cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Məhəmməd Cahan Pəhləvan
Taxt-taca sahib olması
Malik Məhəmməd və onunla olan qoşunlar döyüşdü məğlub olub Xuzistana üz tutdular, lakin oranın hakimi onun Xuzistanda qalmasına icazə vermədi. Bundan sonra o, Şiraza atabəy Zənginin yanına gedərək onunla qaldı. Atabəy Pəhləvan bunu eşidib Zəngiyə məktub göndərdi. Məktubda yazılırdı: "''Əgər sən malik Məhəmmədi qaravol altında sultanın ixtiyarına göndərməsən, mən sənin üstünə gələcəm, ancaq sən mənimlə döyüşə girsən, axı məhv olacaqsan! Məndən qaçmaq istəsən bu sənin üçün də, sənin ölkən üçün də ölüm olacaqdır."
Santa Mariya
thumbnail|[[Xristofor Kolumb "Santa Mariya"da, 1492-ci il.]] "Santa Mariya" — Xristofor Kolumbun 1492-ci ildə reallaşdırmış olduğu dəniz səyahətində Atlantik okeanını keçərkən istifadə etdiyi gəmilərdən ən böyüyü.
Məhəmməd Cahan Pəhləvan
Taxt-taca sahib olması
Belə olduqda, atabəy Zəngi Məhəmmədi tutub onu sultan Toğrula göndərdi. Atabəy Pəhləvan onu alıb, Sərcahan qalasına saldı və bundan sonra heç kəs onun haqqında məlumat ala bilmədi. Ölkə atabəy Pəhləvan üçün rəqiblərdən təmizləndi və o, dövlətin taxt-tacına sahib durdu.
Santa Mariya
Tarixi
"Santa Mariya" XV əsrin II yarısında İspaniyanın Bask vilayətində hazırlanmışdır. 1492-ci ildə Kolumb tərəfindən kirayəyə götürülüb. O, bu gəmi ilə Asiyaya yeni yol tapmaq üçün başlanan tarixi dəniz səfərinə başçılıq edib. 37 günlük səfərdən sonra "Santa Mariya" ilə Baham adalarına yaxınlaşan kapitan Kolumb və heyəti 10 həftədən sonra Haiti yaxınlığında qayalara çırpılıb.
Məhəmməd Cahan Pəhləvan
Xarici siyasət və Eldənizlər dövlətinin güclənməsi
thumb|right|200px| Eldənizlər dövrünə aid dəbilqə. [[Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyi ]]
1177-ci ilin iyulunda soltanlığın tabeliyində və vassal asılılığında olan bütün torpaqlarında 7 yaşlı III Toğrulun adına xütbə oxundu. Dövlət hakimiyyəti soltanlığın bütün işlərini idarə edən Cahan Pəhləvanın əlinə keçdi. Tabe olan hakimlərdən və vassallardan heç biri buna etiraz etmədi, çünki o dövrün müəllifləri bildirirdilər ki, "bütün hakimlər Pəhləvandan qorxurdular." Soltanın adına pul kəsildi, onun sərəncamları dərhal yerinə yetirilirdi.
Atabəyin inzibatçılıq qabiliyyəti və amansız tələbkarlığı dövlət idarəçilik sisteminin hər bir sahəsində möhkəm qayda-qanunun yaranmasına səbəb oldu. Hakimiyyətdə olduğu 10 il müddətində dövlət heç bir xarici müdaxiləyə məruz qalmadı. Cahan Pəhləvanın hakimiyyəti illərində gürcülər onun tələblərini qəbul edərək, sülh bağladılar.
1181-ci ilin may ayında yazılmış məktubda hər iki dövlət arasında qarşılıqlı səfirlik yaratmaq arzusunun əhəmiyyəti və Xarəzmşah qoşunlarının Xorasana hücumu barəsində üzrxahlığı qeyd olunur. Məktubda əlavə edilir ki, "bundan sonra ixtilafə səbəb olan bu cür hadisələr həmişəlik oradan qaldırılacaqdır." 1181-ci ilin avqustunda Xarəzmşahın səfiri əmir Rəşidəddinlə atabəyə göndərdiyi ikinci məktubunda qeyd olunur ki, "atabəyə bağışlanmış şunqar çaparla göndərilib, əlahəzrət padşahın səfirliyinin azalması təsadüf doğurur, böyük məktublar mübadiləsinin arasının kəsildiyi narahatlıq törədir və heç olmazsa bir dəfə görüşmək imkanı olması xəzayi-aləmdir."
1181-ci ilin oktyabrında yazılmış üçüncü məktubunda Xarəzmşah bildirir ki, "Xarəzmin atabəyin paytaxtından uzaqlığı müntəzəm məktublaşmağa imkan vermir, lakin mən atabəyin yüksək məclisində baş verən bütün hadisələrdən daima xəbərdaram. Dövlətlər arasındakı sərhədlərdə sakitlikdir və atabəyin dövlətində olan çətinliklər yavaş-yavaş aradan qaldırılır." Xarəzmşah iki dövlət arasında yaradılmış birliyə görə atabəyə öz minnətdarlığını bildirir və Əmir Səlahəddinə göndərdiyi məktuba görə təşəkkür edir. Xarəzmşah atabəyin səfirini öz yanında ona görə saxlayır ki, onun söhbətləri şahı sevindirir. Səfirin Xarəzmşahla əlaqəsi göstərir ki, atabəylə Xarəzmşah dostdur.
1182-ci ilin noyabrında Atabəyə yazdığı dördüncü məktubunda Xarəzmşah az-az məktublaşdıqları və səfirlərin gec-gec göndərilməsi üçün üzr istəyir və yazır ki, "bu, heç də bizim aramızdakı dostluğun azalmasına səbəb ola bilməz, əksinə, dostluğumuz daha da möhkəmlənir." Xarəzmşah atabəydən göndərdiyi hədiyyələrin qəbul olunmasını xahiş edir, bildirir ki, "çünki bu hədiyyələr səmimi qəlbdən göndərilmişdir və ümid varam ki, bizim aramız şadlıq yolu ilə hər zaman açıq olacaq, etibarsızlıq yolu ilə bağlanacaqdır."
thumb|left|250px| Üzərində Məhəmməd Cahan Pəhləvanın adı yazılmış və antropomorf təsvirlərlə bəzədilmiş saxsı qab, [[Qədim Gəncə, Gəncə Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi ]]
Atabəy Cahan Pəhləvanın xarici siyasətində ən çətin problemlərdən biri dövlətin qərb sərhədlərində asayişi təmin etmək idi. Məsələnin mürəkkəbliyi ondan ibarət idi ki, əl-Cəzirə və Şimali Anatoliya vilayətlərində Misir və Suriyanın məşhur hakimi Səlahəddin Yusif fəaliyyət göstərirdi. Bu səbəbdən Cahan Pəhləvan qonşu hakimlərə daima təzyiq göstərir, mübahisəli məsələlərdə əksər hallarda barışdırıcı və vasitəçi rolunda çıxış edir, himayəsində olanlara hərbi yardım göstərirdi.
1182-ci ilin noyabrında Səlahəddin Əyyubi Mosul və Əşrəf vilayətlərini tutmaq üçün yürüşə başladı. Zəmanəsinin hakim və əmirləri bu işdən çəkinməyi ona məsləhət görmələrinə baxmayaraq, o, Mosulu mühasirəyə alır. Səlahəddinin gözləməyi halda, Mosulun hakimi atabəy İzzəddin I Məsud və onun naibi Mücahidəddin Qaymaz müdafiəyə çox yaxşı hazırlaşmışdılar. İzzəddin I Məsud qızı Bəhadəddin ibn Şəddadı Bağdada göndərib xəlifədən xahiş edir ki, Səlahəddini Mosuldan çıxması üçün razı salsın. Xəlifə öz səfiri vasitəsilə Səlahəddinə sülh müqaviləsi bağlamaq əmrini verir. Səlahəddin sülhə bir şərtlə razılaşır ki, Hələb şəhərini ona versinlər. İzzəddin Məsud idə bu şərti qəbul etmir. Bundan sonra Mosula atabəy Cahan Pəhləvan və Xilatın hakimi Şahərnan Məhəmməd ibn İbrahim Sökmənin səfirləri gəlir və Səlahəddinə sülh bağlamaq əmrini çatdırırlar. Xəlifə və Cahan Pəhləvanın adından Səlahəddinə bildirirlər ki, onun Fərat çayından qarşı tərəfə keçməyə hüququ yoxdur, çünki bu torpaqlar İzzəddin Məsuda mənsubdur. Əks təqdirdə İzzəddinə həm Cahan Pəhləvan, həm də bütün müsəlman hakimləri yardım göstərəcəklər. Səlahəddin qəzəblənərək yerli hakimlərə bildirir ki, "Mən sizə göstərərəm! Sizinlə işimi bitirən kimi Cahan Pəhləvana qarşı çıxacağam!"
Erigeron multifolius
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Məhəmməd Cahan Pəhləvan
Xarici siyasət və Eldənizlər dövlətinin güclənməsi
1183-cü ilin noyabrında İzzəddin I Məsud öz naibi – ölkənin hakimi Mücahidəddin Qaymazı həbs etdirir. Vassak hakimlər Mücahidəddindən çəkinir və Mosul atabəylərlərinin xəzinəsinə vergini müntəzəm verirdilər. Mücahidəddin həbs olunandan sonra isə verginin arası kəsildi. Ölkədə iğtişaşlar baş verdi. Bundan istifadə edən xəlifə ən-Nasir Dakuku işğal etdi. Səlahəddin isə İzzəddin I Məsudun keçmiş vassalları arasında özünə müttəfiqlər tapır.
Mücahiddədin Qaymaz 1184-cü ilin may ayında Cahan Pəhləvanın köməyi sayəsində həbsdən azad olundu. Bundan sonra o, Səlahəddinə qarşı yardım üçün Cahan Pəhləvan, eləcə də Qızıl Arslanın yanına gedir. Əvvəlcə, onu Azərbaycan hakimi Qızıl Arslan qəbul edir və qardaşının yanına buraxmayaraq bildirir ki, "Onun verəcəyi hər şeyi sən məndən ala bilərsən!" Qızıl Arslan ona 3000 atlı verir və Mücahidəddin, Mosul atabəyindən üz döndərmiş İrbil hakimini mühasirəyə alır. İrbilə gedən yol boyu Qızıl Arslanın atlıları yaşayış məntəqələrini viran qoyur, əhalini qarət edir. Mücahidəddin isə bunun qarşısını ala bilmirdi. İrbilin hakimi Zeynəddin Yusif qoşun dəstəsinin üzərinə hücum çəkib, qoşunu məğlub edir.
Əyyubi 1185-ci ilin aprelində Mosulu mühasirəyə aldı. Ancaq tam bu vaxt Ərmənşahlardan II Sökmənin 10 iyul 1185-ci ildə vəfat xəbərini eşidən Səlahəddin Əyyubi mühasirəni dayandırıb Axlat istiqamətində hərəkətə keçdi. Əyyubinin gəlişinə qədər Axlatda Ərmənşahların başına keçən Seyfəddin bəy Teymur kömək üçün Pəhləvana müraciət etdi. Həm Mosul, həm də Axlatdakı vəziyyəti hesaba qatan Atabəy Pəhləvan təcili olaraq Şərqi Anadolu istiqamətində hərəkətə keçdi. Atabəyin köməyə gəlməsi ilə qüvvələr fərqinin əleyhinə olduğunu başa düşən Səlahəddin geri çəkildi.
1185-ci Cahan Pəhləvanın vassalı, Xilatın hakimi Nəsirəddin Məhəmməd ibn İbrahim II Sökmənin ölümündən sonra məmlükü Seyfəddin bəy Teymur əlinə keçirdi. II Sökmənin vəziri Məcdəddin ibn əl-Müvəffəq başda olmaqla Xilatın əyanları – məmlükün rəqibləri Səlahəddinə müraciətlə Xilatın Teymurdan geri alınmasını xahiş etdilər. Səlahəddin bu təklifi qəbul etdi və Xilata qoşun göndərdi. Kəşfiyyat məqsədi ilə fəqih İsa Xilata elçi göndərildi. II Sökmənin vəziri ona bildirdi ki, "Seyfəddin bəy Teymur və Pəhləvanın qızı II Sökmənin həyat yoldaşı Xilat qalasındadırlar, bəlkə Pəhləvan da buraya gəldi." Lakin heç bir nəticə əldə etmədən geri qayıtdı.
Tezliklə atabəy Cahan Pəhləvan da himayəsində olan torpaqların qorunması adı ilə Azərbaycan, Həmədan və Təbriz qoşunu ilə Xilata özünü çatdırdı. Atabəyin qoşunları şəhərin şərqində mövqe tutdular. Cahan Pəhləvan Səlahəddinə məktub yazaraq bildirdi: "Bu ölkə mənim qızıma mənsubdur və o, hazırda qaladadır. Mənim məsləhətim budur: qoy aramızda olan dostluq münasibəti əvvəlki kimi qalsın və davam etdirilsin." Bundan sonra Səlahəddin əl-Cəzirəyə, Pəhləvan isə öz ölkəsinə qayıdtdılar. Seyfəddin bəy Teymur Atabəyə pul və hədiyyələr göndərdi və Xilatda Cahan Pəhləvanın adı ilə xütbə oxunmağa başlandı.
Səlahəddin Yusif və Cahan Pəhləvan hələ Xilat hasarlarının yaxınlığında yerləşdiyi vaxt Səlahəddin Atabəyə müraciətlə xahiş edir ki, "Qəzvin, Bistam və Dəmqan vilayətlərində olan idmaililərin qalalarını mühasirəyə alıb tutmaq üçün" onun qoşunlarının Atabəylər dövləti ərazisindən keçməsinə icazə versin. Atabəy bir qədər fikirləşdikdən sonra ona rədd cavabı verir və ehtiyatla hərəkət edərək Səlahəddinlə müharibəyə hazırlaşır, lakin iş müharibəyə gəlib çatmır.
Hadisələr əsnasında Atabəy Cahan Pəhləvanı şiddətli qarın ağrıları tutdu. Əmr etdiki onu, Təbərək qalasına, Həmədana aparsınlar. Buradakı görkəmli təbiblərin səylərinə baxmayaraq, Cahan Pəhləvan 1186-cı ilin fevral və ya mart aylarında, 50 yaşında vəfat etdi. Onun ölümü indiki dövrdə də müəmmalı olaraq qalır. Onun bu qədər erkən vəfatı sui-qəsd məsələsini də meydana gətirməkdədir, lakin bu haqda məlumatlar qarışıq olduğundan, qəti mövqe tutmaq çox çətindir.
Cahan Pəhləvan ölümündən əvvəl öz övladları arasında hakimiyyəti bölüşdürmüşdü. Azərbaycan və Arranın idarəsini oğlu Əbu Bəkrə tapşırmış, qardaşı Qızıl Arslanı da onun atabəyi təyin etmişdi. Rey, İsfahan və Əcəm İraqının idarəsi Qutluq İnanc ilə Əmir Əmiran Ömərə, Həmədanı isə Özbəyə vermişdi. Lakin atabəyin qəfil ölümü onun qoyduğu qayda-qanunu pozdu. Varisi Qızıl Arslan yalnız sultan III Toğrulun deyil, eləcə də qardaşının dul həyat yoldaşı İnanc xatunun və onun İraq Səlcuq əmirləri arasındakı tərəfdarlarının müqavimətləri ilə üzləşməli oldu.
Atabəy Cahan Pəhləvanın ölüm xəbərini bir müddət gizli tutan həyat yoldaşı İnanc Xatun əmirlərlə dəfələrlə görüşərək hakimiyyətə oğlanlarından birinin keçməsinə çalışsa da onun bu cəhdləri uğursuz oldu. Əmirlər atabəy əl-əzəm məqamında Qızıl Arslanı görmək istədiklərini dilə gətirdilər. Əmirlərin bu görüşü qarşısında çarəsiz qalan sultan III Toğrul da Qızıl Arslana bir fərman göndərərək onu atabəy elan etdi. Həmədana gələn Qızıl Arslan atabəylik taxtına oturdu.
Mədəni fəaliyyəti
right|thumb|200px| Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən 1175-ci ildə başladılmış, Atabəy Cahan Pəhləvan tərəfindən 1186-cı ildə tikintisi başa çatdırılmış [[Möminə Xatun Türbəsi indiki dövrdə. ]]
Türbənin uca gövdəsini yuxarıda qapayan yazıda – abidənin baş kitabəsində bu yazı həkk olunmuşdur:
Türbənin hündürlüyü vaxtilə təqribən 35 metrə qədər olmuşdur, lakin zəmanəmizədək gəlib çatan hissəsi 26 metrdir. Binan səthinə başdan-başa müxtəlif növ naxışlar vurulmuşdur. Türbənin 10 güşəsi bir birini təkrarlanmayan mürəkkəb həndəsi naxışlarla işlənmişdir. Azərbaycan memarlığının nadir və unikal abidələrindən biri olan Möminə Xatun türbəsi "Naxçıvan məqbərələri" tərkibində 30 sentyabr 1998-ci ildən UNESCO-nun Təcili Qorunmaya Ehtiyacı olan Maddi-Mədəni İrsin İlkin siyahısına daxil edilmişdir.
Monumental və əzəmətli bir tikinti olan Möminə Xatun türbəsi Naxçıvana gələn səyyah və alimlərin diqqətini özünə cəlb etmişdir. Bu abidə bir çox əsərlərdə də öz əksini tapmışdır. Hələ XIX əsrin əvvəllərində Naxçıvana gəlmiş fransız səyyah Dyubua de-Monlete abidəyə diqqət yetirmiş və onun kitabələrinin surətini çıxarmış, Peterburqa, şərqşünas Frenə göndərmişdir. Abidə ilə həmçinin Xanıkov, ər. De-Lyafya və başqa alim, şərqşünas və səyyahlar maraqlanmış, bu abidə haqqında qeydlərini dərc etdirmişdilər.
Möminə Xatun türbəsi iki hissəlidir. Yeraltı hissədən və yerüstü qurğudan ibarətdir. Yerüstü hissənin görünüşü planda onbucaqlı, daxili görünüşü isə dairəvidir. Məqbərənin yerüstü hissəsi üç cərgə qırmızı tuf parçalarından düzəldilmiş möhkəm kürsülük üzərində ucaldılmışdır. Bina bişmiş kərpicdən hörülmüşdür, onun bütün səthini örtən piltələrin üzəri kərpicdən düzəldilmiş ornamentlə, bəzi yerlərdə isə mavi mina ilə bəzəldilmişdir. Türbənin bütün səthi üzərində bəzəkli tağlar var. Tağlar üzərində "Və-əllahu əkbər" sözləri yazılmışdır.
Azərbaycanın ən böyük iqtisadi, siyasi və mədəni mərkəzləri olan Şamaxı, Bakı, Gəncə, Naxçıvan, Beyləqan, Təbriz, Marağa, Urmiya və digər şəhərlərdə müxtəlif səciyyəli abidələr inşa edildi. Orta əsr Azərbaycan memarlığının inkişafını müəyyənləşdirən 3 əsas üslub istiqamətini əks etdirən Şirvan-Abşeron, Naxçıvan-Marağa və Arran memarlıq məktəbləri təşəkkül tapmışdılar. Bu məktəblərin üslub istiqamətində lokal cəhətlər, o cümlədən regionun etnik və sosial quruluşu həlledici rol oynayırdı. Cahan Pəhləvanın dövründə şəhərlərdə xeyli inkişaf gözə çarpırdı.
200px|left|thumb| Məhəmməd Cahan Pəhləvan tərəfindən inşa edilməsi güman edilən [[Atabəylər məscidi (Naxçıvan)|Atabəylər cümə məscidi. Məscid Eldənizlər dövründə inşa edilsə də, indiki dövrə gəlib çatmamışdır. ]]
Məhəmməd Cahan Pəhləvan dövründə inşa edilmiş memarlıq abidələrindən biri də Naxçıvan mədrəsəsidir. Mədrəsə Şəmsəddin Eldəniz tərəfindən tikilən Atabəylər Memarlıq Kompleksinin nəzdində tikilmişdir. Naxçıvan şəhəri Azərbaycanda məktəb və mədrəsələrin yarandığı ilk mərkəzlərdən biri olmuşdur. Bölgənin ən qədim şəhəri, elm, təhsil və mədəniyyət mərkəzi olmaq etibarilə orada ilk məktəb və mədrəsələrin yaranması təbii hal idi. XI-XII əsrlərdə Naxçıvan şəhəri haqqında bəhs edən müəlliflərin əsərlərində Naxçıvanda mədrəsələrin olması haqqında qısa məlumatlara rast gəlinir.
Atabəylər cümə məscidinin də Məhəmməd Cahan Pəhləvan dövründə tikildiyi güman edilir. XIX əsrdə yaşamış alman səyyah V. A. Engelqard yazır ki, "Bu türk məscidi yonulmuş daşdan qurulmuş tağları olan iri tikilidir və onun içərisində yüksək işlməli müxtəlif yapma (gəctəraşlıq) naxışlar görünür. Binanın bir bölümü artıq uçmuşdur, qalanı isə uçmaq təhlükəsindədir. Ondan 50 sajen aralıda vaxtilə bu məscidə aid olan və yanlarında hər biri 10 sajen ucalıqda qoşa minarəli qapı var. Məscidlə qapı arasındakı məkanı əvvəllər məscidə aid olan yardımçı tikililər tuturmuş, indi isə bu tikililər artıq olmayanda elə təsəvvür yaranır ki, qapı ona çox yaxın olan xüsusi qülləyə (Mömünə xatun türbəsinə) məxsusdur."
İqtisadi fəaliyyəti
thumb|right|220px| Məhəmməd Cahan Pəhləvanın adına zərb olunmuş [[dirhəm. Azərbaycan Tarixi Muzeyinin Numizmatikа Fоndu ]]
Cahan Pəhləvan dövründə əkinçilikdə, eləcə də ümumiyyətlə ölkənin bütün təsərrüfat həyatında aparıcı sahə taxılçılıq idi. Buğda və arpa becərilməsi demək olar ölkənin bütün vilayətlərini əhatə edirdi. Şəki, Naxçıvan, Muğan, Təbriz, Xoy, Əhər, Urmiya, Beyləqan və digər iri şəhərlər taxılçılıq vilayətləri idi. Mənbələrdən məlum olur ki, bu vilayətlər hər cür müxtəlif məhsulla zəngin idi.
Cahan Pəhləvan dövründə Azərbaycan ipəkçilik xeyli inkişaf etmişdi. Arran və Şirvən ipəyin ən məşhur istehsalçılarına, Bərdə isə ipək istehsalı üzrə Yaxın və Orta şərqin mühüm bazasına çevrilmişdi. XI–XII əsrlərdə xam ipək istehsalı və onun emalı Bərdədən əlavə, Azərbaycanın bir çox başqa yerlərində də — Beyləqanda, Təbrizdə, Gəncədə, Şabranda və digər şəhərlərdə yayılmışdı. Artıq XII əsrdə xam ipək istehsalının mərkəzi Qarabağdan Şirvana keçir. Şabran nahiyəsi Azərbaycanın ən iri xam ipək istehsalçısına çevrilir. Təsadüfi deyildir ki, dövrün mənbələri "onun mallarının çoxu xam ipəkdir" deyə məlumat verir. Bununla yanaşı, ipəkçilik Bərdənin də iqtisadiyyatında mühüm rol oynamaqda davam edirdi.
Atabəy Pəhləvanın dövründə öz inkişafının pik nöqtəsinə çatan Gəncə Eldənizlərin paytaxtlarından biri olmuşdur. Bu dövr abidələrinin verdiyi məlumata görə, Gəncə "mühüm şəhər", böyük şəhər və paytaxt yəni "dar-əl-mülk" idi. Gəncə Yaxın və Orta Şərqdə ən mühüm ticarət-sənət mərkəzi idi. Şəhər yaxınlığında dəmir və mis filizlərinin olması dəmirçilik, metal emalı, silahqayırma, qab-qacaq hazırlanması, metalda naxış açma və başqa sənət sahələri inkişaf etmişdilər.
Cahan Pəhləvan hökmranlığı zamanı Azərbaycanın ən çox möhkəmləndirilmiş şəhərlərindən biri Naxçıvan idi. Ətrafında möhkəm divar çəkilmiş bu şəhər hərbi istehkama malik idi. Şəhər yüksəklikdə tikilmişdi ki, oradan şəhərin kənarında axan Araz çayının mənzərəsi açılırdı. Naxçıvan saraylar, mədrəsələr, məscidlər, köşklər, məbədlər və məqbələr mövcud idi.
Azərbaycanın ən iri şəhərlərindən biri – Beyləqan ticarət və hərbi-strateji yolların kəsişdiyi yerdə yerləşmişdi. Bu şəhərin orta əsr tarixi "nəinki orta əsr Azərbaycan şəhərinin, həmçinin, ümumiyyətlə, feodal Şərqi şəhərinin tarixi problemlərini öyrənərkən bir çox baxımdan etalon ola bilər." Beyləqan Azərbaycanın başqa şəhərləri içərisində mövqeyi bu mənada xüsusilik təşkil edirdi. Beyləqan ayrı-ayrı məhəllələrdən ibarət idi. Şəhərdə karvansaralar, mədrəsə, məscidlər və bir neçə bazar var idi. Beyləqandakı sənət və peşə sahələrinin siyahısına 30-dan çox sənət növu daxil idi.
Təbriz Cahan Pəhləvan dövründə inkişaf etmiş şəhərlərdən biridir. Təbriz möhkəmləndirilmiş şəhər idi. Demək olar ki, Azərbaycanın başqa şəhərlərinə nisbətən daha güclü müdafiə sisteminə malik idi. Təbrizdə çoxlu yaşayış binaları və ictimai idarələr tikilirdi. Şəhərdə bir neçə mədrəsə var idi. Şəhər və onun ətrafında bir neçə ziyarət yeri mövcud idi, buna görə də Təbrizdə "çoxlu alim və zahid var idi." Təbrizin ətraf yerləri bağlarla zəngin idi, onların meyvələri dadı və keyfiyyəti ilə məşhur idi.
Cahan Pəhləvan dövründə möhkəmləndirilmiş ən qədim şəhərlərindən biri Ərdəbil idi. Şəhər özünün sənətkarlıq məhsulları ilə — "zərif qara zərxara parçaları, xələnc ağacından düzəldilmiş məmulatı , daraqları, fincanları, saxsı qabları, musiqi alətləri (xüsusilə saz), arabaları ilə məşhur idi." Şəhərlə Xəzər sahili arasında sıx meşəli sahə vardı. Şəhərdə qab-qacaq düzəldən çoxlu sənətkarlar var idi.
Nüfuzu
İbn əl-Əsir, Atabəy haqqında xoş xasiyyətnamə verir: "O, İraq, Azərbaycan, Arran, əl-Cibəl, Rey, İsfahan, Həmədan və digər ölkələrin hakimi idi. O, xoşxasiyyətli insan, adil, müdrik və səbirli hökmdar idi. Onun hakimiyyət illərində [tabeliyində olan] ölkələr əmin-amanlıq, təbəələri isə rifah, dinclik şəraitində yaşadılar."
İbn Xəllikan, Atabəy barədə yazır: "İslamın padşahı, qüdrətli hökmdar, dahi atabəy, Əcəmin xaqanı Şəms əd-Dünya vəd-Din Nüs-rət əl-İslam va-1-müslimin Əbu Cəfər Məhəmməd Cahan Pəhləvan ibn İl-dəniz İl-şah vəfat etdi." Başqa bir mənbədə Atabəyin hədsiz qəddarlığı qeyd olunur. Eyni zamanda məlumdur ki, o, misilsiz miras qoyub getmişdir. Onun 5000-dən artıq şəxsi məmlükü və 70 min atı, qatırı və dəvəsi var idi.
Saray şairlərindən biri Xaqani Şirvaninin xasiyyəti Mücirəddin Beyləqani və Rəşidəddin Vətvat kimi görkəmli şairlərlə aralarındakı münasibət, Şirvanşah Axsitanın narazılığına və onun əmri ilə Xaqaninin uzun müddət həbsdə saxlanılmasına səbəb olmuşdur. Xaqani bir neçə dəfə Şirvandan mühacirət etmək fikrinə düşür. Bu ona yalnız 1184-cü ildə Təbrizə getdiyi, Cahan Pəhləvanın yanına gəlməsi zaman nəsib olur. Xaqani 1199-cu ildə Təbrizdə vəfat edir və Sürxab qəbiristanlığında dəfn olunur.
Nizami Gəncəvi 1180–1181-ci illərdə bitirdiyi ikinci poemasını – "Xosrov və Şirin" əsərini sonuncu İraq Səlcuq sultanı III Toğrula həsr etmişdi, lakin bu, bir növ rəsmi ithaf idi. Əslində isə poema atabəy Məhəmməd Cahan Pəhləvana həsr olunmuşdu. Cahan Pəhləvan 1186-cı ildə vəfat etdiyi üçün poemanın mədhi onun qardaşı atabəy Qızıl Arslanın adına yazıldı. Nizamini Gəncə yaxınlığındakı düşərgəsinə dəvət edən Qızıl Arslan öz çadırında onu qəbul etmişdi. Poemanın müqabilində Qızıl Arslan bəxşiş olaraq Nizamiyə Həmdünyan kəndini və fəxri geyim təqdim etdi. "Mənsur və Mərcan" dastanı atabəy Cahan Pəhləvana ithaf olunmuşdur.
Yaradullu
Yaradullu — Azərbaycan Respublikasının Ağstafa rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Limnophila aromatica
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Keçili yaşayış yeri
Keçili yaşayış yeri - Keçili kəndindən şimalda, Kür çayının sağ sahilindən təxminən 1,2 km aralıda yerləşir və sahəsi 1 ha, hündürlüyü 2 m olan təpədən ibarətdir.
Arxeoloji qazıntılar nəticəsində burada düzbucaqlı evlərin qalıqları ehtimal olunan möhrə divar qalıqları üzə çıxarılıb. Eneolit təbəqəsindən dən daşları, sürtgəclər, həvəngdəstələr, obsidian və çaxmaq daşı lövhələri, saxsı qab nümunələri tapılmışdır. Keramika nümunələrinin əksəriyyətinin gilinə nəbati qarışıqlar əlavə edilmişdir. Bəzi nümunələrin üzərinə anqob çəkilib. Saxsı məmulat arasında bir neçə boyalı qab nümunəsi, daraqvari alətlə naxışlanmış saxsı qab fraqmentləri də vardır. Keçili yaşayış yeri eneolit dövrünün son mərhələsinə aiddir.
Muncuqlutəpə qədim qəbiristanlığı
Muncuqlutəpə yaşayış yeri — Şəmkir rayonunun Qaracəmilli kəndindən 8 km şimalda, Kürün sağ sahilindən 120 metr aralıda yerləşir.
Yaşayış yerinin narınqalası ən yüksək, hakim mövqedə yerləşməklə üç tərəfdən qala divarları ilə möhkəmləndirilmişdi. Şimaldan isə onu Kür çayı hüdudlayırdı.Qalınlığı 1,7-1,8 metrə çatan mədəni təbəqə qatında IX-X və XI-XIII əsrlərə aid olmaqla iki inşaat qatı müəyyənləşdirilmişdir. Qazıntı zamanı çaydaşından və bişmiş kərpicdən hörülmüş tikili qalıqları, çoxlu təndir və ocaqlar, təsərrüfat quyuları üzə çıxarılıb öyrənilmişdir. Memarlıq hissələrinin, o cümlədən sütun başlıqlarının tapılması vaxtilə burada monumental binaların olmasına dəlalət edir. Mədəni təbəqədən tapılmış arxeoloji materiallar və şirsiz saxsı qab-qacaqla, dəmir alət və silahlarla metal məmulat və müxtəlif bəzək əşyaları ilə təmsil olunmuşdur. Şirli saxsı qabların tapıntılar arasında çoxluğu xüsusi qeyd olunmalıdır.
Hamar antoserot
(Phaeoceros laevis) — şöbəsinin  cinsinə aid bitki növü.
Humboldt qraflığı (Kaliforniya)
Humbold — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında yerləşən qraflıq. Qraflığın əhalisi 2010-cu il hesablamasına görə 132,646 olmuşdur. Mərkəzi Evrika şəhəridir.
Limnophila sessiliflora
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Hacı Məcid hamamı
Hacı Məcid hamamı — Sumqayıt şəhərinin Corat qəsəbəsində, Səməd Vurğun küçəsindən 60-70 metr aralıda, qəsəbənin daxilinə uzanan küçənin sağ tərəfində yerləşir. Corat qəsəbəsində mövcud olmuş iki hamamdan biridir. Qəsəbə sakinləri arasında köhnə hamam olaraq tanınır.
Tikili
Yerin altında yerləşən hamam bayır hissədən 1,50 sm hündürlüyə malikdir. Təxmini olaraq iki metrə yaxın hissəsi isə yerin altında yerləşir. Hamamın kanalizasiya boruları saxsıdan olmuşdur. Suyu isə müalicəvi əhəmiyyətə malik olan sirin və kükürdlü Nəbi bulağından təmin edilirdi. Əsas giriş şərq, Qazanxanaya isə giriş cənub-qərb hissədəndir. Əsas hissənin divarları yarıya qədər kafel, tavan hissə isə balıqqulağı ilə işlənmişdir. Qapılarının üzəri, hücrələrə keçidlər və daxili hücrə tağ şəkillidir.
Tarixi
Hamamın XVI əsrdə tikilməsi qeyd olunur. XX əsrin 90-cı illərinə qədər istifadə olunan hamam hazırda istifadəsiz və baxımsız vəziyyətdədir.
Erik Mayetsçak
Erik Mayetsçak (1 mart 2000-ci ildə anadan olub) — Bundesliqa təmsilçilərindən olan RB Leypziq klubunda yarımmüdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Almaniya futbolçusudur.
Milli karyerası
2017-ci ildə Mayetsçak Almaniyanın gənclərdən ibarət milli komandası ilə Xorvatiyada keçirilən UEFA U-17 Avropa Çempionatında iştirak etmişdir. Turnirdə Mayetsçak Bosniya və Herseqovina, Serbiya , İrlandiya , Niderland və İspaniya milli komandalarına qarşı oyunlarda meydana çıxmışdır. O, Serbiya millisinə qarşı oyunda qolla yadda qalmışdır.
2017-ci ildə Mayetsçak Almaniyanın gənclərdən ibarət milli komandası ilə Hindistanda keçirilən FİFA U-17 Dünya Çempionatında iştirak etmişdir. Turnirdə Mayetsçak İran milli komandasına qarşı oyunlarda meydana çıxmışdır.
Klub
1 UEFA Avropa Liqası görüşləri daxildir. 2 Almaniya Superkuboku görüşləri daxildir.
Elektron nəşr
Elektron nəşr - redaksiya-nəşriyyat işlənməsi mərhələsindən keçmiş, dəyişdirilmədən yayılmaq üçün nəzərdə tutulmuş, çıxış məlumatları olan elektron sənəd və ya elektron sənədlər qrupu.
Elektron nəşr – elektron hesablama maşınlarından istifadə etməklə çap əsərlərinin buraxılması, yaxud nəşrlərin elektron vasitələrlə, informasiyanın maşında oxunan formada hazırlanması və yayılması (məsələn, maqnit-lent nəşrləri, elektron jurnal və s.).
Elektron sənədlərə aşağıdakılar aiddir:
Pronya çayı (Okanın qolu)
Pronya — Rusiya Federasiyasının Ryazan və Tula vilayətlərində çay. Oka çayının sağ qolu. Uzunluğu 336 km, hövzəsinin sahəsi 10.2 min km²-dir. Orta Rusiya yüksəkliyinin şimal-şərq yamaclarında başlanır. Əsasən qar suları ilə qidalanır. Noyabrdan mayadək donmuş olur. Aşağı axınında gəmiçiliyə yararlıdır.
Cəfər Cəfərov (tarixçi)
Həyatı
Cəfər Cəfərov 1960-cı il aprel ayının 21-də Naxçıvan şəhərində mühəndis ailəsində anadan olmuşdur. 1977-ci ildə Bakı şəhəri 158 №-li orta məktəbi bitirmiş və Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsinə daxil olmuşdur. 1980–1983-cü illərdə universitetin göndərişi əsasında təhsilini Moskva Dövlət Universitetinin (MDU) Tarix fakültəsində davam etdirmişdir. 1983-cü ildə MDU-nun Tarix fakültəsinin aspiranturasına daxil olmuş, 1987-ci ildə dissertasiya işini müdafiə edərək tarix elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. Moskvada təhsil alan Azərbaycan Tələbə və Aspirantları Şurasının sədr müavini olmuşdur.
1987–1994-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində böyük laborant, "Azərbaycan tarixi" kafedrasının müəllimi, baş müəllimi, dosenti, 1990–1994-cü illərdə BDU-da Tarix üzrə ixtisaslaşmış doktorluq şurasının elmi katibi, 1992–1994-cü illərdə Tarix fakültəsinin dekan müavini vəzifəsində işləmişdir.
1994–1998-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Gənclər və İdman Nazirliyinin Gənclərlə İş üzrə Baş İdarəsinin rəisi vəzifəsində çalışmışdır.
1998–2003-cü illərdə BMT İnkişaf Proqramı və Azərbaycan hökumətinin "Azərbaycanda QHT/İƏT-lərin institusional potensialının artırılması ilə Vətəndaş Cəmiyyətinin gücləndirilməsi" birgə layihəsinin milli koordinatoru olmuşdur.
2003–2004-cü illərdə Beynəlxalq Mətbuat Mərkəzinin (BMM) direktoru vəzifəsində işləmişdir.
Aniva körfəzi
Aniva körfəzi — Oxot dənizidnə, Saxalin adasının cənubunda, Krilon yarımadası ilə Tonino-Aniv yarımadası arasında yerləşən körfəz. Cənubdan Laperuza boğazına geniş şəkildə açılır. İnzibati baxımdan Rusiya Federasiyasının Saxalin vilayəti ərazisinə daxildir. Körfəz salinində Aniva və Korkasov şəhərləri yerləşir.
Cəfər Cəfərov (tarixçi)
Həyatı
2013-cü il 17 fevral tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının qərarı ilə professor elmi adi verilib.
Aniva körfəzi
Tarixi
1918-ci ildən Rusiyada xarici qüvvələrin təsiri güçlənir. Bu zamandan etibarən Körfəz Korkasov adını alır.
Cəfər Cəfərov (tarixçi)
Həyatı
2006–2014-cü illərdə Azərbaycan Turizm İnstitutunun rektoru, 2014–2016-cı illərdə isə Azərbaycan Turizm və Menecment Universitetinin rektoru vəzifələrində çalışmışdır.
Aniva körfəzi
Toponim
Böyük ehtimal ki, körfəzin adı aynu dili ilə əlaqədardır. Aynu dilində olan «an» və «iva» sözlərinbin birləşməsindən ibarətdir. Birinci söz təcümədə «mövcud olan», ikinci söz isə «dağ silsiləsi, qaya, zirvə» mənasını verir. Ümumi məna isə mövcud dağ, silsilə arasında yerləşən anlamınındadır
Cəfər Cəfərov (tarixçi)
Həyatı
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 iyun 2016-cı il tarixli Sərəncamı ilə Cəfər Cəfərov Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetinin rektoru təyin edilmişdir.
Pristav
Pristav — nəzarətçi vəzifəli şəxs. XVIII əsrədək Rusiyada cavabdehləri və şahidləri məhkəməyə çağırmaq vəzifəsi də pristava tapşırılmışdı. 1864-cü il məhkəmə islahatı ilə məhkəmə pristavı vəzifəsi təsis edilmişdi. Polis pristavı və xüsusi pristav vəzifələri də var idi. Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğal edilməsindən sonra Azərbaycanda da pristav vəzifəsi mövcud idi.
Termodinamikanın üçüncü qanunu
Termodinamikanın üçüncü qanunu və ya Termodinamikanın üçüncü başlanğıcı - temperaturun tam sıfra yaxınlaşan zaman entropiyanın vəziyyətini təyin edən fiziki prinsipdir.
Erigeron myosotis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Termodinamikanın üçüncü qanunu
Tarixi
"mütləq sıfır temperaturda sistemin ola biləcəyi bütün tarazlıq hallarında entropiya dəyişməz qalır"
və ya
burada x — müxtəlif termodinamik parametrdir.
Termodinamikanın üçüncü qanunu Nernst tərəfindən empirik üsulla müəyyənləşdirilmişdir. Bu səbəbdən bir çox ədəbiyyatlarda bu qanun "Nernstin istilik teoremi" adlandırılır.
Cəfər Cəfərov (tarixçi)
Həyatı
2017-ci ildə Applied Sciences Krems IMC Universitetinin təqaüdçüsü adına layiq görülmüşdür.
2017-ci ildə "Humanist Pedaqogika Beynəlxalq Mərkəzi" tərəfindən "Humanist pedaqogikanın cəngavəri — "Ürək və Qu quşu" qızıl nişanı təqdim edilib.
2018-ci ildə Əbu-Dabidəki Paris-Sorbon Universitetinin İkitərəfli əməkdaşlığın möhkəmləndirilməsindəki səylərinə görə fəxri fərmanına layiq görülmüşdür.
2019-cu ildən Respublika Elmi Tədqiqatların Əlaqələndirilməsi Şurası: Azərbaycan tarixi üzrə Elmi Şurasının üzvüdür.
2019-cu ildə "Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 100 illiyi (1918–2018)" və "Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919–2019)" Azərbaycan Respublikasının yubiley medalları ilə təltif olunmuşdur.
2020-ci ildə Türkiyənin Ali Təhsil Keyfiyyət Şurasının Xarici Qiymətləndiricisi (ekspert) seçilmişdir.
2021-ci il 17 dekabr tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin Sərəncamı ilə "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.
Azərbaycanda keçirilmiş bir sıra, o cümlədən də xaricdə keçirilmiş 100-dən çox beynəlxalq seminar, konfrans və simpoziumların iştirakçısı olmuşdur. Müasir Azərbaycan tarixi, demokratikləşmə, mülki cəmiyyətin inkişafı, dövlət idarəçiliyi, turizmin inkişafı ilə bağlı Azərbaycanda və xaricdə nəşr olunmuş 90-a yaxın elmi əsərin müəllifidir. Rus, ingilis, türk dillərində sərbəst danışır.
Aniva körfəzi
Coğrafiyası
Körfəzin uzunluğu 104 km, eni 90 km, ən dərin yeri isə 93 metrdir. Körfəzin bir hissəsi Qızıl balıq buxtası adı ilə tanınır. İsti Soya cərəyanı körfəzin temperatur rejiminə və daxili axınlara təsir edir. Bu isə dəyişkən xarakter daşıyır. Bu isə onun suyunun bir qədər qızmasına səbəb olur. Körfəzin sahilində yerləşən ən böyük yaşayış məntəqəsi Korsakov şəhəridir. Şəhər körfəzin şimalında yerləşir. Sahilində yerləşən yaşayış məntəqələri:Pesçanoye, Rıbaçskoe, Taranay, Ulyanovskoe, Priçal, Kirillovo, Malinovka, Davıdovo, Birinci Pad, İkinci Pad, Üçüncü Pad, Korsakov, Çayka, Ozyorskoe, Novikovo, Murovyovo. Sahilində yerləşən burunlar: Slyuda, Novik, Skalnıy, Qrin, Yunonlar, Tomari-Aniva, Konabeevka, Anastasiya, Krilon. Körfəz ərazisinə daxil olan buxta, laqun və körfəzlər:Bezimyannaya, Morj, Neçayevka, Busse (laqun), Losos. Ətraf əraziləri demək olar ki, bütünlüklə meşə ilə örtülüdür. Mur bərzəxi ilə Tunayça gölündən ayrılır. Sahilə yaxın kiçik zirvələr yerləşir: Daçnaya, Kruzenştern, Aniva, Korneliya, Sovetsakaya, Pikovaya, Utes, Zapovednaya, Baçinskaya, Ojidoniya, Mak, Slonimskaya, Ploskaya, Konabeevka, Stojevaya, Buxta, Vodnaya, Dalnaya, Koneçnaya. Körfəzin cənub sərhəddi Krilon burnu ilə Aniva burnu arasındandan keçir.
Fauna
Körfəz suları balıq (Qızılbalıq, Siyənək, Atlantik treskası, dəniz kambalası) və yengəclərlə zəngindir. burada molyusklardan Swiftopecten swifti, Patinopecten yessoensis, Crenomytilus grayanus, Musculista senhousia, Laternula limicola, Callista brevisiphonata, Venerupis philippinarum, Protothaca euglypta, Callithaca adamsi, Peronidia venulosa, Macoma orientalis. İsti Soya cərəyanı hesabına körfəzə daha cənub dəniz canlıları daxil ola bilir: Boz balinalar, Sarıquyruq və Böyük korifen.
Xilaskar qan kilsəsi
İsa Peyğəmbərin Xilaskar Qanı Kilsəsi və ya sadəcə Xilaskar qan kilsəsi – Peterburqun mərkəzində memorial kilsə abidəsi. Kilsə 1 mart 1881-ci ildə təşkil olunan sui-qəsd nəticəsində ölümcül yaralanan imperator II Aleksandrın xatirəsinə ucaldılmışdır (Xilaskar qan ifadəsi imperatorun qanına işarə olunur). Kilsə bütün Rusiya ərazisindən toplanan vəsaitlə şəhid-çara ehtiram abidəsi kimi inşa olunmuşdur.
Məbəd 1883-1907-ci illərdə imperator III Aleksandrın sifarişi ilə memar Alfred Parland və arximandrit İqnatiusun (Malışev) birgə layihəsi üzrə inşa edilmişdir. Rusiya üslubunda inşa olunmuş bu layihə bir qədər Moskvadakı Vasili Blajennı kilsəsinə bənzəyir. Kilsənin tikintisi 24 il davam etmişdir. 19 avqust 1907-ci ildə kilsə təqdis edilmişdir.
Müvəqqəti kapella
1 mart 1881-ci ildə Yekaterina kanalının sahilində terrorçu İqnati Qrinevitskinin hücumu nəticəsində imperator II Aleksandr ölümcül yaralanmışdır.
Artıq mart ayının 2-də Şəhər Duması iclas zamanı taxta yenicə çıxmış imperator III Aleksandrdan "şəhər ictimai rəhbərliyinin vəsaiti hesabına abidə və ya kapellanın inşası" barədə xüsusi tələb etmişdir. İmperator isə cavabında "Kapellanın yerinə gözəl bir kilsənin inşa olunması daha məqsədəuyğun olduğunu" bildirmişdir. Lakin Duma sonda müvəqqəti kapellanın tikilməsi barədə qərar qəbul etmişdir.
Layihənin hazırlanması memar Leonti Benuaya həvalə olunmuşdur. Tikinti işləri sürətlə aparılırdı, belə ki, 17 aprel 1881-ci ildə kapella təntənəli şəkildə təqdis olunur və burada yaddaqalan bütün anma mərasimləri keçirilməyə başlanılmışdır. Duma tikinti işlərinə heç bir vəsait ayırmamışdır: kapellanı gildiya taciri Qromov inşa etmiş, tikinti işlərinin xərclərini isə gözətçi qismində inşaatda çalışan tacir Militin öz üzərinə götürmüşdür. Bu kapella kanalın sahilində əsl kilsənin tikintisinə kimi - yəni 1883-cü ilin yaz aylarına qədər qorunub saxlanılmışdır. Daha sonra isə kapella Axır meydanına köçürülmüş və orada sökülənə qədər düz 9 il qalmışdır.
Memarlıq müsabiqəsi
right|thumb|220px|Məbədin İqnati Arximandrit tərəfindən çəkilmiş layihə təsviri, bu layihə 1883-cü ildə memar Alfred Parlandın etirazına səbəb olmuş və onun tərəfindən yenidən işlənmişdir. Qətl hadisəsindən dərhal sonra, II Aleksandrın xatirəsini əbədiləşdirmək üçün komissiya yaradılmış və ən yaxşı kilsə layihəsi üçün müsabiqə elan edilmişdir. Müvafiq olaraq günorta, 31 dekabr 1881-ci ildə 26 anonim layihə artıq təşkil edilmişdir. Onlar arasında İ.S. Kitner, İ.S. Boqomolov, V.İ. Şreter, A.L. Hun, L.N. Benua kimi zamanın bir çox məşhur memarları da müsabiqəyə cəlb olunmuşdur. Komissiya yalnız 8 layihəni seçmiş və onlar içərisində A.L. Tomişkonun "Vətən Ata" adlı Rusiya-Bizans üslublu kilsə proyektini qalib iş olaraq qəbul etmişdir. İkinci mükafata alimlər İ.S. Kitner və A.L. Hunun "1 Mart, 1881", üçüncü mükafata isə L.N. Benuanın layihəsi layiq görülmüşdür. 23 mart 1882-ci ildə layihələr Qatçinada imperator III Aleksandra nümayiş etdirilmiş, lakin onların heç biri təsdiq olunmamışdır. İmperator tikiləcək kilsənin özündə rus memarlığını, xüsusilə də Yaroslavl memarlıq məktəbinin xüsusiyyətlərini özündə mütləq şəkildə əks edilməsi barədə qərar almışdır. Bundan başqa, imperatorun ölüm yeri kilsə kompleksinin tərkibində kapella ilə bitkin şəklə salınmalı idi.
Tezliklə ikinci müsabiqə başladı. 28 aprel 1882-ci ildə Komissiya üzvləri 31 ən yaxşı layihənin seçilməsinə başlamışdır. Bu dəfə namizədlərin siyahısına Robert Gedike, Albert Benua, Andrey Pavlinov, Roman Kuzmin, Aleksandr Ober, Nikolay Sultanov, leksandr Rezanov kimi yeni böyük adlar qatılmışdır. Bütün bu layihələr də III Aleksandr tərəfindən rədd edilmişdir. Layihə inkişaf etdirildikdən sonra, müsabiqədə memar Alfred Parland və Sergiyev lavrının rahibi İqnatius (Malışev) qalib gəlmişdirlər. Bu layihə Professor D. Qrimmin şəxsi nəzarəti altında başa çatacağı şərti ilə 29 iyul 1883-cü ildə imperator tərəfindən təsdiq edilmişdir. Layihənin yekun variantı yalnız 1 may 1887-ci ildə təsdiq edilmişdir. Kilsənin yaradılmasında professor A.A. Parland memar V.İ. Fidelli və D.A. Orexov; rəssam N.K. Bodarevski; mozaika ustası V.A. Frolov və Fyodorov iştirak etmişdir.
Kilsənin tikintisi
Kilsənin təntənəli əsası 1883-cü ilin oktyabr ayında qoyulmuşdur. Böyük knyaz Vladimir Aleksandroviçin rəhbərlik etdiyi məbədin inşa komissiyasına, tikinti zamanı məsləhətlər verən və layihəyə düzəlişlər edən memarlar D. İ. Qrimm, R. A Qedike, E. İ. Jiber, R. B. Bernqard daxil idi; layihənin yenidən işlənməsində İ. V. Ştrom yaxından iştirak etmişdir və hazırda mövcud olan məbədin layihəsinə onun böyük təsirinin olmuşdur.
Mozaika işlərinin təqdis edilməsi, on il yubanmadan sonra 6 (19) avqust 1907-ci ildə (İkinci Xilas olma kimi tanınan Hakimin dəyişilməsi günündə) mitropolit Antoni (Vadkovski) tərəfindən imperator II Nikolay və ailə üzvlərinin iştirakı olmadan həyata keçirilmişdi. Bütün tikinti işləri 4,6 milyon rubla başa gəlmişdir. 27 aprel 1908-ci ildə mitropolit Antoni kilsənin yaxınlığında yerləşən və II Aleksandrın ölüm xatirəsinə ikonların toplandığı İveriya kapellasını təqdis etmişdir. Məbədin tikintisi zamanı yeni texnologiyalar aktiv tətbiq edilmişdir, bina tamamilə elektrikləşdirilmişdir. Kilsəni 1689 elektrik lampası işıqlandırırdı. XX əsrin əvvəlində Xilaskar qan kilsəsi ətrafındaki ərazi yenidən qurulmuşdur.
Kilsə XX əsrdə
thumb|right|250px|[[İveriya Tanrı Anası ikonası sovməsinin qərb fasadı.]] Sankt-Peterburq şəhərində yerləşən Xilaskar qan kilsəsi, İsaak kafedralı ilə yanaşı dövlət dəstəyində olan yeganə kilsə idi. Kilsə Daxili İşlər Nazirliyinin nəzdində idi və kütləvi ziyarət üçün nəzərdə tutulmamışdır. Onun daxilində II Aleksandrın xatirəsinə həsr olunmuş fərdi liturgiyalar,gündəlik vaizlər və müxtəlif mərasimlər keçirilirdi.
6 sentyabr 1907-ci ildə Sankt-Peterburq və Ladoga mitropoliti Antoni (Vadkovski) öz qətnaməsində Professor P.İ. Leporskini kafedral başçısı təyin etmişdir. Leporski tezliklə presviterliyə, 14 oktyabr 1907-ci ildən isə protoiyerey vəzifəsində təyin edilmişdir.
1909-cu ildən kilsənin klirik və daha sonralar kilsə rahibi vəzifəsinə, 1927-ci illərdə Leninqradda İosiflyan hərəkatının fəal tərəfdaşlardan birinə çevriləcək Prof. Vasili Veryujski təyin olunmuşdur.
1917-ci ildə kilsənin saxlanılması üçün dövlət vəsaitlərin çatdırılması dayandırılmışdır. 1922-ci ilin iyul ayından 1923-cü ilin 5 iyul tarixindək kilsə Peterhof yepiskopu Nikolayın (Yaruşeviç) tabeliyində olan "Petroqrad avtokefaliyasının" tərkibində idi.
1927-ci ildən başlayaraq, tamamilə bağlanmasına kimi, kilsə müxalif yönümlü İosiflyan hərəkatının mərkəzi kafedralı sayılırdı.
Nəhayət 30 oktyabr 1930-cu ildə Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti kilsənin bağlamaq qərarına gəlir.
Kilsənin bağlandıqdan sonrakı tarixi
right|thumb|250px|Kilsənin əsas gümbəzində [[Ponkrator İsa mozaikası.]] 1931-ci ilin noyabr ayında Dini Abidələr üzrə Regional Komitə Kilsənin sökülməsi barədə qərar qəbul etmiş, lakin bu problemin həlli qeyri-müəyyən müddətə təxirə salınmışdı. 1938-ci ildə məsələ yenidən ortalğa qoyularaq müsbət həllini tapmışdır, ancaq Böyük Vətən müharibəsinin başlanması ilə şəhərin rəhbərliyinin qarşısında kifayət qədər digər məsələlər baş qaldırmışdır. Blokada illərində kilsədə meyitxana yerləşirdi; bura həlak olmuş Leninqrad sakinləri gətirilirdi. Müharibədən sonra kilsə binasını Kiçik Opera Teatrı icarəyə götürür.
1961-ci ildə kilsənin mərkəzi günbəzində Alman partlayıcı mərmisi aşkar edilmişdir. Mərmi yəqin ki, künbəzə dəyərək, tavanın arasında ilişib qalır. 18 il müddətində çatın tirləri arasında heç kim tərəfindən görünməyən mərmi təsadüfən elmi-istehsalat bərpa seminarlarında çalışan kəlləçarxçılar tərəfindən aşkar edilmişdir. Araşdırma nəticəsində, mərminin təxminən 150 kq ağırlığında və 240 mm yüksək fuqas partlayıcı olduğu müəyyən edilmişdir. Onun zərərsizləşdirilməsi keçmiş piroteknik V.İ. Demidovun rəhbərliyi altında, 28 oktyabr 1961-ci ildə başlamışdır. Əməliyyatı həmçinin altı nəfər - kəlləçarxçı Yevgeni Kasyanov, Vyaçeslav Korobkov, Vladimir Mayorov, Aleksandr Matskeviç, Vladimir Smirnov və keçmiş sapyor Valentin Nikolayev həyata keçirmişdir. Bu çox unikal əməliyyat idi və ona qatılan üzvlər arasında nəinki ustalıq, həm də qeyri-adi özününəzarət və cəsarət tələb edirdi. Mərmi bucurğadın köməyi ilə çıxarılaraq, Pulkovo yüksəklikliyi yaxınlığında məhv edilmişdir. left|thumb|250px|Kilsənin [[ikonstası.]] 1968-ci ildə kafedral kilsə Baş Planlaşdırma Təşkilatının Abidələrin Müdafiəsi üzrə Dövlət Müfəttişliyinin qoruma altına alınmış və 20 iyul 1970-ci ildə keçmiş Xilaskar qan kilsəsinin binasında "Müqəddəs İsaak kafedralı" muzeyinin filialının təşkil olunması barədə qərar alınmışdır. Memorial kilsənin muzey balansına köçürülməsi 12 aprel 1971-ci ildə başladılmışdır. Bu hadisədə "Müqəddəs İsaak kafedralı" muzeyinin direktoru Georgi Butikov böyük rol oynamışdır. O zamana qədər kafedral yararsız vəziyyətə düşmüşdür və təcili olaraq bərpası tələb olunurdu.
1970-ci ildə mühəndis və tikinti işləri aparılmış, interyer bəzəklərinin bərpası üçün bir çox işlər görülmüşdür. Kilsənin birbaşa bərpa olunması 80-ci ilin əvvəllərində başlamışdı; restavrasiya işlərinin ilk mərhələsi 1997-ci ildə sona çatmışdı.
19 avqust 1997-ci ildə, təqdisolunmadan düz 90 il sonra "Xilaskar qan kilsəsi" memorial muzeyi ziyarətçilərə açılmışdı.
23 may 2004-cü ildə Sankt-Peterburq mitropoliti Vladimir (Kotlyarov) tərəfindən kilsədə 70 ildən bu yana ilk dəfə liturgiya oxunmuşdu.
Kilsənin eksteryeri
Kilsənin memarlığı təkamül prosessində "Rus üslubunun" ən son mərhələsinin gözəl nümunəsi sayılır. Kilsə binası özündə XVI-XVII əsrlərdə Moskva və Yaroslavlda inşa olunmuş memarlıq nümunələrinə istiqamətlənərək toplu və harmonik ifadə yaradır. Xilaskar qan kilsəsinin xarici görünüşünə Moskvadakı Vasili Blajennı kilsəsi böyük təsir göstərmişdi.
Günbəzlər
Kilsə kompozisiyasının əsasını 5 gübbənin fundamentini təşkil edən çetverik (yəni dördlük) və mərkəzi günbəz yerini 81 metr hündürlüyə malik çadır tutur. Ümumilikdə Xilaskar qan kilsəsini 9 günbəz taclayır; bir hissəsi kaşı və qızıl elementlərlə istifadə olunan qünbəzlər özlərində unikal və asimmetrik koloritli qrup yaradır. Səkkizbucaqlı çadırın əsasında, onun divarlarında kokoşnik formalı səkkiz uzunsov arxitrav pəncərələr var. Yuxarıda fənərlə tamamlanan və səkkiz pəncərə çıxıntısı olan soğanaq çadır formalı gümbəz vardır. Gümbəz bir-birinə dolanmış ağ, sarı və yaşıl rəngli emalla boyanmış və simmetrik kompozisiya əmələ gətirmişdir. Rəngli emallar amma fərqli nümunələr ilə bütün dörd qübbəni əhatə edir. Bu günbəzlər özlərindən daha kiçik bir ölçüsü olan alçaq baraban üzərində yerləşir. Kafedralın qərb hissəsində günbəzlə tamamlanan zəng qülləsi yerləşir. Zəng qülləsinin sütunla ayrılmış səkkiz tağvari açılışı var. Ölçüləri kiçik olan digər 3 qünbəz kilsənin şərq hissəsində yerləşir.
Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin Maliyyə və mühasibat fakültəsi
Maliyyə və mühasibat fakültəsi — Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin fakültəsi.
Tarixi
Maliyyə və mühasibat fakültəsi 2015-ci ilin sentyabrında 2 fakültənin – Maliyyə və Uçot-iqtisad fakültələrinin birləşməsi nəticəsində yaranmışdır.
Maliyyə fakültəsi
1930-cu ildən Azərbaycan Ticarət-Kooperativ İnstitutunun strukturunda fəaliyyətə başlamış, müxtəlif illərdə Maliyyə-kredit, Maliyyə-iqtisad, Maliyyə-statistika adlandırılmışdır. 1932-ci ildə həmin fakültənin bazasında qısa vaxtda fəaliyyət göstərmiş Maliyyə İnstitutu yaradılmışdır. Lakin 1933-cü ilin yanvarında bir sıra kiçik institutlarla (Plan-iqtisad, Sosialist uçotu, Sovet quruculuğu və hüquq) yanaşı, Ma­liyyə İnstitutu da Azərbaycan Ticarət-Kooperativ İnstitutu ilə birləşdirilərək Sosial-İqtisad İnstitutu adı ilə fəaliyyət göstərmişdir. Maliyyə İnstitutu yenidən Maliyyə-kredit fakültəsi kimi Sosial-İqtisad İnstitu­tunun struk­turuna daxil olmuşdur. Bəzi dövrlərdə (məsələn, 1941-ci ildə) Mühasibat uçotu ixtisası da Maliyyə fakültəsinin tərkibində olmuşdur.
1959-cu ildən ADU ilə birləşdirildikdən sonra Maliyyə və kredit ixti­sasları İqtisadiyyat fakültəsində hazırlanmışdır.
1966-cı ildə AXTİ bərpa edilərkən sonra fakültə Maliyyə-statistika adı ilə yenidən fəaliyyətə başlamış, 1987-ci ildən Statistika ixtisasının Müha­si­bat uçotu fakültəsi ilə birləşdirilməsi ilə Maliyyə-kredit fakültəsi adlandırıl­mış­dır.
1966-cı ildən başlayaraq fakültəyə prof. Ə.M.Qaravəliyev (1966-1970), dos. R.Ə.Mustafayev (1970-1974), dos. A.C.Məmmədov, dos. R.M.Rza­yev (1977-1982), prof. Ə.H.Axundov (1982), dos. R.A.Bəşirov (1982-1987, 1995-2000, 2009-2010), dos. Ş.Bədəlov (1987-1995, 2000-2005), i.e.d., prof. D.A.Bağırov (2005-2009), dos. Z.İ.İbrahimov (2014-2015) rəhbərlik etmişlər.
2004-cü ilin noyabr ayından başlanan struktur dəyişikliyi çərçivə­sində Maliyyə-kredit fakültəsi iki yerə parçalanaraq Maliyyə və Kredit-iqtisad adı ilə müstəqil fəaliyyət göstərən təhsil vahidlərinə çevrilmişdir.