cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Deratizasiya
Ümumi qaydalar
Gəmiriciləri məhv etmək tədbirləri vətəndaşlar yaşadığı evin, bina nın və onun yerləşdiyi ərazinin sahəsində aparılır. Gəmiricilər ilə mübarizdə insan üçün təhlükəsi olmayan tutan alətlərdən (tələ, tutan verşi və s.),həmçinin ixtisaslaşdırılmış deratizasiya maddələrdən istifadə olunur. Anbar binaları, bazalar və s. Doldurulmazdan əvvəl baxmalı. Əgər binada dağıntı və gəmiricilərin keçirilməsi üçün şərait varsa onu təmir etmək lazımdır.
Gəmiricilərin yuvalarının və onun yayılan yerlərinin məhv etmək üçün ən azı 3 aydan bir orada olan yeyinti məhsullarını, xammal ların yerlərini dəyişmək məsləhətdir. Yeyinti və kənd təsərrüfatı məhsullarını istehsal edən müəssisələrdə, istismar edən nəqliyyat və başqa mexanizmlərin üzərində işlədilən və hazır məhsulların toplanan yerlərində gəmiricilərin olması yolverilməzdir. Yeralti tikintilərdə (daş kömür şaxta larında, metropoliten və s.) qida qalintilarini bir yerə yığıb (əməkdaşların qida qəbul etdiyi yerlərdə) xüsusi qablara qoyub, vaxtlı- vaxtında yuxarı çıxarıb uzaqlaşdırmaq lazımdır. Yeyinti məhsullarının (şaxt yerlərə verilən yemək və s.) gəmiricilər tərəfindən yeyilə bilməyən qablarda saxlamaq ( termos,qutu) məsləhətdir.
Tibbi xidmətdən sonra sarğı və digər materialların gəmiricilər daxil ola bilən yerlərdə qablarda saxlanılması qadağandır, onları hər növbənin axırında məhv etmək lazımdır. Meyitxanalar rəflərlə təmin edilməlidirlər, ən aşağı rəf döşəmədən 50 sm hündürlükdə qurulmalıdır.Rəflərin ayaqları metall a işlənməli, gəmiricinin yuxarı çıxmasına mane olmalıdır.Suyun axını üçün dəlik dəyişilə bilən reşotkadan ( hər gözü 10X 10 sm)olmalıdır. Yaşayış evləri zibilldən ən azı gündə bir dəfə təmizləmək lazımdır.Konteyner lərə yığılan bərk iaşə qalıqları ən azı 2 gündə bir dəfə atılmalıdır.Həyətyanı ərazilərdəki zibilləri yığıb məhv etmək və ya gündəlik aparmaq lazımdır. Zibillərin yığılması üçün konteyner meydançaları və konteynerlərin qoyulduğu yerlər asfaltlanmalı,betonlanmalı və təmiz saxlanılmalı, 10 m radiusda yaşıllığı, iaşə və sənaye qalıqlarının olması məqsədəuyğun deyil.
Həyətyanı ərazilərdə saxılanılan qutular,yanacaq, ot, saman və s. Başqa materialları yerdən 25 sm hündürlükdə rəflərdə saxlamaq lazımdır. Evlərin damında və başqa tikililərin üstündə ot, saman və başqa yemlər saxlanıla bilər. Binalara yaxın ərazilər həmçinin bələdiyyə əraziləri (parklar, bağlar, qəbiristanlıq və s.) həmiş təmiz saxlanılmalı və alaq otlarından təmizlənilməlidir.
Deratizasiya tədbirlərini tələblərinini təşkilinə əsas tələblər
Obyektlərin müayinəsində məqsəd gəmiricilərin tapılmasına, onların zərər verici fəaliyyətlərinin qiymətləndirilməsinə, o cümlədən gəmiricilərin törətdiyi xəstəliklərin baş verməsinə, gəmiricilərin yaşayış şəraitinin öyrənilməsinə, onların sayını, yerləşdirilməsini və populyasiya xarakterlərini öyrənməkdən ibarətdir.Bundan sonra gəmiricilərin sayının azaldılmasını və əhalinin xəstələnməsinin taktiki və strateji seçimini irəli sürməkdir.
Müayinəyə aiddir;
obyektlərə baxım, sorğu yolu ilməlumat toplamaq, gəmiricilərin sayını hesablamaq, görülən işləri qeyd etmək, gəmiricilər tutulduqdan sonra ixtisaslaşmış laboratoriya ya gətirmək, sifarişçi üçün obyektlərdə aşkar olunan gəmiricilərdən mühafizə üçün sanitariya və texniki tədbirlərin həyata keçirilməsi planı tərtib etməldir.Gəmiricilərin olmasını təyin etmək üçün ərazidə tikilmiş və tikilməmiş sahələr: müalicə, uşaq müəssisələri və yeyinti obyektləri iki ayda bir dəfədən az olmayaraq, qalanları rübdə bir dəfə (qalay-tikinti koperativləri, ərzaq məhsuları olmayan anbar binaları,avtodayanacaqlar, qəbiristanlıq larda, istirahət zonalarında və s.) Müayinə zamanı tikintilərə və tikilməyən ərazilərə baxış, obyektiv metodlardan istifadə edərək gəmiricilərin hesablanmasını müəyyənləşdirmək, əsasən –iz meydanı və əlavə nəzarət tələsi, tələ yemi, gəmiricilərin tutulması, siçovul un yuvalarının tamponlanması.Gəmiricilərin və ya onarın təzə izlərini obyektiv metodla təyin edilməsi (5.4 bənd) qırıcılıq tədbirlərinin aparılma göstəricilərinə xidmət edir. Yaşayış məntəqələrindəki yaşayış zonalarında (parklar, bağlar və s.), həmçinin infeksiya nın təbii ocaqlarında epidemioloji göstəricilərə görə gəmiricilərə qırıcı tədbirlərin aparılmasıdır.Gəmiricilər yayılan obektlərdə vaxtaşırı profilaktik qırıcılıq tədbirlərini (uzun müddətli zəhərli nöqtələrin hazırlanması, miqrasiya edən gəmiricilərin azalması ) aparmaq lazımdır.
Gəmiricilərin bütün tikinti meydançalarında sayının azalması üçün tədbirlərin aparılması: ümumi əsas sahə (mənzil, dəhliz, divar şkafları, sanitariya qovşagı , mətbəx , pilləkən lər , xol və s.)və köməkçi sahə (zirzəmi lər ,dam, zibilxana, qaraj, saray,istixana), həmçinin tikilməyən ərazi gəmiricilərin mübarizə tədbirləri normativ metodik sənədlər əsasında aparılmalıdır.Zoonoz infeksiyaların ocaqlarında deratizasiya işləri metodik məlumatlara əsasən aparılır.
Qablaşdırılmamış ərzaq məhsulları saxlanılan binalarda, zərərli örtüklərin istifadəsi qadağandır (Yapışan və tozlanan).Qablaşmamış ərzaq məhsullarının yaxınlarında səpgili zərərli maddələrin yerləşdirilməsi, istifadəsi qadağandır. tərəfindən zəif zədələnən ərzaq qabların (katdon qutu, kağız paketlər, kisələr və s.) yerləşdiyi yerlərdə rodentisit vasitələrindən istifadə edilir, rodentisitli bloklardan (parafin də, mum da) xüsusi mühafizə koperativlərindən istifadə oluna bilər ki, gəmiricilər tərəfindən zəhərli maddələr daşındıqda yeyinti məhsullarına onlar düşməsin. Qeyri–sağlam epidemioloji situasiya baş verərsə intensiv profilaktiki qırıcılıq tədbirləri aparılır, lazım gəldikdə həmin obyektin fəaliyyəti müvəqqəti dayandırılır.Uşaq müəssisələrininlərinin gəmiricilərdən mühafizəsi üçün sanitar-profilaktiki və qırıcılıq tədbirləri həm uşaq obyektlərində və həm də onun ətrafindaki obyektlərdə gəmiricilərə qarşı tədbirlər aparılmalıdır.Bu işin aparılması üçün mütəxəssisl ər cəlb olunmalıdır.Uşaq obyektlərində deratizasiyada kimyəvi və fiziki vasitələrdən istifadə etməklə maksimal təhlükəsizlik tədbirlərini həyata keçirirlər. Uşaqların onlarla təmasda olamasına yol verməmək lazımdır.
Kəskin təsir edən zəhər lə və ya zəhərin hər hansı növü ilə toz şəklində işlətmək qadağandır; Binalara tələ yemlərini deratizasiya məqsədi ilə işlətdikdə zəhərli maddələri uşaqlardan uzağa, əlçatmaz yerlərə və ya onların o yerlərdə olmadığı vaxtlarda işlətmək olar.↵Zəhərli tələ yemlərini ancaq xüsusi tutumların üzərində yalnız gəmiricilərin istifadə edə biləcəyi tutumlarda yerləşdirmək olar. O maddələr qida məhsullarından, dərmanlardan və məişət əşyalarından kənar yerlərdə olmalıdır;
Zəhərli örtükləri yalnız xüsusi tutumların vertikal səthinə yerləşdirmək məsləhətdir.Tutumların tələ yemləri ilə örtüklərlə nömrələnmələrini təmin etmək, imzalayıb sifarişçiyə vermək, sonradan deratizasiya vasitələrinin qalıqlarını toplayıb utilizasiya etməkdir. Sonradan bütün gəmiricilərin cəsədləri toplanılır və diqqətlə yığışdırılır otaqlarda təmizlik işləri aparılır.
Gəmiricilərlə fiziki vasitələrlə mübarizədə (tələlər,verşlər,yapışqan və s. maddələr) bütün obyektlərdə istifadə edilir.Zibil kameralarında gəmiricilərin yüksək sayda olduğu zaman, intensiv deratizasiya işləri aparmaqla 24 saat müddətində zibil borusu bağlanılır, belə halda əhaliyə əvvəlcədən deratizasiyanın aparılması müddəti və təhlükəsizlik tədbirləri haqqında xəbər verilməlidir. Gəmiricilərin sayının azalmasına qırıcılıq işləri aparıldıqdan 3 ay sonra təminat vermək olar. Obyektlərin bütün sahələrində (tikilməmiş ərazilərlə birlikdə) iş sifarişçi tərəfindən obyektlərin sanitar və texniki tələbatına uyğun hesablanmalıdır. Deratizasiyanın keyfiyyətinə nəzarət 3 səviyyədə aparılır.
Metodik sənədlər əsasında özünə nəzarət meydançaların və ya başqa nəzarət vasitələri ilə deratizasiya aparılan obyektlərdə paralel komplesk deratizasiya işlərinin aparılması. Daxili nəzarət deratizasiya işləri aparan təşkilatın rəhbərliyinin qərarı ilə deratizasiya tədbirlərinin tənzimlənməsi üçün aparılır. Ekspert nəzarəti deratizasiya tədbirlərini apardıqda ortaya çıxmış qeyri-standart sualların yerinə yetirilməsindən ibarətdir.
Deratizasiya vasitələrindən istifadə etdikdə hər bir vasitə üçün təsdiq edilmiş metodiki göstərişlərə dəqiq riayət edilməli, şəxsi və komunal gigiyena qaydalarına ,ətraf mühitin mühafizəsi tədbirlərinə və əməyin mühafizəsi və texniki təhlükəsizlik qaydalarının həyata keçirilməsinə fikir verilməlidir. Zəhərli deratizasiya rodentisit vasitələri ilə işləməyə ən az 18 yaşlı, xüsusi kurs keçmiş və texniki təhlükəsizlik qaydaları ilə tanış olmuş, nörmativ sənədlərə əsasən əks göstəriciləri olmayan şəxslər işə buraxlır.
Zəhərli vasitələrlə hamilə və uşaq əmizdirən anaların işləməsi qadağandır.Rodentisitlə əlaqəli bütün işlər, o cümlədən, onların qablaşdırılması, cəlbedicilər hazırlanması, obyektlərin (ocaqların) işlənməsi, mütləq pambıq və ya sukon parçadan tikilmiş xüsusi geyimlərdə , əlcək ldə və mühafizə ayaqqabında, gözün və nəfəs orqanlarının mühafizəsi üçün fərdi mühafizə vasitələrindən mütləq istifadə edərək işləmək lazımdır.
Nəfəs orqanlarının tozdan qorunması üçün toz əleyhinə respiratorlardan "Astra","F-62 Ş", "Lepestok" tipli, qaz əmələ gətirən vasitələrdə — universal tipli respiratorlardan "RU-60m" (DÜİST 17268–74), "RPY-67" (DÜİST 124–004-74), əleyhqaz patronlarından və ya filtirli əleyhqazlardan istifadə olunur.
Əl dərisinin tozvari vasitələrdən mühafizəsi üçün pambıq əlcəkdən, maye ilə işlədikdə tekniki rezin əlcəkdən istifadə olunması məsləhət görülür.Tibbi (anatomik və ya cərrahiyyə) əlcəklərdən istifadə etdikdə onların yararlılığına diqqət etmək, əgər əlcək nəm olarsa və ya təsadüfən rodentisit vasitələri düşərsə, o zaman onu quru və təmiz əlcəklə dəyişmək lazımdır.
Yemək, içmək və siqaret çəkmək qadağandır.Rodentisidin və ondan hazırlanmış vasitələrin, dəriyə, ağıza və gözə düşməsinə imkan verməmək. Əgər əməkdaşların əllərində yara, cizilma və dəri qıcıqlanması varsa o işə buraxılmır. İşdən sonra əllər, üz və bədənin açıq hissələri mütləq sabun və su ilə təmiz yuyulmalı və ağızı su ilə yaxalamaq, iş növbəsi qurtardıqdan sonra gigiyenik duş qəbul etmək lazımdır. Deratizasiya işi aparan şəxslər, gəmiricilər vasitəsi ilə necə infeksiya mənbəyi kimi o xəstəliklərə yoluxmamaq üçün həyata keçirməlidirlər:
xüsusi geyimlə işləməli;
gəmiriciləri əlcək geyilmiş əllə, korsangenlə və s. götürmək;
Fərabi
Əbunəsr Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Tərxan ibn Uzluğ ibn Tərxan Farabi (Əbunəsr Farabi) ət-Türki   (bəzi mənbələrdə isə Əbu Nəsr Məhəmməd ibn əl-Fərah əl-Farabi) (təxminən 873 – 950-ci illərdə yaşaması güman olunur) – İslam dünyasında peripatetik fəlsəfənin inkişafında mühüm xidmət göstərmiş filosofdur. Elmdə Aristoteldən sonra "İkinci müəllim" (əl-Müəllim əs-sani) fəxri adını qazanmışdır.
Deratizasiya
Ümumi qaydalar
böyrək sindromlu hemorragik qızdırma və başqa aerogen yolla yoluxa bilən infeksiya ocaqlarında respiratorlardan istifadə olunmalıdır;
Lessinq kafirotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid bitki yarımnövü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Təhlükəli həddə yaxın olanlar" kateqoriyasına aiddir – NT. Azərbaycanın nadir növüdür.
Bibliyanın yapon dilinə tərcüməsi
İlk dövrlər
Bibliyanın yapon dilinə tərcüməsi ilə bağlı işlər ilk dəfə 1548-ci ildə başlamışdır. Tərcümənin nüsxəsi müasir dövrə kimi gəlib çatmasa da, Kaqoşimadan olan qaçqın samuray Yaciro (və ya Anciro) Qoada Matfeya İncilini yapon dilinə "tərcümə etmişdir". Frensis Xavier Yaciro və iki yoldaşı ilə 1547-ci ildə Malay yarımadasında tanış olmuş və onları Qoadakı bir kollecə gətirmişdir. Yaciro öz doğma ölkəsi haqqında danışandan sonra Xavier həmin İncili yapon xalqına çatdırmaq istəmişdir. Yaciro Matfeya İncilini başdan sonra yapon yazısı ilə yazsa da, tərcüməsi müasir dövrə kimi çatmayıb. Lakin digər mənbələrdən məlumdur ki, o, tərcüməsi zamanı buddizm terminlərindən istifadə etmişdir. Hətta "tanrı" sözünü "hatoke" (budda) olaraq tərcümə etmişdir. Bunu öyrənən missionerlər tərcümədəki buddist terminləri latın və portuqal terminlərlə əvəz etmişdilər.
Deratizasiya
Ümumi qaydalar
Gəmiricilərlə və onların ekskrimentləri ilə əllə və onların ekskrimetləri ilə əlaqədə olduqda rəsmi icazə verilmiş dəriantiseptiklərindən istifadə edilməlidir ( 70 % -li etil spirti, 0,5 %-li xloramin məhlulu və başqaları). Yüksək riskli obyektlərdə dezinfektorlar qrup və ya briqada ilə işləməli, ən azı 2 nəfər xüsusi hallarda (şaxtalarda və s.) ən azı 4 nəfər oranı yaxşı tanıyan şəxslərin müşayəti ilə aparılmalı.
Fərabi
Həyatı
Əbunəsr Farabi Sır-Dərya çayı üzərindəki Farab şəhərində türk qəbiləsində hərbçi ailəsində doğulmuşdur. Farabi irsinin görkəmli tədqiqatçısı, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Müzəffər Xəyrullayev filosofun doğum tarixinin müxtəlif tədqiqatlarda 870-ci il göstərildiyini bildirdirsə də, həmin tarixin 873-cü il kimi  yazılmasını daha düzgün hesab etmişdir. Tədqiqatçı onun 885-895 illərdə Buxarada, Səmərqənddə təhsil aldığını, 910-911 illərdə Bağdada getdiyini göstərmişdir.
Bibliyanın yapon dilinə tərcüməsi
İlk dövrlər
Kütlənin istifadəsi üçün nəzərdə tutulmuş digər tərcümə işi isə Takuşima adasında 1563-cü ildə baş vermiş yanğında məhv olmuşdur. Yanğından bir neçə il sonra 1567-ci ildə missioner Luiş Froiş yapon Daniaonun və digərlərinin köməyi ilə bənzər tərcümələr aparmışdır. Orijinal tərcümələr itsə də, onun tərcüməsinin 1591-ci ildə Manuel Barreto tərəfindən hazırlanan nüsxələri Vatikan kitabxanasında tapılmışdır.
Lessinq kafirotu
Ekologiyası
Şoran və daşlı yamaclarda, duzlu göllərin sahillərində yarımsəhralarda, çöllərdə bitir.
Fərabi
Həyatı
Professor M.Xəyrullayev Farabinin 941-ci ildə Dəməşqə getdiyini, 949-950 illərdə isə Misirə səfər etdiyini bildirmişdir.
Lessinq kafirotu
Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqaz, Kür-Araz ovalığı, Kür düzündə və Naxçıvanda, aran və aşağı dağ qurşağında kiçik cəngəlliklər və qruplar əmələ gətirir.
İstifadəsi
Heyvanlar üçün qidalı yemdir. Tərkibində alkoloidlər, efir yağları vardır.
Qısa morfoloji təsviri
Gövdəsi aşağı hissədə odunlaşmış, çoxsaylı, 20-80 sm hündürlükdə yarımkolcuqdur. Yarpaqları 2-6 sm uzunluqda, xətvari, bizşəkilli, incə tüklüdür, dəstələrlə qısalmış budaqların qoltuğundadır, çiçəkləri təkdir, yarpaq qoltuğunda sıx, sünbülçiçək qrupundadır. Sütuncuq uzundur, iki uzun sapşəkilli dişicik ağızcıqlıdır. Meyvə vertikal, çılpaq meyvəyanlıdır. Toxmu dairəvi, qonur, qaramtıl, 1mm diametrindədir.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü may-sentyabr aylarına təsadüf edir. Kserofit-halofit, işıqsevən, duzlaşmaya davamlıdır. Toxumla çoxalır. Dağ ətəyində, şoran yerlərdə təmiz kamforosmanlıq və birillik şorangəli –taxıllı, kamforosmalıq qruplaşmaları əmələ gətirir.
Sayı və tendensiyası
Yaşayış mühitinin keyfiyyətinin davam edən pisləşməsi populyasiyanın gələcəkdə azalma təhlükəsini ehtimal etməyə əsas verir.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen amillər (otarılma, tapdalanma, infrastrukturun inkişafı).
Mühafizə tədbirləri
Mühafizə üçün xüsusi tədbirlər aparılmır, yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq üçün yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.
Fərabi
Həyatı
M.Xəyrullayev Farabinin 950-ci ildə noyabr, yaxud dekabr ayında Dəməşqdə vəfat etdiyini yazmışdır.
Fəlsəfəsi
right|180px|thumb|Əl Farabi Qazaxıstanın 5000-lik pul əsginazı üzərində Farabi riyaziyyat, fəlsəfə, tibb və musiqi elmlərinə misiliz töhfələr bəxş etmiş, Aristotelin əsərlərinə yazdığı şərhlərlə məşhurlaşmışdır. Farabi İslam dünyasını Yunan fəlsəfəsi ilə tanış etmiş ilk alimlərdən olmuşdur. Farabi məntiqi "təxəyyül" və "sübut" olmaqla iki kateqoriyaya ayırmışdır. Yazdığı "Kitabi əl-Musiqə əl-kəbr" (Musiqi haqqında böyük kitab) əsəri ilə musiqişünaslığın inkişafına təkan vermişdir. Bir neçə musiqi alətində ifa etmiş və bir neçəsini də özü ixtira etmişdir. Müasir ərəb musiqisində istifadə olunan səs sistemini məhz Farabi işləyib hazırlamışdır (Touma 1996, p. 170).
AMEA-nın müxbir üzvü, fəlsəfə elmləri doktoru, professor Zakir Məmmədov Əbunəsr Farabinin yaradıcılığını iki istiqamətdə apardığını bildirmişdir: 1) öz sələflərinin kitablarına şərh yazmış; 2) yeni əsərlər qələmə almışdır. Alimin məşhur əsərlərindən biri "Fəzilətli şəhər əhlinin baxışları" adlı kitabıdır. Bu əsərində "İdeal dövlət" konsepsiyasını irəli sürmüşdür. Farabi həmçinin fizikada boşluqların varlığı və onlarin təbiəti haqqında fikir söyləmiş ilk tədqiqatçılardan biri hesab olunur.
Farabinin əsərləri bir neçə əsr müddətində dünya elm və fəlsəfəsinin inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirmiş, Şərqdə, sonralar isə Qərbdə bir neçə yüz illiklər ərzində masaüstü dərslik kitabları olmuşdur (Füsus əl-Hikam). Dövrümüzə qədər 117 kitabı gəlib çıxmışdır ki, bunalardan 43-ü məntiq, 11-i metafizika, 7-si əxlaq, 7-si siyasi elmlər, 17-si musiqi, tibb və sosiologiya aiddir. 11 əsərə isə şərh yazmışdır.
AMEA-nın müxbir üzvü Zakir Məmmədov yazır ki, üç mühüm elmi-fəlsəfi təlimdən birini – Şərq peripatetizmini türk filosofu Əbunəsr Farabi, digər ikisini – panteizmi və işraqiliyi Azərbaycan filosoflarından Eynəlqüzat Miyanəci (1099-1131) və Şihabəddin Yəhya Sührəvərdi (1154-1191) yaratmışlar.
Aristoteldən sonra bütün dövrlərin və xalqların ən böyük filosofu sayılır. Farabi Şərqin İbn Sina və İbn Rüşd kimi dühalarının formalaşmasına birbaşa təsir göstərmişdir.
Deratizasiya
Ümumi qaydalar
Laboratoriya nın ayrıca giriş qapısı olmalıdır. Ora və qonşu otaqlara kəskin ərzaqdan fərqli iyli, o cümlədən dezinfeksiya və dezinseksiya vasitələrinin gətirilməsi qadağandır. Zəhərli materiyallarla bütün işlər – tələ yeminin hazırlanması, qablaşdırılması – laborotoriyada sorucu şkaflarda aparılmalıdır. Laborotoryadan kənarda zərərli cəlbedici yemin hazırlanması qadağandır.
Habuşu
thumb|250px|Habuşu. – Yaponiyanın Okinava prefekturasına məxsus avamoriyə əsaslanan likör növü. İçkinin digər adları Habu sakesi və ya Okinava ilan şərabıdır. Habuşu elmi adı Trimeresurus flavoviridis olan habu ilanının şərəfinə adlandırılıb. Bu ilan zınqırovlu ilanlar yarımfəsiləsindəndir. Habu ilanları çox zəhərlidirlər, Cənub-şərqi Asiyada, Filippin, Ryukyu və Yaponiya kimi adalarda yaşayırlar. Habu ilanının sancması ürəkbulanmasına, qusmaya, təzyiqin qalxmasına və sonda ölümə səbəb olur. Habu ilanının qurbanları sağalsalar da, çox vaxt əl və ayaqlarının istifadəsində problemlər yaşamağa başlayırlar.
Bibliyanın yapon dilinə tərcüməsi
1837–1853
thumb|left|Karl Gützlaff. Yaponiyada xristianların təqib edilməyə başlamasından və qapalı siyasətin yürüdülməsindən sonra 2 əsr boyunca Bibliyanın yapon dilinə tərcümə edilməsində irəliləyiş olmamışdır. XIX əsrdə Yaponiyadan xaricdə yapon dilinə tərcümələr edilməyə başlamışdır. 1837-ci ildə Karl Frederik Avqust Gützlaff İohann İncilinin yapon versiyasını Sinqapurda nəşr etmişdir. Gützlaff prussiyalı həkim idi və 1827-ci ildə Holland Yevengelist Cəmiyyəti tərəfindən İndoneziyaya missioner kimi göndərilmişdi. Daha sonra Makaoya köçmüş və London Missionerlik Cəmiyyətinin köməyi ilə frilans missioner kimi işləmişdir. Yaponiyaya marağı olduğundan yapon dilini öyrənməyə başlamış və 1835-ci ildə Otokiçi, Hisakiçi və İvakiçi adlı 3 yapon dənizçi onun öhdəliyinə verilmişdir. Bu dənizçilər Toba limanından ayrılan və 1831-ci ilin oktyabrında tayfuna düşən düyü daşıma gəmisindən sağ çıxanlar idilər. Sakit okeanı keçərək Kanadaya qədər çatmış, britaniyalılar tərəfindən xilas edildikdən sonra Makaoya gətirilmişdilər.
Habuşu
Habu ilanları 26 saat kimi çox uzun müddət boyunca cütləşə bildiklərindən içkinin kişilərdə cinsi istəyi artdırdığına inanılır. Ümumi inanca görə içkini içənlərdə cinsi istək güclənir.
Deratizasiya
Ümumi qaydalar
Laborotoriyada qida məhsullarının saxlanması, qidanın qəbulu, kənar şəxslərin və ev heyvanlarının olması qəti qadağandır. Sənədlərin yazılması, paltarın dəyişilməsi laborotioriyadan kənarda və ya xüsusi ayrılmış otaqlarda aparılır.
Bibliyanın yapon dilinə tərcüməsi
1837–1853
Gützlaff onların köməyi ilə 1836-cı ildə İohann İncilini tamamlamış və amerikalı nəşrçi Samuel Uels Vilyamsın köməyi ilə nəşr üçün ağac qəliblər hazırlamışdır. 1837-ci ildə üç dənizçi və Filippində Luzon sahilində qəzaya uğramış 4 balıqçı ilə birlikdə Yaponiyaya yola düşmüşdür və Okinavanın Naha şəhərinə çatmışdır. Lakin onlara Edo limanına daxil olmağa icazə verilməmiş, Kaqoşimada onlara atəş açdıqdan sonra 29 avqustda geri qayıtmağa məcbur olmuşdurlar.
Gützlaff 1837-ci ildə tərcüməsini Sinqapurda yayımlamış və sadəcə katakanadan istifadə etmişdir. 1841-ci ildə Ceyms Hepbörn Sinqapurda olarkən bu tərcüməni görmüş, bir nüsxəsini Nyu-Yorka göndərmiş, hətta həmin nüsxəni 1859-cu ildə Yaponiyaya gedərkən özü ilə aparmışdır. Gützlaff tərcüməsində "tanrı" sözünü "qokuraku" (buddizmdə cənnət üçün işlədilən termin), "loqos" sözünü "kaşikoy mono" (müdrik biri), "müqəddəs ruh" ifadəsini "kami" (tanrı) kimi vermişdir. İohann İncilinin birinci və ikinci fəsilləri, İohannın ikinci məktubu 1854-cü ildə Parisdə çap edilmişdir. Gützlaff tərcümlərinə davam edərək bütün Əhdi-Cədidi və Əhdi-Ətiqin bir qismini tərcümə etsə də, onları nəşr etməmişdir.
1853–1873
1853-cü ildə Yaponiyada izolyasiya dövrünün başa çatmasından sonra tərcümə işinə maraq göstərənlərin sayı artmağa başlamışdır. Bu dövrdə Gützlaffın dostu Samuel Vilyams öz tərcümələri üzərində işləməyə başlamışdır. O, uğursuz Yaponiya səfərindən sonra həmin dənizçilərin köməyi ilə işləmişdir. 1860 və ya 1861-ci ildə Matfeya İncilini və Yaradılış kitabını tamamlamış və Yokohamada olan Ceyms Hepbörn və Samuel Brauna əlyazmalarını göndərmişdir. Vilyamsın tərcüməsində Filippində qəzaya uğramış 4 balıqçıdan olan Şozonun imzasını da görmək olar. Onun tərcüməsi 1867-ci ildə Braunun evində baş vermiş yanğından qurtulmuş və daha sonra Fukuokada şəxsi kitabxanada tapılmışdır.
Növbəti tərcümə isə Bernard Jan Bettelheymə aiddir. Onun Luka İncili tərcüməsi ilk dəfə 1855-ci ildə katakana yazısı ilə Honkonqda nəşr olunmuşdur, daha sonra İohann İncili, Aktlar kitabı və Romalılara məktubu tərcümə etmişdir. Bettelheym Macarıstan yəhudisi idi və xristian olmuşdu. İngiltərədə yaşayırdı və Britaniya tərəfindən Okinavanın Naha şəhərinə həkim və missioner kimi göndərilmişdi. O, tərcümələrinin Yaponiyada uğurlu olmadığını görmüşdü, çünki Okinava dialektindən istifadə etmişdi. Buna görə də Çikaqoya əczaçı kimi köçərək bir yapon dostunun köməyi ilə tərcümələrini standart yapon dilinə yaxınlaşdırmışdır. Luka İncilinin tərcüməsini yaxşılaşdıraraq kanci yazısına da keçmişdir. Daha sonra Luka və İohann İncillərini hiraqanaya çevirmiş və 1873-cü ildə Vyanada çap etdirmişdir. Bu versiyaları uğurlu olmuş və geniş istifadə olunmuşdur. Bettelheym orijinal tərcüməsində Çin dilində tanrını bildirmək üçün istifadə olunan "cotey" sözündən yararlanmışdır.
Növbəti tərcüməçi Conatan Qobl olmuşdur. O, Yaponiyaya ilk dəfə 1853-cü ildə Metyü Perrinin ekspedisiyası ilə dənizçi kimi gəlmişdi. Daha sonra 1860-cı ildə missioner kimi həyat yoldaşı ilə Yokohamaya gəlmiş və adını Sentaro Kurazo olaraq dəyişdirmişdir. 1864-cü ildə İncilləri və Aktları tərcüməyə etməyə başlamışdır. 1871-ci ilin iyulunda Tokioda çap etdirdiyi Matfeya İncili müasir dövrdə Yaponiyada nəşr olunan ilk Bibliya tərcüməsi idi. Nəşr haqqında o yazırdı:
Hökumət tərcümənin nəşr olunan nüsxələrini və taxta qəlibləri yandırmışdır. Nüsxələrdən ancaq 6-sı günümüzə qədər gəlib çatmışdır (dördü Yaponiyada, ikisi ABŞ-dadır).
Qoblın tərcüməsi Yaponiyada hazırlanan və nəşr olunan ilk tərcümə olsa da, digər tərcümələr də mövcud idi. Ceyms Hepbörnə görə Yaponiyaya İncilləri tərümə etməyə gedən ilk missioner Samuel Robins Braun idi. Hepbörn kimi Braun da 1859-cu ildə Yaponiyaya gəlmişdi. Bəzi yapon dostlarına verdiyi Matfeya və Mark İncillərindən başqa digər tərcümələri 1867-ci ildə evində baş verən yanğında məhv olmuşdu. Onun Matfeya İncili tərcüməsinə aid bir nüsxəsi Vilyamsın tərcüməsinin də tapıldığı eyni kitabxanada tapılmışdır.
1867-ci ildə Bibliya cəmiyyətlərinin komitə tərcümələri başlamışdır. Həmin il Devid Tompson Yaradılış kitabını, Ceyms Hepbörn isə Braun və Okuno Masatsumanın köməyi ilə 4 İncili tərcüməyə etməyə başlamışdır. Mark və İohann İncilləri 1872-ci ildə, Matfeya İncili 1873-cü ildə nəşr olunmuşdur. Luka İncili isə 1875-ci ildə çapdan çıxmışdır.
Fərabi
Dinlə fəlsəfənin münasibətləri
Dinlə fəlsəfəni uyğunlaşdırmaq məsələsi Orta əsr şərq peripatetizminin görkəmli nümayəndəsi, “ikinci müəllim” (əl-müəllim əs-sani) ləqəbli Əbu Nəsr ibn Məhəmməd ibn Turxan ibn Uzluq əl-Farabinin (870-950) fəlsəfi təlimində əsas yer tutur. İrrasional vəhyi iyerarxiyada ən üst pilləyə çıxaran, rasional fəlsəfəni ona təhkim edən, din-fəlsəfə problemini bu əsasda həll etməyə cəhd göstərən Kindidən fərqli olaraq, Farabi ağılın rolunu vəhyin deyil, fəlsəfənin əsasında şərh etmişdir. Odur ki o, dinlə fəlsəfəni uyğunlaşdırarkən fəlsəfənin daxilindəki ziddiyyətlərə münasibət bildirməli olmuşdu. Çünki Platon və Aristotelin bir-birinə zidd fəlsəfi ideyaları Farabinin fəlsəfəyə verdiyi “Fəlsəfə mahiyyət etibarı ilə həqiqəti və ona dair bilikləri öyrənən elmdir” tərifi ilə üst-üstə düşmürdü. Farabini belə bir sual düşündürürdü: Madam ki fəlsəfə həqiqət haqqında elmdir, onda filosofların, xüsusən Platon və Aristotelin fəlsəfi təlimləri arasındakı ziddiyyətləri necə izah etmək olar? Elə buna görə də Farabi islamla yunan fəlsəfəsi arasında uyğunluq yaratmazdan əvvəl fəlsəfənin özünün daxili “problemlər”ini həll etməli idi. Bu məqsədlə “Əl-cəm beynə rəyey əl-həkimeyn Əfl atun əl-ilahi və Əristutalis” (Filosoflar: ilahiyyatçı Platon və Aristotelin ideyalarının uyğunlaşdırılması) adlanan traktat yazan filosof həmin əsərdə göstərmişdi ki, Platon və Aristotel fəlsəfənin özündə deyil, ona baxışda, müraciət olunan üsul və metodlarda, izahlarda bir-birindən fərqlənmişlər. Farabiyə görə, fəlsəfə həqiqəti və ona dair bilikləri öyrənmənin adıdır; bu səbəbdən böyük filosof və mütəfəkkirlər əsasda, mahiyyətdə zəruri olaraq eyni düşünürlər. Bütün filosoflar bir məktəbin – həqiqət axtarışına çıxmış fəlsəfənin şagirdləridirlər. İlk baxışdan təzadlı görünən fikirlər, əslində, eyni məsələlərin müxtəlif izahlarıdır.
Təlimləri birləşdirmə cəhdləri
Farabi müxtəlif fəlsəfi təlimləri ona görə “birləşdirmək” istəyirdi ki, dinlə fəlsəfə arasında uyğunluq yaradarkən fəlsəfə islam qarşısında vahid “blok”da təmsil olunsun. Lakin bu istək bir çox problemləri həll etmək üçün dinə alternativ tapmaq düşüncəsindən doğmamışdı. Həmçinin Farabi bu istəyi reallaşdırmaqla Aristotel fəlsəfəsinə ediləcək kəskin tənqidləri Platonun idealist ideyaları ilə yumşaltmaq məqsədi güdürdü. Əvvəlcə ziddiyyətli fəlsəfi təlimləri bir-birinə uyğunlaşdırmağa cəhd göstərmiş Farabi daha sonra islamla yunan fəlsəfəsini “barışdırmaq” üçün addımlar atmışdı. Farabinin nəzərində dinlə fəlsəfəni üç məsələdə uyğunlaşdırmaq mümkün idi: a) yaradılma probleminin qeyri-ənənəvi izahı (bu problemi həll etmək Farabi üçün çətin olmuşdu); b) peyğəmbərlik konsepsiyası; v) “seçilmişlər” (xəvas) və “kütlələr” təsnifi.
Südur təlimi
Aristotel kimi Farabi də materiyanın əzəli olduğunu bildirmiş, bunu Allahın əzəli substansiyası ilə əlaqələndirmişdi. Südur təliminə görə, mümkün varlıqlar, o cümlədən materiya əzəli olan Zəruri Varlıqdan “çıxmışdır”, deməli, bir substansiyadan emanasiya baş vermişdir. Farabi iddia edirdi ki, mümkün varlıqlar (o bunları “ikincilər” (səvani) adlandırırdı) zat etibarı ilə Zəruri Varlıq kimidir. “Birincidən (əl-əvvəl) ikincilərin (səvani) varlığı meydana çıxır. Yəni, ikincilər təkrarən meydana çıxır. (Onlar) nə 107 bütövlükdə mücərrəd cövhər, nə də maddədirlər”. Düzdür, Farabi tövhid – Allahın vəhdaniyyəti təliminə zidd düşməsin deyə emanasiya prosesini təsvir edərkən Zəruri Varlıqla kainat (varlıq aləmi) arasında “ağılları” yerləşdirir, mümkün varlıqların Zəruri Varlıqla eyni olmadığını izah etməyə çalışır. O bunu edərkən səbəbiyyət anlayışına toxunur. Səbəbiyyət haqqında danışarkən Farabi Zəruri Varlığı “mütləq kamil” olaraq səciyyələndirir, varlıqları üç: əvvəl, orta və axır kateqoriyalarda təsnif edir. “Əvvəl, orta və axırda təzahür edən varlıqlar məlumdur. Axırda gələnin əvvəlində səbəb olsa da, axırında səbəb yoxdur. Ortada gələnin əvvəli və axırında səbəblər vardır. Əvvəl sonrakıların səbəbi olsa da, əvvəlində səbəb yoxdur”. Farabi bildirirdi ki, sonrakılara səbəb olduğundan birinci (əl-əvvəl) nöqsanlardan uzaqdır: “Hər şeydə çatışmazlıq olduğu halda O bütün nöqsanlardan xalidir. Birinci nöqsansızdır. Deməli, mükəmməldir, bütün varlıqların fövqündədir. Onun varlığından daha kamil varlıq yoxdur. Heç bir varlıq Onun varlığının fövqündə dayanmır. Kamil varlıq varlıqlar silsiləsinin ən ali, nöqsandan uzaq varlığıdır”. Məlum olur ki, Farabiyə görə, ikincilərin varlığı birincinin varlığından asılıdır, onun qədər mükəmməl deyildir. Deməli, birinci və ikincilərin qeyri-cismani – mücərrəd olmağı onların eyniyyətindən xəbər vermir. Bundan əlavə, Farabi birinci varlığı ikinci varlıqlardan fərqləndirmək üçün onları zəruri və mümkün növlərə ayırır. Əgər birinci varlığın mövcud olmağı zəruridirsə, ikincilərinki mümkündür.
Bibliyanın yapon dilinə tərcüməsi
Komitə tərcümələri
thumb|Ceyms Hepbörn. 20 sentyabr 1872-ci ildə Yaponiyada Protestant Missiyası Cəmiyyətlərinin nümayəndələrinin ilk görüşündə Bibliyanın birgə tərcüməsi məsələsi müzakirə olunmuşdur. Görüş Hepbörnün Yokohamadakı evində baş tutmuşdu. Amerika Bibliya Cəmiyyəti tərcümə işini öz öhdəliyinə götürmüşdü. Hər kilsə bir tərcüməçi ilə təmin etməli idi. Daha sonra layihə yenidən təşkil olunmuş və yeni komitənin ilk görüşü 25 mart 1874-cü ildə Braunun evində baş tutmuşdur. Görüşdə Braun, Hepbörn, Makley və Qrin iştirak edirdilər. Görüşdən sonra Braun sədr, Qrin katib, Okuno Masatsuma isə yapon katib kimi seçilmişdi.
Növbəti gün baş verən görüşdə tərcümə işləri üçün Natan Braunu komitəyə dəvət etmək qərara alınmışdır. O, növbəti gündən 1876-cı ilin yanvarına kimi görüşlərə qatılmışdır. 1875-ci ildə Ceyms məktubunun, 1876-cı ildə Piter məktubunun öz versiyasını nəşr etmişdir. Hər iki tərcüməsi hiraqana ilə yazılmışdı. Komitənin birgə işi ilə 5 il yarım sonra — 1879-cu ilin dekabrında Əhdi-Cədidin tərcüməsi tamamlanmışdır. 1875-ci ilin əvvəlində Luka İncilinin tərcüməsinin yaxşılaşdırılması zamanı vəftiz üçün işlədilən "senrey" sözünü "baputesuma" ilə əvəz etmək təklif edilmişdir. Bunla bağlı sorğu Yaponiyadakı 55 protestant missionerə göndərilmişdir. 16 nəfər qarşı çıxmış, 30 nəfər dəstəkləmiş, 9 nəfər cavab verməmişdir və dəyişilik qəbul olunaraq 1875-ci ilin avqustunda Luka İncilinin yeni versiyası nəşr olunmuşdur.
13 oktyabr 1876-cı ildə Tsukicidə görüşən bir çox missioner Əhdi-Ətiqin tərcümə edilməsi üçün razılığa gəlmişdilər. Britaniya və Şotlandiyanın Bibliya cəmiyyətləri sponsor olmuşdular. Növbəti il Əhdi-Ətiqin bir hissəsi çap olunmuşdur. Devid Tompson Yaradılış kitabının ilk 11 fəslini tərcümə etmişdir. Daha sonra bu tərcümə özü də daxil olmaqla Uaddell, Piper və Koçrandan ibarət komitə tərəfindən yaxşılaşdırılmışdır.
Komitənin Əhdi-Cədidi nəşr etdirdiyi 1880-ci ildə Hepbörn özünün təklif etdiyi sistemlə tərcümənin romaci versiyasını da nəşr etmişdir. O, daha öncə 1873-cü ildə İohann İncilini romaci ilə nəşr etdirmişdi. Hepbörn məktubunda qeyd edir ki, Aktlar, Qalatiyalılara məktub, Filippinlilərə məktub, Vəhy kitabını Braun, İohanna məktub və Kolosslara məktubu isə Qrin tərcümə etmişdir, Əhdi-Cədidin qalan hissəsini isə özü yapon dilinə çevirmişdir. Taxta qəliblər üçün Okunonun kalliqrafiyası istifadə olunmuşdur. Komitənin yapon köməkçilərinə Okuno ilə yanaşı, Braunun köməkçisi Takahaşi Qoro, Qrinin köməkçisi Matsuyama Takayoşi və Natan Braunun köməkçisi Kavakatsu Tetsuya daxil idilər.
1882-ci ildə komitənin yenidən təşkil olunması ilə Verbek, Fayson və Hepbörn üzv olmuşduıar. Yapon üzvlər isə Matsuyama Takayoşi, Uemura Masahisa və İbuka Kacinosuke idilər. Komitənin görüşləri Verbekin Tsukicidəki evində baş tuturdu. İvritcə Əhdi-Ətiqin tərcüməsi 1887-ci ildə tamamlanmış, həmin il Şotlandiya Bibliya Cəmiyyəti Yaponiyada Prosestant Bibliyanın ilk tam nəşrini (iki cilddə) çap etmişdir. 1892-ci ildə Hepbörnün tərcümə etdiyi Bibliyanın romaci versiyası yayımlanmışdır. Bundan 4 il öncə — 1888-ci ildə Hepbörn Zəburun öz tərcüməsini nəşr etdirmişdi.
Fərdi tərcümələr
Natan Braun 27 yanvar 1876-cı ildəki görüşdən sonra komitədən ayrılmış və Əhdi-Cədidin yeni tərcüməsi ilə məşğul olmağa başlamışdır. Braun Conatan Qobldan təsirlənərək baptizm sözünü "şinrey" olaraq tərcümə etmişdir. 1879-cu ilin avqustunda Əhdi-Cədidin tərcüməsini bitirərək hiraqana ilə nəşr etmişdir. Komitənin Əhdi-Cədid tərcüməsi isə bundan 8 ay sonra — 1880-ci ilin aprelində işıq üzü görmüşdür. Natan Braunun bu tərcüməsi 1900-cü ildə Baptist kilsəsi tərəfindən kanci ilə nəşr olunmuşdur.
Əhdi-Ətiq kitablarını tərcümə etmək üçün başqa komitələr də yaradılmışdır. 1879-cu ildə Piper Aqqeya, İon, Malaxi kitablarının tərcümələrini tamamlamışdır. Bu ərəfələrdə müxtəlif müəlliflər də digər kitabları tərcümə etmişdirlər. Tompson Yaradılış kitabını (1878), Quido Verbek Zəburu (1880), Filip Fayson İoşua kitabını (1882), Devison Krallar kitabını (1883), Hepbörn Süleymanın məsəllərini (1883) tərcümə etmişdir.
Bu dövrdə Bibliyanın tərcüməsi ilə əcnəbilərlə yanaşı bəzi yaponlar da məşğul olmuşdur. Bunlardan birincisi Naqata Hoseyin 1873-cü ilə aid tərcüməsidir. Tokioda doğulan Naqata 1863-cü ildə Nyu-Yorkdan gətirilən ingiliscə Bibliya ilə tanış olmuşdur. 1872-ci ildə Osakaya köçəndən sonra bir nəşriyyat şirkəti ilə işləmişdir. Yaponiyada izolyasiya dövrünün başa çatmasından sonra hökumət Qərb ideyalarını yaymağa təşviq edirdi. Naqata "Qərb doktrinaları" (Seyyo-qusa) adı ilə 3 cildlik əsərində 12 Əhdi-Ətiq və Əhdi-Cədid kitabından çıxarışları, Tit və Timotinin məktublarını tərcümə etmişdir. Naqata Bibliyanı tərcümə edən ilk yapon, eləcə də, Əhdi-Cədidi yapon dilinə tərcümə edən ilk tərcüməçi olmuşdur. Onun bu əsəri xristianlıqla bağlı qadağanın ləğv edilməsindən iki ay sonra nəşr olunmuşdur. Birinci cilddə Süleymanın məsəllərindən çıxarılışlar, ikinci cilddə Levit, Qanunun təkrarı, İsxod, Nömrələr kitablarından, eləcə də, Romalılar, Salonikililər, Timoti və Tit məktublarından çıxarılışlar, üçüncü cilddə İncillərdən İsanın doktrinaları yer almışdır. 1900-cü ildə Naqata Hakodatedə yaşayarkən xristian kimi vəftiz olunmuşdur.
Fərabi
Südur təlimi
Südur təliminin konseptual əsaslarını işləyib hazırlayan Farabi yunan filosoflarının, xüsusən yeniplatonçuluq məktəbinin banisi Plotindən (205-270) təsirlənmişdi. Amma Plotinin təlimindəki başlanğıc “Bir” Farabinin “əl-Əvvəl”indən fərqlənir. Yuxarıda göstərmişdik ki, Farabi təlimində “əl-Əvvəl” müxtəlif substantiv keyfiyyətləri olan anlayışdır. Plotinin “Bir” məfhumu isə “yaxşılıq” keyfiyyətindən başqa digər substantiv xüsusiyyətlərə malik deyildir.
Südurun İslam təlimi ilə uyğunlaşdırılması
“Südur” təlimi bəzi cəhətləri ilə islam dininin qüdrətli Allah təsəvvürü ilə ziddiyyət əmələ gətirirdi. Əvvəla, “südur” islamın yoxdan yaradılma (ilahi kreasionizm) anlayışı ilə üst-üstə düşmürdü. Çünki “südur” yaradılma deyil, “əl-Əvvəl”ə aid substansiyanın “yayılması”dır və ya Tək Olandan yeni varlıqların emanasiya yolu ilə “çıxması”dır. Həmçinin islam nöqteyi-nəzərinə görə, yaradılmanın necəliyini ağıl izah edə bilməz; irrasional (qeybi) etiqad məsələlərinin rasional şərhinə cəhd göstərənlər Quranda tənbeh olunmuşdur (Bax: Quran, III, 7). Südur təliminin “Birdən bir çıxır” müddəası “qüdrətli və hər şeyə qadir Allah” təsəvvürünə meydan oxuyurdu. Türkiyəli tədqiqatçı Mustafa İldırım yazır: “Gəldiyimiz qənaət budur ki, bu müddəa bəzi suallar doğurur. Çünki Allaha və ya “Bir”ə çoxluq aid etməkdən yayınmaq üçün bu üsula əl atmaq Allahın qüdrəti, elmi və iradəsini məhdudlaşdırmaqdan başqa bir şey deyildir. Bu da öz növbəsində Allahın ənənəvi təsvirinə ziddir. ...Əgər Allah və ya “Bir” təkcə “ilk ağlı” zühur etdirirsə və digər varlıqların meydana gəlməsində rol oynamırsa, onda hər bir varlıq özlüyündə “allah” sayılır. Yox, əgər Allah həmişə hər şeyə müdaxilə edirsə, onda “Birdən bir çıxır” ideyası puç olur”.
Ənənəvi islam nöqteyi-nəzəri ilə əkslik təşkil edən məsələlərdən biri də “südur” təliminə görə kainatın Allahdan Onun iradəsi olmadan “çıxması”dır. Bu təlimdə deyilir ki, kainat “əl-Əvvəl”dən (İlkdən – Allahdan) təbii şəkildə “çıxıb”. Yəni, burada Allahın iradəsi nəzərə alınmayıb. Aşkar olan budur ki, “südur” təlimində yaradılmanın necə baş verdiyi öz izahını tapmayıb. “Farabi “südur” təlimini bütün imkanları ilə isbatlamağa cəhd göstərsə də, Aristotel fəlsəfəsinin “tanrı” təsəvvürü Müsəlman dünyasında etiraz doğurmuşdu”. Bu etiraz göstərir ki, Farabinin dinlə fəlsəfəni bir-birinə uyğunlaşdırmaq üçün yaratdığı “südur” təlimi müvəffəqiyyət qazanmamışdı.
Peyğəmbərlik haqqında
Farabinin islamla yunan fəlsəfəsini “barışdırmaq” üçün istinad etdiyi əsaslardan biri də peyğəmbərlik konsepsiyası idi. Bu konsepsiyaya görə, peyğəmbərlik fövqəltəbii hadisə deyildir. Peyğəmbərliyi rasional şəkildə izah etmək üçün Farabi “ağıllar” nəzəriyyəsini işləyib hazırlamışdı. O iddia edirdi ki, varlıq iyerarxiyasında “əl-Əvvəl”dən sonra “ağıllar aləmi” dayanmışdır. Bu ağılların sayı ondur. İyerarxik olaraq on ağıldan sonra “fəal ağıl” gəlir. Sonrakı üç pillədə isə “nəfs”, “forma” və “materiya” vardır. Filosofun iyerarxiya cədvəlində bizi maraqlandıran şey – “fəal ağıl”dır. “Ağıllar” nəzəriyyəsində bir müddəa olaraq nəzərdən keçirilən “fəal ağıl” Farabinin kosmoqoniya təlimində mühüm rol oynamaqla yanaşı, həm də fəlsəfi bilik və vəhyin mənbəyi hesab olunur. “Fəal ağıl”ı fəlsəfi bilik və vəhyin mənbəyi hesab edən filosof peyğəmbərlik fenomenini rasional şəkildə izah edərkən “düşünmə”, “bilikləri kəsb” və “xoşbəxtlik” anlayışlarını “fəal ağıl”la əlaqələndirir. Bu o deməkdir ki, sadə biliklər meydana çıxaran ibtidai əşya və hadisələri (mə`qulat) dərk etmək “fəal ağıl” vasitəsilə xoşbəxtliyi təmin edirsə, onda “fəal ağıl” həm də Allahla insan arasında “vasitəçi” rolunu oynaya bilər. Allah məhz “fəal ağıl” vasitəsilə insana həqiqət haqqında bilikləri – vəhyi endirir. Farabinin “südur” təliminə görə, “əl-Əvvəl”dən “fəal ağıl”a intiqal edən şey “fəal ağıl”dan insana “axan” şeyin özüdür. Filosof iddia edirdi ki, insanla “fəal ağıl” arasında rabitə iki pillədə baş verir: “passiv ağıl” (əl-əql əl-münfəil) və “qazanılan ağıl” (əl-əql əl-müstəfad). Bu “pillələr” keçildikdən sonra insanla “fəal ağıl” arasında birbaşa əlaqə yaranır və o, “vəhy” alır. Farabi “fəal ağıl”a necə yetişmək haqqında danışdıqdan sonra bildirir ki, insan bu mərhələləri aşdıqdan sonra “fəal ağıl”a yetişdikdə ya filosof, ya da peyğəmbər olur: “İnsanın nitq qabiliyyətinin nəzəri və əməli tərəflərində, təxəyyülündə “fəal ağıl” meydana çıxdıqda ona vəhy gəlməyə başlayır. ...Beləliklə, Allahdan “daşıb axan” vəhy “fəal ağıl”a, oradan da “passiv ağıl” (ələql əl-münfəil) və “qazanılan ağıl” (əl-əql əl-müstəfad) vasitəsilə təxəyyül prosesinə qarışır. Bu da öz növbəsində insanı ya filosofa, ya da mütəfəkkirə çevirir”. Deməli, peyğəmbər – təxəyyüllə “fəal ağla” yetişmiş insandır. Peyğəmbərlərdən fərqli olaraq, filosoflar təxəyyüllə deyil, düşünməklə “fəal ağıl”a yetişirlər: “...peyğəmbərlər və filosoflar “fəal ağıl”la əlaqə yaratmış üstün insanlardır. Aralarındakı fərq birincilərin buna təxəyyüllə, ikincilərin düşünməklə yetişmələrindədir. Deməli, aralarında kəskin fərq yoxdur”. Farabi deyirdi ki, filosofların “fəal ağıl”la əlaqə qurması hərtərəfli araşdırma və dərindən düşünmənin nəticəsində mümkündür. Bu vaxt ruh ilahi nur alır. Peyğəmbərlər isə həm röyada, həm də ayıq ikən “dərin intuisiya və ilhama əsaslanan təxəyyül bacarığına sahibdirlər”.
Həqiqət haqqında
Tək həqiqətə müxtəlif yollarla çatan filosof və peyğəmbərlərin əqli və vəhyi bilikləri eyni mənbədən öyrəndiklərini iddia edən Farabi həqiqəti dini və fəlsəfi deyə iki yerə ayırmamış, bunu islamla yunan fəlsəfəsinin ortaq xüsusiyyəti olaraq təqdim etmişdi. Buna baxmayaraq, Farabinin fəlsəfi təlimində peyğəmbər filosofdan üstün hesab edilmir. Bu iddia Farabinin peyğəmbərliklə əlaqəli müzakirəyə açıq fikirlərinə əsasən irəli sürülür. Farabinin “Peyğəmbərlər təxəyyüllə, filosoflar düşünməklə “fəal ağıl”a yetişirlər” ideyasını misal gətirən tənqidçilər “Təfəkkür təxəyyüldən ali idrak formasıdır” qaydasından çıxış etməklə bu iddianı isbatlamağa cəhd göstərirlər. Belə ki düşünmək hər hansı əşya və hadisəni reallıqda olduğu kimi “nəfs”də canlandırmaqdırsa, təxəyyül oxşar əşya və hadisələrin (xəyalların) inikasıdır. Elə isə filosofların “düşünmə”si peyğəmbərlərin “təxəyyül”ündən, deməli, filosoflar peyğəmbərlərdən üstündürlər. Onu da qeyd edək ki, Farabi heç bir əsərində bu iddianı açıq şəkildə irəli sürməyib; əksinə, bildirib ki, peyğəmbərlər filosoflardan fərqli olaraq, iki əqli qabiliyyətə: “müstəfad” və “fəal” düşünmə bacarığına sahibdirlər. Bütün bunlar əks arqumentlər olsa da, tutarlı cavab rolunu oynaya bilmir.
Farabi qətiyyətlə sübut etməyə çalışırdı ki, filosof və ya peyğəmbər olmaq xoşbəxtliyi təmin edəcəkdir. Bu iddia ehkamçılarda narazılıq doğurmuşdu. Onlar imanın əvəzedilməzliyi, vəhy mənşəli biliklərin daşıyıcısı sayılan peyğəmbərlərin məsumluğu, bu məziyyət sayəsində ilahi biliklərin olduğu kimi insanlara çatdırılması, filosofların isə bu cür imtiyazlara sahib olmamağı, insan zəkasının məhdud imkanları – bütün bu məsələləri əsas göstərməklə Farabinin peyğəmbərlik institutunu laxladacaq ideyalarını rədd etdilər. XII əsrin ilahiyyatçısı Əbu Hamid əl-Qəzali “Hər şeyi həll etmək və bütün növ bilikləri başa düşmək ağıl sayəsində mümkündür. ...Ağılın dərk etmədiyi şeyləri öyrənmək peyğəmbərliyin işidir. ...Ağılın vəzifəsi bizə bu barədə bilik vermək, peyğəmbərliyi isbatlamaq üçün sübutlar gətirmək, dərketmədə peyğəmbərliklə eyni olmadığını etiraf etməkdir. O, bizi əlimizdən tutaraq ...peyğəmbərliyə təslim edir. Ağılın sərhədi bura qədərdir” – deməklə Farabinin ağılın avtoritetliyi ideyasını tənqid etmişdi. Bununla yanaşı, Qəzali Farabinin peyğəmbərliyə dair rasional görüşlərini rədd edərək yazırdı: “(Peyğəmbərlik) ağlın fövqündə dayanan, onun qavraya bilmədiyi şeyləri dərk edən “göz”ə oxşayır. Qulaq rəngləri, göz səsləri qavramadığı kimi, fövqəladə halları da ağıl dərk edə bilmir”.
İnsanların çeşidləri haqqında
Dinlə fəlsəfəni bir-birinə uyğunlaşdırmaq üçün Farabi insanları iki qrupda təsnif etmişdi: seçilmişlər (xəvas) və kütlələr (əvam). Bu təsnif ilk baxışdan ziddiyyətli görünən məsələlərin, əslində bir-birinə əks olmadığını isbatlamaq üçün zəruri idi. Yuxarıdakı təsnifin mənası budur ki, insanların böyük hissəsinin həqiqəti dərk etməsi üçün din (iman gətirmək) kifayət edir. Seçilmişlərə isə əsaslandırılmış, mürəkkəb rasional biliklər lazımdır. Farabiyə görə, insanlar düşünmə qabiliyyətinə görə bir-birindən fərqlənir. Bu səbəbdən biliyi çatdırmaq iki yolla baş verir: ya qənaətbəxş və tutarlı dəlillərlə ya da inandırmaqla: “...əgər varlıqlara dair bilikləri cəm edib, ağılla qavrayıb, qəti dəlillərlə sübut ediriksə, bu bilikləri ehtiva edən elm fəlsəfə adlanır. Yox, əgər mahiyyətə dair biliklər mahiyyətə oxşar olanı xəyal etməklə kəsb olunub, inandırmaq yolu ilə təsdiqlənirsə, keçmişdəkilər belə bilikləri ehtiva edəni “din” adlandırmışlar”. Yuxarıdakı təriflərdən göründüyü kimi, Farabi dinlə fəlsəfənin uyğunluğunun mümkünlüyü ideyasını irəli sürmüş və bildirmişdir ki, onlar mövzu və məqsəd baxımından oxşardır. Varlıqların ilk səbəbini öyrənmək din və fəlsəfənin mövzusunu əmələ gətirir. Xoşbəxtliyi tapmaq isə onların ortaq məqsədidir. Lakin fəlsəfə təfəkkür və sübuta, din isə inama əsaslanır.
İndiyədək qeyd etdiklərimizin xülasəsi bundan ibarətdir ki, Farabi din-fəlsəfə problemini “südur” təlimi, “peyğəmbərlik” konsepsiyası, “seçilmişlər və kütlələr” ideyası əsasında həll etməyə cəhd göstərmişdir. İlk işi Platon idealizmi, Aristotel materializmi və yeniplatonçuluq təlimini bir-birinə uyğunlaşdırmaq olan Farabi məqsəd və məzmun baxımından fəlsəfəni dinlə “barışdırmaq” istəyirdi. O, filosofların eyni mövzular ətrafında fikir ayrılığına düşdüyünü görsə də, onların başlıca məsələlərdə bir mövqedən çıxış etdiklərini iddia etmişdi. Görünür, bununla Farabi din-fəlsəfə problemini həll etmək üçün vahid fəlsəfi təlim yaratmaq istəmişdir. Fəlsəfə və dinin oxşar mövzu və məqsədlərinin olduğunu deyən filosof göstərirdi ki, hər iki sahənin mövzusu varlıqları öyrənmək, məqsədi isə xoşbəxtliyi tapmaqdır. Kindi kimi Farabi də din və fəlsəfəni tək həqiqətin müxtəlif ifadə formaları hesab etmişdir.
Daosizm
alt=Yin və Yang
Daosizm — milli dindir. Daoizm (Çin 道教 - dàojiào) din və fəlsəfə elementlərini özündə birləşdirən Çin ənənəvi təlimi olan Tao və ya “şeylərin yolu” doktrinasıdır Dini və fəlsəfəni birləşdirən “San tzyao” adlanan üç ənənəvi Çin təlimlərindən biridir. Lüğətdə “Dao” “yol” deməkdir. Termin kimi “Dao-tzyao” “yol haqqında təlim” və ya Tien Tao “Səmanın yolu” səfi təlim kimi hələ e.ə. IX əsrlərdə Sarı İmperator Xuan-di tərəfindən yaradılmışdı. İlkin mənbəyi ibtidai sehrə və şamanizmə gedib çıxır. Din kimi e.ə. II əsrdən etibarən yaranmağa başlasa da, Daos dini sistemi isə artıq III-IV əsrlərdə formalaşdı. Dinin əsasında Çju imperiyasının şaman kultu, ölümsüzlük ideyası, mistik mərasimlər və fəlsəfə ənənəsi durmuşdu. Daoizm harmoniyaya çatmağın təlimi əsasında yaradılmış dindir.
Tərifi
Çin dini ənənəsinə aid ən original təlimlərdəndir. Taoçuluğun ortaya qoyduğu din anlayışı, Çin dini ənənəsinin, daha çox metafizik məzmunlu təlimləri üzərinə qurulmuşdur. Bu onu Çin mədəniyyəti içərisindən çıxmış Konfutsiçilikdən ayıran ən böyük xüsusiyyət olmuşdur.
Lao-tzu
Taoizmin qurucusu Laoziyə görə obyektlərə və anlayışlara verdiyimiz mənalar arzuları və məqsədləri doğurarlar. Yaxşı və pis, alçaq və yüksək, işıqlıq və qaranlıq kimi. Bu mənalardan qopmamız arzu və məqsədlərimizdən ayrılmamız nəticəsində hərəkətsizliyə çatarıq. Hərəkətsizlik bir dəfə qavrandığında uyğun həyata keçiş qapısı açılar. Keçmişin peşmanlıqları və gələcək qayğısı və planları kimi gerçək həyatdan qoparan təsir edər eyni zamanda insan həyatında bir növ balanssızlıq halı yaradar. Uyğun həyat və təbii axış insanın içində olduğu an ilə inteqrasiya olunaraq yaşamasını təmin edər. Bu uyğunlaşmaya yolu izləmək deyilir. Yol mənasını verən tao sözüylə nəzərdə tutulan budur.
İşdə bu təlimləri ortaya qoyan və Taoizmin qurucusu olaraq bilinən Laozinin həyatı haqqında məlumatımız çox azdır. Onun yaşayıb yaşamadığı belə müzakirə edilmişdir. Haqqında bir çox görüş ortaya atılmış və əfsanələr uydurulmuşdur.
Çinin məşhur tarixçilərindən Sima Qian E.Ə. 100 ildə yazdığı Shiji (şı-ci) adlı əsərində Lao-zinin bioqrafiyasını bu şəkildə yazmışdır: ‘‘Lao-Tzu Chou dövlətinin Ku mıntıkasında Li-hsianggda Chü-jen kəndində doğulmuşdur. Öz adı Erh, ailə adı Li, müstear adı Dandır. Chou sülaləsi imperatorluğunun tarixçisi və kitabxana gözətçisidir." Buna görə onun əsl adı Li Dandır (Lao-Tandır). Lao-Tzu, ona verilmiş bir ləqəbdir; ‘‘Qoca Müdrik'' mənasını verər
Çin şifahi ənənəsində E.Ə. 604 deyə bilinən doğum ili, Shı-chıda qeydli deyil. Bu, tarixin daha sonraları təyin olunduğunu göstərməkdədir. Bununla birlikdə bu sənəd onun yaşadığını göstərən ən yaxşı dəlil olaraq qəbul edilməkdədir.
Mifologiyaya görə, Laozinin anası nurdan hamilə qalmış, 80 il sonra ağ saçlı, ağ saqqallı bir uşaq doğmuş. İşdə Laozi, yəni qoca uşaq ləqəbi buradan gəlməkdədir. Bu əfsanə daha irəliyə aparılaraq doğum tarixi E.Ə. 1321-ci ilə qədər çıxarılmış və müqəddəs bir adam olaraq göstərilmişdir. O zaman Lao-chun adını almışdır. Bəzi araşdırmaçılara görə, bu kimi uydurma hekayələrin çoxu Budizmdən sonra Budist hekayələrinə rəğbət üçün yazılmışdır.