cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fris Haber
Erkən həyatı və təhsili
Fris diplomunu aldıqdan sonra Breslauya qayıtdı və atasının kimya biznesində çalışmağa başladı. Lakin atası ilə yola getmədi. Ziqfrid əlaqələri sayəsində Frisə müxtəlif kimyəvi şirkətlərdə,təcrübə qazanması üçün praktika keçməsinə köməklik göstərdi. Bunlara Grünwald and Company (Budapeşt distilləri), Avstriyanın bir ammonyak-sodium fabriki və Feldmühle kağız və selüloz şirkətləri daxildir. Haber, bu təcrübələrə əsaslanaraq texniki proseslər haqqında daha çox məlumat əldə etməsi lazım olduğunu başa düşdü və atasını Qeorq Luncın yanında Sürixdəki Politexnik Kollecində (indiki İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutu) təhsilini davam etdirməsinə inandıra bildi. 1892-ci ilin payızında Haber atasının şirkətində işləmək üçün yenidən Breslauya qayıtdı, lakin ata-oğul heç cürə yola gedə bilmirdi və Ziqfrid nəhayət birlikdə yaxşı çalışa bilmədiklərini qəbul etdi.
Erkən karyerası
Haber daha sonra akademik təyinat istədi, əvvəlcə 1892-1894-cü illər arasında Yena Universitetində Lyudviq Norrun müstəqil assistantı vəzifəsində çalışmışdır. Yenada olduğu müddətdə Haber daha yaxşı akademik və ya hərbi mövqe qazanma şansını artırmaq üçün yəhudilikdən lüteranlığa döndü. Norr, Haberi Karlsrue Texniki İnstitutunun kimya professoru, boyanın kimyəvi texnologiyası və boya sənayesi və tekstil üçün sintetik materialların araşdırılması ilə çox maraqlanan Karl Enqlerə tövsiyə etdi. Enqler Haberi 1894-cü ildə Haberə assistanlıq edən Karlsruedəki iş yoldaşı Hans Bunteyə yönləndirdi.
Boyer texnologiyası sahəsi ilə əlaqəli tədris vəzifələrini icra edən və qazların yanması üzərində işlərini davam etdirən Haber,Bunte institutunda privatdosent olaraq təyin edildi. 1896-cı ildə universitet, boya texnologiyasındakı inkişafları öyrənmək üçün Silesiya, Saksoniya və Avstriyaya getməsində ona dəstək oldu.
1897-ci ildə Haber elektrokimyadakı inkişafları öyrənmək üçün oxşar səyahət etdi. Bir müddət ərazi ilə maraqlandı,elektrokimya və fiziki kimya mövzusunda nəzəri mühazirələr oxuyan başqa bir özəl mütəxəssis Hans Laqqin ilə işlədi. Haberin 1898-ci ildə çıxan kitabı Grundriss der technischen Elektrochemie auf theoretischer Grundlage (nəzəri əsaslara əsaslanan texniki elektrokimyanın xülasəsi) xüsusilə nitrobenzolun azaldılması ilə bağlı işləri diqqət çəkdi. Kitabın ön sözündə Haber 5 dekabr 1899-cu ildə vəfat edən Laqqinə təşəkkürünü bildirir. Haber, Leypsiqdəki Vilhelm Ostvaldın tələbəsi və daha sonra onun assistenti olan Georq Brediq də daxil olmaqla, bölgədəki digərləri ilə əməkdaşlıq etdi.
Bunte və Enqler, Haberin tədris fəaliyyətinin daha da təsdiqlənməsi üçün verilən müraciəti dəstəklədilər və 6 dekabr 1898-ci ildə, Haber, Böyük hersoq Fridrix fon Badenin əmri ilə onun Extraordinarius və dosent adına sərmayə qoyuldu.
Haber Karlsruedə olarkən müxtəlif sahələrdə çalışmış və bir çox sahələrə əhəmiyyətli töhfələr vermişdir. Boya və tekstil sahəsində,o və Fridrix Bran, Adolf Holz tərəfindən hazırlanan tekstil çap proseslərindəki addımları nəzəri olaraq izah edə bildilər. Karl Enqler ilə apardığı müzakirələr Haberi,quru və nəm otoksidləşmə arasındakı fərq, elektrokimyəvi baxımdan otoksidləşməni izah etməyə məcbur etdi. Haberin sərt cisimlərin reaksiya termodinamikasını araşdırması Faradey qanunlarının kristal duzların elektrolizinə uyğun olduğunu təsdiqlədi. Bu iş şüşə elektrod və elektrolitik potensialın ölçülməsi üçün nəzəri əsaslara gətirib çıxardı. Haberin elektrokimyəvi reduksiyanın geri dönməz və bərpa olunan formaları üzərində işi elektrokimya sahəsində klassik hesab olunur. Həm də nadir metalların passivliyini və elektrik cərəyanının metalların korroziyasına təsirlərini öyrənmişdir. Bundan əlavə, Haber ikinci Thermodynamik technischer Gasreaktionen: sieben Vorlesungen (1905) trans adlı kitabını çıxarır. Texniki qaz reaksiyalarının termodinamikası: yeddi mühazirə (1908), daha sonra kimyəvi termodinamika sahəsində "dəqiqlik və kritik fikir modeli" olaraq qəbul edildi.
1906-cı ildə Karlsrue İnstitutunun fiziki kimya kafedrasının müdiri Maks Le Blank, Leypsiq Universitetində vəzifəyə təyin olundu. Axtarış komitəsindən tövsiyələr alındıqdan sonra Badendəki Təhsil Nazirliyi, təklifi qəbul edən Fris Haberə Karlsruedə fiziki kimya üzrə tam professorluğu təklif etdi.
Nobel mükafatı
1894-1911-ci illərdə Karlsrue Texniki İnstitutunda işlədiyi müddətdə Haber və köməkçisi Robert Le Rossiqnol, yüksək temperatur və təzyiq şəraitində hidrogen və atmosfer azotundan ammonyakın katalitik əmələ gəlməsi olan Haber-Boş nəzəriyyəsini icad etdilər. Nəticədə gübrə istehsalının təməl elementlərindən olan ammonium nitrat və potasiumu əldə etməyi həm iqtisadi cəhətdən daha effektiv etdilər, həm də əldə olunma prosesini daha asan formaya saldılar. Bu kəşf, sistem tarazlıqda olduqda və ona təsir edən amillərdən biri dəyişdirildikdə sistemin dəyişmənin təsirini minimuma endirərək cavab verəcəyini bildirən 1884-cü ildə elan edilmiş Le Châtelier nəzəriyyəsinin birbaşa nəticəsidir. Nikel üzərində əsaslı katalizatorda ammonyakın necə ayrılacağı məlum olduğundan, Le Châtelier-in yüksək temperatur və təzyiqdə ammonyak istehsal etmək üçün reaksiyanın geri çevrilə biləcəyi nəzəriyyəsindən qaynaqlana bilər (Anri Lui Le Şatelyenin özünü sınamış olduğu, lakin texniki işçisinin oksigen qəbul etməsi ilə əlaqəli partlayış səbəbiylə özünü öldürməsindən sonra imtina etdiyi müddət).
Geniş miqyaslı ammonyak istehsalı prosesini daha da inkişaf etdirmək üçün Haber sənayeyə müraciət etdi. BASF-da Karl Boş ilə komanda halında, ticari miqdarda ammonyak istehsal etmək üçün proses uğurla genişləndirildi. Haber-Boş nəzəriyyəsi kimya sənayesində yeni mərhələ oldu. Əvvəllər məhdud təbii yataqlardan ammonyak alınmasından asılı olan gübrə və kimyəvi xammal kimi azot əsaslı məhsulların istehsalı,indi asanlıqla əldə edilə bilən, bol bir baza - atmosfer azotundan istifadə etməklə mümkün oldu. Çox az miqdarda azot əsaslı gübrə istehsal etmək bacarığı, daha çox kənd təsərrüfatı məhsullarının həcmcə böyüməsinin və milyardlarla insanın acından ölməsinin qarşısını aldı.
Sintetik azot gübrəsinin illik dünya istehsalı hazırda 100 milyon tondan çoxdur. Mövcud dünya əhalisinin yarısının qida bazası Haber-Boş prosesinə əsaslanır.
Haber bu işinə görə 1918-ci ildə Kimya üzrə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür (1919-cu ildə isə mükafatı almışdır). Nobel mükafatını alarkən Haber çıxışında; "Bəlkə də bu həll son deyil. Azot bakteriyaları bizə,hələ necə təqlid edəcəyimizi bilmədiyimiz təbiətin, canlı maddə kimyasının öz inkişaf etmiş formaları ilə başa düşdüyünü və istifadə etdiyini öyrədir."
Haber yanma reaksiyaları, qızılın dəniz suyundan ayrılması, adsorbsiya effektləri, elektrokimya və sərbəst radikal tədqiqatları ilə bağlı araşdırmalarda da fəal idi. 1911-1933-cü illərdəki işlərinin böyük bir hissəsi Berlin-Dahlemdəki Kayser Vilhelm Fiziki kimya və Elektrokimya İnstitutunda edildi. 1953-cü ildə institutun adı ona görə dəyişdirildi. Bəzən səhvən, əvvəlcə MDMA-nı sintez etdiyi deyilir (ilk dəfə 1912-ci ildə dünyanın ən qədim dərman, kimyəvi və bioloji şirkəti Merck KGaA-nın kimyaçısı Anton Kölliş tərəfindən sintez edilmişdir).
I Dünya müharibəsi
Haber I Dünya Müharibəsini sevinclə qarşıladı, 92 digər Alman ziyalı ilə birlikdə 1914-cü ilin oktyabrında 93 manifestini imzaladı. Haber, 1907-ci il Haaqa Konvensiyasında (Almaniyanın da imzaladığı) toplardan istifadə edilməsinə dair qərar verilməsinə baxmayaraq, I Dünya müharibəsində ballistik olmayan kimyəvi silahların yaradılması və inkişaf etdirilməsində böyük rol oynadı. Kapitan rütbəsinə yüksəldi və müharibə başladıqdan dərhal sonra Hərbi Nazirlikdə Kimya bölməsinin müdiri oldu. Mövqe müharibəsində istifadə üçün xlor qazı və digər ölümcül qazlar hazırlayan qruplara rəhbərlik etməklə yanaşı, Haber, Belçikadakı İkinci İpr döyüşündə (22 aprel - 25 may 1915) ilk dəfə Alman ordusu tərəfindən sərbəst buraxıldığı zaman bu qruplar şəxsən onun əlində idi. Haber, bu cür silahlardan qorunmaq üçün adsorban filtrləri olan qaz maskalarının inkişafına da köməklik göstərdi.
Kimyəvi müharibə üçün Otto Petersonun rəhbərliyi altında Haber və Fridrix Kersçbaumun müşaviri olduğu xüsusi birlik, komanda (Pioneer Regiments 35 and 36) yaradıldı. Haber bu birliyə fizikləri, kimyaçıları və digər elm adamlarını aktiv şəkildə cəlb etdi. Gələcəyin Nobel mükafatçıları Ceyms Frank, Qustav Lyudviq Hers və Otto Han Haberin kimyəvi silahlılar dəstəsində xidmət edirdilər. 1914 və 1915-ci illərdə, İkinci İpr döyüşündən əvvəl,Haberin bölməsi, Fransızların Alman əsgərlərinə qarşı kimyəvi silah olduğu güman edilən turpinit barədə xəbərləri araşdıramağa başladı.
Birinci Dünya müharibəsindəki kimyəvi müharibə, müəyyən mənada, Haberin Fransız Nobel mükafatı laureatışısı kimyaçı Viktor Qrinayara qarşı çıxması ilə kimyaçıların müharibəsi idi. Müharibə və sülhlə əlaqədar olaraq, Haber bir dəfə "barış dövründə bir alim dünyaya aiddir, ancaq müharibə dövründə ölkəsinə aiddir" dedi. Bu, o zaman kimyaçıların üzləşdiyi etik problemlərin bir nümunəsi idi.
Haber, Birinci Dünya müharibəsi dövründəki xidmətindən qürur duyan vətənpərvər bir Alman idi. Ona Haberin, 25 il əvvəl məcburi hərbi xidmət zamanı rədd edildiyi Kayzer tərəfindən kapitan rütbəsi verildi.
Zəhərli qazın təsirlərinin araşdırmalarında, Haber uzun müddət zəhərli qazın aşağı konsentrasiyasına məruz qalmağın çox vaxt qısa müddət ərzində yüksək konsentrasiyaya məruz qalma ilə eyni təsiri (ölüm) olduğunu qeyd etdi. Qaz konsentrasiyası ilə lazımi məruz qalma müddəti arasında sadə riyazi əlaqə qurdu. Bu yanaşma Haber qaydası olaraq bilinir.
Haber, ölümün onsuzda ölüm olduğunu,hər şəkildə vurularaq və tarixə istinad edildiyini söyləyərək,kimyəvi müharibəni insanlığa sığmadığı iddialarına qarşı müdafiə etdi: "Cəngavərin odlu silahı olan adama göstərdiyi rədd cavabı, polad güllə ilə ona atəş açan əsgərdə kimyəvi silahlarla qarşılaşan adama qarşı təkrarlanır. Kimyəvi silahlar uçan dəmir parçalarından daha qəddar deyil; əksinə, ölümcül kimyəvi xəstəliklər nisbətən daha azdır, kəsiklər,yaralar yoxdur". 1920-ci illərdə onun institutunda çalışan elm adamları, xüsusilə taxıl anbarlarında fumiqant kimi böcək dərmanı kimi istifadə olunan sianid turşusu formulalı,antifidantlar kimi istifadə olunanan Siklon A hazırladılar.
Haber, II Dünya müharibəsindən əvvəl Almaniyada kimyəvi silahların hazırlanmasında iştirakına görə həm müasirlərindən, xüsusilə Albert Eynşteyndən çox tənqid aldı.
Şəxsi həyatı və ailəsi
thumb|Klara Immervar Haber, Klara Immervarla 1889-cu ildə Breslauda hərbi xidmətdə olarkən tanış oldu. Klara şəkər fabrikinə sahib kimyaçının qızı idi və Breslau Universitetində kimya üzrə fəlsəfə doktorluğu alan ilk qadın idi. 1897-ci ildə,o, Haberlə nişanlanmadan bir neçə il əvvəl,iudaizimlikdən imtina edərək xristianlığı qəbul etdi. Onlar 3 avqust 1901-ci ildə evləndilər; oğulları Hermann 1 iyun 1902-ci ildə anadan oldu.
Klara qadın hüquqları müdafiəçisi və bəzi məlumatlara görə pasifist idi. Ağıllı və idealist insan olan Klara,evləndikdən və karyerasını itirdikdən sonra getdikcə depressiyaya halları ilə üzləşdi. 2 may 1915-ci ildə,Haber ilə olan mübahisədən sonra Klara, xidmət tapançası ilə ürəyindən vuraraq intihar edir. Dərhal ölməyir və səsləri eşidən 12 yaşlı oğlu Hermann tərəfindən tapılır.
Onun intiharı bir çox söz-söhbətlərə səbəb oldu. Evliliyi stresli davam edirdi   və onun Haberin kimyəvi müharibədə işinə qarşı çıxdığı iddia edildi. Bu fikrə görə,onun intiharı, qismən Haberin İkinci İpr döyüşü zamanı xlor qazının ilk uğurlu istifadəsini şəxsən nəzarət etməsinə və 67.000-dən çox itki ilə nəticələnməsinə cavab ola bilər. Haber,Rusiya Ordusuna qarşı qazın buraxılmasına nəzarət etmək üçün,bir neçə gün ərzində Şərq cəbhəsinə yola düşdü. Dalemdə dəfn olunan Klaranın cəsədi,sonradan ərinin xahişi ilə Baselə köçürüldü və orada dəfn edildi.
Haber, ikinci həyat yoldaşı Şarlotte Natan ilə 25 oktyabr 1917-də Berlində evləndi. Şarlotte də, Klara kimi, Haberlə evlənmədən əvvəl iudaizmlikdən imtina edərək xristianlığı qəbul etdi. Cütlüyün Eva-Şarlotte və Lüdviq-Fris ("Lutz") adlı iki övladı olur. Bu ailəsində də problemlər yaşayan Haber 1927-ci il 6 dekabr tarixində boşanır.
Hermann Haber 1941-ci ilə qədər Fransada yaşadı, lakin Fransa vətəndaşlığını ala bilmədi. Almaniya II Dünya müharibəsi zamanı Fransanı işğal edəndə, Hermann, həyat yoldaşı və üç qızı ilə,islah əmək düşərgəsindən Marseldən Karib hövzəsinə gedən Fransız gəmisində qaçdılar. Oradan ABŞ-yə köçməyə imkan verən vizalar aldılar. Hermanın həyat yoldaşı Marqarette müharibə bitdikdən sonra öldü və Hermann 1946-cı ildə intihar etdi. Kimyaçı olan ən böyük qızı Kleyr, 1949-cu ildə intihar etdi; o, atom bombası üzərində işə üstünlük verdiyi üçün, xlor qazının təsirləri azaldan panzəhər araşdırmasını kənara qoymuşdu.
Fris Haberin digər oğlu Lüdviq Fris Haber (1921-2004), görkəmli İngilis iqtisadçısı oldu və Birinci dünya müharibəsində, The Poisonous Cloud (1986) kimyəvi müharibə tarixini yazdı.
1950-ci illərdə İngiltərə qayıdan qızı Eva,uzun müdddət Keniyada yaşamışdı. Üç övladı, beş nəvəsi və səkkiz nəticəsi olan Eva 2015-ci ildə vəfat etdi.
Haber ailəsinin bir neçə üzvü Nasist həbs düşərgələrində öldü,aralarında bacısı Friedanın qızı Hild Qlaksksmann,əri və iki uşağı da var idi.
Dünya müharibələri arasında
1919-1923-cü illərdə Haber, Hüqo Stoltzenberq ilə işləmək və kimyəvi qazların inkişafında həm İspaniyaya, həm də Rusiyaya kömək etməklə Almaniyanın kimyəvi silahlarının gizli hazırlanmasında iştirak edirdi.
1919-1925-ci illərdə Almaniyanın Yaponiyadakı səfiri Vilhelm Henrix Zolfun maddi sıxıntılar dövründə alman alimlərinə yapon dəstəyi istəməsinə cavab olaraq, Hoşi Əczaçılıq Şirkətinin prezidenti Hoşi Hajime adlı yapon iş adamı, Kayzer Vilhelm Cəmiyyətinə ‘Yaponiya Fondu’ (Hoshi-Ausschuss) olaraq iki milyon reyxsmark bağışladı. Haberdən fondu idarə etməsi istəndi və Hoşi tərəfindən 1924-cü ildə Yaponiyaya dəvət edildi. Haber, Hoşi şirkətinə bir sıra kimyəvi lisenziyalar təklif etdi, lakin təkliflər rədd edildi. Fonddan gələn pullar Rixard Vilştetter, Maks Plank, Otto Han, Leo Silard və başqalarının işinə dəstək olmaq üçün istifadə edildi.
1920-ci illərdə Haber dəniz suyundan qızıl çıxarmaq üçün bir-sıra metodlar axtardı və mövzu ilə bağlı bir sıra elmi məqalələr dərc etdi. İllərdir davam edən araşdırmalardan sonra dəniz suyunda əridilmiş qızılın konsentrasiyasının əvvəlki tədqiqatçılar tərəfindən edilən araşdırmalar nəticəsində nisbətən daha az olduğu və dəniz suyundan qızıl çıxarılmasının qənaətcil olmadığı qənaətinə gəlindi.
1931-ci ildən Haber, Almaniyada Milli Sosializmin yüksəlməsindən, dostlarının, iş yoldaşlarının və ailəsinin mümkün təhlükəsizliyindən getdikcə daha çox narahat idi. 7 aprel 1933-cü il tarixli Peşəkar Dövlət Xidmətinin Bərpası Qanununa əsasən Kayser Wilhelm Cəmiyyətindəki yəhudi alimləri xüsusilə hədəf alındı. Zeitschrift für die gesamte Naturwissenschaft ın ("Bütün təbiət elmləri üçün jurnal") "Dahlemdə Kayzer Vilhelm İnstitutlarının qurulması yəhudilərin fiziki elmlərə axınının başlanğıcı idi. Kayzer Vilhelm İnstitutunun Fizika və Elektrokimya İnstitutunun müdirliyi, 0 zamanın yəhudi möhtəkiri Koppelin qardaşı oğlu yəhudi F. Haberə verildi" (Koppelin həqiqətdə Haberlə əlaqəsi yox idi.). Haber bu yüksəlişlərdən təəccübləndi, çünki Birinci Dünya müharibəsi dövründə xristianlığı qəbul etməsi və dövlətə göstərdiyi xidmətlər onu Alman vətənpərvəri olmasını düşündürdü. Bütün yəhudi işçilərini işdən çıxarmaq əmri verildi, Haber,gedəcəkləri yeri tapmaq üçün gedişlərini təxirə salmağa çalışdı. 30 aprel 1933-cü il tarixindən etibarən Haber, milli və Prussiya Təhsil Naziri Bernhard Rusta və Kayzer Cilhelm Cəmiyyətinin prezidenti Maks Plankdan Kayzer Vilhelm İnstitutunun direktoru vəzifəsindən çıxarılmasını və 1 oktyabr 1933-cü ildən etibarən universitetdə professor olaraq çalışmasını istədi. O, yəhudi olaraq qanunən öz vəzifəsində qalma haqqına sahib olsa da, artıq bunu etmək istəmədiyini bildirdi.
Haber,oğlu Hermann da Haberin Almaniyadakı internat məktəbində oxuyan Şarlotte Natandan olan uşaqlarının ölkəni tərk etmələrini tələb etdilər. İngiltərə vətəndaşı oldu. Şarlotte və uşaqları 1933 və ya 1934-cü illərdə Birləşmiş Krallığa köçdülər. Müharibədən sonra Şarlottenin uşaqları İngiltərə vətəndaşı oldular.
Ölümü
thumb|[[İsveçrənin Bazel şəhərindəki Hörnli qəbiristanlığında Fris Haber və Klara Haberin (née Immerwahr) qəbri.]] Haber 1933-cü ilin avqustunda Dahlemdən ayrılaraq,qısa müddətliyinə Paris, İspaniya və İsveçrədə yaşadı. Bu səyahətlərdə sağlamlığı son dərəcə pisləşdi və nəticədə infarktdan əziyyət çəkdi.
Bu vaxt I Dünya müharibəsi illərində Haberin İngiltərədəki tərəfdaşları və rəqibləri olan elm adamlarından bəziləri indi onun və digərlərinin Almaniyanı tərk etməsinə köməklik etdilər. Briqadir Harold Hartli,Ser Uilyam Cekson Papa və Frederik Corc Donnan, Haberin İngiltərənin Kembric şəhərinə rəsmi olaraq dəvət edilməsini təşkil etdilər. Orada,assistenti Josef Veys ilə Haber bir neçə ay yaşadı və çalışdı. Ernest Rezerford kimi alimlər Haberin zəhərli qaz müharibəsində iştirakını heç də bağışlamırdılar: Ruzherford onunla əl sıxışmaqdan açıq şəkildə imtina etdi.
1933-cü ildə Haberin İngiltərədə qısa bir müddət qalması zamanı Xaim Veysman ona Fələstin mandatlığında,Rexovotdakı Ziv Araşdırma İnstitutunda (indiki Veysman İnstitutu) rəhbərlik təklif etdi. Təklifi qəbul etdi və 1934-cü ilin yanvarında bacısı Els Haber Freyhan ilə səyahət edərək Orta Şərqə getdi. Lakin xəstəliyinə yenildi və və 29 yanvar 1934-cü ildə 65 yaşında, ürək çatışmazlığından, Bazeldə, oteldə vəfat etdi.
Kızqı (Arxangel)
Kızqı — Başqırdıstan Respublikasının Arxangel rayonunda yerləşən kənd. Kənd Bakaldı kənd şurasının tərkibindədir.
Fris Haber
Ölümü
Haberin vəsiyətindən sonra Haber və Klaranın oğlu Hermann, 29 sentyabr 1934-cü ildə Haberin Bazelin Hörnli qəbiristanlığında yandırılaraq basdırılmasını təşkil etdi və Klaranın sümüklərinin Dahlemdən gətirilərək,27 yanvar 1937-ci ildə onunla bir yerdə dəfn etdilər.
Kızqı (Arxangel)
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Fris Haber
İrsi
Fris Haber böyük şəxsi kitabxanasını 29 yanvar 1936-cı ildə Fris Haber Kitabxanasını ayrıldığı Ziv İnstitutuna (Veysman İnstitutuna) vəsiyyət etdi. Hermann Haber kitabxanasının köçürməsinə köməklik etdi.
1981-ci ildə Maks Plank Cəmiyyətinin Minerva təməli və Yerusəlim Yəhudi Universiteti öz Kimya İnstitutunun bazasında Fris Haber Molekulyar Dinamika Tədqiqat Mərkəzini qurdu. Məqsəd, İsrail-Alman molekulyar dinamikası sahəsində elmi əməkdaşlığın inkişafı idi. Mərkəzin kitabxanasına Fris Haber Kitabxanası da deyilir, lakin Ziv (indiki Veysman) İnstitutunun 1936-cı ildəki eyni kitabxanası ilə əlaqəsinin olub olmadığı aydın deyil.
İnstitut onun işləri ilə yaxından maraqlanmaraq, Dahlemdəki (Berlin ətrafı) keçmiş Kayzer Vilhelm Fiziki Kimya və Elektrokimya İnstitutu, 1953-cü ildə Fris Haber İnstitutu adlandırıldı və bu Maks Plank Cəmiyyətinin bir hissəsidir.
Cavid Qasımov
Qasımov Cavid Sadiq oğlu — şəhid.
Həyatı
Cavid Qasımov 1968-ci ildə Göyçə mahalının Zod kəndində anadan olmuşdur.
4 fevral 1993-cü ildə Xanlar RHK-ndan Milli Orduya çağırılmışdır.
Sıravi əsgər, 151-ci hərbi hissənin avtomatçısı Cavid Qasımov 6 mart 1993-cü ildə həlak olmuşdur.
Xanlar rayon Şəhidlər xiyabanında dəfn olunmuşdur.
Ağa Abdulla Dadaşov
Dadaşov Ağa Abdulla Ələsgər oğlu (01.04.1902, Bakı - ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarı ilə ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.
Həyatı
1-ci Bakı realnı məktəbini bitirmişdi (1918). Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini davam etdirmək üçün İngiltərəyə göndərilmişdi. Sonrakı taleyi barədə məlumat aşkar olunmamışdır.
Rankaqua
Rankaqua - Çili şəhəri. Ərazisi 260 km². Əhalisi 214.344 nəfərdir. (2002).
Meyerius liliaceus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Mikania fiebrigii
Mikania fiebrigii Mikania fiebrigii Mikania fiebrigii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Çiy küftə
thumb Çiy küftə - Türk mətbəxində yemək, Türkiyənin Urfa bölgəsində çox yayılıb. Urfadan kənarda Türkiyənin Adıyaman, Qaziantəp, Diyarbəkir, Mardin, Adana bölgələrində bir qədər fərqliliklə hazırlanır. Çiy küftə içindəki yarmanın şişməsi nəzərə alınaraq tez yeyilməlidir.
Çiy küftədə çiy ət olduğundan Türkiyə Səhiyyə Nazirliyi onun hazırlanmasını qadağan etmişdir.
Hazırlanması
Hazırlanması : Əvvəlcə yarma, qıyılmış ət ya da yağda qızardılmış yumurta, sous, soğan, cəfəri və ədviyyatlar bir yerdə qarışdırılır. Kahı yarpağı ilə birlikdə Urfa ev çörəyi  ilə yeyilir.
Elektrik konnektoru
300px|thumb|right|Erkək konnektor Elektrik konnektoru — elektrik dövrəsini mexaniki olaraq birləşdirib-ayırmaq üçün nəzərdə tutulmuş elektrotexniki qurğu. Adətən iki və ya daha artıq hissədən ibarətdir: çəngəl və ona uyğun rozet.
Nepal bayrağı
Nepal bayrağı — Nepalın dövlət bayrağı.
Elektrik konnektoru
Məişətdə çox vaxt "şteker" sözü ilə də adlandırılır. Bəzən qeyri-normativ leksikada "papa", yaxud "erkək" və "mama", yaxud "dişi" deyimlərindən də istifadə edilir. "Erkək" konnektorların kod nişanlanmasında çox zaman M və ya P  hərfi olur. Məsələn, DB-25 bağlayıcısının millər olan hissəsi DB-25M və ya DB-25P kimi nişanlana bilər.
Nepal bayrağı
İki üçbucaqdan ibarət Nepal bayrağındakı qırmızı rəng ölkənin milli bitkisi olan rhododendronun rəngidir. Bayrağın kənarındakı mavi rəng sülhü təmsil edir. Üst üçbucağın daxilindəki yuxarı baxan aypara tək hökmdar və sarayı tərənnüm edir. Alt üçbucağın daxilindəki 12 guşəli günəş isə Rana xanədanlığını təmsil edir.
Muğanlı (Qaraçöp)
Muğanlı (gür.: g.ə. მუღანლო, l.ə. muğanlo) — Gürcüstan Respublikasının Kaxeti mxaresinin Saqareco bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.Kənddə, Acı Vadi adlanan yerdə, 42 milyard kubmetr dəyərləndirilən təbii qaz yatağı var.
2004-cü ilədək adı Yormuğanlı olmuşdur.
Əhalisi
2023-ci il siyahıyaalınmasına əsasən kənddə azərbaycanlılardan ibarət 51,000 nəfər (26,010 nəfəri kişilər, 24,990 nəfəri qadınlar) əhali yaşayır.
Dəliçay
Dəliçay — Zəngəzurun Sisian mahalının Ərəfsə (keçmiş Qarakilsə rayonunda) kəndində (eyniadlı kənd Naxçıvan MR-in Culfa rayonunda da olduğuna görə və bunların qarışdırılmaması üçün Sisian rayonundakı Ərəfsə kəndinin adı yazıldıqdan sonra mötərizədə rayonun əvvəlki adı — "Qarakilsə" sözü yazılır) çay.
Çayın kəndin təsərrüfat həyatında rolu o qədər də böyük deyildir. Dağlardan sürətlə axan bu çay tez-tez daşar, nadir hallarda isə son dərəcə güclü sel gələrdi. Sel az qala ev boyda qayaları, kökündən çıxarıdığı çoxillik ağacları qabağına qatıb gətirər, böyük hay-küyə səbəb olardı. Bu səbəbdən də ona babalarımız tərəfindən Dəliçay adı verilmişdir.
Görkəmli şairimiz Məmməd Araz bu çayın şəninə şeir yazmışdır. Həmin şeirə yazılmış mahnını isə sevimli müğənnimiz Arif Babayev oxuyur (Salvartıya, Dəliçaya haray salıb, O qəhrəman, o qəhrəman).
Başlanğıcını Qırxlar dağlarından götürür və Ərəfsə kəndinin aşağı məhəlləsinin ortalığında Salvartıçay və Taxtakörpüçay (Abuzər) çayları ilə qovuşur. Aşağı axarlarda Bazarçay, daha sonra isə Bərgüşad çayı ilə qovuşub, Araza tökülür.
Dəliçay Ermənistanın rəsmi xəritəsində göstərilmir.
Beripara buxtası
thumb|Triniti yarımadasında Lej adasının yerləşməsi.
Beripara buxtası (, ‘Zaliv Beripara’ \'za-liv be-ri-'pa-ra\) — 2.45 km uzunluğu olan və Antarktidanın Palmera arxipelaqının Lej adası sahillərindən 1.8 km cənub-şərqdə yerləşmişdir. Baliya burnundan şimalda, Leşko burnundan cənubda yerləşmişdir.
Buxta şimali Bolqarıstanda yerləşən Frakiya şəhəri olan Beriparanın adını daşıyır.
Yerləşməsi
Beripara buxtası -64.04444°N, -61.91389°W koordinatlarında yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.
Beşyataq (dağ)
Beşyataq- Balakən rayonunda dağ.
Toponimikası
Baş Qafqaz silsiləsinin cənub yamacında, Balakən çayının sağ sahilində yerləşir. Hün. 1228 m. Keçmişdə maldar ellərin yaylaq yerlərindən olmuşdur. Oronim beş və yataq (çay məcrası; qoyun yatağı) komponentlərindən düzəlib. Özbəkistanın Fərqanə vilayətində Beşarıx, Qaşqaradərə vilayətində isə Beşkənd şəhəri, Krımda Beşuy, Beşuy Eli, Beşqaran, Beştamak, Beşqurt və s. yaşayış məntəqələri qeydə alınmışdır. Nəzərə almaq lazımdır ki, türk dillərində beş sözünün "ağac budağı", "ağac şaxəsi", yataq sözünün isə "ev, tikili, heyvanların saxlandığı yer" mənalarında işlənməsi halı da geniş yayılmışdır.
Xarici keçid
beyaz.az/oxu
Tohoku Universiteti
Tohoku Universiteti — Yaponiyanın Senday şəhərində, Honsyu adasının şimal-şərqində Tohoku coğrafi regionunda yerləşən ali təhsil müəssisəsi; ölkənin ən aparıcı ali təhsil ocaqlarından olan Yeddi Milli Universitetdən biridir.
Tarixi
Yaponiyanın Tokio (1877) və Kyoto universitetlərindən (1897) sonra üçüncü ən iri universitet hesab edilən Tohoku Universiteti 1907-ci il iyunun 22-də Tohoku İmperial Universiteti adı ilə yaradılmışdır. Yaradıldığı ilk gündən "açıq qapı" siyasəti yürüdən universitet Yaponiya tarixinə qadınların və əcnəbilərin qəbulunu həyata keçirən ilk ali təhsil müəssisəsi kimi düşmüşdür.
Tohoku Universiteti öz başlanğıcını 1736-cı il noyabrın 1-də Sendayda yaradılmış Meirin Yokendo Tibb Məktəbindən götürüb. Məktəb bir neçə dəfə yenidən təşkil edilib və bir müddət Senday Tibb Məktəbi adı altında fəaliyyət göstərib. Hazırda bu məktəb Tohoku Universitetinin Tibb fakültəsinin sələfi hesab edilir. 1907-ci ilin oktyabrında Sapporo şəhərində universitetin Kənd təsərrüfatı fakültəsi açılıb. 1911-ci ildə Sendayda Təbiət elmləri, 1915-ci ildə isə Tibb fakültələri fəaliyyətə başlayıb. 1918-ci ildə Kənd təsərrüfatı fakültəsi universitetin əsas kampusundan uzaqda yerləşdiyinə görə Hokkaydo İmperial Universitetinə verilib. 1919-cu ildə Mühəndislik, 1922-ci ildə isə Hüquq və Ədəbiyyat fakültələri açılıb.
İkinci Dünya müharibəsindən sonra 1947-ci ildə universitetin tərkibində yeni Kənd təsərrüfatı fakültəsi fəaliyyətə başlayıb. Hüquq və Ədəbiyyat fakültəsi 1949-cu ildə üç fakültəyə - Hüquq, Ədəbiyyat və İqtisadiyyat fakültələrinə bölünüb. Bundan əlavə, universitetdə Təhsil (1949), Stomatologiya (1965) və Əczaçılıq (1972) fakültələri yaradılıb.
Müasir vəziyyəti
thumbnail|Katahira kampusu Tohoku Universiteti 5 kampusdan ibarətdir: <div style="clear: right; float: right; width: 355px; border: 1px solid #ccc; padding: 3px; margin: 0.7em 0 0.7em 0.7em;">
Şəkil:City locator 14.svg Kampusların yerləşdiyi məkanlar
Universitetin kampusları ümumilikdə 2,5 km² ərazini əhatə edir. Katahira kampusunda inzibati binalar və institutlar, Kavauti kampusunda Hüquq, Pedaqogika, İqtisadiyyat, Filologiya fakültələrinin binaları, Seyryo kampusunda Tibb və Stomatologiya fakültələri, Aobayama kampusunda Dəqiq elmlər, Mühəndislik elmləri, Əczaçılıq, Amamiya kampusunda Kənd təsərrüfatı fakültələri yerləşir.
Universitetin Katahira, Kavauti, Aobayama kampusları Sakit okeandan 12 km aralıqda dağlara doğru yerləşdiyindən, 2011-ci ilin martında baş vermiş sunami nəticəsində kampuslara o qədər də ziyan dəyməyib. Həmçinin universitetin müəllim və tələbə heyəti də itki verməyib. Bununla yanaşı, zəlzələ universitetin 27 binasının bağlanmasına və milyonlarla dollarlıq itkinin baş verməsinə səbəb olub. Hazırda universitetdə bərpa işləri aparılır. Fukusima atom böhranından sonra universitetin kampusunda heç bir şüalanma qeydə alınmayıb.
Tohoku Universitetinin 10 fakültəsi, magistr və doktorantlar üçün nəzərdə tutulmuş 16 ali məktəbi (İncəsənət və Filologiya, Təhsil, Hüquq, İqtisadiyyat və İdarəetmə, Dəqiq Elmlər, Tibb, Stomatologiya, Əczaçılıq Elmləri, Maşınqayırma, Kənd Təsərrüfatı Elmləri, Beynəlxalq Mədəni Tədqiqatlar, İnformatika, Həyat Elmləri, Ekologiya, Biotibbi Mühəndislik, Pedaqoji İnformatika Tədqiqatları), 3 ali peşə məktəbi (Hüquq, İctimai Siyasət, Mühasibat) və 5 tədqiqat institutu vardır.
İncəsənət və filologiya fakültəsi əsasən humanitar və sosial elmlər üzrə ixtisaslaşıb. Fakültə Yapon, Asiya, Qərb mədəniyyətləri, Humanitar, Sosial elmlər departamentlərindən ibarətdir.
Təhsil fakültəsi pedaqoji elmlər üzrə tədqiqatlar aparır. Fakültədə Pedaqogika və Psixologiya departamentləri fəaliyyət göstərir.
Hüquq fakültəsində qanunvericilik, hüquq elminin bütün sahələri üzrə geniş tədqiqatlar həyata keçirilir. Fakültənin Hüquq, Siyasət departamentləri mövcuddur.
İqtisadiyyat fakültəsi iqtisadiyyat, idarəetmə ixtisaslarının öyrənilməsi ilə məşğuldur. Burada İqtisadiyyatın tarixi, nəzəriyyəsi, Tətbiqi iqtisadiyyat, İdarəetmə, Mühasibat, Statistika və riyaziyyat elmləri departamentləri vardır.
Dəqiq elmlər fakültəsində dəqiq elmlər öyrədilməklə yanaşı tədqiqatlar da aparılır. Fakültə Riyaziyyat, Fizika, Astronomiya və geofizika, Kimya, Geoekoloji elmlər, Yer və planetar materiallar elmi, Biologiya departamentlərindən ibarətdir.
Tibb fakültəsində Tibb və Tibb elmləri bölmələri fəaliyyət göstərir. Tibb bölməsinə Anatomiya və antropologiya, Molekulyar biologiya və biokimya, Psixologiya, Əczaçılıq, Patologiya, İmmunologiya və infeksiya elmləri, Daxili orqanların müalicəsi, Cərrahlıq elmləri, Pediatriya, Neyropsixiatriya, Dermatologiya, Urologiya, Mamalıq və ginekologiya, Oftalmologiya və otolarinqologiya, Anesteziologiya, Travmotologiya, Sosial tibb, Tibb elmləri bölməsinə isə Əsaslı xidmət, Kliniki xidmət, Tibb bacısı, İctimai səhiyyə, Əsas radioloji elmlər, Kliniki radioloji elmlər, Tibbi texnologiya, Kliniki tibbi texnologiya departamentləri aiddir.
Stomatologiya fakültəsində Ağız biologiyası, Ağız funksiyası və morfologiyası, Ağız reabilitasiyası elmləri, Ağız sağlamlığı və inkişaf elmləri, Çənə-ağız cərrahiyyəsi departamentləri fəaliyyət göstərir.
Əczaçılıq fakültəsi dərmanların istehsalı, tədqiqatı ilə məşğuldur və Əczaçılıq elmləri, Əczaçılıq işinin təşkili departamentlərindən ibarətdir.
Maşınqayırma fakültəsi Mexanika və aerokosmik texnika (Mexanika sistemləri və dizayn, Nanomexanika, Aerokosmik texnika, Kvant elmləri və energetik maşınqayırma, Biomühəndislik və robot texnikası, Ətraf mühit və energetik maşınqayırma departamentləri daxildir), İnformasiya və intellektual sistemlər (Kommunikasiya şəbəkəsi, İnformasiya nanoelektronikası, Kompüter elmləri, Tibbi bioelektronika departamentləri daxildir), Tətbiqi kimya, Kimya texnologiyası, Biomolekulyar mühəndislik, Materialşünaslıq və mühəndislik (Metallurgiya, Materialşünaslıq, Materiallar haqqında ekoelmlər, Materialların emalı departamentləri daxildir), Tikinti və memarlıq (İnfrastruktur mühəndisliyi, Su və ekologiya tədqiqatları, Nəqliyyat və şəhərsalma, Memarlıq dizaynı, Memarlıq mühəndisliyi departamentləri daxildir) bölmələrindən ibarətdir.
Tohoku Universiteti xüsusi zəngin kitabxana sisteminə malikdir. Ali məktəbin Tohoku Universiteti, Tibb, Kita-Aobayama, Mühəndislik, Kənd təsərrüfatı kitabxanaları mövcuddur. Tohoku Universitetinin Seiryo Universitet xəstəxanası fəaliyyət göstərir.
Tohoku Universitetinin prezidenti 2006-cı ildən professor Akihisa İnouedir. Universitetdə ümumilikdə 6000-ə qədər işçi çalışır.
Tohoku Universitetində təhsil alan tələbələrin ümumi sayı 18225 nəfərdir. Onların 10997 nəfərini bakalavr, qalanlarını isə magistr və doktorantlar təşkil edir. Universitetdə 1098 nəfər əcnəbi tələbə təhsil alır.
Yaponiyanın "Asahi Simbun" qəzetinin universitet müəllimlərinin rəyi əsasında tərtib etdiyi Yaponiya universitetlərinin reytinqinə əsasən, Tohoku Universiteti 2006-2010-cu illərdə ölkənin ən yaxşı ali təhsil ocağı seçilib. Bundan əlavə, 2009-cu ildə Tohoku Universiteti Yaponiya hökumətinin beynəlxalq ali təhsil vermək üçün seçdiyi 13 universitetdən biri olub. Hazırda universitet ingilis dilində 30 ixtisas üzrə müxtəlif səviyyəli proqramlar təklif edir.
Tohoku Universiteti Yaponiyanın 4-cü ən yaxşı tədqiqat universitetlərindən biridir. Xüsusilə universitet materialşünaslıq, fizika, kimya, əczaçılıq və toksikologiya sahələrinin inkişafı ilə tanınır. Tohoku Universiteti dünyada aparıcı rola malik ixtisaslaşmış sahibkarlar yetişdirir. Universitetdə müasir idarəetmə sisteminin inkişafı, dünya bazarında rəqabətin sürətləndirilməsi məqsədilə yüksək səviyyəli tədqiqatlar aparılır.
1907-ci ildən bu günədək fəaliyyət göstərən Tohoku Universiteti tələbələrinə dünya səviyyəli təhsil və novator tədqiqatlar təklif edir. Tohoku Universitetinin məzunları, müəllimləri, tələbələri və ümumilikdə universitetin hər bir işçisi unikal təhsil səviyyəsinə malik elm ocağının inkişafında əvəzolunmaz rola malikdir.
Büdcəsi
2010-2011-ci tədris ilində Tohoku Universitetinin gəlir və xərcləri ümumilikdə 138776 milyon yen olmuşdur. Həmin tədris ilində universitetin gəlirlərinin 48444 milyonunu maliyyə yardımları, 29891 milyonunu universitet xəstəxanası, 10627 milyonunu təhsil haqqı, 19619 milyonunu tədqiqat sazişləri, qalanları isə digər vasitələr hesabına əldə olunan gəlirlər təşkil etmişdir.
Tohoku Universitetinin xərclərinin 44890 milyonunu işçilərin əməkhaqqı, 39617 milyonunu material və avadanlıqlar, 19619 milyonunu tədqiqat sazişləri, 9451 milyonunu təmir və tikinti, qalanlarını isə digər məsrəflər təşkil etmişdir.
Təhsil haqqı
2010-2011-ci tədris ilində Tohoku Universitetində yerli tələbələrin təhsil haqqı bakalavr, magistratura və doktorantura səviyyələrində ildə 6000-8000 ABŞ dolları təşkil edir. Əcnəbi tələbələrin təhsil haqqı isə bakalavr səviyyəsində 4000-6000, magistratura və doktorantura səviyyələrində isə 12000-14000 ABŞ dolları arasında dəyişir. Tələbənin oxuduğu fakültədən, seçdiyi ixtisasdan asılı olaraq təhsil haqqı fərqlidir.
Xarici əlaqələri
Tohoku Universiteti Sakit Okean Universitetləri, Şərqi Asiya Tədqiqat Universitetləri Assosiasiyalarının üzvüdür.
Reytinqi
Böyük Britaniyanın "Times Higher Education Supplement - QS World Universities Rankings" jurnalının 2009-cu ildə apardığı dünya universitetlərinin reytinqinə əsasən, Tohoku Universiteti 100 ən yaxşı ali məktəb arasında 97-ci yerdə olmuşdur.
"Times Higher Education World University Rankings"in 2010-cu il üzrə dünyanın ən nüfuzlu universitetləri arasında apardığı araşdırmaya əsasən, Tohoku Universiteti 132-ci, "QS World University Rankings"in açıqlamasına görə isə 102-ci yerdə qərarlaşmışdır.
"Times Higher Education World University Rankings"in 2011-2012-ci tədris ili üçün açıqladığı reytinq cədvəlində Tohoku Universiteti 120-ci, "QS World University Rankings"in cədvəlində isə 70-ci yerdə idi.
Məşhur məzunları
Buranın məzunu olan məşhurlardan misal olaraq aşağıdakıların adlarını çəkmək olar:
Lovğa fil balası (film, 1987)
Məzmun
Fil balası özündən balacaları incidir, nəhəngliyi ilə öyünüb heç kəslə hesablaşmaq istəmir. Lakin ondan çox-çox kiçik olan arıların hücumuna məruz qaldıqdan sonra öz əməlindən peşimançılıq çəkir. Başa düşür ki, başqalarını incitmək olmaz. Bu, pis və eybəcər hərəkətdir.
Film haqqında
Bu şən və ibrətamiz cizgi filmi uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Vergissmeinnicht
Vergissmeinnicht — 2007-ci ildə Çinin Shandong əyalətində qurulmuş ambient/dark/neofolk musiqi qrupudur. Qrup adının mənası almancadan tərcümədə "məni unutma" deməkdir. Bütün alətlərdə ifanı və vokalı Lu ləqəbli şəxs öhdəsinə götürüb. Lu bundan əvvəl depressive black metal qrupu Heartless'də fəaliyyət göstərib. Böyük akustik gitara ilə yaranmış melodiyalı folk musiqi və arxa fonda həzin vokala sahib qrupun hazırda 2 albomu mövcuddur. Depressiya və melanxoliya ağuşunda təbiəti əsas mövzu götürməsi azsayılı dinləyicilərinin əvəzolunmaz qrupu edib. Əksərən instrumental tərzdə ifa edir.
Şamil Şahməmmədov
Şamil Şahməmmədov (tam adı: Şamil Məmməd oğlu Şahməmmədov; 1935, Gəncə, Azərbaycan SSR; 2021 Bakı,. Azərbaycan) — Azərbaycan peşəkar jurnalistikasının tanınmış nümayəndəsi, "Şöhrət" ordenli, Prezident təqaüdçüsü Azərbaycan Respublikası Əməkdar mədəniyyət işçisi. "AzərTAc"ın baş direktoru (1995-2002)
Həyat və fəaliyyəti
Şamil Məmməd oğlu Şahməmmədov 1935-ci ildə anadan olmuşdur. Fəal jurnalist yaradıcılığı ilə XX əsrin 50-ci illərindən Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika şöbəsinin tələbəsi ikən məşğul olmağa başlamışdır. O, əvvəl radio ilə əməkdaşlıq etmiş, 1957-ci ildən isə dördüncü kurs tələbəsi olmasına baxmayaraq, yeni yaradılan paytaxt qəzeti "Bakı"ya işə götürülmüşdür. Burada Şamil Şahməmmədov 30 ildən artıq müddətdə milli jurnalistikamızın görkəmli simalarından olan Nəsir İmanquliyevin rəhbərliyi altında zəngin təcrübə məktəbi keçmişdir. O, əvvəl müxbir, şöbə müdiri, sonra məsul katib işləmiş və nəhayət, baş redaktor vəzifəsinədək yüksəlmişdir. "Kommunist" ("Xalq qəzeti") qəzetində baş redaktor müavini və AzərTAc-da baş direktor olması vəzifəsinədək yüksəlmişdi. Bakıda 1960-1970-ci illərin ən möhtəşəm tikintilərindən olan metro, funikulyor, Yaşıl Teatr, Mərkəzi Univermağın inşası barədə ilk reportajları məhz Şamil Şahməmmədov yazmışdır. Onun Bakı şin zavodunun tikintisindən və Suraxanı neftçilərinin fəaliyyətindən bəhs edən oçerkləri Yazıçılar İttifaqının “Azərbaycan” ədəbi-bədii jurnalında dərc olunmuşdur. Onun iyirmi il ərzində “idman jurnalisti” kimi “Kommunist”, “Ədəbiyyat və incəsənət”, Moskvanın, Kiyevin axşam qəzetlərində, habelə “Ulduz” jurnalında onlarla futbol icmalları dərc olunmuşdur. “İşıq” nəşriyyatı onun “Neftçi” futbol komandasından bəhs edən “Neftçi” kitabını çapdan buraxmışdır.
Şamil Şahməmmədov 26 iyul 2021-ci ildə, 86 yaşında vəfat edib.
Mükafatları
Milli mətbuatımızın inkişafında böyük xidmətləri olan Ş.Şahməmmədovun əməyi dəfələrlə yüksək təltiflərlə qiymətləndirilmişdir."Bakı" qəzetində çalışarkən ona respublikanın əməkdar mədəniyyət işçisi adı verilmiş və yüksək jurnalistika mükafatı olan "Qızıl qələm" laureatı olmuşdur. 2002-ci ildə "Şöhrət" ordeni ilə təltif olunan Şamil Şahməmmədov bu yüksək dövlət mükafatını Azərbaycanda alan ilk jurnalist olmuşdur Prezident təqaüdçüsüdür.
Xatirəsi
2022-ci ildə tanınmış jurnalist Şamil Şahməmmədovun xatirəsinə həsr olunmuş “Şamil Şahməmmədov. Sərt, mərd, həmdərd” kitabı çap olunmuşdur.
Mantı
thumb|300px|Mantı
Mantı, mantu, buuz, pozı və ya mandu — Mərkəzi Asiya, Türkiyə, Tatarıstan, Başqırdıstan, Krım, Koreya və Monqolustan xalqların ənənəvi ətli xörəyləri.
Qazax mətbəxinə mantı istehsalı
Xəmir parçalarının içinə qoyun ya da at əti qıyması qoyular, buxarda bişirilər, qara bibər əkilər, doğranmış balqabağı əlavə olunar. Üstünə kərəyağı, turş krem ya da soğan sousu tökülərək xidmət edilər.
Qırğız mətbəxində mantı istehsalı
Xəmir parçalarının içinə qoyun əti, dana əti, kartof və balqabağı kimi vəsaitlərdən biri ya da bir neçəsi qoyular. Yağ əlavə olunar. Əlavə olunan yağ, mantıyı daha sulu və ləzzətli edər. Buxarda və ya suda qaynadılaraq ya da yağda qızardılaraq bişirilər. Üzərinə ümumiyyətlə kərəyağ qoyular və turş krem, xüsusi pomidor sousu və ya sirkə və qara bibər ilə ləzzətləndirilən təzə soğan halqaları əlavə edilərək xidmət edilər. Uşaqların sevdiyi bir yeməkdir. Bişirməsi zəhmətli və zaman alıcıdır. Mantı bişirmək, uşaqların da daxil olduğu bir ailə aktivitesidi
Türk mətbəxində mantı istehsalı
thumb|Fırınlanmış mantı. Pomidor sousu və ədviyyat əlavə olunaraq, sarmısaqlı qatıqla boşqabda veriləcək. Üzərinə sarımsaqlı qatıq, sous və ərimiş kərəyağı tökülərək və sumak, quru nanə, qırmızı bibər əkilərək xidmət edilər. Türkiyənin ən gözəl, ən çox sevilən yerli yeməklərindən biri olaraq təqdim edilməkdədir. Mantı Kayseri ilə qaynaşdırılmışdır. Ayrıca Qır şəhər, Adana, Ax saray, Çorum, Mersin, Niğde, Sivas, Yumruq, Yozgat kimi ellərdə ənənəvi olaraq edilməkdədir. Son illərdə Türkiyənin hər yerində edilməkdə, hətta xaricdə yaşayan Türk vətəndaşlarının həsrət aradan qaldırmaq üçün etdiyidə bilinməkdədir. Mantı ən gözəl Kayseridə edilər. Hətta Kayseridə gəlin alınarkən yemək olaraq mantı 1 qaşığında 40 dənə olması lazım olduğu deyilərmiş
Qazlar
Qazlar (gür.: g.ə. კაზლარი, l.ə. kazlari) - Gürcüstan Respublikasının Kaxeti mxaresinin Saqareco bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd. 2014-ci il siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 99-i azərbaycanlılardan ibarət 1.298 nəfər (692 nəfəri kişilər, 606 nəfəri qadınlar) əhali yaşayır.1298
Aleksandr Tarasov
Aleksandr Nikolayeviç Tarasov (Rusca: Алекса́ндр Никола́евич Тара́сов; ) — sovet və rus sosioloqu, politoloqu və sol məsləkli kulturoloqu, publisisti, yazıçısı, filosofu. XXI əsrin başlanğıcına kimi İ. Mesaroşla eyni sırada və “Praksis” qrupuna mənsub olan və sonradan Londona emiqrasiya etmiş yuqoslav marksist-filosoflarla yanaşı özünü postmarksistlərə aid edirdi. Ancaq XXI əsrdə “postmarksizm” termininin E. Laklau, Ş. Muff və onların davamçıları tərəfindən mənimsənilməsi ilə əlaqədar olaraq, A. Tarasov (eynilə, Mesaroş və qeyd edilən yuqaslav filosofları kimi) özünü bu cür adlandırmaqdan əl çəkdi.
Erkən siyasi fəaliyyəti
Dekabr 1972 – yanvar 1973-cü ildə Tarasov Vasili Minorski ilə "Yeni Kommunistlər Partiyası" (YKP) adlı gizli solradikal qrup yaratdı və 1973-cü ilin yayında onun qeyri-rəsmi lideri oldu. 1974-cü ildə YKP “Sol məktəb” adlı başqa bir gizli solradikal qrupla birləşdikdən sonra birləşmiş təşkilat “Sovet İttifaqı Neokommunist Partiyası” (SİNKP) adını aldı və Tarasov onun rəhbərlərindən biri oldu. Partiyanın nəzəriyyəçisi idi, SİNKP-nın "Neokommunizmin prinsipləri" (1974) adlı proqram sənədi Tarasov tərəfindən yazılıb.
1975-ci ildə DTK tərəfindən həbs olunub, SİNKP-nın işi məhkəməyə qədər gedib çıxmadığı üçün ilkin həbsdən və birillik xüsusi ruhi xəstəxanada qaldıqdan sonra azadlığa buraxılıb. Xüsusi ruhi xəstəxanada qəddar rəftara və de-fakto işgəncələrə (döyülmə, EKT, insulin komaları, böyük dozalarda neyroleptik inyeksiyalar) məruz qalmışdır, nəticədə azadlığa ağır somatik xəstəliklərlə (hipertonik xəstəlik, ankilozlaşan spondiloartrit, böyrək və mədəaltı vəzi xəstəliyi), mahiyyətcə əlil kimi çıxdı. Sərbəst buraxıldıqdan sonra SİNKP-nın bərpa edilməsində iştirak edib, 1985-ci ilin yanvarında onun ləğvinə qədər təşkilatın rəhbərlərindən biri olub. 1988-ci ildə iki dövlət psixiatriya komissiyası tərəfindən müayinə olunub və tamamilə ruhi sağlam qəbul edilib.
Peşəkar fəaliyyəti
Bir çox sənət dəyişib: çertyojçu, (METTKLİ) layihə institutunda laborant, Vaqankov qəbiristanında gözətçi, maşinist, qazanxana avadanlığının təmiri üzrə çilingər, kitabxanaçı, redaktor, feldşer, qaz qazanxanasında operator, Moskva ət kombinatının mərkəzi bazasında mühasib, “Ermitaj” teatrında işıqçı, REA-nın nəzdində elmi analiz mərkəzində elmi əməkdaş, ali məktəbdə müəllim, Rusiya Federasiyası elm və təhsil nazirliyində məsləhətçi, qəzetdə siyasiicmalçı, “Panorama” informasiya-tədqiqat mərkəzində və insan haqları üzrə Moskva bürosunda ekspert və s. olub. Ali iqtisadi (ÜQMİİ) və tarixi (MDPU, daha sonra MDU)ntəhsil alıb, yenidənqurmanın başlama şəraiti ilə əlaqədar olaraq tezliklə sosioloq və politoloq kimi ixtisaslaşıb ..
Ədəbi nəşr fəaliyyəti
1992-ci ildən yazıçı (nasir və şair) kimi, 1997-ci ildən tərcüməçi (ingilis və ispan dillərindən) kimi çıxış edir. "Xalqlar dostluğu" jurnalının 2000-ci il üçün, "Gənclik)" jurnalının 2001 və "Oktyabr" jurnalının 2011-ci il üçün mükafatı laureatıdır   ..
2002-ci ildə ""Ç" çağı. Müasir dünya antiburjua düşüncəsi" (“Qileya” nəşriyyatı); 2005-ci ildə "Klassenkampf" (Boris Kaqarlitski ilə ortredaktorluqla, "Ultra.Mədəniyyət" nəşriyyatı) kitab seriyasının; 2006-ci ildə "İnqilabların qızıl gülü" ("Mədəni İnqilab" nəşriyyatı) kitab seriyasının banilərindən, tərtibatçılarından və elmi redaktorlarından biri olub.
Seriyalarda müasir sol ictimai-siyasi ədəbiyyat (əsasən xarici) nəşr olunurdu. Bu seriyaların hüdudlarından kənarda Tarasov məşhur sol düşüncənin nümayəndələrinin, əsasən Lev Trotskinin, Alen Badyunun, Kornelius Kastoriadisın əsərlərinin elmi redaktoru və şərhçisi kimi çıxış edir.
Meyerius litus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Gülşən (müğənni)
Gülşən — Türkiyəli müğənni, bəstəkar.
Şaq qayalıqları
Şaq qayalıqları — 7 yaşayışı olmayan kiçik adalardan ibarətdir. Atlantik okeanının cənubunda Skotia dənizi yerləşən arxipelaq.
Coğrafiya
Şaq qayalıqları Skotiya tavasında Cənubi Antil silsiləsinin suyun səthinə çıxdığı ərazilərdir. Arxipelaqın sahəsi 20 ha (0,2 km²) təşkil edir. Adaların ən hündür nöqtəsi 75 m təşkil etdədə suyun dibindən hündürlük 320 metrdir.
Təbiət
İqlimi subantarktikdir. İyul-avqust ayları −1,3°S, fevralda isə +5,3 °S təşkil edir. Maksimal temperatur +15°S, illik yağıntının miqdarı 1400–1500 mm təşkil edir. İl boyu küləklər əsir. Yağıntı hər zaman qar halında düşür. İqlimi rütubətlidir.
Tarixi
Arxipelaqı 1762 ildə ispaniyalı Lima de la Llana (Limadan Kadisə üzərkən) aşkarlayır. O, adaları öz gəmisinin şərəfinə Avrora adaları adlandırır. Koordinatlar hazır ki, Şaq qayalıqlarıilə eyni olsada adaların sayının üç olduğunu bildirmişdir. Avror adaları bölgədə dənizçilərə 1856-cı ilə qədər görünmüşdür. Dəqiqliklə bu adaların olub-olmaması bilinmir.
Dəqiq olaraq adaları Ceyms Şeffild aşkarlamış və onların bu günkü adını vermişdir. Adalar ilk dəfə 1927-ci ildə ətraflı məlumat verilmiş və araşdırılmışdır.
İlk dəfə olaraq qayalıqların üzərinə 1956 ildə argentinalı qlyasioloq Mario Giovinetto helikopterlə eniş etmişdir. O, qayalıqların dağ suxurlarından ibarət olmasını aşkarlayır.
Zaur bəy Daqirov
Zaur bəy Daqirov (tam adı: Zaur bəy Yusif oğlu Daqirov; d.11.5.1902, Şimali Osetiya, Vladiqafqaz - ?) — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarı ilə dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilmiş tələbələrdən biri.
Həyatı
Zaur Daqirov 1902-ci ildə Şimali Osetiyanın paytaxtı Vladiqafqazda anadan olmuşdu. 1918-ci ildə Tiflis kadet korpusunu bitirmişdi. Parlamentin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini etnoqrafiya sahəsində davam etdirmək üçün Paris Universitetinə (Fransa) göndərilmişdir.
Keşəli (Qaraçöp)
Keşəli (gür.: g.ə. ქეშალო, l.ə. keşalo) - Gürcüstan Respublikasının Kaxeti mxaresinin Saqareco bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
Əhalisi
2014-ci il siyahıyaalınmasına əsasən kənddə azərbaycanlılardan ibarət 2.438 nəfər (1.314 nəfəri kişilər, 1.124 nəfəri qadınlar) əhali yaşayır.
Mikania oopetala
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Meyerius maritimus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Paraqvay bayrağı
Paraqvay bayrağı — Paraqvayın dövlət bayrağı.
Paraqvayın bayrağı ikiüzlüdür. Bayrağın qabaq hissəsində okeanın üzərində ulduz şəklinin təsviri olan dövlət möhürü həkk olunub. Arxa tərəfdə isə sütunun üzərində oturmuş şir şəklindən ibarət xəzinədarlığın möhürü təsvir olunub.
Maestro (film, 1988)
Məzmun
Film Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasının işçisi, çəkməçi Əli haqqındadır.