cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dram (janr)
Dram janrı
Keçmiş əsrlərin dram nəzəriyyəsini estetik fikrin böyük nailiyyətləri kimi qiymətləndirmək olar. Əldə edilmiş bu nailiyyət ədəbiyyat və teatr sahəsindəki müasir mütəxəssislər üşün də əhəmiyyətli və qiymətlidir. V.Xalizev " Драма как явление искусства " əsərində göstərir ki, dramın klassik nəzəriyyəsinə dair bir çox məsələlər köhnəlmişdir. Keçmiş yüziliklərin nəzəriyyəçiləri tarixi lokal təcrübəyə əsaslandıqlarından onların mühakimələri, mülahizələri sənətin sonrakı inkişafına uyğun gəlmirdi.
Bununla belə, dramın klassik nəzəriyyəsi normativ şəkildə idi. Onlar yazıçıların yaradıcılıq imkanlarını bir çox hallarda məhdudlaşdırırdılar. Bizim dövrün sənəti, o cümlədən, teatral-dramatik sənət bütün doqmatik normativlərdən uzaqlaşmağı tələb edir. Bununla əlaqədar olaraq dram nəzəriyyəçiləri keçmişin dram nəzəriyyəsinə tənqidi yanaşmaq, yəni nəyin köhnəldiyini və hansı xüsusiyyıtin bu gün də əhəmiyyət kəsb etdiyini aydınlaşdırmağı tələb edir.
Dramda xüsusiyyətlər
Digər tərəfdən də dramın estetikada üstünlük təşkil etməsi onun öyrənilməsi üçün bəzi mənfi nəticələri olmuşdur. Nəzəri işlərdə təkcə drama deyil, y digər epik əsərlərə xas olan cəhətlər  (xarakterlərin təsviri, konflikt, süjet, kompozisiya) ön plana çəkilirdi. Məhz drama məxsus xüsusiyyətlər az öyrənilirdi. Bu fikri görkəmli teatr və dram nəzəriyyəsi tarixçisi A.Anikstin dram nəzəriyyəsini öyrənilməsinə dair həsr edilmiş faktlarla zəngin olan bir neçə kitabları buna sübut ola bilər. Dramatik sənətin nəzəriyyəsi sferasına əsas etibarilə Aristoteldən tutmuş bizim dövrümüzə qədər katarsis, tragiklik və komiklik, fərdi və tipiklik, xarakterlər və konfliktlər və s. bu kimi problemlər daxildir. Dramatik sənətin təkrarolunmaz xüsusiyyətləri bu gün də lazımı səviyyədə aydınlaşdırılmamışdır.
Keçmiş İttifaqın bir çox nəzəriyyəçiləri, tənqidçiləri, yazıçıları da dramaya söz sənətinin hüdudlarından kənara çıxan sintetik forma kimi baxmışlar. Onlar dram haqqında danışarkən çox zaman rejissor tərəfindən tamaşaya qoyulan və aktyorlar tərəfindən oynanılan bədii teksti deyil, dramatik tamaşanın özünü nəzərdə tuturlar. Bu zaman drama sənətinin pantomima sənəti ilə sintezi kimi, obrazın təkcə söz ilə deyil, həm də incəsənətin başqa növlərinə xas olan bədii vasitələrlə yaradıldığı əsər kimi müəyyənləşdirilir. Drama haqqında belə mülahizələr onu ədəbiyyatın hüdudlarından kənara çıxarır, onu sanki teatr sənətində əridir.
Və nəhayət, dördüncüsü, "drama" sözü ədəbiyyatın növlərindən biri adlanır. Asristoteldən və Platondan başlayaraq, drama söz sənətinin növlərindən biri kimi nəzərdən keçirilir.
Dramatik əsərin xüsusiyyəti
Dramatik əsər süjetlidir. Onlarda zaman və məkan, cərəyan edən hadisələr göstərilir.
Süjetin söz ilə ifadə olunması üçün iki üsul mövcuddur: birincisi, əvvəllər baş vermiş hadisələr haqqında "kənardan" danışılsın; ikincisi, personajların özlərinin nitqləri. Bu bədii nitq arasındakı münasibət epos və dramın özünəməxsusluğunu müəyyən edir.
Eposda nəqletmə və iştirakçıların nitqləri sərbəstdir. Eposun imkanları daha genişdir ki. bunu dram haqqında demək olmaz. Dramın mətni aktyorlar üçün səhnədən deyilmək, söylənmək məqsədilə nəzərdə tutulur.O eposa məxsus olan universallıqdan məhrumdur.
Dramatik əsər hər şeydən əvvəl öz həcminə görə məhduddur. Bunu da teatral sənətin şəraiti tələb edir. Dramatik əsərlər portret və peyzaj xarakteristikaları, ətraf mühitin təsviri, əsərdəki hadisələr iştirakçıların sözlərində öz ifadələrini tapır.
Dramın xarici xsüsusiyyətləri nəzəriyyəçi alimlərin diqqətini cəlb etmişdir. Alman romantizmi dövründən etibarən dramın nəzəri cəhətdən təhlili fəlsəfi koteqoriyaların köməyi ilə aparılmalıdır.Məsələn, Hegel dramaya obyektivlik ilə subyektivliyin sintezi kimi baxmışdır.
Dramatik əsərin özünəməxsusluğu hər şeydən əvvəl onların nitqləri ilə müəyyənləşdirilir. Dramın ədəbi növü kimi xarakterizə olunmuş xüsusiyyətləri ilkindir, başlanğıcıdır. Məhz dramatik əsərlərin tanıma imkanları onlarla şərtlənmişdir ki, onlar haqqında gələcəkdə danışılacaqdır.
Dram nəzəriyyəsinə dramatik poeziyanın sosial təbiətinin, ideya-bədii əsaslarının və xüsusiyyətlərinin, onların mahiyyətinin və təyininin, yəni vəzifəsinin tədqiqi, dramaturji strukturanın kökü, onun tarixi cəhətdən formalaşan və inkişaf edən janrlarının dəyişikliyi, ayrı-ayrı dramaturji əsərlərin quruluşu, təhlil prinsipi və s. daxildir.
Le-Tiye
Le-Tiye — Fransada bələdiyyə , region — İl-de-Frans, departament  — Val-d’Uaz, rayon — Sarsel, kanton — Qoness. Əhalisi — 3,969 nəfər (2006).
Bələdiyyə Paris şəhərinin təxminən 18 km şimal-şərqdə, Serji belediyyənin 30 km şərqdə yerləşir.
Demoqrafiya
Əhalinin dinamikası (Cassini и INSEE ):
Corc Stinni
Corc Stinni — Səhvən 2 azyaşlı, 7 və 11 yaşlı Amerikalı qızların öldürülməsində şüphəli bilinərək, ölüm cəzasına məhkum edilmişdir. O, elektrik stuluna bağlanaraq edam edilən ən gənc, 14 yaşlı Amerikalı məhkum idi.
Hadisə
2 ağdərili Amerikalı qız, 7 yaşlı Meri Emma Sames və 11 yaşlı Beti Cun Binikerin gecə saatlarında evə geri dönmədikləri aşkar olunduqdan sonra, onlar Cənubi Karolina ştatının Alkolu qəsəbəsində ölü olaraq tapılıb.
İttiham və həbs
Qəsəbə polisi azyaşlı qızların öldürülməsində Stinni ailəsindən 14 yaşlı Corcu şüphəli bildi. Polislər, Corcun, işlənmiş cinayəti etiraf etdiklərini söylədilər və həbs etdilər. İstintaq aparan vəkilin təqdim etdiyi yazılı məlumatdan başqa, etiraf haqqında heç bir yazılı qeyd və sənədlər yox idi.
Erigeron fundus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Rinorea haughtii
(Rinorea haughtii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Birillik xırdaləçək
Birillik xırdaləçək (Erigeron annuus) - cinsinə aid bitki növü.
Meymunilər
Meymunilər — xaricilər məzhəbi tərkibində qrup. Qurucusu Meymun ibn Xaliddir.
Xüsusiyyətləri
İslam alimləri meymunilərin İslam xaricində olduğunu hesab edirlər. Meymunilərin bir çox antik mədəniyyətlərdən təsirləndiyi bildirilir. Əl-Hüseyn əl-Karabisi öz kitabında meymunilərin öz uşaqlarının qızlarıyla və ya qardaş, bacılarının qızlarıyla evlənməyi caiz gördüklərini yazır. Meymunilər Yusif surəsinin müqəddəs məna daşımadığını, əksinə sevgi hekayəsi olduğunu bildirirlər. Onlar həmçinin müşrik uşaqlarının cənnətə düşdüklərini də hesab edirlər.
Nəhəcir (içki)
Nəhəcir - Azərbaycanda qida qəbulundan(əsasən nahar və şam yeməyindən) sonra, eləcə müxtəlif xəstəliklərin müalicəsi zamanı və digər məqsədlər üçün qəbul edilən təbii, müalicəvi mineral süfrə suyu.
Bu suyun mənbəyi Naxçıvan şəhərinin şimal-şərqində yerləşən Nəhəcir dağının yamaclarındadır. Tərkibcə karbonatlı, hidrokarbonatlı-natriumlu olub, minerallaşmas 6 q/l-dir. Həzm orqanlarının xəstəliyi, qan azlığının müalicəsi zamanı içilməsi müsbət nəticə verir.
Georgi Rostaşvili
Georgi Rostaşvili — Gürcüstanın 2019 Avroviziya Uşaq Mahnı Müsabiqəsindəki təmsilçisi.
Həyatı
2006-cı ildə Gürcüstanın paytaxtı Tbilisi şəhərində anadan olmuşdur.
Xub
Xub — Pakistanın Lasbela rayonunda şəhər.Şəhər Pakistanın 49-cu böyük şəhəridir.
İqtisadiyyat
Xub iqtisadi cəhətdən Bəlucistanın ən böyük sənaye şəhərlərindən biridir. Xub, Kəraçi ilə yaxınlığı səbəbindən bir ticarət mərkəzi olaraq ortaya çıxır. Bazar və bazarlar da müxtəlif çeşidli mallarla doludur. Neft emalı zavodları, Müxtəlif şirkətlər, Güc Layihələri üzrə işlər, Bosicor Neft Emalı Zavodları Kəraçi yaxınlığındakı Hubda yerləşir.
Erigeron galeottii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Rinorea hirsuta
(Rinorea hirsuta) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tasmaniya canavarı
Kisəli və ya Tasmaniya canavarı, və ya Tilasin (Thylacinus cynocephalus) — nəsli kəsilmiş heyvan, kisəli canavarların yeganə növü. İlk dəfə London Linnev cəmiyyətinin elmi əsərlərində 1808-ci ildə həvəskar naturalist harrison tərəfindən təsvir edilib. Elmi adının tərcüməsi «it başlı kisəli» deməkdir.
Edqar Deqa
Edqár-Jermen-İler de Qа və ya Edqár Deqá (19 iyul 1834 – 27 sentyabr 1917) — fransız rəssamı, impressionizmin banilərindən biridir.
Həyatı
Edqar Deqa Parisdə, incəsənətə marağı olan zəngin bankir ailəsində doğulub. Erkən yaşlarından rəsm çəkməyə başlayıb. 1853-cü ildə atasının istəyi ilə hüquqşünas olmaq üçün universitetə qəbul olunur. 1854-cü ildə, Deqa, öz dövrünü tanınmış rəssamı, rəssam Enqrin keçmiş şagirdi Lui Lamotun emalatxanasına şagird kimi qəbul olunur. O zaman 75 yaşında olan Enqrlə tanış olur. Deqanın yaradıcılığına Kubre və Ejen Delakruanın böyük təsiri olmuşdur. Lakin Enqr, ömrünün sonuna kimi Deqanın kumiri oldu.
Deqa 1856-cı ildə İtaliyanın Neapol şəhərinə getdi və orada 3 il qaldı. O, İtaliya intibah dövrünün böyük rəssamları ilə tanış oldu. Onun diqqətini keçmiş italyan rəssamları Mantenya, Bellini, Qirlandayo və Cottonun rəngarəng rəsmləri çəkir. Bu dövrdə onun kumirləri, Mantenye və Paolo Veroneze olur. O, Mikelancelo və Rafael kimi rəssamları öyrənir, onların rəsmlərini kopyalalayırdı.
60-cı illərdə, İtaliyada gördüyü rəsmlərdən təsirlənərək, tarixi sujet xətti olan, tünd koloritli əsərlər çəkir. Deqa, Eduard Mane ilə tanış olur və portret janrına müraciət edir. Tarixi mövzular rəssamı qane etmir. O, özünəməxsus sujet xəttləri axtarmağa başlayır və bunu müasir Parisin yaşayışında tapır. Müasirliyə meyl etməsi, onu impressionistlərə yaxınlaşdırır. Novator axtarışında olan Deqa, ilk təəsüratı artıq Eduard Manenin emalatxanasında almışdı.
1870-ci ildə Fransa–Prussiya müharibəsi başladıqdan sonra rəssam, könüllü olaraq orduya yazıldı. Müharibədən sonra Edqar Nyu-Orleana (Luiziana), qardaşı ilə yaşamağa getdi. 1873-cü ildə Parisə geri döndü. 1874-cü ildə atası vəfat etdi. Daha sonra, qardaşının borclarının olduğunu öyrəndi. Edqar, evini və ona irsən keçən incəsənət kolleksiyasını satmalı oldu və tək qazanc yeri çəkdiyi rəsmlər oldu. Növbəti 10 ildə çoxlu diqqətəlayiq rəsmlər yaratdı. Qazandığı pullarla Mane, Pol Sezann, Pissarro, Pol Qogen, Vinsent van Qoq kimi sevdiyi rəssamların rəsmlərini aldı.
Rəssam heç vaxt evli olmamışdır.
Edqar Deqa 1917-ci ildə Parisdə vəfat etmişdir.
Yaradıcılığı
Onun rəsmlərinin əsas ifadə vasitəsi insan fiquru idi. Deqa, teatr, balet və yarışlarda əlində not dəftəri ilə çoxlu vaxt keçirərək insan hərəkətini diqqətlə müşahidə edirdi.
"Mavi rəqqasələr" əsəri, Deqa yaradıcılığının bütün zənginliyini və texnikasını ortaya qoyur.
Rəssam, impressionistlər kimi, öz palitrasını təmiz, rəngarəng tonlarla zənginləşdirir. Amma impressionistlərin əsas mövzusu olan mənzərə janrına müraciət etmir.
1874-cü ildə Edqar Deqa və bir qrup başqa rəssamlar öz incəsənət sərgilərini təşkil etməyə başladılar. Onların sərgiləri "İmpressionist Sərgilər" adlanırdı.
1880-ci illərin sonunda, Edqar dostlarının fotolarını çəkməyə başladı. Rəqqasların fotoları və çılpaq fotolar onun sonrakı rəsmləri üçün istifadə olundu.
Deqa, impressionistlərdən bir çox cəhətdən fərqlənməsinə və onlar tərəfindən tənqid olunmasına baxmayaraq, "Müstəqil rəssamlar qrupu"nun aktiv üzvü idi.
Gülbala Salamov
Həyatı
G.A.Salamov Bakının Saray qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1953-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Geologiya-coğrafiya fakültəsini coğrafiyaçı ixtisası üzrə bitirmişdir. Həmin il AMEA Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutunun Meşə torpaqları laboratoriyasına işə qəbul edilmişdir.
Elmi fəaliyyəti
1957-ci ildə həmin institutun aspiranturasını bitirmişdir. 1964-cü ildə "Böyük Qafqazın qara torpaqları" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək kənd təsərrüfatı elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. 1968-ci ildən AMEA Coğrafiya institutuna işə keçirilmiş və baş elmi işçi vəzifəsində işləmiş, sonra isə "Meşə torpaqlarının genezisi və xəritələşdirilməsi" laboratoriyasına rəhbərlik etmişdir. O, Azərbaycanın bir sıra regionlarında meşə torpaqlarının yayılması, onların genetik-təsərrüfat xüsusiyyətləri, torpaqlardan səmərəli istifadənin yolları və başqa məsələlərə aid elmi tədqiqat işləri aparmış, irimiqyaslı torpaq xəritələri tərtib etmişdir. G.Salamovun 2 monoqrafiyası "Böyük Qafqazın alçaq və dağətəyi zonalarının qara torpaqları" (1971), "Böyük Qafqazın cənub yamacının meşə torpaqları" (1978) və 80-dən çox məqaləsi nəşr olunmuşdur.
Yunanıstan Hərbi Hava Qüvvələri
Yunanıstan Hərbi Hava Qüvvələri Yunanıstan Silahlı Qüvvələrinin tərkibinə daxil olan üç xüsusi hərbi birləşmədən biridir. Əsas vəzifəsi Yunanıstanın hava məkanını daim nəzarətdə saxlamaq və mühafizə etmək, döyüş əməliyyatlarında digər hərbi birləşmələrə havadan dəstək vermək, həmçinin lazım olan bölgələrə humanitar yardım çatdırmaqdan ibarətdir. Şəxsi heyəti təqribən 33,000 nəfərdən ibarətdir ki, onun da 11,750 nəfəri zabitlərdən, qalan hissəsi isə müqavilə əsasında xidmət edənlərdən ibarətdir.
Tabernas (səhra)
Тabernas (Desierto de Tabernas) — İspaniya ərazisində yerləşən səhra. Bəzən Аlmeriya səhrası adlanır. İnzibati cəhətdən Almeriyanın Tabernas inzibati vahidliyində yerləşir. Səhra 280 km² sahəyə malikdir. 1989-ci ildə unikal relyefi və faunası ilə əlaqədar qoruq elan edilmişdir.
İqlimi
thumb|250px|left|Tabernas Aralıq dənizindən güçlü küləklər əsir. İllik yağıntının miqdarı 240 mm təşkil edir. İllik orta temperatur 18 °C-dir. İlin 300 günü günəş müşahidə edilir. Yayda temperatur 45 °C qədər çatlr. Qış aylarının gecə radələrində 0 °C qədər enə bilir.
Avropada ən çox günəşli günlərin burada müşahidə edilməsi ilə əlaqədar 1979-cu ildə Günəş enerjisindən istifadə sıbağı həyata keçirilmişdir.
Geologiya və biologiyası
thumb|right|200 px
Ərazi əsasən qumluqlardan və çöküntülərdən ibarətdir. Mövsümü yağan yağışlar ərazini eroziyaya məruz qoyur. Nəticədə bendlendlər formalaşmışdır. Bitki örtüyü kasıb olsa da, burada Uzunqanadlar, Kirpi, Corvus monedula, Numenius, Alaudidae və d. canlılara rast gəlinmişdir.
Əliağa Süleymanzadə
Axund Əliağa Süleymanzadə — Qafqaz müsəlmanlarının X Şeyxülislamı
Həyatı
Şeyxülislam Axund Əliağa Hacı Süleyman oğlu Süleymanzadə 1885-ci ildə Novxanı kəndində dindar bir ailədə dünyaya göz açıb. İlk təhsilini mollaxanada alan Əliağa Quranı, Sədi Şirazinin "Gülüstan" və "Bustan"ını öyrənmişdir. Əliağanın İslam dininə olan dərin marağını görən gələcək qohumu Axund Hacı Məhəmmədəmin onu öz doğma oğlu Ağaməmmədlə birlikdə Yaxın Şərq ölkələrinə ali ruhanilik təhsili almaq üçün oxumağa göndərmək istəyir. Əliağanın böyük qardaşı Ağaməhəmməd təhsil almaq xərclərini öz üzərinə götürür. 1902-ci ildə iki yoldaş əvvəlcə İranın Xorasan əyalətində bir müddət təhsil aldığdan sonra, onu İraqi-Ərəbin Nəcəf şəhərində davam etdirir. Mədinədə imtahan verərək ali ruhanilik təhsillərini 12 il müddətində başa vururlar.
Dini fəaliyyəti
Axund Əliağa Bakının bir çox məscidlərində axundluq etmişdir. Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra din xadimlərinin təqibindən Axund Əliağa da yaxa qurtara bilmədi. O, daim NKVD-nin nəzarəti altında idi. Şeyxülislam Şeyx Möhsün Həkimzadə 1966-cı ildə vəfat etdikdən sonra iki ilə qədər Şeyxülislamlıq vəzifəsi boş qalır.
1968-ci ildə Zaqafqaziya müsəlmanlarının IV qurultayı çağrılır. 20 ilə yaxın Təzəpir məscidinin axundu işləyən Əliağa Süleymanzadə 83 yaşında ikən ruhani idarəsinin sədri seçilir. Şeyxülislam Axund Əliağa Süleymanzadə işlədiyi 1968–1978-ci illərdə bir çox konfranlarda, simpoziumlarda beynəlxalq təşkilatların tədbirlərində ölkəni təmsil edib. 1970-ci ilin oktyabrında Daşkənddə "Sülh uğrunda mübarizədə birliyin və əməkdaşlığın əhəmiyyəti"adlı Ümumittifaq Konfransı təşkil edilir və Şeyxülislam Süleymanzadə həmin tədbirdə iştirak edir və nitq deyir. 1977-ci ilin iyununda Moskvada "Din xadimləri möhkəm sülh, tərksilah və xalqlar arasında ədalətli münasibətlər uğrunda" Ümumsünya Konfransında da iştirak etmişdir. 1978-ci ildə vəfat edib.
Ailəsi
Axund Əliağa Hacı Məhəmmədəminin qızı Ümmulbanu ilə evlənmiş, beş övlad atası olmuşdur (1 oğlan, 4 qız).
Aramid
Aramid  — lif istiyə davamlı və güclü sintetik lifdir. Kosmik tədqiqat və hərbi məqsədlər üçün güllə keçirməyən geyimlərdə və ballistik kompozisiyalarda velosiped təkərlərindəki asbestin əvəzedicisi kimi istifadə edilə bilər. Aramid adı "aromatik poliamid" sözlərinin birləşməsindən yaranır. 300px|thumb|Para-aramid quruluşu
Tarixi
Aromatik poliamid əvvəlcə DuPont tərəfindən 1960-cı illərin əvvəllərində HT-1, sonra isə Nomex kommersiya məqsədi ilə istifadə edilmişdir. 1973-cü ildə Kevlar adlandırıldı.
Livilye
Livilye — Fransada bələdiyyə , region — İl-de-Frans, departament  — Val-d’Uaz, rayon — Pontuaz, kanton — Valle-dü-Sosseron. Əhalisi — 352 nəfər (2006).
Bələdiyyə Paris şəhərinin təxminən 45 km şimal-qərbdə, Serji belediyyənin 13 km şimal-qərbdə yerləşir.
Demoqrafiya
Əhalinin dinamikası (Cassini и INSEE ):
Saamilər
Saamilər — yerli Fin-uqor xalqı. Arktika sahəsi olan Sampidə yaşayırlar. Bu gün həmin ərazi Norveç, İsveç və Finlandiyanın uzaq şimal  hissələrini, Rusiyanın Kola yarımadasını, cənubi və orta İsveç ilə Norveç arasındakı sərhəd zonasını əhatə edir.
Tarix
Norveç-əhalisi ərazisinə görə az,qeyri-bərabər paylanmış, lakin eyni zamanda çox fərqli,onun irsi xəzinəsinin bir hissəsini təşkil edən ölkə. Norveçin əhalisi 4,7 mln., 90%-i norveçlilərdən, digəri isə az sayda immiqrantlardan (isveçlər, almanlar, ingilislər və digər), kvenlərdən, digər milli azlıqlardan və həm Norveçin milli azlığı sayılan, həm dəki yerli əhalisi sayılan Saamilər. Günəşin və küləyin övladları adlanan Saamilər faktiki olaraq 4 ölkənin aborigen əhalisidir: Norveç, İsveç, Finlandiya, Rusiya. Sonuncu Buz dövrü ərzində Skandinaviya yarımadasının ərazisi buzla örtülü idi. Təxminən 10 min il əvvəl sahil ərazilərinin buzları əriməyə başladı. Quşlar, heyvanlar və xüsusən marallar buzlaqlar ətrafında qida tapmağa müvəffəq oldular. Və heyvanların ardınca bu yerlərə insanlar gəldilər. Şimal ərazilərinə gələn insanlar müxtəlif yerlərdən bura köç etmişdilər. Bəziləri Norveç sahillərindən, bəziləri müasir İsveç ərazisində yerləşən Bottenvikendən,digərləri Finlandiya və Rusiya ərazisindən gəlmişdi. Onlar demək olar ki, tamamilə müxtəlif insanlardan ibarət bu gün isə Saami adlanan xalqı əmələ gətirdilər. Norveçdə yaşayan Saamilərin sayı 30-50000 idi, daha çox hissəsi Finnmark ərazisinin payına düşürdü.
Norveç Saamiləri adətən 3 qrupa ayrılır. Şimal saamiləri, hansı ki, Finnmarkda, Tromsda və Nurlandiyanın Şimalında yaşayırlar. CƏNUB saamiləri-Nurlandiyanın cənublarında, Trøndelagın şimalında və cənubunda, Hedmarkın şimalında. Luli saamiləri-Norlandiyanın TYSFJORD regionunda. Bugün Saamilər ölkənin bir çox ərazilərində, o cümlədən Osloda da məskunlaşıb.
Saamilərin simvolları
Saami bayrağı - Saamilərin hansı ölkədə yaşamasından asılı olmayaraq onları birləşdirən vasitədir. Saami bayrağı Saami rəssamı Astrid Bohl tərəfindən hazırlanır və 1986-ci ildə Saamilərin Konfransında təsdiqlənir.
Bayraq 4 rəngdən – yaşıl, sarı, mavi və qırmızı rəngdən ibarətdir. Bayrağın ortasındaki dairə həm şaman drumnun əksidir, həmçinin də günəşin və ayın rəmzidir. Çünki Saamilər günəşin və küləyin övladları adlandırırlar. Bu fikir məşhur Saami şairi Anders Fjellner "Paiven parneh" ("Sons of the Sun") poemasını yazandan və “bütün Saamilər günəşin oğulları və qızlarıdır” fikrini səsləndirdikdən sonra yaranıb.
Dil
Saami dili Fin-Uqor dil ailəsinə aiddir. Bu dil ailəsinin digər üzvləri Fin, Eston, Karel, Macar dilləridir. Saami dillərinin bir neçə formaları vardır. Onlardan bəziləri bir-birini anlamayacaq qədər uzaqdır. Region üzrə bölsək: Cənubi sami; Mərkəzi sami(ŞİMAL SAMİ VƏ LULİ SAMİ) VƏ ŞƏRQİ SAMİ. Ən çox istifadə olunan şimal dialektidir. (daha çox şimalda məskunlaşdıqları üçün). Daha düzgün sayılır ki,Saami dili birdir, dialektləri ayrıdır.
Yaşayış evləri
Saami mədəniyyətində, insanlar onlara təbiətin bir hissəsi olamağa imkan verən qaydalara şərtsiz əməl edirlər. Onlar bir yaşayış yerindən digərinə köçəndə əvvəlkində təbiətə heç bir daimi iz qoymadıqlarına əmin olurlar. Saamilərin istifadə etdiyi 2 sığınacaq növü var:daimi-(turf-hut adlanan daxma) və daşına bilən çadır.Onların hər ikisi təbii materiallardan tikilir. Hər ikisi dairəvidir və mərkəzində od yerləşən bir otaqdan ibarətdir.
Dairəvi evlər
Hər bir şeyin və hər bir kəsin bu evdə qanuni yeri vardır. Qapıdan bir qədər aralı ərzaq və ehtiyat yeridir. Qalanmış od mərkəzdə, ərzaq qabları odun yanında olur. Çadırın arxasında açılan parça olur. Bu qədim zamanlardan müqəddəs yer sayılıb, xüsusən ayılar üçün daha doğrusu, kişilər ayı ovundan qayıdanda ovu məhz bu girişdən gətirirdilər. Ailədə hər kəsin öz yeri və öz yataq yeri var. Həmçinin, xidmətçilər və qonaqlar üçün də xüsusi yerlər var.
Çadır
Çadır daha çox maral sürüləri ilə hərəkət edənlər üçün əsas yaşayış yeridir.Bu həm də açılması və daşınması asan olan evdir. Çadırın qurulması üçün ən ideal yer suya və yanacağa çixişi olan, yağışlı havadan qorunan, və hətta torpağı insanlar qarşı ədalətli olan yerdir. Çadır düz yerdə qurulduqdan sonra ona üz çəkilir. Çəkilən üz toxunma da olur. Çadırın ən yuxarısında çadırı saxlayan dirəklər görüşən yerdə tüstüdən qorunmaq üçün nəfəslik vardır.
Ənənəvi gamme və turf-hut Saami ərazisində bol olan daşdan, fıstıq ağacından və torfdan hazırlanır. Gammenin müxtəlif formaları mövcüd olmuşdur: ov və balıqçılıq-dağlarda istifadə üçün, və yay ayları üçün sahil evləri. Evin xarici divarları küləkdən asılı olaraq əyilən iri ağac gövdələrindən hazırlanılırdı. Tozağacı və söyüd ağacı da bu konstruksiyaya əlavə olunurdu. Bu tozağacının zil səslərinin və hürüşmələrin səsini eşitdirmirdi. Torf qatı çadırın xarici üzündən çəkilir. Torrf evlərinin fərqliliyi onalrın 2 otaqlı ola bilməsidir. Belə ki, bu otaqlar dəhliz vasitısilə birləşir. Biri insanlar üçün, digəri heyvanların saxlanması üçün istifadə olunur. Gammenin tikmək üçün ən uyğun yer erkən yazın qarı əritdiyi sahələrdir. Saami evləri İniut və Eskimos evlərinə çox bəzənsələr də, həmçinin həm məişət, adət, həm də coğrafi uyğunlaşma fərqləri vardır. İqlu adlanan iniut evləri içəridən qarla bərkidilir və adətən günbəz şəkilli olur, mərkəzi hissəsində kudluk adlanan neft lampası bütün gecələri yanıq qalmalıdır. Yay çadırları isə karibu və dəniz pişiklərindən, balina qabırğasından, çay ağaclarından düzəldilir.
Bu evlər digər səmərəli cəhətlərindən biri insanın səhhətinə faydalı olmalarıdır. Saamilər digər Skandinaviyalı qonşuları kimi daha çox ürək xəstəliklərindən əziyət çəkirdilər,baxmayaraq ki, onlar 80 yaşlarında belə fiziki cəhətdən çox aktiv idilər. Onlar müalicə üsuları limi bu güdə ənənəvi ev üsullarından da istifadə edirlər. Bu fərqlərə baxmayaraq, onların hər biri bu gün müəyyən dərəcədə öz aktuallığını itirib. Bu gün bu evlər yalnız məzuniyyət keçirtmək üçün və bəzən maral sürülərinin keçidi zamanı istifadə olunur.
Milli Geyimləri
Milli Saami geyimləri Saami koftası və jaketi adlanan geyimlərdən ibarətdir. Bəzi yerlərdə, məs. Karasyok və Kautokeino kimi bu geyimləri yaşlı insanlar gündəlik geyim kimi istifadə edir. Lakin bir çox yerlərdə bu sadəcə müxtəlif bayramlarda və seremoniyalarda geyilən geyimlərdir, tarixlərinin bir hissəsidir. Coğrafi aspektlərdən asılı olaraq milli paltarların dizaynı, rəng harmoniyası, hətta kəmərlərin və papaqların dekorasiyası belə dəyişkəndir.
Bu gündə tikilən geyimlər keçmişdə maral dərisindən hazırlanan əsas tarixi formaya əsaslanır. Maral ovu zamanı qadınlar onların dərisindən daha səmərəli istifadə üsulunu axtarırdılar. Və qadınlar maral dərisindən hazırlanan Pesk üstlüyünü fikirləşdilər. Bu geyimi hazırlamaq üçün hər bir geyimə 6 maral dərisi tələb olunurdu. Qadın peski kişi peskinə nisbətən daha uzun olurdu.
Qədim Saamilər maral dərisinin keyfiyyətinə böyük əhmiyyət verirdilər. Belə ki, onlar inanırdılar ki, bu dəridə onun nə zaman və hansı yaşda ovlandığı haqqında məlumat gəzdirilir. Həmçinin dərinin tipi onun uşaq və ya yeniyetmə geyimləri, ya pesk ya da uzun üstlük(plaş), ya da SKALLER kimi tanınan ayaqqabı üçün istifadə olunacağını müəyyənləşdirirdi.
Gakti-milli geyimin bir hissəsidir.Bu geyim də digərləri kimi daha çox təntənəli günlərdə geyinilir. Gaktinin rəngi, bəzək tikişləri və istifadə olunan bijuteriyaları geyinən insanın evil olub-olmaması, insanın hansı bölgədən olması barədə məlumat verir. Qədim zamanlarda Saamilər Gaktini maral dərisindən tikirdilər, bu günki gündə müasir Saamilər yundan, pambıqdan və ipəkdən istifadə edirlər.
Saami folkloru
Ən məşhur Saami mifi “İlk kəşfçi” adlanan mifdir. Bu mifdə Tjudes adlanan qəddar bir obraz balaca Saami oğlanı məğlub edə bilmir, oğlan öz ağlının gücü ilə həm özünü, həm də Saamiləri ölümdən qurtarır. Bu mif əsasında məşhur Saami rejissoru Nils Gaup “Veiviseren” filmini çəkmişdir.
Duodji
Dəniz sahillərində yaşayan Saamilərin həyatları balıqçılıqdan asılı olduğu üçün qayıqlara, lassolara, kirşələrə və isti geyimlərə ehtiyacları vardı. Xüsusən, Finnmark ərazisində, harada ki, temperatur 500C aşağı olur.
Saamilərə yaşamaq üçün bu xammallar kifayət idi:dəri, sümük, buynuz, xəz, qabıq, ağac kökləri, yun və odun.Sanilər bütün bunları özləri əldə edirlər, bunu DUODJİ adlandırırlar. Duodji qədim Şimal Saami sözüdür. Bu SAMİ folk incəsənəti və əl işləri deməkdir. Zaman keçdikcə Saamilərə bağlı olan əl işləri, suvenirlər DUODJİ adı ilə satılmağa başladı.
Saami milli suvenerləri taxtadan, maral buynuzundan, sümükdən, qabıqdan hazırlanır və qadınlar onlara müxtəlif ağac və dərilərdən alınmış rəngləri vururlar. Belə ki, qadın Duodji rəssamları dəridən, kişi rəssamlar isə taxta, maral sümüklərindən istifadə edirlər. Həmçinin demək olar ki, bütün əl işlərinin üzərinə milli ornamentlər çəkilir… Əsas istifadə olunan rənglər mavi, sarı, qırmızı və yaşıldır(Saami bayrağının rəngləri). Duodji düzəldən rəssamlar rəsm sənətini Saamilərin milliliyi ilə harmoniyada təqdim etməyi bacarırlar. Əsas Duodji suvenerlərinə bıçaqlar, qadın çantaları, taxta fincanlar, Kuksa adlanan Saami fincanları və Gakti ornamentləri də aiddir.
Ənənəvi yeməklər
Ənənəvi Saami yeməkləri təbiətdən qaynaqlanır: dənizdən, göldən və fyordlardan balıq. Marallardan ət, quşlardan yumurta və ət, bataqlıq və düzənliklərdən giləmeyvələr. Bu xammal ya qurudulma, ya hisə verilmə, ya da duzlanma yolu ilə yararlı vəziyyətə gətirilirdi. Təbii ki, əsas qida marallar sayılırdı. Belə ki, maralların həm ətindən, həm ürəyindən, həm beynindən, həm dəki qanından istifadə olunurdu.
BİDOS-mərasim yeməyi
Bir çox Saami yeməkləri iri qazanlarda od ətrafında maral ətindən hazırlanır.
Ən tanınmış Saami yeməklərindən biri də BİDOS-du. Bidos az suda çox miqdarda maral ətindən köz üzərində hazırlanır. Bu ziyafət yeməyi sayılır.
Saamilərin yaşadıqları Şimal ərazilərdə coğrafi şərait heç də əkinçiyə uyğun deyil. Buna görə də onlar dənli bitkiləri, duzu, kofe və şəkəri də balıq məhsulları ilə əvəzləmişlər. 13-cü əsrdən başlayaraq qurudulmuş balıqdan “Rusiya unu” adlanan un əldə olunmağa başlandı. Və 18-ci 19-cu əsrlərdə digər Saamilər arasında da geniş yayıldı. Bu gün bu un Saamilər üçün əvəzedilməz ərzaqdır.
Saamillərin dini
Qədim Saami dinində bir çox Allahlar var idi. Saami inancları bilavasitə təbiətlə bağlı idi. Saamilərə görə təbiətdə hər bir şeyin ruhu vardır. Bu mistik din olan Animizm adlanırdı. Günəş əsas Allah idi. O, buzu və qarı əridir, işıq və isti gətirir, əsas daki bütün dünyaya həyat bəxş edirdi. Ona görə də Saamiləri günəşin övladları adlandırırlar. İldırım Allahı ən güclü hesab olunurdu. O, səmada və meşədə yanğın sala bilər, həçinin yağış yağdıra bilərdi. Külək Allahı o qədər güclü, surətli və sərt idi ki, heç kəs onun qarşısını ala bilməzdi. Eyni zamanda o xoş mülayim küləyi də gətiricisi hesab olunurdu. Maraqlıdır ki, Saamilərdə Manna deyilən Allah da varidi ki, bu ay Allahı hesab olunurdu.
Müqəddəs yerlər
Seide adi daş, göl, dağların qeyri-adi formasını almış müqəddəs yerlərdir. İnsanlar inanırdılar ki, bu yerlər Allahların energetic gücü nəticəsində yaranmışdır və məqsədi insanlara kömək, mənəvi dəstək üçündür.
XVIII əsrin əvvələrində Saamilər xristianlığı qəbul etməyə başladılar, daha doğrusu Saamilərə yeni bir din qəbul etdirildi. Keşişlər və xristian misionerləri drumları yandırmağa, qadağan etməyə, müqəddəs yerləri isə dağıtmağa başladılar. 1693-cü ildə Lars Nilson adlı sonuncu Saami noaisi Aryeploq meydanında yandırılaraq öldürüldü. Yeni-Şamanizm-Bu gün müasir şamanlar öz xidmətlərini qəzetlər, elanlar vasitəsilə insanlara və xüsusən turistlərə təklif edirlər. Bu şamanlar qədim animism dinindən daha çox köhnə ənənələri yaşatmaq arzusu ilə bu işlə məğul olurlar və müasir şamanların ən maraqlı xüsusiyyətləri onadan ibarətdir ki, onlar yeni paqanizmlə drudizmi və xristianlığın elementlərini Bibliyadan oxumaqla sintez edirlər.
Saami musiqisi
Saami musiqisi dedikdə ilk olaraq, joik yada düşür. Joik solo vocal musiqi növüdür, bu ifada ifaçılar öz hisslərini təbiətlə harmoniyada çatdırırlar. Belə hesab olunur ki, hər bir əsl Saaminin qanında joik oxumaq hissi vardır. Joik oxuyanlar digərləri üçün deyil, məhz özləri üçün bunu edirlər. Joikdə insanlar, heyvanlar, təbiət, gün, ulduzlar, ay və Şimal işıqları təsvir olunur. Həmçinin məhəbbət, nifrət, həzz, dərd də istisna deyildir.
Müasir joik
Saami musiqiçiləri bu musiqini daha rəngarəng və actual etmək üçün, eksperimantal olaraq joik musiqisini texno və cazz musiqisilə sintez edirlər. Bu yeni tərzin ən tanınmış nümayəndəsi Mari Boine olur. Finnmarkın Karasyok ərazisindən tanınmış ifaçının adı bu gün bütün dünyada məşhurdur.
Maralçılıq təsərrüfatı
Qeyd etdiyimiz kimi, qədim Saamilərin həyatında maraların rolu əvəzsiz idi. Belə ki, marallar həm qida, həm də geyim mənbəyi idi. 16-cı əsrdən başlayaraq Saamilər şəxsi maral sürüləri saxlamağa başladılar. Bu təsərrüfat növü normal həyat üçün ilkin və başlıca şərt hesab olunmağa başlandı.
Aprel və may aylarında yazın gəlişi ilə əlaqədar olaraq maral sürüləri sahil ərazilərə aparılır və bu zaman onlar ətlik və hələ istifadə oluna biləcək sayılaraq 2 qrupa bölünür. Və mütləq olaraq marallar nişanlanmalıydı. Qədim Saamilər maralların qulaqlarına onalrın hansı ildə doğulduğunu işarələyirdilər. Hər bir ailənin öz xüsusi işarəsi variydi. Bu gün Saamilərin yalnız 5-10%-i maralçılıq təsərrüfatı hesabına yaşayır. Hal-hazırda 140000-i Finnmark olmaqla Norveçdə cəmi 200000 maral vardır və maralların sürülərini idarə etmək üçün helikopter və motosikletlərdən istifadə olunur.
Maralçılıq təsərrüfatı ilə məşğul olan Saamilər üçün 4 deyil 8 fəsil mövcuddur. Qış:Dekabr-Fevral/Mart-Saami ailələri maral sürülərini qış yemi üçün münasib olan meşələrə aparırlar. Yaz-Qış:Mart-Aprel/May-artıma hazır olan maral sürüləri meşələri tərk edir və dağlara çəkilir. Yaz:May-İyun-dağətəklərində yeni maral balaları doğulana qədər dağlarda qar əriyir Yaz-Yay:İyun ortaları İyul əvvələrinə qədər-heyvan sürülərinin sakit dövrü hesab olunur Yay:İyul-Şimal işıqları dövrü başlayır, həmçinin ailələr öz marallarını iadəti üzrə işarələyirlər Payız-Yay:Avqust-yemlik üçün ayrılan marallar seçilir. Payız:Sentyabr-Oktyabr 15-nə qədər-ailələrin ən məhsuldar balıqçılıq dövrü sayılır. Payız-Qış:Oktyabrın 15-dən Dekabrın 23-nə kimi-Maral sürüləri dağlardan hələ də yaşıl yem tapmaq mümkin olan bataqlıq ərazilərə aparılır.
Ümumilikdə, istər təsərrüfat, istər məişət, istərsə də geyim sahəsində təbiət Saamilərə qarşı çox səxavətlidir. Onlar təbiətdə,təbiətdən və təbiətlə yaşayırdılar. Bir sözlə, onlar təbiət insanları idilər. Bu da Saamiləri Saami edən başlıca cəhət idi və məhz buna görə də onlara təbiətin övladları deyirdilər.
Saami adət-anənələri
Saami mərasimlərinin içərisində ən maraqlı hadisələrdən biri Toy mərasimləridir. Toy hər bir Saaminin həyatında vacib anlardan biri sayılır. Saami toyları ümumilikdə olaraq Rəngli Təcrübə adlandırılır. Gəlin və bəy “gakti” adlanan milli geyimdə olmalıdırlar, xüsusən gəlin müxtəlif(gümüşlə, bijuteriyalarla) bəzək əşyaları ilə bəzədilmiş şal taxmalıdır. Bəylər isə ipək şarf taxırlar. Hətta Saami miflərinin birində bəyin şarf taxmağının əhəmiyyəti belə izah olunur ki, əgər bəy ipək şarf taxıbsa deməli alənin və müqəddəs xaçın məsuliyyətinə hazırdır. Və onlar milli papaqlar taxırlar, bu papaqlar nəsildən-nəsilə ötürülür. Mərasim gəlin və ya bəyin evindən başlanır, və kilsəyə qədər davam edir.Belə ki,bütün bu gedilən məsafəni onları özlərinin seçdikləri qız və oğlan köməkçiləri müşayiət edir. Toy mərasimləri balaca Saami cəmiyyətində ən gözlənilən və sevilən mərasimlərdəndir. Adətən, 600-700 qonaq dəvət olunur bu mərasimlərə, amma Kautokeina kimi ərazilərdə hətta say 2000-ə çatır. Saami adətlərinə qayaüstü rəsmlər çəkmək də daxil olub, bu adət müasir zamanımızda daha çox Saami və Norveç tarixi ilə səsləşsə də,adlansa da,əslində isə öz zamanında qədim Saami adəti olub. Bu rəsmlərə daha çox Altada, Finnmark ərazisində rast gəlmək mümkindir. Təxminən 5000 qayaüstü rəsmlər aşkarlanıb ki, bunların da yaşı təxminən 2500-6200 kimi qiymıtləndirilir. Altada tapılan qayaüstü rəsmlərdə müxtəlif heyvan, xüsusən maral, ayı, quş, balıq, dovşan və s., insan və qayıq siluetləri əks olunub. Bu gündə Saamilər maraları işarələmə zamanı bu rəsm texnikasından yararlanırlar.
Saamilərin bayramları,festivalları
Saamilərin ən əziz günlərindən biri Saami Milli günü sayılır. 1992-ci ildə Helsinkidə keçirilən saami kofransında Fevralın 6-sı milli Saami günü kimi qəbul olundu. Bu günün tarixi tərəfi ondan ibarətdir ki, ilk dəfə bütün Saamilər məhz 6 fevral 1917-ci ildə Trondhaym şəhərində toplaşmışdılar. Və bu bayram Saamilər yaşayan 4 ölkədə də qeyd olunur.
Saami bayramları əsasən Xristianlıqla bağlı olan günlərdir. Hər pasxa(Martın axırı Aprelin əvvəli) bayramında Kautokeinada-Norveçin şimalında festival keçirilir. Burda ənənəvi Saami əyləncələri joik oxumaq, kirşə sürmək əsas şərtdir. Bir çox cütlüklər də məhz evlilik üçün bu günü seçirlər. Bundan başqa Riddu-Riddu festivalı Mandelendə və Karasyokda maralların köçü zamanı musiqi festivalı keçirilir. Digər qeyd olunan bayramlardan biri də Dekabrın 24-ü Milad bayramıdır. Bayramda gümüş və qızıl lentlərlə bəzədilən ağaclar bayramın əsas atributudur. Gospels oxuduqdan sonra ənənəvi festival yeməkləri yeyilir. Bura tərəvəzlər, düyü puddinqi, donuz budu, qızıl balıq aiddir. 26 Dekabr “Boxing Day” adlanan gündə kirşə sürmək, lasso atmaq artıq ənənə halını alıb. Demık olar ki, əksər Saami bayramları yaz dövrünə təsadüf edir, onlar ən yaxşı paltarlarını(milli) geyinir, dostlar və qohumlarla yığışıb yazın gəlişini və qışın qurtarmasını qeyd edirlər.
Qədim Saamilərdən müasir saamilərə keçid
Saami ailələri ənənəvi olaraq SİİDA adlanan qruplarda birləşərək yaşayırdılar. SİİDA-nı xalq içindən seçilmiş təcrübəli lider idarə edirdi. Ova kimin getməyi, vəzifələrin bölüşdürülməyi onun vəzifəsi idi. SİİDA çox demokratik qanunlarla idarə olunur, xəstələri və yaşlıları vəzifə məsuliyyətindən azad edirdi. Ümumiyyətlə, Saami dilində ailə ilə bağlı həddində artıq çox söz vardır. Saamilərin həyatında evlilik,ailə çox vacib idi. Ənənəvi olaraq, ailədə kişilər ovçuluq, maralçılıq, qayıq, alət, xizək düzəltmək ilə, qadınlar isə qida, yemək, toxuculuq, geyim işi ilə məşğul olurdular.
Saami təhsili
Ənənəvi olaraq, Saami uşaqları yetkin sayılmaq üçün məktəbdən deyil, yalnız öz şəxsi müşahidələrindən və valideynlərindən “təhsil” alırdılar.Bu gün Saamilər yaşadıqları hər 4 dövlətdə müasir normalara uyğun təhsil alırlar. Bəzi məktəblərdə xüsusən Saami uşaqları üçün əksər fənnlər Saami dilində keçirilir. Hətta Norveçin Tromsø,İsveçin Umla və Finlandiyanın Oulu universitetlərində Saamiləri öyrənən bölmələr vardır. Bu gün Saamilər hər bir dörd ölkədə tam hüquqlu vətəndaşlar olub, təhsil, sosial, dini, seçki azadlıqlarına malikdirlər. Onların İsveçdə, Finlandiyada və Norveçdə öz parlamentləri mövcüddur. Norveçdə Saami Parlamenti 1989-cu ildə 5-ci Kral Olav tərəfindən açılmışdır. Norveçdəki Saami əhalisindən cəmi 43 parlament üzvü seçilir. Parlamentin verdiyi qərarlar daha çox Norveç Parlamentinə, xüsusən də Saami xalqına aid olan məsələlərdə məsləhət xarakteri daşıyır. Bu parlamentlərin əsas əhəmiyyəti digər ərazilərdə yaşayan Saamiləri əlaqələndirməyidir. 1956-cı ildə Norveç Saami Konsulu tərəfindən ilk dəfə olaraq Norveç, İsveç və Finlandiya Saamiləri arasında əlaqə yaradıldı.
Bu günümüzdə də Saamilər onların əcdadlarının həyat tərzi, insanları, adətləri ilə fəxr edirlər. Onlar bu gündə Saamilırin əsas məşğuliyyəti olan maralçılığı müasir formada davam etdirirlər. Maralçılıq qədim Saamilər üçün həyat tərzi və yaşam vasitəsi idisə, müasir Saamilər üçün əcdadlarının tarixinə açılan pəncərədir. Saamilər qeyd etdiyimiz kimi müasir cəmiyyətə adaptasiya olunaraq digər ölkə vətəndaşalrı kimi yaşayırlar. Lakin fərqli mədəniyyəti, parlaq insanları, xalq kimi kimliyi bu gündə onları əsl Saami edən başlıca cəhətdir. Müəyyən illərdə Saami yazıçıları, filosofları, alimləri, mdəniyyət insanları Saami mədəniyyətini,irsini və dilini qorumaq üçün narahatlıqlarını bildirmişlər və bu sahədə digər Saamiləri də fəal olmağa çağırmışdılar. Lakin bu gün bu mənzərə tamamilə dəyişib,SAMİLƏR bu gün Avropada ən çox tədqiq olunan xalqlardan biridir.Bunun da səbəbləri obyektivdir. Saami xalqı istər geyimi ilə, istər adət-ənənəsi ilə, istər dini ritualları ilə, istər maralları ilə, istərsə də bayraqları ilə fərqlidirlər, originaldırlar. Bu irsi həqiqətən qorumağa dəyər. Bizim əcdadalarımız dözdülər Hər əzaba keçmiş günlərdə, Saami ailsinin üzvləri,biz mübarizə etməliyik! Günəşin övladları! Heç kəs bizi tabe edə bilməz Əgər biz qızıl dilimizi qorusaq, Və müdriklərimizin bu sözünə qulaq assaq: Sapmi Saamilər üçündür. (SAMİ MİLLİ HİMNİNDƏN bir parça)
Marsel Kaşen
Marsel Kaşen (20 sentyabr 1869, Pempol — 12 fevral 1958, Paris) — fransız kommunisti.
Həyatı
Kaşen 1869-cu il sentyabrın 20-də Lamanş dənizi sahilində, Pempole şəhərciyinin Kot-dü-nor departamentində anadan olmuşdur. Kaşen ömrünün son günlərinədək tez-tez baş çəkdiyi doğma şəhərinin sadə adamları ilə sıx əlaqə saxlayırdı. Bretanın kəndliləri, dənizçiləri, balıqçıları Kaşeni nəvazişlə bizim «Marsel ata» adlandırırdılar. Kaşen onlarla breton dilində sərbəst danışırdı.
Adamlar fəhlə hərəkatına müxtəlif yollarla qoşulurlar. Marsel Kaşenin də öz yolu var idi. Kaşenin özünün xatırladığı kimi, 1891-ci ilin əvvəllərində o, siyasətdən uzaq idi. Hər şeylə maraqlanan iste'dadlı gənc, o zaman Bordo universitetinin fəlsəfə fakültəsində boyük həvəslə oxuyurdu. Lakin 1891-ci ilin mayında o, Furmidəki qanlı cinayətdən xəbər tutdu. Fransanın şimalında yerləşmiş bu kiçik sənaye şəhərində mayın 1-də toxucu fəhlələrin dinc nümayişi qoşunlar tərəfindən gülləbaran edilmişdi. Bütün namuslu fransızlar kimi, gənc Kaşen də bu hadisədən sarsıldı. Bordoda təşkil edilmiş e'tiraz mitinqində görkəmli fransız sosialistlərindən biri, Paris Kommunasının iştirakçısı Jül Ged çıxış etdi. Qabaqlar heç vaxt Marsel Kaşen siyasi yığıncaqlarda iştirak etməmişdi. Bu dəfə o, qəzəb hissi, bütün həqiqəti öyrənmək arzusu, bəlaya qarşı mübarizə aparmaq kimi nəcib bir arzu ilə mitinqə gəlmişdi; Kaşen oradan qayıdanda tamamilə dəyişmişdi. Həmin gün Kaşen üçün dönüş günü oldu.
Kaşen vətənə qayıdandan sonra FBSP katibliyi tərəfindən Paris sirkində təşkil olunmuş kütləvi mitinqdə Rusiyadakı hadisələr haqqında öz təəssüratını danışdı. Kaşen sirkin binasına yaxınlaşanda qapının ağzıada böyük bir izdiham var idi. Minlərlə adam Rusiyanı öz gözləri ilə görən Kaşenin bu ölkə haqqızda söhbətinə qulaq asmaq istəyirdi. Burada cavan fəhlələr də, Paris Kommunasının qocaman iştirakçıları və müasirləri də, qadınlar və kişilər də var idi. Hər tərəfdən suallar yağdırılır, Kaşendən soruşurdular: «San bolşevikləri görmüsənmi? De görək, Rusiyada vəziyyət necədir?». Kaşenin həyəcanlı nitqi, gurultulu alqışlar, «İnternasional»ın gur səsi, izdihamın razılıq bildirən sədası–bütün bunlar Paris zəhmətkeşlərinin Sovetlər ölkəsinə bəslədiyi sə mimi hüsn-rəğbətin parlaq ifadəsi idi. Kaşenin Rusiyaya səfəri haqqında söhbətlərini böyuk sevinclə qarşılayan təkcə Paris zəhmətkeşləri deyildi: 1920-ci ilin avtustundan dekabrına kimi Kaşen Lionda və Marseldə, Ruanda və Havrda, Bordoda və Tuluzada oldu, minlərlə adamla söhbət etdi. Elə günlər olurdu ki, o, bir neçə yığıncaqda çıxış edirdi. Gecələr isə qələmi əlinə alırdı ki, öz fikirlərini «Hümanite»nin oxucuları ilə bölüşdürsün. Kaşenin və onun silahdaşlarının tutduqları, sosialistlərin əksəriyyəti tərəfindən müdafiə edilən cur'ətli, ardıcıl mövqe Tur qurultayında əsil inqilabi, beynəlmiləl və vətənpərvər qüvvələrin qələbəsini tə'min etdi. Fransa Kommunist Partiyası yaradıldı. Bu partiyanın meydana gəlməsi Fransada fəhlə hərəkatının qanunauyğun inkişafının nəticəsi idi, Böyük Oktyabr sosialist inqilabının bütün dünya proletariatına çox böyük tə'sirinin nəticəsi idi. Gənc kommunist partiyasının ilk addımları asan deyildi. Kommunistlərin üzərinə quduzcasına hücumlarını davam etdirəi irticaya qarşı fasiləsiz mübarizə aparmaq lazım idi. Daxili duşmənlərə qarşı, xainlərə və partiyanın keçmiş katibi Frossar kimi proletariatın işinə xəyanət edib burjuaziya düşərgəsinə yuvarlanan hər cür satqınlara qarşı da mübarizə aparmaq lazım gəlirdi. Buna görə də FKP MK və Siyasi bürosu yaradıldığı vaxtdan onların üzvü olan Kaşen bütün qüvvəsini, bütün e'cazkar iste'dadını partiyanın möhkəmlənməsinə, gənc kommunistlərin marksizm və proletar beynəlmiləlçiliyi ruhunda, vətənə məhəbbət ruhunda tərbiyəsinə sərf edirdi. 1923-cü ilin başlanğıcında kommunist partiyası ciddi sınaqlara mə'ruz qaldı. Puankare hökuməti, fransız imperialistləri üçün misli görünməmiş gəlir tə'min etmək məqsədilə Rura əsgərlər göndərib, Almaniyanın bu sənaye rayonunu işğal edir. Kaşen və FKP-nin digər rəhbərləri mürəkkəb siyasi şəraitdə qəti qərara gəldilər.
Aleksandr Opekuşin
Aleksandr Mixayloviç Opekuşin (: ; d. 28 noyabr, 1838 – ö. 4 mart, 1923) — rus heykəltəraşı. Peterburq Rəssamlıq Akademiyasının həqiqi üzvü (1895),
Yaradıcılığı
thumbnail|[[Puşkinin Moskvadakı heykəli]]
Təhkimli kəndli oğlu olan Aleksandr Opekuşin "Rusiyanən minilliyi" abidəsinin (Novqorod, açılışı 1862) və II Yeketerenanın heykəlinin (Peterburq,  açılışı 1873) yaradılmasında iştirak etmişdir. A.S.Puşkinin Moskvadakı heykəli (tunc, açılışı 1880) Aleksandr Opekuşinin ən görkəmli və məşhur əsəridir.
Aleksandr Opekuşin həmçinin A.S.Puşkinin Peterburqdakı (açılışı 1884), M.Y.Lermantovun Pyatiqorskdakı (açılışı 1889) abidələrinin müəllifidir.
Aleksandr Opekuşin "II Yeketerina" (tunc) fiquru Rüstəm Mustafayev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət Muzeyindədir.
Xurşidbanu Natəvanın heykəli (Bakı)
Xurşidbanu Natəvanın heykəli — Azərbaycanın görkəmli şairə-qadını Xurşidbanu Natəvanın Bakı şəhərindəki heykəli.
Ömər Eldarovun yaradıcılığına bələd olanlar razılaşarlar ki, onun əsərlərində gərgin, dramatik vəziyyətlərə təsadüf etmək çətindir. O, daha çox lirik, poetik mövzulara meyl göstərir. Bu baxımdan heykəltaraş şairə "Xurşidbanu Natəvan" (1960) heykəlini yaradıb.
Heykəl haqqında
Bu əsərdə sənətkarın əvvəlki əsərlərinin heç birinə bənzəməyən orginallığı və məna çalarlığı ilə seçilən cəhətlər çoxdur. Heykəltəraş çətin bir işin öhdəsindən gələrək, müsəlman qadınlarına xas olan xüsusiyyətləri gözəl, lirik şairə obrazında birləşdirərək təsvir etməyi bacarıb. Bu gün biz Bakının izdihamlı yerlərindən birində ucaldılan "Natəvan" abidəsinə diqqətlə baxanda tamam başqa bir aləmlə rastlaşırıq. Şairə Natəvanın obrazında incəlik, nəcibliklə bərabər Azərbaycanın mübariz qadınlarına xas olan ən ali duyğuları görmək, mənalı baxışında bir mütəfəkkirin işıqlı nəzərlərini hiss etmək mümkündür. Onun hər bir cizgisi paltarının qırışlarından tutmuş kəlağayısınadək, əlindəki qələmdən barmaqlarının vəziyyətinə qədər — hər şey onu yaradıcı bir obraz, nəcib insan, milli xüsusiyyətlərə malik bir qadın kimi gözlərimiz önündə canlandırır. Hiss edirsən ki, şairə fikir dəryasındadır. O, bu saat nə isə yazacaq, qəlbinin duyğularını kağıza köçürəcəkdir. İki küçənin kəsişmə nöqtəsində yerləşən heykəlin sağ və solunda klassik memarlıq binaları və 50-ci illərin tipik eklektik fasadları yerləşir. Azərbaycan kinoteatrı abidə üçün fon rolunu oynayır. Kinoteatrın fasadının oyuq şəklində həll olunması heykəlin dairəvi kürsülüyü ilə uyarlıq təşkil edir. Adama elə gəlir ki, əsər bu ölçülərdən bir qədər kənara çıxsaydı, bəlkə də indiki effekti verə bilməzdi. Heykəltəraş və memar E. İsmayılov və F. Leonteva heykəli düzgün həll edərək Natəvanın təntənəli paltarının qatlarına sanki bir dairəvi hərəkətlik verməklə fiquru dairəvi qranit kürsülük üzərində yerləşdiriblər. Qranit kürsülük milli ornamentlərlə bəzədilib. Abidə bütövlükdə mütəxəssislər tərəfindən yüksək qiymətləndirilib və heykəltaraşlıq sənətimizin Qızıl Fonduna daxil edilib.
Meymun selfisi
thumb|300px|Makaka tərəfindən çəkilmiş mübahisəli [[selfilərdən biri]]
Meymun selfisi - dişi Kəkilli əntər tərəfindən təbiət fotoqrafı Devid Sleyderin qurduğu avadanlıq istifadə edilərək çəkilmiş  şəkillər seriyasıdır. Şəkillərin Wikimedia Commonsa qoyulması heyvanlar tərəfindən düzəldilən incəsənət əsərləri üzərində müəllif hüquqlarının saxlanılması barədə 2014-cü ilin ortalarındakı müzakirələrin mərkəzi oldu. Sleyderin şəkillər üzərindəki müəllif hüquqları barədə iddiası bir çox alimlər və təşkilatlar tərəfindən müzakirə edildi və müzakirələr müəllif hüquqlarının yaradıcıya məxsusu olduğuna və insan olmayan yaradıcının müəllif hüquqlarına sahib olmamasına əsaslanırdı. 2014-cü ilin dekabrında Birləşmiş Ştatlar Müəllif Hüquqları İdarəsi bəyan etdi ki, insan olmayanlar tərəfindən yaradılmış işlər Birləşmiş Ştatlar Müəllif Hüquqlarının mövzusu deyil.
Arxa plan
thumb|200px|Başqa mübahisəli şəkil 2011-ci ildə təbiət fotoqrafı Devid Sleyder Kəkilli əntərin şəklini çəkmək üçün İndoneziyaya getdi. O, hazırlaşarkən dişi makaka onun kamerası ilə birlikdə qaçdı. Çəkilmiş fotoların çoxu istifadəyə yaralı deyildi, ancaq bəziləri makakanın yaxşı çəkilmiş şəkilləri idi və Sleyter onları "Meymun selfisi" adlandırdı. Sleyder şəkli Katers Xəbər Agentliyinə lisenziyalaşdırdı. Sleyder iddia etdi ki, o, kadrı "quraşdırıb" və dedi: 'Onların kamera ilə oynamaları üçün tək buraxmaq sənət bacarığı və ideya idi və hər şey mənim nəzarətimdə idi. Mən bilirdim ki, meymunlar bunu eləyə bilərlər və mən bunu proqnazlaşdırdım. Mən bilirdim ki, burada şəklin çəkilməsi ehtimalı var".
Məhkəmə
2015-ci ildə İnsanlar Heyvanlar ilə Etik Davranış üçün hərəkatı alınan fotoların hüquqi sahibi onlar Naruto adlandığı meymun olduğu iddia edib, işi məhkəməyə veriblər. 2016-cı ildə ABŞ müəllif hüquqları haqqında qanunun əsasında çıxan San Fransisko federal məhkəməsinin qərarına görə heyvanların müəllif hüquqları ola bilməz.
Arteriyalar
Arteriyalar (aer – hava, tereo – saxlayıram) — venalardan fərqli olaraq qanı ürəkdən aparan damarlar. Arteriyalar elastik olduqları üçün kəsildikləri zaman ağızları açıq qalır və artıq dərəcədə qanaxma əmələ gəlir. Meyitdə çox vaxt bunlar boş olur, çünki, insan öləndə ürəyin axırıncı sistolasından sonra arteriyalar elastik olduqları üçün yığılır və özlərində olan qanı kapillyarlara vururlar. Buna əsaslanaraq keçmişdə arteriyaları boş gördükləri üçün hava borusu deyə adlandırmışlar. Arteriyalar üç qişadan təşkil olunmuşdur: