cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycanda elm və texnologiya
Coğrafiya
XIX əsrin sonu-XX əsrin əvvəllərində təbiətşünas Həsən bəy Zərdabi "Kaspi", "Bakinskiye izvestiya", "Əkinçi" kimi qəzetlərdə Azərbaycanın sənaye, kənd təsərrüfatı və iqtisadiyyatına aid məqalələrini çap etdirir, torpağın şoranlaşması, su və iqlim ehtiyatlarından düzgün istifadə edilməsi ilə bağlı "Torpaq, su və hava" əsəri çap edilir. Qafur Rəşad Mirzəzadənin yazdığı "Qafqazın coğrafiyası", "Azərbaycan coğrafiyası" və "Ümumi coğrafiya" dərslikləri Azərbaycan coğrafiyasının öyrənilməsində əvəzsiz rol oynamışdır. XX əsrin əvvəllərində nəşr edilmiş digər diqqətəlayiq əsərlər Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin "Tarixi coğrafi və iqtisadi Azərbaycan" və Məhəmmədhəsən bəy Vəliyev-Baharlınin iqtisadi coğrafiyaya aid yazdığı dərslikdir. 1939-cu ildə Azərbaycan Coğrafiya Cəmiyyəti, 1945-ci ildə AMEA Coğrafiya İnstitutu yaradıldı.
Azərbaycanda fiziki-coğrafiya sahəsində M. Süleymanov, İ. Əliyeva, M. Müseyibov, Ə. Məmmədov, Ə. Əyyubov, Ə. Mədətzadə, Q. Gül, T. Tatarayev, R. Məmmədov, iqtisadi və sosial coğrafiya sahəsində H. B. Əliyev, Ə. Hacızadə, N. Nəbiyev, B. Nəzirova, N. Babaxanov, A. Nadirov, T. Həsənov, M. Abramov, Y. Kotlyakov, A. Salmanov, R. Qasımov, E. Mehrəliyev, Ş. Göyçaylı, V. Əfəndiyev, Ş. Dəmirqayayev kimi alimlər qeyd edilə bilər.
Fizika
Orta əsrlərdə Azərbaycanda yaşayıb fəaliyyət göstərmiş, təbiət elmlərinə, eləcə də fiziki biliklərin inkişafına öz töhfələrini vermiş şəxslərdən biri Bəhmənyar ibn Mərzban əl-Azərbaycani (980–1066) olmuşdur. Bəhmənyar hərəkət, məkan və zaman kimi fəlsəfi kateqoriyaların şərhlərini vermiş, onların vəhdətini, bir-birindən ayrılışını göstərmişdir. O, mexaniki hərəkətdən əlavə kəmiyyətin və keyfiyyətin dəyişmələrinə də hərəkətin növü kimi baxmış, hətta fikri insanın "zehninin hərəkəti" adlandırmışdır. Bəhmənyar idrakda hissi və rasional momentlərin əlaqələrini düzgün şərh etmişdir. Bəhmənyar göstərir ki, cisim materiyadan və mövcud formadan təşəkkül tapır. Hərəkəti potensiallıqdan aktuallığa tədrici keçmə kimi səciyyələndirən və sükunət ilə qarşılıqlı surətdə nəzərdən keçirən Bəhmənyar yazırdı: "Hərəkət fasiləsizlik həddinə gəlib çatmaq, sükunət isə həmin müddətin (gəlib çatmanın) kəsilməsidir". Hərəkətin yalnız cisimlərdə mövcud olduğunu qəbul edən Bəhmənyara görə, "hərəkətdə olmayan heç nə sükunətdə ola bilməz, sükunət isə nisbidir." Beləliklə, o, hərəkət və sükunətin zamanla əlaqəsini qəbul edirdi. Düzxətli hərəkət təbii və məcburi olur. Təbii hərəkət öz təbiətinə məxsus qayəyə yönələn cisimdəki qüvvədən irəli gəlir. Məcburi hərəkət odur ki, onun hərəkətetdiricisi hərəkət edən cisimdən xaricdir. Bu, bəzən cəzbetmə ilə, bəzən də dəf etmə ilə baş verir.
Eynəlquzat Miyanəçinin cisim, hərəkət, zaman anlayışları haqqında izahatları olduqca maraqlıdır. Onun fikirlərinə əsasən, cisimlərin mühüm atributlarından biri hərəkətdir. Eynəlquzat Miyanəçi hərəkəti cisimdən ayırmayıb onun yalnız cisimdə vaqe olduğunu iddia etmişdi. Hərəkət ilə sükunəti qarşılıqlı şəkildə nəzərdən keçirən filosof yazırdı ki, "cismin bir anda yalnız bir oluşda movcuduğu mümkündür. Bir oluş isə bir məkandakından savayı ola bilməz. İki oluş bir məkanda, ya da iki məkanda vaqe edir. İndi əgər desək ki, hərəkət iki məkanda iki oluşun məcmusundan, sükunət isə bir məkanda iki oluşun məcmusundan ibarətdir, deməli, bir anda cisim heç cür nə hərəkətdə, nə də sükunətdədir, heç cür nə həmin hərəkətin, nə də sükunətin mövcudluğu ilədir, yəni bir anda hərəkət və sükunət olmur".
Şihabəddin Sührəvərdinin təlimində cisimləri və bütün maddi varlıqları təşkil edən substansiya materiyadır. "İlk materiya elə substansiyadır ki, o gah od, gah su, gah hava və gah da torpaq formasına keçir". Şihabəddin Sührəvərdi əsərlərində atomistik nəzəriyyəyə də toxunmuşdur: "bir qrup adamın fikrinə əsasən, cismi bölərkən elə həddə çatmaq olar ki, o, daha bundan sonra bölünə bilməz. Həmin qrup filosofların fikrincə, cisimlər ancaq molekulyar quruluşda hesab olunurlar". "Cisim bölünməz hissəciklərdən-atomlardan ibarət deyil" hökmü üzərində israr edən alim, təbiətdə boşluğun olmasına inamı da düzgün saymamışdır. O, cisimləri bəsit və mürəkkəb olmaqla iki qismə bölmüşdür. Bəsit cisimlər Yerdə bir ünsürdən və göydə efirdən, mürəkkəb cisimlər isə ünsürlərin qarışığından ibarətdir.
Molla Rəcəbli Təbrizi hərəkət kateqoriyasının tədqiqinə xeyli yer vermişdir. O, dəyişməni maddi varlıqların xassəsi hesab etmişdir. Onun fikrincə, materiya və formanın mövcudluğundan sonra cisimdə vücuda gələn nə varsa, dəyişmə və hərəkətlə bağlıdır. O yazırdı: "Cismin materiya və formadan təşəkkül tapdığı sübut edildikdə bizim üçün aşkar olur ki, cisimdə başqasını qəbul edən nəsə bir şey vardır. Həmin şey bəzən cisimdə mövcud olmayıb, sonradan onun üçün meydana çıxır. Bu isə yalnız hərəkətlə mümkündür".
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda bütün elm sahələrində olduğu kimi, fizika elmi sahəsində də yerinə yetirilən elmi-tədqiqat işlərinin təşkili və yerinə yetirilməsinə rəhbərlik Rusiyadan dəvət olunmuş alimlər tərəfindən həyata keçirilirdi. Fizika üzrə elmi-tədqiqat işlərinin aparılmasında Rusiyadan dəvət olunmuş S. N. Usatıy, Y. B. Lоpuxin, A. Q. Alfimov, İ. V. Kurçatov, V.Р. Juze və V. İ. Tixomirov kimi alimlərlə yanaşı R. B. Məlikov, B. R. Mirzoyev, A. Abaszadə, Z. İ. Əlizadə və M. H. Ramazanzadə kimi azərbaycanlı alimlər də iştirak etmişdilər.
Azərbaycanda fizika sahəsində ilk tədqiqatlara prof. S. N. Usatıyın rəhbərliyi altında Azərbaycan Dövlət Universiteti və Azərbaycan Рolitexnik İnstitutunda kristallarda elektroliz və рolyarizasiya hadisələrinin öyrənilməsi ilə başlanmış, 1923–1926-cı illərdə səthi sulfat turşusu məhlulunda isladılmış dəmir və рolad çubuqların maqnit momentlərinin dəyişməsi məsələlərinin öyrənilməsi üzrə tədqiqat işləri aparılmışdır. 1926-cı ildə Azərbaycan Neft Tədqiqatları İnstitutu yaradılmış, çox keçmədən bu institutun tərkibində ən son avadanlıqlarla təchiz olunmuş iki yeni laboratoriya: fizika-rentgen və fizika-kimya laboratoriyaları fəaliyyətə başladı. H. İ. Əmirxanov Abşeron neftinin, neft məhsullarının və neft layı süxurlarından götürülmüş nümunələrin əsasında onların radioaktivliyini, dağ süxuru nümunələrinin istilikkeçiriciliyini, elektrikkeçiriciliyini və sıxlığını tədqiq edir, A. Q. Alfimov isə spektral təhlil üsulu ilə dağ süxurlarının tərkibində vanadiumun nisbi miqdarının təyin edilməsi üzərində çalışırdı. Y. B. Lоpuxinin rəhbərliyi altında isə Şmidt elektrometri vasitəsilə Bakı və Naftalan neftinin tərkibindəki radioaktiv radium atomlarının varlığı tədqiq edilmişdi. Azərbaycanda fizika sahəsində təcrübi tədqiqatların əsasını qoymuş azərbaycanlı alimlərdən biri professor Z. İ. Əlizadə olmuşdur. О, məsaməli cisimlərin nüfuzetmə və ya udulma əmsalını təyin etməyə imkan verən Uitston körpüsünə oxşar hidravlik körpü ixtira etmiş və yeni tədqiqat üsulu yaratmışdır. Yeni yaradılmış qurğunun üstün cəhətləri kimi onun sadəliyini, dəqiqliyini və ölçməyə sərf olunan vaxtın qısa olmasını göstərmək olar. Adi qurğularda bir ölçməyə bir neçə saat vaxt tələb olunduğu halda, hidravlik körpü ilə bu iş ən çoxu 10 dəqiqəyə başa gəlir. Bu işdən alınan nəticələr neft geologiyasında və sutəmizləyici qurğuların tikintisində geniş istifadə olunur. Azərbaycanlı tədqiqatçılardan A. A. Abaszadə və M. H. Ramazanzadə isə Xəzər dənizi suyunun fiziki xassələrinin tədqiqi ilə məşğul olmuşlar.
Kimya
Azərbaycanda kimya haqqında ilkin təsəvvürlər hələ qədim dövrlərdən yaranmağa başlamışdır. Bu torpaq ən qədim zamanlardan özünün faydalı qazıntıları ilə, ilk növbədə, nefti və qazı ilə şöhrət tapmışdır. Dəmir, maqnezium, titan (maqnetitli qumdaşı), xrom, mis (polimetallar), kobalt, mərgümüş, molibden, İslandiya şpatı, dağ bülluru, kvars, kükürd kolçedanı, kükürd, barıt, alunit, andaluzit, bitum, daş duz və s. kimi filiz və qeyri-filiz faydalı qazıntılar bu torpağın sərvətidir. Arxeoloji tədqiqatlar sübut edir ki, Qafqazda, o cümlədən Azərbaycan ərazisində e. ə. V–IV minilliklərdə misdən əmək aləti və silah hazırlanmağa başlanmışdır. Respublikamızın ərazisində aparılan qazıntılar zamanı tapılmış tunc məmulatların və müxtəlif bəzək əşyalarının tədqiqi eramızdan əvvəl II minillikdə Azərbaycanda yüksək tunc mədəniyyətinin mövcud olduğunu aşkar etmişdir. Azərbaycanda tunc dövründən dəmir dövrünə keçid miladdan əvvəl I minillikdə başlanmışdır. Dəmir filizlərinin mühüm qədim yataqları Qarabağda, xüsusən Gəncə qəzasının Bəyan kəndi yaxınlığında olmuşdur. Ən dəyərli faydalı qazıntılardan biri hesab olunan neft haqqında hələ antik zamanlardan bilir və ondan, ilk növbədə, işıqlandırma və yanacaq kimi istifadə edirdilər. Qədim yunan tarixçisi Plutarxın məlumatına görə, hələ eramızdan əvvəl IV əsrdə hərbçilər işıqlandırma məqsədilə Abşeron yarımadasından çıxarılmış neftdən istifadə edirdilər, nefti tuluq və gil qablarda daşıyırdılar.
Azərbaycanda arxeoloji qazıntılar zamanı orta əsrlərə dair tapılan maddi mədəniyyət qalıqları bu dövrdə artıq kimya sahəsində əldə olunan biliklərin göstəricisi idi. Buna sübut olaraq, Qəbələ şəhərinin Qala adlanan hissəsində cənub divarları və qala darvaza bürcləri, bünövrə hissədə iri puç (əhəng) daşdan, yuxarısında isə əhəng məhlulu ilə bişmiş kərpiclə hörülmüş qala divarlarının qalıqları, Beyləqanda hələ ilk orta əsrlərdə iri çiy kərpicdən, Gəncədə kirəc məhlulu ilə bişmiş kərpic və çaydaşından olan qala divarları qalıqları, şəhərlərin sənətkarlıq məhəllələrində saxsı qab və kərpic bişirilən kürələr, dəmirçixana, şüşə istehsalı, dəmirçilik əşyalarından xüsusi formalı kəlbətin, dəhrə, ox ucluqları, kərki ağzı, nizə ucluqları, ərsin, qarmaq, halqa və zəncir qırıqları, müxtəlif mismarlar, misgərlik sənətinə dair Beyləqanda toqqa başlıqları, sancaqlar, qab qırıqları, şamdan ayağı, zərgərlik əşyalarından mis üzük, bilərzik və döş bəzəkləri və s. kimi maddi mədəniyyət qalıqları ilə göstərilə bilər. Orta əsrlərdə Azərbaycanda kimya haqqında biliklərin inkişafında böyük rol oynayan Ömər İbn Osman Kafiəddin, Mahmud İbn İlyas, Əbülfəzl Hübeş ət-Tiflisi, Marağayi Öhvədi kimi həkim və kimyaçıların adlarını da qeyd etmək olar.
Riyaziyyat
Sovet dövründə AMEA Riyaziyyat və Mexanika İnstitutu, AMEA Kibernetika İnstitutu və Hesablama Mərkəzi yaradıldı. 1950-ci illərdən başlayaraq Azərbaycanda riyaziyyatın funksional analiz, riyazi analiz, differensial və inteqral tənliklər, riyazi fizika tənlikləri, funksiyalar nəzəriyyəsi, cəbr və topologiya, riyazi məntiq, hesablama riyaziyyatı, riyazi kibernetika və ehtimal nəzəriyyəsi sahələrində tədqiqatlar aparılmışdır. Zahid Xəlilov Azərbaycanda funksional analiz məktəbinin əsasını qoymuş, normallaşdırılmış halqalarda abstrakt sinqulyar operatorlar nəzəriyyəsini yaratmışdır. İbrahim İbrahimov Azərbaycanda funksiyalar nəzəriyyəsinin banisi, Məcid Rəsulov isə diferensial tənliklər üzrə elmi məktəbin yaradıcısıdır. Yəhya Məmmədov qeyri-xətti analiz və hesablama riyaziyyatının Azərbaycandakı inkişafında mühim rol oynamışdır. Əşrəf Hüseynov qeyri-xətti sinqulyar tənliklər nəzəriyyəsi ilə şöhrət qazanmışdır.
Tibb
150px|thumb|right|Məhəmməd Bərgüşadinin "Tibbi Nəbivi" əsəri (orta əsrlərin sonu) Arxeoloji qazıntılar nəticəsində Azərbaycanda tibb elminin inkişafını göstərən sübutlar əldə edilmişdir. VIII əsrdə ərəblər Şirvanı işğal etdikdən sonra burada xəstəxanalar açılmış, mədrəsələrdə tibb elmi öyrədilmişdir. Xaqani Şirvaninin qardaşı Ömər Kafiəddin Şamaxıda Sağlamlıq evi açaraq müalicə metodlarını tədqiq etmişdir. Orta əsrlərin sonlarında yaşamış Məhəmməd Bərgüşadın "Tibbi Nəbivi" əsəri azərbaycanca yazılmış ilk təbabət kitabıdır. 1712-ci ildə isə Məhəmməd Yusif Şirvani azərbaycan dilində "Tibbnamə" əsərini yazır. XVII–XVIII əsrlərdə tibb və farmakologiya ilə bağlı digər Azərbaycan alimlərinə misal olaraq Murtuza Qulu Şamlu, Əbülhəsən Marağayi, Həsən İbn Rza Şirvani, Hacı Sülеyman İrəvani misal göstərilə bilər. XIX əsrdə Şuşada yaşamış Mirzə Məmmədqulu Təbib Azərbaycanda cərrahlıq elminin əsasını qoymuşdur.
1892-ci ildə Əbdülxalıq Axundov Azərbaycanda tibbin tarixi üzərində elmi tədqiqatın əsasını qoymuşdur. Həsən bəy Zərdabi Mirzə Fətəli Axundov ilə birlikdə o dövrdə ölkəni xaraba qoyan malyariya xəstəliyi ilə bağlı tədqiqat aparmışdır.
Dilçilik
200px|thumb|left| Mirzə Şəfi Vazeh və İv. Qriqorievin "Azərbaycan ləhcəsinin tatar xrestomatiyası" əsəri (1852) Azərbaycan dili XVI əsrdə Səfəvi dövlətinin dövlət dili səviyəsinə qalxdığı üçün ölkəyə gələn xaricilər bu dilin öyrənilməsinə böyük önəm veriblər. Roma-Katolik kilsəsinin 1641-ci ildə Səfəvilər dövlətinin paytaxtı İsfahan və Bağdad üzrə yepiskopu "Dictionnaire français et turcq, meslé de Persan et d’Arabe" və "a Dictionarium latinum turcicum" adlı lüğətləri yazmışdır. Karmelitlərdən biri italyan-fars-türk lüğəti yazmışdır. Səfəvi sarayı ilə geniş əlaqələri olan Rafael du Mans 1670-ci illərdə türk qrammatika kitabı yazmışdır. Onun qeydlərinə əsasən 1679-cu ildə İsveç tədqiqatçısı tərəfindən yazılmış qrammatika kitabına fransız-azərbaycan türk dilində lüğət də daxil idi.
İlk Azərbaycan linqvisti Abbasqulu ağa Bakıxanov fars dilinin qrammatikası ilə bağlı "Qanuni-Qüdsi" əsərini yazmışdır. Rus şərqşünası Mirzə Kazım bəyin "Türk-tatar dilinin qrammatikası" və "Türk-tatar dilinin ümumi qrammatikası" əsərləri azərbaycan dilinin Avropa dilləri qrammatikası səviyyəsində tədqiqinin ilk nümunələridir. XIX əsr Azərbaycan dilçiliyi üçün qiymətli olan digər əsərlərə Mirzə Məhəmməd Əfşarın "Fənni-sərfi-türk", Lazar Budaqovun "Türk-tatar Azərbaycan ləhcəsinin praktik dərsliyi" və "Ən çox işlənən ərəb və fars sözləri və onların rus dilinə tərcüməsi ilə türk-tatar ləhcələrinin müqayisəli lüğəti", Mirzə Əli Bakılının "Təcrid-ül lüğət", Q. Makarovun "Qafqaz-tatar ləhcəsinin qrammatikası", Mirzə Əbdülhəsən bəy Vəzirovun "Tatar-Azərbaycan ləhcəsi dərsliyi" əsərlərini misal göstərmək olar. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə açılan Bakı Dövlət Universitetinin ilk dörd fakültəsindən biri filologiya idi.
Sovet dövrünün əvvəllərində İsmayıl Hikmət, Abdulla Şaiq, Seyid Mir Qasım, Cavad Axundzadə, Cabbar Əfəndizadə, Mustafa Tofiq kimi müəlliflərin töhfə verdiyi "Türkcə sərf-nəhv", Bəkir Çobanzadə və Fərhad Ağazadənin "Türk qrameri", İdris Həsənov və Abdulla Şərifovun "Qramer" əsərləri yazılmışdır. 1932-ci ildə Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat İnstitutunun bazasında müstəqil Dil, Ədəbiyyat və İncəsənət İnstitutu, 1936-cı ildə birləşmiş Ədəbiyyat və Dil İnstitutu yaradılmışdır. AMEA-nın Dilçilik İnstitutu 1945-ci ildə yaradılmışdır. 1950-ci illərdə Azərbaycan dilinin tədqiqi intensivləşmişdir. Məmmədağa Şirəliyev, Əbdüləzəl Dəmirçizadə, Ağamusa Axundov, Hüseyn Bayramov, Səlim Cəfərov, Fərhad Zeynalov, Zeynal Tağızadə, Həsən Zərinəzadə, Zərifə Budaqova, Əlövsət Abdullayev, Nəzakət Ağazadə, Qəzənfər Kazımov kimi dilçilər Azərbaycan dilinin fonetik, leksik və qrammatik quruluşu ilə bağlı monoqrafiya, dərslik və irihəcmli məqalələr yazmışdır. Azərbaycan dilinin dialektlərinin öyrənilməsində "Nuxa şəhəri xalq türk şivələrinin ümumi icmalı" (Nikolay Aşmarin), "Azərbaycan dilinin Muğan qrupu şivələri", "Azərbaycan dilinin Naxçıvan qrupu dialekt və şivələri", "Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti", "Azərbaycan dialektologiyasının əsasları" (Məmmədağa Şirəliyev) və "Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti" qeyd edilə bilər. Xarici dillərin öyrənilməsində Abdulla Tağızadənin və Fərhad Zeynalovun türk dilləri, Məmməd Tağıyev və Firidun Hüseynovun rus dili frazeologiyası, Vasim Məmmədəliyevin ərəb dili morfologiyasına həsr etdikləri əsərlər misal göstərilə bilər.
Tarixşünaslıq
Azərbaycan və ləzgi dillərində yazan Həsən Əlkədərinin 1892-ci ildə azərbaycanca yazdığı "Əsəri-Dağıstan" kitabı onun öz şərhləri, müşahidələri və şeir əlavələri ilə Dağıstan tarixi ilə bağlı Şərq yazılı məlumatlarını ehtiva edirdi.
Azərbaycan elmi tarixşünaslığının əsası Abbasqulu ağa Bakıxanovun "Gülüstani-İrəm" əsəri ilə qoyulmuşdur. XIX əsr Azərbaycan tarixşünaslığının digər nümunələri "Qarabağnamələr" (Mirzə Adıgözəl bəyin "Qarabağnamə", Mirzə Camal Cavanşir Qarabağinin "Qarabağ tarixi", Əhməd bəy Cavanşirin "1747–1805-ci illərdə Qarabağ xanlığının siyasi vəziyyətinə dair", Mirzə Yusif Qarabağinin "Tarixi-safi", Mir Mehdi Xəzaninin "Kitabi-tarixi-Qarabağ", Rzaqulu bəy Mirzə Camal oğlunun "Pənah xan və İbrahimxəlil xanın Qarabağda hakimiyyətləri və o zamanın hadisələri", Mirzə Rəhim Fənanın "Tarixi-cədidi-Qarabağ", Məhəmmədəli bəy Məxfinin "Əhvalati-Qarabağ", Həsən İxfa Əlizadənin "Şuşa şəhərinin tarixi", Həsənəli xan Qaradağinin "Qarabağ vilayətinin qədim cədid keyfiyyət və övzaları" əsərləri), İsgəndər bəy Hacınskinin "Qubalı Fətəli xanın həyatı", Hacı Seyid Əbdülhəmidin "Şəki xanları və onların nəsilləri", Kərim ağa Fatehin "Şəki xanlarının müxtəsər tarixi", Səidəli Kazım bəy oğlunun "Cəvahirnameyi-Lənkəran", Seyid Əzim Şirvaninin "Şirvan xanlığının tarixi" və "Şirvan diyarının qədim abidələri" əsərləridir.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə açılan Bakı Dövlət Universitetinin ilk dörd fakültəsindən biri tarix idi. 1919-cu ildə İstiqlal Muzeyi yaradıldı, Cavad bəy Rəfibəyov, Rəşid bəy Əfəndiyev, Yevgeni Paxomovu və başqaları tərəfindən "Şərq arxeologiyası və tarixini sevərlər dərnəyi" (sonrakı adı "Müsəlman Şərqini Öyrənən Cəmiyyət") təşkil edildi. 1936-cı ildə AMEA Tarix İnstitutu fəaliyyət göstərməyə başladı. Sovet dövrü tarixşünaslığına Rəşid bəy İsmayılovun "Azərbaycan tarixi", Yevgeni Paxomovun "Azərbaycan tarixinin qısa kursu", V. Sısoyevin "Azərbaycan (Şimali) tarixinin qısa oçerki", Vasili Bartoldun "Azərbaycan tarixinin qısa xülasəsi" əsərlərini misal çəkmək olar. Sovet dövründə Azərbaycanın qədim dövr tarixinin öyrənilməsi üçün İshaq Cəfərzadə və İqrar Əliyevin "Azərbaycanın qədim tarixi üzrə oçerklər", Əbdülkərim Əlizadənin "13–14 əsrlərdə Azərbaycanın ictimai-iqtisadi və siyasi tarixi", XIX–XX əsr Azərbaycan tarixinin öyrənilməsi üçün isə Əlisöhbət Sumbatzadənin "Azərbaycanın Rusiya ilə birləşdirilməsi və onun mütərəqqi iqtisadi və mədəni nəticələri" və "XIX əsrdə Azərbaycan Sənayesi" əsərləri diqqətəlayiqdir. 50-ci illərin sonu—60-cı illərin əvvəllərində nəşr olunan 3 cildlik "Azərbaycan tarixi" (dörd kitabda) əsəri isə Azərbaycan tarixinin bütün mərhələlərini əhatə edirdi. Qafqaz Albaniyası tarixinin öyrənilməsində Fəridə Məmmədova və Ziya Bünyadov, Şirvanşahlar dövləti və Bakı şəhərinin tarixinin öyrənilməsində isə Sara Aşurbəyli xüsusilə qeyd edilməlidir.
Fəlsəfə
200px|thumb|right|[[Mirzə Fətəli Axundovun "Kəmalüddövlə məktubları" əsəri (1865)]] XIX əsrdə Azərbaycanın Rusiyanın tərkibinə qatılması ilə ölkənin qərbləşməsini istəyən maarifpərvərlik ideologiyası yarandı. Abbasqulu ağa Bakıxanov Azərbaycan maarifçiliyinin aid fəlsəfi görüşlərini "Əxlaqın tərbiyələnməsi", "Nəsihətlər kitabı", "İşıqların yerləşdiyi yer" , "Camalın aynası" və s. əsərlərində təqdim edirdi. Azərbaycan maarifçiliyində fəlsəfi fikirlərin yayılmasına töhfə verən digər şəxslər isə Mirzə Şəfi Vazeh və Seyid Əzim Şirvanidir. Maarifpərvərlər ölkənin Avropadan geri qalmasını və dini cəhalətpərəstliyi tənqid edirdi. Bunlardan biri olan Mirzə Fətəli Axundov öz fəlsəfi fikirlərini "Kəmalüddövlə məktubları", "Mollayi-Ruminin və onun təsnifinin babında", "Həkimi-ingilis Yuma cavab", "Yek kəlmə haqqında" kimi əsərlərində bəyan edirdi. O, "Kəmalüddövlə məktubları" əsərində İslamın əsaslarını, despotik feodal dövləti, İranda hökm sürən aristokratik təbəqəni tənqid edir. XIX əsrdə Azərbaycanda ictimai və fəlsəfi fikrində İslam ideoloqu Cəmaləddin Əfqaninin irsi önəmli rol oynamışdır.
1918–1920-ci illərdə mövcud olmuş Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəlsəfəsinin yaradıcılarından biri olan Əli bəy Hüseynzadə "Milli Azərbaycan", "İslam bölgəsi miqyasında intibah" və "Turan" konsepsiyalarına görə təqiblərə məruz qalmışdır. O, türk xalqlarının inkişafında Şərq və Qərb mədəniyyətinin sintezini vacib hesab edir, türkçülüyün, islamçılığın və avropalaşmanın labüdlüyünü irəli sürürdü. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularından olan Məhəmməd Əmin Rəsulzadə milli müstəqil Azərbaycan ideyası və dövlət konsepsiyasının banilərindən biridir.
1920-ci ildə Azərbaycanın Qırmızı Ordu tərəfindən işğalından sonra marksizmin tədqiqinin və tədrisinin aparıldığı dialektik və tarixi materializm kafedrası açıldı. Bu dövrdə fəlsəfənin Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının himayəsində institualizasiyası baş verdi, Qərb fəlsəfəsinə aid əsərlərin azərbaycan dilinə tərcüməsi və Azərbaycan fəlsəfəsinin tədqiqi və sistemləşdirilməsi təmin edildi və Rene Dekart, Benedikt Spinoza, Tomas Hobbs, Con Lokk və Georq Vilhelm Fridrix Hegelin fəlsəfi görüşləri tədqiq edildi. Əddin Şakirzadənin Qədim Yunanıstan filosofu Epikürə həsr edilmiş əsəri məşhur idi. Bu dövrdə Azərbaycanın İmadəddin Nəsimi, Məhəmməd Füzuli kimi görkəmli mütəfəkkirlərinin fəlsəfi görüşləri ilə bağlı tədqiqatlar aparıldı. SSRİ-in son dövlərində paniranizmlə rəqabət aparan türkçülük ideologiyası populyarlıq qazandı. Bundan başqa Zakir Məmmədovun (1936–2008) Azərbaycan fəlsəfəsinin sistemləşdirilməsi və tədqiq edilməsində böyük rolu olmuşdur.
Mənbələr
İstinadlar
Ədəbiyyat
Bennett adası
Bennett adası — De-Lonq adaları qrupuna daxil olan Şərqi Sibir dənizində yerləşən ada. Rusiyaya məxsus olan ada Yeni Sibir adalarının şimal-şərqində yerləşir. Adanın sahəsi 150 km², ən hüündür nöqtəsi 426 metr təşkil edir. İnzibati cəhətdən Saxa Respublikası ərazində yerləşir.
Coğrafiyası
thumb|300px|Emmelin burnu. Ada cənub qərbdən şimal-şərqə istiqamətlənmiş formadadır. Cənub-qərbdə Emma burnu yerləşir. Bu ad De Lonqun arvadı Emmanın şərəfinə adlandırılmışdır. Sofii vurnu cənub-şərqdə yerləşir və Kolçanık gəlininin şərəfinə adlandırılmışdır. Emmelin burnu isə adanın şimal şərqində yerləşir. Bu ad isə baron Tollyanln arvadının şərəfinə adlandırılıb. Ada 1903-cü ildə Kolçatın ekspedisiyası zamanı baş çəkilir. Emma və Emmelin burunları arasında məsafə 28 km təşkil edir. Adanın bütünlüklə ərazisi buzlarla örtülü olur. Bircə sahildə yerləşən qayalıqlar istisnafır.
Adanın cənub-qərbində Emma burnu yaxınlığında De Lonq dağı (426 m) yerləşir. Bu zirvə bütün Yeni Sibir adalarının ən hündür zirvəsidir
Tarixi
left|295px|thumb|"Jannett", 1878 Ada ilk dəfə 1816 ildə sşkarlanır və Xramçenko adlandıtılır. Ada Vasiliya Stepanoviç Xramçenkonun şərəfinə adlandırılıb (Kapitan-Leytenant, 1792–1849).
iyul 1879-cu ildə De Lonq Jannett gəmisində 32 nəfərlik ekipajla Çukot yarımadası istiqamıtində üzürdü. O, Norşildin "Veqa" gəmisini tapmaq ümidi ilə Alyaskada dincəldindən sonra 1879-cu ilin avqustunda Berinq boğazı keçir. Elə burada De Lonq Nordşildin Şimal Qütbünə üzdüyünü örgənir. 5 sentyabr 1879-cu ildə Herald adası yaxınlığında gəmi buzların arasında ilişərək qalır hətta qayıqda sızma baş verir. 1881-ci ildə buzlaqlarla hərəkət edən De Lonq Şərqi Sibir dənizidə öz adını verdiyi De-Lonq adalarını aşkarlayır. Bu adanı isə ekspedisiyaya maliyyə dəstəyi verən Kiçik Ceyms Qordon Bennettin şərəfinə adlandırır. Burada yerləşən burunlardan birinə öz arvadının adını verir. Üç aydan sonra De Lonq materikə çatmsğa cədh göstərir və Lena çayı hövzəsində həlak olur. thumb|450px Sonrakı araşdırmalar Edurad Vasileviç Toll 1899-cu ildə Arktika, Şərqi Sibir dənizi, Kara dənizi və Şimal Buzlu okeanın axınlarını örgənmək məqsədi ilə təşkil edilən ekspedisiya zamanı həyata keçirilir
1903-cü ilin yanvarında Elmlər Akademisiyası tərəfindən ekspedisiya təşkil edilir. Onlar 5 maydan 7 dekabra qədər yol qət edirlər. İlk əvvəllər "Ermak" buzqıran gəmisinin göndərilməsi planlaşdırılırdı. Bu ekspedisiyaya Aleksandr Kolçak rəhbərlik edirdi. 4 avqust 1903-cü ildə onlar Bennett adasına çatırlar və burada Tollun sənədlərini, alətlərini aşkarlayır. Toll adada 1902-ci ilin yayında olmuşdur. Buradan isə cənuba istiqamətlənir. Bunu anlayan Kolçak cənuba istiqamətlənir. 2 dekabr 1903-cü ildə materikə çatır. Ekspedisiya matrialları əsasında 1909-cu ildə "Kara və Sibir dənizlərinin buzları".
1914–1915-ci ildə Boris Vilkinski Şimal Dəniz yolunu qət edərkən Bannett adasındada olmuşdur.
Sovet Zooloqu S.M.Uspenski adada qədim insanların izlərini aşkarlamışdır.
1956-cı ildə Arktika institutunun üzvləri tərəfindən De Lonq buzlağında araşdırmalar aparmışlar.
1971-ci ilin iyulunda Bennett adasının yaxınlığından "Lelin" atom sualtı qayığı və "Vladivostok", dizel sualtı qayığı keçmişdir.
2003-cü ildə adaya hündüdlüyü 5 metr olan xaç abidəsi qoyulmuşdur. Kolçakın xilasedici ekspedisiyasının yüz illiyinə ucaldılmışdır.
2015-ci ilin sentyabr ayında Bannetta adasına hidroqrafik işlər məqsədi ilə bir qrup alim yan alır.
Aglaia crassinervia
(Aglaia crassinervia) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
PlayStation (konsol)
thumb|right|200px|PlayStation PlayStation (PS, PS1, PS one), Sony firmasının "PlayStation" adı verdiyi oyun konsollarının ilkidir. 1994-də çıxan konsolun 2004-də satışı bağlanmışdır. Nintendo-nun Sony-ə verdiyi cdrom sifarişini son anda ləğv etdiyi üçün Sony əlində qalan cdromu təkminləşdirərək PlayStation-u istehsal etmişdir. Hal hazırda PlayStation 3 versiyası və əldə oynanılan PSP ilə toplam 4 fərqli şəkildə mövcuddur.PlayStation digər oyun konsolları kimi televizorla oynanılır.PlayStation-un digər konsollardan ən əsas üstünlüyü dünyada və Azərbaycanda onun kimi bir oyun konsolu olmamasıdır.
Pamir dağları
Pamir dağları — Orta Asiyada Tacikistan-Çin, Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu sərhədlərində olan və Himalay dağlarının şimal silsilələrini təşkil edən sıra dağlar. Hisar vadiləri Tanrı dağlarını Pamir dağ sistemindən ayırır. Bir digər adıda Zalım Xalıd olan Pamir dağları, eyni zamanda Sincan-Uyğur Muxtar Rayonu daxilinə 1.760 km girir. Ən yüksək zirvəsi 7495 m. yüksəkliyi ilə İsmayıl Samani zirvəsidir.
Pamir dağlarından gələn Seyhun və Ceyhun çaylarının sularının toplanması ilə bugün qurumaqda olan Aral gölü həyata qayıdır.
Xaşxaşın vətəni sayılır.
Viktor Madaras
Viktor Madaras — macar rəssam. Daha çox tarixi səhnələr və portretlər rəsm etmişdir.
Haqqında
Viktor Madaras 14 dekabr 1830-cu ildə Çestnekdə anadan olmuşdur. Atası Andraş dəmirçi idi. Viktor ilk əvvəl Pozonidə hüquq təhsili alsa da Macarıstan inqilabı ndan sonra qardaşı ilə birgə universiteti tərk edərək qoyaraq orduya qoşulur. Müxtəlif döyüşlərdə iştirak etdikdən sonra tezliklə ikinci leytenant rütbəsi alır. Vilaqosun mühasirəsi zamanı böyük igidlik göstərən Viktor ordunu tərk edərək Peştə ailəsinin yanına qayıdır. Bu zaman o, həm hüquq təhsilini davam etdirir, həm də yerli rəssamlardan rəsm dərsləri almağa başlayır. 1853-cü ildə Viktor Vyana İncəsənət Univeristeti nə daxil olur. 2 il sonra isə rəssam Ferdinand Qeorq tərəfindən tarixi rəsm boyama dərsləri almağa başlayır. Viktorun ilk tarixi rəsm əsəri "Kuruc və Labans" adlı əsəridir. bu əsər müəllimləri tərəfindən olduqca xoş qarşılanır. 1856-cı ildə o, Parisə yola düşür. Paris də Léon Cogniet studiyalarında və École des Beaux Arts akademiyasında təhsil alır. Viktor rəsmlərində daha çox Pol Delaroşun əsərlərindən təsirlənmişdir. Onun 1861-ci ildə rəsm etdiyi "Laslo Hunyadi nin yası" adlı əsəri Salonda medala layiq görülür. 1870-ci ildə Viktor Macarıstana geri qayıtsa da, fransız yönümlü üslubu burada tənqidlərlə üzləşməli olur. 1902-ci ildə işləri iflas edən rəssam bundan sonra karyerasına portretlər çəkərək satmaqla davam edir. Lakin Viktor əvvəlki nüfuzunu geri qazana bilmir. Artıq 1917-ci ildə tamamilə unudulan rəssam Budapeştdə vəfat edir.
Loin d'ici
Loin d'ici — Avstriyanın 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsindəki mahnısı. Zoi Ştraub "Loin d'ici" mahnısı ilə Avstriyanı İsveçin paytaxtı Stokholmda keçirilən Avroviziya 2016-da təmsil etmişdir. Mahnı ifaçının özü və atası Kristof Ştraub tərəfindən bəstələnmişdir.
Zoi Ştraub
Zoi Ştraub  və ya sadəcə Zoi — Avstriya müğənnisi, söz yazarı və aktrisası. O, Avstriyanı 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində təmsil etmişdir.
1996–2014: Erkən illəri
Zoi Ştraub 1 dekabr 1996-cı ildə Avstriyanın paytaxtı Vyanada musiqiçi ailəsində anadan olmuşdur. Zoinin valideynləri Kristof və Rumina Ştraub Papermoon musiqi qrupunun üzvləridir.
Zoi altı yaşında ikən valideynlərinin birlikdə yaratdığı Papermoon qrupunun mahnılarından birini ("Doop Doop (Baby Remix)") ifa etmişdir. 2007-ci ildə o, Avstriyanın uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş Kiddy Contest yarışmasında iştirak etmişdir. Zoi Vyanada yerləşən Lycée Français de Vienne məktəbində təhsil almışdır.
2015–hal-hazırda: Karyeranın başlanğıcı və Avroviziya
Zoi 2015-ci ildə Avstriyanın Vorstadtweiber teleserialında rol almışdır. Həmin ildə Ştraub eyni zamanda "Quel filou" mahnısı ilə Avstriyanın 2015 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi üçün təşkil etdiyi milli seçim turunda iştirak etmiş və nəticədə üçüncü yerdə qərarlaşmışdır. 2015-ci ilin oktyabr ayında ifaçının Debut adlı ilk studiya albomu işıq üzü görmüşdür.
2016-cı ilin yanvar ayında Avstriyanın ÖRF telekanalı Zoinin 2016 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi üçün təşkil edilən milli seçim turunun iştirakçılarından biri olduğunu təsdiqləmişdir. Zoinin yarışmada ifa etdiyi "Loin d'ici" mahnısı ifaçının özü və atası Kristof Ştraub tərəfindən bəstələnmişdir. Seçim turunda həmin mahnı ilə qalib gələn Zoi Avstriyanı İsveçin paytaxtı Stokholmda keçirilən Avroviziya 2016-da təmsil etmək hüququ əldə etmişdir.
Zoi 10 may tarixində baş tutan müsabiqənin birinci yarımfinal mərhələsində 12-ci səhnə almışdır. Nəticədə isə 170 xalla 7-ci yerdə qərarlaşaraq, müsabiqənin final mərhələsinə vəsiqə qazanmışdır. Finalda bir daha öz mahnısını ifa edən Ştraub 26 ölkə təmsilçisinin mübarizə apardığı şouda 151 xal toplayaraq, 13-cü yerdə qərarlaşmışdır.
2017-ci ildə Zoi Avstriyanın 2017 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi üçün beynəlxalq münsiflər heyətinin üzvü seçilmişdir. İfaçı eyni zamanda San-Marinonun 2018 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsi üçün təşkil etdiyi milli seçim turunda münsif olaraq iştirak etmişdir.
Koçi
Koti, Koçi — Yaponiyanın Çubu adasında və Şikoku regionunda yerləşən Koçi prefekturasının eyniadlı paytaxtı.
Yeyinti, metallurgiya, sement sәnayesi, gәmi tәrsanәlәri var. Abraziv, kağız, xüsusi növ toxuculuq mәmulatları, taxta-şalban isteһsal edilir. Sәnәtkarlıq inkişaf etmişdir.
Dairə
thumb|right|Dairə thumb
Dairə — müstəvinin çevrə ilə əhatə olunmuş hissəsidir.
Radius mərkəzi ilə onun çevrəsinin hər hansı nöqtəsi ilə birləşdirən parçadır.
Dairənin mərkəzindən keçən düz xətt onu diametri boyunca kəsir. Dairənin iki radiusu arasında qalan hissəsinə sektor deyilir.
Dairənin qövsü ilə bu qövsə söykənən vətər ilə əhatə olunan hissəsinə seqment deyilir.
BMW E90/91/92/93
E90 - 3-cü seriya BMW-nin 5-ci nəslinin əsasını təşkil edən avtomobil platforması.
Sedan E90 2005-ci ildə istehsal olunmağa başlandı və əvvəlki E46 modelini əvəzlədi. E46 ilə müqayisədə E90 modelinin uzunluğu 8 sm artırılaraq 4,55 m olmuş, eləcə də eni 3 sm artmışdır. Təkər bazası 3,5 sm böyüdülmüşdür. Ümumiyyətlə modelin dizaynı 3-cü seriya BMW-lərdən kifayət qədər fərqlənir.
Aglaia cremea
(Aglaia cremea) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Senecio acutangulus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum serratotruncatum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qaragöl (Zəngilan)
Qaragöl — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun Şayıflı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kənd 2020-ci ildə işğaldan azad olunub.
Qaragöl kəndi dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsi dərzili tayfasına məxsus keçmiş Qaragöl adlı qışlaq yerində salinmişdir. Qışlaq isə Keçaldağın şimal yamacındaki Qaragölün adi ilə adlanmışdır. Hidronimin tərkibindəki qara komponenti göl tin şimal istiqamətində yerləşməsi ilə bağlıdır.
Çurki adası
Çurki adası — Xəzər dənizinin Abşeron körfəzi akvatoriyasında yerləşən kiçik ada. Dardanel adaları ilə Çilov adasının Urunus yarımadası arasında yerləşir. Şərqində Yal adası yerləşir. Düzən relyefə malikdir. Abşeron arxipelaqının tərkib hissəsinə daxildir. Okean səviyyəsindən −28 metr aşağıda yerləşir.
Nurməmmədli (Aslandüz)
Nurməmmədli — Cənubi Azərbaycannın Ərdəbil ostanının Parsaabad şəhristanının Aslandüz bəxşində inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Nurməmmədli öncə qışlaq olub. Bu qışlaq Şahsevən elinin Hacıxocalı oymağına məxsus idi. 1979-cu ildə İran İslam İnqilabından sonra oymaq əhalisi qışlaqlarında həmişəlik məskən salaraq onu kəndə çevirdi.
Macarıstanda qadınlar
I Dünya müharibəsindən əvvəl
1817-ci ildə, Macarıstanda, ilk qadın təşkilatı olan Peshtera Qadın Xeyriyyə Cəmiyyəti yaradılmışdır. Əsrin sonuna qədər ölkədə bir neçə yüz belə təşkilat var idi ki, onların siyasi çəkisi formalaşmamışdı. XIX əsrin ortalarında qadınlar orta təhsil almaq hüququ əldə etmiş, 1895-ci ildə isə universitetlərdə fəlsəfə, səhiyyə  və dərman preparatları öyrənməyə icazə verilmişdir. Hüquq müdafiəçiləri Avstriya-Macarıstanda qadınların hüquqlarını genişləndirdilər. 1904-cü ildə Rozika Schwimmer, Macarıstanda Feminist Birliyi quraraq, qadınlara seçmə hüquqlarının verilməsi üçün üç dəfə parlamentə uğursuz müraciət təqdim etdi. Qadınların səsvermə hüququ üçün, 1910-cu ildə kişilərin liqası, 1913-cü ildə isə Suffragemets Beynəlxalq Qadınlar İttifaqının VII qurultayı Budapeştdə keçirilmişdir. Feministlər Birliyi, qadın məşğulluğu mövzusunda Budapeşt şəhər rəhbərliyi ilə əməkdaşlıq etdi və ayrıca qadın problemləri mövzusunda bir jurnal nəşr etdi. Sosial Demokratlar və Kderiks Milli Federasiyası sıralarında da qadınlar var idi.
Müharibə illəri
Müstəqil Macarıstan milli dövlət olaraq təyin olundu, buna görə qadın hərəkətləri bu yeni şərtlərə uyğunlaşmaq məcburiyyətində idi. 1919-cu ildə Béla Kun ilə kommunistlər qısa müddətdə hakimiyyətdə oldu və feminist qruplar daha da azalmağa başladı və daha az gücə sahib oldular. Onlar kommunist və radikallarla yeni əlaqələr qurmağa məcbur oldular. Qısamüddətli olaraq qadınların seçki hüququ və parlamentdə işləmək hüququ genişləndirildi. Qadınlar Milli Birlik Partiyası və Xristian Qadınlar Kampı ilə əməkdaşlıq etdi. Ölkədəki partiyaların artan siyasi təsiri sayəsində qadınlar diqqəti cəlb etdi və uşaqların anası - gələcək nəsil kimi dəstək qazandı. Hələ İkinci Dünya müharibəsi dövründə qadın təşkilatları genişlənmişdir.
Süfrajet və siyasət
Macarıstanlı qadınlara Partiyada səsvermə hüququ 1922-ci ildə, tam olaraq səs vermə hüququ isə 1945-ci ildə verilmişdir. 1990-cı ildə ilk azad seçkilərdə parlamentdə qadınların sayı kəskin şəkildə 7% -ə düşüb, 2014-cü ildə bütün deputatların 10.1% -ni təşkil edirdi. 1918-ci ildə qadınlar məhdud seçki hüququ əldə etmişlər (1922-ci ildə ilk dəfə səsvermə); 1945-ci ildə tam seçki hüququ, lakin digər kommunist dövlətlərdə olduğu kimi, kişilər və qadınların mülki hüquqları simvolik idi, çünki avtoritar avtoritarsistem idi.
Müasir Macarıstan
1989-cu ildə qadınların gücləndirilməsini müdafiə edən yeni feminist hərəkatlar ortaya çıxdı. 1990-cı illərdə Feminist Network və Gənc Demokratlar Federasiyası, Macar qadınlarını dəstəkləyən aparıcı siyasi hərəkatlara çevrildi. Ancaq Macarıstanda bəzi məsələlər hələ də mübahisəlidir: mühafizəkar partiyalar ölkədə abortların qadağan edilməsinə mane olur, bəzi digər tərəflər isə ailə zorakılığına görə cəza tədbirlərini dəyişdirməyə çalışırlar. 1997-ci ildə ailə zorakılığına görə cinayət məsuliyyəti götürülmüşdür. 2013-cü ildə Macarıstan Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasını imzaladı.
Ailə
Macarıstanda ənənəvi nikah rəsmi nikahla əvəzlənir. 2015-ci ildə uşaqların 47.9% -i evlənməmiş qadınlar tərəfindən dünyaya gətirilmişdir. 2015-ci ildə orta hesabla 100 qadın 143 uşaq dünyaya gətirmişdir. 2010-cu ildə ölkədə ana ölümü 100 minə görə 21 idi.
Elena George
Elena George — rumın müğənni.
Həyatı
Elena George 30 iyul 1985-ci ildə Rumıniyada anadan olmuşdur. 2009 Avroviziya Mahnı Müsabiqəsində Rumıniyanı "The Balkan Girls" (Azərbaycan dilində:"Balkan Qızları") mahnısı ilə təmsil etmişdir. I yarımfinalda 67 xal toplayaraq 9–cu olmuş və finala keçmişdir. Finalda isə 40 xal toplayaraq 19–cu olmuşdur.
Aslandüz bəxşi
Aslandüz bəxşi (farsca: بخش اصلاندوز‎‎ ‎), İranın Ərdəbil ostanında olan Parsabad şəhristanının 3 bəxşindən biridir.
Bəxşin 2006-cı il siyahıya almaya görə əhalisi 27,418 nəfər ve 5,220 evdir.
Ağ ordu
Ağ qvardiya — 1906-cı ildə Finlandiyada yaranmış Rusiya milisi.
Tarixi
1) Rusiya da Romanovlar mütləqiyyətinin əleyhinə çevrilmiş inqilabi hərəkata qarşı mübarizə məqsədilə Finlandiya da yaradılmış burjua milisi (1906). Fərqləndirici əlaməti qola bağlanan ağ sarğı idi;
2) Rusiyada Vətəndaş müharibəsi və xarici hərbi müdaxilə (1917 -1922) illərində burjua-mülkədar rejiminin bərpası uğrunda vuruşan hərbi hissələrə verilən ad. Sovet ədəbiyyatı publisistikasında, habelə danışıqda bəzi əksinqilabi milli - hərbi hissələrə (ağ finlərə, ağ çexlərə, ağ polyaklara v və ümumiyyətlə, əksinqilabçılara da Ağ qvardiya deyilən İnqilabçı xalqın, inqilabın rəmzi olan qırmızı rəngdən fərqli olaraq, ağ rəng "rəsmi qayda-qanun" tərəfdarlarının rəmzi sayılır. Adı da buradandır.
Quruluşu və ideologiyası
1917-ci ildən sonra Rusiya kontekstində "Ağ" rəng üç əsas anlayışa malik idi:
İdeologiyası
Ümumilikdə, Ağ Ordu milliyyətçi idi və etnik ayrılığı və separatizmi rədd edirdi. Ağ ordu ümumiyyətlə vahid çoxmillətli Rusiyanı dəstəkləyirdi və qondarma dövlətlər yaratmaq istəyən separatçılara qarşı çıxdı. ABŞ-nin yəhudi tarixçiləri Riçard L. Rubenştayn və Con K Rot yazır ki, Vətəndaş müharibəsi zamanı Ağ qüvvələrlə döyüşdə Rus Bolşevik ordusunda mübarizə aparan 60 min yəhudisi (240 min yaralı) öldürülmüşdür.
Ağ ordunun liderlərinin əksəriyyəti mühafizəkar idi və mütləq hakimiyyəti qəbul etmişdilər.
Hərəkatın xarici siyasət üçün müəyyən bir planı yox idi; Bəyazlar Almaniyaya qarşı siyasətdə fərqlənirdilər, bununla müttəfiq olub-olmadığını müzakirə edirdilər.
Qalereya
Bəyaz ordunun komandirləri aşağıdakılardır:
Aglaia cucullata
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dol nahiyəsi
Dol mahalı — XIV əsr-XIX əsrlərdə inzibati nahiyə. Urmiya xanlığına tabe olmuş mahal.
1725 ci ildə Osmanlı İmperiyasının Təbriz əyalətinin Urmiya livasının nahiyəsi.
Dol mahalında avşarlar binə bağlamışdılar. Dol mahalı Qaşqagədikdən Xan-Tavusa qədərdir. Oranın məsafəsinin uzunluğu təxminən 5 ağacdır. Tarix kitablarında yazılır: "Dol mahalı Urmiya gölünün sahilində yerləşir. Kiçik olmasına baxmayaraq çox abaddır. Dol qərb tərəfdən Kurd, Meh dağları, şimaldan Baranduz mahalı ilə həmsərhəd idi.
Dol mahalında Urmiya gölü sahilindən külli miqdarda duz əldə edilirdi. Mahalın kəndləri əsasən onun mərkəzində uzanan bağ-bağatlı gеniş Zirə və Naznaz dərələrində yerləşirdi. Həmin kəndlərin birində, Səmədlidə mahal bəyləri yaşayırdılar. Dolun tabeliyində Rəşki-Sultanava, Pirəli, Kamanə, Nizava, Nara, Oğul Daşağıl, Birinci Kənan, İkinci Kənan, Bərdəxоş, Nazlı, Papaz, Zeyvə, Carava, Şeytanava, Samurta, Xudrava, Dölə, Dördbənd, Talava, Cuşbər, Balıstan, Xan-Tavus və Təzəkənd kəndləri var.
XVII əsrdə Urmiya hakimi Kəlbəli xan Qasımlı-Avşar Dol mahalını Gündüzlü (Qaroğlu) oymağına vermişdi. Gündüzlü oymağı orda kənd salıb, arx çəkib, ağac əkmişdi.
Həmçinin bax
Urmiya vilayəti
Kiyev Milli İnşaat və Memarlıq Universiteti
Tarixi
1930-cu ildə yaradılmışdır.
Fakültələri
Universitetdə 6 fakültə fəaliyyət göstərir.
Memarlıq fakültəsi
Fakültədə "Binaların və abidələrin memar edilməsi", "Şəhərsalma", "Ətraf mühitin memarlıq dizaynı" və "Təsviri və dekorativ incəsənət" ixtisasları üzrə mütəxəssis hazırlığı aparılır.
İnşaat və texnologiya fakültəsi
Fakültədə "Bina strukturları, məhsulların və materialların texnologiyası" və "Əmtəəşünaslıq və kommersiya fəaliyyəti" ixtisasları üzrə mütəxəssis hazırlığı aparılır.
Avtomatlaşdırma və informasiya texnologiyaları fakültəsi
Fakültədə "Qaldırıcı nəqliyyat, tikinti, yol, meliorasiya maşınları və avadanlığı", "Texnologiya proseslərinin avtomatlaşmış idarə edilməsi", "Məlumat idarəetmə sistemləri və texnologiyaları", "İnformasiya texnologiyaları dizaynı", "Qaldırıcı nəqliyyatın istehsalı, saxlanması və təmiri, yol, drenaj maşın və avadanlıqlar profili üzrə peşəkar təhsil", "İdarəetmə və təlimdə kompüter texnologiyası profili üzrə peşəkar təhsil" və "Layihələrin idarə edilməsi" ixtisasları üzrə mütəxəssis hazırlığı aparılır.
Sanitar-texnik fakültəsi
Fakültədə "İstilik və ventilyasiya", "Su və çirkab işlərinin aparılması" və "Ekologiya və ətraf mühit" ixtisasları üzrə mütəxəssis hazırlığı aparılır. thumbnail|Universitetin yerləşdiyi prospekt (mart 2010).
Yataqxanada
Universitetdə təhsil alan tələbələr yataqxanada ödənişli əsaslarla 2 və ya 3 yerlik lazımi şəraiti olan otaqlar ilə təmin olunurlar.
Rəhbərləri (direktor və rektorları)
Bu ali təhsil müəssisəsində yarandığı gündən 1955-ci ilə qədər ən yüksək rəhbər vəzifə direktor adlanmışdır. 1955-ci ildən isə rektor adlanır. İlk diertoru E. Q. Yakovlev, ilk rektoru isə A. L. Kalişuk olmuşdur.
Mükafatları
Universitet 26 mart 1976-cı ildə SSRİ-nin "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir. Bu mükafatın şərəfinə ali təhsil müəssisəsinin əsas foyesindəki döşəməyə qranit vurulmuşdur.
Kabriolet
Kabriolet — ilk mənada biroxlu, üstü yığıla bilən qoşqulu at-araba, indiki mənada isə yerlərinin sayı 2 və daha çox olan üstü qatlanaraq açılan minik avtomobili nəzərdə tutulur.
İlk kabrioletlər XIX əsrin əvvəlində Fransada yaranmışdır. Bundan sonra bu növ avtomobillər tez bir zamanda Paris, London və digər şəhərlərdə şöhrət tapmışdır.
Avarsin (Xudafərin)
Avarsin - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Xudafərin şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 97 nəfər yaşayır (22 ailə).
PlayStation 2
200px|thumb|right|PlayStation 2- nin rəsmi logosu 180px|thumb|right|PlayStation 2
PlayStation 2 (PS2) - PlayStation-dan sonra Sony Computer Entertainment-in istehsal etdiyi ikinci videooyun konsolu. Hazırlanması 1999 ilinde başlanılan konsol, ilk dəfə 2000-ci il Martın 4-də Yaponiyada satışa çıxarılmışdır. Başlıca rəqibləri Sega-nın Dreamcast, Microsoft-un Xbox və Nintendo-nun GameCube-u idilər. Qısa vaxtda hər kəs tərəfindən bəyənilmişdir. PlayStation 2 çıxışından etibarən bu vaxta qədər təxminən 153,19 milyon ədəd satılmış, və bununla da dünyanın ən çox satılan oyun konsoluna çevrilmişdir. Qalın və incə olaraq iki ayrı görkəmdə satılır.
İlişkən qatıqotu
(Galium aparine) — cinsinə aid bitki növü.
Senecio eriopus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Xose Mari Bakero
Xose Mari Bakero (doğum 11 fevral 1963, Qoysueta, İspaniya) — keçmiş İspaniya futbolçusu.
Çaxoxbili
220px|thumbnail|right|Çaxoxbili
Ərzaqlar
6-8 porsiya üçün nəzərdə tutulub
BƏƏ-də ali təhsil
BƏƏ-də ali təhsil — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin ali təhsil sistemi
Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində çox sayda ali təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir ki, onlara lisenziyanı BƏƏ Ali Təhsil və Elmi Tədqiqat Nazirliyinin tabeliyində olan Akademik Akkreditasiya Komissiyası verir. Ali məktəblərin tədris proqramlarının akkreditasiyasını da bu qurum həyata keçirir.
Bu ölkənin vətəndaşları dövlət ali təhsil müəssisələrində pulsuz oxuya bilərlər. Orta təhsil pilləsinin sonuncu sinfini bitirən qızların 95, oğlanların isə 80 faizi ali təhsil müəssisələrinə qəbul olunurlar.
Özəl
Özəl ali təhsil müəssisələri arasında daha məşhur və nüfuzlu olanlar bunlardır:
BƏƏ-də ilk tibb məktəbi 1998-ci ildə təsis olunmuş və Acman Əmirliyində yerləşən Körfəz Tibb Universitetidir.
Ölkədə fəaliyyət göstərən beynəlxalq özəl ali məktəblərin əksər hissəsi nüfuzlu beynəlxalq qurumlar tərəfindən akkreditasiya olunur. BƏƏ-də hazırda bakalavriatura proqramı üzrə tədris aparan 17 beynəlxalq təhsil müəssisəsi var. Bu ali məktəblərin əksəriyyəti öz tədris proqramlarını Cenevrədəki Beynəlxalq Bakalavriatura Təşkilatı tərəfindən təsdiq etdirirlər.
Dubay Bilik Kəndi
BƏƏ-də fəaliyyət göstərən xarici ölkələrin beynəlxalq səviyyədə tanınmış universitetlərinin filiallarının bəziləri xüsusi təhsil zonalarında – 2003-cü ildə yaradılmış Dubay Bilik Kəndində və Dubay Beynəlxalq Akademik Şəhərciyində yerləşir.
Xüsusi təhsil zonası olan Dubay Bilik Kəndində beynəlxalq səviyyədə tanınmış universitetlər, təlim mərkəzləri, elektron təlim və tədqiqat şirkətləri bir arada cəmləşib. Hazırda bu məkanda 25 beynəlxalq səviyyəli ali təhsil müəssisəsi fəaliyyət göstərir. Buraya Sankt-Peterburq Dövlət Universiteti, Mühəndislik və İqtisadiyyat Universiteti, Uollonqonq Universiteti, Mahatma Qandi Universiteti, Mançester Biznes Məktəbi və digər xarici ali təhsil müəssisələrinin filialları daxildir.
Xarici məktəblər
Bundan başqa, Tafts Universitetinin və Corc Meyson Universitetinin filialları Ras-Əl-Xayma Əmirliyində, Miçiqan Ştat Universitetinin və Roşester Texnologiya İnstitutunun, Vaşinqton Universitetinin, Boston Universitetinin filialları isə Dubay Əmirliyində fəaliyyət göstərir.
700 illik fəaliyyəti dövründə Fransanın Sorbonna Universiteti xaricdə ilk filialı məhz 2006-cı ildə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində açmışdır. Burada tədris Sorbonna Universiteti tərəfindən müəyyən olunmuş qaydalara və təhsil standartlarına uyğun aparılır.
2007-ci ildən Avropa Biznesin İdarəolunması İnstitutu Abu-Dabi Əmirliyində fəaliyyət göstərir. Bu təhsil müəssisəsində hazırda 7 icraedici tədris proqramı üzrə mütəxəssislər hazırlanır.
2008-ci ildə Abu-Dabi Əmirliyində təsis olunmuş Nyu-York Film Akademiyasında 2010-cu ildən bakalavr dərəcəsi üzrə proqramların tədrisinə başlanılıb.
2010-cu ilin payızında Əbu Dabi Əmirliyində Nyu-York Universitetinin müvəqqəti filialı açılıb. Ona görə müvəqqətidir ki, yaxın gələcəkdə bu ali təhsil müəssisəsi üçün Saadiyat adasında əsas tədris binasının istifadəyə verilməsi nəzərdə tutulur. Orada Orta Şərqdən, Cənubi Asiyadan, Mərkəzi Asiyadan, Avropadan gələn 2000 tələbənin bakalavr və magistratura təhsili alması üçün hər cür şərat yaradılacaq.
Con Hopkins Universitetinin Blumberq Tibb Məktəbi isə hazırda BƏƏ-də tibb üzrə doktorantura proqramının həyata keçirilməsinə yardım edir.
Sayınqala mahalı
Sayınqala mahalı (hazırda Şahindej) — Urmiya vilayətinin inzibati bölgələrindən biri.
Haqqında
Hazırda Şahindej adlanan bu mahal Marağanın cənub-şərqində yerləşir. Şimaldan Əcirli, Çahardol mahalları, cənubdan Saqqız mahalı, şərqdən Takab mahalı, qərbdən Bokan mahalı ilə həmsərhəddir. Əhali əsasən maldarlıqla məşğul idi.
Mahal onun qərb sərhəddindəki Zarrinehçayın Sarıq qolu və burada mövcud olan çeşmələrin suyu ilə təmin edilirdi. XVIII, XIX yüzillərdə Sayınqaladan başqa yerlərə gedən yollar (Miyandoab və Takab yollarını istisna etməklə) yararsız idi. Nisbətən əlverişli olan Miyandoab və Takab yolları da yağışlı və qarlı günlərdə keçilməz olurdu.
Mahalın cənub-qərbində Kirifli (Kərəftu adlanır) dağı uzanır. Orada bir sıra mağaralar vardır. Dağın müxtəlif yerlərində və mağaraların divarlarında çoxlu daşüstü təsvirlər və yazılar vardır.