cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Turbofan
Ön tərəfdəki turbinlə əmilən hava kompressor pərvanələri tərəfindən yanma kamerasına daxil olur, burada qatılaşdırılmış hava yanacaqla yandırıldıqda (bəzi mühərriklərdə su qarışdırılır) eyni zamanda böyük bir itələmə qüvvəsi yaranır. Bunu raket sürətlənməsi də adlandıra bilərik. Bu yaradılan itələmə qüvvəsi eqzos çıxışındakı turbinlər vasitəsilə çölə göndərilir, bütün bu sistem eyni milə bağlı bir mexanizmdir.
Karolinska İnstitutu
Karolinska İnstitutu — İsveçin Solna şəhərində yerləşən ali təhsil müəssisəsi.
Malandzamia adaları
thumb|200px|left Malandzamia adaları və ya Cozil adaları —  Hind okeanınında Komor adaları arxipelaqına aid olan adalar qrupu.
Fransanın Dənizaşırı departamenti olan Mayottaya daxildir. Adalara və onun ətraf bölgələrinə Komor adaları iddia edir.
Adalar Mzamboro adlı kommunaya aiddir. Mayotta adasından şimalda yerləşir. Adalar Mzamboro adası ilə Mayotta adası arasında qərarlaşır. Cozil adalarının qərbində hündürlük 164 futa çatır. Ərazi Mozambik boğazının bir hissəsi olan Cozil boğazı kimi tanınır.
Süd məhsulları
200px|thumb|right|Süd məhsulları süddən əldə edilir.
Süd məhsulları, ağartı və ya ağarantı — məməlilərin südündən hazırlanan qida növü. Əsasən inək, su camışı, ev keçisi, qoyun və dəvə südündən əldə edilir. Süd məhsullarına yoğurt, pendir və kərə yağı kimi qidalar daxildir. Süd məhsullarının istehsalı ilə məşğul olan təsərrüfat sahəsi südçülük adlanır. Əksər Şərqi və Cənub-şərqi Asiya ölkələri, həmçinin Mərkəzi Afrikanın bəzi əraziləri istisna olmaqla, süd məhsulları bütün dünyada istehlak olunur.
Süd
Süd, əlavə homogenləşdirmədən və ya pasterizasiyadan və yağ səviyyəsinin standartlaşdırılmasından və Streptococcus lactis və Leuconostoc citrovorum bakteriyalarının əlavə edilməsindən sonra bir neçə səviyyədə istehsal olunur. Süddən bir neçə məhsul istehsal edilir: xama, yağ, pendir, körpə formula və yoğurt.
Süd yağlılıq səviyyəsinə görə fərqlənir. Yağsız süddə yağlılıq səviyyəsi 0 olur. Təbii süddə isə yağlılıq ən yüksək səviyyədə olur.
Süd bir çox şirniyyat məhsullarının tərkibinə əlavə edilir. Südlü şokolad əldə etmək üçün şokolada süd də əlavə edilə bilər.
Fazil Məmmədli
Həyatı
Fazil Məmmədli 1998-ci il iyulun 18-də Ağstafa rayonunun Vurğun qəsəbəsində anadan olub. 2004–2015-ci illərdə H. Əzizov adına Vurğun qəsəbə tam orta məktəbində təhsil alıb․ Subay idi․
Hərbi xidməti
Fazil Məmmədli 2016–2018-ci illərdə Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında müddətli həqiqi hərbi xidmətdə olub. 2019-cu ilin aprel ayından Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Qazax şəhərində yerləşən “N” saylı hərbi hissəsində Manqa komandiri kimi xidmət edirdi․ 2020-ci ildən snayperçi olaraq xüsusi qrupa daxil olmuşdu․
İkinci Qarabağ müharibəsində iştirakı
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Fazil Məmmədli 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Füzuli uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Fazil Məmmədli oktyabrın 12-də Füzuli döyüşləri zamanı şəhid olub. Ağstafa rayonunda dəfn edilib.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Fazil Məmmədli ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirən zaman cəsarət və fədakarlıq göstərdiyinə, habelə təşəbbüskar və qətiyyətli addımlar nümayiş etdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Fazil Məmmədli ölümündən sonra "Döyüşdə fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Fazil Məmmədli ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Zümrüd Qurbanhacıyeva
Zümrüd Qurbanhacıyeva (20 noyabr 1975; Xəzər, Rusiya SFSR) — 1998–2001-ci illərdə Rusiyanı, 2004–2012-ci illərdə isə Azərbaycanı təmsil edən qadın güləşçi.
Həyatı
Zümrüd Baxmudovna Qurbanhacıyeva 1975-ci il noyabrın 20-də Rusiyanın Xəzər şəhərində anadan olub. 1986-cı ildən güləşlə məşğul olur. Şəxsi məşqçisi Qurban Qurbanovdur.
Karyerası
Zümrüd Qurbanhacıyeva 1988, 1999 və 2001-ci illərdə Rusiya Çempionatının qalibi olub.
Jozef Lui Gey-Lüssak
Jozef Lui Gey-Lüssak — Fransız alimi, fizik və kimyaçı.
Həyatı
Jozef Lui Gey-Lüssak 6 dekabr 1778-ci ildə Fransada doğulmuşdur. Onun babası tibb işçisi, atası isə hüquqşünas olmuşdur. O, fransız dilindən başqa italyan, ingilis və alman dillərini də çox gözəl bilmişdir. K.L.Bertollenin tələbəsi olmuşdur. Atom-molekul nəzəriyyəsinin işlənib hazırlanmasında böyük rol oynamış qaz qanunları onun adı ilə bağlıdır. 1802-ci ildə Gey-Lüssak müəyyən etdi ki, sabit təzyiqdə qazın həcmi temperaturla mütənasib olaraq artır. Bir qədər sonra o, daha bir yeni qanunu ifadə edir: qapalı həcmdə qazın təzyiqi temperaturla düz mütənasibdir. 1808-ci ildə Gey-Lüssak (alman təbiətşünası Aleksandr Humboldtla birgə) kimyanın inkişafı üçün çox vacib olan həcmi nisbətlər qanununu kəşf etdi. Bu qanuna görə reaksiyaya daxil olan və reaksiya nəticəsində alınan qaz halındakı maddələrin həcmləri nisbəti, sadə tam ədədlərin nisbəti kimidir (bu şərtlə ki, təzyiq və temperatur sabitdir).
Zümrüd Qurbanhacıyeva
Karyerası
2004-cü ildə Azərbaycan Güləş Federasiyası (AGF) Zümrüd Qurbanhacıyevanı Azərbaycan yığmasının heyətinə dəvət elədi. Həmin illərdə Azərbaycanda qadın güləşçilərdən ibarət yığma yeni-yeni formalaşdırılırdı. Zümrüd Qurbanhacıyeva həmin dəvəti qəbul elədi və 2004-cü ildən Azərbaycan bayrağı altında beynəlxalq turnirlərdə mübarizə apardı.
Rosa micrantha
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Zümrüd Qurbanhacıyeva
Karyerası
2004-cü ildə Zümrüd Qurbanhacıyeva əvvəl Tunisdə baş tutan Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirində 11-ci pillənin, sonra isə İspaniyada baş tutan Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirində 4-cü pillənin sahibi oldu və nəticələrə əsasən Afina Olimpiadasını lisenziya qazana bilmədi.
Rosa micrantha
Təbii yayılması
İlk dəfə Krımdan təsvir еdilmişdir.
Jozef Lui Gey-Lüssak
Həyatı
XVIII əsrin axırı — XIX əsrin əvvəllərində qazların xassələrini bir çox alimlər araşdırmışlar. Məs., qazın həcmi ilə temperaturu arasındakı asılılığı (sabit təzyiqdə) Gey-Lüssaka qədər fransız fiziki Jak Aleksandr Sezar Şarl (1746–1823) tədqiq etmişdir. Lakin o, aldığı nəticələri vaxtında dərc etdirməmiş, Gey-Lüssak isə qanunu dəqiq ifadə etmişdir. Bu qanun Rusiyada Gey-Lüssak qanunu, lakin Amerika və İngiltərədə isə Şarl qanunu adlanır. Qazın təzyiqlə mütləq temperaturu arasındakı asılılıqda isə (sabit həcmdə) hər şey əksinədir: o, Rusiyada Şarl qanunu kimi, Amerikada və İngiltərədə isə Gey-Lüssak qanunu kimi qəbul edilmişdir. Bəzən bu qanunları uyğun olaraq Gey-Lüssakin birinci və ikinci qanunları adlandırırlar. Maraqlıdır ki, hər iki alim hava şarlarında uçuşları ilə də tanınmışlar.
Zümrüd Qurbanhacıyeva
Karyerası
Daha sonra Zümrüd Qurbanhacıyeva 2007-ci ildə Azərbaycanda baş tutan Dünya Çempionatını 24-cü pillədə, 2008-ci ildə Finlandiyada baş tutan Avropa Çempionatını isə 7-ci pillədə başa vurdu. Həmçinin Zümrüd Qurbanhacıyeva 2008-ci ilin mayında İsveçdə baş tutan Dünya Olimpiya Təsnifat Turnirini yeddinci pillədə başa vurdu və nəticədə olimpiya lisenziyasına sahib ola bilmədi.
Rosa micrantha
Botaniki təsviri
1,5 m-ə qədər hündürlüyə malik koldur. Qopartikanları düz və ya bir qədər aşağı mеyillidir, çiçəkdaşıyan budaqları çılpaqdır. Ləçəkləri açıq çəhrayı rəngdə olub, kasayarpaqcıqlardan qısadır. Mеyvəsi yumurtavarı və ya еnli ovalşəkillidir, üzəri sеyrək tüklər və vəziciklərlə örtülüdür. İyun və iyul aylarında çiçək açır.
Jozef Lui Gey-Lüssak
Həyatı
thumb|Gey-Lussak ve Batist Bio bir hidrogen şarı ilə yüksələrkən,1804 Gey-Lüssak Jan Batist Bio ilə birlikdə 1804-cü ildə 7000 metr hündürlüyə hava şarı ilə qalxaraq rekord qazanmışdır.
Zümrüd Qurbanhacıyeva
Karyerası
2009-cu ilin aprelində isə Zümrüd Qurbanhacıyeva Litvanın Vilnüs şəhərində baş tutan Avropa Çempionatında mübarizə apardı. Turnirin 1/8 final mərhələsində Almaniya nümayəndəsi Mariya Selmayera 2:0, 1/4 final mərhələsində İspaniya nümayəndəsi Aurora Fajardo Prietoya 2:1, 1/2 final mərhələsində isə Bolqarıstan nümayəndəsi Ralitza İvanovaya 2:0 hesabı ilə qalib gələn Zümrüd Qurbanhacıyeva Avropa Çempionatının final görüşünə vəsiqə qazandı. Həlledici görüşdə onun rəqibi Katerina Burmistrova oldu. Gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüşdə Zümrüd Qurbanhacıyeva rəqibinə 1:2 hesabı ilə məğlub oldu və Avropa Çempionatını gümüş medalla başa vurdu.
Rosa micrantha
Ekologiyası
İstyə, soyuğa, quraqlığa davamlıdır. Münbit torpaqlarda bitir.
Zümrüd Qurbanhacıyeva
Karyerası
Daha sonra iyulda Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirinin qalibi olan Zümrüd Qurbanhacıyeva, sentyabrda Dünya Çempionatını 8-ci pillədə başa vurdu.
Rosa micrantha
Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqaz, Kür-Araz ovalığında və Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.
İstifadəsi
Dekorativ bitkidir. Tək və qrup əkinlərində istifadə edilir. Tərkibində efir yağı vardır.
Ayzeluort Mona Lizası
Ayzeluort Mona Lizası — Leonardo da Vinçinin Luvr muzeyində saxlanan eyni adlı portret əsərindəki subyektin təsvir olunduğu yağlı boya ilə kətan üzərində çəkilmiş rəsm əsəridir. Aparılmış uzunmüddətli tədqiqatlardan sonra 2015–2016-cı illərdə yayımlanmış elmi nəşrlərdə əsərin Leonardo da Vinçinin fırçasına aid olması bildirilmişdir.
İtaliyadan Leonardonun orijinal əsəri kimi alınmış və yüz il Somerset qraflığında saxlanılmış əsər, 1913-cü ildə ingilis kolleksioner Hyu Bleykerin diqqətini cəlb etmiş və o portreti almışdır. Bundan qısa müddət sonra Bleykerin atalığı Con Eyr tərəfindən nəşr edilmiş monoqrafiyada Leonardonun "Mona Liza"nın iki versiyasını işləməsi və birinci versiyanın hazırda Ayzeluortda saxlanan (Bleykerin Qərbi Londondakı studiyası Ayzeluort ərazisində yerləşirdi) rəsm olmasını bildirir.
Sonradan əsəri almış Henri F. Pulitzer Ayzeluort Mona Lizasının Leonardo da Vinçi tərəfindən işlənmiş Liza Gerardinin əsl portreti olmasını qeyd edir. Hazırda şəxsi kolleksiyada saxlanan əsər ictimayətə nümayiş etdirilmir. Buna baxmayaraq, son illər ərzində müxtəlif mütəxəssislərə onu tədqiq etməyə, həmçinin sənədli film üçün çəkilişlər aparmağa icazə verilmişdir.
Tarixi
Leonardonun erkən bioqrafı Corco Vazari, rəssamın "Mona Liza" portretini 1503-cü ildə çəkməyə başlamsını, lakin bir müddət sonra yarımçıq tərk etdiyini bildirir. Buna baxmayaraq, tamamilə başa çatdırılmış "florensiyalı xanımın portreti" 1517-ci ildə Leonardonun ölümündən qısa müddət əvvəl onun yaşadığı malikanədə yenidən peyda olur. Yekun rəsm, demək olar ki, hazırda Luvrda asılan portretdir. Ayzeluort Mona Lizasının autentikliyi fikrinin tərəfdarları onun tamamlanmamış erkən əsər olmasını, Luvr "Mona Liza"sının isə Leonardonun sonradan özü üçün çəkdiyi yekun variant olduğunu bildirirlər.
Bundan başqa Henri F. Pulitzer "Mona Liza hardadır?" (, 1960) adlı əsərində qeyd edir ki, rəssam və yazıçı Can Paolo Lomazzo "Rəssamlıq, heykəltəraşlı və memarlıq sənəti haqqında traktat" (, 1584) əsərində "Cakonda və Mona Liza" ifadəsini işlədir. Cakonda bəzən Luvrda saxlanan "Mona Liza" portretinin alternativ adı kimi istifadə edilir; həmin traktatdan olan sitat isə göstərir ki, onlar iki fərqli əsər olmuşdur. Pulitzer Lomazzonun traktatından həmin səhifənin məzmunu da öz kitabına əlavə etmişdir.
Təsviri
Luvrdakı "Mona Liza"dan daha enli olan Ayzeluort Mona Lizası bəzən əsərin kopyalarında da rast gəlinən yan sütunlarına malikdir. Luvr "Mona Liza"sının kənarlarında isə yalnız sütun altlıqları görünür ki, bu da, əsərin sütunlarla çəkildiyini, lakin sonradan kəsildiyini göstərir. 2004–2005-ci illərdə "Mona Liza"nı tədqiq etmiş mütəxəssislər isə potretin heç vaxt yanlardan kəsilmədiyini qeyd edirlər.
Ayzelouort Mona Lizasının fiquru Luvr "Mona Liza"sına çox oxşar olmaqla, identik kompozisiya və işıqlandırmaya malikdir. Lakin, Ayzeluort Mona Lizasının üzü daha gəncdir ki, bu da onun erkən versiya olmasını söyləməyə əsas vermişdir. Pulitzer bildirir ki, müxtəlif sənət tədqiqatçıları qeyd edirlər ki, Ayzeluort Mona Lizasının çiyinləri Leonardonun digər əsərlərinin subyektlərinin çiynindən daha aşağıdır. Həmçinin Ayzeluort Mona Lizasının fonu Luvr "Mona Liza"sı ilə müqayisədə daha az detallı işlənmişdir. Buna görə də, bəzi tədqiqatçılar Ayzeluort Mona Lizasının əlləri və üzünün Leonardo, qalan hissələrinin isə başqa rəssam tərəfindən işləndiyini bildirirlər.
Autentikliyi
200px|thumb|right|[[Rafael Santi tərəfindən 1504-cü ildə mürəkkkəb və qələmlə çəkilmiş "Mona Liza" eskizi. Hazırda Luvr muzeyində saxlanılır.]] Hyu Bleyker, Pol Konodi , Con Eyr , Kommendator Sessoni , Arduino Kolasanti , Lüdoviko Spiridon , Enriko San Martino di Valperqa , Adolfo Venturi , A. C. Şapellou və Henri Pulitzer kimi nüfuzlu tədqiqatçılar XX əsrin birinci yarısında Ayzeluort Mona Lizasının əsas hissələrinin Leonardo da Vinçi tərəfindən işləndiyini təsdiq etmişlər.
Pulitzer kitabnda qeyd edir ki, 1504-cü ildə əsəri Leonardonun studiyasında görən onun müasiri Rafael məhz Ayzeluort Mona Lizasının eskizini (ehtimal ki, yaddaşdan) çəkmişdir (eskizin reproduksiyası da kitabda verilir, orijinalı isə Luvr muzeyində saxlanılır). Rafaelin eskizində Mona Lizanın yanarında iki yunan sütunu vardır ki, onlar Luvr Mona Lizasında yox, Bleykerin aldığı Ayzeluort Mona Lizasında təsvir edilmişdir. Öz kitabında Pulitzer bir neçə səhifəlik bədii mütəxəssis rəylərini də nəşr edib; həmin mütəxəssislərin bəziləri Leonardonun əsərin müəllifi olduğunu, digərləri müəllifin Leonardonun studiyasında çalışan rəssamlardan biri olduğunu, başqaları isə müəllifin tamamilə kənar rəssam olduğunu qeyd edirlər. Əsərin autentikliyi fikrinin tərəfdarlarından olan kolleksioner Con Eyr Ayzeluort Mona Lizasının büstü, üzü və əllərinin Leonardo tərəfindən çəkildiyini iddia edir.
Pulitzer həm də laboratoriya nəticələri (kətanda işıq və kölgənin münasibəti, rentgen şüalanması və sair) ilə əsərin Leonardoya aid olduğunu göstərir. Lakin, bu tədqiqatların necə və kim tərəfindən aparılması haqqında məlumat verilmir. O, yazır: "Bu kitabı çoxsaylı texniki məsələlərlə mürəkkəbləşdirmək istəmir və bu fəsili tezliklə yekunlaşdırmaq istəyirəm." O, heç bir müstəqil tədqiqatçıya istinad etmir; əsəri tədqiq etmiş alimlərdən bəhs edərkən isə "biz" əvəzliyini işlədir. Kitab müəllifin özünün sahib olduğu "Pulitzer Press" tərəfindən nəşr edildiyinə görə, xarici sübutların yoxluğu müəllifin öz tələbinə əsaslanmışdır. "PBS" tərəfindən yayımlanmış sənədli filmdə əsəri tədqiq etmiş alimlərin adları qeyd edilir.
Həmin dövrdən sonra əsər çoxsaylı mütəxəssislər tərəfindən tədqiq edilmişdir. 2012–2013-cü illərdə əlavə tədqiqat və testlər aparılmış və onların nəticəsi 13 fevral 2013-cü ildə "Reuters" tərəfindən nəşr edilmişdir. Əsərin Leonardonun həndəsi ölçülərinə uyğun olmasını ortaya çıxarmış Alfonso Rubio onun Leonardonun fırçasına aid olmasını qeyd edir. 2013-cü ildə əsəri ətraflı tədqiq edən professor Atila Soares tədqiqatlarının nəticəsinə həsr etdiyi kitabda onu Leonardoya aid edir.
Zümrüd Qurbanhacıyeva
Karyerası
2010-cu ildə isə Austrian Ladies Open beynəlxalq turnirinin qalibi olan Zümrüd Qurbanhacıyeva, Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirini beşinci, Dünya Çempionatını isə 18-ci pillədə başa vurdu.
Ayzeluort Mona Lizası
Autentikliyi
Jan Pyer Ayzbots 2013-cü ilin oktyabrında nəşr etdiyi "Mona Liza mifi" adlı əsərində Luvr və Ayzeluort Mona Lizalarının tarixini tədqiq edərək onlardan sonuncusunu Leonardonun fırçasına aid edir. 2014-cü ilin martında kitab əsasında çəkilmiş sənədli film təqdim edilmişdir. 2014-cü ilin aprelində əsəri tədqiq etmiş Albert Sutur isə Həm Ayzeluort, həm də Luvr Mona Lizalarının Leonardo tərəfindən çəkildiyini bildirir. 2014-cü ilin iyulunda PBS telekanalı "Mona Liza sirri" adlı sənədli film nümayiş etdirmişdir. Həmin sənədli filmdə Ayzeluort Mona Lizasının autentikliyi ətraflı tədqiq edilmişdir.
Zümrüd Qurbanhacıyeva
Karyerası
Daha sonra Zümrüd Qurbanhacıyeva 2011-ci ildə Qızıl Qran-Pri beynəlxalq turnirinin bürünc medalına sahib oldu. Bir il sonra Yaşar Doğu beynəlxalq turnirini dördüncü, Hindistan Qran-Prisini isə beşinci pillədə başa vuran Zümrüd Qurbanhacıyeva 2012-ci ilin mayında idmanla vidalaşdı.
Ayzeluort Mona Lizası
Autentikliyi
2015-ci ildə professor Lorusso və Natali tərəfindən yayımlanmış akademik nəşrdə Mona Liza rəsmləri və kopyaları sənədləşdirilərək tədqiq edilir, müəlliflər Luvr və Ayzeluort Mona Lizalarının Leonardo tərəfindən çəkilməsi qərarına gəlirlər. 2016-cı ildə professor Amus, Parfenov və Elford tərəfindən yayımlanmış digər bir akademik nəşrdə Luvr və Ayzeluort Mona Lizalarının üzünün eyni rəssam tərəfindən çəkilməsi qeyd edilir.
Boris Yeltsin adına Qırğızıstan-Rusiya Slavyan Universiteti
Boris Yeltsin adına Qırğızıstan-Rus Slavyan Universiteti  — Qırğızıstan Respublikası və Rusiya Federasiyasının birgə tabeliyində olan ali təhsil müəssisəsi. Universitet Qırğızıstanın paytaxtı Bişkekdə yerləşir. Rusiya Universitetləri Birliyinin üzvü.
Ayzeluort Mona Lizası
Autentikliyi
2017-ci ildə Cerard Budin de l'Aarş hər iki əsər haqqında tarixi məumatları müqayisə edərək belə qərara gəlir ki, Leonardo Ayzeluort Mona Lizasını Luvr Mona Lizasından daha əvvəl işləmişdir.
Boris Yeltsin adına Qırğızıstan-Rusiya Slavyan Universiteti
Tarixi
Qırğızıstan-Rusiya Slavyan Universiteti 1993-cü ildə Qırğızıstan Respublikası ilə Rusiya Federasiyası arasındakı Dostluq, Əməkdaşlıq və Qarşılıqlı Yardım Müqaviləsinə (Moskva, 10 iyun 1992) uyğun olaraq Qırğızıstan Respublikası Prezidentinin Fərmanı ilə ( Bişkek, 28 sentyabr 1992.) Və Qırğızıstan Respublikası və Rusiya Federasiyası hökumətləri arasında Qırğız-Rus Slavyan Universitetinin yaradılması və fəaliyyət şərtlərinə dair bir razılaşma (Bişkek, 09.09.1993), Hökumət Qərarı Rusiya Federasiyası (Moskva, 23.02.1994, No 149.), 14 fevral 1994-cü il tarixli 326-128 / 1 saylı, Rusiya Federasiyası Ali Təhsil üzrə Dövlət Komitəsi sədrinin və Qırğızıstan Respublikasının Təhsil və Elm Naziri.
İlk 200 tələbə 1993-cü ildə universitetin qapısına girdi. 1997-ci ildə məzuniyyət bakalavr tezislərinin ilk müdafiələri, bir il sonra 1998-ci ildə ilk diplom işlərinin müdafiələri baş verdi.
2004-cü ildə Qırğızıstan Respublikası Prezidentinin fərmanı ilə Universitetə ​​Qırğızların yaradılmasına verdiyi böyük şəxsi töhfəyə görə xüsusi minnətdarlıq və hörmət əlaməti olaraq Rusiya Federasiyasının ilk Prezidenti Boris N. Yeltsinin adı verildi. -Rusiya Slavyan Universiteti. Mövcud olduğu illər ərzində QRSU, 50 ən yaxşı tələbəyə fərdi təqaüd şəklində əhəmiyyətli maliyyə dəstəyi verən, universitetin müasir təhsil avadanlığı ilə təchiz olunmasına kömək edən Yeltsin Fondu ilə daim sıx əlaqələr qurdu. Yeltsin Fondunun köməyi ilə rus dilində şagird və məktəb olimpiadaları, MDB məkanında vahid təhsil məkanının qorunub saxlanmasına dair beynəlxalq elmi və praktik konfranslar keçirildi. Fondun maliyyə dəstəyi sayəsində Universitet qlobal İnternetə yüksək sürətli çıxış təmin edir.
2008-ci ilin sentyabrında, Qırğızıstan-Rus Slavyan Universitetinin 15-ci ildönümü qeyd edilərkən, əsas binanın foyesində Rusiya Federasiyasının ilk Prezidenti Boris Yeltsinin bürünc büstü qoyuldu və təntənəli şəkildə açıldı.
Beynəlxalq əməkdaşlıq
Qırğızıstan-Rusiya Slavyan Universiteti dövlətlərarası təhsil müəssisəsi olmaqla yaxın və uzaq xaricdəki müxtəlif təhsil, elm və mədəniyyət müəssisələri ilə hərtərəfli əlaqələrin qurulmasına böyük diqqət yetirir.
Bu gün Universitet aşağıdakı birliklərə üzvdür:
Beynəlxalq əməkdaşlıq, ikitərəfli və çoxtərəfli beynəlxalq əlaqələrin keyfiyyətcə artmasına, universitetin prioritet vəzifələrindən biri olan təhsil layihələrinə əsaslanan QRSU İnkişaf Strategiyası əsasında həyata keçirilir.
Son illərdə bağlanmış QRSU-nun sayı müqavilə və müqavilələrin sayını artırdı. Bu günə qədər 462-dən çox müqavilə və müqavilə bağlanmışdır. Universitet Avropa, Asiya, Rusiya Federasiyası və MDB ölkələri universitetləri ilə əvvəllər bağlanmış əməkdaşlıq müqavilələri çərçivəsində fəal işləyir.
Əsas tərəfdaşlar:
Bu günə qədər Universitet Moskva Dövlət Universitetinin, MDBMİ-nin, Rusiya Federasiyası Xarici İşlər Nazirliyinin Diplomatik Akademiyasının, Sankt-Peterburq Universitetinin, Moskva İdarəetmə Akademiyasının, əlaqədar şöbələri ilə ixtisaslar üzrə tədris planları və proqramlar mübadiləsi qurmuşdur. Puşkin adına Rus Dili və Ədəbiyyatı İnstitutu, Bauman adına Moskva Dövlət Texniki Universiteti, Moskva Polad və Ərintilər İnstitutu, Rusiya Humanitar Universiteti, Dnepropetrovsk Nəqliyyat Akademiyası, Perm Texniki Universiteti, Qazaxıstan Dövlət Universiteti və Rusiya və Orta Asiyanın bir sıra təhsil müəssisələri.
QRSU Alman, Sinik, İran, Türk, MDB ölkələri Mərkəzlərini, Koreys Dili Mərkəzini və Tacik Dili və Mədəniyyəti Mərkəzini uğurla fəaliyyət göstərir. Mərkəzlər tələbə və müəllimlərin səfirliklərin işçiləri, beynəlxalq təşkilatlar, elm və ictimai xadimləri ilə görüşləri təşkil edir və bu görüşlərdə Qırğızıstanın tərəfdaş ölkələrinin tarixini, daxili və xarici siyasətini dərindən öyrənir.
Qalxanvari itburnu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Ukraynada, Krımda, Rusiyada, Moldovada, Qafqazda, Orta Asiyada, Avropada, Şimali Afrikada, Ön Asiyada, Pirney yarmadasında yayılmışdır.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 3 m-dək olan koldur. İynələri qarmaqvari, xırda, yarpaqları 5-7, iri yumurtavari, alt tərəfi tükcüklü, sadə dişlidir. Çiçəkləri uzun saplaqlarda, ağ və ya əsasən açıq çəhrayı, orta ölçülüdür, çiçəkaltlığı lansetvaridir, kasayarpaqları aşağıya əyilmiş, lələkvaridir. İyun-iyulda çiçəkləyir.
Ekologiyası
Meşədə açıq yamaclarda, orta dağ qurşağına qədər, kölgəli və rütubətli yerlərdə, dağ çaylarının sahillərində, kolların arasında, dəniz səviyyəsindən 2300 m hündürlükdə tək və ya kiçik qruplarla bitir.
Azərbaycanda yayılması
Kiçik və Böyük Qafqaz (Balakən, Zaqatala), Kür-Araz ovalığında, Talış və Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.
İstifadəsi
Balverici, dekorativ bitkidir. Müalicəvi məqsədlə kökləri, ləçəkləri, meyvələri və toxumları istifadə edilir. Meyvələri yeməlidir, mürəbbə üçün yararlıdır.
Yekan Kəhriz
Yekan Kəhriz — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Mərənd şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd. Yekan farsca bir və vahid mənasında kəhriz isə su arxı və suyu bağlayan yerə deyilir.
Əhali
Yekan Kəhrizdə 6 böyük tayfa vardır ki onların adları belədir:
Tarixi
Aşuri kətibələrində Əski şəhər Ulxu ətrafinda olan kəhrizlərdən söz gedib ki ehtimal verilir Yekanda çoxlu kəhrizlərin olduğu üçün mənzur bu kənd imiş. Yekanat əskidən ovlanma yeri olmuşdur eləki Müzəfərrədin şah vəliəhdlik dönəmində neçə dəfə ovlanmaq üçün buraya gəlmişdir. Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, Səfəvilər və Teymurilərin bəzi savaşları bu sahədə olmuşdur. Məşrutə inqilabında Yekanlıların önəmli rolu varidi edləki Kəsrəvi yazır: Yekanat məşrutədə çoxlu zəhmətlər çəkmişlər.
Karnal döyüşü
Karnal döyüşü — Nadir şah Əfşar tərəfindən Hindistan yürüşü zamanı ona mütləq qələbə qazandıran döyüş. Nadirin qüvvələri saylarının 6 dəfə az olmasına baxmayaraq, Məhəmməd şahın qüvvələri üzərində cəmi 3 saata qələbə qazandı və Dehliyə gedən yol açıldı. Bu döyüş Nadirin hərbi karyerası ərzində taktiki ustalığının əsas zirvəsi hesab olunur. Döyüş Dehlinin cəmi 110 km şimalında yerləşən Karnal bölgəsi yaxınlığında baş vermişdir.
Bu döyüş Nadirin Hindistan yürüşünün kuliminasiya nöqtəsidir. Əfqanıstanın şərqini tutduqdan sonra irəliləyən Nadir şah Kabil və Pişəvəri də ələ keçirdi və qoşunlarını cənuba — moğolların paytaxtına doğru yönəltdi. Buna cavab olaraq isə, Böyük Moğol imperatoru Məhəmməd şah böyük bir ordu topladı və Nadirin üzərinə doğru getmək üçün paytaxtdan çıxdı. Nadir döyüşdə mütləq qələbə qazandı. Ağır məğlubiyyətdən sonra baş tutan danışıqlar zamanı Məhəmməd şah torpaqları üzərində hakimiyyətini davam etdirmək üçün yüksək miqdarda təzminat verməyə razı oldu. Nadir Moğol imperatorunu tamamilə təslim olmağa məcbur etdi və paytaxt Dehliyə daxil oldu. Burada saxlanılan Moğol xəzinəsi yağmalandı.
Paytaxt sakinlərinin Nadirin əsgərlərinə qarşı üsyan qaldırmasından sonra qoşun şəhərdəki üsyanı sərt formada yatırdı və bütün şəhər talan edildi. Yüksək miqdarda sərvət əldə edən Nadir bütün imperiya ərazilərinin 3 illik vergilərdən azad edildiyini elan etdi. Əfşar ordusu qısa müddət sonra 30.000 ölünü öz ardında buraxaraq paytaxtı tərk etdi. Məhəmməd şah həmçinin, Hindistanın qərb torpaqlarının Nadir tərəfindən ilhaq edilməsini də qəbul etməyə məcbur oldu.
Müasir tarixçilərin böyük bir hissəsi moğolların itkisinin təxminən 20.000–30.000 olduğunu bildirir. Aksvörti isə öldürülən moğol döyüşçülərinin sayının təxminən 10.000 olduğunu iddia edir. Nadir özü ordusunun 20.000 moğolu öldürdüyünü, ondan da çox adamı əsir aldığını iddia etmişdir. Nadirin ordusundan öldürülənlərin sayı 400 idi. Öldürülənlərin sayı moğol ordusunun böyüklüyünü nəzərə aldıqda dəhşətli dərəcədə də çox deyildi, lakin öldürülən içərisinə zabitlərin, yüksək rütbəli generalların da daxil olması moğol ordusunun döyüş qabiliyyətini demək olar ki, məhv etmişdir.
Karnaldakı ağır məğlubiyyətdən sonra onsuzda zəifləyən Moğol sülaləsi hakimiyyəti tədricən süquta doğru getməyə başladı. Ehtimal edilir ki, Nadirin Hindistan yürüşü olmasaydı, Hindistanda müstəmləkə idarəsi ya heç, ya da bu səviyyədə olmayacaqdı. Nadir tərəfindən tamamilə əldən salınan Hindistan Avropa müstəmləkəçilərinə yetəri qədər müqavimət göstərə bilmədi.
Nadirin kazus bellisi
Hələ 1737-ci ildə Nadir şah Məhəmməd Hüseyn adlı elçini Məhəmməd şahın yanına göndərmiş və qırx gündən sonra cavab məktubunu gətirməyi ona tapşırmışdı, lakin Məhəmməd şah həmin şəxsi bir il Hindistanda saxladı. Məhəmməd şahın bu cür davranışı Nadirin qəzəbinə səbəb olmuşdu. O, bu barədə Hindistanı ələ keçirdikdən sonra Osmanlı sultanına yazdığı məktubda da bəhs etmişdir.
Əfqan muzdlu döyüşçüləri və Əfqanıstanda Nadir tərəfindən məğlub edilmiş müxtəlif dərəbəyləri üçün ən məşhur qaçış istiqaməti şimaldan Əfqanıstanla sərhədi olan Böyük Moğol imperiyası idi. Bu şəxslər əsasən, sərhəd bölgələrində məskunlaşmışdılar. Nadir bir neçə dəfə şimali Hindistan canişinlərinə və dövlət adamlarına məktublar göndərərək qaçaqların həbs edilərək ona təslim edilməsini tələb etmişdi. Əfqanıstanın işğalından sonra Nadir Hindistana hücum etmək üçün bəhanə axtarırdı. O, həmçinin bununla Əfqanıstan-Böyük Moğol imperiyası sərhədindəki çətin keçilən yerlərdə gizlənmiş əfqan qaçaqları da zərərsizləşdirə biləcəyini düşünürdü.
Maraqlı məqam odur ki, Nadir yürüş ərəfəsində ən mühüm moğol nazirlərindən olan Nizamülmülklə əlaqədə idi. Həmin zaman isə Nizamülmülk imperatora xəyanət etməkdə ittiham edilirdi. Ehtimal edilir ki, Nadiri bu yürüşə təhrik edənlərdən biri də məhz Nizamülmülk olmuşdur, lakin bu ehtimal hələ sübut edilməyib. Moğol imperiyasının yaxınlaşan müharibəni diplomatik yolla həll edə biləcəyi, öz ərazisinə qaçıb sığınan əfqan qaçaqları tapıb həbs edə bilmə bacarığı, bu qaçaqların həqiqi sayı hələ də mübahisə mənbəyidir. Sayın o qədər də əhəmiyyətli olmadığı düşünülür. Hər halda, əsas ehtimal odur ki, Moğol imperiyasının qaçaqları tutub təhvil vermələri belə müharibənin qarşısını ala bilməyəcəkdi.
Nadirin Moğal imperiyasına daxil olması
Nadir Moğol imperiyasına tabe olan ərazilərə daxil olan zaman onu özünün gürcü subyekti olan və gələcəkdə şərqi Gürcüstanın kralı olacaq II İrakli müşayiət edirdi. O, həmçinin Əfşar ordusundakı gürcü dəstəsinin də komandanı idi. Nadir şahın Qəndəhardan çıxdığını eşidən Pişəvər və Kabil hakimi Nasir xan, əsasən şərqi Əfqanıstanın əfqan tayfalarından ibarət 20.000 nəfərlik muzdlu qoşun topladı. O, bu qoşunla Nadirin qarşısını almağı planlayırdı. Döyüş yeri kimi isə Xeybər keçidi nəzərdə tutulmuşdu.
L. Lokkartın hesablamalarına görə, Nadir şah qoşunu ilə Cəlalabaddan 1738-ci il noyabrın 18-də hərəkətə başladı. Gündə beş fərsəng yol qət edən qoşun yol boyu ciddi bir müqavimət ilə qarşılaşmadan Barikab adlanan məntəqəyə doğru üz tutdu. Bir neçə gündən sonra bütün qoşun hər hansı ciddi bir hadisə ilə rastlaşmadan Barikaba yetişdi. Hələ Dəkkəyə çatmazdan əvvəl Nadir şah Xeybər keçidi ətrafında düşmən qüvvələrin cəmləşməsi haqqında məlumat almışdı. Dəkkədə düşərgə salandan sonra isə Xeybər keçidi və Xeybərə aparan yolların daha geniş kəşfiyyatının aparılması üçün Nadir şah müvafiq göstəriş verdi. Bu keçid hündür dağ yüksəkliklərindən keçirdi. Onun dar olması qoşunların keçidini məhdudlaşdırmaqla yanaşı yüksəklikdə yerləşdirilmiş silahlı dəstə çoxsaylı qoşunun hərəkəti üçün təhlükə ola bilərdi. Döyüşün yaxşı təşkil ediləcəyi halda Xeybər keçidi Nadir şahın qoşunlarının hərəkətini dayandırmaq üçün çox əlverişli bir yer idi. Nadir şah qarşısında ilk məğlubiyyət acısını yaşamış olan Kabil-Pişavər hakimi Nasir xan da Xeybər keçidinin bu imkanlarından yararlanmaq qərarına gəldi. Nadir şahın kəşfiyyatının gətirdiyi məlumatdan aydın oldu ki, doğrudan da Nasir xan Xeybər keçidində və bu keçidə aparan yol boyunca çoxlu sayda qoşun yerləşdirmişdir. Nasir xan Nadir şahdan öz qisasını almaq üçün ətraf hakimlərə məktub göndərdi, onları qoşunları ilə birgə köməyə çağırdı. Nadir şahın yetişməsi ərəfəsində o, 20 minlik döyüşgən bir dəstə toplaya bildi və bu dəstəni Xeybər keçidi üzərində yerləşdirdi. Çoxları Nasir xana məsləhət bildi ki, müqavimət göstərmək fikrindən daşınsın. Xüsusən, heç Hindistan şahının da itaət altına gətirə bilmədiyi Katur tayfasının Nadir şah tərəfindən darmadağın edilməsi çoxlarında qorxu və vahimə yaratmışdı, amma Nasir xan ona verilən məsləhətləri qəbul etmədi.
Xeybər döyüşü
Kəşfiyyatın verdiyi məlumatdan aydın oldu ki, Xeybər keçidindən adlamaq Nadir şah üçün elə də asan olmayacaqdır. Yol Xeybərə yaxınlaşdıqca həm daralır, həm də təhlükəliliyi artırdı. Belə olanda Nadir şah göstəriş verdi ki, ətraf yaşayış məntəqələrində yaşayan adamlardan bir neçəsini tutub onun yanına gətirsinlər. O, yerli adamların dindirilməsi vasitəsilə dağlardan keçən başqa yolların mövcudluğundan xəbər tutmaq istəyirdi. Nadir şahın əmri yerinə yetirildi və onun yanına gətirilən adamların dindirilməsi zamanı doğrudan da məlum oldu ki, Nasir xanın nəzarətindən kənarda olan belə bir yol mövcuddur. Sər Çubə adlanan həmin yol ilə irəliləmək Nadir şaha qismət olardısa, onda Nasir xan qüvvələrinin arxasına keçmək belə mümkün ola bilərdi. Həmin keçid şərq və cənub-şərqdə idi. Oradan qoşun dəstəsinin keçməsi üçün ən adi bir şərait yox idi. Ona görə Nasir xan da həmin keçidə görə elə bir narahatlıq keçirmirdi. Buna baxmayaraq, Nadir şah bu marşrutla hərəkət etməyi və Nasir xanı qəfil yaxalamağı qərara aldı.
Hərəkətə başlamazdan əvvəl Nadir şah oğlu Nəsrulla Mirzəyə tapşırdı ki, hər gün Xeybər keçidinə doğru irəliləmək niyyətini nümayiş etdirsin, hətta Nasir xanın qoşun dəstələri ilə kiçik toqquşmalara girməkdən belə çəkinməsin. Bununla Nasir xan, Nadir şahın digər keçiddən istifadə etmək planından xəbər tutmasın və bütün diqqəti Xeybər istiqamətində cəmləşdirilsin. Nadir şahdan əlavə göstəriş alana kimi Nəsrulla Mirzə Nasir xanın diqqətini özünə cəlb etməklə məşğul olmalı idi. "Aləm Ara-ye Naderi"yə görə, Nadir şah 14 min nəfərlik süvari dəstəsi ilə bir gün-bir gecə ərzində Sər Çubə keçidini adlaya bildi.
Nasir xan Xeybərdə dayanmaqla Nadir şah qoşunlarının bütünlükdə orada cəm olduğundan əmin idi. Ona görə də Nadir şah Sər Çubə keçidini adlayan gecəsi Nasir xan arxayınlıqla istirahət edirdi. Qarovullar xəbər verəndə ki, Nadir şah Xeybər keçidinin arxasından yaxınlaşmaqdadır, Nasir xan gözlərinə inana bilmədi. Dərhal dəstəsinə döyüşə hazır olmaq əmri verdi, amma Hacıxan bəy Əfşarın dəstəsi o qədər yaxın idi ki, Nasir xan öz dəstəsi ilə müdafiə təşkil etməyə belə imkan tapmadı. Nadir şah qoşununu dörd dəstəyə böldü və özü də onların biri ilə döyüşə girdi. Nasir xanın qüvvələri gözlərini açmağa macal tapmayıb yalnız qaçmaq barəsində düşündülər. Nasir xanın ətrafında olan dəstənin qaçıb dağılması Xeybər keçidində mövqe tutmuş moğol qüvvələrini çətin vəziyyətə saldı. Bu dəstə uzun müddət Nasir xanın dəstəsinin qaçıb dağılmasından xəbərsiz qaldı. Ona görə də onlar özlərini təhlükəsiz vəziyyətdə hiss edir və hər hansı müdafiə tədbirinə də əl atmırdılar, amma onlar xəbər tutanda ki, Nadir şah qüvvələri Xeybər keçidinin arxasına keçib, onda keçidin şərqində olan yolu bağladılar. "Aləm Ara-ye Naderi"nın verdiyi məlumata görə, Nasir xanın məğlubiyyəti xəbərini eşidəndən sonra Xeybər keçidində yerləşdirilmiş 20 min nəfərlik moğol qoşunu da qaçıb dağılmaq məcburiyyətində qaldı. Çünki göstərilən bütün cəhdlərə baxmayaraq, Nadir şahın gözlənilməz manevri onların da vəziyyətini xeyli mürəkkəbləşdirmişdi. Belə olanda onlar da yalnız canlarını qurtarmaq barədə fikirləşdilər.
Bununla da, Nadir şahın gecə manevri Xeybər keçidini ciddi bir müqavimətlə rastlaşmadan ələ keçirməyə imkan verdi. Nəticədə Hindistana doğru hərəkət zamanı ciddi sayılan maneələrdən biri də aradan qaldırıldı. Nasir xan isə Nadir şah döyüşçüləri tərəfindən əsir götürüldü, lakin Nadir şah onu bağışladı və söz verdi ki, əgər Hindistan yürüşü uğurlu keçərsə, ona yüksək vəzifə verəcəkdir. Nasir xana həmçinin, Pişəvər əhalisini sakitləşdirmək də tapşırılmışdı.
Lahorun ələ keçirilməsi
Nadirin Hindistana daxil olması zamanı Lahor da ələ keçirildi. Sind çayından Pəncaba daxil olan Nadir buradan da Lahora irəlilədi. Lahor canişini Nadirə müqavimət göstərmək üçün istehkamları gücləndirdi, lakin Nadir gözlənilməyən mövqedən hücum etdi və canişin təslim oldu. Canişindən 2 milyon rupi "hədiyyə" alan Nadir onun canını bağışladı və Lahorun hökmdarı təyin etdi. Ağır səfər yorğunluğundan və iki gərgin döyüşdən sonra Nadir şah bir müddət Lahorda qaldı və qoşunlara istirahət verdi. Lahorda qaldığı vaxt ərzində Nadir şah həm nəzarət altına aldığı ərazilərdə idarəetmə işlərinin tənzimlənməsi, həm qoşunların təchizatının təkmilləşdirilməsi, həm də hind qoşunları haqqında məlumatların toplanması ilə məşğul oldu. Çünki Lahor ətrafındakı döyüşlərdən sonra Məhəmməd şah Nadir şahla müharibənin qaçılmaz olduğunu anladı. O, vilayət hakimlərinə məktub göndərib qoşun toplanmasını tələb etdi. 1739-cu il fevralın 6-da Nadir şah qoşunları Lahordan Şahcahanabad istiqamətində hərəkətə başladı. Eyni zamanda irəli kəşfiyyatçılar göndərdi ki, mo]ol qoşunlarının hazırlığı barədə məlumat toplansın. "Aləm Ara-ye Naderi"yə görə, Nadir şah Lahordan hərəkətə başlayanda sərhəng Zadxanı kəşfiyyat işlərinə yolladı. Bu mənbədəki məlumata görə, Zadxan və başqa iki dərviş hind yoqları libasını geyinib tərkidünya dərvişlər sifətində Məhəmməd şahın düşərgəsinə getdilər. Moğol hərbçiləri qoşunlarında tanınmadıqları üçün onlar arxayınlıqla məlumatların toplanmasına başladılar. Zadxan çalışsa da qoşunların sayını müəyyənləşdirə bilmədi. Çünki Cahanabaddan Karnala kimi olan ərazilər moğol qoşunları tərəfindən tutulmuşdu. Zadxan bir neçə gün düşərgədə qaldıqdan sonra gecə ikən oradan çıxıb geri qayıtdı və Karnal ətrafında gördüklərini Nadir şaha çatdırdı.
Orduların xüsusiyyətləri və düzülüşləri
400px|thumb|Aksvörtinin kitabına əsasən Karnal döyüşünün diaqramı. 23 fevralda Əfşar ordusu Əlimərdan çayı ilə Cəmna çayı arasındakı vadidə düşərgə saldı. Kancpura kəndinin şimalında düşərgə salan Nadir düşmən ordusunun mövqelərini araşdırmağa şəxsən özü getdi. Düşərgəyə geri döndükdən sonra isə ordu zabitlərini nitq söyləmək üçün çağırdı. Günü sonrakı saatlarında Nadirə böyük bir moğol hərbi birləşməsinin Məhəmməd şahla birləşmək üçün Panipatdan keçdiyi xəbəri verildi. Bu birləşməyə Məhəmməd şahın yaxın adamı və yuxarı səviyyəli moğol dövlət xadimi Səadət xan idi. Bu xəbəri aldıqdan sonra Nadir döyüş hiyləsi düşündü. O, yaxınlaşan Səadət xanın dəstələrindən Əlimərdan çayı sahilində düşərgə salan əsas moğol ordusunu Kancpura kəndinə çəkməkdə istifadə etmək qərarına gəldi. Belə olacağı təqdirdə Nadirin ordusu daha əlverişli coğrafi mövqeyə sahib olacaqdı. Uzun zamandır gözlənilən Səadət xan böyük şənliklə moğol düşərgəsinə daxil oldu, lakin onun ordusunun böyük bir hissəsi (təxminən 20–25 mi nəfər) hələ yolda idi.
24 fevral sabahında Nadir ordusunu 3 hissəyə böldü. Ordunun mərkəzdə yerləşən bölmələrinin komandanlığı Nadirin oğlu Mürtəza Mirzəyə tapşırıldı. Onun dəstələri Kancpura kəndinin şimalında yerləşmişdi. Mürtəzadan şimalda Əfşar ordusunun sağ cinahı yerləşmişdi. Sağ cinaha Təhmasib xan Cəlair komandanlıq edirdi. Ordunun sol cinahının komandanlığı isə Fəthəli xan Kəyaniyə və Lütfəli xan Əfşara tapşırılmışdı.
Nadir şah qoşunların döyüşqabağı düzülüşünün necə aparılması ilə bağlı tarixi ədəbiyyatda mövcud olan fikirləri də qruplaşdırmaq mümkündür. Bəzi tədqiqatçılar qeyd edirlər ki, Nadir şah qruplaşmanı aşağıdakı kimi aparmışdı:
Bəzi tarixçilər isə Nadir şah qoşunlarının qruplaşdırılmasının aşağıdaki kimi aparıldığını iddia edirlər:
300px|thumb|left|[[Böyük Moğol İmperiyası|Moğol artilleriyası yenicə islahatlar nəticəsində gücləndirilmiş Nadir şahın artilleriyasına nisbətən köhnəlmişdi.]]
Tədqiqatçıların yazdıqlarını ümumiləşdirərək belə bir qənaətə gəlmək mümkündür ki, öz qvardiya süvariləri ilə ön xətdə qərar tutan Nadir şah birinci xəttin rəhbərliyini də öz üzərinə götürmüşdü. Döyüşün bütün ağırlığı da heç şübhəsiz ki, birinci xəttin üzərinə düşməli idi. Bu xəttin döyüşünü gücləndirəcək 2-ci xəttə rəhbərliyi isə Nadir şah oğlu Nəsrullaya tapşırdı.
Mənbələrdə Nadirin ordusunda 40 rus və 3 ingilis hərbçinin olması barədə məlumatlar vardır. Həmçinin, iddiaya görə, Nadirin ordusunda kişi kimi geyinmiş qadınlar da olmuşdur.
"Aləm Ara-ye Naderi"də hind qoşunlarının döyüş qabağı düzülüşü belə təsvir olunur: hind qüvvələri səngərləndikləri mövqedən hərəkət edərək döyüşün nəzərdə tutulduğu əraziyə 1500 ədəd top gətirdilər. 500 ədəd top isə ilkin mövqelərin mühafizəsinə saxlanıldı. Döyüş meydanına 12 min ədəd səfpozan, 12 min ədəd ağır tüfənglər, fillər və od atan qurğular gətirildi. Döyüş düzülüşünün mərkəzində və cinahlarda Dövran xan, Müzəffər xan, Vasili xan, Səadət xan, Əmirqulu xan, Əli Məhəmməd xan, Etibar xan, Əkilbəy xan, Əliəsəd xan, Şahdad xan, Müzəffər xan, Ata xan və Nəsrulla xanın rəhbərliyi altında olan qoşun dəstələri mövqe tutmuşdular. Məhəmməd şah özü isə filin üstündə qoşunların ön xəttində döyüşü müşahidə etməli idi. Onun ətrafında 20 minlik rac dəstəsi şahın mühafizəsini təmin etməli idi. Qoşunların qarşısına toplar və səfpozanlar yerləşdirildi. Artilleriya öndə bir neçə sırada düzülmüşdü. Qoşunların arxasında baş vəzirin və bir neçə tanınmış əyanın rəhbərliyi altında silahlandırılmış insan kütləsi də mövqe tutub döyüşə qatılmaq vaxtını gözləyirdi. Bu kütlənin yerləşdiyi ərazi bir mil uzunluğunda idi. Kütlənin ətrafına düzülmüş toplar və od atanlar bu dəstənin hücumunu müşayiət etməli idi.
Tədqiqatçıar çoxsaylı hind qoşunlarının dörd xətt üzrə yerləşdirildiyini yazırlar:
Hind qoşunlarının əhatə etdiyi ərazi 50 hektarlıq bir ərazi idi (159). Ceymz Frezer hind qoşunlarının döyüş düzülüşündən danışarkən bildirir ki, Məhəmməd şah qoşunların mərkəzində mövqe tutmuşdu və onun qarşısında da güclü artilleriya dayanmışdı. Müəllif eyni zamanda mərkəzdən sağda, solda və arxada dayanan qoşun dəstələrinə kimlər tərəfindən rəhbərlik edildiyini bildirir. Qeyd etmək lazımdır ki, adları sadalanan sərkərdələr arasında nə Səadət xanın, nə də Xan Dövranın adları vardır.
Qoşunlar düzülüşlərini aldıqdan az sonra Səadət xana ordusunun arxa bölmələrinin hücuma məruz qaldığı xəbəri verildi. Səadət xanın düşərgəyə çatmasına baxmayaraq, ordusunun böyük bir hissəsi — təxminən 20.000–30.000 nəfərlik — hələ yolda idi. Səadət xan Məhəmməd şah və digər komandanlarla məsləhətləşməmiş, onlara məlumat verməmiş hücuma məruz qalan qüvvələrinə kömək etmək üçün düşərgəni tərk etdi. Onu 2.000 nəfərlik süvari dəstəsi, piyada dəstəsi və artilleriya qüvvələri müşayiət edirdi. Artilleriya qüvvələri ondan bir qədər geri qalmışdı. Nadir şahın ordusunun bir hissəsi ilə qarşılaşan Səadət xan onlarla toqquşdu. Yuxarı qərərgaha göndərdiyi məktubda uğurunu tamamlamaq üçün köməyə ehtiyacı olduğunu bildirdi.
309x309px|thumb|Üzərinə döyüşdən səhnələrin əks etdirildiyi [[İran xalçası. Xalçanın yuxarı küncündə odlu silahdan açılan atəşlərlə moğol döyüş fillərinin qorxudulması təsvir edilmişdir. ]]
Vəzir Nizamülmülk və sərkərdə Dövran xan buna etiraz etdilər. Bundan qəzəblənən Məhəmməd şah Dövran xanın hərbçi xarakterini alçaldan ifadələr işlətdi və onu qorxaqlıqda ittiham etdi. Buna cavab olaraq Dövran xan öz döyüş filini hazır etdirərək qoşunla düşərgədən Şəadət xana yardım etmək üçün ayrıldı. Onun dəstəsi 8–9 min nəfərdən ibarət idi.
Döyüşün hələ tam olaraq başlanmasından əvvəlki vəziyyət belə idi. Böyük strateji düşünə bilmə qabiliyyətinə malik olan Nadir moğol ordusunu istədiyi yerdə, istədiyi vəziyyətdə döyüşə çəkə bilirdi. Elə ilk başlanğıcda moğolların ən böyük iki sərkərdəsi — Səadət xan və Dövran xan — zərərsizləşdirildi.
Məhəmməd şahın böyük ordu toplaması
Nadir şahın bölgələri ələ keçirə-keçirə yaxınlaşması xəbəri Dehlidə yaşayan Məhəmməd şahda böyük təlaşa səbəb olmuşdu. Nizamülmülk imperiya şurasını topladı və yerlərə Hindistanın şimalında əsas orduya birləşmək üçün hərbi qüvvələr göndərmək tapşırıldı. 13 dekabrda Dehlidən çıxan moğol ordusu çox böyük idi. Bu ordunun hərəkət halında uzunluğu 25 kilometr, eni isə 3 kilometr idi. Məhəmməd şah özü də orduya qatıldı. Ordunun həddindən artıq böyük olması və ağırlığına görə Dehlinin 120 kilometr şimalından o tərəfə getmək mümkün olmadı.
Ümumilikdə Məhəmməd şah 3.000 silahla silahlanmış, 2.000 döyüş filinin daxil olduğu 300.000 nəfərlik orduya komandanlıq edirdi. Moğolların say baxımından əzici üstünlüyə malik olmasına baxmayaraq, ordu az istifadə olunan döyüş materiallarından və köhnəlmiş döyüş taktikalarından əziyət çəkirdi. Ordudakı artilleriya silahlarının əksəriyyəti döyüş zamanı manevr edə bilmək üçün həddindən artıq ağır idi və hətta doğru coğrafi yerləşdirilmədə belə faydalılığı aşağı idi. Nadirin ordusu isə yüngül artilleriya qurğularına sahib idi və moğol ordusu ilə müqayisədə çox yüksək manevr edə bilmə qabiliyyətinə sahib idi. Moğol ordusunun piyada qüvvələri ilə müqayisədə sayca az olmasına baxmayaraq, 20.000 Əfşar ordusu piyadası yüksək dərəcədə təşkil edilmişdi və tüfənglə təchiz edilmişdi. Moğol ordusunda 50.000 nəfərlik yüksək keyfiyyətli süvari birləşmələr olsa da, onlardan faydalana bilinəcək şərait və taktiki gediş yox idi. Nadirin süvariləri 2 qrupdan ibarət idi. Birinci qrup daimi orduda xidmət edən və yüksək nizam-intizamlı süvari dəstə idi, digəri isə bölgələr ələ keçirilərkən toplanan və ehtiyat qüvvəni təşkil edən dəstə idi.
Nadir şah ani basqın təşkil etmək, kəşfiyyat materialları toplamaq və sorğu-sual etməyə əsirlər gətirmək üçün 6 min nəfərlik süvari dəstə göndərmişdi. Göndərilən bu dəstə moğol artilleriyasını pusquya düşürmüş və sorğu-sual üçün xeyli sayda əsirlə geri dönmüşdü. Əsas qüvvələrini oğlu Mürtəza Mirzənin (Nəsrulla Mirzə) komandanlığına verən Nadir şah kiçik bir qüvvə ilə Əzimabad qalasına hücuma keçdi. Bu qala Karnalın 32 kilometr məsafədə yerləşirdi. Qala Nadir tərəfindən uyğun artilleriya qüvvələrinin gətirilməsindən qısa müddət sonra təslim oldu.
Nadir burada süvari dəstəsinin komandanı ilə görüşdü və ondan moğol ordusunun böyüklüyü, Karnalın coğrafi yerləşməsi barədə məlumatlar aldı. Nadir ordusunu moğol ordusunun şərq ucqarına səssizcə yerləşdirmək qərarına gəldi. Belə olduğu halda, o, döyüş yerini özü seçmiş olacaqdı.
Döyüşün gedişatı
Nadirin ordusu irəliyə doğru hərəkətə başladı. Nadir ordunun önündə 1000 nəfərlik kürdlərdən, qacarlardan və bəxtiyarilərdən ibarət dəstələr yerləşdirmişdi. Onların əsas məqsədi Dövran xanı Kuncpura sıxışdırmaqdan ibarət idi. Digər qüvvələrin qarşısında isə manevrlər hesabına Səadət xanı Nadirin ordusunun mərkəzdəki qüvvələri ilə döyüşə cəlb etmək vəzifəsi qoyulmuşdu. Səadət xan Dövran xanın onun köməyinə gəlib çatması üçün yavaş-yavaş hərəkət etmək qərarına gəlmişdi. Bu isə Nadirin planına tam şəkildə uyğun gəlirdi. Aramla hərəkət edən moğol ordusu Nadirin güclü və cəld hücumlarına məruz qalırdı. Səadət xanın adamlarının əksəriyyəti yaralanaraq atlarından yıxıldı. Meydanda böyük əlbəyaxa döyüşü başladı. Əfşar ordusu Səadət xanın kiçik ordusunu mühasirəyə almağa başladı.
Dövran xan Kuncpura çatanda dəvələr üzərindəki zəmburaklar və artilleriya onları əhatəyə aldı. Odlu silahlardan açılan atəş moğolların fillərini qorxuya saldı və onlar hürkdülər. Məhəmməd şah öz düşrəgəsindən artilleriya atışlarını izləyirdi və onun Dövran xana köməyə getmək cəhdinin Nizamülmülk tərəfindən alınır. Dövran xanın oğulları döyüşdə öldürüldü, özü isə fildən yıxılaraq yaralandı. Səadət xan isə döyüşməyə davam edirdi, lakin onun dəstəsi də darmadağın edildi. Xorasan adlı döyüşçü onun filini yerə yıxdı və özünü əsir aldı. Ağır yaralı olan Dövran xan düşərgəyə gətirildi və az sonra dünyasını dəyişdi. Səadət xanın əsir alınması, Dövran xanın öldürülməsi moğollar arasında ruh düşgünlüyünə səbəb oldu.
Səadət xanın ələ keçirilməsi böyük uğur olsa da, Nadir şahı qarşıda hələ ciddi toqquşmalar gözləyirdi. Hər iki ordu silah təchizatı baxımından yaxşı vəziyyətdə idilər, lakin moğol ordusunda ciddi nizam-intizamsızlıq hiss olunurdu. Xüsusilə, ordunun vahid mərkəzdən idarə olunmasında ciddi problemlər yaşayırdılar. Moğol əsgərləri silah almaqla yanaşı, atlarını da samanla təmin etməli idilər. Bu da əlavə problemlər yaradırdı. Nadirin ordusunun təminatı isə mükəmməl səviyyədə idi.