cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gündəcələr
Xarici quruluşu
Gündəcələr qanadlı cücülərin qədim və ən ibtidai nümayəndəsidir. Qanadları zərifdir, arxa qanadları yoxdur. Torlu və şəffaf qanadlarının sayı 2 cütdür. Bunların üzərində çoxsaylı uzununa və eninə zərif damarlar var. Bu əlamətinə görə onu başqa cücülərdən fərqləndirmək asandır. Bığcıqları çox nazik, qısa və qılşəkilli olub, iki qısa və yoğun əsas buğumdan və nazik qıllardan ibarətdir. Yaşlılarda ağız orqanları reduksiya olunmuşdur, onlar qidalanmırlar. Gözləri iri, mürəkkəbdir, üç sadə gözcüyü var. Ayaqları uzun və nazik, pəncələri 4-5 buğumludur. Erkəklərdə qarıncığın qurtaracağında quyruq saplarından başqa, cinsiyyət dəliyi də yerləşmişdir. Yaşlı gündəcələr bədəninin əsas rəngi – sarı-qonurdur, onların ölçüsü 2-40 mm. arasındadır. Gündəcələr, adından məlum olduğu kimi, yetkin mərhələdə çox qısaömürlü olurlar. Bəziləri bir gün və hətta bir neçə saat yaşayır. Ağız orqanları yaxşı inkişaf etməmişdir, ona görə də yetkin mərhələdə qidalanmırlar. Ömürlərinin qısa olması da onların qidalanmaları ilə əlaqədardır. Gündəcələrin bədəni uzunsovdur. Başda çox qısa bığcıq, bir cüt iri göz və 3 gözcük vardır.
Həyat tərzi
Qidalanmaqla əlaqədar olaraq, bağırsaq hava kisəsinə çevrilmişdir ki, bu da uçuşa xidmət edir. Pəncələri 4-5 buğumludur. Qanadları bir cüt olub, zərif, şəffaf və tor şəkillidir. Ön qanadlar iridir və uçuşda əsas rol oynayır. Dal qanadlar kiçikdir və hətta bəzi gündəcələrdə onlar inkişaf etmişdir. Qarın hissənin qurtaracağında bir cüt çoxbuğumlu uzun serqi və əksər halda da ona oxşar tək quyruq çıxıntısı vardır.
Yayılması
Gündəcələr paleozoy erasının karbon dövründən məlumdur. Sakit və Atlantik okeanlarının bəzi adalarından başqa, Yer kürəsinin demək olar ki, hər yerində yayılmışlar. Sürfələri balıqların qidasını təşkil edir. 1600- ə qədər növü məlumdur. Dünya faunasında 2000, Qafqazda 41, Keçmiş SSRİ-də 200-ə qədər növü təsvir edilmişdir. Azərbaycanda 40 növü qeydə alınmışdır. Azərbaycan faunasında 33 növ sürfə, 7 növ isə yaşlı formada təsvir edilmişdir.
Evidently Chickentown
thumb|Con Kuper Klark. 1979-cu il.
Evidently Chickentown — Böyük Britaniya şairi Con Kuper Klark tərəfindən yazılmış poema. Poema faydasızlıq və qıcıqlandırma hissi yaratmaq üçün təkrarlanan təhqirlərdən istifadə edir. Klarkın 1980-ci ildə buraxılmış "Snap, Crackle & Bop" albomunun bir hissəsi olan poemanın sözlərində realizm, musiqisində isə qorxuducu və tündməcaz notalar mövcuddur.
Poemanın sözləri Endrü Ceyms Freyzer Bler tərəfindən Kapitan Hemiş Bler təxəllüsü altında yazılmış "The Bloody Orkneys" əsəri ilə oxşarlığı var. Klark 2009-cu ildə bildirmişdir: "Mən onu bilə-bilə koplayamadım. Lakin mən yəqin ki, həmin peomanı illər əvvəl dinləmişəm. Bu, heyranedicidir".
"Evidently Chickentown" Denni Boylun 2001-ci ildə çəkdiyi "Fahişə" və Jak Audiarın 2012-ci ildə çəkdiyi "Pas və sümük" filmində səsləndirilib. Klark Anton Korbeynin 2007-ci ildə çəkdiyi "Kontrol" filmində özünü canlandırır və bu peomanı səsləndirir. Peoma həmçinin, ABŞ dram teleserialı olan "Sopranolar"ın 2007-ci ildə çəkilmiş "5-ci mərhələ" adlı seriyasının axırında səsləndirilib. "The A.V. Club" saytının müəllifi Şon O'Nil qeyd edir ki, peoma "şit pivə və soyuq çipsdən şikayət edən britaniyalı bir avaranın sözləri ilə nyu-yorklu bir mafia adamının dilxorluğunu birtəhər təsvir edərək teleserialın ən kəskin və ən effektiv musiqili momentini canlandırır".
Avropanın ən hündür binalarının siyahısı
Avropanın ən hündür binalarının siyahısı —
Avropanın ən hündür göydələnləri
190px|thumb|right| [[Moskva Rusiya]] 190px|thumb|right| [[Amsterdam, Niderland]] 190px|thumb|right| [[Benidorm, İspaniya]]
Avropanın ən hündür binalarının tarixi
190px|thumb|right| [[Moskva (Moskva Beynəlxalq Biznes Mərkəzi), Rusiya]] 190px|thumb|right| [[Berlin, Almaniya]] 190px|thumb|right| [[London, Böyük Britaniya]] 190px|thumb|right| [[London, Böyük Britaniya]] 190px|thumb|right| [[Essen, Almaniya]] 190px|thumb|right| [[Frankfurt-Mayn, Almaniya]] thumb|190px| [[Genuya, İtaliya]] 190px|thumb|right| [[Haaqa, Niderland]]
Xorasanə (Bükan)
Xorasanə - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Bükan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Katasteriazm
Katasterizm (  <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">καταστερίζω  «ulduz" arasında yerləşdirilmiş  ilə +  «ulduz») Qədim Yunan mifologiyasında - tanrıların, insanların heyvanların və əşyaların ulduzlu səmaya çevrilməsi prosesi: bürclərə, asterizmlərə, ulduzlara və süd yoluna.  Müasir mənada katasterizm mifoloji və dini təsvirlərin göy obyektlərinə köçürülməsidir. Termin yalnız qədim miflər üçün istifadə olunur, qismən astral mif anlayışına uyğundur. Günəş və ayla əlaqəli miflər üçün günəş və ay mifləri terminlərindən istifadə olunur ; bundan başqa "katastrofizm" anlayışı planetlər üçün istifadə edilmir.
Katasterizm qədim yunan şairləri arasında sevilən mövzu idi. Ən məşhur əsər Kirenalı Eratosthen in "Katasterizmlər" (rus dilində "Ulduzlara çevrilmə") idi (e.ə. 276-194-cü illər). e. ) əsəridi. Roma şairlərində katasterizm mifləri əsas hissə kimi ümumiyyətlə çevrilmədir,  Theogony ilə bərabər isə məşhur  yaradıcılıq mövzusu olmuşdur.
Qədim bürclərin əksəriyyəti onların mənşələrini izah edilən bir neçə miflə və ya bir mifin versiyaları ilə əlaqəlidir  Aşağıda ən məşhur və ümumi qəbul edilmiş katasterizmlər təqdim edlir.
Qaşqaçay
Qaşqaçay — Azərbaycan Respublikasının Qax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Coğrafiyası və iqlimi
Əsasən dağlıq ərazilərdən ibarətdir. Yağıntıları bərabər paylanan mülayim-isti iqlim hakimdir.
Toponimikası
Qaşqaçay oyk., sadə. Qax rayonunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Qaşqaçayın sol sahilində, Baş Qafqaz silsiləsinin yamacındadır. Yaşayış məntəqəsi sahilində yerləşdiyi çayın adını daşıyır. Qaşqa qədim türkdilli abidələrdə "sakit, dinc" mənalarında işlənilən "qosqı" (qoşqı) sözünün xalq etimalogiyası təsiri ilə yaranmış formasıdır (türk dillərində "s" səsinin "ş" səsi ilə yerdəyişməsi məlumdur). Müasir dildə qoşqı sözü işlənmədiyindən Qaşqaçay şəklinə düşmüşdür. Digər fikrə görə, çay qara və boz rəngə çalan çaydaşlarının üzərindən axdığına görə yerli əhali çaya Qaşqa adı vermişlər. Əslində ad "qaşdan, dağın yüksək yerindən axan çay" mənasını verir. Azərbaycanda "qaşqa" komponentli coğrafi adlar azdır. Qırğızıstanda qaşqa komponenti ilə yaranan 62 coğrafi ad mövcuddur.
İnfrastrukturu
2012-ci ildə kənd sürətli internet xidməti ilə təmin olunmuşdur.
Kiçikatmış (Bükan)
Kiçikatmış - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Bükan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
.er
.er — Eritreyanın internet kodu.
Küsə (Bükan)
Küsə - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Bükan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 662 nəfər yaşayır (123 ailə).
Okunkul
Okunkul — Rusiyada göl. Cənubi Uralda, Çelyabinsk vilayətinin Kaslinski rayonunda, Sinara gölündən 2 km şimal-şərqdə yerləşir. Sinara çayı hövzəsinə aiddir (İzet çayının qolu).
Etimologiyası
Çelyabinsk bölgəsinin coğrafiyasını tədqiq edən coğrafiyaçı və toponimoloq Nikolay İvanoviç Şuvalov "Parisdən Berlinə Çelyabinsk bölgəsinin xəritəsində: Toponimik lüğət" kitabında gölün adının keçmişdə geniş yayılmış başqırd Okunkul adından gəldiyini bildirir. Gölün adı əvvəllər orada bol olan xanı balıqları ilə əlaqəli olduğu barədə yerli balıqçılar arasında da bir əfsanə yayılmışdır.
Təsviri
Gölün səthi sahəsi 11,6 km², uzunluğu — 5 km, maksimal eni — 3,5 km-dir. Dəniz səviyyəsindən yüksəkliyi 249.4 m-dir. Gölün orta dərinliyi 3,5 m, maksimum dərinliyi isə 8 m-dir. Suyun şəffaflığı 3,5 m-dir. Əsasən yerüstü və yeraltı sularla qidalanır. Dibi lil təbəqəsi, sahil boyu əraziləri isə çınqılı qumlarla örtülüdür. Gölün sahilləri əsasən dikdir, lakin elədə yüksək deyil və bataqlıqlamışdı. Hövzəsi dayazdır. Su bitkilərindən Elodeyalar üstünlük təşkil edir. Göl sahillərində əsasən qarışıq meşələr yayılmışdır. Balıqlardan daban balığı, çəki, xanı balığı, külmə, durna balığı və Leuciscus idus üstünlük təşkil edir. Şumixa çayı gölə tökülür. Mənsəbə yaxın Kiçik Okunkul gölünə axır. Okunkul gölündən Sinara gölünə bir kanal axır. Okunkulun sahilləri az məskunlaşmışdır, şimal-şərq sahilində Tixomirovka kəndi yerləşir.
Arxeoloji tədqiqatlar 1959-cu ildə göldə Neolit yaşayış məskənini aşkar etmişdir. Okunkul ilə eyni tektonik ərazi üzrə yerləşən göllər:İtkull, Çerkaskul, Anjelı, Travyanoye, Tenyak, Karaquz, Sinara Tatış, Karase, Taşkul, Semiskul, Arıtkul, Arakul, Böyük Kaqan, Böyük Alak, Kiçik Alak, Silaç, Sunqul, Böyük Kasli, Alabuqa, İtyaş, Kojakul, Uruskul, Berdeniş, Kızıltaş, Ulaqaç, Alakul, Arqayaş, Mıştı, Kaldı, Çebakul, Karaqaykul, Kainkul, Karakumlyak, Kuqi, Kasarqi, Kara Kumlyak, Turqoyak, Çebarkul, Misyaş, Böyük Aqardyaş, Audukul, Tirikul və s.
Alequ (Çaroymaq)
Alequ — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Çaroymaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 240 nəfər yaşayır (45 ailə).
Məzrayə-i Mirabad (Bükan)
Məzrayə-i Mirabad - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Bükan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə yaşayış yoxdur.
NGC 6684
NGC 6684, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Tovuz bürcü istiqamətində yerləşir. SB0 tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Con Travolta
Con Travolta  — ABŞ aktyoru.
Karyerası
1977-ci ildə rejissor Con Bedhem 23 yaşlı Travoltanı "Bazar gecələrinin həyəcanı" filmində baş rola çəkilməyə dəvət edir. Film ABŞ-də böyük uğurla nümayiş olunandan sonra Con yaşıdlarının kumirinə çevrilir. Onun 1978-ci ildə çəkildiyi "Briolin" kinomüzikli daha böyük müvəfəqiyyət qazanır. Conun müğənni Oliviya Nyutonla birlikdə oxuduğu duet mahnıları qısa müddətdə superhitə çevrilir. Həmin il Travolta ilk dəfə təyyarənin sükanı arxasına keçir. O vaxt çoxlarına elə gəlirdi ki, Con aktyorluq sənətinin zirvəsinə qalxacaq, lakin Travolta ona təklif olunan "Zabit və centlmen", "Amerikalı jiqolo" filmlərində baş rollardan imtina edir. Həmin rollara çəkilən aktyor Riçard Gir isə kinoulduz olur. Con Travolta təkliflərə biganəlik göstərdiyinə görə Hollivudda "persona non-qrata"ya çevrilir. Onun haqqında müxtəlif şayiələr dolaşmağa başlayır: spirtli içkiyə aludə olması, naməlum sektanın təsiri altına düşməsi və s. xəbərlər yayılır. Con isə aktyor kimi diqqətdən kənarda qaldığı həmin dövrdə təyyarədə uçuşlar edirdi. 5000 uçuş saatı etmək, hətta peşəkar pilot üçün çox yaxşı göstərici sayılır. Buludlarda pərvazlanmaq, həqiqətən də həyatda insana çox gözəl anlar bəxş edə bilər. Con Travoltanun kinoya möhtəşəm dönüşü 1995-ci ildə rejissor Kventin Tarantinonun "Kriminal qiraət" filmində çəkildiyi Vinsent Veqi rolu ilə oldu. Bu rola görə Travoltanın adı "Oskar" mükafatına namizədlər siyahısına salınmışdı. Filmdən sonra Travolta yenidən məşhurlaşdı. Bir neçə durğunluq ilini arxada qoyan istedadlı aktyor sənət aləmində sürətli yüksəlişə nail oldu. Bununla belə, o, xoşagəlməyən xatirələrlə dolu Hollivudda deyil, Floridadakı malikanəsində yaşamağı üstün tutur. Burada Con özünun təyyarələri üçün xüsusi aerodrom da tikdirir. Onun ən sevimli təyyarəsi — Boeinq-400 Cumbo Cet sayılırdı. Travolta bu təyyarə ilə o qədər fəxr edirdi ki, hətta oğlunun adını bu təyyarənin şərəfinə — Cet qoymuşdu. Travolta Kventin Tarantinonun məsləhətilə "Bəstəboyu tutmaq" kinokomediyasına çəkilir. Onun çəkildiyi sonrakı filmlər — "Sifətsiz" (1997) və "Əsas rənglər" (1998) böyük müvəffəqiyyət qazanır. Qeyd etmək lazımdır ki, aktyorun 2000-ci ildən sonra çəkildiyi "Parol: qılınc-balıq" və xüsusilə də fantastik "Döyüş meydanı: Yer kürəsi" kinosevərlər tərəfindən soyuq qarşılandı. Travoltanın sözlərinə görə, kino onun üçün yalnız həvəs və əyləncədir, təyyarə sürmək isə əsl peşədir. O özünü aktyor yox, təyyarə sürmək həvəsində olan pilot və eyni zamanda, Hollivudda kino çəkilişində iştirak edən sadə ifaçı hesab edir. Sonda qeyri-adi istedada malik olan Con Travoltanın kinoda qazandığı mükafatları qeyd etmək qalır. O, iki dəfə VAFTA-nın laureatı olub, bir dəfə "Qızıl qlobus" mükafatına sahib çıxıb, iki dəfə də onun adı "Oskar" mükafatına namizədlərin siyahısına düşüb.
Vilhelm Maybax
Vilhelm Maybax (August Wilhelm Maybach; 9.2.1846, Haylbronn — 29.12.1929, Ştutqard, Almaniya) — alman konstruktoru.
Həyatı
Vilhelm Maybax 9 fevral 1846-cı ildə Nekkar çayı üzərindəki Haylbronn şəhərində anadan olub. Atası xarrat idi. 10 yaşında ikən uşaq tamamilə yetim qaldı və Roytlingendəki uşaq evi tərəfindən tərbiyəyə götürüldü. Orada Vilhelm çertyojçəkən və konstruktor peşəsinə yiyələndi.
Uşaq evinin nəzdindəki məktəbi bitirdikdən sonra Vilhelm maşınqayırma zavodunda peşə təhsili almağa başladı. O, gündüzlər emalatxanada və konstruktor bürosunda praktiki biliklərə yiyələnir, axşamlar isə qiraət və təbiət elmləri üzrə dərs alırdı. Daha sonra şəhərdəki regional təhsil məktəbində riyaziyyat dərsləri də almağa başladı. Onun bacarıqlılığı, məqsədyönlülüyü və inadkarlığı vaxtında qiymətləndirildi.
1869-cu ildə Vilhelm istedadlı mühəndis Qottlib Daymlerlə tanış oldu. O vaxt Daymler zavod nəzdindəki texniki məktəbin rəhbəri idi. Həmin vaxtdan başlayaraq onların ayrılmaz dueti ərsəyə gəldi.
1882-ci ildə hər iki konstruktor N.A. Ottoya və E. Langerə məxsus olan "Döyts" şirkətində işləməyə başladılar.
Həmin il şirkət stasionar daxiliyanma mühərrikləri düzəldirdi. Zavodda buraxılan stasionar mühərrikdən daha kiçik daxiliyanma mühərriki yaratmaq ideyası həm Qottlibin, həm də Vilhelmin diqqətini özünə yaman cəlb etmişdi. Amma Otto bu cür mühərriklərin yaradılmasının qəti əleyhinə idi. Rəhbərlikdən dəstək ala bilməyən Daymler öz biznesini açmağı qərara aldı və Maybaxı onunla birlikdə getməyə inandırdı. Vilhelm uzun müddət Daymlerin dostu və şəxsi köməkçisi oldu. O, praktiki olaraq Daymlerin bütün təşəbbüslərində yaxından iştirak etdi, amma adı kölgədə qaldı.
1883-cü ildə Maybax özünün ilk mühərrikini yaratdı. Çəkisi 40 kiloqram olan bu mühərrik işıq qazı ilə işləyirdi. Sonra Vilhelm işıq qazından benzinə keçməyə imkan verən püskürdücü karbürator üzərində işləməyə başladı.
1885-ci ildə Qottlib və Vilhelm velosipedə quraşdırılan məşhur daxili yanma mühərrikini yaratdılar, nəticədə həmin velosiped tarixə ilk motosiklet kimi düşdü.
Bir il sonra Maybax mühərriki təkmilləşdirərək diametrini və gediş məsafəsini artırdı. Mühərrikin işlək həcmi artaraq gücü 1,35 at gücünə çatdı, amma sınaqlar göstərdi ki, motor həddən artıq qızır. Su ilə soyutma sistemini tətbiq etmək cəhdi arzu olunan nəticəni vermədi və Maybax bu mühərrikdən imtina etməli oldu. 1889-cu ildə Maybax tərəfindən düzəldilmiş ilk V formalı iki silindrli mühərrik quraşdırılmış avtomobil Paris salonunda nümayiş etdirildi. 1893-cü ildə Vilhelm ilk karbürator üçün patent aldı.
Bir il sonra o, hidravlik əyləclərin konstruksiyası üçün patent aldı, daha bir il sonra isə iki silindrli "Feniks" mühərriki peyda oldu, onun işlək həcmi artırılaraq gücü 23 at gücünə çatdırılmışdı.
1890-cı ildə "Daymler Motoren Gezelşaft" şirkəti yaradıldı. Bu şirkətin baş konstruktoru Vilhelm Maybax idi. Onun xidmətləri arasında ilk karbüratoru, radiator, iki və dörd silindrli mühərrikləri, dünyada ilk polad avtomobil şassisini qeyd etmək olar, amma onun adı hətta şirkətin adında belə əks olunmamışdı.
1901-ci ildə Maybaxın rəhbərliyi altında ilk yürüş avtomobili "Mercedes" yaradıldı. Gücü 35 at gücünə bərabər olan bu avtomobilə sifarişçinin qızının adı qoyulmuşdu. Məhz bu minik avtomobili Nitsada keçirilmiş məşhur avtomobil həftəsi zamanı inamlı qələbə qazandı. İlk yürüş avtomobilinin ardınca daha bir neçə uğurlu model yaradıldı. 1906-cı ildə Maybaxın hazırladığı altı silindrli mühərrik quraşdırılmış avtomobil işıq üzü gördü. Qotlib Daymlerin vəfatından bir çeçə il sonra Vilhelm Maybax şirkəti tərk etdi və o dövr üçün müasir sayılan "Seppelin" dirijablları üçün mühərriklər hazırlamağı qərara aldı. Nəticədə 1900-cü ilin yayında 17 at gücünə malik iki "Maybax" mühərriki quraşdırılmış ilk "Seppelin" dirijablı birinci uçuşunu həyata keçirdi.
1907-ci ildə Maybax dirijabllar üçün mühərrik istehsalı ideyasını bir kənara qoydu və 1909-cu ildə oğlu Karl Maybaxla birlikdə özünün mühərrik düzəltmə şirkətini yaratdı. 1920-ci ildən səssiz mühərriklər quraşdırılmış "Maybax" avtomobillərinin istehsalına başlanıldı. Vilhelm Maybaxın heç bir şübhə doğurmayan istedadına təkcə bu fakt dəlalət edir ki, hətta onun rəqibləri də Maybaxı "konstruktorlar kralı" adlandırırdılar.
Həyatının sonlarında Maybaxın avtomobil sənayesindəki xidmətləri, nəhayət, cəmiyyət tərəfindən qiymətləndirildi. Ona fəxri elmlər doktoru dərəcəsi verildi. Vilhelm Maybax 29 dekabr 1929-cu ildə vəfat etdi. Müstəqil marka kimi "Maybax" markasının mövcudluğuna 1961-ci ildə, yəni o, "Mersedes-Bens"in tərkibinə daxil olduqdan sonra son qoyuldu.
Ürəkyarpaq qızılağac
Ürəkyarpaq qızılağac (Alnus subcordata C.A. Mey.) - tozağackimilər fəsiləsinə aid bitki növüdür.
IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir –Vu A2cd+3cd. Azərbaycanın nadir, relikt növüdür.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Mart –aprel aylarında, yuxarı dağ qurşaqlarında bəzən mayda çiçəkəyir. Toxumları elə həmin il avqust –sentyabr aylarında (bəzən oktyabr ayınd) yetişir. Toxumları vasitəsilə vegetativ yolla çoxalır. Tozlanması anemofildir. Toxumları quşlar və gəmirici heyvanlar tərəfindən yayılır. Mezofitdir, havanın rütubətliyinə tələbkardır İstisevən, işıqsevən və rütubətsevəndir. Dərin, çürüntülü və çimləşmiş torpaqlarda, daimi axar sularla nəm olan yerlərdə yaxşı bitir, durğun sulara pis davam gətirir. Şaxtaya və küləyə davamlıdır. Torpağa qarşı çox tələbkardır, çürüntüsü çox olan təzə, qalın əhəngli torpalarda daha çox yayılmışdır. Aşağı dağ qurşağından orta dağ qurşağına qədər, dəniz səviyyəsindən 1000m-ə qədər yüksəkliklərdə bitir az-az hallarda ovalıqda rast gəlinir. Çayların və çaylaqların sahillərində, habelə rütubətli dağ dərələrindəki meşələrdə bitir. Xalis qızılağac və yalanqoz –qızılağac meşələrində I yarısı əmələ gətirir. Bəzən dağ yamaclarında palıd, vələs və fıstıq meşələrinin tərkibinə daxil olur. Dərələrin qarışıq meşələrinin tərkibində iştirak edir. Tez böyüyür. Dekorativ bitkidir. Oduncağından inşaat işlərində istifadə olunur. Oduncağı özəksizdir, qırmızımtıl –qonurdur, suya davamlıdır, yüngüldür. Qabığının tərkibində aşı və boyaq maddələri vardır. Çayların və axar sulu göllərin kənarlarında meşə salmaq üçün yararlı ağac növüdür.
Yayılması
Lənkəran ovalığı və Lənkəranın dağlıq hissəsi (Lənkəran rayonu –Qafton, Xanbulan, Təngivan, Bürcəli, Bəlləbur və rvo kəndləri; Lerik rayonu- Biləsər, Siov kəndləri və yardımlı rayonu- Şövut kəndi). Ürəkyarpaq qızılağac meşələrinin sahəsi və ümumi ehtiyatı çox deyildir.
Sayı və tendensiyası
Hirkan Milli Parkında qorunmasına baxmayaraq populyasiyanın azalma tendensiyası müşahidə olunur.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (qiymətli oduncağına görə qırılması), təbii bərpanın zəif getməsidir.
Mühafizə tədbirləri
Hirkan Milli Parklarında mühafizə olunur.
Alman Milli Şurası
thumb|right|[[Yelenendorfda yaşayan almanlar 19-cu əsrin sonları ]] Alman Milli Şurası  — Azərbaycandakı alman koloniyalarının mənafeyini müdafiə etmək məqsədilə fəaliyyət göstərmiş qurum. 1918-ci il noyabrın 19-da yaradılmışdı. Şura, ilk növbədə, almanların Azərbaycandakı əmlakının qorunması məsələləri ilə məşğul olurdu. Sayları az olduğundan seçki senzinə uyğun gəlməmələrinə baxramayaraq, milli təmsilçilik prinsipinə uyğun olaraq Azərbaycan Milli Şurasının 1918-ci il 19 noyabr tarixli qərarı ilə alman əhalisindən də bir nümayəndəni Parlamentin tərkibinə daxil etmək və onun seçimini alman milli təşkilatlarına həvalə etmək nəzərdə tutulmuşdu. Azərbaycan Parlamentində mill azlıqların nümayəndələri üçün ayrılmış 4 yerdən birini alman azlığının nümayəndəsi mandatını Yelenendorfdan (indiki Göygöl) olan deputat Lorens Yakov Kun aldı. Onun Parlamentdəki, xüsusilə aqrar komissiyasındakı işi, əsasən alman koloniyalarının mənafelərinin müdafiəsinə yönəlmişdi.
Lorens Kunun parlamentdə çıxışı
10 dekabr 1918-ci ildə parlamentdə Azərbaycandakı almanlar adından çıxış edən Lorens Kun qeyd edir ki:
Şoviç çoğanı
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir – EN B1 ab(i, ii, iii). Regional IUCN Statusu: VU B2ab (ii, iii, iv).
Nisakabad (Bükan)
Nisakabad - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Bükan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Şoviç çoğanı
Təbii yayılması
Qafqaz endemikidir. Kür düzənliyi və Kiçik Qafqazın mərkəzi hissəsində yayılmışdır. Antropogen təsir nəticəsində yayılma ərazisi məhdudlaşır, populyasiyada azalma tendensiyası müşahidə olunur.
Nisakabad (Bükan)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 71 nəfər yaşayır (14 ailə).
Şoviç çoğanı
Botaniki təsviri
Çoxillik ot bitkisidir, hündürlüyü 25 (30)-50 (60) sm-dir. Yarpaqları xətvari, uzunluğu 2-3 (40) sm-ə çatır, eni 0,5-2 (4) mm, itidir, uc hissəsi iynə şəkillidir. Süpürgəsi budaqlı, bit neçə dəfə haçalanmış, uc hissəsi tükcükşəkilli budaqcıqlarla budaqlanmışdır. Kasacığın uzunluğu 2 mm-ə çatır, zəngçiçəyinə oxşayır, ortaya qədər haçalanmışdır, yumurtaşəkilli, küt dişli, kənarları pərdəlidir. Ləçəkləri çəhrayı, uzunsov, kasacıqdan 1-2 dəfə uzundur. Qutucuq yumurtaşəkillidir, kasacıqla eyni ölçüdədir. Toxumlarının diametri 1 mm-ə çatır, az qabarıqdır.
Ekologiyası
May-iyun aylarında çiçəkləyir. Düzənliklərdə və aşağı dağ qurşaqlarında qumlu və gilli, quru, daşlı yerlərdə, əhəngli yamaclarda və qayalarda rast gəlinir. Məhdudlaşdırıcı amillər yaşayış ərazisinin deqradasiyası, otarılma və tapdalanma hesab edilir. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum banklarında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.
Azərbaycanda yayılması
Azərbaycanın nadir növüdür.
Rene Russo
Həyatı
Məşhur aktrisa və model Rene Russo 1954-cü ildə ABŞ-nin Kaliforniya ştatında dünyaya gəlib. 16 yaşından başlayaraq podiumlarda görünməyə başlayıb. Bu dövrdən etibarən nüfuzlu moda brendlərinin siması kimi jurnal səhifələrində yer alması Renenin gələcək karyerasının stimulu olub.
Uca boya, ideal bədən quruluşuna və cazibədar sifət cizgilərinə malik olan gənc qız öz dövründə amerikan gözəlliyinin etalonu hesab edilirdi. Eyni zamanda, özünümüdafiə üçün seçdiyi üsullar, müstəqil olaraq sözünü demək bacarığı Reneni 20-ci əsr qadınlarının da gözündə ucaldıb.
O, heç vaxt incə və zərif rollar oynamayıb. Renenin qəhrəmanları güclü xarakteri, möhkəm iradəsi ilə seçilib.
Baxmayaraq ki, 80-ci illərin sonu-90-cı illərin əvvəllərində "silahlı qadın" obrazı kinosevərləri valeh etmirdi, amma, aktrisa üçün öz istedadının nümayişinə bu tendensiya mane olmurdu. Elə onun inadcıl rəqabəti sayəsində "Ölümcül silah-3", "Alov xətti", "Yüksək liqa" filmləri dünya kinematoqrafiyasında yer tuta bildi.
Onun tərəf müqabilləri də Russonun öz rolunu yaşatmaq bacarığına heyran olduqlarını gizlətmirdilər. Tom Besencer, Çarli Şin,Mel Gibson, Klint İstvud və Con Travolta kimi məşhurlar aktrisa ilə birgə çəkiliş meydançasına getdiklərindən məmnunluqlarını ürəklə söyləyirdilər.
Renenin qəhrəmanları həm gözəl idi: aktrisa zamanının ən arzuolunan qadınları sırasında yer almışdı, həm dəblə ayaqlaşırdı: nüfuzlu moda brendləri öz kolleksiyalarınının onun bədəni ilə vəhdətindən milyonlarla gəlir əldə edirdi, həm də qadınlar üçün əvəzedilməzlik nümunəsiydi: zərif xanımlar Russonun simasında əsl yenilməzliyi görürdülər, ona bənzəməyə çalışırdılar.
Aktrisa o qədər güclü obrazların ifaçısı kimi sevilmişdi ki, karyerası boyunca cəmi bir dəfə, "Vikup" filmində oynadığı aciz ana rolu ona uğur gətirmədi.
Buna görə də Hollivud gildiyası və kinotənqidçilər Reneyə bir daha ampulasından kənar xarakterlə komera önünə keçməsini məsləhət görmədilər.
Ənənəsinə sadiq qalaraq sevilən Rene Russo bu gün də Hollivudun ən bahalı aktyorları sırasındadır.
Doqma
thumb|Nişanlara pərəstiş haqqında doqma. [[Qayda kitabı]]
Doqma , və ya doqmat (  "rəy, qərar, hökm") — kilsənin təsdiqlədiyi doktrinanın mövqeyi, tənqidə (şübhəyə) məruz qalmayan məcburi və dəyişməz bir həqiqəti elan etmə ifadəsi.
"Doqma", "doqmat" ifadələrinin istifadə tarixi
Nəhayət, Həvarilərin İşləri Kitabında (Həvarilərin İşləri 15: 20–28) ilk dəfə δόγμα sözü kilsənin üzvlərinin hər biri üçün mübahisəsiz səlahiyyət sahibi olmalı olan təriflərini ifadə edir. Tanrı daşıyıcısı İqnatius, Qüds Kirili, Nissa Qreqori, Böyük Basil, Con Xristosom, Vikentiy Lirinski və digər kilsə atalarının bu sözdən istifadə etməsindən etibarən doqma anlayışı daha ətraflı şəkildə açıqlanır :
Beləliklə, aşağıda burada müzakirə edilən Pravoslavlıqdakı (və Xristianlıqdakı) əsas xüsusiyyətlər, doqmanın məzmununun patristik anlayışından irəli gəlir.
Xristianlıqda
"Doqma" termini öz mənasında əsasən Xristianlıqda istifadə olunur və Kilsənin Tanrının və Onun iqtisadiyyatı doktrinasını ehtiva edən teoloji, ilahi olaraq açılan həqiqəti ifadə edir, Kilsənin dəyişməz və mübahisəsiz bir inanc mövqeyi olaraq qəbul edir və etiraf edir.
Pravoslavlıqda, doqmaların harada qəbul edildiyini başa düşmək üçün iki yanaşma mövcuddur. Bunlardan birincisinə görə, doqmalar, sözün qəti mənasında, yalnız doqmatik formülasyonlar aldıqları Ekümenik Şuralarda təsdiqlənmiş Pravoslav inancının mübahisəsiz müddəaları adlandırıla bilər. İkinci yanaşmaya görə, Pravoslav doktrinasının hər hansı mübahisəsiz və məcburi müddəası doqma adlandırılmalıdır. Bu vəziyyətdə, doqmalar bölünür :
Əminabad (Çaroymaq)
Əminabad — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Çaroymaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 80 nəfər yaşayır (18 ailə).
NGC 4654
NGC 4654 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. SBcd tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Ziyankar bağacıq
Ziyankar bağacıq — buğumayaqlılar tipinin həşəratlar cinsinin taxtabitilər dəstəsinə aid olan növ.
Xarici quruluşu
Bu zərərvericinin bədən forması bağaya (tısbağaya) çox oxşadığı üçün ona ziyankar bağacıq adı verilmişdir. Bədəni xaricdən xitin sipərlə örtülmüşdür. Bədəninin rəngimüxtəlif olub, adətən, bozumtul-sarı, tutqun qəhvəyi və bəzi hallarda isə qara olur. Ön döşün kənarları dəyirmidir. Ön qanadlar təmamilə xitinləşmişdir və bədənin bütün səthini örtür. Arxa qanadlar isə şəffafdır. Uzunluğu 10-12, eni isə 6–7 mm.-dir.
Yayılması
Ukraynada, Azərbaycanda, Şimali Qafqazda, Volqa boyunda, Orta Asiya respublikalarında geniş yayılmışdır.
Həyat tərzi
Aprelin birinci və ikinci ongünlüyündə bağacıqlar kütləvi surətdə mayalanma və yumurtaqoyma prosesinə başlayır. Yumurtaqoyma prosesi aran və dağətəyi rayonlarda may ayının axırına qədər davam edir. Bağacıqlar hər dəfədə 14 yumurta qoyur. Orta hesabla 1 dişi fərd öz inkişafı dövründə 70-80 ədəd, bəzi hallarda isə 200-ə qədər yumurta qoyur. Bağacıq yumurtaları şarşəkilli olub, yaşıl rəngdədir. Havanın temperaturundan asılı olaraq, bağacıq yumurtalarının inkişafı 8-14 gün davam edir. Yumurtadan çıxan sürfələr xarici quruluşuna görə yetkin fərdlərə oxşayır. Yumurtadan çıxan I yaş sürfələr əvvəllər hərəkətsiz olub, çıxdığı yumurtanın qabığı ətrafında toplaşırlar. Bu sürfələr I yaşın axırına qədər bədənlərində olan ehtiyat qida hesabına yaşayır. Birinci qabıq dəyişmədən sonra sürfələr fəallaşır və dənli bitkilərin üzərinə yayılaraq qidalanmağa başlayır. Ziyankar bağacığın sürfələri 5 dəfə qabıq dəyişir və nəhayət yumurtadan çıxandan 35-40 gün sonra yetkin formaya keçir. Bağacıq sürfələrinin yetkin ormaya keçmə dövrü, adətən taxılın yığılma dövrünə düşür. Yəni bu zaman bağacıq sürfələrinin 95-97 %-i artıq yetkin formada olur. Məhsul yığılan dövürdə isə bunlar əkin sahələrindən qışlama yerlərinə yaxın tarlalara uçur və əlavə qidalanaraq qışlamaya hazırlaşır.
Qazlıyan (Bükan)
Qazlıyan - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Bükan şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 439 nəfər yaşayır (70 ailə).
Çandarlı II İbrahim Paşa
Çandarlı II İbrahim Paşa (d. 1429/30 - ö. avqust 1499) — II Bəyazid dövründə sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamı.
Həyatı
Ədirnə qazılığından sonra başqazı olan İbrahim Çələbi 1468-ci ildə Amasya sancaqbəyi Şahzadə Bəyazid in lələ liyinə gətirildi. 1473-cü ilin martında II Mehmed in Ağqoyunlu sultanı Uzun Həsən üzərinə tərtiblədiyi səfərə şahzadə nin lələ si olaraq qatıldı. Daha sonra 1483-cü ildə Anadolu başqazısı olaraq Kili və Akkirman səfərlərinə qatıldı. 1485-ci ildə Rumeli başqazısı seçildi və ardından atası və babaları kimi üləma zümrəsindən ayrılaraq dövlət idarəsinə qatıldı. 1486-cı ilin fevralında üçüncü, 1487-ci ilin fevralında isə ikinci vəzirliyə gətirildi və II Bəyazid in ən yaxın adamlarından biri oldu. 1498-ci ilin sentyabrına qədər ikinci vəzir vəzifəsində qaldı və bu tarixdə Herseqli Əhməd Paşa nın yerinə sədarətə gətirildi. II Bəyazid lə birlikdə qatıldığı İnəbaxdı səfəri əsnasında İnəbaxdı mühasirəsi davam edərkən 1499-cü ilin avqust unda anidən vəfat etdi və cənazəsi burada dəfn edildi. İznik də atasının türbəsi yaxınlığında inşa olunan kitabəsiz məzar isə böyük ehtimalla sonradan inşa edilmişdir.
Çandarlı İbrahimin, biri Qaraca Paşanın qızı Hundi Xatun, digəri Xızır bəyin qızı Hundi Xatun və üçüncüsü Sultan Mehmed in qızlarından Səlcuq Sultan ın qızı Xanzadə xanım Sultan olmaq üzrə 3 xanımı, bu xanımlarından 4 oğlu və 3 qızı olduğu bilinir. Qaraca Paşanın qızı Hundi Xatundan doğulan qızı Şahıhuban Xədicə xanım üçün Ədirnədə bir məscid inşa etdirmişdir. Oğlu Hüseyn Paşa 1525-ci ildə Konya, 1528-ci ildə Hələb, daha sonra Diyarbəkir bəylərbəyi olub, 1533-cü ildə vəfat etmişdir.
Ramiq Mikayılov
Ramiq Mikayılov (Ramiq Namiq oğlu Mikayılov; 25 yanvar 1993; Ovçulu, Şamaxı rayonu – 30 sentyabr 2020; Xocavənd rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin baş leytenantı, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Ramiq Mikayılov 1993-cü il yanvarın 25-də Şamaxı rayonunun Ovçulu kəndində anadan olub.
1999-2007-ci illərdə B.Alıyev adına Ovçulu kənd tam orta məktəbində, 2007-2010-cu illərdə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseydə təhsil alıb.
Ali hərbi təhsilini 2010-2014-cü illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində (AAHM) almışdı.
Ailəli idi. Bir oğlu yadigar qaldı.
Hərbi xidməti
Ramiq Mikayılov 2014-cü ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Ağdam rayonunda yerləşən “N” saylı hərbi hissəsində xidmət edirdi.
Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin baş leytenantı olan Ramiq Mikayılov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Xocavəndin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə iştirak edib.
Ramiq Mikayılov sentyabrın 30-da Xocavənd döyüşləri zamanı şəhid olub. Şamaxı rayonunun Ovçulu kəndində torpağa tapşırılıb.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ramiq Mikayılov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ramiq Mikayılov ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında şəhid olmuş Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının təltif edilməsi haqqında Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Ramiq Mikayılov ölümündən sonra "Azərbaycan Bayrağı" ordeni ilə təltif edildi.
Robin Vilyams
Robin Vilyams (21 iyul 1951 – 11 avqust 2014) — ABŞ aktyoru, "Oskar" mükafatı laureatı.
Həyatı
Məşhur Hollivud ulduzu, pantomim və səs janrının ustası Vilyams Çikaqoda doğulub. Bu yaxınlarda 57 yaşlı aktyor təngənəfəslik səbəbindən ABŞ-dakı qastrollarını təxirə salıb. O, Florida ştatında «Özünüməhv silahı» adlı yumoristik şounun 4 tamaşasını ləğv edib. Onun nümayəndəsi Dayyan Rouzen bildirib ki, Vilyams sağalandan sonra konsertlərini bərpa edəcək: «Təxirə salınan tamaşalara alınan biletlər ləğv edilməyəcək. Buna baxmayaraq, arzu edənlər biletləri geri qaytararaq pullarını ala bilərlər». Qeyd edək ki, Vilyams ötən ilin sentyabrından «Özünüməhv silahı» şousu ilə ABŞ-nin 80 şəhərini gəzib. Rouzen aktyorun harada olduğunu və əməliyyatın nə zaman olacağını açıqlamamışdı. Qeyd edək ki, bundan əvvəl «The Miami Herald» aktyorun kəskin ağrılarla Mayami xəstəxanalarından birinə aparıldığını bildirmişdi. Vilyamsın atası vaxtilə «Ford» korporasiyasının rəhbərliyinə daxil olub. Lakin oğlu onun yolunu seçməyərək aktyor kimi fəaliyyət göstərməyə üstünlük verib. Robin Vilyams «Missis Dautfayr», «Qudzon üzərində Moskva», «Cumanci» bədii filmləri və çoxsaylı cizgi filmlərinin səsləndirilməsi ilə məşhurdur. Onun namizədliyini «Sabahın xeyir, Vyetnam» və «Ölü şairlər cəmiyyəti» filmlərindəki rollarına görə iki dəfə «Oskar» mükafatına irəli sürüblər. Lakin Vilyams «Oskar»ı bu filmlərə görə deyil, 1997-ci ildə çəkilən «Ağıllı Uill Hantinq» filmindəki ikinci plandakı roluna görə alıb.
Ölümü
Vilyams 11 avqust 2014-cü il tarixdə yerli vaxtla saat 11:55 radələrində Kaliforniya ştatının Paradise Cay şəhərində yerləşən evində huşsuz vəziyyətdə tapılmışdır. Marin dairəsinin şerifinin sözlərinə görə, asfiksiyadan ölmüşdür. Lakin onun ölümünün əsas səbəbi 12 avqustda aparılacaq məhkəmə-tibbi ekspertizası və toksikoloji testdən sonra bildiriləcəkdir. Uilyam son zamanlar narkotik və alkoqolla yaşandığı problem üzündən Lindstromda (Minnesota ştatı) reabilitasiya kursu keçirdi. Aktyorun şəxsi naşiri bildirmişdir ki, ölümündən qabaq Vilyams "ağır depressiya" ilə mübarizə aparırdı. Lakin o intihar barədə bildirişi təsdiq etmədi.
Aktyorun həyat yoldaşı Süzan Şnayeder onun ölümü barədə bu sözləri söyləmişdir: "Mən öz ərimi və ən yaxşı dostumu itirdim, dünya isə ən sevimli artistlərdən və ən gözəl insanlardan birini itirdi. Mənim qəlbim artıq sınıb."
Barak Obama bildirmişdir ki, Vilyams "insan ruhunun hər bir hissəsinə toxunmağı bacara bilən bir aktyor" olmuşdur.
Şərq Cəbhəsi Komandanlığı
Şərq Cəbhəsi Komandanlığı — 1918-ci ilin iyulun 16–18-də Azərbaycan və Türkiyə hərbi hissələrindən ibarət Qafqaz İslam Ordusu (QİO) qüvvələrinin daha çevik və səmərəli idarəsinə nail olmaq məqsədilə yaradılmış taktiki qrup.
Haqqında
QİO-nun hissə və bölmələri S.Şaumyanın başçılıq etdiyi Bakı Sovetinin bolşevik-daşnak qüvvələrinə qarşı Göyçay-Şamaxı-Bakı şose yolu və Gəncə-Bakı dəmir yolu xətti boyunca hücuma başlamışdı. Müsüslü-Qaraməryəm və Ağsu-Kürdəmir xəttindəki döyüşlər vahid plan əsasında həyata keçirilirdi. Lakin hücum istiqamətləri bir-birindən məsafəcə uzaqlaşdığından bu və ya digər hissənin qısa müddət ərzində Göyçay-Şamaxı-Bakı şose yolundan dəmir yolu ətrafına atılması və ya geri çəkilməsi çətinləşirdi. Ona görə QİO komandanlığının əmri ilə Bakıya gedən şose yolu ilə hərəket edəcək hissə və bölmələr bir taktiki qrupda birləşdirildi. 10-cu Qafqaz piyada alayının komandiri şimal qrupu adlandırılan bu taktiki qrupun komandiri təyin edildi. Dəmir yolu boyunca hərəkət edən qüvvələr isə Cənub qrupu adlandırıldı və polkovnik Həbib bəy Səlimov onun komandiri təyin edildi. Bu iki taktiki qrupa rəhbərlik isə xüsusi olaraq yaradılmış Şərq Cəbhəsi Komandanlığına tapşırıldı. Bu komandanlıq bəzən Bakı cəbhəsi komandanlığı da adlandırılırdı. 5-ci Qafqaz firqəsinin komandiri Mürsəl bəy Şərq Cəbhəsi komandanı təyin edildi. İstər Şimal Cəbhəsi Komandanlığının, istərsə də Şimal və Cənub qurplarının müstəqil qərargahları var idi. Ağsudan və Karrar stansiyasmdan başlayaraq, həlledici Bakı əməliyyatına qədər bütün döyüşləri Şərq Cəbhəsi Komandanlığı aparırdı.
1918-ci il avqustun son günlərində Şərq cəbhəsi komandanlığının tərkibində üç taktiki qrup — Şimal, Qərb ve Cənub qrupları yaradıldı. Şimal qrupunun komandiri yenidən Osman bəy təyin edildi. Bu qrup Xırdalan-Mərdəkan xəttində olan sahədə fəaliyyət göstərməli idi. Qərb qrupu isə Xırdalanla Puta arasında yerləşməli idi. Onun komandiri Cəmil Cahid bəy təyin edildi. Puta ilə Ələt stansiyası arasında yerləşən Cənub qrupu isə qayməqam Həlim Pərtov bəyin rəhbərliyi altın fəaliyyət göstərməliydi.
Həlledici Bakı əməliyyatı ərəfəsində, yəni 1918-ci ilin sentyabrın 10-da QİO-nun komandanı Nuru paşanın əmri ilə Şərq Cəbhəsi komandanlığına daxil olan türk hissələri yenidən 5-ci Qafqaz fırqəsinin komandirinə tabe edildi və bununla Şərq Cəbhəsi Komandanlığının fəaliyyəti dayandırıldı.
Mikayıl Müşfiq
Azərbaycan poeziyasının inkişafında böyük rol oynamış şairlərdən biridir. Sevgi və gözəlliyi tərifləyən bir çox şeirlərin müəllifidir. Onun şeirlərində sosial və mədəni məsələlər üzrə fikirlər də dilə gətirilirdi. Stalin repressiyasının qurbanı olub və 1938-ci ildə güllələnmişdir. 1956-cı il mayın 23-də SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi kollegiyasının qərarına əsasən ölümündən sonra bəraət almışdır.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Mikayıl Müşfiq Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir.
Erkən illəri
thumb|left|1910-cu ildə Mikayıl Müşfiq|264x264px
Mikayıl Mirzə Əbdülqadir oğlu İsmayılzadə (Mikayıl Müşfiq) 1908-ci il iyun ayının 5-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Atası Mirzə Əbdülqadir İsmayılzadə (Vüsaqi) dövrünün tanınmış ziyalılarından idi. O, müəllimlik fəaliyyəti ilə yanaşı, yaradıcılıqla məşğul olmuş, şeirlər yazmışdır. Uşaq ikən valideynlərini itirən Müşfiq yaxın qohumlarının himayəsində böyüyür. Ağır və fərəhsiz uşaqlıq illəri keçirən şair həyatının o illərini xatırlayaraq yazırdı: ''Hələ atamın sağlığında güzaranımız ağır keçdiyi halda, lap uşaqkən anam və atam vəfat etdi. Mən bir yetim halında daşkəsən əmim və bibimin yanında qaldım. Ac, yalavac, çılpaq bir uşaqlıq keçirdim. thumb|268x268px|[[Mirzə Əbdülqədir Vüsaqi]] O illərin ağrı-acısını, anasızlığını şair "Ana" (1927) şeirində ürək yanğısı ilə qələmə almışdır:
Müşfiqin böyüyüb boya-başa çatmasında, şair kimi yetişməsində nənəsi Qızqayıt xanımın böyük zəhməti olmuşdur. Nənəsinin söylədiyi nağıllar, atalar sözləri, bayatılar gələcək şairin zəngin xalq yaradıcılığı ilə tanış olmasında mühüm rol oynamışdır.
İbtidai təhsilini rus-Azərbaycan məktəbində alan Müşfiq humanitar elmlərə böyük maraq göstərməklə yanaşı, rus dilini də mükəmməl öyrənmişdir. 1920–1927-ci illərdə əvvəlcə Bakı darülmüəllimində, sonra 12 nömrəli II dərəcəli məktəbdə təhsil almış, 1927–1931-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Darülfünunun (indiki Bakı Dövlət Universiteti) dil və ədəbiyyat fakültəsini bitirərək Bakı məktəblərində müəllimlik etmişdir.
1930-cu illərdə Azərnəşrdə redaktor vəzifəsində işləyib. Onun şagirdlərdən biri Mikayıl Müşfiqi belə xatırlayır: Müşfiq müəllim dərs deyəndə zəng səsini eşitməzdik. Dərs zamanı şagirdlərə şeir oxumağı öyrədəndə başqa müəllimlərimiz də gəlib bizim sıralarda oturardı. Çoxumuza "qızım", "oğlum" deyə müraciət edərdi. Əslində bu ifadə onun yaşına uyğun deyildi. Ancaq mehriban olduğu qədər təvəzökar olan Müşfiq müəllimə bu sözlər çox yaraşırdı…
Yaradıcılıq fəaliyyəti
thumb|Tələbə illərində Mikayıl Müşfiq (sonuncu pillədə soldan dördüncü). 1927-ci ilMüşfiq çox gənc yaşlarından yaradıcılıq aləminə gəlmiş, həyatını, taleyini şeirlə bağlamış və ömrünün sonuna kimi ondan ayrılmamışdır. O, poetik yaradıcılığa 1926-cı ildə "Gənc işçi" qəzetində çap etdirdiyi "Bu gün" şeiri ilə başlamış və sonrakı illərdə dövri mətbuatda müntəzəm çıxış etmişdir. 1927-ci ildən "Maarif və mədəniyyət" və "Komsomol" jurnallarında və "Gənc işçi" qəzetində nəşr olunmuşdur. 1930-cu ildə şairin ilk "Küləklər" adlı şeir kitabı işıq üzü görmüşdür. Kitabda müəllifin əlli üç şeiri və iki tərcüməsi toplanmışdır.
1932-ci il Müşfiqin həyatında məhsuldar olmuş, "Günün səsləri", "Vuruşmalar", "Pambıq", "Buruqlar arasında" kitabları, daha sonra bir-birinin ardınca "Şeirlər", "Çoban", "Mənim dostum", "Səhər", "Sındırılan saz", "Azadlıq dastanı", "Buruq adamı" əsərləri nəşr edilmişdir. 1934-cü ildə Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına üzv seçilmişdir.
Həqiqi bir müəllim, əsl vətənpərvər olan Müşfiq öz yaradıcılığında uşaqlar üçün də yer ayırmış, bir-birindən gözəl əsərlər yaratmışdır. "Şəngül, Şüngül, Məngül", "Kəndli və ilan" mənzum nağılları, "Vuruşmalar", "Qaya" poemaları, "Coğrafiya", "Məktəbli şərqisi", "Zəhra üçün" və digər şeirləri uşaqlar arasında şairə böyük məhəbbət qazandırmışdır.
Mikayıl Müşfiq yaradıcılığında bədii tərcümə fəaliyyəti də xüsusi yer tuturdu. 1930–1937-ci illərdə onun tərcümə etdiyi Aleksandr Puşkinin "Qaraçılar" (Ş. Abbasovla birgə), Taras Şevçenkonun "Kobzar" (Əhməd Cavadla birgə), Yegişe Çarensin "Şeirlər", Samuil Marşakın "Huşsuza bax, huşsuza", Mirzə Fətəli Axundovun "A. S. Puşkinin ölümünə Şərq poeması" əsərləri nəşr edilmişdir. Bundan əlavə Müşfiq Mixail Lermontovun "Demon" poemasını (Rəsul Rza ilə birgə), "Qafqaz" (Mikayıl Rəfili ilə birgə), "Şairin ölümünə", "Tənha yelkən ağarı" şeirlərini, A. S. Puşkinin "Yevgeni Onegin" mənzum romanından "Tatyananın Onegenə məktubu"nu (R. Rza ilə birgə), "Poltava" əsərindən bir parçanı, "Dustaq" şeirini, Ömər Xəyyamın rübailərinin çox hissəsini, Firdovsinin "Şahnamə"sindən bəzi parçaları (Mirmehdi Seyidzadə ilə birgə) tərcümə etmiş, gözəl mütərcim kimi oxucuların rəğbətini qazanmışdır.
1936-cı ildə Mikayıl Müşfiqin "Səhər" poeması Azərbaycanda Sovet hakimiyyətinin qurulmasının 15 illiyi münasibətilə keçirilən müsabiqədə "Yeddi yaxşı ədəbi əsər" mükafatına layiq görülmüşdür. 1937-ci ildə çapa hazırladığı "Çağlayan" kitabına şair on bir illik yaradıcılığı ərzində yazmış olduğu ən qiymətli əsərlərini, o cümlədən "Səhər", "Azadlıq dastanı", "Sındırılan saz", "Əbədiyyət nəğməsi", "Şeirim", "Yenə o bağ olaydı", "Duyğu yarpaqları", "Tərtərhes nəğmələri", "Mingəçevir həsrəti" və digər şeir və poemalarını daxil etmişdir, lakin kitabı nəşr etdirmək şairə qismət olmamışdır.
Mikayıl Müşfiqin Azərbaycan poeziyasının nadir incilərindən sayılan "Oxu, tar, oxu tar", "Qal, sənə qurban", "Sənin gülüşlərin", "Maralım", "Ana", "Küləklər", "Yenə o bağ olaydı" və digər şeirlərinə bəstələnən mahnılar dinləyici alqışını, rəğbətini qazanmış sənət əsərləridir.
Tənqid olunması
thumb|200px|1934-cü ildə Mikayıl Müşfiq
1934-cü ildə Müşfiq onun həyatına sevinc gətirən Yalçın adlı uşağın qəfil ölümü onu çox sarsıtmışdı. Qələm dostları tez-tez yanına gələr, ona təsəlli verməklə ələmini, kədərini unutdurmağa, çalışardılar. Həmin ilin yayında M. Müşfiqlə Mirmehdi Seyidzadə ailəvi Mərdəkan bağlarında ev tutub bir yerdə dincəlirdilər. Həmin yay günlərində Rəsul Rza, Ənvər Əlibəyli, Ənvər Məmmədxanlı yaxınlıqdakı bağlarda dincəldikləri üçün demək olar ki, hər gün bir yerdə olurdular. Buralara satirik şeirləri və meyxanaları ilə xalqın qəlbinə yol tapan Əliağa Vahiddə təşrif gətirər, Məhəmməd Füzulidən, buzovnalı Azərdən, türk şerinin görkəmli şairlərindən söhbət açar, onlardan şeirlər deyər, bəzən də yazıb, lakin hamıdan gizli saxladığı qəzəllərini bu məclisdə oxuyardı. Bu kiçik məclisdə Müşfiq və onun yanındakılar Vahidin qəzəllərindən xüsusi zövq alardılar. Ətraf seyrəkləşəndən sonra Müşfiq Vahidlə bir tərəfə çəkilər Ömər Xəyyamdan yenicə tərcümə etdiyi rübailəri ona oxuyardı.
Bağdan köçəndən sonra Müşfiqgildə şadyanalıq ― hökm sürürdü. Qəhqəhə və alqış səsləri, bir-birinin ardınca səslənən şeirlər məclisə xüsusi bir şənlik gətirirdi. Badələrin cingiltisi, alqışların səsi şeir deyənləri daha da ilhamlandırırdı. Bakı Sovetindən Müşfiqin ailəsinə ayrılmış mənzilin təbrikinə yaxın qohumları ilə yanaşı qələm dostları da gəlmişdilər. Hamı gülüb-danışır, sevinc içində mənzil sahibinə gözaydınlığı verir, ona evin düşərli olmasını arzulayırdılar. Gecədən keçmiş qonaqlar dağlışandan sonra sevimli müəllimi Abdulla Şaiq ayağa qalxır, əlini Müşfiqin çiyninə qoyub, küçəyə çıxmağı təklif edir. Qısa söhbətdən sonra bu qarışıq zəmanədə ona ehtiyatlı olmağı məsləhət bilir və Hüseyn Cavidin aşağıdakı beytini xatırladır və bu misraları unutmamağı tövsiyə edir:
Həmin görüşlərdən bir müddət sonra Yazıçılar İttifaqının plenumunda, dövrü mətbuatda Müşfiqə qarşı kəskin, qərəzli, hətta ifrat dərəcədə sərt tənqidlər təşkil olunurdu. Bu tənqidlər bəzən təhqirlərə də keçirdi. Haqsız hücumlara məruz qalan safqəlbli, genişürəkli, fitri istedad sahibi olan Müşfiq bu cür sərt tənqidlərə qarşı bədbinliyə qapılsa da, özünü ələ almağa çalışardı. Azərbaycan Yazıçılar İttifaqının yığıncaqlarının birində Seyfulla Şamilovun çıxış edərkən Müşfiqi kəskin tənqid etmişdir: Müşfiq nə üçün Səməndər kimi əfsanəvi bir quş ilə maraqlanır, ancaq bizim sovet quruluşu ilə maraqlanmır, bizim Sovet qəhrəmanları ilə maraqlanmır. Bax bu Səməndər sizin fikrinizə haradan gəlib? Biz demirik sənin flankəsdir qohumun. Bəlkə ola bilər demişik ki, sənin qohumun müsavatın qohumudur. Ancaq sən öz yaradıcılığın haqqında danışmalısan. Sən bu gün Sovet ədəbiyyatının ifşa etməyə çalışmırsansa bəs bu Səməndəri nə üçün yazmısan, kim səni məcbur etmişdir bunu yazırsan.
Yazıçılar İttifaqının başqa bir plenumunda Feyruz adlı şair bir neçə şairin ünvanına kəskin ifadələr işlətdikdən sonra Müşfiqi "Əhməd Cavadın qanadı altında yaşayan gənc şair adlandırır". Həmin plenumun səhərki iclasında çıxış üçün söz verilən şair Mikayıl Rzaquluzadə Müşfiqin Stalinə həsr etdiyi şeirin üzərində durur. O, Stalinin müsbət cəhətlərindən qısa xülasə verəndən sonra dolayısı yolla əsərə, şəxsən Müşfiqə qarşı açıq hücuma keçmək qərarına gəlir. O, Müşfiqi rus dilini bilməməkdə, köhnə kitablar oxumaqda və ondan istifadə etməkdə də suçlandırırdı. Bəzi mütəxəssislərin fikrincə, Rzaquluzadə Müşfiqi tənqid etməyi üzərinə götürməklə, qarşıdan gələn repressiyalardan özünü sığortalamaq istəyirdi. Nasir Hacıbaba Nəzərli Müşfiqi "köhnə kitabları" oxumaqda suçlandırırdı.
Həmin hadisədən bir ay keçməmiş Ədəbiyyat qəzetində Mikayıl Müşfiqə həsr edilmiş "Kontrrevolyusener, kontrabantçı, oğru…" adlı ölənə qədər faizlə gənc qələm sahiblərinə pul verən, qarışıq millətdən olan ailənin başçısı olmuş şairin yazısı dərc edilir. Şair və dramaturq Məmməd Rahim öz yazısında prokuror rolunu oynayaraq Müşfiqi, "zahirən sovet, lakin bütün daxili quruluşu etibarı ilə qəddar kontrrevolyuson ruhu ilə dolu olan əsərlərin müəllifi kimi; Müşfiq dili və şeirlərindəki kontrabanda yolu ilə gətirdiyi fikirləri etibarı ilə―proletariata sadiq şair olmadığını sübut kimi; Müşfiq sinfi qardaşı Çobanzadədən də oğurluq etdiyinə görə" iddiaları ilə günahlandırır. Rahim Müşfiqin "Şeirlər" kitabından "Buludlar"ı oğurlayaraq "Küləklər" kitabçasına köçürməsini iddiasından əl çəkmir.
Repressiya edilməsi və vəfatı
thumb|Mikayıl Müşfiq həbsdə. 5 iyun 1937-ci il