Cəbrayıl_Azadəliyev
Əsas elmi nailiyyətləri
Professor C.Ə.Aza­dəliyev metamorfizm, metasomatizm və filiz əmələgəlmə pro­seslə­ri­nin fi­ziki-kim­yə­vi analizi, filiz yataqlarının geologiyası, mineralogiyası və geokim­ya­sı, endogen me­tal­­lo­ge­ni­ya, ge­ne­tik mi­ne­ralogiya və fiziki geokimya, tət­bi­qi geo­logiya, geoeko­lo­giya elm sa­hə­­lə­ri üzrə tədqiqatlar aparmışdır. Azərbaycanda metasomatik mineraləmələgəlmə pro­ses­lərinin öy­rə­nilməsi sahəsində yeganə mütəxəssis olaraq, C.Aza­dəliyev elmin bu mütərəqqi is­ti­­qamətini mü­vəf­fəqiyyətlə inkişaf etdirir. Alimin bu sahədə əldə etdiyi 20-dən çox də­yər­li elmi və tətbiqi nə­ti­cə­lər ən mühüm nailiyyətlər qismində SSRİ Elmlər Akademiyasının və AMEA-nın illik hesa­ba­tlarına daxil edilmişdir. Professor C.Ə.Aza­dəliyev Azər­­bay­ca­nın ge­o­lo­gi­ya­sında bir sıra yeniliklərə imza atmışdır. Daş­kə­sən skarn-dəmir ya­­ta­ğı əmələ gələr­kən skarn me­ta­so­ma­to­zu zamanı kimyəvi kom­po­­nent­lərin filizdaşıyan hidroter­mal məh­lullar vasi­tə­silə metaso­ma­toz zonasına miqdari gətirilmə-çıxarılma balan­sı­nı ilk olaraq mü­tərəqqi metodla he­­sab­la­yan və bu pro­sesdə komponentlərin geo­kim­yə­vi dav­ranışını təhlil edən C.Aza­dəliyev, eyni za­man­da ska­­po­lit mine­ra­lı­nın izomorf marialit minalının Daşkəsən skarn-də­mir yatağının skarnətrafı me­tasoma­tit­lə­­rində ge­niş yayıldığını, Ketam-Kilit zonasının (Ordu­bad rayonu) skarn­la­rında qalay mi­­ne­ral­laş­ma­sını müəy­yən etmiş, eləcə də Kiçik Qafqaz re­gi­o­nun­da dəqiq təd­qi­qat­lar­la ilk olaraq Mu­rov­dağ struk­turunda yura-paleogen yaşlı vul­ka­no­gen­lərin regional metamor­fiz­mə uğ­ra­mış fa­si­ya­la­rın­da geniş yayıl­mış abis­­so­­fob xassəyə malik pumpelliit mi­­ne­ralarını aşkar et­­­miş­dir. Alim Ki­çik Qafqa­zın filizdaşıyan me­ta­so­ma­titlərinin geniş ge­netik-formasion tə­s­­­ni­fatını, Kiçik Qafqazın mezo­kay­no­zoy intruzi­ya­la­rı­nın kontakt-termal metamor­fiz­min petroloji-genetik modelini, mis-porfir və skarn-dəmir filiz for­ma­si­ya­la­rı­nın ge­o­loji-ge­ne­tik və həc­mi-ge­o­kim­yə­vi mo­del­lərini işlə­yib ha­zır­la­mış, bununla da gizli fi­liz yığımlarının bir­ba­şa axtarışı və proqnozu istiqamətində mi­ne­ra­loji-ge­o­kimyəvi və metasomatik kriteri­lər komp­lek­sini təklif etmişdir. Kiçik Qafqazın ul­­tra­­əsasi mas­siv­lə­rinin 150 ildən ar­tıq öy­rə­nil­mə tarixində on­ların yan süxurlarla tə­mas­la­rında yük­­səktem­pe­raturlu ter­­mal də­­yi­şil­mə­lərin ti­­po­morf mineral as­­so­siasiyalarını ilk ola­raq C.Aza­də­li­yev kompleks pre­si­zi­on me­tod­larla öyrə­nib aş­kar­lamış, re­gionun ul­­tra­­əsasi mas­sivlə­ri­nin av­toxton-in­t­ru­ziv yolla for­ma­­laş­dı­ğını təkzib olunmaz dəlillərlə əsas­­landır­mışdır. Alim, həm­çi­nin yer qabığında kal­­si­umlu skarn­­ların əmələ gəl­mə­sinin kon­ver­­gent­­liyi ide­ya­­­sını elmdə ilk ola­raq irə­li sürmüş­dür. İlk olaraq Ki­­çik Qafqaz regionunun tektonik-maq­matik inkişafı ərzində yer qa­bı­ğında yaranmış "filiz-maq­ma­­tik sistemlər"in ayrılması prinsip­lə­­rini iş­lə­yib hazır­la­yaraq, maq­ma­­­tik kütlənin homo­drom tə­ka­­mü­lü ilə əla­­qədar bu sistemlərin hid­­ro­ter­mal fəaliy­yə­tinin ikili xa­rak­­terli (maqmanın özünün tə­­­ka­mülü ilə bağlı hidro­ter­­mal məhlul­la­rın bilavasitə tə­­ka­mülü) ideya­sı­nı irəli sü­rərək əyani ola­raq əsaslan­dır­mış­dır.