cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kreml
III İvanın kərpic Kremli
Böyük Knyaz sarayının tikintisi və Kreml kilsələrinin yenilənməsi ilə yanaşı, yeni Kremlin divarları və qüllələrinin inşası davam edirdi. 1485-ci ildən başlayaraq, bir on il ərzində, İtalyan memarlarının rəhbərliyi altında ağ daşdan təmizlənmiş divarlar və qüllələr söküldü və onların yerinə yeni bişmiş kərpiclər qoyuldu. Şimal-qərbdəki əhəmiyyətli ərazilərin daxil olması səbəbindən qalanın sahəsi artırılaraq 27,5 hektara çatdı və Kreml nizamsız üçbucağın müasir formasını aldı. Qüllələrin forması və divarlaın bürc şəklində tamamlanması Veronadakı Skaliger qalasına və Milandakı Sforza qalalarına bənzəyirdi. Moskva Kreml Sforza qalasını ən xırda təfərrüatlara qədər təkrarlayırdı - Rusiyadakı qala divarlarının üstü 1045 qaranquş quyruğu bürcləri ilə taclanırdı. Hətta onların hündürlüyü də eyni 71 m idi.
1508-ci ildə Neqlinnayadan gələn su hesabına Alevizov xəndəkləri divar boyu qazıldı. Kreml nəhayət o dövrdə böyüdüyü şəhərdən təcrid olunmuş, hər tərəfdən su ilə əhatə olunmuş, keçilməz bir qalaya çevrildi. 1946-1950-ci illərdə və 1974-1978-ci illərdə divar və qüllələrin bərpası zamanı kərpic işlərində, dayaq kimi istifadə olunan alt hissələrdə və təməllərdə ağ daş bloklardan istifadə edilmişdir. Mümkündür ki, bunlar Dmitri Donskoyun dövründəki Kremlin ağ daş divarlarının qalıqlarıdır.
XV əsrin sonu - XVI əsrin əvvəllərində əsas Kremlin küçələri - Spasskaya, Nikolskaya və Çudovskaya - tənzimləndi və genişləndirildi. O vaxta qədər, Kremlin əsasən Podil və Kafedral meydanının şimalında məskunlaşan boyar, ruhanilər və şahzadələrin həyətləri çox idi. III Vasili və İvan Qroznı dövründə, konkret şahzadələr ilə mübarizə getdikcə böyüdü. XVI əsrdə Kremldə əsasən mövcud bina və ansamblları yeniləmək və yaxşılaşdırmaq istiqamətində olan tikintilər azaldı. 1532–1552-ci illərdə Voskrasenski kilsəsi Böyük İvanın zəng qülləsinə əlavə edildi,əsrin ortalarında Blaqoveşinski kafedralı yenidən quruldu,əzəmətli dukal (o zaman çar) sarayı dəfələrlə yenidən qurulmuş və genişləndirilmişdi. Blaqoveşinski katedrali doqquz başlı oldu və onun başları,Uspenskıy kafedralinin başları kimi fəth edilən Kazandan götürülmüş qızıllarla örtülmüşdü. Troitski kompleksində misilsiz çadır kilsəsi tikildi.İvan Qroznı uzun müddət Kremldən kənarda bir "oprichnina sarayında" yaşayırdı; kral üçün opriçnina ləğv edildikdən sonra Bor üzərindəki Spas kilsəsinin yaxınlığındakı dörd otaqdan (indiki Müqəddəs Georgi Zalının yerində)yeni yataq otaqları inşa edildi.
Kremlin ilk görüntüləri XVI əsrin sonu - XVII əsrin əvvəllərindən etibarən qorunub saxlanılmışdır: Avstriya səfiri Sigismund Herberşteyin tərəfindən "Moskva qeydlərin"də yerləşdirilən plan, Hollandiyalı kartoqraf Gerrits Gesselin "Kremlenagrad" adlı bir planda qeyd olunmuşdu. Sonuncu, Kremlin inkişafının o vaxtkı istiqaməti haqqında bir fikir verir. Yaxınlıqda dayanan binalar arasında Kafedral (Çar) və İvanovo meydanlarının fərqli konturlarını görə bilərsiniz;İ vanovskaya meydanından qalanın şimal-şərq hissəsindən Spasski (sonra Frolovski) və Nikolski darvazasına qədər iki küçə keçir;  bütün cənub-qərb hissəsi Boris Qodunovun hakimiyyəti illərində davam etdirilən və 1601–1603-cü illərdə tamamlanan yeni bir saray kompleksi ilə əhatələnmişdi. 1599-cu ildə Moskvaya səfər edən İran diplomatı Oruc bəy Bayat öz qeydlərində qeyd edirdi: “Kremldəki evlər italyan memarları üslubunda tikilmiş və gözəl naxışlarla bəzədilmişdir. Padşah sarayı xüsusilə gözəldir ... "; o, Kremldəki çox sayda taxta konstruksiya haqqında yazmışdı.
XVII əsrdə Kremlin çiçəklənməsi
thumb|250px|left| A.M.Vasneçov. '' Kremlin çiçəklənməsi. Bütün müqəddəslər körpüsü və [[XVII əsrin sonunda Kreml. ” 1922. Karton, akvarel, kömür,karandaş 64 × 109. Moskva muzeyi, Moskva ]]
Romanovların qoşulması ilə kilsə və dünyəvi binaların fəal inşasına başlandı. 1624-cü ildə Spasskaya qalası inşa edildi. 1635–1636-cı illərdə Terem Sarayı və saray kilsələri inşa edildi.Çar Fyodor Alekseyeviç (1676–1682) və çariça Sofiya Alekseyevna (1682–1689) dövründə, Kremlin genişmiqyaslı yenidən qurulması aparıldı və nəticəsi gözəl alındı. Prikaz və Möcüzə Monastırının yeni binaları tikildi, üst bağları, kraliçaların və şahzadələrin otaqları və Kremlin bütün qüllələri (Nikolskayadan başqa) rəngli plitələrlə bəzədilmiş çadırları olan çox səviyyəli üst quruluşlar aldılar.
Eyni zamanda, Kreml rəngini dəyişdi: qırmızı kərpicdən, ağ rəngə çevrildi. 1680-ci il 7 iyul tarixində bir qədim tarixi aktda deyildiyi kimi, Çar Fyodor Alekseyeviç "Kreml şəhərini əhənglə ağardılması istiqamətində əmrlər verdi".
XVIII əsr
thumb|259px|right|[[1913-cü ilə qədər Kremlin inkişaf sxemi (Sıtin Hərbi Ensiklopediyası)]] I Pyotrun hakimiyyətinin başlaması ilə Moskva Kremlinin əhəmiyyəti ciddi şəkildə dəyişdi - çar əvvəlcə Preobraşenskoya, sonra Peterburqa köçdü və qala daimi kral iqamətgahı statusunu itirdi. XVIII əsrin əvvəllərində Kremlin inkişafının xarakteri də dəyişdi: 1701-ci il dağıdıcı yanğından sonra Pyotr 1704-cü ildə Kremlin içərisində taxta tikililərin inşasını qadağan edən bir sərəncam verdi. 1702-ci ildə Troitskaya və Sobakina qüllələri arasındakı yanmış hissədə, 1736-cı ilə qədər ara-sıra davam edən Arsenal (Zeichhaus) binasının inşası başlandı. Şimal müharibəsinin başlaması ilə Moskvada XII Karlın qoşunlarının işğalı təhlükəsi yarandı, bununla əlaqədar I Pyotr Kreml divarları boyunca bünövrələr inşa etməsini, XVII əsrdə qurudulmuş dayaqların su ilə doldurulmalısı əmrini verdi. Ancaq bu istehkamların istifadəsi lazım deyildi - Poltava döyüşündəki rus ordusunun qələbəsindən sonra təhlükə keçdi.
Yelizaveta Petrovnanın rəhbərliyi altında 1743-1750-ci illərdə sarayın qədim Yemək,Məşvərət və Qızıl otaqları söküldü və D.V.Ukxtomskinin nəzarəti altında inşa edilmiş Françesko Bartolomeo Rastrellinin layihəsinə görə Qış Sarayının kiçik bir möhtəşəm bəzədilmiş binası ilə əvəz edilmişdir. Eyni zamanda Uxtomski, Böyük Xəzinədarlığın sökülən binasının yerində Silah otağının bir qalereyasını qurdu və Prikazın yenidən qurulması ilə məşğul oldu. Kreml binalarının yararsız hala düşməsinin nəticəsi olaraq ilk növbədə onların təmir edilməsi əsas vəzifə idi,lakin təmir etmək, mümkün olmadıqda köhnə binaların "əvvəlki" görünüşünün qalması şərtilə ilə yenidən qurulmasına icazə verildi.
1768-ci ildə V. I. Bajenovun layihəsinə əsasən yeni Kreml Sarayının inşası üçün xüsusi bir dövlət təşkilatı - "Kreml binası Ekspedisiyası" yaradıldı. Sahəni yeni saray üçün hazırlayarkən təpənin kənarının cənub-şərq hissəsindəki bütün inkişaf ləğv edildi, Tainitskaya və Birinci Naməlum qüllələri ilə birlikdə Kreml divarının cənub hissəsi də daxil olmaqla, qədim rus memarlığının bir çox abidəsi söküldü. Bajenov qarşısına məqsəd: köhnəlmiş və pozulmuş şəhərin bu antik dövrünün görünüşünü yeniləmək klassikliyin estetikasına uyğundur- yalnız yeni bir saray tikmək lazım deyildi,yalnız Narışkinski və Pyotr Barokunun binalarını və binalarını saxlamaqla,həm də Kremlin əsas küçə və meydanlarını köklü şəkildə yenidən qurulması istiqamətində idi. Ancaq 1775-ci ildə sarayın inşası dayandırıldı,bunun rəsmi səbəbi olaraq Arxangelsk kasedralının çökməsi idi,həm də yenidən qurulmanını baha başa gəlməsi və II Yekatrinanın Moskvanı sevməməsi idi.Qüllələri olan sökülmüş divarlar əvvəlki formalarına qaytarıldı.
1775-ci ildə P. N. Kojinin başçılıq etdiyi Moskvanın yenidən qurulması haqqında layihə planı təsdiq edildi. 1776-cı ilin sonunda Kojin, Moskva Kremlinin yenidən qurulması: Kremldə müntəzəm meydanların yaradılmasını, yeni sarayların və "müasir memarlıq qaydalarına görə ən yaxşı fasad" olan hökumət binalarının inşasının əhatə edilməsi haqqında ayrıca bir hesabat tərtib etdi. Bu vəziyyətdə yeni binaların inşasının diqqətlə qorunub saxlanılan qədim tikililərdən bir məsafədə aparılması lazım idi. 1763-cü ildə, İmperatiriça II Yekaterinanın fərmanı ilə Senat şöbələrə və onlardan ikisi - zadəgan və məhkəmə hüquqlarına cavabdeh şöbə ayrılaraq paytaxtdan Moskvaya köçürüldü. Onları yerləşdirmək üçün 1776–1787-ci illərdə klassik üslubda ilk böyük Kreml binasına çevrilən Matvey Kazakovun layihəsinə əsasən İctimai yerlərin binası (Senat) inşa edilmişdir. Senatın qurulması ilə sonuncu xüsusi əmlak Kreml ərazisindən yoxa çıxdı. Elə həmin illərdə Kazakov, yepiskopun evini və Çudov monastırının qotik portikonunu İvanovskaya meydanında tikdi.
1797-ci ildə Kazakov,I Pavelin taxta çıxması ilə Kremlin ümumi yenidən qurulması üçün yeni bir plan hazırladı. Bajenov layihəsi kimi, Kremlin yenidən qurulması üçün Kazakovo planı yerinə yetirilmədi,lakin o, vahid memarlıq ansamblı kimi Kremlin ideyasını təsdiqlədi.
XIX əsr
330px|thumb|right| Vereşçaqin, Vasili Vasilieviç.  "Moskva Kremlinin mənzərəsi." [[1879-cu il. Kətan yağ. 53 × 107. Yaroslavl İncəsənət Muzeyi ]] XIX əsrin ilk illərində Kreml, müasirləri tərəfindən Rusiyanın tarixi və hərbi şöhrətinin simvolu kimi qəbul edilməyə başlandı, bu da onun inkişafında parlaq yalançı-qotik formaların meydana gəlməsinə səbəb oldu. Memar I.V. Eqotov Əyləncə Sarayının və bir sıra digər Kreml binalarının yenidən qurulmasında qotik elementlərdən istifadə etmişdir.
Eyni zamanda, XIX əsrin əvvəlləri bir çox qədim tikililərin sökülməsinə aid idi. Digərləri arasında məşhur Möhür qapısı, Sretenski kasedralı, Əyləncə Sarayının bir hissəsi, Gücləndirmə Monastırının bir neçə kilsəsi, həmçinin Xlebennıy Sarayı, Çareborisov həyəti və Üçlük birləşməsi kompleksləri dağıdıldı.
1817-ci ildə, İvanovo meydanında hərbi parad üçün bir parad meydanı quruldu, bunun üçün Müqəddəs Nikolas Qostunskinin qədim kilsəsi bir gecədə söküldü. 1823-cü ildə V.P.Stasovun layihəsinə görə yenidən kiçik olduğu ortaya çıxan çar sarayı inşa edildi və artıq 1824-cü ildə xəzinə tərəfindən əvvəlcədən alınan paytaxt evi də tikildi və 1831-ci ildən Kiçik Nikolaevskiy Sarayı adlandırılmağa başlandı. 1830-cu illərin əvvəllərində, Kremlin qədim abidələrində bərpa işləri başlandı. İlk akademiklərdən biri F. G. Solntsev və memar P. A. Gerasimov 1836-1849-cu illərdə Terem Sarayını bərpa etdilər. 1836-cı ildə memar O. Montferrand 1737-ci il atəşində yıxılan və bütün bu vaxtı çuxurda qalan xüsusi Çar zəngini qaldırdı və quraşdırdı.
thumb|right|250px|Kremlin görüntüsü,Moskva qarlı bəzəkdə filmindən görüntülər, [[1908]] 1830-cu illərə qədər çayın kənarındakı təpənin cənub yamacında yeni bir kral sarayı tikmək fikrinə qayıtdılar. 1839-cu ildə I Nikolay Böyük Kreml Sarayının inşasını, eyni zamanda  Xilaskar Məsih kasedralinin layihəsinin memarı olan K.A. Tona həvalə verdi. Binanın inşası təxminən on il çəkdi və 1849-cu ilə qədər tamamlandı. Tamamlanmazdan əvvəl,miqyası yeni quruluşa uyğun gəlmədiyi üçün Bor üzərindəki Vəftizçi Yəhya Kiçik Kilsəsi söküldü. Sonra yeni sarayın ümumi sisteminə daxil olan Terem Sarayı, Ön və Kiçik Qızıl otaqlar istisna olmaqla, bütün köhnə saray binaları söküldü. 1844-1851-ci illərdə Ton layihəsinə görə Silah Palatasının yeni binası tikildi; köhnə otaq kazarmada yenidən quruldu.
XIX əsrin ikinci yarısında, binanın Əyləncə Sarayında memar N. A. Şoxinin XVII əsr görünüşünün yenidən bərpa etdilməsi istisna olmaqla, Kremldə heç bir əhəmiyyətli yenidənqurma işləri aparılmadı. 1893-1898-ci illərdə Kreml təpəsinin cənub-şərq tərəfindəki folklor üzərində milli fondlar üzərində II Aleksandrın abidəsi qoyulmuşdu (heykəltaraş Aleksandr Opekuşin, rəssam V. V. Jukovski və memar N. V. Sultanovun layihəsi).
Sovet vaxtı
thumb|right|250px|Çudo monastrı [[XX əsrin əvvəllərində]] thumb|right|250px|İvonov meydanı, Kiçik Nikolaevski Sarayı, Möcüzələr Monastırı, Metropoliten korpusu ilə birlikdə. Moskva qarlı bəzəkdə filmdən görüntülər, [[1908-ci il]]
Sovet hakimiyyətinin yaranması ilə paytaxt Moskvaya köçürüldü və Kreml yenidən bir siyasi mərkəzə çevrildi. 1918-ci ilin martında Vladimir Leninin başçılıq etdiyi Sovet hökuməti Kremlə köçdü. Saraylar və süvarilər korpusu Sovet rəhbərlərinin məskunlaşdığı yer və yaşayış yeri oldu. Tezliklə adi Moskvalılar üçün Kremlə pulsuz giriş qadağan edildi. Məbədlər bağlandı və Kremlin zəngləri uzun müddət səssiz qaldı.
Tarixçi V.F. Kozlovun sözlərinə görə, Moskva Sovetinin iclasında xalq komissarlarına üç yaşayış yeri təklif edildi: Saray Qadınları İnstitutu, Qırmızı Qapıdakı Ehtiyat sarayı və Kreml. Xalq Komissarları Şurasının iclasında sonunculara etirazlar bildirildi, çünki Moskva Kremlinin ərazisi moskvalıların gəzmək üçün ən sevimli yeridir və hökumət orada yerləşdirilsə, sərbəst giriş məhdudlaşdırılacaq və ya hətta tamamilə dayandırılsa, Kreml kafedrallarının bağlanması dindarlar və əhali arasında narazılığa səbəb olacaq, Sovet respublikası hökumətinin çarların iqamətgahında yerləşməsi uyğun deyildi, lakin bütün müzakirələri Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri Y. M. Sverdlov bağladı: "Şübhəsiz ki, burjuaziya fəryad qaldıracaq. Bolşeviklər deyirlər ki, ziyarətgahları ləkələyirlər, lakin bu, ən azı bizi narahat etməlidir. Proletar inqilabının maraqları qərəzdən daha yüksəkdir."
Antik və sənət xəzinələrinin qorunduğu Petroqrad kollegiyası hökumətə Kremldən ayrılmaq üçün çıxılmaz bir müraciət göndərdi, çünki "... Kremlin hökumət tərəfindən işğalı dünyada ən böyük və müstəsna əhəmiyyətə malik abidələrin bütövlüyünə dəhşətli təhlükə yaradır." Bu müraciətə (1997-ci ildə Kreml muzeylərinin əməkdaşı T.A. Tutova tərəfindən nəşr edilmişdir) belə baxılmadı. Bu müraciətə (1997-ci ildə Kreml muzeylərinin əməkdaşı T.A. Tutova tərəfindən nəşr edilmişdir) belə baxılmadı.
1918-1919-cu illərdə memar N.V. Markovnikovun rəhbərliyi ilə I. E. Bondarenko, I. V. Rylsky və D. P. Suxovun iştirakı ilə Kremlin divarları və qüllələrinin bərpası baş verdi.
Sovet hakimiyyəti illərində Moskva Kremlinin memarlıq ansamblı xeyli ziyan gördü. Bu dövrdə Kreml abidələrinin dağıdılması ilə bağlı araşdırmanın müəllifi Konstantin Mixaylov “Dağıdılmış Kreml” kitabında yazır ki, “XX əsrdə Moskva Kremlinin memarlıq ansamblının yarıdan çoxu məhv edildi”. XX əsrin əvvəllərində Kremlin planlarında, Kreml divarları içərisində dayanan 54 tikilinin ayrılması dururdu. Onların yarısından çoxu - 28 bina - artıq yox idi. 1918-ci ildə, Leninin şəxsi iştirakı ilə Böyük knyaz Sergey Aleksandroviçin abidəsi söküldü. Elə həmin il II Aleksandrın abidəsi dağıdıldı. 1920-ci illərin ortalarında Spasskaya, Nikolskaya və Borovitskaya qüllələri yaxınlığında darvaza nişanları olan pəncərələr söküldü.
1922-ci ildə, "kilsə əmlakını ələ keçirmək" kampaniyası zamanı Kreml kafedrallarından 300 kilo-dan çox gümüş, 2 kilo qızıl və minlərlə qiymətli daş və hətta Uspenskaya kilsəsindən patriarx Germogenin xərçəngi götürüldü. Böyük Kreml Sarayı Sovetlərin və Üçüncü Beynəlxalq Konqreslərin qurultaylarının keçirilməsinə uyğunlaşdırılmağa başlandı, Qızıl Palataya bir mətbəx qoyuldu və Qranovayada bir yemək otağı yerləşdirildi. Kiçik Nikolaevskiy Sarayı sovet müəssisələrinin işçilərinin klubuna çevrildi,Voznosensko monastırının Yekatrina kilsəsində idman salonu və Çudovoyda Kreml xəstəxanası təşkil etmək qərara alındı.
1920-ci illərin sonlarında, Kremlin qədim tikililərinin iri miqyasda söküntüsünə başlandı. "Qırx Sorokov" Moskva məbədləri üzərində fundamental tədqiqat müəllifi P. Q. Palamarçuk hesab edirdi ki, 1917-ci il ərəfəsində Moskva Kremlində 51 taxtlı 31 kilsə vardı. 17 sentyabr 1928-ci ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyəti, Moskva Kremlindəki kilsə binalarının və qədim tikililərin sökülmə tarixlərini təyin edən bir qərar qəbul etdi. Abidələrin dağıdılması barədə məlumat yalnız Xalq Təhsil Komissarlığına yalnız 1929-cu il iyunun ortalarında çatdı. O vaxta qədər müqəddəs Konstantin və Yelena kilsələri artıq sökülmüşdü. Xalq Təhsil Komissarlığının rəhbəri A. V. Lunaçarskyi, Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin və SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin sədri M. I. Kalininə məktub göndərərək, planlaşdırılan söküntünü və elmi ictimaiyyətin nümayəndələrini kənara qoyaraq belə bir qərarın qəbul edilməsini pislədi. Siyasi Büronun iclasında bu məktubu "anti-kommunist" adlandırıldı.
1929-1930-cu illərdə iki qədim Kreml monastırı - Çudov və Voznesenski tamamilə dağıdıldı, bütün məbədlər, kilsələr, nekropollar, xidmət binaları, həmçinin Çudov monastırına bitişik Kiçik Nikolayevski sarayı,hansı ki,burada müdafiə edən zabitlərin qərargahı yerləşirdi. Beləliklə, 1932-ci ilə qədər İvanovskaya meydanından Senat Sarayına qədər Kremlin bütün şərq hissəsi tamamilə xarabalığa çevrildi. 1932-ci ilin sonunda məhv edilmiş abidələrin yerində neoklassik üslubda Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi adına bir hərbi məktəb tikildi. 1933-cü ildə, Jitnaya həyətində XVIII əsrdə Blaqoveşinski qalasına əlavə edilmiş Qılınc Kilsəsi dağıdıldı. Elə həmin il Moskvadakı ən qədim məbəd, Xilaskarın Bor üzərindəki kafedrali, Böyük Kreml Sarayının həyətində yerləşirdi. 1934-cü ildə öz yerində 5 mərtəbəli ofis binası inşa edildi.1997-ci ildə məbəddən qərb vestibülünün təməl parçaları istisna olmaqla, hətta təməllər də tapılmadı. Ümumilikdə, Sovet hakimiyyəti illərində 25 taxtı olan 17 kilsə məhv edildi.
Abidələrin dağıdılması ilə yanaşı bəzi binalarda da dəyişikliklər baş verdi. Qırmızı eyvan, Rusiya çarlarının və imperatorlarının Uspenskaya kafedralından keçdiyi (1994-cü ildə bərpa edilmiş) böyük bir pilləkəndir. İnqilabdan əvvəl Böyük Kreml Sarayının fasadında Rusiyanın gerb şəklindəki 5 ağ daş basrelyefi - iki başlı qartal - və Rusiya imperiyasının tarixi əşyalarının gerbləri şəklində bir neçə digər kiçik bas-relyef (Moskva, Kazan, Həştərxan və s.) var idi. İnqilabdan sonra onlar kəsildi, mərkəzi iki başlı qartalın yerini SSRİ gerb şəklində bas-relyef götürdü, solda "S" və "S" və sağda "S" və "R" hərfləri yerləşdirildi. 1994-cü ildə Böyük Kreml Sarayının bərpası zamanı bütün tarixi bas-relyeflər fasadda yenidən qurulurdu.
1935-ci ildə Kremlin əsas səyahət qüllələrini taclandıran cüt başlı qartallar: Spasskaya, Nikolskaya, Troitskaya və Borovitskaya Ural daşları ilə örtülmüş zərli mis ulduzlarla əvəz edildi. 1937-ci ildə yarı qiymətli ulduzlar yaqut şüşə ulduzlarla əvəz olundu. Yaqut ulduz ilk dəfə Vodovzvodnaya qülləsinə quraşdırılmışdır.
Böyük Vətən Müharibəsi illərində Kreml məhv edilməməsi üçün maskalanmışdı. Divarlarda digər binaların küçə və fasadları təsvir edilmiş, yaşıl damlar rənglənmiş, yaqut ulduzlar sönmüş və örtülmüşdür. Məqbərə iki mərtəbəli saxta binanın altında gizlənib. Memar B.M.İofan işə nəzarət edirdi. Almanlar Kremlin vizual şəkildə yoxa çıxdığı üçün Kremlin hədəf bombalanmasını həyata keçirə bilmədilər. Müharibə illərində, ağırlığı 50 ilə 500 kq arasında olan 18 yüksək partlayıcı bomba və fəlakətli dağıntıya səbəb olmayan bir yarım yüz yanan bomba Kremlin və Qırmızı Meydanın ərazisinə atıldı.
1955-ci ildən bəri, Kreml açıq havada bir muzeyə çevrilərək qismən ictimaiyyətə açıldı. Elə həmin ildən etibarən Kremldə yaşayış qadağası tətbiq edildi. 1967-ci ildə Kremldə Leninin abidəsi açıldı (heykəltaraş V. B. Pınçuk, memar S. B. Speranski). Sovet hakimiyyəti illərində Kremlin son böyük binası, memarlar M.V.Posoxin, A. A. Mindoyants, E. N. Stamo, P.P.Şteller və N.M.Şçepetilnikov layihəsinə görə 1958-1961-ci illərdə inşa edilmiş Konqreslər Sarayı idi. Yeni binanın yerini təmizləmək üçün köhnə Silahlı, Sinodal İdarəsi, Məmur, Mətbəx və Qrenadiyer korpusu və Kremlin üç süvari korpusundan ikisi söküldü.
1960-cı illərin sonu və 1970-ci illərin əvvəllərində aparılan bərpa işləri zamanı Kreml qüllələrindəki gil plitələr bir çox yerlərdə "plitələrin altına" rənglənmiş metal təbəqələrlə əvəz edilmişdir. Bundan əlavə, "Naməlum əsgər türbəsi" xatirəsinə inşaatla əlaqədar olaraq, Künc və Orta Arsenal qüllələri arasındakı divarın səth qatının bir hissəsi 1 m dərinliyə çəkilərək yenidən monoton rəng və toxuma səthi yaratmaq üçün yenidən qoyulmuşdur, xatirə fonunda istifadə edilmişdir.
1990-cı ildə Kreml UNESCO-nun Ümumdünya İrsi Siyahısına daxil edildi.
Müasirlik
1991-ci ildə Kreml Rusiya prezidentinin iqamətgahı oldu. 90-cı illərdə Kreml ərazisində bərpa işləri aparıldı,Təsirli Palatanın Qırmızı eyvanı və Böyük Kreml Sarayının Aleksandr və Müqəddəs Andreyev salonları, Senat Sarayı nəticədə bərpa edildi. 1996-2000-ci illərdə Kremlin divarları və qüllələri bərpa edildi.
2001-ci ildə, Kremlin İvanovskaya meydanındakı 14-cü binada təmir işləri başladı. 2011-ci ilə qədər bütün prezident administrasiyası xidmətləri Köhnə Meydana köçürüldü. Rusiyanın ilk prezidenti Boris Yeltsinin ofisinin salonu   Yekaterinburqdakı onun adına olan prezident mərkəzinə köçürüldü.
2014-cü ilin iyul ayında Rusiya Prezidenti Vladimir Putin heç bir memarlıq və ya tarixi dəyəri olmayan 14-cü binanı. və Moskva Kremlinin tarixi görünüşünü təzələmək və bu yerdəki qədim monastırları - Aleksey metropolitanı və Voznesenski tərəfindən qurulmuş, Dmitri Donskoy Evdokiya Dmitriyevnanın dul arvadı tərəfindən qurulmuş Çudov monastrını bərpa etməməyi, təklif etdi. Təklif Moskva meri S. S. Sobyanin, Moskva Kremlin Muzeyləri direktorunun müavini, qədim rus memarlığı mütəxəssisi A. L. Batalov, Moskva Memarlıq İnstitutunun rektoru D. O. Şvidkovski və Moskva Kremlinin komendantı S. D. Xlebnikov ilə görüşdə müzakirə edildi. 14-cü bina bir neçə il əvvəl demək olar ki söküldüyü üçün, təklif xüsusilə müzakirə üçün böyük maraq oyatdı.
Moskva Kreml Dövlət Tarix və Mədəniyyət Muzeyi-Qoruğu, Moskvalılar və paytaxt qonaqlarını məhv edilmiş ziyarətgahların tarixi ilə tanış edən yeni bir turizm marşrutu açdı.
Spasskaya Qülləsindən birbaşa Qırmızı Meydana çıxmaq, indi yeni muzey ekspozisiyası ilə tanış olan Moskva Kremlinə gələnlər üçün açıqdır.
Memarlıq
thumb|400px|Kremlin divarları və qüllələri, sahildəki evin [[eyvanından mənzərə]]
Divarlar və qüllələr
Mövcud divar və qüllələr 1485-1516-cı illərdə inşa edilmişdir. Divarların ümumi uzunluğu 2235 m, hündürlüyü 5 ilə 19 m arasındadır, qalınlığı 3.5 ilə 6.5 m arasındadır. Divarlar baxımından düzgün olmayan üçbucaqlar təşkil edirlər. Lombardiya ənənəsinə görə divarın yuxarı hissəsi, divarın yuxarı hissəsindəki bütün bürclərdən 1045-i göyərçin quyruğu şəkilli dişlərlə bəzədilmişdi. Əks hissələrdə əyilmiş boşluqlar var.Divarlar genişdir, boşluqlar tağlarla örtülmüşdür. Xarici tərəfdən divarlar hamar, daxili tərəfində isə tağlı nişlərlə - strukturun qurulmasını asanlaşdırmaq və gücləndirmək üçün hazırlanmış ənənəvi bir texnika ilə bəzədilmişdir.
Divarlar boyunca 20 qüllə var. Üçbucağın künclərində dayanan üç qüllənin dairəvi bir kəsiyi var, qalanları kvadratdır. Ən yüksək qülləsi hündürlüyü 79,3 m olan Troitskaya qülləsidir.
Qüllələrin əksəriyyəti XVII əsrin ikinci yarısında onlara verilmiş vahid memarlıq üslubunda hazırlanmışdır. Nikolskaya Qülləsi XIX əsrin əvvəllərində yalançı qotik üslubunda yenidən qurulmuş ümumi ansambldan fərqlənir.
1485–1516-cı illərdə Kreml divarlarının inşasına İtalyan memarları Anton Fryazin, Marko Fryazin, P. A. Solari və Aleviz Fryazin Starı rəhbərlik edirdi. Kərpic divarları kənara bir qədər geri çəkilməklə ağ daş xətti boyunca quruldu. Spasskaya qalasından başlayaraq, Kremlin ərazisi şərqə doğru artırıldı. Tainitskaya Qülləsi ilk olaraq 1485-ci ildə cənub tərəfə qoyuldu və beş il sonra qalanın bütün cənub hissəsi tikildi. Divarların və qüllələrin inşası üçün hər biri 8 kq ağırlığında böyük (30 × 14 × 17 sm və ya 31 × 15 × 9 sm) kərpic istifadə edilmişdir. Ön divarlar ağ daşla doldurulmuş kərpicdən döşənmişdi. Ən yüksək divarlar təbii su maneəsi olmayan yerdə Qırmızı Meydanda qurulmuşdu.
Divarlarda Spasskaya, Nabatnaya, Konstantino-Yeleninskaya, Troitskaya, Borovitskaya, Blaqoveşcensk və Petrovskaya qalalarında vuruşlar var idi. Əvvəlcə divarın içərisindəki bütün qüllələr arasında silindrik tağlarla bağlanmış bir keçid var idi. Keçidlərin çoxu vaxt keçdikcə tikinti tullantıları atılmasına baxmayaraq Konstantin-Eleninsky və Nabatnaya qalaları arasındakı hissə qorunub saxlanılmışdır. Bəzi hallarda istehkamların hüdudlarından kənara çıxan divarların altındakı boşluqlar və keçidlər də var idi.
XVIII əsrin əvvəllərində Neqlinnaya divarlardan daha da geri çəkildi. Qüllələrə yeni silahlar quraşdırmaq boşluqlar daraldı. Eyni zamanda, divarların əvvəllər mövcud olan teos damları yanmışdı. 1702–1736-cı illərdə, sonradan bərpa edilən divarın bir hissəsi Arsenalın inşası üçün söküldü. 1771–1773-cü illərdə, sonradan bərpa edilən Beklemişevskaya və Blaqovesşçenskaya qalaları arasındakı cənub divarının bir hissəsi də V. I. Bajenovun layihəsinə görə Kreml Sarayının inşası üçün söküldü. 1802-1805-ci illərdə qüllələr əsaslı təmir edilmişdir: demək olar ki, bütün dal oxatanları söküldü. 1812-ci il müharibəsi divarlara ciddi ziyan vurdu, Nikolskaya qalası, Neqlinnaya boyunca qüllələr və divarlar xüsusilə zədələndi. Qalanların təmiri və bərpası 1817-1822-ci illərdə aparılmışdır. Təmir işləri zamanı Borovitskaya və Vodovzvodnaya qüllələrinin görünüşünə yalançı qotik dekorasiya detalları əlavə edildi.
Rza Bəşirov
Rza Ənvər oğlu Bəşirov — Professor, Şərqi Aralıq Dənizi Universitetinin incəsənət və elm fakültəsinin dekanı.
Kreml
Divarlar və qüllələr
İnqilab zamanı zərər çəkmiş Nikolskaya və Beklemişevskaya qalaları 1918-ci ildə təmir edildi. Divarların müayinəsi və qismən bərpası 1931-1936-cı illərdə aparılmışdır. 1935-1937-ci illərdə beş qülləyə yaqut beşguşəli ulduzlar quraşdırılmışdır. Kremlin divarları və qüllələrinin növbəti bərpası 1946-1953-cü illərdə aparılmış, bu müddətdə divarların təmizlənməsi və təmiri, boşluqlar və parapetlər bərpa edilmiş, bir sıra qüllələrdə detallar aşkar olunmuş, Spasskaya, Troitskaya və Nikolskaya qalalarının zirvələri mis təbəqə ilə bərkidilmişdir. Bərpa komissiyasına görkəmli elm adamları və bərpaçılar daxil edilmişdir: İqor Qrabar, V. N. Lazarev, M. V. Alpatov, P. D. Korin, D. P. Suxov və başqaları. Moskva Kremlinin qüllələri haqqında daha çox məlumata baxın:
İtirilmiş bina və abidələr
thumb|140px| [[Moskvada ağ daş Kremlin inşası. Salnamələrdəki bir eskizdən istifadə edərək poçt markası. ]]
Rza Bəşirov
Həyatı
Rza Bəşirov 1960-cı il mayın 16-da Bakı şəhərində anadan olub. 1982-ci ildə S.M.Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) tətbiqi riyaziyyat fakültəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib. 1982–1984-cü illərdə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Kibernetika İnstitutunda işləyib. 1984–1986-cı illərdə Moskvada SSRİ EA-nın hesablama riyaziyyatı şöbəsində təcrübə keçib. 1990-cı ildə M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində "Yenilənən çoxkaskadlı kommutasiya şəbəkələrinin tikintisi" mövzusunda namizədlik dissertasiyasını uğurla müdafiə edib. Sonra Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Kibernetika İnstitutunda işə başlayıb. 1990-cı ildən baş elmi işçi, 1991-ci ildən isə Kibernetika İnstitutunda laboratoriya müdiri olub. 1990–1993-cü illərdə Bakı Dövlət Universitetinin riyazi kibernetika kafedrasında dərs deyib. 1993-cü ildən Şimali Kipr Türk Cümhuriyyətində yerləşən Şərqi Aralıq Dənizi Universitetində işləyir. 1997-ci ildə R.Bəşirov riyaziyyat kafedrasının müdiri, 2000-ci ildə Elmi-Tədqiqatlar İnstitutunun direktoru olub. 2011-ci ildə onun təşəbbüsü ilə "İnformasiya Sistemləri" magistr proqramının əsası qoyulub. 2010-cu ildə R.Bəşirova professor elmi dərəcəsi verilib. 2010-cu ildən incəsənət və elm fakültəsinin dekanıdır. 2011-ci ildən öz təşəbbüsü ilə qurulan biologiya elmləri kafedrasına rəhbərlik edir.
Kreml
İtirilmiş bina və abidələr
Sonradan Böyük knyaz Sergey Alexandroviçin abidəsi əvvəlki yerində (2017-ci il) yenidən quruldu.
Mövcud təşkilatlar
Moskva Kremlin ərazisində aşağıdakı təşkilatlar fəaliyyət göstərir:
Müxtəlif
right|250px|Kremlin divarlarını qırmızı boya ilə boyamaq ([[2010-cu il)]]
Pentacalia divisoria
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
IV Ümmə xan
Həyatı
Ümmə xan (əsl adı Ömər xan) IV Məhəmməd nutsal oğlu 1761-ci ildə Dağıstanın Xunzax aulunda anadan olmuşdu. Ailə təlim-tərbiyəsi almışdı. Doğma Avar dilindən başqa Azərbaycan, Ərəb və Ləzgi dillərini də bilirdi.
Ümmə xan 13 yaşında atasının taxtına əyləşdi.
Tarixçi Mirzə Yusif Qarabaği  yazır:  «O  zamanlar  Naxçıvan  hakimi  Kəlbəli  xanla  İbrahim xanın  arasında  ədavət  törəmişdi. Buna görə  də  İbrahim  xan  Dağıstan  ləzgilərindən  kömək  istədi  və  Dağıstan  hakimi  Ümmə  xan  (Ömər  xan—Ə. Ç.)  öz  qoşunu  ilə  İbrahim  xanın  köməyinə  gəldi. İbrahim xan  Qarabağın  atlıları  və  könüllüləri  ilə   (çəri)  birlikdə  hərəkət  etdi. Kəlbəli xana  cəza  vermək  qərarına  gəldi  və  onun  olduğu  Qarababaya  yetişərək  dayandı. O, Qarababanı  mühasirəyə  aldı. Kəlbəli xan  da  qabaqcadan  İrəvan  hakimindən  kömək  istəmişdi. O da  ona  bir  qədər  kürdlərdən  və  başqa  ellərdən  kömək  göndərmişdi.
Yuxarıda qeyd  etdiyimiz  yerdə  hər  iki  tərəfin  qoşunu  bir-birinə  rast  gəldi. Kəlbəli xan  bir  qədər  geri  çəkildikdən  sonra  Tiflis  yolu  ilə  qaçmağa  üz  qoydu. Bunu görən  Ümmə  xan  iti  gedən  atını  onların  dalınca  çıpdı. Ibrahim xan  isə  Ümmə  xanın  Kəlbəli  xanı  təqib  etməsinə  mane  oldu  və  onun  təqibi  nəticəsiz  qaldı».
Ənvər Çingizoğlu yazır: "Avarıstan da Dağıstanın bir yörəsidir. Bu diyarda Məhəmməd Nutsal xan hökmranlıq edirdi. 1774-cü ildə onun ölümündən sonra oğlu Umma xan (Ömər xan) başçı oldu. Umma xan bacısı Bikə ağanı İbrahimxəlil xana verib, qohumlaşdı. İbrahimxəlil xan bu qohumluqdan dəfələrlə istifadə etmişdi.
Tarixçi Rzaqulu bəy Vəzirov yazır: «Lazım olan zaman Dağıstan və ləzgi vilayətlərindən qoşun istəyirdi. İbrahim xan Ümmə xanın və başqa sərkərdələrin başçılığı ilə Qarabağa gələn qoşunu öz övladları və Qarabağ qoşunu ilə birlikdə lazım olan yerlərə göndərir, istədiyi adamı təbeh edir və öz itaəti altına çəkirdi». Tarixçi Mirzə Yusif Qarabaği yazır: «Eyni zamanda qohumluq münasibətinə görə avar hakimi Ümmə xan və Dağıstan əmirləri də İbrahim xana sadiq və dost idilər, əgər aralarında bir narazılıq üz versəydi, dərhal İbrahim xanın işarəsi ilə Dağıstan əmirləri bütün qoşunlarıyla Gürcüstan üzərinə hücum edərək oranı çapıb dağıdırdılar, necə ki, 1205 (1790)-ci ildə Gürcüstan valisi ilə İbrahim xanın arasında olan narazılıq üz vermişdi.
Aşağı Daşarx
Aşağı Daşarx — Azərbaycan Respublikası Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda kənd.
Toponimikası
Arpaçayın sahilindədir. Oykonim "Daşarx yaşayış məntəqəsinin aşağı hissəsi" deməkdir. Kəndi keçmiş Daşarx (indiki Yuxarı Daşarx) kəndindən çıxmış ailələr kollektivləşmə illərində (XX əsrin 30-cu illəri) salmışlar.
Əhalisi
Əhalisi 641 nəfərdir.
Betula utilis
(Betula utilis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mokkaçino
240px|thumb Mokko və ya mokkaçino — Amerikada yaradılmış və şokoladın əlavə edilməsiylə latte növü olan qəhvə içkisi.
Hazırlanma qaydası
2 stəkan süd və kofeni ayrıca qabda qarışdırıb azacıq şəkər qatıb isti yerə qoyulur. Süd isidilir. Daha sonra üzərinə şəkərli vanil, şokolad parçaları əlavə edilir və vam odun üstündə şokolad əriyənə qədər qarışdırırıq. Birinci hazırlanan kofeli südü isti şokoladlı südə əlavə edib blenderdə köpuk əmələ gələnə qədər çalırlar. Hazırlanmış içkini hündür stətanlara süzub uzərini çalınmısh qaymaq, muskat cevizi ve darçınla bəzəyirlər.
İfrazat
Maddələr mübadiləsinin son məhsulları ardıcıl olaraq qana, limfaya və toxumalararası mayeyə keçir. Bu maddələr qaz və maye halında olur. Karbon qazı ağciyərlər vasitəsilə bədənimizdən, çıxarıldığı halda, sidik cövhəri, fosfat turşusun duzları, suda həll olmuş xörək duzunun artığı bədənimizdən əsasən böyrəklər vasitəsilə çıxarılır. Bu maddələrin az bir hissəsi isə dəri vasitəsilə bədəndən xaric edilir. Bu maddələr orqanizmdə toplandıqda onu zəhərləyə bilir. Beləliklə, ifrazat prosesi nəticəsində orqanizmin daxili mühiti daima təmiz saxlanılır. Orqanizmdə olan artıq su və onda həll olmuş parçalanma məhsulları, əsasən sidik formasında böyrəklər vasitəsilə xaric olunur.
İfrazat üzvləri
İfrazat üzvlərinə dəri cutis və sidik üzvləri organa uropetica aiddir. Ümumiyyətlə sidik üzvləri cinsiyyət üzvləri ilə bərabər təsvir olunur, çünki bunlar anatomik və grnez cəhətcə bir-biri ilə sıxı rabitədədir. Beləliklə sidik və cinsiyyət üzvləri birlikdə sidik-cinsiyyət aparatını — apparatus urogenitalis (systema urogenitale —BNA) təşkil edir. Sidik üzvlərinin əsas hissəsini bel nahiyyəsində yerləşmiş bir cüt böyrəklər — renes təşkil edir. Bunlardan ifraz olunan sidik sidik axarları — ureters adlanan uzun axacaqlar vasitəsilə axaraq kiçik çanaqda sidikliyə — vesica urinaria toplanır. Buradan digər bir axacaq — sidik kanalı — urethra başlayır və sidiyi xaricə çıxarır. Qadınlarda sidik kanalı qısa və sadə quruluşa, kişilərdə isə uzun və mürəkkəb quruluşa malik olur; kişilərdə bu kanal vasitəsilə sidikdən başqa toxum da xaricə çıxır.
Böyrəklər
Tutqun rəngdə, paxla şəklində cüt vəzdir. Böyrəklər qarın boşluğunun arxa divarında bel nahiyyəsində yerləşir. Onların orta hesabla uzunluğu 10-12 sm, eni 6 sm və qalınlığı 3-4 sm-dir. Orta çəkisi 120 qramdır. Xarici səthi hamardır. Hər böyrəyin basıq tərəfindən bir ədəd nazik sidik axarı çıxır.
Böyrək iki qatdan əmələ gəlmişdir: tünd rəngli xarici və nisbətən açıq rəngli daxili qatdan. Xarici qatda çoxlu miqdarda xırda kapilyar yumaqcıqları yerləşir. Böyrək qabığı təxminən 5–7 mm qalınlığında olub piramidaların arasına çıxıntılar halında daxil olaraq piramidaları bir birindən ayırır. Daxili qat bir neçə kiçik 15-35-ə qədər konusabənzər piramidadan ibarətdir. Həmin piramidaların içərisindən nazik borucuqlar gedir ki, bunlar da piramidaların ucundakı məməciklərin üzərindəki dəliklərlə kiçik boşluğa - böyrək ləyəninə açılır. Buradan sidik axarı çıxır. Ümumiyyətlə, böyrəyi təşkil edən maddə mikroskopik böyrək borucuqlarından və böyrək cisimciklərindən ibarətdir. Xarici qatda böyrək cisimciklərində qədəhəbənzər kapsullar yerləşir. Kapsulların divarı iki qat epitel hüceyrələrindən əmələ gəlmişdir. Bu qatların arasında dar bir sahə yerləşir ki, buradan da qıvrım sidik borucuğu başlayır. Borucuqların divarı birqat epitel hüceyrələrindən ibarətdir. Hər bir sidik borucuğu bir neçə dəfə qıvrılaraq ilgək əmələ gətirir və xırda piramidaların içərisindən keçən toplayıcı borucuqların birinə açılır. Hər bir kapsula gətirici böyrək arteriyasının mikroskopik kiçik şaxələri daxil olub kapilyar sisteminə keçir. Kapilyarlar yumaqcığı təşkil edərək, bir-biri ilə birləşir və nəticədə aparıcı arteriyanı əmələ gətirir. Burada həmin damar kapsuldan çıxıb sidik borucuğuna yaxınlaşır. Burada həmin damar yenidən kapilyarlarla ayrılaraq sidik borucuğunun ilgəklərini sıx top kimi bürüyür. Sonra onlar birləşərək kiçik vena əmələ gətirir və nəhayət, bunlar qanı böyrəkdən çıxaran böyrək venasına açılır.
Böyrəklərin işi
Sutka ərzində böyrəklərdə orta hesabla 1500-1700 litr qan keçir və bunun nəticəsində təxminən 1,5 litr sidik əmələ gəlir. Böyrəklərdə sidiyin əmələ gəlməsi prosesi onun xarici qatında olan kapsullardan başlayır. Kapilyar damarlarına qan gətirən xırda arteriyalar bunlardan çıxan kiçik damarlardan enlidir. Odur ki, yumaqcıqlarda qan təzyiqi yüksək olduğundan, qan plazmasının tərkibində olan maddələr kapilyarların nazik divarından sıxılıb çıxarılır, yəni süzülərək kapsullara tökülür. Mayenin kapsullara süzülməsi onun təzyiqi bərabərləşənədək davam edir. İlk sidik belə əmələ gəlir. İlk sidik qan plazmasında çox az fərqlənir. Onun tərkibində dissimilyasiya məhzullarından başqa amin turşuları, qlükoza və orqanizmə lazım olan başqa birləşmələrdə də olur. İlk sidiyin tərkibində zülallar olmur. İlk sidik kapsullardan sidik borucuqlarına ötürülür. Burada o, arasıkəsilmədən dolanbac sidik borucuqlarından keçir. Sidik borucuqlarının divarlarını əmələ gətirən epitel hüceyrələri fəal işləyərək ilk sidikdən çoxlu miqdarda su və orqanizmə lazım olan bütün maddələri sorur. Sonra həmin maddələr epitel hüceyrələrindən keçib sidik borucuqlarını bürüyən kapillyarlar şəbəkəsindən qana qayıdır. Beləliklə, böyrək epiteli hüceyrələri böyük iş görür. Son sidik, sidik borucuqlarında əmələ gəlir. Son sidikdə amin turşuları, qlükoza və orqanizmə lazım olan başqa maddələr olmur. İlk sidikdən suyun təqribən 96%-i qana sorulur. Son sidikdə sidik cövhərinin miqdarı təqribən 66 dəfə artır. Həmçinin, digər, lazımsız maddələr miqdarı da çoxalır.
Ağ ifrazat
Qadının cinsiyyət orqanları ndan gələn pis qoxulu ifrazat; qan lı və ya irinli ola bilir. Bir çox ginekoloji və iltihab i xəstəliklərin əsas əlamətlərindəndir. Ağ ifrazat bəzən yerli qıcıqlanma lardan, qanazlığı, şəkərli diabet xəstəliklərindən, daim qəbiz olmaqdan da baş verir.
İbtidai funksiya
F(x)
funksiyasına həmin aralıqda
f(x)
funksiyasının ibtidai funksiyası deyilir.
Nümunə: Göstərək ki, F(x)=3x^4 funksiyası aralığında f(x)=12x^3 funksiyasının ibtidai funksiyasıdır. Doğrudan da aralığının istənilən nöqtəsində bərabərliyi ödənilir. Tutaq ki funksiyası verilmiş aralıqda kəsilməz funksiyasının ibtidai funksiyasıdır. Onda ixtiyarı sabitı üçün funksiyası da həmin aralıqda funksiyasının ibtidai funksiyasıdır.
Əsas xassələri
Qeyri müəyyən inteqralın (ibtidai funksiya) aşağıdakı xassələri var. 1: Qeyri müəyyən inteqralın törəməsi inteqralaltı funksiya diferensialı isə inteqralaltı ifadəyə bərabərdir: yəni
Doğrudan da, F'(x)=f(x) isə, sıfırdan fərqli k sabiti üçün  olduğundan,  alırıq:
4. Cəmin qeyri-müəyyən inteqralı toplananların qeyri -müəyyən ınteqralları cəminə bərabərdir:
Məhəmməd Fəxri İsmayıl
Məhəmməd Fəxri İsmayıl (6 mart 1991) — Bruneyi təmsil edən atlet. Məhəmməd Fəxri İsmayıl Bruneyi 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. Məhəmməd Fəxri İsmayıl həmdə həmin yarışların açılış mərasimində Bruney bayrağını apardı.
Karyerası
Məhəmməd Fəxri İsmayıl birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında 100 metr məsafəyə qaçış yarışlarında təsnifat mərhələsində 10.95 saniyəlik nəticə ilə 9-cu yeri tutdu və mübarizəni dayandırdı.
Pentacalia elatoides
Pentacalia elatoides Pentacalia elatoides
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kalium tiosionat
Kalium tiosionat (kalium rodanid) – kimyəvi birləşmə, tiosian turşusunun kalium duzudur.
Tapılması
Kalium tiosionat insan orqanizmində (tüpürcəkdə orta hesabla 0,01% və qanda (13 mq/l) olur.
Fiziki xassələri
Kalium tiosionat iyi olmayan rəngsiz kristaldır. Hiqroskopikdı. Maddə 430 °C–də göy rəngə çevri- lir, soyudan zaman yenədən rəngsiz kristal olur.
Alınması
Kalium tiosionatı ammonium tiosianatın kalium hidroksidlə qarşılıqlı reaksiyası zamanı almaq olar NH4SCN + KOH = KSCN + NH3 + H2O
Tətbiqi
Kalium tiyosyanat (KCNS) toxuculuq sənayesində, üzvi sintezdə (məsələn, tiokarbamidin, süni xardal yağın), tiosianat ların və ya insektisidlərin alınmasında istifa də etmək olar.
Toksikliyi
Kalium tiyosyanat (KCNS) – zəhərli maddədir. Ölümcül doza - 854 mq/kq təşkil edir.
Bərdə Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi
Bərdə Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi — Bərdə rayonunda fəaliyyət göstərən muzey. Rayon ərazisindən aşkar edilən arxeoloji tapıntılar, qədim əmək alətləri və əşyalar Bərdə Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində qorunub saxlanılır.
Muzeyin tarixi
Bərdə Rayon Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi 1982-ci ildən fəaliyyət göstərir. Muzey 2008-ci ildə əsaslı təmir edilmiş, 2009-cu ildə mart ayının 2-də prezident İlham Əliyev və xanımı Mehriban Əliyevanın iştirakı ilə muzeyin açılışı olmuşdur.
Muzeydə hazırda Bərdənin qədimliyini əks etdirən 3179 eksponat qorunub saxlanmaqdadır. Muzeyin bir foyesi bir zalı və 4 yardımçı otağı var, Muzeyin foyesində Bərdənin orta əsrlərə aid, yəni VII-IX əsrə aid maketi yer tutur. Zalda isə Bərdənin qədimliyini əks etdirən eksponatlar sərgilənmişdir.
Ekspozisiyası
Muzeydə Bərdənin tarixini, mədəniyyətini, etnoqrafiyasını, məişətini, adət-ənənəsini əks etdirən 3179 eksponat, o cümlədən qədim şəhərin maketi nümayiş etdirilir. Burada VII-IX əsrlərdəki Bərdənin şəhər həyatı canlandırılıb. Şəhərin ikiqat qala divarları ilə mühafizəsi təsvir olunur. Çöl qala divarları ilə yanaşı içəri məhəllələr, mədrəsə, məscidlər var. Qala divarlarının hər tərəfi su ilə dolu xəndəklərlə əhatə olunub. Hökmdarın sarayı və Cümə məscidi Qala divarının içərisində yerləşir. Vaxtilə Yaxın Şərqin ən böyük bazarı olan Əl-Kürki bazarı da Bərdə şəhərinin maketində yer alıb.
Eksponatların bir çoxu şəhərdə aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmışdır. Burada ən qədim eksponatın — daş dövrünə aid daşdan hazırlanmış əmək alətinin 3500 yaşı var. Arxeoloji qazıntılar zamanı tapılmış bir çox əmək alətləri, misgərlik nümunələri, saxsı qablar, III-V əsrlərə aid, Sasanilər dövründə zərb edilmiş dəmir pullar, e.ə. aid şüşə parçaları Bərdənin qədim tarixini özündə yaşadır. Eksponatlardan 900-ü arxeoloji əşya, 1086-sı məişət və etnoqrafik əşya, 104-ü fotoşəkil, 10-u isə sənəddir. Şəhərin VII-IX əsrlər dövrünü əks etdirən maketi isə muzeyin ziyarətçilərinin daha çox marağına səbəb olur. Maketdə şəhərin qala divarları, müxtəlif istiqamətlərdə qapılar, Nüşabə qalası, Tərtər çayı üzərində körpü, yaşayış evləri, mədrəsə və məscidlər, bazar, sənətkar məhəlləsi orta əsrlərdə Bərdə şəhəri, onun əhalisi haqqında geniş təsəvvür yaradır.
Rayon ərazisində aparılan arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində tapılan maddi mədəniyyət nümunələri hesabına muzeyin ekspozisiyası getdikcə zənginləşir. Təkcə 2016-cı ildə Həsənqaya kəndində aparılan qazıntı zamanı aşkar edilən 150 ədəd, Şatırlı kəndi ərazisindəki arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində isə tapılan 50 ədəd maddi mədəniyyət nümunəsi muzeyə təhvil verilmişdir. Bu eksponatlar içərisində nadir və maraqlı arxeoloji və etnoqrafik əşyalar diqqəti cəlb edir.
Əhəmiyyəti
Tarix-diyarşünaslıq muzeyində nümayiş etdirilən eksponatlar Bərdənin keçmişi, məişəti, təsərrüfatı, sənətkarlığı, ticarəti haqqında hərtərəfli informasiya verə bilir. Fondda toplanan müxtəlif çeşidli eksponatlardan da görünür ki, burada sənətkarlığın bir çox sahələri inkişaf yolu keçib. Misgərlik, dulusçuluq, toxuculuq sahəsində mahir sənətkarların əl işləri muzeyin vitrinlərini bəzəyir. Mis qablar, sərnic, səhəng, güyüm misgərlik sənətinin keçmiş ənənələrindən xəbər verir. Saxsı küplər, badyalar da dulusçuların yadigarıdır. Toxuculuğa aid daraqlar, cəhrələr də var ki, bu da misgərlik və dulusçuluqla yanaşı, toxuculuğun da məişətimizdə önəmli rola malik olduğunu göstərir.
Xalçalar, fərməclər, xurcunlar tək məişət nümunələri yox, həm də yerli camaatın tətbiqi dekorativ sənət düşüncəsinin estetikasına malik olması deməkdir. Sənətkarların yaratdığı əl işləri onların geniş dünya görüşünü, yüksək fəlsəfi fikirlərini təcəssüm elətdirir.
Muzeydə maraq doğuran eksponatlardan biri də eramızdan əvvəl III-II əsrlərə aid edilən şüşə parçalarıdır. Burada aşkar olunan şüşə parçaları Bərdədə hələ qədim zamanlarda şüşə istehsalının həyata keçirildiyini göstərir.
Muzeyin numizmatika bölməsində Bərdə də tapılmış bir çox qədim dövlətlərin pulları saxlanılır. Həmin dövrdə tərkibində olduğu Sasanilər dövləti ilə yanaşı başqa xarici ölkələrə aid pullardan istifadə göstərir ki, Bərdə ticarət əlaqələrində əhəmiyyətli rola malik olub.
Muzeydə 2016-cı il Aprel döyüşlərində şəhid olan qəhrəman Vətən övladlarının şəkillərindən ibarət guşə yaradılmışdır.
Yuxarı İvanay
Yuxarı İvanay — Başqırdıstan Respublikası nın Baltas rayonu nda yerləşən kənd. Kənd, Kuntuquş kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə marilər (83 %) üstünlük təşkil edir.
Yan Sibelius
Yan Sibelius (d. 8 dekabr 1865 – ö. 20 sentyabr 1957) — XIX əsrin sonu ilə XX əsrin başlanğıcında klassik musiqi tarixində adı keçmiş qiymətli Finlandiyalı bəstəkar. Musiqisi Finlandiyanın milli şəxsiyyətində böyük rol almışdır.
Həyatı
Sibelius Hämeenlinnada Finlandiyanın Rus Böyük Dükalığında İsveçli bir ailənin oğlu olaraq dünyaya gəldi. Atası Christian Sibelius şəhərin həkimi, anasının adıysa Maria idi. Ailəsi arasında Janne olaraq bilinməsinə baxmayaraq, şagirdlik illərində dənizçiliklə məşğul olan əmisinin gətirdiyi yığınla kartla adının Fransızda deyildiyi kimi Yanı istifadə etməyə başladı. Yan daha 2 yaşındaykən atası tifodan həyatını itirdi. Bu kədər daha sonra iqtisadi çətinlikləriylə davam etdi. Atası həyatdaykən heç bir zaman əlindəki pulu yaxşı bir şəkildə xərcləməmiş, bu ailənin geriyə qalan üzvlərinin Marianın anasına aid bir evə daşınmasına səbəb olmuşdu. Bu evdə Yanın atasının ölümündən sonra bir körpə dünyaya gəlmişdi.
Sibelius ailəsinin Hämeenlinnadaki evi hal-hazırda bir muzeydir.
Erşeg Milli Parkı
Erşeg  — Macarıstanın qərb hissəsində yerləşən milli park. Qoruq ölkənin Qərbi Transdunay vilayətində, Vaş rayonu ərazisində yerləşir.
Ümumi məlumat
Parkın ümumi sahəsi 44 000 hektardır. 2002-ci ildə əsası qoyulan Erşeg parkı Macarıstanın ən cavan parkı hesab olunur.
Park öz adını tarixi Erşeg ərazisindən almış. Erşegdə tarixən sərhəd keçidlərinin qoruyucuları yaşamış ( — qvardiya, qaravulçu).
Fauna və florası
Park ərazisinin 60 %-ni təbii meşə əraziləri təşkil edir. Meşədə əsasən iynəyarpaqlı ağaclar üstünlük təşkil edir. Qoruqda müxtəlif vəhşi heyvanların populyasiyası qorunub saxlanılıb. Əl dəyilməmiş ərazilərin ekoloji qorunmasına yerli hakimiyyət böyük diqqət göstərir.
13-16 may arası Erşegdə "Çiçəkləmə günü" folklor bayramı keçirilir. Müxtəlif folklor qrupları şənlik keçirir və böyük gül bazarı təşkil edilir.
2007-ci ildə Avropa turizm forumunun illik keçirdiyi sorğuda Erşeg Gəzinti üçən ən yaxşı yer müsabiqəsinin qalibi olmuş.
Ceyranbulağı (Miyanə)
Ceyranbulağı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Miyanə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd
Coğrafi yerləşməsi
Miyanə şəhristanının Türkmən bölgəsinin Üçtəpə kəndistanında, Türkmən qəsəbəsindən 6 km cənub-qərbdədir.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 163 nəfər yaşayır (34 ailə).
Yaz-Payız dövrü
Çunçyu dövrü ya Yaz-Payız dövrü — Çin tarixində  Çunçyu  səlnaməsinə əsasən e.ə. 722 - e.ə. 481 illəri əhatə edən bir dövr. Bu dövr Şərqi Çjou sülaləsinin başlanğıcına aid edilir.
Otuz birinci simfoniya (Motsart)
thumb|Motsart, bacısı Mariya Anna ("Nannerl") və atası Leopold, divarda mərhum ananın - Anna Mariyanın portreti. Johann Nepomuk della Croce, 1780 Otuz birinci simfoniya (Paris Simfoniyası) 22 yaşlı Volfqanq Amadey Motsart tərəfindən 1778-ci ildə Parisdə bəstələnmişdir.
Tarixi
23 mart 1778-ci ildə Motsart və anası Anna Maria Motsart ilə birlikdə Zalsburgdakı işindən ayrıldıqdan iş tapmaq ümidi ilə Almaniyanın Münhen, Ausburq və Mannheim səhərlərinə getdi. Lakin ciddi bir iş tapa bilmədiyinə görə gənc bəstəkar Parisə gəldi. Bu Volfqanq Amadey Motsartın Fransaya üçüncü səfəri idi. Simfoniya Motsartın Parisə uğursuz səfəri zamanı Zalsburqda olduğundan daha yaxşı bir iş tapmaq ümidi ilə bəstələnmişdir. Simfoniyanın premyerası ilk dəfə 12 iyun 1778-ci ildə Spirituel konsertinin direktoru Cozef Le Grosun köməyi ilə səfirin evində təşkil olunan xüsusi konsertdə baş tutmuş, ilk ictimai çıxış isə altı gün sonra Spirituel konsertində olmuşdur. Bu Simfoniya haqqında Londonda nəşr olunan "Courier de l'Europe"nin 26 iyun tarixli nömrəsində dərc olunmuş məqalədə qeyd olunmuşdur ki, "erkən yaşlarından ən böyük musiqiçilər arasında ad çıxarmış bu sənətkar bu gün mövcud olan ən yaxşı bəstəkarlardan biri sayıla bilər".
Simfoniya yenidən 15 avqust 1778-ci ildə Spirituel konsertində ifa olunmuşdur. Bu münasibətlə Motsart ikinci simfoniyanın ikinci hissəsini bir Andante ilə əvəz etdi (ilk variantda Andantino idi). Musiqişünas Otto Erix Deutsch bu dəyişikliyin səbəbini (Andantinonun) tamaşaçı "zövqü üçün kifayət etməməsi" ilə əlaqədar olması kimi qiymətləndirmişdir.