cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Müstəti
3) Yolda getməyə mane olan bir şey olmasın; əgər yol bağlı olsa, ya yolda insanın canının, ya namusunun aradan getməsindən, ya malının aparılmasından qorxusu olsa, həcc ona vacib olmur. Lakin əgər başqa yol ilə gedə bilsə, uzaq olmağına baxmayaraq gərək o yol ilə getsin, amma o yol, "həcc yolu bağlıdır" deyiləcək dərəcədə uzaq və qeyri-adi olsa, gərək o yolla getməsin.
5) Xanımı və uşaqları kimi xərclərini təmin etmək boynuna vacib olan şəxslərlə, xərcliyin tərkolunması şəxs üçün çətin olan şəxslərin xərclərini təmin etmiş olmalıdır.
6) Geri qayıtdıqdan sonra yaşayışını qazanc, əkinçilik, mülk gəliri və ya başqa bir yolla təmin edə bilməlidir. Belə ki, həccdən qayıtdıqdan sonra, həccə xərc etdiyi üçün çətinliklə yaşamağa məcbur qalmamalıdır.
Qarğaayağıyarpaq çadırçiçəyi
Qarğaayağıyarpaq çadırçiçəyi (Adenophora coronopifolia) — cinsinə aid bitki növü.
Botsvana bayrağı
= Haqqında = Açıq mavi fonda formalaşmış bayraqdır.Bayrağın ortasında üfüqi yerləşdirilən ağ incə zolaqla əhatə olunmuş qara qalın zolaq var. Bayrağın açıq mavi rəngini həm səmanı, həm də ölkə üçün böyük əhəmiyyət daşıyan su və yağışı simvollaşdırır.
Şarja
Şarja (لشارقة) — Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinın üçüncü böyük şəhəri, Şarja əmirliyinin inzibati mərkəzi.
Əhalisi — 801 004 (2008). Dubay və Əcmənlə birlikdə 3 132 181 nəfərlik aqlomerasiya yaradır.
Astagəl lorilərin mühafizəsi
alt=Бенгальский лори ухватился за руку в перчатке|thumb|Astagəl lori növlərindən biri — Bengal lorisi (Nycticebus bengalensis) Astagəl lori - Nycticebus cinsinin yaşburun primatları — 2007-ci ildə Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi tərəfindən müdafiəsiz və ya nəsli tükənməkdə olan cins kimi qəbul edilmişdir. Onlar bir çox ölkənin qanunları və beynəlxalq müqavilələrlə qorunur, lakin bu qanunların gerçək icrası hər yerdə təmin edilmir və bu cür növlər tükənmək təhlükəsi altında qalır. Astagəl Lori-Cənub i və Cənub-Şərqi Asiyanın tropik meşələrində  yaşayır. Onların mövcudluğuna dair əsas təhlükələr-meşələrin selektiv kəsilməsinin nəticəsində yaşayış yerlərinin məhv edilməsi və parçalanması, kəndtəsərüfatının qırılıb yandırılması, qida məqsədi ilə qanunsuz ovlanmaları, xalq təbabətində və rituallarda istifadəsi və qanunsuz satışıdır.
Bu primatlara qulluq edilməsinin çətin olmasına, onların dişləməsinin zəhərli, yuxu tsiklinin və yuxusuzluğunun insanla müqayisədə fərqli olmasına baxmayaraq astagəl lorilər YouTube-da məşhur videoçarxların və Onlardan ekzotik ev heyvanları həvəskarları arasında aparılan sorğuların qəhrəmanı oldular. Bu cinsə artan tələbat onların qanunsuz ovlanmasına, bu sahədə qaçaqmalçılığa və qanunsuz ticarətin genişlənməsinə səbəb olmuşdur: artıq beynəlxalq hava limanlarında yüzlərlə heyvan müsadirə olunub, lakin bu qaçaqmalçılığın yalnız kiçik bir hissəsi ola bilər, çünki asatagəl lorilərin çox da böyük olmayan ölçüsünə görə onları asanlıqla gizlətmək və daşımaq mümkündür.
Astagəl lorilərdə qəfəs mühitində çoxalma pis gedir, lakin kiçik lori balasının qəfəslərdə, o cümlədən də San-Dieqo zooparkında doğum halları da məlumdur. Halbuki, zooparkda saxlanılan astagəl lorilərin əksəriyyəti, artıq çoxalmaq üçün çox qocadılar. Qeyri-peşəkarların qəfəsdə saxladığı astagəl lorilər çox vaxt düzgün olmayan qidalanma, qənaətbəxş olmayan qayğı, stress və yoluxucu xəstəliklər nəticəsində tez-tez ölümlə üzləşir. Bir çox hallarda astagəl lorilərlə ticarət edənlər onları az yaşlı uşaqlar üçün təhlükəsiz etməkdən ötrü dişlərini çıxardırlar. Dişlərin çıxarılması bir çox hallarda çoxlu qan itkisinə, infeksiyalara və lorinin ölümünə gətirib çıxarır və sağ qalan dişsiz heyvanlar isə artıq təbiətə qayıda və özlərini qida ilə təmin edə bilmirlər.
Astagəl lorilərin biologiya və ekologiyası
Astagəl lorilər Astagəl lorilərin (Nycticebus) nəsli primatlar dəstəsinin yaşburun primatlar yarımdəstəsinin lorikimilər infradəstəsinin lorilər ailəsinə aid edilir. Astagəl lorilərin dairəvi sifəti, belində tünd zolaqları ilə sıx tüklə örtülü baş dərisi və qısa quyruqları olur. Daha yaşlı olanların uzunluğu 18 sm-dən 38 sm-ə qədər çatır. Yaxşı inkişaf etmiş ön və arxa pəncələri olur ki, onları sayəsində uzunmüddət ağacdan asılı vəziyətdə qala bilirlər
Təbiətdə əsasən Cənubi və Cənub-Şərqi Asiyada - istər materikdə, istərsə də adalarında yaşayırlar. Astagəl lorilər adətən tropik musson meşələrinin yuxarı hissələrində yaşayırlar və həyatlarının böyük hissəsini ağaclarda keçirirlər, nadir hallarda yerə düşürlər. Bir ağacdan digərinə sarmaşıqlardan istifadə edərək keçə bilirlər, lakin ağacdan ağaca tullana bilmirlər yaxud da böyük məsafələri yerlə qət edirlər.
Astagəl lorilər üçün digər primatlarla müqayisədə nisbətən yüksək orta ömür müddəti və aşağı doğumluluq xarakterikdir. Buna görə də onların populyasiya ilə saylarının bərpası çox yavaş gedir. Molyusklar, xırda onurğalılar və meyvələrlə qidalanırlar, yabanı astagəl lorilərin azsaylı olmasına və gizliliyinə, o cümlədən də bioloji tədqiqat aparmaq üçün mövcud digər çətinliklərə görə qidalanma rasyonları kifayət qədər öyrənilməyib. Tənha, yaxud cütlük halında yaşayırlar. Gecələr fəal həyat tərzi keçirir, gün boyu isə budaqlardan sallanaraq adətən yatırlar. Erkəkləri öz ərazilərini idrarları ilə qeyd edirlər. Astagəl lorinin dişləməsi zəhərli ola bilər: Təbii düşmənlərinin hücumları vaxtı müdafiə olunmaq üçün toksindən istifadə edirlər. Bu dişləmə nadir hallarda ölümcül olur, lakin adətən uzunmüddətli ağrılı iltihaba gətirib çıxarır. Bəzi insanlarda anafilaktik şokla nəticələnə bilər.
2013-cü ildən etibarən astagəl lorilərin 8 ayrı bioloji növü müəyyən edilmişdir. Onlardan üçünü adalarda tapmaq olar:
Astagəl lorilərin digər iki növünə yanlız materikdə rast gəlinir:
Vəhşi təbiətdə Astagəl lorilərin mövcudluğuna təhlükə törədən hallar
thumb|right|Meşələrin qırılması - astagəl lori qruplarının azalmasının əsas səbəblərindən biridi. 2001-ci ilə qədər Cənub-Şərqi Asiya materikinin meşələrindən çoxu məhv edilmişdir.
Vəhşi təbiətdə astagəl lorilərin mövcudluğuna təhlükə törədən əsas hallar  — meşələrin qırılması və bu heyvanların qeyri-qanuni ticarətinə imkan yaradan qanunsuz hasilatıdır (brakonyerlik). Canlı lorilərdən ekzotik heyvanları sevənlərin, onların ətindən qurmanların, yəni müxtəlif növ qidaların həvəskarlarının tələblərini ödəmək üçün istifadə edilir. Lorilərin bədənin bütün hissələri xalq təbabətində istifadə edilir.
Digər təhlükə törədən hallara onların yaşadıqları ərazilərdə yolların tikintisini və ağacların selektiv şəkildə kəsilməsini, hətta torpaqların yandırılaraq əkin üçün istifadə edilməsini aid etmək olar. Bütün bunlar astagəl lorinin məhv olmasına gətirib çıxarmasa da, onların fraqmentasiyasına, yəni ayrı-ayrı ərazilərə səpələnmiş halda yaşamasına səbəb olur. Arealın fraqmentasiyası bir ağacdan digərinə yerlə gəzərək, yaxud tullanaraq keçə bilməyən, sadəcə sarmaşıqlardan istifadə edərək keçə bilən bu heyvanların sayının bərpasına və geniş ərazidə yayılmalarına əngəl törədir. Bu səbəbdən də astagəl lorilərin yaşadıqları ərazilərdəki avtomobil yollarında, elektrik naqilləri xətlərində məhv olması hallarına az rast gəlinmir.
Astagəl lorilərin bütün növləri Beynəlxalq Təbiətin və Təbii Sərvətlərin Mühafizəsi Birliyi tərəfindən müdafiəsiz və ya nəsli tükənməkdə olan növ kimi qəbul edilmişdir. Bu növlərin populyasiyası kəskin şəkildə azalmaqda, yaşayış arealı məhdudlaşmaqda və dağıdılmaqdadır. Artıq ayrı-ayrı rayonlarda astagəl lorilərə rast gəlinmir. Astagəl lorilərin yaşadığı bütün ölkələrdə onları müdafiə edən qanunlar mövcuddur, lakin növlərin qorunub saxlanılmasında qanunların ciddi icrası yönündə çatışmamazlıqlar var və insanların çoxu bu heyvanların müdafiəsiz olması haqqında məlumata sahib deyil. Qadağalara baxmayaraq yerli kənd sakinləri onları ovlamağa, "ekzotika" sevənlər onları almağa davam edir. Bu da onların qanunsuz hasilatı (brakonyerlik) hallarının daha da genişlənməsinə səbəb olur. Yerli sakinlər və hətta milli parkların əksər əməkdaşları astagəl lorilərin növlərini müəyyən edə bilmir. Belə ki, Vyetnamda gecə primatlarının bir çoxu ilk dəfə aşkar ediləndə kənd sakinlərinin əksəriyyəti lorini şəkillərdə tanıya bilmirdi və yanlız bəzi yaşlı ovçular onları tanıya bilsələr də, dediklərinə görə bu cür heyvanlar artıq 10-15 ildir ki rast gəlmirlər.
Əvvəllər belə hesab edilirdi ki, astagəl lorilərin bir neçə növü var, lakin onlar bütün Cənub-Şərqi Asiya boyu geniş şəkildə yayılıblar. Bu cür yanlış nəticə çıxarılması bu heyvanların gizli gecə həyat tərzi ilə bağlı olaraq onların populyasiyasının və yaşadıqların arealın öyrənilməsindəki məhdudiyyətlərə görə olmuşdur. Astagəl lorilərə bütün region boyu mövcud olan bazarlarda rast gəlinməsi də onların çoxsaylı və geniş olması düşüncəsinin formalaşmasına səbəb olmuşdur. Bundan başqa, XX əsrdə və daha əvvəlki dövrlərdə aparılan çöl tədqiqatçıları onların bu və ya digər ərazidə olub olmadığını, onların bəlkə də artıq həmin vaxtlarda kritik dərəcədə aşağı olan populyasiyasını qiymətləndirməmişdir. Nəticədə astagəl lorilər kifayət qədər tədqiq olunmamış qalmışdı ki, bu da 2000-ci ildə onların ən az təhlükə altında qalan növlərinin yanlış tanınmasına gətirib çıxarmışdı. Hətta 2000-ci illərin ortalarında belə astagəl lorilərin populyasiya sayının qiymətləndirilməsi kifayət qədər geniş tədqiqat olunmayan məlumatlara əsaslanmışdır.
Yaşayış yerlərinin məhvi və fraqmentasiyası
left|thumb|285x285px| Meşələrin qırılması - Astagəl lorilərin azalmasının əsas səbəblərindən biridir. 2001-ci ilə qədər Cənub-Şərqi Asiya meşələrinin böyük hissəsi məhv edilib. 2009-cu ildə primatoloq Ceyms Torn (ing. James Thorn), ekoloji nişlərin riyazi modelləşdirilməsindən (ing. environmental niche modelling) istifadə edərək astagəl lorilərin Sumatra, Yava və kalimantan adalarında növlərinin yayılması ilə bağlı yarımçıq məlumatları tamamlamağa cəhd etmiş və hansı yerlərdə hələ də yaşaya biləcəklərini proqnozlaşdırmışdı. Bu tədqiqat göstərmişdir ki, yaşayış yerlərini itirdiklərinə görə ən çox təhlükəli vəziyyətdə olan Yava loriləridir. İkinci yerdə isə - Sumatra adasında yaşayan astagəl lorilərdir. Nycticebus borneanus növü, ərazisi aşağı riskli sahələrdən ibarət olduğu üçün daha az təhlükədədir. Benqal və kiçik lori qruplarına 20-dən çox xüsusi mühafizə olunmuş təbiət qoruqlarında rast gəlmək olar, lakin bu qruplar az və ya kifayət qədər öyrənilmədiyindən, onların saylarını yenidən bərpa edə biləcəklərini söyləmək çətindir.
İndoneziyada meşələrin qırılması və kənd təsərüfatı torpaqlarının mənimsənilməsi, 1982-1983-cü illərdə baş verən genişmiqyaslı meşə yanğınlarına səbəb olmuşdur. Həmin vaxt Kalimantanda təxminən 27 000 km2 meşə sahəsi yanmışdır. Növbəti böyük yanğınlar 1997-1998-ci illərdə Kalimantan və Sumatrada baş verib. Həmin yanğınlar vaxtı da ümumilikdə 23 750 km2 yaşıllıq sahəsi yanaraq məhv olmuşdur. thumb|309x309px| Dağın dik yamacında (yolun solunda) - meşədə düyü sahəsi. Arxa planda meşənin məhv edilməyən hissəsi görünür. Bu yanğınlar astagəl lori qrupunun məskunlaşdığı ərazilərə də təsir etmişdir.
Qanunsuz ticarət və brakonyerlik
Yaşayış sahələrinin azaldılması, astagəl lorilərin populyasiyasına əhəmiyyətli dərəcədə təsir etmişdir. Lakin onlara daha çox zərəri brakonyerlik vurmuşdur. Belə ki, canlı və ölü lorilərə artan tələbat, onların ekzotik heyvanlar kimi və xalq təbabətində istifadə üçün satılması bu prosesi daha da stimullaşdırır.
Astagəl lorilərlə qanuni ticarət rejiminin sərtləşdirilməsi, onların "Yox olmaq təhlükəsi qarşısında olan vəhşi fauna və flora növlərinin beynəlxalq ticarəti haqqında konvensiya"nın (ing. Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora, CITES) II Əlavəsindən I Əlavəsinə keçirilməsi də bu heyvanların qeyri-qanuni ticarətinə heç cür təsir göstərə bilməmişdir. Bu da öz növbəsində ayrı-ayrı astagəl lori növlərinin mövcudluğu üçün böyük təhlükə doğurur. left|thumb| Astagəl loriləri [[Cənub-Şərqi Asiya|Cənub-şərqi Asiya bazarlarında ev heyvanları kimi və xalq təbabətində istifadə etmək məqsədi ilə satırlar. ]] Astagəl lorilərin ovlanmasını və onlarla ticarəti qadağan edən beynəlxalq konvensiyanın və milli qanunların icrası kifayət qədər effektiv şəkildə təmin olunmur, çünki bu qaydaların gözlənilməsi üzərində nəzarətə bir çox regionlarda çətinlik yaradılır, qayda pozuntularına görə cəzalar isə çox kiçik olur. Nəticədə astagəl lorilərə əvvəlki kimi, daha çox Kamboca və İndoneziyada bazarlarda satışda rast gəlinir. Onları satan şəxslər bu işi açıq şəkildə həyata keçirərək saxlanılmaqdan və cəzalanmaqdan qorxmur. Bu vəziyyəti heyvan alıcısı qismində səyahət edən primatoloq Anna Nekaris tədqiq etmişdir. Medan, Cakarta və Surabayadakı satıcılar tanımadıqları insanlarla bu mövzuda çəkinmədən danışır, astagəl loriləri harada və necə əldə etməyin mümkünlüyü, onları tibdə necə istifadə etməyi, satıcıların telefon nömrəsini və lorilərin satış qiymətlərini deyirdilər. Astagəl lorilərin satış məntəqələri gizli olmayıb, şəhərlərdə, ticarət üçün əlçatan yerlərdə yerləşir və gündəlik olaraq işləyirdi. Nekarisin tədqiqatı 2010-cu ildə nəşr edildi. Qorunan heyvanlarla qanunsuz ticarətin iştirakçıları içərisində hətta hüquq-mühafizə orqanlarının, milli parkların əməkdaşları var idi. Onlar astagəl lorilərlə xalq təbabətindən istifadə məqsədi ilə ticarət edirdilər. Hətta Kamboca əyalətinin Mondolkiri əyalətində belə bir fakt məlumdur ki, hüquq-mühafizə orqanlarından olan bir məmurun həyat yoldaşı astagəl lorinin bədəninin ayrı-ayrı hissələrinin qeyr-qanuni satışı ilə məşğul olub. Həmin qadın da öz növbəsində yerli bazarda ən məşhur satıcılardan biri olmuşdur.
Asiyada insanlar ən azından 40 min il ərzində məməliləri ovlayıb, lakin son vaxtlara kimi əldə etdikləri qənimətin həcmi çox da böyük olmamış və ayrı-ayrı növlərin mövcudluğuna və canlıların populyasiyasına təhlükə törətməmişdir. Genişmiqyaslı ov 1960-cı illərdən, yəni astagəl lorilərin satış üçün əldə edilməsi imkanı yaranan vaxtlardan başladı. Onlara tələbat genişlənmiş, bu tələbin ödənilmə imkanları məhdudlaşdıqca da onların qiymətləri həm qanuni, həm də qeyri-qanuni ticarətdə davamlı olaraq artmışdır. 1985-ci ildə Pnompen və Senmonorom da (Kambocada) böyük "quş bazarları" meydana çıxdı, onların ətrafında isə ovçuların, satıcıların və vasitəçilərin böyük şəbəkəsi yarandı.
Kiçik ölçülü parlaq fanarların meydana çıxması və işıqlandırması astagəl lorilələrin gecələr ovlanmasını kifayət qədər asanlaşdırmışdır: tapetuma (qaranlıqda daha aydın görə bilmək üçün vacib, bir növ bioloji əks etdirmə sistemi) görə onların gözü işığı yaxşı əks etdirir və canlının olduğu yeri müəyyən etməyə imkan verir. Lakin astagəl lorilər üçün ən böyük problem əslində yaxınlaşan insanı, yaxud işıq şüasını görəndə çox vaxt qaranlığa qaçmayıb yerlərində donmalarıdır. Bu üsulla onlar özlərini ölülüyə vurur və üzlərini əlləri ilə örtürlər (buna görə İndoneziyada onları malu-malu adlandırırlar ki, bu söz tərcümədə utancaq deməkdir). Nəticədə bu canlılar nəinki peşəkar ovçu, hətta brakonyerliyə yeni başlayanlar üçün asan qənimət ola bilirlər.
1990-cı illərdə astagəl lorilərin kommersiya məqsədi ilə ovlanması təhlükəli miqyas aldı. Əgər əvvəlki vaxtlarda yerli kənd sakinləri canlıları özlərinə qida və dərman əldə etmək, nadir hallarda canlıları ritual məqsədlərdə istifadə etmək üçün ovlayırdılarsa, sonradan xüsusilə astagəl lorilərin varlı şəhərlilərə satılması məqsədi ilə ovlanması daha geniş vüsət aldı və ovlanma həddi populyasiyanı qoruyub saxlanmasına təhlükə yaradacaq qədər artdı. Beləliklə də astagəl lorilərin bütün növləri yox olmaq təhlükəsi altına düşdülər. thumb|306x306px| Astagəl lori və digər ekzotik canlıları Birmada bazarda satırlar. Bir çox hallarda astagəl lorilərin və digər canlıların ovlanması onların yerləşdiyi ağacların qırılması ilə bir vaxtda baş verir. Canlıların bu cür ovlanması təcrübəsi artıq uzun əsrlərdir tətbiq olunur, lakin bu prosesin geniş miqyas alması əsasən son vaxtlara aiddir və yağlı palma plantasiyalarının salınması, yaşayış evlərinin tikilməsi ilə bağlıdır. Hətta canlıları meşəqıranlardan alıb daha sonra şəhər bazarlarında satan "peşəkar lori yığıcıları" da meydana çıxıb. Kalimantan və Açexdə meşə materiallarının ticarəti ilə məşğul olanların tutduqları astagəl loriləri satma hallarına da az təsadüf olunmur. Astagəl lori kəsilən ağacdan qaçmır və onun budaqlarından tutmağa davam edir. Bir çox hallarda yüzlərlə və minlərlə kilometr yolu ağac budağından yapışmış halda qalırlar.
Astagəl lorilərə vəhşi heyvanların qanunsuz ticarəti üzrə ixtisaslaşmış vasitəçilər və mafioz qruplaşmalar tərəfindən tələbat Qeyri-qanuni ticarətin gəlirliyini artırmışdır. Ovçular tapılan bütün astagəl lorilərin davamlı şəkildə tutulması üçün ağacları silkələməklə, yaxud onların yanına dırmanmaqla təcrübə keçməyə başlayıblar. Mondolkiridə astagəl lori ovçuları çox zaman onları öldürürlər: ağacları silkələyir, yaxud da dirəklərlə yerə salırlar. İndoneziyada canlı lorilərə daha çox dəyər verilir, çünki onların ovlanması üçün ovçular ağaclara dırmanır və onları V şəkilli çubuqlar vasitəsi ilə tuturlar. Canlını hərəkətsiz vəziyyətə gətirmək üçün bu çubuqları boynuna keçirdirlər. Əgər astagəl lorini balası ilə birlikdə tuturlarsa, balasını canlı götürür, anasını isə öldürürlər.
1993-cü ildə Pnompen bazarlarında, satışda bambuk çubuqlarına bərkidilmiş 200 ölü lori aşkar edilmişdir. Sadəcə bir mağazada bu canlılara məxsus qutularda 150 cəsəd aşkar edilmişdi. Bu astagəl lorilərin nizamsız kommersiya məqsədli ovunun hansı miqyasa çatdığını göstərdi. Bu hal həmin canlıların yerli populyasiyasının faciəvi şəkildə azalması ilə nəticələnmişdir. Həmin vaxtlarda ölü lori 4,25 dollara idi, lakin 1997-ci ildən 2007-ci ilə qədər qiymətləri iki dəfə bahalaşdı və daha da artmaqda davam edir. 2010-cu ildə aparılan sorğuya görə, satıcıların 80 %-i bu cür qiymət artımını əldə edilən bu canlıların sayının azalması, onların qeyri-qanuni ovu və satışı ilə məşğul olanlara qarşı tədbirlərin güclənməsi ilə əlaqələndirirdilər.
Qaçaqmalçılıq
Astagəl lorilərlə bağlı ilk qaçaqmalçılıq hadisəsi Primatların müdafiəsi üzrə Beynəlxalq Liqa tərəfindən (ing. International Primate Protection League) 1974-cü ilin noyabrında sənədləşdirilib. Həmin vaxt San-Fransiskoda Kaliforniya balıqçılıq və ovçuluq departamentinin əməkdaşları (ing. California Department of Fish and Game) Tailanddan göndərilən malların içərisində üzərində "spitting cobras" (tüpürən kobra) yazısı olan çantada 15 astagəl lori aşkar etdilər. Elə həmin çantada ilanlar, tısbağalar və samurlar da aşkar edilmişdi. Bu yük üçün sənədlər natamam və yanlışlıqlarla doldurulmuş, əslində bu canlıları kimin və nə üçün göndərməsi qeyri-müəyyən olaraq qalmışdı. left|thumb| Astagəl lorini qaçaqmalçılıq yolu ilə Yaponiya, ABŞ və digər ölkələrə aparırlar. 1990-cı illərin sonunda böyük tələbat və yüksək qiymətlər Yaponiyada astagəl lori qaçaqmalçılarının artımına səbəb oldu. Yapon zoomağaza əməkdaşları təsdiq edirlər ki, onların satdıqları astagəl lori xüsusi şəraitdə yetişdirilir, lakin mağazaların saytlarında onların bu məhsulları Çin, Sumatra və Yavadan əldə etməsi yazılır. Mağazalarda yeni gətirilən astagəl lorilər yaşına və ölçüsünə görə çox fərqlənirlər ki, bu da Vəhşi Təbiətin Müdafiəsi üzrə Yapon Cəmiyyətinin şübhəsinə səbəb olmuşdur. Əslində bu canlılar Yaponiyaya qeyri-qanuni yolla gətirilmişdi. CITES-in I Əlavəsinin rəsmi qanuni ixracla bağlı müddəasına uyğun olaraq 1998-ci ildən 2006-cı ilə qədər Birma və Malayziyadan Yaponiyaya cəmi 10 astagəl lori gətirilmişdir.
24 sorğu və tədqiqatın məlumatlarına görə, 1990-cı ildən 2006-cı ilə qədər il ərzində orta hesabla qeyri-rəsmi olaraq Yaponiyaya Kamboca, İndoneziya, Vyetnam və Laosdan 228 astagəl lori idxal olunub. Astagəl lorilərlə qanunsuz ticarətin əsas mərkəzi Cakarta, Medan, Sinqapur və Banqkok olmuşdur. Astagəl lorinin hər bir növü üzrə canlıların qanunsuz daşınmasının çoxsaylı marşrutları da sənədləşdirilərək 2007-ci ildə SİTES konfransına təqdim edilmişdir.
Anna Nekarisin məlumatlarına görə, 2010-cu ildə astagəl loriləri əsas ixracçıları Laos, Kamboca və Tailand olmuşdur; Sinqapur və Malayziya da bu işə cəlb olunmuşdu. Çin və İndoneziyadan astagəl lorilərin qanunsuz ixracı faktı da aşkar edilmişdir, lakin bu ölkələrdə həmin canlıların çoxu daxili bazara daxil olur. Astagəl lorilərin bədəninin parçaları adətən Tailand və Kambocadan, canlı lorilər isə əsasən Malayziya və Sinqapurdan ixrac olunmuşdur.
Astagəl lorilərin qanunsuz beynəlxalq ticarətində ən iri idxalçıları Yaponiya, ikinci yerdə ABŞ, üçüncü yerdə isə Avropa İttifaqı ölkələri olmuşdur. Qeydə alınan halların yarısından çoxunda (400-dən 238-i) həmin canlılar diri olaraq idxal olunmuşdur. Qeydə alınan 122 halda isə ölü lorinin bədəninin hissələri idxal olunub. Daha 40 halda detallar göstərilməmişdir. thumb|273x273px| Astagəl lori satıcıları onun ön dişlərini çıxardırlar ki, bu da həmin canlının asanlıqla yoluxmasına və ölümünə səbəb olur. Sadəcə Yaponiyada 1998-ci ildən 2006-ci ilə qədər astagəl lorilərin 39 müsadirəsi faktı qeydə alınmışdır ki, bu vaxt 363 lori canlı olaraq ələ keçirilmişdir. Ən yüksək hədd 2006-cı ildə qeydə alınıb. Belə ki, həmin ildə Tailand, İndoneziya və Sinqapur hökumətləri tərəfindən qaçaqmalçıların Yaponiyaya aparmaq istədiyi 358 astagəl lori aşkar edilmişdir. Beynəlxalq Primat Müdafiəsi Liqası (ing. International Primate Protection League) Tailanddan Yaponiyaya aparılan canlıların bir neçə müsadirəsi faktının detallarını nəşr etmişdir. Dərc edilən materiallar içərisində 2007-ci ilin mayın 2-də SİTES-in konfransına bir ay almış Narita hava limanında 40 astagəl lorinin müsadirə edilməsi prosesinin detalları da var idi. Onlardan 12-i ölmüşdü. Bu müsadirə hallarında qeydə alınan lori ölümlüyünün kifayət qədər aşağı həddidir: bütövlükdə hər növ lorilər üzrə müsadirə edilən lorilərin 76%-i ölür; çoxu zooparka aparılan yolda, yaxud da daha əvvəl - sanitar normaların gözlənilmədiyi qanunsuz beynəlxalq daşınma vaxtı ölmüş olur. Müxtəlif məlumatlara görə, astagəl lorilərin qaçaqmalçılıq yolu ilə daşınması vaxtı həmin canlıların 30%-dən 90%-ə qədəri ölür, sağ qalanları isə xəstə olur. Vəhşi Təbiətin Müdafiəsi üzrə Yapon Cəmiyyətinin bəyanatına görə, nəql edilən astagəl lorilərin yüksək ölümlülüyü bu ticarətlə məşğul olanları bazarda tələb olunandan daha çox daşımağa vadar edir.
Qanunsuz ticarətlə məşğul olanlar astagəl lorinin ön dişlərini çıxardırlar ki, bu canlıları "uşaqlar üçün daha əlverişli" etmək məqsədi daşıyır. Bunu dırnaqtutan, və ya kəlbətinlə kobud şəkildə və antisanitar şəraitdə edirlər. Bəzi hallarda bu proses çoxlu qan itkisinə, şoka, yaxud da bu canlının ölümünə səbəb olur. Çox vaxt da infeksion yoluxmaya və 90% ölümə gətirib çıxarır. Dişsiz qalmış canlını artıq təbiətə qaytarmaq olmaz, çünki onlar həmin vəziyyətlə təbii şərtlərdə qidalana bilmir və yanlız xüsusi qulluq vasitəsi ilə yaşaya bilirlər.
Bazarlarda qanunsuz satışdan əldə edilən astagəl lorilərin çox vaxt tükənmiş, əhəmiyyətli dərəcədə çəkisini itirmiş vəziyyətdə olması, bəzi hallarda isə süni boyalı dəriyə malik olması xilasedici-reabilitiasiya mərkəzlərində növlərin müəyyən edilməsində çətinliklər doğurur. Nəticədə qanunsuz bazardan müsadirə edilən astagəl lorilərin yanlız 5%-ni xilas etmək mümkün olur; qalanları da yanlış müalicəyə, yaxud da diş infeksiyasına görə ölür.
Yaponiyada astagəl lori qaçaqmalçılarının əksəriyyəti sadəcə pul cəriməsi ilə cəzalandırılıb və yanlız 23%-i (39 nəfərdən 9-u) daha ciddi cəzalar almışdır. "Kiodo Tsutsin" xəbər agentliyinin məlumatlarına istinadən, Vəhşi Təbiətin Müdafiəsi üzrə Yapon Cəmiyyəti belə nəticəyə gəlmişdir ki, yapon gömrük işçilərini daha çox ebola kimi təhlükəli infeksiyaların yayılması narahat edir, nəinki nadir və məhv olan canlı növlərini qoruyub saxlanılması.
Bundan savayı astagəl loriləri tez-tez ixracı qadağan olunan canlılarla, misal üçün sürünənlərlə birlikdə daşıyırlar və heç də hər zaman qaçaqmalçılardan müsadirə edilən hər növün sayı barədə məlumat vermirlər; çünki Yaponiyada astagə lori qaçaqmalçıları barədə rəsmi məlumat "aysberqin görünən tərəfində" ola bilər. Astagəl lorilərin aşkar edilməsini çətinləşdirən daha bir cəhət kiçik ölçülü olanlarının asanlıqla çamodanda gizlədilməsinin mümkünlüyüdür. Onlar qorxudan instinktiv olaraq yuvarlaq forma alır və sakit qalırlar.
Qanunlar və beynəlxalq razılaşmalar
Astagəl lorilərin yaşadığı bütün ölkələrdə bu canlıları qoruyan və onların ev heyvanı kimi, eləcə də xalq təbabətində istifadə üçün satışını qadağan edən qanunlar qəbul edilib. Belə ki, Kambocada bu canlılar qorunan növlər siyahısına daxil edilib; 2010-cu ildə astagəl lorilərin ölümünə, tutulmasına, zəhərlənməsinə, yaxud da daşınmasına görə 1 aylıq həbs qəti imkan tədbiri və 2,4 ABŞ dollarından 250 ABŞ dollarına qədər məbləğdə cərimə tədbiri görülür. İndoneziyada bu canlılarla ticarət 1973-cü ildə Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi tərəfindən 66 saylı dekretin qəbulu ilə qadağan edilib. 1999-cu ildə bu dekretə hökumətin "Vəhşi heyvanların və bitkilərin müdafiəsi haqqında" 7 saylı və "biomüxtəlifliyin qorunu saxlanması" ilə bağlı 5 nömrəli aktı əlavə edilmişdi. Bu qanunların pozulması 5 ilə qədər azadlıqdan məhrum olunma və 100 milyon rupiyə (təxminən 10.000 ABŞ dolları) qədər pul cəriməsi ilə cəzalandırılmaqla nəticələnə bilə r.
1975-ci il 7 yanvar tarixində astagəl lorilərin həmin vaxtlarda iki tanınan növü SİTES-in II Əlavəsinə daxil edildi. Astagəl lorilərin daha sonra aşkar edilən digər növləri bura primatların bütün növləri I və II Əlavəyə daxil ediləndə, yəni 1977-ci il 2 aprel tarixində əlavə edildi. II Əlavəyə daxil edilən vəhşi heyvanların ixracı məhdudlaşdırılmalı idi və yanlız xüsusi razılıq əsasında buraxıla bilərdi ki, bu da onların vəhşi təbiətdə olan populyasiyalarının mövcudluğuna hər hansı bir təhlükə doğurmamış olsun.
Bu beynəlxalq razılaşmalarla astagəl lorilərin qanuni ticarəti SİTES katibliyinin nəzarəti altına keçirildi. Bu cür ticarətin həcmi qeyri-müəyyən olduğuna görə 2007-ci ildən sonra tamamilə dayandırıldı. Qeyri-qanuni ticarət isə qadağalara və məhdudiyyətlərə baxmayaraq davam edir və növlərin yaşamasına ciddi təhlükə törədir.
2007-ci ilin aprelində ProFauna İndonesia qeyri-komersiya məqsədli təbiəti mühafizə qrupu Yava adasının Malanq şəhərində astagəl lorilərin müdafiəsi ilə bağlı nümayiş keçirdi. İştirakçılar özlərini körpülərə bağlayaraq üzərində "Astagəl lorilərlə ticarəti dayandırın" (indon. Stop jual kukang) və "Astagəl loriləri almayın" (indon. Jangan beli kukang) yazılan löhvələr tutmuşdular. SİTES-in 14-cü konfransı (CITES COP-14) həmin ilin iyununda Haaqada keçirildi. 8 iyunda Kamboca öz təklifini irəli sürdü. Bu təklifi dəstəkləmək üçün İndoneziya, daha sonra Yaponiya, Hindistan, Laos, Tailand, ABŞ, Aİ, Qətər, o cümlədən də bir çox qeyri-hökumət təşkilatları çıxış etdilər. Əleyhinə heç kim çıxış etmədi və təklif yekdilliklə qəbul edildi.
Müdafiəsi və saylarının bərpası tədbirləri
thumb| Bazarlardan müsadirə edilən astagəl lorilərin əksəriyyətini xilas etmək mümkün olmur: onlar infeksion xəstəlikdən, stressdən, və yaxud da daha əvvəl edilən hər hansı bir yanlış davranış nəticəsində ölürlər. Astagə lorilərin bütün növlərin populyasiyasının sayı və sıxlığı yetərli səviyyədə araşdırılmayıb. Bu canlıların və onların yaşayış yerlərinin müdafiəsinin düzgün təşkili üçün əlavə tədqiqatlara ehtiyac duyulur. Lakin artıq aydındır ki, növlərin xilası və astagəl lorilərin sayının bərpası üçün onların yaşayış yerlərinin fraqmentasiyasına mane olmağa gərək duyulur. Çünki bu canlıların normal şəkildə məskunlaşıb yayılması yanlız qapalı tropik meşələrdə mümkündür. Bu canlılar meşəsiz sahələri keçməkdə çətinlik çəkirlər. Uğurlu reintroduksiya üçün daha ideal olardı ki, yaşayış yerləri daha az sıxlıqda astagəl lorilərin populyasiyası üçün bir-biri ilə əlaqə şəkildə təşkil edilsin. Buna görə də Kalimantan, Yava və Sumatrada astagəl lorilərin yaşadığı xüsusi mühafizə olunan ərazilərin genişləndirilməsi tələb olunur.
Astagəl lorilərin bütün növlərinin SİTES beynəlxalq konvensiyasının I Əlavəsinə daxil edilməsinə, bu canlıların qorunması üzrə milli və yerli normativ-hüquqi aktların qəbul edilməsinə baxmayaraq onlar təhlükə altında qalmaqdadırlar. Çünki qəbul edilən qanunlar heç də hər zaman və hər yerdə icra olunmur. Astagəl lorilərlə davam edən qanunsuz ticarət populyasiyanın sayının bərpası və mühafizəsi üzrə görülən bütün uğurlu tədbirləri, o cümlədən də Şərqi və Cənub-Şərqi Asiyada bioloji müxtəlifliyin qorunub saxlanılması üzrə Ümumdünya Bankının 310 milyon ABŞ dolları məbləğində vəsait ayırdığı investisiya proqramını təhlükə altında qoyur.
Astagəl lorilər KİV-də
Astagəl lorinin "sevimliliyi"nə görə hazırlanan "viruslu" videoçarxlar onları YouTube video paylaşma sistemində ən məşhurlardan birinə çevirmişdi. Belə ki, 2011-ci ilin martında kokteyl çətir tutan astagəl lorinin təsviri olan video elə həmin ay 2 milyondan çox baxış toplamışdı. Astagəl lorinin qıdıqlandığı epizod olan daha köhnə videoklipə isə 6 milyon dəfədən çox baxış olmuşdu. Bununla yanaşı tamaşaçıların əksəriyyəti başa düşmürlər ki, bu canlıların sərbəst satışı qanunla qadağandır və videoya çəkilən canlıların itaətkar davranışı əslində stressə qarşı bir növ passiv müdafiə reaksiyasıdır. Misal üçün, astagəl lorinin başının üzərində çətir tutması Anna Nekarisin sözlərinə görə onun bu çətiri görəndə işıqdan qorunmaq üçün bambuk yarpağını xatırlamasına görə baş verir. Nekaris YouTube video paylaşma sisteminin idarəçilərinə bu videonun silinməsi ilə bağlı sorğu göndərmişdi, lakin Britaniya qəzeti "The İndependent"in məlumatına görə bu sorğu qəbul edilməmişdi. Hal-hazırda YouTube video paylaşma sistemində nəinki istifadəçilərə canlılara qarşı qəddar münasibətə, qanunsuz silah və narkotiklərə dair videolara baxmağa imkan verilir, hətta qaçaqmalçılıq yolu ilə satışı təşkil edilən canlılar barədə hazırlanan videoçarxlara qarşı da hər hansı bir tədbir görülmür.
"Astagəl lorinin qıdıqlanması" olan video son nəticədə 2012-ci ilin fevralında 9 milyondan çox baxış və 12 mindən çox şərh yığdıqdan sonra silindi, lakin onun sürəti olan video daha sonra yenidən internetə yerləşdirildi. Bu videoklipin YouTube video paylaşma sistemində əlçatan olduğu vaxtlarda astagəl lorinin müdafiəsi ilə bağlı diqqəti cəlb edən 2 informasiya hadisəsi baş verdi. Belə ki, 2011-ci ilin mart ayında Vikipediyanın ingilisdilli bölməsində astagəl lorinin mühafizəsi ilə bağlı məqalə yaradıldı, 2012-ci ilin yanvarında isə BBC telekanalında "Jungle Gremlins of Java" (Yavanın Cəngəllik qremlinləri) adlı televiziya verilişi nümayiş etdirildi. Bu verliş astagəl lorilərin müdafiəsizliyindən, bu canlıların məruz qaldığı kəskin istismar hallarından bəhs edirdi. Hər iki hadisə böyük səs-səda doğurdu. Buna baxmayaraq astagəl lorilərlə videoklipin populyarlığı bu canlıların təhlükədə olmasının fərqində olmaq, yəni onları qorumaq üçün nə etmək lazım olması baxımdan o qədər də faydalı olmadı. Zamanla astagəl lori əldə etməklə bağlı şərhlər daha da çoxalırdı. Bu canlıların mühafizə olunması statusu haqqında məlumatı olan tamaşaçıların şərhləri də artırdı, lakin bu yanlız müəyyən müddətə baş verirdi. Teleproqramın çıxmasından sonra YouTube video paylaşma sistemində n bu videoklip də silindi.
Qloballaşma
Qloballaşma və bütöv bəşəriyyət ideyası
Qloballaşma mövzusunda son dövrlər­də istər Azərbaycanda, istərsə də xarici öl­kə­lər­də çox müx­tə­lif səpkili tədqiqat əsərləri çap olunmuşdur. Bu prob­lem üzrə ölkə­miz­də nəşr olunan ən sanballı əsər Ramiz Mehdiyevin “Azərbaycan: qloballaşma döv­rünün tələbləri” adlı monoqrafiyasıdır. Bu əsər­də həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq miq­yas­­da gedən proseslərin səciyyəsi ve­rilmiş və ümu­miy­yətlə qloballaşma haqqında elmi-nəzəri təlimlərin məğ­­zi açıqlanmışdır. Bununla belə, bəşəriyyəti na­rahat edən bir sıra problemlərin başqa prizmalardan da açıqlanmasına böyük eh­tiyac vardır. Xüsusən dünyanın ən böyük dövlətlərindən olan Ru­siyanın mövqeyi çox önəmlidir. Keçmiş sosialist məkanından dün­yaya açılan pəncərədən baxdıqda, müasir Qərb prioritetlərinə də nə kimi fərqli münasibətlər ola biləcəyini təsəvvür etmək mümkün olur.
Yeni iqtisadi münasibətlər sisteminə sosialzmdən keçən bir öl­kə ola­raq Azərbaycanın yaşadığı sosial-iqtisadi təbəddülatlar və inkişaf pers­pek­tiv­ləri MDB ölkələri ilə xeyli dərəcədə ox­şar­dır. Lakin bununla belə, təkcə Ru­siya və Azərbaycan üçün, hətta bü­tün keçmiş sosialist platforması üçün deyil, bütövlükdə bə­şə­riy­yət üçün təhlükə törədə biləcək qlobal problem­lə­rin birgə səy­lər­lə öyrənilməsinə böyük ehtiyac vardır.
Tanınmış Rusiya fəlsəfəçisi, professor A.N.Çumakovun “Qlo­ballaş­ma. Bütöv dünyanın kon­turları” adlı monoqrafiyası məhz bu baxımdan bö­yük elmi-nəzəri və fəlsəfi dəyərə malikdir.
Qloballaşma prosesinin məğzini düzgün anlamaq üçün ilk növ­bədə sivilizasiya və mədəniyyət (culture) anlayışlarının fərq­lən­­dirilməsi lazımdır. Belə ki, ümumplanetar miqyas kəsb edən əs­lində sivilizasiyadır, çünki o, öz təbiəti etibarı ilə bütün bəşə­riy­yətin inkişafını ifadə edən prosesdir. Mə­də­niy­yət, xüsusən, mə­­nəvi mədəniyyət isə müxtəlif xalqlar üçün fərqli olur. La­kin bu­na baxmayaraq, təəssüf ki, bir çox tədqiqatçılar qloballaşmanı məhz milli mədəniyyətləri də əhatə etdiyini göstərməyə çalışırlar. Mə­sələn, S.Han­tinqton sivilizasiyanı dil və dinlə əlaqələn­dir­mək­lə mədəniyyət və si­vi­lizasiya arasındakı fərqi faktiki olaraq nə­zər­dən qaçırmış olur. Digər ame­ri­kan ideoloqu Piter L.Berqer də uy­ğun mövqedən çıxış edir. Təsadüfi de­yil­dir ki, onların birgə re­dak­torluğu ilə nəşr olunmuş “Çoxüzlü qlo­bal­laş­ma. Mü­asir dün­ya­da mədəni müxtəliflik” adlı kollektiv monoqrafiya da hə­min ide­­ya əsasında yazılmışdır. Burada, məsələn, mədəni qloballaş­manın hind va­riantından, Macarıstanda, Türkiyədə, Çilidə mə­də­ni qloballaşmadan bəhs edən məqalələr toplanmışdır.[2] Belə çıxır ki, hər bir xalq öz yolu ilə qlo­bal­laş­maya doğru gedir. Yəni bu ha­disə heç də məhz Amerikadan başlayan və bü­tün dünyaya transfer edilən bir proses olmayıb, bütün ölkələrin mə­də­niy­yətlərini ehtiva edir və bu zaman hər bir xalq özü sanki qloballaşmanın bir subyekti olur.
Əslində, müxtəlif xalqların mədəniyyətləri iki kənar halda (qütb ef­fek­ti) bərabərləşə bilər. Ya həddindən artıq aşağı qata, instinklər səviy­yə­si­nə en­­dik­də, ya da çox yüksək sənətkarlıq zirvəsində yaxınlaşmadan və ey­niyyətdən danışmaq olar. Çünki insanın bir millət nümayəndəsi kimi deyil, sa­dəcə bioloji varlıq kimi çıxış etdiyi ibtidai hisslərin önə keçdiyi məqam­lar­da milli mədəniyyət ümumiyyətlə olmur. Bu səviyyədə ancaq kütləvi mə­də­niyyətdən danışmaq olar. Digər tərəfdən, insanın sosial varlıq kimi özü­nü­dər­kin miqyası və mərtəbəsi yüksək olduqda, o ümumbəşəri ideallara can at­dıq­da. Onun yaratdıqları da, sadəcəc bir millət üçün deyil, bütün bəşəriyyət üçün olur. Və bu yüksək məqamda milli fərqlər aradan götürülür. Beləliklə, insan ən aşağı səviyyədə də, ən ali məqamda da “millətsizləşir”.
Milli mədəniyyət əslində insanın ibtidaidən aliyə, heyvani instink­lər­dən ilahi duyğulara yüksəliş yolunda bir keçid mərhələsidir. Və əksər xal­q­la­rın mədəniyyət spektrində hər iki qütbün əlamətlərinə rast gəlmək olar. Ağırlıq mərkəzi isə haradasa ortadadır.
Bəs qloballaşma bizə nə vəd edir? İnsanları milli mədəniyyət səviy­yə­sin­dən daha ali bir məqamamı qaldırmaq, yoxsa onlar arasında fərqi,  – bu fərq məhz milli mədəniyyət mərtəbəsindədir, – götürməklə onları kütləvi mə­dəniyyət səviyyəsinəmi endirməkmi?
Milli yeməklər əvəzinə McDonaldslar təklif edildiyi kimi, milli ədə­biy­yat və incəsənətin də heyvani instinktlərin universallığından irəli gələn, ero­tik hisslərə və qorxuya, vahiməyə istinad edən kütləvi mədəniyyətlə əvəz­­lənməsinə cəhd göstərilir. Və bu məqsədlə müasir texnikanın, kom­mu­ni­kasiya sistemlərinin bütün imkanlarından istifadə olunur.
Millilikdən kütləviliyə eniş, milli deqradasiya heç şübhəsiz xalqların öz təşəbbüsü ilə baş vermir. Əlbəttə, icraçı hər bir xalqın öz nümayəndə­lə­ri­dir. Lakin ideya müəllifləri harada isə kənardadır. Qloballaşma dalğaları ha­ra­dansa Qərbdən gəlir. Digər tərəfdən sual oluna bilər ki, bu proses Ameri­ka­nın və ya Qərbi Avropanın nəyinə lazımdır? Bax, Çumakovun adını çək­diyimiz kitabında da bu çür suallara cavab axtarılır. Müəllif məsələyə milli mə­dəniyyətlər müsəvisindən deyil, elmi-texniki inkişaf və qlobal problemlər mü­stəvisindən yanaşır. A.N.Çumakov A.Klarkın “Gələcəyi unamaq yox, ya­­­rat­maq lazımdır” fikrini rəhbər tutaraq tarixin subtekti kimi insanların üzə­­ri­nə düşən böyük məsuliyyətdən danışır. Lakin gələcəyi yaratmaq üçün real güc tələb olunur. Bu gücün mənbəyi təbiətdə olsa da, onun realizasiyası üçün insanın öz biliklərini artırması, yeni-yeni optimal modellər qurması və qu­ruculuq proseslərini daha universal ideya bazasında tənzimləməsi tələb olunur.
A.N.Çumakov postindustrial cəmiyyət, elmi-texniki tərəqqi, texniki in­qilablar erasından sonra qlobal inqilabların başlandığını göstərməyə ça­lı­şır. O, qloballaşmaya təbii-tarixi proses kimi baxır. Mədəniyyət də b pro­se­sin gedişində xüsusi bir mərhələdir. Təbiətin özünə alternativ olaraq insan tə­rəfindən yaradılmış hər şey mədəniyyətə aid edildikdə, sivilizasiya da onun tərkib hissəsinə çevrilir. Lakin bu halda milli mədəniyyətlər ancaq mə­nə­vi mədəniyyət çərçivəsində başa düşülə bilər. Maddi mədəniyyət isə si­vi­li­zasiya ilə eyniyyət təşkil edir. Bu halda belə bir sual ortaya çıxır: tarixin hə­rəkətverici qüvvəsi mənəvi, yoxsa maddi mədəniyyətlə daha çox bağlıdır? Bu suala birmənalı cavab vermək çətindir. Belə ki, özlüyündə elmi-texniki inkişaf yetərli deyil. Qazanılmış texniki nailiyyətlərin necə və hansı məq­səd­lə tətbiq olunması artıq daha çox dərəcədə mənəvi inkişaf səviyyəsindən asılıdır.
Digər tərəfdən, vahid sivilizasiyadan, bəşəriyyətin vahid özünüdərk pro­sesindən danışmaq şpü də bəzi tədqiqatçılara mübahisəli görünür. Mə­sə­lən Şpenqler bəşəriyyəti bir subyekt kimi qəbul etmir və onun hansı isı ümu­mi məqsədindən danışmağı qeyri-mümkün hesab edir. Bununla belə, Çu­ma­kov fərqli bir mövqedən çıxış edərək, qlobal inkişafı sistemli bir proses kimi 5 mərhələyə bölür. XVIII əsrin ikinci yarısından XX əsrin 20-ci illərinə qə­dər bəşəriyyətin coğrafi və iqtisadi cəhətdən və nəhayət xeyli dərəcədə si­ya­si cəhətdən də bütövləşməsindən bəhs olunur. İkinci mərhələ kimi Çumakov XX əsrin 20-60-cı illərində gedən prosesləri, cəmiyyətin təbiətə qarşı bir küll halında brləşməsini və bu birliyin iqtisadi, siyasi və hətta ekoloji yön­lə­ri­nin vahid məxrəcə gətirilməsini göstərir. Sonrakı mərhələləri Çumakov qlo­ballaşmanın özünüdərk pillələri kimi təqdim edir. Son mərhələni isə post­qloballaşma adlandırır. Bu artıq bəşəriyyətin vahid subyekt halında fə­a­liy­yəti mərhələsidir ki, hələ əldə olunmadığına görə, hipotetik səciyyə da­şıyır.
Ümumiyyətlə, A.N.Çumakovun haqqında bəhs etdiyimiz kitabı, do­ğur­dan da, bütöv dünta miqtasında baş verməkdə olan proseslərə həsr olun­muş­dur. Və tədqiqata təkcə son dövrlər cəlb edilmir. Belə ki, əsərdə müasir pro­seslərin rüşeymləri və ideya mənbəyi min illər bundan əvvəl baş­lan­mış daha fundamental hadisələrdə axtarılır.
Mərhələləri
Qloballaşma fenomeni əslində dörd mərhələli tarixi bir prosesdən keçib: sənətkarlıq, manufaktura, mexanikləşmə və avtomatlaşdırma. 1950-ci illərdə idarəetmə inqilabı gerçəkləşdi. A. Tofflerə görə, sənətkarlıq və manufaktura mərhələlərini əhatə edən əkinçilik inqilabı (birinci dalğa) ən əhəmiyyətli istehsal faktoru olaraq torpaq və əməkdən istifadə etməkdə idi. Mexanikləşmə və avtomatlaşdırma mərhələlərini əhatə edən sənaye inqilabı (ikinci dalğa) isə kapitalı ən əhəmiyyətli istehsal faktoru halına gətirdi. Təqribən XX əsrin 90-cı illərindən yaşanan üçüncü dalğa isə istehsal prosesində informasiyanın əsas rol oynadığı dövrdür. Yaşanan prosesdə əmək yekcins və standart olmaqdan çıxaraq informasiya işçisi, menecer, bəşəri və sosial kapital, fiziki işçi kimi müxtəlif şəkillərə bürünüb. Hazırda qloballaşma adlandırılan proses müxtəlif dövrlərdə müxtəlif xalqlar, hətta müəyyən şəxslər tərəfindən həyata keçirilib. Makedoniyalı İsgəndərin, Attilanın o vaxt məlum olan demək olar ki, bütün əraziləri işğal etməsi, müəyyən tarixi dövrlərdə müəyyən dillərin hegemonluğu (Yunan, Latın, Ərəb və s.) mahiyyətcə qloballaşma sayıla bilər. Sadəcə bugünkü qloballaşma özünün həyata keçirilmə vasitələrinə görə fərqlənir. Əgər daha əvvəllər qloballaşma silah, qorxu vasitəsi ilə həyata keçirilirdisə, hazırda bu informasiya vasitəsilə həyata keçirilir.
Qloballaşma və mədəniyyət
Qloballaşmanın mədəni tərəfi bir-birindən fərqli, hətta biri digəri ilə ziddiyyət təşkil edən iki fərqli nəticəyə gedib söykənir:
Mənfi cəhətləri
Qloballaşmanın güclənməsi dünya miqyasında qlobal cinayətlərin, qlobal mənəvi aşınmaların getməsi üçün də şərait yaradır. Narkomaniya, beynəlxalq miqyasda mütəşəkkil cinayətkarlığın həyata keçirilməsi, böyük mafiyaların, beynəlxalq terrorun hərəkətə gəlməsi buna misal ola bilər. Bütün bunların hamısı qloballaşma məsələsinin birmənalı hadisə olmadığını göstərir. Mədəniyyətin qloballaşması dünya mədəni dəyərlərinin sintezini və yeni formada təşəkkülünü ehtiva edir. Müasir dünyamızda xalqlar arasında mədəni əlaqələrin genişləndirilməsi, onların ünsiyyəti və qarşılıqlı şəkildə bir-birini dərk etməsi həmin xalqların yaxınlaşmasını şərtləndirir. Lakin belə yaxınlaşma heç də təsirsiz ötmür. Bu, azsaylı xalqların özünəməxsusluğunun böyük xalqların mədəniyyətinin təsiri altında unudulmasına, mədəni eyniliyin yer almasına şərait yaradır. Dünya əlaqələrinin qloballaşması bizim iradəmizdən asılı olmayaraq inkişaf edən bir prosesdir. Buna qarşı etiraz etmək demək olar ki, mümkünsüzdür. Lakin vahid iqtisadi mədəniyyətin formalaşması prosesi öz-özlüyündə bir çox xalqlarda mədəni özünəməxsusluğun qismən və ya tam itirilməsinə real təhlükələr yaradır.
Qloballaşma anlayışı
Qloballaşma olduqca yeni bir termindir, siyasət, iş dünyası və mediyada çox istifadə olunur. Qloballaşma iqtisadi bir reallıq olaraq bilinir. Bu fakt böyük şirkətlərin, sərmayə fondlarının, dünya ticarətinin oynadığı rolda özünü göstərir.
Sosiolaqlar P. Nettl və Roland Robertson modernləşmənin dünyanın hər yerində eyni formada inkişaf edən sistem olmadığını irəli sürmüşdür. İmmanuel Vallersten isə dünyanın iqtisadi və siyasi prizmadan hakim, sənayeləşmiş, kapitalist və üçüncü dövlət ölkələri şəklidə təsnif edilməsini dünya iqtisadiyyatındakı dəyişikliklərin bir nəticəsi kimi dəyərləndirir. Vallersten bu inkişafın hakim bir dünya mədəniyyəti yaratdığına inanmaqdadır.
Din sosiologiyasında qloballaşma qaydaları, əsasən qlobal dəyişmənin dini tərəfini araşdırmağa başlayan Roland Robertson ilə əlaqələndirilir. Robertson dünya sisteminin iqtisadi güclər tərəfindən meydana gətirildiyini və iqtisadi quruluşdan ibarət olan sistem olduğunu ifadə edən ənənəvi görüşü tədqiq etmişdir. Robertsona görə “Beynəlxalq cəmiyyət” diqqətə alınarsa dörd əsas istinad nöqtəsi vardır: toplumlar, fərdlər, beynəlxalq əlaqələr və insan növü. Qloballaşma cəmiyyətlərin və fərdlərin şəxsiyyətlərini mübahisəli etdiyi və fərqli sivilizasiyaları bir ictimai sahədə topladığı üçün dini ənənələr, dünya nizamının yeni obrazları üçün güclü qaynaqlar halına gələ bilir.
Qloballaşma qaydası qlobus sözünündən istifadə edərək dünyanın qloballaşdığını ifadə edən bir sosial termindir. Beləliklə, termin qlobal səviyyədə reallaşdırılan və dünyanı ortaq bir məkan olaraq kodlaşdıran, buna görə də siyasi, iqtisadi və mədəni asılılıqları mühasirəyə almaq arzusunda olan hegemon bir termini ifadə edir.
Bu anlayışın içində dünyaya, yer kürəsinə açılış vardır. Bu mənada məhəlli olmağın antonimidir.
İqtisadi anlayış və tətbiqlərdə qlobal əlaqələr daha diqqətə çarpacaq şəkildə meydana çıxır. Müxtəlif milli şirkətlərin birləşərək beynəlxalq güc halına gəlmələri qlobal iqtisadi məntiqin nəticəsidir. Qlobal iqtisadiyyatda ənənəvi istehsal faktorları olan torpaq və əmək getdikcə orta səviyyəyə düşməkdədir. Rəhbərlik istehsalın təyinedici faktoru olma xüsusiyyəti qazanmışdır.
Fərdin qloballaşması müasir bilik və bacarığa sahib olması öz xaricindəki insanlarla rəqabət edəbiləcək səviyyəyə gəlməsidir. Bunun üçün də onun dövrə uyğun təhsil görməsi, peşə sahibi olması, ana dilindən əlavə xarici dil bilməsi və s. üstünlüklərə ehtiyacı vardır.
Belə ki, qloballaşma fərdiləşmə və ictimailəşmə poseslərinin üzərində inkişaf edir. Yəni insanların qloballaşmaya uğurla qoşulması onların ancaq sağlam ictimailəşmə və fərdiləşmə prosesləri keçirmələri ilə mümkün ola bilər.
Qloballaşmanın sosial ölçüsü
Bu gün qloballaşma faktı sosial bir reallıqdır. Dünyada yaşayan hər toplum az ya da, çox bu reallıqla üz-üzə gəlir. Çünki nəşriyyat, mətbuat, internet və digərləri uzaq yerləri vizual olaraq yaxınlaşdırır, yaxın olanları da uzaqlaşdırır. Dünya zaman və məkan cəhətdən yaxınlaşır. Bu yaxınlıq informasiya olaraq qarşımıza çıxır. Belə ki, internet vasitəsilə dünyadan xəbərdar olmaq imkanımız var. Ölkələr arasındakı sərhədlərin və keçilməz maneələrin bir mənası qalmamaqdadır.
Qloballaşma prosesilə fərqli mədəni elementlər digərlərilə asanlıqla görüşürlər. Hətta təsiredici mədəni faktorlar, texloloji imkanlardan daha çox yararlanan toplumlar başqaları üzərində daha təsirli olurlar. Bu mənada qloballaşmanın iki ölçüsündən və ya yönündən danışa bilərik. Birincisi təqdim etmə şəklindədir ki, bu təbii prosesdir. Qloballaşmanın bu yönü ilə məhəlli (yerli) mədəniyyətlər özlərini qlobal dünyaya təqdim edə bilirlər. Bu həm də onların tanınmalarına imkan yaradır. Başqa bir ölçü isə qloballaşdırma olaraq qarşımıza çıxır. Bu proses təqdim etmədən daha çox, təlqin etmə və söykəmə şəklində özünü göstərir. Dolayısıyla bu təbii olmayan prosesdir. Bu gün dünyanın qarşı-qarşıya qaldığı əsl problemlər də bu nöqtədə kəsişir. Başqa sözlə mübahisə və qarşıdurmaların əsas səbəblərini bu yön meydana gətirir. Çünki belə bir ölçü bəlli bir dünyagörüşü nün və həyat tərzinin universallaşdırılmasıdır. Təsirli olan cəmiyyətlər öz sosial, mədəni, iqtisadi və siyasi dünya görüşlərini bütün bölgələrə yaymaq və qəbul edilməsini təmin etmək prosesinə keçməkdədirlər. Güclü cəmiyyətlər bunu mənfəətləri üçün lazım hesab edirlər.