cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Vilyam Maynor
İngilis dilinin Oksford lüğətinin həmmüəllifi
Londonun kitab satıcıları ilə yazışmalar nəticəsində Maynor İngilis dilinin Oksford lüğətinin tərtib edilməsində yardım çağırışı barədə xəbər aldı. Maynor həyatının böyük hissəsini məhz bu işə həsr edir. Antik kitabların böyük fərdi kitabxanasını oxuyaraq və müəyyən sözlərin istifadəsini izah edən sitatlar seçərək layihənin ən təsirli könüllülərindən biri oldu. O qətlə yetirdiyi adamın dul qadını tez-tez ziyarət edir, ona yeni kitablar verirdi. Lüğət tərtibçiləri istifadə nümunələri göndərməyi xahiş edən söz siyahıları dərc etdilər. Lüğəti tərtib edənlər istədikləri sözlərin siyahısını nümunələrlə yazıb göndərdilər. Və beləcə Maynorun mənbələr tapmaq işi asanlaşır və dərcə göndərilən izahlı sözlərin siyahısı daha da artır. Uzun illərdən sonra lüğət redaktoru Ceyms Mürre Manyorun həyatını öyrənir və 1891-ci ilin yanvar ayında onu klinikada ziyarət etdi. 1899-cu ildə Mürre lüğətin tərtib edilməsində Maynorun böyük töhfə verməsi ilə onu təqdir edir və bildirir ki, "biz son dörd əsri asanlıqla yalnız göndərilən sitatlar ilə təsvir edə bilərik".
1902-ci ildə Maynorun vəziyyəti pisləşir, həssas şizofreniya xəstəliyi olduğundan hallüsinasiya simptomlar artaraq gecə otaqdan qaçırıldığını İstanbul kimi uzaq yerlərə aparılaraq uşaqlara cinsi təcavüz etməyə məcbur edildiyini deyən Maynor hallüsinasiyalara dözməyərək lüğət üzərində işləyərkən istifadə etdiyi bıçaqla cinsi orqanını kəsir. Onun səhhəti pisləşməkdə davam edirdi və Mürre onun müdafiəsinə çıxdıqdan sonra 1910-cu ildə Daxili İşlər Naziri Vinston Çörçillin sərəncamına əsasən Maynor azadlığa buraxıldı. O, yenidən ABŞ-yə köçürülür və Müqəddəs Elizabeth xəstəxanasında yaşayırdı, burada ona şizofreniya diaqnozu qoyulur. Maynor 1919-cu ildə qocalar üçün sığınacağa köçürüldükdən sonra 1920-ci ildə Konnektikut ştatının Hartford şəhərində vəfat edir.
mədəniyyətdə
Simon Vinçesterin "Cərrah Kroutorn" (Amerikada "Dahi və dəli" adı ilə nəşr olunmuş) kitabı 1998-ci ildə çap edilmişdir. Kitabda Maynorun sonrakı həyatından və İngilis dilinin Oksford lüğətinin yazılmasında verdiyi töhfələrdən bəhs edilir. 1998-ci ildə kitabın ekranlaşdırılması hüquqları Mel Gibsonun film şirkəti olan Icon Productions tərəfindən alınmışdır. 2016-cı ilin avqustunda "Dahi və dəli" adı uyğunlaşması və Fərhad Safinin filmə rejissorluğu ilə Mel Gibson özü Mürre, Şon Penn isə Maynor rolunda çıxış edəcəyi elan edilir.
Tatev mahalı
Tatev mahalı — Qarabağda tarixi-coğrafi bölgə.
Ümumi məlumat
Mahal qərbdə Sisiyan mahalı, şimalda Dərəlyəz mahalı, şərqdə isə Qaraçorlu mahalı, cənubda Bərgüşad mahalı ilə həmsərhəd idi.
Mahalın paytaxtı Tatev kəndi idi. 1823-cü ilə aid qaynağa görə, son dövrdə mahalın naibi Məlik Poqos bəy Orbeli idi.
Mahalın tarixindən
Əvvəlcə adı haqqında. Erməni xalq etimologiyasına görə "Tatev" adı orda olan monastır kompleksinə daxil olan əsas kilsə binasının inşası ilə əlaqədardır. Belə ki, kilsənin inşası tamamlandıqdan sonra memarın tələbəsi xaçı ucaltmaq üçün qübbənin üstünə çıxır. Lakin işini tamamlayıb aşağı düşərkən yıxılır və ölməməsi üçün dua edərək Tanrıdan ona qanad verməsini istəyir və bu ifadə erməni dilində "ta tev" şəklində səslənir.mənası "qanad verən" deməkdir.Lakin bu cür izah və ermənilərə bağlamaq üçün heç əsas yoxdur.Türk mənşəli tat-oturaq və ev sözlərinin birləşməsindən yaranması daha doğru görünür.Çünki həmin yerdə Türk boyları tarixin müxtəlif zamanlarında yaşamışdır.Erməniləri ruslar Osmanlı və Qacar dövlətlərindən köçürmüşdür.
Mahal qədim Zəngəzur nahiyəsinin ərazisində yaranmışdı. El arasında Zəngəzur mahalı da adlanırdı. Mahalın mərkəzi Tatev kəndi idi. Tatev mahalına Tatev, Şinətağ, Şingər, Xot, Xalizur, Lor, Tanzatap, Gorus, Goru, Xınzırək, Əliquluuşağı, Əliqulukəndi, Kərəvic, Xoznavar, Yaycı kəndləri daxil idi.
Mahalın mərkəzi olan Tatev kəndində qədim türk nəsli olan orbelilər yaşayırdılar.Knyaz sülaləsi orbelilər Orta çağdan etibarən Zəngəzurda (Sünikdə) hakimiyyətə başlamışlar. Sünik sülaləsi olan orbelilərin əsasını Əliqum oğlu Liparit qoymuşdur. Əliqum Orbelinin (1290–1300) hakimiyyəti dövründə Sünikdə sülh bərqərar olur. Onun varisi knyaz Burtelin qırx illik (təxm. 1300–1344) hakimiyyəti dövründə mədəni mühit daha da inkişaf etmişdi..
1380-ci ildə Qızıl Orda hökmdarı Toxtamış xan Azərbaycana yürüşü zamanı Süniki də tutmuş, bir neçə il sonra, 1387-ci ildə isə Əmir Teymurun yürüşlərinə məruz qalmışdı. Bununla belə, XIV əsrinn sonu – XV əsrin əvvəllərinə kimi Sünikin knyaz sülalələri öz rütbələrini qoruya bilmişdi. orbelilərin hakim statusunu saxlamışdı.
1403-cü ildə Sünikin iki knyazı Smbat və Burtel Orbelilər Teymurlular tərəfindən həbs edilərək Səmərqəndə göndərilmiş, daha sonra isə azad edilərək yenidən vəzifələrinə təyin etmişlər. Azərbaycanda Qaraqoyunlular dövləti qurulduqdan sonra, 1410-cu ildə Qara Yusif Smbat Orbelinin hakim statusunu ləğv etmişdir. Knyaz Smbat Orbeli, oğlanları İvane, Beşken və Şahla birgə, orbelilərin digər qolunun yaşadığı və knyaz statusuna malik olduğu Gürcüstana üz tutmuşdur. 1417-ci ildə İvane və Beşken yenidən Sünik ərazisinə hakim təyin edilirlər. Beşkenin oğlu Əmir Rüstəm Qara İsgəndərin sarayında xidmət edir və orbelilərin Sünikdəki hüququnu bərpa etdirməyə nail olur. 1453-cü ildə Sultan Şahruxun Azərbaycana üçüncü yürüşündən sonra, Başken təbəələri ilə birgə Azərbaycanı tərk edərək Gürcüstana köçür, burada Baqratuni sülaləsindən olan gücü çarı I Böyük Aleksandr onu Loru hakimi təyin edir. XV əsrin ortalarında, hakimiyyətə gələn Qaraqoyunlu şahı Sultan Cahanşah bəy Baranlı orbelilərin Sünik və Vayzur üzərində hüququnu tanıyır. Daha sonra isə Sünik Azərbaycanda Qaraqoyunlulardan sonra hakimiyyətə gəlmiş Ağqoyunlu sülaləsinə tabe olur.
Mahalın mülkədarları
Qarabağ xanlığının baş sərkərdələrindən Hacı Ağalar bəy Sarıcalı-Cavanşir 1826-cı ilədək mahal ərazisində olan bəzi kəndlərdən (Xınzırək) kələntərlik toplayırdı. Qalabəyi Məhəmməd bəy Xıdırlı-Otuziki Əliqulukəndi şenliyindən malcəhət və kələntərlik alırdı.
Tatev vəzirovların, Kərəvic behbudbəyovların, Əliquluuşağı əlibəyovların və məlikzöhrabovların, Lor orbelilərin, Əliqulukəndi nəbibəylilərin, Xoznavar sultanovların mülkü idi.Xınzırək isə məlikzöhrabovların mülkü sayılırdı. Sonralar, rus üsul-idarəsi dövründə qarabəyovlarla ağalarovlar bu mülkün üstündə dartışırdılar. Muğancıq və Şamsız kəndləri Xələc bəylərinə (mirzəyevlərə və əmirovlara) mənsub idi. Bayandur əvvəlcə Mehdiqulu xan Sarıcalı-Cavanşirə, onun vəfatından sonra knyaginya Usmiyevaya məxsus kəndlərdən biri sayılırdı. Şurnuxu, Şinətağ, Şingər, Xot və digər kəndlər xəzinə mülkü idi.
Rus üsul-idarəsi dönəmində Tatev monastrı bəzi kəndləri (Tatev, Şinger) iddia edib aldı.
Əhalisi
Tarix elmləri doktoru Zemfira Hacıyevanın araşdırmasında vurğulanır ki, Tatev mahalında 13 kənddə cəmi 698 (508 vergiödəyən, 190 ödəməyən) ailə yaşayırdı. Bu mahalda xristianlar çoxluq təşkil edirdi (635 ailə, yaxud 90%). Mahal sakinləri əkinçiliklə və maldarlıqla məşğul olur, evlərdə xalça toxuyurdular.
Çırtı, çırtı
ÇIRTI, ÇIRTI-qədim uşaq oyunudur.
Oyunun quruluşu
Uşaqlardan biri başçı seçilir. Başçı ortada dayanır, qalan uşaqlar isə dairəvi düzülurlər. Başçı əlində çubuq oyuna başlayır. Əvvəl-əvvəl sağ tərəfdə olan uşaqlara deyirlər: - Çırtı, çırtı! Sağdakı uşaqlar cavab verirlər: - Can çırtı! Soldakı uşaqlar deyirlər: - Bizim çırtı sizin çırtıya yalan dedi. Sağdakı uşaqlar deyirlər: - Kimin saqqalına yaraşır? Soldakı uşaqlar deyirlər: -Hər kəs ayağını çəp qoysa, onun saqqalına yaraşır. Bütün cərgədə olan uşaqlar soldan sağa bir-bir ayaqlarını irəli çıxarırlar. Başçıya çatana qədər irəliləyirlər. Başçı yenə əvvəlki sözləri təkrar edir; sol ayağını sağ ayağının barmaqları üzərinə qoyub, iki dəfə fırlanır. Uşaqlar əvvəlki qaydada geri çəkilirlər. Başçı sağ əlini ayağının çeçələ barmağının üstünə qoyur. Hamı başçı kimi edir, baş barmaqlarının ucu ilə başçının yanına gəlirlər. Başçı əlini baş barmağını burnunun ucuna qoyub deyir: - Çırtı, çırtı! Uşaqlar ona cavab verirlər: - Can çırtı! Uşaqlar yenə geri çəkilirlər. Bu dəfə başçı sol əlinin baş barmağını qulağına verir. Uşaqlar da onun kimi edib başçıya yaxınlaşırlar. Başçı deyir: - Çırtı, çırtı! Sağ tərəfdəki uşaqlar cavab verirlər: - Can çırtı! Başçı deyir: - Bizim çırtı sizin çırtıya yalan dedi. Sağdakı uşaqlar deyirlər: - Kimin saqqalına yaraşır? Başçı deyir: - Hər kəs tez qaçmasa, onun saqqalına yaraşır. Hamı nişan qoyulmuş yerə qaçır. Kim geridə qalsa ona deyirlər: -Tısbağa tıs, boynunu qıs! Oyun axıra çatına qədər heç kəsin ixtiyarı yoxdur özü istədiyi kimi hərəkət etsin. Qaydanı pozanlar töhmətləndirilib oyundan çıxarılır. Hamı başçının əmri ilə hərəkət edir, nizam-intizama tabe olur.
Molla, haray
Molla, haray – Azərbaycanda əsasən yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə və ya digər vaxtlarda uşaq və gənclər arasında geniş şəkildə oynanılan qədim uşaq oyunlarından biridir.
Oyunun quruluşu
Uşaqlar halay gəlmək yolu ilə mollalar arasıda iki dəstəyə ayrılırlar. Mollalardan birinin gözünü yumurlar. Gözüaçıq mollanın dəstəsində olanlar qaçıb gizlənirlər. Gözüyumulu mollanın uşaqları sığınacaqda otururlar. O, gözünü açır, gizlənən uşaqların mollası ilə uşaqları axtarmağa başlayır. Hər yerdən keçdikdə gizlənən uşaqların mollası bərkdən xəbərdarlıq edir. Məsələn, "Bulağın yanından keçdik", "Dərəni o taya adladıq", "Əlinin evinin yanındayıq" və i. a. Bu xəbərdarlıqdan məqsəd gizlənən uşaqların möhkəm gizlənməsi, gözə görünməməsidir.
Əgər axtaran molla gizlənən uşaqlardan birini görsə oyunu udmuş olur. Gizlənən uşaqlar onun gözünə görünmədən qaçıb sığınacağa gəlsələr, onları axtaran mollanın uşaqları ağız-ağıza verib bərkdən "Molla, haray, molla, haray!" – deyə qışqırışırlar. Axtaran molla onların sığınacağa girməsini görməsə, gizlənən tərəf axtaran tərəfi udur.
Battenberq təpəsi
thumb|Cənubi Şetland adalarında Livinqston adasının yerləşməsi. thumb|Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
Battenberq təpəsi (хълм Батенберг, ‘Halm Battenberg’ \'h&lm 'ba-ten-berg\) — Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Livinqston adasının sahillərindən cənub-şərqdə yerləşən, 166 m hündürlüklü təpədir. Təpə buzlaqlardan azaddır.
Təpə Bolqarıstan şəhzadəsi Aleksander Battenberqin (1857–1893) adını daşıyır.
NGC 131
NGC 131 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Heykəltəraş bürcü istiqamətində yerləşir. SBb tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Yohannesburq
Yohannesburq (,, , ; digər adları ilə Yoburq, Yozi və ya Yeqoli) — CAR-ın əhalisinə görə ən böyük şəhəri. Şəhər iki arxitektor: Yohan Rissik və Yohan Yubertin şərəfinə ucaldılıb.
Zoothera mollissima
—  cinsinə aid heyvan növü.
Bibliofil
Bibliofil —Kitabı sevən, ona ilham və zəkanın məhsulu kimi yüksək qiymət verən şəxs. Vaxtilə Azərbaycanda olmuş kitabdarlar da öz dövrlərinin bibliofilləri idilər. Bibliofillər qiymətli kitabları, əlyazmalarını və müxtəlif nəşriyyat məhsullarını böyük bir səylə toplayıb öyrənir, mühafizə edir və onları əsrlərdə yaşadırlar.
Hoppana hoppan
HOPPANA HOPPAN-qədim uşaq oyunudur.
Oyun
Uşaqlar çöpatma və ya sayma qaydası ilə oyun başçısı seçirlər. Başçı uşaqları iki dəstəyə ayırır. Sağdakı uşaqlardan birinə bir şey uzadıb deyir: - Al bunu! Soldakı uşaqlardan biri soruşur: - O nədir? Sağdakı uşaqlardan biri deyir: - Hoppana hoppandı. Kim hoppana hoppan deyə bilməsə, hoppa hoppa, ver yoldaşına, hoppana hoppan eləsin. Bu sözləri desin. Yuxarıdakı sözləri uşaqlar dövrə vurub bir-bir deyir, başçının yanına yüyürürlər. Başçının yanına çatınca hər kəs həmin sözləri söyləyə bilməsə, hərə ona bir lopux vurur.
Zoothera dixoni
(Zoothera dixoni) — cinsinə aid heyvan növü.
Monterey (Kaliforniya)
Monterey — ABŞ-də şəhər. Kaliforniyanın mədəniyyət mərkəzi
Bu qədim mənzərəli şəhər Sakit okeanın sahilindəki Monterey yarımadasında yerləşər. Sakinlər tarixi abidələrə çox həssaslıqla yanaşırlar. XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvələrində bu mənzərəli balıqçılıq şəhəri rəssamların və yazıçıların sevimli yerlərindən biri idi. Monterrey bu günədək Kaliforniyanın mədəniyyət mərkəzi adını qoruyub saxlaya bilib.
Tarixçəsi
Monterey 1770-ci ildə ispan tərəfindən təsis edilib. O zamanlar Kaliforniya Yeni İspaniyanın tərkibində idi. 1775–1849-cu illərdə bu şəhər Kaliforniyanın ilk paytaxtı olmuşdur. 2005-ci ildə bu şəhərin əhalisi 30 641 nəfər olmuşdur. Montereydə ABŞ-nin ən yaxşı okeanariumlarından biri, qədim liman qurğularından biri, Kaliforniyanın ilk mədəniyyət ocaqları olan — teatr, kitabxana və s. kimi sağ qalmış bir çox görməli yerləri vardır. Şəhərdən yalnızca bir neçə kilometr uzaqlıqda unikal sualtı kanyon — Kanyon Menterey yerləşir ki, turistlərin ən çox ziyarət etdiyi məkanlardan biridir..
thumb|left|Royal Presidio Chapel kilsəsi.|214x214pxBu möhtəşəm kanyon, eləcə də yaxınlığında və digər sualtı kanyonların olması, okeanın yaxınlığında nisbətən kiçik bir sahədə Heyvan və bitki dəniz dünyasının böyük müxtəlifliyinə səbəb oldu, buna görə də bu körfəz dünyanın hər yerindən olan bioloqların, geoloqların və digər alimlərin diqqətini cəlb edir.
Həmçinin bu şəhərdə "17 mil yolu" da vardır ki, hər il minlərlə turisti heyran edir. Belə özəl, lakin ictimaiyyət üçün əlçatan olan ödənişli yol Monterey şəhərinin (şimaldan) və Karmel (cənubdan) arasında okean yarımadasının Monterey adlı kiçik bir hissəsi boyunca uzanır. Yol Sakit okeanın sahili boyunca çimərliklər və qayalar arası ilə uzanır. Bu yol isə Kaliforniyanın ən bahalı saraylarından birinin yerləşdiyi yarımadaya və meşələrə dalır.
Çəmən pişikquyruğu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Monterey (Kaliforniya)
Tarixçəsi
1960-cı illərə qədər şəhərdə balıqçılıq ilə məşhur idi. Dünyaca məşhur balıqçılar məhz bura gələrək, möhtəşəm mənzərəni izləyər və balıq tutardı. Sonradan, turizm sahəsi balıqçılığı qabaqladı.
1958-ci ildən şəhərdə hər il məşhur Monterey Jazz Festival — caz festivalı keçirilir. 1967-ci ilin iyun ayında şəhər Monterey rok musiqi festivalının keçirildiyi məkana çevrildi. Üçgünlük konsert tədbiri 16 İyun-18 iyun 1967-ci il tarixlərində Monterey sərgi dairəsinin ərazisində keçirilmişdir. Bu, təxminən 200.000 nəfər tərəfindən ziyarət edilən ilk geniş yayılmış rok festivalı idi, daha çox 55 000–90 000 insan bazar günü gecə yarısı keçirilən tədbirin zirvəsində iştirak etmişdi. Amerikanın ilk böyük çıxışlarından olan Cimi Hendriks, Cenis Koplin və Otis Reddinqin ilk böyük ictimai çıxışlarının məhz burada keçirilməsi də diqqətəlayiqdir.
Hər il aprel ayında, 1991-ci ildən başlayaraq, yarış yolunda və onun ətrafında Sea Otter Classic velofestivalı keçirilir. Hal-hazırda şəhər Silikon Vadisinin yaxınlığında yerləşən sakit istirahət yerlərindən biridir.
Bestseller
Bestseller ( — ən yaxşı satılan) — bir sıra xarici ölkələrdə böyük tirajla çap olunub, tez satılan kitab, kompüter oyunu. "Bestseller" termini satılan kitabın nə bədii dəyərini, nə də kitabın çap keyfiyyətini müəyyən etmir. O sadəcə kitabın satıldığı dövrdə populyarlığını göstərir.
Filmin populyarlığına blokbaster, musiqinin populyarlığına isə hit deyilir.
Tarix
"Bestseller" termini ilk dəfə 1889-cu ildə işlədilib. Kitabların böyük tirajla satılması fenomeni ondan əvvəllər də məlum idi. Ancaq kitabların müəlliflik məsələsi və satışın vəziyyəti haqqında gec məlumat bestsellerlik yarada bilmirdi.
Bestsellerliyin əhəmiyyəti
Bestseller informasiyasında naşirlər və uğurlu kitab müəəlifləri çox maraqlıdırlar. Bəzən bu informasiyanın yayılmasında və tədqiqatın aparılmasına onlar xüsusi vəsait də ayırırlar. Araşdırmalar göstərir ki, bestsellər haqqında KİV informasiyası oxucuların da kitab dünyasında düzgün seçiminə kömək edir.
Müasir vəziyyət
Bestseller kitablar bir sıra hallarda bədii və keyfiyyət göstəricilərinə görə də bölünür. Bu oxucu tələbatını qiymətləndirməsi üçün edilir. Həmçinin hal-hazırda qalın və nazik üzlüklü kitablar üçün də bestsellerlik analizi edilir.Bir qayda olaraq ilk tiraj qalın üzlüklü buraxılır. Sonradan az imkanlı təbəqə üçün nazik üzlüklü və aşağı qiymətli kitablar buraxılır. Bəzən qalın üzlüklü kitab yaxşı satılarsa nazik üzlüklü kitab ya az buraxılır,ya da heç buraxılmır.
Dünya ölkələrinin təcrübəsi
Müxtəlif ölkələrdə bestsellerliyin müxtəlif səviyyəsi var. Məsələn, bunun üçün Böyük Britaniyada həftədə 4000, Kanadada isə həftədə 5000 kitab satılmalıdır.
Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı
Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı — iqtisadiyyatda bəzi fundamental məsələləri daha dərindən tədqiq etmək üçün istifadə olunan sadə struktur. Burada bir istehlakçı, bir istehsalçı və iki əmtəənin formalaşdırdığı iqtisadiyyat təsəvvür edilir. "Robinzon Kruzo" başlığı, 1919-cu ildə Daniel Defo tərəfindən qələmə alınmış eyniadlı romanın adından götürülmüşdür.
Baxşi
Baxşi - özbək, qazax, qırğız, uyğur, türkmən, xorasani türk və qaraqalpaq xalqlarının şair-nəğməkarı. Qaraqalpaqlarda və qazaxlarda bu termin baksı şəklində işlənir. Bakşı, Bağşı, Bahçı, Baxçı, Baksı olaraq da deyilir. Monqollar Böge və ya Büğe deyərlər.
Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı
İqtisadiyyatdakı düşüncə eksperimenti kimi, bir çox beynəlxalq ticarət iqtisadçıları, sadələşdirilmiş və idealizə edilmiş bu fərziyyəni real dünyadakı mürəkkəb halları sadə formada izah etmək qabiliyyətinə sahib olması səbəbindən vacib hesab etməkdədir. Nəzərdə tutulan fərziyyə odur ki, bir agentin olduğunu iqtisadiyyatın təhlili, çoxsaylı iqtisadi agentlərin olduğu real dünya iqtisadiyyatının işləmə prinsiplərini öyrənmək üçün faydalı məlumatlar aşkara çıxarır. Bu anlayış mikroiqtisadiyyatın bir hissəsi kimi istehlakçı və istehsalçı davranışlarını, o cümlədən iqtisadi tarazlığın daha yaxından öyrənilməsi üçün münasibdir. Əslində, iqtisadiyyatın digər sahələrində də Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı strukturu eyni məqsəd üçün istifadə olunur. Məsələn, dövlət maliyyəsində Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı, ictimai əmtəələrin müxtəlif növlərini və həmçinin müştərək mənfəətlərin müəyyən xüsusiyyətlərini təhlil etmək məqsədi güdür. Artım iqtisadiyyatında isə bu, zəif inkişaf etmiş və ya inkişaf etməkdə olan ölkələrin qənaət və investisiya vasitələrindən istifadə edərək daha davamlı inkişaf yoluna qədəm qoyması məqsədilə artım modelləri təkmilləşdirmək üçün istifadə olunur.
Doha
Doha — Qətərin paytaxtı.
Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı
Strukturu
right|thumb|380x300px| Qrafik 1: Robinzon Kruzo iqtisadiyyatında gəlir və asudə vaxt arasındakı asılılıq.
Doha
thumb|Doha
Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı
Strukturu
Robinzon Kruzonun gəmi qəzası nəticəsində insanların olmadığı boş bir adaya düşdüyü güman olunur. Əsas fərziyyələr aşağıdakı kimidir:
Baxşi
Məna və tərif
Baxşi, türk, altay və monqol mifologiyasında eyni vaxtda şamandır. Əslində Kam (şaman) anlayışından daha geniş əhatəlidir. Xalq şairi, aşiq, musiqiçi istiqaməti də çox vaxt ön plana çıxa bilər. Ənənəvi üsullara əsaslanan xalq həkimliği edə bilər. Cadulu sözlərlə pis ruhları qovar. Arkıl Ata ilk baxşıdır. Buddizm ilə birlikdə buddist rahib mənasına da genişlənmişdir. Ruh qovarkən qırmızı paltar geyərlər. Asiyadakı qonşu qövmlərin çox çoxunun dillərində Bağ/Bag/Bog/Bok/Bug/Buk mənşəli sözlər iştirak edər və bunların bir qisimi fövqəltəbii güclərə dair mənalar daşıyar. Baxıcı olaraq da bilinər. Baxşilər öz mahnılarını simli çalğı aləti olan dütarın müşayiəti ilə oxuyurdular.
Doha
Coğrafiyası
Başqa ölkələrdə olduğu kimi Qətərdə də paytaxt bir növ ölkənin simasını müəyyən edir. Doha ölkənin qədim şəhəri olub, yarımadanın şərqində dayaz buxta sahilində yerləşir. Dəniz sahilindən başlayan Doha İran körfəzi boyunca 7 km məsafədə uzanır. Bura şəhərin ən cazibəli yeridir. Palmalar və güllər sahilə xüsusi yaraşıq verir.
Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı
Strukturu
Yalnız bir şəxs var, yəni Robinzon Kruzonun özü. O, həm istehsalçı kimi öz qazanclarını maksimum səviyyəyə çatdırmaq, həm də istehlakçı kimi öz faydalılığını ən yüksək səviyyədə saxlamaq üçün mübarizə aparır. Ticarət etməyin mümkünlüyü iqtisadiyyata digər bir şəxsin daxil olması ilə mümkün ola bilər. Bu, Kruzonun dostu Cümədir. Romanda Cümə Kruzonun qulluqçusu kimi təqdim olunsa da, Robinzon Kruzo iqtisadiyyatında o, Kruzo ilə bərabər istehsal və istehlak imkanlarına sahib digər bir iqtisadi agent rolunu oynayır. Bununla bərabər, Pareto səmərəliliyinin şərtləri Ecvort qutusu konsepsiyasının xüsusiyyətlərindən istifadə edilərək tədqiq oluna bilər.
İnsanların (əmək bazarının təchizatçıları) üzləşdiyi seçimlərlə oxşar olaraq, Kruzonun iştirak etmək üçün yalnız iki fəaliyyəti var: gəlir qazanmaq və ya asudə vaxt keçirmək.
Doha
Tarixi
Əvvəllər şəhərin yerində əl-Bida adlanan kiçik yaşayış məntəqəsi olmuş, XVIII əsrdən etibarən bu məntəqə böyüməyə başlamışdır. Ötən əsrin 50-ci illərinin əvvəllərinə kimi şəhər nizamsız düzülmüş gil daxmalardan ibarət idi. 1960-cı illərdən başlayaraq qısa müddət ərzində ölkənin paytaxtı "neft dollarları" hesabına əsaslı surətdə dəyişmişdir. İndi nəinki köhnə şəhərdən, hətta onun keçmişi barədə təsəvvür yarada biləcək heç bir qədim tikili qalmamışdır. Yalnız yenidən qurulmuş əl-Küt qalası etnoqrafiya muzeyinə çevrilmişdir.
Memarlığı
Dəniz sahili boyunca gözəl memarlıq üslubu ilə yeni-yeni binalar tikilmişdir. Binalar hündür deyil və hiss olunur ki, şəhərin memarları "göydələnlərlə" şəhəri doldurmaq və onun formalaşmış memarlığını dəyişdirmək fikrində deyillər. Burada 12 mərtəbəli bina sanki göydələni xatırladır. Parlamentin iqamətgahı yerləşən Doha qəsri özünün böyüklüyü və möhkəmliyi ilə fərqlənir. Milli bank zərif İslam memarlıq ənənələrini xatırladır, arı şanına bənzədilən universitet binası insanı heyrətləndirir. Şəhər yalnız bəzi məhəllələrində sırf ərəb memarlıq üslubunu saxlamışdır, lakin onun irili-xırdalı yüzlərcə məscidi Dohanın şərtsiz müsəlman şəhəri olduğunu daim yada salır. Hər bir məscid yerləşdiyi məhəlləyə yaraşıq verir. Şəhərin son dərəcə təmizliyi və səliqə-səhmanı həm turistləri heyrətləndirir, həm də "yaşıllar partiyasının" hər bir üzvünün arzusuna müvafiq gəlir.
Əhalisi
Şəhər əhalisi sürətlə artdığından XXI əsrin əvvəlləri üçün şəhər əhalisinin sayı 400 min nəfərə çatmışdır. Bu da ölkə əhalisinin 50 faizini təşkil edir.
Sənayesi
Doha ölkənin siyasi, iqtisadi və mədəniyyət mərkəzidir. İran körfəzi regionunda mühüm tranzit-ticarət mərkəzlərindən biri olan Dohada metal emalı müəssisələri, sement zavodları, istilik elektrik stansiyaları fəaliyyət göstərir.
Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı
Strukturu
Burada Kruzoya gəlir gətirən fəaliyyət kokos toplamaqdır. Bir qayda olaraq, o, nə qədər çox asudə vaxt keçirərsə, bir o qədər az qidalanar və əksinə, əgər o, kokos toplamaq üçün daha çox vaxt ayırarsa, daha az asudə vaxta sahib olar. Bu asılılıq qrafik 1-də təsvir olunmuşdur.
Doha
Təhsil
Məktəbdə Qətər Universiteti və HEC Paris biznes məktəbinin kampusu yerləşir.
Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı
İstehsal funksiyası və fərqsizlik əyriləri
left|thumb|380x300px| Qrafik 2: Robinzon Kruzo iqtisadiyyatının istehsal funksiyası və fərqsizlik əyriləri.
Kruzonun fərqsizlik əyriləri onun asudə vaxt və kokoslar arasındakı seçimini göstərərkən, istehsal funksiyası isə onun işlədiyi müddət və topladığı kokos arasındakı əlaqəni təsvir edir. Kokos toplanmasını və asudə vaxtı göstərən oxların bir-birinə əkslik təşkil etməsini və eyni zamanda, bu oxların Kruzonun fərqsizlik və istehsal əyriləri ilə kəsişməsini nəzərə alaraq, qrafik 2 aşağıdakı şəkildə göstərildiyi kimi çəkilə bilər. İstehsal funksiyası iki ölçüdə çökük, üç ölçüdə isə yarım-qabarıqdır. Yəni, Robinzon daha uzun müddət işlədikdə daha çox kokos toplaya bilir, lakin əməyin getdikcə daha az marjinal gəlir qazandırması səbəbindən, onun hər saat üçün əldə etdiyi əlavə kokos sayı azalır.
Kruzonun işlədiyi və dincəldiyi saatlar arasında çatacağı tarazlıq nöqtəsi ən yüksək səviyyədə olan fərqsizlik əyrisi istehsal funksiyasına toxunan zaman əldə edilir. Bu nöqtə Kruzonun təmin edilmiş texnoloji sərhədlər daxilində ən optimal seçimidir və dəyişdirilə bilməz. Bu tarazlıq nöqtəsində, ən yüksək səviyyədəki fərqsizlik əyrisinin meyli istehsal funksiyasının meylinə bərabər olmalıdır.
Xatırlayaq ki, marjinal əvəzləmə dərəcəsi, istehlakçının öz faydalılığını eyni səviyyədə saxlayaraq bir əmtəədən digər əmtəə üçün hansı dərəcədə əl çəkməyə hazır olduğunu göstərir. Bundan əlavə, istehsal faktorlarından əldə edilən marjinal məhsul, hər bir əlavə faktordan (bu zaman istifadə olunandan başqa digər faktorların istehsal prosesində dəyişmədiyi güman olunur) istehsal edilə bilən əmtəədir. Bu zaman:
Baxşi
Toyun və xatun
Kişi baxşılara "Toyun" və ya "Toyon" (əfəndi), qadın baxşılara isə "Xatun" və ya "Xoton" (xanım) sözləri bir sifət olaraq istifadə edilər. Bu sözlər sahib, şaman mənasındadır. (Bəzən də tanrıların və tanrıçaların sifəti olaraq keçər). Beləcə Toyon və Xoton (Toyun / Xatun) bir ikili yaradır. Toyun sözü möhtərəmlik ifadə edər. Toy (müqəddəs mərasim) ilə eyni kökdən gəlir. Toy sözü Anadolu türkcəsində "Düğün" şəklinə çevrilmişdir ki Toyun ilə də bənzərlik göstərir, keçmişdə toyları şamanların yönetmesiyle əlaqəlidir.
Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı
İstehsal funksiyası və fərqsizlik əyriləri
MPL = MRSAsudə vaxt, Kokoslar
Baxşi
Etimologiya
(Bağ/Bax/Bah/Baq/Bak) kökündən törəmişdir. Cadu mənasını ehtiva edər. Bağı sözüylə əlaqəlidir. Bağ kökü qışqırmaq, bağlamaq, baxmaq filleriyle eyni kökdən törəmişdir. Monqolca Bagsı müəllim, Bah / Baka isə xoşbəxtlik deməkdir. Köhnə Monqolca Baga sözü qırtlaq və qırtlaqdan səs çıxarmaq mənaları ehtiva edər (Monqol Bagalzur / Bagalahur yəni qırtlaq Türkçede Boğaz sözcüyü ilə qohumdur.
Robinzon Kruzo iqtisadiyyatı
İstehsal funksiyası və fərqsizlik əyriləri
Burada:
MPL = əməkdən əldə olunan marjinal məhsul
MRSAsudə vaxt, Kokoslar = asudə vaxt və kokoslar arasındakı marjinal əvəzləmə dərəcəsi
Kruzonun çoxyönlü rolu
right|thumb|380x300px| Qrafik 3: Robinzon Kruzo iqtisadiyyatında firma gəlirlərinin maksimum səviyyəyə çatdığı vəziyyət.
Fərz edək ki, Kruzo eyni anda istehsalçı və istehlakçı olmağı dayandırmağa qərar verir. O, bir gün istehsal, növbəti gün isə istehlak edəcəyini bildirir. Mikroiqtisadiyyatda istehlakçı və istehsalçı nəzəriyyələrinin sadə formalarını başa düşmək üçün Kruzonun istehlakçı və istehsalçı rolları bir-birindən ayrılır və ayrıca təhlil olunur. Zamanını istehlakçı və istehsalçı olmaq arasında bölmək üçün o, birgə tükənən iki bazar — kokos bazarı və əmək bazarı tərtib etməlidir. Kruzo, həmçinin özünün yeganə səhmdarı olduğu firmanın da əsasını qoymalıdır. Firma nə qədər əmək haqqının lazım olduğuna və buna uyğun olaraq (hazırkı qiymətlərə əsasən), neçə kokos istehsal edilməli olduğuna qərar verərək gəlirləri maksimum həddə çatdırmaq istəyəcəkdir. Kruzo, firmanın işçisi kimi əmək haqqı, səhmdar kimi isə gəlir əldə edəcək və eyni zamanda, istehlakçı kimi öz gəlirinə və cari bazar qiymətlərinə əsasən firmanın istehsal etdiyi əmtəənin nə qədərini almalı olduğuna qərar verəcək. Güman edək ki, Robinzon tərəfindən öz maliyyə məsələlərini idarə etmək üçün "dollar" adlanan valyuta yaradılmışdır. Problemi sadələşdirmək üçün, QiymətKokos = $1.00 olduğunu güman edək. Bu fərziyyədən nümunədəki hesablamaları daha asan yerinə yetirmək üçün istifadə olunur, çünki bu zaman qiymətlərin nümunəyə daxil edilməsi təhlilin nəticəsini dəyişdirməyəcək.
İstehsalçı
Fərz edək ki, firmanın istehsal etdiyi ümumi kokos miqdarı C-dir və \Pi isə onun mənfəət səviyyəsini göstərir. Bundan əlavə, firmanın işə götürdüyü işçi qüvvəsinə verdiyi əmək haqqının səviyyəsi w, işə götürülən işçi qüvvəsinin miqdarı isə L ilə göstərilir. Bu zaman:
Qrafik 3-də göstərilən funksiyada bərabər mənfəət əyrisi təsvir edilir (sabit \Pi mənfəətini yaradan əmək və kokoslar arasındakı uyğunluq vəziyyəti). Mənfəət, əməyin marjinal məhsulu əmək haqqı dərəcəsinə (istehsalın marjinal xərci) bərabər olan zaman maksimum vəziyyətə çata bilər. Simvolik şəkildə göstərilərsə:
MPL = w
left|thumb|380x300px| Qrafik 4: Robinzon Kruzonun büdcə və fərqsizlik əyrilərini göstərən maksimum həddə çatma problemi.
Qrafik olaraq təsvir edildikdə isə bərabər mənfəət əyrisi istehsal funksiyasına toxunmalıdır. Bərabər mənfəət əyrisi Robinzon Kruzonun sahib olduğu firmanın əldə edəcəyi mənfəət səviyyəsini ölçür. Bu mənfəət səviyyəsinin, yəni \Pi-nin \Pi dollar dəyərində kokos almaq qabiliyyəti vardır. Kokosun qiyməti 1 dollara bərabər olduğundan \Pi sayda kokos alına bilər. Həmçinin firma \Pi dollar dəyərində dividendin olduğunu elan edəcək. Bu isə firmanın yeganə səhmdarı olan Robinzon Kruzonun özünə çatacaq.
İstehlakçı
Qeyd etmək lazımdır ki, burada əmək "pis" olması ilə xarakterizə olunur (burada, istehlakçının xoşlamadığı əmtəə). Onun istehlak səbətində olması Kruzonun əldə edəcəyi faydalılığı azaldır. Digər tərəfdən isə kokoslar "yaxşı" olması ilə xarakterizə olunur. Buna görə də, fərqsizlik əyriləri pozitiv meylə sahibdir. Əməyin mümkün ən yüksək halı L' ilə göstərilir. L' və təklif üçün seçilən L* arasındakı məsafə isə Kruzonun asudə vaxt üçün olan tələbini təşkil edir.
İndi isə Kruzonun büdcə əyrisinə nəzər salaq. Onun meyli w-ya bərabərdir və (0,\Pi) nöqtəsindən keçir. Bu, pay səviyyəsini göstərir, məsələn, Kruzo 0 miqdarında əmək təklif edərsə, onun istehlak üçün sahib olacağı kokos (dollar) miqdarı \Pi-yə bərabər olacaqdır. Verilən əmək haqqı səviyyəsində əsasən, aşağıda verilmiş düsturla tapılan nöqtədə Kruzo nə qədər işləyəcəyini və nə qədər istehlak edəcəyini seçəcəkdir.
MRS Asudə vaxt, Kokoslar = W
Tarazlıq
right|thumb|380x300px| Qrafik 5: Robinzon Kruzo iqtisadiyyatında həm istehsal, həm tə istehlak üçün olan tarazlıq.
Qrafiki olaraq isə bu, istehlakçı və istehsalçının fəaliyyətini göstərən diaqramlar üst-üstə düşdükdə baş verir. Qeyd edək ki:
MRS Asudə vaxt, Kokoslar = W
MP L = W
=> MRS Asudə vaxt, Kokoslar = MP L
Bu, fərqsizlik əyrilərinin və həmçinin istehsal tendensiyasının meylinin eyni olmasını təmin edir.
İki əmtəəli istehsal imkanları
left|thumb|380x300px| Qrafik 6: Robinzon Kruzo iqtisadiyyatında iki əmtəəli istehsal imkanları qrupu.
İstehsal imkanları qrupunun sərhədi istehsal imkanları əyrisi olaraq bilinir. Bu əyri Kruzonun təmin edilmiş texnoloji sərhədlər və resurslar daxilində istehsal edə biləcəyi mümkün əmtəələri ölçür. Bu vəziyyətdə, təmin edilmiş texnoloji sərhədlər və resurslar Robinzon Kruzonun əməyidir.
1. Əgər kokos toplamaq və balıq ovlamaq üçün istifadə edilən texnologiya sabit gəlirlərin əldə edilməsinə səbəb olarsa
2. İstehsalın ərsəyə gəlməsində yalnızca bir istehsal faktoru iştirak edərsə
Beləliklə, Robinzon Kruzo iqtisadiyyatında İstehsal imkanları əyrisi yalnız bir istehsal faktorundan istifadə olunduğuna görə düz xətdir.
Marjinal dəyişmə dərəcəsi
Fərz edək ki, Kruzo hər saatda 4 kq balıq və 8 kq kokos istehsal edə bilir. Əgər o, balıq ovlamaq üçün Lf, kokos toplamaq üçün isə Lc saat sərf edərsə, sonda 4Lf kq balıq və 8Lf kq kokos istehsal edəcək. Güman edək ki, o, gündə 12 saat işləməyə qərar verir. Bu zaman istehsal imkanları qrupu, balıq (F) və kokosların (C) əmələ gətirdiyi kombinasiyalardan ibarət olacaqdır. Belə ki:
İlk iki bərabərliyi həll edək və üçüncüdə əvəzləmə aparaq:
Bu bərabərlik Kruzonun istehsal imkanları əyrisini təmsil edir. Bu istehsal imkanları əyrisininin meyli marjinal dəyişmə dərəcəsini ölçür, məsələn, ikinci məhsulu müəyyən miqdarda artırmaq üçün birincidən nə qədər əl çəkmək lazımdır. Əgər Robinzon Kruzo balıq ovuna bir saat daha az vaxt ayırarsa, o, istehlak üçün 4 dənə daha az balığa sahib olacaq. Və ya, əgər o, kokos toplamağa bir saat daha çox vaxt sərf edərsə, əlavə 4 kokosa sahib olacaq. Beləliklə, marjinal dəyişmə dərəcəsi (MRT):
Müqayisəli üstünlük
Bu bölmədə digər bir şəxsin iqtisadiyyata daxil olması ilə ticarətin mümkünlüyü təqdim olunur. Fərz edək ki, Robinzon Kruzo iqtisadiyyatına daxil olan yeni şəxsin kokos toplamaqda və balıq ovlamaqda müxtəlif bacarıqları vardır. Həmin ikinci şəxsin adı Cümədir.
Cümə hər saatda 8 kq balıq və 4 kq kokos istehsal edə bilir. Əgər o, 12 saat işləməyə qərar verərsə, onun istehsal imkanları qrupu aşağıdakı əlaqələr istifadə edilərək tapılır:
=>
Beləliklə, marjinal dəyişmə dərəcəsi (MRT):
MRTKokoslar, Balıqlar =
Bu bərabərliyin gəldiyi nəticə budur ki, Cümə tərgidiyi hər kq kokos nəticəsində əlavə 2 kq balıq istehsal edə bilər.
Beləliklə, əldə olunan nəticə onu göstərir ki, Cümənin balıq ovlamaqda, Kruzonun isə kokos toplamaqda müqayisəli üstünlüyü var. Onların müvafiq istehsal imkanları əyriləri aşağıdakı diaqramda göstərilmişdir.
right|thumb|480x480px| Qrafik 7: Robinzon Kruzo iqtisadiyyatında birləşmiş istehsal imkanları.
Qrafik 7-də ən sağda göstərilən birləşmiş istehsal imkanları qrupu, Kruzo və Cümə tərəfindən birgə istehsal edilə bilən hər iki əmtəənin ümumi miqdarını təsvir edir. O, hər iki işçinin ən yaxşı hallarını birləşdirir. Əgər onların hər ikisi yalnız kokos toplayarsa, iqtisadiyyat ümumilikdə 144 kokosa sahib olacaq, 96-sı Kruzodan və 48-i Cümədən (Bu, həmçinin onların müvafiq istehsal imkanları əyrilərindəki qiymətlərin hesablanma yolunu göstərən formullarda F = 0 bərabərliyini tətbiq etməklə tapıla bilər). Burada, birləşmiş istehsal imkanları əyrisinin meyli −1/2-dir.
Əgər biz daha çox balıq istəyiriksə, bu zaman balıq ovlamaqda müqayisəli üstünlüyə sahib şəxsi (burada, Cümə) kokos toplamaqdan uzaqlaşdırmalı və balıq ovuna daha çox vaxt ayırmasını tələb etməlyik. Cümə 96 kq balıq istehsal edərsə, onun bu sahədə gücü tükənmiş olur. Əgər balıq istehsalının bu miqdardan daha çox olması tələb olunarsa, bu zaman Kruzo balıq istehsalına başlamalıdır. Daha sonra isə birləşmiş istehsal imkanları əyrisinin meyli −2-yə bərabər olacaqdır. Əgər biz yalnız balıq istehsal etmək istəyiriksə, o zaman iqtisadiyyat 144 kq balığa sahib olacaqdır, 48-i Kruzodan və 96-sı Cümədən. Beləliklə, birləşmiş istehsal imkanları əyrisi bir nöqtədə bükülür, çünki Kruzo və Cümənin müxtəlif əmtəələrdə müqayisəli üstünlükləri vardır. İqtisadiyyat zaman keçdikcə daha çox əmtəə istehsalı yollarını tapdıqda və fərqli müqayisəli üstünlüklər əldə etdikdə, istehsal imkanları əyrisi daha çökük forma alır.
Pareto səmərəliliyi
left|thumb|380x330px| Qrafik 8: Robinzon Kruzo iqtisadiyyatında istehsal imkanları qrupu və içərisində Pareto səmərəliliyini ehtiva edərək göstərən Ecvort qutusu.
Güman edək ki, Kruzo-Cümə iqtisadiyyatında istehsal üçün hazırda yararlı vəziyyətdə olan c miqdarda kokos və f miqdarda balıq vardır. Verilmiş kombinasiyaya (c, f) baxsaq, Pareto səmərəliliyinin yerləşdiyi yer Pareto qrupu (razılaşma əyrisi) boyunca yerləşən Ecvort qutusundakı Kruzo və Cümənin fərqsizlik əyrilərinin qarşılıqlı toxunma nöqtəsidir.
Bunlar, Kruzo və Cümənin sahib olduğu marjinal əvəzləmə dərəcələrinin (MRS) bərabər olduğu vəziyyətlərdir. Sadə mübadilə iqtisadiyyatında razılaşma əyrisi ticarətdən əldə olunan qazanclar tükəndirən hallar qrupunu təsvir edir. Amma Robinzon Kruzo/Cümə iqtisadiyyatında əmtəələri mübadilə etməyin digər yolu vardır — bir məhsulu daha az, digərini isə daha çox istehsal etmək.
Qrafik 8-dən göründüyü kimi, Kruzo və ya Cümənin marjinal əvəzləmə dərəcəsinin kokoslar və balıqlar arasındakı marjinal əvəzləmə dərəcəsinə bərabər olmadığı vəziyyətdə fəaliyyət göstərən iqtisadiyyatında Pareto səmərəliliyi mövcud ola bilməz. Bu, həmin nümunədəki vəziyyəti desək, Cümənin balıq üçün kokosları mübadilə etmək arzusunda olduğu səviyyənin kokosların balıqlarla mübadilə edildiyi səviyyədən fərqli olmasıdır. Beləliklə, istehsal formasını yenidən təşkil etməklə Cümənin iqtisadiyatda daha yaxşı vəziyyətdə olmasını təmin etmək üçün bir yol vardır.
Nəticədə, Pareto səmərəliliyi üçün:
MRTKokoslar, Balıqlar = MRSKokoslar, Balıqlar
(həm Kruzo, həm də Cümə iqtisadiyyatı üçün)
Penka təpəsi
thumb|Cənubi Şetland adalarında Livinqston adasının yerləşməsi. thumb|Livinqston, Qrinviç, Robert, Snou və Smit adalarının topoqrafik xəritəsi.
Penka təpəsi — Antarktidanın Cənubi Şetland adalarının Livinqston adasının sahillərindən cənub-şərqdə yerləşən, 217 m hündürlüklü təpədir. Təpə buzlaqlardan azaddır.
Təpə ətli yarpağı olan və İspaniyada yetişən penkanın adını daşıyır.
Yerləşməsi
Penka təpəsi -62.60136°N, -61.12311°W koordinatlarında yerləşmişdir. Təpə Start təpəsindən 2.77 km cənub-şərqdə, Dulo təpəsindən 2.28 km cənub-şərqdə, Battenberq təpəsindən 1.93 km cənub-şərqdə, Varadero təpəsindən 2.15 km şimal-qərbdə yerləşmişdir. Bolqarıstan xəritəsinə 2009-cu ildə daxil edilmişdir.
Çövkən
Çövkən, bəzən çovqan — at ilə oynanılan idman komanda oyunu və müasir polo oyununun bir versiyasıdır. Oyunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, iştirakçılar iki dəstəyə ayrılır və iki tərəfdə qoyulan dirəklərdən ibarət rəqib qapılarından topu keçirmək tələb olunur. Oyunda iştirak edən hər komandanın tərkibi 7 nəfərdən ibarətdir. Atların sayı 6 olmalıdır. Oyun ikihissəli olmaqla 30 dəqiqə davam edir.
"Qarabağ atı ilə oynanılan çövkən oyunu" 2013-cü ildə UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir.
Etimologiya
"Çövkən" sözü bəzi Azərbaycan mənbələrində "ağaccıq" kimi işlədilmişdir. Çövkən oyununun adı da oyunda işlədilən alətin adı ilə adlandırılmışdır. Bu da ağacdan hazırlanmış, çövkən adlandırılan alətdir. Çövkəni oyunçular at belində bu alətin köməyi ilə oynayırlar. Rəssam Elçin Muxtar Elxan "El-oba oyunu, xalq tamaşası" kitabında yazır:
Çövkən IX-XVII yüzilliklərdə Azərbaycanda geniş yayılmış, əsasən at üstündə, qismən atsız oynanılan qədim oyun və bu zaman istifadə olunan ucu əyri uzun dəyənəyin adıdır. Musiqinin müşayiəti ilə keçirilən bu oyunda atları rəng etibarı ilə bir-birindən fərqli olan hər dəstədə 6-8, bəzən isə daha çox atlı iştirak edirdi. Oyunda əsas məqsəd dəyənəklə rəqib qapısına top vurmaq idi. Əhalinin müxtəlif təbəqələri arasında geniş şöhrət tapmış, bəzən isə kişilərlə yanaşı, qadınların iştirakı ilə keçirilən bu oyunun əski qaynaqlarda "kuyiçövkən", "çomaq oyunu" və "çövkənbazi" adları ilə qeyd edilən başqa variantları da olmuşdur. Professor Kamran İmanovun sözlərinə görə, müasir Azərbaycan dilində "çövkən" termini "çovqan" kimi də səslənir və "Azərbaycan dilinin izahlı lüğət"lərində bu sözün mənası "at üstündə ucu əyri çomaqla top-top oyunu" kimi təsvir edilir. O, "çövkən" sözünün və oyununun türk mənşəli olması türklər yaşayan arealda böyük izlər buraxaraq digər xalqlar tərəfindən mənimsənilib və geniş yayıldığını qeyd edib.
Tarixi
thumb|Çövkən oyunu təsvir edilmiş [[Azərbaycan miniatürləri|miniatür. "Top və çövkən". 16-cı əsr, Təbriz, Səfəvilər. ]]Komanda oyun növü olan çövkən yarışları eramızın birinci minilliyinin ortalarında formalaşmış, yüzillər ərzində Azərbaycanda, Orta Asiyada, İranda, Türkiyədə, İraqda və qonşu ölkələrdə məşhur olmuşdur. Mənbələr XII əsrdə İslam dünyasının mədəni mərkəzlərindən Bağdadda Orta Şərq ölkələrinin atçaparları arasında tarixdə ilk beynəlxalq çövkən yarışlarının keçirildiyi göstərir. Çövkən yarışlarının Azərbaycanda çox qədimdən məşhur olduğu faktlarla təsdiqlənir. Örənqalada aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan şirli qab üzərində çövkən oyunun təsvir edildiyi rəsm bu oyunun IX əsrdə Beyləqan şəhərində yayıldığını əyani sübut edir.
Akademik Teymur Bünyadova görə, çövkən oyununun mahiyyəti gəncləri qəhrəmanlıq ruhunda tərbiyə etməkdir. Folklorşünas Məhəmməd Məmmədovun fikrincə, orta əsrlərdə vaxtaşırı müharibələr güclü və məharətli döyüşçülərin hazırlanmasını tələb edirdi ki, onda da çövkən oyunu mühüm rol oynayıb.
1842-ci ildə Britaniyalı səyyah M.Braun çövkən haqqında öz fikirlərini belə izah edirdi:
Bu, atlarla əsl hokkey oyununa bənzəyir. Çox gözəl oyun növüdür və düşünürəm ki, qərblilər üçün də faydalı olardı.
Qarabağ xanlığı dövründə çövkən oyunlarına maraq daha da artıb, Şuşa şəhərindəki Cıdır düzündə, Xankəndi və Xocalı arasındakı ərazidə, Ağdamda cıdır yarışları, müxtəlif atüstü oyunlar, o cümlədən çövkən yarışları keçirilib.
1950-ci illərdə başda çövkən olmaqla bir sıra Azərbaycan milli atüstü oyunları bərpa edildi. Bu sahənin tədqiqatçısı Fikrət Hüseynov tarixi sənədlər və folklor materialları əsasında oyun qaydalarını hazırlayaraq kitabça şəklində çap etdirdi. 1960-cı ilin may ayında ilk dəfə olaraq Azərbaycanın qərb bölgəsinin bir neçə kənd komandası arasında çövkən yarışı keçirildi. Bir ildən sonra çövkən yığma komandası Bakı cıdır meydanında respublika komandasına 2:1 hesabı ilə qalib gəldi. Çövkən Moskvada keçiriləcək yarışlarda iştirak etmək hüququ qazandı.
"Qarabağ atı ilə oynanılan çövkən oyunu" 2013-cü ildə UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilmişdir.
Oyunun qaydaları
thumb|Çövkən oyunu Azərbaycanın Qarabağ bölgəsində formalaşmış Qarabağ atları çövkən oyunu üçün ən ideal atlar hesab edilir.
Meydança
Oyunlar uzunluğu 90–250, eni 60–120 metrədək olan meydançada keçirilir. Bu oyun üçün futbol meydançasından istifadə etmək olar.
Əsas qaydalar və ümumi anlayış
Oyunun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, iştirakçılar iki dəstəyə ayrılır və iki tərəfdə qoyulan dirəklərdən ibarət rəqib qapılarından topu keçirmək tələb olunurdu. Oyunda iştirak edən hər komandanın tərkibi 7 nəfərdən ibarətdir. Atların sayı 6 olmalıdır. Oyun ikihissəli olmaqla 30 dəqiqə davam edir. 10 dəqiqə fasilə olur.
Xalların hesablanma sistemi
Qapı çərçivəsindən cərimə meydançasına daxil olub topu qapıya vurmaq hesaba alınmır.
Hakimlər
Çövkən oyunlarının hakimi isə, adətən, meydanı at üstündə müşayiət edir. Ona yan xətlərdə duran iki hakim də köməklik göstərir.
Oyunçular
Seçilmək üçün bir dəstənin üzvləri mütləq o biri dəstəninkindən fərqli geyimdə oyuna qatılırlar. Çövkənin özəlliyi ondan ibarətdir ki, yaş həddi tələb olunmur. Fiziki cəhətdən sağlam olan şəxs hər vaxt çövkənlə məşğul ola bilər. Oyunçunun xüsusi geyim formasına papaq, çuxa, at minmək üçün gen şalvar, yüngülboğazlı çəkmə daxildir. Oyunçular eyni formadan, eyni uzunluqda olan çomaqdan istifadə edirlər. Oyunçu geyim qaydalarına əməl etməyəndə, kobudluq edəndə meydandan birdəfəlik və ya 2 dəqiqəlik qovula bilər.
Ədəbiyyatda
thumbnail|[[XVI əsrə aid Nizami Gəncəvinin Xosrov və Şirin poemasında çövkən oyununu təsvir edən miniatür ]]
Azərbaycan ədəbiyyatında çövkənin izlərinə çox rast gəlinir. "Kitabi-Dədə Qorqud" boylarında, I Şah Təhmasibin "Kuh və çövkən" və Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" əsərində çövkəndən bəhs edilir. Klassik Azərbaycan şairləri olan Qətran Təbrizi, Xaqani Şirvani, Zülfüqar Şirvani, İmadəddin Nəsimi, Şah İsmayıl Xətai və digərlərinin şeirlərində çövkənlə bağlı müəyyən ifadələrə rast gəlinir. "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının "Salur Qazanın evinin yağmalanması" boyunda yazılır:
Qılıncını nə öyərsən, mərə kafir, əyri başlı çövkənimcə gəlməz mənə.
Ədəbi nümunələrdən də məlum olur ki, Azərbaycanda çövkən oyununda təkcə kişilər deyil, qadınlar da iştirak edib. Nizaminin "Xosrov və Şirin" poemasında Şirin çövkən meydanında Sasani hökmdarı II Xosrovdan geri qalmır. Şirin ilə bərabər qızların da bu oyunda iştirakı təsvir edilir. Yazıçı Məmməd Səid Ordubadinin "Qılınc və qələm" romanında xüsusi bir fəsil çövkən oyununa həsr olunub. O bölümdə göstərilir ki, Ərəb Xilafəti dövründə bu oyun ən təntənəli bayramlar, xüsusi günlər zamanı keçirilirdi və bu oyunun ən yaxşı ustaları kimi azərbaycanlılar ora aparılırdı.
Təsviri incəsənətdə
Çövkən orta əsrlərə aid miniatürlərdə də təsvir edilib.
Yoldaş, səni kim apardı?
Yoldaş, səni kim apardı? — Azərbaycanda ən çox yazqabağı (bayramqabağı) günlərdə, eləcə də digər mövsümlərdə əsasən uşaq və gənclər arasında, geniş şəkildə oynanılan qədim oyunlarından biridir.
Oyunun quruluşu
Dəstələr sıra ilə ard-arda düzülürlər. Geridə düzülmüş dəstədən bir uşaq gəlir, onlardan birinin arxasından irəli itələyib aparır. Aparılan uşaq geri baxmamalı, ancaq himlə onu aparan uşağı tanımalıdır. Yoldaşlarından biri aparılan uşağa bərkdən deyir:
Uşaq aparanı tapa bilsə, onu da götürüb öz yoldaşlarının içinə qayıdır, dəstədə bir nəfər artır. Yox, uşaq tapa bilməsə, aparan uşaq onu götürüb öz dəstəsinə qayıdır. Bu qayda ilə oyunda uşaqların hamısı iştirak edir. Hansı dəstənin uşaqlarının hamısı o biri dəstəyə keçsə, o dəstə uduzmuş olur.
Körpülü Numan Paşa
Körpülü Numan Paşa — III Əhməd səltənətində 4 il 1 ay 12 gün sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamı.
Ageratina
— dəstəsinin  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Zoothera dauma
—  cinsinə aid heyvan növü.
Zila Klark
Zila Klark - Böyük Britaniya aktrisasıdır.
Həyatı
Zila Klark 4 aprel 1954-cü ildə Böyük Britaniyanın cənubunda yerləşən Kornuoll qraflığının Redrut şəhərində dünyaya gəlmişdir. 17 yaşında balet məktəbini bitirmişdir. Film karyerasına 1972-ci ildən başlamışdır. Həmin ildə "Üçlü exo" filmində personajlardan birini canlandırmışdır. 1975-ci ildən başlayaraq həm televiziya seriallarında, həm də filmlərdə çəkilməyə başlayır. 1983-cü ildə Şarlotta Brontenin "Ceyn Eyr" əsəri əsasında Culian Emyes tərəfindən çəkilən "Ceyn Eyr" televiziya serialında iştirak etmişdir. Televiziya serialında "Ceyn Eyr" personajını canlandırmışdır. Bu roluna görə 1985-ci ildə "CableACE Awards" mükafatının nominasiyasına layiq görülmüşdür. Bir müddət sonra Zila Klark "BBC" kanalının icraçı prodüseri Frensis Eş ilə ailə həyatı qurmuş və onların Lamorna adlı qız övladı dünyaya gəlmişdir.
Lidiçe
Lidiçe — Çexiya şəhəri.
Lidiçe 1942-ci ildə Alman faşistləri tərəfindən yerlə yeksan edilmiş, əhalisi terora məruz qalmışdır. Xocalı və Lidiçe faciələrinin oxşarlığı məhz ona səbəb olmuşdur ki, 2007-ci ildə Lidiçe Muzeyi və Xatirə Kompleksində Xocalı faciəsinin 15 illiyinə həsr olunmuş 3 ay davam edən silsilə tədbirlər keçirilmişdir.
26 Fevral 2010 tarixində Azərbaycan-Çexiya Cəmiyyətinin təşkilatçılığı, Diasporla İş üzrə Dövlət Komitəsinin və Çexiyadakı Səfirliyinin dəstəyi ilə Lidiçe Xatirə Kompleksində Xocalı faciəsinin 18-ci ildönümü münasibətilə tədbir keçirilmişdir. Tədbirdə çıxış edən Lidiçe şəhəri İcra başçısı Yosef Klima bildirmişdir ki, qəsəbədə yeni tikiləcək olan küçələrdən birinə Xocalı adı veriləcəkdir. Xocalı və Çexiyanın Lidiçe şəhərlərinin qardaşlığı haqqında protokol imzalanıb.
Vitex lehmbachii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lüksemburq böhranı
250px|thumb|right|[[Niderland Krallığı|Niderland kralığı Lüksemburq ilə, 1839-cu il.]]