cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Konstantin Uşinski
Uşaqlıq və tələbəlik illəri
Konstantin Uşinski atasından çoxdandır ki, maddi yardım almırdı və hələ universitetdə verdiyi fərdi dərslər hesabına yaşayırdı. Lakin 1849-cu ilin qışında o, Peterburqda heç bir maddi vəsait olmadan sıxıntılarla üz-üzə qalmışdı. Ancaq tam qətiyyəti ilə onun statusuna cavab verə biləcək iş tapacağına inanırdı. Bu iş hədsiz dərəcədə çətin bir vəzifə oldu. İşsiz qalmış keçmiş lisey professoruna hər yerdə şübhə ilə yanaşırdılar. Hətta yerli qəza məktəbində də Uşinskiyə müəllim yeri tapılmadı. O, tam ümidsizliyə qapılmışdı. Lakin özünün həyat amalı olan elmi işlərini təşkil etmək üçün bütün qüvvəsini səfərbər etməyə çalışırdı. 1849-cu il dekabrın 19-da Uşinski yazırdı: "Yenidən özüm üzərimdə, öz xarakterim və qabiliyyətim üzərində sərt nəzarət… Taleyin xırda təkanı mənim bütün fərziyyələrimi, daxilimdə uzun müddətdən bəri intişar tapmış yeni bir dünyamı dağıtdı… Və əgər mən möhkəm iradə göstərməsəm, onda bu tör-töküntülər arasında məhv olacam. Özünü məşğul olmağa məcbur etməyi bacarmaq lazımdır… Doğrudanmı mən tamamilə batmışam?…Yox, bu ola bilməz… İş başına! İş başına!..". Uşinski yenidən özündə güc və iradə toplayaraq vətənə xidmət kimi qarşısına qoyduğu müqəddəs missiyanın yerinə yetirilməsinə başlayıb. 1852-ci ildə o, "Sovremennik" jurnalının idarə heyətinə qəbul olunur. 50-ci illərin əvvəllərində jurnal hələ demokratik ruhdan uzaq idi. Buna görə də jurnalın fəaliyyəti Uşinskini qane etmir. Jurnal xırda yurnalist yazıları dərc edirdi. Uşinski 3 xarici dildə sərbəst danışdığından əsasən tərcüməçiliklə məşğul olur, xarici jurnalların icmalını yazırdı. Lakin o daha müstəqil və daha məsul iş istəyirdi. İki il sonra Uşinski öz xidmətlərini "Biblioteka dlya çteniya" jurnalının redaktoru A. Starçevskiyə təklif edir. Lakin burada da iş şəraiti arzuolunan deyildi. K. Uşinski yenə də yuxusuz gecələr və çox cüzi mükafatlar verən tərcüməçi və icmalçı kimi tər tökməli oldu, baxmayaraq ki ailə qurması ilə əlaqədar onun maddi tələbatları artmışdı. 50-ci illərin ortalarında Rusiyada daxili siyasi vəziyyət kəskin dəyişdi. Krım müharibəsi bütün dünya qarşısında Nikolay rejiminin üzünü nümayiş etdirdi. I Nikolayın vəfatından sonra artmaqda olan gərginlk üzə çıxdı. Hökumət bir sıra liberal islahatlar aparmağa məcbur oldu. İctimai mühit bir qədər yaxşılaşdı. Bütün bu proseslər fonunda Uşinskinin problemləri də öz həllinə yaxınlaşırdı. Artıq onun arzu etdiyi çox ciddi yaradıcı tərbiyə işini tapmaq mümkün olmuşdu. Uşinskinin istefasından sonra işdən azad olunmuş lisey direktoru ona tövsiyə məktubu verir. Uşinski əvvəlcə valideyn himayəsindən məhrum və yetim uşaqlar üçün nəzərdə tutulmuş Qatçinsk İnstitutuna rus dili müəllimi, daha sonra isə sinif müfəttişi vəzifəsinə təyin olunur. Beləliklə də Uşinski bütün pedaqoji və tədris işinə rəhbərlik edir.
"…Bu gündən öz həyatımı yalnız pedaqoji məsələlərə həsr etməyi qərara almışam"
İstedadlı pedaqoq
1859-cu ildə Konstantin Uşinski yeni təyinat alıb. Onu Smolnı Qızlar İnstitutuna sinif müfəttişi təyin edirlər. O zaman təhsil qadınlar üçün zərərli hesab olunurdu. Lakin Uşinski bütün qətiyyəti ilə bu stereotipi qıra bildi. O, qadının ailədə və cəmiyyətdə rolunu yüksək qiymətləndirirdi. Uşinskinin dərsləri böyük populyarlıq qazanmağa başlayıb — institutda təhsil alan tələbələrin valideynləri və qohumları ali məktəbə gələrək bütün şəhərdə hamının çox maraqla danışdığı dərslərə qulaq asırdılar. Smolnıda çalışdığı dövrdə Uşinski ən yaxşı pedaqoji qüvvələri bir araya toplayaraq bu təhsil ocağına yeni nəfəs, yeni istiqamət gətirib. Lakin Uşinskinin bədxahları da tapılmışdı. Onun pedaqoji ideyaları hər vasitə ilə rədd olunurdu. Dövrünün ən nüfuzlu şəxslərindən dəstək alan Uşinski institutdakı fəaliyyətini dayandırmadı. Avropa təhsil sistemi ilə tanış olmaq üçün o, xaricə ezamiyyətə yollanır. Xarici səfərində artıq uşaqlar üçün pedaqoji ədəbiyyatların yazılması ilə məşğul olmağa başlayıb. K. Uşinski məktəbəqədər hazırlıq sinifləri üçün "Vətən dili", "Uşaq aləmi" kitablarının yazılması və nəşri ilə məşğul olub. Bu kitabları yazarkən K. Uşinski öz sələfləri Komenski, Lokk, Pestalotsi kimi məşhur pedaqoqların irsinə sadiq qalır. Konstantin Uşinski sonralar yazırdı ki, şagirdlər üçün "Vətən dili" kitabını yazarkən təkcə məktəbi deyil, həm də ailəni nəzərdə tutub. Bu kitablar rus xalq məktəbinə böyük təsir edir və bu günə qədər rus pedaqogikasında ən yaxşı vəsait hesab olunur. "İnsan tərbiyə predmeti kimi, pedaqoji antropologiya" kitabında Uşinski Aristoteldən başlamış XIX əsrin ortalarına qədər pedaqoji fikirlərin təhlilini verib. İsveçrədə səfərdə olan Uşinski yerli məktəblər və ali müəllimlik müəssisələrini dərindən öyrənir. "İsveçrədən məktublar" silsiləsindən 7 məktub Uşinskinin elmi-pedaqoji fəaliyyətində xüsusi yer tutur. Xaricdə yazdığı bu məktublarla K. Uşinski öz bədxahlarına göstərmişdi ki, o, sınmayıb, əvvəlki kimi səmərəli fəaliyyətini davam etdirir və öz baxışlarını müdafiə etməyə hazırdır. "İndi elə vaxt yetişib ki, Rusiyaya daha çox məktəb, yaxşı təhsil görmüş müəllimlər lazımdır",-deyə pedaqoq alim yazırdı. İbtidai məktəblər üçün novator vəsaitlər üzərində işləyən K. Uşinski 1864-cü ildə "Doğma söz" kitabını nəşr etdirir. Bu kitab Rusiya pedaqoqlarına işlək ibtidai təhsil sistemi bəxş edib. Daha sonra nəşr olunan "Əlifba" kitabı ibtidai təhsili tam əhatə edirdi. İsveçrədən qayıdan K. Uşinski Kiyevdə yaşayıb və həkimlərin tövsiyəsi ilə Krımda müalicə olunub. O, 1870-ci il dekabrın 22-də Odessada ağ ciyərin xroniki iltihabı xəstəliyindən vəfat edib. "Lomonosov bizim xalq alimi, Puşkin bizim xalq şairi, Qlinka xalq bəstəkarı, Suvorov xalq sərkərdəsi olduğu kimi, Uşinski də bizim əsl xalq müəllimidir",-deyə böyük pedaqoqun tələbələrindən L. Mozdalevski öz müəllimi barədə yazırdı.
"Öyrənməyi öyrətmək"
Konstantin Uşinski mükəmməl didaktika sistemi yaradıb. Burada təhsilin məzmununa dair prinsipial məsələlər açıqlanıb, onun uşağın yaş xüsusiyyətlərinə uyğunlaşdırılması əksini tapıb. Psixologiya və fiziologiyanın son nailiyyətlərinə əsaslanan Uşinski uşağın əqli inkişafı xüsusiyyətlərini açıb. Təlimin psixoloji mexanizmlərinin mahiyyətini tədqiq edən pedaqoq diqqətin, yaddaşın, təxəyyülün, emosiyaların, iradənin, düşüncənin psixoloji mexanizmlərinin təhlilini verib, təlim prosesində onların nəzərə alınması və inkişaf etdirilməsi zəruriliyini əsaslandırıb. Uşinski pedaqoq qarşısında "öyrənməyi öyrətmək" və şagirdə həyatda öz yolunu tapmağa kömək etmək vəzifəsini qoyurdu. Uşinski deyirdi:
Uşinski irsi
XIX əsrin 70-ci illərindən başlayaraq çar Rusiyasında olduğu kimi, Azərbaycanda da kənd məktəbləri üçün müəllim kadrları hazırlayan xüsusi məktəblər — müəllim seminariyaları yaranmışdı. Bu seminariyalar Konstantin Uşinskinin işləyib hazırladığı "Müəllimlər seminariyasının layihəsi" əsasında fəaliyyət göstərirdi. Konstantin Uşinski pedaqoji prosesdə müəllimin rolunu yüksək qiymətləndirirdi: "Müəllim nə qədər ki, oxuyur, öyrənir, o, yaşayır, oxumağı dayandırdıqda ondakı müəllimlik ölür". K. Uşinski Rusiyada çox haqlı olaraq pedaqogika elminin və xalq məktəblərinin banisi hesab olunur. Onun tərtib etdiyi "Vətən dili" və "Uşaq aləmi" dərsliklərindən Rusiyada bütöv bir nəsil faydalanıb. Demokratizm və xəlqilik Uşinskinin pedaqoji fəaliyyətində əsas istiqamətdir. Azərbaycanın maarifpərvər pedaqoqları, o cümlədən Həsən bəy Zərdabi pedaqoji fəaliyyətində K. Uşinskinin irsindən, xüsusilə onun ana dilinin tədrisinə dair qiymətli fikirlərindən bəhrələniblər. Dil haqqında Konstantin Uşinski demişdir: "Bir millətin, xalqın varını, dövlətini əlindən alsan, o millət ölməz, yaşayar. Ancaq ana dilini əlindən alsan, həmin millət məhv olar, ondan əsər-əlamət qalmaz". Həsən bəy Zərdabi də ana dilini xalqın varlığı, yaşaması və tərəqqisi üçün qüdrətli vasitə, müstəsna təsir gücünə malik amil sayaraq deyirdi: "Bir millətin ki, dili batdı, onda o millətin özü də batar. Çünki bir millətin varlığına, isbati-vücud etməsinə səbəb onun dilidir".
Həmçinin bax
Gəncə şəhərində 29 nömrəli tam orta məktəb Konstantin Uşinskinin adını daşıyır.
Arxa beyin
Asxa beyinə körpü -  və beyincik -  aiddir; onun boşluğunun qlığını dördüncü mədəciyin ara hissəsi təşkil edir. left|250px|thumb|Beyincik (qırmızı)
Rhododendron subansiriense
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ələkbər Bayramov
Ələkbər Bayramov (Bayramov Ələkbər Əzizağa oğlu; ) — Rusiya alimi; Tibb elmləri doktoru, professor. Kliniki endikrinologiya elmi‑tədqiqat laboratoriyasının müdiri. V.A.Almazov adına ürək, qan və endikrinologiya Federal Mərkəzinin Endikrinologiya İnstitutu direktorunun elmi iş üzrə müavini, Androloq-endokrinoloq həkim. Rusiya Psixoneyroendokrinoloqlar Cəmiyyətinin, Avropa Neyroendokrinoloqlar Cəmiyyətinin üzvü.
Həyatı
Bayramov Ələkbər Əzizağa oğlu 1959-cu il aprelin 10-da Azərbaycan Respublikası Cəlilabad rayonunun Ocaqlı kəndində anadan olub. 1986-cı ildə Leninqrad Sanitar-Gigiyena Tibb İnstitutunu (LSGTİ) (sonradan İ.İ.Meçnikov adına Sankt-Peterburq Dövlət Tibb Akademiyası, hazırda İ.İ.Meçnikov adına Şimal-Qərb Dövlət Tibb Universiteti) fərqlənmə ilə bitirib. 1987-2009-cu illərdə Rusiya Tibb Elmləri Akademiyasının akademiki F.Q.Uqlovun akademik İ.P.Pavlov adına Leninqrad Tibb İnstitutunun subordinatorlar üçün hospital cərrahiyyə kafedrası nəzdindəki akademik qrupunda kardiologiya üzrə elmi işçi vəzifəsində çalışıb. 1987-ci ildə Ə.Bayramov klinik kardiologiya üzrə ixtisaslaşma keçib. 1991-ci ildə “ürək-damar cərrahiyyəsi” və “farmakologiya” ixtisasları üzrə tibb elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almaq üçün “Cərrahi müalicə etapında gecikmiş mərhələdə olan birləşmiş mitral ürək qüsurlu xəstələrdə miokardın metabolik pozulmasının qiymətləndirilməsi və onların farmakokorreksiyası” mövzusunda dissertasiya müdafiə edib.
2000-2005-ci illərdə Rusiya Tibb Elmləri Akademiyasının Elmi-Tədqiqat Eksperimental Tibb İnstitutunun S.V.Aniçkov adına neyrofarmakologiya şöbəsində çalışarkən “Cinsi funksiyanın mərkəzi holinerjik tənzimlənməsi mexanizmləri” mövzusunda doktorluq dissertasiyası üzrə elmi işini yerinə yetirib. Dissertasiyanı 2009-cu ildə S.M.Kirov adına Hərbi-Tibb Akademiyasının Dissertasiya Şurasında “urologiya” və “farmakologiya” ixtisasları üzrə müdafiə edib.
Ələkbər Bayramov 2009-cu ildən bu günədək V.A.Almazov adına ürək, qan və endikrinologiya Federal Mərkəzinin əməkdaşı, kliniki endikrinologiya elmi-tədqiqat laboratoriyasının müdiri, Endikrinologiya İnstitutu direktorunun elmi iş üzrə müavinidir. Novqorod Dövlət Universitetinin Tibb Təhsili İnstitutunun “Andrologiya, urologiya” kursu üzrə hospital cərrahiyyə kafedrasının professorudur.
Ələkbər Bayramov S.M.Kirov adına Hərbi-Tibb Akademiyası nəzdində Dissertasiya Şurasının, “Rossiyskiy biomedisinskiy jurnal - Medline.ru” jurnalının redaksiya heyətinin üzvüdür.
Ələkbər Bayramovun elmi marağı orqanizmin visseral funksiyalarının neyroendokrin tənzimlənməsinin öyrənilməsi, androgen və reproduktiv funksiyaların neyroendokrinologiya və ontogenez sahəsindəki tədqiqatı ilə bağlıdır.
Ələkbər Bayramov Rusiya Psixoneyroendokrinoloqlar Cəmiyyətinin, Avropa Neyroendokrinoloqlar Cəmiyyətinin üzvüdür.
Anthurium hebetatilaminum
(Anthurium hebetatilaminum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Senecio sandwithii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Hohenakker südotusu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qalxanabənzər podofil
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Botaniki xarakteristikası
Çoxillik ot bitkisi olub, düyünlü üfüqi istiqamətdə olan kökümsovunun uzunluğu 1 m, diametri 1,5 sm xaricdən qırmızımtıl-qonur, sındıqda isə ağ rəngli olur. Kökümsovunda çoxsaylı lətli çıxıntılar vardır ki, bunların uzunluğu 35sm, eni isə 5mm-ə bərabərdir. Kökümsovu xaricdən açıq-qonur, sınıq halda isə sarımtıl-ağ olub, xoşagəlməz iylidir.
Gövdəsi düzqalxan, hündürlüyü 50sm, diametri isə 1,5 sm olub, xaricdən çəhrayı, daxili içiboş, oyuq, əsasında 1-3 ədəd qınlı yarpaqları, yuxarı hissəsində isə 3 ədəd qarşı-qarşıya dayanan yaşıl yarpaqlardan ibarətdir. Gövdəsinin sonunda uzun saplaqlı əyilmiş təksaylı çiçəkləri vardır. Yarpaqları uzun saplaqlı, dairəvi, qalxanvarı, diametri 20sm-ə qədər, dişli-bölünən, 7-9 ədəd ikiqanadlı, kənarları isə bərabər olmayan dişlidir. Çiçəyi ağ, əyilmiş, iri, diametri 7sm-ə qədər ətirli (qovun iyli), çiçək yatağı ikiqat yanlıqlı, 3-6 ədəd kasayarpaqlı və 6-9 ləçəkdən, çoxsaylı erkəkcikdən və yuxarı yumurtalıqlı oturaq dişicik ağzından ibarətdir. Meyvələri dairəvi və ya yumurtavari, limonu-sarı rəngli olub, uzunluğu 7 sm, aromatlı, yumşaq lətli və çoxsaylı qırışıqlı açıq-qəhvəyi rəngli toxumları vardır. İyunda çiçəkləyir, avqust-sentyabrda isə meyvələri yetişir.
Mədəni şəkildə əkilən qalxanvari podofillin 3-5 illik plantasiyalarında kök və kökümsovları erkən yazda yerdən 10 sm hüdürlükdə və payızda toplanılır. Xammal havası dəyişilən naves və çardaxlarda və 40ºС temperaturda quruducu şkafda qurudulur. Saxlanılma müddəti 5 ildir.
Quru, yaxşı havalı yerlərdə saxlanılır. Güclü təsirə malikdir. Podofillin maddəsi A siyahısına daxildir.
Tərkibi və təsiri
Kökümsov və köklərində 8% qatran-podofillin, əsas komponent olan liqanlar: podofillotoksin (40%), peltatin (α-peltatin, β-peltatin) və flavonoidlər vardır. Bu maddələrin qlikolizindən podofillotoksin və  peltatin alınır.
İşlədici və ödqovucu dərmandır. Kökümsov və köklərindən alınan ekstraktından xalq təbabətində keyfiyyətli qusma və helmint əleyhinə preparatlar alınır. Etibarlı işlədici kimi bağırsağın selikli qişasına təsir edərək, reflektor olaraq peristaltikasını artıraraq tez boşalmasına səbəb olur. Bu bitki toksiki olduğundan istifadə edilmir.
Podofillin tozu, Etopozid (2% yarımsintetik podofillin məhlulu), Tenipozid (1 % yarımsintetik podofillin məhlulu) və Kondilin (0,5% podofillin məhlulu)sitostatik dərmandır.
Kök və kökümsovundan alınan podofillin ektraktdan qırtlağın və sidik yollarının popillomatozunda müvəffəqiyyətlə istifadə edilir. Podofillin sitostatik aktivliyə malik olduğu üçün mitozu və demək olar ki, metafaza stadiyasını blokada edir. Eyni zamanda bu ektrakt insanda öd ifrazını artırır, xroniki qəbizliyi, öd və qaraciyər xəstələklərini müalicə edir. Elmi təbabətdə qırtlağın papillamatozunda, müxtəlif formalı kandiom və limfangitlərdə, sidik yollarının papillomalarının müalicəsində istifadə edilir. Papillomaların cərrahi müdaxiləsindən sonra tətbiqi yaxşı effekt verir. Podofillin amorf toz olub, sarı-qəhvəyidən, sarı-yaşıl rəngə qədər dəyişən, spesifik iyli maddədir.
Nuazi-sür-Uaz
Bələdiyyə Paris şəhərinin təxminən 32 km şimalda, Serji belediyyənin 23 km şimal-şərqdə yerləşir.
Demoqrafiya
Əhalinin dinamikası (Cassini и INSEE ):
Bredford
Bredford — Böyük Britaniyada, İngiltərədə şəhər.
Pavel Blyaxin
Pavel Andreyeviç Blyaxin (25 dekabr 1886, Saratov, Rusiya - 19 iyun 1961, Moskva, Rusiya) — Ssenari müəllifi.
Həyatı
1905-1907-ci illər inqilabının iştirakçısı olmuş və Bakıda inqilabi fəaliyyət göstərmişdir. 20-ci illərdə Bakı xalq maarif şöbəsinin müdiri işləmiş, ədəbi fəaliyyətə 1919-cu ildən başlamışdır. Əsasən inqilabi əsərlərin müəllifidir. Kinoda 1923-cü ildən fəaliyyət göstərmişdir. Orden və medallarla təltif olunmuşdur.
Pencak silat
thumb|Pencak silat Qərbi Sumatrada Pencak silat — İndoneziyanın milli idman növü.
Pencak silat heç də yalnız idman deyil, o, eyni zamanda, insana öz nəfsini necə idarə etməyi və həyatını necə qorumağı öyrədir.
Terminologiya
Bütün ölkədə yayılmağına baxmayaraq, bu döyüş növünün adı iki vilayətdə istifadə edilən iki termindən ibarətdir. Qərbi Yavada "pencak" sözü və onun dialektik növü "penca", Yava, Madura və Bali dialektində isə "mancak" növü yayılmışdır. Sumatrada isə "silat" və "silet" növü yayılmışdır. 1948-ci ildə İndoneziya vahid dövlət olduqdan sonra bütün bu ədəbi ifadə növləri onun ümumi terminologiyasında İkatan Pencak Silat İndonesia (qısaca İPSİ, ) idarəsi tərəfindən birləşdirilmişdir. 1973-cü ildə isə müxtəlif məktəblərin nümayəndələri və stilistlər rəsmən "pencak silat" adının rəsmi söhbətlərdə işlənməsinə qərar verdilər. Baxmayaraq ki, indiki zamana qədər bəzi yerlərdə hələ də orijinal deyilişi qalmaqdadır.
Tarixi
Bali adasının sakinlərinin kerislə müharibəsi
Pencak silat ölkənin tarixində mühüm rol oynayır. Lakin onun tarixinə izləmək çox çətindir. Çünki yazılı sənədləşmədə məhdudlaşmışdır. Şifahi informasiyada isə yalnız quruslar və sahibkarlar tərəfindən verilən məlumatlar qalmışdır. Arxipelaqda hər vilayət mühüm dərəcədə, şifahi şəkildə ənənəyə əsasən onun öz şəxsi əmələgəlmə növünə malikdir.
Bu döyüş növünün tarixi Qədim İndoneziya İndus Buddist krallığının Srivijaya, Macapahit, Sanda Krallığına qədər gəlib çatmışdır. Onlar əsgərlərini və döyüşçülərini silatdan istifadə edərək öyrədirlər.
Arxeoloji tədqiqatlar göstərir ki, bizim eranın VI əsrində Sumatra vilayətində və Malakka yarımadasında döyüş sistemləri yaradılırdı. İki krallıq, VII əsrdən XIV əsrə qədər Sumatrada Srivijaya və XIII əsrdən XVI əsrə qədər isə Yavada Majapahitdə bu döyüş bacarıqdan uzun müddət istifadə etmişlər və bununla da hal-hazırda İndoneziya, Malay və Sinqapurun ərazisini təşkil edən böyük ərazini artıraraq qorumuşlar.
Deyilənlərə görə, qədim Yava tarixinə əsasən, Kidung Sanda, Sunda Prabu Maharadjının mühafizəçiləri Şahzadə Dyah Pitalokanı Majapahitə Kral Xəyyam Veruka gəlin apardıqda onların şərəf və ləyaqətini alçaldanların qarşısında başlarını dik tutaraq, pencak silatın böyük məharətlərini göstərmişlər. 1346-cı ildə Bubat vilayətində Sundanes əsgərləri son damla qanlarına qədər pencakın xüsusi fəndlərindən və müxtəlif silahlardan istifadə edərək döyüşmüşlər.
Baxmayaraq ki, döyüşdə istifadə edilən pencak silat stili çox mükəmməl olaraq, arxipelaqda Yava krallığının hər yerində eyni funksiyaya malik idi: müdafiə etmək, qorumaq və ya ərazini genişləndirmək.
Həmçinin qədim zamanlarda, Bugines və Makasarda Cənubi Sulavesi vilayəti camaatı amansız dənizçilər, avantürist, cəsur və qorxmaz döyüşçülər kimi tanınırdı. Arxipelaqın hər yerində bu adamlar öz döyüş bacarığını görə məşhur idilər. Hal-hazırda, bəzi Malay silat məktəbləri onların qədim Bugines döyüşündən onların döyüşlərini izləyirlər.
Hollandlar XVII əsrdən XX əsrədək yavaş-yavaş İndoneziyada hissələr almağa çalışan ingilislərin və portuqalların dillərini də idarə etməyə başlamışdılar. Bu müddət ərzində holland qanunları həyata keçirdir. 1945-ci ildə İndoneziya müstəqillik əldə edənədək Pencak Silat yeraltında (İndoneziyaya indi də məlumdur) gizli istifadə olunurdu.
Pencak silat hətta 1930-cu il müstəmləkə hökumətinin onlara qoyduğu qadağaya baxmayaraq, ictimaiyyətin gözündən yayınmağa başlamışdı. Pesilatlar üzə çıxdıqca, onları uzaq düşərgələrə sürgün və ya qorxunc həbsxana həyata gözləyirdi. Pencak silat haqqında qəhrəmanlıq dastanı yazanlar isə əsərlərini çox gizli şəkildə saxlayırdılar, çünki onları belə həbsxana həyatı gözləyirdi. Həmçinin holland hakimiyyətinə pencak silatdan istifadə edərək qarşı çıxanları fiziki və mənəvi cəza gözləyirdi. Ancaq biz bütün pencak silat müəllimlərinin və məktəblərinin hökumətə qarşı çıxdığıı deyə bilmərik, çünki pencak silat müstəqilliyin uğrunda mübarizədə çox böyük əhəmiyyətə malik idi.
Çox sayda pencak silat mülkədarları Barisan Peloporda prezident Sokarnonun rəhbərliyi altında İndoneziya millətinin müstəqillik qazanmaq arzusunu həyata keçirmək üçün birləşirdilər. Onların arasında azadlıq mübarizəçilərindən olan İbu Enni Rakmani Sekarninqrat kimi qadınlar, Garutdan olan Panglipur kimi mülkədarlar da var idi. O, hollandlara qarşı Pangeran Papakla birgə Vanaraja, Qarut və Yoqyakartada Rakmanların bələdiyyə rəisinin döyüşçüləri ilə mübarizə aparmışdır. O zamanlar İndoneziya Respublikasının paytaxtı kimi Yoqyakarta holland əsgərlərinə qarşı gəldilər. Bir çox pencak silat mülkədarları arxipelaqın hər yerini onları qorumaq üçün gəzirdilər. Həmçinin Bandunq, Surabaya və digər şəhərlər bu mübarizəyə qoşuldular.
Pencak Silat hətta Balidə inqilab hərəkatına da köməklik etmişdir. Pencak silat öyrənildikdən sonra xarici düşmənləri devirdikdə döyüşçülərə milli qəhrəman I Qusti Nqeraa Reya adı verilirdi. Əsgərlər öz növbəsində hollandlar tərəfindən onlara qoyulan qadağa rəğmən Banjar xalqına öz döyüş sirlərini öyrədirdilər. Bu gün isə Qərbi Yavada yaranmış pencak silat Bali adasında ayrılmışdır.
Tərz və metodlar
Pencak silat üçün tam standart forması yoxdur. Hər bir tərz özünə aid olan hərəkətə, taktiki izahına və işlənmiş metodlara malikdir. Pencak silatdakı bu metod və tərzlər hər vilayət mülkədarı tərəfindən parçalanaraq öz tərzini yaratdıqda zənginləşmişdir. Buna həmçinin onların yaşayış tərzini də daxil etmək olar ki, onlara misal olaraq Qərbi Yava, Mərkəzi Yava və qərbi Sumatranı misal göstərmək olar. Belə ki, Qərbi Yavada etnik qruplar tərəfindən müəyyən edilmiş mədəniyyət və ictimai normalara malik idi. Onlar üçün pencak silat – həyat tərzlərinin bir hissəsi idi və onlar demişkən "qanlarına hopmuşdur". Onların dilində "penca" və ya "menpo" ("maen poho", hərfi mənası aldadıcı oyun deməkdir), hansı ki, bunlar əsasən dörd tərzdən – Cimande, Cikalong, Timbangan və Cikaret tərzindən ibarətdir və bütün məktəblər, metodlar onlardan əmələ gəlmişdir. Sundanes xalqı həmişə penca/mempodan öz istirahətləri və özünümüdafiə kimi istifadə etmişlər. Ancaq yaxınlarda bundan milli idman növü kimi region yarışlarında istifadə etməyə başlamışlar. Onun formasında özünümüdafiə əllərin iştirakı ilə metodlardan istifadə edərək ayaqlarında köməyi ilə Langka sigzag, langka tilu , langka opat və langka alip  tip xarakterli addımlar atmaqla istifadə edilir və bunlar çox təhlükəli ola bilir. Ona görə də bu hərəkətlər gizli saxlanılır və xüsusilə onun füsunkarlığı (tenaga dalam və ya daxili hakimiyyət) kimi komponentləri seçilmiş tələbələrə öyrədilir.
Musiqidə və mədəniyyətdə
Arxipelaqda hər vilayət Silat üçün şəxsi musiqisinə malik idi. Məsələn Qərbi Yavada, Simdanese xalqı Gendanq penca istifadə edirlər. Sumatranın qərbində isə Minanqkabau xalqı xüsusi Saluanq adlı alətdən istifadə edirdi.
Penca mədəniyyət (penca ibing) kimi Sundanes rəqslərində ənənəvi şəkildə Jaepongan, Ketu`tilu, Dombret və Cikemhan tipində istifadə edilir və bu musiqinin alətlərdə tətbiqində belə çox fantastik səslənir. Bu alətlər "pencak barabanları" (gendang penca), iki nəfər barabançıdan (gendang anak Den Kulantir), boru (tetet) və qonqdan ibarət olmaqla yalnız pencaya aid edilir. Pencak həmçinin standart musiqi ritmləri ilə də, məsələn tepak dua, tepak tilu, tepak dungdung, golempang və paleredan tipli tətbiq edilir. Penca sənət kimi təhlükəli sayılmır və hər kəsə açıq şəkildə göstərilə bilər. Nəsildən nəslə bu günə kimi penca azad ölkələrdə canlanaraq sünnət mərasimlərində, düyü bayramında və bütün milli bayramlarda tətbiq edilməyə başlamışdır.
Qərbi Yava, Mərkəzi Yavada yavan xalqı pencakı ənənəvi şəkildə yalnız özünümüdafiə üçün istifadə edirdilər və açıq şəkildə camaata göstərirdilər. Bununla belə, ruhani nöqteyi-nəzərdən (kebatinan) daha böyük hakimiyyətə malikdir. Bu yəqin ki, pencak silat Mərkəzi Yava, Sultan Yogvakarta inkişafı ilə və XV- XVI yüzilliklərdə qonşu krallığın öz siyasi rolunu itirmə faktına əsaslanır. Karetonda (Sultan sarayı) pencak silat sırf döyüş sənət kimi ruhani və humanitar təlim daha mükəmməlləşdirilmiş formada tədris olunurdu. Təlimdə əsasən özünümüdafiə ilə bərabər fiziki gücü hiss etmə metodlarından da istifadə olunurdu.
Sindo-ryu
Sindo-ryu — Yaponiyanın milli idman növü.
Mövcud vəziyyəti
Okinavada Qədim Karate döyüşü üçün yalnız bir məktəb qalmışdır və Kobudo – "Sindo-ryu" (onu “Doğru Yol məktəbi” kimi tərcümə etmək olar) rəhbərliyi 68 yaşlı Xanaşiro Neyto müəllim edir. Sindo-ryu məktəbi başqalarından döyüş növünə görə fərqlənir. Burada döyüş zamanı yalnız kontakdan istifadə olunur və Qədim Karate Okinava Döyüş növündə blok müdafiədən istifadə olunmur. "Uri Kumi Go" turnirlərində yalnız gözə zərbə vurmaq qadağa olunur. Başqa tərzlərdə isə qadağa qoyulmur.
Yalnız Sindo-ryu döyüş metodlarında ən güclü, ən real texniki sessiyanın öhdəsindən gələn döyüşçünün gücü yoxlanılır. Sindo-ryu tələbələri karatedə yüz illərdir ki, tətbiq olunan xüsusi hazırlıq metodları ilə məşq edirlər. İki il mütəmadi hazırlıqdan sonra isə onlar hər hansı bir meydanda sərbəst şəkildə döyüşə çıxa bilərlər.
Tambala
Tambala — Malavi Respublikasının (Malavi kvaçisinin yüzdə biri) mübadiləsində istifadə olunan pul vahididir.thumb|300px 15 fevral 1971-ci ildə pul islahatı nəticəsində valyutaya daxil edilmişdir.
Tambala nıyanca «xoruz» mənasına gəlir. Xoruzun təsvirini isə 1 nominallı tambalanın üzərində görmək olar.
Tambala 1 2, 5, 10, 20, 50 nominallı sikkələr və 50 tambalalıq əsginaslar ilə buraxılırdı, amma onlar aşağı dəyərə malik olduqları üçün pul dövriyyəsindən praktiki olaraq yox oldular.
Sikkələr
400px
Səlimə Mehdiyeva
Səlimə İbrahim qızı Mehdiyeva — fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Fizika İnstitutu nun Qeyri-kristallik yarımkeçiricilərin fizikası laboratoriyasının rəhbəri, professor (1993), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası nın müxbir üzvü (2017).
Həyatı
Səlimə İbrahim qızı Mehdiyeva 1941-ci ildə Naxçıvanda anadan olmuşdur. 1963-cü ildə BDU-nun fizika fakultəsini bitirdikdən sonra Az. MEA Fizika İnstitutunun aspiranturasına daxil olmuş, 1967-ci ildə Vilnus Dövlət Universitetində fizika və texnika baxımından çox maraqlı material olan selen yarımkeçiricisinin tətqiqi ilə bağlı namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1988-ci ildə fizika-riyaziyyat elmləri doktoru elmi dərəcəsini, 1993-cü ildə isə professor elmi adını almışdır. 1969-1978-ci illərdə Fizika İnstitutunda elmi katib, 1976-cı ildən isə həm də laboratoriya rəhbəri kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1995-2002-ci illərdə Fizika İnstitutunun elmi işlər üzrə direktor müavini olmuş, hazırda “qeyri-kristallik yarımkeçiricilərin fizikası” laboratoriyasının rəhbəridir.
Əsas elmi nailiyyətləri
İlk dəfə selendə köçürmə hadisələrinin, tarazlıqda olmayan müxtəlif elektron proseslərinin mexanizmləri, keçiricilik tipinin mənşəi, amorf, kristal, maya selenin elektrik, optik, istilik və mexaniki xassələrinə xarici faktorların təsir mexanizmləri müəyyənləşdirilmişdir. Selenin xassələrindəki anomallıqların səbəbinin onda olan oksigenin miqdarı və vəziyyəti ilə bağlı olduğu aşkar edilərək, seleni oksigendən təmizləmək üçün xüsusi qurğu təklif edilmişdir. Alınan nəticələr selenin xassələrini məqsədyönlü dəyişmək yollarının müəyyənləşdirilməsi və cihazların parametrlərinin yaxşılaşdırılması istiqamətində təkliflər verməyə imkan yaratmış və keçmiş ittifaqda yeni yüksək səmərəli selen cihazlarının hazırlanması üzrə xüsusi istehsal sahəsi də yaradılmışdı. (Yoşkar-Ola ş.)
Son illərdə selen əsasında şüşəvari halkogenid yarımkeçirici sistemlərdə electron prosesləri araşdırılır. Belə ki, kristallaşmaya davamlı, fotohəssas, yüksək müqavimətli binar və üçqat HŞY sistemlərin alınma texnologiyası işlənmiş, nadir torpaq elementləri aşqarları əlavə edilməklə bu sistemlərin elektron xassələrinin məqsədyönlü dəyişdirilməsinə və tətbiq oblastlarının genişləndirilməsinə nail olunmuşdur. Hallogen aşqarlarının ŞHY sistemlərin dreyf yürüklüyü, injeksiya cərəyanları, fotokeçiricilik və optik xassələrə təsirinin kompleks tədqiqi nəticəsində vidikonlar üçün yüksək həssaslığa malik fotohədəf hazırlanmışdır. İşığın Raman səpilməsinə, rentgen şüalarının difraksiyasına, xətti və qeyri-xətti sındırma əmsallarına kimyəvi tərkibin və legirələnmənin təsirinin, həmçinin ellipsometriya üsulu ilə həmin maddələrin optik parametrlərinin tədqiqi nəticəsində yaxın və orta infraqırmızı oblastda həssas olan fiber-ötürücülər üçün yararlı materiallar təklif olunmuşdur.
Elmi əsərlərinin adları
1. Isayev A.I., Mekhtiyeva S.I., Jalilov N.Z., Alekberov R.I. Localized states in the band gap of chalcogenide glasslike semiconductors of Se-S system with Sm impurity. Solid State Communications, v.149 (2009), p. 45-48.
3. Исаев А.И., Мехтиева С.И., Гарибова С.Н., Алекперов Р.И. Исследование оптических параметров халькогенидной стеклообразной полупроводниковой системы Se-As, содержащей примеси EuF3. Физика и техника полупроводников, т.45, в.8 (2011).
4. Исаев А.И., Мехтиева С.И., Гарибова С.Н., Зейналов В.З. Электропроводность халькогенидной стеклообразной системы Se95As5, содержащей примеси редкоземельных атомов EuF3 в сильных электрических полях. Физика и техника полупроводников. т.46, в.9 (2012), стр.1138-1142.
5. R.I.Alekberov, A.I.Isayev, S.I.Mekhtiyeva, G.A.Isayeva. Modification of amorphous film structure of chalcogenide glass-like semiconductors due to the change of their chemical composition. Chalcogenide Letters, v.10, №9 (2013), p. 335-339.
6. Azərbaycan Milli Ensiklopediyasında respublikada fizikanın inkişaf tarixini özündə əks etdirən “Fizika” məqaləsi (Azərbaycan və rus dillərində).
7. Мехтиева С.И., Атаева С.У., А.И.Исаев., В.З.Зейналов. Влияние примеси самария на структуру и морфологию поверхности халькогенидного стеклообразного полупроводника Se95Te5. Физика и техника полупроводников. т.51, в.6 (2017).
8. S.I.Mekhtiyeva., A.I.Isayev., M.Fabian., Q.Tian., L.Almasy. Small angle neutron scattering and raman measurements of As-Se-Te chalcogenide glassy semiconductors doped by samarium. Chalcogenide Letters. v.13, №3, (March 2017), p. 79-85.
9. S.I.Mekhtiyeva., A.I.Isayev., M.Fabian., Alekberov R.I. The local structure of As-Se-S chalcogenide glasses studied by Neutron Diffraction and Raman scattering. Journal of Non. Cryst. Sol. v.470, №15, (2017), p. 152-159.
Respublika, beynəlxalq və xarici ölkələrin elmi qurumlarında üzvlüyü
Rusiya EA «Знание» cəmiyyəti
Pedaqoji fəaliyyəti
1995-ci ildən başlayaraq BDU-da vaxtaşırı saathesabı pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub.
Digər fəaliyyəti
1. AMEA-nın Xəbərləri jurnalının fizika-riyaziyyat və texnika elmləri seriyasının redaksiya heyətinin üzvü;
Təltif və mükafatları
AMEA-nın fəxri fərmanı
Didi Türkoba
Didi Türkoba (Böyük Türküstan), qədim gürcü tarixçiləri Gürcüstanı iki hissəyə bölürdülər Kartveloba(yəni hərfən sırf Gürcüstan) və Didi Türkoba(hərfən Böyük Türküstan)
Türklərin Gürcüstanda ilk zühuru
Türklərin Şimali Qafqazda təsdiq olunmuş erkən zühuru kimi 4-cü əsri götürmək olar. Qaynaqlara görə, bu mərhələdə ən çox bulqarlar(barsillər) fəallıq göstərirdilər IV-cü əsrin 70-ci illərində bütün Şimali Qafqazı tutan, hun-bulqarlar 395-ci ildə Cənubi Qafqaza o cümlədən Gürcüstana ilk yürüşlərini etdilər Belə ki VI-əsr bizanslı tarixçisi Aqafinin məlumatına görə, Kutaisi yaxınlığındakı qalalardan biri artıq o vaxt Onoquris adlanırdı ki bu onogurlarla bağlıdır V-ci əsr suriyalı qaynaqda deyilir ki,, bizanslı imperator Arkadinin (395-408)sarayında xidmət edən, əslən iver(gürcü) olan Farsman, oz vətəninə qaçaraq, orada hunlların yardımı ilə taxta çıxdı: “ İverlər üzərində hökmdar olandan sonra, o iverlərin qonşuları olan ağ hunnları özü ilə götürdü” V –ci əsrin 60-cı illərində (bu dəfə savirlərin başçılığı altında) hunlar və bulqarlar Qafqazdakı hadisələrdə fəal iştirak edirdilər. VI-cı əsrdə əsasən Gürcüstan ərazisində gedən Sasani-Bizans müharibələrində, onlar növbə ilə gah bir gah da o biri tərəfi tuturdular ki, bu müasirləri tərəfindən təfərrüatlarla təsvir olunur. Təbii ki sabirlər və başqa hun-bulqar tayfaları nəinki Gürcüstan ərazisində savaşırdılar, ama həm də orada yerləşirdilər. Xüsusi ilə bizanslı tarixçi Kayserili Prokopi (VIəsr)  Qafqazın coğrafi təsvirində, sahillərində savirlərin yaşadığı  Fazis(indiki Rioni)çayının qolu  Boas çayını qeyd edir. Bu çay öz adını, qaynaqda deyildiyi kimi, “əlinin altında 100 min hun olan” savirlərin qadın hakimi Boariksdən götürür.
Xəzər –gürcü mərhələsi(VI-Xəsrlər)
VI –cı əsrin sonu-VII-ci əsrin əvvəlində Qafqazda dominant qüvvə kimi xəzərlər çıxış edir. Bu gün ən qədim gürcü xronikası (VII-ci əsrdə yazılıb, IX –cu əsrdə redaktə edilib) “Moksevay Kartlisay” hun mərhələsi barədə rəvayət edərək, “ Kürün sahilində olan ətrafları ilə birlikdə dörd şəhərdə yaşayan buntürkləi” qeyd edir. Sonrakı mətndən aydın olduğu kimi, bu “buntürklər” (hərfən-“əsl türklər”) “28 min ailə olmaqla”(yəni təxminən 140-170min) Sarkinə, Kaspi, Urbnisi və Odzraxe şəhərlərində yaşayırlar. Onların Gürcüstanda hakimiyəti o qədər güclü idi ki, sonradan ölkəyə gəlmiş “ döyüşkən xon(hun. Red. K-.A.) tayfası” onla bac verilməsi şərti ilə, buntürklərin hakimindən yer istədilər, və Zanavedə yerləşdirlər. Qeyd edək ki, Leonti Mrovelinin “Gürcü çarlarının – ilk atalar və qohumların tarixi(XI-ci əsrin 60-cı illəri)” əsərində “bun-türklər” qıpçaqlarla birlikdə qeyd edilirlər. Z.V. Ançabadze hesab edir ki, “bun-türklər”, Mərkəzi Qafqazönündə  heç olmasa 8-ci əsrdən məlum olan qara bulqarların törəmələridir. Sonrakı dğvrdən danışarkən, qədim gürcü qaynağı xəzərlərlə bizanslıların Gürcüstan üzərin yürüşü(627-628) və Tiflisin onlar tərəfindən alınmasını qeyd edir.
Buntürklər və xəzərlər haqqında məlumatlar başqa qədim gürcü mənbələri də qeyd edir. Belə ki, Leonti Mroveli(XIəsr), VII-ci əsr hadisələri barədə danışarkən, qeyd edir ki, Qafqaz o cümlədən Gürcüstan xalqları “xəzərlərə qarşı çıxa bilmədilər  çünki  onlar saysız idi” və “ o vaxtdan və uzun müddət bu xalqlar xəzərlərə bac verdilər” Sonralar, xəzərlərin Cənubi Qafqaz üzərində nəzarətlərini itirdikləri vaxtda, Leonti Mroveliyə görə, 2 türklər gəldi” və “Kür çayı ilə üzü yuxarı” Gürcüstanın paytaxtına, yerləşmək xahişi ilə  “ Msxetə gəldilər”. Gəlmə türklərin bir hissəsi Gürcüstan şəhərlərində yerləşdirildi, ancaq çoxusu “Msxetdən qərbə bir yeri daha çox bəyəndilər,...onu yenidən tikdilər, ətrafında güclü divar tikdilər. Bu yer Sarkine adlanmağa başladı. Onun əhalisi isə “buntürklər” adlanırdı.yenə orada Guman ki bu yerin Sarkine(təhrif olunmuş türk Sarıkan sözü –K.A.) adı Səməndər (hun) hakimlərinin selifan(O.Prisakın oxunuşunda –sarıxan, sarıkan) adı ilə bağlıdır.
Təstiq olunduğu kimi, Gürcüstanın qeyd olunan regionunda başqa türk tayfaları, o cümlədən bozal, ya da bazal adı ilə tanınan barsillər də yaşayırdı. Tiflisdən şimalda Kaxetiyada(müasir Gürcüstanın  Düşet rayonu), IX-cu əsr  ərəb tarixçisi əl-Bəlzuri VIII –ci əsrdəki hadisələri təsvir edərək, ərəblərin VIII-ci əsrin 30-cu illərində “ Xəzər ölkəsindən” 20 min ailəni köçürdükləri  “Bazalet ölkəsini” qeyd edir.
Hətta indi də Gürcüstanın bu rayonunda Bazaleti və Boaliane kəndləri, eləcə də Bozaleti gölü var. Hələ XIX –cu əsrdə Adigen rayonunda Bozaleti kəndi var idi. Qaynaqlardan həm də məlumdur ki, VIII-ci əsrin 80-ci illərinin əvvəlində xəzərlər abxaz çarı Leona Bizansın vassal asılığından qurtulmağa və müstəqil Abxaziya çarı titulunu qəbul etməyə yardım etmişdilər. Bu barədə danışaraq qədim gürcü tarixçisi xüsusi ilə qeyd edir ki, “Leon xəzər xaqanının qızının oğlu idi, və onun köməyilə yunanlardan qurtuldu, Eqresi ilə birlikdə Lixiyə qədər Axaziyanı mənimsədi və abxazların çarı adlandı” Beləliklə, məhz xəzərlər Qərbi Gürcüstanın müstəqilliyinin bərpa olunmasını  təmin edən qüvvə oldu. Xəzər tayfalarının bir qismi ərəblər tərəfindən güclə Gürcüstan ərazisinə yerləşdirilmişdi Belə ki, Dağıstanda Tarqu və Bələncər şəhərlərini zəbt edərək, ərəblər orada yaşayan türkləri Azərbaycana və Gürcüstana yerləşdirdilər. Bu barədə Ahıska (Adigen) rayonunda və Tiflisin yanındakı Balaçur və Gürcüstanın Qudauta rayonundakı Tarkila kəndi xəbər verir. Bakı yaxınlığındakı Biləcəri qəsəbəsi də bu qəbildəndir. Yuxarıda sadalanan faktları nəzərə alaraq, Leonti Mrovelinin, heç olmasa artıq VII –ci əsrin birinci rübündə türklər Gürcüstanın yerli əhalisinin bir hissəsi idi və gürcülər –“ bütün Kartli çarları, bütün kişilər və qadınlar” xəzər dilini (gürc. Xəzəruli), yəni türk dilini bilirdilər. [Leonti Mroveli] O dövr Gürcüstanda yerli işlək dil olan xəzər türk dili deyəndə, qeyd etmək gərəkdir ki, bu halda guman ki söz, hələ VI-ci əsrin əvvəlində Qafqaz Hun elinin mərkəzi olan Varaçanda İncilin tərcümə edildiyi  hun türk dili haqda gedir. Belə ehtimal tamamilə təbiidir ki, hunlar, Gürcüstana şimaldan daxil olan ilk türk xalqı olduğu üçün, eyni zamanda burada türk dili toxumlarını ilk onlar səpiblər. III-VIII-cü əsrlərdə Gürcüstanda müxtəlif türk tayfalarının yerləşməsi haqda qədim gürcü qaynaqlarının məlumatlarını yerli toponimika da təsdiq edir. Belə ki hunlarla çoxsaylı yaşayış yerlərinin adlanması bağlıdır: Ahıskada (Adigen rayonu)– Xona kəndi, eləcə də Kutaisi yanında Xoni, Tiflidən şərqə Xunan qalası [Ариф Юнусов]. XIX –cu əsr topnimikası, Gürcüstanda avar-hunların(abar) da izlərini saxlayır. Alimlərin rəyinə görə onlara Ambrolauri rayonundakı Abari kəndini də aid etmək olar. Avar ordasına sal tayfası da daxil idi ki onun adı ilə Gürcüstanda Saliyeti (hərfən sallar ölkəsi) və Saloğlu adları bağlıdır. [Ариф Юнусов]. Avar-türklərin bu bu etnonimi qumuq coğrafi adlarında da qorunub Salatav, Salasu və onun etnososionimunda –salalar. Sonuncu, macar xalqına daxil olan 7 türk tayfasının subetnonimində də var. Beləliklə, türklərin Qafqazda erkən zühuru barədə tarixə  hətta bu qısa ekskurs da göstərir ki, artıq II-VIII-ci əsrlərdə xüsusi ilə Gürcüstanın cənubunda və şərqində, VII-VIII-cu əsrlərdə hətta  bütün regionu nəzarətdə saxlayan çoxsaylı türk tayfaları yerləşmişdilər. Onların rolu və sayı barədə xəzər, yəni türk dilinin, Gürcüstan əhalisi arasında bu  mərhələdə  geniş yayılması da xəbər verir.
Qıpçaq –gürcü mərhələsi
Lakin heç də həmişə qıpçaqlarla gürcülərin münasibətləri yaxşı olmayıb, bəzən onların arasında ədavət də düşüb. Xüsusi ilə bu onların Şirvana dağıdıcı reydlərin birində baş verib. Belə ki gürcü-qıpçaqlardan iabrət 30 minlik qoşun Şamaxıya yaxınlaşdı və sultan Mahmudun qoşunlarına hücum etdi. İbn əl-Əsir xəbər verir ki, sultanın döyüşçüləri qorxuya düşmüşdülər və sultanın vəziri Şəms-Əd-Din Osman Şirvandan getməyi məsləhət gördü, ancaq Mahmudun qoşunu ilə gürcü-qıpçaq qoşunları arasında həlledici döyüş baş vermədi. Gürcülərlə qıpşaqlar arasında baş vermiş ixtilaf məsələni sultan Mahmudun xeyrinə həll etdi. Şirvanşan sultana tabe oldu Sonrakı Gürcüstan çarları da Şimali Qafqazdan qıpçaq dəstələrini cəlb etməyə davam edirdilər. Belə ki, çar III Georgi(1153-1184) qədim gürcü tarixçisinin dediyi kimi, gərək olduğu ölçüdə “qıpçaqları çağırdığı qədər onlar Gürcüstana gəlirdilər”
Beləliklə, onun hakimiyəti illərində Gürcüstana, gürcü tarixçiləri tərəfindən”yeni qıpçaqlar” (gürc. Kivçakni axalni) adlandırılan daha bir neçə min qıpçaq köçürüldü. Bu azmış kimi, gürcü feodalları ilə mübarizədə o bütövlüklə, saraya yaxınlaşdırdığı və onlara məsuliyyətli, o cümlədən baş komandan, saray və maliyə naziri vəzifələrini verdiyi, qıpçaq hərbi elitasına arxalanırdı. Çariça Tamarın(1184-1213) vaxtında da qıpçaqlar fəal rol oynayırdılar.
Krımskinin dediyi kimi “türk dili Tamarın sarayında istisna deyildi”. Tiflis sarayında qıpçaqlar şərəfləndirilmişdilər və sevilirdilər, bu Şimali Qafqaz və cənubi Rusiya qıpçaqları idi. XII –ci əsrdə qıpçaqofillik gürcü çarlığında irsi ənənə idi, öz xüsusi qıpçaq qvardiyası çarı əhəmiyətli dərəcədə, qoşun üçün  özbaşına feodallara, müraciət etmək ehtiyacından  azad etmişdi. Çariça Tamarın atası III Georginin vaxtında Kubasar adlı qıpçaq  şübhəsiz nüfuz sahibi idi, o belə demək olarsa bütün gürcü qoşunlarının baş komandanı-generalissimusu idi”. 12-ci əsrdə. məşhur Tamarın vaxtında “ Tiflis sarayında ...qıpçaqların başçılarından biri –Sevinc(Söyünc) önə çıxmışdı” yenə orada, 172-173 Bu Gürcüstanın yüksəliş dövrü qıpçaqların sayəsində idi.
Böyük südotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Klemense Royer
Klemense Auqustine Royer (, d. 1830 - ö. 1902) — fransız yazıçısı.
Həyatı
Klemense Royer 1830-cu ildə Fransanın Nantes şəhərində anadan olub. Babası 1832-ci ildə Krala qarşı üsyana qatıldığı üçün ailə İsveçrəyə sürgünə göndərildi. Royer 10 yaşına çatanda bir monastır məktəbinə göndərilmişdi. Lakin bu məktəbdə şiddətli psixoloji gərginliklər yaşayaraq oranı tərk etmək məcburiyyətində qalmışdı. Məktəbdən çıxdıqdan sonra atasının köməyi ilə riyaziyyatı öyrənməyə başladı.
1849-cu ildə atasının vəfatından sonra müəllimlik etmək üçün iş axtarmağa başladı. O, fransız dili, riyaziyyat və musiqi dərsi verə biləcəyini düşünürdü. Xüsusi ev dərsləri verdikdən sonra 1853-cü ildə bir qız məktəbində müəllim işləmək üçün Valesə (Cənub-Şərqi İngiltərə) getdi. Orada ingilis dilini də öyrəndi və protestantlığa yaxınlıq hiss etdi. Sonrakı il Fransaya geri qayıtdıqda Volter, Russo, Diderot kimi maarifçilik filosoflarının əsərlərini incələdi və dini düşüncələrdən uzaqlaşdı. 1856-cı ildə ailəsi ilə münasibətlərini kəsdi və İsveçrəyə getdi. Orada Lozan yaxınlarındakı Paz-Perezdə öz evində qaldı. Burada iki il nisbətən təcrid edilmiş kimi həyat yaşayan Klemense Royer xalq kitabxanalarında işlədi və öz çalışmalarını satmaqla keçindi.
Paz-Perezdə yaşadığı günlərdə Klemense biliksizliyinin fərqinə vardı və demək olar ki, hər mövzuda mətnləri sanki udaraq oxumağa başladı. Fəlsəfə, fizika, antropologiya, iqtisadiyyat, riyaziyyat, geologiya, hüquq və təbiət tarixi daha çox maraqlandığı mövzular sırasında idi.
1858-ci ildə bir iqtisadi qəzet üçün yazı yazdığı zamanlarda qəzetin redaktoru Paskal Duprata aşiq oldu və 1885-ci ildə sevgilisi ölənə qədər 27 il müddətində onunla birlikdə yaşadı. Ancaq Duprat evli idi, bir övladı vardı və yoldaşından boşana bilməmişdi. Duprat iki evə birdən lazımi qədər dəstək ola bilmədi və ailəsi maddi baxımdan böyük çətinliklər yaşadı.
1865-ci ildə Royer və Duprat açıq şəkildə birlikdə yaşamaq üçün İtaliyaya getdilər. Orada Klemensenin Rene adlı oğlu dünyaya gəldi. Klemense oxumaqla yanaşı nəşrlərini də İtaliyada davam etdirdi. Ailə 1870-ci ildə Parisə qayıtdı.
Duprat öldüyü zaman Royer çox kiçik bir gəlirlə yaşamağa məcbur oldu. Dostlarının köməyi ilə Parisdə şəhər mərkəzindəki baxım evinə yerləşdi. Çalışmalarına orada da davam etdi və 1902-ci ildə Neuillysur-Seində vəfat etdi.
Klemense Royer yazıçı və müəllimlik karyerasına 1857-ci ildə Lozanda başlamışdı. İki il sonra qadınlar üçün "40 hissədə təbiət fəlsəfəsi və tarix üzrə dərslər" başlıqlı çox populyar olan bir qrup dərsləri seriyası təqdim etdi. Dərslərini İsveçrə və İtaliya şəhərlərində davam etdirdi.
Royer Lamarkın əsərləri ilə də maraqlanmağa başlamış, lakin onun bütün düçüncələrini mənimsəyə bilməmişdi. Darvinin əsərini kəşf etdikdən sonra onun kitabını fransız dilinə tərcümə etmək arzusuna qapıldı. Darvinin "Növlərin mənşəyi" əsərini tərcümə edib yayımladığı 1862-ci ildə eyni zamanda iqtisadiyyatla bağlı iki cildlik əsər də nəşr etdirir. Bu əsər ictimai bərabərsizliklər və vergilər üzərində edilmiş bir təcrübədən ibarət idi. Darvinin "Növlərin mənşəyi" əsərinə Royer həm də öz şəxsi təhlili ilə ön söz də əlavə edir.
Fransız antropoloq Çarlz Letornau Royerin tərcüməsinə yüksək qiymət vermişdi. Royer Darvinin qadınları kişilərə görə daha aşağı varlıq olması fikrini xüsusi qeyd edərək aşağıdakı şərhi yazmışdır: "Qadın kişilərin bütün canlılar içində haqqında ən az şey bildikləri bir heyvandır".
Darvin Royerin bu cəsarəti qarşısında şok keçirsə də, onun haqqında fikri də müsbət idi: "O, Fransada ən təəccübləndirici və zəki qadındır".
Bununla yanaşı, "Növlərin mənşəyi"nin üçüncü nəşrində Darvin Royerin tərcüməsindən məmnun qalmamışdı. Darvin başqa bir tərcüməçi ilə anlaşsa da, 1882-ci ildə əsərin populyar tərcüməsini etdirmək üçün yenidən Royerə müraciət etdi.
Royer 1870-ci ildə Paris Antropologiya Dərnəyinə üzv olması üçün dəvət edilən ilk qadın oldu. Dərnəyə üzv olaraq seçilməsi bəzi müzakirələrə yol açdı, ancaq illər boyu Royer məqalələri ilə dərnəyin çalışmalarında iştirak etdi.
1880-1890-cı illərdə iqtisadi qəzetlərə, antropologiya jurnallarına, ensiklopediyalara yardım etdiyi "La Fronte" adlı feminist qəzetə yazılarını təqdim etdi. 1897-ci ildə feminist hərəkatının ən qabaqcıl siması oldu və 1900-cü ildə "Legion d'Honneur" nişanı ilə mükafatlandırıldı.
Gülçin Abdullayeva
Gülçin Gülhüseyn qızı Abdullayeva (20 yanvar 1947) — riyaziyyat üzrə fəlsəfə doktoru, Dosent, AMEA-nın İdarəetmə Sistemləri İnstitutunun 1.7 saylı İnformasiyanın intellektual emalı sistemləri Laboratoriya rəhbəri.
Həyatı
Gülçin Abdullayeva 20 yanvar 1947-ci ildə Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. 1965-ci ildə məktəbi qızıl medalla bitirib Azərbaycan Dövlət Universitetinin mexanika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olub, 1970-ci ildə oranı riyaziyyatçı ixtisası üzrə bitirmişdir. 1970-ci ildən iş fəaliyyətinə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Kibernetika İnstitutunda kiçik elmi işçi vəzifəsindən başlamış, aspiranturanı bitirdikdən sonra 1979-cu ildə “Sinqulyar inteqralların requlyarlaşdırılması” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 1974-cü ildən başlayaraq BDU, ATU və respublikanın digər ali məktəblərində riyazi analiz, tibbi kibernetika, ali riyaziyyat, informatika, süni intellekt, intellektual sistemlər fənnlərindən dərs deyir. 1981-ci ildən başlayaraq baş elmi işçi, qrup rəhbəri, sektor rəhbəri, laboratoriya rəhbəri vəzifələrində işləmişdir. 2000-ci ildən dosentdir. Hazırda AMEA-nın İdarəetmə Sistemləri İnstitutunda “İnformasiyanın intellektual emalı sistemləri” laboratoriyasının rəhbəri vəzifəsində çalışır. Ailəlidir, iki oğlu var.
Əsas elmi nailiyyətləri
2004-2005-ci illərdə Kanada Beynəlxalq Səhiyyənin İnkişafı Təşkilatının qrantını alıb. 2005-ci ildə «Ortopediyada cərrahi əməliyyatı seçən və çeşidləyən «Intet-Sys» intellektual sistemi» mövzusunda AMEA-nın Rəyasət Heyəti qarşısında məruzə ilə çıxış etmiş və elmi məruzəyə aid olan materialların monoqrafiya şəklində çap olunmasına qərar verilib (16 iyun 2005-ci il Qərar №14/1). 2005-ci ildə elmi fəaliyyətinə görə «Tərəqqi» Dövlət medalı ilə təltif olunub. Həmin ildə Ümumdünya İntellekt Mülkiyyəti Təşkilatı(Cenevrə) tərəfindən mükafatlandırılıb. «Qeyri-xətti dünya və qadınlar» Beynəlxalq İctimai Təşkilatının üzvüdür. 2003-cü ildən D 01.121 dissertasiya Şurasının elmi seminarının elmi katibidir. 112 elmi əsərin,5 monoqrafiyanın, 4 preprintin, 2 avroasiya və 3 Respublika patentinin müəllifidir. 18 əsəri xaricdə çıxmışdır. G.G.Abdullayevanın aldığı son elmi nəticələr 2005-2006-cı illərdə AMEA-nın Fizika-riyaziyyat va texnika elmləri bölməsinin hesabatına daxil edilib. Əsas elmi istiqamət – diaqnostika və monitorinq intellektual informasiya sistemlərinin işlənməsi və xalq təssərrüfatının müxtəlif sahələrində tətbiqidir. Obrazların tanınması sahəsində ərəb qrafikasında olan əlyazmalarının tanınması və tərcüməsi, azərbaycan əl xalılarının tanınma və identifikasiya sistemi, neftayırma sənayesində rast gələn peşə xəstəliklərinin proqnoz sistemi, travmatologiya və ortopediyada operativ müdaxilənin seçim sistemi, toksikologiyada ilan zəhəri, dəm qazı və digər 15 toksiki maddə ilə zəhərlənmə prosesinin riyazi modelləri və diaqnostika, monitorinq sistemləri, neftçıxarma sənayesi avadanlıqlarının texnoloji vəziyyətinin diaqnostikasının intellektuallaşdırılması, neft-qaz yataqlarının məsələləri üçün qərar qəbuletmə inteqrasiyalı ekspert sistemi, və s. 2004-2005-ci ildə “South Caucasus Health Information Project Canadian Society for International Health”-un layihəsi çərçivəsində qrant müsabiqəsinin qalibi olmuşdur, 3 monoqrafiya dərc etmişdir.
Məgаlələr
Və s.
Monografiyalar
Son illərdə:
Ağa xan Xoşgin
Ağa xan Xoşgin (1895-?) — Xorasan qiyamının üzvü, kolenel Məhəmmədtağı xan Püsyanın silahdaşı.