cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tovma Artsruni
Həyatı və yaradıcılığı
thumb|220px|right|1852-ci il nəşrinin üz qabığı Tarixçinin tərcümeyi-halı məlum deyil. Yalnız məlumdur ki, görkəmli feodal sülaləsi olan Artsrunilər nəslindən olub. IX əsrin ikinci yarısında – X əsrin birinci onilliklərində yaşayıb-yaratmışdır. Zamanəmizə qədər gəlib çıxmış «Artsruni xanədanının tarixi» əsərini 880-cı ildə yazmağa başlamış və 910-cu ilə qədər davam etdirmişdir.
Riçard Nagi
Riçard Nagi (9 mart 1993) — Slovakiyalı üzgüçü. Riçard Nagi Slovakiyanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Riçard Nagi birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 1500 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 15:26.48 saniyəlik nəticəsi ilə 34-cü yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Zəkiyyə Mustafayeva
Zəkiyyə Mustafayeva — Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin sədr müavini, "Tərəqqi" medalı təltif olunub.
Həyatı
Zəkiyyə Mustafayeva 1968-ci ildə Bakı şəhərində anadan olub. Azərbaycan Tibb Universitetinin Pediatriya fakultəsini fərqlənmə diplomu ilə bitirib, daha sonra Xəzər Universitetində ictimai sağlamlıq ixtisası üzrə magistr dərəcəsi alıb. Hazırda London Universitetinin Gigiyena və Tropik Təbabət üzrə London Məktəbinin magistrantıdır.
Fəaliyyəti
Əmək fəaliyyətinə 1996-cı ildə başlayıb. 1996-2009-cu illərdə səhiyyə sahəsində dövlət və özəl müəssisələrdə, o cümlədən beynəlxalq təşkilatlarda inzibati vəzifələrdə işləyib. 2010-2018-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyində Aparat rəhbəri vəzifəsində çalışıb.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 23 iyul 2020-ci il tarixli Sərəncamı ilə Azərbaycan Respublikasının Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin sədr müavini vəzifəsinə təyin edilib.
Mükafatları
Zəkiyyə Mustafayeva Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 13 iyun 2016-ci il tarixli Sərəncamı ilə səhiyyə sahəsində səmərəli fəaliyyətinə görə “Tərəqqi” medalı ilə təltif edilib.
Şəhriyar İmanov
Şəhriyar İmanov (21 aprel 1989, Bakı, Azərbaycan SSR) — azərbaycanlı tarzən, Azərbaycan Respublikasının əməkdar artisti
Həyatı
Şəhriyar Ayaz oğlu İmanov 21 aprel 1989-cu ildə Bakı şəhərində ziyalı ailəsində anadan olub. İlk musiqi təhsilini 1994-cü ildə 4 №li musiqi məktəbində almışdır. 2002-ci ildə Bülbül adına orta ixtisas məktəbinə daxil olmuşdur. Azərbaycan Milli Konservatoriyasında bakalavr və magistr təhsili almışdır.
Fəaliyyəti
2013-cü ildə Azərbaycanda keçirilən III Beynəlxalq muğam aləmi festivalının I yerinə layiq görülmüşdür. Bundan sonra onun yaradıcılığında xarici səfərlərin sayı artmaqla yanaşı, muğam ifaçısı Qoçaq Əsgərov, caz ifaçısı İsfar Sarabski ilə yaradıcılıq əlaqələri yaranır. ABŞ-də "Sxsw music festival"ında, İsraildə "Oud festival"ında, Çində "Shanxai world music festival"ında, Fransada "Midem" festivalında , İsveçrə "Montreux jazz festival"ında, Almaniyada "Rudolshtat folk music" festivalında iştirak etmişdir. Bundan başqa Yunanıstanda, İtaliyada, Çexiyada, Avstriyada, Ukraynada, Moskvada, İsveçrədə, Kiprdə, Hindistanda müxtəlif konsert proqramları ilə çıxış etmişdir.
Zülqərneyn
Zülqərneyn — İslamın müqəddəs kitabı Qurani Kərimin Kəhf surəsində adı keçən saleh insan. Lakin, bəzi alimlər onu Allahın peyğəmbəri hesab edirlər. Bəzi mənbələrə görə onun əsl adı İskəndər olmuşdur. Hansı dövrdə yaşadığı bilinmir. Yəcuc və Məcuc qövmlərinin qarşısına sədd tikmişdir.
Kimliyi
Bəziləri onu Makedoniyalı İsgəndər, bəziləri II Kir, bəziləri I İmrul-Qays bəziləri I İrakli, bəziləri I Dara, bəziləri Gilqameş, bəziləri Bilgə kağan, digərləri isə Qara Xanın oğlu Oğuz Xan sayır.
Adının mənası
"Zülqərneyn" adı ərəbcədir (ذو القرنين) və ərəbcə "Zül-qarnəyn" kimi oxunur. Mənası "İki buynuz sahibi" deməkdir.Bəziləri bu adı belə yozurlar ki, Zülqərneynə o ləqəb ona görə verilmişdir ki, onun dəbilqəsində iki buynuz var idi. Digərləri isə bu adı belə yozurlar ki, Zülqərneynin ləqəbi ona görə belə idi ki, onun dövləti Şərqi də,Qərbi də əhatə etmişdi.
Doria-Pamfili qalereyası
Doria Pamfili qalereyası (it. Galleria Doria Pamphilj) - Roma da via del Korso küçəsində yerləşən Doria-Pamfili sarayının şəxsi zəngin incəsənət, heykəltəraşlıq və mebel kolleksiyasıdır. Kolleksiyanın ən güclü tərəfi XVII əsr italyan rəssamlığıdır.
Tarix
alt=|left|thumb|150x150px| Doria Pamfili Qalereyası Doria Pamfili qalereyası 1651-ci ildə yaradılmışdır. İki əsr ərzində bina bir neçə kübar sahib - Roma ailələrindən çıxan aristokrat varlılar - dəyişdirmişdi. Lakin sonda saray, Genuya dənizçiləri olan Doria və patrisian ailəsi Pamfili ailələrindən olan nümayəndələrinə keçdi. Hətta hal-hazırda belə sarayda bu ailələrin yetirmələri yaşamaqdadır. Sarayın tarixi Kamillo və Olimpiya Aldobrandini nin toyu ilə başlayır. Onların sayəsində biz bu gün sarayda Rafael, Tisian, Parmicanino və Bekkafuminin əsərlərini görə bilirik.
XVII əsrin ortalarında Kamillo, Karavacco ya aid 4 rəsmə sahib idi. Onlardan biri - "Yaxşı şans" ("La buona ventura") 1665-ci ildə XIV Lüdovik ə hədiyyə verilmişdi və indi də Luvr muzeyində saxlanılır. Kamillo, sonralar Klod Lorrenin bir çox Bolonya rəsmlərini və Bonello və Savelli kolleksiyalarından bir neçə əsəri satın aldı. Əlbəttə ki, kolleksiyanı saxlamaq üçün uyğun bir yerə ehtiyac var idi. Buna görə via del Korso da əvvəllər Della Rovere ailəsinə aid olan bina seçildi. Bina 1601-ci ildə Aldobrandini ailəsinə ötürülmüşdü.1678-1681-ci illər arası binaya fərqli otaqlar əlavə edildi. 1760-cı ildə Doria-Pamfili filialı Pamfililərdən alınan zaman Bronzino və Sebastyano del Pyombonun rəsmləri, qobelenlər seriyası da satın alınmışdı. Həmin qobelenlər indi Genuyada sərgilənir. 1838-ci ildə sarayın sonuncu otağının açılışı oldu və kolleksiya tamamilə satın alındı.
Saray
Ailənin sərvəti artdıqca, saray da fasiləsiz olaraq böyüyürdü və hal-hazırda Roma nın ən böyük şəxsi sarayı hesab edilir. Sarayın 500-dən çox rəsm əsərindən ibarət bədii kolleksiyası binanın 4 qalereyasında saxlanılır. Mərkəz pilləkənlə hərəkət etdikdə biz birinci mərtəbəyə (piano nobile), qədim iqamətgaha və Pussen salonuna (Salone di Poussin) çıxırıq. Pussen salonu tamamilə Nikolya Pusseni n qaynı olan rəssam Qaspar Dyuqenin rəsmləri ilə örtülüb. 1661-ci ildə Kamillo Pamfili, ondan əksəriyyəti peyzaj olan çoxlu sayda əsər sifariş vermişdi.
İkinci otaq əl ilə hazırlanmış qiymətli parçalarla bəzənməsi xarakterik olan məxmər zaldır (Sala dei Velluti). Bu parçanı İtaliyanın şimalında 1760-cı ilə qədər Doria ailəsinin yaşadığı Genuyada hazırlayırdılar. Stulların yerləşdiyi divar boyu görünən və otaq da ən çox köhnəlmiş qırmızı məxmər parçalar 1600-cü illərə aid edilir. Terrakota kafelindən hazırlanmış döşəmə də həmin dövrə aid edilir. Qonaq otağı 1700-cü illərə aid qızıl konsollar kimi qiymətli mebel ilə bəzədilib. Otaqda həmçinin Alqardi tərəfindən yaradılmış X İnnokenti və onun qardaşı Pamfilio Pamfilinin büstləri də var.
Buradan sonra 1903-cü ildə iki kiçik otağın birləşdirilməsindən sonra yaradılan bal zalına (Sala da Ballo) daxil olmaq mümkündür. Otaq Roma zadəgan ailəsindən olan gənc qadının cəmiyyətdə debüt etməsi üçün nəzərdə tutulmuşdu. Bütün perimetri boyu büllur lampalar yerləşdirilən divarlar qiymətli ipək ilə örtülüb. Orkestr üçün ayrılmış ərazidə ən çox diqqəti çəkən iki sıra simlərdən ibarət olduğu üçün nadir hesab edilən XVI-XVII əsrlərdə yaradılmış ikiqat arfadır.
Nəhayət, sarayda yaşayan ailə üzvlərinə dua etmək üçün məkan kimi yaradılmış otaqda Doria Pamfili sarayının ən böyük rəsm əsərləri kolleksiyasını görmək olar. Söhbət memar Karlo Fontana tərəfindən 1689-1691-ci illərdə layihələndirilmiş və əsrlər boyu fərqli dəyişikliklərə məruz qalmış ibadətgah otağından gedir. Bu otaqda iki relikt var: Roma katakombalarından çıxarılmış Santa-Teodorun cəsədi (daha çox möhnətkeş Feodor Tironun qalıqları kimi bilinir) və San-Custonun cəsədi (daha çox möhnətkeş Filosof İuistinin qalıqları kimi bilinir).
Zövqlü şəkildə bəzədilmiş otaqlardan sonra Roma Papası X İnnokenti tərəfindən öz rəsm əsərləri kolleksiyasını qardaşı oğlu Kamilloya ötürərək yaradılmış Doria Pamfili qalereyası gəlir. Burada həmçinin Covanni Lorenzo Bernini tərəfindən hazırlanan X İnnokentinin büstünün ilkin versiyasını da görmək olar. Heykəlin ikinci versiyası isə bir az öndə, qalereyanın birinci sağ qolunun sonundakı kiçik otaqda yerləşir. Həmin otaqda Dieqo Velaskes tərəfindən çəkilmiş X İnnokentinin portreti də saxlanılır. Rəsmdə X İnnokenti taxtda oturan formada təsvir edilib. Rəssam onun görünüşünün realistik olması üçün çox çalışıb: sağ əlində üzük, təkəbbürlü baxış, əli ilə sıxdığı məktubu detallara misal gətirmək olar. Velaskes, imzasını da həmin məktubun üzərində həkk edib.
Doria Pamfili Qalereyası, Avropa rəssamlıq tarixinə düşmüş məşhur sənətkarların rəsmlərini özündə birləşdirir: Tisian, Breyqel, Qverçino, Korrecco, Rafael, Bolonya məktəbinin nümayəndəsi Annibale Karraççi, Qvido Reni, Paolo Veroneze, Covanni Bellini, Domenikino, Parmicanino və b. Rəsm qalereyasında Romanın ən yaxşı sənət kolleksiyalarından təxminən 400 əsər var.
Doria Pamfil qalereyasının ikinci hissəsində binanın ən füsunkar otaqlarından biri yerləşir: Venesiyadan gələn qızıl çərçivələri olan bahalı güzgülərlə bəzədilmiş və Versal Sarayını xatırladan Güzgü Qalereyası (Galleria degli Specchi). Otağın Herakl haqqında mifoloji süjeti təsvir edən tavanı, 1733-cü ildə Aureliano Milani tərəfindən yaradılmışdır. Tavanın yanlarında isə Doria-Pamfili ailəsinə aid arxeoloji heykəllər var.
Sarayın ən son və ən qədim otağı, Vatikanla əlaqəsi olan Florensiyalı zadəganlar - Aldobrandini ailəsinin otağıdır (Sala Aldobrandini). Bu otaqda vaxtilə Villa Pamfilinin bağlarını bəzəyən qədim heykəllər yerləşir. Salon, İtalyan incəsənətinin tarixi üçün əhəmiyyətlidir. Belə ki, burada gənc Tisianın Salomey i təsvir edən rəsm əsərini (1511-1515) və Kamillo Pamfili tərəfindən satın alınan Karavacconun "Misirə səyahət zamanı istirahət " və "Tövbə edən Maqdalema" əsərlərini görmək olar.
Əsas zallar
thumb| [[Villa Doria Pamphilj|Palazzo Doria Pamfili]]
Nəsib Mirzəyev
Nəsib Tahir oğlu Mirzəyev (Ləkin, Cəlilabad, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin polkovniki, Vətən müharibəsinin iştirakçısı. Zəfər ordeni laureatı.
Əhliman Əzizov
Həyatı
Əhliman Əzizov 6 iyun 1990-cı ildə Qəbələ rayonunun Vəndam qəsəbəsində Ağamirzə Əzizovun ailəsində anadan olmuşdur. 1996-2007-ci illərdə orta təhsil almışdır.
Hərbi xidməti
Əhliman Əzizov Səfərbərlik və Hərbi Xidmətə Çağırış üzrə Dövlət Xidmətinin Qəbələ rayon üzrə Hərbi Komissarlığı tərəfindən hərbi xidmətə çağırılmışdır. Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin sıralarında, "N" saylı hərbi hissədə müddətli həqiqi hərbi xidmət etmişdir. Hərbi xidmətini başa vurduqdan sonra "gizir" rütbəsində xidmətini davam etmişdir.
Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin giziri olan Əhliman Əzizov 24 dekabr 2014-cü ildə Kəlbəcər rayonunun Murov dağı istiqamətində yerləşən "N" saylı hərbi hissədə xidmət zamanı Azərbaycan-Ermənistan təmas xəttində baş verən atışmada döyüş tapşırığını yerinə yetirərkən şəhid olmuşdur. Nəşi Qəbələ rayonunda torpağa tapşırılmışdır.
Bakı Dövlət Sirki
Bakı Dövlət Sirki — Şərqdə ilk sirk-teatrı.
1900–1945
1900-cü illərdə Rus sirkinin ataları sayılan Nikitin qardaşları Bakıda ilk stasionar sirk-heyvanxana açdılar. 1904-cü ildə isə onlar keçmiş "Tarqovı" və "Bolşaya Morskaya" küçələrinin tinində, indiki Nəsimi bağının yerində şərqdə ilk Sirk-teatr inşa etdirdilər.
Bu sirkdə mütəmadi olaraq Nikitinlərin rəhbərlik etdiyi qrup çıxış edirdi. 1906-cı ildə Sirk-teatrın binası yandı. Ancaq qardaşlar elə həmin il onun yerində daşdan yeni sirk binası inşa etdirdilər. 1916-cı ildə Yefimovlar Nikitin qardaşlarının sökülmüş sirkinin yerində, başqa bir sirk binası tikdilər. 1924-cü ilin dekabrında yanğın bu sirki də məhv etdi və çox keçmədi ki, Kudryavtsev burada öz sirkini qurdu. Bakıda sirkin fəaliyyət göstərdiyi bütün bu müddət ərzində onun səhnəsində Rusiyanın müxtəlif şəhərlərindən gələn sirk truppaları çıxış edirdilər. O dövrün məşhur sirk truppaları Tanti qardaşlarının, Lerrinin rəhbərlik etdiyi kollektivlər də 20-ci illərdə tez-tez Bakıya qastrollara gəlirdilər.
1930-cu ildə Bakı Sirkinin kolxoz filialının əsası qoyuldu. Bu kollektivin üzvləri yerli özfəaliyyətçilər, kəndirbazlar və xalq pəhləvanları idi.
1945–1966
1945-ci ildə Azərbaycanda ilk peşəkar sirk kollektivi yaradıldı. Bu kollektiv Bakı Sirkinin kolxoz filialının artistlərindən, Azərbaycan estrada artistlərindən və bədii özfəaliyyətçilərdən təşkil olunmuşdu. Kollektivin "Azərbaycan toyu" adlı ilk proqramını bəstəkar Üzeyir Hacıbəyov hazırlamışdı. Proqramın rejissoru Soltan Dadaşov, bəstəkarı Səid Rüstəmov, baletmeysteri Əminə Dilbazi, mətnin müəllifi Süleyman Rüstəm idi. Həmin il Azərbaycanın ilk milli sirk truppası kimi yaradılmışdır. Truppa yalnız sirk nömrələrindən ibarət olmamış, tərkibinə estrada və balet artistlərinin çıxışları da salınmışdır. İlk dəfə 1946-cı ildə Bakıda, sonra isə Moskvada və keçmiş SSRİ-nin başqa şəhərlərində nümayiş etdirilən bu proqram, 1951-ci ilədək repertuarda qaldı. Bu tamaşa zamanı səhnədə Azərbaycan toyu, qədim adət və ənənələr canlandırılır, xalq çalğı alətlərinin müşayiəti ilə milli rəqslər və sirk nömrələri ifa edilirdi. Proqramda məşhur kəndirbaz Rza Əlixan, sim üzərində rəqs edən "Ulduz bacıları" — Sona, Şəfiqə və Gülnaz, təlim görmüş itlərlə Maralxanım Şirinova, jonqlyor Xosrov Abdullayev, akrobat İsmayıl Mirzəyev, "Üç qardaş" akrobat nömrəsi ilə Nikolay Qorkovenko, Xosrov Abdullayev və Viktor Xelaya, ilanoynadan Sofu Cəfərov çıxış edirdilər. Yunis və Yusif Ağayev qardaşlarının "Nəsrəddin və Bəhlul Danəndə" səhnələri, "Zorxana" və milli güləş nümayiş olunurdu. Xalq pəhləvanı Sali Süleymanın, klounlar Qasım Məlikov və Kamal Abdullayevin çıxışları o dövrün ən yaddaqalan nömrələri idi.
1950-ci illərin əvvəlində kollektivin bədii rəhbəri Mikayıl Cəbrayılov mətnlərə Səməd Vurğunun şerlərindən parçalar salıb, milli rəqslərə yenidən quruluş verməklə, yeni musiqi və tərtibat hesabına proqramı yeniləşdirdi. Yeni proqramın bəstəkarları Soltan Hacıbəyov və Tofiq Quliyev, baletmeysteri Ələsgər Hənifəzadə, rəssamı isə Həsən Mustafayev idi. Sirk nömrələri sırasında akrobatlar Nəzirovların, illüziyaçı-manipulyator Mənsur Şirvaninin, ekvilibristlər Xəliluyevlərin, janqlyor Umarın, klounlar Qasım və Bibi oğlunun çıxışları əsas yer tuturdu.
1959-cu ildə Moskvada 2-ci Azərbaycan Ədəbiyyatı və İncəsənəti dekadasında kollektiv "Biz Bakıdanıq" proqramını nümayiş etdirdi. 1965-ci ilə qədər Bakı sirkinin repertuarında qalan bu proqramın ssenari müəllifi Fink, rejissoru Soltan Dadaşov, bəstəkarı Rauf Hacıyev, rəssamı Həsən Mustafayev, kollektivin rəhbəri Fuad Nəzirov idi. Şəfiqə Baxşəliyevanın məftillər üzərində rəqsləri, Səyavuş Şəfiyevin kaskadyorlar qrupunun, akrobat-ekssentriklər Rəsulovların, kəndirbazlar Əlixanovların, janqlyor Xosrov Abdullayevin və təlimçi İsrafil Mirzəyevin nömrələri milli ənənələr əsasında tərtib edilmişdi.
1966-cı ildə Azərbaycan Sirk kollektivinin tərkibi nəzərə çarpacaq dərəcədə dəyişdi və həmin ilin aprel ayının 15-də kollektiv, Bakı Sirkinin səhnəsində "Qayada nişanə" adlı süjetli sirk tamaşasını nümayiş etdirdi. Bu tamaşanın ssenari müəllifləri Soltan Dadaşov, Mikayıl Cəbrayılov, Kukso və Yevgeni Ryabçukov, rəssamları Almaszadə və Falkovski, bəstəkarı Rauf Hacıyev, baletmeysteri Leonov, proqramın bədii rəhbəri Səyavuş Şəfiyev idi. Əsas rolları Ağasala Rəsulov, Şəfiqə Baxşəliyeva, Əsgərov oynayırdılar. Tamaşada həmçinin kəndirbaz Cəmaləddin Zalov, Mərdanovun atlı igidləri, Nina Şubina və Tofiq Axundovun ekvilibr dueti, janqlyor Xanlar Rəsulov, klounlar Şulu və Qulu-Kamal Abdullayev və Qasım Məlikov da çıxış edirdilər.
1967–1990
1967-ci ildə Bakı sirkinin həyatında ən əlamətdar hadisələrdən biri baş verdi. Arxitektorlar Ənvər İsmayılov və Faina Leontyevanın layihəsi əsasında müasir teatr-sirk avadanlıqları ilə təchiz olunan 2000 yerlik və üç manejə (su, buz, kauçuk) malik sirk binası tikildi. Bu sovet məkanında yeganə sirk binası idi.
Co-Kis
Co-Kis — Baham adalarında adalar qrupu. İnzibati cəhətdən Qrand-Key rayonunun tərkibindədir.
Adalar Abako adalarının şimalında, Streyncer-Keydən 2,5 kilometr şimal-şərqdə yerləşir. Co-Kis 1,4 kilometr uzunluğunda bir ərazini əhatə edir. Ən böyük ada oval formasındadır, uzunluğu 600 metr və eni 300 metrdir.
Hacıəmir-i Vanəbin (Astara, İran)
Hacıəmir-i Vanəbin — İranın Gilan ostanının Astara şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 194 nəfər yaşayır (58 ailə).
Hakopcan Deritcan
Hakopcan Deritcan — Səfəvilər imperiyasının Marseldə akkreditə olunmuş ilk konsullu. 1715-ci ildən ölümünə qədər konsul kimi fəaliyyət göstərmişdir. Deritcan Fransa üzrə ümumi səfir Məhəmməd Rza Bəyin geri qayıtmasından sonra Səfəvilər imperiyasının Qərbi Avropa üzrə əsas təmsilçisi olmuşdur. Məhəmməd Rza Bəy kimi Səfəvilər dövlətinin IX hökmdarı Sultan Hüseynin hakimiyyəti dönəmində vəzifəyə gətirilmişdir.
Təzəqışlaq (Xudabəndə)
Təzəqışlaq - İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 39 nəfər yaşayır (10 ailə).
Quran
right|thumb|Quran, XII əsr Quran (Qurani-Kərim, Qurani-Şərif) (القُرآن Əl-Quran) — İslam dininin müqəddəs və ən əsas kitabıdır. İslam dinində Quran Allahın buyurduğu sözlərdir.
Quranın özünəməxsus adı olan 114 surəsi və 6236 ayəsi var. Quranın ən uzun surəsi Bəqərə surəsi (286 ayə), ən qısa surəsi isə Kövsər surəsidir (3 ayə). Quranın ən uzun ayəsi Bəqərə surəsinin 282-ci ayəsidir.
"Quran" kəliməsinin mənası oxumaq, qiraət etmək deməkdir. Quran ləfzi və mənaları vəhyə istinad edən, qiraətiylə ibadət edilən, özünəxas xüsusiyyətləri olan Fatihə surəsi ilə başlayıb Nas surəsi ilə bitən səmavi kitabdır.
Quranın adları
Quranın bunlardan başqa Tənzil, Haqq, Ruh, Burhan, Əziz, Şifa, Hikmət, Müheymin, Hablullah, Fasl, Bəyan və bir çox adları da vardır. thumb|Qurani-Kərim - İranın Məşhəd şəhərində - Əli tərəfindən yazılmışdır thumb|Stanford '07 ikili əlyazmasının sağ səhifəsi. Üst təbəqə Bəkərə surəsinin 265-271-ci ayələridir. İki qat Quranın ilk mətninə edilən əlavələri və bugünkü Quranla fərqləri ortaya qoyur..
Ayə
Ayə lüğətdə əlamət, ibrət, dəlil, nişan və yüksək bina kimi mənalara gəlir. Quranın hər cümləsi: bir həqiqət nişanəsi, ibrətverici bir öyüd olduğu üçün ayə adını almışdır.
Ayələrin sayı haqqında fərqli rəqəmlər verilməkdədir. Ayələrin sayı Nafiyə görə 6217, Şeybəyə görə 6214, kufəlilərə görə 6236, misirlilərə görə 6219, Müfəssir Zəməxşəriyə görə isə 6666-dır. thumb|Namaz qılanlar Quranın ilk surəsini olan Fatihəni, ondan sonra isə hər hansı digər surəni oxuyurlar.
Ayələrin tərtibi
Quranın bir endirilmə sırası var. Ayələr, surələr tam endirildikdən sonra Məhəmməd Cəbrayıl ilə Allahın nəzarəti altında bunu yığıb (Məkarim Şirazi ağanın fikrinə əsasən). Bəzi alimlərin fikrincə, nömrələmədə dəyişiklik var. Bununla belə, bütün məzhəblər Quranın təhrif olunmamasını yekdilliklə qəbul edir.
İlk və son nazil olan ayələr
İlk nazil olan ayələrin Ələq surəsinin 1–5-ci ayələri olduğu hesab edilir. Lakin Muddəssir və Fatihə surələrinin də bu ilk nazil olanlar arasında yer aldığına dair rəvayətlər vardır. Mədinədə ilk nazil olan surə Bəqərə surəsidir.
Ən son nazil olan ayələrin hansı ayə olduğu barəsində bir neçə görüş vardır. Aşağıda zikr edilən ayələrdən hər birinin ən son nazil olan ayə olduğu ehtimal edilir: Bəqərə surəsi 278 və ya 281-ci ayə, Nisa surəsi 176-cı ayə; Tövbə surəsi 128–129-cu ayələr; Nur surəsi 1–3-cü ayələr, Maidə surəsi 3-cü ayə. Bunların arasında ən çox ehtimal ediləni Maidə surəsinin 3-cü ayəsidir: "Mən bu gün sizin üçün dininizi kamilləşdirdim, sizə olan nemətimi tamamladım və İslamı sizin üçün din olaraq bəyəndim".
Surə
Quranda 114 surə vardır. Hicrətdən öncə Məkkədə 86 və Hicrətdən sonra Mədinədə 28 surə nazil olmuşdur. "Ey insanlar" deyə başlayan surələr Məkkədə, "Ey iman gətirənlər" deyə başlayan surələr və ayələr Mədinədə nazil olanlardır.
Quranın 114 surəsindən yalnız Tövbə surəsi "Bismillahir-rəhmanir-rəhim!"-lə başlamır. Buna baxmayaraq, Quranda "Bismillahir-rəhmanir-rəhim" kəlməsi 114 dəfə işlədilib. Belə ki, Nəml surəsinin 30-cu ayəsində Süleyman peyğəmbərin yazdığı məktub "Bismillahir-rəhmanir-rəhim"-lə başlayır. thumb|Xəttatlıq, 18-ci əsr. Bruklin Muzeyi.
Quranın yazılması
Hər ayə və surə nazil olduğunda Məhəmməd peyğəmbər vəhy katiblərini çağırır və onlara, bu ayələri hansı ayələrin yanına və hansı surəyə yazacaqlarını bildirirdi. thumb|Qurani-Kərim yazıları, Bara Qumbad məscidi, Dehli, Hindistan. Şiə mənbələrində qeyd olunur ki, Məhəmmədin vəfatından sonra İmam Əli 6 ay ərzində Quranın surələrini ayəbəayə şəni-nüzul və səbəbi-nüzulla birlikdə yazıb. Bu kitab tamamlanan vaxt Quran hafizlərinin çox olması səbəb göstərilərək ona ehtiyacın olmaması vurğulanıb. Həmin kitab imamlardan bir-birinə ötürülüb. thumb|Tipik məscid lampası, emaye şüşədən, Ayət ən-Nur və ya "Nur Ayəsi" ilə (24:35). Ayət ən-Nur və ya "Nur Ayəti" ilə emaye şüşədən tipik məscid lampası. Lakin müharibələr zamanı Quran hafizlərinin kütləvi şəkildə şəhid olması Quranın kitab kimi gələcək nəsillərə ötürmək zərurətini gündəmə gətirib. Bu səbəbdən Ömərin təklifi ilə Zeyd b. Sabitin başçılığı ilə İmam Əli, Osman, Übeyy b. Kab, İbn Məsud, Əbu Dərda kimi səhabələrdən meydana gələn bir komissiya qurulub. Çalışmalar nəticəsində Quran bir kitab halına gətirilib. İbn Məsudun təklifi ilə Qurana mushaf adı verilib. Bu mushaf Xəlifə Əbu Bəkirin yanında mühafizə olunmağa başlanıb. thumb|Quran ayələri, Şahizində məqbərəsi, Səmərqənd, Özbəkistan.
Quran elmləri
Klassik Quran Elmlərindən müasir elmlərə qədər bəhs olunarkən bunlar məlum olduğu kimi sələf alimlərimizin elmə sərhəd qoymadan (yəni dini və dünyəvi elmlər təsnifatını aparmadan) toxunduqları mövzular dil elmləri, Quran ayələrinin dərk olunması yönündə tədqiqatlardan dövrümüzün sosioloji, pedaqoji, psixoloji, semantika, fəlsəfə və buna bənzər bir çox sahələrdə yazılan əsərlər qeyd oluna bilər. Əslində bütün elmlərin və sahələrin də ilahi qaynaqlı olmasına işarə edən ayəti kərimələr, peyğəmbərlərin miras olaraq qoyduqları təcrübə və ixtisaslar Qurani Kərimin birbaşa ya da, dolayı olaraq digər elmlərə də əks olunmasını ifadə edir. Çünki hər şeyi Quranda axtarmaqla deyil, hər bir elmə istiqamət, tərif və yaxud bir işarə tapmaqla dediyimizin şahidi ola bilərik. thumb|Bruklin Muzeyində Quran əlyazması
Nazil olma səbəbi (Əsbabul-Nüzul)
Bir neçə ayənin və ya bir surənin enməsinə səbəb olan bir sual və ya hadisəyə əsbabı nüzul deyilir. thumb|Rza Abbasi Muzeyində 12-ci əsrə aid Quran əlyazması. Ayənin mənasının hökmünün doğru olaraq başa düşülməsində nüzül səbəbinin əhəmiyyəti böyükdür. Belə ki, Səhabələr ayələrin nüzül səbəblərini bildiklərinə görə mənalarını daha yaxşı başa düşürdülər. Baxmayaraq ki, hər ayənin nazil olma səbəbinin olduğunu iddia etmək olmaz, ayənin nüzül səbəbini bilmədikcə, onun tam olaraq başa düşülməsi mümkün deyil. Məsələn, Bəqərə surəsinin 158-ci ayəsi: "(Ey möminlər!) Həqiqətən, Səfa (dağı) və Mərvə (dağı) Allahın əlamətlərindəndir (ibadət nişanələrindəndir). Evi (Kəbəni) həcc və ya ümrə yolu ilə (qaydası ilə) ziyarət edən şəxsin bunları təvaf etməsində (ətrafına dolanmasında) heç bir günah yoxdur. Hər kəs (vacibdən əlavə) könüllü olaraq yaxşı bir iş görərsə, Allah (onun etdiyi yaxşı işdən) razı qalandır (əvəzini verəndir), (onu) biləndir".
Əgər bu ayənin nüzül səbəbini bilməsək, belə aydin olar ki, Həcc ziyarəti zamanı Səfa və Mərvənin arasında səy etmək vacib deyil. Amma həqiqətdə bu əməl həcc ziyarətinin rüknüdür və yerinə yetirilməsə, bu ziyarət batil olar.
Müsəlmanlar ilk dəfə İslami qaydada həcc ziyarətini yerinə yetirən zaman Səfa və Mərvənin hər birində bir büt qoyulmuşdu və müsəlmanlar səy edərkən bu bütlərin qarşısından keçməli idilər. Onlar bunun dogru olub-olmadığını bilmirdilər və ziyarətlərini batil edəcəklərini düşünürdülər. Ayənin nazil olması ona dəlalət etdi ki, o zaman bu işi görmələrində müsəlmanlar üçün heç bir günah yoxdur. thumb|Ramazan ayı haqqında ayə, ikinci surə, ayə 185. tarixli Quran əlyazmasından
Nəsih-mənsuh
Nəsihin lüğət mənası izalə etmək, yox etmək, dəyişdirmək, nəql etməkdir. Bir termin olaraq isə bir ayənin və ya hədisin hökmünün, daha sonrakı bir ayə və hədislə ortadan qaldırmaq mənasına gəlir. Bir başqa tərif də: Dini bir hökmün, başqa bir dini dəlil ilə qaldırılmasıdır. thumb|Quranın 108-ci surəsinin erkən təfsiri Nəshedən dəlilə nəsih, hökmü qaldırılan ayə və ya hədisə də mənsuh deyilir. thumb|Britaniya Muzeyində 11-ci əsrə aid Şimali Afrika Quranı Bir ayədə nəsihlə əlaqəli olaraq belə buyrulur: "Biz (zaman, məkan və şəraitin tələbinə görə) hər hansı bir ayəni (ayənin hökmünü) ləğv edir və ya onu unutdururuqsa, ondan daha yaxşısını, yaxud ona bənzərini gətiririk. Allahın hər şeyə qadir olmasını bilmirsənmi?!" .
Məsələn, "Şərq də, Qərb də Allahındır: hansı tərəfə yönəlsəniz (üz tutsanız) Allah oradadır. Şübhəsiz ki, Allah (öz mərhəməti ilə) genişdir, (O, hər şeyi) biləndir!" ayəsini "(Ya Rəsulum!) Biz sənin üzünün göyə tərəf çevrildiyini görürük, ona görə də səni razı olduğun qibləyə tərəf döndərəcəyik. İndi üzünü Məscidülhərama tərəf çevir! (Ey müsəlmanlar!) Harada olsanız (namaz vaxtı) üzünüzü oraya döndərin! Kitab verilmişlər bunun öz Rəbbi tərəfindən bir həqiqət olduğunu yaxşı bilirlər. Allah onların əməllərindən xəbərsiz deyildir" ayəsinin nəsh etdiyini görürük.
Yaxud, "Ey iman gətirənlər! Peyğəmbərlə (hər hansı bir iş barəsində) məxfi danışacağınız zaman bu danışıqdan əvvəl (ona hörmət əlaməti olaraq yoxsullara) sədəqə verin. Bu (əməl) sizin üçün (Allah yanında) daha xeyirli, daka pakdır. Əgər (sədəqə verməyə) bir şey tapmasanız (ürəyinizi qısmayın)." ayəsinin hökmü "Məgər siz (Peyğəmbərlə) məxfi danışmazdan əvvəl sədəqə verməkdən qorxdunuzmu? Madam ki, siz (bunu) etmədiniz (sədəqə vermədiniz) və Allah da tövbənizi qəbul buyurdu, onda namaz qılıb zəkat verin, Allaha və Onun Peyğəmbərinə itaət edin. Allah nə etdiklərinizdən xəbərdardır!" ayəsi vasitəsilə nəsx olunub. thumb|Səs işarələri olan Quran səhifəsi
Möhkəm və mütəşabih ayələr
Qurandakı ayələrin bir qismi məna baxımından açıq, digər bir qismi də birdən çox mənalı olub, anlaşılması başqa bir səbəbə bağlıdır.
Halal, haram, namaz, oruc kimi əhkamla əlaqəli olan ayələr, məna baxımından açıq olan ayələrdir. Bunlara "Möhkəm ayələr" deyilir. Gizliliyi olan ayələr isə mütəşabih ayələr adlanır.
"(Ya Rəsulum!) Sənə Kitabı (Quranı) nazil edən Odur. Onun (Kitabın) bir hissəsi (Quranın əslini, əsasını təşkil edən) möhkəm (mənası aydın, hökmü bəlli), digər qismi isə mütəşabih (çətin anlaşılan, dəqiq mənası bilinməyən, məğzi bəlli olmayan) ayələrdir. Ürəklərində əyrilik (şəkk-şübhə) olanlar fitnə-fəsad salmaq və istədikləri kimi məna vermək məqsədilə mütəşabih ayələrə uyarlar (tabe olarlar). Halbuki onların yozumunu (həqiqi mənasını) Allahdan (yaxud Allahdan və elmdə qüvvətli olanlardan) başqa heç kəs bilməz. Elmdə qüvvətli olanlar isə: " Biz onlara iman gətirdik, onların hamısı Rəbbimizin dərgahındandır", — deyərlər. Bunları ancaq ağıllı adamlar dərk edərlər."
"Bu ayələri möhkəm qılınmış bir kitabdır".
Həqiqət və məcaz
Kəlimələrin öz mənalarında işlənmələrinə həqiqət, başqa bir mənada işlənmələrinə də məcaz deyilir. Qurani Kərimdəki kəlimələr, öz mənalarında işləndikləri kimi, bəzən də məcazi mənalarında işlədilmişdir.
İslam alimlərinin çoxu Quranda məcazın varlığını qəbul, bəziləri isə inkar edirlər. İnkar edənlər fikirlərini belə əsaslandırırlar ki, məcaz bir şeyin ifadəsində çətinliyə düşüldüyündə başvurulan bir yoldur, Quran isə bundan uzaqdır.
Qurandakı məcaz iki qismə ayrılır: 1. Əqli məcaz və ya məcaz fi-tərkib; 2. Lüğəvi məcaz və ya məcaz-fil-müfrəd.
Əqli məcaza misal olaraq "Onların ticarəti kar vermədi" cümləsini göstərmək olar. Belə ki, buradakı "kar vermədi" və "ticarət" kəlimələri, məcazi mənada işlədilmişdir. Mənası budur: Onların hidayəti buraxıb, zəlaləti seçmələri özlərinə heç bir fayda gətirməz. Eləcə də, "Korla görən, iman gətirib yaxşı əməllər edənlərlə pislik edən eyni olmaz. Nə az düşünürsünüz!", yaxud "Heç korla görən və ya zülmətlə nur eyni ola bilərmi?!"
Lüğəvi məcaz misal olaraq yenə "Onlar barmaqlarını qulaqlarına soxurlar" cümləsini göstərmək olar. Belə ki, əslində, barmaqları qulağa soxmaq mümkün deyildir. Burada barmağın ucu nəzərdə tutulmuşdur. Dolayısıyla bu bir məcazi ifadədir.
Müsəlmanların Qurana baxışları
Məkarim Şirazi deyir: Hal-hazırda bütün dünya müsəlmanlarının əlində olan Quran eynilə Peyğəmbəri-Əkrəm-ə nazil olan Qurandır və onun hətta bir kəlməsi belə, artırılıb və ya azaldılmamışdır. Təfsir, üsuli-fiqh və s. elmlər sahəsində yazılan çoxlu kitablarda bu müddəaya dair aşkar mətləblər mövcuddur, əqli və nəqli dəlillər vasitəsi ilə də sübut olunmuşdur.bütün müsəlman alimlərinin — istər şiə, istərsə də sünnü — fikir birliyinə əsasən, inanırıq ki, Qurana heç bir şey əlavə edilməmişdir; eləcə də hər iki tərəfin (sünnü-şiə) mühəqqiqlərinin təqribən yekdil fikrinə əsasən, Qurandan heç bir şey azaldılmamışdır. Hər iki qrupdan olan çox az adamlar Qur’andan müəyyən bir şeyin azaldılmasına inanırlar ki, onların da sözləri məşhur İslam alimləri tərəfindən qəbul olunmur. Quranın təhrif olunma iddiasını iki kitab və iki şəxs irəli sürüblər onların adı İbni Xətib Misrinin yazdığı "Əl-furqan fi təhrifil-Quran" kitabıdır ki, 1948-ci ilində nəşr olunmuş və Əl-Əzhər Universiteti vaxtında bu məsələni izləmiş, onun bütün nüsxələrini yığıb məhv etmişlər, lakin onun bir neçə nüsxəsi qanunsuz olaraq müəyyən şəxslərin əlinə düşmüşdür. Həmçinin, şiə mühəddislərindən olan Hacı Nurinin yazdığı "Fəslül-xitab fi təhrifi kitabi Rəbbil-ərbab" kitabı 1870-ə çap olunmaqla eyni zamanda dərhal Nəcəfi-Əşrəfin elmiyyə hövzəsinin şəxsiyyətləri tərəfindən inkar edilmiş, onun bütün nüsxələrinin toplanıb məhv edilməsi barəsində fətva verilmiş və onun cavabında çoxlu kitablar yazılmışdır. Bu kitaba cavab yazaraq onun nəzərlərini rədd edən böyük alimlərdən aşağıdakıların adını qeyd etmək olar : Əllamə Seyyid Hibətuddin Şəhristani deyir: Samirrada olduğum vaxtlar Mirza Şirazi oranı şiələrin elm və mərifət (maarif) mərkəzinə çevirmişdi. O, hər bir məclisə daxil olsaydı, Hacı Nuri və onun kitabının əleyhinə fəryad edərdi. Onun sözlərindən olan bəzi ifadələr hələ də yadımdadır…"
Bütün bunlarla yanaşı Əhli-Sünnənin sihahlarında səhih hesab edilən hədislərə əsasən aydın olur ki, II xəlifə Ömər bin Xəttab Quranda "rəcm ayəsi" nin olduğu iddia edib. Lakin həmin iddia o zaman digər heç bir səhabə tərəfindən təsdiq edilmir və Qurana daxil edilmir. Bəziləri tərəfindən iddia olunur ki, guya belə bir ayə olub, lakin onun tilavəti nəsx olunub:
''Həqiqətən Allah Məhəmmədi haqq olaraq göndərmişdir. Ona kitab nazil etmişdir. Allah-təalanın nazil etdiklərindən biri də rəcm ayəsi idi. Biz onu oxuyub, dərk edib, başa düşmüşük. Allahın Rəsulu rəcm edib və biz də ondan sonra rəcm etmişik. Qorxuram ki, bir zaman gələ və insanlar deyə: "Vallahi biz rəcm haqqında ayəni Allahın kitabında görmürük və beləliklə də, Allahın nazil etdiyi fərz əməli tərk etməklə doğru yoldan azalar. Rəcm isə Allahın kitabında haqq olduğu kimi evli olan kişi və ya qadın zina etdikdə əgər buna dəlil, sübut olarsa və ya hamiləlik olarsa və ya hər hansı biri tərəfdən etiraf olarsa həyata keçirilir".''
Quranın təhrif olunmamasına dair dəllilər
Quran özü buna görə deyir:
إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ
Həqiqətən Quranı Biz nazil etdik və onun qorunub-hifz olunması da Bizim öhdəmizdədir.
وَإِنَّهُ لَکِتَابٌ عَزِیزٌ لَا یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ تَنزِیلٌ مِّنْ حَکِیمٍ حَمِیدٍ
Bu, şübhəsiz izzətli və məğlubedilməz bir kitabdır, heç növ batil — nə arxadan, nə də öndən ona yol tapa bilməz. Çünki o, hikmətli və tərifə layiq olan Allah tərəfindən nazil edilmişdir. Sayı 14 nəfərdən 400 nəfərə qədər qeyd olunan Quran katibləri (kuttabi vəhy) hər bir ayə nazil olan kimi dərhal onu qeyd edib əzbərləyirdilər.O dövrdə Quran qiraəti ən böyük ibadətlərdən hesab olunurdu, müsəlmanlar gecə-gündüz onu qiraət və tilavət edirdilər. bundan əlavə, Quran İslamın Əsas Qanunu və müsəlmanların həyat ayini olmaqla, onların həyatının bütün dövrlərinə nəzarət edirdi. Müsəlmanlara görə Əql qəti şəkildə hökm edərək deyir ki, belə bir kitabın təhrif edilməsi, ona bir şeyin artırılıb-azaldılması qeyri-mümkündür. İslam rəvayətlərində və imamlar-dan nəql olunan hədislərdə Quranın əsalət, tamamlıq və təhrif olunmamasına dair təkidlər edilmişdir
اَنْزَلَ عَلَیْکُمُ الْکِتَابَ تِبْیانً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ عَمَّرَ فَیکُمْ نَبِیَّهُ اَزْمانًا حَتَّی اَکْمَلَ لَهُ وَ لَکُمْ فِیمَا اَنْزَلَ مِنْ کِتَابٍ دِینَهُ الَّذِی رَضِیَ لِنَفْسِهِ
Allah-Taala hər bir şeyi bəyan edən Quranı nazil etdi və Peyğəmbərə siz ümmət arasında o qədər ömür verdi ki, Quranın vasitəsi ilə Öz dinini sizin üçün kamil etmiş olsun. Nəhcül-bəlağənin xütbələrinin çoxunda Qurandan söhbət açılmışdır, amma heç bir yerdə onun təhrif olunmasına azacıq belə, işarə yoxdur; üstəlik Quranın kamil və tamam olması aşkar şəkildə bəyan olunmuşdur.
وَ کَانَ مِنْ نَبْذِهِمُ الْکِتَابَ اَنْ اَقَامُوا حُرُوفَهُ وَ حَرَّفُوا حُدُودَهُ
Camaatın bir qrupu Qurani-məcidi boşlamış, sözlərini düzgün oxuduqları halda onların məfhumlarını təhrif etmişlər. Buradan mühüm bir məsələ aydınlaşır: əgər bəzi rəvayətlərdə təhrifdən söz açılmışsa da, məqsəd onun məna baxımından təhrif olunması, şəxsi rəy əsasında təfsir edilməsidir, amma ibarə və kəlmələrində olan təhrif deyildir.
اَعْرِضُوهُمَا عَلَی کِتَابِ اللهِ فَمَا وَافَقَ کِتَابَ اللهِ فَخُذُوهُ وَ مَا خَالَفَ کِتَابَ اللهِ فَرُدُّوهُ
Bizim sözlərimizin, rəvayətlərimizin düz olub-olmamasını bilmək üçün, xüsusilə onların arasında təzad göründüyü zaman onları Quranla tutuşdurun: Qur’anla uyğun gələnlər düzgündür, ona əməl edin. Quranla müxalif olanları isə boşlayın!
اِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللهِ وَ عِتْرَتِی اَهْلَ بَیْتِی مَا اِنْ تَمَسَّکْتُمْ بِهِمَا لَنْ تَضِلُّوا
Mən sizin aranızda iki ağır, qiyimətli əmanət qoyub gedirəm: Allahın Kitabı və mənim İtrətim (Əhli-Beyt). Əgər Onlara sarılsanız, məndən sonra heç vaxt yolunuzu azmayacaqsınız. Bu dolğun mənalı hədis gözəl şəkildə çatdırır ki, Quran və Əhli-beyt insanların Qiyamət gününə qədər hidayət olunması üçün çox mötəbər bir sığınacaq yeridir. Əgər Quranda təhrifə yol verilmiş olsaydı, onda camaat üçün necə sığınacaq yeri ola bilərdi?! Camaat zəlalətdən necə xilas ola bilərdi.?!
Nüsxələri
thumb|left|Dünyadakı ən qədim Quran nüsxəsi (Daşkənd, Özbəkistan)
Ma VI 165
Almaniyanın Tübinqen Universitetinin kitabxanasında "Quran layihəsi"nin (Coranica Project) tədqiqatçıları İslam Peyğəmbəri Məhəmmədin vəfatından təqribən 20–40 il sonra yazıldığı güman edilən, dünyanda ən qədim hesab edilə biləcək Quran nüsxəsi tapıblar.
Alimlər tərəfindən "Ma VI 165" kod adı ilə qeydə alınmış bu Quran nüsxəsi 656-cı ildə xəlifə seçildikdən sonra İslam dövlətinin mərkəzini Kufəyə köçürən İmam Əli ibn Əbi Talib vasitəsilə geniş yayılmış "Kufi xətti" ilə yazılıb. "Medieval Histories Magazine"-in ("Orta əsrlər tarixi" jurnalı) hesablamalarına görə, bu əlyazma 95,4% statistik ehtimalla 649–675-ci illərə aid edilə bilər.
Əlyazmanın yaradıldığı zaman kəsiyi İmam Əlinin az saylı yazıb-oxuya bilən ilk müsəlmanlardan olması faktı ilə birləşdirildikdə onun İmama aid olması barədə çox böyük ehtimal yaranır. Bu ehtimal Peyğəmbərin vəfatından sonra sayılıb-seçilən müsəlman liderləri arasında İmam Əlinin Quranı bütünlükdə əzbərləyən və "Hafiz" olan yeganə şəxs olması ilə də dəstəklənir.
Bu əlyazmanın 1339-cu ildən qorunaraq dövrümüzə gəlib çata bilən yüksək keyfiyyətli perqament (heyvan dərisi) üzərində yazılması göstərir ki, bu sənəd rəsmi məqsədlər üçün — çox güman ki, İmam Əlinin İslam dövlətinin işi ilə əlaqədar yaradılmışdır.
Əlyazma Almaniyada nümayişə çıxarılacaq. Belə ki, Universitet kitabxanasının elanında deyilir: "Üzümüzə gələn payız aylarında perqament nümunələrimizdən biri Antverpdə yerləşən Hendrik Konsayns İrsi Kitabxanasında "Müqəddəs yazılar — Müqəddəs Məkanlar. Yəhudilik, Xristianlıq, İslam" sərgisində ictimaiyyət üçün nümayiş etdiriləcək. Bu, yeni tapıntıların geniş auditoriyanın diqqətinə çatdırılması üçün əla bir imkan olacaq."
Universitet nümayəndəsi Dr. Yeva Mira Yusif-Qrobun bildirdiyinə görə, Quran layihəsində "computatio radiocarbonica" adlı modul da var ki, burada Quranın ən qədim nüsxələrinin palaeoqrafik analizi və yaşının müəyyən edilməsi radiokarbon analizi kimi elmi üsullarla həyata keçiriləcək.
"Ma VI 165" kod adlı bu əlyazma İsra surəsinin 37-ci ayəsindən Yasin surəsinin 57-ci ayəsinə qədər olan bir hissəni özündə ehtiva edir.
Bu günə qədər ən qədim Quran əlyazması 671-ci ilə aid Səna əlyazması hesab edilirdi. Bu tapıntı ilə 649–675-ci illər arasında yazıldığı məlum olan "Ma VI 165" əlyazması "ən qədim əlyazma" adına şərik çıxmış oldu. Hətta "Ma VI 165" əlyazmasının ən qədim hesab edilməsinə bir çox sübutlar var ki, onlardan biri də yazının Hicazi üslubda (hərfləri sağa meyl etmiş üslubda) yazılmasıdır. Bu üslub da yazılmış nüsxələr hər zaman çox diqqət cəlb etmişdir, çünki sadəcə ən qədim nüsxələrdə rast gəlinir.
Tərcüməsi
Quranı Azərbaycan dilinin orta əsr variantına tərcümə edənlər:
Quranı Azərbaycan dilinə tərcümə edənlər:
Puerto-Karreno
Puerto-Karreno  — Kolumbiyada yerləşən şəhər və bələdiyyə. Viçada departamentinin inzibati mərkəzi.
Coğrafi mövqeyi
Şəhər departamentin şimal-şərq hissəsində, Orinoko çayının sol sahilində, paytaxt Boqota şəhərindən təxminən 740 kilometr uzaqlıqda, Meta çayının birləşməsi yaxınlığında yerləşir. Mütləq hündürlük dəniz səviyyəsindən 39 metrdir. Şəhərin sahəsi 12 410 km²-dir.
Əhalisi
Kolumbiya Milli Statistika İdarəsinin məlumatlarına görə 2012-ci ildə şəhər və bələdiyyənin ümumi əhali 15.012 idi.
İl ərzində şəhər əhalisinin statistikası:
2005-ci il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, kişi əhalinin 50,5% -ni, qadınlar isə müvafiq olaraq 49,5% -ni təşkil edirdi. İrqi ağ və mestizo şəhər əhalisinin 70,7% -ni; hindlilər - 23,8%; zəncilər - 5.5% təşkil edirdi. 15 yaşdan yuxarı əhali arasında oxuma yazma səviyyəsi 85,8% təşkil etmişdir.
Nuristanlılar
Nuristanlılar (, نورستانی «Nur ölkəsinin əhalisi»), köh. kafiristanlılar (, کافر «kafirlər») — Əfqanıstanın Nuristan vilayətində yaşayan qohum xalqlar.
Tarixi
Nuristanlılar Əfqanıstanın Nuristan vilayətində yaşayan qohum xalqdırlar.
Tuncay Dilci
Tuncay Dilci — Türkiyə akademiki, pedaqoqu, yazıçısı və redaktoru. Bundan əlavə, o, davranışşünas alim və Rəqəmsal Asılılıqla Mübarizə Assosiasiyasının prezidentidir. Dilci 2019-cu ildə professor doktor adını almışdır.
Həyat və təhsili
Tuncay Dilçi 15 iyun 1969-cu ildə Türkiyədə, Kayseri vilayətinin Pınarbaşı rayonunda anadan olmuşdur. O, ibtidai təhsilini Pınarbaşı rayonunda, orta təhsilini isə Kadı Bürhanəddin Orta Məktəbində almışdır. Dilci 1989-cu ildə Kayseri Liseyindən, 1994-cü ildə Dəclə Universiteti və 19 May Universitetindən məzun olmuşdur. O, 1994–2003-cü illərdə Türkiyənin Təhsil Nazirliyinə tabe olan məktəblərdə müəllim və direktor vəzifələrində çalışmışdır. Dilci 2001-ci ildə Fərat Universitetinin Sosial Elmlər İnstitutunda təhsilin idarə edilməsi və nəzarəti üzrə magistr dərəcəsi almışdır. O, 2003-cü ildə Qaziantep Universiteti Müəllim Rüfət Təhsil Fakültəsi Təhsil Elmləri Bölməsində müəllim işləmiş, 2009-cu ildə Fərat Universiteti Sosial Elmlər İnstitutu Təhsil Proqramları və Tədris Bölməsində doktorluq dərəcəsi almışdır. Dilci 2010-cu ilin yanvar ayından Sivas Cümhuriyyət Universiteti Təhsil Fakültəsi Təhsil Elmləri Bölməsində dosent doktoru adı ilə işə başlamışdır. O, 2013-cü ildə Nevşəhər Hacı Bektaş Vəli Universitetində IV Milli Sinif Tədris Seminarında iştirak etmiş, burada Cümhuriyyət Universitetini təmsil etmişdir. Dilci 2014-cü ildə dosent, 2019-cu ildə professor doktoru elmi adını almışdır.
Şəxsi həyatı
Ailəlidir. İki uşağı var.
Heyran-i Ülya (Astara, İran)
Heyran-i Ülya — İranın Gilan ostanının Astara şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 108 nəfər yaşayır (26 ailə).
NGC 7200
NGC 7200, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Hindi bürcü istiqamətində yerləşir. E3 tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Teymurlu (Xudabəndə)
Teymurlu - İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 92 nəfər yaşayır (23 ailə).
Voyçex Voydak
Voyçex Voydak (13 mart 1996) — Polşalı üzgüçü. Voyçex Voydak Polşanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Voyçex Voydak birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 1500 m sərbəst stildə, təsnifat mərhələsində iştirak etdi. 15:13.18 saniyəlik nəticəsi ilə 28-ci yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Adriana Lopez
Adriane Barbosa Nogueira Lopes hazırda 2 aprel 2022-ci ildən Campo Grande şəhərinin meri olan braziliyalı hüquqşünasdır.
Bioqrafiya
Adriane 29 iyun 1976-cı ildə Gisleni Garcia Barbosa və Antonio Ferreira Barbosa'nın qızı olaraq anadan olub.
O, atasının dondurma fabrikində işləyirdi. Bundan əlavə, o, dörd il Braziliyada Penitensiar Sistemin Administrasiyası üzrə Dövlət Agentliyində (Agepen) işləyib.
Hüquq və İlahiyyat ixtisası üzrə təhsil almış hüquqşünas və dövlət idarəçiliyi və şəhər idarəçiliyi üzrə magistr dərəcəsinə malikdir.
O, Braziliya Məşqçilik İnstitutu (IBC) tərəfindən Məşqçi və Lider Məşqçidir.
Şəxsi həyat
O, braziliyalı siyasətçi Lidio Lopes ilə evlidir və onların 2 övladı var: Bruno və Matheus Lopes.
İnaqua
İnaqua — Baham adalarının cənubunda rayon. Böyük İnaqua və Kiçik İnaqua adalarından ibarətdir.
Etimologiyası
Adalara ilk məskunlaşan avropalılar onlara "eneaqua" adını vermişdir. Bu ifadə ispan dilində "su olmalıdır" deməkdir. Adaların adının mənşəyi ilə bağlı başqa bir fərziyyəyə görə, bu, adada çox sayda tapılan iquanaların adınını anaqramıdır.
İnzibati bölgü
right|thumb|259x259px| Baham adalarının rayonlarının xəritəsi. İnaqua xəritədə 16-cı rayondur. İnaqua Baham adalarının 32 rayonundan biridir. Rayonun inzibati mərkəzi Metyu-Taun qəsəbəsidir. Rayonun sahəsi 1671 km2, əhalisi 911 nəfərdir.
Yankiç adası
Yankiç adası  — Kuril adalarının Böyük Kuril cərgəsinə şimal qrupuna daxil olan Uşişir adalarının tərkib hissəsini təşkil edən ada. İnzibati cəhətdən Saxalin vilayəti Severo-Kurilsk şəhər dairəsi ərazisinə daxildir. Adada yaşayış yoxdur. Ada vaxtı ilə aynular tərəfindən məskunlaşıldı. 1875-1945-ci illər ərzində ada Yaponiyaya mənsub olmuşdur. Bu zamandan etibarən isə Rusiyanın ərazisidir. Yankiç adası 2,8 km diametrə malikdir. Adanın mərkəzində Kraternaya buxtası yerləşir. Ada Uşişir adalarına daxil olan Runkotitya adasından üç dəfə böyükdür. Daxil olduğu qrupun və adanın ən hündür nöqtəsi Uşişir vulkanıdır (388 m)
İqor Sergeyev
İqor Dmitriyeviç Sergeyev — Rus hərbi lider. Rusiya Federasiyasının Müdafiə Naziri (1997-2001). Strateji Raket Qüvvələrinin baş komandanı (1992-1997). Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı (1999). Rusiya Federasiyasının yeganə Marşalı (21 noyabr 1997).
Tövhidli (Xudabəndə)
Tövhidli - İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 160 nəfər yaşayır (43 ailə).
Bədii metod
Bədii metod — yaradıcılıq metodu. Ədəbiyyat və incəsənətdə gerçəkliyin ideya-estetik inikasının, tipikləşdirilməsinin əsas prinsiplərinin məcmusu. Bədii metod anlayışının estetik kateqoriya səviyyəsində təsbiti antik dövrdən məlumdur. Aristotel poeziyanı təqlid sənəti kimi səciyyələndirərək, təbiəti təqlidin müxtəlif imkanlarından danışarkən, əslində bədii təsvirin müxtəlif metodlarını nəzərdə tuturdu. Sənətkarlar bir-birinə təkcə əsərlərinin ideya istiqaməti və ruhu ilə deyil, həm də gerçəkliyi estetik təcəssümünün ümumi mahiyyətli xüsusiyyətləri və prinsipləri ilə də yaxın olurlar. Belə yaxınlıq ədəbiyyat və incəsənətdə bədii metod və ya yaradıcılıq metodu kateqoriyasını yaratmışdır. Bədii metod müəyyən sənətkarlara məxsus və bilavasitə onların yaradıcılığında əsas götürülən ideya-estetik prinsiplərin ümumiliyi və ardıcıl surətdə həyata keçirilən, tətbiq edilən inikas üsuludur. Bədii metod hər bir dövrün bədii yaradıcılığında gerçəkliyin müəyyən ideya-estetik, ictimai ideal movqelərindən obrazlı-emosional təcəsümü nəticəsində formalaşır. Sənətkarlar hər hansı bədii metoda, onu hazır şəkildə mənimsəməklə və ya modelini öyrənməklə yox, konkret həyat materialını, gerçəkliyin sosial-ictimai, mənəvi, fəlsəfi, etik, psixoloji, siyasi görüşlərini, tərbiyəsini öyrənmək, tədqiq, təhlil etmək və bunları müəyyən dünyagörüşü işığında, həyatın konkret ideya-estetik tələblərinə uyğun şəkildə yaradıcılıqlarında təcəssüm etdirməklə nail olurlar. Bədii metod sənətkarın yaradıcılığının yekunu, xülasəsi kimi başa düşülməlidir. Burada müəllifin obrazlı düşüncə qabiliyyəti, eləcə də əsərlərinin bədii formasında, özünəməxsusluğunda ifadə olunan yaradıcı təfəkkürü həlledici rol oynayır.
Bədii metod dinamik prosesdir; o, tarixən şərtlənərək yazıçının, sənətkarın fasiləsiz yaradıcılıq axtarışları, bədii kəşfləri vasitəsi ilə təkmilləşir, yenidən formalaşır, inkişaf edir. Eyni sosial gerçəklik şəraitində müxtəlif bədii metodlar yanaşı mövcud ola bilər. Məsələn, XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ədəbi prosesində realizmlə yanaşı, romantizm də geniş yayılmışdı.
Andikitira boğazı
Andikitira boğazı -Andikitira adasını Krit adasından ayırır. Aralıq dənizini Egey dənizi ilə birləşdirən üç əsas boğazdan biridir. Eni 30 km, dərinliyi 823 m təşkil edir. Andikitira adasında Apolitares, Aqriya-Qramvus adasında Kokala burunları vardır.
Heyran-i Süfla (Astara, İran)
Heyran-i Süfla — İranın Gilan ostanının Astara şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 58 nəfər yaşayır (18 ailə).
Sürəməlik nekropolu
Sürəməlik nekropolu — Culfa rayonu ərazisində eyniadlı yаşаyış yеrinin qərb tərəfində hündür təpənin üzərində yеrləşən nekropol.
Nеkrоpоlun ərаzisində şirsiz, bəzən isə şirli sахsı məmulаtınа rаstlаnır. Аrхеоlоji tаpıntılаrа və qəbir tiplərinə əsаsən nеkrоpоlu XVI-XVIII əsrlərə аid еtmək оlаr.
Dmitri Kusov
Dmitri Kusov — Osetin, Sovet şairi və dramaturqu. Əsərlərini osetin və rus dillərində yazmışdır.
Bioqrafiyası
10 sentyabr 1889-cu ildə Vladiqafqazda anadan olmuşdur. 1889-cu ildə ailəsi iş axtarmaq üçün İrkutska köçür. Uşaqlığı və gəncliyi bu şəhərdə keçirməli olur. 1906-cı ildə atasının ölümündən sonra anası ilə birlikdə Vladiqafqaza qayıdır. 1908-ci ildə Vladiqafqaz şəhər məktəbini bitirir
1945-ci ildə Bolşeviklərin Sovet İttifaqı Kommunist Partiyasına üzv olur.
1964-cü il fevralın 9-da vəfat etmişdir.