cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Daşaltı əməliyyatı
Zəmin
1992-ci ildə yanvarın ortasına doğru Qarabağda ağır vəziyyət yaranmışdı. Erməni qoşunları öz hərbi üstünlüyündən istifadə edərək Dağlıq Qarabağda azərbaycanlılar məskunlaşan məntəqələri mühasirəyə alır və bir-birindən onları təcrid edir, sonra isə müntəzəm surətdə bu məntəqələri tutmağa başlamışdılar. Bu məntəqələrin işğalı zamanı dinc əhali bu kəndlərdən qovulur, kəndlər özləri isə yandırılırdılar. 1991-ci ilin dekabrında Cəmilli, Kərkicahan və Meşəli kəndlərinin işğalı zamanı erməni silahlı dəstələri dinc əhaliyə qarşı hərbi cinayətlər törətmişdilər. Şuşanın ətrafında gərgin vəziyyət yaranmışdı. Şəhərin ətrafında olan erməni kəndləri erməni silahlı qruplaşmalarının dayaq məntəqələrinə çevirilmişdi, bu məntəqələrdən həm Şuşa şəhəri, həm yaxınlıqdakı azərbaycanlı kəndləri, həm də Şuşa-Laçın yolu daim atəşə tutulurdu. Daşaltı kəndi özü Şuşadan 3-4 kilometr məsafədə, Şuşa–Laçın magistral yolu boyunca yerləşir. Bu kənddəki atəş mövqelərindən erməni qoşunları Şuşaya, həmçinin Şuşa-Laçın yolu üzrə hərəkət edən nəqliyyata daim atəş açırdı, bu isə Şuşada yerləşən Azərbaycan qoşunlarının təchizatında çətinliklər yaradırdı. Yaranmış vəziyyəti nəzərə alaraq, Azərbaycan komandanlığı Daşaltı kəndində erməni qoşunlarının atəş nöqtələrinin məhvi üzrə əməliyyatı keçirmək qərarı qəbul etdi. Əməliyyata böyük əhəmiyyət verilirdi, bununla əlaqədar olaraq, əməliyyata rəhbərliyi Azərbaycanın müdafiə naziri, general-mayor Tacəddin Mehdiyev özü həyata keçirirdi. 19 yanvar 1992-ci ildə T.Mehdiyev Şuşaya uçur. Bundan əvvəl o baş qərargahın rəhbəri, general-mayor Şahin Musayevə növbəti göstərişlərini verir: Goranboy rayonunda müdafiə nazirinin müavini olan general-mayor Dadaş Rzayevin tabeliyində olan zirehli texnikanın yarısını Şuşaya doğru yerini dəyişdirmək; kəşfiyyatçı podpolkovnik Sabir Cəfərovu təcili olaraq Şuşaya göndərmək: bütün cəbhə xətti üzrə erməni qoşunlarına diqqəti yayındıran zərbələri hazırlamaq. Bu halda əsas zərbələr Daşaltıya və Əsgərana vurulmalı idi. Bu məntəqələrin alınmasından sonra, Qarabağdakı erməni qüvvələri iki hissəyə bölünmüş olardı, bu da gələcəkdə rəqibi hissə-hissə məhv etməyə icazə verərdi. Ancaq Daşaltı əməliyyatı zamanı cəbhənin başqa sahələrində erməni qüvvələrinə heç bir zərbə endirilmədi. Əmrdən iki gün sonra Şuşaya hərbi texnikanın heç biri gəlmədi: iki ədəd texnika yolda sıradan çıxaraq Laçında qaldı, daha iki ədəd zirehli texnika isə Qubadlıda qaldı. Sabir Cəfərov Şuşaya gəlib çıxmadı, guya onu tapa bilmədilər, silah-sursatlar isə əməliyyat başa çatdıqdan iki gün sonra gəldi.
Şuşaya gələn Tacəddin Mehdiyev Şuşa milisinin müdiri Vahid Bayramovla müşavirə keçirdi. Müşavirədə şəhərin ətrafındakı vəziyyət müzakirə edilirdi. Şəhərin müdafiəsi çox pis təşkil edilmişdi. Gecə nəzarət buraxılış məntəqələri və müşahidə postları çox vaxt qoyulmurdu. Bəzi silahlar qorunmurdu. Şəhərin küçələrində çoxlu silahlı insan gəzirdi. Vahid komandanlıq yox idi, hər dəstə öz-özlüyündə idi. Dəstələrdə və bölmələrdə çox aşağı intizam vardı. Milli ordunun Şuşa batalyonunun heyət sayı 385 nəfər hərbi qulluqçu təşkil etməsinə baxmayaraq, şəxsi heyətin bir yerə yığılması zamanı cəmi 20 əsgər çağırışa gəlmişdi. Tacəddin Mehdiyev batalyonu tam olaraq bir yerə yığmağa cəhd etsə də, onun cəhdləri bir nəticə vermədi. Gecə vaxtı Şuşa şəhəri Topxana adlanan yerdən ermənilər tərəfindən atəşə tutulan vaxtı Mehdiyev Müdafiə Nazirliyinin Kəşfiyyat Bölüyünün rəis müavini olan podpolkovnik Riad Əhmədov ilə birgə Topxanada kəşfiyyat keçirmişdi. Onlar burada düşmənin atəş nöqtələrini təyin etmişdilər. Riad Əhmədov bu atəş nöqtələrinin susdurulması üçün əməliyyat keçirməyi təklif etdi. Səhər T.Mehdiyev Vahid Bayramovla müşavirə keçirdi. Müşavirə zamanı general Vahid Bayramovdan yerli əhali içindən 4 bələdçi ayırmağı xahiş etdi. Onlar gecə vaxtı rəqibin atəş nöqtələrinə qədər bizim kəşfiyyat-diversiya qrupumuzu keçirməli idilər. V.Bayramov 4 nəfər ayırdı. Riad Əhmədov, Riad Əhmədovun bölməsindən olan bir neçə zabit, bu dörd nəfər bələdçi və T.Mehdiyev birlikdə qarşıdakı əməliyyatın detalları müzakirə etdilər. Sonra bələdçilər onları evə paltarını dəyişmək üçün buraxılmalarını xahiş etdilər. Ancaq təyin olunmuş vaxtda yalnız iki bələdçi qayıtdı. Mehdiyev milis müdirinə zəng vuraraq, qalan iki bələdçini tapmağı və gətirib çıxarmağı tələb etdi. Amma bu iki bələdçini tapmaq müvəffəq olmadı. Gecə vaxtı əməliyyatı təxirə salmaq qərarı qəbul edildi. Həmin gecə Riad Əhmədov, bəzi döyüşçülər ilə birgə Topxana yerində ermənilərin atəş nöqtələrinə müstəqil şəkildə çatır və onlarla döyüşə girirlər. Döyüşün gedişatında bir neçə erməni hərbi qulluqçusu öldürüldü, lakin ermənilər şəhərə daimi atəş açdıqları silahları vaxtında evakuasiya etməyə müvəffəq olurlar. Növbəti gün Tacəddin Mehdiyev şəhərin icra hakimiyyətinin başçısının, MTN və DİN rayon rəhbərlərinin iştirakıyla daha bir müşavirəni keçirir. Müşavirədə vahid komandanlıq altında bütün dəstələri birləşdirməyi, komendant saatı tətbiq etməyi təklif edir. Bu təklifə etiraz edilir, bildirilir ki, bütün silahlı insanlar hərəsi hansısa bir klana tabe olurlar, bu klanlara qarşı çıxmaq lazım deyil, əks halda o da Şuşanın keçmiş icra başçısı Gözəlov kimi öldürülə bilər. Bu müşavirədə şəhər ətrafındakı Daşaltı kəndində erməni quldurlarının atəş nöqtələrinin məhv edilməsi üzrə əməliyyat keçirmək qərarı qəbul edilir.
Plan
İki gün ərzində kəşfiyyat aparılır, bu zaman təyin edilmişdi ki, Daşaltıda ermənilərin 50-60 nəfərlik silahlı dəstəsi var, qalanları isə mülki əhali idi. Əməliyyatın keçirilməsi üçün Şıxov taborundan 200 insan ayrıldı. T.Mehdiyev polkovnik Zaur Rzayev, podpolkovnik Nurəddin Abdullayev, MTN və Daxili İşlər Nazirliyi bölmələrinin müdirləri və zabitləri yığıb vəzifələri bölür. Həmin gün Mehdiyev telefonla Ş.Musayevə göstərişini verir ki, cəbhənin müxtəlif sahələrində eyni zamanda müxtəlif zərbələr vurulmalıdır, əsas zərbə bu halda Əsgərana endirilməli idi. Həmin gecə N.Abdullayev təxminən 30 nəfərlik dəstəsiylər Nəbilər kəndində kəşfiyyat keçirir və təyin edir ki, kənddə heç kəs yoxdur. Kənddə 10 nəfərlik nəzarətçi dəstə qoyulur. Səhər N.Abdullayev T.Mehdiyevə bildirir ki, milli ordunun Şuşa batalyonundan 10 nəfər bələdçi onlar tərəfindən əməliyyata götürülmüşdür. Əməliyyatın keçirilməsi üçün 5 vzvod və R.Əhmədovun rəhbərliyi altında 10 nəfərlik ayrı bir qrup formalaşdırılır. Bu qrup ən peşəkar dəstə idi, onun üzvləri yalnız Əfqanıstanda xidmət keçmiş, döyüş mükafatlarına və yüksək əlbəyaxa döyüş qabiliyyətinə malik əsgərlərdən ibarət idi. Əməliyyat planı belə idi. Birinci vzvod Nəbilər kəndi vasitəsilə keçərək Qızılqaya hündürlüyünə qalxmalı və oradan Daşaltıdan Sığnaxa aparan yolu kəsməli idi. İkinci vzvod birinci vzvodun köməyi ilə Daşaltıdan Şuşakəndə aparan yolu kəsməli idi. Bu vzvodlardan irəlidə, yoldan 400-500 metr məsafədə, sağda və solda üçüncü və dördüncü vzvodlar yerləşməli və hücum əmrini gözləməli idilər. Xüsusi Təyinatlı Milis Dəstəsinin döyüşçülərindən ibarət olmuş 5-ci vzvod ehtiyatda olmalı idi. Nəzərdə tutulmuş yerə çatdıqdan sonra bizim birinci dəstə Nəbilər kəndi istiqamətindən Daşaltını atəşə tutmalı idi. Cavab olaraq ermənilər bizim mövqelərimizə atəş açmağa başlayırdılar. Bu zaman üçüncü və dördüncü vzvod kəndə yaxınlaşmalı və rəqibin atəş nöqtələrini təyin edərək onları məhv etməli idilər. Bu vzvodların arasında gedən Riad Əhmədovun kəşfiyyat-diversiya dəstəsi bundan sonra 3-cü və 4-cü vzvodların atəş dəstəyi zamanı Daşaltıya girməli və kənddəki erməni dəstələrinin bazasını məhv etməli idi. Bundan sonra 3-cü və 4-cü vzvod kəndə girməli və rəqibin sağ qalmış əsgərlərini məhv etməli idilər. Şuşakənddə yolda durmuş ikinci vzvod, dinc əhalinin Daşaltıdan Şuşakəndə doğru çıxışını təmin etməli idi. Əsas qüvvələrə dəstək üçün, kəndin ətrafındakı bəzi yüksəkliklərdə snayperlər yerləşdirilmişdi. Bu vzvodların hərəkət taktikası belə olmalı idi: 1 kilometr irəlidə iki bələdçidən və iki kəşfiyyatçıdan ibarət olan patrul getməli idi, onlar arxalarında qrupu aparmalı idilər. Bütün komandirlər bələdçilərin göstərdiyi yol ilə diqqətlə getmək tapşırığı alırlar. Ancaq T.Mehdiyevin dediklərinə görə, hər qrupda sonradan əlavə 1-2 bələdçi meydana çıxdı. Bundan başqa, guya 1-ci vzvodun əsgərlərinin bir hissəsi əməliyyatın keçirilməsinə başlanan zaman sərxoş vəziyyətdə idilər. Hər iki amil zabitlərin məsuliyyətsizliyinin nəticəsi idi.
Döyüş
1992-ci il yanvarın 25-dən 26-na keçən gecə əməliyyat başlanır. Birinci vzvod Nəbilər kəndinə gəlir, burada onlar 10 insandan ibarət patrul dəstəsiylə görüşür. Bu dəstənin döyüşçüləri birinci vzvoda Siğnaxa gedən ən qısa yolu göstərirlər. Ancaq bələdçilər bildirirlər ki, bu yol üzrə getmək təhlükəlidir, pusquya düşmək ehtimalı yüksəkdir. Buna görə birinci vzvod daha uzun yolla gedir, qət olunan yolun uzunluğu 3 kilometr əvəzinə 15 kilometrə qədər böyüyür. Nəticədə vzvod lazım olan məntəqəyə təyin edilmiş vaxtdan daha gec gedib çıxır. Burada qeyd etmək lazımdır ki, əməliyyat zamanı hava çox sərt idi, hər yerdə dərin qar örtüyü vardı, yüksək dağlar, güclü şaxta hərəkətə mane olurdu, bundan başqa əsgərlər özüylə böyük miqdarda silah və döyüş sursatı aparırdılar. Həmçinin hərbi əlaqənin çox pis təşkil olunmasını qeyd etmək lazımdır: vzvodların və əməliyyatın komandanlığının arasında, həmçinin qarşılıqlı fəaliyyət göstərən bölmələrin arasında informasiya mübadiləsi üçün möhkəm əlaqə təmin edilməmişdi. Hərbi əlaqənin pis təşkil olunması nəticədə bölmələrin hərəkətlərində uyğunsuzluğa gətirib çıxardı, həmçinin komandanlığı vaxtında informasiya almaq imkanından məhrum etdi. Komandanlıq öz əsgərlərinin harada olmalarından, nə etmələrindən, nəyə ehtiyacları olduqlarından xəbərsiz olmaqla bərabər, həm də döyüşün gedişinə təsir etmək üçün lazımi qərarları verə bilmirdilər. Mövcud olan radioaparatlar çox köhnə idi və müasir tələblərə cavab vermirdi. Azərbaycan Ordusunun bölmələri arasında olan danışıqların gedişatı zamanı ermənilər tez-tez danışıqları yaxalayırdılar, hətta onlar bəzən efirə də çıxaraq danışıqlara müdaxilə edir və danışıq aparan azərbaycanlı əsgərləri təhqir etməyə başlayırdılar. 1-ci vzvod Sığnax kəndindən Daşaltıya tərəf gələn yol boyunca nəzərdə tutulmuş mövqelərə çataraq kiçik fasilə üçün dayanır. Bu zaman bələdçilər vzvod komandirini inandırmağa başlayırlar ki, burada durmaq əhəmiyyətsizdir, Sığnaxdan ermənilər gəlməyəcəklər, birbaşa Daşaltıya hücum etmək lazımdır. Naməlum səbəblərdən komandir onların dediklərinə inanır. Altı əsgər Daşaltı-Sığnax yolunun ətrafında mövqelərdə qalır, vzvodun qalan hissəsi öz mövqelərini tərk edir və Daşaltıya tərəf gedir. Səhər saat altı radələrində Sığnax kəndi tərəfdən erməni əsgərləriylə dolu bir Kamaz yük avtomobili gəlir. Mövqedə qalmış 6 əsgər bu avtomobilə atəş açırlar və demək olar ki, orada olan erməni əsgərləriylə birlikdə bu "Kamazı" tamamilə məhv edirlər. Bu zaman erməni əsgərləriylə dolu ikinci "Kamaz" yük avtomobili yaxınlaşır. Onların arasında və mövqedə dayanan 6 əsgər arasında döyüş başlanır. Döyüşün gedişatında 2 Azərbaycan əsgəri həlak olur, 1 əsgər yaralanır. Sağ qalmış 3 əsgər, ölüləri və yaralıları götürərək geri çəkilirlər. Bizim əsgərlərimizin geri çəkilməsindən sonra, erməni dəstəsi Sığnaxdakı yolda olan mövqeləri tutur və bununla da 3-cü və 4-cü vzvodların arxasına çıxırlar.
Şuşakəndə gedən yolu kəsməli olan ikinci vzvod isə ermənilərin pusqusuna düşür. Ermənilər bu vzvodu mühasirəyə alırlar və demək olar ki, vzvoddakı bütün əsgərlərin hamısını məhv edirlər. Yalnız iki yaralanmış əsgər sağ qalaraq qaça bilir. Onlardan biri olan Azər adlı əsgərin sözlərinə görə, döyüşdən sonra o, ermənilərin ratsiya vasitəsilə vzvodu pusquya doğru aparan Maxış adlı bələdçiylə necə danışıqlar apardığını eşidirdi. Bu danışığın gedişatında bələdçi ona söz verilmiş mükafatı ermənilərdən tələb edirdi. Ermənilər isə cavabında ona deyirdilər ki, get həlak olmuşların avtomatlarını yığ və onları sat, bu da sənin mükafatın olacaq. Üçüncü və dördüncü vzvodlar isə təyin olunan yoldan kənara çıxıb, nəzərdə tutulmuş mövqelərdən 2 kilometr daha uzaqda mövqe tuturlar. Buna görə onlar Sığnaxda və Şuşakənddə yollarda döyüşən əsgərlərə yardıma gələ bilmirlər.
Uğursuz başlanğıca baxmayaraq, əməliyyat nəzərdə tutulmuş plan üzrə davam etdirilir. Nəbilər kəndində olan dəstə Daşaltıya doğru atəş açmağa başlayır, qarşılığında erməni dəstələri cavab atəşi açırlar. 3-cü və 4-cü vzvodların atəş dəstəyi altında Riad Əhmədovun dəstəsi kəndin içərilərinə doğru irəliləməyə başlayır. Amma "Kələmlik" adlı yerin yaxınlığında Qurban adlı bələdçinin satqınlığı nəticəsində dəstə pusquya düşür və bütün üzvləri ermənilər tərəfindən öldürülür. Riad Əhmədov özü isə itkin düşür. Bir müddətdən sonra 3-cü və 4-cü vzvod kəndin kənarlarından Daşaltıya daxil olurlar və erməni dəstələriylə döyüşə başlayırlar. Lakin bu zaman, Sığnaxda yolda mövqeləri özbaşına tərk etmiş birinci vzvodun əsgərləri "ura" qışqırıqlarıyla 3-cü və 4-cü vzvodların arxalarıyca kəndə girirlər. Kənddə olan azərbaycanlı əsgərlər əlaqənin olmaması səbəbindən gələn vzvodu düşmən əsgərləri olaraq qəbul edirlər və onların arasında atışma başlanır. Nəticədə hər üç vzvod itki verir və həm Daşaltı istiqamətindən, həm də Sığnax istiqamətindəki mövqelərdən erməni dəstələrinin şiddətli atəşi altına düşürlər. Bundan başqa, Sığnax kəndi istiqamətindən gələn erməni dəstəsi Azərbaycan bölmələrinin mövqelərinə arxadan zərbə vurur. Azərbaycan əsgərləri hər tərəfdən sıxılmasına, həmçinin Daşaltı və Sığnax istiqamətindən düşmənin çarpaz atəşi altına düşməsinə baxmayaraq, əsgərlərdən heç biri döyüş meydanından qaçmadı. Mühasirəyə düşmüş əsgərlər döyüşməyə davam edirdilər. Azərbaycanlı əsgərlərin döyüşdə şücaət göstərdiyinə dair çoxlu faktlar var. Bir çox azərbaycanlı əsgər əsir düşməmək üçün intihar etməkdən çəkinmirdilər. Belə ki, hər tərəfdən ermənilərin əhatəsinə düşmüş Elşən Xəlilov F-1 qumbarasıyla özünü partlatdı, həmçinin Zaur Cəfərov əsir düşməmək üçün son gülləsini özünə vurdu.
Azərbaycan mənbələrində
Bu əməliyyata çox diqqət ayrılır, çünki bu əməliyyatda uğursuzluq müharibənin gedişinə ciddi təsir etdi. Daşaltı əməliyyatının gedişatında qələbə müharibənin gedişatını dəyişdirə və bizim qoşunlarımıza strateji təşəbbüsü ermənilərdən almağa və erməni qoşunlarını müdafiəyə keçməyə məcbur etməyə imkan verirdi. Amma əməliyyatın uğursuzluğundan sonra, Azərbaycan qoşunları uzun müddət faktiki olaraq hücum əməliyyatlarını həyata keçirmədilər və bununla da erməni qoşunları müharibədə təşəbbüsü ələ aldı. Daşaltıda məğlubiyyət həmçinin Azərbaycan qoşunlarının və əhalinin döyüş ruhunda ciddi təsir etdi. Lakin eyni zamanda Daşaltıdakı döyüş bizim əsgərlərimizin bir çox qəhrəmanlıq və cəsarətinin nümunəsi kimi yada salınır. T.Mehdiyevin sözlərinə görə, sonradan sağ qalmış bələdçiləri tapmaq cəhdləri heç nəyə gətirib çıxarmadı. O, yanvarın sonuna kimi Şuşada qaldı, amma bu vaxt ərzində bələdçilərdən heç birini tapmadılar. Bir neçə gün sonra Azərbaycan əsgərləri vaxtından gec göndərilmiş zirehli texnikadan və artilleriyadan istifadə edərək Daşaltını güclü atəşə məruz qoydular.
Əməliyyatdan sonra Azərbaycan tərəfi təhqiqata başlayır, bir neçə nəfərə qarşı cinayət işi açılır. MN-in Baş Qərargah Rəisinin müavini polkovnik-leytenant Şikar Şikarov Daşaltı əməliyyatının iştirakçıları və şahidlərinin ifadələri əsasında fevralın 6-da aşağıdakı əməliyyatın uğursuz olmasının səbəblərinə dair məruzə hazırladı. Məruzədə deyilir:
Əməliyyat ilə bağlı açıqlamalar
Əməliyyata rəhbərlik etmiş Tacəddin Mehdiyevin 2012-ci il tarixli əməliyyatla bağlı açıqlamaları:
"Əməliyyatdan öncə biz kəşfiyyat əməliyyatları apardıq və batalyon komandiri Riad Əhmədovdan soruşdum ki biz Daşaltını erməni quldur dəstələrindən təmizləyə bilərik? Nurəddin Abdullayev mənə dedi ki, biz Şuşada olanda 30-50 əsgər ilə o kəndə girmişik və heç birdə itkimiz olmayıb. İndi isə bizim 180-200 döyüşçümüz var. Mən əminəm ki, biz bu döyüşdən qalib çıxacağıq. Məndə dedim ki, onda plan hazırla və əməliyyata başlayaq. Qış fəsli olduğu üçün şəxsən əmr verdim ki, 200-210 ədəd maska hazırlansın. Nurəddin Abdullayev əməliyyat planını hazırladı və mənə təqdim etdi. Əməliyyat planında bir çox düzəlişlər etdim. Batalyonu 6 hissəyə yəni 6 qrupa ayırdım. 5-ci qrupun vəzifəsi əməliyyatda iştirak etmək idi. 6-cı qrup isə ehtiyat qrup idi. Bir qrupu isə yüksəkliyə qoymuşduq ki, erməni əsgərləri mövqelərini atıb qaçanda yüksəklikdə ki, qrup onları məhv etsin. Planı qurduqdan sonra onu digər komandirlərə göstərdim. Vahid Bayramov dedi ki, Daşaltı Şuşa üçün böyük təhlükədir, sizin hazırladığınız əməliyyat düzgün tərtib edilib. Əməliyyat nəticəsində Daşaltını azad edəcəyik. Hər şey öz qaydasında idi. Hətta Vahid Bayramov dedi ki, Fərman Xəlilovun əmri ilə bizim polis idarəsinin xüsusi təyinatlıları biznən gəlib və əməliyyatda iştirak edə bilərlər.Hətta biz Şuşa batalyonundan bələdçilər seçdik ki, gecə vaxtı əməliyyatda hərbiçilərimiz itkin düşməsin. Vahid bayramov dedi ki, 150 ədəd top mərmisi gələcək və bununla biz erməni qüvvələrinə topdan zərbələr endirməli idik. Mən özüm qəsdən deyirdim ki, döyüş yanvar ayının 24-ü olacaq çaşdırmaq üçün sonra isə əməliyyatın yanvar ayının 25-də başlanacağını dedim. Nəbilər kəndinə biz qrup qoymuşduq, və qrup kəşfiyyat aparırdı. Oradan bütün qruplar keçirdi və yoxlanılırdı. Bir dənə keçməyən qrup Fərman Xəlilovun qrupu idi. Səhər saat 06:00 radələrində biz topdan atəş açmalı idik. Bu atəş hardasa yarım saat davam etməli idi və bu atəş bitdikdən sonra qruplar Daşaltıya daxil olmalı idi. Biz qruplara təlimdə keçmişdik. Kim nə edəcəyini yaxşı bilirdi."
Sword Art Online: Ordinal Scale
– abec-in rəssamlığı ilə Reki Kavahara tərəfindən yazılan "Sword Art Online" ranobe seriyası əsasında çəkilmiş 2017-ci il istehsalı elmi fentezi anime filmi. Film A-1 Pictures studiyası tərəfindən çəkilmişdir. Rejissoru Tomohiko İto, ssenaristi Reki Kavahara, personaj dizayneri Şinqo Adaçı, bəstəkarı Yuki Kaciuradır. Yaponiya, Almaniya, Cənub-şərqi Asiyada 18 fevral 2017-ci ildə, Meksikada 4 mart 2017-ci ildə, ABŞ-də 9 mart 2017-ci ildə buraxılmışdır.
Məzmun
2026-cı ildə yeni virtual reallıq sistemi Augma təqdim olunur. Augma NerveGear və AmuSphere-dən sonra virtual reallıq texnologiyalarının 3-cü nəslidir. Bu iki texnologiyadan fərqli olaraq Augma tam dalış etmir, artırılmış reallığa əsaslanır. Augma əsasında buraxılmış yeni oyun isə "Ordinal Scale" (OS) adlanır. "Ordinal Scale" oyununda oyunçular bacarıqlarına əsasən sıralanırlar.
"Ordinal Scale"-də SAO bosslarının da peyda olacağı xəbərindən sonra Asuna, Lizbet və Silika Kiritonu yeni oyunu oynamaq üçün cəsarətləndirirlər. Kirito, Asuna və Kleyn boss döyüşünə qatılırlar. Döyüş zamanı oyunun talismanı olan süni intellekt Yuna peyda olur və mahnı oxuyaraq oyunçulara əlavə bonuslar verir. Reallıqda çox güclü və sürətli olmadığından Kirito döyüşdə heç bir uğur qazana bilmir. İkinci yerdə olan oyunçu Eyci qrupa bossa qalib gəlməkdə kömək edir. Asuna bossa ölümcül zərbəni vurmazdan öncə Eycinin "Dəyiş" sözünü pıçıldadığını eşidir. Bu söz isə ancaq SAO oyununda istifadə olunan mexanizmlərdən biridir.
Növbəti gecə Asuna Kleynin dəvətini qəbul edib növbəti bossla döyüşməyə gedir. Lakin Kleynin komandası sonuncu üzvlərinin gəlmədiyini görür və onu gözləyirlər. Amma onun əvvəlki gecə Eyci tərəfindən yaralandığından xəbərsizdirlər. Asuna yenə döyüşdə uğur qazanır və bossu məğlub edir. Kleynin komandası isə qəflətən Eyci və başqa bir bossun hücumuna məruz qalıb məğlub olur. Səhər Kirito OS məşqi etməyə çıxanda qəribə ağ başlıqlı qızla rastlaşır və qız yoxa çıxmazdan qabaq barmağı ilə ona bir şey göstərir. Kirito Asuna ilə görüşür, Asuna Eycinin əslində SAO-da oynamış və And Qanı Cəngavərləri gildiyasının üzvü olmuş Nautilus adlı oyunçu olduğundan şübhəndiyini bildirir. Bu zaman Yui Aynkrad bossların Tokioda peyda olduqları yerin SAO xəritəsində peyda olduqları yerlə analoji eyni olduğunu müəyyənləşdirir.
Asuna, Lizbet və Silika başqa bir döyüşə qatılırlar və Eyci ilə Yuna yenə peyda olurlar. Eyci tərəfindən itələnən Silikanı xilas etməyə çalışan Asuna boss tərəfindən vurulur və oyundan çıxdaş olur. Asuna tezliklə müəyyənləşdirir ki, SAO ilə bağlı xatirələri yavaş-yavaş silinir. Kirito ilə xəstəxanaya gedən Asuna öyrənir ki, Augma onun beynində SAO ilə bağlı xatirələrini skan etməyə başlayıb və bu, OS oynayan digər SAO sağ qalanları ilə də baş verə bilər. Kirito bunu araşdırmaq üçün Sinon ilə başqa bir döyüşə qatılır və çıxdaş olmuş oyunçuların birindən sarı rəngli kürə ayrıldığını, drona daxil olduğunu müəyyənləşdirir. Yui kürəni izləməyə çalışır, lakin sistem tərəfindən blok olunur. Döyüşdən sonra Kirito yenə həmin qəribə qızla rastlaşır və qız yenə bir tərəfi göstərib yoxa çıxır. Kirito və Yui qızın Toto Texniki Universitetini işarə etdiyini kəşf edirlər.
Kirito universitetə gedir və Augma-nın yaradıcısı professor Tetsuhiro Şiqemura ilə görüşür. Lakin Şiqemura suallara cavab verməkdən imtina edir. Professorun kabinetini tərk etməzdən öncə Kirito onun stolunun üstündə Yunaya oxşayan bir qızın şəklini görür. Kirito Kikuoka Seyciro ilə müzakirə aparır, məlum olur ki, Şiqemuranın qızı da SAO-nun qurbanlarından biri olub. Kirito Asunanın evinə gedir və onun xatirələrini geri gətirəcəyinə söz verir. Sonra yenə ağ başlıqlı qızla rastlaşır və onun Yuna olduğu məlum olur. O, ona səviyyəsinin çox aşağı olduğunu deyəndə Kirito Lifa və Sinonun köməyini alıb mümkün olduğu qədər çox boss öldürməyə qərar verir.
Bir neçə gün sonra OS oyunçuları Yunanın konsertini izləmək üçün stadiona yığışırlar. Aşağı mərtəbələrdə Kirito Eyci ilə döyüşür və qalib gəlir. Lakin məlum olur ki, Şiqemuranın məqsədi bütün SAO sağ qalanlarının xatirələrini toplayaraq qızının ruhunu rekonstruksiya etmək və bir süni intellekt olaraq yenidən canlandırmaqdır. Konsertdə olan bütün oyunçuların beyinləri skan ediləcək və onlar öləcəklər.
Aynkrad bosslarının arenada peyda olmasından sonra Kirito və Yuna da döyüşə qatılırlar. Yuna Kiritoya başa salır ki, Augma əslində məhdudlaşdırılmış NerveGear-dır, onun tam dalış xüsusiyyəti var, bunun sayəsində SAO-nun 100-cü səviyyə bosunu məğlub edib döyüşü sonlandıra bilər. Dalışdan öncə Kirito Asunaya nişan üzüyünü verir. Kirito, Lizbet, Silika, Aqil və Sinon 100-cü mərtəbədəki Yaqut sarayına daxil olurlar və bossla qarşılaşırlar. Əvvəlcə məğlub olurlar, lakin Asuna, Lifa, digər ALO və GGO oyunçularının gəlişindən sonra vəziyyət dəyişir. Yui onların SAO-dan saxlanılmış xüsusiyyətlərini bərpa edir və bossu məğlub edirlər. Akihiko Kayabanın səsi onları qələbə münasibətilə təbrik edir və Kiritoya çox güclü qılınc verir.
Artıq OS-un bir nömrəli oyunçusu olmuş Kirito stadiona qayıdıb bütün Aynkrad bosslarını məğlub edir. Kikuoka isə Argus-un (SAO-nu istehsal etmiş keçmiş şirkət) server otağına basqın təşkil edərək Şiqemuranı həbs edir. Ağ başlıqlı Yuna oyunçuların xatirələrini özlərinə qaytarır və 100-cü mərtəbənin bossu əsasında kodlaşdırıldığından yoxa çıxır. Kirito və Asuna Aynkradda verdikləri sözü yerinə yetirib ulduzlara baxmağa gedirlər. Asuna Kiritoya ona verdiyi nişan üzüyünü qaytarır.
Post-kredits səhnəsində Şiqemuranın süni intellekt və ruh rekonstruksiyası sahələrindəki işlərini bəyənən Kikuoka onu Rath şirkətinə dəvət edir.
İstehsal
4 oktyabr 2015-ci ildə keçirilmiş Dengeki Bunko Autumn Festival 2015 tədbirində anime filmi adaptasiyasının istehsal olunacağı açıqlanmışdır. Filmdəki hadisələr "Sword Art Online II" anime serialından sonra baş verir. 13 mart 2016-cı ildə baş tutmuş Dengeki Bunko Haru no Saiten 2016 tədbirində filmin "Sword Art Online: Ordinal Scale" adlanacağı məlum olmuşdur. Anime serialında personajları səsləndirənlər anime filmində də uyğun personajları səsləndirəcəkdilər.
Anime serialının bəstəkarı olmuş Yuki Kaciura anime filminin də bəstəkarı olmuşdur. Saundtrekə 50 trek, eləcə də, Sayaka Kanda tərəfindən ifa olunmuş 5 mahnı daxildir. Aniplex tərəfindən 22 fevral 2017-ci ildə buraxılmışdır. LiSA anime filminin tema mahnısı olan "Catch the Moment" mahnısını ifa etmişdir. Sayaka Kanda Yuna kimi 5 mahnı ifa etmişdir: "Ubiquitous dB", "Longing", "Delete", "Break Beat Bark!" və "Smile For You".
Buraxılış
Film Yaponiya, Cənub-şərqi Asiya və Almaniyada 18 fevral 2017-ci ildə ekranlaşdırılmışdır. Asiya premyeraları, uyğun olaraq, Aniplex və Odex tərəfindən təşkil olunmuşdur. 1 mart 2017-ci ildə filmin ABŞ-də premyerası olmuş, amma Eleven Arts filmi ABŞ kinoteatrlarında 9 mart 2017-ci ildə buraxmışdır. Madman Entertainment də filmi Avstraliya və Yeni Zelandiyada 9 mart 2017-ci ildə buraxmışdır. Aniplex of America 17-19 mart 2017-ci ildə filmi Kanadada ekranlaşdırmışdır. Filmin ingilis dilinə dublaj edilmiş versiyasının premyerası Anime Boston 2017 tədbirində baş tutmuş və 22 aprel 2017-ci ildə buraxılmışdır. Anime Limited filmi Böyük Britaniya və İrlandiyada 19 aprel 2017-ci ildə ekranlaşdırmışdır. Film bütün dünyada təxminən 1000 kinoteatrda göstərilmişdir.
Dünya premyerasından bir neçə gün sonra filmin onlayn şəkildə internetə düşdüyü, mənbənin də Malayziya və Sinqapur olduğu məlum olmuşdur..
Anime filminin Blu-ray/DVD cildi Yaponiyada 27 sentyabr 2017-ci ildə, Şimali Amerikada 19 dekabr 2017-ci ildə buraxılmışdır.
Manqa
IsII-nin rəssamlığı ilə Reki Kavahara tərəfindən hazırlanan manqa adaptasiyası istehsal olunmuşdur. Bir cildi buraxılmışdır.
Ranobe
Yaponiyada buraxılmış BD/DVD cildinə Reki Kavahara və abec tərəfindən hazırlanmış "Sword Art Online: Cordial Code" adlı sikvel ranobe daxil edilmişdir. Bu ranobedəki hadisələr "Ordinal Scale"-də baş verən hadisələrin 8 gün sonrasıdır.
Gəlir
Film Yaponiyadakı açılış həftəsində 151 kinoteatrda nümayiş etdirilmiş, 308.376 bilet satmış, 425 milyon yen gəlir əldə etmiş və №1 film olmuşdur. 1 oktyabr 2017-ci ilə kimi filmin əldə etdiyi gəlir 4,3 milyard yenə çatmışdır. Şimali Amerikadakı açılış həftəsində isə 1,35 milyon dollar gəlir əldə etmişdir. Film İtaliyada buraxıldığı ilk gündə əldə etdiyi gəlir baxımından "Karib dənizinin quldurları: Ölülər nağıl danışmır" və "Ecazkar qadın" filmlərini ötmüşdür. Çində əldə olunan gəlir isə 43 milyon yuan təşkil etmişdir.
Tənqidçilərin mövqeyi
IGN-dən Aleks Ozborn filmə 7,5/10 bal vermişdir: "Vizual cəhətdən möhtəşəm deyil, lakin SAO-nun üçüncü mövsümünü gözləyənlər üçün mükəmməl orijinal hekayəyə malikdir". Cine Premier-dən Julio Veles də film haqqında rəy bildirərək 4.5/5 bal vermişdir: "İkinci hissənin ekşnı bir zəif təsir bağışlayır, çünki antaqonistlərin səbəblərinin açıqlanmasına daha çox önəm verilir, amma həyəcanverici və uzun klimaks vəziyyəti xilas edir".
2017-ci ildə anime filmi "Ən yaxşı anime filmi" və "Ən yaxşı saundtrek" kateqoriyalarında Newtype Anime Mükafatı qazanmışdır.
Horkelia truncata
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Brickellia glandulosa
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Razil Vəliyev
Həyatı
4 yanvar 1947-ci ildə Tatarıstanın Nijnekamsk (keçmiş Şeremetyev) rayonunun Taşlık kəndində doğulmuşdur. 1965–1967-ci illərdə Kazan Federal Universitetinin Jurnalistika fakültəsində oxumuşdur.
Fəaliyyəti
1990–1995-ci illərdə Tatarıstan Ali Sovetinin deputatı, Tatarıstan Respublikası Dövlət Şurasının I (1995–1999), II (1999–2004), III (2004–2009), IV (2009–2014) çağırışlarının deputatı seçilmişdir. "PEN Klub" Uluslararası Yazarlar Təşkilatının Tatarıstan "PEN Mərkəzi"nin prezidenti, Ümumdünya Tatar Konqresi Yürütmə Kurulunun üzvü, Tatarıstan Respublikası Dövlət ödülünün verilməsi üzrə Komissiyanın üzvüdür. "Tatarıstan – Yeni Əsr" Respublika ictimai hərəkatı siyasi şurasının üzvü, Tatar dili və mədəniyyətinin inkişafı və qorunması üzrə İctimai Birliyinin – "Jıen" Fondunun başqanıdır. Tatarıstan Respublikası Prezidenti yanında Heraldika Şurasının üzvüdür. Tatarıstan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi Kollegiyasının üzvüdür. Tatarıstan Respublikası Dövlət Şurası Deputatlarının Etika Komissiyasının üzvüdür. Nijnekamsk şəhərinin fəxri vətəndaşıdır. İnquşetiya Respublikasının Əməkdar incəsənət xadimidir. Tatarıstan Elmlər Akademiyasının fəxri üzvü seçilmişdir (2016).
2019-cu ildə Dünya Gənc Türk Yazarlar Birliyi tərəfindən nəşrə hazırlanan "Payız yağmurları" adlı şeirlər kitabı "XAN" Nəşriyyatında gün üzü görmüşdür."Payız yağmurları"nın layihə rəhbəri, baş redaktoru Əkbər Qoşalı, şeirləri Azərbaycancaya uyğunlaşdıran dr. Həyat Şəmidir. Kitaba dos.dr. Şəmil Sadiq önsöz yazmışdır.
Bəhreyn coğrafiyası
Sahəsi və sərhədləri
Sahəsi və əhalisinin sayına görə Yaxın və Orta Şərq ölkələri arasında ən kiçik, lakin iqtisadi inkişaf baxımından məşhur olan Bəhreyn dövləti İran körfəzinin təxminən mərkəzində, eyni adlı arxipelaqda yerləşir. Bəhreynin coğrafi və hərbi – strateji mövqeyi əlverişlidir. Dünyanın mikrodövlətlərindən biri hesab edilən Bəhreynin sahəsi 690 kv. km-dir. Bu arxipelaq 33 ada və adacıqdan ibarətdir. Bu adalardan ancaq beşi məskunlaşıb. Ən iri ada olan Bəhreynin uzunluğu 50, eni isə 16 km-dir. Nisbətən digər iri adaları Mühərrək, Sitra, Umm-Nəsən, Umm-əs-Sübhan və Ciddədir.
Bəhreynin relyefi
Bəhreyn adası Mühərrək və Sitra adaları ilə torpaq bəndlər vasitəsilə birləşdirilmişdir. 1986-cı ilin noyabrında Bəhreyn adasını Səudiyyə Ərəbistanı ilə birləşdirən körpü salınmışdır. Asiyada ən uzun (25 km) 7 torpaq bənddən və onları birləşdirən 5 körpüdən ibarət olan həmin yolun su üzərində ümumi uzunluğu 12,5 km-dir. Ən böyük torpaq bəndin uzunluğu 2,3 km-dir. İki ərəb dövləti arasında dayaz körfəzin üstündən körpü salmaq fikri çox əvvəllərdən meydana çıxmışdır. İlk dəfə bu məsələ dövlət rəhbərliyi səviyyəsində 1970-ci ilin ortalarında müzakirə edilmiş və fikrin həyata keçirilməsində Səudiyyə Ərəbistanı məliklərinin xidməti böyük olmuşdur. 1968-ci ildə Məlik Feysəlin dövründə layihələrin öyrənilməsi barədə ilk işçi qrupu yaranmışdır. Feysəli əvəz edən məlik Xaled proqramın həyata keçirilməsi üçün 1976-cı ildə sarayda xüsusi komitə yaratmış və beş ildən sonra Bəhreyn əmiri ilə tikintinin başlanması barədə müqavilə imzalamışdır. Layihə Səudiyyə Ərəbistanı – Danimarka müştərək şirkəti tərəfindən hazırlanmış və tikintisi Hollandiya şirkəti tərəfindən həyata keçirilən bu nəhəng və nadir mühəndis qurğusunun başa çatması isə Səudiyyə Ərəbistanı məliki Fəhdin adı ilə bağlıdır. Ona görə də Səudiyyə Ərəbistanını Bəhreyn ilə birləşdirən bu magistralı bəzən «Məlik Fəhd yolu»da adlandırırlar. Yolun tən ortasında süni ada salınmışdır. Burada hər iki dövlətin gömrükxanaları və sərhəd xidmətçilərinin məntəqələri, digər inzibati binalar, məscidlər, restoranlar yerləşir. Sürətli liftlər arzusunda olan hər kəsi, 65 metr hündürlüyü olan süni yaradılmış təpəyə qaldırır. Oradan həm Səudiyyə Ərəbistanının, həm də Bəhreynin yaraşıqlı sahillərini seyr etmək olar. Körpü hər iki dövlət tərəfindən istifadə edilir. Hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 5 metrdən 15 metrə qədər olan körpüdən hər ay orta hesabla 10 minlərlə avtomobil keçir. Avtomobillərin hər iki istiqamətə hərəkəti üçün iki yol ayrılmışdır. Yüngül avtomobillər üçün keçid haqqı 6, avtobuslar üçün 15 ABŞ dollardır. Yük avtomobillərinin sahibləri isə daşınan 1 ton yükə 1 dollar gömrük haqqı verməlidir. Yeri gəlmişkən deyək ki, daşınan yüklərin həcmi 45 tondan artıq olmamalıdır. Beləliklə, ərəb dövlətləri arasında yeganə ada dövləti olan Bəhreyn süni yolla materikə birləşdirilmiş və yarımadaya çevrilmişdir. Bəhreyn ilə Qətər əmirliyi arasında (bu iki dövləti eni 33,5 km olan körfəz ayırır) uzun müddətdir ki, ərazi və sərhəd münaqişələri davam edir. Havar və onun yaxınlığındakı bir qrup adalar, həm də məhəlli suların bölünməsi məsələsi bu dövlətlərin münaqişəsinə səbəb olmuşdur.
Məsələ ondadır ki, Böyük Britaniya hökuməti bu regiona nəzarət etdiyi vaxtlarda Bəhreynə nisbətən Qətərə daha yaxın yerləşmiş Havar adasını rəsmi London ilə daha yaxşı münasibətləri olan Bəhreynə vermək barədə qərar çıxarır. 1994-cü ilin noyabrında Havar adasını qaytarmaq məqsədilə Qətər hökuməti Beynəlxalq Məhkəməyə müraciət edir. Lakin bu məsələ indiyə qədər həll olunmadığından dövlətlər arasında gərginlik yaradır.
Təbii ehtiyatları
Bəhreyn arxipelaqda yeganə adadır ki, geoloji quruluşu qonşu Ərəbistan yarımadasının sahil hissəsinə oxşardır. Arxipelaqın digər adaları isə mərcan mənşəlidir. Bu adalar dayaz laqunlar və sualtı qayalarla əhatə olunmuşdur. Adalar arasında hərəkət edən sürətli qayıqların sükançısı böyük ustalığa malik olmalıdır ki, vaxtında və xətasız bu maneələri dəf edə bilsin.
Bəhreyn adasının sahil xətti girintili-çıxıntılı olduğundan bir növ dişləri sınmış mişara bənzəyir. Maili qum çimərlikləri tez-tez qayalar və qarma-qarışıq şəkildə üst-üstə yığılmış daşlarla əvəz olunur. Onun mərkəzi hissəsi hündürlüyü 35 metrə çatan əhəng daşlı təpəlikdir. Adanın ən hündür yeri isə onun şimalındadır (135 m.).
Digər adaların dəniz səviyyəsindən orta hündürlüyü 15-30 metrdir. Bəhreyn adasının əlverişli sahillərində bir neçə dəniz limanı salınmışdır. Onlardan biri ölkənin paytaxtı Manama yaxınlığında, digərləri isə Mühərrək adası ilə ensiz torpaq örtüyü ilə birləşən ər-Rümman (Sülmən) və Sitra adalarında yerləşir. Bu limanlara ən müasir okean gəmiləri daxil ola bilər. Xatırladaq ki, hələ qədim dövrlərdə də əcnəbi yelkənli gəmilər məhz bu yerlərdə lövbər salardılar. Rəvayətə görə «Min bir gecə» nağıllarının qəhrəmanı məşhur dənizçi Sindbad da Bəhreyn adasında yaşamışdır. İtaliyalı tacir və səyyah Marko Polo, məşhur ərəb tədqiqatçısı və coğrafiyaşünası İbn Bəttutə Bəhreyn arxipelaqında olmuşlar.
Bəhreynin təbii sərvətləri içərisində nisbətən gözə gəlimlisi təbii qaz və neftdir. Ehtiyatı 210 mlrd. kub m. olan təbii qaz yataqları həm quruda, həm də körfəzin dibində aşkar edilmişdir. Təbii qaz ilə müqayisədə neft ehtiyatı tükənmək üzrədir (ehtiyatı cəmi 14 mln. tondur). Digər faydalı qazıntıların (gips, əhəngdaşı, gil və s.) ehtiyatı az olduğundan sənaye əhəmiyyətinə malik deyillər. Mirvari ehtiyatı arxipelaqın şimalında və şərqində 10–12 metr dərinlikdə yerləşir.
İqlimi və hidroqrafiyası
Yağıntı qısa müddətdə leysan şəklində düşür. Orta hesabla adalara ildə 100 –110 mm yağıntı düşür. İl ərzində əsən şimal-qərb küləkləri (ərəblər bunu «şemal» küləyi adlandırırlar) hərdən o qədər güclü olur ki, İran körfəzində kiçik gəmilərin hərəkətinə çətinlik törədir. Bu küləklər Ərəbistan səhraları üzərindən qumları göyə sovuraraq İran körfəzi tərəfə qovur. Qonşu ərazilərin, o cümlədən adaların üzərini narın toz dumanı bürüyür. Toz dumanının arxasında, hətta Günəş də tutqun görünür. Tozlu isti hava adama şiddətli hərarət gətirir.
Bəhreyn arxipelaqında yerüstü su mənbəyi olmasa da adalar, xüsusilə Bəhreyn, Mühərrək, Sitra, Umm–Nəsən qrunt suları ilə zəngindir. Keçmişdə burada yaşayan əhali quyu qazımaq və «kuanats» adlandırılan yeraltı kanallar vasitəsilə qrunt sularını istədikləri yerə gətirib çıxara bilirdilər. Bəhreyn adasında tarixi abidə kimi qorunan kuanatslar (yeraltı kanal) eramızın IV yüzilliyinə aid edilir. Son vaxtlar neft-qaz, metallurgiya və digər sənaye sahələrinin inkişafı ilə əlaqədar ölkədə «su qıtlığı» baş verir. Qrunt sularının ehtiyatı isə azalır. Neft, metallurgiya və başqa sahələrin inkişafı ilə əlaqədar su qıtlığının qarşısı dəniz suyu təmizləyən qurğuların tikilməsi ilə alınır.
Torpaq, bitki örtüyü
Bəhreyndə tropik səhra landşaftı mövcuddur. Adalarda zəif humuslu torpaqlar yayılmışdır. Rütubətin çatışmaması və olduqca isti iqlim burada zəngin bitki örtüyünün inkişafına imkan vermir. Bəhreynin başlıca bitki örtüyü quraq iqlimə və şoranlaşmış torpağa dözümlü alçaq boylu kollar və cod otlarla təmsil olunur. Nisbətən geniş yayılmış bitkilər dəvətikanı və yovşandır. Adalarda quşlar, gəmiricilər və sürünənlər üstünlük təşkil edir. Sahil sularında müxtəlif balıq növləri, dəniz tısbağası, xərçəng molyuskası çoxdur. Bəhreyndə əl – Əreyn adlanan milli təbiət qoruğu yaradılmışdır.
Adalarda heyvanat aləmi əsasən səhra quşları, gəmiricilər və sürünənlərdən ibarətdir. Dəniz faunası zəngindir. Burada 400-dən artıq balıq növü vardır. Sahil sularında dəniz tısbağası, mərcan adalarında mirvari mollyusku, xərçəngin müxtəlif növləri çoxdur. Bəhreyndə Əl-Əreyn qoruğu yaradılmışdır.
Cənubi Bismark plitəsi
thumb|right|375x375px|Cənubi Bismark plitəsi Cənubi Bismark plitəsi — tektonik mikroplitə olaraq 0,00762 steradion sahəyə malikdir. Adətən Sakit okean plitəsinin tərkib hissəsi kimi göstərilir.
Bismark arxipelaqı (Yeni Britaniya), Yeni Qvineyanın şimal-şərqi hissəsi, Solomon dənizinin şimal-qərbi, Bismark dənizinin isə cənubu bu plitənin üzərində yerləşir.
Vudlark, Şimali Bismark, Manus və Solomon dənizi plitələri ilə əhatələnmişdir.
Kaytsörfinq
thumb|Kaytsörfinq Kaytsörfinq (ing. kite-hava ilanı və surfing -sörfinq, "dalğada gəzinti") və ya kaytinq dəniz idmanının və aktiv istirahətin ən yaxşı növlərindən biri kaytsörfinqdir. Xəzər dənizi belə istirahət üçün ideal məkandır.
Abdulla Vəliyev
Vəliyev Abdulla Hüseyn oğlu — Azərbaycanın tanınmış görkəmli dialektoloqu, filologiya elmləri doktoru, professor.
Həyatı
Vəliyev Abdulla Nizami adına Ədəbiyyat və Dil İnstitutunun baş elmi işçisi, "Türk dilləri dialektologiyası məsələləri" adlı ümumittifaq jurnalının məsul katibi, Azərbaycan EA dil üzrə əlaqələndirmə şurasının katibi, ADU-nun filologiya fakültəsinin Müdafiə Elmi Şurasının elmi katibi vəzifələrini icra etmişdir.
O, Moskva türkologiya məktəbinin yetirməsidir.
Elmi yaradıcılığı
A.Vəliyevin elmi fəaliyyəti zəngin və çəxşaxəli olmuşdur. Uzun müddətli ekspedisiyalarda topladığı materiallar əsasında yazılmış "Azərbaycan dilinin Muğan qrupu şivələri" (1955), "Naxçıvan MSSR-in dialekt və şivələri" (1962), "Azərbaycan dilinin qərb qrupu dialekt və şivələri" (1967) monoqrafiyalarının və "Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğətin"nin (1964) müəlliflərindən biri olmuşdur.
A.Vəliyev 1952-ci ildə "Говоры западных районов Апшеронского полуострова" adlı mövzuda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir, 1975-ci ildə "Переходные говоры азербайджанского языка" adlı mövzu üzrə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir.
Cəbhədəki xidmətlərinə və səmərəli əmək fəaliyyətinə görə o, bir çox orden və medallarla, SSRİ Ali və Orta İxtisas Təhsili Nazirliyinin Fəxri fərmanı ilə təltif olunmuşdur.
Xabarovsk diyarı
Xabarovsk diyarı və ya Xabarovsk ölkəsi — Rusiya Federasiyası subyektlərindən biri. Uzaq Şərqdə yerləşir. 20 oktyabr 1938-ci ildə formalaşdırılıb. İnzibatı mərkəzi Xabarovsk şəhəridir.
Allium thunbergii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Georq Yozef Foqler
Georq Yozef Foqler — alman bəstəkarı, orqançısı, müəllimi və nəzəriyyəçisi.
Brickellia glomerata
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Moskvalı Matrona
Moskvalı Matrona – rus pravoslav kilsəsinin müqəddəsi.
Bulbophyllum kontumense
(Bulbophyllum kontumense) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Rubus arcticus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yayılması
Bitki Şimal yarımkürəsinin soyuq və mülayim zonalarında yayılmışır. Meşələrdə, çəmənliklərdə, çay kənarında, bataqlıqlarda və tundrada, dəniz səviyyəsindən 1200 m yüksəkliyə qədər ərazilərdə inkişaf edir.
Xəlilli (Babək)
Xəlilli — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Şıxmahmud kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.
Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.
Təhsil
Kənddə Xəlilli kənd tam orta məktəbi fəaliyyət göstərir.
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.
Brickellia glutinosa
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Erməni böyürtkəni
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tizer
Tizer ( «cəlb edən») — tapmaca kimi qurulmuş bir reklam mesajı. Məhsul haqqında bir hissə məlumat verilir, amma məhsulun özü göstərilmir, və beləcə alıcılarda maraq hissi oyadaraq, özünə cəlb edir. Tizerlər adətən məhsulun irəliləyişinin ən erkən mərhələrində göstərilir. Tizer istifadəsinə əsaslanan marketinq üsulu tizer reklaması adlanır. Tizerlərdə ikimənalı və təxribat xarakterli ifadələr və təsvirlər tətbiq edilə bilər.
Hesab edilir ki, ilk tizer «MJB Coffee» brendinin irəlilədilmə kampaniyası üçün istifadə olunmuşdu. 1906 ildə San-Fransisko şəhərin yolları boyunca intriqa xarakterli elanlar peyda olunurdu, əlanların üstündə «Niyə?» ("Why?") sualı var idi ..
Texnoloqiya
Adətən tizerlər seriyalarla gəlir. Tizer reklam kampaniyası 2 mərhələdən keçir. Birinci mərhələ çox vaxt intriqanı yaradan, maraqlı və maraq oyada biləcək sualdan ibarət olur. İkinci mərhələdə verilən suala cavab gəlir və brendin özünün nümayişi edilir.
Tizer reklam kampaniyaları keçirilmə dövrünə görə iki qrupa bölünür:
Tizer reklmaının uğurun təmin edilməsi üçün eynivaxtda üç əsas tərkib hissələrinə əməl etmək lazımdır:
Kino tizerləri
thumb|right|250px|«Eurostar» qatarın üstündəki [[Da Vinçi şifrəsi (film)|Da Vinçi şifrəsi filmin tizer şəkili]] Tizerlər bir neçə formada ola bilər. Filmi anons edəndə çox vaxt tizeri treyler kimi düzəldilər, oraya kinonun bir biri ilə bağlı olmayan qısa fraqmentlərlə göstərilir. Tizer-treylerin standart vaxt 15-30 saniyədir.
İnternet tizerləri
İnternetdə saytların daha populyar etmək üçün geniş istifadə olunur. Çox vaxt tizerlər saytların yan tərəflərində yerləşir və elə də böyük olmayan mətnli elanlardan, şəkillərdən, bannerlərdən ibarətdit ki, onlar müştərini maraqlandırmalı və onu stimullaşdırlmalıdır ki, müştəri linkə daxil olsun.
Belə tizerləri internet reklamı birjalarında edirlər, xüsusilə tizer şəbəkə saytlarında.
Bəzən bu cür tizerlər virus yaymaq üçün istifadə olunur.
Təpələrin gözləri var (film, 1977)
Təpələrin gözləri var — 1977-ci ildə qorxu filmi janrında çəkilən ABŞ filmlərindən biridir. Filmin B filmləri siyahısına daxil olmasına baxmayaraq öz məşhurluğu ilə seçilir. Filmin rejissoru və ssenaristi məşhur ABŞ rejissoru Ues Kreyvendir.
Məzmun
Ailə Kaliforniya yolu ilə gedən zaman səhvən yeni model təyyarələrin sınaqdan keçirildiyi yerə düşürlər. Bu yoldan keçmək isə digər insanlara qadağandır. Onlar yol ilə gedən zaman qəzaya uğrayırlar. Amma təhlükə hələ qarşıdadır. Onlar yeni sivilizasiyadan xəbəri olmayan insanlarla qarşılaşacaqlar. Bu isə daha sonra qarabasmaya çevriləcəkdir...
Məhəmməd bəy Dünbili
Məhəmməd bəy Əbdürrəzzaq bəy oğlu Dünbili (?-?) — XIX əsr Azərbaycan ədəbiyyatşünası, ədibi.
Həyatı
Məhəmməd bəy Əbdürrəzzaq bəy oğlu Dünbili Xoy şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atasından almışdı. Sonra mədrəsədə oxumuşdu. Ədəbiyyatşünas idi. Məhəmmədəli xan Tərbiyyət yazır: "O,ədib, ədəbiyyatşünas idi. Qurana ərəb dilində geniş izahat yazmışdır"
Ailəsi
Məhəmməd bəyin Əli bəy adlı oğlu vardı.
Nove Mesto nad Vahom
300px|right Nove Mesto nad Vahom  — Slovakiyanın qərbində şəhər. Vah çayının sahilində yerləşir. Əhalisi 21 min nəfərə yaxındır.
Coğrafiyası və iqlimi
Nove Mesto nad Vahom Pieştyanıdan 20 km şimalda yerləşir.
Əhalinin etnik mənsubiyyəti
Slovaklar - 95,07 % Çexlər - 1,73 % Qaraçılar - 0,56 % Macarlar - 0,18 % Almanlar - 0,16 % və digərləri
Əhalinin konfessional mənsubiyyəti
Roma-katolikləri - 55,96 % ateistlər - 23,29 % protestantlar (əsasən yevangelik kilsəsi v.d.)- 13,84 % yunan-katolikləri - 0,23 % və digərləri
Borciya ailəsi
Borgia ailəsi - İntibah dövründə mövcud olan İspan əsilli ailədir.
İsmayıl Kazımov
İsmayıl Babaş oğlu Kazımov — dilçi-alim, filologiya elmləri doktoru, professor.
Borciya ailəsi
Borgia ailəsi XV əsrin dini və siyasi həyatında mühüm rol oynamışdır. Bu illərdə ailədən iki nəfər Papa seçilmişdir. Alfonso Borgia 1455-1458 tarixlərində Papa III Kallikst adıyla, Rodrigo Borgia isə 1492-1503 tarixlərində Papa VI Aleksandr adıyla taxta çıxmışdır. Xüsusilə Papa VI Aleksandrın adı korrupsiya, cinayət və oğurluq, təcavüz və ensest münasibətlərdə çəkilmişdir. Hakimiyyətdə qalmaq naminə bir çox adlı-sanlı ailələrlə ittifaqa girən Borgia ailəsi, bununla yanaşı Medici, Sforza və Savanarola kimi önəmli ailələrlə də düşmən oldu.
İsmayıl Kazımov
Həyatı
İsmayıl Babaş oğlu Kazımov 1955-ci il oktyabrın 1-də Cəbrayıl rayonunun Soltanlı kəndində anadan olmuşdur. 1976-cı ildə APİ-nin filologiya fakültəsini bitirmişdir. 1989-cu ildən AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunda elmi işçi, böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi vəzifələrində çalışmışdır. 2010-cu ildən institutun türk dilləri şöbəsinin baş elmi işçisidir.
Borciya ailəsi
Alfonso de Borgia (d. 31 dekabr 1378 – ö. 6 avqust 1458)
Borgia ailəsi İspaniyadakı Araqon Krallığına bağlı Valensiya bölgəsindəndir. Sonralar III Kallikst adıyla Papa seçilən Alfonso de Borgia La Torretada dünyaya gəlmiş və Valensiyada böyümüşdür. Lleida Universitetində hüquq ixtisası üzrə dərs deyən Alfonso de Borgia bir müddət Araqon Krallığı üçün çalışsa da, daha sonra kardinal seçildi. 1455-ci ildə 77 yaşında Papa seçildi və bu vəzifədə yalnız 3 il qala bildi. 1458-ci ildə vəfat etdi.
Rodrigo de Borgia (d. 1 yanvar 1431 – ö. 18 avqust 1503)
Alfonsonun bacısı oğlu olan Rodrigo de Borgia Valensiyada dünyaya gəlmişdir. Atası Jofré Llançol i Escrivà, anası isə İzabella de Borgia idi. Gənc yaşlarında kardinal seçilmiş, bu illərdə Vanozza dei Cattanei`dən 4 övladı olmuşdur: Giovanni, Cesare, Lucrezia və Gioffre. 1492-ci ildə VI Aleksandr adıyla Papa seçilmişdir. Papa seçildikdən sonra Giulia Farnese adlı qadından bir qızı da dünyaya gəlmişdir. Papalıq dönəmində önəmli islahatlar apardı. Haqqında müsbət fikir yaratsa da, bu çox çəkmədi. Həddindən çox saray xərcləri, dini vəzifələrin satılması və korrupsiyanın güclənməsi əhali arasında narazılığın artmasına səbəb oldu. Bundan başqa ailə üzvlərinin güclənməsinə də şərait yaratmışdır. Belə ki, böyük oğlu Giovanni de Borgia Papa ordusunun baş komandiri kimi, digər oğlu Cesare isə 18 yaşında kardinal seçilən ilk şəxs olaraq tanınır. Bütün bunlara baxmayaraq ailəsi tərəfindən çox da sevilməyib. Belə ki, övladlarından Lucrezia və Cesare de Borgia birləşərək atalarını zəhərləməyə çalışmış, ancaq işin üstü açılmışdır. left|thumb|Borgia ailəsinin simvolu İtaliya və İspaniyadakı nüfuzlu ailələrin dəstəyini almaq məqsədilə övladlarından istifadə etmişdir. Milan bölgəsindəki güclü Sforza ailəsi ilə yaxınlıq qurmaq üçün qızı Lucrezia`nı Giovanni Sforza ilə evləndirmişdir. Ən kiçik oğlu Gioffre de Borgia isə Araqon Krallığından Sancha ilə evlənmişdir. Papa VI Aleksandr 1503-cü ildə Romada vəfat etmişdir.
İsmayıl Kazımov
Həyatı
1987-ci ildə «Oğuz qrupu türk dillərində yarımçıq cümlə» mövzusunda namizədlik, 2002-ci ildə «Axısqa türklərinin dili» mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 100-dən çox elmi-publisistik məqalənin və aşağıdakı kitab və monoqrafiya və proqramların müəllifidir.