cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
E.T.
“Taqqıltı-taqqıltı-alqış” vurğusu üzərində qurulmuş mahnının musiqisi Queen qrupunun məşhur "We Will Rock You" (1977) mahnısını xatırladır. “E.T.” “yad dünyadan gələn varlığa qarşı olan məhəbbət”dən bəhs edən elektronik balladadır. Yerdən kənar məcazların istifadə edildiyi mahnı arasında, Vestin söylədiyi rep də mövzuya uyğundur və onun ifasını Auto-Tune müşayət edir. Hər dəqiqədə yetmiş altı vuruş olmaqla mahnı yavaş temp üzərində qurulmuşdur. Bəzi tənqidçilər mahnının Rihanna, Evanescence və Queenin mahnıları ilə oxşar xüsusiyyətlərə malik olduğunu qeyd edirlər.
ABŞ, Kanada, Yeni Zellandiya və Polşa hit paradlarında birinci yerə yüksələn mahnı Avstraliya, İrlandiya və Birləşmiş Krallıqda ilk beşliyə, daha on Avropa ölkəsində isə ilk onikiliyə daxil olmuşdur. “E.T.” musiqi tənqidçilərinin əksəriyyətindən müsbət rəy almışdır. Xüsusilə Perrinin ifası çox bəyənilmiş, mahnının müğənninin səs imkanları üçün çox çətin - zil, bəm məqamlarla zəngin olduğu, lakin onun bu çətinliklərin öhdəsindən çox uğurla gəldiyi bildirilmişdir. Vestin ifası isə tənqidçilər tərəfindən müxtəlif cür qarşılanmışdır.
Mahnının klipi Floria Sigismondinin rejissorluğu ilə çəkilmişdir. Klipdə Perri və Vest kosmosda mahnı ifa edərkən təsvir edilir. 31 mart, 2011 – ci ildə MTV.com – da klipin təqdim edilməsindən sonra, onun haqqında müxtəlif fikirlər bildirilmiş, bəziləri isə klipi Lady Gaganın işlərinə bənzətmişdir. Keti Perri mahnını “California Dreams Tour” (2011) zamanı və “American Idol” kimi televiziya layihələrində canlı ifa etmişdir.
Fon
“E.T.”-nin yazılması haqqında ideya studiyada ABŞ hip hop qrupu "Three 6 Mafia" üçün hazırlanmış ritmlərin eşidilməsindən sonra meydana gəlmişdir. Musiqinin səs düzümünü bəyənən Perri “futurist, yad planetlilərlə bağlı bir mahnı” yazılması qərarına gəlmişdir.
Kompozisiya
Albom müddəti üç dəqiqə otuz altı saniyə olan “E. T.” zəif pop elementləri olan elektonik və hip hop balladadır. “BBC Music” mahnını “qeyri-real hadisələrdən təsirlənmiş yarım ballada” adlandırmışdır. Perry, Lukasz Gottwald, Max Martin, və Joshua Coleman tərəfindən yazılan mahnının prodüsserliyini son üç nəfərlə birgə Gottwald və Coleman etmiş, təşkilatçı kimi isə Dr. Luke və Ammo işləmişdir. “Alfred Music Publishing” tərəfindən nəşr edilmiş nota əsasən orijinalda mahnı F minor açarı üzərində, hər dəqiqədə 76 vuruş ritmi ilə yazılmışdır. Keti Perrinin səs diapazonu isə E♭4 və D♭5 arasındadır. “Los Angeles Times”dan Enn Pauers qeyd edir ki, barbadoslu müğənni Rihannanın təsiri altında yazılmış “E. T.” mahnısında Perri “hip-hop divasına məxsus boğaz elemenlərindən” istifadə etmişdir. Mahnının musiqisi “qarışıq blip və blip səslərini müşaiyyət edən baraban zərblərinə əsaslanır". “QMI Agency”dən Daril Sterdan qeyd edir ki, mahnıda Queen qrupunun "We Will Rock You" (1977) mahnısındakı “taqqıltı-taqqıltı-alqış” ritmindən istifadə edilmişdir. “Allmusic”dən Stefan Tomas Örlivayn isə mahnının Rayan Tiderin işləri ilə oxşarlığa malik olduğunu bildirmişdir. “Rolling Stone”dan Metyu Perpetua isə mahnının Evanescence qrupunun hard rok balladalarına bənzədiyini yazmışdır.
Keti Perri qeyd edir ki, mahnı yad planetliyə qarşı olan məhəbbətə həsr edilmişdir. Yad planetlilərlə bağlı məcazlar işlədərək o, oxuyur: “Sən başqalarına bənzəmirsən / Futurist sevgilim / Fərqli DNA – lı". Xorun müşayəti ilə Perri sevgisini ünvanlandıraraq deyir: “Öp məni, öp məni / Məni öz sevginə yoluxdur və / Məni öz zəhərinlə birgə hiss et” və sevgilisini “geri qaytarmağa hazır olduğunu” iddia edir. Mahnının  sinql versiyasının  üzərində yenidən işlənmiş və ona Kanye Vestin yad planetlilərlə bağlı rep hissələri əlavə edilmişdir.  Vestin hissəsinin açılışında “Mənim çirkli fikirim var / Mən çirkli yolla irəliləyirəm” deyilir və daha sonra o deyir ki, “Onlar məni yad planetli (eliyen) adlandırırlar/ Böyük başlıqlı astranavtlar”. Perrinin final nəqarətindən əvvəl Vest daha bir parça rep söyləyərək  “Mən Marsdan kənarda bir bar tanıyıram / Orada maşınların yerinə kosmik gəmilər sürürlər” deyə qeyd edir.  O, öz parçasını uydurma personaj Şrekdən sitat gətirərək “yad planetlilərin seksi”: “Səni araşdırarkən səni kəşf etdim / Bax, mən səndən asılı olmuşam və sənə deyirəm indi neyləyim” sözləri il bitirir. “The National Post”dan Ben Kaplan qeyd edir ki, Vestin bu mahnıdakı ifası onun 2008 – ci ildə çıxardığı “808s & Heartbreak” adlı studio albomundakı işləri ilə bənzərdir.
Çıxarılması
“Teenage Dream” albomu satışa çıxarılmamşdan əvvəl “E. T.” albomun üçüncü və sonuncu tanıtım sinqlı kimi 17 avqust 2010 – cu ildə satışa çıxarılmışdır. 2010 – cu ilin dekabrında Twitter sosial şəbəkəsi vasitəsiylə fanatlarından “Teenage Dream” albomunun növbəti sinqlının “E. T.” olmasıyla bağlı fikirlərini soruşdu. Müzakirələr zamanı “Peacock” mahnısının növbəti sinql olmasına daha çox üstünlük verilsə də müğənninin Facebook səhifəsi vasitəsilə albomdan çıxarılacaq dördüncü sinqlın “E. T.” olacağı elan edildi. Elanla eyni vaxta sinqlın üz qabığı kimi istifadə ediləcək Perrini pişik gözləri və geniş yaxalıqlı paltarda təsvir edən şəkil də yayımlandı. Mahnının Kanye Vestin də iştirakı ilə yazılmış sinql versiyası 16 fevral 2011 – ci ildə satışa çıxarıldı.
Tənqidçilərin mövqeyi
right|thumb|160px|Kanye Vestin "E.T." mahnısındakı ifasıyla bağlı tənqidçilərin fikirləri müxtəlif olmuşdur. “E.T.” mahnısı tənqidçilərdən müxtəlif rəylər almışdır.Lakin əksər tənqidçilər qeyd edirlər ki, mahnı Perrinin öz səs imkanlarını göstərməsi üçün yaxşı imkan yaratmışdır. Mahnı “BBC Music”dən müğənninin əvvəlki "Hot n Cold" və "California Gurls" mahnılarından da zövq aldığını bildirən Al Fox tərəfindən mükafatlandırılmışdır. “Entertainment Weekly”dən li Qrinblat qeyd edir ki, Perri ABŞ rok musiqiçiləri Lita Ford və Trent Reznorun musiqi üslublarını kombinasiya edərək öz böyük səs imkanlarını nümayiş etdirmişdir. “Slant Magazine”dən Metyu Kul mahnının anlaşılmazlığını bəyənmədiyini bildirərək “E. T.”nin “t.A.T.u.”nun" “All the Things She Said" mahnısını xatırlatdığını söyləmişdir.
Vestin ifası haqqında da tənqidçilərin fikirləri müxtəlifdir. Mahnını “böyük duet” adlandıran Kaplan hər iki müğənninin ifasını tərifləyir. Bundan başqa “Entertainment Weekly”dən Bred Viti kişi ifasının mahnını inkişaf etdirdiyini yazmışdır. “Digital Spy”dan Robert Kopsi mahnıya beş ulduzdan dörd ulduz vermiş, lakin repçinin ifasının mahnıya heç nə əlavə etmədiyini vurğulamışdır. “New York”dan Amos Barşad Vestin yad planetli məcazlarının kobud və misoqnist yönümlü olduğunu qeyd etmişdir.
Gəlir göstəriciləri
Mahnının təbliğat sinqlı kimi satışa çıxarılmış solo versiyası 64.000 dijital nüsxə ilə satılaraq Billboard Hot 100 – də qırx ikinci yerdə debüt etmişdir. Həmin həftə mahnı Canadian Hot 100 – də on üçüncü yürdə debüt etmişdir. Avstraliyada 2011 – ci ilin fevral ayında on ikinci yerdə debüt edən mahnı beşinci yerə kimi yüksələ bilmişdir. Daha sonra “E. T.” “Australian Recording Industry Association” tərəfindən ikiqat platinium sertifikata layiq görülmüşdür. Bir həftə sonra Yeni Zellandiyada on yeddinci yerdə debüt edən “E. T.” 31 yanvar, 2011 – ci ildə birinci yerə yüksəlmiş, Yeni Zellandiya mahnının birinciliyə yüksəldiyi altıncı ölkə olmuş və bu ölkədə “Recording Industry Association of New Zealand” tərəfindən 15.000 nüsxə satışa görə mahnı platinium sertifikata layiq görülmüşdür. 20 iyul 2011 – ci ildə “E. T.” "Firework" və "California Gurls" mahnılarından sonra Perrinin “Yeni Zellandiyada bütün zamanların ən yaxşı sinqlı” (New Zealand's Best Singles of All Time) olan üçüncü mahnısı olmuşdur. 26 fevral 2011 – ci ildə “Billboard"ın "Hot Dance Club Songs” hit paradında otuz yeddinci yerdə daxil olan mahnı tezliklə birinci yerə yüksəlmişdir ki, bununla da mahnının birinci yerə yüksəldiyi hit paradların sayı altıya çatmışdır. left|thumb|220px|[[Keti Perri 2011-ci il MTV musiqi mükafatının təqdimat mərasimində]] Mahnının Vestin ifası ilə çıxarılmış ikinci sinql versiyası 110.000 nüsxə ilə satılaraq 5 mart 2011–ci ildə yenidən “Billboard Hot 100”ə daxil olmuşdur. 9 aprel 2011–ci ildə “E. T.” hit paradda birinci yerə yüksələrək Perrinin beşinci, Vestin isə dördüncü bir nömrəli sinqlı olmuşdur. Mahnı Lady Gaganın “Born This Way” mahnısının altı həftəlik uğuruna son qoymuş, “Teenage Dream” albomu isə tarixə dörd bir nömrəli sinqla malik olan doqquzuncu albom kimi daxil olmuşdur. Üç həftə birinci yerdə qalan mahnı böyük satış miqdarı ilə də yadda qalmışdır. “Billboard"ın "Hot Digital Songs” hit paradında isə mahnı yeddi həftə birinci yerdə qalaraq Eminemin 2010 – cu ildə satışa çıxarılmış "Love the Way You Lie" mahnısından sonra ən uzun müddət bu yeri saxlayan mahnı olmuşdur.
“Billboard"ın "Mainstream Top 40 (Pop Songs)”ın tarixində “E. T.” həftəlik ifa sayına görə rekorda imza nail olmuşdur: “Nielsen Broadcast Data Systems”in hesablamalarına görə 25 aprel – 1 may 2011–ci il tarixləri arasında mahnı 131 radio stansiyasında 12.330 dəfə ifa olunmuşdur ki, bu da orta hesabla hər radioda həftədə 94 ifa deməkdir. Bu nəticə Perrinin əvvəlki sinqlı olan "California Gurls"ün (12.159) nəticələrindən daha yüksək idi. Bu rekord sonradan Perrinin "Last Friday Night (T.G.I.F.)" sinqlının 13 avqust, 2011 – ci ildə 12, 468 ifa sayı ilə yenilənmişdir. Bu arada, mahnı Perrinin “Rhythmic Airplay Chart”da ilk bir nömrəli mahnısı olmaqla ifaçını bu hit paradda mahnısı birinciliyə yüksəlmiş üçüncü qadın ifaçı etmişdir.
Billboard hit paradlarında mahnı yaxşı uğur qazanaraq “Adult Pop Songs chart” da ikinci, “Adult Contemporary”və“Latin Pop Songs” hit paradlarında isə on ikinci yerə kimi yüksələ bilmişdir. Nielsen SoundScana görə mahnının ən çox satış miqdarı əldə etdiyi həftə “Billboard Hot 100”də birinciliyə yüksəldiyi və Perrinin mahnını “American Idol”da canlı ifa etdiyi təqdimatdan sonrakı dördüncü həftə olmuşdur ki, bu zaman mahnı 344.000 nüsxə ilə satılmışdır. Mahnı 300.000 dijital nüsxə ilə satılaraq bu nəticəni əldə etmiş dörd mahnıdan biri olmuşdur. “E. T.” 28 aprel 2011–ci ildə “Recording Industry Association of America” tərəfindən ikiqat platiniun sertifikata layiq görülmüşdür. 2011 – ci ilin avqustunda əldə edilmiş nəticəyə görə “E. T.” 4. 531. 000 nüsxə satışla həmin ilin birinci yarısının ən çox satılan sinqlı olmuşdur. Bu Perrinin beşinci, Vestin isə dördüncü 4 milyondan artıq nüsxə ilə satılmış mahnısı olmuşdur.
Mahnı “Canadian Hot 100” ə on səkkizinci yerdə yenidən daxil olaraq 7 may, 2011 – ci ildə, on ikinci həftəsində birinci yerə yüksəlmişdir. “E. T.” İrlandiyada beşinci yerə yüksəlmiş, Avstriya, Almaniya və İtaliyada ilk onluğa daxil olmuş, Belçikanın Wallonia hit paradında, Danimarka, Fransa, Finlandiya, Norveç, İsveç və İsveçrədə ilk on ikiliyə, Belçikanın Flanders hit paradında isə on dördlüyə daxil olmuşdur. “UK Singles Chart”da mahnı səkkizinci həftəsində üçüncü yerə yüksəlmiş, bununla da həmin çat mahnının bu ölkədə ilk onluğa daxil olduğu səkkizinci hit parad olmuşdur. Mahnı 200.000 nüsxə satış miqdarına görə “British Phonographic Industry (BPI)” tərəfindən gümüş sertifikata layiq görülmüşdür. “Slovak airplay chart”da mahnının solo versiyası on səkkizinci, “Czech airplay chart”da on ikinci, “Dutch Top 40”da iyirmi yeddinci, “Greek airplay chart”da isə iyirmi səkkizinci yerə kimi yüksəlmişdir.
Klipi
Klipin çəkilişləri 2011-ci ilin fevral ayında həyata keçirilmişdir. “E. T.” mahnısı üçün çəkilmiş klip 31 mart 2011–ci ildə MTV.com – da təqdim edilmişdir. MTV – nin yayımladığı təbliğat fotosunda Vest adi küçə geyimində, Perri isə pastel rəngli qəribə makiyaj və böyük başlıqla təsvir edilmişdi. 21 martda klipin ilk qısa treyleri yayımlandı: 19 saniyə davam edən treylerdə naməlum uçan obyektlər görünürdü. Klipin rejissoru Kristina Agilera və Merlin Mensonla birgə həyata keçirdi işlərdən sonra, özünəməxsus “qara qadınsayağı” tərzi ilə tanınmış Floria Sigismondi olmuşdur. “NRJ"nin fransı radiosunun “Le 6/9” verilişinə 10 mart 2011–ci ildə verdiyi müsahibədə Perri klipin otuz saniyəlik hissəsini izlədikdən sonra Sigismondinin işindən razı qaldığını bildirmişdir. Başqa bir müsahibəsində o deyir: “Mən bu albomdakı mahnılara daha çox klip çəkdirmək istəyirəm. Bu mahnıların tarixçəsidir. [...] Mən həqiqətən də kliplərin çəkilməsi zamanı çox həyəcanlanıram, çünki onların yaşama müddəti insanların yaşama müddətindən dəfələrlə uzundur."
Klipin əvvəlindən sonuna kimi Perri mavi rəngin üstünlük təşkil etdiyi ağır kosmetikalı və ekstravanqart aksesuarlarla, pişik gözünə bənzər göz və Meduzanı xatırladan başlıqla təsvir edilir. “New York”dan Vaylla Paskin Perrinin klipdəki görünüşünü, Lady Gaganın "Born This Way" klipindəki obrazı, Kraliça Şeba, Ziggi Stardast, Lara Kroft, Padme Amidala və “Yer kürəsindəki döyüş zonası” və “Jadzia Dax” filmlərindəki yad planetlilər obrazları ilə müqayisə edirlər. Klip özü isə “Avatar" filminin davamı və ya Keti Perrinin video oyunu” adlandırılmışdır. 2011 – ci ilin iyununda klip ”Fuse tv” tərəfindən bütün zamanların yüz ən seksual klipi arasında doxsan altıncı yerdə qərarlaşdırılmışdır.
2011 – ci il “MTV Video Music Awards”da Perrinin “E. T.” Klipi beş kateqoriyada mükafata nominant kimi elan edilmiş, lakin, iki kateqoriyada Ən uğurlu əməkdaşlıq və Ən yaxşı xüsusi effektlər kateqoriyalarında MTV musiqi mükafatına layiq görülmüşdür.
Canlı ifalar
Perri mahnını bir neçə dəfə, bonus mahnı kimi “Walmart Soundcheck” çəkilişlərində Manhettendəki “Madison Square Garden”də, 10 dekabr 2010 – cu ildə Z100 – ün “Jingle Ball”ında canlı ifa etmişdir. Perri mahnını ikinci konsert turu olan “California Dreams Tour” zamanı da ifa etmişdir. Mahnının canlı ifasından iOS üçün hazırlanmış Revenge 2 oyununda da istifadə edilmişdir. Mahnının sözləri 16 mart 2011 – ci ildə Perrinin veb saytına göndərilmişdir. Vest isə mahnını 2011 – ci ildə “Coachella Valley Music and Arts Festival”da Keti Perrisiz ifa etmişdir. Perri mahnını 21 aprel 2011–ci ildə “American Idol”un onuncu sezonunda ifa etmişdir.
Digər səsyazmalar
“Teenage Dream”dən olan digər sinqllar kimi “E. T.” mahnısı da bir çox digər ifaçılar tərəfindən ifa edilmişdir. Mahnının akustik versiyası 2011 – ci ilin mayında VersaEmerge tərəfindən ifa edilmişdir. Bir ay sonra “E. T.” mahnısı üçün Kardaşyan və Cenner ailəsi tərəfindən Mexiko səfəri tərəfindən çəkilmiş video yayımlanmışdır. “Huffington Post”dan olan jurnalist bu videonu “sözün əsl mənasında dəhşətli dərəcədə yaxşı” adlandırmışdır. Həmin ay Vinter Qordon mahnını Avstraliyanın “Dancing With the Stars” verilişində slov sevgi balladası kimi ifa etmişdir. “Idolator”un müxbiri Qordonun ifasına fikir bildirərkən “vokal imkanlarının cazibəyə tabe olmayaraq orijinal versiyanı üstələdiyini” bildirmişdir.
Yaradıcı heyət və işçi qrup
Personalın siyahsı Teenage Dream albomunun qeydlərindən götürülmüşdür.
Uzunayaq sçinklər
Uzunayaq sçinklər (Eumeces) — Uzunayaqlar fəsiləsinə aid cins.
Cinsə 4–5 növ daxildir. Onlar əsasən Şimali Afrika, Ön Asiya, Cənubi Qafqaz, Orta Asiya, Əfqanıstan, Pakistan və Hindistan ərazilərində yayılmışdır.
Uzunayaq sçinklər orta ölçülərə və kifayət qədər iri olurlar. Pulcuqları hamar və gözəldir. Onlar təhlükə zamanı asanlıqla quyruğunu atır.
Klassifikasiya
Eumeces cinsinə aşağıdakı növlər daxildir:
Malthinus malthodinoides
Malthinus malthodinoides — Cantharidae fəsiləsinə, Malthinus cinsinə aid böcək növü.
Azərbaycanın endemik canlısıdır
Yuxarı Ağbaş (Qəmərli)
Yuxarı Ağbaş — Qərbi Azərbaycanın (indiki Ermənistan Respublikası) Qəmərli (Artaşat) rayonu ərazisində kənd.
Tarixi
İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indi Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd.
Toponim fərqləndirici əlamət bildirən yuxarı sözü ilə türk mənşəli ağbaş etnonimi əsasında əmələ gəlmişdir.
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 01.12.1949-cu il fərmanı ilə kəndin adı dəyişdirilib Abovyan qoyulmuşdur.
Ermənilər 1828-1829-cu illərdə Xoydan və Salmastdan köçüb burada məskunlaşmış, XX əsrin 40-cı illərində azərbaycanlıları bütünlüklə kənddən sıxışdırıb çıxarmışlar.
Coğrafiyası və iqlimi
İrəvan quberniyasının İrəvan qəzasında, indiki Qəmərli (Artaşat) rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 18 km şimal-şərqdə yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir.
Əhalisi
Kənddə 1873-cü ildə 91 nəfər, 1886-cı ildə 89 nəfər, 1897-ci ildə 183 nəfər, 1904-cü ildə 132 nəfər, 1914-cü ildə 172 nəfər, 1916-cı ildə 200 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
1918-ci ildə azərbaycanlılar soyqırımına məruz qalaraq deportasiya olunaraq xaricdən köçürülən ermənilər yerləşdirilmişdir. İndiki Ermənistanda sovet hakimiyyəti quralandan sonra sağ qalan azərbaycanlılar kəndə dönə bilmişdir.
Burada ermənilərlə yanaşı, 1922-ci ildə 113 nəfər, 1926-cı ildə 117 nəfər, 1931-ci ildə 89 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. SSRİ Nazirlər Sovetinin xüsusi qərarları ilə 1948-1949-cu illərdə azərbaycanlılar deportasiya olunaraq Azərbaycana köçürülmüşdür. İndi burada ermənilər yaşayır.
Yesuagen
Yesuagen (yaxud Esuagen və Asuagen) — Qafqaz Albaniyası çarı. Onun dövründə köhnə əlifbanın təkmilləşdirilməsi yolu ilə yeni Alban əlifbası yarandı. Bu barədə Moisey Kalankatlı, eləcə də V – VIII əsrlərin erməni müəllifləri Koryun, Movses Xorenli xəbər verirlər. II Yezdəgirdin bacısı ilə evlənmişdi. 444-cü ildə II Vaçe tərəfindən əvəz olundu.
Ailəsi
Moisey Kalankatlının verdiyi məlumata görə çar Yesuagenin 4 övladı olmuşdur:
Yesuagenin nişanı
Yesuagenin monoqramı 1975-ci ildə fransız alim Filipp Ginyo tərəfindən yayımlanan Sasani şahlarının möhürlərinin arasında Mürtəzalı Hacıyev tərəfindən tapılmış, S.Y.Qasımova tərəfindən çar Yesuagenə aid olduğu təsdiqlənmişdir. Möhür ay ilahəsi ilə əlaqəlidir.
Varniçi burnu
Varniçi burnu  — Barens dənizinə daxil olan Kola körfəzinin şərqində yerləşən burun. Murmansk şəhərinin mərkəzi hissəsində yerləşir. Burunda 1575-ci ildə Yakov və Qriqori Stroqanovlar dəniz suyundan duz hasil edən müəssisəni işə salırlar. 1579-cu ildə duz sexi Peçenqski monastrına verilir. XVII əsrdə isə sex fəaliyyətini dayandırmışdır. 1916-cı ildə hərbi gəmilərin bura yan alması üçün priçallar mövcud idi. Burada emalatxanalar vardı. 1934-cü ildə həmin müsissələr Murmansk balıqçılıq limanına çevrilmişdir.
Burunun cənub hissəsindən körfəzə Varniçi axarı tökülür (kollektrlaşdırılmış).
Vikinqlər
thumb|right|250px Vikinqlər — azad kəndlilərdən toplanan və əsasən ticarət və quldurluq üçün dənizlərdə drakkarlarda üzən müxtəlif tayfalardan ibarət (əsasən skandinav mənşəli) sosial təbəqə. 810-cu ildən başlayaraq 300 il Skandinaviyada hökm sürüblər. 300 il ərzində vikinqlər bütün Avropaya yürüş ediblər. Avropanın çox yerində məskən salan vikinqlər Qrenlandiyanı kəşf edib, Xristofor Kolumbdan 500 il əvvəl Şimali Amerikaya ayaq basan ilk avropalılar olub, Fransada və Şotlandiyada öz dövlətlərini yaradıblar.
Anqlo-sakslar və digər millətlər Skandinaviyanı tərk etdikdən sonra buraya danlar gəlib, 800-cü ildə öz dövlətlərini yaratdılar. 810-cu ildə şah Qotrrikın ölümündən sonra dövlət dağıldı və vikinqlər hakimiyyətə gəldilər. Buna səbəb vikinqlərin çoxsaylı gəmiləri və dənizdə güclü naviqasiyaya malik olmaları idi. 814-cü ildə Böyük Karlın qurduğu Frank dövləti vikinqlərin və ərəblərin hücümlarından sonra dağıldı. Amma vikinqlərin düşmənları birləşəndə və vikinqlərə hücüm edəndə sonuncular uduzurdular. Belə ki, vikinqlər 878-ci ildə İngiltərədə məğlub oldular. 891-ci ildə anqlo-saks şahı Alfred vikinqləri məğlub etdi. Eləcə də frank ordusu vikinqləri məğlubiyyətə uğratdı.
Yürüşlər
thumb|265x265px|[[Şimali Amerika|Şimali Amerikada Vikinq koloniyaları(1010-cu il)]] Vikinqlərin ilk yürüşlərindən biri bir qrup norveçlinin 793-cü ildə İngiltərəyə hücumudur. Onlar Lindsafr adasında kilsəni, bir ildən sonra isə Veramus kilsəsini dağıdırlar. 795-ci ildə vikinqlər Men və Ayona adalarına hücüm edirlər. 802–806-cı illərdə buralarda kilsələri dağırdırlar. Bütün hücümlar qısamüddətli və qəfil olur: vikinqlər müharibə elan etmədən gəmi ilə sahilə yanaşıb şəhərlərə hücüm edir, rəqib ordu yığılana qədər əllərinə keçəni götürür, evləri yandırır və gedirdilər. Bu hadisələrdən 20 il keçəndən sonra vikinqlər çoxsaylı ordu yığaraq İngiltərəyə və Fransaya yürüşlər etmişdilər. Fransaya yürüşdən sonra vikinqlər İngiltərəyə doğru yürüşə keçdilər. 836-cı ildə vikinglər ilk dəfə Londona, daha sonra danlar (600 gəmidən çox) olan ordu ilə Bremenə hücüm etdilər. Şəhər elə vəziyyətə salındı ki, yepiskopun rezidensiyası Bremendən köçürüldü. 851–852-ci illərdə yenidən İngiltərə üzərinə yürüş edən vikinqlər London və Kenterberri şəhərlərinə hücüm etdilər; bu yürüşdə 350 gəmi iştirak edirdi.
İlk dövlətlər
866-cı ildə payızda Tulfan 20.000-lik Viking ordusunu gəmilərlə Şotlandiyaya götürüb çıxarır Bu zaman burda şərgi İngiltərə dövləti var idi. Burada qış keçirib gələn ilin əvvəlində isə Denlo dövləti yaradırlar. 878 ildə nəhayətki uzun sürən müharibənin sonunda Anglo-Sakslar Vikingləri torpağlarından qovurlar amma bu zaman yeni Viking Flotu İngiltərəyə və Fransaya doğru yürüş edir.880 ildən 911 ilədək Vikinglər fransanın bir çox şəhərlərinə hücüm edib gəlib parisə çatmışdılar.40.000 Viking ordusunu görüb təşfişə düşmüş Fransızlar pul verməklə canlarını xilas edirlər.Vikinglər Fransanın şimal-qərb tərəfinə keçib burada qalırlar.911 ildə Fransa kralı Karl III Viking hökmdarı Rollon-a işğaı etdiyi torpağları bağışlayır və 911 ildən Normandiya yaranır. 900–935 ildə indiki Daniya dövləti ərazisində Böyük bir Şahlıq yaranır. 1016 daniyalı Vikinglər İngiltərədə hakimiyyəti öz əllərinə alırlar. thumb|[[Skandinaviya yarımadası|Skandinaviyada Vikinq şəhərləri]] 300 il Ərzində gedən yürüşlər avropada çox saylı Vİkinglər dövlətinin yaranmasıyla bitmişdir.
Evləri
Vikinq evləri çox zaman bir otaqlı olurdu. Varlı Vikinqlər daha böyük evlərdə yaşayırdılar. Vikinqlər çox zaman taxtadan ev tikirdilər, amma Grenlandiya və İslandiyada taxta az olması səbəbindən evləri yerli daşların köməyi ilə tikirdilər. Burada divar enniliyi 90 santimetr təşkil edirdi. Evin ortasında isə mangal olurdu, burada yemək hazırlanardı.
Silahlar
Skandinaviya sakinləri qədim zamanlardan nizələr işlədirdi buna sübut arxeoloji tapıntılardır. Vikinq nizəsi digər nizələrdən öz ağırlığı ilə fərqlənirdi.Bu nizələr atılmaq üçün deyil, döyüşdə istifadə üçün işlənirdi. Amma vikinqlərdə eləcə də atmaq üçün nizələr də mövcud idi.
Vikinq Baltası 90 santimetr uzunluğunda idi.Baltanı döyüşdə rahat istifadə etmək mümkün idi. Belə ki, bir dəqiq zərbədən sonra ikincisinə ehtiyac qalmırdı.Balta hücümda çox yaxşı idi, amma müdafiəyə yararsız idi.Baltalar vikinqlər arasında çox məşhur idi. Belə ki, Vikinq hökmdarları Eyrik Xaraldson və Eyrik blodeks (qanlı balta ləqəbi ilə tanınan) baltadan istifadə edirdi.Normanların Qastinqs döyüşündə qələbənin əsas faktoru Vikinqlərin daha güclü silahları idi.
Vikinqlər dövründə Avropada ən məşhur silah Qılınc idi skandinaviyada isə skramasaksam adlı qılınclar var idi.Bunlar bir ülgüclü uzun tipli qılınclar idi. İllər ötdükcə qılınclar Skandinaviyada dəyişir və indiki zamanda Vikinq qılıncı kimi tanınan qılınca çevrildi. Skandinaviya qılıncı uzun və ağır idi. Skandinavlar öz silahlarına ad qoyurdular belə ki çox işlənmiş silahlara skandinavlar çalışırdı yadda galan ad versinlər məsələn "Döyüş odu" kimi. Vikinq baltaları və qılıncları qızıl və gümüşlə bəzənilirdi. Ən gözəl silah bəzək üsullarından biri silah tutacağı düzəldərkən tutacağa həm mis, həm də gümüş yeridirildi bununla da silahın tutacağı ağ-qara olurdu.
Viking zirehləri öz tipinə görə Sparta zirehlərinə oxşardılar. Bunu X əsrin dəbilqəsinə baxdıqda (hal hazırda olan şəkil) bilmək olar. Eləcə də bəzi mənbələrə görə Vikinqlər döyüşə at formalı dəbilqələrdə gedirdilər.
Gəmilər
Vikinqlərin gəmiləri onların ən böyük nəaliyyətləri idi. Vikinqlər çox vaxt öz gəmilərini şeirlərdə təsvir edirdilər. Nisbətən yüngül gəmilərlə vikinqlər qəflətən hücümlar edirdilər. Gəmilərin mənfi cəhəti onların çox üzə bilməməkləridir. Vikinq gəmiləri digər gəmilərdən avarların sayı ayırırdı,belə ki ən minimal ölçülü vikinq gəmisində 13 cüt avar vardır. İlk gəmilər 40–80 nəfər daşımaq qabiliyyətinə malik idi. Bir çox iri vikinq gəmiləri rənglənirdilər. Vikinq gəmisinin ucunda çox vaxt əjdaha başları olardı. Gəminin arxasında isə çox vaxt əjdaha quyruğları təsvir olunardı. Gəminin quruluşuna əsasən gəmi küləyə əks də üzə bilərdi. Bir neçə Vikinq gəmisi isə bizim vaxta qədər Skandinaviya muzeylərində saxlanılır. Ən məşhur tapıntı 1880 ildə tapılmış bizim eradan əvvəl 900-cü ilə aid olan gəmidir. Bu gəminin 23.3 metr uzunluğu və 5.3 metr enniliyi var, həmçinin gəminin 32 avarı var. Gəmidə 32 qalxan var.
Din
Vikinqlər şimal Allahlarına inanırdılar bunlar Odin, Tor, Tir, Freya və başqaları idilər.Məhz öz dinlərinə görə onlar döyüşlərdə düşmənlərinə qarşı rəhmsiz olurdular, onların inanclarına görə əlində silahla ölən döyüşçülər Odin-in Asqarda-Valqallu göydəki sarayına düşəcəklər orada isə pirlərdə və məşq döyüşlərində Raqnarekə kimi (Allahların ölümünə kimi) yaşayacaqlar. Bütün qorxaqlar və qullar Şər dünyası Xel-ə düşəcəklər orada isə dünyanın axırına kimi qalacaqlar.
Tanınmış Vikinqlər
Erik Torvaldson(Kürən)- Qrenlandiyanı kəşf edən Norveç əsilli İslandiya vikinqı Qrenlandiyada bir neçə məskən salıb və ömrünün sonunacan İslandiyaya gedərək oradan "Yaşıl torpağa" köçərilər götürüb
Leyf Eriksson – Şimali Amerikaya ayaq basan ilk Avropalı Kürən Erik-ın oğlu Qrenlandiyanın hökmdar
Cənubi Passat cərəyanı
Cənubi Passat cərəyanı və ya Cənubi Ekvatorial cərəyanı — passat küləklərinin hakim olduğu ərazilərdən keçən isti dəniz cərəyanı. Bu dəniz cərəyanı dünya okeanında daima şərqdən qərbə doğru istiqamətdə əsir. Passatlar Cənub yarımkürrəsinin tropik enliklərində hakimdir.
Cərəyan Sakit okeanda Cənubi Amerika sahillərinə yaxın (Qalapaqos adaları) istiqamətdən başlayır və Yeni Qvineya və Avstraliya sahillərinə doğru istiqamətlənir.
Cərəyanın şimal sərhədi qışda 3 dərəcə cənub enliyi, yayda isə 1 şimal enliyinindən keçir. Sakit okeanın qərb sahillərində şərqə yönəlir. Buna səbəb isə Ekvatorial əks cərəyanıdır. Onun bir qolu Şərqi Avstraliya cərəyanıdır.
Aliyə Şövkət
Aliyə Martin Şövkət — aktrisa.
Həyatı
Aliyə Şövkət 18 aprel 1989-cu ildə Kaliforniya Ştatının Riversayd şəhərində anadan olmuşdur. Aliyə ata tərəfdən İraq ərəblərindən, ana tərəfdən irland mənşəlidir. Aliyəninin babası məşhur ABŞ aktyoru Pol Brukun anası irland əsilli olmuşdur.
Nərgiz (kafe)
"Nərgiz" kafesi — Azərbaycanın Bakı şəhərində fəaliyyət göstərmiş kafe-restoran. Kafe Azərbaycan SSR-də dəb ikonası olan Nərgiz Xəlilovanın şərəfinə adlandırılmışdı.
Tarixi
thumb|left|"Nərgiz" kafesinin interyeri. 1962-ci il
"Nərgiz" kafesi 1961-ci ildə Bakı Şəhər İcraiyyə Komitəsinin sədri Əliş Ləmbəranskinin təşəbbüsü ilə inşa edilmişdir. Kafe Azərbaycan SSR-də dəb ikonası olan Nərgiz Xəlilovanın şərəfinə adlandırılmışdı.
SSRİ dövründə kafə-restoranda yoxlanışdan yoxlanışa bəzi, çətin tapılan yeməklərin qiyməti ikiqat baha olurdu. Misal üçün, menüdə nərə və qara kürü olsa da, amma qeyd olunan qiymətə şəhərdə onları tapmaq mümkün deyildi.
Populyar mədəniyyətdə
Kafedə 1961-cı ildə çəkilən "Amfibiya adam" filminin bir epizodu çəkilib. Epizodda Latın Amerikalı xanım "Ey moryak, tı slişkom dolqo plaval" caz mahnısını ifa edir.
Azərbaycan arxeologiyası
Azərbaycan arxeologiyası — Azərbaycan ərazisində qədim daş dövründən başlayaraq Son Orta əsrlərədək böyük bir dövrü əhatə edən arxeoloji abidələr aşkar olunmuş və tədqiq edilmişdir. (Azərbaycanın arxeoloji abidələrinin tədqiqi XIX əsrin 30–50-ci illərində qədim abidələrin qeydə alınması ilə başlanmışdır). İlk vaxtlar arxeoloji abidələr də Azərbaycanda olan rus və alman mənşəli həvəskar araşdırıcılar qazıntılar aparmışlar. Onların əldə etdiyi zəngin maddi-mədəniyyət nümunələri Azərbaycanın arxeoloji abidələrinə və qədim mədəniyyətinə marağın artmasına səbəb olmuşdur. 1923-cü ildə Azərbaycan Tədqiq və Tətəbbö Cəmiyyətinin və Azərbaycan Arxeoloji Komitəsinin təşkil olunmasının milli arxeoloq kadrların yetişdirilməsində mühüm rolu olmuşdur. 1924-cü ildə Azərbaycan Arxeoloji Komitəsi Bakı şəhəri və onun ətrafında arxeoloji abidələrin tədqiqinə başlamışdır. XX əsrin 50-ci illərindən başlayaraq milli kadrların abidələrimizin öyrənilməsində rolu artmış, bir çox abidələrdə tədqiqatlara başlanmışdır.
Azərbaycanın arxeoloji abidələrinin öyrənilməsində İ.М.Cəfərzadə, S.М.Qazıyev, D.Şərifov, Ö.Ş.İsmizadə, Q.М.Aslanov, Ə.K.Ələkbərov, İ.H.Nərimanov,, R.М.Vahidov, Q.М.Əhmədov, C.Ə.Xəlilov, V.H.Əliyev, М.М.Hüseynov, Q.S.İsmayılzadə, İ.A.Babayev, A.B.Nuriyev, F.R.Мahmudov, H.F.Cəfərov, H.Ciddi, R.B.Göyüşov, F.L.Osmanov, F.М.Мuradova, C.N.Rüstəmov, F.V.Qədirov, Ə.Q.Cəfərov, М.М.Мansurov, Q.Q.Aslanov, F.A.İbrahimov, Q.P.Kəsəmənli, və digər tədqiqatçıların mühüm xidmətləri olmuşdur. Onların rəhbərliyi ilə Azərbaycan arxeoloqlarının yeni nəsli yetişmişdir.
Araşdırmalar nəticəsində müəyyən olunmuşdur ki, Azərbaycan ərazisində insanlar 2 milyon il bundan əvvəl məskunlaşmışlar. Arxeoloji araşdırmalar genişləndikcə xalqımızın tarixi ilə bağlı yüzlərlə yeni abidələr aşkar olunaraq tədqiqata cəlb edilmişdir.
Alt Paleolit
Alt paleolitin sonunda əmək alətlərini yeni növü kəsicilər meydana gəlmişdir. Alətlər əsasən çaxmaqdaşı, bazalt və obsidiandan (vulkanik şüşə, dəvəğözü) hazır-lanırdı. Bu materiallar əsasən parçalandığı zaman iti-kəsici qəlpələr alındığı üçün dişli, ucu oymalı, qaşov tipli alətlər hazırlanırdı.
Orta Paleolit
Azərbaycanın Orta Paleolit dövrü Qarabağdakı Tağlar, Qazax rayonu ərazisindəki Damcılı və Daşsalahlı mağaraları əsasında öyrənilmişdir.
Tağlar mağarası 1960-cı ildə arxeoloq Məmmədəli Hüseynov tərəfindən tədqiq edilmişdir. Kənardan baxanda çevrilmiş arı pətəyinə oxşayan, içərisində təbii sütunlar-tağlar vasitəsilə çoxlu gözlərə ayrılan mağaraya da "Tağlar" adı buna görə verilmişdir. Tağlar düşərgəsi təqribən 55–90 min il öncədən 35 min il öncəyə qədər insana qoynunda yer vermiş, onun yaşayış məskəni olmuşdur.
Qazax rayonunda Avey dağının qoynunda iri mağara-iki insan məskəni var. Dağın cənub-qərb tərəfindəki mağara Daşsalahlı, cənub-şərqindəki isə Damcılı adlanır. 1957–1958-ci illərdə alimlər bu mağaraları tədqiq etmiş, burada yaşamış insanların əmək alətlərini tapmışlar. Bu alətlər daşdan düzəldilmiş bıçaq, qaşov və ucluqlar olmuşdur. Buradakı od-ocaq izləri o dövr insanlarının böyük tonqallar çatmaq məharətini sübut edir.
Cənubi Azərbaycanda — Neyriz gölü ətrafında geoloq Braun tərəfindən tapılmış daş alətlər və Bisutun mağarası Azərbaycanın cənub bölgəsində də Orta Paleolit dövründə insanların yaşadıqlarını təsdiqləyir. Bisutun mağarasından tapılmış əmək alətlərinin Tağlar mağarasındakı alətlərlə eynilik təşkil etməsi bu fikri qətiləşdirir. Urmiya gölündən 20 km şimalda yerləşən Tamtama mağarasından tapılmış nümunələr burada yaşayan insanların mahir ovçu olduqlarından xəbər verir.
Üst Paleolit
Arxeoloji araşdırmalar göstərir ki, təqribən 40–35 min il bundan əvvəl Azərbaycanda Мustye mədəniyyəti Üst Paleolit mədəniyyəti ilə əvəz olunmuşdur. Bu dövrdə daşın işlənmə texnikasında müəyyən yeniliklər yaranmış, prizmatik nukleuslardan və basma retuşdan istifadə edilmişdir. İqlimin dəyişməsi və mülayimləşməsi bitki və heyvanat aləmində, habelə ictimai həyatda dəyişikliklərin baş verməsi ilə müşayət olunmuşdur. Buzlaqların geri çəkilməsi nəticəsində qədim dünyanın bir çox bölgələrində, o cümlədən Avropada insanlar mağaralardan çıxaraq açıq düşərgələrdə məskən salmışlar.
Qafqazda Üst Paleolit düşərgələrinə başlıca olaraq mağaralarda rastlanmışdır. Azərbaycanın Üst Paleolit düşərgələri həm mağaralarla, həm də açıq düşərgələrlə təmsil olunmuşdur. Üst Paleolit dövrünə aid əmək alətləri Damcılı, Yataq yeri, Zar, Hişkədərə, Qobustan düşərgələrindən tapılmışdır. Bu dövrdə nəhəng maral və mağara ayısının kökü kəsilmiş, insanlar daha çox Qafqaz maralı, ceyran, cüyür, dağkeçisi və s. heyvanları ovlamışlar.
Damcılı mağarasında maddi-mədəniyyət nümunələri qarışıq olduğundan Üst Paleolit dövrünün əmək alətləri tipoloji metod əsasında müəyyənləşdirilmişdir. Damcılıdan Üst Paleolit dövrünə aid qaşovcuqlar, kəsici alətlər, bizlər, bıçaq tipli alətlər aşkar olunmuşdur. Əmək alətlərinin hamısı çaxmaqdaşı və obsidiandan hazırlanmışdır. left|thumb|230px|Orta Şurtanın əmək alətləri (Kəlbəcər) Zar mağarası Gədəbəy rayonunda Şahdağ və Мurovdağ silsiləsi arasında, Tərtər çayının sol tərəfində, dəniz səviyyəsindən 2190 m yüksəklikdə yerləşir. Мağara xəzinə axtaranlar tərəfindən qismən dağıdılmışdır. Dağıdılmış sahədə М.М.Мənsurovun apardığı araşdırmalar zamanı obsidiandan hazırlanmış 152 əşya aşkar edilmişdir. Onlar istehsal tullantılarından, qəlpələrdən, nukleuslardan, itiuclulardan, qaşovlardan, iskənələrdən, vərdənə və s. alətlərdən ibarətdir. Tapıntılar arasında bütün parametrlərinə görə Üst Paleolit dövrünə uyğun olan qaşovlar, yarpaqşəkilli itiuclular, retuşla işlənmiş lövhələr, qarmaqşəkilli alətlər vardır.
Üst Paleolit dövründə əmək alətlərinin hazırlanmasında yeni materialdan istifadə edilməsi mühüm hadisələrdən biri idi. Sümükdən hazırlanmış itiuclular, qarpunlar, külünglər, miniatür deşikli iynələr Üst Paleolit dövründə geniş yayılmışdı. Azərbaycanın Üst Paleolit düşərgələrində aparılan qazıntılar zamanı yaşayış binalarının qalıqları aşkar edilməmişdir. Araşdırmalara əsaslanaraq demək olar ki, bu dövrdə mağaralarla yanaşı, qayaaltı sığınacaqlardan və qazma tipli evlərdən də istifadə edilir.Arasdirmalar neticesinde qazix magarasi ve onlar erazksini tapmaga calidmai
Neolit dövrü
I Kültəpənin Neolit təbəqəsindən aşkar olunan tikinti qalıqları bu dövrdə dördkünc formalı, yerüstü mənzillərin tikintisinin mənimsənildiyini deməyə əsas verir. I Kültəpə evləri başlıca olaraq möhrədən tikilmişdir.
İlk tunc dövrü
I Kültəpədə aşkar olunan binaların bəzilərinə Yaxın Şərq və Zaqafqaziyanın bir çox abidələrində rast gəlinir. Daş təməl üzərində çiy kərpicdən, yaxud möhrədən tikilmiş binalara Azərbaycan ərazisində Qaraköpəktəpə, Günəştəpə, Göytəpə, Yanıqtəpə, II Kültəpə qədim yaşayış yerlərində rast gəlinmişdir. Belə binalar Şenqavit, Kosi-Koter, Arevik və s. abidələrdən də məlumdur. II Kültəpənin alt tikinti qatları üçün dairəvi planlı evlər xarakterikdir. Bu evlər arakəsmə divarla iki hissəyə bölünmüşdür. Araşdırmalara əsasən söyləmək olar ki, evlərin bir qismindən təsərrüfat məqsədilə, yaxud da anbar kimi, digər qismindən isə yaşayış sahəsi kimi istifadə edilmişdir. Alt tikinti qatında olan binalar başlıca olaraq möhrədəndir. XI tikinti qatından başlayaraq evlərin tikintisində çiy kərpicdən istifadə edilmişdir. II Kültəpənin üst qatları üçün düzbucaqlı artırması olan dairəvi və dördkünc formalı evlər xarakterik olmuşdur. Axırıncı tip binalar Azərbaycanda Qaraköpəktəpə, Babadərviş və Мingəçevirdən bəllidir. II Kültəpənin alt tikinti qatlarında evlərdə iki ocağın olması müşahidə olunur. Onların biri dördbucaqlı ocaqlarla, digəri isə manqallarla təmsil edilir. Bu tip ocaqlar I Kültəpədə də aşkar olunmuşdur. II Kültəpəyə nisbətən I Kültəpədə dördbucaqlı ocaqlar daha yaxşı qalmışdır. O.H.Həbibullayevin fikrincə, bu ocaqlar dördkünc formalı sobalar şəklində olmuş və onlardan evlərin qızdırılması üçün istifadə edilmişdir. II Kültəpədə düzbucaqlı ocaqların ətrafından sxematik insan fiqurlarına bənzədilən nalşəkilli ocaq qurğuları tapılmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, nalşəkilli ocaq qurğuları oturmuş insan fiquruna bənzəyir. Təsadüfi deyil ki, Ə.K.Ələkbərov Şortəpədən tapılan bu cür ocaq qurğusunu insan heykəlinin ayağına bənzətmişdir. Bu fikir Q.İ.İone tərəfindən də təsdiq edilmişdir. Ehtimal ki, insan fiqurunu özündə cəmləşdirən nalşəkilli ocaq qurğuları ocağın himayədarını təcəssüm etdirmişdir. I Kültəpə və II Kültəpənin arxeoloji materiallarının araşdırılması göstərir ki, evlərin qızdırılmasında dairəvi formalı manqallardan da istifadə edilmişdir. O.H.Həbibullayev bu manqallardan sitayiş məqsədilə istifadə olunduğunu da söyləmişdir. Bizim fikrimizcə, bu ocaqlardan evlərin qızdırılmasından başqa təsərrüfat məqsədilə, xüsusilə çörək bişirilməsi və qızdırılması üçün də istifadə edilmişdir.
Erkən Tunc dövrü abidələrinin bir qrupu Qarabağda, Qarqarçay və Tərtərçay hövzəsində yerləşir. İ.H.Nərimanov və H.F.Cəfərovun rəhbərliyi ilə aparılan araşdırmalar zamanı bu ərazidə onlarla yaşayış yeri və qəbir abidəsi aşkar olunmuşdur. Bu abidələrin tədqiqində H.F.Cəfərovun böyük əməyi olmuşdur. Tədqiqat zamanı Qarahacı, Göytəpə, Üçoğlan-1(Sarıçoban), Ağtəpə, Dəyirman yeri, Cüttəpə, Şortəpə və digər yaşayış yerləri tədqiq olunmuşdur. Bu abidələr başlıca olaraq kəşfiyyat xarakterli araşdırmalarla öyrənilmişdir. Sarıçoban və Şortəpə yaşayış yerlərində aparılan kəşfiyyat xarakterli qazıntılar bu yaşayış yerlərində mədəni təbəqənin olduqca az yığıldığını göstərmişdir. Şortəpə yaşayış yerinin tədqiqi zamanı dördkünc formalı, çiy kərpicdən inşa olunmuş binanın qalıqları aşkar olunmuşdur. Bu yaşayış yerlərindən aşkar olunan keramika məmulatı Kür-Araz mədəniyyətinin bütün mərhələlərini əks etdirir. Qarahacı, Sarıçoban və Cüttəpə, Şortəpə yaşayış yerlərinin keramika məmulatında Eneolit mədəniyyətinin əlamətləri (qabların gilinin tərkibində saman qarışığının olması, onların xarici səthinin daraqvari alətlə işlənməsi) izlənmişdir. Bu abidələrdən aşkar olunmuş arxeoloji materiallar Kür-Araz mədəniyyətinin mənşəyi və inkişafı ilə bağlı problemlərin tədqiqi üçün olduqca əhəmiyyətlidir.
Мil-Qarabağ zonasının qəbir abidələri Xankəndi, Borsunlu, Üçtəpə Xaçınçay kurqanları və digərləri ilə təmsil olunmuşdur. Xankəndi kurqanları eyni adlı yaşayış yerindən şimalda, bir-birinin yaxınlığında yerləşir. Hündürlüyü 1,5 m, diametri 24 m olan 119№- li kurqanın təpəsi bir qədər dağılmışdır. Kurqanın altındakı ən qədim torpaq qəbir olduqca pis qalmışdı. Üstündə düzəldilmiş dairəvi planlı meydança novşəkilli oyuqla əhatələnmişdir. Onun şimal-şərq tərəfdəki girişi böyük daş plitə ilə örtülmüşdür. Girişin sağ tərəfində insan skeletinə rast gəlinmişdir. Diametri 4,5 m olan dairəvi meydançada 36 böyük və kiçik yaşlı insan skeleti qeydə alınmışdır. Skeletlər bükülü, oturaq, uzadılmış, vəziyyətdə müxtəlif istiqamətlərə yönəldilmişdir. Мərkəzi hissədə arxası üstə uzadılmış böyük insan skeleti aşkar edilmişdir. Onun ətrafında daş toppuz, tunc nizə ucluğu, iki daş həvəng tapılmışdır. Qəbirin cənub- şərq hissəsində altı daş ox ucluğuna, 5 sümük iy başlığına, şimalında isə pasta muncuqların qızıl piləklərinə və altı daş asmaya rastlanmışdır. Bundan başqa qəbirdən 22 ədəd əzilmiş gil qab tapılmışdır. Onlar toxuma karkas üzərində hazırlanmışdır. Kollektiv dəfnlə seçilən bu qəbir gil məhlulla bərkidilmiş çay daşları ilə qapadılmışdır. Bu təbəqədən üstdə Son tunc dövrünə aid kollektiv dəfn qeydə alınmışdır.
Orta tunc dövrü
Şəmkir rayonunun Keçili kəndi yaxınlığında H.P.Kəsəmənli tərəfindən tədqiq olunan 5 №-li Keçili torpaq qəbiri tamamilə dağıdıldığından onun formasını və dəfn adətini müəyyən etmək mümkün olmamışdır. Bükülü vəziyyətdə olan skelet şimal-qərb istiqamətində olmuşdur. Onun şimal tərəfdə olan kəlləsinin ətrafından dörd gil qab aşkar edilmişdir. Qara cilalı qabların çiyin hissəsi basma ornamentlə naxışlanmışdır. Bu qablar bəzəmə texnikasına görə Üzərliktəpə materialları ilə oxşardır. Analoji materiallar əsasında Keçili qəbiri e.ə. XVII–XVI əsrlərə aid edilmişdir.
Azərbaycanın cənub-şərqində yerləşən abidələrin bir qrupu Qobustanda yerləşir. Qobustanda yaşayış yerləri, başlıca olaraq, qayaaltı sığınacaqlarla təmsil olunmuşdur. Arxeoloji tədqiqatlar bu sığınacaqlardan uzun müddət istifadə olunduğunu göstərir. Burada Böyükdaş dağı üzərində yerləşən yaşayış yerində Orta Tunc dövründə yaşayış davam etmişdir. Oradan aşkar olunmuş tikinti qalıqları yuxarıda təsvir edildiyindən, onlar üzərində dayanılmayacaqdır. Qobustan arxeoloji abidələrinin əksəriyyəti qəbir abidələrindən ibarətdir. Onların bir qismi C.N.Rüstəmov və F.М.Мuradova tərəfindən öyrənilmişdir. Daş və torpaq örtüklü Qobustan kurqanlarının hündürlüyü 0,8–1,1 m, diametri 5–11 m-dir. Kurqanlar qəbir kamerasının quruluşuna görə xəndəksiz, xəndəkli və daş qutulara ayrılır. Qəbir abidələrinin əksəriyyətini xəndəksiz kurqanlar təşkil edir. Bu tip qəbirlərdə dəfn yer səthində mövcud olan çuxurda, qaya dibində aparılmış, üzəri yastı əhəngdaşı layı ilə örtülmüşdür. Qəbirlər kromlexlə əhatə edilmişdir. Bu qrupa daxil olan qəbirlərin əksəriyyətində insan skeletinə və arxeoloji materiallara rast gəlinməmişdir.
Son tunc-erkən dəmir dövrü
Azərbaycanın Son Tunc dövrü abidələri arxeoloji ədəbiyyatda Son Tunc və Erkən Dəmir dövrü kimi xarakterizə edilmişdir. Tunc dövründən Dəmir dövrünə keçid olan bu mərhələ, başlıca olaraq e.ə. II minilliyin ikinci yarısını əhatə edir. Arxeoloji abidələrin tədqiqi göstərir ki, e.ə. II minilliyin ikinci yarısından başlayaraq, Azərbaycan ərazisində yaşayan tayfaların sosial-iqtisadi və mədəni həyatında xeyli irəliləyiş olmuşdur. Bu dövrdə yaşayan tayfaların etnik və mədəni cəhətdən birləşməsinin təkamülü prosesi davam etmişdir. Həmin proseslərin daha da aydın şəkildə dərk edilməsi üçün arxeoloji abidələrin nəzərdən keçirilməsi vacibdir. Bu qrupa daxil olan arxeoloji abidələrin əksəriyyəti Naxçıvanda, Urmiya hövzəsində və Zəngəzurda aşkar olunaraq, tədqiq edilmişdir. Naxçıvanın bu dövrə aid yaşayış yerlərini, arxeoloji materialların xarakterinə və tipoloji xüsusiyyətlərinə görə üç qrupa ayırmaq olar. Birinci qrupa Araz vadisindəki I Kültəpə, II Kültəpə, Şahtaxtı, Qızılburun kimi yaşayış yerləri daxildir. Мəlum olduğu kimi, bu yaşayış yerlərində Tunc dövrünün əvvəlki mərhələlərində də əhali məskunlaşmışdır. Son Tunc dövründə bu abidələrdə Orta Tunc dövrü üçün xarakterik olan boyalı qabların istehsalı davam etmişdir.Bu qrupa daxil olan arxeoloji abidələrin əksəriyyəti Naxçıvanda, Urmiya hövzəsində və Zəngəzurda aşkar olunaraq, tədqiq edilmişdir. Naxçıvanın bu dövrə aid yaşayış yerlərini, arxeoloji materialların xarakterinə və tipoloji xüsusiyyətlərinə görə üç qrupa ayırmaq olar. Birinci qrupa Araz vadisindəki I Kültəpə, II Kültəpə, Şahtaxtı, Qızılburun kimi yaşayış yerləri daxildir. Мəlum olduğu kimi, bu yaşayış yerlərində Tunc dövrünün əvvəlki mərhələlərində də əhali məskunlaşmışdır. Son Tunc dövründə bu abidələrdə Orta Tunc dövrü üçün xarakterik olan boyalı qabların istehsalı davam etmişdir.right|thumb|263x263px| Son Tunc dövrünə aid boyunbağı.
Azərbaycanda Son Tunc və Erkən Dəmir dövrü abidələrinin böyük bir qismi Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aiddir. Bu mədəniyyətə aid yaşayış yerləri olduqca azdır. Həmin dövrə aid yaşayış yerləri içərisində geniş tədqiq edilən abidələrdən biri Gəncəçay vadisindəki 1 №- li yaşayış yeridir. Bu yaşayış yeri Xanlar şəhərindən cənubda, Gəncəçayının sol sahilində yerləşmişdir. Yaşayış yerinin sahəsi 3 hektara yaxındır. Burada aşkar olunan evlər iki qrupa bölünmüşdür. Birinci qrupa uzunsov formalı tayfa evləri daxildir. Arxeoloji araşdırmalar göstərir ki, belə evlərdən tunc dövrünün müxtəlif mərhələlərində istifadə olunmuşdur. Son Tunc dövründə istifadə olunan 58 №- li ev arakəsmə divarla dörd hissəyə bölünmüşdür. Binanın şərq divarında 1-ci və 4-cü otağa açılan qapı yeri müəyyən edilmişdir. Digər otaqların qapı yeri aşkar olunmamışdır. Ola bilsin ki, onlar döşəmədən bir qədər yuxarıda olmuşdur. Bu yaşayış yerində Son Tunc dövrünə aid binaların əksəriyyəti kiçik həcmli yarımqazma tipli evlərdir. Bu binaların qalıqları Y.Hümmel tərəfindən tədqiq edilmişdir. Yaşayış yerindəki 54 №- li evin qarşısında çay daşları ilə hasarlanmış böyük həyətin olduğu müəyyən edilmişdir. Evlərin tikintisində çay daşlarından istifadə olunmuşdur. Tikinti zamanı balıqbeli texnikası tətbiq edilmişdir. Bu texnikadan Azərbaycanda, o cümlədən Gəncə və Naxçıvanda geniş istifadə edilmişdir. Evlərin divarı müxtəlif qalınlıqdadır. Bəzən torpağın bərk olduğu yerlərdə divarlarda daş hörgüdən istifadə edilməmişdir. 55 və 56 №- li evlərin qərb divarlarında daş hörgü yoxdur. Evlərin divarı və döşəməsi ağ gillə suvanmışdır. Qapı yerləri, başlıca olaraq, döşəmə səviyyəsində, bəzən isə ondan bir qədər yuxarıda qoyulmuşdur. Qapı girişlərinin eni 1 m-dir. Həcmcə böyük olan evlərdən biri arakəsmə divarla iki hissəyə bölünmüşdür. Bu evdə qapı yerinə rast gəlinməmişdir.
Мingəçevir kurqanları həcmcə müxtəlifdir. Tək dəfnlərlə xarakterizə edilən kurqanlardan tunc xəncərlər, ox ucları, at yüyənləri, hərbi baltalar, yabalar, zərif naxışlı qolbaqlar, sırğalar, düymələr və digər tunc əşyalar əldə edilmişdir. Aşkar edilən gil məmulatı Xocalı-Gədəbəy mədəniyyəti üçün xarakterikdir. Zəngin qəbir avadanlığı və at skeleti ilə müşayiət olunan kurqanların tayfa başçılarına aid olduğu güman edilir. Мingəçevirdə tədqiq edilən torpaq qəbirlər üçün sağ, ya da sol böyürü üstə, bükülü vəziyyətdə dəfn edilən skeletlər xarakterikdir. Bu qəbirlərdən aşkar olunan arxeoloji materiallar Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətinə aiddir. Boz və qara rəngdə bişirilmiş gil qabların üzəri həndəsi motivdə bəzənmiş, naxışların içərisi ağ rəngli maddə ilə doldurulmuşdur. Bu qəbirlərdən tuncdan hazırlanmış xəncərlər, bıçaqlar, baltalar, ox ucları aşkar edilmişdir. Q.İone Мingəçevir qəbirlərini iki arxeoloji qrupa bölərək, birinci qrupu e.ə. XIII–IX, ikincini isə e.ə. X–VIII əsrlərə aid edir. Birinci qrup qəbirlərin materialları Xocalı-Gədəbəy mədəniyyətini özündə əks etdirir.
Azərbaycanın Son Tunc, Erkən Dəmir dövrü mədəniyyətinin yerli zəmin əsasında meydana çıxıb, inkişaf etdiyini, bu dövrün arxeoloji abidələrindən aşkar olunan zəngin tunc məmulatının, o cümlədən silahların araşdırılması daha aydın sübut edir. Bu dövrdə Azərbaycanda meydana çıxan silahlar, xüsusilə, təbərzin formalı baltalar və konusvari başlığı olan çənbərli xəncərlər, yalnız bu mədəniyyət üçün xarakterikdir. Azərbaycandan kənarda bu tip silahlara olduqca az rast gəlinmişdir.
Quruçay mədəniyyəti
Füzuli şəhərinin yaxınlığında yerləşən Azıx mağarası Quruçay vadisində, Мil düzü ilə dağ silsiləsinin birləşdiyi ərazidə, olduqca əlverişli mövqedə yer almışdur. Soyuq və isti iqlimlərin qovşağında yerləşən bu ərazi Paleolit dövrü insanlarının ovladığı müxtəlif heyvanların buraya gəlməsinə imkan yaratmışdır. Onlar içərisində kərgədan, vəhşi atlar, ceyran, öküz və digər heyvan cinsləri olmuşdur.
left|thumb|200px|[[Azıx mağarası. Quruçay mədəniyyətinin əmək alətləri.]]
Мağaranın iki girişi olmuşdur. Dörd zaldan ibarət olan mağaranın ümumi sahəsi 80000 kv. m-dir. Zalların tavanında olan müxtəlif həcmli dəliklər gün işığının mağaraya düşməsinə imkan yaratmışdır. Azıx mağarasında aparılan qazıntılar zamanı 14 m qalınlığında 10 mədəni təbəqə aşkar olunmuşdur. X–VII təbəqələrdən aşkar olunan maddi-mədəniyyət nümunələri hazırlanma texnikası və tipologiyasının özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə fərqləndiyi üçün Quruçay mədəniyyəti adlandırılmışdır. Ən aşağıda yerləşən və mağaranın daş döşəməsini örtən onuncu təbəqə Quruçay hövzəsinin ilk sakinlərinin maddi mədəniyyəti ilə bağlıdır. Ehtimal ki, insanlar Quruçay vadisində mağarada məskunlaşmamışdan xeyli əvvəl yaşamışlar.
Aşel mədəniyyəti
Qədim, orta, son Aşel, Mustye və üst Paleolit dövrlərini əhatə edən pleystosen dövrü Yer kürəsi tarixində buzlaşma kimi məlumdur. Bu dövrdə Qafqaz və Avrasiya dağlarında üç dəfə buzlaşma gedir. Çaydaşı mədəniyyətinin sonunda formalaşan təbii şərait hələ pleystosenin başlanğıcında Aşel mədəniyyəti dövründə saxlanmaqda davam etmişdir