cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Əhməd Cavad
Müharibə dövründə əmək fəaliyyəti və yaradıcılğı
Müəllif "Lazlara kömək" adlı məqaləsində Acara ilə "həmhüdud" ərazidə yaşayan lazlar haqqında yazmışdır: Tarix bizə cəsur bir qövm olaraq göstərir ki, türklərin tarixində lazların cəsarəti bir çox böyük rollar oynamışdır. Bunların gözəl sifətlərindən biri də sədaqətləridir. Türkiyənin əlində olduqları vaxt sayir ufaq millətlər kimi öylə üsyan və iğtişaş ilə uğraşmadıqları kimi, «Laz» qüvvəsilə bir çox üsyanlar susdurulmuşdur.
Bu məqalədə lazların həm ərazi, həm də mənəvi cəhətdən türklərə yaxın və doğma olduğu göstərilmişdir. Əhməd Cavadın 1915-ci il dekabrın 23-də "Açıq söz" qəzetində "Batum oblastının Təhqiqat Komissiyası" xüsusi müxbirimizdən" başlığı ilə çap olunan məqaləsində yaşadığı və işlədiyi regionda olan tarixi, siyasi və ictimai hadisələr qələmə alınmışdır. "Rizə və Trabzon fəlakətzədələri" məqaləsindən də məlum olur ki, Cavad "Cəmiyyəti-Xeyriyyə" xətti ilə onlara kömək etmişdir. Şairin "Açıq söz" qəzetinin 1 avqust 1916-cı ildə çap edilən "Suxum yolundan" adlı məqaləsində isə qeyd olunub: Qulluq məni Suxum okruqu Qara dəniz sahilinə də gəlməyə məcbur etdi. Türklərin Batum üzərinə hücum etdiyi vaxt Batumda olan islam əhli istehkam dairəsindən sürgün edildiyi zaman Batumdan və Batumun ətrafında bulunan köylərin əhalisi o tərəf, bu tərəfə qaçdılar. Bunlardan bir qismi yenə mühacir sifətilə Suxum okruquna gəlmişlərdir. Məzlum 400-ə varan bu zavallılara istərsə milli, istərsə qeyri heç bir yardım olunmamışdı. Bəzilərinin müraciəti üzərinə bunları təhqiq etmək üçün "Cəmiyyəti-Xeyriyyə" nümayəndəsi Xosrov bəy bəni Suxum okruquna göndərmişdi. Bu günlərdə onlara para paylamaq üçün buralara gəldik.
Əhməd Cavadın qələmindən çıxan məqalələrdə dövrün bir çox aktual məsələləri öz əksini tapıb. Onun "Suxum yolundan" yol qeydləri, "Acarıstanda bir vaqe münasibətilə" milli münasibətlərə həsr olunmuş reportajı, "Yanlış xəbər münasibətilə" adlı türk xalqları üçün məktəb açmaq problemindən bəhs edən müəllim və pedaqoq mülahizələri, "Gürcü mətbuatı və Acara" yazısı ilə verilmiş iki qonşu xalqın arasında cərəyan edən münasibətlər, "Batumda müsəlman mitinqi"ndə müsəlmanların hökumət qarşısında qaldırdığı problemlərin həll edilməsi üçün irəli sürülən tələblər, "Trabzon fəlakətzədələri"ndə rus və türk xalqlarının mübarizəsində gürcülərin və ermənilərin tutduqları mövqe, "Yuxarı Acarada cameyi-şərif rəsm guşadı" məqaləsində acarlar üçün Azərbaycan türklərinin məscid açması, "Orucluq"da ifadə edilən xalq bayramı, "Lazlara kömək" əsərində və s qələm məhsullarında "Cəmiyyəti-Xeyriyyə"nin nümayəndələrinin gördüyü işlərin təsviri öz parlaq əksini tapmışdır.
Əmirabad (Qəzvin)
Əmirabad — İranın Qəzvin ostanının eyniadlı şəhristanının Kuhin bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
Əhməd Cavad
Müharibə dövründə əmək fəaliyyəti və yaradıcılğı
Əhməd Cavad 1914–1918-ci illərdə Birinci Cahan müharibəsində olarkən Batumda müntəzəm surətdə axşam kurslarında dərs demiş, təzə təşkil olunmuş məktəblərdə "Nümunə dərsi" vermiş, müəllimləri yeni-yeni metodik göstərişlərlə zənginləşdirmişdir. O, şagirdlərin köməyi ilə yerli adamlardan folklor nümunələri, o sıradan bayatılar toplayır, özü də bayatı formasında şeirlər qoşurdu. "İqbal" qəzetinin 1914-cü il 30 aprel tarixli nömrəsində Cavadın "Yeni nəsil İctimai yaralarımız" adlı məqaləsi nəşr olunmuşdur. Bu məqalədə Azərbaycanda məktəbin, müəllimin və şagirdlərin acınacaqlı vəziyyəti öz əksini tapmışdı. "İqbal" qəzetinin 1914-cü il sentyabr nömrələrindən birində Ə. Cavadın "Gəncədən" adlı bir məqaləsi dərc olunmuşdu. Məqalə İsmayıl Mirzə Qaspirinskiyə həsr olunmuşdu. Cavad ömrü boyu Türk ellərini gəzmiş, bir çox yerlərdə məktəb təşkilində, uşaq evlərinin açılmasında böyük fəaliyyət göstərmişdir. Acar elində, Gürcüstanın bəzi kənd və şəhərlərində uşaq evləri və məktəblər açılmasında yaxından iştirak etmişdir.
Əmirabad (Qəzvin)
Əhalisi
2006-cı ildə əldə edilən məlumatına görə, kənddə 48 nəfər yaşayır (8 ailə).
Əhməd Cavad
Müharibə dövründə əmək fəaliyyəti və yaradıcılğı
I Cahan müharibəsi Əhməd Cavad yaradıcılığında xüsusi mərhələ təşkil edir. Bunu professor Ə. Cəfəroğlu belə yazırdı: Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində I Cahan müharibəsinin salnaməsini, tarixini onun qədər heç bir Azərbaycan şairi olduğu kimi əks etdirə bilməmişdir.
"Çırpınırdın, Qara dəniz!"
Əhməd Cavad Türkiyə səfərindən aldığı təəssüratın poetik ifadəsi olan çoxlu şeirlər yazmışdır. Türk xalqına məhəbbət hissini tərənnüm edən bu şeirlərdən biri 1914-cü ilin noyabrında Gəncədə qələmə alınmışdır. Türkiyədə böyük şöhrət qazanmış və Üzeyir Hacıbəyovun 1918-ci ildə Qafqaz İslam Ordusu Bakını azad etdikdən sonra musiqisini bəstələdiyi "Çırpınırdın, Qara dəniz" şeiri Türkiyədə ən çox "Yol ver türkün bayrağına" adıyla məşhurdur. Şeirin Türkiyədə sevilmə səbəblərindən biri şairin türkçülüyü, türk dünyasına rəğbəti, sevgisi ilə bağlı idisə, bir səbəbi də 1912-ci ildə dəniz savaşında Türkiyənin məşhur "Həmidiyyə" zirehli gəmisinin Yunanıstanın "Averof" hərbi gəmisini məhv etməsidir. Birinci Dünya müharibəsində admiral Rauf Orbay öz ixtiyarındakı "Həmidiyyə" zirehli gəmisi ilə gecə Odessa limanına girir və rusların dəniz qoşunlarının Osmanlı donanmasını vurmağa hazırladıqları "Kazbek" və "Kaqul" adlı hərbi gəmilərini qeyri-bərabər döyüşdə məhv edib suda batırır, Odessa limanını bombardman edir. Cavad da 1912-ci ildə baş vermiş bu hadisədən ilhamlanaraq, 1914-cü ildə həmin şeiri yazmışdır. Şeir Rusiyanın "Kazbek" və "Kaqul" hərbi zirehli gəmisinə meydan oxuyan məşhur "Həmidiyyə" hərbi gəmisinin və onun hərbi heyətinin qəhrəmanlığı münasibətilə qələmə alınmışdır. Gəminin kapitanı Atatürklə yaxın olmuş, Başbakanlıq və Böyük elçilik vəzifələrində çalışmış admiral Rauf Orbay bu hünərinə görə "Həmidiyyə" qəhrəmanı kimi şöhrətlənmişdir.
Çırpınırdın, Qara dəniz,
Baxıb Türkün bayrağına!
"Ah!…" deyərdin, heç ölməzdim,
Düşə bilsəm ayağına!
Şair Rəfiq Zəka Xəndan bu barədə deyirdi: Bu şərqini dahi Atatürk çox sevirdi. Şərqini ilk dəfə dinlərkən Atatürkün gözləri yaşarmışdır.
Tarixçi alim Muhiddin Nalbəndoğlu bu mövzudan bəhs edərkən yazırdı: Dünya dənizçilik tarixində ilk korsan zirehlisi kimi tanınan "Həmidiyyə"nin bu hünəri bütün türk xalqlarında qürur hissi yaratmışdı. Şərqilərə, türkülərə keçən bu qəhrəmanlıq məşhur "Çırpınırdın, Qara dəniz!" şərqisində də yer almışdır…
Xeyriyyə cəmiyyətində fəaliyyəti
Cəmiyyət savaşda zərərçəkənlərə maddi və mənəvi dayaq olmaq üçün bu dövrdə öz fəaliyyətini Şimali Qafqaz, Dağıstan, Gürcüstan, İrəvan və işğal olunmuş Türkiyə torpaqlarına doğru yönəltmişdi. Onun yardımı ilə Osmanlı qaçqınlarına böyük maddi yardım göstərilirdi. Bu barədə 1944-cü ildə çıxan "Müxtəsər Azərbaycan Ədəbiyyatı tarixi"ndə yazılmışdı: Cahan müharibəsində Türkiyənin ruslara qarşı müharibə etməsinə baxmayaraq, Azərbaycanda osmanlılar üçün ianələr yığılır, osmanlı qaçqınları himayə və təmin olunurdular. Hətta bu sahədə az səy göstərməyən dövlətlilərdən Musa Nağıyevə, Hacı Zeynalabdinə Osmanlı hökuməti tərəfindən mükafat olaraq medal göndərilmişdi.
Əhməd Cavad Birinci Dünya müharibəsi illərində rus-türk müharibəsində Qafqaz cəbhəsində zərər çəkmiş əhaliyə yardım göstərən "Bakı Müsəlman Cəmiyyəti Xeyriyyə"nin rəsmi nümayəndəsi və cəbhə bölgəsi üzrə vəkili Xosrov paşa Sultanovun müavini, həm də məsul katibi olmuşdur. Cavad 1915-ci ildə ikinci dəfə Türkiyəyə dönərək əsas dayanacaq yeri Batumi olmaqla, Suxumi, Qars, Çaqva, Ərdəhan, Sarıqamış, Trabzon, Ərzurum, Anadolu, İstanbul, eləcə də Gürcüstanın qərb regionlarında xeyriyyə işləri ilə məşğul olub.
Ə. Cavad Birinci dünya müharibəsi zamanı bir müddət Batumidə (azərbaycanlı ziyalılar Rzaqulu Nəcəfov, Mahmud bəy Əfəndiyev, Əli Səbri Qasımov, Əliqulu Qəmküsarla birlikdə), Tiflisdə, Çakvada yaşayıb. Şairin Batumiyə gəlişi ilə əlaqədar yazıçı Əli Səbri "Ömürdən yarpaq düşür" (Bakı, 1983) adlı kitabında yazır: Batumidəki şöbəni təşkil etmək üçün Cəmo Hacınski Bakıdan Batumiyə gəldi. Batumidəki dəstəmizdə şair Ə.Cavad da var idi.
Şair o zaman müharibə zərərdidələrinin ən çox toplandıqları Batumidə siyahılar tərtib edir, yoxsulları, əlilləri qeydə alır, təmsil etdiyi cəmiyyətin imkanlarından istifadə edərək qaçqınlara, davada həlak olmuş əsgərlərin ailələrinə hər cür maddi və mənəvi kömək göstərirdi. Ə. Cavad fəaliyyətini əsasən iki istiqamətdə həyata keçirirdi. Birincisi zərərçəkənlərə kömək göstərmək, ikincisi Batuminin özündə, həmçinin Batumiyə yaxın qəsəbələrdə, digər mahallarda, Dağıstanda məktəblər açdırması, bu məktəblərin öz işini davam etdirməsi üçün Bakıdan yardım istəməsi, digər tərəfdən, ianə toplamaq, yeni birliklər yaratmaq təşəbbüsü göstərmək idi. Bu işlərdə ona Bakıda əsasən bir neçə azərbaycanlı milyonçu, xüsusən H. Z. Tağıyev, Ağabala Quliyev, M. Muxtarov, Batumidən S. Bejanidze və başqaları köməklik edirdilər. Onlar Bakıda cəmiyyətin əsas dayaqlarından idilər. "Cəmiyyəti-Xeyriyyə"nin fəal üzvlərindən olmuş yazıçı Əli Səbri o zaman cəmiyyətin fəaliyyətindəki bəzi məqamları və Ə. Cavadla dostluğunu belə xatırlayır: ... Cəmiyyətin ünvanına Rusiyanın hər yerindən (Müsəlman türk xalqalrı tərəfindən) ianə göndərilirdi və bunlar kassada toplanırdı. Cəmiyyətə daxil olan nümayəndələrdən bir dəstə Qara dəniz sahillərinə qədər gəzməli, köməksizlərə yardım etməli idilər. İkinci dəstə isə Kars ərazisində fəaliyyət göstərirdi... Biz Batumi, Trabzon və s. şəhər və qəsəbələrdə olduq.. Batumidəki dəstəmizdə şair Əhməd Cavad da var idi. Bizim dostlaşmağımız çox tez başa gəldi.
“Birlik” cəmiyyətinin katibi Ə.Cavad (“Açıq söz”, 1915. 13 iyun)
Əhməd Cavad verilmiş "Cəmiyyəti Xeyriyyə"nin hərbzədələrə yardım şöbəsinin fəallarından biri kimi döyüş bölgələrinə və sərhəd zonasına tez-tez gedib-gəlirdi. Ə. Cavad hərbzədə qaçqınların siyahısını tutur, onlara yardım paylayır, eyni zamanda əsir, yaralı türk döyüşçülərinə baş çəkir, onların ehtiyacları ilə yaxından maraqlanır, bölgədəki xəstəxanalara, məktəblərə, məscidlərə, yetimlər evinə gedir, oradakı çatışmazlıqlar və əhalinin zəruri ehtiyacları haqqında cəmiyyətə yazılı məlumatlar göndərirdi. Ə. Cavadın bu məlumatları əsasında Bakı "Cəmiyyəti-Xeyriyyəsi"ndən fəlakət bölgəsinə lazımi ləvazimatlar göndərilirdi. Ə. Cavad qəbul etdiyi bu maddi yardımı əvvəlcədən tutduğu plan əsasında türk hərbzədələrinə və yerli köçkünlərə çatdırırdı. "Cəmiyyəti Xeyriyyə"nin xüsusi nümayəndəsi Xosrov bəy Sultanovun məqaləsində bu barədə qey olunub: 1915-ci il martın 16-da 10 nəfər yardımçıdan ibarət bir heyət Səfikürdskiylə bənimlə Qarsa ezam olundu.
Əhməd Cavad özü şəxsən Osmanlı əsgərlərinə köməklik göstərmişdir. Buna görə də inqilab zamanı əsir düşmüş türk əsgərləri Sibirə göndərilmiş, lakin onlar sürgündən İstanbula deyil, Gəncəyə-Əhməd Cavada minnətdarlıq etmək üçün qayıtmışdılar. Yalnız bundan sonra onlar öz vətənlərinə dönmüşlər. Bu haqda şair xüsusi olaraq şeir də qoşmuş və həmin şeir "Qardaş yardımı" qəzetində nəşr edilmişdir. Gəncədə bilavasitə "Cəmiyyəti-Xeyriyyə" yolu ilə Cavadın rəhbərliyi altında osmanlılara edilən kömək uzun müddət unudulmamışdır. Bütün bunlar şairin "Gəncəlilərin Osmanlı əsgərlərinə köməyi" məqaləsində öz əksini tapmışdır.
Yaradıcılığı
Əhməd Cavadın 1918–1920-ci illər yaradıcılığı, əsasən azadlıq mövzusuna, ilk Azərbaycan Respublikasının nailiyyətlərinə həsr edilib. "Ey əskər" (1918, Bakı), "İngilis" (1918, Bakı), "Bismillah" (1918, Bakı), "Röyasını görmüşdüm" (1919, Hacıkənd), "Qalx", "Şəhidlərə" (1919, Gəncə), "Bən kiməm" (1919, Gəncə), "Aşiqin dərdi", "Nədən yarandın", "Gəlmə", "Dağlar", "Marş" (1918, 14 avqust), "Türk ordusuna" (1918, Gəncə) adlı şeirlər məhz həmin dövrün məhsuludur.
Şairin 1918-ci ildə qələmə aldığı şeirlərdən biri də "Bismillah" adlanır. "Bismillah" şeiri 1918-ci ildə, sentyabr ayının 15-də Bakının Qafqaz İslam Ordusu tərəfindən ruslardan və erməni daşnaq qüvvələrindən, həmçinin ingilis əsgərlərindən tam azad edilməsi münasibətilə yazılmışdır. Həmin şeirdə müəllif xilaskar türk ordusunun Azərbaycana gəlişini alqışlayırdı.
Şair o zaman Azərbaycan uğrunda döyüşlərdə həlak olmuş türk əsərgərlərinə Bakıda şəhidlər abidəsinin təməlqoyma mərasimində "Qalx" şeirini oxumuşdur. Qalx, qalx sarmaşıqlı məzar altından
T4 əməliyyatı
T4 əməliyyatı — Nasist Almaniyasında məcburi evtanaziya proqramı.
Əhməd Cavad
Yaradıcılığı
Gəlmiş ziyarətə, qızlar, gəlinlər.
Ey karvan keçidi, yollar üstündə
T4 əməliyyatı
1939-cu ilin sentyabrından 1941-ci ilin avqust ayına qədər görülən işlər, 1945-ci ildə və hətta ondan sonra da nasist rejimi dağılana qədər qeyri-rəsmi olaraq davam etmişdir. T4 proqramı ilə “irq təmizliyi”nin Nasist Partiyasının siyasətini inkişaf etdirdiyini nəzərə alsaq, alman xalqından “çürük irqi” elementlərin, o cümlədən əlillərdən “təmizlənməsi” fikri var idi. Bu görüşə görə, evtanaziya proqramı, sonradan Avropa yəhudilərinin Holokosta qarşı siyasətində bir təkamülü nümayiş etdirirdi.
Əhməd Cavad
Yaradıcılığı
Hər gələn yolçuya yol soran əsgər.
T4 əməliyyatı
Nasist Almaniyası İkinci Dünya Müharibəsi dövründə, Avropanı işğal edərkən, evtanaziya üsulu ilə sağalmayan əlil və yaşlı xəstələri öldürmək və krematoriyalarda yandırmaq üçün çalışmışdır. SS həkimləri tərəfindən müxtəlif şəxslərə verilmiş T4 hesabatları nəticəsində Avstriyadakı 6 ayrı ölüm düşərgəsində məcburi evtanaziya nəticəsində həmin şəxslər öldürülmüşdürlər.
Əhməd Cavad
Yaradıcılığı
Əhməd Cavad 1918-ci il oktyabr ayının 5-də Hacıkənddə olarkən "Röyasını görmüşdüm" şeirini yazır. Həmin şeirdə şair yeni quruluşu dəstəkləyir. Şairin "Marş" adlı şeiri ("Gənclər yurdu", 1918, 14 avqust) o dövrün əhval-ruhiyyəsini əks etdirir. Bu şeirin mayasında azadlıq bayrağının tərənnümü durur.
Şairin 1918-ci ildə yazdığı şeirlərdən biri də "İngilis" adlanır. Bu altı bəndlik şeirdə Azərbaycan xalqının ingilislərin gəlməsinə olan münasibəti əks edilmişdir. Şair "Gəlmə" adlı şeirində də yadellilərə münasibətini bildirmişdir. "İngilis" şeirinin əksinə olaraq şair "Ey əskər" adlı şeirində türk ordusuna məhəbbətini ifadə etmişdir. Türk ordusunun gəlməsi Azərbaycan xalqını qırğından xilas etmək məqsədi daşıyırdı. Bu şeir Bakının fateh əskərlərinə ithaf edilmişdir.
Əhməd Cavadın yaradıcılığında 1918–1920-ci illər milli özünüdərkin yüksək mərhələsidir. Vətənin azadlığı, müstəqilliyi, üçrəngli ay-ulduzlu bayraq, səkkiiz guşəli gerbin milli rəmz kimi mənalandırılması, türkçülük ideyalarının təbliği onun ideallarının ifadəsi idi. "Azərbaycan bayrağı" adlı şeirində bu ideya özünün dolğun ifadəsini tapmışdır: Türküstan elləri öpüb alnını
Söyləyir dərdini sana bayrağım.
Üç rəngli əksini Quzğun dənizi
Ərməğan yollasın yara, bayrağım.
Əhməd Cavadın bayraq mövzusuna həsr olunmuş bir sıra şeirləri vardır. O, öz şeirlərində dəfələrlə "Bir dəfə yüksələn bayraq, bir daha enməz" misrasını müxtəlif məqamlarda işlətmişdir. "Azərbaycan bayrağına", "Qardaş"(1919, noyabr) "Yarandın", "Al bayrağa" (Bakı, 24 iyul, 1919) və s. şeirləri buna misaldır.
Şairin "Al bayrağa" adlı şeirində 1919-cu ilin yayında Azərbaycandakı millət və din qardaşlarının köməyinə qoşmuş Türkiyənin bayrağından bəhs açılır.
"Dalğa" kitabı
Əhməd Cavadın "Dalğa" adlı ikinci şeirlər kitabı 1919-cu ildə nəşr olunmuşdur. Şair bu kitaba "Bir-iki söz" adlı giriş yazmışdır: Bu kitabça say hesabilə ikinci kitabçadır. “Qoşma”nın qazandığı hüsni-təvəccöh bunu da təb etdirirdi. İçərisində yeni parçalar olduğu kimi, pək əskiləri də vardır. Quruluşu tarix etibarilə deyildir. Verilən izahatlar yoldaşlardan bir qisminin israrı üzərinədir.
"Dalğa"da şairin əsasən müstəqillik ayları ərzində və müstəqillik ərəfəsindəki illərdə yazdığı milli-azadlıq hərəkatı ilə bağlı şeirləri toplanmışdır. AXC dövrü poeziyasının ən bariz nümunəsi kimi tədqiqatçıların üz tutduqları Ə. Cavadın "Dalğa" kitabı idi.
Toplu "Azərbaycan bayrağına" şeiri ilə başlayır. Şeir 1919-cu ilin 10 aprelində yazılmışdır. Ə. Cavadın özü bu şeiri çox sevmiş və milli istiqlal mövzusunda yazdığı şeirlər içərisində fərqləndirmişdir: İngilislərin Bakıya gəlişindən sonra birinci dəfə Bakıya getdiyim vaxt, 10 aprel 1919-da Parlament binası üzərində dalğalanan Milli Bayrağa söylənmişdir.
İmza: Cavad.
"Dalğa" toplusu Azərbaycanın o zamankı ədəbi-mədəni həyatında hadisəyə çevrilmiş, "Azərbaycan" qəzetinin 11 noyabr 1919-cu il tarixli böyük resenziya dərc olunmuşdur. Bu resenziyada Ə. Cavadın təkcə "Dalğa" kitabı deyil, bötüvlükdə poetik yaradıcılığı yüksək qiymətləndirilmişdir. "Dalğa" şairi Ə. Cavad" adlı məqaləni "Ə. H" hərfləri ilə imzalamış tənqidçi, AXP-nin üzvü, Cümhuriyyətin süqutundan sonra Türkiyəyə mühacirət etmiş Əhməd Həmdi Qaraağazadə yazırdı: ... "Qoşma" Cavad əfəndi üçün bir eskizidisə, "Dalğa" da onun mütəllimidir.
"Yaşıl qələmlər" dərnəyi
Əhməd Cavad AXC dövründə fəaliyyət göstərən, yeni görüşlü ədib və mühərrirlərin yaratdığı, 100-dən artıq ədibi və şairi öz ətrafında birləşdirən "Yaşıl qələmlər" dərnəyinin üzvü idi. Bu cəmiyyət İstanbuldakı "Türk ocağı"nın Bakıda açılan şöbəsi əsasında yaranmışdı. Azərbaycada bütün işlər əsasən "Yaşıl qələm" ədəbi cəmiyyəti vasitəsilə həyata keçirilirdi. Burada Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Ü. Hacıbəyli, S. Hüseyn, Ö. Faiq, N. Vəzirov, Ə. Haqverdiyev, H. Cavid, M. Hadi, A. Şaiq, C. Cabbarlı ilə birlikdə Ə. Cavad da yaxından iştirak edirdilər. Dərnəyin üzvləri yeni hökumətin dövründə Azərbaycan ədəbiyyatı və incəsənətinin inkişafına çalışırdılar.
Məqalələri
Əhməd Cavadın "Gəncədə istiqlal günü" məqaləsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılmasının ilk ildönümünə həsr olunmuşdur. Məqaləni "Ədəbiyyat qəzeti"nin 22 may 1992-ci il tarixli nömrəsində Abbas Çingizov nəşr etdirmişdir. 1919-cu ilin 28 may günündə Gəncədə keçirilən bayram təntənələri haqqında təəssüratdan ibarətdir. Şairin bu dövrdə bir sıra məqalələri də işıq üzü görmüşdür: "Denikin və Gəncə ("Azərbaycan" qəzeti, 4 iyun 1919-cu il)", "Ömər Faiqin başına gələnlər ("Azərbaycan" qəzeti, 3 fevral 1919-cu il"", "Ələkbər bəyin mərasimi-dəfni ("Azərbaycan" qəzeti, 11 aprel 1919-cu il)", "Abbaszadə Mirzə Abbasın yubileyi ("Azərbaycan" qəzeti, 2 iyun 1919-cu il)", "Rövşən Əşrəf bəy ("Azərbaycan" qəzeti, 24 oktyabr 1919-cu il)".
Ə. Cavada həsr olunanlar
Prof. A. Bayramoğlu "Qafqaz imdadına çatan türkün könül nəğmələri" adlı kitabında Ə. Cavadın Türk ordusuna və türkiyəli qələm dostlarına həsr etdiyi şeir və məqalələri yer almışdır. Prof. Əflatun Saraçlının "Azərbaycan yazıçıları Cümhuriyyət dönəmində" monoqrafiyasının bir fəsli Ə. Cavada həsr edilmişdir. Burada Əflatun Saraçlı Ə. Cavadın Türkiyəyə həsr edilmiş şeir və məqalələrindən də söz açır.
Siyasi fəaliyyəti
Əhməd Cavad hələ müharibdə olduğu dövrdə məhz Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin təklifi ilə Müsavat Partiyasına və Azərbaycan Demokratik Cümhuriyyətinin Parlamanına üzv və onun katibi seçilmişdir. Şairin Milli hökumətin daxili və xarici fəaliyyətində iştirakı üçün 1918-ci ildə ona Gəncə qubernatoru tərəfindən dekabr ayının 22-də xarixi pasport da verilmişdir. O, azad surətdə İrana və Türkiyəyə gedib gələ bilərdi. Bu onun AXC-nin rəsmi nümayəndəsi olmasını göstərir.
Əhməd Cavad — ADR-in Gürcüstanda, Dağıstanda fövqəladə və səlahiyyətli nümayəndəsi kimi diplomatik işlər görüb. Əhməd Cavad 1918–1920-ci illərdə, 26–28 yaşlarında Azərbaycan milli istiqlalının təbliğatçısı olub. Məhəmməd Əmin Rəsulzadə onun yaradıcılığına yüksək qiymət verib: Milli qurtuluş hərəkatının, Azərbaycan ruhunun həssas tellərinə təsir dərəcəsini əks etdirən milli şair Əhməd Cavadın 28 May İstiqlal günü münasibətilə hürriyyət pərisinə müraciət etdiyi “Nədən yarandın” parçası son dərəcə lirikdir.
SSRİ dövründə
Şair, tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan himninin sözlərinin müəllifidir. Azərbaycan Dövlət Nəşriyyatının tərcümə şöbəsində redaktor (1934), "Azərbaycanfilm" studiyasında sənədli filmlər şöbəsinin müdiri (1935–1936) kimi fərqli yerlərdə işləmişdir. Lakin bu illər ərzində ona qarşı yazılan məqalələr və donoslar onun dəfələrlə həbsinə səbəb olmuşdur.
1923-cü il
Bundan sonra Cavad Axundzadənin həbs edilməsi ilə əlaqdər 5 dekabr 1923-cü ildə 446 saylı order imzalanır. Lakin hansısa səbəbdən şair dekabr ayının 5-də yox, noyabr ayının 21-də həbs edilir. Onu ilk dəfə elə həbs olunduğu gün, yəni noyabr ayının 21-də, ikinci dəfə isə noyabrın 26-da dindirirlər. Müstəntiq "Siz nə vaxt və harada Müsavat Partiyasına daxil olmusunuz və sizə zəmanəti kim vermişdir?" -deyə soruşanda şair belə cvb vermişdir: Mən 1917-ci ildə Batum şəhərində müharibədə zərərçəkənlərə yardım təşkilatında işləyərkən məktəb yoldaşım A.Ağaəli oğlundan məktub aldım ki, Gəncədə “Müsavat” partiyası təşkil olunur. O, dostcasına məni bu partiyaya üzv yazdırıb.(MTN-nin arxivi, 1923-cü il, iş № 20288)
Əhməd Cavad həbs olunanda Türkiyəyə mühacirət etməzdən əvvəl Bakıda həbs edilmiş və bir müddət şairlə bir kamerada yatmış Azərbaycan mühacirlərindən biri Hüseyn Baykara özünün 1975-ci ildə İstanbulda nəşr etdirdiyi "Azərbaycan İstiqlal mübarizəsi tarixi" kitabında qeyd etmişdir: Mən şeirlərini oxuduğum və sevdiyim bu şairi ÇK tərəfindən həbs edildiyim, 1923-cü ilin sonunda Bakının Staropolitseyski prospektindəki həbsxanada tanıdım. O da həbs olunanlar arasında idi. Onunla bir neçə ay eyni kamerada qalmalı oldum. Kamerada bizə kitab, dəftər, qələm vermirdilər. Necə oldusa, mənim əlimə 3 santimetr böyüklüyündə bir qurğuşun qələm keçdi. Bu qələmlə Ə.Cavadın şeirlərini divara yazır və əzbərləyirdim. Bir gün gözətçi Nikolay məni qapının deşiyindən izləmiş və divara yazdıqlarımı görmüşdü. Qəflətən qapını açdı və divara yazdıqlarımı bir taxta parçası ilə sildi. Ə.Cavadın 4-5 şeiri beləliklə unuduldu. Bu hadisədən sonra onun yazdığı iki şeiri əzbərlədim: “Ay ellər” (Yanvar, 1924-cü il, ÇK, Bakı)., “Neylim” (Fevral, 1924-cü il, ÇK, Bakı).
"Neylim" şeiri gözətçi Nikolayın divara yazılan şeirləri silməsindən sonra yazılmışdı. Ə. Cavad bu şeirin bir bəndinə həmin hadisəni nəzərdə tutaraq yazmışdı:
Barı sən gəl dedim, dinləyib bir az,
Ey vəfalı qələm dərdimi, gəl, yaz…
Gəldi bir çirkin əl, söylədi olmaz,
Dinləyənlər məni gəc duyar, neylim.
Lozanna şəhərində gündəlik nəşr olunan "Dü Lozan" qəzeti 10 may 1924-cü il tarixli (nöm.128) sayında, birinci səhifənin ikinci sütununda "Azərbaycan" sərlövhəli məqalə dərc etmişdi. Məqalənin müəllifi müsyo Broşe islam aləmində təşəkkül edən ilk cümhuriyyət haqqında ümumi məlumat verdikdən sonra bolşevik istilasına məruz qalan azəri vətənpərvərlərinin məruz qaldıqları zülmləri təsvir etmiş və o cümlədən Əhməd Cavadın "Yeni Qafqasiya"da yayılan şeirlərinə görə həbs edildiyini böyük bir nifrətlə oxuculara çatdırmışdı.
Şairin tutulmasında özünü qismən təqsirli bilən Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin rəhbərliyi altında İstanbulda nəşr olunan "Yeni Qafqasiya" məcmuəsi "Əhməd Cavad məhbus imiş" adlı məqaləsində yazmışdı: ... Azəri-türk xalqının ən əziz duyğularıına, ən incə hislərinə səmimi tərcüman olan bu həssas şairin həbsi xəbəri ilə üzləşməkdə ikən bizə aid olan bir səbəblə mənəvi bir məsuliyyət hissi altında dəxi əzildik. Şairin məhbusiyyətinə ”Yeni Qafqasiya” də dərc olunan şeirləri səbəb olmuşmiş?... Əgər şair “Yeni Qafqasiya” ilə münasibətdar olduğundan dolayı cəza görüyorsa, əlimizi vicdanımızın üzərinə qoyaraq bütün dünya qarşısında söylüyoruz ki, onun bizimlə heç bir münasibəti yoxdur! Yox, əgər nəşr elədiyimiz şeirlərində bolşevik hökumət və diktaturiyyəsinə qarşı bir qəsd görülüyorsa dərc elədiyimiz parçalar şairin bolşevizmdən daha əvvəl yazmış olduğu şeirlərdir.
Əhməd Cavadın böyük oğlu Niyazi Axundzadə bildirmişdir ki, atasının azad olunması üçün rəsmi sənədlər, müraciətlər heç bir müsbət nəticə verməyib. Şairin azad edilməsində 1920-ci ildə onunla Quba qəzasının Xuluq kəndində bir yerdə işlədiyi zaman yaxın yoldaşlıq və dostluq etdiyi Hüseyn Musayev rol oynamışdır. Belə ki, H. Musayev o zaman Quba Xalq Maarif Şöbəsinin müdiri işləyirmiş. Hadisənin ciddiləşdiyini görüb, M. C. Bağırovun yanına gedərək Cavadın azad olunmasını xahiş edir və istəyinə nail olur. Bundan sonra Ə. Cavadın istintaq işi ilə tanış olmaq Az. ÇK-nın əməkdaşı Teymur Quliyevə tapşırılır. İşlə tanış olduqdan sonra Teymur Quliyev şairin həbsxanadan buraxılması qərarına gəlir. 1924-cü il, fevralın 2-də Ə. Cavadın azadlığa buraxılması barədə 952 saylı order imzalanır. T. Quliyevin arayışına və rəyinə əsasən Az. ÇK-nın rəyasət heyəti belə qərara gəlir ki, Axundzadə Cavad Məhəmmədəli oğlu həbsdən azad edilsin, şəxsi sənədləri qaytarılsın və iş dayandırılsın.
"Göy göl" şeiri
Əhməd Cavadın sovet dövründə yazdığı lirik şeirlərdən biri olan "Göy göl" ən çox müzakirələrə və tənqidi fikirlərə səbəb olan əsərlərindən biri olmuşdur. Səkkiz bənddən ibarət olan şeir 1925-ci ildə nəşr olunmuşdur. Məşhur "Göy göl" şeirinə bir qrup həmkarı tərəfindən əksinqilabi şeir damğası vurulur və bununla da şair həbsxanaya salınır. Ə. Cavad "Göy göl" şeirinə görə 5–6 ay həbsdə saxlanılır. Damğaya səbəb şairin yazdığı bu misralardır: thumb|300px|left|Əhməd Cavadın son şəkli thumb|300px|left|Həyat yoldaşı Şükriyyə xanım
Şairi bu bənddə ulduzdan aydan danışıb müsavatçılara ismarış göndərməkdə ittiham edib şeirin tərcümə variantını Moskvaya göndərirlər. "Göy göl"lə tanış olan Moskva mütəxəssisləri onun yüksək səviyyədə yazıldığını bildirirlər. Beləliklə, şeirdə heç bir bir siyasi səhv tapılmadığından şairi həbsdən azad etmək məcburiyyətində qalırlar.
Şeirdə Azərbaycanın füsunkar gözəllikləri "Göy göl" timsalında tərənnüm olunmuşdur. Bununla yanaşı, şairin təbiətlə bağlı lirik şeirlərinin nüvəsində xalqın tarixi və taleyi dayanır. Bu şeirlərdə təbiətin təsviri ikinci plana keçir və öz yerini Azərbaycanda baş vermiş ictimai-siyasi hadisələrə verir.
"Göy göl" şeirinə görə həbs edilən Ə. Cavad azadlığa buraxıldıqdan sonra "Ey Göy gölüm" adlı bir əsər də yazır. Həmin əsərdə şair həbs olunduğundan peşman olmadığını bildirir.
1920-ci ildə Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra Əhməd Cavad təyinatla Qusara müəllim göndərilir. O, ailəsilə birlikdə Qusarın Xuluq kəndinə köçərək burada müəllimliyə başlayır. 1920-ci ilin sentyabrından 1922-ci ilin oktyabrına kimi Əhməd Cavad Xuluq kənd məktəbində rus və türk dillərindən dərs verir. Tezliklə həmin məktəbin direktoru vəzifəsi ona tapşırılır. Öz vəzifəsinin öhdəsindən yüksək səviyyədə gəldiyi barədə Quba Qəza Xalq Maarifi Şöbəsindən verilmiş xasiyyətnamədə məlumat var. O, müəyyən fasilələrlə Quba Xalq Maarif Şöbəsinin müdiri işləyir, həmçinin Azərbaycan Maarif komissarlığının təşkil etdiyi qısa pedaqoji kurslarda mühazirəçi, yoxlama komissiyasının üzvü və başqa vəzifələrdə çalışır. Şair geniş maarifçilik fəaliyyəti göstərməklə yanaşı, eyni zamanda pedaqoq kimi fəaliyyətini davam etdirir.
Əhməd Cavad 1922-ci ildə Bakıda Ali Pedaqoji İnstitutunun ədəbiyyat və tarix fakültəsinə qiyabi daxil olur. O, həmçinin ali məktəbdə təhsil aldığı illərdə müəllimlik fəaliyyəti ilə məşğul olmuş, 1924-cü ildə N. Nərimanov adına Pedaqoji Texnikumda türk dili fənnindən dərs demişdir. Bu zaman respublikada buraxılan ilk dərsliklərin və dərs vəsaitlərinin hazırlanmasında öz bilik və bacarığını əsirgəməmişdir. Daha sonra 1927-ci ildə Əzizbəyov adına Azərbaycan Politexnik Universitetində qeyri-azərbaycanlı tələbələr üçün Azərbaycan dilini tədris etmişdir.
Şairin 1928-ci ildə Türkiyədə müsavatçıların nəşr etdikləri "İstiqlal məcmuəsi"ndə on altı şeiri işıq üzü gördü. İdeoloji sahədə rəhbər orqanlar, "Qızıl qələmlər" cəmiyyəti, onun fəal üzvləri olan "proletar" şairləri, bir sözlə Ə. Cavadın əleyhdarları vaxtaşırı ona qarşı rəsmi və qeyri-rəsmi çıxışlar edirdilər. Belə bir vaxtda Əli Nazim Moskvada çap olunmuş bir məqaləsində ("Peçat i revolyusiya", N 7, 1929-cu il) şairin Türkiyədə bir neçə şeirinin dərc olunması haqqında məlumat yaydı. Əhməd Cavadın həbsi üçün səbəb axtaran bəzi həmkarları bundan yararlanaraq mətbuatda "İstiqlal məcmuəsi"ndə çap olunan şeirlərinə görə onu ittiham etdilər. Bu işdə "Kommunist" və "Bakinski raboçi" qəzetləri xüsusi fəallıq nümayiş etdirirdilər."Kommunist" qəzetinin 1929-cu il 19 və 21 noyabr tarixli nömrələrində "Cavadın yolu" adlı bir məqalə dərc olundu. Məqalədə müəllif yazırdı: Onun şeirlərində (söhbət Cavadın 1918-20-ci illər yaradıcılığından gedir) bir kəlmə də olsun Azərbaycan kəlməsinə təsadüf edilmir.
Əsasən 1917–20-ci illərdə məşhurlaşmış Ə. Cavadın 20-ci illərin sonunda yaradıcılıqdan soyuması onun təqib edilməsi, millətçiliklə, müsavat şairi kimi ittihamı ilə əlaqədar idi. Ə. Cavad ilk Azərbaycan Cümhuriyyəti ilə Türkiyə arasında əlaqə yaradanlardan biri olmuşdur. Onun yaradıcılığının ana xəttinin "türkçülük" ideyası təşkil edirdi. Onu pantürkizmdə təqsirləndirirdilər. 30-cu illərin, demək olar ki, bütün marksist tənqidçiləri Ə. Cavadı tənqid etmişdilər. O, "Şiddətli protesto edirəm", "İzah" və s. yazılarla böhtanlardan müdafiə olunmağa çalışırdı.
Qəzetlərdə verilən imzalı-imzasız məqalələrdə, şeirlərdə Cavad təhqir olunurdu. Müxtəlif zamanlarda ona qarşı "Sonadək ifşa etməli" (Abdulla Faruq), "Sıralarımızda düşmənlərə yer yoxdur" (Ağahüseyn Rəsulzadə), "Sıralarımızı təmizləyəlim!" (Cəfər Xəndan), "Təmizliyə başlanmalıdır!" (Məmməd Səid Ordubadi), "Amansız olmalı!" (Mir Cəlal), "Səhvlərimiz haqqında" (Səməd Vurğun), "Sayıqlığın kütləşdiyi yerdə" (Seyfulla Şamilov) adlı məqalələr yazılmışdır.
Cavad öz növbəsində "Kommunist" qəzetinin 1929-cu il 31 oktyabr tarixli sayında "Şiddətli protesto edirəm" məqaləsi ilə yazılanlara belə cavab verdi: Aprel inqilabından sonra əlaqədar olmadığım bir təşkilat tərəfindən nəşr edilən bu kitabdan xəbərim olmadığı kimi, hansı parçalarımın da oraya düşdüyündən xəbərim yoxdur.
Beləliklə, iki il ərzində — 1929–1930-cu illərdə davam edən ifşa kampaniyasından sonra Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda dosent işləyən Əhməd Cavad 1930-cu ildə institut Gəncəyə köçürüldüyü zaman Gəncəyə köçmək məcburiyyətində qaldı. Lakin əsil məqsəd şairi Bakı ədəbi- ictimai mühitindən kənarlaşdırmaq idi. Buna baxmayaraq, beş il Gəncədə yaşayıb-yaradan şair özünə qarşı edilən haqsız hücumlardan ruhdan düşməyərək Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun dilçilik kafedrasının rəhbəri vəzifəsində çalışır, orada Azərbaycan dili və ədəbiyyatından dərs deyərək müəllimlik fəaliyyətini davam etdirir, həmçinin Gəncə Dram Teatrında ədəbi hissə müdiri vəzifəsində işləyir. 1933-cü ildə şairə professor adı verilir. Həmin dövrdə rus dili üzrə professor rütbəsinə layiq görülmüş ilk azərbaycanlı məhz Əhməd Cavad olmuşdur.
1937-ci il
1937-ci ilin mart ayında Şota Rustavelinin "Pələng dərisi geymiş pəhləvan" əsərinin tərcüməsinə görə ilk mükafata layiq görülməsinə baxmayaraq, həmin ilin 4 iyununda şair müəllimi H. Cavid, tələbəsi M. Müşfiq və həmyerlisi V. Xuluflu ilə eyni vaxtda həbs edilib. 1937-ci ilin 5 iyununda başlanan istintaq işi həmin ilin 25 sentyabrında qurtardı.
1937-ci il iyunun 3-də şairin mənzilinə girib axtarış aparırlar. Əhməd Cavadın qalın bir cilddən ibarət olan şəxsi işində evini axtarış zamanı müsadirə olunan əşyalar qeyd olunmuşdur. Həmin əmlak siyahısında Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin, Kautskinin, Buxarinin kitabları, H. Zeynallının, V. Xuluflunun bəzi əsərləri, "Türk sözü" qəzeti, özünün "Dalğa" kitabçası, 3 qeyd dəftərçəsi, 15 müxtəlif məktub, Şükriyyə xanımın qızıl bəzəkləri-yeddi qızıl beşliyi, dostlarının şairə bağışladığı iki ədəd suvenir-xəncəri göstərilir. Əhməd Cavadın 12493/24 nömrəli iş qovluğunda əllə yazılmış protokollar, şahid ifadələri, hökm, arayış, çıxarış, məktub, zəmanət, rus makinasında necə gəldi yazılmış "Göy göl" şeiri saxlanılıb.
1937-ci il may ayının 27-də Azərbaycan Daxili İşlər Komissarlığının leytenantı Klimençiç Əhməd Cavadın həbs olunması haqqında IV şöbənin rəisi Çinmana təsdiq üçün göndərdiyi arayışda qeyd edirdi: Aхundov Əhməd Cavad Müsavatın üzvi olmuşdur. Onun Müsavat Partiyasının rəhbərlərindən Mirzə Bala Məmmədzadəni хaricə qaçırılmasında хüsusi rolu olmuşdur. Bu səbəbdən də Ə.Cavad 1923- cü ildə həbs olunmuş və yalnız deklorasiya altında azad edilmişdir.
Əhməd Cavadın ilk dindirilməsi DTK-nın IV şöbəsinin rəisi Ağasəlim Atakişiyev tərəfindən 1937-ci il iyun ayının 5-də aparılır. Şairə əksinqilabi fəaliyyəti, kimlərlə əlbir işlədiyi, Müsavat adlı qanundan kənar partiyanın üzviliyi, hökumət əleyhinə şeirlər yazması və millətçi fəaliyyəti ilə bağlı suallar verilir. Ə. Cavad da öz növbəsində Müsavatın üzvi olduğunu, əksinqilabi millətçiliyi yaymaqda iştirak etdiyini, lakin 1923-cü ildə həbs olunandan sonra bu işdən əl çəkdiyini bildirmişdi. Ə. Cavad 1937-ci il sentyabr ayının 20-də, üçüncü dindirmə zamanı Balkan müharibəsində iştirakını rəsmi şəkildə təsdiqləmişdir. Onun İran və Türkiyə ilə əlaqələri ilə maraqlanan NKVD müstəntiqinin "Siz xaricdə olmusunuzmu, nə vaxt, harada?" sualına cavab olaraq şair demişdir: Bəli, mən 1912-ci ildə Türkiyədə olmuşam. Mən ora ona görə getmişdim ki, Türk-Balkan müharibəsində türk ordusunda könüllü iştirak edim. Mən Türkiyəyə Batumda hansısa pasport alveri ilə məşğul olan yunanlıdan aldığım fars pasportu ilə getmişəm. Mənimlə birlikdə türk ordusunda iştirak etmək üçün İ.Axundzadə, Əli, İ.Əlizadə getmişdir. Biz hamımız könüllü dəstəyə qəbul olunmuşduq və onun tərkibində bolqarlara qarşı hərbi hərəkatlarda iştirak edirdik. 1913-cü ilin payızında mən Rusiyaya qayıtdım.
Beləliklə, SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyasının Səyyar Sessiyası müttəhimi Azərbaycan cinayət məcəlləsinin 69, 70 və 73-cü maddələri ilə ittiham edərək oktyabrın 11-də işə başladı. Məhkəmənin sədri İ. O. Matuleviç, üzvləri İ. M. Zaryanov və C. K. Jiqur idi. İclasda hərbi yuris A. F. Kostyuşko və SSRİ prokurorunun baş köməkçisi N. S. Rovski (Rozovski) iştirak edirdi. Protokolda deyilir: Müttəhim öz günahını tamamilə boynuna almış, ilkin istintaq verdiyi ifadələri bir daha təsdiq etmiş və göstərmişdir ki, məhkəmə təhqiqatına əlavəsi yoxdur.
Lakin məhkəmədə müdafiəçilər, yəni vəkilər və şahidlər iştirak etməmişdilər. 1937-ci ildə şairə qarşı irəli sürülən saxta ittihama əsasən oktyabrın 12-də hökm oxundu. 12 oktyabrda başlanan məhkəmə cəmi 15 dəqiqə davam etdi və oktyabrın 12-dən 13-nə keçən gecə şairi güllələdilər. Həmin gecə Əhməd Cavadla birlikdə görkəmli yazıçı Böyükağa Talıblının da güllələnməsi həyata keçirilir.
Şairin qətl hadisəsini isə "Sərhəd" qəzetinin xüsusi buraxılışı (Bakı, 1999, № 1) belə açıqlayır: Oktyabrın 12-dən 13-nə keçən gecə (1937) cəmi 46 nəfər güllələnib. Həmin şəxslərin arasında Ə.Cavadın da adı vardır. Siyahıda Ə.Cavadın adı 14-cüdür.
Bundan əlavə N. Axundzadə söhbətlərində bildirirdi: Hökumət adamları bizə deyirdilər ki, atamı siyasi dustaq olduğu üçün yazışmaq hüququ olmayan sürgünə göndəriblər. Amma sən demə atamı elə həmin günlər Bakıda, NKVD zirzəmisində döyə-döyə öldürüblərmiş. Bu, bizə çox sonralar məlum oldu.
Lakin rəsmi sənədlərdən məlum olur ki, Əhməd Cavad 1937-ci il iyun ayının 4-də həbs edilib, heç yerə sürgün edilmədən həmin ilin oktyabr ayının 12-dən 13-nə keçən gecə Bakıda vəhşicəsinə güllələnib.
Əhməd Cavadın Qubada müəllim işlədiyi dövrdən tanıdığı Hüseyn Musayev (həm də Quba maarif şöbəsində işləyirdi) 1956-cı ildə şairə bəraət qazandırmaq üçün zəmanət verənlərdən biri olmuşdur. Zəmanət verənlər arasında görkəmli rejissor Aleksandr Tuqanov, iqtisadçı alim Hüsü Mamayev, Aktyor Ağahüseyn Cavadov da var idi.
Onun həyat yoldaşı Şükriyyə xanım isə "Vətən xaininin ailə üzvü" olduğuna görə Qazaxıstana, ALJİR-ə 8 il müddətində sürgün edilir.
NGC 1413
NGC 1413, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Eridan bürcü istiqamətində yerləşir. E2 tipli. tərəfindən ildə 66.04 sm (26 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Dispers qüvvələr
Dispers qüvvələr və ya London qüvvələri — Van-der-Vaals qüvvələrinin bir növü.
Hidrogen, karbon qazı, azot, metan və s. qazların bərk və maye halda olmasının səbəbini orientasiya və induksiya qüvvələri izah edə bilməmişdir. Buna əsasən 1930- cu ildə London, vandervaals qüvvələrinin tam təsviri məqsədi ilə üçüncü bir amil - dispers qüvvələrin mövcudluğunu irəli sürmüşdür. Kvant mexanikası təsəvvürlərinə əsaslanaraq, London göstərmişdir ki, dispers qüvvələr quruluşlarından asılı olmayaraq, müxtəlif iki qeyri - polyar və ya iki polyar atomlar və molekullar arasında mövcud ola bilər. İki qeyri polyar hissəciklər arasında qarşılıqlı təsirin yaranması elektronların dairəvi və nüvənin titrəyişli hərəkəti nəticəsində atomda ani dipolların əmələ gəlməsi ilə əlaqələndirilir.
Nəcib ("təsirsiz", "inert") qazların atomları və qeyri polyar molekulları arasında əsasən dispers qüvvələr təsir göstərir.
Vandervaals qüvvələri molekulyar klatrat birləşmə adlanan mürəkkəb molekuların yaranmasında iştirak edir. məsələn, Ar·6H2O.
Frits Maxlup
Frits Maxlup  — avstriyalı və amerikalı iqtisadçı.
Bioqrafiyası
1933-cü ildə Hitlerin Almaniyada hakimiyyətə gəlməsi ilə əlaqədar ABŞ-yə mühacirət etmiş, 1940-cı ildə ABŞ vətəndaşlığını almışdır. Buffalo, Cons Hopkins və Prinston universitetlərində dərs deyirdi. Beynəlxalq İqtisadiyyat Assosiasiyasının prezidenti (1971–1974), 1966-cı ildə Amerika İqtisadi Assosiasiyasının prezidenti olmuşdur. Bernard Xarms mükafatı laureatı (1974).
Mollinin oyunu (film, 2017)
thumb|Cessika Çesteyn Toronto Beynəlxalq Film Festivalında
Mollinin oyunu – Ssenaristi və rejissoru Aaron Sorkin olan, 2017-ci il istehsalı amerikan bioqrafik cinayət filmi
Məzmun
Molli Blum (Cessika Çesteyn) atası (Kevin Kostner) tərəfindən uşağlığını idmana həsr etmiş, sonra aldığı zərbə ilə idman kariyerası bitmiş gənc qızdır. Həyatda və idmanda qardaşları qədər uğurlu ola bilməyən gənc qızın təhsil səviyyəsi və xarakteri ona uğur qazanmağa sövq edirdi. Daha sonra hüquq məktəbinə daxil olmağı planlaşdıran Molli əlavə iş tapmağa çalışır. Çalışdığı gecə klublarından birində Din adlı şəxs ona ofisində menecer vəzifəsini təklif edir. Daha sonra Dinin təşkil edəcəyi oyunlarda əsas personaj olur. Oyunçular məşhur ulduzlar, biznesmenlər və bir sözlə, milyonlarla risk edəcək qədər zəngin insanlar idi. Oyunçulardan hər şey barədə, siyasət, iqtisadiyyat, şou-biznes və s. mövzular barədə öyrənən və özünü təkmilləşdirən Molli hüquq məktəbini kənara atır. Din Mollini işdən çıxardıqdan sonra Molli öz oyununu yaratmağı qərara alır. Dinin bütün oyunçularını öz oyununa dəvət edir və oyun başlayır. Qısa müddətdə milyonlar qazanır. Buna baxmayaraq, hələ də ona külli miqdarda borcu olanlar qalır. İtalyan mafyasını poker oyununa dəvət edən Mollinin oyunu məhv olmağa doğru gedir. O, artıq bu cür həyat tərzinə davam gətirə bilmirdi. Cinayət aləmini oyununda topladığı üçün həbs edilir. İşə başlayarkən biznesini tamamilə qanuniləşdirən Molli, qanunu pozmuş,eyni zamanda oyundan faiz götürmüşdü.
Filmin sonunda Mollinin, ailəsi və vəkil Çarli ilə şən şəkildə şam yeməyi göstərilir.
Çəkiliş
Əsas çəkilişlər 2016-cı ilin noyabrından Kanadada, Ontario və Toronto əyalətlərində başlayıb. Filmin çəkilişlərinə 30 milyon dollar xərclənmişdir. C.Çesteyn və İ.Elba kimi iki kinoulduzun baş rolun aparıcısı olması filmə hədsiz uğur gətirir. Məşhur Hollivud aktyoru K.Kostnerin də çəkilişlərə daxil olması isə filmin uğur qazanmasının zəmanətçisi olur. Filmin çəkilişlərinin bitməsi 2017-ci ilin fevralına təsadüf edir. Qeyd etmək lazımdır ki, film, A.Sorkinin rejissor kimi debüt işidir.
Nəticə
"Mollinin oyunu"nun premyerası 2017-ci ilin sentyabrının 8-də Toronto Beynəlxalq Film Festivalında nümayiş etdirildi. 30 milyon dollar büdcəsi olan filmin gəliri 59 milyon dollara bərabər olmuşdu. Film və aktyor heyəti dəfələrlə Oskar, Qızıl Qlobus, BAFTA kimi dünya şöhrətli mükafatlara nominasiya kimi göstərilir. Lakin bu mükafatların heç birini qazana bilmir və digər mükafatlarla kifayətlənməli olur.
Həmçinin bax
Cessika Çesteyn
İdris Elba
Kevin Kostner
Creation Club
Creation Club — "Bethesda Game Studios" tərəfindən "Fallout 4" və "The Elder Scrolls V: Skyrim" videooyunları üçün dizayn edilmiş mikroödəniş sistemi. Sistem ilk dəfə olaraq, 28 avqust 2017-ci il tarixində "Fallout 4" üçün buraxılmışdır. "Creation Club" "Bethesda"nın dəstəyi ilə fanlar tərəfindən "Fallout 4" və "The Elder Scrolls V: Skyrim" üçün yaradılan modları ehtiva edir. İstehsalçılar modlara böyük diqqət ayırırdı, bunun səbəbi "Creation Club"dakı modların ödənişli olması idi. "Creation Club"dakı modlar digər modlardan fərqli olaraq çox keyfiyyətlidir.
Qəbul
"Creation Club" oyunçular tərəfindən mənfi rəy almışdır. "Bethesda" eyni sistemi "The Elder Scrolls V: Skyrim"ə gətirmək istəyəndə oyunçular bu fikrə qarşı çıxmış, nəticədə layihə dayanmışdı. Oyunçuların bu fikri "ödənişli modlar" adlandırmasına baxmayaraq "Bethesda" adminstrasiyası bu sözlərin səhv olduğunu deyir və modları "məcburi olmayan, ancaq keyfiyyətli oyun əşyaları" olaraq qələmə verir. Buna baxmayaraq, erkən tənqidçilər həmin modların eyni dərəcədə keyfiyyətli versiyaların pulsuz şəkildə mövcud olduğunu vurğulamışdır. Bunun nəticəsində "Fallout 4" Steam kimi oyun bazarlarında mənfi rəylərə məruz qalmışdır. "Steam"dəki bir rəydə “Bunun daha da pis bir şeyin başlanğıcı olması məni narahat edir” yazılmışdır.
Rudolf Abel
Rudolf İvanoviç Abel (əsl adı Vilyam Henrixoviç Fişer;, ; ) — SSRİ kəşfiyyatçısı, polkovnik. O, 1948-ci ildən ABŞ-də fəaliyyət göstərmiş, 1957-ci ildə həbs olunmuşdur. Abel 10 fevral 1962-ci ildə SSRİ üzərində vurulmuş ABŞ kəşfiyyat təyyarəsinin pilotu Frensis Geri Pauers və 1961-ci ilin avqustunda Şərqi Berlində casusluğa görə həbs edilən amerikalı iqtisadiyyat tələbəsi Frederik Prayorla dəyişdirilmişdir.
Təltif və mükafatlar
Vilyam Fişer "SSRİ-nin dövlət təhlükəsizliyinin təmin edilməsində görkəmli xidmətlərinə görə" aşağıdakılarla mükafatlandırılmışdır:
Tyel-sür-Akolen
INSEE kodu — 03283.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 607 nəfər (15-64 yaş) arasında 446 nəfər iqtisadi cəhətdən, 161 hərəkətsiz (fəaliyyət göstərici 73.5%, 1999-cu ildə 65.0%) idi. Fəal 446 nəfərdən 414 nəfəri (238 kişi və 176 qadın), 32 nəfəri işsizdir (10 kişi və 22 qadın). 161 hərəkətsiz 35 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 56 nəfər təqaüdçü, 70 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
Qaçqın qadınlar
thumb| [[Çad|Çadda qaçqın qadınlar.]] Qaçqın qadınlar — müharibə, təbii fəlakət və başqa səbəblərə görə yaşadığı yeri tərk etmiş qadınlar. Onlar miqrasiya təcrübəsinin hər mərhələsində gündəlik həyatda genderlə bağlı problemlərlə üzləşirlər. Digər demoqrafik məlumatlardan asılı olmayaraq bütün qaçqın qadınlar üçün ümumi problemlər səhiyyə və fiziki zorakılığa çıxışdır və ayrı-seçkilik, cinsi zorakılıq və insan alveri halları ən çox rast gəlinən çətinliklərdir. Buna baxmayaraq, qadınlar bu cür hallarda zərərçəkən olmasalar belə, onlar tez-tez öz xüsusi ehtiyaclarına və təcrübələrindən sui-istifadə və etinasızlıqla üzləşirlər. Bu, demoralizasiya, damğalanma, əqli və fiziki sağlamlığın pozulması kimi mürəkkəb nəticələrə gətirib çıxarır. Beynəlxalq humanitar yardım təşkilatlarından müvafiq resurslara çıxışın olmaması dünyada üstünlük təşkil edən gender fərziyyələri ilə daha da ağırlaşır, baxmayaraq ki, gender meynstriminqində son dəyişikliklər bu ümumi cəhətlərlə mübarizə aparmaq məqsədi daşıyır.
Səhiyyə
Qaçqın qadınların üzləşdiyi sağlamlıq problemləri susuz qalma və ishaldan tutmuş yüksək hərarət və malyariyaya qədərdir. Onlar həmçinin, gender əsaslı zorakılıq və ana sağlamlığı kimi daha geniş əhatəli hadisələri əhatə edir. Qaçqın qadınların ölümünün əsas səbəbləri arasında qida çatışmazlığı, ishal, respirator infeksiyalar və reproduktiv ağırlaşmalar var. Qaçqın qadınların sağlamlıq problemləri onların fiziki, əqli və sosial rifahı da daxil olmaqla müxtəlif amillərdən təsirlənir. Qaçqın qadınların sağlamlıq problemləri və narahatlıqları həm müvəqqəti düşərgələrdə və ya sığınacaqlarda yaşadıqları müddətdə, həm də sığınacaq ölkələrinə köçdükdən sonra üstünlük təşkil edir. Qaçqın qadınların sağlamlığı ilə bağlı narahatlıqlara səbəb olan xarici amillərə mədəni cəhətdən gücləndirilmiş gender bərabərsizliyi, məhdud hərəkətlilik, səhiyyə müəssisələrinə çıxışın olmaması, qaçqın düşərgələrində əhalinin yüksək sıxlığı və aşağı təhsil səviyyəsi daxildir.
Yeraltından qeydlər
Əsər oxunduqca özü üçün yaratdığı kiçik və fərqli dünyada yaşayan adi bir insanın həyatına nəzər salınarkən həm də bütün cəmiyyət tənqidə məruz qalır.
Şəhər qaçqını
Şəhər qaçqını — şəxsin qaçdığı ölkədə və ya ərazidəki qaçqın düşərgəsində deyil, şəhər ərazisində məskunlaşmaq qərarına gələn və ya bunu məcburi şəkildə edən olan qaçqın. Dünyanın qaçqın əhalisinin 60%-dən çoxu və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığının (BMT QAK) mandatı altında olan məcburi köçkünlərin 80%-i şəhər mühitində yaşayır. 2009-cu ildə onların sayı təxminən 5,5 milyon nəfər idi. "Şəhər qaçqını" Qaçqınların Statusuna dair BMT Konvensiyasında tanınmış hüquqi termin deyil. Bununla belə, BMT QAK 2009-cu ildə "Qaçqınların Müdafiəsi və Şəhər Ərazilərində Həll Yolları üzrə Siyasət" qəbul etmişdir.
Təxminən 2017-ci ildən bəri BMT QAK şəhər qaçqınlarını qaçqın düşərgələrində yaşayan qaçqınlar əvəzinə onları məskunlaşmaq üçün prioritetləşdirir. Məsələn, Keniyada məskunlaşma yerləri üçün Kakuma və ya Dadaab qaçqın düşərgəsində yaşayan qaçqınlara yox, yalnız Nayrobidə yaşayan qaçqınlar təqdim olunur. Bununla belə, Keniyanın dövlət səviyyəsindəki qaçqın siyasəti bütün qaçqınların düşərgələrdə yaşamasını tələb edir, baxmayaraq ki, bu tələb ciddi şəkildə yerinə yetirilmir.
Okinotori
Okinotori və ya Parese-Vela  — Filippin dənizində yerləşən, mərcanlardan ibarət olan atoll. Atol üç adacıqdan ibarətdir.
Coğrafiyası
thumb|right|300px|Okinotori Adaların maksimal hündürlüyü 1,5 metrdir. Ümumi sahəsi 8482 m²-dir. Rifin ümümi sahəsi isə 7,8 km²-dir. Bu Yaponiyaya məxsus olan ən cənubda yerləşən adalar qrupudur. Adalar ilə Tokio arasında məsafə 1740 km-dir. 3 adadan ibarətdir.
Tarix
Okinotori 1789-cu ildə ingilis gəmisi olan "İfigeniya" tərəfindən aşkarlanır və "Duqlas rifi" olaraq adlandırılır. 1922 və 1925-ci illərdə ərazini yapon dəniz donanması araşdırmışdır. 1931-ci ildə yaponiya adaları öz ərazisi elan edir. İnzibati baxımmından Tokio şəhər adirəsi, Oqasavara və ya Bonin adalarına daxil edir. Yaponlar adanı Okinotori-şima adalandırırlar.
Yapon donanması üçün atoll üzərində bir hidroplane bazasının qurulması əlverişli şərait yaradır. Filippin dənizinin mərkəzində yerləşməsi hərbi baxımdan genioş imkanlar meydana gətirir. Əslində Beynəlxalq hüquqa baxmımdan sualtı mercan rifi bir ölkə ərazisi kimi bəyan edilə bilməz. ancaq yaponiya adacıqları öz ərazisi elan etmişdir. Heç bir ölkə bununa etiraz etmir. Yapon hökuməti bu bazanı ictimaiyyətə "mayak və meteoroloji müşahidə platforması" kimi təqdim etmişdi. 1939 və 1941-ci illərdə başlayan tikinti işləri Sakit okeanda müharibənin başlaması dayanmışdır.
İkinci Dünya müharibəsi zamanı Okinotori Bonin adaları ilə birlikdə ABŞ tərəfindən işğal edilir. 1968-ci ildə isə Yaponiyaya qaytarılır. Adalar 1970-ci illərin sonlarına qədər diqqəti cəlb etmədi. 1983-cü ildə Yaponiya BMT-nin Dəniz Qanununa dair Konvensiyasını imzaladı. BMT Konvensiyası 1994-cü ildə qüvvəyə minmişdir. Okinotori adasını nəzərə alaraq Yaponiyaya 154,500 mil² xüsusi iqtisadi zona təxminən (400,000 km²) düşdü.