cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Polonez RYAS
Xarakteristikası
"Polonez" raket sistemləri, Çinin CALT (China Academy of Launch Vehicle Technology) şirkətinin А-200 RYAS'ının dörd oxlu 8х8 formullu МZKT-7930 daşıyıçısının üzərindəki versiyasını əks etdirir. OTRK bazası qismində də eyni Belarusun МZKT zavodunun 7930 markalı daşıyıcısı çıxış edir.
Sistemin 300 mm-lik M20 raketlərinin hər birinin uzunluğu 7264 mm, stabilizator pərlərinin açılış eni 615 mm, çəkisi isə 750 kq çatır. Döyüş hissəsi 3 növdə ola bilər. Zərbə radiusu 100–300 km-ə çatır, bir raket 275 metr radusda, 6 “Polonez”-dən ibarət bir batareya isə eyni anda 48 hədəfi və ya 100kv.km ərazini atəşlə örtür. Raketlərin hədəfdən ehtimal olunan dairəvi yayınma məsafəsi 30 metrdən çox deyil, bu isə RYAS üçün ideal göstəricidir. Bu o deməkdir ki, bir "Polonez" düşmənin taktiki dərinliyində istənilən 8 kritik hədəfi ayrı-ayrılıqda məhv etmək qabiliyyətindədir. “Polonez”-də istifadə olunan yeni yüksək dəqiqlikli M20 raketləri bu RYAS yeni OTRK keyfiyyətinə keçməsi ilə nəticələnib. Bunun səbəbi isə M20 raketlərində kombinə edilmiş ətalət və peyk idarəetmə sisteminin tətbiqi ilə bağlıdır. Bu sistemin tətbiqi atəş məsafəsini 280– 300 km-ə qədər artmasına da yardımçı olmuşdur. 480 kq başlığın zərbə hissəsi 560 kq trinitrotoluolun ekvivalentinə bərabərdir.
Nöqtəli (Qoşaçay)
Nöqtəli - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 189 nəfər yaşayır (38 ailə).
Hallerbos
thumb| Hallerbosdakı zəngçiçəkləri thumb| Hallerbos xəritəsi Hallerbos ( Holland . Halle meşəsi ) Belçikada 552 hektar (1, 360 akr) ərazini əhatə edən meşədir. O, əsasən Flamand Brabantının Halle bələdiyyəsində yerləşir və Vallon Brabantında da bir az hissəyə malikdir.
Meşə bölgədə hər yaz bir neçə həftə meşəni örtən və çoxlu ziyarətçiləri cəlb edən zəngçiçəyi ilə tanınır.
Ziyarətçilər oraya öz avtomobilləri ilə və ya ictimai nəqliyyatla gələ bilərlər. İctimai nəqliyyatla Halle dəmiryol stansiyasına çata və meşənin girişinə avtobusla gedə bilərsiniz.
Tarixi
Tarixən Hallerbos, Sonian Meşəsi və Meerdaal da daxil olmaqla, ətrafdakı digər meşələrlə birlikdə Silva Carbonaria'nın bir hissəsi idi. Birinci Dünya Müharibəsi zamanı köhnə ağacların əksəriyyəti işğalçı alman qüvvələri tərəfindən yox edildi. Meşələrin bərpası 1930-cu ildən 1950-ci ilə qədər aparılmışdır.
Basilan
Basilan (Basilan) — Filippinin cənubunda yerləşən ada.
Coğrafi yerləşmə
Filippin arxipelaqına daxil olan 7107 adadan biridir. lokal olaraq isə Sulu arxipelaqının 400 adasından biridir. Adanın sahəsi 1234,2 km², uzunluğu 66 km, eni 44 km təşkil edir. Adada 293 322 nəfər yaşayır (2010).
Mindoro adasından 17 km enə malik Basilan boğazı ilə ayrılır. Adanın qərbindən şərqinə dağ silsiləsi keçir. Cənubunda hündürlüyü 1020 metr olan zirvə vardır.
Əhalisi
250px|thumb|Balıqçı qəsəbəsi Ərazisinin 4/5 hissəsi Basilan vilayətinə daxildir. Basilan vilayəti Müsəlman Mindanao Muxtar Bölgəsinə daxildir.
Adada 2 şəhər (İsabela, Lamitan) və 2 255 qəsəbə vardır.
İnzibati bölgü
11 inzibati vahidliyə və 2 şəhər dairəsinə bölünür:
İqtisadiyyat
Ərazisinin 70 % kənd təsərrüfatına aiddir. Burada kokos, kauçuk, kofe, qarğıdalı, kakao, istiot və palma yağı istehsal edilir.
Enhypen
Enhypen (Koreya: 엔 하이픈; RR: Enhaipeun; Yaponca: エ ン ハ イ プ ン; Enhaipun), ümumiyyətlə ENHYPEN kimi stilizə
Adı
Qrup un adı Enhypen, I-Land-in son bölümünün canlı yayımı vasitəsilə təqdim edildi. Etimologiya ya görə Enhypen, adını "Bağlantı, Kəşf və Böyümə" daxil olmaqla yeni mənalar yaradan Tire (-) simvolundan götürür. Tire, fərqli mənaları kəşf etmək üçün fərqli sözləri bağladığı kimi, Enhypen "yeni bir hərəkət yaratmaq üçün bir araya gəlməyi, kəşf etməyi və birlikdə böyüməyi" hədəfləyir.
İlk debüt: I-Land
2019-cu ilin mart ayında Belift Lab, Cənubi Koreya nın əyləncə agentlikləri CJ E&M və Hybe Corporation tərəfindən 2020-ci ildə yeni bir qrup yaratmağı planlaşdıraraq təsis edildi. Həmin ay Seul, Amerika Birləşmiş Ştatları, Tayvan və Yaponiya da 1997-2008 təvəllüdlü kişi kursantlar üçün seçmələr başladı. 8 May 2020-ci ildə Mnet televiziya kanalı, "gələcək nəsil K-pop sənətçilərinin dünyaya gəlməsi prosesini izləyən" hər iki şirkətin birgə müəssisəsi olan I-Land yarışması seriyasını elan etdi. Enhypen, bəziləri Belift-in dinləmələrindən, digərləri əvvəllər Big Hit Entertainment-dən Big Hit Music-dən köçürülən 23 kişi kursantın iştirak etdiyi I-Land vasitəsi ilə quruldu və hamısı Belift Laboratoriyası altında təlim keçdi. Şou 26 İyundan 18 Sentyabr 2020 -ci ilədək hər həftə Mnet -də yayımlandı və Hybe Labels -in YouTube kanalı vasitəsi ilə beynəlxalq səviyyədə yayıldı. Şou 26 İyundan 18 Sentyabr 2020 -ci ilədək hər həftə Mnet -də yayımlandı və Hybe Labels -in YouTube kanalı vasitəsi ilə beynəlxalq səviyyədə yayıldı. Tamaşa iki hissəyə bölündü. Birinci hissədən 12 iştirakçı serialın ikinci hissəsinə keçdi. Şounun son hissəsində, yeddi üzv, doqquz final yarışmacı arasından seçildi, altısı qlobal sıralamaya görə, son üzv isə prodüserin seçiminə görə seçildi. Heeseung, Jay, Jake, Sunghoon, Sunoo, Jungwon və Ni-ki adlı yeddi üzvü olan qrupun debüt heyəti finalın canlı televiziya yayımı ilə elan edildi.
2020- hal-hazırda: Border: Day One, Border: Carnival, və "Border: Hakanai" ilə debüt
22 Oktyabr 2020-ci ildə Enhypen-in YouTube kanalında "Choose-Chosen" adlı treyler qrupun 2020-ci ilin noyabrında debütünü elan etdi. Üç gün sonra "Dusk-Dawn" adlı ikinci bir treyler, daha sonra isə 27 oktyabrda bir neçə konsept əhvali-ruhiyyə lövhəsi buraxıldı. Oktyabrın 28 -də Belift Lab, Enhypen -in 30 noyabr tarixində "Border: Day One" adlı ilk albomu nümayiş etdirəcəyini bildirdi. Noyabrın 4-də albom qabaqcadan sifarişlərinin iki gün ərzində 150.000 nüsxəni keçdiyi açıqlandı. Debüt ərəfəsində, qrup TikTok, Twitter, YouTube, Instagram və V Live -də eyni vaxtda bir milyondan çox izləyici toplayaraq sosial media platformalarında geniş izləyici topladı. Noyabrın 21-nə qədər əvvəlcədən sifarişlər 300.000 nüsxəni keçdi. EP "Border: Day One" və aparıcı single "Given-Taken", 30 Noyabr 2020-ci ildə, tanıtmaq üçün canlı bir göstərim ilə yayımlandı. 4 dekabr 2020-ci ildə Enhypen, qrupun "Given-Taken" ifa etdiyi KBS Music Bank-da rəsmi olaraq debüt etdi. AP, Cənubi Koreyanın Gaon Albom Çartında iki nömrəyə yüksələrək debüt etdi,  bir gündə 318.528 nüsxə satdı və 2020-ci ildə debüt edən bir K-pop qrupu tərəfindən ən çox satılan albom oldu. 71.000 -dən çox nüsxə Yaponiya da satılaraq Oricon Albums Chart -da ikinci sırada yer aldı. Debütdən iki həftə sonra qrup 2020 The Fact Music Awards -da "Next Leader" mükafatını qazandı. 2021 -ci ilin fevral ayında Border: Day One Koreya Musiqi Məzmun Birliyindən (KMCA) platin sertifikatı aldı və bu qrupa ölkədə ilk sertifikatı verdi.
25 Mart 2021 -ci ildə Belift Lab, Enhypen -in aprelin sonunda geri dönəcəyini açıqladı. "Intro : The Invitation" adlı bir treyler 5 Aprel tarixində ikinci EP Border: Carnival olduğunu açıqladı. 8 Apreldə albomun ön sifarişlərinin üç gün ərzində 370.000 nüsxəni keçdiyi açıqlandı. Çıxış günündən əvvəl albomun ön sifarişləri 450.000 nüsxəni keçdi. AP, aprelin 26-da aparıcı single "Drunk-Dazed" ilə birlikdə buraxıldı. Mayın 4-də qrup SBS MTV-nin "Drunk-Dazed" serialında ilk musiqi şousu qazandı. Bunu tezliklə Show Champion və Music Bank -da qazandı. Border: Carnival, Oricon Albums Chart-da bir nömrəli debüt etdi və 83,000-dən çox nüsxə satılan qrupun Yaponiyada ilk chart-topperi oldu. 25 Mayda Border:Carnaval Billboard 200 Qrafikində 18 -ci sırada debüt etdi. Bundan əlavə, Enhypen Billboard Artist 100 Chart -da 18 -ci yeri tutdu.
6 İyul 2021-ci ildə Enhypen Yaponiyada "Forget Me Not" mahnısının daxil olduğu "Border : Hakanai (BORDER : 儚い)" albomu ilə debüt etdi.
29 İyul 2021-ci ildə Enhypen, "Hey Tayo" temalı mahnısını yenidən düzəltməklə və "Billy Poco" adlı yeni bir mahnı çıxarmaqla kompüter cizgi televiziya serialı Tayo Kiçik Avtobusla əməkdaşlıq etdi.
25 Avqust 2021 -ci ildə Belift Laboratoriyası Enhypenin sentyabrın sonunda geri dönəcəyini təsdiqlədi.
2 Sentyabr 2021-ci ildə Belift Lab, Heeseung, Jay, Jake, Sunghoon və Jungwon üzvlərinin COVID-19 üçün müsbət test edildiyini açıqladı. Sentyabrın 5-də üzv Ni-ki də COVID-19 üçün müsbət test edildi.
Markalarla iş birlikləri
2021 -ci ilin iyununda Enhypen, Fransız moda markası "Ami" nin ilk qlobal elçiləri olaraq elan edildi.
Evklid
Evklid  — qədim yunan riyaziyyatçısı, məşhur "Elementlər" kitabının müəllifi.
Bizim eradan əvvəl yaşamış Evklid Afina qəbiləsindən olan Platonun şagirdi olmuşdur. Evklid Qədim Yunanıstanın ən böyük astronomu olan Klavdi Ptolemeyin dəvəti ilə İsgəndəriyyə şəhərinə gəlmiş və orada riyaziyyat məktəbi təşkil etmişdir. Evklid "Başlanğıclar" əsərində planimetriya, stereometriya və ədədlər nəzəriyyəsinə aid bir çox məsələlərin həllini vermişdir. Onun "Fiqurların bölünməsi haqqında" və s. əsəri ərəb dilinə tərcümə edilmiş və günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Evklidin paralellər aksiomunu teorem şəklində isbat etmək etmək istəyənlər çox olmuşdur, amma nəticəsiz qalmışlar. Yalnız 1826-cı ildə dahi rus alimi Lobaçevski bu riyazi təklifin isbatının qeyri-mümkünlüyünü isbat etdi və onun həqiqətən aksiom olduğunu göstərdi.
Evklidin həyatı, riyaziyyat və həndəsə xaricindəki işləri haqqında çox az məlumat vardır. Sadəcə İskəndəriyyə Krallıq İnstitutunda ən hörmətli müəllim sayılırdı və onu şöhrətləndirən də yüzilliklər boyu çox az dəyişikliklərə məruz qalmış bir dərsliyin müəllifi olmasıdır. Təhsilini Platonun məşhur Akademiyasında aldığı təxmin edilir. Sonralar İskəndəriyyə şəhərində yaşamışdır. Onunla Ptolomeylər sülaləsindən olan Misir kralı I Ptolemey arasında olmuş bir söhbət olduqca maraqlıdır. Kral ona həndəsə öyrənməyin daha asan yolu olub olmadığını soruşduqda Evklidin cavabı: "Həndəsəyə gedən bir kral yolu yoxdur" – olmuşdur. Evklid öz zamanında mövcud olan dağınıq həndəsi bilikləri sistemləşdirmiş və həndəsi isbat metodunu yaratmışdır. O həndəsəni beşi aksiom beşi də postulat olmaq şərtilə 10 ilkin mülahizə əsasında sistemləşdirmişdir. Bu qaydaya görə ilkin mülahizələr doğru qəbul olunur və bütün sistem onların üzərinə inşa edilir. Aksiomlar umumi, postulatlar isə sırf həndəsəyə aid mülahizələr idi.
thumbnail|Evklid
Mormonlar
thumb|right|200px|[[Mormon kitabı]] Mormonlar (, tək halda mormon — Mormon) — Mormonizmə inanan etnodini qrup.
Evklid
Evklidə məxsus olan paralel xətlər haqqında 5-ci postulatda deyilir: müstəvi üzərində düz xətt və xəttin üzərində olmayan nöqtədən bu xətlə kəsişməyən yalnız və yalnız bir düz xətt keçirmək olar. Bu postulata əsaslanan həndəsə Evklid həndəsəsi adlanır.
XIX-əsrdə 5-ci postulatın sübut eləmək cəhdləri qeyri-Evklid (Lobaçevski, Riman, David Hilbert) həndəsələrinin yaranmasına gətirib çıxartdı.
Mormonlar
Tarixi
XIX əsrin ilk yarısında Şimali Amerikada qurulmuş olan çox dəyişik, geniş ölçüdə tepkilər yaratmış bir xristian məzhəbinə “mormon”, bu məzhəbdən kimsələrə də “mormonlar” adı verilir. Məzhəbin əsl adı “Son Gün Əzizləri Kilsəsi”dir.
“Son Gün Əzizləri Kilsəsi”, rəsmi qeydlərə görə 1830-cu ilin 6 aprel günü Nyu-Yorkda, La Fayettede Cozef Smit (1805-1844) adında biri tərəfindən qurulmuşdur. Öz iddiasına görə 14 yaşındaykən vəhy gəlib “Mormon kitabı” üçün təsirlənən Cozef Smit bu kilsəni ilk qurduğunda sadəcə 6 üzvü vardı. Bunlar eyni zamanda qurucu üzvülərdilər.
Evklid
Evklidin aksiyomaları
1. Hər hansı bir nöqtədən hər hansı başqa bir nöqtəyə bir düz xətt çəkmək mümkündür.
2. Bir dənə düzgün parçanı hər iki istiqamətə də davamlı şəkildə uzatmaq mümkündür.
Mormonlar
Tarixi
Quruluşu izləyən dönəmdə böyük çətinliklərlə qarşılaşan, gördükləri etiraz səbəbiylə yerlərini-yurdlarını buraxmaq məcburiyyətində qalan Cozef Smit və onun ardından gedənlər Smitin “Vəd edilmiş torpaqlar” saplantısına uyaraq Qərb yoluna düşdüler. Bunlardan bəziləri Ohayo, bəziləri də Missuriyə getdilər. İçlərindən böyük bir qismi Nauvooda, ilk yerləşik Mormon toplumunu qurduqları İllinoysda yerləşdilər. 1844-cü ildə Cozef Smit və qardaşı Hayrum, qorunmaq məqsədiylə həbsxanaya alınmış olmalarına rəğmən qızğın, gözü dönmüş bir topluluq tərəfindən öldürüldülər.
Evklid
Evklidin aksiyomaları
3. Hər hansı bir mərkəz və ya hər hansı bir radius ilə bir çevrə  çəkmək mümkündür.
4. Bütün düz bucaqların bir-birinə bərabər olduğu doğrudur.
5. Əgər iki paralel düz xətti başqa bir düz xətt kəsərsə, paralel düz xəttlərin bir-birinə baxan tərəflərində yer alan və onları kəsən düz xəttin bir tərəfində qalan iki bucağın toplamı düz bucağın dərəcə ölçüsündən kiçikdirsə, həmin tərəfdən paralel düz xəttlər uzadılarsa mütləq bir yerdə kəsişəcəkdir.
Mormonlar
Tarixi
Cozef Smitin yerinə Briqham Younq keçdi. 1846-cı ildə, Mormon Kilsəsinin yeni başçısı Briqham Younq və onbeş min Mormon, Qayalıq Dağlar bölgəsinə doğru yürüyüşə keçdilər. 1847-ci ilin iyul ayı içində, ilk və öncü Mormon topluluğu Salt Lake (Tuzlu Göl) Vadisine çatdı. Bugün Utah adıyla bilinən çevrədə torpağı işləməyə başladı. Utah, o zamandan bəri Mormon Kilsəsinin qərargahı, mərkəzi olmuşdur.
Evklid
Evklidin aksiyomaları
Ortaq qənaətlər:
Mormonlar
Tarixi
Kilsənin əsas inancı, insanların ancaq öz günahlarından dolayı cəzalandırıla biləcəkləri, Adəmin günahlarından sorumlu olmadıqlarıdır. Zamanla bəlirli ölçüdə yayğınlaşan Mormon məzhəbi üzvlərinin sayısı, günümüzdə dünya ümumunda təqribi olaraq 16.000.000-dur. Yenə dünya ümumunda 67.049 Mormon gənci, davamlı şəkildə “missioner” kimi çalışırlar (2017-ci il məlumatlarına görə).
Evklid
Evklidin aksiyomaları
1. Bir şeyə bərabər olan başqa şeylər bir-birinə də bərabərdirlər.
2. Əgər bərabər miqdarlara bərabər miqdarlar əlavə olunarsa, əldə edilən bütün miqdarlar da bir-birinə bərabərdir.
Mormonlar
Tarixi
Amerikada bu məzhəbə qarşı ən şiddətli etiraz, çox evlilik uyğulamasından doğmuş və 1890-cı ildə bu qaydanın uyğulaması özəl bir qanunla yasaqlanmışdır.
Evklid
Evklidin aksiyomaları
3. Əgər bərabər miqdarlardan bərabər miqdarlar çıxılarsa, qalanlar da bir-birinə bərabərdir.
4. Bir-biri ilə üst-üstə düşən (Xüsusiyyətləri baxımından üst-üstə düşən) şeylər bir-birinə bərabərdir.
5. Bütün parçadan böyükdür.
Adam Karson
Adam Karson — hücumçu mövqeyində oynamış Şotlandiya futbolçusu, 1890-cı illər ərzində "Qlazqo Tisl", "Nyuton Hit", "Arvdik" və "Liverpul" klublarında çıxış etmişdir.
Karyerası
1892–1893-cü illərdə "Nyuton Hit" (indiki "Mançester Yunayted") komandasının heyətində 13 oyunda meydana çıxmış və 3 qol vurmuşdur.
1893-cü ildə "Ardvik" (indiki "Mançester Siti") komandasının heyətində 9 oyunda meydana çıxmış və 3 qol vurmuşdur.
Mail Əzizov
Həyatı
Mail Əzizov 28 avqust 2000-ci ildə Lənkəran rayonunun Şağlaküçə kəndində Mahir Əzizovun ailəsində anadan olmuşdur. Subay idi.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Mail Əzizov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində atıcı olaraq iştirak etmişdir. Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur. Mail Əzizov 25 oktyabr 2020-ci ildə Füzuli rayonu istiqamətində döyüş tapşırığının yerinə yetirilməsi zamanı həlak olmuşdur. Lənkəran rayonunda dəfn olunmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Mail Əzizov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Mail Əzizov ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Mail Əzizov ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
Suren Adamyan
Suren Arutyunoviç Adamyan — Azərbaycan-sovet kənd təsərrüfatı qabaqcılı.
Həyatı
Suren Arutyunoviç Adamyan 6 iyun 1913-cı ildə Şuşa qəzasının ərazisində yerləşən Çartar kəndində anadan olmuşdur. 1938-ci ildən Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası üzvü olan Adamyan 1945-ci ildən Azərbaycan SSR Martuni rayonundakı "Kommunizm" kolxozunun sədri, 1948-ci ildən Sosialist Əməyi Qəhrəmanıdır. Onun rəhbərlik etdiyi kolxoz təsərrüfatda və mədəni quruculuqdakı nailiyyətlərə görə 1967-ci ildə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif olunmuşdur. Adamyan Sov.İKP 22–25-ci qurultaylarının nümayəndəsi olmuşdur. AKP 27–29-cu qurultaylarında MK üzvü seçilmişdir. SSRİ Ali Sovetinin (5–9-cı çağırış) deputatı olmuşdur. 3 dəfə "Lenin" ordeni və "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edilmişdir.
Suren Adamyan 27 fevral 1983-cü ildə Martuni rayonu Çartar kəndindəki mənzilində ermənilər tərəfindən güllələnmiş, həyat yoldaşı isə baltalanmışdır. Cinayətdə 11 nəfər şübhəli bilinərək saxlanılmış, 2 nəfər məhkəmənin qərarı ilə ölüm hökmünə — güllələnməyə məhkum edilmişdir.
Yerkrapa
Yerkrapa Könüllülər İttifaqı ( «Yerkrapa» kamavorakan miutyun, YeKM) və ya Yerkrapa Qazilər İttifaqı (Yerkrapa – Yurdun qoruyucuları) — Birinci Qarabağ müharibəsinin qaziləri tərəfindən yaradılmış Ermənistan qeyri-hökumət təşkilatı. Vazgen Sarkisyanın təşəbbüsü ilə yaradılmış təşkilatın tərkibi ilk növbədə 6 min erməni qazidən ibarət idi. Yerkrapa böyük və nüfuzlu bir qazi qrupudur. Yerkrapa ittifaqı Birinci Qarabağ müharibəsində fəal iştirak etmişdi. Buna baxmayaraq, Sarkisyanın ölümündən sonra Yerkrapanın Ermənistan siyasətində təsiri azalmağa başlamışdır. Yerkrapa 5–30 min qazini öz təşkilatı altında cəmləşdirmişdi. Tomas de Vaala görə, 1994-cü ildən sonra Yerkrapa ölkənin ən güclü təşkilatına çevrilmişdir. Təşkilat Azərbaycan mətbuatında "terror təşkilatı" kimi də qiymətləndirilir.
Hərbi əməliyyatlar
Yerkrapa Ermənistan ordusunun ehtiyat hissəsi rolunu daşıyır. Təşkilat 2016-cı il Aprel döyüşləri, eləcə də İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı cəbhə xəttinə minlərlə silahlı könüllü göndərmişdir.
Siyasi fəaliyyət
Vazgen Sarkisyanın başçılıq etdiyi Yerkrapa parlament fraksiyası artıq 1998-ci ildə Ermənistan Milli Məclisinin ən böyük fraksiyasına çevrilmişdi (69 üzvdən ibarət idi). Fraksiya ittifaq üzvlərindən ibarət idi. 1998-ci ilin yayında fraksiya Ermənistan Respublikaçı Partiyası ilə birləşmişdir. Yerkrapa bir siyasi hərəkat olaraq artıq 2001-ci ildə nominal siyasi təsirini itirmişdir.
2019-cu ildə Sasun Mikayelyan təşkilatın hakim partiyanın qanadı olaraq xidmət etməyəcəyini barədə israr etmişdir.
Finlandiya vətəndaş müharibəsi
Finlandiya vətəndaş müharibəsi — Finlandiyada Finlandiya knyazlığından müstəqil dövlətə keçid mərhələsi ərzində ölkədəki hakimiyyəti ələ almaq üçün 1918-ci ildə başlayan vətəndaş müharibəsidir. Toqquşmalar Avropada Birinci Dünya müharibəsindən (Şərq cəbhəsi) sonra yaranan milli, siyasi və sosial qarışıqlıq zəminində baş vermişdir. Müharibədə Sosial Demokrat Partiyasının bir qolu tərəfindən idarə olunan Qırmızılar və konservativ əsaslı Senat və Almaniya İmperiyası tərəfindən idarə olunan Ağlar döyüşmüşdür. Sənaye və təsərrüfat işçilərindən ibarət yarımhərbi Qırmızı Qvardiya cənubi Finlandiyanın şəhər və sənaye mərkəzlərini idarə edərkən, fermerlərdən, orta və nisbətən üst sinif təbəqədən təşkil edilən yarımhərbi Ağ Qvardiya kənd mərkəzlərinə və şimali Finlandiyaya nəzarət edirdi.
Münaqişədən əvvəl Finlandiya cəmiyyətində əhalinin sürətli təbii artımı, sənayeləşdirmə, şəhərləşmə və hərtərəfli işçi hərəkatının yüksəlişi qeydə alınmışdı. Ölkənin siyasi və hökumət sistemləri demokratikləşmə və modernləşmənin qeyri-sabit mərhələsində idilər. Ölkədəki sosio-iqtisadi durum və əhalisinin təhsil səviyyəsindən başqa, milli düşüncə də zamanla inkişaf etdi, mədəni həyatda oyanış yaşandı.
Finlandiyada iqtidar boşluğuna səbəb olan Birinci Dünya müharibəsi Rusiya İmperiyasını çöküşə aparmış və ardınca hakimiyyət mübarizəsi üçün militarizasiyanı və sol yönümlü işçi hərəkatı ilə mühafizəkarlar arasında artan krizi özüylə gətirmişdi. Sovet Rusiyası tərəfindən silahlandırılan Qırmızılar 1918-ci ilin fevralında uğursuz ümumi hücum təşkil etmişdi. Apreldə Almaniya İmperiyasının dəstək qüvvələriylə güclənən Ağlar martda əks hücuma başladı. Müharibənin taleyini həll edən Vıborq (Viipuri; Viborg) və Tampere döyüşləri Ağlar və almanların Ağların ümumi qələbəsini gətirən Lahti və Helsinki döyüşləri Almaniya qoşunlarının qələbəsi ilə nəticələnmişdi. Siyasi zorakılıq bu müharibənin bir hissəsi olmuşdu. Təxminən 12500 Qırmızı məhbus düşərgələrdəki xəstəlik və yetərsiz qidalanma səbəbiylə dünyasını dəyişmişdi. 36000-i finlər olan 39000 nəfər münaqişədə həlak olmuşdu.
Nəticədə, finlər Rusiya idarəçiliyindən çıxaraq, Almaniyaya tabe Finlandiya monarxiyası qurmaq üçün Almaniyanın təsiri altına düşdülər. Bu plan Birinci Dünya müharibəsində Almaniyanın məğlub edilməsindən dolayı baş tutmadı, əvəzində Finlandiya müstəqil, demokratik bir dövlətə çevrildi. Vətəndaş müharibəsi onillər ərzində xalqı müxtəlif qütblərə ayırmışdı. Finlandiya cəmiyyəti uzun müddətli mülayim siyasi mədəniyyətə əsaslanan sosial kompromislər, din və müharibə sonrası iqtisadi yaxşılaşma vasitəsi ilə yenidən birləşdi.
Arxa planı
left|thumb|175px|Rusiyanın tərkibində olan Finlandiya knyazlığının 1825-ci ilə aid xəritəsi. Xəritədəki yazılar rus və isveç dillərində yazılıb|250px
Beynəlxalq siyasət
Finlandiya vətəndaş müharibəsinin arxasındakı əsas faktor Birinci Dünya müharibəsinin yaratdığı siyasi böhran idi. Böyük Müharibənin basqıları altında 1917-ci ildə Fevral və Oktyabr inqilabları baş vermiş, Rusiya İmperiyası dağılmışdır. Bu sarsıntı iqtidar boşluğu yaratmış və sonrasında Şərqi Avropada hakimiyyət mübarizələrinə səbəb olmuşdur. Bu qarışıqlıqda Rusiyanın Finlandiya knyazlığı da dağılmışdı. Qitənin içərisində yerləşən Moskva-Varşava keçidindən daha az geosiyasi önəmə sahib olan Finlandiya təcrid olmuş bir şəkildə Baltik dənizinin yanında yerləşirdi. Bu sabitlik 1918-ci ilə qədər davam etmişdi. Almaniya İmperiyası və Rusiya arasındakı müharibənin finlər üzərində yalnız dolaylı təsirləri var idi. 19-cu əsrin sonlarından bəri Finlandiya knyazlığı inkişaf edən Rusiya İmperiyasının paytaxtı Petroqrad (müasir Sankt-Peterburq) üçün vacib sənaye məhsulu, ərzaq, əmək və xammal mənbəyinə çevrilmişdi və Birinci Dünya müharibəsi onun bu rolunun önə çıxmasına səbəb olmuşdu. Stratejik olaraq Finlandiya ərazisi nisbətən az əhəmiyyətli eston-fin keçidinin şimal hissəsi idi və Narva bölgəsi, Fin körfəzi və Karel bərzəxi vasitəsilə Petroqrada gedən yollan üzərində bufer zona yaradırdı.
1809-dan 1898-ci ilə qədər davam edən Paks Russica dövründə Finlandiyanın ətraf ərazilər üzərində olan hakimiyyəti zamanla artmış və Rusiya-Finlandiya əlaqələri Rusiyanın digər hissələriylə müqayisədə çox mülayim idi. Rusiyanın 1850-ci illərdə Krım müharibəsində məğlub olması ölkənin modernləşməsinin sürətləndirən cəhdlərin artmasına səbəb oldu. Bu, Finlandiya knyazlığında, fin dilinin statusunun yüksəlməsi də daxil olmaqla, 50 illik iqtisadi, sənaye, mədəni və təhsil inkişafını özüylə gətirdi. Bütün bunlar fin milliyətçiliyini və Fennomaniya hərəkatının yaranması vasitəsilə mədəni birliyi cəsarətləndirdi. Fennomaniya finləri daxili idarə hüququna təşviq edir, Finlandiya knyazlığının Rusiya imperiyası daxilində muxtar dövlət olması fikrini dəstəkləyirdi.
1899-cu ildə Rusiya İmperiyası Finlandiyanın ruslaşdırılmasıyla birlikdə inteqrasiya siyasətinə başladı. Güclənmiş, panslavist mərkəzi iqtidar Rusiya Çoxmillətli Hakimiyyət Birliyini birləşdirməyə çalışırdı, çünki Almaniya və Yaponiyanın yüksəlməsiylə birlikdə Rusiyanın hərbi və strateji durumu riskli vəziyyətdəydi. Finlər artan hərbi və inzibati nəzarəti Zülmün Birinci Periodu adlandırdılar və ilk dəfə fin siyasətçilər Rusiyadan ayrılmaq ya da müstəqil Finlandiyanı qurmaq barədə planlar cızmağa başladılar. İnteqrasiya ilə mübarizə aparmaq üçün fəallar işçi sinifindən çəkilməyə, isveç dilli ziyalılar terror hadisələri törətməyə başladılar. Birinci Dünya müharibəsi və germanizmin yüksəliş dövründə isveç svekomanlar Almaniya İmperiyası ilə gizli əməkdaşlıq yaratdı. 1900 fin könüllüdən təşkil olunan Yaqer (jääkäri; jägar) batalyonu 1915–17-ci illərdə Almaniyada təlim keçdi.
Daxili siyasət
Finlər arasında siyasi gərginliyi artıran əsas səbəblər rus çarının avtoritar idarəsi və krallıq mülkünün demokratik olmayan sinif sistemidir. İkinci səbəb Rusiya hakimiyyətindən əvvəl mövcud olan İsveç İmperiyası dövründə yaranmış sistem idi və bu sistem Finlandiya xalqını iqtisadi, sosial və siyasi olaraq bölmüşdü. Finlandiya əhalisi 19-cu əsrdə sürətlə artmışdı (1810-cu ildə əhalinin sayı 860000, 1917-ci ildə 3130000 olmuşdur) və bu dövrdə sənaye, fermer və kənd təsərrüfatı işçi sinifi yaranmağa başlamışdı. Qərbi Avropanın qalanından daha gec başlasa da, Sənaye İnqilabı Finlandiyada çox sürətli gedirdi. Sənayeləşmə dövlət tərəfindən maliyyələşdirilir və sənaye prosesi ilə əlaqədar sosial problemlərin bəziləri idarəetmə hərəkətləri ilə azaldılırdı. Şəhər işçiləri arasındakı sosio-iqtisadi problemlər sənaye böhranının mərhələləri dövründə daha da dərinləşmişdi. Kənd işçilərinin mövqeyi on doqquzuncu əsrin sonundan sonra pisləşmişdi, çünki fermer təsərrüfatı daha effektiv və bazar yönümlü olmuşdu. Sənayenin inkişafı kənd yerlərindəki sürətli əhali artımından tam şəkildə istifadə etmək üçün yetərincə güclü deyildi.
Skandinav-Fin (Fin-uqor xalqları) və Rus-Slav mədəniyyətləri arasındakı fərq fin milli inteqrasiyasının təbiətinə öz təsirini göstərmişdi. Üst sosial sinif idarəni ələ almış və 1809-cu ildə Rus çarından daxili muxtariyyət əldə etmişdi. İdarəçilər elit və ziyalılar tərəfindən idarə olunan muxtar Finlandiya dövlətinin inşasını planlaşdırdılar. Fennomaniya hərəkatı sadə xalqı qeyri-siyasi bir mühitə çəkməyi hədəfləmişdi, işçi hərəkətləri, tələbə birlikləri və spirtli içki qadağasını dəstəkləyən hərəkətlər ilk başda yuxarıdan idarə olunurdu.
right|250px|thumb|Tampere 2015-ci ildə. Şəhər 1905-ci il ümumi tətillərində ideoloji mərkəzlər arasında idi. Şəhər, həmçinin, Finlandiya vətəndaş müharibəsinin strateji əhəmiyyətli nöqtəsi olmuşdur.
1870–1916-cı illər aralığında sənayeləşmə sosial vəziyyəti yaxşılaşdırmış, işçi sinfinin özgüvənini formalaşdırmışdır. Ümumi xalqın standart yaşayışı yüksəlsə də, varlı və kasıb arasındakı uçurum önəmli səviyyədə dərinləşmişdi. Sadə insanlarda sosio-iqtisasi fərqindəlik və siyasi iştirakçılığın artması sosializm, sosial liberalizm və milliyətçilik ideyalarını gündəmə gətirmişdi. İşçilərin təşəbbüsləri və bu təşəbbüslərə idarəçilərin cavabları Finlandiyada sosial münaqişəni dərinləşdirmişdi.
Adams dairəsi
Adams dairəsi və ya Adams County ABŞ-nin Pensilvaniya əyalətində yerləşən bir distriktdir. Regionun əhalisi 2010-cu il siyahıyaalma nəticələrinə görə 101 407 nəfərdir. Dairənin mərkəzi şəhəri Gettysburg şəhəridir. Bu dairə 22 yanvar 1800-cü ildə York dairəsinin bir hissəsi olaraq qurulmuşdur. Dairənin adı ABŞ-nin ikinci prezidenti Con Adamsdan gəlir.
Con Kauç Adams
Con Kauç Adams — Britaniya astronomu. London Astronomiya Cəmiyyətinin prezidenti, Kembric astronomiya rəsədxanasının direktoru (1861). Uranın hərəkətindəki kənara çıxmaları əsasən Neptun planetinin orbitini Urben Leveryedən xəbərsiz müəyyən etmişdir (1845). Bu, Neptunun kəşfinə səbəb olmuşdur.
Finlandiya vətəndaş müharibəsi
Daxili siyasət
19-cu əsrin sonlarında spirtli içki qadağası, dini və Fennomaniya hərəkatından yaranan fin işçi hərəkatı fin milliyətçi işçi sinifi xarakteri daşıyırdı. Hərəkat 1899–1906-cı illərdə Fennomaniya hakimiyyətinin patriarxal düşüncəsinə işıq tutaraq, tam şəkildə müstəqil oldu və 1899-cu ildə təsis edilən Finlandiya Sosial Demokrat Partiyası ilə təmsil olunmağa başlandı. İşçilərin fəallığı ruslaşdırma siyasətinə qarşı və sosial problemlərin həllinə yönəlmiş, demokratiya tələbinə cavab vermişdi. Bu, bir növ 1880-ci illərdən bəri fin əsilzadə-burjuaziyası ilə işçi hərəkəti arasında ümumi xalq səsvermə hüququyla bağlı davam edən daxili münaqişəyə olan reaksiya idi.
İtaətkar yükümlülüklərinə rəğmən, knyazlığın dinc və siyasi olmayan sakinləri (onlar bir neçə on il əvvəl sinfi sistemi həyatlarının təbii bir qaydası kimi qəbul etmişdilər), sadə xalq öz vətəndaş hüquqlarını və Finlandiya cəmiyyətində vətəndaşlıqlarını tələb etməyə başladılar. Fin əsilzadələr və Rusiya idarəçiliyi arasındakı iqtidar mübarizəsi işçi hərəkəti üçün konkret bir model və azad boşluq yaratdı. Digər tərəfdən, ən azından 100 əsrlik ənənə və muxtariyyət təcrübəsinə sahib fin elitası özünü xalqın əsas lideri olaraq gördü. Demokratiya üçün siyasi mübarizə Finlandiyadan kənarda, beynəlxalq siyasətdə həll olmuşdu. Belə ki, Rusiya İmperiyası 1904–1905-ci ildə Yaponiyaya qarşı müharibədə məğlub olmuş, bu da Rusiyada 1905-ci il inqilabına, Finlandiyada ümumi tətillərə səbəb olmuşdu. Ümumi narazıçılığı basdırmaq məqsədi ilə zadəganlıq sistemi 1906-cı ildəki parlament islahatında ləğv edilmişdi. Ümumi tətillər sosial demokratlara olan dəstəyi böyük ölçüdə artırmışdı. Partiya dünyanın hər hansısa bir yerindəki sosialist hərəkətdən daha çox öz xalqını əhatələyə bilmişdi.
1906-cı il islahatı bütün Finlandiya xalqının sosial və siyasi liberallaşması üçün böyük bir sıçrayış olmuşdu, çünki rus Romanovlar ailəsi Avropanın ən konservativ və ən avtokratik idarəçiləri idi. Finlər ümumxalq səsverməsiylə bir palatalı Finlandiya parlamentini (eduskunta; riksdag) seçmişdilər. Qadınların da olduğu səs verənlərin sayı 126000-dən 1273000-ə yüksəlmişdi. İslahat sosial demokratların bütün səslərin əlli faizini əldə etməsinə gətirdi, ancaq 1905-ci il böhranından sonra Çar öz hakimiyyətini yenidən bərpa etdi. Ardınca, finlər tərəfindən Zülmün İkinci Mərhələsi olaraq adlandırılan daha sərt ruslaşdırma proqramı müddətində çar Finlandiya parlamentininin gücünü 1908–1917-ci illərdə zəiflətdi. O, məclisi ləğv etdi, parlament seçkilərinin illik keçirilməsini və tərkibinin parlamentlə əlaqəsi olmayan Finlandiya Senatından seçilməsini əmr etdi.
Finlandiya parlameninin sosio-iqtisadi problemləri həll etmə səriştəsi təhsilsiz xalq və köhnə zadəganlar tərəfindən əngəllənmişdi. Başqa bir münaqişə işverənlərin kollektiv bazarlıq və işçilərinin özlərini işçi ittifaqında təmsil etmə hüququnu rədd etməsindən sonra qızışmağa başlayırdı. Parlament prosesi işçi hərəkatının ümidlərini boşa çıxardı, amma balanslaşdırılmış cəmiyyət qurmağın ən ağlabatan yolu parlament və qanunvericilikdə üstünlüyə malik olmaq olduğundan onlar dövləti dəstəklədilər. Ümumi daxili siyasət Rusiya İmperiyasının çöküşündən 10 il əvvəlki müddətdə Finlandiya dövləti hakimiyyəti uğrunda mübarizəyə səbəb oldu.
Güclənmə
|thumb|[[Helsinki Senat Meydanında nümayiş. 1917-ci ilin əvvəllərindəki kütləvi yığıncaqlar və yerli tətillər Finlandiya dövlətinin güc mübarizəsini dəstəkləmək və ərzaq məhsullarının daha çox olmasını təmin etmək üçün ümumi tətilə çevrildi.]] İkinci ruslaşdırma mərhələsi çar II Nikolayın taxtdan endirilməsi ilə nəticələnən Fevral inqilabı səbəbiylə 15 mart 1917-ci ildə dayandı. Rusiyanın çöküşünə hərbi məğlubiyyətlər, uzun müddət davam edən Birinci Dünya müharibəsindən tükənmə və Avropanın ən mühafizəkar rejimi ilə modernləşmə arzulayan Rusiya xalqı arasındakı fikir ayrılığı səbəb olmuşdu. Çarın iqtidarı Rusiya İmperiyasının Dövlət Duması (Rusiya parlamenti) və sağ müvəqqəti hökumətə transfer edilmişdi, ancaq bu hökumətə ölkədə ikili idarəetməyə səbəb olan Petroqrad Soveti tərəfindən meydan oxunmuşdu.
Finlərin 1809–1899-cu illərdəki muxtar statusu Rusiya müvəqqəti hökumətinin 1917-ci il mart manifestosu il birlikdə geri qaytarılmışdı. Tarixdə ilk dəfə Finlandiya parlamenti de fakto siyasi gücə sahip olmuşdu. Əsasən sosial demokratlardan təşkil olunan siyasi sol mülayimdən radikal inqilabçı sosialistlərə qədər geniş bir spektruma sahib idi. Siyasi sağdakı vəziyyət bundan daha qarışıq idi: burada sosial liberallar və mülayim mühafizəkarlardan ən qatı sağçı konservativlər var idi.
4 əsas partiya :
1917-ci il ərzində hakimiyyət mübarizəsi və sosial parçalanma bir birinə qarşılıqlı təsir göstərməyə başladı. Rusiyanın çöküşü hökumət, hərbi və iqtisadiyyatdan başlayan və lokal idarəetmə, iş yerləri və sakinlər kimi cəmiyyətin hər bir sahəsinə yayılan zəncirvari sosial parçalanmaya səbəb oldu. Sosial demokratlar əvvəl qazandıqları vətəndaş hüquqlarını yenidən əldə etmək və sosialistlərin cəmiyyət üzərində olan təsirini artırmaq istəyirdi. Mühafizəkarlar uzun müddətdir əllərində tutduqları sosio-iqtisadi üstünlərini itirməkdən qorxurdular. Hər iki müxalif Rusiyada eyni ideologiyaya sahib həmkarları ilə işbirliyi edir, bu da ölkə içərisindəki qütbləşməni dərinləşdirirdi.
Sosial Demokrat Partiyası 1916-ci il parlament seçkilərində mütləq üstünlüyü qazandı. Yeni senat 1917-ci ilin martında Oskari Tokoy tərəfindən təsis edildi, ancaq parlamentdəki sosialist üstünlüyü burada görünmürdü: senat altı sosial demokrat və altı sosial demokrat olmayan üzvdən ibarət idi. Nəzəriyyədə senat milli koalisiya şurasından ibarət idi, ancaq praktikada (əsas siyasi qrupların kompromisə getməsindəki istəksizlik və üst siyasətçilərin senatın kənarında qalmasıyla) o, hər hansısa bir böyük Fin problemini həll etmək iqtidarında olmadığını sübut etmişdi. Fevral inqilabından sonra siyasi iqtidar küçə səviyyəsinə: kütləvi mitinqlər, tətil təşkilatları və sol işçi-əsgər şurası və sağ yönümlü işçilərin fəal təşkilatlarına endi. Hər iki tərəf də dövləti zəiflətməyə xidmət edirdi.
Finlandiya süd və yağ istehsalında ixtisaslaşsa da, ölkə üçün lazım olan ərzaq tədarükünün əsas hissəsi cənubi Rusiyanın taxıl istehsalından asılı idi. Rusiyanın ayrılmasından sonra taxıl idxalının kəsilməsi Finlandiyada ərzaq çatışmazlığına səbəb oldu. Senat bu məsələylə bağlı kartoçka sistemini gətirdi, bazar qiymətlərinə nəzarət etməyə başladı. Fermerlər dövlət müdaxiləsinə qarşı gəldilər, bu, kəskin yüksələn qiymət fərqləriylə birlikdə qara bazarın meydana gəlməsinə və Petroqradın azad bazarına ixracın artmasına səbəb oldu. Ərzaq tədarükü, qiymətlər və sonda aclıq qorxusu, əsasən, işsiz şəhər işçiləri və fermerlər arasında emosional siyasi problemə çevrildi. Hissləri siyasətçilər və qütblü siyasi media tərəfindən istifadə edilən və istismar olunan adi insanlar küçələrə axışdı. Qida çatışmazlığına baxmayaraq, daxili müharibədən əvvəl Finlandiyanın cənub hissəsində heç bir genişmiqyaslı aclıq olmayıb və qida bazarı Finlandiya dövlətinin güc mübarizəsində ikinci dərəcəli stimul olaraq qaldı.
Hakimiyyət uğrunda yarış
left|250x250px|thumb|Helsinkidə rus əsgərləri. 1917-ci ildən əvvəl onlar Finlandiyadakı sabitliyi qorudular, [[Fevral inqilabından sonra rus qoşunları sosial narahatlıq mənbəyinə çevrildi]] Ali Qüvvənin Qanunu(laki Suomen korkeimman valtiovallan käyttämisestä daha çox valtalaki kimi də bilinirdi; maktlagen) olaraq da bilinən Tokoy Senat bəyannaməsinin 1917-ci ilin iyulunda qəbul edilməsi sosial demokratlarla mühafizəkarlar arasındakı hakimiyyət mübarizəsində önəmli böhranlardan birini alovlandırdı. Rusiya İmperiyasının çökməsi özüylə birlikdə keçmiş knyazlıqda kimin suveren siyasi hakimiyyətdə olacağı sualını gətirmişdi. Onillərlə davam edən siyasi ümidsizlikdən sonra Fevral inqilabı fin sosial demokratlara idarəetmə fürsəti yaratdı, onlar da parlamentdə mütləq üstünlüyü ələ keçirdilər. Sosialistlərin 1899-cu ildən bəri davam edən və 1917-ci ildə pik həddini yaşayan, cəmiyyət üzərindəki davamlı artan təsiri konservativləri narahat etməyə başlamışdı.
Ali Qüvvənin Qanunu parlamentin səlahiyyətlərini böyük ölçüdə artırmaq üçün özündə sosialistlər tərəfindən hazırlanan, parlamentar olmayan sistemə və 1906–1916-cı illər arasında Finlandiya Senatının mühafizəkar idarəçiliyinə qarşı reaksiya olan planı birləşdirdi. Bəyannamə Finlandiyanın daxili siyasətdəki səlahiyyətlərini artırmışdı: Rusiya müvəqqəti hökumətinə sadəcə Finlandiyanın xarici və hərbi siyasətinə müdaxilə etməyə icazə verilmişdi. Akt Sosial Demokrat Partiyası, Aqrar Cəmiyyət, qismən Gənc Fin Partiyası və Finlandiyanın suverenliyini istəyən bəzi fəalların dəstəyiylə qəbul edildi. Mühafizəkarlar bəyannaməyə qarşı idilər və ən qatı sağ yönümlü təmsilçilərdən bəziləri parlamentdən istefasını verdi.
Petroqraddakı sosial demokratlar bolşeviklərə arxalanma planları qurmuşdular. Onlar 1917-ci ilin aprelindən bəri müvəqqəti hökumətə qarşı üsyan qaldırmağı düşünürdü. İyuldakı Sovetçi nümayişlər bu məsələni son həddə çatdırdı. Helsinki soveti və bolşevik İvar Smilqanın rəhbərlik etdiyi Fin Sovetlərinin Regional Komitəsi hər hansısa bir hücum təhlükəsi durumunda Finlandiya parlamentini qoruyacaqlarına söz verdilər. Ancaq müvəqqəti hökumətin hələ də Rusiya ordusunda bu hərəkatı basdıracaq qədər yetərli dəstəyi var idi və küçə hərakatı zəiflədikcə Vladimir Lenin Kareliyaya qaçmışdı. Bu hadisələrin nəticəsində Ali Qüvvənin Qanunu ləğv edildi və zamanla sosial demokratlar geri çəkildi. Daha çox Rusiya qoşunu Finlandiyaya göndərildi və fin konservativlərin əməkdaşlıq və israrı ilə parlament buraxıldı, yeni seçkilər elan edildi.
1917-ci ilin oktyabrında keçirilən seçkilərdə sosial demokratların parlamentdə mütləq üstünlüyü itirməsi işçi hərəkatlarını radikallaşdırdı, mülayim siyasətə olan dəstəyi azaltdı. 1917-ci ilin iyulundakı böhran 1918-ci yanvar Qırmızı inqilabını özüylə gətirməsə də, Fennomaniya və sosializm idealarının xalq tərəfindən şərhinə əsaslanan siyasi gedişatlarla birlikdə bu hadisələr fin inqilabını yetişdirdi. Sosialist güc qazanmaq üçün parlamentə üstün gəlməliydilər.
Fevral inqilabı Finlandiyada institusional səlahiyyətlərin itirilməsi və polis qüvvəsinin dağılması, qorxunun və qeyri-müəyyənliyin yaranması ilə nəticələndi. Bunun qarşılığında, həm sağ, həm də sol qruplar ilk başqa lokal və silahsız olan öz təhlükəsizlik qüvvələrini təşkil etməyə başladılar. 1917ci ilin sonuna qədər, parlementin buraxılmasından sonra, güclü hökumət və milli silahlı qüvvələrin yoxluğunda təhlükəsizlik qüvvələri asayiş məsələsini daha geniş şəkildə öz üzərlərinə götürdü və yarımhərbi qüvvə xarakteri almağa başladı. Sivil Qvardiya (suojeluskunnat; skyddskåren) və sonrasındakı Ağ Qvardiya (valkokaartit; vita gardet) konservativ akademiklər, sənayeçi böyük torpaq sahibləri və fəallardan təşkil edilmişdi. İşçilərin Nizam Qvardiyası (työväen järjestyskaartit; arbetarnas ordningsgardet) və Qırmızı Qvardiya (punakaartit; röda gardet) isə yerli sosial demokrat partiya sıraların və həmkarlar ittifaqının arasından seçilmişdi.
Oktyabr inqilabı
Bolşeviklər və Vladimir Leninin 7 noyabr 1917-ci ildəki Oktyabr inqilabı Petroqraddakı siyasi gücü radikal, solçu sosialistlərə ötürdü. Alman hökumətinin sürgündə olan Lenin və yoldaşlarının İsveçrədən Petroqrada 1917-ci ilin aprelində keçməsinə şərait yaratması uğurlu alınmışdı. Almaniya və bolşevik rejim arasındakı atəşkəs 6 dekabrda qüvvəyə mindi və 22 dekabr 1917-ci ildə Brest-Litovskda sülh danışıqları başladı.
1917-ci ilin noyabrı Finlandiyanın idarəçiliyi uğrunda 1917–1918-ci illərdə gedən mübarizədə başqa bir dönüş nöqtəsi oldu. Finlandiya parlamentinin buraxılmasından sonra sosial demokratlarla mühafizəkarlar arasındakı qütbləşmə önəmli ölçüdə artdı və bu period siyasi zorakılıqların meydana çıxmasına şahid oldu. 9 avqust 1917-ci ildə Yupyayada lokal tətil zamanı bir aqrar işçi, 24 sentyabrda Malmidə lokal siyasi krizis zamanı bir Sivil Qvardiya üzvü öldürüldü. Oktyabr inqilabı sosialist olmayan finlər ilə Rusiya müvəqqəti hökuməti arasındakı sülhü əngəlləmişdi. Üsyana necə cavab vermək barədə gedən mübahisələrdən sonra siyasətçilərin əksəriyyəti Aqrar Cəmiyyətin lideri Santeri Alkiyo tərəfindən edilən təklifə kompromisə getməyi qəbul etdi. Sosialistlərin Ali Qüvvənin Qanunu-na əsaslanan parlament 15 noyabr 1917-ci ildə Finlandiyadakı suveren hakimiyyəti ələ keçirdi və onların gündə 8 saat işləmə və 1917-ci ilin iyulundan davam edən yerli seçkilərdə ümumi səsvermə tələblərini qəbul etdi. left|211x211px|thumb|[[Tamperenin şəhər ətrafı bölgəsi Leinoladakı Ağ Qvardiya döyüşçüləri]] Açıq şəkildə sosialist olmayan, mühafizəkar yönümlü Per Evin Svinhufvud hökuməti 27 noyabrda seçildi. Bu seçilmə mühafizəkarların uzun müddətli hədəfi və 1917-ci ilin noyabrı ərzində baş tutan işçi hərəkatı problemlərinə bir növ cavab idi. Svinhufvudun uzun müddətdir güddüyü əsas hədəfləri Finlandiyanı Rusiyadan ayırmaq, Sivil Qvardiyanı gücləndirmək və parlamentin yeni səlahiyyətlərinin bir hissəsini Senata qaytarmaq idi. Yerli birliklər və qəsəbə və kənd yerlərindəki əlavə Ağ Qvardiyayla birlikdə 31 avqust 1917-ci il etibarilə Finlandiyada 149 Sivil Qvardiya üzvü var idi. Bu rəqəm 30 sentyabrda 251-ə, 31 oktyabrda 315-ə, 30 noyabrda 380-a və 26 yanvar 1918-ci ildə 408-ə yüksəldi. Qvardiya arasında təlim keçirməklə bağlı ilk ciddi cəhd 1917-ci ilin sentyabrında Porvoo qəsəbəsi ərazisindəki Saksanniemi mülkündə 200 nəfərlik hərbi məktəbin qurulmasıydı. Fin Yaqerlərin avanqardı ilk dəstələri və alman silahlılar 1917-ci ilin oktyabr-noyabr aylarında Equity yükdaşıyıcı gəmisi və alman U-boat UC-57-də Finlandiyaya gəlib çatmışdı. Təxminən 50 yaqer 1917-ci ilin sonuna qədər qayıtmışdı.
1917-ci ilin iyul və oktyabr aylarındakı siyasi məğlubiyyətlərdən sonra sosial demokratlar Biz Tələb Edirik (Me vaadimme; Vi kräver) adlı kompromissiz proqramı siyasi güzəştlər əldə etmək üçün 1 noyabrda irəli sürdü. Onlar 1917-ci ildə parlamentin buraxılmasından əvvəlki siyasi statusunun qaytarılması, Sivil Qvardiyanın ləğv edilməsi və Finlandiya Seçici Məclisini təsis etmək üçün seçkilər keçirilməsində israr etdilər. Proqram uğursuz oldu və sosialistlər Ali Qüvvənin Qanununa və 15 noyabrdakı suveren iqtidarın parlamentar bəyanına qarşı olan konservativlər üzərində olan siyasi təzyiqi artırmaq üçün 14–19 noyabrda ümumi tətillərə başladılar.
Siyasi idarəetməni itirdikdən sonra inqilab radikallaşmış sosialistlərin əsas hədəfinə çevrilmişdi və 1917-ci ilin noyabrındakı hadisələr sosialist üsyanı sürətləndirmişdi. Tam bu mərhələdə Petroqradın təhdidi altında Lenin və İosif Stalin sosial demokratları Finlandiyada iqtidarı ələ almağa məcbur etdi. Bolşeviklərin istəksiz inqilabçılar adını verdiyi fin sosialistlərin əksəriyyəti mülayim idi və parlamentar üsullara öncəlik verirdi. Cənubi Finlandiyadakı işçilər üzərinə təsir göstərən əsas kanalı ortaya çıxaran ümumi tətillərin baş tutması bu istəksizliyi azaltmışdı. Tətilin idarə edilməsi 16 noyabrda inqilaba başlamaq üçün dar bir əksəriyyətlə seçilmiş, ancaq üsyan inqilabı tətbiq edəcək fəal inqilabçıların çatışmazlığı səbəbiylə eyni gündə dayandırılmalı olmuşdu.
thumb|1918-ci ildə Tampere kompaniyası zamanı paramilitar [[Qırmızı Qvardiya (Finlandiya)|Qırmızı Qvardiyanın qoşunları]] 1917-ci ilin noyabrının axırında inqilabi yoxsa parlamentar vasitələrdən istifadə edilməsi üzərinə olan debatda sosial demokratlar arasındakı mülayim sosialistlər radikal olanlara qalib gəldi, ancaq onlar tam şəkildə sosialist inqilab fikrini ləğv etmə qərarını məclisdən keçirməyə çalışdıqda partiya nümayəndələri və bir neçə önəmli lider bunun əleyhinə oldu. Finlandiya işçi hərəkatı öz hərbi qüvvəsini davam etdirmək və inqilaba gedən yolu da həmçinin açıq saxlamaq istədi. Tərəddüdlü fin sosialistlər Lenini məyus etdilər və o da, buna cavab olaraq, Petroqraddakı fin bolşevikləri cəsarətləndirməyə başladı.
İşçi hərəkatı içərisində 1917-ci il hadisələrinin nəticəsi olaraq əsas qeyd edilməli olan İşçilərin Nizam Qvardiyasının yüksəlişi idi. 1917-ci il 31 avqust-30 sentyabr arasında 20–60 ayrı qvardiya üzvü var idi, 20 oktyabrda, parlament seçkilərindəki məğlubiyyətdən sonra Finlandiya işçi hərəkatı daha çox işçi birliyinin təsis edilmıli olduğunu elan etdi. Bu çağırış hərəkata qoşulanlar arasında kəskin artışa səbəb oldu: 31 oktyabrda onların sayı 100–150, 30 noyabrda 342, 26 yanvar 1918-ci ildə 375 oldu. 1917-ci ilin mayından bəri solun yarımhərbi təşkilatlar iki mərhələdə inkişaf edirdi, üstünlük İşçilərin Nizam Qvardiyasında idi. Finlandiyada 1905–1906-ci illər ərzində formalaşan əsl Qırmızı Qvardiyaya əsaslanan Finlandiya Qırmızı Qvardiyası azlıqda idi və Helsinki, Kotka, Tampere kimi səneyeləşmiş şəhər və mərkəzlərdə, qismən yeraltı qruplar olaraq yaranmışdılar.
İki əks silahlı qüvvənin varlığı ikili güclə idarə olunan dövlət yaratdı və Finlandiya cəmiyyətindəki suverenliyi böldü. Qvardiyakar arasındakı həlledici toqquşma ümumi tətillər zamanı yaşandı: Qırmızılar cənubi Finlandiyadakı bir neçə müxalifi edam etdilər, bu da Qırmızı və Ağlar arasında ilk silahlı toqquşmaya səbəb oldu. Ümumilikdə, 34 nəfərin öldüyü qeyd edildi. 1917-ci ilin siyasi rəqabəti zamanla silahlanma yarışına və vətəndaş müharibəsinə aparan gərginliyə səbəb oldu.
Finlandiyanın müstəqilliyi
thumb|Bolşeviklərin Finlandiyanın müstəqilliyini tanımasını göstərən sənəd. 1917-ci il 31 dekabr gecə yarısına dəqiqələr qalmış fərqli dünyagörüşü olan iki şəxs, [[Pehr Evind Svinhufvud|Svinhufvud və Lenin əl sıxdılar. ]] Rusiyanın dağılması finlərə milli müstəqilliklərini qazanmaq üçün tarixi fürsət yaratdı. Oktyabr inqilabından sonra mühafizəkarlar solu idarə etmək və bolşeviklərin təsirini azaltmaq üçün Rusiyadan ayrılmağa can atırdılar. Sosialistlər konservativ qaydalar altında suverenliyə şübhəli baxırdılar, ancaq digər tərəfdən də milliyətçi işçilər arasında olan dəstəklərini itirməkdən qorxurdular, xüsusilə də Ali Qüvvənin Qanunu vasitəsilə milli azadlığı artırmağa söz verdikdən sonra. Vaxt keçdikçə ölkə idarəçiliyinin tərkibi barədə güclü anlaşılmazlıqlar olsa da, hər iki siyasi müxalif müstəqil Finlandiya fikini dəstəklədi.
Milliyətçilik 19-cu əsrin sonuna qədər Finlandiyada "şəhər dini" olmuşdu, ancaq 1905-ci il ümumi tətili zamanı hədəf tam müstəqillik deyil, 1809–1898-ci illər muxtariyyətini bərpa etmək idi. Unitar İsveç rejimi ilə müqayisədə Finlandiyanın daxili iqtidarı Rusiyanın yeknesək idarəçiliyindən çox da təsirlənməmişdi. İqtisadi olaraq Finlandiya knyazlığı müstəqil daxili dövlət büdcəsi, milli məzənnəli (markka — 1860-cı ildən istifadə edilir) mərkəzi bank, gömrük təşkilatları və 1860–1916-cı il sənaye inkişafının çox böyük faydasını görmüşdü. İqtisadiyyatı böyük Rusiya bazarından asılı idi, ondan ayrılmaq gəlirli Finlandiya maliyyə bölgəsini sıradan çıxara bilərdi. 1917-ci ildə Rusiyanın iqtisadi çöküşü və Finlandiya dövləti uğrunda iqtidar mübarizəsi Finlandiyaya müstəqilliyi gətirən əsas faktorlar arasında idi.