cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xəyalə Murad
Tərcümələri
Babacan Pesenkurdunun "Aşeka", Sofia Prokofyevanın "Sarı çamadanın sərgüzəştləri", "Sarı çamadanın yeni sərgüzəştləri", Nur Nombaycının "Saçaqlı qızın pasaqlı gündəliyi-1", "Saçaqlı qızın pasaqlı gündəliyi-2", "Peşə hekayələri toplusu" (10 ədəd kitab), Hüseyin Rahmi Gürpınarın "Qulyabani" romanını, Ahmet Yavuz Uşaklıoğlunun "Günəşini oyat", və s. bir-birindən fərqli kitabların tərcüməçisidir.
Məqalələri
Qadin.Net- “Sevgi zərbəsi” ixtisar edilmiş roman, “Anamın həsrəti”, “Görünməyən həqiqət” ixtisar edilmiş detektiv-povest, “Yaşadığım möcüzə”, “Fəryad edən ümidlər” hekayə, “Məsumluq altında yatan ilan”, “Ailədə fədakarlıq”, “Ona səbəb göstərin”, “Sən elə sən ol”, “Ata Dümanın yarım qalmış tarixi romanı” və onlarla bu tərz məqalə və hekayələr. Zim.Az- “Zülmət” hekayəsi. Düşüncə.az- “Yaşam naminə” hekayəsi, “Sən elə sən ol” məqalə. Azadlıq.org “Bir yarpağın arzusu” hekayəsi. Voicepress.Az “Super Qəhrəmanlar” məqaləsi. “Ulduz” dərgisində “Xilas” hekayəsi. Bundan əlavə Xəyalə Muradın geniş və müasirlərindən fərqli araşdırmaları hər ay dərc olunan "Ustad" ədəbi dərgisində "İkibaşlı" adlı ilə nəşr olunur və oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanır.
Naliyyətləri
“Qızıl heraldika” pyesinə görə “Anamın Kitabı” Ədəbi Mukafatı -2015 müsabiqəsinin “Fəxri Fərman”ı ilə təltif edlib. “Yaşam naminə” hekayəsinə görə “Düşüncə” jurnalı tərəfindən “Ən yaxşı hekayə” mükafatına layiq görülüb. “Son Şans” hekayəsi Azərbaycan Yaradıcılıq Fondu nun “Quran motivləri əsasında hekayələr" antalogiyasında dərc edilib. “Zülmət” hekayəsinə görə Gəncliyin Sosial-İqtisadi İnkişafına Yardım ictimai birliyinin “Xocalı Soyqırmı”-nın 24-cü illiyinə həsr edilmiş müsabiqəsində layiqli iştirakına görə “Fəxri fərman”la təltif edilib. “Bir yarpağın arzusu” hekayəsi “Ədəbi Azadlıq-2015” müsabiqəsində hekayə kateqoriyasına görə münsiflər heyətindən layiqli bal alıb. “Vanuatu adasının sakinləri” romanının sinopsisi Rusiya Dövlət  kinostudiyası olan “LENFİLM”in elan etdiyi beynəlxalq ssenari müsabiqəsində macəra filmləri kateqoriyasına görə ilk on beşliyə düşüb.
Xəyalə Murad "Yaşam naminə" hekayəsi sayəsində 2017-ci il noyabrın 17-si İsveçdə keçirilən"VI Beynəlxalq Ədəbiyyat Festivalı"-da 38 ölkədən qoşulmuş 1200 yazıçı arasından fərqlənərək Finalist oldu. Xəyalə Murad eyni hekayəsi ilə 2018-ci il aprelin 20-si "Женское Дерево ресурсности" adlı Beynəlxalq Ədəbiyyat müsabiqəsində 3-cü yer tutub.
Madhuri Dikşit
Madhuri Dikşit — Hindistanlı aktrisa. Boyu: 163 sm
Həyatı
Madhuri Dikşit 15 may 1967-ci ildə Hindistanın Mumbay şəhərində marathi dilində danışan və hinduizmdə ali kastaya — brahmanlar kastasına aid ailədə anadan olmuşdur. Valideynləri Şankar və Snehalata Dikşitdir. Ailədə 4 uşaqdırlar. Madhuri ailənin son beşiyidir, özündən böyük iki bacısı (Rupa və Bharati) və bir qardaşı (Acit) var.
Senecio pseudalmeidae
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Əhməd Abdullayev
Abdullayev Əhməd Hüseynağa oğlu — Azərbaycan zabiti, mayor, şəhid, "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilib (ölümündən sonra).
Həyatı
Abdullayev Əhməd Hüseynağa oğlu 30 iyul 1976-cı ildə Cəlilabad rayonunda, ziyalı ailəsində anadan olub.
1983-cü ildə Cəlilabad rayon, 8 saylı orta məktəbin birinci sinfinə gedib. 1991-ci ildə Cəmşid Naxçıvanski adına hərbi məktəbə daxil olub və həmin məktəbi müvəffəqiyyətlə bitirib.
1992-ci ildə təhsilini davam etdirmək məqsədilə İstanbul şəhər hərbi məktəbinə daxil olub. 1996-cı ildən Ankara Hərbi Akademiyasında təhsilini davam etdirib.
Dünyanın bir çox ölkələrində (Almaniya, İsveçrə,Polşa,Kipir,Çin,Macarıstan ) keçirilən hərbi təlimlərdə iştirak edib.
2001-ci ildən 2010-cu ilədək Azərbaycan Respublikasının Xüsusi Təyinatlı dəstəsində qrup komandiri vəzifəsində çalışıb.
2010-cu ilin mart ayından Tərtər rayonunda yerləşən "N" saylı hərbi hissədə xidmətini davam etdirib.
Azərbaycan Ordusunun mayoru Əhməd Abdullayev 2010-cu ilin sentyabr ayının 4-də erməni qəsibkarlarının hücumunun qarşısını almaq məqsədilə xüsusi döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən qəhrəmancasına həlak olub.
Evlidir, iki oğlu var.
Prezidentin sərəncamı
28 dekabr 2010-cu ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün qorunub saxlanılmasında igidlik göstərdiyinə görə mayor Əhməd Hüseynağa oğlu Abdullayev "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilmişdir. (ölümündən sonra).
Vəbəndər
Vəbəndər - «gözəl Varaçan şəhəri» Dağıstanın Ullubiy (keçmiş Boynak) kəndi yaxınlığındakı Ursek şəhərgahı yerində idi. . Xəzər xaqanlığının şəhərlərindən biri.
Zilə Vəliyeva
O, 20 il ərzində — 1992-2012-ci illərdə Rusiya Federasiyasında ənənəvi olaraq patriarxal müsəlman bölgələrindən biri olaraq qeyd olunan Tatarıstan Respublikasının birinci dərəcəli yüksək vəzifəli şəxslərdən biri və ən nüfuzlu qadın siyasətçi kimi çıxış etmişdir. O, həmçinin aktiv şəkildə regionu beynəlxalq səviyyyədə təmsil edir.
Hazırda Zilə Vəliyeva Kazan Kremlinin Dövlət Muzeyinin Tarix və Memarlıq Kompleksinin direktoru, eləcə də Tatarıstanlı Qadınlar İctimai Birliyinin sədri, Tatarıstan Respublikasının YUNESKO üzrə Komissiyasının sədridir.
Şonqar palçıq vulkanı
Şonqar palçıq vulkanı - Puta yatağından 12 km şimal-qərbdə yerləşən, geniş əsası və az meylli yamacları olan konusvari təpədən ibarət palçıq vulkanı.
Haqqında
alt=Şonqar palçıq vulkanı|left|thumb|268x268px|Şonqar palçıq vulkanı Son püskürmədən sonra sopka örtüyünün ümumi sahəsi təxminən 168 hektar, gücü 10-200 metr, sopka brekçiyasının həcmi 184 mln. m³ olmuşdur.
Dəyişən ulduzların tərifləri
Dəyişən ulduzlar — ulduzun yalan olduğu bürcün adı olan latın hərfi ilə birlikdə (aşağıda göstərildiyi kimi) müəyyən bir etiketin Bayer təyin olunmuş formatında bir dəyişikliklə təyin olunur. Bürclər siyahısı və onların adlarının həssas formaları üçün bürclər siyahısına baxın.
Cari adlandırma sistemi:
İkinci məktub alfabenin başlanğıcından heç bir zaman asla yaxınlaşmır, məsələn, heç bir ulduz BA, CA, CB, DA və s. Ola bilməz.
Nümunələr R Coronae Borealis, YZ Ceti, V603 Aquilae.
Ən yeni aşkar olunan dəyişən ulduzlar başlanğıcda bu obyektlərin başlanğıcda aşkar edildikləri zaman OT J155631.0–080440 və SDSS J110014.72 + 131552.1 kimi "adları" ilə yalnız bir kataloq təyinatı veriləcəkdir. yuxarıda təsvir olunmuş format.
Tarixi
19-cu əsrin əvvəllərində bir neçə dəyişən ulduz tanınmışdı, buna görə latın yazılarının hərflərindən istifadə etmək məqsədəuyğun görünürdü. Çox az bürclər, Q-dən böyük Latın-məktub Bayer markalı ulduzları ehtiva etdiyindən R hərfi məktub spektr tipləri və ya (hazırda nadir hallarda istifadə edilmiş) latın-məktub Bayer təsvirləri ilə qarışıqlığın qarşısını almaq üçün başlanğıc nöqtəsi olaraq seçilmişdir. Lacaille bir neçə halda, məsələn, X Puppis (HR 2548) böyük harfli R dan Z məktubları istifadə etməsinə baxmayaraq, bu təsvirlər ya dəyişən ulduz nişanları kimi qəbul edilmiş və ya qəbul edilmişdir. T Puppis ulduzu Argelander tərəfindən dəyişən ulduz olaraq qəbul edilmiş və bu təyinatı ilə dəyişkən Ulduzların Ümumi Kataloquna daxil edilmişdir, lakin indi qeyri-dəyişən kimi təsnif edilmişdir.
Bu dəyişən ulduz adlandırma konvensiyası Fridrix W. Argelander tərəfindən hazırlanmışdır. Argelander, alman çürük və ya Fransız rouge üçün R hərfi "qırmızı" mənasını verdiyinə görə, yayılmış bir inancı var, çünki o zaman bilinən bir çox dəyişən ulduz qırmızı görünür. Bununla belə, Argelanderin öz bəyanatı bunu inkar edir.
1836-cı ilə qədər S hərfi yalnız bir bürcdə istifadə edilmişdi, Serpens. Foto çəkilişi ilə dəyişənlərin sayı sürətlə yığılır və dəyişən ulduz adları tezliklə hələ ulduzları adlandırmaqda olan əlifbanın sonuna çatmaq üçün Bayer tələsinə düşdü. Sonrakı iki əlavə ikitərəfli sistemlər eyni məhdudiyyətlərə çatdıqdan sonra nömrələr nəhayət təqdim edildi.
Astronomik obyektlərin bütün kateqoriyalarında olduğu kimi, adlar Beynəlxalq Astronomiya Birliyi (IAU) tərəfindən təyin edilir. IAU vəzifəni Rusiyanın Moskvadakı Sternberg Astronomiya İnstitutuna dəvət edir. Sternberg, dəyişən ulduzların yeni "Adı-Siyahısı" nəşr olunmaqla düzəliş edilən (təxminən hər iki ildə bir dəfə) olan Dəyişən Ulduzların Ümumi Kataloğunu (GCVS) dərc edir. Məsələn, 2011-ci ilin dekabr ayında 80-ci illərin adı dəyişkən Ulduzlar, II hissə, buraxılmış 2.161 yeni aşkar olunan dəyişən ulduzlar üçün təsvirləri; bu GCVS-də ümumi dəyişən ulduzların ümumi sayı 45.678-ə çatdı. Yeni təyin olunmuş obyektlər arasında V0654 Aurigae, V1367 Centauri və BU Coronae Borealis idi.
Valser
Valser (, Vauserres) — Fransada kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Alplar. Kommunanın dairəsi — Qap. La-Bati-Nyov kantonuna daxildir.
INSEE kodu — 05176.
Ümid çıraqları (film, 1998)
Məzmun
Film Lerik rayonunun Rvarud kəndində mövcud olan və qədim tarixin şahidləri olan pirlərdən və onların tarixindən bəhs edir.
Valser
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 217 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 133 nəfərin (15-64 yaş arasında) 101-i iqtisadi cəhətdən, 32-i fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstəricisi 75.9%, 1999-cu ildə 76.8%). Fəal olan 101 nəfərdən 95 nəfər (56 kişi və 39 qadın) işləyir, 6 nəfər işsizdir (4 kişi və 2 qadın). 32 hərəkətsiz 13 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 10 nəfər - təqaüdçü, 9 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Fantastik dördlük (film, 2015)
Fantastik dördlük ( və ya Fant4stic; ) — Marvel Comics nəşriyyatının eyniadlı komandasından bəhs edən 2015-ci il istehsalı fantastik film. Bu film 20th Century Fox tərəfindən çəkilmiş 3-cü Fantastik dördlük filmi olsa da, bu filmdə hadisələr yenidən işlənib. Filmin rejissoru Coş Trank, ssenaristləri isə Ceremi Slater, Trank və Simon Kinberqdir. Filmin baş rollarında Maylz Teller, Maykl Cordan, Keyt Mara, Tobi Kebbel, Req Katey və Tim Bleyk Nelson oynamışdır. Filmin ssenarisinə görə Fantastik dördlük komandası düşmənə çevrilmiş dostlarını dayandıraraq Yeri alternativ dünyadan qorumalıdırlar.
Film üzərində işlər 2009-cu ildə başlamışdır. Əsas çəkilişlər may-avqust 2014-cü ildə baş tutmuşdur. Çəkilişlər Luizianada, Baton Rujda həyata keçirilmişdir. Filmin premyerası 2015-ci ilin 4 avqustunda Nyu Yorkda olmuşdur və 7 avqustda ABŞ-də kinoteatrlarda göstərilməyə başlanmışdır. Tələskən hekayəsinə, komiksdəkindən daha fərqli ssenarisinə və döyüş səhnələrinin az olmasına görə film tənqidçilərdən mənfi rəylər almışdır. Kinoteatrlarda göstərildiyi ilk həftədə cəmi 26,2 milyon $ gəlir gətirmişdir. Davam filmi olan "Fantastik dördlük 2"-nin 2017-ci ilin 9 iyununda tamamlanacağı planlaşdırılır.
Məzmun
Rid Riçards adi bir ailənin uşağıdır. Amma ata-anasından fərqli olaraq Rid elmlə dərindən maraqlanır. O, öz evinin qarajında teleportasiya cihazı üzərində işləyir. Cihazı üçün lazım olan transformatrı tapmaq üçün maşın xarabalığına gedir. Oranın yaxınlığında yaşayan Ben Qrimm ilə rastlaşır. Ben onun üçün lazım olanı tapıb onunla birlikdə qarajına gedir. Rid cihazı işə salır, eksprement üçün oyuncaq maşından istifadə edir. Cihaz uğurla işləyir.
İllər keçir, Rid və Ben böyüyürlər. Onlar öz layihələrini təqdim etmək üçün bir müsabiqəyə qatılırlar. Rid oyuncaq təyyarə ilə cihazı sınaqdan keçirir. Amma bu iş təşkilatçıların xoşuna gəlmir və müsabiqədən kənarlaşırlar. Bu zaman Professor Franklin və qızı Suzan Storm onlara yaxınlaşır. Franklin onun layihəsi ilə maraqlanır və Ridi Bakster binasında digər yüzlərlə alimlə işləməyə dəvət edir. Rid onun təklifini qəbul edir.
Professor Franklinin hədəfi Ridin bu teleportasiya cihazından istifadə edərək digər dünyalara keçməkdir. Bununla da elmdə cavabsız qalan sualları o dünyalarda tapa biləcəyini düşünür. Bu haqda Bakster şirkətinə məlumat verir. Şirkətin rəhbəri Doktor Allen bu layihənin keçirilməsinə razılıq verir. Professor Franklin bu layihə üçün latveriyalı Viktor von Dumu da dəvət edir. Viktor əvvəlcə qatılmaq istəmir, amma daha sonra fikrini dəyişir.
Franklin Rid, Suzan və Viktora məqsədlərini açıqlayır. Franklin daha əvvəl müsabiqədə Ridin istifadə etdiyi təyyarəyə kamera quraşdırdığını bildirir və yeni dünyanın ilk görüntülərini onlara təqdim edir. Yeni dünya Planet Sıfır adlandırılır. Teleportasiya cihazının tamamlanmasından sonra onlarında o dünyaya səyahət edəcəklərini açıqlayır. Bu zaman Franklinin oğlu Conni də atasından maşınını qazanmaq üçün məcburən layihəyə qoşulur.
Oyananda dördü də özlərini hərbi bazada tapırlar. Hərəsində bir bacarıq peyda olur. Ben daşlaşır, fiziki cəhətdən güclənir. Conni alovu idarə edə bilir. Suzan görünməz olur. Rid bədənin hər əzasını uzada bilir. Özünü itirən Rid oradan qaçır.
1 il keçir. Hərbi bazada onlar öz bacarıqlarını öyrənirlər. Doktor Allen Benin bacarığından istifadə edərək onu tapşırıqlara göndərir. Conni də tapşırıqlara getməyə hazırlaşır. Doktor Allenin hədəfi Planet Sıfır vasitəsilə super əsgərlər yaratmaqdır. Bunun üçün isə Ridin bacarığı lazımdır. Buna görə də Franklin Suzandan Ridi tapmağı xahiş edir. Rid isə bu zaman Mərkəzi Amerikada yaşayır. Suzan onun yerini tapır və Ben onu gətirir. Rid layihəyə kömək etməyə razılıq verir.
Növbəti ekspedisiya Planet Sıfıra teleportasiya olunur. Ekspedisiya gözlənilmədən ölmüş hesab olunan Viktoru tapır və onu hərbi bazaya gətirirlər. Viktorun skanfandırı əriyərək onun üzünü örtməsinə baxmayaraq o hələ sağdır. Doktor Allen onunla danışmaq istəyir, amma Viktor onu öldürür. Viktor hərbi bazadan teleportasiya cihazını işə salır və Planet Sıfıra qayıdır. Planet Sıfır Yeri özünə çəkməyə başlayır.
Filmin hazırlanması
2009-cu ilin avqustunda 20th Century Fox yepyeni Fantastik dördlük filminin çəkiləcəyini bildirdi. Akiva Qoldsman filmin rejissoru təyin oldu, Maykl Qrin isə ssenari yazmaqla vəzifələndirildi. Bu zaman Edrien Broudi və Conatan Ris-Meyers Mister Fantastik rolu üçün, Kifer Sazerlend isə Şey rolu üçün namizəd oldu. 2012-ci ildə rejissor və ssenaristlər dəyişdi. Filmin yeni rejissoru Coş Trank, yeni ssenaristi Ceremi Slater oldu. 2013-cü ilin fevralında Metyu Von filmin prodüseri oldu, Set Qrem-Smit isə ssenarini təkmilləşdirdi. 2013-cü ilin oktyabrında Simon Kinberq filmin həm prodüseri, həm də ssenaristi oldu.
Simon Kinberq filmin ssenarisinin Fantastik dördlüyün tarixindən ilham alacağını bildirdi. 20th Century Fox-un Marvel Comics filmləri üzrə konsultantı Mark Millerə görə film İks-adamlar ilə eyni paralel dünyada yer alacaq. Simon Kinberq bunu inkar etsə də, Brayan Sinqer belə bir şeyin baş verə biləcəyini təsdiq edib.
Aktyor seçimi
2014-cü ilin yanvarında ssenarinin yazılmağı başa çatdı və Rid ilə Suzan rolları üçün aktyor seçimi başladı. Maylz Teller, Kit Harinqton, Anton Yelçin, Riçard Madden və Cek O'Kennel Rid Riçards rolu üçün namizəd oldular. Sonda Maylz Teller bu rol üçün uyğun görüldü. Suzan rolu üçün isə Keyt Mara, Sirşa Ronan, Marqo Robbi, Runi Mara və Emmi Rossum namizdə oldular. Fevralda Maykl Cordanın Conni Storm, Keyt Maranın isə Suzan Storm rollarında oynayacağı məlum oldu. Mart ayında Doktor Dum roluna Tobi Kebbel seçildi və Teller Ceymi Bellin Şey rolunu ifa edəcəyini təsdiqlədi. Sem Rayli, Eddi Redmeyn, Donal Qlison da Doktor Dum roluna namizəd idilər. Apreldə Doktor Allen rolu üçün Tim Bleyk Nelson seçildi. May ayında Req Kateyin Suzan və Conninin atası Franklini oynayacağı təsdiqləndi. thumbnail|Maylz Teller Mister Fantastik rolunda.
Çəkilişlər
Filmin çəkilməsi üçün 122 milyon $ sərf olundu. Əsas çəkilişlər 5 may 2014-cü ildə Baton Rujda başladı və 3 avqust 2014-cü ildə — 72 gün sonra başa çatdı.
VII Qriqori
Müqəddəs VII Qriqori (Gregorius PP. VII;) — 1073-1085-ci illərdə 157-ci Roma Papası.
Hildebrandt kimi də tanınan papa VII Qriqori XI əsrin II yarısında alman imperatorları ilə Qərbi Avropada siyasi dominantlıq uğrunda mübarizə aparmışdır. Onlardan biri kral IV Henri, Toskanadakı Kanossa qalasına tövbə edərək onun ayağına gəlməyə məcbur edildi. Lakin papa, ömrünün sonunda Romadan qovuldu və sürgündə öldü, daha sonra "Müqəddəs" kimi kanonizə edildi.
Qamma Scuti
thumb|274x274px|Scuti2 Qamma Scuti — Latın dilində γ Scuti, Qalxan bürcünün cənubunda yerləşən ağ-qanadlı ulduzdur. 4.67 görünən ulduz ölçüsünə malik bu ulduz sönük olsa da adi gözlə görünə bilir. Yerdən 10.21 milliarcsan illik parallaksla görününən bu ulduz Günəşdən təxminən 319 işıq ili məsafədəd yerləşir. Hal-hazırda 41 km / s tezliklə Günəş Sisteminə doğru hərəkət edir, yəni 2.35 milyon il ərzində yalnız 20 i.i. (5.519 pc) məsafədə olacaq,, və ehtimal ki,-2,1 ulduz ölçüsünə malik olaraq, gecə göyün ən parlaq ulduzuna çevriləcək.
Bu ulduz A spektral sinfinə malik, əsas ardıcıllıq ulduzudur və A2: V 237 milyon ildən sonra 222 km / s sürətlə fırlanan sürətlə dönür. Bu, ulduzun qütb radiusundan 21% daha böyük olduğu təxmin edilən ekvatorial şüa ilə bir oblasda forma verir. Günəşin kütləsi təxminən 2.91 dəfə, Günəş radiusunun isə 4.1 dəfədir. Günəşin parlaqlığını fotosferdən 150 min dəfə effektiv bir temperaturda 9,016 K radiasiya yayır.
Senecio octophyllus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
İstinadlar
Senecio octophyllus Senecio octophyllus Senecio octophyllus
Xuray (Xaçmaz)
Xuray — Azərbaycan Respublikasının Xaçmaz rayonunun Seyidlikəndyeri kənd inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimakası
Kənd Samur-Dəvəçi ovalığındadır. Keçmiş adı Xurayqışlaq olmuşdur. Kəndin ərazisi əvvəllər Qusar rayonundakı Xuray kəndinə məxsus qışlaq olmuş, XIX əsrin ortalarında həmin kənddən gələn ailələr burada məskunlaşmışlar.
Qusar rayonunda da Xuray kəndi var.
Samuli Piippo
Samuli Piippo (1 yanvar 1980) — Finlandiyalı oxatan. Samuli Piippo Finlandiyanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi. O, 2013-cü il Dünya Çempionatında kişilərin fərdi yarışında iştirak etmişdir.
Karyerası
Samuli Piippo birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında fərdi yarışlarda, 1/32 final mərhələsində Almaniyanın nümayəndəsi Florian Floto ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə Samuli Piippo rəqibinə 0:6 hesabı ilə uduzdu.
Birincə (Marağa)
Birincə — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd. .
Coğrafi yerləşməsi
Marağa şəhristanının Təkab bölgəsində, Əhmədabad kəndistanında, Təkab qəsəbəsindən 14 km. şimal-şərqdədir.
Bələncər
Bələncər — Dərbənddən 25 km cənubda yerləşən orta əsr Belici şəhərgahı yerində olmuş şəhər.
Müasir tədqiqatçıların bir qismi ərəb müəlliflərinin məlumatlarına əsaslanaraq, Bələncəri coğrafi məkan etibarilə Sulak çayı ilə Buynaksk şəhəri arasında yerləşdirir və onu hunların keçmiş paytaxtı Varaçan şəhəri ilə eyniləşdirir; bəziləri isə Bələncərin vaxtilə Buynaksk şəhərinin ərazisində yerləşmiş olduğunu söyləyir
Tarixi
Bələncərin şəhər əhalisi, bizanslılar tərəfindən xristianlaşdırılan başqa xristian təbəələri kimi, xəzərlərin mülayim hakimiyəti altında yaşayan albanlar olub.
Bələncər ərəblər tərəfindən hicri 104-cü ilin rəbi əl-əvvəl ayında alınmışdı (19.VIII- I7.IX.722).
Aksi döyüşü
Aksi döyüşü — e.ə. 31-ci il sentyabrın 2-də Qədim Romada vətəndaş müharibəsi dövründə Aksi burunu yaxınlığında dəniz döyüşü.
Oktavianın Aqrippanın komandanlığı altında döyüşən 260 gəmidən ibarət donanması həlledici vuruşda Antoni və Kleopatranın 230 gəmidən ibarət donanmasını əzmişdir. Döyüşün qızğın çağında savaşın uduzulduğunu zənn edən Kleopatra Misir donanmasına döyüşdən çıxmaq haqqında əmr verdi. Vuruşan gəmilər arasından sivişib qaçan 60 gəmi araya çaxnaşma saldı. Antoni Kleopatranın xəyanətinə inana bilmirdi. Antoni onun uğrunda vuruşub-ölən döyüşçüləri tərk edərək sürətli gəmiyə minib Kleopatranın ardınca getdi. Antoninin sərkərdəsiz qalmış donanması məğlubıyyətə uğradı və təslim oldu. Antoni ilə Kleopatra Misir İsgəndəriyyəsinə gəldilər.
İbn Sina
İbn Sina (tam adı: Əbu Əli Hüseyn ibn Abdullah Həsən ibn Əli ibn Sina; latınlaşdırılmış və Avropada qeyd olunan adı – Avisenna; ) — Orta əsrlər dövrünün ən böyük müdrik təbiblərindən biri. Fars əsilli olduğu ehtimal olunur. Onun ən etibarlı əsərlərindən biri "Göz həkiminin dəftəri" əsəridir.
Buxara yaxınlığında dünyaya göz açmış, qısa ömründə böyük titullar qazanmışdır: Hüdcətül-Haqq (həqiqət carçısı), Şeyx-ur-Rəis (böyük, müdrik), Harami buzurq (dahi təbib), Şərəf-ül-Mülk (ölkənin ən şərəfli insanı) və s.
Həyatı
17 yaşlı İbn Sina hökmdarı müalicə edir. Hökmdar bu qeyri-adi oğlanı çox bəyənir və öz sarayının kitabxanasını ona həvalə edir. Böyük Buxara kitabxanası İbn Sina üçün çox qiymətli tapıntı olur. Özbaşına mütaliələr və gözəl müşahidə və düşünmə qabliyyəti onun dahi həkim kimi məşhurlaşmasına səbəb olur.
Adil Mənsimov
Mənsimov Adil İliç оğlu - şəhid
İbn Sina
Həyatı
18 yaşında İbn Sina artıq həkim kimi çox dövlət adamlarını, şəxsiyyətləri müalicə edərək daha da şöhrətlənir. O, çox qızğın həyat keçirir. Son illərini İsfahanda və Həmədanda yaşamışdır. Həmədanda hökmdar onu saray həkimi, sonra isə vəzir təyin etmişdir. İbn Sina vəzir kimi də böyük hörmət qazanmışdır. Elmi işinin ən qızğın çağında İsfahan hakimi Alayddövlə ilə əlaqəsi olduğu üçün həbs edilmişdi. Bunu eşidən Alayddövlə Həmədana hücum edərək oranı zəbt etmiş, İbn Sinanı azad edib İsfahana aparmışdı. Qəznəvilərin İsfahanı tutması ilə bağlı yenidən Həmədana qaçmışdı.
Adil Mənsimov
Həyatı
Adil Mənsimov 17 mart 1972-cü ildə Qafanın Qovşud kəndində anadan оlmuşdur.
1 sentyabr 1992-ci ildə Abşeron rayоn Hərbi Kоmisarlığı tərəfindən hərbi хidmətə çağrılmış və Qarabağ uğrunda gеdən döyüşlərin iştirakçısı оlmuşdur.
Sıravi əsgər Adil Mənsimov 810-cu hərbi hissənin avtomatçısı idi.
İbn Sina
Həyatı
İbn Sina qalan 10 və ya 12 il Əbu Cəfərin xidmətində qaldı. Burada həkim, bir elmi məsləhətçisi kimi də işlədi və hətta döyüşlərdə iştirak etdi. Bu illərdə ədəbiyyat və filologiya ilə də məşğul oldu. Həmədan səfərindən sonra şiddətli bir xəstəliyə tutuldu. Həmədandan gəldikdən sonra ona verilən müalicəni yerinə yetirmədi və özünü talehin qismətinə buraxdı. Ölüm ayağında olarkən malları əhaliyə payladı, qulları azad etdi və hər üç gündən bir Quran oxudu. O, 1037-ci ilin Ramazan ayında 57 yaşında öldü. Qəbri Həmədan şəhərindədir.
Adil Mənsimov
Həyatı
10 dekabr 1992-cü ildə Qubadlı rayonunun Seytaz kəndində gеdən döyüşlər zamanı həlak olmuşdur.
Saray qəsəbəsində dəfn olunub.
İbn Sina
Həyatı
Onun tibb ensiklopediyası (4 cildlik), müxtəlif fəlsəfəyə aid kitabları, astronomiya və metafizikaya aid əsərləri bütün dünyada məşhurdur.
Adil Mənsimov
Həyatı
Ölümündən sonra 16 sentyabr 1994-cü ildə "Hərbi xidmətlərə görə" medalı ilə təltif edilib.
Adına küçə var.
İbn Sina
Həyatı
350px|thumbnail|right|İbn Sinanın [[Qaxdakı abidəsi]]
Elmi fəaliyyət
"Təbabət elminin qanunu" – (5 cildlik) XII yüzil-likdə latın dilinə tərcümə olunur və bütün Avropa tibb məktəblərində uzun müddət yeganə tibb dərsliyi kimi tədris olunur. Bu kitabda insan anatomiyasından tutmuş bir çox xəstəliklər, səbəbləri, müalicə və profilaktikası, həmçinin, daxili xəstəliklər, göz və dəri, uşaq xəstəlikləri, cərrahi metodlar, müxtəlif məsləhətlər və s. verilmişdir. Xəstəliklərin etimologiyasına aid biliklərin, insanın naturasına, həyat tərzinə uyğun xəstəliklərə yoluxması hallarının özünəməxsus şəkildə izahatı, onun tibb aləmində bu günədək tətbiq olunması İbn Sinanın təbabətə verdiyi ən böyük töhfələrdəndir. O yazırdı ki, insan öz sağlamlığını qorumaq üçün müxtəlif faktorlara uyğunlaşmalıdır: Onun bu xarakteristikası günümüzə qədər gəlib çatmış, öz əhəmiyyətini heç də itirməmişdir. İbn Sina tibb aləmində ilk psixodiaqnostik olmuşdur. Nəbzə görə xəstənin müayinəsi onun qeyri-adi istedadından xəbər verir. İnsanda vegetativ dəyişikliklərə uyğun insan beyninin vəziyyəti, psixoloji durumu ona bir çox şeyi xəbər verirdi. Sanki sonralar onun bu elmi nailiyyətindən istifadə edərək müxtəlif eksperimentlər aparılmış və "yalan detektoru" kimi aparatlar kəşf olunmuşdur.
İbn Sina ömrünün son illərində mədə sancılarından əziyyət çəkirdi. O, bu xəstəliyi haqda kitab belə yazmışdı. Öz-özünü böyük ustalıqla müalicə edə bilirdi. Lakin həmişə deyirdi: "Məni yaradan, məni mən tək idarə etməkdə gücsüzdür, bu xəstəliyi müalicə etmək əhəmiyyətsızdır". Şagirdi onun resepti ilə dərmanı düzgün hazırlamır və 57 yaşlı böyük alim mədə xorasının deşilməsindən dünyasını dəyişir. 1038-ci il 18 iyunda Həmədanda dəfn edilir. 1954-cü ildə onun mavzoleyi açılır.
Fəlsəfə, riyaziyyat, astronomiya, fizika, kimya, tibb və musiqi kimi bilik və bacarığının müxtəlif sahələrində seçilən İbn Sina, riyaziyyat elmində riyazi terminlərin tərifi; astronomiya sahəsində isə həssas müşahidələrin aparılması mövzuları ilə maraqlanmışdır.
İbn Sina, bu zidd vəziyyəti sezmiş, apardığı müşahidələr nəticəsində hava ilə küləyin güclərini müqayisə etmiş və Aristotelin haqlı ola bilməsi üçün havanın şiddətinin küləyin şiddətindən daha çox olması nəticəsini çıxarmışdır. Ancaq bir ağacın yaxınından ötüb keçən bir ox, ağaca dəymədiyi müddətcə, ağacda və yarpaqlarında ən xırda bir tərpənmə meydana gətirmədiyi halda, külək, ağacları silkələməkdə və hətta kökündən qopara bilməkdədir. Elə isə havanın şiddəti cisimləri daşımaq üçün kifayət deyil.
Qiymətli kağız
Qiymətli kağız — müəyyənləşdirilmiş formaya riayət edilməklə hər hansı hüququ təsdiqləyən elə bir sənəddir ki, həmin hüquq bu sənəd olmadan həyata keçirilə və başqa şəxsə verilə bilməz.
İbn Sina
Elmi fəaliyyət
İbn Sina, hər şeydən öncə həkimdir və bu sahədəki tədqiqatları ilə məşhurdur. Tibblə əlaqəli bir çox əsər qələmə almışdır; bunlar arasında xüsusilə ürək-damar sistemi ilə əlaqəli olanlar diqqətə layiqdir. Ancaq İbn Sina dedikdə, onun adı ilə bütünləşmiş və Qərb ölkələrində 16-cı əsrin və Şərq ölkələrində isə 19-cu əsrin əvvəllərinə qədər oxunmuş və istifadə edilmiş "Əl-qanun fit-tibb" adlı əsəri yadımıza düşür.
Qiymətli kağız
Qiymətli kağızların növləri
Qiymətli kağızlar, pul və yaxud əmtəə sənədləridir, onların sahibinə mülk hüquqları verilir və müəyyən pul məbləğlərinin, gəlirlərin alınmasına hüquq verir. Pullu qiymətli kağızlara — istiqraz vərəqələrini, vekselləri, pul çeklərini aid etmək olar. Əmtəə qiymətli kağızlara — onların sahiblərinin maddi, mülkiyyət hüquqlarını təsbit edən konosamentlər (əmtəə fakturaları), anbar vəsiqələri aiddir. Qiymətli kağızların arasında xüsusi yeri səhmlər tutur, onlar istər pul istərsə də mülk hüquqlarını əks etdirir. Qiymətli kağızlar alqı-satqı obyekti ola bilər.
İbn Sina
Elmi fəaliyyət
İbn Sinanın bu əsəri araşdırıldıqda, mövzuları sistematik bir formada tədqiq edildiyi nəzərə çarpır. Tarixdə ilk dəfə tibb və cərrahiyyəni iki ayrı qayda-qanun kimi qiymətləndirən İbn Sina, cərrahi müalicənin düzgün aparılması üçün anatomiyanın vacibliyini xüsusi vurğulamışdır. Həyat təhlükəsi çox yuxarı olduğu üçün dəbdə olmayan cərrahi müalicə ilə əlaqəli nümunələr vermiş və əməliyyatlarda istifadə etmək üçün bəzi alətlər təklif etmişdir.
Qiymətli kağız
Qiymətli kağızların növləri
Qiymətli kağız forması və rekvizitləri qanunvericiliklə müəyyənləşən və hər hansı hüququ təsdiq və təsbit edən sənəddir. Azərbaycan Respublikası Mülki Məcəlləsinin 987.1-ci maddəsində qiymətli kağız anlayışı aşağıdakı kimi verilmişdir:"Qiymətli kağız müəyyənləşdirilmiş formaya riayət olunmaqla hər hansı hüququ təsdiqləyən elə bir sənəddir ki, həmin hüquq bu sənəd olmadan nə həyata keçirilə bilər, nə də başqa şəxsə verilə bilər. Qiymətli kağız başqasına verildikdə onun təsdiqlədiyi bütün hüquqlar da keçir." ABŞ-nin Vahid Ticarət Kodeksində qiymətli kağızlara aşağıdakı anlayış verilir: Qiymətli kağızlar (securities) – pul kapitalını cəlb etmək üçün silsiləvi olaraq buraxılan qiymətli kağızlardır, yəni: səhm, istiqraz, dövlətin borc öhdəlikləri və onlardan törəyən sənədlərdir (klassik opsionlar, varrant, üstünlük hüququ və s.).
Qiymətli kağızları iki böyük qrupa ayırmaq olar; birinci dərəcəli əsas qiymətli kağızlar, ikinci dərəcəli törəmə qiymətli kağızlar.
Birinci dərəcəli əsas qiymətli kağızlara mülkiyyət hüququ olan — pul, əmtəə, əmlak, kapital və s. daxildir. Törəmə qiymətli kağızlar isə valyuta, faiz, indeks və opsionlar hesab edilir.
Əsas qiymətli kağızlar özləri də 2 qrupda cəmləşirlər:
Qiymətli kağızlar bazarında müddətli qiymətli kağızlar da olur. Müddətinə görə qiymətli kağızlar üç yarımnövə ayrılır:
Qiymətli kağızlar bazarında dövlət və qeyri-dövlət adını daşıyan qiymətli kağızlar da var. Dövlət qiymətli kağızları, adı müxtəlif olan istiqrazlar hesab edilir. Qeyri dövlət qiymətli kağızları isə müxtəlif şirkətlər yaxud fiziki şəxslər tərəfindən tədavülə buraxılan qiymətli kağızlardır. Qiymətli kağızların dövriyyədən çıxarılması və ləğv edilməsi qaydaları Qiymətli Kağızlar üzrə Dövlət Komitəsi tərəfindən müəyyən edilir.
Səhm
Səhm, qiymətli kağız olaraq səhmdar cəmiyyətin üzvü kimi, divident almaq və səhmdar cəmiyyətin idarə olunmasında iştirak etməyə şərait yaradır. Səhmdar milli valyuta ilə və ya nizamnamədə nəzərdə tutulan halda xarici valyutada ödənilə bilər, həmçinin natural mülkiyyət formasında ödəmələr də səhmdar cəmiyyətin fəaliyyətində istifadə oluna bilər. Ödəmə formasından asılı olmayaraq səhmin qiyməti milli valyutada göstərilir. Hər bir səhmdar cəmiyyətin səhmləri eyni nominal qiymətə malikdir, Azərbaycan Respublikası Maliyyə Nazirliyinin təsdiq etdiyi formada səhmlərini buraxa bilər. Müəssisə müflisləşən halda səhmləri geri qaytarılmır. Səhmdarlar, müəssisənin əmlakı satıldıqdan və bütün borclar ödənildikdən sonra qalan pulları öz aralarında bölüşdürürlər.
Abunəli sertifikatlar, istiqrazlar, imtiyazlı səhmlərlə birgə buraxılır və sahibinə müəyyən müddətdə danışılmış qiymətə adi səhmləri almağa və onların dividentləri qalxdıqda isə gəlir əldə etməyə hüquq verir. Bu səhmdarları bazar vasitəsilə korporasiyalara buraxılan istiqrazların faizlərini aşağa salmağa, alıcıları səhmlərin güzəştli satılmasına sövq edir.
İstiqraz, dövlət və korporasiyalar tərəfindən buraxıla bilən, sahibi ilə emitenti arasındakı borc münasibətlərini təsdiqləyən və sahibinə emitentdən buraxılış şərtlərində nəzərdə tutulan müddətdə borcun nominal dəyərini və başqa əmlak ekvivalentini, həmçinin təsbit edilmiş faiz şəklində illik gəlir almağa təxirə salınmaz hüquq verən fond qiymətli kağızıdır. İki razılaşan tərəflər, borcverən və borcalan arasında müqavilə , saziş növüdür.
İbn Sina
Elmi fəaliyyət
Göz ilə də maraqlanmış İbn Sina, dövrünün seçilən fiziklərindən İbn Heysəm kimi, Göz-Şüa Nəzəriyyəsini müdafiə etmiş və üst göz qapağının xaricə çıxması, davamlı ağ rəngə və ya qara baxmaqdan meydana gələn qar korluğu kimi daha öncə bəhs edilməyən xəstəliklər haqqında da təfsilatlı izahlar vermişdir.
Qiymətli kağız
Veksel
Veksel -(alman sözü olub — mübadilə deməkdir) müəyyən formada yazılı şəkildə tərtib edilmiş (uzunmüddətli öhdəlik şəklində) qiymətli kağızdır. Vekselin verdiyi şəxs (kreditor, borcverən) veksel sahibi adlanır, veksel şərtsiz,qanun tərəfindən qəbul edilən, qeyd edilmiş müddətə və müəyyən şərtlərlə ona pul borcunun alınması (qaytarılması ) hüququnu verir. Veksel qiymətli kağız olaraq borc alanın öhdəçiliyini təsdiq edir, borcun qaytarılma vaxtını,həcmi və kimə qaytarıldığını göstərir. Normal fəaliyyət göstərən bazar iqtisadiyyatı şəraitində hər bir bazar subyekti malı borc götürərkən mal yiyəsinə onun razılığı ilə qaytarma vaxtını uzatmaq şərtilə veksel verə bilər.
İsa Məsihin heykəli
İsa Məsihin heykəli (O Cristo Redentor) — 38 metr hündürlüklü bu heykəl Braziliyada Rio de Janeyro şəhərinə təpədən baxan Korkovado təpəsinin üzərində yerləşdirilmişdir. Heykəl beş il müddətində hazırlanmış və 1931-ci ildə açılış edilmişdir.
Qiymətli kağız
Veksel
Veksel aşağıdakı rekvizitlərlə öz əksini tapmalıdır:
İbn Sina
Fəlsəfəsi
Din-fəlsəfə problemi islam fəlsəfəsində qızıl dövrün banisi hesab edilən (65, 137) İbn Sinanın (980–1037) fəlsəfi təlimində ətraflı şəkildə öyrənilmişdir. Farabidə olduğu kimi, İbn Sina da din-fəlsəfə problemi çərçivəsində fəlsəfəyə müstəqil elm olaraq toxunmuş, dinin bəzi etiqad məsələlərinin rasional təsvirini vermişdir. Bəzi tədqiqatçılar (Nəcib Taylan və s.) din-fəlsəfə probleminin həllində İbn Sinanın "rasional" uğurlarından söz açır, onun "din fəlsəfəsi" adlanan təlim yaratdığını iddia edirlər. Bu fikirlə razılaşmayan tədqiqatçılar (Dmitri Gutas, Əli Bulac və s.) vardır. Onlar bildirirlər ki, İbn Sina din fəlsəfəsi təsis etməmiş, əksinə, dinin etiqad ehkamlarını yunan fəlsəfəsinin rasional müddəalarına uyğunlaşdırmaq üçün onları qeyri-ənənəvi üsullarla məzmun dəyişikliyinə məruz qoymaqla ümumi fəlsəfi təlim yaratmışdır. Hər bir halda, İbn Sina fəlsəfəsi uyğunlaşdırıcı fəlsəfədir. O, Aristotel məntiqi, fizika və etikası, yeniplatonçu metafizika və psixologiya, "mürəkkəb" stoisizm məntiqi arasında uyğunluq yaratmaq, bununla da, "birləşdirilmiş" fəlsəfə ilə islamın kosmoqonik, ontoloji və metafizik təlimlərini "barışdırmaq" istəyirdi. Bu səbəbdən bəzi müəlliflər (Əli Bulac, Ömər Mahir Alpər) onu "iki fərqli dünyanın: ellinizm-yunan və Müsəlman dünyasının təmsilçisi" adlandırırlar. İki müxtəlif sahəni: din və fəlsəfəni bir-birinə uyğunlaşdırmağın asan olmayacağını yaxşı başa düşən İbn Sina "tərəflər"i kompromisə getməyə məcbur etməyi fikirləşirdi. Lakin İbn Sina əsərlərinin təhlili göstərir ki, o bu məsələdə fəlsəfəyə daha çox imtiyaz tanımışdı. Sonralar ilahiyyatçı İbn Teymiyyə İbn Sinanın rasional görüşləri haqqında yazacaqdı: "İbn Sina zındıqlardan müsəlmanların dininə aid bəzi şeyləri öyrənməyə başladığı vaxt ağlına güvənərək, bu insanlardan öyrəndiyi bilikləri sələflərindən ona gəlib çatmış (biliklərə) uyğunlaşdırmaq istəmişdi. Bu səbəbdən İbn Sinanın fəlsəfi təlimi sələflərinin nəzəriyyələri və onun bu nəzəriyyələrə etdiyi dəyişikliklərdən ibarətdir. Buraya onun peyğəmbərlik, röyaların simvolik yozumu daxildir. …İbn Sina sələflərinin müzakirə etmədiyi, ağıllarının qavramadığı, sahib olduqları bilik və elmlərin izah edə bilmədiyi… məsələlərdən söz açmışdı…".
İsa Məsihin heykəli
Dünyanın yeddi möcüzəsindən biri olaraq qəbul edilir.
İbn Sina
Peyğəmbərlik haqqında
Deməli, İbn Sinaya görə, fəlsəfə mövzu etibarı ilə bütün varlıqları, o cümlədən Allahı öyrənir. Onun məqsədi isə nəfsi kamilləşdirmək yolu ilə xoşbəxtliyə nail olmaqdır. İbn Sinanın fəlsəfi təlimində dinin mövzusu və məqsədi haqqında danışılır. Filosof belə hesab edirdi ki, insanlar təbiət etibarı ilə təkbaşına yaşamağa qadir deyillər. Kollektiv həyat tərzini kamilləşmənin şərti hesab edən İbn Sina deyirdi ki, seçilmiş şəxsin, yəni peyğəmbərin vəzifəsi – yaşadığı insanlar üçün ədalət və nizam-intizam qaydaları təsis etməkdir. Elə isə din peyğəmbərin vəhyə əsaslanaraq təsis və təbliğ etdiyi prinsip və qayda-qanunlardır. İbn Sinaya görə, peyğəmbərin insanlara öyrətmək istədiyi başlıca şey hər şeyi yaradan, Mütləq Qadir, gizli və aşkarı bilən Allahı tanımalarıdır. İtaətkarları xoş, asiləri isə pis aqibətin gözlədiyini deyən filosof bu görüşdədir ki, ancaq Allah haqqında biliklərlə məşğul olmaq üçün insanlar onlara çatdırılan ilahi biliyi diqqətlə dinləməlidirlər. İbn Sina Allah haqqında bilikləri "ali bilik" adlandırmış, bütün biliklərin nəticə etibarı ilə Allahı dərkə xidmət etdiyini bildirmiş, iddialarını isbatlamaq üçün Qurandan dəlillər göstərmişdir. Dinin məqsədi haqqında İbn Sina bildirmişdir ki, din insanlara Allahı və axirəti davamlı xatırlama şüuru aşılayır, peyğəmbərlərin vəfatından sonra bu şüurun yox olmağına əngəl olur. Deməli, insanların ibadət etməsi, cihada çıxması və başqa əməlləri yerinə yetirməsi dində vacib hesab olunur. Bu əməlləri yerinə yetirmək insanlara həmişə Allahı və axirəti xatırladacaq, nəfslərini tərbiyə edəcək, onlara xoşbəxtlik – axirət səadəti və Allahın razılığını qazandıracaqdır.
Məlum olur ki, İbn Sinaya görə peyğəmbərlərin gətirdiyi biliklər əsasında Allahı dərk etmək dinin mövzusudur. Dində vacib hesab edilən əməlləri yerinə yetirməklə nəfs kamilləşir, nəticədə insan Allahın razılığını qazanır, xoşbəxt olur. Amma bizi başqa məsələ düşündürür: Necə oldu ki, İbn Sina dinlə fəlsəfənin mövzu və məqsəd baxımından oxşar olmağı qənaətinə gəldi? Filosofun bizə məlum əsərlərini araşdırdıqda görürük ki, o, fəlsəfəni iki yerə ayırır: "Varlıqlardan bəhs edən, tətbiq etməyimiz deyil, öyrənməyimiz tələb olunan hikmət (fəlsəfə) "nəzəri hikmət" adlanır". "Əməli şeylərdən danışan, həm bilməyimiz, həm də tətbiq etməyimiz tələb olunan hikmətə isə "praktik hikmət" deyilir". Deməli, İbn Sinaya görə, fəlsəfə nəzəri və praktik qollara ayrılır. Varlıq aləminin qayda-qanunlarını və İlk Varlığı öyrənmək nəzəri fəlsəfənin mövzusunu əmələ gətirir. Praktik fəlsəfə isə yerinə yetirilməli vacib məsələlərdə rasional bilikləri tətbiq etməklə praktik fəaliyyəti doğru əməllərlə kamilləşdirməyi öyrənir.
Fəlsəfənin məqsədi
Həm nəzəri, həm də praktik fəlsəfədə qarşıya qoyulmuş məqsəd insan nəfsini nəzəri və praktik üsul- 119 larla kamilləşdirmək, bununla da xoşbəxtliyi təmin etməkdir: "Kim öz nəfsini bu iki hikmət növü ilə kamilləşdirərsə, çoxlu fayda qazanar". Deməli, fəlsəfə həqiqi xoşbəxtliyi təmin etmək məqsədilə nəzəri və əməli vasitələrlə kamilləşmə məsələsini tədqiq edir.
İbn Sina göstərmişdi ki, fəlsəfədə olduğu kimi, dinin də nəzəri və praktik tərəfləri vardır. Öyrənməklə varlıqları dərk etmək dinin nəzəri tərəfini əmələ gətirir. "Ən-nicat" kitabında filosof yazır ki, peyğəmbərin gətirdiyi din insanlara, başlıca olaraq, Allahın mövcud olduğunu öyrətmək istəyir. Allaha və atributlarına dair biliklər üstün biliklərdir, odur ki din insanları ancaq belə bilikləri öyrənməyə çağırır. Gəlinən nəticə budur ki, din nəzəri olaraq Allah haqqında biliklərdən ibarətdir. Dinin praktik funksiyası isə nəfsi kamilləşdirməkdir. Beləliklə, filosof mövzu və məqsəd baxımından dinlə fəlsəfənin bir-birinə uyğun gəldiyini istisna etmir. O da qeyd olunmalıdır ki, İbn Sinanın fəlsəfi təlimində din və fəlsəfə ayrı-ayrı sahələr kimi nəzərdən keçirilir. Sual yaranır: Əgər məqsəd və mövzu cəhətdən dinlə fəlsəfə arasında fərq yoxdursa, onda onlardan biri nə üçün əsas götürülməsin? İbn Sina bu məsələyə sələfləri – yunan fi losofl arı və Farabinin fəlsəfi təlimlərində öz əksini tapmış "seçilmişlər və kütlələr" ideyası əsasında münasibət bildirmişdi. O deyirdi ki, dində və fəlsəfədə müraciət olunan insanlar seçilmişlər və kütlələrə ayrılır. Din hər kəsə, o cümlədən kütlələrə xitab edir. Fəlsəfə isə seçilmişlərin elmidir. Seçilmişlər ağıl və dəlildən, kütlələr isə təxəyyüldən istifadə edirlər. Mücərrəd həqiqət və əqli dəlillər seçilmişlərin, maddi sübut və müraciətlər (xitablar) isə kütlələrin işinə yarayır. Deməli, fəlsəfə və dinin tək həqiqətin fərqli "təmsilçilər"i olmağı insanların düşünmə və dərketmə qabiliyyətlərinin müxtəlifliyinə görədir.
Yuxarıda qeyd olunub ki, İbn Sina eyni həqiqətin "təmsilçilər"i olduğu üçün din və fəlsəfə arasında uyğunluq yaratmağın mümkünlüyündən söz açmışdı. Filosof deyirdi ki, mövzu və məqsəddə oxşar olduqları üçün fəlsəfə və din eyni həqiqəti ifadə edir. İbn Sina bu iddianı isbatlamaq üçün fəlsəfəni ayrıca həqiqət olaraq nəzərdən keçirmir, ağılı həm ontoloji, həm də epistemoloji mahiyyət hesab edirdi; ağıl varlıqdır, "südur" nəticəsində Zəruri Varlıqdan (Allahdan) emanasiya yolu ilə meydana gəlmişdir: "İlk Bir"dən ancaq bir olan meydana gəlir ki, bu da "birinci ağıl"dır". İbn Sinanın iyerarxik kosmoqoniya təlimində göstərilir ki, "İlk Bir"in özünü dərk etməsindən "birinci ağıl", sonuncunun Allahı dərk etməsindən "ikinci ağıl", daha sonra Allahın nəzərində mövcudluğu zəruri sayılan nəfs, nəhayət, maddə (cisim) meydana gəlir. Varlıq aləminin sonrakı iyerarxiyasını isə emanasiya yolu ilə meydana çıxan "fəal ağıl", minerallar, bitkilər, heyvanlar və insan əmələ gətirir.
Epistemologiya
Epistemoloji baxımdan ağılın həqiqəti təmsil etdiyini deyən filosof dərk edən və əməli (təcrübi) ağıl formalarından söz açmışdı. Dərk edən ağıl sayəsində insan başa düşür ki, əsas məqsədi xoşbəxtliyə çatmaq olmalıdır. Bu ağılda bütün varlıqların mahiyyəti haqqında biliklər öz əksini tapmışdır. Maddi varlıqlar haqqında mücərrəd biliklər dərk edən ağıl vasitəsilə nəfsə təlqin edilir. Deməli, bu biliklər həqiqidir. Dərk edən ağıl həqiqi bilikləri – həqiqəti kəsb etmək üçün hər bir maddi və mücərrəd varlığa ümumi mahiyyət gözü ilə nəzər salmalıdır. Ağıl mücərrəd varlıqları necə varsa elə dərk edir, onlara aid təzahürlərindən deyil, mahiyyətdən faydalanır. Maddi varlıqlar haqqında biliklər kəsb etmək üçün onları mücərrədləşdirmək lazım gəlir. Maddi olanın mücərrədləşməsi İbn Sinanın fəlsəfi təliminə görə, idrak prosesinin dörd mərhələsini keçməlidir: Duyğularla başlanan idrak prosesində beyində materiyanın mahiyyəti və təzahür formaları haqqında təsəvvürlər yaranır. İkinci mərhələ xəyalən dərketmə mərhələsidir. Amma təsəvvürlər materiya haqqında bütöv biliklər meydana gətirə bilmir. Çünki xəyalən meydana gələn biliklər materiyanın bu və ya digər təzahür forması haqqında təsəvvürlərdən ibarətdir. İbn Sina idrak prosesinin üçüncü mərhələsini illüzion dərketmə (idrak əl-vəhm) adlandırır. Bu mərhələdə ağıl mücərrəd bilikləri kəsb etməyə yaxın olur. Buna baxmayaraq, üçüncü mərhələ həqiqi biliklərin meydana çıxması üçün kifayət etmir. Nəhayət, idrak prosesi rasional dərketmə ilə başa çatır. İbn Sinaya görə, bu mərhələdə materiyaya aid biliklər onun ayrı-ayrı təzahürlərini deyil, onun özünü bütöv şəkildə təsəvvür etməklə yaranır. Məsələn, bəşəriyyət dedikdə ayrı-ayrı insanlara aid biliklər deyil, küll anlayış – "bəşəriyyət" başa düşülür (36, 178–181; 111, 204; 46, 227; 119, 98–100).
İbn Sinanın fəlsəfi təlimində "ağıllar" nəzəriyyəsi mühüm yerə malikdir. Filosofa görə, dərk olunan varlıqları (mə`qulat) "fəal ağıl" vasitəsilə qavramaq bir neçə zəka səviyyəsi ilə mümkündür; əşya və hadisələri dərk etmək potensial ağıl (əl-əql bil-qüvvə) səviyyəsi ilə başlanır, "qazanılmış ağıl" (ələql əl-müstəfad) səviyyəsinə qədər davam edir. İbn Sinanın "ağıllar" nəzəriyyəsi həqiqi bilikləri kəsbdə ayrı-ayrı təsəvvürlərdən (cüzidən) bütövə (küllə) doğru baş verən idrak prosesini izah etmək, aşağıda görəcəyimiz kimi, insan zəkasının bu prosesdə nisbi rol oynadığını isbatlamaq, ağılın qneseoloji funksiyasını açıb göstərməklə həqiqi biliklərin sintezi "mexanizm"ini şərh etmək baxımından çox əhəmiyyətlidir.
İbn Sina "həqiqi bilikləri ontoloji və epistemoloji cəhətdən təmsil edən ağıl"dan söz açsa da, həqiqəti birbaşa dərkdə onun rolunu şişirtmir. Filosofa görə, ağıl vasitəsilə əşya və hadisələri qavramaq onların mahiyyətini birbaşa dərk etməklə baş vermir. Çünki ağıl başlanğıcda həqiqətin özü haqqında deyil, ayrı-ayrı əlamətləri, təzahür və xassələri haqqında təsəvvürlər yaradır, idrak prosesinin dörd mərhələsindən keçir, nəhayət, həqiqətə dair ümumi biliklər meydana gəlir.
Həqiqət haqqında
Dinin də həqiqəti təmsil etdiyini bildirən İbn Sina onu fəlsəfənin əsasında izah etməyə cəhd göstərmişdir. Bu məqsədlə o, peyğəmbərlik, vəhy, dini biliklərin dil üslubu və tə`vil məsələlərinə münasibət bildirmişdi. İbn Sinanın peyğəmbərliklə əlaqəli görüşlərində Farabinin təsiri hiss olunur. Buna baxmayaraq, İbn Sina peyğəmbərliyi zəruri edən amilləri (səbəbləri) özünəməxsus şəkildə izah etmiş, onun fəlsəfədən üstün olduğunu bildirmişdir. Filosofa görə, peyğəmbərliyi şərtləndirən amillərin bəzisi sosialdır, bəzisi də zərurətdən irəli gəlir. Cəmiyyəti əmələ gətirən insanlar ayrı-ayrılıqda öz maddi tələbatlarını ödəyə bilmədikləri kimi, mənəvi tələbatlarını da fərdi şəkildə ödəyə bilmirlər. Elə buna görə sosiallaşma zərurəti yaranır. Sosiallaşma kafi deyildir, insanların kamilləşib, xoşbəxt olmağı üçün qanunlar təsis edilməli, ədalət təmin olunmalıdır. Bu da öz növbəsində insanlara yol göstərən şəxsin – peyğəmbərin meydana çıxmağını zəruri edir. İnsanları çəkişmələr və konfliktlər içərisində başlı-başına buraxmağın ədalətsizlik olduğunu deyən İbn Sina bu konfliktləri aradan qaldıran şəxsin – peyğəmbərin zühurunu mütləq zərurət hesab edir. Bu mütləq zərurət, həm də ilahi zərurətdir. Çünki Allaha insanlara yaşamaq üçün zəruri sayılan hər şeyi bəxş etmişdir. Zəruri maddi nemətlərlə müqayisədə daha zəruri hesab olunan peyğəmbəri cəmiyyətə bəxş etməmək absurd olmazdımı?! Allahın bunu nəzərə almamağı mümkün deyildir. Elə isə insanlara peyğəmbər göndərmək zəruri işdir. Amma zərurətə baxmayaraq, peyğəmbərlərin sayı məhduddur. Çünki bəşəri xüsusiyyətlər peyğəmbərlik kimi ali məqama çatmağa münasib deyildir. Farabidən fərqli olaraq, İbn Sina peyğəmbəri filosofla eyniləşdirməmiş, əksinə, ondan üstün hesab etmişdir.
Peyğəmbərlərin xüsusiyyətləri haqqında
İbn Sinaya görə, peyğəmbərliyin üç xüsusiyyəti var. Birinci xüsusiyyət düşünmə bacarığının yüksək olmağıdır (əqli gücdür). İbn Sina hesab edir ki, peyğəmbər "fəal ağıl" səviyyəsinə çatdıqda idrak prosesi olmadan həqiqətə dair bilikləri qazanır: "… düşünməyə ehtiyac hiss etmədən, qısa zaman kəsiyində küll bilikləri intuitiv olaraq kəsb edən ali ruha sahib nadir insanlar mövcuddur ki, onlar da peyğəmbərlərdir. Bu vaxt "fəal ağıl"da olan bütün "dərk olunan şeylər" (mə`qulat) … bir cəhddə peyğəmbərin zəkasına həkk olunur". İbn Sina intuisiyanı təkcə peyğəmbərlərə aid etməmiş, filosoflarda ilham, övliyalarda isə kəramət hallarından danışmışdır. Lakin İbn Sina peyğəmbərlərdə intuisiya halının daha ali olduğunu bildirmiş, peyğəmbərlərin adi insanlardan, o cümlədən filosoflardan fərqli olduğunu demişdir; peyğəmbərlər həqiqət haqqında bilikləri idrak proseslərinə ehtiyac hiss etmədən öyrənirlər, həqiqəti kəsbdə həssas intuisiyadan istifadə edirlər. Peyğəmbərliyin ikinci xüsusiyyəti təxəyyüllə əlaqəlidir. Lakin adi insanların təxəyyülündən fərqli olaraq, peyğəmbərlərdə təxəyyül prosesi xarici aləmdən gələn qıcıq və məlumatlar əsasında meydana çıxır. İbn Sinaya görə, peyğəmbərdə təxəyyül prosesi ətraf aləmlə əlaqədar deyildir. Belə təxəyyül zamanı "fəal ağıl" peyğəmbərə intiqal edir, onun nəfsini dərk edilənlərlə işıqlandırır (işraq), yəni təsəvvürlər axaraq (feyz), nəfsdə yerləşir. Peyğəmbərliyin üçüncü xüsusiyyətinin möcüzəgöstərmə olduğunu deyən İbn Sina iddia edirdi ki, insan bədənindən bütövlükdə asılı olmayan güclü nəfslər Allahın köməyi ilə daha ali məzmun kəsb edir, ətrafdakı bədən və nəfslərə təsir göstərir. Peyğəmbərlərin möcüzələri ona görə vacibdir ki, insanları əməli olaraq kamilləşdirsin. İbn Sina deyirdi ki, peyğəmbərlik həm dərk edilən, həm də əlçatmaz məqamdır. Peyğəmbərliyin əsas məqsədi insanlara doğru yolu göstərmək, xoşbəxtlik bəxş etməkdir; peyğəmbərlik insanları xoşbəxtliyə – həqiqətə çatdıran qurumdur. Bu o deməkdir ki, peyğəmbərlik haqqı öyrədən, təsisatı ehtiva edən din həqiqətin özüdür.
Vəhy haqqında
Dinin həqiqəti ifadə etdiyini deyən İbn Sina öz müddəasını sübut etmək üçün vəhy məsələsinə də toxunmuşdur. Filosofa görə, vəhy mələkdən emanasiya yolu ilə hasil olan və həqiqəti ifadə edən ilahi feyzdir. Vəhy idrak proseslərinə ehtiyac qalmadan peyğəmbərin qəlbinə sızdırılır və peyğəmbər bu sızdırılanları öz təxəyyül bacarığı ilə qavrayır. İbn Sina vəhylə peyğəmbərliyi eyniləşdirmiş və bildirmişdi ki, peyğəmbərlik həqiqəti ifadə vasitəsi olduğundan vəhy həqiqəti təmsil edir (36, 199). Deməli, vəhy həqiqət haqqında bilikdir, elə isə həqiqətin özüdür.
Qiymətli kağız
Veksel
Veksellərlə hesablaşma zamanı vəsaitlərin dövriyyə qabiliyyətini sürətləndirmək üçün banklar onları diskont edə,vekselin təminatı qismində ssudalar verə bilər, müştərilərə vekselə görə ödənişin əldə edilməsi və borcların ödənilməsi üzrə xidmətlər göstərə bilərlər. Veksel malların satışının yaxşılaşdırılmasına və dövriyyə vəsaitlərinin dövriyyə sürətinin artırılmasına kömək edir, bu da müəssisənin borc kapitala və ümumilikdə pul vəsaitlərinə ehtiyacının azalmasına səbəb olur.