cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fantastika
Fantastik janrın tarixi
Fntastikanın köklərini çox qədimlərdən başlayaraq Homer, Diogen, Apuley, Petroni kimi antik şairlərin, Kretyen de Trua, Tomas Melori, Ariosto kimi orta əsr yazıçılarının, Migel de Servantes, Fransua Rable, Tomas Mor, Tomazzo Kampanella, Frensis Bekon, Con Milton, Dante kimi renesans dövrü ədiblərinin, Conatan Svift, Sirano de Berjerak, Tobias Smollet, Hans Xristian Andersen (uşaq fantastikası), İohann Volfqanq Göte, Moris Meterlink, Aleksandr Blok kimi XVII–XIX əsr klassiklərinin əsərlərində bu janır üstünlük təşkil edir. Ancaq fantastika janrı bu günkü şəklini məhz XIX–XX əsrlərdə elmi fantastikanın inkişafı ilə aldı.
Bu, ilk növbədə, fransız yazıçısı Jül Vernin əsərləri ilə başlandı. Daha sonra Herbert Uells, Artur Konan Doyl, Aleksandr Belyayev, Aleksey Tolstoy və daha gec nəslin nümayəndələri – Rey Bredberi, Ayzek Əzimov, Robert Xaynlayn kimi yazıçıların əsərləri ilə daha da inkişaf etdi.
Antik ədəbiyyatda fantastika
Fantastik səyahətlərin ilk nümunələrindən biri kimi Kallisfenin "Böyük İsgəndərin tarixi" romanını misal çəkmək olar. Əsərdə qəhrəmanın nəhənglər, cırtdanlar, adamyeyənlər, çirkinlər ölkəsinə düşməsi təsvir olunur. Bu ərazilər öz fərqli təbiəti, qəribə heyvan və bitkilərinə görə fərqlənir. Əsərdə daha çox Hindistanın möcüzəli yerlərinə, braxmalara və fərqli geyimli müdrüklərə yer ayrılır.
Orta əsr ədəbiyyatında fantastika
XII əsrdən başlayaraq sehirli nağıl motivləri tədricən qəhrəmanlıq haqqında dastanlarda yer almağa başlayır. Kretyen de Truanın "Qədəh haqqında povesti" qəhrəmanlıq romanı olsada yetərincə fantastik hadisələrlə zəngindir. Tomas Melorin Kral Artur haqqında yazdığı "Kral Artur və dairəvi stol cəngavərləri" romanıda fantastik əsər nümunələrindən biridir.
Min bir gecə nağıllarınıda orta əsir fantastik janr nümunələri kimi göstərmək olar. Baxmayaraqq ki, o qədərdə fantastik elmentlərlə zəngin deyil. Nağılda Sindibadın səyahətləri daha çox diqqəti çəkir. Sindibad möcüzəli adalara yeddi səyahət zamanı əcaib varlıqlarla qarşılaşır, bədheybət məxluqlarla mübarizə aparır. Bu motivlər sonradan qərb kino şirkətləri üçün mövzu mənbəyi oldu. thumbnail|right|[[Don Kixotun və Sanço Pansanın dəyirmanla uğursuz döyüşü.Qustav Dore]]
İntibah dövrü fantastikası
Bu dövürdə yazılmış bir çox əsərlərin fantastika jandrına aid edilib edilməməsi mübahisə mövzusu olmuşdur. Bu əsərlərdən daha çox Dantenin "Trilogiyasını", Fransua Rablenin nəhənglər haqqında tarixçəsini ("Qarqantua və Pantaqruel"), Kampanella və Tomas Morun utopiyalarını misal göstərmək olar. Lakin heç bir şübhə yoxdur ki, bu əsərlər fantastika janrının inkişafına xeyli təsir göstərib.
İntibah dövründə ki, fantastik janrının inkişafı Servantesin "Don Kixot" romanı ilə yekunlaşır. Don Kixot özünü titan (bahadur) hesab etdərək dünyanın xilas edə biləcəyini düşünürdü. Əsər əslində cəngavərlik romanlarına qarşı yox, bütünlüklə İntibah dövrünə qarşı yönəldilmişdir.
XIX əsr fantastikası
XIX əsr fanatastikası ilk növbədə elmi-fantastik janrın meyadana gəlməsi ilə xarakterizə olunur. Edqar Ponun (Çuxur və kəfkir, Aşerlər evinin süqutu) navatorluğu ilə başlanan bu janr sonrada daha yüksək səviyyəsini almışdır. Realizm epoxasında yazdığı fantastik əsərlər nəticəsində Jül Vern elmi fantastikanın "atası" hesab olundu.(Yerin mərkəzinə səyahət, 20 000 lye su altında, Yerdən Aya, 80 gün dünya ətrafında). Kosmik və sualtı gəmilərin hələ ixtira olunmadığı bir dövrdə əsərlərində bir qayda olaraq kosmosa uçuş, yerin dərinliklərinə səyahət və bu səpgili macəralar əsərlərində geniş yer alınmışdır.
XX–XXI əsr fantastikası
thumbnail|right|Hakimiyyət üzüyü.([[Üzüklərin hökmdarı romanının vərəqi fonunda.)]] XX əsr üçün fantastika xarakterik və genişmiqyaslı janr hesab olunur. Bu əsrdə fantastik janrın inkişaf üçün müxtəlif variantlar ortaya çıxıd, fərqli stil və mövzularda yazan istedadlı yazıçılar bu sahəyə öz damğazsını vurdular. XX əsrin ilk yarısı elmi fantastikanın çiçəklənməsi ilə xarakterizə olunur. Daha çox ingilis Herbert Uellsin əsərləri diqqət çəkir (Dünyalar döyüşü, Görünməz adam, Moreaunun adası və Zaman maşını). Elmi fantastika janrına daha çox kosmosun tədbiqinə cəhd göstərilir, elmi texniki inkişafının öncədən qabaqlanmasına çalışılırdı. Keçmiş SSRİ-də Uellsin davamçıları kimi A.N.Tolstoyu ("Mühəndis Qarinin hiperboloidi", "Aelita") və Aleksandr Belyayevi ("Amfibiya adam", "Professor Douelin başı" göstərmək olar.
XX əsrin ortaları yeni nəsil fantastik yazıçılara olan ümüdlərin puç olması ilə yadda qaldı. Daha çox fantastika imzası altında antiutopiya — xəbərdarlıq, sosial satira tipli əsərlər dərc olunmağa başlandı. Bu məyusluq, geriləmə sonda yeni təkanın meydana gəlməsinə səbəb oldu. Nəticədə XX əsrın ikinici yarısında həm fantastika sahəsində, həm də fentezidə bum yaşandı. Hovard və Con Tolkinin ardınca bir çox yazıçılar yenidən orta əsr romantikasına, mifologiyasına və mistikasına müraciət etdilər. XX əsr həmdə fantastikanın tək ədəbiyyat janrı olmaması ilə yadda qaldı. Artıq ilk fantastik filimlərin çəkilişinə əsrin əvvələrindən belə başlanmışdır ("Aya səyahət".1902).
Azərbaycan ədəbiyyatında fantastika
Azərbaycan ədəbiyyatında isə elmi-fantastik janrın ilk nümunəsi Yusif Vəzir Çəmənzəminlinin 1933-cü ildə yazdığı "Gələcək şəhər" hekayəsidir. Sonrakı illərdə Namiq Abdullayev ("Sehirli oğlan, "Balaca kiberin macəraları," Gecələr uzanaydı, "Piyada vəzirə çevrilir") və Emin Mahmudov ("Kainat gəmisi", "Veneranın göyləri od içindədir", "Qeyb olmuş səslər", "Dəmir necə ayaq açdı", "Zülmət dənizi", "Ulduzlar yolumuzu gözləyir", "Qüdrətli pillə", "Günün nəfəsi", "Atlant qızı") fantastik janrda yazdığı kitabların müəllifləridir. Sonralar AYB sədri Anar da "Əlaqə" povesti ilə bu janra öz töhfəsini verdi və sözügedən əsər əsasında bədii film də çəkildi. Lakin sonrakı illərdə fantastika Azərbaycan ədəbiyyatından qeybə çəkildi. Müstəqillik dövr ədəbiyyatında ilk dəfə olaraq bu janrı sistemli olaraq Vüsal Nuru başlamışdır və davam etdirir. Yazıçı bu janrda 5 roman, müxtəlif hekayələr yazıb çap etdirmişdir. Maraqlıdır ki, qotik və qorxu (ujas, horoor) janrını sovet dövründən günümüzə qədər ilk dəfə Vüsal Nuru yazmışdır.
Çıraqlı (Daşkəsən)
Toponimikası
"Çıraqlı" etnotoponimdir. Q. Qeybullayevin fikrincə "Çıraqlı" toponimi "Siraklı"nın fonetik formasıdır. Türkdilli etnos olan sirakların bir hissəsi Azərbaycana da gəlmiş və "Çiraklı" adı ilə yaşamış, bu adı toponimlərdə əbədiləşdirmişlər. Azərbaycanın Ağdam, Daşkəsən, Laçın, Kəlbəcər, Şamaxı rayonlarının ərazisində, Qərbi Azərbaycanın Şörəyel mahalında, İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonu, Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunun ərazisində kənd, Tiflis quberniyasının Loru-Borçalı qəzasında, indiki Barana (Noemberyan) rayonunda qışlaq adları bunun sübutudur.
Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində isə toponimin özündə qızılbaşların çıraqlı tayfasının adını əks etdirdiyi yazılır. Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə çıraqlıların bir hissəsi Şirvana köçürülmüşdü. XIX əsrdə onların bir qolunun Cavad qəzasında yaşaması haqqında məlumat verilir. Dağıstanda Çirak (kənd, çay), İrəvan quberniyasında Çıraxlı (iki kənd və bir kənd xarabalığı), Cənubi Azərbaycanda Çıraxlı (kənd) toponimlərinin qeydə alınması bu etnotoponimin yayılma arealının genişliyindən xəbər verir.
Tarixi abidələri
Kənddə daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmamışdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Murovdağ silsiləsinin ətəyində yerləşir.
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyətini əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq təşkil edir.
Mədəniyyəti
Kənddə Çıraqlı kənd kitabxana filialı, Çıraqlı kənd klubu fəaliyyət göstərir.
Təhsil
Kənddə Daşkəsən rayon Çıraqlı kənd ibtidai məktəbi fəaliyyət göstərir.
Səhiyyə
Kənddə Çıraqlı kənd tibb məntəqəsi yerləşir.
Qəşəm İsabəyli
İsabəyli Qəşəm İsa oğlu — şair, nasir, 1986-cı Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1983).
Tərcümələri
(ruscadan)
Artemisia austriaca
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Boyaq koreopsisi
(Coreopsis tinctoria) - koreopsis cinsinə aid bitki növü.
Omoluabi
250px|thumb|Yoruba kral ailəsindən Omoremi Omoluabi-nin heykəli.
Omoluabi - Yoruba fəlsəfi və mədəni təlimidir.Eyni zamanda yaxşı xasiyyətli insanlar üçün deyilən sözdür.
Qulbəndə
Qulbəndə — Azərbaycan Respublikasının Ağdaş rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Din
Kənddə "Cümə" məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Omoluabi
Əsas şərtləri
Bu şərtlər əməl edənlər Omoluabi sayılır.
Çeşməkənan (Şəbüstər)
Çeşməkənan — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Şəbüstər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd. Şəbüstər qəsəbəsindən 45 km simal-qərbdədir.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 387 nəfər yaşayır (137 ailə).
Vilyam Cekson Huker
William Jackson Hooker — ingilisbotaniki, sistematiki, Kyu Kral Botanika Bağının ilk direktoru, Kral Cəmiyyətinin üzvü, Peterburq Elmlər Akademiyasının xarici müxbir üzvü (1837).
İngiltərə, Afrika və Amerika florasına aid çoxlu işlərin müəllifidir.
Marağa xanlığı
Marağa xanlığı — şərqdən Miyana, şimaldan Təbriz xanlığı, qərbdən Urmiya gölü, cənubdan Ərdalan xanlığı ilə həmsərhəd Azərbaycanın cənub xanlığı.
Marağa vilayəti I Şah Abbasın hakimiyyəti dövrundə Azərbaycanın məşhur ellərindən biri Cavanşir tayfasının Müqəddim adlı qoluna mənsub idi. Həmin vilayətin ərazisi səfəvi dövlətinə hərtərəfli qulluq göstərən müqəddim Mir ağa xan Soltanın soyurqalına verilmişdir. Bu dövrdən etibarən Mir Ağa xan Soltanın nəsli növbə ilə Marağa vilayətində hakim olmuşlar. XVIII əsrin 20-ci illərində (1724-cü ildən sonra) Azərbaycanın bir sıra vilayətləri, ocümlədən Marağa Osmanlı qoşunlarının işğalına məruz qaldığı bir dövrdə həmin yerlər osmanlı Teymur paşanın hökmranlığı altında idi. Nadir Qulu xan Azərbaycana qoçun çəkdiyi ərəfədə baş Vəkil Həsən Əli olmaqla müqəddim tayfası üsyan qaldırıb Nadir şahın köməyi ilə Marağanı türklərdən azad etdi.
Nadir Qulu xan Marağaya gəldikdən sonra tayfa başçısı (iri feodal) Əbdürrəzaq Müqəddəmi vilayətə hakim (1730) təyin etdi. Lakin az sonra o, Nadir Qulu xanın xəyanətindən ehtiyat edərək ailəsi ilə Bağdada qaçdl. Marağa vilayətinin idarəsi Həsənəli bəy Vəkilə (1737) tapşırıldı. Həsənəli bəy Vəkilin vəfatından (1744) sonra onun yerini Nadir şahın rəsmi fərmanı əsasında oğlu Əliqulu xan Müqədddim tutdu. Nadir şahın ölümündən sonra Əliqulu xan Müqəddim hər cür asılılığa son qoyaraq Marağanı müstəqil xanlıq, özünü də hakim elan etdi.
Azərbaycanın cənub xanlıqlarının əmələ gəlməsi və spesifik xüsusiyyətləri
XVIII əsrin ortalarında zorakılıqla Nadir şahın hakimiyyəti altında birləşdirilmiş ölkələr iri feodallar tərəfindən idarə olunan ayrı-ayrı xanlıqlara (feodal dövlətlərinə) parçalandı. İran və ona daxil olan vilayətlərdə feodal pərakəndəliyi özünün yüksək zirvəsinə çatdı. Ara müharibələri və mərkəzi şah hakimiyyəti uğrunda gedən müharibələr bir-birinə qarışdı.
İranda belə vəziyyyətin davam etməsi, mərkəzi dövlət aparatının tamamilə dağılması ayrı-ayrı vilayətlərdə irsən iqtisadi və siyasi hakimlər olan yerli iri feodallara müstəqil hökmranlıq etmək imkanı verdi.
Beləliklə tarixən əmələ gələn obyektiv şəraitlə əlaqədar olaraq,İran,Gürcüstan,Əfqanıstan,Dağıstan və başqa yerlərdə olduğu kimi,Azərbaycanda da müstəqil dövlətlərdən ibarət yerli xanlıqlar yaranmış oldu.
Xanlığın inzibati qurluşu
Marağa xanlığını təşkil edən mahallar aşağıdakılar idi:
Mahal onun qərb sərhəddindəki Cığatu çayının Sarıq qolu və burada mövcud olan çeşmələrin suyu ilə təmin edilirdi.
Sayınqaladan başqa yerlərə gedən yollar (Miyandab və Təkab yollarını istisna etməklə) yarasızdır. Nisbətən əlverişli olan Miyandab və Təkəb yolları da yağışlı və qarlı günlərdə keçilməz olurdu.
Mahalın cənub-qərbində Kirifli dağı uzanır. Orada bir sıra mağaralar vardır. Dağın müxtəlif yerlərində və mağaraların divarlarında çoxlu daşüstü təsvirlər və yazılar vardır.
Mahalın mərkəzi Kürdistana gedən yol üzərində yerləşən Sayınqala kəndi müəyyən strateji və hərbi əhəmiyyətə malik idi. Sayınqalada Böyük xan, Mirzəcan, Qırx ayaq və Şah Məhəmməd Novdanı adlı çeşmələr axırdı. Çox güman ki, kənddəmüdafiə əhəmiyyətli Sayın adlı qalanın olması ilə əlaqədar olaraq ona həmin ad verilmişdir.
Mahalın mərkəzindən əlavə, onun böyük kəndləri olan Qabanava və Zənciravada da həftəlik bazar təşkil edilirdi. Miyandabı başqa şəhər və mahallarla rahat karvan yolları birləşdirir. Mahalın mərkəzi Miyandab qəsəbəsi idi. Xanlığın başqa mahallarına nisbətən burada ipəkçilik daha artıq inkişaf etmişdir.
Marağa mahalı — Marağa mahalına Marağa şəhəri və mahala tabe olan kəndlər daxil idi.
Xanlığın coğrafi yerləşməsi
Cənubdan Kürdistan(Saqqız mahalı), şərqdən Miyana, şimaldan Təbriz xanlığı, qərbdən Urmiya gğlü və Kürdistanla (Sulduz mahalı ilə) həmsərhəddir. Onun havası Urmiya gölü ilə həmsərhəd olan yerlərdə nisbətən isti, dağlıq yerlərdə (cənub və şərq sahələrdə) isə mülayimdir.
Xanlığın ərazisindən axan sofi, Zərrinə, Siminə (tas be sər), Ağ, Sərgünə və Qızılca adlı dağlardan alırdı. Marağanın torpağı münbit, bərəkətli və məhsuldardır.
Marağa xanlığının təəsərrüfat həyatı
250px|thumb|right|Azərbaycanın Cənub xanlıqlarının siyasi xəritəsi Əhalinin əsas məşğuliyyəti əkinçilik, bağçılıq və maldarlıqdan ibarət idi. Eyni zamanda burada bir sıra başqa dənli bitkilər, pambıq, bəzərək və s. bu kimi kənd təsərrüfatı məhsulları becərilirdi. Marağada üzümçülük Azərbaycanın başqa vilayətlərinə nisbətən daha geniş yayılmışdı. Maldarlıqla məşğul olan əhali vilayətin şərq və cənub sahələrində yaşayırdılar.
XVIII əsrin II yarısında əhalinin əsas peşələrindən biri də bağçılıq və bostançılıq idi. ayrı-ayrı xanlıqlarda külli miqdarda müxtəlif növlü meyvə və bostan məhsulu yetişdirilirdi. bunların içərisində üzümcülük daha geniş yer tuturdu. Başqa xanlıqlara nisbətən Marağa, Urmiya və təbriz vilayətlərində daha bərəkətli və keyfiyyətli məhsul əldə edilirdi. Xanlıqların kənd təsərrüfatında pambıqçılıq və ipəkçilik də müəyyən yer tuturdu. Xanlıqlar dövründə pambıq, ipək istehsalı Marağa, Ərdəbil və Urmiya xanlıqlarında daha geniş yayılmışdı. Xanlıqlarda, xüsusi ilə təbriz, Marağa, Sərab və urmiyada geniş tut ağacları sahələri var idi, bu da həmin vilayətlərdə ipəkçiliyin inkişafına əlverişli şərait yaradırdı.
Sənətkarlıq
Əvvəlki dğvrlərdə olduğu kimi, XVIII əsrin II yarısında da şəhər təsərrüfat həyatının əsas sahələrindən birini sənətkarlıq təşkil edirdi. Müstəqil xanlıqların meydana gəlməsi ölkənin iqtisadi həyatında cüzi dirçəlişə səbəb olsa da, feodal münasibətləri, natural təsərrüfat geridə qalmış kustar sənayenin inkişafına imkan vermirdi. Feodal münasibətlərinə xas olan xüsusiyyətlərlə əlaqədar olaraq bu dövrdə təsərrüfat, eləcə də sənətkarlıq müəyyən durğunluq xüsusiyyətlərinə malik idi. Buna baxmayaraq, XVII əsrin ikinci və XVIII əsrin birinci yarısına nisbətən xanlıqlar dövründə sənət və sənətkarlıq sahələrində müəyyən yüksəliş hiss olunurdu. Sənətkarlar əsasən xanlıqların paytaxtları Təbriz,Ərdəbil, Urmiya,Xoy, Marağa,Əhər, Sərab kimi böyük şəhərlərdə,Xalxal,Səlmas,Mərənd, Dehxarqan, Nəmin və sairə ikinci dərəcəli şəhərlərdə, qismən mahal mərkəzlərində (qəsəbələrdə və böyük kəndlərdə) toplanmışdılar.
Xanlıqda dəmir,mis,daş kömür və mərmər daş mədənləri var idi. Marağanın 50 kilometrliyindəki Daşkəsən nahiyyəsindən çıxan mərmər daşları öz keyfiyyəti ilə bütün Azərbaycanda şöhrət qazanmışdır. burada həm də çoxlu miqdarda mədən suları vardır.
Toxuculuq — sənətkarlığın bu sahəsində birinci yeri ipək parçaların toxunması tuturdu. XVIII əsrin ikinci yarısında Təbriz, Marağa, Urmiya çəhərlərində müxtəlif növ və çeşidli ipək parçalar toxunurdu. Azərbaycan xanlıqlarında xalçaçılığın geniş yayılması boyaqçılıq sənətinin daha da inkişaf etməsinə səbəb olmuşdur. Onun müxtəlif şəhərlərində, o cümlədən Təbriz,Ərdəbil,Marağa,Urmiya,Xoy,Salmas və Sərab şəhərrlərində çoxlu boyaqçıxanalar fəaliyyət göstərirdi.
Metal emalının əsas sahələrindən biri də dəmirçilik idi. Dəmirçilər balta,mişar, qıfıl, iynə, nal,bıçaq tiyələri, kənd təsərrüfatı alətləri, ev şeyləri və s. istehlak alət və vəsaitləri hazırlayırdılar. Xanlıqlar dövründə gözəl ornamentlərlə bəzənmiş saxsı qablar, tikintilər üçün bişmiş kərpic və rəngarəng kaşıların istehsalı da geniş yer tuturdu.
Cəbbaxanalarda əsasən soyuq (qılınc, nizə, xəncər, iri bıçaq), qismən atəş açan (zənburək, top, barıt, çaxmaqlı tüfəng) və baçqa silahlar istehsal edilirdi.
Cəbbəxana,dabbaqxana və bu kimi emalatxanalar istisna edilməklə, sənətkar dükanları əsasən şəhər bazarlarında yerləşirdi. Gön hazırlama, dəri aşılama, bir sözlə dabbaqxana çoxlu su tələb etdiyi və ətrafa xoşagəlməz qoxu yayıldığı üçün belə sənətlə şəhər daxilində, bazarlarda məşğul olmaq olmazdı. Ümumiyyətlə xanlıqlar dövründə mövcud olan sənət sahələri əsasən aşağıdakılar idi:
Sənətkarların müəyyən hissəsi, xüsusi ilə nadir sənətkarlar bilavasitə xanlıqlara və onların aparatlarına mənsub idi. Bu kateqoriya sənətkarlara əsləhəsazlar, yüksək ixtisaslı tikinti ustaları (memarlar, bənnalar, həkkaklar və s.) daxil idi. Onlar xanın razılığı olmadan xanlıq ərazisini və emalatxananı tərk edə bilməzdilər.
Daxili ticarət
Şəhərlərin iqtisadi əsasını təşkil edən bazarlar ticarət və sənətkarlığın başlıca mərkəzləri hesab olunurdu. Onlar məscidlərlə yanaşı şəhərin izdihamlı ictimai yerlərində yerləşirdi. Ardı-arası kəsilməyən xarici hücumlar və təbii fəlakətlər bazarlara ağır zərbə endirsə də, ölkənin iqtisadi mərkəzi olduğu üçün yerli hakimlər tərəfindən bərpa edilib qaydaya salınırdı. Ərdəbil,Urmiya, Marağa şəhərləri Əhər,Sərab və Makuya nisbətən böyük olduğu və əlverişli ticarət yolları üzərində yerləşdiyi üçün qismən geniş bazarlara malik idilər.
Bazarlar haqqında məlumat verən müəlliflər onların izdihamlı olduğunu xüsusi ilə qeyd edirlər. İ. P. Berezin bazarlardakı ümumi vəziyyəti belə təsvir edir:
Daxili ticarət(todansatış) pul və yaxud öhdəlik yolu ilə (nisyə) aparılırdı. Öhdəlik üzrə ticarət etibarlı və bir-birinə lazımi inamlı olan tacirlər arasında aparılırdı. bu kimi ticarət hüququ sənədlər əsasında aparılmalı idi. topdansatış işində isə tacirlər arasında yayılan müqavilənamənin forması satndart və biri digərinin eyni idi. Yeni-yeni müqavilələr bağlanarkən təkcə tacirlərin ticarət məhsullarının adları, verilməli mal, ödəniləsi pulun miqdarı və tarixi dəyişirdi. Bağlanan müqavilələr ətrafında anlaşılmazlıq və mübahisələr baş verdiyi təqdirdə, bu münaqişələr üç adil şahidin ifadəsi əsasında həll edilirdi. i. N. Berezinin yazdığına görə, şahidlərin tərkibində qadınlarda da iştirak edə bilərdilər.
Xarici ticarət
Azərbaycanın coğrafi mövqeyinə görə bir çox tranzit-ticarətyolları üzərində yerləşmiş və xarici ticarət üçün münasib şəraitə malik ölkə idi. Onun müxtəlif şəhərlərindən rusiyaya,Osmanlı dövlətinə, İrana, Gürcüstana, Kürdistana,İraqa və başqa ölkələrə əlverişli ticarət yolları gedirdi.
XVIII əsrin ikinci yarısında ictimai əmək bölgüsünün daha da mürəkkəbləşməsi, mal-pul tədavülünün artması, ayrı-ayrı vilayətlərdə müstəqil xanlıqların yaranması, nisbi əmin-amanlığın əmələ gəlməsi xarici ticarətin qismən dirçəlməsinə müsbət təsir göstərdi. Bu dövrdə bir xanlıqdan digərinə kənd təsərrüfatı, sənətkarlıq məhsulları, duz,Orta Asiya,Zaqafqaziya,Dağıstan, İran, Rusiyaya əlvan mərmər daşlar,taxıl, mal-qara, gön, dəri, yun,ipək,pambıq, quru meyvə, xalı,badam,istiot vəs. bu kimi şeylər ixrac edilirdi.
Xanlıqlar dövründə iqtisadi həyat feodal-natural əsasları üzərində qurulmuş olsa da, hakim siniflərin ehtiyacı üzündən onların kənd təsərrüfatı və sənətkarlıq məhsulları bəzən beynəlxalq ticarət meydanına çıxarılırdı. qeyd etmək lazımdır ki, xarici ticarətdə bütün xanlıqlar eyni səviyyədə iştirak etmirdi. Bu sahədə onların tutduğu coğrafi mövqe və istehsal etdikləri məhsulun xarakteri həlledici rol oynayırdı. Qaradağ,Sərab,Maku xanlıqlarının ticarətdəki fəaliyyətini Marağa, Xoy, Ərdəbil, Urmiya və Təbrizlə müqayisə etmək olmaz. Əslində müəyyən karvan yolları üzərində yerləşən axırıncı beş vilayət də bu cəhətdən bir-birindən fərqlənirdi.
XVIII əsrin II yarısında Azərbaycanın xarici ticarəti sahəsində Rusiya başlıca yeri tuturdu. Bunun səbəbi rus ticarət gəmilərinin Xəzər dənizində fəallığı, ticarət yollarında nisbətən əmin-amanlığın yaranması, rus mallarının keyfiyyətli olması, rus bazarının Azərbaycan məhsullarına olan ehtiyacı və tacirlərə münasibət idi. P. Q. Butkovun yazdığına görə, Rusiyadan gətirilən ticarət məhsulları lazımlı, keyfiyyətli və ucuz olduğu üçün yerli əhali, xüsusi ilə geniş və sadə kütlə onu çox sevinc və razılıq hissi ilə alırdı.
Azərbaycanda üzümçülüyün başlıca mərkəzi olan Marağa xanlığında istehsal edilən məhsulun üçcə bir hissəsi Rusiyaya, qalan hissəsi başqa qonşu ölkələrə ixrac edilirdi.
Marağa şəhəri
Marağa şəhəri Sərhənd dağının cənub ətəklərində dəniz səthindən 1400 metr hündürlükdə yerləşir. Onun havası mülayim və rütubətlidir. Şəhər Elxanilərin hakimiyyəti dövründə Azərbaycanın paytaxtı olmuşdur. O,Hülakü xanın hakimiyyəti zamanı daha da çiçəklənmiş və abadlaşmışdır. Bu dövrdə Marağada bir sıra əhəmiyyətli binalar, o cümlədən uzunluğu 356 və eni 136 metr olan məşhur rəsədxana (1274-cü ildə) tikilmişdir.
Sofi, Mordli, Lilan çaylarının ayrılan qolları və bulaqlardan əmələ gələn çeşmələr Marağanı su ilə təmin edirdi. Suyun bolluğu mahalı geniş otlaqlar və yem ehtiyatı ilə zənginləşdirmişdir. Belə zəngin yem ehtiyatına malik olan şəhərin ətrafında möhkəm qala divarları və istehkamlar salınmışdı. Şəhərin xanlıqlar dövründəki vəziyyəti barədə məlumat verən mənbələrin birində göstərilir ki, bu dövrdə Marağada ticarət əhəmiyyəti daçıyan zəngin üstüörtülü bazar olmuşdur.
Müvafiq dövrdə şəhərdə yaşayan əhalinin sayı haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. Onlardan Hacı Zeynalabdin Şirvani burada 6000 və "İranın ətraflı təsviri" əsərinin müəllifi 15000 adam yaşadığını xəbər verirlər. Başqa mənbələrin verdiyi məlumatı və dövrün tarixi şəraitini nəzərə aldıqda, Hacı Zeynalabidinin irəli sürdüyü fikrin münasib olduğu aydın görünür.
Ola bilsin ki,"İranın ətraflı təsviri"nin müəllifi yalnız şəhərdə deyil, həm də onun ətraf kəndlərində yaşayan əhalini də nəzərə almışdır. Əslində bu dövrdə Marağanın özündə 6–8 mindən artıq əhali yaşaya bilməzdi. Əhalinin əsas məşğuliyyəti sənətkarlıq,ticarət,maldarlıq,əkinçilik,üzümçülük idi. Marağada üzümçülüyün geniş yayılması haqqında məlumat verən S. Korsun yazır :
Marağada hazırlanan üzüm məmulatı (doşab, çaxır,sirkə,kişmiş, səbzə və başqaları) satış üçün qonşu vilayətlərə və xarici ölkələrə göndərilirdi. Badam bitkisinin yetişdirilməsi və ticarəti də burada geniş yayılmışdı.
Ümumi siyasi vəziyyət
Məlum olduğu kimi, xanlıqlar dövründə İranda Zəndlər, sonra Qacarlar sülaləsi hakimiyyət başına gəlmişdir. Obyektiv amillərlə əlaqədar olaraq, hər sülalə özünəməxsus daxili və xarici siyasətə malik idi. Daxili və beynəlxalq şəraitdə baş verən bütün dəyişikliklər öz əksini xanlıqların siyasi həyatında tapırdı. Onların arasındakı qüvvələrin nisbətinin dəyişməsi də məhz bununla əlaqədar idi.
Xanlıqların xarici əlaqələri arasında yadelli işğalçılara qarşı göstərilən inadlı müqavimət əsas yer tuturdu. Ayrı-ayrı xanlıqlarda yaşayan əhalinin apardığı qəhrəmanlıq mübarizələri Azərbaycan xalqının öz azadlıq və istiqlaliyyəti uğrunda apardığı ümumi tarixi mübarizənin ayrılmaz bir hissəsi idi. Həmin dövrdə İran işğalına qarşı gedən azadlıq müharibəsi Azərbaycanın mübarizə tarixində parlaq və şanlı səhifələr açmışdır.
Xarici əlaqələr sahəsində əsas məsələlərdən biri də xanlıqlar arasındakı ictimai, iqtisadi, mədəni və başqa siyasi münasibətlər idi. Müvafiq dövrün bütün mərhələlərində xanlıqlar arasındakı belə əlaqələr mövcud olsa da, bu, ardıcıl deyildi. Belə ki, tarixi hadisələrdən asılı olaraq bu münasibətlər tez-tez qırılır, zəifləyir, çox nadir hallarda qüvvətlənirdi. Xarixi hücumların güclənməsi, düşmən qüvvələrinin təzyiqi artdığı və qələbə ümidi azaldığı təqdirdə hökmdar xanlar öz mövqelərini saxlamaq xatirinə aralarındakı ittifaqı pozur, Azərbaycan xalqının ümumi mənafeyini öz şəxsi mənafeyinə qurban verir və düşmən tərəfinə keçirdilər. Məhz belə bir vəziyyət xanlıqların xarici hücumlar qarşısında zəifləməsinə və nəhayət asılı vəziyyətə düşməsinə səbəb olmuşdur.
Xanlıqlarda saray çəkişmələri və feodal-ara müharibələri tez-tez baş verirdi. Lakin bu vəziyyət ölkənin hər tərəfində eyni səviyyədə deyildi. Azərbaycanın şimal xanlıqlarına nisbətən onun cənubunda feodal çəkişmələrinə az təsadüf olunurdu. Bu da ondan irəli gəlirdi ki, xanlıqlar arasında qüvvələrin nisbəti demək olar ki, eyni deyildi. Həmin dövrdə Fətəli xan Əfşarın fəaliyyətini istisna etsək, yalnız Sərablı Sadıq xan Şəqaqi bir neçə dəfə qəfildən Təbriz xanlığına əsaslı hücum etmişdir. Qalan toqquşmalat olduqca əhəmiyyətsiz və nəticəsiz idi.
XVIII əsrin II yarısında Azərbaycanın cənub vilayətlərindəki ümumi siyasi vəziyyəti xüsusiyyəti etibarilə iki hissəyə ayırmaq olar. Onlardan biri, Urmiya xanlığının qüvvətlənməsi (1747–1763), bir sıra xanlıqların ondan asılı vəziyyətə düşməsi, digəri isə Urmiya xanlığının zəifləməsindən sonra Xoy xanlığının inkiçaf etməsi (1763–1813) və onun cənub xanlıqları üzərində üstün mövqeyi ilə izah edilir.
Dulok krallığı
Dulok Krallığı və ya sadəcə Dulok — 2001-ci ildə çəkilmiş "Şrek" animasiya filmində təsvir olunan utopik krallıq. "Şrek" filminin rejissoru Duqlas Rocers və komandası Fransanın Dordon bölgəsində gəzintiyə çıxmış və bölgə Dulok Krallığının yaradılması üçün ilham mənbəyi olmuşdur.
Haqqında
2001-ci ildə çəkilmiş "Şrek" animasiyasında ilk dəfə görülmüşdür. Kralı monarşist Ford Farquaaddır. Paytaxtı Dulokdur. Dulok şəhər-dövlətdir. Ölkənin əhalisi onun sərhədləri içərisində yaşayanlardan ibarətdir. Krallıqda nağıl qəhrəmanları da yaşayır.
Tarixi
Dulok Krallığının tarixi və əvvəlki kralları bilinmir. Yeganə tanınan kral Ford Farquaad nağıl qəhrəmanlarını Şrekin bataqlığına sürgün etmişdir. Kral Forquaad ancaq evlənəndən sonra əsil kral olacağını eşitdikdən sonra qız axtarışına çıxmışdır.
Mirzə Əsədullayev
Mirzə Əsədullayev — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Fətəli xan Xoyskinin 1918-ci il dekabrın 26-da təşkil etdiyi III hökumət kabinetində Ticarət və Sənaye naziri vəzifəsini icra etmişdir.
Həyatı
Mirzə Əsədullayev 1875-ci ildə Bakıda milyonçu ailəsində anadan olmuşdur. Mirzənin atası iri sahibkar, neft sənayeçisi, ictimai xadim Şəmsi Əsədullayev olmuşdur. Orta təhsilini Bakı gimnaziyasında alan Mirzə Əsədullayev erkən yaşlarından atasının neft şirkətində əmək fəaliyyətinə başlamışdır. Ata Əsədullayev Moskva şəhərinə köçəndən, yəni 1903-cü ildən sonra Bakıdakı neft şirkəti ilə bağlı bütün məsələləri Mirzə həll etmişdir.
O, təhsilini rus dilində almışdı. Ana dilini mükəmməl bilməməsi ona işində maneçilik törədirdi. 1912-ci ildə Moskva Konservatoriyasında oxuyan, özündən 10 yaş kiçik Üzeyir bəydən ana dili dərsləri almışdır. Bu barədə Üzeyir bəyin Parisdə təhsil alan qardaşı Ceyhun bəy məktubunda yazmışdır.
İctimai xadim kimi
Mirzə Əsədullayevin ictimai xadim kimi fəaliyyəti çoxşaxəli olmuşdur. Onun sədrlik etdiyi Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti müxtəlif mütərəqqi tədbirlər həyata keçirmiş və maarifçilik işində fəallıq göstərmişdir.
XX əsrin əvvəllərində onu Azərbaycan dilində mətbu orqanların az olması ciddi narahat edirdi. Odur ki, 1915-ci il martın 11-də "Qardaş köməyi" adlı qəzet buraxmağa başlayır, lakin qəzetin cəmi bir nömrəsi işıq üzü görür. Həmin yeganə nömrədə bildirilir ki, buradan əldə olunacaq gəlir hərbzadə müsəlmanların xeyirinə, o cümlədən Birinci Dünya müharibəsi zamanı çar ordusundakı azərbaycanlılardan ibarət süvari qoşun hissələrinin döyüşçülərinə sərf ediləcək.
Ticarət və Sənaye naziri vəzifəsində
1917-ci il fevral inqilabından sonra, yəni mart ayında Mirzə Əsədullayev Müsəlman Milli Şurası Müvəqqəti İcraiyyə Komitəsinin üzvü seçilir. Növbəti, 1918-ci ildən isə Bakı neft sənayeçiləri qurultayı şurasının sədri olur. Həmin ilin noyabrında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Milli Şurasının "Azərbaycan Məclisi-Məbusanının təsisi haqqında qanun"una əsasən neft sənayeçiləri qurultayı şurasından cümhuriyyət parlamentinə üzv seçilir.
Mirzə Əsədullayev "Müsavat" və bitərəf fraksiyasına daxil idi. 1918-ci il dekabrın 26-da Azərbaycan Respublikası Nazirlər Şurasının sədri Fətəli xan Xoyskinin təşkil etdiyi üçüncü hökumət kabinetində Ticarət və Sənaye naziri vəzifəsini icra etmişdir. Mirzə Əsədullayev Azərbaycanın xarici ölkələrlə ticarət əlaqələrinin yaradılmasına və yerli sənayenin inkişaf etdirilməsinə ciddi səy göstərmişdir.
O, nazir olduğu aylarda bir sıra qanunlar qəbul edilmişdi. Məsələn, hökumətin hazırladığı 20 fevral 1919-cu il tarixli qanun layihəsi ilə xaricə konyak, üzüm və tut spirtinin ixracına icazə verilirdi. Əsədullayevin rəhbərlik etdiyi nazirliyin nəzdində Xarici dövlətlər və bir-birinə yaxın sahələrlə əmtəə mübadiləsi komitəsi fəaliyyət göstərirdi. Komitənin əsasnaməsində vurğulanırdı ki, bu strukturun mühüm vəzifələrindən biri respublikanın iqtisadi və maliyyə vəziyyətinin əsası olan neft ixracını və satışını təşkil etməkdir.
Mirzə Əsədullayev bir çox ölkələrdə filial və şöbələri olan böyük neft firmasına rəhbərlik etmişdir.
1919-cu ilin yazında Fətəli xan Xoyskinin başçılıq etdiyi hökumət kabineti istefaya çıxdı. Bu səbəbdən Mirzə Əsədullayev də nazir vəzifəsini tərk etdi.
Ailəsi
Bakıda erməni-rus birləşmələrinin təxribatlarından sonra Mirzə Əsədullayev ailəlikcə İrana köçməyə məcbur olur. 6 ay İranda yaşayan ailə yenidən Bakıya qayıdır.
Sovet hökuməti dövründə
Azərbaycanda sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra milyonçu Şəmsi Əsədullayevin mülkiyyəti milliləşdirildi. Mirzə Əsədullayev isə 1920-ci ilin mayında həbs edildi. Qısa vaxtdan sonra azadlığa buraxıldı. Elə həmin il Azərbaycanda hakimiyyətə başlayan sovetlərdən icazə alıb 1921-ci ildə Fransaya mühacirət etdi. Mirzə Əsədullayev ömrünün sonuna kimi Fransanın paytaxtı Parisdə yaşamış, 1936-cı ildə Parisdə vəfat etmiş və Bobinyidə dəfn olmuşdur.
Şuşa rayonu
Şuşa rayonu — Azərbaycan Respublikasında inzibati–ərazi vahidi. 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. Kiçik Qafqazda Qarabağ silsiləsi ərazisində yerləşir. Ərazisi 289 km²-dir. Əhalisi 1 yanvar 2016-cı il tarixinə görə 32,8 min nəfərdir. Şuşa rayonunun ərazisinə bir şəhər və 31 kənd daxildir. İnzibati mərkəzi Şuşa şəhəridir. 1992-ci ildən rayon erməni silahlı dəstələri tərəfindən işğal olunub. Şuşa şəhəri Qarabağ müharibəsinin gedişində hərbi əməliyyatlar zamanı qismən dağıdılmışdır. Şəhər İkinci Qarabağ müharibəsində, 8 noyabr 2020-ci il tarixdə düşməndən azad edilmişdir.
Coğrafi mövqeyi
200px|thumb|right|Şuşa rayonunun xəritəsi Səthi dağlıqdır. Ən yüksək zirvəsi Böyük Kirs dağıdır (2725 m). Ərazisinin əksər hissəsi yayı quraqlıq keçən mülayim isti və qışı quraq keçən soyuq iqlim tiplərinə aiddir. Orta temperatur yanvarda −4 °C-dən −1 °C-yədək, iyulda 16–19 °C-dir. İllik yağıntı 700–800 mm-dir. Ərazisindən Qarqarçay axır. Torpaqları qəhvəyi və qonur dağ-meşə, çimli dağ-çəmən tiplidir. Yüksək dağlıq sahələr subalp və alp çəmənlikləri ilə örtülüdür. Alçaq dağlıq və dağətəyi sahələrdə qırılmış meşələrin yerində çəmənlər və kserofit kolluqlar var. Heyvanat aləminə ayı, canavar, tülkü, boz dovşan, cüyür, kəklik, göyərçin və s. aiddirlər.
Relyefi
Səthi dağlıqdır (Qarabağ silsiləsi). Rayonun şərq hissəsi Keçəldağ aşırımı ilə hüdudlanır.
Geoloji quruluşu
Yura və Təbaşir çöküntüləri.
Hidrologiyası
Mineral sular (Turşsu), bulaqlarla (İsa bulağı) zəngindir. Əsas çayları Qarqarçayın qolları olan Zarıslı, Xəlfəli çaylarıdır.
Landşaftları və bioloji müxtəlifliyi
Meşələrdə şərq fıstığı, ibcriya palıdı və qafqaz vələsi üstünlük təşkil edir. Çirişli dağının aşağı hissəsində dəniz səviyyəsindən 1160–1210 m yüksəklikdə yamacın şimal baxarında meşəlikdə bir-birindən təxminən 100 m-ə qədər aralı məsafədə 30-a yaxın şabalıd ağacları bitir. Burada şabalıd ağacları palıd — vələs meşəliyinin tərkibinə daxil olur. Meşə altında müxtəlif kol cinsləri — fındıq, murdarça , alça , göyəm , gərməşov, yemişan , əzgil , itburnu və s. bitir. Meşələrdə həmçinin vələs, ağcaqayın, gilas , göyrüş və palıd növləri yayılmışdır. thumb|right|Şuşa rayonu fauna və fıorası.jpg
Geoloji təbiət abidələri
Daşaltı kəndində karst mağaraları. Şuşada Şahnəzər mağarası. Şuşa şəhəri yaxınlığında Daşaltı kanyonu. Böyük Kirs dağı, Keçəldağ aşrımı, Üçmıx dağı
Arxeoloji abidələri
Şuşa Şahnəzər mağarasının uzunluğu 125 m, eni 20 m, hündürlüyü 10 in-dir. Mağaradan Paleolitə aid ikikobud daş çapacaq, Mezolitə aid mikroiit bıçaqlar, m.ə. V — IV minilliyə aid Eneolit gil qablar, Tunc, Dəmir Dövrləri və orta əsrlərə aid saxsı məmulat qalıqları, müsəlman qəbri tapılmışdır.
Tarixi-mədəni abidələri
Daşaltı kəndində müdafiə qalası, İbrahimxəlil xanın tikdirdiyi sığınacaq evi (XVIII əsr), tövlə, hamam qalıqları. Şuşada Gövhər-ağa məscidi (1884), Aşağı Gövhör-ağa məscidi (1875).
İqlimi
Ərazinin əksər hissəsi qışı quraq keçən mülayim isti, bəzən isə soyuq iqlim şəraitinə malikdir. Burada yanvar ayında orta temperatur 4 dərəcədən 1 dərəcəyə qədər, iyulda isə müsbət 16–19 dərəcə, illik yağıntı isə 700–800 mm olur.
Torpaqları
Torpaqları əsasən, qəhvəyi dağ-meşə, çimli dağ-çəməndir. Yüksək dağlıq sahələr subalp və alp çəmənlikləri ilə örtülüdür.
Qoruqları
Daşaltı Dövlət Təbiət Yasaqlığı, Şuşa Dövlət Tarix-Memarlıq Qoruğu
Şuşanın ticarət mərkəzi
Bazarbaşı (Şuşa), Rastabazar
Körpüləri
Şahlıq körpüsü, Təzə məhəllə məhəlləsi
Əhalisi
AzStat-ın 1 yanvar 2014-cü il tarixinə olan rəsmi məlumata əsasən rayonun (de-yuri olaraq) 31.499 nəfər əhalisi var.
Şuşada doğulanlar
Bax: Şuşada doğulanlar
Çıraqlı (Şamaxı)
Çıraqlı — Azərbaycan Respublikasının Şamaxı rayonunun Sabir inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Ləngəbiz silsiləsinin ətəyində, Pirsaat çayının sahilindədir. Qızılbaşların çıraqlı tayfasının adını əks etdirir. Etnotoponimdir.
Onu da deyək ki, Çiraqlı toponimi "Siraklı"nın fonetik formasıdır. Türkdilli etnos olan sirakların bir hissəsi Azərbaycana da gəlmiş və Çiraklı adı ilə yaşamış, bu adı toponimlərdə əbədiləşdirmişlər. Azərbaycanın Ağdam, Daşkəsən, Laçın, Kəlbəcər, Şamaxı rayonlarının ərazisində, Qərbi Azərbaycanın Şörəyel mahalında, İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonu, Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunun əazisində kənd, Tiflis quberniyasının Loru-Borçalı qəzasında, indiki Barana (Noemberyan) rayonunda qışlaq adları bunun sübutudur.
Toponimikası
"Çıraqlı" etnotoponimdir. Q.Qeybullayevin fikrincə "Çıraqlı" toponimi "Siraklı"nın fonetik formasıdır. Türkdilli etnos olan sirakların bir hissəsi Azərbaycana da gəlmiş və "Çiraklı" adı ilə yaşamış, bu adı toponimlərdə əbədiləşdirmişlər. Azərbaycanın Ağdam, Daşkəsən, Laçın, Kəlbəcər, Şamaxı rayonlarının ərazisində, Qərbi Azərbaycanın Şörəyel mahalında, İrəvan quberniyasının Şərur-Dərələyəz qəzasında, indiki Paşalı (Əzizbəyov, Vayk) rayonu, Aleksandropol qəzasında, indi Düzkənd (Axuryan) rayonunun ərazisində kənd, Tiflis quberniyasının Loru-Borçalı qəzasında, indiki Barana (Noemberyan) rayonunda qışlaq adları bunun sübutudur.
Azərbaycan toponimlərinin ensiklopedik lüğətində isə toponimin özündə qızılbaşların çıraqlı tayfasının adını əks etdirdiyi yazılır. Səfəvilərin hakimiyyəti dövründə çıraqlıların bir hissəsi Şirvana köçürülmüşdü. XIX əsrdə onların bir qolunun Cavad qəzasında yaşaması haqqında məlumat verilir. Dağıstanda Çirak (kənd, çay), İrəvan quberniyasında Çıraxlı (iki kənd və bir kənd xarabalığı), Cənubi Azərbaycanda Çıraxlı (kənd) toponimlərinin qeydə alınması bu etnotoponimin yayılma arealının genişliyindən xəbər verir.
Qupta imperiyası
Qupta imperiyası — Təqribən 320–570-ci illərinə qədər Hindistanda mövcud olmuş imperiya. Ərazisi indiki Şimali və Mərkəzi Hindistan, Pakistan və Banqladeşin bəzi torpaqlarını əhatə edirdi. Qupta imperiyası dövrü Hindistanın qızıl çağı adlandırılır.
İmperiyanın yaranması, inkişafı və süqutu
Qupta soyadı 4–5 əsrlərdə Şimali Hindistanın böyük hissəsinə hakim olan imperiya ailəsi ilə Hindistan tarixində həkk edilmişdir. Lakin, Qupta adının bi ailə və ya klan adı olaraq çox qədim tarixə gedir. Buna ən məşhur nümunə Mauriya İmperiyası qurucusu Çandraqupta Mauriya və Aşokanı Buddizmə çevirən keşiş Upaqupta, sonrakı dövrlərdə isə Satavahana zamanında Pariqupta, Sivaqupta, Sivaskandaqupta kimi bəzi məmur adlarıdır. Prakrit dilindəki Qotiputa, Sanskritdəki Gautiputranın qarşılığıdır. Gotiputa Qupta ailəsinə məxsus bir qadının oğludur. Qotiputa adı imperiyadan əvvəl qayalardakı yazılarda azı 12 dəfə yazılmışdır. Bu yazıların analizi, Quptaların, Şimali Hindistanın və Dəkkən yaylasının müxtəlif bölgələrinə aid olduqlarını və fərqli peşələrlə (çatmış, keşiş, döyüşçü, yazar, zərgər və s.) məşğul olduqlarını göstərir. Bəziləri isə kral ailəsinə mənsub idi. Hindistanın müxtəlif ərazilərinə yayılmış olan Quptaların, tək bir əhəmiyyətli klan və ya ailənin içində budaqlanmaların yaranması və fərqli bölgələrə yayılması ilə bağlı fərziyyə irəli sürülmüşdür. Ancaq, bu fərziyyə öz təsdiqini tapmamışdır. III əsrdə Qupta klanının Hindistanda müstəqil olduğu doğru olsa belə, bunu Qupta imperiyası ilə uyğunlaşdırmaq çətindir. Erkən mənbələrdə bu ailədən "Qupta" olaraq bəhs edilmir. "Quptanvaya" və ya "Qupta ailəsi" adı, təqribən I Çandraqupta-dan başlayaraq Qupta sözü ilə bitən kralları əhatə etməkdədir.
Qupta imperiyası Magadha dövlətinin davamı idi. VII Magadha dövləti müstəqilliyi, quptalardan 9 əsr əvvəl təcminən e.ə VI srdə başlamış və Mauriya xanədanlığı dövründə imperiya səviyyəsinə yüksəlmişdi. Mauriya dövlətinin süqutundan sonra Magadha Yunan hökmdarı Menandrosun və Hindli müttəfiqlərin hücumarını püskürdərək Kuşan hakimiyyətindən xilas olmuşdur. Beləliklə müstəqil dövlət olaraq varlığını davam etdirmişdi. III əsrin sonunda Liççhavi qəbiləsi də Budda da təkrar əhəmiyyəti artdı. Bu qəbilə təxminən 1000 il əvvəl bu qəbilənin bir qoluna mənsub idi. I Çandraqupta bu qəbiləyə məxsus şahzadə Kumara Devi ilə evləndi və beləliklə hakimiyyətini Magadhadan qərbə Prayaga qədər artırdı. Bu niqah diplomatiyası Çandraquptanın adına kraliçanın və Liççhavi adlarının əlavə edilməsi ilə kəsilən sikkələrdə göstərilmişdir. Liççavilər Nepal və Tibet ətrafı dağ yamaclarında yaşayan qəbilə idi.
Liççavi qəbiləsi döyüşçü qəbilə idi. Tədqiqatçılara görə monqollar ola bilər bu qəbilə. Lakin, böyük ehtimal Monqol və Ari qəbilələrinin bir qarışığı idi. Liççavi-Magadha əməkdaşlığı ilə Hind siyasi bacarığı və dağlıların döyüş gücünün birliyini görə bilərik.
İlk Qupta kralı I Çandraqupta 320-ci ildə hakimiyyətə gəldi. Onun hakimiyyətə gəlməsi ilə Hindistanda yeni bir dövr başladı. İlk Qupta kralı 330-cu ildə öldü. Onun xələfi olan oğlu Samudraqupta, qırx ildən çox hakimiyyət sürdü. Hakimiyyəti dövründə Bengal, Yuxarı Yamuna, Qanq vadisi ilə orta Hindistanın bəzi ərazilərini öz dövlətinə qatdı. Onun dövründə Qupta imperiyasının əraziləri Pəncap istisna olmaqla ənənəvi Hindistan torpaqları daxil idi. Hind çayından Benqal körfəzinə qədər, Narbada çayından şimal dağlarına qədər torpaqlar Qupta imperiyasına daxil idi. Qupta imperiyasının üçüncü imperatoru II Çandraqupta (Samudraquptanın oğlu) silsilə fəthlər həyata keçirdi. Malva, Qucarat, Saurashtra torpaqlarını öz torpaqlarına birləşdirdi. Ehtimallara görə Qupta imperiyasının üçüncü imperatoru Yeni Dehli yaxınlığında Qütb məscidindəki dəmir sütunun, böyük qalibiyyətlərinin xatirəsinə tikildiyi ehtimal olunan II Çandraqupta Vikramaditya idi. Qupta imperiyasının Orta Hindistana yayılmasının qarşısını Vakata krallığı aldı. II Çandraqupta Vikramaditya babası kimi nikah diplomatiyasına əl atdı. Qızını Vakata kralı II Rudrasena ilə evləndirdi. Vakatalarla müttəfiq olması ilə Qupta imperiyasının Orta və Cənubi Hindistana yayılması sürətləndi. II Çandraquptadan sonra hakimiyyətə keçən I Kumaraquptadan sonra artıq Qupta imperiyasında saray çəkişmələri başlamışdı. Belə ki, I Kumaraquptanın oğlu Skandaqupta və digər oğlu Puruqupta arasında hakimiyyət üçün saray çəkişmələri başladı. Hərbi uğurları ilə böyük üstünlük qazanan Skandaqupta hakimiyyətə keçdi. I Kumaraquptanın vəliəhdi Puruqupta və Puruquptanın oğulları Skandaquptaya qarşı müharibəyə başladılar. 467-ci ildə Skandaquptanın ölümündən sonra yenidən başlayan saray çəkişmələri Skandaquptanın oğulları və Puruquptanın oğulları arasında idi. 474-cü ildə taxta çıxan II Kumaraquptanın dövründə saray çəkişmələri səngimişdi. II Kumaraquptanın atasının kimliyi dəqiq deyil. Ehtimallara görə, ya Skandaquptanın oğlu ya da Puruquptanın oğludur. 497-ci ildə hakimiyyətə keçən Puruquptanın oğlu Narasimhaqupta 510-cu ildə Hunlara Eranda məğlub oldu. Bunula da Şimali Hindistanı hunlara ələ keçirdilər. 570-ci ilə qədər Qupta hakimiyyəti davam etmiş və Narasimhaquptanın oğulları hakimiyyət sürmüşlər. 570-ci ildə Qupta imperiyası süqut etdi və bununla da Hindistan tarixində Qızıl dövr sona çatmışdır.
Pankreatoduodenektomiya
Pankreatoduodenektomiya, Uippl proseduru — Mədəaltı vəzin bir hissəsinin kəsilib gıtürülməsi məqsədilə icra olunan mürəkkəb cərrahi əməliyyatdır. Bu zaman mədəaltı vəzin bir hissəsi ilə birlikdə öd kisəsi, nazik bağırsağın bir hissəsi (əsasən onikibarmaq bağırsaq), mədənin pilorik hissə —çıxacaq hissəsi və ətraf limfa düyünləri də kəsilib götürülür. Əməliyyat onu ilk icra etmiş amerika cərrahı Cənubi Azərbaycanin Urmiyə şəhərindən missiyoner ailəsində doğulmuş Allen Uipplin şərəfinə “Uippel proseduru” adlandırılmışdır.
Əməliyyata göstəriş
Uippl proseduru adətən mədəaltı vəzi, mədə çıxacağının, onikibarmaq bağırsaq xərçəngində icra edilir. Bəzən bu əməliyyat mədəaltı vəzin xroniki iltihabında da tətbiq olunur.
Əməliyyata hazırlıq
thumb|200px|right|Endoskopik retroqrad xolangiopankreatikoqrafiya
Gedişi
thumb|250px|Kəsilib götürülən hissələr Əməliyyat qarınüstü köndələn qüvsi kəsiklə və qarın boşluğu açılaraq icra edilir. İlk olaraq metastaz təhlükəsi olan orqanlar: qaraciyər, peritoneum təftiş edilir. Sonra piylik kisəsi  - mədə bağırsaq bağı ilə kəsişdiyi yerdən açılaraq mədəaltı vəzi əldə edilir. Onikibarmaq bağırsaq Kocher üsulu ilə mobilizə edilərək mədəaltı vəzin başının hərəkətliliyi yoxlanılır. Əgər hərəkətlilik məhduddursa ya şiş toxuması çöz arteriya və venasına sirayə etmişsə onda reseksiyanın mümkünsüzlüyünə qərar verilir, yalnız çöz arteriyası rezeksiya olunarak rekonstruksiya edilməkləəməliyyat sonayetmiş olur. Digər bir tərəfdən qaraciyər, peritoneum metastazlarının aşkar olunması əməliyyatın davam etdirilməsinə əks göstəriş hesab olunur. Bu hallardan başqa əməliyyat davam etdirilir. Ümumi qaraciyər arteriyası, öd axacağı turniketə alınır. Qapı venası da eyni zamanda dissektion liqaturaya götürülür. Ehtiyatla əvvəlcə mədəaltı vəzin yuxarı kənarı sonra isə başı küt şəkildə aşağı boş venadan soyularaq azad edilir. Bundan sonra mədəaltı vəzin başı ilə cismi arasına sıxacı vasitəsilə tunel açaraq çəkici yüyən qoyulur. Qaraciyər və öd axacaqları bir birindən ayrılır. Öd kisəsi də ardıcılliqla kəsilib götürülür. Sonrakı etapda mədə çıxacağı kəsilib götürülür. Beləliklə onikibarmaq bağırsaq da mədədən ayrılmış olur. Yekunda isə mədəaltı vəzi çəkici yüyən qoyulmuş hissədən kəsilir. mədəaltı vəzin başı liqaturalarla qapı venasıdan və onikibarmaq bağırsaq isə nazik bağısaqdan mobilizə olunaraq kənarlaşdırılır. Kənarlaşdırılan rezektata onikibarmaq bağırsaq, mədəaltı vəzin başı, mədə çıxacağı, öd axacağı öd kisəsi aiddirlər. Həzm yolunu təzədən bərpa etmək məqsədilə nazik bağırsaq ilgəyi ilə mədənin rezeksiya olunmuş hissəsi arasında anastomoz — keçid, qastroentrostomiya qoylur. Kəsilmiş nazik bağırsağın proksimal ucu ilə mədəaltı vəzin qalan cismi və axacağı pankreayeyunostomiya vasitəsilə calanaraq, vəzin şirəsinin bağırsağa axması təmin dilir. Ümumi öd axacağın ucu isə nazik bağırsaq ilgəyinə tikilərək calanır və ödün sərbəst nazik bağırsağaaxması təmin edilir.
Calyptranthes crebra
(Calyptranthes crebra) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mustafa bəy Vəkilov
Mustafa bəy Vəkilov (tam adı: Mustafa bəy Nadir ağa oğlu Vəkilov, mühacirətdə: Vəkilli, Vəkiloğlu; ) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin üzvü, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Daxili işlər naziri, Moskva Universiteti hüquq fakültəsinin məzunu, siyasi xadim. Hökumətin ən gənc naziri olmuşdur (23 yaşında).
Həyatı
Mustafa bəy Nadir oğlu Vəkilov 1896-cı ildə sentyabr ayında Azərbaycanın Qazax mahalında anadan olmuşdur. O, Bakı gimnaziyasını bitirərək, 1912-ci ildə Moskva Universitetinin hüquq fakultəsinə daxil olmuş və həmin dövrdən öz doğma xalqının milli – azadlıq mübarizəsində yaxından iştirak etməyə başlamışdır. Mustafa bəyin siyasi dünyagörüşünün formalaşmasında onun əmisi Məmməd Rza Vəkilovun və yaxın qohumu Əlimərdan bəy Topçubaşovun böyük təsiri olmuşdur.
Ailəsi
İkinci Dünya müharibəsinin sonlarında o, Türkiyənin Amasya şəhərinə gəlir. Bu dövrlərdə Firdevs adlı bir xanımla ailə həyatı qurur. Mustafa bəy Vəkilovun bir qızı və bir oğlu olmuşdur:
Qızı Serpil Vəkiloğlu 1946-cı ildə, oğlu Nadir Vəkiloğlu 1949-cu ildə anadan olmuşdur. Nəvəsi Arda Vəkiloğlu Türkiyə Milli Basketbol komandasının üzvüdür. Peşəkar basketbol ilə məşğul olur.
Fəaliyyəti
thumb|right|Osmanlı sultanı ilə Mustafa bəy Vəkilovun görüşünü təsdiq edən sənəd M. Vəkilov 1917-ci il noyabrın 15-də yaranmış Zaqafqaziya Komissarlığında daxili işlər komissarı A. İ. Çxengelinin məsləhətçisi vəzifəsini icra etmişdir. O, bundan başqa Zaqafqaziya seymində müsəlman fraksiyasının fəal üzvlərindən biri idi. 1918-ci il 28 may tarixində Azərbaycan öz istiqlaliyyətini elan edəndən sonra həmin ilin iyununda Məhəmməd Əmin Rəsulzadə başda olmaqla 4 nəfər nümayəndə heyəti siyasi danışıqlar üçün Türkiyəyə İstanbulda keçirilən konfransa getmişdir. Bu nümayəndə heyətinə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Xəlil bəy Xasməmmədov və Aslan bəy Səfikürdski daxil idilər. Onlar özləri ilə 4 məsləhətçi aparmışdılar. O məsləhətçilərdən biri Mustafa bəy Vəkilov idi. Beynəlxalq hüququ gözəl bilən Mustafa bəy Türkiyənin ali dövlət rəhbərləri ilə olan görüşlərində Əlimərdan bəy Topçubaşovun yanında yer almışdır. 1918-ci ilin sentyabrında Daxili İşlər Nazirliyində işləyən M. Vəkilov dekabrın 7-də Bakıda təntənəli surətdə açılmış Azərbaycan parlamentinə üzv seçilmişdir. O, 1919-cu ilin dekabrında "Türk Ədəmi-mərkəziyyət firqəsi Müsavat"ın ikinci qurultayında yenidən MK üzvü seçilmişdir. M. Vəkilov Nazirlər Şurasının sədri Nəsib bəy Yusifbəylinin 23 dekabr 1919-cu ildə təşkil etdiyi ikinci hökumət kabinəsində Daxili İşlər nazirinin müavini vəzifəsini icra etməyə başlamışdır.
Həmçinin 1918-ci ildə Mustafa bəy Vəkilov Osmanlı sultanı ilə görüşmüşdür.