Yanacaq-energetika_sənayesi
Neft və qazın mənşəyi
XVIII əsrdən başlayaraq neft və qazın mənşəyi barədə irəli sürülən müxtəlif  fərziyyələri iki qrupda birləşdirmək olar: üzvü (biogen) və qeyri-üzvü (abiogen). Neftin üzvü yolla əmələ gəlməsinin tərəfdarları arasında, bəzi mə­sə­lələr haqqında ciddi fikir ayrılığı olsa da, onlar neftin biosferin ilkin canlı maddəsinin dəyişmə məhsulu olduğunu əsas götürürlər [Kalitski, Porfiryev, Mehdiyev (neftin mənşəyinin dərinlik-biogen nəzəriyyəsi) və b.]. Qeyri-üzvü fərziyyənin tərəfdarları (Mendeleev, Sokolov, Kudryavtsev və b.) isə neftin mürəkkəb komponentlərinin sadə ilkin maddələrin (C,H2, CO,CO2, CH4, H2O və b.) qeyri-üzvi sintezinin məhsulu olması fikrini irəli sürür­lər. Eyni zamanda bu maddələrin istər kosmos, istərsə də yer qabığı və ya mantiya mənşəli olmasına fərq qoyulmur. Canlı mad­dənin və onun sonrakı dəyişilmə məhsullarının molekulyar quruluşunun daha dərindən öyrənilməsi neftin üzvü mənşə nəzəriyyəsini əsaslandırmağa imkan verdi. Canlı maddənin öldükdən sonra dəyişmə məhsulları ilə neftin molekulyar səviy­yədə oxşarlığı onların genetik yaxınlığına dəlalət edir. Bunlar üçün ümumi fundamental xüsusiyyətlərindən biri işığın polyarizasiya müstəvisini fırladan güzgü əksli stereoizomerlərin olması ilə şərtlənən optik aktivlikdir. Canlı təbiətdə güz­gü əksolma asimmetriyası üstünlük təşkil edir, yəni bütün biogen amin turşuları sola doğru, şəkər isə sağa doğru güzgü əksolma izomerləridir. Neftin üzvü mənşəliolmasını göstərən digər fundamental xüsusiyyətlərindən biri də onlarda bioüzvi maddələrdən irsi "molekulyar fossillərin" və ya hemofossillərin (molekulyar quruluşlar) işti­ra­kıdır. Neftin tərkibində sonuncuların miqdarı 30-40% təşkil edir. Digər əlamətlərdən biri də onun tərkibində canlı maddəyə xas olan izoprenoid karbohidrogenlərinin, xüsusilə fitan və pristanın olmasıdır. İrsi biogen strukturlara həmçinin bir çox normal alkanlar da (C17-dən yüksək) aiddir. Neftlərdə sonuncuların miqdarı 10-15%, bəzən 40%-dək olur. Litogenezin ardıcıl mərhələlərində neft ana çökünrülərində üzvü maddənin çevrilmə qanunauyğunluqlarının öyrənilməsi süxurların biogen səpinti üzvü maddəsinin (SÜM) bütün çevrilmə proseslərini (generasiya) izləməklə neft-qazəmələ­gəlmənin çök­mə-miqrasion nə­zəriyyəsi əsalandırılmışdır. Bu nəzəriyyəyə görə, SÜM-in dəyişilərək karbohidrogenlər əmələ gətirməsi 4 mərhələdə gedir. Birinci mərhələdə neft ana çöküntülərin protokatogenez  zonasında gömülməsi baş verir (platformalarda 1,5-2 km). SÜM-in cüzi dəyişməsi nəticəsində süxurlarda neft karbohidrogenlərinin konsentrasi­yası bir qədər artır. Neft ana süxurlarının 2-3 km-dən az olmayan dərinlikdə və temperaturun 80-900 C-dən 150-1700 C-dək ikinci mezokatogenez mərhələdə SÜM pozulması intensiv neft karbohidrogenlərinin generasiyası ilə müşayiət olunur və neftəmələgəlmənin baş fazası (NBF) tamamlanır. Nəticədə, kiçik molekullu karbohidrogenlər də daxil olmaqla mikroneftin əsəs kütləsi əmələ gəlir. Karbohidrogenlərin neft ana süxurlardan fəal emiqrasiyası başlanır və NBF-in sonunda SÜM-nin neft ana potensialı tükənir. Karbohidrogenlərin miqrasiyası və tələlərdə akkumulyasiyası nəticəsində neft yataqları əmələ gəlir. Neft ana çöntələri 1700 C-dən yüksək tem­pera­tur­da 3,5-4 km və daha çox dərinliyə gö­mül­dükdə SÜM mezokatogenezin sonları (MK4) və apokatogenezin əvvəli (AK1) uyğun gələn üçüncü mərhələyə keçir. Bu mərhələdə qazəmələgəlmənin baş fazası (QBF) SÜM strukturunun NBF-na nisbətən daha yüksək temperaturlu pozulması baş verir və metanın əsas kütləsi generasiya olunaraq QBF zonasında və həmçinin vertikal miqrasiya ilə çökmə qatın daha yuxarıda yatan horizontlarında yataqlar əmələ gətirir. Neft ana süxurların 6-7 km-dən çox dərinliyə gömüldüyü dör­dün­cü mərhələyə uyğun gələn apokatogenez zonasında SÜM ana neft-qaz potensialı tükəndiyindən metanın generasiya intensivliyi zəifləyir. Neftin qeyri-üzvü yolla əmələgəlmə fərziyyələri arasında N.A.Kudryav­tsevin təklif etdiyi model daha geniş yayılmışdır. Bu modelə görə, neft və qaz H2, CO, CO2, CN4 və b. sadə karbon birləşmələrinin qarışığından əmələ gəlmişdir (CO+3H2= CH4+H2O). Bundan başqa,  CH, CH2, CH3 və b. radikalların polimerizasion reaksiyaları da mümkündür. Güman edilir ki, bu çevrilmələr litosferin, reaksion qarışıqların toplandığı və dəyişilmə prosesləri gedən, hidrostatik təzyiqə nisbətən məsamə və lay təzyiqinin əlavə potensial enerjisinin yarandığı dərinlik yarıqları ilə parçalanmış sahələrində baş verir. Təzyiq ifrat yük­sək olduqda reaksion məhsullar ocağında  karbohidrogen birləşmələri ayrılıb tələlərə toplana bilər. Neftin qeyri-üzvü mənşəli olmasına dair aşağıdakı dəlillər irəli sürülür: Yerdən kənar (kosmik) maddədə karbon, o cümlədən karbohidrogen birləşmələrinin (amin turşuları, normal alkanlar, pristan, fitan, bəzi porfirinlər) və optik aktiv maddələrin olması; termodinamik tədqiqatlarla Yerin mantiya şəraitində 1300-15000 C temperaturda metanın və aşağı uçuculuq qabiliyyəti olan oksigenin mövcudluq mümkün­lüyü; mantiya mənşəli maqmatizm məhsullarında karbonlu birləşmələrin (H2O, CO, spirtlər, CH4 və bəzi daha mürəkkəb karbohidrogenlər) olması; mantiya maddəsindən karbohidrogen deqazasiyası; neftli-qazlı höv­zələrin çoxunun genetik cəhətdən qraben və dərinlik yarıqları ilə bağlılığı; çökmə hövzələrdəki  neftlərin tərkibində V, Ni, Fe, Cu, Mo, Mn, Co, Zn, Cr, Hd, As, Sb, və b. metalların yüksək miqdarı; dünyanın neft və qaz ehtiyatlarının qlobal və regional qeyri-bərabər paylanması; neft və qazın kəsiliş boyu fundamentə qədər paylanması halları və b. Lakin bu dəlillərin çoxu neftin əmələ gəlməsinin çökmə-miqra­sion üzvi nəzəriyyəsi ilə də izah oluna bilər.