cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qəznəvilər dövləti
Süqutu
Məvdud Qəznəvinin ölümündən sonra Çağrı bəyin qızından olan oğlu II Məsud hakimiyyətə gəlsə də, sadəcə 10 gün hakimiyyətdə ola bildi. O, dekabrın 29-da taxtdan salındı və yerinə Məvdudun qardaşı Əli taxta oturdu. Sultan Əli hökmdar olduqdan sonra əmisi Əbdürrəşiti həbsə atdı. Sistana ordu yeridsə də, orduya başçılıq edən sərkərdələri ona qarşı üsyan etdilər və Əbdürrəşidi həbsdən azad etdilər. Əli Qəznəvi qaçmağa çalışsa da, ələ keçirildi və həbs edildi. 24 yanvar 1050-ci ildə Əbdürrəşid Qəznəvi özünü sultan elan etdi və Qəznəvi taxtına oturdu. Əbdürrəşid 1051-ci ildə Toğrul Bozan adlı sərkərdənin başçılığı ilə Sistana qoşun göndərdi. Həmin ildə Toğrul Bozan Sistanı tutdu. Geriyə qayıtdıqdan sonra isə Əbdürrəşidi və ailəsini qılıncdan keçirdi, özünü isə sultan elan etdi. Sadəcə Fərruxzad, İbrahim və Şüca adlı sərkərdələr qaçıb, canlarını qurtara bildilər. 1052-ci ildə isə Toğrul Bozanın özü əyanlar tərəfindən öldürüldü. Toğrulun ölümündən sonra keçirilən müşavirədə sağ qalmış şahzadələrdən Fərruxzadın taxta oturması qərara alındı.
Sultan Fərruxzad, ara müharibələrindən istifadə edərək hücuma keçən Çağrı bəyi məğlub etdi, lakin irəliləməyə başlayan Qəznəvi ordusu 1053-cü ildə Toxaristanda ağır məğlubiyyətə uğradıldı. Sultan Fərruxzadın 1059-cu ildə ölümündən sonra hakimiyyətə qardaşı İbrahim Qəznəvi gəldi.
Sultan elan edildikdən dərhal sonra Səlcuqlarla sülh imzalayan İbrahim, ölkədəki daxili işləri nizama salmağa başladı. Sülhə əsasən Qəznəvilərlə Səlcuq imperiyası arasındakı sərhədi Hindiquş dağları ayırırdı. Sultan İbrahim 1079–80-ci illərdə Hindistana yürüş edərək bol qənimətlər əldə etdi. Qurilərə qarşı hərbi əməliyyatlar müvəffəqiyyətlə nəticələndi. İbrahim Qəznəvi 1099-cu ildə vəfat etdi və yerinə oğullarından III Məsud hakimiyyətə gəldi. III Məsud da Hindistana yürüşlər etdi. O, 1115-ci ildə 54 yaşında vəfat etdi. Hakimiyyətə oğlu Şirzad Qəznəvi gəldi. Şirzad bir müddət hakimiyyətdə qaldı və qardaşı Arslanşah tərəfindən taxtdan salındı və öldürüldü. Ara müharibələrinin sonunda Qəznəvi sülaləsindən Arslanşah hakimiyyətə gəldi. Ondan sonra Qəznəvi sülaləsinin tək bir üzvü Bəhramşah qaldı.
Bəhramşah, Səlcuq sultanı Səncərə məktub yazaraq onu Arslanşaha qarşı hücuma təhrik etdi. O, məktubunda Sultan Səncərə bildirirdi ki, əgər Qəznəyə hücum Arslanşahı qovsa, pullarda öz adı ilə birlikdə Sultan Səncərin də adını vurduracaq və ona illik vergi kimi xərac ödəyəcək. Bu təklifi qəbul edən Sultan Səncər hücuma keçərək 1117-ci ildə Qəznəni tutdu və Bəhramşahı sultan elan etdi. Sultan Səncər geri dönməsinə fürsət bilən Arslanşah 1118-ci ildə Qəznəyə hücum etsə də, məğlub oldu və öldürüldü. 1119-cu ildə Bəhramşahın hakimiyyətinə qarşı Hindistanda qiyam qalxdı. Üsyan Bəhrəmşah Qəznəvi tərəfindən amansızlıqla yatırıldı. 1135-ci ildə Sultan Səncər ikinci dəfə Qəznəyə hücuma keçdi və şəhərə daxil oldu. Bu yürüşün səbəbi isə Bəhramşahın müstəqil siyasət yeritməyə başlaması idi, lakin Səlcuq sultanının hakimiyyətini qəbul edən Bəhramşah yenidən taxtına qayıda bildi.
Sultan Bəhramşah sərhəd qonşuları olan Qurilərin arasındakı ara müharibələrindən istifadə etməyə çalışırdı. Bu isə Qurilərlə münasibətlərin pozulmasına gətirib çıxardı. 1148-ci ilin sonlarında Qurilər Qəznə şəhərinə hücuma keçdilər və şəhəri ələ keçirdilər. Bəhramşahın qüvvələri darmadağın edildilər, özü isə Hindistana qaçdı. 1152-ci ildə Sultan Səncər tərəfindən məğlub edilən Qurilər geri çəkildilər və Bəhramşah Qəznəvi şəhərə qayıda bildi. Bəhramşah 1157-ci ildə vəfat etdi. Onun ölümündən sonra hakimiyyətə oğlu Xosrovşah gəldi. Sultan Səncərin də ölümündən istifadə edən Qurilər 1157-ci ildə Qəznəni tutdular. Hindistana çəkilən Xosrovşah paytaxtı Lahora köçürdü. Xosrovşahın oğlu Xosrov Məlik Pəncab ətrafında Qəznəvi hakimiyyətini qorumağa çalışdı, lakin 1186-cı ildə məğlub edildi və oğulları ilə birlikdə həbs edildi. Bununla da Qəznəvi dövlətinin varlığına son qoyuldu.
İdarəetmə
Türk-İslam dövlətlərində olduğu kimi Qəznəvilərdə də, hökmdar taxta çıxdıqda adına pul zərb olunur və xütbə oxunurdu. Mahmud Qəznəvidən əvvəlki hökmdarlar "əmir" titulunu daşısalar da, Mahmud Qəznəvi və sonrakı hökmdarlar "sultan" titulu daşıyırdılar. Dövlət idarəetməsi "Divan" adlanırdı. Bu divanlardan ən əsasları, "Divani Vəzarət", "Divani Ərz", "Divani Risalət" və "Divani İşraf" idi. "Divani Vəzarət" vəzirin başçılığı ilə dövlətin maliyyə işlərinə və idarə edilməsinə nəzarət edirdi. Divani Ərz dövlətin müdafiəsinə nəzarət edirdi. Böyük əmirlərə "hacib" deyilirdi. Divan üzvlərinə "xaceyi bozorq" və yaxud "xacə" deyilirdi. Vilayət və şəhərlərə naiblər, nisbətən kiçik ərazilərə isə "amidlər" başçılıq edirdilər. Xarəzm bölgəsinin hakimlərinə "xarəzmşah" deyilirdi. "Sahibi Divan" olan vəzir vergi toplanmasına nəzarət edirdi.
Ordu
thumb|300px|left|Qəznəvi ordusunun [[Zərənci mühasirəyə alması (Fəzlullah Rəşidəddinin Cami ət-Təvarix əsəri)]] Qəznəvi dövlətində ilk dövrlərdə işğallar əsas yer tutduğu üçün ordu həmişə hazır halda olurdu. Qəznəvi ordusu : qulamlardan, vassal hakimlərin qüvvələrindən, vilayət qüvvələrindən və fillərdən təşkil olunmuşdu. Ancaq ordunun əsasını qulamlar təşkil edirdilər. Orduda ən kiçik rütbə "hayldaş" idi, 10 atlıya rəhbərlik edirdi. 100 nəfərlik süvariyə isə "qaid", 500 nəfərə "sərhəng", 1000 nəfər başçılıq edənə isə "salar" deyilirdi. Ordu başçısı "hacib" adlanırdı.
Qulamlardan çoxunu türklər təşkil edirdilər, sayları təxmini 4–6 min nəfər idi. Sonralar qulamlar arasına hindlilər və taciklər də qatıldılar. Qulamlara başçılıq edən şəxs "salari qulaman" adlanırdı. Əyalət hakimləri müdafiə zamanı yerli əhalidən və tayfalardan qoşun yığırdılar. Orduda 1700 dənə fil var idi. Hindistana yürüşlər zamanı könüllü "qazi"lərdən də istifadə edilirdi.
Məhkəmə
Qəznəvilərdə "şəri" məhkəmələr hökm sürürdülər. Hakimlik vəzifəsinə dini biliyi çox olan qazılar tətin olunurdular. Bu məhkəmələrdə evlənmə, boşanma, miras və başqa məsələlər həll edilirdilər. Hər vilayətin məhkəməklərinə başçılıq etmək üçün "qaziyyül-qudat" və adanan qazılar rəhbərlik edirdilər. Məhkəmə qərarlarına demək olarki hökmdar da müdaxilə edə bilmirdi. Qazılara vəzifələrini yaxşı yerinə yetirmələri və rüşvət almamaqları üçün yüksək məvacib ödənilirdi. Qəznəvilərdə "Divani Məzalim" adlı hökmdarın başçılıq etdiyi məhkəmə də fəaliyyət göstərirdi. Bu məhkəmələrdə xalqın şikayətlərinə baxılırdı.
Memarlıq və elm
thumb|170px|right|[[III Məsud Qəznəvi minarəsi (XII əsr)]] Qəznəvi mədəniyyəti Türk, Fars və İslam mədəniyyətlərinin bir yerdə təcəssümü idi. Qəznəvi mədəniyyəti, öz dövründəki və sonrakı digər İslam dövlətlərinə də təsir etmişdi. Memarlıq sənəti böyük inkişaf etmişdi, hətta onun Səlcuqlar üzərindəki təsiri özünü Anadolu bəyliklərinin memarlığında da açıqca gösərir.
Qəznəvi dövründə bir çox kitabxanalar və Nişapur ətrafında mədrəsələr inşa edilmişdir. Sultan Mahmudun əmri ilə Qəznə məscidinin yaxınlığında kitabxana və mədrəsə inşa edildi. "Darül-Ulum" adlı bu mədrəsənin yanındakı kitabxanaya həm də antik və qədim əsərlər toplanmışdı. Kitabxana dövrümüzün muzeyi idi.
İslam və Hind memarlığının məcmuəsi olan Qəznə memarlığı, rəsmləri və bəzənməsi Səlcuq və Moğol mədəniyyətində də böyük təsirlər qoymuşdur. Mahmud Qəznəvi ölkədə memarlığa önəm verirdi. Onun dövründə paytaxt Qəznə şəhərində mədrəslər, kitabxanalar, xəstəxanalar, baxçalar, saraylar, körpülər, və məscidlər inşa edilmişdir. Qəznəvilərdən dövrümüzə qalan memarlıq nümunələrinə Əfqanıstanın Büst şəhərindəki "Ləşgəri Bazar sarayını" göstərmək olar. Bu saray ətrafında araçdırmalar nəticəsində məscid qalıqları tapılmışdır. Memarlıq sənəti ilə yanaşı, bəzəmə sənəti də mühüm rola malik idi. Bu sənətə ən çox qayğı və kufi yazı üsülunun inkişafı Sultan İbrahim Qəznəvi dövründə olmuşdur.
Din
1258-ci ildə Abbasilərin süqutuna qədər, bütün müsəlmaqn hökmdarları Abbasilərdən dini cəhətdən asılılıqlarını bildirirdilər. Məsələn, Qəznəvi hökmdarı Mahmud hökmdarlığını tanlıdığı üçün xəlifəyə müxtəlif hədiyyələr göndərmişdi. Sultan Mahmud hakimiyyətdə olduğu dövrlərdə xəlifə ilə əlaqələri möhkəmləndirmək siyasəti yeridilirdi. Beləki, Mahmud Qəznəvinin hakimiyyətinin sonuna qədər ölkədə şiələr təqib edilirdilər. Abasilərlə elçi mübadiləsi aparılırdı və Abbasi elçisi həmişə sarayda yaxşı qarşılanırdı. Oxunan xütbələrdə və pullarda Qəznəvi hökmdarının adı ilə yanaşı xəlifənin də adını çəkilirdi.
Qəznəvilərin tarixdə qoyduqları ən əsas izlərdən biri, Hindistana yürüşləri idi. Bu yürüşlər zamanı Qəznəvi hökmdarları Hindistanda İslamı zorla və yaxud mülayim şəkildə yayırdılar. Bu səbəbdən bəzi tarixçilər indiki Hindistan-Pakistan problemini Qəznəvilər ilə bağlayırlar.
Dil və ədəbiyyat
Qəznəvi dövlətinin rəsmi dili farsca idi, orduda və sarayda isə türk dilində danışılırdı. Məsələn, əyanların rəsmi adlandırmasında farsca "bozorq" sözü ilə yanaşı, türkcə "uluğ" sözü də işlədilirdi. Qəznəvilər dövründə, Samanilər kimi ədəbiyyat dili farsca idi. Bunlara Firdovsinin "Şahnamə" əsəri daxildir. Samani hökmdarları kimi Qəznəvi sultanları da, farsca şeirlər yazırdılar və şairləri müdafiə edirdilər. Mahmud Qəznəvi türk adət-ənənələrinə önəm verirdi, ilk türk-İslam şairi onun dövründə yaşamışdır. Firdovsi Şahnaməsini bu dövrdə yazmışdır. Payxtaxt Qəznə sanki ədəbi mərkəz idi və müxtəlif bölgələrdən buraya şairlər və alimlər axışırdılar.
Bu dövrdə şairlər, özlərindən əvvəlki şairlərin əsərlərinə öz milli duyğularını və mədəniyyətlərini də əlavə edirdilər. Sultan Mahmudun Hindistana yürüşü haqqında əsərlərdə müxtəlif məlumatlar verilmiş və bü yürüşlər haqqında ayrıca əsərlər də yaradılmışdır. Bu əsərlər farsca və ərəbcə yazılmışdır.
Qəznəvilər hücum etdikləri ölkələrdən alimlərui və sənətkarları paytaxt Qəznəyə əsir kimi götürərək, onlardan mədəni və elmi sahədə istifadə edirdilər. Qəznəvilər tərəfindən əsir alınan alim əl-Biruni astronomik və riyazi işlərini Qəznədə davam etdirmişdir.
NGC 190
NGC 190 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balıqlar bürcü istiqamətində yerləşir. Sab tipli. tərəfindən ildə 40.64 sm (16 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Peqmatit
Peqmatit — damar, linza, yuva, ştokvari və başqa formalı, mineral tərkibinə görə ana süxurdan fərqlənməyən, əsasən iri dənəli maqmatik süxur. Peqmatit turş (qranit, qranodiorit), əsasi (qabbro), qələvi (nefelinli siyenitlər) və başqa intruziv süxurlarla əlaqədardır. Turş süxurların peqmatit bir neçə qrupa ayrılır: keramik, muskovit, muskovit-nadir metal və nadir metal. Bu süxurlarda müxtəlif miqdarda turmalin, berill, floqopit, spodumen, nadir torpaq elementlərinin mineralları da olur. Qələvi süxur peqmatit nadir torpaq element (niobium, tantal, fosfor və s.) mineralları, əsasi süxur peqmatit isə nikel, dəmir, mis və başqa sulfidlərlə zəngin olur.
Juniperus barbadensis
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Calotesta
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
Calotesta alba P.O.Karis
Kiçik qu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü.
Statusu
Nadirdir.
Kateqoriyası
Təhlükə həddinə yaxındır (EN). Qorunma tədbirləri görülməsə nəslinin kəsilmə təhlükəsi yarana bilər.
Qısa təsviri
Harayçı quşa oxşasa da ondan kiçikdir. Ümumi rəngi ağ, ayaqları və dimdiyi qaradır. Diri kütləsi 5-6,5 kq, qanadının uzunluğu 48-56 sm, pəncə lüləsi 10-11 sm-dir.
Yayılması
Avropa və Orta Asiyada qışlayır. Tundrada yuvalayır. Azərbaycanda Xəzər dənizinin sahillərində və daxili su hövzələrində qışlayır.
Yaşayış yeri və həyat tərzi
Azərbaycanda nadir hallarda qışlayan quşdur. Harayçı qu quşları toplaşdığı və yemləndiyi ərazilərdə müşahidə edilir. Fısıldayan qu quşları olan su hövzələrində olmur. Onlar tərəfindən sıxışdırılır. Qışlama dövründə kiçik sürülər əmələ gətirir.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Yuvalama ərazilərində su-bataqlıq biotoplarının çoxu qurudulub. Qışlama yerlərində fısıldayan qu quşu tərəfindən sıxışdırılır. Brakonyerlər tərəfindən bəzən ovlanır, qamış pişiyi və çaqqalın hücumlarına məruz qalır.
Əhali üçün əhəmiyyəti
Elmi, estetik və dekorativ əhəmiyyəti var.
Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
AEWA sazişinə, Ramsar, Bern, Bonn konvensiyalarına və Azərbaycanın "Qırmızı Kitab"ına daxil edilib.
Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Azərbaycan ərazisində qışlamağa məskunlaşdığı yerlərdə narahatçılıq yaradan amillərin, balıq tutulmasının, sahildə qamış zolaqlarının yandırılmasının qarşısı alınmalıdır.
Şüar
Sözün mənşəyi
Motto sözü italyan sözü olub və mənşəyi Latınca muttire yəni "zümzümə etmək, deyilmək" mənasındadır. Motto, təyin edici bir deyişin yanında bir düsturun özü də ola bilər.
Tanzaniya
Tanzaniya (rəsmi adı Tanzaniya Birləşmiş Respublikası) — Şərqi Afrikada dövlət.
Siyasi və coğrafi mövqeyi
thumb|right|380px|Tanzaniya 1964-cü ildə iki müstəqil respublikanın-Tanqanika və Zanzibar, həmçinin Hind okeanında yerləşən Pembi adalarının birləşməsi nəticəsində yaranmışdır. Şimalda - Keniya və Uqanda, qərbdə - Ruanda, Burindi və Konqo Demokratik Respublikası (Tanqanika gölü ilə), cənubda - Zambiya, Malavi və Mozambiklə, şərqdə Hind okeanı ilə həmsərhəddir. Ərazisi 945,203 kv. km.,(Ərazisinə görə dünyada 31-ci yeri tutur), 2013-cü ildə aparılmış siyahıya almanın rəsmən elan olunmuş yekunlarına əsasən əhalisi 48 261 942 nəfərdir ( əhalisinə görə dünyada 27-ci yeri tutur). Tanzaniyanın tərkibinə Zanzibar, Pemba, Mafiya adaları daxildir. Ən böyük ada Zanzibar (sahəsi 1,7 min kv. km) adasıdır.
Adın etimologiyası
"Tanzaniya" sözü bu dövlətin tərkibinə daxil olan iki keçmiş müstəmləkənin - Tanqanikanın və Zanzibarın adlarının kombinasiyası nəticəsində yaranmışdır. Tanzaniyanını iki paytaxtı var. Ölkənin inzibati mərkəzi kimi tarixi paytaxt Dar-es-Salam şəhəri, qanuni paytaxtıisə hələ XX əsrin 70-ci illərində hökumətin əsas orqanlarının köçürüldüyü Dodoma şəhəridir.
Tarixi
Təxminən I minilliyin ortalarında müasir Tanzaniyanın dəniz sahillərində qul ticarəti ilə məşğul Sasani, az sonra isə ərəb tacirləri göründülər. Məhz bu dövrdə bu ərazidə yeni suaxili etnik birliyi formalaşmağa başladı. Bu etnik birliyin tərkibini yerli tayfalarla yanaşı İrandan, Ərəbistandan və hətta Hindistandan gələnlər təşkil edirdilər. Suaxililər beynəlxalq ticarətlə məşğul olur, Afrikadan qul, qızıl, fil dişi aparır, buraya Asiya ölkələrindən sənətkarlıq məhsulları, parça, ərzaq məhsulları gətirirdilər. Orta əsrlərdə Tanzaniyanın dəniz sahillərində, yaxın adalarda şəhərlər salınmış, ticarət, kustar sənətkarlıq inkişaf etmişdir.
XV-XVIII əsrlərdə Tanzaniya portuqaliyalılarla ərəblər arasında müharibə meydanına çevrilmişdir. Portuqaliyalılar Tanzahiya ərazisindəki şəhər-dövlətləri əsarət altına almışlar. XVII-XVIII ölkə ərazisində bir neçə etnik konselidasiya zonaları formalaşmışdır. Bunun nəticəsində şambala, çaqqa, xexe, xaya xalqlarının ittifaqları yarandı. Bu ittifaq Klimancaro yamaclarından başlayaraq Hind okeanı sahillərinə qədər olan əraziləri birləşdirirdi.
İqlimi
Tanzaniyanın iqlimi subekvatorialdır. Şimalda ildə iki dəfə (mart-may və sentyabr-noyabr ayları), cənubda ildə bir dəfə (noyabr-aprel) yağışlar mösümüdür. Adalarda iqlim rütubətlidir, gündəlik orta temperatur müsbət 28-30 dərəcədir. Hind okeanında suyun temperaturu 24-26 dərəcədir. Ölkənin mərkəzi hissəsində (dəniz səviyyəsindən 1200-1700 metr yüksəklikdə) orta temperatur müsbət 22-25 dərəcədir.
Əhalisi
2014-cü il məlumatına görə əhalinin sayı 50 mln. nəfərə yaxındır. Əhali kifayət qədər qeyri-bərabər yerləşmişdir. Ölkə əhalisinin 80 faizə yaxın kənd yerlərində yaşayır. Tanzaniyanın ən iri şəhəri Dər-es-Salam şəhəridir. Ölkədə 120-yə yaxın müxtəlif etnik qruplaşmalar yaşayır, onlardan ən çox saylıları - sukuma, nyambezi,caqqa, nqonde, xaya, xeke, bena, qoqo və makonde etnik qruplarıdır. Etnik qrupların çoxu bantu xalqına, bir hissəsi isə nilot və koysan xalqlarına aiddir. Tanzaniyada əhalinin bir hissəsini də hindlilər, ərəblər, avropalılar, çinlilər və digər xalqların nümayəndələridir.
15 yaşa qədər olanlar əhalinin 44,3 %-ni, 65 yaşdan yuxarı olanlar 2,6 % təşkil edir. Əhalinin orta yaşı 17,8 ildir. 2011-ci il məlumatına görə orta ömür müddəti 58 ildir. Əhalinin orta təbii artımı 2 %-ə yaxındır. Hər 1000 nəfərə düşən doğum - 32,64, ölüm-12,09 faizdir.
Dövlət quruluşu
Məhdud hakimiyyətli prezident idarəetmə üsuluna malik federativ respublikadır. Milli bayram günü olan Respublika günü 26 apreldə (1964) qeyd olunur. Tanzaniya Birləşmiş Respublikasının Konstitusiyası 25 aprel1977-ci ildə qəbul edilmişdir.
Dövlət başçısı
Dövlətin və hökumətin başçısı, habelə silahlı qüvvələrin ali baş komandanı sayılan Prezident, ümumxalq seçkilərində ardıcıl iki dəfədən çox olmamaqla 5 il müddətinə seçilir. Dövlət başçısı Baş Naziri və Parlamentin üzvləri arasından seçdiyi Nazirlər Kabinetinin üzvlərini təyin edir. Bundan əlavə, Prezident Milli Məclisə üzv olmayan 10 nəfərin Hökumətdə təmsil olunması üçün təyinat vermək səlahiyyətinə malikdir. Dövlətin idarə edilməsində dövlət başçısına vitse-prezident köməklik edir.
Qanunverici hakimiyyət
Konstitusiyaya görə üzvləri 5 illik müddətə seçilən, bir palatalı 357 yerlik Milli Məclisdir. Parlamentə 260 üzv ümumxalq səsverməsi yolu ilə, 5 deputat isə Zanzibar Nümayəndələr Palatası vasitəsilə seçilir, habelə dövlət başçısının səlahiyyətinə aid olan 81 yer qadınlar üçün nəzərdə tutulur və 11 üzv Prezident tərəfindən təyin edilir. Qanunvericilik hakimiyyətini Nazirlər Kabineti ilə birlikdə həyata keçirən ali qanunverici orqan həm Federasiya, həm də xüsusi olaraq ölkənin materik hissəsi üçün qanunlar qəbul edir.
İcraedici hakimiyyət
Prezidentin, vitse-prezidentin, Baş nazirin, Zanzibar Muxtar Respublikası Prezidentinin və bütün nazirlərin üzv olduğu Nazirlər Kabinetinə (26 nazirlikdən ibarətdir) Prezidentin təyin və Parlamentin təsdiq etdiyi Baş nazir rəhbərlik edir. Nazirlər Kabineti və ona rəhbərlik edən Baş nazir nazirliklərin fəaliyyətini əlaqələndirmək, habelə ölkə Prezidentinin fərman və sərəncamlarını icraya yönəltmək səlahiyyətlərinə malikdir.
Məhkəmə hakimiyyəti
Britaniya, islam və qəbilə məhkəmə-hüquq sisteminə əsaslanan Tanzaniyanın məhkəmə sistemi, hakimləri Prezident tərəfindən təyin edilən Ali Məhkəmədən, Apelyasiya Məhkəməsindən, habelə hərbi və digərixtisaslaşmış yerli məhkəmələrdən ibarətdir.
Fətullah Şirvani
Fətullah Şirvani (فتح الله الشرواني; tam adı Fətullah ibn Əbu Yezid ibn İbrahim əş-Şəbərani əş-Şamaxi əş-Şirvani; 1417, Şamaxı - 1486, Şamaxı) — Şirvanlı astronom, riyaziyyatçı və müəllim.
Həyatı
1417-ci ildə (I Xəlilullahın hakimiyyət dövrü), Şamaxıda doğulmuşdur. İlk təhsilini atası Əbu Yeziddən (bəzi yerlərdə Molla Şükrullah ) almış, sonralar biliyini artırmaq məqsədi ilə Şirazda, Səmərqənddə və Tusda təhsilini davam etdirmiş, dövrünün görkəmli ustadlarından dərs almışdır. Şirazda Sədəddin əl-Təftəzaninin qəbrini ziyarət etmişdi. Tus şəhərində Seyyid Şərif Cürcaninin Nəsrəddin Tusinin astronomiya haqqında yazdığı əsərlərinə rəylərini qeyd etdiyi "Şərh əl-Təhkirə fi-elmi Həya" adlı əsərini Seyyid Əbu Talibdən öyrənmişdir. 1435-ci ildə Səmərqəndə yola düşmüş Qadızadədən dərs almış, astronomiya, dilçilik və riyaziyyat haqqında biliklərə yiyələnmişdir. 13 sentyabr 1440-cı ildə məzun olmuş, 5 il Səmərqənd rəsədxanasında da işləmişdir.
Fəaliyyəti
1440-cı ildə Şirvana qayıtmış, bəzi mədrəsələrdə dərs vermişdir. Bir müddət sonra Qadızadənin məsləhəti ilə Kastamonuya getmiş və orada müəllimlik etməyə davam etmişdir. O dövrdəki ən məşhur tələbələri Məhyəddin Məhəmməd əl-Niksari və Kamaləddin Şirvani olmuşdur. 1453-cü ildə Bursaya gedən və Çandarlı Xəlil paşaya Quran təfsiri ithaf edən Şirvani elə eyni il II Mehmedə "Məcəllə fil-musiqa" (Musiqi məcəlləsi) əsərini ithaf etmişdir. Daha sonra Kastamonuya qayıdıb yeni yazdığı Qadızadənin "Şərh əl-Müləxxəs" əsərinə şərh yazmış və sultana təqdim etmiş, lakin dəyərləndirilməmişdi.
Şirvana geri dönüş
1465-ci ildə həcc ziyarətinə yola düşmüş, yol üstündə İraq mədrəsələrində dərs demişdir. 1467-ci ildə həccdə olmuş, bir müddət Məkkədə dərs verən Şirvani Qahirə üzərindən İstanbula qayıtmış, ona dəyər verilmədiyini görərək 1468-ci ildə Şamaxıya qayıtmışdı. 1486-cı ildə elə orada vəfat etmişdir.
Əsərləri
Əsasən ədəbiyyat, dilçilik, astronomiya, musiqi, şəriət, optika və məntiq haqqında yazmışdır.
Şəriət
Səmərqənddə olarkən (1435-1440) Cəmaləddin Ərdəbilinin şafii məzhəbi haqqındakı "əl-Ənvar li-əməlil-əbrar" əsərini farsca şərh etmiş və Uluq bəyə təqdim etmişdir.
Həndəsə
Qadızadə Ruminin Şəmsəddin Səmərqəndinin "Əşkəl əl-Təsis" adlı kitabına yazdığı rəyə haşiyə yazmışdır. Bu əsər günümüzə gəlib çıxmamışdır.
Astronomiya
Yenə müəllimi Qadızadə Ruminin Mahmud əl-Cəğmininin "əl-Müləxxəs fi-elm əl-həya əl-bəsitə" kitabına yazdığı şərhə haşiyə yazmışdır. Bu əsərin adı "Əl-fəraid vəl-fəvaid fi tovdi şərh əl-Müləxxəs" olub əsərdə mədrəsədə aldığı dərslərin qeydlərindən istifadə etmişdir. Bu kitab II Mehmedə həsr olunmuşdur. Şirvaninin astronomiya haqqındakı ən önəmli əsəri 11 yanvar 1475-ci ildə Nəsrəddin Tusinin "Təhkirə"sinə də şərh olaraq yazdığı kitabdır. Əsərdə müxtəlif təqvim sistemlərindən bəhs olunur, Evklidin "Elementlər"i haqqında Uluq bəy və Qadızadə ilə apardığı söhbətlər də öz əksini tapıb. Bu əsərdə Tusinin kosmoloji düşüncələrinə şərh verir, İbn əl-Haytəm ilə razılaşır, Əli Quşçunu isə tənqid edirdi.
Musiqi
Fə­tul­lah Şir­va­ni­nin "Mə­cəl­lə fil-mu­si­qa" ("Mu­si­qi mə­cəl­lə­si") əsə­ri onun mu­si­qi sa­hə­sin­də mə­lum olan ye­ga­nə əsə­ri­dir.
Juniperus blancoi
—  aləminin  şöbəsinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dronqo
Dronqo — Azərbaycan Respublikasının xalq yazıçısı Çingiz Abdullayevin yaratdığı xəfiyyə obrazı. Çingiz Abdullayevin bir çox əsərlərində peşəkar xəfiyyə kimi iştirak etmişdir.
Torrent
Torrent — internetdən fayl yükləmək üçün lazım olan hər məlumatı içində saxlayan,'torrent' adlı kiçik bir fayldır. Torrentdə fayl adları, bu faylların ölçüləri, haradan yüklənəcəkləri kimi məlumatları özündə saxlayır. Torrent fayllarını və axtarış mühərriklərini bir çox veb saytdan(isohunt, torrentz) əldə etmək mümkündür. Torrnetlə, filmlər və oyunlar da daxil olmaqla, ən nəhəng faylları sürətli yükləmək mümkündür. Torrent ilə fayl yükləməyin internet istifadəçiləri üçün bir çox üstünlüyü vardır. Əvvəlcə Torrentin dünya səviyyəsində məşhur bir istifadə şəbəkəsinin olduğunun vurğulamaq lazımdır. Bu torrent fayllarını yükləyən istifadəçi daha sonra BitTorrent proqramlarından biri vasitəsilə (utorrent, bittorrent) bu faylı açar və yükləmə əməliyyatına başlar. Torrent yalnız fayl paylaşmasını təmin edən bir vasitə deyil eyni zamanda cib telefonlarına qədər sadələşdirilmiş və gələcək illərdə bəlkə televiziyalara və peyk şəbəkələrinə qədər bir çox yerə girmə potensialına sahib bir texnologiyadır.
Torrentin üstünlükləri:
BitTorrent
BitTorrent, torrent yükləmə üçün istifadə edilən ən geniş yayılmış bir proqramdır. Bu proqram rahat interfeysə malikdir və internetdən endirilməsi çox rahatdır. Proqramdan istifadə edərkən qarşımıza müxtəlif torrent terminləri çıxa bilər:
Calotis
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (* Calotis ancyrocarpa J.M.Black
Abdulla Qarayev
Abdulla İsmayıl oğlu Qarayev — BDU-nun rektoru (1944-1950), tibb elmləri doktoru (1940), professor, Azərbaycan SSR Əməkdar elm xadimi (1943), Azər­baycan SSR Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü (1949).
Həyatı
Abdulla Qarayev 14 yanvar 1910-cu ildə Bakı şəhərində anadan olub. O, 10 nömrəli orta məktəbdə təhsil alıb. 1927-ci ildə Bakı Xalq Maarifi Şöbəsinin Pedaqoji Texnikumunu bitirib. Birinci ali təhsilini Bakı Dövlət Universitetində alan Qarayev 1930-cu ildə universitetin Pedaqoji fakültəsinin Təbiət bölməsini bitirib. Daha sonra 1932-1936-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Tibb Universitetində təhsil alıb.
Əmək fəaliyyəti
Abdulla Qarayev əmək fəaliyyətinə 1927-ci ildə başlayıb. O, 1930-cu ildə Bakı Dövlət Universitetində təhsilini başa vurduqdan sonra istedadlı tələbə kimi universitetin İnsan və heyvan fiziologiyası kafedrasında işlə təmin edilib. Professor P.Y.Rostovsevin rəhbərliyi altında çalışan A.Qarayev həyatını nəzəri və eksperimental fiziologiyanın inkişafına həsr etmişdir.
Abdulla Qarayev 1942-ci ildə müsabiqə yolu ilə Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun Normal fiziologiya kafedrasında ikinci professor, Bakı Dövlət Universitetində isə İnsan və heyvan fiziologiyası kafedrasının müdiri vəzifələrinə seçilib (1940-1942) və fiziologiya sahəsində ilk milli professor olub. Alim 1942-1944-cü illərdə Bakı Dövlət Univer­si­tetinin elmi hissə üzrə prorektoru, 1944-cü ilin sentyabrından 1950-ci ilin oktyabrına qədər isə rektoru vəzifələrini icra edib.
1941-1942-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin Biologiya fakültəsinin dekanı olan Abdulla Qarayevə fakültənin Elmi Şurasına biologiyanın müxtəlif sahələri, o cümlədən insan və heyvan fiziologiyası üzrə dissertasiyaları müdafiəyə qəbul etmək hüququ verilib. 1952-ci ilin mayından 1956-cı ilin iyuluna qədər Azərbaycan Elmlər Akademiyası Biologiya və kənd təsərrüfatı elmləri şöbəsinin akademik-katibi kimi fəaliyyət göstərib. Sonrakı dövrlərdə biologiya elmləri şöbəsi akademik-katibinin müavini kimi, bu şöbənin nəzdində müvafiq ixtisaslar üzrə namizədlik və doktorluq dissertasiyalarını müdafiəyə qəbul etmək hüququ olan Birləşmiş Şura yaradılmasına nail olub.
Alimin səyi nəticəsində 1953-cü ildə Elmlər Akademiyası Zoologiya İnstitutunun nəzdində Fiziologiya şöbəsi yaradılmışdır. İlk vaxtlar cəmi iki əməkdaşı olan şöbənin əsasında 3 ildən sonra müstəqil Fiziologiya bölməsi yaradılıb və idarəetmə Abdulla Qarayevə həvalə olunub. Bölmə əməkdaşlarından A.Loginov, M.Mehdiyev, Q.Qədirov, T.Qayıbov, H.Hüseynov, H.Həsənov, R.Qasımov, S.Ocaqverdizadə, M.Əliyev, A.Dadaşov, Q.Qəhrənmanov, S.Cəbiyeva, N.Hacıyeva, R.Qafarova, Ş.Tağıyev, M.Qafulov, F.Hacıyev, Z.Əlikişibəyova, Ə.Tağıyeva və başqaları respublikada fiziologiyanın müxtəlif sahələrinin inkişafı istiqamətində Abdulla Qarayevlə birlikdə çalışıblar.
Abdulla Qarayev 1961-1963-cü illərdə Respublika Ali və Orta İxtisas Təhsili Komitəsinin sədri təyin olunub. Sədr olduğu dövrlərdə ali məktəblərin maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsi, yeni fakültə və ixtisasların açılmasına xüsusi diqqət yetirib. 1965-ci ildə Ali Attestasiya Komissiyası Abdulla Qarayevə insan və heyvan fiziologiyası (indeks 102) üzrə namizədlik və doktorluq dissertasiyalarını müdafiəyə qəbul etmək ixtiyarı verib. Yalnız Azərbaycan alimləri deyil, hətta qonşu respublikaların mütəxəssisləri belə bu şuranın iclaslarında dissertasiyalarını müdafiə etmək imkanı qazanıblar. A.İ.Qarayev Azərbaycanda eksperimental fizioloji istiqamətin təşəb­büsçüsü ol­muş və həmin məktəbin əsasını qoymuşdur.
Azərbaycan Ali və Orta İxtisas Təhsili Komitəsinin 1968-ci il fevralın 2-də SSRİ Nazirlər Sovetinin Elm və Texnika üzrə Dövlət Komitəsi kollegiyasının qərarı ilə Fiziologiya bölməsi əsasında Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının Fiziologiya İnstitutu yaradılıb və akademik Abdulla Qarayev 1953-1968-ci illərdə institutun ilk direktoru təyin olunub. Hazırda bu institut, eləcə də Nəriman Nərimanov adına Azərbaycan Dövlət Tibb İnstitutunun Normal fiziologiya kafedrası və Bakı şəhərində bir küçə alimin adını daşıyır. Abdulla Qarayev 1947-ci ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin və 1948-ci ildə isə Bakı Şəhər Zəhmətkeş Deputatları Sovetinin deputatı seçilib. Akademik 1935-ci ildə Leninqradda, 1959-cu ildə Buenos-Ayresdə, 1962-ci ildə Leydende, 1965-ci ildə Tokioda fizioloqların beynəlxalq konqreslərində iştirak edib.
Elmi yaradıcılığı
Bir neçə illik gərgin elmi axtarışın qanunauyğun nəticəsi olaraq 1937-ci ildə iki mövzu üzrə müdafiə etmişdir. "Sulu karbonların əzələlərin potensiallarının mənşəyində əhəmiyyəti" mövzusunda yazdığı dissertasiya işi skelet əzələsində baş verən elektrik hadisələrində sulu karbonların (karbohidratların) rolunun mahiyyəti haqda yeni elmi nəzəriyyə idi. Bu fundamental əsərinə görə gənc alimə tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi verilmiş, "Diafraqmanın fiziologiyasına dair" mövzusunda yazdığı ikinci dissertasiya işinə görə isə o, biologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.
Abdulla Qarayev 1940-cı ildə (30 yaşı olarkən) tibb elmləri doktoru alimlik dərəcəsi almaq üçün "Bioelektrik hadisələrinin nəzəriyyəsinə dair" son dərəcə aktual dissertasiya işini müdafiə edir. Bu dissertasiya işi ilə A.Qarayev o zamanlar bioelektrik hadisələrinin mənşəyi haqqında mövcud olan nəzəriyyələri darmadağın edərək özünün son dərəcə orijinal nəzəriyyəsini irəli sürür. Bu nəzəriyyənin əsasında 1934–1935-ci illərdə M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetinin "Ümumi və müqayisəli fiziologiya" laboratoriyasında subliminal, yəni aşağı qıcıq qapısından da aşağı (zəif) qıcıqların səbəb olduğu məhəlli oyanma və bu oyanmaların orqanizmin funksional vəziyyətinə təsiri barədə tədqiqatlar aparılır.
Azərbaycan fizioloqları məktəbinin formalaşdırılması Abdulla Qarayevin ən ali məqsədi olub. Böyük məqsədə çatmaq üçün SSRİ miqyasında Azərbaycan fiziologiya elmini, bu sahədə yetişdirilən milli kadrları tanıtmaq lazım idi. Bu baxımdan fizioloqların, biokimyaçıların və farmakoloqların 1947-ci ildə VII, 1948-ci ildə isə VIII Ümumittifaq qurultaylarında A.Qarayevin dərin məzmunlu çıxışları böyük maraqla qarşılanmışdır. Onun orqanizmin toxuma və hüceyrələrinin karbohidratlarla təchiz olunmasında qanın formalı elementləri (qan hüceyrələri) və qlikogenin əhəmiyyətinə həsr olunmuş çıxışları bu sahədə yeni elmi nəzəriyyəsinin formalaşdırılmasında mühüm rol oynadı.
Bank holdinqi
Bank holdinqi - Bank lisenziyasına malik bir və ya bir neçə törəmə bankı, olan fəaliyyəti baş ofisinin yerləşdiyi ölkənin bank tənzimlənməsi orqanları tərəfindən tənzimlənən və nəzarər olunan şirkətdir.
Abdulla Qarayev
Elmi yaradıcılığı
Abdulla Qarayevin elmi yaradıcılığında interoreseptorlar (daxili reseptorlar) və maddələr mübadiləsi problemi xüsusi yer tutur. O, bu problemin həllinə hələ 1950-ci ildən başlayıb. Bölmədə digər problemlərlə yanaşı, interoreseptorlar və maddələr mübadiləsi sahəsində də tədqiqat işləri davam etdirilib. Müəyyənləşdirilib ki, insan və heyvan orqanizmində baş verən maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsində interoreseptorların rolu şəksizdir. Maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsində iştirak edən daxili orqanlarda yerləşən reseptorlar istənilən maddələrin, xüsusən də sulu karbonların, zülalların və s. kimyəvi birləşmələrin mübadiləsini stimulə edir. Yəni, müxtəlif daxili orqanların daxili reseptorlarının qıcıqlandırılması qanın tərkibində qlükozanın, zülal fraksiyalarının miqdarının artmasına və bəzi mübadilə fermentlərinin fəallığının xeyli yüksəlməsinə səbəb olur. Tədqiqatlar nəticəsində öyrənilib ki, interoseptiv mübadilə refleksləri mövcuddur və onlar ekstroseptiv reflekslərlə ekvivalent təşkil edir.
Bu problemə dair aparılan elmi araşdırmalar A.Qarayev tərəfindən 1953-cü ildə ümumiləşdirici məqalə, 1957-ci ildə isə sanballı elmi monoqrafiya ("İnteroreseptorlar və maddələr mübadiləsi" Bakı, 1957) şəklində nəşr olunub. O zamanlar bu monoqrafiya Ümumitifaq miqyasda elmi ictimaiyyət tərəfindən yüksək qiymətləndirilmişdir. İnteroreseptorlar və maddələr mübadiləsi probleminə dair daha sonralar aparılmış tədqiqatların nəticələri akademik A.Qarayevin rəhbərliyi altında müdafiə olunan doktorluq və namizədlik dissertasiyalarında öz geniş əksini tapıb. Habelə Abdulla Qarayev orqanizmin immun-bioloji və müdafiə-uyğunlaşma reaksiyalarının tədqiqi ilə də məşğul olub. Onun leykositlərin faqositoz fəallığını orqanizmin daxili və xarici mühitində gedən dəyişikliklərlə əlaqədar araşdırılmasına dair apardığı elmi axtarışlar əsasında yazdığı "Faqositozun fiziologiyası" monoqrafiyası 1960-cı ildə nəşr olunub.
Bank holdinqi
Kredit sistemində mövcud olan digər bir qurum da holdinqlərdir. Holdinqlərə aşağıdakı tərifi vermək olar: “Ortaq bir qrup məqsədi üçün birliyi əmələ gətirən şirkətlərin tam birləşməsinə ehtiyac qalmadan, səs çoxluğunu əldə edəcək şəkildə bu şirkətlərin səhmlərini əlində tutan şirkət” və ya “Bir səhmdar cəmiyyətin, digər bir ya da bir neçə alt səhmdar cəmiyyətə, idarələrində söz sahibi olacaq şəkildə iştirakı, yəni bunların səhmlərini alması və idarəetmə şurasında fəal hala gəlməsi forması başa düşülür.
Abdulla Qarayev
Elmi yaradıcılığı
Akademik A.Qarayevin rəhbərliyi altında tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almış M.Səfərov onun təklifi ilə 1967-ci ildən etibarən postnatal ontogenezin müxtəlif mərhələlərində beyin şöbələrinin toxuma və mitoxondrilərində qamma-aminoyağ turşusu mübadiləsinə benzolun təsirini öyrənməyə başlayıb. İndiyədək bu tədqiqatlar əsasında 10 namizədlik və 1 doktorluq dissertasiyası yazılıb. Hazırda bu istiqamətdə tədqiqatlar müvəffəqiyyətlə davam etdirilir.
Akademik A.Qarayev həyatının son illərində aclıq və toxluq zamanı MSS-də gedən neyrofizioloji, neyrokimyəvi və neyromorfoloji proseslərin tədqiqinə xüsusi diqqət yetirib. Bunun nəticəsi olaraq akademik A.Qarayevin vəfatından sonra 1969-cu ildə yeni direktor, professor H.Həsənovun rəhbərliyi altında institutda "Beyin və davranış" şöbəsi yaradılıb. Şöbənin əsas elmi istiqaməti qida və su motivasiyası zamanı MSS-də gedən neyrofizioloji, neyrokimyəvi və neyromorfoloji dəyişiklikləri tədqiq etməkdən ibarət idi.
Akademik A.Qarayev 1960-cı ildən etibarən apardığı tədqiqatlarında interoreseptorların təsirindən MSS-nin adaptasiyaya uğraması haqqında dahiyanə fikir söyləyib. "Funksional sitokimya" laboratoriyası son 35 ildə akademik A.Qarayevin bu ideyası üzərində tədqiqat işləri aparıb və tədqiqat işləri bu gün də davam edir. Tədqiqatların nəticələri sübut edir ki, orqanizmin hər bir hüceyrəsində gedən maddələr mübadiləsinin vəziyyəti haqqında interoreseptorların vasitəsilə sensor siqnallar MSS-nin müvafiq şöbəsində yerləşən spesifik neyronlar – neyroreseptorlar vasitəsilə qəbul olunur və həmin neyronlarda "adaptasiyanın struktur izi"ni yaradır. Son tədqiqatlar sübut edir ki, "adaptasiyanın struktur izi" orqanizmin adaptiv davranış reaksiyalarının neyrohumoral mexanizminin əsasını təşkil edir. Bu tədqiqatlar əsasında 2 doktorluq və 20 namizədlik dissertasiyası müdafiə olunmuşdur.
Mükafatları
Abdulla Qarayevə 1943-cü ildə "Azərbaycan SSR Əməkdar elm xadimi" fəxri adı verilmişdir. Həmçinin alim Lenin ordeni, 3 dəfə "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni, "Qırmızı ulduz" ordeni və medallarla təltif olunmuşdur.
Vəfatı
Abdulla Qarayev 8 dekabr 1968-ci ildə Bakıda vəfat etmişdir.
Xarici keçidlər
İnsan və heyvan fiziolgiyası kafedrası
Envər Aysevər
Həyatı
1971-ci ilde İstanbulda doğuldu. Mimar Sinan Gözəl Sənətlər universiteti sosyologiya bölümünden məzun oldu. "Doğuş", "Yeditepe "ve "Arel" universitetlərində dərslər verdi. Bir il Cumhuriyet Halk Partisi partiya məclisi üzvlüyü də edən yazıçı, evli və bir övlad atasıdır.
Sufizm
Təsəvvüf alimlərinə görə sufilik müsəlmanın mənəvi axtarışlarının nəticəsidir. Sufilik yolu ilə gedən müsəlman maddi aləmdən azad olmağa və mənəvi cəhətdən yüksəlməyə can atır. Bunu edərkən Allahı sevərək ona ibadət edir, yüksək əxlaqi xüsusiyyətlərə yiyələnir. Mənəviyyatın təkmilləşdirilməsi dinin durğunlaşmasının, onun yalnız qanunlar toplusuna çevrilməsinin, ruhunun itirilməsinin də qarşısını alır. Sufilər hesab edir ki, mənəviyyat yolçuları dözümlülük, sülhsevərlilik, yüksək əxlaqi xüsusiyyətləri əldə edərək lovğalıq, xəsislik, kobudluq kimi mənfi xüsusiyyətlərdən qurtula bilərlər. Onlara görə mənəvi inkişaf yalnız fiqhi qadağalarla və fətvalarla əldə olunmaz. Buna görə problemlərin yalnız zahiri tərəflərini nizamlayan qanunlardan fərqli olaraq sufilik hər kəsin mənəvi aləminə təsir edir, ona Allaha içdən gələn sevgi duyğularını aşılayır.
Mənbəyi
Mənəviyyat yolçusu gərək hansısa sufi təriqətində olsun və bu yolu şeyxin rəhbərliyi altında getsin. Təkbaşına bu yolu getmək mümkün deyildir. Bu da təsəvvüfün şərtlərindən biridir.
Tarixi
İslam tarixində ilk sufilər kimi əbhül Əsfal göstərirlər. Onlar hələ peyğəmbərin zamanında onun örnəyindən ibrət alaraq Mədinə məscidində mənəvi yüksəlmə və zahidlik yolu ilə getməyə üstünlük vermişdirlər. Sufilik sözünün də "Süffədən" yaranması ehtimalı vardır. Onların arasında Səlman Farisi, Əbu Zər, Süheyb Rumi, Əbu Musa Əşəri kimi tanınmış səhabələr də olmuşdurlar.
Hicrətin ikinci əsrində Allaha sevgi duyğusunu bəsləyərək ona ibadət etmək kimi sufi ideyaları geniş yayılmağa başlamışdır. O zaman Mədinə, Bəsrə, Küfə və Xorasanda ilk sufi məzhəbləri yaranmış və inkişaf etmişdir. Daha sonra sufiliyin əsasları, anlayışları, terminologiyası formalaşmışdır
Sufi şeyxləri insan mənəviyyatı, ruhun halları, onun yetkinləşməsi yolundakı mərhələlər haqqında mistik baxışlar irəli sürmüşdürlər. Həllac və Bistami "fəna" adlanan Tanrıda insan mənəviyyatının əriməsi yolu ilə onun əsl mənliyinin ortaya çıxması və "bəqa" adlanan Tanrıda mənliyi əritdikdən sonra onunla qovuşmaq ideyalarını irəli sürmüşdürlər. Əsası Rəbiyyə əl-Ədəviyyənin qoyduğu Allaha münasibətdə sonsuz sevgi (eşq) ideyası da inkişaf edirdi. Hüzn və Tanrıdan qorxu ideyalarını aşılayan sufilər onlarla birləşmişdirlər.
Nişapur məktəbi
Təsəvvüfün Nişapur məktəbinin görkəmli şeyxi Bəyazid Bistami (262/875-ci ildə edam edilmişdir) olmuşdur. O, insan "Mən"inin itirilməsi, Tanrıda əriməsi ideyası ilə çıxış etmişdir. O, bu halı "yoxluq" adlandırmışdır. Onun təlimində yoxluq halından sonra vəcd (ekstaz), eləcə də Tanrıya olan sevgidən sərxoşluq (sukr) halları gəlir. Tanrıya qovuşmuş, Onda ərimiş kəs Onun sifətlərinə yiyələnmiş olur. Bistami ilk dəfə "Sən mənsən, mən isə Sən" sözlərini istifadə etmişdir. Nişapur məktəbinin başqa bir tanınmış şeyxi Allaha sonsuz sevgi ideyalarını aşılamış Yəhya Müəz oğlu Razi (258/871-ci ildə vəfat etmişdir) olmuşdur. O, Allaha münasibətdə "sərxoşedici sevgi" anlayışını ortaya çıxarmışdır. Onun fikrinə görə əsl eşq aşiqlə görüşdən sonra artmadığı kimi, Ondan ayrıldıqdan sonra da azalmır. Nişapur məktəbinin daha bir sufi alimi Əbu Həfs Həddad (270/883-cü ildə vəfat etmişdir) öz təlimini inkişaf etdirmişdir. Onun fikrinə görə hər bir kəs yalnız özünü deyil, başqalarını da düşünməlidir. Yəni, insan başqalarının xeyrini və maraqlarını özününkündən daha üstün tutmalıdır. Həmin məktəbin daha bir görkəmli şeyxi Həmdun Kəssar insanın nəfsinə qarşı çıxış edərək onunla savaş aparmağın vacibliyi vurğulamışdır. Buna sufilikdə "məlamət" deyilir. Onun fikrincə sufilər namazlarla, oruclarla, zikrlərə kifayətlənməməli, Allahın təqdir etdiyi işlər görməlidirlər.
Misir məktəbi
Sufiliyin başqa bir tanınmış məktəbi Misirdə yerləşmişdir və onun ən görkəmli nümayəndəsi Zün-Nun Misri (245/859-cu ildə vəfat etmişdir) olmuşdur. O, öz təlimində vəcd yolu ilə əldə edilmiş biliyə (mərifətə) və Allaha sonsuz sevgi ideyalarına geniş yer ayırmışdır. Zün-Nun Misriyə görə mərifət yolu ilə əldə edilmiş biliyin üç pilləsi vardır. Birincisi bütün inanclı müsəlmanlara, ikincisi yalnız alimlər və kəlamçılara (I) məxsusdur. Üçüncüsü isə öz varlıqları ilə Tanrının yaxınlığını duyan və müqəddəsliyə yüksələn insanlarda olur. Bu da biliyin ən yüksək zirvəsidir. Bu durumda olanlar təcrübi bilikləri deyil, insan ruhunun dərinliyində olan bilikləri duyurlar. Allah bu bilikləri yalnız istədiyi inanclı müsəlmanlara verir. Zun-Nun Misri də Allaha sevgi və zahidlik ideyalarını yayırdı. O, Allaha doğru aparan mənəvi yolda olan məqamların və halların olması ideyası ilə çıxış etmişdir.
Suriya məktəbi
Daha bir tanınmış sufi məktəbi Suriyada olmuşdur. Burada gecə vaxtları ac qarnına ibadətlər edilirdi. Bu təriqətin tanınmış şeyxi Əbu Süleyman Dərani (215/830-cu ildə vəfat etmişdir) olmuşdur. Ona görə gecə ibadətləri və zikrləri insan ruhunu məmnun edir və bu duyğunu heç bir başqa əməldə hiss etmək olmur.
Bağdad məktəbi
Bağdadda da sufi məktəbi mövcud olmuşdur. Bu məktəbin tanınmış şeyxi Məruf Kərhi olmuşdur. O, vəcd yolu ilə əldə edilmiş biliklə (mərifətlə) Tanrı ilə insan arasındakı qarşılıqlı sevgi duyğusunu birləşdirirdi. Onun fikrincə Allaha sevgi duyğusu təcrübə yolu ilə əldə edilə bilməz. Bu məktəbinin ən tanınan şeyxi Cüneyd Bağdadi (297/909-cu ildə vəfat etmişdir) olmuşdur. Tanrıya sevgi duyğusundan sərxoş (sukr) olmaq ideyasını aşılayan Bəyazid Bistamidən fərqli olaraq, o, bunu hissləri ayıq (sahv) olaraq yaşamağın tərəfdarı idi. Başqa bir məşhur bağdadlı Əbu Səid Hərrazın (277/890-cı ildə vəfat etmişdir) təcrübəsinə görə mənəvi həyatda ən önəmli olan gizli (batini) biliklərin əldə edilməsidir.
İlk dəfə "Ənəl Haqq" (Mən Tanrıyam) ifadəsini səsləndirən, buna görə də 305/917-ci ildə edam edilən Hüseyn ibn Mənsur Həllac da Bağdad məktəbinin nümayəndəsi olmuşdur. Həllaca görə Tanrıya qulluq edən insan onu çox yaxından duyduğundan onunla özü arasında bütün fərqləri itirir. Bu durumda olan sufi Tanrıda əriyərək onun sifətlərini mənimsəyir.
Sufilik hicrətin III–VI yüzilliklərində
Bu kimi əsas təlimləri əsas götürən sufi təriqətlərinin sayı hicrətin III–VI əsrlərində daha da artmışdır. O dövrlərdə sufi ideyaları poeziyada geniş tətbiq olunaraq yayılırdı. Sufilərin bir çox təlimləri ənənəvi İslam təfəfdarları tərəfindən etirazlarla qarşılanırdı. Onlar sufiləri İslama bidətlərin gətiilməsində günahlandırırdılar. Buna görə də, ənənəvi İslamı sufiliklə barışdıran və onların arasında orta yolu tutan ilahiyyatçılar bu mövzuda fəaliyyət göstərib çoxlu əsərlər yazmışdırlar. Onların arasında Əbu Həmid Qəzali də olmuşdur.
Təriqətlərin çoxalması dövrü
Orta əsrlər boyu bütün müsəlman dünyasında sufi təkkələri də geniş yayılmışdır. Sufilər müxtəlif sultan və şahların dəstəyini əldə edərək fəaliyyətlərini genişləndirmişdirlər. VI/XII – IX/XV əsrlərdə ən tanınmış sufi təriqətləri Qədiriər, Yəsəvilər, Rifailər, Sührəvərdilər, Çiştilər, Şazililər, Məvləvilər, Məlamətilər, Bədəvilər, Dəsukilər, Nəqşibəndilər, Xəlvətilər, Bayramilər, Bəktaşilər və s. olmuşdurlar.
Hicrətin XI yüzilliyindən sonra sufilik
XI/XVII əsrdən başlayaraq sufliyin tənəzzül dövrü başlamışdır. Onların arasında yeni ideyalar olmamış, inkişafları dayanmışdır. Daha sonra onları müsəlman dünyasının tənəzzül etməsində, inkişafdan qalmasında ittiham etmişdirlər. Sufilik Osmanlı xilafətində laiklik ideyalarının yayılması və daha sonralar dünyəvi Türkiyə respublikasının yaranmasından sonra İslam dünyasında nüfuzunu xeyli itirmişdir. Buna baxmayaraq müsəlman dünyasının bir çox yerlərində sufi təriqətləri fəaliyyət göstərirlər. Bundan başqa qeyd etmək lazımdır ki, bu gün sufi ideyaları Avropa, Afrika və Amerikada rəğbətlə qarşılanmaqdadır.
Sufilikdə biliyin kəsbi problemi
Dini-əxlaqi məsələlərin, mənəvi dəyərlər və yaşayış tərzinin ümumi adı olan sufilik və ya təsəvvüf həqiqətdən bəhs edən biliklərin əldə edilməsi probleminə münasibətdə özünəməxsusluğu ilə seçilmişdir. Sufilik yarandığı vaxtdan ilahi həqiqətlərin dərki probleminə olan ənənəvi ehkamçı-kəlamçı baxışa etiraz etmişdir. Sufilər sələfilərin "nəql-rəvayət", kəlamçıların "nəql-ağıl", filosofların isə "ağıl-sillogizm" metodlarına qarşı "kəşf və ilham" üsulunu irəli sürmüşdülər. Bu üsulun mahiyyəti ondan ibarət idi ki, nəfs (ruh, can) xarici amillərin təsirindən xilas olub, əsl halına qayıtdıqda sağlam forma alır, şübhələrdən uzaq bilikləri "kəşf" yolu ilə əldə edir. Məşşailərdən, mütəkəllim və əhli-hədisdən fərqli olaraq sufi lər Allaha dair bilikləri "elm" (rasional olaraq bilinən, dərk edilən) deyil, "mərifət" və ya "irfan" (bilinən, bilmə, tanıma yolu ilə aşkar olan) adlandırır, onları əldə etməyin ancaq ruhun tərbiyəsi və qəlbin paklanması ilə mümkün olacağını deyirdilər. Sufi lərə görə, insan fitrən dərketmə qabiliyyətinə sahibdir, amma fi ziki maneələr və "örtüklər" biliyin ruh tərəfi ndən kəsbinə əngəl törədir. İnsan bu maneə və "örtüklər"i dəf edərsə, Allaha yönələr, bilikləri ilk mənbədən bilavasitə əldə edə bilər. Bu səbəbdən "kəşf" və ilham biliklərin birbaşa kəsbini təmin edir.
İlham və "kəşf" sufilik təlimində əsas üsullar hesab olunur, sələfi -kəlamçı üsullardan – nəql-rəvayət və nəql-ağıl metodlarından üstün tutulur. "Din elmlərinin dirçəldilməsi" kitabında Əbu Hamid əl-Qəzali göstərmişdi ki, erkən dövr sufi ləri kəlam alimlərinin ağıl haqqında görüşlərinə və rasional mövzulara dair polemikalarına rəğbət bəsləmirdilər. Məşhur sufi Mühyiddin ibn Ərəbi (1165–1240) "əl-Fütuhat əl-məkkiyyə fi mə`rifə əl-əsrar əl-malikiyyə vəl-mələkiyyə" adlanan çoxcildlik əsərinin müqəddiməsində bildirir ki, yazdığı şeylər nəql və rəvayətə, ağıl və təfəkkürə əsaslanmır, ilham və ilahi feyzin məhsuludur, deməli, mümkün xətalardan qorunmuşdur. Nəql-təqlid metoduna yox deyən İbn Ərəbinin "Raiyyə" şerindəki "Rəbbim mənə Maliki də, Əhmədi də, Nömanı da təqlid etməyi haram buyurdu" misrası sufi nöqteyi-nəzərinin məzmunu haqqında çox şeyi deyir. Sufi likdə "kəşf" və ilhama verilən müqayisəedilməz əhəmiyyətin göstəricisi idi ki, İbn Ərəbi "Füsus əlhikəm" adlanan əsərini ilhamın təsiri ilə qələmə aldığını bildirmişdi. Rəvayətlə ötürülən biliklərlə "kəşf" əsasında əldə edilən biliklərin müqayisəsində üstünlük ona görə ikinciyə verilirdi ki, birinci növ biliklər, sufi mütəfəkkirlərindən Bəyazid Bistaminin dediyi kimi, ölünün ölüyə rəvayəti əsasında kəsb olunur, odur ki həmişə diri olan Allahın ilham yolu ilə bəxş etdiyi biliklərdən rəvayət istinadına görə aşağı məqamda yerləşir: "Bədbəxtlər ölünün ölüyə rəvayətinə əsaslanırlar, halbuki biz biliklərimizi həmişə Diri və Əbədi Allahdan alırıq". Rəvayət üsulunu "zahiri elm", "axmaqların 165 yolu", "dünyəvi mənfəətə xidmət edən sahə" adlandıran bəzi sufi lər mühəddislərin hədislərin istinad zəncirinə dair mübahisələrini "ölülərin arxasınca tənə vurmaq" kimi səciyyələndirir, "kəşf" və ilhama əsaslanaraq, səhih hədisləri "zəif", "zəif" hədisləri isə səhih qəbul edirdilər. Məsələn, İbn əl-Ərəbi "zəif" hədisləri səhih kimi təqdim edərkən bildirirdi ki, bu hədislər ağla görə "zəif", "kəşf"ə görə səhihdir. Uzun-uzadı araşdırmaq və ya rəvayət əsasında hədislərin "zəif" yaxud səhih olduğunu müəyyənləşdirməyə etiraz edən bu sufi mütəfəkkir Peyğəmbərdən "kəşf" yolu ilə onlar haqqında doğru məlumat əldə etməyin mümkünlüyündən söz açırdı.