Fərruxi_Sistani
Həyatı
Qəznəvilər sarayının görkəmli şairlərindən biri də Əbülhəsən Əli ibn Culuq Sistani Fərruxidir. Onun barəsində də kifayət qədər məlumat yoxdur. Şairin yaradıcılığı da kifayət qədər öyrənil-məmişdir. 1932-ci ildə onun əlyazmalarını Tehranda Əli Əbdülrəsuli çap etdirmişdir. Bu nəşrdən əvvəl, 1883 -1884-cü illərdə də şairin şeirləri Tehranda çap olunmuşdur, ancaq həmin nəşrlərdə bəzi qüsur-lar var. Belə ki, mətnşünas şeirləri haradan əldə etdiyini, hansı əlyaz-madan istifadə etdiyini qeyd etmir. Bütün bu qüsurlara baxmayaraq, həmin nəşrlər Fərruxi irsinin araşdırılmasına maraq oyatmışdır. Şairin həyatı barədə mənbələrdə bir-biri ilə düz gəlməyən məlumatlar verilir. Məsələn, Rzaqulu xan Hidayət onun ölüm tarixini 1038-ci ili, Lütvəli bəy Azər isə 1078-ci ili göstərir. Onlar da bu məlumatları haradan əldə etmələrini söyləmirlər. Fərruxi şeirlərinin birində qeyd edir ki, iyirmi ildir Qəznəvilərə xidmət edir. Onun əksər qəsidələri də Sultan Mahmuda həsr edilmişdir. Bütün bunları ümumiləşdirib, belə qənaətə gələ bilərik ki, şair X əsrin ikinci yarısında anadan olmuşdur. Dövlətşah Səmərqəndi qeyd edir ki, Fərruxi əslən Termezdəndir. Bu qeyd o qədər də inandırıcı deyil. Bəzi məlumatlara görə, şairin atası Sistan hakimi Xələf ibn Əhmədin sarayında məmur olmuşdur. Atası ona yaxşı təhsil vermiş və gələcəyini təmin etmişdir. Bəzi məlumatlara görə, o, musiqi alətlərində çalmış, mahnılar oxumuşdur. 1003-cü ildə Sultan Mahmud Sistanı ələ keçirir və oranın idarə olunmasını qardaşı Nəsrə tapşırır. Sistan sarayında fəaliyyət göstərən Fərruxi işini itirir və Sistan mülkədarlarından birinin yanında işə düzəlir. Həmin mülkədarla razılaşırlar ki, yazdığı şeirlərə və musiqi əyləncələrinə görə ona ildə 200 kisə taxıl və yüz dirəm Samani sikkəsi verəcəkdir. Bir müddət Fərruxi bu məvaciblə yaşayır, ancaq evlənəndən sonra bu gəlir ona bəs etmir. O, mülkədardan məvacibi-nin artırılmasını xahiş edir, ancaq mülkədar onun xahişini rədd edir. Onda Fərruxi məcbur qalıb mülkədarın yanından gedir. Sistana gələnlərdən iş barəsində soruşur və öyrənir ki, Çaqanian əmiri Əbül-müzəffər Əhməd ibn Məhəmməd (o, 989-cu ildən hakimiyyətdə olan Müctəhidlər sülaləsinin yeddinci nəslindən idi) şairlərə yüksək qiy-mət verir. Ona görə də şair bir qəsidə yazıb Çaqaniana gedir. Ancaq hakimi orada tapmır və deyirlər ki, şah ilxısına baxmaq üçün çölə gedibdir. Şairi əmirin məmurlarından biri olan Əsəd qəbul edir və Fərruxi şeirini ona oxuyur. Əsəd poeziyanı çox sevirdi. O, Fərruxiyə baxır və elə bilir ki, qarşısında duran bu kasıb Sistan kəndlisi yalan çıdır, kiminsə şeirini oğurlamışdır. Buna görə də Fərruxini yoxlamaq istəyir. Onu ilxının yanına aparıb çəmənliyi göstərir və deyir ki, bu-rada gördüklərini təsvir etsin. Deyir, əgər yazdıqları xoşuna gəlsə, onda şairi əmirə təqdim edəcəkdir. Fərruxi qarşısındakı mənzərəni seyr edərək aşağıdakı qəsidəni yazır: Quşlar çəmənliyə döşənən zaman, Dağlar yeddi rəngi geyinər o an. … Dost, düşmən döyüşdən, ziyafətdən, Kefdə, işdə: on altı şey götürər həmən. Ad-tənə, fəxr-ar, izzət-zəlalət, nuş və zəhər, Qəm-şad, xoş-bəd, taz-həbs, taxt-zindan Bu qəsidəni dinləyəndən sonra Əsəd əmin olur ki, şeirin müəllifi odur. Axşam onu əmirə təqdim edirlər. Şair həmin şeirini əmir üçün oxuyur. Şeir əmirin çox xoşuna gəlir və deyir ki, ilxıdan nə qədər bacarsan at tut. Atları tutmaq ona asan olmur və nəhayət, 40-dək atı küncə yığır, onları tutur. Belə hədiyyə onun üçün olduqca çox idi. Bir müddət əmirin sarayında qalandan sonra şair Xorasan hakimi Ədud əd-Dövlə Əbu Yaqub Yusifin yanına gedir. Onun sarayında şairlik edib hakimə çoxlu şeirlər həsr edir. Xorasan hakimi Yusif adlı vali də Sultan Mahmudun qardaşı idi. Yusif sonra şairi Sultan Mahmuda təqdim edir. Yusifin sarayında olarkən Fərruxinin günləri pis keçmir. Yusif şənlikləri sevən, asketik həyatdan uzaq bir adam idi. Tez-tez məclislər təşkil edir və həmin məclislərdə Fərruxi kimi şairlər şeirlər oxuyurdu. Ona həsr edilmiş bəzi qəsidələrdən məlum olur ki, şair hətta Yusifin hərbi yürüşlərində belə olmuş, döyüşlərdə ordunu ruhlandıran şeirlər yazmışdır. Mədhiyyələrinin birində Fərruxi ona verilən hədiyyələrdən danışır və əmir Yusifi ədalətli əmir kimi təqdim edir. Buna görə də Fərruxiyə saraydakı başqa şairlər paxıllıq edirdi. Şair qəsidələrinin birində bu barədə deyir: Dili zəhər olan alçaq adamlar, Salmaq istəyirlər məni hörmətdən. Üç il qəm içində keçdi günlərim, Üç gün tab gətirməz o günə insan. Qocaldım, ümidim xalqdan üzüldü, Dünya dəstəyinə güvəndim həmən. Mənbələrdən məlum olur ki, şairi bir müddət əmirin gözündən salmaq istəyiblər, ancaq onu müdafiə edən Sultan Mahmudun böyük qardaşı Əbu Əhməd Məhəmməd olmuşdur. Şairin şeirlərinin birində deyir ki, Məhəmmədin köməyi ilə o, Yusifin etimadını yenidən qazana bilir. Bu işinə görə Fərruxi əmir Məhəmmədə 35 qəsidə həsr etmişdir. Əmir Məhəmmədlə belə yaxından dostlaşması hələ Sultan Mahmudun ölümündən əvvəl olmuşdu. Çünki qəsidələrində o, əmir Məhəmmədi canişin adlandırır. Ümumiyyətlə, bütün başqa qəsidələri ilə müqayisədə biz əmir Məhəmmədə həsr edilmiş qəsidələrdə bir səmimiyyət görürük. Görünür, şair lazımi vaxtda onun köməyinə gə-lən əmir Məhəmmədə dərin hörmət bəsləmişdir. Həmin qəsidələrdən həm də əmir Məhəmmədin yaxşı ziyalı olması anlaşılır: