cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Karnival Rou (teleserial, 2019)
Teleserialın baş rollarında Orlando Blum (Raykroft Filostreyt) və Kara Delevin (Viqnatte Stounmoss) çıxış edirlər. Digər rollarda Devid Qyasi, Karla Krom, İndira Varma, Tamzin Merçant və Skott Reyd çıxış edirlər.
Məzmun
Hadisələr xaos mühitinin hökm sürdüyü Viktoriya dövründə baş verir. Əslində ölkə sülh şəraitindədir, lakin yerli sakinlər, köçkünlər və mifik varlıqlar arasındakı sülh təhlükə altındadır. Bu zaman isə üstü açılmayan cinayətlər baş verir.
Müfəttiş Raykroft Filostreyt öldürülən bir rəqqasın cinayətini araşdırmağa başlayır. Ölənin həyatı çox dəyərli olmasa da, Raykroft məsələni araşdırmaqda qərarlıdır.
Dişqurtlayan
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Sürtmə (emal növü)
thumb|right|300px|Kiçik sürtmə dəzgahı Sürtmə - yağ içərisində narın abrazivlər vasitəsilə çox nazik metal qatı götürnəklə aparılan tamamlama əməliyyatıdır. Emal olunan səth və sürtücü alət kontur boyu bir-biri üzrə hərəkət etdirilir. Bu zaman sürtücü və səth arasında yerləşən abraziv dənəciklər diyirlənərək verilmiş istiqamətdə yönəlirlər. Dənəciklər sürtmə aralığında pəstah və alət gövdəsi arasındakı nisbi hərəkətə uyğun olaraq diyirlənirlər. Hərəkət eyni zamanda yağlayıcı mayenini təsrindən daha da güclənir. Dənəciklərin diyirlənməsi zamanı emal alət və pəstah arasında bir çox deformasiya, ayrılma, kəsmə prosesləri ilə müşayiət olunur. Burada uyğun abarziv material seçimi ilə material kəsilməsini minimallaşdırmaq olur. Sürtmədə tətbq olunan abarziv materialın dənəvərliyi çox kiçik olduğundan sürtkü qatışığında (pasta) vahid həcmə düşən dənəciklərin sayı həddən çox olur. Nəticədə kiçik bir səth çoxlu sayda dənəcik təsirinə məruz qalır. Dənəciyin təsirinin belə yüksək tezliyində səth bərkiyir və onun deformasiyaya qarşı müqaviməti artır. Ona görə də proses uzun çüddət davam etdikdə honalmada olduğu kimi səthdən material ayrılmır və onun keyfiyyətinin yaxılaşması zəifləyir. Sürtmədə deformasiyaya məruz qalan səthin qalınlığı 5 mkm-ə qədər olur.
Əgər diyirlənmə zamanı dənəciyin hərəkəti pozularsa onda o, alət gövdəsinə yapışır və səthi pardaqlamada olduğu kimi çızmağa başlayır. Hamarlanmış səthin parıltısı pozulur. Sürtmə əməliyyatı diqərlərindən onunla fərqlənir ki, bu üsul çox dəqiqdir. Səthin bərkiliyindən asılı olmayaraq ölçü dəqiqliyini 1-ci sinifdə, səthin təmizliyini isə 14-cü sinifdə (Rz=0,03-1 mkm) almaq mükündür. Səthin müstəvilikdən meyillənməsini 0,3 mkm, paralellikdən meyillənməsini isə 0,2 mkm həddində almaq olur. Sürtülmüş səthlər yüksək material həcminə malik olurlar. Əldə edilən kələkötürlük dənəvərlik, sürtkü qatışığının ölçüsü və konsetrasiyasından asılı olur.
Sürtmə aşağıdakı göstəricilərə malikdir:
Sürtmə üçün müsaidə emal olunan səthin forma xətası, ölçü müsaidəsi və həmçinin səthi gərginlik durumu ilə müəyyən olunur. Səth bir və ya iki mərhələdə emal oluna bilər. Pardaqlanmış səthlərdə sürtmə üçün emal payı 20-100 mkm arasında verilir. Yüksək dəqiqlikli dəzgahlarda frezlənmiş və ya yonulmuş səthlər elə bir başa 0,5 mm qədər sürtülməklə emal oluna bilərlər. Bərk xəlitəli kəsici lövhələr iki müxtəlif tərkibli sürtkü qatışığının ardıcıl tətbiqi ilə sürülür. Dənəvərliyi 30 mkm olan SiC ilə ilkin sürtmədən sonra pəstah yuyulur və narın dənəvərlikli (18 mkm) SiC və ya B4C (12 mkm) ilə sona çatdırılır. Çıxarılan materialın həcmi 5-20 mkm /dəq arasında yerləşir.
Praktikada tətbiq olunan sürtmə üsulları aşağıda verilmişdir:
Onlar emal olunan səthin həndəsi formasından və texnoloji imkanlara görə qruplaşdırılırlar. Burada alət disk və ya oymaq şəklində hazırlanır.
Lycium fremontii
(Lycium fremontii) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Üzeyir Hacıbəyovun qəbirüstü abidəsi
Üzeyir Hacıbəyovun qəbirüstü abidəsi — SSRİ Rəssamlıq Akademiyasının həqiqi üzvü Ömər Eldarovun yaratdığı kamil, plastik sənət əsəridir.
Senecio rufescens
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
MESUR
MESUR (Mars Environmental Survey) — Mars planetində həyat izlərinin tapılması məqsədilə NASA tərəfindən hazırlanan tədqiqat proqramı.
Tarix
MESUR, Marsda planetlərarası bir şəbəkə quracaq və Mars Observer ilə birlikdə işləyəcək planlaşdırılmış 16 yerüstü missiyadan ibarət bir komplekt idi. Original plan NASA Ames tərəfindən təklif edilsə də, təklifi bir fikir olaraq rəqabətçi JPL () irəli sürdü. Bu, Marsın risk dözümü haqqında araşdırmanın aşağı qiymətli bir metodu kimi nəzərdə tutulmuşdu, çünki nisbətən ucuz kosmik zond olduğuna görə, bir kosmik gəminin itirilməsi proqram üçün labüd deyildi.
Çeviricilər və qurucular yerüstü süxurları araşdırmaq, su axtarmaq, seysmoqraf rolunu oynamaq və meteorologiyanı müşahidə etmək üçün alətlər və kameralara sahib olacaqdı. Seysmoloji təcrübələr Marsın daxili quruluşunu müəyyənləşdirməyə kömək edəcəkdi.
26 İyun 1992-ci ildə NASA, ABŞ-nin aya ilk enişinin 25-ci ildönümündə, Mars Pathfinder kosmik gəmisi üçün, Rocky IV prototipini təqdim etdi.
Mars Observer itirdikdən sonra MESUR proqramı ortadan götürüldü və Pathfinder NASA Kəşf Proqramının bir hissəsi oldu.
Küri (krater)
200px|thumbnail|Küri kraterinin görünüşü Kuri krateri — Mars planetində yerləşən 29,1° şimal və 4,8° qərb koordinatlarında yerləşən kosmik obyektdir. Onun diametri 144.1 kilometrdir və adı fransız fizik-kimyaçı Pyer Kürinin şərəfinə qoyulub.
Alasığın
Alasığın - türk, altay və monqol mifologiyalarında müqəddəs geyik (maral). Müxtəlif dillərində Alageyik (Alakeyik, Alakiyik) və ya Alabolan (Alabulan) ya da Alabuga (Alabuğu) olaraq da bilinər. Monqollar isə Kubamaral (Govamaral, Guvamaral) deyərlər. Göygeyik ("Gökgeyik / Kökgeyik") təbiri də istifadə edilər. Yalnız "Sığın" olaraq da ifadə edilər. Müqəddəs bir heyvandır. Bəzən övliyalar alageyiğe çevrilər. Bəzi türk ve monqol boyları, nəsillərinin bu müqəddəs varlıqdan törədiyini inanarlar. Çox vaxt soyun bir qolu Göyqurddan, digər qolu isə Göygeyik'den gəlməkdədir. Maralların buynuzları kamlar ən əhəmiyyətli simgelerindendir. Kubamaral doqquz buynuzlu, buynuzları doqquz budaklı olaraq betimlenir. Bozkurt səmanı təmsil edir. Alageyik isə yer üzünün simvoludur. Macarların (qərb dillərində "Hungar"ların) ataları da bir maralı izləyərək dənizi keçiblər və bu dənizin ortasındakı yarı bataqlıq bir adada türemişlerdir. Anadolu və Asiya halılarında və kilim naxışlarında geyik motivine şəkil və ya simvol olaraq sıxlıqla rast gəlinir. Anadoluda alageyiği qovan və itən ovçu motivi nağıllarda və türkülərdə sıxlıqla görülür. "Maral də çəkdi məni öz dağına..." (-Anadolu xalq türküsü). Yenə bir macar əfsanəsində hunların və macarların əcdadı olan Hunor və Maqor adlı iki ovçu bir maralı vedrələrkən bataqlıqda kayboluyorlar və orada itkin soylu qızları taparaq onlarla evlənirlər. Bir başqa əfsanədə Türklərin ataları həyatlarını bir mağaranın içində davam etdirməkdə. Hər gün günəş batdıqda isə deniz / göl ruhu, ağ maral şəklinə girən ərini dəniz altına aparıb, səhər olunca dənizdən çıxarır. Öküz başlı, at kuruklu olaraq təsvir edilər. Müqəddəs bir heyvan olaraq övliyaların və ya ozanların yanında iştirak edərlər: "Yaramı sarsınlar şəhidlər ilə / Qırx il dağda gəzdim marallar ilə" (-Pir Sultan Abdal)
Abbas Səhhət
Mehdizadə Abbas Əliabbas oğlu — şair, dramaturq, tərcüməçi, Azərbaycan ədəbiyyatında romantizm cərəyanının nümayəndəsi.
Həyatı
Abbas Səhhət 1874-cü ildə Şamaxıda ruhani ailəsində dünyaya gəlmişdir. 1894-cü ildə İrana getmiş Məşhəd və Tehran şəhərlərində tibb təhsili almışdır. 1901-ci ildə Şamaxıya qayıdan Abbas Səhhət tədricən həkimlik sənətindən uzaqlaşaraq məktəblərdə, daha sonra Azərbaycan dilindən dərs deyir. Məhz bu dövrdən etibarən ədəbi fəaliyyətə başlayır. 1903-cü ildən məqalələri Şərqi-Rus qəzetində çap olunur. 1905-ci ildə "Yeni poeziya necə olmalıdır?" adlı məqaləsi, daha sonra "Poetik nitq", "Azadlığa mədhiyyə", "Oyanışın səsi" şerləri işıq üzü görür.
"Yeni üslublu məktəblər" ideyasının yorulmaz müdafiəçisi olan Abbas Səhhət, professor Əli bəy Hüseynzadənin banisi olduğu Azərbaycan romantik ədəbiyyatı cərəyanına qoşulur (Füyuzat jurnalı, 1906–1907-ci illər). Abbas Səhhət o dövrdə Bakıda nəşr olunan bütün jurnal və qəzetlərdə mütəmadi qaydada çıxış edir. Tərcüməçilik fəaliyyəti ilə də məşğul olan yazıçı o dövr Azərbaycan oxucusunu rus (Lermontov, Puşkin, Krılov, Nadson, Maksim Qorki və b.), fransız (Hüqo, Müsse, Sülli-Prüdom və b.), alman şair və yazıçılarının əsərləri ilə tanış edir
1908-ci ildə baş vermiş İran inqilabına ən gözəl əsərlərini həsr etmişdir. Şair həm də Mirzə Ələkbər Sabir ilə yaxın dost olmuşdur. Hər ikisinin Şamaxıda yaşamağı bu dostluğun güclənməsində böyük rol oynamışdır. Onlar bəzən ikisi birlikdə Bakıya gəlmişdir.
Xidmətləri
Abbas Səhhət fəal maarif və mədəniyyət xadimlərindən olmuşdur. Məktəb, kitabxana açılmasına çalışmış, M.Mahmudbəyovla birgə "Yeni məktəb" (1909), "Üçüncü il" (1909), "Türk ədəbiyyatına ilk qədəm" (1914) dərsliklərini yazmışdır. Onun ən mühüm xidmətlərindən biri M.Ə.Sabirin əsərlərini toplayıb ilk dəfə "Hophopnamə" adı ilə nəşr etdirməsidir (1912).
Xatirəsi
Əsərləri xarici dillərə tərcümə olunmuşdur. Anadan olmasının 100 illik yubileyi geniş miqyasda keçirilmiş (1974), Gəncədə abidəsi qoyulmuşdur. Adına küçə, kitabxana, məktəb və s. var.
Ailəsi
Atası Molla Əliabbas şair və məktəbdar olmuşdur.
Lycium sokotranum
(Lycium sokotranum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Perlis
Perlis Qərb Malayziya nın ( Malaya ) şimal-qərbində yerləşən əyalət (Negeri). Tayland ilə Kedah əyaləti arasında yerləşir. Cənub-qərbdə Andaman dənizi tərəfə kiçik sahil var. 795 km²-lik sahəsi ilə Qərb Malayziya əyalətlərinin ən kiçiyi və ən şimalda olan ərazisidir.
Mübariz Əhmədov (jurnalist)
Əhmədov Mübariz Ataxan oğlu — fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, Bakı Slavyan Universitetinin (BSU) Beynəlxalq Münasibətlər, Regionşünaslıq və Jurnalistika fakültəsinin Jurnalistika kafedrasının dosenti. 1999-cu ildən Rusiyanın Vladivostok şəhərində nəşr olunan "Azərbaycan" qəzetinin təsisçisi və ilk baş redaktoru.
Həyatı
Mübariz Əhmədov 1983-cü ildə Saatlı rayonu Nərimankənd orta məktəbinin 7-ci və 1984-cü ildə Saatlı şəhər M.Əzizbəyov adına orta məktəbinin 8-ci sinfini, 1988-ci ildə Əli Bayramlı (Hazırda Şirvan şəhəri) Sənaye Texnikumunu bitirib hərbi xidmətə yollanıb. 1988-1991-ci illərdə Sakit Okean Hərbi Dəniz Donanmasında xidmət edib, 1998-ci ildə Rusiyada (Vladivostok şəhərində) Uzaq Şərq Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib.
Tələbəlik illərində "Avanqard" adlı qəzetlə əməkdaşlıq edib, "Primoriya Azərbaycan Diasporu" ictimai təşkilatının yaradılmasında fəal iştirak edib. 1999-cu il 18 mayda Vladivostokda "Azərbaycan" ictimai-siyasi və mədəni-maarif tematikalı müstəqil qəzet təsis edib və Azərbaycan, əsasən Qarabağ həqiqətlərini təbliğ etməyə başlayıb.
Primoriya Jurnalistlər İttifaqı və Rusiya Jurnalistlər Birliyinin üzvü olub.
2002-ci ilin sentyabrında Bakıya qayıdıb. 2003-cü ildən 2010-cu ilədək ABU-da, 2003-2006-cı illərdə Bakı Dövlət Universitetində, 2008-2012-ci illərdə Bakı Avrasiya Universitetində və nəhayət 2009-cu ildən indiyədək, əvvəlcə Bakı Slavyan Universitetinin Jurnalistika və Azərbaycan filologiyası fakültəsinin Yeni media və kommunikasiya texnologiyaları kafedrasında baş müəllim vəzifəsində, sonra islahatlarla əlaqədar olaraq BSU-nun Azərbaycan filologiyası və Jurnalistika fakültəsinin Jurnalistika kafedrasının dosenti, daha sonra yeni islahatlara əsasən BSU-nun Beynəlxalq Münasibətlər, Regionşünaslıq və Jurnalistika fakültəsinin Jurnalistika kafedrasının dosenti vəzifəsində çalışır.
2013-cü ildə AMEA-nın Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq institutunun Etika və estetika şöbəsinin dissertantı kimi "Jurnalist etikasının problemləri" mövzusunda dissertasiya işini müdafiə edərək, 2014-cü ildə fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi və 2018-ci ildə dosent elmi adı alıb.
"Modern.az", Moderator.az, "Sözçü.az", "Gündem.az", "KİV.az", "Xeber1.az", "Atv.az", "Mətbuat.az" və digər saytlarda Mübariz Azərbaycanlı imzası ilə müstəqil jurnalist kimi siyasi xarakterli analitik yazılarla çıxış edir.
Kitabları
Əsas elmi əsərlərin siyahısı:
1. Этические аспекты взаимосвязей между политической культурой и гражданским обществом. “Elmi Axtarışlar” XXVI, АМЕА-nın Folklor İnstitutu,  Bakı, «Səda», 2006, s. 246 – 249.
2. Jurnalist etikası problemlərinin etik təhlili. “Elmi Xəbərlər”, Azərbaycan Dillər Universiteti, 4/2007, Bakı, «Mütərcim», 2007, с. 319 - 326.
3. Kommunikasiya, jurnalist etikası və demokratiya quruculuğu. «Elmi Əsərlər»,  АМЕА-nın Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutunun Elmi nəzəri jurnalı  № 1-2 (13), Bakı, «АМЕА-nın FSHİ-nın informasiya və nəşriyyat şöbəsi», 2009, s. 206-210.
4. Основные проблемы и направления модернизации Азербайджана. «Tarix və onun problemləri», Bakı Dövlət Universiteti, Nəzəri, Elmi, Metodik  jurnal № 4, Bakı, «Adiloğlu», 2009, s. 223 - 226.
5. Kommunikasiya və vətəndaş cəmiyyəti quruculuğu problemlərinin etik təhlili. “Fəlsəfə”, АМЕА-nın Fəlsəfə, Sosiologiya və Hüquq İnstitutu, Fəlsəfi Araşdırmalar İctimai Birliyinin,  Beynəlxalq elmi-nəzəri jurnalı № 1-2 (13), Bakı, «АМЕА-nın FSHİ-nın informasiya və nəşriyyat şöbəsi», 2009, s. 45-50.
6. Проблемы журналистской этики и становление гражданского общества в Азербайджане. «Кавказоведение», Российская Академия Наук Институт Языкознания, № 13, Москва, издательство «Академия», 2009, с.73 - 78.
7. Jurnalist etikasının bəzi problemləri. Məqalə, «Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri», Bakı Slavyan Universiteti, № 2, Bakı, «Mütərcim», 2010, s.316 - 321.
8. Jurnalist etikasının bəzi problemləri. “Mədəni müxtəliflik SOSİAL-SİYASİ DƏYƏRLƏR KİMİ”. Kulturoloqların II Milli Forumu  (Beynəlxalq elmi-praktiki konfrans) (Bakı, 3 iyul 2010-cu il) Bakı - “Elm” – 2010, s 491-495.
9. Гражданское общество и его связь с журналистской этикой. Материалы международной научно-практической  конференции на тему: «Феномен цивилизации: Сущность, Типы, Динамика». 15-16 марта 2011 года, Пенза, 2011   ООО Научно-издательский центр «Социосфера», Ст. 55-60.
12. Jurnalistlərin peşəkar-etik fəaliyyətinin təkmilləşdirilməsi yolları. "Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri". Ali məktəblərarası elmi məqalələr məcmuəsi. № 3/2015. Bakı: Mütərcim, 2015, s.206-210.
14. "Azərbaycan internet mediasında hərbi sirlərin qorunmasında etik problemlər" «Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri», Slavyan Universiteti, № 4, Bakı, «Mütərcim», 2016, s. 404 - 409.
15. "İnsan kapitalı"nın inkişafı Kütləvi İnformasiya Vasitələrinin əsas vəzifəsi kimi" «Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri», Slavyan Universiteti, № 2, Bakı, «Mütərcim», 2017, s.349-352.
16. "Azərbaycan internet mediasında bəzi etik problemlər". «Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri», Slavyan Universiteti, № 3, Bakı, «Mütərcim», 2017, s. 279-283.
18. "Azərbaycanda telexəbər aparıcılığında xəbəri çatdırma prinsipi və nitq problemi". «Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri», Slavyan Universiteti, № 1, Bakı, «Mütərcim», 2019, s. 401-405.
19. Azərbaycan televiziyalarında yayımlanan verilişlərdə reytinq problemi. «Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri», Slavyan Universiteti, № 2, Bakı, «Mütərcim», 2020, s. 222-228.
20. Azərbaycan televiziya kanallarında yayımlanan verilişlərdə etik  problemlər. «Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri», Slavyan Universiteti, № 2, Bakı, «Mütərcim», 2021, səh. 274-279.
21. Azərbaycan internet mediasında jurnalistikanın etik və hüquqi meyarlarının pozulması halları. «Humanitar elmlərin öyrənilməsinin aktual problemləri», Slavyan Universiteti, № 1, Bakı, «Mütərcim», 2022, səh. 252-257.
Thominx contorta
Thominx contorta Dəyirmi qurdlar tipinin Nematodlar sinfinə aid olan növ.
Xarici quruluşu
Bədənin kutikulası incə eninə zolaqlıdır.Basillyar lentlər yaxşı inkişaf etmişdir.Erkək:Bədənin uzunluğu 14,3-15,6 mm, Eni 0,05-0,07 mm-dir. Spikula incə,nazik olub,zəif görsənir. Freytas və Almeydaya (1935) görə uzunluğu 0,8-1,2 mm-ə çatır. Spikular balalıq yolu 0,9 mm uzunluğunda olan nazik tikanlarla örtülür. Spikulyar balalıq yolunun uzunluğu 0,30-0,52 mm-ə çatır. Arxa hissəsi bərk daralmış vəziyyətdədir.Cinsi bursa rudementar,kiçikdir və iki kiçik çıxıntıdan və kutikulyar qatdan ibarətdir. Dişi:Bədənin uzunluğu 28–32 mm-dir. Vulva dairə varidir,çıxıntılar olmur.Arxa hissəsi bərk daralmış vəziyyətdədir. Anus terminal yerləşir. Yumurtanın uzunluğu 0,050-0,055 mm, eni 0,024-0,028 mm-dir. Yumurtaların üst qabığı hamardır və qalındır. Yumurtanın qütbündə olan tıxaclar dar və cuzi çıxıntılıdır. .
Yayılması
Dünyada 52 növ, Azərbaycanda 1 növ qeydə alınıb. Azərbaycanın bütün ərazilərində geniş yayılmışdır.
Üçbucaqda dörd mühüm nöqtə
Üçbucağın təpələri adətən böyük latın hərfləri ilə (A, B, C), uyğun təpədəki bucaqların dərəcə ölçüsü yunan hərfləri (α,β,γ) ilə, uyğun təpənin qarşısındakı tərəfin uzunluğu isə əlyazma latın hərfləri ilə (a, b, c) işarə olunur.
thumb|260px|Standart işarələmə
Üçbucaqda dörd mühüm nöqtə
Evklid həndəsəsində hər bir üçbucaqla bağlı aşağıdakı dörd nöqtə var:
1) Medianların kəsişmə nöqtəsi;
2) Tənbölənlərin kəsişmə nöqtəsi;
3) Tərəflərin orta perpendikulyarlarının kəsişmə nöqtəsi;
4) Hündürlüklərin (və ya onların uzantılarının) kəsişmə nöqtəsi.
Ədəbiyyat
1. M.Mərdanov, S.Mirzəyev, Ş. Sadıqov Məktəblinin riyaziyyatdan izahlı lüğəti. Bakı 2016, "Radius nəşriyyatı", 296 səh.
2. "Azərbaycan Sovet Ensklopediyası" I-X cild, Bakı 1976-1987.
Senecio latecorymbosus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Alaş xan
Alaş xan və ya Alaşa xan — qazax mifologiyasında əfsanəvi padşah. Alaş boyunun qurucusu və qazaxların atası olaraq qəbul edilir. Digər türk boylarında da ona böyük hörmət göstərilir. İslam öncəsi türklərin döyüşərkən "Alaş! Alaş!" deyə bağırdıqları bilinməkdədir. Alaş Xanın oğlunun adı Qazax Xandır.
Alaş Xan haqqında bir çox rəvayət vardır. Bunlardan ən çox bilinəni, yüzlərlə il əvvəl otuz iki qəbiləyə hakim olan Arıstan Xan ilə əlaqədardır. Bu xan döyüşdə əsir düşmüş gözəl bir qıza aşiq olur və evlənər. Ondan bədəni alaca rəngli bir uşağı olduğu üçün bunu pis bir vəziyyət olaraq qəbul edər. Oğlunu Sırdərya çayına buraxır və uşağı olmayan bir balıqçı tapıb övladlığa götürər. Bədəninin alaca olmasından ötəri ona "Alaş" (ya da Alaşa) adını verirlər. Bu uşaq çox qəhrəman və cəsur olar, şöhrəti çox qısa bir zamanda hər yerə yayılır. Bunu eşidən Arıstan Xan, oğulu Alaşa üç yüz adam verir. Bu üç yüz nəfərlə gəzən Alaş, ətrafındakı xalqları əmri altına alaraq güclənər və qazaxlar onun nəslindən törəyir.
Sona Tağıyeva
Sona Hənifə qızı Tağıyeva — Azərbaycanın "Əməkdar müəllimi" (1960), "Lenin ordeni", "Oktyabr İnqilabı", "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni, Azərbaycanın "Şöhrət" ordeni (1995) laureatı.
Həyatı
Sona Tağıyeva 1916-cı il yanvarın 3-də Bakı şəhərində anadan olmuşdur. O, yeddiillik məktəbi bitirdikdən sonra əmək fəaliyyətinə başlamış, təhsilini fəhlə-gənclər məktəbinin axşam şöbəsində davam etdirmişdir. 1935-ci ildə Azərbaycan Sənaye İnstitutunun hazırlıq şöbəsinə daxil olan Sona Tağıyeva daha sonra Azərbaycan Dövlət Universitetində təhsil almışdır. 1940-cı ildə ali təhsilini başa vuran və pedaqoji fəaliyyətə başlayan Sona xanım müəllim, dərs hissə müdiri olmuş, 1942–1945-ci illərdə isə rayon xalq maarifi şöbəsinin müdiri işləmişdir. Sona Tağıyeva 1945-ci ildə Bakıdakı 190 nömrəli məktəbin direktoru təyin edilmiş, nümunəvi təhsil ocağına çevirdiyi bu müəssisədə ömrünün axırına qədər çalışmışdır.
O, 1960-cı ildə respublikanın əməkdar müəllimi adına layiq görülmüş, bir sıra orden və medallarla, müstəqil Azərbaycan Respublikasının "Şöhrət" ordeni ilə təltif edilmişdir.
Frizlər
Tarixi
III əsrdən başlayaraq, xüsusilə, V əsrin ortalarında - xalqların böyük köçü zamanı friz tayfaları qonşu alman tayfaları olan anqlar, sakslar, yutlar və danlarla birlikdə Roma tərəfindən xristianlaşdırılmış kelt tayfalarından olan brittlərin, həmçinin skottların və piktlərin üstünlük təşkil etdiyi Britaniyaya köç etdilər.
Orta əsrlərdə frizlər ən hündürboylu avropalılar hesab olunurdular.
Dini etiqadlarına əsasən frizlərin əksəriyyəti kalvinistlər və lüteranlardır, onların arasında katolik dininə ediqad edənlər də vardır.
PC Gamer
PC Gamer — video oyunlara həsr olunmuş, populyar beynəlxalq jurnaldır. 1993-cü ildən Böyük Britaniya, 1994-cü ildən ABŞ, 2002-ci ildən isə Rusiyada buraxılır. PC Gamer-in regional nəşrləri həm də Avstraliya, İspaniya, Fransa, İspaniya, İsveç, İtaliya, Ukrayna, Malaziya və İsrail kimi ölkələrdə çıxır.
Ağ qovaq
Ağ qovaq — Təbii halda Şimali Afrika, Avropa, Asiyada, mədəni halda Avropa, Asiya, Şimali Amerikada rast gəlinir.
Botaniki təsviri
Hündürlüyü 30–35 m, gövdəsinin diametri 2 m-dək olan, çadırvari, enli çətirli, kök boğazından budaqlanan ağacdır. Tez böyüyür, 30–40 yaşında 20–25 m hündürlüyə çatır, gövdəsinin diametri 0,5 m-dək olur. İri budaqlarda gövdənin qabığı boz-yaşıl, hamar; cavan zoğlarda ağ keçəli; yaşlılarda qabığı dərin yarıqlı, tünd boz və ya qaradır. Tumurcuqları xırda, uzunluğu 0,5 sm-dək, parlaq, yapışqanlı deyildir. Yarpaqları möhkəm, üstü tünd yaşıl, parlaq, gümüşü, yumurtavari yumru və ya üçkünc, alt tərəfi tükcüklü, ağ keçəvaridir. Yarpaqları uzun zoğlarda 3–5 barmaqvari-ələkvari, uzunluğu 4–12 sm, eni 2,5–10 sm-dir. Qısa zoğlarda yerləşən yarpaqlar yumru barmaqvari və ya 3–5 künclüdür. Saplaqları silindrik, tükcüklü, çox vaxt 2–3 dəfə yarpaq ayasından qısadır. Payızda yarpaqların əksər hissəsi yaşıl halda, az hissəsi limonlu-sarı rəngə boyanaraq tökülür. Erkəkcik sırğaları qalın, uzunluğu 3–7 sm; çiçək altlıqları çılpaq, qırmızımtıl-qonur, erkəkciklərin sayı 8–10-dur. Dişicik sırğaların uzunluğu 10–12 sm, dişicik ağzı sarımtıl və ya ağımtıldır. Möhkəm kök sistemi vardır.
Ekologiyası
Çayların ətrafında, məhsuldar və nəmişli torpaqlarda bitir. Torpaq şoranlaşmasına dözür.
Azərbaycanda yayılması
Böyük Qafqaz və Naxçıvan MR-da təbii halda rast gəlinir.
İstifadəsi
Tikintidə, mebel səneyesində geniş istifadə olunur. Tək və qrup əkinlərində istifadəsə məqsədəyğundür.
Elxan Süleymanov (siyasətçi)
Elxan Sirac oğlu Süleymanov — Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin IV və V çağırış deputatı.
Həyatı
Süleymanov Elxan Sirac oğlu 1940-cı ildə Göyçay rayonunun Hacalı kəndində anadan olmuşdur. O, 1953-cü ildə 7 illik təhsilini başa vurduqdan sonra Göyçay Pedaqoji Texnikumunun ibtidai məktəb müəllimliyi fakültəsinə daxil olmuş, 1958-ci ildə həmin texnikumda təhsilini başa çatdırmışdır. 1961–1966-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunun mədəni-maarif fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir. Elxan Süleymanov ali təhsil aldığı dövrdə eyni zamanda pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuş, Bakının 7 və 25 sayli orta məktəblərində müəllim işləmişdir.
E. Süleymanov 1966-cı ildə Respublika Həmkarlar İttifaqı Yeyinti Sənayesi İşçilərinin Həmkarlar Komitəsinin Fioletov adına klubuna direktor təyin edilmiş və 1979-cu ilə qədər həmin vəzifədə çalışmışdır.
O, 1981–1982-ci illərdə Yazıçılar İttifaqının Şüvəlandakı Yazıçılar Evinin direktoru, 1982–1985-ci illərdə Mədəniyyət Nazirliyi nəzdində "Azərattraksion"un baş direktoru işləmiş, 1985–1989-cu illərdə isə "Nizami" kinoteatrının direktoru vəzifəsində fəaliyyətini davam etdirmişdir.
E. Süleymanov 2005-ci ildə Azərbaycanda Vətəndaş Cəmiyyətinin İnkişafına Yardım Assosiasiyasını (AVCİYA) təsis etmiş və onun rəhbərliyi ilə bir sıra böyük layihələr həyata keçirilmişdir. Xocalı soyqırımına həsr edilmiş "Xocalı soyqırımı", "Xocalı soyqırımı: milyon imza-bir tələb", "Şuşa — qədim Azərbaycan diyarı", "Bir faciə haqqında iki fotosöhbət", "Tarixi faktlar erməni miflərinə qarşı" topluları nəşr edilərək ABŞ və Avropa dövlətlərinin parlamentlərinə, dünyanın məşhur kitabxanalarına göndərilmişdir.
"Xocalı soyqırımı: milyon imza-bir tələb" layihəsi çərçivəsində bir milyon Azərbaycan vətəndaşının imzası toplanaraq kitab halında nəşr etdirilmiş, böyük dövlətlərin parlamentlərinə təqdim olunmuşdur. Xocalı faciəsi şahidlərinin ifadələri toplanmış və Azərbaycan, ingilis, rus dillərində dərc etdirilmişdir. Faşizm üzərində qələbənin 60 illiyi ərəfəsində keçirilən "Bakı-qəhrəman şəhər" layihəsi çərçivəsində isə İkinci Dünya müharibəsi dövründə Azərbaycan paytaxtının xidmətləri növbəti dəfə dünya ictimaiyyətinə çatdırılmışdır. Azərbaycanda keçirilən seçkilərdə və referendumda müşahidəçilik və "exit-poll" fəaliyyətini də həyata keçirən bu təşkilat insan hüquqları, söz azadlığı, iqtisadiyyat, ekologiya, Xəzərin problemləri ilə bağlı bir çox irimiqyaslı layihələr həyata keçirmiş, beynəlxalq konfranslar təşkil etmişdir. Beləliklə AVCİYA çoxşaxəli fəaliyyəti ilə ölkəmizin beynəlxalq aləmdə müsbət imicinin formalaşmasında və Azərbaycanda vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı istiqamətində inamla irəliləyir.
Baranlı oymağı
Baranlı oymağı — Qaraqoyunlu tayfa ittifaqının aparıcı qolu.
Bekhyon
Byun Baekhyun — Cənubi Koreya müğənnisi, repperi və musiqiçisi. Cənubi Koreya və Çin musiqi qrupu EXO və EXO-CBX-in üzvüdür.
Baranlı oymağı
Baranlı oymağının ad açımı hələ tam müəyyənləşməyib. Baranı — qoç kimi yozanlar var. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə adın kökü gedib, əski Oğuz bəyləri soyuna çıxır. Fəzlullah Rəşidəddinin "Cami ət-Təvarix" adlı əsərində bu barədə bilgi var. Həmin bilgidə deyilir: "Buran xanın ölümündən sonra oğlu Əli xan padşah oldu… Əli xan oğlu Qılıc Arslana qırx minə yaxın atlı çıxara bilən o yerləri idarə etməyi tapşırdı".
Bekhyon
Həyatı
Baekhyun, 6 may 1992-ci ildə Cənubi Koreyanın Puçxon şəhərində doğulub. Özündən 7 yaş böyük Baekbeom adlı qardaşı vardır. Baekhyun, 11 yaşında ikən musiqi ilə məşğul olmağa başlayıb. Puçxonda Jungwon lisseyinde təhsil almışdır. Həmçinin pianino çalmağı da öyrənmişdir.
Yeniləmə
thumb|right Yeniləmə dəyişdirilmiş informasiyanı göstərmək üçün pəncərənin içərisinin yenilənməsi; ekranın yenidən çəkilməsi.
Baranlı oymağı
Ağalıq dönəmi bəlli olmayan Qayı soylu Baran bəy Oğuz elini idarə etmişdi. Baran bəydən sonra oğlu Əli xan başçı olmuşdu. Əli xanın Qılıc Arslan adlı oğlu vardı.
Bekhyon
Həyatı
O, döyüş sənətləri ilə də məşğul olmuş, Hapkido da qara kəmər sahibidir.
Baranlı oymağı
Maraqlıdır ki, XI əsrdə yaşamış Şah Məlik Əbülfəvaris Barani ünvanlı, Qılıc Arslan adlı oğuz yabqusunun atasının adı da Əli xan idi. Hər iki yabqu Cənd əyalətini idarə edib. Deməli, tarixlə əfsanə arasında qırılmaz bir ilişki var.
Baranlı oymağının nümayəndələri Qaraqoyunlular dövlətini qurmuşdular. Bu dövlət süquta uğrayandan sonra oymaq nümayəndələrinin bəziləri Azərbaycanda qalmış, bəziləri Babura qoşulub Hindistana getmişdi.
Bekhyon
Həyatı
Baekhyun 2011-ci ildə S.M. Entertaibnent şirkətinə qəbul olunmuşdur.
EXO
Byun Baekhyun, 30 yanvar 2012-ci ildə EXO qrubunun üzvü olaraq təqdim olundu. 2012- ci ildə grubun digər üzvləri Chanyeol, Kai və Sehun ilə birlikdə Girls Generation-TTS-nin Twinkle adlı mahnısının klibində rol almışdır.
Voleybol üzrə qadınlararası dünya çempionatı 2014-ün seçmə mərhələsi (Cənubi Amerika)
Cənubi Amerika materiki üzrə keçirilən voleybol üzrə qadınlararası dünya çempionatı 2006-ün seçmə mərhələsi — CSV tərəfindən təşkil edilən, 2006 dünya çempionatına lisenziya verən Cənubi Amerika regionu qadın milliləri üçün kvalifikasiya turniri. Digər regionlardan fərqli olaraq bu regionda oyun sxeması bir qədər fərqlidir. Belə ki, regionda yalnız on iki voleybol federasiyasının olması, bu federasiyaların hardasa yarısının peşəkar qadın voleybol millilərinə sahib olmamaması turnirdə yalnız altı komandanın iştirakına gətirib çıxartmışdı. Ümumilikdə isə qitə çempionatı ilə əlaqəli olaraq yalnız üç milli komanda oyunlar keçirmişdir. Belə ki, reqlamentə əsasən qitə çempionatında (Cənubi Amerika qitə olmamasına baxmayaraq idman növlərində bu regionda təşkil olunan əsas çempionat qitə çempionatı adlanır ) ilk yeri tutan komanda birbaşa mundiala vəsiqə qazanır. Digər üç yerin sahibi isə təsnifat mərhələsində bir qrupda oynayırlar. Həmin qrupun qalibi də dünya çempionatına ikinci və sonuncu liisenziyanın sahibi olur.
Ceyhun Məmmədov (idmançı)
Ceyhun Məhəmməd oğlu Məmmədov — sambo üzrə 9 dəfə dünya çempionu, 2003-cü ildən etibarən Azərbaycan Sambo Federsiyasının prezidentidir.
Həyatı
Ceyhun Məmmədov 23 may 1968-ci ildə Ağdam şəhərində anadan olub. 1985-ci ildə Azərbaycan Dövlət Bədən Tərbiyəsi İnstitutuna qəbul olub. 1991-ci ildə həmin institutun məşqçilik fakültəsini bitirib. 1992–1997-ci illərdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə adına Bakı Dövlət Universitetinin Hüquq fakültəsində təhsil alıb, hüquqşünasdır. Ceyhun Məmmədov həmçinin polis polkovnik leytinantı rütbəsini daşıyır.
Uğurları
thumb|Prezident [[İlham Əliyevə Beynəlxalq Sambo Federasiyası İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə Sambonun Çempion kəməri təqdim edilərkən (2015)]]
Yutlar
Yutlar — Eramızın əvvəllərində, sonralar onların şərəfinə adlandırılmış Yutlandiya (Latın dilində: Cimbria, Iutia, Iutlandia) yarımadasında məskunlaşmış qədim alman tayfası. .b'
Tarixi
Eramızın V əsrində Yutlandiya yarımadası danlar tərəfindən işğal edildikdən sonra yutların bir hissəsi qədim Danimarka xalqları ilə qaynayıb qarışdılar, bir hissəsi anqlar və frizlərlə birlikdə Britaniyaya köç etdilər və Kentdə, Xempşirin cənubunda və Vayt adasında məskunlaşdılar.
Yutlar IX əsrdə xristianlığı qəbul etmişlər. Yutlar qədim ingilis dilinə də böyük töhfələr vermişlər, onlar ingilis dilinin kent dialektində danışırlar.
Allay xan
Allay xan — türk və altay mifologiyalarında vətən tanrısı. Alay xan və ya Alıy xan olaraq da tanınmaqdadır. Vətəni qoruyar. Nurlu bir görünüşü vardır. Yurduna xəyanət edənlərə xəstəlik və bəla gətirər. İlk Ata olan Elley ilə adında bir əlaqə vardır. Lakin eyni adam olduqlarını iddia etmək o qədər də mümkün görünməməkdədir. Arvadının adı da eynidir: Allay Xanım.
Allay xanım
Vətən, digər variantda isə torpaq ilahəsi. Allay Xanın arvadıdır. Aan Alay Xatun olaraq da bilinər.
Cəlaləddin Mirzə Heydər xan
Cəlaləddin Mirzə Heydər xan Baranlı (d. 19 yanvar 1732 - ö. 26 yanvar 1775) — Hindistanın baş vəziri, Aud nəvvabı.
Allay xan
Etimologiya
(Al/El) kökündən törəmişdir. Həmrəylik və birlikdəlik mənası daşıyır. Alay və almaq sözləriylə eyni kökdən gəlir. Halay sözü də ictimai birliyin simvolik bir təcəssümüdür və eyni söz kökündən gəlir.
Cəlaləddin Mirzə Heydər xan
Həyatı
Cəlaləddin Mirzə Heydər xan 1732-ci ildə Dehli şəhərində doğulmuşdu. Atası Əbulmənsur Mirzə Məhəmməd xan Səfdər Cəng 1739–1754-cü illərdə Audun nəvvabı olmuşdu.
Cəlaləddin Mirzə Heydər xan Böyük Moğollar imperiyasının baş vəziri olmuşdu. Şücaüddövlə ləqəbini daşıyırdı.
Cəlaləddin Mirzə Heydər xan 1754 - 1775-ci illərdə Audun nəvvabı olmuşdu.
Mirzə Heydər xan 1775-ci ildə vəfat edib.
Ailəsi
Mirzə Heydər xan Sədrünnisa Nəvvab Aliyə Sədricahan bəyiml Səadətəli xan qızı ilə ailə qurmuşdu. Yəhyaəli xan, Səadətəli xan, Əli xan adlı oğulları vardı.
Nöyi-an-Veksen
Nöyi-an-Veksen — Fransada bələdiyyə , region — İl-de-Frans, departament  — Val-d’Uaz, rayon — Pontuaz, kanton — Marin. Əhalisi — 210 nəfər (1999).
Bələdiyyə Paris şəhərinin təxminən 45 km şimal-qərbdə, Serji belediyyənin 16 km şimal-qərbdə yerləşir.
Demoqrafiya
Əhalinin dinamikası (Cassini və INSEE ):
Senecio coscayanus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
EPR paradoksu
EPR paradoksu (EPR zidiyyəti) — Eynşteyn, Podolsky və Rosen. Üç fizikin adlarının baş hərfləridir. EPR paradoksu Kvant mexanikasının Kopenhagen təfsirinə qarşı ilkin və təsirli bir tənqiddir. Albert Eynşteyn və həmkarları Boris Podolsky və Nathan Rosen (kollektiv şəkildə EPR olaraq məlumdur) kvant mexanikasının daha əvvəl fərq edilməmiş lakin müəyyən nəticələrə sahib olan qəbul edilmiş tənliyini meydana çıxaran bir düşüncə təcrübəsi hazırladılar, ancaq zamanla bu tənliklər məntiqsiz göründü. Açıqlama kvant dolanıqlığı olaraq bilinən bir hadisəni ehtiva edirdi.
Kvant mexanizminə görə, bəzi şərtlər altında, ortaq şəkildə və ya fərdi olan cüt kvant sistemləri, cüt sistemdə reallaşan təcrübələrin nəticələrinin ehtimallarını kodlaşdıran tək bir dalğanın funksiyasıyla təsvir edilə bilər. EPR məqaləsi yazıldığında, edilən təcrübələr nəticəsində, bir təcrübənin nəticəsinin bəzən tək bir təxmini olmadığı bilinirdi. Bu tip bir qeyri-müəyyənlik, bir işıq süzməsi yarım gümüşlənmiş bir aynanın üzərinə düşdüyündə görülə bilər. İşıq süzməsinin yarısı əks olunarkən digər yarısı keçəcək. Əgər işıq süzməsinin şiddəti, tək bir foton keçənə qədər enərsə, kvant mexanizmasında fotonun əks olunması və ya keçidi təxmin edilə bilməz.
Bu təsirin müntəzəm açıqlaması o zamanlar Heyzenberqin naməlumluq qanunuyla təmin edilmişdi. Fiziki miqdarlar kompleks deyilən cütlər halında gəlir. Bu cür kompleks cütlərinin nümunələri arasında mövqeyi və fərqli oxu ətrafında ölçülən bir hissəciyin və komponentlərinin hərəkətliliyi verilə bilər. Bir miqdar ölçüldüyündə və təyin olunduğunda, birləşmiş miqdarlar anlaşılmaz. Heyzenberq bunu ölçümdən qaynaqlanan bir narahatlıq olaraq açıqlamışdır.
1935-ci ildə yazılmış bir EPR kağızı, bu açıqlamanın qeyri-kafi olduğunu göstərməyi məqsəd qoymuşdur. A və B olaraq adlandırılan iki dolaşıq hissəciyi nəzərə alsaq; A hissəciyinin miqdarının ölçülməsi, B hissəciyinin bərabərliyinin miqdarının heç bir əlaqə və qarışıqlıq olmadan qeyrisizləşməsinə səbəb olur. Əsas fikir, bir sistemin içindəki iki hissəciyin kvant vəziyyətləri, hər zaman ikisinin ortaq vəziyyətindən ayrıla bilməz. Bunun bra-ket proqramlaşdırılmasında ki bir nümunəsi belədir;
Heyzenberqin qanunu bir kvant təsirinin klassik bir açıqlamasının təmin edilməsinə çalışırdı. EPR-ə görə bu vəziyyətin iki ola biləcək açıqlaması var idi. Hissəciklər arasında ayrılıq olsa belə ya aralarında bir qarşılıqlı təsir var idi ya da bütün ola biləcək ölçümlərin nəticələri haqqında məlumatlar hissəciklər mövcud idi.
EPR yazarları ikinci açıqlamanı, bəzi kodlanmış 'gizli dəyişkənlərdən' ötəri seçmişlər. Bir təsir anında bir məsafə boyunca yayılan ilk açıqlama, ümumi nisbilik nəzəriyyəsi ilə ziddiyyət təşkil etməkdə idi. Daha sonra, kvant mexanikasının qanunluğundan dolayı tamamlanmamış olduğu nəticəsinə gəldilər çünki bu tip gizli dəyişənlərə kvant mexanikasında yer yoxdur.
Bellinin nəzəriyyəsinin nəticələrindəki pozuntular ümumiyyətlə Eynşteyn, Poldolsky və Rosen tərəfindən də fərz edilən Bellinin nəzəriyyəsinin fərziyyələrinin bizim dünyamızda etibarlı olmamasından aydın olmaqdadır. Mövzunu və mövzu ilə əlaqədar təcrübələri araşdıran Alain Aspect və qrupu kimi fiziklərin çoxu, EPR ilk diqqət çəkdiyində, kvant nəzəriyyəsinin nəzərdə tutduğu kimi, EPR-in seçim etdiyi "yerli gizli dəyişən" nəzəriyyəsini Bell qeyri-bərabərsizliklərini pozduğundan ötəri etibarsız qəbul etdi.
EPR inkişaflarının tarixi
Bu mövzuları ilk ortaya qoyan məqalə, 1935-ci ildə yayımlanan "Fiziki gərçəkliyin kvant mexaniki anlayışı tam olaraq düşünülə bilər?" idi. Eynşteyn kvant mexaniki quruluşu baxımından ölçümlərlə şərh olunaraq ortaya çıxanlar xaricindəki obyektiv fiziki bir həqiqətin var olduğu fikrini etiraz etmiş, öz düşüncəsinə daha çox uyğun gələn səbəbiyyət nəzəriyyəsi üçün həyatının sonuna qədər mübarizə etmişdir. Ancaq, Eynşteynin ölümündən sonra, bir EPR kağızında izah edilən xatırladan təcrübələr fransız alimləri Lamehi-Rachti və Mittig tərəfindən 1976-cı ildə Saclay Nüvə Araşdırma Mərkəzində həyata keçirilmişdir. Bu təcrübələr, yerli realizm fikrinin səhv olduğunu göstərmişdir.
Kvant mexanikası və təfsiri
İyirminci əsrin əvvəlindən bəri, kvant nəzəriyyəsi, doğru mezoskopik və mikroskopik dünyanın fiziki həqiqətini açıqlayan dəfələrlə təkrarlanmış fizika təcrübələrində uğurlu olduğunu sübut etmişdir.
Kvant mexanikası, atomları müəyyənləşdirən və bir ölçü cihazında müşahidə edilən tayf xəttləri açıqlama məqsədilə inkişaf etdirilmişdir. İyirminci əsrin əvvəllərində iddialı olmasına baxmayaraq, mövzuyla əlaqədar hələ ciddi bir meydan oxuma edilməmişdir. Kvant hadisələrinin fəlsəfi açıqlaması, ancaq, başqa bir məsələdir: kvant mexanikasının riyazi tənliklərini açıqlamanın necə olacağının sualı fərqli fəlsəfi fikirlərdən insanların fərqli cavablar verməsini doğurmuşdur.
Eynşteynin əleyhdarlığı
Eynşteyn Kopenhagen təfsirinin ən əhəmiyyətli rəqibi oldu. Onun fikirinə görə, kvant mexanikası tamamlanmamışdı. Buna açıqlama gətirən, Con fon Neymann və David Bohm kimi digər yazarlar orijinal kağız açıqca iddia edilməmişdir, təsadüfi edilən ölçüm nəticələrindən 'gizli' dəyişənləri məsul tutmuşdur.
1935 tarixində EPR kağızı fəlsəfi müzakirəni fiziki bir müzakirənin içinə sıxışdırmışdır. Yazarlar bir ölçünün nəticəsi olan verilmiş spesifik bir təcrübədə ölçü reallaşmadan əvvəl həqiqət ünsürü deyilən bir şeyin gerçək dünyada var olduğunu iddia etmişlər. Yazarlar, həqiqətin bu ünsürlərinin hər kosmos-zamandakı müəyyən bir nöqtəyə aid düşünməkdədir. Hər element yalnız kosmos-zamanın (yəni, keçmişin) onun işıq konisinin gerisində olan hadisələrdən təsirlənmişdir. Bu iddialar artıq realizm olaraq bilinən təşkil təbiəti haqqında fərziyyələr üzərinə qurulmuşdur.
Paradoksun təsviri
EPR kağızı
Orijinal kağız, qarşılıqlı təsirə keçməsinə icazə verilən iki sistemə nə olacağını və bir müddət sonra qarşılıq qalmadığında nələr olacağını təyin etmə məqsədi güdmüşdür. Qumarın sözləri ilə bu, A və B olan iki hissəciyin qısaca qarşılıqlı olması və daha sonra fərqli istiqamətlərə hərəkət etməsi olaraq təyin oluna bilər. Heyzenberqin naməlumluq qanununa görə, böyüklüyü və B hissəciyinin tam olaraq mövqeyini eyni anda ölçmək mümkün deyil lakin Qumara görə A hissəsinin məhz qəti mövqeyini təyin etmək mümkündür. Bu səbəblə, ölçmələr nəticəsində A-nın bilinən qəti mövqeyi köməyi ilə B-nin qəti mövqeyi tapıla bilər. Bundan əlavə, A hissəciyinin böyüklüyü ölçülə, B hissəciyinin ki də A-ya bağlı olaraq tapmaq mümkündür. Qumar, bunu bu şəkildə yazmışdır; "EPR, B hissəciyi eyni vaxtda olaraq qəti və gerçək bir böyüklük və mövqe dəyərinə malikdir mühakiməsini sübut etmiş və müdafiə etmişdir." EPR, B hissəciyi fiziki olaraq narahat olma ehtimalı olmadan, hissəcik A üzərində edilən ölçmələr nəticəsində B-nin ya böyüklüyünün ya da mövqeyinin qəti dəyərlərini tapmağı məqsəd qoydu.
EPR kvant mexanikası gerçək tətbiq aralığını sorğulamaq üçün bir paradoks yaratmağa çalışdı. Bu paradoks; Kvant nəzəriyyəsi iki dəyərin də hissəcik üçün təxmin edilə bilməz olmasını və hələ EPR düşüncə təcrübəsinin hamısının müəyyən dəyərlərə sahib olması lazım olduğunu göstərməsini ehtiva edirdi. EPR kağızı: "Biz, fiziki həqiqətin kvant mexaniki tərifinin tam olaraq dalğa funksiyaları tərəfindən açıqlana bilinməyəcəyi sonunu qəbul etmək məcburiyyətində qalırıq." Demişdir.
EPR kağızı bu söz ilə sonlanır: Biz belə dalğa funksiyanın fiziki həqiqətin tam bir şərhini edə bilmədiyini göstərsək də, biz belə bir açıqlamanın var olub olmadığı sualına qəti bir cavab tapa bilmədik. Biz belə bir nəzəriyyə mümkün olduğuna, yenə də, inanırıq.
Əlimizdə elektron-pozitron cütlüklərini yayan bir qaynaq var və Alice adında bir müşahidəçinin olduğu A nöqtəsinə elektron, Bob adında bir müşahidəçi olan B nöqtəsinə də pozitron göndəririk. Kvant mexanizminə görə, qaynağımızı, yayılan hər cütün təkli fırıl adı verilən kvant vəziyyətini işğal edəcəyi şəkildə təyin edə bilərik. Beləcə, bu hissəciklər dolaşıqdır deyə bilərik. Bu, vəziyyət 1 və vəziyyət 2 olaraq adlandırdığımız iki kvant toqquşması vəziyyəti olaraq görülə bilər. Vəziyyət 1-də, müsbət z oxunda bir fırıl olan elektron və mənfi z oxunda bir fırıla sahib pozitron vardır. Vəziyyət 2-də isə, elektron mənfi z oxunda bir fırıla sahibkən, müsbət z oxunda pozitron bir fırıla malikdir. Bundan ötəri, ölçü etmədən təkli fırıl vəziyyətindəki bir hissəciyin vəziyyət fırılını müəyyən etmək mümkün deyil. center|thumb|701x701px|Elektron-pozitron cütüylə edilən EPR düşüncə təcrübəsi. Mərkəzdəki qaynaq iki müşahidəçiyə hissəcik göndərir; sol tərəfdəki Alice müşahidəçisinə elektron göndərərkən, sağ tərəfdəki Bob müşahidəçisinə pozitron göndərilir və fırıl ölçümləri edilə bilər. Artıq, Alice z oxu ətrafındakı fırılı ölçər və + z və ya -z olmaqla iki ehtimal nəticə əldə edə bilər. Əgər əldə etdiyi nəticə + z isə; kvant mexanikasının Kopenhagen təfsirinə görə sistemin kvant vəziyyəti vəziyyət 1-də çökər. Kvant vəziyyəti sistemdə reallaşan hər cür ölçünün nəticəsini müəyyən edir. Bu vəziyyətdə, əgər Bob z oxu ətrafında sonradan ölçü etsə, tapacağı nəticə -z oxunda olar. Eyni şəkildə, əgər Alice -z oxunda nəticə alarsa, Bob + z oxunda bir nəticə alar.
Hər hansı bir oxda fırılları ölçülərsə, nəticə hər zaman bir-birlərinin tərsi olar. Bu vəziyyət, yalnız hissəciklər bir-birlərinə bağlıdırsa açıqlana bilər. Ya hər oxda qəti olaraq fərqli fırıla sahib formada yaradılmışlar (gizli dəyişkənlik mübahisəsi) ya da bir-birlərinə bağlıdırlar və buna görə bir elektron digərinin oxun hansı tərəfində olduğunu hiss edir və onun əks nəticəsini alır (dolaşıqlıq mübahisəsi). Bundan əlavə, əgər iki hissəciyin fərqli oxlar ərzində fırılları ölçülərsə, x oxunda elektron fırılı ölçüldüyündə (və x oxundakı pozitronun fırılı yox sayıldığında), z oxundakı pozitronun fırılı dəqiq deyil çünki ölçü yerini almışdır və onsuz da ikinci bir oxda fırılı mövcuddur. Buna baxmayaraq, təcrübələr tərəfindən təsdiqlənən kvant mexanikası haqqında fərziyyələr, hər hansı bir gizli dəyişən nəzəriyyəsiylə açıqlana bilməz. Bu, Bell nəzəriyyəsində göstərilmişdir.
Kvant mexanikasında, Heyzenberq anlaşılmazlıq qanununa görə iki dəyişən üçün də kvant vəziyyəti dəqiq bir nəticəyə sahib ola bilməz və bu vəziyyət x-fırılı və z-fırılı "uyğunlaşmasız müşahidə edilə bilənlərdir" mənasına gəlir. Alice-in z-fırılını ölçdüyünü fərz edək və tapdığı nəticə + z olsun, bu vəziyyətdə kvant vəziyyəti, vəziyyət 1-də çökər. İndi, z-fırılını ölçmək yerinə, Bob x-fırılını ölçsün. Kvant mexanizminə görə, əgər sistem vəziyyət 1-də isə, Bob-un x-fırıl ölçülməsi %50 ehtimalla + x-də ola bilər ya da %50 ehtimalla -x-də ola bilər. Bob-un özü ölçü edənə qədər, necə bir nəticə əldə ediləcəyini təxmin etmək qeyri-mümkündür.
Bu, mövzunun dönüş nöqtəsidir. Bob pozitronun x-fırılını ölçdüyündə, dəqiq bir nəticəyə çata bilər çünki öz hissəciyini narahat etməmişdir. Bob-un pozitronu 5%0 ehtimalla + x və ya -x-dədir və dəqiq bir nəticə yoxdur çünki Bob-un pozitronu Alice-in elektronunu bilir və Alice-in elektronu bilinib ölçüldüyü üçün Bob-un elektronunun spin haqqında dəqiq bir məlumat əldə edə bilmərik.
Kopenhagen təfsirinə görə, dalğa funksiyası ölçü edildiyi zaman çökər və buna görə müəyyən bir uzaqlıqda bir təsir olmalıdır və ya pozitron bilməsi lazım olandan daha çoxunu bilməlidir.
Paradoksun xülasəsi
İlk hissəciyin fiziki ölçümləri öz mövqeyində böyüklüyə təsiri qəti deyil lakin ilk hissəciyin böyüklüyünü ölçmək o birisinin mövqeyinin qətiliyinə təsir edir. Eynşteyn, Podolsky və Rosen, ikinci hissəciyin necə qəti olmayan mövqeyinə baxmayaraq qəti bir böyüklüyə sahib olduğunu sorğuladı. Bir hissəcik digəriylə kosmosda ünsiyyət halında olduğundan, bu bir "paradoksdur".
Həmçinin, Bell, fırılı öz nümunəsində istifadə etdi lakin kvant mexanikasında müşahidə edilənlər deyilən bir çox forma fiziki miqdar istifadə edilirdi. EPR kağızı, bu müşahidə böyüklüyü üçün istifadə edilirdi. EPR planının sınaqsal reallaşdırmaları ümumiyyətlə foton qütbləşməsində istifadə edir çünki qütbləşmiş fotonların hazırlanması və ölçülməsi asandır.
Yerlilik prinsipi, bir yerdə meydana gələn fiziki əməliyyatların başqa bir yerdəki reallıq ünsürləri üzərində bir təsirinin olmaması lazım olduğunu bildirir. İlk baxışda, bu məlumatlar səbəbaxtarmaqlığı pozuntu etmədən işıq sürətindən daha sürətli göndərilməyən məlumatları müdafiə edən xüsusi nisbiliyin nəticələri haqqında məqbul bir fərziyyə kimi görünürdü. Ümumiyyətlə səbəbaxtarmanı pozan hər hansı bir nəzəriyyə də içdən əsassız olacağından, yararsız olacağı düşünülməkdədir.
Kvant mexanikası və klassik tərifləri birləşdirmək üçün olan adi qaydalar, səbəbiyyət qanununu pozmadan yerlilik qanununu pozur. Səbəbaxtarma qorunmaqdadır çünki Alice Bobun ölçü oxunu istiqamətləndirərək mesaj göndərməsinin başqa bir yolu yoxdur. Alice hansı oxu istifadə edirsə etsin,%50 nisbətində + və ya — nəticə əldə etmə ehtimalı vardır və kvant mexanizminə görə əsas olaraq hansı nəticəni alacağını təsir etməsi qeyri-mümkündür. Bundan əlavə, Bob yalnız bir dəfə öz ölçümünü edə bilər çünki kvant mexanikasının əsas xüsusiyyəti aldığı elektronların milyon dənə kopiyasını etməsini, hamısına tək-tək fırıl ölçümü etməsini və nəticələrin statistika paylanmasına baxmasını qeyri-mümkün edər. Bu səbəblə, əgər yalnız bir ölçü etməsinə icazə verilsə, + və ya — nəticə tapması Alicelə eyni oxda olub olmamasına bağlı olmadan %50 şansı olduğunu görərik.
Yenə də, yerlilik prinsipi fiziki hisslərə güclü bir şəkildə xitab etmişdir və Eynşteyn, Podolsky və Rosen bu səbəbdən bu nəzəriyyəni tərk etmək istəmirdilər. Eynşteyn, kvant mexaniki təxminlərlə "bir nöqtədə ürküdücü" deyərək lağ etmişdir. Bu səbəblə, kvant mexanikasının hələ tamamlanmamış olması ilə nəticələndirmişlərdir.
Son illərdə isə, EPR-nin çatdığı nəticə yerlilik başa düşmədəki inkişaflardan və kvant əlverişli olmamasından şübhə doğurmuşdur. Yerlilik sözü, fizikada bir çox mənaya malikdir. Məsələn, kvant sahə nəzəriyyəsində "yerlilik" kosmosun müxtəlif nöqtələrindəki kvant sahələrinin bir-birləriylə qarşılıqlı olmamaları mənasına gəlir. Ancaq, bu mənada "yerli" olan kvant sahə nəzəriyyələri EPR tərəfindən müəyyən edilir yerlilik qanununa zidd görünür, amma yenə də daha ümumi mənada nisbiliyi pozmazlar. Dalğa funksiyasının çöküşü, kvant əlverişsizliyinin epifenomeni olaraq görülə bilər. Təməl davranış yerli səbəbaxtarmanı pozmadığından, bu gerçək ya da diqqətə çarpan olsun, dalğa funksiyası çöküşü əlavə bir təsir edər. Yuxarıdakı nümunədə göstərilən səbəblə, nə EPR təcrübəsinin nə də hər hansı bir kvant təcrübəsinin göstərilməsinin işıq siqnalından sürətli olması mümkün deyil.
Paradoksun həlli
Gizli dəyişkənlər
EPR paradoksunu həll etmək üçün müxtəlif yollar var. EPR tərəfindən təklif edilən biri, kvant mexanikasının, eksperimental ssenarilərdə müxtəlif uğurlar əldə etməsinə baxmayaraq, əslində tamamlanmamış bir nəzəriyyədir. Digər bir deyişlə, kvant mexanikası (bir addım daha müvəffəqiyyətli bir də olsa) statistik yanaşma kimi davranan təbiətin hələ kəşf edilməmiş bəzi nəzəriyyələri vardır. Kvant mexanikasının əksinə, daha tam bir nəzəriyyə bütün "həqiqət ünsürlərinə" qarşılıq gələn dəyişkənləri ola bilər. Heyzenberq naməlumluq qanunu, yəni "yönəltməz kvant müşahidə edilə bilinənlərinin" müşahidə edilən təsirlərinə yol vermək üçün bu dəyişkənlər üzərində hərəkət edən bəzi bilinməyən mexanizmlər olmalıdır. Belə bir nəzəriyyəyə gizli dəyişkən nəzəriyyəsi deyilir.