cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sisian rayonu
Tarixi
Qarakilsə rayonu 1930-cu il sentyabrın 9-da yaradılıb. 1940-cı il martın 2-nə qədər Qarakilsə rayonu, həmin tarixdən etibarən isə Sisian rayonu adlandırılıb. Ərazisi 1719 kv. km-dir. Rayon mərkəzi Qarakilsə (dəyişdirilmiş adı Sisian) şəhəridir. Rayon mərkəzindən İrəvan şəhərinə qədər olan məsafə 217 km-dir.
Coğrafi mövqeyi
Coğrafi vəziyyətinə görə Qarakilsə rayonu dörd tərəfdən Zəngəzur və Bərgüşad silsilələri və Sünik yaylası ilə əhatə olunub. Bazarçay çayı rayon boyu axıb gedir.
İri yaşayış məntəqələri
Qarakilsənin 1988-ci ilə kimi azərbaycanlıların yaşadıqları və həmin il tərk etməyə məcbur olduqları yaşayış məntəqələri: Qızılcıq, Sofulu, Murğuz, Şıxlar, Ağdü, Vağüdü, Urud, Ərəfsə, Comərdli, Dəstəyurd, Şəki.
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət heyətinin müxtəlif fərmanları ilə rayon üzrə dəyişdirilmiş tarixi yer adları:
Maddi-mədəni irsi
Qarakilsə bölgəsinin çox böyük tarixi var. Burada alban mədəniyyətinə məxsus çoxlu abidə yerləşir. Təəssüf ki, həmin abidələrdən ermənilər öz tarixlərini daha qədimə aparmaq üçün istifadə edirlər. Məsələn, Urud kəndi ərazisindəki qoç heykəlləri bütün dünyaya "ermənilərin daş dövrü abidəsi" kimi təqdim olunur. Ermənilər Qərbi Azərbaycan torpaqlarındakı qəbristanlıqlarda orta əsr Azərbaycan ustaları, bədii daşyonma sənətkarları tərəfindən yaradılmış daş qoç və qoyun heykəllərini daşıyaraq İrəvan şəhərinə aparmış, onların üstündə həkk edilmiş — Azərbaycan xalqına məxsus kitabə və təsvirləri məhv edərək erməniləşdirmişlər. Qarakilisə rayonunun Urud kəndindən aparılmış qoç heykəllərin aqibəti də bu cür olmuşdur.
Qədim Azərbaycan torpağı olan Qərbi Azərbaycan ərazisinin tarixi, mədəni, dini, memarlıq abidələri ilə zəngin bir bölgə — Zəngəzur mahalının Qarakilsə rayonu ərazisindəki eramızdan əvvəl II minilliyə aid Qoşundaş tikili qalıqlarını, Zəngəzurun Səlim keçidi adlanan yerdə tikilmiş karvansaranı, Qaraqoyunlu dövlətində Çuxur-Səəd əmirlərinə aid Cəfərabad türbəsini, XIX əsrin sonunda 8-ci İmam Rzanın nəvəsi Mir Davudun və Qara Vəli kəndində Seyid Əhmədin məqbərələrini qeyd etmək olar.
Azərbaycanın sözügedən bölgəsində çoxlu sayda müqəddəs inanc obyektləri olmuşdur. XX əsrin əvvəlində Zəngəzur və İrəvan quberniyasında 391 məscid fəaliyyət göstərirdi.
Kaoru Naqadome
Kaoru Naqadome (d. 7 may 1973) — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 4 oyun keçirib.
Bulbophyllum ambatoavense
(Bulbophyllum ambatoavense) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum ambatoavense növü Madaqaskar üçün endemik növdür.
Echinops cephalotes
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Sarıcalar (cins)
Sarıcalar (Colias) — Ağ kəpənəklər fəsiləsinə aid kəpənək cinsi.
Qanadlarının kənarları dairəvi olması ilə seçilir.
Cins 70 bioloji növü özündə birləşdirir. Onlar əsasən tropik qurşağdan kənar ərazilərdə yayılmışlar.
Mikayıl Ələkbərov
Ələkbərov Mikayıl Məhəmməd oğlu — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
Həyatı
Bakının indiki Abşeron rayonunun Saray kəndində dünyaya göz açmış və 1942-ci ildə orduda xidmətə könüllü getmişdir.
Hərbi əməliyyatlarda 1943-cü ilin aprelində 81-ci atıcı diviziyası (7-ci ordu) tərkibində kəşfiyyatçı kimi iştirak etmiş və həmin ilin sentyabrın sonunda Dneprin keçilməsində şəxsi igidliyi ilə fərqlənmişdir. Belə ki, kəşfiyyatçı Mikayıl çayı tez keçərək düşmən sahilindən onun müdafiə qüvvəsi haqqında məlumatı öz hissəsinə verməklə hücüm əməliyyatının qələbəsini təmin etmişdir.
Ukraynanın Dnepropetrovsk vilayətinin azad edilməsi uğrunda aparılan döyüşlərdə düşmənin 14 hücumunun dəf edilməsində iştirak edərək, ağır yaralanmış və iki həftə sonra aldığı ağır yaralardan həlak olmuşdur.
Dnepropetrovskda Rudka kəndində dəfn edilmişdir.
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı ölümdən 12 gün sonra 1943-cü ilin 26 oktayabrında verilmişdir.
Saraydakı və Rudkadakı məktəblərə onun adı verilmişdir.
Xəzər alçası
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ümumi yayılması
Rusiyada (Dağıstan) təbii arealı vardır.
Azərbaycanda yayılması
Qubada, Samur-Dəvəçi ovalığında, Lənkərandan orta dağ qurşağına qədər meşələrdə rast gəlinir.
Statusu
Azərbaycanın nadir bitkisidir.VU D2.
Bitdiyi yer
Aşağı və orta dağ qurşaqlarında meşələrdə, kolluqlarda, meşələrin kənarlarında, dağ çayların kənarlarında yayılmışdır.
Bioloji xüsusiyyətləri
Təbiətdə hündürlüyü 10 m-ə qədər olan ağac və ya koldur. Budaqları tikansız, cavan zoğları çılpaqdır. Yarpaqları ensiz, tərs yumurtavarı, uc tərəfi qısa, sivridir. Altdan məxmər və ya keçətüklü olması ilə adi növdən fərqlənir. Saplaqları az tüklüdür. Çiçəklərinin böyüklüyü orta dərəcədədir. Meyvələri sarı, qırmızı və ya qaramtıl, iri və oval şəklində, 20–35 mm diametrindədir. Çəyirdəyi azca çuxur və ya deşikdeşikdir. Aprel ayında çiçək açır, iyul-avqust ayında meyvəsi yetişir.
Çoxalması
Təbiətdə generativ yolla çoxalır.
Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.
Becərilməsi
Mədəni şəraitdə becərilir.
Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Xüsusi mühafizə tədbiri görülməmişdir.
Echinops ceratophorus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Xəzər alçası
Zəruri qoruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilməsi zəruridir.
Yuqoslaviya müharibələri
Yuqoslaviya müharibələri dedikdə Yuqoslaviya dövlətinin dağılmasına səbəb olan 1991-ci ildən 2001-ci ilə qədər davam edən, keçmiş Yuqoslaviyada baş verən müstəqil, lakin əlaqəli etnik münaqişələr, müstəqillik müharibələri və üsyanlar nəzərdə tutulur. Yeni ölkələrdə etnik azlıqlar arasındakı həll edilməmiş gərginliyə baxmayaraq, müharibələrə təkan verən yeni respublikalar yarandı. Döyüşlərin əksəriyyəti yeni dövlətlərin tam şəkildə beynəlxalq tanınması ilə, sülh razılaşmaları ilə nəticələndi, lakin bölgədə ciddi insan itkisi yarandı və iqtisadi ziyan vurdu. Əvvəlcə Yuqoslaviya Xalq Ordusu (JNA), separatçı hökumətləri əzməklə bütün Yuqoslaviyanın birliyini qorumağa çalışdı, lakin getdikcə serb millətçi ritorikasını oyadan və Serblərin bir dövlət olaraq birləşməsi üçün Yuqoslav məsələsini istifadə etmək istəyən Slobodan Miloşeviçin rəhbərlik etdiyi Serbiya hökumətinin təsiri altına düşdü. Nəticədə JNA, Slovenləri, Xorvatları, Kosova Albanlarını, Bosniyalıları və Etnik Makedoniyalıları itirməyə başladı və nəticədə Serb ordusuna çevrildi. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 1994-cü il tarixli hesabatına görə Serb tərəfinin Yuqoslaviyanı bərpa etmək məqsədi yox idi, lakin Xorvatiya və Bosniyanın bir hissəsindən olan "Böyük Serbiya" yaratmaq istəyirdi. Digər irredentist hərəkatlar da "Böyük Albaniya" (Beynəlxalq diplomatiyadan sonra tərk edilsə də, Kosovanın ərazisindən ibarət) və "Böyük Xorvatiya" (1994-cü ilədək, Vaşinqton Sazişi sona çatana qədər, Herseqovinanın ərazilərindən ibarət) kimi müharibələrlə əlaqələndirilmişdir. Adətən İkinci Dünya Müharibəsindən sonra Avropanın ən ölümcül müharibələri olaraq qəbul edilən bu münaqişələr, bir çox müharibə, o cümlədən soyqırım, insanlığa qarşı cinayət və təcavüz hadisələri ilə qeydə alınmışdır. Bosniya soyqırımı İkinci Dünya Müharibəsindən bəri rəsmi olaraq soyqırım kimi xarakterizə edilən Avropa qeydə alınan ilk cinayət idi və bunun bir çox əsas fərdi iştirakçıları müharibə cinayətləri ilə ittiham edildi. BMT tərəfindən bu cinayətlərə görə məhkəmə işinə baxmaq məqsədilə keçmiş Yuqoslaviya üçün Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsi (BCM)  təsis edilmişdir. Qeyri-stasionar məsələlərlə bağlı Beynəlxalq Mərkəzin məlumatına görə Yuqoslaviya müharibələri 140.000 insanın ölümü ilə nəticələndi. Humanitar Hüquq Mərkəzi, keçmiş Yuqoslaviya respublikalarındakı qarşıdurmalarda ən azı 130.000 insanın öldüyünü təxmin edir.
Etimologiyası
Müharibənin digər adları aşağıdakılardır:
Müharibənin başlaması və səbəbləri
Yuqoslav xalqları arasındakı etnik qarşıdurma yalnız 20-ci əsrdə, 1920-ci illərin əvvəllərində Serb, Xorvat və Sloven Krallığının konstitusiyasına görə yaşanan gərginliklərdən və 1920-ci illərin sonlarında xorvat siyasətçi Ştepan Radiçin öldürülməsindən sonra serblər və xorvatlar arasında təzyiqin yüksəlməsi ilə daha da kəskinləşdi.
Müharibələr
On günlük müharibə (1991) On günlük Müharibə olaraq bilinən qarşıdurmalardan birincisi, JNA (Yuqoslaviya Xalq Ordusu) tərəfindən 26 iyun 1991-ci ildə, Sloveniyanın 25 iyun 1991-ci ildə federasiyadan ayrılmasından sonra başladı. Əvvəlcə federal hökumət Yuqoslaviya Xalq Ordusuna Sloveniyada sərhəd keçidlərini təmin etməyi əmr etdi. Sloveniya polisi və Sloveniya Ərazi Müdafiəsi respublikanın ətrafında dayanma və məhdud atışmalara səbəb olan kazarmaları və yolları mühasirəyə aldı. Onlarla itkidən sonra, Sloveniya və Xorvatiya ayrılmaq üçün üç aylıq moratorium qəbul etdikdə, 7 iyul 1991-ci ildə Brionidə danışıqlar yolu ilə məhdud münaqişə dayandırıldı. Federal ordu 26 oktyabr 1991-ci ilədək tamamilə Sloveniyadan çıxdı.
Xorvatiya Müharibəsi (1991-1995)
Silah embarqosu
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurası 1991-ci ilin sentyabrında silah embarqosu tətbiq etdi. Buna baxmayaraq, müxtəlif dövlətlər müharibə edən fraksiyalara silah satışını həyata keçirirdilər və ya asanlaşdırırdılar. 2012-ci ildə Çilidə silah satışındakı iştirakına görə iki nəfər təqaüdçü general da daxil olmaqla doqquz nəfəri məhkum edildi.
Kərim xan Muxtarəssəltənə
Kərim xan Muxtarəssəltənə — Qacarlar dövlətinin daxili işlər naziri.
Həyatı
Kərim xan əvvəlcə İran Kazak diviziyasında xidmət etmişdi. Polkovnik Aleksey Domontoviçin komondirliyi dövründə (1879–1882) bu hərbi birləşməyə qatılmışdı.
Kərim xan 1894-cü ildə Nizəssəltənə ləqəbini almışdı. Elə həmin ilin payızında Əmir xan Sərdari-Əzəmlə Rusiyaya yollanmışdı. Çar III Aleksandrın təziyyəsində, yeni çar II Nikolayın tacgüzarlığında iştirak etmişdi.
Kərim xan Astrabad və Damğanın hakimi olmuşdu.
Kərim xan 1895-ci ildə Münəzzəməssəltənə ləqəbinə layiq görülmüşdü. 1897-ci ildə İngiltərəyə yollanmışdı. Bir sıra təşrifatlarda iştirak etmişdi. İrana dönəndən sonra Nəzmiyyə idarəsində çalışmışdı. Bu idarədə işləyərkən Muxtarəssəltənə ləqəbini almışdı.
Kərim xan Muxtarəssəltənə 1903-cü ildə vəfat edib.
Ailəsi
Kərim xan Muxtarəssəltənə Rüknəddin adlı oğlu vardı.
Tibetlilər
Tibetlilər — Əsasən Tibetdə yaşayan və Tibet dilində danışan xalq.
Tomomi Fucimura
Tomomi Fucimura (d. 30 may 1978) — keçmiş Yaponiya qadın futbolçusu.
Tibetlilər
Yayılması
Tibetlilər Çində, Tibet muxtar rayonunda yaşayırlar.
Tomomi Fucimura
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 20 oyun keçirib, 1 qol vurub.
Tibetlilər
Tarixi, etnoqrafiyası
Qədim ural-altaylarda hakim olmuş Tək Tanrı yüksək ruh qavrayışının əbədi və pozulmaz olması dərki, bunların monqolların, tibetlilərin) gerçək həyatlarında qəhrəmanlarını necə görmək təsəvvürlərində də təkrarlanıb yaranır.
Qədim Çin səlnamələri Çini qərb, şimal-qərb və şimaldan əhatə edən proto-monqol və proto-tibet xalqlarını ilk əvvəllər bir-birindən o qədər də fərqləndirə bilmirdi. O dövrdə çinlilər türk xalqlarını “hu” adı ilə, Romadakı barbar sözünün bənzəri olaraq, Çini əhatə edən köçəriləri adlandırmışlar.
Hunlar üçün qərbdə və cənub-qərbdə isə tibetlilər və digər güclü tayfalar arasında, İran və Hindistan kimi çoxsaylı xalqı olan dövlətlər içində geniş otlaq sahələr əldə etmək çox çətin idi. Yəqin ki, bu səbəblər üzündən get-gedə şimal-qərbə, Ural və İtil çayları hövzələrinə maraq artırdı.
Mahmud Qaşqarlı onların Sabit adlı yəmənli bir ərəbin nəslindən olduqlarını yazır. Guya bu şəxs bir cinayət işlədiyi üçün gəmi ilə qaçıb Tibetə gəlmiş, sonra onun nəvələri türklərdən 1.500 fərsəng yer almışlar. Dillərində ərəbcə sözlər var, anaya "ümə", ataya "aba" deyirlər.
Misir Coğrafiya Cəmiyyəti
Tarixi
Cəmiyyətin əsası 19 may 1875-ci ildə coğrafiya elminin inkişafını təşviq etmək üçün İsmail Paşanın fərmanı ilə Coğrafiyanın Cazibə Cəmiyyəti adı ilə yaradılmışdır. thumb|İlk prezidenti [[Georq Avqust Şveynfurt]] Cəmiyyətin ilk prezidenti alman botanist, səyyah və etnoloq Georq Avqust Şveynfurt idi. left|200px|thumb|Cəmiyyətin yerləşdiyi bina Ölkədəki siyasi vəziyyətlərdən asılı olaraq, adı bir neçə dəfə dəyişdirilmişdir. 1952-ci ildəki Misir İnqilabından sonra indiki adı ilə adlandırılmışdır.
Fəaliyyəti
Cəmiyyət ölkədə coğrafiya sahəsində elmi, dinaktik və populyar fəaliyyət həyata keçirir. Mütəmadi olaraq, yığıncaqların və elmi konfransların, elmi ekspedisiyaların, mühazirələrin və populyar ekskursiyaların keçirilməsini təşkil edir.
Echinops cervicornis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
İranın mərkəzi hissələrində bitir.
Bulbophyllum amblyacron
(Bulbophyllum amblyacron) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Rula
Rula (Ruhla) — Almaniyada Türingiya əyalətində bir şəhər. Reynştayq üzərindəki Türing meşəsinin şimal tərəfində 440-530 metr yüksəklikdə yerləşir.
Vartburq rayonuna daxildir.
Əhalisi 6485 nəfərdir (31 dekabr 2007-ci il tarixinə). 38.51 km² ərazini əhatə edir.
Rəsmi kod 16 0 63 066-dır. Şəhər 3 rayona bölünür.
XIX və XX əsrlərdə şəhər üçün saat düzəltmə böyük əhəmiyyət daşıyırdı. Hazırda isə əsas rolu turizm oynayır.
İstinadlar
Rəsmi səhifə
Məstan Əliyev
Əliyev Məstan Aslan oğlu — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
Həyatı
1918-ci ildə Tovuz rayonunun Əsrik Çırdaxan kəndində anadan olmuş və kənd məktəbində müəllim işləyən Məstan Əliyev 1939-cu ildə orduya xidmətə getmişdir. Müharibə başlandığı zamandan 47-ci ordunun tərkibində cəbhələrdə olmuş, Berlin ətrafında döyüşlərdə iştirak etmişdir. 1944-cü ildə 143-cü atıcı diviziyasına göndərilmişdir. Starşina Məstan Əliyevin uğurlu döyüşlərindən biri 1945-ci ilin 16 aprelində Oder çayının sol sahilində oldu. Bu döyüşdə onun bölməsi 72 əsgər və zabitini əsir götürdü, şəxsən özü isə 20 nəfərə qədərə faşist məhv etdi. Məstan Əliyev aprelin 23-də Berlin uğrunda döyüşlərin birində həlak oldu.
Ona Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı 1945-ci il mayın 31-də verildi.
Paradise Lost
Paradise Lost — 1988-ci ildə yaranmış doom metal qrupudur. Qrup adını, 17-ci yüzillikdə yaşamış John Milton'un Paradise Lost adlı epik şerindən almışdır. Qrup, 1988-ci ildə gitarada Gregor Mackintosh və Aaron Aedy, bas gitarada Stephen Edmondson, barabanda Matthew Archer və vokalda Nick Holmes'dan ibarət heyətiylə İngiltərənin Halifax şəhərində yaranmışdr. Günümüzdə bu orijinal heyətdən yalnız barabançı Matthew Archer qrup ilə birlikdə deyil, digər 4 musiqiçi quruluşundan bu yana qrupda fəaliyyət göstərir.
Draconian Times albomundan sonra daha təcrübəli işlərə əl atan qrup 1997-ci ildə "One Second" adlı albomu yayımladı. 1999-cu ildə qrup artıq yaracılığının zirvəsində idi. Həmin ilə yayımladığı "Host" albomu ilə bir növ dinləyici kütləsini ikiyə ayırmışdı. Albomda demək olar ki gitara istifadə edilməmişdi və daha çox elektronik elementlərə yer verilmişdi. Qrupun Depeche Mode'da bənzətilməsi və tərznin də dark-pop istiqamətində formalaşdığı kimi düşüncələr də məhz bu dğvrə təsadüf edir. Daha sonrakı dövrlərdə albomlarında elektron musiqi və doom metal'ı özlərinə xas şəkildə icra edən qrup, son olaraq 2007-ci ildə "In Requiem" albomu ilə köhnə tərzlərinə qayıda bilmişdi. Bu albom bir növ qrupun metala qayıdışı kimi qəbul edildi. Qrup üzvləri öz açıqlamalarında bu albomu daha çox Gothic, Icon və Draconian Times albomlarının qarışığı kimi hesab etdiklərini demişdi.
Qrup 2009-cu ildə "Faith Divides Us – Death Unites Us" adlı 12-ci studiya albomlarını yayımladı. Bu albom ilk baxışda qrupun, In Requiem ilə qaldığı yerdən davam etdiyini təsəvvürünü yaradırdı. Ancaq albomun ümumi tərzində yenə bəzi dəyişikliklər var idi. İlk növbədə qrupun köhnə dinləyicilərini yenidən qazanmasını təmin edəcək və onların xoşuna gələ biləcək sərtlikdə bir gotik metal albomu idi. Eyni zamanda Nick Holmes'in təmiz vokallarının daha çox yer aldığı bu albom, qrupun tarixçəsini və keçirdiyi musiqi təkamülünü ən yaxşı şəkildə əks etdirən albom olma xüsusiyyətini də daşıyırdı.
Qrup 2011-ci ilin axırlarında yeni albom hazırlıqlarına başladığı bildirdi. 2012-ci il 23 aprel tarixində qrup "Tragic Idol" adlı 13-cü studiya albomunu yayımladı.
2013-cu il 27 oktyabr tarixində, qrup yaranışının 25-ci ildönümü turundan sonra 2014-cü ilin yayında yeni albom hazırlığına başlayacağını açıqladı. Qrup 2013-cü il 5 noyabr tarixində "Tragic Illusion" adını verdiyi toplu albomunu yayımladı.
Cvanenq almaz yatağı
thumb|Cvanenq almaz yatağı Cvanenq almaz yatağı — Botsvana da, Qaboron şərqdən 110 km qərbdə almaz yataqları qrupu. Ehtiyatına və hasil edilən almazın illik dəyərinə görə dünyada ən iri yataqlardan biridir.
Tarixi
1970-ci ildə kəşf edilmiş, 1982-ci ildən açıq üsulla istismar olunur. Karxananın dərinliyi 273 m-dir (2004); 600 m dərinlikdən sonra yatağın yeraltı istismarı nəzərdə tutulur. 720 m dərinliyədək yatağın ümumi ehtiyatı 428 mln. kar-dır (1,65 mm-dən böyük almazlar üçün). Yataqlar kimberlit tiplidir; Arxeyin Kalahari kratonunun mərkəzi hissəsinə aid edilir. 12 kimberlit borusu aşkar olunmuşdur, yalnız biri (Erkən Trias yaşlısı) sənaye əhəmiyyətlidir. Yan süxurlar Paleozoy-Trias daykaları ilə yarılmış Proterozoy yaşlı dolomit və gil şistlərindən ibarətdir. Örtük çöküntülərinin qalınlığı 65 m-dir.
Quruluşu
Ən böyük borunun sahəsi (Dördüncü dövr çöküntüləri altında) 52 ha-dır. Dərinliyə getdikcə borunun ölçüsü kiçilir və Şimalı, Mərkəzi (almazın maks. Konsentrasiyası buradadır), Cənub və Dördüncü borulara parçalanır. Boruların yan divarları dikdir; 600 m dərinliyədək yalnız krater fasiyası süxurları ilə dolmuşdur, hipabbisal və diatremfasiyalar hələ aşkar edilməmişdir. Şimal borusunun mərkəzi hissəsində, digər borulardan fərqli olaraq, piroklastik əmələgəlmələr aşkar olunmuşdur. Süxurlarda almazın orta miqdarı 1,20–1,35 kar/t-dur. Dərinliyə getdikcə almazın miqdarı artır.
2005-ci ilədək 15,6 mln. kar almaz hasil olunmuşdu. 25–35%-i zərgərliyə yararlıdır; 2 və daha çox kar almazın payı yüksəkdir. İndiyədək hasil olunmuş almazlardan ən böyüyünün kütləsi 350 kar-dır. Almazlar əsasən rəngsiz və şəffafdır, nadir hallarda sarı və açıq-yaşıl rənglərinə rast gəlinir.
Echinops chantavicus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
İren Adler
İren Adler — Artur Konan Doylun “Bohemiyada qalmaqal” hekayəsinin personajı.
İren Adler “Şəxsiyyətin müəyyən edilməsi”, “Mavi korbunkul”, “Beş portağal tumu” və “Onun vida işi” hekayələrində də xatırlansa da, bu xatırlamalar “Bohemiyada qalmaqal” hekayəsindəki şantaj işi ilə bağlıdır.
Həyatı
thumb|Lilli Lenqtri, İren Adlerin mümkün prototipi “Bohemiyada qalmaqal” hekayəsinə görə, İren Adler 1858-ci illərdə Nyu-Cersidə anadan olmuşdur. O məşhur opera müğənnisi (kontralto) kimi əvvəlcə Milandakı “La Skala” teatrında, sonralar isə primadonna kimi Varşava İmperiya teatrında çıxış etmişdi. Məhz Varşavada o gələcək Bohemiya kralı Cassel-Felstein hersoqu şahzadə Vilhelm Gottsreich Sigizmund fon Ormsteinlə tanış olaraq onun məşuqəsinə çevrilir. Daha sonra Adler Londona köçür və əlində olan məktublar və şəkillərlə kralı şantaj etməyə başlayır.
20 mart 1888-ci ildə kral gizlicə Londona gəlir və Şerlok Holmsa görüşdə bildirir ki, o evlənməyə hazırlaşır, lakin Adlerdə olan məktublar və şəkillər üzə çıxsa, nikah baş tutmaya bilər. Kral onları oğurlamaq üçün bir neçə dəfə cəhd göstərsə də, heç nə alınmamışdı.
Holmsla görüşdə kral İren Adleri belə təsvir edir: “Onun sərt xarakteri var. Bəli, bəli, o çöx cəlbedici xanım sifətinə malik olsa, qəlbən o qəddar kişidir”.
Holms şəkilləri oğurlamaq üçün yaralı ruhani görkəmində onun evinə daxil olanda İren onun niyyətini başa düşüb qaça bilmişdi. Holms şantajın qarşısını ala bilsə də, bu işi uduzulmuş sayırdı. Bohemiya kralı Holmsa mükafat təklif etsə də, Holms ancaq İrenin fotoqrafiyasını götürmüşdü.
“Bohemiyada qalmaqal” hekayəsində doktor Vatsonun Holmsun Adlerə münasibəti barədə yazır ki, Holms həmişə Adleri fərqləndirir və onu “Bu qadın” (the Woman) adlandırırdı.
“Demək olmaz ki, o İren Adlerə qarşı məhəbbətə yaxın hansısa hisslər keçirirdi. Bütün hisslər, xüsusilə də məhəbbət onun soyuq, dəqiq və qəribə tarazlığa malik olan ağlına zidd idi...Ancaq buna baxmayaraq, onun üçün ancaq bir qadın mövcud idi və bu qadın şübhəli reputasiyaya malik olan mərhum İren Adler idi” (“Bohemiyada qalmaqal”).
İren Adlerin prototipləri
Teatrda müğənni kimi oxuyaraq hər hansı varlı şəxsin məşuqəsinə çevrilmən əsas götürsək, İren Adlerin prototipi kimi Lola Montesi əsas götürə bilərik. Bavariyalı I Lüdviqin məşuqəsi olan bu xanım kralın həyata keçirdiyi siyasətə də təsir edə bilirdi. Bəzi müəlliflər Montesi Adlerin prototipi hesab edirlər.
Uels şahzadəsi Eduardın məşuqəsi olmuş Lilli Lenqtri coğrafi baxımdan prototipliyə ən yaxın namizəddir. Culian Volf qeyd edir ki, Lenqtrinin Cersidə anadan olması yaxşı məlum idi. İren Adler isə, bildiyimiz kimi, Nyu-Cersidə doğulmuşdu. O başqa zadəganlarla da münasibətlərdə olmuşdu və hekayənin dərcinə yaxın illərdə qəzetlər bu barədə tez-tez yazırdılar.
Barozavr
Barozavr — Diplodocidae fəsiləsinə aid nəhəng dinozavrlardandır. Onlar Yura dövründə 150 milyon il önçə yaşanışlar.
Ağabala xan Sərdari-Əfxəm
Ağabala xan Sərdari-Əfxəm — Qacarlar dövlətinin daxili işlər naziri, Gilan əyalətinin valisi.
Barozavr
Xariçi görünüşü
Bu canlı böyük ölçülərə malik olmuşdur. Uzunluqları 20 m, çəkiləri isə 30 ton olmuşdur. Hündürlükləri 12 metr təşkil edirmiş. Onlar nisbətən qısa quyruğa və uzun quyruğa malik imişlər.
Həyat tərzi
Barozavr otlarla qidalanırdılar. Günün böyük hissəsini qidalanmağa sərf edirmiş. Xüsusi ilə ağacların yarpaqları və kolluqlarla qidalanırdı. Gün ərzində 500 kq-dan 1000 kq qədər qida yeyə bilirlər. Digər ot yeyən dinozavrlar kimi onlar da sürü halında yaşayırlar. Öz törəmələrinə qarşı qayğıkeşliyi ilə seçilir. Düşmənlərini quyruğu ilə vururdular.
Xanbağı (Xocalı)
Xanbağı – Azərbaycan Respublikasının Xocalı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Miki Suqavara
Milli komanda karyerası
Yaponiya milli komandasının heyətində 7 oyun keçirib, 2 qol vurub.
Ağabala xan Sərdari-Əfxəm
Həyatı
Əsl adı Mirzə Məhəmmədəli xandır. Moini-nizam ləqəbini daşıyırdı.
Ağabala xan vəliəhd Müzəffərəddin mirzənin yanında tədricən inkişaf edərək 1883-cü ildə sərhəng (polkovnik), 1885-ci ildə isə mirpənc (general-leytenant) rütbələrinə yiyələnir.
Ağabala xan 1891-ci ildə vəkilüddövlə ləqəbinə layiq görülür. Sənaye naziri və Topxana (artileriya) rəisi Cahangir xan vəfat etdikdən sonra Ağabala xan onun vəzifələrinə sahib olur.
Ağabala xan Sərdari-Əfxəm 1907-ci ildən sonra Gilan əyalətinə vali təyin olunmuşdu. 1909-cu ildə "Səttar xan adına komitə"nın fəalları Rəştdə üsyan qaldırdılar. Vali Sərdari-Əfxəm öldürüldü.
Xanbağı (Xocalı)
1992-ci ildən Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altındadır.
Nəmrud gölü
Nəmrud gölü (Nemrut Gölü) — Türkiyənin şərqində, Ermənistan yaylasında, Nəmrud vulkanının kalderinin cənub-qərbində yerləşən şirin sulu krater gölü. Göl dəniz səviyyəsindən 2247 metr yüksəklikdə yerləşir. Ümumi sahəsi 12 km², ən dərin yeri 176 metrdir. Göl suyunun həcmi — 1,26 km³-dir.
Gölün yaranması
Təxminən 270 min il əvvəl Nəmrud-Dağ stratovulkananın növbəti püskürməsi nəticəsində onun konusunun tədricən çökməsinə və kalderin meydana gəlməsinə səbəb oldu. Kalderin cənub-qərb hissəsi digərlərindən daha erkən dağıldı və buna görə cənub-qərb hissəsindəki kalderanın dərinliyi ən böyükdür. Məhs bu ərazidə Nəmrud gölü formalaşmışdır.
Göl əsasən qar suyu ilə (Nəmrud-Dağ vulkanı ilin 4 ayı qarla örtülür), həmçinin kalderanın dibində yerləşən bir neçə isti bulaqla qidalanır. Sonradan Nəmrudda baş vermiş kiçik püskürmələr nəticəsində lava axını Nəmrud gölünün şimal hissəsinə özündə ayırmış və Ilı gölü formalaşmışdır.
Coğrafiyası
Nəmrud gölü hazırda şirin su gölüdür. Lakin alimlərin fikrincə, vulkanik proseslərin təsiri ilə Van gölü kimi Nəmrud da tədricən duzlu gölə çevriləcək. Suyun kimyəvi tərkibinin dəyişməsinə səbəb Nəmrud dağının vulkanik fəaliyyəti, həmçinin gölün axarsız olmasıdır. Eləcə də Nəmrud gölü ilə Van gölü suları arasında əlaqənin olması fərziyyəsi var. Van gölünün duzlu suyu (22 ‰ qədər) Nəmrud gölünə axır.
Gölün termal bulaqlarla qidalanması nəticəsində o qış aylarında donmur. Bütün qış boyu su səthinin temperaturunu 8 °C-dən yuxarı olur. Əksər termal mənbələr gölün dərin hissəsində yerləşir və nəticədə gölün dibi daha yüksək temperatura malikdir. Alimlərin hesablamalarına görə yayda göldəki suyun temperaturu 68 m dərinlikdə minimum 3,61 ° C-yə qədər azalır və sonra 150 metr dərinliyə kimi 4.60 ° C-yə kimi yüksəlməyə başlayır.
2007-ci ilin yayında gölün şərq sahilində yeni isti bulaq meydana gəlmişdir.
Fitoplankton baxımdan göl suyu çox zəngindir. 1986-cı ildə göl suyuna aynalı çəki balığı buraxılmış və qısa zamanda artaraq balıqçılıq üçün uyğun duruma gəlib çatmışdır.
Telan Nağıyeva
Telan Nağıyeva (tam adı:Nağıyeva Telan Talıb qızı; ) — aktrisa.
Həyatı
Nağıyeva Telan Talıb qızı 1924-cü ildə Ordubad rayonunun Aşağı Əndəmic kəndində anadan olmuşdur.
Əmək fəaliyyəti
1967-ci ildən ömrünün sonuna qədər Ordubad şəhər klubunun müdiri olmuşdur.
Səhnə fəaliyyəti
Ordubad Dövlət Dram Teatrı və  Ordubad Xalq  Teatrının səhnəsində Leyli, Əsli, Sənəm,Telli  ("Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "O olmasın,bu olsun", Arşın mal alan,Üzeyir Hacıbəyov), Pəri ("Solğun çiçəklər",Cəfər Cabbarlı), Naznaz ("Beş manatlıq gəlin",Məmməd Səid Ordubadi) və s. rollarda oynamışdır.
Bolqarçay su anbarı
Bolqarçay və ya Balharı su anbarı — Azərbaycanın cənub bölgəsində Biləsuvar rayonu ərazisində Bolqarçayın məcrasında yerləşir.
Su anbarı kənd təsərrüfatı torpaqlarının su ilə təmin etmək məqsədilə 1965-ci ildə istismara verilmişdir.
Texniki göstəriciləri
Bəndin hündürlüyü 17,4 m, uzunluğu 4600 m, su anbarının ümumi həcmi isə 12mln. m³-dur. Suvarma sahəsi 3300 ha-dır.
Tatlıbay (Baymak)
Tatlıbay — Başqırdıstan Respublikası nın Baymak rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Tatlıbay kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Tarix
Kənndə 1866-cı il məlumatına görə 27 həyətdə 147 nəfər yaşayırdı.
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə başqırdlar (99%) üstünlük təşkil edir.
İnfrastruktur
Kənddə kənd, uşaq bağçası, fledşer məntəqəsi, klub, kitabxana və məscid var.
Pelagi
Pelagi — xristian dinində ilk bidətçi təlimlərindən birinin banisi, V əsrin din xadimi.
Həyatı
Xristianlıqda ilk bidətçi təliminin banilərindən sayılan Pelagi təxminən 360-cı ildə Fransanın Bretan bölgəsində, yaxud Britaniyada doğulmuşdur. Milliyyətcə keltdir. Əsl adı Morqan olub, xaç suyuna çəkildikdən sonra Pelagi adlandırılmışdır. V əsrin əvvəllərində İtaliyaya gələrək monastıra daxil olmuşdur. Burada yüksək əxlaqı və nizam-intizamı ilə məşhurlaşmışdır. Romada həm dünyəvilər, həm də din xadimləri arasında yayılmış pozğunluq halları onu dəhşətə gətirmişdir. Pelagi mülahizələri ilə ümumi kilsə doqmalarından kənara çıxmışdır, lakin o, kilsə ilə ziddiyyətə getmək fikrindən uzaq idi. Ardıcılı Selesti bu məsələdə daha qətiyyətli mövqe göstərmişdir. 411-ci ildə onlar birlikdə Şimali Afrikaya, məşhur ilahiyyatçı Avqustinin yanına xeyir-dua almaq üçün yollanmışlar. Pelagi buradan Fələstinə getmiş, Selesti isə Karfagendə qalmışdır. O, öz görüşlərini yayarkən bidətçilikdə ittiham edilmişdir. Avqustin onun görüşlərini rədd edən iki traktat qələmə aldıqdan sonra, Karfagen kilsəsi Selestiyə anafema (kilsədən uzaqlaşdırma) elan etmişdir. O, buradan Efesə gedərək yerli kilsədə nüfuz qazana bilmişdir. Pelaginin isə Fələstində bidətçikliklə ittiham edilməsinə baxmayaraq, yerli kilsə şurası onun haqqında qərar verməyi Roma papasının öhdəsinə buraxmışdır.
Afrikada pelagianlıq təlimi ətrafında mübarizə daha da kəskin hal almışdır. Belə ki, Karfagendə toplaşmış kilsə məclisi onun haqqında anafemanın təsdiqi üçün papa I İnnokentiyə müraciət etmişdir. Onun sələfi Zosima Karfagen kilsəsindən Pelaginin bağışlanmasını istəmişdir. Kilsənin mövqeyinin dəyişmədiyini görən papa havadarlıq niyyətindən əl çəkmişdir.
İmperator Honorinin fərmanı ilə bu təlimin daşıyıcılarına qarşı tədbirlər həyata keçirilmiş, Papa I Bonifasi yeni təlimin açıq bidətçilik olduğunu bildirmişdir. 431-ci ildə Efesdə toplanmış Kilsə Məclisi Pelaginin bidətçi kimi kilsədən uzaqlaşdırılmasına qərar vermişdir.
Pelaginin ölüm tarixi və yeri haqqında dəqiq məlumat olmasa da, bunun 431-ci ildən sonra baş verdiyi güman edilir.
Təlimi
Pelaginin əsas dini araşdırmaları günah və iradə azadlığı mövzusundadır. Belə ki, günah törədənlər günahın gücü qarşısında nəfsin tab gətirə bilmədiyini deyirdilər. Pelagi isə bunun əksinə — qarşısıalınmaz günahın olmadığını bildirmişdir. Onun fikrincə, insan təbiəti etibarilə mərhəmətlidir, iradəsi ilə xeyirdən qaça bilər, bu qaçış son nəticəsində günahkarlıq vərdişə çevrilərək ikinci təbiətə dönsə də, qarşısıalınmayacaq dərəcəyə çatmır, çünki şüurlu varlıq heç zaman iradə azadlığını itirmir. İnsan həmişə günaha qarşı uğurla mübarizə apara bilər, bunun üçün İsa Məsihin nümunəsindən istifadə etmək kifayətdir. Tanrı qeyri-mümkünü tələb etmir, beləliklə də onun göstərişlərinə əməl etmək vacibdir. Pelagi rahib həyatının faydasını inkar etməsə də, onu ikinci plana qoyur. O, xristianlığın ilkin günah təlimini özünəməxsus şəkildə anlamışdır. Pelagiyə görə, insanlar ilkin günahla anadan olmurlar. Rəsmi kilsə belə dünyagörüşündə yanlışlığa yol verir.
Ahaltəkə atı
Ahaltəkə atı — köçəri Təkə türkmən tayfası tərəfindən yaradılmış at cinsi. Ahal-təkə orta hündür boylu, ensiz bədənli, incə sümüklü atdır. thumb|150px|left|Ahaltəkə atı Bəzi ekspertlərin rəyinə görə Axaltəkə atı dünyada ən qədim at növlərindən biridir. Qamətli və uca boylu Axaltəkə atları deyilənə görə səhra şəraitində azca su ilə uzaq yürüşlərə davamlığına görə Marko Polo və Makedoniyalı İsgəndər kimi qədim dövrün məşhur səyahətçilərinin diqqətini özünə cəlb etmişdi.
Tarixi
[[Şəkil:Cult of Heavenly horse bronze horse ancient finial Bucephalus Ancient Akhal Teke.jpg|thumb|Qədim Axaltəkə atı, bürünc, e.ə. 4-1 əsr. ]] Axaltəkə cinsinin əmələ gəlməsində Türkmənistanın təbii şəraiti və xalqın yaşayışı böyük rol oynamışdır. Türkmənistanın isti və quru iqlimi, susuz və xarakter bitki örtüyü, səhra şəraiti və eləcə də xalqın keçmişdə köçəri heyvandarlıq həyatı, bu şəraitə uyğun və davamlı, quru bədən quruluşu və iti yerişli Təkə cinsinin yaranmasına səbəb olmuşdur.thumb|219x219px|Axaltəkə atıKöçəri Təkə türkmən tayfası əsrlərlə yetişdirdiyi təmiz cinsli Axaltəkənin başqa at cinsləri ilə qarışmasına yol vermirdi. XIX əsrdə isə Təkələr Rusiya imperiyasının ordusuna məhz həmin atların köməyi ilə uzun müddət müqavimət göstərməyə qadir olduğundan, 1870-ci illərdə Rusiya hərbçiləri Axaltəkənin kökünü kəsməyi qərara alaraq, atların böyük əksəriyyətini məhv etdilər. 20 ildən sonra isə Rusiya alimləri yenidən Axaltəkə at növünü bərpa etməyə başladılar və bu gün dünyada olan həmin atlarının hamısı məhz onların o zaman bərpa etdikləri cins nəsildəndir.
ABŞ-n Florida ştatında təmiz cinsli Axaltəkə atları yetişdirən Cessika Eyli Keytin dediyinə görə, Sovet dövründə Axaltəkənin taleyi eniş-yoxuşlu olub, lakin dövlət başçısı Nikita Xruşşovun 5 illik iqtisadi planlaşdırma proqramı bir daha bu at növünün yer üzündən silinmə təhlükəsini gerçəkləşdirdi: "Axaltəkə atları başqa gözəl atlarla yanaşı ət üzrə planı doldurmaqdan ötrü sallaqxanalara göndərilirdi".
Axal-təkə atlardan kütləvi surətdə ingilislər Hindistana daşımışlar və Hindistanın at cinslərin yaxşılaşdırılmasında bilavasitə böyük rolu vardır. Bu cins ən çox Hindistan, Əfqənistan və Almaniyaya daınmıdır.
Xüsusiyyəti
Axal-təkə atı xarakter xüsusiyyətə malikdir:
Axal-təkə cinsinin rəngi qızılı-kürən, kəhər və quladır. Örtük tükləri gödək və nazik, müdafiə tükləri zəif inkişaf etmişdir. Axal-təkə orta hesabla madyanlarda cidov hündürlüyü 152,3 sm, bədəni çəp uzunu 154,4 sm, döş quruluşu 165,6 sm, incik sümüyü isə 18,1 sm-dir.
Axal-təkə atı yaxşı yeriş keyfiyyətli, sürətli və uzaq məsafələrdə yürüşlərə davamlıdır. Sürət etibarı ilə təmizqanlı minik atından sonra ikinci yeri tutur. Rekor sürəti (üç yaşar atlarda) 1600 metr məsafəyə 1 dəq. 49 san. (Ulduz), yuxarı yaşlarında 2400 metr məsafəyə 2 dəq. 49 san-dir (Marı). 1935-ci ildə Aşqabaddan Moskvaya keçirilmiş yürüşdə Axal-təkə Ġomud atları 4300 km. məsafəni 84 günə gedə bilmişdir.
Axaltəkə atları bu gün
thumb|200px|Axaltəkə atı [[Türkmənistanın dövlət gerbində]] Bu gün Axaltəkə atlarına, deyilənə görə, əslən Təkə tayfasından olan Türkmənistan prezidenti Saparmurad Niyazov himayədarlıq edir. O, Axaltəkələri dünya liderlərinə hədiyyə verir və məlumatlara görə, ölkəsində atçılıq mərkəzinin yaradılmasına 25 milyon dollara yaxın vəsait sərf edib.
Kinoşünaslıq
Kinoşünaslıq — kino sənətinin tarixini, kinematoqrafiyanın xüsusiyyətlərini, kino sənətinin komediya, dram, sənədli film, tarixi film və s. kimi müxtəlif növlərini öyrənən peşədir.
Kinoşünaslıq üç yerə bölünür: Kino tarixi, kino tənqidi və kino nəzəriyyəsi.
Tənqidi
Filmlərin və film mühitinin təhlili və qiymətləndirilməsidir.
Nəzəriyyəsi
Kinonun mahiyyətini, konseptual əsasını öyrənməyə xidmət edir, digər sənət növləri ilə əlaqəsini, bəhs etdiyi həyat hadisələrini, insanlara təsirini aydınlaşdırır.
İnsan resursları
İnsan resursları - təşkilatın və ya müəssisənin istehsal və xidmət sahələri üzrə qarşıya qoyulan məqsədlərə çatmaq üçün istifadə etdiyi əsas resurslardan biridir.İnsan istehsal prossesinin ayrılmaz hissəsi olmaqla yanaşı,eyni zamanda onun hədəfidir.İnsan resursları termini təşkilatın daxili və xarici insan potensialından yararlana biləcəyi bütün insanları ifadə edir,yəni birinci rəhbərdən tutmuş ən aşağı vəzifədə çalışan işçiləri və potensialları əhatə edir.
İnsan resurslarının idarə edilməsi
İnsan resurslarının idarə edilməsi -iş yerində insana yönəlmiş bütün fəaliyyətləri əhatə etməklə, müəssisə daxilində insan qüvvəsinə olan ehtiyacın planlaması,iş analizlərinin aparılması və hüquq və öhdəliklərin müəyyənləşdirilməsi,namizədlərin cəlbi, seçimi və yerləşdirilməsi, işçilərin təlim və inkişaf etdirilməsi, performansın ölçülməsi,karyeranın idarə olunması, mükafatlandırma sistemi,nizam-intizam,sosial-mədəni fəaliyyətlər kimi funksiyaları özündə cəmləyir.İnsan resurslarının idarə edilməsinin ən önəmli xüsusiyyət insanı əsas tutmasıdır.Lakin, bu təşkilatın məqsədlərinin əsas olmadığı mənasını vermir.Bu yanaşma,insanın iş yerinin dəyərini mənimsəməsi, xoşbəxt və təmin olunmuş bir həyat sürməsinin işin məhsuldarlığına da təsir edəcəyini göstərir.
Mənbə
موارد بشرية Lidské zdroje Personalwesen Human resources Recursos humanos Gestion des ressources humaines משאבי אנוש Sumber daya manusia Risorse umane 人材 Human Resource Management Menneskelige ressurser Zasoby ludzkie Recursos humanos HR මානව සම්පත් Људски ресурси Human Resources İnsan kaynakları Людські ресурси 人力资源
Culyard musiqi məktəbi
thumb|Culyard musiqi məktəbinin nəzdində Alis Tölli zalı Culyard musiqi məktəbi (Juilliard School) — Amerika da ali musiqi-teatr təhsili məktəbi.
Tanınmış şəxslər
U. Şumen, V. Persiketti, P. Mennin, U. Berqsma, R. Levina, L. Persinger, R. Mann və b.-ları müxtəlif illərdə Culyard musiqi məktəbində dərs demişlər. Pianoçu V. Klibern, skripkaçılar İ. Perlman, P. Tsukerman, violonçelçalan Y.-Y. Ma, müğənni L. Prays, dirijor C. Levayn, caz pianoçusu və bəstəkarı Çik Koria məktəbin məzunları olmuşlar. thumb|275x275px|Culyard musiqi məktəbi
Bölmələri
Culyard musiqi məktəbinin nəzdində Culyard simli kvarteti (1946), Culyard simfonik orkestri (1986), Amerika mis nəfəs alətləri kvinteti (1987), Nyu-York ağac nəfəs alətləri kvinteti (1987), Opera studiyası fəaliyyət göstərir. Tədris ili ərzində illüstrasiyalı “The Juilliard Journal” nəşr edilir. 1985-ci ildən hər il “Focus!” müasir musiqi festivalı keçirilir.
Mir Həsən xan
Mir Həsən xan Mir Mustafa xan oğlu Talışlı — Talış xanlığının (1812-1826) hakimi.
Həyatı
Bu tarixi şəxsiyyətə Iran və Rus tarixçiləri müxtəlif damğalar vurublar. Çünkü Mir Həsən Xanın adı Iran və Rus müstəmləkələrində Azadlıq simvoluna cevrilmişdi. Sözsüz ki, imperiya ideoloqları Mir Həsən Xanın uğurlu hərbi yürüşləri, xüsusi ile onun süvari dəstələrinin zəfərləri haqqında müsbət fikir deməzdiler. Yadelli işğalçılara qarşı vuruşmalarda ad-san qazanan Mir Həsən Xanın sərkərdə məharəti haqqında rus tarixçisi, akademik B.A.Dorn yazır: "1832-ci ildə son Talış xanlarından Mir Mustafa xanın oğullarından biri olan Mir Həsən xan öldu. Ruslara qarşı vuruşmalarda ləqəb kimi o "Döyüşçülərin ən öncülü" adını qazanmışdı.”
Iranlılar isə döyüş vaxtı öz xanlarına deyirdilər: "Sərkərdə, Mir Həsən xan kimi olar".
Mir Həsən xanın döyüşlərini öz gözləri ilə görən, həm də onun mirzəsi olan 19-cu əsr tarixçisi Mirzə Əhməd Mirzə Xudaverdi oğlu özunün "Əxbarnamə" əsərində yazır: "Şir ovlayan Mir Həsən Xan kimi dünyada hələ belə bir oğul doğulmayıb, bundan sonra da doğulmayacaqdır.”
Mir Həsən Xan atasının vəfatından sonra, 1814-cü ilin avqust ayında Rusiya tərəfindən Talışa Xan təyin olunur. 1821-ci ildə Çar Aleksandr tərəfindən ona polkovnik hərbi rütbəsi verilir. Bu haqda o dövrün tarixçilərindən olan Seyidəli Kazım bəy oğlu öz "Cəvahirnameyi-Lənkəran" əsərində yaıir: "Mir Mustafa xanın ölümündən sonra əlahəzrət Rus imperatorluğunun rəhbərləri Talış hökumətinin idarəçiliyini Mir Həsən Xana həvalə etdilər. Ona polkovnik rütbəsi verdilər..... Lakin ziddiyətli tabeçiliyə görə Mir Həsən xandan qardaş və bacıları küsdülər, onların bu addıma xoşları gəlmədi və hətta anası Fəxrül-Nisə xanımın da (o müvəqqəti olaraq xanlığa rəhbərlik edirdi) Rus imperatorluğunun bu təyinatından acığı tutmuş, oglu Mir Həsən xana qarşı çıxmışdı".
Bu sözlərdən bizə aydın olur ki, Mir Həsən Xanın Xan təyin olunması qardaş və bacıları tərəfindən pis qarşılandı. Təbii ki, bu Rusiyanın siyasəti idi, Rusiya imperatorluğu qəsdən Xanın ailəsini bir-birinə vururdu ki, qoy hamısı, qardaşları, bacıları, əsasən də Xalq Mir Həsən Xana qarşı çıxsın və onu hakimiyyətdən uzaqlaşdırsınlar. Rusiya Imperatorluğu bu hiyləgər, işğalçı siyasətini necə apardiğını 1831-ci il tarixli bir sənəddən, ordudan tərxis olunmuş poruççik Dobrotvorskinin, Talış xanlığında car hökumətinin özbaşinalığı, cinayətləri haqqında bir yazısını versək, yetər: "...Rusiya dövlətinə tabe olan Talış xanlığındakı kimi azğınlığa hec yerdə rast gəlmədim... Talış xanlığının sakinlərinin rəisi polkovnik Korniyenkonun ədalətsizliyi və onları sıxışdırması haqqında əhalinin şikayətlərini eşitmək ağır idi...Istənilən vergini kim vermirdisə, yarımcan olana qədər doyürdülər, təkcə kişileri yox, QADINLARIDA döyürdülər. Köməksiz xırda uşaqlar isə ətrafa qaçıb, fəryad qoparırdılar... Xalqın hər şeyin alırdılar, ya da talan edirdilər."
Xüsusi ilə mayor M.S.Ilinski Mir Həsən xana qarşı siyasət aparırdı. O, gizlincə xanın sədaqətli adamlarını məhf edirdi, hətta bir coxlarına daş bağlayıb, dənizə batıriıdı. Ilinski həm də Xanın bacısına vurulmuşdu, bu hərəkəti ilə o, həm də Mir Mustafa xanın əmlakına da göz dikmişdi. Qeyd edim ki Mir Mustafa xan öz sağlığında, ailə üzvləri arasında əmlak bölgüsünü belə müəyyənləşdirmişdi: 1.Arvadı Fəxrül-Nisə xanımın adına olan əmlak (əmlak zinnətli daş-qaşlardan ibarət idi) və onun üçün ayrılmış torpaq Qızılağac idi, əlavə olaraq Dırıq mahalının bir neçə kəndini də onun adına yazıldı. Belə bir qayda da müəyyən olundu ki, Fəxrül-Nisə xanımın sağlığında bütün gəlir ona çatmalı, öləndən sonra isə əmlak qızları arasında təqsim edilməli idi. 2.Mir Həsən Xanın ixtiyarında olan əmlak, Bədalandan başqa, bütün torpaqlar idi. 3.Mir Məmməd Xana Alar və Dələqarğa torpaqları verildi. 4.Mir Hüseyn Xana Miyanku, Bədalan, Boradigahın yarısı verildi. 5.Astara və Butasərin bir hissəsi Mir Abbas bəyə verildi. 6.Bazardan gələn gəlir Mir Hidayət bəyə, Mir Ismayıl bəyə və Əkbər bəyə verildi və belə bir şərt qoyuldu ki, bazarın gəliri 4.500 manatdan artıq olduqda, bacılara da pay verilsin.
Ona görə mayor Illinski Mir Həsən Xanın bacısıynan evlənmək istəyirdi ki, bu nikah yolu ilə Xanın əmlakına sahib çıxsın.
1828-ci il Türkmənçay sülh müqaviləsinin 4-cü maddəsinə əsasən Talış xanlığının torparları Rusiyaya verilməli idi. Mir Həsən Xan bundan imtina etdi. Bu hərəkəti ilə də Mir Həsən xan hər iki dövlətin düşməni sayıldı. İran ordusunun baş komandanı Abbas Mirzə (o, İran şahı Fətəli şahın böyük oğlu idi), Bala xanın rəhbərliyi altında Talışa qoşun yeritdi. Razılaşmaya görə Rusiya tərəfi də qaniçən, hiyləgər podpolkovnik Korniyenkonun başçılığı ilə Mir Həsən Xana qarşı qoşun göndərir. Rusiya və Qacar (İran) qoşunları birləşərək Mir Həsən xana hücuma keçdilər. Qüvvələr nisbətini nəzərə alan xan, öz qoşunu ilə birlikdə Diriğ (Değ) meşələrinə cəkilir və döyüşü orada davam etdirir.
Bu böyük döyüşdə Mir Həsən Xan nə ruslara, nə də iranlılara məğlub olmur. Bu barədə 19-cu əsr tarixçisi Mirzə Yusif Qarabaği "Tarixi-Safi" əsərində yazır: "Talış zəfər qoşununun igidliyi nəticəsində düşmənlər məğlub oldu" Qacar qoşunu Talışdan cəkilir, ruslar isə Sara adasına cəkilirlər və orada mübarizəni davam etdirirlər, onlar məğlubiyyəti özlərinə sığışdırmırlar və Mir Həsən xana məğlub olmaq istəmirlər, üstəlik də Xəzər dənizində yerləşən rus batalyonu tez-tez Lənkərana hücumlar edir, əhalini incidirdilər. 19cu əsr tarixçisi Mir Mehdi Xezani yazır: "Talış Mir Həsən xan üsyan qaldırıb, Kaspi dənizində rus batalyonunu məhv etdi”. Artıq düşmənlərini qorxudan Mir Həsən xan yenidən müstəqil hakim oldu. Bu barədə Mirzə Əhməd "Əxbərnamə"də yazır: "Mir Həsən xan iki il Talışda müstəqil hökumət sürdü. Salyandan Dənyaçal çayına kimi Talış bütün təbəələri ilə tamamilə onun ixtiyarında idi. Bu iki il ərzində bir necə dəfə Rusiya qoşunu dava və qarət məqsədi ilə Talışa gəldisə də, lakin istədiklərinə nail ola bilmedi".
Bir neçə il ruslara və farslara qarşı mübarizə apardıqdan sonra xan başa düşür ki, hər iki cəbhəyə qarşı vuruşmaq çox ağırdır. Baxmayaraq ki, bütün Dırıq camaatı və Dırıq xanları: Nəcəfqulu xan, Nurulla xan, Dərgahqulu bəy, Zuvand xanı Mir Kazım xan və qardaşları Mir Məmməd xan və Mir Hüseyn xan onu möhkəm müdafiə edib, düşmənə qarşı onunla bərabər vuruşurdular. Aydınlıq üçün oxuculara bildirək ki, Dırıq xanı Nəcəfqulu xan Mir Mustafa xanın ömür-gün yoldaşı Fəxrül Nisənin qardaşı oğlu idi, sonradan Dırıq xanı olan Nurulla xan, oğlu Fətəli, Nurulla xanın qardaşı Dərgahqulu bəy Mir Həsən xanın ən yaxın silahdaşları olmuşlar. Mir Həsən xanın dar ayaqda Dırıq mahalına pənah aparmasının bir səbəbi elə bu qohumluq əlaqəsi idisə, digər bir səbəbi "Əxbərnamə"də deyildiyi kimi "Talış vilayətində hakim olmaq istəyən əvvəlcə iki yeri ələ keçirtməli idi. Onlardan biri Dırıq, digəri də həmin Lənkəranın çayiçi mahallarıdır".
Iki il Dırıqda məskən salan Mir Həsən xan rus ordusunun qat-qat güclü olan təzyiqlərinə dözə bilmədi. 1831-ci ilin sonunda İranın Mazandaran şəhərinə getdi. Orada Fətəli şahın oğlu Əli şah hakim idi. "Əxbərnamə"də yazılır: "O, (yəni Əli şah) təcili olaraq Mir Həsən xanın gəldiyini Tehranda Fətəli şahın hüzuruna ərz etdi. Fətəli şah qorxuya düşdü. Şahzadə onu Tehrana göndərdi. Orada isə Mir Həsən xana zəhər verib, öldürdülər" Bu hadisə 1832-ci il iyulun 30-da baş vermişdi. Qeyd üçün bildirim ki, Mir Həsən xan öz cəddi olan Xəlifə İmam Əlinin oğlu Həsən kimi zəhərlənərək, şəhid olmuşdu.
Mir Həsən xanın ölmündən sonra Rusiya İmperatorluğu Talış xanlığını dağıtdı. Rusların hiyləgər siyasətini bilən Mir Həsən xanın qardaşları Mir Abbas bəy, Mir İsmayıl bəy və Əkbər bəy Rusiyaya qarşı şikayət qaldırdılar, amma ki, 1832-ci ildə Mir Hüseyn xan, Mir Abbas bəy, Mir İsmayıl bəy və Əkbər bəy həbs olundular. Mir Həsən Xanın qardaşlarından yalnız Mir Məmməd xan tutulmadı, lakin onun torpaqlarının çoxunu zəbt etdilər. Amma 1838-ci ildə onun mülkünün yarısını ona qaytardılar. Bundan əlavə 1839-cü ildə digər qardaşlarıda həbsxanadan azad etdilər və onların da əmlaklarının yarısını onlara qaytardılar.
Mir Həsən xanın anası Fəxrül Nisə 9 aprel 1825-ci ildə vəfat etmişdi və onun əmlakı qızları arasında bölüşdürülmüşdü. Ən çox mülk böyük qızı Qəmərtac xanıma düşürdu, ona Böyük xanım da deyirdilər. Qəmərtac xanımı mayor İlinski Peterburqa qaçırtmışdı və orada ona məcburi olaraq xristianlığı qəbul etdirmiş, adını da dəyişdirərək Aleksandra qoydurmuşdu. 2-ci qızı Bəyim xanım isə Rusiya tabeliyini qəbut etdi və öz əmlakını Rusiya İmperatorluğunun hesabına köcürtdü. Axırıncı qızı Səkinə xanım isə general Alxazova ərə getdi ve böyük bacıları kimi əmlakını Rusiyaya verdi.
Ruslar xan ailəsini məhv etməklə yanaşı, həm də Talışın tarixi abidələrini də məhv edirdilər, Kərbəlayı Xudaverdi məsçidini dagıtdılar, Mir Mustafa Xanın sarayını yerlə yeksan etdilər. Talışın təbii sərvətlərini də Rusiyaya daşıyırdılar, dini şəxsləri lağa qoyub, onları hörmətdən salırdılar. Bir sözlə, ruslar Talışa həmin dövürdə böyük zərbə vurdular. Mir Həsən xanın vəziri və mirzəsi Mirzə Əhməd Mirzə Xudaverdi oğlu "Əxbərnamə"də yazır: "Əgər Mir Həsən Xanın tayfası bir-biri ilə birləşsəydi, Mir Həsən Xan padşah olardı. Lakin onların arasında daima nifaq hökm sürürdü. Mərhum ucarütbəli Mir Mustafa xan İran padşahı ilə eyni səviyyədə duran bir sima idi. İran padşahı ona üstün gələ bilmirdi. Övladları indi belə onun dövləti ilə güzaran keçirirdilər. Dediyim bu sözlər böyük bir qələt olsa da, ürəyim onların halına yanır, canıma qəsd edib, yazıram. Onların analarından biri dövlətli ailədən, digəri rəiyyət içindən çıxmışdılar, üçüncüsü isə gürcü qızı olub, müxtəlif adamlardırlar. Buna görə də övladlar arasında birlik yox idi. Bu sətirlərin yazılması miladi 1882-ci ilə təsadüf edir. Ruslar Mir Mustafa xan tayfasını elə hörmətdən saldılar ki, rəiyyət onlarla üz-uzə gəldikdə onlara salam verməyib, istehza edirdi. Bundan artıq yazmağa cəsarət etmirəm. Çünkü mən Mir Mustafa xan dövlətinin qullarındanam. Onun nəslindən kor bir qiz qalsa da, mən onun qulu olacağam."
Mir Həsən xan çox dindar və Allahpərəst bir adam olmuşdur. Heç kimi yersiz incitməz, könlünə toxunmazdı. Deyərdi: "Ürək sındırmaq ən böyük günahdır. Ürək ələ almaq Allah yanında savabdır. "Bütün dini ayinləri vaxtlı-vaxtında yerinə yetirərdi. "Əxbərnamə"də yazılır: "Onun adəti belə idi. İki aləm biri-birinə dəysə də, o namazın vaxtını keçirtməzdi." Gülməmməd Məmmədzadə Mir Həsən xanı "Əqidəli insan, mətin sərkərdə" adlandırırdı.
Ailəsi
Mir Həsən xan həm də gözəl ailə sahibi idi. Onun üç həyat yoldaşı var idi: birincisi Həşim xan Şirvanlının bacısı Bikə xanım, ikincisi Qalaqayınlı Məhəmmədsalah хanın qızı Xeyrənisə, üçüncüsü Muğanlı Məhəmməd bəyin qızı Qızxanım idi. Bu qadınlardan 7 övladı olmuşdu. Dördü oğlan: Mir Abdulla bəy, Cavad bəy, Xanlar bəy, Kazım bəy. Üçü qız: Nisə xanım, Zəhra xanım və Sara xanım. Mir Həsən xanın nəslinin davamçıları bu gün də Masallıda, Lənkəranda, Astarada, Bakıda və İranın Nəmin və isfahan şəhərində yaşayırlar.
Bulbophyllum amblyanthum
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum amblyanthum növü Papua-Yeni Qvineya üçün endemik növdür.