cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qalaktik Mərkəz
Qalaktik Mərkəzin bir parsekində təxminən 10 milyon ulduz var, əsasən qırmızı nəhənglər üstünlük təşkil edir. Həmçinin bir milyon il əvvəl ulduz əmələgəlməsi hadisəsində əhəmiyyətli olan kütləvi ifratnəhəng ulduzlar və Wolf-Raye tipli ulduzlar da var. Qalaktik Mərkəzdə 4,100 ± 0,034 milyon günəş kütləsi tərtibində supermassiv qara dəlik var, bu qara dəlik Oxatan A * radioşüalanma mənbəyini gücləndirir.
Kəşfi
Görmə xətti boyunca ulduzlararası tozun olması səbəbiylə, Galaktik Mərkəz vizual, ultrabənövşəyi və ya yumşaq (aşağı enerjili) rentgen süalanması oblastında aparılan müşahidələrdə tədqiq oluna bilmir. Qalaktika Mərkəzin müşahidəsi gamma şüalanma, ağır (yüksək enerjili) rentgen, infraqırmızı, submilimetr və radio dalğalar oblastlarında aparılır.
Avstraliyanın Sidney şəhərindəki Dover Heights-də CSIRO-un Radiofizika şöbəsindən Joseph Lade Pawsey başçılıq etdiyi radio astronomlar qrupu "dəniz interferometriyası" metodundan istifadə edərək, Buğa A, Qız A və Sentavr A daxil olmaqla ilk ulduzlararası və qalaktikalararası radio mənbələrindən bəzilərini aşkar etdilər. 1954-cü ildə onlar 80 fut (24 m) sabit peyk antena qurmuş və Qız bürcündə aşkarlanmış çox güclü bir radio şüalanma kəmərinin ətraflı öyrənilməsi üçün istifadə etmişər. Onlar bu kəmərin mərkəzi yaxınlığında güclü nöqtəvi şüalanma mənbəyini Qız A olaraq seçdilər və zamana görə hesab edilən qalaktik mərkəz 32 dərəcə cənub-qərbdə yerləşməsinə baxmayaraq bunun Qalaktikamızın tam mərkəzində yerləşdiyini başa düşdülər.
1958-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının (NASA) qərarı ilə Qız A koordinatları qalaktik koordinat sistemi üçün əsl sıfır koordinat nöqtəsi qəbul edildi. Ekvatorial koordinat sistemində ,
Məsafə
Günəş sistemi ilə Qalaktika Mərkəz arasındakı dəqiq məsafə məlum deyil. 2000-ci ildən etibarən təxminlər 24–28.4 kilo işıq ili (7.4–8.7 kilo parsek) aralığındadır. Həndəsi əsaslı üsullardan və standart astronomik məsafə ölçülü hesablamalar Qalaktik Mərkəzə aşağıdakı məsafələr verir:
Qalaktik Mərkəzə qədər olan məsafənin dəqiq təyin olunmasına dəyişən ulduzlar tərəfindən (məsələn, RR Lira dəyişənləri) və ya standart astronomik məsafə ölçüsü (məsələn, qırmızı qalınlaşma) kimi çoxsaylı effektlər mane olur.
Süd yolunun Qalaktiv mərkəz boyunca uzanan spiral qolunun təbiəti 1–5 kpc (qısa və ya uzun qol) ilə 10–50° arasında dəyişən yarım uzunluq və ya oryentasiya ehtimalı ilə aktiv şəkildə müzakirə olunur. Bəzi müəlliflər hesab edir ki, Süd yolu biri digərinin işərisində yerləşən iki spiral qoldan ibarətdir. Spiral qol qırmızı ulduz topası (bax: qırmızı nəhənglər) ilə əhatələnmişdir; baxmayaraq ki, RR Lira tipi dəyişən ulduzlar qalaktik qol boyunca yerləşmir. Hesab olunur ki, Spiral qol Süd Yolunda olan molekulyar hidrogenin böyük bir hissəsini və həmçinin Süd Yolunun ulduzəmələgəlmə aktivliyinin çoxunu özündə birləşdirən və "5 kpc halqası" adı verilən bir halqa ilə əhatələnmişdir. Bura Andromeda qalaktikasından baxdıqda Süd Yolunun ən parlaq hissəsi olmalıdır.
Heydər Baş
Heydər Baş — Türkiyə siyasətçi, yazıçı, maarifçisi.
Həyatı
Bağımsız Türkiyə Partiyasınin qurucusu və başkanıdır.
İlk, orta və lisey təhsilini Trabzonda tamamladı. 1970-ci ildə Kayseri Yüksək İslam İnstitutinu bitirdi. Magistr və doktorluğunu "Veda Hutbesinde İnsan Hakları" mövzusunda tezi (disertasiyası) ilə Bakı Dövlət Universitetində tamamlamışdır. Akademik çalışmalarına eyni universitetdə davam eden Heydər Baş "İslam və Mövlanə", "Təsəvvüf Tarixi", "Din Sosialogiyası" və "Din Psixologiyası" mövzularındaki araşdırmaları nəticəsində "Professor" unvanını da almışdır.
Fəxri Müslüm
Həyatı
Quliyev Fəxri Müslüm oğlu 10 aprel 1948-ci ildə Gədəbəy rayonunun Şınıx bölgəsinin Düz Rəsullu kəndində anadan olmuşdur. Düz Rəsullu kənd orta məktəbində 8-ci sinifə qədər həmin məktəbin dəyərli müəllimlərindən dərs almış, sonradan təhsilini Tovuz rayonunda A. S. Puşkin adına şəhər orta məktəbində davam etdirmiş və 1966-cı ildə həmin məktəbi bitirmişdir. 1967–1969-cu illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra 1971-ci ildə Bakı Yeyinti Sənaye Texnikumunu bitirmişdir. 1976-cı ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı (hal-hazır ki, Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti) insitututnun maliyyə fakültəsini bitirmişdir. Fəxri Müslüm, Tovuz rayonunun Yekallar kəndinin sakini, XIX əsrin axırlarında Xankəndinin pristavı olmuş Tanrıverdi kişinin qız nəvəsidir. Uşaqlıq dövrünün əksər hissəsini Yekallarda Tanrıverdi kişinin qardaşı (Tanrıverdi kişi 1913-cü ildə dünyasını dəyişmişdir) Qulam kişinin, eləcə də onun oğlu Həmid Suleymanovun evində keçirmişdir.
İş fəaliyyəti
Fəxri Müslüm Quliyev, əmək fəaliyyətinə Bakı Yeyinti Sənaye Texnikumunda oxuyarkən 1970-ci ildən gözətçi vəzifəsilə başlamışdır. O,1971–1973-cü illərdə Bakı Tütün Kombinatında "Texnoloq", 1973–1977-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Naziriyinin Normativ Tədqiqat İdarəsində "Böyük iqtisadçı", 1977–1997-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Əmanət Bankında "Təftişçi", "Böyük təftişçi", "Kassalarla hesablaşma şöbəsinin rəisi", "Nağdsız hesablaşmalar və yığım idarəsinin rəis müavini", "Pul dövriyyəsi və kassa əməliyyatı idarəsinin rəisi", 1997–1999-cu illərdə "AZAL" Səhmdar Kommersiya Bankında şöbə rəisi, 1999–2005-ci illərdə Azərbaycan Hava Yolları QSC-də müfəttiş-mühasib və baş mühasib vəzifələrində çalışmışdır.
Pedaqoji fəaliyyəti
Fəxri Müslüm Quliyev pedoqoji fəaliyyətə 2005-ci ildən Milli Aviasiya Akademiyasının "Beynəlxalq İqtisadi Münasibətlər" kafedrasının müəllimi kimi başlamışdır. O, 2006–2012-ci illərdə "Bankların nağdsız hesablaşmalarında yeni texnologiyaların tətbiqi" mövzusunun tədqiqi ilə bağlı Milli Aviasiya Akademiyasının dissertantı olmuş və 2012-ci ildə Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetində müvəffəqiyyətlə müdafiə edərək, iqtisad üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi adına layiq görülmüşdür. O, bir sıra beynəlxalq konfrasların iştirakçısı olmuş, bank sferasında nağdsız hesablaşmalarda yeni texnologiyaların tədqiqi və tətbiqi ilə bağlı elmi təkliflərilə, respublika və xarici elmi jurnallarda müntəzəm çıxış etmişdir. Eyni zamanda iqisadiyyat sferasını əhatə edən məqalələri ilə respublikanın nüfuzlu qəzetlərndə çıxış edir. Fəxri Quliyev bir sıra universitetlərdə dərs demiş, apardığı mühazirələrlə diqqəti cəlb etmişdir. 2005–2011-ci illərdə Azərbaycan Hava Yolları QSC Milli Aviasiya Akademiyasında, 2006–2016-cı illərdə ETM "Təfəkkür" universitetində, 2009–2010-cu illərdə Odlar yurdu Universitetidə, 2012–2014-cü illərdə Azərbaycan İctimai Siyası Universitetində, çalışmışdır. O, 2015-ci ildən etibarən Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasında dosent vəzifəsində çalışır.
Yaradıcılığı
Fəxri Müslüm ədəbiyyata keçən əsrin 70-ci illərindən qədəm qoymuşdur. Onun ilk şeirləri 1971-ci ildə təhsil aldığı AXTİ-nun, indiki ADİU-nin "İqtisadçi" qəzetində çap edilmişdir. Sonradan, həmin illərdən etibarən şairin şeirləri müntəzəm olaraq "Azərbaycan gəncləri", "Ədəbiyyat", "Molodyoj Azerbaydjana", "Elm və həyat" jurnalında, "Bahar çiçəkləri", "Çinar pöhrələri", " Yeni səslər" və s. almanaxlarda çap edilmiş, televiziya və radioda çıxış etmişdir. Dövrün ədəbi prosesini hər il üzrə xarakterizə edən və "Ədəbi proses" adlanan kitablarında adı, ədəbiyyatşünaslar tərəfindən, gələcəyin inamlı şairi kimi müntəzəm olaraq çəkilmişdir. Tanınmış şair və yazıçılar haqında, o cümlədən N. Hacızadə, İzzət Rüstəmov, Tofiq Rəsulov, Əkbər Qoşalı, Zəka Vilayətoğlu, Mübariz Məsimoğlu, Adil Mirseyid, Kamaləddin Qədim, Dilqəm Hüseynov, Mətləb Məhəmmədoğlu və s. yaradıcı insanlar haqında publisist məqalələrin və ön sözün müəllifidi. Çap olunmuş bədii kitabları Yaponiyanın, ABŞ-nin Parlament kitabxanalarının, eləcə də Sant-Peterburq və Tehran Milli kitabxanalarının tələbinə əsasən göndərilmişdir. Fəxri Müslümün nəşr edilmiş kitablarına Respublikanın tanınmış xalq şairlərindən Söhrab Tahir, Nəriman Həsənzadə, Milli Elmlər Akademiyasının elmi işçisi Filologiya elmləri namizədi Hicran Nəsibova və Adil Mirseyid kimi ədəbiyyat adamları ön söz yazaraq müəllifin yaradıcılığına dəyər vermişdilər. Təsadüfü deyil ki, Fəxri Müslüm yaradıcılığı Vətən çərçivəsini təkcə yaşadığımız ərazi ilə məhdudlaşdırmır, həm də qan yaddaşmızı təzələyə biləcək, Çin səddindən tutmuş Alyaskanı dolanbac edərək, İspaniya sinirlərinə qədər böyük bir ərazinin Vətən anlamını yaşatmağa və gələcək nəsillərə ötürmək iqtidarında olan yaradıcılardandır.
Müəllifin nəşr edilmiş bədii kitabları aşağıdakılardır:
Stavka
Stavka  - Rusiya imperiyası nın (Birinci dünya müharibəsi) və SSRİ-nin (İkinci dünya müharibəsi) ümumi qərargahı.
İkinci dünya müharibəsində, 23 iyun 1941-də Sovet Xalq Komissarlığı Şurası və Partiya Mərkəzi Komitəsinin əmri ilə Yüksək Sovet Hərbi Assambleya Təşkilatı oldu. Bu assambleyada Xalq Müdafiəsi Komissarı general Georgi Jukov, İosif Stalin, Vyaçeslav Molotov, marşal Kliment Voroşilov, marşal Semyon Budyonnı və xalq komissarı (narkom) və admiral Nikolay Gerasimoviç Kuznetsov vardı.
Stavka Sovet Silahlı Qüvvələri nin bütün fəaliyyətlərini idarə edirdi, lakin bu idarə dövlət müdafiə komitəsinin göstlərişləri çərçivəsində gedirdi. Stavka ilə cəbhədə döyüşən komandirlər arasındakı əməkdaşlıq və əlaqə komandirlərin Stavkaya çağırılaraq məlumat verilməsi surətiylə reallaşırdı. Həmçinin, bu əlaqə bəzən assambleya təmsilçilərinin də şəxsən cəbhələrə gedərək yoxlanış və əməkdaşlıq etmələri ilə də təmin edilirdi.
Ottisk
Ottisk – [rus. tiskat – basmaq, sixmaq] 1)mətbəədə çap olunmuş materialların ayrıca nüsxəsi; 2)poliqrafik üsulla yerinə yetirilmiş təsvir; 3)çap surəti, basma – səthinə boyaq cəkilmiş çap formasının kağız və ya başqa material üzərində alınan izi. Poliqrafiya proseslərində keyfiyyətin yoxlanması üçün çıxarılan surətə nümunə ottiski, kütləvi şəkildə hazırlanan surətə isə tiraj ottiski deyilir.
NGC 5923
NGC 5923, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Çoban bürcü istiqamətində yerləşir. SBbc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Kapsullama
Kapsullama – obyekt-yönlü proqramlaşdırmada: obyekti təşkil edən komponentlərin (metodların və xassələrin) proqramın qalan hissəsindən gizlədilməsi mexanizmi. Belə ki, həmin komponentlərə yalnız obyektin daxilindən müraciət etmək olur. Polimorfizm (POLYMORPHISM), irsilik (INHERITANCE) və verilənlərin abstraksiyası (DATA ABSTRACTION) ilə yanaşı, kapsullama da obyekt-yönlü proqramlaşdırmanın mühüm alətidir. C++ dilində verilmiş aşağıdakı nümunədə A sinfi Aa, Ab xassələrini və Do Something metodunu kapsullayır, xarici interfeys isə a, b və ReturnSomething vasitəsilə həyata keçirilir.
NGC 7079
NGC 7079, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Durna bürcü istiqamətində yerləşir. SB0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Fərid Adıgözəlov
Fərid İlqar oğlu Adıgözəlov (8 sentyabr 1992; Naftalan, Azərbaycan — 18 oktyabr 2020; Talış, Tərtər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Fərid Adıgözəlov 8 sentyabr 1992-ci ildə Naftalan şəhərində anadan olmuşdur. 1999-2009-cu illərdə İmadəddin Nəsimi adına Naftalan şəhər 1 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil almışdır.
Hərbi xidməti
Fərid Adıgözəlov 2010-cu ildə Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin Naftalan şəhəri üzrə Hərbi Komissarlığı tərəfindən hərbi xidmətə çağırılmışdır. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında, "N" saylı hərbi hissədə xidmət etmişdir. Hərbi xidməti başa vurduqdan sonra mülki fəaliyyətə davam etmişdir.
Fərid Adıgözəlov 2020-ci ildən müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu kimi xidmət edirdi.
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Fərid Adıgözəlov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində tankçı olaraq iştirak etmişdir. Suqovuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Fərid Adıgözəlov 18 oktyabr 2020-ci ildə Tərtər rayonunun Talış kəndi istiqamətində döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı hərəkətdə olan tankın aşması nəticəsində aldığı xəsarətdən həlak olmuşdur. Doğulduğu Naftalan şəhərində dəfn olunmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Fərid Adıgözəlov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Suqovuşan qəsəbəsinin işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Fərid Adıgözəlov ölümündən sonra "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Fərid Adıgözəlov ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Bayram Bayramov (yazıçı)
Bayram Salman oğlu Bayramov (11 dekabr 1918, Şıxavənd, Gəncə quberniyası - 9 noyabr 1994, Bakı) — nasir, 1954-cü ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan SSR Xalq yazıçısı (1984), Azərbaycan SSR dövlət mükafatı laureatı (1990), Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin deputatı (1990).
Həyatı
Bayram Bayramov 1918-ci il dekabrın 11-də Cavanşir qəzasının Şıxavənd kəndində (indiki Ağdam rayonunun Əlimədədli kəndi) ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Yeddiillik kənd məktəbini bitirib Ağdam Pedaqoji Texnikumunda təhsilini davam etdirmişdir (1934–1938). Tərtər rayonundakı Qusanlı kənd natamam orta məktəbində müəllim (1938–1940), Müsəlmanlar kəndində natamam orta məktəbin tədris hissə müdiri (1940–1941), Xoruzlu kənd yeddiillik məktəbində məktəb müdiri (1941–1942) işləmişdir. Böyük Vətən müharibəsində Mozdok uğrunda döyüşlərdə iştirak etmiş, ağır yaralanmışdır (1942). Hərbi xəstəxanada sağaldıqdan sonra altı ay Yevlax rayonunun Qoyunbinəsi kənd yeddiillik məktəbində müdirlik etmişdir. 1943-cü ilin aprelində yenidən Sovet Ordusu sıralarında qulluq etmişdir.
Tərxis olunub doğma kəndlərinə qayıdarkən burada pedaqoji fəaliyyətini davam etdirmişdir: Yeddiillik məktəbin müəllimi (1944–1945) işləmişdir. 1945–1950-ci illərdə ADU-nun Filologiya fakültəsində təhsil almışdır. Sonra N.K.Krupskaya adına kitabxanaçılıq texnikumunda müəllim (1948–1955), radionun ədəbi dram verilişləri redaksiyasında məsul redaktor (1956–1958), "Azərbaycan" jurnalı redaksiyasında ədəbi işçi (1958–1960), Azərbaycan Yazıçılar İttifaqında nəsr üzrə məsləhətçi (1960–1963) işləmişdir. Bir müddət yenə bütün qüvvəsi ilə yaradıcılıqla məşğul olmuşdur. Dövlətnəşrkomda sədr müavini kimi çalışmışdır (1966–1971). Qarabağa Xalq Yardımı Komitəsinin sədri vəzifəsində işləmişdir (1989-cu ildən). Azərbaycan Yazıçılar Birliyi Şurasının üzvü seçilmişdir (1991).
Fəal ictimaiyyətçi, Azərbaycan KP 26 Bakı komissarı rayon Partiya Komitəsinin büro üzvü (1960), Bakı şəhər Sovetinin (1961, 8-ci çağırış) deputatı və rayon Sovetinin (1959, 7-ci çağırış), Müstəqil Azərbaycan Respukliası Milli Məclisinin deputatı olmuşdur. "Şərəf nişanı" ordeni (1968), "Xalqlar dostluğu" ordeni (1978), "Böyük Vətən müharibəsi" ordeni (1985), "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni (1988), Azərbaycan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin Fəxri fərmanı (1967) və medallarla təltif edilmişdir. Əsərləri SSRİ-də, eyni zamanda xarici ölkələrdə tərcümə və nəşr olunmuşdur.
1994-cü il noyabrın 9-da Bakıda vəfat etmiş, II Fəxri Xiyabanda dəfn olunmuşdur.
Yaradıcılığı
Bayram Bayramov bədii yaradıcılığa 1950-ci ildə "Azərbaycan gəncləri" qəzetində çıxan "Körpü" adlı ilk hekayəsi ilə başlamışdır. Həmin vaxtdan dövri mətbuatda müntəzəm çıxış edib. Bayram Bayramov ilk əsərlərindən başlayaraq, müasir Azərbaycan kəndinin həyatına, məişətinə dərindən bələd olan bir yazıçı kimi tanınmışdır. 60-cı illərin sonlarına doğru bilavasitə şəhər mövzusunda, əsasən intelektual peşə adamlarının həyatından bəhs edən romanlar yazmışdır. Yazıçı ondan artıq roman, çoxlu hekayə və on beşdən çox povest yazmışdır.
Ədibin ilk povesti olan "Tək adam" 1954-cü ildə qələmə alınmışdır. Yazıçı povestin mövzusunu kənddən almışdır. Həmin povesti qələmə alanda bir neçə hekayəsi və oçerki çap edilmişdir. Ədibin ikinci povesti olan "Müqəddəs vəzifə" 1955-ci ildə qələmə alınıb. Kollektivləşmə dövrünün hadisələrindən bəhs edən "Yasəmən" povesti istisna olmaqla, ədibin, demək olar ki, bütün əsərlərinin mövzusu müasir həyatdan, əsasən, yazıçının şahidi olduğu hadisələrdən, yaxşı tanıdığı adamların həyatından alınmışdır.
Bayram Bayramovun "Karvan yolu" epopeyasında görkəmli yazıçı-demokrat Cəlil Məmmədquluzadənin həyatına müraciət edilmişdir. Ədib "Mən ki gözəl deyildim" povestində namuslu əməyin, halal zəhmətin və alıntəri ilə qazanılan çörəyin insana gətirdiyi sevinci və qürur hissini öz müsbət qəhrəmanlarının timsalında əks etdirmişdir.
Müəllifin 1960-cı ildə çap olunan "Gördüyümüz günlər" povestində sosializm mühitinin, onun bərqərar etdiyi birgəyaşayış prinsiplərinin müsbət,tərbiyəedici təsiri qabarıq göstərilmişdir. "Gördüyümüz günlər" povestində də "Mən ki gözəl deyildim…" və "Sənsz" povestlərindəki kimi konkret bir gəncin həyat tarixçəsi, daha doğrusu, həyatının bir mərhələsinin təsviri və tənqidi öz əksini tapmışdır. Povestdə hadisələr Böyük Vətən müharibəsi illərində Bakıda cərəyan edir. Həmçinin "Mən ki gözəl deyildim…" və "Sənsz" povestlərində də hadisələr müharibədən sonrakı ilk illərdə baş verir.
1957-ci ildə qələmə alınan "Onun gözləri" povestində Bayram Bayramov müasirlərin həyatını müxtəlif tərəflərdən və müxtəlif problemlər müstəvisində əks etdirmişdir. Müəllifin 1962-ci ildə qələmə aldığı "Sevirsə qayıdacaq" povestində əxlaqi-mənəvi məsələlərə toxunmuşdur. Nasirin 60-cı illərdə qələmə aldığı povestlərindən biri də "Qoz ağacı" povestidir. Həmin povestdə köhnə adət-ənənə, vaxtı keçmiş əxlaq normaları, "atalar və oğullar" problemindəki mühafizəkarlıq əleyhinə yazılmış əsərdir.
Bayram Bayramovun əsərlərində qadın surətləri xüsusi yer tutur. Yazıçı "Sərinlik" povestindəki Firəngiz surətində Azərbaycan sovet nəsrinin qadın surətlərinə münasibətdəki qırx illik təcrübəsini ümumiləşdirmişdir. Yazıçı həmçinin "Oğul həsrəti" əsərində Azərbaycan qadınlarının Böyük Vətən müharibəsində iştirakından bəhs edir.
1967-ci ildə çapdan çıxan "Üç gün, üç gecə" kitabına ilk dəfə daxil edilmiş eyniadlı povest Bayram Bayramovun yaradıclığında mövzu yeniliyi baxımından fərqlənir. Belə ki, Böyük Vətən müharibəsində alman faşizminə qarşı döyüşlərdə iştirak edən yazıçının "Üç gün, üç gecə" povestini istisna etməklə, demək olar ki, müharibə ilə bağlı mövzuya yaradıcılığında çox az rast gəlinir. "Üç gün, üç gecə" povestində Bayram Bayramov Azərbaycan nəsrinin müharibə ilə bağlı ənənələrini yaradıcılıqıa davam etdirmişdir. Povestdə yazıçı diqqəti, əsasən, iki gəncin taleyi üzərində cəmləşdirmişdir. Ədib onların çətin sınaqlardan necə çıxdıqlarını, vətənpərvərlik, mərdlik və igidlik nümunəsi göstərdiklərini müharibə səhnələri fonunda əks etdirməyə çalışmışdır.
Yazıçının 70-ci illərdə qələmə aldığı "Qaşsız üzük" əsəri müasir nəsrimizdə publisist povestin nümunələrindən biridir. Əsər on bir hekayədən ibarətdir. Bu hekayələrin hər birində müəllif konkret bir mövzunun üzərinə işıq salaraq, oxucuları ictimai və mənəvi həyatdakı ibrətamiz və üzərində düşünüb-danışmaq tələb olunan hadisələrlə tanış edir. Yazıçı "Oğul həsrəti" və "Sarı baba" povestlərində Böyük Vətən müharibəsi dövrünün hadisələrini diqqət mərkəzinə çəkir.
Romanları
• 2
Povestlər
• 2
Kitabları
• 2
Krım körpüsü
Krım körpüsü və ya Kerç körpüsü — Kerç boğazından keçən transport körpüsü. Körpü Kerç və Taman yarımadalarını birləşdirir. Körpü həm də Tuzla adası ilə Tuzla dilini birləşdirir. Körpü iki paralel hissədən — avtomobil yolundan (A-290) və dəmiryol xəttindən ibarətdir. Körpünün ümumi uzunluğu 19 km-dir. Krım körpüsü Rusiya ərazisində tikilən ən uzun körpü hesab olunur. Bəzi mənbələrdə isə körpü Avropanın ən uzun körpüsü hesab olunur. Ancaq nəzərə almaq lazımdır ki, körpünün bir hissəsi mübahisəli Krım ərazisinə daxildir.
Körpünün tikilməsi ideyası Krımın Rusiyaya birləşdirilməsindən sonra meydana gəldi. Ukrayna və Rusiya arasında olan münasibətlərin korlanmasından sonra ruslar Krımın Ukraynadan asılılığını azaltmaq üçün körpü tikintisinə start verdilər. Avtomobil yolu 2018-ci ildə istifadəyə verilsə də, dəmiryol xətti 2019-2020-ci illərdə mərhələli şəkildə istifadəyə verildi.
Ümumi xarakteriskası
Körpü iki hissədən ibarətdir — avtomobil və dəmiryol. Körpülər Taman yarımadasından başlayır, Tuzlin dilindən, daha sonra isə Tuzla adasından keçir. Ağ burun burnundan yan keçərək Kerç ərazisində yekunlaşır. Dəmiryol xəttinin uzunluğu digərindən bir az uzundur — 18,1 km. Avtomobil yolunun uzunluğu isə 17 km-dir. Krım körpüsünün eni arka və təhlükəsizlik xəttləri ilə birlikdə 23,1 metrdir.
Körpü uzun estakadalar üzərində inşa olunub. 595 dayaqdan ibarət olan estakadaların ümumi çəkisi 260 min tondur. Estakadalar arasında olan məsafə 55-63 metr arasında dəyişir. Kerç-Yenikale gəmiçilik kanalı körpünün arkalı hissəsindən keçir. Bu hissənin uzunluğu 227 metrdir. Hündürlüyü 45 metr olan bu ərazinin eni 185 metrdir
Avtomobil yolu dört zolaqlı olub IB kateqoriyasına aiddir. Körpü üzərində hərəkətin ehtimal olunan sürəti 120 km/saatdır. Faktiki icazə verilən maksimal sürət — 90 km/s. Sutka ərzində avtomobil buraxılışı— 40 mindir. Mövcud sutkalıq rekord 16 avqust 2020-ci ildə qeydə alınıb - 36,393.
İnna Kojoxina
İnna Kojoxina (d. 26 yanvar 1987) — Ukraynanı təmsil edən bədii gimnast. İnna Kojoxina 2004-cü ildə Ukraynanı XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
İnna Kojoxina 2004-cü ildə Ukraynaın bayrağı altında Yunanıstanın Afina şəhərində XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. O, qrup yarışlarında komanda yoldaşları Mariya Bila, Yuliya Çernova, Olena Dziubçuk, Yelizaveta Karabaş və Oksana Paslas ilə birgə təsnifat mərhələsində 42.150 xal toplayaraq 9-cu yeri tutdu və mübarizəni dayandırdı.
One Man, and a Crate of Puppets
One Man, and a Crate of Puppets — Cerri Holkins tərəfindən yazılan, Mayk Krahulik tərəfindən illistrasiya edilmiş və "Fallout 3" video oyununun baş dizayneri Emil Paqliarulo ilə birgə yaradılmış 12 hissəli rəsmi "Fallout" veb-komiks i.
Komiks 2008-ci il in iyul ayında rəsmi "Fallout 3" veb-saytında buraxılmışdır. Komiks "Sığınacaq 77"nin yeganə sakini və onun kuklalarla dolu qutusundan bəhs edir. Veb-komiks, hər həftənin çərşənbə günü yenilənirdi.
Məzmun
Komiksin əvvəlində baş qəhrəman "Sığınacaq 77"nin yeganə sakini və sığınacaqda sadəcə kuklalarla dolu bir qutunun olduğunu öyrənir. Bu, Volt-Tek tərəfindən həyata keçirilmiş təcrübələrdən biri idi. Sığınacaq sakini ilk aylarda ilkin vahimə və depressiya yaşamışdır. Buna görə də o, oyanmasından bir il, üç ay və on iki gün sonra qutunu açmışdır. Kukla-adam bu kuklalarla — Kral, Nənə və Müqəddəs itlə oynayır. Kukla-adamda artıq nir neçə şəxsiyyət pozqunluğu yaranır və Volt-Boy kuklasının onunla danışdığını fərz edir. Kukla-adamda artıq dəlilik yaranır və Kralı öldürür. Volt-Boy kuklasıyla danışıb sığınacağın qapısını açmaq qərarına gəlir və qarşısında nəhəng bir radskorpion görür və tez qapını örtür.
Bir müddət sonra Sığınacaq 77 sakini qapını yenidən açır və Cənab Pinç adlandığı nəhəng bir qarışqanı sürərək çöllüyə gedir. Səyahəti əsnasında o, sadəcə bir qolu olan və sığınacaq forması geyən sirli bir xortdanla rastlaşır.
Kukla-adam daha sonra quldarlar tərəfindən əsir olaraq götürülür. Quldarlar Kukla-adamı sadəcə bir qula çevirmək və ya onu yemək barəsində müzakirə apardığı zaman Kukla-adam onları Volt-Boy kuklası barədə xəbərdar etməyə çalışır və "o ciddi olaraq dəlidir, o kimisə qətlə yetirib" deyir. Həmin gecə, quldarlardan biri vahimə ilə digər quldar qruplarına doğru qaçır və onlara "Kukla-adam"ın onun yoldaşını öldürdüyünü və digər quldarları öldürmək üçün yolda olduğunu deyir.
Veb-komiksin son səhnəsi üstü bütün qan olan Sığınacaq 77 sakininin və Volt-Boy kuklasının ölü quldarlar arasında durduğunu göstərir. Təhkiyəçi sığınacaqların müvəffəqiyyətsiz olduğunu etiraf edir və oxucunun yadına salır, "Sığınacaqlar heç kəsi xilas etməyəcəkdi".
San-Marino məbədi
– San-Marinoda yerləşən şintoist məbədi. Avropada yerləşən ilk və yeganə rəsmi şintoist məbədi olmaq xüsusiyyətini daşıyır.
Arxa plan
San-Marino məbədi Avropada yerləşən ilk rəsmi şintoist məbədi olsa da, 1991-ci ildə Amsterdam şəhərində də şintoist məbədi tikilmiş və Paul de Leu həmin məbədin baş rahibi olmuşdur. Bundan əlavə, Fransada yerləşən bir buddist məbədində kiçik şintoist məbədi fəaliyyət göstərir.
Tarixi
San-Marino məbədi Tohoku zəlzələsində ölən şəxslərin xatirəsini yad etmək məqsədilə 22 iyun 2014-cü ildə açılmışdır. Məbəd San-Marino–Yaponiya Dostluq Cəmiyyətinin maliyyə dəstəyi ilə tikilmişdir. Tikinti işləri zamanı İse məbədinin ağacından və şinmey-zukuri memarlıq üslubundan istifadə edilmişdir.
Məbədin açılışında 150 şəxs iştirak etmişdir. Bu şəxslərə Yaponiya Şintoist Məbədləri Assosiasiyasının prezidenti, İvaşimizu Haşimanqu məbədinin baş rahibi və baş nazir Şinzo Abenin anası daxil idi.
Xüsusiyyətlər
Məbəddə günəş kamisi Amaterasuya səcdə edilir. Baş rahibi Françesko Briqantedir. O, bu vəzifəyə 2013-cü ildə təyin olunmuşdur. Məbədin illik festivalı iyun ayının sonuncu həftəsonunda baş tutur. Məbəd şinto toylarının keçirilməsi üçün də uyğundur.
NGC 2175
NGC 2175, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktik dumanllıqdır. Göy üzündə Ovçu bürcü istiqamətində yerləşir. EN tipli. tərəfindən ildə naməlum ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Daxili müşahidə
Daxili müşahidə və ya daxili baxış, psixologiyada bir stimul qarşısında insanın təcrübə etdiyi qavrayış, düşüncə və emosiyalarındakı müşahidə və nəticələrini ifadə edən bir üsuldur. Bu üsul: "Təcrübəni yaşayan insandan başqa heç kim müşahidə edə bilməz" fikrinə əsaslanır. Yəni, müşahidə edən və müşahidə olunan eyni insandır.Daxili müşahidə metodu psixologiya elmi ilə bərabər ortaya çıxan bir metod deyil. Bu metodun tarixi Sokrata qədər gedib çıxır. XIX əsrdə daxili müşahidə metodunu sistemləşdirən və onu psixologiyanın elmi metodu kimi ifadə edən ilk insan Vilhelm Vundt olmuşdur. Psixologiyada bu metoddan istifadə XIX əsrdə fizika və fiziologiya sahələrindəki inkişafdan qaynaqlanmışdır. İlk tədqiqatlar fizikada işıq və səsin, fiziologiyada isə hiss orqanlarının  yoxlanılması üçün istifadə edilmişdir. Psixologiyadakı, strukturalist və humanist dünya görüşünü qəbul edən tədqiqatçılar daxili müşahidə metodunu qəbul etmişlər. Biheviorizm yəni, davranışçılıq cərəyanının nümayəndələri isə daxili müşahidə motodunu elmi olmaması səbəbilə rədd etmişdir.
Vilhelm Vundt və daxili müşahidə metodu
Psixologiyada daxili müşahidə metodu Vilhelm Vundtun adı ilə bağlıdır. Bu metodla o, psixologiyanın əsas mövzusu hesab etdiyi şüurlu təcrübələri araşdırmağı hədəfləyirdi. Vilhelm Vundt daxili müşahidə metodu ilə bağlı dəqiq addımlar bildirirdi. Bunlara aşağıdakılar daxildir: müşahidəçinin müşahidə etməyə başladığı andan xəbərdar olması; müşahidəçinin diqqətini daxili proseslərə yönəltməsi və bunun fərqində olması; müşahidəçinin müşahidəni tam olaraq təkrarlamasının mümkün olması; təcrübi prosedurun müxtəlif manipulyasiyalara uyğunlaşmaqla təkrarlana bilməsi. Müşahidəçilər daxili müşahidə aparmaq üçün təlim keçməli idi. Bu təlim on minə yaxın daxili müşahidə növünün öyrənilməsi ilə tamamlanırdı. Burada məqsəd müşahidəçinin obyektiv nəticəyə tez və diqqətli şəkildə nail olması idi. Daxili müşahidə metodu müxtəlif fiziki stimulların miqyası, intensivliyi və davamlılığı barədə məlumat əldə etmək məqsədilə Leypsiqdə istifadə olunmuşdur. Beləliklə, mücərrəd psixologiya anlayışını obyektivləşdirərək elm halına gətirmək məqsədi daşıyırdı. Bu metod daha sonra V.Vundtun tələbələri Edvard Bredford Titçener və Osvald Kulpe tərəfindən istifadə edilmişdir. 340x340px|thumb|right|Leypsiqdə daxili müşahidə
Karl Stumpf və daxili müşahidə metodu
Karl Stumpf psixologiyanın ilkin məlumatlarının hadisə və fenomenlər olduğunu iddia edir. Stumpf təcrübələrin parçalanmasının süni və mücərrəd hala saldığını və daxili müşahidə metodu kimi isə fenomenologiya anlayışını ortaya qoymuşdur. Burada Fenomenologiya neytral təcrübələrin yəni, təcrübənin ortaya çıxdığı anı əhatə edir.
Osvald Kulpe və daxili müşahidə metodu
O.Kulpe Vilhelm Vundtun daxili müşahidə metodunu dəyişdirərək sistematik eksperimental daxili müşahidə adlanan bir üsul hazırladı. Bu metod daxili müşahidədən fərqli olaraq, keçmişə istiqamətlənmiş hesabatları əhatə edir. Yəni, fərdin hər hansı bir tapşırığı yerinə yetirdikdən sonra hər şeyi xatirələşdirməyi özündə ehtiva edir. Bundan əlavə, daxili müşahidədən digər bir fərqi, subyektlərdən çox ətraflı və keyfiyyətli hesabatların alması idi. Kulpe tərəfindən hazırlanan metod təcrübə dövrlərə bölməsi və oxşar olan fəaliyyələrin dəfələrlə təkrarlanması baxımından sistemlidir. Bu inkişafla, daxili müşahidənin izahlarının düzəldilə biləcəyi, yeni məlumatlarla möhkəmləndiriləcəyi və daha ətraflı şəkildə izah ediləcəyi düşünülmüşdür.
Edvard Bredford Titçener və daxili müşahidə metodu
E.B.Titçenerin daxili müşahidə metoduilə bağlı izahı Vilhelm Vundtun izahindan tamamilə fərqlidir. Bu fərqlərdən biri, daxili müşahidə metodunu yalnız yaxşı təhsil almış insanlar tərəfindən icra oluna biləcəyi fikridir. Bundan əlavə, laboratoriya şəraitində pasiyentlərin öz vərdişlərini unutması lazımdır. Çünki, Titçener insanlardan stimulu yenidən necə qavradıqlarını öyrənmələrini gözləyir. E.B.Titçener də O.Kulpe kimi keyfiyyətli detallı və subyektiv hesabat aldı. Vilhelm Vundtun keyfiyyət hesabatına və obyektiv ölçmələrə yönəldilməsinə qarşıdır. Daxili müşahidə metidu ilə mürəkkəb şüur təcrübələrinin ən kiçik hissəsinə qədər təhlil etməyi hədəflmişdir.
Ogüst Kont və daxili müşahidə metodu
Daxili müşahidə metodunun yaxşı müşahidə şərtlərini təmin edə bilməyəcəyini vurğulayan Ogüst Kont, müşahidələrin elmi bir əhəmiyyətə sahib olmasının vacibliyini müdafiə etmişdir. Bu mənada subyekt ilə obyektin bir-birindən tamamilə fərqli olmalısını bildirmişdir.
Oksana Paslas
Oksana Paslas — Ukraynanı təmsil edən bədii gimnast. Oksana Paslas 2004-cü ildə Ukraynanı XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Oksana Paslas 2004-cü ildə Ukraynaın bayrağı altında Yunanıstanın Afina şəhərində XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarına qatıldı. O, qrup yarışlarında komanda yoldaşları Mariya Bila, Yuliya Çernova, Olena Dziubçuk, Yelizaveta Karabaş və İnna Kojoxina ilə birgə təsnifat mərhələsində 42.150 xal toplayaraq 9-cu yeri tutdu və mübarizəni dayandırdı.
NGC 4144
NGC 4144 - Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Böyük Ayı bürcü istiqamətində yerləşir. SBc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
VII Dövran xan
VII Dövran xan (ö. 1739), XVIII əsr Moğol dövlət xadimi və generalı idi. Karnal döyüşündə ölənə qədər Moğol İmperatoru Məhəmməd Şaha xidmət etdi.
Həyatı və ölümü
Nadir şah Əfşarın Böyük Moğol İmperiyasına hücumu zamanı Məhəmməd Şah bütün torpaqlarına qoşun göndərdi və qarşı tərəflə üzləşmək üçün böyük bir qüvvə topladı. İmperatorun çağırışına cavab verən Moğol zadəganlarından biri, Məhəmməd Şahın xahişi ilə Moğol ordusunun faktiki olaraq baş komandanı təyin edilən Dövran xan idi. Səadət Xanın komandanlığı altında Moğol qüvvələrinin bir dəstəsinin gəlişindən sonra, bu möhkəmləndirici sütunun arxa mühafizəçisi döyüşçülərin hücumuna məruz qaldı. Səadət Xan təqibə başladı və döyüşə cəlb edildi.
Məhəmməd Zaman
Məhəmməd Zaman və ya Məhəmməd Paolo Zaman Kermani (d. 1680-ci ildən əvvəl – ö. 1700-cü ildən sonra) — Səfəvi imperiyasında fəaliyyət göstərən məşhur rəssam və xəttat. Səfəvi imperiyası miniatür sənətində XVII əsrin ortalarında yaranmağa başlayan Farangi-Sazi üslubunun ən görkəmli nümayəndələrindən biri hesab edilir.
Həyatı
Təxminən 1680-ci ildə dünyaya gəlmiş, fəaliyyəti nəticəsində məşhur Səfəvi xəttatlarından və rəssamlarından birinə çevrilmişdir. Əslən Kermandan olsa da, Təbrizdə təhsil almışdır. II Şah Abbasın hakimiyyəti dövründə şah tərəfindən rəssamlıq sənəti alması üçün Romaya göndərilmişdir, lakin buradakı təhsili zamanı Katolik olmuş və Paolo adını qəbul etmişdir. Din dəyişdirdiyinə görə, Səfəvi imperiyasına geri döndükdən sonra problem yaşamışdır. Xristianlığı qəbul etməsinin aşkarlanmasından sonra Böyük Moğol imperiyasına qaçmış, moğol sülaləsi tərəfindən qəbul edilərək saraya yerləşdirilmişdir. O, rəssam və xəttat kimi italyan rəssamların texnikasından təsirlənmişdir. Tarixçi İvanov iddia edir ki, Məhəmməd Zaman Romaya getməmiş, İsfahandakı italyan rəssamlardan dərs almışdır. Ona görə, guya Məhəmməd Zamanın katolikliyi qəbul edəcəyi Romaya rəssamlıq dərsi almaq üçün göndərilməsi sadəcə rəngli bir əfsanədən ibarətdir və həqiqəti əks etdirməməkdədir. Bildirilir ki, məşhur italyan həkim və səyyah Nikkolao Manucci moğol sarayında olarkən, Övrəngzibin sarayında Məhəmməd Zamanla tanış olmuşdur.
Aysu Devrişova
Aysu Ramazan qızı Devrişova — peşəkar Azərbaycan kikboksçusu. 2005-ci ildə Balakən rayonu Katex kəndində anadan olub. 56 kiloqram çəki dərəcəsində Kikboksinq üzrə Türkiyənin Konya şəhərində keçirilən 2021 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında Bürünc mükafata layiq görülmüşdür. Şəxsi məşqçisi — Əməkdar Məşqçi Habil Hümbətovdur.
Həyatı və kariyerası
Aysu Devrişova 2005-ci ildə Balakən rayonu Katex kəndində anadan olub. 55–60 kiloqram çəkilərdə bir box Beynəlxalq turnirlərdə iştirak edir. İlk nailiyyəti Budo Free kontakt 11-ci açıq Azərbaycan Çempionatında olub. 56 kiloqram çəki dərəcəsində Kikboksinq üzrə Türkiyənin Konya şəhərində keçirilən 2021 İslam Həmrəyliyi Oyunlarında Bürünc mükafata layiq görülmüşdür. Şəxsi məşqçisi — Əməkdar Məşqçi Habil Hümbətovdur.
Yuri Osmanov
İlk illər
Aqronom Bəkir Osmanoviç Osmanovun ailəsində anadan olub. Anası Maria Vladimirovna Quşinskaya, milliyyətcə belarusdur. Böyük Vətən müharibəsinin əvvəllərində iki uşağı olan ana Ağdama (Azərbaycan SSR) evakuasiya olunmuşdur. Ürək qüsuru səbəbiylə hərbi xidmətdən azad edilən ata Krımda qaldı və Alman qoşunlarının gəlişi ilə partizanların yanına getdi. Sevastopol, Ağməscid dəstələrinin və Krım partizan hərəkatının Mərkəzi qərargahının kəşfiyyatçısı olmuşdu. 1942-ci ildə partiyanın üzvlüyünə qəbul olundu. Ağır yaralanandan sonra işğal altındakı ərazidən uzaqlaşdırıldı. Müharibədən sonra Krımın partizan hərəkatına dair bəzi kitablarda həqiqətlər təhrif olunurdu - məsələn, yerli partizanlar arasında Krım tatarlarının da olduğu gizlədilir və ya yazılmırdı. Məsələn, İ.Verqasovun "Tavriya dağlarında" kitabının orijinal versiyasında Bəkir Osmanov güllələndiyi iddia edilən Alman casusu kimi göstərilmişdir. Məsələ səs-küyə səbəb olmuş və düzəlişlər etmək üçün hətta Sov.İKP Mərkəzi Komitəsi səviyyəsində müzakirələr aparılmışdı.
1944-cü ildə Osmanovlar ailəsi Fərqanədə (Özbəkistan SSR) yerləşərək Orta Asiyaya yola düşdü. Yurinin atası Bəkir Osmanov 1950-ci illərdə Krım Tatar milli hərəkatının təşəbbüskarlarından və fəal iştirakçılarından biri oldu. 1966-cı ilin dekabrında "tatarlar arasında fəal təhrikə, böhtana və saxtakarlığa görə" partiya üzvlüyündən kənarlaşdırıldı.
Ali məktəb illəri
1958-ci ildə Yuri orta məktəbi qızıl medalla bitirdi və milliyyətinə görə qəbul edilmədiyi Moskva Dövlət Universitetinə daxil olmağ getdi. Krım Tatar xalqının milli qəhrəmanı iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı təyyarəçi Əhmədxan Sultanın dəstəyi ilə 1965-ci ildə mexanik mühəndisliyi ixtisası ilə bitirdiyiBauman adına Moskva Dövlət Texniki Universitetinə daxil olmağı bacardı. Dubnadakı Birləşmiş Nüvə Araşdırma İnstitutu və Serpuxovdakı Yüksək Enerji Fizikası İnstitutunda işləmişdir.
Hələ institut illərindən Yuri Osmanov Krım Tatar hərəkatının fəal iştirakçısı oldu, Krım tatar maarifi İsmayıl Qasprinskinin irsini öyrənməyə başladı. O, bütün ömrünü buna həsr etmişdi. Tələbə ikən şeir yazmağa başlamış, daha sonra Krım tatar şairlərinin "samizdat" da nəşr olunan şeirlərinin bədii tərcümələri ilə də məşğul olmuşdu.
Krım tatarları milli hərəkatında iştirak və həbs edilməsi
1968-ci ildə Krım Tatarlarının milli hərəkatında iştirakına görə Yuri Osmanov həbs olundu. O, Özbəkistan SSR Ali Məhkəməsi tərəfindən ciddi rejimli həbs düşərkəsində saxlanmaqla iki il yarım həbs cəzasına məhkum edildi. Cəzasını Qızılqumdakı qızıl mədənlərində çəkmişdir.
1970-1972-ci illərdə şüşə zavodunda (Sumqayıt, Azərbaycan SSR) və FZAU-nun azot gübrəsi zavodunda (Fərqanə) konstruktor-mühəndis vəzifəsində çalışmışdır. 1973-1990-cı illərdə Fərqanaqiprovodxoz İnstitutunda baş mütəxəssis və şöbə müdiri olmuşdur. .
Bununla belə onun həyatının əsas mənası Krım tatarlarının milli hərəkatında iştirak etmək oldu. 1973-1974-cü illərdə Yuri, atası ilə birlikdə Krım tatar xalqının siyahıyaalmasını apardı. Bunun əsasında Krımdan sürgün edilən Krım tatarlarının ümumi sayının - 423.100 nəfər olması barədə nəticəyə gəlindi. Bu da səsləndirilən rəsmi rəqəmlərdən iki qat çox idi. Deportasiya nəticəsində Krım tatarlarına dəyən ziyanla əlaqədar yeddi akt tərtib etdi. Krım Tatar xalqının Sovet İttifaqına qarşı iddiasını ortaya qoydu, BMT-yə və SSRİ-nin ən yüksək dövlət orqanlarına göndərirdi. .
Yuri Osmanov aktiv fəaliyyəti Sovet höküətinin diqqətindən kənar qalmadı. 1982-ci ildə "Sovet sistemini ləkələmək" sənədlərini hazırlamaq və yaymaq ittihamı ilə yenidən həbs olundu. Üç il həbs cəzasına məhkum edildi, cəzasını Yakutiyada çəkdi. Müddətin sonunda iki il keçirdiyi Blaqoveşçenskdəki xüsusi psixiatriya xəstəxanasına məcburi müalicəyə yerləşdirildi.
Yenidənqurma dövrü və Krım Tatarları Milli Hərəkatını yaratması
Yaz aylarında Mərkəzi Təşəbbüs Qrupu Moskvada yeni yaranmaqda olan müxalifət hərəkatının nümayəndələri bir sıra mitinqlər və Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin rəsmiləri ilə görüşlər keçirdi. Lakin bu təşşəbüslərdə nəticəsiz qadı.
1987-ci ilin iyulunda, Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin Siyasi Bürosunun qərarı ilə, SSRİ Rəyasət Heyətinin sədri A.A.Qromıkonun rəhbərliyi altında Krım tatar məsələsinə baxılması üçün dövlət komissiyası yaradıldı. 9 iyun 1988-ci il tarixində, TASS-da komissiya adından tatarların Krıma qayıtmasının mümkünsüzlüyünü və məqsədəuyğun olmadığını əsaslandıran hesabat yayımlandı. Bu, Krım tatarlarının yeni kütləvi etiraz dalğasına səbəb oldu.
Yuri Osmanov, Fərqanə talanları dövründə hadissələrin düz mərkəzində idi. Onun fəal iştirakı və təşəbbüsü ilə Krım tatarlarının planlaşdırılan talanlarının qarşısı alındı.
Krım tatarlarının milli təşkilatlarının təşkil etdiyi tədbirlər, habelə SSRİ-də və xaricdə onlara dəstək kampaniyaları nəticəsində Sovet hakimiyyəti Krım tatarlarının problemini həll etmək məcburiyyəti ilə qarşılaşdı. 14 Noyabrda Gennadi Yanayevin sədri olduğu SSRİ Ali Soveti “Məcburi köçürülməyə məruz qalan xalqlara qarşı qanunsuz və cinayətkar repressiya aktlarının tanınması və hüquqlarının təmin edilməsi haqqında” Bəyannamə qəbul etdi. Bəyyanamə Yuri Osmanovun SSRİ Ali Sovet Millətlər Şurasının Krım Tatar xalqının problemləri üzrə komissiyasında çalışdığı "Deportasiya qurbanı olan xalqlara qarşı cinayət və dövlət qanunlarına zidd hərəkətlərə dair Bəyannamə" layihəsinə əsaslanırdı.
İki həftə sonra, 28 Noyabr 1989-cu ildə SSRİ Ali Soveti, 845-1 saylı Qərarı ilə "Krım Tatar xalqının problemləri ilə əlaqədar komissiyanın nəticələrini və təkliflərini" təsdiqlədi. Xüsusən Krıma qayıdışın Krım tatar xalqının qanuni hüququ kimi baxılması və mütəmadi olaraq mütəşəkkil, qrup və fərdi qayıdış yolu ilə həll edilməsi, Krım Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Ukrayna SSR-in tərkibində bərpa edilməsi təklif edildi. Layihədə muxtariyyət alacaq Krımda krım tatarları da müəyyən hüquqlara malik olacaqdılar. Krım tatar xalqının hüquqlarının bərpası üçün bu normativ hüquqi aktın layihəsi də Yuri Osmanovun fəal iştirakı ilə hazırlanmışdır.
11 iyul 1990-cı ildə SSRİ Nazirlər Şurası "Krım tatarlarının Krım bölgəsinə qaytarılması ilə bağlı məsələlərin həlli üçün prioritet tədbirlər haqqında" 666 nömrəli qərar qəbul etdi.
1990-cı ildə Yuri Osmanov SSRİ Xalq Deputatlarının IV Qurultayında çıxış etdi.
Mustafa Əbdülcəmilə rəqabəti
Mustafa Əbdülcəmil Qırımoğlunun başçısı olduğu Krım Tatarlarının daha mühafizəkar "Krım Tatar Milli Hərəkatının təşkilatları" (KTMHT) ilə Osmanovun rəhbəri olduğu "Krım Tatarları Milli Hərəkatı" (KTMH) arasında ciddi, fundamental fərqlər var idi. Belə ki, KTMH, 1921-ci il tarixli Lenin fərmanı ilə Krım ASSR-nin bərpasını istəyirdi və SSRİ-nin partiya və dövlət rəhbərliyinin köməyinə ümid bəsləyirdi. Cəmilevin KTMHT-si isə Sovet sisteminə qətiyyətlə qarşı çıxır müstəqil milli dövlətçilik tərəfdarı idi. Bu fikir ayrılıqları əvvəl milli hərəkatın parçalanmasına, daha sonra 1991-ci ildən sonra KTMH-nin siyasi arenadan faktiki kənarlaşdırılmasına gətirib çıxardı.
İki liderin milli mübarizənin hədəfləri və metodları barədə tamamilə fərqli fikirləri var idi. Cemiyev və Osmanov Krım tatarlarının hüquqlarının bərpasındakı mübarizəyə fərqli yanaşırdılar. Belə ki, Cemiyev daha radikal üsulların tərəfdarı idi. Məhz onun tərəfdarları ilk dəfə Krımda özbaşına torpaqları ələ keçirməyə başladılar.
Hər iki liderin mübarizəsi bəzən şəxsi xarakterdə alırdı. Belə ki, Osmanov, Cəmilyevi DTK-nin (KQB) agenti sayırdı. Onun qəsdən hərəkatı parçalamaq və məhv etmək məqsədi ilə gətirildiyinə inanırdı. Bu səbəbdən mümkün olduğu qədər “təxribatçı”nı ifşa etməyə çalışırdı. Buna qarşılıq verən Məclis tərəfdarları Osmanovun ruhi xəstəliyi barədə şayiələr yayırdılar. Buna baxmayaraq, Cəmilyev hərəkatın radikal qanadının lideri olaraq, yalnız Krım tatarlarının əhəmiyyətli bir hissəsinin deyil, həm də Qərbdə, xüsusən də milli qəhrəman kimi qəbul edildiyi Türkiyədən dəstək aldı. O, uzun müddət Krım tatarlarının mübarizə simvoluna çevrildi.
1990-cı ilin oktyabrında Yuri Osmanov Krım Regional İcraiyyə Komitəsinin (indiki Reskomnatsın prototipi) Deportasiya olunmuş Xalqların İşləri üzrə Komitəsinin sədri vəzifəsinə icraçı təyin edildi. O bu komitəni sıfırdan formalaşdırdı. Aktiv işə başlayaraq, SSRİ rəhbərliyinin qərarlarının praktiki olaraq həyata keçirilməsi uğrunda mübarizə apardı. Yuri Osmanov Krımdakı siyasi karyerası və ictimai fəaliyyətində manelərlə rastlaşırdı. Krım rəhbərliyi onun Krım tatarlarının köçürülməsi və yerləşməsi ilə bağlı fikirlərini qəbul etmək istəmir və maneçilik törədirdi.
1991-ci ilin martında Krım tatarlarının sürgün edildiyi yerlərdən qaytarılması üçün SSRİ büdcəsindən ayrılan vəsaitin yerli Krım rəhbərliyi tərəfindən yersiz istifadəsinə qarşı çıxdığı üçün Deportasiya olunmuş Xalqların İşləri Komitəsindən çıxarıldı. Yuri ittifaq rəhbərliyinin qərarlarına zidd olaraq 1991-ci il üçün respublika inşaat planını təsdiqləmək üçün, köçürülmə proqramına ayrılan vəsaitdən 50 milyon rublun bütün Krımın sosial ehtiyacları üçün istifadə edilməsinə qarşı çıxmışdı. . Вслед за Османовым Комитет покинули его сторонники Osmanovun ardınca onun tərəfdarları Komitəni tərk etdilər. Beləliklə, Krım tatarlarının mütəşəkkil köçürülməsi maneə törədildi, kortəbii qayıdış start götürdü, torpaqların özbaşına ələ keçirilməsi, Krım tatarları ilə yerli əhali və hakimiyyət nümayəndələri arasındakı qarşıdurmalar başladı.
Həyatının son illəri
İnzibati işdən ayrıldıqdan sonra Yuri Osmanov özünü tamamilə jurnalistika və Krım Tatarları Milli Hərəkatında işləməyə həsr etdi. Atasından miras qalan böyük bir əzmlə, təşkilatı və baxışları ətrafında müxaliflərin yaratdığı təcrid divarını qırdı.
1991-ci ilin sentyabrında Yuri Osmanov və Mustafa Cəmilyev, Krım Tatar xalqının nümayəndələri olaraq, Krım MSSR Konstitusiyasının yazılması ilə məşğul Komissiyanın işçi qruplarından birinə daxil edildi (Bölmə II "İnsan hüquqları, azadlıqları və vəzifələri və Vətəndaş").
1991-ci ilin payızında Yuri Osmanov, həyatının son günlərinə qədər redaktoru olduğu "Areket" Krım Tatarları Milli Hərəkatının qəzetini - məlumat bülleteni təsis etdi.
1992-ci ildə ailəsini Krıma köçürdü. Həyat yoldaşı və qızıda onun yanına gəldi.
1993-cü ilin fevralında “Krımskie İzvestia” qəzetində Yuri Osmanov, "Yenidən bölüşdürülmənin qaranlıq yolunun qarşısını almağa kömək edəcək üç sual" məqaləsini nəşr etdirdi. Burada o, geri dönən Krım tatarlarına torpaq verilməsi ilə bağlı kəskin bir problemin ortaya çıxacağını və bunun həll yollarını təklif etdi. Krımda sosial və millətlərarası münasibətlərin ağırlaşmasının qarşısını almaq təkliflərini verirdi.
1993-cü ilin payızında Krım Tatarları Milli Hərəkatının ətrafındakı vəziyyətdə müəyyən dəyişiklik baş verdi. Osmanovun başçılıq etdiyi bir qrup KTMH üzvü Türkiyəyə yola düşdü və burada yerli böyük və iqtisadi cəhətdən güclü Krım tatar diasporunun nümayəndələri ilə görüşdülər. Yaxınlarının dediklərinə görə, Osmanov səfərdən xoşbəxt və diaspora arasında bir çox həmfikir tapmağı bacardığından ilham alaraq qayıtdı.
Türkiyədə isə Osmanov, Mustafa Cemilevin qısa müddət əvvəl Türkiyənin iki qəzetinə - "Hürriyyət" və "Sabah"a verdiyi reportajlar barədə məlumat aldı. Osmanov və Krımdakı təşkilatı hər hansı bir etnik qarşıdurmanı istisna etməyə çalışarkən, Məclisin lideri mətbuata "Krım tatarları ilə rus əhalisi arasında Krımda silahlı toqquşmaların qaçılmazlığı" barədə danışmışdı. Krım tatarlarının silah almağa və əslində Türkiyə hökumətini müdaxilə etməyə çağırırdı. Osmanov dərhal Cemilevlə müsahibələri yerləşdirən qəzetlərin redaksiyalarına getdi və bu cür nəşrlərə etiraz etdi. Üstəlik, göreş üçün Türkiyə Respublikasının Prezidenti Süleyman Dəmirələ müraciət ünvanladı:
Elə həmin ilin noyabr ayında Türkiyədə və Krımda Osmanovun yeni səfərləri və görüşləri planlaşdırılırdı, lakin bunların reallaşması artıq mümkün olmadı.
Həlak olması
6 Noyabr 1993-cü il axşam Yuri Osmanov işdən evə qayıdarkən hücuma məruz qaldı. O, ağır şəkildə döyülərək xəstəxanaya yerləşdirildi. Ertəsi gün aldığı xəsarətlərdən xəstəxanada vəfat etdi. İstintaq onun bir xuliqan hücumunun qurbanı olduğunu bildirdi. Lakin Osmanovun tərəfdarları bunun siyasi rəqibləri tərəfindən təşkil edilən siyasi sui-qəsd olduğuna əmin idilər. Siyasi nəzəriyyəni inkişaf etdirərək onu praktik işlərə çevirə bilən parlaq bir liderin ölümü NDKT-nin faktiki tənəzzülünə gətirib çıxardı.
Xarici keçidlər
Документы НДКТ