cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xornu nekropolları
Xornu nekropolu II
Culfa rayonunun Göynük kəndindən ş.-də, Xornu çayının sol sahilində, çaya doğru uzanan təpənin yamacında arxeoloji abidə. Nekropol V. B. Baxşəliyev tərəfindən qeydə alınmışdır. Qəbirlər daş qutu tiplidir. Onlar yanlarda iri, yastı sal daşlarla qurulmuş, eyni tipli daşlarla qapadılmışdır. Qəbirlər yamacda yerləşdiyindən aşınma nəticəsində üzə çıxmış və qarət edilmişdir. Qəbirlərdən aşkar olunan çəhrayı və boz rəngli keramika parçaları ətrafa səpələnmişdir. 2003 ildə Nekropoldakı dağıdılmış qəbirlərin bəzisi V. B. Baxşəliyev və A. Q. Seyidov tərəfindən tədqiq edilmişdir. Tədqiqat zamanı dəmirdən hazırlanmış ox ucluqları və keramika parçaları aşkar edilmişdir. Aşkar edilmiş arxeoloji materiallara əsasən II Xornu nekropolunu I–II əsrlərə aid etmək olar.
Xornu nekropolu III
Culfa rayonunun Göynük kəndindən ş.-də, ikinci nekropoldan bir qədər yuxarıda, Xornu çayının sol sahilində, çaya doğru uzanan təpənin yamacında arxeoloji abidə.
Torreon
Torreon — Meksikanın şimal-şərqində və Koahuila əyalətinin cənub-qərb hissəsində yerləşən şəhər.
Qalina Paqutyak
Həyatı
Qalina Vasiliyevna Moskalets 26 iyul 1958-ci ildə, SSRİ respublikalarından olan Ukrayna SSR-nin Lvov vilayətində yerləşən Zalokot kəndində bir müəllim ailəsində anadan olmuşdur. Qalina üç qızın ən kiçiyi idi. Onun atası Vasil Paqutyak, anası isə İvanna Basarab olmuşdur. Paqutyakın ailəsi əslən Storona kəndindəndir. Yazıçının sözlərinə görə, burada hər ikinci adam onun yaxın və ya uzaq qohumudur. İvanna Basaraba görə, o, qədim knyaz nəslindən gəlir. "Dobromildən gələn qulluqçu" (2006) romanı üzərində işləyərkən Qalina Paqutyak anasının ailəsini araşdıraraq belə nəticəyə gəlmişdir ki, o, Valaxiya hakimi Vlad Tsepeşin nəslindəndir.
Paqutyak daha sonra ailə Uroj kəndinə köçmüşdür. Babasının sözlərinə görə, o, İkinci Dünya müharibəsindən əvvəl bir hadisə şahid olmuşdur. O, gecələr odun yanında atları otararkən alovun necə qıvrılmağa, yuxarıya doğru böyüməyə başladığını və ondan bir sütunun uçaraq bir neçə saniyədən sonra gözdən itdiyini demişdir. Daha sonra Qalina bu mövzunu araşdırmış və Avropa mifologiyalarında vəhşi ov olduğunu öyrənmişdir, bundan ilhamlanaraq "Ovsunlanmış musiqiçilər" romanını yazmışdır.
Gəncliyində arxeoloq olmaq istəyən Paqutyak bunun üçün partiya biletinə malik olmaq məcburiyyətində idi, buna görə də bu yolu tutmamışdır. O, fəlsəfə fakültəsinə daxil olmaq üçün uğursuz cəhd göstərmiş, ardınca X sinif xatirələri haqqında bir roman yazmağa başlamışdır. Paqutyak bu əsəri Kiyevə, Yazıçılar İttifaqına göndərmişvə gənc müəlliflərin Ümumkrayna görüşünə dəvət almışdır. Orada ona əsərin yarıya qədər azaldılması şərti ilə nəşr olunması təklif olunmuş, lakin Paqutyak bununla razılaşmamışdır. O, 18 yaşında qışda evdən qaçaraq Odessaya, suvaqçılar və plitələr hazırlayan bir müəssisəyə getmişdir. O, burada Borislav Farfor Zavodunda işləmişdir. Paqutyak bu dövrdə "Uşaqlar" romanını yazmağa başlamışdır. O, bir il ərzində Lvov Milli Universitetinə daxil olmuşdur. Paqutyak Taras Qriqoreviç Şevçenko Kiyev Dövlət Universitetinin ukrayn filologiyası ixtisasını bitirmişdir.
Paqutyak dövlət məktəbində, Droqobitsk Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyində, özəl məktəbdə və Lvov İncəsənət Qalereyasında işləmişdir. O, Ukrayna Milli Yazıçılar Birliyinin üzvü olmuşdur. Paqutyak ilk kitablarını hələ Sovet İttifaqı dövründə çap etdirmişdir. O, yaradıcılıq fəaliyyətində həmişə naşirlərin iradəsinə zidd getmişdir və sovet adətlərini tənqid etməkdən çəkinməmişdir. Buna baxmayaraq, Kiyevin "Sovetski pisatel" nəşriyyatında çap olunan "Ustad" (1986) kitabı 65 min nüsxə ilə nəşr olunmuşdur. O, əsərlərini yazarkən tez-tez ümumi qəbul edilmiş nəsr qanunlarından yayınırdı, buna görə müstəqil Ukraynada da naşirlərlə problem yaşayırdı. Paqutyak həmçinin, bir neçə uşaq kitabınln müəllifi olmuşdur. Onun əksər kitabları Lvovda yerləşən "Piramida" nəşriyyatında "Prıvatna kolektsiya" seriyasında çap olunmuşdur.
Paqutyak Ədəbiyyat İnstitutunun yazıçılara mükafatı üçün üç dəfə müraciət etmişdir. Onun ilk iki müraciəti uğursuz alınmışdır. Paqutyakın öz sözlərinə görə, bu, onun üçün böyük zövq olmuşdur, çünki institut adətən ədəbiyyatşünaslar üçün ərizə verirdi. O, 2010-cu ildə "Dobromildən olan qulluqçu" nəsr kitabına görə Şevçenko adına Ədəbiyyat Mükafatına layiq görülmüşdür.
2015-ci ildə Xarici Müstəqil Qiymətləndirilmədə ukrayn dilindən tapşırıqlarda müəllifin icazəsi olmadan Paqutyakın əsərindən bir parça istifadə edilmişdir. Beş tapşırıqda (№ 29—33) "Kiçik yol insanlar üçün deyil..." mövzusunda fəlsəfi mətni təhlil etmək və müəllifin konkret nə demək istədiyinə cavab vermək lazım idi. Paqutyak açıq məktubunda bu tapşırıqları "absurd və müəllifin mətninə təhqir" adlandırmışdır.
Kəngər İttifaqı
Kəngər İttifaqı — (Қaңғар Oдағy (Qangar Otağı)),Yeddisu ərazisindən başqa bütün müasir Qazaxıstan ərazisini əhatə edən Türk dövləti.
Etnik adı olan Kəngər adı, indi qazax, özbək və qaraqalpaq xalqlarının bir qolu olan Qanqlı xalqı üçün erkən orta əsr adlarıdır. Kəngər İttifaqınnı paytaxtı Ulıtau dağlarında yerləşirdi. Oymaqlarından üçü Kəngər olaraq bilinən peçeneqlər, oğuzlar, qarluqlar və kimək-qıpçaqlar tərəfindən məğlub edildikdən sonra bulqarlara hücum edərək Şərqi Avropada Peçeneq dövlətini qurdular (840-990).
Etimologiyası
Orxon abidələrində xatırlanan kəngərlər, İslam dünyasında və qərbdə Kəngər, üç Peçeneq qəbiləsinin ümumi adı (səkkiz) kimi bilinir. Bizans imperatoru imperatoru VII Konstantin Porfiroqenet Kəngərin nəciblik və şücaət ifadə etdiyini bildirdi. Ukraynalı tarixçi Omelyan Pritsak, Kəngərin Toxar dilindən * kânk "daş" sözündən qaynaqlandığını və ehtimal ki, Kəngəri *ârs < *âvrs < *Aoruša (Αορσοι) yunan sözünə dayanan, İran etnonimi As ilə birləşdirdi.
Bəzi şərqşünaslar, Jozef Marquart, Sergey Toltsov, Sergey Klyaştornı, Kangər və Kəngərləri Qanqlılara, Dəşt-i Qıpçaq və Kuman ittifaqının şərq qruplaşması ilə bağlamağa çalışdılar. Axinjanov, qıpçaqların Kanq bölgəsini ələ keçirdikdən sonra sadəcə Qanqlı (sözün əsl mənasında "vaqon") adını götürmələri fikrini irəli sürdü. Buna baxmayaraq, bütün bu əlaqələr, əgər varsa da, aydınlaşdırılmayıb.
Müstəqilliyi
Yeddisunun çinlilər tərəfindən tutulmasından sonra,Kəngərlər Göytürk (göytürkcə: 𐱅𐰇𐰼𐰰:𐰜𐰇𐰛 Kök Türük veya 𐱅𐰇𐰼𐰛 Türk) asılılğından azad olub, müstəqil olurlar. Sırdərya sahili şəhərləri öz muxtariyyətlərini qorudular. Cənubi Qazaxıstandakı Oğuz türkləri, İrtış çayı vadisindəki Kiməklər, Muqodjardakı Kumanlar və Şimali Qazaxıstandakı Qıpçaqlar Kəngər İttifaqından vassal asılılığını qəbul etdilər.
VII əsrin sonunda Sırdərya şəhərləri üsyan qaldırdı və Soqdiana ilə ittifaq qurdular. Üsyan uğurlu oldu, lakin müsəlman ərəb orduları Soqdianaya cənubdan hücum etdilər. Üsyan yatırıldı və Kəngərlər Sırdərya şəhərlərinin davamlı muxtariyyətinə razı oldular.
İttifaqın dağılması
VIII əsrin əvvəllərində Oğuz türkləri və Daşkənd dövləti Kəngər İttifaqından ayrıldı. Ərəblər Sığnaq, Cend və digər zəngin Kəngər şəhərlərinə basqın etməyə davam etdilər. Oğuzlar, kiməklər və qarluqlarla ittifaq qurdular və onların birgə hücumu dağılmaqda olan kəngərləri məğlub etdi. Peçeneq adı altında birləşən üç kəngər və beş müttəfiq Türk oymağı, sonra Şərqi Avropada xəzərlərlə həmsərhəd olan dövlətlərini qurdular.
Kitabi-Dədə Qorqud (Günbəd nüsxəsi)
"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının Günbəd nüsxəsi — dastanın Qacar dövrünə aid, Azərbaycan dilində yazılmış variantı. Əsərin tərkibinə Vatikan və Drezden əlyazmalarında olmayan, Salur Qazanın 7 başlı əjdahanı öldürməsi ilə bağlı 13-cü bir boy daxildir.
Xüsusiyyətləri
"Kitabi-Dədə Qorqud" dastanının III nüsxəsi 2018-ci ildə Tehran kitabxanasında ortaya çıxmışdır. Nüsxəni satan şəxs Qacar soyundan gəldiyini və nüsxənin Ağaməhəmməd şah Qacar kitabxanasından yadigar qaldığını qeyd etmişdir. Əsər XVIII əsrə aiddir, Azərbaycan dilinin cənub qrupu, daha dəqiq Təbriz dialekti xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir.
Əsərin İran türkmənləri ilə əlaqəsi Türkmənsəhrada yaşayan bir türkməndən satın alınmasından ibarətdir və əsərin dilində türkmən dilinin xüsusiyyətləri yoxdur. Əlyazmada əsərin Mərvdən İrana gəldiyi yazılsa da, dil xüsusiyyətlərinin tamamilə Azərbaycan türkçəsinə aid olması ilə bağlı olaraq bu məlumatda yanlışlıq olduğu fikirləşilir.
Əsərin tərkibinə Vatikan və Drezden əlyazmalarında olmayan adsız, 13-cü bir boy vardır. Boy Salur Qazanın 7 başlı əjdahanı öldürməsi ilə bağlıdır. Yeni boyun mövcudluğu və fərqli soylamalar onu göstərir ki, bu dastan Vatikan və Drezden əlyazmalarına yox, başqa bir qaynağa əsaslanır. Yeni dastan "Kitabi-Dədə Qorqud" hekayə söyləyiciliyinin və yazmalarının XVIII əsrə qədər mövcudluğunu saxladığını göstərir. Bu əsərin köməkliyi ilə Azərbaycan dilinin geriyə doğru, XVIII əsrə qədər vəziyyətini müşahidə etmək mümkündür.
Filmoqrafiya
28 yanvar – 30 dekabr 2022-ci tarixlərində Türkiyənin atv kanalında yayımlanmış "Tənha Qurd" teleserialının 1-ci seriyasının girişində bu nüsxədəki boy rəsmlərlə animasiya formasında canlandırılıb.
Ayhan Haqverdiyev
Ayhan Akif oğlu Haqverdiyev (28 mart 2002, Daşkəsən, Azərbaycan — 4 oktyabr 2020, Füzuli, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələri'nin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Ayhan Haqverdiyev martın 28-i 2002-ci ildə Daşkəsən rayonunda anadan olub. Əslən Qərbi Azərbaycandandır. 2003-cü ildə ailəsi Bakı şəhərinə köçüb və Ayhan 2009-cu ildə Bakı şəhərində Cəbrayıl rayonu Əsgər Veysəlov adına Sirik kənd tam orta məktəbində təhsil alıb.
Hərbi xidmətləri
Ayhan 2020-ci ildə Binəqədi rayon hərbi komissarlığından həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb. Ağcabədi rayonu N saylı hərbi hissəsində vətəni xidmətini yerinə yetirib.
2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Ayhan Haqverdiyev Füzuli döyüşlərində savaşıb. O, Füzuli istiqamətində gedən döyüşlərdə, Qaraxanlı kəndində Üçtəpə deyilən ərazidə 30 sentyabr 2020-ci il tarixində ağır yaralanıb. Ayhan yaralandıqdan sonra təcili tibbi yardım maşını ilə xəstəxanaya çatdırılsa da, 4 gün komada qaldıqdan sonra 4 oktyabr tarixində şəhadətə qovuşub. Şəhidimiz Binəqədi qəsəbəsi qəbristanlığı ərazisində yerləşən Vətən Müharibəsi Şəhidlərinin Xiyaban Kompleksində böyük izdihamla dəfn edilib.
Tutquçay
Tutquçay — Kəlbəcər rayonu ərazisində çay.
Ümumi məlumat
Tutquçay Tərtər çayının sağ qoludur. Bəzən səhvən Tutqunçay da adlanır. Tipik dağ çayı olub, dar dərələrdən axır. Sahil qayalarının kölgəsi dar dərələrdən axan çayın rəngini tutqunlaşdırdığından ona belə ad verilmişdir.
Tatarıstan Respublikasının Qabdulla Tukay adına Dövlət Mükafatı
Tatarstan Respublikasının Qabdulla Tukay adına Dövlət Mükafatı — Tatarıstan Respublikası Prezidentinin illik mükafatı. Mükafat ictimaiyyət tərəfindən tanınan və milli mədəniyyətin inkişafına böyük töhfə verən ədəbiyyat və sənət əsərlərinə, habelə sənət tarixi və ədəbi tənqid sahəsindəki əhəmiyyətli elmi araşdırmalara görə verilir. Tatarstan Respublikasının Qabdulla Tukay adına üç Dövlət Mükafatı hər il verilir.
Tarixi
Mükafat 8 aprel 1958-ci ildə TASSR Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən təsis edilmişdir və o vaxtdan bəri hər il (1961-1965 və 1975-ci illərdə fasilə ilə) verilir. 1991-ci ilə qədər Gabdulla Tukai mükafatına layiq görülmə qərarı Tatarıstan Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Nazirlər Şurası tərəfindən verildi; 1991-ci ildən bu funksiya Tatarıstan Prezidenti tərəfindən icra edildi.
Birinci mükafat 1958-ci ildə "Şurale" baletinə görə bəstəkar Fərid Yarullinə, "Cəlil" operasına görə Nazib Jiqanov və "Tukai" romanına və Qəbdulla Tukai yaradıcılığının populyarlaşdırılmasına görə Faizi Əhməd verildi. Üçüncü mükafat "Yelkənsiz" tamaşasını qurduğu üçün Galiaskar Kamal Teatrının truppasına verildi. Tatar Opera və Balet Teatrında "Altınçuç" və "Yevgeniya Onegin" əsərlərini səhnələşdirdiyinə görə rejissor Niyaz Dautovun qurduğu "Tatar xalq nağılları" kolleksiyasında illüstrasiyalara görə rəssamlar Lotfulla Fəttəhov və Haris Yakupova mükafatlar verildi.
Hal-hazırda Tatarıstan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə hər il üç bərabər mükafat verilir. Qabdulla Tukay Mükafatı laureatı diplom, sertifikat və Laureatın Fəxri Nişanı və pul mükafatı alır. Mükafatlandırma mərasimi 26 apreldə təşkil olunur və Qəbdulla Tukayın ad gününə təsadüf edir. Mükafat ümumiyyətlə bir ərizəçiyə verilir, eyni zamanda səkkiz nəfərdən çox olmayan bir qrup müraciətçiyə verilə bilər. Xüsusi hallarda, Qabdulla Tukay mükafatı yenidən verilə bilər. Ölümdən sonra verilən mükafata da icazə verilir.
Zaxari Çiçinadze
Zaxari İqnatoviç Çiçinadze (həmçinin Zakariya Çiçinadze, ; ) — Gürcü tarixçi, yazıçı və nəşriyyatçısı. Əsərləri Mtatsmindeli təxəllüsü ilə nəşr edilmişdir.
Həyatı
Atası İqnat Çiçinadze - Xotevi kəndindən idi (indi Raça-Leçxumi və Aşağı Svanetinin Ambrolaur bələdiyyəsi). O, gənc ikən evləndiyi Tiflisə gəlmişdi.
Zaxari ailənin sonuncu, on beşinci övladı idi. Tiflis məktəblərində oxumuş və iki dəfə sinif yoldaşı ilə dalaşdıqdan və riyaziyyatdan zəif nəticə göstərdiyi üçün ordan xaric edilmişdi. Valideynlər oğlunun məktəbdən məzun olmasını istəyirdilər və onu başqa təhsil müəssisələrinə göndərmək arzusunda idilər, amma Zaxari oxumağa marağını itirərək məktəbi birdəfəlik tərk etdi. Sonradan özünü təhsillə məşğul oldu. 13 yaşında əmək fəaliyyətinə tütün fabrikində başladı, sonra oteldə, sonra kitab anbarında işə düzəlmişdi. Kitab anbarında oxumağa həvsi yarandı. Bu gələcəkdə ona qadağan olunmuş ədəbiyyatın əlçatan olduğu senzura komitəsində kiçik bir vəzifə tutmağa imkan verdi.
Naşir kimi fəaliyyəti
150px|thumb|right|Zaxari Çiçinadzenin məzarı Tarixə maraq göstərərək 1872-ci ildən nəşr olunmağa başlayaraq, gürcü ədəbiyyatı tarixi və çap kitabları haqqında məqalələr yazmağa başladı. 1869-cu ildə təsadüfən küçədə məşhur gürcü şairi, naşiri və ictimai xadimi Sergey Mesxi (1845-1883) ilə görüşdü və ondan "Droeba" qəzetinin əməkdaşı olmaq dəvəti aldı. Zakari artıq bu qəzetə abunə olmuş və onun sadiq oxucularından idi.
1875-ci ildən Çiçinadze gürcü kitablarını nəşr etməyə başladı. Öz kitab mağazasını açır, bazarda köşk qoyraq kitab satır. Gürcüstanın müxtəlif bölgələrinə çox səyahət edir və Gürcü ədəbiyyatını hər tərəfdən, o cümlədən Acarıstan və Samtsxedəki müsəlman gürcülər arasında satır, yayır və təbliğ edir.
Çiçinadze yüzlərlə qədim tarixi gürcü əlyazmalarını, salnamələrini və sənədlərini, xalq əfsanələrini, şeirlərini, nağıllarını toplayıb nəşr etdirirdi. Gürcüstanın tarixi və mədəniyyəti haqqında çox şey yazmış, o cümlədən səkkiz cilddə nəşr olunan "Kartlis tsxovreba" ("Kartli Həyatı"), David Sarajişvili, Giorgi Kartvelişvili, neft sənayesi Zubalaşvilinin iki cildlik tərcümeyi -halını və Zubalaşvili nəslinin nümayəndələri - məşhur xeyriyyəçilər haqda sər nəşr etmişdir.
Siyasi baxışlarında sosialistlərə rəğbət bəsləyən Çiçinadzenin Tiflisdəki kitab mağazasını İosif Stalin də daxil olmaqla inqilabçı düşüncəli gənclər tez-tez ziyarət edirdi.
Zaxari Çiçinadze 1931-ci ildə vəfat etmişdir. O Mtatsminda Panteonunda dəfn olunub.
Xatirəsi
Tiflisdə bir küçə Çiçinadzenin adını daşıyır.
Xbox World
"Xbox World" — Birləşmiş Krallıq videooyun jurnalı. "Future plc" tərəfindən nəşr olunan jurnal "Xbox" və "Xbox 360" konsolları haqqında idi.
Tarixi
"Xbox World" adı altında fəaliyyətə başlamış jurnalın birinci nömrəsi 2003-cü ilin əvvəlində, "Xbox" konsolunun satışa çıxarılmasından bir il sonra buraxılmışdır. "Xbox World" jurnalı "PlayStation World" ilə birlikdə 2003-cü ilin sonunda "Future plc" tərəfindən satın alınmışdır. Jurnalın ofisi London şəhərindən Bata köçürülmüş, bu zaman redaksiya heyətinin əksəriyyəti buradan ayrılmışdır. 2005-ci ilin sentyabrında "Xbox World" jurnalının adı "Xbox World 360" olaraq dəyişdirilmişdir. Jurnalın tərkibində nailiyyətlər, məsləhətlər və çit kodlar var idi. 2011-ci ilin noyabr nömrəsində jurnal yenilənmiş və orijinal "Xbox World" adına dönüş edilmişdir. 13 noyabr 2012-ci ildə həm "Xbox World", həm də "PSM3" jurnalının fəaliyyətinin dayandırılacağı elan edilmişdir. Hər iki jurnalın son nömrəsi 12 dekabr 2012-ci ildə satışa çıxarılmışdır.
Konrad sərhəddi
Yer qabığı|450px|thumb|right Konrad sərhəddi (ing. Conrade discontinuity) — seysmik dalğaların sürətinin artması ilə müəyyən edilən yer qabığının qranit (yuxarı) və bazalt (aşağı) təbəqələrini ayıran şərti sərhəd. Konrad sərhəddindən keçərkən uzununa seysmik dalğaların sürəti təxminən 6-dan 6,5 km/s-ə qədər kəskin şəkildə artır. Bir sıra yerlərdə səth izlənilmir və seysmik dalğaların sürətləri dərinliyə doğru tədricən artır. Bəzən, əksinə, sürətlərin kəskin artmasının bir neçə səthi izlənilir.
Konrad sərhəddi materik qabığının müxtəlif bölgələrində 15–20 km dərinlikdə izlənilir, lakin okean qabığının altında rast gəlinmir.
Yaranması
1925-ci ildə Alp dağlarında zəlzələni tədqiq edərkən sərhədin mövcudluğunu təyin etmiş Avstriya geofiziki V. Konradın şərəfinə adlandırılmışdır.
Bununla belə, 1960-cı illərdən başlayaraq bu nəzəriyyə geoloqlar arasında fəal şəkildə mübahisə edilir, çünki Konrad sərhəddin dəqiq geoloji əhəmiyyəti hələ də aydınlaşdırılmayıb. Kola dərin quyunun qazılması zamanı da müəyyən edilməmişdir. Amfibolit fasiyasından qranulit fasiya metamorfizminə keçidi təmsil etməsi ehtimalını Vredefort strukturunun yuxarı mərkəzi hissəsinin və onu əhatə edən Kaapvaal kratonunun müşahidələri ilə təsdiq edilmişdir.
Haqqında
Konrad sərhəddi materik qatın yuxarı və aşağı təbəqələri arasındakı sərhəd hesab olunur. 20-ci əsrin ortalarına qədər kontinental bölgələrdə yer qabığının üst hissəsi qranit kimi (sial, silisium-alüminium üçün) turş süxurlardan, aşağı hissəsi isə daha çox maqneziumla zəngin bazalt kimi (sima, silisium-maqnezium üçün) əsasi süxurlardan ibarət olduğu düşünülürdü. Beləliklə, o dövrün seysmoloqları Konrad sərhəddi kimyəvi cəhətdən fərqli iki təbəqənin - sial və simanın açıq təmasına uyğun olduğunu hesab etmişlər.
Kriptobiya khaibulaevi
Cryptobia khaibulaewi  -Mastigophora tipinə aid olan növ.
Xarici quruluşu
Cryptobia khaibulaewi  Bu parazitin bədən forması dəyişkəndir, uclardan kütləşmiş amöb formalı əyri, oval formalı ön və iti arxa qurtaracaqlı formalara qədər dəyişir. Uzanmış, azca əyilmiş formalara da rast gəlinir. Nüvə müəyyən formada deyil, ön qurtaracaqda və ya arxada yerləşir, ya da lap arxa qurtaracaqda olur. Bu növün xarakterik xüsusiyyəti ön tərəfin əyri tərəfində yerləşən kinetoplastın ölçülərinin iri olmasıdır. Əksər fərdlərdə o intensiv qırmızı rəngə boyanır. Sitoplazma tünd göy rəngdədir, bədənin ön hissəsi əksər halda açıq rəngdədir. Bədənin uzunluğu 15.0–26.0, eni 3.0–14.0, ön qamçının uzunluğu 11.0–21.0, arxa qamçının uzunluğu 9.0–18.0, nüvənin uzunluğu 3.0–8.5, kinetoplastın uzunluğu 6.5–12.0 mkmdir.
Yayılması
Dəvəçi limanı, Kiçik Qızılağaç körfəzində yayılmışdır.
Cəmil Əmirov
Cəmil Fikrət oğlu Əmirov — Azərbaycan bəstəkarı, cazmen, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2018), Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü (2020-ci ildən). Bakı Musiqi Akademiyasının elmi tədqiqat laboratoriyasının böyük elmi işçisi.
Həyatı
Cəmil Fikrət oğlu Əmirov 3 may 1957-ci ildə görkəmli Azərbaycan bəstəkarı Fikrət Əmirovun ailəsində anadan olub. 1965–1975-ci illərdə Bülbül adına orta ixtisas musiqi məktəbində fortepiano sinfində təhsil alıb.1975–1980-ci illərdə Üzeyir Hacıbəyov adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyası (indiki BMA) Bəstəkarlıq fakültəsində Cövdət Hacıyevın sinifini bitirib.Daha sonra 1980–1982-ci illərdə aspirantura təhsili alıb.
Elmi əsərləri
F.Əmirov və C.Hacıyevin həyat və yaradıcılıqları haqqında bir neçə populyar qəzet və jurnallarda məqalələri çap olunub. H.Əliyev fondu tərəfindən nəşr olunan "F.Əmirov — Ömrün səhifələri" və əsərlərindən ibarət antologiyanın müəllifidir.
Akif Nəcəfov
Nəcəfov Akif Rzaqulu oğlu (8 oktyabr 1921 – 21 yanvar 1989) — azərbaycanlı rəssam, SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü.
Həyatı
Akif Nəcəfov 8 oktyabr 1921-ci ildə Tiflisdə anadan olmuşdur. Atası Rzaqulu Nəcəfov mətbuat xadimi, publisist olmuşdur, 1937-ci ildə repressiya edilmişdir. Anası Məsumə Fərəcullayevadır. Akif Nəcəfov Əvvəl Tiflisdə, sonra isə Bakıda alman məktəbində təhsil almış, alman dilini mükəmməl öyrənmişdir. Bu səbəbdən, İkinci dünya müharibəsi illərində Sovet ordusunda kəşfiyyatçı kimi xidmət göstərmişdir. Müharibədən sonra iki il sovet hərbi administrasiyasının əməkdaşı kimi Berlində və Almaniyanın bir sıra başqa şəhərlərində xidmət etmişdir. Cəbhədən qayıtdıqdan sonra Leninqrad Dövlət Universitetinə daxil olmuşdur. 1947-ci ildə, hələ birinci kursda olarkən, universitetin həmkarlar ittifaqının sektoruna rəhbərlik etmişdir. Üçüncü kursda olanda Stalin təqaüdünə layiq görülmüşdür. Bu vaxt o, fakültənin partiya bürosunun təşviqat sektoruna rəhbərlik edirdi. Lakin avtoritar sovet rejimi xalq düşməninin oğlunun belə sürətli yüksəlişinə imkan verməmişdir. Vətən qarşısındakı xidmətlərinə, təhsildəki nailiyyətlərinə baxmayaraq, 1949-cu ildə iki nəfər təxribatçının şahidliyi ilə antisovet təbliğatında təqsirli bilinib on il müddətinə həbs olunmuş, sürgün edilmışdir. Sürgündən sonra ona Leninqrada qayıtmağa icazə verilməmiş və o Düşənbədə məskunlaşmalı olmuşdur. 1964-cü ildə Tacikistan Dövlət Universitetinin tarix fakültəsini bitirdikdən sonra universitetdə incəsənət tarixi fənnini tədris etmişdir. 1965-ci ildə SSRİ Rəssamlar İttifaqının üzvü seçilmişdir. Tacikistanın təsviri sənəti və musiqisi barədə çoxsaylı məqalələrin müəllifidir.
Bir neçə il diabet və ürək xəstəliyindən əziyyət çəkən Akif Nəcəfov 21 yanvar 1989-cu ildə infarktdan vəfat etmişdir.
Sardlı Meliton
Sardlı Meliton — Sard şəhərinin yepiskopu, xristian ilahiyyatçısı. O, pravoslav kilsəsində 1 apreldə (Yuli təqviminə görə), katolik kilsəsində 1 apreldə ehtiramla yad edilir.
Onun həyatının sadəcə bəzi təfərrüatları məlumdur. Təxminən 194-cü ildə Efesli Polikratın Papa Viktora yazdığı məktubda qeyd edilmişdir ki, Melito xədim idi və Asiya kilsəsində böyük səlahiyyətlilərdən idi. İsanın təbiətlərinin ikiliyini öyrədən II əsr yazıçılarından biri kimi onun adı İppolitin "Labirint" əsərində də çəkilir. İyeronim Melito haqqında bəhs edərkən Tertulliandan sitat gətirərək qeyd etmişdir ki, Meliton bir çox möminlər tərəfindən peyğəmbər kimi qiymətləndirilmişdir.
HAGGARD
Haggard 1989-cu ildə yaranmış alman musiqi qrupu. Əvvəllər daha çox det-metal musiqisi ifa edən qrup 1994-cü ildə Progressive adlı nümayişindən sonra öz üslubunu simfonik metala dəyişdi.
NGC 4229
NGC 4229, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Tazılar bürcü istiqamətində yerləşir. S0-a tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Eriocaulaceae
—  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.
Baytar (Amasiya)
Baytar, Hovtun — Qars vilayətinin Qars qəzasında, indi Amasiya rayonunda kənd.
La-Mür
La-Mür  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — İzer. Matezin-Triyev kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Qrenobl.
Baytar (Amasiya)
Tarixi
Rayon mərkəzindən 3 km şimal-şərqdə, Arpaçayın sol sahilində yerləşir.
La-Mür
INSEE kodu — 38269. Kommunanın 2006-cu il üçün əhalisi 5334 nəfər təşkil edirdi. Kommuna dəniz səviyyəsindən 720 ilə 1 204 qədər metr yüksəklikdə yerləşir. Kommuna Paris dən təxminən 520 km cənub-şərqdə, Lion dan 125 km cənub-şərqdə, Qrenobldan 32 km şimal-qərbdə yerləşir.
Əhalisi
Əhalinin dinamikası (INSEE) :
Baytar (Amasiya)
Tarixi
Ermənistan prezidentinin 19.IV.1991-ci il fərmanı ilə Kəndin adı dəyişdirilib Hovtun qoyulmuşdur.
Bilinqualizm
Bilinqualizm (ikidilli < «iki» +  «dil»):
Baytar (Amasiya)
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 27, 1873 - cü ildə 231, 1886-cı ildə 167, 1897-ci ildə 188, 1914 - cü ildə 363 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
Bilinqualizm
İki dildə danışan insanlara bilinq, üç polinq, üçdən çoxu poliqlot deyilir. Dil sosial qruplaşmaların funksiyası olduğundan, ikidilli olmaq eyni zamanda iki fərqli sosial qrupa mənsub olmaq deməkdir. Diqlossiya termini ikidilli terminlə yaxındır, lakin əhatə dairəsinə görə hər zaman onunla üst-üstə düşmür.
Dillərin qarşılıqlı təsiri
Dillərin hər hansı bir qarşılıqlı əlaqəsi, ən azından az miqdarda ikidilli olan insanların varlığını tələb edir.
Təsnifatı
Yaşına və ikinci bir dili mənimsəmə üsuluna görə bunlar fərqlənir:
Dil qazanma mühiti ilə:
İki dilə yiyələnmə ardıcıllığı ilə:
İki dilin nisbəti ilə:
İki dilin bacarıqlarına / istifadə səviyyəsinə görə:
Elmi araşdırma
İki dilli və poliqlotlar psixologiya, sosiologiya və dilçilik üçün maraqlıdır.
İki dillilik psixolinqvistik, sosiolinqvistika və neyrolinqvistika çərçivəsində öyrənilir.
İki dilliliyin sosial aspektləri sosiolingvistik tədqiqatların mövzularından biridir.
Kütləvi dillilik dil vəziyyətinin nəzərə çarpan bir xüsusiyyəti ola bilər.
Neyrobiologiya sahəsindəki mütəxəssislər tərəfindən ikidilliliyin müxtəlif aspektləri tədqiq edilmişdir. Bunlara: dillərin beyində göstərilməsi yolları, beynin neyroplastikliyinə təsiri, ikidilli afazi fenomeni, bimodal ikidilli fenomen (bir dildə yazıb başqa dildə danışmaq bacarığı) və s.
PSM3
"PlayStation 3 Magazine" və ya qısaca "PSM3" — Birləşmiş Krallıq videooyun jurnalı. Jurnalda "Sony"nin videooyun konsolları haqqında məlumatlar verilirdi.
Tarixi
Jurnalın ilk nömrəsi 2000-ci ilin oktyabrında "PSM2" adı ilə çıxmışdır. Jurnal qısa müddətdə İngiltərədə ən məşhur qeyri-rəsmi "PlayStation" jurnallarından birinə çevrilmişdir. Jurnalın adı 78-ci nömrədən sonra "PSM3" olmuş, "PlayStation 2" və "PlayStation Portable" üçün məlumatlar versə də, əsas diqqətini "PlayStation 3"ə yönəltmişdir.
13 noyabr 2012-ci ildə "PSM3" və "Xbox World" jurnallarının fəaliyyətinin dayandırılacağı elan edilmişdir. Hər iki jurnalın son nömrəsi 12 dekabr 2012-ci ildə satışa çıxarılmışdır.
Çi Son
Çi Son (27 fevral 1977-ci ildə anadan olub) Cənubi Koreyalı aktyordur. O, All In (2003), Save the Last Dance for Me (2004), New Heart (2007), Protect the Boss (2011), Secret Love (2013), Kill Me, Heal Me (2015), Innocent Defendant (2017), Familiar Wife (2018), the film My PS Partner (2012), Doctor John (2019) və The Devil Judge (2021) kimi Cənubi Koreya diziləri ilə tanınır.
Həyatı
Çi Son ilk dəfə 1999-cu ildə kampus draması KAIST üçün dinləmələrdə iştirak etdi və burada ssenarist Song Ji-na ilə tanış oldu. Song yeni başlayan gənclə maraqlandı və onun üçün yeni bir personaj yazdı və onun aktyorluq debütünə səbəb oldu. O vaxtkı menecerinin təklifi ilə o, Chae Çi Son səhnə adından istifadə etməyə başladı, sonra "Chae" soyadını buraxmağa qərar verdi və sadəcə olaraq "Çi Son" kimi tanındı. Daha sonra Ji 2003-cü ildə "All In" qumar dramında rol aldı. Prodüserlər ikinci kişi baş rolu seçməkdə çətinlik çəkirdilər, çünki əksər aktyorlar baş rol ifaçısı Lee Byung-hun ilə müqayisə olunmaqdan qorxurdular. Çi Son rejissor Yoo Chul-yonqa yaxınlaşaraq rolu istədiyini deyir və rol ona verilir. "All In" böyük hit oldu və Çi Son-un populyarlığı yüksəldi.
Hüseyn Rəhimli
Hüseyn Saybalı oğlu Rəhimli — şair, yazıçı, publisist, prokuror, tərcüməçi,, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin keçmiş üzvü.
Pandanaceae
—  aləminin  dəstəsinə aid bitki fəsiləsi.
M113
M113, bu günə qədər 80.000 ədəd istehsal edilən və istifadəyə verilmiş olduğu 1960-cı illərdən bəri ABŞ mexanikləşdirilmiş piyada qoşunlarının onurğası olan və NATO üzvlərinin də daxil olduğu 60 ölkə tərəfindən istifadə edilən yüngül zirehli, tam tırtıllı zirehli transportyordur.
Hüseyn Rəhimli
Həyatı və yaradıcılığı
Hüseyn Saybalı oğlu Rəhimli 12 dekabr 1949-cu il tarixində Cəbrayıl rayonunun Şıxalıağalı kəndində anadan olub. Uşaqlıqdan şeirə, rübaiyə, qəzələ həvəskar olan Hüseyn Rəhimlinin yaradıcılığında yaşadığı Qarabağ mühitinin böyük təsiri olur. Anasını, atasını və ailəsindən bir neçə nəfərini itirən Hüseyn Rəhimli gənc yaşlarından özünə "Qəmli" təxəllüsünü götürür. O, yaşadığı uşaqlığının ağrı-acısını "Anam" şeirində qeyd etmişdi:
M113
İstehsalçı ölkə: ABŞ
İstehsalçı firma: BAE Systems
Hüseyn Rəhimli
Həyatı və yaradıcılığı
1957-ci ildə Şıxalıağalı kənd ibtidai məktəbinin I sinfinə qəbul olub. 1961-ci ildə Məzrə kənd VIII illik məktəbinə qəbul olunur və 1965-ci ildə bu məktəbin VIII sinfini bitirir. Şair ilk şeirlərini də bu məktəbdə oxuduğu zamanlar qələmə alır: "Həyat" və "Dünya".
M113
Tip: Piyadanın döyüş maşını
Hüseyn Rəhimli
Həyatı və yaradıcılığı
Və onun digər "Dünya" şeiri:
M113
İstehsal tarixi: 1960
Hüseyn Rəhimli
Həyatı və yaradıcılığı
Şair 1965-ci ildə Şükürbəyli kənd orta məktəbinə daxil olur və 1968-ci ildə bu məktəbin X sinifini bitirir. Universitetə lazımi qədər bal toplaya bilməyən Hüseyn Rəhimli neft mədənlərində, tikinti sahəsində, buruqlarda və s. sahələrdə çalışmalı olur, daha sonra prokuror kimi fəaliyyət göstərir. 1982-ci ildə Yaxşıxanım Rəhimovayla ailə həyatı qurur və bu evlilikdən 3 övladı dünyaya gəlir.
M113
Xidmətə giriş ili: 1960 – günümüzə İstehsal sayı: 80.000 ədəd
Ağırlıq: 14.04 ton
Hüseyn Rəhimli
Həyatı və yaradıcılığı
1995-ci ildə Milli Zədaganlar Universitetinə qəbul olur və 1998-ci ildə universiteti bitirir.
M113
Ekipaj: 2 nəfər
Hüseyn Rəhimli
Həyatı və yaradıcılığı
Şairin istedadı, dilinin axıcılığı, şeirlərindəki zənginlik və canlılıq oxuyucuların diqqətini cəlb etmiş və sevilmişdir. Onun şeirlərində vətən sevgisi, Qarabağ müharibəsi, şəhidlər, insanların arzu, istəkləri, ilk məhəbbətin acıları və şirinliyi öz poetik əksini tapmışdır. Bütün bunlar oxucuda dərin izlər buraxır, və onları düşünməyə sövq edir. O, mənalı yaşamağı hər şeydən üstün tutur. Şair üçün yaşamaq kiminsə əlindən tutmaq, çətində, dar vəziyyətdə ona kömək olmaqdır. Müxtəlif vaxtlarda şair Nizami Gəncəvi, Məhsəti Gəncəvi, Xaqani Şirvani, Məhəmmədəli Şəfai və s. kimi şairlərin əsərlərində tərcümə işləri aparmışdır.
M113
Desant: 11 nəfər
Hüseyn Rəhimli
Həyatı və yaradıcılığı
Könül verdiyi bir qadından vəfasızlıq görən şair bir çox əsərlərində bu vəfasız məhəbbətdən bəhs edir. O, bu əsərlərində öz hicran və yanğılarını tərənnüm edir. Şair özü müxtəlif vaxtlarda tikinti sahəsində, neft mədəni və buruqlarında çalışdığı üçün onun əsərlərində fəhlə və fəhlə əməyi geniş yer tutur. O, əsərlərində fəhlə əllərinin halallığını üstün tutur. Həyat və dünya mövzusuna Hüseyn Rəhimli əsərlərində dəfələrlə toxunmuşdur və o, bu şeirlərində dünyanın puçluğunu, ömrün vəfasızlığını, həyatın çətin şərtlərini və s. təəssüf hissilə qələmə almışdır.
M113
Ölçülər
Uzunluğu: 4.9 m
Eni: 2.7 m
Hüseyn Rəhimli
Həyatı və yaradıcılığı
O, ölümünə qədər Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü olub.
M113
Ölçülər
Hündürlüyü: 1.8 m
Klirens: 0.41 m
Hüseyn Rəhimli
Həyatı və yaradıcılığı
Şairin 2018-ci ildən səhhətində problemlər yaşanır, ürəyində sıxıntılar meydana çıxır. 9 yanvar 2019-cu il tarixində o, Bakı şəhərində vəfat edir.
M113
Performans
Dalış dərinliyi: üzən
Xəndək keçmə: 1.7 m
Qalxma dərəcəsi: 30º
Motor: Detroit Diesel 6V53T
At gücü: 215
Mənzili: 480 km
Dayandırılması: fərdi burulma bar
Əsas silahlar
– 12.7 mm “M2 Browning” pulemyotu
Kalibr: 12.7 mm
Mərmi: 12.7x99 mm
Atış tezliyi: 485-635 atış/dəqiqədə
Güllənin başlanğıc sürəti: 855 metr/saniyə
Atəş məsafəsi: 1.8 km
Maksimal atəş məsafəsi: 6.7 km
Otello qəsri
Otello qəsri və ya Otello qülləsi ― Kiprin Famaqusta şəhərində yerləşən qəsr. 14-cü əsrdə Kipr kralları tərəfindən inşa edilmiş və daha sonra venesiyalılar tərəfindən dəyişdirilmişdir. Qəsrin müasir adı Şekspirin "Otello " pyesi ilə bağlıdır.
Tarix
left|thumb| Qəsr divarlarında Müqəddəs Mark Aslanının relyefi thumb| Qəsrin planı, 1918 Otello qəsri XIV əsrdə limanı ehtimal olunan düşmən hücumlarından qorumaq üçün Kipr kralları tərəfindən inşa edilmişdir. Bura həm də Famaqustanın əsas girişi olaraq istifadə edilmişdir. Qəsr əvvəllər "keçilməz qala" adlanırdı, çünki ətrafındakı çox dərin xəndəklər səbəbiylə buraya hücum etmək mümkün deyildi.
Kipr Venesiya Respublikasına satıldıqdan sonra qəsrin kvadrat qüllələri daha müasir topçulara uyğun olması üçün dairəvi bürclərlə dəyişdirildi. Bu dəyişikliklərdən sonra qəsrin əsas girişinin üstündə Müqəddəs Mark Aslanı relyefi həkk olundu. Relyefin yaxınlığında qəsrdəki dəyişiklikləri istiqamətləndirən kapitan Nikolo Foskarinin adı və 1492-ci il tarixi yazılmışdır. Görünür qəsrin təmir edilməsini 1481-ci ildə Leonardo da Vinçi məsləhət görmüşdür. Qəsr adını hadisələrin Kiprin liman şəhərlərindən birində baş verdiyi Şekspirin məşhur "Otello" pyesindən almışdır.
1900-cü ildə malyariya riskini azaltmaq üçün qəsrin xəndəyinin suyu boşaldıldı.
Otello qəsri 2014-cü ildə bərpa olunmağa başlamış və 3 iyul 2015-ci ildə yenidən ictimaiyyətə açışlmışdır.
Layihə
Qəsrin ətrafında dörd dairəvi qüllə yerləşir. Burada Kipr krallığı dövründə inşa edilmiş yeməkxana və yataqxana mövcuddur. Qalanın həyətində, təlatümlü tarixinin yadigarları olan ispan və osmanlılara məxsus toplar var.
Çağdaş Ədəbiyyat
Hal-hazırda Otello qəsrinə istinad edən və onunla əlaqəli olan çağdaş nəsr ədəbiyyatının yeganə parçası Dean Kerrison tərəfindən yazılmış "Yaşıl gözlü bədheybətin gündəliyi" adlı yaradıcı qeyri-bədii hekayədir.
Zalxa gölü
Zalxa — Laçın və Kəlbəcər rayonları ərazisində göl. Bazarçayın yuxarı hissəsində, 3062 m. yüksəklikdə yerləşir. Bazarçay Zalxa golündən başlanır. Şirin sulu, axarlı kiçik göldür. Yerli məlumata görə, guya gölün ətrafinda Zalxa adlı bir qadına məxsus yurd yeri olmuş və göl də onun adını daşıyır. Bəzi tədqiqatçılara görə, hidronim monqol dilindəki zulxe/zolxe (boyuk, iri) sözü ilə bağlıdır. Əslində heç də böyük olmayan bu gölün adı türk dillərindəki yalga/yalxa (monqol dilində bu söz zalxa kimi işlənir) sözundən olub, “uzanan, uzununa inkişaf edən” mənasındadır. Bu da gölün axarlı olması ilə bağlıdır.
Şumava Milli Parkı
Şumava Milli Parkı — Çexiyanın cənub-qərbində yerləşən və ətraf mühitin mühafizəsi üçün xüsusi rejim müddəalarının tətbiq olunduğu meşə massividir. Park statusu "Təbiətin və landşaftın qorunması" haqqında 114/1992 nömrəli qanun müddəası ilə tənzimlənir. Şumava Milli Parkı, Çex Respublikasındakı 4 MP-dan ən böyüyüdür (ümumi sahəsi 167.688 hektardır). Burada əsas müdafiə obyekti, sakit rejimdə unikal və nadir bioloji aləmin tədqiqi və təkmilləşdirilməsidir. Şam meşələri və meşə əkmələrindən başqa, burada ən önəmlisi adi bataqlıqların, torf bataqlıqlarının və kar mənşəli göllərin və relyeflərin mühafizəsidir. Şumava Milli Parkı təbiət-mühafizə zonasının bir hissəsidir. Milli Park ərazisində daha 24 dövlət təbiət qoruğu və digər xırda mühafizə olunan ərazilər elan olunub. Birlikdə onlar Mərkəzi Avropada ən iri və ən şaxələndirilmiş mühafizə olunan ərazilərin birini təşkil edirlər. Şumava qiymətli təbii mühit, eləcə də turizm üçün populyar məkan kimi özünü təqdim edir. Şumavanın hazırkı simvolunda Bohemiyanın iki canlı ağacı, onların arasında qurumuş bir ağac, hər üç ağacın arxasında isə hündür dağ təsvir olunub.
Yerləşməsi
Şumava Milli Parkı ölkənin cənub-qərb hissəsində yerləşir. Geomorfoloji baxımdan o, cənub-şərqdən şimal-şərq istiqamətlərinə bölünür; bu ərazidə Şumava düzənliyi, Jeleznorudska yüksəkliyi, Boubin dağları, Jelnavska dağətəyi, Troymezenska dağətəyi və Vltava çayının şırımı yerləşir. Şumava Milli Parkı 600 m (Otava çayının Reynşteynin yaxınlığındakı vadisi) və 1378 m hündürlüyü (Plexi zirvəsi — Çex Şumavasının ən yüksək dağıdır) arasında yerləşir. Şumava massivinin özü Almaniya ilə Çexiya arasında yerləşdiyindən, onun Almaniya ərazisinə düşən hissəsi Bömerwald (yəni Bavariya meşəsi) adlanır; buranın ən yüksək nöqtəsi Arber dağıdır — onun hündürlüyü 1456 metrdir. Milli Parkın mühafizə zonasını əmələ gətirən qorunan landşaft sahəsi 99 624 hektardır.
Parkın mənası və məqsədi
Milli park 1991-ci ildə ilkin "Şumava" mühafizə-landşaft rayonunun ərazisində yaradılmışdı. Onun yaradılmasında əsas məqsəd, nadir torf bataqlıqların, eləcə də küknar və fıstıq meşələri, dağ çəmənlikləri, azğın çay və buzlaq göllərinin geniş və çeşidli mozaikasının mühafizə etmək idi. Mərkəzi Avropanın ən iri qarışıq meşə kompleksi kimi, Şumavanı tez-tez "Avropanın yaşıl ürəyi və yaşıl damı" adlandırırlar. Bu geniş ərazidə vaşaq, sığır və ya sibir xoruzu kimi, onlarla nəsli kəsilməkdə olan bitki və ya heyvan növlərinin gələcək nəsillərə ötürülməsi üçün genişmiqyaslı işlər aparılır. Torf bataqlıqlarında məskunlaşmış bəzi həşəratlara dünyanın daha heç bir yerində rast gəlinmir.
Şumavanın müdafiə tarixi
Şumavanın təbii park statusunun elan edilməsi üçün ilk cəhdlər 1911-ci ilə aid edilir. Çexoslovakiya Respublikasının 40/1956 nömrəli qanununa uyğun olaraq, 1963-cü ildə ərazidə Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən Milli Park təsis edilmişdi. Torpaq sahəsi 163 000 hektar olan Şumava, hələ o dövrdə Çexiya Respublikasının ən iri qorunan ərazilərindən biri idi. 1990-cı ildə Parisdə meşə UNESCO-nun himayəsi altında biosfer qoruğu elan edilmişdi. 1990-cı ildən Şumava torfluğu ""Əsasən su quşlarının yaşama yerləri kimi beynəlxalq əhəmiyyəti olan su-bataqlıq yerləri haqqında" Ramsar Konvensiyasında qeydiyyata alınmışdı. Bununla belə, BTTSM birliyi Şumava meşəsini "Ekosistemlərin Qırmızı kitabına" daxil etmişdi (IUCN — Ecosystems Red List). Şumava özünün rəsmi Milli Park statusunu Çex Respublikasının hökuməti tərəfindən 20 mart 1991-ci il tarixində əldə etmişdi. Bundan başqa, Şumavanı idarə edən kollektivi Milli Parkın lüzumsuz parçalanmasına və bu ərazilərdə müxtəlif tədbirlərin keçirilməsinə görə tez-tez tənqid edirlər.
Qorunma sahəsinin qanunvericiliyi
thumb|right|230px|Şumavanın tofoqrafik xəritəsi <div class="floatleft" style="background-color:#EEEEEE;border:1px; font-size:90%; solid #C8C8C8;padding:1em;text-align:center"> 138px 138px Boubin meşəsi antropoloji təsirə məruz qalmayıb, buna görə də I zonaya daxil edilib
Sıx meşəlik Təbiətin və landşaftların intervensiyadan qorunması konsepsiyası Qanun Məcəlləsinin 114/92 maddəsinə və Çexiya Respublikasının hökuməti tərəfindən 20 mart 1991-ci ildə imzaladığı sərəncama uyğun olaraq təsis edilmişdi. Milli parkın qorunması və təbii ətraf mühitin yaxşılaşdırılması üzrə tərtib və daha sonra qəbul edilmiş 2 nömrəli əsasnamədə bu barədə aşağıdakılar qeyd edilmişdir: 1) Vəhşi flora və faunanın ciddi mühafizəsi, 2) Elm və təhsil məqsədlərinin yerinə yetirilməsi, 3) landşaftın tipik görünüşünü qoruyub saxlanılması, 4) Ətraf mühitə ziyan verilməməsi şərti ilə, Milli Park ərazisini turizm və istirahət üçün istifadəsi.
Qoruyucu şəraiti ərazinin zonalara bölünməsi həll edir; 3 zona — 3 dərəcəli müdafiə anlamını daşıyır. Bufer zonaların yerləşməsi və onların ölçüləri, Çexiya Respublikasının Ətraf Mühit və Mühafizə Nazirliyinin (qısaca MŽP) tərtib etdiyi qərarın nəticəsidir. Milli Parkın zonalara bölünməsi ekoloji sabitliyin bərpası üçün zəruri vasitə hesab olunur.
Birinci zonanın ölçüsü və yerləşməsi, həmçinin Şumava MP administrasiyasının kəsişmə qaydaları ekoloq və peşəkar savadlı insanlar tərəfindən pislənilir. Bəzi mütəxəssislərin fikrincə, parkın yaxşılaşdırılması və zonalıq anlayışını daha korrekt vəziyyətə gətirilməsi üçün, birinci növbədə buranın gələcəkdə xüsusi sistemli qaydaya salınması və həmin birinci zonaya ayrı-ayrı yığcam ərazi vahidlərinin daxil edilməsinə imkan yaradılması vacibdir. Digər peşəkarlar, xüsusilə də meşə gözətçiləri əksinə parkın qabıqyeyənə qarşı apardıqları müxtəlif tədbirləri bəyənir və parkın xaricindən edilən kiçik diapazonu müdaxilələri tənqid edirlər.
MP ərazisində 24 dövlət təbiət qoruğu, mühafizə olunan və digər xırda ərazilər yaradılmışdır, onlardan bəziləri Milli parkın birinci zonasına verilmiş və beləliklə öz statusunu itirmişdilər. Qalan daha kiçik meşə sahələri isə, təbii irs siyahısına daxil edilmişdir (hələ 2003-cü ildə onların sayı 27 idi).
Şumava Milli Parkında daha intensiv və uğurlu işlərin yerinə yetirilməsi üçün, 2011-ci ildən Ətraf Mühitin Mühafizəsi Nazirliyi tərəfindən yeni qanun qəbul edilmişdi. Birinci layihə Plzen diyarı tərəfindən hazırlanmış, daha sonra isə, onunla əməkdaşlığa Cənubi Bohemiya diyarı və digər kiçik kəndlərdən olan çoxsaylı ekspertlər də qoşulmuşdu. Baş nazir Petr Neçasın sözlərinə görə, Dördüncü zonanın tətbiqini istisna etsək, əsas çatışmazlıq ondan ibarətdir ki, Milli Parkın rəhbərliyi regionların administrasiyası yanında hər hansı bir xeyriyyə cəmiyyətinin (qeyri-kommersiya təşkilatının) yaradılmasında uğur əldə etməmişdi, buna görə də, bu proyektin heç bir uduşu və gəliri yoxdur, bu hökumət üçün yalnız əlavə xərcdir.
Şumava MP-nın konsepsiyası barədə mübahisələr
Milli Park uzun müddət bir çox problemlərlə mübarizə aparırdı, halbuki onlardan bəzilərini siyasiləşdirilmiş məsələ kimi təsvir etmək olar; burada aparılan diskussiyalar artaraq ictimai debatlara gətirib çıxarmışdı. Bu cür debat və mitinqlərin yaranma səbəbi, qabıqyeyənlərin periodik olaraq sayının artması və onlara qarşı aparılan tədbirlərin kifayət qədər effektiv aparılmaması, ağac ilə bağlı siyasi mübahisələr, MP-da kurort və digər turizm mərkəzlərinin tikintisi, Vltava çayının yuxarılarında onlarla obyektin tikintisinə qarşı yaxtsmen və operatorlar ilə mübahisələr və yaşıllaşdırma zamanı aparılan qeyri-şəffaf seçim prosedurudur.
Milli Park zonasında meşə təsərrüfatına edilən müdaxilə və bunun tərəfdarları və əleyhdarları arasında yaşanan fikir ayrılığı artıq çoxdan hamıya məlumdur (Şumava Milli Parkının konsepsiyası barədə mübahisələr). MP araşdırmalar mərkəzindən alınan məlumata görə, 2011-ci ildə Şumava Milli Parkının əməkdaşları qabıqyeyən-mətbəəçinin daha böyük areala yayılmasının qarşını almaq məqsədilə, Çexiya Respublikası və Avstriya arasında imzalanmış beynəlxalq müqavilə çərçivəsində, Avstriya ilə sərhəddə yerləşən meşə sahələrinə müdaxilə etməyə məcbur olmuşdular. Şumava MP-nın rəhbərliyinin dediyinə görə, onlar bu cücü sayının kəskin artmasının nə qədər qorxulu bir vəziyyətə gətirib çıxaracağını çox gözəl anlayırlar. Onların məskunlaşdığı arealın genişlənməsi, məsələn Almaniya ərazisində yerləşən Fixtel meşələrinə ziyan vura bilər, bu isə, orada yaşayan Sibir xoruzları üçün ölümcül təhlükə daşıyır. MP-ın məlumatına görə, 2010-cu ildə həmin ərazidə yerləşən balıq kürülərinin və tetraquşularının artırma bazalarında təbiət birliyi tərəfindən reyd keçirilmişdi.
Milli Parkın bəzi sahələrində giriş qadağasının ləğvi
Çexiya Respublikasının Ali İnzibati Məhkəməsi özəl fəalların təşəbbüsü ilə 15 dekabr 2010-cu ildə Smrçina, Troymezna, Vltavski luh, Horskokvildske slatye, Modravske slatye, Krşemelna və Plesna s Polednikem bölgələrinə giriş qadağasını götürmək qərarına gəlir. MP Administrasiyası buna dair kifayət qədər əsaslı dəlillər gətirərək, qərarın qəbul edilməsi üçün əsas səbəbin turist cığırlarının kənarında yerləşən bu bölgələrdə sərt məhdudiyyətin qoyulmaması ilə əsaslandırmışdı. Milli Parkın zədələnmiş hissəsi birinci zonaya daxil edilmir, lakin indi burada məsələn, ölkədə yeganə həyat qabiliyyətli sibir xoruzlarının populyasiyası yaşayır. Bununla belə, ərizəçilər= müvafiq iş materiallarına istinad edərək bildirilmişdilər ki, MP-ın stabilliyinə cavabdeh şəxslər Şumavanın hansı yerlərində dəqiq nə qədər qarabağır və sibir xoruzlarının yaşadığını kifayət qədər dəqiq bilmirlər.
Şumava MP-nın idarəetmə orqanı
Şumava MP-nın İdarəsi ) — Şumava Milli Parkın əsasının qoyulması ilə əlaqədar, 1991-ci ilin aprelində Ətraf Mühit naziri tərəfindən yaradılmış müəssisə təşkilatıdır. 2014-cü ilin dekabr ayının 31-dək nazir Milli park və Regional landşaft parkı üçün bir insanı müdir vəzifəsinə təyin edirdi, lakin 2015-ci il yanvar ayının 1-dən qəbul edilən 250/2014 nömrəli qanun əsasında Milli Parkın rəhbərliyi birbaşa olaraq RLP administrasiyasının tabeliyinə keçir.
Təşkilatın başlıca missiyası — landşaft və təbiətin, həmçinin kənd təsərrüfatının mühafizəsi sahələri üzrə dövlət idarəçiliyidir. Təşkilatın əsas vəzifəsi isə, ona ayrılmış ərazidə torpaq və bitki sahələrinin qulluğu və kiçik su axınlarının nəzarətdə saxlanılmasıdır. Bundan başqa rəhbərliyinə tapşırılıb ki, MP ərazisində yerləşən turizm və istirahət mərkəzləri ətraf mühitə xətər yetirməsin. Təyin olunan ərazidə baş verən bütün təbii proseslərə cavabdeh yalnız park rəhbərliyidir. Park administrasiyasının qanunla müəyyən olunan qısamüddətli məqsəd və vəzifəsi — qabıqyeyənin (və digər ziyanverici cücülərin) yayılması ilə mübarizə üzrə meşə-təsərrüfat tədbirlərinin həyata keçirilməsidir. Administrasiyanın uzunmüddətli məqsədi isə, ekosistemlərin qorunması və təbii tarazlığın yaradılmasıdır.
Geologiya
Şumava Milli Parkının ərazisində və dağlarda geoloji kəşfiyyat işləri, bir qayda olaraq aşağı səviyyədədir. Yalnız son illərdə burada aparılan tədqiqatlar göstərir ki, Şumava çox gəliz Moldanub və Gertsin geoloji və tektonik zonalarında yerləşir. Mərkəzi Avropada ən iri və ən qocaman dağ silsilələrindən biri olan Şumava, 1000 metrdən yuxarı yüksəklikdə yerləşən bir neçə qədim platformalar üzərində yerləşir. Onlar onun mərkəzi hissəsində qalmışdır və Şumavske planye adlanır. Şumavada əsasən metamorfik və maqmatik süxurlar üstünlük təşkil edir (qneyslər və büllur şistlər). Geoloji dövrün ən gənc şistləri bir sıra dağ buzlaqlarının və vadinin simasında öz izini buraxmışdır. Onların fəaliyyəti nəticəsində, buzlaq sirkləri, eləcə də dik və sıldırımlı qayalıq divarları yaranmışdı. Şumava üçün səciyyəvi torpaq sahələri torfluqlardır (həmçinin orqanzoy və histosoldur).
Milli Parkın zirvələri
Şumava MP-nın ən yüksək dağı, Pleş yüksəkliyinin geomorfoloji rayonunda yerləşən Plexi zirvəsidir (1378 m). Plexi həmçinin Avstriya ərazisinə düşən Şumava meşəsinin ən yüksək nöqtəsidir.
Hidrologiya
Şumava MP-nın su ehtiyatlarına mineral bulaqlar, çaylar, buzlaq mənşəli göllər, bataqlıqlar və süni bəndlər daxildir.
Şumava Şimal dənizi və Qara dəniz arasında Avropanın ən əsas suayırıcısıdır. Hidroloji baxımdan o, əsasən Şimal dənizinin suaşıran hövzəsinə məxsusdur (Elba, Vltava və Otava kimi iri çayların hövzələri). Onun yalnız dövlət sərhədi ilə olan kiçik bir hissəsini Qara dənizə tökülən Dunay çayının hövzəsinə aid etmək olar.
Şumava Milli Parkının bütün əraziləri təbii suların toplanması üçün mühafizə olunan zonaya (CHOPAV) daxil edilib, burada su potensialının azalması, suyun tərkibində baş verə biləcək əlverişsiz dəyişikliklərin, eləcə də təbii şəraitdə mənfi interferensiyanın qarşısının alınması sahəsində bir çox tədbir və qarantiya təminatları həyata keçirilir. İqlim şəraiti, su-bataqlıq əraziləri, torf bataqlıqları və meşə rayonları, suyun toplanması və su axınlarının tənzimlənməsi üçün müsbət təsir göstərirlər.
Çaylar
Şumava MP-nın şərq hissəsində Vltava və Kalte Moldau (onu bəzən Soyuq Vltava da adlandırırlar) çayları vahid məcraya birləşirlər. Çerni potok Qara dağın yamacları boyu qalxır və burada o, Borovix Lad istiqamətində digər kiçik çaylarla birləşməsindən sonra "İsti Vltava" adlanır, sağ qolu sayılan Kalte Moldau çayı ilə qovuşduqdan sonra isə, çay "Əsl Vltava" adlanır. Şumavanın şimal-qərb istiqamətində isə, Krşemelna və Vıdra çaylarının qovuşması nəticəsində yaranan Otava çayı keçir. Axını ilə yanaşı, bu çaylar ətraf ərazilərdə kanyon və sıldırımlı dərələri formalaşdırmışdılar.