cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
ŞVAK
ŞVAK (rus: Шпитальный-Владимиров Авиационный Крупнокалиберный (ШВАК) Şpitalni-Vladimirov Aviatsionni Krupnokaliberni) Sovet istehsalı olan 20 mm-lik avtomatik topdur. Silah bir çox sovet təyyarələrinə quraşdırılmışdı və İkinci Dünya Müharibəsində istifadə edilmişdir. İkinci Dünya Müharibəsində geniş istifadə edilmişdir. Yüngül tanklar üçün istehsal edilən model TNŞ (ТНШ) kimi tanınır. Silahın istifadə etdiyi sursat 20×99mmR, kalibri 20 mm, atış sürəti dəqiqədə 700-800 mərmi, mərmisinin çıxış sürəti 750-790 m/s, effektli mənzili 600-800 m, maksimal mənzili 1000 m, bəsləmə sistemi kəmər olmuşdur.
Wurfrahmen 40
Wurfrahmen 40 (Azərbaycan dilində atış çərçivəsi 40) — Nasist Almaniyası ordusu olan Vermaxt tərəfindən İkinci Dünya Müharibəsi zamanı istifadə edilən özüyeriyən artilleriya sinifli maşındır. O, SdKfz 251 yarımtırtıllı avtomobilin şassisinin yan tərəflərinə yerləşdirilən 300 mm-lik reaktiv yaylım atəşi qurğusunun konstruksiyalarından ibarət idi. Çoxlüləli reaktiv yaylım atəşi qurğusu Nebelverfer modelindən qat-qat effektiv idi. Qısa adı Stuka zu Fuss (Azərbaycanca: Ayaqlı Stuka və ya Yeriyən Stuka) idi. 300 mm-dən əlavə, bu silah 280 mm partlayıcı və 320 mm yandırıcı bomba da ata bilirdi. Atılan raketlər nə qədər geniş əraziyə yayılsa da, başlarında yerləşdirilmiş olan güclü partlayıcılara görə düşdüyü ərazidə çox effektiv olurdular.
Tarix
Müharibədən əvvəl Almaniya da SSRİ kimi raketlərlə təcrübə aparırdı. Topların istehsalı asan görünsə də, raket istehsalının daha asan və daha ucuz olacağı ehtimalına görə, almanlar raket istehsalına diqqət yetirdilər. Artilleriya mərmiləri ilə müqayisədə raket mərmiləri daha yüngül, geri çəkilməsiz və tökməsiz idilər.
Qısa təsvir
İlk istehsal edilən raketlər Almaniya istehsalı olan Schweres Wurfgerät 40 (heavy throwing apparatus 40; ağır atma aparatı 40) və Schweres Wurfgerät 41 reaktiv yaylım atəş sistemlərindən buraxılmışdırlar. Bu aparatlar 180 funt gücündə yüksək partlayıcı və ya 196 funt gücündə yandırıcı bomba atırdılar. Bu raketlərin diametri 280 mm və 320 mm olub, çəkləri 90 və 98 kiloqram idi. Schweres Wurfgerät 40 (Wurfgestell 40) yalnız ağacdan hazırlanmış, Schweres Wurfgerät 41 (Wurfgestell 41) isə taxta və ya poladdan hazırlanmış olan çərçivə şəklində idilər. Schweres Wurfrahmen 40 isə yan tərəfləri bu çərçivələrlə təchiz edilmiş yarı paletli bir avtomobil idi. Hər bir avtomobildə 6 çərçivə mövcud idi. Bunlar hər biri 3 ədəd olmaqla avtomobilin sağ və sol tərəflərinə quraşdırılmışdırlar. Raketlər bu çərçivələrin içərisində aparılır və atılmazdan əvvəl müəyyən bir bucaq altında tənzimlənirdi. Zəruri hallarda bu çərçivələr avtomobildən çıxarılaraq müəyyən bucaq altında yerə qoyularaq atılırdılar.
Şəhrizad (roman)
Şəhrizad — Vahid Məmmədlinin bolşevik işğalından sonra vətənpərvər azərbaycanlıların üzləşdikləri faciələr, repressiya illərində məruz qaldıqları əzablı sürgün həyatlarının bədii təcəssümü olan romanı.
Roman müəllifin öz (rus dilinə) tərcüməsində Rusiyanın "Eksmo" nəşriyyatında çapa hazırlanır.
Məzmun
Stalinin bolşevik rejimindən öncəki Bakıda təşkil etdiyi bank soyğunları, milyonçu Musa Nağıyevin oğurlanması, qarətlər, Şuşa əsilzadələri Şəhrizad və Talıbın əzablı sevgi hekayətləri və sürgün həyatı, şair Məlik Məftunun, bəy oğlu Məmmədrəsulun, mərd el ağsaqqalı Sibir Qəzənfər və digər obrazların timsalında bolşevik işğalı dövrünün təsirli hekayətində xalqın öz kökündən dönməməsi, namus və milli kimliyin qələbəsindən söhbət açılır.
“Gözəlliyə olan sevgi zövq işidirsə, gözəllik yaratmaq incəsənətdir” fəlsəfəsini romanın əsas ideya xəttinə çevirən müəllif Şəhrizadın və xalçaçılıq sənətinin, sevgi və ədəbiyyatın timsalında, qadın və incəsənətin böyük bir qüvvə olduğunu, bu qüvvənin qarşısında Stalinin simasında ən güclü diktatorların da aciz olduğunu təsvir edir.
Kabot boğazı
Kabot boğazı - Kanadanın şərqində Müqəddəs Lavrentiya körfəzinin bir hissəsi olaraq Keyp-Breton adası ilə Nyufaundlend adası arasında yerləşir. Uzunluğu 110 km, eni 9,1–18 km, dərinliyi 3660 m təşkil edir. Boğazın adı italiyalı dənizçi Con Kabotun şərəfinə adlandırılmışdır. Hər iki sahilində iri şəhərlər vardır: Sanel-Port-o-Bask və Sidney.
Novosil
Novosil — Rusiya Federasiyasının Oryol vilayətində şəhər və Novosilski rayonunun inzibati mərkəzi. O, vilayətin inzibati mərkəzi olan Oryoldan 70 km şərqdə, Zuşa çayının sağ sahilində yerləşir. Əhalisi: 3,658 (2010-cu il siyahıyaalınması); 4,017 (2002-ci il siyahıyaalınması); 4,198 (1989 siyahıyaalınması).
Rəzin (Əhər)
Rəzin - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əhər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 107 nəfər yaşayır (22 ailə).
Rönyi (Alye)
Rönyi  — Fransa da kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Erisson kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Monlyuson.
INSEE kodu — 03213.
Ponemane
[[Şəkil:Регионы Белоруссии.svg|thumb|Belarus regionları. XIX — XX əsrin əvvələri:
]]Ponemane (Панямонне) — Belarus Respublikasının tarixi-etnoqrafik regionu. Neman çayının adı ilə adlandırılmışdır. Belarusda çay Neyman kimi adlanılır. Qrodno vilayətini, elcə də Bres t və Minsk vilayətlərinə bitişik hissələri əhatə edir. Ponemanedən cənubda Qərbi Polosye, şərqdə və şiaml-şərqdə Mərkəzi Belarus, Poozere yerləşir.
Tarixi
Neman hövzəsindəki slavyan yaşayış məskənlərinin formalaşması, tədqiqatçıların fikrinə görə 1-ci min illiyin ikinci yarısına təsadüf edir. Arxeoloqlar hesab edirlər ki, bu zaman bölgədə çox az baltikyanı kəndlərin olması diqqəti cəlb edirdi. V. Titovun 18 cildlik Belarus Ensiklopediyasındakı yazdığı məqaləyə görə, bölgə əhalisi assimilyasiya etmiş litvinlərin, yatvyaqların, prussların, tatarların və digər etnik qrupların iştirakı ilə slavyan etnogenetik əsasda inkişaf etmişdir.
Arxeoloqlar F. Qureviş və J. Zveruqo görə X-XI əsrlərdə Yuxarı Ponemaniyanın slavyan əhalisi müxtəlif etnik qrupların qarşmasından meydana gəlmişdir: dreqoviçi, volınyane, mazovşane, drevlyan və kriviçi.
Orta əsrlərdə Ponemane Litva adı ilə tanınırdı, eyni zamanda bölgəni Qara Rus (Чёрная Русь) termini ilə də adlandırırdılar. X əsrin sonu XI əsrin birinci yarısında Ponemane Kiev Rus dövlətinin bir hissəsi oldu. XII - XIII əsrin birinci yarısında bölgə Qalisiko-Volın və Polotsk knyazlıqlarının təsir dairəsində idi. XIII əsrdə Ponemane Böyük Litva knyazlığının yaranması zamanında tarixi hadisələrin mərkəzində idi. XIII -XVIII əsrlərdə, Böyük Litva knyazlığının mövcud olduğu dövrdə, baltik-slavyan təmasları boyunca Belarusun bu bölgəsi xüsusi etnik xüsusiyyətinə sahib oldu və müasir Belarusiyada ayrıca bir tarixi və etnoqrafik bölgə kimi fərqlənir.
Şan-Çi və on halqa əfsanəsi
Şanq-Çi və on halqa əfsanəsi — ABŞ istehsalı Marvel Kinematoqrafiya Kainatının 25-ci filmi.
Moskva uğrunda döyüş
Moskva uğrunda döyüş — İkinci dünya müharibəsi ərzində Şərq cəbhəsi ndə Sovet və alman qoşunları arasında baş vermiş döyüş əməliyyatlarına verilən addır.
Almanların strateji hücum əməliyyatı olan "Tayfun əməliyyatı" iki cinah hücumundan ibarətdi. Belə ki, bu əməliyyatın planına əsasən almanların 3-cü və 4-cü tank orduları Moskvanın şimalındakı Kalinin cəbhəsinə, 2-ci tank ordusu Tula nın qərbinə, Moskva vilayəti nin cənub istiqamətinə göndərilmişdi, 4-cü alman ordusu isə qərb istiqamətindən birbaşa Moskva şəhəri üzərinə hücuma keçməli idi.
Arxa plan
thumb|upright=1.35|Moskva döyüşü ərzində Şərq cəbhəsində vəziyyət: {{legend|#fff8d5|İlkin alman hücumu – 9 iyul 1941-ci ilə qədər|size=50%}} {{legend|#ffd2b9|Növbəti hücumlar – 1 sentyabr 1941-ci ilə qədər|size=50%}} {{legend|#ebd7ff|Kiyevin mühasirəyə alınması və şəhər uğrunda döyüş – 9 sentyabr 1941-ci il|size=50%}} {{legend|#ccffcd|Son alman hücumu – 5 dekabr 1941-ci ilə qədər|size=50%}} Barbarossa əməliyyatı adlanan alman işğal planına görə Moskvanın işğalı dörd ay ərzində baş tutmalı idi. 22 iyun 1941-ci ildə alman qoşunları Sovet İttifaqı üzərinə hücuma keçdi, yerdə mövqelənmiş Sovet Hərbi Hava Qüvvələrinin əksər hərbi texnikası məhv edildi və blitskriq taktikasından istifadə edən alman qüvvələri Sovet İttifaqı ərazisinin dərinliklərinə doğru irəliləməyə başladı. Almanların Şimal Ordu Qrupu Leninqrad istiqamətində hərəkətə keçdi, Cənub Ordu Qrupu Ukrayna üzərində nəzarəti ələ keçirdi və Mərkəz Ordu Qrupu Moskva istiqamətində irəliləməyə başladı. 1941-ci ilin iyuluna qədər Mərkəz Ordu Qrupu Dnepr çayı nı keçərək Moskva yolu ilə hücumu davam etdirdi.
1941-ci ilin iyulunda alman qüvvələri Moskva istiqamətində vacib dayaq nöqtəsi hesab olunan Smolensk şəhərini ələ keçirdi. Bütün risklərə baxmayaraq, Ukraynanın ərzaq və təbii ehtiyatlarını ələ keçirmək üçün Hitler şimal və cənub istiqamətlərindən hücum əmri verdi və nəticədə, Leninqrad və Kiyev də yerləşən Sovet qüvvələri məhv edildi. Lakin, qeyd olunan istiqamətlərdə baş tutmuş hücum əməliyyatları almanların Moskva üzərinə hücumunu ləngitdi. 30 sentyabr 1941-ci ildə şəhər istiqamətində hücum başladıqda alman qüvvələri artıq zəifləmişdi və Sovet tərəfi səfərbər etdiyi yeni qüvvələr hesabına şəhərin müdafiəsini gücləndirmişdi.
thumb|Vyazma-Bryansk cəbhəsində almanların Sovet qüvvələrini ikiqat mühasirəyə salması
Planlar
Almanların Moskvaya gedən yolunun qarşısını kəsmək məqsədilə Sovet qüvvələri Vyazma və Bryansk şəhərləri arasında müdafiə xətti yaratmışdı. Müdafiə xəttini təşkil edən ordular bundan əvvəl də ağır döyüşlərdə iştirak etmişdi. Bununla belə, Sovet qoşunlarının 1,250,000 nəfərdən ibarət şəxsi heyət, 1000 tank və 7600 artilleriya qurğusundan ibarət qüvvəsi var idi. Sovet Hərbi Hava Qüvvələri isə buna qədər baş vermiş döyüşlərdə 7500, bəzi mənbələrə görə isə 21,200 təyyarə itirmişdi. Buna baxmayaraq, Sovet hərbi sənayesinin qeyri-adi uğuru sayəsində Sovet qüvvələri Tayfun əməliyyatının başlanğıcında 936 xidmətə yararlı təyyarəyə sahib idi ki, bunların da 578-ni bombardmançı təyyarələr təşkil edirdi.
Vyazma-Bryansk cəbhəsi boyunca yerləşən Sovet qüvvələrinin almanlar tərəfindən məğlub edilməsindən sonra, alman qüvvələri şərq istiqamətində hücumlarını davam etdirərək Moskvanın şimal və cənub istiqamətlərindən mühasirəyə alınmasına başlamışdı. Lakin, davam edən ağır döyüşlər almanların effektivliyini azaltmış və lojistik təchizatlarla təmin olunmanı çətinləşdirmişdi. Alman 2-ci tank ordusunun komandiri Haynts Vilhelm Quderian yazırdı ki, onların silahlanmasında olan və vurulmuş tanklar yeniləri ilə əvəzlənməmişdi, həmçinin əməliyyatın başlanğıcında hərbi texnika üçün yanacaq azlığından əziyyət çəkirdilər.
Vyazma və Bryansk döyüşləri
Alman hücumları plana uyğun şəkildə davam edirdi. Belə ki, 4-cü tank qrupu cəbhənin mərkəz istiqamətilə demək olar ki, heç bir maneəyə rast gəlmədən irəlilədi və öz mobil qüvvələrini 3-cü tank qrupu ilə birlikdə Vyazmanın mühasirəsini tamamlamaq məqsədilə şimala yönəltdi. Qalan birliklər isə 2-ci tank qrupu ilə əlaqədar şəkildə cənuba doğru istiqamət alaraq Bryansk şəhəri ətrafında mühasirə həlqəsi yaratmağa başladı. Sovet tərəfi isə öz müdafiə hazırlıqlarını davam etdirirdi. 10 oktyabr 1941-ci il, cümə günü almanların 3-cü və 4-cü tank qrupları Vyazmada birləşdi. Nəticədə, şəhərin qərb hissəsində mövqe tutan dörd Sovet ordusu (19-cu, 20-ci, 24-cü və 32-ci ordular) mühasirəyə düşdü.
thumb|upright=1.3|left|Tayfun əməliyyatı ərzində alman hücumları
Sovet qüvvələri mühasirəyə düşmələrinə baxmayaraq, döyüşü davam etdirirdilər. Vermaxt mühasirəyə salınmış rəqib qüvvələrini tamamilə məhv etmək üçün Moskva üzərinə hücuma dəstək verməli olan qüvvələr də daxil olmaqla, 28 divizionu döyüşlərin davam etdiyi bölgəyə göndərdi. Sovet qərb cəbhəsi və ehtiyat cəbhəsi qoşunlarının qalıqları geri çəkildi və Mojaysk ətrafında yeni müdafiə xətti yaratdı. İtkilərin sayının çox olmasına baxmayaraq, mühasirəyə düşmüş qüvvələr kiçik dəstələr halında mühasirədən çıxmağı bacarmışdı. Vyazma yaxınlığında döyüşən Sovet qoşunlarının düşmənə qarşı göstərdiyi müqaviməti Sovet ali komandanlığına Moskvanın müdafiəsini təşkil etmək məqsədilə nəzərdə tutulmuş dörd Sovet ordusunun (5-ci, 16-cı, 43-cü və 49-cu ordular) yenidən təşkili üçün vaxt qazandırdı. Bunun ardınca, müdafiəni daha da gücləndirmək üçün Şərqi Sibir dən üç atıcı və iki tank divizionu da Moskva ətrafına gətirildi.
Cəbhənin nisbətən cənub istiqaməti hesab olunan Bryansk yaxınlığında ilkin Sovet müqaviməti Vyazmadakı qədər effektiv deyildi. Belə ki, bu istiqamətdə almanların 2-ci tank qrupu şəhər ətrafından hərəkət edərək 2-ci ordu ilə əlaqə yaradaraq, 3 oktyabra qədər Oryol şəhərini, 6 oktyabr tarixinə qədər isə Bryansk şəhərini işğal etdi.
Sovet qoşunları bəzi məqamlarda əks-hücuma keçməyə də nail olmuşdu. Məsələn, Mtsenk şəhəri yaxınlığında almanların 4-cü tank divizionu Dmitri Lelyuşenkonun rəhbərliyi ilə formalaşdırılmış 1-ci qvardiya xüsusi atıcı korpusu və Mixail Katukovun 4-cü tank briqadası tərəfindən pusquya salınmışdı. Ağaclarla örtülü ərazidə gizlənmiş yeni istehsal T-34 tankları alman zirehli texnikalarına ərazidən keçməyə imkan yaratmış, Sovet piyadaları almanların hücumunun qarşısını aldıqdan sonra hər iki cinahdan hücuma keçən Sovet tankları alman "Panzer IV" tanklarını məhv etmişdi. Bu məğlubiyyət almanlara çox pis təsir etmişdi. Hətta Vermaxt sonradan bu hadisənin nəyə görə baş verdiyini dəqiqləşdirmək üçün xüsusi istintaq təşkil etmişdi. Quderian və onun qoşunları döyüşlər ərzində alman istehsalı tankların Sovet T-34 tanklarına qarşı aciz olduğunu başa düşmüşdü. General Quderian yazırdı ki, "Bizim "Panzer IV" tankları öz 75 mm-lik qısa topları ilə T-34 tanklarına yalnız arxa tərəfdən mühərriklərinə atəş açmaqla onları məhv edə bilər." Quderian öz xatirələrində yazırdı ki, "ruslar artıq bəzi şeylər öyrənməyə başlayıblar."
Sovet qüvvələrinin ilkin məğlubiyyətinin almanlar tərəfindən qiymətləndirilməsinə görə, Vyazma və Bryansk mühasirələrində 673,000 Sovet hərbçisi Vermaxt tərəfindən əsir götürülmüşdü, lakin sonradan aparılan araşdırmalar zamanı bu rəqəmin bir qədər şişirdildiyi deyilsə də, ən azı 514,000 Sovet hərbçisinin əsir düşdüyü aşkarlanmışdır. Bu da Sovet qoşunlarının öz gücünün 41 faizini itirməsi ilə nəticələnmişdi. Sovet komandanlığı bu döyüşlər ərzində 499,001 nəfər şəxsi heyət itirdiklərini açıqlamışdır. 9 oktyabrda Nasist Almaniyasının Propaqanda Nazirliyinin başçısı Otto Ditrix Hitlerə məruzəsi zamanı Moskvanı müdafiə edən orduların məhv olmağa yaxınlaşdığını bildirmişdir. Ditrix mətbuat konfransı zamanı xarici müxbirləri Sovet müqavimətinin bir neçə saat ərzində dağılacağına inandırmışdır. Alman mülki əhalisi arasında Barbarossa əməliyyatının başlanmasından etibarən aşağı düşən ruh yüksəkliyi yenidən artmağa başlamışdır.
Stalin 15 oktyabrda Kommunist Partiyası, Silahlı Qüvvələrin Baş Qərargahı və bəzi mülki hökumət ofislərinin Moskvadan Kuybişevə (indiki Samara) təxliyə olunmasını əmr etdi. Moskvada məhdud sayda dövlət rəsmisi qalmışdı. Bu təxliyə Moskvanın yerli əhalisi arasında təşviş yaranmasına səbəb oldu. 16-17 oktyabrda mülki əhalinin əksəriyyəti şəhəri tərk etməyə cəhd göstərdi. Bütün bunlara baxmayaraq, Stalin Sovet paytaxtında qaldı ki, bu da əhali arasında qorxu və təşvişin azalmasına təsir etdi.
Mojaysk müdafiə xətti (13-30 oktyabr)
13 oktyabr 1941-ci il tarixinə qədər Vermaxt qoşunları Moskvanın qərbində bu şəhəri qorumaq üçün Kalinin dən Volokolamsk və Kaluqa şəhərlərinə qədər uzanan dörd istehkam xətti ilə müdafiə olunan Mojaysk müdafiə xəttinə çatdı. Son gücləndirmələrə baxmayaraq, bu müdafiə xəttini yalnız təqribən 90,000 Sovet hərbçisi tərəfindən qorunurdu ki, bu da hücuma keçən alman qüvvələrinə nisbətən çox az idi. General Jukov ona verilən məhdud resurslara baxmayaraq, öz tabeçiliyində olan qoşunları dörd mühüm nöqtədə yerləşdirməyi qərara aldı: general-leytenant Konstantin Rokossovski nin rəhbərlik etdiyi 16-cı Ordu Volokolamsk şəhərini, general-mayor Leonid Qovorov un rəhbərlik etdiyi 5-ci Ordu Mojaysk şəhərini, general-mayor Qolubevin rəhbərlik etdiyi 43-cü Ordu Maloyaroslavets şəhərini, general-leytenant İvan Zaxarkinin rəhbərlik etdiyi 49-cu Ordu isə Kaluqa şəhərini müdafiə etməli idi.
13 oktyabr 1941-ci ildə (başqa mənbələrə görə 15 oktyabr) Vermaxt hücumlarını davam etdirməyə başladı. İlk növbədə, alman qüvvələri nisbətən zəif müdafiə olunan Kalinin şəhərinin şimal-şərqindən, həmçinin cənubdan Kaluqa və Tula şəhərləri istiqamətindən hücuma keçdi. 14 oktyabra qədər almanlar Tula istisna olmaqla, qalan bütün qeyd olunan məntəqələri ələ keçirməyə nail oldu. Bu cür ilkin qələbələrdən ruhlanan almanlar möhkəmləndirilmiş müdafiə xəttinə qarşı cinah hücumu təşkil etdi. Nəticədə, alman qoşunları intensiv döyüşlərdən sonra 18 oktyabrda Mojaysk və Maloyaroslavets, 21 oktyabrda Naro-Fominsk və 27 oktyabrda Volokolamsk şəhərlərini ələ keçirdi. Cinah hücumu təhlükəsinin getdikcə artması səbəbilə Jukov öz qoşunlarını Nara çayının şərqinə qədər geri çəkməyə məcbur oldu.
Cənubda almanların 2-ci tank ordusu Tula istiqamətində hücumu heç bir müqavimətə rast gəlmədən davam etdirdi. Çünki, Mojaysk müdafiə xətti bura qədər uzanmırdı və buna görə də həmin istiqamətdə hücumun qarşısını ala biləcək Sovet qoşunları yox idi. Buna baxmayaraq, pisləşən hava şəraiti, yanacaq problemləri, zədələnmiş yollar və körpülər almanların hücumunu ləngitdi ki, bu da Quderianın rəhbərlik etdiyi alman qoşunlarının 26 oktyabra qədər Tula şəhəri ətrafına çatmağına imkan vermədi. Almanların ilkin hücum planına görə onlar Tulanı tezliklə ələ keçirdikdən sonra cinah hücumu ilə Moskva ətrafına çıxmalı idilər. 29 oktyabrda almanların Tula şəhərinə ilk hücumu Sovet qoşunlarının 50-ci Ordusu və mülki könüllülər tərəfindən dayandırıldı. 31 oktyabrda alman ordusunun yüksək komandanlığı lojistik təchizat problemləri aradan qaldırılana və hava şəraiti normallaşana qədər bütün hücum əməliyyatlarını təxirə salmaq haqqında qərar qəbul etdi.
Vermaxtın Moskva istiqamətində hücumu (1 noyabr – 5 dekabr)
Oktyabrın sonlarına qədər alman qüvvələri artıq taqətdən düşmüş vəziyyətdə idi. Belə ki, onların maşınlarının yalnız üçdə bir hissəsi işlək halda idi, həmçinin isti geyim də daxil olmaqla, digər qış təchizatının cəbhə xəttinə çatdırılmasında problemlər mövcud idi. 1939-cu ildə Varşava nın işğalının almanlara baha başa gəlməsindən sonra, onlar bu cür böyük şəhərlərə güclü piyada qüvvələri dəstəyi olmadan birbaşa tanklarla daxil olmağı çox riskli sayırdı.
Qırmızı Ordu və mülki əhali arasında ruh yüksəkliyini daha da artırmaq məqsədilə Stalin, 7 noyabr tarixində (İnqilab günü) Qırmızı meydan da ənənəvi hərbi paradın keçirilməsini əmr etdi. Hərbi paradda iştirak edən Sovet qoşunları Kremlin binasının qarşısından keçərək birbaşa cəbhəyə yola düşdü. Bu parad cəbhə xəttində davam edən Sovet müqavimətini simvolik cəhətdən nümayiş etdirdi və növbəti illərdə baş vermiş döyüş əməliyyatlarına da psixoloji təsir göstərdi. Bu cəsur göstəriyə baxmayaraq, Qırmızı Ordunun mövqeləri təhlükəli vəziyyətdə qalmaqda davam edirdi. Baxmayaraq ki, Sovet rəhbərliyi gözlənilən alman hücumuna qarşı Klin və Tula şəhərlərini yüz minə yaxın yeni qüvvə ilə gücləndirmişdi, bununla belə, Sovet müdafiəçiləri rəqibə nisbətən zəif hesab olunurdu. Buna baxmayaraq, Stalin alman mövqelərinə doğru bir neçə preventiv əks-hücumlar təşkil etməyi tapşırırdı. Jukov isə onun bu qərarına etiraz edərək əlində olan bütün ehtiyatın tükənəcəyindən narahatlığını ifadə edirdi. Vermaxt bu cür Sovet əks-hücumlarının əksər hissəsini dəf etməyi bacardı. Yeganə uğur kimi Moskvanın qərbində yerləşən Aleksino şəhəri yaxınlığında baş tutmuş döyüşdə Sovet tanklarının alman 4-cü ordusuna ciddi itkilər verməsini qeyd etmək olar. Həmin döyüş zamanı almanların tank əleyhinə silahlara sahib olmamasına görə onlar yeni və yaxşı müdafiə olunan Sovet T-34 tanklarını dayandıra bilməmişdilər.
31 oktyabrdan 13 noyabra qədər Vermaxt yüksək komandanlığı Moskva istiqamətində ikinci hücumu təşkil etmək məqsədli hazırlıqlarına fasilə verdi. Almanların bu istiqamətdə əsas zərbə gücü hesab olunan Mərkəz Ordu Qrupu hələ də güclü hərbi birləşmə hesab olunsa da, aramsız döyüşlər onun döyüş qabiliyyətini aşağı salmışdı. Almanlar Sovet rəhbərliyinin şərqdən cəbhə xəttinə gətirdiyi yeni qüvvələrdən xəbərdar olsa da, Sovet tərəfinin döyüşlər ərzində verdiyi çoxsaylı itkilərə görə onların güclü müdafiə təşkil edə biləcəyini gözləmirdi. Lakin, oktyabr ayındakı vəziyyətə nisbətən, Sovet motoatıcı divizionları daha əlverişli müdafiə mövqeləri ələ keçirməyə nail olmuşdu. Sovet qoşunları cəbhənin əksər hissəsində çoxqatlı müdafiə sistemi qurmağa nail olmuşdular və ikinci eşalon müdafiə mövqelərində ən azı iki atıcı divizion yerləşdirmişdilər. Artilleriya dəstəyi təmin olunan mühəndis-istehkam qrupları alman qoşunlarının hücumunun gözlənildiyi əsas yollarda mövqe tuturdu. Həmçinin, cəbhədən arxada döyüş üçün əlverişli bir neçə Sovet ordusu da mövcud idi. Son olaraq onu da qeyd etmək lazımdır ki, Sovet qoşunları, xüsusilə zabitlər indi daha təcrübəli idi və hücum üçün daha yaxşı hazırlanmışdılar.
15 noyabr 1941-ci ilə qədər şaxtanın təsirindən yer dondu ki, bu da palçıq problemini həll etdi. 51 diviziondan ibarət zirehli alman qoşunları hücuma keçərək, Moskvanın mühasirəyə alınması hədəflərinə çatmaq üçün paytaxtın şərqində yerləşən Noqinsk şəhərində əlaqə qurmalı idilər. Bu məqsədə çatmaq üçün almanların 3-cü və 4-cü tank qrupları Volqa su anbarı və Mojaysk arasında qüvvələrini toplamalı və Sovet 30-cu ordusunu keçərək Klin və Solneçnoqorsk a çatmaqla paytaxtı şimaldan mühasirəyə almalı idi. Cənubda, 2-ci tank ordusu Tulanı keçərək, hələ də Sovet qoşunlarının nəzarəti altında olan Kaşira və Kolomna ya hücuma keçməli, daha sonra şimala doğru cinah hücumu təşkil etməklə Noqinskdə digər alman qoşunları ilə birləşməli idi. 4-cü alman piyada ordusu isə mərkəz istiqamətdən irəliləyərək cəbhə xəttindəki Sovet qoşunlarını geriyə doğru sıxışdırmalı idi.
Uğursuz hücum
15 noyabr 1941-ci ildə alman tank orduları Klin istiqamətində hücuma başladı, hansı ki, Stalinin əmri ilə Sovet qoşunları Volokolamsk istiqamətində əks-hücuma hazırlaşdıqları üçün Klin yaxınlığında heç bir ehtiyat qüvvə saxlamamışdılar. İlkin alman hücumları cəbhənin iki yerə bölünməsi, həmçinin Sovet qoşunlarının 16-cı və 30-cu ordularının bir-birindən ayrılması ilə nəticələndi. Ağır döyüşlər bir neçə gün davam etdi. Bu döyüşlər barədə Jukov sonradan öz xatirələrində qeyd edirdi ki, "düşmən bütün itkilərinə baxmayaraq, nəyin bahasına olursa-olsun Moskvaya çatmaq üçün döyüşürdü." Vermaxtın bütün cəhdlərinə baxmayaraq, çoxqatlı müdafiə sistemi Sovet tərəfinin itkilərinin sayını azaldırdı.
thumb|left|Alman hərbçilər Moskva yaxınlığında yaralanmış komandirlərinə yardım edir, 1941-ci ilin noyabr-dekabr ayları
Almanların 3-cü tank ordusu ağır döyüşlərdən sonra 23 noyabrda Klin şəhərini, 24 noyabra qədər isə Solneçnoqorsk şəhərini ələ keçirməyi bacardı. Buna baxmayaraq, Sovet qoşunlarının müqaviməti hələ də güclü idi və bu döyüşlər hələ heç nəyi həll etməmişdi. Deyilənlərə görə, Stalin Jukovdan Moskvanın necə uğurla müdafiə olunacağını soruşmuş və Jukov da cavabında bunun mümkün olduğunu, lakin bu məqsədə çatmaq üçün onlara təcili şəkildə ehtiyat qüvvənin lazım olduğunu bildirmişdir. 27 noyabra qədər almanların 7-ci tank divizionu Moskvaya çatmaq üçün sonuncu mühüm maneə hesab olunan Moskva-Volqa kanalının üzərindən keçən körpünü ələ keçirərək Kremlinə 35 km məsafəyə qədər yaxınlaşsa da, sonradan 1-ci zərbə ordusunun güclü əks-hücumu nəticəsində geri çəkilməyə məcbur oldular. Elə həmin tarixlərdə alman qoşunları Moskvanın mərkəzindən 29 km şimal-qərbdə yerləşən Lobnya şəhərinə çatdı və alman zabitləri Sovet paytaxtında yerləşən bəzi mühüm binalara daxil olmağı bacardı. Davam edən ağır döyüşlər nəticəsində həm Sovet, həm də alman qüvvələri getdikcə tükənirdi.
thumb|Moskvanın qərbində mövqe tutan alman hərbçiləri, 1941-ci ilin dekabrı
18 noyabr 1941-ci ildə Tula yaxınlığında baş tutmuş döyüşlərdə almanların 2-ci tank ordusu bu şəhəri mühasirəyə almağa cəhdlər etdi. Alman qoşunları qış geyimi və təchizatına sahib olmadan yorğun vəziyyətdə döyüşməyə davam edirdi. Almanların ilkin hücumları onların hər gün yalnızca 5–10 km irəliləməsi ilə nəticələnirdi. Tula yaxınlığında mövqe tutan alman tank ordularının Sovet qoşunlarının 49-cu və 50-ci orduları tərəfindən cinah hücumlarına məruz qalması onların hücumunu getdikcə yavaşladırdı. Buna baxmayaraq, Quderianın tabeçilyi altındakı alman qoşunları 22 noyabr 1941-ci ildə Stalinoqorsku işğal etdi və burada yerləşən Sovet atıcı divizionunu mühasirəyə aldı. 26 noyabrda alman tankları Moskva yolunda yerləşən çox əhəmiyyətli Kaşira şəhərinə daxil oldu. Buna cavab olaraq, növbəti gün həmin istiqamətdə Sovet əks-hücumu baş tutdu. General Belovun 2-ci süvari korpusu 173-cü atıcı divizion, 9-cu tank briqadası, iki əlahiddə tank batalyonu, həmçinin təlim və milis birliklərinin dəstəyi sayəsində Kaşira yaxınlığında alman hücumunun qarşısını ala bildi. Dekabrın əvvəllərində almanlar şəhərdən geri çəkilməyə məcbur oldu. Sovet qoşunlarının nəzarəti altında saxlanılan Tula şəhəri həm hərbçilər, həm də mülki şəxslər tərəfindən müdafiə olunurdu. Cənub istiqamətində almanlar heç vaxt paytaxta yaxınlaşa bilmədilər.
Moskvanın şimal və cənub istiqamətlərində ciddi müqavimətlə üzləşən alman qoşunları 1 dekabr tarixində Minsk-Moskva yolu ilə birbaşa Moskva istiqamətində hücuma başlamağa qərar verdi. Bu hücum məhdud tank dəstəyi ilə təmin olunmuşdu və ekstensiv Sovet müdafiəsinə qarşı həyata keçirilirdi. Almanların bu hücum cəhdi Sovet qoşunlarının 1-ci qvardiya motoatıcı divizionunun müqaviməti ilə üzləşdi, həmçinin 33-cü ordunun cinah əks-hücumu nəticəsində dayandırıldı. Elə eyni gündə, Vermaxtın Moskva istiqamətində hücumda iştirak edən yeganə xarici hərbi birləşməsi olan fransızlardan ibarət 638-ci piyada alayı Dyutkovo kəndi yaxınlığında döyüşlərə qoşuldu. 2 dekabrda almanların kəşfiyyat batalyonu Moskvanın mərkəzindən 30 km uzaqlıqda yerləşən Ximki şəhərinə, həmçinin burada yerləşən dəmiryolu stansiyasına çatmağı bacardı. Bu, alman qüvvələrinin Moskvaya ən çox yaxınlaşdığı məqam kimi tarixə düşdü.
thumb|left|Qırmızı Ordunun qış geyimində olan hərbçiləri
1941-1942-ci illərin qış fəsli 20-ci əsrdə Avropanın ən soyuq qışı kimi tarixə keçmişdi. 30 noyabrda alman generalı fon Bok Berlinə məruzə edərək, temperaturun – 45 °C olduğunu bildirmişdir. 6-cı tank divizionunun komandiri general Erxard Raus temperaturun gündəlik gedişatını öz gündəliyində qeyd edirdi. Həmin məlumatlara əsasən daha soyuq dövr dekabrın 4-dən 7-nə qədər davam etmişdir. Belə ki, həmin dövr ərzində temperatur –36 ilə –38 °C arasında dəyişirdi. Rəsmi Sovet Meteoroloji Xidmətinin məlumatlarında isə dekabrda qeydə alınmış ən aşağı temperatur –28.8 °C olmuşdu. Alman qoşunlarında qış üçün münasib geyim təchizatının olmaması səbəbilə alman hərbçilər arasında 130,000-dən çox donvurma halı qeydə alınmışdı. Sürtkü yağları donduğuna görə texnikalar istifadə olunmazdan hələ bir neçə saat əvvəldən qızdırılmağa başlanırdı. Eyni soyuq hava Sovet qoşunlarına da təsir edirdi, lakin onlar daha yaxşı təchizatlı idi.
Almanların Moskva istiqamətində hücumu dayanmışdı. Alman generalı Haynts Quderian öz gündəliyində yazırdı ki, "Moskva istiqamətində hücum uğursuz oldu. Biz düşmənin gücünü, onun sayını və iqlim şəraitini düzgün qiymətləndirmədik. Xoşbəxtlikdən, mən öz tabeçiliyimdəki qoşunları 5 dekabrda dayandırdım, yoxsa itkilər qaçılmaz olacaqdı."
Sovet əks-hücumu
Vermaxtın Moskva istiqamətində hücumları dayandırmasına baxmayaraq, alman kəşfiyyat orqanları belə hesab edirdi ki, Sovet qoşunlarının artıq ehtiyat qüvvəsi qalmayıb və onlar əks-hücuma keçə bilməyəcəklər. Stalinin göstərişi ilə Sibir və Uzaq Şərqdən 18 divizion, 1700 tank və 1500-dən çox döyüş təyyarəsinin cəbhə xəttinə göndərilməsi ilə almanların bu gözləntilərinin səhv olduğu üzə çıxdı. Dekabrın əvvəllərinə qədər Qırmızı Ordunun 58 divizion ehtiyat qüvvə toplaması ilə birlikdə Stalin generallar Jukov və Vasilevski tərəfindən hazırlanmış əks-hücum planını qəbul etdi. Bu yeni ehtiyatlarla birlikdə Sovet qüvvələrinin döyüşə hazır vəziyyətdə 1,100,000 nəfər şəxsi heyəti oldu ki, bu da alman qoşunlarının sayından bir qədər üstün idi. Buna baxmayaraq, qoşunların düzgün mövqelərdə yerləşdirilməsi nəticəsində bəzi mühüm nöqtələrdə Sovet qoşunlarının rəqib üzərində şəxsi heyətin sayı baxımından ikiqat üstünlüyü təmin olundu.
5 dekabr 1941-ci ildə "Moskvaya birbaşa təhdidin aradan qaldırılması" məqsədilə Sovet qoşunları Kalinin cəbhəsində əks-hücuma keçdi. Cənub-qərb və Qərb cəbhələri də növbəti gün öz hücum əməliyyatlarına başladılar. Bir neçə günlük kiçik irəliləyişlərdən sonra Sovet orduları 12 dekabrda Solneçnoqorsk və 15 dekabrda Klin üzərində nəzarəti bərpa etdi. Quderianın rəhbərlik etdiyi alman qoşunları tələsik Venev istiqamətində, daha sonra isə Suxiniçi ətrafına qədər geri çəkildi. Bununla da, Tula şəhərinə yaranmış birbaşa təhlükə aradan qalxdı.
8 dekabr tarixində Hitler 39 nömrəli direktivi imzaladı ki, bununla da alman qoşunları bütün cəbhə boyunca müdafiəyə çəkildi. Quderian bu qərarın qəbul olunduğu gün Hans Şmidt və Volfram fon Rixthofenlə müzakirəsi zamanı hazırkı cəbhə xəttini əldə saxlamağın mümkün olmadığına razılaşdılar. 14 dekabrda Frants Halder və Günter fon Kluqe Hitlerin təsdiqi olmadan öz qoşunlarının məhdud bir hissəsini Oka çayı nın qərb sahilinə çıxartdı. 20 dekabrda alman yüksək rütbəli zabitlərinin görüşü zamanı Hitler öz hərbçilərinə cəbhə xəttinin hər bir hissəsini sona qədər müdafiə etməyi "ehtiyac olarsa, artilleriya atəşi altında səngər qazmağı davam etdirməyi" əmr etdi. Lakin, Quderian Hitlerin bu qərarına etiraz edərək itkilərin döyüşlərdən daha çox, soyuq hava şəraitindən baş verdiyini və qış təchizatının vaxtlı-vaxtında çatdırılmadığını bildirdi. Buna baxmayaraq, Hitler mövcud cəbhə xəttinin müdafiə olunmasında israrını davam etdirdi və 25 dekabra qədər onun bu qərarına qarşı çıxan Quderianı, həmçinin müvafiq olaraq 4-cü tank ordusu və 9-cu ordunun komandirləri olan Höpner və Ştraussu da vəzifəsindən uzaqlaşdırdı. Fedor fon Bok da rəsmi qeydlərdə "səhhətində yaranmış problemlərə görə" vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı. Hitlerin əsas köməkçilərindən biri olan Volter fon Brauxiç də 19 dekabrda vəzifəsindən alındı.
thumb|left|Tula yaxınlığında döyüşlərdə iştirak edən Sovet pulemyotçusu piyadaları atəş dəstəyi ilə təmin edir, 1941-ci ilin noyabrı
Dekabrın ikinci yarısında Lüftvaffe tamamilə iflic vəziyyətinə düşmüşdü. Temperaturun −42 °C-yə çatması ilə birlikdə meteoroloji rekord qeydə alındı. Temperaturun getdikcə azalması lojistik təchizat və texniki təminatda çətinliklərin yaranmasına səbəb olmuşdu. Lüftvaffe virtual olaraq Moskva səmalarından uzaqlaşdırılmışdı və Sovet Hərbi Hava Qüvvələri getdikcə üstünlüyü ələ alırdı. Lüftvaffenin yenidən gücləndirilməsi ilə birlikdə Hitler situasiyanı qoruyacağına ümid edirdi. Almaniyadan 102 ədəd "Junkers Ju-52"lərdən ibarət iki bomardmançı və dörd nəqliyyat təyyarəsi qrupunun gəlməsi ilə cəbhədə döyüşən alman qüvvələri dəstəklə təmin olundu, həmçinin mühasirəyə düşmüş hərbi birliklər təxliyə olundu. Bu hava dəstəyi sayəsində Mərkəz Ordu Qrupu tamamilə yox olmaqdan qurtuldu. Sovet qoşunlarının bütün cəhdlərinə baxmayaraq, Lüftvaffe Mərkəz Ordu Qrupunun sağ qalmasında mühüm rol oynadı. 17 və 22 dekabr tarixləri aralığında alman hərbi hava qüvvələrinə məxsus təyyarələr Tula yaxınlığında düşmənin 299 texnikasını və 23 tankını məhv etdilər ki, bu da Qırmızı Ordunun almanları təqib etməsinin qarşısını aldı.
Cəbhənin mərkəz istiqamətində Sovet qoşunlarının sürəti daha aşağı idi. Sovet qoşunları yalnız on günlük ağır döyüşlərdən sonra 26 dekabrda Naro-Fominsk, 28 dekabrda Kaluqa, 2 yanvarda Maloyaroslavets şəhərlərini azad etdi. Sovet orduları 7 yanvar 1942-ci il tarixinə qədər baş vermiş döyüşlərdən sonra almanları Moskva şəhərindən 100–250 km məsafədə uzaqlaşmağa məcbur etdilər. Stalin hücumların davam etdirilməsini və almanların Mərkəz Ordu Qrupunu məhv etməyi əmr etsə də, artıq taqətdən düşmüş Qırmızı Ordu hissələri bu tapşırığı yerinə yetirə bilmədi.
Nəticə
thumb|upright=0.5|[["Moskvanın müdafiəsinə görə" medalı: 1 may 1944-cü ildən etibarən 1,028,600 nəfər bu medalla təltif olunmuşdur.]]
Qırmızı Ordu nun qış əks-hücumu alman qoşunlarının Moskva ətrafından çəkilməsi ilə nəticələnsə də, şəhər cəbhə xəttinə yaxın məsafədə yerləşdiyi üçün potensial təhlükə qalırdı. Buna görə də Stalin ilk növbədə Moskvanın təhlükəsizliyini təmin etməyi qarşısına məqsəd qoymuşdu. Moskvadan başlayan əks-hücumdan dərhal sonra, Rjev istiqamətində ardıcıl Sovet hücumları hər iki tərəfin çoxsaylı itkilər verməsi ilə nəticələndi. 1943-cü ilin əvvəllərindən etibarən almanlar cəbhənin qərb istiqamətində geri çəkilməyə başladı. İkinci Smolensk döyüşü nəticəsində məğlub olan almanların Mərkəz Ordu Qrupu Smolensk körpüsü və Dnepr çayının sol sahilindən geri çəkilməsinə baxmayaraq, Moskvanın tam təhlükəsizliyi hələ də təmin olunmamışdı.
Hitler 19 dekabr 1941-ci ildə Moskvanın ələ keçirilməsində uğursuz fəaliyyət göstərən alman qoşunlarının Ali Baş Komandanı Valter fon Brauxiçi vəzifəsindən uzaqlaşdırdı, həmçinin qoşunların idarəçiliyini və hərbi qərarların qəbul olunmasına dair bütün öhdəliyi öz üzərinə götürdü. Bundan başqa, Hitler öz ətrafındakı qərargah zabitlərini çox az və ya heç döyüş təcrübəsi olmayanlar arasından seçdi.
1941-ci ilin iyun ayından bəri ilk dəfə olaraq, Sovet qüvvələri almanların qarşısını aldı və onları geri çəkilməyə məcbur etdi. Bu, Stalinin özünəinam hissinin artmasına və hücumu davam etdirmə qərarı verməsinə səbəb oldu. 5 yanvar 1942-ci ildə Kremlin də baş tutmuş görüş zamanı Stalin ümumi payız hücumunun başlayacağını və bu hücumun Moskva, Leninqrad, Xarkov və Krım yaxınlığından başlayacağını elan etdi. Bu plan Jukovun təklifləri əsasında hazırlanmışdı. Qırmızı Ordunun ehtiyat qüvvələri və Vermaxtın taktiki cəhətdən bacarıqlı qoşunları arasında Rjev yaxınlığında baş tutmuş qanlı döyüşlər, həmçinin İkinci Xarkov döyüşündə Sovet qoşunlarının məğlub olması, Demyansk cibində Sovet qoşunlarının uğursuz hücum cəhdi, Leninqradın blokadasını aradan qaldırmaq məqsədilə hücuma keçən general Andrey Vlasovun ordusunun mühasirəyə düşməsi və Krım istiqamətində hücuma keçən Sovet qüvvələrinin ciddi itkilər verərək məğlub olması ilə birlikdə Sovet tərəfi bu hücumda gözlənilən uğur əldə edə bilmədi. Sovet qoşunlarının bu uğursuzluqları Stalinqrad döyüşündə cəbhənin cənub istiqamətində almanların uğur qazanması ilə nəticələndi.
Miras
thumb|Moskva döyüşünün 60-cı ildönümünə həsr olunan rus poçt markası
Rusiya nın paytaxtı Moskva şəhərinin Qırmızı meydan  ında Oktyabr inqilabı  nın şərəfinə müntəzəm olaraq hər ilin noyabr ayının 7-də təşkil olunan Oktyabr inqilabı paradı 1995-ci ildən etibarən artıq milli səviyyədə qeyd edilmir. Parad Rusiyada Hərbi Şərəf Gününə daxil olan tarixi hadisə şəklində keçirilir. Bu paradda Rusiya Silahlı Qüvvələri nin Moskva Qarnizonu və Qərb Hərbi Dairəsinin üç min nəfərə yaxın hərbi qulluqçusu iştirak edir. Həmin parada Moskva şəhərinin meri başçılıq edir və o, parad zamanı çıxış edir. Parad başlamazdan əvvəl, Moskva döyüşü gənc tələbələr və könüllülər tərəfindən "yenidən canlandırılır."
thumb|[[İkinci dünya müharibəsi ndə döyüşmüş Qırmızı Ordu  nun standart uniformasını geyinmiş hərbçilər Qırmızı meydan  dan keçərkən, 7 noyabr 2018-ci il.]]
Paradda iştirak edən qoşunları həmişə silahlı qüvvələrin yüksək rütbəli veteranı (adətən polkovnik rütbəli hərbçi) idarə edir və parad ərzində onlara müəyyən göstərişlər verir. Parad ərzində musiqi dəstəyi həmişə Moskva Qarnizonu Mərkəzləşdirilmiş Orkestri, həmçinin Qərb Hərbi Dairəsinin müxtəlif hərbi orkestrləri və Rusiya Müdafiə Nazirliyinin Mərkəzi Hərbi Orkestri tərəfindən təmin olunur.
İtkilər
Müxtəlif mənbələr tərəfindən fərqli rəqəmlər açıqlandığına görə Moskva döyüşü ərzində alman və Sovet itkilərinin dəqiq sayı müzakirə mövzusu hesab olunur. Döyüşlərin başlanğıc tarixi kimi Tayfun əməliyyatının başlandığı 30 sentyabr 1941-ci il tarixi (bəzən 2 oktyabr 1941-ci il) əsas götürülsə də, bu döyüşün nə vaxt başa çatması haqqında iki müxtəlif tarix qeyd olunur. Bəzi mənbələr (Erikson və Qlantz kimi) Sovet qoşunlarının Rjev hücumunun bu döyüşlərə aid olmadığını və onun fərqli əməliyyat olduğunu bildirməsinə baxmayaraq, başqa mənbələr bunu qəbul etmir. Rjev hücumunu başqa əməliyyata aid edən mənbələrə görə Moskva döyüşü 7 yanvar 1942-ci ildə başa çatmışdır.
Bu döyüş zamanı baş vermiş itkilərə görə də bir-birindən çox fərqlənən rəqəmlər səsləndirilir. Barbarossa əməliyyatına dair kitabın müəllifi olan Con Erikson öz kitabında qeyd edir ki, 1941-ci ilin oktyabrı və 1942-ci ilin yanvar ayları aralığındakı tarixlərdə baş vermiş Sovet itkilərinin sayı 653,924 nəfərdir. Qlantz isə özünün "Titanlar döyüşəndə" adlı kitabında Sovet qoşunlarının 7 yanvar 1942-ci ilə qədər müdafiə döyüşlərində 658,279 nəfər, qış əks-hücumu zamanı isə əlavə olaraq 370,955 nəfər itki verdiyini qeyd edir. Vermaxtın rəsmi məlumatına əsasən Mərkəz Ordu Qrupunun alman qoşunlarından 1 oktyabr 1941-ci ildən 10 yanvar 1942-ci ilə qədər baş vermiş döyüşlərdə 35,757 nəfər həlak olmuş, 128,716 nəfər yaralanmış və 9,721 nəfər itkin düşmüşdür. Lakin, bu rəsmi məlumatda cəbhədə döyüşən fərdi batalyon və divizion komandirlərinin məlumatları əks olunmadığına görə alman qoşunları arasında baş vermiş itkilərin rəsmi qeyd olunan məlumatlara nisbətən daha çox olduğu güman edilir.
Sanconişi Sanetaka
Həyatı
Sanetaka daxili nazir Sanconişi Kinyasunun oğlu kimi dünyaya gəlmişdir. 1506-cı ildə atası kimi daxili nazir vəzifəsinə yüksəlmişdir. Sanetaka imperatorluq sarayında xidmət versə də, Muromaçi şoqunluğunun əsas fiqurları ilə əlaqələr qursa da, onun reputasiyası mədəniyyət sahəsindəki fəaliyyətləri ilə bağlı olmuşdur. O, yaşadığı dövrü "müharibələr, mübahisələr və zorakılıq dövrü" adlandırmışdı.
Sanetaka dövrün bir çox ədəbi fiquru ilə birlikdə fəaliyyət göstərmişdir. Bunların içərisində renqa janrının ustası Soqi də var idi. O, Soqiyə "Şinsen Tsukubaşu" adlı renqa kolleksiyası tərtib etməkdə kömək etmişdir. Sanetaka vaka və renqa janrlarında şeirlər yazan şair, "Saqoromo" no tamaşasının müəllifi, "Gencinin hekayəsi" kimi klassik əsərlərin mütəxxəsisi, Çin tarixinin tələbəsi, etika və mərasim məsələləri üzrə ekspert, xəttat və şoqi oyunçusu kimi tanınmışdır.
Əsərləri
Sanetakanın ən tanınmış əsərlərinə "Setsuqyokuşu" və "Çosetsuşu" adlı şeir kolleksiyaları, poetik fəaliyyətləri haqqındakı gündəliyi "Sayşoso", poetik nəzəriyyələrdən bəhs edən "Eyka tayqayşo", "Gencinin hekayəsi" əsərinin təhlili olan "Genci monoqatari sayryuşo" və mərasim məsələləri haqqındakı traktatı "Şozokuşo" aiddir. 1474-1536 illəri əhatə edən "Sanetaka ko ki" adlı gündəliyində dövrün mədəni və siyasi vəziyyətini təsvir etmişdir.
Pol Corc
Pol Corc — Amerikalı peşəkar basketbolçu. Hal hazırda Los-Anceles Klippers komandasında çıxış edir. O, 6 dəfə NBA All-Star komandasına 4 dəfə isə All-NBA və NBA All-Defensive komandasına seçilib. PG13 ləqəbi ilə də tanınır.
Qara pantera: Vakanda əbədi
Qara pantera: Vakanda əbədi — Marvel Kinematoqrafiya Kainatının 30-cu filmi olması gözlənilir.
Pol Corc
Corc əvvəlcə ali məktəbin Knight High School komandasında sonra isə Fresno State kollec komandasında çıxış edib. 2010 NBA seçmələrində İndiana Pacers tərəfindən 10-cu sıradan seçilib. 2013-cü ildə "'Ən çox inkişaf etmiş"' (Most Improved Player) seçilib. 2014-cü ildə ABŞ milli basketbol yığmasına çağırılıb və milli komanda ilə hazırlıq oyunlarının birində ayağını qırır. Zədə səbəbindən 2014–15 sezonun çoxunu buraxmalı olur, amma 2016-cı ildə yenidən All-Star komandasına seçildi.
İndiana Peysers komandası üçün oynadığı 7 sezonda 7 dəfə (2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017) pleyoffa 2 dəfə (2013, 2014) isə konferans finalına çıxdı.
Qara pantera: Vakanda əbədi
Rollarda
Həmçinin Mişeli Koel hələki, açıqlanmamış rolda yer almışdır.
Pol Corc
2017-ci il 6 iyulda İndiana Peysers komandasından Domantos Sabonis və Viktor Oladipo qarşılığında Oklahoma-Siti Tander komandasına keçir.
2019-cu il 10 iyulda Oklahoma-Siti Tander komandasından Qilces-Aleksander Şey və Danilo Qallinari qarşılığında Los-Anceles Klippers komandasına keçir.
İlk sezonu (2010–11)
2010-cu il 27 oktyabrda San-Antonio Spörs-a qarşı il rəsmi oyununa çıxdı və 23 dəqiqədə 4 xal atdı.İkinci oyununda isə Vaşinqton Uizards-a qarşı 23 xal atdı. İlk sezonunu ortalama 7.8 xal, 3.7 ribaund, 1.1 asistlə başa vurur.2011-ci il pleyofflarında Çikaqo Bullz-a qarşı oynanan seriyada Derrik Rozu müdafiə etmək üçün bütün oyunlara ilk beşdə başladı.Həmin seriyada isə 4–1 məğlub oldular.
2011–12 sezonu
3 fevral, 2012-ci ildə Corc Dallas Maveriks-ə qarşı 30 xal, 9 ribaund, 5 asist, 5 top oğurlama və 1 blokla oynayır və komandasına qələbə qazandırır.O,həmin sezonda Slam Dunk Contest və Rising Stars Challange yarışlarına çağırılır.Smaç yarışmasını Ceremi Evans qazanır və Corc üçüncü olur. 2011–12 sezonunu 12.1 xal, 5.6 ribaund, 2.4 asist ortalaması ilə bitirir.Corc bu sezonda 66 oyuna ilk beşdə başlayır.Pleyoffların ilk turunda Orlando Mecik-i 4–1 məğlub etsələr də,ikinci turda Mayami Hit komandasına 4–2 məğlub olurlar.
2012–13 sezonu
13 fevral,2013-cü ildə Şarlott Hornets-a qarşı 23 xal, 12 ribaund, 12 asist ve 2 top oğurlama ilə oynayaraq karyerasında ilk dəfə triple double-a imza atır.Bu sezonu Corc 17.4 xal, 7.6 ribaund and 4.1 asist ortalaması ilə başa vurur və NBA All-Star komandasına seçilir. O bu sezonun "'Ən çox inkişaf etmiş oyunçusu"' (Most Improved Player) seçilir. Bu sezon o komandası ilə birlikdə Şərq Konfransı Finallarına çıxır.Finallarda Mayami Hit-ə qarşı ilk oyunda hesab 89–92 olarkən atdığı 3 xalla oyunu əlavə vaxta aparır. Əlavə vaxtda sona 2.2 saniyə qalarkən və hesab 101–99 olarkən 3 xallıq atışı zaman Dueyn Ueyd faul etdiyinə görə 3 sərbəst atış imkanı qazanır və hesabı 101–102 edir. Lakin Lebron Ceyms son saniyədə atdığı xalla Miami oyunu 103–102 qazanır.Həmin seriyanı isə 4–3 Mayami Hit komandası qazanır.
2013–14 sezonu
25 iyul, 2013-cü ildə Corc İndiana ilə 4 illik 90 milyon $ qarşılığında yeni müqavilə imzalayır. O bu sezonu ortalama 21.7 xal, 6.8 ribaund və 3.5 asist ilə tamamlayır. Normal sezonda göstərdiyi performansına görə All-NBA üçüncü komandasına və All-Defensive ilk komandasına seçilir. Komandası ilə yenidən Şərq Konfransı Finallarına çıxsa da yenidən Mayami Hit komandasına uduzaraq mübarizədən kənarda qalır.
2014–15 sezonu
2014-cü ildə Pol Corc 2014 FIBA Dünya Basketbol Çempionatında iştirak etmək üçün ABŞ milli basketbol komandasına dəvət edilir. Avqustun 1-də hazırlıq oyununda Ceyms Hardena blok vurmaq istəyərkən yerə tərs addım atır və sağ ayaq biləyini sındırır. Zədə səbəbi ilə 2014–15 sezonun çox hissəsini buraxmalı olur. 5 apreldə Mayami Hit qarşısında qazandıqları oyunda zədədən sonra ilk dəfə oyuna çıxır və 15 dəqiqəyə 13 xal atır. İştirak etdiyi sezonun son 6 oyununda ortalama 8.8 xal, 3.7 ribaund ilə oynayır.
2015–16 sezonu
2015–16 mövsümünün ilk matçında 106–99 məğlub olduqları Toronto Reptors oyununda Corc 17 xal və 12 ribaund ilə oynadı. Oyundan sonra etdiyi açıqlamalarda hakimlərin qərarını tənqid etdiyinə görə ona Milli Basketbol Assosiasiyası tərəfindən 10.000 $ pul cəzası verildi. Yuta Caz-a 122–119 məğlub olduqları oyunda 48 xal ataraq karyera xal rekordunu qırır. 3 dekabrda oktyabr və noyabr aylarındakı performansına görə Şərq Konferansında Ayın Ən Yaxşı Oyunçusu seçildi. Sezonu ortalama 23.1 xal,7 ribaund və 4.1 asist ilə bitirir və All Star-a seçilir. Komandası pleyofflarda 7 oyunun nəticəsində Toronto Reptors-a məğlub olur. Həmin sezonda 2016 Yay Olimpiya Oyunlarında çıxış etmək üçün ABŞ milli komandasından dəvət alır.
2016–17 sezonu
Corc bu sezonu ortalama 23.7 xal, 6.6 ribaund, 3.3 asist ilə başa vurur və NBA All-Star komandasına seçilir. İndiana Peysers normal sezonu konferans 7-cisi bitirir və pleyoffda Klivlend Kavalerslə rəqib olur. 4–0 məğlub olduqları seriyada Pol Corc 28 xal ortalaması ilə oynayır.
2017–18 sezonu
6 iyul 2017-ci ildə Pol Corc Domantos Sabonis və Viktor Oladipo qarşılığında Oklahoma-Siti Tander komandasına keçir. Yeni komandası ilə ilk oyununa 19 oktyabrda Nyu-York Niks-i 105–84 məğlub etdikləri oyun qarşısında çıxır və 28 xal atır. NBA All-Star komandasına seçilmiş Demarkus Kazıns zədələndiyi üçün onun yerinə seçilir.
2018–19 sezonu
Oklahoma-Siti Tander komandasında çıxış etdiyi ikinci ilində özünün ən yaxşı sezonlarından birini yaşayan Pol Corc bu sezonu 28.0 xal, 4.1 asist və 8.2 ribaund ortalaması ilə bitirərək şəxsi rekordunu yeniləyir. MVP yarışında üçün yeri tutan Pol Corc bu sezonda NBA All-Star komandası ilə yanaşı All-NBA və NBA All-Defensive birinci komandalarına da seçilir.
Çaylı yemişi
Çaylı yemişi və ya Dadaş tumu – Abşeronda xalq seleksiyası yolu ilə yetişdirilmiş sort. Tağı qısa, yarpaqları böyrəkvaridir. Meyvələri uunsovdur. Rəngi açıq-yaşıl, qabığı narın torlu, ləti sıx, şirəli və ağ rəngdədir. Dadı çox şirindir. Toxumları ağımtıl-sarı, orta irilikdə, yumurtavaridir. 90–100 günə yetişir. Hər ha-dan 25 ton məhsul götürmək mümkündür. Saxlama və daşınma orta dözümlüdür.
Baham adaları–Türkiyə münasibətləri
Baham adaları–Türkiyə münasibətləri — Baham adaları və Türkiyə arasında beynəlxalq əlaqələr.
Diplomatik münasibətlər
Türkiyə və Bahamalar, Andros, Bahama adalarının Atlantik Sualtı Test və Qiymətləndirmə Mərkəzi və Böyük Bahamadakı ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri Bazası vasitəsilə əməkdaşlıq etdi.
Əlaqələr xüsusilə 1980-ci ilin mayında Türkiyə Bahamaları diplomatik olaraq dəstəkləyəndə, Bahamiya-Küba balıqçılıq hüquqları ilə bağlı fikir ayrılığının artması ilə xüsusilə isti idi. Bahamalı dörd dəniz piyadası Kuba döyüş təyyarələri iki Kuba balıqçı gəmisini saxlayan Bahamalı bir patrul gəmisini batırdıqdan sonra öldürüldü. Bahama qeyd-şərtsiz üzrxahlıq və tam təzminat tələb etdikdə Türkiyə Bahamaları güclü şəkildə dəstəklədi.
Lakin münasibətlər ABŞ-nin 1983-cü ildə Qrenadaya müdaxiləsi ilə ağırlaşdı və sonradan baş nazir Bişop devrildi və öldürüldü Bahamalalılar müdaxiləni "erkən kəskin reaksiya" kimi olaraq qınadı.
Türkiyə 1983-cü il müharibəsinin vurduğu ziyanı aradan qaldırmaq üçün Qrenadaya inkişaf yardımı göstərdikdən sonra münasibətlər yaxşılaşdı.
İqtisadi əlaqələr
2019-cu ildə iki ölkə arasında ticarət həcmi 86,1 milyon ABŞ dolları təşkil etmişdir.
Ədəbiyyat
"Bahamas: A Paradise for Tourists and Bankers," Courier [Brussels], No. 88, November-December 1984, pp. 23–26. Benchley, Peter. "The Bahamas: 'Boom Times and Buccaneering'," National Geographic, 162, No. 3, September 1982, pp. 364–95. Birnbaum, Stephen (ed.). Birnbaum's Caribbean, Bermuda, and the Bahamas, 1986. Boston: Houghton Mifflin, 1985. Birnbaum's Caribbean, Bermuda, and the Bahamas, 1987. Boston: Houghton Mifflin, 1986. Craton, Michael. A History of the Bahamas. (3d ed.) Waterloo, Canada: San Salvador Press, 1986. Halkitis, Michael. The Climate of the Bahamas. Nassau, The Bahamas: Bahamas Geographical Association, 1980.