Reç_Pospolita
Şlyaxta və maqnatlar arasında mübarizə
XV əsrin sonu XVI əsrin əvvəllərində Polşada hələ dövlətin mərkəzləşməsi prosesi davam edirdi. Bu ölkə üçün mühüm problem idi. Belə ki, Avropanın şərqində və qərbində eyni vaxtda Avropanın şərqində və qərbində sosial və iqtisadi inkişafında mühüm rol oynayan və öz ölkəmizin müdafiəsini təmin edən Qərbi Avropa şərtlərində kapitalist münasibətlərinin inkişafına səbəb olan mərkəzləşmiş güclü dövlət formalaşmışdı. Polşada XV əsrin sonu XVI əsrin əvvəllərində kral hakimiyyəti güclü idi. O, yüksək məmurları və yepiskopları təyin edir, və əlində xarixi siyasəti, ali məhkəməni və hərbi hakimiyyəti əlində saxlayırdı. Öz istəyinə görə seymləri çağırır, onların iclaslarını müəyyən edir, qanun verici hüquqa və seym qərarlarını imza edir və s. Belə ki krallra maqnatlarla mübarizədə şlyaxtalara arxalanırlar və buna görə də onların tələblərini yerinə yetirməyə məcbur olurdular. Knyazlıların artması maqnatlar kimi kral hakimiyyətini də sarsıtdı. Nəticədə XVI əsrdə mərkəzləşmə tendensiyası zəiflədi, siyasi həyatda şlyaxtaların rolu artdı, sonra isə maqnat aliqarxiyasının rolu artdı. Şəhərlərin siyasi zəifliyi və onların bəziləri də alman patrsilərinin olması, kralın güclü ordunu saxlaması üçün kifayət qədər fasilənin olmaması dövlətin mərkəzləşməsinin tamnamlanlmasına Polşada silki monorxiyanını tamamilə artmasına səbə oldu. 1505-ci ildə Çlyaxta kral Aleksandrdan (1501-1506) Nihil növü yeni keçmə sözləri ilə başlanan Rada Konstitusiyaının qəbuluna nail oldular. Bu akt seymin rəsmiləşdirilməsi prosesini və şlyaxta demokratiya qurluşunun formalaşdırılmasını həyata keçirdi. Kral hər 2 palatanın senat- və səfir divanxanasının razılğı olmadan qanun qəbul eəd bilməzdi. 1505-ci il konstitusiyası yeni pespektivlər açdi. İlk növbədə isə Orta Şlyaxtaların maraqlarını ifadə edən səfir divamxanası üçündür. İndi şlyaxtalar nəinki maqnat və katolik kilsəsinə qarşı mübarizədə eləcə də, onlrala ittifaq bağlamağa hazırlaşan krala qarşı mübarizədə müstəqillik əldə etdilər. İqtisadi və siyasi həyatda ghəll edici vəziyyət almağa çalışaraq Şlyaxtalar bi rsıra proqresiv tələblər irəli sürdülər. Onların izlərinə humanizm və reormasiya ideyaları müəyyən təsir göstərmişdir ki, və bu orta şlyaxtalar ilə baölı idi. Maqnatların mövqelərinin sındırılması və dövlətin vəziyyətinin yaxşılaşdırılması üçün şlyaxtalar XVI əsrin I yarısında kral mülkünün maqnatların əlində olan hissəsini geri qaytarmaq (reduksiya) və ya hüquq və torpaqların tutulmasına cəh edə bilər. 1562-1563 –cü illərdə seymdə maqnatların qarşıdurması qırıldı və onlar kral mülklərinin 1504 cü ildə əldə etdikləri və ya arendaya götürdükləri kral mülklərini geri qaytarılmasına razı oldular. Amma bu qərar yerinə yetirilmədi. Şlyaxta 1528- xüsusi müstəqil məhkəmə instansiyasının Kral tribunalının yaradaılmasına nail oldular. Bundan başqa onlar maqnatlar səfir divanxanasından uzaqlaşdıdılar. Şlyaxtların bir sıra tələbləri katolik kilsəsinə qarşı yönəlçişdir. Şlyaxtalar dini mülklərdən vergilərin alınmasına, ölkənin müdafiəsində ruhanilırin iştirakına, kilsə hakimlərinin hakimiyyətinin məhdudlaşdırılmasına, torpaq sahiblərinin desyatin (1/10/) ödəməkdən azad edilməmiş, ruhnilərdən torpaqların alınmasına və s. çalışırdılar.