cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qriqor Antipa
Qriqor Antipa — rumıniyalı Darvinist bioloq, zooloq, hidrobioloq, okeanoloq, limnoloq. Rumıniyada hidrobioloji və ixtiologiya məktəbinin qurucusu. Dunay Deltasının və Qara dənizin faunasını araşdırmışdır. Buxarest Təbiət Muzeyinin direktoru (1892-1944) və Rumıniya Akademiyasının üzvü (1910) olmuşdur.
Botoşani'də bir vəkil ailəsində anadan olmuşdur. Valideynlərini Erkən itirmiş və xalası onun tərbiyəsi ilə məşğul olmuşdu.
Böyük qardaşı Nikolasın köməkliyi ilə təqaüd aldı və Almaniyada Yena Universitetində təhsil almağa başladı. Məzuniyyətdən sonra Fransa, İtaliya, Kapri şəhərində tədqiqat aparıb, o, balıq və dəniz anası quruluşunu öyrənmişdir. 1892-ci ildə zoologiya kafedrasına başçılıq edir və sonra Buxarest Təbiət Tarixi Muzeyinin direktoru vəzifəsinə keçdi.
Bu vəzifədə, həyatının sonuna qədər işləmişdir. O, dioramanı təkmillşdirmiş və üç ölçülü aspekti vurğulamışdır. Dioramanı ilk dəfə muzey şəraitində məhz o tətbiq etmişdir. O, Kral I müraciət edərək, Dunay və Qara dənizi araşdırmaq lazım olduğuna inandırdı, 1893-cü ildə NMS Elisabeta gəmisi ilə ekspedisiya üçün yola çıxdı. 118 gün boyunca, Qara dənizi, Rumıniyanın sahilini və Dunay Deltasını araşdırdı. Sinop, İstanbul, Odessa və Sevastopolu ziyarət etdi 1910-cu ildə Rumıniya Akademiyasının üzvü seçildi. 1919-cu ildə Madriddə CIESM (Aralıq dənizi Elmi Tədqiqatları üzrə Beynəlxalq Komissiya) qurucularından biri idi. 1932-ci ildə Konstansa şəhərində Dəniz Araşdırmaları və İnkişaf İnstitutunu qurdu. 1939-cu ildə Leopoldine üzvlüyünə qəbul edildi. 1941-ci ildə "Qara dəniz: okeanoqrafiya, bionomiya və ümumi biologiya" fundamental işinin ilk hissəsini nəşr etdi. İkinci kitabı tamamlamağa isə ölümü mane oldu. Buxarestdə Milli Təbiət Tarixi Muzeyi onun adını dəyişir.
Neoseiulus astutus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Qriqori Sedov
Qriqori Aleksandroviç Sedov (d. 15 yanvar, 1917, Bakı – ö. 10 aprel, 2014, Moskva) — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı.
Həyatı
Qriqori Sedov 1917-ci ildə Bakıda rus ailəsində anadan olub.
1 may 1957-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. "Lenin" ordeni və Qırmızı Ulduz medalı ilə təltif edilmişdir.
10 aprel 2014-cü ildə Moskvada vəfat etmişdir.
Qabriel Birn
Qabriel Ceyms Birn(12 may, 1950) — İrland aktyor, rejissor, ssenarist, yazıçı
Albedo
Albedo ( Albedo- ağlıq)- səthin işıqqaytarma qabiliyyətini səciyyələndirən kəmiyyət. Səthindən əks olunan işıq selinin həmin səthə düşən selə nisbəti ilə ölçülür.
Günəş radiasiyanın müəyyən səthdən əks olunaraq geri qaytarılmasıdır. Albedo yer səthinin və yerə yaxın hava təbəqəsinin meteoroloji şəraitinin, o cümlədən iqlim şəraitinin formalaşmasında xüsusi rol oynayır. Albedonun və ya əks olunan radiasiyanın miqdarı səthin rəngindən asılıdır. Səth nə qədər çox olar. Günəşdən gələn radiasiya təqribən iki hissəyə ayrılır ki, onun bir hissəsi əks etdirilərək, geri qaytarılır, digər hissəsi isə səth tərəfindən udulur və səthin qızmasına sərf edilir. Bir planet kimi yerin albedosu təqribən 40%-dir. Qalan 60% radiasiya isə səth tərəfindən udulur.
Tünd rəngli qara torpaq və ya asfalt üzərinə düşən günəş radiasiyasının 85-90% udur, 10-15%-ni albedo şəklində geri qaytarır. Çəmənliyin albedosu 20-25%, güman ki 30-35%, buludlarınkı 50-75%, təzə yağmış qarın albedosu isə 80-90%-dir. Yer səthinin albedosunun müxtəlif olması, yerin istilik balansının formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Albedo coğrafi termik kimi iqlimşünaslıqda istifadə edilir və ərazilərin iqlim şəraitinin. O cümlədən ayrı-ayrı sahələrin mikroiqliminin öyrənilməsi zamanı onun kəmiyyəti ölçülür.
Min bir gecə (teleserial, 2006)
Min bir gecə — baş rollarını Xalid Ərgənc (Onur Aksal), Bərgüzar Korəl (Şəhrizad Övliyaoğlu), Tardu Flordunn (Kərəm İncəoğlu), Ceyda Düvenci (Bənnu Ataman), Mətin Çəkməz (Burxan Övliyaoğlu), Yonca Cövhər Yenəl (Füsun Övliyaoğlu), Tomris İncer (Nadidə Övliyaoğlu) və Canan Ərgüdərin (Eda) bölüşdüyü, rejissorluğunu Qüdrət Sabancının, prodüsserliyini isə TMC adına Erol Avcının etdiyi, ərini bir yol qəzasında itirmiş, tək uşağı leykemiya xəstəsi olan və memar olaraq çalışmaqda olduğu "Binyapı Holdinq"in gənc və yaraşıqlı iki müdiri də özünə aşiq olmuş cavan və gözəl bir qadının mübarizəsindən bəhs edən Kanal D ekranında yayımlanmış Türkiyə teleserialı.
Musiqi
Teleserialın əsas başlanğıc musiqi parçası da daxil olmaqla musiqiləri Kıraça aiddir. Bundan əlavə bəzi səhnələrdə rus bəstəkar Nikolay Rimski-Korsakovun Şəhrizad suitasından da fon musiqisi olaraq istifadə edilmişdir.
Məzmun
Şəhrizad patriarxal bir ailənin oğlu ilə evlənmiş, lakin ailə bu evliliyə şiddətlə qarsı çıxmış və oğullarını övladlıqdan rədd etmişlər. Ərini oğlu hələ bir yaşında ikən yol qəzasında itirən Şəhrizad qısa müddət sonra oğlunun leykemiya olması ilə bir daha sarsılır. Taleyin ağır sınağından keçən gənc qadın çarəsizlik içində müalicə üçün lazım olan 200 000 dolları tapmağa çalışır. Öz səyləri ilə pul tapır amma 150 000 dollar daha lazımlıdır. Arzu olunmadığını bilə-bilə uşağı üçün zəngin qayınatasına gedir, vəziyyəti izah edir və pul istəyir, ancaq vicdansızca evdən qovulur. Son çarə olaraq hələ üç ay əvvəl işə başladığı və sınaq müddətinin bitmədiyi "Binyapı Holdinq"in müdiri Onur Aksaldan borc istəyir. Lakin gənc müdir "Min bir gecə" nağıl qəhrəmanı Şah Şəhriyarın qadınlara heç vaxt inanma fəlsəfəsindən yola çıxaraq ağır bir bədəl istəyir. Onur onunla bir gecə keçirməsini istəyir. Bu hər şeyin başlanğıcı olur...
Əsas obrazlar
osman gundes   oktaysenel  Əsas  sezon 1 2 3
Tricalysia talbotii
(Tricalysia talbotii) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Qarakolluq
Qarakolluq — Azərbaycan Respublikasının İsmayıllı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 11 iyun 2002-ci il tarixli, 341-IIQ saylı Qərarı ilə İsmayıllı rayonunun Qarakolluq kəndi Kürdmaşı kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, Aşıqbayramlı kəndi mərkəz olmaqla, Aşıqbayramlı kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmışdır.
Etibar
Etibar — Azərbaycanlı kişi adı. Xoşbəxt, firavan, müvəffəqiyyət mənasındadır.
Qarakolluq
Tarixi
Qarakolluq kəndi 17-18 ci əsrlərdə Şamaxı quberniyası ərazisinə aid olan Taxtasan kəndindən çıxmış insanlar tərəfindən qurulmuşdur.. Kənd adını yerləşdiyi yerdən almışdır.Qara tikanlı ərazı olduğundan Qarakolluq adlanmışdır.Əhalisi azərbaycan türkləridir.
Əhalisi
Əhalisi 241 nəfərdir ki onunda 118 nəfəri kişi, 123 nəfəri qadındır.
22 iyul
1601–1900
thumb|[[Əfifə Kərəm]]
1600-cü ildən əvvəl
thumb|[[VII Çarlz]]
Artemisia juncea
İstinadlar
Artemisia juncea Artemisia juncea
Möhsün Furuzan
Möhsün Furuzan — İranlı futbol qapıçısı.
Furuzan 2011-ci ilin iyun ayından Təbrizin İran milli futbol çempionatında çıxış edən Traktor Sazi futbol klubunun qapıçısıdır. Buna qədər isə o Gilanın "Pegah", Ənzəlinin "Mələvan", Rəştin "Damaş", Təbrizin Göstəriş Polad futbol klublarının qapısını qoruyub.
Satışa qoşulmaq hüququ
Satışa qoşulmaq hüququ — korporativ hüquqda mövcud olan hüquqi konsepsiya. “Birgə satış” və "təqib hüququ" kimi də adlandırılır. Satışa qoşmaq hüququnun əksidir.
ABŞ-də riskli kapital investorları investisiyadan “çıxmaq” üçün bir sıra hüquqi “alətləri” istifadə edirlər. Əsas üç üsul geri satınalma (ödəmə) hüququ, satışa qoşulmaq hüququ, satışa qoşmaq hüququ. Azərbaycan Mülki Məcəlləsi qeyd edilən mexanizmlərin istifadəsinin mümkünlüyü barədə bir fikir söyləmir. Satışa qoşulmaq hüququ imkan verir ki, səhmdar(lar) öz səhmlərini üçüncü şəxsə satdığı halda investor öz (imtiyazlı) səhmlərini səhmdar(lar) ilə birgə satsın. Az sayda səhmlərə sahib olan investorlar üçün bu metod investisiyadan çıxış üçün əlverişli ola bilər. Çünki şirkətin səhmlərinin əhəmiyyətli hissəsinə sahib olan səhmdar, öz səhmlərini kənar şəxsə satdiqda, minoritar investor tanımadığı yeni səhmdarla münasibətdə olmaq məcburiyyətində qala bilər. Yeni səhmdarın (sahibkarın) idarəetmə metodlarına, strateji məqsədlərinə və mövcud risklərinə bələd olmaması investor üçün əhəmiyyətli təhlükələr yaradır.
Belə bir mövqe var ki, qeyd olunan hüquqların istifadəsi səhmdarlar arasında imzalanan fərdi müqavilə vasitəsi ilə mümkündür. Lakin bu yanaşmanın zəif hissəsi odur ki, müqavilə pozulduqda zərərçəkən tərəf yalnız müqavilə öhdəliklərinin müdafiəsi vasitələrindən istifadə edə bilər.
Bu hüquq minoritar səhmdarlara imkan verir ki, şirkətdə onların səhmlərini alan investordan digər satan səhmdarlara göstərilən eyni münasibətin onlara qarşı da göstərilməsini tələb etsin. Bunun azlıq təşkil edən səhmdarlara faydası odur ki, onlar tərəfindən bəyənilməyən nəzarət paketinə malik səhmdarı olan şirkəti tərk edə bilərlər. Bundan əlavə, bu, bütün səhmdarlara eyni təkliflərin edilməsini təmin edir, azlıq təşkil edən səhmdarların öz səhmlərini daha az qiymətə satmağa məcbur edilməsinin qarşısını alır.
Neoseiulus atrii
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Zərgəran
Zərgəran — Azərbaycan Respublikasının İsmayıllı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 30 iyun 2009-cu il tarixli, 851-IIIQ saylı Qərarı ilə İsmayıllı rayonunun Zərgəran kəndi Tircan kənd inzibati ərazi dairəsi tərkibindən ayrılaraq, mərkəzi Bizlan kəndi olmaqla, Bizlan kənd inzibati ərazi dairəsi yaradılmış və Azərbaycan Respublikasının ərazi vahidlərinin Dövlət reyestrinə daxil edilmişdir.
Əhalisi
Əhalisi 65 nəfərdir ki onunda 30 nəfəri kişi, 35 nəfəri qadındır.
Bentley
thumb|200px|Bentley şirkətinin logosu thumb|200px|Bentley S1 Bentley — bir İngilis lüks avtomobil istehsalçısıdır.
Tarixi
Bentley İngiltərədə 18 yanvar 1919-cu ildə Walter Owen Bentley tərəfindən qurulmuşdur.Bentlynin ilk avtomobili (o, bu avtomobili F. Barces və Henri Varleylə birgə hazırlamışdı) 1919-cu ildə London avtosalonunda "3L" indeksi altında debüt etdi. 3 litr həcmə malik dörd silindrli mühərriki olan bu avtomobil dərhal avtomobil sənayesinin "şlyagerinə" çevrildi. Bentli bu avtomobilə 5 illik zəmanət verirdi ki, bu da o dövr üçün misli görünməmiş hal idi. Avtomobilin satışları durmadan artırdı və artıq Bentli hər gün səkkiz avtomobil buraxırdı.
Bentley markalı bütün avtomobillər yüksək keyfiyyəti, komfortluluğu, etibarlılığı ilə seçilir və məşhur "Rolls-Roys" avtomobilləri ilə bərabər səviyyədə rəqabət aparırdı.
1923-cü ildən başlayaraq Bentley avtomobilləri idman yarışlarında mütəmadi iştirak etdi. 1923-cü ildə Fransanın Le-Man şəhərində 24 saatlıq yürüşdə Bentley avtomobili dördüncü yeri tutdu. Bir il sonra Bentley birinci yerə çıxdı. 1927-ci ildən 1930-cu ilədək qələbələr seriyası bir-birini əvəz etdirdi və beləliklə Le Mans yarışlarında 6 birincilik qazandı. Radiatorunda qanadlı "B" hərfi olan Bentley avtomobilləri hamıya məğlubedilməz görünürdü. Amma sənaye böhranı ucbatından Bentli 1931-ci ildə şirkətin müflisləşdiyini elan etməyə məcbur oldu.Şirkətin 1931-ci ildə Rolls-Royce tərəfindən satın alındı.
1998-ci ilə qədər eyni texniki heyət ilə bir-birlərinə olduqca bənzəyən modellər təqdim etmişdir. 1998-ci ildə, Volkswagenə 430 Milyon Funta satılan Bentley; 2005-ci ildə 3654-ü ABŞ-a olmaqla, cəmi 8627 avtomobil satmışdır. Firmanın mərkəzi və zavodu Mançester yaxınlığındakı Çeşiredədir.
Modelləri
thumb|200px|Bentley Continental
Miconia pausana
(Miconia pausana) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Cadillac
200px|thumb|Loqosu "Cadillac" — Amerikan lüks avtomobil istehsalçısıdır və "General Motors" konserninin parçasıdır. Cadillac Amerikada "yüksək keyfiyyət" və "lüks həyatın" simvoludur.
1902-ci ildə Henri Martin Leland tərəfindən qurulan bu şirkət adını Fransız alim, Detroit şəhərinin qurucusu Antoine Laumet də la Mothe, Sieur da Cadillac-dan götürmüşdür.
Cadillac lüks avtomobilləri və bunların gözə dəyən dizaynı ilə başda ABŞ olmaqla bütün dünyada böyük prestijə qədər yüksəlmiş bir məktəb marka halına gəlmişdir.
WikiShia
VikiŞiə — İnternetdə azad şəkildə yayımlanan, dünyanın 8 dilində viki texnologiyasının tətbiqi ilə Ümumdünya Əhli-Beyt (ə.s) Qurultayı tərəfindən yaradılan ensiklopediya. İnternetdə Viki texnologiyası ilə işləyən bir layihə olan VikiŞiə – onlayn ensiklopediyadır.
Parsua
Parsua, Parşuaş və ya Parsumaş — e.ə. 860600-cü illərdə Urmiya gölü yaxınlığında, Zamua (əvvəllər Lullubi) ilə Ellipi çarlıqları arasında, Zaqros dağları nın mərkəzində, Sənəndəc in cənub-qərbində mövcud olmuş qədim çarlıq. Çarlığın adı qədim İran sözü olan "*Parsava" sözündən gəlir və mənasının sərhəd olduğu ehtimal olunur.
Amaliya Rodriqiş
thumb|right|200px
Amália Rebordão Rodrigues ya da Amália Rodriques (23 iyun 1920 — y. 6–1999), Portuqaliyalı müğənni.
Zirehlikimilər
—  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan dəstəsi.
Bədəni qərni lövhələrdən ibarət qalın qalın zirehlə örtülüdür. Pota, yöndəmsiz heyvandır. Qərni lövhələrin xeyli hissəsi müvafiq sümük lövhəsinin üzərində yerləşir (dəri sümükləşməsi). Adətən qurşaq şəklində düzülən qərni lövhələrdəki bəzi sıraların bir-birilə elastik birləşdirici toxuma ilə birləşməsi zirehə hərəkətlilik verir. Bədəninin uzunluğu (quyruqsuz) 1 metrədəkdir. İri caynaqlıdır. 28—40 (nəhəng. zirehlilərdə isə 90-dək) dişi var. 9 cinsi birləşdirən 2 yarımfəsilədən ibarztdir. Cənubi və Mərkəzi Amerikanın çöl, səhra, savannalarında və meşə kənarlarında yaşayır. Ən çox doqquzqurşaqlı zirehlilər, nəhəng zirehlilər və üçqurşaqlı zirehlilərə təsadüf olunur. Tək yaşayır. Gecə həyatı keçirir. Gündüzlər yuvada gizlənir. Xırda onurğalılar, cücülər, sürfələr və molyusklarla qidalanır. 2-4 bala doğur. Ovlanır.
Damladaş mağarası
thumb|250px|Mağara daxilində stalaktit və stalaqmitlər
Damladaş  — Türkiyənin Alaniya şəhəri yaxınlığında mağara. Mağara Alaniya yarımadasının qərb qurtaracağında yerləşir. Aralıq dəniz yaxınlığında yerləşən mağaranın yaxınlığında məşhur Alaniya qalası yerləşir. Alaniya şəhərinin mərkəzindən mağaraya 3 km, Antaliyaya isə 124 km-dir. Mağara öz adını iki söz birləşməsindən götürmüş:( — damla, damcı, taş — daş). Çox zaman "cilalanmamış qiymətli daş" və ya "stalaqtit" sözü mənasında işlənilir.
Kəşf olunması
Mağara ilk dəfə 1948-ci ildə aşkar edilmiş. Sahildə liman tikintisi zamanı daş əldə etmək üçün yaxınlıqdakı qayalıq ərazi partladılmış və nəticədə mağara girişi açılmışdır. Mağara daxilində qeyr-adi gözəlliyə malik stalaqtitlər və stalaqmitlər aşkarlanmış. Tezliklə mağarada araşdırma işləri həyata keçirilmiş və ərazi qoruna ərazi elan edilmiş.
Quruluşu
Damladaş dəniz sahilinin 100 metrliyində yerləşir. Mağara girişi uzun ve ensizdir. Uzunluğu 50 metr olan dəhliz silindir formasındadır. Mağaranın əsas zalı fantastik formalı stalaqititlər və stalaqmitlərlə zəngindir. Bəzilərinin yaşı 15 min ildən çoxdur. Onların daha çox formalaşdığı ərazi 13-14 metr enə, 15 metr hündürlüyə malikdir. Damladaş iki mərtəbəlidir. Ümumi sahəsi 2500 м³-dir. Mağara daxilində radioaktiv mənşəli karbon qazı toplanmış. Daxildə temperatur il boyu +22…+23˚C arasında dəyişir. Rütübətlənmə 90-98 % bərabərdir. Mağara daxili havanın analizi göstərmişdir ki, normal hava ilə müqayisədə mağarada 10-12 dəfə çox karbon 2- oksid toplanmış.
Turizm
Damladaş ölkə mağaralarından içində xüsusi ziyarət üçün qurğuların olması ilə fərqlənir. Mağara astma xəstələri üçün müalicəvi təsir göstərir. . Mağara daxilində temperaturunun stabil olması, yüksək rütubətlilik və karbon qazının yüksək konsentrasiyası müalicəvi təsir göstərir. Eləcədə havada cüzi radioaktivlik və ionlaşmanın olması insan orqaniziminə fərqli təsir göstərir. 2010-cu ildə, yeddi ay müddətində mağaranı 114 000 turist ziyarət etmiş, onlardan 2100 nəfəri astma xəstəliyindən əziyyət çəkirmiş. 2014-cü ildə isə mağaraya gələn astma xəstələrinin sayı 4000 çatmış. Mağarada müalicə 21gün çəkir və xəstələr gün ərzində 4 saat mağara daxilində olurlar. Səhər saat 06:00-dan 10:00 qədər mağaraya astma xəstələri buraxılır. Mağaraya trusitlər üçün giriş - 6 tl, astma xəstələri üçün isə - 0,30 tl-dir. Mağara girişi yaxınlığında çimərlik var. Yaxınlıqda kiçik bazar fəaliyyət göstərir.
Audi
Audi AG — avtomobillər istehsalında ixtisaslaşan Volkswagen Group konsernində Audi markası altında Almaniya avtomobil istehsalçısı. Baş ofis Inqolştadtda (Almaniya) yerləşir. Sloqanı Vorsprung durch Technikdir ("Texnologiya ilə tərəqqi"). 2016-cı ildə istehsal həcmi 1,903,259 avtomobil təşkil edib. 2012-ci ildə Alman avtomobil mütəxəssisləri Audini ən yaxşı istifadə edilən avtomobil kimi qiymətləndirdi.
Tarixi
thumb|DKW F5 Roadster, 1935
Audi DKW, Horch, Audi və Wanderer markaları altında avtomobil və motosiklet istehsal edən dörd şirkətin birləşməsi nəticəsində meydana gələn Auto Union birliyininin davamçısıdır. Dəyişikliklər nəticəsində yalnız Audi markası qalmışdır. İlk Wanderer avtomobili 1913-cü ildə çıxdı, ilk öz müəssisəsi isə (Horch & Co.) 1899-da təşkil edilən və kreditorlar işdən çıxdıqdan sonra 1909-cu ildə isə Audi ortaya çıxdı. 1910-cu ildə ilk avtomobil istehsal olundu. Almancadan tərcümədə Horx (Horch) "qulaq asmaq" deməkdir. Yeni marka adını seçdikləri zaman, Avqustun iş ortaqlarından birinin oğlu eyni sözü, yəni Audini təklif etdi. 1921-ci ildə şirkət bir növ atılım etdi. Bu il, soltərəfli ilk Alman avtomobili istehsal edildi. Bundan əvvəl şirkət yalnız mühərriklərdə və dayandırma sistemlərində işləmiş, lakin daha sonra idarəetmənin rahatlığına diqqət yetirmişdir. 1928-ci ildə bu marka motor istehsalçısı DKW tərəfindən satın alındı və 1931-ci ildə ön təkərli bir avtomobilin debütü olan DKW F1 yarandı. 1929-cu ildə başlayan böyük böhran Audiyə təsir etdi. Əslində, böyük bir mühərrik həcmi olan avtomobillər pulun ümumi çatışmazlığı səbəbindən artıq tələbatın olmadığını göstərir. Daha sonra Audi başı ön təkərli kompakt avtomobil hazırlamağı tapşırdı.
thumb|Audi 80, Volfsburq, 1973
İkinci Dünya müharibəsinin sonunda bütün Sakson Avto İttifaqı zavodları müttəfiqlərin hava hücumları nəticəsində məhv edildi və rəhbərlik sovet işğalı zonasını tərk etdi. Sağ qalan bütün avadanlıq sökülüb çıxarıldı. Şirkət rəhbərliyi müharibənin bitməsindən bir qədər əvvəl Bavariya şəhərinə keçməyə nail olmuşdu. 1945-ci ilin sonunda Ingolştadt şəhərində hətta Auto Union ehtiyat hissələrinin anbarı da ortaya çıxdı. Amma tam miqyaslı çıxış hələ də uzaqda idi. Yalnız 3 sentyabr 1949-cu ildə motosiklet buraxılması bərpa edildi. Şirkət yenidən qeydiyyatdan keçdi və Auto Union GmbH ortaya çıxdı. 1950-ci ildə konsernin müharibədən sonraki ilk sərnişin avtomobili çıxdı - DKW F89 P Master Class.
thumb|[[Audi Quattro S1]]
1958-ci ilin aprelində Daimler-Benz səhmdar cəmiyyəti Auto Unionun 88% səhmini satın aldı və bir il sonra tamamilə firmanı tamamilə satın aldı. Inqolştadt firması filial oldu. Lakin Volkswagen Käfer modelinin populyarlığı digər kiçik avtomobil satışları Auto Unionun maliyyə vəziyyətinə mənfi təsir göstərmişdi və 1964-cü ildə şirkət Volkswagen-in bir hissəsi oldu. 1965-ci ildə Audi markası altında müstəqilliyini itirmiş şirkətin bütün yeni modellərini sərbəst buraxmaq qərara alındı. Volkswagen, Audinin öz avtomobillərini inkişaf etdirməsini istəmədi. Onun müəssisələrində Volkswagen Beetle modeli istehsal edəcəkdi. Lakin dizayn departamentinin rəhbəri Ludvig Kraus hər kəsdən gizli bir model hazırlamağa qərar verdi. Onlar Volfsburqda bu barədə öyrəndilər, lakin müdaxilə etmirdilər. Bu fəaliyyətin məhsulu 1968-ci ildə yaranan orta sinif Audi 100 avtomobilidir.
1969-cu ildə Volkswagenwerk AG, Auto Union GmbH və NSU Motorenwerke şirkətini Nekkarzulmda birləşdirdi. Şirkət Nekkarzulmdakı baş ofisi ilə Audi NSU Auto Union AG olaraq adlandırıldı. 1974-cü ildə əhəmiyyətli hadisə baş verdi. Dizayn bölməsinin rəhbəri Ferdinand Piex oldu.
thumb|[[Ferdinand Piex]] İndi, il sonra, bu dövr "Piex dövrü" adlanır. Onun rəhbərliyi dövründə şirkət olduqca yüksəkliklərə çatdı. Bu illərdə beş silindrli mühərrik (1976) gəldi. Audi quattro, bütün sürücünün ən son tarixini saymaq üçün adət olduğu bir avtomobil oldu. 1982-1987-ci illərdə bu model WRC çempionatının mərhələlərində 23 qalibiyyət qazandı. 1985-ci ildən etibarən şirkət texniki inkişafını davam etdirir.
1993-cü ildə Audi Qrupu yaradılmış, nəticədə orada Macarıstan və Braziliyalı birlikləri, Britaniya Cosworth Technology, İtalyan Automobili Lamborghini və İspan SEAT iştirak etmişdir.
Rəqabət
2016-cı ilin yayında Audi A4 ULTRA-nın ön versiyası ilə 2017-ci ildə satışa çıxarılacaq iqtisadi versiyasını yaratdı.
Avtoidman
thumb|[[Audi Sport quattro]]
thumb|[[Audi A5 DTM]]
thumb|Audi A1
thumb|[[Audi R8]]
Audi Sport
Audi Sport — Audinin ralli qrupudur. 1983 və 1984-cü ildə komanda iki çempionluq adını qazandı.
Audi Sport Team Joest
Audi Sport Team Joest — 24 saat Le Man, LMS və ALMS kimi dayanıqlı yarışlar üçün bir qrupdur. Komanda LM P1 sinif prototiplərini qurur.
Modelləri
thumb|[[Audi A1]]
thumb|[[Audi Q2]]
thumb|[[Audi A3]]
thumb|[[Audi Q3]]
thumb|[[Audi TT]]
thumb|[[Audi A4 Allroad quattro]]
thumb|[[Audi A5]]
thumb|[[Audi Q5]]
thumb|[[Audi A6 Allroad quattro]]
thumb|[[Audi A7]]
thumb|[[Audi Q7]]
thumb|[[Audi A8]]
thumb|[[Audi Q8]]
Neoseiulus atsak
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Puassi-Sen-Jermen-an-Le mərkəzi xəstəxanası
Puassi-Sen-Jermen-an-Le mərkəzi xəstəxanası (CHIPS) — Poissy-də yerləşən qədim fransız xəstəxanası; hal-hazırda universitet-xəstəxana kompleksidir.
Assistance publique - Hôpitaux de Paris-in bir hissəsi və Versailles-Saint-Quentin-en-Yvelines Universitetinin tədris xəstəxanasıdır.
1997-cu ildə yaradılmışdır.
Külüllü
Külüllü — Azərbaycan Respublikasının İsmayıllı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Əhalisi 205 nəfərdir ki onunda 89 nəfəri kişi, 116 nəfəri qadındır.
Əxbarnamə
200px|thumb|right|Kitabın 2000-ci il kiril əlifbası ilə olan nəşrinin üz qabığı Əxbarnamə — Talış xanları Mir Mustafa və Mir Həsən xanların vəziri olmuş Mirzə Xudaverdinin oğlu Mirzə Əhməd Zərgər tərəfindən 1882–1883-cü illərdə fars dilində qələmə alınmışdır.
Kosmoqonik miflər
Kosmoqonik miflər  — Türkdilli xalqların yaşadığı ərazilərdə, o cümlədən Azərbaycanda qeydə alınan mifoloji toponimlərin böyük bir hissəsi kosmoqonik miflərlə əlaqədar olaraq yaranmışdır.
Əxbarnamə
Əsərdə Talış xanlığının tarixində baş verən bir sıra dramatik hadisələr, o cumlədən Ağa Məhəmməd şah Qacarın (1779–1797) Talış xanlığını özünə tabe etdirmək məqsədilə Talışa hücumu detalları ilə qeydə alınmışdır. Kitabda Lənkəran-Astara bölgəsinin ictimai-siyasi, iqtisadi və mədəni həyatı, еləcə də adət-ənənələri barədə məlumat vеrilməklə yanaşı bir çох mahal və kənd adları çəkilir ki, оnların əksəriyyətinin adları indi dəyişdirilmiş, yaxud təhrif edilmişdir. "Əхbərnamə" əsərinin əksər hissəsi müəllifin atasından еşitdikləri və bir qismi isə özünün başına gələn əhvalat və müşahidələri əsasında yazılmışdır.
Kosmoqonik miflər
Haqqında
«Bu miflərin əksəriyyəti öz xarakterinə görə arxaik və etimoloji miflərə nisbətən daha çox mərasimi olub kosmosun, xüsusilə onun bir sistemdə birləşən hissələrinin mənşəyi haqqında məlumat verir. Bu mifoloji sistemdə kainatın, dünyanın yaranmasının təsviri və şərhi ön planda durur».
Əxbarnamə
2000-ci ildə Elxan Əlibəylinin və Şəfaət Baxşızadənin təşəbbüsü ilə "Əxbarnamə"nin 1975-ci il nəşrinin foto surəti ona əlavə edilən muqədimmə ilə bir yerdə 655 nusxə ilə işıq üzü görür.
XIX əsrin 80-cı illərində "Əxbarnamə" ixtisasca geoloq olan İshaq Axundov tərəfindən çapa hazırlanmışdır. İshaq Axundov kitabı çapa hazırlasa da, 1992-ci ilin 15 oktyabrında öldüyündən son arzusunu yerinə yetirə bilməmişdir. Onun oğlu Tufan Axundov atasının işini başa çatdıraraq 2009-cu ildə "Əxbarnamə"ni çap etdirmişdir.
Kosmoqonik miflər
Haqqında
Türklərin – azərbaycanlıların Şərqin, eyni zamanda da Qafqazın qədim, sivilizasiyalı, özünəməxsus mədəni və qrammatik cəhətdən cilalanmış dilə malik bir xalqın qədimliyini inkar edənlərə, onları gəlmə hesab edənlərə qarşı qoyulacaq ən tutarlı, təkzib edilməz faktlardandır.
Mifoloji toponimlər. Mifoloji toponimlərin etimologiyasını araşdırdıqca məlum olur ki, misirlilərin, şumerlərin, hindlilərin, yunanların və digər qədim xalqların mifik dünyagörüşünün aparıcı olduğu dövrdə - ibtidai icma dövründə keçdiyi bütün mərhələləri qədim türklər – azərbaycanlılar da keçmişlər. Bunu miflərin strukturu və sistemliliyi və mifoloji obrazların – varlıqların onomastik vahidlərdə inikası da sübut edir. Bir məsələni də qeyd etmək lazımdır ki, türk xalqlarının mifik düşüncə tərzi, yəni mif süjetləri mərasimlərdə, nağıl və dastanlarda, deyimlərdə və digər şifahi xalq ədəbiyyatı janrlarında bir sistem kimi dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Mifoloji toponimlər də xalqımızın mifik dünyagörüşünü ən kamil və etibarlı şəkildə mühafizə edib, əsrdən-əsrə ötürən mənbələrdəndir. Mifologiya yunanca «mifos» və «loqos» sözlərindən əmələ gəlmişdir, mənası, «rəvayət», «əfsanə», «nağıl», «dastan», «söz», «anlayış» kimi başa düşülür. Mifologiya ictimai inkişafın ilkin mərhələləri üçün səciyyəvi olan dünyanı anlama üsulu, ictimai şüurun ilkin formasıdır. Elə bir xalq yoxdur ki, onun özünəməxsus mifologiyası olmasın. Lakin dünyada türk xalqları kimi elə xalq kökə söykənən əsas tiplər, əfsanələr, nağıl və dastanlara onlarda da rast gələ bilərik. İlk vaxtlarda – insan sürüsünün çox inkişaf etmədiyi dövrdə mifologiya ibtidai cəmiyyətin mənəvi həyatında mühüm yer tuturdu. Həmin cəmiyyətlərdə mifologiya ictimai şüurun universal forma: kimi çıxış edirdi. Qədim yunanlar allahlar və qəhrəmanlar haqqında yaranan əsərləri mifologiya adlandırırdılar A.F.Losev mifologiya haqqında danışarkən yazır: «mifologiya ideal varlıq deyil, maddi reallıqdır, hiss edilən, yaradılan gerçəklikdir».
İ.Zeynalov mifoloji təfəkkürün formalarından bəhs edərkən onu dünyanın və bütünlükdə ətraf aləmin mənəvi mənimsənilməsində - dərk olunmasında xüsusi üsul adlandırır
Mif bəşəriyyətin mənəvi mədəniyyətinin ilkin forması olaraq xalq fantaziyası kimi bədii şəkildə işlənmiş ictimai formaları və təbiəti təmsil edir. Spesifik mifoloji məntiqin başlıca şərtləri birinci o idi ki, ibtidai insan özünü ətraf, təbii və sosial mühitdən ayırmırdı, ikincisi, təfəkkür bölünməzlik və qarşılıqlı cəhətlərini saxlayırdı və hərəkət sahələrində emosional affektdən demək olar ki, ayrılmaz idi. Bunun nəticəsidir ki, bütün miflərdə obrazların sadəlövhcəsinə insaniləşməsi, ümumi şəxsləndirmə, təbii, sosial və mədəni obyektlərin «metaforik» müqayisəli qarşılaşdırılması olmuşdur. Kosmosun qüvvə, xassə və fraqmentlərinin insanlaşdırılmış konkret hissi obrazlar kimi ifadəsi maraqlı mifoloji fantastikanı doğurur. Müəyyən qüvvə və qabiliyyətlər plastik olaraq çoxəllilik, çoxgözlülük və s. kimi ifadə oluna bilərdi, zahiri simanın qəribə şəkildə transformasiyası, xəstəlik, müxtəlif qüvvələr kimi, adamyeyənlər, kosmodünya ağacı, yaxud canlı nəhəng kimi, qəbilə, tayfa əcdadları ilkin varlıqlar – zoomorf və antromorf təbiət qüvvələri formasında ifadə olunurdu. Bu isə sosial qrupların heyvan növləri ilə eyniliyi və qohumluğu haqqında totemik baxışları ifadə edirdi. «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında «Basatın Təpəgözü öldürdüyü» boyda Təpəgöz, pərilər və s. məhz mifoloji obrazlardır.
Özü də maraqlıdır ki, qədim sivilizasiyaya malik olan xalqların hamısının mifləri biri-birinə çox oxşayır, yaxınlıq təşkil edir. Elə bu uyğunluğu nəzərə alaraq tədqiqatçıların əksəriyyəti dünya xalqlarının miflərini əsasən aşağıdakı kateqoriyalara bölürlər: Etimoloji miflər, kosmoqonik miflər, antromorfik miflər, totemik miflər, qəhrəmanlıq mifləri və s.
Türk xalqlarının, eyni zamanda Azərbaycan xalqının mifləri də həmin bölgü əsasında tədqiq olunur və onu da qeyd edək ki, yuxarıda göstərilən bölgü nisbi olsa da, həm elmi, həm də metodoloji cəhətdən düzgündür. Mifologiyanın hər bir kateqoriyası haqqında ətraflı məlumatı növbəti fəsillərdə verəcəyik, ancaq onu da qeyd etmək istəyirik ki, yuxarıda göstərilən mif qruplarının hamısı Azərbaycan-türk xalqının mifoloji dünya görüşündə özünə məxsus şəkildə əksini tapmışdır. Azərbaycan xalqının mifik təfəkküründən, mifoloji obrazlar sistemindən və onun məfkurəvi siqlətindən bəhs edərkən A.Şükürov birinci növbədə Azərbaycan mifologiyasını türk mifologiyası kontekstində götürür və onun dörd inkişaf mərhələsini qeyd edir. Birinci mərhələ kimi müəllif, arxaik-totemistikmərhələni göstərir ki, bu dövr üçün də öküz mifi daha mühüm yer tutur. İkinci mərhələni isə, qurd görüşünün öküz mifizmi ilə çarpaz qoşalaşması kimi xarakterizə edir. A.Şükürov Azərbaycan-türk mifologiyasının üçüncü mərhələsini Zərdüştlüklə, dördüncü mərhələni isə islamla bağlayır.
Mifoloji dünyagörüş elə bir xarakterə malikdir ki, xalqın bütövlükdə söz sənətinin, ruhi-mənəvi aləminin, eyni zamanda qədimliyinin müəyyən olunmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Təkcə onu qeyd etmək lazımdır ki, xalqımızın uzun əsirlik ədəbiyyatı-mənəvi sərvəti mifologiyanın üzərində yüksəlib, ondan qidalanıb və qidalanır. Ancaq indiyə qədər mifologiyamız linqvistik aspektdə demək olar ki, elmi şəkildə ətraflı tədqiqata cəlb olunmamışdır. Bu sahədə M.Seyidov, Y.Məmmədov, M.Çobanov, F.Cəlilov, F.Xalıqov və digər tədqiqatçılar müəyyən araşdırmalar aparsalar da, Azərbaycan mifologiyası linqvistik cəhətdən sistemli tədqiq olunmamışdır. «Mifoloji dünyagörüşün linqvistik cəhətdən öyrənilməsi qədim dünyagörüş və təfəkkürlə bağlı saysız-hesabsız leksik vahidlərin üzə çıxarılmasına imkan yaradır. Bu vahidlərin geniş öyrənilməsi Azərbaycan və azərbaycanlılarla bağlı bir sıra mühüm mifoloji anlamların düzgün dərk edilməsində əsas amilə çevrilə bilir
Mifik dünyagörüşlə bağlı onomastik vahidlərin Azərbaycan folklorşünaslığında işləklik dairəsi də diqqəti cəlb edir. Onların ifadə etdikləri ayrı-ayrı mənalar, şifahi xalq ədəbiyyatının müxtəlif janrlarında qeydə alınan variantları bu günə qədər də tədqiq olunmamış, mifoloji təfəkkürümüzün dərindən öyrənilməsində bir vasitə olduğu unudulmamışdır. Belə onomastik göstəricilərin tədqiqi Azərbaycan xalqının etnogenezində yaxından iştirak edən qəbilə və tayfa birliklərinin ictimai-mifik təfəkkürü ilə sıx bağlıdır.
Mifoloji obraz, tanrı adı – toponim-etnonim-toponim istiqamətində keçid təsadüfi xarakter daşımır. Bu qədim türklərin, o cümlədən azərbaycanlıların dünyagörüşü, həyata baxışı, milli xarakteri ilə bağlı hadisədir. Belə ki, qədim türklər tapındıqları, sitayiş etdikləri müqəddəslərə – tanrılara xüsusi qayğı əlaməti olaraq onların adını uşaqlarına vermişlər.
Qədim türklərin – Azərbaycanlıların da mifoloji inamlarının mərkəzində dayanan varlıqlara hörmət, ehtiram yuxarıda göstərdiyimiz tərzdə olmuşdur. Deməli, Y.Məm-mədovun irəli sürdüyü konsepsiya bütün hallarda özünü doğruldur. Və Azərbaycan dilində qeydə alınan mifoloji toponimlərin hamısını nəzərdən keçirdikdə məlum olur ki, əslində onlar vaxtilə toponim olmuşlar. Yəni, hal-hazırda dilimizdə mifoloji toponim kimi səciyyələnən adlarımız ən qədim zamanlarda tanrı adı – mifoloji obraz-toponim-etnonim-toponim istiqamətində inkişaf yolu keçmişdir.
Mifoloji toponimlə toponim arasında bərabərlik işarəsi qoymaq olmasa da, əksər nümunələr uyğunluq təşkil edir.
Azərbaycan dilində qeydə olunan mifoloji antropooykonimlər və hidronimlərin mənşəyinə – etimologiyasına nəzər salanda məlum olur ki, onların bir qismi kosmoqonik, bir qismi zoomorfik, digər bir qismi isə müxtəlif mifoloji inamlarla əlaqədar yaranmışdır.
Günəşlə əlaqəli kosmoqonik toponimlər
Kosmoqonik miflərin əsas cəhətlərindən biri təbiətlə insanın sıx əlaqədə götürülməsidir. Burada ya insan dünya yaradılan elementdən düzəldilir, ya da kainat ilk insan bədənindən yaradılır. Bu miflərdə xaosun kosmosa çevrilməsi xüsusi ilə aydın şəkildə ifadə olunur. Onlarda bilavasitə kosmosun strukturu haqqında kosmoloji-astral təsəvvürlər əks olunur.
Kosmoqonik miflərin strukturunda əsas yeri günəş və ay tutur. Həmin miflərdə Günəş və Ay mədəni qəhrəmanlar, sevgililər, bacı, qardaş və bəzən də valideyn övlad kimi təqdim olunur. Burada əsas məsələ ondan ibarətdir ki, kosmoqonik miflərdə Günəş və Ay əsasən müqəddəs, fövqəltəbii varlıqlar kimi xarakterizə edilir. Sadə şəkildə desək, onlar bir növ obrazlaşdırılır.
Qədim insanlar Günəşin yaradıcı və Ayın məftunedici xüsusiyyətlərini primitiv də olsa dərk etmişlər və bu dərk etməni müəyyən xarakterdə izah etməyə çalışmışlar. Elə indinin özündə də Günəş türk xalqlarında və Azərbaycan xalqında işıq və istilik mənbəyi kimi həyat verən müqəddəs varlıq hesab olunur. Hətta bəzən xalq arasında kimi isə nəyəsə inandırmaq üçün «o gün haqqı», «o işıq haqqı» və s. ifadələri işlənir. Ay isə xalq arasında zəriflik, incəlik, təmizlik və zülmət gecəni aydınladan bir varlıq-obraz kimi səciyyələndirir. «Aydan arı, sudan duru» ifadəsi də Ayın türk-Azərbaycan xalqında müqəddəsləşdirildiyini bir daha əsaslandırır. Günəşin və Ayın türk xalqlarında kultlaşdırıldığını, müqəddəsləşdirildiyini göstərən digər bir xüsusiyyət isə bu varlıqların şifahi xalq yaradıcılığı ilə yanaşı, həm də yazılı ədəbiyyatımızda bu obrazların geniş işləklik dairəsinə malik olmasıdır. Klassik Azərbaycan ədəbiyyatmı Günəş və Ayın semantikası əsasında yaradılan epitet, metafora və digər məcazlarsız təsəvvür etmək olmaz.
Ən böyük türk xalqlarından olan atarlar Günəşə sitayiş edirlər. Qədim mənbələrin verdiyi məlumata görə albanlar da Günəşə sitayiş edirdilər. Ancaq Günəş onlarda Ay qədər önəm kəsb etmişdi. Hunlar isə elə hesab edirdilər ki, onların hökmdarlarmı Günəş və Ay taxta çıxarmışdır.
Bəzi xalqlar Günəşə abidə qoyur, bəziləri məbəd tikirdilər. Türklər isə Günəşi bayraqlarında təsvir edir və özlərini Günçü, Günlü, Günəşli və Gündeşli adlandırırdılar (25, 63).
Bütün bunları deməyə əsas verir ki, həm şifahi xalq yaradıcılığımızda, həm də yazılı ədəbiyyatımızdakı Günəş və Ay obrazları təsadüfi olmayıb, məhz mifoloji köklərə malikdir. Azərbaycan ərazisində qeydə alınan toponimlərin böyük bir hissəsini tipoloji cəhətdən nəzərdən keçirərkən məlum olur ki, mifoloji toponimlərin böyük bir layını məhz kosmoqonik miflərlə - Günəş və Ayla əlaqədar olan toponimlər təşkil edir. Günəş mifoloji obrazı ilə əlaqədar mifotoponimlər burada həm say etibarı ilə, həm də işlənmə areallarının genişliyi ilə diqqəti cəlb edir.
Günəşli – Dəvəçi, Xaçmaz, Beyləqan, Xocavənd, Şəmkir, Bakı, Qərbi Azərbaycanın Basar-Keçər və Noyemberyan rayonlarında kənd və qəsəbə adı. İstər Qərbi Azərbaycanda, istərsə də regionlarımızdakı digər Günəşli adı ilə adlanan yer-yurd adlarmı xarakterizə edərkən heç şübhəsiz mifologiya yada düşür ki, bu da xalqımızın Günəşi özləri üçün rəmzləşdirməsi və müqəddəsləşdirməsi ilə əlaqələnir. Günlü – 1590-ci ildə İrəvan əyalətinin Zar nahiyəsində kənd adı kimi qeyd olunur. Hal-hazırda isə həmin kəndin xarabalıqları qalmışdır. Heç şübhəsiz, bu toponim də Günəşli tayfasının adı ilə bağlıdır. Azərbaycan dilində Günəşin Gün variantı – sinonimi də olduğundan belə adlandırılmışdır. Günnüt – Şərur rayonunda (Nax. M.R.) kənd. Şərur düzündədir. Keçmiş adı Günnüt Cəfərli. Yaşayış məntəqəsini Cəfərli nəsli Günnüt adlı yerdə saldığı üçün belə adlanmışdır. Günnüt sözünü ehtimal şəklində «güney, gün düşən yer» kimi mənalandırırlar. Naxçıvan MR-ın Şərur rayonunda yerləşən Günnüt kəndinin yeri heç də deyildiyi kimi güney deyil. Yəni, bu adın coğrafi cəhətdən Günnüt adlandırılması inandırıcı görünmür. Bizim fikrimizcə Günnüt adı da mənşə etibarı ilə Azərbaycanlıların kosmoqonik-mifik dünyagörüşü ilə bağlıdır.
Gündoğmuş – 1728-ci ildə İrəvan əyalətinin Zarzəmin nahiyəsində kənd adı. Bu kəndin adı İrəvan şəhərinin icmal dəftərində çəkilir və sonrakı mənbələrdə isə onun xarabalıqlarının qaldığı qeyd olunur. Gündoğmuş derivatlı toponimə respublikamızın digər ərazilərində rast gəlinmir. Gündoğmuş toponiminin gün və doğmuş sözlərindən əmələ gəlməsi göz qabağındadır və qədim azərbaycanlıların mifik təfəkkürü ilə əlaqədar olaraq meydana gəldiyi güman olunur.
Günəş – Tiflis quberniyasının Soru-Borçalı qəzasında, indiki Borana (Noemberyan) rayonu ərazisində qışlaq, Lənbəli kəndinin yaxınlığında, rayonun Lənbəli kəndi ilə Körpülü kəndinin ortasında yerləşir. 1930-cu ildə kənd ləğv olunmuşdur.
S.Ataniyazov Günəş sözü ilə əlaqədar olan toponimləri etnonim mənşəli hesab edir və həmin adları Günəş tayfası ilə bağlayır. Biz də S.Ataniyazovun fikri ilə razılaşırıq, ancaq bir məsələ var ki, Günəş etnonimi qədim dövr mifoloji toponimlərindən biri kimi öncə mifoloji obraz olan tanrı adı – etnonim-toponim istiqamətində inkişaf prosesi keçmişdir.
Gun-Kobi – İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında kənd adı. Mənbələrin məlumatına görə bu kənd XX əsrin əvvəllərinə qədər mövcud olmuşdur. Azərbaycan toponimlərindən bəhs edən tədqiqat əsərlərində Gun-Kobi toponimi haqqında heç bir məlumat verilmir. Yalnız həmin kəndin adı «Ermənistanda Azərbaycan mənşəli toponimlərin izahlı lüğəti»ndə qeyd olunur. Araşdırmalardan belə qənaətə gəlmək olar ki, Gün-Kobi toponimi azərbaycanlıların kosmoqonik-astral miflərilə əlaqədardır. Burada Gün Günəşi bildirir, Kobi isə bizə görə, Karpiqala - «möhkəmləndirilmiş yer» mənalarını ifadə edir ki, bu da «Günəşin istehkamı», «sığındığı yer» anlamlarmı ifadə edir. İ.Bayramov Karpi toponimindən bəhs edərkən bu adın qədim türklərdə «şəhər», «qala» mənalarını bildirdiyini yazır və həmin adın relyef əsasında yarandığını qeyd edir.
Günəbaxan – Gədəbəy rayonu ərazisində dağ. Şahdağ silsiləsindədir. Oronim günəbaxan bitkisinin adı ilə bağlı deyildir. Bir fikrə görə dağın üzü günəşə baxdığı üçün belə adlandırılmışdır (11, 330).
Araşdırmalar göstərir ki, Azərbaycanda qeydə alınan və vaxtı ilə qeydə alınmış toponimlərin müəyyən bir qrupunu Günəşə inamla bağlı adlar təşkil edir. Həmin adlar müasir səviyyədə ayrı-ayrı tədqiqatçılar tərəfindən etnotoponim və başqa şəkildə izah olunsalar da, onların qədim türklərin kosmoqonik-mifoloji görüşləri ilə bağlılığı nəzərdən qaçırılmamalıdır. Sadəcə həmin toponimlərdə mifologiya ilə bağlılıq o qədər qədimə gedib çıxır ki, onu tutarlı faktlarla əsaslandırmaq müəyyən çətinliklər törədir. Günəşə olan inam, hörmətlə bağlı mifoloji toponimlərin bəziləri Günəşlə birbaşa bağlıdırsa, (Günəş, Günəşə, Günəşli və s.) digər bir qrupu isə Günəş məfhumu ilə dolayısı ilə əlaqələnmişdir. Günəvşa, Ərgünəş, Dədəgünəş, Gün Kobi və s.
Ay obrazlı mifoloji toponimlər
Azərbaycanda qeydə alınan kosmoqonik miflərlə bağlı toponimlərin böyük bir laymı Ayla əlaqədar mifik toponimlər təşkil edir. Ay kosmoqonik miflərdə Günəşlə bağlı əsas mifik obrazlardan biridir. O, bəzən qəhrəman, bəzən Günəşin sevgilisi, bəzən də qədim türklərin dualistik miflərinin əsas qəhrəmanlarındandır. Ay qədim türklərdə-azərbaycanlılarda təmizlik, xəfiflik, ismətlilik obrazı kimi artıq formalaşmışdır ki, bu da mifologiyadan gələn bir məsələdir. Burada bizim üçün məsələnin fəlsəfi və ədəbi tərəfindən daha çox Ay mifoloji obrazının onomastik vahidlərdə, xüsusən də toponimlərdə necə əks olunması maraq doğurur.
Aygünlü – Dəvəçi rayonunda kənd. Baş Qafqaz silsiləsinin ətəyindədir. XIX əsrdə Aygünlü Kəngərli adlanırdı. Həmin əsrin ortalarında Aygünlü, Burbur (Borbor), Kəngərli, Molla Kamallı, Obey Məhəmməd, Hacı Bəbir və Ağamirzə obası adlı kiçik məntəqələr birləşərək üç böyük kənd icması əmələ gətirmişdir. Aygünlü Kəngərli, Burbur, Molla Kamallı və Burbur, Aygünlü və Kəngərli kəndləri birləşdiyinə görə Aygünlü-Kəngərli adlanırdı. Sonralar toponimin tərkibindən Kəngərli komponenti düşmüşdür. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə, kəndin adı Aygünlü nəslinin adı ilə bağlıdır (11, 30). Həmin nəsil (Aygünlü) adı isə mənşəcə azərbaycanlıların qədim mifik təfəkkürü ilə, Aya və Günə inamları ilə əlaqədardır. Aygünlü toponimində Ay və Günün – iki əks qüvvənin qoşa – birlikdə verilməsi qədim türklərin dual təfəkkürü ilə bağlıdır ki, bu da özlüyündə əksliklərin vəhdətinə və mübarizəsinə əsaslanır. Aygünlü toponimi quruluşca mürəkkəbdir, Ay və Gün sözlərindən və -lü şəkilçisindən ibarətdir. Ayrım – Azərbaycanın kiçik Qafqaz ərazisi və Qərbi Azərbaycanın, eyni zamanda Türkiyənin bir hissəsinin adı. Kəlbəcər rayonunda Tərtər çayının bir qolu və Noyemberyan (İndiki Ermənistanın) rayonunda kənd adı (60, 27).
A.Qurbanov M.Seyidovun Ayrım etnonimi haqqında söylədiyi fikri qəbul etməyərək yazır: «fikrimizcə, «Ayrım» etnonimini «ayrılmaq» feli ilə bağlamaq daha ağıla batandır. Çünki, Ayrım adı ilə tanınan tayfalar hazırda, əsasən ucqar dağ rayonlarında yaşayırlar. Ehtimal ki, onlar vaxtilə aranda yaşayan tayfa, qəbilə birləşməsindən ayrılıb o yerlərdə məskən salmışlar (72, 204). Azərbaycan xalqının soykökündə iştirak etmiş qədim oğuz tayfalarından biri olan ayrımların etnik tarixi tarixşünaslıqda mübahisəli məsələlərdən sayılır. İndiyədək bu istiqamətdə sanballı araşdırmalar aparılmamışdır.
Ayrım adını «aya sitayiş etmək», «ayı ram etmək» mənalarında da izah edənlər vardır. Ancaq biz bütün mülahizələri nəzərə alaraq belə hesab edirik ki, Ayrım adı haqqında M.Seyidovun fikri daha ağlabatandır. Yəni, Ayrım etnoniminin mənşəyi – kökü qədim türklərin mifoloji dünyagörüşü, kosmoqonik təsəvvürləri ilə əlaqədardır. Ayın astral-kosmoqonik mahiyyəti ilə bağlıdır. Aydınlı – Eçmiədzin rayonunda kənd adı. 1918-1919-cu illərdə əhalisi qovulmuş və Türkiyədən gələn ermənilər yerləşdirilmişdir. 1946-cı ildə kənd ermənicə Senuqs adlan-dırılmışdır. Orta əsrlərdə Akadduda yaşamış Yeryük tayfa birləşməsinin Aydınlı tayfasının məskunlaşması nəticəsində yaranmışdır (21, 115). Bildiyimiz kimi Aydın Ay işığı nəticəsində gecənin işıqlanmasını bildirir. Həmin məfhum şəxs adına keçmiş, sonra isə etnonim və toponim istiqaməti üzrə inkişaf etmişdir. Deməli, Aydınlı adının etimologiyası ən qədim zamanlarda mifonimə gedib çıxır. Aydınlı adında toponim hal-hazırda Türkiyə Cümhuriyyətinin müxtəlif regionlarında mövcuddur. A.Bayramov bu adın Bolqarıstan, Krım və s. areallarını da müəyyənləşdirmişdir. Aydoğmuş – 1728-ci ildə İrəvan əyalətinin Şirakel (Şörəyel) nahiyəsində kənd adı (60, 135). Hal-hazırda isə həmin kənd ermənilər tərəfindən dağıdılmışdır. Aydoğmuş toponimi mürəkkəb söz olub «Ay» və «doğmuş» komponentlərindən ibarətdir. Bu toponimin də Aya inamla bağlı olması heç kimdə şübhə doğurmur. Burada Ayın doğmağı kosmoqoniya ilə bir başa bağlı olan məsələdir. Qaşqa – Qərbi Azərbaycanın Vedi rayonu ərazisində kənd adı 1948-ciildə Qaşqa adı ermənilər tərəfindən dəyişdirilərək Vardaşat qoyulmuşdur (21, 198; 42, 115).
XIX əsrə aid rus mənbələrində kəndin adı Kaşka kimi qeyd olunur (122, 642). F.Əliyev Qaşqa toponimini qaşqayların adı ilə əlaqələndirir və səsdüşümü nəticəsində həmin toponimin Qaşqay – Qaşqa formasına düşdüyünü yazır (42, 115). Demək olar ki, bütün mənbələr Qaşqa toponiminin qaşqaylarla əlaqədar olduğunu təsdiq edir. Ancaq Qaşqay adı haqqında bir neçə əsər yazılsa da, yalnız onlardan M.Seyidovun mülahizələri daha ağıla batandır. Çünki digər müəlliflər Qaşqay admı Qaşqa və «y» hissələrinə bölüb, izah etdikləri halda, o, həmin toponimin «Qaşqa» və «ay» hissələrindən əmələ gəldiyini göstərir və eyni zamanda qaşqanın, «yandırmaq», «alovlandırmaq», «işıq vermək» mənalarında olduğunu qeyd edir (27, 81-83; 19, 74). Deməli, Qaşqa toponimi Qaşqay etnoniminin fonetik variantıdır və bu toponim də qədim türk mifoloji dünyagörüşü ilə dolayı yolla əlaqədardır. Göründüyü kimi, Qaşqa toponimi teonim-etnonim-toponim istiqamətində inkişaf xətti keçmişdir.
Göy obrazlı mifoloji toponimlər
İslamaqədərki ulu əcdadlarımızın əsas inancı Göy Tanrıya ünvanlanmışdır. Bu baxımdan Göy Tanrı inancı ətrafında təşəkkül tapmış monoteist dini, yalnız Göy Tanrı dini kimi səciyyələndirmək mümkündür. Göy üzünün sonsuzluğu, dərinliyi Göy tanrıda cəmlənmiş, onda ehtiva olunmuşdur. Qədim türklər Göy Tanrının şəklini çəkməmiş, heykəlini düzəltməmişlər, Ulu Tanrının – Göy Tanrının ucalığını dərk edərək, ona səcdə etmişlər. Bu da Göy mifoloji obrazının astral-kosmoqonik xarakterinin müəyyənləşməsini şərtləndirir. Q.Məşədiyev yazır: «Gəncədə bir sıra hidrotoponimlər vardır ki, artıq bunların bir çoxu son dövrdə məhv olub getmiş, onların adları xalqın hafizəsində saxlanılmışdır (82, 94-95). Xalqın uzaq keçmişindən xəbər verən bu adlardan biri («Bu şərəfli cənnət bağçası»), «Göy imam» adı ilə tanınan məqbərədir.
«Göy imam» məqbərəsinin tikilməsi Hicri ilə 120-ci miladi ilə 737-638-ciillərə təsadüf edir. Məqbərədə ərəb dilində yazılmış bir kitabə mühafizə olunur. Həmin kitabə onun tikilmə tarixi və ciddiyyəti haqqında yazı vardır. Ərəb dilində bu yazının məzmunu aşağıdakılardan ibarətdir: «Bu şərəfli cənnət bağçası 120 il babasının – ona salam olsun – hicrətindən sonra vəfat etmiş İmam Məhəmməd Bağır oğlu – ona salam olsun. Mövlana İbrahimin türbəsidir. Türbənin dağılan yerləri 1878-ci ildə general İsrafil bəy Yadigarzadə tərəfindən təmir olunmuşdur». Müxtəlif mənbələrdə bu məqbərənin İbrahimə yox, monqolların əlində həlak olmuş Xosrov adlı başqa bir şəxsə aid olduğu barədə natamam və yanlış məlumatlar da verilmişdir.
Göylər – Şamaxı rayonunun Göylər inzibati ərazi vahidliyində iki kənd. Kəndlərdən biri dağətəyi ərazidə yerləşdiyi üçün Göylərdağ, digəri isə Şirvan düzündə yerləşdiyi üçün Göylərçöl adlanır. Hər iki kəndin adı Səlcuq oğuzlarının «göglər» qolunun admı əks etdirir. (11, 325). Gəylərdağ – dağlıq ərazidə yaşayan insanların yaşayış yeri, Göylərçöl isə düzənlikdə, çöldə yaşayan göylər tayfasından olanların yaşadığı yer. Bildiyimiz kimi ta qədimlərdən türklər Göyə – Səmaya müqəddəs varlıq kimi baxmışlar, onu hətta tarının özü kimi qiymətləndirmişlər. Heç də təsadüfi deyil ki, türklər qədimdə ilk öncə Göytürklər adlanmışlar. Dünya türklərinin rəmzinə çevrilən «göy» rəngi də məhz həmin türklərin müqəddəs hesab etdikləri Göy qübbəsinin rəngi ilə adlandırılmışdır.
«Oğuznamə»lərin uyğur versiyasının birində deyilir: «Yenə günlərdən bir gün Oğuz xaqan bir yerdə Göy tanrısına tapındı. Qaranlıq düşdü. Göydən bir göy şüa düşdü. Günəşdən işıqlı, aydan parlaq idi. Oğuz xaqan yüyürdü, gördü bu şüanın arasında bir qız var, tək oturubdur» (88, 46).
Orxon-Yenisey abidələrində də Göy tanrı kimi, müqəddəs hesab olunur. Məsələn, «Yuxarıda Göy tanrı aşağıda qonur torpaq yarandıqda, ikisi arasında insan oğlu yaranmış (96, 139). Deməli, Göyü müqəddəs hesab edən qədim türklər onun adını öz övladlarına vermişlər və buradan da etnonim və toponimlər yaranmışdır. Göründüyü kimi, Göylər toponiminin adı qədim azərbaycanlıların mifoloji dünyagörüşü ilə əlaqələnir. Yəni burada Göy elementi tanrıçılığa gedib çıxır ki, bu da mifologiya ilə sıx bağlıdır.
Göyərcik – Qubadlı rayonunda kənd. Bərgüşad silsiləsinin yamacındadır. Bəziləri toponimin göylük, yaşıllıq, otluq mənası ilə bağlı olduğunu izah edirlər. Digərləri isə onu kürd dilindəki kuvər (arxac) sözü ilə əlaqələndirib (-cik Azərbaycan dilində kiçilmə şəkilçisidir) «kiçik arxac» kimi yozurlar. Toponimi türk dilli kürəcik etnonimi ilə əlaqələndirənlər də var (11, 324). Fikrimizcə, yuxarıda göstərilən mülahizələrin heç biri ağlabatan deyil. Ehtimal ki, Göyərcik toponimi «Göy», «ər» və «-cik» komponentlərindən ibarətdir və «Göylər tayfasının məskunlaşdığı yer» mənasındadır. Bu da öz növbəsində qədim türklərin kosmoqonik inamları ilə bağlıdır.