cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gülhüseyn Kazımov
Fəaliyyəti
1971-1972-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Elmi Ateizm Muzeyində çalışmış, 1972-1973-cü illərdə isə ordu sıralarında xidmət etmişdir. 1973-cü ildən 1981-ci ilə kimi Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsinin redaktoru işləmişdir. 1983-1987-ci illərdə Azərbaycan KP Kirov Rayon Partiya Komitəsinin şöbə müdiri vəzifəsində çalışmışdır.
Sov. İKP MK yanında İctimai Elmlər Akademiyasında namizədlik dissertasiyasını müdafiə edərək 1990-cı ildə təyinatla Bakıya qayıtmış, 1991-ci ilə kimi Azərbaycan KP MK-nın sərəncamında saxlanılmışdır. 1991-1992-ci illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Ali Nəzarət İnspeksiyasının Xaçmaz-Dəvəçi rayonları üzrə zona inspektoru vəzifəsinə təyin edilmişdir. 1992-ci ildə bu idarə ləğv ediləndən sonra 1995-ci ilə kimi elmi-publisistik fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.
1995-ci ildən 2005-ci ilədək Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin İşlər İdarəsinin Ümumi şöbəsində protokol sektorunun redaktə qrupunun rəhbəri (sektorun baş məsləhətçisi) vəzifəsində çalışmışdır. 2005-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabineti yanında Daşınmaz Əmlakın Dövlət Reyestri Xidmətinin Mərkəzi Aparatının rəhbəri vəzifəsinə təyin edilmiş və xidmət ləğv olunan müddətə kimi (2009-cu il) burada çalışmışdır.
Azərbaycan Respublikasının Korrupsiyaya qarşı Mübarizə Komissiyasının işçi qrupunun üzvüdür.
Yaradıcılığı
Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür.
"Vətən sevgisi" (1978), "Yollarda ömür" (1981), "Mənə inan" (1983), "İnsanın dərki" (1995), "Ümid yeri" (2003), "Heydər Əliyevin yadigarları" (2004) və "Seçilmiş əsərləri" (2010) kitablarının müəllifidir.
Şeirlərinə Azərbaycanın məşhur bəstəkarlarından Şəfiqə Axundova, Azər Rzayev, Oqtay Rəcəbov, Tofiq Babayev, Əfsər Cavanşirov, Nəriman Məmmədov və digərləri tərəfindən 30-dan çox mahnılar bəstələnmişdir. "Vətən sevgisi", "Qadın əlləri", "Məhəbbət", "Əsgər yuxuları" kimi mahnılar bu qəbildəndir. Mahnıları Baba Mirzəyev, Zaur Rzayev, Flora Kərimova, Eldar Axundov, Oqtay Ağayev, Eyvaz Həsənov, Səkinə İsmayılova kimi müğənnilər ifa etmişlər.
Azərbaycan Muğam tarixinin öyrənilməsi istiqamətində önəmli araşdırmalar və əsərlərin müəllifi olan Gülhüseyn Kazımlı iyirmi kitabın, bir monoqrafiyanın müəllifidir. Son illər Gülhüseyn Kazımlı Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin "Unudulmayanlar" və "Dəyirmi masa" layihələrinin koordinatoru kimi görkəmli muğam korifeylərinin həyatı va fəaliyyəti haqqında elmi- tədqiqat işləri aparır.
Onun tədqiqatları əsasında XIX əsr Azarbaycan muğam ifaçılığının ən parlaq nümayəndəsi, böyük muğam ustadı, ömrünün 35 ilini Tiflisdə Azərbaycan muğamının, xalq mahnılarını təbliğinə həsr etmiş Əbdülbaqi Zülalov (Bülbülcan) haqqında elmi-publisistik "Bülbülcan" kitabı ərsəyə gəlib.
Onun tadqiqatları asasında Xalq artistləri Şövkət Ələkbərovanın, Həqiqət Rzayevanın, Yaqub Məmmadovun, tarzən Əliağa Quliyevin, Allahyar Cavanşirovun, əfsanəvi qarmonçalan Əhəd Əliyevin (Kor Əhəd) Teyyub Dəmirovun yaradıcılıqlarına həsr edilmiş yubiley gecələri də Beynəlxalq Muğam Mərkəzində keçirilmişdir. "Bülbülcan" kitabı Beynəlxalq Muğam Mərkəzinin təşkilatçılığı və Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə gürcü dilinə tərcümə edilərək çap olunmuşdur.
2022-ci ildə böyük Azərbaycan xanəndəsi Məşədi Məmməd Fərzəliyevin 150 illik yubileyi münasibətilə "Salam, Məşədi" kitabı çap edilmişdir.
Adnan Sami
Adnan Sami ; (doğ.15 avqust 1973) — Pakistan müğənnisi.
Həyatı
Adnan Sami 15 avqust 1973-cü ildə London şəhərində doğulub.
Juniperus pseudosabina
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kaleya
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
[[SS 3 (*
NGC 3014
NGC 3014, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Sekstant bürcü istiqamətində yerləşir. Sbc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Juniperus recurva
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qara qu quşu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Portuqaliya–Səfəvi münasibətləri
Portuqaliya–Səfəvi münasibətləri — Portuqaliya Krallığı ilə Səfəvi dövləti arasındakı mövcud olmuş ikitərəfli əlaqələr.
Qaraboyun qu quşu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Acar kərtənkələsi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Təsviri
Orta ölçülü, uzunluğu 63 mm olan kərtənkələdir. Başı sıxılmış formaya malik olur. Boğaz nahiyəsində 20-28 pulcuq vardır. Bədəninin orta hissələrində 40-55 pulcuq olur. Mirvari-yaşıl və yaşılın müxtəlif çalarlarında olurlar. Bədəninin aşağı nahiyəsi boğazın aşağı hissəsinə qədər yaşıl-sarı olur. Başında xırda tünd nöqtələr vardır.
Yayılması
Mesxeti silsiləsi, Acarıstan, Gürcüstanın cənub hissəsi Borjomi dərəsi, Kürün yatağı kənarları boyunca, Meqreli öndağlığı boyunca yayılmışdır. Hazırda isə areal kiçik hissələrə bölünmüşdür.
Əsasən öndağlıq ərazilərdə meşəönü, çay kənarı və dağ çöllərində yayılırlar. 800-2000 m yüksəkliklərdə yayılırlar. 1 km maşrut üzrə 40-50 baş kərtənkələyə rast gəlinir. Bəzi hallarda ağac üzərində belə görünürlər.
Xüsusiyyətləri
Müxtəlif həşaratlar və ya kiçik onurğasızlarla qidalanırlar. İyun ayında 2-5 olmaqla yumurta qoyurlar. Balalar isə avqust ayında yumurtadan çıxırlar.
Gennadiy Padalka
Gennadiy İvanoviç Padalka (doğ. 21 iyun 1958-ci il, Krasnodar) — rusiyalı kosmonavt, Rusiya Hərbi Hava Qüvvələrinin polkovniki. 12 sentyabr 2015-ci ildə dəqiqləşdirilən məlumatına görə Padalka açıq kosmosda keçirtdiyi ümumi günlərin sayına görə birinci yerdədir — 878 gün 11 saat 29 dəqiqə 51 saniyə.
Həyatı
1979-ci ildə Yeysk Ali Hərbi Aviasiya İnstitutunu (Cənubi Sudan) bitirib. Ailəlidir, üç qız atasıdır: böyük — iqtisadçı, orta — hüquqşünas, kiçik - videoblogger.
Boş vaxtlarında teatr, dayvinq və Paraşüt idmanı ilə maraqlanır
NGC 189
NGC 189 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topası. Göy üzündə Kassiopeya bürcü istiqamətində yerləşir. III2p tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Germi şəhristanı
Germi şəhristanı — İranın Ərdəbil ostanında yerləşən şəhristan. Şəhristanın inzibati mərkəzi Germi şəhəridir. Şəhristan Azərbaycan Respublikasının Yardımlı və Cəlilabad rayonlarıyla həmsərhəddir.
2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 89,248 nəfər və 18,710 ailədən ibarət idi.
Əhalisinin əksəriyyəti Azərbaycan türklərindən ibarətdir və Azərbaycan türkcəsində danışırlar.
Abolla
thumb|Abolla geyinmiş iki yüksək vəzifəli hərbçi Abolla (yunan dilində:ἀμβόλλα, latın dilində: abolla) - Qədim yunanlar və romalılar arasında geniş yayılan, mantiya tipli olub, çiyinə bərkidilən, rəngli yun parçadan hazırlanan qolsuz geyim. Sarı və ya qəhvəyi rəngdə olan abolladan daha çox istifadə olunurdu. . Sonralar abollanı "filosofların plaşı" adlandırmışlar. .
Qədim Romada
Abolla qədim romalıların istifadə etdikləri, dizlərə qədər uzanan ikiqatlı plaşdir. O, fibula adlandırılan metal sancağın köməyilə çiyinə bərkidilən, düzgün olmayan dördbucaqlı formasına malik geyim növüdür.
Əvvəllər bu plaşdan yüksək vəzifəli hərbçilər, sonralar mülki əhali toqanın əvəzinə istifadə edirdilər. Saqum adlanan hərbi plaşdan fərqli olaraq abolla çox zərif parçadan hazırlanırdı. Paltarın nazikliyinə görə qədim Roma şairi Mark Valeri Marsial zarafatla oğrulara məsləhət görürdü ki, oöurluğa gedərkən abolla geyinməsinlər, çünki paltarın altından oğurladıqları əşyalar görünür. Qədim Roma şair və yazıçılarının faciə janrında yazdıqları əsərlərdə abollanı həm də "filosofların günahları" adlandırmışlar. .
Qədim Yunanıstanda
Qədim Yunanıstanda abollanın yunan filosoflarının geyindikləri xüsusi növü mövcud olmuşdur. Bu paltara Kinik məktəbinə mənsub olan filosoflar daha çox üstünlük verirdilər, digərlərindən fərqli olaraq onlar daha uzun abolladan istifadə edirdilər. . Bu geyim Yunanıstanda e.ə.III əsrdə yayılmağa başlamış və eramızdan əvvəl II əsrdə daha məşhur olmuşdu. thumb|Abolla ("filosofların plaşı") geyinmiş Kinik məktəbinə məxsus filosoflar
Cygnus buccinator
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Yelle Duin
Yelle Duin — Eerste Diviziya təmsilçilərindən olan Yonq AZ klubunda hücumçu kimi çıxış edən peşəkar Niderland futbolçusudur.
Callilepis (bitki)
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Yelle Duin
Klub karyerası
Duin AZ Alkmaar akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Duin öz peşəkar karyerasında debütünü 15 avqust 2016-cı ildə etmişdir. O, Yonq Sparta klubu ilə qarşılaşmada 90 dəqiqə meydanda mübarizə aparmışdır. Həmin görüşdə Yonq AZ liqa görüşündə Yonq Spartaya 3-1 hesabı ilə qalib gəlmişdir.
Karyera statistikası
1 UEFA Çempionlar Liqası görüşləri daxildir. 2 Niderland Superkuboku görüşləri daxildir.
Callicephalus
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Juniperus saltuaria
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Karlos Qon
Karlos Qon (əsl adı Karlus Qüsn;, ALA-LC transkripsiyası: Kārlūs Ghuṣn; ) — Braziliya-Fransa-Livanlı bir iş adamıdır. O indi, Fransada olan Reno və eyni zamanda Yaponiyanın Nissan şirkətlərinin baş aparıcı müdiri (BAM ya CEO) və başqanıdır. Onun adı Nissan şirkətinə girəndan sonra dillərə düşdü. O Yaponiyanın ən böyük şirkətlərinin biri sayılan Nissanın aparıcılığın ələ alandan sonra nəhayət dərəcəli başarılara əl tapıb və o şirkəti yerə yıxılmaqdan qurtardı. Karlos, Forçun (Fortune) Asia versiyası olan dərgisi tərəfindən "2003-cü İlin Adamı" seçilib və indi başqa işlərinin yanında, Alkoa (Alcoa), Sony və IBM şirkətlərində bord üysidir. O Nissanın baş aparıcı müdirlüyünü əlində saxlayaraq 2005-ci ildə Renonun baş aparıcı müdirü oldu və Lüis Şuvatzer mükafatını qazandı.
Amerika qu quşu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Calocephalus
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Juniperus semiglobosa
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Orta Asiya dağlarında, Pamir-Altay dağlıq sahəsində, Qərbi və Mərkəzi Tyan-Şanda yayılmışdır. Hündürlüyü 15 m-ə qədər olan ağacdır. Dəniz səviyyəsindən 1500–3000 m hündürlükdə dağ meşələrində bitir. 20 yaşında hündürlüyü 1,5 m, çətirinin diametri 30 sm olur. Xırda yarpaqlarının uzunluğu 2–3 mm, eni təxminən 1 mm, rombvarı və ya yumurtavarı rombvarı, ucu küt, kürəyində uzunsov vəziciklidir. Qozagiləmeyvələri şarşəkillidir. Vegetasiyası may ayından başlayır. İllik boy artımı 1 sm-ə qədərdir, yavaş böyüyür. Çiçəkləməsi may ayında olur.
Qozalarının ölçüsü 2 sm-ə qədərdir. İkinci il yetişir. Toxumla çoxaldılır. Qışadavamlılığı aşağıdır. Quraqlığa davamlıdır. İlk illərdə kölgələndirmək lazımdır.
Azərbaycanda son dövrlərdə, Abşeronda və Lənkəranda park və bağlarda mədəni şəraitdə yetişdirilir.
Juniperus squamata
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Juniperus thurifera
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Foros çimərlikləri
Foros çimərlikləri — Ukraynanın Krım yarımadası, Foros şəhər tipli qəsəbəsinin sahillərinini əhatə edən çimərliklər.
Sahil və dənizin dibi əsasən çınqıl daşlarınddan təşkil olunmuşdur. Buna səbəb iki dəniz cərəyanının toqquşduğu ərazi olmasıdır. Bu cərəyanlar səbəbindən suyun temperaturu 1 gün ərzində dəyişə bilir. Sahil ərazisində dərinlik 3-6 metr arasında dəyişir.
Forosda yerləşən çimərliklər:
Trinidad və Tobaqo
Trinidad və Tobaqo — Karib hövzəsində yerləşən, Trinidad və Tobaqo adlı iki fərqli adadan ibarət olan bir ölkə.
Tarixi
Ölkə İngiltərədən 31 avqust 1962-ci ildə müstəqilliyini elan etmişdir. Konstitusiya isə bu istiqamətdə 1 avqust 1976-ci ildə qəbul edilmişdir.
Coğrafiyası
Ölkə Karib adaları, Karib dənizi və Şimal Atlantik Okeanı arasında adalar, Venesuelaın şimal-şərqində yerləşir. Koordinat olaraq 11 00 Şimal paraleli, 61 00 Qərb meridianında yerləşən ölkə xəritədə Orta Amerika və Karib adaları içində görsənir. Ölkənin hər iki adasının cəmi sahəsi 5.128 km²dir.
Ölkə heç bir başqa ölkə ilə quru qonşusu olmadığından, quru sərhədləri 0 km olaraq qəbul edilməkdədir. Sahil xətti 362 km-dir. Ancaq qabarma-çəkilmələr nəticəsində bu azalıb çoxala bilər. Bölgədə tropik iqlim hakimdir. Ərazi quruluşu düzənlik və dağlardan ibarətdir. Ölkədəki ən yüksək nöqtə 940 m ilə "Əl Cerro deş Aripo"dur.
Trinidad və Tobaqonun əsas sərvətləri neft, təbii qaz və asfaltdır. Ərazinin %15-i əkinçiliyə uyğundur və %2-ində otlaqlar təşkil etməkdədir. Ölkənin %46-i meşəlikdir. Ölkənin 220 km²'si sulana bilir.
İKT
Ölkədə 243.000 ətrafında telefon xətti var. Ölkənin telefon kodu isə 1868-dir.
Nəqliyyat
Ölkədə 8.320 km quru yolu şəbəkəsi var. Ölkədə hər hansı bir kanal yoxdur. Ölkədə xam neft daşıyan 1.032 km; neft məhsulları daşıyan 19 km və təbii qaz daşıyan 904 km boru xətti mövcuddur. Ölkədə "Pointe-a-Pierre", "Point Fortin", "Point Lisas", "Port-of-Spain", "Scarborough" və "Tembladora" limanları mövcuddur. Ölkədə 6 havalımanı var.
Tibet ardıcı
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
NGC 2047
NGC 2047, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Masa bürcü istiqamətində yerləşir. OCL tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Calopappus
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
Calopappus acerosus Meyen
Qazax ardıcı
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ümumi yayılması
Rusiya, Orta Asiya (Qazaxıstan, Qırğızıstan), Rumıniya, Bolqarıstan, Şimali Monqolustan, Çin (Tyan-Şan), Ukrayna və Ermənistanda yayılmışdır. Azərbaycanda yayılması: Naxçıvan MR və Quba rayonu ərazilərində rast gəlinir.
Bitdiyi yer
Azərbaycanda Quba rayonu meşələrində subalp və alp meşə qurşağında dəniz səviyyəsindən 2000–3000 m hündürlukdə daşlı-qayalı yamaclarda bitir.
Təbii ehtiyati
Azərbaycanda təbii ehtiyatı geniş deyildir.
Bioloji xüsusiyyətləri
Asimmetrik çətirli, ikievli və ya birevli sürünən alçaqboylu, hündürlüyü 0,5–1 m-ə  qədər olan koldur. Gövdəsinin qabığı sığallı və qırmızımtıl – sarı rənglidir. Hündürlüyü 1 m-ə çatir. Budaq¬larının qabığı qırmızımtıl – boz və ya qonurdur, çatlayıb parçalanır və ya oduncaqdan xırda parçalar şəklində ayrılır. Yarpaqları dəyirmi, nazik və yaşıldir. Zoğları tünd-yaşıl rəngli xoşagəlməyən kəskin qoxuludur. Cavan yarpaqların şaxələri çox sıxılmışdır, çarpazvarı cüt-cüt düzülmüşdür, ellipsvarı olub, ucları sivri və ya kütdür. Yarpaqlarının uzunluğu 2,5–3 mm-dir. Yarpaqları iynəlidir, üç il ağacda qalır və belə yaşıl yarpaqların ucları azacıq arxaya əyilmiş olur. Erkək qozacıqları oval şəkilli, ucları dəyirmi, arxası yastı və üzərində pulcuqları vardır. Erkək orqanları 10-15 ədəd yumurtavarı-qalхanaохşar erkəkcikdən ibarətdir. Bunların hər birində 3-7 tоz kisəciyi vardır. Dişicik çiçəkləri yumurtavari pulcuqdan ibarət olub, budaqların üzərində yerləşir. Meyvəsi göyümtül rəngi olub qısa ayaqcıq ucunda sallaq şəklində dayanır, tək-tək yerləşir. Tохumları ziyillərlə örtülmüşdür, оvalşəkilli və ya yumurtavaridir, 4-6 sm uzunluqdadır, qоnur rəngli və parlaqdır.
Çохalması
Tохumla və vegetativ yоlla çохalır. Təbii ehtiyatın dəyişilməsi səbəbləri: Başlıca оlaraq insan fəaliyyəti və bəzi abiоtik amillərin təsiridir.
Becərilməsi
Park və bağlarda rast gəlinir.
Qəbul edilmiş qоruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilmişdir.
Zəruri qоruma tədbirləri
Bitkinin təbii yayldığı yerlərdə yeni mühafizə sahələrinin yaradılması zəruridir.
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Gəncə Bölməsi
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Gəncə Bölməsi — Azərbaycan Gəncə şəhərində elmi tədqiqat müəssisəsi.
Tarixi
Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Gəncə Regional Elmi Mərkəzi Akademiyanın Rəyasət Heyətinin 06 oktyabr 1981-si il tarixli (Protokol ı35) qərarı ilə Qərb bölgəsində elmi tədqiqatların koordinasiyası məqsədi ilə yaradılmışdır. Mərkəzə Fuad Əliyev 1983-cü ildən 2012-ci ilədək rəhbərlik etmişdir.
Gəncə şəhərində elmi tədqiqat müəssisələrinin fəaliyyətinin gücləndirilməsi və regiondakı mövcud elmi-texniki potensialdan geniş istifadə olunmaqla, fundamental və tətbiqi araşdırmaların lazımi səviyyədə aparılması, eləcə də bölgənin tarixi, arxeоlоgiyası, etnoqrafiyası və təbii ehtiyatlarının tədqiqi üçün daha əlverişli şərait yaradılması məqsədilə, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 dekabr 2012-ci il tarixli Sərəncamı ilə yaradılmışdır.
Calorezia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Juniperus angosturana
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
TCP/IP
TCP/IP (Transmission Control Protocol/Internet Protocol) protokollar cəmi – şəbəkələrdə istifadə olunan müxtəlif dərəcəli DOD qarşılıqlı şəbəkə təsiri göstərən modelə əsaslanmış, şəbəkə protokolları dəstidir. Protokollar bir biri ilə stekdə (stack) işləyirlər – bu o dəməkdir ki, səviyyəcə daha yuxarıda yerləşən protokol, inkapsulyasiya mexanizmini tətbiq etməklə bir qədər aşağı səviyyədə yerləşən protokolun üzərində işləyir. Məsələn, TCP protokolu İP protokolunun üzərində işləyir. TCP/İP protokolları dörd dərəcədən ibarətdir.
TCP/IP adı iki mühüm protokolun adından yaranıb. TCP protokolu iki host kompüter arasında bağlantı qurmağa və verilənləri ötürməyə imkan verir. Host kompüter, sadəcə, uzaqdan müraciət edilən kompüterdir. IP protokolu ünvanlama sxemi ilə işləyir. O, ünvanı daxil etməyə və onu obiri kompüterə göndərməyə imkan verir; bundan sonra TCP protokolu verilənləri daşıyır.
• Tətbiqi (application),
• Nəqliyyat (transport),
• Şəbəkə (internet),
• Mühitə daxil oma dərcəsi (network access).
OSİ modelinin dərəcələri üzrə protokolların bölgüsü
Adətən TCP/İP toplusunda vahid şəklə salınmış informasiya ötürən protokol nəzərdə tutulmadığından, yuxarı üç dərəcə (tətbiqi, nümayəndəli və seanslı) OSİ modelində bir tətbiqi dərəcəsində cəmləşir, məlumatın növünün təyin edilməsi funksiyası qoşmaya ötürülür. Sadələşdirilmiş TCP/İP toplusunun izahını belə təsvir etmək olar:
TCP/İP modelinin dərəcələri üzrə protokolların bölğüsü
4) Tətbiqi - «7 dərəcə»	Məsələn. HTTP, FTP, DNS (TCP üzərində işləyən RIP UDP, və BGP, şəbəkə dərəcəsinin bir hissəsidir.)
3) Nəqliyyat - Məsələn. TCP, UDP, RTP, SCTP, DCCP (OSPF oxşar marşrutlaşdırma protokolları, IP üzərində işləyən şəbəkə dərəcəsinin bir hissəsidir)
2) Şəbəkə - TCP/IP üçüb bu IP (IP)-dir. (ICMP və IGMP kimi köməkçi protokollar, IP üzərində işləyir, lakin şəbəkə dərəcəsinə aid edilir; ARP protokolu, fiziki dərəcə üzərində işləyən müstəqil köməkçi protokol hesab olunur.)
1) Fiziki - Məsələn. Fiziki mühit və informasiyanın kodlaşdırılması prinsipləri, T1, E1.
Fiziki dərəcə
Fiziki dərəcə informasiyanın ötürüldüyü mühiti (kabel,optik lif,radio kanal),mühitin fiziki xüsusiyyətləri və məlumat ötürülməsi prinsiplərini (kanalların ayrılması,modulyasiya,siqnalların tezliyi,ötürücünün sinxronlaşma üsulu,cavabı gözləmə müddəti və maksimal məsafə) təsvir edir.
Kanal dərəcəsi
Kanal dərəcəsi, kodlaşma daxil olmaqla (yəniməlumat paketinin başlanğıc və sonluğunu təyin edən bit-lərin xüsusi ardıcıllığını) məlumat paketinin fiziki dərəcədən necə ötürüldüyünü təsvir edir. Məsələn Ethernet paketin başlıq hissəsində bu paketin şəbəkədə hansı maşın və ya maşınlar üçün nəzərdə tutulduğuna dair göstərişə malikdir. Kanal dərəcəsi üzrə protokol nümunələri - Ethernet, IEEE 802.11 Wireless Ethernet, SLIP, Token Ring, ATM və MPLS. PPP tam olaraq bu bölgüyə uyğun gəlmədiyi üçün adətən HDLC/SDLC protokollar dəsti kimi təsvir edilir. MPLS kanal və şəbəkə dərəcələri arasında orta mövqe tutduğundan onu nə şəbəkə nə kanal dərəcəsinə aid etmək olmaz. Kanal dərəcəsini bəzən 2 LLC və MAC alt dərəcələrinə bölürlər.
Şəbəkə dərəcəsi
Şəbəkə dərəcəsi ilkin olaraq bir alt şəbəkədən digərinə məlumat ötürülməsi üçün işlənib hazırlanmmışdır. ARPANET şəbəkəsində X.25 və IPC protokollarını nümunə olaraq göstərmək olar. Qlobal şəbəkə konsepsiyasının inkfaşı ilə əlaqədar bu dərəcəyə istənilən şəbəkədən istənilən şəbəkəyə məlumat ötürülməsi üzrə imkanlar həmçinin, uzaq məsafədə yerləşən tərəfdən məlumat istənilməsi (məsələn ICMP və IGMP protokollarında. ICMP -İP əlaqə haqda dioqnostik informasiyanın ötürülməsi üçün istifadə olunur. IGMP - multicast axınının idarə olunmasında istifadə olunur) əlavə olundu.
ICMP və IGMP - IP üzərində yerləşir və ardınca gələn nəqliyyat dərəcəsinə düşməlidirlər, lakin funksional olaraq şəbəkə dərəcəsinin protokolları olduğundan onları OSİ modelinə daxil etmək mümkün deyil.
İP şəbəkə protokolunun paketləri, məlumatların paketdən hasil edilməsi üçün məhz hansı dərəcəli protokol istifadə etməli olduqlarına dair göstərişi olan koda malik ola bilərlər. Bu unikal İP nömrə protokoludur. ICMP və IGMP müvafiq olaraq 1 və 2 nömrəsinə malikdir.
Nəqliyyat dərəcəsi
Nəqliyyat dərəcəsinin protokolları məlumatın çatdırılması üzrə yarana bilən problemləri həll edə (məlumat göndərilən ünvana çatdırıldımı?) və gələn məlumatların düzgün ardıcıllığına zəmanət verə bilər. TCP/IP- cəmində,məlumatın məhz hansı qoşma üçün nəzərdə tutulduğunu nəqliyyat protokolları təyin edir.
Bu dərəcədə verilmiş avtomatik marşrutlaşdırma protokolları (İP üzərində işlədiyi üçün),əslində şəbəkə dərəcəsinin bir hissədir; məsələn OSPF (IP identifikatoru 89). TCP (IP identifikatoru 6)- qoşmaya etibarlı məlumat axınını təmin edən, əldə edilən məlumatın qərəzsiz olduğuna əminlik yaradan, məlumatın itkisi zamanı onu təkrar istəyən və məlumatın təkrarlanmasını aradan qaldıran əvvəlcədən əlaqə qurulması ilə zəmanətli nəqliyyat mexansizmidir.
TCP şəbəkəyə düşən gücün nizamlanmasına,uzaq məsafələrə məlumat ötürülməsində gözləmə müddətinin azaldılmasına imkan yaradır. Bundan əlavə, TCP gələn məlumatın eyni ardıcıllıqda göndərildiyinə zəmanət verir.Bu onu UDP dən ayıran əsas xüsusiyyətdir. UDP (IP identifikatoru 17) əlaqə qurulmadan dataqramm ötürülməsi protokolu.Həmçinin onu etibarsız məlumat ötürülməsi protokolu da adlandırırlar, yəni göndərilən məlumatın ünvana çatıb çatmadığına və məlumat paketinin qarışmayacağına əmin olmaq mümkünsüzdür. Zəmanətli məlumat ötürülməsi tələb olunan qoşmalarda TCP protokolları istifadə olunur. UDP əsasən kompüter oyunları və video axınlar olan qoşmalarda istifadə olunur,beləki burada paketlərin itkisinə yol verilə, təkrar istənilən paket isə ümumiyyətlə təsdiqlənmiyə bilər və ya əlaqənin yaradılmasına təkrar göndərişdən daha çox resurs tələb olunan sorgu-cavab tipli qoşmalar (məsələn DNS-ə sorğular). Həm TCP və həm də UDP port adlanan yuxarı dərəcəli protokolun təyin edilməsi üçün istifadə olunur.
Tətbiqi dərəcə
Qoşmaların əksəriyyəti tətbiqi dərəcədə işləyir. Bu proqrammlar məlumat mübadiləsi üçün özlərinə məxsus protokollara malikdirlər.Məsələn; WWW üçün HTTP, FTP (fayl gondərilməsi), SMTP (elektron poçt), SSH (uzaq məsafədə olan maşınla təhlükəsiz əlaqə), DNS (simvollu adların İP ünvanlara şəkilləndirilməsi) və s.
Bu protokollar TCP və UDP üzərində işləyir və müəyyən porta bağlıdırlar. Məsələn:
• HTTP - TCP - port 80 və ya 8080,
• DNS sorgular - port UDP (nadir hallarda TCP) 53,
• RIP protokolu üzrə marşrutların yenilənməsi – UDP - port 520.
Bu portlar Adların verilməsi agentliyi və (IANA) unikal protokol parametləri tərəfindən təyin edilmişdir.Bu dərəcəyə aiddir: DHCP, Echo, Finger, Gopher, HTTP, HTTPS, IMAP, IMAPS, IRC, NNTP, NTP, POP3, POPS, QOTD, RTSP,SNMP, SSH, Telnet, XDMCP.
Vahid Əliyev (general)
Vahid Əli oğlu Əliyev  — general-leytenant, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Müdafiə məsələləri üzrə köməkçisi (2002–2017), Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyası rəhbərinin müavini (2012–2017).
Həyatı
1990–1991-ci illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələrinin Xüsusi təyinatlı kəşfiyyat alayında xidmət etmiş, 1991–1996-cı illərdə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Xüsusi idarədə Əməliyyat müvəkkili, şöbə rəisi, 1996-cı ilin mart ayından noyabr ayınadək Naxçıvan Muxtar Respublikasında Xüsusi İdarənin rəisi, 1996–1997-ci illərdə Naxçıvan Muxtar Respublikası Milli Təhlükəsizlik nazirinin müavini, 1997–2002-ci illərdə isə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Milli Təhlükəsizlik naziri vəziflərində çalışmışdır.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 12 aprel 2002-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Köməkçisi, Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 30 noyabr 2012-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikası Prezidenti Administrasiyası rəhbərinin müavini təyin edilmişdir.
Erebuni qalası
Erebuni qalası — E.ə. 782-ci ildə Urartu çarı I Argişti tərəfindən indiki İrəvan şəhəri ərazisində, şəhərin Cənub-Şərq tərəfində Qanlıtəpə adlı yerdə salınmış şəhər-qala. E.ə. IV əsrə qədər mövcud olub.
Buradan tapılan 13 sətrdən ibarət mixi yazı lövhəsində qalanın Menuanın oğlu Biyan (Uratu) ölkəsi və Tuşbi şəhərinin hakimi Argişti tərəfindən salındığı və Erebuni adlandırıldığı yazılıb. Qanlıtəpənin zirvəsindəki meydan 2 hektar olsa da, qala təxminən 50 hektar ərazini tutur.
Mənbələrdə İşpuini kimi də qeyd olunan qalanın əsl adı türkcə Erbiuni olmaqla "Er-bi" (ərlər boyu) və "-uni" (urartu dilində "ölkə") deməkdir və "Ərlər boyunun ölkəsi" anlamını verir. Erebuninin İrəvan şəhərinin ilkin adı olduğu da güman edilir.
Meksika ardıcı
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Calostephane
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Qəznəvilər dövləti
Qəznəvilər ( Qəznəviyyə) — 963–1186-cı illərdə Mavəraünnəhr, Əfqanıstan, Şimali Hindistan və Xorasanda hökm sürmüş türk məmlük xanədanlığı. Qəznəvi sülaləsi öz adını paytaxtları olmuş Qəznə şəhərinin adından götürmüşdür.
Qəznəvilər dövlətinin əsasını 963-cü ildə Samani sərkərdələrindən olan, keçmiş qulam Alp Təkin qoymuşdur. Ancaq dövlətin inkişafı Səbuk Təkinlə əlaqədardır. Səbuk Təkin Qəznə şəhərini dövlətin paytaxtı elan etmişdi. Səbuk Təkinin oğlu Sultan Mahmudun dövründə imperiyanın sərhədləri, Ceyhundan Hind çayına və Hind okeanına qədər uzanmışdı. I Məsudun dövründə isə imperiya zəifləməyə başlamışdı. Onun dövründə Xarəzm Qəznəvilərdən ayrılmağa başladı. 1040-cı ildə Dəndənəkan döyüşündə Səlcuqlar Qəznəvilərə qalib gəldilər. Bundan sonra Qəznəvi dövlətinin tərkibində ancaq Əfqanıstanın bir hissəsi və Pəncab qaldı. Səlcuq imperiyasının dağılmasından sonra qüvvətlənən Qurilər, Qəznəvi hökmdarı Xosrovşahı 1157-ci ildə məğlub edərək ölkənin paytaxtını tutdular. Lahora çəkilən Qəznəvilər hakimiyyətlərini burada davam etdirməyə başladılar. 1186-cı ildə son Qəznəvi hökmdarı Xosrov Məlikin Qurilər tərəfindən əsir alınması ilə Qəznəvi dövləti tamamilə süqut etdi.
Sülalənin mənşəyi
Qəznəvilərin adı tarixi mənbələrdə "Yəminilər" və "Səbutəkinilər" kimi də qeyd edilir. Qəznəvi hakimiyyətindən əvvəl də Əfqanıstanda türk tayfaları hökm sürmüşdülər. Həmin türk tayfaları Qəznəvilər dövlətinin qurulmasında da böyük rol oynadılar. Dövlətin qurucusu Səbuk Təkin, qulam kimi Samanilər ərazisinə gətirilmiş və sonradan müsəlman olmuşdur. Səbuk Təkinin öz Nəsihətnaməsinə (Pənd-Namə) görə o, Türkistandan gəlmiş "Barsaq" türk tayfasındandır. Səbuk Təkin qulam olaraq Samani əmiri Alp Təkin tərəfindən alınmışdır. Əbülqazi Bahadır xan isə Səbuk Təkinin qayı oğuz boyundan olduğunu yazır.
Quruluş dövrü
thumb|250px|[[Alp Təkinin Türkiyədə, Kayseri şəhərindəki heykəli.]] Samani dövləti inkişaf etdikcə Türk qulamlar dövlətin hərbi qüdrətini daha da artırmaq üçün Mavəraünnəhrdən Samani ərazisinə gətirilirdilər. Samanilərin zəifləməyə başlaması ilə bu türk qulamlar gücləndilər və mərkəzi hakimiyyətlə hesablaşmamağa başladılar. Bu dövrdə Əfqanıstanda Simurcilər, Qara Təkin İsficabi və Bayduz kimi türk sərkərdə və sülalələri hakimiyyət qurmağa başlamışdılar.
Bu Türk sərkərdələrindən biri də Alp Təkin idi. O, 890–91-ci illərdə doğulan Alp Təkin, Samani qulamı kimi xassə əsgərləri sırasına daxil edilmişdir. Öz şəxsi xüsusiyyətləri ilə fərqlənən Alp Təkin, getdikcə mövqeyini gücləndirərək, "hacibül-hücaba" vəzifəsinə təyin edildi.
Sarayda nüfuzu getdikcə artan Alp Təkin, 961-ci ildə fevralın 10-da Samani hökmdarı tərəfindən ən yüksək vəzifələrdən birinə, "Xorasan sipəhsaları" ' vəzifəsinə yüksəldi. Samani hökmdarı I Nuhun ölümündən sonra dövləti ara müharibələri bürüdü. Bu qarışıqlıqdan istifadə edərən Alp Təkin, öz namizədi olan şahzadəni taxta çıxararmaq üçün hərəkətə başladı. Samani əyanları Nuhun oğlu Mənsura sədaqət andı içərək, onu taxta çıxardılar. Alp Təkin Samanilərin paytaxtı Buxaraya hücum etmək istəsə də öz ordusuna güvənmirdi. O sadiq qulamları olan 3 minlik ordu ilə Bəlxə çəkildi və şəhəri ələ keçirdi. Yeni Samani hökmdarı olan I Mənsur Alp Təkini tutmaq üçün 16 minlik ordunu Bəlxə göndərdi. Bəlx yaxınlığında, Xulm döyüşündə 16 minlik Samani ordusu, Alp Təkinin 3 minlik dəstəsinə məğlub oldu. Beləliklə Qəznəyə hücuma keçən Alp Təkin şəhəri ələ keçirdi və 12 yanvar 963-cü ildə Qəznəvi dövlətinin əsasını qoydu.
Alp Təkin Hindistana yürüşə hazırlaşarkən 13 sentyabr 963-cü ildə vəfat etdi. Ölümündən sonra Qəznə şəhəri Samanilərin əlinə keçsə də, ondan sonra hakimiyyətə gələn oğlu Əbu İshaq İbrahim, şəhəri geri aldı və 3 il hakimiyyətdə oldu. 966-cı il noyabrın 12-də Əbu İshaq İbrahimin ölümündən sonra onun oğlu olmadığı üçün Türk sərkərdələrindən Bilgə Təkin hökmdar seçildi. Bilgə Təkin mövcud Samani təhlükəsini aradan qaldırmaq üçün Samanilərdən asılı olduğunu bildirdi. Lakin Samani qulamlarından olan Faiq tərəfindən Samani ordusu göndərildi. Bu ordu da məğlub olduqdan sonra Samanilər Qəznəyə bir daha qüvvə göndərmədilər.
Bilgə Təkinin 975-ci ildə ölməsindən sonra hakimiyyətə Alp Təkinin digər qulamı Börü Təkin gəldi. Börü Təkin xalqa zülm etdiyi üçün üsyan nəticəsində 20 aprel 977-ci ildə taxtdan salındı. Onun yerinə digər Türk qulam Səbuk Təkin gəldi. Səbuk Təkin daxildəki qarışıqlıqlara son qoymaq üçün ilk öncə Samanilər ilə əlaqələr yaratdı və asılılığı qəbul etdi. Daxildə sabitlik yaratdıqdan sonra Səbuk Təkin Toxaristanı, Zəmindavər və Bəlucistanın bir hissəsini tutdu. Hinduşah Racasını da məğlub edən Səbuk Təkin, Kabil çayına qədər olan Pişəvər torpaqlarını da ələ keçirdi. 994-cü ildə Samani əmiri I Mənsur Türk qulamlar Əbu Əli Simcuri və Faiqə qarşı Qəznəvilərdən kömək istədi. Səbuk Təkin həmin il Xorasana yürüş edərək üsyanı yatırdı. Samani əmiri I Məsud bunun əvəzində Səbuk Təkinin oğlu Mahmuda "Seyfüddövlə" ünvanı verdi və onu Xorasanın ordu komandanlığını ona verdi. Səbuk Təkin 997-ci ilin avqustunda vəfat etdi.
Səbuk Təkin ölümündən əvvəl kiçik oğlu İsmayılın taxta oturmasını vəsiyyət etmişdi. Atasının ölümündən sonra İsmayıll özünü Qəznəvi hökmdarı elan etdi. Nişapurda olan böyük qardaşı Mahmud təcrübə baxımından qardaşından daha üstün idi. Mahmud qardaşı İsmayıla yaşca böyük olduğu üçün taxta keçməli olduğunu və Bəlx ilə Xorasanı ona verəcəyini təklif etsə də İsmayıl bu təklifi qəbul etmədi. 998-ci ilin martında qardaşlar arasında baş vermiş döyüşdə qalib gələn Mahmud, Qəznəvi taxtına oturdu.
Sultan Mahmud dövrü
thumb|250px|left|[[Sultan Mahmud Qəznəvi]]
Samanilərlə münasibətlər
998-ci ildə Mahmud Qəznəvinin qardaşı ilə mübarizəsindən istifadə edən Samanilər Xorasanı ələ keçirdilər. Samani hökmdarı olan II Mənsur Qəznəvi sarayına elçi göndərərək, Xorasanın qaytarılmayacağını bildirdi. Nişapura hücum edən Mahmud Qəznəvi Samanilərə qarşı hərbi əməliyyatlara başlamadı. Bunun səbəbi isə Qaraxanlı ordusunun Xarəzmə hücumu idi. O, Qaraxanlıların üstünlük əldə etməməsi üçün Samani ordusuna hücuma keçmədi və gözlədi.. Çox keçmədən II Mənsuru hakimiyyətə gətirən qulamlar, Beytüz və Faiq ona güvənmədikləri üçün hakimiyyətə kiçik yaşlı II Əbdülməliki gətirdilər.
Beytüzün və Faiqin Samani taxtındakı hakimiyyətini aradan qaldırmaq istəyən Qəznəvi hökmdarı, 999-cu ilin mayında Xorasana hücum edərək onları darmadağın etdi. Xorasana qardaşı Nəsri hakim təyin etdi. Samanilərin zəifləməsindən istifadə edən Qaraxanlılar həmin ildə Xarəzmə daxil oldular və Samani hakimiyyətinə son qoydular.
Qaraxanlılar ilə münasibətlər
Qaraxanlı hökmdarı I Əhməd xan ilə dostcasına münasibətlər qurulmuşdu. Beləki, Ceyhun çayı sərhəd qəbul edilmiş və Mahmud Qəznəvi Qaraxanlı xanzadəsi ilə evlənmişdi. Lakin bu dostluq əlaqələri I Əhməd xanın Xorasana hücumu ilə pozuldu. Sultan Mahmudun Hindistan yürüşündən istifadə edən I Əhməd xan Xorasana qüvvə göndərdi. Bu xəbər Sultan Mahmuda çatdıqda Hindistan yürüşünü təxirə saldı və üzünü Xorasan tərəfə çevirdi. 1006-cı ilin oktaybr-noyabr aylarında Xorasan Qaraxanlı ordusundan təmizləndi. 1008-ci ildə Bəlx yaxınlığında baş vermiş döyüşdə Qaraxanlılar məğlub edildilər.
Yeni Qaraxanlı hökmdarı Mənsur Arslan xan, Sultan Mahmud ilə sülh imzaladı, lakin Qaraxanlılarda ara müharibələri yenidən başladı və Yusif Qadir xan Qaraxanlı Mahmud Qəznəvidən kömək istədi. Hindistan yürüşündə olan Sultan Mahmud bu təklifi qəbul etmədi, lakin sonradan ittifaq bağlayan Mənsur Arslan xan ilə Yusif Qadir xan 1019–1020-ci ildə Xorasana yeni bir Qaraxanlı yürüşü etdilər. Bu yürüşün də heçbir nəticəsi olmadı və Qaraxanlı qüvvələri darmadağın edildilər.
Oğuzlar və əfqanlar ilə münasibətlər
Arslan Yabqunun başçılığı ilə 4 min çadırlıq oğuzlar Mavəraünnəhrdə yaşaya bilmədikləri üçün Sultan Mahmuddan Xorasana köç etməyə icazə istədilər. Onlardan hərbi qüvvə kimi istifadə etmək məqsədilə bu təklifi qəbul edən Qəznəvi hökmdarı Xorasana köç etməyə icazə verdi. Lakin oğuzların sayı çox olduğu üçün köç etdikləri ərazilərdə iqtisadi vəziyyəti korlayırdılar. Bu səbəbdən 1028-ci ildə yerli əhali sultana məktub yazaraq şikayət etməyə başladı. Problemin həll edilməsi Tus hakimi Arslan Cazibə tapşırılsa da, o, oğuzların qüvvətləndiyini və bir əyalətin ordusundan daha çox olduğunu bildirərək hökmdarın qoşunla gəlməsinin daha məsləhətli olduğunu bildirdi.
1028-ci ildə Tusa gələn Sultan Mahmuda Arslan Cazib də birləşdi. Həmin ildə oğuzların üzərinə hücuma keçən Qəznəvi ordusu qalib gəldi. Məğlub olan oğuzlar Kirmana və Azərbaycana qaçdılar. Sultan Mahmud hakimiyyətinin sonuna qədər oğuzları təqib etdi.
Hind çayından Qəznəyə qədər ərazilərdə yayılan əfqanlar, Qəznəvi ərazilərinə icazəsiz köçlər edir və ticarət karvanlarını qarət edirdilər. 1019-cu ildə əfqanlar üzərinə hücuma keçən Mahmud Qəznəvi onları tabe etdi və bir hissəsini müsəlmanlaşdırdı.
İrandakı Ziyarilər və Büveyhilər ilə münasibətlər
thumb|300px|right|[[Sultan Mahmud Qəznəvinin Zərənci mühasirəyə alması (Fəzlullah Rəşidəddinin Cami ət-Təvarix əsəri)]] Qəznəvilərin Təbəristan və Cürcan hakimləri ola Ziyarilər ilə yaxın əlaqələri və idi. 1012-ci ildə Ziyari hökmdarı Şəmsülməali Qabus ibn Vəşmgirin devrilməsindan sonra Ziyarilər arasında taxt müharibələri başladı. Kabusun oğlu Mənüçöhr ilə qardaşı Dara arasındakı hakimiyyət mübarizəsindən istifadə etməyə çalışan Sultan Mahmud, Daranı dəstəkləməyə başladı. Daranın məğlubiyyətini qəbul etməyən Sultan Mahmud Cürcana yürüşə başladı. Bu xəbər Mənüçöhrə çatdıqdan sonra Mahmud Qəznəviyə tabeliyini bildirdi və ildə 50 min dinar xərac ödəməyi öhdəsinə götürdü. Bundan sonra Qəznəvi ordusu Ziyari torpaqlarından geri çəkildi. Lakin Mənüçöhr 1029-cu ildə Mahmud Qəznəvinin Büveyhilər üzərinə hücum edərək Reyi tutmasından narahat oldu və geri qayıdan Qəznəvi ordusunun yolunu kəsdi. Həmin ildə Sultan Mahmudun üzərinə yürüşə hazırlaşması xəbərini aldıqdan sonra qorxuya düşən Mənüçöhr Ziyari verdiyi xəracın 10 qatını, yəni 500 min dinarı Qəznəvi sarayına göndərdi. 1030-cu ildə Mənüçöhrün ölümündən sonra Ziyari taxtına oturan Ənuşirvan Mənüçöhr də atası kimi 500 min dinar ödəyərək, Sultana tabeliyini bildirdi.
1012-ci ildə Büveyhilər sülaləsi arasında da taxt müharibələri başladı. Büveyhi şahzadəsi Əbül-Fəvaris Sultan Mahmuda məktub yazaraq ona tabelik bildirdi və bu müahribələrdə Qəznəvilərdən kömək istədi. Sultan Mahmud Əbül-Fəvarisə dəstək üçün qüvvə göndərdi, sultan ordusunun köməyi ilə Əbül-Fəvaris Kirmanı tamamilə ələ keçirdi, lakin Şirazı ələ keçirdikdən sonra Mahmud Qəznəvinin sərkərdəsi Əbu Səid ilə arası pozulan Əbül-Fəvaris Qəznəvilərin köməyindən məhrum oldu. Məğlub olan Əbül-Fəvaris qaçdı və Kirman Qəznəvilərin əlinə keçdi.
Abbasilərlə münasibətlər
Sultan Mahmud və digər Qəznəvi hökmdarları həmişə Abbasi xəlifələri ilə dövlət əlaqələrini dostcasına tutmağa çalışmışlar. Sultan Mahmud xəlifə Qədir Bühhaha xəlifə seçilməsi münasibətilə dəyərli hədiyyələr göndərmiş həmçinin xəlifə də onun Hindistanda müsəlmanlığı yaymaq istəyini təqdir etmiş və onu müxtəlif İslami ləqəblərlə təltif etmişdir.
Sultan Mahmudun Qaraxanlıların ara müharibələrinə qarışması Abbasilər ilə əlaqələri pozsa da, Qəznəvi hökmdarı bu münasibətləri bərpa etmişdir. 1024-cü ildə Qəznəvilər ilə Şiə Fatimi sülaləsi arasındakı elçi mübadiləsi xəlifəni narahat edirdi. Sultan Mahmud hakimiyyəti dövründə şiəliyi təqib etmiş və digər müsaəlman dövlətlərindəki kimi adını kəsilən pullarda xəlifənin də adını qeyd etmişdir. Mahmud Qəznəvi etdiyi yürüşlərdən sonra Bağdada hədiyyələr göndərirdi.
Hindistana yürüşlər
Mahmud Qəznəvi Qaraxanlılar ilə sülh müqaviləsi bağladı və taxta çıxarkən verdiyi sözə uyğun olaraq Hindistana yürüşə hazırlaşdı. 1001–1027-ci illərdə Şimali Hindistan Mahmud Qəznəvinin 17 yürüşünə məruz qaldı. Yürüşlərin məqsədi burada İslamın yaymaq, qənimətlər və torpaqlar ələ keçirmək idi. Mahmud Qəznəvi 1000-ci ilin sentyabırında I Hindistan yürüşünə çıxdı. Kabilin şimalındakı bəzi qalaları ələ keçirdi və Qəznəəyə geri döndü. 1001-ci başladığı II Hindistan yürüşündə isə Vayxand racası Caypalın üzərində qələbə çalındı və fillər də daxil olmaqla böyük qənimət əldə edildi. 1001-ci ilin noyabrında yeni yürüşə başlayan Mahmud Qəznəvi II yürüşdə ona dəstək verməyən raca Beci Raya üzərinə hücuma keçdi. Beci Ray məğlub edildi və Bxatiya ərazisi Qəznəvilərin əlinə keçdi. 1006-cı ilin martında Hindistana yenidən hücuma başlayan Mahmud Qəznəvi, Multanı və Pəncabı ələ keçirdi.
1008-ci ildə Sultan Mahmudun Multana təyin etdiyi Suphal, Mahmudun tabeliyindən imtina etdi və Hindu dinini qəbul etdi. Həmin ildə yürüşə çıxan Sultan Mahmud yenidən Multanda Qəznəvi hakimiyyətini bərpa etdi. Pəncab ətrafındakı racalar üzərinə dağıdıcı yürüşlər edən Sultan, onların hakimiyyətini zəiflətdi. 1010-cu ildə şimali Hindistandakı Nandan şəhəri tutuldu.
1014-cü ildə Hindu dininin mərkəzlərindən olan Dehli şəhərindən 150 km şimalda yerləşən Thanesar şəhərinə yürüş etdi. Şəhəri ələ keçirən Qəznəvi ordusu, buranı yandırdı və qarət etdi. 1018-ci ildə Türkistandan gələn türk boyları (təxminən 20 min nəfər) Qəznəvi imperiyasının ərazisində yerləşdi və Qəznəvilərin ordu qüdrəti daha da artdı. 1015-ci ilin sonlarında dövlətin sərhədləri Aqra şəhərinə qədər uzandı. Mahmud Qəznəvi 1021-ci ildə Kəşmirə hücum etsə də, Qış olduğu üçün geri çəkildi.
Sistanın, Xarəzmin, Gurun və Gərcistanın işğalı
999-cu ildə Samanilərin hakimiyyətinə son qoyulduqdan sonra Xarəzm Qaraxanlı dövlətinin tabeliyinə keçdi, lakin Mahmud Qəznəvi Xarəzmi də ələ keçirmək üçün fürsət axtarırdı. Qaraxanlılar dövlətindəki ara müharibələrindən istifadə edən Sultan Mahmud 1017-ci ildə Xarəzmin mərkəzi olan Gürgəncə elçi göndərərək tabe olmalarını tələb etdi. Xarəzm hakimi bu təklif ilə razılaşsa da, ona qarşı çıxan saray əyanları həmin ildə hakimi devirdilər və yerinə yeni hakim gətirdilər. 1017-ci ilin iyununda Xarəzmə yürüş edən Sultan Mahmud Gürgəncə daxil oldu və Xarəzm tamamilə tabe edildi. Qaraxanlıların isə Qəznəvi hakimiyyətini qəbul etməkdən başqa yolları qalmadı.
Atası Səbuk Təkinin dövründə Quri ərazisi Qəznəvilərə tabe edilmişdi, lakin Quri hakimi Məhəmməd, Səbuk Təkinin ölümündən istifadə edərək müstəqillik elan etdi. 1011-ci ildə Mahmudun başçılığı ilə Qəznəvi ordusu Qura soxuldu. Qurilər dağlara çəkilərək müdafiə olunmağa başlasalr da məğlub edildilər. 1020-ci ildə oğlu Məsudu yenidən Gura göndərən Sultan Mahmud, buranı birdəfəlik ələ keçirdi.
I Məsud dövrü
thumb|left|250px|[[Məsud Qəznəvi adına zərb olunmuş qızıl pul]] Sultan Mahmud ölümündən əvvəl işğal etdiyi əraziləri 5 oğlundan, 2 ən böyüyü arasında bölmüşdü. Qəznə, Xorasan, Bəlx, Şimali Hindistan Məhəmmədə və Rey, İsfahan, Cibal isə Məsuda verilmişdi. 30 aprel 1030-cu ildə Mahmud Qəznəvinin ölümündən sonra vəsiyyətinə uyğun olaraq 33 yaşındakı oğlu Məhəmməd Qəznəvi taxta oturdu. Lakin saraydakı bəzi əyanlar və sərkərdələr onun hakimiyyətini qəbul etmədilər. Bu xəbər qardaşı Məsuda çatdıqda hakimiyyəti altındakı torpaqları vəkilinə tapşıraraq, ölkənin paytaxtına yürüşə başladı. Reyə çatan Məsud Qəznəvi qardaşına məktub yollayaraq, vəkil olmasını və pullarda hər ikisinin adının vurulmasını tələb etdi, lakin Məhəmməd bu təklifi rədd etdi.
Abbasi xəlifəsi Əl-Qədir, Xorasan hakimləri və Qaraxanlı hökmdarı I Məsudu hökmdar kimi tanıdılar. Həmçinin I Məsud oğuzların təqibini dayandırdı və onların köçlərinə icazə verdi. 1030-cu ilin senyabrında Məsudun üzərinə hücuma keçən Məhəmməd Qəznəvi sərkərdələrinin də xəyanətinə uğradı və həbs edildi.
Beləliklə Sultan Məsud Qəznəvi 1030-cu ildə taxta oturdu və sultan elan edildi. Hakimiyyətə gələn kimi I Məsud həbsdəki qardaşının gözlərini kor etdirdi və əmisi Yusif Qəznəvini Husdar hakimi təyin etdi, lakin 1031-ci ildə əmisinin Qaraxanlılarla ona qarşı əlaqəyə girdiyini öyrəndikdən sonra onu həps etdirdi. 1031-ci ildə Kirmanda qarışıqlıq yarandı. Həmin ildə Sultan Məsudun qüvvələri üsyanı yatırdı və Qəznəvi hakimiyyətini Kirmanda yenidən bərpa etdilər. 1032–33-cü illərdə Hindistan sipəhsaları olan Əhməd Yinaltəkin özünü Sultan Mahmudun oğlu olduğunu bildirdi və mərkəzi hakimiyyətə tabe olmaqdan boyun qaçırdı, lakin onun üsyanı 1034-cü ilin senyabr-oktyabr aylarında tamamilə yatırıldı və Əhməd Yinaltəkin öldürüldü.
1032-ci ildə I Məsuda Qaraxanlıların əsgər toplayaraq Xarəzm ərazilərinə yürüşə keçməsi barədə xəbər çatdı. Qəznəvi hökmdarı 15 minlik ordu ilə Xarəzm hakiminin köməyinə göndərdi. Özü isə Bəlxə yola düşdü. Həmin ildə Debusiyə döyüşündə tərəflərdən heç biri üstünlüyü ələ keçirə bilmədilər. Beləliklə Xarəzm Qəznəvilərin hakimiyyətində qaldı.
1034-cü ildə Xarəzm hakimi Qəznəvi aılılığından imtina etdi və özünü müstəqil hökmdar elan etdi. Qəznəvi sarayında girov olan qardaşının ölümünü səbəb gətirən Xarəzm hakiminin əsas məqsədi, Xorasanda getdikcə güclənən oğuzların da köməyindən istifadə edərək müstəqil hakimiyyət qurmaq idi. Oğuzların başçıları Toğrul bəy və Çağrı bəy də öz qüvvələri ilə Xarəzm hakiminə qoşuldular. Xarəzm sarayındakı Qəznəvi tərəfdarları Sultan I Məsudun əmri ilə Xarəzm hakimini 1035-ci ildə sui-qəsd edərək öldürdülər. Bundan sonra başsız qalmış Xarəzm qüvvələri dağılmağa başladılar, müttəfiqləri Oğuz bəyləri geri döndülər. Yeni hakim Altuntaş Qəznəvi hökmdarına tabelik bildirdi.
Səlcuq oğuzların Xorasanda getdikcə qüvvətlənməsi I Məsudu narahat edirdi, bu səbəbdən 1035-ci ildə Sultanın başçılığı ildə Qəznəvi ordusu Xorasanda hərbi əməliyyatlara başladı. Xorasandakı döyüşlər heçdə Qəznəvi ordusu üçün yaxşı olmadı. Beləki, Qəznəvilər həm Xorasanda Səlcuqlara məğlub oldular, həm də İraqdakı oğuzlar, Səlcuqların bu qələbəsindən sonra hücuma keçərək 1038-ci ildə Reyi və ətrafını tamamilə ələ keçirdilər. I Məsud Səlcuqlara qarşı Qaraxanlılarla birləşdi və Qaraxani xanzadəsi Şah xatın (Yusif Qadir xanın qızı) ilə evləndi, amma bu ittifaq təzliklə pozuldu.
1037-ci ildə Məsud Qəznəvi sərkərdələrin narazılığına baxmayaraq Hindistana yürüş etdi. 1038-ci ildə Sultan Məsud böyük qənimət ilə paytaxta döndü. I Məsudun Hindistanda olmasından istifadə edən Səlcuq oğuzaları Xorasana yürüşlər etdilər, üzərlərinə göndərilmiş Qəznəvi ordusunu məğlub edən Səlcuqlar Nişapuru tutdular. 1039-cu ildə göndərilmiş digər Qəznəvi ordusu ilə Səlcuqlar arasında döyüşlər isə heçbir nəticə vermədi. Bu döyüşdə tərəflərdən heç biri üstünlüyü ələ keçirə bilmədiyi üçün sülh müqaviləsi imzalandı.
Dəndənəkan döyüşü
thumb|250px|right|[[Dəndənəkan döyüşünə aid miniatür.]] Tərəflər arasındakı sülhə baxmayaraq I Məsud Səlcuqlara güvənmirdi. Bu səbəbdən Sultan, 1039-cu ildə Səlcuqlar üzərinə həll edici yürüşə çıxdı.1040-cı ilin 16 yanvarında Qəznəvi ordusu Nişapura soxuldu, lakin Qəznəvi ordusu burada çox qalmadı, ərzaq əldə etmək üçün I Məsud Mərvə çəkildi. Onun qoşunundakı oğuz dəstələri isə gizlincə ayrılaraq Səlcuqlara qoşulmağa başladılar. İtkilərə baxmayaraq 22 may 1040-cı ildə Qəznəvi ordusu döyüş vəziyyətini aldı.
Mayın 24-də döyüş başladı, Səlcuq qüvvələrinin şiddətli hücumu qarşısında Qəznəvi ordusu Dəndənəkan qalasına çəkilməyə başladı. Qalaya daxil olan Sultan Məsud su ehtiyatı əldə etmək üçün qala ətrafına əlavə qüvvələr göndərdi. Bu qüvvələrin də çox hissəsinin Səlcuqların tərəfinə keçməsi, yorğun və ərzaqsız olan Qəznəvi ordusunun vəziyyətini daha da pisləşdirdi. Getdikcə dağılan Qəznəvi ordusu qaçmağa başladı, Sultan Məsud Qəznəyə qaçdı.
Bu məğlubiyyətdən sonra Səlcuqlardan çəkinən I Məsud 1040-cı ilin noyabrında Hindistana çəkilməyə başladı. Ailəsi və xəzinəsi ilə yola düşən Sultan yolda olarkən əyanlar tərəfindən devrildi və həbsə atıldı. Onun yerinə həbsdən çıxan qardaşı Məhəmməd Qəznəvi yenidən taxta çıxdı. Məsud Qəznəvi 1041-ci ilin yanvarın 17-də, həbsdə vəfat etdi.
Süqutu
Məhəmməd Qəznəvi, ikinci dəfə taxta oturduqdan sonra qışı Qəznədə yox Pişəvərdə keçirdi. Bundan istifadə edən I Məsudun oğlu Mövdud Qəznəvi Qəznədə özünü sultan elan etdi. Mövdud yazda əmisinin üzərinə hücuma keçdi. 1041-ci ilin aprelində Cəlalabad döyüşündə Məhəmməd Qəznəvi məğlub oldu və öldürüldü.
Səlcuqilər ilə münasibətləri düzəltmək üçün Mövdud, Səlcuq hökmdarı Çağrı bəyin qızı ilə evləndi. Sutan Mövdudun əsil niyyəti isə bu sülhdən istifadə edərək, Səlcuqların əlindəki Qəznəvi torpaqlarını geri almaq idi. Mövdud Qəznəvinin əmri ilə Xorasana hücuma keçən Qəznəvi ordusu Çağrı bəyin oğlu Alp Arslanın qüvvələri tərəfindən darmadağın edildi. Qaraxanlılarla ittifaq bağlayıb yeni yürüşə keçməyə hazırlaşan Qəznəvi hökmdarı, 18 dekabr 1049-cu ildə öldü.