cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Varşava üsyanı (1944)
Sürgün hökumətinin ərazi iddiaları
Danışıqlar gözlənilən nəticəni vermədi. İngiltərə baş nazirinin təkliflərinə Stanislav Mikolayçik qətiyyətlə rədd cavabı verdi. 20 yanvar 1944-cü il yanvarın 20-də Çörçill və Polşa mühacirət hökumətinin baş naziri arasındakı danışıqlar zamanı sürgün hökumətinin Riqa müqaviləsi ilə qurulan sərhəd xəttini SSRİ ilə danışıqların başlanğıc nöqtəsi hesab etdiyini bildirdi. Polşa mühacir hökuməti Köniqsberqin Sovet İttifaqına verilməsinə də etiraz etdi. Polşadakı mühacir hökumətinin deleqantı 10 yanvar 1944-cü il yanvarın 10-da Mikolayçikə göndərdiyi hesabat məktubunda Qərbi Ukrayna və Qərbi Belarusun geri qaytarılması ilə yanaşı, Şərqi Prussiya, Sileziya və Litvanın Polşaya daxil olmasını tələb edirdi. Latviya, Estoniya və Ukraynanı Polşanın nəzarəti altında müstəqil dövlətlər etməsi nəzərdə tutulurdu. Belə fikirlər təkcə hökumətlərarası münasibətlərin normallaşdırılmasının mümkünsüzlüyünə deyil, həmçinin Londonda yerləşən Polşa hökumətinin dünyada hökm sürən geosiyasi reallıqdan tamamilə xəbərsiz olduğuna da dəlalət edirdi.
Mühacir hökumətinin bu istəklərini həyata keçirmək üçün həqiqi qüvvəsi — nə hərbi, nə də siyasi yox idi. Sürgün hökumətinin Polşanın şərq sərhədlərini müharibədən əvvəlki kimi saxlaması mümkünsüz görünürdü. Açıq təcavüz siyasəti yeritməyə hazır olan SSRİ ilə mübarizə sonda açıq-aşkar uğursuzluğa düçar oldu.
Üsyan planı və ingilislərin yardımdan imtina etməsi
KO komandanlığının əsas diqqəti Varşavaya yönəldilmişdi ki, bu da plana uyğun olaraq Sovet qoşunlarının şəhərə girdiyi anda almanlardan azad edilmiş, hər vəziyyətdə paytaxtda mühacir hökumətinin səlahiyyətlərinə tabe olan dövlət orqanları görməli idilər. Üsyan planı qərargah tərəfindən hazırlanmışdı. Plan alman ordusunun zəifliyi və müqavimətə davam gətirə bilməməsi haqqında yanlış təsəvvürə əsaslanırdı. Almanların tələsik geri çəkilərək üsyanın qarşısını almaq üçün heç bir ciddi qüvvə ata bilməməsi mövqeyinə istinad edilirdi.
24 iyul 1944-cü il tarixində sürgündə olan Polşa hökuməti "Sovet işğalı altında" Polşa suverenliyinin pozulmasına etiraz olaraq Böyük Britaniyaya etiraz göndərdi. İngiltərə hökuməti London hökumətinin tələblərini qulaqardına vurdu. Gerçəkliyə məhəl qoymayan London hökuməti, Qırmızı Ordunun azad etdiyi yerlərdə dərhal KO-nun hakimiyyəti ələ almasını tələb edirdi.
1944-cü il iyulun 25-də KO rəhbərliyi Varşavada üsyanla əlaqədar son qərarını verdi. 1944-cü il iyulun 25-də general Tadeuş Komorovski iyulun 25-də üsyana hazır olduqlarını bildirdi. O, üsyanın Polşa hava-desant briqadası və Böyük Britaniya Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən dəstəklənməsini tələb etdi. Qərar qəbul edərkən Komorovski, deleqat Yankovski və baş nazir Mikolayçik ilk növbədə siyasi mülahizələrə — SSRİ və Qərb müttəfiqlərini Varşavadakı hakimiyyətin SSRİ-yə və PMAK-a qarşı çıxan orqana verilməsi faktı qabağında qoymaq fikrinə əsaslanırdılar. Bu səbəbdən iyulun 26-da mühacir hökuməti baş nazirin müavini Yankovskinin başçılığı ilə Regional Nazirlər Şurasının üç nazirini təyin etdi. KO-nun siyasi rəhbərliyi Sovet qoşunlarının Varşavaya girməsindən ən az 12 saat əvvəl şəhərin (və ya onun mərkəzi hissəsinin) tutulmasını tələb edirdi. 250px|thumb|right|Kerbedza körpüsü, 1944-cü il. İyulun 25–28-də London hökuməti Varşavadakı vəziyyəti araşdıraraq üsyan planını təsdiqləməyi qərara aldı və Tadeuş Komorovski və deleqata vaxtı özləri təyin etmək imkanı verdi. . 250px|thumb|right|Mokotuv rayonunda SS kazarmaları. Üsyanın əsas hərəkətverici qüvvəsi kimi Londondakı Polşa hökumətinin baş naziri Stanislav Mikolayçik çıxış edirdi. O, 1944-cü il iyulun 26-da Nazirlər Sovetindən Moskvaya getmək üçün icazə almağa müvəffəq oldu.
1944-cü il iyulun 28-də Böyük Britaniya rəsmən üsyana köməkdən imtina etdi. 1944-cü il iyulun 30-da Londondan gələn emisar KO komandanlığına ingilislərdən elə də böyük kömək olmayacağını bildirdi. Üsyan ərəfəsində KO-nun Varşavada və onun ətrafında 13 yaşdan yuxarı hər iki cinsdən 50 mindən çox üzvü var idi. Say üstünlüyündə üsyançılar şəhərdəki alman bölmələrini üstələmiş, lakin olduqca zəif silahlanmışdılar. Təşkilat üzvlərinin böyük əksəriyyəti leqal şəraitdə fəaliyyət göstərirdilər. Təşkilatdakı iştirakçılar əsasən əl qumbaraları və Molotov kokteyli ilə silahlanmışdılar. KO-nun meşələrdə və gizli saxlanc yerlərində 3846 tapança və revolver, 2629 tüfəng, 657 avtomat, 192 pulemyot, 30 alov atıcı, 29 PIAT qumbaraatan və tank əleyhinə qurğu, 16 qumbaraatan və minaatan, 2 ədəd 37mm-lik tank əleyhinə top və 12 min molotov kokteyli var idi.
General Tadeuş Komorovski üsyanın ikinci və ya üçüncü günündə Qırmızı Ordunun Varşavaya girəcəyinə və ingilis müttəfiqlərin kömək edəcəyinə ümid edirdi. Həmin vaxt şəhərdə təxminən 920 min əhali yaşayırdı. Polşa mühacirət hökumətinin siyasətçiləri KO-ya ingilislərin fəal köməkdən imtina etdiklərini bildirməyi "unutmuşdu".
Üsyanın başlaması
250px|thumb|right|Avqustun 4-də üsyançıların nəzarəti altında olan şəhərin maksimal ərazisi. 250px|thumb|right|Polşalı üsyançı 250px|thumb|right|General Bur-Komorovski (soldan ikinci) və polkovnik Yan Mazurkeviç Volyanın kənarındakı Kamler fabrikinin ərazisində. 1944-cü ilin iyul və avqust ayının sonunda Varşava yaxınlığında Polşa torpağında olan ən böyük tank döyüşü baş verdi. İyulun 28 və 29-da Aleksey Radzievskinin sovet korpusları Varşava-Siedleç magistral yolunu tutmağa çalışdı, ancaq "German-Göring" diviziyasının müdafiəsini qırmağı bacarmadı. "Franek" qrupunun piyadalarına hücumlar daha uğurlu alındı. Otvotsk rayonunda onun müdafiəsində zəif bir nöqtə vardı. Qrup qərbdən əhatə olunmağa başladı və bunun nəticəsində 73-cü diviziya zərbələr altında nizamsız şəkildə geri çəkilməyə başladı. "Franek" qrupu ayrı-ayrı hissələrə bölündü, ağır itkilər verərək şimala doğru geri çəkildi. Bu zaman tank bölmələri piyada diviziyasının köməyinə gəlməyə başladı. Onların arasına "German-Göring" diviziyasının əsas qüvvələri, 4 və 19 tank diviziyaları, SS-in "Vikinq" və "Ölü baş" diviziyaları daxil idi (iki korpusda: Ditrix fon Zaukenin 39-cu tank və Qillenin rəhbərliyi altındakı 4-cü SS tank korpusu). İyulun 30-da 2-ci tank ordusu bütün korpusları ilə hücumlara başladı. General Aleksey Radzievski tabeliyində ki, birləşmələrə Varşava ətraflarını — Praqanı saat 14.00-a qədər ələ keçirmək vəzifəsini qoymuşdu.
30–31 iyul tarixlərində 2-ci tank ordusunun ön qüvvələri Vislanın şərq sahilində yerləşən Varşavanın Praqa rayonuna yaxınlaşdı. İyulun 31-də sovet tank korpusları yerli əhəmiyyətli döyüşlər aparırdı. 8-ci korpus tərəfindən Okunev (Varşavadan 21 kilometr şərqdə) və Minsk-Mazovieçki (Varşavadan 40 kilometr şərqdə) alındı və 16-cı korpus isə düşməni Varşavadakı Svider bağ qəsəbəsi ərazisindən qovdu. İyulun 30-da almanlar Varşavadan 25 kilometr məsafədə yerləşən Volomin və Radzymin şəhərlərindən qovuldu. Eyni zamanda, kəskin yanacaq çatışmazlığı, canlı qüvvə və ləvazimat köməyi olmaması səbəbindən 2-ci tank ordusunun hücumu tədricən səngidi. Sovet xəbərlərinə görə, avqustun 1-dək ön hissələr Kobılka (Praqadan 8 km şimal-şimal-şərqdə), Medezeşin (Praqadan 5 km cənub-cənub-şərqdə) ərazilərinə çatdı. Alman qoşunları Varşavanın möhkəmlənmiş istehkamlarına güvəndikləri üçün daha yaxşı vəziyyətdə idilər. Praqanı bir hücuma ələ keçirmək cəhdi uğursuz oldu. "German-Göring" diviziyası və 19-cu tank diviziyası Praqa bölgəsindən, şimaldan 4-cü tank diviziyası və şərqdən "Vikinq" və "Ölü Baş" hücuma keçmişdi. Avqustun 1-də 2-ci tank ordusu aktiv hücum əməliyyatları keçirmədi və ələ keçirilən mövqelərdə möhkəmləndi. Praqa tərəfdən Vislanın sağ sahilində Tet-de- Ponda təxminən 30 min alman əsgəri vardı (komandir — tank qüvvələrinin generalı Ditrix fon Zauken).
İyulun 31-i axşamı general Tadeuş Komorovski sürgün hökumətinin nümayəndə heyətinin iştirakı ilə, Krayova Ordu dairəsinin komandirinə, avqustun 1-də səhər saat 5-də üsyana başlamağı əmr etdi. KO kəşfiyyat xidməti gecikmədən dərhal rəhbərliyə Varşavanın kənarındakı alman müdafiəsinin gücləndirilməsini və düşmənin tank diviziyalarının olmasını bildirdi. Xidmətin rəhbəri polkovnik K.İranek-Osmetski KO komandanı general Tadeuş Komorovskiyə üsyanı təxirə salmasını təklif etdi. Diviziya generalı Tadeuş Komorovski generallar Leopold Okulitski və Tadeuş Pelçinski ilə məsləhətləşdikdən sonra üsyana başlamaq əmrini verdi. Əmrin verilməsində general Okulitskinin təzyiqi və sovet tanklarının Praqaya girməsi barədə şayiə mühüm rol oynadı. Taleyüklü qərar vaxtından əvvəl üsyana başlamağın əleyhinə olan zabitlərin yoxluğunda qəsdən dar bir dairədə qəbul edildi. Varşavadakı təxminən yaxşı silahlanmış iyirmi minlik nasist qarnizonu var idi. Onlar artilleriya, özüyeriyən toplar və tank dəstəyinə mailkdi. By qüvvəyə qarşı Krayova Ordusu rəhbərliyi yalnız qismən silahlanmış və zəif hazırlanmış döyüşçülər çıxardı. KO-nun planına görə eyni anda yüzlərlə obyektə hücum edilməli idi. Taktiki səviyyədə üsyanı A.Xurutsel (Montyor) idarə edirdi. Təyin olunan gündə nahardan sonra (lakin ayrı axtlarda müxtəlif səbəblərdən) KO dəstələri üsyana başladı. Avqustun 1-də saat 5-ə qədər toplanan təxminən 20–25 min insana təxminən 3 min ədəd (təxminən 1.7 min tapança, 1 min tüfəng, 300 avtomat) şəxsi kiçik silah-sursat düşürdü. Bunlardan da əsasən tapança və 67 pulemyotun (60 əl və 7 qurğu) cəmisi 2–3 günlük güllə ehtiyatı var. Hər kəsə təxminən 25 min qumbara var idi ki, bunun da 95% gizli sexlərdə hazırlanmışdı.
Üsyançılar qəfil yaxalama effektindən tam istifadə edə bilmədilər, çünki düşmən çıxışın tarixini bilirdi və avqustun 1-də səhər saat 5-ə qədər alman bölmələri əsasən döyüş mövqelərini ələ almağı bacardılar. Alman istehkamları ilk vaxtlar müdafiə olunurdular. Atəş gücündə üstünlüyə malik olan almanlar demək olar ki, bütün strateji nöqtələrə edilən hücumları dəf edə bildilər. Nəticədə ələ keçirmə əməliyyatı iflasa uğradı. Hərbi baxımdan ilk gündən üsyanın uğursuzluğa məruz qalması bəlli idi. Nasistlərin hərbi gücü KO-nun məhdud imkanları ilə sadəcə müqayisə olunmurdu. Üsyançıların faşistlərin hissələrini şəhər döyüşündə məğlub etmək şansı yox idi. Şiddətli küçə döyüşləri başladı. Qətiyyətli qarşıdurma ilə qarşılaşan bəzi üsyançı dəstələrin komandirləri öz dəstələrini ya buraxır, ya da şəhərdən yaxınlıqdakı meşələrə aparırdılar. Üsyançılar demək olar ki, qorunmayan yaşayış məhəllələrinin bir hissəsini işğal etdilər. Varşava və Varşava ətrafında Krayova Ordusunun tərkibində 50 min nəfər var idisə, onlardan yalnız 34 minə yaxını səfərbər edildi. Müəyyən sayda mülki əhali də kortəbii olaraq üsyançılara qoşuldu. Yerdə qalan gizli təşkilatlar isə artıq baş tutmuş aksiya ilə üz-üzə qaldılar və üsyanı dəstəkləmək qərarına gəldilər.
1944-cü il avqustun 1-dən sonra almanların hücumu Varşavanın iki qərb bölgəsinə — Volya və Oxota istiqamətləndirildi. Almanlar qərbdən Visla üzərindəki körpülərə, Praqaya və daha şərqə kommunikasiya əlaqələrini təhlükəsizlik altına almaq niyyətində idilər. Üsyançıların demək olar ki, odlu silahları yox idi, çünkü onların bəziləri KO tərəfindən başqa yerlərə daşınmışdı. Üsyançılar zəif hazırlanmışdı, müxtəlif hissələr arasında qarşılıqlı əlaqə yox idi, əsgərlərin çoxunun döyüş təcrübəsi mövcud deyildi. İlk gün mülki əhali arasında 3 minə yaxın qurbanı saymadan təxminən 2 min əsgər öldü (avqustun biri və ikisi faşistlər təxminən 500 ölü və yaralanan, o cümlədən almanlardan yüzlərlə əsir düşdü).
1944-cü il avqustun 1-də axşam çağında "W" təyin olunmuş saatda qüvvələrin cəmləşməsi prosesində iştirak edənlərin dörddə biri Varşavanı tərk etdi, hərbi vəziyyət üsyan təşkilatçılarının xeyrinə deyildi. Üsyançılar ələ keçirilməsi planlaşdırılan 406 strateji əhəmiyyətli obyektlərdən yalnız bir hissəsini əldə edə bildilər (əvvəldən prioritet hədəflər müəyyən edilməmişdi). Üsyançılar nə Varşavada nə də Varşava ətrafında almanları tamamilə şəhər mərkəzindən çıxara bilmədi. Həmçinin əsas rabitə, qala və körpüləri də ələ keçirmək mümkün olmadı. İlk günlərdə üsyançılar paytaxtın təxminən 1/3-ni azad etdilər. Tutulan ərazilərin daxilində alman hərbçiləri qalırdı. Üsyançılar Varşavanın hərbi komendantı, general-leytenant Stageli və Varşava qubernatoru Fişeri təcrid etməyə müvəffəq oldular, barrikadalar quruldu. right|thumb|250px|Varşava üsyanı vaxtı Napoleon meydanın da barrikada, 1944 Şəhər mərkəzinin çox hissəsi üsyançıların əlinə keçdi, lakin hətta burada da onlar artıq hücumu davam etdirə bilmədilər və hökumət rayonu, dəmiryol stansiyaları (bir dənəsi istisna olmaqla), kazarmalar, Varşava qalası, bütün körpülər, qərargah, silah anbarları və hər iki hava limanı almanların əlində qaldı. Almanlar üsyançıları ayrı-ayrı mərkəzlərdə təcrid etdilər, buna görə də üsyançılar birdənə də olsun ümumi azad ərazi yarada bilmədilər. Onların vəziyyəti getdikcə ağırlaşırdı. Avqustun 1-də axşam Bur-Komorovski mühacirətdə olan hökumətin deleqatının iştirakı ilə Londona sovet qoşunlarının təcili olaraq Varşavaya hücum etməsini tələb edən bir radioqram göndərdi:
Avqustun 2-də Krayova Ordusunun komandanlığı, Qərbdə Polşanın Silahlı Qüvvələrinə daxil olan general Stanislav Sosabovskinin 1-ci polyak ayrıca paraşüt briqadasının Varşava ətrafına, Volaya enməsini tələb etdi ki, həm də təyyarələrdəndə döyüş sursatları və silahlar atılsın. Avqustun 3-də Praqa bölgəsindəki üsyan təmamilə yatırıldı.
Avqustun 5-də üsyançılar Qensiuvka konslagerini ələ keçirdilər. Oradan 348 yəhudi də daxil olmaqla 383 məhbus azad edildi. Bununla belə, alman qüvvələri ciddi itki vermədilər. Onlar şəhərdə əsas mövqeləri tutdular və üsyançıları müdafiəyə keçməyə məcbur etdilər.
Avqustun 6-da Bur-Komorovski 1942-ci ildə almanlar tərəfindən əsir alınan, sonra Rusiya Azadlıq Ordusuna qatılan sovet zabiti K.A.Kaluqinin adından Londona radioqram göndərdi. 1943-cü ildə Konstantin Kaluqin Vlasov bölmələri ilə iş aparan Polşa kommunistlərinin Lyadov Qvardiyası adlı gizli təşkilatı ilə əlaqə qurdu. 1944-cü il iyulun sonunda Konstantin Kaluqin Varşavaya gəldi və avqustun 2-də Krayeva Ordusunun patrulu tərəfindən tutuldu. O, bundan sonra Polşa üsyançılarına qoşuldu. Radioqramda Konstantin Kaluqinin SSRİ rəhbərliyinə üsyançılara "avtomat silah, sursat, qumbara və tank əleyhinə tüfənglərlə … təmin edilməsi" xahişi daxil edilmişdir.' KO qərargahı keçmiş vlasovçu kapitan Konstantin Kaluqini Konstantin Rokossovskinin və ya İosif Stalinin hərəkətləri koordinasiya etmək üçün Varşavaya paraşütlə atılmış kəşfiyyat zabiti olaraq təqdim etdi.
Alman komandanlığının cavabı
250px|thumb|right|Varşava üsyanının yatırılması zamanı istifadə edilən SS "Dirlevanger" Zonder cərimə alayının əsgərləri 250px|thumb|right|[[Azərbaycan legionun Varşava üsyanının yatızdırılmasında iştirakı, 1944-cü il avqust.]] 250px|thumb|right|Varşava üsyanının yatırılması zamanı [[Mühafizə dəstəsi|SS qoşunları tərəfindən öldürülən polyak mülki şəxslər. 1944-cü ilin avqustu]] 250px|thumb|right|Üsyançı qadın sanitarlar. 250px|thumb|right|Əsir düşmüş üsyançılar. 250px|thumb|right|Yandırılan Varşava. 250px|thumb|right|Alman zabitləri ilə legion nümayəndələri. Almanlar tərəfindən Varşavanı general Nikolas fon Foremanin 9-cu ordusu müdafiə edirdi. Əsas rabitə və kommunikasiya mərkəzi olan Varşavanın saxlanmasına mühüm rol verilirdi. Polşa paytaxtı ərazisində və daxilində nasistlərin böyük qüvvələri cəmləşmişdi. Bu qüvvələrin tərkibində xeyli sayda tank, artilleriya və aviasiya var idi. Varşavanın hərbi komendantı general-leytenant Rayner Ştael təyin edilmişdi. Şəhərdə beş müdafiə sektoru yaradılmışdı. Körpülər minalanmış, güclü şəkildə möhkəmləndirilmiş və hər an dağıdılmağa hazır vəziyyətə gətirilmişdi. Varşava güclü hava müdafiəsinə sahib idi(14 zenit silahı 8.8 sm FlaK 18/36/37, 18 zenit silahı 3.7 sm, 132 zenit silah 2 sm FlaK 30). Polis təhlükəsizliyi və Təhlükəsizlik Xidməti (SD) agentləri iyul ayında yaxınlaşan silahlı üsyan haqqında məlumat vermişdilər. Aancaq almanlar genişmiqyaslı bie çıxışın olacağına olduqca şübhə ilə yanaşmışdılar. Varşavada üsyanın başlaması ilə polis, SS, jandarma, SA, döyüş mühəndisləri, körpü mühafizəçiləri, hərbi məktəb kursantları, zenit silahlıları, hava limanına xidmət personalı və minaaxtaranları nəzərə alsaq, 300 fərqli vahid və idarəyə aid təxminən 16 min yaxşı silahlanmış nasist var idi. Alman arxiv məlumatları Varşavanın sol sahilində 16 T-V tankı, 5 T-VI tankı və 28 hetzer özüyeriyən artileriya qurğusu olduğunu bildirir. Bu qüvvələrin ümumi komandanlığı yaradılmadı. 9-cu ordunun döyüş jurnalında, avqustun 1-i axşamında edilən qeyddə belə deyilirdi:
Almanlar avqustun 2-si və 4-ü tarixlərində Varşavaya əlavə qüvvələr çəkib gətirdi. Onlar əsasən Oxota (Kaminski qrupu) və Volya (general Raynefartın döyüş qrupu, Oscar Dirlevangerin SS cəza alayı da daxil olmaqla) rayonlarında yerləşdirildi. Henrix Himmlerin tapşırığı ilə 1944-cü il avqustun 4-də SS və polis dəstələrinin başında, SS və polis qruplarının ən yüksək komandiri Haynts Raynefart Poznandan Varşavaya gəldi. Avqustun 5-də almanlar silah və hərbi texnikada mütləq üstünlüyə sahib olmaqla tanklar, ağır artilleriya və hücum təyyarələrindən istifadə edərək ümumi hücuma keçdilər. Raynefartın komandanlığı altında SS və polis bölmələri, eyni zamanda mülki əhalinin tamamilə məhv edilməsini həyata keçirərək Volskaya küçəsi boyunca Volyaya hücum etdi. Avqustun 5-i axşamından etibarən SS oberqruppenfürer Erix von dem Bax von dem Bax döyüş qrupun sərəncamına aldı və əlavə köməyin göndərilməsini istədi. Bu məmur öz qəddarlığı ilə tanınırdı və üsyanı qan içində boğmaq tapşırığı aldı. Qoşunlara artilleriya, özüyeriyən artileriya qurğuları, tanklar, zirehli maşınlar və təyyarə timi verildi. Ancaq fon dem Bax arzu etdiyi dəstəyi — bir tam tərkibli Vermax diviziyası və ya SS qoşunları almadı. 1944-cü il 5 avqust axşamı və avqustun 12-də fon Dem Bax Varşavanın mülki əhalisinin edam edilməsinin əhəmiyyətli dərəcədə azaldılmasını nəzərdə tutan əmrlər verdi. , General fon Foremanın 9-cu ordusu Varşava qarnizonuna ümumi dəstək verirdi. Üsyanın ilk günlərində almanlar bir neçə döyüşdə əhəmiyyətli rol oynyan "German-Görinq" diviziyasının cəbhəyə yürüş edən tank bölmələrindən (21 T-IV tankları) böyük kömək aldılar.
1944-cü il avqustun 5-i tarixinə Heinz Raynefartın ixtiyarına aşağıdakı qüvvələr daxil idi.
Cəmi: 6621 nəfər. Vermaxtın zirehli qatarı da komandirə tabe idi. 1944-cü il avqustun 11-də radio ilə idarə olunan nəqliyyat vasitələrinin 302-ci ayrı tank taboru qrupun tərkibinə daxil oldu(24 STuG IV hücum silahı, 64 Borgward I özüyeriyən mina). 1944-cü il avqustun 12-dən etibarən Erix fon dem Bax Varşavada sol sahilində kı bütün faşist qüvvələrinə rəhbərlik edirdi.
Kollaborasionistlərin hərbi hissələri də üsyanın yatırılmasında iştirak edirdilər:
Üsyanın yatırılmasında Kazak Düşərgəsinin kazakları xüsusi fəallıq göstərirdilər. Kornet İ.Anikin başçılıq etdiyi kazak dəstəsinə Bur-Komorovskinin qərargahını ələ keçirmək tapşırığı verilmişdi. Ümumilikdə kazakların özlərinin verdiyi məlumata görə, onlar 5 min üsyançını əsir götürmüşdülər. Göstərdikləri xüsusi fəallığa görə alman komandanlığı bir çox kazak və zabiti məmuru "Dəmir Xaçlar"la mükafatlandırdı.
Avqustun 5-də almanlar avqustun 17-dək davam edən tanklar, ağır artilleriya, zirehli qatarlar və hərbi təyyarələrdən istifadə edərək genişmiqyaslı əks-hücum təşkil etdilər. Üsyançılar artilleriya atəşi və hava bombardmanı altına alındılar. Alman "Junkers Ju 87-si", "Heinkel He 111-i" və "Messerşmitt"ləri Köhnə şəhər üzərində cəmisi bir Ju-87 itirməklə 1 606 bombardman həyata keçirdi. Alman qüvvələri komandanı fon dem Baxın taktikası ayrı-ayrı üsyan mərkəzlərini təcrid etmək və onları bir-bir məhv etməkdən ibarət idi.
Hücum edən alman cərgələri Varşavanı "üsyançı adalara" ayırdılar. Ələ keçirilən ərazilərdə almanlar və kallaborasionistlərdən ibarət cəza dəstələri Varşavanın mülki əhalisini kütləvi şəkildə edam edirdilər. Onlar mülki əhaliyə təcavüz edir, qarətlər törədir və şəhər binalarını qəsdən dağıdırdılar. Köhnə şəhər uğrunda döyüşlər xüsusilə davamlı gedirdi. 250px|thumb|right|Junkers Ju-87 Köhnə Şəhəri (Varşava) bombardman edir. 1944-cü ilin avqustu. Avqustun 18-də alman qoşunlarının komandanı SS generalı Bax-Zelevski KO-ya silahı yerə qoyanlara hərbi əsir statusu, məhbuslara və əhaliyə insani münasibət vəd etməklə təslim olmağı təklif etdi. Bütün kapitulyasiya təklifləri cavabsız qaldı. Avqustun 20-də fon dem Baxın korpuslarının qüvvə və vasitələrinin tərkibi, habelə gücü — maksimum 25 min nəfərə qədər canlı qüvvə müəyyən edildi. Üsyan iştirakçılarının ümumi sayı 40 min nəfərə çatdı, onların arasında yalnız bir neçə min nəfər kiçik silahlarla silahlanmışdı (üsyan zamanı silahlar və döyüş sursatları döyüşlərdə əldə edilir, emalatxanalarda istehsal olunur və ya müttəfiqlərin təyyarələri tərəfindən atılırdı). Avqustun 23-də sürgün hökumətinin Varşavada yerləşən nümayəndə heyətinin müavini Londoya məlumat verdi ki:
250px|thumb|right|Özüyeriyən Karl minaatanı ("TSİU" qurğusu) Varşava üsyançılarına atəş açır. 1944-cu ilin avqustu.
Avqustun 31-də Köhnə şəhərin küçələrində ağ bayraqlar qaldırmaq və barrikadaları sökmək cəhdi edən qəzəbli kütlə toplandı. Onlara qarşı atəş açıldı. Sentyabrın 2-də Köhnə şəhər təslim oldu və polkovnik K.Ziemskinin rəhbərlik etdiyi üsyançılar yeraltı kanallar vasitəsilə Mərkəz və Joliboj rayonlarına qaçdılar.
İngiltərədən uğursuz hava desantı istəyi cəhdi
Londondakı sürgün hökumətinin və KO komandanlığının fikrinə görə, üsyançılar İngiltərədən polyak hərbi hissələrinin hava vasitəsi ilə gətirilməsiylə dəstək almalı idilər. Bu isə müttəfiq hava limanlarından Varşavaya qədər çox böyük məsafə olması səbəbindən tamamilə qeyri-real idi. Ancaq britaniyalılar Londondakı polyakların dəfələrlə xahişlərinə baxmayaraq bu işdə iştirak etmək istəmədilər. Bu səbəbdən üsyanı dəstəkləyən hava hücumu baş tutmadı.
Qızıl Ordunun Visla və Naravdakı əməliyyatları
250px|thumb|right|Radzımin-Volomin-Okunev bölgəsində əks hücum. 250px|thumb|right|Varşava yaxınlığında vurulan T-34. Ön tərəfdə "Ölü Baş" diviziyasının 3-cü tank alayının komandiri Ervin Meyerdress. 1944-cü iin avqustu 250px|thumb|right|Geri çəkilmədən əvvəl almanlar tərəfindən dəmir yollarının partladılması. Qrodno,1944-cü ilin iyulu. 250px|thumb|right|Baltikyanı ölkələrdə "Böyük Almaniya" tank diviziyasının hücumu, 1944-cü il avqust. 250px|thumb|right|Pələng sursat doldurur. 1944-cu ilin avqustu Varşava ətrafına çatdığı müddətdə, Qırmızı Ordu iyunun 23-dən bəri təxminən 500 kilometr məsafəni qət edərək kommunikasiya və rabitə xəttlərini xeyli uzatmışdı. İrəli hərəkət planlaşdırıldığı kimi 150–250 km deyil, 400–500 km oldu. Hərbi texnikada və şəxsi heyətdə itkilərin yeri doldurulmamışdı. Hücumun sonuna qədər bölmələrin döyüş gücü xeyli sayda azalmışdı. Ümumi heyət 50%, piyadaların sayı 25%, tank bölmələrində döyüşə hazır olan nəqliyyat vasitələrinin sayı ştat cədvəlinin 30%-ni təşkil edirdi. Sursat, geyim, ərzaq, yanacaq və sürtkü materialları olan nəqliyyat vasitələri geridə qalır, ağır artilleriya gecikirdi. Bundan əlavə cəbhədəki qüvvələr müvəqqəti olaraq hava müdafiəsini itirdilər, çünki onların tabeliyinə verilmiş 16-cı hava ordusu döyüş bölgəsinə ən yaxın olan aerodromlara köçmək üçün hələ imkan tapmamışdı. Varşava yaxınlığında ümumi vəziyyət olduqca mürəkkəbləşməyə doğru getdi. Alman 2-ci Ordusunun bölmələri Sovet qoşunlarının iyulun 27-də rastlaşdığı Sedlçe — Byala Podlyaska xətti boyunca müdafiə xətti təşkil etdi. Almanlar öz növbəsində, SS qoşunları da daxil olmaqla Varşavaya 5 tank diviziyası çəkərək əks hücuma keçdilər və avqustun 1-də Sovet qoşunlarını müdafiəyə geçməyə məcbur etdilər. 30 iyul — 1 avqust arası yeni alman hissələri xeyli irəliləmiş və Varşava Praqasına yaxınlaşan 2-ci qvardiya tank ordusuna hücum edərək onu geri çəkilməyə məcbur etdi. 1944-cü il avqustun 1-də "Mərkəz" ordu qrupunun komandanı general-feldmarşal Valter Model hərbi qüvvələrin geri çəkilməsini qadağan etdi. 1944-cü ilin iyul — avqust aylarında Varşava şəhərini müdafiə edən "Mərkəzi" ordu qrupu Belarusda verdiyi itkiləri nəinki qismən kompensasiya etdi, həm də yeni komandanlığın səyləri ilə zirehli qüvvələr və təyyarələrlə güclənərək, hətta əvvəlki səviyyəni keçdi. "Mərkəz" ordu qrupu iyul və avqust ayının ilk günlərində 9 tank bölməsi, bir tank briqadası və bir panserqrenadyor bölməsi daxil olmaqla otuz üç bölmə və dörd briqada ilə gücləndirildi. "Mərkəz" ordu qrupunun komandanı təyin olunan general-feldmarşal Model bütün qüvvələri Varşava sektorunda cəmləşdirdi. Bu, sovet-alman cəbhəsinin digər sektorlarında Vermaxt qüvvələrinin zəifləməsinə, qərb cəbhəsində və işğal olunmuş ölkələrdə alman qoşunlarının vəziyyətinin pisləşməsinə səbəb oldu.
2-ci tank ordusu iyulun 25-də Vislanın qərb sahilinə uğursuz bir həmlə cəhdindən sonra, Demblin dəmir yolu körpüsü boyunca Visla çayının sağ sahili boyunca ümumi istiqamətdə şimala hücum etdi. Radziyevskinin ordusu Varşavadan 40 km şimalda Visla və Narev şayı qovşağında Serock bölgəsində bir plasdarm ələ keçirməyi planlaşdırırdı. Bu istiqamətdə irəliləyən ordu Vislanın şərq sahilində yerləşən Varşava ətrafı olan Praqa rayonunu ələ keçirməli idi. Ordu sağ cinahın 6-cı süvari diviziyanın zəif müdafiə etməsi ilə hərəkət edirdi. Üstəlik, xeyli irəli atılmış 3-cü tank korpusu piyada və süvari bölmələr gecikdiyindən dəstəksiz qalmışdı. Avqustun 1-də o mühasirəyə düşdü ("german Görinq" diviziyası, 19-cu tank diviziyası və 5-ci SS "Viking" tank diviziyası onun arxasında idi) və alman mənbələrinə görə praktik olaraq məhv edildi. Avqustun 2-də 8-ci qvardiya tank korpusu möhkəm zərbə ilə mühasirəyə alınanlara dar bir dəhliz açdı. Kobılka, Radzimin və Volominin irəliləməsi durduruldu, 8-ci qvardiya tank və 3-cü tank korpusu isə bir neçə istiqamətdən hücum edən düşmən tank bölmələrindən qorunmalı idilər. Ancaq Okunev və Medzeşin Qırmızı Ordunun əlində qaldı. 8-ci qvardiya tank korpusu ağır itkilər verdi, 16-cı tank korpusu isə ciddi itkilərə məruz qaldı. 20 iyul — 5 avqust tarixləri arasında ordu itkiləri 1261 tank və özüyeriyən artileriya qurğusu (ilkin gücün 156% -i) təşkil etdi. yəni hər sırada olan texnikadan 3/1-i. Avqustun 5–6-da 47-ci ordu birləşmələri yaxınlaşdıqdan sonra bu vaxta qədər 284 tank itirən 2-ci tank ordusu (alman məlumatlarına görə 337 ) döyüş meydanından geri çəkildi. 27 iyul — 5 avqust dövrü ərzində ordunun qaytarılmaz itkiləri 180 tank və özüyeriyən artileriya qurğusu idi. Daha 51 ədəd zirehli maşın əsaslı təmir üçün SSRİ-nin təmir zavodlarına göndərildi.
Radzimin yaxınlığında edilən əks-hücumdan sonra 3-cü tank korpusu yeni qüvvələrlə möhkəmləndirilmək və dincəlmək üçün Minsk-Mazoveiskiyə göndərildi. 16-cı tank korpusu isə Maqnuşevski plasdarmına atıldı. Onların qarşısında yenə də "German Göring" və 19-cu tank diviziyası durdu. Avqustun 2-də 69 və 8-ci qvardiya orduları Qarvolin rayonunda almanların əks-hücumu altına düşərək hücumu dayandırmaq və müdafiəyə keçmək məcburiyyətində qaldılar. Əsas səylər hücumu davam etdirərək Polşa paytaxtının şimal və cənub istiqamətində nəyin bahasına olursa-olsun plasdarm yaradıb möhkəmlənməklə Varşavanın qərbindəki mühasirə halqasını bağlamağa yönəldilmişdi. Döyüş avqustun 10-dək davam etdi. Nəticədə almanların hücumu dayandırıldı, Maqnuşev və Pulavi rayonlarındakı möhkəmləndirilmiş körpülər Qızıl Ordunun əlində qaldı. Lakin cəbhənin bu hissəsində 1-ci Belorus Cəbhəsi nəqliyyatsız qalaraq manevr etmək imkanından məhrum oldu. Almanlar sovet birləşmələrini ələ keşirdikləri plasdarmlardan vurub çıxarmaq üçün bir neçə şiddətli əks-hücum təşkil etdilər. Lakin opnlar istədiklərinə nail olmadılar. Sovet hərbçiləri mövqelərini qorudular, lakin onları genişləndirməyə gücləri çatmadı. Visla çayının sol sahilindəki sovet qoşunlarının əlində olan plasdarmlar üstündə şiddətli döyüşlər avqustun sonuna qədər davam etdi. Əməliyyat planlarına uyğun olaraq Varşava istiqamətinə yönləndirilən 47-ci və 70-ci Sovet orduları avqustun 10-da hücuma keçdilər. Avqustun 17-də onlar 8-ci qvardiya tank korpusu ilə möhkəmləndirildilər.
1-ci Belorus Cəbhəsinin itkiləri əsasən Şərqi və Qərbi Belarusdan gətirilən təcrübəsiz döyüşçülərlə doldurulurdu. Bu isə öz növbəsində döyüş effektivliyinin kəskin dərəcədə azalmasına səbəb olurdu.
İngilis tarixçisi Norman Devisin fikrinə görə Varşava ətrafında olan sovet qruplaşması əsas qüvvələrin Rumıniya-balkan cəbhəsinə cəlb edilməsi səbəbindən zəifləmişdi. Ancaq amerika hər tarixçisi David Qlanzın sözlərinə görə, yalnız "Debreçen əməliyyatı" başlayanda, yəni üsyanın məğlubiyyətindən 4 gün sonra 2-ci Ukrayna Cəbhəsi 1-ci Belorus Cəbhəsindən Plievin mexanikləşdirilmiş korpusu şəklində möhkəmləndirmə almışdı. Rumıniyada və Balkanlarda döyüşən qalan cəbhələr heç bir yeni qüvvə almadılar və əksinə, birləşmələrini 2-ci Ukrayna Cəbhəsinə təhvil verməyə məcbur oldular. Polşa tarixçisı Yan Novak-Ezyoranskiyə görə üsyan başlayandan sonra Sovet tank qoşunlarının yanacaqla təminatı dayandırıldı.
Avqustun 8-də G.K.Jukov və K.K.Rokossovski İ.V.Stalinə aşağıdakı tədbirlər planını təklif etdilər: bir neçə günlük istirahət üçün lazımlı fasilə, arxadan əlavə qüvvələr gətirmək və avqustun 10-dan 20-dək toparlanmaq və bir sıra hazırlıq əməliyyatları keçirmək. Cəbhənin sağ qanadının Pultusk ərazisindəki körpü istehkamlarının tutulması ilə Narev çayına çıxmaq, sol qanadın köməyi ilə Visla üzərindəki Sandomir körpü istehkamlarını genişləndirmək və ən azı 5 gün dincəldikdən sonra ən əlverişli şərtlər altında 25 avqustdan gec olmayaraq 1-ci Belorus Ordusunun sağ qanadının Narev çayı sahilinə çatması ilə Varşavanı azad etmək üçün genişmiqyaslı bir əməliyyata başlamaq nəzərdə tutulurdu. Bu hərəkətlərin nəticəsi Modlinin qərbində Vislanı keçərək plasdarm qurub iki istiqamətdən zərbə ilə (Narev çayının qərb sahilindəki körpü istehkamları və Radomski körpü istehkamı) Varşavanı mühasirəyə almaq və azad etmək olmalı idi. Üstəlik Varşavanın birbaşa ələ keçirmək hüququ Polşa Ordusuna verilirdi. Lakin rus tarixçiləri Boris Sokolov və E.Duraçinski bu planın heç bir nəticəsi olmadığını düşünürlər. Boris Sokolov və E. Duraçinskinin dediyinə görə bu plana müvafiq əmrlər verilmədi və Varşava əməliyyatı həyata keçirilmədi.
Varşavanın cənubunda, Pulavi rayonunda kı sovet körpü istehkamları ətrafında və Varka kommunasının ərazisindəki Piliça çayı yaxınlığında ağır döyüşlər davam etdi. Körpü istehkamları sovet qoşunları tərəfindən genişləndirildi, ancaq alman səngərlərinin keçilməsinə cəhd uğursuz oldu. 1-ci Belarus Cəbhəsinin 1944-cü ilin avqustunda itkiləri 102.592 nəfər (23487 öldürülmüş, 76.130 yaralanmış və 2975 itkin düşmüşdü) oldu. 1-ci Belarus Cəbhəsinin qoşunları 1 avqust — 1944-cü il sentyabrın birinci yarısında 166808 nəfər əsgər və komandir itirdi. Təkcə avqust ayında 1-ci Ukrayna Cəbhəsinin itkiləri 122,578 nəfər təşkil edirdi. Avqustun 29-da Baş qərargahın qərarı ilə cəbhənin sağ qanadının qoşunları istisna olmaqla 1-ci Belarus Cəbhəsinin hücumu dayandırıldı — 8 avqust tarixində plana uyğun olaraq cənubdan və şimaldan Varşavanın mühasirəyə alınması əməliyyatı müvəqqəti mənasını itirdi, bu döyüşlər 1-ci Belarus Cəbhəsinin hücum imkanlarının tükəndiyini göstərdi. Avqustun 29-da gecə saat 2-də Ali Komandanlıq Qərargahı, 220196 nömrəli göstərişi ilə 1-ci Belorus Cəbhəsinin komandanlığından Visla çayının üzərində müdafiəyə keçməsini və qərb sahilindəki bütün körpü istehkamlarını saxlamağı tələb etdi. Varşavanın Praqa rayonu yaxınlığında dayanan və döyüş sırası 80 km-ə qədər uzanan 47-ci ordu bu ərazidə 20 avqusta qədər tamamilə tək qaldı. Ordunun qoşunları Praqa ərazisini azad etmək tapşırığını yerinə yetirmədilər. Avqustun 20-də general Ziqmund Burlinqin 1-ci Polşa ordusu ona qoşuldu. Əməliyyat planlarına uyğun olaraq 47-ci ordunun qüvvələri tərəfindən gücləndirilən 3-cü tank korpusu sentyabrın 1-də Praqa bölgəsində hücuma keçdi — əməliyyat istənilən nəticəni vermədi. Praqanı almaq cəhdi uğursuz oldu.
Sentyabrın əvvəlində Sovet cəbhə kəşfiyyatı Varşavanın şimalındakı 2-ci tank ordusu ilə döyüşdə iştirak edən bir neçə alman bölməsini Vislanın şimal körpü istehkamları bölgəsində aşkar etdi. Bu bir müddət əvvəl istirahət və yeni qüvvələrlə gücləndirilməsi üçün Modlin bölgəsinə gətirilən "Vikinq" tank diviziyası idi. Ancaq o, Polşa Ordusunun irəliləyən hissələri ilə döyüşməyə məcbur olmuşdu. Əldə edilən məlumatlar Varşavanın Praqa rayonunda növbəti hücum barədə qərar verməyə imkan verdi. Güclü artileriya hazırlığından sonra sentyabrın 10-da 47-ci ordu 70-ci ordu ilə birlikdə, 8-ci qvardiya tank korpusu və 1-ci Polşa ordusu ilə birlikdə hücumu həyata keçirdilər. Sentyabrın 14-də almanlar qoşunlarının qalıqlarını digər tərəfə keçirərək körpüləri uçuraraq Praqanı təmizlədilər. Sovet qoşunlarının çayın qarşı tərəfində, geri çəkilən düşmənin arxasında kəşfiyyat birləşmələri yerləşdirmək cəhdi uğursuz oldu. Avqust-sentyabr aylarında 1-ci Belarus Cəbhəsinin itirdiyi canlı qüvvə 171,665 nəfər, 1-ci Polşa Ordusunun itkiləri isə 7371 nəfər oldu. Polşada dörd cəbhənin ümumi itkiləri 440.879 nəfər təşkil etdi. Bu isə öz növbəsində bütün ordu heyətinin canlı qüvvəsinin 29,8%-i demək idi.
Stalinin üsyanla bağlı siyasi mövqeyi
İyulun 30-da axşam Polşanın Nazirlər Kabinetinin sürgündə olan hökumətin Baş naziri Stanislav Mikolayçikin başçılıq etdiyi nümayəndə heyəti Moskvaya xüsusi səfərə gəldi. O, avqustun 3-ü və 9-da Stalinlə görüşdü. Böyük Britaniyanın SSRİ-dəki səfiri Arçibald Klark Kerr iyulun 31-də Stanislav Mikolayçikə güzəşt etməyi, Kerzon xəttinin şərqdə sərhəd kimi istifadə edilməli olduğunu qəbul etməyi tövsiyə etdi. Səfir baş nazirə həmçinin Polşanın yeni bir hökumətinin qurulmasına dair danışıqlara başlamağı və Polşa Milli Azadlıq Komitəsi ilə əlaqələr yaratmağı da məsləhət gördü. Stanislav Mikolayçik Britaniya səfirinin təkliflərinə qətiyyətli rədd cavabı verdi. Siyasi səbəblərə görə o, Stalinlə görüş ərəfəsində üsyanın tərəfdarı idi. , Üsyanın qələbəsi danışıqlarda onun olduqca zəif mövqeyini gücləndirməli idi.
Moskvada olarkən polşalı baş nazir avqustun 3-ü axşamı Stalinlə ilk görüşündə üç məsələ qoydu: Almaniya ilə gələcək rəftara, Polşanın azad edilmiş ərazilərinin idarə olunmasına və gələcək Sovet-Polşa sərhədlərinə dair müqavilə barədə. Avqustun 3-də Stanislav Mikolayçik üsyan barədə Sovet tərəfini məlumatlandırdı.
Avqustun 3-də Stalinlə görüşdə Polşanın baş naziri üsyanın qaçılmaz qələbəsindən danışır, burdan birbaşa uçuş etməyi planlaşdırdığı Varşavada sovet qoşunları ilə görüşəcəyini bildirirdi. Daha sonra Sovet-Polşa sərhədi və mühacir Polşa hökuməti ilə Polşa Milli Azadlıq Komitəsi arasındakı münasibətlərdəki problemlər ətrafında müzakirələr aparıldı. Stalin Sovet hökumətinin PMAK ilə faktiki əlaqələrinin olduğunu, Qırmızı Ordunun sakit bir arxa cəbhənin təmin edilməsində maraqlı olduğunu bildirdi. Əgər mühacir Polşa hökuməti PMAK ilə birgə Polşa hökuməti yaratmaq üçün danışıqlar aparmağı məqsədəuyğun hesab etsə, SSRİ bu işdə kömək etməyə hazır olacaqdır. Yox Polşa mühacir hökuməti bunu arzuolunmaz hesab edərsə, onda SSRİ PMAK ilə əməkdaşlıq edəcəkdir. Elə bu vaxt PMAK nümayəndələri Moskvaya gəldi. Onların Mikolayçik ilə danışıqlarında heç bir nəticə əldə edilmədi. Avqustun 5-də Stalin KO-nun hərəkətlərindən şübhə edərək bildirdi ki, müasir müharibədə artileriya, tank və təyyarəsi olmayan bir ordu, hətta kifayət qədər kiçik silahları olmayan bir ordu da heç bir nəticə verməyə qadir deyil. O, təsəvvür belə edə bilmir ki, KO almanları Varşavadan necə çıxara bilər?
Avqustun 8-də Stalin Çörçillə Stanislav Mikolayçikin Moskvadakı Polşa Milli Azadlıq Komitəsi nümayəndələri ilə görüşləri barədə məlumat verdi, lakin müzakirələrin bu günə qədər "arzuolunan nəticələrə gətirib çıxarmadıqlarını" bildirdi. 1944-cü il avqustun 9-da Stanislav Mikolayçik ilə Stalin arasında əvvəlcədən planlaşdırılmayan daha bir görüş baş tutdu. Mikolayçik PMAK nümayəndələri ilə apardığı danışıqların nəticələri barədə Stalini məlumatlandırdı və London hökumətinin bu Komitə ilə əməkdaşlıq edəcəyinə əminliyini bildirdi. Almanların Polşadan qovulmasından sonra Polşa hökumətinin necə ola biləcəyi ilə bağlı fikir mübadiləsindən sonra, Stanislav Mikolayçik Varşavada döyüşən polyaklara kömək istəyi ilə Stalinə müraciət etdi. Bu görüşdə Mikolayçik Stalinin PMAK ilə birlikdə hökumətin yaradılması təklifini rədd etdi. Avqustun 9-da Polşa hökuməti nümayəndə heyətinin üzvləri ilə görüşündə Stalin Polşanın müqavimət ordusunun Varşavadakı qiyam qərarını "qeyri-real hesab etdiyini, çünki üsyançıların silahı olmadığını, almanların isə tək Praqa bölgəsində piyada qüvvələrini saymadan üç tank diviziyasına sahib olduqlarını" bildirdi. Stanislav Mikolaçik Stalinə hazırda PMAK ilə münasibətlər məsələsini və Sovet-Polşa sərhədi problemini həll etmək üçün kifayət qədər səlahiyyətə sahib deyil. Polşalı London dairələrinin SSRİ ilə rəsmi əlaqələri bərpa olunmadı, onsuz Sovet komandanlığı ilə birgə və razılaşdırılmış hərəkətlər haqqında razılaşma ola bilməzdi. Bu müddət ərzində aparılan danışıqlarda əslində heç bir nəticə əldə edilmədi. Avqustun 12-də TASS, SSRİ hökumətinin üsyan təşkilatçılarına münasibətini ifadə edən bir bəyanat yaydı.
1944-cü il noyabrın 15-də Marian Spıxalskinin rəhbərlik etdiyi Polşa nümayəndə heyəti ilə görüşdə Stalin "Əgər bizdən soruşsaydılar, üsyan etmək üçün məsləhət verməzdik" demişdi. Varşava yaxınlığında sovet qoşunlarının hücumunun dayanmasını o, Vislanın yüksək sol sahilinin olması və ən azı 40 diviziya, silah və ərzağın çatdırılması zəruriliyi ilə izah etmişdi.
Krayova Ordusu rəhbərliyinin və Deleqaturanın SSRİ və PMAK-a münasibətdə siyasi mövqeyi
1943-cü il oktyabrın 1-də Krayova Ordusuna London hökumətindən təlimat göndərildi. Orada Sovet qoşunlarının Polşaya İkinci Reç Pospolita sərhədləri daxilində icazəsiz girməsi halında KO-nun icra etməsi üçün aşağıdakı müddəaları ehtiva edirdi: :
1943-cü il oktyabrın 14-də general Tadeuş Bur-Komorovski almanların işğal etdiyi ərazidə üsyanın mümkünlüyünü nəzərdən keçirərkən, London hökumətinə tabe olan gizli təşkilatların rəhbərlərinin iclasında demişdi ki:
Qərbə doğru sovet ordusunun irəliləməsi şəraitində, KO Yüksək Komandanlığının mətbuat orqanı 1944-cü il 16 mart saylı buraxılışında "Nə düşünürük?" məqaləsində belə yazırdı: "Biz ilk növbətə öz silahlı qüvvələrimizə güvənməliyik…" 1944-cü il avqustun 5-də üsyançı şəhərdən Londona deleqaturanın teleqramı gəldi. Burada KO siyasi rəhbərliyi "almanların ikinci gündür ki, şəhəri təyyarələrlə bombaladığı" vaxtda Qırmızı Ordu paytaxtı işğaldan azad etmək üçün konkret heç bir hərəkət etmir deyilirdi. Teleqramın mətni əvvəlcə polyak mühacirət qəzetlərində, sonra isə ingilis və digər ölkələrin mətbu orqanlarında yayıldı.
1944-cü ilin avqustunda Bur-Komorovski Qırmızı Orduya və SSRİ ərazisində yaradılan Polşa Silahlı Qüvvələrinə mübahisəli məsələlərin həllinə qədər Varşavaya buraxmamaq haqda əmr verdi. KO-nu tərksilah etmək cəhdləri halında, qərb ölkələrin müdaxiləsini nəzərə alaraq silahlı müqavimət göstərilməsi planlaşdırılırdı. Krayova Ordusunun hərbçilərinə SSRİ ərazisində yaradılan Polşa silahlı qüvvələrinin sıralarına qoşulmağı qadağan etmək tapşırığı verilmişdi.
Üsyandan bir gün əvvəl KO-nun qərargahını və komandanlığı Volya rayonundakı Kamler fabrikinə köçürmək qərara alındı. Kamler fabrikinin binalarının kompleksi (dəmir-beton konstruksiyalar) müqavimət üçün daha uyğun olduğu səbəbindən seçilmişdi və bir müddət mühasirəyə tab gətirə bilərdi. Burada yerləşən qüvvələr digər üsyançı birləşmələrlə müqayisədə nisbətən yaxşı silahlanmış və təlim keçmiş — "Kedıva" xüsusi bölməsi döyüşçüləri idi. Qərargah həmçinin Londona SOS siqnalını vaxtında vermək üçün güclü bir radio stansiya ilə təchiz edilmişdi.
Qırmızı Ordunun hücumunu dayandırmağının səbəbləri
Bu günə qədər Varşava yaxınlığında sovet hücum əməliyyatlarının dayandırılmasının səbəbləri ilə bağlı iki nöqteyi-nəzər mövcuddur. Bunlardan birincisi Sovet ordusunun hücumu qəsdən dayandırması versiyasıdı. Sovet indi isə Rusiya tarixşünaslığının fikrincə bu versiya üsyana zəif hazırlaşmış onun rəhbərliyinin öz fəlakətli məğlubiyyətlərinə haqq qazandırmaq vasitəsidi. Mühacir hökumətinin fikrincə Stalin almanların Varşavada Krayova Ordusunu məğlub etməsində maraqlı idi. Çünki bununla güc məsələsi sovet tərəfdarı PMAK-ın xeyrinə (Varşava uğrunda döyüşü uduzmaq Polşanın II Dünya Müharibəsində məğlubiyyəti demək idi) dəyişəcəkdi.
1944-cü il avqustun 12-də 1-ci Belarus Cəbhəsinin komandanı Konstantin Rokossovski 00826/OP əmrini verdi. Əmr Visla üzərindən keçərək Praqaya nəzarəti ələ keçirmək vəzifəsini nəzərdə tuturdu. Açıqlanmış arxiv sənədlərinə görə, 1-ci Belarus Cəbhəsinin 47-ci ordusu 1944-cü ilin avqust ayı boyu hücum döyüşləri həyata keçirmiş və ayın sonunadək Vislaya çatmışdı. Praqa bölgəsində o, düşmənin möhkəmləndirilmiş mövqeləri ilə üzləşdi və bu istehkamları keçmək üçün bir neçə uğursuz cəhddən sonra ordu dayandı. 1944-cü il sentyabrın 9-da 8-ci qvardiya tank korpusunun komandiri general-leytenant Popov Aleksey Fedoroviç 018/OP əmrini hazırladı. Əmrə görə ordunun qarşısına Praqa bölgəsindəki Visla üzərindəki körpünü tutmaq və burdan çayın qərb sahilinə keçmək vəzifəsi qoyulurdu.
Boris Sokolovun sözlərinə görə, qiyamın son taleyi haqda qərarı İ.Stalin avqustun 9-da, Stanislav Mikolayçikin PMAK ilə birlikdə hökumət yaratmaq təklifini rədd etdiyi zaman verdi. Bir qayda olaraq, Sovet tərəfinin hücumu qəsdən dayandırması mövqeyinin tərəfdarları bir neçə sənədli dəlillərə əsaslanırlar. Boris Sokolov konkret ad çəkmədən üsyan zamanı nasistlərə aid bir neçə sənədə istinad edir.
İkinci, əsasəndə SSRİ-də rəsmi olan mövqeyə görə sovet qoşunlarının hücumu sırf hərbi səbəblərdən yavaşlamışdı. Sürətli irəliləmə nəticəsində uzanan rabitə, 1-ci Belarus Cəbhəsinin ordularının təchizatını və lazımi möhkəmləndirmələri gətirməyə imkan vermirdi. Öz növbəsində Vermaxtın kommunikasiya xəttlərinin azalması ona qərbdən və şimal-şərqdən döyüş qabilyyətli tank və atıcı diviziyaların bölgəyə cəlb etməsinə imkan yaratdı. Bu isə almanlara Nikolay Vedenyevin 3-cü tank korpusunu mühasirəyə almağa, Radzımin-Volomin-Okunev bölgəsində Sovet qoşunlarına ciddi zərbə vurmağa imkan verdi. Qırmızı Ordu daim əks-hücumlara məruz qaldığından böyük itki ilə yalnız sentyabr ayının ortalarında Varşavaya çatdı. Bu zamana isə artıq üsyan mərkəzləri lokallaşdırılmış və Visla üzərindəki körpülər uçurulmuşdu.
1-ci Belarus Cəbhəsinin komandanı K.K.Rokossovski üsyanın tamamilə gözlənilməz olduğunu və onun Qırmızı Ordunun komandanlığı ilə razılaşdırılmadığını qeyd edirdi. Bununla əlaqədar, K.Rokossovski xatirələrində yazırdı ki, üsyançılar "Visla üzərindəki körpüləri ələ keçirməyə və Praqaya nəzarəti ələ almaqla düşməni arxadan vurmağa cəhd edə bilərdilər. Beləliklə, onlar 2-ci tank ordusunun qoşunlarına kömək edərdilər. Bununla da o vaxt hadisələr başqa cür qurtara bilərdi. O, Varşavanın tutulması və əldə saxlanılmasının yalnız üsyanın Qırmızı Ordunun şəhərə birbaşa yaxınlaşması ilə başlandığı təqdirdə mümkün olduğunu qeyd edirdi.
General Kurt fon Tippelskirx yazır ki, üsyan başlayandan dərhal sonra Sovetlər "körpü istehkamlarına hücumunu davam etdirsəydi, şəhərdəki alman qoşunlarının mövqeyi ümidsiz olardı"; yalnız sovet hücumlarının dayandırılması, almanlara qiyamın yatırılması üçün lazım olan qüvvələri cəmləşdirməyə imkan verdi. Ümumiyyətlə, "ruslar əsas səylərini cəbhənin digər sahələrinə cəmləşdirdilər".
Qərb müttəfiqləri tərəfindən tədarük
Üsyanın başladığı andan Polşa mühacirət hökumətinin nümayəndələri üsyançılara kömək üçün müttəfiqlərin hərbi və siyasi rəhbərliyinə müraciət etdilər.
Avqustun 2-də Londona Varşavada üsyan olması xəbəri çatdı. Böyük Britaniyanın Baş naziri Vinston Çörçil üsyançıların hava ilə təmin edilməsini təşkil etdi. İlk uçuş 1944-cü il avqustun 4-dən 5-nə keçən gecə edildi. Avqustun 4-də 14 Britaniya bombardmançısı, İtaliyadakı Fociya aerodromundan Varşava istiqamətində uçdu. Bunlardan 7 təyyarə polyak əsilli ekipaja malik idi. Əməliyyat zamanı 5 təyyarə itirildi, ancaq Polşa ekipajı olan üç təyyarə üsyançılara silah çatdırmağa müvəffəq oldu. Polşa ekipajı ilə 3 təyyarədən ibarət ikinci uçuş 1944-cü il avqustun 8-dən 9-na keçən gecə həyata keçirildi və 3 təyyarədən silahlar üsyançılara çatdırıldı.
Stalin sovet hava limanlarında üsyançılara silah və sursat çatdıran Britaniya və Amerika təyyarələrinə eniş etməyi qadağan etdi. Müttəfiqlərin isə ən yaxın aviabazaları İtaliyanın cənubunda və İngiltərədə olduğundan üsyançılara havadan kömək xeyli çətinləşdi. Müttəfiqlərdə Polşa məsələsinə görə SSRİ ilə münasibətləri pozmaq istəmirdi. Xüsusən də ABŞ. Avqustun 24-də ABŞ prezidenti Franklin Ruzvelt Çörçillə Varşavaya kömək etmək imkanını görmədiyini söylədi. Sentyabrın 5-də Ruzvelt ABŞ aviasiyasının sovet komandanlığı ilə razılaşdırılmadan Poltava yaxınlığındakı aerodroma enməyə cəhd etməsini təklif edən Çörçillin təkidinə, rəsmi cavab verərək Varşavada artıq üsyançıların olmadığını söylədi. Böyük Britaniya ABŞ-ni SSRİ ilə güclü qarşıdurmaya və münaqişənin ciddi şəkildə kəskinləşməsinə inandıra bilmədi. Üsyan koalisiyanı zəiflədə bilmədi.
Ümumilikdə Britaniya Hərbi Hava Qüvvələri, Cənubi Afrika Hərbi Hava Qüvvələri və İngilis komandanlığı altında Polşa aviasiyası İtaliyadakı hava bazalarından 305 uçuş həyata keçirmişdi. 1944-cü il avqustun 14-dək əməliyyat zamanı 2 min nəfərə silah atılmış, 14 təyyarə və 13 heyət itirilmişdi. Sovet və Amerika Hərbi Hava Qüvvələri əməliyyatda iştirak etmədilər. Sentyabrın 9-da SSRİ ABŞ hərbi hava qüvvələri üçün hava dəhlizini təmin etməyə razılıq verdi. Sentyabrın 18-də "Frentik" əməliyyatı çərçivəsində hərbi yüklərin atılması üçün uçuş həyata keçirildi. Bu uçuşda 105 Amerika bombardmançısı və 62 "Mustanq" qırıcısı iştirak edirdi. Həmən gün təxminən 1250 konteyner atılmışdı (təxminən 100-nü KO götürmüşdü) və Varşava bölgəsində 1 təyyarə vurulmuşdu. Atılan yüklərin böyük hissəsi almanların əlinə düşdü. Krayova Ordusu komandanlığı Londona KO-nun 228 konteyneri götürməsi barədə xəbər göndərdi. Gələcəkdə Qərb müttəfiqləri tərəfindən üsyançıların təmin edilməsi üçün Varşavaya uçuşlar həyata keçirilmədi.