cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Məhəmmədəli xan (Kokand xanı)
Həyatı
Kokand xanlığının Çin ilə olan mücadələsi Məhəmmədəli xan, Çindən daha da təhlikəli olan bir digər qonşu Rusiya ilə görüşmələrə davam etmişdir. Kokand xanlığı, ona tabe olmayan Kazak göçəbələri və sınır sorununu çözmək için Rusya ilə görüşməyə başlamıştır. Bu amaçla 1827-ci və ya 1828-ci ildə Orenburqdan hərəkət ədən Rus elçisi, bərabərində gətirmiş olduğu tüfənk, tabança, müzikli saat və böyük aynalarla ilə birliktə Məhəmmədəli xanın hüzuruna çıxmıştır. Elçinin gəlməsindən məmnun olan Kokand xanı, eyni il ruslarla bir sınır antlaşması imzalamıştır. Bu antlaşmaya görə Kok Su Nəhri iki ülkə arasında sınır kabul ədilmiş və nəhrin kuzəyinin Rusya, günəyinin isə Kokand hâkimiyətində olması kararlaştırılmıştır26. Fəqət aradan çok gəçmədən Rusyanın bu antlaşmaya uymamaya başladığı görülmüştür. Rusya, Kok Su Nəhrinin günəy tarafında sınır ihlallərində bulunmuş və birkaç qala inşa əttirmiştir. Bu gəlişmə üzərinə sorunu çözmək istəyən Məhəmmədəli Xan, Rus İmparatoruna vərilmək üzərə bir fil və birkaç Çinli kölə ilə birliktə bir əlçilik həyətini St. Pətərsburga göndərmiştir. Ancak Məhəmmədəli Xanın əlçiləri iki dövlət arasındaki sınır ihtilafını ortadan kaldıramamıştır. Rusya ilə sorunlarını çözəməyən Məhəmmədəli Xan, 1835 yılına kadar günəydə Buxara Xanlığına ait Karatigin, Külab və Darvaz bölgələrini ələ gəçirmiş, kuzəy-doğuda Kulcaya kadar Qırğız topraklarını hâkimiyət altına almıştır. Kokand xanlığının Çini vergiyə bağladığı və onlara qarşı üstünlük qurduğu bu dönəmdə, Buxara xanlığı ilə stratəji bir nöqtəd bulunan Aşgar Qalasi üzərindəki hakimiyət mücadələsi davam etməktədir. Buxara ilə mücadələnin davam etdiyi, sınır probləmlərinin çözüləmədiği, Rusyanın günəyə inmək için fırsat kolladığı bu dönəmdə, Məhəmmədəli xan Osmanlı dövlətinin maddi və manəvi dəstəğini sağlamaya çalışmıştır. 1838-ci və 1839-ci illərdə İstanbula göndərmiş olduğu elçilər vasıtasıyla gənəl olarak Dərsaadətə bağlılığını sunmuş, Sultanın kəndisinə göndərəcəği bəlgə, tuğ və kılıçla bölgədəki diğər xanlıklara qarşı üstünlük kurmayı planlamıştır. Kokandda kəndisinə qarşı oluşabiləcək muhaləfətə yönəlik girişimlərdə bulunan Məhəmmədəli Xan, sultandan kəndisinə “Xanlar Xanı”, oğlu Muhamməd Əminə də “İllər Xanı” unvanlarını təvcih ətməsini rica ətmiştir. Məhəmmədəli Xanın siyasi istəklərinin yanında rakiplərinə qarşı üstünlük kurmak amacıyla əsgərî alanda və sanayi alanında başqa istəkləri olmuştur. Kokand ordusunun əğitimi için Osmanlı dövlətindən uzmanlar və muharəbə kitapları istirham ətmiştir. Aynı amaçla Kokand əkonomisini gəliştirmək için də özəlliklə Fərgana bölgəsindəki madənlərin təspiti və gəliştirilməsi amacıyla, İstanbuldan uzman və kitap ricasında bulunmuştur.
Osmanlı dövlətinin dəstəğini sağlamaya çalışan Məhəmmədəli xanın bu kritik dönəmdə vəziri Hakkulu ilə yaşadığı dartışma sonucu Onu edam etdirməsi, kəndisinə qarşı gizli bir muhaləfətin oluşmasına zəmin hazırlamıştır. Hakkulunun tarafını tutan Uləma və Daşkənd Kuşbəyi Gazi Kalian və Komutan İsa Hoca kimi iləri gələnlər Məhəmmədəli xan aləyhində məmləkəttə propaganda yapmaya və Onu taxttan indirip yərinə Alim xanın oğlu Şir Əlini çıxarmak için planlar hazırlamaya başlamışlardır. Gizli olarak yaptıkları bu girişimdən sonuç alamayan muhaliflər, Buxara Əmiri Nasrullaha habər göndərərək, Onu Kokandı ələ gəçirməsi için təşvik ətməyə başlamışlardır. Müxaliflərin yardımı ilə Məhəmmədəli xanın məmləkəti idarə edərkən zalimcə tövr sərgiləməsi, atasının nikahlısını alması və səfihliği propaqandası aparan Əmir Nasrullah, Kokand xalqında hüzursuzluğun ortaya çıxmasına səbəbiyət vərmiştir. Kokand daxilində uygun ortamı oluşduran Əmir Nasrullah, 18.000 əsgərdən ibarət olan bir orduyla harəkətə keçmiş və Kokanda təqribən 25 km² uzaqda ordusunu konuşlandırmıştır. Buxaralıların üzərinə gəldiğini duyan Məhəmmədəli xan, müxaliflərin planı nəticəsində Əmir Nasrullah ilə qarşı-qarşıya gəlməkdən çəkinmiş, Kokandı tərk edərək Oşa çəkilmək məcburiyyətində qalmışdır. Ancak Məhəmmədəli xan, qaçmağın fayda verməyəcəğini görərək təslim olmaya qərar vermiş və Əmir Nasrullaha elçilər göndərərək istədiyi şərtlərdə muahədə imzalamaya hazır olduğunu bildirib, Ondan sulh taləbində bulunmuştur (1841). Ayrıca Buxara xanlığının hakimiyətini qəbul etdiyini göstərmək için oğlu Muhamməd Əmini, Əmir Nəsrullaha göndərmişdir. Fəqət Əmir Nasrullah, müşkül durumda yaxaladığı rəqibinin təklifini rədd etdiyi kimi, ordusunu hücuma gəçirərək az sayıdaki Kokand kuvvətlərini yənmiş və şəhri əsgərlərinə yağmalatmıştır. Şəhərin zənginliklərini Buxaraya daşıyan Əmir Nasrullah, Kokandda xütbəni öz adına oxutmuş və sikkələri öz adına bastırmıştır. Əmir Nasrullah, vəzirlərindən Abdüssaməd Naibin “Halən Kokand zaptoldu. Fərgana böyük məmləkətdir. Nicə əsgər, sipah və hazinə harcanarak alındı. Burası Rusyanın gəlməsindən korkulan yərdir. Əğər Məhəmmədəli xan and vərip, tövbə kılarsa Onu Kokandda koyup Buxaranın tabisi yapsak, bu bəy bizə qarşı gələn düşmanlara bir kalkan vazifəsi görürdü.” şəklindəki uyarısını Kokandlı muhaliflərin müdahaləsi sonucu dinləməmiş və kəndinə tutuklu olarak gətirilən Məhəmmədəli Xan və ricalinin öldürülməsinə karar vərmiştir. Ming xanədanı təhlikəsini tam olarak ortadan kaldırmak istəyən Əmir Nasrullah, Madali, oğlu Muhamməd Əmin, kardəşi Mahmud Xan və Şair Nadirə Xanım olarak bilinən anasi Mahlar Ayımı katlətmiştir. Kokand xanlığının başına isə kəndi yandaşı durumunda olan Manqıtlardan İbrahim Hayali gəçirmiştir (1842). Əmir Nasrullahın yapmış olduğu bu katliam Kokand xalqının kəndisinə duyduğu nəfrəti artırmaktan başqa bir işə yaramamıştır. Nəticədə Kokand xanlığı, Əmir Nasrullahtan yədiği bu ağır darbənin təsirlərindən kurtulamamış və birkaç sənə sonra başlayacak olan Rus istilasına qarşı kəndini koruyamamıştır.
Emirates kuboku
Emirates kuboku - 2007-ci ildən bəri hər il Arsenal FK-nın təşkilatçılığı ilə keçirilən turnir. 4 klubun iştirakı ilə qrup sistemi ilə keçirilir. Turniri ESPN kanalı yayımlayır. Kubokun son qalibi İspaniyanın Valensiya klubudur. Turnirin digər qalibləri arasında Arsenal (3), Hamburq (1), Nyu York Red Buls (1) və Qalatasaray (1) klubları da var.
Qaydalar
Turnirin reqamentinə görə komandalar öz aralarında 1 dəfə olmaqla oyun keçirirlər. Qalibiyyət 3 xal, heç-heçə 1 xal, məğlubiyyət 0 xal ilə qiymətləndirilir. Həmçinin hücum futbolunu sərgiləmək üçün hər qola görə 1 xal verilir. Əgər 2 komandanın xalları və top fərqi bərabərdirdə bu zaman onların turnir boyunca qapıya endirdikləri zərbələrin sayı müəyyən olunur.
Bütün iştirakçılar
thumb|[[2008-ci ildə turnir çərçivəsində keçirilən Arsenal-Real Madrid oyunundan görüntü]]
Şəhər landşaftı
Şəhər landşaftı - tikili, yol və parkları olan antropogen landşaft tipi (urbanik landşaftın sinonimi).
Xarici keçid
Şəhər landşaftı
Ərsin
Ərsin — Xəmir işlərində kündələmə prosesində xəmirin kəsilməsi üçün və təndirdə çörəkbişirmə işlərində istifadə edilən dəmir kürəkcik şəklində alət.
Ərsini iki növü vardır: xəmir ərsini və təndir ərsini. Bunların hər ikisi yastı formada döymə üsulu ilə hazırlanırdı. Təndir ərsini çörəyi təndirdən çıxarmaq üçündür.
Ərsinin qulpunun en kəsiyi lentvarı, tiyəsi təxminən 6-7 sm, bəzən daha çox olur. Xəmir ərsininin qulpu qısa olsa da təndir ərsininin qulpu xeyli uzundur. Qulpunun uzunluğu 70-80 sm olan təndir ərsininin digər ucu qarmaqlı (koğa) olur. Bəzən isə ərsin ayrı, koğa da ayrı hazırlanır. Təndir ərsini təndirdən çörəyi qazıb çıxarmaq və təndirin divarlarındakı qalıqları təmizləmək üçün istifadə edilir. Təndir və xəmir ərsinlərinin tiyə hissəsi eyni formada olduğu üçün onları yalnız sapının uzun-qısalığına görə ayırmaq mümkündür.
2018 FİFA Dünya Kuboku açılış mərasimi
thumb|right|[[Aida Qarifullina və Robbi Vilyams çıxış edərkən.]] thumb|Keçmiş kubok qalibi Ronaldo. thumb|Rusiya prezidenti [[Vladimir Putin, FİFA prezidenti Canni İnfantino və Səudiyyə şahzadəsi Məhəmməd ibn Salman.]] 2018 FİFA Dünya Kubokunun açılış mərasimi saat 03:30-da (BYV) 14 iyun 2018-ci ildə Moskva şəhərində yerləşən Lujniki stadionunda baş tutmuşdur. Mərasim Rusiyanın Səudiyyə Ərəbistanı üzərindəki 5-0-lık qələbəsi ilə başa çatan açılış oyunundan saat yarım əvvəl keçirilmişdir.
Ərsin
Xəmir ərsininin dəstəyi kiçik olur və onun ucuna asmaq üçün bəzən halqa salınır. Xəmiri yığmaq, kəsmək və s. məqsədlər üçün işlədildiyinə görə bu alətə xəmir ərsini deyilir.
2018 FİFA Dünya Kuboku açılış mərasimi
Performans
Keçmiş braziliyalı oyunçu Ronaldo Rusiya 2018 köynəyi geyən balaca uşaqla meydançada gəzmişdir. Rusiyalı müğənni Aida Qarifullinanın çıxışından sonra ingilis pop müğənnisi Robbi Vilyamsda səhnədə yerini almış və "Let Me Entertain You" mahnısı səsləndirilməyə başlamışdır. Vilyams "Feel" mahnısının bir hissəsini oxumuş və Aida ilə "Angel" mahnısını duet şəklində oxumuşdur. Bundan sonra bütün 32 iştirakçının bayraqlarına bürünmüş könüllülər meydana çıxmışdır. Daha sonra Ronaldo mart ayında Beynəlxalq Kosmik Stansiya heyəti ilə kosmosa göndərilmiş və iyunun əvvəlində gətirilmiş Adidas Telstar 18 topu ilə qayıtmışdır. Robbi Vilyams ən sonda "Rock DJ" mahnısını ifa etmişdir.
Ərsin
Hər iki ərsindən hal-hazırda da geniş istifadə olunur ki, bu da həmin alətlərin Azərbaycan xalqının məişətində uzun müddət işlədildiyini göstərir.
2018 FİFA Dünya Kuboku açılış mərasimi
Mübahisələr
Çıxış zamanı Vilyams səhvən "barmaq" işarəsi göstərmişdir. "This Morning" verilişində verdiyi müsahibədə Vilyams "Mən çox təzyiq altında idim, çünki bir dəqiqə qalmışdı və yarım dəqiqə ərzində nə edəcəyimi bilmirdim. Beləcə, mən 1 dəqiqəlik geri sayma etmişdim" sözləri ilə çıxış etmişdir. Fox hadisəyə görə üzr istəmişdir. İnsident Böyük Britaniyada İTV-də nümayiş etdirilməmişdir və kəsilmişdir.
Achyrocline rupestris
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Nimbiluk
Nimbiluk — İranın Cənubi Xorasan ostanının Qainat şəhristanının Nimbiluk bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 3,886 nəfər və 946 ailədən ibarət idi.
Hacıyev
Hacıyev — Azərbaycanlı soyadı.
Mingəçevir işıqları (qəzet)
"Mingəçevir işıqları" — Mingəçevirdə nəşr olunan qəzet.
Tarixi
"Mingəçevir işçisi”, “Mingəçevir inşaatçısı” və “Mingəçevir işıqları” adı ilə nəşr olunan qəzetdə şəhər, ölkə və dünyada baş verənlər haqda xəbərlər, araşdırma yazıları, elan və reklam məlumatları ilə tanış olmaq mümkündür.
"Mingəçevir işıqları" qəzeti redaksiyası 1948-ci ildən 1991-ci ilədək yerli hakimiyyət orqanlarına məxsus olub. 25 mart 1999-cu ildə 10/110 nömrə ilə Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyində sahibkar hüquqi şəxs kimi yenidən qeydiyyatdan keçib.
Redaksiya 3 bölmədən ibarətdir:
Xəbərlər şöbəsi Reklam, elan və yayım bölməsi Mingəçevir Media Mərkəzi
Redaksiya fəaliyyətə başladıqdan 3 il sonra poliqrafiya sexini, 2009-cu ildə isə şəhərin Rəsul Rza küçəsindəki 23 saylı ünvanda  Mingəçevir Media Mərkəzini açıb. Qəzetin digər ofisi Dövlət Əmlak Komitəsindən icarəyə götürülüb, Heydər Əliyev prospekti, 28/12 ünvanında yerləşir.
Qəzet 31 dekabr 2019-cu ilədək  həm ənənəvi (kağız), həm də onlayn formalarda nəşr olunub. Həftədə bir dəfə olmaqla A4 ölçüdə 8-16  səhifədə nəşr edilən qəzetin səhifələrində şəhərdə, ölkədə və dünyada baş verən ictimai-siyasi hadisələr barədə xəbərlər, siyasi şərhlər, araşdırma və analitik materiallar, tənqidi məqalələr, elan və reklamlar yerləşdirilib. Hər həftə 1000 nüsxə tirajla nəşr olunan qəzetin 500 nüsxəsi daimi abunəçilərə göndərilib, 200 nüsxəsi pərakəndə yolla satılıb, qalan nüsxələr isə əlillər, qocalar, ictimai birliklər arasında pulsuz yayılıb. 2020-ci ilin yanvarından ancaq onlayn qaydada yayılır.
Redaksiya Mingəçevirdə ilk dəfə olaraq "Şəhərin fəxri" müsabiqəsini keçirib. 4 ay davam edən ünvanlı sorğuların nəticəsində fəaliyyəti ilə seçilən təhsil, səhiyyə, mədəniyyət, sənaye, ticarət və iaşə müəssisələri, banklar və gözəllik salonları ictimaiyyətə təqdim olunub. Mingəçevirin 60 illik yubileyi ərəfəsində qəzetin adından 8 qalibə və 16 mükafatçıya diplomlar verilib.
Qəzetin əməkdaşları İnternyus, "Yeni Nəsil" Jurnalistlər Birliyi, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyi, Mediada Müxtəliflik İnstitutu, Vaşinqtondakı Beynəlxalq Jurnalistika Mərkəzi və digər qurumlarla əməkdaşlıq edib və onların layihələrinə qoşulub, eyni zamanda ABŞ, İsveç, Polşa, Rumıniya, Litva, Ukrayna, Gürcüstan və Azərbaycanda keçirilən beynəlxalq tədbirlərdə və peşəkarlığı artırma kurslarında iştirak etməklə zəngin təcrübə qazanıb.
"Mingəçevir işıqları" qəzeti redaksiyasına qurumun təsisçisi və baş redaktoru, Əməkdar jurnalist (2010), Həsən bəy Zərdabi (2002), "Qızıl qələm" (1988) və Ali Media mükafatlarının sahibi Fərman Nəbiyev rəhbərlik edir.
Xəmsə əlyazması (1617/8)
Xəmsə əlyazması С-201 — Nizami Gəncəvinin bütün poemalarını özündə birləşdirən və XVII əsrdə yazılmış əlyazma. AMEA Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır.
Xüsusiyyətləri
Əlyazmasında poemalar ənənəvi sıralama ilə verilmişdir. Mətn parlaq və nazik şərq kağızı üzərində dörd sütunla mirvari kalliqrafik nəstəliq xətti ilə yazılmışdır. Başlıqlar qırmızı mürəkkəb ilə yazılmışdır. Orta Asiya mənşəli üzlük yaşıl rəngdə olmaqla lakla örtülmüş və tünd-moruğu rəngli medalyonlarla bəzədilmişdir. Kiçik medalyonlardan biri üzərində üzlükçü ustanın adı – Molla Məhəmməd Tarsun və üzlənmə tarixi – hicri 1027 (1617/1618) – qeyd edilmişdir. 285 səhifəlik əlyazmasının ölçüləri 19 × 30 sm-dir.
Əcəm İraqı
thumb|330x330px|İraq-i Əcəmin yaşıl rənglə göstərildiyi [[Orta Şərq|Yaxın Şərqin 1730-cü il xəritəsi.]] Əcəm İraqı və ya İraq-i Əcəm ( İraq-i Əcəm, İraq əl-Əcəm) — İranın qərbində tarixi bir bölgədir. Bu gün İran sərhədləri daxilində qalır. Qərbdən Zaqros dağları şərqdən Kəvir səhrası, şimaldan Əlborz dağlarına dayanır. Kirmanşah, Həmedan, İsfahan, Rey, Qəzvin və Kaşan, Qum, Təfriş bu bölgənin əsas şəhərləri olmuşdur.
Əvvəlcə İslamdan əvvəlki dövrlərdə Midiya ərazisi olaraq bilinən bölgə, dağlıq yerləşməsi səbəbindən ilk İslam coğrafiyaçıları tərəfindən Cibal ("dağ, təpə") olaraq tanınmışdır. 11-12-ci əsrlərdə, Səlcuq dövründə bu ad tədricən tərk edildi və ərazini Mesopotamiyadakı İraq-i ərəbindən ("Ərəb İraqı") fərqləndiməl üçün İraq-i Əcəm ("Əcəm İraqı") adlandırıldı.
Orta əsr tarixçisi və coğrafiyaşünası Yaqut əl-Həməvinin dediyinə görə, bu adlandırma Səlcuq sultanlarının həm İraqı, həm də Cibalı idarə etdiyi və bununla da "sultan əl-İraq" adlandığı zaman başlamışdır. Lakin bir müddət sonra Cibaldakı Həmədan şəhəri onların paytaxtına çevrildi və nəticədə bölgə Əcəm (keçmişdə ərəb olmayanlara, xüsusən farslara deyilirdi) İraqı kimi tanınmağa başladı. 13-cü əsrdə Monqolların İrana hücumundan sonra Cibal adı tamamilə köhnəlmişdi. Sonrakı əsrdə coğrafiyaçı Həmdullah Qəzvini Cibal adından xəbərsiz idi və ərazini yalnız İraq-i Əcəm olaraq adlandırırdı.
Osmanlı İmperiyası sultanı Süleyman Qanuninin İraqa səfərində Ərəb İraqı ilə birlikdə Əcəm İraqı da ələ keçirildi.
Sonralar, 20-ci əsrin əvvəllərinə qədər İrandakı İraq termini, Savə şəhristanının cənubu və Qumun qaərbi üçün daha kiçik bir bölgəyə aid idi. Bu bölgə hal-hazırda Ərak adlandırılan Sultanabadın mərkəzində idi.
Hacıabad (Cənubi Xorasan)
Hacıabad — İranın Cənubi Xorasan ostanının Qainat şəhristanının Zirkuh bəxşində şəhər. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 4,333 nəfər və 1,026 ailədən ibarət idi.
Ruka Norimatsu
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 2 oyun keçirib.
Vampir qatili Baffi (teleserial, 1997)
Vampir qatili Baffi - Bədii Televiziya Teleserialıdır. İlk yayım tarixi 1992-ci ildə olmuşdur. Serialın ilk seriyalarının süjet xəttinin əsasını komediyalı qorxulu janr təşkil edir. Amma seriyaların sayı artdıqca seriyaların süjeti nisbətən dəyişir.
Məzmun
Baffi Enn Sammers 16 yaşında vampirlərin ovçusudur. Vampirləri məhv etmək üçün Los Anceles şəhəri yaxınlığında yerləşən Sannideyl şəhərciyinə gəlir. Bu şəhərcikdə xəstəxana, universitet, məktəb, rahat qəbiristanlıq, gecə klubu və s. vardır. Sannideyl şəhərciyinin əsas çatışmayan cəhəti isə maqnit sahəsində yerləşməsidir. Bu maqnit sahəsi "Cəhənnəm qapısı"na açılır. Baffi vampirlərlə döyüşən yeganə qadındır. Baffi Sammersin digər vampir ovçularından fərqi dostlarının köməyinə arxalanmasıdır. Baffinin ən yaxşı dostlarından yaranan qrup "Skubi Qenq" və ya "Skubilər" adlanır. Bəzən Baffiyə dostları kömək edir və ya ona mane olurlar. Baffinin sevgililəri ildən ilə dəyişir. Onun sevgilərinin bir hissəsini vampirlər təşkil edir.
Brno Texniki Universiteti
Tarixi
Brno Texniki Universiteti dünyanın zəngin tarixə malik ali təhsil ocaqlarından biridir. Onun tarixi 1849-cu ildə Alman-çex texniki məktəbinin əsasının qoyulmasından başlanır. Məktəb əsasında yaradılmış Çex Texniki İnstitutunun açılışı 1899-cu ilin noyabrında olub. Professor heyəti 5 nəfərdən ibarət olan ali məktəbdə inşaat mühəndisliyi ixtisası üzrə tələbələrin ilk qrupunun təhsilinə başlanılıb. 1900-cü ildə bir sıra yeni ixtisaslar - meliorasiya mühəndisliyi, elektrik mühəndisliyi və kimya mühəndisliyi təşkil edilib.
İkinci dünya müharibəsi zamanında ali məktəbin fəaliyyətində müəyyən durğunluq yaşanır. 1945-ci ildə institut müharibədən əvvəlki formada bərpa edilir və öz fəaliyyətini davam etdirir. 1956-cı ildə institut Brno Texniki Universiteti adlandırılır. Universitetin sonrakı mövcudluğu üçün həll edici məqam 1989-cu ildə fakültələrdə həyata keçirilən genişmiqyaslı dəyişikliklər və yeni fakültələrin əsasının qoyulması oldu. 1992-də sahibkarlıq və kimya fakültələri açılır, 1993-cü ildə təsviri incəsənət, 2000-ci ildə isə informasiya texnologiyaları fakültəsi tələbələrin ixtiyarına verilir.
Qəbul qaydaları
Abituriyentlər üçün tələblər və daxil olma qaydaları müxtəlif fakültələr üzrə fərqlidir, amma bir neçə ümumi qayda mövcuddur:
Orta məktəbi əla qiymətlərlə bitirən abituriyentlər bəzi fakültələrə qəbul imtahanı vermədən daxil ola bilərlər. Qəbul imtahanlarında biliklərin yoxlanılması test üsulu ilə aparılır.
Texniki universitetin əksər fakultələri açıq qapı günləri keçirir. Bu zaman abituriyentlər fakültənin fəaliyyəti və təhsil prosesi ilə daha ətraflı tanış ola bilərlər.
Universitetin nəzdində hazırlıq kursları təşkil edilir. Abituriyentlər həmçinin universitetin saytında qəbul imtahanlarının nümunələrini tapa bilərlər.
Abituriyentin yaradıcılıq qabiliyyətlərinin yoxlanılması arxitektura fakultəsinə və təsviri incəsənət fakultəsinə qəbul imtahanlarının bir hissəsini təşkil edir.
Fakültələr
Brno Texniki Universitetində 8 fakültə fəaliyyət göstərir:
Elektrotexnika və rabitə texnologiyaları fakültəsində avtomatlaşdırma və ölçü texnikası, elektrotexnika, mikroelektronika və texnologiyalar, teleinformatika, elektrotexnika istehsalı və idarəetmə, kibernetika, avtomatlaşdırma və ölçülər, biotibb və ekoloji mühəndislik, elektronika və radio kommunikasiya ixtisasları tədris olunur.
İnformasiya texnologiyaları fakültəsində informasiya texnologiyaları, hesablama texnikası və informatika, informasiya sistemləri, intellektual sistemlər, kompüter sistemləri və şəbəkələr, kompüter qrafikası və multimedia, kibernetika və informatika ixtisasları üzrə peşəkar kadrlar hazırlanır.
İnşaat fakültəsində yerüstü tikinti, inşaat material mühəndisliyi, konstruksiya və yol tikintisi, su konstruksiyalarının tikintisi və su təchizatı, geodeziya və kartoqrafiya, tikinti iqtisadiyyatı və idarə etmə ixtisasları fəaliyyət göstərir.
Maşın mühəndisliyi fakültəsində maşın texnologiyaları, energetika və proses avadanlıqı, maşınların və avadanlığın qurulması, aviatəminat, tətbiqi informatika və idarə etmə, material mühəndisliyi, maşınqayırma, maşın mühəndisliyi, maşınqayırmada sənaye dizaynı, fizika mühəndisliyi, sənaye maşınlarının və avadanlığın qurulması, sənayedə maşın texnologiyaları və idarəetmə istiqamətləri tədrisin əsasını təşkil edir. Bununla yanaşı, sözügedən fakültədə dəqiq mexanika və optika, konstruktiv və proses mühəndisliyi, istilik və nüvə elektrik stansiyaları üçün avadanlıq, hidravlik və pnevmatik avadanlıq, əkinçilik üçün inşaat avadanlığı,qaynaq texnologiyaları, nəqliyyat texnikası, tikintidə sənaye dizaynı, tətbiqi mexanika, tətbiqi texniki ekologiya, informatika və avtomatlaşdırma mühəndisliyi, keyfiyyəti idarə etmə, orta məktəbdə riyaziyyat və mexanikanın tədrisi, texniki kibernetika, riyazi mühəndislik ixtisasları mövcuddur.
Təsviri incəsənət fakültəsində rəsm, heykəltəraşlıq, qrafika, qrafik dizayn, konseptual tendensiyalar, video və multimedia,sənaye dizaynı üzrə mütəxəssis hazırlığı həyata keçirilir.
Kimya fakültəsi texniki kimya, məişət kimyası, materiallar kimyası, kimya və ətraf mühitin müdafiəsi texnologiyaları, qida kimyası və biotexnologiyalar, makromolekulyar kimya, material mühəndisliyi, ətraf mühit kimyası, fiziki kimya üzrə mütəxəssislər hazırlayır.
Tədris prosesi
Təhsil prosesini mühazirələr, seminarlar, layihələr, tapşırıqlar, konsultasiyalar, ixtisas üzrə təcrübə, ekskursiyalar və tələbənin sərbəst işi təşkil edir. Beynəlxalq mübadilə proqramları çərçivəsində təlim kursunun bir hissəsi universitetin əməkdaşlıq etdiyi xarici universitetlərdə keçirilə bilir.
İnşaat, informasiya texnologiyaları, elektrotexnika və rabitə fakültələrinin bəzi ixtisasları ingilis dilində keçirilir. Digər fakültələrdə ayrı-ayrı predmetlərin öyrənilməsi xarici dildə həyata keçirilir.
Tələbələr istəklərindən asılı olaraq tədris olunan predmetlərin kombinasiyasını seçmək imkanına malikdir. Tədris ili qış və yay semestrindən, hər semestrdə, bir qayda olaraq, 14 həftə təhsil və 5 həftə sessiyadan ibarətdir.
Tələbələr üçün əlavə imkanlar TEMPUS, Socrates/Erasmus, Socrates/Grundtvig, Leonardo, CEEPUS və digər tələbə mübadiləsi proqramlarında və beynəlxalq əməkdaşlığın başqa layihələrində texniki universitetin aktiv iştirakı nəticəsində yaradılıb.
Qeyd edək ki, texniki universitet təhsilin Avropa tələblərinə uyğunluğunu təsdiq edən Diploma Supplement Label Avropa Komissiyasının nüfuzlu sertifikatını almış ali məktəblər sırasına daxil olub.
galarly
thumb|right|Rector's office in Antonínská Street thumb|left|Faculty of Architecture thumb|right|Faculty of Chemistry
thumb|left|Building of the Faculty of Electrical Engineering and Communication
thumb|right|Faculty of Information Technology
thumb|right|Faculty of Business and Management
thumb|left|Faculty of Civil Engineering in Veveří Street
thumb|Faculty of Mechanical Engineering
left|thumb|Faculty of Fine Arts
Ələk
200px|thumb|Müasir laboratoriya ələyi Ələk — unun kəpək və qeyri-yad əşyalardan təmizləmək üçün sağanağa keçirilmiş sıx tordan ibarət alətdir. Ələk dairəvi qutu şəklində olur.
Əsasәn, un, kombinә olunmuş yem vә yarma istehsalında, әrzaq vә yem mәhsullarının hazırlanması üçün dәnin xәlbirlәnmәsindә, hәmçinin faydalı qazıntıların saflaşdırılmasında istifadә edilir. Ələk unun ələnməsində istifadə edilən əsas alətdir. Ələklərin alı və qaraçı növləri mövcuddur.
Balear adaları
Tarix
Tarixi mənbələrə görə, 2600 ildir ki, insanların buralarda yaşadığı bilinməkdədir. Tarixdə müxtəlif zamanlarda Balear Adaları romalıların, kartacalıların, əlcəzairlilərin və ispanların idarəsində qalmışdır. E.ə. 122-ci ildə adalar romalıların əlinə keçmiş, 466-cı ildə vandallar hakim olmuşdur. Vandallarla Şərq Roma İmperatorluğu arasında davam edən mübarizədən sonra, adalar Şərqi Roma İmperatorluğuna daxil oldu. Səkkizinci əsrdə adalar, Ərəblərin əlinə keçdi. Balear Adaları 903'te edilən müqvilədə Əməvi Dövlətinə daxil oldu. 400 ilə yaxın Müsəlmanların əlində qaldı. 1230'da Aragonların hücumuna uğrayaraq zəbt edildi. İngilislər buraları hər nə qədər əldə etməyə çalışdısa da müvəffəq ola bilmədi. 1802də edilən son bir razılaşmaqla İspaniyaya bağlı bir əyalət halına gəldi. Hələ də də İspaniyanın bir əyaləti vəziyyətindədir. Ticarət və strateji istiqamətdən Qərb Aralıq dənizinin son dərəcə əhəmiyyətli takımadalarındandır.
Coğrafiya
Balear adaları, geoloji quruluş olaraq Sierra Nevada Dağlarının davamıdır. Bu adalar əhəmiyyətli dəniz çöküntüsüyle bir-birindən ayrılıb su üzünə çıxmış qisimlərdir.
Balear adalarının əhəmiyyətli adaları Minorka, Malyorka , Kabrera , İbiza və Formenteradır. Bu adaların ətrafında kiçik adalar vardır.
Ümumiyyətlə yüksəkliklər də azdır. Yalnız Mayorka adasındakı dağların yüksəkliyi 1400 metri tapmaqdadır. Mağaralar çoxdur. Xüsusilə Ejderha Mağaralar çox məşhurdur. Bunların içində yazın konsert verilən salonları belə vardır.
İqlim və bitki örtüyü
Balear Adalarında Aralıq dənizi iqlimi görülər. Iqlim olduqca yumuşaktır.Kışı yağışlı, yayları isə olduqca istidir. İqlim baxımından adalar arasında fərqlilik vardır. Minorka'da qoruyucu yüksək dağlar olmadığı üçün, qışda daha soyuq və yağışlı , yaz mövsümündə digər adalardan daha çox hiss istilik vardır.Mayorka 'ya yanvar və mart aylarında iki-üç həftə qar yağar. Digər adalara nadir qar yağar. Adalarda ən çox istilik iyul və avqust aylarında olur.
Balear adalarının düzlərində az da olsa otlaq sahələr vardır. Tepe olan yerlər Əkinçilik əlverişli deyil. Minorka'nın açıq şimal sahələri bəstəboy tipi ağaclarla örtülüdür. Bağlı qalan cənub dərələri, bəzi çamlıklar və yarı tropik bitki örtüyünə malikdir. Adaların sahil seqmentlərində Aralıq dənizi tipi ağaclara rast gəlinər.
Əhali və ictimai həyat
Əhalinin 80 %-dən çoxu Malyorkada yaşar. Bütün Balear adalarının əhalisinin 1/3 ' ü isə başşehir Palma ' da iqamət edər. Majorca və Minorka 'da yaşayanların çoxu şəhərlilərin. İbiza və Formentera 'da yaşayan xalqın 1/3' ü köylülerdir. Əhali sıxlığı bölgə bölgə dəyişər. Bəzi yerlərdə kvadrat metrə 38 adam düşər. Adalarda dərhal dərhal hər millətdən azlıqlar mövcuddur.
İqtisadiyyat
Bütün adalarda bəslənən heyvanların ən əhəmiyyətlisi qoyun və keçi dir. Məhsulların və heyvanların marketinq yeri İbiza'dır. Badam, əncir , şaftalı , portağal , balıq ixrac edilir. Toyuqçuluq kifayət qədər həyata keçirilir. İbiza'da çox köhnədən bəri dəniz duzu əldə edilir. İldə 70.000 ton işlənərək ixrac edilir.
Balear Adalarında iqlimin çox yaxşı olmasından, İngiltərə və Avropa ölkələrindən çox miqdarda turist gəlir. Xüsusilə tətillərini burada keçirirlər.
Fəhlə və kolxozçu
thumbnail|1957-ci ilin SSRİ [[poçt markası]] "Fəhlə və kolxozçu" — Sovet heykəltaraşlığı tarixində əbədiyyət qazanan əsərlərdən biri. Bu əsər keçmiş SSRİ-nin sadəcə sənət deyil, həm də siyasi simvollarından biri olmuşdur. Əsərin müəllifi SSRİ xalq rəssamı, 5 dəfə Stalin mükafatı laureatı Vera Muxinadır. Abidənin hündürlüyü 24,5 metr (pavilyon-postamentin hündürlüyü 34,5 metr), ümumi ağırlığı isə 185 tondur.
Mənası
İşıqlı gələcək rəmzi olan əsərin mənası fəhlə və kəndli ittifaqını oraq və çəkicin timsalında əbədiləşdirməkdir.
Tarixi
"Sena sahillərində iki sovet nəhəngi ram olmayan ruh yüksəkliyi ilə oraq və çəkici ucaldırlar və biz onların sinələrindən xalqı azadlığa, birliyə səsləyən və onların qələbəsinə gətirib çıxaran qəhrəmanlıq himninin axdığını eşidirik".
"Sizin əsəriniz biz fransız sənətkarlarının başına sanki bir qaynar qazan su tökdü. Biz bütün gecəni ondan danışırıq".
Heykəli Eyfel qülləsinin yaxınlığında yerləşdirirlər. Lakin parislilərin bu xahişi SSRİ rəhbərliyini qane etmir. Heykəli Moskvaya gətirirlər və o, Moskvada Xalq Təsərrüfat Nailiyyətləri Sərgisində ucaldılır.
Aorslar
Aorslar—Sarmatların qolu.
Aorsların tarixi
Eramızdan əvvəl son əsrlərdə yuxarı aorslar deyilən sarmat-massaget mənşəli tayfalar Şimali Azərbaycan və Cənubi Dağıstanın alban tayfalarının həyatında müəyyən rol oynayırdılar.
I əsr müəllifi Pliniy yazır ki, udinlərdən şimalda Utidors adlı tayfa məskundur. Utidors etnonimi bir sıra tədqiqatçıları çaşdırmışdır. Yazmışlar ki, bu ad uti etnonimindən və İrandilli aors adlı tayfanın adından ibarətdir. Bu fikri inkişaf etdirən K. V. Trever oldu. Ehtimal edilir ki, Albaniyadan utilərin (yəni, indiki Dağıstandilli udinlərin) bir hissəsi Şimali Qafqaza da getmiş və orada İrandilli aors adlanmış tayfa ilə qovuşmuşdur. Qiyasəddin Qeybullayev isə qeyd edir ki, əslində Plininin utidors kimi yazdığı etnonim "utidur"- dan başqa bir şey deyil: Pliniy ―u səsini ―o kimi vermiş, sonra da adın sonuna ―s adlıq hal şəkilçisini əlavə etmişdir. Utidur etnoniminin ikinci hissəsi olan "dur" sözü oğuz tayfalarından bayandur, çavundur, hundur və b. adlar üçün səciyyəvidir.
Françesko Redi
Francesco Redi (, 18 fevral 1626, Arezzo, Toskana, İtaliya - 1 Mart 1697, Pisa, Toskana, İtaliya) məşhur İtalyan (Tuscan) həkimi və təbiətşünasdır. Pisa şəhərində fəlsəfə və tibb sahəsində təhsil almışdır. Mediçinin Duke Ferdinando II və Duchyanın baş əczacısı altında Tuscan məhkəməsinin baş müalicəsi vəzifəsində işləmişdir.Aristotelin həyatın spontan nəsli haqqında fikirlərini təkzib edən Redi biologiya tarixində ilk təcrübələrini qoydu. Çürük ətdən özbaşına cücülərin çıxarılmasının qeyri-mümkün olduğunu sübut etdi. Təcrübələrin nəticələri 1668-ci ildə "Böcəklərin kökləri haqqında eksperimentlər" (İtalyan Esperienze Intorno alla Generazione degl'Insetti) əsərində nəşr olunmuşdur. İlan zəhərləri və parazitlər (qurdlar) ilə əlaqədar da tanınmış alimlərdəndir.
1655-ci ildən başlayaraq, o, Akademiya della Kruska və xüsusilə,o, nəşr edən İtalyan dil lüğətinin üçüncü nəşrinin hazırlanmasında iştirak etmişdir. Arkadiya Akademiyasının ilk üzvlərindən biri idi. O, ən vacib olan "Tuscany ildə Bacchus" şeiri (Toscana İtalyan Bacco, 1685) olan bir sıra poetik əsərləri nəşr etdi.
Əsərləri
Andrea Corsini, "Sulla vita di Francesco Redi. Nuovo contributo di notizie," Rivista di storia delle scienze mediche e naturali, 13 (1922), 86-93.
Ugo Viviani, Vita ed opere inedite di Francesco Redi, 3 vols., (Arezzo, 1924-1931).
Paula Findlen, "Controlling the Experiment: Rhetoric, Court Patronage and the Experimental Method of Francesco Redi," History of Science, 31 (1993), 35-64.
Achyrocline scandens
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Yara
Yara — mexaniki təsirdən dəri və selikli qişaların, bədən boşluğunda yerləşən üzvlərin: ürək, ağciyər, qaraciyər, mədə-bağırsaq, böyrəklər, sidik kisəsi və s. tamlığının pozulmasıdır. Mexaniki zədə kəsici, deşici alətlərlə törənirsə və dəri tamlığı pozulursa, bu yaradır. Məsələn, qarına vurulan bıçaqla dəri tamlığı pozulur, mədənin divarında, qaraciyərin parenximasında yara törənir. Qarnın küt zədələnmələri zamanı dəri tamlığı pozulmur və yalnız dalağın zədələnməsi qanaxmaya səbəb olur, bu zaman söhbət yaradan deyil, dalağın cırılmasından getməlidir.
260px|thumb|right
Yaranın 3 əsas əlaməti vardır: ağrı, qanaxma, yara səthi.
Yaraların təsnifatı
Yaralar əmələgəlmə səbəblərinə, toxumaların zədələnmə xüsusiyyətinə, infeksiyalaşma ehtimalına, yara kanalının bədən boşluqlarına münasibətinə və s. görə təsnif olunur.
Əmələ gəlməsinə görə bütün yaralar 2 qrupa bölünür: məqsədyönlü və təsadüfi yaralar.
Məqsədyönlü yaralar — özləri də 2 qrupa bölünür: tibbi və kriminal yaralar (müharibələr, qəsd, intiqam, intihar).
Tibbi yaralara — cərrahi kəsiklər zamanı törənən yaralar aiddir. Bu yaralar müalicə və diaqnostik məqsəd üçün aseptik şəraitdə, tam ağrısızlaşdırma və ciddi hemostazla törədilir. Əməliyyat qurtardıqdan sonra yara səthi qat-qat tikilir və bütün anatomik toxumaların tamlığı bərpa olunur, yara əlamətləri tamamilə ləğv olunur, bu yaralar adətən birincili sağalır.
Kriminal yaralar — müxtəlif zəmində digər insan tərəfindən qəfil törədilən yaralardır. Özünəqəsd yaraları — insan öz bədənində intihar məqsədilə (ölmək) törədir.
Zədələnmiş toxumaların xüsusiyyətindən, zədələyici alətin növündən və quruluşundan asılı olaraq yaralar aşağıdakı növlərə: kəsilmiş, deşilmiş, əzilmiş, cırılmış, didilmiş, çapılmış, dişlənmiş, zəhərlənmiş, odlu silah, müştərək, qarışıq (kombinə) və s. bölünür.
Odlu silah yaraları — öz yerli anatomik quruluşuna və infeksiyalaşma dərəcəsinə görə digər yara növlərindən fərqlənir. Bütün soyuq silah yaralarında iki zədələnmə məhəlləsi olur: yara kanalı və kanal boyu toxumaların travmatik nekrozu.
Odlu silah yaralarında isə 3 məhəllə mövcuddur: — bilavasitə yara kanalı — bu kanalın sonunda güllə enerjisini tam itirib qala bilər, kanalda yad cismlər, dağılmış və yaşama qabiliyyətini itirmiş toxumalar, qan laxtaları və mikroblar olur.
— molekulyar silkələnmə məhəlləsi — hüceyrədaxili metabolik və struktur dəyişikliyə uğramış toxumalardan ibarət olub ikinci məhəllədən 5–7 sm məsafədə toxumaları əhatə edir. Bu məhəllədə qan dövranı və qaz mübadiləsinin pozulması ilə əlaqədar infeksiyanın inkişafı, toxumaların nekrozlaşması ehtimalı çox olur. Bu məhəllənin olması odlu silah yaralarının kliniki gedişini və sağalmasını çətinləşdirir.
Odlu silah yaraları çox vaxt müştərək xarakterli olur. Yüksək kinetik enerjiyə malik güllə iki boşluğu deşib keçir (müştərək köks və qarın yaralanması), sümükləri, iri damar-sinir dəstəsini parçalayır. Toxumalarda müqavimətə rast gəldikcə güllə istiqamətini dəyişir və yara kanalında əyriliklər əmələ gəlir. Odlu silah yaraları bütün hallarda yaranın infeksiyalaşması ilə fəsadlaşır. Geniş toxuma sahəsi nekrozlaşır, güllə üzərində olan yağlı çöküntü, yara kanalına daxil olmuş paltar parçası, yad cisimlər, torpaq, ot-saman, çoxsaylı bakteriyalar yaranın irinləmə ehtimalını xeyli artırır. Yara kanalına havanın daxil olmaması anaerob infeksiyanın inkişafı üçün şərait yaradır.
Yara kanalının quruluşuna görə odlu silah yaraları 3 qrupa bölünür:
Deşib keçən odlu silah yaraları — yara kanalının giriş və çıxış dəlikləri olur. Daxil olan güllə (qəlpə) toxumaları müəyyən dərinlikdə yarıb xaricə çıxır.
Kor güllə yaraları — yara kanalının yalnız giriş dəliyi olur. Toxumaların müqavimətinə rast gələn güllə malik olduğu kinetik enerjini tam itirdikdən sonra yara kanalının dibində dayanır.
Toxunub keçən yara — güllə dəri, dərialtı toxumalardan keçib bədən boşluqlarının divarını zədələyir, boşluğa isə keçmir. Yaralar mikrobların keçməsi, çoxalması və kliniki gedişinə görə 3 qrupa: aseptik, infeksiyalaşmış, irinli yaralara bölünür. Bu təsnifatın müalicə taktikası üçün əhəmiyyəti böyükdür.
Sadə və mürəkkəb yaralar
Yaralar quruluşuna görə: sadə və mürəkkəb olurlar.
Sadə yaralar — dəri, dərialtı və əzələlərin zədələnməsi ilə məhdudlaşır.
Mürəkkəb yaralar — dərin toxumalarda yerləşən sümük, sinir, damar dəstəsinin və yaxud bədən boşluqlarında (döş, qarın) yerləşən üzvlərin zədələnməsi ilə müşahidə olunur. Mürəkkəb yaraların düzgün diaqnoz qoyuluşu və müalicəsi müəyyən çətinliklərlə müşayiət olunur.
Yara kanalının bədən boşluqlarına münasibətinə görə — yaralar daxilə keçən (nüfuz edən) və keçməyən (nüfuz etməyən) olmaqla iki yerə bölünür. Yaralar yerləşməsinə görə bədənin müxtəlif nahiyələrində — başda, boyunda, sifətdə, gövdədə, döş, qarın nahiyəsində, yuxarı və aşağı ətraflarda ola bilər.
Yaralar sayına görə tək və çox olur. Çoxsaylı yaralar bədənin müxtəlif nahiyələrinə səpələnir. Qarışıq-kombinə olunmuş yaralar — mexaniki və digər yollarla törənmiş yaralara başqa amillər təsir göstərərsə (yüksək hərarət — yanıq, aşağı hərarət — donma, kimyəvi və radioaktiv maddələr) belə yaralar qarışıq-kombinə olunmuş yaralar adlanır.
Yara prosesinin kliniki gedişi
Yara törədildiyi andan sağalana qədər yarada və bütövlükdə bədəndə gedən dəyişikliklərə yara prosesi deyilir. Şərti olaraq bu proses yerli (yarada) və ümumi (bədəndə) dəyişikliklərə bölünür. Bilavasitə yara sahəsində törənən dəyişikliklər — yaranın özündə və ətraf toxumalarda gedən kompleks dəyişikliklərdən ibarət olub, sağalma adlanır. Yaranın sağalması 3 mərhələdə gedir: iltihab mərhələsi, yaranın yaşama qabiliyyətini itirilmiş toxumalardan təmizlənməsi, regenerasiya. Yaranın sağalması iki quruluşda tamamlanır: regenerasiya və reparasiya.
Sağalması üçün yara səthində 3 əsas proses gedir:
Fibroblastların kollageni əmələ gətirməsi — makrofaqlar tərəfindən aktivləşdirilmiş fibroblastlar zədələnmiş toxuma səthinə keçir və fibronektinin iştirakı ilə fibrilyar quruluşlarla birləşir, hüceyrəarası birləşmələri — toxuma matriksini və o cümlədən kollagen sintez edirlər. Kollagen hesabına toxuma defekti dolur və çapığın formalaşması prosesi gedir.
İltihab məhəlləsində katabolik dəyişikliklər anabolik dəyişiklikləri üstələyir, regenerasiya mərhələsində isə anabolik dəyişikliklər güclənir. Toxumaların çatışmaması — fibroblastların hasil etdiyi kollagen çatışmayan toxumaların yerini doldurub, əmələ gələn çapığı möhkəmləndirir. Yara səthinin epitelizasiyası — yara kənarlarından hər tərəfdən epiteli hüceyrələri bölünərək çoxalır və yara səthinə doğru yayılır. Yara səthini tam örtən epitel örtüyü mikrobların zədələnmiş toxumaya sonrakı daxil olmasının qarşısını alır. Epitel örtüyü yara səthini tam örtmədikdə dəri köçürməklə yara səthi bağlanılır. Yarada olan fibroblastların dartılması və qısalması hesabına yara səthi tədricən kiçilir, yəni yara kontraksiyası baş verir. Yara səthindəki bu dəyişikliklər müəyyən ardıcıllıqla gedir və yaranın sağalma mərhələlərini təşkil edir.
Yaranın sağalması
Bu prosesdə fermentlər və qanın formalı elementləri mühüm rol oynayır. Artıq birinci gündən başlayaraq yara ətrafı toxumalarda və eksudatda leykositlər, 2–3 gündən sonra isə limfositlər və makrofaqlar peyda olur.
Neytrofil leykositlər — mikrobları, həyat qabiliyyətini itirmiş hüceyrələri, yara möhtəviyyatını faqositoza uğradır, daha doğrusu, hüceyrə xarici proteolizi gücləndirir, nekrozlaşmış toxumanı əridir və iltihabın mediatorlarını ifraz edir.
Yara səthində olan makrofaqlar — fermentlər hasil etməklə bərabər, leykositlər tərəfindən hissəvi məhv edilmiş nekrotik toxumaları, məhv olmuş neytrofil leykositləri, bakteriyaların parçalanma məhsullarını faqositoza uğradır və ümumi reaksiyalarda da iştirak edirlər. Yara səthində olan limfositlər isə immun reaksiyalarının törənməsində iştirak edir.
Yara prosesinin fəsadsız gedişində 5–6 günə qədər iltihabi proseslərin çox hissəsi sönür və sağalmanın növbəti regenerasiya mərhələsi başlayır.
Regenerasiya mərhələsi — bu mərhələ yaralanmanın 6–14 gününə qədər davam edir. Yarada iki əsas dəyişiklik baş verir. Yara səthi kollagen toxuma ilə örtülür və yeni qan-limfa damarları əmələ gəlməyə başlayır. Yara səthində neytrofillər azalır, onların yerini fibroblastlar tutur.
Mau-Mau üsyanı
Mau-Mau üsyanı və ya Mau-Mau dirənişi - 1952-1960 illər arasında keniyalıların Britaniya müstəmləkəçilərinə qarşı azadlıq hərəkatı. Azadlıq mübarizəsində üsyançılar məğlub olsalar da, Britaniya müstəmləkəçiyinə böyük zərbə vurdu.
Yara
Yaranın sağalması
Fibroblastlar — birləşdirici toxuma hüceyrəsi olub, hüceyrədaxili matriksin makromolekullarını hasil və ifraz edir. Bundan başqa, onlar sitokininlər hazırlayır. Fibroblastların əsas böyümə amili İL-2 reseptorlara malikdir. Yaraların sağalmasında fibroblastların əsas rolu birləşdirici toxuma kompleksləri sintez etməkdən, kollagen və elastiki lifləri qorumaqdan ibarətdir. Yara səthində kollagenin əsas kütləsi regenerasiya mərhələsində törənir.
Eyni zamanda yara səthində qan və limfa axını yaxşılaşır, bununla da, oksigenə çox ehtiyacı olan fibroblastların qidalanması təmin olunur. Kapillyarların ətrafına toplanmış nəhəng hüceyrələr onların proliferasiyasına yardım edir. Yarada gedən biokimyəvi dəyişikliklər — toxuma turşuluğunun azalması, kalsium ionlarının artması, kalium ionlarının azalması və mübadilənin zəifləməsi müşahidə olunur. İltihab prosesi sönür, ifrazat azalır və ödem çəkilir. Yara səthində çapıq toxumasının əmələ gəlməsi və formalaşması — bu mərhələ yara əmələ gələndən 15 gün keçdikdən sonra başlayıb, 6 aya qədər davam edir. Tədricən fibroblastların və digər hüceyrələrin sintetik aktivliyi dayanır. Əsas dəyişikliklər yara səthində elastiki liflər şəbəkəsi və ayrı-ayrı kollagen dəstələri arasında köndələn əlaqələri qurmaq yolu ilə əmələ gələn çapıq toxumasının möhkəmlənməsinə yönəlir. Yara prosesinin başlandığı vaxtdan tam sağalana qədər yarada gedən keyfiyyət və kəmiyyət dəyişikliyinə baxmayaraq, sağalma prosesi 3 növ olur: yaranın birincili, ikincili və qartmaq altında sağalması.
Yaranın birincili sağalması
Birincili sağalma kənarları bir-birinə yaxınlaşdırılmış, yapışmış (tikişlərlə) cərrahi əməliyyatdan sonrakı və yaxud cüzi infeksiyalaşmış təsadüfi yaralarda baş verir. Yara qısa müddətdə zərif və möhkəm çapıqla sağalır. Yara divarları arasında qalan və fəaliyyət göstərən mikroblar, yad cismlər, nekrotik toxumalar, limfa, qan və qan laxtaları irinli fəsadların törənməsinə və birincili sağalma prosesinin pozulmasına səbəb olur. Bu cür yaralar ikincili sağalır.
Yaraların ikincili sağalması
İkincili sağalma irinləmə, qranulyasion (dənəvər) toxumanın inkişafı ilə baş verən sağalmadır. Bütövlükdə irinləmiş yara səthi nekrotik toxumalardan və canlı mikroblardan təmizlənib, dənəvər toxuma ilə örtülməklə ikincili sağalır. İkincili sağalma yara səthində patogen, toksin ifraz etmək qabiliyyətinə malik mikrobların, geniş yara səthinin və dəri defektinin, yad cismin, qan laxtasının, həyat qabiliyyətini itirmiş toxumaların olmasından və bədənin ümumi ağır vəziyyətindən asılıdır.
Yaraların ikincili sağalması biri digərindən fərqlənən 3 mərhələdə gedir.
Birinci mərhələdə — iltihab əlamətləri daha çox olur və yaranın təmizlənməsi ləng gedir. Yara səthi həyat qabiliyyətini itirmiş toxumalardan təmizləndikdən sonra yara səthində böyük defekt — canlı toxuma çatışmazlığı yaranır və sağalmanın ikinci mərhələsi — regenerasiya mərhələsi, yəni həmin boşluğu dolduran və yaşama qabiliyyəti olan yeni dənəvər toxuma əmələ gəlməyə başlayır. Yara səthinə yaxın kapillyar şəbəkə daxilindəki təzyiq hesabına kapillyarların divarından yara dibinə və səthinə doğru yeni kapillyarlar qabarır və bu kapillyarlar yara səthində birləşmək üçün qarşı divara rast gəlmədiyindən qatlanaraq ilgək əmələ gətirib, geriyə-inkişaf etdiyi divara qayıdır. Bu ilgəklər arasına kapillyarlardan qanın formalı elementləri keçir, birləşdirici toxumanın inkişafını törədən fibroblastlar yaranır. Beləliklə, yara boşluğu birləşdirici toxuma ilə zəngin al-qırmızı, cüzi toxunulmaqla qanayan dənəvər toxuma ilə dolur.
Dənəvər toxuma — hər birinin özünəməxsus fəaliyyəti olan 6 təbəqədən ibarətdir: Səthi qat — leykositlərdən və örtük hüceyrələrindən ibarət olub, dənəvər toxumanın üzərini epitel örtüyü qapayana qədər fəaliyyət göstərir;
Damar ilgəkləri qatı — yara sağalana qədər bu qata paralel kollagen lifləri törənir;
Yetişən qat — əvvəlki qatın daha dərin hissəsidir. Burada damarətrafı fibroblastlar üfüqi vəziyyət alıb damarlardan uzaqlaşır. Onlar arasında kollagen və arqirofil liflər inkişaf edir. Bu qat çox müxtəlif hüceyrəli quruluşu ilə seçilərək, bütün sağalma dövrü eyni səviyyədə qalır.
Yaraların müalicəsi
Yaraların müalicə prinsipləri eyni qaydada aparılır. İlk yardım zamanı üç əsas şərtə mütləq əməl olunmalıdır: müşahidə olunan kəskin tənəffüs çatışmazlığının aradan götürülməsi, qanaxmanın dərhal dayandırılması və yaranın infeksiyadan mühafizə olunması. Aseptik yaralar bir neçə günə tamamilə sağalır. Yaraların sağalma müddəti onların yerləşdiyi nahiyədən, yerli qan dövranının vəziyyətindən asılıdır: baş, sifət və boyunun yumşaq toxumasının yarası 3–5; bazu, said, əlin yaraları 6–7; köks və qarın yaraları 8–10 gün müddətində sağalır. Aşağı ətrafda, xüsusən pəncədə qan dövranı nisbətən zəif olduğu üçün yaralar 11–12 günə sağalır. Yaraların sağalma müddətinə yaş, qanitirmə və yanaşı xəstəliklər də təsir edir.
Təzə infeksiyalaşmış yaraların müalicəsi
İnfeksiyalaşmış yaranın təmizlənməsi və qısa müddətdə sağalması üçün yara birincili işlənməlidir. Yaranın birincili cərrahi işlənməsi — aşağıdakı ardıcıllıqla icra olunmalıdır: əməliyyat stolu üzərinə uzanmış xəstənin qana bulaşmış sarğısı yara səthindən götürülür. Yara kənarının tük örtüyü iti ülgüclə qırxılır. Fizioloji məhlul axını ilə yara səthi yuyulur, gözlə görünən yad cisimlər (paltar parçası, şüşə, taxta, ot, saman) xaric edilir və qurudulur. Yara ətrafı dəri örtüyü antiseptiklərlə (povidon yod, spirt) silinib təmizlənir, mikrobsuzlaşdırılmış mələfələrlə örtülür. Yara nahiyəsinə ağrısızlaşdırma məqsədilə anestetik (0,5–0,25% novokain məhlulu) yeridilir. İti skalpellə yara kənarı və divarları 0,5 sm enində kəsilir və yara səthində olan mikroblar, həyat qabiliyyətini itirmiş toxumalarla birgə xaric edilir. Yaranın dibini boşluqlu üzvlərin, qan damarlarının divarı təşkil edərsə, yara dibi kəsilmir. Yara sifətdə, başda, əldə olarsa dəri kənarı kəsilmir, yalnız yaşama qabiliyyətini itirmiş toxumalar xaric edilir. Bu qayda ilə işlənmiş yaranın infeksiyalaşma dərəcəsindən asılı olaraq birincili tikilməsinə aşağıdakı qaydada fərdi yanaşılmalıdıır:
Yara dibində drenaj saxlanılmaqla yaranın tikilməsi — geniş yara səthi, yaraların irinləməsi ehtimalı olarsa, baldırda və pəncədə yerləşərsə, yaranın işlənməsi 6–12 saat sonra icra edilərsə, yaranın sağalmasına mənfi təsir göstərə biləcək yanaşı xəstəliklər (şəkərli diabet, qızılyel) olarsa yarada drenajlar saxlanılmaqla tikiş qoyulmalıdır.
Yaranı tikmək olmaz — 24–48 saatdan sonra, dişlənmiş, çox geniş cırılmış, didilmiş və əzilmiş, torpaqla örtülmüş yara, yanaşı xəstəliklər olanlarda, baldırda və pəncədə yerləşən yaralarda və odlu silah yaralarında yaranın səthi açıq saxlanılmalıdır.
Yaranın birincili işlənməsinin növləri — Yara törədildiyi andan birincili işləməyə məruz qaldığı vaxta qədər müddət nə qədər qısa olarsa yaranın birincili işlənməsi və qat-qat tikilməsi ehtimalı daha yüksək olur.
Birincili işlənmə erkən, təxirəsalınmış, gecikmiş olur.
Yaranın erkən birincili işlənməsi — yara törəndikdən 24 saat keçənə qədər icra olunmalıdır. Yaraya birincili tikiş qoyulur. Dərialtı toxuma geniş zədələndikdə 24–48 saat yarada drenaj saxlanılır, sonra isə xaric edilir. Yaraların müalicəsi birincili sağalmadakı kimi davam etdirilir.
Yaraların təxirə salınmış birincili işlənməsi — yara törəndikdən 24–48 saat ərzində icra olunur. Bu müddətdə yarada ödem və digər iltihab əlamətləri özünü büruzə verir. Yara kanalına seroz bulanıq maye toplanır. Yara kənarları açıq saxlanılır və antibiotiklərlə müalicə başlanır. Yara təmizləndikdən sonra birincili təxirəsalınmış tikişlər qoyulur.
Yaranın gecikmiş birincili işlənməsi — yara törədildikdən 48 saat keçdikdən sonra, yarada irinli iltihab başlananda icra olunur. Yara səthi açıq saxlanılır, geniş spektrli antibiotiklər təyin edilir. Yara səthi antiseptiklərlə hər gün yuyulur, irinli iltihab söndükdən sonra 7–20-ci günlərdə yara səthi dənəvər toxuma ilə örtüldükdə erkən ikincili tikişlər qoyulur. Yara səthi yod, spirtlə silinib, aseptik sarğı qoyulur.