cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Polşa Pravoslav Kilsəsi
Tarix
Kilsənin yaradılması Polşa 1918-ci ildə I Dünya Müharibəsindən sonra İkinci Polşa Respublikası kimi müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra həyata keçirilmişdir. Polşa-Sovet Müharibəsindən və 1921-ci il Riqa müqaviləsindən sonra Polşa əvvəllər keçmiş şərq ərazilərinin əhəmiyyətli bir hissəsinə nəzarəti təmin etmişdir. 18-ci əsrin sonlarında Polşanın Rusiya İmperiyasına bölünməsində itirildi. Şərq pravoslavlığı müharibələrarası Polşanın şərq əyalətlərində geniş yayılmışdı. Sovet İttifaqında Rus Pravoslav Kilsəsinin təqibləri səbəbindən kilsə əlaqəsinin itirilməsi bölgə ruhanilərini böhran vəziyyətinə saldı və 1924-cü ildəEkumenik Patriarxlıq əvvəllər tamamilə və ya qismən Rusiya İmperiyasının tərkibində olan yeni dövlətlərin ( Finlandiya, Baltikyanı ölkələr və Polşa) ərazilərində bir neçə muxtar kilsənin yaradılmasını öz üzərinə götürdü. Bundan əvvəl, 1922-ci ilin yanvarında Polşa hökuməti pravoslav kilsəsinin tanınması və dövlətin tabeliyinə verilməsi haqqında sərəncam vermişdi. O vaxt ukraynalı Yuri Yaroşevski Moskva patriarxı tərəfindən mitropolit və ekzarx təyin edildi. Yaroşevski Moskva Patriarxlığının nüfuzunu rədd etməyə başlayanda bir rus rahib tərəfindən öldürüldü. Buna baxmayaraq, onun varisi Dionizy (Waledyński), Polşa Pravoslav Kilsəsinin avtokefaliyası üçün işləməyə davam etdi, nəhayət Konstantinopol Ekumenik Patriarxı tərəfindən 13 noyabr 1924-cü il tarixli Tomos əsərində  . yeni müstəqillik qazanmış İkinci Polşa Respublikası, Konstantinopol Patriarxının Konstantinopolun öz kanonik ərazisi kimi görməyə davam etdiyi Kiyev Rusunun keçmiş ərazisi olan Kiyev Metropoliyasının varisi kimi Polşa kilsəsinə Tomosu vermək üçün kanonik əsas var idi (razılıq verərək). 1686-cı ildə Moskvaya onun baxıcısı olmağa icazə vermək).  O zaman Rus Pravoslav Kilsəsi Konstantinopolun Polşa avtokefaliyasını verməsini tanımırdı. GörməkUkraynada xristianlığın tarixi#Pereyaslav Radanın əldə etdiyi ərazilər . thumb|[[Məryəm|Müqəddəs Məryəm Maqdalena Katedrali, Varşava, əsas Polşa Pravoslav Kilsəsi]] Müharibələrarası dövrdə isə Polşa hakimiyyəti kilsə və onun ruhanilərinə ciddi məhdudiyyətlər qoydu. Ən məşhur nümunədə Varşavadakı Aleksandr Nevski Katedrali 1920-ci illərin ortalarında dağıdılıb. Volıniyada cəmi 190 Şərq pravoslav kilsəsi dağıdıldı və daha 150 kilsə Roma katolikliyini qəbul etdi .  Poçayiv Lavraya qarşı bir neçə məhkəmə iclası da baş tutdu.
Əlavə məlumat: Polşada din əleyhinə kampaniya (1945-1990)
Yığıncağın əksəriyyəti tarixən belarus və ukraynalı azlıqların olduğu şərq sərhəd bölgələrində mərkəzləşsə də, Vistula əməliyyatı və digər diaspor hərəkatları nəticəsində indi ölkə daxilində çoxlu kilsələr mövcuddur. Əvvəllər Yunanıstanın Həqiqi Pravoslav Xristianları Kilsəsinin tabeliyində olan Lissabon Metropoliti Qabriel tərəfindən başçılıq etdiyi iyerarxiya ilə Polşa Pravoslav Kilsəsi arasında 1989-cu ildə yaranan kanonik ittifaq nəticəsində Braziliyada da bəzi tərəfdarlar var. Bununla belə, Avropa yepiskopları 2000-ci ildə yurisdiksiyanı tərk etdilər və nəticədə baş yepiskop Xrizostomla nəticələndi.arxepiskop ləyaqətinə yüksəldilir. İndi Rio de Janeyro, Pernambuko və Paraíba ştatlarında kilsələr , üstəlik João Pessoada bir monastır var.
2003-cü ildə Polşa Avtokefal Pravoslav Kilsəsinin Yepiskoplarının Müqəddəs Soborunun qərarından sonra 1940-cı illərdə təqiblərə məruz qalan Chelm və Podlasie Yeni Şəhidləri kanonlaşdırıldı.
Lennard Maloni
Lennard Maloni (8 oktyabr 1999-cu ildə anadan olub) — 2.Bundesliqa təmsilçilərindən olan Yunion Berlin klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Almaniya futbolçusudur.
Yunion Berlin
Maloni Yunion Berlin akademiyası vasitəsilə inkişaf etmişdir. Maloni öz peşəkar karyerasında debütünü 1 aprel 2018-ci ildə Qroyter Fürth klubuna qarşı oyunda etmişdir. O, 77-ci dəqiqədə Marsel Hartel ilə əvəz olunmuşdur. 2.Bundesliqa görüşündə Yunion Berlin rəqibinə 1-2 hesabı ilə məğlub olmuşdur.
Milli karyerası
Maloni yoxlama oyunlarında Almaniya gənclər yığmasının U-18 və U-19 komandalarına dəvət almışdır. 7 iyul 2018-ci ildə Maloni Amerika Birləşmiş Ştatlarında oynamaq istədiyini bildirmiş və Amerika U-20 millisinə dəvət almışdır. O, milli ilə Şimali Karolina və Tobakko Roud klublarına qarşı yoldaşlıq oyunlarında iştira etmişdir.
Şəxsi həyatı
Maloni Almaniyada anadan olmuşdur. Onun atası Amerika, anası isə Almaniya vətəndaşıdır.
Klub
1 UEFA Avropa Liqası görüşləri daxildir. 2 Almaniya Superkuboku görüşləri daxildir.
Blackfield
Blackfield — Qrupu iki dost Böyük Britaniyalı Steven Wilson və İsrailli Aviv Geffen tərəfindən qurulmuşdur. Aviv Geffen:Yüksək dərəcədə müvəffəqiyyətli bir solo ifaçısıdır. 2001-ci ildə Tel Əviv studiyalarında görüşərək ilk Blackfield adlı albomlarını çıxartdılar. Albomun "Hello" və "Pain" mahnıları ilə məşhur olmağa başladılar. 2008-ci ildə "Blackfield" qrupu üçün müsahibə verən Steven Wilson-un sözləri: "Bizim planlarımıza gəlincə, mən düşünürəm ki, biz yeni materialların üstündə işə çalışacağıq. Mən bundan heç şübhələnmirəm, və yeni yazılar olacaq. İstər Blackfield-də olsun istərsədə başqa mənim layihələrim də. Biz nəqədər ki varıq, ifa edəcəyik"
Görünməz qadın
Görünməz qadın — Marvel Comics tərəfindən 1961-ci ildə yaradılan super qəhrəman personajı. İlk dəfə 1961-ci ilin iyununda "Fantastik dördlük" komiksinin ilk sayında peyda olmuşdur.
Nəşr olunması
thumbnail|left|"Fantastik dördlük" #1 ([[noyabr, 1961). Suzan ilk zamanlar Görünməz qız adı ilə çıxış edirdi.]] Görünməz qadın 1961-ci ildə Sten Li və Cek Körbi tərəfindən Fantastik Dördlüyün qurucu üzvlərindən biri kimi yaradılır. Lakin yaradıldığı zaman sadəcə görünməzlik gücünə sahib idi. Bu sonradan dəyişəcək, personaja yeni güclər əlavə olunacaqdı.
O dövrün komiks dünyasında sadəcə görünməz olmaq yetərsiz kimi görünürdü. Həm də Sten Li orijinal fikri bu gücü klassik şəkildə işləmək idi, yəni personaj görünməz olmaq üçün paltarları da çıxarmalı idi. Amma bunun bir az erotik görsənəcəyini düşünən Sten Li fikrini dəyişdirərək məsələni Suzanın xüsusi paltarı ilə həll edir.
Sadəcə görünməz olmaq personajın digər komanda yoldaşları arasında sönük və passiv qalmasına səbəb olur. Buna görə 1964-cü ildə artıq o, qravitasiya sahələri yaratmaq, cisimləri görünməz etmək güclərinə sahib olur. Buna baxmayaraq Con Birn yaradıcı heyətə qatılana qədər Görünməz qadının komandadakı rolu dəyişmir. Conun yazıçılığı dövründə Suzan daha qərarlı və özünə inanan biri olmaqla yanaşı, güc və bacarıqları da artır.
İlk illəri
Suzan Lonq adasında Franklin və Meri Stormun qızı kimi anadan olur. Conni adlı qardaşı da Fantastik Dördlüyün üzvü olacaqdır. Atası Franklin məşhur cərrahdır, amma ailədə işləri yaxşı getmir. Suzan daha sonra atası ilə anasının daima dava etdiklərini, onu isə sanki görmədiklərini deyəcəkdir.
Franklin Meri ilə bir iş yeməyinə gedərkən yolda ağır qəzaya uğrayır və Meri ölümcül yaralanır. Franklinə bir şey olmur, Merini xilas etməyə çalışır, lakin onda alınmır. "Həyat yoldaşımı xilas belə edə bilmədim, bir işə yaramıram" deyib cərrahlığı buraxır, qumara başlayır. Franklin borclanır, borcu olduğu mafiya adamlarından birini səhvən öldürüncə həbsxanaya girir. Suzandan onu ziyarət etməməsini və Conniyə öldüyünü söyləməsini istəyir. Buna görə Suzan insanlara asan güvənməyən bir insan kimi böyüyür.
Atasının həbsdə olmasına görə xalasında yaşamağa məcbur olur. Bu zaman ilk dəfə 17 yaşında (əslində 12, daha sonra uzadılır) Rid Riçards ilə tanış olur. Rid kollecdə təhsil alır, ağıllı və dahidir. Su isə məktəbin üzgüçülük komandasının kapitanıdır. Kaliforniyaya gedir, aktrissa kimi işləyir. Amma həyatını yenə Rid dəyişir.
Rid Riçards kosmik gəmi layihəsi üzərində işləyir, amma dövlət büdcə ayırmağı dayandırır. Buna görə prototip bir gəmi ilə test uçuşu reallaşdırmaq, beləcə də dövlətin diqqətini cəlb etmək istəyir. Suzana bu uçuşda birlikdə iştirak etməyə dəvət edir. Suzan təklifi həvəslə qəbul edir, hətta qardaşı Conni və pilot Benin də uçuşda iştirak etməsinə təkid edir.
Test uçuşunda heyət kosmosda radiasiyaya məruz qalır. Geri qayıdanda Suzan digərləri kimi özündə dəyişikliklər hiss edir və görünməz ola bildiyini görür. Fantastik dördlük komandasını qururlar və özünü Görünməz qız adlandırır.
Fantastik dördlük
thumbnail|Mister Fantastik və Görünməz qadının toyu Şeyə çevrilən və özünü çirkin adlandıran Beni komandada saxlanılmasında, qardaşı Conniyə nəzarət edilməsində vacib rol oynayır. Lakin komandanın lideri və əri Rid Riçardsın kölgəsi altında qalır. Rid onun hər səhvini kinayə ilə dilə gətirir.
Komanda ilk qərargahını Manhettendəki Bakster binasına qurdukdan sonra ilk düşmənləri olan Mol-adam (o dövrdə super cinayətkarların çoxu radiasiya təhdidi daşıyırdı) ilə qarşılaşırlar. Həbsxanadan qaçan Franklin Mol-adam tərəfindən yaralanan Suzanı əməliyyat edir. Həbsxanaya geri qayıtmadan qızı ilə arasını düzəldir. Franklin daha sonra Fantastik Dördlüyün Super Skrul ilə döyüşündə həyatını fəda edəcəkdir. Onun ölümü ilə Suzanın ailəsi kimi sadəcə Fantastik dördlük qalır.
Personaj dialoqları ilə dəstəkləyici olsa da, super qəhrəman kimi çox passivdir. Həmin dövrdə "qadın çox qabağa çıxmaz" anlayışına görə qardaşının və ərinin kölgəsində qalırdı. Bir neçə dəfə Namorla münasibətlər yaşayır, amma komandanı tərk etmir.
Sonda Görünməz qız və Mister Fantastik evlənməyə qərar verirlər. Toylarına bir çox super qəhrəman, hətta super cinayətkar qatılır. Toydan az müddət sonra ilk uşağına hamilə qalır. Buna görə komandanı tərk etməli olur və yerini Conninin sevgilisi və Qeyri-insan olan Kristala verir. Kristal komandada yaxşı işlər çıxarır.
Suzanın qanındakı radiasiyanın uşağına zərər verəcəyi məlum olur. Buna görə Mister Fantastik, Məşəl-adam və Şey Neqativ zonaya səyahət edirlər. Neqativ zona Rid Riçards tərəfindən kəşf edilmiş anti-maddə zərrəciyindən ibarət bir boşluqdur və bir müddət SHIELD tərəfindən həbsxana kimi istifadə olunmuşdur. Neqativ zonanın idarəçisi Annixilus Suzanın atasının şərəfinə Franklin adlandırılmış və yenicə doğulmuş uşağı ələ keçirmək istəyir, çünki uşaq inanılmaz güclərə sahibdir. Annixilusun nəzarətində Franklinin gücü artır, amma Rid müdaxilə edərək Franklinin zehnini bağlayır. Bu hadisələrdən bezən Suzan uşağını götürüb komandanı və Ridi tərk edir, yerinə başqa qeyri-insan olan Meduza gəlir. Amma Namorun köməyi ilə Rid ilə Suzan yenidən barışır, Su komandaya qayıdır.
Qəzəb
Şi-Halk və Məşəl-adama asanca qalib gələn Qəzəbin içindəki Görünməz qız Rid güclə çəkib çıxarır. Bir səhnədə hətta Rid Suzana şillə vurur. Özünə gələn Suzan adını Görünməz qızdan Görünməz qadına çevirir. Bunu da bilir ki, Qəzəb onun içində hələ də qalmışdır. Bəzi döyüşlərdə Görünməz qadın özünə hakim olmayaraq Qəzəbə çevrilir. Hətta Sonsuzluq müharibəsi hadisəsində Qəzəblə döyüşüb onu məğlub edir.
Görünməz qadın yaşadıqlarının heyfini Psixo-adamdan çıxarır. Qızının ölmədiyini öyrənir. Gələcəyə gedən oğlu Franklin qızını xilas edərək başqa paralel dünyaya göndərmişdir. Bu paralel dünyada qız Suzan və Fantastik Dördlüyün böyük düşməni Doktor Dumun övladıdır. Səl adı Valeriya von Dum, ləqəbi Marvel qız olan bu qız daha sonra Görünməz qadını depresiyadan xilas edəcəkdir.
Müxtəlif macəralardan sonra Valeriya uşaq kimi Suzanın rüşeyminə dönür və Doktor Dumun köməyi ilə doğulur. Doktor Dum qıza Valeriya adını verir, onun köməyi ilə Fantastik dördlük haqqında xəbərlər alır. Amma sonda Fantastik dördlük Doktor Duma qalib gəlir.
Gücləri
İlk illərdə ancaq görünməzlik qabiliyyətinə sahib idi. Amma passiv görsənməməsi üçün gücləri şişirdilir, Qəzəbdən sonra daha da şişirdilir. Con Birnin yaradıcı heyətə daxil olmasından sonra Suzan qravitasiya sahələri yaradaraq maddəni hava yolu ilə təsir edəcəyini öyrənir. Ancaq özünü deyil, cisimləri və insanları da 1000 m2 sahədə görünməz edə bilir. Bunu zehin gücü ilə, işığın dalğalarını dəyişərək edir. Görünməz cisimləri görünür edə bilir.
Görünməz qadın psixoloji sahələr yaradıb onları idarə etmək bacarığına da sahibdir. Bundan qalxan yaratmaq üçün istifadə edir. Qalxanların sərtliyini və yumuşaqlığını artırıb azalda bilir. Bu qalxanları şəffaf və ya da müəyyən şüaları keçirməyəcək şəkildə, məsələn lazer şüalarına qarşı davamlı şəkildə yarada bilir.
Su psixi sahələrin köməyi ilə barikada, konus, silindir, disk, qübbə, platforma, sürüşkən və ya da kürə şəkilləri yarada bilir. Bu şəkilləri silaha çevirir. Qatı güc şəkillərini iynə qədər çox kiçik və ya 30 metr hündürülüyündə çox böyük yaratmaq qabiliyyətinə sahibdir. Lakin bu işi görə bilməsi üçün böyük diqqət toplamalıdır. Əgər diqqəti dağılsa çəkdiyi zəhmət də puç olar.
Bir cismin işində qravitasiya sahəsi yaradıb cismi partlada bilir. Yaratdığı şəkillərin üzərində gəzə bilir, bir növ uçmağı bacarır. Dəmir yumruqdan döyüş təlimi də almışdır. Şey və Şi-Halk da ona döyüş təlimi vermişdirlər.
Çirxalyu şəlaləsi
Çirxalyu şəlaləsi (Çvaxilo)- Dağıstan Respublikasının Çaroda rayonundakı Oysor çayının üzərində yerləşən şəlalədir. Rusiyada ən hündür şəlalərindən biridir.
Görünməz qadın
Filmlər
Görünməz qadın Fantastik dördlük ilə sıx bağlı olduğundan film dünyasında da Fantastik dördlük filmlərində görünmüşdür. İlk çəkilən film 1994-cü il istehsalı "Fantastik dördlük" filmi olmuşdur. Burada Görünməz qadını Rebekka Stab oynamışdır. Amma aşağı büdcə ilə çəkilən filmin nə keyfiyyəti, nə də senarisi uğur qazanmışdır. İlk müasir Fantastik dördlük filmi 2005-ci ildə çəkilmişdir. Filmdə Görünməz qadın rolunu Cessika Alba ifa etmişdir. 2008-ci çəkilən davam filmi "Fantastik dördlük: Gümüş sörfçünün yüksəlişi" filmində də o bu rolda oynamışdır. Filmdə Suzan personajı Riçards ilə evlənmiş, hətta komandanı tərk etmək belə istəmişdilər.
Çirxalyu şəlaləsi
Çirxalyu şəlaləsi yüksək dağ zirvəsindən tökülür. Buna görə də, hündür şəlalələrə aid edilir. Şəlalədə su axını dağlarda qarın əriməsindən asılıdır. Çirxalyu şəlaləsi böyük buzlaqın üzərində yaranmışdır. Şəlalənin buz dövründə yaranması güman olunur. Şəlalə Oysor çayının mənbəyində, Ritlyab kəndindən isə 2 kilometrlə 18 kilometr arasında yerləşmişdir. Şəlalə "Çarodinskiy" Təbii Yasaqlığın ərazisinə daxildir. Dağıstanın təbii abidələrinə daxil edilib və qanunla qorunur.
Görünməz qadın
Filmlər
2015-ci ilin avqustunda yeni "Fantastik dördlük" filmi kinoteatrlarda göstərilməyə başlanılacaqdır. Yaradıcı heyəti dəyişən film hadisələri yenidən ələ alınacaq, personajların güclərini necə qazandıqları göstəriləcək. Bu filmdə Görünməz qadın rolunu Keyt Mara oynayacaqdır.
Çirxalyu şəlaləsi
Hündürlüyü
Çirxalyu şəlaləsinin hündürlüyü mübahisəəli məsələlərdəndir. Belə ki, "SSRİ-nin Səthi Suları Resursları" nəşriyyatında şəlalənin hündürlüyünün 30 metr olduğu qeyd olunub. Bəzi mənbələrdə isə şəlalənin hündürlüyünün 45 metr olduğu göstərilir. Bəzi məlumatlarda şəlalənin hündürlüyünün 59 metr olduğu yazılıb. Ancaq müəlliflərin əksəriyyəti, xüsusilə, Qasım Gül və M.M. Eldarov yazırlar ki, şəlalənin hündürlüyü 50 metrdir.
Bu məlumatlar təxminidir. Çünki Çirxalyu şəlaləsi iki-üç ildən bir Oysor çayının dərinliyinə gedərək öz yatağını dəyişir.
Adı
Hal-hazırda bu coğrafi obyektin vahid, qanuniləşdirilmiş adı yoxdur. Elmi ədəbiyyatlarda və kartoqrafiyalarda "Çirxalyu" adı tez-tez istifadə olunur. Yerli sakinlər şəlaləni Çirxalyu adlandırırlar. Avar dilində bu söz "düşən, yıxılan" və yaxud "guruldayan su" kimi tərcümə olunur. Həqiqətən də şəlalə öz adına uyğundur: Suyun gurultusu 1-1,5 kilometrdən eşidilir.
Tədqiqatlar
Şəlalə hələ XIX əsrin sonlarından coğrafiyaçıların diqqətini cəlb etmişdir. Birinci dəfə şəlaləni 1898-ci ildə geoloq Nikolay Andrusov tədqiq etmişdir. O, şəaləni tək yox, professor Nikolay Kuznetsov ilə tədqiq etmişdir. 1940-cı ildə professor N.A.Naqinskiy şəlalənin ətrafını yoxladı. İşin nəticələrini 1947-ci ildə "Təbiət" jurnalında dərc etdi. Yetmişinci illərdə Dağıstan coğrafiyaşünası M.M.Eldarov şəlalənin öyrənilməsi ilə məşğul olmuşdur. 1979-cu ildə "Dağıstan təbiətinin unikal abidələri" kitabında öz müşahidələrini dərc etdirmişdir.
Sərhəddin Abdullayev
Sərhəddin Qubaddin oğlu Abdullayev — Azərbaycan fiziki, Bakı Dövlət Universiteti nin Fizika fakültəsi nin "Nəzəri fizika kafedrası"nın professoru, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru.
Həyatı
Sərhəddin Abdullayev 14 aprel 1939-cu ildə Qusar rayonunun Piral kəndində anadan olub. 1948-1958-ci illərdə Piral kənd orta məktəbində orta təhsil alıb.
1958-1963-cü illərdə Bakı Dövlət Universiteti fizika fakültəsində təhsil alıb. 1963-1964-cüillərdə – Quba rayonunun Qımıl kənd orta məktəbində fizika müəllimi kimi çalışıb. 1964-1967-ci illər – Bakı Dövlət Universitetinin Nəzəri fizika kafedrasında aspirantura təhsili alıb.
1970-ci ildə BDU-da “Lepton-lepton toqquşması zamanı bir sıra elektromaqnit və zəif qarşılıqlı təsir proseslərində polyarizasiya effektlərinin tədqiqi” mövzusunda namizədlik dissertasiyasını müdafiə edib. 1970-ci il 8 oktyabr – BDU-nun Elmi Sovetinin qərarı ilə (protokol №8)fizika-riyaziyyat elmləri namizədi alimlik dərəcəsinin verilməsi. 1974-cü il 16 may – Ali Attestasiya komissiyasının qərarı (protokol №6/ПТ) ilə nəzəri fizika kafedrası üzrə dosent elmi adı verilib.
1996-cı ildə AMEA-nın fotoelektronika İnstitutunda “Lepton-lepton toqquşması zamanı bir sıra elektromaqnit və zəif qarşılıqlı təsir proseslərində polyarizasiya effektlərinin tədqiqi” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə edib. 1999-cu il 8 yanvar – Ali Attestasiya komissiyasının qərarı ilə (protokol №1) ilə nəzəri fizika kafedrası üzrə professor elmi adı verilib.
Elmi fəaliyyəti
1967-ci ildən Maddə quruluşu kafedrasında, 1969-cu ildən isə Nəzəri fizika kafedrasında işləyir. Bakalavr və magistr pillələrində «Klassik elektrodinamika», «Elementar zərrəciklər fizikası», «Kvant elektrodinamikası», «Elektrozəif qarşılıqlı təsir nəzəriyyəsi», «Elementar zərrəciklərin kinematikası», «Hadron proseslərinin fizikası», «Fundamental qarşılıqlı təsirlərin ümumi xassələri», «Supersimmetriya» kurslarından mühazirə və seminar dərsləri aparır.
50 ildən çoxdur ki, BDU-nun Nəzəri fizika kafedrasının elmi istiqamətinə uyğun olaraq elementar zərrəciklər fizikası üzrə elmi iş aparır, Respublikamızda yüksək ixtisaslı elmi və pedaqoji kadrların hazırlanmasında fəal iştirak edir. Orta ümumtəhsil məktəbləri və liseylərlə sıx əlaqə saxlayır. Orta məktəblər üçün dərslik və dərs vəsaitlərinin yazılması istiqamətində məhsuldar fəaliyyət göstərir.
255 elmi məqalənin, 75 dərslik, dərs vəsaiti və metodik vəsaitin müəllifidir.
Beynəlxalq seminar, simpoziyum və konfranslarda iştirakı
1. Nüvə elmi və onun tətbiqləri. II Avroasiya konfransı (Almatı, 2002)
2. AMEA-nın Fizika İnstitutunun 60 illiyinə həsr olunmuş “Fizika-2005” Beynəlxalq elmi- konf¬rans (Bakı, 2005)
3. Fizikanın aktual problemləri adlı V Beynəlxalq elmi-texniki konf¬rans (Bakı, 2008)
4. Nüvə elmi və onun tətbiqləri. V Avrasiya konfransı (Ankara, 2008)
5. Akademik B.M.Əsgərovun 80-illik yubileyinə həsr olunmuş “Fizikanın aktual problemləri” adlı Beynəlxalq Elmi konfrans (Bakı, 2013)
6. Nüvə və onun tətbiqləri. VII Avrasiya konfransı (Bakı, 2014)
7. BDU-nun Fizika Problemləri İnstitutunun yaradılmasının 10 illiyinə həsr olunmuş “Opto-, Nanaelektronika, kondensə olunmuş mühit və yüksək enerjilər fizikası” mövzusunda Beynəlxalq elmi konfrans (Bakı, 2015)
Seçilmiş əsərləri
1.С.К. Абдуллаев. Спиральные амплитуды и электрослабые асимметрии процессов
2. С.К. Абдуллаев. Нули спиральных амплитуд и асимметрий процессов Ядерная Физика, 1995, том 58, N4, с. 695-700
3. С.К. Абдуллаев, А.И.Мухтаров. Суперструнный Z’– бозон в - аннигиляции, Физика элементарных частиц и атомного ядра, 1995, том 26, вып.5, с.1264-1321
4. S.K.Abdullayev. Effects of superstring Z’ boson in the reactions Physics of atomic nuclei, 1997, v.60, N 11, pp. 1901-1919.
5. S.K.Abdullayev. Polarization phenomena and electroweak effects in ab =>123 reactions, Physics of atomic nuclei, 1999, v. 62, N 2, pp. 291-229
6. S.K.Abdullayev, M.Sh. Gojayev. Helisity amplitudes for e-e+-> f . Processes
2003-2008-ci illərdə çap olunmuş məqalələr:
1. S.K.Abdullayev, A.I. Muktarov, M.Ş.Godgayev. Effects of weak currents in the semiinclusive lNlhx reactions, Fizika, 2003, N1, pp. 38-41
2. С.К. Абдуллаев, А.И.Мухтаров, С.М.Рагимова. Поляризация В-бариона в полуинклюзивных реакциях lNlВХ. «Fizika-2005» - сб. трудов, Baku, Elm, 2005, c.48-51
3. S.K.Abdullayev, A.I. Muktarov, S.H.Ragimova. The elektroweak asimmetries in the semi-inclusive deep-inelastic reactions lNlВХ. «Fizika-2005», N 3, pp. 53-58
4. S.K.Abdullayev, A.I. Muktarov, S.H.Ragimova, The Polarization of B – barion in half-inclusive reactions  N BX. «Fizika-2006», N 4, pp. 17-21
5. С.К.Абдуллаев, М.Ш.Годжаев. Двухспиновая асимметрия в полуинклюзивных реакциях lNlhx. Bakı Universitetinin xəbərləri, 2007, N 3, s. 118-123
6. С.К.Абдуллаев, М.Ш.Годжаев. Структурные функции в полуинклюзивком глубоконеупругом нейтрино-нуклонном рассеянии. Bakı Universitetinin xəbərləri, 2008, N 1, s. 126-133
7. S.K.Abdullayev, A.I. Muktarov. B – barion polarization in semiinclusive reactions , «Fizika-2008», N 1, pp. 14-18
Kitabları
1. M.Murğuzov, S.Abdullayev və b. Fizika, 7-11-ci siniflər üçün dərsliklər, Bakınəşr, 2003-2005-ci illər
2. S.Q.Abdullayev, Fizikadan sual və məsələlər 7-8, dərs vəsaiti, Bakı, Çaşıoğlu nəşriyyatı, 1999, 175 səh.
3. S.Q.Abdullayev, Fizikadan sual və məsələlər 7-9, dərs vəsaiti, Bakı, Ləman nəşriyyatı, 2005, 256 səh.
5. M.Murğuzov, S.Abdullayev və b. Fizika, 7-11-ci siniflər üçün dərsliklər, Yenidən işlənmiş II nəşr, Bakınəşr, 2009-2010-ci illər
6. S.Q.Abdullayev. Klassikelektrodinamika. Ihissə. Dərsvəsaiti. Ihissə. Bakı, «AM 965 MMC», 2010, 284s.
8. S.Q.Abdullayev, M.Ş.Qocayev.Klassikelektrodinamikadanməsələlər. Dərsvəsaiti. IIhissə. Bakı, «AM 965 MMC», 2010, 168s.
9. S.Q.Abdullayev. Fizika məsələləri (9-11). Dərs vəsaiti. Bakı, «AM 965 MMC», 2011, 408s.
10. S.Q.Abdullayev. Lepton-lepton və lepton hadron qarşılıqlı təsirlərində zəif cərəyan effektləri. I. Elektrozəif qarşılıqlı təsir nəzəriyyəsi. I hissə. «AM 965 MMC», 2012, 482s.
12. S.Q.Abdullayev, A.İ.Muxtarov. Kvant elektrodinamikası. Bakı, «Ləman NP», 2014, 194s.
14. S.Q.Abdullayev. Mən nə üçün fizik oldum? Bakı, «MK» nəşriyyatı, 2014, 184s.
15. M. Murquzov, S.Q.Abdullayev, A. Allahverdiyev. Fizikadan olimpiada məsələləri. Bakı, «Elm və təhsil» nəşriyyatı, 2014, 392s.
16. S.Q.Abdullayev, Y.İ.Alıyev. Optika və kvant fizikası. Liseylər üçün metodik vəsait. Bakı, «Elm və təhsil», 2015, 322s.
17. S.Q.Abdullayev, Y.İ.Alıyev. Molekulyar fizika. Liseylər üçün metodik vəsait. Bakı, «Elm və təhsil», 2015, 244s.
18. S.Q.Abdullayev, Y.İ. Alıyev. Elektrodinamika. Liseylər üçün metodik vəsait. Bakı, «Zəka Print» MMC, 2015, 428s.
19. S.Q.Abdullayev.Ümumi fizika kursu: Elektrik və maqnetizm. Bakı, «AM 965 MMC», 384s.
Bulbophyllum elephantinum
(Bulbophyllum elephantinum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Elmira Nəzirova
Elmira Mirzərza qızı Nəzirova — Azərbaycan bəstəkarı, professor, Azərbaycan SSR əməkdar incəsənət xadimi (1964).
Həyat və yaradıcılığı
Elmira Mirzərza qızı Nəzirova 1928-ci il noyabrın 30-da Bakıda doğulmuşdu. 1950-ci ildə Üzeyir Hacıbəyli adına Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında professor Georgi Şaroyevin fortepiano sinfini, 1954-cü ildə professor Boris Zeydmanın bəstəkarlıq sinfini bitirmişdi. 1951-ci ildən Konservatoriyada fortepiano sinfində dərs demişdi. 1953-cü ildən SSRİ Bəstəkarlar İttifaqının və Azərbaycan SSR Bəstəkarlar İttifaqının üzvü idi.
E.Nəzirova bir sıra əsərlərin, o cümlədən simfonik orkestr üçün uvertüranın, fortepiano ilə orkestr üçün üç konsertin, fortepiano üçün prelüdlərin və variasiyaların, skripka, violonçel və fortepiano üçün sonatanın, Azərbaycan xalq mahnıları və romanslar mövzusunda işləmələrin müəllifidir.
E.Nəzirovanın böyük Azərbaycan bəstəkarı Fikrət Əmirovla birlikdə yazdığı "Ərəb mövzusunda fortepiano üçün konsert" Azərbaycan musiqi mədəniyyətində böyük hadisə olmuşdu.
E.Nəzirova yaradıcılıq işi ilə yanaşı, uzun illər Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında dərs demişdi.
1990-cı ildən İsraildə yaşayan E.Nəzirova orada pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olurdu. Onun şagirdləri arasında bir sıra beynəlxalq müsabiqələrin laureatları var, onlar Azərbaycan mədəniyyətini müxtəlif ölkələrdə təmsil edilər.
SSRİ-nin "Şərəf nişanı" ordeni ilə təltif edilmişdi.
Professor Elmira Nəzirova 2014-cü il yanvarın 23-də İsraildə vəfat etmişdir.
Prinsip
Prinsip (lat. principium, yun. αρχή) — nəzəri fəlsəfədə faktların fikirlərdə bir sistemlə birləşməsi.
Qədim yunanlarda fəlsəfə prinsiplərdən başlayır. Adı çəkilən filosoflar aşağıdakıları mövcudluğun əsası kimi götürürlər:
Fəlsəfənin əsas məqsədi məhz hər şeyin əsasını təşkil edən prinsipi tapmaqdır. Metafizikanın prinsipinin norması belədir. Bu prinsip daxili birliyə malik olmalı, aydın və daxili cavabdehlik olmalıdır.
Prinsip — praktiki fəlsəfədə davranış qaydası. Məsələn, Qurandakı tələblərin böyük bir hissəsi mənəviyyata aiddir.
Eyni zamanda mənəvi olmayaraq fərdi olan prinsiplər də ola bilər ki, fərd ona uyğun hərəkət edir.
Qolodomor və siyasi repressiyalar qurbanlarına abidə (Mariupol)
Haqqında
Abidənin açılışı Mariupol da fəaliyyət göstərən "Memorial" cəmiyyəti tərəfindən 26 noyabr 2004-cü ildə Qolodomor və repressiya qurbanlarının anım günündə baş tutmuşdur. Abidə şəhər büdcəsi ilə yanaşı Mariupolda yerləşən "SU-112", "Stalkonstruksiya", "DPU-128", "Donbasstalkonstruksiya", "Azovmaş" ASC, "Markoxim" ASC, "İraklis", "Azovinteks" sənaye müəssisələrinin maaliyyə dəstəyi ilə açılmışdır. Abidənin müəllifləri memarlar, V.Zemlyanoy, S.Rudenko, K.Akulenko və A.Pinçukovdur.
Abidəni təşkil edən qara və qırmızı qranit plitələr Ukrayna torpağını və günahsız axıdılan qanı simvolizə edir. Qara plitədə kiminsə həyatını qurtara biləcək 3 buğda dəstəsi, qırmızı plitədə isə QULAQ-ı simvolizə edən tikanlı məftil var. Qara plitənin üzərindəki yazı isə ukrukrayn dilindədir. Yazıda bunlar yazılıb:
Valletta FK
Valletta – Maltanın futbol klubu.
Klub 1904-cü ildə Maltanın paytaxtı Valletta şəhərində yaradılıb. Malta Super Liqası üçün mübarizə aparır Ta Kali Stadionunda 17,800 nəfərlik matçlar keçirilir. Klub, Sliema Wanderers və Floriana FC komandalarından sonra 19 çempionluq ilə Malta Super Liqasının ən yaxşı çempionu.
Erigeron cavernensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Molla Əhməd Nəraqi
Doğum tarixi: 25 avqust 1771
Vəfat tarixi: 22 oktyabr 1829, Nəraq, İran
Dəfn olunduğu yer: İmam Əli (ə) hərəmi, Nəcəf, İraq
Valideynləri: Molla Muhəmməd Mehdi Nəraqi
Həyatı
Molla Əhməd Nəraqi 1185-ci hicri qəməri ilində Kaşan şəhərinin yaxınlığında yerləşən Nəraq məntəqəsində dünyaya göz açmışdır. O, din alimlərinin böyüklərindən olub fiqh, üsul, hədis, rical, nücum, riyaziyyat, ilahiyyat elmləi, ədəbiyyat və şeirdə dərin biliyə və məharətə sahib idi. Molla Əhməd Nəraqi zahid və təqvalı bir şəxs kimi şöhrət qazanmış və gözəl əxlaqı dillər əzbəri olmuşdur. Onun üçün fəzilət olaraq sadəcə bunu qeyd etmək kifayətdir ki, xatəmul-fuqəha Şeyx Mürtəza Ənsarinin ustadı olmuşdur.
Onun müxtəlif sahələrdəki dəyərli əsərləri hərtərəfli elminin göstəricisi olub həm öz zamanında, həm də sonrakı dövrlərdə alimlərn diqqət mərkəzində olmuşdur. Belə ki, "Urvə" əsərinin müəllifi olan böyük fəqih Seyyid Kazım Yəzdinin həmişə müraciət etdiyi 3 fiqh kitabından biri Mərhum Nəraqinin "Müstənəd" kitabı olub.
Nəraqi lətif ruha və və incə zövqə malik idi. Çoxlu irfani və əxlaqi şeirlər yazmış, "Divane əşar" və "Təqdis" iki divan şəklində çap olunmuşdur. Molla Əhməd Nəraqi öz təhsilinə əvvəlcə Kaşanda atasının yanıda başlamış, bir müddətdən sonra özü dərs verəcək səviyyəyə çatmışdı. Sonra İraqa gedərək Muhəmməd Baqir Vəhid Bəhbəhaninin dərslərindən bəhrələnir. Daha sonra müqəddəs Nəcəf şəhərində Seyyid Bəhrul-ulum və Şeyx Cəfər Nəcəfi Kaşiful-ğitanın, Kərbəlada isə Mirzə Muhəmməd Məhdi Musəvi Şəhristani və Seyid Əli Təbatəbainin şagirdi olmuş və məşhur qarilərdən biri kimi püxtələşərək Nəraqa qayıtmışdır.
Əsərləri
Molla Əhməd Nəraqi özündən sonra 35 cildə qədər dəyərli əsər yadigar qoymuşdur. Onlardan "İctimaul-əmr və vən-nəhy", "Əsrarul-həcc", "Əl-xəzain", "Əl-qəza vəş-şəhadət", "Muşkilatul-ulum", "Vəsilətun-nicat", "Meracus-səadət" və "Təzkirətul-əhbab" əsərlərinin adını çəkmək olar. Nəraqi Kaşan və onun ətrafında yayılan vəba epidemiyası nəticəsində 1345-ci hicri-qəməri ilində Nəraqda dünyaya köçmüş, Nəcəfdə həzrət Əlinin (ə) hərəmində, atasının yanında dəfn olunmuşdur. "Rauzatul-cənnat" əsərinin müəllifi Nəraqinin şagirdlərinin bəzilərinin dilindən onun yüksək məqamını göstərən bir hadisəni nəql edir. O, yazır: "Mərhum Nəraqinin cənazəsini Nəcəfi-əşrəfə apardığımız vaxt yolda havanın həddən artıq isti olmasına görə pis qoxu verməsindən qorxduq. Cənazə yerə qoyulmuşdu, qarilər də onun ətrafında Quran oxumaqla məşğul idilər. Mən vəziyyəti araşdırmaq üçün cənazənin yaxınlığına getdim. Lakin xalis müşk ətrinin qoxusuna bənzər gözəl qoxudan başqa heç nə hiss etmədim. Bu gözəl qoxu onu qəbrə qoyanadək davam etdi. Belə ki, onun mübarək bədənində qətiyyən bir dəyişiklik baş vermədi".
"Rauzatul-cənnat" əsərinin müəllifi Müdərris Təbrizi öz ustadından nəql edir: "Ustadım Seyyid Əhməd Xosrovşahi nəql edir ki, atası Seyyid Muhəmməd Xosrovşahinin cənazəsini Nəcəfə apardıqları vaxt atasına ehtiram əlaməti olaraq cənazəni qəbrə qoymaq üçün özü qəbrə daxil olur. Bu vaxt Molla Məhdi və Molla Əhməd Nəraqinin, ata və oğulun cənazələrində heç bir dəyişikliyin olmadığını görür. Zamanın ötüb keçməsinə baxmayaraq cənazələrin olduğu kimi qalması onların pak həyat tərzi və ixlaslı dinin xidmətlərinin nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir".
Turşu
thumb|Hidroxlorid turşusu (HCl) Turşu — metal atomu və ya mürəkkəb ion molekulu ilə əvəz oluna bilən hidrogen atomlarından və turşu qalığından ibarət olan mürəkkəb maddə. Elektrolitik dissosiasiya nəzəriyyəsinə əsasən dissosiasiya zamanı kation kimi yalnız hidrogen ionu əmələ gətirən elektrolitlərə turşu deyilir. Turşular tərkibinə, əsaslığına və qüvvətliliyinə görə təsnif edilir. Tərkibinə görə turşular iki qrupa bölünür: oksigensiz və oksigenli. Oksigensiz turşular: HF, HCl, HBr, H2S, HCN və s. Dövri sistemin VI və VII qrup qeyri-metallarının hidrogenli birləşmələrinin suda məhlulları oksigensiz turşuların nümayəndələridir. Oksigenli turşular: HNO3, H2SO4, H3PO4 və s. Turşuların tərkibindəki metalla əvəz oluna bilən hidrogen atomlarının sayı turşuların əsaslığını və turşu qalığının valentliyini göstərir. Əsaslığına görə turşular birəsaslı (HF, HCl, HNO3, HCOOH və s.), ikiəsaslı (H2SO4, H2S, H2C2O4 və s.), üçəsaslı (H3BO2, H3PO4 və s.) və dördəsaslı (H4P2O4 və s.) olur. Turşuların qüvvətliliyi onların su məhlullarında əmələ gələn hidrogen ionlarının qatılığı, yəni dissosiasiya dərəcəsi ilə müəyyən edilir. Qüvvətliliyinə görə turşular qüvvətli, orta qüvvətli və zəif turşulara bölünür.
Məsələn:
Turşuların alınması
Turşular aşağıdakı kimi alınır:
H2 + Br2 → 2HBr; H2 + S → H2S
H2SO4, HNO3, H2SO3, H2CO3, H2S, H2SiO3 H3PO4
Anhidridi (turşu oksidi) suda həll olmayan turşular bu üsulla alınır.
4. Bəzi oksigenli turşular qeyri-metallara güclü oksidləşdirici turşularla təsir etməklə alınır. J2 + 5Cl2 + 6H2O → HJO3 + 10HCl
5. Passiv metalların oksigenli turşularla əmələ gətirdiyi duzların suda məhlulunun elektrolizindən turşu alınır. 2CuSO4 + 2H2O → 2Cu + 2H2SO4 + O2
Turşuların xassələri
Turşuların bir qismi suda yaxşı həll olan rəngsiz mayelərdir. Məsələn, H2SO4, HNO3 və s.
Metasilikat turşusu (H2SiO3 H 4SiO 4) suda praktik olaraq həll olmur.
1. Turşular indikatorların rəngini dəyişir: bənövşəyi lakmusu qırmızı, narıncı metiloranjı çəhrayı rəngə boyayır.
2. Turşular metallarla qarşılıqlı təsirdə olur: a) Elektrokimyəvi gərginlik sırasında hidrogendən solda yerləşən metallar turşulardan (nitrat və qatı sulfat turşusundan başqa) hidrogeni sıxışdırıb çıxarır;
2HCl + Fe → FeCl2 + H2; H2SO4(duru) + Zn → ZnSO4 + H2
b) Elektrokimyəvi gərginlik sırasında hidrogendən sağda yerləşən metallar hidrogeni turşulardan sıxışdırıb çıxarmır; nitrat və qatı sulfat turşusundan başqa turşularla qarşılıqlı təsirdə olmur.
H2SO4 + NH3 → NH4HSO4; NH4HSO4 + NH3 → (NH4)2SO4
7. Turşular bəzi duzlarla qarşılıqlı təsirdə olur. 8. Bəzi turşular qeyri-metallarla qarşılıqlı təsirdə olur.
4HNO3(qatı) + C → CO2 + 2H2O + 4NO2
9. Oksigenli turşular qızdırıldıqda suya və turşu oksidinə parçalanır.
Qazaxıstan mətbəxi
Müasir qazax mətbəxində daha çox ətdən istifadə olunur. Süd məhsullarına da tez-tez müraciət olunur. Cənubi Asiyalılar çubuqlardan istifadə etsələr də, Orta Asiyalılar xörəyi barmaqlarla yeməyi xoşlayırlar. Ona görə də təsadüfi deyil ki, qazaxların təmtəraqla bişirdiyi xörəklərdən biri beşbarmaq adlanır. Onu adətən mal, qoyun və at ətindən hazırlayırlar. Qazaxlıların mətbəxindən danışarkən baursak, mantı, samsa, çak-çak, laqman, kazı, sorpa, karta və plovun da adını çəkmək lazımdır.
Səidə Cəfərova
Həyatı
Səidə Cəfərova 1961-ci il oktyabrın 23-də Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Bakı şəhəri 135 saylı orta məktəbi 1978-ci ildə bitirmişdir. 1978-ci ildə Ç.İldırım adına Azərbaycan Politexnik İnstitutunun (indiki Azərbaycan Texniki Universiteti) Metallurgiya fakultəsinə daxil olmuş və 1983-cu ildə həmin institutu müvəffəqiyyətlə bitirərək, mühəndis-mexanik ixtisasına yiyələnmişdir. 1983-cü ildən 1986-cı ilədək Radioquraşdırma EİB-də təyinatla işləməyə göndərilmişdir. 1986-1990-cı illərdə EA-nın Kristal təcrübə zavodlu XKTMB-nin Ovuntu metallurgiyası laboratoriyasında mühəndis vəzifəsində çalışmışdır. 1990-1993-cü illərdə "Ovuntu metallurgiyası və kompozisiya materialları" ixtisası üzrə AzTU-nun aspiranturasının əyani şöbəsində təhsilini davam etdirmişdir. 1998-ci ildən indiyədək AzTU-nun Materiallar texnologiyası kafedrasında dosent vəzifəsində çalışır. 2001-ci il noyabr ayının 6-da "Dəmir əsaslı qismən legirli ovuntudan alınmış bişmiş materialların struktur və xassələri" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək texnika eimləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdir. 60-dan artıq elmi məqalənin, bir ədəd patentin, bir dərsliyin, dərs vəsaiti və rusca-azərbaycanca texniki lüğətin həmmüəlliflərindəndir.
Bakı
Bakı — Azərbaycan Respublikasının paytaxtı; Abşeron yarımadasında, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşir. Sahəsi 2140 km², əhalisi, 2018-ci ilin əvvəlinə qədər əhalisinin sayı 2 262 600 nəfər idi. 2022-ci ilə aid digər rəsmi mənbələrə görə, şəhərin qeyri-rəsmi əhalisi 5 milyona yaxındır. Bakı, Avropa və Asiyanın kəsişməsində yerləşən dünyanın ən cazibədar və kosmopolit şəhərlərindən biridir. Bakı şəhərinin tərkibinə 12 inzibati rayon, 59 qəsəbə daxildir. Şəhərin mərkəzi hissəsi Bakı buxtasına pilləli enən amfiteatrda yerləşir. Bakının dəniz sahili hissəsi okean səviyyəsindən təqribən 28 m aşağıdır. Bakı rayonu ərazisində faydalı qazıntılardan neft, qaz, tikinti materialları hasil edilir; müalicə əhəmiyyətli mineral sular çıxır. Çoxlu palçıq vulkanı var. İqlimi yarı quraq və subtropikdir. Orta temperatur yanvarda 3–4 °C, iyulda isə 38-42 °C-dır. İllik yağıntı 210 mm-dir. Bakı üçün güclü şimal küləyi — xəzri və cənub küləyi — gilavar səciyyəvi xüsusiyyət daşıyır.
Bakı Qafqazda ən əhəmiyyətli turistik məkanlardan biri sayılır. 2014-cü ildə Bakı Forbes jurnalının rusiyalılar üçün biznes qurulması sahəsində ən cəlbedici keçmiş SSRİ şəhərlərinin reytinqində top onluğa düşüb. 2015-ci ildə Bakı Lonely Planet nəşrinin "Avropada səyahət edilməli ən maraqlı məkanları" reytinqində 7-ci sırada, The New York Times qəzetinin "2015-ci ildə səfər etmək üçün dünyanın ən yaxşı yerləri" reytinqində isə 51-ci yerdə qərarlaşıb. 2016-cı ildə TripAdvisor səyahət məsləhətçisi saytının topladığı rəy sorğusunda daha çox üstünlük verilən və inkişaf etməkdə olan turizm məntəqələri siyahısında Bakı şəhəri 5-ci yerdə qərarlaşdırılıb. Globalization and World Cities Research Network-un 2020-ci il hesablamalarına görə Bakı inkişafına görə Gamma+ kateqoriyasına daxil edilir və dünyanın ən inkişaf etmiş 145-ci şəhəridir.
Etimologiya
Bakı adının mənşəyi haqqında müxtəlif fikirlər vardır.
Bakı toponiminin qədimliyi haqqında ilk məlumata İvan Meşaninovun 1927-ci ildə Bakıda nəşr olunmuş "Yegipet i Kavkaz" adlı məqaləsində rast gəlmək olar. Fərziyyəyə görə, e.ə. III minilliyin sonlarına aid edilən "Ölülər kitabı" Misir mifologiyası toplusunda əksini tapmış "Bakhav" toponiminin Qafqazda formalaşmasıdır. Sözün kökü olan "Baka" — "Günəşin doğulduğu yer" və ya "Səhər şəfəqi" kimi iddia edilir. Bu toponim Böyük Qafqazın şərqində yerləşən Bakı ilə eyniləşdirilir.
Bəzi mənbələrə görə, Bakı adına isə ilk dəfə V–VIII əsr mənbələrində "Baqavan" və ya "Baquan", "Atşi Baqavan" və ya "Atşi Baqvan", yəni "Atəşi Baquan" kimi rast gəlinib. Baqa sözün kökü, "an" və "van" isə məkan bildirir. Toponim eramızın VII yüzilində bu ərazidə yaşamış "bakan" tayfası ilə əlaqələndilir, bəzilərinin fikrincə isə "Bakuyə" sözündən götürülüb.
Bakının adlarından biri də fars dilindən yaranan "Badi Kubə" sözünün birləşməsindən yaranması ehtimal olunur. Söz farsca "bad" (külək, yel) və "kubidan" (vurmaq, zərbə yetirmək) sözləriylə açıqlanır. Fars dilindən tərcümədə "Küləklər şəhəri" mənası verən bu sözün məhz Bakının əsl tarixinin olmasını bir çox tarixçilər iddia edir. . Bəzi tarixçilər Qədim fars dili etimologiyasında Bagydad sözünün Paytaxt Bakı ilə əlaqədar olduğunu söyləsə də, ərəb tarixçilər bunun Bakı ilə heç bir əlaqəsi olmadığını və bu sözün İraqın paytaxtı Bağdad olduğunu söyləyirlər.
Professor Sara Aşurbəyli Bakının ən qədim adının "Xunsar" olduğunu yazır. Bu yazılışda olan toponimin tərtibi onun 3 min ildən artıq bir dövr ərzində mövcud olduğunu göstərir. Xunsarın mənası "günə sarı ", yəni "Günəşə doğru çevrilmiş" kimi açıqlanır.
Qafqazşünas Kerop Patkanov iddia edir ki, şəhərin adı lak sözü "baki"-dən (təpə deməkdir) əmələ gəlir. Maraqlısı odur ki, "təpə" mənasında qədim türkcədə də "baqu" sözü mövcuddur. Bu hipotezə görə, Bakı təpələr üstündə salındığından, şəhərin də adı bu sözdən götürülmüşdür. Bu fikri coğrafiya elmləri doktoru Budaq Budaqov da iddia etmişdir.
Gerbi
thumb|[[Bakı quberniyasının gerbi]]
Bakı şəhərinin ilk rəmzi hər iki tərəfində atəşi simvolizə edən günəş təsvirinin ortasında həkk olunan buğa şəkli olmuşdur. Buğa təsviri əvvəllcə bayır qala divarının qiriş qapısı üzərinə həkk olunubmuş. Bayır qala divarları 1886-cı ildə dağıdılmış və onun darvazası iç qala divarında — Şah Abbas darvazasında yenidən inşa olunmuşdur. Bakının qədim simvolu olan buğa təsviri hazırda İçərişəhərin Qoşa Qala qapılarının hər birinin üzərində həkk olunmuşdur. Buğanın sağ və sol tərəfi şir təsvirləri ilə əhatələnmişdir. Bəzi tədqiqatçılar şir təsvirlərinin Səfəvilərin hakimiyyətini simvolizə etdiyi qənaətindədirlər.
Bakı şəhərinin ilk rəsmi gerbi 21 may 1843-cü ildə təsdiq olunmuşdur. 4 hissədən ibarət qalxanvari lövhənin 1-ci qızılı sahəsində pələng, ikinci qızılı sahəsində yerdən çıxıb alovlanan qaz dilimləri təsvir olunmuşdur. Lövhənin bu iki sahəsinin təsviri Rusiyanın Kaspi vilayətinin gerbindən götürülmüşdür. Gerbin göy rəng fonunda olan 3-cü sahəsində yüklü dəvə təsvir olunmuşdur. Bu, şəhər sakinlərinin yük daşımaqla məşğul olmalarını simvolizə edir. Gerbin göy rəng fonunda olan 4-cü sahəsində yerə sancılmış lövbər təsvir olunmuşdur ki, bu da Bakının yaxşı reydə malik liman şəhəri olmasından xəbər verir.
Bakı şəhərinin ikinci gerbi 16 mart 1883-cü ildə təsdiq olunmuşdur. Gerbin qara rəngli qalxanvari lövhəsində üç qızılı rəngli alov təsvir olunmuşdur. Qalxan quberniya və şəhər gerblərində işlənən qırmızı rəngli Aleksandr lenti (Knyaz Aleksandr Nevskinin adına təsis edilən ordenin taxıldığı lent) ilə sarınmış iki qızılı sünbüllə əhatə olunmuşdur və şəhərlərin gerblərində istifadə edilən üç bürclü qala təsviri ilə bitir.
14 aprel 1967-ci ildə Bakı şəhərinin üçüncü gerbi qəbul edilmişdir. Gerbin ortasında mavi dalğaların üstündə Azərbaycanı "Odlar yurdu" kimi rəmzləndirən üç qızılı rəngli məşəl təsvir olunub. 1975-ci ildə həmin gerbə əlavələr edilmişdir. Bakının bugünkü gerbinin Əsasnaməsi Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti başçısının 29 mart 2001-ci il tarixli sərəncamı ilə təsdiq edilmişdir. Bakı şəhərinin müasir gerbi onun rəsmi rəmzidir.
Qədim dövr
thumb|right|[[İçərişəhərdə, Qız qalası yaxınlığında 1964-cü ildə Ömər İsmizadə tərəfindən aparılmış arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanmış e.ə. IV–VII əsrlərə aid balıq/əjdaha fiquru, AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya Muzeyi.]]
Bakı şəhərində və Abşeron yarımadasında insanlar çox qədim zamanlardan məskunlaşmış və burada yaşayış məntəqələri yaratmışlar. Buna səbəb Bakı şəhərinin fiziki-coğrafi şəraiti şimaldan-cənuba, qərbdən-şərqə gedən miqrasiya və ticarət yollarının kəsişməsi mərkəzində yerləşməsi, iqlim şəraiti və ən qədim zamanlardan yer üzünə çıxan nafta adlanan yanacaq və enerji sərvəti olmuşdur. Abşeron ərazisində tapılmış arxeoloji materiallar Bakının qədim yaşayış məskəni olduğunu sübut edir. Pirallahı, Zığ gölü ətrafı, Şüvəlan, Mərdəkan, Əmircan və s. yerlərdə e. ə. III-I-ci minilliklərə aid arxeoloji materiallar tapılmışdır. Bakının salındığı tarix dəqiq məlum deyildir.
Orta əsrlər
thumb|[[Şirvanşahlar türbəsi, Şirvanşahlar saray kompleksinin aşağı həyəti ərazisində yerləşən üç tikilidən biridir.]]
Erkən orta əsrlərdə Bakının iqtisadiyyatının əsasını neft və duz istehsalı, Bakı və Abşeron bölgəsində becərilən boyaqotu və zəfəran təşkil edirdi. Onların həm quru karvan yolları, həm də dənizlə uzaq Şərq ölkələrinə ixracı feodal şəhərinin inkişafının mühüm amili idi. Şirvanın tərkibinə daxil olan Abşeron təbii və təsərrüfat xüsusiyyətləri sayəsində ondan fərqlənən əlahiddə coğrafi, iqtisadi və siyasi vahid idi. Abşeronun iqtisadi və siyasi mərkəzi olan Bakı şəhəri təsərrüfat baxımından onun kəndləri ilə bağlı olub şirvanşahdan vassal asılılığında olan pərakəndə feodal torpaqlarının vahid dairəsini təşkil edirdi.
X əsrin sonunda və XI əsrdə Abbasilər xilafətinin tənəzzülü ilə əlaqədar bir sıra vilayətlərin və ölkələrin hakimləri, o cümlədən Şirvanşahlar müstəqil hakimiyyət sürməyə başladılar. Bakı X əsrin axırlarında Şirvanın əsas şəhərlərindən birinə çevrildi. Əhali sənətkarlıq, ticarət, bağçılıq, bostançılıq, üzümçülük, baramaçılıq, əkinçilik, neftçıxarma, balıqçılıq və s. ilə məşğul olurdu. Feodal münasibətlərinin, ticarət və sənətkarlığın inkişafı şəhərin tərəqqi etməsinə imkan yaradırdı. Beynəlxalq ticarət yolları ayırıcında yerləşən Bakı Şərq və Qərb ölkələri arasındakı ticarətdə mühüm əhəmiyyətə malik idi.
Bakı X əsrdən liman şəhəri kimi məşhur idi. XI əsrin sonu — XIII əsrin əvvəllərində Bakı tərəqqi dövrü yaşıyırdı. 1191-ci ildə Şamaxıda güclü zəlzələ baş verdikdən sonra şirvanşah I Axsitan müvəqqəti olaraq paytaxtı Bakıya köçürmüşdü.
XII əsrin sonu — XIII əsrin əvvəli Bakı şəhərinin feodal inikşaf dövrü idi. Şirvanşahlar şəhərdə bir sıra binalar tikdirərək onu möhkəmləndirdilər. XII əsrin birinci yarısında Bakı ikicərgəli qala divarı və xəndəklə əhatə olundu. Şəhərin müdafiə sisteminə Qız Qalası da daxil idi. 1232–1235-ci illərdə Bakını dəniz tərəfdən qorumaq məqsədi ilə buxta daxilində möhkəmləndirilmiş qala tikildi. Şirvanşahlar Xəzər dənizində güclü donanma yaratdılar.
XIII əsrin 30-cu illərində monqollar Azərbaycana hücum edərək bir çox şəhərləri işğal etdilər. İşğalçıların gəldiyi böyük yoldan kənarda yerləşən Bakı, başqa şəhərlərə nisbətən az zərər çəkmişdi. Hərçənd, monqollar şəhəri alarkən Qız qalasının yuxarı hissəsi dağıdılmışdı. Monqol istilası və ölkənin viran edilməsi şəhərin iqtisadiyyatını dağıtdı, Abşeronun və Bakının neft təsərrüfatını müvəqqəti olaraq pozdu. XIII əsrin sonunda, XIV–XV əsrlərdə Bakı Xəzər dənizində başlıca liman və Şirvanşahlar dövləti Dərbəndilər sülaləsinin paytaxtı olduqdan, nəinki Azərbaycanın, eləcə də bütün Yaxın Şərqin mühüm şəhərlərindən birinə çevrildi. Bakı beynəlxalq tranzit ipək ticarətində və Şərqlə Qərb arasında digər malların ticarətində fəal iştirak edirdi. Bu, feodal şəhərinin tərəqqi dövrü idi.
1501-ci ildə Şah İsmayıl Xətai Şirvana hücum edərək Bakını aldı. Səfəvi hökmdarı I Təhmasib 1538-ci ildə Bakının da daxil olduğu Şirvanı Səfəvilər dövlətinə birləşdirdi. Səfəvi-Osmanlı müharibələri zamanı 1578-ci ildə Osmanlı ordusu Bakını tutdu. 1607-ci ildə şəhər yenidən Səfəvilərin hakimiyyəti altına keçdi. Səfəvilər dövründə Bakıda mis pullar buraxılırdı. Bakı və Abşeron əhalisinin xeyli hissəsi xalçaçılıqla məşğul olurdu. XVI–XVIII əsrlərdə sənətkarlıq, xüsusilə xalçaçılıq daha da inkişaf etdi. XVI əsrdəki dağıdıcı müharibələrə, Səfəvilər dövlətinə birləşdirilmiş Şirvandakı bir sıra antifeodal üsyanlara baxmayaraq, Volqa — Xəzər yolunun açılması ilə əlaqədar Bakının iri ticarət mərkəzi və Xəzər dənizində mühüm liman kimi əhəmiyyəti azalmadı.
XVI əsrin sonlarında — XVII əsrin əvvəllərindəki türk işğalından sonra Bakı yenidən Səfəvilər dövlətinin tərkibinə daxil oldu. Mərkəzi hakimiyyətin güclənməsi XVII əsrin 40-cı illərindən etibarən ölkənin məhsuldar qüvvələrinin inkişafını sarsıdan feodal ara çəkişmələrinin və dağıdıcı müharibələrin kəsilməsi Bakınının şəhər həyatının inkişafına əlverişli təsir göstərdi. Şəhərə çoxlu əcnəbi tacirlər və səyyahlar gəlirlər. Onlar şəhərin təsərrüfat həyatının canlanmasını, sənətkarlıq istehsalının artmasını, ölkədən kənara aparılan neft və duz hasilatını qeyd edirlər. Şəhərin sosial həyatında tacirlərin rolu artır. Şəhərin və ölkənin bütün daxili və xarici ticarəti onların əlində cəmlənmişdi. Bakı Xəzər dənizində mühüm liman idi. Buradan tranzit yolu ilə, Avropaya, Rusiyaya və digər ölkələrə başlıca olaraq, Şamaxı ipəyi və başqa sənətkarlıq məmulatları daşınırdı. Bakının feodal inkişafı XVII əsrin sonlarınadək davam etmişdir. Bundan sonra nəinki təkcə Azərbaycanda, eləcə də, bütün Ön Asiya ölkələrində mövcud olan şəhər həyatının tənəzzülü müşahidə edilir.
XVII–XIX əsrlər
thumb|[[XIX əsrin sonunda Bakıda Qara Şəhər.]]