cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Monte Baldo
Monte Baldo— İtaliya Alplarında dağ silsiləsi, Trento və Verona əyalətlərində yerləşir. Monte Baldo dağları cənubdan Kaprino Veroneseda qurtaran hündür ərazilər, qərbdən Qarda gölü, şimaldan Roveretonun Naqo-Torbole qovuşduğu və şərqdən Val Adige ilə sərhədlənir.
Dağın adı Alman Wald ("meşə") adından götürülmüşdür. Bu 1163-cü ildə Alman xəritəsində ilk dəfə görünür.
Sülh Yolu (Peace Trail, italyan dilində Sentiero della Pace ) şimali İtaliyadakı ən əhəmiyyətli yollardan biridir və silsilə üzərindən keçir.
Morfologiyası
Baldo dağları qərbdən göl və şərqə Val d'Adige arasındakı 40 km məsafədə, Qarda gölünə paralel coğrafi baxımdan oxşar silsilələrlə xarakterizə olunur və cənubda Kaprino düzənliyi və Şimali Loppio vadisi ilə sərhədlənir.
Baldo dağlarının maksimal hündürlüyü Cima Valdrittada 2218 metr yüksəklində və Qarda gölü sahilində isə minimal hündürlüyü 65 metr yüksəklikdədir. Dağın digər görkəmli zirvələrini Monte Altissimo di Nago (2079 m), Cima del Longino (2180 m), Cima delle Pozzette (2132 m) və Punta Telegrafo (2,200 m) təşkil edir.
Naxçıvan zərbxanası
thumb|right|270px|[[1578-ci ildə Naxçıvan zərbxanasında kəsilmiş sikkə (Azərbaycan Tarix Muzeyinin kolleksiyasl) ]] Naxçıvan zərbxanası – erkən orta əsrlərdən Naxçıvan şəhərində fəaliyyətə başlamış sikkəkəsən zərbxana.
Mühit
Tarixi qaynaqlardan məlumdur ki, Naxçıvan şəhəri qədim zamanlardan mühüm ticarət və sənətkarlıq mərkəzi olmuşdur. Bu şəhər İranın, Gürcüstanın (xüsusilə Msxeti bölgəsinin) bir sıra iri şəhərləri ilə, Qara dəniz limanları, Kiçik Asiya və Beynəlnəhreyndəki şəhərlərlə sıx ticarət əlaqələri saxlayırdı. Əmtəə istehsalının artımıvə ticarətin inkişafı pul dövriyyəsinin inkişafına da vüsət verirdi.
Tarixi
Naxçıvan şəhərində ilk zərbxana Sasani şahənşahı I Xosrov Ənuşirəvani – Adilin (531 – 579) hakimiyyətinin üçüncü ilində (534) təsis edildiyi bəllidir. Bu zərbxana, Azərbaycandakı ən qədim zərbxanalardan biri hesab olunur. Tarixçi – numizmat, prof. Y. A. Poxomovun fikrincə, əldə olunmuş, pəhləvi dilində “Naxç” işarəsi ilə kəsilmiş Sasani sikkələri Naxçıvan zərbxanasına məxsusdur.
Sasanilər
Naxçıvan zərbxanasında Sasani hökmdarlarından IV Hörmüz (579 – 590), VI Bəhram Çubin (590 – 591), II Xosrov Pərviz (591 – 628), II Qubad (628), III Ərdəşir (628 – 629), Fərruxan Şəhrvəraz (629), V Hörmüz (631 – 632), III Xosrov (632), III Yezdəgird (632 – 651) və başqalarının adından gümüş dirhəmlər kəsilmişdir.
Səlcuqlular və Atabəylər
Numizmatik materiallardan aydın olur ki, Böyük İpək Yolu üstündə yerləşən Naxçıvanın Şərq – Qərb ticarət əlaqələrində əhəmiyyətli rolu, buranın özündə ticarətin və sənətkarlığın inkişafı XI – XII əsrlərdə Naxçıvan zərbxanasında İraq Səlcuq sultanlarının, o cümlədən Azərbaycan atabəylərinin (Şəmsəddin Eldəniz, Məhəmməd Cahan Pəhləvan, Qızıl Arslan, Özbək və s.) adından mis dirhəm və felslərin zərbinin daha da artmasına səbəb olmuşdur.
Monqol istilası
Monqol istilalarının (XIII əsr) ilk vaxtlarında Naxçıvan zərbxanasında “Uluq monqol ulusbəyi” yazısı ilə adsız gümüş dirhəmlər, Elxanilər dövründə (1256–1357) Hülakü xan və onun xələflərinin adlarından qızıl dinar, gümüş dirhəm və mis felslər, həmçinin Müzəffərilər, Cucilər, Cəlairilərin adından sikkələr zərb olunmuş, Əmir Teymurun “işğal zərbi” icra edilmişdir.
Səfəvilər
Naxçıvan zərbxanası Səfəvilər dövründə daha gərgin fəaliyyət göstərmiş, burada I İsmayıl (1501–1524), I Təhmasib (1524–1576), II İsmayıl (1576–1577), Məhəmməd Xudabəndənin (1578–1587) adlarından gümüş şahı və məhəmmədi adlı sikkələr, I Abbas (1587–1629) və onun xələflərinin adından gümüş abbası, məhəmmədi və şahı adlı pullar zərb olunmuşdur.
Səfəvi–Osmanlı müharibələri Naxçıvan zərbxanasının da fəaliyyətinə təsir göstərmiş, burada Osmanlı sultanlarının adlarından “işğal zərbi” icra edilmişdi. Naxçıvan zərbxanası Azərbaycan xanlıqları dövründə də fəaliyyətini davam etdirmiş və burada adsız gümüş sikkələr, abbası və mis felslər zərb edilmişdir.
Sikkə zərbi
İbtidai insanlar pul vasitəsi kimi əmək və ov alətlərindən, silah, mal-qaradan, balıq, xəz, ərzaq məhsullarından, bəzək əşyalarından, metal külcələrdən istifadə etmişlər. Neolit dövründən (e.ə.VIII-VII minilliklər) başlayaraq Dəclə, Fərat, Nil, Amudərya, Sırdərya, Hind, Qanq, Xuanxe, Yantsı, Kür və Araz çayları, həmçinin Urmiyə gölü hövzəsində məskunlaşmış tayfalar arasında ticarətdə mübadilə vasitəsi kimi xam və emal edilmis daş alətlərdən (obsidian və çaxmaqdaşı), kauri (qarnıyarıq), mineral daşlardan hazırlanmış muncuqlardan, tunc dövründən (e.ə.IV minillik) başlayaraq isə tunc qolbaqlardan, ox ucluqlarından, toksinlərdən (saxsı jetonlar) istifadə edilmişdir. Naxçıvanın neolit, eneolit və tunc dövrü abidələrindən onlarla bu tip maddi-mədəniyyət nümunələri aşkar olunub.
Qədim Naxçıvan tayfalarının metalla tanışlığından sonra istehsal vasitələri sürətlə inkişaf etməyə başlayır. Əmtəə mübadiləsinin xarici əlaqələri və sərhədləri xeyli gerıişlənir ki, bunlar da e.ə. II-I minilliklərin ayrıcında ayrı-ayrı əşyaların, yaxud məhsulların ümumi ekvivalent – pul rolu oynadığı ticarətə çevrilir.
E.ə.VIII əsrin əvvəllərində Egey dənizi hövzəsində – Lidiya və Yunanıstanda ilk metal pullar meydana çıxır. E.ə. VII əsrdə Lidiya hökmdarı Qiqes (Quqqu) elektradan (qızıl və gümüş qatışığı) sikkələr zərb etdirir. Onun varisi Krezin dövründə (e.ə. 560-546 illər) dövriyyəyə qızıl pullar buraxılır. Lidiya pul sistemi tezliklə Yunan ada dövlətlərinə də yayılır.
Araşdırmalar sübut edir ki, Naxçıvan şəhərində sikkə zərbinin ən azı 1500 il yaşı vardır. Eramızın III əsrində Atropatena və Albaniya əraziləri Sasanilər tərəfindən işğal olunur. Naxçıvan şəhəri Sasanilərin inzibati mərkəzlərindən birinə çevrilir. Numizmatik materiallar arasında Sasanilərə məxsus üzərində “Naxçıvan” yazılan gümüş draxmalar vardır.
Qədim Naxçıvan tayfalarının metalla tanışlığından sonra istehsal vasitələri sürətlə inkişaf etməyə başlayır. Əmtəə mübadiləsinin xarici əla­qələri və sərhədləri xeyli gerıişlənir ki, bunlar da e.ə. II-I minilliklərin ayrıcında ayrı-ayrı əşyaların, yaxud məhsulların ümumi ekvivalent – pul rolu oynadığı ticarətə çevrilir.
Zaman keçdikcə insanlar əmtəə mübadiləsini metal sikkələrlə əvəz etməyə başlayırlar. E.ə.VIII əsrin əvvəllərində Egey dənizi hövzəsində – Lidiya və Yunanıstanda ilk metal pullar meydana çıxır. E.ə.VII əsrdə Lidiya hökmdarı Qiqes (Quqqu) elektradan (qızıl və gümüş qatışığı) sikkələr zərb etdirir. Onun varisi Krezin dövründə (e.ə. 560-546 illər) dövriyyəyə qızıl pullar buraxılır. Lidiya pul sistemi tezliklə Yunan ada dövlətlərinə də yayılır.
Hələlik Azərbaycan tarixinə aid ən qədim sikkələr Albaniya dövlətinə aiddir. Təxminən 2300 yaşı olan bu pulların bir üzündə Makedoniyalı Aleksandrın (bənzətmə təsviri), digər üzündə isə taxtda oturmuş, bir əlində qartal, digər əlində əsa tutmuş Zevsin təsviri verilib.
Araşdırmalar sübut edir ki, Naxçıvan şəhərində sikkə zərbinin ən azı 1500 il yaşı vardır. Eramızın III əsrində Atropatena və Albaniya (Müasir Şimali və Cənubi Azərbaycan) əraziləri Sasanilər tərəfindən işğal olunur. Naxçıvan şəhəri Sasanilərin inzibati mərkəzlərindən birinə çevrilir. Numizmatik materiallar arasında Sasanilərə məxsus üzərində “Naxçıvan” yazılan gümüş draxmalar vardır.
Şah I İsmayılın (1501-1524-cü illər) sikkələri 70-dən çox zərbxananı-şəhəri təmsil edir. Səfəvi şahlarından I İsmayılın (1501-1524), Süleyman şahın (1666-1694), Sultan Hüseynin (1694-1722-ci illər), II Təhmasibin (1722-1732-ci illər) Naxçıvanda, I Təhmasib (1524-1576) və Məhəmməd Xudabəndənin (1578-1587-ci illər) Ordubadda zərb edilmiş gümüş şahı və abbasıları vardır.
Masanao Sasaki
(d. 19 iyun 1962) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Ageratina nubicola
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Aqafiy
Aqafiy, Ağafias Sxolastikos —  VI əsrdə yaşamış Bizans tarixçisi və şairi.
Annemari fon Qabayn
Annemari fon Qabayn(, doğ. 4 iyul 1901 Moranj, Lotaringiya, Almaniya — öl. 15 yanvar 1993 Berlin) — alman türkoloqu, şərqşünası.
Həyatı
Annemari von Qabayn 4 iyul 1901-ci ildə Mörchingendə doğuldu. Orta təhsilini bitirdikdən sonra Berlin Universitetində tanınmış sinoloq Otto Frankenin və türkoloq Vilhelm Bangın dərslərinə qatıldı. Bang, Turfan qazıntılarında olan Uyğur əlyazmaları üzərində çalışdığından Qabaynın Çincə bilgisindən faydalandı və bu bəlgələri birlikdə nəşr etdirərək elm aləminə tanıtdılar. Qabayn 1934-cü ildə Bangın ölümünün arxasından Türkiyəyə gəldi və 1935–1937-ci illərdə Ankara Universiteti Dil və Tarix-Coğrafiya fakültəsində Sinoloji profesoru oldu. Türkiyədən ayrıldıqdan sonra Berlin Universitetində Türk dili təhsilini üzərinə aldı və bu vəzifəni II Dünya Savaşının bitiminə qədər sürdürdü; savaşdan sonra da Hamburq Universitetində Türk dili professorluğuna təyin edildi.
Bangın vəfatından sonra heç axsatmadığı Uyğur dili sahəsindəki çalışma və nəşrləriylə Türkoloji çevrələrində böyük birşöhrət qazanan Qabayn 1957-ci ildə Türk Dil Qurumunun müxbir üzvülüyünə, 1989-cu ildə də fəxri üzvülüyünə seçildi. 1973-cü ildə, Türkiyə Cumhuriyətinin quruluşunun əllinci ildönümü münasibətiylə Türk dilinə olan qatqılarından dolayı ona Türk hökuməti tərəfindən şərəf diplomu verildi. Qurulmasında (1952) aktiv rol oynadığı və 1964–1976-cı illər arasında başçılığını etdiyi Societas Uralo Altaicanın, çalışma sahəsinə daxil olan elmlərdə millətlərarası bir əhatə qazanmasına qatqıda oldu və bu çaba-çalışmalarından dolayı 1979-cu ildə dərnəyin şərəf üzvülüyünə seçildi. Aralarında onu "Məryəm Apa" (Məryəm Ana) adıyla anan köhnə tələbələri və məsləkdaşları, doğumunun altmış və səksəninci il dönümləri üçün iki ərmağan nəşr etdilər (Al Bitig [Ural-Altaischə Jahrbüchər, XXXIII], Berlin-Viəsbadən 1961; Scholia. Beiträge zur Turkologiə und Zəntralasiənkundə. Annemarie von Qabayn zum 80. Gəburtstag am 4. Juli 1981 dargəbracht von Kolləgən, Frəundən und Schülərn Hərausgəgəbən von Klaus Röhrborn und Horst Vilfrid Brands, 1981). Həyatının son günlərinə qədər Türkologiya elminə xidmət edən Qabayn 15 yanvar 1993-cü il günü Berlində vəfat etdi. Ölümündən sonra Ankarada çıxan Türk Dilləri Araştırmaları dərgisinin IV cildi (1994) onun xatirəsinə həsr edildi.
Sukkur
Sukkur—Pakistanın Sind əyalətində, İndus çayının qərbində şəhər. Sukkur Sind əyalətinin Kəraçi və Heydərabad (Pakistan) şəhərlərindən sonra ən böyük 3-cü, Pakistanın isə,14-cü böyük şəhəridir.
Etimologiya
Sukkurun Ərəb sözü olub, şəkkər (şəkər) olduğu ehtimalları var. Həmçinin digər ehtimallara görə Sukkur "sukh" sözünün təhrif olunmuş forması olub, sindi dilində "rahat" mənası verdiyi söylənilir. .
İnformasiyalaşdırma
İnformasiyalaşdırma – informasiya-kommunikasiya texnologiyalarını (İKT) tətbiq etməklə istifadəçilərin informasiya tələbatlarının ödənilməsi üçün optimal şəraitin yaradılması prosesidir. İnformasiyalaşdırma prosesində, ilkin olaraq, informasiyanın toplanması, emalı, onun saxlanması və analizi üçün böyük işlərin görülməsi zəruridir. İstənilən sahədə rasional həll yollarının tapılması böyük həcmdə informasiyanın emalına əsaslanır, bu isə xüsusi texniki vasitələr cəlb olunmadan praktiki olaraq qeyri-mümkündür
Cəmiyyətin informasiyalaşdırılması problemləri ilə məşğul olan alimlər kimi, İ. Rakitov, A.D. Ursul, A.P. Erşov və s., bu sahəni inkişaf etdirənlərdən R.F. Abdeev, E.N. Pasxin və s., statistik metodların, sosial və sosial-siyasi proseslərin riyazi modelləşdirilməsi sahəsində Y.M. Plotinskiy, B.A. Suslakov, V.Y. Rozenberq və s. adlarını qeyd etmək olar.
Cəmiyyətin İnformasiyalaşdırılması
Cəmiyyətin informasiyalaşdırılması – informasiya resurslarının formalaşdırılması və istifadəsi əsasında vətəndaşların, dövlət və yerli idarəetmə orqanlarının, təşkilatların, ictimai qurumlarının informasiya tələbatlarının ödənilməsi və informasiya hüquqlarının reallaşdırılması məqsədilə həyata keçirilən sosial-iqtisadi və elmi-texniki prosesdir.
İnformasiyalaşdırma Qanunvericilikdə
Azərbaycan Respublikasında İC-nin qurulması dövlət siyasətinin əsas prioritetlərindən birini təşkil edir. 1998-ci ildə informasiyanın yığılması, işlənməsi, saxlanması, axtarışı, yayılması əsasında informasiya ehtiyatlarının formalaşdırılması, informasiya sistemləri, texnologiyaları, onların təminat vasitələrinin yaradılmasını və onlardan istifadə olunmasını, informasiyanın mühafizəsi ilə əlaqədar olaraq yaranan münasibətləri tənzimləyən və informasiya proseslərində iştirak edən subyektlərin hüquqlarını müəyyən edən "İnformasiya, informasiyalaşdırma və informasiyanın mühafizəsi haqqında" Azərbaycan Respublikasının qanunu qəbul edilmişdir. Qanunda informasiyalaşdırma – informasiya ehtiyatlarının formalaşdırılması, təqdim edilməsi, istifadə olunması əsasında dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarə orqanlarının, təşkilati-hüquqi və mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün müəssisə, idarə və təşkilatların, vətəndaşların informasiya tələbatlarının və bu sahədəki hüquqlarının təmin edilməsinin optimal şəraitinin yaradılması üçün təşkilati, sosial-iqtisadi və elmi-texniki proses kimi verilmişdir. İnformasiyalaşdırma sahəsində dövlət siyasətinin əsas istiqamətləri aşağıdakı kimi müəyyən edilmişdir:
Qaxmuğal
Qaxmuğal — Azərbaycan Respublikasının Qax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Qaxmuğal oyk., miir. Qax r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Kürmük çayının sahilində, Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyindədir. Kəndin adı Qax şəhərinin adından və muğal etnonimindən ibarətdir. XIII əsrdə monqollann (yaxud muğalların) içərisində Azərbaycana gəlmiş türkdilli tayfaların müəyyən hissəsi Qax ərazisində məskunlaşdıqdan sonra ətrafda yaşayan avarlar onları və o cümlədən yerli azərbaycanları ümumi adla muğal adlandırmışlar. Sonralar muğal adı həmin r-ndakı bütün azərbaycanlara şamil edilmişdir. Ona görə Qaxın azərbaycanlar yaşayan hissəsi Qaxmuğal, digər hissəsi isə Qaxingiloy (Qaxın ingiloylar yaşayan hissəsi) adlanmışdır. Sonralar bu hissələr müstəqil yaşayış məskəninə çevrilmişdir. Hazırda kənd Qax şəhəri ilə birləşib.
Artabazan
Artabazan(d.? - ö.?) — Atropatena hökmdarı.(e.ə. III əsrdə) Sərkərdə. Selevki hökmdarı III Antioxa qarşı mübarizədə xalq kütlələrinə arxalanaraq, Selevki dövlətinin paytaxtı Selevkiya şəhərinə hücum etmişdi. E.ə. 220-ci ildə Selevkilərlə bağladığı müqaviləyə əsasən Ayrarat vilayətinin əsas şəhəri Armavirdə daxil olmaqla Kolxidaya qədər ərazi Atropatenaya birləşdirilir.Artabazanın dövründə Atropatena ərazisi xeyli genişlənmişdi.
Vətən (opera)
"Vətən" operası — 1945-ci ildə Azərbaycan bəstəkarlar Qara Qarayev və Cövdət Hacıyev Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulmasının 25 illiyinə və İkinci Dünya müharibəsinə həsr etdikləri dörd pərdəli opera. Dövlət mükafatına layiq görülüblər.
Tarixçə
Qara Qarayevin və Cövdət Hacıyevin birlikdə bəstələdiyi "Vətən" operası 1945-ci ildə Azərbaycan Opera və Balet Teatrında tamaşaya qoyulmuşdur. Operaya quruluş verən rejissor İsmayıl Hidayətzadə, rəssamı İzzətxan Səidov idi. Dirijor Maestro Niyazi idi.
Müəlliflərə bu operaya görə Stalin mükafatı verildi.
Məzmun
Hadisələr alman-faşist işğalçılarının SSRİ torpaqlarından qovulmağa başlandığı dövrdə baş verir. Əsərdə çoxmillətli sovet xalqının apardığı ümumi azadlıq mübarizəsində Azərbaycan xalqının qəhrəman oğullarının yaxından iştirak etməsi təsvir edilir. İkinci Dünya müharibəsində rəşadət göstərən Azərbaycan xalqının qəhrəman oğulları "Vətən" operasında bədii surətlərdə əbədiləşdirilmişdir.
Surətlər: Aslan, Mərdan, Dilbər, Baxşı, Aşıq Səlim, alman zabiti və b.
Hakan Şükür
Hakan Şükür — Türkiyə futbolçusu, milliyyətcə albandır.
Kosovadan Türkiyəyə köçən bir ailənin ilk övladı olan Hakan Şükür 1971-ci il iyul ayının 1-də Sakaryanın inzibati mərkəzi olan Adabazarında dünyaya gəlib.
Futbol karyerasına doğulduğu Sakaryada başlayıb. 2007–2008 Türkiyə futbol sezonunda Qalatasaray-Manisaspor oyununda 241-ci qolunu vuraraq Türkiyə futbol tarixində ən çox qol vuran futbolçu olmuşdur.
Hakan Şükür hazırda Türkiyənin "TRT" telekanalı ilə əməkdaşlıq edir və bu kanlada yayımlanan "Stadiyum" verilişindəki şərhçiliyinə görə ilə 700 min dollar alır
Uğurları
Klublarda
UEFA Kuboku
Türkiyə çempionu
Türkiyə Federasiya Kuboku
TSYD Kuboku
Prezident Kuboku Baş Nazir Kuboku
İtaliya Kuboku
Milli Komandada
Bulbophyllum dasypetalum
(Bulbophyllum dasypetalum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Boşanma
Boşanma — evli tərəflər arasında ailə ilə bağlı və qanunla nəzərdə tutulan məsuliyyətlərə son qoyulmasıdır. Bu proses ailənin dağılması kimi də tanınır. Əksər ölkələrdə boşanma üçün Məhkəmə və ya digər rəsmi orqanın qərarı tələb olunur.
Tarixi
Qadın hüquqlarına hörmət göstərməklə tanınan əski Misirlilərdə olduğu belə boşanma haqqı kişinin səlahiyyətində idi. Makedoniyalıların Misiri istilasından sonra hüquq sahəsində meydana gələn dəyişikliklər nəticəsində, qadınlara boşanma haqqı verilmişdir. Və beləliklə Yunan hüququna yaxınlaşdırılmışdır.
Çin hüququna görə boşanma qarşılıqlı anlaşma və razılıqla ola bilərdi. Ailədə zina problemi yaşanmış olarsa, boşanma məcburidir. Hətta bu hal baş verərdisə kişi qadını satıb pulunu özünə belə götürə bilərdi.
Qədim Brehman hüququnda fərqli nikah şəkilləri vardır. Ər arvad arvad hər biri müəyyən səbəbdən boşanma tələb edə bilərdilər. onlar bərabər hüquqlu idilər. Pis, hiyləgər, sərt ürəkli bir qadını həmin an boşamaq mümkün idi.
Roma birliyində isə ailə birliyinin pozulması iki cür ola bilərdi.
1. Qadın və ya kişinin əlindən olmayan səbəbdən nikahın pozulması. Məsələn: ölüm, əsirli, vətəndaşlıq hüququnu itirmək və s.
2. Qadın və ya kişinin hər hansı birinin tələbi ilə nikahın pozulması. Bu, müasir hüquqda olduğu kimi məhkəmə ilə bağlı deyildi.
Romada getdikcə manussuz evlənməyə üstünlük verilirdi. Boşanma halı getdikcə yayılmağa başladı. Səbəbsiz boşanmalara mane olacaq hökmlər yox idi. Sonralar evlilərə məcburiyyətlər qoyulsa da bunun heç bir təsiri olmamışdı.
Xristianlıq dini isə boşanmanı qəti qadağan etmişdi. Yalnız Xristianlıqda İki bədən bir və ayrılmaz sayılır. Və Allahın birləşdirdiyini ayırmaq haram hesab edilirdi. Və bu prinsiplə uzun əsrlər Katolik kilsələri boşanmanı qadağan etmişdir.
Yalnız İslan dinində əsl boşanma budur. Qurani-Kərimdə nikah bağının kişinin əlində olması bəyan edilmişdir. Tələq felində boşanma haqqı yenə kişiyə verilmişdir. Qadının sosial zəif, psixoloji daha çılğın, tez qərar verən, ehtirasa daha tez qapılan və daha emosional olmaqları nəzərə alınmışdır.
İslam dinində boşanma tələb edən qadının müdriklərə müraciət etməsindən bütün səylərə, çalışmalara, hakimlərin (ağsaqqalların) uzlaşdırma metodlarından istifadə etməklərindən heç bir nəticə alınmamasından bəhs edildikdən sonra belə buyurulmuşdur. Əgər ərlə arvad ayrılacaq olarlarsa, Allah hər birini fəzl və kərəmi ilə (təmizliyi, ləyaqəti ilə) ehtiyacdan azad edər. Allahın lütf və inayəti genişdir. O tam bir hökm və hikmət sahibidir. (Nisa surəsi, 130)
İslam peyğəmbəri Məhəmməd boşanmaq haqqında belə demişdir. "Tələq Allah nəzdində ən sevimsiz halal və mübahdır", "Evlənin, amma boşanmayın. Çünki Allah zövqünə düşkün kişi və qadınları sevməz".
1. Boşanmanın səlahiyyəti:
2. Sadəcə kişinin arzusu ilə boşanmaq;
3. Boşanma səlahiyyətinin qadına verilməsi;
4. Boşanma haqqının üçüncü bir şəxsə verilməsi;
6. Boşanmanın növləri.
İslam dini barış dinidir. İslam dinində məcburiyyət yoxdur. İslam dini "Bədən həbs edilə bilər, amma ruh azaddır, buyurmuşdur".
Katarsis
Katarsis - yunancadan gəlmə olan katarsis, təmizlənmə kimi mənalandırıla bilər. Termin kimi yaranma səbəbi pyeslərdə, ən çox da faciələrdə əsərin sonluğunun tamaşaçı, izləyicilərdə məzmununa görə bir saatlıq, yaxud bir neçə günlük yaratdığı təsirlə təmizlənmə, xeyirxahlıq, peşimançılıq, öz-özünə pak insan olma, günahlardan arınma sözü verilməsi kimi izah olunur.
Boşanma
Tarixi
Qadınlar zəif məxluqlardır. Qadınlara qarşı zorakılıq fiziki cinsi və psixoloji ola bilər. Döymək, cinsi hücum, ailəvi zorlama, zərərli ənənələrin məcburi icrası, cinsi təhqir, qeyri ailəvi zorlama, fahişəlik, psixoloji basqı kimi əzazil əməllər İslam dini tərəfindən lənətlənmiş əməllərdir.
Katarsis
Faciə janrı ilə daha yaxından əlaqədar olması, bu janrda baş qəhrəman(lar)ın ölümü, əbədi yox oluşu, bir daha geri qaıtmaması fikrinin ən itkin şüurlara belə təsir etməsidir.
Katharsis (Psychologie) Katharsis (psychologia)
Boşanma
Tarixi
Qadınlar, siyasi, iqtisadi, sosial, mədəni və hər hansı digər sahələrdə bütün insan hüquqlarının bərabər istifadəsinə malikdir. Qadınlara qarşı zorakılığın bütün formaları qadınların insan hüquqlarını və əsas azadlıqlarını pozur. Zəiflədir və heçə endirir. Azərbaycan respublikasının qanunvericiliyində qadınlara qarşı hər hansı zorakılıq cinayət sayılır. Hətta ailə daxilində baş verdikdə belə polis ciddi rəsmi tədbirlər görməlidir.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında
Ən maraqlı boşanmalar
Rusiyanın "Arqumentı i faktı" qəzeti ən maraqlı boşanmaların siyahısını dərc edib :
5-ci yer. 67 yaşlı rumıniyalı təqaüdçü Sandu B. 47 yaşlı qadınla evlənir. Onlar 8 ay çox xoşbəxt yaşayıblar. Amma 9-cu ayda qadının sevimli pişiyi bir-birinin ardınca ərinin sevimli tutuquşularını yeyir. Bu da onların ayrılmasına səbəb olub.
4-cü yer. İngilis futbol fanatı Nil Dyüxart məhkəməyə boşanmaq istəyini belə izah edib – həyat yoldaşı onun üzərində futbolçuların imzası olan sevimli köynəyini yuyub. Məhkəmə qadını vandallıqda günahkar bilib və Nilin istəyini yerinə yetirib.
3-cü yer. ABŞ-nin Klivlend şəhərində yaşayan mister Danielsonun həyat yoldaşı detektiv romanlarını sevirmiş. Amma onun "əclaf" əri hər dəfə kitabın 30-cu səhifəsində qatilin adını yazırmış. Əlbəttə ki, qatilin adını bilən qadının kitabı oxuyub başa çatdırmağa həvəsi qalmırmış. Bu "ənənəni" eşidən məhkəmə hakimi qadının tərəfini tutub və onun həyat yoldaşını "son dərəcə incə şəkildə hazırlanan qəddar davranış"da ittiham edərək onların nikahını pozub.
2-ci yer. 55 yaşlı alman fermeri Volfqanq Zober internetdə 38 yaşlı Pendi Viktoriya adlı qadınla tanış olub. Qadın şəkillərdə çox gözəl olub. Həyatda isə bundan da gözəl təsir bağışlayıb. Ancaq nikah gecəsi məlum olub ki, Rendi tam qadın deyil. Daha doğrusu, heç qadın deyil! Ralf ("qadının" əsl adı belə olub) kişi çıxıb və onun 2 uşağı varmış...
1-ci yer. Adi bosniyalı ər və arvad, 32 yaşlı Adnan Klariç və 27 yaşlı Sana internetdə başqa kişi və qadınla tanış olublar. Amma onların bəxti gətirməyib – "Şirni" və "Sevinc şahzadəsi" adları altında onlar yenidən bir-birlərini tapıblar. Ehtiraslı onlayn danışıqlardan sonra "Şirni" və "Sevinc şahzadəsi" reallıqda görüşərək arzularını həyata keçirmək qərarına gəlirlər. Amma görüş zamanı dəhşətli məyusluqla üzləşiblər. Nəticədə, onlar bir-birini xəyanətdə günahlandıraraq boşanıblar. Maraqlıdır ki, Çində baş verən analoji hadisə isə xoşbəxt sonluqla başa çatıb. Ər və arvad gizli görüş zamanı görüşəndə, bir-biriləri üçün yarandıqları və bir yerdə qalmaları barədə qərar veriblər.
Solanum roseum
(Solanum roseum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Alban çarı (Satinikin atası)
"Şəhid Suxias və əsgərləri" əfsanəsində
Yolda gedərkən Bizanslı bir rahib olan Xrisos ilə qarşılaşırlar. Xrisos sərkərdə və əsgərləri xaç suyuna salaraq xristian adlarını verir. Baqadras adını dəyişib Suxias qoyur. Əmrindəki əsgərlər də Andreas, Anastasius, Talale, Fyodor, İvkirion, İordan, Kondrat, Lusian, Mimnan, Nerenci, Polievkt, Yaqub, Foka, Domenti, Viktor və Zosima adlarını götürərək xristian dininə girirlər.
Xrisos özü bütpərəstlər tərəfindən öldürüldükdən sonra Suxias özü dini yaymağa başlayır. Əsgərlərlə birlikdə Sukaketi dağında, Baqrevandi kəndinin yaxınlıqlarında məskən salırlar. Asketik həyat tərzi sürməyə başlayırlar.
"Artaşes və Satenik"
Erməni tarixi kitabında Albaniya çarının yox, alanların çarının qızı olan Satenikin I Artaksias ilə evlənməsi haqqında məlumat vardır.
Lomer Axvlediani
Lomer Birzinoviç Axvlediani — sovet və gürcü kinooperatoru, Gürcüstan SSR Xalq artisti (1984), Şota Rustavelli adına Gürcüstan SSR Dövlət mükafatı (1979) və Lenin mükafatı (1986) laureatı.
Ballata
Ballata (,ballere sözündən əmələ gəlir,tərcümədə "rəqs etmək" deməkdi)- XIII-XV əsirlərdə yaranan İtaliyadapoeziya və musiqi forması,Ars Nova dövrünə aid olan lirik məzmunlu səciyyəvi janrlarından biri.
XIII əsrdə və XIV əsrin birinci yarısında təksəsli,amma XIV  əsrin ikinci yarısında isə (italyan Ars Nova dövründə) çoxsəsli rəqsli mahnıya çönür.Ən mühüm ballata musiqi nümunələrini italiyalı bəstəkar Françesko Landini yaradıb.Digər müəlliflər isə Landininin davamçıları sayılır:Nikkolo Perudjiyskiy,Bartolino Paduanskiy,Andrea Florentinskiy.
Poeziya forması:ripresa (nəqərat)+stanza (oxumağın başlığı)+ripresanın təkrarı.Stanza isə öz növbəsində iki piedaya (duru) və volta (dönüş) bölünür.Ripresanın və voltun qurum uzunluğu eynidi,piedin qurumu isə ayrıdı.Ripresada və voltda şeir sayı birdən dördə qədər ola bilər (çox vaxt 3 dənə olur),piedalarda yalnız 2 dənə ola bilər.Bir sətirli ripresiya müasir mənbələrdə  ballata minima adlanır,iki sətirli-ballata minore,üç sətirli-ballata mezzana,dörd sətirli isə ballata grande.Həmdə bir neçə stanzalı ballatalarda olur,onların çox vaxt sxemi bundan ibarətdir:ripresa+birinci stanza+ripresa+ikinci stanza+ripresa.
Musiqi forması:iki hissədən ibarətdir,və bir qayda kimi olaraq,ikinci hissədə musiqi sonluğlar birləşir (birləşməssiz çox az vaxt olur),və açığ və bağlı kandensiyalar itifadə olunur bu formada.
Məsələn,3 səsli  Non avrà ma' pietà adlı olan ballatanın musiqili və mətinli forması belədi:
Cədvəllə aid qeydlər:Kiçik latın həriflər qafiyəni göstərir,onların yanında olan eynən rəqəmlər isə şeirdə heca miqdarını göstərir.Latın baş hərfləri isə musiqi bölmələrini qeyd edir.B1 və B2 başında olan sətirüstü rəqəmlər musqi "polustorofların" ayrı sonluğuna işarə edir.
Əgər ballatada bir neçe «metastrof» (stanza+ripresa),o zaman bütün musiqinin və mətnin qurumunun bütün ardıcılığı (uzunluğu və qafiyələnməsi) növbəti «metastroflarda» təkrarlarnır.
XV əsrdə ballata musiqidə istifadədən çıxır,amma hələdə şairanəlikdə geniş yayılır.Uzun müddətdən sonra yaddan çıxan bədii ballata,yalnız XIX əsirdə D`Annuntsio və Cozue Karduççi əsərlərində canlanır.
Farspərəstlik
Farspərəstlik — orientalizmin növü; fars mədəniyyətinə, adamlarına və ya tarihinə ehtiram və sevgi.
İfadəsinin ən erkən istifadəsi 1838-ci ildə baş verib və o, Kral Numizmatika Cəmiyyətinə aiddir.
Farslara qarşı pərəstiş Əhəmənilər dövləti dövründə özəlliklə böyük idi. Onun sülaləsinin banisi, II Kir Bibliyada məsih sayılan tək centil (qeyri-yəhudi) idi. Bütün imperiyanı zəbt edən Makedoniyalı İsgəndər özü də II Kirin pərəstişkar idi və o, fars ənənələri qəbul edib. Makedoniyanın satrapı, Pevkest öz farspərəstliyinə görə Persisdə yerli əhalisinin tərəfindən dəstək görüb.
Qarabulaq kurqanları
Qarabulaq kurqanları – Füzuli şəhərindən 1-1,5 km şimal-şərqdə, Köndələnçayın sağ sahilində orta və son tunc və erkən dəmir dövrünə aid qəbir abidələr.
Qarabulaq kurqanlarında iyirmiyə qədər kurqan qalmışdır. Onlardan beşini 1896-cı ildə rus arxeoloqu A.A.İvanovski tədqiq etmişdir. Kurqanların ikisində ölüyandırma ənənəsinin izlərinə təsadüf olunub. Digər iki kurqanda daş qutu qəbirlər aşkar edilib. Qəbirlərdən tunc bəzək əşyaları, silahlar və gil qablar tapılıb. Qəbilə başçısına aid edilən V kurqan daha zəngindir. Uzunluğu 10 metr, eni və dərinliyi 2 metr olan bu kurqanda qəbilə başçısının skletindən başqa daha iki sklet, tunc, qızıl və sümükdən bəzək əşyaları, tunc və daş silahlar, gil qablar və dəvə skleti də tapılıb. 1965-ci ildə Qarabulaq kurqanlarının yerləşdiyi ərazidə orta tunc dövrünə aid qəbirlər də aşkarlanıb. Qarabulaq kurqanları Qaraköpəktəpə qədim yaşayış yerinə aid olub.
Beynəlxalq Təhsil Günü
Beynəlxalq Təhsil Günü — illik beynəlxalq mərasim olan Beynəlxalq Təhsil Günü 24 yanvarda keçirilir və təhsilə həsr olunur. 3 dekabr 2018-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası qlobal sülhün və dayanıqlı inkişafın təmin edilməsində təhsilin rolunun vacibliyini qeyd edərək 24 yanvarın Beynəlxalq Təhsil Günü elan edilməsi barədə qətnamə qəbul etdi.
Mərasim
İnklüziv və ədalətli keyfiyyətli təhsil və hamı üçün ömürlük imkanlar olmasa, ölkələr gender bərabərliyinə nail olmada və milyonlarla uşaq, gənc və böyükləri geridə qoyan yoxsulluq dövrünü qırmağa müvəffəq olmayacaqdır.
Təhsil hüququ Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin 26-cı maddəsində təsbit olunmuşdur. Bəyannamədə pulsuz və məcburi ibtidai təhsil tələb olunur. 1989-cu ildə qəbul edilmiş Uşaq Hüquqları Konvensiyası ölkələrdən ali təhsilin hamı üçün əlçatan olmasını tələb edir.
Təhsil dayanıqlı inkişafın açarıdır
BMT-nin 2015-ci ilin sentyabr ayında keçirilən tarixi sammitində dünya liderləri tərəfindən qəbul edilmiş “2030-cu ilədək dayanıqlı inkişaf sahəsində Gündəlik”də əks olunan Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərini qəbul edərkən beynəlxalq ictimaiyyət 17 Dayanıqlı İnkişaf Məqsədinin hamısının uğur qazanması üçün təhsilin vacib olduğunu qəbul etdi. Dayanıqlı İnkişaf Məqsədi 4 xüsusilə 2030-cu ilədək “Hər kəs üçün inklüziv və keyfiyyətli təhsili təmin etmək və ömür boyu təhsili təşviq etmək” məqsədi daşıyır.
Təhsil uşaqlara yoxsulluqdan çıxış yolu və perpektivli gələcəyə aparan yol təklif edir. Lakin dünyada 265 milyona yaxın uşaq və yeniyetmələr məktəbə daxil omaq və məzun olmaq imkanı əldə edə bilmirlər. Onların beşdə birindən çoxu ibtidai məktəb yaşındadır. Onlara yoxsulluq, ayrı-seçkilik, silahlı münaqişə, fövqəladə hallar və iqlim dəyişikliyi təsiri mane olur. 2019-cu ilin Qlobal Təhsil Montorinqi hesabatında göstərilir ki, Miqrasiya və məcburi köçkünlükdə təhsil məqsədlərinə çatmağa təsir göstərir.
İlk Beynəlxalq Təhsil Günü mərasimi (2019)
Səhra
Səhraların iki növü mövcuddur: Qum səhraları və buz səhraları.
Beynəlxalq Təhsil Günü
Mərasim
Beynəlxalq Təhsil Günü elan edərək BMT üzvü olan ölkələr bütün səviyyələrdə inklüziv və ədalətli keyfiyyətli təhsili təmin etmək üçün işləməyin vacibliyini qəbul etdilər – beləliklə, bütün insanlar cəmiyyətdə tam iştirak etmək və dayanıqlı inkişafa töhfə vermək üçün lazımlı bilik və bacarıqlara yiyələnməyə kömək edən ömür boyu öyrənmə imkanlarından istifadə edə bilərlər.
Səhra
Qum səhralarında vahələrə (oazislərə) də rast gəlinir. Vahələr suyun səthə yaxın yerlərdə toplanmasından əmələ gəlir. Bitkilər bu yerlərdə bitir, bunu nəticəsində vahə yaranır.
Beynəlxalq Təhsil Günü
Mərasim
— Birləşmiş Millətlər Təşkilatı
Səhra
Xüsusiyyətləri
Səhranın əmələ gəlməsinin ən başlıca səbəbi yağıntının buxarlana biləcək sudan 7–30 dəfə az olmasıdır. Səhranın özünəməxsus iqlimi vardır. Göy üzü aylarla buludsuz olur. Maksimum temperatur +49,5°, +58°-yə çatır, gün altında qumun səthi 90° qızır, illik temperatur amplitudası 90°, gündəlik 30°-yə qalxır. Orta Asiya səhralarında yağıntının illik miqdarı 60–150 mm, Mərkəzi Asiya (Təklə-Məkan) 9 mm, tropik səhralarda isə hər yerdə 100 mm-dən azdır.
Şimali Afrika və Ərəbistan səhralarında bir neçə il ərzində yağış düşməyən yerlər də vardır. Səhraların zəbt etdiyi ərazi bütün qurunun təqribən 30%-ni tutur. Səth quruluşuna görə səhralar qumlu, daşlı, gilli və şoranlı səhralara bölünür. Qarlı səhralar da mövcuddur (Antarktida və Arktikada). Ən məşhur səhra Afrikanın demək olar ki bütün şimalını əhatə edən Saxara səhrasıdır. Dünyanın ən iri duzlu səhrası Salar-De-Uyuni səhrasıdır.
İsti səhralarda temperatur gündüz +50 °C-dən yuxarı, gecə isə 0 °C-dən aşağı ola bilər.
Səhralarda illik yağıntının miqdarı çox aşağı olur.
Amerika səhralarında ən çox rast gəlinən bitki kaktusdur.
Akihiro Naqaşima
(d. 9 aprel 1964) — keçmiş Yaponiya futbolçusu.
Azərbaycanın iqlimi
thumb|583x583px|Azərbaycan üçün Köppen-Geiger iqlim təsnifatı sxemi 250px|thumb|[[Yardımlıda yaz]] 250px|thumb|[[Qubada yay]] 250px|thumb|[[Şəkidə payız]] 250px|thumb|[[Şamaxıda qış]] Azərbaycanın iqlimi ― Azərbaycanın hüdudları daxilində mövcud olan iqlim komponentləri. Azərbaycan mülayim və subtropik iqlim qurşaqlarının qovuşduğu sahədə yerləşir.
İqlim əmələ gətirən amillərə günəş radiasiyası və atmosfer sirkulyasiyası daxildir. Bunlarla bərabər, coğrafi enlik, relyef xüsusiyyətləri, dəniz və okean cərəyanları və s. amillər də iqlim əmələ gəlməsinə böyük təsir göstərir.
İqlim qurşağının ünsürlərini – temperatur, rütubət, külək və s.-in paylanmasını müəyyən edir.
Azərbaycan Respublikasının əksər ərazisi subtropik iqlim qurşağında, yalnız Böyük Qafqaz dağlarının şimal-şərqi mülayim iqlim qurşağında yerləşir.
Böyük Qafqaz dağları şimaldan gələn soyuq hava kütlələrinin, Kiçik Qafqaz dağları isə cənubdan gələn isti quru tropik hava axınlarının qarşısını kəsir, onların təsirini zəiflədir. Xəzər dənizi respublikamızın iqliminin mülayimləşməsinə təsir göstərir.
Mütləq maksimum temperatur Naxçıvanda (Culfada) +46 °C; mütləq minimum temperatur Naxçıvanda (Culfada) −32 °C-dir. Temperaturun illik amplitudu Naxçıvanda 60 °C-dən çox olur. (Kəskin kontinental iqlim tipidir)
İqlim tipləri
1) Subtropik — ölkənin 65 %-ni əhatə edir. 2) Mülayim — ölkənin 35 %-ni əhatə edir.
Azərbaycan mövcud olan 2 iqlim qurşağının daxilində aşağıdakı iqlim tipləri mövcuddur:
Havanın temperaturu
300px|thumb|[[Azərbaycanda ortalama illik temperatur]] Azərbaycan Respublikasında hava temperaturunun rejimi və ərazi üzrə paylanma qanunauyğundur və bura daxil olan hava kütlələrinin xüsusiyyətindən, ərazinin relyefindən və Xəzər dənizinin ayrı-ayrı rayonlara yaxınlığından asılı olaraq formalaşır. Xəzər dənizi sahilboyu ərazilərdə (dənizdən təqribən 20 km-dək) yayda havanın temperaturunu bir qədər azaldır, qışda isə artırır. Eyni zamanda, o Mərkəzi Asiyadan daxil olan isti və quru hava kütlələrinin təsirini müəyyən qədər yumşaldır. Havanın orta illik temperaturu Kür-Araz ovalığında, Abşeron yarımadasından cənubda yerləşən sahilboyu zonada, o cümlədən Lənkəran ovalığında 14–15 °C təşkil edir. Dağlara doğru havanın temperaturu azalaraq 2000 m yüksəklikdə 4–5 °C, 3000 yüksəklikdə isə 1–2 °C-dir. İlin ən soyuq ayında (yanvar) düzənlik və dağətəyi ərazilərdə havanın orta aylıq temperaturu 0 °C-dən aşağı düşmür. Abşeron yarımadasında və ondan cənubda yerləşən sahilboyu ərazilər və adalarda o hətta 3–4 °C təşkil edir. Yüksəklik artdıqca havanın temperaturu azalır və dəniz səviyyəsindən 2000 m yüksəklikdə −5–6 °C (Naxçıvan MR-da −7 °C), 3000 m-də isə o təqribən −12–13 °C-dir. İlin ən isti ayında (iyul) Kür-Araz ovalığında havanın orta temperaturu əsasən 26–27 °C, digər düzənliklərdə və dağətəyi ərazilərdə o 24 °C-dən aşağı düşmür. Dağlarda havanın orta aylıq temperaturu 2000 m-lik yüksəklikdə təqribən 14–16 °C, 3000 m-də 8–10 °C-dən aşağı düşmür. Ölkə ərazisində hava temperaturunun mütləq maksimum (+46 °C) və minimum (-32 °C) kəmiyyətləri kəskin kontinental iqlimi ilə seçilən Naxçıvan MR-nın Arazboyu düzənliklərində müşahidə edilmişdir. Temperatur haqqında.
Atmosfer yağıntısı
300px|thumb|[[Azərbaycanda ortalama illik yağış]] Azərbaycan Respublikasında atmosfer yağıntıları əsasən hava kütlələrinin əraziyə müdaxiləsi ilə əlaqədardır. Yağıntıların miqdarını, mövsümü və illik paylanmasını hava kütlələrinin ərazinin relyef və Xəzər dənizi ilə qarşılıqlı əlaqəsi müəyyən edir. Azərbaycan ərazisində ən az orta illik yağıntı (150–200 mm-dən az) cənub-şərqi Qobustana və Abşeron yarımadasının cənub sahilinə düşür. Kür-Araz ovalığının mərkəzi və şərq, Samur-Dəvəçi ovalığının cənub-şərq, Naxçıvan MR-nın Arazboyu, Qobustan və Abşeron yarımadasının əsas hissələrində illik yağıntılar miqdarı 300 mm-dən azdır. Onların miqdarı Xəzər dənizi sahillərindən qərbə, düzənliklərdən dağlara doğru tədricən artır. Dağlarda yağıntılar müəyyən yüksəkliyə qədər (Böyük və Kiçik Qafqazda 2600–2800 m, Naxçıvan MR-da 2600–3000 m, Talışda 200–600 m-dək) artır, sonra isə tədricən azalır. Bu ərazilərdə illik yağıntıların maksimum miqdarı Böyük Qafqazın cənub yamacında 1400–1600 mm, şimali şərq yamacında 800 mm, Kiçik Qafqaz və Naxçıvan MR-da 800–900 mm, Talış dağlarında isə 1700–1800 mm təşkil edir. Respublikanın digər dağlıq ərazilərindən fərqli olaraq Talış dağlarında yüksəklik artdıqca yağıntının miqdarı azalır və yüksək dağlıq hissəsində (2000 m-dən yüksək) və dağarası dərələrdə onun miqdarı 250–300 mm-dən azdır. Baxmayaraq ki, yağıntıların böyük hissəsi ilin isti dövrünə (aprel-oktyabr) təsadüf edir, yay ayları quraq keçir və hətta yağıntıların bolluğu ilə seçilən Lənkəran-Astara zonasında bu zaman yağıntıların miqdarı illik normanın 5–15%-ni təşkil edir. Qeyd edək ki, Azərbaycanda maksimum yağıntı Lənkəran rayonunun Gəgəran kəndinə düşmüşdür. Yağıntılı günlərin orta illik sayı Kür-Araz ovalığında və Naxçıvan MR-nın Arazboyu düzənliklərində 60–70 gündən az olur. Böyük Qafqazın cənub yamacının orta dağlıq hissəsində isə onun sayı 170 günə çatır. Yağıntının ən böyük gündəlik maksimumu Böyük Qafqazın cənub yamacında (148 mm, Əlibəy) və Talış dağlarında (334 mm, Bələsər) qeydə alınmışdır. Leysan yağışların intensiviliyi dəqiqədə 1–2 və hətta 3 mm çatır. Düzənliklərdə yağıntının təqribən 4/5-ü, dağlarda isə 1/3-i yağış halında düşür. Düzənliklərdə qar örtüyü davamlı olmur və ayrı-ayrı illərdə o müşahidə edilmir. Respublikanın ən çox qarlı əraziləri Böyük Qafqazın cənub yamaclarındadır. Burada qar örtüklü günlərin sayı orta dağlıqda 80–120, yüksək dağlıqda isə hətta 250 günə çatır. Böyük Qafqazın ən uca zirvələrində qar örtüyü daim qalır.
Dolu
Azərbaycan dünyanın ən çox doluvurmaya məruz qalan ölkələrindəndir. Tədqiq olunan ərazidə dolu hadisələrinin öyrənilməsi ilə Ə.A. Mədətzadə [1973], F.A.Mütəllibov [1964], V.İ.Babayeva [1981] və s. tədqiqatçılar məşğul olmuşlar. Bütün təbii vilayətlərdə dolu hadisələri əsasən aprel-iyun (73–86%) aylarında qeyd edilir. Məsələn, Böyük Qafqaz təbii vilayətində cənub yamaclarda 74,6, Kiçik Qafqazın şimal hissəsində 78,2, cənub hissədə 86,3, Naxçıvan MR-da 76,5, Lənkəran vilayətində 73,2%-i aprel-iyun aylarında müşahidə edilir. İ1 ərzində dolunun təkrarlanmasında iki maksimum və bir minimum nəzərə çaprır. Bütün rayonlarda birinci maksimum əsasən mayda (33–42%), minimum isə iyul-avqust aylarında qeyd edilir. Hər yerdə yay minimumundan sonra dolulu günlərin sayı artaraq zəif ifadə olunmuş ikinci payız maksimumunu (sentyabr-oktyabr) əmələ gətirir. Ərazinin relyef xüsusiyyətlərindən, güclü konvektiv cərəyanların və dolu buludlarının yaranma ehtimalından asılı olaraq Böyük Qafqazın cənub yamacında şimal-şərq hissəyə, Kiçik Qafqazda isə cənub hissədə şimal-şərq hissəyə nisbətən dolu daha çox təkrarlanır. Relyefin müxtəlifliyi üzündən respublika ərazisində dolu qeyri-bərabər paylanmışdır. Ən az dolu Mərkəzi Aran rayonlarında qeyd olunur. Bu havanın quruluğu, konveksiyanı şərtləndirən sinoptik proseslərin az təkrarlanması, hava kütlələrinin termodinamik qalxmasını yaradan oroqrafiyanın olmaması və s. ilə izah edilir. Burada dolulu günlərin sayı 0,3–0,4 (Kürdəmir, İmişli, Beyləqan), ən çox isə 0,5 gün olur (Cəfərxan).
Böyük Qafqazda dolu
Böyük Qafqazın cənub yamacı dolunun yaranmasına gətirib çıxaran güclü konvektiv hava axınları ilə seçilir. Burada dağətəyi zonada dolulu günlərin orta miqdarı 0,2–0,8 gün, alçaq dağlıq hissədə 2 günə qədərdir. 1000 m-dən yuxanda dolulu günlərin sayı artır və 1000–2200 m hündürlükdə 2–4,7 gün təşkil edir. Ən çox təkrarlanma (5 gün) 2300–2800 m hündürlükdə müşahidə edilir. Bu hündürlükdən sonra dolulu günlərin sayı azalır. Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacında dağətəyində dolulu günlər 0,3, alçaq dağlıqda 1 gün, 1200–2200 m-də isə 3 gün təşkil edir və 2450–2700 m hündürlükdə maksimum kəmiyyətə çatır (4 gün).
Kiçik Qafqazda dolu
Kiçik Qafqazın şimal yamacında dağətəyi zonada dolulu günlərin sayı 0,6, alçaq dağlıqda 1,5, orta dağlıqda isə (1200–2200 m) 4 günə qədər artır. Maksimum təkrarlanma 2250–2550 m hündürlükdə müşahidə edilir. Cənub yamacda dağətəyində dolulu günlərin sayı 0,5–0,8, 500–1000 m-də 1,5, 2100–2500 m hündürlükdə isə 3,5 gün təşkil edir. Burada dolunun 70,2% 500–1500 m hündürlüklərdə müşahidə edilir.
Naxçıvan MR-da dolu
Naxçıvan Muxtar Respublikasında alçaq dağlıqda dolulu günlərin sayı 2 gün təşkil edir və 1000–2000 m-də 4,6 günə qədər artır. Ən böyük təkrarlanma (6 günə qədər) 2800–3100 m hündürlükdə olur. Dolunun 66,7%-i orta dağlıq zonada, 26,7%- i isə 500–1000 m arasında müşahidə edilir.
Lənkəran vilayətində dolu
Lənkəran vilayətində dolulu günlər az olur. Maksimum kəmiyyət 950–1050 m arasında müşahidə edilir (1,5 gün). Dolulu günlərin müxtəlif təminatları hesablanmış və bu məqsədlə iqlimşünaslıqda geniş tətbiq olunan A.N.Lebedev üsulundan istifadə edilmişdir.
Qar
Nisbətən yumşaq qışı və eyni zamanda səth quruluşunun müxtəlifliyi ilə seçilən Azərbaycan ərazisində qar örtüyünün paylanması müxtəlifdir. Düzən və dağətəyi rayonlarda davamlı qar örtüyü müşahidə edilmir. Ovalıq və xüsusən də dənizsahili ərazilərdə bu çox nadir hallarda baş verir. Burada bəzi illərdə qar örtüyü tamamilə müşahidə edilmir. Ayrı-ayrı qarlı qışların hesabına qar örtüyünün ən böyük ongünlük qalınlıqlarının orta illik kəmiyyəti 1–3 sm təşkil edir. Dağlara doğru yüksəklik artdıqca qar örtüyünün yaranması və onun qalınlığının artması ehtimalı artır. Dəniz səviyyəsindən 1200–1400m hündürlükdən başlayaraq qar örtüyünün qalınlığı kəskin artır. Lakin ayrı-ayrı dağ rayonlarında onun paylanması yerli xüsusiyyətlərdən asılı olaraq müxtəlıfdir. Belə ki, əgər onun hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 3000 m-də Böyük Qafqazın cənub yamacında 160–170 sm-dirsə, Klçlk Qafgazın cənub və şərg yamaclarında o, 35–40 sm təşkıl edir. Qeyd etdiyimiz kimi, Kür-Araz ovalığında və Xəzərsahili düzənliklərdə qar örtüyünün ən böyük ongünlük qalınlıqlarının orta kəmiyyəti müvafiq olaraq 5 və 3sm təşkil edir. Ölkə ərazisində ən qarlı ərazi Böyük Qafqazın cənub yamacıdır. Qar örtüyünün hündürlüyü və qar örtüklü günlərin davamiyətinin paylanmasına görə buranı iki hissəyə bölmək olar: dayanıqsız və dayanıqlı qar örtüyü olan zonalar. Onların arasındakı sərhəd dəniz səviyyəsindən təqribən 1300m yüksəkdən keçir. Qar örtüyünün qalınlığının ən aşağı qiymətləri Qanıx-Əyriçay vadisində müşahidə edilir. Dağətəyi ərazilərdə onun qalınlığı adətən 10 sm-dən artıq olmur. Yüksəklik artdıqca qar örtüyünün qalınlığı da artır. Belə ki, əgər dəniz səviyyəsindən 1000 m yüksəklikdə qar örtüyünün ən böyük ongünlük qalınlıqlarının orta kəmiyyəti təqribən 25 sm-dirsə, 2000 və 3000 m yüksəkliklərdə o müvafiq olaraq 70–75 və 160–170 sm-dir. Yüksək dağlıq ərazilərdə güclü küləklərin əsməsi nəticəsində qar örtüyü qeyri bərabər paylanır. Burada bəzi çökək yerlərdə onun qalınlığı 2–3 sm-ə çatır. Böyük Qafqazın şimal-şərq yamacında qar örtüyünün hündürlüyü böyük deyil. Belə ki, dəniz səviyyəsindən 2000–2200 m hünddürlükdə qar örtüyünün ən böyük ongünlük qalınlıqlarının orta kəmiyyəti yerli şəraitdən asılı olaraq 30–50 sm arasında tərəddüd edir. 3000 m yüksəklikdə onun qalınlığı açıq sahələrdə 70–80 sm təşkil edir.
Havanın rütubətliyi
Havanın mütləq rütubətinin orta illik kəmiyyətləri Kür-Araz ovalığında 11–12, Xəzər sahili zonada 14–15 mb təşkil edir. Dağlarda yüksəklik artdıqca onun kəmiyyətləri bir qayda olaraq azalır və 1000 m yüksəklikdə orta illik kəmiyyət təqribən 9 mb, 2000 m-də 6–7 mb təşkil edir. Naxçıvan MR-da mütləq rütubətliyin kəmiyyətləri xeyli aşağıdır və müvafiq yüksəkliklərdə Azərbaycanın digər ərazilərinə nisbətən 1–1,5 mb azdır. Mütləq rütubətliyin ən yüksək kəmiyyətləri yay aylarına düşür (iyul-avqust) və dənizkənarı ərazilərdə və Qanıx-Əyriçay vadisində 20–24 mb, 3000 m-lik yüksəkliklərdə isə 8–10 mb təşkil edir. Yanvarda düzənlik ərazilərdə onun kəmiyyətləri 6 mb, 1500 m-lik yüksəkliklərdə isə təqribən 3 mb-dir. Bu zaman ən aşağı kəmiyyətlər Naxçıvan MR-da müşahidə edilir və düzənlik ərazilərdə 4 mb, dağlarda isə daha az təşkil edir. Havanın orta illik nisbi rütubətliyinin ən yüksək kəmiyyətləri dənizsahili (75–80 %), ən aşağı kəmiyyətləri isə Naxçıvan MR-da və Böyük və Kiçik Qafqazın yüksək dağlıq ərazilərində (55–65 %) müşahidə edilir. Yayda ən aşağı nisbi rütubətlik Naxçıvan MR-da (35–50 %), Talışın yüksək dağlıq zirvələrində (50–55 %) və Kür-Araz ovalığında (50–60 %) qeydə alınır. Ən yüksək kəmiyyətlər dənizsahili və Böyük və Kiçik Qafqazın yüksək dağlıq ərazilərində müşahidə edilir (60–85 %). Qış aylarında ən yüksək kəmiyyətlər dənizsahili, ən aşağı kəmiyyətlər isə yüksək dağlıq ərazilər üçün səciyyəvidir.
Mümkün buxarlanma
Mümkün buxarlanmanın ən böyük orta illik kəmiyyətləri Naxçıvan MR, Arazyanı düzənlikləri (1200–1400 mm və daha çox) və Kür-Araz ovalığı (1000–1200mm) üçün səciyyəvidir. Azərbaycanın digər ovalıq və düzənliklərində o, 800–1000 mm arasında dəyişir. Dağlıq ərazilərdə yüksəklik artdıqca bu göstərici azalır. Orta dağlıqda mümkün buxarlanmanın orta illik kəmiyyətləri 300–400 mm, yüksək dağlıqda isə 200 mm qədər azalır.
Buludluq
Buludluğun rejimi və paylanması hava dövranı prosesləri və ərazinin oroqrafiyası ilə əlaqədardır. Maksimal buludluq yüksək dağlarda (2000 m-dən yüksək) yazda və yayın əvvəlində, orta dağlıqda və qismən dağətəyi ərazilərdə (2000–500 m).
Çovğun
Azərbaycanda bu cür hadisələr çox az təkrarlanmaya malik olub, yalnız Abşeron yarımadasında qeyd edilir (1959, 1972-ci il). Güclü qaryağmalar və çovğunlarda kifayət qədər hündür qar təpələri yaratmış, dəmiryol nəqliyyatı müəyyən müddətə dayandırılmış, şəhər nəqliyyatının normal hərəkəti pozulmuş, qarın ağırlığı və küləyin təsirindən ağacların budaqları qırılmış, neft sənayesinə və heyvandarlığa böyük zərər dəymişdir. Qar örtüyünün dayanıqsız olduğu Kür-Araz ovalığında, ayrı-ayn yerlərdə 10–20 ildə bir dəfədən çox olmayaraq zəif çovğun hadisələrinə rast gəlmək olar. Abşeron yarımadası və ona yaxın olan yerlərdə, xəzrinin hakim olduğu ərazilərdə orta çoxillik dövrdə çovğunlu günlərin sayı il ərzində 1–3 gün təşkil edir. Burada çox güclü çovğunlara da rast gəlinir. Alçaq dağlıq və qismən orta dağlıq zonada çovğun hadisələri o qədər də çox olmur və il ərzində 5gün, 1600–1700 m hündürlükdə isə 10–15 gün təşkil edir. Böyük Qafqazda çovğunlar digər dağlıq ərazilərə nisbətən daha çox təkrarlanır. 2000–2200 m hündürlükdən başlayaraq çovğunlu günlərin sayı artır və 3000 m hündürlükdə 60 günü ötüb keçir. Dağ zirvələrində, heç nə ilə qorunmayan dağ yamaclarında, aşırımlarda çovğunların yaranma ehtimalı çoxalır. Məsələn, Göy-göl (Şəmkir) meteoroloji məntəqəsində il ərzində orta hesabla 40 çovğunlu gün müşahidə edilir. Yaxşı qorunan sahələrdə, yəni qapalı dağ vadilərində, çökəkliklərdə çovğunun fəaliyyəti zəifləyir. Külək tutan yamaclarda çovğunlar külək tutmayan yamaclara nisbətən daha tez-tez təkrarlanır və intensiv olur. Çovğunlar adətən sentyabrdan aprelə qədər müşahidə olunur, lakin yanvar, fevral, dekabr ayları üçün daha səciyyəvidir (cədvəl 7.8). Yüksək dağlıq məntəqələrdə çovğun hadisələri hətta yayda da müşahidə edilir. Azərbaycanda çovğunlar zamanı külək adətən şimal və qərb istiqamətli olur. Bəzi yerlərdə çovğun zamanı küləyin istiqaməti hakim küləyin istiqaməti ilə üst-üstə düşür. Çovğunlar zamanı küləyin sürəti 10–20 m/san, havanın temperaturu isə −0,1 ° −10° şaxta və daha aşağı olur.
Günəş radiasiyası
Günəşli saatların illik miqdarı 1800–2900 saat /il olub, buludsuzluqla əlaqədar Naxçıvanın Arazboyu düzənliklərində maksimuma 2900 saat/il, buludluluğun çox olması ilə əlaqədar olaraq isə Lənkəran ovalığı və Şollar düzündə minimuma 1800–2000 saat /ilə çatır.