cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
THAAD
Ərazinin Yüksək Hündürlükdə Havadan Müdafiəsi (İngiliscə: Terminal High Altitude Area Defense) və ya THAAD, qısa və orta mənzilli təhdid ünsürlərinə qarşı təkmilləşdirilərək yaradılmış, ABŞ Quru Qoşunlarına məxsus olan ballistik raketlərdən müdafiə sistemidir. Lockheed Martin şirkəti tərəfindən istehsal edilmiş THAAD sistemi ümumi olaraq Skad və ona oxşayan qısa mənzilli ballistik raketlər üçün müvəqqəti bir həll yolu kimi arsenala qəbul edilsə də, daha təkmilləşdirilmiş və uzun mənzilli qitələrarası ballistik raketlərə qarşı da, qismən müdafiə imkanlarına malikdir.
thumb|300px|25 oktyabr 2012-ci ildə [[ABŞ Hərbi Donanmasının THAAD döyüş raketiini sınaqdan keçirməsi üçün şərti düşmən hədəfinin məhv edilməsi təlimi. Sınaq Marşall Adaları Respublikasının Mek (Meck) adasında keçirilmişdir]]
THAAD ABŞ istehsalı anti-ballistik raketdən müdafiə sistemidir. 2008-ci ildən silahlanmaya daxil olub. Qısa və orta mənzilli ballistik raketləri onların terminal fazasında məhv etmək üçün yaradılıb.
thumb|300px|THAAD [[döyüş raketi və buraxıcı qurğusu]]
Raketləri döyüş başlığı daşımır, kinetik zərbə ilə hədəfini məhv edir. THAAD sistemi AN/TPY-2 radarları istifadə edir. Bu radarlar dünyanın ən geniş mənzilli daşınabilən yer/hava radarlarıdır. AN/TPY-2 radarları 1000 km məsafədə atılan ballistik raketləri atmosferə çatmamış müəyyən edir. Raketin sürəti 2,8 km/san, lülə çapı 34 sm, ağırlığı 900 kq-dır. 200 km məsafədə, 150 km uzaqlıqda olan hədəfləri vura bilir və 3500 km-ə qədər mənzilli ballistik raketlərə qarşı effektivdir. THAAD sistemi ABŞ ordusu tərəfindən istifadə edilir.
thumb|300px|AN/TPY-2 radarı
thumb|300px|TPY-2 (Təkmilləşdirilmiş mərkəzə sahib olan radar sistemi)
Robert Boş
Robert Boş (Robert Bosch; ) — Alman ixtiraçı. Robert Bosch GmbH şirkətinin təsisçisi.
Pyer Beyl
Pyer Beyl  — fransız mütəfikkiri, yazıçısı.
Həyatı
P. Beyl öz mülahizə və qənaətlərini söyləməkdən çəkinir, deyilmiş dəlillərlə kifayətlənir. Lüğət əslində ikili planda yazılmışdır. Əsas hissəsində dinin müxtəlif məsələləri şərh olunur. Müəllif burada özünü dindar bir protestant kimi göstərir. Bu əsas məqalələrə yazılmış geniş şərhlər isə əsas hissədən qat-qat çox olmaqla tam ateist ruhda yazılmışdır. Bu şərhlər bütün dövrlərin əsl ateizm ensiklopediyası olub müəllifinə böyük şöhrət qazandırmış və XVIII əsrin ensiklopedistləri üçün zəngin material vermişdir.
Volter hesab edir ki, Beyl özü dindar deyilsə də, oxucularını əsl dinsizliyə gətirib çıxarır. Beylin lüğəti XVIII əsrdə maarifçilərin stolüstü kitabı olmuşdur. Didro və Dalamber isə "Ensiklopediya"da ondan nümunə kimi faydalanmışlar. thumb|200px Bir fransız yazıçısının söylədiyi kimi: "Pyer Beyl XVII yüz il mənasında axırıncı metafizik və XVIII əsr məna-sında birinci filosof idi." Beləliklə, P. Beylin yaradıcılığı ilə XVII əsr ədəbiyyatı yekunlaşır və Maarifçilik dövrünün ədəbiyyatı başlanır.
Ədəbiyyat
rus dilində:
bu əsərlərdən əlavə. B., əsərləri:
Baccharis lilloi
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyi (Şuşa)
2020-ci il noyabrın 7-də Şuşa azad edildikdən sonra muzeydə təmir bərpa işlərinə başlanılıb.
Tarixi
Ev XIX əsrdə Şuşada tikilib. Bu evdə 1959-cu ildən etibarən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının, Azərbaycan Tarixi Muzeyinin, Mədəniyyət Nazirliyinin və Musiqi Fondunun dəstəyi ilə Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyi fəaliyyətə başlayıb. İlk vaxtlar bu muzey 4 otaqdan ibarət olub. Sonradan bəstəkarın 100 illik yubileyi ilə əlaqədar 1985-ci ildə muzey genişləndirilmiş, bir hissəsi ikimərtəbəli, digər hissəsi isə birmərtəbəli olaraq memorial evə çevrilmişdir. Mədəniyyət Nazirliyinin tabeliyində olan təşkilatlardan, o cümlədən, Azərbaycan Tarixi Muzeyindən Üzeyir Hacıbəyova aid bir çox əşyalar muzeyə verilib. Burada Üzeyir bəyin gipsdən heykəli ucaldılıb. 1978-ci ildə Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyi təmir edilib və həyətində bulaq komleksi istifadəyə verilib.Muzey 1983-cü ilədək iki, sonradan isə altı nəfərlik ştat vahidi ilə – direktor, fond müdiri, elmi işçi, bərpaçı rəssam, nəzarətçi, gözətçi ilə fəaliyyət göstərib.1985-ci ildə Üzeyir Hacıbəyovun 100 illik yubileyi UNESCO tərəfindən geniş qeyd olunmuş, dünyanın bir çox ölkəsindən gəlmiş qonaqlar Ü. Hacıbəyovun Şuşadakı ev-muzeyini ziyarət etmiş, burada böyük yubiley tədbirləri keçirilmişdir. Muzey 1992-ci ilə kimi, Şuşanın Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğalına kimi fəaliyyət göstərib. Daha sonra muzey öz fəaliyyətini Üzeyir Hacıbəyovun Bakıdakı Ev Muzeyində davam etdirib.
2020-ci il noyabrın 7-də Şuşa azad edildikdən sonra 2021-ci ildə Üzeyir Hacıbəyovun ev muzeyinin bərpası ilə bağlı layihə təsdiq edilib. Hazırda burada təmir bərpa işləri aparılır.
Muzeyin eksponatları
Muzeyin birinci otağında Üzeyir Hacıbəyovun həyatının ilk illərinə aid qiymətli materaillar – tələbəlik illərinə aid eksponatlar, habelə 1920-ci ilədək qohum və ailə üzvlərinin foto şəkilləri sərgilənib. Muzeyin ekpozisiyasında bəstəkarın ilk yaradıcılığına aid zəngin əşyalar – ilk əsərlərinin əlyazmaları qoyulub. İkinci, üçüncü və dördüncü otaqda bəstəkarın sovet dövrünə aid olan fəaliyyətini əhatə edən ekponatalar sərgilənib. İkinci otaqda həmçinin bəstəkarın heykəli də qoyulmuşdu.
Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalınadək muzeyin 1700-ə yaxın eksponatı olub. İşğal zamanı isə Üzeyir Hacıbəyova aid edilən yalnız 136 şəxsi əşya hazırda Bakıda fəaliyyət göstərən ev muzeyinə gətirilib. Min altı yüzə yaxın eksponat isə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən məhv edilib.
Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan
thumb|right|Ensiklopediyanın 1-ci səhifəsi Azərbaycan Milli Ensiklopediyası: Azərbaycan — Planlanan 25 cildlik Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının Azərbaycana dair xüsusi cildi.
Bu cild Azərbaycanın təbiətini, əhalisini, iqlisadiyyatını, tarixini, elmini, incəsənətini və digər mühüm aspektlərini səciyyələndirən nəşrdir. Cildin hazırlanmasında respublikanın aparıcı alimləri, mədəniyyət və dövlət xadimləri iştirak etmişlər.
“Azərbaycan” xüsusi cildi 2007-ci ildə xüsusi tərtibatla Almaniyanın "Sigloch" nəşriyyatında yüksək poliqrafik səviyyədə nəşr edilib.
Haqqında
Azərbaycan Milli Ensiklopediyasının (AME) “Azərbaycan” (Azərbaycan və rus dillərində) xüsusi cildi (tirajı 25 min nüsxə olmaqla) kitabxana variantı nəşr edilmiş və təmənnasız olaraq respublikanın nazirlik, komitələrinin və digər təşkilatların kitabxanalarına, tədris müəssisələrinə paylanmışdır.
AME-nin abunə variantının “Azərbaycan” xüsusi cildi (Azərbaycan və rus dillərində, tiraj 25 min) 2007-ci ildə işıqnəşr edilib.
Nəşrin orijinal maketi “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” Elmi Mərkəzinin kompyuter mərkəzində hazırlanmışdır. Cilddə 155 məqalə, 591 şəkil, 17 sxem, 69 xəritə-sxem, 89 cədvəl, 55 xəritə verilmişdir. Müəlliflərin sayı 230, məsləhətçilərin sayı 68 nəfərdir. Fiziki-coğrafi xəritələr Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsinin Bakı Kartoqrafıya Fabrikində hazırlanmışdır. Azərbaycan Respublikası Milli Arxiv İdarəsinin, “Azərbaycan Milli Ensiklopediyası” Elmi Mərkəzi arxivinin foto, illustrasiya və xəritələrindən istifadə olunmuşdur.
“Azərbaycan” xüsusi cildinin Azərbaycan və rus dillərindəki nüsxələri 2013-cü ildə Moskvada “Bolşaya Rossiyskaya Ensiklopediya” elmi nəşriyyatının keçirdiyi “Müasir ensiklopediyaşünaslıq: təkliflər və perspektivlər” elmi-praktik konfransa təqdim olunub.
Tikancıqlı eleuterokokk
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Botaniki xarakteristikası
Birillik kol bitkisi olub, çoxsaylı gövdəsinin hündürlüyü 2-2,5m, bəzən isə 3-5 m-ə bərabərdir. Gövdəsi düz, qabığı açıq-boz rəngli, qalın, aşağı tərəfdən sıx yerləşmiş tikanlardan ibarətdir. Kökümsov və əlavə  kökləri güclü budaqlanmışdır. Kökləri çoxsaylıdır. Eleuterokokkun yaxşı inkişaf etmiş yeraltı və yerüstü hissələrinin birlikdə cəmi 30 m-ə çatır. Yarpaqları uzun saplaqlı, beşbarmaqlı bölümlü, tərsyumurtaşəkilli və ya ellipsvari, əsasından dimdikli və zəif damarlıdır. Çiçəkləri uzunsaplaqlı, çiçək saplağı sarşəkilli çətirəbənzər və ikicinsli olub, tutqun-bənövşəyi və ya sarımtıl rəngli olur. Meyvəsi 5 toxumlu, demək olar ki, şarşəkilli, şirəli, diametri 8 mm, qara rəngli qabıqlı, parlaq olmaqla, çətir çiçək qrupunda toplanmışdır. Meyvələri sentyabr-oktyabr aylarında yetişir. İki ildə bir dəfə meyvə verir.
Payızın sonunda yarpağı tökülən tayqa meşələrində eleuterokokk öz gözəl meyvələri ilə təbiətə füsünkar gözəllik verir. Bitkinin kök sistemi külüng və balaca linglə qazılaraq toplanılır. Eyni zamanda qara meyvələri də toplanılır. Xammalı 70-800Ctemperaturda qurutmaq lazımdır.
Aromatik zəif iyli olub, dadı azacıq yandırıcıdır.
Tərkibi və təsiri
Kimyəvi tərkibi az öyrənilmişdir. Kök və gövdələrinin tərkibində eleuterozid, kumarin və flavonoid törəmələri vardır.
Eleuterokokkun kök və kökümsovu keyfiyyətli dərman bitki xammalı kimi istifadə edilir. Tibb praktikasında gəncləşdirici kimi yarpaq, gövdə və meyvələrinin tərkibində çoxlu miqdarda aktiv maddələr vardır. Mərkəzi sinir sistemini oyadır, hərəkət, əzələlərin funksional aktivliyini və sinir-əzələ reliksiyasını fəallaşdırır. Görmə itiliyini, eksterimal vəziyyətlərdə adaptasiyanı və stresə həssaslığını azaldır. Eleuterokokk immuniteti artırır, ağır infeksiyalarda orqanizmi əvvəlki vəziyyətinə qaytarır, karbohidrat mübadiləsini normallaşdırır, qanda şəkərin və xolesterinin miqdarını aşağı salır. Orqanizmə anabolik təsir edir.
Eksperimental təcrübələrdə eleuterokokk mərkəzi sinir sistemini oyadır, hərəkət aktivliyini artırır, şərti refleks, zehni, görmə qabiliyyətini, qanda şəkəri və maddələr mübadiləsini gücləndirir. Jenşen kimi psixi yorğunluq zamanı tonuslandırıcı, nevrasteniyanın ağır formalarında tətbiq edilir. Kök və kökümsovundan alınan ektraktdan tonuslandırıcı maddə kimi müvəffəqiyyətlə istifadə edilir. İnsanda fiziki və zehni iş qabiliyyətini artırır.
Rp.: Extr. Eleuterococci 50,0
D.S. 25-30 damcı yeməkdən 30 dəqiqə əvvəl qəbul etməli.
Typhloseiella
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Stromal hüceyrələr
Stromal hüceyrələr və ya mezenximal stromal hüceyrələr, sümük iliyində bol olan, lakin bütün bədəndə də görünə bilən fərqli hüceyrələrdir. Stromal hüceyrələr uşaqlığın selikli qişası ( endometrium ), prostat, sümük iliyi , limfa düyünləri və yumurtalıq kimi istənilən hüceyrə orqanının birləşdirici toxumasında görünə bilər. Onların funksiyasını dəstəkləyən hüceyrələr parenximada bu orqanın hüceyrələridir. Ən çox yayılmış stromal hüceyrələr fibroblastlar və perisitlərdir. Atama stromal Latın stromat-, "Yataq dəsti " və Qədim Yunan rō̂ma, stroma , "Yataq" sözlərindən gəlir.
Stromal hüceyrələr bədənin toxunulmazlığının vacib hissəsidir və iltihabı bir çox cəhətdən modulyasiya edir. Onlar hematopoetik hüceyrələrin differensasiyasına və lazımi qan elementlərinin formalaşmasına kömək edir. Stromal hüceyrələr və şiş hüceyrələri arasındakı qarşılıqlı əlaqənin xərçəngin böyüməsində və inkişafında böyük rol oynadığı bilinir. Bundan əlavə, yerli sitokin şəbəkələrini (məsələn, M-CSF ,  LIF  ) tənzimləyərək, insanlarda sümük iliyinin stromal hüceyrələrinin iştirak etdiyi hematopoez və iltihabi proseslər təsvir edilmişdir.
Böyümə faktorlarının epidermisə (dərinin üst təbəqəsi ) stromal hüceyrələrə bitişik (dermis qatında) salınmasına kömək edən hüceyrənin bölünməsi. Epidermisin aşağı hissəsindən bərpa olunmağa davam edir, epidermisdəki hüceyrələrin üst təbəqəsi daim bədəndən "diqqətini yayındırır". Bundan əlavə, stromal hüceyrələr iltihab reaksiyasında və toxumanın iltihablı hissəsində yığılan hüceyrələrin miqdarının idarə edilməsində rol oynayır.
Stromal hüceyrələrin aşkarlanması
Stromal hüceyrənin aşkarlanması çox vacibdir, çünki keçmişdə çətinlik mənbəyi olmuşdur. Güclü izah olunmayan tədqiqatlar bir-birindən keçə və ya bir-birindən öyrənə bilmədi, çünki stromal hüceyrə yaxşı müəyyən edilməmişdi və bir çox adla getdi. Stromal hüceyrə indi mezenximal kök hüceyrə (MSC) adlanır. O, hematopoetik deyil, çox enerjili və özünü çoxaldır  . Bu amillər onu potensial hüceyrə terapiyası və toxuma təmirində təsirli bir vasitə halına gətirir. Mezenximal hüceyrə bölünməsi digər hüceyrələrə və digər toxumalara, birləşdirici toxumaya, qan damarlarına və limfa toxumasına qoşulma qabiliyyətidir. Bəzi stromal hüceyrələr kök hüceyrə hesab edilə bilər, lakin hamısını kök hüceyrə adlandırmaq olmaz. Bütün MSC-lər plastiklərə yapışmaq və özünü təkrarlamaq qabiliyyətinə malikdir. Hüceyrə səthi markerləri MSC-lərdə mövcuddur, lakin onlar tutmalı olan markerlərin universal siyahısı yoxdur. Adətən hüceyrə səthini əhatə edən CD73, CD90, CD105, CD44 və s. Onlarda CD14, CD34, CD45 markerlərinin ifadəsi yoxdur, bu da stromal hüceyrələrin immun sistemi tərəfindən əhəmiyyətli dərəcədə aşkar edilməməsi üçün vacib ola bilər. İnsan leykosit antigeninin (HLA-DR) aşağı səviyyədə olması MSC-nin hipoimmunogen təsirinə malikdir. MSC-lər uyğunlaşma qabiliyyətinə malik üç trilinaj fərqliliyi olan osteoblastlar, xondrositlər və adipositlərdir  . Onlar həmçinin antiinflamatuar təsir göstərə bilər; lakin, cavablar immun xəstəliklərə və iltihablı xəstəliklərə qarşı geniş spektrli proinflamatuar reaksiyalara imkan verir.
Stromal hüceyrələrin mənbələri
Məlumdur ki, stromal hüceyrələr əmələ gəlir və yetkinləşmə və diferensiasiyaya qədər sümük iliyində saxlanılır. Onlar stromada yerləşir və qan elementlərinin formalaşmasında hematopoetik hüceyrələrə kömək edir  . Əksəriyyətində sümük iliyi olsa da, elm adamları stromal hüceyrələrin müxtəlif toxumalarda da ola biləcəyini bilirlər. Bunlara yağ toxuması, endometrium , sinovial maye , diş toxuması, amniotik membran və maye, həmçinin plasenta daxil ola bilər. Bəzi etibarlı stromal hüceyrələr plasentada yerləşir, çünki stromal hüceyrələr qocalır.. Yaşlandıqca, MSC-lərimiz zəifləyir və müalicə olaraq daha az istifadə olunur.
İltihab əleyhinə:
MSC-nin mühüm qabiliyyəti onun həddindən artıq immun reaksiyasını boğmaq qabiliyyətidir. T hüceyrələri, B hüceyrələri , dendritik hüceyrələr , makrofaqlar və təbii öldürücü hüceyrələr immunitet sisteminin reaksiyası ilə həddindən artıq stimullaşdırıla bilər, lakin stromal hüceyrələr tarazlığı qorumağa kömək edir və bədən həddindən artıq iltihab olmadan düzgün müalicə edilə bilər.
İltihabi reaksiya stimullaşdırıldıqda MSC immunosupressiv agentlərinin sərbəst buraxılması. Mexanizmlərə azot oksidinin (NO), indoleamin 2,3-dioksigenazın (IDO), prostaqlandin E2 (PGE2), liqand 1 (PD-L1) və başqalarının proqramlaşdırılmış ölümü daxildir  . MSC olmadan bu amillər çox məhduddur və toxunulmazlıq tez və maneəsiz baş verir. Bununla belə, tənzimləmə olmadan, immun cavabı həddindən artıq stimullaşdırmaq mümkündür və MSC və onların ifrazat amilləri tələb olunduqda. IFN-qamma MSC-nin İDO ifadəsinin mövcudluğunu təşviq edir. İDO, gələcək nəsildən T-hüceyrələrini inhibə etmək üçün kinureninin triptofana çevrilməsini katalizləyir. NO-dan istifadə edən mexanizm həm də T hüceyrələrinin proliferasiyasını azaldan monositlərin yetişməsidir. Yetişməmiş monositlər dendritik hüceyrələrə çevrilirlər ki, bu da T-hüceyrələrinin daha az aktivləşməsinə gətirib çıxarır və müsbət əks əlaqə müddəti IL-10 səviyyəsini artırır, buna görə də dendritik hüceyrələr daha çox iltihab əleyhinə fenotip qəbul edirlər  .
MSC xüsusi olaraq T-hüceyrələrinin effektor qolunu hədəf alır və buna görə də immun sisteminin təsirlərini müəyyən dərəcədə sıxışdıra bilər  . MSC hüceyrələrinin iştirakı ilə dendritik hüceyrələr yetişməmiş və fərqlənməmiş olurlar, bu da T-hüceyrələrinin çağırış funksiyasının pozulmasına və anadangəlmə və adaptiv immun cavablara səbəb olur  . Bu dendritik hüceyrələr immun sisteminin digər hüceyrələrinin və qan hüceyrələrinin böyüməsini və fəaliyyətini tənzimləmək üçün sitokinlər buraxırlar  .
İmmunitetin təsiri altında MSC yüksək səviyyədə olduqda, daha çox B-hüceyrələrinin istehsalı dayanır. Hələ istehsal oluna bilən B-hüceyrələrinin antikor istehsalını və kimyəvi davranışını hesablayın. B-hüceyrələrinin yayılmasının azalması IFN-qammanın olması, MSC səthində İDO-nun stimullaşdırılması və triptofan yolu ilə effektor hüceyrələrin basdırılması ilə əlaqələndirilir. .
Proinflamasiya
Stromal hüceyrələr tez-tez onların hipoimmünogen reaksiyasını nəzərə alırlar, lakin əslində qeyri-spesifik immunomodulyasiyaya malikdirlər. MSC-lər IFN-qamma səviyyələrindən, TNF-alfa və + hər ikisi Il-6 və ya - Il-6  səviyyəsindən asılı olaraq antiinflamatuar və proinflamatuar arasında mübadiləsini dəyişə bilər. Patogenlər əvvəlcə ödənişli reseptorlar (TLR) tərəfindən tanınır. O, iltihab mediatorlarını stimullaşdırır və pro və ya antiinflamatuar MSC-ni aktivləşdirir  . Əgər IFN-qamma və TNF-alfa yüksəkdirsə, MSC aktivləşdirmə yolu ilə antiinflamatuar cavabı stimullaşdırır. CD4, CD25 ,və əvəzinə Treg hüceyrə T hüceyrələri. Bununla belə, IFN-qamma və TNF-alfa səviyyələri aşağı olarsa, MSC-nin aşağı səviyyələri İDO yarada bilər və buna görə də T-hüceyrələrini normal şəkildə aktivləşdirir və iltihab prosesi baş verə bilər. . Monositlərin iştirakı ilə + IL-6 olan MSC-lər T-hüceyrələrinin aktivləşməsini maneə törədən M- və CCL-18 əmələ gətirir. Bununla belə, MSC-IL-6 monositlərin iştirakı ilə M1 istehsal edir və T-hüceyrələrini aktivləşdirə və yuxarıda qeyd olunan mexanizm vasitəsilə iltihabı tənzimləyən yüksək səviyyədə IFN-qamma və TNF-alfa istehsal edə bilər. .
Hematopoezdə rolu
Fərqlənmədən əvvəl əksər MSC-lər sümük iliyində yerləşir, burada da limfositlər və digər qan elementləri əmələ gəlir. Stromal hüceyrələr hematopoetik hüceyrələrin (digər qan hüceyrələri ilə fərqlənən hüceyrələr) ayrılmasında böyük rol oynayır. . MSC-nin fəaliyyəti hematopoetik hüceyrələrin hüceyrədənkənar matrisidir. Stromal hüceyrələr həmçinin qanyaradıcı hüceyrənin inkişafını davam etdirmək üçün qida maddələri və böyümə faktorları ilə təmin edilir. Nəhayət, MSC ifadəsi hematopoetik hüceyrələr tərəfindən yapışma molekullarının diferensiallaşmasına təsir göstərir. Bədən MSC-yə hansı qan elementlərinə ehtiyacı olduğunu bildirir və bu yapışma molekullarını fərqləndirici hüceyrəyə çatdırır  .
Xərçəngdə
Normal yara sağalması prosesində yerli stromal hüceyrələr fenotipi dəyişdikdən sonra reaktiv stromaya çevrilir. Bununla belə, müəyyən şərtlər altında şiş hüceyrələri bu reaktiv stromal hüceyrələri daha da dəyişdirə və onları şişlə əlaqəli stromal hüceyrələrə (TASC) köçürə bilər. Qeyri-reaktiv stromal hüceyrələrlə müqayisədə, TAC-lər zülalların və matriks metalloproteinazaların (MMP) miqdarını artırır. Bu zülallara fibroblast aktivləşdirən zülal və alfa hamar əzələ hərəkəti daxildir. Bundan əlavə, TAC-lar çoxlu damar endotelinin böyümə faktoru (VEGF), stromal törəmə faktor-1 alfa, IL-6, IL-8, tenaskin-C və başqaları kimi anti-şiş faktorlarını fərqləndirir. Bu amillərə əlavə olaraq
Ev sahibi stroma və şiş hüceyrələri arasındakı qarşılıqlı əlaqə şişin böyüməsi və inkişafı üçün vacibdir. Şişin stromal istehsalı qan damarlarının yeni formalaşması, immun hüceyrələrin və fibroblastların infiltrasiyası və hüceyrədənkənar matrisin əhəmiyyətli dərəcədə regenerasiyası kimi xüsusiyyətlərə malikdir. Bundan əlavə, sümük iliyinin mezenximal stromal hüceyrələri, endotel hüceyrələri və adipositlər kimi yerli normal ev sahibi stromal hüceyrələrin iştirakı aydın heterojen məzmun yaratmağa kömək edir. . Bundan əlavə, bu hüceyrələr şiş böyüməsini tənzimləyən bir çox faktor ifraz edirlər. Aşağıdakı ana toxumalarda şişlə əlaqəli stromal hüceyrə cəlb edilməsi üçün potensial hədəflər müəyyən edilmişdir: sümük iliyi, birləşdirici toxuma, yağ toxuması və qan damarları. Bundan əlavə, sübutlar şişlə əlaqəli stromanın metastaz və şiş hüceyrələrinin işğalı üçün ilkin şərt olduğunu göstərir. Onların ən azı altı fərqli mənşəyə malik olduğu məlumdur: immun hüceyrələr, makrofaqlar, adipositlər, fibroblastlar, perisitlər və sümük iliyinin mezenximal stromal hüceyrələri.
Bundan əlavə, şiş stroması əsasən bazal membrandan, fibroblastlardan, hüceyrədənkənar matrisdən, immun hüceyrələrdən və qan damarlarından ibarətdir. Tipik olaraq, stromadakı bir çox ana hüceyrə şişi bastırma qabiliyyəti ilə fərqlənir. Bununla belə, bədxassəli şişlər zamanı stroma böyümə, invaziya və metastazla nəticələnən dəyişikliklərə məruz qalır. Bu dəyişikliklərə reaktiv toxuma stromasının əsas komponenti olan və şiş inkişafına nəzarətdə mühüm rol oynayan karsinoma ilə əlaqəli fibroblastların (CAF) əmələ gəlməsi daxildir.
Bəzi dəri xərçəngi növləri ( bazal hüceyrəli karsinomalar ) bədənə yayıla bilməz, çünki xərçəng hüceyrələri yaxınlıqdakı stromal hüceyrələrin bölünməyə davam etməsini tələb edir. Xərçəng bütün bədən boyunca hərəkət edərkən bu stromal böyümə faktorlarının itirilməsi xərçəngin digər orqanlara daxil olmasına mane olur.
Stroma bədxassəli olmayan hüceyrələrdən ibarətdir, lakin şiş hüceyrələrinin inkişaf edə biləcəyi hüceyrədənkənar matrisi təmin edə bilər. Stromal hüceyrələr immun qabiliyyətini maneə törədən azot oksidinin istehsalı ilə T-hüceyrələrinin yayılması ilə də məhdudlaşdırıla bilər.
Aşağı Bavariya
Aşağı Bavariya — Bavariya vilayətinin şərqində yerləşən inzibati dairə. Landshut şəhəri Aşağı Bavariyanın inzibati mərkəzidir. Almaniyanın Müstəqil Bavariya Freistaat Bayern əyalətinin yeddi inzibati dairəsindən biridir.
Aşağı Bavariya ölkənin şərqində yerləşir və şimalda Yuxarı Pfaltz, şimal-şərqdə Çex Respublikası ( Cənibi Çexiya Diyarı, Pızen Diyarı), cənub-şərqdə Yuxarı Avstriya (Innviertel, Mühlviertel ) və cənub-qərbdə Yuxarı Bavariya  ilə həmsərhəddir. “Aşağı Bavariya” ifadəsi ilk dəfə 1255-ci ildə Bavariya dövlətinin bölünməsi ilə ortaya çıxmışdır. Aşağı Bavariya əvvəlcə daha böyük idi: O dövrdə Xiemgau və Bad Reixenhall bölgəsi də onun bir hissəsi idi.
Aşağı Bavariyanın adı Dunay üzərindəki nisbi mövqeyindən (Yuxarı Bavariya dan aşağı) qaynaqlanır.
Coğrafiyası
Aşağı Bavariyanın inzibati dairəsi üç özünü müstəqil idarəetməyə malik olan şəhər və doqquz səhərətrafı regiondan ibarətdir: Müstəqil idarə olunan şəhərlər
İqtisadiyyat
Bölgənin Ümumi Daxili Məhsulu (ÜDM) 2018-ci ildə Alman iqtisadi məhsulunun 1,4% -ni təşkil edən 48,5 milyard Avro idi. Alıcılıq qabiliyyəti üçün düzəldilmiş adambaşına düşən ÜDM, 36.100 € və ya eyni ildə AB27 ortalamasının 120%-i idi. Bir işçiyə düşən ÜDM, AB ortalamasının 100% -i idi.
Əsas görməli yerlər
Keçmiş herzoq yaşayış yerləri Landshut və Ştraubing və barok episkop şəhər Passau yanında, Befrayungshalle və Weltenburg Abbey ilə Kelhaym şəhəri əsas turistik yerlərə aiddir. Mənzərəli turistik yerlərə Weltenburqdakı Donaudurxbrux və Böyük Arber dağı ilə Bavariya Meşəsi daxil olmaqla Dunay çayı aiddir.
Tarixi
Aşağı Bavariya Hersoqluğu ilk dəfə 1255-ci ildə knyaz Henri tərəfindən yaradıldı, lakin o zaman mövcud ərazi ilə indiki ərazi arasında heç bir əlaqə yox idi. 1340-cı ildə birləşdikdən sonra, 1349-cu ildə Bavariya yenidən bölündü, daha sonra 1353-cü ildə Aşağı Bavariyada Bavariya-Ştraubing və Bavariya-Landshut yaradıldı. 1505-ci ildə Bavariya həmişəlik birləşdirildi.
İnzibati məqsədlər üçün Bavariya müxtləlif İdarəetmə (Rentämter) (çoxluq Rentämter,tək Rentamt) əyalətlərə bölündü. Aşağı Bavariya, Rentamt Landshut və Rentamt Ştraubingdən ibarət idi. 1805-ci ildə Müqəddəs Roma İmperiyasının dağılmasından sonra Bavariya Krallığı tamamilə yenidən formalaşdı və 1808-ci ildə 15 inzibati bölgəyə bölündü ( cəm Regierungsbezirke tək Regierungsbezirk).
Bu ərazilər, hətta sayları və əhalisi baxımından Fransız üslubda yaradıldı və əsas çaylarının adlarını aldılar. Sonrakı illərdə ərazi dəyişiklikləri (məsələn, Tirolun itkisi [İtaliya və Avstriyaya], Pfaltzın əlavə edilməsi) səbəbindən bölgələrin sayı 8-ə endirildi.Bunlardan biri Aşağı Dunay Bölgəsi idi. 1837-ci ildə Bavariya Kralı I Lüdviq Bölgələrin adlarını tarixi ərazi adları ilə dəyişdirdi. Bura həm də sərhəd dəyişikliyi və ya ərazi mübadiləsi daxildir. Beləliklə Aşağı Dunay Bölgəsi, Aşağı Bavariyaya çevrildi. Əyalət paytaxtı Passaudan Isarkraisdan əlavə edilən Landshuta köçürüldü.
1 aprel 1932-ci ildə Aşağı Bavariya, Yuxarı Pfalts və Regensburg inzibati bölgələri, dövlət sadələşdirmə proqramı çərçivəsində Aşağı Bavariya və Yuxarı Pfalts regionu adi altinda Regensburq mərkəz olmaqla birləşdirildi. 1939-cu ildə Aşağı Bavariya-Yuxarı Pfaltz inzibati bölgəsi 1938-ci ildə Münhen müqaviləsinə qədər Çexoslovakiyaya aid olan ərazilər, 1945-ci ildə yenidən ayrılan Bergraixştain, Markt Ayzenştayn və Praxatitz bölgələrini əhatə edərək genişləndirildi. 1946-cı il Bavariya Konstitusiyasının (BV) qüvvəyə minməsi ilə inzibati bölgələr Maddə 185-ə görə 1932/33-cü illərdən əvvəl bərpa edildi.
Sun Çyuan
Sun Çyuan (5 iyul 182 – 21 may 252) — Sun-çzı nəslindən olan Sun Çzyanın oğlu, U çarlığının birinci hökmdarı.
Perüs-le-Rok
Perüs-le-Rok  — Fransa da kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Monbazan kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vilfranş-de-Ruerq.
INSEE kodu — 12181.
Kommuna təxminən Paris dən 490  km cənubda, Tuluza şəhərindən 115  km şimal-şərqdə, Rodez dən isə 39  km şimal-qərbdə yerləşir.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 213 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 119 nəfər arasında (15-64 yaş) 87 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 32 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 73.1%, 1999-cu ildə 65.4%). Aktiv olan 87 nəfərdən 79 nəfəri (44 kişi və 35 qadın), 8 nəfəri işsizdir (3 kişi və 5 qadın). 32 hərəkətsiz 9 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 11 nəfər təqaüdçü, 12 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Pörl Harbor (film, 2001)
Pörl Harbor — rejissor Maykl Beyin filmi.
Məzmun
Reyf və Denni – Tennessi ştatından olan bu iki dost uşaqlıqdan birgə böyüyüblər və sanki bir qardaş kimi bir-birilərinə bağlıdırlar. İş elə gətirir ki, onların hər ikisi ABŞ-nin hava qüvvələrində pilot olurlar. Tezliklə Reyf tibb bacısı Evelinə aşiq olur. Onların məhəbbəti qarşılıqlı olur, lakin Reyf eskadrona qoşulmalı olur və Britaniya uğrunda almanlarla döyüşmək üçün Avropaya gedir. Bu zaman Denni və Evelin də xidmət üçün Pyorl-Harbor bazasına göndərilirlər. Çox keçmədən Reyfin ölümü barədə xəbərlər yayılır. Bundan sonra Denni ilə Evelinin dostluğu başlanır. Tezliklə bu dostluq məhəbbətlə əvəz olunur. Bir az keçdikdən sonra məlum olur ki, Reyf sağ-salamatdır və o, Pyorl-Harbora gəldiyi zaman bütün olanlardan xəbər tutur. Bu zaman yaponların bazaya xaincəsinə hücumu baş verir. ABŞ bu məğlubiyyətinə düşmən ərazilərinin bombardman edilməsinin təşkili ilə cavab verir. Reyflə Denni isə könüllülər sırasında olurlar. Bu əməliyyat zamanı Denni Reyfi xilas edərək, özü həlak olur... Reyf evə — Evelinin yanına qayıdır. Onlar birgə ömür sürür və Dennidən doğulan uşağı böyütməklə məşğul olurlar.
Bakıda Stalinin olduğu yerlər (film, 1949)
Bakıda Stalinin olduğu yerlər qısametrajlı sənədli filmi rejissor Mikayıl Mikayılov tərəfindən 1949-cu ildə çəkilmişdir. Bakı Kinostudiyası nda istehsal edilmişdir. Film tamaşaçıları Stalinin Bakıda inqilabi fəaliyyəti ilə bağlı olduğu yerlərlə tanış edir.
Məzmun
Film tamaşaçıları Stalinin Bakıda inqilabi fəaliyyəti ilə bağlı olduğu yerlərlə tanış edir.
Artemisia thellungiana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bakıda Stalinin olduğu yerlər (film, 1949)
Filmin üzərində işləyənlər
Rejissor: Mikayıl Mikayılov Operator: Mirzə Mustafayev
Mənbə
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 109-113.
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1949-cu ilin Azərbaycan filmləri 1940-cı illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Kumandin şivəsi
Kumandın şivəsi — kumandıların dili, şimali altay dilinin üç şivəsindən biri. Öz adlanması: kumandı / kubandı / kuyandı / kuvandıq.
Dobrovolnı (Avurğazı)
Dobrovolnı — Başqırdıstan Respublikası nın Avurğazı rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Stepanovka kənd şurası nın tərkibindədir.
İnter Zapreşiç FK
İnter (Zapresic) — Xorvatiyanın futbol klubu
Tarixi
1929-cu ildə yaradılıb.
Avropa kuboklarında iştirak
1 dəfə Avropa kuboklarında iştirak edib.
Dobrovolnı (Avurğazı)
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə başqırdlar (41%), ukraynalılarr (32) üstünlük təşkil edir.
Ağaverdi Paşayev
Ağaverdi Ağaəli oğlu Paşayev (27 oktyabr, 1950, Bakı, Azərbaycan SSR) — azərbaycanlı dirijor, Azərbaycan Respublikasının əməkdar incəsənət xadimi, xalq artisti, professor (1999), Şöhrət ordeni laureatı (2016).
Həyatı
Ağaverdi Ağaəli oğlu Paşayev 1950-ci il oktyabrın 27-də Bakıda anadan olub. Erkən yaşlarından musiqiyə böyük məhəbbət bəslədiyini görən atası ona balaca bir tar alıb. 1960-cı ildə, atası onu 12 saylı musiqi məktəbinin tar sinfinə qoyur. Burada onun ilk tar müəllimi Nadir Əhmədov, sonra isə Ağasaleh Abasəliyev olur. Hələ 12 saylı musiqi məktəbinin III sinfində oxuyarkən Respublikada "Oxu tar", "Sən nəğmələr qoş", "Oxu bülbül" adı altında keçirilən müsabiqələrdə iştirak edərək, laureat olub. Daha sonra VI, VII Ümumrespublika müsabiqələrində qalib olması da məhz onun ilk sənət uğurlarıdır. Bu istedadın sayəsində Ağaverdi Paşayev o vaxtlar, yəni keçən əsrin 60-cı illərində Azərbaycan radiosunda uşaqlar üçün hazırlanan "Ulduz" proqramının tez-tez qonağı olar və öz mahir ifaları ilə uğurlu çıxışlar edərmiş. Ulu tar alətində ifaçılığı püxtələşdikcə gənc Ağaverdinin bu sənətə sevgisi daha da artırdı. Tara məhəbbəti, sənətə sevgisi sayəsində o, 1966-cı ildə A. Zeynallı adına Musiqi Texnikumunun (indiki Musiqi Kolleci) tar sinfinə daxil olur. Burada da sənət müəllimləri Ağasaleh Abasəliyev və Elxan Müzəffərovdan dərs alır. Ağaverdi Paşayevi sənət uğurları elə erkən yaşlarından izləyib. 1971-ci ildə təhsilini uğurla başa vuraraq Ü. Hacıbəyli adına Dövlət Konservatoriyasına (indiki Bakı Musiqi Akademiyası) daxil olur. Burada o, tar ixtisası üzrə Kamil İbrahimovdan sənətin incəliklərini mənimsəyir. Bu illər gənc Ağaverdinin həyatında böyük dönüşlər yaradır. Gənclik təravəti sanki onun həyatına xüsusi gözəlliklər qataraq böyük sənət eşqi ilə ruhlandırır, o, daha böyük uğurlara can atır. Eyni zamanda, onda musiqi sənətinin daha bir qoluna maraq yaranır. Hələ musiqi texnikumunda oxuyarkən dirijorluqdan dərs alıb. Konservatoriyanın ikinci kursunu bitirdikdən sonra ərizə ilə rektor Soltan Hacıbəyova müraciət edib. İmtahan komissiyasının müsbət qiymətləndirilməsilə dirijorluq fakültəsinə keçməyinə razılıq verilib. Sonrakı təhsil illərində Nicat Məlikovdan dərs alıb. 1976-cı ildə Konservatoriyanı bitirib hərbi xidmətə çağırılan zaman hərbi orkestrdə qulluq etməli olur hərbi orkestrin dirijoru olur.1979-cu ildən Ü. Hacıbəyli adına Dövlət Konservatoriyasına (indiki Bakı Musiqi Akademiyası) pedaqoji fəaliyyətə başladığı dövrdən həm də İncəsənət İnstitutunda (indiki Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) "Xalq çalğı alətləri" kafedrasında dirijorluq fənnindən dərs deyib, tələbələrdən ibarət xalq çalğı alətləri orkestri yaradıb. O, bu təşəbbüsü 1994-cü ildən fəaliyyət göstərdiyi Bülbül adına Orta İxtisas Musiqi Məktəbində də həyata keçirərək burada da həm müəllimlik edib, həm də uşaq orkestri yaradıb.
Chantia
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Baba bəy Qəbulzadə
Baba (İbrahim) bəy Abdulla Əfəndi oğlu Qəbulov və ya Baba bəy Qəbulzadə — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü, Əhrar Partiyasının üzvü.
Akkona (səhra)
Akkona — İtaliyanın  Siena vilayəti, Toksana regionunda yerləşən səhra. İllik yağıntının miqdarı 600 mm təşkil edir. İllik günəşli günlərin miqdarının çoxluğu və isti küləklər buxarlanmanı yüksək edir. İllik yağıntının miqdarı 22 °C təşkil edir.
Orta əsrlərdə səhrada Monte-Oliveto-Macore monastrı inşa edilmişdir.
Baba bəy Qəbulzadə
Həyatı
Sovet dövründə də əsasən, Zaqatalada və Kənd Təsərrüfatı Texnikumunda müəllimliklə məşğul olmuş, 1923–1927-ci illərdə Şəki oğlan müəllim seminariyasında tarixdən dərs demişdir.
Repressiya
1920-ci il mayın 24-də Azərbaycan Fövqəladə Komissiyası tərəfindən həbs edilmiş, lakin 16 gün sonra buraxılmışdır.
Baba bəy Şəkidə müəllim işləyərkən Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin Türkiyədə nəşr etdirdiyi "Yeni Qafqaziya" jurnalını tələbələr arasında ucadan oxutduğuna görə 1927-ci ildə işdən çıxarılıb və müsavatçı kimi həbs edilmişdir. 1928-ci ilin iyun ayının 11-də 3 il iş alaraq Bakıya sürgün edilib. Üç ildən sonra Zaqatalaya qayıdaraq, yenidən müəllimlik etmiş, ancaq bir müddət sonra onu məktəbdən uzaqlaşdırıb Şəkidə İttifaq Meyvə-Tərəvəz Birliyinin tədarükçüsü vəzifəsinə göndəriblər.
Abdulla bəy daha sonra Gəncəyə gəlmiş, Moskva Yeməkxanalar Birliyinin şöbəsində tədarük üzrə müvəkkil işləmişdir.
Ölümü
Təqiblər üzündən yaşayış yerini tez-tez dəyişməyə məcbur olan Baba bəyin həyatının son iki ili Şəki və Bakıda keçmişdir. Baba bəy 1932-ci ildən Bakıda indiki Dilarə Əliyeva küçəsi 6-cı döngədəki 4-cü evin sahibi olmuşdur. Həbsindən qabaq Kamenisti – indiki Bəşir Səfəroğlu küçəsindəki 107-ci evdə qalmışdır.
1938-ci il 18 sentyabrda Bakıda həbs olunmuş, 29 oktyabrda güllələnmişdir.
1959-cu ildə qohumları ona bəraət verilməsi barədə müraciət etsələr də, nəticəsiz olmuşdur. Baba bəy yalnız 1989-cu ildə bəraət almışdır
Siyasi fəaliyyəti
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 16 oktyabr 1919 tarixli səksən dördüncü iclasında Abdulla Qəbulzadənin uzun müddətdir xəstə olduğundan istefa etməsi ilə bağlı Zaqataladan göndərilmiş teleqram oxundu. 25 dekabr 1919-cu ildə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü İslam bəy Qəbulzadənin tövsiyəsi ilə onun yerinə oğlu Baba bəy Qəbulzadə parlamentin üzvü seçilmişdir. O, əvvəllər heç bir fraksiyaya daxil olmamışdır. Parlamentin 11 mart 1920 tarixli sayca yüz otuz üçüncü iclasında isə heç bir fraksiyanın üzvü olmayan Baba bəy Qəbulzadənin və Məşədi Səməd Həsənoğlunun Əhrar fraksiyasına daxil olduğu elan olunmuşdur.
Baba bəy parlamentinin işində fəal iştirak etmişdir. O, 1920-ci il martın 9-da parlamentin sayca yüz otuz ikinci iclasında Qars məsələsinin müzakirəsindəki belə çıxış etmişdir:
Ailəsi
Baba bəy evli olmuşdur. 1930-cu ildə Naimə, 1932-ci ildə isə Minirə adlı qız övladı doğulmuşdur.
Edoqava
Edoqava — Tokionun xüsusi rayonlarından biri.
Baccharis linearis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kardiff Paytaxt Universiteti FK
Avropa kuboklarında iştirak
3 dəfə Avropa kuboklarında iştirak edib.
Abbasabadrain (Əbhər)
Abbasabadrain — İranın Zəncan ostanı Əbhər şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 505 nəfər yaşayır (98 ailə).
Coğrafi yerləşməsi
Mərkəzi şəhristanının Əbhər bölgəsinin Əbhərrud kəndistanında, Əbhər qəsəbəsindən 27 km cənub-qərbdədir.
Phytoseius
— fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Kəskin böyrək çatışmazlığı
Kəskin böyrək çatışmazlığı — böyrək funksiyasının ani, saatlar və ya günlər ərzində əmələ gələn, geri dönəbilən pozğunluğu. Əvvəlki normal böyrək funksiyası bərpa oluna və ya kəskin böyrək çatışmazlığı fonunda xroniki böyrək çatışmazlığı meydana çıxa bilər. Normal böyrək funksiyasından sonra, artıq mövcud xroniki böyrək xəstəliyi fonunda və ya kəskin böyrək xəstəliyi çərçivəsində meydana çıxa bilər.
Klinik şəkli
Böyrək çatışmazlığı dedikdə renal bir fon xəstəliyin mövcudluğundan asılı olmadan yumaqcıq və ya kanalcıqların çatışmazlığı səbəbindən böyrəklərin yetərsiz fəaliyəti nəzərdə tutulur. Demək olar ki, hər zaman böyrəklər böyrək çatışmazlığı zamanı sağlamdır (böyək xəstəliyi olmadan böyrək çatışmazlığı). Bunun əksi böyrək çatışmazlığı olmayan böyrək xəstəliyindən ayırd edilməlidir. Əlavə olaraq kəskin böyrək zədələnməsi, kəskin böyrək xəstəliyi və xroniki böyrək xəstəliyi də ayırd edilir. Səbəblər zədələnmə yerinə uyğun olaraq prerenal, renal, postrenal olaraq təsnif edilir. Böyrəkdən qabaq (prerenal) zədələnmə səbəbləri ilk növbədə azalmış qan həcmi (hipovolemiya; qanamalar, maye əskikliyi və ya ürək çatışmazlığı zamanı) və ya çox aşağı qan təzyiqidir (kardiorenal sindrom, şok, hepatorenal sindrom). Prerenal zədələnmələr üçün ölçü vahid zamanda ürək tərəfindən vurulan qanın həcmidir (CO-cardiac output). Böyrəklərdə meydana çıxan ikitərəfli kəskin zədələnmələr çeşidli ola bilər və nadirən rast gəlinir. Buraya kəskin qlomerulanefrit, tubulointestinal böyrək xəstəlikləri və dərman maddələrinin yan təsirləri (rentgen kontrast maddə, bir sıra antibiotiklər və s.) aiddir. Postrenal səbəblər sidik yollarını əhatə edir. Ən çox rast gəlinən səbəb prostatın xoşxassəli hiperplaziyası və ya böyrək daşları səbəbindən sidiyin ləngiməsidir. Nəticədə maye, elektrolit və turşu-qələvi mübadiləsinin requlyasiya problemləri, zülal mübadiləsinin son məhsulları (sidik turşusu) və digər maddələrin (kreatinin) orqanizmdə ləngiməsi baş verir. Bu azotemiyadan uremiyaya və uremik komaya qədər irəliləyə bilər.
Səbəbdən asılı olaraq dializ ilə reanimasiya tədbirləri vacib ola bilər. Böyrək funksiyasının yenidən bərpası üçün proqnoz yaxşı olsa belə ikincili xəstəliklər zamanı KBÇ ölümcül multiorqan çatışmazlığına apara bilər. Dializin aparılması mütləq olan xroniki böyrək çatışmazlığı yaranma riski səbəbdən asılıdır. Tibbdə böyrək çatışmazlığından danışıldıqda hər zaman söhbət ikitərəfli böyrək çatışmazlığından gedir. Birtəfərli ekstrarenal böyrək çatışmazlığı düşünülə bilməz. Və birtərəfli intrarenal böyrək çatışmazlığı zamanı sağlam böyrək tərəfindən klinik əhəmiyyətli böyrək çatışmazlığının qarşısı alınır (istisna xəstə böyrək). Bu səbəbdən böyrək xəstəliyi və böyrək çatışmazlığı arasındakı fərq çox əhəmiyyət daşıyır. Erkən və yeni doğulanlarda böyrək çatışmazlığı fiziolojidir. 1 kq çəkililərdə qlomerulyar filtrasiya sürəti(GFR) 0,2 ml/dəq, 2 kq çəkililərdə 0,5 ml/dəq təşkil edir. Vaxtında doğulmuşlarda isə GFR 1,5 ml/dəqiqədir.
Təsnifatı
Kəskin böyrək çatışmazlığının klinik şəkli serum kreatininin minimal artımından böyrək funksiyasının tamamilə itməsinə qədər fərqlilik göstərir. Yeni təsnifatın çatışmazlıqları:
Etiologiyaya görə təsnifat
KBÇ-nin klassifikasiyası etiologiyaya əsaslanır, Amma xəstəliyin səbəbinin yerləşməsinə əsaslanan təsnifat geniş yayılmışdır.
Prerenal KBÇ
Prerenal səbəblərdən KBÇ ən çox rast gəlinən formadır. Prerenal azotemiya olaraq da təsvir edilir. Burada böyrək zəifliyi böyrək toxumasında struktur, mikroskopik və ya histoloji dəyişikliklərə əsaslanmır. Daha çox böyrək xəstəliyi olmadan böyrək çatışmazlığından bəhs edilir. Səbəb renal hipoperfuziya ilə ürəyin vurduğu qanın vahid zamandakı miqdarının çox aşağı olmasıdır. Renal perfuziya, beləliklə qlomerulyar filtrasiya, son olaraq podositlərin fəaliyyəti azalır. Prerenal böyrək çatışmazlığı yetərsiz böyrək perfuziyası səbəbindən filtrasiya funksiyasının geri dönə bilən məhdudlaşmasıdır. KBÇ-nin səbəbləri mütləq və nisbidir
Postrenal KBÇ
Kəskin postrenal böyrək çatışmazlığı nadirdir və adətən geri dönəndir. Təktərəfli sidik axını maneələri normalda klinik böyrək çatışmazlığına səbəb olmaya bilər, belə ki, digər böyrək buna əngəl olur. Bu səbəbdən Ulrich Thomae anuriya ilə postrenal obstruksiyanı" və nəticəsində böyrək çatışmazlığını KBÇ hesab etmir. Ayrıca bütün bu səbəblər çox zaman ağrılı olur, bu səbəbdən adətən sürətli müvəffəqiyyətli terapiyayla nəticələnirlər. Məsələn, birtərəfli böyrək daşı səbəbli sidik ləngiməsi ilkin olaraq qlomerulyar filtrasiyanın pozulmasına aparmaz; birincili sidiyin tam tubulyar reabsorbsiyası zamanı birtərəfli anuriya meydana çıxır.
Efferent sidik yollarının kompressiyası və daralması sidik keçməzliyinə qədər drenaj pozğunluqlarına gətirir. Məsələn:
Patofiziologiya və patogenez
KBÇ-nin əsas səbəbkarı funksional hüceyrələrin məhv olmasına gətirən böyrək toxumasının yetərsiz oksigen təminatıdır.
Birincili zədələnmə tubulyar hüceyrələri əhatə edir. Yüksək aktivlikli hüceyrələr zədələnmə zamanı kanalcıq boşluğunu tıxayan mukoprotein silindrlər əmələ gətirir. Böyrək funksiyasının çatışmazlığına bu obstruksiya cavabdehdir. Unutmaq olmaz ki, qlomerullar və kanalcıqların tamamilə ayrı vəzifələri var və bir-birindən asılı olmadan fəaliyyət göstərirlər. Kanalcıq zədələnməsinin GFR-nin(qlomerulyar filtrasiya sürəti) azalmasına və xüsusilə oliquriya və anuriyaya necə səbəb olduğu aydınlaşdırılmalıdır. Histologiyada uyğun isbat nadirən tapılır. Çünki tubulopatiyalar (böyrək kanalcıqlarının iltihabından tubulyar nekroza qədər) əksinə azalmış reabsorbsiya ilə poliuriyaya səbəb olurlar.
Kəskin intrarenal böyrək çatışmazlığının səbəbləri
Təməldə 3 səbəb kompleksi təsvir edilir:
Vazokonstriksiya
Normal böyrək funksiyası üçün böyrək arteriyası ilə yetərli qan təminatı önəmlidir. Qlomerulda birincili sidiyin yetərli filtrasiyasını təmin edən təzyiq mövcuddur. Böyrəklər autorequlyasiya mexanizminə (rennin-angiotenzin-aldosteron sistemi) sahib olduğu üçün normal filtrasiya üçün 80 mmHg sistemik qan təzyiqi kifayətdir. Xüsusilə endogen katexolaminlərin ifrazı formasında stress reaksiyası qan dövranı çatışmazlığı zamanı böyrəklərin funksiya itkisi üçün məsuliyyətlidir. Sistemik qan təzyiqi bir sərhəd dəyərin altına düşərsə, afferent arteriya üzərində bu katexolaminlərin təsiri ilə simpatik qarşı requlyasiya daha çox perfuziya itkisinə səbəb olur. Beləliklə filtrasiya təzyiqi də düşür. Filtrasiya təzyiqinin 10–15 mmHg-ə düşməsi filtrasiyanın dayanmasına və nəticədə anuriyaya apara bilər. Endogen katexolaminlərdən əlavə sepsis və multiorqan çatışmazlığı zamanı ifraz olunan bəzi sitokinlər böyrək damarlarına vazokonstriktor təsir göstərirlər. Onlar bununla da nefrotoksik təsir edirlər.
Hipoksiya və işemiya
Hipoksiya bir orqan və ya toxumanın oksigen çatışmazlığı, işemiya isə az qanlanması olaraq ayırd edilir. Səbəb orqanizmin yetərsiz oksigen qəbulu və ya yuxarıda qeyd edilən vazokonstriksiya ola bilər. Nəticə böyrək hüceyrələri aerobdan anaerob qlikolizə keçə bilməyəndə hüceyrələrdə enerji daşıycısı ATF-nin azalmasıdır. Tubul hüceyrələri bu imkana yalnız çox məhdud ölçüdə sahibdirlər ki, bu da onların erkən funksiya pozğunluğuna səbəb olur. 25 dəqiqəyə qədər işemiya çox kiçik və geri dönə biləcək morfoloji dəyişikliklərə aparır. 40–60 dəqiqəlik işemiyadan sonrakı dəyişikliklər də hələ geri dönəndir. 2 saat və daha uzun müddət oksigen çatışmazlığı isə böyrəklərdə quruluş və funksiya dəyişiklərinə səbəb olur.
Nefrotoksin
Nefrotoksik təsir göstərə bilən bir sıra endogen və ekzogen maddələr var.
Endogen tərəfdən massiv hemoliz və əzələ hüceyrəsi ölümündən sonra azad olan zülallar hemoqlobin və mioqlobin əsasdır. Onlar birbaşa tubulyar hüceyrələrə təsir edir. Multiorqan çatışmazlığı və sepsis çərçivəsində azad olan mediatorlar isə vazokonstriksiya üzərindən bilavasitə nefrotoksik təsir göstərirlər.
Saysız ekzogen nefrotoksinlər arasında aminoqlikosid antibiotikləri (gentamisin) əsas rol oynayır, buna görə böyrəyi təhdid edən vəziyyətlərdə (şok, böyrək xəstəliyi) onun istifadəsi tənzimlənməlidir. Pankreatitə və metisillinə rezistent Staphylococcus aureus infeksiyalarına qarşı antibiotiklər də həmçinin pasientlər üzəridə güclü neqativ təsirlər göstərdi: qısa müddət içində (2–3 saat) kəskin böyrək çatışmazlığı, çoxlu orqan çatışmazlığı səbəbilə az qala kollapsa qədər. Yalnız dərhal aparılan dializ pasienti xilas etdi. Nefrotoksin üçün başqa bir misal yod tərkibli kontrast maddələrdir. Məhdud böyrək funksiyaları zamanı onların istifadəsi yaxşı dəyərləndirilməlidir.
Kəskin böyrək çatışmazlığı üçün risk faktorları
Risk faktorlarına KBÇ meydana çıxma ehtimalını artıran aşağıdakı xüsusiyyətlər aiddir:
Kəskin böyrək çatışmazlığının mərhələləri
KBÇ zamanı klassik 4 faza ayırd edilir:
Anamnez
Xəstəlik tarixi toplanarkən yuxarıda qeyd edilənlərə əsasən KBÇ üçün risk faktorları araşdırılır.
Status praesens
Vəziyyəti dəyərləndirərkən hidrasiya və dehidrasiya əlamətləri axtarılmalıdır. Ayrıca böyrəklərin, sidik kisəsinin və prostatın palpasiyası vacibdir. Kliniki olaraq təcili situasiyalarda hiperventilyasiya, sidik qoxusu, uremik komaya çatan yuxululuq nəzərə çarpır.
Laborator müayinə üsulları
Vahid zamandakı sidik miqdarı müəyyənləşdirilir: KBÇ an-, oliqo-, poliuriyayla müşayiət oluna bilər. Böyrəklərin ekskresiya fəaliyyətini dəyərləndirmək üçün serumdakı kreatinin və sidik cövhəri istifadə olunur. Zülal mübadiləsinin son məhsulları olan bu substantlar birbaşa zəhərli təsir etmir. Baxmayaraq ki sidik cövəri hüceyrənin maddələr mübadiləsini zədələyir, lakin uremik sindromun səbəbkarı deyil. Konsentrasiyası sidik cövhəri ilə korrelyasiya edən digər parçalanma məhsuları zəhərlidir. Onların tutulumu uremiyaya aparır. Bu parçalanma məhsulları böyrək əvəzedici metodlarla (dializ, hemofiltrasiya) orqanizmdən uzaqlaşdırıla bilər. Prerenal və intrarenal böyrək çatışmazlığı arasında differensial diaqnostika önəmlidir.
Differensial diaqnoz
Qarın boşluğuna sidiyin sızması ilə nəticələnən patologiya olduqda (məsələn, sidik kisəsi yırtığı), sidikdəki substansiyalar yenidən qana sorulur. Normal böyrək funksiyasına rəğmən sidik cövhəri və kreatinin serumda qalxır. Bu hal yalançı böyrək çatışmazlığı adlanıdırlır.
Terapiya
KBÇ başlamışdırsa prosesi dayandıracaq terapiya mövcud deyil. Xəstəliyin stadiyasına görə ayırd edilir
Profilaktik müalicə
Məqsəd mümkün qədər sürətli böyrək toxumasının yetərli oksigen təminatı ilə böyrəyin qanlanmasını yenidən qurmaqdır. Buna nail olduqda böyrək funksiyasını yenidən qazanmağa doğru yaxşı tendensiya göstərir, əks halda aşkar böyrək çatışmazlığının yaranma təhlükəsi üzə çıxır. Kəskin terapiya əsaslanır:
Xüsusi forma rentgen kontrast maddə ilə meydana çıxan böyrək çatışmazlığıdır. Adətən kontrast qəbulu əvvəldən planlandığı üçün riskli pasientlərdə böyrək zədələnməsindən qabaq profilaktika mümkündür.
Böyrək qanlanması
Həcm əvəzetmənin təhlükəsi ağciyərlərin artıq hidratasiyası ilə nəticələnən (ağciyər ödemi) qan dövranının həcm yüklənməsidir. Mərkəzi venoz təzyiq 12 mmHg, ağciyər kapillyarlarının qapanma təzyiqi 15 mmHg dəyərində müəyyənləşməlidir. Elektrolit statusundan asılılıqda kristalloid məhlula üstünlük verilir.
Qan dövranının stabilizasiyası
Dobutamin böyrək dostu katexolamin olaraq tanınır. Dopaminin böyrək dozunun qəbulu bir tərəfdən kardial yan təsirlər, digər tərəfdən proqnostik faydaların olmaması səbəbindən rədd edilir. Müxtəlif çalışmalarda son nəticə, kreatinin artımı, dializ pasientlərinin sayı və ya reanimasiyada qalma müddəti baxımından heç bir fayda göstərilə bilinmədi. Buna qarşı potensial yan təsirlərlə zədələnmə iləri sürülür.