cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Spartak (film, 1960)
Film
Devid Lin rejissorluğa bir təklifdən imtina etdikdən sonra, Spartak filmi "Çılpaq Qaşıq" kimi ən yaxşı filmlərlə tanınan Antoni Mann tərəfindən idarə olundu. Duqlas, çəkilişin ilk həftəsinin sonunda, Mann işdən çıxarıldı. Otuz yaşındakı Stenli Kubrik filmin rejissorluğu üçün işə götürüldü. O, bunun dördüncü bədii filmi olacaq idi. Onun rejissor olduğu Spartak filminin 12 milyon dollarlıq büdcəsi (bu günkü fondlarda təxminən 101 milyon dollara bərabərdi) və belə bir gənc rejissor üçün 10,500 dollarlıq layihə daha böyük bir layihə idi. Onun əvvəl ki, "Şöhrət yolları" filmi, 935,000 dollar səviyyəsində büdcəyə alındı. Spartak, 35 mm formatından, 70 mm-ə qədər çəkilmişdir. Bu standart formatdan istifadə etməyi üstün edən Kubrik üçün bir dəyişiklik oldu. Bu proses ona ultra yüksək təsvirə nail olmaq və böyük panoramik səhnələri çəkməyə imkan verdi. Stenli Kubrik, açıq havalarda və ya yerlərdə filmi çəkməyə çalışdı; aktyorların tam səsli mərhələdə işləməkdən daha çox faydalanacağına inanırdı. Filmdə mühüm rol oynayan böyük dəstələrin illüziyasını yaratmaq üçün, Kubrik və komandası, "Dolu, Krassus!" və "Mən Spartakam!" deyə qışqırıqlı səs üçün 76,000 tamaşaçı üçün üç səs avadanlığı istifadə etdi. Döyüş səhnələri Madrid xaricində geniş düzənlikdə çəkilmişdir. İspan piyadələrindən səkkiz min əsgər Roma ordusu kimi ikiqat olaraq istifadə edildi. Stenli Kubrik orduları xüsusi qurulan qüllələrin başından idarə etdi, lakin o, nəticədə, ekranlarda mənfi auditoriya reaksiyaları səbəbindən, bütün qəhrəman döyüş səhnələrindən birinin hamısını kəsmək məcburiyyətində qaldı.
Film çəkilişində mübahisələr baş verdi. Böyük filmlərdə çalışan operator Rassel Metti təlimatların kamerası üçün Kubrik işıq istifadəsi ilə razılaşmadı. Rassel çəkiliş zamanı Kubrikə bu cür demişdi: "Siz kresloda oturaraq, işinizi edə bilərsiniz, mən fotoqrafiya direktoru olacağam". Ən yaxşı kinematoqrafiya üçün Oskar qazanandan sonra Metti tənqidlərini susdurdu. Kubrik gündə iki kamera quruluşunun yavaş bir sürətlə çəkilməsini istədi, amma studiya komandanı ittiham etdi.
Kinonun böyük müvəffəqiyyəti olmasına, dörd Oskar qazanıb və ən yaxşı tarixi epiklər sırasına baxmayaraq, Kubrik filmdən imtina etdi. Onun bu filmi digər filmlərdən fərqli olmasına baxmayaraq, o, filmin çəkilişinə tam nəzarət etməmişdir.
Musiqi
Spartak üçün orijinal musiqi 6 dəfə Akademiya mükafatçısı Aleks Not tərəfindən hazırlanmış və aparılmışdır. Amerika Kino İnstitutu tərəfindən ən böyük film skorları siyahısında göstərildi. Bu, Hollivud texnikasına uyğunlaşa biləcək modernist kompozisiya üslublarının dərslik nümunəsidir. Musiqi filmə uyğun gəlir. Bir mövzu həm köləliyi, həm də azadlığı təmsil etmək üçün istifadə olunur, lakin fərqli mövzularda səslənir ki, fərqli səhnələrə fərqli dəyərlər verilir. Spartak və Variniya üçün sevgi mövzusu filmdə ən əlverişli mövzudur.
Soundtrack albomu qırx beş dəqiqədən azdır. Bəstəkar Ceri Qoldsmit ilə musiqinin əhəmiyyətli bir hissəsini yenidən yazmağı planlaşdırırdılar, lakin layihənin gecikməsinə səbəb oldu. Qoldsmit 2004-cü ildə vəfat etdi. Çox boğuq qeydlər edildi, lakin heç biri yaxşı səs keyfiyyətinə malik deyildi.
2010-cu ildə musiqi dəsti 6 disk, 1 ədəd DVD və 168 səhifəlik kitabça ilə bir dəstənin tərkibində yenidən buraxıldı. Bu məhdud sayda 5|5,000 nüsxədir.
Siyasi şərh, xristianlıq və qəbir
Film 1950-ci illərdə Amerika tarixinə, xüsusən vətəndaş hüquqları hərəkatına paraleldir. Filmin əsasını qoyduğu kitabı yazan Houard Fast, "ifadə verməkdən imtina etdiyi üçün həbs olundu və həbsxanadakı romanı Spartakı yazdı". Köləlik Amerika tarixinin əsas hissəsi olduğu, Draba və Spartakın səhnələrində başlanğıcda işarə edilir. Draba Spartakı öldürmək yerinə Krassusa hücum edərək özünü qurban verir. Bu səhnə Amerikalıların ölkələrinin qurulmasında böyük rol oynayan afrikalılara borclu olduğunu göstərir. Filmin Amerika Birləşmiş Ştatlarının siyasi iqliminə dair dediklərinin bir nümunəsi əvvəlcə Romanın "insan köləsi adlı bir xəstəliklə öldürülmüş" bir respublika kimi təsvir edildiyi, filmin etik və siyasi görünüşü ilk növbədə bu tədbirin ön planı kimi təqdim olunur.
Beləliklə, Roma zülmü və köləliyini sona çatdırmaq vasitəsilə əziyyətçi kimi təsvir olunur.
Güllüqoruq yaşayış yeri
İndiki zamanda Güllüqoruq 50 hektaradək sahəsi olan əkin yeridir. Əkin sahəsinə çevrilməzdən əvvəl burada yastı təpələr, qədim qəbristanlıq, pir yerləri və həddindən artıq cırlaşmış qızılgül kolları olmuşdur. Məhz qızılgül kollarına görə yerli əhali buranın bir hissəsini Güllü qoruq adlandırmışdır. Bu qoruq yararlı əkin sahəsinə çevrildikdən sonra kəsəyənlə qidalanmaq üçün bura çoxlu çaqqal gəldiyinə görə yerli əhali buranı eyni zamanda Çaqqallı tala da adlandırmağa başlamışdı. 1959-u ildə Güllü qoruqda təsərrüfat işləri zamanı buradakı yastı təpələrdən biri dağıdılmışdır. Təpəliyin altından üzə çıxan çoxlu miqdarda kirəmit qırıqlar və daş sütun altlıqları diqqəti cəlb etmişdir. Ona görə də Qəbələ arxeoloji ekspedisiyası 1959-cu ildən etibarən Güllü qoruq ərazisini də öyrənməyə başladı. Buradakı arxeoloji qazıntılar genişləndirildikdən sonra daş möhür, çiy kərpicdən divar qalıqları və s. maddi mədəniyyət qalıqları tapılmışdır. Burada 500 kv metrdən artıq bir ərazini əhatə edən nəhəng saray binasının qalıqları və çoxlu sütun altlıqları aşkarlanmışdır. Tədqiqatçıların əksəriyyəti bu abidənin Qəbələ şəhər xarabalğna yaxın məsafədə yerləşməsini nəzərə alaraq onu qədim dövrdə Qəbələnin məbud sahəsi və bazar meydanının yerləşdiyi ərazi hesab edirlər və burada e.ə. I minilliyin təxminən ortalarından başlayaraq eramzın I minilliyinin axırlarına qədər şəhərtipli yaşayış yeri olduğunu bildirirlər.
Zeb-un Nisə Bəyim
Zeb-un Nisə Bəyim (d. 15 fevral 1658 - 26 may 1702) — ana tərəfindən Səfəvi sülaləsinə mənsub olan moğol şahzadəsi. O, Böyük Moğol imperiyasının imperatoru I Övrəngzibin əsas arvadı və imperatriçası Dilras Banu Bəyim Səfəvinin evliliyindən dünyaya gəlmişdir. O, həmçinin şair olmuş və Məxfi təxəllüsü altında şerlər yazmışdır.
Ömrünün son 20 ilini atasının əmri ilə həbs edildiyi Səlimgarh qalasında keçirmişdir. Yazdığı şerlər ölümündən sonra toplanaraq Məxfi divanı adı altında yayımlanmışdır.
Dünyaya gəlməsi
Onun adınnı mənası "Qadının Gözəlliyi" anlamına gəlir. O, o zaman şahzadə olan Mudi-un-din (sonralar I ÖVrəngzib) ilə Dilras Banu Bəyimin ailəsində 15 fevral 1638-ci il tarixində Dəkkənin Dövlətabad şəhərində dünyaya gəlmişdir. Onun anası Dilras Banu Bəyim Övrəngzibin ilk və əsas arvadı idi və görkəmli Səfəvi sülaləsinə mənsub idi. Dilras Banu Bəyimin atası olan Bədiüzzaman Mirzə Səfəvinin ulu babası I İsmayıl idi. Zeb-un Nisə atasının sevimli qızı idi və buna görə də, tez-tez atasından fərqli insanları bağışlamasını istəyirdi.
Təhsili
Övrəngzib hərəmdə çalışan qadınlardan biri olan Hafizə Məryəmi Zeb-un Nisənin təhsili ilə məşğul olmaqla vəzifələndirmişdi. Tarixçilərin bildirdiyinə görə, o, ədəbi cərəyanlara olan marağını və intellektini atasından irsi olaraq almış, 3 yaşında Quran oxumağa başlamış və 7 yaşında Hafizə olmuşdur. Onun Hafizə olması atası tərəfindən böyük sevinclə qarşılanmış, festival təşkil edilmiş və həmin gün tətil elan edilmişdir. Həmçinin şahzadəyə atası tərəfindən 30 min qızıl pul hədiyyə verilmişdir. Övrəngzib qızına belə mükəmməl təhsil verdiyi üçün onun ustadına da eyni məbləğdə pul hədiyyə etmişdir.
Güllüqoruq yaşayış yeri
Qeyd etmək lazımdır ki, Qəbələ şəhər xarabalığının yaxın ətrafında Çaqqallı abidəsindən başqa Seyidtala, Uzuntala]], Qaratəpə kimi qədim yaşayış yerləri də vardır. Bu abidələr heç şübhəsiz, qədim Qəbələnin həmdövr yaşayış yerləridir.
Zeb-un Nisə Bəyim
Təhsili
Bir qədər sonra Zeb-un Nisə dünyəvi elmləri dövrünün bir digər məşhur şairi Məhəmməd Səid Əşrəf Mazandaranidən öyrənmişdir. O, fəlsəfə, riyaziyyat, astronomiya, ədəbiyyat və fars, urdu, ərəb dillərini öyrənmişdir. Onun həmçinin xəttatlıq üzrə də xüsusi bacarıqları var idi. Onun kitabxanası bütün digər şəxsi kolleksiyaları üstələyirdi və o, öz sifarişi ilə ədəbi əsərlər hazırlamaq və ya onun üçün əlyazmaların surətini çıxarmaq üçün yüksək maaşla bir çox alimləri işə götürmüşdü. Onun kitabxanasına daxil olan kitablar əsasən hüquq, ədəbiyyat, tarix və teologiya barədə idi.
Dövrün qaynaqlarında şahzadə mərhəmətli ürəyə sahib və hər zaman ehtiyyacı olanlara yardım edən insan kimi xatırlanır. O, xüsusilə dul və yetimlərə yardım edirmiş. İnsanlara yardım etməklə kifayətlənməməiş, bəzən onları Məkkə, Mədinə kimi müqəddəs yerlərə ziyarətə də göndərmişdir. Onun musiqiyə də marağı olmuşdur və bəzi mənbələrdə ondan dövrünün ən gözəl səsə malik qadını kimi bəhs edilir.
Övrəngzibin hakimiyyətə gəlməsindən sonra
Atası Övrəngzib Sultan Şahcahandan sonra moğol imperatoru olan zaman Zeb-un Nisə 21 yaşında idi. Qızının istedadlarına bələd olan Övrəngzib imperator olduqdan sonra da siyasi məsələlərdə onunla məsləhətləşmiş və onun tövsiyələrinə qulaq asmışdır. Bəzi qaynaqlarda qeyd edilir ki, Övrəngzib saraya gələn bütün şahzadələri ilk öncə Zeb-un Nisənin qəbuluna göndərirmiş. Zeb-un Nisənin özündən başqa 4 kiçik bacısı da var idi: Zinət-un Nisə Bəyim, Zubdat-un Nisə Bəyim və Mehr-un Nisə Bəyim.
Onun yaşadığı dövrdə bir çox məşhur şair öz fəaliyyətinin zirvəsində idi. Bunlara misal olaraq Mövlanə Əbdülqadir Bədili, Kalim Kaşaniyi, Saib Təbriziyi və Ğani Kəşmirini göstərə bilərik. Şahzadənin poetikasında Hafiz Şirazinin təsiri aşkar şəkildə hiss edilməkdədir. Bununla belə, Zeb-un Nisə Hindistandakı farsdilli ədəbiyyatın görkəmli nümayəndələrindən biri hesab edilir. Zeenut Ziad onu berlə təsvir edir:
Zeb-un Nisə dini doktrina və iman məsələlərində ciddi təhsil almış, bir sıra elmi sahələrdə görkəmli alim, ədəbiyyat xadimi və bəzi məşhurların himayədarı kimi tanınmışdır. O, yaxşı təhsil almış, mahnılar bəstələmiş və dövrünün bir çox bağlarını saldırmışdır.
Spartak (film, 1960)
Siyasi şərh, xristianlıq və qəbir
Filmin sərbəst buraxılması əsas mətbuatın alqışlarına səbəb oldu.
Yaradılması
150px|thumb|right|Edwin Forrest Robert Birdin "Qladiator" pyesində Spartak kimi. Eduin Forrest Robert Bird'in "Qladiator"-da Spartakı qədim dünya və onun lideri uzun illər ərzində sənətkarları cəlb etmişdir. Şübhəsiz ki, Spartakın şəxsiyyətinə dair çox az məlumat var, bu, şərait təfəkkürün böyük azadlığıdır. Qədim mənbələr, üsyanı ictimai asayişin pozulması hesab etdiyində, müasir tarixdə mövzu fərqli bir səs qazanmışdı. XIX və XX əsrlərdə bir sıra sənət əsərləri yaradılmışdır ki, burada Spartak qədim Roma hərəkatının lideri idi. Kommunist hərəkatının simvoludur. Spartak Karl Marxın yazmalarında qeyd edildi. 1918–1919-cu illərdə Almaniyada inqilab dövründə Rosa Lüksemburq və Karl Liebkneçt tərəfdarları özlərini "Spartak Birliyi" adlandırdılar. Qədim Roma qəhrəmanı, Robert Montqomeri Birdin "Qladiator"-da (1831) xarakteri kimi, Amerika mədəniyyətində nəzərəçarpan bir hadisə oldu. 19-cu əsrin birinci yarısında mətbuatda baş verən abolitionist kampaniya böyük rol oynamışdır. Artıq həqiqi motivlər səsləndi: Amerika Birləşmiş Ştatları — azadlıq uğrunda mübarizə aparan gənc ölkə, Britaniya — Roma imperiyası. Elia Keloqanın sözləri məktəblərdə vətənpərvər bir mətn nümunəsi kimi öyrədilir.
Əsərin müəllifi ən məşhur qərb müəlliflərindən biri Houard Fast oldu. Kommunist yazıçı siyasi əqidəsinə və qul üsyanı haqqında kitabına görə həbs cəzasını çəkdi. 1951-ci ildə roman nəşr olundu. Bir çox dilə tərcümə edildi. 1954-cü ildə bu işi üçün Stalin mükafatına layiq görülmüşdü. Mərhum 1957-ci ildə Edvard Luis, Kirk Duqlas istehsal şirkəti Bryna ilə ortaqlıq üçün ona təklif edib. Kirk üçün çox əhəmiyyət və zaman kəsb edən mənbələr əlavə edilməyib. Kirk artıq film mövzusunda olduqca uğurlu, təcrübəli idi.
1958-ci ilin əvvəlində Duqlas yeni yüksək büdcəli MGM Ben Hur layihəsini öyrəndi. Duqlas, əsas rolu üçün uyğun olan tipin prosesinə Uilyam Uayler başladı. Uayler, əvəzinə, Ben-Hurın yerinə Messallanın ikinci planının rolunu Duqlas təklif etmişdir. Öz hesabına, Fastın romanını uyğunlaşdırmaq üçün bir variant tapdı. Daha sonra aktyor, Birləşmiş Rəssamlarla, qladiatorların üsyanına həsr olunmuş şəkil çəkilişi ilə bağlı danışıqlara başladı.
Kirk Duqlas, "Spartak" üçün Birləşmiş rəssamların rəhbərlərinin rəsm əsərlərini istehsalda qəbul etməkdən imtina etdi. Məlum olub ki, şirkət eyniadlı romanının müəllifi Artur Koestler, şəkili "Qladiator" pyesindədə istifadə edib. Layihənin direktoru Martin Ritt İbrahim Polonski və Yul Brinneri əsas rol oynamaq üçün razılıq verib. "Xəbər" jurnalının sonrakı məsələlərindən birinin örtüyü Qladiator kostyumunda Brinner bir şəkil ilə bəzədilib. Hollivudda komandanın 5|5,5 milyon dollar büdcəsi var və hətta bəzi materialları aradan qaldırmağı bacardı. Duqlas iki layihəni bir birinə birləşdirməyi təklif etdi, lakin Bronner bu təklifi rədd etdi. Bundan əlavə, "Birləşmiş Artist" "Qladiator" və "Spartak" müəllif hüquqlarına malikdir. Onlar 1959-cu ilin yazında başlayırlar və bununla Avropada tamamilə atəş həyata keçirirlər.
Yenidən relizlər və bərpa
Steven Spilberq bərpa işlərinə dəstək verdi və Stanley Kubrick layihənin məlumatlandırılmasını tövsiyə etdi. Filmdən imtina edən Kubrik filmin fiziki bərpa edilməsi ilə heç bir əlaqəsi olmadı. Rənglər pis bir şəkildə pozulduğu üçün istifadə edilə bilməzdi. Müasir İncəsənət Muzeyinə hədiyyə edilən film, bərpa üçün istifadə edilə bilməzdi, çünki arxiv sayıldı. 1960-cı ildə ehtiyat olaraq istifadə edilən orijinal studiya qara və ağ ayırma izləri istifadə edilmişdir, baxmayaraq ki, emal laboratoriyası çərçivəsini yazmağa qadir olan yeni bir lens hazırlamalı idi. Bərpa təxminən 1 milyon dollar etdi.
Həmçinin, Roma general Kausses Olivye) öz qulu Antoninyus (Körtis), "yemək istəkləri" haqqında söhbət etməkdən imtina etmək üçün çalışır. Film bərpa edildikdə (Olivyerin ölümündən iki il sonra), bu səhnənin orijinal dialoqu yoxdur; təkrar dublyaj edilməli idi. Toni Körtis, 66 yaşında, öz hissəsini yenidən yaza bildi. Kubrik səhnənin necə oynanılacağı barədə təlimatlandırdı. Aktyorlar ayrı-ayrılıqda dialoqunu qeyd etdilər.
Filmin dörd dəqiqəsi, 1970-ci illərdə izdiham səbəbindən itirildi. Bu səhnələr Qrakçus (Lafton) xarakterinə aiddir. İntihar edən bir səhnədir. Bu səhnələrin səs parçaları var. Onlar DVD-yə daxildir və bəzi çəkilmiş görüntülərin istehsalı ilə məşğul olur.
2015-ci il bərpası ilk dəfə, TCM Klassik Film Festivalı çərçivəsində teatr premyerasını 2015-ci ilin mart ayında keçirmək planlaşdırılırdı , bərpa vaxtında tamamlandı , DCP versiyası 2015-ci il noyabrın 4–12-də Nyu-York şəhərində keçirilən Film Forumunda səsləndi.
Tənqidçilərin mövqeyi
Film ilk dəfə çıxdıqda qarışıq baxışlar aldı; Bosley Krouter filmi "səliqəli, qeyri-bərabər bir drama" adlandırdı. Ancaq vaxt keçdikcə filmin nüfuzu böyüdü. Roqer Ebert kimi tənqidçilər, filmin əksinə, ümumiyyətlə müsbət olsa da filmin qüsurları olduğunu iddia edirlər. Sərbəst buraxıldığı zaman film, həm də Amerika və Hollivud köşə yazarı Hedda Hopper: "Hekayə bir komediya janrında yazılmışdır ."
"Mən Spartakam!"
Filmin səhnəsində, qullardan Spartakı müəyyən etmək tələb olunur. Bunun əvəzinə, hər bir qul özünü Spartak olaraq elan etmir.
Bu səhnə Kubrik'in növbəti filmi Lolita (1962) filmindədə var. O, "Mən Spartak deyiləm, kölələri azad etmək üçün gəldinizmi?" . Sonrakı filmlər, televiziya şouları və reklamları simvolik səhnəyə istinad edir və ya parodiya edir. Bunlardan biri Monriyan Briyan (1979) adlı filmidir
Zeb-un Nisə Bəyim
Övrəngzibin hakimiyyətə gəlməsindən sonra
Zeb-un Nisə ədəbiuyat sahəsindəki fəaliyyəti üçün Məxfi təxəllüsünü seçmişdi. Onun yazdığı poetik kitab və poeamaların toplandığı Divanına təxminən 5 min beytlik şeir külliyatı daxildir. Bundan başqa o, bu kitabları da yazmışdır: Monis 'ul-Roh, Zeb 'ul-Monşa’at (زیب‌ المنشآت / زيب المنشئات, "Zeb-in ədəbi əsərləri") and Zeb 'ul-Tafāsir (زيب التفاسير, "Zebin təfsirləri"). Dövrün ədəbi proseisndən bəhs edən qaynaq olan Makhzan 'ul-Ğaib kitabında yazılana görə, Zeb-un Nisənin külliyatı 15 min beytdən ibarət olmuşdur. O, bütün bunlardan başqa, xeyli sayda kitabın toplanması, tərcümə edilməsi və üzünün köçürülməsi işini həyata keçirmişdir.
Həyatının sonrakı dövrü, həbsi və ölümü
Zeb-un Nisə müəyyən müddətdən sonra həbs edilmiş, ömrünün 20 ilini müasir Köhnə Dehlinin Şahcahanabad bölgəsində yerləşən Səlimgarh qalasında keçirmişdir. Onun həbsinin səbəbi ilə bağlı ziddiyyətli fikirlər vardır. 1662-ci ildə Övrəngzib xəstələnmiş və həkimlər ona ətraf mühitini dəyişdirməyi tövsiyə etmişdir. Bundan sonra, o, ailəsini götürmüş və Lahora getmişdir. Bu zaman Lahorun canişini Övrəngzibin vəziri olan Aqil xan Razi idi. İddia edilir ki, bu zaman Aqil xanla Zeb-un Nisənin qısamüddətli və nəticəsi olmayan əlaqəsi olmuş, bu da imperatorun daha qızına etibar etməməsinə yol açmışdır. Bəzi mənbələr isə bildirir ki, o, şairə və musiqiçi olduğu üçün həbs edilmişdir. Bunu əsas göstərənlər Övrəngzibin sərt, daha ortodoks və fundamental həyat və düşüncə tərzinə işarə vururlar. Başqa bir qaynaqda isə, Zeb-un Nisənin imperatorun gözündən düşməsinin səbəbi kimi onun özünün kiçik qardaşı Məhəmməd Əkbərlə olan yazışması göstərilir. Bu zaman onun atasına qarşı üsyan qaldıran qardaşı Məhəmməd Əkbəri dəstəklədiyi üzə çıxmışdı. Məhəmməd Əkbər atasını aşkar şəkildə İslama zidd hərəkətlərə yol verməkdə ittiham edirdi. Zeb-un Nisəyə verilən cəza topladığı sərvətinin müsadirə olunması, illik 4 lax pensiyasının ləğv edilməsi və ölənə qədər Səlimgarhda məhbus olması idi.
Həbsdə saxlandığı qalada 7 günlük xəstəlikdən sonra vəfat etsə də, atası Övrəngzibin Dəkkəndə səfərdə olmasına görə, cənazəsi də Şahcahanabadda saxlanıldı. Onun ölüm ili məsələsində mənbələrdə mübahisəli illər vardır. Bəziləri onun 1701-ci ildə, bəziləri 1702-ci ildə öldüyünü bildirir. Onun məzarı şəhərin şimal darvazası olan Kəşmiri darvazasının kənarında yerləşən "Otuz üç ağac" bağında idi və üzərində məqbərə tikilmişdi. Lakin Hindistan Britaniya müstəmləksi olarkən buradan qatar yolu salınmış, bu zaman onun məzarı Aqrada yerləşən və Zeb-un Nisənin ulu babası olan Əkbər şahın məqbərəsinə köçürülmüşdür. Lakin eyni zamanda Pakistanın Lahor şəhərinin Navankot bölgəsində də ona aid olduğu iddia edilən məqbərə vardır, lakin bu iddia sübuta yetirilməyib. Harun Xalid bildirir ki, Lahordakı məqbərənin Zeb-un Nisəyə aid olması iddiası Dara Şükuhun hakimiyyət uğrunda 1657-1661-ci illərdə apardığı mübarizə ilə bağlıdır. Lahorda çox keçirən şahzadə məğlub olduqdan sonra ona olan sevgi bir digər şahzadə ilə əlaqələndirilmişdir. Halbuki bu şahzadə Dehlidə dəfn edilmiş və sonradan Aqraya köçürülmüşdür.
1724-cü ildə, Zeb-un Nisənin ölümündən təxminən 22 il keçdikdən sonra sağlığında yazdığı və həmin zaman müxtəlif yerlərə dağılmış vəziyyətə olan şerləri toplanmış və Divan-i Məxfi adı altında yayımlanmışdır. Bu Divana 421 qəzəl və xeyli sayda rübai daxildir. 1730-cu ildə bu Divana başqa qəzəllər də əlavə edildi.
Şəxsi həyatı
Zeb-un Nisə xeyli sayda elçilərinin olmasına baxmayaraq, həyatı boyu evlənməmiş və subay qalmışdır. Zeb-un Nisənin özündən başqa 4 kiçik bacısı da var idi: Zinət-un Nisə Bəyim, Zubdat-un Nisə Bəyim və Mehr-un Nisə Bəyim.
Zeb-un Nisəni babası Sultan Şahcahan əmisinin oğlu Süleyman Şükuhla nişanlamışdı. Süleymanın atası Dara Şükuh Övrəngzibin böyük qardaşı və vəliəhd şahzadə idi. Süleyman özü də atası Daranın vəlihədi olduğuna görə Sultan Şahcahan Zeb-un Nisənin Böyük Moğol imperiyasının imperatriçası olmasını planlayırdı. Öz növbəsində imperatorun planına görə özündən sonra da taxda Dara Şükuh keçəcəkdi. Bu baxımdan evlilik mükəmməl evlilik hesab edilə bilərdi, lakin bu baş tutmadı. Çünki böyük qardaşı ilə münasibətləri yolunda olmayan Övrəngzib buna icazə vermədi. Eyni zamanda Zeb-un Nisənin qohumu, Səfəvi şahı II Abbasın oğlu Fərrux Mirzə də onunla evlənmək istəmişdi. Başqa evlilik təklifləri də edilmişdi, lakin o, bütün təkliflərdən sonra evlilikdən əvvəl həmin şəxsin özünü görmək istədiyini bildirmişdi.
Bəzi kitablarda qeyd edilir ki, Aqil xan Razi ilə Zeb-un Nisə arasında gizli sevgi münasibətləri olmuşdur. Aqil xan da eyni zamanda Lahorun hakimi olmaqla birlikdə, şair olmuşdur. Bəziləri isə bu iddianın doğruluğuna inanmır və bunu onun Divanı ilə əsaslandırırlar. Çünki o. Divanında bir beyt belə olsun bu sevgi münasibətlərinə işarə olacaq sözlər yazmamışdır və qəzəlləri tipik Sufi tematikasına uyğun olaraq Allaha olan sevgidən bəhs edir.
Müəyyən mənbələrə görə, moğol xanımlarının həyatı ilə bağlı (bəzi əcnəbilər tərəfindən yaradılmış və yaxud yazılmış) "insanlığı pozan" qalmaqallar (intibahdan sonrakı dövrdə) qeyri-adi bir şey deyildi. Məsələn, guya Zeb-un Nisənin Aqil xanla güclü şəkildə bir-birlərini sevmələri və guya Aqil xanın od üzərində qaynadılan qazanda öldürülməsi rəvayəti xalq arasında geniş yayılmışdı. Lakin mənbələr bildirir ki, Aqil xan uzun müddət yaşamış və təbii səbəblərdən vəfat etmişdir.
Şeiriyyatı
Zeb-un Nisə Bəyimin həm ata, həm də ana tərəfdən ulu babaları şeiriyyatla yaxından maraqlanmışdır. Ata tərəfdən ulu babası olan Babur özü türk və fars dillərində gözəl şeirlər yazmış və qəzəl yazılmasında yeni tərz formalaşdırmışdır. 47 illik həyatı boyunca Babur zəngin kitabxana miras olaraq qoymuşdur. Onun məşhur əsəri olan Baburnamə si, qəzəlləri dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Onun xüsusi xəttatlıqla formalaşdırılan yazı tərzi xətt-i Babur adlandırılmaqdadır. Sülalənin hökmdarı Mirzə Kamran da qəzəllər yazmışdır. Sülalənin ən məşhur hökmdarlarından olan Əkbər dövlət işləri ilə çox məşhur olduğu üçün şeir yazmağa vaxt tapa bilməsə də, saraydakı bütün ətrafına dövrün məşhur şairlərini toplamışdı. Zeb-un Nisənin ana tərəfdən aid olduğu Səfəvi sülaləsindən də xeyli sayda şairlər çıxmışdı. Bunlara misal olaraq, I İsmayılı göstərə bilərik. Şah I İsmayıl dövrünün ən güclü hökmdarlarından biri olmaqla bərabər, həm də gözəl şair olmuşdur. Onun klassik formada və ənənəvi türk şeiriyyat vəzni olan heca vəzni ndə yazdığı şeirlər, poema lar və divanlar xüsusilə seçilir. Şeiriyyata yeni tərzlər və məzmunlar gətirən I İsmayıl bölgədəki türkdilli şeiriyyatın ən öncüllərindən biri hesab edilir. Şah İsmayılın Dəhnamə poeması çox məşhurdur. Hələ də bir çox bölgə ölkəsində onun şeirlərinə bəstələnən musiqilər və mahnılar aktuallığını qorumaqdadır. Səfəvi sülaləsindən bir digər məşhur şair isə İbrahim Mirzə Səfəvidir. Onun da türk dilində yazdığı şeirlər mpvcuddur və bu şeirlərin bir hissəsinin nüsxəsi hal-hazırda AMEA ƏLyazmalar İnistitutu nda saxlanmaqdadır. Bu şeirlər inistituta külliyatı Avropadakı İsmaililər qalereyasından tapan Cənubi Azərbaycan dan olan şəxs vermişdir.
Zeb-un-Nisə bütün həyatını ədəbi əsərlərə və şeirlərə sərf etdi, özü də dediyi kimi: Ey Məxfi, bu eşq yoludur və tək getməlisən.'' Heç kim sənin dostluğuna yaraşmaz, hətta Allah olsa belə.''
Başqa bir qəzəl ində deyilir: Tünd buruq saçların və nəfəs kəsən gözlərinlə, Məni yarımçıq qoyan sorğulu baxışın.
Qana bulaşmış qılınc kimi deşən, sonra geri çəkilən gözlər, xəncər kirpikli gözlər! Fanatiklər, səhv edirsiniz - bu cənnətdir.
Axirətlə bağlı vədlər verənlərə fikir verməyin: indi bizə qoşulun, saleh dostlar, bu məstlikdə.
Kəbəyə gedən yolu düşünməyin: müqəddəslik qəlblərdədir. Ömrünü israf et, əziyyət çək! Allah buradadır.
Ey dözülməz üz! Davamlı işıq! Həyəcanlandığım yer budur, burada, burada.
Bu barədə heç bir yerdə kitab yoxdur. Yalnız səni görən kimi anlayıram.
Əgər gözəlliyini Allaha təqdim etmək istəyirsənsə, Zəbunnisə ver bir dad. Ən kiçik loxmanı gözləyən o, buradadır.
Mirası
Onun şerlərdən ibarət kitabı 1929-cu ildə Dehli şəhərində, 2001-ci ildə də Tehran şəhərində çap edilmişdir. Həmçinin bu kitabın əlyazmaları Paris Milli Kitabxanasında, Britaniya muzeyi kitabxanasında, Almaniyada Tübingen Universitetinin kitabxanasında və Hindistanda Mota kitabxanasında saxlanmaqdadır. Onun Lahorun özündə saldığı və Çauburji və ya "Dörd qülləli" adlanan bağının bir hissəsi dövrümüzdə də mövcudluğunu qorumaqdadır.
Leksem
Leksem (en. lexeme) – dilin mənası olan ən kiçik vahidi. Məsələn, BASIC dilindəki
10 PRINT "The square root of 2 is";SQR(2)
sətrində 10 leksem var. Bəziləri boşluq simvolunu leksem hesab etmir. Proqramın translyasiya fazalarından biri onun leksik təhlilidir. Bu zaman mətndən dilin leksemləri (açar sözlər, identifikatorlar, literallar və s.) ayrılır, sonra isə onlar sintaktik analizatora ötürülür.
Türkiyə–İran sərhədi
Təsvir
Sərhəd şimaldan Araz çayı üzərindəki Azərbaycanın ərazisi olan Naxçıvan Muxtar Respublikası ilə sərhəddən başlayır. Sərhəd daha sonra Qarasu çayı boyunca şimal-qərbə doğru irəliləyir və bununla Türkiyəyə onu birləşdirən ərazini Azərbaycanla bağlayır. Sərhəd daha əvvəlcə cənub-qərbə, daha sonra cənub istiqamətində bir sıra əyri xətlər ilə İraqla sərhədə qədər irəliləyir. Sərhəd bölgəsi son dərəcə dağlıqdır və əsasən hər iki tərəfdə kürdlər yaşayır.
NGC 317B
NGC 317B — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış təkrarlanmış NGC cismidir. Göy üzündə Andromeda bürcü istiqamətində yerləşir. SBbc tipli. tərəfindən ildə 40.64 sm (16 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Türkiyə–İran sərhədi
Osmanlı dövrü (1500 - 1920)
Osmanlı İmperiyası 1532–1555-ci illərdə aparılan Osmanlı-Səfəvi müharibəsi zamanı indiki İraqın böyük bir hissəsini Səfəvilərdən ələ keçirir. Amasya sülh müqaviləsi ilə sona çatmış müharibə, Osmanlının bölgə üzərində hökmranlığı təsdiq edir. Mesopotamiya və Şərqi Türkiyədə Osmanlı nəzarəti Qəsri-Şirin sülh müqaviləsi ilə sona çatan Osmanlı-Səfəvi müharibəsindən sonra təsdiqləndi. Qəsri-Şirin sülh müqaviləsi iki imperiya arasındakı sərhədin Zaqros dağları ilə Dəclə çayı arasında olacağını nəzərdə tuturdu. Baxmayaraq ki, o vaxt dəqiq bir xətt çəkilməmişdi.
Osmanlı-İran müharibəsi Qəsri-Şirin sərhədini yenidən təsdiqləyən Ərzurum müqaviləsinin imzalanması ilə sona çatır. İran, Osmanlı, Rusiya və İngiltərə rəsmilərinin iştirak etdiyi bir sərhəd komissiyası, sərhədlərin müəyyənləşdirilməsinə kömək edir və nəticədə 1847-ci il İkinci Ərzurum müqaviləsi ilə 1639-cu il sərhədində bəzi kiçik dəyişikliklərlə təsdiqlənir. Sərhəd komissiyası sonrakı illərdə yenidən işinə başlayır. 1869-cu ildə ətraflı bir xəritə hazırlanır. Berlin müqaviləsi nəticəsində Qotur çayı yaxınlığında bəzi kiçik dəyişikliklər edilir.
Səncərəli
Səncərəli — Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasının Zəngəzur qəzasında (İndi Ermənistanın Qafan rayonunda) kənd adı. Mənbədə Sancaraqlı kimidir. XX əsrin əvvəllərində kənd dağılmışdır. Səncər Əxili adından təhrifdir. XIX əsrdə Zəngəzur qəzasında yaşayan Sofulu tayfasının bir qışlağı Səncərəxili idi. Qışlaq, görünür səncər (dərviş, sufi) əxiyə məxsus olduğuna görə Səncər Əxili adlanırdı. İranda Səncərabad, Səncərək, Kəlate Səncər və b. toponimlər barədə bax: XIX əsrdə Lənkəran qəzasında Səncərədi kənd adı ilə mənaca eynidir.
Səlbir yaşayış yeri
Səlbir — Qəbələ şəhəri ərazisində qədim yaşayış yeri.
Qəbələnin Səlbir hissəsi, şəhərin e.ə. III-eramzın XII əsrinədək olan dövrünü əhatə etməklə, onun ən mühüm və qədim hissəsini təşkil etmişdir. Səlbirin ümumi sahəsi 12 hektardan bir az artıqdır. Topoqrafik quruluşuna görə Qərb-Şərq tərəfi hündür, mərkəz və Şimal-Qərb hissələri isə çökəkdir. Səlbirdə şəhərin qala divarları yaxşı qalmamışdır. Lakin torpaq altında qalan bürc və divar qalıqları açıq-aşkar bilinir. Arxeoloji tədqiqatlara və yerüstü müşahidələrə əsasən Səlbirdə qala divarının ümumi uzunluğu Şimal tərəfdə təxminən 410 m, Qərbdə 448 m, Şərqdə 357 m, perimetri isə 1425 m-dir. Burada 10 bürc yeri müəyyənləşdirilmişdir. Səlbirdə iki böyük və bir kiçik darvaza yeri vardır. Böyük darvaza yerlərindən biri qalanın şimal tərəfində, digəri cənub-qərb küncündə, kiçik darvaza yeri isə qərb tərəfindədir.
Ərazinin şimal ətəyi təxminən 30 m dərinlikdə geniş sahəli dərədir. Dərənin şərq tərəfi Covurluçayın, qərb tərəfi isə Qaraçayın yataqları ilə əlaqələnir. Onun dibi isə təbii qaynama bulaqlarla zəngindir. Bu bulaqlar bir-biri ilə əlaqələnən təbii xırda göllər əmələ gətirir. Bu da şəhərin şimal tərəfinin hərbi mövqeyini daha da möhkəmlətmişdir. Bundan əlavə, şimal tərəfdə qala divarı ilə dərə arasında 5 m-dən artıq endə torpaq sahəsi vardır. Həmin sahə qala divarı tikilən zaman qazılaraq hamarlanmışdır. Onun çox hissəsi sırf müdafiə xəndəyi xarakteri daşıyır. Həmin sahə əslində, həm qala divarının erroziyaya uğramasının qarşısını almış, həm də əlavə maneə məqsədi daşımışdır. Belə bir hal Səlbirin qərb qala divarı ilə Qaraçay dərəsinin arasında, ancaq kiçik darvaza yerinin sağ-sol tərəflərində də mövcuddur. Burada dərə ilə qala divarları arasında təxminən 30 m uzunluğunda süni müdafiə xəndəyi vardır. Əgər Qaraçay ümumiyyətlə, qərb qala divarlarının strateji mövqeyini möhkəmlətmişdirsə, həmin xəndək, əlavə olaraq, kiçik darvazaya qalxan yolun müdafiəsi üçün xüsusi hərbi əhəmiyyət daşımışdır.
Səlbirin şərq tərəfinin çox hissəsini Covurluçay yuyub dağıtmışdır. Ona görə də tədqiqatçılar onun şərq tərəfinin əvvəlki vəziyyəti haqqında bəhs etmirlər.
1974-cü ildə Səlbirdə şəhərin Qərb qala divarının 35 m uzunluqda (eni 2,4 m) bünövrəsi və bir möhtəşəm qala bürcü torpaq altından çıxarılmışdır. Kvadrat formada tikilən (10X10 m) və hazırda qalığının hündürlüyü 14 m olan bu bürc, Azərbaycan ərazisində aşkar olunmuş ilk tapıntı kimi olduqca qiymətlidir.
1975-ci ildə içərisi təmizlənən zaman şəhər tərəfdən bürcə daxil olmaq üçün giriş yeri və bürcün ən qədim divar qalığı aşkar olunmuşdur. Onun giriş yeri və içərisindən, şəhərin qədim dövrünə aid edilən cəhrayı və saxsı rəngli qab qırıqları tapılmışdır. Bu bürc plan və quruluşuna görə, Güney Azərbaycanda Həsənli təpəsində aşkar olunan və e.ə. IX əsrə aid edilən qala divarının bürclərilə müqayisə edilə bilər.
İ.Əliyev qeyd edir ki, Səlbirdə aşkar edilən bürcün,qədim dövr qala bürcləri formasında tikilməsinə,həmçinin giriş yeri və içərisində tapılan saxsı qab qırıqlarının qədim dövr saxsı qab qırıqlarına oxşamasına əsasən demək olar ki, şəhərin Səlbir hissəsində qala divarlarının bünövrəsi təxminən e.ə. I əsrdə qoyulmuşdur. Bu arxeoloji dəlil, I əsrdə Qafqaz Albaniyasının əsas şəhəri olan Qəbələnin, möhkəmləndirilmiş şəhər (Oppidum) olması haqqında məlumat verən Roma tarixçisi Qay Plini Sekunda haqq qazandırır.
Səlbirdən tapılan kirəmitlər iki növdür: müstəvi və nov şəkilli. Müstəvi kirəmitlərin uzunluğu 67 sm, eni bir başda 45, digər başda isə 36 sm-dir. Nov şəkilli kirəmitlər yan-yana düzülən müstəvi kirəmitlərin birləşdirilməsində istifadə edilmişdir. Belə kirəmitlərin ağırlığı 12–15 kq-a qədərdir. Bu dəlil şəhərin qədim binalarının çox davamlı olmasına və Qafqaz albanlarının yüksək tikinti mədəniyyətinə yiyələnmələrinə sübutdur.
Səlbirdən şəhərin qədim dövrünə aid tapılan arxeoloji materialların əsas hissəsini saxsı qablar təşkil edir. Bunlar sərnic, dolça, qısaboğaz novçalı bardaq, köplər və s. tipli saxsı qabların hissələridir. Tapılan qabların bəzilərinin ağzının kənarında yunan və ya Roma yazılarının ayrı-ayrı hərflərinə oxşayan işarələr vardır. Qeyd edilən saxsı qabların tam oxşarları ilk dəfə Qəbələ ətrafında, yəni Yaloylutəpə abidəsindən tapılmışdır. Tədqiqatçılar onları Yaloylutəpə mədəniyyətinin ən səciyyəvi saxsı qabları hesab etməklə e.ə. III–I əsrlərə aid edilmişdir.
Son vaxtlar Səlbirdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı da şəhərin xüsusilə qədim dövrünə aid xeyli material əldə edilmişdir.
Səlbirdə mədəni təbəqənin qalınlığı 2,3–3 metr kimi qiymətləndirilir və bu mədəni təbəqə üç tarixi dövrə bölünür. Birinci (alt) təbəqə e.ə. III–I əsr, ikinci (orta) təbəqə IV–VIII, nəhayət üçüncü (üst) təbəqə IX–XII əsrləri əhatə edir. Bu təbəqələrdən tapılan zəngin arxeoloji materiallar, Səlbirdə 1500 ildən artıq fasiləsiz şəhər həyatının olduğunu söyləməyə imkan verir.
Valeh Şamilov
Valeh Şamilov (tam adı: Valeh Məmməd oğlu Şamilov) — Azərbaycan Respublikasının Əməkdar mühəndisi; texnika elmləri üzrə fəlsəfə doktoru; dosent.
Həyatı
Evlidir, 2 övladı var.
Əmək fəaliyyəti
Təhsilini bitirdikdən sonra təyinatla Sibirə, Xantı-Mansi vilayətinin Nyaqan şəhərində yenicə yaradılmış "Krasnoleninsknefteqaz" Neftqazçıxarma İdarəsinə göndərilmiş, neft-qaz operatoru kimi əmək fəaliyyətinə başlamışdır. İşlədiyi müddətdə V.Şamilov istehsalatla yanaşı elmi işlər, neft-qaz sənayesində texnika-texnologiyanın elmi əsasları, mövcud olan problemlərin aradan qaldırılması, innovativ texnika və texnologiyaların işlənib hazırlanması kimi məsələlərlə daim maraqlanmış, məhz elə bu səbəbdən istehsalatdan ayrılmadan təhsil aldığı Neft və Kimya İnstitutunun aspiranturasına qəbul olunmuş və "Quyudibi zonanın fiziki-kimyəvi üsullarla işlənməsi" mövzusunda elmi işə başlamışdır.
Elmi fəaliyyətini daha yaxından və yerində davam etdirmək üçün 1993-cü ildə Vətənə qayıdaraq 2006-cı ilə qədər əmək fəaliyyətini "Azneft" İB-nin "Bulla-dəniz" NQÇİ-də texniki-istehsalat şöbəsinin rəisi kimi davam etdirmiş və bu müddətdə — 1997-ci ildə dissertasiya işini müdafiə edərək texnika elmləri namizədi elmi adını almışdır. Daha sonra 2006–2011-cu illərdə əmək fəaliyyətini "Azneft" İB-nin H.Z.Tağıyev ad. NQÇİ-nin idarə rəisinin İstehsalat və təchizat işləri üzrə müavini, İstehsalat işləri üzrə rəis müavini, "Azneft" İB-yi aparatında Texniki şöbənin mühəndisi və rəisi kimi davam etdirmişdir. 2011-ci ildə V.Şamilov Azərbaycan Respublikasının Dövlət Neft Şirkətində (SOCAR) "Nanotexnologiyalar" Elmi-İstehsalat Mərkəzinin direktor müavini vəzifəsinə təyin edilmiş, sonradan Baş ofisin "Nanotexnologiyalar" Departamentinin rəis müavini və 2014-cü ildən rəisi kimi neft-qaz hasilatı, yeni texnika və texnologiyaların, neft sənayesinin inkişafında qabaqcıl və innovativ üsulların tətbiqində xüsusi rol oynamaqda davam etmişdir. V.M.Şamilov Azərbaycan neft sənayesində nanotexnologiyanın işlənməsinin və tətbiqinin başlanğıcında duran alimlərdən biridir. Onun rəhbərliyi altında neftçıxarmada neft hasilatının artırılmasında əmələ gələn problemlərə qarşı müxtəlif tərkibli nanosistemlər işlənmiş və tətbiqinə nail olunmuşdur. Quyudibi zonada qum tıxacının əmələ gəlməsinə qarşı, lift borularında duz çökmələrinə qarşı, kənar suların izolyasiyasında yeni nəsil nanosistemlərin işlənib hazırlanması və tətbiqi, quyuların istismar kəmərinin bərkidilməsində, nanositemlərlə sementləmə işləri çox geniş praktik nəticələr vermişdir. İlk dəfə olaraq V.Şamilovun rəhbərliyi altında Azərbaycanda metal nanohissəciklərin və modifikasiya olunmuş çox divarlı carbon nanoboruların alınması texnologiyası işlənmiş və istehsalı təşkil olunmuşdur. Böyuk ugur sayılan nanomaterialların (ştuserlər) alınması, korroziyaya qarşı nanosistemlərin işlənməsi və tətbiqi, elm sahəsində prioretet istiqamətlərdəndir və V.Şamilovun birbaşa elmi fəaliyyəti ilə bağlıdır. Nanotexnologiyaların elmi-tədqiqat və tətbiqinə dair nəticələr bir çox elmi jurnallarda dərc edilmiş və müxtəlif beynəlxalq konfranslarda təqdim olunmuşdur.
Elmi fəaliyyəti
Valeh Şamilov 11 yanvar 1997-ci tarixində "Quyu dibi zonanın fiziki-kimyəvi üsullarla işlənməsi" mövzusunda dissertasiya işini müdafiə etmişdir. 2018-ci ildən Azərbaycan Dövlət Neft və Sənaye Universitetinin nəzdində fəaliyyət göstərən Sənaye Müəssisələri İşçilərinin İxtisasartırma və Yenidənhazırlama İnstitutunun müəllimi kimi təhsil-tədris sahəsində də çalışır.
Hal-hazırda o, "Neftvermə əmsalının artırılması üçün innovasion üsulların işlənməsinin elmi və təcrübi əsasları" adlı doktorluq dissertasiyası üzərində çalışır və elmi araşdırmalarını davam etdirir.
Elmi əsərləri
V.M.Şamilovun 76 elmi əsərin, o cümlədən 11 Azərbaycan patenti, 1 müəlliflik şəhadətnaməsi, 48 məqalə (bunlardan 27-si xarici, 18-i yerli nəşrlərdə) və 16 tezis müəllifidir.
Lampunqlar
Lampunqlar, lamponqlar, oranqabunqlar və ya abunqlar — İndoneziyada, Cənubi Sumatranın Lampunq əyalətində yaşayan xalq. 1995-ci ilin məlumatına görə, sayları 300 min nəfərdir. Hal-hazırda yaşadıqları əraziyə Cənubi Sumatranın qərb hissəsində XV əsrdə gəlmişlər.
Dil
Lampunq dilində danışırlar. İndoneziya dili də yayılmışdır.
Mədəniyyət
Maddi mədəniyyətlərinə görə malayyalılara yaxındırlar.
İqtisadiyyat
Əsas məşğuliyyətləri əkinçilikdir. Bir sıra rayonlarda balıqçılıq inkişaf etmişdir. Heyvan və quş saxlayırlar.
Xəqani Cəmilli
Xəqani Mənsur oğlu Cəmilli — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Xəqani Cəmilli 1995-ci il fevralın 22-də Yevlax rayonunun Varvara kəndində anadan olub. 2001–2012-ci illərdə T. Səmədov adına Varvara kənd tam orta məktəbində təhsil alıb. thumb|310x310px|Cəmilli Xəqani
Hərbi xidməti
Xəqani Cəmilli 2013–2014-cü illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Gədəbəy rayonunda yerləşən "N" saylı hərbi hissəsində müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olub. 2016-cı ildən isə müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu idi. thumb|300x300px|Cəmilli Xəqani Azərbaycan Ordusunun giziri olan Xəqani Cəmilli 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Xəqani Cəmilli oktyabrın 1-də Füzuli döyüşləri zamanı şəhid olub. Oktyabrın 4-ü Yevlax rayonunun Varvara kəndində dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Xəqani Cəmilli ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Xəqani Cəmilli ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Xəqani Cəmilli ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Xəqani Cəmilli ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Xəqani Cəmilli ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2022-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Xəqani Cəmilli ölümündən sonra "3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edildi
NGC 2938
NGC 2938, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Əjdaha bürcü istiqamətində yerləşir. SBc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Van-der-Vaals qüvvələri
Van-der-Vaals qüvvələrinin mövcudluğu
Van-der-Vaals qüvvələrinin mövcudluğu xüsusilə üç məsələdə özünü göstərir:
Bütün bunlar qeyd edilən hallarda molekul və ya atomlar arasında müəyyən cazibə qüvvələrinin olmasını göstərir. Molekul və ya atomların arasında Van-der- Vaals qüvvələri mövcud olan bərk cisimlər adətən öz yumuşaqlığı və uçuculuğu ilə fərqlənir. Doğurdanda, belə molekullardan normal şəraitə yalnız yüksək polyarlaşma qabiliyyətinə malik olanları bərk halda mövcud olur. Halogenlərdən təkcə yodun adi şəraitdə bərk maddə olması buna misal ola bilər. Üzvi birləşmələrin əksəriyyətinin yüksək uçuculuğa malik olması da əsasən bu əlamət ilə izah edilir.
Van-der-Vaals qüvvələrinin təbiəti
Van-der-Vaals qüvvələrinin təbiətinin izahında bir-biri ilə əlaqədar olan, bir neçə variant mövcuddur. Kis (1921) müəyyən etmişdir ki, polyar molekullar, başqa sözlə, müəyyən dipol momenti ilə xarakterizə olunan molekullar müəyyən yaxın məsafələrdə bir-birinə görə oriyentasiya edir.Yəni bu vaxt molekulların eyni yüklü qütbləri bir-birini dəf edir, müxtəlif yüklü qütübləri isə cəzb edir. Nəticədə ümumi həcm boyu molekulların müəyyən nizamla düzülüşü təmin edilir.
Oriyentasiya qüvvəsi
Polyar molekullar arasında yuxarıda göstərilən qayda üzrə meydana çıxan sadə elektrostatik cazibə qüvvəsi oriyentasiya qüvvəsi adlanır. Oriyentasiya qüvvəsi molekulun polyarlıq dərəcəsindən bilavasitə asılıdır. Məsələn, HCl və H2O molekulları üçün oriyentasiya qüvvəsi nisbətən güclü, əksinə, dipol momenti kiçik olan CO üçün isə zəif olur. Oriyentasiya qüvvəsi ilə temperatur arasında da tərs mütənasiblik mövcuddur.
İnduksion qüvvə
Polyar və qeyri-polyar molekullar bir-birinə yaxınlaşdıqda polyar molekulun daimi dipolunun təsiri ilə qonşu qeyri-polyar molekulda müvəqqəti dipol yaranır. İlkin müxtəlif təbiətli molekullar arasında yaranan belə qarşılıqlı təsir induksion təsir və onu yaradan qüvvə isə induksion qüvvə adlanır. Oriyentasiya qüvvəsindən fərqli olaraq, induksion qüvvənin təsiri temperaturdan asılı deyil.
Dispers qüvvə
Kvant mexanikası təsəvürlərinə əsaslanaraq London göstərmişdir ki, dispers qüvvələr quruluşlarından asılı olmayaraq, müxtəlif iki qeyri-polyar və ya iki polyar hissəciklər (dipol momenti sıfıra bərabər olan hissəciklər) arasında qarşılıqlı təsirin meydana çıxması elektronların dairəvi və nüvənin titrəyişli hərəkəti nəticəsində atomda ani dipolların əmələ gəlməsi ilə əlaqələndirilir. Təsirsiz qazların atomları və qeyri-polyar molekullar arasında əsasən dispers qüvvələr təsir göstərir. Yuxarıda qeyd edilənlərlə yanaşı göstərmək lazımdır ki, Van-der-Vaals qüvvələri molekulyar (klatrat) birləşmə adlanan mürəkkəb molekulların yaranmasında da iştirak edir. Buna təsirsiz qazların su, fenol və s. ilə əmələ gətirdiyi molekulyar birləşmələr misal ola bilər.
Nairi
thumb|350x350px|Orta Şərq e.ə. 1400 Nairi — Van Gölünün cənubi hisəsində tarixsəl bir ölkə adı (e.ə. 1114- 860), Assuriyalılar onlara (KUR.KUR Na-i-ri, və ya Na-i-ru) adı verirdi, müasir Türkiyənin və Cənubi Azərbaycanın (İranın Qərbi Azərbaycan vilayətinin) Van və Hakkari vilayətlərinə təxminən uyğun gəlir. Nairi bəzən Mesopotamiya, Xet və Urartu mənbələrindən bilinən Nihriya ilə bərabərləşmişdir.
Ancaq bir mətn içərisində belə gəlir ki Nihriya ilə birgə olmaması təxmin edilir.
Tunc dövrünün qutulmasından əvvəl Nairi qəbilələri həm Assuriya, həm də Xetlər ilə mübarizə aparacaq qədər güclü bir qüvvə hesab olunurdu.
Müzəffər Tuğsavul
Muzaffer Tuğsavul — Türk əsgəri.
Nairi
Mitanni Krallığının yıxılışından sonra torpaqlarına nəzarət etmək üçün Xetlər və Assuriyalılar arasındakı döyüşlərin son nöqtəsi olan Nihriya Döyüşü; orada baş verdi, e.ə. 1230.
Müzəffər Tuğsavul
Həyatı və hərbi xidməti
Müzəffər Tuğsavul 1894-cü ildə Benqazidə anadan olmuşdur.
1914-cü ildə Quru Qoşunları Hərbi Məktəbindən, 1925-ci ildə Hərbi Akademiyadan məzun oldu. Birinci Dünya Müharibəsində və Türkiyə İstiqlaliyyət Müharibəsində iştirak etmişdir. 1920-ci ildə Böyük hücuma, mayor rütbəsi ilə 14-cü Ordu ilə qatıldı. Süvari Diviziyasının Baş Qərargah rəisi vəzifəsində çalışdı.
Nairi
Urartu'nun ilk padşahları özülərini yerli Bianili yerinə Nairi adlandırdılar.
Müzəffər Tuğsavul
Həyatı və hərbi xidməti
1939-cu ildə briqadir rütbəsinə yüksəldi. Tuğgeneral rütbəsində Çanaqqala Topçu Komandanlığı və möhkəmləndirilmiş Sahə Komandiri vəzifələrini icra etdi. 1941-ci ildə general-mayor rütbəsinə yüksəldi. General-mayor rütbəsi ilə 69-cu. Bölmə Komandirliyi və 2. Ordu Baş qərargah rəisi vəzifəsini icra etdi. 1944-cü ildə general-leytenant rütbəsinə yüksəldi. 2 general-leytenant rütbəsi ilə. Korpus Komandirliyi, Baş Qərargah Təlim İdarəsi və Baş Qərargah II. Başçısı vəzifəsini icra etdi. 1948-ci ildə dörd ulduzlu general rütbəsinə yüksəlmişdir. Ordu Müfəttişi və Ali Hərbi Şuranın üzvü vəzifələrində çalışıb.
Nairi
Ancaq Urartu ilə Nairi arasındakı münasibət dəqiq bəlli deyil.
Müzəffər Tuğsavul
Həyatı və hərbi xidməti
1281 saylı Qanunun 1-ci maddəsinə uyğun olaraq 27 yanvar 1952–15 may 1952 arasında İzmir valisi vəzifəsini icra etdi. Bu vəzifədə olarkən, 1952-ci il mayın 15-də, Bələdiyyə sədrinin müavini tərəfindən Qadifəqala Kazinosunda Xiosdan gələn yunan heyətinə bələdiyyə başçı müavini tərəfindən verilən axşam yeməyində saat 21:15-də ürək tutmasından öldü. 17 may 1952-ci ildə İzmirdə təşkil edilən mərasimdən sonra cənazəsi təyyarə ilə Ankaraya göndərildi və Cebeci Şəhidliyində dəfn edildi. Hatayın Ərzin bölgəsində xatirəsi yad edilərək adına ibtidai məktəb verilmişdir.
Nairi
Assuriyalıların sənədlərinə baxaraq belə görünür ki, e.ə. 8-ci əsrdə Nairi torpaqları Assuriya və Urartu tərəfindən tamamilə ələ keçmədən öncə və Urartunun qurulmasından öəcə onlarca il müstəqil olaraq həyatlarını sürdürmüşlər.
Enayətullah Rza
Enayatullah Rza — İran tarixçisi və fəlsəfə professoru, İran Kommunist Partiyasının keçmiş üzvü və keçmiş İran hərbi zabiti idi.
Həyatı
Enayətullah Rza 18 iyun 1920-ci ildə İranın Rəşt şəhərində anadan olmuşdur. O, "Böyük İslam Ensiklopediyası"nın naşiri olan, Tehran şəhərində yerləşən İran və İslam Araşdırmaları Mərkəzinin Ali Elmi Şurasının üzvü olmuşdur. Onun tədqiqatları İran Azərbaycanı və Qafqaz Arranı tarixi regionlarına aiddir. Rza bu araşdırmaya əsaslanaraq iddia etmişdir ki, "Azərbaycan" dedikdə düzgün olaraq yalnız Araz çayının cənubunda yerləşən ərazi nəzərdə tutulmalı və bunun əvəzinə Azərbaycan ölkəsi "Aran" adlandırılmalıdır. 20 iyul 2010-cu ildə vəfat etmişdir.
Bakı məsələsi
Bakı məsələsi — Osmanlı imperiyası, Almaniya və Sovet Rusiyası arasında Bakı nefti uğrunda 1918-ci ilin yayında gedən diplomatik mübarizənin şərti adı.
Bakı nefti
Bakı neftinə yiyələnmək uğrunda mübarizə Dördlər ittifaqı ilə Antanta dövlətləri arasındakı qarşıdurmanın əsas səbəblərindən biri idi. S.Şaumyanın başçılıq etdiyi Xalq Komissarları Sovetinin (XKS) hakimiyyəti altında olan Bakının azad edilməsi Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qarşısında duran başlıca vəzifə idi. XKS-nin hərbi qüvvələri ilə Bakını əldə saxlaya bilməyəcəyini nəzərə alan Rusiya diplomatik təzyiqi gücləndirdi. Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının (RSFSR) Berlindəki səfiri A.İoffe Almaniyaya nota verərək, Brest-Litovsk müqaviləsinin şərtlərinin pozulmasına etirazını bildirmiş və Osmanlı ordusunun Bakı istiqamətində hərəkətini dayandırmaq üçün işə qarışmasını tələb etmişdi. Müttəfiqi Osmanlı imperiyasının ona neft vəd etməsinə baxmayaraq, Almaniya bu təklifdən yararlanmaq qərarına gəldi və Sovet Rusiyasının ona neft verəcəyi təqdirdə Osmanlı ordusunun hücumunu dayandırmaq üçün işə qarışacağını bildirdi. Almaniya ilə Rusiya arasında ilkin razılıq əldə edildi.