cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Berqama
Antik Perqam şəhəri ilçənin mərkəzində yerləşir, Zevsın şəhəri sayılırdı, burada tibb və yazı inkişaf edirdi. Perqam antik zamanlarda Misia vilayətinin mərkəzi şəhərlərindən biri idi.
Kür-Araz ovalığı
İqlimi
Kür-Araz ovalığında, xüsusilə onun mərkəz hissəsində radiasiya balansının illik miqdarı Orta Asiya səhralarına nisbətən 7–8 kkal/sm2 çoxdur. Məsələn: Kürdəmirdə radiasiya balansının illik miqdarı 47,1 kkal/sm2 təşkil edirsə Aşqabadda 40,4 kkal/sm2 -dir. Ümumilikdə Kür-Araz ovalığında illik radiasiya balansı 40–50 kkal/sm2, Orta Asiyada 40–45 kkal/sm2 təşkil edir. Ərazidə mümkün buxarlanmanın miqdarı 1000–1200 mm arasında yağıntının miqdarı isə 300–400 m arasında dəyişir. Yağıntı ilə mümkün buxarlanma arasındakı fərq landşaftın genetik xüsusiyyətləri üçün vacib elementdir.
Landşaftları
Kür- Araz ovalığının dominant zonal landşaftı əsasən yarımsəhra, ovalığın dağətəyinə bitişik nisbətən hündür hissələrində isə quru-çöl landşaftlarıdır. Burada landşaft vahidləri və relyef tipləri arasında fərq ümumi planda o qədər də böyük deyildir, lakin relyefdəki nisbi çökmə və ya qalxmalar qrunt sularının yatım dərinliyini pozur və nəticədə landşaft daxili differensiasiya güclənir. Relyefin mikro və mezo formaları arasında əlaqəni tutmaq kifayət qədər çətindir.
Geoloji və geomorfoloji quruluşu
Ərazinin yarımsəhra landşaftları əsas struktur əlamətlərinə görə subtropik qurşağın digər yarımsəhra landşaftlarından özünəməxsus geoloji, geomorfoloji quruluşuna, hidroloji şəraitinə, təbii drenaja və onu əhatə edən dağların və dağətəyi sahələrin xarakterinə görə fərqlənir. Landşaftın ümumi əlamətlərinin əmələ gəlməsinə təsir edən əsas amil onun Qafqaz dağ sisteminin ümumi morfostruktur planında tutduğu mövqe, onun üç tərəfdən yüksək dağlarla əhatə olunması və şərqdən Xəzər dənizinə açılmasıdır. Bu xüsusiyyət Kür dağarası çökəkliyin özünəməxsus landşaftlarının əmələ gəlməsində əhəmiyyətlidir.
Kür-Araz ovalığının zəif maili səthi, yastı yataq boyu, tirələri, yalarası çala sistemləri, təmas depresiyaları qədim çay yataqları ilə, dağətəyi sahələrdə isə geniş maili və zəif maili düzənliklərlə, gətirmə konusları və konusarası çökəklərlə səciyyələnir. Cənub-Şərqi Şirvanda alçaq braxiantiklinal və palçıq vulkanı təpələri kiçik tirələr, sinklinal çökəkliklər, qədim sahil bəndləri, tirələri və Kürün cavan deltası əmələ gəlmişdir.
Kür-Araz ovalığının qanadlarındakı allüvial-prolüvial, dellüvial, mərkəz hissəsindəki allüvial, allüvial- göl, şərqində dəniz sahili zolaqdakı dəniz mənşəli çöküntü süxurları müxtəlif strukturlu landşaft vahidlərinin əmələ gəlməsində əsas rol oynayır. Qeyd olunanlar litoloji tərkibcə müxtəlif, bir-birini tez-tez əvəz edən, dəyişən mürəkkəb landşaftları yaradır. Yeni tektonik hərəkətlərin amplitudası Kür-Araz ovalığının qanadlarında Böyük və Kiçik Qafqaz dağlarında qalxmanın daha surətli olması səbəbindən nisbətən çox olduğundan relyef maili düzənlik xarakteri almışdır. Buna görə də Şirvan və Qarabağ düzlərinin dağətəyinə bitişik maili düzənliklərində mütləq hündürlük uyğun olaraq 150–200 m-ə və 350–400 m-ə çatır. Çayların gətirmə konusları ilə daha da mürəkkəbləşən belə relyef sahələrində yeraltı suların dərinliyi 10–15 m -dən çox olur və onların biokütlənin toplanmasında rolu kəskin azalır. Buradakı konusarası çökəkliklədə qrunt sularının səthə yaxın yerləşməsi ilə landşaftda hidromorfluq artır daha çox biokütlə toplanır.
Relyefi
Kür-Araz ovalığındakı basdırılmış tektonik qalxmalar relyefdə ətraf sahələrdən fərqli parçalanmış səth yaratdığından xeyli mürəkkəb landşaft qrupları əmələ gətirir. Ərazinin ümumi çökməsi fonunda baş verən zəif differensial tektonik hərəkətlər burada basdırılmış antiklinallar yaratmışdır, lakin bu differensial qırışıqlıqlar yaranmasının sürəti çökəyin ümumi əyilməsindən və akkumulyasiya sürətindən xeyli zəif olduğundan, həmin gömülmüş antiklinal qırışıqlar və onların zonaları relyefdə öz əksini tapa bilmir, yaxud onların az qismi relyefdə çox zəif təzahür edir. Morfoloji cəhətdən özünü göstərə bilməyən gömülmüş strukturların səthə geomorfoloji təzahürü müxtəlif yollarla özünü göstərir. Bunlardan bəziləri çayların istiqamətini, çay dərələrinin morfoloji quruluşunu, bəziləri yerli akkumulyasiya şəraitini dəyişdirir, bəziləri isə landşaftın differensiasiyasına, anomal landşaftların yaranmasına səbəb olur. Ərazinin landşaft strukturunun mürəkkəbləşməsini Bıcaqçı, Padar, Sorsor və s. basdırılmış qalxmaların misalında aydın görmək olur.
Kür-Araz ovalığında ümumi əyilmə neotektonik hərəkətlərin qalan bütün formalarından üstün olduğundan burada nəinki kiçik miqyaslı gömülmüş strukturlar, eyni zamanda ovalığın əsasında yatan kristallik əsasın xeyli yüksək struktur differensiasiyası olan iri struktur vahidləri, tektonik qırılmalar belə səthdə əks olunmur.
Morfostrukturu
Ərazinin morfostrukturunun bir cəhəti də burada tektonik və morfoloji asimmetriyanın olmasıdır. Ən intensiv əyilmə ərazinin şimal zonasını tutur və bu Xaldan-Qızılağac xəttinə uyğun gəlir. Burada ovalığa Acınohur ön dağlığının dik yamacı söykənir. Qeyd olunan morfostruktur vahidlər arasında keçid çox kəskindir. Bu özünü ərazinin hipsometrik və morfoloji quruluşunda aydın göstərir. Ovalığın şimal və şimal — şərq kənarında mütləq hündürlük 100 m — dən çox deyil. Türyançay, Göyçay, Girdimançay və s. kimi iri çayların gətirmə konusları çox yastı olub, relyefdə kəskin seçilən morfoloji differensiasiya yaratmır, səthi meyilliyi, dellüvial düzənliklər müstəsna olmaqla.
Kür çökəkliyi vilayətində əsasən allüvial (35%), allüvial-prolüvial (25%), dəniz, dəniz-laqun düzənliklərin landşaft növləri və qismən hidromorf (6–8%) komplekslər yayılmışdır.
Elie Kartan
Elie Kartan  — fransız riyaziyyatçısı.
Kür-Araz ovalığı
Kür dağarası çökəkliyinin ekogeokimyəvi landşaftları
Digər ərazilərdən fərqli olaraq Kür dağarası çökəkliyi Respublikamızda əsasən akkumliyasiya sahəsi kimi səciyyələndirilir və bu xüsusiyyət ərazidə formalaşan tirələrin, yamacların trendlərində, eləcə də landşaftların differensasiyasında da özünü göstərir.
Elie Kartan
Bir fransız riyaziyatçısı olan Elie Kartan, 1869-cu ildə Dolomiyada anadan olmuşdur. 1912-ci ildə SorbonUniversitetində professor olmuşdur. 1924–1940-cı illərdə ali həndəsədən dərslər vermişdir. İşlərinin çoxu qruplar nəzəriyyəsinin analizi sahəsindədir. Arasıkəsilməz və sonsuz qrupların daxili ilə əlaqədar nəzəriyyəni və yeni dünyaların varlığı ilə əlaqədar ümumiləşdirmələr və kainat nəzəriyəsini hazırlamışdır. 1922-ci ildə ortaya çıxartdığı,heç əyri olmayan tamamilə paralel bir kainat anlayışı ən məşhur kəşflərdən sayılır.
Kür-Araz ovalığı
Kür dağarası çökəkliyinin ekogeokimyəvi landşaftları
Landşaftların geokimyəvi təsnifatına görə Kür dağarası çökəkliyində formalaşan 7 landşaft tipi geokimyəvi landşaft qurşaqları üzrə aşağıdakı kimi yerləşdirilir:
Süleyman Xələfbəyov
Süleyman Xələfbəyov (1858, Füzuli r. Dördçinar k. - 7 iyul 1930) — Repressiya qurbanı.
Həyatı
1858-ci ildə Karyagin (indiki Füzuli) rayonunun Dördçinar kəndində bəy nəslində anadan olmuş, Xələfbəyov (Hacı) Süleyman Həsənqulu oğlu (nədənsə, cinayət işində təhrifə yol verilərək "Hacı" dini titulu onun öz adı, özünün əsl adı isə, atasının adı kimi göstrilərək səhvə yol verilmiş və şəxsiyyəti yanlış olaraq Xələfbəyov Hacı Süleyman oğlu kimi göstərilmişdir). Ona görə də onun barəsindəki cinayət işini arxivdən tapmaq uzun illər mümkün olmamışdır. Yalnız 2019-cu ilin dekabr ayında belə bir təhrifə yol verildiyini bilməklə,işin Azərbaycan Respublikasının DTX-nın arxivində tapılması mümkün olmuş və onun başına nələrin gəldiyi müəyyən edilmişdir. Bu günə kimi onun nəyə görə həbs olunması və sonrakı taleyhi barədə ailəsinin heç bir xəbəri olmamış, yalnız oradan-buradan eşitmişlər ki, Nargin adasına aparılıb güllələnmişdir. İndiyə kimi dəfn olunduğu yer də məlum deyildir.
Ailəsi
Həbs olunarkən Süleyman Xələfbəyovun ailə tərkibi aşağıdakı şəxslərdən ibarət olmuşdur: həyat yoldaşı- Nabat, 60 yaşında (1870-ci il); həyat yoldaşı – Səməngül, 35 yaşında (1895-ci il); Oğulları: Kərim-24 yaşında, Rəhim- 12 yaşında, Məmməd-6 yaşında və Əmir-3 yaşında. Qızları: Güllər- 15 yaşında,Firəngiz- 6 yaşında və Diləfruz 5 yaşında.
Repressiya qurbanı
Süleyman Həsənqulu oğlu Xələfbəyov Azərbaycan SSR Dövlət Siyasi İdarəsinin Qarabağ bölgəsi üzrə bölməsi tərəfindən  5 fevral 1930-cu il tarixində həbs olunmuş və Azərbaycan SSR Dövlət Siyasi İdarəsinin Kollegiyasının Məhkəmə iclasının 7 iyul 1930-cu il tarixli qərarı ilə “ İttihad İslam” partiyasının aktiv üzvü, sovet hakimiyyəti əleyhinə silahlı üsyanın təşkilatçısı olmasına və xaricdəki banditlərlə əlaqə saxladığına görə Azərbaycan SSR CM-nin 72 və 73-cü maddələri ilə təqsirli bilinərək güllənməyə məhkum edilmişdir.
Bəraəti
Azərbaycan SSR Prokurorluğunun 6 oktyabr 1989-cu il tarixli rəyində Süleyman Xələfbəyov 30-40-cı illərdə və 50-ci illərin əvvəllərində repressiyaya məruz qalmış şəxslərə qarşı ədalətin bərpa edilməsi üzrə əlavə tədbirlər haqqında SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin 16 yanvar 1989-cu il tarixli Fərmanının 1-ci bəndinin təsiri altına düşməsi göstərilmişdir.
Armud taxtabitisi
Armud taxtabitisi  - Buğumayaqlılar tipinin Yarımsərtqanadlılar və ya Taxtabitilər   dəstəsinə aid olan növ.
Biologiyası
Bədəninin forması yastı olub, qanadları yarımşəffaf haldadır və tutqun rəngli seyrək damar şəbəkəsi ilə örtülmüşdür. Üst qnadları və ayaqları açıqsarı rəngdədir. Cücünün qabaq döş hissəsində yastı çıxıntılar vardır. Bədəninin uzunluğu 2,5-3 mm-dir. Bu növ yetkin formada tökülmüş yarpaqların altında, ağac qabığında əmələ gələn yarıqlarda, bitki tör-töküntüləri arasında və s. bu kimi yerlərdə qışlayır. Erkən yazda taxtabitilərdə qışlama yerlərindən çıxdıqdan sonra cütləşmə prosesi gedir və mayalanmış dişilər ağacların çiçəklədiyi dövürdə yumurta qoymağa başlayır. Yumurtalar uzunsov və qara rəngli olur. dişi taxtabiti öz yumurtalarını yarpaqların alt tərəfində yarpaq toxumasının içərisinə qoyur. Qoyulmuş yumurtalardan, 20-30 gün keçdikdən sonra sürfələr çıxır. Bu sürfələr ayrı-ayrı topalar halında yerləşir və yarpaqların alt tərəfini deşərək, hüceyrə şirəsini sorur. Taxtabitilərin belə sorması nəticəsində yarpaqlar üzərində ağımtıl ləkələr əmələ gəlir, ağac çox yoluxmuş olduqda isə yarpaqlar saralmağa başlayır. Bundan əlavə taxtabitilər qara rəngli, yapışqanlı maye buraxır ki, bu maye yarpaqların alt tərəfində çoxlu miqdarda qara nöqtələr şəklində quruyur. Belə nöqtələr, habelə böyüməkdə olan sürfələrin qoyduqları qabıqlar yarpağın alt səthini xeyli çirkləndirir. Taxtabitilərin yarpaqları sorması onların qaralıb qurumasına, meyvələrin böyümədən geri qalmasına, yeni-yeni tumurcuqların əmələ gəlməsinin dayanmasına və ağacın xırda boylu qalmasına səbəb olur. Armud taxtabitisinin əsas zərər verdiyi bitki alma və armud ağaclarıdır. Quba-Xaçmaz zonasında olan meyvə bağları bu növlə daha çox yoluxur. Armud taxtabitisi göstərilən bitkilərdən əlavə, çəyirdəkli meyvə ağaclarına da zərər verir. Bu növ Azərbaycan şəraitində il ərzində azı 2-3 və bəzən də çox nəsil verir.
Yayılması
Armud taxtabitisi Azərbaycanda düzən və dağətəyi zonalarında, xüsusilə Şəki-Zaqatala, Quba-Xaçmaz və Talışda daha çox yayılmışdır.
Qala-i Şeyx (Azərşəhr)
Qala-i Şeyx — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Azərşəhr şəhristanı (Tufarqan) ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 196 nəfər yaşayır (53 ailə).
Osteomeles obtusifolia
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qazayaq
Qazayaq Moldovanın Qaqauziya muxtariyyətində bir kənddir. Əhali şərabçılıq ilə məşğul olur.
Bulduq (Sabirabad)
Bulduq — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Kənd əhalisinin sayı 1797 nəfərdir (2009).
Din
Kənddə Bulduq kənd məscidi dini icması fəaliyyət göstərir.
Miyaqi prefekturası
Miyaqi prefekturası — Yaponiyanın Tohoku regionunda prefektura. Ərazisi 7 285 kvadrat kilometr, əhalisi 2 338 000 nəfərdir. Mərkəzi Senday şəhəridir.
Nəbilər (Şuşa)
Nəbilər — Azərbaycan Respublikasının Şuşa rayonunun Zarıslı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Şuşa rayonunun аaktiki mövcud olan Nəbilər kəndi Daşaltı kənd Sovetinin tərkibində rayonun yaşayış məntəqələri siyahısına daxil edilmiş və Zarıslı kənd Sovetinin tərkibinə verilmişdir. 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur.
Əhməd ibn Hənbəl
Əhməd bin Məhəmməd bin Hənbəl Əbu Abdullah əl-Şeybani (احمد بن محمد بن حنبل ابو عبد الله الشيباني‎; 780-857) — İslam alimi, fəqih.
Zarıslı
Zarıslı — Azərbaycan Respublikasının Şuşa rayonunun Zarıslı kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54-XII saylı Qərarı ilə Şuşa rayonunun Zarıslı kəndi Daşaltı kənd Sovetindən ayrılaraq, bu kənd mərkəz olmaqla Zarıslı kənd Soveti yaradılmışdır. 1992-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal olunmuşdur.
Tarixi
Kənd Liva-i Həkəri (Həkəri livası) Osmanlı İmperiyasının Gəncə-Qarabağ əyalətində inzibati–ərazi, Zarıs nahiyəsinin mərkəzi olmuşdur.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Zarıslıçayın (Qarqarçayın qolu) sahilində, Sarıbaba dağının ətəyində yerləşir.
Toğrul Şahtaxtinski
Toğrul Nemət oğlu Şahtaxtinski — azərbaycanın neftkimyaçısı, AMEA akademiki, professor, kimya elmlər doktoru, Həbibulla Şahtaxtinskinin qardaşı oğlu. 422 dərc olunmuş elmi işlərim müəllifi,o cümlədən 11 monografiyanin. SSRİ və Rusiya Elmlər Akademiyasinin "Neftkimya" və "Kimyanin kinetikasi və katalizi" elmi şuralarinin dəfələrlə üzvü. 48 elmlər namizədi və 12 elmlər doktoru hazirlamişdir.
Həyatı
1949-cu ildə Azərbaycan Sənaye Institunu "Kimyaçı texnoloq" ixtisası ilə bitirmişdir. 1949-1959-cu illərdə Azərbacan SSR EA Kimya İnstitunda fəaliyyət göstərmişdir, 1960-1974- cü illərində isə AzSSP EA Neft-Kimya Prosessləri institutunda çalışmışdır. 1975-ci ildən Kimya texnologiyalarının nəzəri problemləri İnstitutunun direktoru olmuşdur. 1959-1968-ci illərdə Neft və kimya institutunda dərs demişdir. 2002-ci ildə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Kimya Problemləri İnstitutunun direktoru seçilmiş və ömrünün sonunadək bu vəzifəni icra etmiş, 1997-2007-ci illərdə isə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Rəyasət Heyətinin akademik-katibi olmuşdur. T.Şahtaxtinski 500 elmi əsərin, o cümlədən 120-dən çox ixtira və patentin, 12 monoqrafiyanın müəllifidir. Onun rəhbərliyi ilə 12 elmlər doktoru və 48 fəlsəfə doktoru hazırlanıb. 1975-2010-cu illərdə “Azərbaycan kimya jurnalı”nın baş redaktoru olub.
Elmi işlərinin əsas istiqamətləri
- oksidləşmə və alkiıaromatik karbohidrogenlərin oksidləşmə ammonolizi, - kimya texnologiyalarının nəzəri əsasları. Karbohidrogenlərin alkilaromatik ammanolizlərinin oksidləşmə prosesslərini öyrənmişdir. Karbohidrogenlərin alkilaromatik ammanolizlərinin maye fazasının oksidləşmə prosessini, eləcədə sənaye prosesslərinin idarəolunmasının modelləşdirilməsi və optimallaşdırılmasi metodikasını, ümumi prinsiplərini və nəzəriyyəsini tədqiq etmişdir. Birbaşa h n-butilen və n-butan oksidləşməsi ilə maleun anqidridunu,dixloetanla dehidroxlorlaşmış və asitelenin hiroxlorlaşmasından vinilxloridləri sintez etmişdir.
Mükafatları
"Şanlı əməyə görə" (1970), "Şərəf nişanı" ordeni (1980), AR Ali Sovetinin "Fəxri fərmanı" (1985), "Xalqlar dostluğu" (1986), Azərbaycanın "Əməkdar xadimi" (1991), "Şöhrət ordeni" (2000), "Fədakar əməyə görə" medalı, AR Ali Sovetinin Fəxri fərmanı (2000), "Müstəqillik " ordeni ilə təltif olunmuşdur.
Mühüm elmi işləri
•	Synthetik Materials from Petrolium — London, New-York, Paris: Perqamon Press, Oxford, 1962. Co-aut: Topchiev A.V., Nagiyev M.F. •	Heterogeneous Catalytis Oxidation of Ethylenc to Asetaldehyde-VI Amer-Sov. Symposium on Chemikal Catalysts, USA-1979. New Jersew, Cherru Hill. Co-aut: Aliyev A.M. •	Методика исследования промышленных реакторов с катализаторами нестационарной активности — II Всесоюзн.конф. "Нестационарные процессы в химич.реакторах", Новосибирск, 1982. Соавторы: Талышинская М. А., Алиев А. М., Гусейнова А. М. •	Oxidation chlorinated butens on surface oxide catalysts-III-rd world Congress on oxidation catalysts-1997- San Diego, California. Co-aut: Efendiev A.J. •	The development of the polyfunctional metalzeolite catalysts for the combined reaktions of oxidation of alkyl alcohols into carboxylic acids and their esterification "Industrial application of zeolites, Brugge, Belgium, October 2000. Co-aut: A.M.Aliyev and other.
Sultanovlar (Kürdhacı)
Sultanovlar — Azərbaycan xalqının soylarından biri.
Soyun yaranması
thumb|right|360px|Sultanovların ulu babası Həmzə sultanın sarayı Soyun ulu babası Həmzə sultandır. XVIII yüzilin ortalarında Qarabağın Alpout nahiyəsində yaşamışdı.Xanlıq yaranadan sonra Qaraçorlu mahalının naibi olmuşdu. 4 oğlu vardı. Onun törəmələri Sultanov soyadını qəbul etdilər.
Xədicə Həlimə Xatun
Tacünisa Xədicə Həlimə Xatun (d. 1415, Kastamonu - ö. 1500, Bursa) - 6. Osmanlı padşahı II Muradın hərəmi və Candaroğlu II Tacəddin İbrahiminin qızıdır.
Həyatı
Xədicə Həlimə Xatun Candaroğlu II İbrahim bəy in qızı idi. 1425-ci ildə Ədirnə də böyük bir mərasimlə II Murad la evləndirildi. Eyni mərasimdə II Muradın bacıları Səlcuq Xatun və Sultan Xatun da Candaroğulları bəyliyi ndən olan şəxslərlə evləndirildi. Bu evliliklər tamamilə siyasi məqsədlər daşıyırdı. Nəticədə Osmanlı dövləti nin şərq sərhədlərinin təhlükəsizliyi təmin edildi. Bu münasibətlər gələcəkdə sultan olan II Mehmed dönəmində də davam etdirildi.
Həmin il Xədicə Həlimə Xatun ilk övladı olan Şahzadə Ələddin i dünyaya gətirdi. Osmanlı ənənələrinə uyğun olaraq, oğlu ilə birlikdə Manisa ya göndərildi. 1435-ci ildə Mara Brankoviç saraya gətirildi və qısa zamanda baş hərəmə çevrildi. Nəticədə Bursa ya göndərilən Xədicə Həlimə Xatun bir müddət gözlərdən qıraqda həyat sürdü.
II Murad 1451-ci ildə vəfat etdi və onun bütün hərəmi Ədirnə Sarayı na göndərildi. Taxta çıxan II Mehmed gələcəkdə hər hansı bir qarşıdurmanın çıxmaması üçün kiçik qardaşı Şahzadə Kiçik Əhmədi yavərlərindən Əli bəyə edam etdirdi. Daha sonra isə Anadolu bəylərbəyi İshaq Paşayla zorla evləndirildi.
1457-ci ildə İshaq Paşanın vəfatı ilə dul qalan Xədicə Həlimə Xatun son olaraq 1500-cü ildə İznik şəhəri ndə qeydə alındı. Həyatının geri qalan hissəsi bilinmir. Məzarı Bursa da II Bəyazid in qızı Xədicə Sultan ın türbəsində yerləşir.
Kösəli Rus
Kösəli Rus Moldovanın Qaqauziya muxtariyyətində bir kənddir. Kənd 735 nəfərdən ibarətdir, həmçinin 185 qaqauzdan.
Qışlaq-i Piyazi (Azərşəhr)
Qışlaq-i Piyazi — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Azərşəhr şəhristanı (Tufarqan) ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 732 nəfər yaşayır (179 ailə).
Nurəddin İbrahimov
Nurəddin İslam oğlu İbrahimov — Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı.
Döyüşlərdə iştirakı
O, Qarabağ uğrunda gedən döyüşlərdə fəal iştirak etmiş, bu döyüşlərin birində ağır yaralanmışdır. Müalicə olunandan sonra Bakının Əzizbəyov rayonunun polis idarəsində işini davam etdirmişdir. Buna baxmayaraq o, yenə də tez-tez cəbhəyə yollanmış, qızğın döyüşlərə girmişdir. 1993-cü ildə Kosalar kəndi və Cəbrayıl rayonları uğrunda gedən döyüşlərdə əsl qəhrəmanlıq göstərmiş və mayor rütbəsi almışdır. Nurəddin 10 fevral 1995-ci il Binə qəsəbəsindəki cinayətkar dəstənin zərərsizləşdirilməsi zamanı xüsusi fərqlənmiş və qəhrəmancasına həlak olmuşdur.
Ailəsi
Aliləli idi, bir övladı var.
Milli Qəhrəman
Azərbaycan Respublikası prezidentinin 26 dekabr 1995-ci il tarixli 424 saylı fərmanı ilə ölümündən sonra "Azərbaycan Milli Qəhrəmanı" adına layiq görülmüşdür.
Bakı şəhərinin Buzovna qəsəbəsinin qəbristanlığında dəfn edilmişdir. Buzovna qəsəbəsində onun adına küçə var. Buradakı Mədəniyyət evi də onun adını daşıyır. Qəsəbədə büstü qoyulub.
Bulbophyllum luteopurpureum
(Bulbophyllum luteopurpureum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Patrik Berger
Patrik Berger (10.11.1973, Praqa, Çexoslovakiya) — çex futbolçu.
Eupatorium crenulatum
Eupatorium crenulatum Eupatorium crenulatum Eupatorium crenulatum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Ulaşlı (Sarvan)
Ulaşlı — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Sarvan bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
Tüklüköy
Tüklüköy Moldovanın Qaqauziya muxtariyətində bələdiyyədir. 3 kənddən ibarətdir: Tüklüköy, Doqquz Tüklüköy və Tüklüköy stansiyası.
Xaslı (Azərşəhr)
Xaslı — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Azərşəhr şəhristanı (Tufarqan) ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 975 nəfər yaşayır (283 ailə).
İmir (Sarvan)
İmir — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Sarvan bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
Cəngan (Sabirabad)
Cəngan — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarix
Cəngan sözü "döyüş meydanı, vuruş yeri" mənalarında da işlənir. Yerə adını verən tarixi fakt Elxani hökmdarı Abaqa xanın Qızıl Orda ordusunu gözlədiyi cəngə əlverişli yer mənasını daşıyır.(bax. Salyan rayonu Təzəkənd kəndi).
Fənərbaxça VK
Fənərbaxça kişi voleybol klubu — son illər Avropada kişi voleybolunda böyük çıxış yaxalayan komandadır. Komanda arxada qoyduğumuz 2013-14 idman mövsümündə Avropa Kişilər CEV Çağırış Kubokunu başı üzərinə qaldıraraq bunu bir daha sübut etmişdi.
Tarixi
Fənərbaxça kişi voleybol klubunun əsası Fənərbaxça qadın voleybol komandası ilə eyni ildə yəni, 1927-ci ildə qoyulmuşdur. Klub uzun müddət Türkiyə voleybolundakı dominantlığını qorumuşdu. Lakin 1971-ci ildə maliyyə problemləri səbəbi ilə fəaliyyəti dayandırılan komanda növbəti mövsümlərdə oynamamasına rəğmən adı formal olaraq 1971-72 sezonunda 1-ci liqaya, 1972-73-də ikinci liqaya, 1973-74-də üçüncü liqaya, 1974-75 sezonunda dördüncü liqaya yazılmışdı. 1975-76 sezonunda isə komanda ümumiyyətlə voleybol klubu kimi qeydə alınmamışdı.
1976-cı ildə yenidən fəaliyyətə başlayan klub oyunlarına dördüncü liqadan start verdi. 1976-77 sezonunda bu liqanı çempion tamamlayan Ələddin Günəşin komandasının heyətində bu oyunçular yer alırdı:  Orxan Tükər‚ Xaluk Güvənər‚ Korman Ataman‚ Sinan Dinçoğlu‚ Mehmet Gürkan‚ Selçuk Dikmən‚ Fatih Kaya ve Salih Arkış.
Nəhayət 1985-86 sezonunda Türkiyənin əsas liqası olan evdə-səfərdə oynanılan voleybol çempionatına vəsiqə qazandı. Komanda bu liqada uzun müddət ortaba komandalardan biri kimi fəaliyyət göstərmişdi.
2004-05 sezonu klub üçün çox yadda qalan oldu. Belə ki, bu mövsümdə komanda tarixində ilk dəfə olaraq CEV Kubokunda o zamankı adı ilə Avropa Top Teams Kubokunda dördəbir final mərhələsinə qədər yüksəlmişdi. Tarixində ilk dəfə bir Avropa kubokunda bu qədər irəliləyən Fənərbaxça kişi voleybol komandasının heyətində aşağıdakı oyunçular yer alırdı: Barış Özdemir (kapitan), Hakan Fertelli, Nuri Şahin, Burak Hascan, Rıdvan Ürəgil, Santiyaqo Darraido, Camilo Sato, Xuan Pablo Porello, Erhan Dünge, Berat Qısal, Kərəm Əryılmaz, Uğur.
2005-06 sezonunda Türkiyə çempionatında Arkasla girdiyi gərgin mübarizədən yarım xal fərqlə məğlub ayrılaraq ikinci yer olmuşdu. Buna rəğmən Fənərbaxça növbəti mövsüm çempionluq üçün yenə mübarizə apardı. İdman klubunun yaranmasının 100-cü ilini qeyd etdiyi 2007-ci ildə liqanı yaxşı başlamasına baxmayaraq səkkizinci bitirdi. Nəhayət 2008-ci ildə Halkbank komandasını məğlub edən klub tarixində ilk dəfə olaraq ölkə çempionatının kubokunu başı üzərinə qaldırdı. Eyni uğur 2009-10 mövsümündə də təkrarlandı. 2010-11 sezonunda isə üçüncü çempionluq əldə edilməklə yanaşı Türkiyə superkuboku da filənin şovalyələrinə qismət oldu. Həmin vaxt komandanın heyətini bu oyunçular təşkil edirdi: Arslan Ekşi, Tomislav Coşkoviç, Cengizxan Qartaltəpə, Emrə Batur, Burak Yavuz, Ramazan Sərkan Qılınc, Erdən Çevikəl, Uğur Günəş, Leonel Marşall, Kemal Kayhan, İvan Milijkoviç, Ərsin Durqut, Andriya Geriç, Sonər Mezgitçi, İzzət Ünvər, Canər İsmət Söyləməz.
Cihat Arman
Cihat Arman (16 iyul 1915, İstanbul - 14 may 1994, İstanbul) — Türkiyə futbolçusu, qapıçı, məşqçi.
Həyatı
Cihat Arman 16 iyul 1915-ci ildə İstanbulda anadan olmuşdur.
Oyunçu karyerası
15 yaşında futbol oynamağa başladı. Qapıçı mövqeyisində çıxış edirdi. Oyun karyerasına 1934-1937-ci illərdə çıxış etdiyi Gənclərbirliyində başlamışdır. Sonradan, 1939-cu ildə bağlanan Güneş klubuna keçdi. Onun növbəti və oyunçu karyerasında sonuncu klubu Fənərbaxça oldu. Onun heyətində 308 matç keçirmiş və "Uçan qapıçı" ləqəbini qazanmışdır. 1944-cü ildə Türkiyə çempionatının qalibi oldu, üç dəfə İstanbul Futbol Liqasında (1944, 1947-1948) qalib gəlmişdir, İstanbul Liqa Kubokunu (1945) qazanmışdır.
1936-cı ildə Berlində keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında 9-16-cı yerləri bölüşən Türkiyə milli futbol komandasının üzvü idi. Yeganə oyunu Norveç komandasına qarşı keçirtmişdir və 4 qol buraxmışdır.
1948-ci ildə Londonda keçirilən Yay Olimpiya Oyunlarında 5-8-ci yerləri bölüşən Türkiyə milli futbol komandasının heyətində çıxış etmişdir. Turnirdə 2 oyun keçirtdi və Yuqoslaviya millisinə qarşı oyunda 3 top buraxmışdır.
1936—1951-ci illərdə Türkiyə millisinin heyətində 13 matç keçirmiş 26 qol buraxmışdır.
Məşqçi karyerası
1948-ci ildə məşqçilik karyerasına başladı. Klub səviyyəsində Fənərbaxça (1948—1949), Beyoğlu (1954—1955), Beşiktaş (1955—1956), İstanbulspor (1956—1957, 1960—1961), Kasımpaşa (1957—1960), Yeşildirek (1962—1963), Eskişehirspor (1966—1967), Mersin İdman Yurdu (1967—1968) və Vefa (1968—1969) ilə işləmişdir.
1949, 1956, 1964 və 1970—1971-ci illərdə 4 dəfə Türkiyə milli yığmasının baş məşqçisi olmuşdur. 1949-cu ildə Dünya Çempionatının təsnifat mərhələsində türklər onun rəhbərliyi altında Suriya millisinə 7-0 hesabı ilə qalib gəlsələr də turnirdə iştirak etməkdən imtina etdilər.
14 may 1994-cü ildə İstanbulda vəfat etdi.
Oyunçu kimi
Fənərbaxça
Osteomeles
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Kiriyet
Kiriyet Moldovanın Qaqauziya muxtariyətində bir kənddir.
MiQ-17
MİQ-17 Fresco, 1949-cu ildə Mikoyan Qureviç bürosu tərəfindən inkişaf etdirilən tək motorlu və tək şəxsiyyət bir təyyarədir. MiQ-15-in inkişaf etdirilmiş versiyasıdır. İlk dəfə bu təyyarədə AAM (Hava Hava) mərmiləri istifadə edilmişdir.
Təyyarədə:
Kiborq (film, 1989)
Kiborq — 1989-cu ildə Albert Pyun tərəfindən çəkilən ABŞ filmidir.
Məzmun
XXI əsr. Qiyamət sonrası post-apokaliptik bir dünyada insanlar aclığın yanında epidemiya bir xəstəliyin də pəncəsində həyat mübarizəsi aparmaqdadır. Qurtuluşun çarəsi Pörl Profet adlı bir robotun beyin hüceyrələrində gizlənibdir. Həmin robot Nyu-Yorka getməli və lazımı məlumatları yükləyərək geri qayıtmalı idi. Amma yolda geri dönən zaman Fender adlı kiborqun hücumuna məruz qalır. Bu zaman Pörl zalım Fenderin idarə etdiyi bir qrup caninin əlində məhbusa çevrilir. Ailəsi Fenderin şəxsləri tərəfindən can verdiyi üçün ürəyi intiqam atəşiylə dolu olan qorxmaz bir macəraçı Gibson Rikenbaker, Pörl Profeti xilas etmək üçün müxtəlif macəralara qatlaşmaq məcburiyyətində qalır. Gibson onların izləri ilə gedən zaman Neydi Simmons adında qız kiborqu görür. Neydi ondan Atlantaya getməsinə kömək istəyir. Gibson onunla birlikdə macəralarına davam edir.
Gibson müxtəlif macəralardan sonra Fenderin əsgərlərinin tələsinə düşür. Neydi onlardan qaçmağı bacarır. Fender ilə Gibsonun mübarizəsi başlayır. Lakin Fender kiborq olduğuna görə çox güclüdür və yorulmuş Gibsona qalib gəlir. Kiborqlar onu xaça bağlatdıb, buranı tərk edirlər. Gibson yuxusunda ailəsinin Fenderin əlində necə öldüyünü görür və özünün həmin müddətdə acizliyini düşünməyə başlayır. Bu zaman Gibson taxtaya vurmağa başlayır və uzun müddətdən sonra taxta sınır. Gibson yerə düşən zaman Neydini görür. Bu hadisədən sonra Gibson yenidən onların izinə düşür və gecə vaxtı yenidən Fender ilə mübarizə aparmağa başlayır. Fender Neydini öldürür və bu zaman Gibsonun kini daha da artırır. Mübarizənin sonunda Gibson qalib gəlir və Pörl xilas olur. Gibson Pörl Profeti evinə aparır və buranı tərk edir. Sonda Pörl deyir: "Mən fikirləşirəm ki, o, bizim dünyamız üçün ən yaxşı dərmandır."
Bulbophyllum lygeron
(Bulbophyllum lygeron) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Sonuncu samuray
Sonuncu Samuray — rejissor Edvard Zvikin Con Loqanın ssenarisi əsasında çəkdiyi macəra dramı. Film 4 nominasiyada "Oskar" mükafatına namizəd göstərilmiş, 15 mükafata layiq görülmüşdür.
Məzmunu
1876-cı ildə Amerika ordusunun kapitanı Natan Alqren Yaponiya imperatorunun dəvəti ilə ölkənin ilk müasir ordusuna təlim keçmək üçün Tokioya gəlir.
Yapon ordusuna komandanlıq edən Alqren döyüşdə samuraylara əsir düşür. Samurayların son lideri Katsumoto (Ken Vatanabe) yeni düşmənlərinin kim olduğunu və nə olduğunu anlamaq üçün onun öldürülməsinə icazə vermir və onu yaşadıqları samuray kəndinə aparır. Alqren samuray mədəniyyəti ilə tanış olur və çox təsirlənir. Bir samuray döyüşçüsü kimi hərəkət etməyi, qılınc istifadə etməyi öyrənəndə böyük bir qərarın həddinə gəlir. İki tərəf arasında qalmışdır və şərəfinin doğru yolu göstərməsini gözləyir.
Həmçinin bax
ABŞ filmlərinin siyahısı Yeni Zelandiya filmlərinin siyahısı Yaponiya filmlərinin siyahısı
Xarici keçidlər
Filmi izlə (azərbaycan dilində) Sonuncu Samuray
Gifu prefekturası
Gifu prefekturası — Yaponiyanın Çubu regionunda prefektura. Ərazisi 10 621 kvadrat kilometr, əhalisi 2 079 000 nəfərdir. Mərkəzi Gifu şəhəridir.
Hacıbəbir
Hacıbəbir — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Qırlanlar
Qırlanlar, Kotovsk — Moldovanın Qaqauziya muxtariyətində bir kənddir.
Osteomeles schwerinae
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tenqriçilik
Tenqriçilik və ya Göy Tanrı dini — Mərkəzi Asiyada yaranmış, şamanizm və animizmlə xarakterizə olunan dini inanc. Tanrıya ibadət etməklə yanaşı Animizm, Şamanizm və Totemizm bu inancın əsas xəttini təşkil edir. Tenqri sözü Tanrı sözünün qədim türk dilindəki deyiliş şəklidir. Orxon abidələrində ilk oxunan sözdür və yazılışı "10px10px10px10px" şəklindədir.
Bu inanca görə Göyün ulu ruhu Tanrıdır. İnsanlar özlərini Göy ata Tanrı, torpaq ana Ötüken və insanları qoruyan atalarının ruhları arasında güvəndə hiss edib, onlara və digər təbiət ruhlarına dua edərdilər. Böyük dağların, ağacların və bəzi göllərin güclü ruhları özündə saxladığına inanılaraq dualar bəzən bu cismlərə edilsə də, onlar tanrı olaraq qəbul edilmirdi. Sadəcə onun yerdəki varlığının göstəricisi idi. Göyün və yeraltının yeddi qatı olduğuna və hər qatda çeşidli ruhların mövcud olduğuna inanılırdı. İnsanlar təbiətə, ruhlara və digər insanlara hörmət bəsləyib müəyyən qanunlara riayət edərək dünyalarını tarazlıqda saxlamaları ilə fərdi güclərinin özünün zirvəsinə çatıb xaricə əks olunduğuna inanırdılar. Əgər bu tarazlıq pis ruhların hücumu və ya bir fəlakət səbəbindən pozulardısa bir şamanın köməyi ya da Tanrıya verilən qurban ilə yenidən nizamlanırdı.
Bu inancın qalıqlarına monqollarda və hələ də təbiətə bağlı, köçəri həyat tərzi yaşayan bəzi türk xalqlarında rast gəlmək mümkündür. Tenqriçilikdən başqa dinlərə keçmiş olan xalqlarda bu inanc İslam, Xristianlıq, İudaizm və Daosizmlə birlikdə ümumi mədəniyyətin tərkib hissəsi kimi varlığını hələ də davam etdirməkdə, xalq inancında qorunub saxlanmaqdadır. Dilək tutub ağaca parça bağlamaq, yola çıxanın arxasından su atmaq kimi adətlər, "utandığımdan yerin yeddi qat dibinə girdim" kimi ifadələr buna misal olaraq göstərilə bilər. Ölən birinin xatirəsinə keçirilən yas mərasimləri (üçü, yeddisi, qırxı, əlli ikisi, ili) Şamanizm dövründən Tenqriçiliyə, oradan da çağdaş həyatımıza qədər davam edən bir adətdir. Doğuşdan sonra isə tibbi əhəmiyyəti olan qırx gün adəti vardır. Ümumi yanaşdıqda yeni dinlərinin hansı olmasından asılı olmayaraq bütün türk və monqol xalqlarında Tenqriçiliyin izlərinə rast gəlmək mümkündür.
Tarixi
Qədim türklərin və monqolların Tenqriçilik olaraq tanınan inancının adı bir müddət öncəyə qədər Türk şamanizmi deyə anılırdı. Hal hazırda Şamanizm termini təkcə Sibirdəki inanc sistemini yox, bütün dünyadakı ilkin inanc sistemlərini ifadə etdiyindən 1990-cı illərdən bu yana türklərin və monqolların ənənəvi inancı qərb alimləri tərəfindən Tenqrizim (Tanrıçılıq) şəklində qəbul olunaraq, bu ad getdikcə geniş yayılmaqdadır.
Culiya Stiuard Monqol Şamanizmi adlı məqaləsində bunları qeyd edir: Qərb alimləri bu inanc üçün Tenqrizm adından getdikcə daha da sıx şəkildə istifadə edir. Bu ad bu inanc üçün daha çox uyğundur, çünki bu inanc tamamilə Tenqrinin ətrafına inşa olunmuşdur və insanların günlük ibadətləri üçün bir Şamana (Qama) ehtiyacları yoxdur.
Tanrı kultunun ən qədim tapıntılarına 3000 illik Çin mənbələrində Hiung-nu və Tue'kuelər haqqında yazılmış yazılarda rast gəlmək mümkündür.
Hun hökmdarlarının soylarının Tanrı tərəfindən müqəddəsləşdirildiyinə inanılırdı. Dastanlarda Tanrının yolladığı bir dişi ya da erkək qurdun tanrısal qanının cütləşmə yolu ilə hökmdarların soyuna qarışmış olduğuna olan inanc çeşidli yollarla bildirilir. Bu əfsanələrdən ən qədimi və geniş yayılanı müqəddəs dişi qurd Aşina haqqındakı əfsanələrin fərqli formalarıdır. Bir çox qədim türk toplumunda, Göytürklərdə və Orta əsrlərə qədər mövcud olmuş Türk dövlətlərində öz soylarının müqəddəs Aşina soyuna qədər gedib çıxdığını vurğulayan və bu səbəbdən xalqı tərəfindən yaşayan bir yarı Tanrı olaraq qəbul olunan Türk hökmdarlarına rast gəlmək mümkündür. Bu hökmdarlar Tanrını yer üzündə təmsil edən övladları olaraq qəbul olunurdu. Tanrının bu hökmdarlara vermiş olduğuna inanılan qüdrətli hökmdar ruhları səbəbindən adlarına Tanrıqut və ya Qutluq kimi əlavələr edilmişdir.
Göytürklər
thumbnail|[[Orta Asiyada tapılan qədim türk yazılı abidələrindən biri.]] Göytürklər türk toplumları arasında inancları, mədəniyyətləri və siyasətləri haqqında dəyərli bilgilərin mövcud olduğu genişmiqyaslı yazılı abidələr yaradan ilk türk xalqıdır. Orxon abidələrində Bilgə xaqan qədim türk inancını aşağıdakı cümlə ilə ifadə etmişdir: üzä kök tänri asra yağız yer kılıntıkda, ekin ara kişi oğlı kılınmış. (Üstdə mavi göy, aşağıda yağız yer yarananda, ikisinin arasında insan övladı yaranmışdır.)
Orxon abidələrində Göytürk hökmdarlarının titulları ilə Tanrının bağlılığına diqqət çəkilir: tänri täg tänri yaratmış türk bilge kağan.
Göytürk xaqanlığında Tenqriçilik monoteist bir din kimi mövcud olmuşdur və başqa inancları da özündə əks etdirən bu mədəniyyətdə ən önəmli rolu oynamış, hətta bu dövrdə ən parlaq dövrlərindən birini yaşamışdır. Göytürk hökmdarları xalqı tərəfindən Tanrının seçdiyi elçi olaraq qəbul olunurdu. Dörd elə bölünmüş dövlətin bu ellərinin idarəsini həyata keçirən el xanlar da xalq tərəfindən müqəddəsləşdirilirdi. Ölən bir xan və ya xaqanın öz müqəddəs varlığını davam etdirdiyinə inanılmış və xalqına dəstək olmasına davam etməsi üçün hər il ölüm günündə onun şərəfinə qurban kəsilmişdir.
Bundan başqa Göytürklərdə Şərqi Hunlardan miras qalmış Çin təsirlərinə də rast gəlmək mümkündür. Şərqi Hun İmperiyası dağıldıqdan sonra son hökmdarların bir-birinə düşmən olmasına şərait yaradılmış, cənubda qalan hunlar Han çinlilərinin mədəniyyətindən təsirlənmişdilər. Ehtimal olunur ki, bu dövrdə və daha sonralar Tabğaclar və Kitaylar kimi bir sıra türk toplumları çinlilərin arasında assimilyasiya olmuşdur. Bilgə xaqan atalarının etdiyi bu səhvlərdən yazılı abidələrdə bəhs etmiş, xalqını çinlilərdən gələ biləcək təhlükələrə qarşı xəbərdar etmişdir. Buna baxmayaraq 12 heyvanlı Çin təqvimi və göyün istiqamətlərini heyvan adları ilə adlandırmaq kimi təsirlər qalmışdır. Göytürk xaqanlığının bölündüyü dörd el göyün heyvan adları ilə adlandırılması səbəbindən Qartal eli, Donuz eli, Pələng eli və İt eli olaraq adlandırılmışdır.
Yazılı abidələrdə olan bir cümlənin Tenqriçilik inancında Qiyamət gününə işarə etdiyi qəbul olunmuşdur: Üze Tengri basmasar, asra yir telinmeser, Türk budun ilingin törüngün kim artatı udaçı erti? (Üstdən göy çökməsə, altdan yer dəlinməsə, Türk xalqı, sənin elini, törəni kim poza bilər?)
Beləliklə Göytürklərdə dünyanın sonu kimi göyün çökməsinin, yerin dəlinməsinin baş verəcəyinə inancın olduğunu demək mümkündür.
Abidələrdən birində Buddizmin türklərin arasında yayılmaması üçün xəbərdaredici bir mətn mövcuddur. Mətndə Böyük xaqanın qardaşı Buddizmin türkləri tənbəl, vecsiz, passiv etdiyi və bunun qarşısının alınmalı olduğunu bildirmişdir.
Eupatorium cuneifolium
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Tenqriçilik
Göytürklər
Tenqriçiliyin digər inanclara qarşı anlayışlı və tolerant olduğunun sübutlarını tapmaq mümkündür. Buna misal olaraq Qara dənizin şimalında aparılan qazıntılarda Tanrıçı olduqları məlum olan bulqarların arasında İudaizm, Xristianlıq və Buddizmə də inananların olduğuna dair dəlillər tapılmışdır.
Sultanovlar (Qubadlı)
Sultanovlar — Azərbaycan xalqının qədim soylarından biri.
Tenqriçilik
Monqollar
Xubilay xan Çini fəth etdikdən sonra oradakı geniş yayılmış dinlərlə də maraqlanmağa başlamışdır. Buna misal olaraq Tenqriçiliklə tanışlığı olan çinlilərə aid "tək bir göy" fəlsəfəsi Tien Mini təqlid etmişdir. Xüsusilə buddist olan uyğur rahiblərinin bilgilərinə və tədris üsullarına heyran qalmış və onlardan bir heyəti Buddanın fəlsəfəsini monqolların arasında da yaymaq və yeni bir Buddist məbədi inşa etmək vəzifəsi ilə Qaraqoruma göndərmişdir. Bu rahiblər təkcə bugünə qədər Monqolustanda mövcud olan Lamaizmi yox, həm də uyğurların öz dillərinə uyğunlaşdırdıqları əlifbanı da özləri ilə aparmışdılar.
Buddizmə baxmayaraq Tenqriçilik Monqolustandakı gücünü davam etdirmiş, Buddizm Tenqriçiliklə qarışmışdır. Bugünkü monqolların Buddizm inancı kiçik bir Budda heykəlini, boylarının onqonu və ulu ataları Çingiz xanın rəsmi ilə birlikdə çadırın müqəddəs şimal küncündə yerləşdirməkdən ibarətdir.
Sultanovlar (Qubadlı)
Soyun yaranması
Soyun ulu babası Hüseynqulu sultandır. Bəzi qaynaqlara görə Hüseynqulu sultan Qaradağ vilayətinin Mincivan mahalından gəlib Qarabağın Bərgüşad mahalının Qubadlı kəndində sakin olub. Digər qaynaqlara görə isə köklü qarabağlıdır. Hüseynqulu sultanın Məmmədqulu bəy, Həsənqulu bəy, Ələkbər bəy, Paşa bəy, Cabbar bəy adlı oğulları vardı. Onların törəmələri Sultanov soyadını qəbul etdilər.
Tenqriçilik
Arqun xanın Roma papası IV Nikolasa məktubunda Tenqriçilik (1290)
thumbnail|250px|[[Arqun xanın papa IV Nikolasa məktubu.]] Arqun xan Tenqriçiliyin qeyri-doqmatik tərəfini göstərib (Qeyd olunmalıdır ki, monqol tanrıçı yazı qaydasına görə müqəddəs ad olan "Mönke Tenqri" həmişə cümlənin başında olur): ...Sizin “Qoy (Elxan) vəftizi (xaç suyuna çəkilməyi) qəbul etsin” deməyiniz qanunauyğundur. Biz deyirik: “Biz Çingiz xanın törəmələriyik, öz monqol kimliyimizi qoruyuruq, kimin xaç suyunu qəbul edib-etməməsi yalnız əbədi Tanrının qərar verəcəyi bir şeydir”. Sizin kimi vəftizi qəbul etmiş və təmiz ürəyə sahib insanlar dinə, əbədi Tanrıya və Məsihə qarşı hərəkət etmir. Əbədi Tanrını unutmuş və ona itaət etməyən digər xalqlara qaldıqda isə, onlar yalan danışır və oğurluq edir, elələri çox deyilmi? İndi siz deyirsiniz ki, vəftizi qəbul etmədiyimizə görə inciksiniz və narahatlıq hissini keçirirsiniz. (Lakin) biri əbədi Tanrıya ibadət edirsə və doğru düşüncə ilə yaşayırsa, bu vəftiz olmaq kimi bir şeydir. Bu məktubu Urumidə olanda, pələng ilinin birinci yay ayında, yeni ayın beşində yazdıq. (14 may, 1290)
Avropada Tenqriçilik
thumbnail|left|[[Bulqarlara aid üzərində runik hərflərlə mətnin yazıldığı bəzəkli məzar daşı.]] Tenqriçilik hunlar, avarlar, bulqarlar, kumanlar və qədim dövrün digər federativ türk və monqol toplumları, daha sonra isə Qızıl Orda tərəfindən Avropaya yayılmışdır. Tenqriçilik V–IX əsrlər arasında Avropada (paqanizm və xristyanlıqla yanaşı) üç ən yayğın dinlərdən biri idi.
Bu inanc köçəri həyatına o qədər bağlıdır ki, Tanrıçı toplumların köçəri həyatdan oturaq həyata keçmələri dinlərini də itirmələrinə və digər dinlərə keçmələrinə səbəb olmuşdur. Köçəriliyi tərgitməyən boylar dinlərini də qorumuşdur. Şərqi və Orta Avropada Orta Əsrlərin sonlarına qədər Tanrıya dua edən bəzi kiçik köçəri toplumlara rast gəlmək mümkün olmuşdur.
Tudomany sözü qədim macar dilində sehr ya da əsrarəngiz bilgi mənasında işlənirdi. Taltos adlanan macar şamanları günlərlə davam edə bilən huşunu itirmədən sonra tudomanyni əldə etmiş olurdu. Taltos sözü qədim türk dilində tal və ya talt sözündən gəlir və huşunu itirmək mənasında işlənir. Şaman olma mərhələsi şaman olacaq şəxsin huşunu itirmiş şəkildə Göyə qədər uzanan ağaca çıxması ilə gerçəkləşirdi. Bu Dünyalar ağacı xalqın inancının bir parçasıdır. thumbnail|250px|[[Hunların İtaliyaya daxil olmasını göstərən rəsm əsəri. (müəllif: Ulpiano Çeca) ]] Bulqarlar Göy tanrısı Tenqriyə Tanqra deyirdi. Tenqriçilik üçün tipik xüsusiyyət olan dağların müqəddəsliyinə inanma inancı ilə bağlı olaraq Balkan yarımadasının ən yüksək zirvəsinə Tanqra deyirdilər. Bu dağın adı Osmanlılar tərəfindən XV əsrdə Maşallaha çevrilənə qədər dəyişmədən qalmışdı. Hal hazırda bolqarlar dağ üçün Maşallah sözündən törəmiş olan Musala adını istifadə edirlər.
Bulqarlarla bağlı indiyə qədər tapılmış runik əlifba ilə yazılmış təqribən 80 abidədə Tanqra sözü işlənmişdir. Bulqarlardan əvvəl trakiyalılar və yunanlar tərəfindən də müqəddəs hesab olunan və ətəklərində yunan məbədləri yerləşən Perpenikon dağının ən yüksək zirvəsindəki daşa Umayın rəsmi həkk olunmuşdur.
Bulqarların Tenqriçiliyi I Borisin 864-cü ildə Xristianlığı qəbul etməsi ilə başa çatmışdır.
Avropaya köç etmiş köçəri Tanrıçı türk toplumları bir müddət sonra qədim inanclarını unutmuş, yerli slavyan, roman və german xalqlarla qarışmışlar.
Digər türk xalqlarında
thumbnail|Altay bölgəsində qadın şaman. X əsrdən əvvəl ərəb və farslarla təmasda olub İslamı qəbul etmiş türk boyları vardır. İslamı ilk dəfə toplu şəkildə qəbul etmiş türk toplumu Satıq Buğra xanın rəhbərlik etdiyi Qaraxanilər olmuşdur. Bundan sonra İslam Mərkəzi Asiyanın cənub-qərbindəki türk toplumları arasında sürətlə yayılmağa başlamışdır.
Əşrəf şah
Mir Əşrəf şah Xotəki  — Hotaki sülaləsindən İranın ikinci şahı.
Tenqriçilik
Digər türk xalqlarında
762-ci ildə İdigən xaqan Uyğur xaqanlığında Manixeizmi dövlətin rəsmi dini elan etmişdir. Buna baxmayaraq farslardan keçmiş bu din türklərin Tenqriçilik prinsipləri ilə uzlaşmadığından bütün uyğurların bu dini qəbul etdiyinə inanmaq düzgün deyil.
Qarağıl (Azərşəhr)
Qarağıl — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Azərşəhr şəhristanı (Tufarqan) ərazisinə daxil olan kənd.
Əşrəf şah
Həyatı
Əşrəf şah Mir Əbdüləziz xan Xotəkinin oğludur. 1700-cü ildə Qəndəhar şəhərində anadan olmuşdu. 1724-cü ildə Mahmud şah dəli oldu. Əfqanlar onun əmisi oğlu Əşrəf xanı taxta çıxardılar.
Tenqriçilik
Digər türk xalqlarında
XVI əsrdən sonra Sibirdə yaşayan türk toplumları rusların təsirinə məruz qalaraq getdikcə Xristianlığa meyillənmişlər. Buna baxmayaraq bu toplumlarda hələ də Tenqriçilik inancının qalıntılarına rast gəlmək mümkündür. Şaman ənənəsinin hələ də davam etməsi, şamanlara olan inamın keşişlər və ya həkimlərlə müqayisədə daha üstün olması buna örnək ola bilər. Hal hazırda Tenqriçilik inancı Monqolustanda Lamazimlə qarışmış şəkildə və köçəri həyatı davam etdirən Sibirdə yaşayan türk toplumlarında müşahidə olunmaqdadır. Tenqriçilik inancını qoruyub saxlamış toplumlar daim köçəri həyat tərzi ilə seçilsə də, köçəriliyi davam etdirən və İslamı qəbul etmiş bəzi türkmən və qırğız boylarına da rast gəlmək mümkündür.
Qarağıl (Azərşəhr)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,527 nəfər yaşayır (332 ailə).
Əşrəf şah
Həyatı
Çünki Osmanlı sarayı həm Təhmasib lə, həm də Mahmudun əvəzinə taxta çıxmış Əşrəflə münasibətlərin birdəfəlik korlanmasını istəmirdi.Osmanlı sarayı müsbət cavab verilmədiyi halda Təhmasib in Rusiya ya yaxınlaşacağından da ehtiyat edirdi. Ona görə Osmanlı sarayı Rusiya tərəfini xəbərdar etməklə II Şah Təhmasibin yanına öz səfir ini göndərdi. Amma bu səfirin apardığı müzakirələrin bir nəticəsi olmadı.
Təhmasib lə bərabər, Əşrəf də Osmanlı dövləti ilə əlaqə yaratmağa çalışırdı.Çünki Əşrəf yaxşı anlayırdı ki, bölgənin güclü dövləti və qərbdən ölkənin həmsərhəd olduğu Osmanlı dövləti ilə anlaşma əldə edə bilməsə şahlığının ömrü də uzun olmayacaqdır. Ona görə Mahmud u əvəzləyəndən az sonra Əşrəf öz nümayəndə heyətinin Osmanlı sarayına göndərdi. Əbdüləziz adlı birisinin rəhbərlik etdiyi nümayəndə heyəti 1725-ci ilin iyun aynda İsfahan dan yola düşsə də təxminən yarım ildən sonra 1726-cı ilin yanvarında Osmanlı sarayına yetişdi.
Tenqriçilik
Digər türk xalqlarında
Son əsrlərdə Tenqriçilik inancını çağdaşlaşdırmaq və canlandırmaq istiqamətində cəhdlər edilmişdir. Altay bölgəsində meydana gəlmiş və qərb alimlərinin Burxanizm olaraq adlandırdığı Ağ Yanq bu cəhdlərə örnək ola bilər. 1902-ci ildən 1930-cu ilə qədər davam etmiş Ağ Yanqın ən önəmli xüsusiyyəti şamanlar və ruslara qarşı olar düşmənçiliyidir. Onlar belə hesab edirdi ki, şamanlar əsrlər boyunca digər dinlərin rituallarını təqlid etmiş, boş-boş işlər etməyə başlamışdılar. Ağ Yanq şamanların Tanrının yox, pisliyin nümayəndələri olduğunu vurğulamış və şamanları məhv etməyə çağırış etmişdir. Ağ Yanqla bağlı çıxışların edildiyi yığıncaqlarda şaman paltarları, qavalları və rusların şeytanlığı hesab olunan rus əskinasları yandırılırdı. Bu ayinlərə 1930-cu ildə bolşeviklər tərəfindən qanlı bir şəkildə son qoyulmuşdur.
Göydəki müqəddəs cismlər
Günəş, Ay, alov və su Tanrının qüdrətinin göstəriciləri hesab olunurdu. İnsanların göyə doğru dua edərək əldə etdiklərinə inandıqları buyan adlı enerjinin mənbəyi Günəşin göydəki mövqeyinə uyğun olaraq dəyişirdi. İnanclara görə buyan enerjisinin ən çox olduğu vaxtlar təzə ay və bədirlənmiş ayın olduğu dövrlərə təsadüf edirdi. İlin ən uzun günü və gecə ilə gündüzün bərabərləşdiyi günlər ən önəmli bayramlardan hesab olunurdu.
Yeni il 21 dekabrdan sonra gələn ilk təzə ayın göründüyü gündə, Qızıl Günəş bayramı isə 21 iyundan sonra gələn ilk bədirlənmiş ayın göründüyü gündə qeyd olunurdu.
Venera planetini türklər Ərklik, monqollar isə Çulpan adlandırırdı. Alovlu ox deyilən meteor axınları və yerə düşən meteorları Ərkliğ xanın göndərdiyinə inanırdılar. Monqollar Böyük Ayı bürcünə Doolon Obdoq, yəni Yeddi yaş damcılı adam deyirdilər. Göyün Ülkər ulduz toplusuna bağlı olduğuna və bu toplunun ətrafında döndüyünə inanılırdı.
Ağ Ay bayramında 14 ədəd tüstü çıxarıcı yandırılırdı. Bunların ilk yeddisi Yeddi yaş damcılı adam, digərləri isə Ülkər ulduz toplusuna həsr olunurdu.
Üç – Dünya kosmologiyası
thumbnail|[[Çuvaşıstan bayrağı üzərində təsvir olunan Həyat ağacı.]] Bir sıra qədim inanclar kimi Tenqriçilikdə də real aləmlə yanaşı göy aləmi və yeraltı aləmin var olduğuna inanılırdı. Bu aləmlər arasındakı tək əlaqə dünyanın mərkəzində duran Həyat ağacı hesab olunurdu.
Göy aləmi və yeraltı aləmin hər birinin yeddi qatının olduğuna inanılırdı. Şamanlar bu aləmlərə səyahət etmək üçün bir sıra girişlər tanıyırdı. Bu aləmlərin qatlarında yerdəki kimi həyatın mövcud olduğuna və burada müxtəlif varlıqların olduğuna inanılırdı. İnanca görə onların da hörmət bəslədikləri şamanları və ruhları vardı. Bəzən bu varlıqlar yer aləmini ziyarət etsə də, insanlar tərəfindən görülmürdü. Onların varlığı təkcə alovun qəribə cızıltısı və ya tülkünün çıxardığı səslərlə bəlli olurdu və şamanlara görünürdülər.
Yeraltı aləmi (Yerlik)
Yeraltı aləmin yer aləmi ilə bənzərliklərinin olduğuna inanılsa da, burada yaşayan varlıqlarda insanlardan fərqli olaraq üç yox, iki ruhun olduğuna inanılırdı. Yeraltı aləmdə yaşayan varlıqlarda bədən istiliyini və nəfəs alınmasını təmin edən ami ruhu yoxdur. Bu səbəbdən də onların dəriləri çox ağ, qanları isə çox tündrənglidir. Yeraltı aləmin Günəşi və Ayı çox az işıq saçır. İnanca görə burada da meşələr, bulaqlar və yaşayış məskənləri mövcuddur.