cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Binokl
Astronomik
Zəif işıqlanmış şərait və astronomik görüntüləmə üçün böyütmə qüvvəsi ilə obyektiv linzasının diametri arasındakı mütənasiblik xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Daha aşağı böyütmə Süd Yolu, dumanlıqlar və qalaktikalar kimi böyük dumanlı obyektlərə (dərin səma obyektləri kimi istinad edilir) baxmaq üçün faydalı olan daha geniş görüş sahəsini asanlaşdırır. Bu cihazların böyük (7x50 istifadə edərək tipik 7 mm) çıxış bəbəyi [obyektiv (mm)/qüvvə] göz bəbəkləri kifayət qədər genişlənməmiş şəxslər tərəfindən toplanan işığın kiçik bir hissəsinin istifadə olunmaması ilə nəticələnir. Məsələn, 50-dən yuxarı olanların göz bəbəkləri nadir hallarda 5 mm-dən çox genişlənir. Böyük çıxış göz bəbəyi həm də fon səmasından daha çox işıq toplayır, kontrastı effektiv şəkildə azaldır və cüzi işıq çirkliliyi olan uzaq yerlər istisna olmaqla, sönük obyektlərin aşkarlanmasını çətinləşdirir. Messye kataloqunda sadalanan ulduz qrupları, dumanlıqlar və qalaktikalar kimi 8 və ya daha parlaq bir çox astronomik obyektlər bir çox ev təsərrüfatlarında quşçuluq, ovçuluq və idman tədbirlərinə baxmaq üçün tapıldığı kimi, 35–40 mm diapazonda əldə tutulan binokllarda asanlıqla baxılır. Kiçik ulduz klasterlərini, dumanlıqları və qalaktikaları müşahidə etmək üçün binokulyar böyütmə görmə üçün vacib amildir, çünki bu obyektlər tipik binokulyar böyütmələrdə kiçik görünür. thumb|240x240px|[[Andromeda qalaktikası|Andromeda qalaktikasının (Messye 31) binoklda necə görünəcəyinə dair simulyasiya edilmiş görünüş]] Persey bürcündəki parlaq qoşa klaster (NGC 869 və NGC 884) kimi bəzi açıq klasterləri və Herakldakı M13 kimi qlobular klasterləri asanlıqla aşkar etmək olar. Dumanlıqlar arasında Oxatan bürcündəki M17 və Qudakı Şimali Amerika Dumanlığı (NGC 7000) da asanlıqla müşahidə olunur. Binokllar Cygnus bürcündə Albireo kimi daha geniş bölünmüş ikili ulduzlardan bir neçəsini göstərə bilər.
Əsasən insan gözü üçün tamamilə görünməyən bir sıra Günəş sistemi obyektləri, Aydakı daha böyük kraterlər də daxil olmaqla, orta ölçülü binokllarla ağlabatan şəkildə aşkar edilə bilər; tutqun xarici planetlər Uran və Neptun; daxili "kiçik planetlər" Ceres, Vesta və Pallas; Saturnun ən böyük peyki Titan; və Yupiterin Qaliley peykləri. Çirklənməmiş təmiz səmada rahatlıqla görünsə də, Uran və Vesta asan aşkarlanması üçün binokl tələb edir. 10×50 binoklları görünən səmanın şəraitindən və müşahidəçinin təcrübəsindən asılı olaraq +9,5 ilə +11 arasında yerləşən əyani böyütmə ilə məhduddur. İnteramniya, Davida, Avropa və müstəsna şərtlər olmadıqda Higeya kimi asteroidlər, çox sönükdürlər və yayğın satılan binokllarla görmək mümkün deyil. Eynilə, Qaliley peykləri və Titan, həmçinin cırtdan planetlər olan Pluton və Erida istisna olmaqla, planetar peyklərin əksəriyyəti binoklla görünməyəcək qədər zəifdir. Çətin müşahidə olunan digər obyektlərə Veneranın fazaları və Saturnun halqaları daxildir. Yalnız 20x və daha yüksək böyütməyə malik binokllar Saturn halqalarını seçiləbilən dərəcədə ayırd edə bilir. Optika və müşahidə şəraiti kifayət qədər yaxşı olarsa, yüksək güclü binokl bəzən Yupiterin diskində bir və ya iki bulud qurşağını göstərə bilər.
Həmçinin binokllar insan tərəfindən yaradılmış kosmik obyektlərin, məsələn, fəzada hərəkət edən peyklərin müşahidəsi üçün də faydalı ola bilər.
Adi qızılqaz
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Sinonimləri
thumb|right|250px|Poçt markası (2010).
Ev quşlarında çiçək xəstəliyi və onunla mübarizə tədbirləri (film, 1987)
Məzmun
Elmi-kütləvi film ev quşlarında çiçək xəstəliyi və onunla mübarizə tədbirləri haqqındadır.
Film haqqında
Film Azərbaycan Respublikası Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin sifarişi ilə çəkilmişdir.
Lavleys krateri
Lavleys krateri (Lovelace) — Ayın görünməyən tərəfindəki Şimal qütbü sahəsində yerləşən zərbə krateri. Krater öz adını aerokosmik tibb sahəsində mütəxəssis olan amerikan həkim Uilyam Lavleysin şərəfinə almışdır və 1970-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı tərəfindən təsdiq edilmişdir. Kraterin yaranması Postimbriyan dövrünə təsadüf edir.
Kraterin təsviri
Lavleys kraterinə ən yaxın yerləşən krater Rojdestvenski krateridir və ondan şimal-qərbdə yerləşir. Lenard və Ermit kraterləri bu kraterdən şimalda, Xaber krateri şimal-şərqdə və Frelik krateri isə cənubda yerləşir. Krater şərqdə Silvester krater zənciri ilə əhatə olunmuşdur. Krater mərkəzinin selenoqrafik koordinatları 82.08°N, -109.51°W, dərinliyi 57,1 km, dərinliyi isə 2,4 km-dir.
Marenqo (at)
thumb|200px|Marengonun skleti- noyabr 2011 Marengo — Fransa imperatoru Napoleon Bonapartın atı. Ata Napoleonun Avstraliyalılara qarşı İtaliyada qələbə qazandığı Marengo müharibəsinə görə Marengo adı verilmişdir. Skleti bu gün Sandhurst Hərbi Akademiyasının muzeyində nümayiş etdirilən Marengo haqqında İngilis mənbələrində saysız-hesabsız əfsanələr danışılır. Austerlitz, Jena, Vagram müharibələrində imperator Napoleon Bonapartı daşımış, bir ara Vyana ilə Semmering arasındakı 80 km yolu ac-susuz keçmiş və ta Moskvaya qədər gedib-qayıtmışdır bu at. Fransız mənbələrinə görə, O, həqiqətən də imperatorun çox sevdiyi bir at olmuşdur. amma bunların hamısını etməmişdi. Napoleon Bonapartın tanınan atlarının sayı 100-ü keçirdi. Aralarında III Səlimin hədiyyə etdiyi, hazırda doldurulmuş olaraq, Muzeydə larmede olan ağ ayğır "Vizir" də vardı. Amma heç birinin şöhrəti Marengonun şöhrəti ilə eyni deyildir. Napoleonun müharibələri dedikdə ağıla gələn ilk at həmişə Marengo oldu. Marengo 1815-ci ildə İngiltərə ilə Fransa arasında aparılan Vaterloo döyüşündən sonra İngilislər tərəfindən İngiltərəyə aparılmışdır.
Lavleys krateri
Kraterin təsviri
Lavleys krateri dairəviyə yaxın formaya malikdir, orta hissəsi parçalanmışdır. Kraterin səthinin şimal-şərq hissəsi aydın şəkildə seçilən kiçik bir kraterin səthi ilə düzləşdirilmişdir. Şaftın daxili yamacında teras kimi bir strukturun qalıqları var. Onun şimal hissəsinin perimetri qalan hissələrə nisbətən daha azdır. Ərazinin ətrafındakı şaftın hündürlüyü 1160 m-dir. Kraterin həcmi təxminən 2400 km³-dir. Yastı kraterin dibi güman olunur ki, lava ilə hamarlanmışdır. Mərkəzi isə nisbətən cənuba doğru meyl etmişdir.
Othonna campanulata
Othonna campanulata Othonna campanulata
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kürsəngi palçıq vulkanı
Kürsəngi palçıq vulkanı - Salyan rayonu, Kürsəngi kəndi ərazisində, Bakı-Salyan yolunun sağında yerləşən sönmüş palçıq vulkanı. Adının etimologiyasına dair bir çox nəzəriyyələr mövcuddur: Kürün səngidiyi yer olaraq- Kürsəngi; Kür və səng (farsca: daş, qaya) Kürsəngi-Kürdaşı olaraq və s.
Ümumi məlumat
Dağın hündürlüyü təxminən 77 metrə çatır. Palçıq vulkanı dağı Kürsəngi kəndi ərazisində yerləşir. Dağın şimal-şərq ətəklərində Yolustü kəndi yerləşir. Dağın ərazisində "Kürsəngi küp qəbirlər nekropolu" yerləşir. Dağ və kəndin ərazisi keçmişdə maldar ellərin qışlaq yeri olmuşdur. .
Səqba
Səqba-Suriyada şəhər.
Şahzadə Əbülqasim türbəsi
thumbnail|right|Şahzadə Əbülqasim türbəsi (XVII əsr) -(XV-XVI əsrlər) Şahzadə Əbülqasim türbəsi — Azərbaycanın Lerik rayonunun Rvarud kəndində yerləşən türbə.
Şahzadə Əbulqasim "ariflərin sultanı, türbəti müqəddəs, taliblərin ən seçilmişi" kimi ad çıxarmış Nizaməddin Şahsəvar Gülani Kəsgərinin (Seyyid Babagil) sərkərdəsi, qoşun başçısı olmuşdur. Baba Gilani (Babagil) vəfat edəndən sonra yerini və qoşununa başçılığı Şahzadə Əbulqasimə vəsiyyət edir. Şahzadə Əbulqasim bir müddətdən sonra "seyidlər ocağı" kimi tanınan Rvaruda gəlmiş, burada yaşamış, hörmət qazanmış və müqəddəs bir şəxs kimi dünyasını dəyişmişdir. Elə o vaxtdan onun qəbri müqəddəs bir ziyarətgah kimi məşhurlaşmışdır. Türbə Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi tərəfindən qeydiyyata alınaraq dini turizm marşutuna daxil edilmişdir.
Euseius relictus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Don Respublikası
Don Respublikası — Rusiyada Oktyabr çevrilişindən (1917) sonra Don bölgəsində yaranmış hökumət. Rusiya hökumətinin 1887-ci ildə keçirdiyi inzibati-ərazi bölgüsünə əsasən, Rostov vilayəti ilə Taqanroq şəhəri Don Qoşunu vilayətinə daxil edilməklə, Şimali-qərbi Qafqazın bir hissəsi Don kazaklarının idarəsinə keçdi.
Yaradılması
Oktyabr çevrilişindən sonra Sovet hakimiyyətinə tabe olmaqdan boyun qaçıran Don kazakları öz hakimiyyət orqanlarını yaratdılar. 1918-ci il mayın 8-də alman ordusunun köməyilə bolşeviklər Don vilayəti ərazisindən qovuldu, mayın 26-da isə Don kazaklarının dairəsi "Böyük Don Qoşunu" hökuməti yaradılmasını elan etdi. Ataman P.Krasnovun başçılıq etdiyi bu hökumətin 65 minlik ordusu var idi. 1919-cu ilin yanvarında bu ordu general A.Denikinə tabe edildi və həmin ilin payızında Moskva üzərinə yürüşdə iştirak etdi.
Don Respublikası hökuməti Paris sülh konfransında (1919–20) iştirak etmək üçün öz nümayəndə heyətini 1919-cu ilin əvvəlində İstanbula göndərmiş, lakin onlar da Rusiyanın cənubunda yeni yaranmış dövlətlərin nümayəndələri ilə birlikdə bu şəhərdə ləngiməli olmuşdular. Bu nümayəndələrin müttəfiq dövlətlərin İstanbuldakı komandanlığına ünvanladıqları müraciətdə Don əhalisinin həm bolşeviklərin, həm də köhnə rejimi bərpa etmək istəyən bir qrup məsuliyyətsiz adamların yaratdığı qurama təşkilatların təhlükəsi altında qaldığı bildirilirdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə əlaqələri
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Hökuməti 1919-cu il iyunun 26-da özünün Kubandakı diplomatik nümayəndəsi Cəfər bəy Rüstəmbəyova əlavə mandat göndərərək, ona Don hökuməti yanında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətini təmsil etmək səlahiyyəti verdi. Həmin il sentyabrın 24-də isə Xosrov bəy Sultanov Azərbaycan Hökumətinin Rostovda konsul-agenti təyin edildi.
Fəaliyyətinə son qoyulması
1920-ci ilin yanvarında Qırmızı ordu Rostovu və Novoçerkasskı tutdu, martda isə bütün Don vilayətini ələ keçirərək, Don Respublikası hökumətinin varlığına son qoydu.
İstinadlar
== İstinadlar ==
Paprika (anime)
— 1993-cü ildə Yasutaka Tsutsui tərəfindən yazılmış eyniadlı kitabın əsasında çəkilmiş 2006-cı il istehsalı tammetrajlı animesi.
Toronto Universiteti
Toronto Universiteti — Şimali Amerikanın ən böyük elmi-tədqiqat mərkəzlərindən biri. Ali məktəb Kanadanın Ontario əyalətinin Toronto şəhərində yerləşir.
Paprika (anime)
Məzmun
Yaxın gələcəkdə ixtira edilmiş yuxu maşını insanlara bir birinin yuxularına girmək imkan verir. Bu maşın oğurlanır və onu qaytarmaq lazım.
Toronto Universiteti
Tarixi
15 mart 1827-ci ildə kral IV Georq Yuxarı Kanadada Kral Kollecinin yaradılması haqqında xartiya imzalayır. Dini yönümlü kollecin ilk prezidenti Toronto şəhərinin Anqlikan kilsəsinin yepiskopu Con Straçan təyin edilir. Həmin il Kral Kollecinin üçmərtəbəli yunan intibahı üslubunda inşa edilmiş və hazırda tarixi abidə kimi qorunan binası tikilir. ilə sıx əlaqələr qurur.
Paprika (anime)
Mükafatları və nəmizədləri
Paprika aşağıdaki mükafatları və nəmizədləri almış:
Film adaptasiyası
2010-cu ildə Volfqan Petersen rejessorluğu ilə animenin film adaptasiyası hazırlanırdı. Fəqət, həmin il oxşar məzmunlu Başlanğıc filmi üzə çıxandan sonra filmin hazırlanması haqqında hər hansı sa yeni məlumat olmayıb.
Toronto Universiteti
Tarixi
1878-ci ildə universitetin Tətbiqi Elmlər Məktəbi yaradılır və Skule adlandırılır. Toronto Tibb Məktəbi 1887-ci ildə yaradılsa da, tibb fakültəsi universitetdə 1843-cü ildən fəaliyyət göstərirdi. 1887-ci ildə universitetdə hüquq, bir il sonra isə stomatologiya fakültələri açılır. 1884-cü ildən ali təhsil müəssisəsinə qızların qəbulu aparılır.
1890-cı ildə Toronto Universitetində güclü yanğın baş verir və nəticədə 1853-cü ildə yaradılmış Universitet Kollecinin çox hissəsi və kitabxanadakı 33000 cild kitab yanır. Universitet bu itkiləri yalnız iki ilə bərpa edir. Toronto Universitetində 10 il ərzində kollegial rəhbərlik sistemi formalaşır və bir neçə yeni kilsə kollecləri yaradılır. 1896-1991-ci illərdə Toronto Universiteti Kral Konservatoriyasına, 1912-1968-ci illərdə isə Ontario Kral Muzeyinə rəhbərlik edir. Bu müəssisələr hazırda müstəqil fəaliyyət göstərsələr də, universitetlə sıx əməkdaşlıq edirlər. 1901-ci ildə Toronto Universiteti mətbuatı yaradılır. 1910-cu ildə universitetin pedaqogika fakültəsi Toronto Universiteti Məktəbləri adlı məktəb laboratoriyası yaradır.
I və II Dünya müharibələri zamanı universitet durğunluq dövrünü yaşayır, tələbə və müəllimlər könüllü orduya gedirlər. Sonradan universitetdə müharibədə həlak olan insanların şərəfinə 44 metr hündürlükdə Əsgər Qülləsi ucaldılır. Qüllənin üzərində I və II Dünya müharibələrində həlak olan şəxslərin adları həkk edilir. Hazırda həmin qüllə Toronto Universitetinin simvollarından biridir.
1959-cu ildə Toronto Universitetinin nəzdində yaradılan York Universiteti altı il sonra müstəqillik əldə edir.
1980-ci ildən başlayaraq Toronto Universiteti dövlət tərəfindən maliyyələşdirməni azaldır və yardımlar hesabına vəsait toplamağa daha çox diqqət yetirir. 1980-ci illərdə təhsil müəssisəsi 1 milyard Kanada dollarından çox maliyyə yardımı alır.
2001-ci ildə universitetdə "Citizen Lab" adlı laboratoriya yaradılır. Bu laboratoriya İnternet senzurasına qarşı mübarizə aparır.
Büdcəsi və təhsil haqqı
250px|thumb 2009-cu ildə Toronto Universitetinin illik gəliri 1 milyard 899,5 milyon Kanada dollarına bərabər olub. Bu məbləğin 146,7 milyon dolları investisiya gəlirləri, 82,1 milyon dolları yardımlar, 247,2 milyon dolları müxtəlif xidmətlər, 434,5 milyon dolları müqavilələr, 636,4 milyon dolları təhsil haqqı, 646 milyon dolları isə dövlət qrantları hesabına əldə edilib.
Ötən il universitetin xərcləri 2 milyard 68,7 milyon Kanada dolları təşkil edib. Həmin vəsaitin 82,5 milyon dolları təmir və texniki işlərə, 144,6 milyon dolları müxtəlif təqaüdlərə, 195,8 milyon dolları yeni avadanlıqlara, 218,3 milyon dolları əməkhaqları və dərsliklərə, qalanları isə digər xidmətlərə sərf olunub.
2009-2010-cu tədris ilində bakalavr pilləsində təhsil alan tələbələrin birillik təhsil haqqı onların seçdiyi ixtisas və proqramdan asılı olaraq 4000-34000 Kanada dolları arasında dəyişib. Əksər fakültələrin qiyməti 7880 Kanada dolları təşkil edib. Bu tədris ilində magistr və doktorantların təhsil haqqı bir çox proqramlar üzrə 6366 Kanada dolları dəyərində olub. Lakin burada da qiymətlər proqram (stomatologiya-32760 Kanada dolları, maliyyə riyaziyyatı-37000 Kanada dolları, menecment-85000 Kanada dolları) çərçivəsində fərqlənir.
Əcnəbi tələbələrin təhsil haqqı tədris proqramından asılı olaraq 11160-40000 dollar arasında dəyişir.
Toronto Universiteti tələbələrə edilən maliyyə yardımı və təqaüdlərə görə Şimali Amerikada əsas yerlərdən birini tutur. Universitetdə əlaçı, xüsusi istedada malik tələbələrə verilən təqaüdün məbləği orta hesabla 5035 dollar təşkil edir. Maliyyə durumu çətin olan tələbələrə əlavə 400-1000 dollar dəyərində qrant verilir. Təqaüd almaq istəyən tələbə bununla bağlı universitetə yazılı müraciət etməlidir.
Toronto şəhərində yaşamaq tələbələrə baha başa gəlir. Burada qiymətlər çox bahadır. Nəqliyyat, yaşamaq haqqı tələbənin şəxsi büdcəsi hesabına ödənilir. Universitetdə təhsil alan əcnəbi tələbələr Ontario hökuməti tərəfindən tibbi sığortadan (UHIP) keçir. Universitetin tibbi sığortası 567 Kanada dollarıdır.
Toronto Universitetinin hər üç kampusunda bir neçə yataqxana mövcuddur. Bu yataqxanalardan ən məşhurları İnnis, Çestnut, Ali, Loretto, Yeni, Vilson, Triniti, Sant-Hilda, Vitni, Morrison, qızlar üçün Ennsli, doktorantlar üçün Messi və digərləridir. Yataqxanalarda məskunlaşmaq istəyən tələbələr ərizə ilə ali təhsil müəssisəsinə müraciət etməlidirlər. Tələbələrə binalarda hər bir şəraitlə təmin edilmiş otaq və mənzillər (1, 2 və daha çox otaqlı), xüsusi evlər təklif olunur. Yataqxanalarda 8 ay (1 tədris ili) qalmaq otaqlardakı şəraitdən asılı olaraq tələbələrə 7920-13474 Kanada dollarına başa gəlir. Evlərin aylıq qiyməti isə onların şəraitindən və yerləşdiyi ərazidən asılı olaraq 610-1000 dollardır.
Müasir vəziyyəti
Toronto Universitetinin yerləşdiyi Toronto şəhəri Kanadanın ən böyük şəhərlərindən və dünyanın mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. Təxminən 10000 akrlıq ərazidə yerləşən şəhər Ontario gölünün yaxınlığında salınıb və kontinental iqlimə malikdir. Toronto beynəlmiləl şəhərdir və burada bir çox millətlərin nümayəndələri yaşayır. Bununla yanaşı, şəhər Amerika qitəsinin ən təhlükəsiz meqapolislərindəndir, belə ki, burada yaşayan bütün xalqlar münaqişəsiz həyat sürür.
Universitetin tərkibində yerləşir: Devid Danlep Rəsədxanası (1935), Aerokosmik Tədqiqatlar İnstitutu (1949) və Müqəddəs Georq, Skarboro (1964), Mississauqa (1967) kampusları.
Toronto Universiteti üç kampusdan ibarətdir: Müqəddəs Georq (163 akr), Mississauqa (224 akr), Skarboro (300 akr). Müqəddəs Georq kampusu Toronto şəhərinin mərkəzində yerləşir və tarixi memarlıq abidələrinə, əsrarəngiz parklara, yaşıllıqlara malikdir. Kampusda intibah, qotik, klassik və s. üslublarda tikilmiş memarlıq abidələri buraya çoxlu sayda turist cəlb edir. Müqəddəs Georq kampusunda Tətbiqi Elmlər və Texnika, Musiqi, Fiziki Tərbiyə və Sağlamlıq kollecləri yerləşir.
Skarboro kampusu Toronto şəhərinin şərqində Highland Krik vadisinin yanındadır. Bu kampusda daha çox modern binalara rast gəlinir. Skarboroda, əsasən, qlobal iqtisadi tendensiyalar, bazar iqtisadiyyatının tələblərinə cavab verə biləcək innovativ proqramlar həyata keçirilir.
Toronto Universitetinin nəzdində fəaliyyət göstərən kolleclər aşağıdakılardır:
Bu ali təhsil müəssisəsində mövcud olan fakültə və məktəblərdən Tətbiqi elmlər və mühəndislik, Elmlər və incəsənət, Musiqi, Memarlıq, Landşaft və dizayn, Meşə təsərrüfatı, Tibb, Stomatologiya, Tibb bacısı, Əczaçılıq, Fiziki tərbiyə və sağlamlıq, Səhiyyə, İnformatika, Hüquq, Pedaqogika, Dövlət idarəçiliyi, Menecment, Sosial fəaliyyət, İlahiyyat və digərlərini qeyd etmək olar.
Universitetdə tələbələrə 800-dən çox incəsənət, biznes və digər proqramlar, dünyanın 40 ölkəsində 130 mübadilə proqramı, 16 ölkədə yay proqramları təklif edilir.
Toronto Universitetinin İncəsənət Mərkəzi 4 əsas kolleksiyadan ibarətdir. Malkove kolleksiyasında xristianlıqdan əvvəlki və Bizans dövrünə aid heykəltəraşlıq nümunələri, tunc, mebel, ikona və ədəbi əsərlər, yunan-Roma dövrünə aid şüşə əşyalar və daş relyeflər, rəssam Böyük Lukas Kranaxın 1538-ci ilə aid olan "Adəm və Həvva" adlı sənət əsəri saxlanılır. Toronto kolleksiyasına Kanadanın incəsənət nümunələri daxildir.
Toronto Universitetinin kansleri Devid Piterson, prezidenti isə professor Devid Neylordur. Universitetin akademik, inzibati və tələbə məsələləri ilə 1971-ci ildə yaradılmış İdarəçilər Şurası məşğul olur. Hazırda Toronto Universitetində 3080 nəfər işçi çalışır. Onların 98,6%-i doktorluq dərəcəsi almış müəllimlərdir. Ali məktəbin alimlərinin əksəriyyəti Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının üzvləri, Amerika Elminin İnkişafı Assosiasiyasının təqaüdçüləridirlər. Universitetin məzunlarından və tədqiqatçılarından 9 nəfəri Nobel mükafatına layiq görülüb.
Toronto Universitetində 70000 mindən çox tələbə təhsil alır. Onların 50336 nəfərini bakalavr, qalanlarını isə magistr və doktorantlar təşkil edir. Burada Kanadanın 10 bölgəsindən, ABŞ-nin 48 ştatından və dünyanın 160 ölkəsindən olan tələbələr oxuyur. Universitetin məzunlarının sayı 450000 nəfərə yaxındır.
Toronto Universiteti dünya elminə böyük töhfələr verib. Burada ilk elektron kardiostimulyator, süni qırtlaq, kimya lazeri hazırlanıb, mədəaltı vəzinin transplantasiyası əməliyyatı, bir çox xəstəliklərin müalicəsi həyata keçirilib. Universitetdən 2 km. aralıda yerləşən Toronto şəhərinin Diskoveri rayonunda 5000 aparıcı tədqiqatçı hər il 1 milyard dollar dəyərində tibbi tədqiqatlar aparır. 1921-ci ildə burada tibb tarixində önəmli hadisələrdən olan insulin kəşf edilib. 1963-cü ildə beyin sümüyünün köçürülməsi əməliyyatının əsasını qoyan gövdə hüceyrələri aşkarlanıb. 1972-ci ildə "Cyqnus X-1" tədqiqatları nəticəsində atmosferdə qara dəliklərin olması sübuta yetirilib. Universitetin astronomları Uran planetinin peykləri olan Kaliban və Sikoraksanı, Andromeda I, II, III qalaktikalarını aşkar ediblər. Universitet UTEC adlanan dünyada ilk operativ kompüterlərdən birini hazırlayıb, UNIVAC I-dən (ABŞ-də yaradılan ilk kommersiya kompüteri) sonra dünyada ikinci kommersiya kompüteri yaradıb. Toronto Universiteti bu gün də tədqiqatlarını sürətlə inkişaf etdirir və gələcəyin lider elmi-tədqiqat mərkəzi olmaq niyyətindədir.
Xarici əlaqələri
1926-cı ildən Toronto Universiteti "Amerika Universitetləri Assosiasiyası"nın üzvüdür.
Reytinqi
Böyük Britaniyanın "Times Higher Education" jurnalının 2010-cu ildə apardığı dünya universitetlərinin reytinqinə görə, Toronto Universiteti 200 ən yaxşı ali məktəb arasında 17-ci yerdə olmuşdur.
Məşhur məzunları
Buranın məzunu olan məşhurlardan misal olaraq aşağıdakıların adlarını çəkmək olar:
Hordeum brachyantherum
(Hordeum brachyantherum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Münəvvər Qarabulud
Münəvvər Qarabulud cinayəti — Lisey şagirdi Münəvvər Qarabuludun 3 mart 2009-cu il tarixində Cem Qəriboğlu tərəfindən öldürülməsi. Cinayət eşidildikdən sonra Türkiyə ictimaiyyətdə diqqət çəkmiş və böyük reaksiya meydana gəlmişdir. Qatil şübhəlisi Cem Qəriboğlu cinayətdən 197 gün sonra təslim olmuşdur. Mühakimə etmə müddəti 18 noyabr 2011 tarixində məhkumiyyət qərarının verilməsiylə sona çatmışdır.
Həyatı
Münəvvər Qarabulud, İstanbulda 7 Mart 1991 tarixində, əslən Bolu Məngənli bir ailənin ilk uşağı olaraq doğuldu. Atası Sürəyya Qarabulud aşpaz, anası Nagihan Qarabulud ev xanımı idi.Beşiktaş Bingül Ərdəm Liseyi son sinif şagirdi olan Qarabulud, eyni zamanda universitet hazırlıq dərsxanasına da gedirdi. Dərsxana dövründə Cem Garipoğlu ilə tanış oldu və yoldaşlıqları başladı.
Cinayət
3 Mart 2009 axşamı Münəvvər Karabulutun cansız bədəni zibil yığıcı bir adam tərəfindən zibil konteynerində parçalanmış halda tapıldı. Ədli tibb araşdırması nəticəsində başı gövdəsindən ayrılmadan əvvəl bıçaq zərbələriylə yaralandığı daha sonra öldüyü təsbit edildi.
Məhkəmənin nəticəsi
İddia nəticəsində Cem Garipoglu 24 il həbs cəzası ilə cəzalandırıldı. Anası və əmisinə də 3 il həbs cəzası verildi. Atası isə bəraət etdi. Ədli tibb təşkilatında yaşanan laqeydlik səbəbiylə açılan iddia daxilində; ikisi həkim, biri yarılma texniki olmaq üzrə üç ədli tibb vəzifəlisi mühakimə olundu və mühakimə etmə nəticəsi həkimlər bəraət edərkən "vəzifəsi laqeydlik" səbəbiylə yarılma texniki 5 ay həbs cəzası ilə cəzalandırıldı.
Təzminat
İddianın nəticələnməsinin ardından Qarabulud ailəsinin Cem Garipoğlunun ailəsinə qarşı açdığı maddi və mənəvi təzminat iddiası 8 Oktyabr 2013 tarixində nəticələndi. İddia sonunda Garipoğlu ailəsinin Qarabulud ailəsinə 37.500 lirə maddi, 1 milyon 250 min lirə mənəvi təzminat ödəməsinə qərar verildi.
Ev quşlarının sayını artıraq (film, 1953)
Məzmun
Elmi-kütləvi filmdir. Film quşçuluğun inkişafında zootexniki və baytarlıq qaydalarının düzgün tətbiqindən bəhs edir.
Othonna natalensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Knittlingen
Knittlingen — Almaniyanın Baden-Vürtemberq torpağının Karlsruhe inzibati dairəsində şəhər. Sahəsi 26.33 km2, əhalisi 7658 nəfərdir (2006).
Keşdək
Keşdək və ya Keştək — Azərbaycan Respublikasının Kəlbəcər rayonunun Keşdək kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin nəzarətindədir.
Tarixi
Keşdək Kəlbəcər rayonunun eyniadlı inzibati ərazi vahidində kənd. Tərtər çayının sahilində, dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsini XVIII əsrin sonlarında keçmiş Dərələyəz mahalından gəlmiş Türk ailələri salmışlar. Yerli əhali kəndin adını "keçid, keçid olan yer" kimi izah edir. Tədqiqatçılar isə oykonimi "elat düşərgəsi", "koc", "sıldırım eniŞ", "Hündürlüyüdur yer", "cox da böyük olmayan dik" mənaları ilə bağlayırlar.
Yaylaqlar
Daşınbaşı yurd, Bağırxan yaylağı, Dəlihəsən yurdu, Dərəyurdu, Məsimqalası yurdu, Keçibeli yurdu, Əyriyurd, Şişqaya yurdu, Əlidaşları yurdu.
Bulaqlar
Kərbəlayı Hüseyn bulağı, Ağ bulaq, Yanıq bulaq, Sifanqayıran bulaq, Bol bulaq, Daş bulaq, Zəhravurulan bulaq, Tamaşalı bulağı, Qaraqaya bulağı, Novçalı bulaq, Məşədi Xələfdə Baş bulaq.
Binələr-Qışlaqlar
Xamməd binəsi, Hümbətin damı binə, Məşədi Xələf binəsi.
Euseius reticulatus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Plavnikovye
Plavnikovye — Şimal Torpağına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Krasnoyarsk diyarı Taymır rayonu ərazisinə daxildir.
Vasili Leontyev
Vasili Leontyev (, ; d. 6 avqust 1906 — ö. 5 fevral 1999) — Rus əsilli ABŞ iqtisadçısı. Leontyev 1973-cü ildə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür. Onun ən çox tanınan tədqiqatları giriş-çıxış təhlili və cədvəlləridir.
Othonna capensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Vasili Leontyev
Həyatı
Vasili Leontyev 1905-ci ildə Almaniya İmperiyasının Münhen şəhərində doğulmuşdur (İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatının təqdim olunma mərasimində doğulduğu tarix və yer 1906-cı il Sankt-Peterburq olaraq bildirilmişdir). Atasının soyu 1741-ci ildən Sankt-Peterburqda yaşayan və XVII əsrdən Rus-Ortodoks kilsəsindən ayrılmış qədim inanclar məzhəbinə inanan tacirlərə qədər uzanırdı amma, atası iqtisadiyyat üzrə professordu. Anası isə Odessadan gəlmə yəhudi əsilli ailədəndi. Leontyev 1921-ci ildə, 15 yaşında olarkən Sankt-Peterburq Universitetinə daxil olur və magistr dərəcəsinə bərabər olan bir dərəcəyə 1923-cü ildə 19 yaşında olarkən yüksəlir.
Vasili Leontyev menşeviklərin tərəfini saxlayırdı. Elmi və düşüncə azadlığı üçün bir kampaniyaya qoşulmuşdu. Buna görə də ÇK tərəfindən saxlanılaraq bir neçə dəfə sorğuya çəkilmişdi. Ona sarkom şişi diaqnozu qoyan ÇK rəsmiləri elə güman etdilər ki, Leontyev çox yaşamayacaq. Bu səbəbdən 1925-ci ildə Leontyevin RSFSR ərazisini tərk etməsinə icazə verdilər. Sonradan məlum oldu ki, bu diaqnoz səhv olaraq qoyulub. O, sonradan akedemik təhsilinə Berlin Humboldt Universitetinin iqtisadiyyat bölməsində davam etdi. O, 1928-ci ildə "İqtisadiyyatda dövri cərəyanlar" adlı doktorluq dissertasiyasını Verner Zombartın elmi rəhbərliyində müdafiə edərək doktorluq dərəcəsinə yüksəldi.
1927-1930-cu illərdə Kil Universitetində məşhur Kil Dünya İqtisadiyyat İnstitutunda işləmişdi. Tədqiqat mövzusu tələb və təklif əyrilərinin statistik olaraq qurulması idi. 1929-cu ildə Çinə səfər etdi və bir müddət Dəmiryolları nazirliyində məsləhətçi olaraq işləmişdi.
Leontyev 1931-ci ildə ABŞ-yə köçdü və İqtisadiyyat Tədqiqatları üzrə Milli Büroda məsləhətçi olaraq işləmişdi. 1932-ci ildə amerikalı şair Stella Marks ilə evləndi və bir övladları oldu. II Dünya müharibəsi illərində o dövrdə ABŞ-nin kəşfiyyat qurumu olan Strateji Servislər Ofisində məsləhətçi olaraq işləmişdi.
Leontyev 1932-ci ildən Harvard Universitetinin iqtisadiyyat bölməsində akedemik fəaliyyətə başladı və 1946-cı ildə iqtisadiyyat üzrə professorluğa yüksəldi. Harvarda işləyərkən 1941-ci ildə ABŞ iqtisadiyyatının giriş-çıxış cədvəlini hazırladı. 1949-cu ildə Harvarda olan sadə kompüter sistemindən istifadə edərək ABŞ İşçi Statistikası Bürosunun göstəricilərindən istifadə edərək ABŞ iqtisadiyyatının 500 sektorunun modelini hazırladı. Leontyev bu 500 sektorun hər biri üçün olan göstəricilərə əsaslanaraq və kompüterdən istifadə edərək xətti tənlik modeli hazırladı. O, "Harvard Mark II" adlı kompüterdən istifadə edərək 500 xətti tənlikdən ibarət olan sistemin xətti həllini tapdı. Bu, riyazi iqtisadi modellərdə kompüterdən istifadə edərək həll etmənin ilk praktiki örnəyi idi.
Leontyev 1948-ci ildə Harvard İqtisadi Tədqiqatlar Layihəsini qurdu və 1973-cü ilə qədər bu qurumun layihə direktoru vəzifəsində işlədi. 1965-ci ildən etibarən həm də Harvard Akademik Üzvlər Cəmiyyətinin direktoru vəzifəsində işləmişdi. 1973-cü ildə giriş-çıxış cədvəlləri və bunlar haqqındakı nəzəriyyələri təkmilləşdirmə tədqiqatlarına görə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görüldü.
Leontyev 1975-ci ildən Nyu York Universitetində işləməyə başladı, orada İqtisadi Tədqiqatlar İnstitutunu qurdu və bu qurumun direktoru vəzifəsini yerinə yetirdi. 1991-ci ildən isə təqaüdə çıxdı. Buna baxmayaraq fəxri professor kimi həmin universitetdə 90 yaşı olandan sonra da dərs verməyə davam etdi.
Vasili Leontyev 93 yaşında olarkən 5 fevral 1999-cu ildə Nyu York şəhərində öldü.
Fəaliyyətləri
Leontyevi Ümumi tarazlıq nəzəriyyəsinin xətti fəaliyyət modelinin təkmilləşdirilməsi və bu nəzəri təkmilləşdirmələrin nəticələrinin praktiki olaraq giriş-çıxış modelində ifadə olunmasında göstərdiyi uğurlar məşhurlaşdırmışdı. 1941-ci ildə təkmilləşdirdiyi giriş-çıxış cədvəli yeni bir iqtisadi siyasət və tərəqqi planlaması vasitəsi olaraq yeni bir münasibətlə qarşılaşmış və çoxlu emprik iqtisadi tədqiqatlara təkanverici olmuşdu. İqtisadi planlama sahəsindəki tədqiqatları inkişaf etmiş qərb ölkələrində, sosialist ölkələrində və "Üçüncü Dünya" ölkələrində istifadə edilmiş və hələ də istifadə olunmaqdadır.
Digər iqtisadi mövzularda da Leontyevin tədqiqatları olmuşdur. Giriş-çıxış cədvəlindəki praktiki araşdırmalardan ABŞ-nin ixracatının daha çox əmək tutumlu mallar üzrə olduğu nəticəsinə gəlmişdi. Bu nəticə isə sənayeləşmiş ölkələrin əmək tutumlu malları ixrac etməsinin Beynəlxalq ticarət nəzəriyyəsinə zidd oldu və bu Leontyev paradoksu olaraq tanınmağa başladı. Bu mövzu tədqiqatçılara geniş nəzəri və praktiki araşdırma imkanı açmışdı. Bundan başqa Leontyevin Beynəlxalq ticarət nəzəriyyəsi mövzusunda da tədqiqatları olmuşdu.
Mürəkkəb əmtəə teoremini elmi ədəbiyyata daxil edən ilk iqtisadçılardan biri də məhz Vasili Leontyevdi.
Həmçinin bax
İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatı
Hordeum depressum
(Hordeum depressum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əyricə (qışlaq)
Əyricə — İrəvan quberniyasının Yeni Bayazid qəzasında, indi Çəmbərək (Krasnoselo) rayonunda qışlaq. Rayondakı Toxluca kəndinin ərazisində, Ağbulaq kəndi ilə sərhəddə yerləşir.
XI–XIII əsrlərdə bura kənd olmuşdur. Sonralar kənd ləğv edilmiş, qışlağa çevrilmişdir. 1960-cı ildən sonra Toxluca kəndinin qoyun ferması yerləşirdi.
Mənbə
İbrahim Bayramov, QƏRBİ AZƏRBAYCANIN TÜRK MƏNŞƏLİ TOPONİMLƏRİ
Euseius rhododendronis
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Budaqbəy qışlağı
Budaqbəy qışlağı — 1728-ci ildə İrəvan əyalətinin Karbi nahiyəsində Tərnəqut kəndinə məxsus qışlaq.
Köhnə İvanovka (Avurğazı)
Köhnə İvanovka — Başqırdıstan Respublikası nın Avurğazı rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Tukay kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Tarixi
10 sentyabr 2007-ci ilə qədər sadəcə İvanovka kədi adlanırdı.
San-Antonio Spörs
San-Antonio Spörs — Texas ştatının San-Antonio şəhərini təmsil edən peşəkar basketbol klubu. NBA-də Qərb Konfransında mübarizə aparır.
Othonna nodulosa
Othonna nodulosa Othonna nodulosa
Hordeum intercedens
(Hordeum intercedens) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti — Azərbaycanın fiziki-coğrafi vilayəti.
Ümumi məlumat
Kiçik Qafqaz vilayət i Azərbaycanın qərb ində yerləşir. Əsasən Kiçik Qafqaz dağ larını əhatə edir. Vilayət in əsas dağ silsilə ləri Şahdağ, Şərqi Göyçə, Murovdağ (Gamışdağ 3724 m) və Qarabağ dır. Qarabağ silsiləsindən qərb də Vulkan ik yayla yerləşir.
Relyef i - Vilayət də mezozoy, kaynozoy, qismən də paleozoy (Əsrikçay hövzə si) era sının süxur ları yayılmışdır.Xüsusilə Qarabağ vulkan ik yaylası sönmüş vulkan larla zəngindir. Bu vulkan lardan ən hündürləri Böyük Işıqlı və Qızılboğaz dır. Vulkan və effuziv süxur ların geniş yayılması ilə əlaqədar rayon filiz faydalı qazıntıları - alunit, dəmir filiz i, qızıl, Mehmanə polimetal yatağı və mineral bulaqlar -Istisu, Turşsu, Şırlan, Minkənd bulaq ları ilə zəngindir. Azərbaycan da ən qədim süxurlardan biri Tovuz rayon unun Əsrikçay hövzə sindədir. Paleozoy a aid bu süxurların yaşı 400-450 mln. ildir. Gəncə ətrafında güclü zəlzələ lər (7-8 bal) baş verir.
İqlimi
Çay şəbəkə si sıxdır. Çayları Kür və Arazın qollarıdır. Tovuz, Xaçın, Tərtər, Zəyəm, Şəmkir, Kürəkçay – Kürə; Həkəri, Bərgüşad, Köndələnçay, Oxçuçay ilə Araz çaylarına tökülürlər. İqlim yüksəklik qurşağa məruz qalır: dağətəyində və alçaq dağ lığda -  quru qış ilə mülayim-isti iqlim, ortadağlığda – qışı quru soyüq iqlim,  yüksək dağlıqda - - dağlıq tundra iqlimi. Hava nın orta illik temperaturu dağətəyində və alçaqdağlığda 10 °C, yüksəkdağlığda 0 °C-dir. Hündürlüklə atmosfer də, yağıntılar da dəyişir.
Kiçik Qafqaz təbii vilayətinin fiziki-coğrafi rayonunun iqlimi - Azərbaycan daxilində Kiçik Qafqaz özünün iqlim xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir. Relyef in mürəkkəbliyi burada qışı quraq keçən soyuq və dağ-tundra iqlim tiplərinin yaranmasına səbəb olmuşdur. Ümumiyyətlə, ərazidə ayrı-ayrı iqlim elementlərinin təzahürü də müxtəlifdir. Coğrafi mövqeyin xüsusiyyətləri, mürəkkəb relyef və atmosfer sirkulyasiyasının qarşılıqlı təsiri burada günəşli saatların miqdarının müxtəlif kəmiyyətlər arasında dəyişməsinə səbəb olur. Dağ silsilələrinin istiqaməti və bulud luluğun təsiri ilə günəşli saatların miqdarı 1700-2300 saat arasında dəyişir. Ən az günəşli saatlar noyabr və fevral aylarında müşahidə edilir. Bunun səbəbi həmin aylarda buludluluğun nisbətən yüksək olmasıdır. Günəş li saatların ən böyük miqdarı Qazax da (390 m) və Gəncə də (312 m), ən az isə Şuşa da (1358 m) və İstisuda (2294 m) olur. İl ərzində günəşli saatların 35%-i yay aylarının, 18%-i qış aylarının payına düşür. İllik maksimum iyul-avqust, minimum noyabr-dekabr aylarında müşahidə olunur.
Əraziyə düşən günəş radiasiyasının kəmiyyətinin müəyyənləşdirilməsi həmin ərazilərin isti ehtiyatlarından kənd təsərrüfatında, turizm-rekreasiya və başqa təsərrüfat sahələrinin fəaliyyətində səmərəli istifadə etməyə şərait yaradır. Hündür dağ sistemləri, geniş vulkan ik yayla, dağarası çökəkliklər vilayətdə kəskin relyef müxtəlifliyinə səbəb olmuşdur ki, bu da alınan günəş radiasiyasının yaxın ərazi lərdə belə xeyli fərqlənməsi ilə nəticələnir [Hacıyev Q.Ə., Rəhimov V.Ə., 1977, Həsənov M.S., 1999].
Bütün dağlıq ərazilərdə olduğu kimi, Kiçik Qafqaz da da günəş radiasiyasının illik gedişi özünəməxsus xüsusiyyətə malikdir. Ə.M.Şıxlinskinin [Şıxlinski Ə.M., 1949] tədqiqatları göstərir ki, Kiçik Qafqaz da dəniz səviyyəsindən 200 m-dən 1000 m hündürlüyə qədər ümumi günəş radiasiya sının miqdarı çoxalır, sonra tədricən azalır. Lakin 3000 m-dən sonra yenidən artır. 500–600 m hündürlük də ümumi radiasiya 126 kkal/sm2/il miqdarında olursa, 3000 m hündürlükdə 141 kkal/sm2/il, 3500 m hündürlükdə isə 148 kkal/sm2/il müşahidə edilir.
Fəsillər üzrə də ümumi radiasiya nın paylanmasında illik gedişə uyğunluq müşahidə edilir. Belə ki, isti dövrdə 500–600 m-dən başlayaraq 2000 m-dək onun miqdarı azalır, sonra isə yüksəlir. Aprel-oktyabr aylarında 200 m hündürlüyə qədər olan ərazilərdə ümumi radiasiya 89 kkal/sm2, 1000 m hündürlükdə 84 kkal/sm2 olursa, 2500 m-də 87 kkal/sm2, 3500 m-də isə 97 kkal/sm2-a qədər artır [ SSRİ. iql. sorğu kitabı. b.15,. c 1. 1957, 1971.].
Qış aylarında illik ümumi radiasiyanın cəmi 14%-i müşahidə edilir. Tədqiqatlar göstərir ki, 500 m hündürlüyə qədər olan ərazilərdə yay aylarında ümumi günəş radiasiyası çoxalır. Bu hündürlükdən başlayaraq 2000 m-ə qədər radiasiya nın miqdarı bir qədər azalır. 2500 m hündürlükdən sonra isə yenidən çoxalır.
Kiçik Qafqaz da radiasiya balansının kəmiyyəti hündürlüyün artması ilə əlaqədar olaraq azalır. Belə ki, əgər 200 m hündürlükdə radiasiya balansının illik kəmiyyəti 48 kkal/sm2 müşahidə edilirsə, 1000 m-də 45, 2000 m-də 35, 2500 m-də 30, 3000 m-də 26, 3500 m-də 21 kkal/sm2-a qədər azalır [Tağıyeva U.R., 2013].
Dekabr-yanvar aylarında vilayətdə radiasiya balansının kəmiyyəti mənfi olur. Hündürlüyü 500–600 m-ə qədər olan ərazilərdə radiasiya balansı il boyu müsbətdir. Kiçik Qafqaz ərazisində FFR (fotosintetik fəal radiasiya) kəmiyyəti il ərzində 62-72 kkal sm2 arasında tərəddüd edir.
Arfa
Arfa — üçbucaq formasbkyuh əmədə simlər çəkilmiş, barmaqla çalınan simli musiqi aləti.
Tarixçəsi
Yaranma tarixi çox qədimlərə gedib çıxır. Əsasən, saray məclislərində istifadə olunan zərif və incə səsli çəngin (arfanın) ən erkən növləri İkiçayarası və Misir sivilizasiyalarına aid edilir. Hələ qədim Misir freskalarında (b.e.əv. XV əsr) arfa təsvir edilmişdir. Misirlilərə bu alət Şumerdən gəlib. Qədim şumerlilər inandıqları bütlərə uyğun olaraq müxtəlif biçimli çənglərdən istifadə etmişlər: qövsvari, bucaqvari və ya üfüqi uzunsov çanglər. Eramızdan əvvəllərə aid edilən çənglərin 6-9 simli olduğu məlumdur. Mülahizələrə görə, çəng ox və yay ovçuluq silahının törəməsidir. Belə ki, bir dəfə ovçu yayın ipini dartarkən incə melodik səs eşitmişdir. Bu səs onun xoşuna gəlmiş və o, oxun yayına bir ip də əlavə etmişdir. Beləliklə, iki müxtəlif yüksəklikdə olan sim - musiqi səsi yaranıb. Bu, insanın böyük bir kəşfi idi: o, ilk dəfə dartımlı (mizrablı, təzənəli) simli alətin əsasını qoyub. XIX əsrin əvvəllərində fransız Sebastyan Erar çəng üzərində bir sıra uğurlu islahatlar apararaq mükəmməl çağdaş arfanı yaratmışdır.
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
İqlimi
Kiçik Qafqazda havanın orta illik temperaturu 14,4 °C ilə ( Naftalan), 1,8 °C (Göygöl - Şəmkir) arasında dəyişir. Mütləq hündürlüyü 1200 m-ə qədər olan ərazilərdə havanın orta illik temperaturu 10 °C-dən yuxarı olur. Yalnız hündürlüyü 1800 m-dən yüksək olan ərazilərdə havanın orta illik temperaturu 5 °C-dən aşağı müşahidə edilir. Hündürlüyü 900 m-ə qədər olan ərazilərdə ən soyuq ayın (yanvar) orta temperaturu 0 °C-dən aşağı düşmür. 1200 m-dən hündür olan ərazilərdə fevral ayında havanın orta aylıq temperaturu 0 °C-dən aşağı müşahidə olunur. Yüksəkliyi 1500 m-dən artıq olan ərazilərdə dekabr ayında da havanın orta temperaturu mənfi olur. Hündürlüyü 800 m-ə qədər olan ərazilərdə mart ayının orta temperaturu 5 °C-dən yuxarı,  1600 m-dən yuxarıda isə mənfi olur. Vilayətdə ən isti ay iyul və avqustdur. Həmin aylarda havanın orta temperaturu 26 °C ilə 11 °C arasında dəyişir. Mütləq hündürlüyü 600 m-ə qədər olan ərazilərdə bu ayların orta temperaturu 25 °C-dən yuxarı, 1800 m-dən yüksək olan ərazilərdə iyulun orta temperaturu 15 °C-dən aşağı olur. Şəkil.4.3. Kiçik Qafqaz təbii vilayətində havanın orta illik temperaturu.
Arfa
Arfa dünya mədəniyyətində
Qədim dövrlərdə yaranmış arfa 1810-cu ildə fransız sənətkarı S. Erar tərəfindən təkmilləşdirilmişdir. Bu arfada müxtəlif uzunluqlu 44 (bə'zən isə 46) sim üçkünc formalı taxta çərçivəyə birləşdirilmişdi. Simlərin bə'ziləri qırmızı, bə'ziləri isə göy rəngdə idi. Alətin bünövrəsinə isə yeddi pedal bərkidilmişdir.
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
İqlimi
Hündürlüyü 800 m-ə qədər olan ərazi lərdə mütləq maksimum temperatur 40 °C-yə çatır, 800–1800 m-ə qədər olan ərazilərdə isə 30-35 °C arasında dəyişir. Hündürlüyü 2200 m-dən yüksək olan ərazilərdə mütləq maksimum temperatur 25 °C və daha az olur. Ən soyuq aylarda belə, isti hava kütlələrinin ərazi yə daxil olması nəticəsində bəzən havanın mütləq maksimum temperaturu 20-25 °C-yə qədər qalxa bilir.
Arfa
Skif arfası
Türk xalqları musiqisinin tədqiqatçısı doktor Fərrux Sumer "Qədim türklərin musiqisi və rəqsləri" adlı məqaləsində yazırdı: "Altay Kurqanlarında aparılan qazıntılar zamanı tapılan mədəniyyət abidələri arasında 2 çəng daha böyük maraq kəsb edir."
8 mil (film, 2002)
8 mil — 2002-ci ildə çəkilmiş ABŞ filmi.
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
İqlimi
Mütləq maksimum temperaturun orta kəmiyyəti 38 °C ilə 23 °C arasında dəyişir. Hündürlüyü 600 m-ə qədər olan ərazilərdə mütləq maksimum temperaturların orta kəmiyyəti 37-38 °C, 1500 m-ə qədər olan ərazilərdə 30-35 °C, daha hündür hissələrdə isə 23-25 °C arasında tərəddüd edir.
Arfa
Skif arfası
Pazırık kurqanlarında Antik Çağın arfalarından fərqlənən Skif arfası bulunmuşdur.
8 mil (film, 2002)
Eminemin baş rol oynadığı bir dram filmidir. Curtis Hansonun rejissorluğu ilə çəkilən film 1995-ci illərdə, Detroitdə yaşayan,qaradərililərin tərzi olan hip-hop aləmində ağ repçi olan "B-Rabbit" Smith Jr.in həyat mübarizəsindən bəhs edir.
Arfa
Arfa (çəng) Azərbaycan ərazisində
Azərbaycanın qədim mədəniyyət mərkəzi olmuş Bərdə şəhəri yaxınlığında Şatırlar kəndi ətrafında aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı eramızdan əvvəl IV-III əsrlərə aid edilən, üzərində çəng çalan qadın təsvir edilmiş saxsı qab parçası tapılmışdır. Tarixi mənbələrdən və miniatür sənət əsərlərindən belə məlum olur ki, orta əsrlərdə Azərbaycanda istifadə olunmuş çəngin, təxminən, 18-24 simi olmuşdur. Yazılı mənbələrdə və miniatür sənət əsərlərində çəng haqqında məlumat olduqca çoxdur. Əsasən, qadınların ifa etdiyi bu aləti Nizami "Yeddi gözəl" poemasında belə təsvir etmişdir:
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
İqlimi
Bütün dağlıq ölkələrdə olduğu kimi Kiçik Qafqaz da da atmosfer yağıntılarının paylanmasında aşağıdakı qanunauyğunluq müşahidə olunur: ən az yağıntı dağətəyi hissələrə düşür, ərazinin dəniz səviyyəsindən hündürlüyünün artması ilə yağıntıların miqdarı çoxalır. Müəyyən hündürlük də yağıntıların maksimal zonası müşahidə edilir. Bundan sonra hündürlüyün artması ilə atmosfer yağıntılarının miqdarı azalır     [Həsənov M.S., 1984, Konstantinov A.R., 1968].
Arfa
Arfa (çəng) Azərbaycan ərazisində
Çəng alıb əlinə o dilbər pəri, Söylədi çəkdiyi əziyyətləri. Yayıldı çəng səsi, düşdü hər yanə, Nalə aşiqləri etdi divanə.
8 mil (film, 2002)
Soundtrack
Filmin soundtrack'i olan "Lose Yourself" mahnısı bir çox mükafatlarla yanaşı ən yaxşı film musiqisi seçilərək Oskar mükafatına layiq görülmüşdür.
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
İqlimi
Kiçik Qafqazda atmosfer yağıntılarının illik miqdarı 300–400 mm-lə 600–900 mm arasında dəyişir. Vilayətin şimal hissəsində, yəni Gəncə-Qazax düzü və Ceyrançöldə onun kəmiyyəti 300–400 mm, Murovdağın şimal yamaclarında 700–800 mm və daha çox, cənub yamacında 700 mm və daha çox atmosfer yağıntısı müşahidə edilir. Yağıntıların kəmiyyətinin belə müxtəlif olması həm relyefin mürəkkəb liyi, və həm də müxtəlif istiqamətdən gələn hava kütlələri ilə bağlıdır.
Arfa
Arfa (çəng) Azərbaycan ərazisində
"Sazın ipək telli xoş avaz almış, Çəngin qulağına halqalar salmış Zil pərdədən qalxan nəğmələr gözəl Çəngin ətəyində nazlanır qəzəl."
XIV-cü əsr görkəmli Azərbaycan musiqişünası əbdül Qadir Məarağai "Məqasid-əl-əlhan" əsərində çəng haqqında yazır:
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
İqlimi
Yağıntıların illik paylanması yazda və yayın əvvəlində (may-iyun), müşahidə edilən bir maksimum və yanvarda müşahidə edilən bir minimuma səciyyələnir. Burada 0,1 mm-dən artıq yağıntı düşən günlərin sayı il ərzində hündürlük dən asılı olaraq 90-130 gün arasında olur.
Arfa
Quruluşu
Çağdaş arfa 46 simli olur: səs düzümü bemollu (do–bemol, re–bemol, mi–bemol və s.) pillələrdən ibarətdir və yeddi pedalın vasitəsilə yenidən köklənir. Hər bir pedal eyni bir vaxtda bütün oktavalarda (kontraktavada Ces və Des səslərindən başqa) eyni adlı səsləri yarımton və ya bir ton yüksəldir. Arfanın simlərinin köklənməsi latın əlifbası ilə muta in sözləri ilə göstərilir.
Diapazonu kontraktava do–bemoldan dördüncü oktava fa–diyezə qədərdir. Notlar akkolada ilə birləşən iki not xəttində, adətən, skripka və bas açarlarında yazılır (fortepianoda olduğu kimi).
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
İqlimi
Digər dağ lıq ərazilərdə olduğu kimi, Kiçik Qafqazda da buxarlanma hündürlükdən, yamacların meyliliyi və səmtindən asılı olaraq dəyişir. Vilayət ərazisində buxarlanmanın ən aşağı kəmiyyəti dekabr-fevral, ən yüksək kəmiyyəti isə aprel-iyul aylarında qeyd edilir.
Arfa
Quruluşu
Arfa çox incə tembrə malikdir. Çalma texnikası müxtəlifdir, akkord, arpecio, qlissando, flajolet və s. üsullardan istifadə olunur.
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
İqlimi
Şəkil 4.4.Kiçik Qafqaz təbii vilayətində atmosfer yağıntı larının orta illik miqdarı.
Arfa
Arfa çağdaş musiqidə
Arfanın çox incə, şairanə səslənməsi var. Bəstəkarlar arfadan çox vaxt orkestrdə klavesinin, lütnya (uda oxşar alət) və gitaranın tembrini əldə etmək üçün istifadə etmişlər. Məsələn, Hektor Berliozun "Fantastik simfoniya"sında arfa klavesinin müşayiətini əks etdirir.
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
İqlimi
Burada buxarlanma il ərzində 200–500 mm arasında dəyişir. Ə.M.Şıxlinskinin hesablamalarına görə vilayət də buxarlanma qabiliyyəti 1100 mm-lə 800 mm arasında dəyişir.
Arfa
Arfa çağdaş musiqidə
Mixail Qlinkanın "Araqonskaya xota" əsərində arfa gitaranı imitasiya edərək (yamsılayaraq) ispan xalq şənliyinin səciyyəvi xüsusiyyətini əks etdirir. Nikolay Rimski-Korsakovun "Şəhrizad" simfonik əsərində arfanın tembri şərq musiqisini, əfsanəvi nağıllar aləmini təsvir edir.
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
İqlimi
Kiçik Qafqazda bulud luluğun paylanması xüsusiyyətləri ilə Ə.C.Əyyubov, V.A.Nadirov, B.H.Məmmədov, Q.Ə.Hacıyev, M.A.Cabbarov və b. məşğul olmuşdur. Ə.C.Əyyubova [Əyyubov Ə.C., 1968, 1975]. görə Kiçik Qafqazda buludluluğun 2 tipi – yüksək dağlıq və orta dağlıq tipləri yaranır. 1-ci tip 2000 m-dən yuxarıda, 2-ci tip isə 500 m-lə 2000 m arasında müşahidə edilir. Maksimum buludluluq yazda və payızda, minimum isə yayda və qışda yaranır.
Arfa
Arfa çağdaş musiqidə
Çox zaman baletlərdə arfa solo alət kimi çıxış edir. Pyotr Çaykovskinin "Şelkunçik" (Fındıqqıran) baletindən "Güllərin valsında" ("Vals tsvetov"), "Yatmış gözəl" və "Qu gölü" baletlərinin adajiolarında arfanın solosu səslənir. Aleksandr Qlazunovun "Raymonda" baletindəki variasiyalar arfa üçün yazılmışdır. Görkəmli bəstəkarlar R. M. Qlier, S. H. Vasilenko arfa və orkestr üçün konsertlər yazmışlar. Solo arfa üçün çox sayda pyeslər yazılır. Bu alətin mahir ifaçıları (onlardan biri də Vera Dulovadır) başqa alətlər üçün yazılmış əsərləri arfa üçün işləyirlər.
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
İqlimi
Kiçik Qafqazda torpağın temperatur unun yayılması şaquli zonallıq qanununa tabedir. Mütləq hündürlüyü 800 m-ə qədər olan ərazilərdə torpaq səth ində yanvarın orta aylıq temperaturu 0 °C-dən yuxarı, hündürlüyü 2000 m-dən yüksək olan ərazi lərdə -5-7 °C müşahidə edilir. İyul-avqust aylarında 600–700 m hündürlüyə qədər olan ərazi lərdə torpaq səthinin orta aylıq temperaturu 30-33 °C, 2000 m və daha hündür ərazilərdə isə 18-19 °C olur. Torpaq səthinin mütləq maksimum temperaturu isə iyul-avqust aylarında olmaqla 62 °C ilə 69 °C arasında dəyişir. Mütləq minimum temperatur isə dekabr-fevral aylarında olmaqla -22 °C ilə -31 °C arasında olur.
Arfa
Arfa çağdaş musiqidə
Zakir Bağırovun «Çahargah» əsəri konservatoriyanın məzunu Güllü Haqverdiyevanın ifasında 1956-cı ilə aid yeganə lent yazısı Dövlət Radio şirkətinin arxivində bu günədək saxlanılmışdır. Fərəc Qarayevin "Qobustan kölgələri" baletinin süitasında iki arfaya yer verilir. Burada arfanın partiyası əsərin musiqi toxumasının əsas tərkib hissəsidir. Arif Məlikovun "Nağıl" simfonik poemasında arfaya geniş yer verilib.
Kiçik Qafqaz fiziki-coğrafi vilayəti
Gölləri
Böyük və Kiçik Alagöl, Qaragöl, Göygöl, Maralgöl və s. vilayət də şorsulu göl yoxdur.
Landşaft
Vilayətdə çöl, meşə, çəmən və nival landşaft ları yayılmışdır. 600 m-ə qədər dağ çölləri, 600–2000 m arasında dağ meşələri, 2000–3000 m arasında dağ çəmən1əri, uca dağ zirvələrində isə nival landşaft hakimdir. Vilayət də yarımsəhra landşaftı yoxdur. Qoruq ları - Göygöl, Qaragöl, Bəsitçay.