cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Robert Morrison Mak-Ayver
Həyatı
Robert Morrison Mac-Ayver 17-Aprel 1882-ci ildə Şotlandiya nın Levis adaları nda tacir və manufakturaçı Donald Mak-Ayver və Kristina Mak-Ayverin ailəsində dünyaya gəlmişdir. Atası kalvinist, xüsusilə Presbiteryan idi. Robert Morrison 1911-ci il 14 avqust tarixində Elizabet Marion Peterkinl evlənmişdi. Üç uşaq sahibi idi: İan Tennant Morrison, Kristina Elizabet və Donald Gordon.
O,  demokratik institutların və proseslərin fundamental mənəvi, sosioloji və fəlsəfi prinsiplərinin  işlənib hazırlanmasına əhəmiyyətli töhfələr vermişdir. O, mühüm nəzəri problemlərin hazırlanması ilə məşğul olmaqla yanaşı, eyni zamanda öz təhlilini konkret sosial problemlərin həll edilməsi imkanları ilə əlaqələndirirdi. Mak-Ayver  əsasən əmək fəaliyyətində qarşılıqlı münasibətlərin, iqtisadi dəyişikliklərin, beynəlmiləlçilik və sülhün, qruplararası münaqişələrin, dinin, akademik azadlığın, sosial işin, həddi-buluğa çatmamışların qanun pozuntularının, təbii resursların səmərəli istifadəsi problemlərinin həllində sosioloji metodologiyanın tətbiq edilməsinə səy göstərirdi.
Təhsili
Edinburq Universiteti ndə, Oksford Univeristeti ndə və Kolmubiya Universiteti ndə təhsil almış və sosiologiya və fəlsəfə üzrə dərəcələr almışdır. Onun bu sahədəki uğurları təhsili ilə yanaşı xüsusi istedadı ilə də əlaqədardır. Oksfordda oxuyarkən Böyük Britaniya muzeyində  işləməyə başlamış, Emil Dürkheym, Simmel və Levi – Brül kimi sosioloqların əsərləri ilə tanış olmuşdur.
Fəaliyyəti
Birinci dünya müharibəsi dövründə o, Kanada hərbi əmək idarəsinin sədr müavini olmuş, İkinci dünya müharibəsi ndən sonra  “Nyu-York şəhərində həddi-buluğa çatmamışların qanun pozuntuları ” (1956-1961-ci illər) layihəsinə başçılıq etmiş, o cümlədən sosial elmlər üzrə Tədqiqat Şurasının,  Rasell müdriklər fondunun və işçi qüvvəsi üzrə Milli Şuranın rəhbərlərindən biri olmuşdur.
Amerika siyasi elmində onun dövlətin humanist, insani məqsədlərin reallaşmasında agentlik olması haqqında konsepsiyası çox mötəbər hesab olunur.Bununla yanaşı o,  dövlətin sosial quruluşun  xarici şərtlərini tənzimləmək üçün icma tərəfindən yaradılmış assosiasiya kimi müəyyən edirdi. Dövlət  başlıca vəzifəsi  nizam, qayda yaratmaq və şəxsiyyətə hörmət etməkdir, lakin eyni zamanda o, cəmiyyətin yetişdirməsidir və onunla dəyərlər sistemi vasitəsi ilə əlaqəlidir ki, bunlardan ötrü və bunların vasitəçiliyilə insanlar yaşayır.
1961-ci-ildə Kurt Levin in xatirəsinə həsr etdiyi nitqində Mak-Ayver qeyd etmişdir: “Elmi tədqiqatın hər sahəsində biz tez-tez ehtimallığın dərəcələrinə ,  təxminlərə, yaxud dolayı yanaşmalara bel bağlamalı oluruq və belə üsullar mühüm əhəmiyyətə malik nəticələrə gətirib çıxara bilər.Müyyənliklə bilməməzlik arasında çoxlu dərəcələr mövcuddur və demək olar ki, insanlar və insan fəaliyyələti barədə bütün bildiklərimiz bu çərçivə daxilində yerləşir”.
“Elmin paradoksluğu” haqqında danışarkən  o, yazırdı:  “Bizim dəyişməz həqiqətlər kimi tanıdığımız  yeganə şeylər o şeylərdir ki, biz onları anlamırıq, eyni zamanda elə vahid şeylərdir ki, biz onların  dəyişkən olduğunu başa düşürük və onlar  heç vaxt bütünlüklə  məlum  olmurlar”.
Mak - Ayver və sosiologiya
Mak – Ayverin sosialogiya elminə töhfələri: Onun sosial maraqları təsnif etməsi, xüsusilə oxşar və ümumi maraqlar arasındakı fərq göstərməsi sosial əlaqələrin mahiyyətinin təhlilində, həmçinin qrup təşkilatının əsası kimi fərdlərarasi münasibətlərin təbiətinin aydınlaşdırılmasında çox məhsuldar tətbiqini tapdı. Sosial təşkilatın matrisası kimi icma ilə bu matrisanın çərçivəsində böyüyüyən və inkişaf edən spesifik təşkilat kimi birlik arasındakı fərq Mak-Ayverin siyasi doktrinalarının (nəzəriyyələrinin) əsas elementini təşkil edir. Sosiologiyada isə bu fərqləndirmə sosial həmrəylik problemlərinin daha ətraflı təhlili üçün və plüralist cəmiyyətin mahiyyətinin, yəni ayrı –ayrı qrupların məcmusundan təşkil olunmuş cəmiyyətin daha dərindən başa düşülməsi üçün metodoloji əsas kimi çox əhəmiyyətli oldu.
Sosiologiyada  təkamülçü yanaşmanın antropoloqlar, məsələn, Qoldenveyzer tərəfindən kəskin tənqid olunduğu  bir şəraitdə o, sosial təkamül nəzəriyyəsini  işləyib hazırlayırdı.Bununla belə onun sosisal təkamül nəzəriyyəsi sonrakı məhsuldar axtarışlar üçün təkan verdi. O, bütün həytı komunal xarakter daşıyan funksional təbəqələşməmiş ibtidai cəmiyyət tipindən başlamış fərdin münasibətlərin əsasının  daha az kommunal və birlik xüsusiyyətinə malik və şəxsiyyətin daha çox inkişaf etdiyi, sərbəst olduğu, daha artıq tərəqqi etmiş,  müxtəlif  funksionallığı malik, institusional və assosiativ  növlərini öyrənirdi.
Şahi (silah)
300px|thumb|right Şahi — 1452-ci ildə Osmanlı İmperiyası dövründə düzəldilib istifadə edilmiş xüsusi bir müharibə topudur. İstanbulun fəthində istifadə edilmişdir. Topun düzəldilməsi üç ay çəkmiş, sxemini Fateh Sultan Mehmetin başçılığı ilə Türk mühəndisləri hazırlamışdılar. Topun düzəldilməsində bizanslıların daha əvvəl deportasiya etdiyi Macar Urban adlı bir tökməçi, Memar Muslihiddin Ağa və Saruca Paşa birlikdə çalışmışdılar. Daha bir köməkçi usta kimi Genuyalı Donur Usta adlı birindən də bəhs edilir.
Bundan başqa bir rəvayətə görə də Macar Urban deportasiya edilməmiş, Bizans zindanından qazmaçılar tərəfindən qaçırılmışdır. Urbanın tökdüyü top və digər toplar 1452-ci ilin yanvar ayının sonlarında Ədirnədən yola çıxarılmış və ancaq iki ay sonra İstanbul önlərinə gətirilmişdi. Böyük topun qarşısında Kraç Bəy komandasında 10 min akıncı süvaridən ibarət bir qoşun gedirdi. Topu 30, bəzilərinə görə 50 və ya 60 cüt öküz müşkülatla çəkirdi. Ədirnədə sınaq döyüntülərinin keçiriləcəyi ərəfədə Fateh Sultan Mehmet carçılar göndərərək xalqı xəbərdarlıq etmiş, olacaq gurultu haqqında xəbər vermişdir.
Fateh Sultan Mehmetin İstanbulu almaq üçün tökdürdüyü böyük top "Şahi" adını daşıyır. Bu topun lüləsi 91.5 sm-dir. 680 kiloqram ağırlığındakı mərminin mənzili 1200 metrdir. Osmanlı ordusunda daha sonra istifadə edilən böyük toplara da Şahi adı verilmişdir.
1464-cü ildə Fateh Sultan Mehmet toplardan qırx iki dənəsini Dardanel boğazının müdafiəsi üçün Dardanel boğazına göndərib. Əsrlərlə istifadə edilmədən qalan toplar 1807-ci ildə İngilis donanmasına qarşı istifadə edilmiş və gözlənilənin əksinə, qüsursuz işləyən toplar bir İngilis gəmisini vurmuş və 60 dənizçini məhv etmişdir. Bir dənəsi İngiltərədə, bir digəri də İtaliyadadır. Hal-hazırda Fateh dövründən 6 dənə top qalmışdır. Digər toplar isə hərbi muzey bağçasında yerləşir və bunların miqyası daha kiçikdir. Topların ən böyüyü olan və İstanbulda, Boğazlarda istifadə edilən "Şahi" bu gün Böyük Britaniyadadır. Fatehin toplarından biri Krım müharibəsi zamanı Dardaneldə idi. İngilis generalı Ser Con Lafroyun intensiv cəhdləri və bir çox müraciətlərindən sonra 1868-ci ildə Sultan Əbdüləziz dövründə İngiltərə Kraliçası Viktoriyaya hədiyyə edilmiş və London qülləsinin həyətində nümayişə qoyulmuşdur. Bu gün kral silah Kolleksiyanın bir hissəsi olan top Portsmut şəhərində Fort Nelson top sərgisində nümayiş etdirilir.
Mariya Stüart (kraliça)
Şotlandiya kralı V Ceyms in həyatda qalan yeganə övladı Mariya Stüart anadan olandan 6 gün sonra atası anidən vəfat etdi və o, Şotlandiya kraliçası elan edildi. Dövlət taxt naibləri tərəfindən idarə olunmaqda idi. Mariya isə təhsili ilə əlaqədar olaraq uşaqlığının böyük bir qismini Fransa da keçirdi. 1558-ci ildə hələ 16 yaşında ikən Fransa taxtının vəliəhd i Fransisk lə evləndi. II Fransisk in 1559-cu ildə taxta çıxması ilə gənc Mariya Fransa kraliçası elan olundu və ərinin ölümünə qədər bu ünvanı daşıdı.
Bir il sonra ərinin ölümü ilə dul qalan Mariya Stüart 1561-ci ilin avqust unda vətəninə geri döndü. 4 il sonra o, əmisi oğlu Darnley lordu Henri Stüart la evləndi. Ancaq bu evlilik bədbəxt sonluqla bitdi. Belə ki, 1567-ci ilin fevral ayında yaşadıqları köşkdə baş verən partlama nəticəsində Henri Stüart yaralandı və onun cəsədi bağçada yanmış şəkildə tapıldı. Yayılan şayələrə görə, Henri Stüartın ölümü Boutvil lordu Ceyms Hepbörn tərəfindən tərtib edilmişdi. Ancaq 1567-ci ilin aprel ayında baş tutan məhkəmədə Ceyms Hepbörn günahsız görüldü. Hətta məhkəmədən bir ay sonra Mariya Stüart Ceyms Hepbörn lə evləndi.
Ancaq bu evlilik Şotland əsizadələr və zadəganlar tərəfindən qəbul edilməz idi. Nəhayət cütlüyə qarşı başlayan üsyan nəticəsində Mariya Stüart ələ keçirildi və Lock Leven qalasına həbs olundu. Bir müddət sonra - 24 iyul 1567 tarixində Mariya Stüart Darnley lordu Henri Stüart dan olan oğlu 1 yaşlı Ceyms in lehinə zorla taxtdan əl çəkdirildi. Taxtı yenidən ələ keçirmək üçün göstərdiyi uğursuz cəhdin ardından Mariya Stüart İngiltərə kraliçası olan qohumu I Elizabet dən kömək istəmək məqsədilə gizlicə cənub sahillərinə qaçdı. Ancaq daha sonra Mariya İngiltərə taxtında haqq iddia etdi və "Şimalın yüksəlişi" adı verilən üsyanı başladaraq ölkədəki bütün katoliklər in liderliyini ələ keçirdi. Ardından I Elizabet onu İngiltərə nin müxtəlif qalalarına həbs etdi. Təqribən 18 illik həbs həyatının ardından Mariya Stüart I Elizabetə sui-qəsd təşkil etməklə təqsirləndirildi və ardından 8 fevral 1587 tarixində edam edildi.
Uşaqlıq illəri
Mariya Stüart Şotlandiya kralı V Ceyms və onun ikinci xanımı olan Fransalı Mariya nın qızı olaraq 8 dekabr 1542 tarixində Şotlandiya nın Linlithgou qalasında dünyaya gəlmişdir. Vaxtından əvvəl dünyaya gəlmiş, bu səbəbdən yaşaması möcüzə olaraq görülmüşdür. Doğumundan 6 gün sonra, yəni 14 dekabr tarixində atası V Ceyms anidən vəfat etdi. Əfsanəyə görə, Kral V Ceyms qızının doğumunu ölüm döşəyində ikən eşitmiş və səltənəti qızına vəsiyyət etmişdir.left|thumb|Həm Mariya Stüart, həm də atası [[V Ceyms in dünyaya gəldiyi Linlithgou Sarayı]]
Kiçik Mariya qısa müddət sonra yaxınlıqdakı Müqəddəs Mikail Kilsəsində vəftiz edildi. Yayılan şayələrə görə uşaq olduqca çəlimsiz və xəstə idi. Ancaq ingilis diplomat Ralph Sadler 1543-cü ilin mart ayında Linlithgou Sarayına gəlmiş və körpə vəliəhd i öz gözləriylə görərək sağlam olduğu haqda məlumat vermişdir.
Mariya hələ körpə ikən taxta çıxdığı üçün Şotlandiya taxt naibləri tərəfindən idarə olunurdu. İlk taxt naibi protestant olan Ceyms Hamilton seçildi və Mariyanın anası hakimiyyəti ələ alana qədər - 1554-cü ilədək bu vəzifədə qaldı.
Qrinviç sülhü
thumb|[[1553 tarixində kəsilən sikkə pul]] İngiltərə kralı VIII Henri İngiltərə və Şotlandiya taxtlarını birləşdirmək məqsədilə vəliəhd i Şahzadə Eduard la Şotlandiya kraliçası 6 aylıq Mariyanın evlənməyini istədi. 1 iyul 1543 tarixində imzalanan Qrinviç sülhünə görə, Mariya 10 yaşına çatanda Şahzadə Eduard la evlənməli və İngiltərə yə gətirilməli idi. Bu müqavilə iki ölkənin qanuni olaraq ayrı qalmasını və əgər cütlüyün uşağı olmasa, ölkələrin yenidən ayrılacağını özündə ehtiva edirdi. Ancaq katolik olan Kardinal Beaton taxt naibi olaraq hakimiyyəti ələ keçirdi və Katolik Fransa lehinə siyasət yürütməyə başlatdı. Bu isə Fransa və Şotlandiya arasındakı əlaqələri qırmaq istəyən İngiltərə kralı VIII Henri ni qəzəbləndirdi. Kardinal Beaton Mariyanı daha təhlükəsiz olan Stirlinq qalası na aparmağı təklif etsə də, Ceyms Hamilton buna qarşı çıxdı. Ancaq Linlithgou Sarayında toplanan məşvərət məclisində silahlı dəstələrin də təkidi ilə bu təklif qəbul edildi. Lennoks lordunun 3500 nəfərlik silahlı dəstəsinin müşayiəti ilə Mariya və anası 27 iyul 1543 tarixində Stirlinq qalası na gətirildi. Ralph Sadler'in qeydlərinə görə, 9 sentyabr 1543 tarixində 1 yaşlı Mariyanın tacqoyma mərasimi keçirildi.
Tacqoyma mərasimindən qısa müddət öncə, Fransa ya gedən şotland tacirləri VIII Henri tərəfindən həbs edilmiş, buna cavab olaraq taxt naibi Ceyms Hamilton da digərləri kimi İngiltərə yə qarşı sərt siyasət yürütməyə başladı. Beləliklə, 1543-cü ilin dekabr ayında Şotlandiya parlamenti Qrinviç sülhünü ləğv etdi. Evlilik təklifinin qəbul edilməməsi və Fransa-Şotlandiya sülhünün yenilənməsi VIII Henri ni qəzəbləndirdi. İngilis orduları və Fransa dakı bəzi bölgələrə hücumlar etdi. 1544-cü ilin may ayında Hertford lordu Eduard Seymur (Ceyn Seymur un qardaşı) Edinburq a hücum etmiş, bu səbəblə Mariya daha təhlükəsiz olan Dunkeld qalasına qaçırıldı.
1546-cı ilin may ayında Beaton şotland zadəganları tərəfindən qətlə yetirildi və 10 sentyabr 1547 tarixində şotlandlar ingilislər tərəfindən ağır məğlubiyyətə uğradı. Mariyanın qoruyucuları təhlükəsizliyi üçün onu İnchmahome Kilsəsinə qaçırdı və Mariya 3 həftədən artıq burada qaldı. Bu müddət ərzində Fransa dan kömək göndərildi.left|thumb|13 yaşlı Mariya Stüart
Fransa kralı II Henri isə Fransa və Şotlandiya taxtlarını birləşdirmək üçün gənc kraliça ilə 3 yaşlı oğlu Şahzadə Fransisk lə evləndirməyi təklif etdi. Fransa dan gələcək hərbi yardıma inanan taxt naibi Ceyms Hamilton bu evliliyə razılıq verdi. 1548-ci ilin fevral ayında Mariya öz təhlükəsizliyini qorumaq məqsədilə Dambarton qalası na gətirildi. İngilislər isə hücumlarını davam etdirir, bu dəfə də Haddinqton u ələ keçirmişdi. İyun ayında çoxdandır gözlənən Fransız ordusu Edinburq un şimalına gəldi və Haddinqton qalasını mühasirəyə aldı. 7 iyul 1548 tarixində Şotlandiya Parlamenti şəhər yaxınlığındkı bir rahibə evində çağırıldı və Fransa ilə evlilik sözləşməsi bağlamağı qəbul etdi.
Fransadakı həyatı
Sarayda bağlanan evlilik sözləşməsinin ardından 5 yaşlı Mariya növbəti 13 ilini keçirəcəyi Fransa sarayına göndərildi. Nikolay de Villegagnon'un rəhbərlik etdiyi dəniz donanması Mariya ilə birlikdə 7 avqust 1548 tarixində Dambarton dan hərəkətə keçdi və Bretan a gəldi. Mariya özü ilə birlikdə 2 ögey bacısını və Şotlandiya nın zadəgan ailələrinin Mariya adlı 4 qızını da Fransa ya aparmışdı. Atasının ögey bacısı olan Mariya Fleming isə körpə Mariyaya dayə təyin olundu.
Cazibədar və olduqca gözəl olan Mariya Stüart Fransa sarayında bir nəfər istisna olmaqla hər kəsin göz bəbəyi olmuşdu - II Henri nin xanımı Ketrin Medici. Mariya ud və piano çalmağı, xəttatlığı, at çapmağı və əl işini çox sevir, yerli şotland dili ilə yanaşı fransız, italyan, latın, ispan və yunan dillərində də səlis danışa bilirdi. Bu illərdə gələcək baldızı Elizabet Valois'lə yaxın rəfiqə oldu.
Mariyanın portretlərinə nəzər salsaq görərik ki, onun balaca, yumru üzü, uzun və zərif boynu, parlaq yumşaq saçları, qəhvəyi gözləri, incə qaşları, hamar və solğun dərisi olub. Körpəlik vəya gənclik illərində çiçək xəstəliyi keçirsə də, bədənində bu xəstəliyə dair heç bir əlamət saxlamamışdı.
Mariyanın qüsursuz gözəlliyinə baxmayaraq gələcək əri olan Şahzadə Fransisk kəkələyirdi və olduqca balacaboy idi. Bütün bu uyğunsuzluqlara baxmayaraq 4 aprel 1558 tarixində Mariya Stüart gizli bir saziş imzaladı. Bu sazişin şərtlərinə görə, əgər Mariya Stüart övladı olmadan vəfat edərsə, onun İngiltərə və Şotlandiya dakı taxt haqqı Fransa ya verilməli idi. Bundan 20 gün sonra o, Paris Məryəm ana Kilsəsi ndə Fransa vəliəhd i ilə evləndi və Şahzadə Fransisk Şotlandiya kraliça sının əri elan olundu.
İngiltərə taxtına iddia
thumb|[[Kral II Fransisk və Kraliça Mariya]] 1558-ci ilin noyabr ayında VIII Henri nin böyük qızı Kraliça Mariya vəfat etdi və bacısı I Elizabeta taxta çıxdı. 1543-cü ildə İngiltərə parlamenti tərəfindən qəbul edilən Üçüncü Vərasət Qanununa görə Elizabet bacısının varisi olaraq elan olundu və Stüartlar İngiltərə taxtından məhrum edildi. Buna baxmayaraq bir çox katolik üçün I Elizabeta hələ də rəsmi varis hesab olunmurdu və sülalənin ən böyük nümayəndəsi olan Mariya Stüart İngiltərə taxtının yeganə varisi olaraq görülürdü. Nəhayət Fransa kralı II Henri böyük oğlunu və gəlinini İngiltərə kral və kraliça sı elan etdi. Beləliklə, İngiltərə taxt 2 yerə bölündü. Məhz bu taxt mübarizəsi I Elizabeta və Mariya Stüart arasındakı əlaqələri qızışdırdı.
II Henri isə 10 iyul 1559 tarixində vəfat etdi. 15 yaşlı oğlu II Fransisk kral, onun xanımı Mariya isə kraliça elan edildi. Mariya Stüartın dayıları olan Guise hersoqu və Lorreyn hersoqu Fransa siyasətində önəmli rol oynadı.
Şotlandiya da protestant olan məşvərət məclisinin lordları Mariyanın anasının səylərinə baxmayaraq getdikcə gücləndi. Protestant lordlar protestantlığı qorumaq məqsədilə ingilis ordularını Şotlandiya ya dəvət etdi. 11 iyun 1560 tarixində Mariyanın anası Fransalı Mariya vəfat etdi. Bu səbəbdən Fransa-Şotlandiya əlaqələri bir müddət kəsildi. 6 iyul 1560 tarixində Mariyanın təmsilçiləri tərəfindən imzalanan Edinburq sülhünə görə, Fransa və Şotlandiya İngiltərə dəki Elizabet hakimiyyətini tanımalı oldu. Buna baxmayaraq hələ də Fransa da olan və anasının yasını tutan 17 yaşlı Mariya Stüart bu sülhü imzalamaqdan imtina etdi.
Şotlandiyaya dönüşü
left|thumb|237x237px|Mariya Stüart, [[1560-cı il]] Kral II Fransisk 5 dekabr 1560 tarixində anidən vəfat etdi və 18 yaşlı Mariya dul qaldı. Qaynanası Ketrin Medici digər oğlu 10 yaşlı IX Karlı taxta çıxardı və özünü yeni kralın taxt naibi elan etdi.
Mariya ərinin ölümündən 9 ay sonra Şotlandiya ya geri döndü və 19 avqust 1561-ci ildə Linlithgou Sarayına gəldi. 5 yaşından bəri Fransa da yaşayan Mariya Şotlandiya dakı qarışıq siyasi vəziyyəti başa düşə bilmirdi. Dindar bir katolik olaraq atasını qohumu olan I Elizabet lə tamamilə ziddiyyət təşkil edirdi. Şotlandiya katolik və protestant qruplar arasında parçalanmış, Mariyanın ögey qardaşı olan Moray lordu isə protestantlığı qəbul edərək dini liderliyi ələ almışdı. Bütün ölkə ona qarşı birləşmiş, rəngli həyat tərzi səbəbilə vətən xaini olaraq anılmağa başlanmışdı.
Daha sonra Mariya yeni qurulmuş protestant məclisinin fəaliyyətinə göz yumdu və ögey qardaşı olan Moray Lordunu özünün baş məsləhətçisi seçdi. 6 sentyabr 1561 tarixində tərtib olunan 16 nəfərlik bu məclis isə həmin illərdə dövlətin müxtəlif strukturlarında olan protestant ları qorumaqla məşğul idi. Məclisin yalnız 4 üzvü katolik idi. Bəzi tarixçilərə görə katolik dindar olan Mariyanın bu məclisin fəaliyyətinə göz yummasında əsas məqsədi günün birində protestant olan İngiltərə də hakimiyyəti ələ keçirmək istəyi idi. 1563-cü ilin dekabr ayında Mariyanın düşməni olan daha bir protestant bu məclisə üzv seçildi. Bütün bunlara baxmayaraq Mariya Stüart ölkədəki protestant-katolik ziddiyyətini azaltmaq üçün əlindən gələni edirdi. Bu məqsədlə hətta taxt mübarizəsi apardığı İngiltərə ilə belə siyasi əlaqələr qurdu. Məhz bu səbəbdən ölkədəki bəzi katolik kütlələrin nifrətini qazandı. Belə ki, 1562-ci ildə ona qarşı üsyan qaldıran ölkənin katolik liderini aradan qaldırmaq üçün Mariya ögey qardaşının başçılıq etdiyi protestant casuslardan istifadə etdi. thumb|164x164px|Mariya Stüartın kral möhrü Mariya daha sonra Uilyam Maitland adlı şotland siyasətçini İngiltərə yə göndərdi və ona öz adından İngiltərə taxtı uğrunda mübarizə aparmaq üçün səlahiyyət verdi. İngiltərə yə gələn Maitland ilk növbədə kraliça ilə görüşdü. I Elizabet özündən sonra taxta çıxacaq vəliəhd i elan etməkdən imtina etsə də, öz qohumu Mariyadan daha yaxşı bir varis tanımadığını bildirdi. 1562-ci ilin əvvəllərində İngiltərə nin York şəhərində hər iki kraliça nın görüşü üçün hazırlıqlar görülməyə başlandı. Ancaq iyul ayında Fransa da başlayan vətəndaş müharibəsi səbəbilə I Elizabet bu görüşə gələ bilmədi.
Mariya isə daha vacib məsələlər üzrə düşünürdü. Avropa nın kral ailələrindən özü üçün münasib olan bir ər axtarmağa başlamışdı. Lotaringiya kardinalı olan dayısı isə ondan xəbərsiz Avstriya hersoq u II Karl la evlilik məsələləri üzrə danışığa başlasa da, Mariya bundan xəbər tutan kimi dərhal müzakirələri sonlandırmışdır. Çünki onun evlənmək istədiyi şəxs başqası idi. Həm gələcəkdə taxt iddia etməməsi üçün, həm də güclü bir müttəfiq qazanmaq üçün İspaniya kralı II Filipp in ruhi xəstə olan varisi Don Karlos'la evlənmək istədi. Ancaq bu evlilik təklifi vəliəhd in atası II Filipp tərəfindən qəbul edilmədi. I Elizabet isə Mariyaya özünün ən yaxın adamı olan Lester hersoq u Robert Dudley ilə evlənməyi təklif etdi. Bu evlilik təklifini qəbul etdiyi halda, Mariyanın İngiltərə taxtındakı haqqını tanıyacağını söyləyən I Elizabet əslində Mariyanı öz tərəfinə çəkmək və zərərsizləşdirmək istəyirdi. Ancaq bu təklif bir nəticə vermədi. Bunun bir çox səbəbi olsa da, bunlardan ən önəmlisi ər namizədinin istəksizliyi idi.
İkinci evliliyi
thumb|245x245px|Mariya Stüart və ikinci əri [[Henri Stüart (Darnley lordu)|Henri Stüart]] Mariya İngiltərə də yaşayan qohumu Darnley lordu Henri Stüart la hələ əri üçün yas tutarkən - 1561-ci ilin fevralında tanışmışdı. Henri Stüartın Şotlandiya nın adlı-sanlı əsilzadəsi olan valideynləri Mariya ilə aralarında yarana biləcək münasibətə ümidlənərək övladlarını Fransa ya göndərmişdi. Həm Mariya, həm də Henri Stüart İngiltərə kralı VIII Henri nin bacısı Marqaret Tüdor un nəvələri idi və hər ikisi Şotlandiya nın adlı-sanlı zadəganlarından idi. Ancaq hər ikisi katolik və birinci dərəcəli qohum idi (Henri Stüart Mariyanın bibisi oğlu idi). Bütün bunlara baxmayaraq onlar 17 fevral 1565 tarixində Şotlandiya da yenidən görüşdülər və bir neçə ay sonra - 29 iyul 1565 tarixində evləndilər. İngilis dövlət adamları Uilyam Cecil və Lester lordu Henri Stüartın Şotlandiya ya getmək üçün lazımlı olan vətəndaşlıq vərəqini İngiltərə dəki evindən oğurlamaq üçün cəhd etdilər. Buna səbəb isə I Elizabet in taxt qorxuları idi. Henri Stüart və Mariya Stüart I Elizabet in bibisinin nəvələri idi və əgər övladları olsaydı, bu uşaq İngiltərə taxtında haqq iddia edə bilərdi. Buna görə də həm qohumu, həm də İngiltərə yə bağlı əsilzadə olan Henri Stüart a bu nikahdan çıxmaq üçün təzyiq göstərirdi. left|thumb|David Rizzonun qətli ([[1787)]] Mariyanın adlı-sanlı bir katolik lə evlənməsi Moray lordu olan qardaşını digər protestant larla üsyan qaldırmağa vadar etdi. Mariya 26 avqust 1565 tarixində onlarla mübarizə aparmaq üçün Edinburq u tərk etdi və şimal a doğru irəlilədi. Bundan istifadə edən protestant dəstələri 30 avqust tarixində Edinburq u mühasirəyə alsalar da, bir neçə gün sonra qalanı ələ keçirə bilmədən geri çəkildilər. Növbəti ay Mariya geridə qalan hərbi dəstələri də öz ətrafında birləşdirmək üçün Edinburq a geri qayıtdı. Tarixdə "üsyankar təqibi" adını alan bu hadisə nəticəsində nə Mariyanın ordusu, nə də Moray lordunun rəhbərlik etdiyi protestant dəstələri itki vermədi. Ancaq Şotlandiya da özünə tərəfdar yığa bilməyən Moray lordu bir müddət sonra İngiltərə yə qaçdı. Mariya isə katoliklər və protestant lar arasında razılığa gələrək şəxsi məşvərət məclisinin səlahiyyətlərini genişlətdi. Bir müddət sonra Darnley lordu öz təkəbbürünə məğlub oldu. Kraliça əri olaraq səlahiyyətlərindən narazı qalmış, kraliça ya səltənət nikahı bağlamağı təklif etdi. Bu nikahla kraliça nın vəfatından sonra belə Henri Stüart kral olaraq Şotlandiya nı idarə edə biləcəkdi. Ancaq Kraliça Mariya bu təklifi qəbul etmədi və cütlük arasındakı münasibətlər pisləşdi. Kraliça və şəxsi müşaviri David Rizzo arasındakı münasibətdən narazı qalan Henri Stüart 1566-cı ilin mart ayında vaxtilə "üsyankar təqibi"ndə Kraliça Mariyaya qarşı vuruşan protestant larla gizli bir razılığa gəldi. 9 mart tarixində David Rizzo bir qrup protestant sui-qəsdçi tərəfindən hamilə kraliça Mariyanın gözləri önündə qətlə yetirildi. Bundan iki gün sonra tərəflər dəyişdi. Belə ki, bu dəfə protestant ların hədəfi Henri Stüart oldu. 12 mart tarixində Darnley lordu və Mariya Stüart saraydan gizlicə qaçdılar. Bundan istifadə edən protestantlar məşvərət məclisinə 3 adamlarını daxil etdilər.
Darnley lordunun qətli
Cütlüyün yeganə övladı olan Şahzadə Ceyms 19 iyun 1566 tarixində Edinburq qalasında dünyaya gəldi. Ancaq David Rizzonun qətli bu cütlük arasında soyuqluq yaratmışdı. 1566-cı ilin oktyabr ayında Şotlandiya sərhəddində yaşayan Mariya Stüart Ceyms Hepbörnə baş çəkmək məqsədilə təqribən 4 saatlıq at belində səfərə çıxdı. Bu səfər Mariyanın düşmənləri tərəfindən istifadə olundu.
1566-cı ilin noyabr ayında Mariya və Şotlandiyanın adlı-sanlı zadəganları Edinburq yaxınlığındakı bir qalada gizlicə toplandılar. Boşanma məsələsi müzakirə olunsa da, son olaraq Henri Stüartın başqa bir yolla aradan qaldırılması qərarı qəbul edildi. Henri Stüart isə hər şeydən xəbərdar idi və milad dan sonra oğlunun vəftiz mərasimi nin ardından ata mülkü olan Qlazqo ya yola düşdü. Hələ yolda ikən böyük ehtimalla çiçək ya da zəhərlənmə səbəbilə ağır xəstəliyə tutuldu.
1567-ci ilin yanvar ayında Mariya ərini Edinburq a dəvət etdi. Henri Stüart isə hələ də sağalmamışdı. Edinburq yaxınlığındakı bir monastır a gələn Henri Stüart burada yaşamağa başladı. Mariya isə hər gün ərinə baş çəkirdi. Buna görə də hamı onlar arasındakı problemlərin həll olduğunu zənn etdi. 9 fevral 1567 tarixində Mariya ərinə sonuncu dəfə baş çəkdi. Səhərin ilk saatlarında monastır da böyük bir partlayış baş verdi. Kilsə nin həyətində tapılan cəsədin üzərində heç bir zədə izi yox idi. Buna baxmayaraq hər kəs Ceyms Hepbörn, Moray və Morton lord larını və Mariyanı təqsirləndirdi.thumb|Bothwell [[lord u Ceyms Hepbörn]]Fevralın sonlarına doğru artıq hər kəs cinayətin əsas səbəbkarı olaraq Ceyms Hepbörnü təqsirləndirirdi. Nəhayət, Henri Stüartın atasının istəyilə 12 aprel günü məhkəmə başladı və 7 saat davam edən məhkəmənin sonunda Ceyms Hepbörn günahsız olaraq azadlığa buraxıldı. Bir həftə sonra isə - 20 aprel günü Kraliça Mariya və Ceyms Hepbörn arasında nikaha girmə haqqında saziş imzalandı.
Şotlandiyadakı həbs həyatı və taxtdan endirilməsi
21-23 aprel 1567 tarixində Mariya Stirlinq qalası na getdi və sonuncu dəfə oğluna baş çəkdi. 24 aprel tarixində Edinburq a geri qayıdarkən isə Mariya Ceyms Hepbörn və adamları tərəfindən qaçırıldı. Bu qaçırılma kraliça nın istəyilə baş tutub, ya yox, bu isə hələ də bilinmir. Beləliklə, 6 may tarixində Mariya və Ceyms Hepbörn Edinburq a geri qayıtdı və 15 may tarixində Holirud Sarayında protestant ayinləri ilə evləndilər. Ceyms Hepbörn isə bu nikahdan 12 gün öncə ilk arvadından boşanmışdı.
Öncələri Mariya evliliyinin hamı tərəfindən qəbul ediləcəyinə inanırdı. Ancaq işlər istədiyi kimi getmədi. Katolik bir kraliça nın din ini dəyişərək protestant biri ilə evlənməsi yerli əhali və zadəganlar tərəfindən qəbul edilmədi. Katolik inancına görə, ərinin qatili olan biri ilə evlənməsi Mariyanı gözdən saldı. Məşvərət məclisinin üzvü olan 26 şotland zadəgan Mariya və Ceyms Hepbörnə qarşı böyük bir ordu topladı. Masselboro yaxınlığında 15 iyun tarixində qarşı-qarşıya gələn ordular kraliça Mariyanın təşəbbüsü ilə döyüşə girmədi. Zadəganlar kraliça nı ələ keçirib Edinburq a apardılar və məhkəmədə onu ərinin qatili olması ilə günahlandırdılar. Ertəsi gün Lock Leven qalasına həbs olunan hamilə kraliça 22 iyul tarixində uşağını itirdi. 2 gün sonra isə oğlu Şahzadə Ceyms in lehinə zorla taxtdan əl çəkdirildi. Ceyms Hepbörn Danimarkaya sürgün edildi,daha sonra havalanaraq 1578-ci ildə öldü. Kraliça nın ögey qardaşı Moray lord u isə taxt naibi təyin olundu.
İngiltərəyə qaçış
2 may 1568-ci ildə Mariya Stüart Lock Leven qalasından gizlicə qaçdı. 6 minlik bir ordu toplamaq istəyirdi ancaq 13 may tarixində ögey qardaşı və Şotlandiya taxt naibi ilə qarşılaşdı. Məğlub oldu və cənub a doğru irəlilədi. 16 may tarixində körfəzi bir balıqçı qayığı ilə keçərək İngiltərə yə getdi. Bir gün sonra isə yerli dövlət strukturu tərəfindən ələ keçirildi.
Mariya öz qohumundan kömək gözləyirdi. Ancaq I Elizabet çox ehtiyatlı davrandı və Henri Stüart cinayətinin yenidən araşdırılması haqqında əmr verdi. 1568-ci ilin iyul ayında Mariya Bolton qalasına aparıldı. Səbəb isə bu qalanın Şotlandiya sərhəddindən uzaqda yerləşməsi idi. Cinayət araşdırması isə 1568-ci ilin oktyabr ayından başladı və 1569-cu ilin yanvar ayında başa çatdı. Mariyanın dəstəkçiləri isə Şotlandiya da taxt naibi Moray lord una qarşı üsyan başlatmışdı.
Gizli məktublar
Mariya isə taxtdan endirilən bir kraliça olaraq hansısa məhkəmədə iştirak etməkdən imtina etdi. York şəhərində keçirilən sorğu-sualda şəxsən iştirak etməkdən imtina etdi və öz əvəzinə vəkilini yolladı. Kraliça Mariyaya qarşı sübut isə çox gecikmədi. Belə ki, Mariya Stüartın Moray lord u olan ögey qardaşı bacısına qarşı ən güclü dəlili məhkəməyə verdi. Guya Mariya hələ Fransa da yaşayarkən Ceyms Hepbörnə gizlicə yazılmış 8 məktub yollamış, bunlardan ikisi nikah sözləşməsi, digərləri isə Fransa kralı II Fransisk in şəxsi möhürü ilə təsdiqlənmiş sevgi məktubları idi. Ağzı kilidli bir ləl-cəvahirat qutusunda göndərilən bu məktubları inkar edən Mariya yazılardakı xəttin öz əl yazısı olmadığını irəli sürdü. Məhkəmə araşdırmasının rəhbəri olan Norfolk lordu məktubların nüsxələrini I Elizabetə göndərdi və qeyd etdi ki, məktubların həqiqiliyi isbat oluna bilmir.
Məktubun fransız dili ndə yazılan original nüsxələri 1584-cü ildə Mariyanın oğlu I Ceyms tərəfindən yandırılaraq məhv edildi. Yerdə qalan nüsxələri isə sonralar müxtəlif dillərə tərcümə olundu.
Bulbophyllum similare
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Aglaia macrocarpa
(Aglaia macrocarpa) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
İdman TV
'İdman TV' — Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin tabeliyində yaradılan, Azərbaycanın ilk idman kanalı.
İlyas Ərdəbili
İlyas Ərdəbili — Azərbaycanın 16-cı (Hicri təqvimi ilə 10-cu əsr) əsrdəki riyaziyyatçılarındandır ki Ərdəbil şəhərində anadan olubdur. O, Müqəddəs Ərdəbilinin dayısı idi.
İdman TV
Tarixçə
İdman TV kanalı bu günə kimi Azərbaycan milli futbol komandasının, Azərbaycan Premyer Liqasının, Azərbaycan Kubokunun, İngiltərə Premyer Liqası, La Liqanın, İspaniya Kral Kubokunun, İtaliya A Seriyasının, Bundesliqanın, Ukrayna Premyer Liqasının, UEFA Çempionlar Liqasının və UEFA Avropa Liqasının seçmə və əsas mərhələlərinin, UEFA Superkubokunun, UEFA Avropa Kubokunun, FİFA Dünya Kubokunun, Olimpiya oyunlarının və 2015 Avropa Oyunlarının oyunlarını və qarşılaşmalarını yayımlamışdır.
6 noyabr 2013-cü il tarixində 16:9 təsvir formatlı yayıma keçmişdir.
12 oktyabr 2015-ci il tarixində isə 24 saatlıq yayım rejiminə keçmişdir.
31 may 2021-ci ildən etibarən Azərbaycan Televiziyası, İdman TV və "Mədəniyyət" kanalı HD yayıma başlayıb.
Böyük vəsait tələb edən bu proses Prezident İlham Əliyevin 2019-cu ildə imzaladığı "Azərbaycan Televiziya və Radio Verilişləri" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin maddi-texniki bazasının möhkəmləndirilməsi ilə bağlı tədbirlər haqqında sərəncamına əsasən həyata keçirilidi.
28 yanvar 2022-ci ildən etibarən "Azerspace-1" peykində HD yayıma keçib.
Musiqi
thumb|[[Skripka açarı|272x272px]]Musiqi — səsli, bədii obrazları gərçəklikdə əks etdirən, insanın psixikasına fəal təsir edən incəsənətin növlərindən biridir.
Qədim yunanlar musiqini tanrıların töhfəsi kimi qiymətləndirir, ona insanların qəlbini fəth edən ecazkar qüvvə kimi yanaşırdılar. Yunan rəvayətlərinin birində Orfey oxuduğu gözəl nəğmə lərlə tanrıları və adamları heyran edir, təbiətin kor qüvvələrini ram edirdi. Ümumi musiqi terminləri italyan dili ndən götürülmüşdür. Buna intervaları nümunə göstərmək olar. Musiqidə 7 not var: do, re‚ mi, fa, sol, lya, si.
Musiqi (digər yunan dilindən μουσική) müəyyən şəkildə təşkil edilmiş səslərin forma, harmoniya, melodiya, ritm və ya digər ifadəli məzmun birləşməsini yaratmaq üçün istifadə edildiyi bir sənət növüdür. Musiqinin tərifləri mədəniyyətdən mədəniyyətə dəyişir, lakin o, bütün insan cəmiyyətlərinin bir cəhətidir — mədəni universaldır. Tədqiqatçılar etiraf edirlər ki, musiqi bir neçə spesifik elementlə müəyyən edilir (ton, tembr, müddət, forma və s.), lakin onların tərifləri ilə bağlı konsensus yoxdur. Musiqi istehsalı adətən musiqi kompozisiyasına, improvizasiyaya və ifaya bölünür, musiqi sənətinin müxtəlif aspektləri isə akademik fənlər (məsələn, musiqişünaslıq və musiqi nəzəriyyəsi), tənqid, fəlsəfə və psixologiya çərçivəsində nəzərdən keçirilir. Musiqinin ifası və improvizasiyası müxtəlif alətlərdən, o cümlədən səsdən istifadə etməklə həyata keçirilə bilər.
Bəzi musiqi janrlarında musiqinin ifası və ya bəstələnməsi müəyyən dərəcədə improvizə oluna bilər. Belə ki, Hindustan klassik musiqisi çərçivəsində ifaçı, bir qayda olaraq, qismən müəyyən edilmiş struktura əməl edərək və xarakterik motivlərdən istifadə edərək, kortəbii ifa edir. Modal cazda oyunçular dəyişən notlar dəstindən istifadə edərkən növbə ilə aparıcı və cavab verə bilərlər. Pulsuz caz hər hansı bir quruluşa malik olmaya bilər, hər bir ifaçı öz fəaliyyətindədir. Musiqi qəsdən ifa edilə bilməyəcək şəkildə yazıla və ya müxtəlif instrumental hissələrdən elektron şəkildə bəstələnə bilər. O, ictimai və özəl yerlərdə ifa olunur, festivallar, rok konsertləri və orkestr çıxışları kimi tədbirlərin mövzusudur və film, televiziya şousu, opera və ya video oyun üçün musiqi müşayiəti və ya soundtrack kimi istifadə edilə bilər. Musiqinin səsləndirilməsi portativ audio və CD pleyerlərin əsas funksiyası və radio və smartfonların universal xüsusiyyətidir.
Musiqi çox vaxt ictimai məclislərdə, dini ayinlərdə, keçid ayinlərində, şənliklərdə və mədəni tədbirlərdə əsas rol oynayır. Musiqi sənayesinə mahnı müəllifləri, ifaçılar, səs mühəndisləri, prodüserlər, tur təşkilatçıları, musiqi alətləri, aksessuarlar və partituraların distribyutorları daxildir. Bəstələr, tamaşalar və musiqi yazıları musiqi tənqidçiləri, musiqi jurnalistləri və musiqişünaslar, eləcə də həvəskarlar tərəfindən qiymətləndirilir və təhlil edilir.
Musiqi tarixi
Müasir insanın 160.000 il əvvəl Afrikada yarandığı güman edilir. Təxminən 50.000 il əvvəl insanlar həyat üçün yararlı qitələrdə məskunlaşmışdır. Tarixçilər təcrid edilmiş bir qrup tayfa ların belə musiqisi olduğunu nəzərə alaraq ilk musiqinin də məhz Afrika da yarandığını güman edirlər. Afrikada yaranması güman edilən musiqi, 50.000 ildir ki, insan həyatının ayrılmaz bir hissəsinə çevrilmisdir.
"Tarixdən əvvəlki" termini adətən qədim Avropa xalqlarının musiqi ənənəsinə, digər qitələrin nümayəndələrinin musiqisinə münasibətdə isə başqa terminlərdən – folklor, ənənəvi, xalq terminlərindən istifadə olunur.
İlk musiqi səsləri ov zamanı heyvanların və quşların səslərinin insanların təqlidləridir. Və ilk musiqi aləti insan səsidir. Səs tellərinin səyi ilə insan hətta o zaman da çox geniş diapazonda səsləri ustalıqla təkrar edə bilirdi: ekzotik quşların oxumasından və həşəratların cingiltisindən tutmuş vəhşi heyvanın gurultusuna qədər.
Arxeoloqlar tərəfindən mövcudluğu rəsmən təsdiqlənən ilk tarixdən əvvəlki musiqi aləti fleytadır. İlkin formada bu, fit idi. Fısıltı borusu barmaq delikləri əldə etdi və tam hüquqlu bir musiqi alətinə çevrildi və tədricən müasir fleyta formasına çevrildi. Fleyta prototipləri Almaniyanın cənub-qərbində aparılan qazıntılar zamanı eramızdan əvvəl 35–40 min il dövrünə aid edilmişdir.
Qədim dünyanın musiqisi
Tarixdən əvvəlki dövr yazılı musiqi ənənəsinə keçidlə başa çatır.
Çivi yazı lövhəsində yazılmış ən qədim mahnı Nippur qazıntılarında tapılmışdır, o, eramızdan əvvəl 2000-ci ilə aiddir. e. Planşet Berkeley Universitetinin professoru A. D. Kilmer tərəfindən deşifrə edilib və onun üçdə birində tərtib edildiyi və Pifaqor tənzimləməsindən istifadə edildiyi göstərilib.
Qoşa trubalar, məsələn, qədim yunanlar tərəfindən istifadə edilənlər və qədim çubuqlar, həmçinin vazalar və divarlardakı qədim rəsmlərə və qədim yazılara baxış (bax: məsələn, Aristotelin "Problemləri", XIX kitab. O dövrün musiqi texnikasını təsvir edən 12[4]) polifoniyaya işarə edir. Aulosdakı bir boru, ehtimal ki, fonu təmin edir, digəri isə melodik parçalar ifa edirdi. Hind Vadisi Sivilizasiyasından yeddi dəlikli fleyta və müxtəlif növ simli alətlər kimi alətlər tapılmışdır.
Piramidaların divarlarında, qədim papiruslarda, "Piramida mətnləri" və "Ölülər kitabı" kolleksiyalarında dini ilahilərin sətirləri var. "Ehtiraslar" və "sirrlər" var. Populyar süjet hər il ölüb dirilən Osirisin "ehtiras"ı, eləcə də qadınların ölmüş Osiris üzərində mərsiyə oxuması idi. Mahnıların ifası dramatik səhnələrlə müşayiət oluna bilərdi.
Misirlilərin ən qədim musiqi alətləri arfa və fleyta idi. Yeni Padşahlıq dövründə misirlilər Asiyadan gətirilən zəng, dəf, nağara və lira çalırdılar. İmkanlı şəxslər peşəkar musiqiçilərin dəvəti ilə qəbullar keçirirdilər.
Qədim Yunanıstanda musiqinin qədim dünya mədəniyyətində zirvəyə çatdığına inanılır. "Musiqi" sözünün özü qədim yunan mənşəlidir. Qədim Yunanıstanda ilk dəfə olaraq meydança ilə nömrə arasında müntəzəm əlaqə qeyd edildi, hansı ənənənin kəşfi Pifaqora aid edilir.
Böyük dini və vətəndaş bayramlarının keçirildiyi siyasətin böyüməsi nəfəs alətinin müşayiəti ilə xor oxumağın inkişafına səbəb oldu. Aulos ilə birlikdə metal boru istifadəyə verildi. Davamlı müharibələr hərbi musiqinin inkişafına təkan verdi. Eyni zamanda musiqi alətlərinin müşayiəti ilə oxunan lirik şeir də inkişaf etmişdir. Görkəmli mahnı müəllifləri arasında Alcaeus, Archilochus və Sappho var.
Forma rəngarəngliyi, ritmlərin zənginliyi və qəribəliyi ilə seçilən himnlərin, içməli və qələbə qəsidələrinin müəllifi olan şair və musiqiçi Pindar xor lirikasının klassikinə çevrilib. Pindarın himnləri əsasında Dionysian şənliklərində (təxminən eramızdan əvvəl 600-cü il) ifa olunan ditiramblar inkişaf etmişdir.
Musiqi teatr tamaşalarının tərkib hissəsi idi. Faciə dram, rəqs və musiqini birləşdirdi. Faciələrin müəllifləri — Esxil, Sofokl, Evripidlər də qədim yunan lirik şairləri kimi eyni zamanda musiqinin yaradıcıları olmuşlar. Faciə inkişaf etdikcə korifeylərin və aktyorların musiqi hissələri təqdim edildi.
Orta əsrlər musiqisi təxminən eramızın V əsrindən 14-cü əsrinə qədər olan bir dövrü əhatə edən musiqi mədəniyyətinin inkişaf dövrüdür.
Avropada musiqi
Orta əsrlər dövründə Avropada peşəkar incəsənəti, həvəskar musiqi yaradıcılığını və folkloru birləşdirən yeni tipli musiqi mədəniyyəti — feodal mədəniyyəti formalaşdı.
Kilsə mənəvi həyatın bütün sahələrində üstünlük təşkil etdiyindən, peşəkar musiqi sənətinin əsasını musiqiçilərin kilsə və monastırlarda fəaliyyəti təşkil edir.
Dünyəvi peşəkar sənət əvvəlcə sarayda, zadəganların evlərində, döyüşçülər arasında və s.
Zaman keçdikcə cəngavərlik musiqi yaradıcılığının həvəskar və yarı peşəkar formaları inkişaf etdi: Fransada — trubadur və trouver sənəti (Adam de la Halle, XIII əsr), Almaniyada — minnesinqlər (Volfram fon Eschenbach, Walter von der Vogelweide, XII). -XIII əsrlər), eləcə də şəhər sənətkarları. Feodal qalalarında və şəhərlərində hər cür janr, janr və mahnı formaları (epik, "sübh", rondo, le, virele, balladalar, kanzonlar, laudalar və s.) becərilir.
Gündəlik həyata yeni musiqi alətləri, o cümlədən Şərqdən gələnlər (altça, lavta və s.) daxil olur, ansambllar (sabit olmayan kompozisiyalar) yaranır. Kəndlilər arasında folklor çiçəklənir. "Xalq peşəkarları" da var: nağılçılar, səyyar sintetik sənətkarlar (jonqlyarlar, mimlər, ozanlar, şpilmanlar, camışlar).
Meşəlik ətirşahı
Meşəlik ətirşahı (Geranium sylvaticum) — cinsinə aid bitki növü.
Musiqi
Avropada musiqi
Ənənələrin və standartların möhkəmləndirilməsi, qorunub saxlanılması və yayılması (eyni zamanda onların tədricən yenilənməsi) melodik hərəkatın xarakterini yalnız təqribən göstərən neumlardan xətti nota keçid (Guido d'Arezzo, XI əsr) ilə asanlaşdırıldı. tonların yüksəkliyini, sonra isə onların müddətini dəqiq düzəltməyə imkan verdi.
Meşəlik ətirşahı
Qısa morfoloji təsviri
60 sm hündürlükdədir. Kökətrafı yarpaqlar uzun tüklü saplaqlı, üst hissədən sıx, aşağı hissədən damarların üzərində tükcüklü, böyrəkvari-yumru, 6-7 bölümlü, enli rombvari, lələkvari bölümlü və ya iridişcikli hissəlidir; orta yarpaqlar daha qısa saplaqlı, yuxarıdakılar oturaq və qarşı-qarşıya düzülmüşdür. Çiçəkləri çoxsaylı, yuxarı hissədə olur. Ləçəkləri tərsyumurtavari, 14– 17 mm uzunluqda, tündqırmızı-bönövşəyi rənglidir. Erkəkcik sapı aşağıda enli və kirpikciklidir. Meyvənin tayları (layları, qanadları) tükcüklüdür.
Musiqi
Avropada musiqi
VI–VII əsrlərdən Qərbi Avropada. diatonik rejimlər (Qriqorian nəğməsi) əsasında monofonik (monodik) kilsə musiqisinin ciddi şəkildə tənzimlənən sistemi formalaşır, hansı ki, oxunuşu (məzmur) və oxumağı (həmnləri) birləşdirir.
1-ci və 2-ci minilliyin qovşağında polifoniya yaranır. Yeni vokal (xor) və vokal-instrumental (xor və orqan) janrları formalaşır: orqan, motet, dirijorluq, sonra kütləvi. Fransada 12-ci əsrdə Notr-Dam kilsəsində (Leonin, Perotin) ilk bəstəkarlıq (yaradıcılıq) məktəbi formalaşmışdır.
Meşəlik ətirşahı
Yayılması
BQ qərbi, BQ şərqi, BQ Quba sahəsinin rayonlarında orta dağ qurşağından yuxarı dağ qurşağına kimi yayılmışdır. Meşə talalarında və çəmənlərdə bitir.
Musiqi
Avropada musiqi
İntibah dövrünün başlanğıcında (Fransa və İtaliyada ars nova üslubu, XIV əsr) peşəkar musiqidə monofoniya polifoniya ilə əvəz olundu, musiqi tədricən sırf praktik funksiyalardan (kilsə ayinlərinə xidmət etmək) azad olmağa başladı, dünyəvi janrların əhəmiyyəti, o cümlədən mahnı janrları (Guillaume de Masho).
Şərqi Avropa və Asiyada musiqi
Şərqi Avropa və Zaqafqaziyada (Ermənistan, Gürcüstan) öz musiqi mədəniyyətləri müstəqil rejimlər, janrlar və formalar sistemləri ilə inkişaf edir.
Eyni zamanda Şərqdə (Ərəb xilafəti, Orta Asiya ölkələri, İran, Hindistan, Çin, Yaponiya) xüsusi tipli feodal musiqi mədəniyyəti formalaşırdı. Onun əlamətləri dünyəvi peşəkarlığın (həm saray, həm də xalqın) geniş yayılması, virtuoz xarakter qazanması, şifahi ənənələrin və monodik (müşayiətsiz melodiya) formaların məhdudlaşdırılmasıdır, lakin melodiya və ritm baxımından yüksək incəlik əldə edir, yaradıcılıq. ciddi şəkildə müəyyən edilmiş lad növlərini, janrları, intonasiya və kompozisiya strukturlarını (muğamlar, məqamlar, rəqalar və s.) birləşdirən çox sabit milli və millətlərarası musiqi təfəkkür sistemlərinin.
Musiqinin insana təsiri
İstənilən musiqi əzələlərdəki yorğunluğu aparır və hərəkət qabiliyyətini artırır. Məlumatın aydın və konkret olaraq qəbul edilməsini təmin edir. Musiqinin insana təsirini araşdıran alimlər klassik musiqinin insana möcüzəvi təsirini müəyyən etmişlər. Burada daha çox Motsart, Vivaldi, Qriq, Bethoven, Șubert, Șuman, Çaykovski kimi bəstəkar ların əsərləri vurğulanmışdır.
Tarix-i aləm aray-i Abbasi
thumb|200px|İrəvan qalasının alınmasının təsviri (Tarix-i aləm aray-i Abbasi əsərindən, 1650-ci il, [[İsfahan).]] Tarix-i aləm aray-i Abbasi — İsgəndər bəy Münşinin farsca yazdığı Səfəvilər xanədanlığının tarixindən bəhs edən və Səfəvi hökmdarı I Şah Abbasa ithaf olunmuş tarixi əsər.
Qaraçələbizadə Əbdüləziz Əfəndi
Qaraçələbizadə Əbdüləziz Əfəndi — Osmanlı dövlət xadimi, şair, müdərris, qazı və şeyxülislam.
Tarix-i aləm aray-i Abbasi
Əsərin nəşrləri
Azərbaycan türkman tayfasından olan Səfəvi tarixçisi İsgəndər bəy Münşinin yazdığı "Dünyanı bəzəyən Abbasın tarixi" Azərbaycan tarixini öyrənmək üçün qiymətli ilkin mənbədir. İsgəndər bəy Münşi Şah Abbasın sarayında xidmət etmiş və bu əsərini fars dilində yazmışdı. Dünyanın tanınmış şərqşünasları öz tədqiqatlarında bu qiymətli ilk mənbəyə dönə-dönə istinad etmişlər. «Tarix-i aləmara-yi Abbasi» əsərinin farsca mətnindən götürülmüş ayrı-ayrı hissələr hələ XIX əsrdə rus şərqşünasları B.Dorn və V.V.Velyaminov-Zernov tərəfindən dərc olunmuşlar. Mənbənin Mirzə Şərif tərəfindən tərtib olunmuş üçcildlik ilk tam nəşri 1896-cı ildə Tehranda daşbasma üsulu ilə çap olundu. Əsərin sonrakı nəşrləri hazırlanarkən bu daşbasma (litoqrafik) çapı əsas götürülmüşdür. 1955-1956-cı illərdə İran alimi İrəc Əfşarın redaktəsi ilə «Tarix-i aləmara-yi Abbasi» ikinci dəfə iki kitaba sığışdırılmış üç cild halında işıq üzü gördü. İ.Əfşar daş çapı mətnindəki bəzi boşluqları və çatışmazlıqları aradan qaldırdı. Məsələn, ilk Tehran çapında əsərin birinci cildinin II-XII məqalələri nəşr olunmamışdı. Lakin ikinci nəşr zamanı bu qüsur ortadan qaldırıldı və Tehranda saxlanan iki əlyazma nüsxəsindən götürülmüş həmin məqalələr nəşrin ikinci cildinin sonuna əlavələr kimi daxil edildilər. İ.Əfşar tərəfindən hazırlanmış bu nəşr sonradan daha iki dəfə (1350 /1971 və 1382 / 2003-cü illərdə) çap olundu. Bu nəşrin qüsurlu cəhətlərindən biri onun zəruri şərhlərlə təchiz olunmamasından ibarətdir. 1985-ci ildə iranlı tədqiqatçı Şahrudi «Tarix-i aləmara-yi Abbasi»nin daşbasma mətnini bir kitab şəklində ofset üsulu ilə təkrar nəşr etdirmişdir. 1998-ci ildə Tehranda M.İ.Rizvani tərəfindən hazırlanmış üç cilddən ibarət nəşrdə də mənbənin litoqrafik mətni əsas götürülmüşdür. Onun nəşrinin fərqli cəhəti bundan ibarətdir ki, o, İranın şəxsi kolleksiyalarında mühafizə olunan dörd əlyazma nüsxəsinin köməyi ilə daşbasma çapının mətninə bir sıra düzəlişlər etmiş və dəqiqləşdirmələr aparmışdır. Lakin tərtibçi nüsxələr arasında mövcud olan yalnız ən mühüm fərqləri göstərməklə kifayətlənmişdir və buna görə də onun hazırladığı nəşri tam mənada elmi-tənqidi nəşr hesab etmək doğru deyildir. Göründüyü kimi, «Tarix-i aləmara-yi Abbasi» əsəri dəfələrlə çap olunsa da, onun mükəmməl elmi-tənqidi mətni hələ də hazırlanmamışdır. Beynəlxalq miqyasda İ.Əfşarın nəşri mötəbər və məşhur hesab olunduğu və geniş səpkidə istifadə edildiyi üçün biz mənbənin fars dilindən Azərbaycan dilinə tərcüməsini məhz İ.Əfşarın nəşri əsasında həyata keçirmişik və həmin nəşrin çatışmazlıqlarını, boşluqlarını doldurmaq, dəqiqləşdirmə aparmaq məqsədi ilə AMEA M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanan nüsxələrdən istifadə etmişik. Bu nüsxələrdən götürülmüş parçalar tərcümənin mətnində kursiv şəklində verilmişdir.
Qaraçələbizadə Əbdüləziz Əfəndi
Həyatı
1592-ci ildə Bursada məşhur Qaraçələbizadə ailəsində dünyaya gəlmişdir. Atası Rumeli başqazısı olaraq çalışmış Hüsaməddin Əfəndidir. 1598-ci ildə atası vəfat etmiş, bu səbəbdən uşaqlıq illərini Anadolu başqazısı olan böyük qardaşı Mehmed Əfəndinin yanında keçirdi. Ardından Xoca Sadəttin Əfəndinin nəvəsi ilə evləndi və Şeyxülislam Sunullah Əfəndinin xidmətinə girdi. Daha sonra Xeyrəddin Paşa (iyul 1612), Əli Paşa (aprel 1615), Piri Paşa (aprel 1616), Qələndərxana (aprel 1617) və Sahn-ı Səman (dekabr 1619) mədrəsələrində müdərris olaraq çalışdı.
1624-cü ilin aprel ayında Yenişəhər, 1626-cı ildə Məkkə, ardından Ədirnə və İstanbul (yanvar 1634) qazısı seçildi. Bu vəzifədə ikən İstanbulda yaranan yağ qıtlığında təqsirkar görüldü və bu səbəblə IV Murad Əbdüləziz Əfəndinin dənizdə boğdurulması haqda fərman yazdı. Ancaq sədrəzəm Bayram Paşanın müdaxiləsi ilə xilas olan Əbdüləziz Əfəndi Kipr adasına sürgün edildi.
Tarix-i aləm aray-i Abbasi
Əsərin strukturu
İsgəndər bəy Səfəvi hökmdarları tarixinə həsr etdiyi öz məşhur əsərini iki variant halında hazırlamışdır. I variant hicri tarix ilə 1025-ci ildə (miladi 1616) tamamlanmış, II variant isə hicri 1038-ci ildə (miladi 1629) bitirilmişdir. Variantların birincisi həcm etibarilə çox böyük olan və 12 məqaləyə bölünən "Müqəddimə"ni və müəllif tərəfindən "Səhifə" adlanan iki cildi əhatə edir. Variantların ikincisi isə yenə "Səhifə" adlanan üç cildi əhatə edir ki, I cilddə 12 məqalə əks olunur, lakin qədim Tehran nüsxəsinə əsasən İrəc Əfşar "Tarixe-aləmaraye-Abbasi"nin I məqaləsini sonrakı 2-12-ci məqalələrdən ayırmış və həmin 11 məqalə kitabın ikinci hissəsinin 1099-1116-cı səhifələrində verilmişdir.
Qaraçələbizadə Əbdüləziz Əfəndi
Həyatı
1636-cı ilin fevral ayında bağışlandı və İstanbula geri döndü. Ancaq IV Muradın vəfatına qədər heç bir vəzifəyə təyin olunmadı. Qaynı Əbu Səid Mehmed Əfəndinin şeyxülislamlığı dönəmiində Anadolu başqazısı, 17 sentyabr 1644-cü ildən sonra isə Rumeli başqazısı kimi fəaliyyət göstərdi.