cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İştirakçı demokratiya
Bəzi alimlər, güclü qeyri-hökumət ictimai sferasının güclü liberal demokratiyanın yaranması üçün ilkin şərt olduğu inancına əsaslanaraq, bu terminin vətəndaş cəmiyyəti sahəsində icma əsaslı fəaliyyətlərə yenidən diqqət yetirməli olduğunu iddia edirlər. Bu alimlər vətəndaş cəmiyyəti sferası ilə formal siyasi sfera arasındakı fərqin vacib olduğunu vurğulamağa meyillidirlər.
Oskar Sançes
Oskar Arias Sançez;(13 iyul 1940-cı il, Kosta Rikanın Herediya şəhərində anadan olub) 1986-1990 ve 2006-2010-cu illər arasında Kosta Rikanın prezidenti idi. Mərkəzi Amerikadakı maliyyə böhranına son qoyma səylərinə görə 1987-ci ildə Nobel Sülh Mükafatına layiq görülüb.
O,həmçinin Albert Şveytzer Humanitarizm Mükafatına layiq görülmüş,Sülh və Təhlükəsizlik naminə iqtisadçıların etibar etdiyi şəxs idi. 2003-cü ildə Beynəlxalq Cinayət Məhkəməsinin Qurbanlara Etimad Fondunun İdarə Heyətinə seçildi.
Erkən həyatı
Arias,Herediya əyalətində üst sinif bir ailədə anadan olmuşdur. Arias orta məktəbini paytaxt San Xosedəki Sent Frankis Kollecində başa vurdu. Daha sonra ABŞ-yə getdi və tibb təhsili almaq məqsədi ilə Boston Universitetinə yazıldı,lakin tezliklə vətəninə döndü və Kosta Rika Universitetində hüquq və iqtisadiyyat üzrə təhsil aldı. 1967-ci ildə Arias İngiltərəyə getdi və London İqtisadiyyat Məktəbində qeydiyyatdan keçdi. 1974-cü ildə Esseks Universitetində siyasi elmlər doktoru dərəcəsi almışdır. Arias,Harvard Universiteti, Prinston Universiteti, Dartmut Kolleci, Oberlin Kolleci,Veyk Forest Universiteti, İsaka Kolleci və Sent-Luis Vaşinqton Universitetindəki doktorluqları da daxil olmaqla əllidən çox fəxri dərəcə almışdır.
Birinci prezidentliyi
thumb|left|upright|Arias [[1980-ci ildə]] Arias,Kosta Rikanın əsas sosial-demokratik partiyası olan Milli Qurtuluş Partiyasına (MQP) qatıldı. 1986-cı ildə bu partiyadan prezidentliyə namizədliyini irəli sürərərk müvəffəqiyyət qazana bildi. Ariasın başçılığı ilə Kosta Rika iqtisadiyyatının ənənəvi nağd məhsullara (qəhvə və banan) əsaslanan iqtisadiyyatdan qeyri-ənənəvi kənd təsərrüfatına (məsələn, ekzotik çiçəklər və meyvələrə) və turizmə yönəlmiş bir iqtisadiyyata çevrilməsini gördü. MQP-dəki bəziləri onun rəhbərliyinin partiyanın sosial-demokratik təlimlərdən imtina etdiyinə və neoliberal iqtisadi modeli təbliğ etdiyinə görə tənqid etdi. İndi nominal olaraq sosial-demokratik partiyanın üzvü olmasına baxmayaraq, o, tez-tez neoliberal kimi qəbul edilir.
Arias,1987-ci il Nobel Sülh mükafatını İngiltərədəki həmyaşıtı Con Bel və Mərkəzi Amerika sülh razılaşmaları yolundakı çalışmalarına görə Rodriqo Madriqal Nietonun köməkliyi ilə aldı. Bu,böyük qarışıqlıq dövründə Mərkəzi Amerika (Panama) bərzəxində demokratiya və barışı təşviq etmək üçün hazırlanmış bir plan idi: sol partizanlar,Salvadorda və Qvatemalada Soyuq Müharibə altında ABŞ tərəfindən dəstəklənən hökumətlərə qarşı mübarizə aparırdılar;ABŞ-nin dəstəklədiyi Kontras(Nikaraqua siyasi-hərbi hərəkatı),Nikaraquada Sandinista hökumətinə qarşı üsyanla mübarizə aparırdı; Honduras,siyasi gücünü ordusundan alırdı,ABŞ hərbi qüvvələri üçün baza olaraq ortada tutuldu; və Kosta Rikanın digər sərhədində Panama Manuel Noryeqanın hərbi diktaturasının zülmü ilə qarşılaşdı. Sançesin dəstəyi ilə müxtəlif silahlı qarşıdurmalar on il ərzində sona çatdı (Qvatemalada vətəndaş müharibəsi nəhayət 1996-cı ildə sona çatdı).
Arias daha sonra Mərkəzi Amerika bölgəsinə daha yüksək səviyyədə inteqrasiyaya çağırışda və Mərkəzi Amerika Parlamentinin (Parlamento Centroamericano) yaradılmasında səy göstərdi. İndiki rəhbərliyi dövründə,Arias,Kosta Rikanın Mərkəzi Amerika Parlamentinə girməyəcəyini elan etdi. Arias ölkənin təhsil sistemini də dəyişdirdi. Bu baxımdan ən diqqətəlayiq hərəkət,ibtidai və orta məktəbin sonunda standartlaşdırılmış akademik testlərin yenidən tətbiqi idi.
İkinci prezidentliyi
thumb|Oskar Sançes 2006-cı ildə 1969-cu ildə Kosta-Rika konstitusiyasına keçmiş prezidentlərin yenidən seçilməsini qadağan edən bir maddə daxil olmaqla dəyişiklik edilmişdi. Arias, IV Sala,Kosta Rika Ali Ədalət Məhkəməsi Konstitusiya Palatasında buna etiraz etdi,ilk öncə 2000-ci ilin sentyabrında ərizəsini rədd etdi. 2003-cü ildə bir qrup Arias tərəfdarı,yenidən seçilməyi qadağan edən 1969-cu il konstitusiya dəyişikliyinin,konstitusiyaya zidd olduğunu bildirmiş və bu dəfə 2003-cü ilin aprel ayında çıxarılan qərar,ardıcıl olmayan yenidən seçilməyə qoyulan qadağanı ləğv etdi. Bu qərar keçmiş prezident Luis Alberto Monqe tərəfindən "dövlət zərbəsi" və ya "dövlət çevrilişi" kimi pislənildi.
Arias 2004-cü ilin fevralında 2006-cı ilin ümumi seçkilərində yenidən prezidentliyə namizəd olmaq niyyətində olduğunu bildirdi.O vaxta qədər,həbsxanada olmayan,ittiham aktı altında olan və ya istintaqla üzləşən yeganə keçmiş prezident idi. İllərdir özəl seçki şirkətləri və bir neçə xəbər mediası,Ariasın böyük bir fərqlə qalib gələcəyini proqnozlaşdıran anketlər yayımlasa da, seçkilər əvvəlcə çağırışa çox yaxın sayılırdı. Bir ay sonra, 7 mart tarixində,hesablamadan sonra rəsmi nəticələr,Ariasın sol mərkəzli rəqibi Otton Solisi 18.169 səslə (etibarlı səslərin 1.2%-i) məğlub etdiyini göstərdi və prezidentliyi tək bir turda ələ keçirmək üçün tələb olunan yüzdə 40% səs üzərindən yalnız bir neçə min səs aldı. 8 may 2006-cı ildə günorta saatlarında Milli Stadionda and içdi. 15 sentyabr 2008-ci ildəki çıxışında,rəqiblərinin tənqidlərindən çox yorulduğunu etiraf etdi.
1 iyun 2007-ci il tarixində,Kosta Rikanın Çin Respublikasının(Tayvan) Çin Xalq Respublikasına çevrilişini diplomatik tanınmasından sonra,o,Kosta Rikanı dünyada 167-ci millət etdi. Daha sonra,Pekinin diplomatik və maliyyə təzyiqi altında,Nobel Sülh mükafatı laureatı olan XIV Dalay Lamanı,Pekinin Tibetdəki mübahisəli iğtişaşları yatırması zamanı təklif olunan və çox gözlənilən bir səfəri müddətsiz təxirə salmasına səbəb oldu.
18 aprel 2009-cu il tarixində Trinidad və Tobaqoda keçirilən Amerika qitələrinin 5-ci zirvə toplasında Arias "Yanlış bir şey etdik" mövzusunda bir çıxış etdi. Latın Amerikalı həmkarlarına yönəldilən,Latın Amerikasının dünyanın digər bölgələrinə nisbətən daha az inkişafda olmasını qəbul etmədi,praqmatizmə və hərbi rejimə söykənən idarəçilikdən daha çox təhsil yönümlü idarəçiliyə çağırış etdi.
2009-cu il Honduras Konstitusiya Böhranında vasitəçi
2009-cu ildə,Honduras Ali Məhkəməsi Honduras prezidenti Manuel Zela haqqında konstitusiya və qanunları pozduğu üçün həbs qərarı verdi. İki gün sonra Honduras Milli Konqresi (Zelayanın öz partiyası,digər partiyalardan daha çox,128 yerdən 62-nə sahib) da Zelayanın istefasına səs verdi. Zelaya Kosta Rikaya qaçdı. Honduras konstitusiyası,vitse-prezident Elvin Ernesto Santos 2008-ci ilin dekabrında prezidentliyə namizəd olmaqdan istefa verdiyi üçün,prezidentdən sonra gələn Konqresin rəhbəri Roberto Miçelettini müvəqqəti dövlət başçısı təyin edir. Miçelettinin səlahiyyət müddəti 27 yanvar 2010-cu il tarixində bitdi.
Sançes,2009-cu il Honduras konstitusiya böhranında Zelaya və Miçeletti arasında vasitəçi kimi xidmət etməyə başladı. İki Honduraslı təmsilçi Sançes ilə müxtəlif mövzularla bağlı görüşsələr də,hər hansı bir razılığa gələ bilmədilər. Yuxarıda qeyd olunduğu kimi (faktiki əsaslarla),Sançesin özü əvvəlcə,konstitusiya müddəti məhdudiyyətləri səbəbindən Kosta Rikanın konstitusiya məhkəməsi tərəfindən müəyyən müddətdən qadağan edildi,lakin bu,Hondurasdan fərqli olaraq Kosta Rika IV Sala məhkəməsinin razılığı ilə qanuni yollarla geri alındı. Hondurasda yeni seçkilərin 29 noyabr 2009-cu il tarixində keçirilməsi planlaşdırıldı. Miçeletti hökuməti,2 iyul 2009-cu ildə prezident seçkilərini erkən keçirməyə hazır olduğunu bildirdi. Arias,Zelayanın prezident olaraq geri dönməsini tələb edən yeddi maddədən ibarət bir müqavilə təqdim etdi - bu şərt müvəqqəti hökumət üçün qəbuledilməz sayıldı. Zelayanın nümayəndələri Arias təklifini "prinsipcə" qəbul etdilər,lakin Miçelettinin nümayəndələri,Zelayanın Hondurasta hakimiyyətə qayıtmasına müqavimət göstərdilər.
Sağlamlığı
2007-ci ilin avqust ayında Sançes ayaqda əzələ ağrısı və 2008-ci ilin aprelində bel nahiyəsindəki əzələ ağrısı səbəbindən bəzi fəaliyyətlərini dayandırmalı oldu. Ardından,bir neçə həftə ərzində danışmaqda çətinlik çəkdiyindən Arias,səs tellərində kist olduğu təyin olunduğu yerə,20 may 2008-ci il tarixində ABŞ-dəki Filadelfiya Otorinolarinqologiya tibb mərkəzinə getdi. Nəticədə 21 may tarixində həkimlər ona bir ay danışmamağı tövsiyə etdi,bunun kömək etməyəcəyi təqdirdə əməliyyatın düşünüləcəyi bildirildi. 11 avqust 2009-cu ildə Ariasa H1N1 qrip diaqnozu qoyuldu,ancaq sağaldı.
Mübahisələr
Oskar Sançesin bəzi hərəkətləri mübahisələrə səbəb oldu:
Prezident kimi rolu bitdikdən sonra da,başqa mübahisəli məsələlər də onu izlədi. İspaniyanın Autopistas del Sol şirkəti tərəfindən inşa edilən Eskazu - Kaldera marşrutu böyük maddiyyat tələb etdiyinə,aşırımlı və təhlükəli yollardan keçdiyinə görə illər ərzində ağır tənqidlərə məruz qaldı (daha çox qaya sürüşməsinin qarşısını almaq üçün,çətin təmirdən keçməli idi). Oskar Sançes yerli biomüxtəlifliyə xələl gətirə biləcək ağır mədən işlərini aparan Kanadanın bir şirkətini dəvət etdiyi üçün günahlandırıldı. Çinçilla Miranda rəhbərliyi dövründə onların icazələri ləğv edildi və bu,xalq arasında bir varis olaraq qəbul edilən o zamankı prezident Laura Çinçilla Mirandanı qəfil tənqidindən sonra Arias-Çinçilla düşmənçiliyi təəssüratı yaratdı.
Məhkəmə ittihamları
2017-ci ildə Kosta Rikanın Baş Prokurorluğu,Ariası Krakitas işində günahlandırdı,Ekologiya və Təbii Sərvətlər naziri Roberto Dables,Ariasın prezident olaraq Kanadalı şirkət "İnfinito Goldun",qızıl mədənləri üçün Krukitas adıyla tanınan Nikaraqua sərhədi yaxınlığındakı qorunan bir əraziyə nəzarət etməsini və "milli maraq" elan etməsini, 2008-ci ildə imzaladığı bir qərarla qəbul etmədi;Prokurorluğun iddia etdiyi kimi,bu iş qanunsuz idi,çünki qorunan ərazilər hər cürə istismara verilə bilməzdi. Dables əvvəllər ittihamlarda təqsirli bilinirdi, lakin Ariasla birlikdə əvvəlki Baş Prokuror Xorxe Xavarriya (tez-tez Ariasa yaxın olmaqda günahlandırılırdı) tərəfindən ittiham edilmədi. Yeni Baş Prokuror Emiliya Navas,Ariası ittiham edən işi yenidən açdı.
Ayrıca 2019-cu ildə psixiatr və nüvə əleyhinə fəal Aleksandra Arçe fon Herald Ariası rəsmi olaraq Kosta Rika prokurorluğunda təcavüzdə günahlandırdı. İddiasından sonra daha üç qadın Sançesi cinsi təcavüz və pis davranışda günahlandırdı. Sançes ittihamları rədd etdi.
Cek Qriliş
Cek Qriliş — İngiltərə Premyer Liqasında çıxış edən Mançester Sitinin ingiltərəli futbolçusu.
== Uğurları ==
Klub
Mançester Siti
NGC 3352
NGC 3352, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Şir bürcü istiqamətində yerləşir. S0 tipli. tərəfindən ildə 80.01 sm (31.5 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Cənubi Vyetnam Qurtuluş Ordusu
Cənubi Vyetnam Qurtuluş Ordusu — 1961-ci ildə Cənubi Vyetnamda Vyetnam Fəhlə Partiyası tərəfindən yaradılmış hərbi qüvvə. 1962-ci ildə Cənubi Vyetnam Xalq İnqilabçı Partiyası xarici görkəminə görə Vyetnam Fəhlə Partiyasından ayrılaraq Azadlıq Ordusunun hərbçilərinə açıq şəkildə rəhbərlik etmişdir. Siyasi cəhətdən Cənubi Vyetnam Qurtuluş Ordusu Cənubi Vyetnam Milli Azadlıq Cəbhəsi və Cənubi Vyetnam Respublikası Müvəqqəti İnqilabi Hökumətinin rəhbərliyi altında idi. Vyetnamın şimalından cənubundakı hərbi qüvvələr kollektiv olaraq Cənubi Vyetnamın Azadlıq Ordusu kimi tanınırdılar, lakin hələ də Vyetnam Xalq Ordusunun bölmə adlarından, hərbi nişanlarından və müharibə bayrağından istifadə edirdilər.
1973-cü il Paris razılaşmasından sonra Cənubi Vyetnam Qurtuluş Ordusunun qüvvələri bir-bir Vyetnam Xalq Ordusuna birləşdirilmişdir. Bu birləşmə 1975 və 1976-cı illərdə tamamlanmışdır. İnzibati cəhətdən Cənubi Vyetnam Qurtuluş Ordusu və Vyetnam Xalq Ordusu iki fərqli ordu olsalar da, eyni rəhbərliyi bölüşürlər və vahid prinsipə uyğun olaraq qüvvələri tamamilə birləşdirə, bölə və əlavə edə bilirdilər. 1975-ci ildən sonra Vyetnam Fəhlə Partiyası müharibə zamanı həm Cənubi Azadlıq Ordusuna, həm də Vyetnam Xalq Ordusuna rəhbərlik etdiyini etiraf etmişdir. Cənubi Vyetnam Milli Azadlıq Cəbhəsi və Cənubi Vyetnam Respublikası Müvəqqəti İnqilabi Hökuməti də Vyetnam Fəhlə Partiyasından məxfi olaraq istiqamətləndirilirdilər.
Kuroda Seyki
Həyatı
Kuroda Seyki 1866-cı ildə müasir Kaqoşima prefekturasının ərazisində doğulmuş və dayısı Kuroda Kiyotsuna tərəfindən övladlığa götürülmüşdür. 1884-cü ildə hüquq təhsili almaq üçün Parisə səyahət etmişdir. Parisdə sənət əsərləri satmaqla məşğul olan Hayaşi Tadamasa, eləcə də, sənətşünaslıq tələbələri Yamamoto Hasui və Fuci Masazo ilə tanış olmuşdur. İki il boyunca həm hüquq, həm də rəssamlıqla məşğul olmuşduşdur. Lakin ailəsinin icazəsi ilə özünü tamamilə rəssamlığa həsr etməyə qərar vermiş və Rafael Kollenin tələbəsi olmuşdur.
Kurodanın yaradıcılığı tanınmış və Fransanın bir sıra təsviri incəsənət cəmiyyətlərinə qəbul edilmişdir. 1893-cü ildə Yaponiyaya qayıdaraq Meyci dövrünün Qərb rəssamlığında yeni istiqamət başlatmışdır. O, Meyci Təsviri İncəsənət Cəmiyyətinə qoşulanda gənc üzvlər onun liderliyini sezmiş, mühafizəkarlar isə onu rəqib hesab etmişdirlər. Kollenin digər tələbəsi olmuş Kume Keyiçiro ilə birlikdə fransız sisteminə əsaslanan Tenşin Doco studiyasını açmışdır.
1896-cı ildə Kuroda və onun təqibçiləri Meyci Təsviri İncəsənət Cəmiyyətini tərk edərək Ağ At Cəmiyyəti adlı müstəqil rəssamlıq təşkilatı yaratmışdırlar. Tezliklə ona Tokio İncəsənət Məktəbinə qoşulmaq barədə təklif gəlmiş və o, Yaponiyada Qərb rəssamlığının liderinə çevrilmişdir. 1897-ci ildə çəkdiyi "Göl kənarı" əsəri onun ən tanınmış əsəri hesab olunur. 1900–01-ci illərdə Parisdə Yaponiya Təhsil Nazirliyinin nümayəndəsi kimi işləmiş və Parisdə beynəlxalq sərgilərdə çıxış etmişdir.
Kuroda 1907-ci ildə Təhsil Nazirliyi tərəfindən təşkil olunan Bunten sərgisinin hakimi təyin olunmuş, 1919-cu ildə İmperiya evinin rəssamı seçilmiş, 1919-cu ildə isə Yaponiya Təsviri İncsənət Akademiyasının üzvlüyünə qəbul edilmişdir. 1922-ci ildə bu təşkilatın prezidenti seçilmişdir. 1920-ci ildə Yaponiya parlamentinin deputatı olmuşdur. O, 1930-cu ildə İncəsənət Tədqiqatı İnstitutunun əsasını qoymuşdur.
İrsi
Kurodanın "Göl kənarı" və "Mayko" əsərləri Yaponiya hökuməti tərəfindən buraxılmış poçt markalarının üzərində təsvir edilmişdir. Tokio Milli Muzeyində onun əsərlərinin sərgiləndiyi Kuroda Memorial Zalı yaradılmışdır. Google 9 avqust 2022-ci ildə Kurodanın 156 illiyi münasibətilə dudl təqdim etmişdir.
Yonava FK
Jonava FK - Litvanın futbol klubu. Yonava şəhərində yerləşir.
Tarixi
1991-cü ildə yaranan komanda ev oyunlarını Jonava stadionunda keçirir.
Muriyel Spark
Uşaqlığı
Muriel Sarah Camberg 1918-ci ildə Edinburqda doğulub. Atası şotland, anası ingilis idi. Ceyms Cillespi kollecində oxuyub. İstedadli tələbə olan Muriel 12 yaşında ikən "Out of a Book" başlıqlı şeirinə görə Volter Skot mükafatı alıb
Ailə həyatı
1937-ci ildə Muriel Camberg Sydney Oswald Spark ilə evlənmişdir. Evliliyinin ilk illərində Afrikada yaşayır, 1938-ci ildə oğlu Robin kimi tanınan Samuel doğulur, amma Murielin evliliyi tezliklə boşanma ilə sona yetir. 1944-cü ildə ərindən ayrılıb oğlu ilə Londona qayıdır.
Əsərləri
Əsərlərini elmi və bədii olmaqla 2 qrupa bölmək olar. Elmi əsərlərinə tənqidi məqalə və bioqrafiyalar, bədii əsərlərinə isə şeirlər, romanlar, pyeslər və qısa hekayələr daxildir.
Şüşə
Şüşə — Na2CO3 + SiO2 = Na2SiO3 + CO2CaCO3 + SiO2 = CaSiO3 thumb|250px|right|Şüşə qablar Öz keyfiyyət göstəricilərinə görə insan həyatında böyük rol oynayan süni material. Fiziki kimyəvi xüsusiyyətlərinə görə qeyri-üzvi maddə, bərk cisim, strukturuna görə anorf, izotrop; bütün şüşə növləri ilkin materialın əridilməsi nəticəsində kristallaşma müddətində ən yumşaq vəziyyətdən şüşə vəziyyətinədək gəlib çatırlar. Şüşənin ərimə temperturu 300-dən 2500 °C-dək olaraq şüşə əmələgətirən (oksidlərin, ftoridlərin, fosfatların və s.) miqdarından asılıdır. Şüşə materialları strukturlarına görə möhkəm olmurlar və zərbəyə davamsızdırlar.
Adın yaranması
thumb|70px|right|Fulqurit
Materialın adı müxtəlif dillərdə eyni cür səslənir. Roman dillərində olan adlar   latın dilindəki adı təkraralayır. Ancaq rumın dilindəki  sözü slavyan dillərindən götürülüb. Latın dilindəki vitrum k’woit - «işıqlı» (o isə ) sözündən götürülüb.
German dillərindəki, , holland, danimarka və isveç dilindəki glas sözü dən götürülüb, o isə  g’hel- «parıldayan».
Slavyan dillərindəki  —   («kubok», «boşqab», < qədim german dili *stikkon — «deşmək»,, götürülüb.
Şüşəyaradan maddələr
Şüşəyaradan maddələr aşağıdakılardır:
Oksidlər: Ftoridlə: və s.
Şüşə istehsalında rəng də qatılır və bu yolla materialın fiziki-kimyəvi xüsusiyyətləri möhkəmləndiriilir.
Həşərətül-ərz
"Həşərətül-ərz" — Cənubi Azərbaycanda nəşr olunmuş qəzetlərdən biri.
Yadigar Əliyev (çavuş)
Yadigar Səfxan oğlu Əliyev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin çavuşu, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Yadigar Əliyev 1994-cü il iyunun 4-də Goranboy rayonunun Qaradağlı kəndində anadan olub.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun çavuşu olan Yadigar Əliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Şuşanın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Yadigar Əliyev noyabrın 8-də Şuşa döyüşləri zamanı şəhid olub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Yadigar Əliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yerinə yetirən zaman mərdliyin və igidliyin göstərilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Yadigar Əliyev ölümündən sonra "İgidliyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Yadigar Əliyev ölümündən sonra "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Xocavənd rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Yadigar Əliyev ​ölümündən sonra "Xocavəndin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
I Şapur
I Şapur — ikinci Sasani şahı.
İlk illəri
Şapur 215-ci ildə doğulmuşdu. Atası I Ərdəşir, anası isə Arşakilər sülaləsindən Miroddur. 240-cı ildə artıq atası ilə birgə hökmdarlıq edirdi. 242-ci ildə Ərəb Filiplə sülh imzaladı və 500.000 dinar təzminat aldı. Lakin sülh tez pozuldu və 253-cü ildə Barbarissos döyüşündə Sasani ordusu 60000lik Roma ordusunu məhv etdi.
Hakimiyyəti
252-ci ildə Şapurun əmri ilə Ermənistan çarı II Xosrov (Arşaki) öldürüldü, I Hürmüz Ermənistan taxtına gətirildi. Gürcüstan da işğal edilərək Sasanilər dövlətinə birləşdirildi.
Nəcəf Murquzov
Nəcəf İsmayıl oğlu Murquzov  — alim, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor, Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunun "Riyaziyyatın tədrisi metodikası" kafedrasının müdiri (1978–1995). "Riyaziyyatın tədrisi metodikası" ixtisasında respublikanın qərb bölgəsi üzrə ilk professor olmuşdur. Gəncə şəhəri üzrə Gənc riyaziyyatçılar məktəbinin ilk yaradıcılarından biri olmuş və həmin məktəbin rəhbəri kimi uzun müddət fəaliyyət göstərmişdir. "Qabaqcıl maarif xadimi", "Əmək igidliyinə görə", "X beşilliyin qalibi" və digər medal və döş nişanlarına, dəfələrlə Respublika Maarif Nazirliyinin Fəxri fərmanlarına layiq görülmüşdür. Mirzəli Murquzovun qardaşıdır.
Həyatı və elmi-pedaqoji fəaliyyəti
Nəcəf İsmayıl oğlu Murquzov 1930-cu ildə Qazax rayonunun Çaylı kəndində anadan olmuşdur. Çaylı kənd məktəbini bitirmişdir. 1949-cu ildə Gəncə Dövlət Pedaqoji İnstitutunun fizika-riyaziyyat fakültəsinə daxil olmuş və 1953-cü ildə həmin fakültəni müvəffəqiyyətlə bitirmişdir.
I Şapur
İstinadlar
Anar İsayev, Rəhim Məcnunov, Muxtar Abbasov - Azərbaycan tarixi VI-XI sinif
Nəcəf Murquzov
Həyatı və elmi-pedaqoji fəaliyyəti
Gəncə dövlət Pedaqoji İnstitutunun Riyaziyyatın tədrisi metodikası kafedrasında müəllim (1971–1976), baş müəllim (1976–1978) və kafedra müdiri (1978–1995) vəzifələrində çalışmışdır. 1980-ci ildə dosent, 1983-cü ildə professor elmi adı almışdır.
"Riyaziyyatın tədrisi metodikası" ixtisasında respublikanın qərb bölgəsi üzrə ilk professor olmuşdur. Gəncə şəhəri üzrə Gənc riyaziyyatçılar məktəbinin ilk yaradıcılarından biri olmuş və həmin məktəbin rəhbəri kimi uzun müddət fəaliyyət göstərmişdir.
1995-ci ildə vəfat etmişdir.
Təltif və mükafatları
"Qabaqcıl maarif xadimi", "Əmək igidliyinə görə", "X beşilliyin qalibi" və digər medal və döş nişanlarına, dəfələrlə Respublika Maarif Nazirliyinin Fəxri fərmanlarına layiq görülmüşdür.
Parni iz Baku (1967–1971)
Parni iz Baku — 1967-1971-ci illərdə fəaliyyət göstərmiş Azərbaycanın Şən və Hazırcavablar Klubu. 1967/1968 və 1969/1970-ci illər mövsümünün çempionları.
Tarixi
1967-ci ildə Yuli Qusman dostları ilə müstəqil Bakı klubu yaradır. Bir il sonra komandanın lideri elə Yuliy Qusman özü olur və 7 il müddətinə Bakının milli yığmasının kapitanı olur.
Mövsüm 1967/68
1968-ci ildə KVN finalını, bakılılar Moskva inşaat-mühəndislik institutunun komandası üzərində qalib gələrək qazandılar. Yuli Qusman bu görüşü belə xatırlayır:
''Kapitanlar müsabiqəsi oynayırıq. Rəqibim Moskva inşaat-mühəndislik institutundan Andrey Menşikovdur. Eynəkli və mədəni bir oğlan əzizim. Mən isə, o vaxtlar, qara bığlarımla, meyvə-tərəvəz satıcısına oxşuyurdum. Dənizi KVN-i oynayırdıq. Əvvəlcədən hazırlaşmaq lazım idi, mövzunu öyrənmək – düyünləri, dəniz şifrələrini. Əlbəttədə ki, mənim vaxtım yox idi.
Tapşırıq: zaldan istənilən xanımı seçmək və onun arzusunu yerinə yetirmək. Andrey öz həyat yoldaşını seçdi – cavan qız idi. "Andruşenka, - o deyir, - onunla kapitan kapitanla kimi danış." O öz ciblərindən dəsmal çıxardır və mənə dəniz əlifbası vasitəsi ilə nəsə göstərir. Mənim də, bu haqda heç bir anlayışım yoxdur. O bunu anlayır və firanvanca mənə əl yelləyir. Zal dondu – mənim üzümdən bilinir ki, mən batdım, heçnə anlamıram. Hazırrıq etməmişəm. Canlı yayımdır. Televizor qarşısında anam, atam, bütün Bakı, bütün ölkə oturub. Amma o əl yelləyənəcən, ağlıma bir fikir gəldi və mən anladım ki, qalib gəlmişəm. Ona dedim ki, bu hərəkəti yenidən təkrar et – hamı elə bildi ki, uğursuzluğum baş verəcəyi anı uzadıram. Andrey yenidən, razıcasına, yelləyir. Bundan sonra, bir kəlməsiz, mən mikrofona "nöqtə-tire-nöqtə-tire-tire-nöqtə....." "cavabını" döydüm.
Kiçik Lyaxovski
Kiçik Lyaxovski — Rusiya Federasiyası Saxa Respublikasının ərazisində Laptevlər dənizi akvatoriyasında Böyük Lyaxovski adasından şimalda yerləşir. Onları Eterikan boğazı ayırır və eni 14 km təşkil edir. Ada rus səyyahı İvan Lyaxovnin şərəfinə adlandırılmışdır. Adanı 1773-cü ildə kəş etmişdir. Adanın uzunluğu 42 km, eni 28 km, sahəsi 1325 km² təşkil edir. Adadan şimalda Kotelnı adası yerləşir, onları Sannikov boğazı ayırır. Boğazın eni 55 km-dir. 118 km qərbdə Stalbovoy adası vardır. Ada ərazisində Tinkir-Kyuele gölü və 10 çay vardır. 2012-ci ildə Kiçik Lyaxovski adasında Mamont sümükləri aşkarlanmışdır.
Alyaska yupikləri
Alyaska yupikləri və ya qısa formada Yupiklər (öz dilində olan adı: Yupik və ya Yupiyak) — Amerika Birləşmiş Ştatlarında, Alyaska ştatının qərb və cənub-qərb hissələrində yaşayan Yupik xalqları sinifinə daxil olan Eskimos mənşəli xalq.
5 yupik xalqı arasında ən çox əhalisi olanı Alyaska yupikləridir. Alyaska yupiklərini digər xalqlardan fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri, Alyaskada yaşayan ən böyük etnos olmalarıdır. Alyaskada 23 min nəfər Alyaska yupik soyundan olan şəxs yaşayır.
Bütün yupik xalqlarında oluğu kimi Alyaska yupikləridə Şamanizm dini böyük yer tutur. Ən qədim zamanlarda xüsusən yupik xalqlarının bir yerdə yaşadığı və eyni dili danışdığı illərdə belə yupiklərin şamanları var idi və onlar tayfaların idarə edilməsində böyük rola malik idilər. Alyaska yupikləri müasir zamanda belə qədim Şamanizm ayinləri təşkil edirlər. Onlar hər bir subyektin ruha malik olduğunu düşünürlər. Yupik xalqlarının əsas oxşar cəhəti dini ayinlərin və mərasimlərin bir–birindən köklü formada fərqlənməməsidir. Alyaska yupikləri üzərində araşdırma aparmış ilk və ən məşhur alim An Fienip Riondan hesab edilir.
Etimologiyası
thumb|left|150px|Yupiklərin coğrafiyası Alyaska yupikləri özlərini çox vaxt yukpiak adalandırılar. Bu söz yerli dildə yuk (insan) və piaq (əsil) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Alyaska yupikləri öz dilləri olan Alyaska yupikcəsini Yugtun adlandırılar. Bu sözün mənası isə əsil insanların danışdığı dil anlamını verir.
Əsas qismi Müqqədəs Lourens adasında yaşayan Sibir yupikləri digər yupik xalqlarına nisbətən Alyaska yupiklərinə daha yaxın etnos hesab edilirlər. Ancaq mədəni quruluşları tamam fərqlidir. Sibir yupikləri daha çox İnyupiklərlə mədəni əlaqələr qurmuşlar. Hər iki etnosun dilləri olan Alyaska yupikcəsi və Sibir yupikcəsi bir birindən həm qrammatik, həm də leksik baxımından fərqlənir.
Adlandırma
Özlərini yuk ('insan') sözü ilə -pik ya da -piaq ('gerçek') əkindən törətdikləri Yupʼik (< Yugpik) və ya Yupʼiaq ('əsl insan') adıyla ifadə edərlər. Dillərini isə Yugtun və ya Yugcetun ('insana bənzər, insan kimi') olarak adlandırırlar.
İnyupiklərlə qonşu olan şimaldakı Norton Sound bölgəsindəki Unaliq və Pastuliq yerliləri ilə Supiklərlə qonşu olan Egegik (Bristol Bay) yerliləri və mərkəzi Alyaskada şərqdən Atabask hindularıyla qonşu olan Yukon ve Kuskokwim yerliləri Yupik (Yup’ik)  adıyla tanınarkən Hooper Bay ilə Chevak (Cevʼaq) bölgəsindəki az sayda yerli Çupik (Cup’ik), Nunivak adasındakılar isə Nunivak çupikləri (Cup’ig) olaraq adlandırılar. İngiliscədə hamısını birləşdirərək Y/Cuʼpik forması da görülə bilməkdədir.
Yenə Alyaskadakı Müqəddəs Lourens adasının yerliləri fərqli bir dil danışan Sibir yupikləri olub, bunlara gündəlik Alyaska İngiliscəsində apostrofsuz Yupik biçimində adlandırılır ikən, apostroflu Yup’ik biçimi Alaska yupiklərini ifadə edər. Sibir yupikləri mədəni olaraq Alyaska yupiklərinə deyil, İnyupiklərə bənzərlər.
Dialekt və qəbilələri
Eskimos qəbilə adları "-miut" ('xalq') şəkilçisi ilə yaradılır.
Əhali
thumb|right|200px|Alyaska Mədəniyyəti: Fildişi Alyaska ştatında ən böyük əhaliyə sahib olan xalq Alyaska yupikləridir. 23.000 nəfər Alyaska yupiki olan şəxs Alyaska ştatında yaşayır. Alyaska yupiklərinin 75% kənd tipli yaşayış yerlərində yaşayırlar. Yerli əhali sayları 200 və 1000 arasında dəyişən 56 kənddə yaşamağda davam edir. Alyaska yupiklərinin 25% şəhərəşmiş ərazilərdə yaşayırlar. Demək olar ki, şəhərdə yaşayan əhalinin 90% əhalisi Alyaska yupiklərindən ibarət olan Bethel şəhərində yaşayır. Şəhərdə 7 min nəfər Alyaska Yupiki yaşayır. Alyaska yupiklərindən 14 min nəfəri ana dilləri olan Alyaska yupikcəsini danışa bilir və çox zaman gündəlik həyatda bu dildən istifadə edir. Digər 9 min nəfər isə daha çox ingilis dilində danışmağı üstünlük verirlər. Gündəlik işlərlə əlaqədər olaraq Alyaska yupiklərini qoçalar istisna olmaqla yerdə qalan hissəsi ingilis dilində danışa və yaza bilir. Alyaskada 1980 və 1992-ci illərdə, Eskimo-Aleut dillərində dannışa bilən əhali sayının müəyyən ediməsi məqsədi aparılmış araşdırmadan sonra aşağıda qeyd olunan nəticə alınmışdır.
Təsnifatı
¹yeri qəti deyil
Alyaska yupiklərinin sayı 23 min nəfər olsada, onlardan yalnız 14 min nəfəri ana dilini bilir. Kuskovkim distant məktəbinin verdiyi məlumata əsasən bu rəqəm 15 min nəfərdir. 15 min nəfərin böyük bir qismi ingilis dilini bilmir. 1993-cü ildə aparılmış araşdırmaya əsasən məlum olmuşdur ki, Alyaskada yaşayan Alyaska yupiklərinin 42% ingilis dilini bilmir və Alyaska yupikləri Alyaskada yaşayan etnoslar arasında ingilis dilini bilməyən ən böyük etnosdurlar.
Alyaska yupiklərinə məktəbdə çox zaman ingilis dili tədris edilir. Ancaq ana dillərindədə dərslər keçirlir. Kənar ərazilərdə yaşayan Alyaska yupikləri üçün distant təhsil sistemi tətbiq edilmişdir. Bu işlə Alyaska Yerli Dil Mərkəzi məşğul olur. 25 kənddə distant təhsil mərkəzləri yaradılmışdır. . Yukon və Kuskokvim, Chevak və Nunivak şivəsi üçün dövlət tərəfindən kitablar hazırlanır. Hazırlanan kitablar dərs vəsaitləri deyil, bu kitablarda çox vaxt hekayə və yerli nağıllardan bəhs edilir. Bu addım yalnız yeni nəsil Alyaska yupiklərinin ana dillərini unutmamaları məqsədi ilə atılmışdır. Alyaska yupikcəsinin şimal dialekti hesab edilən Nunivak çupikcəsi yalnız Nunivak adasında yerləşən Mekoryuk qəsəbəsində yaşlı insanlar tərəfindən danışılır. Alimlər prosesin bu formada inkişaf edəcəyi halda Nunivak çupikcəsinin yaxın 25 il ərzində ölü dillərin sırasına əlavə ediləcəyni bildirlər.
1987 və 1988 – ci illərdə Alyaskada distant və orta məktəb təhsili alan yupik şagirdlərin sayı:
Orta məktəblər və distant təhsil verən distant təhsil mərkəzləri:
Ailə
Alyaska yupiklərində qohumlar arasında evlilik halları tez-tez baş verir. Əsasən ərlər tək arvad alırlar, Ancaq bəzi hallarda 2 arvadlı ərlərədə rast gəlinir ki, bu halda son zamanlar azalmışdır. Xristianlıq dinindən əvvəl Alyaska yupiklərinin özünə məxsus toy adədləri var idi. Bəyin gəlinə müxtəlif növ qeyimlər hədiyyə etməsinin misal olaraq qeyd etmək olar. İlin fəsillərindən aslı olaraq ailənin üzvülərinin saylarıda müxtəlif olurdu. Qış aylarında bütün ailə üzvüləri bir biri ilə yeraltı tunellərlə bağlanmış İqlolarda qalırdılar. Bu cur yaxın qohumluq münasibətlərin olması tərəflər arasında olan münasibətlərin daha da möhkəmlənməsinə kömək edirdi. Ancaq digər fəsillərdə yalnız əsas ailə üzvüləri bir yerdə olurdu. Muasir zamanda Alyaska yupikləri İqlolardan istifadə etmirlər. Qədim zamanlardan etibarən, yupik ovçuları ov əldə etmək məqsədi ilə uzun səfərlərə çıxırdılar. Belə səfərlər zamanı onlar gecələmək məqsədi ilə qasgi adlanan evlərdə qalırdılar. Gasgi bir növ cadıra idi, lakin Alyaskada yaşayan istənilən etnos üçün gasgi daha böyük məna ifadə etmişdir. Onlar aylarla gasgidə yaşamışdılar. Alyaska yupiklərinin qədim nəsilləridə ilk vaxtlar gasigə yaşadığları, yerli əfsanə və ravayətlərdə nağıl edilmişdir. Gasgidə yalnız kişilər qalırdı. Ov zamanı qadınlar evlərində olurdular. Əvvəllər qadınların yanında heç kəs qalmırdı. Lakin daha sonra vəhşi ayıların hücumlarından qorunmaq üçün 3 və ya 4 silahlı kişi keşikci məqsədi ilə qadınların yanlarında qalırdılar. XIX əsrdən başlayaraq Alyaskaya qələn ruslar gasgi adədinin aradan qaldırmaq üçün əməli işə keçmişdilər. Həmin zamanlar gasigiglər dağıdılır və bu tipli yaşayış yerlərinin tikiləməsi qadağan edilirdi. Muasir zamanlarda yupik ailələri güclü hesab edilir. Boşanma halları nadir hallarda olur. Bunun əsas səbəblərindən bir, nigahın ağsaqqal şəxslər tərəfindən razılaşdırılmasıdır. Qadınlara secimlə bağlı seçim etmək hüququ verilmir. Bəzi hallarda oğlanların fikirləridə nəzərə alınmır. Alyaska yupiklərində qohum olan şəxslərin ailə həyatı qurması adi haldır. Vəfat edən şəxsin əmlakı onun vəsiyyət etdiyi şəxsə və ya ailəsinə keçir. Həmin şəxsin şəxsi əşyaları isə məzarın yayına qoyulurdu. Bu qədim Yupik adədi ilə bağlı idi. 1960-cı ilə kimi bu adətdən istifadə edilmişdir. Kilsə bu cür ayinlərin icra edilməsini pisləyirdi və ən əsası müxətlif yollarla qarşısını almağa calışırdı. Muasir zamanda bu ayindən istifadə edilmir. thumb|260px|right|Nunivak Çupiklərindən quzğun maskalı bir kişi, 1929
Qasgi
Yupikcə (qasgi') ; Çupikcə (qaygiq) ; Nunivak çupikcəsi (kiiyar), İnyupikcə (qargi) İngiliscə (community house'') Alyaskada İnyupiklər ilə Yupiklər tərəfindən istidadə edilən cadıra tipli ev. Gasgi daxmaya bənzəyir və yarısı torpağa basdırılmış formada olur. Yalnız kişilər tərəfindən istifadə edilən gasgilər ov zamanı qurulur. Bəzi gasgi daxmaları evi xatırladır. Onların qapıları və pəncərələri belə olur. Gasginin damına saman ilə örtülürdü. Bəzi hallarda isə balina dərsindən istifadə edilmişdir. Lakin balina dərisi çox bahalı hesab edildiyindən damı balina dərsindən olan gasgilərə az hallarda rast gəlinmişdir. Gasginin döşəməsinə xüsusi formada qurudulmuş ot düzülürdü. Dam tərəfədən kiçik oyuğ acılırdı, bununla həm hazırlanan yeməklərin buxarı çıxırdı, həm də gasgiyə təmiz hava daxil olurdu.
Gasgilərdə çox vaxt kişilər ilə birlikdə oğlan uşaqlarıda qalırdı. Onlara ovlanma üsulları öyrədilirdi. Əsasən hansı heyvanı hansl mövsümdə ovlamaq və ya nadir tapılan heyvanların kütləvi formada yaşadığları yerləri necə müəyyən etmək kimi məsələlər, ətrafı bir şəkildə ataları tərəfindən övladlarına öyrədilirdi. Gasgilərdə hər axşam müxtəlif hekayə və əhvalatlar danışılırdı. Eskimo xalqlarının zəngin şifahi xalq ədəbiyyatları olmuşdur. Gasgilərdə danışılan əhvalatlar isə daha çox ovçuluqla bağlı idi. Belə əhvalatlar yerli dildə qulirat qanemcit-llu adlanır. Bəzi hallarda gasgilərin icərisi daha geniş olurdu. Bir gasgini digərindən fərqləndirən əsas şərt, onun icərsində ağacdan oyulmuş əşyaların olması idi. Hələ orta əsrlərdə Alyaskada yaşayan xalqlar odun məmulatlarını əldə etmək üçün uzun yol getməli olurdular. Ona görədə ağacdan hazırlanmış istənilən növ məmulat qiymətli hesab edilirdi. Gasgilərin icərsində bəzi əşyalar olurdu. Bunlar günədlik həyatda istifadə edilən ən zəruri əşyalar hesab edilirdi.
Qadınlar heç vaxt gasgilərdə yaşamırdılar. Bu milli adətə zidd bir addım hesab edilirdi. Onlar əsasən ova yollanmış ərlərinə və ovu öyrənməyə getmiş övladlarına yemək aparırdılar. Bəzən uşaqlar üçün kiçik ölcüdə gasgilər düzəldilirdi ki, bu da ''qasgiruaq' adlanırdı. Gasgidə yalnız bir bayram qeyd edilirdi. Nakaciuq adlı bayramda ov mövsümünün başlaması qeyd edilirdi.
Bayramlar və Mərasimlər
thumb|260px|Alyaska ştatının Fairbanks şəhərində milli rəqs qurupunun çıxışı.
Elriq : Daha çox Nelson Adasında beş-on ildə bir dəfə keçirilir. Ölülər aləmiylə canlıların aləminin görüşmə nöqtəsi bayramın edildiyi yerdir və ölənlərin ruhları burada periodik olaraq olaraq yatıştırılır. Yukon çayında isə ildə iki dəfə, birincisi Nakaciuq bayramından sonra, digəri yazda balıq ovu başlamazdan əvvəl edilir. Mərasimdə çox yavaş oğurlanan barabanlar yoldaşlığında edilən rəqsdə "ağlamaq" (qia-) feilindən mənşə alan və Qiatait deyilən kədərli mahnılar deyilər. Petugtaq : Bir kənddən kişi və qadınlar arasında hediyeleşme bayramıdır. Qışda edilir.
Kevgiq : İki kənd arasında hediyeleşme və rəqs bayramıdır. Bayramlaşılacak kəndə iki xəbərçi göndərildiyi üçün bu adı alır.
Kelek / Qaariitaaq / Itruka’ar / Agayuyaraq : Adı, mənşə olaraq keleg-  sözündən gəlir. Qışda son bayramıdır.
Ovçuluq və yığıcılıq
thumb|left|260px| Oncorhynchus nerka, Sayak thumb|260px| Oncorhynchus gorbuscha, Amaqaayak thumb|260px| Alyaskanın yabanı meyvələri thumb|260px| Kuskokwim (Kusquqvak) çayı, Aniak (''Anyaraq') thumb|260px| Adi saqqallı suiti (Erignathus barbatus), makliit, qalrit thumb|left|260px| Erkək şimal maralı, Alaska
Bütün eskimos xalqları kimi Yupikler də ovçu və yığıcıdır. Yazdan etibarən qadın kişi bütün Yupiklər davamlı iş halındadırlar. Yupik coğrafiyası, xüsusilə Yukon–Kuskokwim Deltası balıq, məməli və kuşlarca zəngindir. Lakin, bunları ovlamaq asan deyil və zəhmət tələb edir. Günümüzün lazımlı vəsaitlərindən olan qar motosikleti (snowmobile), kayık (skiff), mühərrik və sursat ilə yanacaq qiymətləri isə yüksəkdir. Bütün bu mənfi şərtlərə baxmayaraq Yupiklərdə qarışıq iqtisadiyyat görülər.
Yupiklər ili dörd deyil altı mövsümə bölərlər: Uksuaryartuq (ilk payız), Uksuaq (son payız), Uksuq (ilk qış), Iqukvaq (son qış), Up'nerkaq (yaz), Kiak (yay).
Yaz ayları ovçuluq mevisimidir. Aprel ayında yaz düşərgəsinə gedilincə kəndlər bomboş qalar. Kişilər okeanda buz kütlələri üzərində dinlənilən suiti və morjları ovlar ikən, qadınlar da ovlananların kəsim və qurudum işlərini quruda edərlər. Ovlanıb quruya gətirilən ovlar və yeni ovlar üçün təkrar okeana açılmalar bir dövr olaraq davam edər.
Aprel (Tengmiirvik 'quş yeri') ayında milyonlarla quş törəməyə cənub-qərb Alyaskada toplanar. Bu dövrdə qadın və uşaqlar quagciq, angukaq, ikiituq kimi yeyilə biləcək tərəvəzləri (naunrat) toplayırlar. Qağayılar (narusvak), durna (qucillgaq), qaz (lagiq) və ördək (uqsuqerpak) kimi quşların (yaqulget) yumurtaları qiymətli olub xüsusi olaraq toplanır. Sahil bölgələrdə isə midiya və ustritsa kimi dəniz molyuskları qumlarda eşilerek alınar.
Balıqçılıq mövsümü iyunun əvvəllərindən başlayır. Dəniz sahilindəki ilk ov Sakit okean siyənəyi olub dutulduqdan sonra qış üçün qurudular. İyun ayından etibarən milyonlarla qızılbalıq dənizdən şirin sulara törəməyə üçün gəlirlər. Yazın Yukon, Kuskokwim və Nushagak çaylarından ovlanan ən qiymətli balıq Sakit okean sümüklüsü cinsindən qızılbalıq növləridir: Oncorhynchus tshawytscha (taryaqvak), Oncorhynchus nerka (sayak), Oncorhynchus kisutch (qakiiyaq), Oncorhynchus gorbuscha (amaqaayak), Oncorhynchus keta (iqalluk). Balıqlar qurutularak, tütsülenerek qışda insan və köpək yeməyi kimi istifadə etmək saxlanılır. Bundan başqa, Ulduz kambalası (naternaq), halibut (Hippoglossus stenolepis), Stenodus leucichthys (ciiq), durnabalığı (Esox lucius; luqruuyak), qızılbalıq (Salvelinus malma), Lota lota və Dallia pectoralis (canʼgiiq) ovlanan digər balıq növləridir. Tundradaki göllərdə dutulan Siqi (akakiik) da unudulmamalıdır. Balıqların yeyilməyən tək qisimi qılçıqlarıdır.
Balıqçılıq avqust ayında yavaşlayar və tundradakı atsalugpiaq, tanʼgerpak, curaq kimi böyürtlensi və üzümsü meyvələr (atsat) toplanar. Bu meyvələr suiti yağı və şəkər ilə qarışdırılaraq akutaq istehsalında istifadə olunur.
Qış ilıq keçsə Dekabr ayında açıq sularda ovçular tərəfindən təqib edilən suitilər çay ağızlarına dönərlər. Sahildəki Yupiklər okeandakı dəniz məməlilərinin ovuna odaklanmışken, iç bölgələrdə Mart sonu Aprel əvvəllərində, Kuskokwim boyunca, Kwethluk, Kisaralik və Ania çaylarında, sahildən köpek xizəkləriylə Kilbuck və Kuskokwim dağlarına doğru çıxılar. Burada May ayına qədər qalan ailələr müxtəlif boyda quru heyvanları, sığır (Alces alces; tuntuvak), şimal maralı (rangifer tarandus; tuntupiaq), qonur ayı (Ursus arctos ; tan'gerliq), sincab (qanganaq) ovlar. Evə dönüş geniş dəri qayıqlarla (angyaqatak) çay üzərindən edilir. Bir düjün insanı daşıyacaq qədər böyük və geniş olan bu qayığın skeleti kavak və söğütten edilərək üzrə bir ayı dərisi ilə iki şimal maralı dərisinin birlikdə tikilməsi ilə su geçirmezlik təmin edilər. Kürək olaraq də sığır ın kürək sümüyü istifadə edilər. Qadınlar Lemminq (Lemmus trimucronatus; puveltuq, qilagmiıutaq) kimi gəmiricilərin qış üçün yığdığı müxtəlif bitki köklərini onların yuvasındakı anbardan çalarlar. Uzun keçən qış günlərində səbət hörmək üçün ot saplarını toplayırlar. Gəmiricilər qışda yemək üzrə yaydan yığdıqları ərzaq anbarını tapıb yığıntıdaki bitki köklərini özləri yemək üçün edən Yupiklərin bu ənənəni müasir dünyada xoş görünməsi də coğrafiyanın çetinliğinde sağ qalmanın gərəklərindən biridir. Payızda quş ovu başlayır. Avqustun ortalarından Sentyabr ortalarına qədər qaz (lakcakcar, lagilugpiaq, tuutangayak), durna (qucillgaq), qu (qugyuk); Oktyabr ortalarında isə ördək (tengesqaar, uqsuqaq, kepalek, kukumyar, payirpak, payiq, allgiar, anarnissagaq) və ağ kəklik (qangqiiq) avlanır.
Dəniz məməliləri ovu
thumb|left|260px| Kayak içindəki ovçu ovuna mizraq atmağa hazırlanarkən, Nunivak, 1927 thumb|260px| [[Nunivak çupiklərindən ata oğul kayakta ]] thumb|260px| Kayaklar (qayat) thumb|left|260px| Kayak və qayıq kömək vəsaitləri 1- 5 : Qancalar (Negcik və Negcikcuar) 6 – 10 Kürəklər (Anguarun) thumb|260px| [[Nunivak çupiklərinə aid kayak kokpitində bilərzik dəstəkləri (Ayaperviik). İki dənə olub taxtadan edilər və birinə gülümsəyən kişi, digərinə də çox sərt bir qadın üzü təsvir edilər. ]] Okeandakı dəniz məməlilərinin ovu üçün lazım olan vasitələr(pissurcuutet imarpigmi) içində, ənənəvi ovun olmazsa olmazlarından olan və Eskimos qayığı adı da verilen kayak (qayaq [tək] qayat [cəm]), dəniz məməlilərinin ovu üçün hazırlanmış ən əhəmiyyətli vasitədir. Keçmişdə Yupiklər üçün kayaksız həyat düşünülə bilməzdi.
Kayakların skelet vəsaiti yüksək daxili bölgələrdən ırmaklarca daşınan quru odunlarla, xüsusilə də quru küknar odunu(murapiit) ilə edilir. Kürek olaraq tək istiqamətli anguarun və ya cüt istiqamətli paangrun istifadə olunur. Anguarun, kayak sürmədən istifadə edildiyi kimi kar kürümede də istifadə olunur.
Sukuma viki
alt=Collard-Greens-Bundle.jpg|thumb|Collard-Greens-Bundle
Alyaska yupikləri
Dəniz məməliləri ovu
Kayak kokpitinde bilərzik dəstəği (ayaperviik) cüt olub taxtadan edilər və birinə gülümsəyən kişi, digərinə də çox sərt bir qadın üzü təsvir edilər. Kayakları qurudan okeana daşımaq üçün istifadə edilən xizəklərə kayak xizəyi (qamigautek) deyilir. Okeana ilk açılışda kayak və ovçu üzərindəki pisliklərin təmizlənilməsi üçün Labrador dənizi (Ledum palustre) (ayuq) deyilən bitkinin qurudulmuş sap və yarpaqları tütsü olaraq yandırılır. Yandırılan bitki kayak içinə qoyulur və kayağa oturan ovçunun bir müddət sonra kəmərini gevşetmesiyle duman geyimə keçib çıxar və kayak ilə ovçu arındırılırdı.
Sukuma viki
Şərqi Afrikanın Tanzaniya, Keniya və digər kimi ölkələrdə çox məşhurdur. O həmçinin Şahilli də adlanır. Çox zaman yaşıl rəngdə olur. Bu içki tərəvəzlərdən hazırlanır. Bu regionda hər zaman tərəvəz olduğu üçün işkini işmək olur.
Tərkibi
thumb|Ugali and sukuma wiki
Alyaska yupikləri
Dəniz məməliləri ovu
Adi saqqallı suitilərin yalnız sümükləri yeyilməz; digər hər şeyi yeyilir. Dəriləri (amiq) geyim, saxlama qabı, dəri ip, bot (piluguuk, ivrucik) istehsalatında, Suiti bağırsağı su keçirməz giysi üçün, suiti mədələri də su və yağ qabı kimi istifadə edilir. Adi saqqallı suiti bağırsağının (qiluq) hamar olan daxili səthi parkaların xaricini örtmədən istifadə edilər. Suitinin sidik torbasından edilən su matarası (qeciqutaq), okeanda saatlarla qalan ovçuların şirin su ehtiyacını qarşılamaq üçün qırılan buzlar içinə atılaraq, ovçular yatarkən və də bədən ısılarının köməyiylə buzların matarada suya çevrilməsi təmin edilər. Suiti pəncəsindən edilən və Cetugyugun olaraq adlandırılan köməkçi aldadıcı vasitə, buz üzərindəki suitilərə yanaşırken suitilərin gizlənmiş ovçudan qaçmamaları üçün buzda eynilə suiti pəncəsi izinə bənzəyən tırmalama izi buraxmaq üçündir. Suiti dərisindən edilən körpə bezi (terr'ilitaq), içi qurudulmuş quru yosunlarıyla doldurularaq otlardan hörülən bağcıkla körpəyə tutdurulur. Morj mədəsindən bag (qungasvik) edilər. Ağ balinanın quyruğundakı sinirlərdən əldə edilən kirişlerin (cetuat yualuit) bəzisi xam, bəzisi uzununa yarılmış və ya hörülmüş halda iplik kimi istifadə edilir.
Sukuma viki
Tərkibi
Bu içkinin qrup kimi adı "Akephala" (yunanca "başsız") adlanır. Bu içkinin dadı bir az kələm dadı verir. Duzluluq üçün orta səviyyədə həssasdır.
Alyaska yupikləri
Dəniz məməliləri ovu
Bristol körfəzinin şimalında morj koloniyaları Black Rock (Ingricuar), Crooked Island (Nunalukaq), High Island (Ingriqvak), Round Island (Qayaciq), Summit Island (Qilkeq), Twins (Nunevragak) adalarında tapılar. Togiak sakinləri (Tuyuryarmiut qəbiləsi) suiti və morj ovçusu olaraq tanınırlar. Xüsusilə Round adasında (Yupikcə Qayaciq) bulunan Pasifik morjunu (asveq, Odobenus rosmarus divergens) ovlarlar. Ov limiti 10 morjla məhduddur. Morj ovunda suiti mesanesinden (qerruinaq) edilən və hava ilə şişirdilmiş iki şamandıra daşıyan zıpkını (cavegneq) yalnız iti bir nişançı (nukalpiaq) istifadə edir.
Sukuma viki
Yetişdirilməsi və saxlanması
Bitki yarpaqları qalın olur ancaq bununla bərabər çox yeməli yarpaqlardır. Ticarət məqsədilə becərilir. Onları bir il soyuduc soyuq vəziyyətdə saxlamaq mümkündür. Bitkinin yarpaqlarını çox böyüməmiş yığmaq lazımdır. Çox gözəl ətrə malik bitkidir. Braziliya və Portuqaliyada yetişdirilir.
Alyaska yupikləri
Din
thumb|left|250px| Hayda xindularına görə insanlar quzğun tərəfindən yaradılmışdır. Bu inanc Yupiklərdə də görülər thumb|250px| Yupik şamanı (Angalkuq və ya Angalkuk) və xəstə uşaq (mikelnguq), Nushagak, 1890'lar thumb|250px| St. Catherine of Siena Katolik Kilsəsi, Chefornak thumb|right|250px| Moravian Mission Station, Kuskokwim çayı, 1900
Şamanizm
Yupik kainatı və ya dünyası, universal həyat dövrünə malik üç hissədən ibarətdir: Təbiət aləmi (İng. Natural realm), Ruhlar aləmi (Spiritual realm) ve İnsanlar aləmi (Human realm). Qalıcı bir ölüm yoxdur; bədənlər ölərkən ruhlar ölməz və başqa bədənlərə çevrilər. Kainat, yenidən doğuşlarla davamlı bir dövr içərisindədir.
Kainat və ya dünya Yupikcədə Ella (Kuskokwim yupikcəsi, Nunivak çupikcəsi) və ya Cella (Yukon yupikcəsi) olaraq adlandırılar. "Kainat" mənasını verən bu söz həmçinin "hava, atmosfer; göy" mənasına da gəlməkdədir. Hal-hazırda bu söz daha çox "hava" mənasını sıxlaşmışdır və "kainat" üçün daha sonra 'böyük hava' mənasını verən Ellarpak (Nunivak çupikcəsi Ellarpag) sözü törədilmişdir. "Yağış" mənasını verən ellalluk (Kuskokwim yupikcəsi), ellallug (Nunivak çupikcəsi), cellalluk (Yukon yupikcəsi) sözü də digər bir törəməsidir.
Ellam Yua (Kuskokwim yupikcəsi) / Ellam Cua (Nunivak çupikcəsi) / Cellam Yua (Yukon yupikcəsi) (Supikcə Llam Sua ; İnuit dillərində: Sillap Inua, Hillap Inua) : Ellam (ella 'kainat; gök' sözünün relative forması) ilə Yua (Yuk 'insan' sözünün absolutive forması) sözlerinden kurulmuş olup kelimesi kelimesine "evrenin insanı" anlamına gelir. Yua sözü "ruh" (İng. spirite, soul, human-like spirite) olaraq da tərcumə edilər; çünki Yupiklər ruhları "insan" hesab edərlər. Yupik şamanizmində "yaradıcı güc" budur və insan Ellam Yua tərəfindən yaradılmışdır. Quzğun (Corvus corax) (Yupikcə tulukaruk [tək] tulukaruut [cəm] ; Nunivak çupikcəsi tulukarug) olaraq təsvir edilər. Bir başqa deyişlə insanlar quzğun tərəfindən yaradılmışdır. Bu quzğun inancı, Hayda və Tlingit xindularında görüldüyü kimi Sibir və Kamçatka'daki yerlilərə də tapılar. Şamanizmdə Panteizm olmadığı halda, Ellam Yua günümüzün Xristian Yupik inancında Tanrı (God) üçün də istifadə edilməkdədir.
Kainatda canlı-cansız hər şeyin bir ruhunun olduğuna inanılar. Öldürülən canlıların ruhlarının sakitləşməsi üçün mərasimlər edildiyi kimi, cansız şeylər üçün də təqdim etdikləri və ya təqdim edirlər nemətlər üçün də mərasim təşkil edilər. Ruhlarla insanlar arasında əlaqəni şamanlar təmin edər.
Şaman (Alyaska yupikcəsi Angalkuq və ya Angalkuk ; Nunivak çupikcəsi Angalku) (İnyupikcə Aŋatkuq ; Qərbi Kanada inuit dilində Angatkuq ; Şərqi Kanada inuit dilində Angakkuq  ᐊᖓᑦᑯᖅ ; Qərb Supikcəsi Kallaʼalek, Şərq Supikcəsi Kallagalek) : Ruhlara çevrilmə və ya onları nəzarət etmə qabiliyyəti olduğuna inanılan kişi və ya qadın ruh liderlərinin. İnsanlara zərər verməməsi üçün ruhları yatıştırabildiği kimi, tərsini də edə bilərlər və ruhları qızışdıraraq insanların üzərinə yollarlar. Şamanlara, ailə ruhlarını (Tuunraq sg Tuunrat pl) istifadə etdikləri üçün Tuunralget ('Tuunraq 'lı birləri / ones with Tuunraq') adı da verilir. Tuunraq'lar çox müxtəlifdir.