Azərbaycan_ərazisinin_fiziki-coğrafi_rayonlaşdırılması
Talış dağları fiziki-coğrafi rayonu
Tektonik strukturlarla birbaşa əlaqəsi olan böyük relyef formaları ilə yanaşı Talışın dağlıq hissəsində çoxsaylı eninə erozion silsilələr var. Onlar dar tirələr şəklində suayrıcılar boyu kilometrlərlə uzanır. Bunlar əsasən erozion parçalanmanın yüksək olduğu Təngərüdçay və Astaraçay hövzələri üçün səciyyəvidir. Onlardan bəziləri eyni hündürlüyə malik suayrıcı səthlərdən ibarətidirlər. Ərazidə bir çox dağarası çökəkliklər də vardır. Talış və Peştəsər silsilələri ən intensiv parçalanma ilə xarakterizə olunur. Buna səbəb arid iqlim şəraitinin hakimliyinin fiziki aşınmanın buradakı relyef əmələgəlmə proseslərinə fəal təzahürüdür. Talışın dağlıq zonasında torpaq sürüşmələri tez-tez baş verir. Onların əksəriyyəti Yardımlı depressiyasında müşahidə olunur. Sürüşmələr maykop yaşlı qumlu-gilli çöküntülərin yayıldığı yamaclar və meşə bitkilərindən məhrum olan ərazilər üçün xarakterikdir. Burovar dağ silsiləsinin şimal-şərq yamaclarında abrazion-akkumulyativ və abrazion dəniz terrasları inkişaf etmişdir. Talış dağları inkişaf etmiş çay şəbəkəsi ilə xarakterizə olunur. Həm uzununa və həm də eninə uzanan bir çox müasir çay dərələri müxtəlif istiqamətdə yerdəyişən blokların qırılmqlarına uyğun gəlir. Məsələn, Talışın cənub hissəsindəki eninə çay dərələrinin sağsahil blokları qalxma ilə, solsahil blokları isə aşağı enmə ilə xarakterizə olunur. Ərazinin dağətəyi və alçaq dağlıq zonalarında parçalanmanın sıxlığının 0.4-0.5 km/km2-dir. Parçalanmanın sıxlığı ən yüksək qiyməti isə Təngərüdçayın orta axınında (0.7 km/km2) qeyd olunur. Talış dağlarının əsas çayları olan Viləşçay, Lənkərançay, Təngərüdçay və s. kimi çaylar enlik istiqamətində axır və dərin V-şəkilli dərələr yaradır. Bolqarçay Talış qalxmasının şimal-qərbindən və şimalından keçir. Talışın çay dərələrində terraslar qeyri-bərabər inkişaf etmişdir. Onlar Yardımlı depressiyasında ən geniş (Viləşçay, Alaşçayda) yayılmışdır. Çayların fəal morfostrkturları kəsib keçdiyi ərazilərdə isə (Peştəsər və Burovar silsilələri) terraslar zəif qorunub saxlanılmışdır. Talış dağlarında 0.8-1.3 m, 6–8 m, 12-16 (18–22 m-ə qədər) m, 37–45 m, 60–85 m, 100–120 m, 150–155 m və 200-220 metr yüksəkliklərdə 8 məcraüstü terras ayrılmışdır. İlk iki terras – yeni xəzər, üçüncüsü – üst xvalın, dördüncüsü – alt xvalın, beşincisi – üst xvalın, altıncısı – alt xəzər, yeddinci və səkkizincisi isə bakı dövründə formalaşmışlar. Lənkərançay dərəsi yüksək səviyyəli eroziya prosesləri ilə (250–300 m 400–450 m yüksəkliklərdə) seçilir. 650 m hündürlükdəki müasir çay yatağı üst pliosen yaşlıdır. Çay dərələri cavan və qədim hissələrdən ibarətdirlər. Lənkərançayın qədim dərəsi öz mənbəyini Viləşçayın müasir dərəsinin sağ yamacından götürür. Lənkərançayın qədim dərəsi Zəngəran və Çeşmən kəndlərin arasında yerləşən Şaratürk çayının dərəsi ilə eynidir. Qədim Lənkərançayın cənub-şərq davamını müasir Alaşçayın dərəsi təşkil edir. Lənkərançayın qədim dərələrinin dağətəyinin dəniz terrasları ilə müqayisəsi göstərir ki, qədim Lənkərançay yuxarı pliosen yaşlıdır. Lənkərançay və Viləşçay hövzələrində çay şəbəkələrinin yenidən qurulması dördüncü dövrün ortalarında baş vermişdir. Buna Yardımlı əyilməsinin və Alaşar-Burovar antiklinoriumunun müasir neogen hərəkətlərinin fəallaşması səbəb olmuşdur. Talışda qədim buzlaşmanın izləri aşkar olunmayıb. Burada B.A.Antonov (1964) beş düzəlmə səthi ayırır. Astarxan-Bazar (Cəlilabad)düzəlmə səthi (250–450 m) Talış öndağlığının şimal kənarını tutur. O, maykop və sarmatın süxurlarını kəsir və eyni zamanda onun səthi geniş gillicəli süxurlarla örtülmüşdür. Yardımlı düzəlmə səthi ([tel:800-900-1000 800-900-1000] m) Alaşaçay hövzəsində daha geniş inkişaf etmişdir və maykop süxurlarını kəsir. Lerik düzəlmə səthi (1100–1200 m) Viləşçayın və Bolqarçayın suayırıcı hissəsini əhatə edir, eyni zamanda maykop süxurlarını kəsir. Çayrud düzəlmə səthinin (1600–1800 m) ərazisi də böyükdür. O, Talış dağlarının mərkəzi hissəsini tutur, paleosen və eosen çöküntülərinin müxtəlif hissələrini kəsərək Peştəsər silsiləsinin şimal-şərq yamaclarında fraqment şəklində inkişaf edir. Mistan ([tel:2000-2200 2000-2200] m) və Kömürköy (2400 m) düzəlmə səthləri Talış və Peştəsər silsilələrinin suayırıcı sahələrini əhatə edir. Kömürköy düzəlmə səthi oliqosen, Mistan düzəlmə səthi isə miosen dövrlərinə aid edilir. Talışın səthi deformasiyaya məruz qalmışdır. Astaraxan-Bazar düzəlmə səthi Lənkəran ovalığına meyllidir. Yardımlı və Lerik düzəlmə səthləri isə cavan Yardımlı depressiyasına istiqamətlənir, Çayrud, Mistan və Kömürköy düzəlmə səthləri isə şimal və cənub-şərqə meyillidir. Tektonik cəhətdən də rayonun ərazisi çox mürəkkəbdir. Talışın üst alp strukturlarının tərkibində eosen və oliqosenin sərhədlərində bir neçə struktur mərtəbələri ayrılır. Burovar antiklinoriumu eosendən əvvəl, Talışın digər struktur vahidləri isə miosendən əvvəl formalaşmışdır. Talış dağları Kiçik Qafqazın cənub-şərq gömülməsinin qırışıq strukturlarının davamıdır. O, həm də Əlburs dağ sisteminin qərb hissəsini əhatə edir. Aşağı Araz əyilməsinin formalaşması nətiəsində üst pliosenin əvvəlində Kiçik Qafqazla əlaqəsi kəsilmişdir. Talışda erozion-denudasiya relyefi inkişaf etmişdir. Ortadağlıqda çaylar terraslı dərin çay dərələri yaratmışlar ki, bunlardan da biri Lənkərançayın dərəsidir. Ərazinin ortadağlıq zonasında 2000 m hündürlüyünədək olan ərazilərdə erozion parçalanma güclü gedir. Daha yuxarıda isə yamaclar az parçalanmışdır.