cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kvazizərrəcik
Plazmon
[[Fayl:Şəkil_4..gif|thumb| Metal nanozərrəcikdə lokal yük sıxlığının rəqsləri.  |center]] Lokal yük sıxlığının dalğa şəklində yayılması nəticəsində yaranan plazma dalğalarına uyğun kvazizərrəcikdir. Boze-Eynşteyn statistikasına tabedir və bozondur.
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu
Tarixi
• 1934-cü ilin dekabr ayından 1936-cı ilin avqust ayınadək – Azərbaycan Pedologiya və Pedaqogika İnstitutu;
Kvazizərrəcik
Elektron və deşik
Həyəcanlanma nəticəsində elektron valent zonasından keçirici zonaya keçir və valent    zonasında boş kvant halı – deşik yaranır. Elektron və deşiklər müstəvi dalğa funksiyaları ilə təsvir olunurlar və bu dalğalara uyğun kvazizərrəciklərdir. Elektron və deşiklər fermiondur.
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu
Tarixi
• 1936-cı ilin avqust ayından 1937-ci ilin dekabr ayınadək – V. İ. Lenin adına Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat Pedaqogika İnstitutu;
Arxetip
Analitik psixologiyada
Arxetiplər insanın başçlıca psixi strukturlarının, həyəcanlarının, həyat hadisələrinin əsasını təşkil edən aprior sxemlərdir. Arxetip anlayışını ilk dəfə Karl Qustav Yunq işlətmişdir.
Təbrizin mühasirəsi (1501)
Təbrizin mühasirəsi — 1501-ci ildə Səfəvilərin Şərur döyüşündə Ağqoyunluları məğlub etməsindən sonra baş vermişdir.
Arxetip
Analitik mifologiyada
Arxetip – obrazın və onun daşıdığı mənanın başlanğıcdakı vəhdətidir, hər ikisinə aid "xüsusi enerji"dir. O hansısa əbədi həqiqət kimi də müəyyənləşə bilər. Lakin onun kokret obrazlaşmış və simvollaşmış məğzi xarici mühitin – tarixi şəraitin təsiri ilə dəyişir, ona görə də nə olduğunu anlamaq bizim üçün çətinləşir. K.Yunq arxetiplə bağlı fikirlərini məhlulun içərisindəki şəbəkənin krstallaşması ilə müqayisədə çatdırmağa təşəbbüs edir. Belə ki, məhlul isinməklə, yaxud müəyyən vaxt keçəndən sonra bərkiyir, dəmir şəbəkəni içinə alıb kristallaşır. "Kristal şəbəkə hər hansı bir kristala məxsus konkret formanı deyil, streometrik strukturu müəyyənləşdirir. Kiçik, yaxud böyük ola bilir. Ölçü həddinin sonsuz sayda mövcudluğundan formanın da müxtəlifliyinin sayı-hesabı yoxdur, eləcə də bir neçə bərk maddədən – kristaldan əmələ gəlir. Bu prosesdə həmişə eyni qalan yeganə cəhət tərkib hissəsindəki həndəsi tənasüblükdür. Bunu arxetipə də şamil etmək olar. Əsas etibarilə, o, adlandırıla və dəyişməz məna özəyinə malik ola bilər – lakin heç vaxt konkret görünüş, hadisə deyil, hər zaman ancaq nöqteyi-nəzər kimi meydana çıxır." Yəni arxetip həmişə ideyadır, maddilikdən məhrumdur. Məsələn, ağzından od püskürən çoxbaşlı əjdaha, dəyirman daşını ayaqlarına keçirib sürətlə qaçan div obrazları hər zaman təsəvvürə gətirilir, lakin heç vaxt gözə görünmür, yəni maddi substansiyaya çevrilmir, ideya olaraq qalır.
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu
Tarixi
• 1938-ci ilin yanvar ayından 1938-ci ilin iyun ayınadək – Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pedaqogika İnstitutu;
Arxetip
Analitik mifologiyada
Xüsusi vurğulamaq lazımdır ki, miflərdə deyildiyi kimi, ruh, ağıl, şüur, emosiyalar (bütün müxtəliflikləri ilə birlikdə) Yaradıcı tərəfindən bir anın içində, bir göz qırpımında insana bəxş edilməklə o, canlılar arasında fərqləndirilməmişdir. Şüurun in-kişafına təkan verən qüvvənin əsasında elə fantastik, təbii və tarixi-mədəni obrazlar – miflər durur ki, bu gün həm abstraklığı, sakrallığı, həm primitivliyi, sadəliyi, həm də yerə, torpağa, yaşadığımız dünyaya, həyata bağlılığı, eləcə də duyğularımıza təsiri, düşündürücülüyü və universallığı ilə diqqəti cəlb edir.
Təbrizin mühasirəsi (1501)
Haqqında
Şərur döyüşündə özündən say etibarilə 4 dəfə çox olan Ağqoyunlu ordusunu məğlub edən İsmayıl Səfəvi Təbrizə yönəldi və 1501-ci ilin iyul ayında şəhəri ələ keçirdi. Təbriz Səfəvilər tərəfindən tutulduqdan sonra paytaxt elan edildi, İsmayıl Səfəvi isə özünü şah elan etdi.
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu
Tarixi
• 1938-ci ilin iyun ayından 1946-cı ilin yanvar ayınadək – Azərbaycan SSR Maarif Nazirliyinin Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat Məktəblər İnstitutu;
Typhlodromus adenensis
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu
Tarixi
• 1946-cı ilin yanvar ayından 1951-ci ilin yanvar ayınadək – Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pedaqogika İnstitutu;
• 1951-ci ilin yanvar ayından 1977-ci ilin mart ayınadək – Azərbaycan Dövlət Elmi-Tədqiqat Pedaqogika İnstitutu;
• 1977-ci ilin mart ayından 2000-ci ilin iyun ayınadək – Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Pedaqoji Elmlər İnstitutu;
• Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 13 iyun 2000-ci il tarixli, 349 nömrəli Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin nəzdindəki Elmi-Metodik Mərkəz və Elmi-Tədqiqat Pedaqoji Elmlər İnstitutunun bazasında Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutu yaradılmışdır.
• Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 14 noyabr 2016-cı il tarixli, 1107 nömrəli Fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının Təhsil Problemləri İnstitutunun adı dəyişdirilərək Azərbaycan Respublikasının Təhsil İnstitutu adlandırılmışdır.
Fəaliyyəti
ARTİ təhsil sahəsində dövlət siyasətinin həyata keçirilməsində iştirak etməklə, pedaqoji, psixoloji, sosial, iqtisadi, fundamental və tətbiqi tədqiqatlar həyata keçirən, təhsilin bütün pillələri və səviyyələri üçün məzmun hazırlayan, təhsil sistemində tədris-metodiki ehtiyacların müəyyənləşdirilməsi və ödənilməsi, təhsil innovasiyalarının tədqiqi, yaradılması və tətbiqi ilə bağlı nəzəri və praktiki məsələləri araşdıran elmi-tədqiqat müəssisəsidir. Fəaliyyətinin əsas məqsədi təhsilin müxtəlif sahələrində elmi-pedaqoji tədqiqatlar aparmaqla təhsilin inkişafını nəzəri və praktiki cəhətdən təmin etməkdir. ARTİ-nin fəaliyyət istiqamətləri aşağıdakılardan ibarətdir:
— təhsil siyasəti üzrə prioritetlərin müəyyənləşdirilməsivə strateji planlaşdırma istiqamətləri üzrə tədqiqatların aparılması;
— təhsil müəssisələrində keyfiyyət göstəricilərinin artırılması, o cümlədən təhsil imkanlarının genişləndirilməsi və təhsilalanlar üçün bərabər imkanların yaradılması məqsədilə tədqiqatların aparılması;
— elmi-pedaqoji tədqiqatlar və elmi-pedaqoji kadr hazırlığı;
— müxtəlif təhsil pillələri üzrə təhsilin məzmun və qiymətləndirmə standartlarının, nümunəvi (variativ) kurikulumların təhsilin keyfiyyət standartlarının hazırlanması;
— müxtəlif təhsil müəssisələrində təhsilin inklüzivliyi, psixoloji xidmətin təşkil edilməsi, istedadlı uşaqlarla (o cümlədən olimpiadalara hazırlıq) işin düzgün qurulması və tədris resurslarından istifadə sahəsində metodik tövsiyələrin hazırlanması;
— milli və beynəlxalq qiymətləndirmə tədqiqatlarının həyata keçirilməsi.
Kvazizərrəcik
Eksiton
thumb|center|330x330px|Eksiton.
Polyaron
[[Fayl:Şəkil_7..gif|thumb| GaAs kristalında polyaron. |center|510x510px]]
İon kristallarda meydana gəlir. Elektron öz ətrafını qütbləşdirərək polyarizasiya çuxuru yaradır və bu çuxura düşür. Polyaronu fonon buludu ilə əhatə olunmuş elektron kimi də təsəvvür etmək olar. Elektron hərəkət etdikcə fonon buludu da elektronla birlikdə hərəkət edir. Polyaron fermiondur.
Kuper cütləri
[[Fayl:Şəkil_8..gif|thumb| Diaqramda elektronlardan biri fonon buraxır, digəri isə bu fononu udur. |center]] İfratkeçirici materiallarda meydana gəlirlər. Elektron-fonon qarşılıqlı təsir nəticəsində elektronlar bir-birinə bağlanıb Kuper cütünü yaradırlar. Elektronlardan biri fonon buraxır, o birisi isə bu fononu udur. Kuper cütü bozondur.
Miloş Forman
Miloş Forman (əsl adı: Yan Tomaş Forman, ; 18 fevral 1932, Çaslav, Çexoslovakiya) — Çexiya və ABŞ kinorejissoru və ssenaristi.
Həyatı
Tomas Yan Forman 1932-ci il fevralın 18-də Çexoslovakiyanın Çaslav şəhərində anadan olmuşdur. İkinci dünya müharibəsi illərində Çexoslovakiyanin işğalı zamanı valideynlərini Osvensiumda itirmişdir. Praqa incəsənət akademiyasının kino fakultəsinin məzunudur. 50-ci illərin ortalarında həm ssenarist kimi işləmiş, həm də məşhur “Laterna Maqika”da ilk proqramların hazırlanmasında iştirak etmişdir. 1963-ci ildə “Müsabiqə” adlı sənədli filmi ilə kino sənətində debut etmişdir. Rejissor filmdə gənclərin caza maraq atmosferini yaratmağa və peşəkar jüli qarşısında öz bacarıqlarını nümayiş etdirən bu musiqi sevənlərin müsabiqədəki acınacaqlı səhnəsini təsvir etməyə çalışmışdır. 1964-ci ildə Forman “Qara Pyotr” adlı ilk tammetrajlı filmini çəkir ki, bu filmin başqa adı “Pyotr və Pabla” idi. Filmdəki rolları ifa edən aktyorların həm peşəkar, həm də qeyri peşəkar olmasına baxmayaraq rejissor kasıb təbəqənin solğun, maraqsız həyat atmosferini sənədli şəkildə verməkdən utanaraq, təbii həyatın gerçəkliyini, həqiqi və istehzalı qəhrəmanların psixoloji təsvirini verməyi üstün tutmuşdur. Tez-tez improvizə olunmuş dialoqlar, ekrana çıxardılmış materialla əla tanışlıq, o vaxtlarda gənclərin etiraz simvolu kimi qəbul olunan rok musiqisindən istifadə filmə bütövlük gətirdi. Başlıcası isə nəsillərin münaqişəsi mövzusuna müraciət edən Formanın bu və bundan sonrakı “Sarışının məhəbbət macərası”, “Mənim xanımım yanır” və b. filmlərində də öz əksini tapmışdır. Formanın çəkdiyi “Çex dalğaları”filmi ÇSSR-nin kino həyatında inqilabi hadisəyə çevrilmiş, rejissorun özü isə lider olmuşdur. Forman sosialist realizm estetikasına qarşı çex ədəbiyyatının təcrübə və ənənələrini qoyurdu. Çalışırdı ki, sənədli hekayələrin daxilində olan metaforik və simvolik fikirləri əlaqələndirsin. Fransada yeni filmin çəkilişləri ilə əlaqədar danışıqlar apardığı vaxt 1968-ci il sovet ordusu Çexislovakiyaya soxulduqdan sonra o vətəninə qayıtmadı və Amerikaya üz tutdu. Burada Forman 1971-ci ildə çəkdiyi “Hissə” filmi ilə öz rejissor yaradıcılığının yeni səhifəsini açmış oldu. Film Formanın əbədi mövzusu –nəsillərin münaqişəsinə həsr olunmuşdur (Kanda BKF-nın mükafatını almışdır.) və azadlıq təknəsi olan gənclərin yaradıcı ruhunun aqressiv yaşlılar tərəfindən boğulmasını göstərmişdir. Bu cəhddə Amerikanı əcnəbilərin gözü ilə Forman yeni materialda öz metod və stilinə sadiq olaraq əks etdirməyə çalışmışdır. Onun növbəti işi olan “Səkkizlərin gözü ilə” sənədli filmində Münhen olimpiyadasındakı beş növçülər haqda epizod təsvir olunmuşdur. Bundan sonra o, nəsillərin bir araya gəlməməsi mövzusuna sadiq qalmasına imkan verən, gənclərin əks mədəniyyətinə rəğbət, yuxarıların ikiüzlülüyünə, zorakılığına qarşı etiraz ifadə edən Amerika əsərlərinin ekranlaşdırılmasına üstünlük verir. Forman “Üsyançılar” filmində də öz fikrini dəyişmir.
“Saçlar”
Forman hay-küylü Brodvey premyerasını (1967-ci ildə) gördükdən 12 il sonra 1979-ci ildə bəstəkar Qold Makdermotun bu gözəl əsərinə müraciət etdi. Filmin süjeti və mahnısı Ceymis Reydə və Ceroma Reqniyə məxsus idi. Yəqin ki, zaman məsafəsi rejissoru təkcə ilk rok muzikl ekranlaşdırmağa deyil, 60-ci illər gəncliyinin yeni mədəniyyətinin özünə məxsus cəhətlərinin aktuallığını ((Vyetnam müharibəsi, hippi hərəkatının üsyanı ),(ilk dəfə səhnədə lüt soyunmuş aktyorlar göldə çimmək epizodunda görsəndilər.)) əks etdirməyə imkan vermişdir. Mərkəzi qərb gənclərinin üsyankar tarixi, Vyetnama yola düşmək ərəfəsində həyatın ləzzətini duymaq arzusunda olan Nyu-York aristokratları və Mərkəzi parkın qayğısız hippiləri haqda mövzulardan fərqli olaraq Formanın fikri dərin və fəlsəfi idi. “Gecə yarısı kavboyun” əvəzinə səhv olaraq onun dostu -hippi yola salınır. Saçları qırxılmış gənclərin əvəzinə Amerikada Arlinqton qəbristanlığında ancaq ağ rəngli xaçlar qaldı. Ona görə də Formanın bu filmini “post-vyetnam sindroma”həsr olunmuş “Maral ovu”, “Evə qayıdış”, “Apokalipsis bu gün” filimləri ilə bir sıraya qəbul edirlər. Bu filmi çəkməklə Forman zorakılıq, hərbi psixoz, özbaşınalıq, azğınlıq dünyasında başını itirmiş Amerikanın özünü və əxlaqsız uşaqlarını acı və ayıq nəzərlə satira atəşinə tutaraq Amerika tamaşaçılarına və tənqidçilərinə dəli hərbçi (general rolunu məşhur rejissor Nikolas Rey əla oynamışdır.) rolunu təqdim etdi. Əyləcəli sensasiya xarakterli film gözləyənlər bu filmi qəbul etmədilər. Film parlaq obrazları, gözəlliyi və çoşğun fantaziyası, əla rəqslərin yüngüllüyü və zərifliyi (Rəqslərə quruluş Tarp tərəfindən verilmişdir.), klassik janrda olan gözəl mahnıları ilə baxanları heyran edirdi. Flimdə əsas rolları T.Vilyams, D.Sevic,B.D.Ancelo ifa edirdilər.
“Amadey”
İngilis dramaturqu Şefferin romanı əsasında Forman öz rejissorluq konsepsiyasına uyğun musiqili tarixi film yaratdı. Flimdə birinci plana çıxarılmış bacarıqsız və paxıl bəstəkar Salyerinin obrazı (F.M.Abraham ) elə bil ki, dahi Mosartın zəhərlənməsi haqda əfsanəyə uyğun olaraq verilmişdir. Salyerinin Mosartı öldürməməsi indi sübut olunmuşdur. Qəzəbli Bethoven, hətta Puşkin belə səhv edib. Siz haqlısınız hər şeylə maraqlanan və ədalı tarixçilər. Amma doğurdanmı haqlısınız? Puşkin isə müqəddəslərin günahkar yer kürəsində heç nə edə bilmədiyini, ona təsir edə bilmədiklərini son nəticədə onu yad bədən kimi özlərindən uzağa itələyə bilmədiklərini demişdir. Onlar birlikdə deyillər-səma və torpaq kimi, su və od kimi, dahi və cinəyatkar kimi. “Sən Mosart Allahsan və özün heç bunu bilmirsən” - şair demişdir. Biz lakin insanlar arasında olan allahların həqiqi taleyini unuduruq? Biz onları yaradırıq, biz onlara sitayiş edirik, onlara xəyanət edirik, bir gün əvvəl ehtirasla öpürük sonra isə çarmıxa çəkirik. Sonra isə öz bacarıqsızlığımızı, əzazilliyimizi, acgözlüyümüzü onların adına kilsələr, məktəblər yaratmaqla ört-basdır edirik. Dahilər yaradıcılıq möcüzəsini və şöhrətin qısa anını, kasıblığın uzun sürən dəhşətini, tənqidçilərin söyüşlərini, etibarlıların ədavətini, həqiqi varislərinə məktəb qoymadan o qədər yoxsullaşırlar ki, onları oğruların və avaraların dəfn olunduğu qardaşlıq məzarına atırlar. Forman və Şefferin “Amadey” filmi demək olar ki, ağlını itirmiş sadə insanların başına gəlir.
Dəlixana haqda belədir: hazırda Mosart dahi deyil, ancaq Salyeri isə Salyeri deyil, daimi Mosartın əbədi borclusudur. Çoxlu sayda musiqiçilərdən biri olan bu musiqiçini kim xatırlayardı, əgər bu zəhərlənmək əfsanəsi olmasaydı, küçük kimi qorxub mırıldayan Mosartdan Salyerinin fərqi vunderkind olmaması idi. Mosart öz simfoniyalarını, konsert və operaların şirin quymaq kimi bişirirdi. Dəlixanada əlbəttə ki, axmaq qonşularının xeyir-duası ilə özünü öldürməsinə baş tutmayan cəhddən sonra keçmiş Avstriya imperatorunun saray bəstəkarı, indi isə vahiməli bir qoca 35 yaşlarında sadə keşişə müsahibə verir (zavallı keşiş, Salyeridən heç nə bilmir.), digər 35 yaşlı insancığı (Mosartı) xatırlayırdı. Onun necə birinci dəfə görmüşdü, onunla gücünü ölçmək istədiyi nəhəng və yaraşıqlı bir adam gözləyirdi, amma burnufırtıqlı uşaq, kobud və ana söyüşü söyən, boyalı qızların dalınca qaçan gördü (və bu imperator qarşısında çıxış etməlidir).
O, birinci dəfə bu bambılının əl yazmaları ilə tanış olanda-ayaq üstə özünü güclə saxladı, bir anda başa düşdü ki, bu uşağın notlarını allah özü tərtəmiz yazır, Saly0eri isə bu vaxt hər şeyə öz zəhmətkeşliyi ilə nail olurdu-həqiqətən əzabla, səy və xidmət edərək... Onun Apallonla mübarizə etməyə gücü çatmır və bütün gecəni özünə aman vermədən, ölməkdə olan Mosartın diktəsi ilə “Rekviyem” - ilahi musiqi yazır, hansı ki bambılının dəfnində Salyerinin əsəri kimi ifa edilir. “Rekviyem” Mosartın əsəri olaraq qalır, bədbəxt musiqiçini ümümi qəbirstanlıqda dəfn edirlər, ancaq Salyerinin isə Apollonun kölgəsi izləyir, hətta ona dəlixanada da rahatlıq verməyərək 35 yaşlı keşişi gizlicə ora göndərir, necə ki məndən - Salyeridən heç nə oxuya bilmir, amma bu eybəcər Motsartdan oxudu!...
Əsəri yəqin ki, belə adlandırmaq olardı “Mosart Salyerinin gözü ilə”. Əsərin dramaturgiyasının gözlənilən və həqiqətdə olanın, fantaziyanın və reallığın poeziyasının və nəsrin (səhv etmirəmsə) Puşkinin və Salyerinin bir-birinə qarşı qoyulması əsasında qurulmuşdur.
Tənqidçilər səhv etmirlər: Puşkin burada yerinə düşür. Ola bilsin, Şeffer “Mosart və Salyerini” oxumayıb (amma çətin ki), ancaq Forman rus dilini əla bildiyindən şübhəsiz ki, Puşkinin şah əsəri ilə tanış idi. Bundan başqa fərz etmək olar ki, “Amadey” üzərində işləmədən əvvəl o ekrana çıxan həqiqi klassik əsərlər cərgəsinə düşmüş Mixail Şveytcerin “Kiçik faciələr”(1979) adlı üç seriyalı telefilm ilə də tanış imiş. Burada Valeri Zolotuxin Mosartın belə obrazını yaratmışdır, hansı ki Tom Halls öz qəhrəmanın bunca avamlığını, eyni ilə ilk plana çəkir. Bəli “Amadey”in mərkəzi epizodlarından birində - Vyana aşxanasında gecə keçirilir, ora yığışanlar üzlərini Venesiya karnaval maskaları ilə gizlətmişlər - Şveytcerin filmindəki provokasiya səhnəsi təsvir edilir. Hansı ki, Zolotuxinin Mosartı qəh-qəhə çəkən zaman Sumoktunovskinin Salyerisinə tamamilə sarsaq kimi görünürdü, o orkestr quyusuna yıxılır, oradada sakitləşmir, təlxəkcəsinə ayaqlarını oynatmaqda davam edir.
Göründüyü kimi Venesiya karnavalı ikiqat qara maska kimi (komik avers, traqik revers və ya əksinə) eyni zamanda həm bayramsayağı, həm də ölümsaçandır. Hansı ki, bu gecədə onu Mosart (ata) taxır, sonra isə Salyeri oğlu Mosartı terror etmək üçün həmən maskadan istifadə edir və Formanın filminin əsas motivinə çevrilir, sujet zəncir kimi qarşı-qarşıya qoyulmuş sevinc və kədər, təmizlik və satqınlıq, dahinin təbiiliyi və bacarıqsızın qeyri-təbiiliyi kimi düzülür. Əlbəttə əksinə Mosart su kimi (Romen Rolanın ifadəsi) - əbədi və hər yerdədir, amma daimi deyil və qısamüddətlidir, ancaq Salyeri keçiçi və nəhayətsizdir, daimidir.
Amma Salyeri Mosartı nə həyatda, nə də Formanın “Amadey”ində öldürməyib. O ancaq ehtirasla onun ölümünü arzu edirdi. O xəyalında o qədər ona uduzmuşdu ki, axırda ağlını itirib onu həqiqətən də öldürdüyünə inanmışdır.
Amma əksinə Mosart Salyerini öldürdü: keşiş heç bir mahnısını ifa etmədi, ancaq Zalsburq avarasının yüngül melodiyasını o dəqiqə tutdu və gülümsədi. Salyeri Mosartı öldürmədi, o öz operalarını yazmaqla musiqini öldürdü. Amma Mosart Salyerini öldürdü öz harmoniyasilə onun hesabını tamamilə pozaraq. Mosart 35 yaşında öldü və həmişəlik qarayanız, nadinc, sevən oğlan kimi qaldı.
Plastik qablar
Plastik qablar — gündəlik həyatımızda hər gün istifadə etdiyimiz plastik stəkanlar, çəngəllər, butulkalar və s. bu kimi qida vasitələrindən istifadə edirik. Əsasən maliyyə cəhətdən istehsalçılara ucuz başa gələn plastik qablar insan sağlığına isə baha başa gəlir. Çünki plastik bir stəkana isti çay və ya digər hər hansi isti bir içki tökdüyümüz zaman istinin təsiri ilə plastik qabın tərkibindəki bəzi kimyəvi maddələr ayrılaraq qidaya qarışır. Hər gün istifadə etdiyimiz və nisbətən daha keyfiyyətli olduğu düşünülən su bidonları da həmçinin insan sağlamlığı üçün həddən artıq dərəcədə təhlükəli olan polikarbonat adlı kimyəvi maddədən istehsal edirlər ki, bu maddə də 100 dərəcə istilikdə tərkiblərə ayrılaraq qidaya qarışır. Digər plastik qablar hazırlanan bir kimyəvi maddə isə fosgendir ki, bu maddənin ayrılaraq qidaya qarışması üçün isə soyuq qida məhzullarınin təsiri nəticəsində asanlıqla ayrılaraq qidaya qarışma qabilliyətinə malikdir.
Miloş Forman
“Amadey”
“Amadey” filminə verilən mükafatlara gəldikdə isə bu film 1985-ci ildə ən yaxşı film, ən yaxşı aktyor (F.M. Abraham), ən yaxşı rejissor (M. Forman), ən yaxşı rəssam işi (Patrisiya Fon Brandenstayn, Karel Cerni), ən yaxşı geyim dizayneri (Teodor Pistek), ən yaxşı səs effekti (Todd Bokelhed), ən yaxşı qrim (Dik Smit, Paul Le Blank), ən yaxşı ssenarist (Piter Şeffer) nominasiyaları üzrə Oskar mükafatına, ən yaxşı film, ən yaxşı aktyor (F.M.Abraham), ən yaxşı rejissor işi (M.Forman), ən yaxşı ssenarist (Piter Şeffer) nominasiyaları üzrə Qızıl Qlobus mükafatına, ən yaxşı film (M. Forman) nominasiyası üzrə Sezar mükafatına layiq görülmüşdür.
Plastik qablar
Həmçinin mütəxəsislər analara körpələrinə plastik butulkalarda isti süd və ya çay verməyin düzgün olmadığını butulkaları şüşələrlə əvəz etməyin daha məqsədəuyğun olduğunu bildirirlər. Müsbət xüsusiyyətləri: Yüngül asan daşınandır. Qab əldən düşərkən sınır, plastik qab isə yox.
Miloş Forman
"Ququ quşu yuvası üzərindən uçarkən”
Ken Kizinin parlaq romanı və Deyla Uassermenin eyni adlı pyesi əsasında parlaq ekran işinin özülü qoyuldu. Təsadüfi haldır ki, kino versiya o qədər dahiyanə alınmışdır ki, praktiki cəhətdən orjinaldan ayrılıb öz həyatını yaşayır. Dələduz Mak Mörfi dəlixanaya düşür və xəstələri tibb bacısının zülmünə qarşı üsyan etməyə təhrik edir və bu da insan ruhunun zindan həyatı üzərində tən-tənəsi oldu. Amerika jarqonunda ququ quşu yuvası-dəlixana, azadlığa qovuşmaq üçün buradan qaçmaq-ququ quşu yuvası üzərindən uçmaq deməkdir. Bundan başqa filmin adı ayrı məna kəsb edir. Ququ quşu yuvası-quş balaları olmayan yuvadır. O, onları taleyin hökmünə atmışdı-qoy özləri bir təhər vəziyyətdən çıxsınlar. Heç də qeyri-adi deyil, bu tamamilə tipik Amerika prinsipini xatırladır:“özün-özünü yarat”.Beləliklə Amerika-boş ququ quşu yuvasıdır, onun doğma uşaqları isə nəhayətsiz yollarda azıb qalmış ögey yurdsuzlar kimidir.
Plastik qablar
Ilahə Əliyeva
Robert Levandovski
Robert Levandovski — Polşa futbolçusu. Polşa milli futbol komandasının və İspaniyanın "Barselona" klubunun heyətində, hücumçu mövqeyində çıxış edir.
Miloş Forman
"Ququ quşu yuvası üzərindən uçarkən”
Roman və kinolentin adı uşaq mahnısının epiqrafından götürülmüşdür: “Kimsə qərbə uçdu, kimsə şərqə uçdu, amma kimsə ququ quşu yuvası üzərindən uçdu”. Kizinin əsərinin ədəbi tərcüməsinin sərbəst şərhi daha ritmik və üstəlik qafiyəli alınmışdır: “kimi evdən, kimi evə, kimi ququ yuvasının üstü ilə”. Ancaq burada təəssüf ki, fəzaya coğrafi açılış, dünyanın müxtəlif tərəflərinə çıxış motivi aradan qalxmışdır. Bu isə demək olar ki, şərqdən qərbə qaçmış həm sosialist, həm kapitalist ictimai quruluşlarının hər ikisinin dadını öz üzərində sınaqdan keçirmiş Forman üçün əlavə əhəmiyyətə malik idi.
Onun üçün daxili və xarici azadlıq mövzusu həm xarici, həm də Amerikan filmlərindəki kimi hər iki tərəfə açıq mövzudur. İnsan şəxsiyyəti üzərində hər hansı zorakılıq təzahürü Formanı iyrəndirir, susdurulmağın və tabe edilməyin heç bir formasını qəbul etmirdi.
Mədəniyyət cərəyanlarının kiçik dairələrində tanınan romanın ekranlaşdırılması ən müxtəlif tamaşaçı kütlələri arasında güclü təsirə səbəb oldu. Filmdə cəmiyyətin xüsusi modeli olan həbsxanaya getmək istəməyən filmin qəhrəmanı Rendl Mak Mörfi ilə birlikdə biz dəlixanaya düşürük. Orada zorakılıq qanunları qüvvədədir, hakimdir. Amma biz tədricən nəticəyə gəlirik ki, əslində cəmiyyət dəlixana modelidir. Onlar yerlərini dəyişirlər. Psixatrik kilinikanın xəstələri dəli deyillər, onlar bura könüllü gəliblər. Ona görə ki,bu dəlixana-sığınacaq, son dayanacağı kimidir. Ancaq orada da cəmiyyət onları rahat buraxmır. Adamlar şəxsi və kollektiv ağılsızlıqları arasında çıxılmaz vəziyyətdədir. Alternativ yoxdur, ya səni elektroşok vasitəsilə əsl dəliyə cevirirlər, ya da cəmiyyətdə “beyin yuyulmasina” məruz qoyurlar, bunun üçün kütləvi gicləşdirmə və total manipulyasiya vasitələrindən istifadə olunur. Ancaq nəhayət Mak Mörfi sayəsində əsərin personajları qiyam qaldırmaq qərarına gəlir, əvvəlcə onunla avtobusda özbaşına səfərə çıxırlar, sonra isə kilinika qaydalarına qarşı etiraz edirlər. Deməli Mak Mörfi hamıda azad olmaq (yaddan çıxmış) arzusunu-insan olmaq istəyini oyatdı. Finalda azadlığın tam sevincini ancaq nəhəg hindu hiss edə bilir. Cəmiyyətdə ən miskin adam kimi azadlıqdan və hüquqdan məhrum edilmiş və dəlixananı özü üçün axırıncı yurd bilən hindu kilinikadan qaçır. Ancaq o naməlum yerə, əslində qaranlığa can atır ki, azadlığın kiçik anını hiss etsin. Deməli Mak Mörfi onda azadlıq hissini oyada bilmişdi. Makın kilinika üzvləri üçün gizli səfər, qonaqlıq təşkil etməsi və sonda azadlıq çarcısı kimi ölməsi əbəs yerə deyilmiş. Filmin qayəsini də bu ideya təşkil edir.
Robert Levandovski
Həyatı
Robert Levandovski 21 avqust 1988-ci ildə Polşanın paytaxtı Varşavada anadan olmuşdur.
Miloş Forman
"Ququ quşu yuvası üzərindən uçarkən”
“Ququ quşu yuvası üzərindən uçarkən” filminə verilən mükafatlara gəldikdə isə bu film 1976-cı ildə ən yaxşı film, ən yaxşı aktyor (Cek Nikelson), ən yaxşı aktrisa (Luiz Fletcer), ən yaxşı rejissor işi (M.Forman), ən yaxşı ssenarist (Lourens Hauben, Bo Qoldman) nominasiyaları üzrə Oskar mükafatına, ən yaxşı film, ən yaxşı aktyor (Cek Nikelson), ən yaxşı aktrisa (Luiz Fletcer), ən yaxşı rejissor işi (M.Forman), ən yaxşı ssenarist (Lourens Hauben, Bo Qoldman), ən yaxşı aktrisa debutu (Bred Durif) nominasiyaları üzrə Qızıl Qlobus mükafatına layiq görülmüşdü.
Robert Levandovski
Lex Poznan
2008-ci ilin iyununda Lex Poznan levandovskini zniçdən 1.5 milyona transfer etdi. Həmin ayın əvvəlində, Levandovskinin meneceri Cezari Kuçarski onu həmin dövrün böyük klublarından hesab olunan və İspaniya La liqasında oynayan Sporting Gixona təklif etdi. Ancaq Sporting onu rədd etdi.
Miloş Forman
"Ququ quşu yuvası üzərindən uçarkən”
Bu filmə verilən xarici mükafatlara gəldikdə isə Formanın bu əsrarəngiz filmi ən yaxşı film, ən yaxşı rejissor, ən yaxşı aktyor, ən yaxşı aktrisa, ən yaxşı montaj, ən yaxşı ikinci plan aktyoru nominasiyaları üzrə BAFTA (Britaniya kino akademiyası)mükafatına, kinorejissorluq sahəsində böyük naliyyətə görə (M.Forman) Amerika rejissorlar birliyinin mükafatına, ən yaxşı Avropadan kənar film nominasiyası üzrə Danimarka kino tənqidçilərinin “Bodil” mükafatına, ən yaxşı xarici aktyor (Cek Nikelson) və ən yaxşı xarici film rejissoru (M.Forman) nominasiyası üzrə İtalyanın baş kino mükafatı olan David Donatello prizinə, ən yaxşı xarici film rejissoru (M.Forman) nominasiyası üzrə İtaliya kino jurnalistləri sindikatının “Gümüş Lent” mükafatına, ən yaxşı film nominasiyası üzrə Alman milli mükafatı olan Qızıl ekran mükafatına, ən yaxşı xarici rejissor (M.Forman) nominasiyası üzrə Yapon kino mükafatı olan Kinema Junpo mükafatına, ən yaxşı film rejissor (M.Forman) nominasiyası üzrə Los–Ancelos kino tənqidçilər birliyinin mükafatına, ən yaxşı aktyor (Cek Nikelson) nominasiyası üzrə Amerika milli kino arxiv mükafatına, Milli kino tənqidçilər birliyinin mükafatına və Nyu-York kino tənqidçilər dərnəyinin mükafatına, ən yaxşı dram-adaptasiya nominasiyası üzrə Amerika yazıçılar birliyinin mükafatına layiq görülmüşdür.
Robert Levandovski
Lex Poznan
O, Lex Poznan komandasında debüt çıxışını 2008-ci ilin iyulunda ilk dəfə UEFA Kubokunun seçmə mərhələsində Azərbaycandan olan "Xəzər Lənkəran" a qarşı keçirdi. Həmin matçda yeganə qolu Levandovski vurdu. Polşa Ekstraklasa liqasında Belşatova qarşı matçda liqanın ilk oyunundakı debütü zamanı oyunun bitməsinə dörd dəqiqə qalmış qol vuraraq komandasına qalibiyyət qazandırdı. Polşa top divizionundakı ilk mövsümdə qol cədvəlində ikinci oldu. Mövsümü 42 matçda 18 qol ilə başa vurdu. Növbəti mövsümdə komandasında 18 qolla ən çox qol vuran oyunçu oldu və komandasına 2009–10 çempionluğunu qazanılmasında böyük rol oynadı.
Böyük güc
Böyük güc və ya Böyük dövlət — Azərbaycan dilində "Böyük güclər" və ya "Böyük dövlətlər" birləşməsi ilə də ifadə oluna bilər. Ümumi mənada bu termin iqtisadiyyatları, xarici siyasətləri və hərbi gücləri ilə dünya miqyasında təsiri olan dövlətləri əhatə etməkdədir.
Robert Levandovski
Borussia Dortmund
Həmin il mətbuatda Levandovskinin nəhəng klublardan birinə keçəcəyi barədə spekulativ xəbərlər yayılmağa başladı. Elə bu vaxtı Alman klubu Borussia Dortmund onunla 4,5 milyon avro dəyərində müqavilə əsasında 4 il müddətinə müqavilə bağladığını açıqladı. Sentyabrın 19-da Bundesliqada ilk qolunu Şalke 04-ə qarşı vurdu. Oyun 3–1 Borussia Dortmundun qələbəsi ilə başa çatdı. Bir müddət klubda əvəzləyici oyunçu kimi çıxış etdi. Daha sonra klubda Lucas barriosun zədələnməsi onun üçün fürsət oldu və komandadın start heyətində çıxış etməyə başladı. Bundan sonra o, inamları doğruldaraq həm liqada həm də xarici çempionatda uğurlu çıxışı ilə kluba yeni nəfəs bəxş etdi. İlk het-trikini liqada, FC Augsburg ilə oyunda etdi və matç 4–0 başa çatdı. Daha sonra ard-arda gələn qalibiyyətlərdə böyük rolu oldu. Həmin il güclü oynuna görə Polşada ilin ən yaxşı oyunçusu seçildi. 24 aprel 2013-cü ildə Çempionlar liqasında Real Madrid ilə keçirilən yarımfinal oyununda 4 qol vuraraq bir ilkə imza attı. Həmin oyunu 4–1 qazanan Borussia Dortmund ikinci görüşdə də inamlı oyun oynayaraq növbəti mərhələyə vəsiqə qazandı. Finalda Bavariya ilə qarşılaşan klub, sonda 2–1 hesabı ilə məğlub oldu və ikinci yerə layiq görüldü.
Miloş Forman
“Ayda adam”
“Ayda adam” filminə verilən mükafatlara gəldikdə isə bu film 2000-ci ildə ən yaxşı aktyor (Cim Kerri) nominasiyası üzrə Qızıl Qlobus mükafatına və ən yaxşı xarici rejissor (M.Forman) nominasiyası üzrə Berlin kinofestivalının mükafatına layiq görülmüşdür.
Böyük güc
Tarixi
Avropada bu termin ilk olaraq Napoleon Bonapartdan sonrakı dövrdə dövlətlər arası ayrımı ifadə etmək və dünya miqyasında təsir imkanlarına malik olan gücləri ayırd edə bilmək üçün istifadə olunmuşdur.
Miloş Forman
“Xalq Lerri Flintə qarşı”
Forman Amerikalı pornoqrafik jurnallar naşiri haqda çox güclü dram əsəri ekranlaşdırdı. O, milyonlarla tiraj çıxan populyar “Hastler” jurnalının yaradıcısıdır. Bu sadəcə bioqrafik film deyil, baxmayaraq ki sujet real hadisələrə və faktlardan ibarət materiallara əsaslanmışdır. Həmişə olduğu kimi Forman janr çərçivəsindən kənara çıxaraq xüsusi emosional gücə malik sənət əsəri yaratmışdır. Xalq içindən çıxmış Lerri milyarder olur. Onun uğuru mübahisə doğurur,ancaq o azadlığı sevirdi. Arvadı narkoman idi, sonra qics-ə yoluxmuşdu. O, bu dəhşətli gülləyə tuş gələnə qədər yaxşı əyləndi, sonra isə bu ona baha-başa gəldi. Bu rejissorun yeni bir şah əsəri oldu. “Xalq Lerri Flintə qarşı” filminə verilən mükafatlara gəldikdə isə bu film 1997-ci ildə ən yaxşı rejissor işi (M.Forman) və ən yaxşı ssenari (Skott Aleksander, Lerri Karajevski) nominasiyaları üzrə Qızıl Qlobus mükafatına, ən yaxşı rejissor işi nominasiyası üzrə Berlin kinofestivalının Qızıl Ayı mükafatına, Avropa və dünyanın ən yaxşı filmi nominasiyası üzrə Feliks mükafatına layiq görülmüşdür.
Robert Levandovski
Milli karyerası
Levandovski milli komandadakı karyerasına 2008-ci ildə U-21 ilə başladı. Və millinin yolaşlıq oyunlarında inamlı təsir bağışlayaraq əsas komandaya vəsiqə qazandı. Əsas komandadakı debütü 20 sentyabr doğum günündən üç həftə sonra, 10 sentyabr 2008-ci ildə San Marinoya qarşı baş tutdu.v2010 FIFA Dünya Kuboku seçmə oyunlarında milidə ilk qolunu vurdu.
Böyük güc
Xronologiya
XIX əsrin əvvəllərindən etibarən böyük güclərin xronologiyası: center
Miloş Forman
“Reqtaym”
Amerika-Böyük Britaniya filmi. İ.Z.Doktorounun romanını Forman ekranlaşdırdı. 20-ci əsrin əvvəli Nyu-York həyatının kətanı üzərində bir neçə insanın taleyi izlənir, burada ədalətə nail olmağa dəli kimi can atan qara dərili qəhrəmana xüsusi diqqət cəlb olunmaqla sujet açılır. Bütün aktyor heyətinin əla oyunu, Rendi Nyumenin valehedici musiqisinin müşayəti ilə fövqəladə rejissor tapıntıları bu əsəri dünya kino incisi adlandırmağa haqq verir. Onu da qeyd etmək lazımdır ki, 20-illik fasilədən sonra Ceyms Keqni sonuncu rolunu məhz bu filmdə oynadı.
Robert Levandovski
Milli karyerası
UEFA Avro 2012 turnirinin Yunanıstana qarşı açılış matçında Levandovski qol vuraraq komandasına qələbə qazandırdı və həmin görüşən oyunun ən yaxşısı seçildi. Kapitan kimi ilk matçını da San-marinoya qarşı oynayan Levandovski hımin görüşdə də qol vurmağı bacardı, lakin həmin il milli komanda 2014 Dünya Kuboku turnirinə vəsiqə qazana bilmədi. 7 sentyabr 2014-cü ildə Polşanın ilk UEFA Avro-2016-nın seçmə mərhələsi oynunda Cəbəllütariqlə səfərdə 7–0 qazanılan qələbədə millidə ilk het trikinə imza atdı. 13 iyun 2015 tarixində, Polşanın Gürcüstanı 4–0 məğlub etdiyi görüşdə daha bir het-trik etdi və dörd dəqiqə ərzində üç qol vurdu. İrlandiyaya 2–1 hesabı ilə qalib gələn komanda Fransada keçiriləcək Avro-2016 turnurinə vəsiqəni təmin etmiş oldu. Avro 2016 -da qrup oyunlarını yaxşı keçirən komanda növbəti oyununu İsveçrəyə qarşı keçirdi və mərhələ adlamağa nail oldu, lakin dörddəbir finalda Portuqaliyaya məğlub olaraq turnirə yekun vurdular.
Miloş Forman
“Valmon”
Fransa-B.Britaniya melodraması. Forman “Ququ quşu yuvası üzərindən uçarkən”, “Matəm mahnısı” və “Reqtaym” filmlərini çəkdikdən sonra 13-əsr maskarad geyimində incə fransız kübarlarının fitnə-fəsadlarına girişdi. O,Şoderlo De Laklonun “Təhlükəli əlaqələr” romanını ustalıqla ekranlaşdırıdı. Əslində isə bu romanın ekrana çıxarılmasına üçünçü cəhd idi. (əvvəlcə 1960 və 1988-ci illərdə) Forman geyimin, musiqinin nəzakətli dövrünün mühitindən zövq alırdı. Əlbəttə sarsıntı keçirməsən də, baxmaq çox xoşdu. “Valmon” filminə verilən mükafatlara gəldikdə isə bu film 1990-cı ildə ən yaxşı rəssam işi (Per Qyuffrua) və ən yaxşı geyim rəssamı (Teodor Pistek) nominasiyası üzrə Sezar mükafatına layiq görülmüşdür.
Robert Levandovski
Oyun keyfiyyətləri
Başı və hər iki ayağı ilə sərrast oyun nümayiş edən Levandovski pundits tərəfindən yeni nəslin ən yaxşı hücumçulardan biri olaraq qəbul edilən çox məhsuldar hücumçudur.boy, güc, balans, temp, ağıllı hərəkət və hər iki ayağı ilə dəqiq oyunu sayəsində bir çox klubların əsas transfer hədəfi olmuşdur. İlk dövrlərdə qol brakonyeri kimi tanınsada mövqeyi, ilk dəfədə vurmaq bacarığı və hava toplarında qüvvətliliyi, mükəmməl texniki bacarıqları, sürətli ayaqları, görmə qabiliyyəti və fiziki cəhətləri ilə ideakl bir oyunçuya çevrilmişdir. Levandovski oyun qabiliyyəti ilə yanaşı, həm meydanda, həm də məşqdə, punditslər, oyunçular və menecerlər tərəfindən fitnesi, zehni və nizam-intizamına görə tərif edilmişdir.
Miloş Forman
Filmoqrafiya
1. “Müsabiqə” - (1963)
2. “Qara Pyotr” - (1963)
3. “Sarışının məhəbbət macərası” - (1966)
4. “Mənim xanımım yanır” - (“Yanğınsöndürənlərin bayramı”) - (1967)
5. “Çex dalğaları” - (1968)
6. “Hissə” - (1971)
7. “Səkkizlərin gözü ilə” - (1973)
8. “Ququ quşu yuvası üzərindən uçarkən” - (1975)
9. “Saçlar” - (1979)
10. “Reqtaym” - (1981)
11. “Amadey” - (1984)
12. “Qısqanclıq” - (1986)
13. “Valmon” - (1989)
14. “Xalq Lerri Flintə qarşı” - (1996)
15. “Ayda adam” - (1999)
16. “İnamı qoruyun” - (2000)
17. "Qoyanın kabusları" - (2006)
Kağız
thumb|200px|right|Kağız thumb|200px|right|Kağız dükanı Kağız — məktub yazmaq, şəkil çəkmək və ya nəyi isə qablaşdırmaq üçün istifadə edilən xüsusi material.
Tarixi
Kağız Çinin dörd möhtəşəm (barıt, kompas, kağız və kitab çapı) kəşfindən biri sayılır. İlk kağız bizim eradan əvvəl II əsrdə Çində, ipəkdən hazırlanıb. Han sülaləsinin saray əyanı Çay Lon yazırdı ki, o, e.ə. 105-ci ildə tut ağacından kağız istehsal etmişdir. Çində ilk olaraq kağızdan bağlamalar və yazı yazmaq üçün istifadə edilirdi. Tan sülaləsi dövründə ilk tualet kağızı və kağız çay torba və qutucuqları meydana çıxır. Sun imperiyası dövründə ilk kağız pul əskinazı kəsilmişdir.
İlk kağız fabriki 794-cü ildə Bağdadda Harun ər-Rəşidin vəzirinin oğlu İbn Fəzl tərəfindən qurulmuşdur. Belə bir fabrik 800-cü ildə Misirdə, 950-ci ildə isə Əndəlüsdə (İspaniya) inşa edilmişdir. Avropada ilk dəfə 1100-cı ildə Bizansda, 1102-ci ildə Siciliyada, 1228-ci ildə Almaniyada, 1309-cu ildə isə İngiltərədə ilk kağız fabrikləri fəaliyyətə başlamışdır.
8 dekabr
1901–cari
thumb|[[Belovej razılığını imzalanması]]
thumb|[[Antonio Karlos Jobim]]
Ceyms Neysmit
Ceyms Neysmit (6 noyabr 1861 – 28 noyabr 1939) — ABŞ-nin Massaçusets ştatının Sprinqfild kollecinin bədən tərbiyəsi müəllimi, məşqçi və novator, basketbolun yaradıcısı.
Xürrəm Sultan
Xürrəm Sultan (Osmanlı türkcəsi: خُرَّم خاصيكي سلطان; əsl adı Aleksandra Lisovska; ) — Osmanlı imperiyasının 10. padşahı və 89. İslam xəlifəsi I Süleymanın nikahlı qadını və Sultan II. Səlimin anasıdır.
Maraqlı həyatı, intriqaları, zəkası, cəsarəti və sevgisi ilə məşhurlaşan bir Xanım Sultandır. Siyasətdə və dövlət işlərində önəmli rol oynayaraq, Osmanlı tarixində "Qadınlar səltənəti" adlanan bir mərhələni başlatmışdır. Bununla yanaşı, Osmanlı tarixinin ən güclü və ən təsirli qadın sultanı olaraq qəbul edilir. Dövlət məsələlərindəki önəmli rolu və təsiri ilə ona qarşı olan paşaları, dövlət adamlarını və hətta hərəmxanadakı rəqiblərini aradan qaldırmışdır.
Ceyms Neysmit
Həyatı
right|thumb|325x325px|Doğulduğu Ontarioda şərəfinə qoyulan abidə Ceyms Neysmit 1861-ci ildə Kanadada, Almonte şəhərinin tərkibinə daxil olan Ramsi qəsəbəsində anadan olmuşdur. 1883-cü ildə Almonte şəhər orta məktəbini bitirib. Həmin ildə də Monrealda Makgill Universitetinə daxil olur. Təhsil illərində Neysmit Kanada futbolu, Avropa futbolu və gimnastika üzrə universitet komandasında çıxış etməyə başlayır. Kanada futbolunda o mərkəz mövqeyində oynayırdı və ilk dəfə olaraq oyunlarda qoruyucu dəbilqə tətbiq etməyi təklif etmişdir. O həm də gimnastikada möhtəşəm uğurlarına görə bir neçə Vikstid medalına layiq görülüb. Neysmit 1888-ci ildə Monrealda bədən tərbiyəsi üzrə bakalavr dərəcəsi və Presviterian Kollecinin diplomunu almışdır.
Xürrəm Sultan
Əsli
Osmanlı sarayına qədərki həyatı haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur. Lehistan Krallığı ərazisinə daxil olan Rutenya (indiki Ukrayna) ərazisində 1504 tarixində provaslav bir ailədə dünyaya gəldiyi söylənilir. Tatar quldur dəstələri tərəfindən əsir alınaraq 1520 tarixində 15 yaşlarında Krım sarayına satılmış, daha sonra Sultan I Süleymana hədiyyə olaraq İstanbula göndərilmişdir. Daha sonralar adı dəyişdirilərək Xürrəm (farsca şən, üzü gülər) qoyulmuşdur.
Fiziki görünüşü
O dönəmin Avropa elçiləri tərəfindən qızılı saçlı, yaşıl gözlü və ağ dərili olduğu vurğulanır. Əri Sultan Süleymanın da ona yazdığı şeirlərdə bu məlumatlar bir daha təsdiqlənir. Ona aid edilən bütün portretlər rəssamların xəyallarından ibarətdir, çünki o dönəmdə Xürrəm Sultanı saray əhlindən başqa heç kəs görməmişdir. Buna baxmayaraq Osmanlı tarixində ən çox portreti çəkilən qadın sultandır.
Saraya gəlişi
Xürrəm Sultanın saraya gəlişi və Qanuni ilə tanışması haqqında dəqiq məlumat yoxdur. Şahzadəliyi və ya sultanlığının ilk ilində hərəmxanaya daxil olduğu düşünülür. Xürrəm Sultan saraya gətiriləndə I Süleymanın Mahidövran Sultandan artıq şahzadə Mustafa adlı bir övladı var idi. Sarayın ən nüfuzlu qadını padşahın anası Ayşə Hafsa Sultan, ikinci dərəcəli qadın isə Mahidövran Sultan idi. Xürrəm saraya gəldikdən sonra 1521 tarixində şahzadə Mehmed dünyaya gəldi və beləliklə, Xürrəm Sultan saraydakı ən nüfuzlu üçüncü qadın oldu. İki hasəki qadın arasındakı rəqabət getdikcə güclənmiş və bu rəqabət Mahidövran Sultanın əleyhinə nəticələnmişdir.
Ceyms Neysmit
Həyatı
1891-ci ildə o, ABŞ-nin Massaçusets ştatının Sprinqfild kollecinin bədən tərbiyəsi müəllimi işləyərkən basketbol oyununu yaratmışdır. O basketbol oyununun qaydalarına dair kitab yazmış və ilk basketbol proqramının əsasını da qoymuşdur.
Xürrəm Sultan
Qanuni Sultan Süleymanla nikaha girməsi
Nigahla birlikdə bir ilk baş verir və dünyanın ən güclü imperatorunun qadını olur. Beləliklə, padşahın kölə qadınlarına verdiyi Hasəki ünvanı, Hasəki Sultan olaraq dəyişdirildi. Xürrəm Sultanın bu nikahla saraydakı gücü artdı və Mahidövran Sultanı ötüb keçdi. Xürrəm Sultan şahzadə Cahangirin dünyaya gəlişindən sonra möhtəşəm bir toy mərasimi ilə nikahlandı. Təqribən iyun 1534 tarixində gerçəkləşən bu mərasim Osmanlı tarixində ilk dəfə bir sultanın bir köləyə nikah kəsməsi ilə qeydə düşmüşdür.
Ceyms Neysmit
Həyatı
Az vaxtda bu oyun Amerikada böyük şöhrət qazandı. Hal-hazırda dünyada milyonlarla insan⁵ bu oyunu oynayır. O bu oyunu yaradarkən Amerika qitəsində topla oyunların tarixi məlumatlarından istifadə etmişdir. Ceyms Neysmitin zəhmətini qiymətləndirərək 1911-ci ildə Sprinqfild kolleci onu fəxri bədən tərbiyəsi ustası dərəcəsi ilə təltif etmişdir.
Xürrəm Sultan
Hərəmxana idarəsini ələ alması
Mahidövran ilə Xürrəm Sultan arasındakı mübarizədə Mahidövran Sultanı dəstəkləyən və oğlu üzərində böyük nüfuza sahib olan Validə Ayşə Hafizə Sultanın 1534 tarixindəki ölümü ilə Xürrəm Sultanın saraydakı intriqaları daha da artmış və hərəmxananın idarəsini ələ almışdır. Ancaq Mahidövran Sultan vəliəhd anası olduğu üçün Validə Sultanın ölümündən sonra özünü Validə Sultanlığa hazırlamağa başlamışdır.
Övladları
Xürrəm Sultanın saraya gəldikdən sonra dünyaya gətirdiyi övladları aşağıdakılardır :
Ceyms Neysmit
Həyatı
1939-cu ildə Makgill Universiteti Neysmitə tibb doktoru dərəcəsi ad verdi, 1968-ci ildə Sprinqfild kollecində "Basketbol şərəf zalı" adlı Ceyms Neysmit muzeyi açılmışdır.
Xürrəm Sultan
Sədrəzəm İbrahim Paşanın edamı
Sədrəzəm Parqalı Kürəkən İbrahim Paşa taxt namizədi olaraq I Süleymanın Mahidövran Sultandan olan oğlu şahzadə Mustafanı dəstəkləyirdi. İbrahim Paşanın İraqeyn Səfərindən döndükdən sonra 14 mart 1536 gecəsi otağında boğdurularaq edam edilməsi, hamıdan çox Xürrəm Sultanı sevindirdi. Buna görə də uşaqlığından bəri Qanuni ilə yaxın dost olan İbrahim Paşanın gözdən düşüb edam edilməsində Xürrəm Sultanın təsirinin böyük olduğu söylənilir. Ancaq İbrahim Paşanın edam edilməsində özünün də böyük səhvləri olmuşdur. Belə ki, vəzifələri artdıqca özünü sultandan üstün görməsi və son səfəri olan İraqeyn Səfərində özünə Sultan titulu götürməsi onun sonunu hazırlamışdır.
Ceyms Neysmit
Həyatı
Ceyms Neysmit 1939-cu ildə noyabr ayının 28-də Kanzasda vəfat edib.
Xürrəm Sultan
Hərəmxananın Topqapı Sarayına köçürülməsi
Xürrəm Sultan dövlət işləri ilə yaxından maraqlanmaq üçün hərəmxananı köhnə saraydan Topqapı sarayına köçürmüş və bu hadisə Xürrəm Sultanın yenilikçi hərəkətlərindən biri olmuşdur. Köhnə saraydan köçün nə vaxt olduğu tam bilinməsə də, 25 yanvar 1541 tarixində köhnə sarayda baş verən yanğından sonra hərəmxananın Topqapıya köçürülməsi ehtimal olunur.
Şahzadələrin sancaqbəyliklərinə təyini
Şahzadələrin sancaqbəyliklərinə təyinində də Xürrəm Sultanın rolu olduğu düşünülür. 1541 tarixində adətən vəliəhdlərin təyin edildiyi Manisa sancaqbəyliyindən şahzadə Mustafa alınaraq Amasiya sancaqbəyliyinə təyin edilmiş, növbəti il bu sancağa Xürrəm Sultanın böyük oğlu şahzadə Mehmed təyin edilmişdir. Ancaq xalq və əsgərlər bu vəziyyətdə narazılığını bildirmiş, bundan sonra I Süleyman şahzadə Mustafanın şərq sərhəddinin qorunması üçün Amasiyaya göndərildiyini və şahzadə Mustafanın hələ də vəliəhd olduğunu açıqlamışdır. Osmanlı adət-ənənələrinə görə sancağa çıxan şahzadə öz anası ilə sarayı tərk etməli idi. Ancaq Xürrəm Sultan bu ənənəyə zidd olaraq şahzadələri ilə getməmiş, ömrünün sonuna qədər Topqapı Sarayında I Süleymanın yanında qalmışdır. Buna baxmayaraq tez-tez şahzadələrini sancaqlarda ziyarət etmişdir.
Ceyms Neysmit
Təhsili və akademik mövqeləri
Yaşadığı illər ərzində Ceyms Neysmit aşağıdakı cədvəldə öz əksini tapan təhsilə və akademik mövqelərə yiyələnmişdir :
Xürrəm Sultan
Rüstəm Paşanın sədrəzəmliyə yüksəlməsi
Xürrəm Sultanın yeganə qızı Mehrimah Sultan 1539 tarixində Diyarbəkir hakimi və üçüncü vəzir Rüstəm Paşa ilə evləndirilmişdir. Kürəkən ünvanı il 1544 tarixində sədrəzəmliyə təyin edilmişdir. Bir çox qaynaqlarda qeyd edildiyinə görə Xədim Süleyman Paşanın sədarətdən qovulması və yerinə ikinci vəzir Divanə Hüsrəv Paşanın yox, üçüncü vəzir Rüstəm Paşanın gətirilməsində Mehrimah Sultanın və Xürrəm Sultanın olduğu qeyd olunur.
Piri Rəisin edamı
Piri Rəisin edamında Xürrəm Sultanın rolu olduğu tarixi qaynaqlarda əks olunur. Belə ki, Xürrəm Sultanın vaxtilə Krımdan Kamal rəis və Piri rəis tərəfindən gətirilməsi iddia edilir. Piri rəisin dünya xəritəsinin bir parçası da məhz Topqapı Sarayının hərəmxanasından tapılmışdır. Xürrəm Sultan Piri rəisin uğurunu qısqanmış və onun dünya xəritəsini parçalayıb geri qalan hissəsini də Rusiyaya göndərdiyi rəvayət edilir. Xəritənin əskik olan hissəsinin Rusiya çar sarayından tapılması bu iddiaları təsdiqləyir. thumb|309x309px|[[Sultan Süleyman Qanuni|I Süleymanın yeganə qızı olan Mehrimah Sultan]]
Ceyms Neysmit
Şəxsi həyatı
Ceyms Neysmit şotland immiqrantları olan Marqaret və Con Neysmitin ikinci övladı idi. Onun anası Marqaret Yanq 1833-cü ildə anadan olub və 1852-ci ildə Kanadanın Lanark vilayətinə köçmüşdür. O, ailəsinin 11 övladından dördüncüsü idi. Ceyms Neysmitin atası Con Neysmit də 1833-cü ildə anadan olmuş və Avropanı 18 yaşı olanda tərk etmiş və Kanadanın Lanark vilayətində məskunlaşmışdır. 1894-cü ilin iyun ayının 20-də Neysmit Mod Evelin Şermanla (1870–1937) Sprinqfilddə ailə həyatı qurmuşdur. Onların 5 övladı olmuşdur:
Xürrəm Sultan
Şahzadə Mustafanın boğdurulması
Qanunidən sonra vəliəhd şahzadə Mustafanın taxta çıxmasından qorxan Xürrəm Sultan şahzadə Mustafanı atasının gözündən salmaq üçün qızı Mehrimah Sultan və kürəkəni Rüstəm Paşa ilə intriqalar yaratması tarixi qeydlərdə öz əksini tapmışdır. Xürrəm Sultanın əmriylə hərəkət edən Rüstəm Paşa şahzadə Mustafanın möhrünü düzəltdirərək Səfəvi şahı I Təhmasibə məktub yazması və cavab məktubunu da Sultan Süleymana təqdim etməsi şahzadə Mustafanın sonunu gətirmişdir.
Edam olunduğu gün atasıyla görüşmək ümidi ilə çadırına girmiş, ancaq çadırda atasının yerinə 11 cəlladla qarşılaşmışdır. Bu hadisədən sonra şahzadə Cahangir böhran keçirmiş, atası ilə səfərə davam edərək Hələbdə vəfat etmişdir. Və bununla da, taxta namizəd olaraq Xürrəm Sultanın iki oğlu – şahzadə Səlim və şahzadə Bəyazid qalmışdır.
Qara Əhməd Paşanın edamı
Qara Əhməd Paşa Kürəkən Rüstəm Paşanın sədarətdən alınmasından sonra 1553 tarixində sədrəzəmliyə gətirilmişdir. Səfərdən döndükdən sonra Rüstəm Paşanın yenidən sədrəzəmliyə gətirilməsi üçün Sultana təkid etmiş, divan məclisi sonunda günahkar görülərək edam edilmişdir (1555). Bu hadisənin pərdə arxasında Xürrəm Sultan və qızı Mehrimah Sultan olmuşdur.
Xarici siyasət məsələləri və dövlət işləri
Xürrəm Sultan o dövrə qədər görülməmiş şəkildə xarici siyasətlə maraqlanmış, diplomatik yazışmalar aparmışdır. İran səfərlərinə dəstək vermiş, 1548 tarixindəki İkinci İran Səfəri zamanı Lehistan taxtına çıxan yeni krala təbriknamə göndərmişdir.
Osmanlı dövlətində kralla məktublaşan ilk və tək hasəki sultandır. Gəlini Nurbanu Sultan və onun gəlini Safiyə Sultan kraliçalarla yazışmalar aparsa da, Xürrəm Sultandan başqa kralla şəxsən yazışan bir sultan olmamışdır.
Şah ünvanı
Xürrəm Sultan Osmanlı tarixində ilk dəfə qanuni xanım sultan olaraq kraliça mənasinda işlənən Şah ünvanını işlətmişdir. Buna sübut isə Qüds şəhərindəki imarətin və İstanbuldakı Hasəki Xəstəxanasının kitabəsində "Devletlu İsmetlu Hurrem Şah Sultan Aliyyetü'ş-şân Hazretleri" ifadəsinin işlənməsidir.
Vəfatı
thumb|262x262px|Hasəki Xürrəm Sultan hamamı Övladlarını taxt varisi etməyi bacaran Xürrəm Sultan 15 aprel 1558 tarixində İstanbulda vəfat etdi. Böyük cənazə mərasimi ilə Süleymaniyyə Məscidində dəfn edilmişdir. Bir il sonra məzarının üzərində əri I Süleyman tərəfindən türbə tikilmişdir. Bu türbədə Xürrəm Sultanla yanaşı II Səlimin oğlu Şahzadə Mehmed və I Süleymanın bacısı Xədicə Sultanın qızı Xanım Sultan dəfn olunmuşdur. Xürrəm Sultanın vəfatı ilə böhran keçirən Sultan Süleyman indiki İran ərazisindəki bir şəhərə onun adını vermişdir (Xürrəmabad).
Xeyriyyə işləri
Xürrəm Sultan İstanbulda hal-hazırda da fəaliyyət göstərən Hasəki səmtində, Memar Sinana Hasəki Külliyəsini inşa etdirmişdir. 1538–1551 illərində inşaatı tamamlanan külliyənin içində bir məscid, mədrəsə, məktəb, imarət, çeşmə və xəstəxana mövcuddur. Bundan başqa İstanbulda Memar Sinanın inşa etdiyi Hasəki hamamı da Xürrəm Sultanın adı ilə bağlıdır. Xürrəm Sultan Ayasofya Məscidi ətrafında yardıma möhtac və yoxsullar üçün pulsuz aşevi açdırmış, Kəbədə, Şamda, Bağdadda, Konyada, Qüdsdə və Ədirnədə Xürrəm Sultan adına müxtəlif əsərlər var.
Nardaran
Nardaran — Bakının Sabunçu rayonu ərazisində qəsəbə. Bakıətrafı tarixi 32 kənddən biri. Bakıdan 25 kilometr şimalda yerləşir.
Kəndin dəniz kənarındakı qayalıq ərazisində qədim mayakın alt hissəsində Ocaqqulu adlı mağara yerləşir. Kənddə təxminən 10 min nəfər yaşayır. Bir çox qədim adət ənənələr burada qorunub saxlanılır.
Tarixi
Kəndin adının mənası barədə müxtəlif versiyalar söylənilir. Amma ən çox ehtimal olunan mənalar bunlardan ibarətdir: