cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Mədəniyyətlərarası ünsiyyət
Müxtəlif mədəniyyətlərdə
Fərqli yaşdakı insanlara münasibət müxtəlifdir. Böyüklərə hər yerdə hörmət edilməlidir. Söhbətə ilk başlayan onlar olmalıdır. Yaşlı insanlar otağa daxil olanda ayağa qalxın. Tanımadığınız yeməyi qəbul edərkən nə olduğunu soruşmayın, ümumi məsləhət sizə təklif olunanları yeməkdir. Mədəyə asanlıqla daxil ola bilməsi üçün yeyəcəyiniz hissəni kiçik parçalara ayırın.
Kifayət qədər ciddi narahatlıqlarınız varsa, münasib bəhanə ilə sizə təklif edənləri incitmədən təklif olunan yeməyi qəbul etməkdən imtina edin.
Bir çox ölkədə din gündəlik iş rejimləri, iş ayları və günləri də daxil olmaqla iş həyatına təsir göstərir. Bu baxımdan din haqqında məlumatlı olmanız üçün hər şeyi öyrənin və müzakirə etməyin. Buddist şəkillərin müqəddəs olduğunu bilin; Məkkəyə baxan adamın diqqətini heç vaxt yayındırmayın; icazəsiz şəkil çəkdirməyin və dini əşyalara toxunmayın.
Hər yerdə yanınızda ad və soyadınızı, çalışdığınız təşkilatın adını və sizin vəzifənizi göstərən bir iş kartınız olmalıdır. Abreviaturalardan istifadə edilməməlidir. Cənub-Şərqi Asiyada, Afrikada və Yaxın Şərqdə hər zaman vizit kartınızı sağ əlinizdə saxlayın. Yaponiyada vizit kartı əsas tərəfi tərəfdaşa tutaraq iki əllə verilir.
Sizə tanış olan jestlərdən istifadə etməkdən çəkinin, bu, başqa ölkələrdə tamamilə fərqli və hətta çox ədəbsiz bir mənanı ifadə edə bilər.
Mədəniyyətlərarası idarəetmənin formalaşması mərhələləri
İdarəetmə təcrübəsindəki mədəniyyətlərarası fərqlərin təşəbbüskarı və bu fərqləri ilk araşdıran təşkilatlar, XX əsrin 50-60-cı illərində toqquşan çoxmillətli Amerika şirkətləri idi. 1960 -cı illərin sonu və 1970 -ci illərin əvvəllərində akademik araşdırmalarda dünyanın müxtəlif ölkələrində və bölgələrində idarəetmə problemlərinin oxşar və fərqli cəhətlərini müəyyən etmək, müəyyənləşdirmək və qiymətləndirmək üçün konseptual qaydalar formalaşmağa başladı. XX əsrin 80 -ci illərində "mədəniyyətlərarası idarəetmə" adlanan xüsusi bir qayda formalaşdı.
Birinci mərhələ
Bu, iri milli şirkətlərin digər dövlətlərin bazarlarına geniş yayılması ilə əlaqədar olaraq qlobal, transmilli səviyyələrdə problemlərin araşdırılması ilə bağlıdır. Bu mərhələdə, öyrənilən ölkələrin monokulturalizm anlayışı, "millət dövləti" anlayışı və eyni zamanda "Alman iş zehniyyət modeli" və "Çin modeli" və s. tətbiq edildi. Bu mərhələdə, mədəniyyətlərarası idarəçiliyin qurucuları hər hansı bir xalq və ya millətə xas olan mentalitetin müəyyən xüsusiyyətlərinin - tarixi, coğrafi, folklor, dini - formalaşmasına təsir edən çoxsaylı faktorları təhlil etdilər. Hər bir milli modelin daxili dəyərinin sosial-iqtisadi əsaslandırılması mücərrəd "ümumbəşəri dəyərlər" və orta "insan hüquqları" təbliğatı fonunda böyük əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu mərhələdə mədəniyyətlərarası idarəçiliyin yaradıcıları belə bir nəticəyə gəldilər: bütün xalqlar fərqlidir, hər birinin nəsillər tərəfindən inkişaf etdirilən öz dəyərlər sistemi var və onların dəyişməsi millətə zərər vermədən baş verə bilməz.
İkinci mərhələ
Bu mərhələdə, beynəlxalq əmək bölgüsü problemləri ilə əlaqəli korporativ mədəniyyətlərin nəzəriyyələri və tipologiyalarının inkişafı baş verdi. Yaradıcılar, fərqli milli mədəniyyətlərin iqtisadi prosesin müxtəlif növlərinə meyil etdiyini, fərqli təşkilati davranış və iqtisadi fəaliyyət növləri yaratdığını qeyd etdilər. Bu dövrdə milli iş zehniyyətinin xüsusi iqtisadi fəaliyyətlərə tətbiqinə əsaslanan korporativ mədəniyyət növləri ilə bağlı bir çox araşdırma da aparılmışdır.
Bu mərhələdə böyük bir müvəffəqiyyət, bir təşkilatın korporativ mədəniyyətinin, birincisi, milli iqtisadi zehniyyətə söykəndiyini, ikincisi, yalnız daxili inkişaf paradiqması nəzərə alınmaqla dəyişdirilə biləcəyini anlamaq idi.
Son zamanlarda, əhalinin müəyyən qruplarının milli və mədəni kimliyini qoruyaraq davamlı idarəetmə nəzarətini təmin etməyə imkan verən mexanizmləri inkişaf etdirməyə yönəlmiş "mədəni müxtəlifliyin" idarə edilməsi ilə bağlı araşdırmalar ön plana çıxdı.
Şimali-Qafqaz əmirliyi
Şimali-Qafqaz əmirliyi — 1919-cu ilin sentyabrından 1920-ci ilin martına qədər Dağıstan və Çeçenistan ərazisində mövcud olan İslam dövləti. Dövlət idarəetmə forması əmirlik idi və Osmanlı imperiyasının protektoratlığında olmuşdur.
Tarixi
250px|thumb|right|Şimali-Qafqaz əmiri [[Uzun-Hacı Saltinski]] 1919-cu ilin aprelində Rusiyanın Cənubunun Silahlı Qüvvələrinin qoşunları Çeçenistanı işğal etdikdən sonra Dağıstanın dini və siyasi lideri Uzun-Hacı Saltinski Rusiya ordusuna qarşı müstəqillik və dini müharibə üçün könüllülərdən ibarət dəstələr toplamağa başladı. Mayın 22-də Dağıstandakı Dağlılar Respublikası hökumətinin fəaliyyətinə xitam verildi. Uzun-Hacı ordusunu toplayaraq Çeçenistan və Dağıstan sərhədindəki dağlara getdi. May ayının sonunda Botlix kəndində böyük bir məclis topladı, burada Qağatlı kəndindən olan Alimin təklifi ilə Səid-Maqomed Uzun-Hacı Dağıstan və Çeçenistan əmiri seçildi. Vedeno dağ kəndi yeni dövlətin faktiki iqamətgahı oldu.
Vozdivijenski kəndi uğrunda döyüşlərdə İnaluk Arsanukayevin (Dışninski) komandanlığı altında əmirlik qüvvələrinin general İ.N.Kolesnikovun rəhbərlik etdiyi Rusiyanın Cənubunun Silahlı Qüvvələrinin qoşunları üzərində qazandığı zəfərlər sayəsində Uzun-Hacının nüfuzu daha da artdı. Sentyabrın 11-dəki döyüşlərin nəticəsində Ağ Qvardiya hissələri Qroznıya çəkildi və Uzun-Hacının qoşunları 112 nəfər əsir götürməyi də bacardılar. İki gün sonra, sentyabrın 13-də Şali şəhərində Uzun-Hacının qoşunları ilə kazaklar arasında daha bir döyüş oldu və nəticədə 138 kazak əsir götürüldü.
Əmirliyin elan edilməsi
Sentyabrın 19-da Çeçenistan və Dağıstan ruhanilərinin nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilən iclasda, Əmir Uzun-Xayir Hacı-Xanın rəhbərlik etdiyi Şimali Qafqaz Əmirliyinin yaradılması elan edildi. 1919-cu ilin sentyabrında Əmirlik Hökümətinin Baş Naziri İnaluk Dışninski-Arsanukayevin sərəncamında “Şimali Qafqaz Əmirliyi Əmir Uzun-Xayr-Hacı-Xanın rəhbərlik etdiyi müstəqil bir Şəriət monarxiyasıdır, lakin Müsəlman Xəlifəsi Əlahəzrəti Osmanlı İmperatoru VI Mehmed Vahidəddin himayəsi altındadır" deyilirdi. Bu sənəddə Dağlılar Respublikası xalq arasında dəstəyi olmayan mifik bir respublika adlandırılırdı.
1919-cu ilin əvvəlində XI Qırmızı Ordunun komandiri Nikolay Gikalo, Rusiyanın Cənubunun Silahlı Qüvvələrinin qoşunları ilə döyüşlərdə məğlub olduqdan sonra darmadağın olmuş ordunun qalıqlarını dağlara çəkməyə qərar verdi. Uzun-Hacı Gikalo ilə ittifaqa girdi və ordusunun qalıqlarından qırmızı üsyançıların beynəlxalq dəstəsi yaradıldı. Hərbi birləşmə Əmirliyin ərazisində yerləşirdi və Şimali Qafqaz əmirliyinin ordusunun 5-ci alayı kimi Uzun-Hacının hərbi qərargahına tabe idi. İnquşetiya dağlarında yerləşən Xızir Ortsxanovun rəhbərlik etdiyi qırmızı partizanlardan ibarət İnquş dəstəsi Uzun-Hacı ordusunun 7-ci alayı sayılırdı. Bolşeviklərin nümayəndəsi Xabala Beslaneyev hətta əmirliyin daxili işlər naziri, bolşevik Maqomet Xaniev isə əmirlik qoşunlarının qərargah rəisi oldu.
Əmirliyin idarəedilməsi
250px|thumb|right|Uzun-Hacı Əmirlik qoşunlarının paradını qəbul edir. 200px|thumb|right|Şimali-Qafqaz əmirliyinin baş naziri, silahlı qüvvələrinin baş komandanı knyaz İnaluk Dışninski-Arsanukayev Dövləti idarə etmək üçün, eyni zamanda Şimali Qafqaz Əmirliyinin silahlı qüvvələrinin baş komandanı olan "böyük vəzir" (sədrəzəm) knyaz İnaluk Dışninski-Arsanukayev başda olmaqla, 8 nazirdən ibarət hökumət quruldu: Ədliyə, Təhsil, Vəkf İşləri və Əmlak nazirləri portfelləri də Dışninskinin əlində cəmləşmişdi. Başqa bir mənbəyə görə, Ədliyyə naziri vəzifəsini polkovnik Hacı Maqometbekov Əmir Zadə icra etmişdir. Uzun-Hacının əmirliyinin hökuməti beynəlmiləl idi: ora iki avar, bir çeçen, bir inquş və bir kabardin daxil idi. Cəmisi bir nəfər ali təhsil almışdı. İkisinin ali ruhani təhsili, üç nəfər rus təhsili (aralarında biri də ərəbcə bilirdi), iki nazir isə savadsız idi (hərbi və rabitə, poçt və teleqraf).
Dövlət naiblərə bölünürdü və şəriət qaydalarına əsaslanaraq idarə olunurdu. Əmirliyin silahlı qüvvələri (ümumilikdə 60 min nəfərə qədər ), generalların komandanlığı altında 6 ordudan ibarət idi.
Xarici siyasəti
Silah əldə etmək üçün Uzun-Hacı hökuməti Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti, Gürcüstan Demokratik Respublikası və Osmanlı hökumətlərinə kömək üçün müraciət etmışdi. Qafqazdakı türk qoşunlarının komandanı Nuru Paşa Uzun-Hacı ilə daim əlaqə saxlayırdı. Uzun-Hacı ordusunun komandanlığının tərkibinə Osmanlı imperiyası Baş Qərargahının zabitləri Hüseyn Debreli və Əli-Rza Çorumlu (birincisi süvarilərə, ikincisi - topçulara komandanlıq edirdi) daxil idilər. Gürcüstan Demokratik Respublikası da Uzun-Hacı Şimali-Qafqaz əmirliyinə hərbi və maddi yardım göstərməyə çalışmışdı. 1919-cu ilin sentyabrında əmirlik qoşunlarına yardım etmək üçün gürcülər ekspedisiya dəstəsi göndərdi. Ancaq Çeçen-aul yaxınlığındakı döyüşdə, gürcülərin dəstəsi Rusiyanın Cənubunun Silahlı Qüvvələrinin silahlı müqavimətinə məruz qaldı və məğlubiyyətə uğrayaraq yenidən Gürcüstana qayıtmaq məcburiyyətində qaldı.
Süqutu
1920-ci il mart ayının sonunda bolşeviklər onsuz da ağır xəstə olan Uzun-Hacıya məktub göndərdilər. Məktubda əmirdən Şimali-Qafqaz əmirliyinin buraxılması tələb olunurdu: "Təmsilçilərinizlə danışıqlardan sonra Sovet hakimiyyətini qəbul etdiklərini öyrəndik. Bizim hakimiyyəti Çeçenistan və Dağıstanın imamı olaraq qəbul edirsinizsə, bunu xalqlarınıza elan edin və aramızda dostluq əlaqələri qurulacaq. Bunu nəzərə alaraq Sovet hökuməti sizi Şimali Qafqaz Müsəlmanları imamı və mənəvi lideri kimi tanıyır. Siz də bundan sonra Sovet hakimiyyətinə xalqlara münasibətinizi elan edərkən vəzifələrinizi tərk etməli və hakimiyyətinizi insanların özlərinə qaytarmalısınız. Bütün idarəedici qurumlarınız ləğv olunmalıdır. Bütün hakimiyyət Mərkəzi Hökumətə təhvil verilməlidir. Maliyyə məsələlərinə gəlincə, bu haqda Mərkəzdən təlimat alındıqdan sonra qərar veriləcək. Hər halda Sovet hökuməti müqəddəs Quranınıza və dininizə toxunmayacaq. Təmsilçiləriniz bütün bunları sizə məruzə edəcəklər".
Uzun-Hacı bolşeviklərin bu şərtlərini qəbul etməkdən imtina etdi. Lakin məktubu aldıqdan bir neçə gün sonra, 1920-ci il martın 30-da vəfat etdi. Uzun-Hacıdan sonra əmir rütbəsini İnxo kəndinin sakini Şeyx Dərviş Məhəmməd qəbul etdi. Amma bir neçə gün sonra Şimali Qafqaz Əmirliyi fəaliyyətini dayandırdı.
Pul dövriyəsi
250px|thumb|right|Şimali-Qafqaz əmirliyi, 50 tümənin üz hissəsi‎ 250px|thumb|right|Şimali-Qafqaz əmirliyi, 25 tümənin arxa hissəsi Uzun-Hacı hökuməti öz pul vasitələrini dövriyyəyə buraxmışdı. Əmirliyi əskinasları 1919-1920-ci illərdə dövriyyədə olmuşdur. Həmçinin əmirlik ərazisində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti əskinaslarından da istifadə edilirdi. Əmirliyin pul əskinasları rubl və tümən adlanırdı. On tümən bir rubla bərabər tutulurdu. Bundan əlavə, Nikolay Gikalo tərəfindən buraxılan Terek Respublikasının banknotları da əmirlik ərazisində dövriyyədə olmuşdur. Əmirlikdə həmçinin sikkə zərb etməyə də cəhd edildi. . Belə ki, Rusiya imperiyasının mis sikkələrinin üzərinə ərəb qrafikalı yazı ilə möhür vurulmuşdu.
Əmirlik hökuməti 1919-cu ilin sentyabrında ilk banknot buraxılışını Terek Respublikasının 100 rubl nomunalında əskinasları üzərində - ərəb dilində Uzun-Hacı möhürünün əksini qoyaraq həyata keçirdi: (ərəbcə: خادم الفقراء أذن خير) "Kasıbların xidmətçisi Uzun Xeyr".
Əskinasların ikinci buraxılışı 1919-cu il oktyabrın 2-dən noyabrın ortalarına qədər davam etmışdir. Əmirlik banknotlarının 1919-cu ilin dekabrında üçüncü buraxılışı çıxdı. Banknotlar 5, 25, 50, 100, 250, 500 və 1000 tümən nominalında çap olunurdu. 1000 tümən istisna olmaqla bütün pul nominalları dövriyyəyə buraxılmışdı. Az sayda 500 rublluq banknotlar xüsusi kağız və işarələrlə çap edilmişdi. Pulun əsas hissəsi xüsusi nişan olmadan buraxılmışdı. Banknotlar üzərində yazılar ərəb, fransız və rus dillərində idi.
Luk Steyn
Luk Steyn — Zimbabveli dağ-xizək idmançısı. Luk Steyn Zimbabveni 2014-cü ildə Soçidə təşkil edilən XXII Qış Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. O, Qış Olimpiya Oyunlarında iştirak edən ilk Zimbabveli idmançıdır. O, slalom və böyük slalom yarışları üzrə iştirak etmişdir. 2008-ci ildən bu idman növü ilə məşğul olmağa başlamışdır.
Karyerası
Luk Steyn Zimbabvenin paytaxtı olan Harare şəhərində anadan olmuşdur. Lakin iki yaşı olarkən ölkəni tərk edərək İsveçrəyə yollanmışdır. Steyn burada qar və xizək idmanı ilə məşğul olmağa başlamışdır.
2014 Olimpiya Oyunları
Luk Steyn birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2014-cü ildə qatıldı. O, Soçidə baş tutan XXII Qış Olimpiya Oyunlarında kişilər böyük slalom yarışlarında iştirak etdi. 3:06.55 saniyəlik nəticəsi ilə 109 atlet arasında 57-ci yeri tutdu.
Bəykənd (Şörəyel)
Bəykənd — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Artik rayonunda kənd.
Tarixi
Erməni mənbələrində kəndin adı Bekyan, Kiçik Bekyand kimi qeyd edilir. Rayon mərkəzindən 5 km şimalda, Alagöz dağının şimal-qərbində yerləşir. "İrəvan əyalətinin icmal dəftəri"ndə Bəykənd kimi, Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Kiçik Bekand formasında qeyd edilmişdir.
Toponimi
Toponim qədim türk dilində "təpə, yüksəklik" mənasında işlənən bək (bak < bəy) sözü ilə kənd sözünün birləşməsindən əmələ gəlib "təpəlik, dağlıq yerdə yerləşən kənd" mənasını bildirir. Bəykənd sonralar XIX əsrin ortalarında Böyük Bəykənd kəndindən yaranmış məntəqədir. Mənbədə Bekand kimidir (yenə orada). Ona görə də toponimin bəy və kənd sözlərindən ibarət olması ağlabatan deyil. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir. Digər adı Kiçik Pərni. 1920-ci ildə adı dəyişdirilib Pokr Parni, Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 7. V.1969-cu il fərmanı ilə yenidən adı dəyişdirilib Anuşavan (Anuş şəxs adıdır) qoyulmuşdur.
Əhalisi
1878-ci ildə əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gəlmə ermənilər yerləşdirilmişdir
Mara Salvatrucha
Mara Salvatrucha (, jarqon dilində "salvadorlu küçə qarışqalarından ibarət briqada" mənasını verir, qısaca MS-13) — beynəlxalq cinayətkar qruplaşması. Başda ABŞ, Meksika, El Salvador, Honduras və Qvatemala olmaqla Orta və Şimali Amerika nın bir çox ölkələrində aktiv olan şiddətli və sürətlə böyüyən küçə dəstələrindən biridir. Müxtəlif hesablamalara görə, cinayət sindikatının sayı assosiativ üzvlər də daxil olmaqla 50–300 min nəfər arasında dəyişir. Bu rəqəm təkcə ABŞ-də 40 min nəfər təşkil edir. Federal Təhqiqatlar Bürosu da daxil olmaqla, bir çox hüquq-mühafizə orqanlarının hesablamalarına görə Mara Salvatruça üzvlərinin sayı təxminən 50–80 min nəfərdir və bunlardan təxminən 10–15 mini ABŞ-də fəaliyyət göstərir. Bandanın etnik tərkibində salvadorlular, honduraslılar, qvatamelalılar, meksikanlar və ispanlar çoxluq təşkil edir. Mara Salvatruça, müəyyən bir şəhər ərazisi hüdudlarında fəaliyyət göstərir və vaxtaşırı nəzarət olunan mülkləri genişləndirməyə cəhdlər göstərir.
MS-13 dəstə üzvləri başda narkotik, silah və insan alveri olmaqla, quldurluq, reketlik, sifarişli qətllər, fidyə üçün adam qaçırma, oğurluq, avtomobil oğurluğu, çirkli pulların yuyulması və saxtakarlıq kimi bir çox cinayət işlərində fəaliyyət göstərirlər. Bir çox sahibkarlar və Mara Salvatruşa ərazilərində yerləşən kiçik mağazalar gəlirlərinin yarısını dəstə üzvlərinə verməlidir. ABŞ-də yaşayan bir çox salvadorlu immiqrantlardan da təhdid olunaraq külli miqdarda pullar tələb olunur, lakin MS-13 dəstəsi ən böyük qazancını narkotik ticarəti və ya "öz" ərazilərində narkotik ticarəti hüququ əldə etmək üçün vasitəçilik yolu ilə qazanır.
Tarixçə
MS-13, Los-Ancelesdə 1980-ci illərin əvvəllərində, ölkələrindəki vətəndaş müharibəsindən ABŞ-yə köçən salvadorlu immiqrantlar arasında yaranmışdır. İlk növbədə, 18th Street gang və afroamerikanların zorakılığına məruz qalan salvadorlular, bu zorakılıqlara öz dəstələrini yaratmaqla cavab verdilər. İmmiqrantların sayının artması və nüfuzun genişlənməsi ilə əlaqədər olaraq, Holywood Locos, Sailors Locos Salvatruchos, Langley Park Salvatruchos, Teclas Locos Salvatruchos, Centrales Locos Salvatruchos, Directa Locos Chilangeras Locos Salvatruchos, Brentwood Locos Salvatruchos, Hempstead Locos Salvatruchos, Familia Mara Salvatrucha, Freeport Locos Salvatruchos, Francis Street Locos, Park View Locos Salvatruchos, Coronado Street Locos, Pee Wee Salvatruchos, Rampchawart Street Locos and Locos Grandes Salvatruchos kimi bir çox "qollara" ayrılmış oldu.
13 iyul 2003-cü ildə, Vaşinqton yaxınlığında, banda üzvlərindən biri olan 17 yaşlı hamilə Brenda Pazın gizli FTB-nin məlumatçısı olduğunu yayıldıqdan sonra, MS-13 bandasının qanqsterləri tərəfindən qətlə yetirilmiş və bu cinayət mətbuatda geniş yayılmışdır. 2004-cü ildə MS Island-13 liderlərinin Lonq-Aylenddə nümayəndə görüşü keçirilmiş və bu görüşdə ABŞ-nin qərb və şərq sahillərindəki bandaları bir-birinə yaxınlaşdırmağa çalışmışlar. 2004-cü ilin dekabrında, MS-13 dəstəsinin silahlı üzvləri, Hondurasın şimalındakı San-Pedro-Sula şəhəri yaxınlığında bir sərnişin avtobusuna atəş açaraq altı uşaq da daxil olmaqla 28 nəfəri qətlə yetirilmiş və 14 nəfəri ağır yaralanmışdır. Bu qanlı cinayət, quldurlar tərəfindən ölkə hakimiyyətinin ağır cinayətlərə görə ölüm cəzası tətbiq etmək planlarına cavab olaraq həyata keçirilmişdir. MS-13 üzvlərinin vətənlərinə kütləvi deportasiyasına baxmayaraq, çoxları tezliklə qanunsuz olaraq ABŞ-yə qayıdır və silahlı qruplarda fəal olaraq iştirak edirlər.
2005-ci ilin avqust ayında MS-13 qanqsterləri, El Salvadorda 7 həbsxanada düşmənlərinə qarşı istiqamətləndirilmiş bir hücum başlatmış və ümumilikdə 35 rəqib dəstənin üzvlərini qətlə yetirmişlər. 2006-cı ilin yanvarında, MS-13 üzvləri El Salvadorun Sakatekoluka şəhərində bir futbol qarşılaşması əsnasında, stadiondaki M-18 dəstəsinin üzvü olduğu komandalardan birinin yeddi oyunçusunu qətlə yetirmişlər. 2007-ci ilin iyun ayında El Salvador həbsxanasındakı iki MS-13 üzvü ABŞ-də qətl sifarişi verməklə günahlandırılmışdır. 2009-cu ilin iyun ayında, qətl, adam qaçırma, soyğun və reket cinayətlərindən məhkum edilmiş 18 MS-13 üzvü San-Pedro-Suladaki Honduras həbsxanasından 15 metrlik bir tuneldən qaçmağı bacarmışdır. 2012-ci ilin yazında, El Salvadorda, səlahiyyətlilərin və Katolik Kilsəsinin vasitəçiliyi ilə MS-13 dəstəsi, M-18 dəstəsindən əbədi düşmənləri ilə barışığa girmiş və həbsxanalardaki gərgin qarşıdurmalar kəskin şəkildə azalmışdır. 2012-ci ilin oktyabr ayında MS-13 ABŞ federal orqanları tərəfindən "transmilli cinayət təşkilatı" kimi tanınan ilk küçə bandası olmuşdur.
2012-ci ilin sonunda polis və digər hüquq-mühafizə orqanlarının təzyiqi altında MS-13 bandasının Los-Ancelesdəki immiqrant məskənlərində təsiri bir qədər zəifləmiş, lakin başda böyük bir Salvador diasporunun yer aldığı Vaşinqton şəhəri olmaqla, bandanın şərq sahilindəki təsiri daha da artmağa başlamışdır. ABŞ-də MS-13 üzvləri sahibkarlara, sıravi insanlara və qeyri-qanuni mühacirlərə qarşı şiddət tətbiq etməyə davam etmiş, lakin şiddətli qarşıdurma müşahidə edilməmişdir. Bundan əlavə, görülən tədbirlərə baxmayaraq, MS-13 Mərkəzi Amerikanın kriminal aləmində liderliyini davam etdirmişdir. 2013-cü ilin may ayında Hondurasın San-Pedro-Sula şəhərində səkkiz ay davam edən danışıqlardan sonra yerli yepiskop və Amerika Dövlətləri Təşkilatı tərəfindən qarant verilən MS-13 və M-18 dəstələri arasında barışıq əldə edildi. 2015-ci ilin iyul ayında MS-13 və Barrio-18 üzvləri Qvatemalada iki müəllimin gənc cinayətkarlar tərəfindən öldürüldüyü iğtişaşlar törətdilər. 2017-ci ilin yayında Prezident Donald Tramp çıxışında MS-13 dəstəsinin Amerikaya böyük bir təhdid olmasını bildirmiş və üzvlərini "heyvanlar" deyə adlandırmışdır. Həmçinin, başda MS-13 olmaqla bir çox küçə dəstələrini məhv edəcəyini demişdir. Donald Trampın bu çıxışına mesaj olaraq, 2017-ci ilin sentyabr ayında MS-13 üzvləri, Merilend ştatının Uiton şəhərində bir sakinin öldürmüş, daha sonra cəsədin başını kəsib parka basdırmışdır. 2017-ci ilin noyabr ayında səlahiyyətlilər MS-13 dəstəsinə qarşı ABŞ-də genişmiqyaslı əməliyyatlar aparmağa başlamışdır. Bir ay davam edən əməliyyatlar zamanı dəstə üzvü olduğu iddia edilən 214 nəfər nəzarətə alınmışdır. Onların yarısından çoxu miqrasiya qanunlarını pozduğuna görə həbs edilmiş, 93 nəfərə isə polis qətli, soyğunçuluq, reketlik və narkotik ticarəti ilə bağlı cinayət işləri açılmışdır. 2019-cu ilin may ayında El Salvadorda sığorta almaq üçün qətllər törədən MS-13 dəstəsinin 7 üzvü məhkum edilmişdir. Quldurlar qadınları qaçırmış, onları naməlum kişilərlə evləndirməyə məcbur etmiş, daha sonradan kişiləri qətlə yetirərək, dövlət tərəfindən qadınlara verilən dəstək ödənişlərinə əl qoymuşlar. MS-13 qruplaşması üçün qadın qaçırma olduqca yayğındır. Qaçırılan qadınların bəziləri həbsxanalarda yatan quldurların uşaqlarına qulluq etmək məcburiyyətində qalmışdır.
Quruluş və fəaliyyət
thumb|267x267px|Mara Salvatrucha fəaliyyət zonaları MS-13 banda üzvləri ABŞ (xüsusilə də Kaliforniya, Texas, Nyu-York, Nyu-Cersi, Massaçusets, Merilend, Virciniya, Şimali Karolina, Tennessi, Corciya və Vaşinqton ştatlarında), El Salvador, Honduras, Qvatamela, Meksika, Puerto-Riko, Nikaraqua, Kanada (xüsusilə Vankuver, Monreal, Toronto şəhərlərində) və İspaniyada fəaliyyətdədirlər. Mərkəzi Amerikanın bəzi bölgələrində (ilk növbədə gecəqondu və yoxsul məhəllələrdə), Mara Salvatrucha zorakılıq yardımı ilə dövlət güc strukturlarını əvəz etməyi bacarmışdır.
Mara Salvatrucha, minlərlə "qola" bölünmüşdür, lakin ilk siqnalda xarici təhlükə ilə mübarizə aparmaq üçün birləşə bilirlər. Hər bir "qol"un öz gizli silah-sursatları (M-16, AR-15, AK, əl bombaları və partlayıcılar) mövcuddur və onların köməyi ilə nəzarətindəki ərazi sərhədlərini qoruyur. Qanqsterlər öz məhəllələrində bütün küçə narkotik satıcılarından və adi tacirlərdən xərac toplayaraq itaət etməməyə və ya qazancını gizlətməyə cəsarət edənləri ciddi şəkildə cəzalandırırlar. Bundan əlavə, MS-13 üzvləri kokain, heroin, metamfetamin və ya marixuana satışı həyata keçirirlər. left|thumb|263x263px|Mara Salvatrucha tatusu və xüsusi əl hərəkəti Hərəkətləri düzgün şəkildə istiqamətləndirmək üçün "qol" liderləri mütəmadi görüşürlər. Hərəkatın qurucuları olaraq, Los-Anceles qolunun üzvləri ABŞ-dəki bir çox digər MS-13 qolları arasında daha yüksək bir səlahiyyətə malikdirlər. Şimali Amerika "qolları"nın liderləri gəlirlərinin bir hissəsini həbsxanada olanlar da daxil olmaqla Mərkəzi Amerikadakı Mara Salvatrucha liderlərinə bağışlayırlar. Dəstə Qvatemala—Meksika və Meksika—ABŞ arasındakı sərhəd boyunca gizli yollara nəzarət edərək qanunsuz sərhəd keçidlərini asanlaşdırır. Bir çox qanunsuz immiqrant sərhədi asanlıqla keçmək üçün pul ödəyir, dəstə üçün ölkəyə silah və narkotik daşıyır. 2008-ci ildən etibarən ABŞ-dəki dəstə üzvlərinin 60–90%-i qeyri-qanuni mühacir statusuna malik olmuşdur. Mara Salvatrucha, cinayətlər törətmək və ya Mərkəzi Amerikadakı səlahiyyətlilər tərəfindən təqibdən gizlənmək üçün ABŞ-yə köç etdikdə dövlətlər arasında quldurları köç etmişdir. Buna görə də quldurların köçü barədə yüksək təcrübəyə malikdirlər. ABŞ-də qeyri-qanuni vəziyyətdə yaşayan qanqsterlər tez-tez saxta sənədlərlə, qohumlarının yanında qalmaqla və hətta bəzən iş üçün müraciət etməklə ölkəni gəzirlər. "Bandalar Ölkəsi" adlı amerikan sənədli serialının 11-ci bölümündə verilən məlumatlara görə, MS-13 üzvləri xaricdəki ABŞ hərbi bazaları da daxil olmaqla ABŞ Silahlı Qüvvələrinin bir çox qollarında fəal iştirak edirlər. Qanqsterlər yalnız hərbi işlərdə və xüsusi bacarıqlarda öyrədilmir, eyni zamanda orduya yeni üzvlər də cəlb edilir.
Subkultura və xüsusiyyətlər
MS-13 dəstə üzvləri, rəqiblərini və ya dövlət səlahiyyətlilərini qorxutmaq üçün hazırlanmış həddindən artıq vəhşiliyi ilə seçilir. İşgəncə və qətl zamanı dəstə üzvləri bəzən qurbanın başlarını, əllərini, barmaqlarını və ya cinsiyyət orqanlarını kəsib itlərə yedizdirirlər. Qorxutmaq naminə, dəstə təcavüzlərinə, adi vətəndaşların və ya müxaliflərin kütləvi edamlarına son qoymurlar və digər dəstələrdən fərqli olaraq "qarışqalar" polislə silahlı toqquşmalardan çəkinmirlər. MS-13 dəstəsindən olan qanqsterlər "Mata, Viola, Controla" ("Öldür, təcavüz et, tabe et") şüarından istifadə edir. Şüarlar arasında "Tanrı və ananız üçün yaşayırsınız, lakin dəstə üçün ölürsünüz" də olduqca yayğındır.
Mara Salvatrucha üzvlərinin üzü və dodaqları da daxil olmaqla bədənin hər yerində döymələr mövcuddur. Bu döymələr, bir şəxsin bir dəstəyə mənsub olduğunu göstərmir, həm də təfərrüatları ilə cinayət tərcümeyi-halından, cəmiyyətdəki nüfuzundan və statusundan xəbər verir. Addakı "13" rəqəmi, Mara Salvatruchanın başladığı M hərinin latın əlifbasında 13-cü olması ilə bağlıdır. Daha az yayılmış digər bir versiyaya görə, "13" rəqəmi, dəstənin yaranma yeri olan Los-Ancelesdəki 13-cü küçədir. Digər məşhur döymələr "M" hərfi şəklində şeytanın buynuzları üçün "keçi", telefon kodları (məsələn, Los Angelesdən gələn bir quldur üçün 213, New York üçün 212 və s.) dizaynlarıdır. Dəstəyin atributlarının vacib bir hissəsi, nəzarət olunan ərazinin sərhədlərini və ya ərazilərini işarələyən və ölən yoldaşların xatirəsinə tətbiq olunan divar qraffitisidir.
Dəstə üzvləri geyim zamanı adətən mavi və ağ rənglərə üstünlük verirlər. Aralarında ispan və ingilis dillərində qenqsta-rep olduqca məşhurdur. Bir dəstə üzvünə təşəbbüs "içəridən sıçrayış" adlanır və mövzunun dözümlülük və cəsarət göstərməli olduğu bir təcrübəsizin ən az 13 saniyə döyülməsidir. Başlanğıcdan sonra yeni gələn düşməni öldürərək statusunu möhkəmləndirmək, gələcəkdə qruplaşmaya mənfəət gətirmək və yeni üzvlər toplamaq məcburiyyətindədir. Mara Salvatrucha dəstəsinin "aranjman" adlanan xüsusi danışıq dili vardır. Həmçənin, dəstənin ayrıca öz "şərəf məcəlləsi" var, buna riayət edilməsinə hökm çıxaran "nəzarət məhkəməsi" nəzarət edir.
Hüquq-mühafizə orqanları ilə mübarizə
thumb|220x220px|Dəstə üzvünün qandallanması 1990-cı illərdə, geniş yayılmış cinayətlərə cavab olaraq, "ölüm dəstəsi" adlanan Sombra Negra dəstəsi, El Salvadorda silahlı gənc dəstələrinin üzvlərinə məhkəmədənkənar qətllər həyata keçirərək daha da şiddətləndirdi. El Salvador səlahiyyətliləri Sombra Negranın fəaliyyətinə qarışdıqlarını rəsmən inkar etsələr də, bir çox insan haqları təşkilatı bölmələrin əsasən polis və hərbi işçilərdən ibarət olduğunu, eyni zamanda dövlət qurumlarında xidmətdə olan üsul və silahlardan istifadə etdiklərini iddia etdilər. Qonşu Hondurasda insan haqları müdafiəçiləri hakimiyyəti daha dəhşətli qırğınlarda günahlandırıldılar. Onlara qarşı iddia edilir ki, həbsxana rəhbərliyinin iştirakı olmadan, onlarla Mara Salvatrucha üzvü izdihamlı həbsxanalarda baş verən süni yanğınlarda həyatını itirmişdir.
2008-ci ilin oktyabrında, Mara Salvatrucha üzvü Rodolfo Salinas Meksika-Qvatemala sərhədində, Honduras və ABŞ-də onlarla qətldə iştirak edən kapitan Alejandro Motino həbs edildi. 2009-cu ilin iyununda, üç illik istintaqdan sonra Los-Anceles "qol"unun 24 lideri Mara Salvatrucha qətl, narkotik ticarəti və reketçiliklə yanaşı, bir polis detektivinin qətlini hazırlamaqda günahlandırıldı və istintaq zamanı 15 qanqster həbs olundu, digərləri isə ölkədən deportasiya edildi. 2009-cu ilin sonlarında Prezident Maurikio Funesin rəhbərlik etdiyi El Salvador hökuməti, mütəşəkkil cinayətkarlıqla mübarizə üçün yeni bir genişmiqyaslı əməliyyata başladı, şəhər küçələrində asayişi qorumaq və yerli polisə kömək məqsədilə 4000 ordu kontingenti göndərildi, lakin kütləvi həbslər cinayət vəziyyətini əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirə bilmədi, çünki Mara Salvatruchanın bir çox lideri tabeliyində olanları ən sərt Salvador həbsxanalarından belə cib telefonlarından istifadə edərək idarə etməyi bacarırdı.
2010-cu ilin sonunda Qvatemala Prezidenti Alvaro Koloma hökuməti, ölkədə kök salmış meksikalı narkotik kartellərinə qarşı bir hücum başlatmış və Mara Salvatrucha ilə yaxından əməkdaşlıq etmişdir. Los Zetas üzvləri kartelə kəşfiyyat məlumatı verərək cavab verən MS-13 qollarını silahlandırdılar. Hüquq-mühafizə orqanlarının əməkdaşlarının diqqətini narkotik qaçaqmalçılığından yayındıran və gecəqondularda narkotiklərin pərakəndə satışına nəzarət edən cinayətlər törədib. 2012-ci ilin aprel ayında, etnik dəstələrə qarşı genişmiqyaslı əməliyyat zamanı ABŞ və Hondurasda narkotik, silah və insan alveri ilə məşğul olan 792 nəfər nəzarətə alındı. 2017-ci ilin oktyabr ayında Qvatamelanın Çimalatenanqo şəhərində, MS-13 dəstəsinin əsas liderlərindən biri olan "Blanko" ləqəbli Anqel Qabriyel Reyes Marrokin, bir çox qətl və digər cinayətləri törətmək və təşkil etmək ittihamı ilə həbs olundu. Los-Ancelesdə salvadorlu miqrantlar tərəfindən qurulan yerli Locos Centrales dəstəsinin lideri olmuşdur.
Xalqlar Dostluğu Muzeyi
Xalqlar Dostluğu Muzeyi — Zəngilan Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyinin filialı kimi yaradılmış.
Muzeyin tarixi
Xalqlar Dostluğu Muzeyi 1987-ci ildə Zəngilan rayonu Yuxarı Yeməzli kəndində fəaliyyətə başlamışdır. Muzeyi Yuxarı Yeməzli kəndində sovxozun idarə binasının 10–15 metrliyində yerləşirdi.
Muzey eksponatları
Muzeydə 200 yaxın ekponat sərgilənirdi. Xalqlar dostluğunu simvolizə edən foto-şəkillər, Süsəndağında olan mağaradan tapılmış daş muncuqlar saxlanılırdı. Bu muncuqların bəzisi kobud şəkildə yumru, bəziləri isə cilalanmışdı. Xalqlar Dostluğu muzeyində müxtəlif növ xalçalar, kilimlər, palazlar, mis, gümüş qablar, xurcunlar, gümüş xəncərlər və digər eksponatlar qorunub saxlanılırdı.
NGC 2522
NGC 2522, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Xərçəng bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə 121.92 sm (48 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Maliyyə
Maliyyə biznes maliyyəsi, fərdi maliyyə və ictimai maliyyəni əhatə edir. Maliyyəyə pul yığımı və adətən, pulun borc verilməsi də daxildir. Əsasən, zaman, pul və risk anlayışları və onların bir-biri ilə əlaqəsi ilə məşğuldur. Eyni zamanda, pulun xərclənməsi və büdcənin hazırlanması ilə də məşğuldur. Maliyyə prosesi, əsasən, fiziki və hüquqi şəxslərin banka əmanət yerləşdirməsi vasitəsilə işləyir. Bank pulu digər fiziki və hüquqi şəxslərə istehlak və ya investisiya məqsədilə kredit olaraq verir və onlardan faiz tələb edir. Kreditlər, son vaxtlarda artan sürətlə, yenidən satış üçün paketlənir, yəni investor krediti (borcu) ya bankdan, ya da birbaşa şirkətdən alır. İstiqraz vərəqləri şirkətlər tərəfindən investorlara birbaşa satılan borcdur, bu zaman investor faiz əldə edir və ya istiqraz vərəqini təkrar bazarda satır. Bank sektoru kredit təmin etməklə fondlaşmanın əsas vasitəçisi rolunda çıxış edir. Ancaq, şəxsi sərmayə, birgə fond, (mutual fund), qorunma fondları (hedge fund) və digər qurumlar müxtəlif istiqraz vərəqlərinə investisiya etməklə əhəmiyyət qazanmışlar. İnvestisiya kimi qeyd olunan maliyyə aktivləri maliyyə riskinə nəzarət etmək məqsədilə maliyyə riskinin menecmentinə xüsusi diqqət yetirilərək idarə edilir. Maliyyə alətləri müxtəlif növ qiymətli kağızların birjalarda alınıb satılmasına imkan yaradır. Bu qiymətli kağızlara istiqraz vərəqləri və səhmlər də daxildir. Mərkəzi banklar isə son çarə kreditoru rolunu oynayır və pul kütləsinə nəzarət edir. Pul kütləsi artdıqca faizlər azalır.
Maliyyənin texnikası və maliyyə sektorunun sahələri
Gəlirləri xərclərindən çox olan bir şəxs əlavə gəlirini borc verə və ya investisiya edə bilər. Digər tərəfdən, xərcləri gəlirlərindən çox olan bir şəxs borc alaraq və yaxud səhmlərini ixrac etməklə, xərclərini azaltmaqla və ya gəlirini artırmaqla kapitalını artıra bilər. Borc verən birbaşa borc almaq istəyən tərəfi, bank kimi maliyyə vasitəçiliyi fəaliyyətini göstərən qurumları tapa bilər və ya borc bazarında istiqraz vərəqi ala bilər. Vasitəçi iştirak edərsə, borc verən faiz əldə edir, borc alan borc verənin əldə etdiyindən daha yüksək faiz ödəyir, nəticədə aradakı fərqi maliyyə vasitəçisi qazanır.
Korporativ maliyyənin bir nümunəsi səhmlərin şirkət tərəfindən investisiya bankları kimi institusional investorlara satılmasıdır. İnvestisiya bankları adətən bu səhmləri investorlara satır. Səhmi əldə edən şirkətdə pay sahibi olur. Əgər XYZ şirkətinin bir səhmini alırsansa və şirkətin 100 səhmi varsa (investorların əlində), sən şirkətin 1 faizinə sahib olursan. Əlbəttə, bunun müqabilində şirkət nağd əldə edir və bununla fəaliyyətini genişləndirir. Bu proses "sərmayə ilə maliyyələşmə" adlanır. Sərmayə ilə maliyyələşmə istiqraz vərəqlərinin satılması (və ya digər borc ilə maliyyələşmə) şirkətin kapital strukturunu təşkil edir.
Maliyyədən fiziki şəxlər (şəxsi maliyyə), hökumət (dövlət maliyyəsi), şirkətlər (korportaiv maliyyə) və məktəblərdən tutmuş qeyri-mənfəət qurumlarına qədər geniş spektrdə istifadə olunur. Ümumiyyətlə, yuxarıdakı fəaliyyətlər öz məqsədinə çatmaq üçün institusional mexanizmindən asılı olaraq uyğun maliyyə aləti və metodundan istifadə edir. Maliyyə biznesin idarə edilməsinin ən vacib amillərindən biridir. Uyğun maliyyə planı olmadan yeni müəssisə uğur qazana bilməz. Pulun (likvid aktiv) idarə edilməsi fiziki və hüquqi şəxslərin gələcəyinin təminatı üçün vacibdir.
Şəxsi maliyyə
Şəxsi maliyyə əsasən aşağıdakı suallara cavab axtarır:
Korporativ maliyyə
Menecment və ya korporativ maliyyə şirkətin fəaliyyəti üçün fondların təmin edilməsi vəzifəsini daşıyır. Kiçik bizneslər üçün bu KOB şirkətlər maliyyəsi adlanır. Ümumiyyətlə risk və gəlirliliyin tarazlığını qorumaq şərtilə qurumun varlıq dəyərini və səhminin qiymətinin maksimuma çatdırmaq məqsədi daşıyır.
Uzun müddətli fondlar səhmdarlar və uzun müddətli kredit (əsasən, istiqraz vərəqəsi) vasitəsilə təmin olunur. Fondların müxtəlif növləri arasında tarazlıq şirkətin kapital strukturu adlanır. Qısa müddətli fondlaşma və ya fəaliyyət kapitalı, adətən, banklardan kredit xətti alınaraq təmin olunur.
Maliyyə ilə yaxından əlaqəli olan bir başqa biznes qərarı isə investisiya və ya fondların idarə edilməsidir. İnvestisiya bir aktivin dəyərini qoruyacağı və ya artıracağı ümidi ilə əldə edilməsidir. İnvestisiya menecmentndə – portfelin seçilməsi – nəyə nə qədər və nə vaxt investisiya ediləcəyinə qərar verilməlidir. Bu məqsədlə şirkət aşağıdakıları etməlidir:
Maliyyə menecmenti mühasibatın maliyyə funksiyası ilə paraleldir. Ancaq, maliyyə mühasibatı keçmişə aid maliyyə hesabatlarının verilməsi ilə məşğuldursa, maliyyə qərarı birbaşa şirkətin gələcəyinə yönəlir.
Kapital
Kapital, maliyyə baxımından, pul miqdarıdır ki, biznesin gücünü artırır ki, lazım olan əmtəəni satın alaraq başqa malları istehsal etsin və ya xidmətləri təklif etsin.
Kapital mənbələri
Korporasiyalar davam edən biznes fəaliyyətlərini davam etdirmək və ya gələcək artımları maliyyələşdirmək üçün investisiya mənbələri kimi borc fondlarına (borc kapitalı və ya kredit) etibar edə bilər. Borc, bank kreditləri, borc öhdəlikləri və ya ictimaiyyətə verilən istiqrazlar kimi müxtəlif formalarda gəlir. Borclar ödəmə müddətinə çatana qədər borc sermayəsində mütəmadi faiz ödənişləri (faiz xərcləri) tələb edirlər, burada firma öhdəliyi tam olaraq ödəməlidir. Borc ödənişləri batma fondu müddəaları şəklində də edilə bilər, bu zaman korporasiya borcunun illik ödənişlərini müntəzəm faiz ödənişlərindən yuxarı ödəyir. Borc ödənişlərini ödəmək üçün şirkətin özünün marağına gəldikdə çağırılan istiqrazlar (callable bonds) buraxan müəssisələr tam öhdəliyini geri ödəyə bilərlər. Əgər faiz ödənişləri nağd ödəmələr vasitəsilə korporasiya tərəfindən qəbul edilə bilməzsə, firma həmçinin borc öhdəlikləri (və ya ləğv edilməsi prosesi ilə) ödəmə şəklində girov aktivlərini də istifadə edə bilər.
Səhm kapitalı
Korporasiyalar alternativ olaraq şirkətin səhmlərini investorlara sataraq kapitalını artırırlar. İnvestorlar və ya səhmdarlar, investisiyaların qazanc əldə etməsi üçün vaxt keçdikcə şirkət dəyərinin yüksəlməsi tendensiyasını gözləyir. Səhmdar dəyəri, korporasiyalar səhm kapitalı və digər vəsaitləri sahiblərinə müsbət bir gəlir dərəcəsi əldə edən layihələrə (və ya investisiyalara) investisiya qoyduqda artır. İnvestorlar gələcəkdə müsbət kapitala gəlir dərəcəsi qazanacaq şirkətlərin səhmlərini almağı üstün tutur, və beləliklə bu korporasiyanın səhmlərinin bazar dəyərini artırır. Səhmdarlar dəyəri, korporasiyalar dividendlər şəklində artıq nağd məbləğini (biznes üçün lazım olmayan bölüşdürülməmiş mənfəətin vəsaitləri) ödəmiş olduqda də artırıla bilər.
Üstünlük verilmiş səhmlər (preferred stock)
Üstünlük verilmiş səhm, həm kapitalın, həm də borc alətinin xüsusiyyətləri daxil olmaqla, ümumi səhmlətin malik olmadığı xüsusiyyətlərin hər hansı birləşməsini daşıyan və adətən hibrid alət sayılan kapital təhlükəsizliyidir. Üstünlük verilmiş səhmlər, ümumi səhmlərdən üst səviyyə (yəni daha yüksək sıralama), lakin iddia baxımından istiqrazlara tabedir (şirkətin aktivlərindəki paylarına hüquqlar baxımından).
Büdcəyə ehtiyac
Büdcə biznes planını göstərən sənəddir. Biznesin məqsədini, qoyulan hədəfləri və nəticələri maliyyə terminləri ilə; başqa sözlə satış üçün hədəflənən qiymət, xərc, artım, planlaşdırılmış satışın əldə olunması üçün tələb olunan investisiya və maliyyə mənbəyi. Büdcə həm qısa, həm uzun müddətli ola bilər. 1 ilin ödənişi 800 AZN. Uzun müddətli büdcə 5–10 ili əhatə edir və şirkətin gələcək görüntüsünü göstərir, qısa müddətli büdcə ilə bir illikdir və müəyyən bir ildə davam edən fəaliyyəti əhatə edir.
Kapital büdcəsi
Bu nəzərdə tutulan əsaslı aktivləri əhatə edir və onların alımının necə maliyyələşəcəyini göstərir. Kapital büdcəsi illik olaraq hazırlanır və uzun müddətli Kapitalın Təkmilləşdirilməsi Planının bir hissəsini təşkil etməlidir.
Sosial sinif
Sosial sinif cəmiyyətlər və mədəniyyətlər daxilində fərdlər və ya qruplar arasındakı iyerarxik fərqə (və ya təbəqələşməyə) aiddir. Ümumiyyətlə fərdlər sinifdəki iqtisadi mövqelərinə və stratifikasiya sistemindəki oxşar siyasi və iqtisadi maraqlarına görə qruplaşdırılırlar.
Maliyyə
Nağd büdcəsi
Biznesin fəaliyyət kapitalı yetərliliyi daimi nəzarət altında olmalıdır ki, qısa müddətli xərcləri ödəyəcək fondlar vaxtında təmin olunsun.
Sosial sinif
Cəmiyyətlərin əksəriyyəti, xüsusən də milli dövlətlər sosial təsnifat xüsusiyyəti göstərir. Ancaq sinif universal bir fenomen deyildir. Bir çox ovçu-yığıcı cəmiyyətlərdə sosial sinif yoxdur, əksər hallarda daimi rəhbərləri olmur və icma üzvlərinin iyerarxik güc strukturlarına bölünməsindən çəkinirlər.
Maliyyə
Nağd büdcəsi
Nağd büdcəsi gözlənilən nağd vəsaitin haradan əldə edildiyi və haraya sərf edildiyini göstərir. Nağd büdcəsi aşağıdakı əsas 6 hissədən ibarətdir:
Maliyəə iqtisadi
Maliyyə iqtisadı iqtisadiyyatın bir sahəsidir. Real iqtisadiyyatla maraqlanan digər sahələrdən fərqli olaraq, maliyyə dəyişkənləri olan qiymətlər, faizlər və səhmlərin əlaqəsini öyrənir. Xalis maliyyədən fərqli olaraq maliyyə iqtisadı real iqtisadi dəyişkənlərin maliyyə dəyişkənlərinə təsiri üzərində ixtisaslaşır.
Maliyyə iqtisadı aşağıdakıları təhlil edir:
Maliyyə ekonometriyası maliyyə iqtisadının bir hissəsidir. Dəyişkənlər arası əlaqəni ekonometrik metodlardan istifadə edərək ölçür.
Maliyyə riyaziyyatı
Maliyyə riyaziyyatı tətbiqi riyaziyyatın maliyyə bazarları ilə məşğul olan sahəsidir. Maliyyə riyaziyyatı riyaziyyatı, əsasən statistikanı tətbiq edərək maliyyə ilə bağlı məlumatları təhlil edir. Maliyyə məlumatına qiymətli kağızların – səhm və istiqraz – hərəkəti və onların münasibəti aid ola bilər. Maliyyə riyaziyyatının əsas hissələrindən biri sığorta riyaziyyatıdır.
Təcrübi maliyyə
Təcrübi maliyyə fərqli bazar mühitinin qurulması məqsədini daşıyır və bunun vasitəsilə agentlərin davranışı, yaranan ticarət axımının, informasiya diffuziyasının və toplanmasının, qiymətin əmələ gəlməsi mexanizminin və gəlirin əldə edilməsi prosesinin təcrübi müşahidələrlə öyrənilməsinə işıq tutur. Təcrübi maliyyəçilər cari maliyyə iqtisadının nəzəri modellərinin nə qədər etibarlı təxmin gücünü təhlil edir və bu nəzəriyyələrin necə təkmilləşdiriləcəyini araşdırır. Bu sahədə araşdırmalar apararkən ticarət simulyasiyaları təşkil edilə və ya süni yaradılmış rəqabətli bazar mühiti vasitəsilə insanların davranışları təhlil oluna bilər.
Davranış maliyyəsi
Davranış maliyyəsi aşağıdakı mövzularla maraqlanır:
Mücərrəd aktivlərin maliyyəsi
Bu sahə patent, marka, brend, etibar kimi mücərrəd aktivləri təhlil edir.
Əlaqədar ixtisas dərəcələri
Maliyyə sahəsində müxtəlif ixtisas dərəcələri var:
Muhasibat: Biznes ixtisası: Biznesin İdarə Edilməsi üzrə Magistr (MBA), Biznesin İdarə Edilməsi üzrə Bakalavr (BBM), Ticarət Magistri (M.Comm), Menecment Elmi üzrə Magistr (MSM), Biznesin İdarə Edilməsi Elmi Doktoru (DBA)
Ümumi maliyyə ixtisasları:
Maliyyə terminləri
Qurtarma(ing.Bailout). Dövlətin maliyyə siyasətinə baxan qurumları vasitəsilə özəl qurum olan bank və digər maliyyə qurumlarını iflas olmaqdan qurtarmaq üçün bu qurumların qarşılaya bilmədiyi maliyyə öhdəliklərini öz boynuna götürməsidir. (Həmç.bax son çarə kreditoru). Beynəlxalq maliyyə böhranları zamanı Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF), "Böyük Yeddilik" və bu kimi rəsmi kreditorların təcili kredit ayırmasına verilən addır. Adətən, belə qurtarmalar pulsuz olmayıb uzunmüddətli xüsusi kreditlər şəklində həyata keçirilir. Əsas məqsədi ölkəni kapital hesabı iflasından qurtarıb vaxtı yetmiş borclarını qaytarmağa imkan yaratmaqdır.
Cəlbetmə (ing. Bail-in) Özəl kreditorların verdikləri borclar vədəsinə çatanda bunların vaxtının uzadılmasına razılıq vermələri ilə, maliyyə böhranının həllinə müflis olan borclu maliyyə qurumlarından başqa bu maraqlı tərəfin də cəlb edilməsidir. Burada çox vaxt borclunun borcunu ödəyə bilməsi üçün borc verən tərəfin (məs. böyuk transmilli bankların)borcun ödənilməsi cədvəlində dəyişiklik etməsindən söhbət gedir. Bu yolla borclu ölkənin qeyri-likvidlikdən çıxmaq imkanı yaranır. Əsasən, dövlət vasitəçiliyi ilə həyata keçirilən bu addımın uğuru borc verən qurumun bu uyğunlaşmadan xeyir götürəcəyinə inandırılmasından asılıdır. Həmçinin, burden sharing – yükü paylaşma debt restructuring – borca yenidən baxılma, restrukturizasiya private-sector involvement (PSİ) – özəl sektorun qoşulması constructive engagement – konstruktiv iştirak. Digər mümkün qarşılıqları : Paylaşdırma, birgə həllə cəlb etmə, cəlbedilmə
Tədiyyə balansı (ing.Balance of payments) Ölkə rezidentlərinin qeyri-rezidentlərlə müəyyən zaman aralığında (adətən bir il) həyata keçirdiyi ticarət və maliyyə əməliyyatlarını mühasibat uçotunun ikili yazılışı şəklində əks etdirən statistik hesabdır. Nəzəri baxımdan TB həmişə taraz olsa da, bu çox vaxt kor-təbii olmayıb dövlətin müdaxiləsindən irəli gəlir. Belə ki, ölkəyə daxil olan maliyyə-ticarət axınlarının pulla ifadəsi ölkədən çıxan axınlarınkından kiçik olduğu halda TB kəsri əmələ gəlir ki, bunun da mənfi nəticələrindən qorunmaq üçün dövlət maliyyə qurumları müdaxilə edib tarazlığı təmin edir. Daxil olan axınların dəyəri çıxanlarınkından böyuk olduqda yaranan TB artığı da mənfi hallara səbəb ola bilər (məs. bu vəziyyətdən yarana biləcək inflyasiyadan ehtiyat edən maliyyə investorları milli puldan qaçarlarsa, bu valyuta böhranına səbəb ola bilər.)
öhdəlik (ing.liability) İkili yazılışlı mühasibatda iqtisadi subyektin passiv sütununda yer alan məbləğdir.Bura adətən borc,faiz ödəmələri və s. aid edilir.
Vayuta məzənnəsi (ing.Exchange rate) Bir ölkənin pul vahidinin digərinkiylə ifadəsi olub, bu valyutanın nisbi dəyərini bildirir. Burada nisbilik həmin dəyərin müxtəlif valyutalara görə dəyişdiyindən irəli gəlir. İqtisadi ədəbiyyatda valyuta məzənnəsi anlayışını nominal və gerçək olmaqla iki qrupda təhlil edirlər.
Nominal valyuta məzənnəsi(ing.nominal exchange rate) Cari bazar qiymətlərini əks etdirir və inflyasiya və digər makroiqtisadi dəyişənləri nəzərə almır. Bazar iştirakçılarının gözləntilərinə həssas olub qısa zaman aralığında böyük dəyişmələr göstərə bilir. N.v.m. iki cür ifadə olunur. Tutaq ki, A "bizim", B isə "xarici" ölkənin pul vahidi, E və e isə n.v.m.-dir. 1) 1A = eB Bir vahid ölkə puluna alına bilən xarici pulun miqdarıdır. 2)1B= EA Bir vahid xarici pulu almaq üçün tələb olunan yerli pulun miqdarıdır. Məs. pul islahatından əvvəl Azəbaycanda məzənnəni ifadə etmək üçün ikinci yoldan (E) istifadə olunurdu (1$=4900AZM). Qeyd edək ki, anqlo-sakson ənənəsində iqtisadi təhlildə E-dən, kontinental Avropada isə daha çox e-dən istifadə olunur.
Gerçək valyuta məzənnəsi (ing.Real exchange rate) Yerli pul vahidinin xarici valyutaya nəzərən gerçək alıcılıq qabiliyyətini göstərir. Başqa sözlə, ölkədaxili inflyasiya ilə xarici ölkədə gedən inflyasiyanı nəzərə alan valyuta məzənnəsidir. Nominal valyuta məzənnəsi ilə sözügedən iki ölkədə hər hansı bir mal və ya xidmətin bazar qiymətləri nisbətinin hasilinə bərabərdir. N.v.m. pul vahidləri nisbəti olan halda g.v.m. konkret mal (və ya mal səbəti) miqdarlarının nisbətidir.İstifadə olunan nominal valyuta məzənnəsi yazılışından asılı olaraq aşağıdakı kimi yazılır: 1) ReR = e x (P/P*) Burada g.v.m.-nin tərifini belə veririk: g.v.m "bizim" ölkədə bir ədəd yerli pul vahidi ilə satın alına bilən malın miqdarı ilə "xarici" ölkədə bu pul vahidinə düşən xarici pulla satın alına bilən mal miqdarının nisbətinə bərabərdir.Yəni, P/(P*/e) 2) RER = E x (P*/P)
Kip bərkitmə (ing.Hard peg) Ölkə pulu məzənnəsinin hər hansı bir xarici valyutanın məzənnəsinə qəti bağlanmasıdır. Praktikada bu, tam dönərli dünya pullarından birinə (dollar, avro,yen) calanmaq deməkdir Yəni, ölkədəki makroiqtisadi mühitin necə dəyişdiyindən asılı olmayaraq, məzənnə daim sabit qalır. Valyuta sabitsizliyindən qorunmağa imkan versə də bu rejimin bir sıra mənfi xüsusiyyətləri vardır.
Ölkə pulu məzənnəsinin qeyri-sabitliyi(ing.Exchange rate volatility) Məzənnənin qısa müddət ərzində böyük dəyişmələr göstərməsidir. Bu hal beynəlxalq iqtisadi fəalliyətlə məşğul olanların gözləntilərinə əsaslı ziyan vurur. Belə ki, alqı-satqı müqavilələrinin cari məzənnə ilə tərtib olunduqları halda, pul məzənnəsinin dəyişməsi firmaları iflasa uğrada bilər. Hətta, müqavilələr dəyişkən məzənnə ilə ayaqlaşmaq üçün indeksləşdirərlərsə belə, məzənnənin hansı istiqamətdə və hansı böyüklükdə dəyışəcəyini bilməmək, tərəflərin böyük itkilərinə səbəb ola bilər. Bu, təkcə beynəlxalq ticarətə deyil, beynəlxalq maliyyə-kredit əməliyyatlarına da aiddir. Hətta yeni sənayeləşmiş ölkələrdə bu kapital əməliyyatlarına valyuta məzənnəsinin sabitsizliyindən dəyən zərər ticarətə vurulan zərərdən dəfələrlə artıq olur. Bu son məqam isə kapital bazarında tələb-təklifin qiymət dəyişmələrinə son dərəcə həssas olması və uyğunlaşmanın çox böyük sürətlə baş verməsidir. Bütun bunlar dövləti valyuta sabitsizliyindən qaçınmağa və valyuta bazarında kəskin dalğalanmaların qarşısını almaq üçün bütün mümkün makroiqtisadi vasitələrdən istifadə edərək ciddi addımlar atmağa vadar edir. Belə addımların içində ən çox yayılmışı sabit məzənnəli valyuta rejiminin tətbiqidir.