cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Paris orta əsrlərdə
Cinayət və ədalət
Orta əsr Parisində peşəkar dilənçilər tərəfindən kifayət qədər yaxşı təşkil olunmuş cinayətkarlıq dünyası mövcud idi; çoxillik təcrübə və hiylə dilənçilik peşəsini bütöv bir sənətə çevirmişdir. Parisin məhəlləsi öz "qeyri-adi" kasıbı ilə məşhur idi (bu insanlar tez-tez prixod kilsələrin qapıları önündə oturaraq, yoldan keçənlərdən pul dilənirdilər). Onlar həmçinin monastırlarda, dəfnlərdə, toylarda və xaç suyuna salma mərasimlərində, eləcə də hər hansı bir dini icmanın öz himayədarının şərəfinə keçirdiyi bayram tədbirlərində pulsuz çörəyin və ya sədəqənin nə zaman paylaşılacağını dəqiq bilirdilər. Rəsmi olaraq nəzir istəmək hüququna ancaq "Kenz-Ven" ("On beş-iyirmi") sığınacağından olan korlar və ya fransiskan rahibləri malik idilər (fransiskanlar toplanmış sədəqənin bir hissəsini daha sonra yoxsullara paylayırdılar). Orta əsrlərin sonuna (XV əsrin ikinci yarısı), zahiri dilənçilik Paris meşşanlarını artıq qıcıqlandırmağa başladı, onlar maddi yardıma ehtiyac duyanların böyük sayı ilə daha mübarizə aparmaq gücündə və səlahiyyətində deyildilər və buna görə də hakimiyyətdən müvafiq tədbirlərin həyata keçirilməsini tələb edirdilər (səfillik və dilənçiliklə məşğul olan kasıblar üçün kilsə tərəfindən təsis edilmiş sığınacaq mərkəzləri və dini yoxsulluq bu problemin həllinin əsas variantlarından birisi kimi seçilmişdir). Bundan başqa, həmin dövrdə şəhər əhalisi arasında getdikcə daha güclü və izhar edilmiş şəkildə səfil insanlara qarşı sosial qorxu, kasıblara nifrət, gəlmələrə qarşı isə diskriminasiya davranışları hiss olunurdu. Paris şəhər böhranı və onun ardınca baş vermiş Yüzillik müharibənin bədbəxtlikləri, insanların böyük sayını dilənçiliyin, avaraçılığın, səfilliyin və oğurluğun dönməz yollarına itələyirdi. Müharibədən sonra əmin-amanlığın geri qayıtmasına və şəhər təsərrüfatının tədricən bərpa olunmasına baxmayaraq, əhali arasında qorxu hissini yenə də güclü idi. Məhz qorxu və onu müşayiət etmiş etimadsızlıq hisləri Paris meşşanlarını əxlaq üzərində nəzarət tədbirlərini gücləndirməyə, təhlükəli hesab edilən qrupları (kasıbların, tələbələrin və hətta qadınların) müntəzəm yoxlamağa, eləcə də etibarsız vətəndaşlara qarşı nəzarət, deportasiya və ya cəmiyyətdən təcrid etmə tədbirlərini görməyə vadar etmişdir. Parisin yalqız və kimsəsiz sakinlərdən azad edilməsi (həmin səfil insanlar əsasən tərk edilmiş evlərdə məskunlaşırdılar), kral VII Karlın və onun varislərinin şəhər bərpa etməsi proqramının hədəflərindən birisi oldu.
Bir çox pulsuz klir üzvləri arasında kilsə dünyasına heç bir aidiyyatı olmayan dələduzlar rast gəlinirdi; onlar ruhanilərin hörmətindən və səlahiyyətlərindən sui-istifadə edərək, sadə dünyəvi əhalini yanıldırdılar, onlardan külli miqdarda pul mənimsəyir və ya müxtəlif xidmətləri göstərməyə məcbur edirdilər. Uydyrma və yalançı rahibin və ya keşişin fırıldaqları o dövrün fabliolarının çox geniş yayılmış süjetlərindən biri idi (o dövrün ədəbiyyat nümunələrində, dələduz rahib əliəyri tacir və ya sədaqətsiz arvadla eyniləşdirilirdi). Orta əsrlərin sonunda saxta klir üzvlərinin təqibləri gücləndirildi; bu işlə vətəndaş hakimiyyəti, eləcə də 1451-ci ildə islah edilmiş Paris universiteti məşğul olurdu.
İqtisadiyyat
Orta əsrlər dövründə ticarət və müxtəlif sənətlər Paris iqtisadiyyatının əsas gəlir mənbələri idilər. Hələ XIII əsrdə kənd təsərrüfatı (daha doğrusu bostanlar, üzümlüklər və köməkçil heyvandarlıq sahələri) ölkə iqtisadiyyatında böyük rol oynayırdı. Fransanın katolik kilsəsi (xüsusilə də Parisin baş keşişi) və böyük şəhərətrafı torpaqlara və mülklərə sahib olmuş monastırların abbatları, Parisin iqtisadiyyatına ciddi təsiretmə hüququna malik idilər. Onlar həmçinin evlərdən, ticarət yollarından və onlara məxsus pay torpaqlarında satılan bütün tikililərdən rüsum alırdılar. O zamanlar şəxsi istifadə üçün nəzərdə tutulmuş şərabın və dənin alınmasına görə vergi, əmlakın təhkimli kəndlilər tərəfindən öz ailə üzvlərinə vəsiyyət etmək hüququnu əldə etmək üçün töycü, eləcə də şərab istehsalı zamanı press və sobadan istifadə edildiyi üçün yerli sakinlərdən ayrıca ödəmə tutulurdu. Bundan başqa, dini xidmətlər və fərqli bayramların keçirilməsi zamanı şəhər əhli tərəfindən kilsəyə bağışlanan ianələr, xaç suyuna salma, kəbin kəsmə və dəfn mərasimlərinin reallaşdırılması üçün edilən qiymətli hədiyyələr, rahib və prixodçuların əsas gəlir mənbələri hesab edilirdi (həmçinin bəzi abbatlıqlar kralın hərbi ehtiyaclarının ödənməsi məqsədilə yerli vətəndaşlardan əlavə vergi toplayırdılar, yəni daha çox iltizamçı rolunda çıxış edirdilər). XIII əsrin sonunda daha əvvəllər mövcud olmuş bütün rüsum növləri (məsələn, "çaxır töycüsü" və ya "çəmən töycüsü" — üzümçülük, otlaq və ya ot çalınlarının genişləndirilməsi məqsədilə borcla alınmış torpaqlardan yığılan vergi növləri idilər) vahid torpaq vergisində birləşdirilmişdilər. Bu verginin illik ödənişi, bir növ torpaq sahibinin və onda olan mülkün danılmaz hüquqlarının təsdiq edilməsinin əsası oldu. Həmçinin XIII əsrin sonuna qədər bütün şəhər sahəsi prixodlar tərəfindən bölüşdürülmüşdür (onların bir hissəsi töycü dairəsinə uyğun gəlirdi, qalan hissəsi isə yox. Bu qərar kifayət qədər mürəkkəb şəhər coğrafiyasının yaranmasına gətirib çıxarmışdır: bir müddət sonra şəhərin mərkəzində kiçik və nizamsız, periferik bölgələrdə isə daha irihəcmli prixodların birgə toplanması baş vermişdir).
Bu cür dini coğrafiya əhəmiyyətsiz dəyişikliklərlə bütün Orta əsrlər boyunca qorunub saxlanılırdı. Vergi toplayıcıları şəhərin prixod bölmələrinə uyğun şəkildə işləyirdilər (vergi reyestrlərində vergi ödəyiciləri prixodlara və yaşadıqları küçəyə sanki təhkim edilmişdilər). Ticarətcil sağ sahilə nisbətən, Senanın sol sahili daha az gəlirli ərazi hesab olunurdu və buna görə də şəhər xəzinəsinə daha kiçik ölçüdə vergi ödəyirdi (əsasən həmin ərazilərdə məskunlaşmış zadəganlar, ruhanilər və bir çox klerk üzvləri vergi ödəməkdən tamamilə azad edilmişdilər; maraqlısı budur ki, XIII əsrin sonlarına qədər, sol sahildə yalnız bir böyük vergi ödəyən şəxsin adı qeyd edilmişdir). Yeni məhəllələrdə evlərin dəyəri olduqca aşağı idi, lakin şəhərin təbəqələrə və siniflərə görə zonalara bölünməməsi səbəbindən, müxtəlif gəlirə sahib şəhər sakinləri (zadəganlar və kasıblar) bir-biri ilə qonşuluq edirdilər.
XII əsrin sonu və XIII əsrin başlanğıcında şəhərin yerli və gəlmə insanlar tərəfindən məskunlaşması prosesi xüsusi müqavilələr və ya kontraktlar əsasında həyata keçirilirdi — mülkədarlar icarədarlara ciddi şərt qoyulmuş pul töycüsünü ödəməyi təklif edir, eləcə də başqa ödənclərə və məhkəmə müdafiəsinə güzəştli kreditlər ayırırdılar (bu cür güzəştlər tikinti sektorunun maliyyələşdirilməsini istiqamətində varlı mühacirləri cəlb edirdi). XV əsrin ikinci yarısında əhali arasında mübahisələr olmasın deyə, Paris dairələrinin dörd yol ağızlarında yerləşən evlərin fasadlarına töycü dairəsinin gerbi və qalxanı asılmağa başlandı, bu isə təbii ki, senyorun icarədarlar üzərindəki hakimiyyətin aşkar sübutu idi (bəzən hətta daşla döşənmiş küçələrin ortasına belə dairə sərhədlərini nümayiş etdirən xüsusi sütunlar quraşdırılırdı).
Parisə alış veriş üçün təşrif buyuran və ya şəhərin yaxınlığından keçən tacirlərdən toplanılan yol rüsumları, Senanın üzərindən salınmış körpülərdən istifadəyə yığılan vergilər, həmçinin yolların, küçələrin və ya körpülərin döşənməsinə görə alınan dəyər vergisi şəhər xəzinəsinin tezavrasiya etdiyi gəlirlərin əhəmiyyətli hissəsini tuturdu. Şəhərdə əsasən üç növ pul vəsaiti mübadilə olunurdu: böyük sazişlər üçün nəzərdə tutulan qızıl qəpiklər, orta təbəqə tərəfindən istifadə olunan gümüş sikkələr və belə adlandırılan "qara pullar" (bu pullarda qiymətli metalların miqdarı minimal idi). Hesablamalarda livr, su və denye sistemlərindən istifadə olunurdu, burada 1 livr iyirmi suya, 1 su isə on iki denyeyə bərabərləşdirilmişdir. Karolinqlər və Kapetinqlər dövründə Paris livri bütün puldəyişmə əməliyyatlarında hökmranlıq edirdi, ancaq II Filipp Avqustun hakimiyyətə keçməsi ilə, yenicə təsis edilmiş tur livri öz sələfini sıxışdırıb çıxartmağa başladı (Parisdə zərb edilmiş 4 livr sikkəsi təxminən beş Tur livrinə bərabər idi). Ödənişə təqdim edilən icarə haqları, borclar və hesablar daha çox xırda pullarla ifadə edilirdi, və Paris sakini livrlərdə, suda və ya denyedə göstərilmiş cəmin neçə sikkəyə uyğun olduğunu dəqiq müəyyən edə bilirdi. Fransızların pul vahidindən başqa çevirmələrdə həmçinin xarici qızıl və gümüş sikkələr də aktiv istifadə olunurdu (bu pulları sərraflar xarici vətəndaşlardan qəbul edir və daha sonra müxtəlif faizlə yerli əhali ilə əmtəə tədavülü əməliyyatını keçirirdilər). thumb|left|250px| Paris şəhərinin XV əsrə aid təsviri. Almaniyalı humanist Hartman Şedel tərəfindən yaradılmış "Nürnberq xronikaları" adlı inkunabulasından bir səhifə. Hələ o dövrdə Avropanın ən böyük şəhəri olmuş Paris iş, sığınacaq və dolanacaq axtaran kasıb və yoxsulları özünə cəlb edirdi. Qrev meydanında qeyri-rəsmi "əmək birjası" mövcud idi, burada ixtisassız işçilərin və ya müflis olmuş sənətkarların günəmuzd şəkildə tikinti və yaxud çay limanında yüklərin boşaldılması sahələrinə cəlb edilmələri və ya müvəqqəti işə qəbul olunmaları mümkün idi. Bir az təhsilli şəxslər isə müvəqqəti kargər, tacir və ya xidmətçi kimi çalışa bilirdilər (lakeylərdən və xidmətçilərdən ibarət böyük insan kütləsi arasında qızğın rəqabət gedirdi). İqtisadi mühacirlərdən başqa, böyük bayramlar və ya əhəmiyyətli siyasi hadisələr zamanı Paris əyalətlərdən və başqa dövlətlərdən bir çox qonaqları qəbul edirdi. Mehmanxanalardan və karvansaralardan başqa, gəlmələr ya öz qohumları gildə (buna hətta ağalar məhəl qoymurdu), şəhər divarlarının yanında belə hadisə üzrə salınan çadırlarda və ya çayın qırağında gecələyirdilər.
Orta əsr Parisinin xırda və orta müəssisələrinin böyük əksəriyyəti ailəvi əsaslara söykənirdi, sahibin ailəsinin ətrafında xidmətçilər, şagirdlər, kargərlər və köməkçilər içərisindən seçilmiş kiçik icma formalaşırdı və onlar hamısı əksəriyyət halda bir damın altında yaşayır və sahiblə emalatxananı, dükanı, yemək masasını və sığınacaq yerini bölüşdürürdülər. Bundan başqa, bir qayda olaraq ailə başçısının evinin yaxınlığında onun ən yaxın qohumları (oğulları, kürəkənləri və ya qardaşları), həmçinin bir kənddən və ya əyalətdən olan həmyerliləri məskunlaşır və beləliklə ailə və həmyerlilər birliyi tipinin ticarət və ya sənət birləşmələrini yaradırdılar. Sexlərdən kənarda sahibin tabeliyində çoxsaylı ev qulluqçusu və bir günlük işçilər dururdular. Hətta təvazökar gəlirə malik ailələr belə xidmətçiləri işə götürürdü, onu da qeyd etməyə dəyər ki, ev qulluqçusu vəzifəsində çalışanların əksəriyyəti qadınlar idilər; həmin qadınlar qənaətcil, aşpaz, qulluqçu, dayə və mürəbbiyələrdən başlayaraq ev işlərini mükəmməl yetirməsi əvəzində günlük azuqə və sığınacaq almış uzaq qohumlara qədər çeşidli vəzifələrdə çalışırdılar. Böyük ştata malik zəngin evlərdə qulluqçulardan ibarət böyük ailələr yaşaya bilərdi (qulluqçu-kişilər daha çox eşikağası, bağban, atabaxan, it damlarının gözətçisi, ocaqçı peşələrinə üstünlük verirdilər). İşləyən Paris qadınlarının başqa peşələri arasında əksər hallarda hər cür qida məhsulların pərakəndə satışını icra edən alverçilər, zəngin bəzək əşyaları ilə ticarət edən qalantereyaçılar, həmçinin şlyapatikənlər, dərzilər, toxucular, əyiricilər və paltaryuyanlar, yeməkxanaların və karvansaraların işçiləri, köhnə paltarları ucuz qiymətə satanlar da rast gəlinirdi.
XIV əsrin başlanğıcına qədər Paris şəhərindəki muzdlu işçilərin, ustaların və tacirlərin dünyası nisbətən sabit idi, o, özün sexdaxili problemlərinin öhdəsindən layiqincə gəlir və nizam-intizamın riayət olunmasına ciddi nəzarət edirdi. Bəzən, düzdür, sexlərin arasında toqquşmalar baş verirdi, belə anlarda onlar adətən bir-birilərini şərəfsiz rəqabətdə, borcların süni şəkildə artırılmasında və ya dələduzluqda ittiham edirdilər, lakin bu ittihamlar tez bir şəkildə ya sexlər, ya da hakimiyyət tərəfindən susdurulurdu. 1306-cı ildə Parisin ev sahibləri icarə haqqının düz çəkili pullarla ödənilməsi, yəni kirayə haqqını təxminən üç dəfəyədək artırmaq məqsədilə, kirəçilərə (əsasən də muzdlu əmək icraçılarına, qulluqçu və ya kasıb xidmətçilərə) qarşı məcburi tədbirlərin həyata keçiilməsinə başladılar. Xəsis və pulgir aristokratların bu cür rəzil qərarlarına yerli xalq qiyamla cavab verdi. Qəzəbləndirilmiş camaat ticarətçi prevo Etyen Barbettanın malikanəsini qarət etdi, daha sonra isə kralın köməkçilərinə hücum çəkərək, kral ailəsinə məxsus bütün anbarları soydular. Taun epidemiyasından sonra (burada söhbət 1348-ci ilin Böyük taun faciəsindən gedir), salamat qalmış sənətkarların və xırda dükançıların sakitliyini qoruyub saxlamaq getdikcə daha da çətin olurdu.
1350-ci ildə kral Xeyirxah II İohannın əmri ilə, əmək haqqının epidemiyaya qədər mövcud olmuş səviyyənin toxunulmamazlığının təmin edilməsini, həmçinin öz aralarında əmək haqqı artımının qarşısının alınmasına dair sözləşmələr aparan sahibləri və aylıq məvacibin artırılmadığı təqdirdə işləməkdən boyun qaçıracaqlarını bildirən işciləri amansızcasına cəzalandırmağı özündə nəzərdə tutan xüsusi ordonans (yəni qətnamə) dərc edilir (yəni hakimiyyət, Paris notabllarının və burjua təbəqələrinin məsləhətlərinə qulaq asaraq, aylıq məvacibin əhali arasında maksimal şəkildə düzgün paylaşımını həyata keçirməyə cəhd göstərirdi). Sonrakı dövrlərdə baş vermiş bütün Paris üsyanları (məsələn, 1356–1358-ci illərdə baş vermiş Etyenn Marsel üsyanı, həmçinin 1382-ci ildə mayotenlər və 1413-cü ildə kaboşyenlər qiyamları) bu və ya digər dərəcədə iqtisadi çalarlara malik idilər. İnqilab zamanı küçələrə hər şeydən öncə yoxsulluq və müflis olmuş sənətkar dəstələri çıxırdılar. Dəyişik dövrlərdə müxtəlif siyasi fraksiyalar (XIV əsrdə — navarralılar, XV əsrdə — burginyonlar)və nüfuzlu burjua nümayəndələri yoxsulları müvəffəqiyyətlə manipulyasiya edirdilər; bu cür zadəgan insanların əlində sadə camaat yalnız şəxsi hədəflərin və şəxsi mənfəət istəklərinin nailiyyət aləti idi, lakin bununla belə, kaboşyenlərin üsyanından sonra kral hakimiyyəti yerli sakinlərə qarşı ehtiyat tədbirlərini həyata keçirməyə başladı; necə olursa olsun, Paris sənət sexləri daim itaətsizliyin və üsyankarlığın simvolu hesab olunurdular.
Ticarət və maliyyə
Merovinqlər dövründə Oser və Ruan şəhərləri ilə çay ticarəti Paris iqtisadiyyatının əsasını təşkil edirdi. Əsas yük dövriyyəsi sağ sahildə yerləşən La Qrev limanında həyata keçirilirdi. Əsasən Yaxın Şərq ölkələrindən təəccüblü və ekzotik malları gətirməyi üstün tutan suriyalı və yəhudi tacirlərini Paris yarmarkaları cəlb edirdi. Şimal darvazalarından cənub qapılarına qədər Site adasını kəsib keçən küçələr boyunca müxtəlif mağazalar və dükanlar uzanırdı. Paris zərbxanası öz əhəmiyyətinə görə Marseldən sonra ikinci idi və bütün Qalliya və İngiltərə ərazilərində istifadə olunan qızıl sikkələr kəsirdi. Karolinqlər və erkən Kapetinqlər dövründə xarici ticarət kifayət qədər zəif inkişaf etmişdi və Parisin iqtisadiyyatına əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərmirdi. Ümumiyyətlə o dövrlərdə ticarət yalnız cəmiyyətin yüksək təbəqə üzvlərinin (kral heyəti, feodallar və ən yüksək ruhanilərin) Şərqdən gətirilmiş təmtəraqlı və dəbdəbəli məhsullara (ipək parçalar, zərgərlik məmulatları, bahalı silah, ədviyyatlar, xüsusi halda istiot) və İtalyanın sənət məmulatlarına qarşı duyduqları ehtiyacları təmin etməli idi. Ticarət daha çox italiyalyanlar, yəhudilər və digər gəlmə tacirlər tərəfindən aparılırdı (onlar Parisin ən böyük sələmçiləri idilər).
Zəngin şəhər sakinlərinin sayı tədricən artır (tacirlər, sələmçilər, evlərin və şəhər torpaqlarının sahibləri, sex korporasiyalarının başçıları), gətirilən malların çeşidi isə genişlənirdi. Parisdə Flandriya və İtaliyadan olan naxışlı parçalar, Florensiyadan ipək parçalar, İspaniyadan xalçalar və mantar ağacı, eləcə də Bizansdan və Misirdən olan qyri-adi mallar (ədviyyatlar, şəkər, quru meyvələr, nadir şərablar, ətirlər, rənglər, qiymətli və yarımqiymətli daşlar, şüşə, ipək, pambıq və yun) mallar satılırdı. XIII əsrin başlanğıcından "çay tacirləri" gildiyasının əllərində olmuş Sena çayı üzrə ticarət kəskin şəkildə artdı. Hanza ittifaqından olmuş tacirlər gəmilər vasitəsilə Parisə başqa limanlardan toplanmış dən məhsullarını (çovdar və buğdanı), həmçinin xəz, dəri, duz, balıq, piy, bal, mum, qatran, qarayağ, kəhrəba və qiymətli ağac növlərini gətirirdilər.
Sənətkarların əksəriyyəti öz məhsullarını mürtəce şəxslərə etibar etmədikləri üçün, Erkən Orta əsrlər dövründə pərakəndə ticarət sahəsi şəhər əmtəə mübadiləsində o qədər də böyük rol oynamırdı. Ancaq tədricən Parisdə tacirlərin ət, balıq, duz, şərab və yağ məhsulları üzrə ixtisaslaşdırılmış sex korporasiyaları formalaşmağa başlayır. Kapetinqlər dövründə əsas ticarət bazarı Müqəddəs Məryəm kafedral kilsəsinin qarşısındakı geniş meydanda yerləşirdi, Jüivri küçəsindəki çörək bazarı isə öz ixtisaslaşdırılmış çeşidli məhsulları ilə ətrafa səs salırdı. Həmçinin bir çox dükan və salonlar Site adasını Parisin sağ sahili ilə birləşdirən "Kiçik", sol sahilə doğru aparan "Böyük" və piyada Planş-Mibre (indiki Notr-Dam) körpülərinin ətrafında və həmçinin gediş-gəlişli Pti-Pon, Jüivri, Lantern və Pti-Drapri küçələri boyunca qruplaşırdılar.
X əsrdə məşhur Landi yarmarkası Sen-Denidən La-Şapel rayon məhəlləsinə köçürülmüşdür (hazırda bura eyniadlı meydanın yerləşdiyi ərazidir). O, İl-de-Frans regionunun ən böyük yarmarkası idi və hər il iyun ayında, iki həftə boyunca keçirilirdi. Bura bütün frank torpaqlarından, Provans, Lombardiya, İspaniya və Bizansdan tacirlər axışırdılar. Başlanğıcda Landi yarmarkasında parçalar, dərilər, otlar, ədviyyatlar, ətirli yağlar və perqament vərəqləri satılırdı, ancaq sonradan o mal-qaranın alış-verişi üçün nəzərdə tutulmuş məkana çevrilir. Xarici mallardan başqa, bazarda tez-tez müxtəlif tamaşalar göstərən kəndirbazlar, fokusçular, jonqlyorlar, rəqqaslar və musiqiçilər Paris sakinlərini cəlb edirdi.
XII–XIII əsrlərdə Qrev sahil küçəsi boyunca limanın genişləndirilməsi ilə, sağ sahildə yeni ticarət məhəlləsinin böyüməsi başlanılmışdır; burada ət və balığın satışı həyata keçirilir, sələmçilər və sənətkarların birgə məskunlaşması müşahidə olunurdu. Çay boyunca Parisə daxil olan gəmilərdən kömür, meşə-ağac, dən, duz və şərab məhsulların yük boşaltmalarını həyata keçirən sadə camaat isə bu əraziyə köçməyə cəhd göstərirdi. Böyük Şatle qəsrinin divarları altında (indiki Şatle meydanı) sallaqxanalar yerləşirdi, qonşu Qrand-Buşri və Tüeri küçələrində ətlə bağlı qızğın ticarət gedirdi, yaxınlıqdakı Böyük körpünün (və ya Mübadilə körpüsü) sərraflar, dükanlar və sənətkarların emalatxanaları tərəfindən bəyənilmişdir. Bataqlığın kənarında əsası qoyulmuş Parisin ən böyük bazarı Şampo, sağ sahilin gələcək inkişafı üçün böyük əhəmiyyət daşıyırdı (hal-hazırda burada məşhur Le-Al məhəlləsi yerləşir).
XV əsrin başlanğıcında Senanın sağ sahilində ixtisaslaşdırılmış taxıl, çörək və un sıraları yerləşirdi, yaxınlıqadakı alış-veriş sahəsində həmçinin vaxtaşırı olaraq quş əti, balıq, yumurta, meyvə, süd məhsulları, sirkə, otlar, süpürgələr və bellər satılırdı. Fəhmli və dərrakəli tacirlər Sen-Jan-an-Qrevdə quru otla, Venneri məhəlləsində — yulafla, Ferr küçəsində — qalantereya məhsulları ilə, Sen-Jermenin yan almasında və Qrev meydanında — odunlar və ağac kömürü ilə, Mortelri və Byuşri küçələrində — inşaat meşəsi ilə, Marivo küçəsində — məftillə, Sen-Deni küçəsində — bakaleya malları, at qoşqu ləvazimatları və dərmanlarla, Per-o-Ledə — süd məhsulları, Paris darvazaları yaxınlığında — rəngarəng güllərlə, otaq üçün müxtəlif bəzək əşyaları və küpələrlə ticarət edirdilər.
Böyük Paris monastırları, kilsələr və kafedrallar (xüsusilə də Notr-Dam de Pari, Müqəddəs Jenevyeva, Sen-Jermen-de-Pre, Müqəddəs Martin və Sent-Şapel kilsələri) saxlanılması üçün əhalidən pulları və başqa dəyərli əşyaları qəbul edir, həmçinin kral sarayı və adi vətəndaşlar üçün faizlə pul verirdilər (XIII əsrdən etibarən Paris Universitetindən kanonik hüquq mütəxəssisləri pulu qbul edənlər və Kilsə arasında, pulun ədaləti və vicdanlı istifadəsinin təyinini də verirdilər, lakin vaizlər və əxlaqçıları bu da təmin etmirdi). Kral xəzinəsi əvvəlcə Konserjeridə, daha sonra Luvr qəsrinin böyük qülləsində və bir müddət Tampl donjonunda (tampliyerlərin nəzarəti altında) saxlanılırdı, amma kral puluna və dövlət maliyyələrinə yaxınlıq təkcə gəlirləri deyil, həm də ciddi təhlükəni və iflası vəd edirdi. 1307-ci ildə tampliyerlər ordeni və kilsənin ən böyük borclusu hesab edilən IV Filipp darmadağın edilir, 1315-ci ildə IV Filippin məsləhətçisi və xəzinə qoruyucusu Angerran de Marinyi bədnam şəkildə məşhurlaşan "Monfokon" dar ağacında asılmışdır, 1404-cü ildə Paris bazarının tam mərkəzində V Karlın və VI Karlın birgə məsləhətçisi və burginyonların düşməni olmuş Montegünün başı kəsilmişdir, 1454-cü ildə isə, nüfuzlu tacir, kreditor və VII Karlın xəzinədarı Jak Kör kilsə tərəfindən edilən çoxsaylı təzyiqlərə dözməyərək, Parisi həmişəlik tərk edir.
Nüfuzlu Paris nəsillərinwn sayı bir qədər az idi, heç də bütün varislər valideynlərin işini müvəffəqiyyətlə davam edə bilmirdilər. Bu ailələr öz aralarında özünəməxsus mühit yaradır və nikah vasitəsi ilə buraya yeni üzvləri (əksər hallarda başqa əyalətlərdən olan burjua və tacirləri) qəbul edirdilər. Zamanla həmin nəsillərin üzvləri eşevenlərin və ya şəhər məmurlarının hökmlü səlahiyyətləri ilə zənginləşirdilər, onlar krallığın siyasi işlərində fəal şəkildə iştirak edir və buna görə də krallar və baş keşişlər inzibati və maliyyə səlahiyyətindən istifadə edərək onlarla məsləhətləşirdilər. Barbett, Pye-d'Ua, Jansyen, Burdon, Arrod, Sarrazen, Oje, Tussak və başqa adlı-sanlı Paris ailələri kral sarayını daim eşevenlərlə təmin edir və buna görə də şəhər idarəsində və ya parlamentdə çoxlu qohumlara malik idilər. Paris tacirlərinin sülalələri Site adasında bir neçə mülkə (onlardan bir çoxu 1182-ci ildə şəhərdən qovulmuş yəhudilərin evlərini ələ keçirdilər) və sağ sahildəki malikanələrə (Sen-Jermen-l'Oserua prixodunun nəzdində, Şampo bazarının və ya Qrev meydanının yaxınlığında) sahib idilər. Tez-tez ailə başçısının evinin daxilində və ya ona bilavasitə yaxın ərazidə onun oğlunun, kürəkəninin və ya qardaşının yeni evi bənd edilirdi, bunun nəticəsində isə bir nəsil bütöv məhəlləni formalaşdırmağa başlayırdı.
Parisin ən zəngin nəsilləri arasında Ruanın burjuaziyasından yaranmış və XIII əsrdə Parisdə birdəfəlik assimilyasiya olmuş Dezessar ailəsi xüsusilə seçilirdi. Pyer Dezessar nüfuzlu paytaxt notablı, kral həyətinin xəzinədarı, Yaraşıqlı VI Karlın məsləhətçisi və həmçinin Sen-Jak-de-la-Buşri kilsəsinin şura üzvü idi. Əvəzsiz xidmətlərinə görə, o və onun arvadı zadəganlıq rütbəsinə kimi yüksəlmişdilər. Dezessarın qızlarından biri, bir müddət sonra Parisin ticarətçi prevosu vəzifəsinə təyin olunmuş Etyen Marselə ərə gedir, digər qızı isə Pyer de Lorriyə ərə gedir (o, 1348-ci ildə Pyer Dezessarın ölümündən sonra, sahibin bütün var-dövlətinin, o cümlədən Senanın sahilində yerləşən təmtəraqlı sarayın varisi olmuşdur. Həmin saray 1356-cı ildə Marsel tərəfindən yeni istehkamın inşası vaxtı yerlə yeksan edilmişdir). Parisin məşhur de Sen-Loran ailəsi böyük ictimai nüfuza malik idilər, bu sülalənin müəssisi tacir Joffrua de Sen-Loran XIII əsrin ikinci yarısında yaşayırdı və əsilzadə Paris sakini ilə müvəffəqiyyətli evlilik etmişdir. O, Parisin mərkəzində və ətraflarında böyük torpaq mülklərini əldə edirdi, bir çox ziyalı ailələrlə geniş əlaqələrə malik idi və sülaləarası mübahisələrin uğurla həll etmək bacarığı ilə məşhurlaşmışdır, ancaq onun oğulları atasının uğurlu işini davam etməyi bacarmamışdılar.
Nüfuzlu Paris tacirləri əzəldən bəri müxtəlif ittifaq və assosiasiyalarda birləşirdilər (hətta Parisin bələdiyyə təşkilatı belə Hanza ittifaqı ilə çay tacirlərinin birgə törənməsi idi). Malların və xammalın əyalət təchizatçıları ilə paytaxtın ticarət əlaqələri məhz assosiasiyalar vasitəsilə həyata keçirilirdi, çünki yarmarka tacirləri Parisdə işləri uğurla aparmaq üçün yerli tacirlərlə mütləq şəkildə birləşməli idilər. Bu cür ticarət-maliyyə ittifaqları ən müxtəlif formaları qəbul edirdilər və bütün Orta əsrlər boyunca fasiləsiz dəstəklənirdilər. Assosiasiyalar təkcə xarici ticarəti deyil, həm də şəhərdə istənilən istehsal fəaliyyətini əhatə edirdilər. Onlar prolonqasiya hüququnun köməyi ilə, bəzən isə sadə şifahi müqavilə ilə müəyyən vaxta yaradılırdılar. Assosiasiyalar öz üzvlərinə kapital qoyuluşlarını və gəlirləri artırmağa hərtərəfli imkan yaradırdılar, onlar həmçinin qarşılıqlı yardımın və həmrəyliyin forması idilər. 1297-ci ilə aid edilən Paris vergi ödəyicilərinin siyahısında 156 xırda assosiasiyanın adı qeyd olunmuşdur; bu assosiasiyaların 30-na bir-biri ilə heç bir qohum aləqələrində olmamış insanlar daxil idilər. Yerdə qalan 16 assosiasiyada isə, iki və ya daha çox ortağın birləşmələri haqqında şəhadətnamələr qeyd edilmişdir (birgə çalışmalarına bxmayaraq, onlardan vahid vergi toplanılırdı). Ancaq bir başçının hakimiyyəti altında fəaliyyət göstərən ailə müəssisələri ilə müqayisədə, assosiativ birləşmələrin sayı mütləq azlıqda idi.
Sənətkarlıq
Erkən Orta əsrlər dövründən sənətkarlar Parisin şəhər əhalisinin əhəmiyyətli hissəsini təşkil edirdilər. Onlar daha çox öz əməyinin məhsulları sayılan qida, dulusçu və metal məmulatlarını, müxtəlif naxışlı parçaları, dəriləri, hazır geyimi və ayaqqabını, qoşqu və hörmə səbətləri satmağa üstünlük verirdilər. Merovinqlər dövründə zərgərlik məhsullarının və şüşə məmulatlarının istehsalı, ticarətin əsas gəlir mənbəyi hesab olunurdu (bu əşyaları satan ticarətçilərin kontoraları Kiçik körpünün yaxınlığında yerləşirdi). Sənətkarlıq nümunələrinin istehsalı ilə məşğul olan sex təşkilatlarının formalaşması isə kapetinqlər dövründə başlamışdır. VII Lüdovikin, xüsusilə də II Filippin hakimiyyət illərində şəhər xartiyasında sənət korporasiyalarının inkişafına şərait yaradan bir sıra məqalələr (maddələr) meydana çıxır. Parisdə fəaliyyət göstərən qəssablara, çəkməçilərə, xəzçilərə və başqa sənətkarlara müxtəlif imtiyazlar verilir.
Parisdə XIII əsrin başlanğıcına geniş tikinti və abadlıq işləri aparılırdı, qurudulmuş bataqlıqlarda isə əvvəlcə sıx məhəllələr yaranır və daha sonra həmin yaşayış sahələrində müxtəlif peşələrdən olan sənətkarlar məskunlaşırdı. Bənnalıq Parisin ən etiramedici peşəsi hesab edilirdi, çoxsaylı kilsələrin, sarayların və sadə evlərin inşası üçün (inşaat materialı kimi əsasən ağ daşdan istifadə olunurdu), şəhərin altında çox uzun qalereyalar qazılmışdır. Paris prevosu Etyen Bualonun XIII əsrin ikinci yarısında imzaladığı sərəncama uyğun olaraq, "Sənətkarlıq kitabında" paytaxtda fəaliyyət göstərən təxminən 100 sexin nizamnaməsi toplanmışdır və bu sexlərin heç də bütün siyahısı deyildi.
Sexlər hələ orta əsrlərin başlanğıcında sənətkarlıq məşğuliyyətinin bütün növlərini faktiki olaraq inhisarlaşdırmağa və istehsal prosesini sərt şəkildə nizama salmağa müvəffəq olmuşdular. Onlar qarşılıqlı yardım təsisatlarını və hətta qoşun dəstələrini özündə təşkil edirdilər; sex üzvləri, onlar üçün tapşırılmış şəhər divarlarının müxtəlif sahələrində vaxtaşırı olaraq qarnizon xidmətini aparırdılar, müharibə illərində isə, onlar məcburi şəkildə əsgərlərin müəyyən miqdarını krala nümayiş etdirməli idilər. Parisin bir çox küreləri (prixod keşişləri) və kanonikləri, prixod şuralarının başçıları, bələdiyyə məmurları (carçılar, pristavlar və ya rüblüklçülər) məhz sənətkarlar mühitindən çıxmışdılar. Sənət sexləri həmçinin orduda xidmət göstərən əsgərləri, ox atanları və arbaletçiləri bütün lazımi avadanlıqlarla təchiz edir, rüblükçülər isə onlara tapşırılmış hərbi dairələrin müdafiəsi üçün cavabdehlik daşıyırdılar.
Parisdə XIV əsrin başlanğıcında özündə 5,5 min sənətkarı birləşdirən 300-dən çox sənət sexi mövcud idi (ən nüfuzlu sex üzvləri bənnalar, dülgərlər, suvaqçılar, taxtapuşçular, qəssablar və başmaqçılar hesab edilirdilər). XV əsrin başlanğıcında bir çox Paris məhəlləsi və küçələri özünəməxsus ixtisaslaşmaya malik idilər: Pelletri (Site) küçəsində çarpayılar, İngilis küçəsində isə (Senanın sol sahili) bıçaqlar istehsal olunurdu, lakin bununla belə, sənətkarların əksəriyyəti sağ sahildə cəmlənirdi. Məhz burada, daha doğrusu Sent-Onore darvazaları yaxınlığında ən keyfiyyətli mahud, Lombardlar küçəsində — parça, Kordonri küçəsində — dəri və başmaqlar, Sen-Jan qəbiristanlığı yaxınlığında sandıq və iri yeşiklər, Marivo küçəsində — mismarlar, Omri küçəsində — silah, Sen-Marten küçəsində — tunc məmulatlar, Vuarridə — şüşədən olan əşyalar, Kenkampua küçəsində — zərgərlik məmulatları, Tabletridə — fil sümüyündən olan bəzəklər istehsal olunurdu, məşhur Kurari küçəsində isə qiymətli daşlar emal edilirdi. Sen-Jak kilsəsinin ətrafındakı məhəllələrdə köçürücülər və yazıçılar, Komandres küçəsində — xidmətçilərin və qulluqçuların işəgötürməsiylə məşğul olan qadınlar, Menestrellər küçəsində isə, müvafiq olaraq, menestrellər yaşayırdılar.
XV əsrin başlanğıcında baş vermiş iqtisadi böhran bir çox sənətkarların iflasına və Parisin tənəzzülünə gətirib çıxarmışdır. XI Lüdovikin iqtisadi siyasətinin əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri, manufakturalara himayədarlıq, ixrac edilən mallara isə hərtərəfli dəstək göstərməsi idi. Orta əsrlər dövrünün sonuna Parisdə artıq kifayət qədər böyük istehsalat mərkəzləri mövcud idi. Məsələn, Luvr qəsrinin yaxınlığında, daha doğrusu hazırkı Tüilri bağının yerləşdiyi ərazidə gil maddələri hasil edilir, eləcə də damların örtülməsində istifadə olunan kirəmitlər yüksək temperaturda yandırılırdı, Turnel sarayının yaxınlığında isə (bura müasir Vogezlər meydanının tutduğu ərazilərdir), böyük ipək manufakturası işləyirdi.
Sənətkarlar yaşadıqları evlərin bir neçə otağını emalatxana üçün uyğunlaşdırırdılar (adətən emalatxana üçün mənzilin küçəyə açılan parad (yəni qabaq) otağını ayrılırdılar; həmin otağın pəncərəsi vasitəsilə hazırlanmış məhsulların satışı və ticarəti aparılırdı), lakin bəzi tacirlərə istehsalın xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq otaqların yenidən təchiz olunması tələb olunurdu, məsələn, çörəkçilər və dulusçular emalatxanaların daxilində əlavə böyük həcmli sobaları inşa etdirməyə məcbur olurdular. Sena çayı boyunca unüyüdən su dəyirmanları (məsələn, Böyük körpüdə), sallaqxanalar (xüsusilə Böyük Şatlenin ətrafında və Fobur Sen-Marsel məhəlləsində) və parçaları boyayan rəngsazların emalatxanaları yerləşirdi (belə ki, Orta əsrlərin sonunda uzun illər ticarət işləri ilə məşğul olmuş Qobelenlər ailəsi, Byevr çayının hər iki sahilini tutaraq (hal-hazırda bura Fobur Sen-Marsel məhəlləsinin yerləşdiyi ərazilər hesab olunur), 1601-ci ildə məşhur Qobelenlər manufakturasının əsasını qoyurlar). Mahudçular daha çox Senanın sağ sahilinin şərq hissəsində cəmləşirdilər, çünki burada qurudulma, kəsmə və parçanın dartılması üçün lazımi qurğular yerləşirdi. Ümumilikdə götürüldükdə isə, o dövrün tipik paytaxtını əmək fəaliyyətinin bütün şəhər ərazisinə yayılması ilə xarakterizə etmək mümkün idi.
Sənətkarlar arasında zamanla çox ciddi iyerarxiya formalaşmışdır: yuxarı pillələrdə sexlərin və korporasiyaların rəhbərləri dururdular (başçılar, məhkəmə iclasçıları və vəkillər), onları daha aşağı pillələrdən olan metrlər, ustalar və digər vəzifə sahibləri izləyirdilər, hansılara ki, öz növbəsində, xidmətçilər, köməkçilər, şagirdlər və kargərlər tabe olurdular. Əgər aşpazlar kargərlərin şagirdlik müddətini iki ilə müəyyən edirdilərsə, paltar toxucuları və çörəkçilər həmin təcrübə müddətini dörd ilə, dəmir toqqalarının, düymələrin və qayışların istehsalçıları — səkkiz ilə, zərgərlik və büllur materiallar üzrə həkkaklığı öyrədən ustalar — on ilə, kəhrəba bəzəklərinin istehsalçıları isə hətta 12 ilə kimi uzadırdılar. Təlim prosesinin başlanmasından öncə, şagirdin valideynləri ustaya daha əvvəlcədən müzakirə edilmiş məbləği ödəyirdilər, amma əgər hər hansı bir səbəbdən valideynlər pulu ödəyə bilmirdilərsə, təhisilin ümumi müddəti əhəmiyyətli dərəcədə uzadılır və şagird faktiki olaraq pulsuz işçi qüvvəsinə çevrilirdi. Təlimdən əldə olunan vəsaitlərin bir hissəsi sexlər tərəfindən müxtəlif fondlara yönəldirdi və onların təşəbbüsü ilə eyni icmadan olan kasıblaşmış ustaların uşaqlarının təhsil almaları üçün müvafiq pul yatırımları həyata keçirilirdi. Ustalar digər emalatxana başçılarından onlara lazım olan şagirdləri girov almaq və ya simvolik məbləğə bir sıra şagirdlərindən imtina və ya güzəşt etmək hüququna malik idilər. Öz ustasının səriştəsizliyindən zərər çəkmiş şagird, yazılı şəkildə həmin sexə nəzarət edən məhkəmə iclasçılarına şikayət ərizəsini təqdim edə bilərdi. Usta şagirddən imtina etdiyi halda, sexin özü təlim-tədris prosesinin tamamlanması məqsədilə başqa bir ustanı işə təyin etmək məcburiyyətində qalırdı. Bundan başqa, sexlərin rəhbərləri şagirdləri öyrətməyi arzulayan ustaları imtahandan keçirir və diqqətsiz pedaqoqları cərimə edirdilər. Bəzi sexlərdə "master" rütbəsini əldə etmək üçün şagird bahalı "şah əsər" istehsal etməli və ya sərbəst işləmək qabiliyyətinin təsdiq olunması üçün sex başçıları tərəfindən verilən imtahan tapşırıqlarından uğurla keçməli idilər (bundan başqa, master rütbəsinin təqdimatı xüsusi təmtəraqlı mərasimlə müşayiət olunurdu).
Əl altında olanlar və kargərlər işəmuzd iş haqqında və ya həftəlik və illik işəgötürmə haqqında emalatxana-sex ustaları ilə müqavilə imzalayırdılar. Sexlərin rəhbərləri, onların tabeliyində çalışan ustaların müqavilə imzalamayan başqa işçiləri öz yanlarına çəkmələrinə əngəl törədirdilər (onlar həmçinin kargərlərin işə götürülməzdən öncə and içmələrini və müqavilədə qeyd olunmuş aylıq məvacibdən artıq almamalarını tələb edirdilər). Hakimiyyətin nəzarəti altında usta icmaları öz aralarında hər iki tərəfin maraqlarına cavab verə biləcək məhkəmə iclasçılarını və sexin gözətçiləri seçirdilər. Müflis olmuş və ya kasıblaşmış ustalar yenidən muzdlu işçi olurdu, bəzən isə hətta şagird kateqoriyasına yenidən əlavə olunurdular. Yalnız peşəkar fəaliyyətlə bilavasitə məşğul olan insanları (ustalar, əl altında olanlar, şagirdlər) bir araya toplayan sex icmalarından fərqli olaraq, sex yoldaşlığı, həmin müəssisənin üzvləri ilə birlikdə yaşayan hər bir insanı – arvadları (əgər onlar ərləri ilə birlikdə işləmirdilərsə), uşaqları və bütün ev qulluqçularını, həmçinin kasıblaşmış və ya artıq yaşa dolmuş ustaları, şikəstlərı, yetimlərı və dul qadınları özündə birləşdirir və ümumi sex kassasından yığılmış pul vəsaiti əsasında onlara maddi yardım ayrılırdı. Əmək günü günəşin doğmasıyla başlanır (məhz bu vaxt Şatle qəsrinin qülləsində patrul heyəti zəng çalırdı) və günəşin qürubu ilə başa çatırdı (axşam vaxtı yerli sakinlər öz evləri dönür, küçələr zəif şam işığı ilə işıqlandırılırdılar). XIV əsrin ikinci yarısından ödənişli əmək vaxtı saatla ölçülməyə başlanıldı, yəni bütün günlər eyni arıdıcıllığa (maksimum 12 saat) malik idi, lakin bununla belə, hələ monastırlardan gəlmiş bu qədim üsulların şəhərdə doğulmuş yeni metodlar ilə əvə edilməsi kifayət qədər yavaş sürətlə icra olunurdu (mexaniki saat o dövr üçün az təsadüf edilən bir əşya idi və buna görə də Paris sakinləri adətən qədimi qum saatlardan istifadə edirdilər).
XV əsrin ikinci yarısında sənətkarlıqla məşğul olan sexlərdə ciddi struktur dəyişiklikləri baş verdi; korporasiyaların və gildiyaların daha kiçik birliklərə parçalanması prosesi isə daha da gücləndi (məsələn, dülgərlər və xarratlar keçmişdə vahid korporasiya hesab edilən taxta emalçıları birliyindən, aptekçilər isə baqqalçılar ittifaqından ayrılaraq, müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərməyə başladılar). Ancaq bu kimi müxtəlif iqtisadi və ictimai tarazsılıqlara baxmayaraq, sexlər faktiki olaraq Böyük Fransa inqilabına qədər öz fəaliyyətlərini yüksək səviyyədə qoruyub saxlamağa müvəffəq olmuşdular. Muzdlu işçilərin və ustaların arasında baş vermiş bu kimi anlaşılmamazlıqların artımasına cavab olaraq, şagirdlər və kargərlər öz hüquqlarının və maraqların müdafiəsi üçün Parisin ətrafında bir sıra özəl peşəkar təşkilatların əsasını qoyurlar.
Tibb və sanitariya
Gigiyena və sanitariya baxımından orta əsr Parisi kifayət qədər məyusedici mənzərəni özündə təşkil edirdi. Yerli sakinlər şəhər həyətlərində və şəhərətraflarında tez-tez ev quşu və xırda mal-qaranı (donuz, keçi və qoyunları) saxlayırdılar, özü də donuzlar evlərə bağlı saxlanılmadıqları üçün, yeyəcək məhsullarını tapmaq məqsədilə şəhərin mərkəzi küçələrinə axışırdılar (o zamanlar bütün zibil və qida qalıqları eyvandan düz küçəyə atılırdı). Çirkli axıntı və yağış suları küçənin döşənmiş hissəsi boyunca düz Sena çayına və onun qolu sayılan Byevrə axıdılırdı. Yaşayış məhəllələrində sallaqxanalar, dəri və boyayıcı emalatxanalar, dəmirçixanalar, ət və balıq dükanları yerləşirdi. Buna görə də Paris öz çirkabları və üfunəti ilə fərqlənirdi. Quraqlıq dövründə şəhərdəki üfunətli toza görə nəfəs almaq olduqca çətin idi, yağışlı havada isə küçələr əsl bataqlığa çevrilirdi. Ətraf mühitin antropogen çirkləndirilmə prosesinə paralel olaraq yüksək ölüm faizi və tez-tez baş verən kütləvi epidemiyalar Paris üçün getdikcə səciyyəvi faktora çevrilirdi. Müqəddəs Firmina və ya Müqəddəs Antoni kimi şəfa verən müqəddəslərin xatirələrinə keçirilən ictimai xütbələr, dini nümayişlər və ibadətlər bu hadisələrin yeganə "müalicəsi" kimi tətbiq olunurdu (belə ki, taun və ya vərəm xəstəliklərinin daha da geniş ərazilərə yayılmaması üçün, yerli rahiblər və ya həkimlər öz həyatlarına risk edərək yoluxmuş insanları Müqəddəs Jenevyeva abbatlığına və ya Paris Məryəm Anası kilsəsinə aparırdılar). Сüzam, dizenteriya xəstəliklərinə yoluxmuş, həmçinin ac və hər bir şeydən məhrum edilmiş camaatın paytaxta kütləvi axını onsuzda qeyri-stabil vəziyyəti daha da şiddətləndirirdi (məsələn, təkcə XI əsrdə 48 ac il qeyd edilmişdir, II Filipp Avqustun hakimiyyət dövründə isə, Parisdə əhalinin kifayət qədər böyük hissəsinin ölümünə səbəb olmuş dəhşətli qıtlıq dövrü tüğyan edirdi).
VII əsrin ortalarında yepiskop Landri Site adasının tam mərkəzində "Otel-Dyö" ("Tanrı evi") adlı Parisin ilk xəstəxanasının əsasını qoyur. Otel-Dyö eyni zamanda Orta əsrlər dövrünün ən qədim tibbi-əməliyyat mərkəzlərindən biri idi. Kilsənin nəzdində olan və öz görünüşü ilə müalicə müəssisələrindən daha çox xeyriyyə sığınacaqlarına bənzəyən bu cür xəstəxanalar, əsasən abbatlıqların və kilsələrin yaxınlığında inşa edilir və daha çox az imkanlı təbəqələrə xidmət göstərirdilər. Burada başlıca olaraq keşişlər işləyirdilər (daimi müqavilə əsasında işə başlayan həkimlər isə Paris xəstəxanalarında ancaq XV əsrdə meydana çıxırlar). XIII əsrdə kral IX Lüdovik gözdən əlil insanlar üçün "Kenz-ven" ("On beş-iyirmi" və ya "On beş iyirmilik") adlı xəstəxananın əsasını qoyur; xəstəxananın bu cür adlandırılmasının əsas səbəbi, onun birinci pasiyentlərinin yürüş zamanı görmə qabiliyyətindən məhrum olmuş 300 əhli-səlibin olması ilə bağlı idi. Əlillər evləri daha çox hədiyyələr, bəxşişlər və vəsiyyət edilmiş əmlaklar sayəsində mövcud idilər; bu cür müəssisələr kasıblara və zəvvarlara müvəqqəti iaşə və sığınacaq yerlərini həvalə edirdilər. Şəhər sakinlərinin əksəriyyəti üçün aptekçilər və türkəçarəçilər ailə həkimləri qismində çıxış edirdilər, cərrahlıq müdaxilələrini (eləcə də qanalma və seremonial həcəmət ənənələrini) isə bərbərlər, mamaçalar, sınıqçılar və diş həkimləri həyata keçirirdilər. Paris Universitetinin tibbi fakültəsində mükəmməl təhsil almış həkimlər belə cərrahlarla münaqişə edirdilər və alim ərlərin möhtərəm təbəqəsindən bu cür yalançı korporasiyaların birdəfəlik çıxardılması üçün onlardan asılı olan hər bir şeyi edirdilər. 1452-ci ildə isə həkimlər məcburi surətdə klir üzvlərinin statusunda olmamaq hüququnun leqallaşdırılmasına nail oldular (hərçənd təcrübədə bu qayda çoxdan ciddi riayət edilmirdi). Orta əsrlərin sonuna kimi, Parisin əlillər eviləri tibbi istiqaməti qəbul etməyə başladılar, şəhər hüdudlarının kənarında isə hətta leprozori mövcud idi. Bundan başqa, şəhərdə tövbə etmiş fahişələr üçün xüsusi evlər, dul "begin" qadınlar üçün böyük yataqxana kompleksi (burada qadınlar demək olar ki, monax həyat tərzini keçirirdilər), eləcə də qarımış qızların müxtəlif təsisatları yaradılmışdır.
XIV əsrin ikinci yarısında parlament Müqəddəs Jenevyeva monastırının şəhər kənarı qəssabxanalar ərazisinə köçürülməsinə qərar verdi, çünki, monastıra tabe olan qəssablar kəsdikləri heyvanların lazımsız qalıqlarını körpü ərazisinə atır, həmçinin istifadə etdikləri çirkli suyu birbaşa şəhərə axıdırdılar. XIV əsrin sonlarında VI Karl o zaman artıq zibil xəndəyini xatırladan Byevr çayının təmizlənməsi üçün vəsait ayırdı (daha əvvəl bu məqsədlə ayırılmış vəsaitin Kiçik Şatlenin təmiri üçün sərf edilməsi kralın narazılığına səbəb olmuşdu). Bütün cəhdlərə baxmayaraq, XV əsrin başlanğıcında həmin təmizlik qaydalarına artıq elə də ciddi riayət edilmirdi; məsələn, Parisin əsas ticarət dörd yol ağızlarından biri hesab edilən Mober meydanı daim zibil və çirkab tullantıları ilə dolu olurdu (buna çoxlu yazılı sənədlər şahidlik edirdi). XV əsrin birinci yarısında bir çox evlər sahibləri tərəfindən tərk edilmiş, dağıdılmış və ya səfil və kasıblar tərəfinqən qeyri-qanuni şəkildə zəbt edilmişdir. Şəhərin ümumi tənəzzülü təbii olaraq küçələrdə təmizliyin saxlanılmasına da təsir göstərirdi.
Orta əsr Parisində həm evcil, həm də təsərrüfat əhəmiyyətli çoxlu heyvan yaşayırdı. Paris sakinləri əmlakın mühafizəsi və ya ovçuluğun icrası üçün itləri, eləcə də hər cür quşlar saxlayırdılar: şəhər sakinləri adi qəfəsdə saxlanılan quşları musiqidən ləzzət almaq üçün, valyerlərdə saxlanılan qəzəbli quşları həminki ov mərasimləri üçün, ağ göyərçinləri isə — dini bayramlar və ya paytaxta kralların təntənəli girişləri üçün istifadə edirdilər. Zadəgan ailələr vəhşi və ya ekzotik heyvanları saxlayırdılar, Sen-Pol malikanəsinin nəzdində yaradılmış kral heyvanxanasında isə hətta şirlər yaşayırdılar). Yüklərin nəql etməsi və insanların daşınması üçün atlardan və eşşəklərdən istifadə olunurdu. Həmçinin bir çox Paris sakini öz həyətyanı sahələrində ev quşlarını və donuzları yetişdirirdilər (onlar donuzları çaybasar və suvarma çəmənlərə apararaq, onları yaxşıca yedizdirir və bir müddət sonra onları şəhərin sallaqxanalarına aparırdılar. Zamanla nizam nəzarətçiləri mərkəzi küçələr boyunca gəzişən donuzların sahiblərini cərimə etməyə başlayır və həmin heyvanları müsadirə edərək əlillər evlərinə təhvil verirdilər (istisna burada yalnız Müqəddəs Antoni abbatlığında saxlanılan donuzlara şamil olunurdu). Şəhərdəki köçəri itlərin nəhəng sürüləri vaxtaşırı olaraq əhali üçün ciddi problemlərə səbəb olurdular. Heyvanların sağlamlığı və ya onların şəfa tapmaları üçün rahiblər kilsələrdə dua edirdilər; məsələn Müqəddəs Severin kilsəsində atlar üçün, qəssablar prixodunun tabe olduğu Müqəddəs Pyotr kilsəsində isə öküzlər üçün ibadət mərasimləri keçirilirdi.
Yaxınlıqda su quyusu olmadığı təqdirdə, Paris sakinləri çaya və ya ictimai su mənbələrinə getməyə məcbur olurdular (su quyuların ətrafında tez-tez növbələr yaranırdı), buna görə də onlar içməli suyu ev təsərrüfatlarında qənaətli şəkildə istifadə etməyə və ya sudaşıyanlara pul ödəyərək, su ilə dolu çənləri evlərə daşıtdırırdılar (Sena çayı yay aylarına ciddi şəkildə dayazlaşırdı, bu isə təmiz suyun defisitini daha da kəskinləşdirirdi). Sadə evlərin daxilində çox nadir hallarda tualet otaqlarına və ya zibil quyularına rast gəlinirdi; çirkab-fekal suyu adətən küçəyə çıxan nova və ya ən yaxın axan xəndəyə tökürdülər. Qonşular arasında zibilin daşınması və ya quyu ilə bağlı ümumi istifadə qaydalarının tətbiqi haqqında tez-tez münaqişələr yaşanırdı. Orta əsr Paris sakinləri çirkli suyun istifadəsinin sağlamlığa nə qədər ziyan vurduğunu çox yaxşı bilirdilər, buna görə də onlar daha çox Senanın və ya Byevrin axar sularına üstünlük verirdilər (baxmayaraq ki, bu axar sulara da həmçinin dəri və boyayıcı emalatxanalardan, sallaqxanalar və sadə ayaqyolulardan olduqca çirkli sular tökülürdü). Çarhovuz quyularından və ya sisternlərdən toplanılmış su, əsasən paltarların yuyulması və daha nadir hallarda qidanın hazırlanması üçün istifadə olunurdu. Böyük miqdarda təmiz suyu özündə tələb edən ümumi yuma prosesi Senanın sahillərini bəyənmiş peşəkar paltaryuyan qadınlara həvalə olunurdu. Şəxsi gigiyena üçün evlərdə çimmə üçün çənlər, başın və ya ayaqların yuyulması üçün taslar, yeməkdən sonra əllərin təmizlənməsi üçün ayaqlı əlüzyuyanlar mövcud idilər (onlar ədəbli evlərdə quraşdırılması məcburi idi, çünki o dövrün insanları yeməyi əllərlə yeyirdilər, bıçaqları isə yalnız böyük ət parçalarının kəsilməsi üçün istifadə edirdilər). Əgər evdə isti vannanın qəbulu üçün heç bir şərait mövcud deyildisə, təmin edilmiş şəhər sakinləri ictimai hamamlara gedirdilər, kasıblar isə günəşli aylarda Senada çimməklə kifayətlənirdilər. Hamamlarda çimmək, özünü tərlətmək, azuqə və şərabı sifariş etmək, eləcə də tez-tez intim xidmətlərdən yararlanmaq mümkün idi (kişiləri və qadınları hamamlara o vaxtlar növbə ilə buraxırdılar, həmçinin ayrıca kişi və qadın hamamları da mövcud idi), lakin orta əsrlərin sonuna kimi, hamamların bir çoxu xəstəliklər və kilsənin getdikcə daha da böyük əxlaq qaydaları qarşısında qorxudan bağlanılmışdır. Evlərdə havanın yaxşılaşdırılması üçün yay aylarında döşəməyə təzə biçilmiş otlar səpilirdi. Həmçinin Paris sakinləri bütün mümkün (bəzən isə kifayət qədər qeyri-adi) üsullarla birələrlə, güvəylə, ağcaqanadlarla, milçəklərlə və siçanlarla mübarizə aparırdılar.
Ostruşa nunatakı
thumb|Qərbi Antarktikada Sentinel dağlarının yerləşməsi. thumb|Şimali Sentinel dağlarının xəritəsi.
Ostruşa nunatakı (, ‘Nunatak Ostrusha’ \'nu-na-tak o-'stru-sha\) — Antarktidanın Elsuort dağlarına daxil olan, 1100 m hündürlüklü nunatakdır. Sentinel dağlarının şimal-şərqində yerləşmişdir.
Nunatak Frakiya kurqanı olan Ostruşanın adını daşıyır.
Yerləşməsi
Ostruşa nunatakı -77.43889°N, -85.51389°W koordinatlarında yerləşmişdir. Mogensen dağından 16.75 km şimal-şərqdə, Veems dağından 12.43 km şimal-şərqdə, Bohot nunatakından 5.27 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. ABŞ xəritəsinə 1961-cı ildə daxil edilmişdir.
Nikolay Şeverdyayev
Şeverdyayev Nikolay Petroviç (d. 24 mart, 1922, Çuxuryurd, Şamaxı rayonu – ö. 28 oktyabr, 1986, Bakı) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (18 avqust 1945), qvardiya mayoru.
Həyatı
Nikolay Şeverdyayev 24 mart 1922-ci ildə Şamaxı rayonunun Çuxuryurd kəndində rus ailəsində anadan olub.
1941-ci ildə Sovet Ordusuna çağırılmışdır. Bakı aeroklubunun yetişdirməsi olan Şeverdyayev Stalinqrad hərbi-hava məktəbini bitirmişdir (1942). İkinci Dünya müharibəsində (1941–45) hücumçu aviasiya diviziyasında xidmət etmişdir.
132 döyüş uçuşu keçirmiş, Svir, Visla, Narva, Oder və s. əməliyyatların iştirakçısı olmuş, Sovet Zapolyaryesinin azad edilməsində igidlik göstərmişdir. 1958 ildə ordudan buraxılmışdır. 1977 ildən Kalinin ad. Geofizika Cihazları İstehsalat Birliyində işləmişdir. Fərdi pensiyaçı idi. Lenin ordeni, 2 Qırmızı Bayraq, 2 dəfə 1-ci dərəcəli Vətən müharibəsi, 2 Qırmızı Ulduz ordenləri və medallarla təltif olunmuşdur.
28 oktyabr 1986-cı ildə Bakıda vəfat etmişdir. Birinci Fəxri xiyabanda dəfn olunmuşdur.
Desidofobiya
Desidofobiya — qərar vermə qorxusu.
Desidofobiya sözündən ilk dəfə Prinston Universitetinin filosofu Volter Kaufmanın 1973-cü ildə geniş şəkildə fobiya haqqında yazdığı “ Təqsirsiz və Ədalətsiz “ kitabında istifadə olunur.
“Təqsirsiz və Ədalətsiz” kitabında Kaufman desidofobiyalı insanları, mübahisələrdə həqiqəti aşkara çıxarmaq üçün müxtəlif yolları müəyyənləşdirməyə cəsarəti və ya istəyi olmayan şəxslər kimi təsvir etmişdir. Onlar həqiqətin nə olduğuna qərara verməyi başqa birisinin öhdəsinə buraxırlar. Bu, valideyn, həyat yoldaşı , kilsə , universitet və ya siyasi partiya da ola bilər. Əgər bir dəfə desidofobiyalı şəxs doğrunun nə olduğuna qərar verməyi başqa birisinin öhdəliyinə atarsa, bundan sonra da o, həmin şəxsin dediyi hər bir şeyi doğru kimi qəbul edəcəkdir.
Mənbə
https://en.wikipedia.org/wiki/Decidophobia (Tərcümə)
From Up on Poppy Hill (anime)
— Takahaşi Tedzuranın illüstrasiyaları ilə olan Tetsuro Sayamanın şöco manqası və rejissor Qoro Miyazakinin eyniadlı tammetrajlı anime-filmi.