Neft_Daşları
Neft Daşları yatağının işlənilməsi
Dördüncü mərhələ yataqlarını işlənməsinin son mərhələsini təşkil edir ki, bu da hasilatıln yüksək dərəcədə sulaşması, işlək quyu fondunun azalması, süni təsir üsulları səmərəiliyinin aşağı düşməsi və i. a. ilə səciyyələnir. Bu mərhələdə yataqlarda hasilatın nisbətən sabitləşməsi müşahidə olunur ki, bu da onlarda geniş miqyasda apanlan geoloji-texniki və texnoloji tədbirlərin (əlavə quyulann qazılması, quyulann yuxan laylara qaytanlması, sulaş maya qarşı apanlan müxtəlif tədbirlər və i. a.) sayəsində mümkün olur. 1925-ci ildə 61 saylı quyudan sahildən 300 m məsafədə, açıq dənizdə (dənizin dərinliyi 6 m), ağac tirlərdən yaradılmış meydançadan qazılmış quyudan neft alınmışdır. 1944-cü ildən isə keçmiş SSRİ-də və dünyanın başqa ölkələrində, dənizdən neft-qaz çıxarıllması polad dirəklərdən qurulmuş meydançalardan qazılmış quyular vasitəsilə həyata keçirilməsinə başlanmışdır. 1950-ci illərdən etibarən dənizin sahilə yaxın sahələrindən neft-qaz hasilatı, sahildən maili istiqamətləndirilmiş quyular qazılması vasitəsilə həyata keçirilməyə başlamış və ilk belə quyu Bibiheybət sahəsində qazma ustası Ağa Nemətulla tərəfindən qazılmışdır. Açılmış neft-qaz yataqlannm səmərəli işlənməsini təşkil etmək üçün onların geoloji- texnoloji layihələrinin hazırlanması zəruriyyəti ortaya çıxır və bu sənədlərin tərtibatı 1943-cü ildə, ilk dəfə olaraq Azərbaycan Dövlət Neft Sənayesi Elmi-Tədqiqat İnstitutuna həvalə edilir. 1950–1951-ci illərdə dənizdə və quruda bir sıra böyük neft-qaz yataqlanın açılması ilə əlaqədar bu işlərin bir hissəsi Respublika Elmlər Akademiyası nəzdində yaradılmış Neft Ekspedisiyasına tapşırılmışdır. Bu ekspedisiyanın tərtib etdiyi ilk geoloji-texnoloji layihə Neft Daşları yatağının ikinci blokunda Qırmakıaltı və Qırmakı lay dəstələrinin işlənmə layihələri olmuşdur. Neft-qaz-kondensat yataqlarının açılışından sonra məlumdur ki, bu yataqların mənimsənilməsi mərhələlərində çoxsaylı və müxtəlif istiqamətdə kəşfiyyat və istismar qazması işləri aparmaqla yanaşı, işlənmə prosesində neft hasilatının günü-gündən artırılması, maksimum hasilat səviyyəsinin aşağı düşməsinin qarşısının alınması üçün müəyyən işlər görülməlidir və həmin görülən işlərdə səmərənin alınması müasir üsulların tətbiqindən çox asılıdır. Quyulara suvurma prosesindəki işlərin ümumi həcminin günü-gündən artdığını nəzərə alaraq elmi və praktik əsaslar üzrə mühəndis-geoloji nəzarəti gücləndirmək məqsədilə 1958-ci ildə Neft və Qazçıxarma İdarəsi nəzdində ayrıca elmi-tədqiqat və istehsalatla bağlı olan' 4 suvurma sahəsi təşkil edilmişdir. Həmin sex ləğv edilib laylarda təzyiqin saxlanması sahəsi yaradıldı. Bundan əlavə elmlə sıx əlaqədə olan müxtəlif şöbələr (işlənmə, texniki, qazma, tədqiqat, geologiya-hidrogeologiya, iqtisadiyyat, ehtiyatların hesablanması, avtomatika və telemexanika, yeni texnikanın istehsalatda tətbiqi) bu sexdə yaradıldı. 1949–1962-ci illərdə Xəzər dənizində yeni neft və qaz yataqlarının axtarışı və kəşfi istiqamətində genişmiqyaslı hücum başlanmışdır. Buna açıq dənizdə, ehtiyatlarına görə nəhəng Neft Daşlan yatağımn kəşfi impuls vermişdir. Belə böyük ehtiyatların aşkarlanması dəniz neftinə olan marağı daha da artırdı. Bu sahə ilə məşğul olan müəssisələr qısa müddətdə üzən qurğular, maddi və nəqliyyat vasitələri, maşın və mexanizmlərlə təchiz olundular. Neft Daşlan o zaman Sovet İttifaqının malik olduğu, o dövrə görə müasir sənaye vasitələri ilə təmin olunurdu. Yatağın daha effektiv işlənməsi, hasilatın düşmə tempinin azalması və təklif olunan son neftverme əmsalının əldə edilməsi üçün aşağıdakı kompleks elmi-tədqiqat və texniki-texnoloji tədbirlərin həyata keçirilməsi məqsədəuyğun və vacib sayılır: neft-qaz ehtiyatlarının təkrar hesablanması nəticəsində əldə edilmiş dəqiqlik və ehtiyat artımım nəzərə alaraq, yeni geoloji əsas üzərində işlənmə prosesinin daha səmərəli başa çatdırılması layihəsinin tərtibi; həyata keçiriləcəyi geoloji-texniki tədbirlərin effektivliyinin artırılması məqsədilə geoloji qrafo-analitik modelləşdirilməsi. Bu məqsədlə, layların işlənmə rejimi, enerji ehtiyatlan, təzyiqi və quyu məhsuldarlığının dinamikası yə sahə boyu paylanmasının təyini, yataq üzrə işlənmə prosesi ilə əhatə zonalannm ayırd edilməsi; fərdi yataqlar üzrə ehtiyatlarının mənimsənilmə xəritələrinin qurulması üçün nəzəri (metodiki) əsasların işlənməsi və baza obyektlərində belə xəritəyə almanın praktik olaraq (geofiziki və mədən məlumatlan üzrə) həyata keçirilməsi, ehtiyatın az mənimsənilmiş sahələrinin ayırd edilməsi; qalıq ehtiyatların cari vəziyyətləri və yataqda sahə boyu paylanmasının kompleks qiymətləndirilməsi metodunun işlənməsi və baza obyektləri üzrə praktiki olaraq qalıq ehtiyatların paylanma xəritələrinin qurulması və bu əsasda neftli sahənin məhsuldarlıq dərəcəsinə görə diferensiasiyası, işlənmə üzrə yeni təhlil üsullarım (hasilatın hiperbolik paylanması, Djina əmsalı və s.) tərtib etməklə yataqlar və tektonik bloklar üzrə işlənmə prosesinin (o cümlədən suvurma prosesinin) dinamik təhlili; geofiziki və hidrodinamiki tədqiqatları davam etdirməklə, layın geoloji-fiziki parametrlərinin dəqiqləşdirilməsi, quyuların texnı ki vəziyyətinin təyini, istismar dövründə quyularda mürəkkəbləşmələrin əmələ gəlməsinə qarşı əməli tədbirlərin hazırlanması; yataqlarda neftvermə əmsalının artırılması üçün səmərəli geoloji-texniki tədbirlərin hazırlanması; iki layın bir işlənmə obyektində birləşdirilməsi, quyuların maili qazılması faktorunun araşdırılması. İşlənmə prosesi sona yaxınlaşdıqca suvurma prosesinin azaldılması və yeni fiziki/akustik üsul, quyudibi zonada dalğa-ultrasəs yaratmaqla təsir kimi mütərəqqi üsullardan istifadə edilməsi, üsulların tətbiqinin səmərəliliyinin araşdırılması; yatağın uzun müddət .57 il işlənmədə olması ilə bağlı estakada, meydança, texniki, texnoloji və digər avadanlıqların köhnəlməsi ilə əlaqədar onların təmiri və yeniləri ilə əvəz edilməsi, fəaliyyətsiz istismar quyularında yeraltı təmir işlərinin aparılması intensivləşdirilir. İşlənmə prosesində yatağın geoloji quruluşunda, xüsusilə neftliliyin sahə boyu paylanmasında olan qeyri-müəyyənliyi daha da aydınlaşdırmaq, işlənmənin başa çatdırılmasında iki mərhələnin ayırd edilməsi məqsədəuyğun olar. Belə ki, son neftvermə əmsalına nail olmaq üçün 184 quyunun qazılması, birinci mərhələdə 94 yeni quyunun qazılması nəzərdə tutulur.