Hüquqi_antropologiya
Adət hüququnun antropologiyada öyrənilməyə başlanması
Artıq XIX əsrdə hüquqi antropologiya formalaşır. Lakin, qeyd olunmalıdır ki, bu dövrdə o müxtəlif adlar altında məlum idi. Bir çox hallarda onu müqayisəli hüquqşünaslıq yaxud komporativ hüquqşünaslıq, hüquqi arxeologiya, hüquqi etnologiya və s. kimi adlandırırdılar. Hüquqi etnologiya termini isə ilk dəfə 1890-cı ildә Emil Postun nəşr etdirdiyi “Etnoloji hüquqşünaslığın əsasları” monoqrafiyasında işlənmişdi. Hüquqi antropologiyanın bir fənn kimi formalaşmasında 1861-ci il xüsusi tarix hesab edilir. Məhz bu ildə Ştutqartda İohan Baxovenin “Ana hüququ” əsəri və Londonda Henri Corc Samner Meynin “Qədim hüquq” əsəri nəşr olundu. Ümumiyyətlə Meynin əsəri hüquqi antropologiyanın tam formalaşdığını ifadə edən bir əsər kimi qəbul edilir. 1865-ci ildə Mak Lennanın “İbtidai nikah”, 1871-ci ildə Morqanın “İnsan ailəsində qohumluq və qudalıq”, 1875-ci ildə Meynin “Təsisatların ən qədim tarixi”''' əsərləri hüquqi antropologiyanın bir elm kimi formalaşdığını, tamamilə yeni bir təlim və tədris sahəsi kimi meydana gəldiyini göstərir. Əsasən bu sahə İngiltərə, Almaniya və Rusiyada inkişaf edirdi. Rusiyada hüquqi antropologiyanın inkişafında Mixail Maksim Maksimoviç Kavalevskinin əsərləri mühüm rol oynamışdır. Samner Meyn London və Kembricdə mülki hüquqdan dərs deyirdi. 1869-cu ildən isə Oxfordda müqayisəli və tarixi hüquqşünaslıq sahəsində ilk professor olmuşdur. Eyni zamanda o, müstəmləkə adminstriasiyalarında da işləmiş, xüsusən Hindistanın idarə şurasının üzvü və Hindistan hüququnun məcəllələşdirilməsi komissiyasının sədri olmuşdur. Faktiki olaraq bu səbəbdən onun bütün tədqiqatlarında əsas istifadə olunan materiallar Hindistan və İrlandiya ilə bağlıdır. Hindistanda ailə və mülkiyyət münasibətlərinin tədqiqi ilə o, hüquqi təsisatların dəyişkənliyini və inkişafını izləməyə çalışır. Onun əsərlərində iki əsas ideyanı biz xüsusi göstərə bilərik. “Qədim hüquq və adət” əsərində o hüququn təkamülünün 3 mərhələdən keçdiyini göstərir. Birinci mərhələ insanlar elə fikirləşirlər ki, qanunlar və qaydalar onlara Allahlar tərəfindən verilmişdir. Hindistanda vedalar və s. İkinci mərhələdə hüquq adәtlәrlә eyniləşdirilir. Üçüncü mərhələ hüququn qanunla eyniləşdirilməsidir. Özünün uzun inkişafı dövründə hüquq ayrı-ayrı fərdlər və cəmiyyətlər arasında formalaşan razılaşmadan müasir dövrümüzdəki yazılmış qanunlara qədər inkişaf edir. Öz baxışlarına görə Meyn təkamülçü idi və ictimai tərəqqinin inkişafını bütün cəmiyyətlərə xas olan ümumi bir qanunauyğunluq kimi qəbul edirdi. Avropada ailə və nikahın müxtəlif formalarının ilkin tədqiqi isə bazelli professor Baxovenin adı ilə bağlıdır. O “Ana hüququ” əsərində insan cəmiyyətinin formalaşmasında ilkin mərhələnin matriarxat olduğunu və ictimai münasibətlərdə ana xətti ilə qohumluq münasibətlərinin (makleniar) əsas rol oynadığını qeyd edir. Ailənin və nikahın bəşəriyyətin bütün mövcudluğu tarixində mövcudluğunu inkar edir. Bəşər tarixinin ilkin mərhələlərində ailənin və nikahın olmadığını göstərir bu mərhələni o promuskuyitet adlandırır. Baxmayaraq ki, etnoqrafik materiallar promuskuyitetin izlərini müəyyənləşdirməyə imkan vermir, sovet dövründə tədqiqatlarda geniş istifadə olunurdu. Bir çox tədqiqatçılar matriarxatın olmasını da qəbul etmirlər. Afrikada Okeaniyada, Amerikada müəyyən cəmiyyətlərdə qadınların kişilərdən daha yüksək statusa malik olmasını isə qanunauyğunluq kimi deyil, əksinə bu cəmiyyətlərin inkişafı ilə bağlı olan xüsusiyyət kimi göstərirlər. XIX әsrin sonlarında hüquqi antropologiyanın inkişafında marksistlәrin dә müәyyәn rolu olmuşdur. Norbert Rulan göstәrir ki, Marks tarixçi, Engels etnoloq olmaqla antropologiyanın vә hüquqşünaslığın sәrhәdindә yerlәşәn hüquqi antropologiyanın inkişafında müәyyәn xidmәtlәr göstәrmişdir. Onların qәdim cәmiyyәtlә bağlı görüşlәrinә Morqanın böyük tәsiri olmuşdur. Engels “Ailәnin, xüsusi mülkiyyәtin mәnşәyi” әsәri vә Marks “Kapitalizmә qәdәrki ictimai-iqtisadi formasiyalar haqqında” vә “Tәbiәtin dialektikası” әsәrlәrindә dövlәt, hüquq haqqında müәyyәn ideyalar irәli sürmüşlәr. Marksistlәr dövlәt vә hüququ fәrqlәndirmәyi, onların müxtәlif ictimai gerçәkliklәri ifadә edәn mәhvumlar olmasını әsas götürürdülәr. Onların fikrinә görә cәmiyyәt tarixindә heç dә hәmişә dövlәt olmamış vә müәyyәn müddәtdәn sonra gәlәcәkdә dә dövlәt yox olub gedәcәkdir. Lakin, insanlar arasındakı qarşılıqlı münasibәtlәrin tәnzimlәnmәsi, cәmiyyәtin ayrı-ayrı qrupları vә üzvlәri arasında әlaqәlәrin nizamlanması dövlәtә qәdәrki dövrdә dә olmuş vә dövlәt yox olduqdan sonra da qalacaqdır. Bu baxımdan da hüquqla dövlәt heç dә hәmişә eyni zamanda yaranmır. Müәyyәn zaman keçdikdәn sonra dövlәt bir zor işlәtmә aparatı kimi formalaşır vә müәyyәn qrupların mәnafeyini ifadә edir. Marks vә Engelsin fikirlәrindә әsas mәsәlә hüququn mahiyyәtinin nә olması problemidir. Hüququn norma olması yaxud fәaliyyәt prosesi olması, hәtta müasir hüquqşünaslıqda da mübahisә doğuran problemlәrdәndir. İlk dәfә bu problem marksistlәr tәrәfindәn irәli sürülmüşdür. Onlar qeyd edirdilәr ki, bәşәr tarixinin müәyyәn dövründә ictimai xeyirlә bağlı olaraq insanlar arasında münasibәtlәrin tәnzimlәnmәsi prosesi başlamış vә bu dövrdә dövlәt belә yox idi. Engels әsasәn Morqanın irokezlәr vә alman tarixçilәrinin qәdim germanlar haqqında yazdıqları әsәrlәri tәhlil edәrәk ilkin hüuqi qayda qanunların formalaşmasını barbarlığın son dövrlәrinә şamil etmişdir. Marksistlәr hüquqi tәnzimlәnmәnin bu sәbәbdәn dә hәmişә cәza ilә bağlı olması fikrini dә inkar edirdilәr. Hüququn vә ümumiyyәtlә qayda, adәt vә әnәnәlәrin әsas mahiyyәtinin insanlar arasındakı münasibәtlәrin tәnzimlәnmәsi vә nizamlanmasında görürdülәr. Marksist baxışı bilavasitә tәkamülçülüyә әsaslanırdı.