cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vəlibəyli (Laçın)
Coğrafiyası
Vəlibəyli kəndi Şəlvəçay (Həkəri çayının qolu) sahilində, Çalbayır silsiləsinin ətəyindədir.
Qara Ay
Ölüm fantomu / Müdrik adam
Anime adaptasiyasında Qara Ayın üzvləri Kristal Tokio tərəfindən Nemesis planetinə qovulmuşların nəvələridir. Müdrik adam Şahzadə Almaz və Sapfir hələ gənc ikən onlarla tanış olur. O, onları Qara Aya çəkir, amma əsl məqsədi Qara darvazaları açmaqdır.
Böyük Kənizədağ palçıq vulkanı
Ümumi məlumat
Vulkanın mütləq yüksəkliyi 399,4 m olub, Torağay palçıq vulkanının mütləq yüksəkliyinə demək olar ki, bərabərdir. O, şərqdən Ceyrankeçməz çayı dərəsindəki düzənlikdən 375 m, qərbdə isə geniş dəniz terrası düzənliklərindən 100 m-ə qədər ucalır.
Böyük Kənizədağ palçıq vulkanı Qılınc-Torağay-Kənizədağ-Sanqaçal (dəniz)-Duvannı (dəniz) antiklinal qırışıqlığı zonasına daxildir. Böyük Kənizədağ palçıq vulkanı braxiantiklinal qırışıq üzərində yerləşir, şimal-qərbdən cənub-şərq istiqamətində uzanır. Vulkan eninə və uzununa istiqamətlənən tektonik pozulmaların kəsişdiyi yerdə yaranmışdır. Bu pozulmaların amplitudası 125-150 m-ə çatır. Vulkanın ətraf hissəsində və eləcə də onun gövdəsində Məhsuldarqat, Ağcagil və Abşeron çöküntüləri intişar tapmışdır. Böyük Kənizədağ palçıq vulkanının krater sahəsi dairəvi şəkildə olub, səthi son püskürmə materialları ilə kələ-kötürləşmişdir. Onun şimal hissəsində zəif parçalanmış krater valı aypara şəklində uzanır. Bu palçıq vulkanının şimal yamacı boyu dərinliyi 25-30 m-dən artıq olan dörddən artıq iri yarğan uzanır. Onların arasında qalan yamac hamar olub, çox dayaz və bəzən sönmüş yarğanlarla parçalanmışdır. Yarğanların sayı və dərinliyi ətək hissədə artır və onların yamacında bedlend relyef formasına rast gəlinir.
FİBA şərəf zalı
250px|thumb|FİBA şərəf zalı Beynəlxalq Basketbol Federasiyasının (FİBA) şərəf zalı 2007-ci ildə İspaniyanın Alkobendas şəhərində açılmışdır. Şərəf zalının əsas vəzifəsi beynəlxalq basketbol tarixində xüsusi xidmətləri olan insanların fəaliyyətini əbədiləşdirməkdir. Müasir dövrdə Şərəf zalı 4 kateqoriya şəxslərin xidmətlərini əhatə edir: oyunçular, məşqçilər, hakimlər və məmurlar. Hər iki ildən bir Şərəf zalının üzvlüyünə yeni üzvlər qəbul olunur.
ABŞ-nin hüdudlarından kənarda ilk basketbol muzeyinin yaradılması ideyası 1991-ci ildə məşhur ispan məşqçisi Pedro Fernandes tərəfindən irəli sürülmüşdür. 1999-cu ildə FİBA Şərəf zalı layihəsinin yaradılmasına dair layihə bu təşkilat tərəfindən təsdiq olunmuşdur. Şərəf zalının açılışı mərasimi 2007-ci ildə olmuş və FİBA-nın 75 illik yubileyinə həsr olunmuşdur. Şərəf zalının binası dörd mərtəbəlidir və 2000 kvadrat metrlik sahəni əhatə edir.
Vəlibəyli (Laçın)
Əhalisi
Kəndin əhalisi türksoylu millət olan azərbaycanlılardan ibarətdir
Qara Ay
Sapfir
— Qara Ayın əlkimyagəri, Şahzadə Almazın kiçik qardaşı. Sapfir Qara Ayın digər üzvlərinə nisbətən daha tədbirli və düşüncəlidir. Qara Kristaldan hazırlanmış sırğaları o ixtira etsə də, Qara Ayın yeganə üzvüdür ki, heç vaxt həmin sırğaları geyinməyib.
Manqada Sapfir Qara Ayı düzəltdiyi droidlərlə təmin edir. O, Müdrik adamın əsl məqsədlərini ortaya çıxarmağa cəhd edir və qardaşına bu barədə həmişə xəbərdarlıqlar edir. Şahzadə Almaz ona qarşı çıxır, gücünü istədiyini ifşa edir. Şahzadə Almaz Seylor Munu tutub Nemesisə gətirəndə Seylor Mun Sapfirin laboratoriyasından keçəndə Sapfir onun günahsız və planlarının duyğusuz olduğunu etiraf edir, amma onu öldürməyə cəhd edir, çünki bütün günahların ondan qaynaqlandığını və Gümüş Kristalın qorxulu güc olduğunu düşünür. Seylor Munun gücü Müdrik adamı davamsız edir və Şahzadə Almaz ilə Sapfir Qara Leydi tərəfindən xilas olunurlar. Qara Leydi onu Müdrik adamın qalasına aparır. Müdrik adam Şahzadə Almaz və Sapfirin zehinlərini ələ keçirir və Sapfirə Şeytan əlləri adlı gücdən istifadə etməyə imkan verir. Sapfir Şahzadə Almazın "Şeytan gözü" gücündən istifadə etdiyi zaman Müdrik adama qurban getdiyini öyrənəndə Müdrik adama hücum edir və qardaşı tərəfindən öldürülür. Sapfir "Sailor Moon Crystal"da da eyni rolda çıxış edir.
"Sailor Moon: Another Story" videooyununda Sapfir Kraliça Berilin işğalı zamanı Ay Krallığı ilə qarşılaşır. O, Seylor döyüşçülərini Şahzadə Almazın Seylor Munu əsir saxladığı Ay qalasına aparır. Sapfir daha sonra həyatını Şahzadə Almazı Sindən qorumaq üçün qurban verir.
Kabus bacılar
Kabus bacılar Qara Ayın XX əsrin Tokiosuna etdikləri ilk hücum zamanı peyda olmuşdurlar. Onların əsas vəzifəsi Seylor Munun qoruyucularına məhv etməkdir. Kabus bacılar insanlar tərəfindən UNO-lar, falçılıq və nekromantiya ilə əlaqləndirilir. Hər Kabus bacının öz Seylor döyüşçüsü qarşılığı vardır. Koanın qarşılığı Seylor Mars, Bertenin qarşılığı Seylor Merkuri, Pettsin qarşılığı Seylor Yupiter, Kalaverasın qarşılığı Seylor Veneradır. Kabus bacılar Seylor Mun tərəfindən öldürülməzdən qabaq öz qarşılıqlarını lağa qoyurlar və onlara hücum edirlər. Seylor döyüşçüləri hər dəfə onlarla döyüşdə ağır yaralandıqlarından hər dəfə Rubeus tərəfindən əsir götürülürlər. Yeganə istisna Seylor Veneradır. Seylor Venera Kalaveras tərəfindən yaralansa da, Rubeus Taksedo Maskla döyüşdə xəsarət aldığından onu oğurlamağa macal tapmır. Kabus bacılar öldüklərində Qara Ay klanı bunu diqqətə almamışdır. "Sailor Moon Crystal" animesində də Kabus bacılar eyni rolu ifa edirlər.
Orijinal anime adaptasiyasında Kabus bacıların şəxsiyyəti daha fərqlidir. Onların əsas vəzifəsi Çibiusanı ələ keçirmək və taktiki nöqtələrə hücum etməkdir. Kabus bacılar həmçinin kosmetika, ətriyyat, zinət əşyaları, moda ilə maraqlanırlar və bu Rubeusu dilxor edir. Manqadan fərqli olaraq Kabus bacılar sonda ölmürlər, Qara Aydan ayrılaraq Gümüş Kristal sayəsində adi insanlara çevrilirlər.
Koan
— Kabus bacıların ən gənci. Seylor Marsın qarşılığıdır. Koan adını sözündən almışdır.
Koan Rubeusa bildirir ki, onun kimi alovu idarə edə bilən bir "qohum"u var və onu Qara Aya qatılmağa inandıra bilər. Rubeus ona "Kod: 001, Əməliyyat: Çağırış" əməliyyatını verir və insanları klana cəlb etmək əmrini verir. Koan Rey Hinonun də təhsil aldığı T*A Qızlar Akademiyasına gedir və orada "Qara Ay" fövqəltəbii klubunun lideri olur. Koan insanlara falçı kimi xidmət verməyə başlayır və ölüm tarixlərini deyir. Rey Koanın bu hərəkətinə qarşı çıxır, Koan əsl şəxsiyyətini ona göstərir və Rey Seylor Marsa çevrilir. Baş verən döyüşdə Kaon Seylor Marsı alov tələsinə salır, amma Seylor Mun və Taksedo Mask tərəfindən öldürülür. Koanın alov tələsində hələ də ilişən Rey Rubeus tərəfindən qaçırılır. "Sailor Moon Crystal" animesində də Koan eyni rolu icra edir.
Orijinal anime adaptasiyasında Koan öz xarici görünüşü ilə çox məşğuldur, hətta kimsə onun makyajına və ya saçına zərər verirsə, ona qarşı söyüşcül olur. Koan istədiyini əldə etməkdə gözəlliyinə güvənir. Koan düşünür ki, Rubeusla aralarında sevgi münasibəti var və digər bacıları ilə onun sevgisi uğrunda yarışır. Koan Seylor Mars və digər Seylor döyüşçüləri ilə bir neçə dəfə döyüşür. Sonuncu döyüş Hikava məbədində baş verir. O, Çibiusanı tuta bilmədiyinə görə Rubeus onu sevmədiyini deyir və klandan qovur. Koan qəzəblə digər Seylor döyüşçülərinə hücum çəkir, Seylor Mars isə onu Seylor Yupiterin zərbəsindən qoruyub ona yeni həyat təklif edir. Koan Gümüş Kristalla qara qüvvədən təmizlənən ilk Kabus bacı olur. Koan daha sonra digər bacılarının da kristalla təmizlənməsinə nail olur.
Koan həmçinin "Sailor Moon: Another Story" videooyununda peyda olmuşdur.
Orijinal yapon anime serialında Koan Vakana Yamazaki, "Sailor Moon Crystal" animesində isə Satsuki Yukino tərəfindən səsləndirilmişdir. DiC ingilis adaptasiyasında adı Katzi olmuşdur və onu əvvəlcə Alis Pun, daha sonra Meri Lonq səsləndirmişdir. Viz Media ingilis adaptasiyasında dublajı İden Riqel yerinə yetirmişdir. Teatr tamaşalarında Koan rolunu Seyko Takuma və Hinami Someya ifa etmişdirlər.
Berte
— ikinci ən gənc Kabus bacı. Seylor Merkurinin qarşılığıdır. Berte adını berterit mineralından almışdır.
Berte Rubeusdan qorxur, digər bacılarından fərqli olaraq ona qarşı məhəbbəti yoxdur. Berteyə "Kod: 002, Əməliyyat: Aradan qaldırmaq" əməliyyatı verilir və bu əməliyyata əsasən Seylor döyüşçülərini öldürməli və Çibiusanı ələ keçirməlidir. Berte özünü adi insan kimi təqdim edir və rəqqas ilə müxtəlif bacarıqlar göstərərək insanları heyrətləndirir. Ami Mizunonun rəqqas istifadə etmədən su borusunun sızıntısını tapdığını görən Berte onun Seylor döyüşçüsü olduğunu başa düşür. Ami kimi şahmatı əla oynayan Berte televiziya vasitəsilə onu oyuna dəvət edir. Oyun zamanı qəflətən Seylor Merkuri, Seylor Mun və Seylor Yupiter ilə Berte arasında döyüş başlayır. Sonda Berte lağım suyu ilə Seylor Merkurinin ətrafında su qalxanı yaradır və onu boğmağa başlayır. Rubeus beləcə Seylor Merkurini oğurlayır. Amma Berte Seylor Mun tərəfindən öldürülür. Berte "Sailor Moon Crystal" animesində də eyni rolu oynayır.
Orijinal animedə Berte çox nadinc və dəcəl şəxsiyyətə malikdir, amma digər bacılarına olan böyük hörməti göstərilmişdir. Koan Gümüş Kristalla təmizlənəndə Berte yeganə şəxs olmuşdur ki, bundan qanı qaralmışdır. Qarşılığı olan Ami kimi, Berte də çox ağıllı və şahmat oynamaqda istedadlıdır. Lakin bəzən şahmat oynayarkən hiylələrdən istifadə edir. Berte ona verilən son tapşırığı yerinə yetirmək üçün manqada olduğu kimi Ami ilə şahmat oyununda qarşılaşır. Lakin onu öldürə bilmir, bacıları Kalaveras və Petts onu lağa qoyurlar. Buna görə də Berte özünü öldürməyə çalışır, lakin Gümüş Kristal sayəsində adi insana çevrilmiş Koan onu bunu etməməsi üçün razı salır. Nəticədə Berte də Gümüş Kristalla təmizlənir və adi qadına çevrilir.
Berte "Sailor Moon: Another Story" videooyununda görünmüşdür.
Orijinal yapon anime serialında Berte Yuri Amano, "Sailor Moon Crystal" animesində isə Rumi Kasahara tərəfindən səsləndirilmişdir. DiC ingilis adaptasiyasında adı Berti olmuşdur və onu Ketlin Laski səsləndirmişdir. Viz Media ingilis adaptasiyasında dublajı Sindi Robinson yerinə yetirmişdir. Teatr tamaşalarında Berte rolunu Manami Vakayama ifa etmişdir. Berte yeganə Kabus bacıdır ki, "Ankoku no Princess Black Lady" teatr tamaşasında görünməmişdir.
Petts
— Kabus bacıların ən böyüyü. Seylor Yupiterin qarşılığıdır. Adını petzit mineralından almışdır.
Pettsə Tokio əhalisini virusa yoluxdurmağı və onları droidlərlə əvəzləməyi nəzərdə tutan "Kod: 003, Əməliyyat: Yeniləşmə" əməliyyatı verilir. Virusa yoluxanlardan biri olan Makoto Kino sonda evində huşunu itirir və oyananda qarşısında onun yerini tutmaq və onu öldürmək istəyən droidlə qarşılaşır. Makoto Seylor Yupiterə çevrilərək ona hücum edir və gizli şəxsiyyətini ona məlum edir. Bu zaman Petts ortaya çıxır və aralarında döyüş başlayır. Petts Seylor Yupiteri Qara Kristal vasitəsilə yaratdığı tornadoda tələyə salır. Seylor Mun və Seylor Veneranın oraya gəldiyini görməyən Petts Seylor Mun tərəfindən öldürülür, lakin Rubeus Seylor Yupiteri oğurlamağı bacarır. Petts "Sailor Moon Crystal" animesində də eyni rolu oynayır.
Orijinal anime adaptasiyasında Petts Kalaveras ilə tez-tez mübahisə edir, lakin ona verilən tapşırıqların çoxunu Kalaveras ilə birlikdə yerinə yetirir. O, çox vüqarlıdır və uğur əldə etmək yolunda başqalarından istifadə etməyə razıdır. Petts öz keçmişinə görə çox qəzəbli şəxsiyyətə malikdir və xüsusilə Kalaveras keçmişi haqqında ona sataşanda ona acıqlı cavab verir. Koan və Bertenin xəyanətindən sonra Rubeus ona xüsusi dəyənək verir və ondan istifadə edərək bacılarını klana qaytarmağı və Seylor döyüşçülərini öldürməyi əmr edir. Dəyənək gözlənilmədən Pettsin güclərini artırır və onun şəxsiyyətini korlayır. Lakin Seylor döyüşçüləri onu dəyənəkdən ayıra bilirlər. Döyüş zamanı Rubeus peyda olur və o, Pettsin uğursuzluğunu görüb dəyənəyi hər kəsi içinə çəkən böyük zaman vakumu yaratması üçün aktiv edir. Petts dəyənəkdən ayrıldıqdan sonra özünü tez ələ alır və etdiklərindən peşman olur. Petts bunu dayandırmaq üçün bədənində kifayət qədər gücün olduğunu düşünərək özünü burulğanın içinə atmağa qərar verir. Amma bacıları onu dayandırırlar və onu hələ də sevdiklərini bildirirlər. Burulğan Seylor döyüşçüləri tərəfindən məhv edildikdən sonra Petts Kalaveras ilə birlikdə Gümüş Kristalla təmizlənir. Mövsümün növbəti seriyalarında Petts Müdrik adam tərəfindən yaralanmış Sapfir ilə rastlaşır və onu evinə gətirir. Petts düşünür ki, Sapfir onları Qara Aydan ayrıldıqlarına görə cəzalandırmaq istəyir. Sonra məlum olur ki, Petts ilə Sapfir arasında romantik münasibətlər var. Sapfir Müdrik adam tərəfindən öldürüləndə Petts bunu hiss edir və ürəyi qırılır, lakin onun gülüşünü xatırlayır.
Orijinal yapon anime serialında Petts Mequmi Oqata, "Sailor Moon Crystal" animesində isə Vasabi Muzuta tərəfindən səsləndirilmişdir. DiC ingilis adaptasiyasında adı Prizma olmuşdur və onu Norma Dell'Aqnis səsləndirmişdir. Viz Media ingilis adaptasiyasında dublajı Cessika Ci yerinə yetirmişdir. Petts teatr tamaşalarında kişi aktyor Şusuke Yoda tərəfindən canlandırılan iki qadın personajdan biridir. Teatr tamaşalarında Petts rolunu Ai İkeqami də ifa etmişdir.
Kalaveras
— yaşca ikinci ən böyük Kabus bacı. Seylor Veneranın qarşılığıdır. Adını kalaverit mineralından almışdır.
Manqada Kalaveras ən sonda peyda olmuş Kabus bacıdır və ona "Kod: 004, Əməliyyat: Yenidən doğuş" əməliyyatı verilir. Kalaveras yeganə Kabus bacıdır ki, Rubeus ilə sevgili olduğu göstərilmişdir. Kalaveras kanalları idarə etmək gücünə malikdir və bu güc sayəsində Rubeusu kanalla Tokioya gətirmək, insanların yaddaşlarını pozaraq onların Ağ Aya olan sədaqətini qırıb Qara Ay üçün xidmət etməyə məcbur etmək və onların köməyi ilə Gümüş Kristalı məhv etmək istəyir. Minako onun planını öyrəndikdən sonra ona qarşı çıxmağa çalışır, Kalaveras Naru Osaka, İtto Asanuma və Kotono Saraşinanın vasitəsilə ölü bacılarının ruhlarını çağıraraq Ruh Hücumundan istifadə edir və Seylor Veneranı əsir götürür. Lakin Rubeus Taksedo Mask tərəfindən yaralandığından Rey, Ami və Makotonu qaçırdığı kimi Minakonu qaçıra bilmir və Seylor Mun Kalaverası öldürüb Seylor Veneranı vaxtında xilas edə bilir. Kalaveras "Sailor Moon Crystal" animesində də eyni rolu oynayır.
Orijinal anime adaptasiyasında Kalaveras darürəklidir, digər bacılarına, xüsusilə Pettsə qarşı zəhlətökən rəftar göstərir. Bir işi özü görməkdə həvəssizdir. O, heç vaxt missiyalara təkbaşına getmir, çox vaxt missiyalara Pettslə birlikdə gedir. Pettsə verilən sonuncu tapşırıqda — dəyənəklə Seylor döyüşçülərini öldürmək və Koan ilə Berteni geri qaytarmaq tapşırığında Kalaveras da iştirak edir. Dəyənək tərəfindən şəxsiyyəti korlanan Petts Kalaveras da daxil olmaqla hər kəsi öldürmək istəyir. Pettsin xəyanətindən şoka düşən Kalaverasa Seylor Munun yazığı gəlir və ona sevgini başa salır. Kalaveras Seylor döyüşçülərinə dəyənəyin gücünü başa salır. Amma Rubeus döyüşün baş verdiyi körpüyə gəlib dəyənəyi zaman vakumu yaratmaq üçün aktiv edir. Bunu dayandırmaq istəyən Petts özünü burulğanın içinə atmaq istəyəndə Kalaveras qamçısı ilə onu tutaraq buna mane olur. Seylor döyüşçüləri dəyənəyi məhv etdikdən sonra Kalaveras Gümüş Kristalla təmizlənir və adi insana çevrilir.
Kalaveras həmçinin "Sailor Moon: Another Story" videooyununda peyda olmuşdur.
Orijinal yapon anime serialında Kalaveras Akiko Hiramatsu, "Sailor Moon Crystal" animesində isə Tomoe Hanba tərəfindən səsləndirilmişdir. DiC ingilis adaptasiyasında adı Averi olmuşdur və onu Cennifer Qriffits səsləndirmişdir. Viz Media ingilis adaptasiyasında dublajı Kassandra Morris yerinə yetirmişdir. Teatr tamaşalarında Kalaveras rolunu Ado Endo ifa etmişdir.
Prunus serrulata
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Təbii halda Şimali Qafqazda çöl, meşə-çöl zonalarında yayılıb.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 2 m olan, dağınıq çətirə malik koldur. Yaşlı budaqları tünd boz, düz dayanan və ya aşağıya sallanandır. Cavan zoğları tünd qonur, bəzən yaşımtıl, çılpaq və ya bir az tüklüdür. Yarpaqlarının uzunluğu 5 sm, eni 2,5 sm olmaqla uzunsov-ellipsvari və ya yumurtaşəkillidir. Ucu biz və ya küt, kənarları dişli, hər iki tərəfdən çılpaq, üstü tünd yaşıl, alt hissəsi isə açıq yaşıldır. Saplaqları qısa — 3–15 mm, vəziciksizdir. Aprel-may aylarında çiçəkləyir. Çiçəkləri ağ rəngli, diametri 12–18 mm-dir. 3–4 ədəd çiçəyi çətirvari çiçək qrupunda, bəzən isə tək-tək yerləşir. Çiçək saplağının uzunluğu 15–30 mm-dir, uzanaraq 40 mm-ə çatır. Həşəratlarla tozlanır. Meyvəsi iyul-avqustda yetişir. Meyvələri kürə formalı və ya yumurtaşəkilli, diametri 8–10 mm, ucu biz, tünd qırmızı rəngli, sulu, dadı turş və ya şirin olmaqla lətlidir. Çəyirdəyi hamar, şarşəkillidir. Toxum, kök pöhrələri və yay qələmlərlə çoxaldılır. Toxumlar səpinqabağı 4–5 ay 3–50C temperaturda stratifikasiya edilməlidir.
Ekologiyası
Quraqlığa, qaza davamlı, torpağa və rütubətə az tələbkardır. Mezokserofit, işıqsevən bitkidir, şam və tozağacı meşələrində, çəmənlərdə bitir.
Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqazda, Quba rayonu sahəsində təsadüf edilir.
İstifadəsi
Yeməli, dekorativ və bal verən bitkidir. Meyvələri təzə halda qənnadı məmulatlarının hazırlanmasında istifadə edilir. Bu növdən qiymətli, soyuğa və quraqlığa davamlı albalı sortlarının alınması üçün seleksiya materialı kimi geniş istifadə edilir.
Pataqoniya və Araukaniya krallığı
Pataqoniya və Araukaniya krallığı (bəzən Yeni Fransa) — Krallıq 1860-ci ildə fransız vəkil və dolandırıcı Oreli-Antuan de Tuman tərəfindən Cənubi Amerikanın cənub hissəsində yaradılmışdılır. Dövlət qısa müddət ərzində müstəqil olmuşdur. Arakuanilərin yaşadığı Çili ərazilərində və indiki Argentinanın cənub ərazilərində yayılmış qəbilə başçılarının birliyi sayəsində meydana gəlmişdir. Dövlətin yaradılmasını zəruri edən Argentina və Çili hökumətlərinin həyata keçirdiyi istilasına qarşı yaradılmışdır.
1860-ci ildə de Tunan Cənubi Amerikanı mapuçe xalqının mübarizəsini yüksək qiymətləndirmişdir. Bu zaman yeri qəbilələrin başçıları de Tunanı kral elan edirlər. De Tunana onları təmsil etmək və avropa ölkələri ilə əlaqə yaratmaq hüququ verilir. 16 noyabr 1860-cı ildə de Tunan rəsmən kral elan edilmişdir. Bir müddət sonra konstitusiya qəbul edilir. 20 noyabrda Pataqoniyanın birləşdirilməsi elan edilir. Hökumətin fəaliyytə başlamasından sonra ölkənin paytaxtı Perkenko elan edilir. Üç rəngli bayraq, gerb qəbul olunur. Dövlətin milli valyutası dövriyəyə buraxılır. Pulun arxasında Nouvelle France (Yeni Fransa) yazılmışdır.
Onun gördüyü işlər sayəsində xaricdə tanınma həyata keçilir. Ancaq Argentina və Çilinin müdaxiləsi sayəsində məqsədə çatmaq çətinləşir. Hətta de Tunan dəfələrlə həbs edilir və ölkəsinə qaytarılır. Krallığın elan edilməsindən sonra Çili Araukariyanın işğalı kampaniyasını güçləndirilir. Çili prezidenti Xose Xoakin Peres Kornelio Savedra Rodriges Araukari hərəkatının rəhbəri təyin edilir. De Tunan tutularaq ölkəsinə qaydarılsada 1878-ci ilə qədər (ölüm) mübarizəsini davam etdirmişdir.
Homalium patoklaense
(Homalium patoklaense) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Vaasa Universiteti
Vaasa Universiteti (Vaasan yliopisto, Vasa universitet) — Finlandiyanın Vaasa şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.
Tarixi
Universitetin əsası 1968-ci ildə qoyulmuşdur.
Qaraçanlı (Laçın)
Qaraçanlı — Azərbaycan Respublikasının Laçın rayonu Pircahan kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 1 dekabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.
Etimologiya
Əsli Qaracalı olmuşdur. Keçmiş adı Qaraçanlı Zeynallıdır.
Tarixi
Qaraçanlı kəndi dağətəyi ərazidədir. Keçmişdə burada Qaraçanlı adlı iki kənd olmuşdur. Bir-birindən fərqləndirmək üçün Zeynallı kəndi yaxınlığında yerləşdiyinə görə Qaraçanlı Zeynallı adlandırılmışdır. Kəndin adı qaraçanlı tayfasının adı ilə bağlıdır.
Çimkənd
Çimkənd ( / Шымкент) - Türkistan vilayətinin inzibati mərkəzi, əhalisinə görə Qazaxıstanın üçüncü şəhəri, ölkənin ən iri sənaye, ticarət və mədəni mərkəzlərindən biri.
Etimologiyası
Çimkənd şəhərinin adı iki hissədən ibarətdir: çim(otlağın üst qatı) və kənd (yaşayış məntəqəsi).
Tarixi
XIII əsrin əvvəlində Mavəraünnəhrdəki Sayram oazisi tərəfdən Çingiz Xanın orduları daxil oldu, bundan sonra şəhər çingizlilərin irsi oldu. XIV Ağ Orda və Altun Ordaya qarşı uğurlu əməliyatlarının nəticəsində Teymur onu öz dövlətinə daxil etdi.
XVI əsrin əvvəlində Çimkənd Qazax xanlığının tərkibinə daxil oldu, sonra isə XVII-XVIII əsrlər ərzində cunqarların işğal obyektinə çevrildi.
Aramsız müharibələrə və dağıntılara baxmayaraq, Sayram oazisi yüksək inkişaflı əkinçilik, bağçılıq və sənətkarlıq məntəqəsi olaraq qalırdı.
XVIII əsrin sonunda və XIX əsrin birinci yarısında Çimkənd uğrunda Kokand və Buxara xanlıqları mübarizə aparırdılar.
1810-1864 illərdə şəhər Kokand xanlığının tərkibində qala idi. 1821 ildə qazax sultanı Təntək Törə Kokand xanlığına qarşı üsyana başçılıq etdi. Üsyançıların qoşunları Sayram və Çimkəndi hücumla aldılar, lakin Kokanddan gələn iri qüvvələr üsyanı yatırdı.
1864 ildə üsyanın təhrikçiləri ruslar Çimkəndi Kokand xanlığından aldılar. Gələcək Türkistan general-qubernatoru Çernyayevin kiçik, ama müasir silahlı, dəstəsi Övliyə-Ata qalasını, daha sonra 1864 ilin iyulunda Çimkəndi aldı.
Ruslar su kəməri vasistəsi ilə şəhərə soxuldular. Güclü istehkam sayılan qalanın müdafiyəçiləri, rusların bu gözlnilməz fəndindən təşvişə düşdülər. Ehtimal ki rusların şəhərə daxil olmasında xainlərin də rolu az deyildi. Beləliklə şəhər Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edildi və Rusiyanın Avropa hissəsini Qərbi Sibir və Orta Asiya ilə birləşdirən mühüm tranzit məntəqə oldu.
1914 ildə şəhərin alınmasının 50 ilində adı dəyişdirilib Çernyayev qoyulur, lakin 10 il sonra yenə öz adı qaytarılır.
1930-cu ildə Çimkənddə qurquşun zavodu tikilir. SSRİ də istehsal olunan qurquşunun 70% onun payına düşürdü. Şəhərdə yağ-piy kombinatı, corab və güzgü fabrikaları istismara verilir. 1932 ildə, şəhər aeroportunun yaranmasının və inkişafının əsasını qoyan kənd təsərrüfatı aviasiyası bazası yaradılır. İkinci Dünya Müharibəsi vaxtı Çimkəndə bir çox istehsal müəssisələri evakuasiya olunur. 17 zavod və fabrik. Şəhərdə tank üçün ehtiyat hissələri, mərmi, metal, qurquşun, optik cihazlar və s. istehsal olunur. O zaman SSRİ də istehsal olunan güllələrin 2/3 Çimkənddə istehsal olunur.
Müharibədən sonrakı 1950—1980 illərdə gur inkişafına baxmayaraq, 1960 ildən SSRİ nin əlaqələri gərginləşən Çinlə, sərhədə, və çətənənin ənənəvi yetişdirilməsi mərkəzi olan, Çuy vadisinə yaxınlığı, eləcə də şəhərdə olan milli ziddiyətlər səbəbindən, şəhər qaçaqmal  mərkəzi və narkotrafik məntəqəsinə çevrildi.
Şəhərin, narkotacirlər tərəfindən təşkil olunan və yük maşınları sürücüləri vasitəsi ilə həyata keçirilən, əvvəlcə Çinə, sonra isə 1961 ilin ortasından Monqolustan və Sibirə defisit malların ötürülməsi mətəqəsinə çevrilməsi, 1967 ildə, o cümlədən inzibati və dövlət binalarının dağıdılması ilə müşayət olunan və qanlı toqquşmalara çevrilən kütləvi etiraz aksiyalarına gətirdi.
SSRİ təhlükəsizlik orqanları tərəfindən aksiyanın şiddətli yatırılmasında günahkarlar aşkar olunmuş və, araşdırmaların nəticəsində öz iş yerlərindən başa yerlərə keçirilmişdilər. 8 sentyabr 1992 ildə Çimkənd şəhərinin adı Şımkəndə dəyişdirildi.
Lidiya Kopaniya
Lidiya Kopaniya — Polşalı sənətçi.
Həyatı
Lidiya Kopaniya 12 may 1978-ci ildə Lodzda anadan olmuşdur.
2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Polşanı "I Don’t Wanna Leave" (Azərbaycanca:"Mən getmək istəmirəm") mahnısı ilə təmsil etmişdir və finala keçə bilməmişdir.
Manat
thumb|130px|right|Azərbaycan manatının İşarəsi Manat — Azərbaycanda (işarəsi: ₼) və Türkmənistanda (işarəsi: m) işlənən əsas pul vahidi, valyuta.
Creeper
Creeper — dünyada ilk kompüter virusu.
Creeper 1971-ci ildə ABŞ Müdafiə Nazirliyinin Perspektiv tədqiqat agentliyinə xidmət göstərən şirkətin əməkdaşı tərəfindən yaradılıb. Amma "Creeper"i "yetkin" virus saymayanlar da var.
Labirint adaları
Labirint adaları — Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı ərazisində, 30 adadan ibarət olan, Pyasin çayının estuarisində yerləşən, güçlü şəkildə bataqlıqlaşmış arxipelaq. Arxipelaqın ən böyük və cənub ada Roqozin adası (uzunluğu 15 km). Digər adaları — Qağayı adası və Böyük Labirint adası. 1993-cü ildə adalar qrup şəkildə Böyük Arktik qoruğu ərazisimə daxil edilmişdir.
thumb|left|Labirint adaları
Yanıqlı
Yanıqlı — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Yanıqlı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. 7 mart 2012-ci ildə Əhmədabad, Avdal və Qoçdərə kəndləri Yanıqlı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, mərkəzi Əhmədabad kəndi olmaqla Əhmədabad kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmış və Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin dövlət reyestrinə daxil edilmişdir.
Toponimikası
Oykonimin etimologiyası haqqında üç fikir mövcuddur. Yerli əhalinin məlumatına görə, kənd monqol istilası zamanı (XIII əsr) dağıdılıb yandırılmış Xavər Zəmin adlı şəhərin yerində salındığı üçün belə adlanmışdır. Zəyəmçayın üstündəki xan körpüsü həmin şəhərin qalıqlarından hesab edilir. Bəzi tədqiqatçılara görə, kənd susuz (yanıq) ərazidə salındığına görə belə adlandırılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar isə oykonimin Yanqılı variantına əsaslanaraq onu "yeni kənd, təzə kənd" kimi izah edirlər.
Tarixi abidələri
Yanıqlı kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri qeydə alınmışdır:
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Zəyəmçayın hər iki sahilində, Cınqıldağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.
Mədəniyyəti
Kənddə Yanıqlı kənd kitabxana filialı, Yanıqlı kənd klubu, Yanıqlı poçt şöbəsi (AZ6039) fəaliyyət göstərir.
Təhsil
Kənddə Araz Hüseynov adına Yanıqlı kənd tam orta məktəbi və Yanıqlı kənd 2№-li tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.
Bundan başqa kənddə Yanıqlı kənd uşaq bağçası fəaliyyətdədir.
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Səhiyyə
Kənddə Yanıqlı kənd xəstəxanası yerləşir.
Xizer Mudi
Xizer Mudi (d. 21 avqust 1973) — Birləşmiş Ştatları təmsil edən su poloçusu.
Karyerası
Xizer Mudi, ABŞ yığmasının heyətində 2000-ci ildə Avstraliyanın Sidney şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVII Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Final görüşündə Avstraliya yığmasına 4:5 hesabı ilə məğlub olan ABŞ yığması, Sidney Olimpiadasının gümüş medalına sahib oldu.
Daha sonra Xizer Mudi, ABŞ yığmasının heyətində 2004-cü ildə Yunanıstanın Afina şəhərinin ev sahibliyində baş tutan XXVIII Yay Olimpiya Oyunlarında mübarizə apardı. Bürünc medal uğrunda görüşdə Avstraliya yığmasını 6:5 hesabı ilə məğlub edən ABŞ yığması, Afina Olimpiadasının bürünc medalına sahib oldu.
Yuxarı Seyidəhmədli
Yuxarı Seyidəhmədli – Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Təxminən 400-450 evdən ibarət idi.Kənddə klub, idarə binası,kitabxana,tibb məntəqəsi və tam orta məktəb var idi. Qonşu kəndlərdən uşaqlar ( Aşağı Seyidəhmədli, Qorqan, Aşağı Aybasanlı,Merdinli,Alxanlı ) bu kəndin məktəbinə oxumağa gələrdilər. Kəndlə rayon arasında hər gün avtobus işləyərdi. Həmin avtobus Şükürbəyli kəndindən gəlib Aşağı Seyidəhmədli və Yuxarı Seyidəhmədli kəndlərindən keçib Füzuliyə gedərdi. Kəndin müxtəlif yerlərində artezian quyuları var idi.
Qılquyruq
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Yuxarı Seyidəhmədli
Tarixi
Kənd 1993-cü ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur.
2020-ci il noyabrın 7-də Azərbaycan Ordusu tərəfindən işğaldan azad edildi.
Yuxarı Seyidəhmədli kəndinın yaranması təxminən XVll-XVlll ci əsrlərə təsadüf edir. Bu kənddə insanlar özlərinə ev tikmək üçün bünövrə qazdıqda bəzi yerlərdə torpağın altında yaşı 3-4 min illərlə ölçülən sağsı qab-qacaq qırıntılarına və bəzi qazma vaxtları isə qiymətli sikkələrə rast gəlinirdi.Kənd əhalisi hansı soydan gəldiyini araşdırma zamanı və digər qonşu kəndləri də araşdırıldıqda əsasən kökü, indiki İran İslam Respublikasının ərazisinə Şərqi Azərbaycan vilayətinə gedib çıxır. Yaşayış yerinin qədimi adı əvvəllər oranın camaatını heyvandarlıqla məşğul olduqları və yaylaqlara-qışlaqlara getdikləri üçün (Yuxarı Seyidəhmədli (Yuxarı Qışlaq) və Aşağı Seyidəhmədli isə(Aşağı Qışlaq ) adın daşımışdır. Sonralar isə bölgənin ən hörmətli və tanınmış din adamı olan Övliya Seyyid Əhməd ağanın adı ilə Seyidəhməd obası və daha sonralar isə Yuxarı və Aşağı Seyidəhmədli kəndlərii kimi tanınmışdır.
Toponimikası
Yuxarı Səyidəhmədli oyk. Füzuli r-nunun Seyidəhmədli i.ə.v.-də kənd. Quruçayın sol sahilində yerləşir və Yarım Düzənlikdədir. Oykonimin birinci komponenti kəndin yerləşdiyi coğrafi mövqeyi, ikinci komponent isə burada məskunlaşmış Seyidəhmədli nəslinin adını əks etdirir.
Coğrafiyası və İqlimi
Yuxarı Seyidəhmədli kəndi Quruçayın sol sahilindən təxminən 2 km aralıda yerləşirdi və rayonun iri kəndlərindən biri idi. Yuxarı Seydəhmədli kəndinin torpaqları digər qonşu kəndlərin torpaqları ilə, şimaldan Merdinli, qərbdən Mahmudlu, cənub-qərbdən Aşağı Aybasanlı, cənubdan Qorqan, şərqdən isə Aşağı Seyidəhmədli kəndləri ilə əhatə olunmuşdur və sovxoz, kolxoz dövründə əkin və otlaq sahələrinin bir hissəsinin bu kəndlərə verilməsi ilə nəticələnmişdir.
1960-cı illərdə Yuxarı Seydəhmədli kəndinin 4 tərəfi pambıq, 1970-80-ci illərdə isə üzüm əkin sahəsi olduğundan,camaatın şəxsi mal-qarasını otarmaq və saxlamaq üçün imkanları daralmışdır. O üzdən kənd camaatı heyvanları "Qarasuyun qırağı", "40 hektar" "Samalyot" dərəsi adlanan ərazilərə aparardı.
Füzuli rayon Yuxarı Seyidəhmədli kəndi 1993-cü ildə təxminən 450-500 təsərrüfatdan və 3000-ə yaxın əhalisi olub.
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatı-əkinçilik,üzümçülük, maldarlıq və heyvandarlıq olub.
Stalin blokunun yeni qələbəsi (film, 1947)
Stalin blokunun yeni qələbəsi — 1947-ci ildə çəkilmiş Azərbaycan filmi.
Məzmun
Film Azərbaycan SSR-in yerli sovetlərə seçkilərinə həsr olunmuşdur.
Film haqqında
Film saxlanılmayıb.
Kod
Kod – [lat. codex – qanunlar külliyatı] – şərti ixtisarlar sistemidir.
Kod sözü digər mənalarda da işlənə bilər:
Xarici keçidlər
Kodlar haqqında
Kod
Qazı
Qazı (ər. "qazi") — hökmdar tərəfindən (əvvəlcə: xəlifə) təyin olunmuş və şəriət əsasında ədaləti bərqərar edən müsəlman məmur-hakimi.
Orta çağ dövlətlərində məhkəmə sistemi qazı deliyən dini hakimlərin əlində idi. Dövlətin əyalət, vilayət, qəza, mahal və paytaxtında divanbəyi tərəfindən təyin olunmuş qazı var idi. Qazılar şəriət qanunları əsasında hüquqi işlər aparırdılar. Onlar əsasən dini işlərə, irsi, ailə və məişət məsələlərinə baxırdılar. Baxdıqları məsələlərin ayrıntıları:
Qazılar şəriət qanunlarına dərindən bələd olan savadlı, təmkinli, ədalətli axundlardan seçilirdilər.
Osman Zəncani
Osman Zəncani,(7-ci əsr Hicri qəməri, 15-ci miladi əsr) çilingər və qələmdan ustası
Arif Axundov
Arif Axundov (25 iyul 1972) — Azərbaycanı təmsil edən yüngül atlet.
Həyatı
Arif Axundov 1972-ci il iyulun 25-də anadan olub.
Karyerası
Arif Axundov Azərbaycanı 1996-cı ildə Birləşmiş Ştatların Atlanta şəhərində baş tutan XXVI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib. Nəticədə 100 metr məsafəyə qaçış turnirində 11.11 saniyə nəticə göstərdi və təsnifat mərhələsini 7-ci pillədə başa vurdu.
Sel
Sel — dağ çaylarının yatağında intensiv yağışın, buz və mövsimi qar ərimələrinin nəticəsində gözlənilmədən yaranan palçıqlı və daşlı-palçıqlı axındır.
Sel hadisələrinin yaranmasına əsas səbəb ərazinin fiziki-coğrafi şəraiti, o cümlədən, oroqrafik-geomorfoloji quruluşu - iqlim, torpaq, bitki örtüyü və hidrometeororloji proseslər təşkil edir.Dağ çaylarının qısa müddətli (bəzən bir neçə saat ərzində) dağıdıcı qüvvəyə malik palçıqlı-daşlı daşqını (axını). İntensiv leysan yağışları, buzlaqların və mövsümi qar örtüyünün sürətlə əriməsi qırıntı materiallarını yamaclardan çayın yatağına (məcrasına) doldurur. Böyük kütləsi və sürəti olan çox böyük dağıdıcı qüvvəyə malikdir. Azərbaycan Respublikası ən fəal axınları sahəsidir. S.-lər çayların yatağını və sahillərini yuyur, qarşısındakı maneələri, yaşayış məntəqələrini, körpüləri və s. dağıdır. İnsan tələfatına səbəb olur. Belə fəlakətli S. hadisələri Azərbaycanın Şin (1510), Kiş (1901, 1982), Kürmük (1921) və s. çaylarında baş vermişdir. Böyük Qafqazın Tikanlıçayı, Dəmiraparançay, Kiçik Qafqazın və Qarabağ yaylasının ətəklərində yerləşən bir sıra kənd lər və qəsəbə lər böyük zərər görmüşdür. Sellərə qarşı əsas mübarizə tədbirləri hidrotexniki qurğuların (selötürən, selsaxlayan və s.) tikilməsi, fitomeliorativ, xüsusilə meşəmeliorativ işlərin yerinə yetirilməsi və s.-dən ibarətdir. Sellər çay suları olan və olmayan dərələrdə qəflətən yağan şiddətli yağışlar və ya temperaturun artması ilə qısa müddətdə sürətlə əriyən qar suları, zəlzələ və vulkanların hesabına yaranır. Bəzən faza rejimi kimi baş verən daşqınlara sel hadisəsi kimi baxırlar. Bu düzgün deyil. Sel və daşqın hadisələrini fərqləndirmək lazımdır. Daşqın lar çay hövzəsinin yerləşdiyi ərazinin fiziki-coğrafi, iqlim şəraitindən asılı olaraq çaylarda rejim fazasıdır və bu il ərzində əsasən yaz və payız fəsillərində baş verir. Müstəsna hallarda ayrı-ayrı dövrlərdə də ola bilər. Sel və daşqın axımlarını fərqləndirən əsas cəhətlərindən biri də odur ki, sel axımlarında gətirmə-aşınma materialları daha çox üstünlük təşkil edir və sellərin 1m³ su kütləsinin təxminən 65-70%-i gətirmə materialları, qalanının su kütləsi təşkil edir. Daşqınlarda isə bu əksinədir. Sel axımları tərkibindəki maddələrinin həcminə görə 3 yerə bölünür: Sellər növlərinə görə 2 yerə ayrılır:
Ümumi məlumat
Sellərin gözlənilmədən, ani bir vaxt ərzində keçməsi səbəbindən bu təbii hadisənin əvvəlcədən proqnozlaşdırılması qeyri mümkündür. Onun əmələ gəlməsi, formalaşması və keçməsində çoxsaylı amillərin iştirak etməsi, sellərin hansı çay hövzələrində nə zaman baş verə biləcəyini təyin etməyi çətinləşdirir. Çünki hadisə gözlənilmədən, ani zaman ərzində  baş verir. Sellərin qısa müddətdə baş verməsi böyük meylliyə malik yamaclarda və çay dərələrində toplanmış aşınma məhsullarının artan su kütləsi vasitəsilə eyni vaxtda hərəkətə gəlməsi ilə əlaqədardır.
Sellər və ya qırıntı materiallarının qarışığından ibarət sulu - daşlı-palçıqlı axınlar Azərbaycan Respublikasının bütün dağlıq ərazilərində müşahidə olunan dağıdıcı təbiət hadisələrindəndir. Onlar böyük sürətlə hərəkət edərək xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrinə – körpülərə, avtomobil və dəmir yollarına, yaşayış məntəqələrinə, əkin sahələrinə küllü miqdarda ziyan vurur.
Selin əsas kütləsini iri həcmli, müxtəlif ölçülü süxur qırıntıları, dağ yamaclarında toplanmış çöküntülər, fiziki-mexaniki və kimyəvi aşınmanın məhsulları təşkil edir. Dağ yamaclarında gündəlik, aylıq və illik hava temperaturunun kəskin dəyişmə amplitudu, süxurlarda və torpağın səthində temperaturun dəyişməsinə səbəb olur. Bu fiziki hadisə süxurların aşınmasına, onların xırda qırıntılara parçalanmasına və son nəticədə yüksək meylli yamaclarda müxtəlif qalınlıqda çöküntü qatının əmələ gəlməsinə səbəb olur. Bundan əlavə dağlıq ərazilərdə baş verən geoloji-tektonik proseslər nəticəsində süxurların blokvari parçalanması da baş verir. Bütün bu proseslərin məcmuu denudasiya adlanıb, məkan və zaman daxilində təbii mühiti təşkil edən bütün amillərin birgə fəaliyyəti nəticəsində inkişaf edir. Aşınma prosesinin intensivliyi yamacların səmtindən, meylliyindən, onu təşkil edən ana süxurların denudasiyaya davamlılığından, torpaq-bitki örtüyündən və nəhayət dağ yamaclarının dinamikasına təsir edən insanın təsərrüfat fəaliyyətindən  asılıdır.
Turbulentli sellər
Gur axan sel növüdür. Bu zaman selin elementləri nizamsız hərəkət edərək axım qatlarının intensiv qarışmasına səbəb olur. Turbulent sellərdə gətirmə materiallarının təxminən 30%-ni bərk maddələr təşkil edir. Dağıdıcı qüvvəsinə görə turbulent sellər, digər sellərdən zəif olur.
Laminar sellər
Laminar sellər - zamanı axın paralel laylarda hərəkət edir. Laminar və ya struktur sellər daşlı-palçıqlı, çınqıllı-palçıqlı və ya palçıqlı olur. Strukturlu sellər sel kütləsi tərkibində gilin çox olması ilə fərqlənir, adətən duru yoğurulmuş kütlə kimi düz istiqamətdə hərəkət edir və çay yatağına, onun ətrafına böyük miqdarda sel materialları çıxarır. Kiş, Şin və digər çay hövzələrində baş verən güclü dağıntılara səbəb olan sellər laminar sellərdir. Bu növ sellərə qarşı mübarizə böyük miqyaslı kompleks tədbirlərin həyata keçirilməsini tələb edir.
Selli çaylara - Böyük Qafqaz da-Balakənçay, Katexçay, Talaçay, Kürmükçay, Şinçay, Kişçay, Zeydinçay, Güngütçay, Daşaqılçay, Dəmiraparançay, Bumçay, Tikənliçay, Qusarçay, Qudyalçay, Qaraçay, Vəlvələçay, Dəvəçiçay, Gilgilçay; Kiçik Qafqazda-Tovuzçay, Əsrikçay, Zəyəmçay, Gəncəçay, Tərtərçay, Həkəriçay, Viləşçay, Lənkərançay, Ordubadçay, Arpaçay və s. aiddir.
Sellərin əmələ gəlməsi
Ərazidə sellərin əmələ gəlməsi və formalaşması yüksəklik landşaft qurşaqları ilə sıx əlaqədardır. Arid iqlim şəraitində, respublika ərazisinin meşə ilə örtülü olmayan intensiv parçalanmış ön və alçaqdağlıq hissələrində, nadir hallarda leysan yağışlarından sonra palçıqlı sel axınları əmələ gəlir. Bu cür sellərə Acınohur öndağlığı və Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacında Taxtakörpü, Ataçay, Gilgilçay hövzələrində və Qobustanda rast gəlinir.
Bu sellərin qida mənbəyi, əsasən, paleogen-neogenin qumlu-gilli süxurları üzərində inkişaf etmiş müxtəlif mənşəli sürüşmələr və sürüşmə kütlələri olub, onların məhsulları böyük sürətlə (3-4m/san) düzənliklərə çıxırılır.
Böyük və Kiçik Qafqazın meşə ilə örtülü olan ortadağlıq əraziləri kəskin parçalanmış dik yamaclı relyeflə səciyyələnir. Bu ərazilərdə sel ocaqları, əsasən, meşələrin intensiv qırıldığı yamaclarda formalaşmışdır ki, bu da daha çox ilin may-iyun aylarında düşən leysan yağışlarından sonra selin baş verməsinə səbəb olur. Müasir dövrdə respublikanın dağlıq ərazilərində meşələrin qırılması ilə əlaqədar torpaq örtüyünün yuyulması daha da intensivləşmişdir. Bunun əsas səbəbi dağlıq ərazilərdə qırılmış meşə materiallarının yamac boyu sürüdülməsi nəticəsində yaranmış cığırlarda xətti eroziyanın fəal inkişaf edərək 3-5 il müddətində uzunluğu 300-500 m-ə çatan yarğana çevrilməsidir.
Belə ki, meşəaltı torpaqlarda su keçirmə qabiliyyəti, meşəsiz sahələrə nisbətən 10-15 dəfə yüksək olduğundan meşəsi qırılmış yamaclarda yağış suyunun 70%-i maneyəsiz olaraq torpağın səthi ilə axır, yamacları yuyur, şırımlar yaranır və onların sonrakı inkişafı yarğanları əmələ gətirir.
Əsas sel ocaqlarının yarandığı ərazilərə Böyük və Kiçik Qafqazın yüksək dağlıq-qayalıq landşaft sahəsi, eləcə də Zəngəzur silsiləsinin yüksək dağlıq qurşaqları daxildir.
İntensiv parçalanmış relyefi ilə səciyyələnən yüksəkdağlığın subnival  qurşağı kəskin meylli yamaclardan təşkil olunmuşdur. İntensiv aşınma prosesi Böyük və Kiçik Qafqazın yüksək dağlıq qurşağında əsas relyef əmələ gətirici amil olub, yamaclarda və onların ətəklərində küllü miqdarda qırıntı materiallarından təşkil olunmuş ufantı konusları və şleyflərin əmələ gəlməsi ilə səciyyələnir. Dik, pilləli, uçurumlu yamacların ətəklərində və çay yataqlarında toplanmış qırıntılar potensial sel ocaqlarının yaranmasına səbəb olur. Sel ocaqlarında qırıntı materiallarının küllü miqdarda olması, bu zonada, əsasən, asan aşınan yura dövrünün gilli şistlərinin geniş yayılması  ilə bağlıdır. Aşınmaya tez məruz qalan bu süxurlar fəal tektonik qırılma və çatların dinamikliyi nəticəsində deformasiyaya uğrayır və kəskin parçalanmış relyefin əmələ gəlməsinə səbəb olur. Əsas çayların və onların qollarının yüksək sutoplayıcı sahələri Böyük Qafqaz və Zəngəzur silsilələrində klassik sel ocaqlarının yaranmasına şərait yaratmışdır. İsti və quraq keçən yay aylarında intensiv leysan yağışları zamanı yamaclarda, onların ətəklərində və çay yataqlarında toplanmış qırıntı materialları sülb axımının artması ilə əlaqədar olaraq daşlı-palçıqlı kütləyə çevrilir. Bu dövrdə hər 3-5 ildən bir güclü sellər baş verir, onların  sürəti 5-7 m/san-yə  çatır və böyük  dağıdıcı fəaliyyətləri ilə səciyyələnir.
Müasir dövrdə yüksək dağlığın alp və subalp çəmən landşaftarı yay otlaqları kimi sistemsiz istifadə olunduğundan, yararsız hala düşmüş və eroziya proseslərinin inkişaf etdiyi ekoloji cəhətdən gərgin bir əraziyə çevrilmişdir.
Bu səbəbdən Böyük və Kiçik Qafqazda, eləcədə də Zəngəzur silsiləsində (cənub – şərq hissə) alp və subalp çəmənlikləri əsl dinamik inkişaf edən sel ocaqlarına çevrilmişdir. Bu çəmənliklər hal-hazırda ayrı-ayrı talalar şəklində bəzi çay hövzələrinin yuxarı axınlarında saxlanılaraq, eroziyaya kəskin məruz qalmış çılpaq sahələrə çevrilmişdir. Bu cür sahələrə Böyük Qafqazın bütün çay hövzələrində, Kiçik Qafqazın Həkəri, Tərtərçay hövzələrində və Zəngəzur silsiləsində Ordubadçay hövzəsində rast gəlmək olur.
Azərbaycan ərazisində Böyük Qafqazın cənub yamacı relyefin böyük meyilliyə malik olması ilə əlaqədar dağ-çəmən landşaftı (alp-subalp zonası) daha intensiv eroziyaya məruz qalmış və ərazinin 140 min hektar dağ otlaqlarının təxminən 90 min hektarı daşlı-qayalı çılpaq yamaclara çevrilmişdir. Bunun əsas səbəbi çəmənliklərin bioloji məhsuldarlığı nəzərə alınmadan ərazinin həddindən artıq yüklənməsidir.
Qayalıq qurşaqda intensiv aşınmanın əmələ gətirdiyi böyük həcmli kollüvial və delyuvial çöküntülər, subalp və alp çəmənliklərində torpaq eroziyasının güclənməsi, meşələrin qırılması nəticəsində səthi və xətti eroziyanın inkişafı bütün yamaclarda, çay yataqlarında küllü miqdarda qırıntı materiallarının toplanmasına səbəb olmuşdur.
Antropogen amillərin sellərin formalaşmasına təsiri
Azərbaycanda son 20 ildə antropogen amillərin təsiri nəticəsində sel hadisələri daha da intensivləşmişdir. Selli ərazilərdə meşələrin insanlar tərəfindən qırılması və məhv olması, otlaqlarda heyvanların sistemsiz otarılması, çay məcralarının insanlar tərəfindən mənimsənilməsi və s. antropogen təsirin nəticəsi olaraq sellərin intensivləşməsinə, dağıdıcı təsirinin çoxalmasına şərait yaradır.
Böyük Qafqazın cənub yamacında məskunlaşan ərazilərinin uzun illər təbii qazla təmin olunmaması, əhalini odunla təmin etmək üçün meşələr çox intensiv qırılmasına səbəb olur. Sellərin fəallaşmasına meşələrin qırılması ilə yanaşı, həmçinin meşə materiallarının daşınması məqsədi ilə salınmış yollar, cığırlar da sellərin intensivləşməsinə təsir göstərir. Həmçinin heyvandarlıqla məşğul olan əhalinin köçəri həyat tərzi keçirməsi, iri buynuzlu və xırda buynuzlu mal-qaranın otarılması da bitki və torpaq örtüyünün məhv olmasına və aşınmasına səbəb olur ki, bu da sellərin aktivləşməsi ilə nəticələnir.
Dağlıq və dağətəyi ərazilərdə məskunlaşan əhalinin ətraf mühitə düşünülməmiş müdaxiləsinin nəticəsidir ki, hələ də ölkəmizin dağlıq və dağətəyi ərazilərində dağıdıcı sel hadisələri müşahidə olunur və sellərin təkrarlandığı ərazilərdə iqtisadi zərərlərlə nəticələnir.
Sellərin əmələgəlməsində antropogen amillərin mənfi təsirinin aradan qaldırılması üçün görülən tədbirlərin hələlik müsbət nəticə verməməsinin səbəbi yenə də insanların təbiətə düşünülməmiş müdaxiləsinin ilbəil artması ilə izah edilə bilər.
Böyük Qafqazın cənub yamacının meşə ilə örtülü olan ortadağlıq əraziləri kəskin parçalanmış dik yamaclı relyeflə səciyyələnir. Bu ərazilərdə sel ocaqları, əsasən, meşələrin intensiv qırıldığı yamaclarda formalaşmışdır ki, bu da daha çox ilin may-iyun aylarında düşən leysan yağışlarından sonra selin baş verməsinə səbəb olur. Müasir dövrdə respublikanın dağlıq ərazilərində meşələrin insanlar tərəfindən sürətlə və qeyri-qanuni olaraq qırılması ilə əlaqədar torpaq örtüyünün yuyulması daha da intensivləşmişdir. Bunun əsas səbəbi dağlıq ərazilərdə qırılmış meşə materiallarının yamac boyu sürüdülməsi nəticəsində yaranmış cığırlarda xətti eroziyanın fəal inkişaf edərək 3-5 il müddətində uzunluğu 300-500 m-ə çatan yarğana çevrilməsidir.
İnsanın təbiətə düşünülməmiş təsiri sel proseslərinin yaranmasına, formalaşmasına, inkişafına və ya insanın təbiətə düşünülmüş müsbət, bərpaedici təsiri isə sel proseslərinin zəifləməsinə səbəb olur. Sellərin gözlənilməzliyi çox zaman iqtisadiyyata güclü ziyan vurur, insanların sosial həyat şəraitinə zərbələr yetirir. Ona görə də sellərin zərərsizləşdirilməsi üçün bütün elmi-metodiki və mühəndis-təcrübi üsul və vasitələrdən istifadə olunmalıdır. Sel baş verməsi ehtimal olunduqda əhali qabaqcadan xəbərdar olunmalı, əgər sel dağıdıcı xarakterlidirsə onun keçməsindən sonra əhalinin müvəqqəti olaraq haraya köçürülməsinə dair iş planı hazırlanmalı və vaxtaşırı əhali bu haqda məlumatlandırılmalıdır. ,, ,.
Sellərin ziyanı
Sellərin gözlənilmədən, ani bir vaxt ərzində keçməsi səbəbindən bu təbii hadisənin əvvəlcədən proqnozlaşdırılması qeyri mümkündür. Onun əmələ gəlməsi, formalaşması və keçməsində çoxsaylı amillərin iştirak etməsi, sellərin hansı çay hövzələrində nə zaman baş verə biləcəyini təyin etməyi çətinləşdirir. Çünki hadisə gözlənilmədən, ani zaman ərzində baş verir.
Sellərin qısa müddətdə baş verməsi böyük meylliyə malik yamaclarda və çay dərələrində toplanmış aşınma məhsullarının artan su kütləsi vasitəsilə eyni vaxtda hərəkətə gəlməsi ilə əlaqədardır.
Ümumiyyətlə, sel cavan dağlıq ölkələrin çay dərələri üçün səciyyəvi olan relyef əmələgətirici kompleks prosesdir. Çünki seli adi daşqınlardan fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biri sel materiallarının öz tərkib hissələrinə ayrılmadan çeşidlənməməsi və  özünün struktur xüsusiyyətlərini saxlamasıdır.
Sellər və ya qırıntı materiallarının qarışığından ibarət sulu - daşlı-palçıqlı axınlar Azərbaycan Respublikasının bütün dağlıq ərazilərində müşahidə olunan dağıdıcı təbiət hadisələrindəndir. Onlar böyük sürətlə hərəkət edərək xalq təsərrüfatının müxtəlif sahələrinə – körpülərə, avtomobil və dəmir yollarına, yaşayış məntəqələrinə, əkin sahələrinə küllü miqdarda ziyan vurur.
Azərbaycanın dağlıq ərazilərində, xüsusən Böyük Qafqazın cənub yamacında və Arazyanı dağ silsiləsinin cənub-şərq hissəsində xüsusilə Ordubadçay hövzəsində sellərin tez-tez təkrar olunması müxtəlif təbii amillərin qarşılıqlı əlaqəsi nəticəsində baş verir. Bura kəskin meyilli dağlıq relyef, çılpaq qayalıqlar, bitki örtüyünün zəif inkişafı, denudasiyaya qarşı davamsız ana süxurların geniş yayılması, aşınma prosesinin intensivliyi və atmosfer yağıntılarının leysan xarakterli olması aiddir (Budaqov, 1969, 1993, Əlizadə Tarixazər, 2011).
Ekoloji gərginlik
Ümumi ekoloji gərginlik, eroziya-qravitasiya proseslərinin intensivliyi XX əsrin ikinci yarısından başlayaraq təbii-dağıdıcı hadisələrdən biri olan sellərin tez-tez təkrar olunmasına səbəb olmuşdur. Ekogeomorfoloji şəraitin daha gərgin olduğu Böyük Qafqazın cənub yamacının çaylarında, Zəngəzur silsiləsindən axan çaylarda böyük dağıdıcı qüvvəyə malik sellərin tez - tez təkrarlanması müşahidə olunur. Kişçay, Şinçay, Dəmiraparançay, Balakənçay, Gilançay, Ordubadçay hövzələrində isə katastrofik sellərin 3-5 ildən bir baş verməsi adi hala çevrilmişdir.