cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
İnya gölü
İnya gölü (keçmiş adı Viktoriya gölü) — Myanmanın Yanqon vilayətinin ən böyük gölü. Göl Myanmada məşhur əyləncə və romantika yeri kimi tanınır. Göl Yanqon şəhərinin işgüzar hissəsindən 10 km şimalda yerləşir. İnya gölü şimaldan Parami yolu, qərbdən Pyay yolu ilə, cənub-qərbdən İnya yolu ilə, cənubdan Alleya Universiteti ilə, şərqdən Kaba Aye Paqoda yolu ilə hüdudlanır.
Tarix
thumbnail|left|İnya gölü parkında toplaşan gənclər. İnya gölü 1882-1883-cü illərdə Britaniya Burması tərəfindən Yanqon şəhərinin su ehtiyacını qarşılamaq üçün yaradılmış su anbarından törəmişdir. Göl musson mövsümündə yaranmış kiçik təpələrin birləşməsindən formalaşmışdır. Borular və kabellər İnya gölünü Yanqonun işgüzar hissəsinin yaxınlığında yerləşən Kandavqyi gölü ilə əlaqələndirir.
1960-cı ildə Ranqun Universiteti tərəfindən gölün yaxınlığında İkinci Uzaq Şərq Regional Skaut Konfransı keçirilmişdir, Birinci Uzaq Şərq Peşəkar Skautlar Məşq Konfransı isə gölün yaxınlığındakı İnyale düşərgəsində baş tutmuşdur.
16 mart 1988-ci ildə 8888 üsyanı hadisələri zamanı iki tələbənin öldürülməsinə etiraz əlaməti olaraq tələbələr gölün yaxınlığındakı Prome yolunda (indiki Pyay yolu) yürüyüş keçirmişlər. Tələbələr ilə Lon Hteyn polisləri arasında baş vermiş qarşıdurmada bir çox insan ölmüş və yaralanmışdır.
4 may 2009-cu ildə ABŞ vətəndaşı Con Ulyam Yettau siyasi məhbus olan Aunq San Suu Kyinin həbsdə olduğu evə icazəsiz İnya gölü vasitəsilə üzüb girdiyi üçün həbs olunmuşdur. 7 il cəza alan Yettau ABŞ hökumətinə təslim edilmişdir.
Xüsusiyyət
thumbnail|Gölün sahili.|left İnya gölünün ətrafı Yanqon şəhərinin ən heyranedici yerlərindən biridir. Gölün ətrafında, Yanqon Universitetinin cənub-qərbində ictimai park yerləşir, gölün sahillərinin böyüj hissəsi isə ölkənin ən bahalı özəl mülklərindən biridir. Gölün sahillərində Aunq San Suu Kyi, Ne Vin və ABŞ-nin Myanmadakı səfirlərinin mülkləri yerləşir.
Gölə ən populyar ictimai keçid Kaba Aye Paqoda yolu vasitəsilədir. Yanqon Universitetinin yaxınlığında yerləşən İnya və Pyay yolları ilə də gölə daxil olmaq olar. Göl ətrafında piyada dövrə vurmaq 2 saat çəkir.
İnya gölü parkı
Yanqon Universitetinin yaxınlığında yerləşən bu ictimai parkın sahəsi 15 hektardır. Park universitet tələbələrinin ən məşhur romantik görüş yeridir. Myanma romanlarında, filmlərində, mahnılarında bu parkın adı dəfələrlə çəkilir. Ziyarətçilər parkda üzə, qayığa minə, avar çəkə bilərlər. Yanqon şəhərinin əsas üzgüçülük klubu göl üzərində qurulub.
2009 Amsterdam turniri
Turnir cədvəli
NB: Vurulan hər qol üçün komandalara əlavə xallar verilmişdir.
Brickellia laciniata
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Baydar (Sarvan)
Baydar — Gürcüstan Respublikasının Aşağı Kartli mxaresinin Sarvan bələdiyyəsinin inzibati-ərazi vahidində kənd.
Bulbophyllum lambii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Nəcəfəlidizə
Nəcəfəlidizə (əvvəlki adı: Nəcəfəli Dizə) — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Qahab kənd inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 1 mart 2003-cü il tarixli, 423-IIQ saylı Qərarı ilə Naxçıvan Muxtar Respublikasının Babək rayonunun Qahab kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindəki Nəcəfəli Dizə kəndi Nəcəfəlidizə kəndi adlandırılmışdır.
Tarixi abidələri
Nəcəfəlidizə kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır:
Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.
Enliyarpaq fillireya
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 9 m-ə qədər olan, sıx, yumru çətirli, həmişəyaşıl kol və ya kiçik ağacdır. Yarpaqlarının uzunluğu 6 sm, enli-yumurtavari və ya oval formalı, tünd yaşıl rənglidir. Çiçəkləri ətirli, yaşımtıl-ağ rəngli, diametri 1 sm olan qalxanlara yığılmışdır. May-iyun aylarında çiçəkləyir. Meyvələri oktyabr ayında yetişir, dairəvi, mavi-qara rəngli və çəyirdəklidir. Qələmlə çoxaldılır.
Ekologiyası
Drenajlı torpaqlarda, günəşli və küləkdən qorunan yerlərdə yaxşı bitir. Parlaq yarpaqlarına görə çox dekorativdir, asanlıqla budanır.
Azərbaycanda yayılması
Bakı, Gəncə və s. rayonlarda park və bağlarda rast gəlinir.
İstifadəsi
Abşeronun yaşıllaşdırılmasında, qrup əkinlərində və ensiz alleyaların salınmasında istifadə edilir.
Rubus moluccanus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Osmanlı türkləri
Osmanlı türkləri — Osmanlı dövlətinin əsas əhalisi (1299–1922). Osmanlı dövlətinin yaranması ilə bağlı bu dövlətdə yaşamış türklərə sonradan qoyulan addır. Böyük Səlcuq imperatorluğunun dağılmasından bir müddət sonra Kiçik Asiyada yeni bir müsəlman-türk dövləti — Osmanlı imperatorluğu yarandı. Osmanlı imperatorluğunun əsasını oğuzların qayı boyundan olan Osman bəy qoymuşdur. Osmanlı türklərinin adı Xudat bəyin adı ilə bağlıdır. Hal-hazırda keçmiş Osmanlı türk tayfalarından yanlız "Xudat-zadə" nəslinin adı çəkilir.
Osmanlı türklərinin formalaşması
Monqolların Mərkəzi Asiyaya yürüşü zamanı 70 min oğuz türkü Anadoluya köçdü. Ərtoğrulun oğlu Osman bəy (1281–1328) qayıların başçısı kimi ilk növbədə Əskişəhər-İraq yolunu ələ keçirdi və Koniya sultanlığına son qoydu. 1299-cu ildə öz adı ilə Osmanlı dövlətinin istiqlalını elan etdi. Osman sülaləyə, dövlətə, millətə, dilə öz adını verdi.
Osman Qazinin əsas planlarından biri Bizansı tutmaq idi. 1314-cü ildə Bursa qalasını mühasirəyə aldı. Qala 12 ildən sonra 1326-cı ildə təslim oldu. Onun mühasirəsində Osmanın oğlu Orxan daha fəallıq göstərmişdi. 1329-cu ildə Bursa Osmanlı dövlətinin paytaxtı oldu. Osmanlılar Mərmərə dənizinin Anadolu hissəsində həmişəlik möhkəmləndilər. Osmandan sonra hakimiyyətə gələn Orxan Qazi (13 −359) dövlət quruculuğu ilə məşğul oldu. Ölkənin ərazisi vilayət dairələrə bölündü. O, Konstantinopolu tutmağa can atırdı.
Osmanlı imperiyası Murad (1359–1389) hakimiyyətə gələndən sonra dövləti xeyli möhkəmləndirdi. Murad, Osmanlı tarixində ilk dəfə "sultan" titulunu qəbul etdi. Sultan Murad Balkanlarda fəthləri davam etdirərək, 1361-ci ildə Ədirnəni, Şərqi Frakiyanın qonşu rayonlarını, Plovdiv, Sofiya, Şumen, Nis və digər şəhərləri ələ keçirdi. Ədirnə abadlaşdırıldı və paytaxt edildi. Bu zaman Balkanlarda üç böyük dövlətdən biri Bizans tamamilə zəifləmişdi, onun ərazisində ticarəti tamamilə ələ keçirmiş venesiyalılar və genuyalılar ağalıq edirdilər. 1370-ci ildə Bizans, sonra isə Bolqarıstan osmanlıların ağalığını qəbul etdi.
Oğuz-sәlcuqların bizim minilliyin әvvәllәrindәki yürüşlәri türk-osmanlı dilinin әsasını qoyub. Azәrbaycanda isә mövcud türk dili bu zaman artıq çoxdan var idi. Osmanlı türklərinin Səlcuqlardan fərqli olaraq onu rəsmi dövlət bayram kimi qeyd etməmələri olmuşdur.
Gülağası Mirzəyev
Gülağası Ağahüseyn oğlu Mirzəyev — Azərbaycan balet solisti, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2013).
Həyatı
Mirzəyev Gülağası Ağa Hüseyn oğlu 1978-ci il aprel ayının 18-də Bakı şəhərində anadan olub.
1984-cü ildən 1987-ci ilədək 6 saylı orta məktəbdə təhsil alıb.
1987-ci ildə Bakı Xoreoqrafiya Məktəbinin klassik şöbəsinə daxil olmuş və 1995-ci ildə balet artisti ixtisası ilə həmin məktəbi bitirib.
Əmək fəaliyyətinə 1994-cü ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının balet truppasında balet artisti vəzifəsində başlayıb.
1999-cu ildən indiyə kimi kimi teatrın aparıcı səhnə ustası vəzifəsində çalışır.
Dəfələrlə Azərbaycan Respublikasının Opera və Balet teatrının balet truppasının tərkibində xarici ölkələrdə qastrol səfərlərində iştirak edib, və beynəlxalq festivallarında Azərbaycan Respublikasını təmsil etmişdir.
2006–2012-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetində çalışıb.
2015-ci ildə Moskva Müasir Humanitar Akademiyasını (sənətşünaslıq bakalavr pilləsi) bitirib.
2015-ci ilin noyabr ayından 2016-cı ilin fevral ayına kimi Bakı Xoreoqrafiya Akademiyasının bədii rəhbər vəzifəsində işləmişdir.
2019-cu ildə "Moskva maliyyə-sənaye universiteti" (idarəetmə magistr pilləsi) bitirib.
İfa etdiyi əsas rollar
Opera və Balet teatrında aşağıdakı balet tamaşalarında baş rolları ifa edib:
thumb|270px|Gülyanaq rolunda Naira Ramazanova, Polad rolunda Gülağası Mirzəyev. [[Bakı, Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının səhnəsi]]
Qastrol səfərləri
2000-ci ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının balet truppasının sırasında Türkiyənin İstanbul və Antalya şəhərlərində çıxış edib. 16 və 17 iyunda İstanbulda "1001 gecə" baletində Ələddin, 20 iyunda Antalyada "Qız Qalası" baletində Polad rolunu ifa edib. Gülyanaq rolunu Naira Ramazanova ifa edib.
4 dekabr 2001-ci ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının balet truppasının sırasında Moskva şəhərinə qastrol səfərinə getmişdir. Bolşoy Teatrda "Leyli və Məcnun" baletində Məcnun rolunu ifa edib. (Leyli rolunu Rimma İsgəndərova ifa edib).
11 mart 2003-cü ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının balet truppasının sırasında Moskvaya qastrol səfərinə getmişdir. Bolşoy Teatrda F. Amirovun yubileyinə xəsr olunmuş "1001 gecə" baleti gostərilmişdir (Ələddin rolunu ifa edib).
4 mart 2008-ci ildə Mərakeşin Rabat şəhərində keçirilən Azərbaycanın Mədəniyyət günlərinə xəsr olunmuş konsert proqramında "Leyli və Məcnun" baletindən adajio ifa olunub. "Məhəmməd 5" milli teatrında Məcnun rolunu ifa edib. (Leyli obrazını Rimma İsgəndərova ifa edib).
2009 və 2010-cu illərdə Kanadaya "Victoria Ballet Company" tərəfindən dəvət olunmuşdur. 16–17-18 – 19 dekabr tarixlərində Toronto şəhərində "Richmond Hill Centre"-də keçirilən "Şelkunçik" baletində çıxış edib.
9 oktyabr 2012-ci ildə Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının balet truppasının sırasında Belarusun Minsk şəhərinə qastrol səfərinə getmişdir. Belarusun Bolşoy Teatrının səhnəsində "Yeddi Gözəl" baletində baş rol olan Bəhram Şah obrazını ifa etmişdir. (Gözəllər gözəli obrazını Kamilla Hüseynova ifa etmişdir).
18 noyabr 2012-ci ildə Qırğızıstanın Bişkek şəhərində opera və balet sənətinin beynalxalq festivalda iştirak edib. Nigar İbrahimova ilə "Jizel" baletindən Pa-de-de, və "Şahrizadə" baletindən adajio ifa ediblər.
16 – 17 sentyabr 2014-cü ildə Fransanın Strasburq və Paris şəhərlərində Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının balet truppasının sırasında "Qobustan kölgələri" baletində Prometey rolunda çıxış edib.
23 oktyabr 2014-cü ildə Qazaxıstanın Pavlodar şəhərində "Şaximardan dostları dəvət edir" adlı klassik sənətinin beynalxalq festivalda iştirak edib. Nigar İbrahimova ilə "Jizel" və "Yeddi gözəl" baletindən adajio ifa ediblər.
24 iyun 2015-ci ildə Belarusun Minsk şəhərində "Balet yayı Bolşoyda" adlı balet ulduzlarının beynalxalq festivalında iştirak edib. Nigar İbrahimova ilə "Yeddi gözəl" baletindən adajio ifa ediblər.
21 may 2016-cı ildə Bibisara Beyşenaliyeva adına IV beynalxalq festivalında iştirak edib. Qırğızıstanın Bişkek şəhərində Nigar İbrahimova ilə "Yeddi gözəl" baletindən adajio ifa ediblər.
İstiqamət rulu
thumb|200px|Modern bir gəmi sükanı və [[pəri]]
Gəmi sükanı, dəniz nəqliyyatı və avianəqliyyat vasitələrində defolt hərəkətini həyata keçirmək üçün nəzərdə tutulan şaquli stabilizatordakı nəzarət səthi. Gəmi sükanının iki növü mövcuddur - hidravlik və joystick.
Vensan Kandela
Vensan Kandela — Fransa futbolçusu.
İstiqamət rulu
Aviasiyada
200px|thumb|İstiqamə sükanı ([[yaşıl) və hərəkət oxu]]
Vensan Kandela
Bioqrafiyası
"Tuluza" və "Genqam"da bir neçə mövsüm keçirən fransız 1997-ci ildə ölkə xaricinə çıxmaq qərarına gəldi, nəticədə növbəti komandası "Roma" oldu. Romalıların heyətində ardıcıl səkkiz mövsüm, üstəgəl bununla üst-üstə düşən yığmaya çağırışlar (40 oyun, 5 qol) müdafiəçinin karyerasının zirvəsidir. Avropa və dünya çempionu titulları, eləcə də "skudetto" – oyunçuların böyük əksəriyyəti belə kolleksiyanı yalnız arzulaya bilər. Romadan sonra Vensan iki il ərzində dörd komandada – "Bolton", "Udineze", "Syena" və "Messina"da olub.
İstiqamət rulu
Aviasiyada
Təyyarələrdə sükanı hündürlük sükanından ayırmaq üçün çox vaxt istiqamət sükanı terminindən istifadə olunur.
Vensan Kandela
2006/07-ci illər mövsümü
Yəqin ki, Kandelanın ən pis mövsümü. Zəif "Syena" və "Messina"da çıxış etməklə o, heç əvvəlki etibarlılığına yaxınlaşa da bilmirdi. Bu azmış kimi Siciliya klubu "A" Seriyasını tərk etməli oldu.
İstiqamət rulu
Aviasiyada
Uçuş zamanı təyyarənin bütün hərəkətləri təyyarədəki təzyiq paylanmasından asılıdır. Sabit qanadlı bir təyyarə üçün əsas nəzarət səthləri, bu səthlərin axına qarşı dayanması və onu pozması, bununla da yüksək təzyiq zonası yaratması prinsipi ilə işləyirlər. Nəzarət səthləri işlədikdə, təyyarənin iki əks tərəfindəki təzyiq simmetriyası pozulur, bu da istənilən hərəkəti təmin edir.
Vensan Kandela
Nailiyyətləri
Dünya (1998) və Avropa çempionu (2000), İtaliya çempionu (2001) və Superkubokunun sahibi (2001).
Sentyabrın əvvəlində Kandela rəsmi şəkildə karyerasını bitirdiyini açıqladı: "Mənim vaxtım çatıb, yolu gənclərə verməyin zamanıdır. "Kalço" dəyişib. Texnika və taktika azalıb, fizika isə əksinə".
İstiqamət rulu
İş prinsipi
thumb|200px|İstiqamət sükanının hərəkətlərinin təsiri
Gəmi sükanı, ümumiyyətlə, quyruqun arxa kənarına yerləşdirilir. Pilot sol pedala basanda sükan sola dönür və rulda yüksək təzyiq zonası yaranır. Sükan sıfıra çatmayana qədər (notrlanmadıqca), təyyarə əyilməyə davam edir. Bəzi təyyarələrdə rulda trim nişanı vardır.
İkinci təsirləri
Təkcə gəmi sükanının təyyarədə meydana gətirdiyi ikinci bir təsir vardır. Gəmi sükanına görə əyilmə hərəkəti baş verdikdə, bir qanadın sürəti xətti sürət digərindən daha yüksək olduğuna görə sürətli qanadda daha çox daşınma alınır. Buna görə kiçik bir yuvarlanma hərəkəti də meydana gəlir. Adətən, investor və sükanlar birlikdə istifadə olunur, çünki sükanlar və investorların bu interaktiv işləri kiçik təyyarələrdə çox effektli olur. Yenə bu effekt avtomat pilot sistemli uçuş nəqliyyat vasitələrində müşahidə edilmir.
Boz qızılağac
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
İlk dəfə Avropada təsvir edilmişdir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 20 m-ə qədər olan, boz, hamar qabıqlı ağacdır. Zoğları qonur və qırmızı-qonur, qısa tükcüklərlə örtülmüşdür. Tumurcuqların uzunluğu 8–15 mm, qırmızı-qonur, küt, az tükcüklü, bir az əyilmiş, yapışqanlı deyil. Yarpaqları yumurtavari-eçlipsvari, çılpaqdır, uzunluğu 4–10 sm, eni 3–6 sm-dir, üstü yaşıl, alt tərəfi bozumtul-yaşıl, nazik tükcüklüdür, kənarları sivriləşmişdir, dib tərəfləri dəyirmi, enli pazvaridir; az-az hallarda bir qədər ürəkvaridir;mişardişlidir, 7–13 cüt damarı uzun, sıx tüklüdür. Saplaqlarının uzunluğu 3–4 sm-dir, üstü yumşaq tüklüdür. Mayda çiçəkləyir. Bir neçə ədəd erkək və dişi çiçəkləri keçənilki zoğların uclarında yerləşir. Erkək sırğaları 3–5 ədəd umumi salxımşəkilli çiçək qrupuna yığılmışdır. Qozaları ellipsvari, yetişdikdə qara-qonur rəngli 12–15 mm uzunluqda və 7–8 mm enindədir. Toxum, qələmlər və kök pöhrələri ilə çoxalır. Aktiv surətdə kök zoğları əmələ gətirir. Oduncağı ağ, yumşaq və yüngüldür.
Ekologiyası
Qışa, işığa, kölgəyə davamlı bitkidir. Torpağa qarşı az tələbkardır. Köklərində azot fiksə edən bakteriyalar yerləşir.
Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazda, Quba-Dəvəçi zonasında, Lənkəranda, Astarada, Masallıda və Göygöl rayonlarının meşələrində yayılmışdır. Təxminən 60 il yaşayır.
İstifadəsi
Oduncağından mebel sənayesində dülgərlik və tokarlıq işində,kömür hazırlanmasında istifadə edilir.
Tolqa Çevik
right|250px|thumb|Komedi Dükkanı, 2008
Tolga Çevik (Tolqa Çevik) - Türk komediya ustası, teatr, kino və serial aktyoru. "Avrupa Yakası" adlı serialda Sacit Kral xarakterini canlandırmışdır. Serialdan çıxdıqdan sonra "Komedi Dükkanı" adlı komediya proqramında çıxış etməyə başlamışdır. 1996-cı ildə Missuri Ştatı Mərkəzi Universitetinin Teatr sənəti fakültəsinin aktyorluq bölməsini bitirmişdir. Məşhur amerikalı aktyor Robin Uilyamsdan dərs almışdır. ABŞ-dakı təhsilini tamamladıqdan sonra Hadi Çaman Teatrında profesional səhnə həyatına başlamışdır. BKM-nin aktyoru olan Tolga Çevik, əsasən BKM istehsalı olan film, serial və tamaşalarda rol alır.
Cem Yılmazın bacısı Özge Yılmaz ilə evlidir. Bir qızı (Tuna) və bir oğlu (Tan) var.
Qosman Japarov
Qosman Japarov - Qazaxıstanın Azərbaycandakı diasporunun görkəmli nümayəndəsi
Həyatı
Japarov 1 sentyabr 1923-cü ildə Semipalatinsk vilayətində anadan olub.
O, 3 yaşında atasını itirib. Repressiya illərində isə anası Stalinin düşərgələrində ölüb. Böyük Vətən Müharibəsi başlayanda Qosman cəbhəyə yollanıb. Japarov snayper olub. Müharibə başa çatdıqdan sonra onu Qızıl Ordu sıralarında saxlayıblar və gələcək hərbi xidməti Azərbaycanda keçib.
1951-ci ildə Daxili İşlər Nazirliyi sisteminə keçən Japarov cinayət-axtarış şöbəsində müxtəlif vəzifələrdə çalışıb. Polkovnik rütbəsini alan qazaxıstanlı xadim 1970-ci ildə SSRİ partiya orqanlarının mühafizə bölməsinə rəhbərlik edib. Başqa sözlə, həmin vaxt Azərbaycan SSR kommunist partiyasının I katibi işləyən Heydər Əliyevin əsas cangüdəni olub. Azərbaycanda "Osman paşa" kimi də məşhur olan Japarov bu adı məşhur türk generalının şərəfinə Heydər Əliyevdən alıb.
Xeyli yaşlı olmasına baxmayaraq, Osman Japarov 2007-ci ilin sonlarınadək Azərbaycanın Xüsusi Dövlət Mühafizə Xidmətində (XDMX) məsləhətçi kimi çalışıb. O, yüksək rütbəli şəxslərin mühafizəsi üzrə gənc nəsil hazırlığı məktəbinə rəhbərlik edib.
2009-cu ildə 87 yaşında ikən Bakıda vəfat edib.
Şirvan ərəbləri
Ərəblər ilk dəfə Qafqaza eramızın VIII əsrində müsəlman işğalı zamanında peyda olmuşdular. IX əsrdən başlarayaq Ərəb Xilafətinin süqutu nəticəsində burada bir sıra ərəb sülalələrinin başçılıq etdiyi dövlətlər yaranmışdır. Onlardan ən güclüsü Məzyədilər sülaləsinin hökmdarlıq etdiyi Şirvanşahlar dövləti olmuşdur. Şirvanşahlar öz hakimiyyətini qısa zamanda bütün cənub-şərqi Qafqaza, o cümlədən Dərbənd əmirliyinə də yaymışdılar. Lakin qonşu əmirliklər müxtəlif imperiyaların tabeliyinə düşdükcə Şirvan get-gedə ərəb aləmindən həm coğrafi, həm də mədəni baxımdan ayrı düşürdü. Farslaşma prosesi nəticəsində Məzyədiləri XI əsrdə əvəz etmiş Kəsranilər sülaləsinə aid olan şirvanşahlar ərəb əsilli olduqlarına baxmayaraq, artıq ərəb yox, fars adlarını (Mənuçöhr, Qubad, Fəribürz) daşıyırdılar və sarayda ərəb dilinin yerinə fars dilində danışmağı üstün tuturdular. Fars dilinin iri şəhərlərdə geniş yayılmasına baxmayaraq, əyalətdə hələ də yerli arran dili danışılırdı. Özlərini daha da möhkəm bərqərar etmək niyyətində Kəsranilər hətta qədim fars şahları nəslindən olduqlarını iddia edirdilər, lakin Minoskinin fikrincə şirvanşahların Sasani dövründən qalmış yerli əsilzadə ailələrlə qaynayıb qarışmasını istisna etmək olmaz. XVII əsrdə yerli oğuz türk dili artıq bütün bölgədə gündəlik ünsiyyət, ticarət və xalqlararası dil olaraq yayılmışdır.
Qars vilayəti
Qars vilayəti — Cənubi Qafqazda,  – -ci illərdə Rusiya imperiyası,  –  1917-ci ildə Rusiya Respublikası,  – 26 may 1918-ci ildə Zaqafqaziya Demokratik Federativ Respublikasının tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Qars şəhəri idi. Hazırda bu ərazi Türkiyə Respublikasının əsasən Ərdəhan və Qars illərinə, qismən isə Ərzurum ilinə və Ermənistan Respublikasının Şirak mərzinə daxildir. Erməni müəllif Bədəlyan 1953-cü ildə nəşr edilmiş "Rusiya tərəfindən birləşdirilməsindən günümüzədək Ermənistan əhalisi" adlı məqaləsində qeyd edir ki, "1886-cı ilin ailələr üzrə siyahılarından götürülmüş, Zaqafqaziya diyarının əhalisi haqqında statistik məlumatların yekunu"na əsasən yaşayanların sayına görə Qars vilayətinin Qars dairəsinin 14,70%–i (Ağbaba şöbəsi tamamən; Şuragel şöbəsindən Qaraməmməd və Molla Musa kənd cəmiyyətləri, həmçinin Baş Şuragel kənd cəmiyyətindən Aralıq kəndi) Ermənistan SSR–in hazırkı (1953-cü il) sərhədlərinə daxil olmuşdur.
Şirvan ərəbləri
Ərəb köçü orta əsrlərdə də davam etmişdir. Köçəri ərəb tayfaları kiçik sayda Qafqaza dalğaşəkilli halda daxil olub burada assimilyasiyaya uğramışdılar. 1728-ci ildə İvan Gerber adlı rus zabiti bir qrup sünni ərəb tayfasının Muğan düzündə yerli əhalidən qışlaq icarəyə almasını qeyd etmişdir. Bu qrup köçəri ərəblərin ilk dəfə Qafqaza XVI–XVII əsrdə gəlməsi ehtimal olunur. 1888-ci ildə kiçik qrup ərəb hələ də Bakı quberniyasında yaşamaqda idi.
Köhnə probst evi
Köhnə probst evi (Staré proboštství) – Praqa yepiskoplarının köhnə iqamətgahıdır. Qəsrin cənub yamacında yeni iqamətgahın tikintisinə qədər (1874-cü ilə kimi) bu bina yepiskoplara "sədaqət və həqiqət" ilə xidmət göstərmişdi. Probstluq Praqa qəsrinin mərkəzində, Müqəddəs Vit kafedralının yaxınlığında yerləşir.
Qars vilayəti
Etimologiya
"Divanü Lüğat-it-Türk"ə görə dəvə və ya qoyun yunundan toxunan paltara Kars (قرس) deyilirdi. Dərisindən gözəl kürk tikilən bozqır tülküsü isə Karsak (قرساق) adlanırdı. Əl çalmaqdan çıxan səsə isə Kars – kars (قرس قرس) deyilirdi. Britaniyalı şərqşünas, türk dillərinin tədqiqatçısı Ser Cerard Lesli Meykins Klousnun "XIII əsrə qədərki türkcənin etimoloji lüğəti" kitabına əsasən hər üç söz türk mənşəlidir.
Köhnə probst evi
Tarix
thumb|left|250px|Probstluğun giriş qapısını bəzəyən barelyef Köhnə probst evinin binası çox güman ki, Jiji tanrısına həsr olunan qədim bütpərəst məbədin yerində inşa edilmişdi. 1060-cı ildə daha əvvəl tikilmiş ev Çexiyada daşdan inşa edilmiş ən qədim yaşayış binası idi. Günümüzdə bu evi inşa etdirən yepiskopun adı məlum deyil. Lakin iddia olunur ki, bu ilk Çexiya yepiskopu Detmar idi; 976-cı ildə o Müqəddəs-Adalbertin davamçısı olmuşdu. Arxeoloji qazıntılar təsdiqləyir ki, Roman üslubunda daş bina Müqəddəs Vit kapitulunun başçılarının iqamətgahı olaraq xidmət göstərmişdi; onun qarşısında isə bir zamanlar kafedral xidmətçiləri üçün iki taxta ev inşa edilmişdi. Bu "yepiskop həyətinin" daxilində Müqəddəs Moritz kapellası yerləşirdi.
Qars vilayəti
Coğrafiya
K. Sadovskiy 1883-cü ildə vilayətin sərhədlərini belə təsvir edir: Qars vilayəti şimalda və şimali-şərqdə Tiflis quberniyasının Axalsıx və Axalkələk qəzaları, şərqdə və cənubi-şərqdə İrəvan quberniyasının Aleksandropol və Sürməli qəzaları, cənubda Osmanlı İmperiyasının Ərzurum vilayətinin Bəyazid sancağının Qarakilsə və Eleşgird qəzaları, cənub-qərbdə Ərzurum sancağının Pasinlər qəzası, qərbdə isə Rusiya İmperiyasının keçmiş Batum vilayəti ilə həmsərhəddir.
Şirvan ərəbləri
Dil
Hal-hazırda Azərbaycan və Dağıstan ərazisində yerləşən onlarla kənd və qəsəbə adı ərəblərin burada bir vaxt yaşamasını əks etdirir: Ərəblər (Bərdə, Şabran və Dərbənd rayonlarında), Ərəbqədim (Qobustan və Şamaxı rayonlarında), Ərəbyengicə, Ərəbuşağı, Çöl Ərəb və s.
Köhnə probst evi
Tarix
XII əsrin ortalarında baş vermiş böyük yanğın Köhnə probst evini ağır zədələmişdi, buna görə də, binanın əhəmiyyətli dərəcədə tikinti sahəsini artırmaq üçün ərazidə yenidənqurma işlərinə start verilmişdi. Daha sonralar Probst evində qotika və renessans memarlıq üslublarının meyl və tendensiyalarına uyğun şəkildə bir sıra düzəlişlər edilmişdi. Bununla belə bina öz müasir görünüşünü yalnız 1662-ci ildə, Avropada artıq barokko üslubu dəbdə olarkən əldə etmişdi. Yenidənqurma işləri çox güman ki, memar Françesco Karattinin rəhbərliyi altında həyata keçirilmişdir. XVIII əsrin birinci yarısında evin interyeri fəzilətlərindən alleqorik görünüşlərini təsvir edən yapma elementlərlə bəzədilmişdi.
1486-cı ildə Müqəddəs Vatslav adına yepiskop heyəti yaxınlıqdakı Yirji (Georgi) meydanında yerləşən yeni binaya köçür, onların yaşadığı evi isə Rektor Slovniçek satın alır və o vaxtdan bəri bura "Köhnə probst evi" adlanır. 1880-ci ildə Moritz kapellası sökülür; onun təməlini Kafedral və probstluğun arasında yerləşən bazilikanın aşağı hissəsində görmək olar. XX əsrin 80-ci illərdə binada geniş arxeoloji və tarixi araşdırma işləri həyata keçirilmişdir. 2005-ci ildə isə, binanın fasadında bərpa işləri həyata keçirilir.
Qars vilayəti
Coğrafiya
"Qafqazın yerlərinin və tayfalarının təsviri üçün materiallar toplusu"nun 1883-cü ildə Tiflisdə nəşr edilmiş III buraxılışında K. Sadovskiy İeronim Stebnitskiyin hesablamalarına əsaslanaraq vilayətin sahəsini 16229 verst² (18468.93 km²) olaraq göstərmişdir.
Köhnə probst evi
Tarix
Müharibədən sonrakı illərdə binada Praqa qəsrinin əməkdaşları üçün Mədəniyyət evi yerləşirdi. Hal-hazırda, ev Çexiya Respublikası Prezidentinin Dəftərxana Aparatına məxsusdur. 2010-cu ildə bağlanmış sazişə əsasən, ev həmçinin Kafedral kilsənin mitropolit kapitulunun azad istifadəsinə verilmişdir.
Qars vilayəti
Coğrafiya
Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətində İvan Strelbitskiyin hesablamalarına əsaslanılaraq vilayətin sahəsi (səthlərinin ümumi sahəsi 118.6 verst² olan göllər daxil olmaqla) 16384.8 verst² və ya 18646.6 km² olaraq göstərilmişdir.
Köhnə probst evi
Köhnə probst evinin ümumi görünüşü
thumb|right|250px|Probst evinin şərq fasadı Aparılan genişmiqyaslı yenidənqurma işlərinə baxmayaraq, binanın ilkin roman görünüşü qismən qorunub saxlanılmışdı. Onun qalıqları şərq fasadında yerləşir. Suvaqla örtülmüş ikiqat tağlı və sadə düzbucaqlı pəncərə qədim daş hörgünün bir hissəsidir. Üç mərtəbəli bina piramida şəklində hündür kirəmitli dam ilə örtülmüşdür. Damda bir neçə baca və mansardlı pəncərə var. Birinci mərtəbə boz qumdaşından hazırlanıb, burada cəmi bir neçə kiçik kvadrat pəncərələr vardır. İkinci və üçüncü mərtəbələrin divarları ağ rəngə, onun üzərindəki panellər isə çəhrayı rəngə boyanıb. Bu cür rəng seçimi Köhnə probst evini böyük və tutqun kafedralın fonunda parlaq ləkəyə çevirir.
Qars vilayəti
Coğrafiya
"1901–1903-cü illər üçün hazırlanmış Qafqaz təqvimləri"nə əsasən vilayətin ümumi ərazisi 16869.17 verst² (19197.46 km²), həmçinin ayrıca olaraq Ərdahan dairəsinin ərazisi 5030.53 verst² (5724.85 km²), Kağızman dairəsinin ərazisi 3938.32 verst² (4481.89 km²), Qars dairəsinin ərazisi 5218.97 verst² (5939.29 km²), Oltu dairəsinin ərazisi isə 2681.35 verst² (3051.43 km²) idi. Yenə həmin mənbəyə əsasən Ərdahan dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Ərdahan şöbəsi 1631.76 verst² (1856.98 km²), Gölə şöbəsi 1893.65 verst² (2155.01 km²), Posxov şöbəsi 516.39 verst² (587.67 km²), Çıldır şöbəsi 988.73 verst² (1125.19 km²) ərazini; Kağızman dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Kağızman şöbəsi 1264.75 verst² (1439.31 km²), Naxçıvan şöbəsi 1194.13 verst², Xorasan 1448.57 verst² (1648.5 km²) ərazini; Qars dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Qars şöbəsi 1387.91 verst² (1579.47 km²), Soğanlıq şöbəsi 1077.17 verst² (1225.84 km²), Şuragel şöbəsi 1037.91 verst² (1181.16 km²), Zaruşad şöbəsi 1132.58 verst² (1288.9 km²), Ağbaba şöbəsi 583.4 verst² (663.92 km²) ərazini; Oltu dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Oltu şöbəsi 1932.17 verst² (2198.85 km²), Tavuskər şöbəsi 749.18 verst² (852.58 km²) ərazini əhatə edirdi.
"1904–1905-ci illər üçün hazırlanmış Qafqaz təqvimləri"nə əsasən vilayətin ümumi ərazisi 16473.15 verst², həmçinin ayrıca olaraq Ərdahan dairəsinin ərazisi 4924.90 verst², Kağızman dairəsinin ərazisi 3843.17 verst², Qars dairəsinin ərazisi 5083.81 verst², Oltu dairəsinin ərazisi isə 2621.27 verst² idi. Yenə həmin mənbəyə əsasən Ərdahan dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Ərdahan şöbəsi 1599.75 verst², Gölə şöbəsi 1849.68 verst², Posxov şöbəsi 506.45 verst², Çıldır şöbəsi 969.02 verst² ərazini; Kağızman dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Kağızman şöbəsi 1233.8 verst², Naxçıvan şöbəsi 1194.13 verst², Xorasan 1415.24 verst² ərazini; Qars dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Qars şöbəsi 1352.94 verst², Soğanlıq şöbəsi 1044.04 verst², Şuragel şöbəsi 1011.76 verst², Zaruşad şöbəsi 1104.11 verst², Ağbaba şöbəsi 570.96 verst² ərazini; Oltu dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Oltu şöbəsi 1888.85 verst², Tavuskər şöbəsi 732.42 verst² ərazini əhatə edirdi.
"1907–1908-ci illər üçün hazırlanılmış Qafqaz təqvimləri"ndə polkovnik – leytenant Vinnikovun Qafqazın 5 verstlik topoqrafik xəritəsinə əsaslanaraq hazırladığı "Qafqaz diyarının sahəsinin hesablanılması"  işinə əsasən vilayətin ümumi ərazisi 16475.15 verst² (18756.97 km²), həmçinin ayrıca olaraq Ərdahan dairəsinin ərazisi 4924.90 verst², Kağızman dairəsinin ərazisi 3843.17 verst², Qars dairəsinin ərazisi 5083.81 verst², Oltu dairəsinin ərazisi isə 2623.27 verst² olaraq göstərilib. Həmin hesablamara əsasən Ərdahan dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Ərdahan şöbəsi 1599.75 verst², Gölə şöbəsi 1849.68 verst², Posxov şöbəsi 506.45 verst², Çıldır şöbəsi 969.02 verst² ərazini; Kağızman dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Kağızman şöbəsi 1233.8 verst², Naxçıvan şöbəsi 1194.13 verst², Xorasan 1415.24 verst² ərazini; Qars dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Qars şöbəsi 1352.94 verst², Soğanlıq şöbəsi 1044.04 verst², Şuragel şöbəsi 1011.76 verst², Zaruşad şöbəsi 1104.11 verst², Ağbaba şöbəsi 570.96 verst² ərazini; Oltu dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Oltu şöbəsi 1888.85 verst², Tavuskər şöbəsi 734.42 verst² ərazini əhatə edirdi. Vinnikov diyarın inzibati vahidlərinin sahələrini hesablayarkən 5 verstlik xəritədə göstərilmiş gölləri də nəzərə almışdır. Onun hesablamalarına əsasən vilayətin ümumi sahəsinin 138.113 verst²–i göllərin (Ərdahan dairəsindəki göllər: Çıldır – 114.754 verst², Lavaş – 0.41 verst², Xozapin – 11.475 verst²; Kağızman dairəsindəki göllər: Çanqlı – 1.229 verst²; Qars dairəsindəki göllər: Aygör – 3.893 verst², Arpa – 4.098 verst², Cana – 0.41 verst², Kevard – 0.205 verst², Xarqali – 1.024 verst²; Oltu dairəsindəki göllər: Kirəşli – 0.615 verst²) payına düşürdü.
Köhnə probst evi
Köhnə probst evinin ümumi görünüşü
Əsas fasad özünün erkən barokko üslublu giriş qapısı ilə diqqəti cəlb edir: yarımdairəvi pilləkən oyma ağac panelləri ilə bəzədilmiş böyük qoşa qapılara gətirib çıxarır. Giriş qapısının üzərində Müqəddəs Vatslav kapitulunun və yepiskopluğun gerbini saxlayan iki kupidonun və yepiskop tiarasının daş barelyefləri yerləşir. Ondan yuxarıda isə rektor Yan Frants fon Aşenfeldin simvolu yerləşir - məhz onun əmri ilə bina erkən barokko üslubunda yenidən qurulmuşdu.
Binanın cənub-qərb küncündə, 1662-ci ildə qumdaşından oyulmuş zirehli cəngavər Müqəddəs Vatslavın heykəli yerləşir. Binanın cənub fasadında isə, tünd mavi rəngdə bir lövhə quraşdırılıb. Lövhədə Praqa üsyanı zamanı həyatını itirən nasist qurbanlarının adları həkk olunub. O, 5 may 1946-cı ildə memar Pavel Yanakın layihəsi əsasında hazırlanmışdır.
Qars vilayəti
Coğrafiya
"1910, 1912–1917-ci illər üçün hazırlanılmış Qafqaz təqvimləri"ndə qəza rəhbərliyinin məlumatlarına əsaslanılaraq 1908 və 1911–1916-cı illərdə vilayətin ümumi ərazisi 16466.15 verst² (18746.72 km²), həmçinin ayrıca olaraq Ərdahan dairəsinin ərazisi 4917.90 verst² (5604.62 km²), Kağızman dairəsinin ərazisi 3843.17 verst² (4373.58 km²), Qars dairəsinin ərazisi 5083.81 verst² (5785.46 km²), Oltu dairəsinin ərazisi isə 2621.27 verst² (2983.06 km²) olaraq göstərilib.
"1910-cu və 1912-ci il üçün Qafqaz təqvimi"nə əsasən Ərdahan dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Ərdahan şöbəsi 1599.75 verst² (1820.54 km²), Gölə şöbəsi 1849.68 verst² (2104.97 km²), Posxov şöbəsi 506.45 verst² (576.35 km²), Çıldır şöbəsi 962.02 verst² (1102.76 km²) ərazini; Kağızman dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Kağızman şöbəsi 1233.8 verst² (1404.08 km²), Naxçıvan şöbəsi 1194.13 verst² (1358.93 km²), Xorasan 1415.24 verst² (1610.57 km²) ərazini; Qars dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Qars şöbəsi 1352.94 verst² (1539.67 km²), Soğanlıq şöbəsi 1044.04 verst² (1188.13 km²), Şuragel şöbəsi 1011.76 verst² (1151.41 km²), Zaruşad şöbəsi 1104.11 verst² (1256.49 km²), Ağbaba şöbəsi 570.96 verst² (649.76 km²) ərazini; Oltu dairəsinin inzibati cəhətdən bölündüyü Oltu şöbəsi 1888.85 verst² (2149.55 km²), Tavuskər şöbəsi 732.42 verst² (833.51 km²) ərazini əhatə edirdi.
Sənaye
Fabrik–zavod sənayesi çox aşağı inkişaf səviyyəsində idi və əsasən Qars şəhərində cəmlənmişdi; bundan əlavə kiçik və sadə quruluşlu su dəyirmanları (800–dək), camışlarla hərəkətə gətirilən ibtidai yağ zavodları, bir neçə kərpic, boyama və buna bənzər müəssisələr var idi. Kustar sənətkarlıqla – yun emal etmək, çadır və paltar istehsalı üçün parçalar hazırlamaq, xalça, keçə, palaz toxumaq və ip düzəltmək üçün sap əyirilməsi və bu kimi başqa işlərlə əsasən kürd əhali məşğul olurdu.
Qars vilayəti faydalı qazıntılarla kifayət qədər zəngin idi; buna rəğmən əhali üçün vacib önəmə sahib olan yalnız daş duzun hasilatı və emalı həyata keçirilirdi; daş duz Kağızman qəsəbəsi yaxınlığında və Oltu qəsəbəsindən 18 verst uzaqlıqda çıxarılırdı; 1891-ci ildə qeyd edilən birinci yerdə 186.210 pud, ikinci yerdə isə 69.109 pud duz çıxarılmışdı.
Kənd təsərrüfatı
Əhalinin əsas məşğuliyyəti taxılçılıq idi, daha çox buğda və (çoxu yazlıq) arpa becərilirdi. 1892-ci ilə olan məlumata əsasən vilayətdə ümumilikdə 80.798 desyatin torpaq sahəsi becərilmişdi; ümumi sahənin 2%-ində çovdar, 58%-ində yazlıq və qışlıq buğda, 38%-ində arpa, 1%-ində qarğıdalı, qalan 1%-ində isə digər (darı, kartof, mərcimək, kətan, lobya və sairə) bitkilər əkilmişdi. 1889–1891-ci illəri əhatə edən üç illik dövrdə orta hesabla 327.829 pud buğda, 291.914 pud arpa səpilmiş məhsul yığımı zamanı isə 1.535.640 pud buğda, 1.290.075 pud arpa yığılmışdı. Dağlıq yaylalarda demək olar ki, yalnız buğda, nisbətən daha hündür ərazilərdə isə arpa əkilirdi. Məhsul ümumən qənaətbəxş alınırdı, ancaq bəzən erkən və ya gec (bəzən iyul ayında) donvurmadan, ildırım düşməsindən və başqa hadisələrdən əziyyət çəkirdi. Az miqdarda pambıq, düyü, tütün, yonca və gənəgərçək istehsal edən digər əkinçilik təsərrüfatı sahələri yalnız çayların isti vadilərində cəmlənmişdi. Vilayətdə taxıl artıqlığı elə də böyük deyildi; daha hündür və sərt iqlimə malik yerlərdə taxıl çatışmır və o vilayətdə daha çox istehsal olunan yerlərdən gətirilirdi.
Yem bolluğu səbəbi ilə vilayətdə maldarlıq inkişaf etmişdi, maldarlıqla əsasən kürdlər, türkmənlər və rus miqrantlar məşğul olurdu. Sonuncular əsasən iribuynuzlu mal–qara və qoşqu atları saxlayırdılar. İlin böyük hissəsini çöldə otarılan mal–qaranın saxlanılması və ona qulluq ümumən primitiv idi və qaneedici deyildi, nəticədə uzun davam edən qış zamanı kəm yemlənməkdən çox sayda mal–qara tələf olurdu; mal–qaranın cinsi bəstə boylu və az dəyərli, ancaq dözümlü idi. Rus miqrantların (molokan) maldarlıq təsərrüfatları daha yaxşı vəziyyətdə idi. 1891-ci ildə vilayət hüdudları daxilində 29.846 at, 7.125 eşşək və qatır, 240.230 baş iribuynuzlu mal–qara, 408.473 baş qoyun və keçi var idi. Heyvandalıqdan alınan məhsullar demək olaraki tamamiylə yerli vilayət əhalisi tərəfindən istehlak olunurdu; yağ və pendir ibtidai üsullarla hazırlanır, məhsullar keyfiyyətsiz alınırdı. Əldə olunan yundan aşağı keyfiyyətli parça, xalça, kilim və sairə hazırlanırdı.
Vilayətdə ümumən bağçılıq iqlimlə əlaqəli səbəblərdən dolayı zəif inkişaf etmişdi və yalnız Araz, Oltu və Posxov çaylarının vadilərində cəmlənmiş olan bağlarda alma, armud, ərik, gavalı, qoz, tut, şaftalı, üzüm yetişdirilirdi. Bütün bağlar ümumən 2 min desyatinə qədər torpaq sahəsini əhatə edirdi. Təzə və qurudulmuş meyvələr olduqca canlı ticarətin obyekti olurdular.
Vilayətdə bostançılıq xüsusi əhəmiyyətə malik deyildi; daha isti yerlərdə Avropa Rusiyasının şimal zolağı üçün xarakterik olan bostan bitkilərinə pomidor, bibər, badımcan, qovun və qarpız əlavə olunurdu.
Araz və Oltuçay vadilərində tut plantasiyalarının bolluğuna rəğmən ipəkçilik zəif inkişaf etmişdi; arıçılıqla önəmli ölçüdə Qars, Ərdahan və Oltu dairələrinin əhalisi məşğul olurdu.
Ticarət
Vilayətin daxili ticarəti elə də böyük deyildi; daha çox şəhər yerlərində və əsasən ermənilərin, qismən isə farsların əlində cəmlənmiş, Baş Qərargahın yerləşdiyi Sarıqamışda inkişaf etmişdi. Təməl ehtiyac məhsullarından başqa xüsusən duz və meyvələr ticari mübadilə obyekti idi. Vilayət hüdudlarından kənara və qismən Türkiyəyə kiçik və iri baş mal–qara, yun və dəri aparılırdı.
Əhali
1878-ci ildə Qars sancağının bütün inzibati sərhədləri daxilindəki ərazi və yaşayış məntəqələri Rusiya İmperiyasına verildi. Osmanlıya qalan 19 kənd istisna olmaqla Çıldır sancağı bütünlüklə Rusiya nəzarətinə keçdi. Çıldır sancağının Ardanuç qəzası və Şavşit nahiyyəsi yeni təşkil edilmiş Batum vilayətinin tərkibinə qatılmış, qalan əraziləri isə Qars sancağı ilə birlikdə Qars vilayətini təşkil etmişdi. 1879-cu ildə Osmanlı ilə Rusiya arasında bağlanılmış İstanbul sülh müqaviləsinin 7-ci maddəsinə əsasən Rusiyaya güzəştə gedilmiş Osmanlı torpaqlarında yaşayan keçmiş Osmanlı təbəələrindən Rusiyaya təbəəsi olmaq istəməyən kəslər müqavilə qüvvəyə mindiyi tarixdən 3 il ərazində öz mülklərini satıb Osmanlıya köçə bilərdilər, bu vaxt bitdikdən sonra isə onlar həmişəlik Rusiya təbəəsi olacaqdılar. Rus mənbələrinə əsasən Qars vilayətini təşkil edən ərazilərdən 1878-ci ildən  1881-ci ilədək 7.874 həyət və ya 82.760 nəfər müsəlman (əsasən türklər) Rusiya təbəəliyini qəbul etməyərək Osmanlının tabeliyində olan ərazilərə köç etmişdir. Müharibənin sona çatması ilə Osmanlı tabeliyində olan ərazilərdən ayrılan təxminən 50.000 erməni və 40.000 yunan Qars vilayətinin türklərdən boşalmış ərazilərində yerləşdilər. Nəticədə vilayətə daxil olan ərazilərdən böyük sayda türk–müsəlman əhalinin köçməsinə rəğmən vilayətin ümumi əhalisi artmışdı: daimi əhalinin sayı 1878-ci ilin sonuna 101.306 nəfər idisə, 1880-ci ilin kameral təsvirinə əsasən 114.282 nəfər olmuş, 1881-ci ilin kameral təsvirinə əsasən isə yenə də artaraq 125.634 nəfər təşkil etmişdi.
Etnik tərkib, dil və din
XIX əsrin 70-ci illərinin sonuna yaxın zamanda Rus İmperiyası tərəfindən zəbt edilən və Qars vilayətinə çevrilmiş ərazilər XIX əsrin 20-ci və 30-cu illərində ayrıca mövcud olan Qars və Çıldır əyalətlərinə daxil idilər, Rusiya İmperiyası ilə yeni yaranmış Qafqazdakı sərhədlərin bu əyalətlərlə qonşu olması bölgədə əhalinin kəskin yerdəyişməsinə səbəb olmuşdu.
1828-ci ildə Rusiyanın Osmanlıya müharibə elan etməsi ilə başlayan hərbi əməliyyatlar 1829-cu ildə dayandırıldı. tarixində başlayan sülh danışıqları tarixində Ədirnədə sülh müqaviləsinin imzalanması ilə yekunlaşdı. Müqavilənin IV maddəsinə əsasən Ahısqa şəhəri və Ahalkələk qalası daxil olmaqla Çıldır əyalətinin bir hissəsi Rusiya İmperiyasına güzəştə gedildi. Ədirnə sülhündən sonra müqavilənin XIII maddəsi əsasında 1830-cu ilin may – noyabr aylarında ümumən Ərzurum, Ərdahan , Qars və Bəyaziddən Cənubi Qafqaza köçürülmüş 14.044 ailə xristianlardan 5.000 ailəlik (30.000 nəfərdən çox) Ərzurum köçkünü Çıldır əyalətinin Rusiya tərkibinə qatılmış beş sancağında yerləşdirildi.
1831-ci ildə həm Osmanlı İmperiyasında ilk siyahıyaalınma olmuş, həm də ruslar Ahalsıx paşalığı adı ilə tanıdıqları Çıldır əyalətinin əllərində olan hissəsində əhalinin ilk kameral siyahıyaalınmasını gerçəkləşdirmişdilər. Rusların kameral siyahıyaalmasına əsasən 5 sancağın əhatə etdiyi ərazilərdə mövcüd Ahısqa şəhərində, Atsxver, Xertvis və Ahalkələk qəsəbələrində və 103 kənddə cəmi 3.727 evdə kişi cinsindən 10.259 nəfər əhali var idi ki, onlardan da 5.897 nəfərini ermənilər, 3.057 nəfərini tatarlar, 910 nəfərini gürcülər, 395 nəfərini isə yəhudilər təşkil edirdi. Ermənilərin əksəriyyəti Ahısqa şəhərində məskun idi, beləki kameral sayımda şəhərdə kişi cinsindən qeydə alınmış 5.864 nəfərdən 5.384 nəfərini ermənilər təşkil edirdi. 1831-ci (hicri 15 zilqədə 1246-cı) ildə Osmanlı İmperiyası torpaqlarının əksər hissəsini əhatə edən ilk siyahıyaalınma keçirilmişdi. Bu zaman əhalinin yalnız kişi cinsi siyahıya alınmışdı. 1831–c ildə Qars əyaləti inzibati cəhətdən Qars, Kağızman, Keçvan, Şuragel və Zaruşad sancaqlarına, Çıldır əyaləti isə Livanə, Şavşit, Mahcil, Cərcər və Cəbəcun sancaqlarına bölünürdü. Qars əyalətində kişi cinsindən qeydə alınmış 19.741 nəfərin 17.580 nəfərini müsəlmanlar, 2.161 nəfərini erməni dinindən olanlar təşkil edirdi; Çıldır sancağında isə kişi cinsindən qeydə alınmış 78.773 nəfərin 73.272 nəfərini müsəlmanlar, 4.887 nəfərini erməni dinindən olanlar, 318 nəfərini yəhudilər, 191 nəfərini qaraçılar, 105 nəfərini isə digər xristinalar təşkil edirdi.
Hicri 1264-cü (miladi 1847-ci) ildə cizyə vergisini yenidən müəyyən etmək və təbəələrin vəziyyətini öyrənmək məqsədi ilə əhali yenidən sayılmışdı.
Osmanlı dövləti 1852-ci ildə Avropa qitəsində, 1856-cı ildə isə Asiya qitəsində yerləşən torpaqlarında əhalinin siyahıyaalınmasını gerçəkləşdirdi.
Avstriya – Macarıstan İmperiyasının İstanbulda hərbi ataşesi olmuş Alfred Ritterin hicri 1288-ci il tarixli vilayət salnaməsinə əsasən hesabladığı təxminə görə miladi 1871-ci ildə Ərazurum vilayətində hər iki cinsindən cəmi 885.186 nəfər əhali var idi, onlardan 44.128 nəfəri Qars sancağında, 90.048 nəfəri isə Çıldır sancağında yaşayırdı. Ərzurum vilayətində toplam əhalinin 624.346 nəfəri və ya 70,53%–i müsəlmanlar, 260.840 nəfəri və 29,47%–i isə qeyri–müsəlmanlar idi. Qars sancağında toplam əhalinin 4.968 nəfərini və ya 11,26%-ini, Çıldır sancağında isə 3.750 nəfərini və ya 4,16%–ini qeyri–müsəlman təşkil edirdi.
1874-cü ilin Ərzurum vilayəti səlnaməsinə əsasən Qars sancağında kişi cinsindən 30.632 nəfər müsəlman əhali yaşayırdı: onlardan 25.126 nəfərini türklər, 6.404 nəfərini kürdlər, 1.965 nəfərini qafqazlı dağlılar, 1.464 nəfərini qarapapqlar, 256 nəfərini türkmənlər təşkil edirdi; sancaqda yaşayan kişi cinsindən erməni əhali isə 5.014 nəfər idi.
Hicri 1293-cü il Ərzurum vilayəti salnaməsinə əsasən Çıldır sancağında 595 kənd var idi, qalalarda və kəndlərdə 12.463 evdə kişi cinsindən 51.409 nəfəri və ya 96,24%–i müsəlman, 2.006 nəfəri və ya 3,76%–i xristian olmaqla toplam 53.415 nəfər yaşayırdı; Qars sancağında isə 376 kənd var idi, qalalarda və kəndlərdə kişi cinsindən 20.420 nəfəri və ya 80,92%–i müsəlman, 4.815 nəfəri və ya 19,08%–i xristian olmaqla toplam 25.235 nəfər yaşayırdı.
1880-ci ilə olan kameral təsvirə əsasən vilayətdə 114.282 nəfər daimi əhali vardı. Onlardan 64.808 nəfərini etnik türklər (54.860 nəfəri türklər, 6.174 nəfəri qarapapaqlar, 3.702 nəfəri türkmənlər, 72 nəfəri qumuqlar), 19.446 nəfərini ermənilər, 16.041 nəfərini kürdlər, 9.726 nəfərini müsəlman gürcülər, 1.737 nəfərini osetinlər, 851 nəfərini çeçenlər, 538 nəfərini yunanlar, 494 nəfərini farslar, 417 nəfərini adıge xalqları (əsasən kabardalılar), 224 nəfərini avarlar təşkil edirdi. Etiqad baxımından 114.282 nəfər (60145 nəfəri kişilər, 54137 nəfəri qadınlar) olan əhalinin 94.142 nəfərini (48.254 nəfəri kişilər, 45.888 nəfəri qadınlar) müsəlmanlar, 19.602 nəfərini (11.550 nəfəri kişilər, 8.052 nəfəri qadınlar) erməni-qriqoryanlar, 538 nəfərini (341 nəfəri kişilər, 197 nəfəri qadınlar) pravoslavlar təşkil edirdi. Müsəlman əhalinin 88.132 nəfərini (45.035 nəfəri kişilər, 43.097 nəfəri qadınlar) sünnilər, 6.010 nəfərini (3.219 nəfəri kişilər, 2.791 nəfəri qadınlar) isə şiələr təşkil edirdi. Təsvirə əsasən farsların tamamı və qarapapaqların əksəriyyəti şiə olaraq göstərilmişdir: 6.010 nəfər şiədən 5.516 nəfəri (2.930 nəfəri kişilər, 2.586 nəfəri qadınlar) qarapapaq, 494 nəfəri (289 nəfəri kişilər, 285 nəfəri qadınlar) isə farslar olaraq qeyd edilmişdir. Siyahıda türkmənlər də sünni hesab edilmiş, ümumən türklər, türkmənlər, qarapapaqlar qismən (658 nəfər: 408 nəfər kişilər, 250 nəfər qadınlar), gürcülər, osetinlər, çeçenlər, adıge xalqları, avarlar sünni müsəlman olaraq göstərilmişdir. 320px|thumb|right|Qars vilayətinin etnoqrafik xəritəsi; 1880-ci ildə tərtib edilib.
1881-ci ilin mart ayına olan məlumata əsasən vilayətə 1881-ci ildə köçən rus, yunan və erməni əsilli əhalinin məskunlaşdırdığı 81 yeni kənd salınmışdı. Bu kəndlərdə 1881-ci ildə vilayətə gəlmiş 1.680 tüstüdə 10.744 nəfər yunan, 1.088 tüstüdə 7.072 nəfər rus və 576 tüstüdə 4.074 nəfər (52 tüstüdə 230 nəfər qriqoryan assuriyalı daxil olmaqla) erməni yaşayırdı.
1883-cü ilə olan məlumata əsasən əhalinin ümumi sayı 162.018 nəfər təşkil edirdi, onlardan 44.800 nəfəri türklər, 35.154 nəfəri ermənilər, 24.300 nəfəri qarapapaqlar, 24.000 nəfəri kürdlər, 17.000 nəfəri yunanlar, 9.000 nəfəri ruslar, 8.000 nəfəri türkmənlər idi. 300px|thumb|right|Qars vilayətinin etnoqrafik xəritəsi; 1886-cı ilin kameral sayımı məlumatlarına əsasən 1902-ci ildə tərtib edilib. – 1886-cı il kameral siyahıyaalınmasına əsasən Qars vilayətinin 4 dairəsinə (Qars, Ərdahan, Kağızman və Oltu) daxil olan 811 yaşayış məntəqəsində (1 şəhər, 3 qəsəbə, 807 kənd) toplam 174.044 nəfər daimi əhali yaşayırdı.
200px|thumb|left|[[Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinə görə 1892-ci il tarixinə Qars vilayətində etnik qrupların daimi əhali içində nisbətlərini əks etdirən diaqram]] Brokhauz və Efronun ensiklopedik lüğətinə görə 1892-ci il tarixinə vilayətin daimi əhalisi 200.868 nəfər, ərazi üzrə əhalinin orta sıxlığı isə hər verst²–ə 12 nəfər idi. Əhalinin 24,00%–ini türklər, 21,50%–ini ermənilər, 14,00%–ini qarapapaqlar (azərbaycan tatarları), 7,00%–ini ruslar, 13,50%–ini yunanlar, 5,00%–ini türkmənlər, 15,00%–ini digərləri təşkil edirdi. Rus əhali əsasən sektant (molokan, duxobor, prıqun və sairə), yunanlar pravoslav, türklər sünni müsəlman, qarapapaqlar sünni və şiə, türkmənlər əliallahi sektasından, kürdlər isə sünni müsəlman və qismən yezidi idi. Ümumən pravoslavlar 14 %, sektantlar 5 %, erməni–qriqoryanlar 21 %, digər xristian məzhəblərindən olanlar 0,75 %, müsəlmanlar 53 % (sünnilər 46 % və şiələr 7 %), əli-allahi sektasının ardıcılları 5 %, yezidilər 1,25 % idi. 1893-cü il tarixinə Qars vilayətinin daimi əhalisi 24.624 tüstüdə hər iki cinsdən 203.765 nəfər təşkil edirdi. 1893-cü ildən 1894-cü ilədək vilayətdə doğulanların sayı 7.743 nəfər, ölənlərin sayı 4.678 nəfər, vilayətə digər yerlərdən köçmüş və daimi yaşamağa icazə almışların sayı isə (62 tüstüdə) 8.621 nəfər (onlardan 334 nəfər icazədən yararlanmayaraq vilayətdən köçdülər) olmuşdu. Beləliklə, vilayət əhalisi 3.609 nəfər və ya 1,74% artmış və 1894-cü ilə 24.656 tüstüdə 207.374 nəfər təşkil edirdi. Əgər bu saya vilayətdə müvəqqəti yaşayan 13.333 nəfər də əlavə edilərsə onda 1894-cü ildə vilayətin faktiki əhalisi 220.707 nəfər təşkil edirdi, bu isə 1892-ci ildəki müvafiq əhalidən 9.998 nəfər çox idi. Vilayətin ümumi əhalisi vilayət şəhəri Qarsda, üç (Kağızman, Ərdahan, Oltu) qəsəbədə (rus. мѣстечко) və 793 kənddə yaşayırdı. 1894-cü il tarixinə vilayətdə daimi yaşayan 207.374 nəfərin 86.032 nəfərini etnik türklər (onlardan: 47.196 nəfəri türklər, 28.366 nəfəri qarapapaqlar, 10.470 nəfəri türkmənlər olmaqla), 45.788 nəfərini ermənilər, 31.248 nəfərini kürdlər (onlardan: 2.513 nəfəri yezidi kürd olmaqla), 28.975 nəfərini yunanlar, 13.250 nəfərini ruslar, 485 nəfərini osetinlər, 468 nəfərini assuriyalılar, 336 nəfərini ukraynalılar (mənbədə: rus. малороссы), 318 nəfərini estonlar, 250 nəfərini ləzgilər, 77 nəfərini almanlar, 64 nəfərini qaraçılar, 41 nəfərini farslar, 24 nəfərini abazalar, 7 nəfərini polyaklar, 4 nəfərini çərkəzlər, 4 nəfərini yəhudilər, 3 nəfərini isə kabardalılar təşkil edirdi; etiqad edilən dinlərə görə isə əhalinin 115.884 nəfəri müsəlman (onlardan: 92.502 nəfəri sünnilər, 12.962 nəfəri şiələr, 10.420 nəfəri ələvi-türkmənlər olmaqla), 89.220 nəfəri xristian (onlardan: 44.551 nəfəri erməni-qriqoryan, 30.967 nəfəri pravoslav, 12.112 nəfəri rus-sektant, 860 nəfəri erməni-katolik, 369 nəfəri erməni-protestant, 277 nəfəri protestant, 77 nəfəri lüteran-alman, 7 nəfəri isə roma-katoliki olmaqla), 2.513 nəfəri yezidi, 4 nəfəri isə iudaist idi.