cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Çernobıl faciəsi
Şərtlər
thumb|right|Reaktorun sxematik diaqramı Testin keçirilmə şərtləri 25 aprel 1986-cı ilin gündüz növbəsindən əvvəl müəyyənləşdirilmişdir. Gündüz növbəsində işləyən işçilərə əvvəlcədən təlimatlar verildi və müəyyən edilmiş prosedurları bilirdilər. Yeni voltaj tənzimləmə sisteminin sınaqdan keçirilməsi üçün elektrik mühəndislərindən ibarət xüsusi bir komanda quruldu. Planlaşdırıldığı kimi güc vahidinin istehsalındakı mərhələli azalma 25 aprel saat 01:06-da başladı və güc səviyyəsi gündüz növbəsinin başlanğıcında 3.200 meqavattlıq istilik səviyyəsinin 50%-nə çatdı.
Uzun Həsən
Ailəsi
1441-ci ildə Əgil hakimi Dövlətşah bəy Bulduqaninin qızı ilə evlənmişdi. Ondan olan övladı:
Ömər bəy Zraqinin qızı ilə evliliyindən olan övladı:
Despina Xatunla olan övladları:
Anaları bilinməyən övladları:
Portreti
Alman zərgər, qravür ustası, naşir və rəssam Theodor de Bry (1528–1598) tərəfindən 1596-cı ildə çəkilən portret bir çox mənbələrdə səhvən Uzun Həsənə aid edilmişdir. Fransız yazıçı Jean Jacques Boissard (1528–1602) tərəfindən yazılmış "Vitae et Icones Sultanorum Turcicorum, etc" (Türk Sultanların həyatları və ikonaları, 1596–1597) əsərin 218-ci səhifəsində Həsən Ağa haqqında məlumat verilmiş, məlum portret dərc edilmişdir.
John E.Woodsa aid "Ağqoyunlu" (The Aqquyunlu: Clan, Confederation, Empire) əsəri 1993-cü ildə Türkiyədə "Milliyet Yayın"ın tərəfindən türk dilində çap edilərkən, kitabın cildində həmin portret Uzun Həsən imiş kimi göstərilib.
2012-ci ilin oktyabr ayının 29-da Bakı şəhərində Azərbaycan Respublikası Rabitə və İnformasiya Texnologiyaları Nazirliyinin "Azərmarka" şirkəti tərəfindən Azərbaycan-Polşa diplomatik əlaqələrinin 540 illiyinə həsr olunmuş 2 ədəd poçt markası təqdim edilmişdir. Qiyməti 60 qəpik, tirajı isə 13 125 ədəd olan həmin markalardan biri Uzun Həsənə həsr olunmuşdur.
2016-cı ildə Tofiq Nəcəflinin nəşr etdirdiyi "Azərbaycan Qaraqoyunlu və Ağqoyunlu Dövlətləri" kitabın cildində Xadim Həsən Ağaya həsr edilmiş əmin portretdən istifadə edilmişdir.
Qara Qarayev adına Beynəlxalq Müasir Musiqi Festivalı
200px|thumb|Qara Qaraev adına Beynəlxalq Müasir Musiqi Festivalın konsert programları(1986, 1988) Qara Qarayev adına Beynəlxalq Müasir Musiqi Festivalı — Azərbaycanın Bakı şəhərində keçirdilən müasir musiqi festivalıdı. Festivalda XX əsrin akademik musiqisi ifa olunur.
Festivalın tarixi
Festival 1986-cı ildə bəstəkar Fərəc Qarayev, Oleq Felzer və dirijor Rauf Abdullayevin təşəbbüsü ilə başlamışdı. İlk konsertlərdən sonra 1988 və 1990-cı illərdə iki sonrakı festivalların təşkili Bakının musiqi həyatında fenomena çevrilmişdir. Festivalın proqramı XX əsr musiqi klassiklərinin əsərləri ilə dinləyiciyə təqdim edilmişdir (A. Şoenberg, A. Vebern, A. Berg, I. Stravinski, P. Hindemit). 50-ci və 60-cı illərin Avropa və Rusiya avangard bəstəkarları — K. Şockhauzen, S. Bussotti, V. Lutoslavski, T. Berd, A. Şnitke, E. Denisov, S. Qubaydulina, A. Raskatov, həmçinin Amerika musiqi mədəniyyəti — C. Keyc və C. Kramb. .
İfaçılar arasında: Liana İsakadze, Oleq Krısa, Tatyana Çexina, Ivan Monigetti, Aleksey Lyubimov, Mark Pekarskinin zərb alətləri ansamblı və s.
Vasif Əliyev (siyasətçi)
Əliyev Vasif İzzət oğlu — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi III çağırış deputatı.
Həyatı
Vasif Əliyev 1941-ci il sentyabrın 21-də Astara şəhərində anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Neft və Kimya İnstitutunun neft və qaz mədənlərinin maşın və avadanlığı fakültəsini bitirmişdir. Texnika elmləri doktorudur. Əməkdar mühəndisdir. 1 monoqrafiyanın, 3 kitabın və 36 məqalənin müəllifidir. 7 ixtirası və 3 patenti vardır. Rus və ingilis dillərini bilir.
Qara Qarayev adına Beynəlxalq Müasir Musiqi Festivalı
Festivalın tarixi
Festival 20 ildən sonra Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə Moskva Konservatoriyasının professoru Fərəc Qarayevin təşəbbüsü ilə yenidən keçirilməyə başladı. Festival 2011-ci ildən bəri iki ildə bir dəfə.
Vasif Əliyev (siyasətçi)
Həyatı
1963-cü ildən Neft Mədənləri İdarəsində çilingər, mexanik, qaz-kompressor stansiyasının rəisi, qaz-kompressor sexi rəisinin müavini, baş mühəndis, 1973-cü ildən "Qaradağneft" NQÇİ-də sex rəisi, "Azərqaznəqliyyat" İstehsalat Birliyində mexanikləşdirilmiş səyyar dəstənin rəisi, 1977-ci ildən Azərbaycan qaz emalı zavodunda blok üzrə mühəndis-mexanik, 1978-ci ildən "Neft Daşları" NQÇİ-də qaz-kompressor sexi rəisinin müavini işləmişdir. 1980-ci ildən Xəzərdənizneftqazsənaye" İstehsalat Birliyinin böyük mühəndisi, şöbə rəisi vəzifələrində çalışmışdır. 2000–2005-ci illərdə ARDNŞ-nin Neftin və qazın strateji problemlərinin koordinasiyası departamentinin rəisi olmuşdur. Evlidir, 3 övladı var.
Siyasi fəaliyyəti
Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Milli Məclisin Təbii ehtiyatlar, energetika və ekologiya məsələləri daimi komissiyasının üzvüdür. Azərbaycan-Belarus, Azərbaycan-İraq, Azərbaycan-Makedoniya, Azərbaycan-Suriya parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür.
Qazangül
Qazangül — Azərbaycan Respublikasının Zaqatala rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə.
Əhalisi
Əhalinin əsas məşğuliyyəti taxılçılıq, tütünçülük, fındıqçılıq, tərəvəzçilik, bağçılıq və maldarlıqdır.
Avstraliya dağdağanı
Ümumi yayılması
Qafqaz, Rusiya, Cənubi Avropa, Şimali Afrika, Kiçik Asiya, Pamir, Altay, Şimali İran, Əfqanıstan və Gürcüstanda təbii arealı vardır.
Statusu
Azərbaycanın nadir bitkisidir. LC.
Təbii ehtiyatı
Azərbaycanda çox deyildir.
Bioloji xüsusiyyətləri
20 25 m hündürlükdə olan yuvarlaq çətirli seyrək budaqlı ağacdır. Bu bitki növündə qabıq hissə fıstıq ağaclarında olduğu kimi uzun illər bitkinin üzərində qalır. Bitkinin tumurcuğu kiçik olub, üzəri çox pulcuqludur. Yarpaqlarının ucları çox uzun olub, yarpağın alt və üst hissəsi qaraağacda olduğu kimi tüklüdür. Yarpaqların qaidə hissəsi çıxıntılıdır və kənarları tək sıralı kəskin dişlidir. Meyvə yetişən zaman toxumları qara rəngdə olur ve yeyilir. Oduncağı elastikdir.
Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətinin təsiridir.
Becərilməsi
Azərbaycanda bəzi park və bağlarda rast gəlinir, becərilməsi haqqında geniş məlumat yoxdur.
Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.
Zəruri qoruma tədbirləri
Azərbaycanın "Qırmızı kitabı"na salınması tövsiyə edilir.
Məlumat mənbəsi
http://dendrologiya.az/?page_id=112
Təkyumrulu qışlaqotu
Təkyumrulu qışlaqotu (Herminium monorchis) - cinsinə aid bitki növü.
IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu “Nəsli kəsilməyə həssas olanlar” kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir növüdür.
Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik ot bitkisidir. Kökyumruları şarşəkillidir, diametri 5-9 mm-dir. Gövdənin hündürlüyü 10-25 sm-dir. 2 (az hallarda 3) lansetyarpaqlı, kök hissədə yerləşir, çiçək qrupu nazik, sıx olmayan salxım şəklindədir. Çiçəkləri xırda, sarı-yaşıl, bal ətirlidir. Çıçək dodağı nizəşəkilli, uzunluğu 3,25-3,75 mm, yan qnadları xətvari, kütdür, ortadakından 2 dəfə qısadır.
PKK təşkilatının həyata keçirdiyi teraktların xronologiyası (2000-ci illər)
2006
Terror aktına görə məsuliyyəti PKK terror təşkilatının Suriya qanadı Kürdüstan Azadlıq Şahinləri-TAK qruplaşması öz üzərinə götürmüşdür. Partlayışa görə məsuliyyəti PKK terror təşkilatının Suriya qanadı Kürdüstan Azadlıq Şahinləri-TAK qruplaşması öz üzərinə götürmüşdür. Partlayışa görə məsuliyyəti PKK terror təşkilatının Suriya qanadı Kürdüstan Azadlıq Şahinləri-TAK qruplaşması öz üzərinə götürmüşdür.
Təkyumrulu qışlaqotu
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
İyun-iyul aylarında çiçəkləyir. Yüksək dağ qurşaqlarında (1900-2000(2500) m),  subalp çəmənlərində, tozağacı meşələrində rast gəlinir [1].
PKK təşkilatının həyata keçirdiyi teraktların xronologiyası (2000-ci illər)
2007
Partlayışa görə məsuliyyəti PKK terror təşkilatının Suriya qanadı Kürdüstan Azadlıq Şahinləri-TAK qruplaşması öz üzərinə götürmüşdür.
Təkyumrulu qışlaqotu
Yayılması
Böyük Qafqazın Quba hissəsi (Ləzə kəndi ilə  Şahdağ dağı arasında).
Məhdudlaşdırıcı amillər
İqlim dəyişkənliyi, otarılma və tapdalanma müşahidə olunur.
Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsüsi tədbirlər aparılmır. Yayılma yerlərində antropogen təsiri azaltmaq məqsədi ilə yasaqlıqların təşkili, populyasiya səviyyəsində genetik tədqiqi, toxumlarının toxum bankında saxlanılması, bərpasının təmin edilməsi, yeni yayılma yerlərinin axtarılması təklif olunur.
Nizami İsgəndərov
Nizami İsgəndərov — Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi III çağırış deputatı.
Həyatı
Nizami İsgəndərov 6 noyabr 1965-ci il tarixində Sumqayıtda anadan olmuşdur. Azərbaycan Dövlət Universitetinin fizika və hüquq fakültələrini bitirmişdir.
Nizami İsgəndərov 1986-cı ildən "Azərcihazelektrik" İdarəsində mühəndis işləmişdir. 1989-cu ildən Binəqədi Rayon İcraiyyə Komitəsində İnzibati komissiyanın katibi, şöbə müfəttişi olmuşdur. 1992-ci ildən Binəqədi Rayon İcra Hakimiyyətində şöbə müdiri, Bakı kimya əczaçılıq zavodunda şöbə rəisi, Sumqayıt şəhərində univermağın baş administratoru, 1998–2005-ci illərdə "Sumqayıt Ticarət Mərkəzi" Açıq Səhmdar Cəmiyyəti İdarə Heyəti sədrinin müavini vəzifələrində çalışmışdır.
Siyasi fəaliyyəti
Nizami İsgəndərov Yeni Azərbaycan Partiyasının üzvüdür. Milli Məclisin Hüquq siyasəti və dövlət quruculuğu məsələləri daimi komissiyasının üzvüdür. Azərbaycan-Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Azərbaycan-Böyük Britaniya, Azərbaycan-Çernoqoriya, Azərbaycan-Küveyt, Azərbaycan-Özbəkistan, Azərbaycan-Rumıniya, Azərbaycan- Sloveniya, Azərbaycan-Türkiyə, Azərbaycan-Ukrayna, Azərbaycan-Yunanıstan parlamentlərarası əlaqələr üzrə işçi qruplarının üzvüdür. Evlidir, 3 övladı var
Çılpaq herniyar
(Herniaria glabra) — cinsinə aid bitki növü.
Hərbi mühəndis
Mühəndis Qoşunları, Silahlı Qüvvələrin yaranmasından sonra, onların inkişaf prosesində hərbi mühəndis tədbirlərinin aparılmasına olan ehtiyacdan yaranmışdır. Qədim dünyanın tanıdığı, onun üçün hazırlanmış xüsusi ordugahlarda yerləşən bilinən ilk ordu Qədim Misir ordusudur. Aparılan müharibələrdə Qədim Çin, Mezopotamiya, Yunan ordularında mühəndis işlərinin görülməsi üçün ilk başda adi insanların, əhalinin, qulların əməyindən istifadə edilirdisə də, daha sonra, gələcəkdə “istehkamçılar” adlanacaq xüsusi hazırlanmış dəstələr tətbiq edilməyə başladı. Tarixçilərin verdiyi məlumatlara əsasən eramızdan 1000 il qədər əvvəl Assuriya ordusunda yollar salan, körpülər quran, düşərgələr qurub qazıntılar aparan, mühasirəyə alınmış şəhərlərin divarlarından daha yüksək olacaq torpaq yığınları hazırlayan xüsusi bölmələr vardı və onlar “yerqazan dəstələr” adlanırdı. Məlumatlara görə onlar çaylardan keçmək üçün heyvan dərisindən hazırlanmış tuluğlardan istifadə edirdilər. Uzun səfərlərdə dayanacaqlar üçün Assuriyalılar, xəndək və torpaq hasarlardan ibarət səhra düşərgələri hazırlayırdılar. Orta əsrlərdə isə qala divarlarını uçurmaq üçün, onların təməlinin altından, qazılaraq torpağın çıxarılması kimi sadə və effektiv olduğu qədər, çox zəhmət tələb edən üsullardan istifadə edilməyə başladı. Eyni zamanda qazıntı işlərinin aparılmasını müdafiə olunanlar da müşahidə edə bildikləri üçün qarşı tədbirlər görə bilirdilər. Barıtın tapılmasından sonra dağıntıların aparılması daha da sadələşdi. Barıtdan istifadə edilməsi planlaşdırılan dağıntının harda baş verəcəyini-minananın harda və nə vaxt partlayacağını müdafiə olunanlar bilmirdilər. XV əsrin sonlarına doğru minaların tətbiqinin, bugün də aktual olan əsas üstün özəlliyi – gizlilik və qəfilliyi tam mənimsənilərək müharibələrdə istifadə edilirdi. Tədricən zəmanəsinin bütün qabaqcıl ordularında müxtəlif adlar altında mühəndis-istehkamçı qoşunları formalaşmağa başladı.
Cabanı döyüşü (1500)
Döyüş qabağı vəziyyət
Şah İsmayılın əmri ilə Bayram bəy Qaramanlı zülqədərlərdən ibarət qüvvə ilə "Qoyun-ölümü" keçidi vasitəsilə Kürü keçməli və Şirvana daxil olmalı idi. Bayram bəy həmin keçidi münasib saymadığı üçün qoşunun çayı keçməsinə icazə vermədi. Lakin I Şah İsmayılın Kür sahilinə çatdıqdan sonra şəxsən at üzərində çayı keçməsi əsgərlərdə ruh yüksəkliyi yaratdı və ardınca qoşun da çayı keçməyə müvəffəq oldu.
Qızılbaşların əldə etdiyi məlumatlara görə Şirvanşah qızılbaşların yaxınlaşdığını eşidib və döyüşə hazırlaşmaq üçün Şamaxıdan çıxaraq yaxşı möhkəmləndirilmiş Qəbələ qalasına getmişdir. Bu xəbəri aldıqdan sonra İsmayıl Şamaxıya doğru hərəkət etmək qərarına gəldi. Lakin İsmayıl şəhərə daxil olsa da, şəhər boş idi. Əhali şəhəri tərk edərək dağlara çəkilmişdi. Bir müddət Şamaxıda qalan İsmayıl, Fərrux Yasarın öz qoşunları ilə Buğurt qalasının yaxınlığındakı meşədə düşərgə saldığını öyrəndi. Lakin qızılbaşlar Şirvan qoşununu orada tapmadılar. Belə ki, qızılbaşların Şamaxını tutması xəbərini alan I Fərrux Yasar Gülüstan qalası na çəkilməklə bağlı qərar aldı. Lakin o, Gülüstan qalasına çata bilmədi, qızılbaş qoşunu "Cabanı" adlanan yerdə onu haqladı.
Döyüşün gedişi
Həsən bəy Rumlunun məlumatına görə Şirvanşah qoşunu 20 min süvari və 6 min yaxşı silahlanmış piyadadan ibarət olmuşdur. Qızılbaşların qüvvələri isə 7 min nəfərdən ibarət idi (lakin Xacə Zeynalabidin bəy qızılbaş ordusunun sayını 12 min nəfər olaraq qeyd edir).
Cabanıdakı toqquşma 1500-cü ilin sonunlarında baş verdi. Qızılbaş qoşununun sağ cinahında şamlı, solunda isə ustaclı tayfalarının üzvləri durmuşdular. I İsmayıl özü isə mərkəzdə mövqe tutmuşdu: təkəli, rumlu və zülqədər tayfaları gözətçi dəstələr (çərxçiyan) təyin edilmişdilər. Döyüşdə iştirak etmiş qızılbaş başçıları sırasında tayfa əlamətləri göstərilməklə bu şəxslərin adları çəkilir: Abidin bəy Tavaçı Şamlı, Hüseyn bəy Lələ Şamlı, Məhəmməd bəy Ustaclı, Əhməd bəy Sufi oğlu Ustaclı, Bayram bəy Qaramanlı, Qılınc bəy Qaramanlı, Qaraca İlyas Bayburtlu, İlyas bəy Xunuslu, Sultanşah bəy Əfşar, Dana bəy Əfşar, Xəlil bəy Möhddar, Hüseyn bəy Süfrəçi Əfşar, Piri bəy Pərvanəçi Əfşar, Lələ Məhəmməd Təkəli, Bəkir bəy Cagirli, Piri bəy Qacar, Salman bəy Həzin Zülqədərli.
Döyüşün əvvəlində Şirvan oxçularının təzyiqi ilə qızılbaşlar çox sayda itkiyə məruz qaldılar. I İsmayılın rəhbərlik etdiyi mərkəz istisna olmaqla qızılbaşların döyüş nizamı hər iki cinahda pozuldu. Lakin Fərrux Yasarın oxçu-piyada qoşununa da hücum əmri verməsilə döyüşün taleyi dəyişdi. Belə ki, Şirvan piyadaları Səfəvi süvarisi tərəfindən ağır itkilərə məruz qaldılar. Şirvan qoşunu məğlub olub qaçmağa başladı. Tək qalan Fərrux Yasar Buğurt qalası istiqamətinə hərəkət etdi. Lakin qızılbaşlar ona çatdılar. Fərrux Yasar anonim tarixçinin Hüseyn bəy Lələnin "cilovdarı" adlandırdığı Şahgəldi ağa adlı qızılbaş tərəfindən vurulub atdan salındı. O, şirvanşahın başını kəsərək Şah İsmayıla gətirdi. İsmayıl üç gün döyüş meydanında qaldı, sonra isə Şamaxıya qayıtdı.
Açinsk
Açinsk — Rusiya Federasiyasının Krasnoyarsk diyarında şəhər. Rayon mərkəzi
Tarixi
Açıq Tura əvvəllər Yus çayının üzərində tatar kəndi kimi tanınırdı. Şəhərin adı "Açıq" türk etnonimi ilə bağlıdır. Belə ki, müasir xakasların köhnəlmiş adı Açıq tatarları olmuşdur.Yerli tatarlar isə hələ də öz şəhərlərinə Aşıq Tura deyirlər.
Geniş Sibir torpaqlarının istilasından sonra hərbi rəis Tuquçevski tərəfindən 1641-ci ildə Açinskiy adı altında hərbi qalanın əsası qoyulur. 1641-ci ildə indiki yerinə — Aqra dağları ətəyində Çulım çayının sol sahilinə köçürülür. Bu günkü Açıq şəhəri (Açinsk deyilir) Çulım və Tekmet (indi Tekmetka) çayları üzərində yerləşir. Bu zamandan bura Rusiyadan əhali köçürülməyə başlayır. 1782-ci ildə Açinsk qəza şəhərinə çevrilir. Elə həmin ildə də adı Açinsk şəklində rəsmiləşdirilir. Şəhər ətratı çöllər Acı çölləri adlanır. Burada duzlu göllər vardır.
Etimoloq M.N.Melxeev elə bunu əldə əsas tutaraq Açinsk şəhərinin adını acı "şor" sözü ilə (duzlu göllərilə) əlaqələndirməyə çalışır. Açıq Tura ərazilərindən üstü türk-runik yazılı heykəllər, digər maddi mədəniyyət nümunələri tapılmışdır.
Dəyişdirilərək ruscaya uyğunlaşdırılan belə türk yer adları öz əslindən uzaqlaşmış və get-gedə şəkil və məzmun cəhətdən də adaptasiyaya məruz qaldığından yer adlarıyla bağlı aparılan araşdırma işlərini də daim çətinləşdirməkdədir. Türk elminə böyük xidmətləri göstərmiş və böyük qəlb sahibi olan P.Melioranski 22 aprel 1906-cı ildə "Coğrafi adları öyrənən komissiya"ya məruzə edərək yerli türk adlarının xəritədə rus dilinə məxsus şəkilçilərlə yazılmasının məqsədəuyğun olmadığını göstərir. Rus imperiyasına ilhaq olunmuş ucsuz-bucaqsız türk ölkələrinin adlarının ucdantutma dəyişdirilməsi və ya saxlanıldığı halda belə ruslaşdırılması onun diqqətini cəlb etmiş, bu cəfakeş alim ölüm yatağında olduğuna baxmayaraq Kazan, Ufa, Orenburq qəzalarının yer adlarının katoloqunu fəaliyyətdə olan həmin komissiyaya təqdim etmişdir. Qırğızıstanın dağlıq hissəsində Açıq Taş kəndi (indi Aleksandrovski) ərazisində türk-runik əlifbalı yazılı daş var. Bu daşlar indi Ermitaj dövlət muzeyində saxlanılır. Çox şübhəsiz, Açıq Taş dedikdə yazılı daş, "kitabə" nəzərdə tutulur.
Mənbə
Minaxanım Təkləli, Türk kitabı. Unudulan tarix. Dəyişdirilən adlar, Bakı, Nurlar, 2009
Atça
thumb Atça - Türkiyə Respublikasının Aydın vilayəti Sultanhisar ilçəsində bəldə.
Bələdiyyəsi
Atça Bələdiyyəsi 1867-ci ildə quruldu.
Lüdviq Diels
Lüdviq Diels (Friedrich Ludwig Emil Diels, ) — Almaniya botaniki və səyyahı.
Senecio argutus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Səfəvilər dövründə inzibati-ərazi vahidləri
Səfəvilər dövlətinin inzibati ərazi vahidləri — Səfəvilər dövlətinin inzibati ərazi bölgüsü. Azərbaycan bu dövlətin tərkibində Cənubi Azərbaycan (paytaxtı Təbriz), Qarabağ (paytaxtı Gəncə), Şirvan (paytaxtı Şamaxı) və Çuxursəəd (paytaxtı İrəvan). Əyalətlərə mərkəzdən, şah tərəfindən təyin olunan bəylərbəyi başçılıq edirdi. Bəylərbəyilərin əsasən xan titulu olurdu. Əyalətlər vilayətlərə bölünürdü.Azərbaycan əyalətinin tərkibində Qaradağ, Ərdəbil, Urmiya və başqa vilayətlər vardı. Vilayətlərə hakimlər rəhbərlik edirdilər. Hakimlərin xan, bəzən də sultan titulu olurdu. Vilayətlər qəzalara bölünürdü.Qəzalara hakim və Qazı başçılıq edirdi.Qəzalar mahallara ayrılırdı. Mahallara naiblər, bəzi hallarda isə məliklər rəhbərlik edirdilər. Mahallar nahiyələrə ayrılırdı. Nayiyələrə bəylər başçılıq edirdilər. Nahiyələr kənd və obalara bölünürdülər.Bu inzibati ərazilərə yerinə görə kədxuda, kovxa, yüzbaşı rəhbərlik edirdi. Əyalətlərdə olan ellərə yerinə görə elxanlar, elbəyilər, minbaşılar başçılıq edirdilər. Oymaqları Kələntər adlanan oymaqbəyiləri idarə edirdilər. Bəylərbəyilik çox zaman irsi idarəçilik hüququna malik idi. Azərbaycanı (Cənubi Azərbaycanı) Türkmanlar, Qarabağı Qacarlar, Şirvanı Ustaclılar, Çuxursəədi isə Ustaclılar və Qacarlar idarə edirdilər. Bəylərbəyi əyalətin hakimi, silahlı qüvvələrin baş komandanı olduğuna görə xüsusi qızıl kəmər, zərli çalma, xalat, tuğ və təbil daşıyırdı.
Bəylərbəyliklər
• 4
Həmçinin bax
Səfəvilər dövləti
Tüklü herniyar
(Herniaria hirsuta) — cinsinə aid bitki növü.
Pepin gölü
Pepin gölü — ABŞ-nin Minnesota və Viskonsin ştatlarında və Missisipi çayının ən geniş yerində yerləşən təbii göl. Gölün yaranması dənizlə əlaqəli olmayıb, Missisipi çayına qovuşan Çippeva çayının gətirdiyi məhsulların Rids Lendinq yaxınlığında yığılması səbəb olmuşdur. Gölün Viskonsinə aid hissəsinin şimalında Baysiti şəhəri, cənubunda Pepin şəhəri yerləşir. Gölün Minnesota tərəfində isə Frontenak Ştat Parkı yerləşmişdir. Gölün sahilində ən böyük şəhər Leyk Sitidir (Minnesota).
Gölün üzərində Leyk Sitidə olan Leyk Siti və Hansen Harbor və Pepində olan Dans Pepin adlı 3 yaxt limanı mövcuddur. Yayda bura gələn turistlər yaxt sürürlər. Qışda isə göl tamamilə donmuş vəziyyətdə olur.
Tarixi
Göllə bağlı ilk məlumatlar Byuharnoys qəsri ilə bağlıdır. Byuharnoys qəsri 1727-ci ildə ərazinin alçaq nöqtəsində qurulmuşdu. Amma 1730-cu ildə daha yüksək yerə inşa edilmişdir. 1754-1763-ci illərdəki Böyük Britaniya-Fransa müharibəsi zamanı qəsr tərk edilərək əhəmiyyətini itirmişdir.
1890-cu ildə Missisipi tarixində ən böyük faciə bu göldə baş vermişdir. 200-dən çox sərnişin aparan bir gəmi fırtınaya düşmüş və 98 nəfər suda boğulmuşdur.
Ralf Samuelson daha 19 yaşında ikən su xizəyini bu göldə icad etmişdir.
Mədəniyyətdə
Uşaq yazıçısı Laura İnqals Uilder "Kiçik Ev" adlı kitab seriyasının ilk kitabı olan "Biq Vudsda Kiçik Ev"də Laura və ailəsinin ziyarət etdiyi göl Pepin gölüdür.
Əfsanələr görə adı Pepi olan və ilk dəfə 1871-ci ildə görünən göl bədheybəti yaşamaqdadır.
Yaponiya Hava yolları reys 123
Yaponiya Hava yolları reys 123 - Yaponiya Hava Yollarına məxsus Boeing 747SR-46 modelli təyyarə ilə gercəkləşdirilən Tokio-Osaka daxili xətt reysinin uçuşu zamanı baş vermiş təyyarə qəzası. Havaya qalxdıqdan 44 dəqiqə sonra nəzarətin tam itməsi nəticəsində dağa çırpılan təyyarədə 15 nəfəri kabin üzvü olmaqla ümumilikdə 520 nəfər həlak olmuş, 4 nəfər isə ağır dərəcəli yaralanmalarla xilas olmağı bacarmışdır.
Yaponiya Hava yolları reys 123 1977-ci ildə Tenerife aeroportunda baş vermiş facilərdən sonra ikinci ən böyük təyyarə qəzası hesab olunur. Tenerife faciəsi iki təyyarənin iştirakı ilə baş verdiyi halda, bu qəza tək təyyarənin ən çox insan ölümünə səbəb olan qəza kimi tarixə keçmişdir.
1985-ci ilin 12 avqust tarixində Yaponiyanın paytaxtı Tokiodan Osaka şəhərinə uçan təyyarənin quyruq hissəsi havaya qalxdıqdan 12 dəqiqə sonra qopmuşdur. Pilotlar təyyarəni quyruq hissəsi qopmuş vəziyyətdə havada 32 dəqiqə tutunmağı bacamışlar. Lakin bundan sonra idarəetmə tamamilə itirilmiş və təyyarə Tokionun 100 kilometr şimal-qərbində yerləşən, Qunma inzibati mərkəzinə bağlı Ueno qəsəbəsi yaxınlığındakı Takamagahara Dağına çırpılmışdır. Qəza Yaponiya ərazisində baş vermiş ən ölümcül nəqiliyyat qəzası kimi də tarixə keçmişdir.
Təyyarə və heyət
Yaponiya Hava Yollarına məxsus Boeing 747SR-46-da JA8119 qeydiyyat nömrəsi ilə uçuşlar təşkil olunurdu. İlk uçuşunu 1974-cü ilin 28 yanvar tarixində gercəkləşdirmişdir. 123 saylı reysdə təyyarə heyəti 15 nəfərdən ibarət olmuşdur. Kapitan və iki köməkçi pilotdan başqa, biri kişi onu qadın olmaqla on iki nəfərdə xidmət heyəti vardı. Qəza baş verənə qədər təyyarə altı planlaşdırılmış səfərinin dördünü icra etmişdi və Osaka səfəri beşincisiydi. Təyyarənin pilot heyəti aşağdakı şəxslərdən təşkil olunmuşdu;
Sərnişinlər
Yaponya Hava yolları reys 123 ölkədə hər il ənənəvi şəkildə qeyd olunan və əsasən istirahət günləri ilə müşahidə edilən Bon festivalının keçirildiyi günlərə təsadüf etmişdi. Yaponiya paytaxtı Tokio şəhərindən Osakaya səfər edənlər arasında etnik yapon olmayan sərnişinlərin sayı 21 nəfər olmuşdur. Yaponiya Hava yollarının mətbuat katibi Geoffrey Tudor qəzadan bir gün sonra verdiyi açıqlamasında həlak olanlar arasında 4 Honkonq vətəndaşının olduğunu bildirdi.
İki nəfər İtaliya və ABŞ (ikili vətəndaşlıq), bir nəfər isə Qərbi Almaniya və Böyük Britaniya passportlarına sahib idi. Qəza nəticəsində möcüzəvi şəkildə dörd qadın sağ qalmağı bacarmışdır. Salonun sol hissəsində yerləşən 54-60-cı oturacaqlar aralığında sıxılan qadınların hər biri Yaponiya vətəndaşı idi.
Hadisədə həyatını itirənlər arasında bir sıra tanınmış yaponlarda vardı. 43 yaşlı yapon müğənni və aktyor Kyu Sakamoto, Hanshin Tigers peşəkar beysbol klubunun prezidenti Hajimu Nakano  və tanınmış yapon skripkaçı Diana Yukavanın atası, bankir Akihişa Yukava öz sahəsində tanınan insanlar olmuşdur.
thumb|left|300px|Yaponiya Hava yolları 123-ün getməli olduğu istiqamət mavi, getdiyi istiqamət isə qırmızı rəngdə göstərilmişdir.
Gedişat
thumb|right|300px|Partlayışdan sonra yerdən çəkilmiş fotoda, təyyarənin quyruq hissəsinin qopduğu aydın şəkildə görünür. 123 saylı reys üzrə hərəkət edən JA8119 gövdə nömrəli Boinq 747 12 dəqiqəlik gecikmə ilə 06:12-də Tokio Beynəlxalq Hava limanının 15L saylı uçuş xəttindən havalandı. Havaya qalxdıqdan 12 dəqiqə sonra Saqami Körfəzi üzərində mümkün hündürülüyü əldə etdikən sonra təyyarənin arxa təziq pərdəsində partlayış meydana gəldi. Partlayışın təsiri ilə quyruq hissəsinin 5 metrlik şaquli tənzimləyicisi dənizə düşdü.
Bu səbəbdən təyyarə salonununda olan təziq səviyyəsi aşağı düşdü və dörd əsas hidrolik dövrə zədələnərək öz fəaliyyətini itirdi. Qəzadan az əvvəl təyyarənin yerdən çəkilmiş fotosunda quyruq hissəsinin qopduğu aydın görünür. Yüksəklikdə olan təyyarənin daxili təziqi aşağı düşdüyü üçün oksigen maskaları avtomatik olaraq açılmışdır.
Partlayışdan dərhal sonra pilotlar təcili eniş etmək üçün Tokio Bölgə Nəzarət Mərkəzi ilə əlaqə saxladılar və onlara təcili eniş üçün koordinatlar və təlimatlar verildi. Bütün hidrolik nəzarət sistemlərinin fəaliyyəsiz qalması nəticəsində təyyarə idarəolunmaz vəziyyətə gəlmişdi. Pilotlar çıxış yolu kimi qanadların altında yerləşən motorlara fərqli təziq mexanizmi tətbiq edərək vəziyyəti dəyişdirməyə çalışırdılar. Təyyarənin sürətinin azadılması üçün təkərləri açan pilotların, bu cəhdi də bir fayda vermədi. Təkərlərin açılması təyyarənin hündürlük itiriməsinə və sürətlə alçalmasına səbəb olurdu. Pilotlar 13.500 fit (4.100 m) hündürlükdə olanda Tokio Bölgə Nəzarət Mərkəzinin nəzarətçi operatoruna təyyarə üzərindəki nəzarətin tamamilə itirildiyini məruzə etdilər.
Təyyarə, İdzu yarımadası üzərindən keçərək Sakit Okeana doğru istiqamətləndi, ancaq sornadan geri dönərək 7.000 fitə (2.100 metr) qədər alçaldı. Pilotlar təyyarəni 13.000 fitə qədər (4.000 metr) yüksəltməyi bacardılar, ancaq təyyarə bu həmlədən sonra dağlara doğru olduqca sürətli bir şəkildə alçalmağa başladı. Saat 18::56-da isə 6.800 fit (2.100 metr) yüksəklikdə olduğu an radar sistemindəki izlənmə siyahısından itdi. Radar sistemindən itdikdən bir necə saniyə sonra Takamagahara Dağına cırpıldığı ehtimal olunur.
Təyyarənin arxa təziq pərdəsində meydana gələn partlayışdan 32 dəqiqə sonra təyyarə qəzaya uğradı. Sərnişinlər bu müddət ərzində öz yaxınlarına və əzizlərinə vida məktubu yazdılar. Yapon Hava Yolları 123 reysində baş verən qəzanın mexaniki problemləri simulator komputerində yenidən canlandırıldı. Simulatorda dörd ayrı peşəkar pilot tərəfindən edilən bütün cəhtlərə baxmayaraq təyyarənin salamat formada yerə endirilməsi mümkün olmamışdır. Simulatorda əyləşən pilotların heç biri quyruq hissəsi qopmuş təyyarəni 32 dəqiqə havada saxlamağı bacarmamışdır. Bu səbəbdən Yaponiya Hava yolları reys 123-ün kapitan pilotu Masami Takahama və ikinci pilot Yutaka Sasaki böyük cəsarət və təcrübə nümayiş etdirmişdilər.
Xilasetmə işlərinin gecikdirilməsi
Hadisədən 20 dəqiqə sonra təyyarənin qəzaya uğradığı yer ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinə məxsus C-130 Hercules təyyarəsi tərəfindən müəyyənləşdirilmişdir. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən göndərilən məlumatda Yokota Hava Bazasından istifadə edilməsinə icazə verilməsini və hadisə yerinə bir xilasedici helikopterin göndərilməsi təklif olunurdu. ABŞ Hərbi Hava Qüvvələrinin bütün yardım təklifləri yapon rəsmilər tərəfindən rədd edildi və xilasetmə işlərinin sadəcə Yaponiya Xüsusi-Müdafiə Qüvvələri tərəfindən aparılacağı bildirildi.
24 saata yaxın gecikdirilən xilasetmə işləri bir çox insanın ölümünə səbəb olmuşdur. Hadisə yerindən tapılmış bəzi cəsədlərin hadisə anından sonra vəfat etdikləri və ölümün əsas səbəbi kimi soyuq hava və yaşadıqları ağır şok vəziyyəti göstərilmişdir. Bir həkim tərəfindən verilən açıqlamada xilasedicilərin hadisədən 10 saat sonra hadisə yerinə çatacaqları təqdirdə 4 nəfər yox, onlarla insanın xilasedilə biləcəyini bildirmişdir.
İlk xilasetmə işləri beş xilasedicinin iştirak ilə altı saat davam etdi. Yaponiya Hava Yollarının xidmətçilərindən və sağ qalmağı bacaran dörd nəfərdən biri olan Yumi Oçhayi qəzadan sonra huşunun itdiyini və yalnız helikopterin parlaq işıqları və səsi ilə oyandığını bildirmişdir. Gecə boyunca xilasetmə işlərinin aparılmadığı bildirən Oçayi bir çox inilti və qışqırıq səslərinin eşitdiyini və səslərin səhərə yaxın azaldığını da ifadəsinə əlavə etmişdir.
Səbəblər
thumb|right|300px|Animasiyada, yeddi il əvvəl təyyarənin eniş edərkən quyruq hissəsinin pistə dəyməsi canlanıdırlmışdır. Yapon Qəza Araşdırma komissiyasının rəsmi məruzəsində qəzanın üç əsas səbəbi göstərilmişdir;
Qəzadan sonra
thumb|right|Fujioka şəhərində ucaldılmış abidənin üzərində qəza qurbanlarının adları həkk olunmuşdur. Yaponiya Hava yolları ölkə daxilində olan nüfuzunun böyük bir hissəsini itirdi. Faciədən sonra şirkətin ölkə daxilində gercəkləşdirdiyi reyslərdə dramatik azalma müşahidə olundu. Qəzadan sonrakı ay ərzində, ölkə xarici səfərlərin sıxlığı 25% qədər azaldı. 1986-cı ildə Yaponiya Hava yolları son on il ərzində ilk dəfə, olaraq ölkə xaricinə olan uçuşlarda azalma müşahidə olunduğunu açıqladı. Bir çox sərnişinlər daha təhlükəsiz alternativ kimi All Nippon Airways-in xidmətlərindən istifadə etməyə başladılar.
Yaponiya Hava yolları baş vermiş faciəyə görə bütün məsuliyyəti öz üzərinə götürmüş və qəzada həlak olan sərnişinlərin yaxınlarına ¥780,000,000 (7.6 milyon dollara yaxın) təzminat məbləği ödənmişdir. Haba yolları şirkətinin prezidenti Yasumoto Takayi faciədən sonra istefa etmişdir. Haneda şirkətində çalışan və 123 səfər saylı reysin təhlükəsizlik sistemlərindən məhsul olan bir mütəxəssis üzr istəmək adına intihar etmişdir.
2009-cü ildə qəzanın baş verdiyi əraziyə ziyarətçilərin daha rahat gediş-gəlişi üçün pilləkənlər yerləşdirilmişdir. Yaponiya Nəqiliyyat Naziri Seiji Maehara 12 avqust, 2010-cu ildə ərazini ziyarət edərək hadisə qurbanlarının xatirəsinə dualar etmişdir.
İngilis yazıçı Kristofer Hud qəzanın yaponların üzərindəki təsirindən bəhs edən kitabını 2011-ci ildə nəşr etdirdi. Yaponiya Hava yolları 1985-ci ilin 1 sentyabr tarixindən etibarən qəzaya uğramış təyyarənin uçuş nömrəsi olan 123 rəqəmini daxili və xarici uçuşlar zamanı bir daha istifadə etməmək qərarına gəldi. Tokio və Osaka şəhərləri arasındakı reys üzrə hərəkət edən təyyarələrə 127 saylı uçuş nömrəsi verilmiş və Boeing 747 tipli təyyarələrin yerinə Boeing 777-200 tipli təyyarələrin istifadəsinə başlanılmışdır.
Hadisə nəticəsinə yaxınlarını itirən insanlar hər il, qəzanın baş verdiyi tarix olan 12 avqustda qəzanın baş verdiyi ərazidə inşa edilmiş xatirə memorialına toplanaraq faciə qurbanlarının xatirəsini yad etməkdədirlər.
Hindistan Memarlıq Şurası
Hindistan Memarlıq Şurası — Hindistanda memarlıq sahəsi ilə bağlı əsas qurum.
Fəaliyyəti
Ölkədəki bütün memarların Memarlıq Şurasında qeydiyyatdan keçməsi nəzərdə tutulur. Memarların qeydiyyatını aparmaqla yanaşı, bu Şura, ekspertlər komitəsi vasitəsilə memarlıq sahəsi üzrə ixtisaslaşmış təhsil müəssisələrində müvafiq standartlara riayət olunmasına da nəzarət edir.
Allonj
Allonj — Vekselə (və ya dövriyyədə olan digər qiymətli kağızlara) birləşdirilmiş əlavə vərəqdir. Bu vərəqdə vekselin arxa tərəfinə sığışmayan imzalar (indossamentlər) həkk olunur. Həmin imzalar elə həkk olunur ki, onların başlanğıcı vekselin, sonu isə allonjun üzərində yerləşmiş olsun. Bununla yanaşı, allonjun üzərində ötürücü qeydlər və aval da həkk oluna bilər.
Disarmonia Mundi
Disarmonia Mundi — İtaliyanın Turin şəhərində yaranan metal musiqi qrupu.
Haqqında
Qrup 2000-ci ildə Ettore Rigotti tərəfindən yaradılmışdır. 2001-ci ildə ilk studio "Nebularium" adlı albomlarını çıxartdılar,bu albomu Ettore Rigotti öz evində  yazmışdır. "Nebularium" albomu Rusiyada geniş surətdə satılmağa başlandı.Daha sonra Scarlet Records şirkəti ilə müqavilə imzalıyan Disarmonia Mundi 2004-cü ildə "Fragments of D-Generation" adlı ikinci studio albomlarını buraxdı.
Senecio glaberrimus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Buqaz dili
Buqaz dili — 12 km uzunluğa və 250—300 metr enə malik dil. Dil Buqaz limanı ilə Qara dəniz arasında qərarlaşır. 1995-ci ildə ərazisində «Blaqoveşenskaya dili» adlı yasaqlıq yaradılmışdır.
Sahil əraziləri əsasən kvars və balıqqulağından ibarətdir.
Avqust ayında sabit küləklərin fonunda Ümumrusiya Yelkənli Qayıq idmanı üzrə yarışlar təşkil edir. Bu səbəbdən Polşa, Kanada, İngiltərə, Almaniya və d. ölkələrdən idmancılar bölgəyə ayaq basır.
Dilə maşınla gəliş 200 rubldır. Çadır qurmaq üçün isə əlavə 200 rulb tələb olunur. Məhkəmənin qərarı ilə isə bu alınan pullar qanunsuzdur. Dildə təmiz su ilə duş qəbul etmək adam başına 150 publdır.
Turnefor dağdağanı
Azərbaycanda yayılması
Naxçıvan MR-ın dağlıq bölgələrdə (İlandağ, Darıdağ) rast gəlinir.
Statusu
Azərbaycanın nadir bitki növüdür. CR A1ab; B1b (i,iii,iv).
Bitdiyi yer
Əsasən quru, daşlı-qayalı torpaqlarda təbii halda bitir.
Təbii ehtiyatı
Təbii ehtiyatı Azərbaycanda çox deyildir.
Atmofil elementlər
Atmofil elementlər - atmosferdə sərbəst və ya davamlı birləşmələr şəklində toplanan yüksək uçuculuq qabiliyyətli və atom çəkisi böyük olan kimyəvi elementlər. Atmofil elementlər içərisində xarici elektron örtüyündə 8 elektron olan atomlar (nəcib, inert qazlar) üstünlük təşkil edir. Bunlardan başqa, atmofil elementlər N (aşağı temperaturda), H, həmçinin Cl, Br və I aid edilir. Litosferin əsas hissəsini təşkil edən oksigen atmosferdə qeyri-sabit olub yalnız fotosintez və suyun fotolizi ilə tənzimlənir.
Turnefor dağdağanı
Bioloji xüsusiyyətləri
Turnefor dağdağanı təbiətdə 5–10 m hündürlüyü olan ağacdır. Bitkinin cavan budaqları açıq qəhvəyi və ya sarımtıl rəngdə olub, tüklüdür. Yarpaqları 3-7 sm uzunluğunda, ucu sivri və yarpaqlarının qaidə hissəsi ürəkvaridır. Bitkinin yarpağının üst hissəsi tündyaşıl, alt üzü isə mavi ya tündyaşıl rəngdədir. Yarpaqlarının çoxu tüksüz, bəzən isə tüklü olur. Yetişmiş meyvələrinin rəngi sarımtıl-qırmızı olur. Dağdağanın digər növlərinə nisbətən quraqlığa daha davamlıdır. Meyvələri şar formalıdır.
Çoxalması
Əsasən toxumla çoxalır.
Təbii ehtiyatının dəyişilməsi səbəbləri
Başlıca olaraq insan fəaliyyətidir.
Qəbul edilmiş qoruma tədbirləri
Qəbul edilmiş qoruma tədbiri yoxdur.
Zəruri qoruma tədbirləri
Azərbaycanın “Qırmızı Kitabı”na daxil edilməsi tövsiyə olunur.
Məlumat mənbəsi
http://dendrologiya.az/?page_id=112
Hibiskus
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Palçıq vulkanları qrupu Dövlət Təbiət Qoruğu
Palçıq vulkanları qrupu Dövlət Təbiət Qoruğu – Azərbaycanın Abşeron rayonunda yerləşən dövlət qoruğu. Qoruğun ərazisi 12.322,84 hektardır və burada 43 palçıq vulkanı mühafizə olunur. Dünyanın ən böyük palçıq vulkanı Torağay da bu qoruqda mühafizə olunur.
Tarixi
thumb|250px
Azərbaycan Respublikası palçıq vulkanlarının ən çox yayıldığı ölkədir. Hazırda ölkədə 400-dən çox palçıq vulkanı qeydə alınıb, bu da dünyada olan palçıq vulkanlarının yarısının Azərbaycanda olduğunu bildirir. Palçıq vulkanları qrupu Dövlət Təbiət Qoruğu Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2007-ci il 15 avqust tarixli 2315 nömrəli Sərəncamı ilə Bakı və Abşeron yarımadasında yerləşən palçıq vulkanlarının bir hissəsinin ərazisində yaradılıb. Müvafiq Sərəncama əsasən Dövlət Təbiət Qoruğunun yaradılmasının əsas məqsədi kimi palçıq vulkanlarına antropogen təsirlərin azaldılması, ərazidə aparılan intensiv inşaat işləri və vulkanların püskürmə ehtimalı olan zonalarda yaşayış binalarının inşasının qarşısınının alınması göstərilib. Bundan sonra Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 2011-ci il 29 sentyabr tarixli 294 nömrəli Sərəncamı ilə 12.322,84 ha sahədə 43 palçıq vulkanının ərazisi qoruq elan edilib.
Qoruğa daxil olan palçıq vulkanları
• 4
Gəncənin yeraltı yolları
Gəncənin yeraltı yolları və ya Gəncənin yeraltı fayton yolları — Gəncə şəhərində vaxtilə istifadə edilmiş, lakin sonralar baxımsızlıqdan yararsız hala düşmüş yeraltı fayton yolları.
Tarixi və inşası
Tarixi VIII əsrə qədər gedib çıxan bu yollar Aran memarlıq üslubunda inşa edilmişdir. Bəzi mənbələrə görə X əsrdə inşa olunmuş bu yollar 8 metr dərinlikdə idi. Yollar tağlarla hörülmüş, çirkab sularının axıdılması üçün xüsusi arxlar quraşdırılmış, fayton keçidi üçün geniş yerlər qoyulmuşdur.
Bu yolların inşası zamanı burada faytonların hərəkət etməsi də nəzərə alınmışdır.
Gəncənin yeraltı yollarına giriş Gəncə xan sarayından buradan başlayırdı. Sarayın yaxınlığında olan Çökək hamam ilə Şah Abbas məscidi arasından keçən bu yolun hər iki abidəyə də girişi olmuşdur.
Türkiyənin Amasiya şəhərində olan məscidin hasarı üzərindəki kitabədə Gəncənin yeraltı yollarını inşa edən və şəhərin monqol işğalından sonra vətənini tərk edərək Türkiyəyə köçmüş memar Mahmud oğlu Məhəmmədin adı qeyd olunmuşdur.
Görkəmli elm xadimi və tanınmış memar Şeyx Bəhaəddin Amuli 1606-cı ildə Gəncə şəhərində aparılan yenidənqurma işlərinə rəhbərlik etdiyi zaman yeraltı yollara xüsusi həssaslıqla yanaşmış, onların qorunmasını təmin etmişdir.
Sovet dövründə bu yollardan bəziləri bağlanılmışdır. Bəzilərindən isə həbsxana kimi istifadə edilmişdir.
Tədqiqi və bərpası
Aparılmış tədqiqatlar nəticəsində məlum olmuşdur ki, üç istiqamətdə tikilmiş bu yollar şəhərin demək olar ki, bütün ərazilərini biri-biri ilə birləşdirmişdir. Bəzi tədqiqatçılara görə burada hətta ikimərtəbəli fayton yolları da olmuşdur.
Aparılan tədqiqat işləri nəticəsində şəhərdəki bütün yeraltı yolların xəritəsi hazırlanmış və onun çox hissəsinin hazırda da yararlı vəziyyətdə olduğu müəyyən edilmişdir.
2013-cü ilin fevral ayında ABŞ-nin Smitsan İnstitutunun Milli Muzeyinin rəhbəri Pol Maykl Teylor Gəncədə səfərdə olarkən, Gəncə Şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Elmar Vəliyev və Gəncə Regional Elmi Mərkəzinin direktoru Fuad Əliyevlə görüşmüşdür. Həmin görüşlər zamanı yeraltı yolların bərpası müzakirə olunmuşdur. Yolların bərpasında robotların iştirakı ilə bağlı layihə hazırlanmışdır; lakin sonradan bərpa işlərinə başlanılmamışdır.
Əks iddialar
Gəncə arxeoloji ekspedisiyasının fəaliyyətinin araşdırılması məqsədi ilə AMEA-nın prezidenti, akademik Mahmud Kərimovun tapşırığı əsasında 19 iyun 2012-ci ildə AMEA Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutunun direktoru Maisə Rəhimovanın əmri ilə yaradılmış komissiya öz yekun rəyində bildirmişdir ki,
''“Qeyd olunan ərazidə heç bir yeraltı yoldan söhbət gedə bilməz. Yeraltı yol kimi təqdim olunan qurğular əslində əski binaların bir neçə mərtəbədən ibarət zirzəmiləridir”''.
Həmin komissiyanın tərkibində AMEA-nın müxbir üzvü, tarix elmlər doktoru, professor Vəli Əliyev, tarix elmləri doktoru Qafar Cəbiyev, tarix üzrə fəlsəfə doktorları Abuzər Ələkbərov, Bəxtiyar Cəlilov və Müzəffər Hüseynov olmuşlar.
Eldar İbrahimov
Eldar Rza oğlu İbrahimov — Azərbaycanın siyasi xadimi, on birinci çağırış Naxçıvan MSSR Ali Sovetinin, on ikinci çağırış Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı və Milli Şuranın üzvü, Azərbaycan Respublikası I, II, III, IV, V və VI çağırış Milli Məclisinin deputatı, iqtisadi elmləri doktoru, professor.
Həyatı və fəaliyyəti
Eldar İbrahimov 12 mart 1945-ci ildə Naxçıvan MSSR Babək rayonunun Cəhri kəndində anadan olmuşdur. Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunu və Bakı Sosial İdarəetmə və Politologiya İnstitunu bitirmişdir.
1961-ci ildə Naxçıvanda tikinti idarəsində, toxuculuq kombinatında, avtotəmir zavodunda fəhlə, çilingər, mexanik işləmişdir. 1966-cı ildən Azərbaycan Kənd Texnika Birliyi sistemində mühəndis, baş mühəndis, 1980-ci ildən Naxçıvan Vilayət Partiya Komitəsində təlimatçı olmuşdur. 1982–1988-ci illərdə Naxçıvan Dövlət Texnika Birliyinin sədri — Dövlət Aqrar-Sənaye Komitəsi sədrinin müavini, 1988-ci ildən Naxçıvan MSSR Nazirlər Soveti sədrinin birinci müavini — Dövlət Aqrar Sənaye Komitəsinin sədri və Vilayət Partiya Komitəsinin büro üzvü, 1993-cü ildən Naxçıvan Muxtar Respublikası Baş nazirinin birinci müavini — Dövlət İqtisadiyyat və Planlaşdırma Komitəsinin sədri vəzifələrində çalışmışdır.
Beş çağırış Milli Məclisin Aqrar siyasət komitəsinin sədri, hal-hazırda VI çağırış Milli Məclisin İntizam komissiyasının sədridir. Ağsaqqallar Şurasının sədr müavinidir. Azərbaycan-Özbəkistan Dostluq qrupunun sədridir.
Ailəlidir 3 övladı var. Böyük oğlu Rza İbrahimov 2001-ci ildə Azərbaycanın İran İslam Respublikasındakı səfirliyində diplomatik xidməti vəzifəsini yerinə yetirərkən faciəvi şəkildə 29 yaşında avtoqəzada həyatını itirmişdir.
Kanudus müharibəsi
thumbnail|Şimal-Şərqi Baiya ştatı ərazisi.Kanudus Kanudus müharibəsi (Guerra de Canudos) həmçinin Kanudus üsyanı da adlandırılır.Bu hərbi konfilikt 1896- 1897 ci illərdə Braziliya və üsyançılar (25-30minlik) arasında baş verir.Kanudus
Hərəkatın yaranması
1888-ci ildə Braziliyada quldarlığın ləğvi ilə Baiya ştatında geniş boş torpaqlar vardı ki,onların böyük hissəsi azad olmuş qullar,torpaqsız kəndlilər,kasıb hindular və cinayətkarlar tərəfindən məskulaşmişdı.1896-cı ildə Kanudusda 25-30 min əhali yaşayırdı.Bu zamanlar Braziliyada "Kaucuk xəstəliyi"  geniş yayılmışdır.Kaucuk konpaniyası bölgəni ələ keçirmək insaları isə qul vəziyyətinə salmaq niyyətində idi.Antoniy Marsiel (Konseleyra) bu vəziyyətdə sadə ,kasıb xalqa arxa duraraq hərəkat başladır. 250px|thumb|right|1897 sentyabr Antoniyo Konseleyrunun ölüm fotosu  Antoniyo dini kamuna yaradılır  və 9000 tərəfdar topluya bilir.Özünü 'peygəmbər' elan edir.Respublika quruluşuna qarşı cıxılır və onu antixristian quruluş adlandırılır.Vergi yığılması dayandırılır.Bir necə il ərzində onun tərəfdarları 20-30 min nəfərə catır.Bu insanlar əsasən kasıblar idi.Konseleyrunun başçılığı ilə bura gələn tacirlərə ,varlılara hücum edilir.Baiya ştat rəhbərliyi vəziyyəti sabitləşdirmək üçün əlindən gələni edirdi.Üsyançılar əvəlcə Baiya ştatının bir neçə polis bölməsini sonradan isə federal hökumət qüvvələrini darmadağın edir.Bu üsulla üsyançılar xeyli silah tədarük edə bilir. thumb|left|250px| Kanudusda kənd Bundan sonra hökumət üsyançılar monarxiya tərəfadarı,respublika və demokratiya düşmənlər adlandırılırlar.Üsyançılarla döyüşə ağır artileriya ilə silahlanmış ordu göndərir.8000 nizami ordu göndərilir. thumb|right|250px|Kanudosdakı insanlar Hərbi əməliyyatlar bir necə ay çəkir.1897-ci illin sentyabrında Antoniy Konseleyu öldürülür.Hərəkat bir müddət davam etdirilir.oktyabrın 5 də hərəkat tam darmadağın edilir.Braziliya hökumət qüvvələri 5000 itki verir.Kanudus isə darmadağın edilərək yer üzündən silinir.Üsyancılar 20.000 çox itki verir.5 il müddətində bu hadisə haqqında qəzet və jurnallarda yazmaq qadağan edilir.
Elgölü
El-Gölü və ya digər adıyla Şah Gölü — Təbriz şəhərində tarixi milli park və parkın adını daşıdığı böyük süni göl. Bu parkın əsas diqqət çəkən xüsusiyyəti mərkəzində yerləşən sahəsi 210 metr olan süni göldür. Gölün üzərində qayıqlı gəzintilər aparılır. Ətrafında mehmanxana, kafelər və aktiv turizm mərkəzləri inşa edilmişdir. Parkın sahəsi təxminən 137 ha-dır.
Etimalogiyası
Eyni adlı məhəllənin adı 1917-ci ildə İranın ilk siyahıyaalınmasında Şah Gölü məhəlləsi olaraq qeyd olunmuşdur və burada 576 sakin yaşayırdı. Lakin 1979-cu ildə baş verən İran İslam İnqilabı ndan sonra park və məhəllənin adı "El Gölü" yəni xalqın gölü adıyla əvəz olundu. Rəsmi sənədlərdə də El Gölü adlnan park İranın Milli abidələrinin siyahıyaalınmasında bu şəkildə qeyd olunmuşur. Tarixçi Bəhruz Xamaçi "Şah Gölü" adındakı şah sözünün başçı mənasında yox, əzəmətli və böyük mənasında işlədilyini irəli sürmüşdür. Digər bir tarixçi Viblerə görə Şah Gölü sözünün mənası hovuzların şahı deməkdir. Göl türkcə böyük hovuz mənasını verir və şah sözü də burada böyüklük, ehtişam kimi başa düşülməlidir. center|thumb|724x724px|Gölün panaroma görüntüsü
Tarixi
Parkın salınma tarixi XVIII əsrə, Səfəvilər dövrünə təsadüf edir. Lakin bəzi tarixçilər onun daha əvvəl təxminən XIV əsrdə hələ Qaraqoyunlu dövründə inşa olunduğunu bildirirlər. Bir başqa fikrə görə park Səfəvilər dövründə Hindistanla olan dostluq əlaqələrinin nümunəsi olaraq inşa edilib.
Əvvəllər gölün mərkəzində uçuq sökük birmərtəbəli imarət varidi. Bu imarətin Sultan Yaqub Ağqoyunlu dövründə tikilib, Səfəvilər sülaləsi dövründə genişləndirildiyi ehtimal olunur.
Qacarların hakimiyyəti illərində park Qacar şahzadəsi Qəhraman Mirzə tərəfindən yenidən bərpa edilmiş və bura yeni geniş saray əlavə edilmişdir. Günümüzdə restoran kimi fəaliyyət göstərən bu bina gölün mərkəzində yerləşir və quruya uzun bir torpaq yol ilə bağlıdır.
Nadir Mirzə Qaca r 1995-ci ildə bu barədə məqaləsində yazır: '' Qacar xanədanının ilk dövrlərində bu hovuz torpaq və qum ilə dolu idi və Təbrizin böyüklərindən birinə aid idi. Sonradan Abbas Mirzə Əlsəltənətin oğlu Qəhraman Mirzə (o zamanlar Azərbaycan hakimi idi) buranı alaraq, bərpa etdirdi ''. Qəhraman Mirzə hovuzun şərq sahilinin ortasından binaya qədər yol inşa etdirdi və onun bəzi yerlərində müəyyən fasilələrlə su güzərgahları, şəlalələr tikdirdi. Qəhraman Mirzə buranı bağ evi kimi istifadə etmək istəyirdi. Onun ev tikilməmiş vəfat etməsi övladları tərəfindən bədbəxtlik kimi qəbul edildi və bina tərk edildi. Yalnız yay aylarında hovuzdan su anbarı kimi şəhərdə və ətrafdakı bağların suvarılması üçün istifadə olunurdu.
Tarixçi Etimadüssəltənə yazır ki, hovuzun ortasından köşkə uzanan yol ilə qarşısındakı təpəlik boyunca gül bağçası salınmışdı. Hovuz o qədər böyük idi ki, onun su ilə doldurulması üçün 6 ay vaxt lazım oldu.
1930-cu ilə qədər köşk və bağlar tərk edilmiş vəziyyətdə olub. Həmin il köşk Təbriz valisi Bağır Kazım tərəfindən Təbriz bələdiyyəsinin himayəsi altına alınaraq bərpa edilmiş və ərazi ictimai parka çevrilmişdir.
Hovuzun mərkəzindəki bina isə 1967-ci ildə çürüyüb köhnəldiyi üçün sökülmüş, 1971-ci ildə Hüşəng Ceyhun tərəfindən bələdiyyədə olan köhnə xəritələr və şəkillər əsas alınaraq yenidən bərpa edilmişdir. Binanın ilk mərtəbəsi 1987-ci ilə qədər restoran kimi fəlaiyyət göstərib. Bina ətrafındakı yaşıllıq sahəsi isə günümüzdə də park kimi istifadə edilir.
Parkın əsas memarlıq ünsürləri
Hovuz
Gölün və ya hovuzun ölçüsü 200×317 metr, dərinliyi isə 4 metrdir. Bu dərinlik bəzi hissələrdə dəyişir. Amma hovuzun təmirindən sonra ətrafı yaşıllaşdırıldığı üçün ölçüsü azalıb. Onun sahəsi 54 675 m², su tutumu isə 2000 m3-dir. Hovuzun su tələbatı Liqvan kəndindən keçən Mehran çayından gələn su kanalı (Şah kanalı adlanır) ilə təmin edilir. Kanalın uzunluğu 16 kilometrdir. Hovuzun ətrafındakı əkin sahələri və meyvə bağları da bu kanal vasitəsilə suvarılır. Hovuzun döşəməsi örtülüdür və dərinliyi şərq küncdə 3 metrdən başlayaraq su çıxış anbarında 9 metrə çatır. Hovuzu əhatə edən konusvari dayaq divarları var. Divarların bir qismi dağılsa da sonradan bərpa edilmişdir. Əvvəllər suyun hovuzdan axıdılıb və ya qalması üçün iri ağaclardan istifadə edilirdi. Belə ki, su hovuza daxil olarkən hündürlüyü 3 metr olan ağaclar vasitəsilə suyun çıxış yolu bağlanılırdı.
Hovuzun ətrafını eni təxminən 6 metr olan piyada səkisi əhatələyib və hasar məqsədilə vaxtaşırı səkinin bir tərəfinə söyüd ağacları əkilib.
Köşk