cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Quba xanlığı
Digər xanlıqlar ilə münasibətlər
1783-cü ilin əvvəllərində Fətəli xan Qarabağa böyük yürüş təşkil etmişdi. Qraf Voynoviçin tapşırığı ilə xanın yanına edən tərcüməçi Mustafa Murtazaliyev Fətəli xanı Ağdamda tapmışdı. Şamaxılı Məhəmmədsəid xan və qardaşı Ağası xan, şəkili Hacı Əbdülqadir xan, muğanlı Tale Həsən xan, Tarku şamxalı Murtuza Əli, lənkərəranlı Qara xan, Buynak hakimi Bamat, Qaytaq hakiminin qardaşı Ustarxan, Canqutay hakimi Əhməd xan, Tavlin hakimi Xazbulat Əlibəyov, Əndəri hakimi, Fətəli xanın düşərgəsində idilər. Murtazalıyev Fətəli xanın yanınxa nə qədər qoşun olduğunu öyrənə bilməmişdi. Lakin by qədə çox hakimin bir yerə toplaşması xeyli qüvvə cəmləşdirildiyini göstərirdi. Deyilənlərə görə yalnız muzdluların sayı 13 min nəfərə çatırdı. Bu qüvvətə müqavimət göstərməyin imkansızlığını anlayan Qarabağlı İbrahimxəlil xan Şuşaya sığınıb işin sonunu gözləyirdi.
250px|thumb|right| Qubalı Fətəli xanın müttəfiq və vassallarla Qarabağ xanlığına yürüşü. 1783-cü il
Gülüstan məliyi Adamın Gürcüstandakı Rusiya emisarı Y. Reyneqsə verdiyi məlumata görə "yalnız İbrahimxəlil xanın müttəfiqi II İraklinin qoşunla Quba qoşunlarına qarşı çıxmasından sonra Fətəli xan Qarabağı tərk etmişdi." Məliyin yazdığına görə "qubalılar çoxlu kəndi qarət edərək iki min nəfər müsəlmanı və yüz nəfər xristianı əsir götürmüşdülər. Yalnız xristianlara üç milyon manat məbləğində zərər dəydiyi iddia olunurdu."
Cənubi Azərbaycan təsirlərinə qarşı müqavimət
Fətəli xan şimal-qərbi Azərbaycan torpaqlarını – Qarabağ və Gəncə xanlıqlarını, Qazax, Borçalı və Şəmşəddil sultanlıqlarını da öz dövlətinə birləşdirmək istəyirdi. Bunun üçün də Qarabağ xanlığını, eləcə də onun müttəfiqi II İraklinin müqavimətini qırmaq niyyətində idi. Fətəli xan 25 minə qədər döyüşçü toplamışdı. Hazırlanmış plana görə əvvəlcə eyni zamanda həm Qarabağ, həm də Gəncə xanlıqlarına zərbə endirilməli idi. Ancaq Qafqazdakı rus qoşunlarının komandanlığı Fətəli xandan öz niyyətindən əl çəkməyi qəti surətdə tələb etdi və xan məcburiyyət qarşısında geri çəkilməli oldu.
1783-cü ilin aprelin 6-da knyaz Q. Potyomkin general P. Potyomkinə göstəriş vermişdi ki, "onun komandasına verilmiş korpusla Dərbəndi zəbt etsin." Mayın 19-da generala yeni məxvi order göndərən knyaz həmin göstərişi yenidən təsdiqlədi və həm də Fətəli xanın özünü tutmağı məsləhət gördü. Bu məqsədlə digər xanların ona qarşı qəzəbindən istifadə etmək, onlara imkan vermək Fətəli xana zərbə vururdu. Q. Potyomkin hələlik İbrahimxəlil xanın devrilməsi fikrindən çəkinərək ondan Fətəli xana qarşı mübarizədə müttəfiq olmağı təklif etdi.
Kartli-Kaxetiya çarlığı Rusiya himayəsini görüb, bütün Cənubi Qafqazı özünə tabe etməyə, ilk növbədə Gəncəni tutmağa can atırdı. II İraklinin niyyətləri Qubalı Fətəli xanın kəskin müqavimətinə rast gəldi. O, 1782-ci ildə II İrakli ilə rəqabət aparan sabiq Kartli çarı VI Vaxtanqın nəvəsi Aleksandr Amilaxvariyə öz sarayında sığınacaq verdi. Fətəli xan Aleksandra gürcü taxtına yiyələnməkdə köməl edəcəyinə söz verdi. Bundan xəbər tutan Qafqaz xəttindəki rus qoşunlarının komandası P. S. Potyomkin 1783-cü ilin payızında kifayət qədər güclü hərbi dəstə təşkil etməyə başladı. Bir dəstə Sulak çayının sahilində, keçmiş Svyatoy Krest qalasının yanına, başqa biri Terekin sahilində Daryal dərəsinin girəcəyində dayanmalı idi. Əgər Fətəli xan və Knyaz Aleksandr öz niyyətlərini həyata keçirməyə başlayacaqdılarsa, bu dəstələrinin birincisi Dərbəndə doğru, digəri isə Gürcüstana irəliləməli idi.
1783-cü ildə Krım Rusiyaya ilhaq edildi. Həmin ilin yayında Kaxeti-Kartli çarlığının Rusiya himayəsinə qəbul edilməsi barədə fərman verildi. 1783-cü ilin noyabrında Tiflisə rus qoşunları daxil oldu. May ayında ruslar Şimali Qafqazdan Gürcüstana gedən yolu düzəltməyə başladılar. 1784-cü ilin yazında bu yolun başlanğıcında Vladiqafqaz rəmzi adı verilən qala inşa edildi. Bu cür əks tədbirlər Fətəli xanı II İrakliyə qarşı çıxış etməkdən çəkindirdi. Fətəli xan P. S. Potyomkinin tələbilə Aleksandrı rus komandanlığına təslim etdi.
Rus hökumətinin gizli niyyətlərindən xəbərsiz Fətəli xan Cənuba yürüşə ciddi hazırlaşırdı. Əvvəlcə o, öz düşmənlərini təhlükəsizləşdirmək qərarına gəldi. Buna görə də 1784-cü ildə Fətəli xan Ağası xana köməklik göstərən qarabağlı İbrahimxəlil xana qarşı yeni yürüş etdi. Ağdam və Qarabağın demək olar ki, bütün düzən hissəsini ələ keçirdi. Şəkili Hacı Əbdülqadir xan da bu yürüşdə iştirak edirdi. İbrahimxəlil xan yanında olan Hüseyn xanın oğlu Məhəmmədhəsən ağanı Cara göndərdi. Sonuncu oradan carlıların köməyilə yürüşdən qayıdan Əbdülqadir xan həmlə etdi və məğlubbiyyətə uğradı. Hacı Əbdülqadir xan Ağası xanın yanına Əlvənd adlı yerə üz tutdu. Məhəmmədhəsən xanın tələbilə Ağası xan Əbdülqadiri ona verdi. Əbdülqadir öz yeddi oğlu ilə birlikdə qətlə yetirildi. Onun ölümü bəzi mənbələrdə 1783-cü il olaraq da göstərilir.
Fətəli xanın nəzərləri Cənubi Azərbaycanda ilk növbədə mühüm hərbi-strateji əhəmiyyətə malik Ərdəbil xanlığına yönəlmişdi. Ərdəbilşəhəri ölkənin cənubunda böyüklüyünə görə Təbrizdən sonra ikinci böyük şəhər idi. Fətəli xan Ərdəbil xanlığını və digər cənub xanlıqlarını tabe etməklə kifayətlənmək niyyətində deyildi. Onun daha uzaqgörən planları var idi. O, Rusiya ilə ittifaqda şahzadə Abbas Mirzəni şah taxtına çıxarmaq istəyirdi. Quba hakimi hər vasitə ilə namizədin şah II Təhmasibin oğlu olduğunu sübut etmək istəyirdi. İsfahan, Qəzvin və Nəcəfin ali ruhaniləri Abbas Mirzəni tanıdıqlarını və ona tabe olacaqlarını təsdiq edən sənədə imza atıb, möhürlərini basmışdılar.
Rus hakimiyyət dairələri Abbas Mirzənin taxt-taca iddiasının əsaslılığına şübhə ilə yanaşsalar da uzun müddət bunu bildirmir, Fətəli xanın planına münasibətlərini açıqlamırdılar. Cənubda isə hadisələr sürətlə inkişaf edirdi. Rəqiblərini qabaqlayıb onlara öz qüvvələrini birləşdirməyə imkan verməmək üçün Fətəli xan rus hökuməti ilə danışıqların nəticələrini gözləməyərək cənuba yürüş təşkil etdi. 1784-cü ilin may ayında o, vassallarının və müttəfiqlərinin qoşunları ilə birlikdə hərəkət edib Ərdəbili, sonra da Meşkini aldı. Qoşunların ön dəstələri cənuba hərəkəti davam etdirdilər.
250px|thumb|right| Qubalı Fətəli xanın Həsən xanla Ərdəbil xanlığına yürüşü. may 1784-cü il
200px|thumb|right|Fətəli xanın elçisinin Potyomkinə məktubu. Burada II İraklinin Azərbaycan xanlıqlarının işinə qarışmaması tələb edilir.
Fətəli xanın cənuba yürüşü İrandakı şahlığa iddiaçıları, eləcə də Cənubi Qafqazın və Dağıstanın bir sıra feodal hakimlərini narahat etdi. Qaraqaytaq usmisi, Avar xanı və Cənubi Dağıstanın bəzi hakimləri Dərbənd və Qubaya zərbə endirməyə hazırlaşmağa başladılar. Qarabağlı İbrahimxəlil xan və Ərdəbildən köçürülmüş Nəzərəli xan da öz qoşunlarını toplayıb Ərdəbil istiqamətində hücuma keçdilər. Xoylu Əhməd xan da onlara yardım məqsədi ilə 3 min nəfərlik dəstə göndərmişdi.
II İrakli də yürüşü açıq düşmən münasibətini göstərib rus hökumətini inandırmağa çalışaraq iddia etdi ki, "Fətəli xan axalsıxlı Süleyman paşa ilə əlaqədar hərəkət edir." Bununla Rusiya bu yürüşü mənfi münasibət bəsləməyə başladı. Fətəli xanın nailiyyətləri II Yekaterinanın siyasi niyyətlərinə uyğun gəlmirdi. O, Cənubi Qafqaz və Dağıstanda güclənən Fətəli xanın daha da güclənməsini istəmirdi. Buna görə də knyaz Q. A. Potyomkin 1785-ci ilin fevralında Fətəli xandan Cənubi Azərbaycanı tərk etməsini tələb etdi. Bu hərəkətlər Fətəli xanı başladığı yürüşü dayandırıb geri qayıtmağa məcbur etdi.
Hadisələr əsnasında Fətəli xan öz keçmiş rəqibi qarabağlı İbrahimxəlil xandan kömək aldı. Xanlığa sahib olmaq üçün İbrahimxəlil xanla mübarizə aparan onun qardaşı Mehrəli bəy Fətəli xanın yanında idi. O, 1785-ci ildə Bakıdan Fətəli xanın düşərgəsinə gedərkən Ağası xanın oğlu Əhməd bəy tərəfindən öldürüldü. Fətəli xan onun cənazəsini böyük hörmətlə Qarabağa göndərdi. Bu hadisədən sonra Quba-Qarabağ xanlıqlarının ədavəti sona yetdi. Qarabağ xanlığının hərbi qüvvələri Fətəli xanın ixtiyarına verildi. Özünün Qarabağ tərəfindən təhlükəsizliyini təmin edən Fətəli xan Ağası xanın üzərinə yeridi. Məhəmmədhəsən xan tələsik Şəkiyə çəkildi. Ağası xan Fətəli xana təslim oldu və Qubaya sürgün edildi. Fətəli xan Şəki xanlığının ərazisinə daxil oldu. Müqavimətin imkansızlığını görən Məhəmmədhəsən xan barışıq istədi və öz bacısı ilə Fətəli xanı evləndirdi. Bundan sonra Fətəli xan da öz növbəsində bacısı Peykər xanımı Məhəmmədhəsən xana ərə verdi. Eyni zamanda Məhəmmədhəsən xan keçmiş Şamaxı xanlarının ailə üzvlərini Fətəli xana verməyə məcbur oldu.
Bu hadisədən bir müddət sonra gəncəli Cavad xan da Fətəli xandan asılılığı qəbul etdi. Uğurlardan ruhlanan fətəli xan yenidən Cənubi Azərbaycana öz təsirini yaymaq fikrinə düşdü. Knyaz Q. Potyomkin 10/21 dekabr 1786-cı il tarixində Kremençuqdan II Yekaterinaya yazırdı ki, "General P. S. Potyomkin mənə yazır ki, Azərbaycan xanları və xüsusən Dağıstan hakimləri Fətəli canın əlaltısı olan Abbas Mirzənin şah seçilməsinə mane olacaqlar." Bu dövrdə Abbas Mirzə Bakıda Fətəli xanın nəzarəti altında idi.
P. S. Potyomkin E. Potyomkinə göndərdiyi 20 yanvar 1787-ci il tarixli raportunda yazırdı ki, "Fətəli xanın nümayəndəsi Hacı İbrahimi geriyə – Salyana yola salmışdır. Hacı İbrahimlə danışığından məlum olmuşdur ki, Fətəli xan deyəsən şamxal və avar xanı ilə eyniləşdirilməmək, gürcü çarı İrakliyə verilmiş ehequqlar əsasında Rusiya himayəsinə daxil olmaq istəyir." 1787-ci ilin iyununda göndərdiyi raportunda general Potyomkin yazırdı ki, "Fətəli xan öz məmuru Mirzə Sadığı imperatriçənin himayəsinə qəbul olunması barədə ərizə ilə göndərmişdir. O, həmçinin knyaz Potyomkinin adına məktub göndərmişdi." Fətəli xan II Yekaterinaya məktubunda yazırdı ki, "öz təəbələrimlə birlikdə himayəyə qəbul olunmamı xahiş edir, necə ki, gürcü çarı İrakli öz təbəələri ilə birlikdə qəbul olunub."
Sərkərlər xanədanı, Şəki xanlığı və Kartli-Kaxetiya ilə mübarizələr
Məhəmmədsəid xan onun da Ağası xan kimi sürgün oluna biləcəyindən çəkinib xəlvəti sürətdə Fətəli xana qarşı mübarizəyə hazırlaşmağa başladı. Bundan xəbər tutan Fətəli xan Ağası xan Qubadan Qonaqkəndə köçürüb elə təsəvvür yaradaraq iddia etdi ki, onu Şamaxı xanlığının taxtına oturtmaq fikrindədir. Fətəli xana qarşı açıq çıxış etməkdə ordusunu tamamlamayan Məhəmmədsəid xan Kasainə, oradan Şəki xanlığına – Qəbələyə qaçdı. Məhəmmədsəid xanın oğlu Məhəmmədrza bəy isə Fətəli xanın yanına gələrək itaətini bildirfi. Fətəli xan onu nominal Şamaxı xanı təyin etdi. Bu hadisədən bir müddət əvvəl Fətəli xan Ağası xanı Əhməd və Məhəmməd adlı iki oğlu ilə birlikdə Bakıya göndərmişdi.
Fətəli xan şəkili Məhəmmədhəsən xandan Məhəmmədsəid xanı və oğlanlarını verməyi tələb etdi. Vəziyyətinin çıxılmax olduğunu görən Məhəmmədsəid xan özü Fətəli xanın yanına gəldi. Fətəli xan onu və oğlanları Mahmud və İsgəndər bəyləri Səlyana göndərdi. Məhəmmədsəid xanın digər iki oğlu Əsgər və Qasım bəylər, habelə Ağası xanın oğlu vəziyyəti belə görüb Qarabağa üz tutdular. Lakin Ərəş sultanı Şəhabbəddin şəkili Məhəmmədhəsən xanın göstərişi ilə onları Ərəşə çağırıb həbs etdi. Məhəmmədhəsən xan onları zəncirləyib Fətəli xanın yanına göndərdi. Göyçayın sahilində Sərkərlər ailəsi tərəfdarlarından biri iddia edirdi ki, Fətəli xan Şəki tacirlərinin qarət və həbs etmiş, qoşunla Şəkinin üzərinə gedir. Dustaqları müşayiət edən Hacı Səid bəy bu iddiaya inanıb Fətəli xanın nümayəndəsi Məhəmmədkərim bəyi zəncirləyib özü Şəkiyə qayıtdı. Sərkərlər ailəsinin azadlığa çıxmış üzvləri Cara, oradan da Avarıstana gedib Nutsal xanın qardaşı oğlu Ümmə xanı Şirvana gətirdilər. Ümmə xan Ağsuda olan Fətəli xana hücum etdi və 9 ay onu mühasirədə. Fətəli xan onunla danışıqlara girməli oldu və Nutsal xanın öz qızı Pəricahan xanımı Ümməyə verməyə razı oldu. Bununla Səlyan da veriləcəkdi. Ümmə xan Avarıstana qayıtdı. Əsgər, Qasım və Mustafa isə Qarabağdan Axalkalaka keçdilər, oradan da Türkiyəyə getdilər.
Fətəli xan Ale-Sərkər dudmanının uzaqlara çəkilmiş bu üzvlərinin onun işlərinə bir daha mane ola bilməyəcəyinə əmin olmasına baxmayaraq, həmin dudmanın həbsdə olan başqa üzvlərinin belə bir vəziyyət qoyub uzaq səfə çıxmağa cürət etmirdi. Əgər burada olmayarkən, onlardan biri zindandan qaçmağa müvəffəq olardısa, çoxlu tərəfdarları olan və hələ də hər şeyin xalqının xatirində qaldığı Şamaxı xanlığına gələrək ümumi üsyan qaldıra bilərdi. Bu isə Quba xanına təsir edə bilərdi. Əldə etdiyi torpaqlardan əlavə öz ata-baba mülkü də əlindən çıxa bilərdi. Bu iş həmçinin xanlıq taxtına çıxdığından iyirmi il sonra icrasına başladığı tədbirləri poza bilərdi. Şamaxını fəth etmək isə bu tədbirlər uğrunda atılan ilk və ən mühüm addım idi. Səlyanda Məhəmmədsəid xan iki oğlu ilə birlikdə, Bakıda Ağası xan oğlanları ilə birlikdə, Qubada isə Məhəmmədrza xan qətlə yetirildilər. Sərkərlər ailəsinin daha üç üzvü kor edildi.
Fətəli xanın Sərkərlər ailəsinin üzvlərini yox etməsi Şamaxıda böyük qəzəb doğurdu. Bundan istifadə edən Məhəmmədhəsən xan o vaxtlarda Ağsuda olan Fətəli xana hücum etdi. Əvvəlcə üstünlük şəkililərin tərəfində idi və onlar şəhəri ələ keçirirdilər. Lakin Fətəli xan qubalılar və dərbəndlilərlə birlikdə onların üzərinə atıldı. Ardınca dağıstanlılar Məhəmməd şamxalın oğlu Mehdi bəyin başçılığı ilə şəkililərin qarşısını aldılar.
Şamxal Məhəmmədin oğlu Mehdi bəyi öz köməyinə çağırmış Fətəli xan düşməni sərhəddə qarşılamağa fürsət tapmayıb, onunla Köhnə Şamaxının yaxınlığında üz-üzə gəldi. Uzun sürən şiddətli müharibə başlandı. Bu müharibədə Şəki qoşunu hər yerdə üstün gəlirdi. Qələbə Məhəmmədhəsən xanın tərəfində idi. Onun qoşunun bir hissəsi Şamaxıya daxil olmuşdu. Quba piyadası düşmənin hücumu təzyiqi qarşısında demək olar ki, tək qalmışdı və o da uzun müddər dözə bilmədi.
Fətəli xanın müttəfiqi Mehdi bəy Şəki xanı ilə gizlicə danışıqlar aparmış və buna görə də döyüşdə iştirak etmişdi. Bunu görən Quba qoşun başçılarından biri geri çəkilməkdə olan öz piyadasını dağıstanlıların möhkəmləndirilmiş səngərlərinə tərəf çəkmiş və bununla da şəkililərin bu səngərlərə yaxınlaşmasına nail olmuşdu. Bu vaxta qədər müharibənin iştirakçısı olan şamxal qoşunu, qubalıları təqib edən düşmənin onların səngərlərinə yaxınlaşdığını gördükdə, yaxın məsafədən hucüma keçməli oldu. Düşmən çoxlu tələfat verərək, qaçmağa başladı. Quba xanı fürsətdən istifadə edib döyüşün gedişini öz xeyrinə dəyişdi. Məğlub olmuş Məhəmmədhəsən xanın əsgərlərinin xeyli hissəsi öldürülmüş, yaralanmış və əsir düşmüşdü. Xanın özü isə, qaçaraq özünü qurtarmış və yalnız iki qulu ilə mülkünə geri dönə bilmişdi. Düşməni təqib edən Fətəli xan Şəki xanlığının ərazisinə daxil oldu. Lakin öz bacısı – Məhəmmədhəsən xanın həyat yoldaşının məsləhəti ilə Şəki xanı ilə barışdı.
Bu döyüş barədə rus mənbələrində də məlumatlar verirlər. General P. Potyomkin knyaz Q. Potyomkin 1/12/iyun 1787-ci il tarixli raportunda yazırdı ki, "bir müddət əvvəl Canqutay hakimi Əli Sultan və şəkili Məhəmmədhəsən xan Fətəli xana qarşı hücuma keçmişlər. Əvvəllər onlar Fətəli xanı sıxışdırmağa müvəffəq olmuşlar. Lakin Fətəli xan hiylə işlədərək nəinki təhlükədən xilas olmuş, həm də düşmənləri üzərində tam qələbə qazanmışdır. Şəkili Məhəmmədhəsən xan və canqutaylı Əli Sultan döyüşdə 1300 nəfər itirmiş, 2400 nəfər, o cümlədən Əli Sultanın özüsir götürülmüşdür. Şəki xanı qaçmaqla canını qurtara bilmişdir. Bundan sonra Fətəli xan şamxala 100 min manat verib onu və muzdluları evə buraxmışdır." Potyomkinin yazdığına görə "bu döyüşdən sonra Şamaxıya girən Fətəli xan sərkərlər xanədanının bütün üzvlərini məhv etmiş, Şamaxı əsilzadələrini Dərbəndə köçürmüş, qalan sakinlərin üzərinə isə bac qoymuşdur."
Rusiyanın müqaviməti üzündən II İrakliyə qarşı yürüşə başlaya bilməyən Fətəli xan manevr etdi. Fətəli xan gürcü çarını görüşə dəvət etdi və ona Cənubi Azərbaycana və İrana birgə yerüş etməyi təklif etdi. O, II İrakli ilə Şəmkir çayının sol sahilində görüşdü. Görüşdə çarın zəbt etdiyi keçmiş Şəmşəddil sultanlığı ərazisinin Gəncə xanına qaytarılması barədə razılıq əldə edildi. Tərəflər qərara aldılar ki, "Gürcüstan çarı Cənubi Qafqazda asayişi qorusun (yəni bu region onun nəzarətinə verilir), Fətəli xan isə gələn il Cənubi Azərbaycana hərəkət etsin."
İrakli ilə görüş zamanı Fətəli xan qəfil xəstələndi. Şamaxıya qayıdan zaman xəstəliyi şiddətləndi. Xan tələsik Bakıya bacısı Xədicə Bikənin yanına gəldi. Fətəli xanın II İrakli tərəfindən zəhərləndiyini də güman edilir. O, burada 1789-cu ilin martın 22-də vəfat etdi. Bakıda Bibiheybət məscidinin həyətində dəfn olunmuşdur. XX əsrin 30-cu illərində bu məscid partladıldığı üçün Fətəli xanın baş daşı oradan çıxarılıb Azərbaycan MEA Tarix muzeyinə verilmişdir və hal-hazırda orada saxlanılmaqdadır.
İ. Hacınski yazır ki, "Fətəli xan çoxdan bəri icrasına çalışdığı planları xəyalında qurub-hazırladığı bir zamanda tale işi dəyişdi. O, bu görüşdə xəstələndi. Şamaxıya qayıdan zaman xəstəliyi tədricən şiddətləndi. Bu şəhərdə nə qədər dava-dərman etdilərsə heç bir fayda vermədi. Xəstəliyinin günü-gündən artdığını görən və əcəlinin çatdığını hiss edən Fətəli xan tələsik Bakıya, sadiq dostu – bacısının [Xədicə Bikə] yanına getdi. O, burada 1789-cu ildə həyatını başa çatırdı."
Taxta çıxışı və xan təyin edilməsi
thumb|right|220px| [[Şeyxəli xan Qubalının, tədqiqatçı Ənvər Çingizoğlunun "Şeyxəli xan" adlı tədqiqat əsərinin üz qabığında təqdim edilən bədii təsviri ]]
1789-cu ildə Quba xanı Fətəli xanın vəfatından sonra böyük oğlu Əhməd xanlıq taxtına əyləşdi. Fətəli xanın hakimiyyətinin son illərində Quba xanlığı ilə münasibəti yaxşılaşmış Şəki xanlığı ilə ixtilaf yenidən gücləndi və Məhəmmədhəsən xan Əhməd xana qarşı çıxdı. Əhməd xana qarşı təkbaşına mübarizə aparmağın çətinliyini anlayan Şəki xanı bu işdə şamaxılılardan istifadə etməyi qərara aldı.
Keçmiş Şamaxı xanı Məhəmmədsəidin oğlanları Əsgər bəy və Qasım bəy, Ağası xanın oğlu Mustafa bəy Fətəli xanın ölümünü eşidərək geri qayıtdılar, əvvəlcə Qarabağa, sonra isə Şamaxıya gəldilər. Şəkili Məhəmmədhəsən xan onları silahlandırdı, Yeni Şamaxının hakimi olmuş Hacı Məhəmməd Əli xanın oğlu Manaf bəyi də öz dəstəsinə qoşub, Şamaxıya hücum etdi. Əhməd xan onların qarşısını almaq iqtidarında olmadığını görüb Qubaya çəkildi. Məhəmmədhəsən xan Şamaxıda sərkərlərin hakimiyyətini bərpa etdi. Ağsunun idarəsi isə Manaf bəyə verildi. Bir müddət sonra, sərkərlər Ağsunu aldılar və Manaf bəy öldürüldü. Məhəmmədsəid xanın oğlu Əsgər Şamaxı xanı elan olundu. Ağası xanın oğlu Mustafa bəy isə Əlvənddə Kotev adlı yerdə möhkəmləndi.
1791-ci ildə Əhməd xanla bakılı II Mirzə Məhəmməd xan arasında narazılıq yarandı. Əhməd xana bac verməyi vəd edən Məhəmmədqulu ağanın təhriki ilə Əhməd xan Səlyana göndərmək adı ilə Bakıya bir qədər qoşun yolladı. Məhəmmədqulu ağa Bakıya gəldi və qısa vuruşmadan sonra hakimiyyəti ələ aldı. Devrilmiş II Mirzə Məhəmməd xan Qubaya göndərildi. Lakin Bakıda hakimiyyəti ələ alan Məhəmmədqulu xan Əhməd xana xərac verməkdən imtina etdi. Əhməd xan peşman olub yenidən II Mirzə Məhəmməd xanı hakimiyyətə gətirmək istəsə də, buna nail ola bilmədi. Manaf xanın qətlinə görə sərkərlərə qəzəblənən şəkili Məhəmmədhəsən xan Əhməd xanla sülh bağladı və Şamaxını geri qaytarmaqda ona kömək edəcəyini vəd eydi. Əhməd xan və Məhəmmədhəsən xan Ağsuya yaxınlaşıb şəhəri mühasirəyə aldılar, Əsgər xan Məhəmmədhəsən xanın qoşununda olan muzdlu dağıstanlı döyüşçülərə 5000 tümən göndərib onların şəhər ətrafından getmələrinə nail oldu. Müvəffəqiyyət qazanmağa inamı qalmayan Əhməd xan və Məhəmmədhəsən xan Ağsu ətrafını tərk etdilər.
Bu hadisələrdən bir müddət sonra Əhməd xan Qubada vəfat etdi. Onun Səlyan naibi olan 13 yaşlı qardaşı Şeyxəli Qubaya gəlib xan taxtına yiyələndi və öz yerinə yeddi yaşlı qardaşı Həsən ağanı təyin etdi.
Çar Rusiyası və Qacar İranı ilə münasibətlər
1791-ci ilə kimi Ağa Məhəmməd xan Azərbaycanın cənub xanlıqlarını da özündən asılı hala sala bildi. Bundan sonra isə Cənubi Qafqazda möhkəmkənmək qərarına gəldi. Lakin bu işdə o, Rusiyanın ciddi müqavimətinə rast gəldi. Osmanlı dövləti ilə növbəti müşarivəni müvəffəqiyyətlə bitirdikdən sonra, 1792-ci ildən Rusiya Azərbaycan xanlıqlarını özünə tabe etmək xəttini qətiyyətlə həyata keçirməyə başlayır. II Yekaterina 1793-cü ilin aprelində Qafqaz xəttinin komandanı general Qudoviçə göndərdiyi sərəncamda Xəzəryanı bölgələri Rusiyanın hakimiyyəti altına almağı, buna mane olmaq istəyən xanları isə hərbi qüvvə ilə məhv etməyi əmr edirdi.
Beləliklə, şimaldan və cənubdan iki böyük dövlət – Rusiya və Qacar dövləti xanların müstəqilliyini əllərindən almaq istəyirdi. Rusiya ilə müharibədə böyük itkilərə məruz qalan Osmanlı dövləti xanlıqların işlərinə fəal qarışa bilmirdi və yalnız bəzi xanlara, ilk növbədə qarabağlı İbrahimxəlil xanla əlaqə saxlayaraq, onun Ağa Məhəmməd xan Qacara qarşı niyyətini müdafiə edirdi. Belə bir şəraitdə artıq 1793-cü ildə Şeyxəli xan, öz səfiri Mirzə Həsəni Qafqaz xəttindəki rus qoşunlarının komandanı general Qudoviçin yanına göndərdiyi və elçi öx xanı adından Rusiyaya sədaqət andı içdi. Bu barədə Qudoviçin raportu 1793-cü il avqustun 11-də oxudu.
Lakin Qudoviç Dərbəndə bir zabit göndərib Şeyxəli xanın özünün təbəəlik şərtlərini imzalamasını xahiş etdikdə, xan bundan imtina etdi. O, yalnız Ağa Məhəmməd xan Qacarın sərkərdəsi Süleyman xanın qoşunla yaxınlaşmasından çəkinib Rusiya imperiyasının himayəsini istədiyini bildirmiş, sonra isə təhlükə yatdığından fikrindən daşınmışdı. Qacarın Azərbaycan xanlıqlarına hücumu ərəfəsində Azərbaycanda çox mürəkkəb siyasi vəziyyət mövcud idi.
Şimali Azərbaycan xanlarının Ağa Məhəmməd xan Qacarla birləşməsi xanların siyasi məqsədini əks etdirirdi. Cavad xan Kartli-Kaxetiya çarı II İraklinin və qarabağlı İbrahimxəlil ittifaqından ehtiyat edirdi. Bu ittifaq Gəncə xanlığı üçün təhlükəli idi. İbrahimxəlil xanla II İrakli arasında Gəncə xanlığının paytaxtı Gəncə şəhərini bölüşdürmək barədə razılıq mövcud vəziyyətdə idi. Rusiyanın təzyiqini hiss edən qubalı Şeyxəli xan Ağa Məhəmməd xan Qacarla yaxınlaşmasının əsas səbəbi o idi ki, Ağa Məhəmməd xan bütün Şirvanın idarəsini ona verməyi vəd edirdi.
Türkiyə ilə 1787–1792-ci illər müharibəsi başa çatdıqdan sonra Rusiya daha çox Azərbaycana nəzər saldı. Qafqazdakı siyasi xətt konkretləşdirildi. Qafqazdakı rus qoşunlarının baş komandanı Qudoviçin adına verilən imperatriçənin 1792-ci il 8 may tarixli buyurusunda Rusiyaya xeyirxahlıqla yanaşan bütün xanların onun ali hakimiyyətinə qəbul olunacaqları barədə onların rahat olunacaqları göstərişi verilirdi. 1793-cü il aprel buyurusunda isə açıq-aşkar bildirdi ki, "Xəzər dənizindəki rus eskadrasına düşmənlərlə düşməncəsinə rəftar etmək icazəsi verilir."
Bakı hakimi Məhəmmədqulu xan vəfat etdikdən sonra qubalı Şeyxəli xan məqamdan istifadə edib öz adamı Mirzə Məhəmmədi Bakı taxtına çıxarmışdı. Lakin Bakı sakinləri bundan narazı qalmış və Mirzə Məhəmmədi taxtdan salaraq Hüseynqulu xanı taxta çıxarmışdılar. Həmin andan etibarən bakılı Hüseynqulu xanla Şeyxəli xan arasında ədavət gedirdi. Şeyxəli xan Bakı xanlığının onun tabeçiliyində olmasını tələb edirdi. II Yekaterina vəziyyəti görüb 1791-ci ildə Qafqaz xəttindəki rus qoşunlarının komandanı general Qudoviçə Quba və Bakı hakimlərindən Bakı xanlığına sahib olmaq hüququna dair dəlillərini öyrənməyi əmr etmişdi ki, qərar qəbul olunsun, yaxud iki tərəf barışdırılsın.
Minarəli came
Minarəli Came (Cümə) Məscidi — İçəri Şəhərdə məscid.
Quba xanlığı
Çar Rusiyası və Qacar İranı ilə münasibətlər
Bir neçə il sonra isə Hüseynqulu xanın Rusiya təəbəliyini qəbul etmək istəməsini görən general Qudoviç Şeyxəli xanın yanına bir zabit göndərərək ona Rusiyaya sədaqət andıqının mətninə Bakı və ətraflarını da salmağa icazə vermişdi. Bu səbəbdən Hüseynqulu xan 1795-ci ilin fevralında öz nümayəndəsini Qudoviçin yanına göndərib ayrıca təbəəlik andı içməyə razılıq verməyə məcbur olmuşdu.
Ağa Məhəmməd xan Qacarın niyyətindən xəbərdar olan rus sarayı Şimali Azərbaycana hərbi müdaxilə yolu üçün çalışırdı. Qudoviç 1795-ci ilin may ayındakı məlumatında saraya bildirdi ki, "Ağa Məhəmməd xan bir tərəfdən İrəvan şəhərinə həmlə etməyə hazırlaşır, digər tərəfdən keçmişlərdə şahların tacqoyma mərasimi keçirdikləri Kür çayı boyunda yerləşən Muğana tələsir. Buradan o, Şamaxı, Şəki, Şuşa və Talış hakimlərini özünə rabe etmək üçün yürüş edəcək, sonra isə Qarabağdan Gürcüstana qoşun çəkəcəkdir."
Minarəli came
1378–1379-cu illərdə atəşgah məbədinin yerində tikildiyi ehtimal edilir. Binanın inşası haqqında məscidin divarına həkk olunmuş bir yazıda deyilir: "709-cu ilin (1309–1310-cu illər) rəcəb ayında Əmir Şərəfəddin Mahmud bu tikilini yeniləmək əmri vermişdir".
Quba xanlığı
Çar Rusiyası və Qacar İranı ilə münasibətlər
General Qudoviçin məlumatını nəzərdən keçirən Dövlət Şurası ona aşağıdakıları tapşırdı:
Rus hökuməti Qacar sarayına ünvanlanmış bəyanatında bildirilirdi ki, "Xəzər dənizi boyunda yerləşən vilayətlər, həmçinin Gürcüstan onun himayəsi altındadır və adları çəkilən yerlərə təcavüz Rusiyaya qarşı yönlənmiş hərəkət kimi qiymətləndirəcəkdir." P. Q. Butkov bu məsələ ilə bağlı yazır ki, "Rusiya sarayı Ağa Məhəmməd xana işarə vermək istəyirdi ki, əgər o, şah kimi tanınmasını istəyirsə, birincisi, Xəzər dənizi sahilində yerləşən və rus tacının hakimiyyətində olan hakimlərə – Kartli çarına, Şamxala, Usmiyə, Dərbənd, Bakı, Talış, həmçinin Şuşa və digər yerlərin xanlarına qarşı düşmənçilik hərəkətlərindən əl çəkmədilər."
Minarəli came
Ehtimal olunur ki, məscid XIV əsrdə bərpa edilib. Düzgün olmayan altıbucaq formalı məscidin, qeyri-adi planı, otaqlarının çoxbölməli olması, eləcə də kvadrata daxil edilmiş və pilləli qübbələr sistemi ilə örtülmüş nisbətən iri ibadət zalı binanın daxili məkanının xüsusi gözəlliklə tikilməsinə zəmin yaratmışdır. XV əsrdə möminləri ibadətə çağırmaq üçün eyvan funksiyasını daşıyan stalaktit qurşaqlı, taclı, möhtəşəm minarə tikilmişdir. Arxeoloji qazıntılar nəticəsində aşkar olunmuş minarənin bünövrə daşındakı kitabədə Elxani sultanı Məhəmməd Olcaytunun yarlığının mətni həkk olunmuşdur.
Quba xanlığı
Çar Rusiyası və Qacar İranı ilə münasibətlər
1795-ci ilin dekabrında general Savelyevin komandası altında 3 min piyada batalyonu, bir kazak eskadronu, 250 kazak, 500 kalmik, 6 səhra topundan ibarət hərbi qüvvə Qızlardan Dərbənd istiqaməyidə yola düşdü. Yalnız bundan sonra II Yekaterina general İ. Qudoviçə 1796-cı ilin yazında başlanacaq yürüşə hazırlaşmaq barədə buyrusu gəldi. Ancaq yürüşə komandan İ. Qudoviç yox, II Yekaterinanın məşhur adamlarından biri olan Platon Zubovun yaxın qohumu 24 yaşlı general-poruçik V. A. Zubov təyin olundu. İvan Qudoviç isə Qafqaz xəttində qalıb yürüşə gedən qoşunları ərzaq və hərbi sursatla təmin etməli idi. Yürüşdə iştirak etməli olan rus qoşunları Qızlar ətrafında toplanmalı idi. General poruçik V. A. Zubovun başçılıq etdiyi ordu 30 min nəfər əsgər və 100-ə qədər topa malik olmalı idi. Qoşunun bir hissəsi ordusunun əsas qüvvələri Azərbaycana 1796-cı ilin yayında və payızında gəldi.
Ağa Məhəmməd xanın dağıdıcı yürüşlərindən sonra bir çox Azərbaycan xanları öz hakimiyyətlərini qoruyub saxlamaq naminə müəyyən dərəcədə Rusiya ilə yaxınlaşmağa başlamışdılar. Rus hakimiyyət orqanları xanların münasibətindəki bu dəyişikliklərin səbəbi ilə yürüşü asanlaşdırmaq qərarına gəldilər. 1795-ci ilin oktyabrında general Qudoviç Şeyxəli xana məktub göndərərək Rusiya himayəsini xahiş etmiş, Dağıstan hakimləri ilə əlaqəyə girməsini bildirmişdilər. Ancaq Şeyxəli xan rus qoşunlarının yardımından imtina etmiş, bununla belə Ağa Məhəmməd xana qarşı mübarizəyə hazırlaşmaq üçün çoxlu sayda məbləğ istəmişdi.
Minarəli came
XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Bakının imkanlı adamlarından Hacı Şıxəli Dadaşov xeyriyyə məqsədilə qədim abidənin yerində tamamilə yeni məscid binası ucaltdı.
Quba xanlığı
Çar Rusiyası və Qacar İranı ilə münasibətlər
Azərbaycan hakimləri, o cümlədən Şeyxəli xan Ağa Məhəmməd xana qarşı Rusiya yardımından istifadə etməyə maraq göstərsələr də, Rusiyadan asılılığa düşmək istəmirdilər. 1796-cı ilin fevralında general Savelyev rus hərbi dəstələri ilə birlikdə usminin mülklərinə daxil olduğu zaman Şeyxəki xan tələsik Qubadan Dərbəndə gəldi və Dağıstan hakimləri ilə birlikdə Qacar təhlükəsinə qarşı birgə hazırlaq tədbirlərini müzakirə etmək üçün gələn rus mayoru Axverdovu qəbul etməkdən imtina edərək, onu bir müddət həbsdə saxlayaraq azadlığa buraxdı. Şeyxəli xana düşmənçilik münasibəti bəsləyən bakılı Hüseynqulu xan onun tərəfinə keçdi və Dərbəndin müdafiəsi üçün topçularla birlikdə 2 top göndərdi. Şeyxəli xanın bu cür rəftarı Savelyevin qəzəbinə səbəb oldu. 27 mart 1796-cı il tarixli raportunda general yazırdı ki, "yürüşlə bağlı hazırlıq qurtaran kimi Şeyxəli xanı cəzalandırmaq üçün Dərbəndə gedəcək."
General-mayor Savelyev Dərbəndə yaxınlaşaraq bir nəfəri Şeyxəli xanın yanına göndərib Ağa Məhəmməd xana qarşı müdafiə ittifaqı bağlamaq üçün səlahiyyətli nümayəndəsinin göndərilməsini tələb etdi. Şeyxəli xan bu tələbi yerinə yetirməkdən imtina edərək bildirdi ki, "rus qoşunlarının Quba xanlığına buraxılması haqqında imperatriçənin fərmanına görmürəm. Doğrudur, əvvəllər ruslardan Ağa Məhəmməd xana qarşı qoşun toplamaq üçün məbləğ göndərilməsini xahiş etmişəm. Lakin bunu İran hökümətinin qüdrətini bilmədiyimdən etmişəm. İndi mən bu cür kiçik bir rus hərbi dəstəsinin Dərbəndə buraxmaq istəmirəm, çünki nəinki iranlıların mənim mülkümü talan edəcəklərindən, eləcə də rus dəstəsinin zərər çəkəcəyindən ehtiyat edirəm. Böyük rus hərbi dəstəsi gələrsə çoxlu qan tökülər. Rus əsgərlərinin şəhərə buraxmaq dini əqidəmə uyğun gəlmir, çünki islam qeyri dindən olanın müsəlmanın evində gecələməsinə yol vermir. Müsəlman qadınları kafirlərlə görüşməməlidirlər."
General bildirdi ki, "Dərbəndin darvazaları açılmazsa şəhər top atəşinə tutulacaq." Xan rədd cavabı verdi, Savelyevin dəstəsi Dərbəndə yaxınlaşdıqda ona qarşı süvari dəstəsi göndərdi. Savelyev şəhərdən geri çəkilərək ondan 2 verst məsafədə düşərgə saldı. Sonrakı gün o Dərbəndə hakim olan yüksəkliyi tutub orada top batareyası qurdu. Bu batareyadan atəş açıldıqdan sonra Şeyxəli xan nümayəndə göndərib şəhərə atəş açılmamasını xahiş etdi, bildirdi ki, "əgər mənə əmanət versəniz, onları şəhərə buraxa bilərəm." Savelyev Şeyxəli xanla danışıqlar zamanı ikinci batereyanı da qurdu. Mühasirədə olanlar müdafiə olunurdular, bağların xəndəklərində sığınaraq atışma aparırdılar. Lakin polkovnik Mənsurovun başçılığı ilə göndərilən batalyon onları sıxışdırdı.
General Savelyev 18 aprel 1796-cı il tarixli raportunda yazırdı ki, "4180 nəfərdən ibarət dəstə ilə Dərbəndin qala divarlarına çatmışdır və kəskin müqavimətə rast gəlmişdir." Savelyev Şeyxəli xanın əleyhdarlarını öz tərəfinə çəkməyə cəhd göstərdi və onun rəqibi şamaxılı Mustafa xana məktub göndərdi ki, "sonuncu öz qüvvələri ilə Dərbənd ilə Bakı arasında əlaqəni kəssin." Şamaxılı Mustafa xan Quba xanına yardım göstərməməklə yanaşı, Şeyxəli xana yardım etmək istəyən Bakı xanlığı ilə təcrid etmişdi.
Yürüşdə iştirak edən qoşunlar üç korpusdan ibarət idi: Baş korpus, Qafqaz korpusu və general-mayor Bulqakovun korpusu. Qoşun toplamağa çox vaxt itirmək istəməyən Valerian Zubov 12 min nəfərlik, 21 topa malik ordu ilə Dərbəndə doğru irəlilədi. Dərbəndin yaxınlığında general-mayor Savelyevin əvvəlcədən bura yeridilmiş dəstəsi Zubovun qoşunlarına qoşuldu. 1796-cı ilin mayın 1/12/-də Zubov general Bulqakovun 30 aprel/11 may tarixli raportunu aldı. Bulqakov bildirirdi ki, "dəstəmlə birlikdə 20 verst irəliləyərək Darbaq kəndindən bir qədər aralı Meydan bulaq adlı kiçik çayın yanında dayanmışam." Rusların əsas qüvvələrinin Dərbəndə yaxınlaşdığını görən Şeyxəli xan Avarlı Ümmə xana müttəfiqlik təklif edərək, kömək göndərməsini xahiş etdi və Türkiyəyə də elçi göndərdi. O qalanın müdafiəsini gücləndirdi. Artıq qapıları hördürdü. Savelyevin batereya qurduğu yerdə daş bürc inşa etdirdi.
Zubov şəhərə yaxınlaşan kimi nümayəndəsini Şeyxəli xana və sakinlərə ünvanlanmış bəyannamə ilə göndərdi. Lakin xanı bu şəhərliləri təslim olmağa çağıran bu bəyannamənin heç bir təsiri olmadı. Şəhərə dörd verst qalmış rusların kazak dəstələri dağlarda və yaxınlıqlarda mövqe tutmuş döyüşçülərin atəşi ilə qarşılaşdılar. Atışma 3 saatdan artıq davam etdi. Döyüş meydanına yetişən Qreben və Volqa kazakları, həmçinin Qafqaz yeger korpusunun üçüncü batalyonu dərbəndliləri şəhərə çəkilməyə məcbur etdi. Rus qoşunları qalaya yaxınlaşıb ətrafdakı yüksəkliklərə yerləşdilər.
Dərbəndə yaxınlaşan Valerian Zubov gördü ki, şimal tərəfdən 60 sajen uzunluqda qarşıya çıxmış bürc qala divarlarını qoruyur, həm də rus əsgərlərinin yerdəyişməsini təhlükə altına salır. Buna görə də həmin bürcü güclü artilleriya atəşinə tutmağı əmr etdi. Lakin mərmilər bürcə təsir göstərmir, geri qayıdırdılar. Bunu görən Zubov bu bürcdə yüzdən artıq döyüşçü olmayacağını ehtimal edərək onu həmlə ilə tutmağı əmr etdi. Gecə Boronej piyada alayının bir batalyonu və iki rotası bürcü almağa təşəbbüs göstərdi. Lakin 25 nəfər döyüşçü itirdi, 31 nəfər ağır yaralandı, demək olar ki, bütün zabitlər yaralanmışdılar. Eyni zamanda 41 rus döyüşçüsü daş zərbəsindən ağır yaralanmışdılar.
Valerian Zubov kapitan Simonoviçi dağlardan Dərbəndin gerisinə aparan yolu öyrənmək üçün göndərdi. Daha sonra Bulqakovun başçılığı ilə 6 min nəfərlik bir dəstəni bu yolla göndərdi. Bu dəstə sərt dağ yolu ilə hərəkət edib şəhərin cənub ətrafına çıxmalı idi. Beləliklə, Zubov Dərbəndi tamamilə mühasirəyə almalı idi. Mayın 4-də Bulqakovun dəstəsi Tabasaran kadisi Rüstəmin bələdçiliyi ilə onun mülklərindən Dərbəndin cənub tərəfinə çıxdı. Mayın 1-də Zubov Dərbəndə mühüm təkmil etdi. Şəhərdən bir mil aralıda Quba və Dərbənd süvariləri kazakları qarşıladılar, lakin qubalılar müvəffəqiyyətsizliyə uğradılar.
Bulqakovun əsgərləri 15 dərbəndlini əsir götürmüşdülər. Dərbəndlilər danışdırılan zaman bildirdilər ki, "bizi Şeyxəli xan məktublarla yardım xahişi ilə Bakıya və digər yerlərə yola salıb. Şəhərdə cəmi 2500 əsgər var idi. Hər evdən bir, iki, bəzən üç nəfər hərbi xidmətə çıxır. Bütün sakinlər silahlıdırlar. Ümumiyyətlə hesab edirik ki, Dərbənddə silahlıların ümumi sayı 10 min nəfərə çatır. Bunlardan 400-ü qazıqumuq süvarisi, 1200–1300 nəfəri qubalı, 90-ı qaraqaytaqlı, 800-ü akuşalı, 900 nəfəri sağlı xarbuxlar (piyada və süvari) idi."
V. Zubovun verdiyi məlumata görə, dərbəndlilər Ağa Məhəmməd xanın yardımına ümid edirdilər. Gücə şəhərin demək olar ki, bütün əli silah tutan sakinləri qala hasarlarının üstünə və bürclərə çıxırdılar. 10 böyük, 10 da orta həcmli bürc vardı. Hər bürcdə 50-yə qədər döyüşçü yerləşirdi. Digər kiçik bürclərin hər birini 15–20 nəfər qoruyurdu. Qalada ümumi olmaqla 80 bürc vardı. Qaladan dənizə tərəf biri 1000 döyüşçüdən ibarət iki dəstə mövqe tuturdu. Qala divarları özüldən yarıya qədər çox qalınlaşmışdı. Şəhərdə cəmi 4 su quyusu var idi. Şəhər ərazisində 4 ədəd bulaq var axırdı. Mübarizənin dördüncü günü Şeyxəli xanın şəhər qarşısında dağda inşa etdirdiyi böyük bürc ruslar tərəfindən alındı.
Rus qoşunları bir neçə gün ərzində qalanı top atəşinə tutdular, divarlara təsir göstərən batareyalar divarlara atəş açıb yarıq əmələ gətirdilər. Mayın 10-da qərb qülləsində yarıq əmələ gəldikdən sonra ruslar həmin yarıqdan qalanın içərisini atəşə tutmağa başladılar. Həmin gün şəhər əhalisinin bir hissəsi əhalini qırğından xilas etmək, şəhəri tamamilə dağılmaqdan qurtarmaq üçün Şeyxəli xandan şəhərin təslim olunmasını tələb etdi. Şeyxəli xan vəziyyəti görüb öz niyyəti ilə qaladan çıxıb təslim olduğunu bildirmək üçün Hacı bəy Qorçunun oğlu Xızır bəyi nümayəndə kimi rusların hərbi düşərgəsinə göndərdi.
Mayın 10-da gündüz saat 3-də şəhərin qapıları rusların üzünə açıldı və qala qapısının açarı general Savelyevə təqdim olundu. Şeyxəli xan məiyyəti ilə birlikdə Zubovun hüzuruna gətirildi. Qraf imperatriçə adından onun bağışlanacağını vəd etdi. Şeyxəli xan xanlıqdan devrildi və Fətəli xanın qızı Pəricahan xanım Dərbəndə hakim, şəhərin I Pyotr dövründə işğalı zamanı onun idarəçiliyində iştirak edənlərdən birinin oğlu isə naib təyin edildi.
Mayın 11-də general Savelyev Zubova məlumat verdi ki, "Dərbənd alınarkən qalada 15 xırda və iri top aşkar edilmişdir. Narın-Qala qəsrində isə bir barıt zavodu vardı. Şəhərdə böyük binalardan 2 xan sarayı və hərəmxananı göstərmək olardı. Dirək üzərində inşa olunmiş bir məscid də var idi. Şəhərdə bir qriqoryan kilsəsi, 1 zərbxana, 11 məscid, 6 karvansara və mehmanxana, 2096 müsəlman evi, 93 qriqoryan xristian evi, 30 parça fabriki, 50 sənətkar dükanı vardı. 6 gürcü kişi və bir güecü qadın yaşayırdı." Savelyevin verdiyi məlumata görə yardımçı qüvvələrlə birlikdə 11 min nəfər əsir alınmışdı. Mayın 13-də V. Zubov təntənə ilə Dərbəndə daxil oldu. Mayın 15-də Valerian Zubov Dərbənd qalasının açarlarını Yekaterinaya göndərdi.
Bir neçə kəndin sakinləri evlərini tərk edib dağlara qaçdılar. Şeyxəli xan Quba xanlığının bütün əhalisini rus qoşunlarına qarşı qaldırmaq istəyirdi. Bir məlumata görə o, Qrız kəndində məskən salıb buradan xanlığı idarə etməyə başladı. Digər məlumata görə isə Şeyxəli xan Buduq kəndinə getdi və onun ailə üzvləri də buraya gəldilər. Qraf Zubov Qubanı sakitləşdirmək üçün Bulqakova 5 minlik qoşun verib, onu Buduq istiqamətinə yolladı, şəhərdə, həmçinin kəndlərdə bir qədər sakitlik yarandı. Şeyxəli xan Buduqda dayanmayaraq Qriz kəndində Axtıya və Misgəncəyə yönəldi.
Şeyxəli xan ətrafına topladığı adamlarla Dərbəndlə əlaqəni təmin etmək üçün saxlanmış general Bulqakovun dəstəsinə hücumlara başladı. Son nəticədə Bulqakov üsyançıların sayının artdığını görərək düşmən haqqında məlumat toplamaq üçün polkovnik-leytenant Bakuninin başçılığı altında dörd böyük yeger, bir bölük qrenader və 50 kazakdan ibarət bir qüvvəni göndərdi. Bulqakova xəbər vermişdilər ki, öz ailəsi Qrız kəndində yerləşdirən Şeyxəli xan hər gecə Çərkər adlı kiçik çayın kənarındakı eyni adlı kəndə gəlir və burada öz sadiq adamları ilə məsləhətləşmələr aparır. Zubovun razılığı ilə Bulqakov Şeyxəli xanı həmin kənddə olarkən tutmaq üçün iki yüngül silahlı dəstə təklif etdi. Bulqakovun özünün başçılıq etdiyi 450 nəfərlik dəstə Çərkər kəndinə qarşı tərəfdən, Platovun başçılıq etdiyi min nəfərlik dəstə isə arxa tərəfdən eyni zamanda basqın etməli idilər. Quba naibi Vəli bəy bu plandan xəbər tutub öz bələdçiliyini təklif etmiş, məşəl ilə rus dəstəsinin önündə getmişdir.
Şeyxəli xan və Qazıqumuqlu Surxay xan fəal surətdə ruslara qarşı mübarizə aparırdılar. Rus komandanlığı hər ehtimalaqarşı tədbirlər hazırlamışdı. Qubada general-mayor Bulqakovun komandası altında Qafqaz korpusu və altı piyada batalyonu yerləşdirilmişdi. Rus ordusu bu tədbirləri məxfi şəkildə həyata keçirirdi ki, əks tərəf rusların Qubada böyük qüvvəyə malik olmalarından xəbər tuta bilmirdi. Sentyabrın sonunda Qazıqumuq xanı və Şeyxəli xanın 13–15 min nəfərlik qoşunu Quba xanlığının şimal hissəsinə daxil oldu. Dəstələr Alpan kəndinə yaxınlaşdılar. Qarşılarına çıxan polkovnik-leytenant Bakuninin başçılıq etdiyi azsaylı dəstə (500 nəfərə qədər) pusquya düşdü və ağır itkilərə məruz qaldı. Yalnız general Bulqakovun yardıma dəstə göndərməsi sayəsində Bakuninin dəstəsi tamamilə məhv edilməkdən xilas oldu.
General Bulqakovun verdiyi məlumata görə, "döyüşdə nəticəsində 700 dağıstanlı döyüşçü və 900 muzdlu döyüşçü həlak olmuş, Surxay xanın oğlu Bayram, birinci məsləhətçisi Molla Tağı, baş məmurları Məhəmməd Sami bəy, Ağa Məhəmməd bəy, Aşurov Qurban, Nəbi, kəndxuda Yusifin oğlu, Surxay xanın 310 təbəəsi həlak olmuşdur. Qənimət kimi 2013 tüfəng, tapança, habelə çoxlu soyuq silah ələ keçirilmişdi." Alpan kəndinin yanında düşmənin 68 yaralı əsgəri əsi götürüldü. Onlar bildirdilər ki, "Surxayın digər oğlu Məhəmməd və qohumu Osman da yaralanmışdır." Surxay xan öz qoşunu və yaxınları ilə birlikdə döyüş meydanından geri çəkilmişdir. Ruslardan polkovnik leytenant Bakunin həlak oldu, kapitanlar Semyonov və Karaşev, poruçiklər Zlodeyev, Filatov, praporşik Krivpinov, unter zabitlər və sıravi yegerlər, qrenader və müşketyorlar, cəmi 36 nəfər həlak olmuş, 94 nəfər yaralanmışdır.
Rus qoşunlarının qələbəsinə baxmayaraq, V. Zubov Rus dövlətinə itaət edən Dağıstan feodallarından Qaytaq usmisinə və Tarki şamxalına tapşırdı ki, "Qazıqumuq xanlığına basqın edib, ruslaeın əleyhinə çıxdıqlarına görə oranı darmadağın etsinlər." Qubada baş verən hadisədən sonra Rus ordusu komandanlığı öz mövqeyini möhkəmləndirmək üçün bir sıra tədbirlər gördü. İlk növbədə ordunun arxa hissəsi möhkəmləndirildi. Dərbənd qalasında yerləşən Narın-Qala tamamilə rus qarnizonunun ixtiyarına verildi və qalanın müdafiəsi xeyli möhkəmləndirildi. Vəziyyəti görən Rusiya Quba taxtına Şeyxəli xanın kiçik qardaşı Həsən xanı çıxardı.
1796-cı ilin noyabrın 6-da II Yekaterinanın ölümü hadisələrin gedişini dəyişdirdi. Hakimiyyətə gələn I Pavel əks siyəsət yeritməyə başladı. O, rus qoşunlarının tezliklə Cənubi Qafqazdan çıxarılması barədə sərəncam verdi. I Pavel bütün alay komandirlərinə qoşunların Qafqaz xəttinə geri qayıtması barədə buyruqlar göndərdi. Valerian Zubov istefaya çıxdı və Bakıdan Həştərxana yola düşdü. Qafqaz xəttinə gələn bütün qoşunlara komandanlıq yenidən qraf Qudoviçə tapşırıldı. Rus qoşunlarının çıxarılması başladı, lakin bəzi hissələr 1797-ci ilin martına kimi Muğanda qaldılar. Bu qışda şəxslərin və atların yolda hərəkətinin, artilleriya və qoşunların aparılmasının çətinliyi ilə bağlı idi.
Bulqakov 1797-ci il martın 12-də yazırdı ki, "Həsən xan əhalinin Şeyxəli xana tərəfdar olduğunu görüb Qubadan Dərbəndə köçmüşdür. Şeyxəli xan əhaliyə məktublar göndərərək rus qoşunları xanlıq ərazisini tərk etməkdə olduğu üçün yenidən ona tabe olmalarını tələb edirdi." Qubalı Şeyxəli xan, Qazıqumuq xanı və bir sıra başqa hakimlər geri çəkilən rus qoşunlarını təqib etməyə cəhd göstərdilər. Bir neçə dəfə rus qoşunlarını mühasirəyə almaq, Dərbənd yanında yolu bağlamaq cəhdlərinə baxmayaraq bütün qoşunlar Qafqaz xəttinə çıxdılar. İşğalçı rus qoşunları Azərbaycanı tərk edər-etməz Şeyxəli xan Qubada hakimiyyətini bərpa etdi. Martın 13-də Bulqakov Şeyxəli xanın artıq Qubada olduğunu, ətrafına xeyli döyüşçü topladığını yazırdı.
Valerian Zubovun başçılıq etdiyi rus qoşunları Azərbaycanı tərk etdikdən sonra Ağa Məhəmməd şah Qacar daha qətiyyətlə hərəkət etdi və o, 1797-ci ilin yayında Şuşaya hücum etdi. Şeyxəli xan Qacarı müdafiə edirdi. Bu yürüşündə Şuşanı almağa nail olsa da Ağa Məhəmməd şah elə buradaca saray sui-qəsdi nəticəsində qətlə yetirildi. İranda hakimiyyətə onun qardaşı oğlu Fətəli gəldi. O, Ağa Məhəmməd xanın babasının adı ilə adlandırıldığından nəvazişlə Baba xan deyə çağırıldı.
Şeyxəli xan Quba və Dərbənddə hakimiyyətini yenidən bərpa edən kimi yeni rus imperatoru I Pavelin zühuruna elçisi Mədət bəyi göndərdi. Xan Mədət bəylə həmçinin, özünə və xanlıq sakinlərinə rus hərbçilərinin yürüş zamanı vurduqları zərər haqqında şikayətnamələri də göndərdi. Şeyxəli xan çara məktubunda eyni zamanda Bakıya onun iddialarını da əsaslandırırdı. Şeyxəli xanın bu iddiası Qafqaz xəttindəki rus qoşunlarının komandanı general Qudoviçə elçini Rusiyaya buraxıb-buraxmamaq məsələsində tərəddüd yaratdı. Bu barədə yuxarı orqanlardan məsləhət istədi. Mərkəzdən Qudoviçə Şeyxəli xanın elçisinin Rusiyaya buraxılmasını tövsiyə etdilər və 1798-ci ilin aprelin 10-da elçi Sankt-Peterburqa gəldi. Şeyxəli xanın və xanlıq sakinlərinin məktubları rus hökumətinə təqdim olundu. Şikayətləri Asiya xarici işlər kollegiyasının departamentində və kollegiyanın özündə baxıldı.
I Pavel Şeyxəli xana və ümumiyyətlə Quba xanlığına dəymiş zərəri ödəmək əvəzinə 1799-cu il sentyabrın 1-də fərman verdi ki, "Dərbənd, Quba, Səlyan, Müşkür, Badkubə və digər mülklərin hakimi" Şeyxəli xanın bütün vilayəti məmnuniyyətlə təəbəliyinə qəbul olunub və xana üçüncü dərəcə verilir. Eyni zamanda Şeyxəli xana qiymətli qılınc və samur kürkü, əyanları üçün 6 brilyant üzük, 6 qızıl zəncirli qızıl saat, 40 arşın məxmər, 50 arşın zərif mahud, 50 arşın atlas, rus bombalarından dağılmış Dərbənd məscidlərinin və yetim məktəblərinin təmiri üçün 2000 nəfər və 2000 pud göndərildi.
Bu zaman Şeyxəli xanın qardaşı Həsən xan Dərbəndin idarəçiliyini yenidən ələ keçirmişdi. Şeyxəli xanın basqınından ehtiyat edən Həsən xan öz elçisi Hacı Tağını rus sarayına göndərərək Dərbəndin ayrıca xanlıq kimi Rusiya himayəsinə qəbul olunmasını xahiş etdi. Tezliklə Şeyxəli xan rus hökumətinə müraciət edərək onun sərəncamına atlı min nəfərlik qoşun göndərilməsini xahiş etdi. Bu qoşunun köməyi ilə o, Dərbəndi geri alaraq, Bakı və Səlyanı yenidən tabe etmək istəyirdi. Lakin rus hökuməti nə Şeyxəli xana, nə də Həsən xana yardım göstərmədi. Onların elçiləri Rusiyada olduğu bir vaxtda qardaşlar barışıq etdilər. Bu barışıq rus sarayı tərəfindən də qəbul edildi. Heç bir tərəflə münasibətlərini korlamaq istəməyən rus hökuməti 28 avqust 1801-ci il tarixli fərmanla Həsən xanı Dərbənd, Şeyxəli xanı isə Quba hakimi kimi tanıdı.
Quba xanlığının öz daxilində vəziyyət o qədər də yaxşı deyildi. 1800-cü ildə Dağıstanda taxıl çatışmazlığı yaranmış və aclıq yaranmışdı. Təcili olaraq Dağıstanı taxılla təmin etmək lazım idi. O vaxt Qubada yaxşı məhsul yetişdirildiyindən, Tarki şamxalının göstərişi ilə, oradan taxıl daşınması üçün 400 araba göndərildi, Şeyxəli xandan bir qədər narazı olan dərbəndlilər həmin arabaların öz torpaqlarından keçib Qubaya getməsinə yol vermədilər. Bu məsələni eşidən Şeyxəli xan Dərbənd əhalisini cəzalandırmaq qərarına gəldi. O, Məhəmməd Hüseyn bəyin əvəzinə bacısını Dərbənd naibi təyin etdi, eyni zamanda əhali içərisində nüfuzunu nəzərə alıb Sultan bəy Bayatı Dərbənd naibinin köməkçisi təyin etdi. Lakin Qazıqumuqlu II Surxay xan bu vəziyyətlə razılaşmayaraq, Şeyxəli xan Qubaya gəldikdən az sonra Həsən xanı Qaytaqdan öz yanına çağırmış və may ayının sonunda Dərbəndi yenidən ələ keçirmişdi. Surxay xan Həsən xanı Dərbənd hakimliyinə bərpa edərək, özü mülklərinə qayıtdı.