cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Gürcüstan tarixi memorialı
Təsviri
Kompleksə geniş və uzun pilləkən aparır. Pilləkənin başlanğıcında yerləşdirilmiş iki sütun Gürcüstanın qədim və müasir tarixini simvolizə edir. Pilləkənin sağ tərəfində yerləşən meydançada yerləşən on üç heykəl, ölkədə xristianlığın yayılmasında mühüm rol oynamış siryani müdriklərini təsvir edir. Heykəllərin yanında yerləşən iki lövhdə Gürcüstan tarixinin ən mühüm hadisələri sıralanmış və Müqəddəs Nino xaçı təsvir edilmişdir.
Bundan əlavə kompeksə bədii tərtib edilmiş qapılara malik bazilika formalı kiçik kilsə və baxış meydançası daxildir.
Efiopiya imperiyası
Efiopiya imperiyası (የኢትዮጵያ ንጉሠ ነገሥት መንግሥተ) və ya Abissinia  (Həbəşistan) - müasir Efiopiya və Eritreya respublikalarının ərazisini əhatə etmiş tarixi dövlət.
Yaranması
Efiopiya imperiyasının kökü Aksum çarlığına gedir. Təxminən 950-ci ildə Aksum kraliça Qudit tərəfindən işğal edildi. Tarixçilər bu dövrü "qaranlıq əsr" adlandırırlar. Quditin 40 il davam edən hökmranlığından sonra ölkə onun sələfləri tərəfindən idarə edilirdi. Aksum çarlığının dağılma dövründə müasir Efiopiya ərazisində müsəlman Maxsum sülaləsinin idarə etdiyi Şeva sultanlığı (896-1279) və provaslav xristiyan Zaqve krallığı var idi. 1270-ci ilə özlərini Süleyman padşahın nəslindən gəldiyini hesab edən abissiniyalı sülalə Zaqve krallığını devirərək hakimiyyətə gəldi. Yeni sülalə tarixdə Solomon və ya Süleyman sülaləsi adlanır. Efiopiya mənbələrinə görə Solomon sülaləsinin banisi I Menelik Süleyman padşah və Səba kraliçasının oğlu idi. Bu sülalənin uzunmüddətli hakimiyyəti zamanı Efiopiya imperiyası ən güclü dövrünü yaşadı.
Efiopiya-Adal müharibəsi, Osmanlıların yürüşü
thumb|right|200px|Efiopiya ordusu Adal ordusuna qarşı
1529-cu ildə müsəlman Somali dövləti Adal sultanlığı Efiopiyaya hücum etdi. 14 il davam edən müharibənin gedişində Adal ordusu Osmanlıların köməyi ilə Həbəş torpaqlarını zəbt etdi. Ancaq 1943-cü ildə Portuqaliya ordusunun dəstəyi nəticəsində işğalçılar Abissiniyadan qovuldu. Elə həmin il Efiopiya imperatoru Klavdi Adala uğurlu hücum etdi. Lakin Klavdinin 1559-cu il kampaniyası məğlubiyyətlə bitdi, özü isə öldürüldü. Klavdinin kəsilmiş başı Adalın paytaxtı Harara aparılaraq şəhər meydanında sərgiləndi.
1555-ci ildə Osmanlılar Efiopiyanı öz vilayətlərinə çevirmək məqsədi ilə geniş hücuma keçdilər. Özdəmir paşanın rəhbərliyi ilə Qırmızı dəniz sahilindəki Suakina və Massaua limanları tutuldu və ələ keçirilmiş ərazilərdə 1557-ci ildə Həbəş əyaləti yaradıldı. Özdəmir paşa yeni inzibati ərazinin bəylərbəyi oldu.
XVI əsrdən etibarən mərkəzi hakimiyyətə tabe olan vilayətlər yarımmüstəqilləşir. Yazılı mənbələrdə vilayətlərin imperatordan müəyyən simvolik asılığı haqqında məlumat verir.
İmperiyanın zəifləməsi, Britaniya və İtaliyanın işğalçı yürüşləri
1769-1855-ci illər aralığında imperiyada daxili çəkişmələr güclənir, xristian və müsəlmanlar arasında çaxnaşmalar baş verir, imperatorun hakimiyyəti zəifləyir. "Şəhzadələr erası" adlanan bu dövrdə iqtisadi, mədəni, sosial gerilik yaşanır.
XIX əsrdən etibarən Efiopiya bir tərəfdən Avropa ölkələrinin kolonial siyasətinə qarşı mübarizə aparmalı, digər tərəfdən qonşuların hücumlarından qorunmalı olur. Həmçinin ölkədə yolxucu xəstəliklər yayılmışdı və minlərlə insanın ölümünə səbəb olurdu. Əvvəlcə hökumət üzvlərinin həbsə atılması iddiası ilə 1868-ci ildə Britaniya Həbəşistana uğurlu yürüş edir.
Daha sonra 80-ci illərdə İtaliya ordusu Abissiniyanın bəzi rayonlarını işğal edir. 2 may 1889-cu ildə Uççali şəhərində 20 maddədən ibarət sülh müqaviləsi bağlanır. Bu müqaviləyə əsasən İtaliyanın işğal etdiyi ərazilərdə tamhüquqlu hakimiyyəti Efiopiya imperiyası tərəfindən tanınır, İtaliya vətəndaşlarına Abissiniyada torpaq, mülk almaq imkanı verilirdi. Sazişdə iki ölkə arasındakı sərhədlərin dəqiq təyin edilməməsi İtaliyanın gələcəkdə də işğalçı yürüşlərini məqsədi güdürdü. Ümumiyyətlə Efiopiya imperiyası onların əleyhinə olan müqaviləni bağlamağa məcbur edilmişdi. Oktyabrın 1-i Neapolda tərəflər arasında əldə edilən yeni razılığa əsasən İtaliya və Abissiniya arasında sərhədlər təyin edildi və İtaliya Efiopiyaya 4 milyon kredit ayırdı. Bununla İtaliya Eritreyada hakimiyyətini qurur, həm də Efiopiyanın gələcək zəbtinə şərait yaradırdı.
Efiopiya II Menelikin hakimiyyət illərində
1889-cu ildə IV Yohannesin ölümündən sonra Sahle Mariam onun sələfi Yohannes Menqeşi məğlub edərək II Menelik adı ilə hakimiyyətə gəlir. Sahle Mariam özünün Süleymanın ata xətdindən gəldiyini iddia edirdi. 1893-cü ildə Efiopiya İtaliya ilə bağladığı müqavilədən imtina etdi. Hadisələrin bu cür gedişini gözləməyən İtaliya dərhal müharibə elan edərək Abissiniya torpaqlarına ordu yeridir. Ancaq savaş italyanlar üçün uğursuz keçir və Efiopiya ordusu mütləq qələbə qazanır. 1896-cı ildə Əddis-Əbəbədə bağlanmış müqaviləyə əsasən İtaliya rəsmi olaraq Efiopiyanın müstəqilliyini tanıyırdı.
thumb|left|200px|Efiopiya [[1891-ci ildə]]
II Menelikin hakimiyyət illəri həmçinin imperiyanın sahəsini genişləndirmək üçün cənub, qərb və şərq istiqamətində aparılan kampaniyalarla xarakterikdir. Bu işğallar nəticəsində Bale, Uoleqa, İllubabor, Keffa, Qamo-Qofa, Sidama, Arsi, və son olaraq Harerqe əraziləri zəbt edilir; Uollo, Qoccam, Şoa vilayətlərinin sərhədləri genişləndirilir. Bununla da müasir Efiopiya sərhədləri müəyyənləşdi.
Bu uğurlardan sonra Afrikada koloniyaları olan Böyük Britaniya və Fransa Efiopiya ilə əlaqələr yaratmaq üçün danışıqlara başlayırlar.
Efiopiya imperiyası XX əsrdə
1913-cü ildə II Menelik vəfat edir və taxta onun qız nəvəsi V İyasu çıxır. İyasunun dövründə mərkəzi hakimiyyət zəifləyir. İmperatorun Avropaya meyilli siyasəti yüksək çinli məmurların və aristokratların qınağına səbəb olur. 1914-cü ildə İyasu müsəlman Abdulla Sadiqi Oqaden bölgəsinə qubernator təyin edir. Ümumiyyətlə hökmdar müsəlmanlarla sıx əlaqədə idi. Bu isə nəinki ölkənin xristian topluluğunun, həmçinin Britaniyanın da narazılığına səbəb olurdu. Efiopiyanın müxalif xristian cəmiyyəti Britaniyanın razılığı ilə 1916-cı ilin 27 sentyabrında İyasun paytaxtda olmamasından istifadə edərək çevriliş edərək hakimiyyətə II Menelikin qızı Zaiditunu gətirirlər. Müxalifət rəhbərlərindən Teferi Mekonnın isə regent təyin olunur. İmperatriça Zaiditu taxt-tac sahibinə çevrilsədə real hakimiyyət Mekonnın əlində idi. İyasu isə güc yolu ilə yenidən hakimiyyətə gəlmək istəsədə bu onda alınmır. Bir neçə il gizlənə bilən köhnə imperator 1921-ci ildə həbs edilir. O 1935-ci ildə İtaliyanın hücümu zamanı öldürülür. 2 aprel 1930-cu ildə Zevditunun ölümündən sonra Tafari Mekkonın Efiopiya imperatoru elan edilir. Tafari özünə Hayle Selasi adını götürür.
1935-ci ildə marşal Emilio de Bononun rəhbərlik etdiyi italyan ordusu Efiopiyaya daxil olur. 7 ay davam edən İtaliya-Efiopiya müharibəsi italyanların qələbəsi ilə bitdi. Müharibə dövründə hər iki tərəf müxtəlif ağırlıqda cinayətlər törətmişdilər. Efiopiya qoşunu Haaqa konvensiyası ilə qadağan edilən dum-dum güllələrindən istifadə etmiş, əsirlərə işgəncə vermişlərsə, İtaliya ordusu kimyəvi silahlar tədbiq etmişlər. İşğal halı Millətlər Liqası tərəfindən tənqid edilsədə, İtaliya əleyhinə ciddi tədbirlər görülmədi. Müharibədən sonra İtaliya Efiopiyanı Şərqi Afrikadakı digər koloniyaları ilə birləşdirdi və kral III Viktor Emmanuel "Həbəşistan İmperatoru" titulunu götürdü. Hayle Selassi İngiltərəyə qaçdı.
İkinci dünya müharibəsi başladıqdan sonra faşist İtaliyası 1940-cı ildə Böyük Britaniya və Fransaya müharibə elan etdi. Məqsəd bu ölkələrin Afrikadakı müstəmləkə torpaqlarını ələ keçirmə idi. Qarşılıqdan istifadə edən Hayle Selassi yenidən ölkəsinə qayıdaraq azadlıq hərəkatına başladı. Britaniya ordusu da efiopiya könüllərinin dəstəyi ilə Həbəşistana dail oldu. 1941-ci ilin noyabrında Efiopiya italiyan işğalından azad edildi.
1974-cü ildə Menqistu Hayle Mariamın rəhbərlik etdiyi marksist-leninist "Derq" xuntası Hayle Selassini devirdi. Çevrilişi nəticəsində Efiopiyada sosilist reapublikası yaradıldı. Hayle Selassi isə həbs olundu və qeyri-müəyyən şəraitdə öldü. Bəzi mənbələr onun öldürüldüyünü qeyd edirlər.
Bursanın mühasirəsi
Bursanın mühasirəsi – Osmanlı dövləti tərəfindən Bursanı ələ keçirmək üçün həyata keçirilmiş mühasirə əməliyyatıdır.
Bursa mühasirəsi 1317/1320-ci ildən 6 aprel 1326-cı ilə qədər – yəni şəhər ələ keçirilənə qədər Osmanlıların Prusanı (hal-hazırda Türkiyədə yerləşən Bursa şəhəri) ələ keçirmək üçün tədbiq etdikləri plan zamanı həyata keçirilmişdir.
Mühasirə
Osmanlılar bundan əvvəl heç vaxt şəhər ələ keçirə bilməmişdilər. Mühasirə dövrü zamanı mütəxəsislik və yetərli mühasirə vasitələrinin olmaması şəhərin ancaq altı və ya doqquz il sonra ələ keçirilməsinə səbəb oldu. Bəzi qaynaqlara görə, Osman Qazi şəhərin ələ keçirilməsindən dərhal sonra təbii səbəblərdən vəfat etmişdir. Osman Qazi vəfat etdikdən sonra Bursaya dəfn edilmişdir.
Sonrası
Şəhərin ələ keçirilməsindən sonra oğlu və ardıcılı Orxan Bursanı Osmanlının ilk rəsmi paytaxtına çevirdi və Ədirnənin paytaxt olduğu 1366-cı ilə qədər Bursa Osmanlının paytaxtı oldu. Nəticədə, Bursa Osmanlı tarixində qurucu şəhər olaraq və eyni zamanda Osmanlı memarlığının meydana çıxdığı yer olaraq da xüsusi yerə sahib oldu. Bu dövrdə Bursada tikilmiş möhtəşəm memarlıq nümunələrinə misal olaraq Bursa Ulu Məscidini, I Bəyazid Məscidini, Hüdavəndigar Məscidini və Yaşıl Məscidi göstərmək olar. Orxanın hakimiyyət illərində təmir-tikinti, hamam, məscid və karvansara kimi memarlıq nümunələrinini inşası yolu ilı şəhər daha da böyüdü. Orxan Qazinin əmri ilə bu gün Hisar ilçəsi olaraq bilinən yerə məscid və mədrəsə inşa edilmişdi. Ölümündən sonra Orxan Qazi də Bursa da – atasının məzarının yanında dəfn edildi. 1331-ci ildə Bursanı ziyarət edən müsəlman səyyah ibn Bəttutə sultandan təsirlənmiş və Bursanı gözəl bazarlar və geniş küçələrlə, baxçalarla və yaylalarla əhatə olunmuş gözəl şəhər olaraq təsvir etmişdi.
Karl Vayno
Karl Vayno — Estoniya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi (1978–1988).
Həyatı
28 may 1923-cü ildə Tomsk şəhərində eston kommunisti Henrix Vaynonun ailəsində anadan olmuşdur.
1978–1988-ci illərdə Estoniya Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi işləmişdir. Estoniyada etirazların başlamasından sonra vəzifəsindən çıxarılmış, Moskvaya, Sov. İKP MK-da vəzifəyə təyin olunmuşdur. Son illərə qədər Moskvada yaşamışdır.
Çarlz Stert Universiteti
Çarlz Stert Universiteti — Avstraliya dövlət universiteti, Yeni Cənubi Uelsdə, Viktoriyada və Avstraliya paytaxt ərazisində yerləşir. 1989-cu ildə yaradılaraq Britaniya müstəmləkə tədqiqatçısı, Cənubi Uels və Cənubi Avstraliyada ekspedisiyalar həyata keçirmiş kapitan Çarlz Stertin şərəfinə adlandırılıb.
2012-ci ildə öz proqram assortimentini genişləndirmək planını açıqladı. ÇSU Sicney və Melburnda Avstraliya Tədqiqat Komissiyası ilə birgə işləyir. Universitet bütün ölkə üzrə bu tip mərkəzlərlə əməkdaşlıq edir.
Nayrobi
Nayrobi — Keniyanın paytaxtı.
1899-cu ildə qurulmuş, 1905-ci ildə isə ölkənin paytaxtına çevrilmişdir. Eyni zamanda Nairobi əyalətinin də mərkəzidir. Ölkənin cənubundakı Nayrobi çayı sahilində qurulan şəhər dəniz səviyyəsindən 1661 metr hündürlükdədir. Şəhər Şərqi Afrikanın əhalisinə görə ən böyük şəhəridir. 1999-cu il siyahıya alınmaya görə əhalinin sayı 2.143.254 nəfər olmuşdur. 1899-cu ildə şəhər bir dəmiryol stansiyası kimi qurulmuş, lakin tez bir müddətdə böyüyərək nəinki Keniyanın, eyni zamanda Şərqi Afrikanın ən böyük şəhəri olmuşdur.
Nairobi şəhəri bu gün Afrikanın ən mühüm siyasi və maliyyə mərkəzlərindən biridir. Bir çox şirkətə və təşkilata ev sahibliyi edən Nairobi, iş və mədəniyyət baxımından əhəmiyyətli bir mərkəzdir. Qloballaşma və Dünya Şəhərləri İş Qrupu və Şəbəkəsi (The Globalization and World Cities Study Group and Site — GaWC) Nairobidə gözə çarpan bir ictimai mərkəzdir. Yerli dildə Nairobi, "yaşıl və sulu yer" mənasını verməkdədir.
2019-cu il siyahıyaalınmasına görə, Nayrobinin inzibati ərazisində 696 km 2 (269 kv mi) ərazidə 4,397,073 sakin yaşayırdı.
Nayrobi Keniya Parlament Binasına və minlərlə Keniya biznesinə və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Ətraf Mühit Proqramı (BMT Ətraf Mühit) və Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Nayrobidəki Ofisi (UNON) daxil olmaqla 100-dən çox böyük beynəlxalq şirkət və təşkilatlara ev sahibliyi edir. Nayrobi biznes və mədəniyyət üçün qurulmuş mərkəzdir. Nairobi Qiymətli Kağızlar Birjası ( NSE) Afrikadakı ən böyük və qitədəki ikinci ən qədim birjalardan biridir. Gündə 10 milyon ticarət edə bilən ticarət həcminə görə Afrikanın dördüncü ən böyük birjasıdır. Böyük bir oyun ehtiyatı olan Nayrobi Milli Parkı da var. Nayrobi hazırda Nayrobi Metropolitan Xidmətinin tabeliyindədir.
Kristofer Şouerman
Christopher Showermann — Kanada əsilli ABŞ aktyorudur.
Bulbophyllum praestans
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qızılüzən
thumb|300x300px|Qızıl Üzən çayı — [[Xalxal şəhristanı|Xəlxal]] Qızılüzən çayı — uzunluğuna görə İranın ikinci çayı, əsasən Cənubi Azərbaycan ərazisindən axır.
Azərbaycan türkcəsindəki adı olan "Qızılüzən" adı "qızıl" (qırmızı rəng) və "özən" (çay, axar su) sözlərindən ibarətdir. Həmçinin bu addakı "qızıl" (qırmızı rəng) hissəsini tarixən coğrafi məkan adlarında kompas yönlərini bildirən rəng adlarıyla əlaqələndirib, adı "cənubi çay" (qırmızı rəng vaxtilə cənub yönünü bildirmək üçün istifadə olunub) şəklində açıqlamaq olar. Çayın farsca adı olan "Səfidrud" adı isə "ağ çay" deməkdir ("səfid" sözü farsca "ağ rəng", "rud" isə "çay, axar su" deməkdir).
Çayın hövzəsi
Bu çay Bicarın Qırxbulaq adlı dağlarından başlanır. Məncilə qədər çay Qızılözən adlanır, Məncildən Xəzərə qədər farsca adı olan Səfidrud adıyla adlanır.
Aşağı hissəsində çay, sıldırımlı dar dağ qobularından keçdiyinə görə sürətlə axır. Məncildən sonra Qızılözən dağ silsiləsini çərtərək və dənizqırağı düzənliyə çıxaraq, suvarma kanalların başlanğıc götürdüyü və çoxsaylı qolları olan mənsəb yaradır.
Çayın ən böyük qolu Gilan ostanının mərkəzi şəhəri olan Rəşt şəhərindən keçərək dənizə tökülür. Çay lil kütləsi gətirdiyinə görə mənsəbi getdikcə dənizə tərəf genişlənir. Mənsəbin sahəsi 3600 kv km, eni 110 km. Qızılözənin qolları müxtəlif yüksəkliklərdə su ilə qidalanır, bu isə suyun il ərzində bərabər daxil olmasına və çayın çox sulu olmasını təmin edir.
Coğrafiyası və geoloqiyası
Pliosendən sonrakı dövrdə qatyaradılma prosesi fəallaşdı. Qədim çay şəbəkəsinə malik müasir İran ərazisi yeni qalxmaya məruz qaldı ki bu bəzi yerlərdə çayların burulmasını şərtləndirdi. Başqa hallarda qədim qabıq dağların tədrici qalxması ilə mövcud çaylar tərəfindən çərtildi və bunun nəticəsində onların vadiləri dağ silsilələri ilə kəsişdi. Qızılözən və Səfidrud çayları da belələrindəndir.
İqtisadiyyat
Dəndi, Mayanşan (Mahnişan), Miyanə, Açaçı, Xalxal (Givi, Heşeyin, Ağkənd Kağızkonan), Zəncan (Tarım və Çürzüq) bölgələrindən axıb Məncil də Şahrud çayına qovuşur və Xəzər dənizinə tökülür.
Xarici keçidlər
-Geography and History, Zanjan — Tebyan-English — تبیان
Urud qalası
Urud qalası
Urud qalası Urud kəndi yaxınlığında yerləşən tarixi türk qalasıdır. Hündür sıldırım qayanın üstündə yerləşən qala üç tərəfdən Bazarçay çayının dərin dərəsi, bir tərəfdən isə divarla əhatələnmişdir. Yerli azərbaycanlı əhali arasında qaladan çaya gizli yolun olması haqqında fikirlər vardı. Qala – qayanın aşağısında təxminən yarım kilometr uzanan böyük bir yaşayış məntəqəsinin qalıqları görünürdü.
Urud qalasının adı mənbələrdə 450 – ci il hadisələrindən bəhs edilərkən çəkilir. Qala 1104 – cü ildə Səlcuqlular, 1386 – cı ildə Əmir Teymur, 1407 – ci ildə Qara Yusif tərəfindən fəth edilmişdir.
Urud qalası haqqında Sultan fərmanından çıxarışı: "Bitlis hakimi Şərəf xan ilə Maku sancaqbəyisi Əvəz bəy Sultana məktub göndərib, bildirdilər ki, Naxçıvan əyanından Əmir Ziyaülmülkün övladlarından olan mövlana Məhəmməd bəd əməlli qızılbaşlardan üz döndərib, öz adamları ilə gəlib Urud qalasına yerləşmişdir. Urud qalasında olduğu müddət ərzində qızılbaşlarla dəfələrlə vuruşmuş və onları məhv etmiĢdir. Qalanın hakimi Urud qalasını zəbt etmək məqsədilə üzərinə hücum etmiĢdirsə də, döyüĢləri uduzub geri çəkilmiĢdir. Urud qalasını lazımınca müdafiə etmiĢ mövlana Məhəmməd sultan üçün də böyük xidmətlər göstərmişdir. Deyilənləri nəzərə alaraq, mövlana Məhəmmədə məxsus və Naxçıvanın Cəhrik, Qıvraq adlı kəndlərindən və Türküt adlı məzrədən ibarət övlad vəqfinin yenə də onun istifadəsində qalması üçün Sultandan xahiş olunmuş, Sultanın cümadüləvvəl ayı 995-ci il tarixində bu barədə fərmanı (əmri-şərif) verilmişdir
Geympley
Geympley — oyun ilə oyunçunun arasında interaktiv qarşılıqla əlaqədən məsul olan oyun komponenti. Termindən adətən videooyunların kontekstində istifadə olunur.
Kodeks kumanikus
thumbnail Kodeks kumanikus — XIV əsrdə xristian missionerlər tərəfindən toplanmış və hazırlanmış Kuman-qıpçaq dilində əsər.
Bu kitab XIV əsrin əvvəllərində italiyalı və alman missionerləri tərəfindən qıpçaq türklərinə məsihi dininin əsaslarını öyrətmək üçün hazırlanmışdır, əlyazması Venesiyada Santa Markos kitabxanasında saxlanılır. Əsər qıpçaq mətn və sözlərinin məcmuəsindən ibarətdir. Eyni zamanda qıpçaqların yaşayışı haqqında qiymətli məlumatlar verir. Kodeks Krımda yaradılmışdır və Qara dəniz çöllərinin qıpçaqları (Polovtsy, Kumanlar) ilə birbaşa əlaqəli olduğu üçün qıpçaq və oğuz ləhcələrinin tarixi üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən Krım tatar dilinin ən qədim abidəsi hesab olunur. Krım
Əsər haqqında
İkinci dəftər qıpçaq-alman kəlmələri, qıpçaqca dua və tapmacalardan ibarətdir. Bu dəftərdə də birincidə olduğu kimi, türk qrammatikasından müxtəsər olaraq bəhs edilmişdir. Bu əsər latın hərflərilə yazıldığı üçün tələffüz baxımından da çox qiymətlidir. Əsərdə rast gəlinən aforizmlər, dualar, İncildən parçalar, qıpçaq dilində cümlə quruluşu, ifadə özəlliyi, obrazlar baxımından başqa önəm qazanır: Egər toz-topraq quyaştan minq-minq («nq»-sağır «nun» kimi oxunmalıdır – Ə.O.) qurla yarıq bolsa edi, hanuz Tenqrininq yarıxlığına körə qaranğıdır.
“Əgər toz-torpaq günəşdən min-min dəfə işıqlı olsa idi, Tanrı işığıyla müqayisədə yenə qaranlıq olardı”.
Tapmacalar
«Kodeks kumanikus»dakı tapmacalar türkoloqlar arasında uzun zaman ayrıca müzakirə mövzusu olmuş, bu gün də eynən davam etməkdədir. «Kodeks»dəki tapmacaların türkoloqlar tərəfindən fərqli yozulduğunu nəzərə alan görkəmli alim Abdulqədir İnan yazırdı: «Prof. Nemet (tanınmış macar türkoloqu – Ə.O.) qiymətli etüdünü «həqiqətdir ki, bunu – yəni «Kodeks kumanikus»u yazan rahib kuman dilini bizim hamımızdan daha yaxşı bilirdi» cümləsiylə bitirmişdir. Malov da Nemetin bu cümləsini eynən təkrarlamışdır. «Kodeks kumanikus» tapmacaları üzərində çalışacaq hər türkoloq bu sözlərin daima haqlı olacağı qənaətinə gələcəkdir. Çünki bu tapmacalar göstərir ki, «Kodeks kumanikus» müəllifi kumanların aşağı təbəqəsinə qədər enməyi bacarmış, yalnız tapmacalarda işlənən və dar bir mühitə məxsus sözləri belə anlamağa və təsbit etməyə müvəffəq olmuşdur».
(Ol köbelek)
I misra Azərbaycan tapmacalarında olduğu kimi: «Tap tapmaca» mənasına gəlir, II misradakı «tamızıq» – damcı, IV misradakı isə çıraq deməkdir:
(Cavab: O kəpənəkdir)
Başqa bir tapmacada yazılır:
(Ol qınaduq)
(Cavab: O xınadır)
Qeyd: Bu tapmacaya A.İnan belə bir izahat verir; «…Başqurt qadınları dırnaqlarına xına yaxarkən üzərinə yarpaq sararlar. Tapmacadakı «göy ipəyin» xına üzərinə sarılan yarpağa işarət olduğu dəqiqdir. Bu tapmacanın Anadolu variantı belədir:
Nümumə
Böyük Atamız deyir:
Xırdamalik
Xırdamalik — XIX əsrdə Cənubi Azərbaycanda kəndlilərin torpaq mülkiyyəti. Cənubi Azərbaycanda kəndlilərin cüzi bir qisminin xırdamaliki var idi. Xırdamalikə ən çox Urmiya gölü rayonunda rast gəlinirdi.
Mogilyov vilayəti
Mogilyov vilayəti (Магілёў) — Belarusda inzibati-ərazi vahidi.
Uzunkul gölü
Taşyar dağından (545,3 ) şərqdə yerləşir.
Göldə çoxlu sayda balıq növü yaşayır. Balıqların sayı balıqçılıq sənayesinin inkişafı üçün yetərlidir.
Yanoş Aran
Yanoş Aran — Macarıstan jurnalisti, yazıçısı, şairi və tərcüməçisi. Ona tez-tez "balladaların Şekspiri" deyə xitab edirdilər – ən məşhur əsəri olan "Toldi trilogiyası" da daxil olmaqla yazdığı 102-dən çox ballada 50-yə yaxın dilə tərcümə edilmişdir.
Cuvarlı
Cuvarlı — Azərbaycan Respublikasının Füzuli rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. thumbnail|"Cuvarlı və cuvarlılar" kitabı
Yanoş Aran
Həyatı
Avstriya imperiyasının Macarıstan Krallığında Salonta şəhərində anadan olmuşdur. Evin 10 övladından ən balacası idi, lakin ailədə mövcud olan vərəm xəstəliyinə görə bu uşaqlardan yalnız ikisi sağ qaldı. Anadan olanda böyük bacısı Sara artıq ailəlidi idi və valideynləri Aran və Sara Meqyerin 60 və 44 yaşları vardı. Yanoş erkən yaşlarında yazmağı və oxumağı öyrənmişdi; deyilənlərə görə kiçik yaşlarından macar və latın dilində oxumağı bacarırdı. Ailəsinin ehtiyac içində olduğu üçün 14 yaşından müəllim köməkçisi kimi işləməyə başladı.
Cuvarlı
Tarixi
Kənd 1993-cü ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunub. 17 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Yanoş Aran
Həyatı
1833-cü ildə Debreçen Universitetində alman və fransız dillərində təhsil almağa başladı, lakin tezliklə elmi həyatdan yoruldu və müvəqqəti olaraq bir aktyor truppasına qoşuldu. Daha sonra isə Salonta, Debreçen və Budapeşt şəhərlərində müəllim, qəzet redaktoru və katib vəzifələrində fəaliyyət göstərdi.
Cuvarlı
Toponimikası
Cuvarlı oyk, sadə. Füzuli r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Dağətəyi ərazidədir. Etnotoponimdir. Azərbaycanlıların cuvarlı tayfasının adındandır. Keçmişdə Azərb.-da su bölgüsünə nəzarət edən şəxslər də cuvar (suçu) adlanırdı. Azərbaycanda Cuvarlı toponimindən və etnonimindən yaranmış Cuvarlı və Cuvarlinski familiyaları ilə bir çox tanınmış görkəmli şəxsiyyətlər olmuşdur.
Yanoş Aran
Həyatı
1840-cı ildə Culianna Ersey ilə ailə həyatı qurdu. Bu evlilikdən onların iki övladları dünyaya gəldi. Qızı Culiannanın erkən vəfatı şair çox ağır təsir elədi, oğlu Laslo da şair oldu və Macarıstanın xalq nağıllarını topladı.
Cuvarlı
İqtisadiyyatı
Əhalinin əsas məşğuliyyəti kənd təsərrüfatı-əkinçilik, maldarlıq və heyvandarlıq olub.
Yanoş Aran
Həyatı
1845-ci ildə yazdığı "Sonuncu inşa" (Az elveszett alkotmány) əsəri ilə Kişfalud cəmiyyətinin təşkil etdiyi yarışmanı qazandı.
Ən məşhur əsərlərindən biri olan "Toldi" trilogiyasını nəşr etdirdikdən sonra Şandor Petöfi ilə yaxın dost olmağa başladılar. Macarıstanda 1848-ci il inqilabı zamanı Şandorun ölümü ona çox ağır təsir eləmişdi.
1851-ci ildə Nadköröş rayonunda müəllim kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. Rayonda onun adına muzey fəaliyyət göstərir.
Yanoş 1858-ci ildə Macarıstan Elmlər Akademiyasının üzvü seçildi. 1865-ci ildə Akademiyanın baş katibi oldu. Həmçinin, Macarıstanın ən böyük ədəbi birliyi olan Kişfalud cəmiyyətinin direktoru seçildi.
1865-ci ildə qızı Culiannanın erkən ölümü onun şair kimi fəaliyyətinin sona çatmasına gətirib çıxardı. 1877-ci ilin yayına kimi heç bir əsəri qələmə almadı.
Aran 22 oktyabr 1882-ci ildə Budapeştdə vəfat etmişdir.
Əsərləri
Uilyam Şekspirin "Yay gecəsinin yuxusu", "Hamlet" və "Kral Con" əsərlərini macar dilinə tərcümə etmişdir. Bu tərcümələr macar dilində ən böyük tərcümələrdən biri hesab olunur; Aran həmçinin digər macar tərcüməçilərə də kömək etmişdir və Aristofan, Mixail Lermontov, Aleksandr Puşkin və Molyerin əsərlərini macar dilinə tərcümə etmişdir.
Yanoş Aranın epik poeziyası macar xalqının əfsanəvi və tarixi keçmişini özündə əks etdirir. Proqnozlaşdırılan macar trilogiyasının ilk hissəsi olan "Kral Budanın ölümü" (1864) əsəri Macarıstan ədəbiyyatında ən yaxşı bədii poemalardan biridir. Trilogiyanın digər hissələri olan "İldiko" və "Şahzadə Saba" tamamlanmamışdır.
Ən məşhur əsərlərindən biri də "Uelsin bardları" (A Walesi Bárdok) poemasıdır. Aran poemanı I Frans İosif Macarıstanda 1848-ci il inqilabını məğlub etdikdən sonra ilk dəfə Macarıstana səfər edərkən yazmışdır.
Onun "Dante" poeması Qərb ədəbiyyatında insan həyatının bütün mənasını və aşkarlığını özündə əks etdirən nadir əsərlərdəndir (Piter Ustinov – İngilis aktyor).
Yanoş Aranın bəzi məşhur əsərləri Vatson Kirkkonnel tərəfindən ingilis dilinə tərcümə edilmişdir.
Yanoş Aran Şandor Petöfi, Endre Adi, Mikloş Radnoti və Atilla Jozefdən sonra Macarıstanın ən böyük şairlərindən biri hesab olunur.
İrsi
Dalriada qrupu tərəfindən bəstələnən "Aran-albomu" adlı folk metalıYanoş Aranın məşhur əsərləri əsasında yazılmışdır. Albom 2009-cu ildə HangSúly Macarıstan Metal mükafatını qazandı.
Çin coğrafiyası
Çin coğrafiyası
Belə bir fikir mövcuddur ki, ölkənin coğrafi mövqeyi və iqlimi orada yaşayan xalqların xarakteri, adət və ənənələrinin formalaşmasına ciddi təsir edir. Buna görə də, Cinlə maraqlananları başlanğıc üçün onun coğrafiya və iqlimi ilə qısaca tanış etmək istəyirik.
Ərazisi
Sakit okeanın qərb suları ilə yuyulan Çin, Asiyanın şərqində yerləşir. Çinin quru ərazisi 9,6 mln.km2-dir. Çin ərazisi cənubdan şərqə 5,7 min km, şimaldan cənuba isə 3,7 min km uzanır. Çin həmçinin ucsuz-bucaqsız dəniz sərhədlərinə də malikdir. Çinin şərq və cənub-şərq sahillərini Boxay, Sarı, Şimali-Çin və Cənubi Çin dənizləri yuyur. Çinin ərazi sularının ümumi sahəsi 4,73 mln. km2-dir. Çin sahillərində çoxlu adalar vardır ki, bunların ən böyüyü Tayvan və Xaynandır. Çin 10-dan çox dövlətlə: şimalda Monqolustan və Rusiya, qərbdə Qazaxıstan və Əfqanıstan, cənub-qərbdə Hindistan, Nepal,Butan,Birma, Tayland, Laos, Vyetnam və şərqdə KXDR ilə sərhəddir. O, Filippin və Yaponiya ilə uzunluğu təxminən 11000 km olan (adaların sahil xətti daxil olmaqla isə 21000 km) dəniz sərhəddinə malikdir. Quru sərhədlərinin uzunluğu isə 22,8 min km təşkil edir.
Çinin ən iri limanı olan Şanxay respublikanı dünyanın bütün ölkələri ilə –Amerika, İngiltərə, Fransa, Braziliya, Kanada, Avstraliya və digərləri ilə birləşdirir. 1984-cü ildə isə, Çin hökuməti birbaşa xarici iqtisadi əlaqələr hüququ qazanan 14 sahilyanı şəhər açmaq qərarı qəbul etmişdir. Həmçinin, 4 azad iqtisadi zona da yaradılmışdır. Onlardan ən irisi – Şençjen Honkonqun yaxınlığında yerləşir.
Çin öz topoqrafiyasının müxtəlifliyi ilə də fərqlənir. Dağlar, yaylalar və təpələr ölkənin quru ərazisinin 65 faizini təşkil edir. Bütün dünyada məşhur olan dağ sistemləri Çin ərazisinin böyük hissəsini tutur – bu, Çinin coğrafi xüsusiyyətlərindən biridir. Dünyada 8 min m-dən hündür olan 19 zirvənin 7-si Çində yerləşir.
Çində həmçinin çoxlu çay və göllər də vardır. Çayların ümumi uzunluğu 220 min km-dən artıqdır. 5 mindən yuxarı çayın hövzəsi 100 km2 -i keçir. Çində sahəsi 1 km2 olan 2800-dən çox, sahəsi 1000 km2-dən çox olan isə 13 göl yerləşir.
Əgər Çinin ərazisinə yuxarıdan baxsan, o, qərbdən şərqə enən dördpilləli pilləkəni xatırladar. Tsinxay-Tibet yaylası bu relyef iyerarxiyasının birinci, ən yüksək pilləsini təşkil edir. İkinci pilləni Daxili Monqolustan yaylası, Less yaylası, Yunnan-Quyçjou yaylası, Tarim çökəkliyi, Cunqar və Sıçuan çüxurları təşkil edir. Əgər birinci pillənin orta hündürlüyü dəniz səviyyəsindən təqribən 4000 m təşkil edirsə, ikincinin hündürlüyü 1–2 min m hüdudları arasındadır. Böyük Xinqan, Tayxanşan, Uşan və Syuefenşan dağlarının şərq yamaclarından dəniz səviyyəsindən 500–1000 m orta hündürlükdə olan üçüncü pillə başlayır. Çinin 200 m-dək dərinlikdə yerləşən şelfləri relyef dəyişkənliklərinin dördüncü pilləsini təşkil edir. Çin ərazisinin böyüklüyünə görə dünyada üçüncü yeri tutur.
İqlim
thumb|250px|Çinin iqlim xəritəsi
Çinin quru ərazisinin təxminən 98%-i 200 – 500 şimal en dairəsində yerləşir, buna görə də mülayim və subtropik iqlim zonaları xüsusilə çoxluq təşkil edir. Bu coğrafi mövqe Çinin açıq-aşkar musson xarakter daşıyan iqlim şəraitinə səbəb olur. Qışda üstünlük təşkil edən küləklər şimaldan əsir, yayda isə cənubdan. Mövsümlərin kəskin dəyişikliyi xarakterikdir. Yağışlar mövsümü adətən ilin ən isti dövrünə düşür. Güclü soyuq külək axınları, leysan yağışları və tayfunlar Çinin iqliminin ayrılmaz əlamətləridir. Çinin iqliminin daha bir fərqləndirici xüsusiyyəti temperaturun və yağıntının miqdarının ən geniş limitdə dəyişməkdə özünü büruzə verən kontinental xarakterli olmasındadır. Məsələn, yanvar və iyul aylarında orta aylıq temperaturu götürək. Eyni en dairəsi rayonunda yerləşən digər ölkələrin analoji göstəricilərinə nisbətdə temperatur yanvarda daha aşağı, iyulda isə daha yuxarıdır. İllik yağıntının miqdarı dənizdən uzaqlaşdıqca aşağı düşür: sahilboyu cənub-şərqdə 1000–2000 mm-dən şimal-qərbdə 100–200 mm-dək. Regional və iqlim müxtəlifliyinə görə Çinin ərazisini üç təbii qurşağa bölmək olar:
Torpaq ehtiyatları
Çinin torpaq ehtiyatları barədə məlumatlar olduqca ziddiyətlidir. Şübhəsiz olan yalnız ərazinin ümumi sahəsidir (9,6 mln. km2 ). Torpaq fondunun ayrı-ayrı kateqoriyaları üzrə rəqəmlər informasiya mənbəyindən asılı olaraq əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir, hətta fərq bəzən 30–40%-ə çatır.
ÇXR-in torpaq resurslarının təqribi strukturunu aşağıdakı kimi təsəvvür etmək olar: əkin yerləri – 13%, meşələr – 14%, çöllüklər – 33%, açıq su məkanları – 2%, tikilmiş ərazi – 3%, səhralar və biyabanlar 17%. Qalan 18% buzlaqların, hündür dağ ərazilərinin və digər yararsız torpaqların payına düşür.
Çinin ərazisi 7 iri təbii rayona bölünür. Şimaldan Cənuba – Şimali-Qərb, Şimal, Mərkəzi, Monqol-Sintszyan, Tsinxay-Tibet və Sanoi-Yunnan rayonlarını ayırırlar.
Bitki örtüyü
thumb|left| (Corylus chinensis)
Meşələr
Çinin təxminən 129,0 mln. ha ərazisinin təşkil edir. Daha iri meşə massivləri Böyük və Kiçik Xinqan rayonları, şimal-qərbin Çaybayşan dağlarında yerləşir. Burada əsas ağac növləri sidr, qara şam, tozağacı, palıd, mançjur göyrüşü, qarağac və qovaqdır. Meşə ehtiyatlarına görə ikinci yeri Cənub-Qərbi Çin tutur. O, küknar, ağ şam, yunnan şamı, pompelmus, səndəl ağacı, kamfora ağacı, febe nanmu və qırmızı ağac kimi qiymətli ağac növləri ilə zəngindir. Sişuanbanna – Yunnan əyalətinin cənubunda nadir yerdir. 5 mindən artıq növ tropik enliyarpaq bitkilərdən ibarət keçilməz cəngəlliyi haqlı olaraq "bitkilər səltənəti" adlandırırlar.
Səhralar və biyabanlar
Səhralar və biyabanlar müxtəlif hesablamalara görə 165–260 mln. ha tutur. Birinci rəqəm daha inandırıcı görünür. Belə torpaqların ümumi sahəsinin 43%-i məhz səhraların payına düşür, qalanı isə müxtəlif səbəblər nəticəsində yararsız hala düşən torpaqlar təşkil edir. Ölkə ərazisinin qalan 18%-i becərmə, tikinti və digər istifadə növləri üçün demək olar ki, əlverişsiz olan torpaqların payına düşür. Bu, əsasən yüksək dağ rayonlarıdır.
Çin dağlıq ölkədir və onun ərazisinin dörddə birindən çoxu (25,86%) dəniz səviyyəsindən 3000 m hündürlükdə yerləşir. Uzaq şimal-qərbdə Monqol Altayından başlayıb, cənub-qərbdə Himalayda qurtararaq Çinin əsasən qərb hissəsindəki dağlıq rayonlarda yayılan və 57 min km2 təşkil edən buzlaqlar torpaqdan istifadəni çətinləşdirir. Çöllüklərə gəldikdə, onlar haqqında məlumat daha ziddiyyətlidir. Müxtəlif göstəricilərə görə onların sahəsi 280-dən 400 mln. ha qədər təşkil edir. Çöllüklərin hazırkı sahəsi üçün daha inandırıcı rəqəm 315–320 mln. ha-dır. Çöllüklər şimal-şərqdən tutmuş cənub-qərbədək bütün Çin boyu 3000 km uzunluğunda zolaq təşkil edir. Ümumilikdə onların sahəsinin azalması tendensiyası xarakterikdir. Burada əsas amil biyabanlaşmadır ki, bu barədə aşağıda söhbət açılacaq. Çinin bir hissəsi su anbarları ilə tutulmuşdur. ÇXR ərazisinin 3 faizini təşkil edən tikili sahə ümumilikdə artan meylə malikdir.
Çin faydalı qazıntılarla zəngindir. Dəmir, manqan, vanadium və titan kimi qara metal ehtiyatları aşkara çıxarılmışdır. Qiymətləndirmələrə görə dəmir filizi ehtiyatları 46,5 mlrd. ton təşkil edir, yataqlar əsasən ölkənin şimal, şimal-şərq və cənub-qərbində yerləşir. Bundan əlavə mühüm dəmir mədən rayonları Anşan – Bensi (Lyaonin), Xebey əyalətinin şərq hissəsi və Pançjixua (Sıçuan) hesab edilir.
Su ehtiyatları
Çinin çay axarlarının ümumi ehtiyatları 2800 km3/il təşkil edir və bu ölçüyə görə, ölkə Braziliya, Rusiya, Kanada və ABŞ-dən sonra dünyada beşinci yeri tutur. Lakin adambaşına cəmi ildə 2200 m³ düşür ki, bu da orta dünyəvi göstəricinin cəmi dörddə birini təşkil edir və 149 ölkə arasında 109-cu yerə müvafiqdir. Güman edilir ki, 2030-cu ilə Çinin əhalisi 1,6 mlrd.-a çatanda adambaşına su təminatı 1760 km3/ilə qədər azalacaq. Müxtəlif rayonlarda yerüstü və yeraltı axınların paylanması arasında böyük qeyri-bərabərlik, vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir, cədvəl 1-dən də bu barədə mühakimə yürütmək olar. Xuanxe, Xuayxe və Xayxe çayları hövzələrinin, eləcə də becərilən kənd təsərrüfatı torpaqlarının 45%-nin yerləşdiyi və Çin əhalisinin 36%-inin yaşadığı ölkə ərazisinin yarısını tutan axarı olmayan şimal-qərb vilayətlərinin payına su resurslarının cəmi 12% düşməsi faktı da su ehtiyatlarının paylanmasında disproporsiyanı əks etdirir. Yaranmış uğursuz situasiyaya bu və ya başqa dərəcədə bol suvarılma tələb edən bitkilərin (düyü, qarğıdalı, buğda) əkilməsinin genişləndirilməsi, Çin sənayesində suyun yenidən istifadəsinin aşağı əmsalı (hal-hazırda bu rəqəm 30%-i keçmir, hansı ki, inkişaf etmiş ölkələrdə bu kəmiyyət 75% təşkil edir) səbəb olur.
Sudan istifadənin strukturu hal-hazırda aşağıdakı şəkildədir: bütün suyun 66%-i süni suvarma ehtiyaclarına xərclənir (20 il bundan əvvəl bu məqsədlə suyun 82%-i istifadə olunurdu), 23% sənaye ehtiyaclarına gedir (islahatların başlanğıcında 10,3% idi), 7%-i kənd əhalisi işlədir və bütün su ehtiyatlarının təxminən 4%-dən şəhərlilər istifadə edir. Su təminatı probleminin əhəmiyyətini Çində yaxşı başa düşürlər və onun həlli üşün ciddi səy göstərirlər. Yaxın zamanlarda ölkənin bütün su resurslarının əsaslı təftişinin keçirilməsi nəzərdə tutulur. Əvvəllər bu cür tədqiqatlar 1940-cı, 1950-ci və 1997–1998-ci illərdə həyata keçirilmişdir. Növbəti təftiş üç illik nəzərdə tutulur və daha əhatəli və səhih olmağı vəd edir.
Bioloji resurslar
Çinin eyni zamanda üç qurşaqda: mülayim, subtropik və tropik qurşaqlarda yerləşməsinə səbəb olan xüsusi coğrafi mövqeyi təkcə iqlim şəraitinin, relyefin və torpaq resurslarının formalaşmasına yox, hər şeydən əvvəl ölkənin bitki və heyvanat aləminin müxtəlifliyinə və zənginliyinə təsir edir. Təsadüfi deyil ki, Çinin flora və faunası 30 mindən artıq müxtəlif bitki növləri qədərdir. O da səciyyəvi haldır ki, 5 min ağac və kol növündən təxminən 50-nə yalnız Çinin ərazisində rast gəlinir. Çoxsaylı növlərin miqdarına görə Çin dünyada birinci yer tutur. Burada xaşxaş və piy ağacları, tunq, yağ verən kameliya və sumaq kimi qiymətli texniki növlər bitir.
Bitki örtüyünün xarakterinə görə ölkəni iki əsas hissəyə bölürlər: şərqi və qərbi hissələr. Şərq hissəsində bitkilərin meşə növləri daha çox yayılmışdır, Tsinlin sıra dağlarından şimala müxtəlif növ həmişəyaşıl enliyarpaq meşələr uzanır. Şərqi Çinin mərkəzi hissəsində böyük düzəngahlar yerləşir, meşələr burada demək olar ki, yox edilmiş, torpaq isə şumlanmışdır. Çinin bitki aləminin özünəməxsusluqlarından biri qərb hissəsinin meşə və səhra, əsasən şoran və bitkidən tamamilə məhrum rayonları arasındakı kontrastdır. Çinin heyvanlar aləmi öz zənginliyi və müxtəlifliyi ilə seçilməsinə baxmayaraq burada heyvan növlərinin sayı da çox deyil. Ümumiyyətlə isə Çində 1,8 min yalnız quru heyvan növünün yaşadığı hesab olunur. Maral, sığın, leopard, boz ayı, qaban, meymun, oxlu kirpi, gibbon, armadil və hətta Hindistan fili daha geniş yayılmış və çoxsaylıdırlar. Ölkə ərazisinin Cənub-Şərqi heyvan növləri ilə daha zəngindir. Burada yenot (balaca panda) və bambuk ayısı (böyük panda), köstəbək və digərləri kimi çox qədim və endemik formalar üstünlük təşkil edir. thumb|[[Balaca panda — Sıçyuan]]
Çinin heyvanlar aləmi çox heyrətamizdir, burada şimalda Sibir xoruzu və tetra quşu kimi bizim üçün çox adi olan heyvanları görmək, cənubda isə tovuzquşu və fillərin gözəlliyindən heyrətlənmək olar.
Sen-Marten-lez-О
INSEE kodu — 04190.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 99 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 72 yaşda (15-64 yaş arasında) 54 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 18 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstəricisi 75.0%, 1999-cu ildə 80.0%). Fəal olan 54 nəfərdən 48 nəfəri (27 kişi və 21 qadın), 6 nəfər işsiz (2 kişi və 4 qadın) idi. 18 hərəkətsiz 7 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 5 nəfər təqaüdçü, 6 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir. .
Nəriman Məmmədov (prodüser)
Nəriman Kamileviç Məmmədov — Azərbaycan Respublikası Kinemotoqrafçılar İttifaqının katibi. "Narimanfilm" kinostudiyasının rəhbəri, "Azərbaycan Respublikası İstehsalçılar Gildiyası"nın sədri, Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mədəniyyət işçisi (2018), "Salam" Beynəlxalq Yeniyetmə Film Festivalının təsisçisi.
Həyatı
Nəriman Məmmədov 1969-cu il tarixdə Rusiya Federasiyasının Moskva şəhərində anadan olub. Ali hüquq və hərbi-siyasi təhsil almışdır. Müxtəlif yerli və beynəlxalq şirkətlərdə idarəetmə vəzifələrində 25 ildən artıq təcrübəyə malikdir. 1994-cü ildə "Narimanfilm" kinostudiyasının əsasını qoymuşdur. Şirkətin əsas fəaliyyətləri, qısametrajlı, sənədli və bədii filmlərin istehsalı, texniki dəstək və Azərbaycan filmlərinin dünyada tanıdılmasıdır. O, bir neçə qısametrajlı, sənədli və bədii filmlərin prodüseri olmuşdur. 2005-ci ilin sentyabr ayında "Cənubi Qafqaz Müstəqil Kino Xadimləri Transmilli Assosiasiyası"– nın (İFA-SC) təsisçilərindən biri olmuşdur. Həmin ilin oktyabr ayında isə Assosiasiyasının İdarə Heyətinin sədri seçilmişdir. 2012-ci ilin iyun ayında "Azərbaycan Prodüserlər Gildiyası" İctimai Birliyinin sədr müavini seçilmişdir. Həmin ilin iyul ayında isə Azərbaycan Respublikası Kinemotoqrafçılar İttifaqının təsisçilərindən biri olmuşdur.1 avqust 2018-ci il tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərancamı ilə "Əməkdar Mədəniyyət İşçisi" fəxri adına layiq görülmüşdür.
27 noyabr 2020-ci ildə Qlobal Film Festivalı Noida beynəlxalq "Kinoda Mükəmməlliyə görə" mükafatına layiq görülüb.
19 oktyabr 2021-ci il tarixindən "Azərbaycan Respublikası İstehsalçılar Gildiyası"nın sədri oldu.
Qısa və tammetrajlı bədii və sənədli filmlərin prodüseridir.
Baş Ştatlar
Baş Ştatlar - XIV - XVII əsrlərdə Fransada ali silki nümayəndələr orqanı.
Baş Ştatlar 1302-ci ildə Fransa kralı IV Gözəl Filipp tərəfindən Roma papasına qarşı mübarizədə silklərin yardımını almaq məqsədi ilə yaradılmışdır. Bu, ruhanilərin, zadəganların və varlı şəhərlilərin nümayəndələrinin yığıncağı idi. Hər bir silkin nümayəndələri ayrıca iclas keçirirdilər və hər bir silkin bir səsi var idi. Ruhanilərin və zadəganların bir səsə qarşı iki səsləri var idi. Şəhər varlıları isə güzəştə getmək məcburiyyətində idilər. Silklər arasındakı fikir ayrılığı Baş Ştatların dövlət işlərinə təsirini zəiflədirdi. Bu dövrdən etibarən krallar hər dəfə vergi tətbiq etmək istəyəndə Baş Ştatları çağırırdılar. Lakin kral hakimiyyəti möhkəmləndikdən sonra 1614-cü ildən Baş Ştatları çağırmadılar.
Yalnız 175 il keçdikdən sonra Baş Ştatlar 1789-cu ildə kral XVI Lüdovik tərəfindən çağırılmış və ona tabe olmadıqlarından özlərini Milli Məclis adlandırmışlar.
Yeniyetmələrin çimərlik filmi (film, 2013)
Yeniyetmələrin çimərlik filmi — 2013-cü ildə çəkilən Disney Channel orijinal filmidir.
Aleksandr Demyanenko
Aleksandr Sergeyeviç Demyanenko — Sovet və Rusiya aktyoru, RSFSR-in xalq artisti (1991).
Həyatı
Sverdlovskda 37 saylı məktəbi uğurla bitirdikdən sonra Demyanenko aktyorluq sənətinə yiyələnmək qərarına gəlir. Bu sahə üzrə təhsil aldıqdan sonra o, Mayakovski adına teatrın səhnəsində bir neçə rol ifa edir. Bundan sonra Aleksandr paytaxtı tərk edir və ömrünün sonuna qədər yaşayacağı Leninqrada gedir.
О 1984-cü ildən Akimov adına komediya teatrının aktyoru kimi çalışmağa başlayır. A. Demyanenko bu teatrın səhnəsində bir sıra parlaq obrazlar canlandırır. "Don Pedro" tamaşasındakı rolu Demyanenkonun son işlərindən biri olmuşdu.
Kino fəaliyyəti
""I" əməliyyatı və Şurikin başqa macəraları" filmindən sonra Demyanenko komediya aktyoruna çevrilir. Leonid Qaydayın hər üç filmi – ""I" əməliyyatı", "Qafqaz əsiri" və "İvan Vasilyeviç peşəsini dəyişir" hələ o zaman sovet komediya kinosunun "qızıl fond"una daxil olmuşdu.
Çox keçmədən rejissorlar maraqlı rolları Demyanenkodan əsirgəməyə başladılar. Lakin aktyor həmin dövrdə televiziyada ən gözlənilməz obrazlar və hətta monotamaşalarla çıxış etməyə başladı.
Aleksandr Demyanenko ən məşhur dublyaj aktyorlarından biri idi. Belə ki, onun səsilə ekranlarda Ömər Şərif, Jan-Pol Belmondo, Uqo Tonyassi, Robert de Niro, Stiv Buşemi, Con Voyt və b. aktyorlar danışırdılar.
Aleksandr Sergeyeviç Demyanenko 22 avqust 1999-cu ildə ürək çatışmazlığından vəfat etmiş və Sankt-Peterburqda dəfn olunmuşdur.
İstinadlar
.
Çəhrayı qutan
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Ümumi xarakteristikası və görkəmi
Kütləsi 7,5–9 kq-dır. Sürü halında yaşayırlar. Rəngi çəhrayıyaçalan-ağdır. Qanadlarının ucu qaradır. Başının arxa tərəfində bir topa sivri lələkdən ibarət tac var. Dimdiyi çox uzundur və altında boğaz kisəsi vardır. Suda üzərkən və uçuş zamanı boynunu "s" hərfi formasında saxlayır. Yaxşı üzür, lakin hava kisələrinin çoxluğu və skeletin pnevmatikliyinə görə suya dala bilmir. Quruda çətin gəzir. Səsi boğuq-bağırtılıdır.
Yayılması
Əsasən Afrikanın ekvatorial hissəsində, Cənubi Avropada, Ön və Mərkəzi Asiyada yuvalayır. Qara və Xəzər dənizində, İranda, İraqda, Misirdə qışlayır. Xəzər dənizinin Azərbaycan hissəsinin bütün sahil zolağı boyu rast gəlinir. Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunun su hövzələri və Kürün mənsəbinə həmsərhəd Xəzərin sahil suları əsas qışlama yerləridir.
Sayı
Qızılağac Dövlət Təbiət Qoruğunun su hövzələrində qışda 1980-ci ildə 40, 1982-ci ildə 6, 1999-cu ildə 99, 2004-cü ildə 20, 2005-ci ildə 210, 2006-cı ildə 720 fərdi, Kürün mənsəbində isə 1999-cu ildə 40 fərdi qeydə alınmışdır. Xəzərin Cənubi-Şərqi Şirvan, Abşeron-Qobustan və Samur-Dəvəçi sahil zolağında tək-tək fərdlərinə rast gəlinir. Arealının şimal hissəsində qış sərt keçdikcə Xəzərin Azərbaycan hissəsində sayı artır.
Çoxalması
Əsasən koloniya halında, bəzən ayrı-ayrı cütlər şəklində yuvalayır. Yuvalarını su hövzələrinin qarğı və qamışlıqlarında qururlar. Yuvaya 2 ədəd ağ rəngli yumurta qoyur. Kürtyatma 33 gün davam edir. Əsasən dişi kürt yatır, erkək onu gecə və səhər əvəz edir. Balanın yumurtadan çıxdığı ilk gündən valideynlər onları qusuntu ilə qidalandırır. Balalar artıq 5-ci gün kiçik balıqlarla qidalana bilir.
Statusu
Qışlayan və ötüb keçən quşdur. Azərbaycanın Qırmızı kitabına daxil edilib.
Oktyabr rayonu (Ufa)
Lenin rayonu — Rusiya nın subyektlərindən biri olan Başqırdıstan Respublikası nın paytaxtı Ufa şəhərinin yeddi şəhər rayonundan biri. Oktyabr rayonu Ufa şəhərinin həm mərkəz, həm də cənub-şərq hissəsində yerləşir.
Coğrafiya
Mövcud olduğu illərində rayon iki dəfə sərhədlərini dəyişmişdir. Birincisi 1986-cı ildə (Sipaylovo yaşayış məntəqəsinin çox intensiv tikintisi rayon əhalisini kəskin şəkildə artırdı, bu səbəbdən Oktyabr rayonunun bir hissəsini Sovet və Ordjonikidze yə köçürülməli oldu), ikincisi isə 1992-ci ildə (Başqırdıstan Respublikası nın Ufa rayonundakı Naqayevski kənd şurası dörd yaşayış məntəqəsini təqdim etmişdir. Bunlar Naqayevo, Jilino, Zinino və Naqayevski kordon idi). Müasir Oktyabr rayonunun ərazisi 13,613 hektardır.
Tarixi
23 mart 1976 tarixində RSFSR Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin qərarı əsasında Ufa şəhəri Sovet, Kalinin və Ordjonikidze rayonları yaradılmışdır. Yeni rayonların yaradılması paytaxtın kapitalının inkişafı və əhalinin artması ilə əlaqədar idi.
İqtisadiyyat
Rayonda, Rusiya da və MDB-də ən böyük aviasiya müəssisələrindən biri olan "Ufa Alət İstehsalı Sənayesi Birliyi" (UAİSB), "Ufa Promsviyaz Zavodu" ASC, "Ufa Dəri Emalı Fabriki" ASC, "Ufa Kibrit" ASC, "Başlesprom" Ufa Neft Emalı və Mexanika Zavodu ASC, "Başqırd Qranit" MMC, Aviaspetsmontaj ASC, Lesoholdinqovaya şirkətinə aid olan Ufa Kontrplak Dəyirmanı ASC, "Böyük Panel Evlərin Tikintisi" ASC, "Baştransgaz", "Qazprom" ASC, "Başqırdenerqo" UGES, "Başqırdenerqo" şirkətinin "Enerqostroyremont" müəssisəsi, Başqırdnerqo ATP, UPATP-1-ın № 6 sütunu, № 1 Ufa Çorəkxanası, "İremel" Şərab və Vodka Zavodu və "Amstar" Pivə Zavodu yerləşir.
Rayonun quruluşunun başlanğıcından və formalaşma dövründən sonra Oktyabr rayonunda ticarət obyektlərinin kəskin çatışmazlığı baş verdi. 1987-ci ildə Başqırdıstan Respublikası nın ən böyük ticarət mərkəzi olan "Başkiriya" açılmışdır. Bu unikal binada supermarket, "№ 1 Bazar" ərzaq bazarı, iaşə müəssisələri, mağaza, butik və restoran yerləşir. 1990-cı ildə Sipaylovo ticarət və bazar kompleksi (geyim bazarı) fəaliyyətə başlamış, 2010-cu ildə isə fəaliyyəti dayanmışdır. 2005-ci ildə Sipaylovskinin müasir 3 mərtəbəli ticarət və xidmət kompleksinin tikintisi başa çatmışdır.
İdman
Rayonda yerləşən Rusiya nın qısa yol mərkəzlərindən biri olan "№ 1 Sdyusşor" yerləşir. Məktəbin məzunları arasında beynəlxalq səviyyəli Rusiya idman ustaları arasında, Semyon Elistratov, Ruslan Zaxarov, Emil Karneyev, Bulat Valiullin, Vyaçeslav Kurqinyan, Yuliya Çaçina, Dimitri Şumilov, Sovet dövründə yaşamış olan tanınmış idmançılar arasında isə, Andrey Maksimov, Albert Timerbulatov və Ramil Bəşirov var.
Sabbatay Zevi
thumb|right|350px|Sabbatay Zevi 1665-ci ildə Sabbatay Zevi (שַׁבְּתַאי צְבִי Şavtay Tzvi, digər söyləyişləri Sabbatai Ẓevi, Shabbetai Ẓevi, Sabbatai Sevi, və Türkcədə Sabetay Sevi)(1 Avqust 1626 -. C 17 sentyabr 1676 Dulkiqno (indiki Ulsin, Monteneqro) — Səfərad Haxam və kabbalist idi ki uzun zaman gözlənilən yəhud Məsihi olduğunu iddia etdi. O, yəhudi Sabbatayizm hərəkatının banisi idi.
Qırx yaşında, Osmanlı Sultan IV Mehmed tərəfindən İslamı qəbul etmək məcburiyyətində qaldı.Onun davamçılarının bəziləridə İslamı qəbul etdi ki təxminən 300 ailə idilər və Dönmə (ağa Dönmə) kimi tanınırdılar.
İmitasiya oyunu filminin qazandığı mükafatların siyahısı
"İmitasiya Oyunu" — 2014-cü ildə rejissor Morten Tildumun Qrehem Murun Endryu Hudcsun “Alan Türinq:Eniqma”  bioqrafik əsəri (əsər daha əvvəl BBC tərəfindən “Kodun sındırılması” tamaşası üçün adaptasiya edilmişdir) əsasında yazdığı ssenariyə uyğun olaraq çəkdiyi tarixi triller janrında olan ABŞ filmidir. Filmdə aktyor Benedikt Kamberbetç İkinci Dünya müharibəsi zamanı alman hökumət və ordu başçılarının gizli yazışmalarını anlamaq üçün Eniqma maşınını sındırmağa çalışan Britaniya kriptoanalitiki Alan Türinq obrazını canlandırmışdır.
Bulbophyllum potamophilum
(Bulbophyllum potamophilum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.