Hüquqi_antropologiya
Yeni dövrdə hüquqi antropologiyanın inkişaf xüsusiyyətləri
XVIII əsrdə ümumiyyətlə bütün elm sahələrində tədqiqatların çərçivəsi genişlənir, xüsusən də onların nəzəri bazası qüvvətlənir. Məhz ilk dəfə XVIII əsrdə insan özünü ali qüvvəyə qarşı qoyur. Eyni zamanda Avropa tarixində Allahın olub olmaması məsələsi ortaya qoyulur. Bu vaxta qədər uzun əsrlər boyu dini dünyagörüşünün hökmran olması, insanların bütün həyatına hakim kəsilməsi nəticəsində əxlaqi dəyərlər hamısı dinlə əlaqələndirilirdi. XVIII əsrdə ilk dəfə buna qarşı çıxıldı və göstərilirdi ki, həmin bu əxlaqi dəyərlər, insanlararası münasibətlərin qurulmasının mexanizmləri və s. insanların birgəyaşayış formalarının özünün doğurduğu təzahürlərdir. Yəni, bunların dini dünyagörüşü ilə bağlılığı yoxdur. İnsan düşüncə tərzinin bir forması kimi mövcud olan hüquqi düşüncə tərzi də məhz insanların həyat şəraiti nəticəsində formalaşmış reallıqdır. Həmin dövrdə yaşamış fransız maarifçisi Holbax yazırdı ki, insan cəmiyyətində mövcud olan əxlaqi qaydalar özləri Allahın şəxsi düşmənləridir. O göstərirdi ki, insanın ilahi xüsusiyyəti yox, insanın təbii xüsusiyyəti, onun rasional bilikləri insanların həyat tərzini dəyişdirir. İnsanların cəmiyyət daxilində yeniliklər etməsinə, onların həyatlarının qayəsinin dəyişməsinə gətirib çıxarır. Helvetse 1857-ci ildə yazdığı “Dərrakə haqqında” əsərində göstərirdi ki, hər bir insanın fəaliyyətinin, əməllərinin əsasında onun şəxsi maraqları durur. Helvetse yazırdı ki, biz nə qədər də əxlaqi dəyərlərdən danışsaq, nə qədər də ətrafımızda olan yüksək meyyarlardan söhbət etsək, küçəyə çıxan kimi bizim qarşımıza çıxan ilkin xüsusiyyət insanların şəxsi maraqlarıdır. Bir sözlə insanları fəaliyyətə sövq edən, insanları nəyisə etməyə vadar edən onların şəxsi maraqlarıdır. Amma biz şəxsi maraqları yalnız varlanmaq, şöhrət sahibi olmaq mənasında anlamamalıyıq. İnsanın yaşaması üçün öz şəxsi maraqlarını üstün tutması vacibdir. Bir sözlə insanları şedevrlər yaratmağa və insanları dünyanın ən pis cinayətlərini etməyə vadar edən tək şey insanların şəxsi maraqlarıdır. Bunları etmədən, bu cür yaşamadan insan olmaq belə mümkün deyil. Helvetsenin bu fikirləri onun müasirləri üçün əxlaqsızlıq kimi, cəmiyyətin əsaslarını dağıtmaq kimi görsənirdi. Helvetse deyirdi ki, mən heç nəyi kəşf etmirəm, sadəcə olaraq ətrafımızda olanları göstərirəm. Helvetse onu da qeyd edirdi ki, insanların şəxsi maraqları onların özlərinin yaratdığı bir şey deyil. Bunu ana təbiət onlara bəxş etmişdir. Şəxsi maraqlar deyildikdə sadəcə invidual maraqlar nəzərdə tutulmur. Məsələn, müharibədə ölümə gedənlər bunu ona görə etmir ki, ölmək istəyirlər. Onlar ona görə ölümə gedirlər ki, kimisə qorusunlar, kiminsə həyatını təmin etsinlər. Bunun özü də şəxsi maraqdır. Bu mənada Helvetsi göstərirdi ki, insanların hamısının müəyyən təlabatları var. Bu tələbatların təmin olunması həmin maraqları doğurur. O maraqlar da bizim fəaliyyətimizi yönəldir və bizim ağlımızı, şüurumuzu inkişaf elətdirir. Helvetsinin bu ideyaları özünün bitmiş şəkildə ifadəsini Monteskyönün “Qanunların ruhu” əsərində tapmışdır. Monteskyö ilk dəfə bu əsərində hakimiyyətin bölgüsü prinsipini ifadə etmiçdir. O göstərirdi ki, cəmiyyətin daha yaxşı idarə edilməsi üçün hakimiyyət müxtəlif qüvvələr arasında bölünməlidir ki, onların heç birisi hakimiyyətdən öz maraqları üçün istifadə edə bilməsinlər. Monteskyö göstərirdi ki, cəmiyyətdə mövcud olan bütün qaydalar, davranış xüsusiyuətləri bu və ya digər formada insanların şəxsi maraqlarından törəyir və onların şəxsi maraqlarının tam şəkildə ifadə olunmasına yönəlmişdir. Həmçinin bu qayda-qanunların formalaşmasına ətraf mühit, relyef, iqlim şəraiti, insanların say dinamikası və s. müəyyən qədər təsir göstərir. Bütün bunların nəticəsində insanların davranışını müəyyənləşdirən, insan cəmiyyətini idarə edən qaydalar yaranır. Yəni, qayda və qanunlar öz-özlərinə yaranmırlar. Onların yaranması müəyyən amillərlə bağlıdır və müəyyən şərtlərlə əlaqəlidir. İnsanlar bu qayda qanunlarını elə qura bilərlər ki, həyatlarını yaxşı qursunlar, yaxud həyatlarını cəhənnəmə çevirsinlər. Bununla da Monteskyö göstərirdi ki, insanlar yaxşı cəmiyyət qurmaq üçün hakimiyyəti devirməlidirlər. Heç bir qrupun mənafeyini, şəxsi maraqlarını, digər bir qrupun mənafeyindən, şəxsi maraqlarından üstün tutmamalıdır. Son nəticədə onun bu ideyaları hakimiyyətin bölgüsünə gətirib çıxarır. Yəni, “qanunların ruhu” ondan ibarət olmalıdır ki, insanlar həyatlarını yaxşı qura bilsinlər. Ümumiyyətlə XVIII əsrdə irəli sürülən bu mülahizələr son nəticədə Jan Jak Russonun əsərlərində özünün kamil formasına çatdırıldı.