cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan dilinin dialektləri
İranda
2001–ci ildə İngiltərənin  olan  nəşr edilmiş və müəllifləri xristian misseonerlər Pətrik Constn, Ceysn Mandrik və Robin Constn olan "Dünyanın işi: biz dua edərkən Tanrı çalışır (21–ci əsr nəşri)" adlı kitabda iddia edilir ki, İran əhalisinin 14 milyon 955 min nəfərini və ya 22%–ini etnik türklər təşkil edir: onlardan 11.224 milyon nəfəri azərbaycanlılar, 1.003 milyon nəfəri türkmənlər, 962 min nəfəri qaşqaylar, 773 min nəfəri Xorasan türkləri, 687 min nəfəri həzaralar (dari dilində danışırlar), 206 min nəfəri teymurlar və 100 min nəfəri şahsevənlərdir. Ethnologue 2009–cu ildə gerçəkləşən XVI nəşrində İranda yaşayan azərbaycandilli əhalinin sayını təxmin edərkən bu kitaba istinad etmişdir.
İran İslam Respublikasının Yunanıstandakı səfirliyinin 2011–ci ildə yaydığı məlumatda İranın 70 milyonluq əhalisinin 20%–ni azərbaycanlıların təşkil etdiyi qeyd edilir və bu saya şahsevənlər, əfşarlar və qaşqaylar daxil edilmir. İranın Almaniyadakı səfirliyinin də məlumatında bənzər bir şəkildə ölkədəki azərbaycanlıların ölkə əhalisinin 20%–ni təşkil etdiyi göstərilib.
Tarix elmləri doktoru, professor Saleh Əliyev 2004–cü ildə Moskvada nəşr edilmiş "İranın tarixi: XX əsr" adlı kitabında yazır: "İranda türk qrupunun özəyini təşkil edən Azərbaycan türkləri hesablamalarımıza əsəsən ölkə əhalisinin 26–28%–ni, bəzi mütəxəssislərin məlumatlarına əsasən isə üçdə birini təşkil edir".
Corc Tomas Kyuriənin redaktorluğu ilə çox sayda müəllif tərəfindən hazırlanmış və 2006–cı ildə Nyu–Yorkda nəşr edilmiş "Dünyanın millətləri və mədəniyyətləri Ensiklopediyası"da İran əhalisinin etnik tərkibindən bəhs edilərkən qeyd edilir ki, bütün əhalinin təqribən üçdən birini müxtəlif türkdillilər təşkil edir. Yenə həmin mənbədə ölkədə danışılan dillərlə bağlı izahda türkcə danışaların nisbəti ölkə əhalisinin dördə biri qədər göstərilmişdir.
Azərbaycanda
250px|thumb|right|[[2009|2009–cu il siyahıyaalınmasının yekunlarına əsasən etnik azərbaycanlıların (türklərin) Azərbaycan Respublikası rayonlarının və respublika tabeli şəhərlərinin ümumi əhalisi içində nisbətlərini əks etdirən xəritə.]]
1959–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 2.494.381 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 2.445.829 nəfər; 1970–ci il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 3.776.778 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 3.734.062 nəfər; 1979–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 4.708.832 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı isə 4.647.611 nəfər olmuşdu.
1970–ci il siyahıyaalınmasına görə bütün SSRİ-də yaşayan 4.379.937 etnik azərbaycanlıdan 4.301.299 nəfəri və ya 98.2% –i, 1979–cu il siyahıyaalınmasına görə isə 5.477.330 etnik azərbaycanlıdan 5.359.033 nəfəri və ya 97.9% –i ana dili olaraq azərbaycan dilində danışırdı.
SSRİ–nin dağılmasından öncə 1989–cu ildə keçirilən son siyahıyaalınma zamanı bütün ittifaq ölkələrində 6.770.403 nəfər (o cümlədən Azərbaycan SSR–də 5.804.980 nəfər) etnik azərbaycanlı qeydə alınmışdı və onlardan 6.614.262 nəfəri (o cümlədən Azərbaycan SSR–də 5.754.212 nəfəri) azərbaycan dilini ana dili olaraq göstərmişdi.
13–22 aprel 2009–cu il Azərbaycan əhalisinin siyahıyaalınmasının rəsmən elan olunmuş yekunlarına görə siyahıyaalınma tarixində bütün ölkə əhalisinin sayı 8.922.447 nəfər (4.414.398 nəfəri kişilər, 4.508.049 nəfəri qadınlar) olmuşdur. Ancaq faktiki olaraq siyahıyaalınma tarixində qeydə alınmış əhali sayı 8.802.361 nəfər (4.356.494 nəfəri kişilər, 4.445.867 nəfəri qadınlar) idi. Bu əhalidən 8.172.809 nəfəri (4.101.575 nəfəri kişilər, 4.151.621 nəfəri qadınlar) və ya 92.85%–i öz etnik mənsubiyyətini azərbaycanlı olaraq göstərmiş, etnik azərbaycanlı əhalinin isə 99.70%–i Azərbaycan dilini ana dili hesab etmişdir. Ümumən etnik mənsubiyyətindən asılı olmayaraq Azərbaycan dilini ana dili olaraq göstərənlər isə toplam 8.253.196 nəfər (4.101.575 nəfəri kişilər, 4.151.621 nəfəri qadınlar) və ya faktiki qeydə alınmış 8.802.361 nəfərin 93.76%–i olmuşdur. Yenə həmin siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən 8.922.447 nəfər olan de–yuri əhalinin 4.739.123 nəfəri (2.330.527 nəfəri kişilər, 2.408.596 nəfəri qadınlar) və ya 53.11%–i şəhər, 4.183.324 nəfəri (2.083.871 nəfəri kişilər, 2.099.453 nəfəri qadınlar) və ya 46.89%–i isə kənd əhalisidir; Şəhər əhalisindən 4.418.361 nəfərin (2.189.970 nəfəri kişilər, 2.228.391 nəfəri qadınlar), kənd əhalisindən isə 3.834.835 nəfərin (1.911.605 nəfəri kişilər, 1.923.230 nəfəri qadınlar) ana dili azərbaycan dilidir.
AzRDSK–nın rəsmi məlumatına əsasən 1 yanvar 2016–cı il tarixinə ölkə əhalisi 9705.6 min nəfərdir.
Türkiyədə
Britannika Ensiklopediyasına görə 2000–ci ilə olan məlumata əsasən Türkiyə əhalisinin 1%–ni etnik azərbaycanlılar təşkil edir.
Əli Tayyar Öndər "Türkiyənin etnik tərkibi: xalqımızın kökü və gerçəklər" adlı kitabında qeyd edir ki, Türkiyənin əhalisi 2006–cı ildə təqribən 74 milyon nəfər idi. A. T. Önderə görə ölkədə əksəriyyəti "Azərbaycan türkləri" olan 300 min nəfər Türkiyə vətəndaşı şiə əhali yaşayır, bundan əlavə əhalinin 500 min nəfərini isə İran vətəndaşı olan "Azərbaycan türkləri" təşkil edir. ABŞ Dövlət Departamentinin və Azlıqların Hüquqları Üzrə Beynəlxalq Qrupun hesabatlarına əsasən Türkiyədəki şiə (cəfəri) əhalinin sayı 500.000  və ya 3.000.000  nəfərdir.
"Qarapapq" və "tərəkəmə" anlayışları əksər vaxt eyni toplumu ifadə edir. Bu iki anlayışın arasında cüzi fərqlər var: beləki Ərdəhan – Qars – İğdır illərində "qarapapaq" deyimi 1828–ci ildən sonra gəlmiş və Çıldır bölgəsi kəndlərində yerləşmiş oturaq əhalini bildirmək üçün, "tərəkəmə" deyimi isə 1921–ci ildən sonra gəlmiş və Səlim – Sarıqamış – Gölə – Arpaçay bölgələrindəki kəndlərdə yerləşmiş və XX əsrin 60–cı illərinə qədər köçəri həyat tərzini saxlamış əhalini bildirmək üçün istifadə olunur. Beləliklə, bu iki ayrı adın biri eyni toplumun oturaq digəri isə köçəri olan hissəsini bildirir.
İraqda
Ceyms Minahan müəllifi olduğu "Dövlətsiz Millətlər Ensiklopediyası: Dünya üzrə etnik və milli qruplar" adlı kitabında qeyd edir ki, "Yaxın Şərqdə təqribən (2002-ci il) 2.840 milyon türkman var, az sayda İranın, Suriyanın və Türkiyənin qonşu ərazilərində olmaqla, Şimali İraqda cəmləşiblər".
Gürcüstanda
1959–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 153.600 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 151.034 nəfər; 1970–ci il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 217.758 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 212.436 nəfər; 1979–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 255.678 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı isə 250.663 nəfər olmuşdu.
17–24 yanvar 2002–ci il Gürcüstan əhalisinin siyahıyaalınmasının rəsmən elan olunmuş yekunlarına görə siyahıyaalınma tarixində bütün ölkə əhalisinin sayı 4.371.535 nəfər olmuşdur. Bu əhalidən 284.761 nəfəri və ya 6.51%–i öz etnik mənsubiyyətini azərbaycanlı olaraq göstərmiş, etnik azərbaycanlı əhalinin isə 283.414 nəfəri və ya 99.53%–i Azərbaycan dilini ana dili hesab etmişdir. Bundan başqa etnik mənsubiyyətini digər qeyri–azərbaycanlı olaraq göstərmiş 218 nəfər də ana dilinin Azərbaycan dili olduğunu göstərmişdir, yəni siyahıyaalınma tarixində ümumi ölkə əhalisinin 283.632 nəfərinin və ya 6.49%–inin ana dili Azərbaycan dili idi.
Rusiyada
1959–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 70.947 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 63.651 nəfər olmuşdu.
Rusiya Federasiyasında 14–25 oktyabr 2010–cu il siyahıyaalınması zamanı etnik mənsubiyyətini göstərmiş 137.227.107 nəfər əhalidən 603.070 nəfəri və ya 0.44%–i azərbaycanlılar idi. Həmçinin, siyahıyaalınmanın yekunlarına əsasən bütün ölkə üzrə Azərbaycan dilini bilən əhalinin sayı 473.044 nəfər olmuşdur.
Əfqanıstanda
Sankt–Peterburqda 1911–1915–ci illərdə 18 cild şəklində nəşr edilmiş "Hərbi Ensiklopediya"da Əfqanıstandan bəhs edilərkən bu ölkənin ümumi əhalisi təqribən 5 milyon nəfər təxmin edilmiş, türk əsilli qızılbaşların sayı isə 150 min nəfər göstərilmişdir.
Özbək və türkmənlərdən sonra Əfqanıstanda üçüncü ən böyük türk qrupu qızılbaşlardır. 4 yanvar 2004–cü ildə qəbul edilmiş konstitusiyanın I bölmə, IV maddəsinə əsasən qızılbaşlar etnik qrup kimi Əfqanıstan dövləti tərəfindən tanınır. XVIII əsrdə Nadir şah Əfşar tərəfindən Əfqanıstana köçürülüblər. On iki imam şiəsi olan qızılbaşların hamısı ikidillidir. Bu ölkədəki qızılbaşlar əfşar, bayat, şahsevən, ənsarlı, şahağası, şamlı və cavanşir tayfalarından ibarətdir, əsas dil kimi əksəriyyəti dari dilində, əfşar tayfasından olanların bir hissəsi isə Azərbaycan dilinə yaxın dialektdə danışır. Əsas dil olaraq daricə danışanların ikinci dili şimali Azərbaycanda danışılan dialektlərdir.
Beləliklə, 2015-ci ildə Əfqanıstanda qızılbaşların sayının 286 min nəfərdən çox olduğunu təxmin etmək mümkündür.
Suriyada
Berlində doğulmuş, yəhudi əsilli şərqşünas Qeybril Bəənin qeydlərinə görə Suriya Respublikası (1930–1958) dövründə hazırlanmış 1952–c il üçün statistik məcmuəyə əsasən 1945–ci ildə Suriya əhalisinin 3%–inin ana dili türk dili idi.
Ukraynada
1959–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 6.680 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 4.621 nəfər; 1970–ci il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 10.769 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 6.426 nəfər olmuşdu.
Qırğızıstanda
1959–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 10.428 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 9.843 nəfər; 1970–ci il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 12.536 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 11.987 nəfər olmuşdu.
Ermənistanda
1959–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 107.748 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 107.006 nəfər; 1970–ci il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 148.189 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 147.546 nəfər; 1979–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 160.841 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı isə 159.709 nəfər olmuşdu.
Belarusda
1959–cu il siyahıyaalınması zamanı ölkədə qeydə alınmış etnik azərbaycanlıların sayı 1.402 nəfər, onlardan azərbaycan dilini ana dili hesab edənlərin sayı 1.267 nəfər olmuşdu.
Təsnifi
Filologiya elmləri doktoru Məmmədağa Şirəliyev tarixi–coğrafi prinsip əsasında Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrini 4 qrupda cəmləşdirir:
Filologiya elmləri doktoru Elbrus Əzizov Azərbaycan dilinin şivələrini üç dialektdə qruplaşdırır:
Alman əsilli altayşünas və türkoloq Gerhard Dörfer Azərbaycan dilinin dialektlərini 14 qrupda cəmləşdirir:
Tədqiqatçı–yazar və hüquq müdafiəçisi Böyük Rəsuloğlunun apardığı araşdırmaya əsasən Cənubi Azərbaycan coğrafiyasında Azərbaycan dilinin 9 dialekti var:
İsveçli dilçi və türkoloq Lars Yohanson Azərbaycan dilinin dialektlərini 3 qrup halında cəmləşdirir:
Qərb ləhcəsi
Azərbcaycanın Kür və Araz çayları arasındakı ərazisinin mühüm hissəsinin (Qarabağ, Gəncə, Şəmkir, Qazax, Daşkəsən, Gədəbəy, Kəlbə¬cər, Laçın), Gürcüstanın bəzi rayonlarının (Borçalı: Marneuli, Qardabani, Bolnisi, Dmanisi) şivələrini əhatə edir. Bu ləhcədə 3 şivə qrupu fərqlənir: 1) Qarabağ, 2) Qazax-Borçalı, 3) Ayrım şivəsi. Qərb ləhcəsinin əsas spesifik xüsusiyyətləri bunlardır:
Cənub ləhcəsi
Cənubi Azərbaycan, Naxçıvan və Lənkəran regionlarını əha¬tə edir və bir sıra şivə qruplarına ayrılır: 1) Təbriz, 2) Ərdəbil, 3) Urmiya, 4) Naxçıvan, 5) Lənkəran və s. Cənub ləhcəsinin əsas spesifik xüsusiyyətləri bunlardır:
Keçid (aralıq) şivələr
Azərbaycan dilçiliyində keçid şivələr termini altında aralıq şivələr nəzərdə tutulur. M.Şirəliyev Azərbaycan dilində üç keçid şivə göstərir: Ağdaş Göyçay Cəbrayıl keçid şivələri.
Əgər dildə müxtəlif ləhcələr şivə qrupları mövcuddursa, onda əsas ləhcələr arasında keçid (aralıq) şivələr zolağı yerləşməlidir və bu zona heç də 3-4 rayonun ərazisini deyil, əsas ləhcələrin və müxtəlif şivə qruplarının sərhədində olan ərazini əhatə etməlidir. Bundan başqa, keçid şivələrin yayıldığı zona müasir inzibati bölgülərlə uyğun gəlməyə bilər. Beləliklə, dialektloloji araşdırmalara görə, Mingəçevir, Ağdaş, Göyçay, Ucar, Zərdab, Cəlilabad, İmişli, Cəbrayıl, Qubadlı, Qarakilsə rayonlarının ərazisində keçid (aralıq) xarakterli şivələr yerləşir. Aralıq şivələr, başlıca olaraq, Kür çayının sol sahili boyunca və Azərbaycan Respublikasının cənub rayonları zonasında əmələ gəlmişdir. Aydındır ki, aralıq şivələr zolağı əsas ləhcələrin sərhədini göstərir.
NGC 7127
NGC 7127, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Ququşu bürcü istiqamətində yerləşir. IV1p tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
NGC 4989
NGC 4989, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qızbürcü istiqamətində yerləşir. S0 tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Çeçen qaçqınları
Çeçen qaçqınları — İki Çeçenistan müharibəsi səbəbindən on minlərlə çeçen Çeçenistanı tərk edərək Rusiyanın müxtəlif bölgələrində, eləcə də yaxın və uzaq xaricdə məskunlaşmaq məcburiyyətində qalır.
Rusiyada
Daxili Yerdəyişmə Monitorinq Mərkəzinin məlumatına görə 1990-cı ildən bəri yüz minlərlə insan evlərini tərk etmək məcburiyyətin olmuşdur. Bu rəqəmə 2008-ci ilə qədər evlərini tərk edən və onlara qayıtmayan Çeçenistanın yerli əhalisinin əksəriyyəti (təxminən 300 min insan, əksəriyyəti ruslar, həm də ermənilər, inquşlar, gürcülər, ukraynalılar və bir çoxları daxildir.) daxildir. Bir çox çeçen də Moskvaya və Rusiyanın digər şəhərlərinə köç etmişdir. Norveç Qaçqınlar Şurasının apardığı bir araşdırmaya görə, təxminən 139.000 çeçen Rusiya Federasiyasının müxtəlif bölgələrində məskunlaşıb.
İnquşetiyada
Qonşu İnquşetiyaya böhranın ən qızğın çağında, 2000-ci ildə İkinci Çeçen müharibəsinin başlamasından sonra təxminən 240 min qaçqın gəlir. Bu zamanlar respublikanın müharibədən əvvəlki əhalisini 300 min nəfər olduğu halda, müharibə başladıqdan sonra isə iki qat artır. Bu vərəm epidemiyasına səbəb olur.
İkinci Çeçenistan müharibəsinin birinci ilində təxminən 325 min insan İnquşetiyaya gəlir. 1999-cu ilin noyabr ayına qədər respublikada təxminən 185 min insan, 2000-ci ilin iyun ayına qədər isə 215 min nəfər qaşqın vardı. 1999-cu ilin oktyabrında Çeçenistan və İnquşetiya sərhədi qaçqınlar karvanına atəş açan rus qoşunları tərəfindən bağlanılır.
1999-cu ilin dekabrında minlərlə qaçqın rus qoşunları tərəfindən geri qayıtmağa məcbur edilir. 2001-ci ildən sonra Əhməd Kadırovun rəhbərlik etdiyi yeni Çeçenistan hökuməti və Prezident Murat Zyazikovun rəhbərlik etdiyi yeni İnquş hökumətinin səyləri ilə bir çox qaçqın düşərgələri zorla bağlanılır. 2002-ci ilin fevralına qədər təxminən 180 min çeçen qaçqın İnquşetiyada qalırdı, eyni ilin iyun ayına qədər bu rəqəm 150 min idi. Əksəriyyəti çadır düşərgələrində, tərk edilmiş fabriklərdə, vaqonlarda və ya rəğbət bəsləyən inquş ailələrində yaşayırdı. 2007-ci ilin əvvəlinə qədər respublikada 20 mindən az çeçen qaçqın qalmışdı və onların çoxu Çeçenistana qayıtmaq əvəzinə yerli vəziyyədə inteqrasiya etmək niyyətində idi.
Avropa İttifaqı
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının məlumatına görə, 2003-cü ildə 30 mindən çox Rusiya vətəndaşı (onlardan 90%-dən çoxu çeçenlərdir) Avropa İttifaqından sığınacaq istəmişdir. Bu zaman Çeçenlər Aİ-nin ən böyük qaçqın qrupu olur. 2008-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə, Avropada çeçenlərin sayı 70 minə çata çatır. Başqa bir hesablamaya görə, 2009-cu ilin mart ayında keçmiş yaraqlılar da daxil olmaqla Avropada 130 mindən çox çeçen var. 2009-cu ilin sentyabrında Ramzan Kadırov Çeçenistanın çeçen qaçqınlarını vətənlərinə qayıtmağa inandırmaq üçün Avropada ofis açacağını açıqlayır.
— 2007-ci ildə Avstriya 2 mindən çox çeçen qaçqına sığınacaq vermişdir. 2008-ci ilin yanvar ayına olan məlumata görə onların ümumi sayı təxminən 17 min idi. Beləliklə Avstriyadakı çeçen diasporası Avropanın ən böyük diasporalarından biridir. 2008-ci ilin yanvar ayında, Karintiya əyalətinin sağçı qubernatoru Jörg Haider, qaçqın cinayətlərinin artdığını əsas gətirərək sığınacaq üçün moratorium elan edir. 2012-ci ildə Avstriyada 42 mindən çox qaçqın yaşayırdı.
2008-ci ilin əvvəlində təxminən 7–10 min çeçen qaçqını Belçikada yaşayırdı. Ən azı 2 min nəfərinə 2003-cü ildə siyasi sığınacaq verilmişdir.
2003-cü ildə Çeçenistandan qaçqın axını səbəbindən Çexiyadakı qaçqın düşərgələrində sıxlıq müşahidə edilir.
2009-cu ildən etibarən Danimarka, Avropanın ən böyük çeçen diasporasına sahib altı ölkəsindən biri olur.
2008-ci ilin əvvəlində Fransada təxminən 10 min çeçen yaşayırdı. Ən böyük çeçen icmaları Nitsada (Şimali Afrikadan gələn mühacirlər ), Strasburq və Parisdə (Fransız-Çeçen mərkəzinin yerləşdiyi) yerləşir. Çeçenlər Orlean, Le Mans, Bezanson, Montpellier, Tuluza və Turlarda da yaşayırlar. 2008-ci ildə minlərlə insan Polşadan Fransaya gizli yollarla girməyə çalışmışdır.
2008-ci ilin əvvəlində Almaniyada təxminən 10 min çeçen yaşayırdı.
2007-ci ilin ilk səkkiz ayı ərzində təxminən 3600 çeçen, növbəti dörd ayda isə 6 mindən çox qaçqın bu ölkdədə məskunlaşır. 2008-ci ildən etibarən çeçenlər Polşaya gələn ən böyük qaçqın qrupu olur (2007-ci ildə 90%).
1999-cu ildən etibarən İspaniya yüzlərlə çeçen ailəsinə sığınacaq vermişdir.
Böyük Britaniyada çoxlu sayda çeçen qaçqını vardır. Onların bəziləri Rusiyada axtarılır, lakin ölkə hökuməti insan hüquqlarının müdafiəsi səbəbindən onları təhvil verməkdən imtina edir. İçkeriya hökumətinin bəzi üzvləri, məsələn: Əhməd Zakayev İngiltərəyə köçmüşdür.
Digər ölkələrdə
Azərbaycana gələn 12 min çeçen qaçqından əksəriyyəti Avropaya köçmüşdür. 2003-cü ildə ölkədə 5 min çeçen qaçqını yaşayırdı. Bu rəqəm 2007-ci ildə isə 2 min olmuşdur.
2008-ci ilin əvvəlində Kanada icmalarında bir neçə yüz insan yaşayırdı.
Qonşu Gürcüstanda təhlükəsizlik axtaran təxminən 4000 çeçen qaçqını olmuşdur. 2008-ci ilə qədər 1100 nəfərdən çoxu Pankisi dərəsində məskunlaşmışdı.
Ukrayna çeçen qaçqınlarının Avropaya əsas tranzit ölkəsidir. Az sayda çeçen Krıma yerləşmişdir. Viktor Yanukoviç prezident seçildikdən sonra polis basqınları və qəfil deportasiyalarla çeçenləri sıxışdırmağa başlayır.
2008-ci ilin əvvəlində Birləşmiş Ərəb Əmirliklərində 2–3 min çeçen yaşayırdı.
ABŞ-da, əsasən Kaliforniya və Nyu-Cersidə kiçik, lakin böyüyən bir çeçen icması vardır.
Azərbaycan və Gürcüstan beynəlxalq öhdəliklərini pozaraq bir neçə çeçen qaçqını Rusiyaya təhvil vermişdir. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi bununla Gürcüstanın insan hüquqlarını pozduğunu qəbul etmişdir.
2008-ci ildə Cənubi Osetiya müharibəsi zamanı Pankisi dərəsindən mindən çox çeçen qaçqın gürcü qonşuları ilə birlikdə Türkiyəyə qaçır.
İstinadlar
Minlərlə digər qaçqın İsveç və Finlandiya kimi digər Aİ ölkələrində məskunlaşmışdır.
Güney dağı
Güney dağı — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şahbuz rayonu ərazisində, Zəngəzur silsiləsinin suayırıcısındakı Camal yüksəkliyindən (3204,3 m) qərbə ayrılan Toğluqaya qolununa aid Məzrəsuyal silsiləsinin cənub yamacında 1663,0 metr hündürlüyü olan dağ.
Dağ Nursuçayın sol sahilində, Nursu kəndindən 600 m şimal-qərbdədir. Üst Eosenin Priabon mərtəbəsinə aid Üst Paradaş yarımlay dəstəsinin çökmə süxurlarından təşkil olunmuş konusvari yüksəklikdir. Tektonik cəhətdən Ordubad qırılma zonasının Şahbuz seqmentinin Nursu mərkəzi əyilməsinin şimal-şərq cinahında müşahidə edilən maili Nursu-Qabaqtəpə sinklinalının nüvə hissəsində yerləşir.
Lunularia cruciata
Təsnifatı
Sıra: Lunulariales
Kaya Kallas
Bioqrafiyası
18 iyun 1977-ci ildə Tallində anadan olub. Kaya Kallas Reform Partiyasının keçmiş sədri və Avropa Komissiyasının keçmiş vitse-prezidenti Siim Kallasın qızıdır.
Siyasi karyerası
2014 seçkilərində Avropa Parlamentinə namizəd olan Kallas 21.498 səs alır. Avropa Parlamentində Kallas Sənaye, Tədqiqat və Enerji Komitəsinin üzvü və Daxili Bazar və İstehlakçı Qoruma Komitəsinin ehtiyat üzvü olur. Aİ-Ukrayna Parlament Əməkdaşlıq Komitəsindəki nümayəndə heyətinin sədr müavini, eyni zamanda Avronest Parlament Assambleyasındakı və ABŞ ilə əlaqələr üzrə nümayəndə heyətinin üzvü olur. Bundan əlavə Kallas Avropa Parlamentinin Rəqəmsal Gündəm üzrə İdarələrarası Qrupunun üzvü və Gənclər Qrupunun sədr müavini olaraq çalışır. Juri Ratas hökumətinin istefasından sonra 2021-ci ilin yanvar ayında, Estoniya Prezidenti Kersti Kalülayd yenidən Reform Partiyasının lideri Kaya Kallasa yeni bir hökumətin qurulmasına başlamağı təklif edir. 14 yanvarda prezident, 2019-cu ilin mart ayında keçirilən seçkilərdə parlamentdə ən çox yer qazanan Reform Partiyasının öndərliyində Kallasın baş nazir namizədi təyin edilməsi barədə qərarı imzalayır. 25 yanvar 2021-ci ildə Kallas Riiqikoqu üzvlərindən 70 səs alaraq bir hökumət qurulması üçün parlament dəstəyini alır.
26 yanvar 2021-ci ildə Estoniyanın ilk qadın baş naziri olur. Kallas hökumətindəki 14 nazirdən 7-si qadındır ki, bu da Estoniya üçün bir rekorddur. Estoniya Prezidenti Kersti Kalülayd da bir qadın olduğu üçün diqqət çəkir.
Şəxsi həyatı
2002-2006-cı illərdə Estoniya Dənizçilik Akademiyasının əməkdaşı Roomet Leyqer ilə evli olur. 2003-2005-ci illərdə Estoniyanın Maliyyə Naziri olan Taavi Veskimyaqi ilə 2011-2014-cü illərdə münasibətdə olur. 2011-ci ildə Sten adlı bir oğlu dünyaya gəlir. 2018-ci ilin sentyabr ayında bankir Arvo Halliklə evlənir.
Kaya idmanı sevir (xizək, qolf). 2006-cı ildən Estoniyada qolf klubunun üzvüdür.
San-Paulu
San-Paulu Braziliyanın ən böyük şəhəridir. San-Paulu şəhərinin əhalisi 12 milyon nəfərdən çoxdur.
Tarixi
1554-cü ildə yezuit rahiblər tərəfindən əsası qoyulan şəhərin adı, Həvari Pavelin şərəfinə qoyulmuşdur.
Türkiyə Kosmos Texnologiyaları Araşdırma İnstitutu
Kosmos Texnologiyaları Araşdırma İnstitutu (TÜBİTAK KOSMOS) — 1985-ci ildə, Orta Şərq Texniki Universiteti (ODTÜ) və Türkiyə Elmi və Texnoloji Araşdırma Təşkilatı (TÜBİTAK) arasında imzalanan bir protokolla, Ankara Elektron Araşdırma və İnkişaf İnstitutu adı altında Orta Şərq Texniki Universiteti ətrafında yaradılmışdır.
Assuva
Assuva — Anadolunun qərbində konfederasiyası. Bu, hetlərə qarşı müharibə aparmaq üçün yaradılmışdır və e.ə.. 1230-cu ildə IV Tudxaliyanın başçılıq etdiyi het ordusu tərəfindən məğlub edilmişdir.
Helmut Bossert sonradan yaranmış Asiya adının Assuvadan gəldiyini, bu adın əvvəlcə yalnız Anadoluya aid ediliyini və Makedoniyalı İsgəndərin yürüşləri dövründə Yunanıstanın şərqindəki torpaqların hamısını ifadə etdiyini irəli sürmüşdür.
Üzvlərin siyahısı
IV Tudxaliyanın "Annallar"ında koalisiyanın tərkibi göstərilmişdir. Siyahı cənubdan şimala doğru verilmişdir:
Qlaqolitsa alleyası
thumb|Qlaqolitsa alleyasının planı Qlaqolitsa alleyası (xorv. Aleja glagoljaša) — İstriya yarımadasının mərkəzi hissəsində, Xorvatiyada ən qədim slavyan əlifbası olan qlaqolitsa abidəsi ilə bağlı turistik görməli yer.
Haqqında
Uzunluğu 6 km olan bu turistik alleyada dünyanın ən kiçik şəhəri Xumu Roç kəndi ilə birləşdirən yol boyunca hər iki tərəfdə yerləşən qlaqolitsa yazıları olan abidələr yerləşir.
Alleyanın inşasına Çakavia kilsəsinin təşəbbüsü ilə 1976-cı ildə başlanılıb. Yazıçı Zvane Çrnya və professor Yosip Bratuliç abidənin ideologiyasını işləyib hazırladılar, heykəltaraş Jelimir Yaneş isə 1977-ci ildən 1983-cü ilə qədər onun daşlarını işləmişdir. Alleya boyunca yerləşən 11 abidə bu qədim slavyan yazı növünün inkişafının əsas nişanələrini xatırladır. thumb|Çakavski parlamentinin sütunu
1. Çakavski parlamentinin sütunu
2 metr hündürlükdəki sütun qlaqolitik "S" hərfi formasında hazırlanıb. Qədim slavyan dilində "Söz" mənasını verir. Semantik baxımdan isə "sağlam düşüncə" və "ağıl" mənasını ifadə edir.
2. Kiril və Mefodi stolu
Üzərində qlaqolitsada STOL KONSTANTINA KİRİLA İ METODİJA sözləri yazılmış üçayaqlı stoldur. Stolun yanında əvvəlcə məlum müqəddəsləri ifadə edən 2 sərv ağacı var idi.
3. Kliment Oxridskinin stulu
Ətrafına daş bloklar düzülmüş kreslo formasında Böyük palıd ağacının altında yerləşdirilmiş daş qrupudur. Makedoniyada Oxridski gölü kənarında tələbələrin oturması üçün nəzərdə tutulmuş, ilk Slavyan universitetini simvollaşdırır.
4. Lapidari qlaqolitsası
thumb|Kiril və Mefodi stolu Burada qoyulmuş daş löhvdəki yazı keçmiş Yuqoslaviyanın müxtəlif yerlərindən tapılmış qədim yazılardan götürülmüşdür. Məlum abidə Lapidariyada Bronobiçi kəndindəki kilsə önündə eksponatların sürətini özündə əks etdirir.
5. Xorvat Lutsidarı
Bu abidə orta əsr Xorvat ensiklopediyası olan Lutsidara həsr olunub və zirvəsində səmanı simvolizə edən daş yerləşən dağ formasında hazırlanıb. Abidə üçün nümunə olmuş Uçka dağı ensiklopediya müəllifləri tərəfindən bir növ Olimpus kimi qəbul edilmişdir. Bu barədə belə ibir sitat şahidlik edirː "Burada İstriya adlı ölkə yerləşir. Biu ölkədə dağlar var ki, latıncada Olimp adlanır, burada isə Uçka kimi xatırlanır. Onun zirvəsi isə buludlara toxunur. thumb|Kliment Oxridskinin stulu
6. Qrqur Ninski abidəsi
Kitab formalı bu abidə də latın, kiril və qlaqolitsa əlifbası sadalanır. X əsrdə yaşamış xorvat yepiskop Qrqur özünün Xorvat Milli Kilsəsinin yaradılması uğrunda mübarizəyə həsr etmişdir. XIX əsrdə Qrqur Vyana və Romadan dövlətin daxili işlərinə qarışılmasına görə aparılan xalq mübarizəsinin simvoluna çevrildi.
7. İstriya qanunlar toplusu qalxması
thumb|İstriya qanunlar toplusu qalxması Qlaqolitik L hərfi formasında daş qapılar ISTARSKI RAZVOD, yəni İstriya qanunlar toplusu yazısını təsvir edir. Bu qanunlar 1275-ci ildə qəbul olunub.
8. Xorvat protestanları divarı
Üzərinə xorvat protestanlarıın adları yazılmış S qlaqolik simvol formasında daş lövhədir. Diskin divarlarındakı yazılar protestant kitablarından yazılardır.
9. Yuri Jakon dayanacaq yeri
Burada 1483-cü ilə aid qlaqolitsada yazılmış Missalı (dua kitabını) simvolizə edən daş blok yerləşir. Blokda belə yazılıbː "Vita, vita. Štampa naša gori gre. Tako ja oču da naša gori gre, 1482. miseca ijuna 26. dni to be pisano v grade Izule. To pisa Juri Žakan iz Roča. Bog mu pomagai i vsem ki mu dobro ote." thumb|Yuri Jakon dayanacaq yeri Bu yazıda Yuri Jakon çap olunan ilk xorvat kitabı barədə məlumat verir. Daş blok dyakon Yuri Jakonun adını təsvir edən 7 daş hərf ilə əhatə olunub.
10. Müqavimət və azadlıq abidəsi
thumb|Xumun şəhər darvazaları Xum şəhərinə girişdən öncə 3 daş kubdan ibarət abidə yerləşir. Bu 3 kub 3 tarixi dövrüː qədim, ortaəsrlər və müasir dövrü simvolizə edir. Hər bir kub öz dövrünün yazısını özündə əks etdirirː Qədim dövr üçün latınca, ortaəsrlər dövrü üçün isə qlaqolitsa. Müasirlik müəlliflər tərəfindən İstirya Milli Oyanış musiqisini simvolizə edir. Bütün kublar birlikdə zülmə və dağıntılara qarşı mübarizəni təcəssüm etdirir.
11. Xumun şəhər darvazaları
Dünyanın ən kiçik şəhərinə aparan şəhər qapıları mislə cildlənmişdir, 12 medalyonla bəzədilmişdir. Bu medalyonlar ilin aylarını simvolizə edir və onların hazırlanması üçün çöl və ev iş növləri xarakterikdir. Burada yerləşdirilmiş yazılar xeyirxah niyyətlərlə şəhərə gəlmiş qonaqları salamlayır və eyni zamanda bura pis niyyətlə gələnləri hədələyirlər.
Həmçinin bax
Xorvatiyada turizm
Birinci Kosovo döyüşü
Birinci Kosova döyüşü ( və ya ; ) — 1389-cu ildə baş verən, Osmanlı imperiyası ən böyük quru döyüşlərindən biri. Döyüş Kosovo çölü ərazisində, müasir Priştina şəhərinin 5 kilometrliyində baş vermişdir.
Döyüşdən əvvəl
Çirmən döyüşündən sonra osmanlılar öz vassal dairələrini genişləndirdilər, Egey dənizi sahillərində olan şəhərlərə və əhəmiyyətli nəqliyyat marşrutlarına itaət etdilər. 1383-cü ildə onlar Serons və ətraf əraziləri tutaraq Salonikiyə yaxınlaşdılar. Bundan sonra da, əşyalarını təhdid edərkən və monastırlarını məhv etməyə çalışdıqları Athos monastırlarından keşişlər yaxınlaşdılar. Gelibolu yarımadası vasitəsilə Osmanlılar Kiçik Asiya ilə təmas qurdular və Venesiya və Genuya ilə əlaqələr qurdular. Onlar bir zamanlar güclü Bizans imperiyasının qalıqları üzərində bir-birinə qarşı düşmənçilikdə olublar.
1388-ci ilin avqustunda Bosniya kralının Tvrtkonun Balşiç ilə düşmənçiliyindən faydalanaraq, məşhur komandir Şahinin başçılıq etdiyi osmanlı ordusu, Bileçiyə məğlub olduğu yerə basdı. Tədricən, Osmanlılar Serbiya ətrafındakı zəngin dairəni sıxışdırdılar. Şahzadə Lazarın və Vuk Brankoviçin torpaqlarından yalnız şərqdə Draqaş Dejanoviçin və cənubdakı Vukaşin vərəsələrinin, Türk vassalları olduğu ilə ayrılmışdılar. Eyni zamanda, Macarıstan krallığında daxili qarşıdurma səbəbiylə Lazar və Vuk Brankoviç həqiqətən xristian torpaqlarından kəsildi. Macarıstan münaqişəsi dövründə onlar Ladislav Neapolskini dəstəklədilər, ona görə də onunla və hicrət edən xorvat şəhərlərinə qoşulurlar.
1389-cu ilin yazında Osmanlı sultan I Murad Serbiyaya qarşı yürüşə başladı. Osmanlı qoşunlarının əlavə olaraq vassalların əlavə döyüşçü dəstələri daxil idi. Yürüşə hazırlıq uzun müddət davam etdi, həm Serbiya rəhbərləri, həm Venesiya kimi digər dövlətlər bu barədə bilirdilər. Makedoniyada vassallarının torpaqları vasitəsilə padşah hər hansı bir istiqamətdə hərəkət edə biləcəyi yerdən Kosovaya gəldi. Yaxınlaşan Muradın öyrənilməsi nəticəsində Şahzadə Lazar və Vuk Brankoviç bir ordu toplayıblar. Onlar Boşnak kralı I Tvrtko tərəfindən göndərilən Vlatko Vukoviçin böyük dəstəsinin köməyinə gəldi.
Döyüşün gedişi
left|thumb|Adam Stefanoviçin «Kosova döyüşü» rəsmi Döyüş 1389-cu ilin 15 iyun tarixində Kosovo sahəsində müasir Priştina şəhərinin yaxınlığında baş vermişdir.
Sultan Murad oğulları Bayazid I (sağda) və Yaqub (solda) tərəfindən mühasirəyə alınan qoşunlarının mərkəzinə rəhbərlik etmişdir. Osmanlı ordusunun əsas qüvvələri qarşısında təxminən 1000 oxçu, azaplar və axıncılar, ordunun mərkəzində yeniçərilər dayanırdı. Muradın gözətçiləri də orada idi. Konvoyu əhatə etmək üçün kiçik bir dəstə verildi.
Şahzadə Lazar Xrebelyanoviç özü serb ordusunun mərkəzinə komandanlıq edirdi, Vuk Brankoviç sol cinaha, Vlatko Vukoviç sol cinaha komandanlıq edirdi. Serb ordusunun önündə ağır silahlı süvarilər, flanqlar - atlı oxçular dayanırdı. Onların arxasında piyada dəstələri dayanırdı.
Serb əsgərləri mərkəzdə bəzi müvəffəqiyyətlərə nail ola bilirlər və bir qədər türkləri geri çəkirlər. Ancaq sağ tərəfdə İldırım Bəyazid qarşıdurmaya qoşulur, serblər geri çəkilirlər və piyadaları öldürülür. Tədricən, serbiya piyadalarının müdafiəsi pozuldu və geri çəkilməyə başladı. Qoşunların sağ qalan hissəsini xilas etmək istəyən Vuk Brankoviç, döyüş sahəsini tərk edir. Beləliklə döyüş osmanlıların qələbəsi ilə başa çatır.
Dan Balan
Dan Mihai Bălan — Moldovalı sənətçi, bəstəkar və prodüserdir. O, Moldovanın O-Zone qrupunun və qrupun 32 ölkədə hit-paradlarda birinci olub və bütün dünyada 12 milyon nüsxə satılan beynəlxalq hit sinqlı " Dragostea Din Tei "-nin yaradıcısıdır.
Sənətçi Disney Channel Rumıniya tərəfindən Brandy &amp; Mr. Whiskers seriyalının saundtrekini oxumaq üçün seçilib.
Zülfüqar Hacıbəyovun evi
Zülfüqar Hacıbəyovun evi — Şuşa şəhərində XIX əsrdə tikilmiş yaşayış binası. Merdinli məhəlləsində yerləşir. Azərbaycan bəstəkarı, Azərbaycan Dövlət Musiqili Komediya Teatrının banilərindən biri, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1943) Zülfüqar Hacıbəyovun yaşadığı ev.
Tarixi
Tanınmış bəstəkar Zülfüqar Hacıbəylinin evi on XIX əsrə aid memarlıq nümunələrindən biridir. Şuşa şəhərinin Merdinli məhəlləsində Mərdinli meydanı ilə üzbəüz yerləşir. Şuşanın ermənilər tərəfindən işğal edilməsinə qədər bu evdə Şuşa şəhər təhsil idarəsi yerləşirdi.
Zülfüqar Hacıbəyovun evi Şuşa şəhərinin işğalından sonra erməni terrorçuları tərəfindən dağıdılmışdır. Şəhər azad edildikdən sonra binanın xarabalıqları aşkar edilmişdir.
Maltanın meqalit məbədləri
Maltanın meqaliti məbədləri — Maltada tarixdən əvvəlki dövrə aid meqalit məbədlər qrupu. YUNESKO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir. Bu məbədlər Maltanın qədim tarixinin dövrləşdirilməsində əsas rol oynayır, çünki bu və ya digər meqalit məbədin kontekstində müəyyən növ keramika və digər artefaktlar aşkar edilmişdir. Bu məbədlər qrupuna Xal-Saflieni meqalit yeraltı ziyarətgahı daxil deyil və ayrı olaraq Ümumdünya İrsi siyahısına əlavə edilmişdir.
Aravt (film, 2012)
Aravt (monqolca: Аравт və ya Çingiz: Onların (Aravt) Əfsanəsi) 2012-ci ildə çəkilmiş Monqol epik tarixi dramıdır. Monqol dilindən tərcümədə Aravt on deməkdir. Filmin süjet xəttini XIII əsrin əvvəllərində on adi monqol əsgərinin Sibirdəki Tumadda Qorinin qoca həkimini axtarması ətrafında cərəyan edir.
Qəbulu
Film tənqidçilərindən qarışıq rəylər almışdır. Film sərbəst şəkildə tarixi hadisələrə əsaslanır və yüksək dərəcədə uydurma personajları təsvir edir. Dorbei Doqşinin yalnız bir personajı mövcuddur ki, real həyatdakı bir insana əsaslanır. Ceyms Kansdeyl-Kuk isə filmin köçəri folkloru və ənənələri ilə olan əlaqələrini olduqca yüksək səviyyədə qiymətləndirilmişdir.
NGC 2265
NGC 2265, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış ulduzdur. Göy üzündə Əkizlər bürcü istiqamətində yerləşir. *Grp tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Bildiriş (qəzet)
Bildiriş qəzeti - Türkiyədə yaşayan azərbaycanlı mühacirlərin 1930-1931-cü illərdə nəşr etdiyi ilk həftəlik siyasi və sosial-ictimai qəzet.
Tarixi
Azərbaycan ruslar tərəfindən işğal edildikdən sonra ölkələrini tərk etmək məcburiyyətində qalan Azərbaycan ziyalıları müstəqilliklərini bərpa etmək üçün milli mübarizələrini Azərbaycandan kənarda da davam etdirdilər. Onlar özlərinə mərkəz seçdikləri yerlərdə milli mübarizəni davam etdirməyə çalışırdılar. Bu mərkəzlərin ən əhəmiyyətlilərindən biri də İstanbul idi. Azərbaycan Milli Hərəkatını yaşatmaq, Rusiyada yaşayan xalqların dərdlərini dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq üçün ilk dəfə 1922-ci ildə İstanbulda “Yeni Qafqaz” adlı jurnal nəşrə hazırlanmışdır. Jurnal sabiq Buxara Respublikası Prezidenti Osman Hocanın adı ilə yayıma başlamışdı. Ayda iki dəfə nəşr olunan jurnalın 1927-ci ilə qədər 94 nömrəsi işıq üzü görmüşdü. Mühacirət dövründə çıxan bir çox qəzet, jurnal və kitabların redaktoru olmuş Mirzə Bala Məmmədzadə “Yeni Qafqaz”ı “təkcə azərbaycanlıların deyil, rus əsarətində olan bütün türklərin ilk jurnalı” adlandırırdı. Jurnalda Azərbaycandan başqa Dağıstan, Gürcüstan, Polşa, Rusiya, İran və Türkiyə ilə bağlı xəbərlərə tez-tez yer verilirdi. Sovet İttifaqı nın güclü təzyiqi nəticəsində 1927-ci il sentyabrın 1-də “Yeni Qafqaz” jurnalı bağlandı.
Mühacirlər bu təzyiqlərdən çəkinməyərək “Azəri Türk”, “Yaşıl Yarpaq” və “Odlu Yurd” jurnallarını nəşr etdilər. Bu jurnalların proqramı da “Yeni Qafqaz”la eyni idi. Sovet İttifaqının təzyiqləri artdıqca qaçqınların vəziyyəti daha da çətinləşirdi. Nəticə də, bu jurnallar da bağlandı.
Türkiyədə azərbaycanlı mühacirlərin nəşr etdiyi ilk həftəlik siyasi və sosial-ictimai qəzet Bildirişdir. Mirzə Bala Məmmədzadənin rəhbərliyi ilə nəşrə başlayan qəzetin ilk nömrəsi 7 avqust 1930-cu il cümə axşamı günü işıq üzü görmüşdür.
"Bildiriş"in məqsədi
Rusiyada baş verən hadisələri dünya ictimai rəyinə çatdırmağı qarşısına məqsəd qoyan Bildiriş qəzeti ilk nömrəsinin birinci səhifəsində dərc etdiyi təqdimatda qəzetin məqsədi və məzmunu ilə bağlı aşağıdakı cümlələrə yer vermişdi:
Bu gündən etibarən hər həftə mütəmadi olaraq nəşr olunacaq “Bildiriş” qəzeti yaxın, orta və uzaq şərq başda olmaqla, siyasi, milli, mədəni və ictimai hərəkatlar haqqında aktual məlumatlar verərək Türkiyə ictimai rəyini işıqlandırmağa çalışacaq. “Bildiriş” oxucularına Türk dünyasının yeganə müstəqil dövləti, Şərqin tək Cümhuriyyəti olan Türkiyədə gedən ümumbəşəri islahat hərəkatı, bu istiqamətdə Türkiyənin hərtərəfli iqtisadi, mədəni, ədəbi və sosial yenilikləri haqqında məlumat verəcək. . “Bildiriş” təkcə Azərbaycan, Türküstan, İdil-Ural, Şimali Qafqaz, Krım, Gürcüstan və Ukraynada baş verən hadisələri deyil, həm də Sovet Rusiyasının. siyasi, iqtisadi və sosial həyatın mərhələlərini göstərən hadisələrə işıq salacaq.
“Bildiriş” İran, Əfqanıstan, Hindistan kimi şərq ölkələri haqqında məlumat verəcək; Hətta Misir, Suriya, Fələstin, Hicaz kimi ərəb dünyasındakı hadisələr də öz köşələrində yer alacaq və Avropadakı mühüm xəbərləri qeyd etməyə çalışacaqdırQəzetin proqramını açıqladığı bu təqdimatdan da anlaşılacağı kimi Bildiriş Türkiyədəki siyasi və ictimai vəziyyətlə bağlı məlumat verəcəyini, eyni zamanda Azərbaycanda başda olmaqla Türküstan, İdil-Ural, Şimal Qafqaz, Krım, Gürcüstan və Ukrayna baş verən prosesləri çatdıracağını açıqlamışdır.
Dörd səhifəlik qəzetin birinci səhifəsində “Bildiriş” imzası ilə dərc olunan başlıqla yanaşı Rusiyada baş verən digər hadisələr, o cümlədən Azərbaycanla bağlı xəbərlərin əhəmiyyətindən bəhs edilərkən, ikinci səhifədən digər ölkələrə dair xəbərlər davam edirdi. Aşağı hissədə xarici ölkələrlə bağlı hadisələrə yer verilmiş, vaxtaşırı silsilə yazılar dərc olunmuşdu. Üçüncü səhifənin bir hissəsi Türkiyəyə həsr olunduğu halda, xatirə kitabının nəşrinə də cəhd edilmişdi. Dördüncü səhifədə Türk Dünyası xəbərləri və birinci səhifənin davamı olan xəbərlər yerləşirdi.
Qəzet ilk sayından etibarən verdiyi sözə və məzmununa sadiq qalmağa çalışmışdı. Birinci sayda; “Sovet Rusiyasında”, “Amerikada GPU”, “Qafqazda siyasi vəziyyət”, “Son xəbərlər”, “Yeni rus-çin qarşıdurması?”, “İki ayda 18000 vəzifə” məqalələri dərc edilmiş və bir elan verilmişdir. Elanda “Solovkidə gördüklərim... Növbəti sayımızda Solovkinin maraq dairəsində olan gənc azərbaycanlı istiqlal fəalının maraqlı xatirələrini oxuyun!” cümlələri yer alırdı.
Redaksiya heyəti
Bildiriş qəzeti də digər mühacir nəşrləri kimi rusların təzyiqinə məruz qalmışdı. Ona görə də qəzetin nəşr olunduğu müddətdə bəzi məqalələr anonim olaraq dərc edilmiş, bəzi müəlliflər isə ixtisar və ya təxəllüslərdən istifadə etməli olmuşdu. Bu səbəbdən də müxtəlif mənbələrdə qəzetin naşirləri və yazarları haqqında müxtəlif məlumatlar vardır. Ancaq bir çox mənbə, nəşriyyat və müəllif; Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Mirzə Bala Məmmədzadə,Krımlı Cəfər Seyidəhməd, Əbdülqadir İnan (Fəthilqadir Süleymanov) adlar üzərində razılaşmışdır.
1930-cu ilin 7 avqustunda nəşrə başlayan qəzetin ilk sayının imtiyaz sahibi A.Kazımzadə, məsul müdiri Kamal olmuşdur. Lakin qəzetin 45-ci sayından məsul müdir vəzifəsini B. Süleyman, 56-cı saydan etibarən isə Ümumi Nəşriyyat və Yazı İşləri müdirliyi M.B.Məmmədzadə tərəfindən yerinə yetirilmişdir.
Xaləddin İbrahimlinin yazdıqlarına görə B. Süleymanov və Mirzə Bala Məmmədzadə eyni şəxs idi. Lakin Əli Hüseynoğlu bu məlumatı təkzib edərək əksinə B. Süleymanovun Mirzə Bala yox Əbdülqadir İnan olduğunu yazmışdı.
Bildiriş qısa müddətli nəşr olsa da, Azərbaycanın istiqlal mübarizəsinin mühüm sütununu təmsil edirdi. Çünki Bildirişin müəllifləri zəngin ömür sürən, siyasi keçmişi olan, yüksək həyat təcrübəsi olan ziyalı insanlar idi. Bildiriş ətrafında toplaşan bu şəxsiyyətlərin ideya və mülahizələrinə Azərbaycan xalqı böyük əhəmiyyət verirdi. Bu şəxsiyyətlərin başında Rusiyanın Azərbaycan siyasətinə qarşı mübarizə aparan və mübarizəsini yorulmadan davam etdirən Məhəmməd Əmin Rəsulzadə dayanır.
“Bildiriş” qəzetinin 10 sentyabr 1931-ci ildə çapdan çıxmış 58-ci nömrəsindən sonra bağlanması ilə M. B. Məmmədzadə, M. Ə. Rəsulzadə və s. immiqrantlar Türkiyəni tərk etmək məcburiyyətində qaldılar. thumb|[[Məhəmməd Əmin Rəsulzadə|Məhəmməd Əmin Rasulzadə, Mirzə Bala Məmmədzadə və Abbasqulu Kazımzadə]] “Bildiriş” qəzetinin sahibi kimi fəaliyyət göstərən Abbasqulu Kazımzadə 1905-ci ildə Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyasına üzv olmuş və 1911-ci ildə Müsavat Partiyasının yaradılmasında qabaqcıl şəxslərdən biri olmuşdur. Kazımzadə 1918-ci ildə yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Parlamentində də çalışmışdır. Abbasqulu Kazımzadə də Azərbaycanın ruslar tərəfindən işğalından sonra M. Əmin Rəsulzadə ilə birlikdə Azərbaycanı tərk edənlərdəndir. O, “Bildiriş” dən əvvəl Rəsulzadənin baş redaktorluğu ilə “Odlu Yurd” jurnalında çalışmışdır.
Əbdülqadir İnan (Fəthəlqadir Suleymanov)
“Bildiriş”qəzetinin geniş mövzuları işıqlandırmasında Sovet İttifaqının hər bölgəsində xəbərlər çıxaran, məqalələr yazan ziyalıların, yazıçıların olması böyük rol oynadı. Bu yazarlardan biri də “Bildiriş” qəzetində “B.Süleyman” imzası ilə fəaliyyət göstərən Əbdülqadir İnan dır. Əsl adı Fəthəlqadir Süleymanovdur. O, azərbaycanlı mühacirlərin qəzet və jurnallarında məqalələr dərc etdirmiş, Odlu Yurd və Bildiriş qəzetlərində çalışmışdır. Bildiriş qəzetinin ilk sayında “Əsas Sahib: A. Kazımzadə, Məsul Müdir: Kamal” olduğu görünsə də, 1931-ci il iyunun 11-dən avqustun 13-dək nəşr olunan 13 nömrədə “Əsas sahibi: A. Kazımzadə, məsul müdir: B. Süleyman” yazısına rast gəlirik. Bundan əlavə, M.Ə. Rəsulzadənin redaktorluğu, A. Kazımzadənin rəhbərliyi, Kamal və B. Süleymanın məsul müdirliyi ilə Odlu Yurd jurnalı nəşr edilmişdir. “Bildiriş” qəzetinin 4 iyun 1931-ci il tarixli 44-cü sayından başlayaraq 25 iyun 1931-ci il tarixli 47-ci nömrəsinə qədər “Başqırdıstan məsələsi və Başqırd əməliyyatı” başlığı altında “Müəllif: Başqırdıstanlı Abdulkadir” imzası vardır. Buradan da anlaşıldığı kimi, bu məqalənin müəllifi Əbdülqadir İnandır. Məktəb müəllimi, universitet professoru, jurnalist kimi çalışan Əbdülqadir İnan türk xalqlarının etnoqrafiyası, folkloru, ədəbiyyatı, dili ilə bağlı 350 elmi əsər çap etdirmişdir.
Cəfər Seyidəhməd Krımər
Rəsulzadə və Mirzə Bala Məmmədzadə nin önəmli yoldaşlarından biri də antisovet fəaliyyəti ilə tanınan, böyük türkçü Qaspıralı İsmayıl ın məktəbini davam etdirən Cəfər Seyidəhməd Krımər di. Cəfər Krımər 1 sentyabr 1889-cu ildə Krımın Yafta vilayətinin Kızıltac kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycanlı mühacirlərin nəşrlərinə hər fürsətdə kömək etməyə çalışan Cəfər Seyidəhməd Krımər 1930-1931-ci illərdə “Bildiriş” qəzetinin səhifələrində Krım-tatar xalqının tarixi, ədəbiyyatı və sivilizasiyası ilə bağlı məqalələr dərc etdirmişdir. Onun Bildirişdə dərc olunan "Krım istiqlal müharibəsinin səbəbləri və əsasları", "Sovet Rusiyasının son vəziyyəti" adlı məqalələri SSRİ ərazisində yaşayan qeyr-rus xalqların yaşayışı barədə məlumat verirdi.
"Bildiriş"in əsas mövzuları
Bildiriş qəzeti Azərbaycan, Sovet Rusiyası, Türkiyə, Krım, Şimali Qafqaz, İdil-Ural bölgəsi, Başqırdıstan, Qazax-Qırğız bölgəsi, Türküstan, İran və Ukraynadan xəbərləri işıqlandıran daimi müəllifləri varidi. Qəzet mənbə kimi Sovet İttifaqında və xarici ölkələrdə çıxan qəzet və jurnallardan, o cümlədən Sovet İttifaqından, Türküstandan, Qazaxıstan-Qırğızıstandan və s. bölgələrdən olan müxbirlərin hazırladığı xəbərlərdən də istifadə edirdi.
Bildiriş qəzeti əsasən yuxarıda adı çəkilən coğrafiya ilə bağlı xəbər və məqalələr dərc etməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu. Lakin Bildirişin əsas məqsədi bolşevik işğalından sonra sovet idarəsinin Azərbaycanda həyata keçirməyə çalışdığı siyasətlərə (milli şüuru öldürmək) qarşı ictimaiyyəti xəbərdar etmək, Azərbaycan milli mübarizə ruhunu yaşatmaq, bolşeviklərin zülmkar münasibətini dünya ictimaiyyətinə çatdırmaq idi. Bildirişdəki xəbərlər və məqalələr də məhz bu məqsədlə dərc olunurdu.
Qəzetdə əhatə olunan əsas mövzular bunlardır:
Bildiriş qəzetində Azərbaycan türklərinin sovet idarəçiliyindən narazılığına və bunun bəzi hallarda necə şiddətləndiyinə diqqət çəkən xəbərlər varidi. Bu xəbərlərlə Azərbaycan türklərinin səsini sovet idarəçiliyi ilə yanaşı xarici ictimaiyyətin rəyinə çatdırmaq o cümlədən, sovet idarəçilərinin Moskva da yerli xalqlar əleyhinə həyata keçirdikləri siyasətin xalqlara iqtisadı ziyan vurmasına diqqət çəkmək nəzərdə tutulmuşdu. Məsələn, Bakinski Raboçi nin 18 iyun 1930-cu il tarixli nüsxəsindən götürülmüş və 140 nömrəli məqalədən istifadə edilməklə hazırlanan Bildirişin “Qafqazda siyasi vəziyyət” bölməsində “Azərbaycanda vəziyyət ağırdırmı?” sərlövhəsi ilə təqdim olunan xəbər məqaləsində qeyd olunan məqsəd güdülmüşdü. Bakinski Raboçinin xəbərinə görə, Gürcüstan və Ermənistan da vəziyyət ciddidir. Kəndlilər üsyan qaldırdılar. Azərbaycan da vəziyyət daha pisdir. Naxçıvan, Zaqatala və Şəki quberniyalarında ümumi kəndli üsyanları baş verir, hökumət məmurları ilə kəndlilər arasında az qala müharibəyə çevrilən münaqişələr yaşanırdı. Bununla belə, Azərbaycanın Sovet iqtisadiyyatında yeri çox önəmlidir. Pambıq və neft kimi sərvətlər Sovet İttifaqının iqtisadiyyatı üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir, lakin KP bu bölgəyə biganə yanaşır. Bildiriş bu xəbəri KP-nin ən böyük təbliğat vasitələrindən biri olan sözügedən qəzetdən sitat gətirərək oxucularına təqdim etməklə, Azərbaycanın niyə bolşeviklər tərəfindən işğal edildiyini xarici ictimaiyyətin diqqətinə çatdırmaq istəyib. Bundan əlavə, o, üsyanların Sovet hökuməti üçün nə qədər başağrısı yaratdığını daxili ictimaiyyətə çatdırır, kəndliləri bu mövqeyi davam etdirməyə sövq etməyə çalışırdı. Rusiyada idarəçiliyi əlində saxlayan Kommunist Partiyası nın praktikalarının çoxu uğursuz olsa da, ictimaiyyətə rəğmən bu təcrübələr davam edirdi. Məsələn, Rusiyanın demək olar ki, bütün regionlarında “ərzaq toplanması” praktikası nəzərdə tutulduğu kimi həyata keçirilmirdi. Lakin 5 illik inkişaf planı da həyata keçirilə bilməmiş və 5 illik plan 10 illik plana çevrilmişdi. Bu və bu kimi uğursuz təcrübələr ictimaiyyətin reaksiyası ilə qarşılaşmış, proqramların həyata keçirilməsində israr olduğu üçün tez-tez qarşıdurmalar yaranmışdı. Bu qarşıdurmalar qeyri-rus xalqları üzərində cəmləşmiş, xüsusən də türk əsilli xalqlara qarşı təzyiq və zülmü artırmışdır. Bildiriş, Rusiyada yaşayan xalqlara, rus olmayan cəmiyyətlərə və dünya ictimai rəyinə qarşı bu təzyiq və zülmü, ona səbəb olan siyasəti və beləcə bu siyasətin icraçısı olan Kommunist Partiyası nı gözdən salmaq məqsədi daşıyırdı. Bu səbəblə qəzet KP əməllərini tez-tez gündəmə gətirmiş, hər zaman da gündəmdə qalmasına çalışmışdır.