cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gulrıpş rayonu
İdarəetmə
18 dekabr 2002 -ci ildə Prezident Ardzinba, Xaraziyanı İdarə Başçısı olaraq azad etdi və onu Kənd Təsərrüfatı və Ərzaq Naziri təyin etdi. 16 iyun 2003 -cü ildə Prezident Ardzinba Tamaz Qoqiayı İdarə rəisi təyin etdi. 2004 -cü ilin əvvəlində, Qoqianın fəaliyyəti dövründə ondan kobudluq gördüklərini iddia edən və buna etiraz olaraq rayon səlahiyyətliləri işdən uzaqlaşdılar. Buna cavab olaraq, Qoqia, Prezident Ardzinbanın 9 Fevralda verdiyi istefa ərizəsi qəbul edərək rəhbərin birinci müavini Aslan Baratelianı Rəhbər vəzifəsinə təyin etdi. 24 Mart 2005 -ci ildə yeni seçilmiş Prezident Serqey Baqapş Administrasiya rəhbəri Aslan Barateliyanı Mixail Loqua ilə əvəz etdi. 2011 -ci il prezident seçkilərində Loqua Aleksander Ankvabla birlikdə vitse -prezidentliyə uğurla namizəd oldu. Onun yerinə 14 dekabrda əvvəllər başçı müavini olan Timur Eşba gəlmişdi. May 2014 İnqilabından və Raul Khajimbanın Prezident seçilməsindən sonra 23 sentyabr 2014 -cü ildə Eşbanı Aslan Baratelia ilə əvəz etdi.
Əhali
2003 -cü ilin məlumatlarına görə, 2008 -ci ilə qədər Gürcüstanın nəzarətində olan Yuxarı Kodor bölgəsi də dail olmaqla rayonda 19918 sakindən əhalinin 47,1% -i ermənilər, 24,5% -i abxazlar, 13,6% -i gürcülər (Svanlar, Mingrellər), 12, 1%  ruslar, 0.6%  yunanlar, 0.6% ukraynalılar təşkil edirdi.
Portiya Dabldey
Portiya Enn Dabldey — ABŞ aktrisası.
Gültəkin Uysal
Gültəkin Uysal — Türkiyə siyasətçisi. O, Demokrat Partiyanın sədri və Afyonqarahisar millət vəkili olmuşdur.
Erkən illəri
Gültəkin Uysal 3 aprel 1976-cı ildə Türkiyədə, Afyonqarahisarda anadan olmuşdur. İbtidai təhsilini Afyonqarahisarda yerləşən Gedik Əhməd Paşa İbtidai məktəbində, orta təhsilini isə İstanbulda yerləşən Özəl Üsküdar Fazilet Oğlan Liseyində bitirmişdir. Uysal universitet təhsili üçün ABŞ-yə getmişdir. O, Hyuston Universitetində siyasi elmlər üzrə bakalavr təhsilinə başlamışdır. Uysal bakalavr təhsilini Bilkənd Universitetinin Siyasi Elmlər və Dövlət İdarəçiliyi fakültəsində bitirmişdir.
Uysal Rəisoğlu Mərmər ailə şirkətində çalışmışdır. O, Türk Ocaqları Afyonqarahisar şöbəsi, Liberal Düşüncə Cəmiyyəti, Afyon Təhsil Vəqfi, Yörük-Türkmən Federasiyası kimi təşkilatlarda fəaliyyət göstərmişdir. Uysalın tərcümələri "Türkiye Günlüğü" və "Pazar" jurnallarında dərc olunmuşdur. Onun babası Ədalət Partiyasından İscəhisar bələdiyyə başqanı və Doğru Yol Partiyasının İscəhisar qurucu rayon sədri, əmisi isə Ana Vətən Partiyasından İscehisar bələdiyyə başqanı olmuşdur.
Səmiha Ayverdi
Səmiha Ayverdi  (25 noyabr 1905 – 22 mart 1993) — türkiyəli yazıçı, mütəfəkkir, mütəsəvvif.
Fəaliyyəti
Səmiha Ayverdi ədəbiyyat aləminə 1938-ci ildə "Eşq budur" romanı ilə gəlmişdir. Əsər "Eşq budur" adı ilə nəşr olunsa da, yazıçı əsərin adından "Eşq bu imiş" deyə bəhs edir. Roman böyük maraqla qarşılanmış, beləliklə 1938-ci ildən müxtəlif qəzet və jurnallarda Səmiha Ayverdinin imzası görülməyə başlamışdır. İlk yazılarını Nəcib Fazilin çıxardığı Böyük Doğu dərgisində çap edən yazıçı, daha sonra "Rəsimli İstanbul Həftəsi", "Fateh", "Türk Yurdu", "Həvadis", "Ölçü", "Bir Adam", "Tərcüman", "Qübbəaltı Akademik Məcmuə", "Türk ədəbiyyatı" kimi jurnallarda əsərlərini dərc etmişdir. Sufi-fəlsəfi ideyalarını romanlarında əks etdirən Səmiha xanım XX əsr türk romanına yeni nəfəs gətirmişdir. Bu əsərlər insan və nəfs arasındakı mübarizə, eşq arayışı, ən başlıcası kamil insan konsepsiyası baxımından maraq doğurur. Səmiha Ayverdi yazıçılığı ilə yanaşı, həm də yaxşı tədqiqatçı idi. 1968–1980-ci illərdə tədqiqat işi ilə bağlı İspanya, Macarıstan, İsveçrə, İtaliya, Fransa kimi bir çox ölkəyə gedərək, araşdırma aparmışdır. Yazıçı yol qeyd və xatirələrini "Yer üzündə bir neçə addım" əsərində çap etmişdir. O, Fətih Cəmiyyəti, Ev Qadınları Dərnəyi, İstanbul və Yəhya Kamal İnstitutu kimi qurumlarda da fəaliyyət göstərmiş, gənclərin və evdar xanımların təhsil almasıyla ciddi məşğul olmuş, həm müəllim, həm yazıçı, həm də tədqiqatçı kimi çalışmışdır. 1966-cı ildə "Türk Ev Qadınları" dərnəyinin, 1970-ci ildə isə qardaşı ilə birlikdə "Qübbəaltı Cəmiyyəti"nin qurulmasında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Yazıçı, mütəfəkkir, mütəsəvvif Səmiha Ayverdi tarix, ədəbiyyat, mədəniyyət, din, siyasət, sufizm haqqında onlarla araşdırma-monoqrafiya yazmış, bununla yanaşı biyoqrafiya, portret-oçerk, səyahətnamə, məktub, xatirə, esse kimi müxtəlif janrlarda əsərlər qələmə almışdır. Səmiha Ayverdinin 47 kitabdan ibarət olan külliyyatı Qübbəaltı nəşriyyat evində çap olunmuşdur.
Draqutin Surbek
Draqutin Surbek (8 avqust 1946 — 15 iyul 2018) — Xorvatiyanı təmsil edən stolüstü tennisçi.
Karyerası
Draqutin Surbek Xorvatiyanı 1992-ci ildə Barselona şəhərində baş tutan XXV Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil edib və cüt turnirdə 9-cu pillənin sahibi olub.
Aquatic Language
Aquatic Language və ya Yaponiyada tanınan adı ilə – Yasuhiro Yoşiuranın rejissorluğu ilə çəkilmiş 9 dəqiqəlik anime. 26 oktyabr 2002-ci ildə NHK BS1 kanalının 10 min. theater slotunda yayımlanmışdır.
Məzmun
Animenin mövzusunun əsas məqsədi dilin əhəmiyyətini və ünsiyyətinin vacibliyini izləyicilərə çatdırmaqdır. Anime üçün 2D və 3D vizual texnikalarından, drammatik kamera hərəkətlərindən və bucaqlarından istifadə olunmuşdur.
Hambuziya
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi. Kiçik ölçülərə malik olan Şimali, Mərkəzi və Cənubi Amerika ərazilırinddə təbii şəkildə yayılmışdır. Növlərinin böyük qismi şirin sularda yaşayır. Bəziləri isə azduzlu və ya şor sularda yayılmışdır.
Bu balıqlar Malyariya ağcaqanadının və digər infeksion xəstəliklərin sürfə və puplarını məhv etdiyindən bir sira regionlarda (Avropa, Avstraliya, Çin, Yaponiya, Havay adaları və Filippin adaları, Mərkəzi Asiya, Cənubi Qafqaz) iqlimləşdirilmişdir.
Cinsə daxil olan bəzi növlər akvarium çəraitində belə saxlanıla bilir. İstisevər balıqlar olsalarda temperaturun 5 °C qədər enən ərazilərində belə yaşaya bilirlər. Onların hətta 0 °C temperaturu olan sularda yaşaması belə qeydə alınmışdır.
Akvarium çəraitində digər balıqlarla birgə saxlanılması məsləhət görülmür. Çünki, digər balıqların kürü və balalarını yeyirlər. Hətta öz növlərrinə aid cavan balıqları belə yemələri müşahidə edilir.
Əsas düşmənləri:ördəklər və digər yırtıcı quşlar, Su tısbağaları, yırtıcı balıqlar.
thumb|175px|Alderedə Hambuziya balığına qoyulmuş abidə
Növləri
Cinsə ümumilikdə 45 növ daxildir :
Əhəmiyyəti
Malyariya ağcaqanadının sürfə və puplarını məhv etdiyindən Soçi şəhərinin Adler rayonunda, Korsika və İsraildə hambuziya balığıına abidə qoyulmuşdur
Şahhüseynli
Şahhüseynli — Azərbaycan Respublikasının Zərdab rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Coğrafiyası
Şirvan düzündə yerləşir.
Tarixi
Şahhüseynni, Şahsünnü variantlarında qeydə alınmışdır. Şahhüseynli XIX əsrdə Şamaxıda yaşamış kiçik tayfanın adı ilə bağlıdır.
Əhalisi
Əhalisin sayı 1371 nəfərdi
İqtisadiyyatı
İqtisadiyyatı kənd təssərüüfatıdır.
Slavyanski rayonu
Slavyanski rayonu — Rusiya Federasiyası, Krasnodar vilayətinin tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Slavyansk-na-Kubani kəndidir.
Coğrafiyası
Protoka çayı boyunca Primorsko-Axtarski, Kalininski və Krasnoarmeyski rayonları ilə, Kuban çayı boyunca Krımski rayonu, Kurka çayı boyunca Temryuk rayonu ilə həmsərhəddir
Tarixi
Rayon 2 iyun 1924-cü ildə Cənub-Şərq vilayətinin Kuban dairəsinin bir hissəsi olaraq qurulur. Buraya Kuban-Qara dəniz diyarının ləğv edilmiş Slavyan bölməsi ərazisinin bir hissəsi daxil idi. Əvvəlcə rayonun tərkibinə 10 kənd məclisi daxil idi: Anastasievski, İvanovski, Petrovski, Poltavski, Slavyanski, Starocerelievski, Tixovski, Troitski, Trudobelikovski, Çernoerkovski. 16 noyabr 1924-cü ildən rayonda Şimali Qafqaz ərazisinə daxildir. 11 fevral 1927-ci ildə rayona 5 kənd sovetliyi əlavə edilir: Ləğv edilmiş Popoviçevski rayonunun Qrivenski, Qrişkovski, Lebedinski, Novonikolaevski, Staronijesteblievski. 10 yanvar 1934-cü ildən rayon Azov-Qara dəniz diyarının bir hissəsi idi. 13 sentyabr 1937-ci ildən etibarən Slavyanski rayonu Krasnodar diyarının bir hissəsi olur. 22 avqust 1953-cü ildə ləğv edilmiş Çernoerkovski rayonunun ərazisi rayonun bir hissəsi olur. 1 fevral 1963-cü ildə Slavyanski kənd rayonu qurulur. 1963-cü il fevralın 11-dən 1966-cı il dekabrın 30-dək ləğv edilmiş Krasnoarmeiski rayonunun ərazisi rayonunun bir hissəsi idi. 26 oktyabr 1965-ci ildə Slavyansk-on-Kubani şəhəri diyar tabeli şəhəri elan edilir. 1993-cü ildə kənd şuralarının fəaliyyətinə xitam verildi, kənd idarələrinin əraziləri kənd dairələrinə çevrilir. 2005-ci ildə rayonda Slavyansk-on-Kubani da daxil olmaqla 15 bələdiyyə qurulur.
Əhali
1 yanvar 2012-ci il tarixinə rayon əhalisi 134639 nəfər təşkil etmişdir. Bunların 49,3 % (64615) -i şəhər sakinləri, 50,7% (65650) -i kənd sakinləridir. Bütün əhali arasında kişilər 46,4% (60534), qadınlar 53,6% (69731) təşkil edir. Ümumi əhalinin 79483 (61,0 %) nəfəri əmək qabiliyyətli insanlar, 21,3 %-i pensiyaçılardır.
İnzibati-ərazi vahidləri
Slaviyanski rayonunda 1 şəhər və 14 kənd inzibati vahidliyinə 55 yaşayış məntəqəsi daxildir.
İqtisadiyyat
Rayon çoxşaxəli sənaye potensialına malikdir. İstehsal strukturunda ən böyük paya sahib olan ərzaq və emal sənayesi müəssisələri üstünlük təşkil edir. Rayon iqtisadiyyatı neft və qaz istehsalı kompleksinin müəssisələri tərəfindən müəyyən edilir. Slavyanski rayonunun ərazisində, Krasnodar diyarında ən böyük olan Anastasievsko-Troitskoe və ən perspektivli Sladkovsko-Morozovskoe neft və qaz yataqları var. Burada Kubanın bütün karbohidrogen xammalının 45% -i hasil olunur.
Rayonda 128 920 hektar kənd təsərrüfatı ərazisi var. Aqrar-sənaye kompleksinə 25 iri kənd təsərrüfatı müəssisəsi, 3 balıq təsərrüfatı, 107 kəndli təsərrüfatı daxildir. Rayonun əsas kənd təsərrüfatı məhsulu düyüdür. Slavyanski rayonu, yalnız Kuban (bütün bölgədəki ümumi məhsulun 35,2%) deyil, bütün Rusiyada düyü sənayesinin mərkəzlərindən biridir.
Nəqliyyat
Şəhər federal şose ilə Novorossiysk, Temryuk, Port-Qafqaz limanlarına keçir. Gəlkəcəkdə Slavyansk-Kubani hava limanının yenidən qurulması planlaşdırılır.
Ebli-i Süfla
Ebli-i Süfla — İranın Ərdəbil ostanının Kövsər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 132 nəfər yaşayır (27 ailə).
NGC 2477
NGC 2477, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Göyərtə bürcü istiqamətində yerləşir. I3r tipli. tərəfindən ildə 1.27 sm (0.5 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Ağabağı
Ağabağı — Azərbaycan Respublikasının Zərdab rayonunun Kəndəbil inzibati ərazi vahidində kənd.
Coğrafiyası
Kənd Zərdab şəhərindən 19 kilometr cənub-şərqdə, Kür çayının sahilində yerləşir. Kəndin yaxınlığında "Məhəddin axmazı" var.
İqtisadiyyatı
İqtisadiyyatını heyvandarlıq, pambıqçılıq, taxılçılıq, yemçilik, meyvəçilik, baramaçılıq, quşçuluq, bostançılıq və balıqçılıq təşkil edir. Kənd təbii qazla təmin olunmamışdır.
Təhsil
2010-cu ilin may ayında güclü leysan yağışları və sel suları Ağabağı kənd ibtidai məktəbi binasında qəza vəziyyəti yaranıb. Fövqəladə Hallar Nazirliyi bu səbəblə smeta dəyəri 57 min 726 manat olan 40 şagird yerlik yeni məktəb binası inşa etdirmişdir. Kənddə həmçinin kitabxana da fəaliyyət göstərir.
Rebekka Brids
Rebekka Elizabet Brids — Avstraliya aktrisası.
Ayrılıq bir dənizmiş... (film, 2002)
Ayrılıq bir dənizmiş... qısametrajlı sənədli televiziya filmi 2002-ci ildə Azərbaycan televiziyası nda istehsal edilmişdir. Film bəstəkar, Azərbaycanın xalq artisti, bir çox məşhur mahnının müəllifi, çox sayda Azərbaycan filminin musiqilərinin bəstəkarı Emin Sabitoğlunun xatirəsinə həsr olunmuşdur.
Məzmunu
Film bəstəkar, Azərbaycanın xalq artisti, bir çox məşhur mahnının müəllifi, çox sayda Azərbaycan filminin musiqilərinin bəstəkarı Emin Sabitoğlunun xatirəsinə həsr olunmuşdur.
Film üzərində işləyənlər
Salehə Əfəndiyeva Zahid Nəzərov Ehtiram Nəsirov
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 2002-ci ilin Azərbaycan filmləri 2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Heydər Əliyev - Azərbaycan dili və azərbaycançılıq (kitab)
Heydər Əliyev - Azərbaycan dili və azərbaycançılıq — Azərbaycanda dil quruculuğu sahəsində gördüyü işlərdən, onun Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti barədəki fikirlərindən bəhs edən kitab.
Haqqında
AMEA-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun Elmi şurasının qərarı ilə “Heydər Əliyev - Azərbaycan dili və azərbaycançılıq” kitabı “Elm və təhsil” nəşriyyatında çap olunub.
Kitabın elmi redaktoru və “Ön söz”ünün müəllifi akademik Nizami Cəfərov, rəyçiləri professorlar Qəzənfər Kazımov və İlham Tahirovdur.
Ümumumi məlumat və məzmunu
Əsərdə Ulu Öndər Heydər Əliyevin Azərbaycanda dil quruculuğu sahəsində gördüyü işlərdən, onun Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti barədəki fikirlərindən, azərbaycançılıq məfkurəsindən danışılır, natiqliyi, çıxış və nitqlərinin dil xüsusiyyətləri təhlil edilir.
“Heydər Əliyev və Azərbaycanda dil quruculuğu” (akademik Ağamusa Axundov) adlanan I fəsildə ölkədə dil quruculuğu prosesləri Heydər Əliyevin rəhbərliyi ən müxtəlif aspektlərdən müfəssəl təsvir edilməklə yanaşı, dil siyasətinin istiqamətləri, dil və dövlət quruculuğu, dil və əlifba istiqamətində elmi-nəzəri ümumiləşdirmələr aparılıb.
Professor Müseyib Məmmədovun yazdığı “Heydər Əliyev və nitq mədəniyyəti” adlı II fəsildə Ulu Öndərin nitq mədəniyyəti və natiqlik sənətinin özünəməxsusluqları kontekstində sinonimlik, frazeologiya və s. kimi nitq hadisələrinə toxunulur.
Kitabda əvvəlki nəşrdə olmayan dördüncü fəsil də artırılıb.
Bu fəslin müəllifi Dilçilik İnstitutunun baş direktoru professor Nadir Məmmədlidir. “Heydər Əliyevin Vətən konsepti - azərbaycançılıq məfkurəsi” adlanan həmin fəsildə Ulu Öndərin nitqi koqnitiv planda tədqiq olunmaqla onun dil-üslub dühasının məfkurəvi səciyyəsi verilir.
Frigiya-yunan fərziyyəsi
Frigiya-yunan fərziyyəsi — Hind-Avropa dil qrupunun fərziyyəvi qolu. Bu qrup qədim yunan (müxtəlif dialektləri ilə birlikdə) və Frigiya dillərini birləşdirir. Yunan dili erməni (erməni-yunan; ari-yunan), qədim makedon və messap dilləriylə də uyğunlaşdırılmışdır. Ermənicə istisna olmaqla, bu dillər bəzən "yunan" qrupu altında sinifləşdirilir.
Çexiya dilşünası Vatslav Blajek bu iki dilin qədimliyi və həmin dillərdə yazılmış mətnlərin az olmasından onların sinifləşdirilməsinin doğru olmadığını deyir. Klod Briks qədim yunan və frig dillərində digər dillərdə olmayan bənzərliklərin olduğunu deyir.
Fərab (Ərdəbil)
Fərab — İranın Ərdəbil ostanının Kövsər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 650 nəfər yaşayır (138 ailə).
Heydər Əliyev Meydanı (Daşkənd)
Heydər Əliyev Meydanı — Azərbaycanın Ümummilli Lideri Heydər Əliyevin şərəfinə Özbəkistanın Daşkənd şəhərində salınmış meydan.
Ümumi məlumat
Meydan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2022-ci il 21 iyunda Özbəkistan Respublikasına dövlət səfəri çərçivəsində açılmışdır. Açılış mərasimində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev və Özbəkistan Respublikasının Prezidenti Şavkat Mirziyoyev açılış mərasimində iştirak ediblər. Meydan Daşkəndin Mirabad rayonunda yerləşir.
Açılış mərasimində prezidentlərin çıxışı
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev:
Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyev:
Küzyö (En)
Küzyö  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — En. Viryo-le-Qran kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Belle.
INSEE kodu — 01141.
Coğrafiyası
thumb|200px|left|Kommunanın xəritəsi Kommuna Paris şəhərinin 420 km cənub-şərqində, Lion şəhərindən 70 km şərqdə yerləşir və Burk-an-Bres şəhərindən 55 km cənub-şərqdə yerləşir.
Əhalisi
2010-ci ildə əhalinin sayı 407 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2010-cu ildə 250 (15-64 yaş) əmək qabiliyyətli insanlar arasında 190 nəfər iqtisadi cəhətdən aktiv, 60 nəfər fəaliyyətsiz (fəaliyyət göstəricisi% 76.0, 1999-cu ildə 74.5%). 190 aktiv sakindən 173 nəfər işləyirdi (92 kişi və 81 qadın), 17 işsiz var (7 kişi və 10 qadın). 60 hərəkətsiz insan arasında 13 nəfər şagird və ya tələbə, 31 nəfər təqaüdçü, 16 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
Otmanoba
Otmanoba — Azərbaycan Respublikasının Zərdab rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Din
Kənddə "İmam Əli" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
USS Çikaqo (CA-29)
USS Çikaqo (Chicago) (CA-29) — İkinci Dünya Müharibəsinin ilk illərində Sakit okean cəbhəsində xidmət edən ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Northampton sinifli kreyseri idi. O, Çikaqo şəhərinin adını daşıyan ikinci ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri gəmisi idi. Sidney Limanında kiçik sualtı hücumundan sağ çıxan və 1942-ci ildə Mərcan dənizi və Savo adasında döyüşlərdə xidmət etdikdən sonra, 30 yanvar 1943-cü ildə Solomon adalarında, Rennell adasındakı döyüşdə Yapon hava torpedaları tərəfindən batırıldı.
Tikinti
Chicago 10 aprel 1930-cu ildə Miss E. Brittenin sponsorluğu ilə dəniz konstruktoru Charles W. Fisher Jr.-ın nəzarəti altında Mare adası, Dəniz Gəmiqayırma Zavodu tərəfindən suya salınmışdır; və 9 mart 1931-ci ildə kapitan Manley H. Simons komandanlığında istismara verildi. O, əvvəlcə nazik zirehinə görə yüngül kreyser CL-29 kimi təsnif edilirdi. 1 iyul 1931-ci il tarixindən etibarən Çikaqo 1930-cu il London Dəniz Müqaviləsinin müddəalarına uyğun olaraq 8 düymlük silahlarına görə ağır kreyser CA-29 adlandırıldı.
Müharibələrarası dövr
Honolulu, Taiti və Amerika Samoasına səyahətdən sonra Çikaqo 27 iyul 1931-ci ildə Mare adasını tərk etdi və şərq sahilinə üzərək, 16 avqustda Nyu-Yorkun Fort Pond Körfəzinə çatdı. Orada o, Komandir, Kreyser, Kəşfiyyat Qüvvələrinin flaqmanı oldu və 1940-cı ilə qədər bu qüvvə ilə fəaliyyət göstərdi.
1932-ci ilin fevralında Çikaqo Kaliforniya sahillərində Fleet Problem XIII-ə ilkin olaraq Kəşfiyyat Qüvvələrinin digər gəmiləri ilə atışma təlimləri keçirdi. Donanma bundan sonra Qərb Sahilində quruldu və 1934-cü ilə qədər Sakit Okeanda, Alyaskadan Panama Kanalı Zonasına və Havay adalarına qədər fəaliyyət göstərdi.
250px|thumb|right|25 oktyabr 1933-cü ildə İngilis yük gəmisi Silver Palm ilə toqquşduqdan sonra Mare Adası Hərbi Dəniz Qüvvələrində Mare adasının dalğıc barjı ilə birlikdə zədələnmiş USS Chicago gəmisi 24 oktyabr 1933-cü ildə Çikaqo Kaliforniyanın Point Sur yaxınlığında sıx duman içində Britaniyanın Silver Palm yük gəmisi ilə toqquşub. Toqquşma zamanı Çikaqoda olan üç zabit öz məhəllələrində öldürüldü və bir əsgərin qolu da amputasiya edilməli oldu. Gümüş Palma, 1 nömrəli silah qurğusunun qabağında, kreyserin liman yayına təxminən 18 fut dərinlikdə nüfuz etdi. Hadisə zamanı zərərin təxminən 200.000 dollar (bu gün 4 milyon dollar) olduğu təxmin edilirdi. Gəmi 24 mart 1934-cü ildə Mare Adası Dəniz Gəmiqayırma Zavodunda təmir edildi.
1934-cü ildə Karib dənizində illik donanma təlimləri keçirildi, ardınca 1934-cü ilin mayında Nyu-York Limanında Prezident Donanmasının İcmalı keçirildi. Kəşfiyyat Qüvvəsi oktyabr ayına qədər şərq sahillərində və Karib dənizində fəaliyyət göstərdi və sonra San Pedro, Kaliforniyadakı bazaya qayıtdı. Çikaqo 1940-cı ildə yeni RCA CXAM radarını alan altı gəmidən biri idi. Çikaqo 29 Sentyabr 1940-cı ildə Pearl Harbora üzənədək San Pedrodan kənarda fəaliyyət göstərməyə davam etdi.
Növbəti 14 ay ərzində Çikaqo Pearl Harbordan kənarda fəaliyyət göstərdi, müxtəlif tapşırıq qrupları ilə taktika və kruiz birləşmələri hazırlamaq üçün məşq etdi, Avstraliyaya və qərb sahilinə səyahət etdi.
İkinci dünya müharibəsi
Yaponlar 7 dekabr 1941-ci ildə Pearl Harbora hücum edəndə Çikaqo 12 saylı İşçi Qrupu ilə dənizdə idi və Qüvvələr düşmənin qarşısını almaq üçün dərhal Oahu-Conston-Palmira üçbucağında beş günlük süpürgəyə başladı. Qüvvələr 12 dekabrda Pearl Harbora qayıtdı; 14-27 dekabr tarixlərində Çikaqo Task Force 11 ilə patrul və axtarış missiyaları üzrə fəaliyyət göstərmişdir.
2 fevral 1942-ci ildə Çikaqo Pearl Harbordan Suvaya yola düşdü, burada o, yeni yaradılmış ANZAC eskadronuna qoşuldu, daha sonra İşçi Qrup 44 olaraq təyin olundu. Mart və aprel aylarında kreyser Luiziada arxipelaqından kənarda fəaliyyət göstərərək, Lae və Salamaua, Yeni şəhərlərə hücumları əhatə etdi. Qvineya. Port Moresbiyə hücum etməyə cəhd edən düşmənin yerüstü hissələrinin qarşısını almaq mövqeyində Çikaqo həm də Amerika qoşunlarının Yeni Kaledoniyaya gəlməsini təmin etdi.
Ananiy Zayonçkovski
Ananiy Zayonçkovski  — türk əslilli polyak alimi, şərqşünas, türkoloq, Polşa Elmlər Akademiyasının (PEA) akademiki (1952), Varşava Universitetinin professoru (1935-ci ildən). Polşa Karaimlər Birliyinin sədri.
Bioqrafiyası
Ananiy Zayonçkovski 12 noyabr 1903-cü ildə Vilna (indiki Vilnüs) şəhərində anadan olmuşdur. Valideynləri əslən Trakay karaimləri olan Akhiezer (Aleksandr) Zayonçkovski və Emiliya Bezekoviçdir. Ananiy iki il Vilnadakı Siqmund Avqust gimnaziyasında oxumuşdur. 1915-ci ildə, Birinci Dünya Müharibəsi zamanı, almanların Litvanı işğalı təhlükəsi yarananda Zayonçkovskilər ailəsi Krıma, doğma ata-baba yurduna köçürlər. Həmin dövrdə valideynləri Ananiyi Simferopol gimnaziyasına göndərirlər. Orta məktəbdə oxuyanda teatr gənc oğlanı o qədər özünə cəlb edirdi ki, yay tətillərində öz tamaşaları ilə bütün Cənub Sahilini gəzən həvəskar truppa təşkil edirdi. Anani bu tamaşalarda Otello, Onegin və Çatski rollarını canlandırırdı. Vətəndaş müharibəsi sona çatanda Zaionçkovskilər ailəsi müstəqillik əldə etmiş Litvaya qayıdır. Simferopolda verilən məzuniyyət şəhadətnaməsi natamam hesab edildiyinə görə Zayonçkovski bir neçə il də oxumağa davam etməli və təhsilini Ziqmunt Avqust adına Vilna Gimnaziyasında başa vurmalı olur. 1929-cu ildə Ananiy Axiezeroviç Yagellon Universitetində doktorluq dissertasiyasını müdafiə edir. Görkəmli alim 1970-ci il aprelin 6-da Romada vəfat etmişdir. Həmin gün o, Romadan Neapola yola düşməli idi, lakin vaqonda infarkt keçirir. O, Varşavada yerləşən Karaim məzarlığında dəfn edilmişdir.
Elmi irsi
Ananiy Zajonçkovskinin ictimai və elmi fəaliyyəti çoxşaxəlidir: o, Varşava Universitetində türkologiya kafedrasına rəhbərlik etmiş, 1953-1968-ci illərdə PEA Şərqşünaslıq İnstitutunun direktoru vəzifəsində çalışmış, iranşünaslıq və ərəbşünaslıq üzrə silsilə kurslar aparmış, məşhur “Myśl Karaimska” dərgisinin redaktoru olmuşdur. Ananiy Zayonçkovski türk xalqlarının dilinə, tarix və mədəniyyətinə dair bir sıra əsərlərin müəllifidir. Ən mühüm tədqiqatları Məmlük dövlətinin, Xəzər xaqanlığının, Qızıl Ordanın etnik tərkibinin təhlilinə, o cümlədən türk xalqlarının məskunlaşma formalarına, qədim Osmanlı ədəbi abidələrinin və türk paleoqrafiyasının öyrənilməsinə həsr edilmişdir. Bununla yanaşı, onun yaradıcılığında ən mühüm yeri karaimlərin tarixinə, dininə və mədəni irsinə həsr olunmuş əsərlər tutur. A.Zayonçkovskinin “Polşada karaimlər” (Varşava-Paris, 1961, ingiliscə) fundamental tədqiqatını isə əsl ensiklopediya hesab otmək olar. XVI əsr Venesiya erkən çapını və 1730-cu illərdən başlayaraq Çufut-Kaledə çap olunan karaim abidələrini təsvir edən “Karaim ədəbiyyatı” (1926) biblioqrafik oçerki isə xüsusi vurğulanmağa layiqdir. Alim həmçinin Krım tatarlarının və Volınya karaimlərinin tarixini də araşdırmışdır.
1926-cı ildə məşhur polyak şərqşünası Tadeuş Kovalski gənc alimlərə odlu-alovlu nitqlə müraciət edir:
Bu çağırışa cavab verənlər arasında 23 yaşlı Ananiy Zayonçkovski də var idi. O, 1929-1931-ci illərdə Berlin, İstanbul və Paris kitabxanalarına baş çəkir, orada saxlanılan karaim kitablarını öyrənir. Ananiy Zayonçkovski “Karaimcə-rusca-polyakca” akademik lüğətinin həmmüəllifi, “Karaim dili qrammatikası”nın müəllifidir.
Sivilizasiya sərdabəsi
thumb|Daxili görünüşü.|350px Sivilizasiya sərdabəsi – 1937-1940-cı illərdə ABŞ-nin Corciya ştatında yerləşən Oqltorp Universitetində tikilən möhürlü, havakeçirməz otaq. 57 m3 həcmə malik otaqda bir çox artifakt və sənəd saxlanılır və 8113-cü ildə açılması planlaşdırılır. Otağın yaradılma məqsədi hazırkı dövrün mədəniyyətini gələcək dövrlərə çatdırmaqdır. Sivilizasiya sərdabəsi gələcək nəslə mədəniyyəti çatdırmaq üçün edilən ən yaxşı cəhd kimi Ginnesin Rekordlar Kitabına düşmüşdür.
Tarixi
Zaman kapsulası funksiyası daşıyan otağı yaratmaq ideyası universitetin keçmiş rektoru Tornvell Yakobsa məxsusdur. T.Yakobs keçmiş mədəniyyətlərin gələcək nəsillərə çox az məlumat buraxdığından şikayətçi idi. Buna görə də bu cür otağın yaradılmasını çox istəyirdi. Otaq dünyada ilk zaman kapsulu hesab olunur.
Qazaxıstan Milli Texniki Universiteti
Qazaxıstan Milli Pedaqoji Universiteti — Qazaxıstan ərazisində fəaliyyət göstərən aparıcı ali təhsil müəssisələrindən biri. Universitet 1934-ci ildə təşkil edilmişdir.
Tarixi
1934-cü ildə Qazaxıstan dağ-metallurgiya institutu olaraq təşkil edilmişdir. 1960-cı ildə isə Qazaxıstan Politexnik İnstitutu olaraq adlandırılmışdır. 1970-ci ildə isə ona Vladimir İliç Leninin adı verilir.
1994-cü ilin yanvarında V. İ. Lenin adına Qazaxıstan Politexnik İnstitutu adı Qazaxıstan Milli Texniki Universiteti olaraq adlandırılır. Qazaxıstan üçün lazımlı kadrların hazırlanmasında xidmətlərinə görə Qazaxıstan Respublikası rəhbərliyi tərəfindən 22 sentyabr 1999-cu ildə Qazaxıstan Milli Texniki Universitetinə Kanış İmantaeviç Satparvin adı verilmişdir.
İnstitutları
right|thumb Tədris aşağıdakı institutlarda aparılır:
Rektorları
Müxtəlif illərdə universitetin rektorları:
Sivilizasiya sərdabəsi
Tarixi
Artifaktları oksidlənmədən və paslanmadan qorumaq üçün şüşə ilə örtülmüş və oksigenlə doldurulmuş polad qoruyucuların içinə qoyulmuşdur. Möhürlənməzdən əvvəl bütün hava sorulub paslanmamanın qabağını almaq üçün otağa azot qazı buraxıldı.
Otaq 25 may 1940-cı ildə möhürlənmiş və açılış tarixi 8113-cü il kimi müəyyənləşdirilmişdir.
İçindəkilər
Otağın girişinə həkk olunmuş lövhədə bunlar yazılmışdır:
Gələcək nəsillərin ingilis dilini unutma ehtimalına qarşı möhürlü otağın qarşısına "Dil birləşdiricisi" adlı maşın quraşdırılmışdır.
Yakobsun bu ideyası daha sonra bir çox zaman kapsulunun yaradılmasına ilham vermişdir.
NGC 955
NGC 955 - Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balina bürcü istiqamətində yerləşir. Sab tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Xan qızı Natəvanın sarayı
Xan qızı Natəvanın evi — Şuşa şəhərində yerləşən XVIII əsrə aid tarix-memarlıq abidəsi. Binanın birinci mərtəbəsində xidməti xarakterli və xidmətçilərin yaşaması üçün nəzərdə tutulmuş yeddi otaq yerləşir. Cənub tərəfdə üç giriş qapısı yerləşir. Onlardan ortada yerləşən qapı dəhlizə, yanlarda yerləşən digər iki qapı isə yan otaqlara aparır.
Gülqışlaq (Ərdəbil)
Gülqışlaq — İranın Ərdəbil ostanının Kövsər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Xan qızı Natəvanın sarayı
Natəvanın sarayının memarlığı Şuşa şəhərinin yaşayış tikililərinin memarlığı üşün xarakterik olmasa da, böyük maraq kəsb edir. Tikilinin cənub fasadı vertikal şəkildə yerləşdirilmiş bellərlə bölünmüşdür. İkinci mərtəbənin pəncərələrini çərçivəyə alan bellər isə digərləri ilə müqayisədə daha da genişləndirilmişdir.
Gülqışlaq (Ərdəbil)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 15 nəfər yaşayır (6 ailə).
Xan qızı Natəvanın sarayı
Tarixi
Xurşidbanu Natəvanın evi Şuşanın ilk zamanlarında inşa edilmiş mülklərindən biridir. Natəvanın sarayı böyük bir ərazini əhatə edən həyət və bu həyətdə müxtəlif xidməəti tikililərə də malikdir. .
Bülbülün təşəbbüsü ilə Azərbaycan SSR Xalq Maarif Komissarlığının 10 oktyabr 1932-ci il tarixli qərarına əsasən rəsmi olaraq Şuşa Musiqi Məktəbi yaradıldı (bu həm də Azərbaycanda yaradılan ilk uşaq musiqi məktəbi idi). Məktəbə rəhbərlik Həsənov soyadlı şəxsə tapşırıldı. Məktəb Xan qızı Natəvanın evi olmuş binada fəaliyyətə başlamışdı.
1987-ci ildə binada restavrasiya işləri aparılmış və Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyinin filialı olan Xurşidbanu Natəvanın ev-muzeyi fəaliyyətə başlamışdır. Muzeyin ilk direktoru Namiq Babayev olmuşdur.
Memarlıq xüsusiyyətləri
250px|thumb|left|Sarayın kərpic hörgülü yeganə fasadı 250px|thumb|left|Saray 2022-ci ildə. Evin cənub divarı kərpicdən, qalan divarları isə yerli daşlardan inşa edilmişdir. Bina planda 24x12.5 metr ölçülərə malik düzbucaqlı formasına malikdir. Binanın yerdən dama qədər olan hündürlüyü 8.5 metrə bərabərdir. Binanın birinci mərtəbəsində xidməti xarakterli və xidmətçilərin yaşaması üçün nəzərdə tutulmuş yeddi otaq yerləşir. Cənub tərəfdə üç giriş qapısı yerləşir. Onlardan ortada yerləşən qapı dəhlizə, yanlarda yerləşən digər iki qapı isə yan otaqlara aparır.
Aşağı mərtəbənin otaqları iki qrupa bölünür ki, onlardan da birinə dörd, digərinə isə üç otaq daxildir. Bu otaq qrupları arasında əlaqə yalnız dəhliz vasitəsiylə həyata keçirilir.
Parad xüsusiyyəti daşıyan ikinci mərtəbəyə evin qərb divarında inşa edilmi daş pilləkən aparır. İkinci mərtəbənin mərkəzində geniş qonaq zalı, onun ətrafında isə yaşayış üçün nəzərdə tutulmuş dörd otaq yerləşir. Zal, hər iki tərəfdən bütün uzunluğu boyunca 5x3.5 metr ölçülərə malik iri şəbəkə pəncərələr vasitəsiylə işıqlandırılır. Cənub divarında böyük giriş qapısı ətrafında daha iki pəncərə yerləşir. Parad zalının hündürlüyü 5 metrə yaxındır. Altında antresollar yerləşən digər dörd otağın hündürlüyü isə bir qədər azdır. Parad zalının interyerinin bəzədilməsində freska rəsmləri və alebastr üzərində oyma naxışlardan istifadə olunmuşdur.
Natəvanın sarayının memarlığı Şuşa şəhərinin yaşayış tikililərinin memarlığı üşün xarakterik olmasa da, böyük maraq kəsb edir. Tikilinin cənub fasadı vertikal şəkildə yerləşdirilmiş bellərlə bölünmüşdür. İkinci mərtəbənin pəncərələrini çərçivəyə alan bellər isə digərləri ilə müqayisədə daha da genişləndirilmişdir. Bölünmələr arasındakı fərqli məsafələr sayəsində binanın memarlığı quruluqdan xilas edilmişdir. Üstdən əlavə edilmiş horizontal bölünmələr sayəsində fasad düzgün və yüngül xarakter əldə etmişdir.
Evin birinci və ikinci mərtəbəsinin kərpic divarı oxvari tağlar və düzbucaqlı formaya malik pəncərələrlə həll edilmişdir. Üçüncü mərtəbə isə kör kərpic divara malikdir. Fasadın bu cür bölünməsi maraqlı işıq-kölgə oyunu effekti yaratmışdır. Binanın yerli daşlardan tikilmiş və şimala baxan fasadı isə öz formaları ilə yerli Şuşa evlərinin memarlığına daha yaxın olsa da, memarlıq işlərinin keyfiyyətinə görə, bir çox bəy-ağa evlərindən geri qalır.
Aşağı Seyidlər
Aşağı Seyidlər (əvvəlki adı: Seyidlər) — Azərbaycan Respublikasının Zərdab rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 6 may 1997-ci il tarixli, 293-IQ saylı Qərarı ilə Zərdab rayonunun Şahhüseynli kənd inzibati-ərazi vahidinin tərkibindəki Seyidlər kəndi Aşağı Seyidlər kəndi adlandırılmışdır. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 14 iyul 1998-ci il tarixli, 524-IQ saylı Qərarı ilə Zərdab rayonunun Şahhüseynli kənd inzibati ərazi vahidinin Aşağı Seyidlər kəndi Şəftəhal kənd inzibati ərazi vahidinin tabeliyinə verilmişdir.
Toponimikası
Kəndin adı ərəb sözü "seyyid" sözündən olub, "ağa, cənab, tayfa başçısı" mənasını verir. "Seyid" mənşəcə Məhəmməd peyğəmbərin nəslindən (Qureyş tayfasından) olanların fəxri titulu olmuş, Ərəbistanda qəbilə və tayfa başçıları nümayəndələrinə deyilmişdir. Seyid komponentli kəndlər də seyidlərlə bağlıdır. Seyidlər adını Azərbaycan tayfalarından biri olan, şahsevən tayfa qrupuna daxil olan Seyidlilərlə də bağlayırlar. Seyidlilər Cənubi Azərbaycanın Meşkin və Muğan ərazilərində yaşamaqla, maldarlıq və əkinçiliklə məşğuldurlar. Azərbaycanda olan Seyidlər və Seyidli kəndləri adlarının Seyidlilərlə bağlı olduğu ehtimal da var. Yerli məlumatlara əsasən, seyidlilər əvvəlcə buraya Kürün qarşı sahilindən — İmişlinin Məmmədli kəndindən ayrılıb gəlmişlər. Sonradan onlardan bəziləri çay yuxarı, vadidən aralı eyni adlı təzə kənd (Yuxarı Seyidlər) yaratmışlar.
Emili Brauninq
Emili Ceyn Brauninq — Avstraliya aktrisası. Debüt işi "The Echo of Thunder" (1998) telefilmi olmuşdur.
Kütlə vahidləri
Əraziyə və dövrlərdən asılı olaraq, bu fiziki kəmiyyəti ifadə etməyə imkan verən fərqli sistemlər mövcuddur.
Kütlənin Beynəlxalq vahidlər sistemi çərçivəsində, beynəlxalq səviyyədə tanınan vahidi kiloqramdır.
Beynəlxalq Vahidlər Sistemində (BS) kütlə vahidi kiloqram (1 kq) qəbul olunmuşdur. Cisimlərin kütləsi müxtəlif vahidlərlə də ifadə oluna bilər:
Kütlə vahidi olaraq platin və iridium ərintisindən hazırlanmış etalon qəbul edilmişdir. Bu etalonun kütləsi 1 kq-dır. Həmin etalon Fransanın Sevr şəhərində saxlanılır (a). Tərəzilərdə cismin kütləsi bu etalonun surətləri ilə müqayisə edilir.
a Cismin kütləsinin birbaşa ölçülməsi qollu tərəzi (b), yaylı tərəzi (c) və elektron tərəzilər (d) vasitəsilə həyata keçirilir.
b Qollu tərəzi
c Yaylı tərəzi
Mexaniki tərəzilər
d Elektron tərəzi
Gültəpə (Kövsər)
Gültəpə — İranın Ərdəbil ostanının Kövsər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Kütlə vahidləri
Artıq fizika laboratoriyalarında cismin kütləsi elektron tərəzi vasitəsilə ölçülür.
Gültəpə (Kövsər)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 31 nəfər yaşayır (9 ailə).
T-64
Bu tank ikinci nəsil əsas döyüş tanklarının ilki olub, o zamankı, NATO qüvvələrinə məxsus olan əsas döyüş tankları olan M48 Patton, M60 Patton, Centurion, Chieftain, AMX-30 tanklarından həm zireh qorunmasına, həm də atəş gücünə görə onlardan çox güclü idi. Tankın zirehi şüşə tərkibli plastik və poladdan ibarətdir ki, bunun da ümumi qalınlığı 450 mm edir. Gövdə & tank qülləsi - 370 mm-dən 440 mm-ə qədər APFSDS mərmilərindən və 500 mm-dən 575 mm-ə qədər HEAT mərmilərindən qorunma xüsusiyyətlərinə sahibdir. Tankın zirehinə istəyə görə ERA plitələri də əlavə etmək mümkündür.
Ümumi baxış
300px|thumb|[[Saratovda nümayiş etdirilən T-64 tankı]]
T-64 tankı Xarkovda T-54 tanklarının konstrukturu olan Aleksandr A. Mozorov tərəfindən daha üstün bir tank olaraq dizayn edilmişdir. Tankın maksimal sürəti versiyalarına görə 45–60 km/saat (28-37 mil/saat) arasında dəyişir. Güc/çəki nisbəti 18,4 at gücü/ton (13,7 kVt / ton) təşkil edir. Hərəkət mənzili daxili yanacaq çənləri ilə 500 km, xarici yanacaq çənləri ilə birlikdə isə 700 km təşkil edir. Tankın çəkisi 38 ton, uzunluğu 6,54 m, eni 3,60 m, hündürlüyü isə 2,172 m təşkil edir. Tankın mühərriki 5-silindirli 700 at gücündə (522 kW) olan dizel mühərrikidir.
Əsas xüsusiyyətlərindən biri öz dövrünə görə kifayət qədər iriçaplı olan 125 mm-lik D-81T topu idi. Topda həm dünyada, həm də SSRİ-də ilk dəfə olaraq, avtomatik doldurulma sistemi tətbiq edilmişdir ki, bu xüsusiyyətdə bu tankı dünyanın digər tanklarından əsaslı sürətdə fərqləndirirdi. Bunun nəticəsində tankın ekipajı doldurucuya ehtiyac qalmadığından 4 nəfərdən 3 nəfərə (tank komandiri, silahçı, sürücü) enmişdir. Bu tankın avtomatik doldurma sistemi tanka həm üstünlüklər bəxş edirdi, həm də tankın bəzi qüsurlarına səbəb olmuşdur. Belə ki, tankın avtomatik doldurulma sistemi ilə təchiz olunması tankın tank qülləsinin 360 dərəcə sursatla əhatələnməsinə səbəb olmuşdur. Bunun sayəsində tank qülləsinə gələn bir atəşlə tank vurula bilirdi. Həmçinin tankın avtomatik doldurulma sistemi primitiv olduğundan bəzən ilişmələrə də, səbəb olurdu. Bu da, bir tank üçün döyüş meydanlarında ən arzuolunmaz hallardan biridir. Bu xüsusiyyət həmçinin tankın ağırlığının və həcminin böyüklüyünün azalmasına səbəb olmuşdur. Tankın köməkçi silahı düşmən piyadaları üçün nəzərdə tutulmuş olan 7.62 mm-lik cütləşdirilmiş NSVT pulemyotu və hava hücumlarından müdafiə üçün nəzərdə tutulmuş olan 12.7 mm-lik PK pulemyotudur
Ayrıca olaraq bu tank SSRİ tank texnologiyasına rəhbərlik etmişdir. 1967-ci ildə 125 mm-lik topla təchiz edilmiş ilk T-64A tanklarının istehsalına başlanılmışdır. Bundan sonra 1976-cı ildən başlayaraq T-72 tanklarında da istifadə edilmiş tank əleyhinə döyüş raketləri atmağa qadir olan 2A46 topuna sahib olan T-64B modelinin istehsalına başlanılmışdır.
T-64 tankları əsas götürülərək qaz-turbin mühərrikləri ilə təchiz edilmiş olan T-80 tankları istehsal edilmişdir. T-64 tanklarının tank qülləsi isə Ukrayna istehsalı olan T-80U və T-80UD tanklarında istifadə edilmişdir. Ayrıca olaraq T-64 tanklarının dizel mühərriyinin daha müasir bir versiyası ilə yenə də Ukrayna istehsalı olan modernləşdirilmiş T-80UD və T-84 tanklarının atası hesab edilən T-80 tanklarının gövdəsinə güc verəcək şəkildə istehsalına başlanıldı.
T-54/T-55 və T-72 tanklarının əksinə olaraq bu tankların SSRİ sərhədlərindən kənara ixracı həyata keçirilməmişdir. Bu tanklar sadəcə olaraq Şərqi Avropada xidmət edən SSRİ elit zirehli qoşun birliklərinin xidmətinə verilmişdir. İlk dəfə olaraq bu tanklar Şərqi Almaniyada xidmət edən SSRİ hərbi birliklərinə verilmişdir. Sonrakı illərdə SSRİ daxilində olan ölkələrə paylanılmışdır.
Tarixi
1961-ci ilin sonunda “Obyekt 432” üçün texniki layihə qəbul edildi, 1962-ci ilin sentyabrında isə tankın ilk prototipləri hazır oldu. 1962-ci ilin oktyabrında Kubinka poliqonunda dövlətin rəhbərlərinə tank nümayiş etdirildi. Digər tanklarla müqayisədə, bu tank tam fərqli idi. Hərbçilərinin reaksiyasının birmənalı olmamasına baxmayaraq, tankın gələcək inkişafı təsdiqləndi. Xaricdən tank, xoş görünüşü olan zərif geyimli bir qadın kimi çox təsirli görünürdü. Tankın ilk versiyalarını nəzərdən keçirərkən baş konstruktor Morozov əli ilə çertyoj üzərində xətt çəkərək tırtıl üzərində yerləşən yanacaq çənlərinin çıxıntılarını kəsdi. O, “tankda hər şey gözəl olmalıdır” sözlərini də əlavə etdi.
“Malışev zavodu”nda dövlət sınaqlarına təqdim edilmək üçün tankların eksperimental partiyası hazırlanır. Maşın hər elementi ilə praktiki olaraq yeni olsa da, zavod sınaqları prosesində, yükləmə mexanizmində, hərəkət edən hissədə, mühərrik və onun sistemlərində çox sayda qüsur və çatışmamazlıqlaraşkar edildi. Buna görə də bir sıra taktiki və texniki tələblər (TTT) yerinə yetirilmədi. Layihə tamamlandıqdan və çatışmamazlıqlar aradan qaldırdıqdan sonra tank 1963-cü ildə yenidən dövlət sınaqlarına təqdim edildi. Lakin bu tədbirlər kifayət etmədi, TTT qarşılanmadı və tank tam sınaq dövrünü tamamlaya bilmədiyi üçün silahlanmaya qəbul edilmədi.
Buna baxmayaraq, baş konstruktorun sənədlərinə əsasən 1964-cü ildə ilk partiyanın istehsalına başlamaq qərarına gəldilər. Tanklar təcili istismar üçün qoşunlara göndərildi, qüsurlar aşkar edildi və aradan qaldırıldı. Layihə yekunlaşdı və 1966-cı ilin oktyabrında təkrar dövlət sınaqlarına təqdim edildi. Onlar müvəffəqiyyətlə başa çatdı və 1966-cı ilin dekabr ayında T-64 tankları silahlanmaya qəbul edildi.
Qeyd etmək lazımdır ki, tankın kütləvi istehsalı hərbçilərin iradəsinin əksinə olaraq başladığına görə onlar təbii ki, bu maşının tərəfdarı olmadılar. Onun tank qoşunlarında tətbiqi ciddi texniki və təşkilati dəyişikliklər tələb edirdi. Ordudakı əsaslı yeni bir maşının tətbiqinə müqavimətin əsaslarından biri də bu idi.
1964-cü ildə T-64 tankı dərin bir modernləşmədən keçdi. 125 mm çaplı silahla təchiz edilən tankın bir çox sistemi dəyişdirildi. Hərbi sınaqlar uğurla keçdi və 1968-ci ilin may ayında T-64A tankı kimi silahlanmaya qəbul edildi. Bu yeni nəsil tankı idi və əvvəlkilərdən çox fərqli idi. Bu tank öz zamanı üçün çox yeni idi, hər hansı bir yenilik isə tam tətbiq edilmək üçün vaxt tələb edir. T-64-ün üstünlükləri və çatışmamazlıqları onsuz da tam analiz edilib. Lakin bəzilərində dayanmaqda fayda var.
TPD-2-49 nişangahının " “əlli beşinci” modelin sadə nişangahından fərqli olması və “qeyri-tank” performansı və xüsusiyyətləri ilə mükəmməl görünürdü.
Tankın ən problemli üç hissəsi vardı: mühərrik, yükləmə mexanizmi və bir də hərəkətli hissə. T-64, T-72 və T-80 tanklarına diqqətlə baxdığınızda, onlar dəqiq olaraq bu detallara görə bir-birindən fərqlənirlər. Onların digər detalları - toplar, silahlar, nişangahlar, elektronika - demək olar ki, hər şeyi eynidir. Mütəxəssis olmayan şəxsin onları ayırd etməsi çətindir.
Əksər problemlər T-64 tanklarının mühərriki ilə bağlı idi, onların aradan qaldırılması və inkişafı üzərində iş çox uzun zaman aldı. Bu mühərrik sıfırdan yaradıldı, heç bir texnologiya, heç bir təcrübə yox idi. Tədqiqatlar zamanı ortaya çıxan problemlərin bir çoxunun həlli üçün digər sahələrdən - metal, keramika, yağ və s. üzrə mütəxəssislər də cəlb etmək lazım gəlirdi. Porşen qrupunun dinamikası üzrə tədqiqat aparmaq üçün zəruri qərarlar bəzən “sınaq-səhv” metodundan istifadə edilirək verilirdi.
Mühərrikin baş konstruktoru Çaromski nəzərdə tutulan xüsusiyyətlərə malik təcrübə nümunəli mühərrik hazırladı. Ona 580 at gücü kifayət etmədi və 700 at gücündə yeni 5TDF mühərrikini hazırlamaq ehtiyacı yarandı. Mövcud problemlər üzərinə yeni problemlərin əlavə edilməsi, bu mühərrikin yaradılmasının mümkünsüzlüyü təəssüratını yaradırdı.
Bütün bu problemlərə baxmayaraq, mühərrik normal vəziyyətə gətirildi və gələcəkdə “Bokser” tankında bu mühərrikin 1200 at gücünə malik olan modifikasiyasından istifadə edildi. Problemlər həll olunurdu, lakin zaman keçsə də tank “ayağa qalxmırdı”. Tamamilə gözlənilməz problemlər də var idi. Qoşunun istismar sınaqlarının keçirildiyi bölmələrindən biri iynəyarpaq meşədə yerləşirdi. Az müddətdən sonra tanklar sıradan çıxmağa başladı. Məlum oldu ki, şamın iynələri soyutma sisteminin fəaliyyətinə mane olur. Nəticədə yüksək hərarət mühərriki sıradan çıxarır. Bunu aradan qaldırmaq üçün bütün tanklar zavoda qaytarıldı və mühərrik böməsinin soyutma torunun yeri üst tərəfə dəyişdirildi.
T-72-də nə üçün yeni bir avtomat doldurma mexanizmi ortaya çıxdı?
Mexanizm seçimi sursatın növü ilə tənzimlənirdi. Mexanizm istehsalın əvvəlində unitar idi. Nəticədə, onu yanan gilizdən və altlıqdan ayrılıqda hazırladılar. Onun mexanikləşdirilən bölmədə yerləşdirilməsi versiyası da uzun zaman müzakirə edildi. Görüşlərin birində kimsə onu dirsəkdən əyilən bir qol kimi təklif etdi. Beləliklə kabin tipli doldurucu mexanizm yarandı.
Bu variant qəbul edildikdən sonra sürücü mexanikin təcili evakuasiyası məhdudlaşdı. Problem salonda bir dəlik açılaraq həll edildi. Lakin bu tankın topunun istiqamət kursu üzərində tuşlandığı halda mümkün idi. Digər bir problem altlıq tələsi ilə bağlı idi. Tez-tez sıradan çıxan fiksasiya sensoru da doldurma prosesini dayandırırdı. Bu problemlər sonradan həllini tapdı. Lakin hərbçilər avtomat doldurma mexanizmini qəbul etmək istəmirdilər. T-72 tanklarında primitiv və sadə davrandılar. Alltı ədəd mərmi konveyerdən çıxarılaraq sursatlar və gilizləri bir-birinin üstünə qoyuldu. Tələ ləğv edilsə də, altlıq çölə atılırdı. TTT görə isə tank döyüşdə hermetikliyini itirməli deyildi.
O dövrdə nüvə silahından istifadə şəraitində müharibə apamaq üçün tələblər ciddi surətdə nəzərdə saxlanılırdı. Hərbçilər atəş zaman tankın hermetikliyinin pozulmasına və sursat dəstinin 28-dən 22-yə qədər azalmasına göz yumdular. Əsas, avtomatik sursat doldurma mexanizminin yarasız olmasını əks tərəfə sübut etmək idi.
Hərəkətli hissə ilə bağlı problemlər
Bu illər ərzində hansı hərəkətli hissənin daha yaxşı və ya daha pis olması barədə bir çox müzakirələr aparıldı. T-64-də yerləşdiriləcək növün seçilməsində əsas meyarın onun çəkisi olduğunu dərhal demək mümkündür. TTT görə tankın çəkisi 34 tondan çox olmamalı idi, onsuz da əvvəldən mühərrikin problemi mövcud idi və onun gücü yetərli deyildi. Buna görə də Morozov tank üçün hərəkət imkanlarının vacibliyini anlayaraq, 34 tonluq şassi seçimini sona qədər müdafiə etdi. Bu tip hərəkətli hissənin də təbii ki, çatışmamazlıqları vardı. Onlar aradan qaldırılsa da, çəki tələbinə ciddi şəkildə riayət olundu.
Xüsusiyyətlər və çəki arasındakı dilemma daim gündəmdə idi, çünki başqa hərəkətli hissənin qəbul edilməsi tankın kütləsini iki ton artırırdı. T-72-də və T-80-də buna razı oldular, T-64-də isə yüngül hərəkətli hissəyə üstünlük verildi.
Beləliklə, Xarkov, Tagil və Leninqradın yaratdığı üç növ hərəkətli hissə mövcud idi. Keçirilən bir çox sınaq nəticələrinə görə, Leninqradda yaradılan şassi daha effektiv idi. XMKB-də tankların sonrakı modifikasiyasında və “Bokser” perspektivli tankının inkişafında bu şassini əsas olaraq götürdülər.
Bu problemlərin həlli vaxt tələb edirdi və tankın inkişafından qəbul edilməsinə qədər 11 il çəkdi. Bu müddətdə tankın inkişafının tərəfdarları və rəqibləri ortaya çıxdı. Burada texniki, təşkilati və konyunktur səbəblər mövcud idi. Tank yeni bir nəslə mənsub idi və onun tam hazır olması çox zəhmət tələb edirdi.
Bir tərəfdən hərbçilər təkmilləşdirilən xüsusiyyətlərə malik yeni tank əldə etmək istəyirdi. Digər tərəfdən onların orduya verilməsi ilə bağlı struktur dəyişiklikləri, tankın mürəkkəbliyi, ekipajların hazırlanması və s. problemlərin yarana biləcəyi qaçılmaz və aşkar idi. Bunun üzərinə texniki problemləri də əlavə etsək tankın silahlanmaya qəbulunun ləngiməsi səbəbləri aydın olur. Bundan əlavə, hərbçilər 1964-cü ildə dövlət sınaqlarını tamamlamadan T-64 tankının seriya istehsalına buraxılmasını, bu tankın onlara “sırındığı” kimi qəbul edirdilər. Tank Qoşunları Komandanı marşal Poluboyarov və digər tankçı rəhbərlər nəticədə daha sadə T-72 tankına tərəf meyl edirdi.
Müdafiə sənayesinin rəhbərliyi bu tankın istehsalını təşkil edərkən nə qədər böyük həcmdə işlərin yerinə yetirilməli olduğunu görürdü. İstehsalın təşkili ilə, xüsusilə də yeni mühərriklə bağlı daim yaranan problemlər onları çox da həvəsləndirmirdi. Yalnız “Stalinin Xalq komissarı” Ustinovun T-64 tankını ordu üçün əsas tank kimi qəbul edilməsinə aid dəmir iradəsi hamını verilən tapşırıqları həyata keçirməyə məcbur etdi.
Konyuktur səbəblər də var idi. Vahid tankın kütləvi istehsala başlanılması ilə yanaşı zavodlar öz layihələrini göstərilən istiqamətdə inkişaf etdirməyə məcbur edilirdi. Təbii ki, onlar bu təzyiqlərdən heç bir zövq almırdılar, əksinə orduda, sənaye rəhbərliyində və hökumətdə təmsil edilən lobbiləri vasitəsilə bunun qarşısını almağa və özlərinə məxsus tank layihələrini irəli sürmək üçün çalışırdılar.
1967-ci ildə Sov.İKP Mərkəzi Komitəsinin və Nazirlər Kabinetinin, ordunun yeni T-64 tankları ilə təchiz edilməsi və onları istehsal potensialının inkişaf etdirilməsi ilə bağlı sərəncamı dərc edildi. Bu tankın buraxılması üç zavodda - Xarkov, Nijniy Tagil və Leninqradda aparılacaqdı.
5TDF mühərriklərinin istehsal gücünün məhdud olduğunu nəzərə alaraq, bütün zavodlar sülh dövründə standart T-64 istehsal edəcəkdi, müharibə dövründə isə “Uralvagonzavod” mövcud olan V-2 mühərrikli T-64 tankının ehtiyat versiyasını buraxacaqdı.
NGC 7340
NGC 7340, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Peqas bürcü istiqamətində yerləşir. E? tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.