cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycanın tunc kəmərləri (son tunc-ilk dəmir dövrü)
1 №-li Xanlar kurqanı
1 №-li kurqanın əsas qəbri kurqanın mərkəzindən 1,4 m şimal-qərbdən cənub-şərq istiqamətində yerləşmişdir. Uzunluğu 13,3 m olan torpaq qəbrin eni 3,5 m, dərinliyi 2,8 m olmuşdur. Torpaq quyuda müxtəlif istiqamətlərdə 24 qəbir aşkar olunmuşdur. Kurqanın ən böyük qəbrindən kollektiv dəfn aşkar olunmuşdur (6-7 in-san). Zəngin avadanlığa malik qəbirdən üzərində qabarıq xətt olan tunc kəmərlə yanaşı 50-yə qədər saxsı küp, xeyli tunc silah, 3 ədəd qılınc, xəncər, 2 ədəd təbərzin balta, 2 ədəd umbon, 14 ədəd obsidiandan ox ucluğu, taxtadan düzəldilmiş üzərində tunc mıxlardan bəzəyi olan baş bəzəyi, disk formalı tunc asma bəzək, üzərindən 4 quş fiquru, yanlarından zınqırov asılmış tunc asma bəzək, üzərindən 4 ədəd quş fiquru asılmış «qaşıqvari» asma bəzək, tunc zınqırov, ətəklərindən 6 ədəd kiçik zınqırovlar asılmış tunc zınqırov, aypara formalı tunc bəzək, üzərində üçbucaq kəsmə bəzəkləri olan disk formalı tunc təbəqə, ucları açıq üzərində naxışlar həkk edilmiş tunc bilərzik, tunc üzük, 1 ədəd iri, 10 ədəd orta və 85 ədəd kiçik həcmli tunc düymə, tunc borular, tunc qabdan fraqmentlər, tunc bəzəklərdən fraqmentlər, 232 ədəd serdolik, 1 ədəd ağ pasta, 19 ədəd müxtəlif şüşəvarı muncuq, bəzəkli sümük əşya, tunc toqqa bəndi və s. tapılmışdır. Qəbirdən aşkar olunmuş saxsı məmulatı əsasən, boz-qara rəngli üzəri ağ inkrustasiyalı bardaq, kasa və küpə tipli qablardan ibarət olmuşdur. Qabların üzərində müxtəlif həndəsi naxışlar (meandr, üçbucaq, sünbül, svastika) vardır.
1946-1953-ci illərdə S.M.Qazıyevin rəhbərlik etdiyi arxeoloji ekspedisiya Mingəçevirdə 200-dən çox torpaq qəbir və bir neçə kurqan tədqiq etmiş və bu qəbirlərdən 10-dan artıq tunc kəmər tapmışdır.
1946-cı ildə Mingəçevirdən 33 №-li qəbirdən bir ədəd, Kürün sağ sahilindən XVIII kvadratdan iki ədəd təsvirsiz tunc kəmər tapılmışdır. S.M.Qazıyev tərəfindən 1946-cı ildə XXVII kvadratda dağılmış kurqandan tapılmış tunc kəmər parçasının üzərində qarşı-qarşıya dayanmış iki at təsviri həkk edilmişdir.
Mingəçevirdən tapılmış daha bir tunc kəmər çox xırda parçalardan ibarətdir. Kəmər 1946-cı ildə Kürün sağ sahilindən tapılmışdır. Kəmərin üzərində ata bənzər heyvan rəsmləri, müxtəlif işarələr, üçbucaq təsvirlər, həndəsi naxışlar həkk edilmişdir.
33-cü kvadratdan 17 №-li qəbirdən tapılmış tunc kəmərin üzəri təsvirsizdir. Qəbirdən çürümüş insan skeleti aşkar edilmişdir. Tunc kəmər skeletin bel nahiyəsindən tapılmışdır.
1 №-li kurqandan tapılmış tunc kəmərin üzərində spiralvarı naxışlar olmuşdur.
Tunc kəmərlərin hazırlanması texnologiyası
Hər bir sənətkarlıq sahəsinin əsasında xammalın əldə edilməsi məsələsi durur. Cənubi Qafqazda, həmçinin Azərbaycan ərazisində tunc kəmərlər tapılan ərazilərdə (Gədəbəy, Xoşbulaq, Xocalı) kifayət qədər mis, mərgümüş, sürmə yataqları mövcud olmuşdur ki, bunu a ərazidə aparılmış geoloji, arxeoloji qazıntılar bir daha sübut etdi.
Mis yataqlarının daha zəngin olduğu əsas bölgələr Kiçik Qafqazdadır. Böyük Qafqaz sıra dağlarında mis yataqları nisbətən azlıq təşkil edir. A.A.İessen Qafqazda mövcud olmuş 410 mis yatağından 309-nun Cənubi Qafqazda,o cümlədən 135-nin Borçalı, Allahverdi, Dilican, Gəncə, Qarabağda, 57-nin Naxçıvan və Zəngəzurda, 7-nin Arazın yuxarı axarında Türkiyə ilə həmsərhəddə yerləşdiyini söyləyir.
Qərbi Azərbaycanda ən zəngin mis yataqları Gədəbəydə Misdağda və Söyüdlü kəndi ərazisindəki Başkənd dağında yerləşir. bu yataqlarda qədim şaxtaların izləri və ərisilmiş mis qalıqları (xılt) qeydə alınmışdır. qədim istismar izləri olan mis yataqları Şəmkir rayonunda Seyfəli, Nüzgər, Zəylik, Çardaqlı kəndlərində qeydə alınmışdır.
Azərbaycanda mərgümüş yataqları Naxçıvanda Culfa rayonunda Darıdağda, Gədəbəydə, bitlibulaq kəndində mövcud olmuşdur. Daşkəsən kobalt filizinin tərkibində də mərgümüş mövcuddur.
Qalayı əvəz edən digər metallar sürmə və qurğuşun fiziki xassələrinə görə bir biri birinə çox yaxın metallardır. . Kiçik Qafqaz ərazisində kifayət qədər sürmə yataqları vardır. Şəmkir rayonunda Seyfəli və Nuzgər kəndlərində sürmə yataqlarının izləri aşkar edilmişdir.
Azərbaycan ərazisindən təmiz sürmədən hazırlanmış xeyli bəzək əşyası da tapılmışdır ki, bu da ərazidə sürmənin ərazidə kifayət qədər olduğunu sübut edir. Təmiz sürmədən hazırlanmış bəzək əşyaları əsasən asma, pilək, muncuq və s. ibarət olub Gədəbəydən A.A.İvanovskinin qazıntılarından, Xoşbulaqdan, Qarabağdan, Naxçıvandan və s. yerlərdən əldə edilmişdir.
Son tunc-ilk dəmir dövründə metallurgiyada və metalişləmə sahəsində köklü dəyişikliklər baş vermişdir. Bu dövrdə tunc istehsalı özünün ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatır. Eyni zamanda metalişləmə sahəsində əhəmiyyətli keyfiyyət dəyişikliyi baş vermişdir. Son tunc dövründə qalay qarışıqlı tuncdan daha çox istifadə edilirdi. Belə ki, tunc silah, bəzək və s. əşyaların sayı artmaqla yanaşı, onların keyfiyyəti də artmış, yeni texniki üsullar meydana gəlmişdir. Mingəçevir arxeoloji qazıntılarından aşkar olunmuş 5 ədəd metaləritmə kürələri, daş qəlib, butələr və s. bunu sübut edə biləcək ən böyük faktlardandır. Artıq bu dövrdə məhsuldar qüvvələrin inkişafı nəticəsində Azərbaycanda metallurgiya və metalişləmə təsərrüfatın digər sahələrindən ayrılaraq xüsusi sənət sahəsinə çevrilmişdir. Bu sahə isə sənətkarlıqda müxtəlif ixtisaslaşma, mis filizi çıxaranlar, mis ərintisi hazırlayanlar, ərintidən müxtəlif formalı əşyalar düzəldənlər, hazırlanmış metal əşyalar üzərində əlavə iş aparanlar və s. kimi sahələri birləşdirirdi.
Yerli sənətkarlar tunc kəmərlərin hazırlanma texnologiyası və texnikasına yaxşı bələd olmuşlar. Qədim metallurqlar bu nadir sənət əsərlərini yaradarkən bütün texniki üsullarından, döymə, lehimləmə, qaynaqlama və naqqaşlığın bir çox növündən, oyma-naxış, həkketmə (qravüra), zərbetmə, basmanaxış və s.dən məharətlə istifadə etmişlər. Əldə olunmuş tunc kəmərlər döymə üsulu ilə nazik tunc təbəqədən hazırlanmışdır. Mövcud kəmərlərin təhlili onu göstərir ki, ensiz kəmərlər nisbətən qalın tunc təbəqədən hazırlanmışdır. Bu tip kəmərlərin üzəri əsasən bəzəksiz olub, ucları dəyirmidir. Uc tərəflərində ip keçirtmək üçün bir deşik vardır. Həndəsi naxışlı kəmərlər də enli və ensiz olmaqla iki qrupa bölünürlər. Ensiz kəmərlər 4,5-6 sm, enli kəmərlər isə 7-12 sm-dirlər. Üzəri heyvan və müxtəlif süjetli tunc kəmərlərin isə eni 8 sm-dən 18 sm-ə qədərdir. Uclarında ip keçirtmək üçün 3 deşik olur.
Basma və zərbetmə texniki üsulu ilə hazırlanmış tunc kəmərlər qabarıq naxışlara malikdir. Bu üsulla bəzək vurmaq üçün qızdırılmış metal təbəqə yumşaq özül üzərinə qoyulur, bundan sonra ucu qabarıq olan isti lövhənin üzərinə yerləşdirilərək usta tərəfindən güclü təzyiqlə basılır və nəticədə istənilən ölçüdə qabarıq formalı naxışlar alınırdı.
O dövrdə həkketmə texniki üsulu metal işləmə sənətkarlığında əsas yerlərdən birini tuturdu. Son tunc dövründə tunc məmulatlarının, habelə tunc kəmərlərin bəzədilməsində istifadə edilən qravüra üsulu da təkmilləşdirilmişdir. Son tunc-ilk dəmir dövründə metallurgiya və metalişləmə sahəsində ən mühüm nailiyyətlərdən biri də dəmirdən istifadə olunmasıdır. İlk dəmir alətlərin e.ə. II minilliyin sonunda meydana gəlməsinə baxmayaraq, onun geniş tətbiqinə e.ə. I minilliyin əvvəllərində başlanmışdır. Dəmirin kəşfi ilə qravüra üsulunun yaranması Azərbaycanın ilk dəmir dövrü metalişləmə sənətində və tətbiqi incəsənətində yeni təkamül mərhələsi olmuşdur.
Öz dövrünə görə qravüra sənəti böyük təcrübə və təkmilləşdirilmiş ustalıq bacarığı tələb edirdi. İti uclu alətlərin köməyi ilə oymaçı ustalar nazik tunc lövhələr üzərində çəkiləcək naxışın kontur cizgilərini cızır, sonra isə kəsici alətin vasitəsilə naxışları oyub qravüra edirdilər. Qravüra texniki üsulunun tətbiqində zərbetmə üsulundan da istifadə olunurdu. [12, 57].
V.Belk tunc kəmərlərin hazırlanması haqqında yazır:
O, kəmərlərin üzərindəki dəqiq işlənmiş rəsmlərin müasir maşınların belə onları yerinə yetirə bilməyəcəyi qənaətinə gəlmişdir.
Tunc kəmərlərin istehsalında izlənilən texniki üsullar e.ə. II minilliyin sonu və xüsusən də I minilliyin əvvəllərində metalişləmə sənətinin özünün ən yüksək inkişaf mərhələsinə çatdığını göstərir.
Tunc kəmərlərin təsviri
Cənubi Qafqazdan, o cümlədən Azərbaycandan tapılmış tunc kəmərlər üzərində ilkin tədqiqatlar aparmış R.Virxov XIX əsrin sonlarında Azərbaycandan, xüsusilə Gədəbəy və Xocalıdan tapılmış tunc kəmərləri üzərindəki təsvirlərə görə üç qrupa ayırmışdır. I qrupa o, üzəri saya kəmərləri, II qrupa həndəsi naxışlı, III qrupa heyvan, insan və müxtəlif səhnələr həkk edilmiş tunc kəmərləri aid etmişdir. C.Ə.Xəlilov Mingəçevirdən tapılmış üzəri nəbatət təsvirli kəməri əsas tutaraq R.Virxovun bölgüsünə dördüncü qrupu da əlavə etmişdir. İ.N.Avşarova isə Azərbaycandan tapılmış tunc kəmərləri 5 qrupa bölərək C.Ə.Xəlilovun sıralanmasında dəyişiklik etmişdir. O, I qrupa saya, II qrupa həndəsi naxışlı kəmərləri, III qrupa nəbati təsvirli kəmərləri, IV qrupa tək heyvan təsvirli kəmərləri, V qrupa isə müxtəlif süjetli kompozisiyalar həkk edilmiş kəmərləri aid edir.
Üzəri saya kəmərlər
XIX əsrin sonlarından başlayaraq bu günə kimi Azərbaycanın son tunc-ilk dəmir dövrü qəbir abidələrindən kifayət qə-dər üzəri saya tunc kəmərlər tapılmışdır. Ümumilikdə, Azərbaycan ərazisindən tapılan üzəri bəzəksiz saya kəmərlərin sayı 30-a yaxındır. Lakin bu kəmərlərin heç də hamısı elmi ədəbiyyatda öz əksini tapmamışdır. Onların bir çoxu ilk olaraq kompleks şəkildə  tarix üzrə fəlsəfə doktoru Tükəzban Göyüşova tərəfindən tədqiqata cəlb olunmuşdur. İndiyə qədər cəmi bir neçə ədəd saya tunc kəmər haqqında məlumat verilmişdir. V.Belk təkcə Gədəbəydən 14 ədəd saya tunc kəmər aşkar etmişdir. R.Virxov öz əsərində cəmi bir saya kəmərin təsvirini verir. Kəmərin uzunluğu 78 sm, eni 9 sm, üzəri hamardır. Onun hər iki ucunda ip keçirmək üçün üç dairəvi deşik açılmışdır.
Daha bir üzəri saya tunc kəmər Daşkəsən rayonunun Quşçu kəndindən daş qutu qəbirdən tapılmışdır. Kəmərin ucları yarımdairəvidir. Mingəçevirdən tapılmış üzəri saya tunc kəmərlərin sayı dörddür. Onların eni 10 sm-dir. Tunc kəmərlərin ucları yarımdairəvidir. Onların hər iki ucunda ip keçirtmək üçün üç deşik açılıb. Kəmərlər xırda parçalardan ibarətdir. (Tunc kəmərlər MATM-nin arxeoloji fondunda 981, 11696, 10591, 11215 saylı inventar altında qorunur).
Xoşbulaq kurqanlarından tapılmış üzəri saya tunc kəmərlərin sayı 5-dir.
Cəbrayıl rayonunun Niftalı kəndindən 1 №-li dağılmış kurqandan tapılmış üzəri saya tunc kəmər parçası fraqment halındadır.
Zəyəmçay nekropolunda 60 №-li qəbirdən tapılmış tunc kə¬mər xırda parçalardan ibarət olub üzəri sayadır. Kəmər parçasının qıraqlarında onu dəri üzərinə tikmək üçün xırda deşiklər açılmışdır. Kəmərin bir parçasının üzərində ilgək var. Tovuzçay nekropolundan 12 №-li torpaq qəbirdən tapılmış üzəri saya tunc kəmər də xırda parçalardan ibarətdir. Ağdamın “Palıdlı” nekropolundan 4 №-li torpaq qəbirdən tapılmış saya kəmər nisbətən enlidir. Bu kəmər də çox kiçik fraqmentlərdən ibarətdir (hər üç kəmər AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun arxeoloji fondunda saxlanılır).
Üzəri həndəsi naxışlı kəmərlər
Azərbaycandan tapılmış tunc kəmərlər üçün ən səciyyəvi ornament həndəsi naxışlardır. Azərbaycanın son tunc-ilk dəmir dövrü abidələrindən 30-a qədər üzəri həndəsi naxışlı tunc kəmərlər tapılmışdır.
V.Belkin Gədəbəydə apardığı arxeoloji qazıntılardan 19 ədəd üzəri həndəsi naxışlı tunc kəmər məlumdur. Bu kəmərlərin üzərindəki naxışlar sadə, bəzi hallarda mürəkkəbdir. Kə-mərlərin üzərindəki təsvirlər həkketmə və zərbetmə üsulu ilə işlənmişdir. Onu da qeyd edək ki, Gədəbəyin II qrup kəmərləri öz orijinallığına və mürəkkəbliyinə görə Azərbaycanın, eləcə də Cənubi Qafqazın digər bölgələrindən tapılmış kəmərlərdən kəskin fərqlənir. Gədəbəyin daş qutu qəbirlərindən əldə olunmuş həndəsi naxışlı tunc kəmərlərin bəziləri kiçik parçalar halında olmuşdur. Kəmər parçasının üzərindəki təsvirlər əsasən hörükvari naxışdan, nöqtə və dairələrdən, üçbucaqlardan və qırıq xətlərdən ibarətdir.
Cənnət qalası 49 №-li qəbirdən tapılmış həndəsi naxışlı tunc kəmər öz orijinallığı ilə seçilir. Bu kəmərin üzərindəki naxışlar olduqca mürəkkəbdir. Kəmərin haşiyə zolaqları iki hissədən ibarətdir. Birinci haşiyə zolağının hər iki tərəfinə xırda nöqtələr döyülmüş, xətlərin arasında hörükvari naxış həkk edilmişdir. İkinci haşiyə zolağının kənarlarına xır¬da nöqtələr döyülmüş və paralel xətlər çəkilmişdir. Onların arasında isə içərisi nöqtələrlə bəzənmiş üçbucaq təsviri verilmişdir. İçərisi boş qalmış üçbucaqların alt hissəsində yarım dairələr çəkilmişdir. Kəmərin mərkəzi boyu çəkilmiş nisbətən enli haşiyənin kənarları xırda nöqtələr və hörükvari naxış elementləri ilə işlənmişdir. Mərkəz hissənin yan tərəflərində yarım dairələr çəkilmiş, içərisi xırda nöqtələrlə doldurulmuşdur. Yarım dairələr bir-birindən xətlərlə ayrılmışdır. Onların arası ştrix xətlərlə naxışlanmışdır. Kəmərin uc hissəsində böyük üçbucaq, onun daxilində kiçik üçbucaqlar təsvir olunmuşdur. Üçbucaqların içərisi maili xətlərlə doldurulmuşdur. Kəmərin ucları düz bucaqlı olub, ip keçirtmək üçün bir deşiyi vardır. Eni 8 sm-dir.
Həndəsi naxışlı tunc kəmərlərdən 2 nüsxəsi E.Resler tərəfindən Xocalıdan tapılmışdır. 11 №-li qəbirdən tapılmış tunc kəmərin üzəri iki sırada qabarıq xətlərlə haşiyəyə alınmış, onların arasında dairələr zərb edilmişdir. Kəmərin ucları yarımdairəvidir və kəmərdə bir deşik var. Eni 6,5 sm, uzunluğu 85 sm-dir. Digər tunc kəmər 18 saylı kurqandan tapılmışdır. Bu kəmərin üzərindəki naxışlar nisbətən mürəkkəbdir. Naxış elementləri başlıca olaraq spiral təsvirlərdən, üçbucaq və sünbülvarı naxışlardan ibarətdir. Kəmər iki sırada sünbülvarı naxışlarla haşiyəyə alınıb.
J.de Morqanın Lənkərandan tapdığı həndəsi naxışlı kəmər fraqmentlərdən ibarətdir. Tunc kəmərin kənarlarına qabarıq nöqtələr zərb edilmiş, ortasında qabarıq kəsik zolaqlar çəkilmişdir.
Xoşbulaqda tapılmış bir başqa tunc kəmər parçasının üzərindəki həndəsi naxışlar maraqlıdır. Kəmər qalın hörükvari naxışlarla haşiyəyə alınıb. Hörüklərin hər iki tərəfinə bir sırada nöqtələr, nöqtə döyülmüş bir tərəfinə isə sınıq sünbül təsvirləri həkk edilib. Nöqtələrin altında xüsusi incəliklə işlənmiş tor təsvirləri vardır. Eyni naxışlar kəmərin mərkəzində təkrarlanır.
Üzərinə müxtəlif təsvir və kompozisiyalar həkk edilmiş tunc kəmərlər
Yüksək tərtibata malik bu tunc kəmərlərin üzərinə həkk edilmiş canlı varlıqlar, insan, heyvan, quş təsvirləri, nəqliyyat vasitələri, müxtəlif növ silah, həndəsi fiqur və naxışlar, nəbatət elementləri, astral işarələr dərin məzmuna malikdirlər.
Gədəbəyin daş qutu qəbirlərindən, Xocalı kurqanlarından, Mingəçevirin torpaq qəbirlərindən, eləcə də Qazax, Abşeron, Xoşbulaq və Naxçıvandan əldə edilmiş mürəkkəb kompozisiyalı tunc kəmərlər demək olar ki, bir birini təkrar etmir. Lakin onların süjet xəttində ümu¬mi oxşar cəhətlərə də rast gəlmək olur. Cənubi Qafqaz ərazisində III qrupa aid olan üzəri təsvirli tunc kəmərlər ən çox Azərbaycandan, xüsusilə də Gədəbəyin daş qutu qəbirlərindən tapılmışdır. Gədəbəydən tapılmış təsviri məlum olan, III qrupa aid tunc kəmərlərin sayı 10 ədəddir. Onların bəziləri bütövdür. Bəziləri isə kiçik fraqmentlərdən ibarətdir.
Gədəbəydən üzəri heyvan təsvirli tunc kəmər 1889-cu ildə Qalakənddən 6 №-li daş qutu qəbirdən tapılmışdır. Kəmərin eni 17 sm, uzunluğu 90 sm-dir. ,
Tunc kəmərlərin üzərindəki təsvirlərin semantikası
Tunc kəmərlərin tapıldığı vaxtdan onların üzərində əksini tapmış müxtəlif təsvirlər, mürəkkəb kompozisiyalar demək olar ki, bu dövrlə məşğul olan bütün tədqiqatçıların diqqətini cəlb etmişdir. Tədqiqatçılar tunc kəmərlərin üzərinə həkk edilmiş təsvirlərə müxtəlif aspektlərdən yanaşmış, təsvirləri semantik cəhətdən təhlil etməyə cəhd göstərmişlər.
R. Virxov tunc kəmərlərin üzərindəki təsvir edilmiş hey-van təsvirlərinin yerli faunaya aid olduğunu bildirmişdir. C.Ə.Xəlilov Azərbaycandan tapılmış tunc kəmərlərin üzərin-dəki səhnələrin mövzusunun istehsalçının əhatə olunduğu tə-biətdən və onun təsərrüfatından götürüldüyünü yazır [45, 84], kəmərlərdə əksini tapmış süjetlərin əsasını qədim əfsanə-lərin təşkil etdiyini hesab edir. Xəlilov kəmərlərin üzərindəki simvolları göylə əlaqələndirir və onların dini xarakter daşıdığını qeyd edir. O, əcaibləşdirilmiş heyvan təs-virlərinin bəzilərinin də belə məqsəd daşıdığını hesab edir. N.İ.Rzayev, A.A.İvanovskinin Gədəbəydən 36 saylı daş qutu qəbirdən tapdığı tunc kəmərin üzərindəki təsvirləri se-mantik cəhətdən tədqiq edərək onu zərdüştlüklə əlaqələndirmişdir. Kəmərin üzərindəki kompozisiyada işıqla qaranlığın, həyatla ölümün mübarizəsinin təsvir edildiyini, nəticədə işıq və həyatın ölümə, eyni zamanda Hürümüzün (xeyrin) Əhri-mana (şərə) qalib gələcəyinin göstərildiyini yazır.
Tunc kəmərlərin üzərindəki təsvir və naxışlar, işarə və həndəsi fiqurlar ayrı ayrılıqda dövrün digər maddi-mədəniyyət nümunələrinin, saxsı və metal məmulatlarının, silah və bəzəklərin üzərində, həmçinin qayalar üzərində öz əksini tapmışdır. Tunc kəmərlərin üzərindəki mürəkkəb süjetli kompozisiyalara isə adı çəkilən heç bir maddi mədəniyyət nümunələrinin üzərində rast gəlinmir. İ.N.Avşarova tunc kəmərlərin üzərində mürəkkəb süjetli kompozisiyaların verilməsini kəmərlərin həcmlərinin böyüklüyü ilə bağlayır.
Tunc kəmərlərin üzərindəki at rəsmlərinə də eyni nöqteyi nəzərdən yanaşmaq olar. Tunc dövründə öküzlə bərabər at-dan da qoşqu vasitəsi kimi istifadə olunmuşdur. Atçılığın təşəkkülünü və at obrazının meydana gəlməsini arilərin Qafqaza miqrasiyasi ilə əlaqələndirirlər. ,
V.H.Əliyev Gəmiqayadakı it təsvirlərinin Naxçıvanın qədim əkinçi maldar tayfalarının dini ideologiyası ilə bağlı olduğunu qeyd edir.
Tunc kəmərlərin üzərində əksini tapmış heyvanlardan biri də balıqdır. Qobustan qayalarındakı iri həcmli balıq təs-virlərinə əsaslanaraq tədqiqatçılar bu daşların ibadət obyekt-ləri olduğu qənaətinə gəlirlər. Qobustanın, eləcə də dəniz sahi-lində yaşayan əhalinin təsəvvüründə iri balıqlar dəniz və ya su yiyəsi hesab olunurdu.
N.E.Uruşadze Samtavr qəbirlərindən tapılmış tunc kə-mərlərin üzərindəki it təsvirlərini it-canavar adlandırır və onları əkinçilik kultu ilə bağlayır. Qədim türklərin dini etiqadlarında da it-canavar ayini geniş yayılmışdır. İt-canavar təsvirləri totemik dini təsəvvürlərlə yanaşı astral təsəvvürlərlə də bağlı olmuşdur. Qazaxdan tapılmış tunc kə-mərin üzərindəki canavar təsvirlərinin bədənlərinə çəkilmiş Günəşi simvolizə edən ortasında çarpaz xətlər çəkilmiş dairələr bunu deməyə bizə əsas verir.
Tunc kəmərlərin üzərində əsas yer tutan obrazlardan bir digəri də ilandır. Tunc dövründə ilan obrazının geniş yayılması bu dövrdə yaşamış tayfaların dini etiqadları ilə bağlıdır. Azərbaycan nağıllarında ilan evin-ocağın, xəzinənin, yer altı dünyanın qoruyucusu kimi təsvir edilir.
Qafqazda son tunc dövründə geniş vüsət tapmış obraz-lardan biri də maraldır. Maral təsvirləri məhsuldarlıq ideyasını təcəssüm etdirib Günəş kultu ilə bağlı olmuşdur.
Etnik estetik cərrahiyə
Etnik estetik cərrahiyə və ya etnik modifikasiya — şəxsin xarici görünüşünün hansısa bir müəyyən irqə və ya etnik qrupa bənzəməsi üçün nəzərdə tutulmuş estetik cərrahiyə. Rinoplastika (burun əməliyyatı) və blefaroplastika (göz qapağı əməliyyatı) da məşhur prosedurlardan biridir.
Maykl Ceksonun estetik əməliyyatı etnik estetik cərrahiyənin konetksində müzakirə edilmişdir. Elizabət Kayken "Venus Envy: A History of Cosmetic Surgery" adlı kitabının bir hissəsini "Maykl Cekson amili"nə həsr etmişdir.
Etnik müzakirələr
Müxtəlif estetik cərrahlar estetik cərrahiyə istəyən Afrika mənşəli sifarişçilərdə estetikanın motivasiyaları və irqi transformasiya arasında fərq qoyur. Onların fikirlərinə görə, "irqi transformasiya arzusunda olan sifarişçilər bu əməliyyatın riskləri ilə bağlı məlumatlandırılmalıdırlar və ümumi olaraq, bunu tələb edənləri ruhdan salmaq lazımdır".
Feminist alimlərin bu mövzu haqda ayrı-ayrı fikirləri var. Kinqston Kuins Universitetində fəlsəfə professoru olan Kristin Overal şəxsi irqi transformasiyanın və ya onun sözləriylə "transirqçilik" şəxsi cərrahiyə intervensiyaların daha böyük bir sinfinə aiddir. Bu böyük sinfə transseksual şəxsiyyət dəyişikliyi, bədən incəsənəti, kosmetik əməliyyat, Myunxhauzen sindromu və könüllü qadın sünnəti aiddir. Overalın əsas tezisi kollektiv şəxsiyyətə xəyanət və ya diskriminasiyaya dəstək verməsi kimi etnik təbiət və irqi transformasiyaya qarşı olan arqumentlərin transseksual dəyişikliklə bağlı olan arqumentlərlə eyni olmasıdır. Qısa şəkildə, Kristinin fikrinə görə, insanların genderini dəyişməsi normal bir haldırsa, insanların irqini də dəyişməsi normal bir haldır. Alberta Universitetində Gender və Cinsiyyət üzrə professor olan Kressida Heyes Overalın ideyasına qarşı çıxır. Heyes irqi transformasiyanın nəsil, şəxsi mədəni tarix və sosial izahlar tərəfindən müəyyənləşdirildiyindən onun gender transformasiyasından fərqli olduğuna inanır. Heyesin fikrinə görə, transirqi əməliyyatlarla bağlı olan müzakirələr transseksual dəyişikliklərlə bağlı olan müzakirələrdən fərqlənir.
SSRİ-də respublika seçkiləri (1967)
1967-ci il Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqında respublika seçkiləri — 1967-ci ilin yazında Sovet Sosialist Respublikaları İttifaqının ittifaq respublikalarında keçirilmiş seçkilər. Bunun nəticəsində SSRİ-nin ittifaq respublikalarının Ali Sovetləri seçilmişdir.
İrina Volobuyeva
Ириİrina Georgiyevna Volobuyeva — SSRİ və ukrayna şairə və tərcüməçisidir. Qırğızıstan əməkdar mədəniyyət xadimidir. SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvüdür (1948).
Hümmət Hacıyev
Hümmət Hacıyev (Hümmət Ələkbər oğlu Hacıyev, ) — neftçi-geoloq, geologiya-mineralogiya elmləri namizədi, Azərbaycan Respublikasının əməkdar geoloqu.
İrina Volobuyeva
Həyatı
İrina Volobuyeva Poltavada, qulluqçu ailəsində anadan olub. 1938-ci ildə Tbilisi Dövlət Universitetinin filologiya fakültəsini bitirib. Tələbə ikən universitet qəzetində öz şeirlərini və alman və gürcü şairlərinin şeirlərini çap etdirib.
Yaradıcılığı
1939-cu ildən İ.Volobuyeva Bakı almanax, qəzet və jurnallarında original və tərcümədə şeirləri çap olunur. O Azərbaycan Yazıçılar İttifaqına qəbul edilir. O Mingəçevir qəzetində məsul katib işləyərək Mingəçevir SES tikintisi haqqında materiallar dərc edir. Həmçinin 1950-ci ildə onun Bakıda, " Azərnəşr" nəşriyyatında "Свет Мингечаура" ("Mingəçevir işığı") adlı şeirlər kitabı dərc edilir.
Hümmət Hacıyev
Həyat və fəaliyyəti
Hümmət Hacıyev 10 oktyabr 1935-ci ildə Babək rayonunun Nehrəm kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Müəllimlər İnsitutunun fizika-riyaziyyat fakultəsini (1952-ci il), Azərbaycan Sənaye İnsitutunun geoloji-kəşfiyyat fakultəsini (1958-ci il) bitirmişdir. 1970-1981-ci illərdə "Səlyanneft"in baş geoloqu olmuşdur. 1981-ci ildən Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft şirkətinin Ə.Əmirov adına Quruda Neft və Qazçıxarma İstehsalat Birliyinin baş geoloqudur. 30-a qədər elmi məqalənin, 3 ixtiranın müəllifidir. Azərbaycanda fəaliyyət göstərən bir sıra xarici neft şirkətlərinin ekspertidir. Beynəlxalq elmi simpoziumlarda məruzələr etmişdir. Hacıyevin təşəbbüsü ilə Naxçıvanda neft yataqlarının proqnozlaşdırılmasına başlanmışdır. "Hümmət Ələkbəroğlu" təxəllüsü ilə bədii yaradıcılıqla da məşğuldur. "Geoloqun poeziyası" kitabı nəşr olunmuşdur.
Analgetik maddələr
ANALGETİK MADDƏLƏR – ağrı hissini aradan qaldıran və ya zəiflədən dərman preparatları. Analgeziya (ağrıkəsən) təsirinə müxtəlif farmakoloji qrup preparatları malikdir. Bu, daha çox opioid reseptorlarla qarşılıqlı əlaqədə olan narkotik, opioid Analgetik maddələrdə təzahür edir. Analgetik maddələr anesteziologiyada, əsasən, ümumi anesteziya və cərrahiyə əməliyyatından sonrakı ağrını götürmək üçün istifadə edilir. Bu qrup Analgetik maddələrin əsas nümayəndələri morfin, fentanil (remifentanil), omnopon, promedol, trimeperidin, prosidol, butorfanol, moradol, stadol, nalbufin, tramadoldur. Analgetik aktivliyinə görə buprenorfin (tebain alkaloidinin yarımsintetik törəməsi) morfindən 20–50 dəfə üstündür və kiçik cərrahi əməliyyatlardan sonra intensiv ağrıları götürmək üçün təyin edilir. Opioid Analgetik maddələrin universal antaqonisti naksolondur; opioidlərin təsirini tez dayandırmaq və onları bütün opioid reseptorlardan xaric etmək üçün istifadə olunur. Qeyri-narkotik Analgetik maddələrə pirazolonun (amidopirin, analgin, antipirin, butadion), anilinin (antifebrin, parasetamol, fenasetin), salisil turşusunun törəmələri (asetilsalisil turşusu, natrium-salisilat, salisilamid) aiddir. Ağrı götürmə aktivliyinə görə onlar narkotik Analgetik maddələrdən xeyli geri qalır. Bundan əlavə onlar ancaq bəzi növ ağrılar (nevralgik, baş, diş və s.) zamanı effektlidir. Qeyri- narkotik Analgetik maddələrin yuxugətirici təsiri yoxdur, tənəffüs və öskürək mərkəzlərinə, şərti-reflektor fəaliyyətə təsir göstərmir, eyforiya törətmir.
Mirzə Nizam (Qoşaçay)
Mirzə Nizam — İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Qoşaçay şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
NGC 5572
NGC 5572, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Çoban bürcü istiqamətində yerləşir. Sb tipli. tərəfindən ildə 80.01 sm (31.5 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Mirzə Nizam (Qoşaçay)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 44 nəfər yaşayır (11 ailə).
Əlvan Hüseynov
Əlvan Qafar oğlu Hüseynov (14 noyabr 1994; Dnepropetrovsk, Ukrayna – 2 aprel 2016; Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri. 2016-cı ildə Aprel döyüşləri zamanı şəhid olub, ölümündən sonra "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edilib.
Həyatı
Əlvan Hüseynov 14 noyabr 1994-cü ildə Ukrayna Respublikasının Dnepropetrovsk şəhərində anadan olub.
Hərbi xidməti
Gizir Əlvan Hüseynov 2016-cı ilin aprel ayında Azərbaycan-Ermənistan təmas xəttində baş verən atışma zamanı qəhrəmancasına şəhid oldu.
Əlvan Hüseynov Füzuli rayonunun Zobcuq qəsəbəsində son mənzilə yola salındı. Dəfn mərasiminə minlərlə rayon sakini ilə yanaşı, şəhidin qulluq etdiyi hərbi hissənin əsgərləri və zabitləri də qatıldı. Dəfn mərasiminin sonunda yaylım atəşi açıldı və gizir Hüseynov uğrunda şəhid olduğu torpağa tapşırıldı.
Əlvan Hüseynov ölümündən sonra göstərdiyi qəhrəmanlığa görə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Prjin müqaviləsi
Prjin müqaviləsi (Пржински договор) — Avropa İttifaqının vasitəçiliyi ilə Makedoniya Respublikasının əsas siyasi partiyaları arasında imzalanma prosesi 2015-ci il iyunun 2-dən iyulun 15-dək baş tutan saziş. Müqavilə 2015-ci ilin birinci yarısında siyasi və institusional böhrana son qoyur. Razılaşma nəticəsində Makedoniya Sosial Demokrat İttifaqı öz xalqını Makedoniya hökumətində təmsil etmək hüququ əldə edib, 2016-cı ilin yanvarında dövlət qulluqçularının telefon danışıqları dinlənildikdən sonra sübuta yetirilən cinayətlərin araşdırılması nəticəsində baş nazir Nikola Qruevskinin istefası və Makedoniyada növbədənkənar seçkilərin keçirilməsinə nail olunub.
Öncəki vəziyyət
2015-ci ilin mayında Skopyedə baş nazir Nikola Qruevski və onun hökumətinə qarşı etirazlar başlayır. Etirazlar müxalifət lideri Zoran Zayevin 20 mindən çox Makedoniyalı dövlət qulluqçusuna və şəxsən Nikola Qruevskoqona çirkin olduğunu deyərək gənc oğlanın qətli ilə bağlı işin üstü açılandan sonra başlayıb. 2011-ci il mayın 5-də iğtişaşlar başyır. Mayın 12-də daxili işlər naziri Yordana Yankuloska və nəqliyyat naziri Mile Yanakiyeski Təhlükəsizlik və Əks-kəşfiyyat İdarəsinin sədri Saşo Mijalkovla birlikdə bir sıra dövlət cinayətlərində iştirakları ilə bağlı materiallar dərc edildikdən sonra istefa verirlər.
İcra
Noyabrın 4-də başqa namizədlər seçilir və Yanevanın işçi komandası formalaşır. Həmin gün keçid hökumətdəki nazirlər və onların müavinləri ilə bağlı razılıqlar əldə olunur. Razılaşmada Qruevskinin 2016-cı ilin yanvarında işdən çıxarılması nəzərdə tutulurdu və bu yanvarın 14-də həyata keçirilir. Yanvarın 17-də Emil Dimitriyev baş nazir vəzifəsinə seçilir.
Talışmikayıllılar
Talışmikayıllılar və ya Talışmikeyillilər — Səfəvilərin hakimiyyətə gəlməsində mühüm rol oynamış qızılbaşların tərkibinə daxil olan irandilli Talış tayfalarından biri.
Talış adı ilə 17-ci əsrin əvvələrindən məlumdurlar. Yaşadıqları ərəzilər üzrə yarımköçəri həyat tərzi sürən bu tayfaya mənsub talışlar, 19-cu əsrin ortalarında 600 alaçıqdan ibarət idilər. Hazırda əsasən Cənubi Azərbaycanda məskunlaşıblar.
Basmıl xaqanlığı
Basmıl xaqanlığı — Göytürk xaqanlığı nın dağılmasından sonra yerində, basmıllar tərəfindən qurulmuş qısa müddətli dövlət.
Hökmdarları
Basmıl hökmdarı İrtəriş xaqan dövlətin ilk və son hökmdarı olmuşdur.
Ərazisi
Dövlətin şərqi Uyğur yabquluğu, qərbi isə Karluk yabquluğu adlanırdı.
Tarixi
Cəmi 2 il mövcud olan dövlət 744-cü ildə Qarluqlar və Uyğurların birgə səyi nəticəsində parçalanmış, yerində Uyğur xaqanlığı və Qarluq xaqanlığı yaradılmışdır.
Ağılbəy-i Süfla (İcrud)
Ağılbəy-i Süfla — İranın Zəncan ostanı İcrud şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 930 nəfər yaşayır (229 ailə).
Silikat turşusu
Metasilikat və ya Silikat turşusu H2SiO3.
Alınması
Na2SiO3 + 2HCl = 2NaCl + H2SiO3 ↓
Quruluşu
Silikat turşusunun tərkibini göstərən H2SiO3 formulu şərtidir. Əslində x SiO2. y H2O və ya (H2SiO3)n tərkibli silikat turşuları qarışığı - polisilikat turşusu əmələ gəlir. qızdırıldıqda polisilikat turşusu suyunu tədriclə itirib bərk silisium 4-oksidə çevrilir.
H2SiO3 = SiO2 + H2O
Fiziki xassələri
Silikat turşusu H2SiO3 zəif, ikiəsaslı turşudur. Suda həll olmur və indikatorun rəngini dəyişdirmir. qismən susuzlaşdırılmış H2SiO3 - bərk, ağ, məsaməli, yüksək adsorbsiya xassəli kütlə - silikagel adlanır.
Kimyəvi xassələri
Silikat turşusunun duzlarına silikatlar deyilir. çox vaxt onların formulları oksidlər şəklində, məsələn, CaSiO3 - Ca. SiO2, Na2SiO3 - Na2O. SiO2, K2SiO3 - K2O. SiO2 kimi göstərilir. Natrium silikat Na2SiO3 və kalium silikat K2SiO3 həll olan şüşə, onların suda qatı məhlulları isə maye şüşə adlanır. Zəif turşunun duzu kimi onların suda məhlulu qələvi reaksiya verir. Natrium silikat daha böyük əhəmiyyət kəsb edir.
Bakı Şəhər İcraiyyə Komitəsi
Bakı Şəhər İcraiyyə Komitəsi (, Bakinskiy qorodskoy ispolnitelnıy komitet), daha çox Bakqorispolkom — SSRİ dövründə Azərbaycan SSR-nin paytaxtı Bakının əsas inzibati qurumu. Bakqorispolkoma Rəyasət Heyəti rəhbərlik edirdi, Baş Memarlıq İdarəsi və Şəhərsalma Şurasından ibarət idi. BŞİK-nin rəhbəri əslində şəhər meri idi.
Əli Bonqo Ondimba
Əli Bonqo Ondimba — 2009-cu ilin oktyabrından etibarən Qabon Prezidenti olan qabonlu siyasətçi.
Əli Bonqo 1967-ci ildən 2009-cu ilədək Qabon Prezidenti postunu tutmuş Ömər Bonqonun oğludur. Atasının prezidentliyi dövründə 1989–1991-ci illərdə Xarici İşlər Naziri, 1991-ci ildən Bonqovil Milli Məclisdə millət vəkili olaraq çalışıb. 1999-cu ildən 2009-cu ilədək Müdafiə Naziri oldu. Atasının ölümündən sonra 2009-cu ildə Qabon prezident seçkilərində qalib gəldi. 2016-cı ildə çoxsaylı qanun pozuntuları, həbslər, insan haqları pozuntuları və seçkilərdən sonrakı etirazlar və zorakılıqlarla nəticələnən seçkilərdə yenidən seçildi. Bonqo eyni zamanda Qabon Demokrat Partiyasının sədridir.
2021 -ci ilin oktyabr ayında Ali Bongo "Pandora sənədləri" ndə sitat gətirilir, bu sənədlər dəniz şirkətlərinin vergi cənnətlərində istifadə edilməsinə dair sənədlərdir, Ali Bongo hazırda ləğv edilmiş iki şirkətin faydalanıcısı olardı.
Dünyaya gəlməsi
Əli Bonqo Brazzavildə Ömər Bonqo və Pasyans Dabaninin ailəsində dünyaya gəldi. Doğulduğu zaman anasının 18 yaşı vardı. Ömər Bonqonun evlənməsindən 18 ay öncə dünyaya gəlmişdi və onun Bonqonun övladlığa götürülmüş oğlu olması barədə şayiələr yayılmışdı.
Təhsili və musiqi fəaliyyəti
Bonqo Fransanın Neyi şəhərində xüsusi məktəbdə təhsil aldı, daha sonra Sarbonnada hüquq təhsili aldı və Çinin Uhan Universitetində doktorluq dərəcəsi aldı. 1977-ci ildə Çarlz Bobbit tərəfindən hazırlanan "A New New Man" adlı albom buraxdı.
Ailəsi
2002-ci ildə Silviya ilə birlikdə 4 uşağı övladlığa: Məleykə, Nurəddin, Cəlil və Bilal.
İlk siyasi fəaliyyəti
Bonqo 1987–1989-cu illərdə Respublika Prezidentinin yüksək şəxsi nümayəndəsi vəzifəsini tutdu. 1989-cu ildə atası Martin Bonqonun yerinə onu hökumətə Xarici İşlər və Əməkdaşlıq Naziri təyin etdi. 1990-cı illərin əvvəllərində hakim QDP daxilində islahatçı sayılırdı. 1990-cı il parlament seçkilərində Yuxarı Oqove əyalətindən QDP namizədi olaraq Milli Məclisə seçildi. Xarici İşlər Naziri olaraq iki il işlədikdən sonra, 1991-ci ildə konstitusiya dəyişikliyi, nazirlər üçün minimum 35 yaş təyin etməsi onun hökumətdən getməsi ilə nəticələndi.
Hökumətdən ayrıldıqdan sonra, 1991-ci ildə Milli Məclisdə millət vəkili olaraq vəzifəsini saxladı. 1992-ci ilin fevralında amerikalı pop müğənni Maykl Ceksonun Qabona səfərini təşkil etdi.
Bonqo 1996-cı ildə Qabon Ali İslam İşləri Şurasının Prezidenti oldu. 1996-cı ilin dekabrında keçirilən parlament seçkilərindən əvvəl Müdafiə Naziri İdris Nqarinin tərəfdarı Bonqoya QDP-ın deputat mandatına namizədliyini irəli sürdü, lakin Bonqo namizədliyi qorumaqda müvəffəq oldu. Bunun üçün o, əsas siyasi müttəfiqlərindən olan anası köməyindən istifadə etdi. Yeddi ildən çox millət vəkili olaraq çalışan Bonqo 25 yanvar 1999-cu ildə hökumətə Milli Müdafiə Naziri olaraq təyin edildi.
2001-ci ilin dekabrında keçirilən parlament seçkilərində Yuxarı Oqove əyalətindən QDP namizədi olaraq Milli Məclisə seçildi. 2003-cü ilin iyul ayında QDP-ın Səkkizinci Konqresində QDP-ın Vitse-prezidenti seçildi. 2005-ci il prezident seçkiləri zamanı atasının baş koordinatoru olaraq yenidən seçki kampaniyası üzərində çalışdı. O seçkilərdən sonra müdafiə portfelini saxlayaraq 21 yanvar 2006-cı ildə Dövlət Naziri rütbəsinə yüksəldi.
Bonqo 2006-cı ilin dekabrında keçirilən parlament seçkilərində Yuxarı Oqove əyalətindən QDP namizədi olaraq yenidən Milli Məclisə seçildi. O, 28 dekabr 2007-ci ildə sıravi nazir rütbəsinə endirilsə də, seçkilərdən sonra Milli Müdafiə üzrə Dövlət Naziri vəzifəsini qorudu. QDP-ın 2008-ci ilin sentyabrında keçirilən Doqquzuncu Konqresində yenidən müavin seçildi.
Prezident fəaliyyəti
Ömər Bonqo 8 iyun 2009-cu ildə İspaniyada xəstəxanaların birində dünyasını dəyişdi. Əli Bonqo həmin gecə televiziyada "ürəyimizin sakitliyi, sükunəti və mərhum atamız üçün çox əziz olan birliyi və hüzuru qorumaq üçün hörmət" çağırışı ilə çıxış etdi.
Atası tərəfindən əsas vəzifələrə təyin edildikdən sonra atasının 2009-cu ilin iyununda ölümü ilə atasının varisi olaraq Prezident olacağı güman edilirdi. Bəzi mətbuat xəbərləri arasında güc mübarizəsi proqnozlaşdırılırdı. QDP rəhbərliyi daxilində Əli Bonqoya olan dəstəyin dərəcəsi də mətbuatda sorğu-suala tutuldu və bir çox qabonluların onu "Konqo-Brazzavildə doğulmuş, Fransada böyüdülmüş, yerli dillərdə danışa bilməyən, korlanmış uşaq kimi gördükləri" iddia edildi.
Bonqo 30 avqust 2009-cu il tarixinə planlaşdırılan erkən prezident seçkilərində QDP-ın namizədi olmaq üçün ərizə verən on namizəddən biri idi. QDP baş katibinin müavini Anjel Ondo partiya rəhbərliyinin QDP namizədi olaraq konsensusla Bonqonu seçdiyini 16 iyulda elan etdi. İyulun 19-da fövqəladə QDP qurultayı Bonqonu partiyanın namizədi olaraq təyin etdi. Bu münasibətlə, nümayəndələrin seçiminə görə təşəkkür etdi, xalqın "narahatlıqlarından xəbərdar olduğunu" söylədi, korrupsiya ilə mübarizə aparmağa və Prezident olaraq "iqtisadi artım gəlirlərini yenidən bölüşdürməyə" söz verdi.
Prezidentliyə namizəd olmasına baxmayaraq, Bonqo 22 iyul 2009-cu ildə təyin olunan hökumətdə Müdafiə Naziri olaraq qaldı. Roqombe etirazları saxlamağa çağırış etdi və namizədləri alacaqları səslərə "layiq" olmağa çağırdı. Müxalifət Bonqonun hökuməti idarə etməsinə şiddətlə etiraz etdi. Müvəqqəti Prezident Roza Fransina Roqombe Bonqonun bütün namizədlərin bərabər şəkildə seçiləcəyi üçün dəyişdiriləcəyini söylədikdən sonra, Daxili İşlər Naziri Jan-Fransua Ndonqu seçki zamanı müvəqqəti olaraq Bonqodan Müdafiə Naziri olaraq vəzifəyə təyin edildi. Kampaniya rəsmi olaraq 15 avqust 2009-cu ildə başladı.
Biyoqe Mbanın yeni hökumətinin tərkibi 17 oktyabrda elan edildi, nazir sayı cəmi 30 nazirə endirildi və bununla da Bonqonun hökumətin sayını azaltmaq və bununla da xərcləri azaltmaq üçün kampaniya vədini yerinə yetirdi. Hökumət, əsasən, bir çox texnokratlar da daxil olmaqla, yeni simalardan ibarət oldu, baxmayaraq ki, Pol Tunqui, Jan-Fransua Ndonqu və Lor Olqa Qondju kimi bir neçə əsas nazir vəzifələrini qorudu.
thumb|right|Əli Bonqo ABŞ dövlət katibi [[Hillari Klinton ilə görüşür]] 9 iyun 2011-ci ildə Əli Bonqo və Barak Obama mübahisəli səfərdə Ağ Evdə bir araya gəldilər.
2012-ci ildə Librevil şəhərində müxalifət xadimi Andre Mba Obame tərəfdarları ilə polis arasında qarşıdurma baş verdi.
17 avqust 2015-ci ildə atasından miras aldığı hər şeyi "gənclik və təhsil üçün təməl" şəklində qabonlu gənclərə bağışlamağı planlaşdırdığını açıqladı. Qərarını izah edərkən "hamımız Ömər Bonqo Ondimbanın varisləriyik" və "heç bir qabonlu yol kənarında qalmamalıdır" dedi.
24 oktyabr 2018-ci ildə açıqlanmayan xəstəlik səbəbiylə Ər-Riyad xəstəxanasına yerləşdirildi. 29 noyabr 2018-ci ildə Bonqo müalicəsini davam etdirmək üçün Rabatdakı hərbi xəstəxanaya köçürüldü. 9 dekabr 2018-ci ildə Qabonun Vitse-prezidenti Mussavu Bonqonun Ər-Riyadda insult keçirdiyini və o vaxt Rabata aparıldığını və hazırda Rabatdakı xüsusi iqamətgahda müalicə aldığını bildirdi. 24 oktyabr 2018-ci ildən 1 yanvar 2019-cu ilədək qədər ölümü və əlil olmaması ilə bağlı geniş spekulyasiyalara səbəb oldu. 1 yanvar 2019-cu ildə 2018-ci ilin oktyabr ayında xəstələndiyindən bəri sosial mediada yayımlanan video vasitəsi ilə ilk açıq çıxışını etdi, ölüm şayiələrini yalanladı. Buna baxmayaraq, xaricdə yaşayan bir çox anti-Bonqo fəalları videonun qanuniliyini şübhə altına aldılar, bəziləri nitqi verən adamın Bonqo olmadığını iddia edir. 2019-cu ilin avqust ayında ilk dəfə ictimaiyyət qarşısına çıxdı.
7 yanvar 2019-cu ildə Qabon əsgərləri dövlət çevrilişinə cəhd etdilər. Çevriliş cəhdi uğursuz oldu və hökumət nəzarətini uğurla bərpa etdi. Diktatura tənqidçiləri tərəfindən bildirildiyi kimi, çevriliş əslində baş verməmiş ola bilər və hökumət tərəfindən dəstək qazanmaq üçün taktika olaraq istifadə oluna bilərdi.
Bonqonun tibbi səbəbdən siyasətdən uzaqlaşması nəticəsində Qabon xarici sahibkarlıq subyektlərini hədəf alan rəsmi korrupsiyanın çoxalmasının şahidi oldu.
2020-ci ilin yanvar ayının əvvəlində Senat və Milli Məclis prezidentə digər dəyişikliklər arasında senatorların üçdə birini seçkilər yerinə təyin etməyə imkan verən konstitusiya islahatı qəbul etdi.
Rene Dekart
Rene Dekart  — fransız filosofu və riyaziyyatçısı, fiziki və fizioloqu.
Adı Tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına daxil edilib.
Riyaziyyatçı və filosof
thumb|Principia philosophiae, 1685 Bir çoxları tərəfindən "Müasir fəlsəfənin banisi" və ya "Müasir riyaziyyatın atası" kimi qəbul olunur. Özündən sonra Qərb fəlsəfə və elmində yazılanların əksəriyyəti onun əsərlərinə bir reaksiya olaraq yazılmışdır. Müasir həndəsə və cəbrdə istifadə olunan Kartezian koordinat sistemi onun adı ilə bağlıdır. Dekart Qərb elmi inqilabının ən nüfuzlu simalarından biridir.
Dekart XVII əsr rasionalizm fəlsəfi cərəyanın ilk və ən nüfuzlu nümayəndələrindən biridir. Sonralar Benedikt Spinoza və Qotfrid Leybnits kimi alim-filosoflarla güclənən bu cərəyan Tomas Hobbs, Con Lokk, Berkle və Hyumun tərəfdarı olduğu empirik fəlsəfi cərəyana qarşı idi. Qeyd etmək lazımdır ki, həm Spinoza, həm də Leybnits Dekart kimi həm də riyaziyyatçı idilər. Kartezian koordinat sistemini kəşf etməklə Dekart cəbr və həndəsə elmləri arasına körpü rolunu oynayacaq analitik həndəsə elminin əsasını qoymuş olur. Filosofun ən məşhur kəlamı Cogito, ergo sum, yəni "Mən düşünürəmsə, deməli mövcudam" kəlamıdır.
Dekartın fikrincə, insan yalnız zəkanın köməyi ilə zəruri bilik edə bilir. O, idrakda rasional əsasın əhəmiyyətini xüsusi qeyd edirdi.
Dekart həm də cəbr və həndəsəni birləşdirən analitik həndəsənin ixtiraçısıdır. Bununla həndəsi problemlərin riyazi həlli mümkün olmuşdur. Ancaq onun adı ilə bağlı olan düzbucaqlı koordinat sistemi onun işlərinin heç birində rast gəlinmir.
Dekart teoreminin izahı
1640-cı ildə Dekart differensial tənliklərin toxunan problemləri həllini işləyir. Dekart o məsələnin həlli üçün əyriyə toxunan çevrə götürür. Bu çevrə əyrini iki nöqtədə kəsir və yaxud bir nöqtədə toxunur. Bununla ona xüsusi əyrilər üçün toxunan artımını təyin etmək nəsib olur. Bu üsul o dövr riyaziyyatçıları arasında böyük maraq doğursa da, məsələnin tam həllini mümkün etməmişdir. İki teorem Dekartın adı ilə bağlıdır. İşarələmələrlə verilmiş polinomun yuxarı və aşağı hədlərini həqiqi ədədlərlə təyin etmək mümkündür. 1643-cü ildə dörd çevrə teoremi toxunan çevrələr problemini həll edir. Burada bir-birinə toxunan üç çevrəyə toxunan başqa birisi tapılır ki, hansı ki, daha başqa üçünə toxunur.
Mine Okubo
Mine Okubo – yaponəsilli ABŞ sənətçisi və yazıçısı. İkinci dünya müharibəsi zamanı ABŞ yaponlarının internasiya düşərgələrindəki həyatını təsvir edən "Vətəndaş 13360" kitabına görə tanınır. Mürəkkəblə çəkilmiş 206 rəsmin olduğu bu kitab bu düşərgələrdəki həyatı təsvir edən ilk kitabdır.
İlk illəri
Mine Okubo 27 iyun 1912-ci ildə ABŞ-nin Kaliforniya ştatının Riversayd şəhərində doğulmuşdur. Onun ailəsi ABŞ-yə miqrasiya etmiş birinci nəsildən olan yaponlar idi. Atası bağbanlıqla məşğul olurdu, anası isə Tokio İncəsənət İnstitutundan məzun olmuşdu.
Okubo Riversayd İcma Kollecində təhsil almış, daha sonra incəsənət üzrə master dərəcəsi əldə etmək üçün 1936-cı ildə Berkli Kaliforniya Universitetinə daxil olmuşdur. Berta Taussiq təqaüdü vasitəsilə Avropaya səyahət etmiş, lakin İkinci dünya müharibəsinin başlaması və anasının xəstələnməsi səbəbilə ABŞ-yə qayıtmışdır. O, Federal İncəsənət Proqramında işləməyə başlamış və Dieqo Riveranın sənətini öyrənmişdir. Federal İncəsənə Proqramı çərçivəsində ABŞ ordusu üçün Fort-Ord, Qovernment adası, Oklend Qonaqpərvərlik Evi və Trejer adasında divar rəsmləri və mozaikalar yaratmışdır.
İnternasiyası
thumb|Okubonun [[Aralıq dənizi mövzusunda hazırladığı divar rəsmi.]] 1943-cü ildə ABŞ prezidenti Franklin Ruzvelt 9066 saylı sərəncamı imzaladıqdan sonra Okubo komendat saatı və səyahət məhdudiyyətlərindən azad edilmək üçün xüsusi icazə istəmişdir. Lakin o qardaşı Toku ilə birlikdə Kaliforniyanın San-Bruno şəhərində yerləşən Tanforan Toplama Mərkəzinə gətirilmiş və il yarım bir at tövləsində yaşamışdır. Daha sonra isə Yuta ştatında yerləşən internasiya düşərgəsinə göndərilmişdir.
Okubo internasiya düşərgəsinin ədəbi jurnalı üçün rəsmlər çəkmiş, məktəblilərə incəsənət dərsləri vermiş, düşərgənin qəzeti üçün redaktorluq etmişdir. O, Tanforan Toplama Mərkəzində və Topaz düşərgəsində 250 rəsm çəkmişdir. Okubo düşərgənin "Trek" adlı jurnalı tərəfindən keçirilmiş rəsm müsabiqəsində qalib gəlmiş və məqalələrinin yayımlanması üçün "Fortune" jurnalı ilə müqavilə bağlamışdır. Müharibənin başa çatmasına yaxın jurnalın redaktorları onu Nyu-York şəhərinə gətirə bilmişdirlər.
Okubo Nyu-York şəhərində jurnal və kitab illüstratoru kimi tanınmağa başlamışdır. Onun işləri "Time", "Life" və "New York Times" kimi nəşrlərdə peyda olmuşdur. Okubo 1950-ci ildə Nyu-Yorku tərk edərək Berkli Kaliforniya Universitetində incəsənət üzrə mühazirələr verməyə başlamışdır. Lakin 1952-ci ildə sənət bacarığını inkişaf etdirmək üçün Nyu-Yorka qayıtmışdır. Əsərləri Nyu-York, Massaçusetts və Oklenddə sərgilənmişdir.
Vətəndaş 13660
Okubo kitabın nəşri üçün nəşriyyat tapmaqda çətinlik çəksə də, 1946-cı ildə Columbia University Press ilə razılığa gələ bilmişdir. Kitab 1983-cü ildə University of Washington Press tərəfindən yenidən nəşr olunana qədər kiçik tiraj seriyaları ilə dövriyədə olmuş və bir neçə dilə tərcümə olunmuşdur. Okubo 1981-ci ildə Müharibə Dövründə Vətəndaşların Yerdəyişməsi və İnternasiyası üzrə ABŞ Konqres Komissiyası üçün şahidlik etmiş və kitabı komissiyanın qeydlərinə daxil olmuşdur. Kitab 1984-cü ildə Amerika Kitab Mükafatına layiq görülmüşdür.
Natiq Qurbanlı
Natiq Qurbanlı (27 may 1997; Sumqayıt, Azərbaycan) — Azərbaycanı təmsil edən cüdoçu.
Həyatı
Natiq Qurbanlı 1997-ci il mayın 25-də Sumqayıt şəhərində anadan olub.