cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kiran karvansarası
Təsviri
XX otağın şərq divarında yerləşdirilmiş sufa böyük ölçüləri (4x3 metr) ilə fərqlənir. Bu otağın divarlarında simmetrik yerləşdirilmiş nişlər vardır. Konstruktiv həlli və ölçülərini nəzərə alan B. İbrahimov həmin otağın yaşayış əsas xüsusiyyət daşıdığını bildirir.
Karvansarayın yaşayış otaqları arasında XXII nömrə ilə qeyd edilən mürəkkəb planlaşdaırma xüsusiyyəti ilə seçilir. Otağın birinci hissəsində bişmiş kərpicdən tikilmiş, həndəsi naxışlı və ərəb yazılı gips karnizlə əhatələnmiş buxarı yerləşir. Bu hissənin doşəməsi ümumi otağın döşəməsindən daha aşağıda yerləşir və daş plitələrlə döşənmişdir. Azərbaycan memarlığında kəndar adlandırılan bu hissə ayaqqabıların çıxarılması üçün nəzərdə tutulmuşdur. Otağın digər hissələrində döşəmə torpaqdandır. Şərq divarı yaxınlığında kiçik, cənub-qərb küncündə isə böyük təndir yerləşir.
Kiran karvansarayının VI, XIV və XVI otaqları xidməti məqsədlər üçün nəzərdə tutulmuşdur. VI otaqğın dörd istiqamətə açılan dörd qapısı vardır. Şərq divarında yerləşən qapıya qalxmaq üçün taxta pilləkən istifadə edilirdi. Şərq divarı yaxınlığında təndir vardır. 57 sm hündürlükdə saxlanmış təndirin diametri 51 sm, divarlarının qalınlığı isə 4 sm-dir. Otağın döşəməsi torpaqdandır. Karvansarayın bütün xidməti otaqları həm bir-birləri, həm də məişət otaqları ilə əlaqələndirilmişdir.
III, IV və V otaqlar məişət xarakteri daşıyır. Həmin otaqların da döşəməsi torpaqdandır. Divarlarında müxtəlif məişət əşyalarının saxlanması üçün nişlər yaradılmışdır. III otaqda qazıntılar zamanı həndəsi naxışlarla bəzədilmiş gips qırıqları tapılmışdır.
Anbar otaqları (XV, XVIII, XXVI, XXVII) karvansarayın digər otaqları arasında dərhal seçilir. Onlar daha kiçik ölçüyə və yalnız bir girişə malikdirlər. Yerləşdiyi ərazidən asılı olaraq anbar otaqlarının qapısı ya qonşuluqdakı otağa, ya da karvansarayın həyətinə açılır.
Vestibül rolunu yerinə yetirən XVII otaq, XVI, XVIII və XIX otaqlar arasındakı ayırıcı divarlar arasında yerləşir. Otağın şərq divarında 150 sm enə malik olan əsas karvansara qapısı yerləşdirilmişdir. Giriş hər iki tərəfdən sütunlar və monolit daşlarla həll edilmişdir. Vestibülün cənub divarındakı qapı daxili həyətə, şimal divarındakı qapı isə XXI otağa aparır. Vestibülün qərb divarında iki qapı vardır ki, onlardan biri XVIII otağa, digəri isə mərtəbənin yaşayış otaqlarını birləşdirilən XIX otağa keçir. Monolit daşlardan inşa edilmiş giriş, həndəsi naxışlar və ərəb əlifbalı yazı ilə bəzədilmiş gips karnizlə əhatələnmişdir.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Karvansara kompleksinə daxil olan bütün tikililərin özümü möhkəm qaya üzərində inşa edilmişdir. Özülün ilk hörgü sıraları iri ölçülü qaya daşlarından (40–50 sm) tikilmişdir. Divar yuxarı qalxdıqca daşların ölçüsü də tədricən balacalaşır. Hörgü zamanı birləşdirici maddə kimi yüksək plastikliyə malik gil (2–4 sm qalınlığında) istifadə edilmişdir. Qapı və pəncərə tağlarının hörgüsündə bişmiş kərpic və əhəng məhlulu istifadə edilmişdir. Karvansarayın bütün otaqlarının divarları 2.8–3 metr hündürlüyə kimi daşdan, daha sonra isə çiy kərpicdən (27x27x8 sm) inşa edilmişdir. Divarlar gil və saman qarışığından alınmış məhlulla suvanmışdır. Daha sonra gil suvaq əhəng məhlulu ilə ağardılmışdır. Divarların qalınlığı müxtəlif yerlərdə 60 sm – 2 metr arasında dəyişir.
Kiran karvansarayının inşası zamanı şəhərin əksər tikililəri – xüsusilə türbələr üçün xarakterik olan antiseysmik üsul tətbiq edilmişdir. Bu üslubun əsas xüsusiyyəti binanın divarlarının aşağı hissələrinin yuxarı hissələrə nisbətən daha enli inşa edilməsidir.
Divarların çiy kərpicdən olan hissələri əsasən üç hörgü sırası enində tikilib. Bu hissələrdə pəncərə tağları bişmiş kərpicdən yox, çiy kərpic və gildən hörülüb. Pəncərə yerləri daxilə getdikcə genişlənir ki, bu da onların işıq buraxma imkanını artırır.
Karvansarayın bütün otaqları planda dördbucaqlı formaya malikdir. İstifadə xarakterinə görə onlar, yaşayış, məişət, anbar və heyvanların saxlanması üçün otaqlara bölünür.
Kiran karvansarası planda kvadrat formada olan daxili həyətə malikdir. Daxili həyət ehtimal ki, həm bazar, həm də tacirlərin dincəlməsi üçün məkan kimi istifadə edilmişdir.
Karvansarayın yaşayış və məişət otaqlarının divarları, o cümlədən vestibül və dəhlizlər gipsdən hazırlanmış həndəsi naxışlı memarlıq elementləri ilə bəzədilmişdi. Onlar arasında qabartma və oyma üsulu ilə hazırlanmış, həndəsi və nəbati naxışlı medalyonlar xüsusi diqqət cəlb edir. Pəncərə və qapı yerləri, həmçinin qonaq otaqlarındakı niş və sufalar xüsusilə zəngin dekorla bəzədilmişdir. Yaşayış otaqlarının zəngin dekorativ həlli və ümumilikdə memarlıq xüsusiyyətləri şəhristan evlərinin memarlıq xüsusiyyətlərini xatırladır.
İşraqilik
Mahiyyəti
Müsəlman dünyasında fəlsəfənin nüfuzunu itirməsi və sönük sahəyə çevrilərək tarix səhnəsindən silinməsi faktı təhlil edilərkən əsas səbəb kimi Əbu Hamid əl-Qəzalinin islam fəlsəfəsi əleyhinə fundamental çıxışı göstərilir. Amma biz bunu təqlidi-emosional yanaşmanın meydana çıxardığı arqument hesab edirik. Düzdür, Qəzalinin fəlsəfəyə qarşı çıxmasından sonra müsəlman ziyalıları arasında bu elmlə məşğul olmaq öz aktuallığını itirmişdi. Lakin bəzi müəlliflərə görə, Qəzalinin tənqidlərindən sonra Şərqdə nüfuzunu itirən təlim rasional məşşailik fəlsəfəsi olmuşdur. Bir tərəfdən, İbn Rüşdün ölümündən sonra məşşailik süqut etmiş, digər tərəfdən, yeni fəlsəfi təlim – işraqilik təşəkkül tapmışdı. İşraqilik “məşşailik və işraqilikdə dərya olan” “şeyx əl-məqtul” (öldürülmüş şeyx), “şeyx əş-şəhid” (şəhid şeyx), “əl-feyləsuf əl-məqtul” (öldürülmüş filosof) (5, 6) və “şeyx əl-işraq” ləqəbləri ilə tanınan Şihabəddin Əbülfütuh Yəhya ibn Həbəş Sührəvərdi (1154-1191) tərəfi ndən qurulmuşdu. İşraqilik bilikləri kəsbdə mistik təcrübə (zövq) və intuisiyaya (kəşf, həds) əsaslanan teosofi k təlim idi və rasional məşşailik fəlsəfəsinin antipodu sayılırdı. XII əsrdən sonra Şərqdə fəlsəfi düşüncəni təmsil edən işraqilik Şührəvərdinin, Şəmsəddin Şəhrəzurinin (vəfatı - 1288), İbn Kəmmunənin (1215- 1284), Qütbəddin Şirazinin (1236-1310), Nəsirəddin Tusinin (1201-1274), Cəlaləddin Dəvvaninin (1427- 1502), Məhəmməd Baqir Mir Damad (1551-1631) və Molla Sədranın (1571-1640) timsalında məşşailiyin süqutundan sonra da öz mövcudluğunu davam etdirmişdir.
İşraqilikdə kəşf
İşraqilik təlimində ağıl və düşünməyə verilən əhəmiyyət həmçinin “kəşf” üsulunun mötəbərliyini isbatlama cəhdlərində öz əksini tapmışdır. Məsələn, Sührəvərdiyə görə, rasional təfəkkür (müaqələ) təkcə “kəşf” üsulunu iqrar və öyrətmədə kara gəlir. O, bilikləri kəsbdə məhduddur, ikinci dərəcəlidir. Mühüm olaraq qeyd edək ki, işraqilik fəlsəfəsinin “kəşf” anlayışı sufi likdəki eyniadlı anlayışdan fərqlənir. Habelə işraqi filosofl arının “həds” (intuisiya) üsulunu Platonun, yeniplatonçular və İbn Sinanın müraciət etdikləri eyniadlı məfh umdan fərqləndirmək lazımdır. Belə ki Sührəvərdi “kəşf” və ya “mükaşəfə” dedikdə “həqiqətin qəlbə “açılması”nı, “əqli həqiqətlərin birdən-birə, ilham yolu ilə dərki”ni və “yarıyuxulu vəziyyətdə ikən «örtüy»ün qalxaraq bəzi sirlərin aşkar olması”nı nəzərdə tuturdu. Lakin bu 176 “kəşf” bütövlükdə içə aid subyektiv proses olmayıb, əsasən xarici aləmlə, əşyalar dünyası ilə əlaqədardır. Bu səbəbdən “kəşf” əsasında təkcə “nəfsə aid” həqiqətləri deyil, həm də canlılara və fi ziki aləmə dair bəzi hadisə və əlaqələri öyrənmək mümkündür. Bu baxımdan işraqiliyin “kəşf”i ilə sufi liyin “vəcd” (daxilən cuşa gəlmək) və “səkr” (batini susalma, mənəvi sərxoşluq) hallarını özündə birləşdirən “kəşf”i ayrı-ayrı anlayışlardır. Platon, yeniplatonçular və İbn Sina yaradıcılığında öyrənilən “həds” (intuisiya) isə rasional prosesdir və işraqi fəlsəfəsində təsis edilən «mənəvi» intuisiya məfh umunun antipodudur. Sonralar işraqilik fəlsəfəsinin Qərbdəki – Əndəlüsdəki əsas təmsilçisi İbn Tüfeyl (1106-1186) bu problemi hərtərəfl i şəkildə araşdıracaq, sufi “vəcd”i və işraqilik “kəşf”i arasındakı fərqləri əsaslı şəkildə izah edəcəkdi.
Məşşailiyin təsirləri
Metodologiya baxımından işraqilik fəlsəfəsi məşşailikdən fərqlənsə də, işraqi filosofl ar müsəlman məşşailərinin bəzi iddialarının təsirində qalmışdılar. Hətt a işraqiliyin banisi Sührəvərdi məşşai filosofu İbn Sinaya çox şey borcludur. Bu ona görədir ki, işraqiliyin təməl daşını atan məhz İbn Sina olmuşdur. Belə ki İbn Sina ömrünün sonlarına yaxın rasional intuisiya üsuluna əsaslanan Şərq fəlsəfəsi təsis etməyə cəhd göstərmişdi. Bu fəlsəfi təlimin adı “əl-hikmə əl-məşriqiyyə”, yəni “Şərq hikməti (fəlsəfəsi)” olmalı idi. Onun bu barədə yazdığı “Hikmət əl-məşriqiyyin” kitabından bizə təkcə “Məntiq əl-məşriqiyyin” adlı fəsil gəlib çatıb. Sührəvərdi İbn Sinanın alleqoriya və rəmzlərə aid əsərlərini oxumuş, eyni 177 məzmunda kitablar qələmə almış, bəzilərini isə fars dilinə tərcümə etmişdir. Bu səbəbdən bəzi müəlliflər (Seyyid Hüseyn Nəsr və başqaları) bildirirlər ki, işraqilik fəlsəfəsini yaradarkən Sührəvərdi İbn Sinanın son əsərlərindən, ələlxüsus “əl-İşarat və ət-tənbihat” kitabının “Məqamat əl-arifi n” fəslindəki ideyalardan təsirlənmişdir. Yuxarıda göstərmişdik ki, işraqilik təlimini işləyib-hazırlayan Sührəvərdi Aristotelin “xeyir-dua”sını aldığını iddia edirdi. Bu səbəbdən onun fəlsəfi ideyaları və məşşailik fəlsəfəsinin əsas müddəaları arasında oxşar cəhətlər mövcuddur. Məsələn, varlığı “zəruri” və “mümkün” növlərinə ayıran məşşailər kimi işraqilər də varlığı təmsil edən işığı mütləq, substantiv (ən-nur əl-mücərrəd və ya ən-nur əl-cövhəri) və nisbi, aksidental (ən-nur əl-ərəzi) olmaqla iki növdə qruplaşdırırdılar. Həmçinin işraqilikdə varlıq aləminin iyerarxik strukturu Farabi və İbn Sinanın “südur” təliminə müvafi qdir. Fərq məşşai “ağılları”nın yerini işraqi “nurları”nın tutmasında, “südur” sözünün “işraq” sözü ilə əvəzlənməsindədir (191, 410-411). Həmçinin məşşailər və işraqilər peyğəmbərliyin rasional izahında həmrəydirlər; işraqilərə görə, peyğəmbərlik peyğəmbərlər tərəfi ndən “kəşf” və “ilham” yolu ilə nur mənbəyindən biliklərin kəsb edilməsidir. Məşşailər də peyğəmbərləri “həds” (intuisiya) və “təxəyyül” ilə “fəal ağıl”dan bilik əxz edən subyektlər kimi nəzərdən keçirirdilər. Teosofi stlər “feyz” yolu ilə “Nurların nuru”ndan, filosoflar isə təfəkkür və əqli mühakimə (nəzər) sayəsində “fəal ağıl”dan biliklər əldə edirlər.
Oxşar cəhətlərə baxmayaraq, rasional məşşailik teosofi k işraqilikdən fərqlənir. Məsələn, məşşailərin On Kateqoriyasını Beş Kateqoriyada (substansiya, hərəkət, izafi lik, keyfi yyət və kəmiyyət) ixtisar etmək, Aristotelin “tərif” anlayışına yeni məzmun vermək, substansiyanın “həyula” (başlanğıc maddə) və formaya əks olduğunu göstərmək, əşyalara xas ideyaları (mono-ideyaları) təkzib etmək – bütün bunlar işraqilik və məşşailik arasındakı fərqli cəhətlərdir.
İstinadlar
Illuminismo (letteratura)
Oumar Kaba
Oumar Kaba ( 13 yanvar 2001) — Qvineyalı üzgüçü. Oumar Kaba Qvineyanı 2017-ci ildə XXXVII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında təmsil etdi.
Karyerası
Oumar Kaba birinci dəfə Dünya Çempionatına 2017-ci ildə qatıldı. O, Budapeştdə baş tutan XXXVII Su idman növləri üzrə Dünya Çempionatında kişilər 100 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. O, yarışı sona qədər başa vura bilmədi, 119 üzgüçü arasında 119-cu oldu və yarımfinala vəsiqə qazanmadı.
Baccharis orientalis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Adıgeysk
Adıgeysk (adıgeycə, ) – Rusiyada bir şəhərdir.
Mazda3
Mazda 3 — Yapon avtomobil istehsalçısı Mazda tərəfindən 2004-cü ildən bu günə kimi istehsal olunan sedan. Yaponiyada Mazda Axela adı ilə satılır.
Tunquska meteoriti
thumb|Tunqus meteoriti Tunqus meteoriti — 30 iyun 1908-ci ildə Podkamennaya Tunquska çayı hövzəsinə düşmüş nəhəng meteorit. Bu zaman parlaq işıq saçan bolid müşahidə edilmiş, onun partlayışı 1000 km-dən böyük məsafədə eşidilmişdir. Partlayışı nəticəsində Yer kürəsinin bir çox məntəqəsində seysmik və hava dalğaları qeydə alınmış, atmosferə külli miqdarda meteorit maddəsinin tozlanması nəticəsində Avropada bir neçə gün anomal işıqlı gecələr müşahidə olunmuşdur. SSRİ EA meteoritlər üzrə komitəsi, sonralar isə SSRİ EA Sibir bölməsinin meteoritlər və kosmik toz üzrə komisiyası Tunqus meteoritinin düşdüyü əraziyə dəfələrlə ekspedisiyalar təşkil etmişdir. 200 px|right|thumb|SSRİ poçt markası (1958).
Rio Mau
Riu-Mau (liman. Rio Mau) — Portuqaliyada rayon (freqeziya). Porto dairəsinə daxil olur. Penafiel bələdiyyəsinin tərkib hissəsidir. Köhnə inzibati bölgü üzrə Doru-Litoral əyalətinə daxil olurdu. Şimal regionuna daxil olan Tameqanın iqtisadi-statistik subregionuna daxil olur, Əhalisi 1485 nəfərdir (2001). Sahəsi 5,64 km²-dır.
Tarixi
Rayon 1984-ci ildə qurulub.
Biləcəri Yuyucu Buxarlayıcı Stansiyası
Biləcəri Yuyucu Buxarlayıcı stansiyası (YBS) — əsas iş fəaliyyəti neft məhsulları boşaldılmış dəmir yol çənlərini yuyub, yenidən yük altına və təmirə hazırlamaqdır.
Ümumi məlumat
Biləcəri Yuyucu Buxarlayıcı stansiyası Keşlə istiqamətindən Biləcəri Dəmiryol Stansiyasının cüt boğazında yerləşir. Biləcəri Dəmiryol Stansiyasının 11-ci postu istiqamətindən yuyucu Buxarlayıcı stansiyaya çən vaqonlarının qəbulu və göndərilməsi yerinə yetirilir.
Xarici keçidlər
Stansiyanın peykdən görnüşü
Lona Çemtai
Lona Korlima Çemtai — Keniya əsilli İsraili təmsil edən marafonçu. Lona Çemtai İsraili 2016-cı ildə Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Lona Çemtai birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Braziliyanın Rio-de-Janeyrp şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında marafon yarışlarında qüvvəsini sınasada məsafəni sona gədər qət edə bilmədi.
Günəş tutulması
thumb|150px|1999 il tam tutulması thumb|150px|2012 il həlqəvi tutulması Günəş tutulması — Günəş və Ay tutulmaları ən maraqlı təbiət hadisələrindəndir. Bu hadisələr qədim zamanlardan indiyə qədər bütün dövrlərdə insanları həmişə düşündürmüşdür. Hələ 3000 il bundan əvvəl Çin astronomları Günəş və Ау tutulmaları -nın baş vermə vaxtını əvvəlcədən təyin edə bilirdilər. Müasir astronomiya isə Günəş və Ау tutulmalarının Yer səthinin hansı hissəsində və nə vaxt baş verəcəyini çox böyük dəqiqliklə təyin etməyə imkan verir.Ауın Günəş diskinin qarşısını kəsməsinə və ya örtməsinə Günəş tutulması deyilir. Günəş tutulması qismən, tam və halqavari ola bilər. Günəş tutulması Ay Yerlə Günəş arasında olanda, yəni təzə Ay fazasında baş verir. Təzə Ay fazasında Ay Günəş şüalarının qarşısını kəsir və Yerə tərəf konus şəkilli kölgə buraxır. Yer səthinin tam kölgə bölgəsində olan müşahidəçi üçün tam Günəş tutulması, yarımkölgədəki müşahidəçi üçün isə qismən Günəş tutulması baş verir.Ayın orbit müstəvisi ekliptika müstəvisi ilə 05o09'-lik bu­caq əmələ gətirdiyindən hər təzə Ay fazası Günəş tutulması ilə nəticələnmir. Günəş tutulmasının baş verməsi üçün təzə Ay fazası Ay orbitinin düyünlərinə və ya ona yaxın yerlərə təsadüf etməlidir. Yəni Günəş tutulmasının gerçəkləşməsi üçün təzə ay fazasında Ay ekliptika müstəvisində və ya ondan kiçik bucaq məsafəsində olmalıdır. Ayın Günəşə və Yerə görə vəziyyətindən asılı olaraq bəzən Ayın bucaq diametri Günəşinkindən kiçik olur. Bu halda Ayın buraxdığı kölgə konusunun təpəsi Yer səthinə çatmır. Onda Ay diski Günəş diskini tamam örtə bilmir, onun kənarlarında işıqlanmış halqa görünür. Belə tutulma halqavari Günəş tutulması adlanır.
Skagerrak
Skagerrak — Skandinaviya yarımadasının Norveç sahilləri və Yutlandiya yarımadasının arasında yerləşən boğaz. Kattegat boğazı ilə birlikdə Şimal dənizini Baltik dənizi ilə birləşdirir. Uzunluğu 240 km, eni 8090 km. Norveç çökəkliyində dərinliyi 700 metrə çatır.
Günəş tutulması
Yer səthində Ay kölgəsinin eni maksimum 270 km-dir. Yarımkölgəninki isə 6700 km olur. Tam tutulmada Günəşin xromosfer və tac hissəsinin müşahidəsi üçün əlverişli şərait yaranır. Tam Günəş tutulması maksimum 7m.5, qismən tutulma 3h.5, halqavari tutulma isə təxminən 12m davam edə bilər. Ək-sər hallarda tam Günəş tutulmaları cəmi 2-3m davam edir.Venera və Merkuri də Günəş diski qarşısından keçərkən tutulma törədir.
Növbəti tam Günəş tutulması
2-3 iyul 2019-cu il tarixlərində tam Günəş tutulması hadisəsi baş verəcək.
Skagerrak
Boğaz suyunun duzluluğu 30‰. Flora və faunası zəngin sayılır, və onların 2000 dəniz növü vardır.
Günəş tutulması
Növbəti tam Günəş tutulması
Adıçəkilən təbiət hadisəsi iyulun 2-də yerli vaxtla saat 20:55-də başlayacaq və 3 iyul 01:50-də başa çatacaq.
Skagerrak
Skaggerak hər iki dünya müharibəsi zamanı Almaniya üçün strateji əhəmiyyətli mövqeyi idi. Birinci dünya müharibəsi zamanı ən iri dəniz döyüşlərdən biri Yutland döyüşü burada baş verib. Boğazda nəzarəti əlinə keçirtmək üçün, İkinci dünya müharibəsi zamanı Almaniya Norveçə və Danimarkaya hücumu etmişdi.
Adı
Həm Skagerrak, həm Kattegat holland məşəli sözlərdi: holland dilindən Skagerrak təxminən Skagen kanalı kimi tərcümə olunur. Boğazı Skagen şəhəri əhatə edir, bu şəhər Danimarkanın şimall qurtaracağında yerləşir. Sözün "rak" hissəsi "düz su yolu" deməkdi. Bu söz hissəsinin əsas mənəbəyi proto-hind-avropa dilindən götürülüb. Rak həm müasir isveç dilində, həm norveç dilində "düz" (səmt mənasında) deməkdi. Bu sözün müasir danimarka dilində olan ‘rak’ (yəni qara və ya tör-töküntü) sözlə əlaqəsi olduğuna heç bir sübüt yoxdu.
Günəş tutulması
Növbəti tam Günəş tutulması
Günəş tutulması Çili, Argentina, Cənubi Amerika və Sakit okeanın cənubundan aydın görünəcək.
Qeyd edək ki, növbəti Günəş tutulması 2019-cu ilin dekabr ayının 26-na təsadüf edəcək.
Azərbaycanda idman
Azərbaycanda idman — Azərbaycan mədəniyyətində mühüm rol oynayır.
Futbol
Azərbaycanda ilk futbol klubları 1905-ci ildə yaranıb. Bu komandalar əsasən Bakının iri neft sənayesi şirkətlərini təmsil edirdilər. İlk rəsmi çempionat Bakıda 1911-ci ildə keçirilib, qalib isə İngiltərə Neft Şirkətinin "Britaniya Klubu" komandası olub. 1912-ci ildə "Bakı" komandası Tbilisidə "Sokol" komandasına qarşı ilk beynəlxalq oyununu keçirib və 4:2 hesabı ilə qalib gəlib. 1914-cü ildə Azərbaycanda Futbol İttifaqı yaradılmışdır. İttifaq rəsmi şəhər birinciliklərini və digər yarışların təşkili, keçirilməsini öz üzərinə götürmüşdür.
1927-ci ildə Zaqafqaziya Sosialist Federativ Sovet Respublikasında Azərbaycan ilk yoldaşlıq oyununu Gürcüstan və Ermənistana qarşı keçirmişdir. Azərbaycanın futbol yığması özünün ilk yoldaşlıq oyunlarını 1929-cu ildə Tehranda İran yığmasına qarşı keçirib və həmin oyunlarda 4:0, 4:1 və 11:0 hesabı ilə üç böyük qələbə qazanıb.
Azərbaycan futbolunun "qızıl dövrü" 1960-cı illər sayılır. Məhz bu dövrdə Azərbaycandan Anatoli Banişevski və Ələkbər Məmmədov kimi futbolçular çıxmış, futbol hakimi Tofiq Bəhramov isə 1966-cı ildə İngiltərədə keçirilən dünya çempionatının finalında İngiltərə komandasının lehinə verdiyi obyektiv qərar Uembli stadionuna toplaşmış 98000 tamaşaçının yaddaşına həkk olmuş və dünya futbol tarixinə qızıl hərflərlə yazılmışdı. SSRİ milli futbol komandasının tərkibində çıxış edən digər futbolçulardan Kazbek Tuayev, Nikolay Smolnikov, Vitali Şevçenko və İqor Ponomaryovu qeyd etmək olar.
Azərbaycan SSRİ-nin tərkibindən çıxmasından sonra, 1992-cı ildə ölkədə Azərbaycan Futbol Federasiyaları Assosiasiyası (AFFA) yaranmışdır. AFFA 1994-cü ildə UEFA və FİFA-ya qəbul edildi. Həmin andan futbol üzrə Azərbaycan milli futbol komandası 1996-cı il Avropa çempionatının seçmə oyunlarında iştirak etməyə başlayıb.
Ölkənin uğurlu futbolçularından Asim Xudiyev, Aslan Kərimov, Bədavi Hüseynov, Branimir Subaşiç, Dimitri Nəzərov, Elbrus Abbasov, Elvin Məmmədov, Elvin Yunuszadə, Emin Ağayev, Əfran İsmayılov, İsgəndər Cavadov, Fərrux İsmayılov, Kamran Ağayev, Qara Qarayev, Qurban Qurbanov, Mahir Emreli, Mahir Şükürov, Mahmud Qurbanov, Maksim Medvedev, Maşalla Əhmədov, Nazim Süleymanov, Rahid Əmirquliyev, Ramil Şeydayev, Rauf Əliyev, Rəşad Sadıqov, Rəşid Özbəyov, Riçard Almeyda, Rüfət Dadaşov, Sergey Kramarenko, Səməd Qurbanov, Səmədağa Şıxlarov, Tərlan Əhmədov, Vaqif Cavadov, Vəli Qasımov, Vidadi Rzayev, Vüqar Nadirov və Zaur Tağızadəni qeyd etmək olar.
Voleybol
Azərbaycanda voleybolun yaranması 1926-cı ilə təsadüf edir. Moskvanın İnqilab və Kamera teatrlarının artistləri 1926-cı ildə Bakıda ilk voleybol oyununu keçiriblər. Həmin il də Azərbaycan voleybolunun yaranma tarixi kimi qəbul edilir. İlk voleybol bölməsini isə bədən tərbiyəsi təlimatçısı Nikolay Arunovun rəhbərliyi altında dəmiryol işçiləri yaradıb. Sonradan neftçilər və tələbələr də onlara qoşulublar. Bu yolla da "Qornyak", "Dinamo", "Kommunalnik" kimi komandalar formalaşmağa başlayıb. 1932-ci ildə isə ilk Bakı çempionatı təşkil olunub və həmin yarışın ən güclüsü adını dəmiryolçular qazanıblar. 1935-ci il martın 12-dən 17-dək keçirilən 3-cü SSRİ çempionatı Azərbaycanda təşkil olunub. Paytaxt Bakının "Dinamo" İdman Zalında 12 kişi və 12 qadın komandası gücünü yoxlayıb.
Azərbaycan Respublikası 1992-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra beynəlxalq miqyaslı yarışlarda öz milli komandası ilə çıxış etməyə başladı. 1992-ci ildə yaranan Azərbaycan Voleybol Federasiyası elə həmin ildən etibarən Beynəlxalq Voleybol Federasiyası və Avropa Voleybol Konfederasiyası, 2005-ci ildə isə Şərqi Avropa Voleybol Zonal Assosiasiyasına (EEVZA) daxil olmuşdur.
Həndbol
Azərbaycanda həndbolun inkişafına ilk dəfə 1926-1928-ci illərdə cəhd edilsə də, ölkədə həndbolun yaranması və inkişafı haqqında ilk məlumat 1955-ci ilə təsadüf edir. Azərbaycanın ilk hərbi həndbol komandasının banisi V.Çernoqortsev həmin il Leninqradda təhsil aldıqdan sonra Bakıya qayıdaraq seminar təşkil edir və yeni oyun haqqında məlumat verir.
Şahmat
Azərbaycanda geniş yayılmış idman növlərindən biri olan şahmat zəngin tarixi ənənələri ilə xalqımızın mədəniyyətində özünəməxsus yer tutur. 1970-ci illərindən etibarən Azərbaycanda şahmata böyük diqqət göstərilmiş, şəhər və rayonlarda şahmat məktəbləri və klubları açılmışdır. Şahmat sahəsində əldə edilən nailiyyətlər, dünya və Avropa çempionatlarında, beynəlxalq turnirlərdə qazanılan qələbələr respublikada şahmata göstərilən marağı daha da artırmışdır.
Şahmat üzrə Milli Komandaların Avropa çempionatında kişilərdən ibarət Azərbaycan milli komandası 3 qat Avropa çempionu, qadınlardan ibarət Azərbaycan milli komandası iki dəfə bürünc medal qazanıb.
Ölkənin uğurlu şahmatçılarından Abdulla Qədimbəyli, Ayan Allahverdiyeva, Aydan Höccətova, Aydın Hüseynov, Aydın Süleymanlı, Aynur Sofiyeva, Azər Mirzəyev, Elmar Məhərrəmov, Eltac Səfərli, Faiq Həsənov, Fərid Abbasov, Firuzə Vəlixanlı, Gülnar Məmmədova, Günay Məmmədzadə, Gövhər Beydullayeva, Xanım Balacayeva, Xəyalə Abdulla, İlahə Qədimova, Qədir Hüseynov, Namiq Quliyev, Nərgiz Umudova, Nərmin Kazımova, Nicat Abasov, Nicat Məmmədov, Rauf Məmmədov, Rəşad Babayev, Sərxan Quliyev, Şəhriyar Məmmədyarov, Teymur Rəcəbov, Türkan Məmmədyarova, Ülvi Bacarani, Ülviyyə Fətəliyeva, Vasif Durarbəyli, Vüqar Əsədli, Vüqar Həşimov və Zeynəb Məmmədyarovanı qeyd etmək olar.
Azərbaycan Olimpiya Oyunlarında
Azərbaycan Olimpiya Hərəkatı tarixini ümumiyyətlə, şərti olaraq üç dövrə bölmək olar: Azərbaycan idmançılarının SSRİ yığma komandası tərkibində Olimpiya Oyunlarında iştirak etdiyi 1952-1988-ci illəri əhatə edən dövr, 1988-1992-ci illərdə oyunlara hazırlıq mərhələsini başa vuraraq, orada Müstəqil Dövlətlər Birliyinin yığma komandası tərkibində iştirak etdiyi dövr və Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi Beynəlxalq Olimpiya Hərəkatına qoşulduğu 1992-ci ildən sonrakı dövr.
Azərbaycan idmançıları SSRİ yığma komandasının tərkibində Olimpiya oyunlarının doqquzunda 46 idmançı ilə çıxış edərək 10 qızıl, 11 gümüş və 7 bürünc medal qazanmışlar. Sərbəst üsulla güləşçi Rəşid Məmmədbəyovun 1952 Yay Olimpiya Oyunlarıında qazandığı gümüş medal Azərbaycan idmançılarının Olimpiya oyunlarında ilk uğuru kimi qiymətləndirilir. Sonrakı olimpiyadalarda sprinter məsafələrinə qaçan Yuri Konovalovun, müasir beşnövçü Viktor Mineyevin, voleybolçu İnna Rıskalın, hənbolçular Rəfiqə Şabanovanın və Lyüdmila Şubinanın, qılıncoynadan İlqar Məmmədovun, futbolçu İqor Ponomaryovun və başqalarının uğurlu çıxışları Azərbaycan idmanının nüfuzunu artırdı.
1992 Yay Olimpiya Oyunlarında Azərbaycan idmanı Müstəqil Dövlətlər Birliyinin yığma komandasında cəmi 5 nəfərlə təmsil olunsa da, Azərbaycan idmançılarından ikisi — cüdoçu Nazim Hüseynov və gimnast Valeri Belinki qızıl medal alaraq, Olimpiya çempionu adına layiq görüldülər.
1992-ci ildə Milli Olimpiya Komitəsinin yaradılması ilə ölkənin Olimpiya Hərəkatında yeni bir dövr başlayır. Artıq Azərbaycan müstəqil bir dövlət kimi Beynəlxalq Olimpiya Hərəkatına qoşularaq, öz idman potensialını tam nümayiş etdirmək imkanı əldə etdi. Azərbaycan ilk dəfə olaraq 1996 Yay Olimpiya Oyunlarında 23 nəfərdən ibarət öz milli Olimpiya komandası ilə müstəqil Azərbaycan Respublikasının üçrəngli bayrağı altında çıxış etdi. 197 ölkənin iştirak etdiyi bu oyunlarda Azərbaycan 61-ci yer tutdu. Sərbəst üsulla güləşçi Namiq Abdullayevin həmin yarışlarda qazandığı gümüş medal isə müstəqil Azərbaycan Respublikası idmanının ilk yüksək nəticəsi kimi qiymətlidir.
Qış idman növləri Azərbaycanın idman həyatında yalnız kiçik bir rol oynayır, çünki Azərbaycanda qış iqlimi qış idman növləri çox tətbiq edilməsi üçün kifayət qədər soyuq deyildir. Azərbaycan Qış Olimpiya Oyunlarında 1998-ci ildən daim iştirak etsə də, heç bir medal qazanmayıb.
Əlillik idmanı
thumb|[[Oloxan Musayev 2008 Yay Paralimpiya Oyunlarında qızıl medal qazanıb.]]
İlk dəfə olaraq Azərbaycan Milli Paralimpiya Komitəsi 1996-cı ildə Atlantada keçirilən 5-ci Yay Paralimpiya Oyunlarında cəmi iki idman növü üzrə iki idmançı ilə iştirak etmişlər. Ölkənin uğurlu paraolimpiyalı idmançılarından cüdoçular İlham Zəkiyev, Afaq Sultanova, Bayram Mustafayev, Ramil Qasımov, Kərim Sərdarov, Rövşən Səfərov, Ramin İbrahimov və Tofiq Məmmədov, atletlər Zeynəddin Bilalov, Vüqar Mehdiyev, Vladimir Zayets, Oloxan Musayev, Oleq Panyutin, Kamil Əliyev, İradə Əliyeva, Hüseyn Həsənov, atıcı Yelena Taranova və üzgüçü Natali Proninanı qeyd etmək olar.
Qapalı arenalar
Azərbaycanda mühüm qapalı arenalardan Bakı Atıcılıq Mərkəzi, Bakı İdman Sarayı, Bakı Su İdmanı Sarayı, Heydər Əliyev adına İdman Arenası və Milli Gimnastika Arenasını qeyd etmək olar. Bakı Tennis Akademiyası 2009-cu il mayın 5-də isti­fadəyə verilib və Azərbaycanda bu tipdə inşa edilmiş ilk idman qurğusudur. 8-ci mikrorayonda yerləşən akademiyanın ümumi ərazisi 2,7 hektardır.
Velodromlar
Azərbaycanda ilk velodrom olan Bakı şəhərində velosiped treki 1980-ci ildə istifadəyə verilib. Bakı metrosunun 20 Yanvar metrostansiyası yaxınlığında yerləşən velotrek 2010-cu illərdə yenidən qurulub. Trekin beton örtüyünün perimetri 333 metr 33 santimetr olmaqla, ümumi ərazisi 13 hektardır.
Bakı Veloparkı 2015-ci il mayın 13-də istifadəyə verilib. Ümumi sahəsi 30 hektardan çox olan Veloparkın ərazisində yerləşən BMX veloparkında 2015 Avropa Oyunlarının müvafiq yarışı keçirilib. Sahəsi 28 min kvadratmetr olan BMX veloparkında yarışların keçirilməsi üçün maneəli meydança qurulub ki, onunda sahəsi 6700 kvadratmetrdir. Həm yarış iştirakçıları həm də azarkeşlər üçün hər cür şəraitin yaradıldığı veloparkda 1197 nəfərlik tamaşaçı yeri yaradılıb. Veloparkın ərazisində tikilən ikimərtəbəli ofis binasında qeydiyyat mərkəzi, iş, dopinq nəzarət, dopinq analizgötürmə otaqları, 25 yerlik iclas zalı və digər yardımçı otaqlar yaradılıb.
Motor yarışması dairələri
2016-cı ildə tikilən Bakı Şəhər Halqasında Formula 1 avtomobil yarışına aid olan Azərbaycan Qran-prisi keçirilir. Trekin ən geniş yeri 13 metrdir, ən dar hissəsi trekin İçəri Şəhər ətrafında olan bölmələrində, o cümlədən 7-ci və 8-ci döngələrdə 7.6 metr təşkil edir.
Rastafari hərəkatı
Misir mənşəli Ra dinlərinin Xristianlıq və Yəhudilik ilə qarışığından ibarət olan bir dindir. Musanın əsl yol göstərdiyi müqəddəs qövmmün qaralar xüsusilə də Etiyopyalılar olduğunu müdafiə edir. Rastafari hərəkatında müqəddəs vəd edilmiş torpaqlara zion (bir mənada cənnət) deyilməkdədir. Rastafarianistlər öz içlərində bir çox qola ayrıldıqlarından müxtəlif inanclara və cah (jah) anlayışına sahib ola bilirlər.
Bu dinin ilahiləri daha sonralarıda Yamaykada reqqi musiqisinə qaynaqlıq etmişdir.
Rastanın rəngləri qara, qırmızı, sarı və yaşıldır. Qırmızı, yaşıl və sarı rəngləri Efiopiya bayrağı, və qara Afrika xalqını təmsil edir. Hər bir rəngin öz mənası vardır və bunlar rastafarianlar üçün çox mühümdür. Sarı bütün qızıl, ləl-cəvahirat və xəzinələr üçündür. Yaşıl insanların, üzərində getdiyi dünyadır. Qırmızı isə qara xalqın tökülən qanıdır.
Rastaların çoxu Köhnə Əhdin qayda qoyduğu yeməyə uyğun yeyərlər. Ətin məhdud növlərini yeyərlər. Qabıqlı dəniz heyvanı və donuz əti yeməzlər. Digərləri bütün ətlərdən çəkinirlər. Nazirit andını qəbul edən cərəyanlardır. Alkol istifadəsini ümumiyyətlə zərərli olaraq görürlər və siqaret istifadəsi də qəti qadağandır. Eyni zamanda rastafari dinində bədənin torpağa tək parça girməsi lazım olduğuna inanılar. Robert Nesta Marley (Bab Marley) 11 may 1981-ci ildə dəri xərçəngindən-rastaların tək parça ölümə inanmaları səbəbiylə ölmüşdür.
Rastalar saçlarını daramaz və kəsməzlər bu şəkildə uzanan saçlar bir müddət sonra Dredlak (Dreadlock) adını alan bir saç modelinə çevrilir. Rastalar bu şəkildə Cah (Jah)ın uzun dırnaqlarıyla bir gün onları yer üzündən götürüb Ziona aparacağını inanarlar. İndiki vaxtda dredlak şəklindəki saçlar Trend halına gəlmişdir, amma rastafariların çoxu bu saçın stil olaraq istifadə edilməsinə qarşıdır.
Pyotr Kurışko
Pyotr Kurışko — Sovet Rusiyasının hərbi xadimi, Rusiya vətəndaş müharibəsində və Gəncə üsyanının yatırılmasında iştirak edib.
Həyatı
25 oktyabr 1894-cü ildə Don vilayətinin Ostradovka kəndində anadan olub. 3-cü sinifə qədər təhsil alıb. 1915-ci ildə orduya çağırılır və Yekatirinodarda yerləşən süvari hissələrinin birində xidmətə başlayır. 1917-ci ildə xidmətdən sonra öz kəndinə qayıdıb 1918-ci ildə Qırmızı ordu nun Aleksandrovskiy eskadronunda xidmətə başlayır. 1919-cu ildə 400 atlısı olan süvari dəstəyə rəhbərlik edir. 13 iyul 1919-cu ildə onun dəstəsi I Kuban süvari alayı adlandırılır. 6 noyabr 1919-cu ildə döyüşlərdə fərqləndiyinə görə Qırmızı bayraq ordeni ilə təltif olunur. 18-ci süvari diviziyasının komandiri kimi o 1920-ci ildə Gəncə üsyanının yatırılmasında iştirak edir. Üsyan zamanı Yelenendorf istiqamətində yaralanır. 1920-ci ilin yay və payız aylarında daşnak əksinqilabçılarına qarşı döyüşən Zəngəzur dəstəsinə rəhbərlik edib.
Atlantika xartiyası
thumb|right|250px|Çörçill və Ruzveltin [[HMS Prince of Wales (1939)|"Prins Uels" linkorunun bortunda görüşü]]
Pyotr Kurışko
Həyatı
1920-ci ilin noyabrın axırında Ermənistan ın şimal bölgələrində bolşeviklər üsyan qaldırırlar. Onlara dəstək üçün tərkibində 18-ci süvari diviziyanın da olduğu XI Qızıl Ordu bölgəyə gedir. Pyotr Kurışko burada 20-ci atıcı diviziyanın komandiri Mixail Velikanovun müavini təyin olunur. 1921-ci ildə Gürcüstan ın bolşeviklər tərəfindən işğalında iştirak edir. Gürcüstanın Dedoplistskaro bölgəsində ürəyindən aldığı güllə yarası ilə dünyasını dəyişib.
Atlantika xartiyası
Tarixi
Almaniyanın hücumunun ilk günlərindən Böyük Britaniya və ABŞ SSRİ ilə həmrəy olduqlarını elan etdilər. ABŞ SSRİ-ni müdafiə etdiyini bəyan etdi. 1941-ci ilin yayında ABŞ-la Böyük Britaniya "Atlantika xartiyası" adlanan sənəd imzaladı. Sənəddə qeyd olundu ki, onların başqa əraziləri tutmaq niyyətləri yoxdur, zorakılığa qarşı çıxır, ədalətli dünya yaradılmasını istəyirlər. SSRİ Çexoslovakiya və Polşa mühacir hökumətlərini tanıyaraq sentyabrın 24-də "Atlantika xartiyası"na qoşuldu. 1942-ci il yanvarın 1-də 26 dövlət "Atlantika xartiyası"na qoşulmaq haqqında "Birləşmiş Millətlər Bəyannaməsi"ni imzaladı. Beləliklə, tədricən antihitler koalisiyası yarandı. Bu isə müharibənin gedişində əsaslı dönüş yaradılmasına təsir göstərdi.
Atlantik Xartiyası 14 Avqust 1941-ci ildə İkinci Dünya Müharibəsi dövründə müharibədən sonrakı dünya üçün Müttəfiqlərin məqsədlərini müəyyənləşdirən əsas siyasi hesabat idi. Böyük Britaniya və ABŞ-nin rəhbərləri işi hazırladılar və İkinci Dünya müharibəsinin bütün müttəfiqləri bunu təsdiqlədilər.Atlantik Xartiyanın tərəfdarları Müasir Birləşmiş Millətlər Təşkilatının əsasını təşkil edən 1942-ci il yanvarın 1-də Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Bəyannaməsini imzaladılar.
Atlantik Xartiya müharibədən sonrakı dünya üçün hədəflər qoydu və müharibədən sonra gələn çoxlu beynəlxalq razılaşmalara ilham verdi. Tariflər və Ticarət üzrə Baş Saziş (GATT), Avropa koloniyalarından sonrakı müstəqillik və daha çoxu Atlantik Xartiyadan irəli gəlir.
ABŞ prezidenti Franklin D. Ruzvelt və İngiltərə baş naziri Vinston Çörçil Atlantik Konvensiyasını Atfiqan Konfransında (Riviera) Nyufaundlend Plasentia Körfəzində hazırladılar.Onlar 14 Avqust 1941-ci ildə Argentia Dəniz Stansiyasında birgə bəyanat verdilər. Müharibə və müharibədən sonrakı dünya ilə bağlı Müttəfiq səlahiyyətlilərin hədəfləri və məqsədləri bu xartiyada ətraflı təsvir edilmişdir.
Xartiyanın bir çox ideyası beynəlxalq təhlükəsizlik səbəbiylə, Britaniya və Amerika əməkdaşlığını araşdıran Anglo-Amerikan beynəlxalq bir ideologiyasından irəli gəldi. Ruzveltin Britaniyanı konkret müharibə məqsədləri ilə bağlamaq cəhdləri və Çörçillin ABŞ-ni müharibə səylərinə bağlamağa çalışması, Atlantik Nizamnaməsinin hazırlandığı görüş üçün motivasiya yaratmağa kömək etdi.
Çörçill və Ruzvelt 1939-cu ildə danışıqlara başladı. Bu, 11 müharibə görüşməsinin birincisi idi. Hər ikisi buraya gizli səyahət etdi. Ruzvelt on gün davam edən bir balıqçılıq səfərində idi. 9 Avqust 1941-ci ildə, Uels Şahzadəsi,Çörçill ilə birlikdə Plasentia Körfəzinə gəldi.
Atlantik razılaşması Birləşmiş Ştatların müharibədə Birləşmiş Krallığa dəstək verdiyini aydınlaşdırdı. Həm ABŞ, həm də Böyük Britaniya qarşılıqlı prinsipləri və sülhdən sonrakı müharibə dünyasına və Nasistlərin məğlub edildikdən sonra razılaşdıqları siyasətlərinə görə, birliyini təqdim etməyi istədi. Amerikanın iştirakının getdikcə daha çox güman edilməsinə baxmayaraq, əsas məqsədi ABŞ-nin xüsusi iştirakı və müharibə strategiyası deyil, təqib edəcəyi sülhə diqqət etməkdir.
Xartiyanın əsas maddələri
Xartiyanın səkkiz əsas məqamı bunlardır: Dördüncü maddə, beynəlxalq ticarətlə əlaqədar olaraq bazar imkanlarını "bərabər şərtlərlə" verəcəyini şüurlu şəkildə vurğuladı.Bu,Paris İqtisadiyyat Paktının nümunəsi olduğu kimi, I Dünya müharibəsindən sonra Avropada yaradılan cəza ticarəti münasibətlərinin aradan qaldırılması idi.Yalnız iki məqalə, bu əhəmiyyətə baxmayaraq müharibədən sonra zəruri olan milli, sosial və iqtisadi şəraitləri açıq şəkildə müzakirə edir.
İctimaiyyətə verildiyi zaman Nizamnamə "Prezident və Baş nazir tərəfindən birgə Bəyannamə" adlandırılmış və ümumiyyətlə "Birgə Bəyannamə" kimi tanınmışdır. İşçi Partiyası qəzeti "Daily Herald" Atlantik Xartiyanın adını çəkdi, lakin Çörçil 24 Avqust 1941-ci ildə onu Məclisdə istifadə etdi və bu gündən etibarən sənəd qəbul edildi.
Sənədin heç bir imzalanmış versiyası mövcud olmadı.Sənəd bir sıra layihələrlə həyata keçirilmiş və yekun razılaşdırılmış mətn, London və Vaşinqtona teleqraflaşdırıldı. Prezident Ruzvelt Konqresə Xartiyanın məzmununu 21 Avqust 1941-ci ildə verdi. Müttəfiq ölkələr və aparıcı təşkilatlar bu Nizamnaməni tez və geniş şəkildə təsdiqlədilər. 1945-ci il sentyabrın 24-də Londondakı Müttəfiqlər Şurasının növbəti iclasında Belçika, Çexoslovakiya, Yunanıstan, Lüksemburq, Hollandiya, Norveç, Polşa və Yuqoslaviya, Sovet İttifaqı və Azad Fransız Qüvvələri Atlantik Nizamnaməsində göstərilən ümumi siyasət prinsiplərində birləşərək, yekdilliklə bunu qəbul etmişdir. 1942-ci il yanvarın 1-də Atlantik Nizamnaməsinin prinsiplərinə riayət edən daha böyük bir millət qrupu,Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Hitlerizmə qarşı müdafiə sahəsində həmrəyliyini vurğulayan birgə Bəyannamə verdi.
Axis səlahiyyətləri bu diplomatik müqavilələri onlara qarşı potensial bir ittifaq kimi şərh etdi.Tokioda Atlantik Xartiyası ,ABŞ və İngiltərəyə qarşı daha təcavüzkar bir yanaşma sövq edən Yapon hökumətindəki militaristlərə dəstək verdi.Mətn Böyük Britaniyanın və ABŞ-nin "məğlub olanların hər hansı bir iqtisadi ayrı-seçkilik etməməsini" və "Almaniya və digər ölkələrin yenidən sülh və rifahı təmin edə biləcəyinə" söz verdiyinə dair nüfuzlu bəyanatdır.
Problemlər Almaniyadan və Yaponiyadan deyil,imperiyaları olan və öz müqəddəratını təyin edən müttəfiqlərdən — xüsusən Birləşmiş Krallıq, Sovet İttifaqı və Niderlanda qarşı müqavimət göstərənlərdən gəldi.Başlanğıcda Ruzvelt və Çörçillin razılaşdıqları, Xartiyanın üçüncü maddəsi Afrika və Asiyaya müraciət etməyəcəyini qəbul etdi. Yalnız müttəfiqlərin köməyi ilə qazanıla biləcək bir müharibə ilə, Ruzveltin qərarı Britaniyaya təzyiq göstərmək idi, lakin müharibədən sonra koloniyaların öz müqəddəratını təyin etmək məsələsini isə təxirə salmaq idi.
Bütün insanların öz müqəddəratını təyin etmək hüququna malik olduğunu etiraf etməsi, Britaniya koloniyalarında müstəqillik liderlərinə ümid verdi.Amerikalılar nizamnamənin müharibənin öz müqəddəratını təyin etmək üçün mübarizə aparıldığını etiraf etdiyindən əzmlə durmuşdular. İngilislər bu məqsədə razılaşmaq məcburiyyətində qaldılar, lakin 1941-ci ilin sentyabrında çıxış edən Çörçill, Xartiyanın yalnız Alman işğalı altında olan dövlətlərə müraciət etməsi və əlbəttə ki, Britaniya imperiyasının bir hissəsini təşkil edən ölkələrə müraciət etməyəcəyini bildirdi.
Çörçill xalqların "öz müqəddəratını təyin etmə" hüququna istinadlar verməkdən narazı idi.Sürgündəki Polşa Hökumətinin bir şöbəsi Vladislav Skorskini xəbərdar etmək üçün yazırdı ki,Xartiya milli öz müqəddəratını təyin etməklə həyata keçirilirsə, Danziq, Şərqi Prussiya və Alman Sileziyanın tərkib hissəsi olan Polşanın,əsas Polşaya yerləşməsi mümkün deyildir.
Müharibə əsnasında Çörçil Sovet İttifaqının Baltik əyalətlərini nəzarət etməyə davam etməsi üçün, 1944-cü ilin mart ayına qədər ABŞ tərəfindən rədd edilmiş bir şərhi mübahisə etdi. Lord Biverbruk Atlantik Xartiyasının "bizim üçün təhlükə olacağını xəbərdar etdi. ABŞ, Sovetlərin Baltik devrilməsini tanımamaqdan imtina etdi, lakin almanlarla mübarizə apararkən Stalinə qarşı çıxan məsələni dayandırmadı.Ruzvelt müharibədən sonra Baltik məsələsini qaldırmağı planlaşdırırdı, amma o, 1945-ci ilin aprelində Avropada müharibə başa çatdıqdan sonra öldü.
SSRİ-nin Atlantik xartiyasına qoşulması
SSRİ, Belçika, Çexoslovakiya, Yunanıstan, Polşa, Hollandiya, Norveç, Yuqoslaviya, Lüksemburq və Azad Fransanın nümayəndələrinin iştirakı ilə 1941-ci il sentyabrın 24-də Londondakı Siyasi Birlik Konfransında,SSRİ-nin İngiltərə səfiri İ.Mayski Sovet hökumətinin məlumatını elan etdi.SSRİ Atlantik Nizamnamənin əsas prinsipləri ilə razılaşdı. Eyni zamanda, Sovet hökuməti bu prinsiplərin praktiki tətbiqini "müəyyən bir ölkənin şəraiti, ehtiyacı və tarixi xüsusiyyətlərinə uyğun gəlməlidir" –deyə,Mayski bildirdi. Sovet bəyannaməsində faşizmə qarşı müharibənin azad təbiətinə cavab verən antifaşist koalisiya proqramı irəli sürülmüşdü.Bəyannamədə xalqların vəzifəsi tezliklə Almaniyanı və müttəfiqlərini məğlub etmək və gələcək nəsillərin cinayətkarlıqdan xilas olacağına dair müharibədən sonrakı dünya nizamı yaratmaq olduğunu göstərdi.
Hitlerizmin üzərində qələbəsindən sonra,azadlıqdan məhrum olan xalqların istəklərinə cavab verən beynəlxalq əməkdaşlıq və dostluq münasibətləri üçün əsaslar qoyulmalıdır. Bəyannamədə xalqların suveren hüquqlarına və millətlərin öz müqəddəratını təyin etməsinə, hər bir dövlətin dövlət müstəqilliyinə və ölkələrinin ərazi bütövlüyünə hörmət prinsipləri, bu cür bir sosial sistem qurmaq və müvafiq hesab edilən dövlətin seçilməsi prinsipləri elan olunmuşdur.
SSRİ, təcavüzə məruz qalmış qurbanlara kömək etmək üçün, bütün ölkələrlə sülh və yaxşı qonşuluq münasibətləri,silahsızlanma, təcavüzkarlara qarşı kollektiv hərəkətə dəstək verdiyini təkrarladı. Sovet hökuməti xüsusi güclə vurğuladı ki, "Hitlerin təcavüzünü məğlub etmək və Nasizmi məhv etmək zərurətini qəbul edən bütün millətlərin üzləşdiyi əsas vəzifə, azadlıqdan məhrum olan bütün iqtisadi və hərbi resursları birləşdirməkdir.
Yastıçəmən döyüşü
Yastı Çəmən müharibəsi, 1230-cu ildə Ərzincan yaxınlarında baş tutmuş olan Rum sultanlığı - Əyyubilər ittifaqı ilə Xarəzmşahlar arasında baş verən müharibə.
Səbəbləri
Xarəzmmşahlar XII əsr boyunca müasir Türkmənistan, Özbəkistan və Əfqanıstan dövlətlərinin torpaqlarında güclü bir qüvvəyə çevrilmiş, İran və Azərbaycanı da təsiri altında saxlamağa nail olmuş bir türk dövləti olmuşdur. etki alanında bulunduran bir Türk devletiydi. 1220-ci ildə Çingiz xan rəhbərliyi altındakı monqol ordusu Xaəzmə və Mərkəzi Asiyaya hücum etmişdilər. Bununla da, dövlət monqol işğalına məruz qalmışdır. Səmərqənd, Buxara, Köhnə Ürgənc kimi iri və strateji əhəmiyyət daşıyan Xarəzmşahlar dövlətinin şəhərlərini ələ keçirən monqollar dövləti rəsmən süquta uğratmışdırlar. Dövlətin rəhbərliyini ələ keçirən Cəlaləddin Mənguberdi ordusu və tayfası ilə birgə monqollardan Hindistana doğru qaçmağa başlamışdır, lakin Hind çayı sahillərində yenidən qarşılaşan qüvvələr arasında baş verən müharibə nəticəsində, Xarəzmşahlar çox ağır məğlubiyyətə düçar olmuşdurlar. Bu dəfə Cəlaləddin ən yaxın komandirləri ilə birgə Şərqi Anadolu istiqamətində irəliləmişdir. 1229-cu ildə Cəlaləddin Əxlat qalasını mühasirəyə almış və 8 aylıq mühasirədən sonra qalanı ələ keçirərək qarət etmişdir. Bu hadisədən sonra Rum sultanlığı ilə Xarəzmşahlar arasında müharibə qaçınılmaz hala gəlmişdir.
Monqollar həm özünə qarşı zəfər qazanabilmiş və monqolların məğlubedilməz olduğu düşüncəsinə kölgə salan Cəlaləddin Xarəzmşaha qarşı təmkinli davranır, həm də türk dünyasının ən güclü dövləti halına gələn Anadolu Səlcuq Dövlətinə ən güclü dövründə birbaşa hücum etməkdən çəkinirdilər. Üstəlik bu iki türk dövləti yaxşı əlaqələr içərisinə girmişdilər və ola biləcək bir monqol hücumuna qarşı ittifaq etmələri qaçınılmaz idi.
Müharibəyə Çingiz xanın təsiri
Monqol hökmdarı Çingiz Xan, Anadolu Səlcuq dövləti ilə Xarəzmşahlar arasındakı ola biləcək ittifaqa qarşı aralarında ixtilaf meydana gətirmək məqsədiylə əsgərlərinə Xarəzm əsgərlərinin paltarlarını geydirərək Səlcuq şəhərlərini zəbt və talan hərəkətlərinə girişdi. Çingiz Xanın bu hücumu nəticə verdi və Anadolu Səlcuq Sultanı Ələddin Keyqubad bu hücumda Cəlaləddini günahkar bildi. Cəlaləddin, Ələddin Keyqubada, bu hücumların özü tərəfindən həyata keçirilmədiyini bildirən məktublar göndərsə də, Sultan Keyqubad, Cəlaləddinin sözünə etibar etməyərək hücumların məsuliyyətini onlarda görürdü. Monqolların girişdikləri bu hiylə işə yaramış, Anadolu səlcuqluları ilə Xarəzmşahlar arasındakı münasibətlər pisləşmişdi.
Əxlat qalası məsələsi
Bu düşmənçilik, Əxlat qalası məsələsi ilə daha da dərinləşərək Yastı Çəmən Döyüşünün təməl səbəblərini meydana gətirməyə başladı (1227). Anadolu Səlcuqlarının köhnə Əhlat qubernatoru Hacib Əli, Xarəzmşahların ələ keçirdiyi Əhlət qalasını geri almaq üçün hərəkətə keçib qalanı təkrar geri aldı. Xarəzmşah hökmdarı Cəlaləddin, bunun üzərinə qalanı geri almaq üçün Əhlət Qalasını mühasirəyə aldı. Səlcuqlu Hökmdarı Keyqubad ilə yaxşı əlaqələr qurmuş olan Hacib Əli, Xarəzm Hökmdarı Cəlaləddinin mühasirəni qaldırmasını istədiyini tələb etdi. Sultan Keyqubad, Hacib Əlinin tələbinə görə Xarəzm Hökmdarı Cəlaləddindən mühasirəni qaldırmasını istədi. Xarəzm hökmdarı Cəlaləddin, qalanın onsuz da özünün olduğunu, Hacib Əlinin qalanı geri verməsinin lazım olduğunu bildirsə də, Sultan Keyqubad, Cəlaləddin Xarəzmin tələblərini önəmli bilməyib Əhlət qalasının mühasirəsini qeydsiz-şərtsiz qaldırmasını əmr edən bir üslubda tələb göndərincə Yastı Çəmən döyüşünə səbəb olan vəziyyət pik mərhələyə çatdı. Ələddin Keyqubad ilə Xarəzmşah hökmdarı Cəlaləddin arasında getdikcə artan düşmənçilik, Əhlət qalası məsələsi ilə təhdid ehtiva edən məktublaşmalarla özünün pik mərhələsinə çatmışdı.
Müharibə
Bundan sonra Sultan Keyqubad, ordusunun başına keçərək düşmən halına gələn Xarəzmşah təhdidini ortadan qaldırmaq məqsədiylə Ərzincan üzərinə səfərə çıxdı. Səlcuq hücumuna hazırlıqlı olan Cəlaləddin, Səlcuq ordusunu Ərzincan yaxınlığındakı Yastı Çəmən düzənliyində qarşıladı. Xarəzmşahların, hər nə qədər güclü bir dövlətçilik keçmişləri olsa da, Monqol istilalarıyla olduqca zəifləmişdilər. Üstəlik Türk və müsəlman olan Xarəzmşahlar dövlətinin ordusu, özləri kimi Türk və müsəlman olan Anadolu səlcuqları ilə döyüşməkdən qaçırdılar. Anadolu Səlcuqlu Dövləti isə ən parlaq dövrünü yaşayırdı və Anadolunun böyük hissəsinə hakim vəziyyətdə idi. 1230 -ci ildə meydana gələn Yastı Çəmən döyüşü sonunda ağır bir məğlubiyyətə uğrayan Xarəzmşah hökmdarı Cəlaləddin Xarəzm, döyüşün sonundakı ağır məğlubiyyətə görə, həm düşmənlərindən, həm də öz əsgərlərindən qaçmaq məcburiyyətində qaldı. Özünə bağlı bir neçə əsgər ala bilən Cəlaləddin, döyüş meydanından qaça bilsə də qaçış yolunda yolunu kəsən atlı oğrular tərəfindən öldürüldü.
Nəticələri
Yastı Çəmən Döyüşü nəticəsində Xarəzmşahlar dövləti tamamilə yıxılmış və Anadolu Səlcuqlu Dövləti sərhədlərini Əhlət, Bitlis, Van, Malazgirt və Tiflisə qədər genişləndirmişdir, ancaq Xarəzmşahları Mərkəzi Asiyadan ayırıb Anadoluya sürüyən Monqollar ilə qarşı-qarşıya gəlmələrinə səbəb olmuşdu. Xarəzmşahlar ortadan qalxmasıyla nəticələnən Yastı Çəmən Müharibəsindən 13 il sonra, yəni 1243-cü ildə reallaşan Kösedağ döyüşü ilə Monqollar Anadoluya girərək Anadolu Səlcuqlu Dövlətinin dağılma dövrünə girməsinə səbəb olmuşdurlar. Səlcuqlular-Xarəzmşahlar münasibətlərinin bəlkə də ən diqqətəlayiq tərəfi Monqol hökmdarı Çingiz xanın beşinci kolon fəaliyyətləri ilə iki Türk və Müsəlman dövlət arasına nifaq yaratmasıdır. Çünki Monqol İstilalarıyla Mərkəzi Asiyadan sürülən Xarəzmşahlar Dövlətinin dövlət adamları və əsilzadələri, əslində Anadolu Səlcuqlu Dövlətinin himayəsi altına girmək üçün Anadoluya hərəkət etmişdilər. Anadolu Səlcuqlu Dövləti ilə Xarəzmşahlar Dövlətinin müttəfiqliyi, bəlkə də monqol istilalarının Anadoluya irəliləməsinə mane olacaq, Türk tarixi və dünya tarixinin bölgədəki təzahürünə əhəmiyyətli təsirlərdə olacaqdı. Monqolların bu iki Türk dövləti arasına soxduğu düşmənçilik, monqol istilalarının Anadoluya uzanmasını təmin edən əhəmiyyətli bir faktor olaraq diqqət çəkməkdədir.
Baccharis oxyodonta
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Amblyseius euvertex
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Rəsmiyyə Sadıqova
Rəsmiyyə Sadıqova (?-?)—Azərbaycan müğənnisi.
Həyatı
40 il opera və balet teatrının solisti olmuş, yüz dəfə Əsli, Leyli, Şahsənəm, Telli kimi baş rollarda oynamış, eyni zamanda “Simayi Şəms” ritmik muğamının həmişəlik möhürünü vurmuş Rəsmiyyə Sadıqova əslən Masallı şəhərindən, Dadva məhəlləsindəndir.
Bitki aləminin rəngarəngliyi (film, 1953)
Bitki aləminin rəngarəngliyi filmi rejissor 1953-cü ildə Bakı Kinostudiyası nda istehsal edilmişdir. Elmi-kütləvi film Azərbaycan florasının zənginliyindən bəhs edir.
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1953-cü ilin Azərbaycan filmləri 1950-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Molla Bayazid
Molla Bayazid — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indi Sərdarabad (Oktemberyan) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 5 km cənub-qərbdə, Alagöz dağının cənub ətəyində yerləşir.