cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycan mühacirət mətbuatı
Hüseyn Baykara və Azərbaycan mühacirət mətbuatı
Azərbaycan mühacirət publisistikasında görkəmli ictimai xadimi H.Baykaranın xüsusi yеri var. Hüsеyn Baykara da digər mühacirlər kimi qürbətdə vətəninin istiqlalı uğrunda mübarizəyə başlayır, Azərbaycan xalqının vəziyyəti haqqında mətbuatda еlmi, publisistik məqalələrlə çıxış еdirdi. О cümlədən, "Azərbaycanda еrməni basqısı və Naxçıvan məsələsi", "Azərbaycan istiqlalının 50 illiyi dоlayısilə", "Azərbaycan cümhuriyyətinin iki hərbi zəfəri", "Azərbaycan rеnеssansını yapanlardan Abbasqulu Ağa Bakıxanоv", "Azərbaycan istiqlal mücadiləsinin iqtisadi təməli", "Dədə Qоrqud kitabı üzərinə nоtlar" və s. yazılar bu qəbildəndir.
Hüsеyn Baykara Azərbaycanın azadlıq hərəkatından bəhs еdən bir nеçə еlmi kitabın müəllifidir. "XIX əsrdə Azərbaycanda yеniləşmə hərəkatları" (kitab 1966-cı ildə Türk Kültürünü Araşdırma Institutu tərəfindən nəşr оlunmuşdur), "İran inqilabı və azadlıq hərəkatı", "Azərbaycan istiqlal mübarizəsi tarixi" (kitab 1975-ci ildə İstanbulda buraxılmışdır).
Hüsеyn Baykara «Azərbaycan istiqlal mübarizəsi tarixi» əsərində Azərbaycanın bоlşеviklər tərəfindən istila оlunmasını, еrmənilərin bundan istifadə еdərək Azərbaycanda qırğın törətməsini, türkiyəli sоydaşlarımızın bizə еtdikləri hərbi yardım və digər hadisələri tarixi faktlar əsasında işıqlandırmışdır.
Azərbaycan mühacirət mətbuatının son inkişaf mərhələsi
Azərbaycan öz müstəqilliyini yеnidən bərpa еtmək uğrunda mübarizə apardığı illər 80-ci illərin sоnu 90-cı illərin əvvəllərində mühacirət publisistikası yеni inkişaf mərhələsinə qədəm qоydu. Həmin dövrdə və müstəqilliyin ilk illərində "Azərbaycan" (Ankara) jurnalı ölkədə gеdən ictimai-siyasi prоsеsləri, xüsusilə Dağlıq Qarabağ və оnun ətrafında baş vеrən hadisələri diqqətlə izləyir və dərhal rеaksiya vеrirdi.
Türkiyədə ("Azərbaycan türkləri", "Xəzər", Istanbul, 1990), Isvеçdə ("Araz", Lund, 1991; "Azərbaycan", Stоkhоlm), Böyük Britaniyada ("Aydınlıq", 1988, Lоndоn; "Оdlar ölkəsi", 1988, Еdinburq), Almaniyada ("Azər",1990, Bеrlin; "Ana dili", 1984, Bоnn; "Savalan", 1967, Bеrlin, "Ərk",1975), İspaniyada ("Dədə Qоrqud", 1988, Madrid), Bеlçikada ("Qürbət", 1984, Brüssеl; "Оdlu vətən", 1992, Brüssеl), habеlə kеçmiş SSRI məkanında Rusiya Fеdеrasiyasında ("Azərrоs", "Azərbaycan XXI əsr", "Millətin səsi", "Azərbaycan diaspоru", "Asudə vaxt", Mоskva; "Azərbaycan mеdia", Ivanоvо; "Azеrbaydjan", Yеkatеrinburq; "Bizim qəzеt", Kеmеrоvо; "Yurd", Saratоv; "İnam" Sankt-Pеtеrburq; "Azərbaycan", Vladivоstоk; "Dərbənd", Dərbənd), Еstоniyada ("Оcaq", Tallin»), Ukraynada ("Savalan", Dnеprоpеtrоvsk; "Еxо Azеrbaydjana", "Qоlоs Azеrbaydjana", Kiyеv; "Millət", Simfеrеpоl), Mоldоvada ("Araz", Kişinyоv) nəşr еdilən qəzеt və jurnallarda mühacirət mətbuatı tarixində müəyyən iz qоymuş publisistik əsərlər çap еdilirdi.
Fikrət Bağırov
Fikrət Bağır oğlu Bağırov — Azərbaycanın kino rəssamı, Azərbaycan SSR əməkdar rəssamı (1982), SSRİ dövlət mükafatı laureatı (1980).
Həyatı
Fikrət Bağırov 10 dekabr 1935-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. 1958-ci ildə Azərbaycan rəssamlıq məktəbini bitirərək Moskva Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun rəssamlıq fakültəsinə daxil olur. Təhsilini başa vurub Bakıya qayıdan Fikrət Bağırov, "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında quruluşçu rəssam kimi fəaliyyətə başlayır. Əsərləri respublika və xaricdə sərgilərdə nümayiş etdirilib.
1996-cı il yanvarın 21-də dünyasını dəyişmişdir.
NGC 168
NGC 168 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balina bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə 66.04 sm (26 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Həməd (Bəhreyn)
Mədinət-Həməd və ya Həməd-Taun (مدينة حمد) — Şimali Bəhreyndə yerləşən rayondur. Daha əvvəl burada ölkənin mərkəzi hissəsi olan Bəhreyn bələdiyyəsi yerləşirdi. Bələdiyyə 1991-ci ildə Rifa'va əl Mintaka al Canubiya bələdiyyəsindən ayrı fəaliyyət göstərirdi. Onun ərazisi indi Şimal əyalətinə aiddir. Ad Bəhreynin indiki kralı olan Həməd ibn İsa Əl-Xəlifənin şərəfinə verilmişdir. Şəhər müxtəlif ictimai-iqtisadi qatların şiə-sünni əhalisiylə qarışdırılmış mədəni müxtəliflikliyi ilə fərqlənir. Bu gün Həməd Bəhreyn multikulturalizmasını təcəssüm edir. Bir etnik qrup və dini qruplar tərəfindən deyil, bir çoxu tərəfindən idarə olunur.
Tarixi
Həməd şəhəri yaşayış şəhəri kimi 1984-cü ildə yaradılmışdır. Bəhreyn əhalisi daim artan qiymətlərlə özünə ev ala bilmirdi. Hökumət əhalinin sosial rifaqını artırmaq üçün onlar üçün sosial evləri tikməyə başladı.
1990-cı ildə hökumət Bəhreyn qapılarını küveytlilərin üzlərinə açdı. Onlar İraqla Fars körfəzində müharibənin nəticələrindən əzab çəkirdilər. Onlara Həməd-Taunda pulsuz evlər və məktəblər verildi. Onlara şəhər rahatlıqlarından istifadə etməyə icazə verildi. Küveytlilər müharibənin sonunda 1991-ci ilin başlanğıcında öz vətənlərinə qayıtdılar. 2001-ci ildə hökumət evləri şəhərin əhalisinə verdi.
Coğrafiyası
Həməd şəhəri dövlətin paytaxtı olan Manama şəhərindən 18 kilometr, hava limanından isə 19 kilometr məsafədə yerləşmişdir. Şəhər Formula-1 yarışlarının Bəhreyn mərhələsənin təşkil edildiyi Saxir sahəsinə (Bəhreyn Beynəlxalq avtodromu) yaxın yerləşmişdir. Bu yol Yaxın Şərqdə yerləşən ən böyük yol hesab olunur. Həmçinin Həməd-Taun 22 yol dairəsi ilə məşhurdur. 2005-ci ildə şəhərin əhalisini 52,718 nəfər təşkil edirdi.
Qanun və hökumət
Həməd şəhəri Bəhreynin beş əyalətindən biri olan Şimal əyalətinin bir hissəsidir. Ancaq hökumət əhalinin öz şəxsi qanunlarını daxil etməyi qadağan edir və şəhər Bəhreyn Krallığının bütün milli qanunlarına riayət etməlidir.
İqtisadiyyat
Həməd-Taun əhalisi bir qayda olaraq iş üçün Manamaya gedirlər. Həməd-Taun ərazisinin əksəriyyəti yaşayış sahəsidir. Amma Suk-Vakif adlı böyük ticarət mərkəzi də bu şəhərdə yerləşib. Mərkəzdə çoxlu mağaza fəaliyyət göstərir və Həməddə bəzi məşğulluğu təmin edir. Şəhərin görməli yerlərinin arasında "Mirvari Muzeyi" də var. Muzey Bəhreynin əhəmiyyətli tarixi binalardan biri və Bəhreynin birinci rəsmi məhkəməsidir. Həmçinin daha bir muzey mövcuddur ki, onun adı Bayt-əl-Ku'randır. Muzeydə Müqəddəs Quranın əlyazmalarının böyük bir hissəsi saxlanılır.
Rayon
Həməd-Tauna yaxın olan böyük rayonlar:
Təhsil (yaranması)
Bəhreyn Universiteti Həməd-Taunun (Suxir) yaxınlığında öz əsas universitet şəhərciyini tikdirmişdir.
Vladimir Roqovoy
Vladimir Abramoviç Roqovoy — rus kinematoqrafçısı, rejissor və film direktoru.
Həyatı
Vladimir Abramoviç Roqovoy 5 fevral 1923-cü ildə Ukraynanın Kiyev şəhərində anadan olmuşdur. Roqovoy 1950-ci ildə ÜDKİ-nin iqtisadiyyat fakültəsini bitirmişdir. O, müxtəlif filmlərin direktoru olmaqla yanaşı, Mark Donskoy, İsidor Annenski, İlya Frez kimi kinorejissorların filmlərində ikinci rejissor vəzifəsində çalışmışdır.
1966-1968-ci illərdə "Belarusfilm" kinostudiyasının rejissoru olmuşdur. Daha sonra isə 1968-ci ildən Maksim Qorki adına kinostudiyanın quruluşçu rejissoru kimi işləmişdir. Vladimir Abramoviç Roqovoy 20 fevral 1983-cü ildə Moskva şəhərində vəfat etmişdir.
Shinchosha
— 1896-cı ildə qurulmuş Yaponiya nəşriyyatı. Baş qərargahı Tokio şəhərinin Şincuku xüsusi rayonunda yerləşir. Shinchosha Yaponiya Fentezi Roman Mükafatının sponsorlarından biridir.
Kitablar
thumb|Baş qərargahı
Andorrada COVID-19 pandemiyası
Andorrada koronavirus pandemiyası 2020 — 2 mart 2020-ci il tarixdə Andorrada ilk yoluxma halının rəsmi elan edilməsi ilə ölkədə 2019–20 koronavirus pandemiyasının yayılması təsdiq olundu.
Cavab tədbirləri
Hökumət 16 mart tarixindən etibarən məktəblərin bağlanması barədə göstəriş verdi. Bundan əlavə, dövlətin keçirilməsini planlaşdırdığı bütün mədəni tədbirlər ləğv olundu. Martın 13-də dövlət başçısı Xavyer Espot Samora zəruri məhsulların satışını həyata keçirən müəssisələr, yanacaqdoldurma məntəqələri və apteklərdən başqa bütün ictimai iaşə obyektlərinin iki həftə bağlanacağını açıqladı. Ertəsi gün Konstitusiya Günü ilə əlaqədar tədbirlər ləğv edildi. Bundan əlavə, sərhədlər məhdudlaşdırıldı və insanlara yalnız səhhəti ilə əlaqədar, yüklərin daşınması və ya xaricdə yaşayan sakinlər üçün sərhədi keçməyə icazə verilirdi. Tütün və spirtli içkilərin turistlərə satılması qadağan edildi, Andorra vətəndaşlarına və sakinlərinə satılmasına icazə verilən miqdar isə məhdudlaşdırıldı.
Martın 16-da Espot, tikinti və "liberal" (yüksək təhsilli) peşələr kimi yüksək riskli iş fəaliyyətlərinin ən azı 8 gün müddətinə dayandırılması barədə göstəriş verdi və səhiyyə sisteminin çökməsinin qarşısını almaq məqsədilə dövlət idarəetməsi minimum səviyyəyə endirildi. Bununla yanaşı, hökumət Konstitusiyada nəzərdə tutulmuş, lakin heç bir qanunda işlənməmiş həyəcan və fövqəladə vəziyyət rejimini idarə etmək üçün qanuni addımlar üzərində işləməyə başladı.
Hadisələrin ardıcıllığı
Martın 2-də Andorra ilk koronavirus faktını təsdiqlədi. Virusa yoluxan Milandan qayıdan 20 yaşlı bir şəxs idi. Hökumət öz bəyanatında keçirilən testlərin müsbət nəticələndiyini və xəstənin sonrakı müayinələr üçün xəstəxanada qalacağını, yaxın ətrafına nəzarət ediləcəyini bildirdi. Martın 8-də şəxs xəstəxanadan buraxıldı.
Martın 12-də ikinci yoluxma faktı təsdiq edildi: bu, qızı müəllim olan 87 yaşlı bir qadın idi. Ardınca hökumət bütün məktəblərin martın 16-dan bağlanacağını açıqladı.
Martın 13-də Baş nazir Xavyer Espot xüsusi bir kütləvi görüşlə elan etdi ki, əsas mağazalar, apteklər və yanacaqdoldurma məntəqələrindən başqa iki həftə ərzində bütün ictimai iaşə obyektləri bağlanacaq.
Martın 15-də Andorrada dörd yeni yoluxma faktı ilə birlikdə ümumi sayın 6-ya çatdığı bəyan edildi. Bunlardan 5-i həmin dövrdə aktiv virus daşıyıcıları idilər. Virusa yoluxan dörd nəfərin hamısı 87 yaşlı qadınla təmasda olmuşdular.
Martın 16-da Baş nazir bütün tikinti və sənaye fəaliyyətlərinin bağlanmasını əmr etdi, çünki koronavirusa yoluxma halları 14-ə yüksəlmişdi və 9 yeni yoluxma faktının aşkar edilməsi ilə bir gün ərzində qeydə alınan yoluxma hallarının sayı ən yüksəsk həddə çatmışdı.
Martın 17-də yoluxanların sayı 39-a çatdı. Andorra şahzadəsi Joan Enrik Vives i Sisiliya televiziya ilə xüsusi mesajını çatdıraraq hamını soyuqqanlı olmağa və əməkdaşlığa çağırdı.
Badilloa
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Bilgəh çimərliyi
Təmizliyi və səliqəsinə görə, Bilgəh çimərliyi digər çimərliklərdən fərqlənir. Sahil zolağının təmizliyi, istirahət mərkəzlərində xidmət Bilgəh çimərliklərində daha üstündür. Qiymətlərdə isə digər çimərliklərdən fərqlənmir. Burada da çətir və stol götürmək yerindən asılı olaraq, 10-20 manat arasında dəyişir.
Bilgəh çimərliklərinə Fövqəladə Hallar Nazirliyinin əməkdaşları təhkim edilib.
2015-ci ildə Avropa Oyunlarının triatlon yarışları və zamana qarşı fərdi velosiped ötüşmələri bu çimərlikdə keçirilmişdir.
Nazim Əhmədli
Həyatı
525-ci qəzetdə şöbə müdiri, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Bədii Ədəbiyyatı Təbliğ Bürosunun direktoru vəzifəsində işləyib. Hal-hazırda o qurumun ictimai əsaslarla direktorudur.
2012-ci ildən QHT sektorunda Skandinaviya ölkələri ilə Mədəni və Elmi Əlaqələr İctimai Birliyinin sədridir. Uzun illərdir Skandinaviya ölkələrində Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti, milli-mənəvi dəyərləri və Qarabağ münaqişəsi ilə əlaqədar qrant layihələri həyata keçirib.
Hal hazırda Azərbaycan Respublikası Dövlət Kino-Foto Sənədləri Arxivinin direktor müavini vəzifəsində işləyir. Hərbi jurnalist kimi Qarabağ müharibəsinin iştirakçısdır.
Yaradıcılığı
1970-ci illərin sonundan dövrü mətbuatda şeirləri çap olunmağa başlayıb.
"Bir ömür sevgi", "Ruhum da sənin olacaq", "Sevgi Allahı", "Mən bir günah elçisiyəm" şeirlər, "Əfv eylə məni" qəzəllər, "Mənim generalım" bədii-sənədli povest, "Qız təbəssümü" hekayələr, "Mollaəhmədli və Mollaəhmədlilər" (bədii publisistik, etnoqrafik), Unutduğum göy üzü(şeirlər) Bakı, "Qanun nəşriyyatı" 2019 "Buludları üstümə ört" (şeirlər) Təbriz şəhəri,"Aydın sav" nəşriyyatı 2020. "Yenə dönüb gələcəm" (şeirlər) "Vektor" Elmlər Akademiyası, Bakı şəhəri 2020. Mein geliebtes fernes Meer(gedichten-şeirlər) Alman dilində, Köln şəhəri- " Epubli" kitab evi-2021. Stay in my Heart Şeirlər. İngilis dilində. Bakı, Mütərəccim nəşriyyatı — 2021.adlı kitabların müəllifidir.
Şeir, hekayələri, respublika mətbuatında müntəzəm olaraq çap olunur və rus, çeçen, alman, ingilis, yapon dillərinə tərcümə olunub, Türkiyə və özbək türkcəsinə mevrilib və çap olunub. N. Əhmədli Rus, isveç, yapon ədəbiyyatlarından tərcümələr və Türkiyə türkcəsindən çevirmələr edib.
2012-ci ildən QHT sektorunda Skandinaviya ölkələri ilə Mədəni və Elmi Əlaqələr İctimai Birliyinin sədridir. Uzun illərdir Skandinaviya ölkələrində Azərbaycanın tarixi, mədəniyyəti, milli-mənəvi dəyərləri və Qarabağ münaqişəsi ilə əlaqədar qrant layihələri həyata keçirib.
Hal hazırda Azərbaycan Respublikası Dövlət Kino-Foto Sənədləri Arxivinin direktor müavini vəzifəsində işləyir. Hərbi jurnalist kimi Qarabağ müharibəsinin iştirakçısdır.
İquanodont
İquanodont — eyni zamanda iquanodon (latın dilində:Iguanodon, iquan sözündən və yunanca ὀδόντος — diş sözlərindən yaranmışdır) — müasir Avropa, Şimali Amerika, Asiya və Afrika ərazilərində 140–120 milyon il bundan əvvəl, təbaşir dövrünün birinci yarısında yaşamış, bitkilərlə qidalanan quşçanaqlı dinozavrların bir növü. 1822-ci ildə Gideon Martell tərəfindən aşkar edilmiş və meqalozavrdan sonra ikinci dəfə dinozavr adını almışdır.
Tədqiqi tarixindən
İquanodontun kəşf edilməsi haqqında bir əfsanə geniş yayılmışdır. Bu əfsanəyə görə iquanadonta aid ilk dişi Gideon Mantellin arvadı Meri Enn tapmışdır, lakin bu faktı təsdiq edən heç bir dəlil yoxdur və çox illər sonra, 1851-ci ildə Gideon Mantell iquanodonun dişini özü tərəfindən tapıldığını elan edir. Gideon Mantell yeni canlı qalıqlarının tapıldığı əraziləri diqqətlə tədqiq etmiş, tapılmış dişləri Jorj Küvye və Uilyam Baklend kimi tanınmış mütəxəssilərə də göstərmişdir. Çoxları bu dişlərin balıqlara və südlə qidalananlara məxsus olduğunu bildirmiş, yalnız Samuel Statçberi bu dişlərdən böyük ölçülü olanlarının iquankimilərə aid olduğunu söyləmişdir. 1825-ci ildə Gideon Mantell tapıntıların təsvirlərini London Kral Cəmiyyətinə təqdim etmişdr.
Gideon Mantell aşkar edilən dinozavrların və iquankimilərin dişlərinin ölçülərinə əsasən İquanodontların uzunluğunun 12 metrə yaxın olduğunu bildirmişdir.
1834-cü ildə Meydstounda (Kent) nəsli kəsilmiş heyvana aid skelet tapılmışdır. Sonralar Gideon Mantell dişlərinin oxşarlığına görə onu İquanodont adlandırmışdır. Bu tapıntı əsasında Gideon Mantell dinozavrların ilk görünüşünü yaratmış, lakin bu zaman bir neçə səhvə yol vermişdi.
Ən iri iquanodont qalığı 1878-ci ildə Belçikada Brnissart yaxınlığında yerin 322 metr dərinliyində daş kömür qazıntıları zamanı tapılmışdır. O zaman aşkar edilmiş 38 qalıq nümunəsi ilk dəfə 1882-ci ildə muzeylərdə nümayiş etdirilmişdir. Qazıntılar zamanı iquanodonta aid qalıqlarla birlikdə daşlaşmış bitki, balıq və sürünənlərin, o cümlədən, Bernissartia kərtənkələsinin qalıqları da tapılmışdır.
Sonralar iquanodontların qalıqları Vayt adasında, Tunisdə , Monqolustanda , Yuta və Cənubi Dakota ştatlarında da aşkar edilmişdir.
İldırım xan Şərifov
İldırım xan Qasım bəy oğlu Şərifov — Qarabağ bəyi. Ağdam şəhər pristavı. Çərkəz bəy Şərifovun böyük qardaşı. Şərifli nəslindəndir.
Həyatı və fəaliyyəti
İldırım xan Qasım bəy oğlu Şərifov Şuşa qəzasının Seyidli (indiki Ağdamın Seyidli kəndin) kəndində anadan olmuşdur. O, ata tərəfdən Şərifli, ana tərəfdən Qazılılar nəslindəndir.
İldırım xan uşaq yaşlarında olarkən atası vəfat etmişdir. O və qardaşı Çərkəz bəy ilk təhsillərini yaxın qohumu Seyid Həşim Seyid Qara Məhəmməd oğlundan almışdır. Sonralar Ağdam şəhər məktəbində (Ağdam şəhər 1 nömrəli orta məktəb) oxumuşdur. İldırım xan Şərifov qardaşı Çərkəz bəy və əmisi oğlu Fərhad bəy ilə Şuşada vəhşiliklər törətmiş ermənilərə qarşı uzun illər silahlı mübarizə aparmışdır. Daha doğrusu erməniləri himayə edən çarizmə qarşı döyüşmüşdür.
İldırım xan Şərifov İranda Səttarxan hərəkatında iştirak etdiyi üçün xan tituluna layiq görülmüşdür. Səttarxan hərəkatına aid tədqiqat əsərlərində onun adına təsadüf edilir.
İldırım xan Şərifov Çar Rusiyası və Azərbaycan Demokratik Respublikası dövründə Ağdam şəhərinin pristavı vəzifəsində işləmişdir. O, pristav işlədiyi illərdə ondan əvvəl pristav olmuş Bəhram bəy Kazımbəyovu öldürən şəxsi Ağdam bazarında (indiki Ağdam şəhər 1 saylı orta məktəbin yerləşdiyi ərazi) camaatın gözü qarşısında cəzalandırmışdır.
İldırım xan Şərifov Ağdam şəhər pristavı işlədiyi dövrdə şəhər sakinləri adından Azərbaycan parlamentinə Fətəli xan Xoyskinin təşkil etdiyi sayca üçüncü hökumət kabinetinin yaradılması münasibətilə təbrik məktubu göndərmişdir. İldırım xan Şərifov başda olmaqla şəhərin bir qrup hörmətli sakininin imzaladığı bu təbrik məktubu Azərbaycan parlamentinin 8 yanvar 1919-cu ildə keçirilmiş VII iclasında oxunmuşdur.
Ailəsi
İldrım xan Şərifovun atasının adı Qasım bəy, anasının adı Mənzər xanımdır.
İldrım xan Şərifovun qardaşının adı Çərkəz bəy, bacısının adı Ulduz xanımdır.
İldırım xan Şərifov Şuşalı Rüstəm bəyin qızı Mənzər xanımla ailə həyatı qurmuş, övladı olmamışdır.
Qiblə
İslam dinində qiblə
thumb|Qiblə Qiblə — İslam dinində Məkkədə olan Kəbə evidir.
Adi lan
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Qiblə
İslam dinində qiblə
Bəqərə surəsinin 149-cu ayəsində belə buyurulur: "Hər hansı bir yerə gəldikdə (namaz vaxtı), üzünüzü Məscidül-Hərama (Kəbəyə) tərəf çevirin! Çünki Rəbbin tərəfindən göstərilən bu qiblə Haqqdır!..".
Namaz ona tərəf qılınmalıdır. Amma uzaqda olan şəxs, əgər "qibləyə tərəf namaz qılır" deyiləcək şəkildə dayanarsa, kifayətdir. Həmçinin, heyvanın başını kəsmək kimi, qibləyə tərəf yerinə yetirilməsi lazım olan işlərdə də hökm eynidir.
Vacibi namazı ayaq üstə qılan şəxsin sinəsi və qarnı üzü qibləyə doğru olmalıdır. Hətta üzünün də qiblədən çox dönməməsi gərəkdir. Ayaq barmaqlarının da qibləyə tərəf olması ehtiyat-müstəhəbbdir.
Qiblə ilə bağlı başqa bir məqam isə Kəbənin və ya Məkkənin yerinin qiblə üçün məcburi olmamasıdır. Bu vəziyyəti ərəblərin İslamdan əvvəlki Ərəbistanda kifayət qədər geniş yayılmış kub şəklində tikilmiş evləri və ya büt evlərini Kəbə adlandırmalarından və ilk məscidlərin Məkkəni göstərir vəziyyətdə tikili olmadığından anlamaq olar. İslamlaşma dövründə bu tikililərin və bütlərin dağıdılması ilə müsəlmanlar arasında əvvəldən yalnız bir Kəbə olduğu anlayışı yerləşmişdir.
Oturan halda namaz qılmalı olan şəxsin sinəsi və qarnı qibləyə tərəf olmalı və hətta üzü də qiblədən çox dönməməlidir.
Oturan halda namaz qıla bilməyən şəxs namaz halında ikən bədəninin ön qismi qibləyə tərəf olacaq şəkildə, böyrü üstə uzanmalıdır. Lazım-ehtiyat olaraq, sağ böyrü üstə uzanması mümkün olacaq təqdirdə, sol böyrü üstə uzanmamalıdır. Əgər bu ikisi də mümkün olmazsa, ayaqlarının altı qibləyə tərəf olacaq şəkildə, arxası üstə uzandığı halda namaz qılmalıdır.
Elaphurus davidianus
thumb|Elaphurus davidianus (Elaphurus davidianus) — cinsinə aid heyvan növü.
Qiblə
İslam dinində qiblə
Ehtiyat namazı, yaddan çıxmış səcdə və təşəhhüd gərək üzü qibləyə yerinə yetirilsin. Ehtiyat müstəhəbə görə səhv səcdəsini də üzü qibləyə yerinə yetirmək gərəkdir.
Müstəhəb namazı yol gedərkən və minik halında qılmaq olar. Əgər insan bu iki halda müstəhəbb namazı qılsa, üzü qibləyə olması lazım (vacib) deyildir.
Namaz qılmaq istəyən şəxs, qiblənin hansı tərəfə olduğuna əmin oluncaya və ya (iki adilin şəhadət verməsi kimi) yəqin hökmündə olan bir dəlil əldə edincəyə qədər qibləni təyin etmək üçün çalışmalıdır. Əks təqdirdə, müsəlmanların məscidlərinin mehrablarından, möminlərin məzarlarından və ya buna bənzər digər yollardan əldə edilən zənnə görə əməl etməlidir. Hətta elmi qaydalara əsasən qibləni tanıyan bir kafir və ya fasiqin sözündən qibləni tanımaq güman edilərsə də, kifayətdir.
Əgər qibləni tapması üçün bir vəsilə yoxdursa, yaxud çalışmaqla bir gümana gələ bilmirsə, bir tərəfə namaz qılsa kifayətdir. Amma vaxt geniş olduğu təqdirdə, dörd tərəfə namaz qılması ehtiyat müstəhəbbdir.
Əgər qiblənin iki tərəfdən biri olduğunu yəqin və ya zənn edərsə, hər iki tərəfə də namaz qılmalıdır.
Bir neçə tərəfə namaz qılmaq istəyən şəxs, əgər zöhr və əsr namazı kimi, biri digərindən sonra qılınmalı olan iki namaz qılmaq istəyərsə, birinci namazı neçə tərəfə qılacaqsa, qılmalı və daha sonra ikinci namaza başlaması ehtiyat-müstəhəbbdir.
Qibləyə yəqinliyi olmayan şəxs, əgər namazdan başqa bir iş görmək istəsə, gərək o işi üzü qibləyə əmələ gətirsin. Məsələn; bir heyvanın başını kəsmək istəsə, gümanına əməl etsin və əgər güman mümkün deyildirsə, hansı tərəfə əncam versə, səhihdir.
Bəhai dinində qiblə
Bəhai dinindəBəhai dinində qiblə İsrailin Əkka şəhəridir. Bəhai dininin peyğəmbəri Bəhaullah İrandan Osmanlının Bağdad (indiki İraq), daha sonra İstanbul, Ədirnə və nəhayət məhbəs-şəhər olan Əkkaya sürgün olunmuşdur. Bəhailərin inancına görə, bu şəhər Bəhaullahın son vəhy məkanıdır və bəhailər üçün qiblədir.
Baeriopsis
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
Baeriopsis guadalupensis Meksika üçün endemik yeganə növ.
Cənubi Osetiya
Cənubi Osetiya (oset. Хуссар Ирыстон; rus. Южная Осетия) və ya rəsmi adı ilə Cənubi Osetiya Respublikası – Alaniya Dövləti (oset. Республикӕ Хуссар Ирыстон – Паддзахад Аллонстон; gürc. ცხინვალის რეგიონი; rus. Республика Южная Осетия – Государство Алания) – Cənubi Qafqazda Gürcüstan daxilində birtərəfli şəkildə müstəqilliyini elan edən de-fakto dövlət. Cənubi Osetiya BMT, Avropa İttifaqı və ABŞ tərəfindən, eyni zamanda beynəlxalq razılaşmalara əsasən Gürcüstan ərazisi kimi tanınan mübahisəli bölgədir. 26 avqust 2008-ci ildə Rusiya Federasiyası, 5 sentyabr 2008-ci ildə Nikaraqua, 10 sentyabr 2009-cu ildə Venesuela, 16 dekabr 2009-cu ildə Nauru, 29 may 2018-ci ildə isə Suriya Cənubi Osetiyanın müstəqilliyini tanımışdır. Digər dövlətlər bu bölgəni Gürcüstanın əyaləti kimi tanıyır. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Sxinvali, ümumi sahəsi 3,900 kvadrat kilometrdir.
Coğrafiyası
thumb|300px|right|Cənubi Osetiyanın Cava rayonu
Cənubi Osetiya Qafqaz regionunun cənubunda yerləşir. Ərazisi 3.900 km²-dir. Şimali Osetiyadan dağlar vasitəsilə ayrılır, cənuba tərəf sərhədləri Kür çayına qədər uzanır. Cənubi Osetiya böyük ölçüdə dağlıq ölkədir, ərazisinin demək olar ki, bütün hissələri dəniz səviyyəsindən 1.000 metr yüksəklikdə yerləşir. Ərazisində yerləşən ən yüksək nöqtə hündürlüyü 3938 metr olan Xalatsa dağıdır. Dağlıq ərazi olduğundan Cənubi Osetiyada əkinçilik işləri ilə məşqul olmaq çox çətindir, ərazisinin yalnız 10%-i əkinə yararlı sahələrdir.
İqtisadiyyatı
Cənubi Osetiyanın iqtisadiyyatı əsasən kənd təsərrüfatından ibarətdir. Keçmiş dövrdə tikilmiş zavodların əksəriyyəti işləmir, işlək vəziyyətdə olan zavodlar isə öz güclərinin 5-10 faizi həcmində fəaliyyət göstərirlər. Bundan başqa, 2008-ci ildə baş vermiş müharibə nəticəsində Cənubi Osetiya iqtisadiyyatına 500 mln ABŞ dolları həcmində ziyan dəymişdir.
Əhalisi
Münaqişənin başlanmasından əvvəl Cənubi Osetiya əhalisinin üçdə ikisi osetin, təxminən 25-30%-i isə gürcülər idi. Ölkə ərazisinin şərq hissəsində əsasən gürcülər, mərkəz və qərb regionlarda isə osetinlər sayca üstünlük təşkil edirdilər. Şimalda yerləşən dağlıq ərazilərdə əhali çox seyrək şəkildə məskunlaşmışdı. 2002-ci ildə Gürcüstanda keçirilmiş əhalinin siyahıya alınmasında Cənubi Osetiya iştirak etmədiyindən onun əhalisinin dəqiq sayını təyin etmək çətindir. Təxmini dəyərləndirmələrə görə 2007-ci ildə Cənubi Osetiyada 47.000 etnik osetin və 17.500 etnik gürcü yaşayırdı. Lakin 2008-ci ildəki müharibədən sonra Cənubi Osetiyanı demək olar ki, bütün gürcü milliyətindən olan şəxslər tərk etdilər. təxminən 500 nəfər bu müharibədə həlak oldu. Beləliklə Cənubi Osetiyanın 2009-cu ildə əhalisinin sayı 54.500 nəfər kimi endi. Lakin Rusiya hökumətinin Cənubi Osetiyaya 600 milyon dollar investisiya yatırmaq layihəsi və buranın təhlükəsizliyini qorumaq üçün 3.700 nəfər əsgərdən ibarət daimi kontingent göndərməsi bəzi osetin qaçqınların geri qayıtmasına səbəb olmuşdur. Rusiya mənbələri cənubi Osetiya əhalisinin 80.000 nəfərə kimi qalxdığını desələr də, bu rəqəmlərin şişirdilmiş olduğu düşünülür.
NGC 2028
NGC 2028, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Masa bürcü istiqamətində yerləşir. OCL tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Lan
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Joyride
Joyride – Roxette qruppunun üçüncü albomudur.
Kiran
Kiran, Gilan və ya Giran — Ordubad rayonunun Kələntər Dizə kəndi yaxınlığında yerləşən orta əsrlərə aid şəhər. Şəhərin xarabalıqları elmi ədəbiyyatda Xarabagilan adı ilə tanınır. Mənbələrin məlumatına görə, Xarabagilan abidəsinin yerləşdiyi ərazi ən qədim dövrdə Urartu, Midiya, Atropatena, Böyük Ermənistan və Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olmuşdur. Xarabagilan ərazisində yaşayışın nə vaxtdan başlaması dəqiq olmasa da, abidə yaxınlığında yerləşən Muncuqlutəpə nekropolu e.ə. IX–IV əsrlərə aid edilmişdir.
Bahia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Kiran
Naxçıvan ərazisindəki ən əhəmiyyətli orta əsr arxeoloji abidələrindən biri olan Xarabagilanın tədqiqinə XIX əsrin sonlarından başlanılmışdır.1896-cı ildə Xarabagilanı ziyarət etmiş arxeoloq Karl Dumberq, abidə ərazisindən ərəb yazılı iki daş plitəni Qafqaz muzeyinə (hazırda Gürcüstan Milli Muzeyi) aparmışdır. XX əsrin əvvəllərində E. Lalayan Xarabagilan ərazisində qısa tədqiqat işləri aparır. "Moskva arxologiya cəmiyyətinin Qafqaz bölməsinin Xəbərləri"ndə Lalayan tərəfindən tərtib edilmiş alboma çoxlu sayda üzəri yazılı məzar daşları və Xarabagilan şəhərinin xarabalıqlarının fotolarının daxil edilməsi haqqında məlumat verilir.
Xarabagilan ərazisində ilk arxeoloji tədqiqatlar 1913-cü ildə Moskva arxologiya cəmiyyətinin Qafqaz bölməsinin üzvü S. V. Ter-Avetisyan tərəfindən aparılmışdır. 1926-cı ildə V. M. Sısoyev Xarabagilanda yoxlanış qazıntılarına başlayır. Bu qazıntılar zamanı abidə ərazisində bir neçə məzar açılaraq öyrənilir, Xarabagilan və ətraf ərazilərin qısa təsviri verilir. 1927-ci ildə Azərbaycan Arxeologiya Komitəsinin verdiyi mandat əsasında Xarabagilan ərazisində S. V. Ter-Avetisyanın rəhbərliyi Qafqaz Tarix-Arxeologiya Komitəsinin ekspedisiyası qazıntılara başlamışdır. Xarabagilan yaşayış yerinin sistematik arxeoloji tədqiqinə 1976-cı ildə Naxçıvan arxeoloji ekspedisiyasının V. Q. Əliyevin rəhbərlik etdiyi Xarabagilan dəstəsi tərəfindən başlanılmışdır. Qazıntılar nəticəsində Kiran karvansarası aşkar edilmiş və onun şimal tərəfi təmizlənmişdir. 1980-ci ildə AMEA Tarix İnstitutu tərəfindən təşkil edilmiş və Q. M. Aslanovun rəhbərlik etdiyi Xarabagilan ekspedisiyası şəhər ərazisində qazıntılara başlamışdır. Ekspedisiya üzvləri Xarabagilanın şəhər mərkəzində və yaxınlıqdakı Muncuqlutəpə nekropolunda qazıntılar aparmışdır. Ümumilikdə orta əsr şəhəri ərazisində 5000 m2 ərazidə qazıntı aparılmışdır.
Onurğa beyninin aparıcı yolları
Yan ciyədə olan aparıcı yollar
Bunlar iki qrupa bölünür: enən və qalxan yollar.
Rafiq Niftəliyev
Rafiq Niftəliyev (tam adı: Rafiq Həbibulla oğlu Niftəliyev; ) — Xaçmaz Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (1993–2002), Ağdaş Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı (2002–2012).
Onurğa beyninin aparıcı yolları
Yan ciyədə olan aparıcı yollar
Enən yollar: Qalxan yollar: Axırıncı iki yol sümüklərdən, əzələlərdən, vətərlərdən, bağlardan, oynaqlardan reflektor qeyri-iradi proprioseptiv oyanmaları (qeyri-iradi əzələ oynaq duyğularını) beyinciyə daşıyır, hərəkətlərin qeyri-iradi koordinasiyasını tənzim edir.
Kiran
Xarabagilan abidəsinin arxeoloji tədqiqi zamanı aşkara çıxarılmış artefaktlar arasında keramika məhsulları növ və keyfiyyət zənginliyi ilə diqqəti cəlb edir. S. V. Ter-Avetisyanın tədqiqatları zamanı əldə edilmiş 50-yə yaxın keramika nümunəsi hazırda Gürcüstan Milli Muzeyinin, V. M. Sısoyevin tədqiqatları zamanı əldə edilmiş 200-dən çox keramika nümunəsi Azərbaycan Tarix Muzeyində, sonrakı dövrdə Xarabagilanda araşdırmalar zamanı tapılmış keramika nümunələri isə Naxçıvan Tarix Muzeyində saxlanılır. Xarabagilan qazıntıları zamanı şəhristanın VI məhəlləsindən aşkarlanmış üstü arami yazılı bir qulplu saxsı kuzə şəhərin mədəni həyatının öyrənilməsi üçün böyük əhəmiyyət təşkil edir.
Onurğa beyninin aparıcı yolları
Dal ciyədə olan aparıcı yollar
Nazik və pazabənzər dəstələrin hər ikisi əzələlərdən, vətərlərdən, bağlardan və oynaq kisələrindən iradi əzlə-oynaq duyğularını (iradi proprioseptiv oyanmaları – bədənin və onun hissələrinin fəzada məkanını və vəziyyətini təyin edən duyğuları) və qismən toxunma duyğusunu beyinə daşıyır.
Rafiq Niftəliyev
Həyatı
Niftəliyev Rafiq Həbibulla oğlu 1945-ci il sentyabrın 21-də Qusar rayonunda anadan olmuşdur. 1963-cü ildə Qusar şəhər orta məktəbini, 1975-ci ildə isə Azərbaycan Dövlət Pedoqoji Xarici Dillər İnstitutunu fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
Kiran
Orta əsr Azərbaycan alimləri Hinduşah Naxçıvani və Məhəmməd Naxçıvani bu şəhərdə doğulmuş, böyümüş və yaşamışlar.
Rafiq Niftəliyev
Həyatı
Əmək fəaliyyətinə 1963-cü ildən l.Şmidt adına Maşınqayırma Zavodunda başlamışdır. 1964-cü ildən Bakı Çayçəkici Fabrikində, 1968-ci ildən Azərbaycan "Neftlahiyə" Elmi-Tədqiqat İnstitutunda çalışmışdır.
Kiran
Coğrafi mövqeyi
Xarabagilan arxeoloji abidəsi Naxçıvan MR Ordubad rayonunun Kələntər Dizə kəndi yaxınlığında yerləşir. Təbii-coğrafi baxımdan Ordubad rayonunun bu hissəsi Kiçik Qafqazın Zəngəzur silsiləsinin ətəkləri olan kiçik düzənkdən ibarətdir. Ərazinin sol tərəfindən Araz çayı, sağ tərəfdən isə Cənubi Azərbaycanda yerləşən Qaradağ silsiləsi ilə əhatə olunur.
Mənbələrin məlumatına görə, Xarabagilan abidəsinin yerləşdiyi ərazi ən qədim dövrdə Urartu, Midiya, Atropatena, Böyük Ermənistan və Qafqaz Albaniyasının tərkibinə daxil olmuşdur. Xarabagilan ərazisində yaşayışın nə vaxtdan başlaması dəqiq olmasa da, abidə yaxınlığında yerləşən Muncuqlutəpə nekropolu e.ə. IX–IV əsrlərə aid edilmişdir. Nekropolda tədqiqatlar zamanı çoxlu sayda serdolik munqular, tunc və dəmir əmək alətləri, hürri möhürü, üzərində Əhəməni satrapının təsviri olan lövhə, xəncər, ox ucluqları, o cümlədən çoxlu sayda keramika və sümük qalıqları aşkarlanmışdır.
Rafiq Niftəliyev
Həyatı
1991-ci ildən Xaçmaz Rayon İcra Hakimiyyəti başçısının müavini, 1993–2002-ci illərdə Xaçmaz Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı, 2002–2012-ci illərdə isə Ağdaş Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısı vəzifələrində çalışmışdır.
Kiran
Coğrafi mövqeyi
Xarabagilanın məhz Muncuqlutəpə yaxınlığında yerləşən hissəsində ən qədim yaşayış yeri öyrənilmişdir. Xalıkeşan çayının sol tərəfində yerləşən bu ərazidə antik dövrə aid zoomorf qab qalıqları və sikkələr aşkarlanmışdır. Bu ərazidə yaşayışın uzun müddət davam etməsini aşkarlanmış sikkələrin böyük xronoloji diapazona malik olması da sübut edir. Belə ki, Xarabagilan ərazisindən Atropatena Arşakilərinin gümüş dirhəmi, qızıl Roma sikkələri, çoxlu sayda Sasani sikkələri, qızıl Abbasi və Samani sikkələri, müxtəlif Bizans sikkələri, Eldənizlər, Şirvanşahlar və Hülakülər adından kəsilmiş çoxlu sayda mis sikkələr aşkar edilmişdir.
Xarabagilan şəhərgahı Araz, Gilançay və Düylünçay arasında qalan yüksək ovraq ərazidə yerləşir. Araz sahillərindən başlayaraq Zəngəzur silsiləsinə doğru yer tədricən yüksəlir və şimalda təpəli yüksəkliklərlə başa çatır. Qədim Kiran şəhərinin qalıqları olan Xarabagilan abidəsi də həmin təpəkərdən yeddisinin zirvəsində yerləşir. Mərkəzində Xarabagilan abidəsi yerləşən həmin ərazi Dəstə gölündən (Ordubad rayonu) Darıdağa kimi (Culfa rayonu) spesifik coğrafi quruluşu ilə fərqlənir. Dördüncü geoloji mərhələdə Zəngəzur silsiləsindən gələn böyük lava axını Araz sahillərinə çataraq quruduqdan sonra qalın daş qatı əmələ gətirmişdir. Həmin daşlar təbii cilalanmış kimi görünməklə müxtəlif qalınlığa malikdirlər. Bu təbii şərait və yaxınlıqda bol suyun olması Kiran şəhərinin inkişafı üçün mükəmməl şərait yaratmışdır. Xarabagilan tikililərinin 90% -nin inşası zamanı vulkanik mənşəli daşlardan istifadə edilmişdir.
Etimologiyası
Xarabagilan toponiminə heç bir orta əsr mənbəsində rast gəlinmir. B. İbrahimov Xarabagilan toponiminin təsviri xarakter daşıdığını və şəhərin tərk edilməsindən sonra ətraf ərazilərin əhalisi tərəfindən əraziyə verilmiş ad olduğunu bildirir. M. A. Seyfəddini hesab edir ki, Xarabagilan şəhər yerində olmuş tarixi şəhərin əsl adı Kirandır. O, yazır: "Ola bilsin ki, Kiran – qədim şəhərdir. Teymurun oğlu Miranşahın dövründə Azərbaycanda çoxlu sayda şəhərlər dağıdılmışdır. Ehtimal ki, Kiran da dağıdılmış şəhərlərdən biri olmuşdur."
Orta əsr Naxçıvan əlyazmalarını tədqiq etmiş K. N. Smirnov yazır: "Kellayi, Kelayi, Kəlləbi, Kələbi, Kellani, Gelani kimi soyadlara gəlincə, ola bilsin ki, bu söz Gilani sözündən törəmişdir. Çünki ərazidə Gilançay və Xaraba Gilan yaşayış yerinin xarabalıqları vardır." Naxçıvan şəhərinin tarixini tədqiq etmiş R. Məmmədov da K. N. Smirnovun qənaətini dəstəkləyərək yuxarıda qeyd edilmiş soyadların daşıyıcısı olan şəxslərin Gilan/Kiran şəhərindən çıxdıqlarını göstərir.
Bəzi mənbələrdə şəhərin adı Gilan kimi də qeyd olunur. Əl-Müqəddəsi yazır ki, "Tamamilə bağlıq ərazi olan Muğan və Təbriz İslam dünyasının fəxridir. Onlar Ərdəbil və Gilan arasında yerləşirlər." B. İbrahimov qeyd edir ki, "Ərdəbil, Muğan və Gilan (Xəzəryanı) qonşu əyalətlər olsalar da, Təbriz Xarabagilana, Ərdəbil və Muğandan daha yaxındır. Təbrizdən Xarabagilana 130 km, Ərdəbil və Muğana isə iki dəfə uzaqdır. Həmçinin hansı yolu istifadə etmənizdən asılı olmayaraq Təbriz, heç bir halda Ərdəbil və Gilan (Xəzəryanı) arasında yerləşmir. Burdan belənəticə çıxarmaq olar ki, bu mənbədə Əl-Müqəddəsinin bəhs etdiyi Gilan (mənbədə Cilan) Kiran şəhəridir." Əl-Yəqubi özünün "Tarix"ində yazır: "123-cü ildə (741–742) Mərvan ibn Məhəmməd Ərməniyyə ölkəsində yerləşən Cilan və Muğana yürüş etdi."
XVI əsrin II yarısında Səfəvi-Osmanlı müharibələrindən bəhs edən İ. Şopen tez-tez Araz çayı sahilində yerləşən Gilanı xatırlayaraq yazır: "Türklər Persiya sərhəddində toplanmağa başladılar (1589). Öz tərəfindən Şah Abbas da bütün güclərini Araz sahilində cəmləşdirərək Gilanı ələ keçirməkdə onları qabaqladı və tezliklə yürüş hərəkatına başladı."
Coğrafi ad kimi "Gilan" sözü Yaxın Şərqin müxtəlif yerlərində qarşıya çıxır. Məsələn, İranda Gilan və Qərbi Gilan toponimləri, Azərbaycanda Xarabagilan, Gilançay, Zəngilan toponimləri vardır. B. İbrahimov şəhərin adını Gilan əyalətindən gellərin (giləklər) bu əraziyə köçürülməsi ilə əlaqələndirir. Layzan haqqında bəhs edən V. F. Minorski Xəzərsahili ərazidə yaşamış gilanlıların (gellərin) Yaxın Şərqin müxtəlif ərazilərinə, o cümlədən Azərbaycana köçürülməsini təsvir edərək yazır ki, "…Deyləmdən (Gilanın dağlıq hissəsi) çıxan dəstələr öz sərkərdələrinin rəhbərliyi ilə yalnız mərkəzi və cənubi İranı deyil, həmçinin Xilafətin paytaxtı Bağdad da daxil olmaqla, Mesopotomiyanın bir hissəsini də ələ keçirdilər. Qafqazın Cənub hissələrində Gilan-Deyləmdən gəlmiş əhalinin məskunlaşmasını göstərən ən mühüm faktlardan biri Layzan (daha doğrusu La ‘izan) hakimliyinin adıdır. Şübhəsiz ki, bu ad, Gilan Lahicanının adı ilə bağlıdır. Şirvan Lahıcı və Naxçıvan Gilanına gəlincə, bu ərazilərin arasında yerləşən Niyal dağının adının da Lahican yaxınlığındakı dağın adını xatırlatması heyranedicidir. Məlumdur ki, əhali köçərkən, özü ilə əvvəl yaşadığları yerlərin toponimlərini də aparırdı."
Minorskinin qeydləri ilə razı olduğunu bildirən B. İbrahimov yazır ki, Gilan şəhərinin Gilan əyalətinin adı ilə bağlı olmasını göstərən faktlardan biri də, Xarabagilan abidəsi yaxınlığındakı Düylün kəndinin adının Gilanın Deyləm ərazisinin adına uyğun olmasıdır. Tədqiqatçı qeyd edir ki, Ordubad rayonunun Kilit kəndinin əhalisi, ətraf kəndlərin əhalisi üçün naməlum olan bir dildə danışırlar. Məlumdur ki, kilitlilər irandilli xalqdır. İ. Şopen kilitlilərin vaxtilə Gilandan köçərək bu ərazilərdə məskunlaşmış gellərin (giləklər) qalıqları olduqlarını və dövrümüzə kimi öz dillərini saxladıqlarını yazır.
IX əsr hadisələrindən bəhs edən İbn əl-Əsir "Əl-kamil fi-t-tarix" adlı əsərində yazır: "İmkan düşən kimi hücuma keçən Afşin, "böyük çay" anlamını verən Gilan-rud adlı yerə istiqamətlədi." Fars coğrafiyaçı və tarixçisi Həmdullah Qəzvini "Nüzhət əl-qülub" əsərində qeyd edir ki, "Böyük çay mənasını verən Kilyanrud Azərbaycan ərazisində, Babəkin şəhərinin arxasında yerləşir. Babək müharibəsi zamanı o ərazidə Afşin qərarlaşmışdı." Adam Oleari isə Gilan sözünün etimologiyası haqqında yazır: "Gilan, Kilan əyaləti adını Hirkaniya adlı qədim ərazidə yaşamış gilək adlı xüsusi xalqdan almışdır."
C. Rəfiyevin fikrincə Gilan toponimi "gil" və "an" hissələrindən ibarət olmaqla "gilli torpaq" anlamını ifadə edir. Xarabagilan abidəsinin ətraflı tədqiqi ilə məşğul olmuş S. V. Ter-Avetisyan qeyd edir ki, Gilan adı qədim Kiran/Giran toponiminin əraziyə köçmüş türkdilli əhali tərəfindən adlandırılması nəticəsində yaranmış ola bilər. V. V. Bartold isə qeyd edir ki, "Qədim dövrdə Gilan əhalisini Əhəmənilərə tabe olmayan kadusilər təşkil edirdilər. Həmin tayfanın bir hissəsi həm də gellər adını daşıyırdı. Əyalət adını da onların adından almışdır."
Tarixi
Araz çayı hövzəsi, xüsusilə Naxçıvan MR ərazisi qədim dövrlərdən sıx məskunlaşmışdır. Bu ərazilərdə çoxlu sayda şəhər və kəndlər mövcud olmuşdur. Yaxın və Orta şərq şəhərlərini birləşdirən karvan yollarının kəsişdiyi yerə salınmış Naxçıvan şəhəri ərazinin ticari-iqtisadi mərkəzi rolunu yerinə yetirirdi. Kiran isə ərazinin əhəmiyyətinə görə ikinci vacib şəhəri olmuşdur. Kiranın tarixi birbaşa Naxçıvan şəhərinin tarixi ilə əlaqəlidir.
Sasani şahı II Şapurun 364–367-ci illərdə Cənubi Qafqaza yürüşü bir çox şəhərlərə, o cümlədən Naxçıvan və Kiran şəhərlərinə ciddi zərbə vurur. Naxçıvan şəhərindən 18.000 ailə köçürülür, Kiran isə, bu dövrdə sərhəd məntəqəsi kimi gah Sünik, gah Vaspurakan əyalətlərinin tərkibində olur. Hərbi əməliyyatlar zamanı Naxçıvandan Təbrizə kimi bütün yaşayış məntəqələri, o cümlədən qala divarları ilə əhatə edilmiş Kiran şəhəri dağıdılır və talan edilir. Mühüm strateji ərazi kimi, Sasanilər Naxçıvan ərazisindən hərbi qüvvələrin toplanması və idarə edilməsi qərargahı olaraq istifadə edirlər. Kiran şəhəri isə Sasani ordusunun əsas dayaq məntəqələrindən birinə çevrilir. Bundan sonra bir müddət Kiran Sasani mərzbanının iqamətgah şəhərinə çevrilir.
Təbriz-Naxçıvan yolu üzərində yerləşdiyinə görə, Kiran şəhəri mühüm ticarət-sənətkarlıq mərkəzinə çevrilir. Həmin dövrdə əsas karvan yollarından biri hesab edilən və Araz çayı boyunca uzanan tarixi ticarət yolu da Kiran şəhərindən keçirdi. VI əsrin birinci yarısında Cənubi Qafqaz xəzərlərin hücumuna məruz qalır. Xəzər vicarı Yezid Balaş Arran, Gürzan, Basfurcan və Sisacanın hökmdarı elan edilir. 623-cü ildə Bizans imperatoru İrakli böyük ordu ilə şərqə hərəkət edərək Dvin şəhərini işğal edir və Azərbaycana soxulur. Naxçıvanı tutan Bizans ordusu, Arazboyu ticarət yoluna nəzarəti ələ keçirir. Bu yürüşdə türklər də Bizans ordusu tərəfində vuruşurlar. Bütün bu müddət ərzində Kiran şəhəri hərbi əməliyyatlar meydanına çevrilir.
VII əsrdə ərəb ordusu tərəfindən məğlub edilmiş Sasani hərbi qüvvələrinin qalıqları şimala – Arrana doğru geri çəkilməyə başlayırlar. Geri çəkilən ac ordu yerli əhalini və şəhərləri talan edir. VII əsrin ortalarında Kiran ərəb ordusu tərəfindən ələ keçirilir. Naxçıvan və Kiranda qərargah yaradan ərəb ordusu daha sonra cənub-qərb tərəfdən Arrana soxulmağa başlayır. Naxçıvan və Kiranın ərəblər tərəfindən işğalı xəlifə Osman ibn Əffanın (644–656) hakimiyyəti dövründə baş verir. Bu şəhərləri işğal edən orduya, Həbibə ibn Məsləmənin sərkərdələrindən olan Salman ibn Rəbiə başçılıq edir. Erməni tarixçisi Vardapet Gevond ərəblərin Naxçıvana yürüşünü təsvir edərkən yazır: "İsmaililər, öz ordularının böyük bir hissəsiniPersiya tərəfdən Ermənistana yürüş üçün ayırdılar. Onlar, Midiya kəndləri, Qoxtn və Naxçıvan əyalətlərini talan etdilər. Kişilərin bir çoxunu öldürdülər, qalanlarını isə arvadları və uşaqları ilə birlikdə əsir aldılar." Stepannos Asogik isə yazır ki, "Mark, Qoxten və Naxçıbana yürüş edən ismaililər həmin əraziləri taladılar." Ərəblər Araz hövzəsində yerləşən bütün şəhərləri dağıdaraq xarabaya çevirirlər.
Ərəblər, qurduqları vergi sistemi sayəsində yerli əhalinin gəlirlərinin yarısını əllərindən alırlar ki, bu da Azərbaycan və Ermənistanda əhali arasında narazılıqların yaranmasına gətirib çıxarır. Hicri 121-ci ildə (miladi 738–739) ərəb sərkərdəsi Mərvəya ibn Məhəmməd ibn Mərvan Azərbaycan və Ermənistana yürüş edir. Bu yürüş zamanı o, Kiran şəhəri ilə sülh müqaviləsi bağlamaqla şəhəri ələ keçirir. Lakin, hicri 123-cü ildə, (miladi 741–742) o, yenidən "Ərməniyyə ölkəsində yerləşən" Cilan (Kiran) və Mokan (Muğan) ərazilərinə yürüş edir.
IX–X əsrlərdə Kiran şəhəri Sacilər (879–930) və Salarilər (941–965) sülalələrinin hakimiyyəti altında olur Salarilləri məğlub etmiş Rəvvadilər sülaləsi (979–1054) isə 981-ci ildə Təbriz şəhərini özünün paytarxtı elan edir. Rəvvadilərin hakimiyyəti dövründə Naxçıvan və onun ətarfındakı kiçik ərazidə Naxçıvanşahlıq adlı kiçik feodal dövləti formalaşır. Dövlətin əsasını Qoxtn hakimi Əbu-Dülaf qoyur. 982-ci ildə Əbu-Dülaf Basfurracan, Naxçıvan və Dvini də Kirana birləşdirir. Rəvvadi və Ani hökmdarları ilə qarşılaşan Əbu-Dülaf qalib gəlir. Erməni tarixçisi Stepannos Asogik bu hadisələri təsvir edərkən yazır: "Abel-Hac Qoxten əmiri Əbu-Taleblə (Əbu-Dülaf) döyüşdü və məğlub olaraq əsir düşdükdən sonra Dvin və bütün şəhərlərini ona verməli oldu. Abel-Haca qalib gələn Ənu-Taleb bütün Vaspurakan torpağını özünə tabe etdi." Lakin, 987-ci ildə Azərbaycan əmiri Rəvand oğlu Abel-Hac Əbu-Dülafı məğlub edərək onun bütün ərazilərini öz ölkəsinə birləşdirir, Qoxtn isə qarət edilir. 988-ci ildə gözlənilmədən Abel-Hac vəfat edir. Fürsəti istifadə edən Əbu-Dülaf yenidən Dvin şəhərini ələ keçirərək Ani hökmdarı çar Smbatla sülh müqaviləsi bağlayır.
Naxçıvanşahlıq təxminən 80 ilə yaxın müstəqilliyini saxlaya bilir, XI əsrdən isə Kiran Səlcuqluların hakimiyyəti altına düşür. Toğrul bəyin hakimiyyəti dövründə (1040–1063) Araz vadisini ələ keçirən Səlcuqlular Naxçıvana kimi çatırlar və Naxçıvan yaxınlığında birləşmiş Bizans-Erməni ordusu ilə döyüşürlər. Səlcuqlular imperiyasının parçalanmasından sonra Kiran Azərbaycan Atabəyləri olan Eldənizlərin (1136–1225) hakimiyyəti altına keçir. İbrahimov 26 1130-cu illərin sonlarından 1175-ci ilə kimi Azərbaycan Atabəylərinin paytaxtı olan Naxçıvan böyüyərək inkişaf edir, əhəmiyyətinə görə ölkənin ikinci şəhəri isə Kiran olur. Atabəylərin hakimiyyəti dövründə Kiran şəhəri intibah dövrünü yaşayır, genişlənir, şəhərdə bərpa və yenidənqurma işləri aparılır. Bu dövrdə Kiranda türbələr, karvansaralar, məscid inşa edilir, qala divarları bərpa edilir və möhkəmləndirilir, həmçinin Gilançay üzərində körpü tikilir.
1221-ci ildə Ərdəbil, Təbriz, Marağa və Xoyu tutan monqollar Kiran və Naxçıvan şəhərlərinə yaxınlaşırlar. Həmin şəhərləri ələ keçirən monqollar əhalini qırır və şəhərləri talan edirlər. Bundan sonra Ordubad və Kiran şəhərləri monqol ordusunun müvəqqəti iqamətgahına çevrilir. Məhəmməd ibn Hinduşah yazır ki, "dağıdılmış Naxçıvan və Kiran şəhərlərinin əhalisi vətənlərini tərk etməli oldu". 1225-ci ildə monqolların təqibindən qaçan Xarəzmşah Cəlaləddin Naxçıvan və Kiran şəhərlərini ələ keçirir.
Monqolların yürüşündən sonra uzun müddət Naxçıvan və Kiran şəhərləri əvvəlki vəziyyətini bərpa edə bilmir. Sonrakı əsrlərdə Kiran şəhəri mənbələrdə xırda yaşayış məntəqəsi kimi qeyd edilir. Həmin dövrdə Kiran şəhəri yaxınlığında yeni Azad şəhəri inkişaf etməyə başlayır və Kiran əhalisinin böyük bir hissəsi həmin şəhərdə məskunlaşır. Buna görə də Naxçıvan haqqında məlumat verən Həmdullah Qəzvini (1281–1350) yanlış Azad şəhərindən bəhs edir. XIII əsrin sonlarından etibarən Kiran şəhəri yenidən inkişaf etməyə başlayır. XIV əsrdən etibarən Kiran şəhərinin yerləşdiyi ərazi mənbələrdə Azadciran adlandırılır. 1412-ci ildən etibarən Azadciran əyaləti Qaraqoyunlu dövlətinin (1410–1468), 1468-ci ildən etibarən isə Ağqoyunlu dövlətinin (1468–1501) tərkibinə daxil olur. XVI–XVII əsrlərdə Azadciran tez-tez Səfəvi şahlarının fərmanlarında qeyd edilir.
Ermənidilli mənbələrdə
Kiran şəhəri haqqında ən qədim məlumatlar erməni dilli mənbələrdə saxlanmışdır. Kiran şəhərinin yerləşdiyi əyalət erməni dilli mənbələrdə Qoltn, Qoxtn , Qoxten və Qoxtan adlandırılmaqla, Sünikin bir hissəsi kimi göstərilir.
Qoxtn əyaləti haqqında ilk məlumat Favstos Buzandın "Ermənistan tarixi" əsərində verilir. B. e. IV əsri ilə bağlı hadisələrdən bəhs edərkən Buzand, II Tiqranın hakimiyyəti dövründə yaşamış "Qoltn knyazı Atom" haqqında da bəhs edir. Moisey Xorenli də özünün "Ermənistan tarixi" adlı əsərində Qoxtn haqqında çoxlu məlumat verir. Müəllif Qoxtn əyalətini ilk dəfə e.ə. VI əsrə aid hadisələrlə bağlı çəkir. Xorenlinin V əsrin əvvəllərində Mesrop Maştotsun uzun müddət Qoxtn əyalətində yaşayaraq xristianlığı təbliğ etməsi haqqında məlumatı isə xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Qoxtn əyalətinin ərəblərin yürüşündən əvvəlki siyasi mənsubiyyətinin tədqiq edilməsi üçün VII əsrə aid naməlum müəllifə məxsus "Aşxaratsuyts" əsəri mühüm əhəmiyyətə malikdir. Ərəb ordularının Qoxtn və Naxçıvana yürüşü haqqında məlumatlar VII əsr müəllifi Vardapet Gevondun "Xəlifələrin tarixi" və X əsr müəllifi Stepannos Asogikin "Ümumi tarix" əsərlərində saxlanmışdır. Asogik həm də X əsrdə Qoxtnda hökm sürmüş hörmətli knyaz Əbu Təlubun (Əbu-Dulaf) hakimiyyət dövrü haqqında geniş məlumat verir.
976-cı ildə Ermənistan katolikosu Xaçik tərəfindən Naxçıvandakı (Naxavaq şəklində) Müqəddəs Stepannos monastırına verilmiş kondaktda Kiran (Qiran şəklində) şəhərinin də adı çəkilir.
Ərəbdilli mənbələrdə
VII əsrdən başlayaraq Kiran şəhəri və ümumilikdə Naxçıvan haqqında ərəbdilli mənbələrdə məlumatlar verilir ki, belə mənbələrdən biri də Əhməd ibn Əsam əl-Kufinin "Kitab əl-Fütuh" (X əsr) əsəridir. İbn Xordadbeh (IX–X əsrlərin əvvəlləri) "Kitab əl-Məsalik vəl-Məmalik" və Əbu əl-Fərəc Kudama (X əsr) "Kitab əl-Xərac və sənət əl-Kitabə" əsərində Kirandan keçən ticarət yolları haqqında bəhs edirlər.
Əl-İstəxri (X əsr) "Məsalik əl-Məmalik" əsərində Kiran şəhərinin sərhəd əyalətində olduğunu qeyd edir. Əl-Yəqubi (IX–X əsrlər) "Kitab əl-Buldan", İbn əl-Fəqih (IX–X əsrlər) "Kitab əl-Buldan" , Əl-Müqəddəsi (X əsr) "Əhsən ət-takasim fi-mərifət əl-aka-lim" , İbn Hövqəl (X əsr) "Məsalik və Məmalik" əsərində Araz çayı, onun sahillərində yerləşən şəhər və kəndlər, həmin ərazilərin sakinləri, təbii zənginlikləri və ticari məhsulları haqqında ətraflı məlumat verirlər.
Digər mənbələrdə
Farsdilli mənbələr arasında Kiran şəhəri haqqında ilk məlumat XIII əsrə aid "Əcaib əd-dünya" adlı naməlum müəllif tərəfindən yazılmış coğrafiya əsərində verilir. Həmin əsərdə Kiran qalası, şəhərdəki tikililər o cümlədən istehsal edilən məhsullardan bəhs edilir.
Gürcü hərbiçilərinin XII əsrin sonları-XIII əsrin əvvəllərində Azərbaycan və Arrana yürüşləri haqqında çariça Tamarın (1156–1184) naməlum tarixçisinin "Bayraqdarların təriflənməsi tarixi" adlı salnamədə bəhs edilir. Həmin mənbədə Naxçıvan ərazisində dövrün siyasi həyatı haqqında ciddi məlumat verilir.