı dövründə knyazlar arasında narazılıq artmışdı''. "Böyük knyaz" titulu'' almaq uğrunda gedən mübarizə vuruşmalarla nəticələnirdi. Bunun nəticəsində şəhərlər dağılır, sənətkarlıq, ticarət zəifləyirdi. Bir çox sənət sahələri sıradan çıxırdı. Çox vaxt yaxşı sənətkarları Qızıl Orduya aparırdılar. Kənd təsərrüfatında da geriləmə baş vermişdi. Bütün bunlar rus torpaqlarının vahid dövlət halında birləşməsini ləngidirdi.
Rus torpaqlarının birləşdirilməsi uğrunda mübarizə. Monqolların rus torpaqlarına yürüşləri dövründə şəhərlər böyük ziyan çəkmişdilər. Sənətkarlıq və ticarət zəifləmişdi. XIV əsrdən sonra Rus torpaqlarından xərac alan Qızıl Ordu xanları daha yürüşlər təşkil etmirdilər. Şəhər həyatında yenidən dirçəliş baş verdi, qızğın ticarət həyatı yenidən bərpa olundu. Onlar hətta Qızıl Ordu şəhərləri ilə də ticarət edirdilər. Şəhərlərin bir qismi Volqa-Xəzər yolu ilə Cənubi Qafqazla, həmçinin Azərbaycanın bir çox şəhərləri ilə ticarət əlaqəsi saxlayırdılar. Moskva iri sənətkarlıq mərkəzinə çevrilmişdi. Ölkənin ucqarları ilə mərkəz arasında əlaqələr güclənirdi. Moskvanın əlverişli strateji mövqedə yerləşməsi ilə əlaqədar olaraq bura köçüb gələnlərin sayı artmaqda davam edirdi. Qızıl Ordudan asılı olan knyazlar onlara xərac ödəməli olurdular. Parçalanmış halda olan bu dövlətdə sakitlik çoxdan pozulmuşdu. Xalq köhnəlmiş knyaz fərmanları ilə razılaşmır, knyazlar da dövləti idarə edə bilmirdilər. Knyazların bir çoxu artıq başa düşürdü ki, böyük knyaz tərəfindən idarə olunan vahid dövlət yaratmağın vaxtı gəlib çatmışdır. Feodal çəkişmələrindən daha çox əziyyət çəkən kəndlilər və şəhərlilər də başa düşürdulər ki, mərkəzləşdirilmiş dövlət yaradılarsa, feodalların özbaşınalığına son qoyula bilər. Sənətkarlar, tacirlər, bütün şəhər əhalisi mərkəzləşdirilmiş dövlət arzusunda idilər. Təsərrüfatın inkişafı, şəhərlər arasında əlaqə yaradılması, ticarətin canlanması rus torpaqlarının vahid dövlət halında birləşməsi üçün şərait yaratdı. Xarici təhlükə də ölkənin birləşdirilməsi zərurətini ortaya çıxardı. Hamı başa düşürdü ki, asılılıqdan xilas olmaq üçün mərkəzləşdirilmiş knyaz hakimiyyətinə əsaslanan güclü vahid dövlət lazımdır.
XIV əsrin əvvəllərindəMoskva knyazlığıtəsərrüfat, sənət və ticarət sahəsində özünün yüksəliş dövrünü keçirirdi. Qərbi Avropa və Şərq ölkələri ilə ticarətdə uğurlar qazanan Moskva Qızıl Ordu xanlarından "Böyük knyaz" titulu almaq üçün Tver knyazlığı ilə mübarizəyə başladı. Moskva knyazı İvan Kalita (rus dilində pul kisəsi deməkdir; olduqca xəsis və dövlətli knyaz II İvana verilən ləqəb) hiyələ yolu ilə öz rəqibini aradan qaldırıb, Qızıl Ordu xanından "yarlıq"aldı. İvan Kalita böyük knyaz titulunu ələ keçirdikdən sonra Qızıl Ordu xanları xeyli müddət rus torpaqlarına yürüşlər etmədilər. Bu da rus torpaqlarının dirçəlməsinə, Moskvanın varlanıb başqa knyazlıqları özündən asılı vəziyyətə salmasına imkan yaratdı. Moskva knyazlığının güclənməsi birləşdirilmə üçün ilkin şərait yaratdı. Artıq Moskva və başqa knyazlıqlar Qızıl Ordu ilə hesablaşmır, xəracı vaxtlı-vaxtında ödəmir, bəzən isə tamamtlə imtina edirdilər.
Moskva knyazlığı geniş işğallar yolu ilə öz ərazisini genişləndirmək siyasəti yeritməyə başladı. Növbəti işğal hədəfi şimalda və Volqaboyunda yaşayan türk xalqları oldu. Öz müstəqilliyini və istiqlaliyyətini itirən həmin xalqlar ruslaşdırma və xristianlaşdırma siyasəti ilə üz-üzə qalmalı oldular. Moskva knyazlığı ətpafında birləşən rus knyazlıqları öz müstəqilliklərini tam itirdilər. Mərkəzləşmiş dövlət yarandı. Mərkəzi dövlətdə böyük knyaz və boyar dumasıidarə edirdi. Dumanın tərkibi keçmiş knyazlardan və onların vaprislərindən ibarət idi. Böyük knyaz 1497-ci ildə təhkimçilik hüququnun tətbiq edilməsi üçün fərman verdi. Fərmana görə kəndlinin öz ağasının torpağından ancaq ildə bir dəfə-"Yuri günü" nə bir həftə qalmış, yaxud bir həftə sonra çıxıb getmək hüququ var idi. Beləliklə, ümumdövlət təhkimçlik sistemi yaradılmasının əsası qoyuldu.
XVI əsrdə Rusiyanın daxili və xarici siyasətinin qarşısında aşağıdakı vəzifələr dururdu:
XVI əsrdə Rusiyanın xarici siyasətinin əsas istiqamətini işğalçılıq müharibələri yolu ilə ərazisini genişləndirmək təşkil edirdi. III Vasili (1505–1533) 1510-cu ildə Pskov respublikasını, 1514-cü ildə Smolenski, 1521-ci ildə Ryazan knyazlıqlarını Moskvaya birləşdirdi.
1533-cü ildə III Vasili öldü, formal olaraq hakimiyyətə üçyaşlı IV İvan (1533–1584) keçdi. Dövləti onun anası Yelena Qlinskaya idarə edirdi. O, feodalların özbaşınalığına son qoymaq və mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək siyasəti yeridir, feodalların imtiyazlarını azaldır, idarə islahatı keçirirdi. 1538-ci ildə Qlinskaya öldü. Böyük knyaz IV İvan 1547-ci ildə özünü çar elan etdi. O, bir sıra islahatlar keçirdi. Çar yaxın köməkçilərindən ibarət Seçmə rada yaratdı. IV İvan 1549-cu ilin fevralında ilk Zemstvo yığıncağını topladı. Burada feodalların müxtəlif təbəqələri təmsil olunurdu,
1550-ci ildə ümumrusiya Qanunnaməsi qəbul olundu. Qanunnaməyə əsasən, mərkəzləşmiş idarə sistemi gücləndirildi. İndi kəndli ildə bir dəfə iş qüvvəsini itirdiyinə görə feodala dəyən ziyanı ödədikdən sonra feodalın yanından gedə bilərdi. 1581-ci ildə "Qadağan (yasaq) illəri" tətbiq edildi, bu isə faktiki olaraq kəndliləri təhkimli halına saldı. Zadəganları boyar məhkəməsi deyil, çar və onun hakimləri mühakimə edə bilərdilər. Əsil-nəcabətə görə vəzifə tutmaq qaydası ləğv edildi. Daimi qoşun növü streles qoşunu yaradıldı. 50-ci illərdə boyar canişin sistemi ləğv edildi. Zadəganlar, posad adamlarının (Rusiya şəhərlərinin ticarət və sənətkarlıqla məşğul olan əhalisi) yuxarı təbəqəsi, kəndin qara camaatı arasından seçilən yerli özünüidarə orqanları yarandı.
XVI əsrin 70–80-ci illərində müharibə, epidemiya və opriçnina nəticəsində kəndlilər, posad adamları öz yerlərini tərk etdilər. Hökumət kəndlilərin "Yuri günü" mülkədarın yanından və şəhərdən çıxıb getmələrinin qadağan edildiyi illər "yasaq illəri" adlanırdı. Bununla da kəndlilərin ildə bir dəfə mülkədarın yanından getməsinə aid hüquq sisteminin yaradılmasına başlandı.
1584-cü ildə IV İvan öldü. Onu kəmağıl və xəstə oğlu Fyodor əvəz etdi. Dövləti isə əslində qaynı Boris Qodunov idarə edirdi. 1598-ci ildə Fyodor öldü, İvan Kalitanın kişi nəsli kəsildi. Zemstvo yığıncağı patriarxın köməyi ilə Boris Qodunovu çar seçdi. O, Rusiyada seçki yolu ilə seçilmiş ilk hökmdar idi.
Bolotnikovun başçılığı ilə kəndli müharibəsi (1606–1607). 1600-cü ildə Boris Qodunov öldü, Vasili Şuyski (1606–1610) hakimiyyətə gəldi. 1606-cı ilin yayında xolop İvan Bolotnikovun başçılığı altında üsyan baş verdi. Üsyanda xoloplar, kəndlilər, şəhərlilər, kazaklar, xırda qulluqçular iştirak edirdilər. Bolotnikov Moskva yaxınlığında Kolomna kəndinə qədər irəlilədi, lakin üsyana qoşulmuş zadəganlar xəyanət etdilər, üsyançılar döyüşdə məğlub oldular və Moskvadan Kaluqaya çəkildilər. Oradan Tulaya getdilər, lakin 1607-ci ildə məğlub oldular. Bu üsyan təhkimçilik hüququ sisteminin təşəkkül tapmasını bir müddət uzatdı.
1610-cu ildə Şuyski hakimiyyətdən salındı, "Yeddi boyar hakimiyyətə" gəldi. Moskva boyarları milli xəyanət etdilər. Reç Pospolitanın şahzadəsi Vladislavı Rusiya taxt-tacına sahib olmağa dəvət etdilər. Polşa ordusu Moskvaya daxil oldu. 16101612-ci illərdə Kuzma Minin və Dmitri Pojarskinin başçılığı altında xalq hərəkatı nəticəsində Polşa və İsveç müdaxiləsinə son qoyuldu.
Romanovlar sülaləsinin hakimiyyətə gəlməsi. 1649-cu il "Məclis qanunnaməsi". 1613-cü ildə Zemstvo yığıncağı 16-yaşh Mixail Romanovu (1613–1645) çar seçdi və bununla da Romanovlar sülaləsinin əsası qoyuldu (1613–1917).
Rusiya dövlətində qanun külliyyatı — "Məclis qanunnaməsi" hazırlandı və 1649-cu ildə Zemstvo yığıncağında qəbul edildi. Qanunnaməyə görə malikanələr (Pomostye) irsən keçə bilərdi, onların Votçinalarla dəyişdirilməsinə icazə verildi. Qanun kəndliləri qəti olaraq feodallara təhkim etdi. Onlar öz ağasının yanından başqasının yanına gedə bilməzdi. Ağasının yanından qaçan kəndlilərin axtarılması üçün vaxt məhdudlaşdırılmadı. Təhkimçilik irsi vəziyyət aldı, yəni kəndlinin övladları da təhkimli kəndli sayıldı. Kəndlilər müstəqil iddia irəli sürə bilməzdilər. Beləliklə, Rusiyada təhkimçilik hüququnun rəsmiləşdirilməsi bu qanunnamədə başa çatdı.
Rusiya Federasiyası adını 25 dekabr 1991-ci ildə almışdır. Slavyanlar Volqavə Okaçayları arasındakı ərazilərə hələ VIII–IX əsrlərdə gəlmişdilər. Onlar Volqa çayı ilə Rus düzənliyinin yuxarı və aşağı hissələrinə hərəkət edirdilər. Baltik dənizindən Volqa və Dneprçay hövzələrinə gedən çay yollarında ən qədim rus şəhərləri Novqorod, Pskov, Smolensksalınmışdır. IX–XII əsrlərdə qədim rus tayfaları Vyatka, Kama, Şimali Dvina, Peçoraçay hövzələrinə irəliləmişdilər. Bu dövrdə qədim rus şəhərlərinin, Moskvanın, Vladimir, Suzdal, Ryazan, Tver, Yaroslavl, Voloqdanın əsası qoyulmuşdur. Rusiya Federasiyasının dövlət-ərazi inkişafı qədim rus dövləti olan Kiyev Rus dövlətindən başlamışdır. Bu dövlətin tərkibinə müasir Rusiyanın şimal-qərb və mərkəz torpaqları daxil idi. XIII–XIV əsrlərdə Moskva knyazlığıyaranmış və bu da yeni rus dövlətinin formalaşmasının özəyini təşkil etmişdir.
Yeni dövr
XVI əsrinərtalarında Rus dövlətinin tərkibinə Volqaboyunun xalqları məskunlaşan ərazilər qatılmış (Kazanvə Həştərxanxanlıqları) və burada Simbirsk, Samara, Saratov, Kamışin, Sarıtsin(indiki Volqoqrad) kimi qala-şəhərlər salınmışdır.salamXVI əsrd ə rusların …XVI əsrdə rusların Şərqi Avropa düzənliyininmeşə-çöl hissəsinə hərəkəti güclənmiş və burada Tambov, Voronejkimi qala-şəhərlər tikilmişdir. Don çayının aşağı axarlarında kazak, Ağ dənizinsahillərində isə pomorların yaşayış məntəqələri yaradılmışdır. Şərqə hərəkət edərək ruslar artıq XVI əsrin axırlarında Ural dağlarını aşmış və Qərbi Sibir düzənliyində məskunlaşmışlar. Burada uzun müddət Sibirin paytaxtı sayılan Tobolsk şəhəri salınmışdır. XVII əsrdə Yenisey və Lena çayları sahilində rus qalaları tikilmiş və həmin əsrdə də ruslar Baykal gölünə çatmışlar. Təxminən yarım əsr vaxt lazım olmuşdur ki, ruslar Ural dağlarından sərt Şimali Asiyanı keçərək Sakit Okeansahillərinə çatsınlar. Rusların şərqə yürüşü XVII əsrdə Kamçatka yarımadasının ələ keçirmələri ilə başa çatmışdır. XVIII–XIX əsrlərdə ruslar Krımda, Mərkəzi Asiya, Qafqazvə Avropadayaşayan bir neçə xalqı özlərinə tabe etdirə bilmişdilər. Beləliklə böyük rus imperiyası yaranmışdır.
XIX əsr
XIX əsrin əvvəllərində Rusiya ictimai-iqtisadi inkişaf baxımından Qərbi Avropa ölkələrindən xeyli geridə idi. 1801-ci ildə Rusiyada saray çevrilişi baş verdi. I Pavelöldürüldü və onun oğlu I Aleksandr taxta çıxarıldı (1801–1825). Kəndli məsələsinin kəskinliyini zəiflətmək üçün 1803-cü ilin fevralında "azad taxılçılar" haqqında fərman verildi. Fərmana görə mülkədarlara icazə verilirdi ki, öz arzularına görə pul alıb kəndliləri torpaqla birlikdə azad etsinlər. 1810-cu ildə yaradılan Dövlət şurası ali idarəetmə orqanı kimi fəaliyyət göstərsə də, çarın yanında məşvərətçi orqan idi. xıx əsrin əvvəllərində Rusiyanın beynəlxalq vəziyyəti son dərəcə mürəkkəb idi. Tilzit sülh müqaviləsindən sonra da Rusiya müstəqil xarici siyasət yeritməkdə davam edirdi. Napoleon üzərində qələbədən sonra Qərbi Avropa həyatı ilə tanış olmuş bəzi mütərəqqi fikirli rus zabitləri Rusiyada dəyişikliklər aparmaq uğrunda mübarizəyə başladılar. Bu zabitlər gizli "Nicat ittifaqı" və "Səadət ittifaqı" adlı cəmiyyətlər yaratdılar. 1825-ci il dekabrın 14-də hərbçilərin üsyanı baş verdi. Bu üsyan tarixə dekabristlər üsyanı kimi daxil oldu.
Dekabristlər üsyanı Rusiyada inqilabi hərəkatın başlanğıcını qoydu. xıx əsrin 50-ci illərinin axırlarında Rusiyanın iqtisadi geriliyinin əsas amili olan təhkimçilik hüququnun ləğv edilməsi və burjua islahatlarının keçirilməsi zərurəti meydana çıxmışdı. 1861-ci il fevralın 19-da II Aleksandr mülkədar kəndlilərinin təhkimçilik hüququnun ləğv edilməsi haqqında "Əsasnamə" imzaladı. Təhkimli kəndlilər şəxsi asılılıqdan azad edilirdilər. Kəndlilərə daşınan və daşınmaz əmlaka malik olmaq, məhkəmədə öz adından çıxış etmək, qanunlar və adətlər üzrə vərəsə olmaq hüququ verilirdi. Kəndlilər azadlıq və pay torpaqları üçün mülkədarlara ödənc verməli idilər. Onlar ödənc məbləğinin 20%-ni dərhal ödəyir, qalan 80%-i isə kəndlilərin əvəzindən mülkədarlara dövlət tərəfindən verilirdi. Dövlətin kəndlilərə verdiyi bu "borc"u onlar 49 il ərzində faizlə qaytarmalı idilər. 1864-cü ildə quberniya və qəza miqyasında seçkili hakimiyyət orqanları olan zemstvo idarələri yaradıldı. Buraya əhalinin bütün təbəqələrinin nümayəndələri daxil idilər. Zemstvolar qəza və quberniya ərazisində ancaq təsərrüfat və mədəniyyət məsələləri ilə məşğul olurdular. 1864-cü ildə məhkəmə islahatı da keçirildi. Məhkəmə islahatı məhkəmənin hökumət orqanlarından asılı olmadığını elan edirdi: hakim hökumət tərəfindən təyin edilsə də, öz vəzifəsindən yalnız məhkəmənin qərarı ilə kənar edilə bilərdi. Məhkəmə iclasları açıq keçirilirdi. Bu islahat 60–70-ci illərin islahatları içərisində daha ardıcıl burjua islahatı idi. xıx əsrin ortalarında Rusiyanın xarici siyasətində əsas məsələ "Şərq məsələsi" idi.
Bu məsələnin mahiyyətini Osmanlı imperiyasının hakimiyyəti altında olan torpaqların bölüşdürülməsi və Yaxın Şərqdə təsir dairəsi uğrunda Avropanın böyük dövlətləri arasındagedən mübarizə təşkil edirdi. Fələstindəki müqəddəs yerlər üstündə mübahisə (Fələstin Osmanlı imperiyasına daxil idi-red.) Rusiyanın Osmanlı imperiyası ilə yeni hərbi toqquşması üçün bəhanə oldu. 1853-cü ilin oktyabrında Krım müharibəsi başlandı. Müharibənin birinci mərhələsində ən mühüm hadisə 1853-cü il noyabrın 18-də Sinop buxtasında dəniz vuruşması idi. Bu, yelkənli hərbi donanma tarixində sonuncu döyüş oldu. Rus donanması döyüşdə qalib gəldi. Bu hadisə İngiltərə və Fransanın müharibəyə qoşulmasını sürətləndirdi. Hər iki dövlət 1854-cü ilin martında Rusiyaya müharibə elan etdi. Prussiya və Avstriya isə Rusiyadan Dunay knyazlıqlarından öz qoşunlarını çıxartmağı tələb etdilər. 1854-cü ilin sentyabrında müttəfiqlərin ordusu Sevastopol üzərinə hücuma keçdi. 1855-ci ilin sentyabrında Sevastopol ələ keçirildi. Krım müharibəsində Rusiya biabırcasına məğlub oldu. Bu müharibədə Rusiyanın məğlubiyyətinin əsas səbəbləri iqtisadi və hərbi-texniki gerilik idi. 1856-cı ilin martında Parisdə müttəfiqlərlə Rusiya arasında sülh müqaviləsi imzalandı. müqaviləyə görə Rusiya Qara dənizdə hərbi donanmaya, sahillərdə isə qalalara sahib olmaq hüququndan məhrum edilirdi. Osmanlı imperiyasının ərazi bütövlüyü təmin edilirdi. Dardanel boğazı və Qara dəniz bütün ölkələrin ticarət gəmiləri üçün açıq elan olunurdu. Krım müharibəsi Rusiyanın xarici siyasət sisteminə zərbə endirdi və onun beynəlxalq nüfuzuna sarsıdıcı zərbə vurdu.
Krım müharibəsində sonra Rusiyanın beynəlxalq vəziyyəti olduqca mürəkkəb idi. 1871-ci ildə Londonda keçirilən beynəlxalq konfransda Rusiya yenidən Qara dəniz sahillərində qalalar tikmək və orada hərbi donanma saxlamaq hüququ aldı. Balkan yarımadasında Rusiyanın işğalçılıq planlarının güclənməsi nəticəsində 1877–1878-ci illərdə yeni Rusiya-Osmanlı müharibəsi baş verdi. Bu müharibə-Osmanlı imperiyasının məğlubiyyəti ilə nəticələndi. Rusiya Osmanlı dövləti ilə 1878-ci ilin martında San-Stefano sülh müqaviləsini imzaladı. Bu sülh müqaviləsinin şərtlərinə görə Bolqarıstanın şimal hissəsi müstəqil dövlət elan edildi. Çernaqoriyanın və Serbiyanın müstəqilliyi Osmanlı dövləti tərəfindən tanındı. Rumıniya müstəqil dövlət oldu və Şimali Dobruca ona verildi. Qars vilayətini və Bessarabiyanı Rusiya ələ keçirdi.xx əsrin əvvəllərində Rusiyada kapitalizmin inkişafı xeyli sürətlənmişdi. Rusiyada sindikatlar sayca üstünlüyə malik idilər. Inhisarlarla sıx əlaqədə olan iri banklar ölkədə həlledici rol oynamağa başlamışdılar. 1904–1905-ci illərdə Rusiya-Yaponiya müharibəsində rus ordusunun ağır məğlubiyyəti ölkədə mövcud quruluşa qarşı narazılığı kəskin surətdə artırmışdı. Bu narazılıq özünün ən kəskin təzahürünü 1905–1907-ci illərdə baş vermiş burjia-demokratik inqilabında tapdı. İnqilabın qarşısında mütləqiyyətin devrilməsi və respublika elan edilməsi, mülkədar torpaq sahibliyinin ləğvi, demokratik hüquq və azadlıqların elan edilməsi, milli zülmün ləğvi və xalqlara öz müqəddəratını təyin etmə hüququnun verilməsi kimi mühüm vəzifələr dururdu.
Ən yeni tarix
1905-ci il yanvarın 9-dan dekabrınadək davam edən inqilabın birinci mərhələsində inqilab özünün ən yüksək pilləsinə qalxmışdı. Həmin ilin iyununda Qara dənizdə "Potyomkin" gəmisinin matroslarının güclü üsyanı baş verdi və amansızlıqla yatırıldı.imerator II Nikolay 1905-ci il oktyabrın 17-də əsas siyasi azadlıqları bəyan edən Manifest imzalamağa məcbur oldu. Inqilabın birinci mərhələsinin zirvəsini Moskva silahlı üsyanı təşkil etmişdi. 1906–1907-ci illərdə fəaliyyət göstərmiş I və II Dövlət Dumalarının islahat tələblərindən hökumət ciddi narahatlıq keçirirdi. Ona görə imperator 1907-ci il iyunun 3-də II Dumanı qovdu. Bu inqilabın sonu demək idi. birinci rus inqilabı öz qarşısına qoymuş olduğu əsas vəzifələrdən heç birini yerinə yetirə bilmədi. Birinci rus inqilabı göstərdi ki, hökumətin kənddə sosial dayağı yoxdur. Icma torpaqlarının qarət edilməsi hesabına qolçomaqları kənddə mütləqiyyətin dayağına çevirmək siyasətinə keçilməsi qərara alındı. Bu siyasət tarixdə Stolıpin aqrar islahatları adını almışdı. 1906-cı ildə Nazirlər Şurasının sədri təyin edilmiş P. A. Stolıpin öz dövrünün böyük islahatçısı idi. Onun keçirdiyi torpaq islahatı Rusiyanın iqtisadi geriliyinin mənbəyi olan kəndli icmalarının aradan qaldırılmasına yönəldilmişdi. II Nikolayın 1906-cı il noyabrın 9-da icmaların dağıdılması haqqında fərmanı 1910-cu il iyun qanunu ilə qüvvəyə mindi. Bu qanunla Rusiya kəndində icmalar məcburi surətdə ləğv edilir və kəndlilər sərbəst surətdə icmanı tərk etmək, öz pay torpağına malik olmaq hüququ əldə edirdilər.
Bu tədbir kənddə sosial təbəqələşmə prosesini gücləndirdi. Birinci dünya müharibəsi ərəfəsində Rusiya yeni sarsıntılar içərisində idi.
1917-ci il Oktyabr inqilabındansonra keçmiş Rusiya imperiyasının ərazisində bir neçə formal respublikalar yaranmışdı. 1922-ci ildə həmin respublikalar Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqı(SSRİ) çərçivəsində birləşmişlər.
1991-ci ildə SSRİ dağılmış və onun yerində 15 müstəqil dövlət, o cümlədən müasir sərhədləri ilə Rusiya Federasiyası yaranmışdır. SSRİ dağıldıqdan sonra Rusiya yeni istiqamət olan bazar iqtisadiyyatı cəmiyyətini bərqərar etmək yolunu götürdü. 1991-ci ilin oktyabrında iqtisadi islahat proqramı elan olundu və 1992-ci ilin əvvəlindən həyata keçirilməyə başlandı. İslahat proqramında qiymətlərin liberallaşdırılması, daxili və xarici ticarətin dövlət inhisarından çıxarılması və özəlləşdirilmənin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulurdu. Dekabrda Rusiya özünü SSRİ-nin varisi və qalan qızıl ehtiyatı da daxil olmaqla ərazisindəki bütün mülkiyyətin sahibi olduğunu elan etdi. 1992-ci ilin yayında dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirilməsi proqramı təsdiq edildi. Həmin proqramın həyata keçirilməsi nəticəsində 40 min müəssisə özəlləşdirildi. Bankların sayı 2.000-ə, birjaların sayı 303-ə çatdı. Oktyabrın 1-dən bütün rusiyalılara özəlləşdirmə qəbzləri verilməyə başlandı. Bu şəraitdə istehsalın azalması, qiymətlərin yüksəlməsi baş verdi. 1992-ci ildə istehsal sənayedə 16,2%, kənd təsərrüfatında 4% azaldı. 1993-cü ildə 1990-cı ilə nisbətən milli gəlir 57%, sənaye istehsalı 63%, kapital qoyuluşu 43% aşağı düşdü. Cəmiyyətin varlılara və yoxsullara bölünməsi prosesi sürətləndi. İşsizlərin sayı 8 milyona çatdı. Qiymətlərin liberallaşdırılması nəticəsində 1993-cü ildə qiymətlər 100 dəfədən çox artdı, inflyasiya 20–25% təşkil edirdi. Siyasi sistemdə də dəyişikliklər baş verdi. Sovet Kommunist Partiyasının fəaliyyəti dayandırıldı. Ölkədə çoxpartiyalılıq təşəkkül tapmağa başladı. Milli quruculuqda dəyişikliklər yarandı. 1993-cü ilin yayında qəbul olunmuş konstitusiyaya görə Rusiya Federasiyası tərkibinə 21 respublika, 6 diyar, 49 vilayət, 11 muxtar vilayət var idi. Bir sıra milli regionlar, o cümlədən Tatarıstan, Başqırdıstan, Yakutiya, Çeçenistanasanlıqla Federasiyadan çıxmaq xəttini götürdülər. 1992-ci il martın 31-də RF ilə Federasiya subyektləri arasında federativ müqavilələr imzalandı. Tatarıstan və Çeçenistan həmin müqaviləni imzalamaqdan imtina etdilər. Başqırdıstan müəyyən şərtlərə müqaviləni imzaladı.
Qeyrət mətbəəsi
300px|thumb|right|Tiflisdə yerləşən Qeyrət mətbəəsi
"Qeyrət" mətbəəsi — Cəlil Məmmədquluzadə və Ömər Faiq Nemanzadənin naxçıvanlı tacir Məşədi Ələsgər Bağırzadənin maddi köməkliyi ilə Tiflisdə "Şərqi-Rus" qəzetinin bazasında yaratdıqları mətbəə-nəşriyyatı (1905–11).
Tarixi
1905-ci ilin yanvarında "Şərqi-rus" qəzeti borca düşüb bağlandı və M.Şahtaxtinski redaksiyanın mətbəəsini satışa çıxarmaq qərarına gəldi. Bu elə bir dövr idi ki, ölkəni başdan başa birinci rus inqilabının dalğaları bürümüş, hər yerə yayılmışdı. Xüsusən zəngin tarixi və siyasi mübarizə ənənələri olan Bakı və Tiflis kimi şəhərlərdə fəhlə sinfi öz azadlığı uğrunda üsyana qalxmışdı. Belə bir dövrdə "Şərqi-rus"un bağlanması və onun mətbəəsinin satışa qoyulması Ömər Faiqlə Cəlil Məmmədquluzadənin birgə fəaliyyətinin yeni dövrünə yol açdı, onlar məhz "Rusiya inqilabi hərəkatından doğmuş bir inqilab yavrusu" (Ömər Faiq) olan "Molla Nəsrəddin" kimi jurnalı yaratmağa və dövrün əsas demokratik qüvvələrini onun ətrafına toplayıb, mövcud ictimai quruluşa qarşı atəş açmağa imkan əldə etdilər. Bu barədə Ömər Faiq Nemanzadə öz xatirələrində yazır ki, satışa çıxarılan bu mətbəəni almaq məsləhəti ilə o, Cəlil Məmmədquluzadəyə müraciət etmişdi. Mirzə Cəlil "Məhəmməd ağa pul istəyəcək, ancaq pul nə sən də, nə də ki məndə var" cavabını vermişdi. Ziyalılar mətbəənin maddi tərəfini öz üzərinə götürəcək 3-cü adam axtarışına çıxdılar. Ömər Faiq yazırdı ki, 3-cü adamı qabaqca ziyalılar arasında axtarmağa çalışsaq da, tapa bilmədik. Çünki ziyalılarda pul, pullarda ziya yox idi. Nəhayət, ticarətlə məşğul, xeyirxah, əslən naxçıvanlı olan Məşədi Ələsgər Bağırovu tapırlar. Evinə lazım olan yeyintiləri nisyə götürüb, ayın axırında borclarını ödəyən Ö.F.Nemanzadəyə Məşədi Ələsgərov Bağırov mətbəəni almaq üçün ilkin olaraq 7 min manat pul verir. Sonra isə həm mətbəəni, həm də "Molla Nəsrəddin" jurnalının xərclərini öz öhdəsinə götürür.
Mətbəənin keçdiyi ağır yol
Mirzə Cəlil üçün də, Ömər Faiq üçün də mətbəə gəlir mənbəyi deyil, milli oyanış, milli dirçəliş, mədəni tərəqqi üçün bir vasitə idi. Bu işdə onlara sərvət sahibləri ilə bərabər, hətta onlardan daha çox qələm sahibləri, millət qeyrəti çəkənlər kömək etməli idilər. O zaman ətrafda elə adamlar çox az idi. İmkanlı olanların, əli qələm tutanların çoxu ancaq özünü düşünür, xalq işindən uzaq qaçır, milli təşəbbüsə qoşulmurdular. Bu haqda Ömər Faiq yazırdı:
Gələcəkdə "mollanəsrəddinçi"lərdən biri olacaq olan Qurbanəli Şərifov da "Qeyrət"in işinə dəkömək edəcəyinə razılıq vermişdi. Lakin "Qeyrət" mətbəəsinin işə düşdüyü günlərdə onun ağır xəstə olduğu xəbəri alınır. Bir az sonra aydın olur ki, xəbər səhih deyil. Şərifov sağ-salamtadır. Şübhəsiz ki, "Qeyrət"in ətrafına cəlb olunmuş əməkdaşların gücü ilə xeyli işlər görülmüşdü.
Fəaliyyəti
Fəaliyyətinin ilk aylarından "Qeyrət"in gəlirlə işlədiyini görən bu üç dost mətbəəni daha da genişləndirmək, istehsal gücünü daha da artırmaq istəyirlər. Ö.F.Nemanzadənin xatirələrindən bəlli olur ki, 1907-ci ildə bu üç yoldaş mətbəəni daha da böyütmək məqsədilə "Qeyrət kampaniyası" adı altında bir şirkət vücuda gətirirlər. Onlar mətbəənin 7 min manatlıq qiymətini 28 paya bölmüş, hər paya 250 manat hesabı ilə hər biri iki pay götürüb 22 payı satışa buraxmışlar. Bir müddət mətbəə "Qeyrət şirkəti" adı ilə 28 payçının ixtiyarına keçmişdir. Mətbəənin ilk elanında deyilirdi: "Tiflisdə "Qeyrət" mətbəəsi türkcə, farsca, ərəbcə, rusca və firəngcə hər növ kitab, məcmuə və hər cür tüccar və divanxana dəftər və kağızları ən gözəl hərf ilə çap edir".
Ö.F.Nemanzadənin fikrincə bu şirkət zaqafqaziyada birinci maarif şirkəti idi və bütün müasir avadanlıqla təchiz olunmuşdu. Belə ki, mətbəədə böyük çap maşını, bir amerikanka maşını, 10 mürəttib işləyəcək qədər hərf və hərf kassaları olmuşdur. Maşınlar Moskvadakı "Modern" alman firmasından alınmışdır. Mətbəənin texniki baxımdan heç nəyə ehtiyacı olmamışdı. Buna görə də o, ilk addımından böyük qüvvə ilə işə başlayır və bununla da Azərbaycan ədəbi-mədəni həyatında yeni bir mərhələ açılır. "Mollanəsrəddinçilər" adı ilə məşhur olan fikir cərəyanı məhz "Qeyrət" mətbəəsində ilk ideya mübarizəsinə qədəm qoyur. Burada müxtəlif elmi və bədii kitablar, mübarizəyə tərəqqiyə çağırış ruhlu əsərlər, İran və türk inqilabçlarına göndərilmək üçün çoxlu intibahnamələr və s. çap olunurdu.
Mətbəənin çap etdiyi ilk kitablardan biri Firdovsinin "Şahnamə"sindən bir hissə Rəşid bəy Əfəndiyevin tərcümə etdiyi "Rüstəm və Söhrab"dır. Əsəri ilk dəfə Rəşidbəy Əfəndiyev tərcümə etmişdi. Altmış min beytdən ibarət olan bu əsərdən R.Əfəndiyev tərcümə üçün elə bir parçanı seçmişdi ki, doğrudan da bu oxucularda yüksək vətənpərvərlik hissələri, müsbət əxlaqi keyfiyyətlər oyadırdı.
Lazımlı, faydalı, hər kəsin anlaya biləcəyi dildə, üslubu xoş və səlis kitabların çapına xüsusi diqqət yetirirdi.
Çap olunan kitabların bəziləri pulsuz paylanır, bəziləri isə ucuz qiymətə satılırdı. Bir çox hallarda isə "Molla Nəsrəddin" jurnalının oxucularına hədiyyə olaraq göndərilirdi. Bir çox kitab qısa vaxtda dərc edən, ərsəyə gətirən "Qeyrət" mətbəəsi Azərbaycanda maarifçilik hərəkatına böyük təkan vermiş, kitab mədəniyyətinin formalaşmasında şərəfli tarix yazmışdı.
Mətbəədə çap olunan kitablar
Həmçinin mətbəə Əhməd bəy Cavanşirin, M.S.Ordubadinin, Namiq Kamalın, Ə.Haqverdiyevin əsərlərini çapdan çıxartmışdır.
Bir alaydan olanlar (film, 1975)
Bir alaydan olanlar qısametrajlı sənədli televiziya filmi rejissor Oqtay Babazadə tərəfindən 1975-ci ildə çəkilmişdir. "Azərbaycantelefilm"də istehsal edilmişdir. Film 416-cı Taqanroq diviziyasının bir alaydan olan döyüşçülərinə həsr edilmişdir.
Məzmun
Film 416-cı Taqanroq diviziyasının bir alaydan olan döyüşçülərinə həsr edilmişdir.
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1975-ci ilin Azərbaycan filmləri 1970-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Heysəm ibn Xalid
Heysəm ibn Xalid – Ərəb Xilafətinin Ərməniyyə və Azərbaycanda valisi, Azərbaycanda Şirvanşahlar dövlətinin banisi, müstəqil Şirvanşah tiltulu daşıyan ilk hökmdar.
Fəaliyyəti
Üç dəfə Azərbaycan, Arran və Ərməniyyə hakimi təyin olunmuş Məhəmməd ibn Xalidin dövründə onun qardaşı Heysəm ibn Xalid Şirvanın hakimi idi, Məhəmməd özü isə Gəncədə hakimlik edirdi. H.247 (861)-ci ildə xəlifə Mütəvəkkil öldürüldükdən sonra Xilafətdə baş vermiş iğtişaşdan istifadə edən Heysəm özünü müstəqil elan etdi. O, təkhakimiyyətliliyə nail oldu və Şirvanşah titulunu qəbul etdi. Ehtimal ki, Heysəm ərəblərin təyin etdiyi Şirvanşahın hakimiyyətinə son qoymuşdur. Beləliklə, Heysəm ibn Xalid Şirvanın Şirvanşah titulu daşıyan ərəb mənşəli Məzyədilər sülaləsindən ilk müsəlman hakimdir. Həmin vaxtdan etibarən V.F.Minorskinin qeyd etdiyi kimi, "...Yəzidilər sülaləsinin tarixi öz xarakterini dəyişir: onun əvvəllər Bağdaddan əmir vəzifəsinə təyin edilən nümayəndələri indi öz iqta torpaqlarında irsi vassallara çevrilirlər..." Şirvanda sonralar baş verən hadisələr Məzyədi Şirvanşahlar dövlətinin tarixinə dair son dərəcə qiymətli mənbə olan "Tarix-i əl-Bab"da işıqlandırılır. Mənbələrdə Heysəm haqqında məlumat çox cüzidir. Onun Sərirdə "kafirlərlə" vuruşduğu xəbər verilir. Heysəmin ölüm ili məlum deyil. Görünür, o, az müddət hakimiyyət sürmüşdür.
"Tarix-i əl-Bab"a görə Məhəmməd ibn Xalid Gəncənin əsasını qoyan, yəni Arran şəhərlərindən birinin hakimi olmuşdur. Onun qardaşı Heysəm ibn Xalid həmin vaxt Şirvanın hakimi idi və müstəqillik qazanaraq, Şirvanşah titulu qəbul etmişdi. "Tarix-i əl- Bab"da sonra deyilir:
"...Heysəm ibn Xalid Şirvanda müstəqillik əldə edəndə onun qardaşı Yezid ibn Xalid də Layzanda müstəqillik qazandı. Heysəm Şirvanşah, onun qardaşı Yəzid isə Layzanşah adlanırdı".
Məmməd Qazax
Məmməd Qazax və ya Gülməmməd Gülməmmədov — Azərbaycan Cümhuriyyətinin zabiti, Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin polkovniki.
Qarabağ və Zəngəzur döyüşlərində, Əsgəran döyüşündə, Aprel işğalından sonra işğala qarşı baş tutmuş Tərtər üsyanı və Qarabağ üsyanlarında iştirak edib.
Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsində iştirak edib. İllərlə Türkiyə Silahlı Qüvvələrində xidmət edib.
Həyatı və təhsili
Gülməmməd Gülməmmədov 1899-cu ildə Qazax mahalının Salahlı kəndində anadan olub. Salahlıda ibtidai məktəbi yaxşı qiymətlərlə başa vurduqdan sonra təhsilini Qoridəki Zaqafqaziya Müəllimlər Seminariyasında davam etdirib. 1917-ci ildə təhsilini bitirib vətənə qayıdıb. 1918-ci ildə Azərbaycan Cümhuriyyəti elan olunduqdan sonra Azərbaycan ordusuna qoşulan ilk könüllülərdən olub. Hərbi xidmətə Gəncədə polkovnik Süleyman bəy Əfəndiyevin komandanlıq etdiyi hərbi hissədə başlayıb.
Şamxor döyüşü
Fevral İnqilabından sonra Zaqafqaziya Komissarlığının tələbi ilə Cənubi Qafqazı tərk edən rus hərbi hissələri silahlarını təhvil verməli idilər, lakin bir çox hallarda rus qoşun hissələri silahları təhvil vermək istəmirdilər. 1918-ci ilin yanvar ayının 9-da Gürcüstandan Azərbaycana keçən rus ordusuna aid hərbi eşelonların silahları təhvil verməməsi Şamxor hadisəsinə səbəb oldu. Döyüşdə konüllü dəstələrlə birgə Gülməmməd Gülməmmədovun da xidmət keçdiyi V Yelizavetpol nişançı alayı da iştirak edib Tərksilah edilmiş rus ordusundan 20 ədəd top, 70 ədəd pulemyot, 15000 ədəd tüfəng ələ keçirilərək Müsəlman Korpusunun tabeliyinə verildi.
Azərbaycan Cümhuriyyətində
Azərbaycanın istiqlaliyyəti elan olunduqdan sonra Gülməmməd Gülməmmədov 1918-ci ilin iyun ayında Gəncə şəhərində açılmış hərbi məktəbə daxil olub. Burada təhsilini tamamladıqdan sonra mülazimi sani rütbəsi ilə Azərbaycan Cümhuriyəti Ordusunun Tatar Atlı Alayında hərbi xidmətə başlayıb.
1918-ci il sentyabrın 15-də Bakı işğaldan azad olunduqdan sonra 1918-ci il sentyabrın 23-də Qarabağ hərəkatı başlayıb. Qarabağ hərəkatına qatılan qüvvələrə 9-cu və 106-cı türk alayları, milli könüllü birliklər və I Azərbaycan diviziyası daxil idi. Gülməmməd bəy bu döyüşlərə öz əmisi, Tatar Atlı Alayının zabiti olan Osman ağa Gülməmmədovun komandiri olduğu atlı bölüyün tərkibinə qatılıb. Qafqaz İslam Ordusu oktyabr ayının 4-də Ağdamdan başlayaraq Şuşa istiqamətində hücuma keçmiş, 8 oktyabr 1918-ci ildə Şuşa şəhəri bütünlüklə erməni–daşnak qüvvələrindən təmizlənmişdir.