Ensiklopediya
Quruluşuna görə
Quruluşuna görə əlifba üzrə və sistemli Ensiklopediyalar, həcminə görə isə böyük (bir neçə on cildlik), kiçik (10–12 cildlik), qısa (4–6 cildlik) və adətən ensiklopedik lüğət adlanan 1–3 cildlik Ensiklopediyalar olur. Ensiklopediyalar uyğun tematik plan (məqalələrin ümumi həcminin müxtəlif fənlər və məqalə tipi üzrə bölgüsü) və sözlük (məqalə həsr olunmuş terminlərin tam siyahısı) əsasında yaradılır. Ensiklopediyada məqalələr icmal, məlumat, şərh (yalnız definisiyadan və əgər digər dildən alınma sözdürsə, etimologiyadan ibarət) və isnad (digər terminə ünvanlama) formalarında verilir. Əsasən, həcmcə bir- birindən fərqlənən ilk iki məqalə növü Ensiklopediya üçün səciyyəvidir; onlar məsələnin məğzi barədə mühüm məlumatı (elmi nəzəriyyənin və ya tarixi hadisənin izahı, coğrafi, bioqrafik, statistik məlumatlar və s.) əhatə edir. Məqalənin mətnində, məqalənin sonunda, cildlərin axırında və yaxud xüsusi "biblioqrafik" cilddə verilən ədəbiyyat siyahısı mövzu ilə bağlı daha dolğun və ətraflı məlumat əldə etməyə imkan yaradır. Ensiklopediyada illüstrativ materiallar mühüm yer tutur. Çoxcildlik Ensiklopediyaların, adətən, əlavə göstəriciləri olur. "Ensiklopediya" termininin mənası tarix boyu dəyişilmişdir: antik cəmiyyətdə 7 müstəqil sənət növü (qrammatika, ritorika, dialektika və ya məntiq, həndəsə, hesab, musiqi və astronomiya), 16 əsrdə Qərbi Avropada "müxtəlif məzmunlu külliyyat", sonralar 18-ci əsrədək biliklərin təsnifatı anlamında işlədilmiş və tədricən müasir mənasını almışdır. "Ensiklopediya" sözü ilk dəfə 1620-ci ildə ensiklopedik əsərin (Alsted J. H., "Cursus philosophiae encyclopaedia", Herborn) başlığında verilmişdir. Ensiklopediya səciyyəli əsərlər hələ e.ә. 12,10-cu əsrlərdə Çində, e.ә. 2-ci minilliyin 2-ci rübündə Qədim Misirdə meydana gəlmişdir. Qədim Yunanıstanda Demokritin və Aristotelin əsərləri əhatəliliyinə görə Ensiklopediya xarakterli olmuşdur. Qədim Romada ilk Ensiklopediyalardan biri Mark Terensi Varronun 9 kitabdan ibarət "Elmlər" əsəri idi. Ərəb dilində ilk Ensiklopediya Farabinin (870–950) "Biliklər siyahısı" əsəri hesab edilir. İran alimi Zəkəriyyə Razinin (825–925 və ya 934) "Tibb külliyyatı" və 10 cildlik "Tibb kitabı" ensiklopedik xarakterlidir. İbn Sinanın (980–1037) dəri (qədim fars-tacik) dilində yazdığı "Danişnamə" təzkirəsi, təkcə Şərqdə deyil, Avropada da böyük şöhrət qazanmış "Şəfa kitabı" geniş əhatəli ensiklopedik əsərlərdir. Türk alimi Daşköprüzadənin (16 əsr) müxtəlif elm sahələri haqqında ensiklopedik məlumat verən "Səadət açarı" əsəri orta əsrlərin (Şərqdə hətta 19-cu əsr də daxil olmaqla) sistemli ensiklopediyaları tipinə yaxındır. 19,20-ci əsrlərdə Şərqdə geniş yayılmış ensiklopedi- yalardan Şəmsəddin Saminin (1850–1904) 6 cildlik "Qamusi-aləmi"ni və M. Ə. Dehxudanın (1879–1956) 50 cildlik "Lügətnamə"sini göstərmək olar. Avropada 17-ci əsrin sonu 18-ci əsrdə P. Beylin "Tarixi və tənqidi lüğət"i məşhur idi. 18-ci əsr fransız maarifçi fəlsəfəsinin görkəmli abidəsi olan "Ensiklopediya, yaxud Elm, incəsənət və peşələrə dair izahlı lüğət"in sonrakı ensiklopedik nəşrlərə böyük təsiri olmuşdur. 18,20-ci əsrlərdə "Britaniya ensiklopediyası" ("Britannica") və s. nəşr edilmişdir. Rusiyada nəşr olunan Ensiklopediyalar arasında ən mükəmməli F. A. Brokhauz və İ. A. Yefronun 82 əsas və 4 əlavə cilddən ibarət "Ensiklopedik lüğət"i (1890–1907) idi. A. və İ. Qranat qardaşlarının "Ensiklopedik lüğət"i də o dövrdə geniş yayılmışdı. 20-ci əsrin əvvəllərində universal Ensiklopediyalarla yanaşı, sahə Ensiklopediyaları (texniki, k.t., hərbi və s.) və soraqçalar buraxılmış, əsrin ortalarında isə universal Ensiklopediyaların inkişaf meyilləri müəyyənləşmişdir. Elm və texnikanın yeni sahələrinə böyük diqqət yetirilir, yeni nəşrlərlə yanaşı, materialların müxtəlif üsullarla yenilənməsi həyata keçirilirdi (Ensiklopediyanın davamı olaraq "Ensiklopedik jurnal"ların, həmçinin il ərzində Ensiklopediyanın əsas nəşrini yeni məlumatlarla tamamlayan "Salnamə"lərin buraxılması və s.). Ensiklopediyanın əldə edilməsi asanlaşır, onlar kiçik formatlı, nazik kağızda, asan oxunan xüsusi şriftlərlə çap olunmuş kitablarla əvəzlənirdi. Azərbaycanda Ensiklopediya işinə 20-ci əsrin ortalarından təkan verilmiş, 10 cilddən ibarət "Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası" (1976–87) nəşr olunmuşdur. Çoxcildlik "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası"nın 2007-ci ildə "Azərbaycan" xüsusi cildi, 2009–2016-cı illərdə isə 1–7-ci cildləri nəşr edilmişdir.