cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qlikozid rabitəsi
İstiqamətləndirilmiş qlikozilləşmə
α- və β-qlikozid rabitələrinin seçiciliyini stimullaşdırmaq üçün bir neçə kimyəvi yanaşma var. Piranozidin selektivliyinin və ümumi aktivliyinin yüksək substrat spesifikliyi sintezdə böyük çətinliklər yarada bilər. Qlikozilləşmənin ümumi spesifikliyi anomerik karbonun tipik qlikozilləşmə zamanı keçə biləcəyi nisbi keçid hallarını nəzərə alan yanaşmalardan istifadə etməklə yaxşılaşdırıla bilər. Flüoru hədəfləyən qlikozilləşmə həm B selektivliyi, həm də karbohidrata qeyri-təbii biomimetik funksionallığının tətbiqi üçün situmullaşdırıcı nöqtənin təmsil edir. Bu üsul B-etil, izopropil və digər qlikozidləri tipik trikloroasetimidat kimyası ilə selektiv şəkildə birləşdirmək üçün perspektivli bir üsuldur.
Şahsüvar Qadınəfəndi
Həyatı
Şahsüvar xanım 2 may 1881-ci ildə İstanbulda dünyaya gəlmişdir. Ailəsi əslən ubıxdır. Hələ kiçik yaşlarında atası onu saraya tsəlim etmiş, adı dəyişdirilərək Şahsüvar qoyulmuşdur. 15 yaşında 22 dekabr 1896 tarixində Əbdülməcid Əfəndi ilə Çırağan sarayında evləndirilmişdir. Cütlüyün yeganə övladı olan Şahzadə Ömər Fərrux Əfəndi 29 fevral 1898-ci ildə dünyaya gəldi. 1924-cü ilin martında əri və uşaqları ilə birlikdə sürgünə getdi. Əvvəlcə İsveçrədə, daha sonra Fransanın Nitsa şəhərində məskunlaşdılar.
Əri Əbdülməcid Əfəndinin 1944-cü ildəki vəfatından bir il sonra, 1945-ci ildə Parisdə vəfat etmiş, Parisdəki Bobigny məzarlığında dəfn edilmişdir.
Ağdabançay
Ağdabançay — Azərbaycanın Kəlbəcər rayonu ərazisindən axan çay. Uzunluğu 19 km-dir. Tərtər çayının hövzəsinə aiddir. Onun sol qolunu təşkil edir. Mənsəbi 881 metr yüksəklikdə yerləşir.
Mir Faseh qəbiristanlığı
Mir Faseh qəbiristanlığı — Şuşanın Cıdır düzündə yerləşən müsəlman qəbirstanlığı.
Tarixi
Şuşadakı bir çox qəbiristanlıqlarla yanaşı, şəhərin cənub-şərqində Mirfəsehin kiçik, lakin çox mötəbər qəbiristanlığı var idi. Qəbirstanlıq Mir Möhsün Nəvvabın babası, ilk dəfə orada dəfn edilmiş tanınmış alim, şair və musiqişünas Ağa Mir Faseh Ağanın şərəfinə adlandırılmışdır. Qəbiristanlığı Mir Möhsün Nəvvab abad etdirib. Molla Pənah Vaqif bu qəbiristanlığın yaxınlığında yerləşən Cıdır düzünün yaxınlığında, lap uçurumda dəfn edilib. Nəvvab "Təzkirə" adlı əsərlərindən biri də bu hadisəni təsvir edir. Ağa Məhəmməd şahın öldürülməsindən sonra Qarabağda hakimiyyət İbrahim xanın qardaşı oğlu Mehrəli bəyin oğlu Məhəmməd bəyə keçdi. Vaqifin İbrahim xanla qohumluğundan şübhələnərək, Xan, onu oğlu ilə birlikdə edam etməyi əmr etdi. Onlar Vaqifin göstərişi ilə çoxlu adamların atıldığı Xəznə qayasına "Adam atılan" ("intihar qayası" deməkdir) gətirildi. Onun hüzurunda qayadan ilk atılan oğlunun olacağını bilən Vaqif ağlayıb müqavimət göstərməyə başlayır. Nəticədə onların hər ikisi edam edilmiş və sonra burada dəfn edilmişdir. Sonralar şuşalıların ziyarət yerinə çevrilən türbənin üzərində günbəzvari məqbərə tikilib. Şuşa həbsxanası və Şor bulağa yaxın bir neçə qəbiristanlıq da var idi.
Fuad Əliyev (siyasətçi)
Fuad Ağası oğlu Əliyev — siyasətçi, Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyasının lideri.
Həyatı
Əliyev Fuad Ağası oğlu 4 aprel 1970-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. 1986-cı ildə 160 №-li orta məktəbi bitirib. Həmin ildə Azərbaycan Xarici Dillər İnstitutuna (AXDİ) qəbul olunub. 1988–1989-cu illərdə Moskva və Mıtişi şəhərlərində orduda xidmət edib. 1992-ci ildə AXDİ-ni bitirib.
Əmək fəaliyyətinə 1986-cı ildə BNZ-də fəhləlikdən başlayıb. 1989–1991-ci illərdə Səbail rayonun Komsomol təçkilatında (sərbəst katib) işləyib. 1992–1995-ci illərdə Moskva şəhərində firmanın təsisçi və prezidenti vəzifəsində çalışıb. 1995–1996-cı illərdə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin Kooperativ idarəsində əməkdaş vəzifəsində çalışıb.
Siyasi fəaliyyəti
Siyasi fəaliyyətə 1997-ci ildən başlayıb. O, 2 ay müddətincə Azərbaycan Liberal Partiyasının (ALP) üzvü və ALP beynəlxalq komitəsinin əməkdaşı olub. 1998-ci il sentyabr ayından Azərbaycan Liberal Demokrat Partiyasının (ALDP) yaradılması üçün təşəbbüs qrupunun üzvü olub. 1999-cu il yanvarın 30-da ALDP təsis konfransında ALDP sədrinin I müavini seçilib. 2001-ci il fevralın 15-də ALDP-nin növbədənkənar konfransında sədr seçilib. 2001-ci il sentyabrın 15-də ALDP-nin I qurultayında yenidən sədr seçilib. 2017-ci il aprelin 12-i ALDP V Qurultayında yenidən sədr seçilib.
"Siyasi partiyalar haqqında" yeni qanunun qəbulundan sonra, 1 aprel 2023-cü il tarixində partiya fəaliyyətini dayandırdı.
2008-ci il Azərbaycan Respublikası prezidenti seçkilərində prezident postuna namizədləyini irəli sürüb. Bu seçkilərdə 7 namizəd arasında Fuad Əliyev 0,77% (28,423 səs) toplamaqla altıncı yeri tutub.
Telefe
Telefe (Televisión Federal üçün qısaltma) Buenos-Ayres, Argentina-da yerləşən bir televiziya stansiyasıdır. Stansiya Televisión Federal S. A. vasitəsi ilə Paramount Global-ə məxsusdur və idarə olunur. Telefe eyni zamanda Argentinanın altı milli televiziya şəbəkəsindən biridir. Studiyaları Buenos-Ayresdəki Martínezdə, şirkətin mərkəzi qərargahına bitişikdir; vericisi Alas Binasında yerləşir.
Nəzirə
M.P.Vaqifin “Oynasın” rədifli şeirinin təsiri altında onlarla aşıq şeiri qoşulmuşdur. Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Xəstə Qasım, Aşıq Valeh, Aşıq Ələsgər, Hüseyn Bozalqanlı kimi ustad aşıqların şeirlərinə həm aşıq ədəbiyyatının özündə, həm də yazılı ədəbiyyatda çoxsaylı nəzirələrin yazıldığı görünməkdədir.
Xanlıq (Qubadlı)
thumb|300px|Cəbrayıl qəzası 1 Yanvar 1903-ci illər xəritəsi. Xanlıq
Tarixi
Xanlıq kəndi əvvəllər kəndin ərazisində yerləşən Qarabağ xanı Pənahəli xan Sarıcalı-Cavanşirın oğlu Mehrəli bəy Sarıcalı-Cavanşirin malikanəsinin adı olmuşdur. Sonralar mülkün ətrafında salınan kənddə mülkün adı ilə adlandırılmışdır. Oykonim "xana məxsus mülk (malikanə)" mənasındadır. 1993-ci ildə Ermənistan Respublikası Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğal edilib. Kəndin adı ermənilər tərəfindən dəyişdirilərək İşkanadzor adı verilib. Kənddə Azərbaycandan köç etmiş ermənilər məskunlaşıb, 2003-cü ildə burada 211 nəfər əhali yaşayırdı. “Azərkosmos” Xanlıq kəndində ermənilər tərəfindən yeni salınmış qəsəbənin “Azersky” peyki vasitəsilə 2019-cu ildə əldə olunmuş təsvirini yayımlayıb.
2020-ci ilin 25 oktyabrında Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Toponimikası
Xanlıq kəndi Həkəri çayının sahilində, dağətəyi ərazidədir. Xanlıq əvvəllər kəndin ərazisində yerləşən Qarabağ xanı Pənahəli xanın oğlu Mehrəli bəyin malikanəsinin adı olmuşdur. Sonralar mülkün ətrafında salınan kənd də mülkün adı ilə adlanmışdır. Oykonim "xana məxsus mülk" mənasındadır.
Mədəniyyəti
Xanlıq kəndi Azərbaycanın məşhur xalçaçılıq məntəqələrindən biridir. Burada istehsal edilən xalçalar hər zaman məşhur olmuş və öz yüksək keyfiyyəti ilə seçilmişdir. Burada toxunan Xanlıq xalçası dünya bazarlarına və yarmarkalarına çıxarılan xalçaların ən yaxşıları hesab edilirdi.
NGC 4197
NGC 4197, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. Sc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Xanlıq (Qubadlı)
Təhsil
thumb|Mehriban Əliyeva Ramanadakı Xanlıq məktəbində
Piqment
thumb|250px|Hindistan bazarında piqment satışıPiqment ( — rəng) — plastik kütlə, rezin, kağız və s.-nin boyadılmasında, poliqrafiya və rəngsaz boyaların hazırlanmasında işlədilən müxtəlif rəngli narın tozlar.
Piqmentlər (biologiyada)
Orqanizm toxumalarının tərkibinə daxil olan rəngli maddələr. Piqmentlərin mühüm və müxtəlif rolu var. Ən geniş yayılan Piqmentlər-porfirinlər və karotinoidlər və onların oksidləşmiş törəmələri sarı, narıncı, yaxud qırmızı rəngli Piqmentlərdir. Bunlar yaşıl bitkilərin, həmçinin yosunların, göbələklərin, bakteriyaların tərkibində olur. Göyyaşıl və qırmızı yosunlarda köməkçi fotosintez Piqmentləri var. Heyvanların görmə orqanlarında görmə piqmenti var. Piqment sistemi orqanizmdə xarici mühitin işıq şəraitini maddələr mübadiləsi ilə əlaqələndirən bir halqadır. Ən mühüm funksiyası bitkilərdə fotosintez, heyvanlarda isə görmə prosesində iştirak edir. İnsan orqanizmində piqmentin hər hansı pozğunluğu müxtəlif mübadilə məhsullarının toplanmasından və bəzi xəstəliklərdən baş verir.
İrland viskisi
İrland viskisi (Fuisce və ya uisce beatha) — İrlandiya adasında hazırlanmış viski. "Viski" sözü irlandca uisce beatha sözündən gəlir, həyat suyu deməkdir. İrlandiya viskisi bir vaxtlar dünyanın ən məşhur içkisi idi, lakin 19-cu əsrin sonlarından etibarən uzun müddət davam edən tənəzzül sənayeyə elə təsir etdi ki, İrlandiyada 1890-cı illərdə ən azı 28 içki zavodu olsa da, 1966-cı ilə qədər bu rəqəm cəmi ikiyə düşdü və 1972-ci ilə qədər qalan içki zavodları, Bushmills Distillery və Old Midleton Distillery (New Midleton Distillery ilə əvəz olundu) yalnız bir şirkətə, Irish Distillers-ə məxsus idi.
Monopoliya vəziyyəti akademik olaraq düşünülmüş Cooley Distillery adlı yeni distillə zavodunun işə salınması başa çatdı. 1990-cı illərdən etibarən İrlandiya viskisi yenidən populyarlıq qazandı və 1990-cı ildən bu yana hər il dünyada ən sürətlə böyüyən içkilərdəndir. Mövcud içki zavodları genişləndirildi və bir sıra yeni içki zavodları tikildi, ixrac isə ildə 15%-dən çox artdı. 2019-cu ilin dekabr ayına olan məlumata görə, İrlandiyada 32 içki zavodu fəaliyyət göstərir, daha çoxu planlaşdırılır və inkişaf etdirilir.
Çinqaçquk
Etimologiyası
Çinqaçquk sözünün mənası amerika yerli xalqlarının dilində "böyük ilan" mənasına gəlir.
Xankəndində 2013-cü il Azərbaycan prezident seçkiləri
Əvvəlki seçkilər
2008-ci il prezident seçkiləri Xankəndi şəhəri üzrə 1 seçki dairəsində keçirilmişdir. Yeni Azərbaycan Partiyasının sədri, prezidentliyə namizəd İlham Əliyev seçki dairəsi üzrə ən çox səsi toplamışdır.
Qafqaz qoruğu
Qafqaz qoruğu — dövlət təbiət qoruğudur. Tam adı X.G. Şapoşnikov adına Qafqaz Dövlət Təbiət Biosfer Qoruğudur. Şimali Qafqazda ən böyük və ən qədim, xüsusi qorunan təbiət sahəsidir. Rusiya Federasiyasının üç tərkib hissəsi — Krasnodar diyarı, Adıge Respublikası və Qaraçay-Çərkəz Respublikası sərhədləri daxilində yerləşir.
Peşrov
Peşrov (Pişro) — Şirvan aşıq mühitinə məxsus hava növü və onun oxunuş tərzi. Şirvan aşıq məclislərində birinci ustadnamə “Peşrov” havası ilə ifa olunur, ikinci ustadnamə oxunmur, yalnız söylənilir, üçüncü ustadnamədə isə hər hansı bir “Şikəstə” havasından istifadə edilir. “Peşrov” sırf dastan yaradıcılığı ilə bağlı meydana gəlmiş janrdır. “Peşrov”un müstəqil hava şəklində ifa olunmasına baxmayaraq, onun əsas funksiyası məclisin açılışı ilə bağlıdır.
Qafqaz qoruğu
Qoruq, 12 may 1924-cü ildə təsis edilmiş, Qərbi Qafqazda mülayim və subtropik iqlim zonalarının kəsişməsində yerləşən Qafqaz bizon qoruğunun hüquqi varisidir. Avropanın ən böyük dağ-meşə qoruğudur. Qoruğun ümumi sahəsi 280 min hektardan çoxdur, bunun 177,3 min hektarı Krasnodar diyarındadır.
Peşrov
Səciyyəvidir ki, klassik türk musiqi növü olan “fasıl”ın da instrumental müqəddiməsi “Pişro” adlanır. Şirvan aşıq mühitində “Peşrov”un bir janr kimi təkmilləşməsində Aşıq Mirzə Bilalın və zurnaçalan Əli Kərimovun əvəzsiz xidmətləri olmuşdur. Peşrov havalar silsiləsinə “Şirvan peşrovu”, “Çobanyaylağı peşrov”, “Eyvazı”, “Şur peşrov”, “Kərəm peşrov”, “Koroğlu peşrov”, “Qafiyə peşrov”, “İbrahimi”, “Əlicadi peşrov”, “Hicazi peşrov”, “Qobustan peşrov”, "Bilal peşrov” daxildir.
Qafqaz qoruğu
19 fevral 1979-cu ildə UNESCO-nun qərarı ilə Qafqaz qoruğuna biosfer qoruğu statusu verildi və 2008-ci ilin yanvarında X.G. Şapoşnikovun adını aldı.
Faunası
Qoruqda 89 növ məməli, 248 — quş, o cümlədən 112 yuva quran quş, 15 növ sürünən, 9 — suda-quruda yaşayanlar, 21 — balıq, 1 — dəyirmiağızlı, 100-dən çox molyusk növü və təxminən 10.000 həşərat növü var.
Soxulcanların, xərçəngkimilərin, hörümçəkkimilərin və bir çox başqa onurğasız heyvan qruplarının dəqiq sayı məlum deyil.
Qoruqdakı məməli növlərinin nümayəndələri ailələr üzrə təsnifatı bu cür paylanır:
Şübhəsiz ki, təbii ekosistemlərin ən həssas halqası böyük məməlilərdir. Qoruqda bu halqa zubrbizon, nəcib maral, qonur ayı, Qafqaz turu, qarapaça, Avropa cüyürü və çöldonuzudur. Bununla birlikdə, porsuq, Qafqaz avropa norkası, susamuru və s. daxil olmaqla bir sıra kiçik heyvan növləri də təcili mühafizə tədbirlərinə və ətraflı araşdırmaya ehtiyac duyur.
Quşlar arasında sərçəkimilər və qızılquşkimilər növlərinin nümayəndələri üstünlük təşkil edir. Herpetofaunanın ən çoxsaylı qrupları həqiqi kərtənkələ və ilandır, balıqda — çəkikimilər.
Malatyalı Mehmed Paşa
Malatyalı Mehmed Paşa — I Əbdülhəmid səltənətində ümumilikdə 1 il 7 ay 26 gün sədrəzəm olmuş Osmanlı dövlət adamı.
Qafqaz qoruğu
Faunası
Qoruğun bir çox heyvanları məhdud yayılmışdır (endemik) və ya keçmiş geoloji dövrlərin (relikt) canlı şahidləridir. Onlar xüsusilə onurğasızlar arsında, həmçinin balıqlar, amfibiyalar və sürünənlər arasında çoxdur.
Malatyalı Mehmed Paşa
Həyatı
İndiki Malatya nın tabeliyindəki Darəndədə, bölgənin məşhur Cəbəcizadələr ailəsinə mənsub Mahmud ağanın oğlu olaraq 1714-cü ildə dünyaya gəldi. Digər yandan müxtəlif əyalətlərdə xidmət etmiş Darəndəli Sarı Əbdürrəhman Paşa da əmisi idi. Bu səbəblə gənc yaşlarından etibarən əmisinin fəaliyyət göstərdiyi əyalətlərdə onunla birlikdə xidmət etmişdir. Əmisinin Sivas hakimliyi dönəmində etdiyi müraciət nəticəsində 7 may 1757-ci ildə qapıçıbaşı təyin edilərək saray mühitinə daxil oldu. 1759-cu ildə Niğdə, 1765-ci ildə Gümüşxana əyalətlərinə təyin edildi. Niğdə də tanış olduğu Silahdar Mehmed ağa (daha sonra sədarətə gələn Qaravəzir Mehmed Paşa) vasitəsilə 20 dekabr 1776-cı ildə qapıçıbaşılıqdan sədarət kəndxudalığına gətirildi.
Qafqaz qoruğu
Faunası
Planetimizin nəsli kəsilməkdə olan növləri qoruğun sərhədləri daxilində son sığınacaqlarını tapdılar. Qoruğun onurğalı heyvanlarından 8 növ BTTSMB Qırmızı Kitabına, 25 növ Rusiyanın Qırmızı Kitabına daxil edilmişdir. Onurğasızlarla birlikdə 71 növ dövlət və regional Qırmızı Kitablara daxil edilmişdir.
Qoruğun heyvanat aləmi mənşəyinə görə müxtəlifdir. Burada Aralıq dənizi, Qafqaz, Kolxida və Avropa faunalarının nümayəndələrinə rast gəlinir. Dağların bütün yüksəklik zonalarında endemik və relikt növlərə rast gəlinir.
Qoruqdan bir çox heyvanların Qafqaz yüksək dağlıq və Kolxida meşə növlərin yayılma (qərb) sərhəddi keçir.
Malatyalı Mehmed Paşa
Həyatı
Təxminən 20 aya yaxın sədarətdə qalan Malatyalı Mehmed Paşa 1 sentyabr 1778-ci ildə vəzifədən alındı. Buna səbəb isə adının bir çox rüşvət hadisəsinə qarışmasıyla yanaşı, Sultan Əbdülhəmid üzərində güclü təsiri olan Silahdar Mehmed ağa ilə münasibətlərinin pisləşməsi oldu. Bozcaada ya sürgün edilən Mehmed Paşa təxminən üç ay burada qaldı. Ardından 11 dekabr 1778-ci ildə vəzir rütbəsi bərpa edilərək İnəbaxdı sancaqbəyliyinə gətirildi. Daha sonra bağışlandı və 18 may 1779-cu ildə İçəl (indiki Mərsin) sancaqbəyi təyin olundu. Bir neçə dəfə Misir hakimliyi təklif edilsə də, bu təklifləri qəbul etməmiş, nəticədə 13 oktyabr 1779-cu ildə Ciddə sancaqbəyliyinə təyin edildi. Ancaq bu dəfə də yaşlılığını bəhanə edərək təqaüdə ayrılmaq istədiyi bildirdi və 28 oktyabr da bütün vəzifələrindən azad edilərək doğulduğu Darəndəyə çəkildi.
Qafqaz qoruğu
Florası
Qoruğun florasında 3000 növ bitki qeydə alınıb. Bunların yarıdan çoxu damarlı bitkilərdir. Qoruqda 720-dən çox göbələk növü məlumdur.
Malatyalı Mehmed Paşa
Həyatı
Bu dövrdə yaxınlıqdakı əyalətlərdə baş verən hadisələrlə bağlı paytaxtla yazışmalar aparmış, çox keçmədən 8 fevral 1784-cü ildə vəzir rütbəsi bərpa edilərək Ərzurum əyaləti nə təyin olunmuşdur. Ancaq vəzifə yerinə gedərkən 7 aprel 1784-cü ildə vəfat edən Mehmed Paşanın cənazəsi doğulduğu Darəndəyə aparıldı və burada öz adına inşa etdirdiyi məscidin həyətinə dəfn olundu. Bu məscidin yanlız minarə qismi günümüzədək gəlib çatmışdır. Ölümünün ardından kürəkəni qapıçıbaşı Mehmed Səid bəy tərəfindən mallarının sayımı aparılmışdır.
Qafqaz qoruğu
Florası
Əsas mürəkkəbçiçəklilər (189 növ), dənli bitkilər (100), gülçiçəyikimilər (101), paxlakimilər (77) üstünlük təşkil edir. Meşə florasına 900-dən çox növ daxildir, onların bir hissəsi həmçinin dağ-çəmən qurşağında rast gəlinir. Alp bitkilərinin ümumi sayı 800 növdən çoxdur. Yarpağını tökən bitkilər 142, 16 həmişəyaşıl yarpaqlı və 7 iynəyarpaqlı daxil olmaqla ağaclar və kollar 165 növdür.
Qoruğun florası qədim növlərin və məhdud yayılan nümayəndələrinin olması ilə xarakterizə olunur. Qoruqdakı hər beşinci bitki endemik və ya reliktdir.
Qoruğun florasına qıjıkimilər (təxminən 40 növ), Səhləbkimilər (30-dan çox növ), həmişəyaşıl və qışyaşıl növlər, çoxlu sayda bəzək bitkiləri orijinallıq verir. Belə ki, Qafqazda böyüyən beş növ Rododendrondan üçü (Pontiya rododendronu, Qafqaz rododendronu və Sarı rododendron) qoruqda rast gəlinir.
Turağayçay
Turağayçay — Azərbaycanın Tərtər və Kəlbəcər rayonu ərazisindən axan çay. Uzunluğu 35 km-dir. Tərtər çayının hövzəsinə aiddir. Onun sağ qolunu təşkil edir. Mənsəbi 576 metr yüksəklikdə yerləşir.
Qafqaz qoruğu
Florası
Demək olar ki, bütün qoruqda giləmeyvəli qaraçöhrənin tək ağaclarına və ya kiçik qruplarına rast gəlinir.
İsmayıl Budaqlı
İsmayıl Məhərrəm oğlu Budaqlı (12 yanvar 1998; Sabirabad rayonu, Azərbaycan — 12 sentyabr 2022; Kəlbəcər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri, Vətən müharibəsi veteranı.
Həyatı
İsmayıl Budaqlı 1998-ci il yanvarın 12-də Sabirabad rayonunun Axtaçı kəndində anadan olub.
Hərbi xidməti
İsmayıl Budaqlı 2020-ci ilin sentyabrın-noyabr aylarında Vətən müharibəsi zamanı Ağdam istiqamətində gedən döyüşlərdə savaşıb.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Sərəncamlarına əsasən "Ağdamın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edilib.
İsmayıl Budaqlı 2022-ci il sentyabrın 12-də Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən törədilən genişmiqyaslı təxribatın qarşısının alınması zamanı şəhid olub.
Natalya Maqnat
Natalya Yakovlevna Maqnat (Rusca: Ната́лья Я́ковлевна Магна́т, 5 noyabr 1954, Moskva – 18 oktyabr 1997, Moskva) ingilis dili üzrə sovet və rus tərcüməçisi, ədəbi tənqid və estetika üzrə əsərlərin müəllifi, “Sol məktəb” və SİNKP adlı gizli solradikal təşkilatların rəhbəri.
Kimliyi
Skripkaçı və uşaq həkimi ailəsində doğulmuşdur. “İngilis və alman dilləri üzrə müəllimə” ixtisası ilə V. İ. Lenin adına Moskva Dövlət Pedaqoji İnstitutunu (MDPİ) bitirmişdir. 1970-lərin sonu, 1980-lərin birinci yarısında Rusinformmədəniyyətində işləmişdir. Yenidənqurma başlayandan sonra peşəkar səviyyəsində bədii ədəbiyyatın tərcüməsi ilə məşğul olmuşdur. Onun tərəfindən əsasən Oldos Haksli, Henri Kattner, Rocer Jelyaznı, Duqlas Adams, Qlen Kuk, Corc R. R. Martin, Cek Vens, Qordon Dikson, Bertran Çandler, Konni Uillis, Rocer Makbrayd Allen, Terri Bruks, Maykl Suenvik, Pol Di Filippo və başqalarının əsərləri tərcümə edilmişdir; tərcümələrinin bir çoxu dəfələrlə yenidən çap edilmişdir.
Dekabr 1972 – yanvar 1973-cü ildə (MDPİ-də onunla bir yerdə təhsil alan Olqa Baraş və İnna Okupla birlikdə) “Sol məktəb” adlı gizli solradikal qrupun əsasını qoymuş, onun nəzəriyyəçəsi olmaqla, qrupa faktiki olaraq rəhbərlik etmişdir. 1974-cü ilin sentyabrında “Sol məktəb” Yeni Kommunistlər Partiyası (YKP) adlı başqa bir gizli solradikal qrupla birləşmişdir. Birləşmiş təşkilat “Sovet İttifaqı Neokommunist Partiyası” (SİNKP) adlandırılmışdır. N. Maqnat SİNKP-nın müvəqqəti rəhbərliyinə - “beşliyə” daxil olmuş, əsas rəhbərliyi və nəzəri işin bir hissəsini (estetika məsələləri üzrə) öz üzərinə götürmüşdür. N. Maqnatın bu ərəfədə inqilabi estetika məsələlərinə dair yazılan əsərləri 1975-ci ilin yanvarında SİNKP-nın bütün arxivi ilə birlikdə yandırıldığından saxlanılmamışdır.
1975-ci ilin yanvarında tarixən NKP-dan yaranmış SİNKP-nın Moskva təşkilatının bir hissəsi DTK tərəfindən dağıdıldıqdan sonra N. Maqnat SİNKP-nın müvəffəqiyyətsizliyə uğramayan hissəsinə rəhbərliyi öz üzərinə götürmüş və təşkilatı daha da dərin gizli fəaliyyətə apararaq, onu 1977-78-ci illərdə partiyanın bərpa olunması məqamına kimi tamamilə dağılmaqdan qoruya bilmişdir.
Görünür, bu hadisələrlə əlaqədar olaraq, N. Maqnatın keçirdiyi uzunmüddətli və dərin stress onda çox ağır xəstəliyi - Kron xəstəliyini doğurmuşdur. Sonrakı illərdə N. Maqnat yoğun bağırsağın zədələnmiş hissələrinin kəsilib çıxarılması ilə bağlı iki ağır cərrahi əməliyyat keçirmişdir və sonunda növbəti əməliyyat üçün pul tapa bilməyərək, Kron xəstəliyindən vəfat etmişdir.
Yevgeni Pospelov
Yevgeni Mixayloviç Pospelov — Sovet və Rusiya coğrafiyaşünası, toponimiya və kartoqrafiya üzrə mütəxəssis. Coğrafiya üzrə elmlər doktoru və professor. İkinci Dünya Müharibəsinin üzvü, hərbi topoqraf.
Tərcümeyi-hal
Yevgeni Pospelov İkinci Dünya Müharibəsi (1942–1945) zamanı Leninqrad cəbhəsinin 3-cü topoqrafiya dəstəsində xidmət etmiş və yaralanmışdır.
O, Rusiya Federasiyası Silahlı Qüvvələrinin Birləşmiş Silahlar Akademiyasının Hərbi İnstitutunda (Mühəndis Qoşunları) (1953–1974), Moskva Dövlət Regional Universitetində (1976–2003) və Moskva Dövlət Geodeziya və Kartoqrafiya Universitetində tədris almış, Geodeziya, Hava Tədqiqatı və Kartoqrafiya üzrə Mərkəzi Tədqiqat İnstitutunda işləmişdir.
Yevgeni Pospelov 2002-ci ildən etibarən Moskvada ərazi vahidlərinin, küçə və metro stansiyalarının adlandırılması üzrə idarələrarası komissiyanın üzvü olmuşdur.
Pospelov Moskvada, Pyatnitskoye qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.
Bal şəlalələri
Ballı şəlalələr (Бал чучхурла) — Qaraçay-Çərkəz Respublikasında şəlalələr qrupu. Şəlalələr Alikonovka və Eçki-Baş çayları üzərində yerləşib Maloqaraçayevsk rayonuna daxildirlər. Bu adla həm də yaxınlıqda yerləşən təbii-rekeresiya mərkəzi və turizm bazası adlanır. Şəlalələrə ən yaxın yaşayış məntəqəsi Kommunstroydur. Rayon mərkəzi Uçkekendən şəlalələrə qədər məsafə 10 km, Kislovodsk şəhərinə olan məsafə isə 20 km-dir.
Təbii-rekresiya kompleksinin ərazisində turizm mərkəzi fəaliyyət göstərir. Ərazidə həmçinin restoran, «Qaraçay həyəti» etnoqrafik muzeyi var. Şəlalələrin olduğu bölgəyə Kislovodski şəhərindən tez-tez turist ekskursiyaları təşkil olunur.
Şəlalələrin adlanması yerli əfsanələrlə bağlıdır. Deyilənə görə, qədim zamanlarda şəlalənin töküldüyü qayalarda arı yuvaları mövcud olmuşdur. Yaz daşqınları zamanı qayalarda olan arı yuvalarındakı bal şəlalənin suyuna qarışmış və şirin olmuşdur. Bu əraziyə tez-tez yeni evlənənlər gəlir və bal ayını qeyd edirdilər. Əslində bu ad ancaq sonuncu, ən böyük şəlaləyə aiddir. Digərlərin öz adları var. Şəlalələri ziyarət etmək üçün çay dərəsi boyu xüsusi dəmir pilləkənlər, körpülər və meydançalar inşa olunub.
Ədəbiyyat
* Хачиков В. А. Экскурсии по живописным местам Северного Кавказа. Изд-во «Кавказская здравница», Минеральные Воды, 2008. Гл. «Медовые водопады». С. 47-50.
Rəhman Abdullayev (şəhid)
Rəhman Qafar oğlu Abdullayev — Birinci Qarabağ müharibəsi şəhidi.
Hərbi xidməti
Rəhman Abdullayev 1976–1978-ci illərdə hərbi xidmətdə olmuşdur.
1993-cü il martın 18-də ehtiyatda olan zabit kimi milli ordu sıralarına çağırılmışdır. O, əvvəlcə 877 saylı hərbi hissənin motoatıcı taborunun bölük komandiri vəzifəsində xidmət etməyə başlamış, sonra isə düşmənin Füzuli rayonuna etdiyi hücumu ilə əlaqədər, ön cəbhədə gedən döyüşlərin şiddətlənməsi səbəbindən Rəhman Abdullayev tabeliyində olan bölüklə birlikdə 877 saylı hərbi hissədən Füzuli rayonunda yerləşən 702 saylı hərbi hissəyə göndərilmiş, motoatıcı briqadada motoatıcı taborun bölük komandiri vəzifəsində xidmətini davam etdirmişdir.
Rəhman Abdullayev xidmət etdiyi hərbi hissənin düşmənlə təmas nöqtəsində yerləşməsi səbəbindən tabeliyində olan hərbi qulluqçularla birlikdə döyüşlərdə iştirak etmişdir. O, iştirak etdiyi döyüşlərdə bir neçə dəfə yaralanmış, lakin yenidən döyüşlərə qatılmışdır.
Rəhman Abdullayev Füzuli rayonunun Aşağı Əbdülrəhmanlı kəndinin işğaldan azad edilməsi uğrunda 1994-cü il yanvar ayının əvvəllərində yenidən döyüşlərə qatılmış və kəndin bir hissəsi işğaldan azad edilmişdir. Həmin döyüşlərdə erməni silahlı qüvvələri böyük itki verərək kənddəki mövqelərini bir qədər geri çəkməyə məcbur olmuşlar.
1994-cü il yanvar ayının 10-da düşmənin gecə saatlarında qəfildən etdiyi hücum zamanı Rəhman Abdullayev və tabeliyindəki cəbhə yoldaşları düşmən mühasirəsinə düşərək qəhrəmancasına şəhid olmuşlar.
Ailəsi
Rəhman Abdullayev ailəli olmuş və iki övladı yadigar olaraq qalmışdır.
Muəmmər Z.A.
Muəmmər Zainəl Əsyikin — İndoneziya əsilli Qari və hafiz.
Ta' Qali
Ta' Qali — Maltada yerləşən kənd. İkinci Dünya Müharibəsi dövründə burada hərbi aerodrom yerləşirdi.
İctimai seçim
İctimai seçim və ya ictimai seçim nəzəriyyəsi — “siyasət elminin ənənəvi problemlərini həll etmək üçün iqtisadi vasitələrin istifadəsidir”. Məzmununa siyasi davranışın öyrənilməsi daxildir. Siyasət elmində bu, özünə xidmət edən agentləri (seçicilər, siyasətçilər, bürokratlar) və onların qarşılıqlı təsirlərini araşdıran, müxtəlif yollarla - məsələn, standart məhdud yardım proqramı maksimumlaşdırma, oyun nəzəriyyəsi və ya qərar nəzəriyyəsindən istifadə etməklə təmsil olunan müsbət siyasi nəzəriyyənin bir alt hissəsidir.
İctimai seçim təhlili kökündən müsbət təhlilə (“nədir”) əsaslanır, lakin tez-tez bir problemi müəyyənləşdirmək və ya konstitusiya qaydalarına (yəni konstitusiya iqtisadiyyatı) təkmilləşdirmələri təklif etmək üçün normativ məqsədlər üçün (“nə olmalıdır”) istifadə olunur.
İctimai seçim nəzəriyyəsi eyni zamanda sosial seçim nəzəriyyəsi, fərdi maraqları, sərvət və ya səsləri birləşdirmək üçün riyazi bir yanaşma ilə sıx əlaqəlidir. Çox erkən iş hər iki aspektlə məşğul idi və hər iki sahə də iqtisadiyyat və oyun nəzəriyyəsi vasitələrindən istifadə edirdi. Seçici davranışı dövlət qulluqçularının davranışına təsir göstərdiyindən, ictimai seçim nəzəriyyəsi çox vaxt sosial seçim nəzəriyyəsinin nəticələrindən istifadə edir. Xalq seçiminin ümumi metodları da dövlət iqtisadiyyatına aid edilə bilər.
İnkişafı
Müasir ictimai seçim nəzəriyyəsinin başlanğıcı İsveç hökumətşünası Knut Wicksell'in (1896), hökuməti siyasi mübadilə, bir xidmət üçün bir lütf kimi görən, vergilərlə xərcləri birləşdirən fayda prinsipini formalaşdırdığı idi.
Bəzi sonrakı iqtisadi təhlillər, hökumətə “cəmiyyət üçün bir növ rifah funksiyasını maksimum dərəcədə artırmağa” çalışmış kimi davranmaq və iqtisadi subyektlərin xüsusiyyətlərindən fərqli olaraq, məsələn, iş kimi təsvir edilmişdir. Bunun əksinə olaraq, ictimai seçim nəzəriyyəsi, dövlət maraqlarını güdməklə yanaşı, öz mənfəətləri naminə hərəkət edə bilən məmurlardan ibarət olan hökuməti modelləşdirir, məsələn büdcəni maksimum dərəcədə artıran bürokratiya modelində, bəlkə də səmərəlilik hesabına.
Müasir ictimai seçim nəzəriyyəsi, bəzən “ictimai seçimin qurucu atası” olaraq da adlandırılan Dunkan Blek işinə qayıdır. 1948-ci il tarixli Komitələr və Seçkilər Nəzəriyyəsi (1958) ilə sona çatan məqalələrində və daha sonra Qara ümumi formal metodlara əsaslanaraq daha ümumi İqtisadi və Siyasi Seçim Nəzəriyyəsinə doğru birləşmə proqramı hazırladı, orta seçicinin nəzəriyyəsinə çevriləcək əsas konsepsiyalar inkişaf etdirdi və səsvermə nəzəriyyəsi üzərində əvvəlki işləri yenidən kəşf etdi.
Kennet Errounun (1951) sosial seçimi və fərdi dəyərləri nəzəriyyənin formalaşmasına təsir etdi. Digər mühüm əsərlər arasında Anthony Downs (1957) Demokratiyanın İqtisadi Nəzəriyyəsi və Mankur Olson (1965) Kollektiv Fəaliyyətin Məntiqi vardır.
Ceyms Bükenen və Qordon Tullokun müəllifləri "Razılığın hesablanması: Konstitusiya Demokratiyasının məntiqi əsasları" (1962), xalq seçimində mühüm mərhələlərdən biri hesab olunur. Xüsusilə, ön sözdə kitabı azad bir cəmiyyətin "siyasi təşkilatı haqqında" təsvir edilir. Ancaq onun metodologiyası, konseptual aparatı və analitikası "mahiyyəti belə bir cəmiyyətin iqtisadi təşkilatı olan bir intizamdan qaynaqlanır" (1962, İndiki dəyər). Kitab konstitusiya demokratiyasının inkişafının müsbət iqtisadi analizinə, lakin etik razılıq kontekstində dayanır. Razılıq, siyasət dəyişikliyi və yekdillik üçün Pareto səmərəliliyi kimi bir təzminat prinsipi şəklində və ya ən azı etirazın olmaması ictimai seçim üçün başlanğıc nöqtəsidir.
Biraz sonra ehtimal səsvermə nəzəriyyəsi, çox ölçülü bir məkanda Neş tarazlığını necə tapacağını göstərən orta seçici nəzəriyyəsini əvəz etməyə başladı. Nəzəriyyə daha sonra Peter Kaflin tərəfindən rəsmiləşdirildi.
Qərar müddətləri və vəziyyəti
İctimai seçim nəzəriyyəçiləri tərəfindən öyrənilən mövzunu təşkil etməyin bir yolu dövlətin özünün təməllərindən başlamaqdır. Bu prosedura görə ən əsas mövzu hökumətin mənşəyidir. Anarxiya, avtokratiya, inqilab və hətta müharibə ilə bağlı bəzi işlər görülsə də, bu sahədəki tədqiqatların əksəriyyəti konstitusiya qaydalarının kollektiv seçiminin əsas problemi ilə məşğul olmuşdur. Bu iş bir hökumət qurmaq istəyən bir qrup insanı əhatə edir və daha sonra üzvlərin razılaşdırdığı hökumət funksiyalarını yerinə yetirmək üçün lazım olan agentləri işə götürmə probleminə diqqət yetirir.
Bürokratiya
Digər vacib sahə bürokratiyanın öyrənilməsidir. Adi model, ən yüksək bürokratların demokratik sistemin prezident və ya parlament olmasından asılı olaraq icra və qanunverici qolların başçısı tərəfindən seçildiyini təsvir edir. Büro rəisinin tipik obrazı onu təyin edənləri razı salmaq istəyən, sabit əmək haqqı olan birisidir. İkincisi onu az-çox istədiyi kimi işə götürmək və işdən azad etmək hüququna malikdir. Bununla birlikdə, bürokratların əsas hissəsi vəzifələri və maaşları, təyin olunmuş büro rəhbərləri tərəfindən böyük dəyişikliklərdən dövlət qulluğu sistemi tərəfindən qorunan məmurlardır. Bu görüntü çox vaxt mənfəəti istehsal və satışın müvəffəqiyyətindən asılı olan, mənfəəti maksimum dərəcədə artırmağa çalışan və ideal bir sistemdə işçilərini öz istəyi ilə işə götürə və işdən azad edə bilən iş sahibinin nümayəndəsi ilə müqayisə olunur. Uilyam Niskanen ümumiyyətlə bürokratiya ilə bağlı ictimai seçim ədəbiyyatının qurucusu kimi qəbul edilir.
Anal tıxac
İstifadəsi
Anal tıxacların istifadəsindən əvvəl tıxacın və anus dəliyinin xüsusi vasitələr ilə sürüşkən hala gətirilməsi tövsiyə olunur. Bu, arzuolunmaz qıcıqlanmanın və yaralanmanın qarşısını almaqda kömək edir.
Təmizlənməsi
Anal tıxaclar adətən sabun və su ilə və ya müxtəlif seks oyuncaq təmizləyiciləri ilə təmizlənə bilər. Bununla belə anal tıxac alan zaman qutunun içərisindəki təlimatlar mütləq oxunmalıdır.
Qırğızıstan Kənd Təsərrüfatı İnstitutu
Konstantin Skryabin adına Qırğızıstan Kənd Təsərrüfatı İnstitutu — SSRİ və Qırğızıstanda mövcud olan ali təhsil müəssisəsi.
Tarixi
Konstantin Skryabin adına Qırğızıstan Milli Aqrar Universiteti (Qırğızıstan Kənd Təsərrüfatı İnstitutu), Qırğızıstan SSRİ Xalq Komissarlığı İdarə Heyətinin "Zoovetinstitutun təşkili haqqında" 30 yanvar 1931-ci il tarixli qərarı əsasında qurulmuşdur. Universitetin təşkili iki il çəkdi və 1933-cü ildə Qırğızıstan Zooloji və Baytarlıq İnstitutu adı ilə işə başladı. 1927-1933-cü illərdə Qırğızıstan ASSR Xalq Komissarları Sovetinin sədri olan Yusup Abdraxmanoviç Abdraxmanov onun yaranmasında birbaşa iştirak etmişdir. Tələbələrin ilk qəbulu 53 nəfər idi.
1938-ci ildə institutda yem istehsalında aqronomların hazırlanması üçün aqronomiya fakültəsi açılmış və eyni zooveterinariya institutunda Qırğızıstan Kənd Təsərrüfatı İnstitutu adlandırılmışdır. 1949-cu ildə orada suvarma və drenaj fakültəsi, 1952-ci ildə kənd təsərrüfatının mexanizasiyası fakültəsi açıldı. 1970-ci ildə Qırğızıstan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda İqtisadiyyat fakültəsi açılmışdır.
Böyük Vətən Müharibəsinin başlanğıcında, SSRİ Elmlər Akademiyasının Frunze-ya boşaldılmış Bioloji şöbəsi ümumilikdə respublikada və xüsusən kənd təsərrüfatı institutunda kənd təsərrüfatı elmlərinin inkişafına əhəmiyyətli təkan verdi. 1945-ci ilin noyabrından bəri Qırğızıstan Kənd Təsərrüfatı İnstitutuna 1943-1952-ci illərdə SSRİ Elmlər Akademiyasının Qırğızıstan filialına rəhbərlik edən görkəmli alim, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı - Konstantin İvanoviç Scriabinin adı verilmişdir.
1972-ci ildən etibarən Qırğızıstan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunda aşağıdakı fakültələr fəaliyyət göstərirdi: aqrotexniki, zootexniki, baytarlıq, kənd təsərrüfatının mexanizasiyası, suvarma və drenaj, iqtisadi, kənd təsərrüfatı mütəxəssislərinin ixtisas təhsili və qiyabi, habelə 41 kafedra. Hazırlıq şöbəsi, aspirantura, 90 tədris laboratoriyası var idi; kitabxana (350 min saxlama vahidi). 1972-ci ildə institutda beş mindən çox tələbə təhsil aldı, 11 professor və elmlər doktoru, habelə 90 dosent və elmlər namizədi olmaqla 300-ə yaxın müəllim çalışdı.
Fəaliyyəti
1996-cı ildə Kənd Təsərrüfatı İnstitutu. Konstantin Skryabin adına Aqrar Akademiyaya çevrildi və akademik Camin Akimaliyev ikinci dəfə respublikanın aqrar universitetinə rəhbərlik etdi. Bu dövrdə aqrar elm və təhsilin istehsal ilə inteqrasiyası həyata keçirildi.
31 oktyabr 2001-ci ildə Konstantin Skryabin adına Aqrar Akademiya Qırğızıstan Aqrar Universiteti olaraq yenidən təşkil edildi, professor Batırali Sıdıqov rektor olaraq çalışdı.
2008-2010-cu illərdə Tursunbay Kubatbekov adına Aqrar Universitetinin rektoru idi.
2009-cu ildə Aqrar Universitet "Milli" adına layiq görülmüşdür. 2010-cu ildə Qırğızıstan Respublikası Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, professor Rısbek Nurgaziev rektor təyin edildi.
12 mart 2021-ci ildə İ. Adına Qırğızıstan Milli Aqrar Universitetinin rektoru. KI Skryabin, Qırğızıstan Respublikası Milli Elmlər Akademiyasının Müxbir Üzvü, professor Rısbek Nurqaziyev təyin edildi.
31 oktyabr 2001-ci ildə Konstantin Skryabin adına Aqrar Akademiya Qırğızıstan Aqrar Universiteti olaraq yenidən təşkil edildi.
2009-cu ildə Aqrar Universitet "Milli" adına layiq görülmüşdür.
Universitet respublikanın beş əsas universitetindən biridir. Respublika iqtisadiyyatının aqrar sektoru üçün yüksək və orta ixtisas səviyyəli elmi-pedaqoji kadrların hazırlanmasını və yenidən hazırlanmasını təmin edir.
Universitetdə 5 mindən çox tələbə 19 kredit texnologiyası, 15 magistratura və 16 distant təhsil, aspirant və doktorantura sahələrində təhsil alır. Təhsil prosesi 300 doktoru, o cümlədən 40 doktor və 140 elm namizədi əhatə edir
Danların əməlləri
"Danların əməlləri", həmçinin "Saksonun Danimarka tarixi" və ya "Saksonun Danimarka salnaməsi"  — XII əsr Danimarka tarixşünası Sakson Qrammatikin yazdığı yarı-əfsanəvi salnamə. Əsər Danimarkanın Sorö qəsəbəsindəki bir monastırda yazılmışdır. "Danların əməlləri" Sakson Qrammatikin müəllifi olduğu ən məşhur əsəridir. Salnamə Danimarka tarixinin ən əhəmiyyətli mənbəyi hesab edilir və millətin identikliyinin formalaşmasında böyük rolu olmuşdur. Əsər həmçinin Estoniya və Latviya tarixindən bəhs edən ən qədim sənəddir.
Əsər Danimarka dini xadimi Lund yepiskopu Absalomun sifarişi ilə latın dilində yazılmış on altı kitabdan ibarətdir. "Danların əməlləri" əfsanəvi Kral Danın həyatından başlayaraq 1185-ci ilə qədər Danimarka tarixini, bir qədər də Skandinaviya tarixini təsvir edir. Salnamənin barəsində məlumat verdiyi son mövzu danların indiki Almaniyanın şimalında, Şlezviq-Holşteyn vilayətində yaşayan slavyan xalqı olan vendləri məğlub etməsidir. Əlavə olaraq, salnamə Avropanın orta əsr tarixi barədə skandinav perspektivdən məlumat verir. Əsərin əsas məqsədi mənəvi cəhətdən konstruktiv olmaq və Danimarkanın tarixini şərəfləndirməkdir. Salnamənin ədəbi əhəmiyyəti tarixi əhəmiyyətindən daha yüksəkdir.
Məzmunu
Lund yepiskopu Absalonun sifarişi ilə latın dilində yazılan əsər 16 kitabdan ibarətdir. Salnamə əfsanəvi Kral Dandan VI Knuda qədər Danimarka krallarından bəhs edir və 1185-ci ildə vendlərin məğlub olması ilə sona çatır. Əsər zəngin və mürəkkəb bir dildə, əsasən nəsrlə yazılmışdır, ancaq şeriyyət elementlərinə də malikdir.
"Saksonun Danimarka tarixi" əsəri tarixi doğruluğu sual altında olan mənbələrdən ibarətdir. O, islandiyalıların şifahi əhvalatlarına qulaq asmış, qədim əsərlərdən, daşlar üzərində yazılmış mətnlərdən və yepiskop Absalonun dediklərini qeyd etmişdir. Saksonun salnaməsi tamamilə tarixi bir əsər deyildi və daha çox “Saksonun öz ağlı və vaxtının bir məhsulu” idi. O, Danimarkanın qədimi dövrü barədə tarixi və mifik məlumatları bir araya yığmış, onları danların keçmişi haqda öz düşüncələri ilə yenidən işləmişdir.
Bu on altı kitab iki hissəyə bölünür. İlk doqquz kitab əfsanələr haqdadır və altmışdan çox əfsanədən bəhs edir. Saksonun "Skyöldunqa saqası" və "Anqlosakson xronikası" əsərlərinin latın dilindəki variantlarını oxumuş olması ehtimal olunur. Səkkizinci kitabın sonunda Saksonun Bremenli Adam, "Roskille xronikası" və Sven Aqqesenin "Danimarka tarixi" əsəri kimi mənbələrdən istifadə etməsi ehtimal olunur. Doqquzuncu kitab Qoca Qorm ilə bitir və beləliklə ilk gerçək Danimarka kralı barədə olan sənədi təmsil etmiş olur. Onuncu, on birinci, on ikinci və on üçüncü kitablar Mavidiş Harolddan və XII əsrin ortalarına qədər baş vermiş hadisələrdən bəhs edir. Miqyas baxımdan uzun olan on dördüncü kitab və bir qədər qısa olan on beşinci kitab Danimarkada vətəndaş müharibəsi və Böyük Valdemarın hakimiyyətindən bəhs edir.
İlk dörd kitab danların təməlindən və Kral Dandan, eləcə də Danimarkanın İsa Məsihdən əvvəlki dövrdəki tarixindən bəhs edir. Çağdaş mənbələr Danimarkanın birinci kralının Saksonun dediyinin əksinə, Skyöldün olduğunu iddia edirlər. Növbəti dörd kitab Danimarkanın İsa Məsihdən sonrakı dövrdəki tarixindən bəhs edir. Doqquzuncu, onuncu, on birinci və on ikinci kitablar xristianlaşmış Danimarkadan, on üçüncü, on dördüncü, on beşinci və on altıncı kitablar isə Danimarkanın Saksonun həyatı dövründəki tarixindən bəhs edir. Tarixçilər Qrammatikin əsərin Müqəddəs Knud və Böyük Valdemarın hakimiyyətindən bəhs edən ikinci hissəsi son səkkiz kitabın yepiskop Absalonun dediklərinə əsaslandığına inanırlar. Yepiskop Absalon 1202-ci ildə, əsər hələ də natamam ikən vəfat etmişdir.
Məqsədi
Sakson Qramatik "Danların əməlləri" əsərinin müqəddiməsində yazır:
Yepiskop Absalon Danimarka tarixinin hansısa bir sənədə qeyd edilməmisini artıq qəbul edə bilmirdi. Buna görə də o, bu vəzifəni öz katibi olan Sakson Qrammatikə “onun ən nalayiq xidmətçisi”nə həvalə edir. Digər millətlərlə müqayisədə, ədəbi abidəyə malik olmayan Danimarka şirkətləri kasıb hesab edilirdi.
Kilsənin "Danların əməlləri" kimi bir əsəri maliyyələşdirməsinin əsas səbəbi Danimarkanın, xüsusən də Danimarka kilsəsinin müstəqilliyini vurğulamaq idi. Danimarkada vətəndaş müharibəsinin vəziyyətlərinə sərt və aydın reaksiyalar var idi. Müqəddəs Roma imperatoru bir-birləriylə vuruşan tərəflərin birini dəstəkləyirdi. Bu isə Danimarkanın iki, 1157-ci ildə isə üç hissəyə bölünməsinə gətirib çıxarmışdır.
Vətəndaş müharibəsi zamanı Danimarka kilsəsi Roma papasının əleyhinə olan Müqəddəs Roma imperatorunun nəzarəti altında idi. Əsər Lund yepiskopu Absalon yerinə, Hamburq yepiskopunun maraqlarını dəstəkləyən Bremenli Adama qarşı bir əks-cavab idi. Buna baxmayaraq, Bremenli Adam yazdıqlarında danimarkalıların lehinə idi və onun ömrünün son dövrlərində Hamburq yepiskopu olan Adalbertə qarşı sərt məzəmmət ifadə edirdi. Mədəni baxımdan salnamə bütpərəstlikdən xristianlığa geç keçmələrinə rəğmən, danların qədim mədəniyyətə və Qərbi Avropa Roma-Katolik mədəni sferasında mühüm bir yerə sahib olduqlarını sübut edən önəmli bir sənəd idi.
Əsərin pedaqoji və elmi məqsədi də var keçmişin idealları ilə indinin zərifliyinin müqayisəsi. Sakson döyüşlərin əbədi ruha yox, ancaq fani bir bədənə zərər verə biləcəyini deyir.
Əhəmiyyəti
thumb|left|[[Sakson Qrammatik. Norveç rəssamı Luis Mu tərəfindən təsvir edilmişdir. XIX əsrin axırları və ya XX əsrin əvvəlləri.]]
"Danların əməlləri" salnaməsinin bəzi xüsusiyyətləri Şekspirin Uilyam Şekspirin "Danimarka şahzadəsi Hamletin faciəvi əhvalatı" faciəsinin əsasını təşkil edir. Ehtimal olunur ki, Şekspir bu əsərdəki Danimarka şahzadəsi "Amlet"in əhvalatını özü oxumayıb və sadəcə şifahi variantına qulaq asıb. Şekspir Hamlet adını Amletin anaqramması olaraq istifadə edib. Saksonun üçüncü və dördüncü kitablarda təsvir etdiyi versiyası Şekspirin faciəsinə çox bənzəyir. Saksonun versiyasında Danimarka kralı Rorik iki qardaşa Orvendil və Fengiyə Yutlandiyanın hakimiyyəti verir. Çox keçmədən Orvendil Kral Rorikin qızı Gerut ilə evlənir. Amlet onların birinci və tək övladı olur. Fengi qardaşının evlənməsinə çox qəzəblənir və Yutlandiyanın yeganə hakimi olmaq istəyir. Buna görə də o, Orvendili qətlə yetirir. Fengi Gerutla evlənir və özünü Yutlandiyanın yeganə hakimi elan edir. Amlet atasının intiqamını almaq və Yutlandiyanın yeni kralı olmaq üçün əmisinə sui-qəsd planlayır. Sakson bu əhvalatı 1216-cı ildə yazıb-qurtarır. Bu dövrdə yeni Lund yepiskopu Anders Sunesen idi. Sakson əhvalatın müqəddiməsində yepiskopların hər ikisinə, eləcə də hakimiyyətdə olan Müzəffər Valdemara öz minnətdarlığını bildirmişdir.
Əsərin ən köhnə hissəsin tarixi dəyəri Saksonun yazdığı hekayələrin hansı mənbələrə əsaslanması ilə bağlıdır. O, tarixi insanları bu mənbələrdən bir-birinə bənzər hala gətirir, baxmayaraq ki, yadaşıqları dövrlər arasındakı fərqlər bir-birlərinə aid bir şey ola biləcəyini istisna edir. Ehtimal olunur ki, Sakson ən qədim dövrlərdən Danimarka tarixinin izahlı təsvirinin təqdim edilməsinin vacib olduğuna inanırdı. Buradakı ən aydın nümunə, Danimarkanın xilaskarı Tiranın atasının Ağılsız Etelred olaraq verilməsidir, ancaq tarixçilərə məlumdur ki, Hatelrad Tiranın nəvəsi, hətta nəticəsi yaşında idi. Sakson Uesseks kralı I Etelredi düşünməmişdisə, bu adın ortaya çıxmasının səbəbi Saksonun Harald Klaka məktub göndərmiş Hattelradı qəsdən səhv bir şəkildə təqdim etməsi ola bilər. Şübhəsiz ki, Saksonun ədəbi təqdimatındakı Frode Fredegodun Roma imperatoru Qay Yuli Sezar Oktavian Avqusta əsaslanıb. Onların ikisi də sülh şəraiti yaradan cahanşümul hakimdirlər və Məsihin davamçıları hesab edilirlər. Frode Fredegodun krallığı Oktavian Avqustun krallığı ilə paralellik daşıyır. Fredegod ilk öncə Baltik dənizinin sahillərində, daha sonra Şimal dənizinin sahillərində hökmranlıq sürmü, Avqust isə Aralıq dənizinin sahillərində hökmranlıq sürmüşdür.
Sakson Qrammatikin əsərləri ilə İslandiya və Norveç mənbələri, eləcə də Danimarka tarixşünası Sven Aqqesenin verdiyi məlumatlar arasında böyük fərqlər var. Fərqliliklərə adətən Saksonun nəzmi və onun şəxsi fikirləri səbəb olur. Nümunə olaraq, Qrammatikin Tiranın əhvalatını təqdim etmək tərzi Sven Aqqeseninkindən daha təəccübləndiricidir. Qrammtik bu dəyişikliklər və nəzminə görə tez-tez tənqid olunur.
"Danların əməlləri" orta əsrlərdə latın dilində danışa bilən yeganə sosial təbəqə olan elita üçün nəzərdə tutulmuşdur. Baxmayaraq ki, salnamə bu qədər məhdudi bir auditoriyaya sahibdir, əsər növbəti illərdə çox məşhurlaşmışdır. Digər tərəfdən, əsər Danimarka tarixi ədəbiyytı üçün önəmli bir mənbəyə çevrilmişdir. Əsər 1514-cü ildə yenidən aşkarlanmışdır və 1575-ci ildə Danimarka dilinə tərcümə edilmişdir. Daha sonra əsər Nikolay Frederik Severin Qrundtviq tərəfindən tərcümə edilmişdir. Bir sıra Danimarka şairləri salnamədəki mif və əfsanələrdən ilhamlanaraq şeirlər yazmışdılar. Danimarka tarixçilərinin yalnız kiçik bir hissəsi daha çox Saksonun salnaməsi ilə tanınan Anql Uffa, Hrolf Kraki və Raqnar Lodbrok kimi əfsanəvi krallara etina eləmir.
Mənbə və ilham
Əsər latın dilində, elmi və mürəkkəb şəkildə yazılmışdır. Sakson Qrammatik salnamənin latın dilinin romalılar tərəfindən Oktavian Avqustun dövründə, təqribən 0-cı illərdə istifadə edilən klassik latın forması ilə yazmışdır. Latın dilinin bu forması orta əsrlərdə istifadə edilən formasından çox fərqlənirdi.
Sakson Qrammatik yazılış üslubunun ilham mənbəyi olaraq Kvint Kurtsi, Ovid, Valeri Maksim, Yunian Yustin, Vergili, Horatsi və Martsian Kapella kimi latındilli yazıçılardan istifadə etmişdir. Sakson orta əsr tarixçiləri olan "Anql xalqının kilsə tarixi" əsərinin müəllifi Möhtərəm Beda, Pavel Diakon, Solsberili İohann, norman salnaməçisi və "Normandiya tarixi" əsərinin müəllifi Sen-Kantenli Dudodan da ilham almışdır. Buna baxmayaraq, onun müəllifi olduğu "Danların əməlləri" əsərinin yazılış üslubu daha çox Monmuntlu Qalfridin müəllifi olduğu "Britaniya krallarının tarixi" əsərinin yazılış üslubuna bənzəyir.
Sakson Qrammatikin hansı mənvələrdən istifadə etməyi sual altındadır. Tarixi mənbələrdə Qərbi Roma imperiyasının tarixinin xülasəsinin bir nüsxəsi Sakson tərəfindən kafedraldan götürülmüş, lakin bir müddət sonra Sorö monastrına geri qaytarıldığı verilib.
Xronologiyası
"Danların əməlləri" əsərində heç bir formada hətta hadisələr üçün belə müəyyən bir tarix verilmədiyindən əsər xronik hesab edilmir. Salnamənin birinci hissəsi həm fərdlərin yaşadığı tarixləri, həm də ki, hadisələrin baş verdiyi tarixləri təyin etməkdə problemlər yaradır. Dəqiq şəkildə verilən yeganə tarix beşinci kitabda İsa Məsihin anadan olmasıdır. Bu konteksdə İsa Məsihin doğulduğu dövrdə kral Frode Fredeqod sülh içində yaşayırdı. Əsərin yeganə müəyyən tarixi ilk doqquz kitabdakı şəxslərin yaşadığı tarixləri və hadisələrin baş verdiyi tarixləri müəyyənləşdirməkdə kömək edir. Saksonun haqqında məlumat verdiyi nəsillər sayıldıqda, əsərdəki ilk hadisənin təxminən e.ə. 600-cü ildə baş verdiyi aşkarlanır.
"Danların əməlləri" əsəri yazıldığı ilk dövrlər və kitabların yazıldığı ardıcıllıq tarixi interpretasiyalardan ibarətdir. Tarixşünaslar adətən əsərin 1208-ci ildən əvvəl yazılıb-qurtarmadığı faktını ortaya atırlar. On altıncı və sonuncu kitabda haqqında məlumat verilən son hadisə kral VI Knudun qraf I Boquslavın (11301187) hakimiyyəti dövründə Pomeraniyadakı vendləri məğlub etməsidir. Buna baxmayaraq, əsərin yepiskop Anders Sunesenə həsr olunan müqəddiməsində danların 1208-ci ildə Elba çayının şimalındakı əraziləri fəth etməsi barədə məlumat verilir.
Əsərdəki bütün mətnin demək olar ki, dörddə birini saxlayan on dördüncü kitabında verilən son məlumat Absalomun 1178-ci ildə yepiskop təyin edilməsidir. Bu böyük kitab və Absalomun bu kitabda kral Böyük Valdemardan daha çox yer tutması onun yazılan ilk kitab olması və kolleksiyadan ayrı, müstəqil şəkildə yazılması ehtimalını daha da inandırıcı edir. Sakson daha sonralarda on beşinci və on dördüncü kitabları yazaraq ilkin əsərin həcmini artırmaq istəmişdir. O, bu kitablarda kral Böyük Valdemarın hakimiyyətinin son illərindən və VI Knudun hakimiyyətinin ilk ilindən bəhs edir.
Ehtimal olunur ki, Sakson daha sonra on birinci, on ikinci və on üçüncü kitabları yazmışdır. Sven Aqqesenin təqribən 1186-cı ildə yazdığı "Danimarka krallarının qısa tarixi" əsərində Saksonun Kral və onun oğulları, yəni on birinci, on ikinci və on üçüncü kitablarda haqqında yazılan Sven II Estridsen barədə əsər yazmaq qərarına gəldiyini yazır. Sakson daha sonra ik on kitabı yazmışdır.
Əlyazma
Orijinal salnamənin dörd fraqmenti Anj fraqmenti, Lassen fraqmenti, Kall-Rasmussen fraqmenti və Plezner fraqmentindən başqa bütün hissələri qeyb olub. Anj fraqmenti geridə qalan fraqmentlər arasındakı ən böyüyüdür və Saksonun öz dəstxəti ilə yazıldığı sübut edilən yeganə fraqmentdir. O birisi fraqmentlərin hamısı təxminən 1275-ci ildə köçürülüb. Bütün fraqmentlər Kopenhagen Kral Kitabxanasında saxlanılır.
Nəşriyyat
thumb|right|Salnamənin [[Kristiyen Pedersen buraxılışının üzlüyü. Paris şəhəri, 1514-cü il.]]