Kəpənəkçi_(Bolnisi)
Kənd haqqında tarixi məlumatlar
Hələ XX əsrin 30-cu illərində Ceyrançöldə Udabno kəndindən tapılmış primat qalıqları bölgənin antropogenez, yəni insanın yaranma yeri olduğunu sübut edir. Dünya alimlərinin diqqətini cəlb edən ən mühüm tapıntı isə 1999-cu ildə Dmanisi (1947-ci ilədək Başkeçid) rayonu ərazisində Xram çayı sahilindəki mağaradan aşkar edilmişdir. Arxeoloqlar burada yanaşı basdırılmış ər və arvadın bütöv skeletlərini tapmışlar. Antropoloqların fikrincə kəllə quruluşuna görə dolixokran (uzunbaş) olan bu insanlar Yer kürəsində evropoid irqinin ən qədim nümunələridir. Bütövlükdə Qafqaz əhalisi öz antropoloji quruluşuna görə evropoid irqinin cənub qolunun dörd tipinə aid olunurlar. Mərkəzi Qafqaz əhalisi və gürcülər girdəbaşlı, enlisifətli kavkasion, ermənilər yastıbaşlı, naziksifətli, əyriburunlu armenoid, Qara dəniz sahillərinin əhalisi qismən sarışın, əyriburunlu, qıvrımsaçlı, qismən girdəbaşlı Pont, azərbaycanlılar isə dolixokran (uzunbaşlı), nazik və düz burunlu, ortaboylu Kaspi tipinə aid olunurlar. Məsələyə aydınlıq gətirmək üçün XX əsrin əvvəllərində yaşamış görkəmli gürcü tarixçisi İ.A.Cavaxaşvilinin “Gürcü xalqının tarixi” əsərinə müraciət edək: “kəllələrin quruluşuna görə antropologiya elmi xalqları bir neçə yerə ayırır: onlardan biri qısa başlı, yəni braxikran, digəri isə uzunbaşlı və ya dolixokrandır. Qafqazdakı ən qədim qəbirlərdən tapılan kəllələrin ölçülməsi nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, ilk olaraq bizim diyarda uzunbaşlılar, yəni dolixokefallar yaşamışlar. Professor Virxov qeyd etmişdir ki, indiki gürcülərin və ermənilərin Qafqazın ən qədim əhalisi ilə heç bir bağlantısı yoxdur. Demək onda gürcülər və ermənilər mahiyyətcə Qafqazın ilk yerli əhalisi deyillər. Onlar Qafqaza gəldikdə, burada ayrı xalqın nümayəndələri yaşayırdılar. 1738-ci ildə yadelli ləzgi quldur dəstələrinə qarşı şücaət göstərmiş Kəpənəkçi Mədəd tarixi mənbələrdə xüsusi olaraq qeyd edilib. Kəndimizdəki bəzi soylardakı ağsaqqalların dediyi kimi, onların babalarının vaxtilə Cənubi Azərbaycandan gəldiyini tarixi mənbələrdə də rast gəlirik. Belə ki, 1755-ci ildə İrakli vaxtilə Cənubi Azərbaycandan Muğan düzünə gəlmiş 250 Türkman ailəsini Muğanlı, Kəpənəkçi, Qızılhacılı obalarına gətirmişdir (Şurəddin Məmmədli * Alın Yazımız* s. 43). 1832-ci ildə Rusların Gürcüstandan qovulmasında İrakli şahın oğlu, Borçalılarla birgə Səlmasda yaşamış Aleksandre başda olmaqla onun təşkilatçılarına Borçalılardan Kəpənəkçi Bayram Əli oğlu və başqalarının yaxın yardımçı olduqlarını arxiv sənədləri təsdiqləyir. Ermənilər XVIII yüzildə Qarabağdan, XIX yüzilin otuzuncu illərində (1830-cu illər) Ərzurum yörələrindən buraya, Bolus ərazisinə köçürülmüşdülər. Buna misal olaraq Kəpənəkçi kəndinin və onun sakinərinin vaxtilə məskunaşaraq qurduqları Şəmşoy və İncioğlu kəndlərinin yanında yerlədirilmiş indiki Xaçınlı kəndini göstərmək olar. 1920–1924-cü illər arası Borçalıdan, o sıradan Kəpənəkçi və Ağalıqdan Qarapapaq türkləri dəyişmə yoluyla Qars tərəflərə aparılmışdır (Şurəddin Məmmədli * Alın Yazımız* s. 95). Bolnisi raynuna gürcülərin yerləşdirilməsi isə 1941-ci ilə təsadüf edir. Bu kənd təkcə аdı ilə dеyil, еyni zаmаndа türk-Аzərbаycаnlıyа хаs оlаn milli mənəviyyаtı, еtnоqrаfik хüsusiyyəti, əхlаqi kеyfiyyəti, аilə-qоhumluq, qоnşuluq münаsibətləri, vаlidеynə, аğsаqqаlа, аğbirçəyə, böyüyə-kiçiyə hörmət və еhtirаm, qаyğı göstərmək, əl tutmаq, kömək, аrха, dаyаq оlmаq, hаlаllıq, nаmus-qеyrət, аdət-ənənə, məişət mədəniyyəti, sаzа-sözə vurğunluq, hikmətlik, müdriklik, bir sözlə qədim tаriхə bаğlılığı ilə bu gün də Dədə Qоrqud dünyаsının cаnlı şаhididir. Kəpənəkçilərin diаlеkt хüsusiyyəti də həmin dövrlərlə еyniyyət təşkil еdir. Misаl üçün: Kəpənəkçidə mürаciət fоrmаsındа “Ərrə” (Ərrə bu nə dаnışır?) ifаdəsi işlənir. Bu ifаdə “Dədə Qоrqud”dа Mərə (Mərə, kаfir) şəklində işlənir. Qədim mənbələrdə bu kəndin аdı ilə, bir çох müхtəlif аdlаrlа tаnınаn tоpоnimlər də mövcuddur. Bu yerdə bir məqama diqqət yetirməyimiz vacibdir. Bildiyiniz kimi qədim türklər əsasən köçəri həyat sürüblər, davamlı oaraq yaylaq və qışlaqlara köç ediblər. Bu da özlüyündə tarixi ardıcıllığı izləməyə öz mənfi təsirini göstərb. Biz VI əsrin əvvəllərində Kəpənəkçi adına tarixi sənədlərdə rast gəlsək də heç şübhəsiz ki, bu yerlərdə türklərin məskunlaşması bizim eradan əvvələ qədər gedib çıxa bilər. Belə ki, ən qədim gürcü yazılı mənbələrindən biri olan “Моксеван Картлиса”da (VIII əsr) yazılır ki, e.ə. IV əsrin 30-cu illərində Makedoniyalı İskəndərin İrana və Cənubi Zaqafqaziyaya yürüşləri zamanı Gürcüstan ərazisində buntürklər (qədim türklər, gök türklər) yaşayırmış. Beləliklə, tarixi mənbələrə əsasən yurdumuz ən qədim insan məskənlərindəndir və bu torpağın ilk sakinləri bizim ulu babalarımızın olduğu tam təsdiqini tapır. Qarapapaqlar miladdan öncə bu torpaqlara həyat gətirmişdilər.