cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Hörmətli fahişə
Birinci pərdə
Senator Klark Lizziyə Fredə görə çox sakit davranır və doğru bildiklərini soruşmaq üçün suallar verməyə başlayır. Qadının bildirdiyi heç bir şeyə qarşı çıxmır və şərəfinə təhqir etmir. Ona müxtəlif hadisələrdən bəhs edir. Senator Lizzinin cəmiyyətin bir üzvü kimi hiss etməsini təmin edərək subyektivləşməsini istəyir. Önəmli olan hər kəsin qəbul etdiyi ortaq düzgün hadisəyə qərar verə bilmək idi. Senator üçün ən önəmli olan qardaşı oğlunun yaşaması idi. Senator oğlu Fredin düşüncələrinin əksinə olaraq zəncilərin şeytan olduğuna inanmır. Onun fikrincə zəncilər sadəcə əhəmiyyətsiz və dəyərsizdir. Səhvən dünyaya gəlmiş, gerçək şəxs kimi yaşaya bilməyən və ölümlərinin kimisə maraqlandırmadığı zəncilərə nəzərən Tomas kimi bir şəxsin həyatı dəyərli və prioritetlidir. Çünki Tomas nəyisə idarə etmək üçün doğulmuşdur. Senatorun digər bir fikri isə hadisədəki zərər çəkəni dəyişdirmək idi. Fredin fikrincə zərər çəkən Tomasdır. Senator isə Lizzinin gözündə zərər çəkən şəxsi mifoloji bir qadına çevirir. Bu qadın Tomasın anası Meridir. Senatorun fikrincə Meri zəngin amma çarəsiz bir qadındır. Çünki oğlunun taleyi Lizziyə bağlıdır. Senator Lizziyə Tomasın həbs edilməsindən sonra Merinin çox pis olacağını bildirir. Lakin Lizzi sənədi imzalarsa, Merinin gözündə dəyəri artacaq. Aşağı və yuxarı təbəqə arasındakı ayrı-seçkilikdən istifadə edən Senator Merinin Lizzini öz səviyyəsində görəcəyini bildirir. Bu fikirlərinin Lizziyə təsir etməsini istəyir. Lizzinin Tomas barədə yaxşı vətəndaş kimi ifadə verməsi Merini təsirləndirəcək. Senator Lizziyə hörmət edirmiş kimi danışaraq onun üzərində hökm qurub digər bəyaz şəxslərin onu necə görəcəklərinə diqqət ayıraraq qadını ağ şəxslər cəmiyyətindəki qanunların daxilinə aparır. Lizzi Meri kimi yüksək təbəqlərdən olan şəxslərin hörmətini qazanmaq istəyir. Lizzinin yaşadığı cəmiyyətdə dürüst vətəndaş olaraq qəbul edilməsi və ağ şəxslərin cəmiyyətində yaşaması üçün ödəyəcəyi lazım gələn məsələ zəncinin həyatı ilə bağlıdır. Nəticədə Lizzi Senatorun vədləri ilə düşüncələrini dəyişir. Sadə şahidlik edərək bütün qəsəbənin hörmətini və təqdirini qazanacaq. Bu fikirlərə inanan Lizzi sənədi imzalayır. Senator sənədi götürərək evi tərk edir. Bununla da birinci pərdə sona çatır.
İkinci pərdə
Gecə vaxtı idi. Zənci şəxs son bir dəfədə Lizzinin evinə gəlir və pəncərədən evə daxil olur. Bu vəziyyətdə qapının zəngi çalır. Bunu eşidən zənci şəxs gizlənir. Lizzi qapını açır və Senator Klarkla qarşılaşır. Senator Tomasın sərbəst buraxılmasında köməklik göstərdiyi üçün Lizziyə təşəkkür edir. Onun qadınla bağlı rəftarı dəyişir. Bacısının göndərdiyini bildirdiyi məktubu Lizziyə verir. Lizzi ziyalı bir qadından məktub aldığı üçün çox sevinir. Lakin məktubun içindən yüz dollar çıxır. Senatorun bütün sözlərinin hiylə və yalan olduğunu başa düşən Lizzi Senatora reaksiyasını bu cür açıqlayır: “''Mən bu günə kimi hörmətli rəftar etdikləri üçün hər zaman qocalarla danışmağa üstünlük verirdim. Amma bu hadisədən sonra onların digər şəxslərdən daha hiyləgər olduqlarından şübhələnməyə başladım.''” Klark evi tərk edir. Lizzi əsəbləşərək məktubu kənara atır.
Klarkın getdiyini görən zənci şəxs gizləndiyi yerdən çıxaraq Lizziyə ağ şəxslərin linç mühakiməsini başladacağını, onu gizlətməsinin lazım gəldiyini bildirir. Lizzi zənci şəxsi ertəsi günə kimi gizlətməyə qərar verir. Ağ şəxslər qadının yaxınlığındakı evləri axtarmağa başlayırlar. Lizzi silah çıxardıb zənci şəxsə verir. Bildirir ki, əgər onu tapsalar şəxsləri qətlə yetirsin. Zənci şəxs isə ağ şəxsləri qətlə yetirə bilməyəcəyini bildirir. Onun bu sözündən sonra Lizzi zənci ilə bənzədiyini görür. Hər iksidə güclü ağ şəxslərlə bərabər yaşamamalarını düşünərək özlərini günahkar hiss edirlər.
Lizzi qapıya yaxınlaşan iki şəxsə zənci şəxsi görmədiyini bildirərək evindən uzaqlaşdırır. Növbəti dəfə evə gələn şəxs Freddir. Lizzi Fredi evdən uzaqlaşdırmaq istəsə də, Fred məcburi içəri daxil olur. Fred evdə zənci şəxsi taparaq ona linç mühakiməsini etməyi arzulayırdı. Qadının evinə də zənci şəxsi tapmaq üçün daxil olur. Fred vanna otağından gələn səsləri eşidir. Vanna otağına daxil olaraq zənci şəxsi görür. Bunu görən Lizzi Fredə qarşı silah çıxarır. Zənci fürsətdən istifadə edib qaçır.
Əsərin sonuncu səhnəsində Fred də Lizziyə atası ilə bənzər baxımdan yanaşır. Lizziyə özünün də eynilə zənci şəxslər kimi dəyərsiz olduğunu və yaşamaya haqqı olmadığını bildirir. Çünki nəslinin kim olduğunu belə bilmədiyini bildirir. Lizzi sözlərdən təsirlənərək (zənci şəxslə bənzər səbəblər) Fredi qətlə yetirə bilmir. Tamaşasının sonunda Fred Lizziyə onunla yaşayacağına söz verir. Ona axar çayın qarşısında bir ev hədiyyə edir.
Dəyişdirilən son
Tamaşanın SSRİ-də nümayiş olunan düzəlişi və bu nümayişdən bir neçə il əvvəl ekranlaşdırılan kinofilm Sartrın tamaşanın sonunu dəyişdirməsinə səbəb oldu. Yeni sonda Lizzi qəhrəmanlaşdırıldı. Lizzi zənci şəxsin haqlarını müdafiə etdi və yalandan şahidlik etməyi, ifadə verməyi rədd etdi. Tamaşa optimist bir şəkildə sonlandırıldı. Bu mövzu ilə əlaqədar Sartr öz fikrini bildirmişdir: “''Tamaşanı hələ ki, izləməmişəm. Lakin Fransada ekranlaşdırılan kinofilmin optimist sonlandırılmasını dəstəkləyirəm. İşləyən gənc şəxslərə kimi bir çox şəxs bu tamaşanı seyr etdi və tamaşanın məyusedici bir şəkildə sonlandırıldığı üçün məyus oldu. Həyatda mübarizə aparmaq məcburiyyətində olan bu kütlənin ehtiyacı olan yeganə şeyin ümid olduğunu bilirəm.” Mövzu ilə əlaqədar olaraq Cessika Benyaminə verdiyi müsahibədə Simona de Bovuar Sartra tamaşanın sonunu dəyişdirməsinin lazım gəldiyini deyib-demədiyi soruşulanda bildirmişdir: “Əlbəttə, demişəm. Sartr da mənim dediyimə əməl etdi. “Hörmətli fahişə” tamaşasının ilkin versiyasının çox pis olduğunu bildirdim. Buna görə də tamaşa yenidən qələmə alındı.''”
Tamaşanın təhlili
Bütün əsərlərində azadlıq fəlsəfəsi haqqında söhbət açan Sartr insan övladının konkret bir dünyada yaşadığını inkar etməsə də azadlıq mövzusundan bəhs edildikdə reaksiya verməsini istəyirdi. Hansı təbəqədən, cinsiyyətdən, irqdən doğulacağına qərar verməyən şəxsin həyatında istədiklərini özünün qərar verməsinin lazım olduğunu bildirirdi. Xüsusilə ilk əsərlərində bəşəriyyətin dilemmasından bəhs edərək mövcudluğun azadlıqlar arasında sıxışdığını və hər birinin öz suverenliyini müdafiə etmək üçün digər azadlıqları məhv etmək istədiyini yazdı.
Yazıçının əxlaqi hərəkətlərin və siyasi ifadələrin sərhədlərindən bəhs etdiyi əsərlərindən biri olan “Hörmətli fahişə” tamaşasında əsas mövzu irqçilik ayrı-seçkiliyidir. Jan Pol Sartr qeydlərində bildirir: “''Senator Klark Lizzini razı salmaq üçün çalışarkən zənci şəxs qətl törətsə də törətməsə də ədalətli şəxsin, daha “yaxşı” şəxsin xilas edilməsinin lazım olduğunu iddia edir. Senatorun düşüncələrinə görə yaxşı şəxslər “bu ölkəni (Amerika Birləşmiş Ştatları) yaratmış” şəxslərdir.''”
Fredin düşüncəsinə görə dünya yaxşı və pis təriflərin açıq şəkildə deyildiyi bir məkandır. Həm qadınlarla, həm də irqçilik mövzusu ilə bağlı mənfi düşüncələrə sahib olan gənc şəxs, Lizzi ilə gecə yatdığı yatağa baxaraq yataqdan “günah qoxusunun gəldiyini” bildirir. Həmçinin zəncilər barədə danışarkən bir zənci şəxsin heç vaxt günahsız olmadığını, çünki “istənilən zənci şəxsin hər zaman bir şeylər etdiyini” iddia edir. Bütün bu fikirlərin səbəbi Fredin həm zənci şəxsin həm də Lizzinin “günahlarının aşkar edildiyi şeytanlar” olduqlarına inanmasıdır. Bir şəxsi məhv etmək, digər şəxsə isə suveren olmağı istəməsinin əsas səbəbi budur. Lizzi ilə əlaqədə olması Freddə narahatlıqlar doğursa da ona sahib çıxır və Lizziyə axar çayın qarşısında ev almağı məqsədləyir.
Fred Lizziyə on dollar məbləğində fahişə olduğunu bildirir. Lizzini çılpaq görməkdən utanan şəxs bu səbəbdən evin işıqlarını söndürür, səhəri gün isə axşam baş verənləri danışmağı rədd edir. Gücə bağlı olan irqçilik və cinsi hərəkətlərindəki alçalma Fred və əmisi oğlu Tomasın ortaq xüsusiyyətləridir. Tomas qatarda Lizzi ilə cinsi əlaqəyə girmək istəyərkən zənci şəxsi qətlə yetirmişdir. Fred isə oxşar bir şəkildə zənci şəxsin linç mühakiməsi edildiyini izləyərkən qadını fikirləşməyə başlamış, Lizziyə qarşı cinsi istəyi artmağa başlamışdır. Bir şəxsin bütün dünyaya hakim olduğunu düşünmək üçün iki fərqli üsula – cinayətə və təcavüzə əl atması istəyi, gücsüz, zəif şəxslərə hörmət etməmək xüsusiyyətlərinə hər iki əmi oğlunun xarakterində rast gəlinir.
Tamaşa ərzində məntiq, realizm və humanizmdən söhbət açan zənci şəxs təmsil etdiyi bu dəyərlərdən müəllifin istəyi ilə tamaşanın sonunda uzaqlaşmışdır. Tamaşanın başladığından qısa bir müddət sonra tamaşaçının düşüncəsində “bu şəxsin həyatında standart hüquq qanunlarının olmadığı, bu qanunlarının tam əksinin yararlı olduğu” fikri yaranır.
“Hörmətli fahişə” tamaşası ölkədəki mövcud vəziyyəti saxlayaraq ABŞ-dəki irqi ayrı-seçkilik məsələsinin həll olmayacağının sübutudur. Zənci şəxslər təbəqəsi ilə ağ şəxslər təbəqəsi birləşə bilsələr bu problem həll ola bilər.
Təbəqələr arasında olan fərqlər tamaşanın əsas mövzularından biridir. Cinayət məhkəməsində şahid olacaq Lizzi cənub qəsəbəsinə yeni gəlmiş küçə qadınıdır. Halbuki cinayəti törədən Tomas gənc və tanınmış sənaye işçisidir. Sartrın tamaşası yazıçının ilham mənbəyi olan Skottsboro məhkəməsinin mövzusu ilə bəzi yerlərdə uyğun gəlmir: Məsələdə törədilmiş cinayət mövcuddur və cinayəti törədən Tomas yuxarı təbəqəli şəxslərdən biridir. Günahsız zənci şəxsin Lizzinin evinə gəlib məhkəmədə düzgün danışması üçün yalvarmasından sonra tamaşada Tomasın ailəsinin gücü bəlli olur. Əmisi oğlu Fred zina etdiyi və fahişə olduğundan həbs edilməsi üçün Lizzi ilə bir gecə keçirir. Senator gənc qadının evinə gəlir və ona razılaşma təklif edir. Daha sonra Fred yenidən Lizzinin qarşısına çıxaraq onunla yaşayacağı təqdirdə maddi dəstək edəcəyini bildirir. Cəmiyyət arasında hörmətli olmaq istəyən, ailəsindən və dostlarından uzaqda olan, yeganə əhəmiyyət verdiyi məsələ borclarını ödəmək olan Lizzinin səhv qərar verməsi tamaşaçını çox da təəccübləndirmir.
Təbəqə ayrı-seçkiliyi mövzusunun göründüyü səhnə ağ şəxslər cəmiyyətinin təmsilçisi Senator və Lizzinin görüşüdür. ABŞ-də ağ şəxslər cəmiyyətinin ədalət rəmzi kimi görünən Klark Lizzi üçün düzgün hadisənin necə olduğunu bildirir. Klarkın düşüncəsinə görə Tomasın zənci bir şəxsi öldürməsi önəmli deyil. Önəmli məsələ Tomasın çox dəyərli şəxs olması və onun həyatının zənci şəxsə nəzərən çox dəyərli olmasıdır. Senator, Harvard Universitetinin məzunu, iş adamı, kommunizmə qarşı olan, tanınan və seçilən bir şəxs olan Tomasın hər baxımdan qazandığı uğurlarını danışaraq Lizzinin düşüncəsinə təsir etməyə başlayır. Klark qadına rahibləri, həkimləri, vəkilləri, incəsənət xadimləri, bələdiyyə sədri və onun müavinləri daxil olmaqla bütün şəhərin (şəhərin ən hörmətli şəxslərinin) Tomasa dəstək olduğunu bildirir. Bundan sonra Senator Lizziyə bildirir ki, əgər sənədi imzalasa qəsəbədə bütün yerlilər ona hörmət edəcək, əxlaqlı yaşayacaq. Lizzi yalandan şahidlik etməsi ilə yüksək təbəqənin qəbul etdiyi düzgün vətəndaş olacaqdır. Lizzi MekKeyin obrazı və etdiyi seçimlərlə Sartr bildirmək istəyib ki, “kapitalizm cəmiyyətində əhalinin istədiyi seçimi hər bir kəs seçmək məcburiyyətindədir.” Gənc qadını günahsız zənci şəxsin adına yalandan şahidlik etməsinə bütün hörmətli qəsəbə şəxsləri məcbur etmişdir.
Sartr tamaşada əsərin baş qəhrəmanı Lizzi MekKeyin keçmiş günləri barədə heç bir məlumat vermir. Lizzinin yaşayışı, ailəsi, böyüdülməsi və hal-hazırda olduğu məqama necə gəldiyi bilinmir. Həmçinin obrazın əxlaqi baxışlarında da ziddiyətlər mövcuddur. Kommunist olmaqla itdiham ediləndə çox qorxur və bu cür bildir: “''Mən onlara – zəncilərə qarşı deyiləm. Amma mənə yaxın olmalarını istəmirəm.''” Kasıb olmasına baxmayaraq rüşvət qəbul etməyən Lizzi varlı, yüksək məqamlı, həssas ananın hörmətini yalnız cinayət törədən övladının lehinə yalandan şahidlik edərək qazana bilərdi. Hörmətli biri olması üçün yalan danışmağı qəbul edən Lizzinin Tomasın anasından gözlədiyi bir təşəkkür məktubudur. Təşəkkür məktubunun yerinə içində yüz dollar olan bir məktub aldıqda məyus olur. Zənci şəxs ilə bənzər hislər hiss etməkdən utanmayan Lizzi eynilə zəncilər kimi polisdən çəkinir. Bu baxımdan da Lizzi və zənci şəxs bir təbəqə həmrəyliyinin daxilindədirlər.
“Hörmətli fahişə” tamaşasında Lizzi və zənci şəxs arasında tarazlığı olmayan iş birliyi görünür. Hər iksinin də ictimai qanunların qurbanı olması bir-birlərini başa düşmələrini təmin edir. Buna baxmayaraq nə Lizzidə nə də zənci şəxsdə bir-birlərini xilas edəcək hörmət yoxdur. Düşmənlər tərəfindən qurbana çevrilən bu iki şəxs xilas olacaqlarını bilsələr də düşmənlərinə qarşı olmurlar. Zənci şəxsin heç bir günahının olmamaqsına baxmayaraq günahkar olaraq ağ şəxslərin bütün dediklərini qəbul etmişdir. Xarakterində irqi ayrı-seçkilik qurbanlarının düşüncəsində faciəvi təsirlərdən biri olan “özünə yadlaşma”nın olduğu zənci şəxs eynilə fransız koloniyalarındakı zəncilər kimi özünü yaşamağa haqqı olmayan bir şəxs kimi görür. Lizzi ağ qadın olaraq ağ şəxs Fredlə bir gecə keçirməyə və ya özünün istənilən qiymətdə olmadığını göstərərək azad ola bilər. Lakin bu azadlıq həmçinin zənci ilə eyni təbəqədən gələn günahsız olduğunun da sübutudur. Lizzi zəncilərə yaxşı baxmadığını bildirir. Səhər yuxudan oyandıqdan sonra Fredə hansısa zənci şəxsi görməyin uğurlu olub-olmadığını soruşur. Fred mənfi cavab verdikdən sonra Lizzi zənci şəxsdən uzaqlaşır. Fredlə olan əlaqəsindən və Senatorun vəd etdiyi ifadələrdən təsirlənən Lizzi güvənsizlik hissinə məğlub olaraq sənədləri imzalayır. Tamaşanın sonunda zənci şəxsin taleyi barədə məlumat verilmir. Lakin Lizzinin Fredlə yenidən bir yerdə yaşamağı qadının keçmiş tarixinin necə olduğunu aydınlaşdırır. Dram, hekayə və roman kimi bir çox ədəbi janrlarda yazılan əsərlərdə qadınlara maddi baxımdan dəstək olan kişilər mövcuddur. Sartrın yaratdığı Lizzi obrazı tamaşının sonundakı hərəkəti ilə Sorn Kyerkeqorun Rejine obrazı kimi passiv, kişilərə xidmət etmək və kişilərin xəyallarını yerinə yetirmək üçün doğulmuş bir qadına çevrilir.
Nümayiş edilməsi
thumb|250px|right|1960-cı ildə [[Kubaya səyahət edən Simon de Bovuar və Jan Pol Sartr, Ernesto Çe Gevara ilə görüşdülər. “Hörmətli fahişə” tamaşası ilk dəfə bu səyahət əsnasında nümayiş edildi. ]]
Tamaşa yazılmasından sonra 1946-cı ildə ilk dəfə Parisdə yerləşən “Antoin” teatrında nümayiş edildi. Tamaşanın baş rolunda Elena Bossis çıxış edirdi. Daha sonra tamaşa 1948-cı ildə Nyu-Yorkda nümayiş edildi. Bu versiyanı Eva Uolas uyğunlaşdırdı və ilk dəfə 1948-ci il 9 fevral tarixində nümayiş edildi. Sartr tamaşanın sonunda qəhrəmanlıqdan uzaq küçə qadını Lizzinin doğrunun əvəzinə yalan danışmasını bildirərkən didaktik tərzində kobud gülüşü yaratmışdı. Halbuki tamaşanın Nyu Yorkdakı nümayişində “Hörmətli fahişə” tamaşası melodram əsər olaraq tamaşaçılara təqdim edildi. Əsər şəhərdə yerləşən “Tənqidçilər birliyi” tərəfindən “İlin ən uğurlu xarici tamaşası” seçildi. Tamaşa Nyu-Yorkda 350 dəfədən çox nümayiş edildi.
1949-cu ilin iyul ayında tamaşanın Çikaqoda nümayiş edilməsi üçün işlər görməyə başladılar. Bu dövrdə prodüserlər əsərin nümayiş edilməsi üçün həm məhkəməyə həm də mühafizə orqanlarının təzyiqinə qarşı mübarizə apardılar. Çikaqonun mühafizə xidmətinin rəhbərliyi tamaşanın adının səbəbi ilə şəhərdə nümayiş edilməsinə icazə verməyəcəyini bildirdi. Prodüserlər tərəfindən əsəri seyr etməyə dəvət ediləndə isə bu təklifi rədd etdi. Rəhbər bildirmişdi ki, “Tamaşanı seyr edib-etməyəcəyim qərarını heç bir şəkildə dəyişdirməyəcəm.” Digər tərəfdən şəhər rəhbərliyi tamaşanın əxlaqsız olduğunu və iki irqlər arasındakı əlaqələrə zərər verəcəyini iddia etdi. “MVABA” (Milli Vətəndaş Azadlıqları Birliyinin Assosiasiyası) “Hörmətli fahişə” tamaşasını dəstəklədiyini bildirdi. “AVAB” (Amerika Vətəndaş Azadlıqları Birliyi) isə tamaşasının müdafiə edilməsində iştirak etdi. Bu müdafiələrdən sonra senzura qısa müddətliyinə aradan qaldırıldı.
1954-cü ilin ilk aylarında tamaşa Moskvada nümayiş edilmədən əvvəl Sartr əsərin sonunu dəyişdirdi. Tamaşanın sonunda Lizzi yalan danışmaq əvəzinə zəncinin yanında olmağa, ona kömək etməyə üstünlük verdi. Beləliklə Moskva tamaşaçıları yalan danışmağı rədd edən, kapitalizm şəxslərinin təzyiqlərinə baş əyməyən, təbəqə ayrı-seçkiliyinə qarşı mübarizə aparan qəhrəmanı seyr etdilər. Tamaşanın adı “Lizzi MekKey” olaraq dəyişdirildi. Lizzi obrazını Lyubov Orlova ifa etdi. Nyu-Yorkda nümayiş edilən romantik küçə qadının melodram tamaşası Moskvada didaktizm kommunist partiyasının qeyd edilməsinə çevrildi. Tamaşanı seyr edən tənqidçilərdən biri bildirmişdir ki, “Baş rolda olan əsas obraz Sovet ordusunda əsgər olaraq xidmət edə bilər.” Sartr tamaşanın Moskvadakı 400 nümayişində iştirak etdi. Yazıçı tamaşanın stalinizm təbliğatı istiqamətində dəyişdirilməsinə icazə verməyi ilə əlaqədar olaraq bildirmişdir: “''Lizzinin şüurun işığına çatdıqdan sonra tamamilə aldadılmasına razı ola bilməzdim. Buna görə də tamaşanın sonunu dəyişdim.''”
Tamaşa həmçinin Bovuar və Sartrın Kubaya səyahəti əsnasında bu ölkədə də nümayiş olundu. “Hörmətli fahişə” tamaşası bu ölkədə yüzdən çox nümayiş edildi.
İlk dəfə Orxan Vəli Qanıq tərəfindən türk dilinə tərcümə olunan tamaşa 1950-cı ildə Qanıqın vəfatından sonra “Saat 6” teatrı tərəfindən bir dəfə nümayiş edildi. “Hörmətli fahişə” əsəri Türkiyədə son dəfə 2005-2006-cı illərdə “İstanbul Şəhər Teatrları”nda nümayiş edildi. Nümayiş edilən tamaşada Lizzi obrazını Bennu İldırımlar, Fred obrazını isə Burak Davudoğlu ifa etdi.
Tamaşa Şimali Afrikada da nümayiş edildi. Fratz Fanon “Qara dəri, ağ maskalar” adlı kitabında qeyd edir ki, “''Tamaşanı Sartrla birlikdə seyr edən Afrika generalı Sartra tamaşadan sonra bildirmişdir: “Sizin “Hörmətli fahişə” adlı tamaşanız bütün Afrikada nümayiş edilməlidir. Bununla fransız torpaqlarında yaşayan zəncilər Amerikada yaşayan zəncilərə nəzərən nə qədər xoşbəxt olduqlarını başa düşəcəklər.''”
1952-ci ildə “Hörmətli fahişə” tamaşasının Fransada kinofilmi ekranlaşdırıldı. Lizzi obrazını Barbara Laj ifa edirdi. Kinofilmdə qadın əvvəlcə Senator Klarka hörmətlə yanaşsa da filmin sonunda Senator və ailəsinin əleyhinə şahidlik etdi (eynilə SSRİ-də nümayiş edilən yeni versiyanın sonu kimi). Tomas cinayət səbəbi ilə həbs edildi. Filmin sonunda ağ qadının əli zənci şəxsin əli ilə birləşdi. 1974-cü ildə tamaşa yenə Fransada televiziya serialı olaraq ekranlaşdırıldı.
Tənqidçilərin mövqeyi
thumb|left|Tamaşanı dəstəkləyən şəxslərdən biri olan Amerika yazıçısı [[Riçard Rayt (yazıçı)|Riçard Rayt 1940-ci ildə qələmə aldığı “Doğma oğul” adlı əsərində zənci şəxsin ağ bir qadını qətlə yetirdiyi üçün edam cəzası aldığından bəhs etmişdir. ]]
Tamaşanın Parisdə baş tutan ilk nümayişindən sonra Sartrla eyni siyasi düşüncələrə sahib olmayan şəxslər yazıçını vətəni Fransanı nasional sosializmdən xilas edərək azadlığı geri verən müttəfiq millət Amerika Birləşmiş Ştatlarının tənqid edilməsinə görə günahlandırdılar. Bu tənqidçilərin fikirlərinə görə Sartrın tamaşası “Amerika demokratiyasına atılan böyük böhtan” və “Amerika qonaqpərvərliyindən sui-istifadə” idi. Mühafizəkar yazıçılardan biri olan Terri Molne “Le Spectateur” adlı qəzetin 19 noyabr 1946-cı ildə nəşr edilən nömrəsində əsərlə bağlı fikirlərini bu cür ifadə etmişdir: “''Əgər tamaşanı seyr etdiyim teatrda Amerika əsgərləri mövcud olsaydı, Parisin xilasından iki il sonra nümayiş edilən bu əsərlə Amerikalılara ən iyrənc qəddarlıq, hiyləgərlik və ikiüzlülük ilə dözülməz bir narahatlıq doğurduğunu göstərmiş olardıq. Mən bu əsgərlərin üzünə baxmağa heç vaxt cəsarət edə bilməzdim.''” Fransada nəşr edilən “The New York Times Herald Tribune” qəzetində də tamaşa haqqındakı hissəni oxuyanlar Sartrı sərt tənqid etdilər. Yazıçı bütün bu tənqidlərə bu cür cavab verdi: “''Mən Amerika xalqına və o dövlətə düşmən deyiləm. Bu ifadənin mənasının nə olduğunu belə bilmirəm. Əgər mədəniyyətlərinin sadəcə məhv olmuş hissələrini göstərsəydim onda bu ifadə deyilə bilərdi. Amma mən bunu etmədim.''”
Digər şəxslərin düşüncələrinə görə Sartr ABŞ-də qısa müddət səyahət etmişdi və bu səyahət onun ölkədəki problemlərdən bəhs edən bir tamaşa yaza bilməsi üçün qeyri-kafi idi. Oxşar şəkildə Sartrın Amerika Birləşmiş Ştatlarındakı xalqın gündəlik yaşayışı haqqında yanlış məlumatlar topladığı iddia edildi. Xazl Estella Barns bildirir ki, “''bu tamaşanı bir Amerikalı bu şəkildə yazmayacaqdı. Çünki əsərdəki əsas hadisənin real həyatda baş verməsi mümkün deyil.''” Barnesin düşüncələrinə görə Lizzi kimi küçə qadını, cənubda yaşayan ağ centlmenlər və iki zənci şəxsin cənub əyalətində eyni vaqonda olmaları mümkün ola bilməzdi. “Nyu-York” jurnalının Paris təmsilçisi Canet Flannerin fikirlərinə görə Sartr səyahətləri ərzində qanunları öz maraqları istiqamətində uyğunlaşdıran çoxlu sayda cənublu şəxslərlə tanış olmamışdı. Buna görə də Fred Lizziyə ehtiram göstərdiyi Corc Vaşinqtondan bəhs edərkən Vaşinqtonu fransız dilində “siz” mənasına gələn şəxs əvəzliyi “vous” əvəzinə “sən” mənasını bildirən “tu”-dan istifadə edərək “tutoyait” kimi Lizziyə danışdı. Bu cənubda yaşayan varlı şəxsin danışarkən istifadə etdiyi xitab ola bilməzdi. Flannerin fikrinə görə Sartrın digər səhvi varlı şəxslərin futbol matçında qalib olduqdan sonra sərxoş olaraq əyləndiklərini düşünməsi idi. Amerikalı yazıçı Riçard Rayt bütün tənqidlərə baxmayaraq Sartrı dəstəkləyirdi.
“Hörmətli fahişə” tamaşasının SSRİ-də baş tutan nümayişindən sonra baş qəhrəmanın kapitalizm əleyhdarları və inqilabçılarla eyni tərəfdə olması üçün tamaşanın sonunun dəyişdirilməsi çox böyük tənqidlərə məruz qaldı. Tənqidçilər bildirdilər ki, “''dəyişdirilən son incəsənət tarixində didaktizm siyasətinində vasitəçisi olub. Sartrın düşüncələri illərcə bu cərəyanın daxilində yer alıb.''” 1945-ci ildə Sartrın rəhbərliyi altında ilə yaradılan “Les Temps Modernes” qrupunun məqsədi müharibədən sonrakı cəmiyyəti dəstəkləmək və şəxsi hüquqları müdafiə edərək ədəbi qaydaların xaricinə çıxmamaq idi.
Digər bir qrup isə Sartrın tamaşadakı zənci obraz üçün siyasi olaraq yanlış bir xarakter yaratdığını iddia etdi. Xüsusilə kommunistlərin düşüncəsinə görə zənci şəxs qəhrəman deyildi. Əksinə zəif və çarəsiz bir şəxs idi. Həmçinin onun tamaşada adı yox idi, tamaşaçı onu “zənci” olaraq tanıyırdı. Digər bir fikir isə bu şəxsin bütün gələcəyinin bir qadının seçiminə bağlı olması idi. Bu tənqidlərə qarşı çıxanlar bildirdilər ki, Sartr zənci şəxsə ad verməyərək zənci olmayan cəmiyyətlərin zəncilərə fikir baxımından necə yanaşdığını göstərirdi. Bu cəmiyyətlərə görə bir zənci ilə bütün zəncilər arasında heç bir fərq yoxdur. Günahı olan bir zənci yox bütün zəncilər idi. Bu şəxslərə görə linç edilmə, ədaləti təmin edən ən önəmli mühakimə idi. Sartr bildirirdi ki, “çarəsiz, tələyə düşmüş və məsum bir zənci şəxs üçün etdiyim təsvirin real həyatda baş verməsi mümkün olan hadisədir.” Bu mövzuda Sartrı dəstəkləyən Riçard Rayt liberalizm şəxslərinin arasında irqçiliyə qarşı çıxan kiminsə olmadığı məlumatının da tamaşada yer aldığını bildirdi.
Təsirləri
Amerikalı yazıçı Çezter Hims “Hörmətli fahişə” tamaşasının onun üzərindəki təsirini bu cür açıqlamışdı: “''Jan Pol Sartr fransız jurnalında “Hörmətli fahişə” əsərini yazmasına səbəb kimi Amerika Birləşmiş Ştatlarında bir zənci şəxsin ağ şəxsi günahlandırmayacağı gerçəyini göstərdi. Mənim cinayət-fantastika janrında əsərlər yazmağa başlamağımın səbəbi də budur. “Şiddət” düşüncəsini əsərlərimi oxuyanlara tanıtmaq istədim. Amerikalı şəxslər şiddətlə yaşayır və şiddət hər zaman onlar üçün qalib gəlir.''”
Digər Amerika yazıçısı Riçard Rayt isə tamaşa ilə əlaqədar olaraq bu cür rəy bildirmişdir: “''Jan Pol Sartrın “Hörmətli fahişə” tamaşası mənim diqqətimi çox cəlb etdi. Azmüddətli səyahətinə baxmayaraq Jan Pol Sartr mənim ölkəmin reallıqlarını çox yaxşı başa düşmüş və ifadə edə bilmişdi. Bu şiddətli reallıqlar məndə Amerikalı yazıçıların Amerika reallıqlarına yanaşarkən nümunə götürə biləcəkləri bir davranış hissi yaratdı.''”
Xallı tinamu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Ölkələr üzrə yəhudilərin sayı
thumb|300px|Ölkələr üzrə yəhudilərin sayı ([[2010)]] Ölkələr üzrə yəhudilərin sayı -
Qeydlər
<references group="lower-alpha"/>
Ömər Əkrəm
Ömər Əkrəm- Əslən Əfqanıstanlı olan Amerikalı Qremmi mükafatına layiq görülmüş pionuçu və bəstəkardır.
Həyatı
Əkrəm Nyu-Yorkda anadan olub. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı diplomatının oğlu kimi dünyanın müxtəlif ölkələrinə səyahət edərək böyüyüb.
Küpəgirən qarı
thumb|right|250px|Küpəgirən qarı Küpəgirən qarı — Azərbaycan nağıllarındakı personajlardan biri. Küpəgirən qarı nağılların mənfi obrazlarındandır. Evlər yıxan, fitnə-fəsad quran, cilddən-cildə girən, ovsunlu, məharətli, bədəməldir.
Bir anlığa gözəllər gözəli də ola bilir, mələklər mələyi də, göyə də qalxa bilir, yerə də enə bilir, ancaq eybəcərliyinə dov gələ bilmir, üst dodağı göy süpürür, alt dodağı yer, bədheybətdir.
Yuxuda onu görürsən əgər, Küpəgirən səni qazana atıb qaynadır ki, bişirib yesin! Qışqırırsan, tanış bəzilərini köməyə çağırırsan, amma səsin çıxmır. O qazandan çıxmaq istəyirsən, lakin Küpəgirən qarı süpürgəsi ilə başından vurur. Təzədən qazana girirsən! Neyləməlisən? Əlbəttə ki yuxudan oyanmalısan! Küpəgirən qarı nağılların pisidir.
Arvad Küpəgirən qarı əvvəlcə böyük anadır. Xristianlığın ilk dövründə bütün rus ilahlarına və ruhlara, həmçinin insanları qorumuşlara qəddar, iblisanə xüsusiyyətlər verilirdi. Belə ciddi böyük ana acıqlı iblisə çevirilmişdi.
Bir nağılda, ögey qızının gözəlliyini qısqanan bir arvad dərdini küpəgirən qarıya danışır. Küpəgirən qarı da süpürgəni gətirməsini tapşırır. Ögəy ana ona süpürgəni gətirir. Süpürgəni açan Küpəgirən qarı içindən qurumuş bir insan qolu tapır. Ögəy anaya deyir ki:
Stüart adası
Stüart adası və ya Pakiura  — Yeni Zelandiyanın sahəsinə görə üçüncü adasıdır. Cənub adasından 30 km cənubda yerləşir. Adalar bir-birindən Fovo boğazı vastəsi ilə ayrılır.
Coğrafiyası
thumb|200px Adanın sahəsi 1746 km² təşkil edir. Adanın ən hündür nöqtəsi 979 metrə malk olam Anqlem dağıdır. Adanın şimal hissədi dağlıqdır. Adanın ən uzun çayı Freşuoter çayıdır. Cənubu isə nisbətən düzənlikdir. Buradan Rakixua, Toitoi, Boqa və bir necə kiçik çaylar axır.
Adanın 80 % ərazisi Milli park ərazisinə daxil edilmişdir. Rakiura Milli parkı Yeni Zelandiyanın ən cavan parkıdır.
Tarixi
Maorilər adaya Pakiura, adlandırmışlar. Bu isə «Üzən Səma» mənasını verir. Qütb parıltısı ilə əlaqədar verilmişdir.
1841-ci ildə ada Yeni Lester vilayətinə aid edilir. 1846 il konsitutsiyasına görə ada Yeni Myonster vilayətinə daxil edilir. 1853-ci ildə Stüart Otaqa vilayətinə aid edilir. 1876-ci ildən vilayət sistemi ləğv edilir. O zamandan indiyə qədər Sautlend regionuna daxildir.
Əhalisi
Yeganə yaşayışı məntəqəsi Oban şəhəridir. 2006-ci il məlumatına görə burada 402 nəfər yaşayır. Əvvəllər adanın cənubunda Port-Peqasus adlı qəsəbə mövcud olmuşdur. Hazırda isə yaşayış yoxdur.
Nəqliyyat və infrastruktura
Stüart adası ilə Cənub arasında parom fəaliyyət göstərir. Təyyarələr bəzən Masson buxtasının quşluq sahəsinə enir.
Maqnit anomaliyası
thumb|200px|Qütb parıltısı Maqnit anomaliyası səbəbindən ada qütb parıltısını müşahidə etmək olar.
Qabağıalınmazlar (film, 2010)
Qabağıalınmazlar — 2010-cu ildə istehsal olunmuş ABŞ filmidir.
Məzmun
"Qabağıalınmazlar" qrupu son dərəcə təhsilli və qabiliyyətli döyüşkən qrupdur. Bu səfər ki vəzifələri Cənub Amerikada ilə Meksika körfəzi arasında yerləşən uydurulmuş "Vilena" adasındakı bir ölkəyə getmək və həmin ölkədə casusluq edərək, bu ölkənin mərhəmətsiz diktatorunu aşırtmağı təmin edən sistemdir. Ancaq vəzifələrinə başlar başlamaz "Qabağıalınmazlar" qrupu bir tərslik olduğunu başa düşürlər və özlərini təhlükəli bir xəyanət şəbəkəsinin içərisində tapırlar. Onlar mütləq bu yoldan çıxış yolu axtarmalıdırlar...
Saundtrek
Filmin saundtrekərini Brayan Tayler yazmışdır. Silvestr Stallone onu şəxsən özü dəvət etmişdir. Bu filmdən öncə Brayan "Rembo 4" filminə bəstəkarlıq etmişdir.
Termodinamika
Termodinamika — makroskopik cisimlərin daxili durumunu tarazılıqda öyrənən elm. Başqa sözlə termodinamika qarşılıqlı çevrilmə və enerji ötürülməsini öyrənən elmdir. Fizika elminin əsas bölmələrindən biridir.
Xarakteristika
thumb|150px|left|Buxarla işləyən mühərrikin misalında nümayiş etdirilən tipik termodinamik proses (qırmızı = çox isti, sarı = az isti, mavi = mediumun son temperaturu) Termodinamika enerjinin və qanunların bir növdən digərinə çevrilmələrini öyrənən elm sahəsidir. İşçi maddələrin köməyi ilə istilik və mexaniki enerjilərin qarşılıqlı çevrilməsinə baxılan hissəsi texniki termodinamika adlanır. Bir-biri ilə və ətraf mühitlə qarşılıqlı əlaqəsi olan cisimləri göstərən termodinamik sistem texniki termodinamikanın əsaslarından biridir. Termodinamik sistemlərə misal olaraq silindrdə porşenin hərəkəti ilə genişlənən və ya sıxılan qazları göstərmək olar.
Termodinamik sistem olan konkret fiziki şərtləri təyin etmək üçün para-metrlərin vəziyyəti adlanan göstəricilərdən istifadə olunur. Əsas parametrlərə temperatur T, təzyiq P və həcm V (və ya xüsusi həcmin əksi olan sıxlıq ρ) daxildir. Termodinamik sistemdə işçi maddənin vəziyyətinin dəyişmə ardıcıllığı termodinamik proses adlanır. Termodinamikada vahid sahəyə düşən qüvvəyə təzyiq deyilir. Termodinamikada qüvvə vahidi olaraq Nyuton (N), sahə vahidi isə metr kvadratı (m²) qəbul olunduğundan, təzyiq N/m² ilə ölçülür.
Təzyiq 2 yerə bölünür: mütləq və izafi təzyiqlər. Mütləq təzyiqdə işçi maddənin qabın daxilindəki həqiqi təzyiqi başa düşülür. İzafi təzyiqdə mütləq təzyiqlə ətraf mühit arasındakı təzyiqlər fərqi başa düşülür. Bu fərqləri ölçən cihaz manometr adlanır.
Qapalı qabda yerləşən qazın təzyiqi atmosfer təzyiqindən kiçik olarsa, belə qazın seyrəkliyini başqa sözlə vakuumunu manometrlə deyil, vakuummetrlə ölçmək lazım gəlir. Kiçik təzyiqləri ölçmək üçün içərisinə su, civə və ya digər maye doldurulmuş mayeli cihazlardan istifadə olunur.
Lüdviq muzeyi (Köln)
Lüdviq muzeyi (Köln) - (alman dilində: Museum Ludwig) - Almaniyanın Köln şəhərində Köln kafedralı və Mərkəzi dəmiryol vağzalı yaxınlığında, Henrix Böll meydanında yerləşən müasir incəsənət muzeyi.
Termodinamika
Termodinamik faza
Xarici şəraitdən (temperatur, təzyiq və b.) asılı olaraq maddə müxtəlif fazalarda ola bilər. Fazaların sayı aqreqat hallarının sayından çoxdur. Eyni bir aqreqat halında bir neçə faza ola bilər.
Lüdviq muzeyi (Köln)
Tarixi
Lüdviq muzeyi alman ekspressionistləri vəkil Yozef Xaubrix, məhrum alman sənayeçisi Peter Lüdviq və onun arvadı İren tərəfindən toplanmış kolleksiyalar əsasında 1976-cı ildə yaradılmışdır.
Termodinamika
Fazalara misallar
- Bərk, maye və qaz (məsələn, buz, su və su buxarı) ;
- Normal və ifratkeçirici halda olan metallar;
- Paramaqnit və ferromaqnit;
- Paraelektrik və seqnetoelektrik və s.
Faza və komponent anlayışlarını fərqləndirmək lazımdır. Komponent – sistemin elə hissəsidir ki, onun tərkibi sistemin qalan hissələrinin tərkibindən asılı olmasın. Müxtəlif qazların qarışığı (müxtəlif qazlar istənilən nisbətdə tam qarışır) birfazalı, lakin çoxkomponentli sistemdir (komponentlərin sayı sistemdə olan müxtəlif qazların sayı qədərdir). Digər tərəfdən, su və onun üzərindəki su buxarı birlikdə ikifazalı, lakin birkomponentli sistemdir (hər iki faza eyni H_2O molekullarından ibarətdir).
Müəyyən şəraitdə maddə eyni zamanda iki və daha artıq fazada ola (yanaşı yaşaya) bilər. Məsələn, normal atmosfer təzyiqində t=0^0 C  (T=273 K) temperaturda buz və su; maye və onun üzərindəki buxar. Molekullar bir fazadan digərinə keçdiyinə görə bu fazaların hər biri açıq sistemdir. (Zərrəciklərin sayı dəyişməyən sistemlərə termodinamikada qapalı sistemlər, dəyişən sistemlərə isə açıq sistemlər deyilir.) Müəyyən şərtlər ödəndikdə bu açıq sistemlər tarazlığa gəlir.
Maddənin bərk və maye fazalarınn eyni zamanda yaşaya bildiyi tempertur ərimə temperaturu adlanır. Kristal cisimlərin ərimə temperaturu maddənin növündən başqa, təzyiqdən də asılıdır. Ərimə temperaturundan kiçik temperaturlarda məddə yalnız bərk, bundan böyük temperaturlada isə yalnız maye halında ola bilər.
Maye və onun üzərindəki buxar misalında fazaların tarazlığı üçün onların temperaturları (istilik tarazlığı şərti), təzyiqləri (mexaniki tarazlıq şərti) və bir fazadan digərinə və əksinə keçən molekulların sayı (maddi tarazlıq şərti) eyni olmalıdır.
Birkomponentli (eyni molekullardan ibarət) sistemin maye və ya qaz halında olması təkcə maddənin növündən və temperaturdan yox, həm də təzyiqdən asılıdır. Temperaturun hər bir qiymətinə uyğun elə bir təzyiq vardır ki, bu təzyiqdə maddə eyni zamanda həm maye, həm də qaz halında mövcud ola bilər. link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Fazalar%C4%B1n_tarazl%C4%B1q_%C9%99yrisi.jpg|thumb|261x261px|Şəkil 1. Fazaların tarazlıq əyrisi Maddənin eyni zamanda həm maye, həm də qaz halında mövcud ola bildiyi hallar (P,T) müstəvisində bir əyri ilə ifadə olunur (Şəkil 1-də AB əyrisi). Bu əyri fazaların tarazlıq əyrisi adlanır. Tarazlıq əyrisi (P,T) müstəvisini iki hissəyə bölür. Əyrinin sol tərəfindəki hallarda yalnız maye faza, sağ tərəfindəki hallarda isə yalnız qaz fazası mümkündür. Tarazlıq əyrisi üzərindəki hallarda hər iki faza yanaşı yaşayır, yəni maye və qaz fazaları tarazlıqdadır. Əyri boyunca hərəkət etdikdə tarazlıq pozulmur, lakin maddənin müxtəlif fazalarının nisbi miqdarı dəyişir.
Əgər təzyiqin verilmiş P_0 qiymətində temperaturu artırmaqla (xaricdən istilik verməklə) sistemin halını dəyişdirsək sistem a_1 halından tarazlıq əyrisi ilə kəsişənə qədər bircins olaraq maye halında qalır, əyri üzərindəki a_0 nöqtəsinə uyğun olan halda sistem təbəqələşir, yeni faza-qaz fazası yaranır. Bu nöqtəyə uyğun halda sistemə xaricdən istilik verilməsinə baxmayaraq sistemin temperaturu dəyişmir, ona görə ki, verilən istilik mayeni buxara çevirməyə sərf olunur. Mayenin hamısı buxara çevrildikdən sonra buxarın temperaturu artır və sistem a_2 halına keçir.
Üçqat nöqtə
Xüsusi şəraitdə maddənin üç aqreqat halı eyni zamanda tarazlıqda ola bilər. Bunun üçün hər üç fazanın temperaturu təzyiqi və kimyəvi potensialı eyni olmalıdır. Bu, təzyiq və temperaturun yalnız bir qiymətində mümkündür. (P,T) müstəvisində həmin nöqtə üçqat nöqtə adlanır (Şəkil 2-də O nöqtəsi). Buz, su və su buxarı üçün üçqat nöqtənin koordinatları: P0 = 0,006 atm,  T0 = 273K [1]. link=https://az.wikipedia.org/wiki/%C5%9E%C9%99kil:Faza1.png|thumb|250x250px|Şəkil 2. Faza diaqramı Üçqat nöqtədən kənar hallarda sistem yalnız bir fazada (bərk, maye və qaz) və ya iki fazanın tarazlığı halında olur. Cüt-cüt fazaların tarazlıq əyriləri olan AO (bərk-qaz), BO (bərk-maye) və KO (maye-qaz) əyriləri üçqat nöqtədə kəsişirlər.
Maye-qaz tarazlıq əyrisi (P,T) K nöqtəsində qurtarır. Bu nöqtəyə kritik (böhran) nöqtə deyilir. Kritik nöqtəyə uyğun kritik halda maye ilə onun buxarı arasında fərq yox olur.
Bərk-qaz və bərk-maye tarazlıq əyriləri üzərində isə kritik nöqtə müşahidə olunmur. Üçqat nöqtədən başlayan bərk-qaz tarazlıq əyrisi koordinat başlanğıcında qurtarır, bərk-maye tarazlıq əyrisi isə sonsuzluğa qədər uzanır.
Təzyiqin P< P0 qiymətlərində temperaturu artırdıqda bərk faza mayeyə çevrilmədən birbaşa qaz fazasına keçir. Bu hadisə sublimasiya, əks proses isə desublimasiya adlanır.
Maddənin bərk və maye fazalarınn eyni zamanda yaşaya bildiyi tempertur ərimə temperaturu adlanır. Kristal cisimlərin ərimə temperaturu maddənin növündən başqa, təzyiqdən də asılıdır. Verilmiş təzyiqdə ərimə temperaturundan kiçik temperaturlarda məddə yalnız bərk, bundan böyük temperaturlada isə yalnız maye halında ola bilər.
Təzyiqin P0< P< PK  intervalında temperatur artarkən sistem ardıcıl olaraq hər üç fazadan keçir: bərk→maye→qaz.
Təzyiqin P> PK qiymətlərində temperaturu artırdıqda sistem OB əyrisini kəsərək bərk fazadan maye fazaya keçir, temperaturun T> T(0) qiymətlərində isə sistem OK əyrisini kəsmir-K nöqtəsindən yuxarıdan keçir (bu halda maye və qaz eyni zamanda mövcud olmur).
Faza keçidi(faza çevrilməsi)
Xarici şəraitin (temperatur, təzyiq və b.) dəyişməsi nəticəsində maddənin bir termodinamik fazadan digərinə keçməsi faza keçidi (faza çevrilməsi) adlanır[1]. Faza keçidi zamanı maddənin halını xarakterizə edən kəmiyyətlərdən biri və ya bir neçəsi sıçrayışla dəyişir.
Bütün təcrübi faktları təhlil edərək Erenfest 1933-cü ildə faza keçidlərinin təsnifatını vermişdir. Bu təsnifata görə faza keçidləri iki növə bölünür: birinci və ikinci növ faza keçidi.
Birinci növ faza keçidləri elə keçidlərə deyilir ki, keçid nöqtəsində sistemin Gibbs termodinamik potensialı (və kimyəvi potensialı) kəsilməz, lakin bu potensialın birinci törəmələri ilə təyin olunan fiziki kəmiyyətlər (entropiya və həcm) sıçrayışla dəyişsin.
İkinci növ faza keçidləri elə keçidlərə deyilir ki, keçid nöqtəsində sistemin Gibbs termodinamik potensialı (kimyəvi potensial) və bu potensialın birinci törəmələri ilə təyin olunan fiziki kəmiyyətlər (entropiya və həcm) kəsilməz, lakin Gibbs potensialının ikiinci törəmələri ilə təyin olunan fiziki kəmiyyətlər (istilik tutrumu, sıxılma, istidən genişlənmə əmsalı) sıçrayışla dəyişsin.
Termodinamik potensiallar
Termodinamik potensiallar (termodinamik funksiyalar) - termodinamik sistemin tarazlıq halı haqqında bütün məlumatları özündə saxlayan funksiyalardır. Termodinamik potensiallardan hər hansı birini bilməklə sistemə aid olan bütün termodinamik parametrləri və onlar arasında ümumi münasibətləri tapmaq olur.
Qapalı sistemin termodinamik potensialları
Qapalı (zərrəciklərinin sayı dəyişməyən) sistemlərdə adətən 4 termodinamik potensial daxil edilir [1]: daxili enerji, entalpiya (istilik funksiyası), sərbəst enerji (Helmhols potensialı) və Gibbs potensialı.
Termodinamik parametrlər-sistemin halını ifadə etməyə imkan verən kəmiyyətlərdir. Həcm (V), entropiya (S), təzyiq (P) və temperatur (T) termodinamik parametrlərdir.
Qapalı sistemin tarazlıq halında sistemə məxsus termodinamik potensialların hər biri 2 dəyişənin funksiyası kimi ifadə olunur. Bu sərbəst dəyişənlərə termodinamik potensialın təbii dəyişənləri deyilir.
Aydındır ki, termodinamik potensialların qiyməti sistemin termodinamik fazasından asılıdır.
Sistemin termodinamik parametrlərinin və onlar arasında ümumi münasibətlərin termodinamik potensiallar daxil etməklə öyrənilməsi metodu termodinamik potensiallar metodu adlanır.
Daxili enerji
Cismlə bağlı hesablama sistemində onun bütün zərrəciklərinin hərəkəti və qarşılıqlı təsiri ilə bağlı olan bütün enerjilərin cəminə daxili enerji deyilir.
S və V-nin funksiyası kimi ifadə olunan daxili enerji termodinamik potensial adlanır, yəni temodinamik potensial kimi daxili enerjinin təbii dəyişənləri V və S-dir: U=U(V,S). Daxili enerjinin dəyişməsi termodinamikanın birinci qanunu ilə müəyyən edilir:
.
Burada – sistem 1 halından 2 halına keçəndə daxili enerjisinin dəyişməsi, Q – bu prosesdə sistemin aldığı (Q>0) və ya verdiyi (Q<0) istilik miqdarı, A sistem üzərində xarici qüvvələrin gördüyü işdir (sıxılmada A>0, genişlənmədə A<0 ).
Qeyd edək ki, sistemin özünün gördüyü iş A^*=-A.
Diferensial şəkildə termodinamikanın birinci qanunu:
dU=dQ+dA.
İzoxor (V=Const) prosesdə iş görülmədiyi üçün sistemə verilən (alınan) istilik miqdarı onun daxili enerjisinin dəyişməsinə bərabər olur: dU=dQ.
dA=-PdV və termodinamikanın ikinci qanununa görə dQ=TdS olduğunu nəzərə aldıqda daxili enerjinin dəyişməsini diferensial formada belə yazmaq olar:
dU=TdS-PdV
Sonuncu tənlikdən görünür ki, daxili enerjinin həcm və entropiyadan U=U(V,S) asılılığını bilsək digər iki parametri – temperatur və təzyiqi daxili enerjinin xüsusi törəmələri kimi hesablamaq olar:
,.
Mötərizənin aşağısında göstərilən kəmiyyət törəmə alınarkən sabit götürülür.
Varlıq
Varlıq — fəlsəfi kateqoriya olub,şüurdan asılı olmayaraq obyektiv reallığın- kosmos,təbiət və insanın mövcudluğudur. Varlıq anlayışı geniş və dar mənada işlədilir. Geniş mənada dünyada mövcud olan hər şey varlığa daxil edilir. Sözün məhdud mənasında (dar) varlıq dedikdə insanların şüürundan kənarda və ondan asılı olmayaraq mövcud olan obyektiv reallıq başa düşülür.Fəlsəfədə varlıq terminini ilk dəfə antik dövrün tanınmış filosoflarından biri olan Parmenid işlətmişdir. O varlıq haqqında əsərində göstərirdi ki, “Varlıq” hərəkət etmir,dəyişməzdir və mükəmməldir. Demokritin atomist təlimi hesab edirdi ki,varlıq bölünməz kiçicik hissəciklərdən - atomlardan və boşluqdan ibarətdir. Varlığın 4 forması mövcuddur: Əşyaların və proseslərin varlığı, insanın varlığı, mənəvi varlıq, sosial varlıq
Termodinamika
Daxili enerji
U=U(V,S) asılılığı təkcə T və P – nin deyil, istənilən digər termodinamik kəmiyyətlərin tapılmasına imkan yaradır. Məsələn, izoxor (V=Const) prosesdə dU=dQ olduğu üçün, sabit həcmdə istilik tutumu daxili enerjinin törəməsi kimi aşağıdakı şəkildə ifadə olunur:
Entalpiya (İstilik funksiyası)
Entalpiya, dəyişməsi izobar (P=Const) prosesdə sistemə verilən (ondan alınan) istilik miqdarına bərabər olan kəmiyyətdir. Entalpiya
W=U+PV
düsturu ilə təyin edilir. Buradan
. Bu ifadədə dU=TdS-PdV olduğunu nəzərə alsaq entalpiyanın dəyişməsi üçün
dW=TdS+VdP
alarıq. Buradan alınır ki, termodinamik potensial olaraq entalpiyanın təbii dəyişənləri entropiya və təzyiqdir: W=W(S,P).
Sonuncu tənlikdən görünür ki, entalpiyanın entropiya və təzyiqdənW=W(S,P) asılılığını bilsək digər iki parametri – temperatur və həcmi onun xüsusi törəmələri kimi tapmaq olar:
,.
W=W(S,P) asılılığı məlum olduqda istənilən termodinamik kəmiyyəti tapmaq olar. Məsələn, izobar (P=Const) prosesdə dW=dQ olduğu üçün, sabit təzyiqdə istilik tutumu
.
Termodinamik potensial olaraq daxili enerji və entalpiya funksiyalarının əlverişli olmayan bir cəhəti var – onların təbii dəyişənlərindən biri təcrübədə birbaşa ölçülə bilməyən kəmiyyət olan entropiyadır. Ona görə də təbii dəyişənləri ölçülə bilən P,T,V parametrləri olan termodinamik potensiallar daxil edilir.
Sərbəst enerji (Helmhols potensialı)
Sərbəst enerji, dəyişməsi izotermik (T=Const) prosesdə görülən işə bərabər ola kəmiyyətdir. Başqa sözlə, sərbəst enerji daxili enerjinin işə çevrilə bilən hissəsidir.
Sərbəst enerji
F=U-TS
düsturu ilə təyin edilir (TS -ə bəzən bağlı enerji deyilir). Buradan. Bu ifadədə dU=TdS-PdV olduğunu nəzərə alsaq sərbəst enerjinin dəyişməsi üçün
Çako tinamusu
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Termodinamika
Sərbəst enerji (Helmhols potensialı)
dF=-PdV-SdT
alarıq. Buradan alınır ki, termodinamik potensial olaraq sərbəst enerjinin (Helmhols potensialının) təbii dəyişənləri həcm və temperaturdur: F=F(V,T).
Sonuncu tənlikdən görünür ki, F=F(V,T) asılılığını bilsək digər iki parametri – təzyiq və entropiyanı onun xüsusi törəmələri kimi tapmaq olar:
,.
F=F(V,T) asılılığı məlum olduqda istənilən termodinamik kəmiyyəti tapmaq olar.
Gibbsin termodinamik potensialı
G=F+PV işarə edək (bu ifadəni belə də yazmaq olar: . Onda
. Bu ifadədə yuxarıda alınmış dF=-PdV+SdT münasibətini nəzərə alsaq:
dG=-SdT+VdP.
Sonuncu tənlikdən görünür ki, G=G(T,P) funksiyasının açıq şəkliniı bilsək həcmi və entropiyanı tapa bilərik:
,.
G=G(T,P) asılılığı məlum olduqda istənilən termodinamik kəmiyyəti və termodinamik əmsalları tapmaq olar.
İstilik tutumu (izoxor və izobar prosesdə istilik tutumu), təzyiqin izoxor termik əmsalı, izotermik sıxılma əmsalı və b. termodinamik əmsallardır.
Açıq sistemin termodinamik potensialları
Zərrəciklərinin sayı dəyişməyən sistemlərə qapalı, dəyişən sistemlərə isə açıq sistemlər deyilir.
Məsələn, qapalı qabda olan maye və onun üzərində doymuş buxar bir yerdə qapalı sistemdir, lakin bu qabdakı maye (eləcə də buxar) açıq sistemdir: temperatur və ya həcm dəyişdikdə maye və buxar fazalarda olan molekulların sayı dəyişir.
Başqa misallar:
- bir-biri ilə kontaktda olan bərk və maye fazaların hər biri açıq sistemdir (sistemə istilik verdikdə fazalardakı molekulların sayı dəyişir);
- kristallarda fonon qazı (kristalın temperaturu dəyişdikdə fononların sayı dəyişir);
- yarımkeçiricilərdə keçirici zonada olan elektronlar, eləcə də valent zonada olan deşiklər (temperatur dəyişdikdə onların sayı dəyişir);
- kimyəvi reaksiyalar zamanı komponentlər (reaksiya prosesində hər bir komponentin zərrəciklərinin sayı dəyişir) və s.
Açıq sistemlərin termodinamik halı yuxarıda qeyd etdiyimiz dörd parametrdən (həcm - V, entropiya - S, təzyiq - P və temperatur - T) başqa, sistemdə olan zərrəciklərin sayı ilə təyin olunur. Ona görə də tarazlıq halında açıq sistemə məxsus termodinamik potensialların hər biri iki deyil, üç dəyişənin funksiyası kimi ifadə olunur: üçüncü dəyişən zərrəciklərin sayıdır.
Qeyd edək ki, yuxarıda tanış olduğumuz dörd termodinamik potensialın hamısı additiv kəmiyyətdir - onların qiyməti zərrəciklərin sayı ilə düz mütənasibdir [1,2]. Zərrəciklərinin sayı dəyişən sistemlərin halını təsvir etmək üçün kimyəvi potensial (μ) anlayışından istifadə edilir.
Kimyəvi potensial – iş görmədən sistemə bir zərrəcik əlavə edəndə sistemin enerjisinin dəyişməsinə bərabər olan kəmiyyətdir.