cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Səudiyyə Ərəbistanı coğrafiyası
Nəqliyyat
1950-cilərə qədər Səudiyyə Ərəbistanının daxilində yüklərin daşınması əsasda dəvə karvanlarıyla həyata keçirilirdi. Neft çıxartmanın başlanğıcı ölkə iqtisadiyyatını tamamilə dəyişdirdi və onun sürətli artımını təmin etdi. Yolların, limanların və kommunikasiyaların şəbəkəsinin yaradılması sürətli inkişaf üçün təkanla xidmət etdi. Ən böyük avtomagistral Er-Riyad və Məkkə vasitəsilə Fars körfəzinin sahilində Dammamdan Ərəb yarımadasını Qırmızı dənizin sahilində Ciddaya qədər keçir. Dəmiryol şəbəkəsi əhəmiyyətli dərəcədə genişləndi. Bir dəmir yolu var, limanla Xufuf oazisi vasitəsilə Er-Riyad-ı Fars körfəzində (571 kilometr) Dammamı bağlayan; kükürdlərdə. Dəmir yollarının ümumi ölçüsü 1392 kilometr (2002) təşkil edir.Ölkədə boru kəmərlərinin şöbələrə ayırılmış şəbəkəsi yaradılmışdır: xam neftin boru kəmərlərinin ölçüsü – 6400 kilometr., neft məhsulları – 150 kilometr., qaz kəmərləri – 2200 kilometr (maye təbii qaz daxil olmaqla – 1600 kilometr). Böyük transaraviyskiy neft kəməri Qırmızı dənizdə limanlarla Fars körfəzinin neft mədənlərini birləşdirir. Fars körfəzində əsas limanlar: Ras-Tannura, Dammam, El-Xubar və Mina-Səud; Qırmızı dənizdə: Cidda (o vasitəsilə idxalın əsas hissəsi və Məkkəyə və Mədinəyə zəvvarların əsas axını gedir), Cizan və Yanbu. Xarici ticarət daşınmalar əsasən dəniz yoluyla həyata keçirilir. "Dəniz daşınmalarının səudiyyə milli şirkəti" neft məhsullarının nəql etməsi üçün 21 gəmi malikdir. 71 gəmi 1,53 milyon t dedveyt (bir sıra gəmilər daxil olmaqla, xarici bayraqların altında üzənlər) bütün dəniz ticarət flotundan yükqaldırma qabiliyyətiylə ibarətdir. Üç beynəlxalq (Er-Riyade-də, Ciddada və Daxrane-də) və təyyarələr üçün 206 regional və yerli aeroport və meydança işləyir, həmçinin beş helikopter stansiyası (2002). Aviasiya parkı – 113 nəqliyyat və sərnişin təyyarəsi. "Saudi-Arabien erlayns" aviaşirkətinin hava xətləri Yaxın və Orta Şərqin paytaxtlarıyla Er-Riyad-ı bağlayır.
Kvintet
thumb|[[Deep Purple]] Kvintet ( latıncadakı  — "beşinci" sözündən) — beş ifaçı-musiqiçidən, vokalistdən və instrumentalistrən ibarət musiqi qrupu.
Caz
Ən məşhur caz-kvintetlərdən biri Çarli Parkerin (saksafon) rəhbərlik etdiyi kvintet idi: Dizzi Qilespi (truba), Bad Pauel (fortepiano), Çarli Minqus (bas), Maks Rouç (baraban).
Post hardkor və metal musiqi qrupları
A Day To Remember, Suicide Silence, Bring Me the Horizon
İridiş delfin
Xüsusiyyətləri
Uzunluqları 209–265 sm, sinə üzgəcləri 36–49 sm, bel üzgəci 18–28 sm, çəkisi 90–155 kq təşkil edir. Erkəklər dişilərdən iri olur. Rəngi boz olub ağ ləkələrlə örtülüdür.
Yayılması
Bu canlı əsasən tropik və subtropik qurşaqlarda yayılmışlar. Onlara nadir hallarda mükayim enliklərdə görmək olur. Onlara Siam körfəzi, Qırmızı dəniz, Meksika körfəzi, Karib dənizi və Kaliforniya körfəzi.
Həyat tərzi
Qidasının əsasını başıayaqlılara daxil olan molyusklar və balıqlar təşkil edir. 3–4 başdan ibarət olan qruplar halında birləşirlər. Əsas düşmənləri Osa və Köpəkbalığıdır.
Dikson qəsəbəsi
Dikson — Şəhərtipli qəsəbə olaraq Krasnoyarsk diyarının şimalında Taymır Dolqan-Nenes rayonu ərazisində yerləşir. Rusiyanın şimal qütbünə ən yaxın şəhər tipli qəsəbəsidir.
Tarixi
Qəsəbə 7 sentyabr 1915-ci ildə Dikson adasında inşa edilir. Qəsəbənin materik hissəsi isə sonra tikilir. Ada öz adınını norveçli taçir və səyahətçi Oskar Diksonun (1823—1897) adından götürmüşdür.
Uzaqda yerləşməsi çoxlarını bura cəlb edir. Halbuki, qəsəbəyə gediş hecdə asan deyil. Sənətçilərin bir qismi Dikson haqqında nəğmələr qoşmüşdür.
1942-ci ildə qəsəbə yaxınlığında alman «Admiral Şeer» gəmisi ilə SSRİ donamması döyüş baş vermişdir. Qəsəbədə bu hadisənin və müdafiəçilərin şərəfinə abidə ucaldılmışdır.
Üstəlik burada Nikifor Alekseyeviç Beqiçevin şərəfinə abidə qoyulub.
Coğrafiyası
Qəsəbə Yenisey körfəzinin sahilində qərar tutur. Taymır yarımadasının Pyotr Çiçakov sahillərində yerləşir. Qəsəbə Dikson boğazı ərazisinə daxildir.
İnfrastruktur
Rusiyanınən ucaq şimalda yerləşən dəniz limanı yerləşir. Burada həmçinin hava limanı fəaliyyət göstərir. Bunula belə havalimanının eniş zolağında yaranan problemlır səbəbindən hava limanı 2010-ci ilin payızından fəaliyyətini dayandırmışdır. Bu isə qəsəbənin ölkənin digər əraziləri ilə hava əlaqələri kəsilmişdir
1 yanvar 2007-ci ilə qədər Dilkson rayonunun inzibati mərkəzi olmuşdur. Hazırda qəsəbə boşalır, burada 667 nəfər yaşayır (2013). 2004-ci ildı 1113 nəfər, 1985-ci ildə isə burada 5000 insan yaşayırdı.
Qütb stansiyası 1916-cı ildən faliyyət göstərir. Strateji cəhətdən mümüm əraxidə yerləşir. Limanı isə Şimal dəniz yolunun portlarındandır.
Kvant mexanikası
thumb|Müxtəlif energetik səviyyələrdə hidrogen atomu üçün Şredinger tənliyinin həlli. Parlaq sahələr elektronun mövqeyinin daha yüksək ehtimallı yerlərini göstərir
Kvant mexanikası — əsası alman fiziki Verner Heyzenberq tərəfindən qoyulmuşdur və nəzəri fizikanın bir bölməsidir. Plank sabiti ilə müqayisə olunan fiziki hadisələri öyrənir. Kvant mexanikası hərəkətin Plank sabiti ilə müqayisə olunan qiymətlərində (atom və ya foton miqyaslarında) fiziki hadisələri izah edən nəzəri fizika sahəsidir. Kvant mexanikasının verdiyi proqnozlar klassik mexanikanın verdiyi proqnozlardan əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənə bilər. Plank sabitinin makroskopik cisimlərin hərəkəti ilə müqayisədə olduqca kiçik qiymətə malik olması səbəbindən kvant effektləri əsasən mikroskopik miqyaslarda müşahidə olunur. Əgər sistemin fiziki hərəkəti Plank sabitindən kifayət qədər böyük olarsa, kvant mexanikası üzvü şəkildə klassik mexanikaya keçir. Öz növbəsində, kvant mexanikası sahənin kvant nəzəriyyəsinin qeyri-relyativist yaxınlaşmasıdır (başqa sözlə, sistemin böyük hissəciklərinin enerji ətaləti ilə müqayisədə aşağı enerjilərə yaxınlaşmasıdır)
Makroskopik ölçülərdə olan sistemləri yaxşı təsvir edən klassik mexanika molekul, atom, elektron və foton səviyyələrində bütün hadisələri təsvir edə bilmir. Kvant mexanikası müvafiq olaraq atomları, ion, molekul, kondensə olunmuş mühitləri və digər elektron-nüvə quruluşlu sistemleri kifayət qədər yaxşı təsvir edə bilir. Kvant mexanikası eyni zamanda elektron, foton və digər elementar zərrəciklərin hərəkətlərini təsvir etmək iqtidarındadır, lakin elementar hissəciklərin çevrilmələrinin dəqiq invariant relyavistik təsviri sahənin kvant nəzəriyyəsi çərçivəsində qurulur. Kvant mexanikasının köməkliyi ilə əldə olunmuş nəticələri eksperimentlər birmənalı təsdiq edirlər.
Baxış və Anlayış
Kvant mexanikası fiziki sistemlərin xassələrini və davranışlarını hesablamağa imkan verir. Adətən mikroskopik sistemlərə tətbiq olunur: molekullar, atomlar və atomaltı hissəciklər. Onun minlərlə atomu olan mürəkkəb molekullar üçün uyğun olduğu sübut edilmişdir, lakin onun insanlara tətbiqi Vignerin dostu kimi fəlsəfi problemlər yaradır və bütövlükdə kainata tətbiqi spekulyativ olaraq qalır. Kvant mexanikasının proqnozları son dərəcə yüksək dərəcədə dəqiqliklə eksperimental olaraq təsdiq edilmişdir.
Nəzəriyyənin əsas xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, adətən nə baş verəcəyini dəqiqliklə proqnozlaşdıra bilmir, ancaq ehtimallar verir. Riyazi olaraq ehtimal amplitudası kimi tanınan kompleks ədədin mütləq dəyərinin kvadratını götürməklə ehtimal tapılır. Bu, fizik Maks Bornun adını daşıyan Born qaydası kimi tanınır. Məsələn, elektron kimi bir kvant hissəciyi kosmosdakı hər bir nöqtə ilə bir ehtimal amplitudasını birləşdirən dalğa funksiyası ilə təsvir edilə bilər. Bu amplitüdlərə Born qaydasının tətbiqi ehtimal sıxlığı funksiyasını verir. Bu funksiya ilə elektronun ölçülməsi üçün təcrübə aparıldıqda onun mövqeyini tapmaq olur. Nəzəriyyə bundan artığını edə bilmir, elektronun harada tapılacağını dəqiq deyə bilməz. Şredinger tənliyi zamanın bir anına aid olan ehtimal amplitüdlərinin toplusunu digərinə aid olan ehtimal amplitüdlərinin toplusu ilə əlaqələndirir.
Kvant mexanikasının riyazi qaydalarının digər nəticəsi kvant müdaxiləsi fenomenidir ki, bu fenomen tez -tez ikiqat yarıq təcrübəsi ilə təsvir olunur. Bu təcrübənin əsas versiyasında, lazer şüası kimi koherent işıq mənbəyi iki paralel yarıqla deşilmiş lövhəni işıqlandırır və yarıqlardan keçən işıq lövhənin arxasındakı ekranda müşahidə olunur. dalğa təbiəti iki yarıqdan keçən işıq dalğalarının müdaxilə etməsinə səbəb olur və ekranda parlaq və qaranlıq zolaqlar əmələ gətirir – əgər işıqdan ibarət olsaydı bu nəticə gözlənilməzdi. klassik hissəciklər. Bununla belə, işığın həmişə ekranda dalğalar deyil, ayrı-ayrı hissəciklər kimi diskret nöqtələrdə udulduğu aşkar edilir; müdaxilə nümunəsi ekranda bu hissəciklərin müxtəlif sıxlığı vasitəsilə görünür. Bundan əlavə, eksperimentin yarıqlarda detektorları ehtiva edən versiyaları aşkar edir ki, hər aşkar edilmiş foton hər iki yarıqdan (dalğa kimi) yox, bir yarıqdan (klassik hissəcik kimi) keçir. Bununla belə, bu cür təcrübələr göstərir ki, hissəciklər hansı yarıqdan keçdikləri aşkar edilərsə, onların müdaxilə nümunəsi əmələ gəlmir. Digər atom miqyaslı varlıqların, məsələn, elektronların, ikiqat yarığa doğru atıldığı zaman eyni davranışı nümayiş etdirdiyi aşkar edilmişdir. Bu davranış dalğa-hissəcik ikiliyi kimi tanınır.
Kvant mexanikası tərəfindən proqnozlaşdırılan başqa bir əks-intuitiv fenomen kvant tunelidir : potensial maneəyə qarşı çıxan hissəcik, hətta kinetik enerjisi potensialın maksimumundan kiçik olsa belə, onu keçə bilər. Klassik mexanikada bu hissəcik tutulacaqdı. Kvant tunelinin radioaktiv parçalanmasını, ulduzlarda nüvə birləşməsini və skan edən tunel mikroskopiyası və tunel diodu kimi tətbiqləri təmin edən bir sıra mühüm nəticələri var.
Kvant sistemləri qarşılıqlı əlaqədə olduqda, nəticə kvant dolaşıqlığının yaranması ola bilər : onların xassələri o qədər bir-birinə qarışır ki, bütünün yalnız ayrı-ayrı hissələr baxımından təsviri artıq mümkün deyil. Erwin Schrödinger dolaşıqlığı "... kvant mexanikasının xarakterik xüsusiyyəti, onun klassik düşüncə xəttindən bütün kənarlaşmasını təmin edən xüsusiyyət " adlandırdı.  Kvant dolaşıqlığı kvant psevdotelepatiyasının əks-intuitiv xüsusiyyətlərinə imkan verir və kvant açarlarının paylanması və super sıx kodlaşdırma kimi kommunikasiya protokollarında qiymətli mənbə ola bilər. Məşhur yanlış təsəvvürün əksinə olaraq, dolaşıqlıq rabitəsiz teoremin nümayiş etdirdiyi kimi işıqdan daha sürətli siqnal göndərməyə imkan vermir.
Qarışıqlığın açdığı başqa bir imkan, kvant nəzəriyyəsinin özündə göstərilən kəmiyyətlərdən daha fundamental olan hipotetik xassələri, kvant nəzəriyyəsinin təmin edə biləcəyindən daha dəqiq proqnozlar verməyə imkan verən “ gizli dəyişənləri ” sınamaqdır. Nəticələrin toplusu, ən əsası Bell teoremi, belə gizli dəyişən nəzəriyyələrin geniş siniflərinin əslində kvant fizikası ilə bir araya sığmadığını nümayiş etdirdi. Bell teoreminə görə, təbiət həqiqətən yerli gizli dəyişənlərin hər hansı bir nəzəriyyəsinə uyğun işləyirsə, Bell testinin nəticələrixüsusi, kəmiyyət baxımından məhdudlaşdırılacaq. Dolaşan hissəciklərdən istifadə edərək bir çox Bell testləri aparıldı və onlar yerli gizli dəyişənlərin tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərlə uyğun gəlməyən nəticələr göstərdi.
Faktiki riyaziyyatı təqdim etmədən bu anlayışları səthi şəkildə təqdim etmək mümkün deyil; kvant mexanikasını başa düşmək təkcə mürəkkəb ədədləri deyil, həm də xətti cəbri, diferensial tənlikləri , qrup nəzəriyyəsini və digər daha qabaqcıl fənləri də tələb edir.
Riyazi Tərtib
Kvant mexanikasının riyazi ciddi tərtibatında kvant mexaniki sisteminin vəziyyəti vektordur. (ayrıla bilən) kompleks Hilbert fəzasına aiddir. Bu vektorun Hilbert fəzasının daxili hasili altında normallaşdırıldığı güman edilir, yəni ona tabe olur və o, modul 1-in (qlobal faza) kompleks sayına qədər yaxşı müəyyən edilmişdir, və eyni fiziki sistemi təmsil edir. Başqa sözlə, mümkün vəziyyətlər adətən kompleks proyektiv fəza adlanan Hilbert fəzasının proyektiv fəzasındakı nöqtələrdir. Bu Hilbert fəzasının dəqiq təbiəti sistemdən asılıdır - məsələn, mövqe və impulsları təsvir etmək üçün Hilbert fəzası kompleks kvadrat inteqral funksiyalar fəzasıdır. Tək protonun spini üçün Hilbert fəzası sadəcə iki ölçülü kompleks vektorların fəzasıdır.adi daxili məhsulla.
Kvant mexanikasının formalaşdırılmasından sonrakı onilliklər ərzində “ölçmə”nin nədən ibarət olması məsələsi geniş şəkildə tədqiq edilmişdir. Kvant mexanikasının " dalğa funksiyasının çökməsi " anlayışını ortadan qaldıran daha yeni şərhlər tərtib edilmişdir (məsələn, çoxlu dünya şərhinə bax).). Əsas ideya ondan ibarətdir ki, kvant sistemi ölçmə cihazı ilə qarşılıqlı əlaqədə olduqda, onların müvafiq dalğa funksiyaları bir -birinə qarışır və beləliklə, orijinal kvant sistemi müstəqil bir varlıq kimi mövcud olmağı dayandırır. Ətraflı məlumat üçün kvant mexanikasında ölçmə haqqında məqaləyə baxın.
Bəzi dalğa funksiyaları zamandan asılı olmayan ehtimal paylamaları yaradır, məsələn Hamiltonian ın öz halları. Klassik mexanikada dinamik şəkildə işlənən bir çox sistemlər belə "statik" dalğa funksiyaları ilə təsvir olunur. Məsələn, həyəcanlanmamış atomdakı tək elektron klassik olaraq atom nüvəsi ətrafında dairəvi trayektoriya ilə hərəkət edən hissəcik kimi təsvir edilir, kvant mexanikasında isə nüvəni əhatə edən statik dalğa funksiyası ilə təsvir edilir. Məsələn, həyəcanlanmamış hidrogen atomu üçün elektron dalğa funksiyası s orbitalı kimi tanınan sferik simmetrik funksiyadır
Şredinger tənliyinin analitik həlləri kvant harmonik osilatoru, qutudakı hissəcik, dihidrogen kationu və hidrogen atomu da daxil olmaqla çox az nisbətən sadə model Hamiltonçular üçün məlumdur. Hətta cəmi iki elektron ehtiva edən helium atomu da tam analitik müalicə üçün bütün cəhdlərə qarşı çıxdı.
Bununla belə, təxmini həllər tapmaq üçün üsullar var. Təhlükə nəzəriyyəsi adlanan üsullardan biri zəif potensial enerjinin əlavə edilməsi ilə əlaqəli, lakin daha mürəkkəb model üçün nəticə yaratmaq üçün sadə kvant mexaniki modeli üçün analitik nəticədən istifadə edir. Başqa bir üsul kvant mexanikasının klassik davranışdan yalnız kiçik sapmalar yaratdığı sistemlərə şamil edilən "yarı klassik hərəkət tənliyi" adlanır. Bu sapmalar daha sonra klassik hərəkət əsasında hesablana bilər. Bu yanaşma kvant xaosu sahəsində xüsusilə vacibdir.
Kvant fəlsəfəsi
Özü də kvant nəzəriyyəsinin yaradıcılarından biri olan Albert Eynşteyn determinizm və lokallik kimi bəzi əziz metafizik prinsiplərə açıq şəkildə hörmət etməməsindən narahat idi. Eynşteynin kvant mexanikasının mənası və vəziyyəti haqqında Bor ilə uzun müddət davam edən mübadilələri indi Bor-Eynşteyn debatları kimi tanınır. Eynşteyn inanırdı ki, kvant mexanikasının əsası məsafədə hərəkəti açıq şəkildə qadağan edən bir nəzəriyyə olmalıdır. O, kvant mexanikasının natamam olduğunu, termodinamikanın necə etibarlı olduğuna analoji olaraq etibarlı, lakin fundamental olmayan bir nəzəriyyə olduğunu iddia etdi, lakin onun arxasında duran əsas nəzəriyyə statistik mexanikadır. 1935-ci ildə Eynşteyn və onun əməkdaşları Boris Podolski və Natan Rozen yerlilik prinsipinin kvant mexanikasının natamamlığını nəzərdə tutduğuna dair bir arqument dərc etdilər, bu düşüncə təcrübəsi sonradan Eynşteyn-Podolski-Rozen paradoksu adlandırıldı. 1964-cü ildə Con Bell göstərdi ki, EPR-nin lokallik prinsipi determinizmlə birlikdə əslində kvant mexanikası ilə bir araya sığmır: onlar indi Bell bərabərsizlikləri kimi tanınan məsafə sistemləri tərəfindən yaradılan korrelyasiyalara məhdudiyyətlər nəzərdə tuturdu. O vaxtdan bəri bir neçə təcrübəni korrelyasiyaları əldə etmək üçün yerinə yetirilmişdir, nəticədə onlar əslində Bell bərabərsizliklərini pozur və beləliklə, lokallığın determinizmlə birləşməsini saxtalaşdırırlar.
Bohm mexanikası göstərir ki, kvant mexanikasını açıq şəkildə qeyri-lokal etmək bahasına onu deterministik etmək üçün yenidən formalaşdırmaq mümkündür. O, təkcə fiziki sistemə dalğa funksiyasını deyil, həm də yerli olmayan rəhbər tənlik altında deterministik şəkildə inkişaf edən real mövqeni aid edir. Fiziki sistemin təkamülü hər zaman Şredinger tənliyi ilə rəhbər tənliklə verilir; heç vaxt dalğa funksiyasının çökməsi olmur. Bu, ölçmə problemini həll edir.
Everettin 1956-cı ildə tərtib etdiyi çoxlu dünya şərhi, kvant nəzəriyyəsinin təsvir etdiyi bütün imkanların eyni vaxtda əsasən müstəqil paralel kainatlardan ibarət çoxlu aləmdə baş verdiyini iddia edir. Bu, dalğa paketinin çökməsi aksiomunun aradan qaldırılmasının nəticəsidir. Ölçülmüş sistemin və ölçmə aparatının bütün mümkün vəziyyətləri müşahidəçi ilə birlikdə real fiziki kvant superpozisiyasında mövcuddur. Çoxlu kainat deterministik olsa da, biz ehtimallarla idarə olunan qeyri-deterministik davranışı qəbul edirik, çünki biz çoxlu kainatı bütövlükdə yox, eyni zamanda yalnız bir paralel kainatı müşahidə edirik. Bunun tam olaraq necə işləyəcəyi çox müzakirə mövzusu olub. Bunu mənalandırmaq və Born qaydasını əldə etmək üçün bir neçə cəhdlər edilmişdir, onların uğurlu olub-olmaması ilə bağlı konsensus yoxdur.
Əlaqəli kvant mexanikası 1990-cı illərin sonunda Kopenhagen tipli ideyaların müasir törəməsi kimi meydana çıxdı  və QBism bir neçə il sonra inkişaf etdirildi.
=Tarixi=
Kvant mexanikası öz başlanğıcını alman fiziki Maks Plankın 1900-cü ildə mütləq qara-cismin radiyasiyası və Albert Eynşteynin 1905-ci ildə fotoelektrik effektinin kvant izahına dair nəzəriyyələrindən götürmüşdür. Erkən kvant mexanikası keçən əsrin 20-ci illərində ciddi dəyişikliklərə məruz qalmışdır. thumb|Maks Plank kvant nəzəriyyəsinin atası hesab olunur. Yeni kvant nəzəriyyəsi (1920-ci illərdə işlənib hazırlanmışdır) müxtəlif xüsusi riyazi formalizm üzərində yaradılmışdır. Bunlardan birində riyazi dalğa funksiyası elementar zərrəciyin mövqeyi, momenti və digər fiziki göstəricilərinin ehtimallı amplitudasını təsvir edir. Kvant mexanikası nəzəriyyəsinin tətbiq sahələrinə yüksəkkeçirici maqnitlər, işıq diodları, lazerlər, transistor və yarımkeçiricilər (mikroprossesorlar), maqnit rezonans və elektron mikroskoplar daxildir.
İşığın dalğa təbiətinə dair elmi tədqiqatlar XVII və XVIII əsrdə başladı ve nəticədə Robert Huk, Xristian Hüygens və Leonard Eyler apardıqları təcrübi müşahidələr əsasında işığın dalğa nəzəriyyəsini irəli sürdülər. 1803-cu ildə ingilis fiziki Tomas Yunq məşhur iki-yarıq təcrübəsini yerinə yetirdi və bu təcrübənin nəticələrini özünün «İşıq ve rənglərin təbiətinə dair» əsərində təsvir etdi. Yunq eskperimenti işığın dalğa nəzəriyyəsinin elmi dairlərdə tanınmasında həlledici rol oynadı.
1896-ci ildə Vilhelm Veyn qara-cisim radiyasiyasının paylanma qanununu empirik şəkildə müəyyən etdi və indi bu qanun onun şərəfinə Veyn qanunu adlanır. Lüdviq Bolztsamn eyni nəticəyə müstəqil şəkildə Maksvell tənliklərini nəzərdən keçirməklə gəlib çıxa bildi. Bununla belə Boltsmanın tapdığı həll yolu yalnız yuxarı tezliklərdə özünü doğruldurdu. Sonradan Plank bu modeli Boltsmanın termodinamikanın statistik interpretasiyasına düzəliş verdi və indi Plank qanunu kimi tanıdığımız kvant mexanikasina yol açan çox mühüm bir qanunu irəli sürdü.
Maks Plankın 1900-cu ildə mütləq qara-cisim probleminə verdiyi həldən sonra, Albert Eynşteyn fotoelektrik effektini kvant nəzəriyyəsinə əsaslanmaqla həll etdi. 1900-1910-cu illər aralığında atom nəzəriyyəsi və işığın korpuskulyar nəzəriyyələri elmi faktlar kimi qəbul olundu. Bu nəzəriyyələr müvafiq olaraq maddənin və elektromaqnit radiyasiyanın (şüalanmanın) kvant nəzəriyyələri kimi də baxıla bilər.
Kvant hadisəsini təbiətdə ilk tədqiq edən fiziklər Artur Komptn, Raman və Piter Ziman olmuşlar. Robert Endryus Milikan fotoelektrik effektini eksperimental yolla tədqiq etmiş və Albert Eynşteyn isə bu effekti izah edən elmi nəzəriyyə irəli sürmüşdür. Eyni zamanda, Danimarkalı fizik Nils Bor sonradan Henri Mozley tərəfindən təcrübi yolla təsdiq olunacaq atomun strukturu nəzəriyyəsini irəli sürür. 1913-cü ildə Piter Debye Bor nəzəriyyəsini daha da təkmilləşdirərək alman fiziki Arnold Zommerfeldin də təklif etdiyi elliptik orbitlər konsepsiyasını irəli sürür. Bütövlükdə bu dövr köhnə kvant nəzəriyyəsi dövrü kimi tanınır.
Planka görə hər bir enerji elementi (kvantı) (E) öz tezliyinə (ν) düz mütənasibdir:
burada h Plank sabitidir.
Plank çox ehtiyatla israr edir ki, bu radiyasiyanın udulma və buraxılma proseslərinin sadəcə bir tərəfidir və bunun radiyasiyaya heç bir əlaqəsi yoxdur. Əslində o özünün kvant hipotezini bir elmi kəşfdən daha çox riyazi «hiylə» adlandırır. Lakin 1905-ci ildə Albert Eynşteyn məhz Plankın kvant hipotezinə real şəkildə əsaslanaraq fotoelektrik hadisəsini izah edə bilir. Fotoelektrik effekti müəyyən materialların üzərinə işıq şüaları salmaqla həmin materialdan elektronların sıxışdırılıb çıxarılması hadisəsidir. Eynşteyn 1921-ci ildə məhz bu işinə gorə Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.
Eynşteyn bir qədər də irəli gedərək elektromaqnit dalğasının (məsələn: işıq) öz tezliyindən asılı olan diskret enerji kvantalarına malik fiziki hissəcik və ya zərrəcik (sonradan foton adlandırılmışdır) kimi təsvirinin mümkünlüyünü irəli sürmüşdür.
Kvant mexanikasının əsasları 20-ci əsrin ilk yarısında Maks Plank, Nils Bor, Verner Heyzenberq, Lui de Broyl, Artur Kompton, Albert Eynşteyn, Ervin Şredinger, Maks Born, Con fon Neyman, Pol Dirak, Enriko Fermi, Volfqanq Pauli, Maks von Laue, Friman Dayson, Devid Hilbert, Vilhelm Veyn, Şatendranat Boze və digərləri tərəfindən qoyulmuşdur. Nils Borun Kopenhagen interpretasiyası kvant mexanikasının əsas ifadəsi (izahı) kimi qəbul olunur.
1920-ci illərin ortalarında kvant mexanikasında baş verən irəliləyişlər onun atom fizikasının əsas standart ifadəsi kimi qəbuluna gətirib çıxardı. 1925-ci ilin yayında Bor və alman fiziki Heyzenberq köhnə kvant mexanikasına son qoyan məqaləni nəşr etdirdilər. Bəzi proses və təcrübələrdə özlərini hissəcik kimi aparmalarını nəzərə alaraq, işıq kvantasına foton adı verildi (1926-cı ildə). Eynşteynin 1905-ci ildə işığa dair irəli sürdüyü çox sadə postulatlardan sonradan kəskin mübahisələr, nəzəriyyələr və təcrübələrə gətirib çıxaran yeni Kvant Mexanikası nəzəriyyəsi doğdu. Bu nəzəriyyə ilkin illərdə amansız müqavimətə rast gəlsə də, 1927-ci ildə 5-ci Solvey Konfransında yekdilliklə qəbul olunmuşdur.
Kvant mexanikası atom miqyasında olan zərrəcikləri izah etmək üçün irəli sürülsədə hal-hazırda ondan superkeçirilər və superfluidlər kimi makrodünyamıza aid fiziki proseslərin izahında da istifadə olunur.
Kvant sözü Latın dilindən tərcümədə «neçə», «nə qədər» və ya «nə ölçüdə» kimi tərcümə olunur. Kvant mexanikasında kvant sözü ətalətdə olan atomun enerjisi kimi müəyyən fiziki kəmiyyətlərə şamil olunan diskret vahidə istinadən istifadə olunur. Mikrozərrəciklərin diskret enerjiyə malik dalğa xüsusiyyətinə malik olmasının kəşfi fizikanın kvant mexanikası adlanan atom və subatom sistemlərlə məşğul olan bölməsinin yaranmasına səbəb oldu.
Kvant mexanikası atom miqyaslarında və bundan da kiçik ölçülərdə olan fiziki sistemlərin başa düşülməsində həlledici rol oynayır. Əgər atomun fiziki təbiəti yalnız klassik fizika qanunları ilə izah olunsaydı, o zaman elektronlar nüvə ətrafında fırlana bilməyəcəkdi, çünki elektron fırlandıqca dairəvi hərəkətdə olduqlarına görə radiyasiya buraxırlar. Bu isə öz növbəsində elektronların enerji itkisi nəticəsində gec-tez nüvə ilə toqquşmasına gətirib çıxaracaqdır. Odur ki, klassik fizika atomların stabilliyini izah edə bilmədi. Əvəzində, elektronların qeyri-müəyyən, qeyri-deterministik, ehtimalı (probabilisktik və ya statistik) dalğa-zərrəcik orbitlərində nüvə ətrafında hərəkəti nəzəriyyəsi irəli sürüldü ki, bu da klassik fizika və elektromaqnetizmin ənənəvi fərziyyələrini alt-üst etdi.
Kvant mexanikası ilk illərdə ümumilikdə atomun daha təkmil izahı və təsviri, xüsusi ilə də eyni kimyəvi elementin müxtəlif izotopları tərəfindən buraxılan işıq spektrindəki fərqlərini izah etmək məqsədilə irəli sürülmüşdür. Qısa şəklidə ifadə etsək, atomun kvant mexanika modeli klassik mexanika ve elektromaqnetizm nəzəriyyələrinin iflasa uğradığı sahələrdə mükəmməl nəticələr verdi.
Ümumilikdə götürsək, kvant mexanikası klassik mexanikanın izah edə bilmədiyi 4 əsas fiziki hadisələrin izahına yönəlib:
Aşağı Qarakoymaz
Aşağı Qarakoymaz — İrəvan quberniyasının Eçmiədzin qəzasında, indiki Talin rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 9 km cənub-şərqdə, Alagöz dağının qərb tərəfində yerləşir. Qafqazın 5 verstlik xəritəsində Qarakovmaz formasında qeyd edilmişdir.
Toponim türk dilində «böyük», «təpə», «dağın zirvəsi»,«zirvə» mə'nasında işlənən qara sözündən və türkdilində kənd mə'nasında işlənən köy sözünün forması olan koy sözü ilə «dağın cənub yamacı», «yüksəkliyin meşəsiz tərəfi», «dağın gün düşən tərəfi» mənasında işlənən mes sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. «Böyük dağın, təpənin gün düşən, cənub tərəfində olank ənd» mə'nasını ifadə edir. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 12.XI.1946-cı il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Nerkin Sasunaşen qoyulmuşdur.
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 49 nəfər, 1873 - cü ildə 265 nəfər, 1886-cı ildə 356 nəfər, 1897-ci ildə 233 nəfər, 1904 - cü ildə 394 nəfər, 1914 - cü ildə 418 nəfər, 1916-cı ildə 322 nəfər yalnız azərbaycanlı yaşamışdır.
1918-ci ildə kənd erməni təcavüzünə mə'ruz qalaraq sakinləri azərbaycanlılar tarixi-etnik torpaqlarından deportasiya olunmuşdur. 1915-18-cı illərdə Türkiyənin Sasun, Taron və Muş vilayətlərindən köçürülən ermənilər və kürdlər burada yerləşdirilmişdir. İndi ermənilər yaşayır.
Darkənd gümbəzi
Darkənd gümbəzi - Ordubad rayonunun Darkənd kəndində yerləşir. XIV əsrin axırlarında və ya XV əsrin əvvəllərində inşa edildiyi ehtimal olunur.
Gümbəz kompozisiyası və dekorativ elementləri ilə fərqlənir. Darkənd türbəsi kərpicdən hörülmüş, orta hissəsi bürcvari türbələr biçimində olub, yuxarı hissədən günbəzlə tamamlanır.
Darkənd gümbəzi dörd tərəfində yerləşən portallar qülləvarı türbələrə xas olsa da, mərkəzi özəyə söykənən, bir növ, dayaq divarlarını xatırladan quruluşa malikdir. Türbənin üzərindəki tünd-bənövşəyi rəngli kaşı və adi bişmiş kərpicdən hörülmüş sadə naxışlar yeganə bəzək elementidir. Üzərində kitabə olmadığından türbənin tarixini dürüst müəyyənləşdirmək mümkün deyildir. Lakin kompozisiya quruluşu, üzərindəki kaşı bəzəklərinin rəngi abidənin Qarabağlar və Bərdə türbələrindən daha sonra tikildiyi mülahizəsini irəli sürməyə imkan verir.
Cin Harlou
Cin Harlou (ing. Jean Harlow; 3 mart 1911 — 7 iyun 1937) — ABŞ aktrisasıdır.
Eritreya nakfası
Nakfa (ISO 4217 kodu: ERN) — Eritreyanın pul vahidi. 8 noyabr 1997-ci ildə Efiopiya birrini əvəz edərək istifadə olunmağa başlamışdır. Valyuta adını Nakfa şəhərindən almışdır. 1 nakfa 100 sentdə bərabərdir.
Sikkələr
Nakfa sikkələri nikel örtüklü poladdan hazırlanır. 1 nakfa 100 sentə bərabərdir. Aşağıdakı sikkələrdən istifadə olunur:
Əsginaslar
thumb|left|Nakfa əsginasının üzərində təsvir olunan ağac. Nakfa əsginasları 1994-cü ildə ABŞ Qravür və Çap Bürosundan Klarans Holbert tərəfindən dizayn edilmişdir.
Əsginaslara aiddir:
Əsginaların 4 buraxılışı var. İlk buraxılış tarixi 24 may 1997-ci ildir. İkinci buraxılış tarixi (ancaq 50 və 100 nakfa əsginasları üçün) 24 may 2004-cü ildir. Üçüncü buraxılış tarixi (ancaq 50 və 100 nakfa əsginasları üçün) 24 may 2011-ci ildir. Dördüncü buraxılış tarixi (ancaq 10 və 20 nakfa əsginasları üçün) 24 may 2012-ci ildir. Buraxılış tarixlərinin 24 may seçilməsinin səbəbi bu tarixin Eritreyada Müstəqillik Günü kimi qeyd edilməsidir.
17 mart 2013-cü ildən bəri 1 ABŞ dolları 10 nakfaya bərabərdir. 1 yanvar 2005-ci ildən isə 15 nakfa bir ABŞ dollarına bərabərdir.
Rocer Teylor
Rocer Teylor — Məşhur Rok qrupu Queen in üzvü İngiltərədə dünyaya gəlmişdir. Qrupun albomlarında ən əvvəldən bəri iştirak etmişdir və bəstələrin bir çoxunu özü səsləndirmişdir.
Musiqi həyatına 8 yaşında başlamışdır. Musiqini çox sevsə də, peşəkar həyatına diş həkimi olaraq davam etmək istəmiş və 1967-ci ildə Londona köçərək '' London Hospital Medical School" da oxumağa başlamışdır. Lakin qısa vaxt ərzində buradan ayrılmış və "London Polytechnic" məktəbində biologiya öyrənməyə başlamışdır.
1968-ci ildə Brayan Mey və Tim Stafel ilə birlikdə Smile qrupunu qurmuş, lakin Stafelin qrupdan ayrılmasından sonra Freddi Merkyuri və Con Dikonla birlikdə Queen qrupunu qurmuşdur.
Maxaon (mifologiya)
Maxaon (yun. ''Μαχάων) qədim yunan mifologiyasında məşhur təbib, təbabət tanrısı Asklepin və Epionun oğlu, Apollonun nəvəsi. Dövrünün cərrahı, Yelenanın nişanlısı. O, qardaşı Podaliriylə birlikdə, 30 gəmi ilə Troya uğrunda döyüşə qatılmış, həm döyüşçü, həm də təbib kimi böyük şücaətlər göstərmişdir. Sağlamlıq ilahəsi Higeyanın qardaşı. Aleksanora, Sfira və Polemokratın atası. Karl Linney onun şərəfinə yelkənlilər ailəsindən olan kəpənəyə onun adını - Papilio machaon, 1758 - vermişdir.
Varsan şəhəri
Varsan – Muğanın qədim şəhərlərindən biri. Varsan şəhəri əski vartan-artan-altan sözündən yaranıb. Açması altın, qızıl yurd deməkdir. Altan adı sonralar Oltan sözünə çevrilib.
Varsan haqqında
...Gözəl yurd Oltan yeri, Şah yurdu, soltan yeri. Ya düşmən ol, gendə dur, Ya yoldaş ol, tən yeri.
Yarı gördüm Varsanda. Dost yanına var san da. Sinən əttar dükanı, Hər nə desən var sanda.
Oltan yerinin vəsfində Arasbarlı Xançoban deyirdi:
Qoyunu yüz eylədim, bu yerdə qışlaq etmənəm, Ziynəti mülkü-Muğan Oltanı gözlər gözlərim…
Aşıq Abbas Tufarqanlı "Varsağı" ayağında bir neçə yarpaqlıq qoşqu söyləyib. Həmin qoşquda deyilir:
Əttar dükanında bir molla gördüm, Itirib imanın varsağını gör. Əcəl piyaləsin tutub dəstində Doldurub zəhrinən var sağını gör.
Bitib dost bağında canım alması, Üzmə, kamil deyil canım alması. Necə qəbul etsin canım alması, Doğram-doğram edən varsağını gör...
"Varsaq" sözünün mənası
Oltan yeri tarixin o üzündə adı bəllənən qədim-qayım bir qalanın bəlgəsidir. Dədə dünyanın papağının yan qoyan çağlarında bu yer şəhər olub. Olub-keçənlərə ayna tutan bilginlər qeyd edirlər ki, bu şəhər Varsan adlanıb. Varsan sözünün anlamı haqqında müxtəlif, çeşidli yozumlar və mülahizələr var. Mənbələrdə türk tafalarına, yer adlarına və türklərə məxsus əşyalara işarədir.
Bala Qusar
Bala Qusar — Azərbaycan Respublikasının Qusar rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Varsan şəhəri
"Varsaq" sözünün mənası
"Şəms əl-lüğət" əsərinin müəllifi "Varsan" sözünü şərh edərkən qeyd edirdi ki, bunun əsasən iki mənası var: "(Varsan)" yerin adıdır. Cəbali (XI-əsrdə yaşamış şair) deyir: "sən Varsan üzərinə çoxlu qoşun, böyük ordu yeritdin". . Belə bir şərhi Fərhəngi-Cahangiri də, verir: "Varsaz—yerin adıdır". .
Bala Qusar
Toponimikası
Bala Qusar oyk, mür. Qusar r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Qusar çayının sol sahilində, Qusar maili düzənliyindədir. Oykonim "Qusar yaşayış məntəqəsinin nisbətən kiçik hissəsi" deməkdir. Kənd XIX əsrdə Qusardan köçmüş ailələrin məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır.
Varsan şəhəri
"Varsaq" sözünün mənası
"Burhane—Qate" lüğətinin müəllifi "Varsaz" sözünü yer adı, məkan və vilayət kimi izah edir. Gördüyümüz kimi bütün bü mənbələr "Varsaz" sözünün mənasını ölkə, vilayət kimi müəyyənləşdirir. Bəs onda bu hansı ölkə, hansı vilayət və yerdir? Bizə elə gəlir ki, mənbələrdə rast gəlinən "Varsan" bizim "Varsazla" bağlıdır. Ş. Saminin lüğətində deyilir ki, "Varsan" bütün Azərbaycana, yaxud onun bir hissəsinə verilən addır. (Ərəb hərfləri ilə yazı—Ş. Sami Istanbul). Belə şərh ərəb müəlliflərinin məlumatları əsasında verilir. .
Tarixi
Tarixçi Əhməd əl-Bəlazuri "Kitab futuh əl-buldan" adlı əsərində Hüseyn ibn Əmru Vahidin dilindən deyir: "Varsan bu yaxınlarda, Babəkin üsyanı zaman qurulmuş Vaxş və Ərsaq kimi müşahidə məntəqəsi idi. Bu məntəqəni Mərvan ibn Məhəmməd ibn Mərvan ibn əl-Həkəmi tikdirdi, onu özünün şəxsi mülkünə çevirərək, onun torpaqlarını canlandırdı və möhkəmləndirdi. Sonralar bu, əməvilərin bütün mülkləri ilə birlikdə müsadirə edildi və Cəfərin anası və möminlərin əmiri Cəfər ibn Mənsurun qızı Zübeydəyə verildi"
731-ci ildə xəzərlər özlərinin dədə-baba yurdları olan Azərbaycan ərəblərin yiyə durmasına dözə bilməyərək yürüşə başladılar. Xaqanın oğlu Bars bəy xeyli qoşunla gəlib, Varsanda dayandı. Şəhərdə güclü ərəb qarnizonu yerləşirdi.
Tarixçi Əhməd ibn Əsəm əl-Küfi "Kitab əl-Futuh" adlı əsərində "Beyləqanlı Bərdikin hekayəti" başlığında yazır: "Xəzərlər atını ona qaytardılar, o, atını minib uca səslə dedi: "Ey Varsan camaatı! Məni tanıdınızmı?", Varsanlılar cavab verdilər: "Bəli: səni tanıdıq! Sən beyləqanlı Bərdiksən, ala atın sahibisən!". O dedi: "Siz haqlısınız, mən sizin tanıdığınız adamam! Mən sizə xəbər verməliyəm ki, sizin köməyinizə böyük ordu ilə Səid ibn Əmir əl-Hərəşi gəlir. Indi o, Beyləqandadır. Şəhərinizdə möhkəm durun və xəzərlərə təslim olmayın, çünki əl-Hərəşi Allah qoysa sabah səhər burda olacaq! Allahda olan qüvvə və qüdrət heç kəsdə yoxdur!..".
Xəzərlər Varsan şəhərini alıb, idarə etməyə başladılar. Arazbarda çavlanan dördguşə bir qoşquda Varsan şəhərinin adı hallanır.
...Öncə ərəblərə tabe olan Varsan şəhəri sonradan onlara qarşı çıxdı. Lakin itaətdən çıxanların dayağı olan Babəkin tutulması ruh düşkünlüyünə səbəb oldu. Tarixçi Izzəddin İbn əl-Əsir "əl-Kamil fit-t-tarix" adlı əsərində yazır: "225-ci ildə (840) Məhəmməd ibn Abdullah əl-Varsani Varsan şəhərində xəlifəyə itaətdən çıxmışdı. Sonra yenə itatə qayıdıb, aman almaq üçün xəlifə Mötəsimin yanına gəldi.
Varsan şəhərindən ünlü alimlər, ariflər və şairlər çıxıb. Onlardan ən ünlü sufi alimi Əbülfərəc Əbdülvahid Varsanidir. Bu ünlü alim 982-ci ildə vəfat edib.
Cavanşir Feyziyev
Cavanşir Əyyub oğlu Feyziyev — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin V çağırış deputatı, Mədəniyyət komitəsinin üzvü, Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr komitəsinin üzvü.
Varsan şəhəri
Tarixi
Beləliklə mənbələrin məlümatlarına əsasən ölkə adı olan Varsan həm də, "Varsaz" və "Varsaq" kimi oxunub.
Cavanşir Feyziyev
Həyat və fəaliyyəti
Cavanşir Feyziyev 1963-cü ildə Nuxa rayonunun Böyük Dəhnə kəndində anadan olmuşdur. 1970–1977-ci illərdə Böyük Dəhnə kənd orta məktəbində, 1977–1980-ci illərdə Turan qəsəbəsi riyaziyyat təmayüllü internat məktəbdə orta təhsil almışdır. 1983–1985 Qazaxıstanda həqiqi hərbi xidmətdə olmuşdur. 1986–1991-ci illərdə Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutunun tərcümə fakültəsində təhsil almış və institutu tərcüməçi-müəllim ixtisası üzrə Fərqlənmə Diplomu ilə bitirmişdir. 1992–1994-cü illərdə Azərbaycan Pedaqoji Xarici Dillər İnstitutunun tərcümə kafedrasının müəllimi vəzifəsində işləmişdir. 1994–1995-ci illərdə Belçikanın "Sərhədsiz həkimlər" humanitar təşkilatında tərcüməçi və inzibatçı vəzifələrində çalışmışdır. 1995–1998-ci illərdə ABŞ-nın Filip Morris şirkətinin Qafqaz nümayəndəliyində Azərbaycan üzrə şöbə müdiri işləmişdir. 1998–2002-ci illərdə şirkətinin təsisçisi və direktoru olmuşdur. 2002–2010 "AvroMed" şirkətinin həmtəsisçisi və baş direktoru olmuşdur. şirkətinin və elmi-kütləvi jurnalının təsisçi və baş redaktorudur. 2004–2009-cu illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitunun dissertantı olmuşdur.
2010-cu ildə Azərbaycan Respublikasının 4-cü çağırış Milli Məclisinə 115 saylı Şəki kənd ikinci seçki dairəsindən deputat seçilmişdir. 2011-ci ildə Azərbaycan Respublikası Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutunun doktorantıdır. 2013-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Mətbuat Şurasının İdarə Heyətinin üzvü seçilmişdir. 2015-ci ildə Azərbaycan Respublikasının 5-ci çağırış Milli Məclisinə 115 saylı Şəki kənd ikinci seçki dairəsindən deputat seçilmişdir.
Varsan şəhəri
Tarixi
"Varsaq" adının ikinci mənasına keçərkən qeyd etmək lazımdır ki, o mənbələrdə həm də, tayfa və qəbilə mənalarında işlədilib. V.V. Radlov "Varsaq" sözünü izah edərkən, digər mənalardan başqa onun "tatar (türk) tayfalarından birin adı" mənasında olduğunu qeyd edir. . "Türk-fransız lüğəti"nin müəllifi D. Kelekyan "Varsaq" sözü ilə tatar tayfasını adlandırır. . Ünlü Azərbaycan bilginləri Ziya Bünyadov və Mirəli Seyidov qeyd edirlər ki, Varsan dəyənəyi dəyirman işlədən bir əski türk tayfasının adına bağlıdı.
Cavanşir Feyziyev
Elmi fəaliyyəti
right|thumb|[[Azərbaycanda Fransız İnstitutunda keçirilmiş "Le Carrefour" qəzetinin təqdimatında, 5 aprel 2017-ci il ]] 2004–2009-cu illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutunun dissertantı olmuş, 2009-cu ilin oktyabr ayında "Etno–siyasi münaqişələrin mənəvi aspektləri" mövzusvunda dissertasiya müdafiə etmiş və və fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi almışdır.
Varsan şəhəri
Tarixi
Varsan Xürrəmilər hərəkatı dönəmində mühim rol oynamışdı. Tarixçi yazır: "Afşin Azərbaycana gəldikdə Ərminiyəyə vali Məhəmməd ibn Süleyman əl-Azdi əs-Səmərqəndini təyin edir. O, (ölkəyə) gəldikdə ər-Randa Səhl ibn Sunbat üsyan qaldırmışdı. Məhəmməd buranı (Arranı) alır və onun ölkəsinə daxil olur. Lakin Səhl ona hücum çəkir və onu qaçmağa vadar edir. (Bu vaxt) Varsanda Məhəmməd ibn Ubeydullah əl-Varsani üsyan qaldırır. Afşin ona qarşı Mankcuru göndərir, lakin ona görə Əli ibn Yəhya əl-Ərməni xahiş edir və əl-Mötəsim ona aman verir. Əli ibn Yəhya onunla əl-Mötəsimin yanına gəlir.
Cavanşir Feyziyev
Elmi fəaliyyəti
2017-ci ildə Türk Dünyası adlı 5-cildlik toplu nəşr edilmişdir.
Varsan şəhəri
Varsaq tayfası
Keçək Oltan adına. Necə oldu ki, Varsan Oltan adlandı? Varsan şəhərini Oltan adlanmağı tarixi, coğrafi ədəbiyyatlarda açıqlanmayıb. Gümanımıza görə şəhərin adı dil dəyişikliyinə uğrayıb, Varsan-Vartan-Artan-Altan biçiminə düşərək işlənib.
Jironda
Jironda — Fransanın cənub qərbində yerləşən Akvitaniya regionun departamentlərindən biri. Sahəsi — 10 000 km². Əhalisi — 1.548.478 nəfər. İnzibati mərkəzi — Bordo.
Bayburt qalası
Bayburt qalası və ya Çinimaçin qalası - Türkiyənin Bayburt ilində yerləşən qala.
Haqqında
Bayburt şəhərinin şimalında qayalar üzərində tikilən qalanin kimlər tərəfindən tikildiyi dəqiq bilinmir. Baqrat sülaləsi (885-1044) dövründə varlığından söz açılan qalanın eramızdan əvvəl də tikildiyi istisna olunmur.
Qala türklərin əlinə keçməmişdən qabaq Bizansın, ermənilərin hakimiyyəti altında olub. Mənbələrdə bir çox dəfə təmir olunduğu qeyd olunub.
Varsan şəhəri
Varsaq tayfası
XIII yüzildə bu yurd Altan adlanırdı. Fəzlullah Rəşidəddin yazır: "Hər şeydən öncə qardaşı Yuşmutu Dərbəndə, Şirvana və Muğana Altana qədər əraziyə başçı göndərdi. Məqsədi oydu ki, o ucları yağılardan qorusun, başqa qardaşı Tubşinə çoxlu qoşun verib, Xorasan və Mazandarana Amuyə sahilinə qədər əmir təyin etdi..
Jironda
Tarixi
Jironda departamenti Böyük Fransa inqilabı dövründə 4 mart 1790-cı ildə. Keçmiş Qiyen və Qaskoniya əyalətlərinin ərazisində yaradılmışdır.
Cavanşir Feyziyev
Elmi fəaliyyəti
2015-ci ildə Fransa tarixçisi Jorj dö Mallevilin "1915-ci il erməni faciəsi" adlı kitabını Azərbaycan dilinə tərcümə edərək nəşr etdirmişdir. 2016-cı ildə Fransa yazıçısı, Nobel mükafatı laureatı Patrik Modianonun "Məhəllədə azmamaq üçün" adlı romanını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir. 2018-ci ildə Fransa yazıçısı Jan Kristof Rufenin "Böyük Kör" romanını Azərbaycan dilinə tərcümə etmişdir.
Bayburt qalası
Haqqında
Xalq arasında Çinimaçin qalası kimi də tanınan qalanın adı "Kitabi Dədə Qorqud" dastanında çəkilir.
Cavanşir Feyziyev
Elmi fəaliyyəti
60-dan çox elmi məqaləsi Azərbaycan, Türkiyə, ABŞ, Qazaxıstan, Ukrayna və Rusiyanın müxtəlif elmi nəşrlərində dərc olunmuşdur. Dövri mətbuatda ictimai-siyasi və tarixi-fəlsəfi mövzularda 300-dən çox məqalənin müəllifidir. Azərbaycan, türk, rus, fransız və ingilis dillərini bilir.
Siyasi fəaliyyəti
2010-cu ilin 7 noyabr parlament seçkilərində 115 saylı Şəki kənd ikinci seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikasının 4-cü çağırış Milli Məclisinə deputat seçilmişdir. 2015-ci ilin 1 noyabr parlament seçkilərində 115 saylı Şəki kənd ikinci seçki dairəsindən Azərbaycan Respublikasının 5-ci çağırış Milli Məclisinə deputat seçilmişdir. Milli Məclisin Beynəlxalq münasibətlər və parlamentlərarası əlaqələr komitəsinin, eləcə də Mədəniyyət Komitəsinin üzvüdür.
2017-ci ilin yanvar ayından 2022-ci ilədək Avropa İttifaqı — Azərbaycan Parlament Əməkdaşlıq Komitəsinin həmsədri olub.
İctimai fəaliyyəti
2005-ci ildən "Discovery Azerbaijan" adlı elmi-kütləvi jurnalın təsisçisi və baş redaktorudur. "Azərbaycan-Qazaxıstan Dostluq Cəmiyyəti" İctimai Birliyinin həmtəsisçisidir. 2010-cu ildən etibarən Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvüdür. 2013-cü və 2018-ci illərdə Azərbaycan jurnalistlərinin VI və VII qurultaylarında Azərbaycan Mətbuat Şurası İdarə Heyətinin üzvü seçilmişdir. 2015-ci ildə Kolmar şəhərinin (Fransa) Fəxri Səfiri elan olunmuşdur. 2018-ci ildən Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvüdür.
Con Dikon
Con Riçard Dikon — Rok qrupu Queenin üzvü.
Con Dikon dərsləri ilə maraqlanmasına baxmayaraq musiqini də çox sevirdi. On dörd yaşında ilk qrupu olan Opposition'da iştirak etmişdir. 1971-ci ilin fevralında Freddi Merkyuri, Brayan Mey və Rocer Teylor ilə birlikdə Queen qrupunu qurmuşdur.
Senecio lawalreeanus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bayburt qalası
Haqqında
Osmanlı dövründə qalanın rəsmi adı da Çinimaçin olub. Qalanın şərqində XIV-XVIII əsrlərdə tikilən kilsə qalıqları var. Qərb tərəfində isə mağara yerləşir.
Varsan şəhəri
Varsaq tayfası
Yəqin ki, Dədəm Qorqud bu yurdun ad qoydusunu yay aylarında eləyib. Axı yay aylarında bu yerlər ilan mələyən bomboz düzlərə çevrilirdi. Yazın qırx beşi olcaq köçüb yaylağa gedərdi. Amma yaz aylarında bu yörənin ayrı büsatı var. Ayağını buralara qoyan iki göz də borc alır ki, gözəlliyə göz gözdirsin. Gül-gülü çağırır, bülbül-bülbülü...
Oltan yeri Şahsevnlərin qışlaqlarından biridir. Daha dəqiqi, bu yerə qışlaqların gözüdür.
İndi Oltan yeri Şahsevən elinin daimi oturaq məskəninə çevrilib. Hacıxocalılar burda əkin-bisinlə məşğuldurlar.
Pirlepe müharibəsi
Tarixi
Pis hava şəraiti və qarışıq yollar ələ keçən fürsətin Serbiya baş komandanlığı tərəfindən qiymətləndirməməsi nəticəsində Serbiya ordusu Kumanova müharibəsindən sonra geri çəkilən Osmanlı I ordusunu təqib edə bilmədi. Bu vəziyyət Serbiya Morova diviziyasını Drina diviziyasının önündən irəliləməyə məcbur oldu. Pirlepe (Prilep) şəhərinə doğru irəliləyən Morava diviziyasının qabaqcıl qüvvələri şəhrin şimalında yerləşmiş Qara Səid Paşa komandanlığı altındakı Osmanlı V kolordusu qüvvələrinin müqaviməti ilə qarşılaşdı. Osmanlılar şəhər yaxınlığında müvəqqəti də olsa bir müdafiə xətti qurmağa nail olmuşdular. Beləliklə 3 gün davam edəcək Prilep müharibəsi başlamış oldu. O gecə Serbiya ordusunu dayandıran Osmanlı qüvvələrinə qarşı, bu dəfə 4 noyabr səhəri Drina diviziyasının cəbhəyə yetişməsi ilə Serblər böyük bir qüvvə üstünlüyünü təmin etmiş oldular. O gün səhərində yenilənən serbiya hücumları və qüvvə üstünlüyü nəticəsində, sayca az Osmanlı qüvvələri şəhərin cənubuna çəkilmək məcburiyyətində qaldı. Beləliklə Serblər Osmanlılar qarşısında çox böyük üstünlük əldə etdilər.
5 noyabrda Pirlepe şəhərinin cənubunda Pirlepe-Manastır yolu üstündəki Osmanlı mövqeləri istiqamətində irəliləyən Serblər yenidən hücuma geçdilər. Sayca az olan Osmanlı qoşunları üçün müdafiə mövqeyində bir üstünlük olsa da, sayca üstünlük,süngü və əl bombaları serblərə əlbəyaxa döyüşdə böyük üstünlük verirdi. Bununla bərabər Osmanlı qüvvələrində digər çatışmazlıqlar ağırartileriya toplarının olmaması idi. Digər tərəfdən Osmanlı ordusunun əhvalı Kumanova və Balkan müharibəsində üst-üstə alınan məğlubiyyətlərlə pis vəziyyətdə idi, ancaq serblər Osmanlı qüvvələrini mövqelərdən çıxartmaq üçün günün böyük bir qismini döyüşmək məcburiyyətində qaldılar. Açıq şəkildə Serbiya qüvvələrinin apardığı piyada hücumları tərəfsiz bir Osmanlı qoşunlarına olduqca təsir göstərmişdir.
Kumanova müharibəsi və sonra Üsküpdə tərk edilən toplar burada olsaydı, Prilepin cənubunu müdafiə edən Osmanlı qüvvələrinə böyük faydalar gətirə bilər və müharibənin gedişini dəyişdirə bilərdilər. Serblərin piyada hücumlarındakı hiyləgərlik çatışmamazlığı I və II Balkan müharibələrində döyüşən tərəflər arasında ən ağır itkilər verənlərdən biri olmalarına yol açması yanında I Dünya müharibəsində də eyni taktika istifadə edən Serblər çox ağır itkilər vermişdilər. Soyuq və yağışlı səfər sonrası Üsküpdə yatağında xəstə vəziyyətdə yatan,telefonla ordusu ilə əlaqə saxlayan vəliəhd prens II Alexanderın yoxluğunda Serbiya I Ordusu vuruşmuşdur.
Nəticəsi
Pirlepeyi tərk edən Osmanlı V diviziyası inadla şəhərin cənubunda toqquşmaya daha bir müddət davam etdi. Ancaq serblərin güclü hücumları ilə canlı qüvvələrin çoxluğu Osmanlılara üstün gəldi. Ancaq geri çəkilən Osmanlı qoşunları, Serblərə çəkilmə zamanı böyük itkilər verdirdilər. Osmanlı ordusunun 300 ölü,900 yaralı və 152 əsirinə qarşı Serblər 2000 ölü və yaralı verdilər. Müharibənin nəticəsində Monastıra gedən cənub-qərb istiqaməti serblərə açılmış oldu. Sonra olacaq Monastır müharibəsi nəticəsində bütün Makedoniya Osmanlı İmperiyasının əlindən həmişəlik çıxmış oldu.
Şamil Cəfərov
Həyatı
Cəfərov Şamil Talıb oğlu 1929-cu il 10 aprel tarixində Gəncədə sadə zəhmətkeş kəndli ailəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini 1937-ci ildə Bakıdakı 32 saylı məktəbdə almış, 1941-ci ildən isə Gəncə şəhərinin 7 saylı məktəbində davam etdirmişdir. 1944-cü ildə Bakı Enerji Maşınqayırma Texnikumunun maşınqayırma bölməsinə daxil olub oranı 1948-ci ildə bitirmişdir. Həmin il maşınqayırma texnologiyası ixtisası üzrə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun (hazırda Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyası) neft-mexanikası fakültəsində təhsil almışdır.
1950-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutuna köçürüləndən bir il sonra neft hasilatı üzrə Azərbaycan elmi-tədqiqat institutunda mühəndis kimi işləməyə başlamışdır. 1953-cü ildə institutu bitirərək Cəfərov həyatını Azərbaycanın neft mühəndisliyinə həsr edir.
1951–1955-ci illərdə Cəfərov Azərbaycan Neft Sənayesi Elmi-Tədqiqat və Layihə İnstitutunda işləmişdir.
1952–1957-ci illərdə təhsillə işi birləşdirərək, Azərbaycan Neft Hasilatı Elmi-Tədqiqat İnstitutuna Firudin Axundovun ("Azərbaycanlı Edison") təkliflərini həyata keçirən laboratoriyaya işə qəbul edilmişdir.
1955–1966-cı illər ərzində Azərbaycan Elmi-Tədqiqat Neft Maşınqayırma İnstitutunda sıravi mühəndis kimi işə başlayıb institutun elmi işlər üzrə direktorun müavini vəzifəsinə yüksəlmişdir. Bu dövrdə ərzində Cəfərovun bilavasitə rəhbərliyi altında Respublikamızın neft mədənlərində geniş istifadə edilən borusuz dərinlik nasos qurğuları, müxtəlif istismar pakerləri və neft quyuları üçün yüksək texniki-iqtisadi göstəricilərə malik olan yeni avadanlıq dəstləri ixtira olunub. Bu avadanlıq təkcə Azərbaycanda deyil, SSRİ-nin bütün neft mədənlərində geniş tətbiq olunurdu və bu gün də istifadə olunur.
Cəfərovun çoxsaylı mühəndis ixtiraları, yorulmaz səylə və təşəbbüsü sayəsində 1966-cı ildə SSRİ Nazirlər Sovetinin sərəncəmı ilə Bakıda "Ayrılıq istismar üzrə Xüsusi Konstruktor Bürosu" yaradılır. Şamil Cəfərovun 20 ildən artıq rəhbərlik etdiyi bu büro neft hasil edən maşın və avadanlıqların layihələndirilməsini həyata keçirirdi.
1966–1974-cü illəri əhatə edən dövr ərzində yeni yaradılmış Xüsusi Konstruktor Bürosunda layihələndirilən, yüksək texniki səviyyəsi ilə fərqlənən müxtəlif tipli quyu avadanlıqları, o cümlədən