cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Tarixi demoqrafiya
Mənbələri
Son dövrdə - XIX əsrin əvvəllərindən başlayaraq əksər Avropa ölkələrində, daha sonra isə dünyanın digər ölkələrində - tarixi demoqraflar hökumətlərin topladığı məlumatlardan, siyahıyaalmalardan və həyati statistikalardan də istifadə edirlər.
Erkən müasir dövrdə, tarixi demoqraflar, fransız tarixçisi Luis Henri tərəfindən hazırlanmış üsullardan, ocaq və sorğu vergi qeydlərindən istifadə edərək, vəftiz, evlilik və dəfn hadisələrinin gizli qeydlərinə çox güvənirlər.
Tədqiqat istiqamətləri
Tarixi demoqrafiyada tədqiqat şərti olaraq üç əsas istiqamətə ayrılır:
1) əhalinin sayının, tərkibinin və sıxlığının, habelə miqrasiya və köçmə dinamikasının tədqiqatları;
2) bu proseslərin və onların sosial məkanlarının tarixi təhlili;
3) demoqrafik amillərin tarixi prosesdəki rolunun və demoqrafik proseslərin tarixi şərtliliyinin öyrənilməsi.
Dövrləşməsi
Yazıyaqədərki dövrün tədqiqatları paleoantropologiya, arxeologiya və etnoqrafiya məlumatlarından istifadə edərək paleodemoqrafiya mövzusudur.
Statistikadan əvvəlki dövrün demoqrafik mənbələrinin çatışmazlığı və parçalanması, həmçinin dolayı tədqiqatlardan istifadə ehtiyacı xüsusi metodların inkişafına səbəb oldu. Ən çox öyrənilənlər XVI-XVIII əsrlər Qərbi Avropa demoqrafik tarixinə aid mənbələrdir.
Mikania cuencana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Karamazov qardaşları
Karamazov qardaşları (, /'bratʲjə karə'mazəvɨ/) — Rus yazıçısı Fyodor Dostoyevskinin romanı.
Dostoyevskinin həyatının zirvə romanı olaraq bilinir. Romanın böyük bir hissəsi Staraya Russada yazılmışdır. Dostoyevski olduqca ağır bir dili olan roman üçün iki ilə yaxın zaman sərf etmiş və 1880-ci ilin noyabr ayında bitirmiştir. Kitabın yayımlanmasından dörd ay sonra yenə bu kitab üçün hazırladığı böyük bir layihə olan "Böyük bir günahkarın xatirələri" ilə məşğul olarkən vəfat etmişdir.
Yazıçı bu əsərində oxucunun diqqətini mənəvi-fəlsəfi məsələlərə yönəldir. Əsərin personajları – İvan, Aleksey və Dmitri Karamazovlar varlığın ilkin səbəbi və son məqsədləri haqqında mühakimələrlə məşğuldur. Onlar Tanrı və ruhun ölümsüzlüyü məsələsinə müxtəlif cür yanaşır və öz seçimlərini edirlər. Dünya ədəbiyyatında xristian təfəkkürü təsvirinin ən dərin örnəklərindən olan Karamazov qardaşları XX əsrin ən paradoksal, fəlsəfi və psixoanalitik interpretasiyalarının obyekti olmuşdur.
Valhalla
170px|right
Valhalla — German-skandinav mifologiyasında döyüşdə həlak olan qəhrəmanların məskəni, Asgardda, həm də baş tanrı Odinin sarayıdır. Valkyrie`lər döyüşdə ölmüş qəhrəmanların ruhlarını buraya gətirir və onlar böyük döyüş, dünyanın sonuna, Raqnaroka kimi burada qalırlar.
Loki
Loki — German-skandinav mifologiyasında alov tanrısıdır. Daha çox hiyləgərliyi ilə seçilir. Digər Asqard sakinlərindən fərqli olaraq, Loki As və ya Van deyil. O, buz nəhəngləri nəslindəndir, lakin ağlı və hiyləgərliyi, eləcə də, Aslara etdiyi xidmətləri nəticəsində, tanrılar ona Asqardda yaşamağa icazə veriblər.
Loki ilk dövrlərdə sadəcə olaraq, alov tanrısı kimi bilinsə də, sonradan daha çox mənfi xarakter alaraq, bahar tanrısı Baldrın ölümünün səbəbkarı kimi təqdim olunur. Loki skandinaviya mifologiyasında pislik və hiyləgərlik tanrısıdır. Bəzən buynuzlu olaraq təsvir edilir. Loki Yotunheymdəki trolların nəslindən gələn yad bir varlıq idi. Atası Farbauti, anası isə Laufreydi. O, əslində, bir buz nəhəngidir. Æsir tanrılarının Buz divləri ilə olan döyüşlərində tanrılara önəmli məlumatlar vermişdir. Odin onun köməyini qəbul etmiş onu qan qardaşı olaraq Æsir tanrılarının yanına almışdır. Loki öz görünüşünü və hətta cinsiyyətini də vaxtaşırı olaraq dəyişdirə bilirdi. O, ilahə Siqyn ilə evlənir. Qarışıq bir xarakterə sahibdir. Digər tanrılara oyunlar oynayaraq əylənir. Ən böyük tələsi isə kor tanrı olan Hodru aldadaraq Bolderin ölümünə səbəb olması idi. Bu hərəkətindən sonra Odin onu qan qardaşlığından çıxarmış, onu dünyanın dərinliklərindəki bir mağaraya həbs etmişdir.
Akvink
Əvvəlcə Kelt yaşayış məntəqəsi olaraq, Aquinca Roma sərhədlərini mühafizə edən müdafiə sisteminin bir hissəsi olan qədim Roma hərbi düşərgəsi kimi xidmət etmişdir. Təxminən 41-54-cu illərdə şəhərə 500 süvari dəstəsi gəldi və 1989-cu ilə qədər burada 6 min Roma legionu yerləşdirildi.
Qəsəbədə yaşayan insanlar evdə və ictimai hamamda mərkəzi isitmə kimi imperiyanın belə nailiyyətlərini istifadə etmişlər, şəhərdə ictimai istifadə üçün saraylar və amfiteatrları tikmişlər.
Akvinkdə iki amfiteatr mövcud idi: Böyük Hərbi Amfiteatr (Akvinkin əsas hissəsindən bir neçə kilometr cənubda yerləşirdi) və Kiçik Mülki Amfiteatr.
Antik Roma qəbiləsinin qalıqları Budapeştin digər yerlərində, məsələn, Akvink qalıqları Pestdə yerləşir.
2002-ci ildə, Akvink, Buda qalası və Andrassi prospekti ilə birlikdə, UNESCO Dünya Mirası Siyahısına daxil edildi.
Qazıntı və bərpa
Akvink qalıqları XVIII əsrin sonlarında aşkar edilmişdir. 1778-ci ildə bir şərabçı buz üçün çuxur qazdıqda Obudakı Roma yeraltı istilik sisteminin qalıqlarını tapdı. Budapeşt Universitetində kitabxanaçı Istvan Şönvisner kəşfin əhəmiyyətli olduğunu və onu Aquincum şəhərinə bağladığını fərq etdi. İstilik zalları içərisindəki qalalardan biri qazıntılarda tapılmış və Schönvisner eyni ildə tədqiqatların nəticələrini nəşr etmişdir.
1970-ci və 1980-ci illərdə Obuda şəhərində inşa edilmiş bir çox böyük yaşayış evləri olan hərbi düşərgədə və hərbi şəhərdə davamlı qazıntı və mühafizə işləri aparılmışdır. Xilasetmə qazıntıları qala yerini və hərbi şəhər strukturuna dair daha ətraflı məlumatları öyrənməyə kömək etdi. 2000-ci illərin əvvəllərində bərpa işi mülki xarabalıqların cənub-qərb hissəsində bir çox nöqtədə davam etdirildi və Mithra Tapınağı və innanın spa qanadı bərpa edildi. Qazıntılar hələdə davam edir
Typhlodromina eharai
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Apriori
Apriori – Təcrübədən asılı olmayan, amma təcrübəylə canlandırılabilən, şüuruna varıla bilən bilik. Apriori bilik təcrübəsindən kənarda qalan biliyin doğru qəbul edilməsidir. Hər cürə təcrübədən əvvəl, yalnız ağıla əsaslanaraq qəbul olunan, əvvəlcədən mənimsənilən, qanunlardan çıxarılan sırf teorik anlamda qəbul edilə bilən. İdealist fəlsəfədə termin, aposterioridən fərqli olaraq təcrübədən əvvəl və təcrübədən asılı olmadan əldə edilən və başlanğıc şüura xas biliyi ifadə edir.
Qayvan
Qayvan (蓋碗/盖碗; hərfən— “qapaqlı qab”) – ənənəvi Çin çay mərasimində istifadə edilən çay dəmləmək üçün qab. Bəzən (蓋杯 gay bey — “qapaqlı fincan”) və ya 焗盅 (szyu çjun — “istiliyi saxlayan qab”) da adlandırırlar.
Tarixi
Qayvan — qabın müasir adıdır. O Min sülaləsi dövründə ixtira olunmuşdur.
Min sülaləsi dövründən qabaq çay hazırlandığı qabdan fincanlara süzülürdü. Bu baxımdan qayvan çayın dəmləndiyi qabdan birbaşa fincana süzülməsinin qarşısını alan qab kimi ixtira edilmişdi. O dövrdə qayvanlar daha böyük idilər.
Müasir qayvan- fincan (80-250 ml), qapaq və nəlbəkidən ibarət dəstdir. Nəlbəki torpağı, qapaq səmanı, fincan isə onların arasında olan insanı təcəssüm etdirir.
İstifadəsi
Qayvandan həm çaynik kimi, həm də fincan kimi istifadə etmək olar. Klassik qaydaya uyğun olaraq qayvanlar saxsıdan hazırlanırlar. Lakin şüşə qayvanlar da istehsal olunur. Əgər qayvandan həm də finsan kimi istifadə edilməsi nəzərdə tutulursa, bu halda şüşə qayvan yaramır.
Müasir dövrdə adətən çay alanda qayvanda çay dəmləyərək onun dadına baxırlar. Bəziləri gündəlik çay dəmlənməsi uçun də ondan istifadə edirlər. Qayvanda istənilən çayı dəmləmək olar, amma bu üsul əsasən zəif fermentləşdirilmiş (yaşıl çay, ağ çay, ulun) çaylar üçün daha uyğun sayılır.
Qayvanda çay dəmlənməsi
Qayvanda çay dəmlənməsi prosesi aşağıdakı mərhələlərdən ibarətdir: Qayvanda həm çay dəmlənən çaynik kimi, həm də ondan fincan kimi istifadə edilə bilər. Əgər qayvandan çaynik kimi istifadə edilirsə, o halda çayı birbaşa fincanlara və ya əvvəlcə çahay adlanan qaba, oradan isə fincanlara süzürlər.
Tomas İqnatius Mariya Forster
Tomas İqnatius Mariya Forster (9 noyabr 1789, London; 2 fevral 1860, Brüssel) – İngiltərə astronomu və təbiətçisi.
6 dekabr
1901–cari
thumb|[[Zəki Mürən]]
thumb|[[Baba Mahmudoğlu]]
Arreqasiya
Arreqasiya – siyasi qərarları qəbul edənlərin qarşılıqlı bərabərliyinin qorunması.
Qarabağlılar
Qarabağlılar — Azərbaycan Respublikasının Tovuz rayonunun Qəribli kənd inzibati ərazi dairəsində kənd.
Toponimikası
Mənşəyinə görə qədimdən Qazax zonasında yaşamış qarabağlar tayfasının adı ilə bağlı­dır. Qarabağlar erkən orta əsrlərdə Gürcüstan, Qafqaz Albaniyası və Ermənistan sərhədlə­rində yaşayan albanların qolunun adıdır. Ümumiyyətlə, Qarabağ/Qarabağlar/Qarabağlılar adları Azərbaycanda çox geniş yayılmışdır. Belə ki, Azərbaycanın böyük bölgəsi olan Qarabağ mahalından başqa, Naxçıvan ərazisində, Ağstafa, Ağsu, Qazax, Şirvan, Göyçay, Oğuz, Göygöl, Xaçmaz, Salyan və başqa rayonlarda bu adda kəndlər qeydə alınmışdır. Qarabağ­lıların, eyni zamanda Cənubi Azərbaycanda,, Türkiyədə, Əfqanıstanda, İranda yaşadıqları haq­qında məlumatlar vardır. Bu ada ilk dəfə Gəncəli Kirakosun (1201-1256) "Tarix" əsərində rast gəlinir. Bir qədər sonra (1284) Rəşidəddin də bu etnonim haqqında məlu­mat vermişdir.
Tarixi abidələri
Qarabağlılar kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır:
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd dağətəyi ərazidə yerləşir.
Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.
Medolin Smit Osborn
Medolin Smit Osborn - ABŞ aktrisasıdır.
Həyatı
Medolin Smit 1 yanvar 1957-ci il tarixində Nyu-Meksiko ştatında anadan olmuşdur. Atası hərbidə polkovnik, anası isə dayə vəzifəsində çalışmışdır. Atasının hərbidə işləməsi sayəsində Medolin bir çox yerlərdə olmuşdur. Medolin Cənubi Kaliforniya Universitetində təhsil almışdır. İlk çəkildiyi filmlərdə ikinci dərəcəli rolları ifa etmişdir. 1986-cı ildə ilk dəfə olaraq Əgər sabah açılsa mini-serialında baş rol alır. Mini-serialdakı ifa etdiyi Treysi rolu bir çox dünya ölkələrində tanınmışdır. Medolin 1988-ci ildə Xokkey oyunçusu Mark Osborn ilə ailə həyatı qurmuşdur. Medolin Smit Osborn 1990-cı illərin əvvəllərindən başlayaraq filmlərə çəkilmir. 2010-cu ildə sənədli filmə çəkilmişdir.
Kəşf
Kəşf nədir- təbiətdə obyektiv mövcud olan, ancaq elmə məlum olmayan qanunauyğunluqların, xüsusiyyət və amillərin müəyyən edilməsi; təbiət və cəmiyyətin elmi dərketməsində əldə edilən yeni nailiyyətlər. Elmi-texniki inqilabın tərkib hissəsidir.
Kəşf 1)arama, meydana çıxarma;
2)bilinməyən bir şeyi və ya yeri tapma, icad etmə;
5)elmi kəşf – təbiət və cəmiyyət haqqında elmi biliklər sahəsində əldə edilən yeni nailiyyət. Elmin, texnikanın inkişafına prinsipcə yeni istiqamət verir və ictimai istehsalı kökündən dəyişir.
Elimi kəşflər elm və texnikanın inkişafını sürətləndirir, ona təsdiq və ya inkar faktları verir.
Kəşf də ixtira kimi təsaüdfən və ya məqsədli ola bilər. Məqsdəli kəşfi etməyin əsasında həmişə müşahidələrin, sınaqların və ya spekulyasiyaların aparılması üçün əla istedad durur. Yerin kəşfin tarixində qərb mədəniyyəti baxımından Xristofor Kolumbun dövrü aid edilir.
Məhəmməd Füzuli (film, 1958)
Məzmun
Filmdə Hüseynqulu Sarabski, Cabbar Qaryağdıoğlu kimi böyük sənət xadimləri çıxış edir. Xüsusən unudulmaz aktyor Kazım Ziyanın ifasında şairin lirikası səslənir.
Film Vətənimizin qədim tarixi abidələrini, mənzərələrini göstərən kadrlarla başlayır. Sonra karvan gedən səhra, Kərbəla, Bağdad şəhərlərinin panoramı ekranda görünür. Füzulinin ata-babasının Azərbaycandan İraqa köçməsi, şairin Kərbəlada anadan olması və yaradıcılığı barədə diktor izahat verir.
Filmdə xalqın şairə bəslədiyi böyük sevgiyə, Bakı və Moskvada keçirilən xatirə gecələrinə, xarici qonaqların bu mərasimlərdə iştirakına geniş yer verilmişdir. Biz filmdə həmçinin şairlərin, memarların, bəstəkarların, rəssamların böyük şairə həsr etdikləri ən yaxşı əsərləri ilə də tanış oluruq.
Haqqında
Azərbaycan kinosunda bir epizodla da olsa Füzulinin bədii obrazı aktyor Əli Qurbanov tərəfindən ilk dəfə olaraq bu filmdə yaradılmışdır.
Anthemis hermonis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Fici
Fici (rəsmi adı Fici Respublikası) — Sakit okeanın cənub hissəsində, Melaneziya adalar qrupunda yerləşən ada dövlətidir. Fici 300 adadan təşkil olunan arxipelaqdan və 500-ə qədər kiçik adacıqlardan ibarətdir, 300 adadan yalnız 110-unda məskunlaşma mövcuddur.
Coğrafiyası
Vanuatudan şimal-şərqdə, Tonqadən qərbdə və Tuvaludan cənubda yerləşir.
Ərazisi
Bu ölkə 322 adadan ibarət arxipelaqdan və 522 kiçik adadan ibarətdir.
Əhalisi
Əhalisinin 87%-i iki ən iri ada Viti-Levu və Vanua Levuda yaşayır.
Turizm
Ficinin günəşli və unikal təmiz təbiəti, 100 mil insan tərəfindən korlanmamış qumlu çimərlikləri, qeyri-adi koral bağları, mavi laqunaları, əsrarəngiz gözəllikləri olan yerləri var.
Windows CE 2.0
Windows CE 2.0 — Microsoft-un bir əməliyyat sistemi.
Fayiz Sərrac
Fayiz Sərrac — Liviya Ərəb Respublikasının baş naziri.
Bioqrafiya
Tripolidə anadan olan Sarraj, Türk mənşəli bir varlı torpaq sahibi bir ailədəndir. Atası, Mustafa əl-Sərrac, Liviya Monarxiyası dövründə bir nazir idi. Mənzil Nazirliyində işə qəbul edildi. 2014-cü ildə GNC-nin Maiteeq Kabinetində Mənzil və Kommunal xidmətlər naziri vəzifəsini icra etdi. Onun əleyhdarları onun siyasi təyinatlılığını xarici tətbiq kimi tənqid etdi. Liviya Dialoqunun üzvü, BMT-nin yeni hökuməti yaradan qurumu olan əl-Gamaty, əl-Sarrajın "İŞİD-lə mübarizə və Liviya birliklərini yetişdirmək üçün kömək istəməsinin gözlənildiyini" söylədi.
Liviyanın 2014 seçkilərindən sonra hökumət Tripolidəki Yeni Baş Milli Konqres və Tobrukdakı Nümayəndələr Palatasının beynəlxalq səviyyədə tanınan qanunverici orqanı arasında parçalandı.
Prezidentlik
2015-ci ilin oktyabr ayının əvvəlində Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Liviyadakı nümayəndəsi Bernardino Leon, Liviya üçün Milli Birlik Hökumətini, Baş nazir olaraq ölkənin şərqində, qərbində və cənubunda olan üç millət vəkili olaraq, Fayiz Sərrac Prezident Şurasının rəhbərlik etməsini təklif etdi. bölgələr və iki nazir. Ancaq bu milli birlik hökuməti Tobrukda beynəlxalq səviyyədə tanınan qanunverici orqan və Tripolidəki rəqib hökumət tərəfindən rədd edildi.
Fayiz Sərrac və Prezident Şurasının altı üzvü və təklif olunan Nazirlər Kabineti, 30 Mart 2016-cı ildə Tripoliyə gəldi. Ertəsi gün, GNA-nın baş nazirlik idarələrini nəzarətə götürdüyü və GNC-nin baş nazir vəzifəsinə Xəlifə Əl təyin edildiyi bildirildi -Hawil Misrata qaçmışdı.
Liviyada
Sarraj, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının rəhbərlik etdiyi siyasi sazişin bir hissəsi olaraq, 2015-ci ilin dekabr ayında verildiyi gündən Milli Razılığın Hökumətinin Baş naziri olmuşdur.
2016-cı ilin mart ayında Tripoliyə ilk gəlişindən əvvəl Sarraj iki ayrı sui-qəsd cəhdindən sağ çıxdı.
Son iki ildə GNA, ölkə daxilində qanuni bir hakimiyyət institutu olaraq bir tayfaya sahib olmaq üçün mübarizə apardı və Liviya bölündü. Hökumətin ilkin təklif olunan nazir qrupu Sarraj'ı aparan Nümayəndələr Palatası (HoR) tərəfindən rədd edildi HoR-dan etimad səsi almayan bir hökumət yaratmaq. Rəqib milislər arasında döyüş yalnız şiddətləndi və Liviya vətəndaşları "ölkənin pul ehtiyatlarını əridən" inflyasiya, korrupsiya və qaçaqmalçılıq da daxil olmaqla iqtisadi çətinliklərlə üzləşdi.
Əvvəlcə birlik hökumətini quran Birləşmiş Millətlər Təşkilatının nümayəndələri o vaxtdan etibarən irəliləyiş edə biləcəyindən narahatlıqlarını ifadə etdilər. 2016-cı ilin dekabr ayında Təhlükəsizlik Şurası GNA-nın "məhdud səlahiyyətləri" ni qeyd etdi və "Liviya Siyasi Razılaşması gözləntiləri yerinə yetirmədi. İcra geriləməyə başladı" dedi.
Bu açıqlamadan bir neçə ay sonra, 2017-ci ilin aprel ayında ABŞ Təhlükəsizlik Şurasının iclasının xülasəsi "Liviyanın qarşıdurmaya düşə biləcəyi" barədə xəbərdarlıq etdi və hökumətin "terrorizm, qeyri-qanuni miqrasiya və neft qaçaqmalçılığı ilə mübarizədə səy göstərərkən əsas xidmətlərini çatdırmaq" üçün mübarizə etdiyini söylədi.
Hökuməti daha təsirli etmək üçün, 2017-ci il ərzində GNA və ümumi Liviya Sazişinin yenidən qurulması üçün bir razılıq əldə olundu.
2018-ci ilin İyul ayında Liviya Avropa Birliyinin Liviyadan miqrasiyanı dayandırmağa yönəlmiş planını rədd etdi.
10 aprel 2019-cu ildə, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının rəhbəri António Guterres, BMT qərargahında, hələ də "Tripoli üçün qanlı döyüş" dən qaçınacağına ümid etdiyini söylədi. Bundan iki gün əvvəl Xəlifə Haftara sadiq qoşunlar paytaxta doğru irəliləməyə başladılar.
Oqord adası
Oqord adası — Frans-İosif Torpağına daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Arxangelsk vilayətinin Primorski rayonu ərazisinə daxildir.
Yerləşməsi
Arxipelaqın cənubunda, Mak-Klintok adasından 5.5 km cənubda yerləşir. Kvadrat formaya malik adanın uzunluğu 1 km-dir. Adanın cənub-qərbində 21 metr hündürlüyə sahib zirvə vardır. Ada norveç qütb səyyahı Brayne Oqordun şərəfinə adlandırılmışdır.
İdarəetmə paneli (Windows)
İdarə etmə panelinə giriş
İdarə etmə panelinə giriş müxtəlif üsullarla həyata keçirilir.
İdarə panelinin görünüşünün nizamı
Windows-un son versiyalarında İdarə etmə paneli iki cür rejimə malikdir.
Windows 7 versiyasında İdarə etmə panelində nizamlamaların 8 kateqoriyası:
Baxışın rejimi, İdarə etmə panelinin pəncərəsinin sağ yuxarı  küncündə "Baxış" menyusu vasitəsilə dəyişdirilir. Onun köməyi ilə işarələrin böyük və ya xırda ölçüsünü olar.
Typhlodromina musero
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutu
thumb| thumb| İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutu (ETH Zurich – Swiss Federal Institute of Technology) — Avropanın ən nüfuzlu, yüksək tədqiqat göstəricilərinə malik elm və texnologiyalar mərkəzidir.
İnstitut İsveçrənin böyük şəhəri Sürixdə, Avropanın mərkəzində yerləşir.
Tarixi
7 fevral 1854-cü ildə İsveçrə dövlətinin Federal parlamenti "Dəqiq, siyasi və humanitar elmlər məktəbi ilə birgə Federal politexnik məktəbin yaradılması haqqında" qanun qəbul edir. Federal politexnik məktəb 16 oktyabr 1855-ci ildən fəaliyyətə başlayır və Sürix şəhərindəki müxtəlif binalarda ilk dərslər keçirilir. Məktəbin əsas məqsədi milli infrastrukturun gələcəyini qurmaq, bütün sahələr üzrə ölkədə peşəkarlıq səviyyəsini və milli elitanın karyerasını inkişaf etdirməkdir. Məktəb yeni binaya köçmək üçün memarlar arasında müsabiqə təşkil edir və nəticədə memar Qotfrid Zemper qalib gəlir. 1858-1864-cü illərdə onun layihəsi əsasında ali məktəbin binaları tikilir.
1911-ci ildən Politexnik Məktəbi Federal Texnologiya İnstitutu adlanır. İnstitut rəhbərliyi Sürix şəhərində böyük tikinti layihələri həyata keçirir.
1908-ci ildə Federal Texnologiya İnstitutu tələbələrinə doktorluq dərəcəsi vermək hüququ qazanır və bir il sonra ilk dəfə olaraq altı kimyaçı tələbəyə bu dərəcə verilir.
I Dünya müharibəsindən sonra Federal Texnologiya İnstitutu fəaliyyətini daha da genişləndirir. 1929-cu ildə institutun nəzdində Hidravlik laboratoriya və İqtisadi Biznes İnstitutu, 1933-cü ildə Texniki Fizika İnstitutu, 1937-ci ildə Afif Sənaye Tədqiqatları Departamenti açılır. 1936-cı ildə institutun prezidenti Artur Ron "İnnovativ fəaliyyət siyasəti" proqramını hazırlayır, nəticədə 1942-ci ildə İsveçrə Milli Elm Fondu yaradılır.
1965-ci ildə Federal Texnologiya İnstitutu ərazisinin genişləndirilməsi, yeni korpusların, fakültələrin açılması və s. məqsədlərlə bağlı layihələr həyata keçirir. İnstitut bunun üçün dövlətdən 444 milyon frank məbləğində kredit alır.
1990-cı illərin sonlarından başlayaraq institut Boloniya islahatları çərçivəsində iş aparır. 1993-cü illərdə Federal Texnologiya İnstitutunun departamentləri tədricən büdcə müstəqilliyi əldə edir. İnstitut qlobal şəbəkəyə qoşulur, informasiya texnologiyalarını modernləşdirir və elmi-texniki bazasını genişləndirir.
Hazırda Federal Texnologiya İnstitutu dünyanın ən sürətlə inkişaf edən təhsil mərkəzlərindən biridir. Əbəs yerə deyil ki, institut bura gələnləri aşağıdakı sözlərlə qarşılayır: "Sabahın dünyasına xoş gəlmisiniz!"
Müasir vəziyyəti
İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutu iki kampusdan ibarətdir. Əsas kampus 1860-cı ildə Sürix şəhərinin mərkəzində yaradılıb. Memar Qotfrid Zemper tərəfindən inşa edilmiş bu kampusun binaları neoklassik üslubda tikilib. Yeni kampus isə 1964-1976-cı illərdə şəhərin kənarındakı Hönqerberq ərazisində yaradılıb. Kampusun ərazisinin sonuncu dəfə genişləndirilməsi 2003-cü ilə təsadüf edir və burada Materialşünaslıq, Memarlıq, İnşaat, Fizika, Biologiya və Kimya departamentləri yaradılır. Hönqerberq kampusunu "Elm şəhəri" də adlandırırlar.
İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutunun nəzdində aşağıdakı departamentlər fəaliyyət göstərir:
Memarlıq və inşaat elmləri departamentinə Memarlıq, Vətəndaş, Ekoloji və Geomatik mühəndislik məktəbləri daxildir.
Mühəndislik departamenti Biosistemlər, Kompüter elmləri, İnformasiya texnologiyaları və elektrotexnika, Mexanika və proses mühəndisliyi, Materialşünaslıq məktəblərindən ibarətdir.
Dəqiq elmlər və riyaziyyat departamentində Biologiya, Kimya və tətbiqi bioelmlər, Riyaziyyat, Fizika məktəbləri fəaliyyət göstərir.
Sistemli istiqamətləşdirilmiş elmlər departamentinə Kənd təsərrüfatı və sənaye, Yer elmləri, Environika məktəbləri daxildir.
Menecment və sosial elmlər departamenti İdarəetmə və informasiya texnologiyaları, İqtisadiyyat, Humanitar və sosial-siyasi elmlər məktəblərindən ibarətdir.
Federal Texnologiya İnstitutu sadalanan ixtisaslar üzrə bakalavr və magistr hazırlayır. Tədris Boloniya prosesinə, akademik nailiyyətlər isə kredit sisteminə əsasən aparılır.
İnstitut dünyanın bir sıra universitetləri ilə sıx əməkdaşlıq edir, bu ali məktəbin tələbələri təhsillərini dünyanın müxtəlif universitetlərində davam etdirmək imkanına malikdirlər. İnstitut tələbələrə, əlavə olaraq 15 master proqramı (Statistika, Müqayisəli incəsənət və beynəlxalq tədqiqatlar (MACIS), Maliyyə sahəsi, Kompüter elmləri, Mikro və Nanosistem və s. sahələr üzrə), 130 tədris kursu təklif edir. Burada, eyni zamanda müəllimlər, digər əməkdaşlar üçün kurs və proqramlar həyata keçirilir. Həmin proqramlar, əsasən, pedaqogika, yeni texnologiyalardan istifadə, informatika, xarici dillər, tədris və liderlik bacarıqlarının öyrədilməsi sahələrini əhatə edir.
İsveçrənin ən böyük kitabxana sistemi Federal Texnologiya İnstitutunun kitabxanasıdır. Kitabxanaya 6,9 milyon kitab, əlyazma, jurnal, xəritə, audiovizual material, verilənlər bazası və s. daxildir. Sistem İnternet şəbəkəsinə qoşulub, oxucular "Sourcing" adlanan kataloq üzrə elmi ədəbiyyat toplusu ilə tanış olmaq imkanına malikdir. İnstitutun əsas kitabxanası olan Tökmə kitabxanada memarlıq, inşaat texnikası, sənaye, mexanika, elektronika, kompüter elmləri, kənd təsərrüfatı, maşınqayırması, kənd və meşə təsərrüfatı, yerşünaslıq, biologiya, kimya, əczaçılıq, fizika, riyaziyyat, bədən tərbiyəsi və idman, nəqliyyat, materialşünaslıq, environika və digər sahələrə aid kitablar mövcuddur. Federal Texnologiya İnstitutunun nəzdində əsas kitabxanadan əlavə, Enerji texnologiyaları, Kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatı, İnşaat texnikası, İnşaat materialları, Avtomatika, Müqayisəli və beynəlxalq tədqiqatlar mərkəzi, Kimya, biologiya və əczaçılıq, Elektroenerji vericisi, Hidrodinamika, Geotexnika, Tarix, Ən yeni tarix arxivləri, Tomas Mann adına arxiv, Memarlığın tarixi və nəzəriyyəsi, Yeraltı sular və hidromexanika, Yüksək enerji fizikası, İnformasiya texnologiyaları və elektrotexnika, Kompüter elmləri, Kartoqrafiya, Kommunikasiya texnologiyaları, İntellektual mülkiyyət sahəsində perspektiv tədqiqatlar, Riyaziyyat, Fizika, Mexaniki sistemlər və texnologiya strukturu, Metal və metallurgiya tədqiqatları, Mikrobiologiya, Əməliyyat tədqiqatları, Kənd memarlığı, Sənaye, Menecment, Nəqliyyat planlaşdırması, Aerotermokimya və yanacaq sistemi, Hidravlika, hidrologiya və qlyasiologiya, Meşə, qar və landşaft tədqiqatları, WIF, Sant-Hallen, Paul Şerer, Lozanna, DES plazma və s. kitabxanalar fəaliyyət göstərir.
Sürix gölünün və Limmat çayının sahilində yerləşən, qarlı dağlarla əhatə olunan Sürix gözəl və təhlükəsiz şəhərdir. Federal Texnologiya İnstitutu İsveçrənin bölgələrindən, xarici ölkələrdən olan tələbələri, doktorantları, müəllimləri və s. əməkdaşları bu şəhərdə yaşayış yeri ilə təmin edir. Bunun üçün 8 gün öncə "Einwohnerkontrolle" və "Kreisbüro" adlanan, 1864-cü ildən fəaliyyət göstərən mənzil xidməti idarəsinə müraciət edilməli, İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutunda təhsil almağı və ya işləməyi təsdiq edən sənəd təqdim olunmalıdır. Mənzil xidməti idarəsi isə onlara tələbə yataqxanaları, çoxmənzilli binalar və ayrıca evlər təklif edir, müraciət edən şəxslər isə istədiyi mənzili seçmək hüququna malik olurlar. Bu mənzillərdə 6 aylıq yaşayış haqqı 8.00 CHF (İsveçrə frankı) təşkil edir. Şəhərin ictimai nəqliyyatı olduqca rahat və sürətlidir, sərnişinlərə yüksək səviyyədə xidmət göstərir.
Büdcə xərcləri və təhsil haqqı
İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutunda bakalavr və magistr pilləsində təhsil haqqı 580 CHF, bir semestr təhsil haqqı isə 30 CHF təşkil edir. ötən il İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutunun büdcəsi 1 milyard 263,8 milyon İsveçrə frankı təşkil edib.
Xarici əlaqələri
İnstitut Beynəlxalq Tədqiqat Universitetləri Alyansına daxildir.
İnstitutun Nobel mükafatı laureatları
1867-ci ildə İsveç kimyaçısı, mühəndis Alfred Nobel dinamiti kəşf edir. Bu kəşf dünyada böyük səs-küyə səbəb olur, hətta Nobelə bundan sonra "ölüm satan" ləqəbi də verilir. 1888-ci ildə mətbuatda A.Nobelin vəfatı ilə bağlı nekroloq nəşr edilir. Onun ölümü barədə qeyri-dəqiq məlumatların yayılmasından sonra 27 noyabr 1895-ci ildə Nobel Parisdə yerləşən İsveç-Norveç klubunda vəsiyyətnamə hazırlayır. O, vəsiyyətnaməsində var-dövlətinin yarısını hər il fizika, kimya, tibb, ədəbiyyat və sülh üzrə əldə edilmiş mühüm nailiyyətlərə, inqilabi ixtiraya və cəmiyyətin, mədəniyyətin inkişafına böyük töhfə vermiş şəxslərə milliyyətindən asılı olmayaraq mükafat təqdim olunmasını qeyd edir. 1900-cü ildə ilkin olaraq 31 milyon İsveç kronu məbləğində vəsaitə malik Nobel Fondu yaradılır. 2007-ci ildə bu fondun kapitalı təxminən 560 milyon ABŞ dolları təşkil edib.
Nobel mükafatının ilk təqdimetmə mərasimi 10 dekabr 1901-ci ildə baş tutur. 1969-cu ildən başlayaraq iqtisadiyyat sahəsi üzrə də mükafat təqdim edilib. Laureat mükafatlandırma zamanı "Nobel memorial mühazirəsi" ilə çıxış etməlidir və həmin çıxış sonradan xüsusi kitabda nəşr edilir.
1901-ci ildən bu günə qədər Federal Texnologiya İnstitutu dünyaya 21 Nobel mükafatı laureatı bəxş edib. Onlar universitetin məzunları və burada çalışan professorlar olub. Fizika sahəsində dünyanın tanınmış alimləri Albert Eynşteyn və Vilhelm Rentgen bu institutun ən məşhur məzunlarındandır.
Hazırda İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutunun prezidenti, professor Ralf Eyxlerdir. O, eyni zamanda institutun İcraçılar Şurasına rəhbərlik edir. İnstitutda 372 professor, 9049 inzibati işçi çalışır.
İnstitutun tələbələrinin ümumi sayı 15093 nəfərdir. Onların 30%-ni əcnəbi, 30,5 %-ni isə qız tələbələr təşkil edir. İnstitutda 3171 nəfər magistr və doktorant təhsil alır. Federal Texnologiya İnstitutu İsveçrənin digər universitetləri kimi isveçrəli tələbələri qəbul imtahanı keçirmədən qəbul edir. Bu institutun tələbəsi olmaq üçün matura (Avstriya, Albaniya, Bosniya və Hersoqovina, Bolqarıstan, Xorvatiya, çexiya, Macarıstan, İtaliya, Lixtenşteyn, Makedoniya, Polşa, Serbiya, Slovakiya, Ukrayna və İsveçrə orta məktəblərində buraxılış imtahanları) nəticələrini təqdim etmək lazımdır. Əcnəbi tələbələr ümumi imtahan verdikdən sonra instituta qəbul olunur. İnstitutda abituriyentin riyazi biliklərinə diqqət yetirilir və tədris ərzində də bu fənn xüsusi öyrədilir. Bakalavr pilləsi 6, magistr pilləsi 3 semestrdən ibarətdir. Sonuncu semestr dissertasiyanın yazılmasına sərf edilir. Bir tədris ili 2 semestrə bölünür. Birinci kursun ikinci semestrinin sonunda tələbələr "Basisprüfung" adlanan imtahan verirlər. Tələbələrin əksəriyyəti bu imtahanı uğurla verirlər. İmtahandan kəsilən tələbələr onun çətinliyini nəzərə alaraq, ikinci dəfə bu sınaqdan keçməkdən imtina edirlər. İnstitutda dərslər alman və ingilis dillərində keçirilir.
İsveçrənin bir sıra nüfuzlu universitetlərində azərbaycanlı tələbələr təhsil alır, lakin İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutunda oxuyan tələbələr arasında azərbaycanlı gənclərin adları yoxdur.
İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutu tətbiqi elmlər sahəsində fundamental tədqiqatlara malikdir. İnstitut tələbələrini insan, təbiət və texnologiyalar arasındakı münasibətlərə yeni prizmadan baxmağı öyrədir, elmin davamlı inkişafını təkcə milli zəmində deyil, dünyəvi şəkildə təmin edir. İsveçrə Federal Texnologiya İnstitutunun tələbələri gələcəyin yüksək səviyyəli karyera əldə edən mütəxəssislərinə çevrilir.
Məşhur məzunları
Buranın məzunu olan məşhurlardan misal olaraq aşağıdakıların adlarını çəkmək olar:
Ordino (Andorra)
Ordino — Andorrada yerləşən şəhərlərdən biridir. Şəhər əhalisi 2005-ci il hesablamalarına görə 3309 (üç min üç yüz doqquz) nəfərdir.
Lemoniz AES
Lemoniz AES — İspaniyanın muxtar statusa malik Basklar ölkəsində yerləşən atom elektrik stansiyası. Lemoniz AES 1972-ci ildə tikilməyə başlanmış və tikinti işlər 1983-cü ildə İspaniya hökumətinin nüvə enerjisi üzrə apardığı dövlət proqramını ləğv etdikdən sonra dayandırılmışdır. Atom elektrik stansiyasının hər biri 900 meqavat gücündə olmaqla iki əsas nüvə reaktorundan ibarət olması planlaşdırılmışdı.
Basklar ölkəsində mərkəzi hökumət tərəfindən atom elektrik stansiyasının tikilməsi bir çox millətçi təşkilatın ciddi etirazlarına səbəb olmuşdur. Nüvə enerjisindən istifadənin həmin ərazilərdə yaşayan insanların həyatı üçün ciddi təhlükə olduğu keçirilmiş bir çox nümayiş və mitinqlərdə səsləndirilmişdir. Basklar ölkəsi bölgəsinin müstəqilliyi uğrunda silahlı mübarizə aparan bask radikal-solçu, milliyyətçi və separatçı təşkilatı ETA, atom elektrik stansiyasının inşaatına qarşı xüsusi şəkildə fəallıq göstərmişdir.
ETA-nın mövqeyi
Basklar ölkəsinin İspaniyadan ayrılıb, müstəqil dövlət olması üçün 1959-cu ildən bəri silahlı mübarizə aparan ETA təşkilatı baskların kompakt yaşadığı muxtar dövlətin sərhədləri daxilində mərkəzi hökumət tərəfindən atom elektrik stansiyasının tikilməsinə qarşı çıxmışdır. İspaniya hökuməti ETA təşkilatını rəsmən terror təşkilatı kimi tanımışdır və ETA-nın bir çox üzvü AES-in tikildiyi dövrdə dövlətin təhlükəsizlik orqanları tərəfindən həbs edilmişdi.
ETA tərəfindən AES-ə qarşı ilk silahlı hücum AES-in təhlükəsizliyini təmin edən Guardia adlı ispan mülki və hərbi mühafizə xidmətinin əməkdaşlarına qarşı törədilmişdir. 1977-ci ilin 18 dekabr tarixində ETA-nın hücumu nəticəsində AES-in təhlükəsizliyini təmin edən David Alverez Pena adlı mühafizə xidmətinin əməkdaşı yaralanmış və aparıldığı xəstəxanada bir aydan sonra vəfat etmişdir. 1978-ci ilin 17 mart tarixində növbəti hücum zamanı reaktorlardan birinə partlayıçı yerləşdirilmiş və partlayış nəticəsində Andres Querra və Alberto Negro adlı iki mühafizə xidmətinin əməkdaşı həlak olmuşdur. Partlayış eyni zamanda atom elektrik stansiyasının əsas binasını və birinci nüvə reaktorunda ciddi zərərə səbəb olmuşdur.
1979-cu ilin 3 iyun tarixində San Sebastian şəhərindən olan anti-nüvə aktivisti Qlayds del Estal adlı gənc qız Navarra bölgəsinin Tudela şəhərində AES-in tikintisinə qarşı keçirilən nümayiş zamanı Guardia-nın mühafizə xidmətinin əməkdaşları tərəfindən silahdan açılan atəş nəticəsində öldürüdlü. Qlayds del Estalın polis tərəfindən öldürülməsi ölkədə, Lemoniz AES-inə qarşı olan münasibətin daha kəskin formada ifadə olunmasına və nümayişlərin çoxalmasına səbəb olmuşdur. Həmin ilin 13 iyun tarixində ETA tərəfindən daha bir partlayıçı maddə birinci turbinin içinə doğru atılmışdır və partlayış nəticəsində Angel Banos adlı mühəndis həlak olmuşdur.
1981-ci ilin 29 yanvar tarixində ETA Lemoniz AES-nin baş mühəndisi qaçırmışdır. Jose Maria Ryan adlı baş mühəndis Bilbao şəhərində yaşadığı evin qarşısından oğurlanaraq aparılmışdır. Bilbao şəhərində baş mühəndisin sərbəst buraxılması ilə bağlı keçirilən mitinqlərə baxmayaraq, təşkilat tərəfindən alim öldürülmüşdür. 1982-ci ildən etibarən AES-in tikinti prosesi yavaşlamışdır və yavaşlamanın əsas səbəbi kimi Basklar ölkəsində keçirilən nümayişlər, ETA-nın AES-ə qarşı həyata keçirdiyi terror təşkilatları bə hökumətin daxilindən ölkənin nüvə enerjisi ilə bağlı olan siyasətinin dəyişdirilməsi yönünündəki təziqlər göstərilmişdir. 1982-ci ilin may ayında ETA hökumətin AES-ə yeni təyin etdiyi baş mühəndis Angel Pascualıda öldürmüşdür. 1984-cü ildə keçirilmiş seçkilərdən sonra hakimiyyətə gəlmiş İspaniya Sosialist İşçi Partiyası moratoryum əsasında Lemoniz AES-nin tikintisini rəsmən sonlandırıldı.
Temir Sariyev
Temir Sarıyev (Qırğızca: Темир Сариев) (d. 1963) — 2015-ci ildən etibarən Qırğızıstan Baş Naziri olan qırğız türkü siyasətçi. 157,005 (6,74%) səs toplayaraq 2009-cu il seçkilərində prezident namizədi olmuşdu.
Məhəmməd Füzuli (film, 1989)
Məzmun
Tədris filmi dahi Azərbaycan şairi Məhəmməd Füzulinin yaradıcılığına həsr olunmuşdur.
Film haqqında
Film Respublika Xalq Təhsili Komitəsinin sifarişi ilə çəkilmişdir.
Şirin su hidrası
Şirin su hidrası — sadə quruluşlu poliplərdəndir, bağırsaqboşluqlular tipinin hidrozoalar sinfinin nümayəndələrindəndir. ( — çoxayaqlı) Həmçinin o şirin su hövzələrində yaşayır.O 5-12 ədəd qolcuqlarla əhatə olunmuşdur.
Həyat tərzi
Hidra təmiz suyu olan gölməçələrdə, çay və nohurlarda su bitkiləri, ağac kötükləri və müxtəlif əşyalara yapışaraq suda qolcuqları aşağı sallanmış vəziyyətdə yaşayır. Qolcuqlar su axınının təsiri ilə yellənir. Bu cür yaşayış hidranın qidalanmasında mühüm rol oynayır. Hidra zəif olsa da, hərəkət edə bilir. Əvvəlcə bədənini bükür, sonra qolcuqlarını yerə qoyur və döşənək hissəsini qaldıraraq, sanki mayallaq aşır. Bu çoxhüceyrəli bakteriyadir.
Xarici quruluşu
Şirin su hidrasının bədəni düzgün silindr formasında olub, içi boş kisəyə bənzəyir. Bədənin bir ucunda ağız dəliyi yerləşir və onu ətrafdan nazik və uzun qollar əhatə edir. Ac olanda qollarının uzunluğu az, yeni qidalanmış olanda isə uzun olur. Hidranın 5–12 qolu olması mümkündür. Bədənin o biri ucu saplaq formasında uzanmış olur və qurtaracağında döşənək yerləşir. Hidra döşənək hissəsi ilə sualtı əşyalara yapışır. Hidranın bədəninin saplaq hissəsinin uzunluğu 5–7 mm-dən uzun olmur, qolcuqlar ilə birlikdə isə 1–3 sm-ə çatır. Hidranın bədəni ikiqatlıdır: xarici qat — ektoderma və daxili qat — endoderma adlanır. Bu qatlar arasında mezoqley adlı həlməşik maddədən əmələ gəlmiş təbəqə olur. Hidranın bədəninin daxilində bağırsaq boşluğu olduğundan tipin adı da buradan götürülmüşdür. Mikroskop altında müşahidə etdikdə hidranın xarici qatında bir neçə tipdə hüceyrə olduğunu görərik. Bu qatın əsas hissəsini dəri-əzələ hüceyrələri təşkil edir. Bu hüceyrələr yan tərəfləri ilə bir-birinə yanaşı yerləşərək hidranın xarici örtüyünü təşkil edir. Bu hüceylələrin hər birinin dib hissəsində qısalıb-uzana bilən əzələ lifi olur. Bu da hidranın hərəkəti üçün mühüm rol oynayır. Bütün dəri-əzələ hüceyrələrinin lifləri yığıldıqda, hidranın bədəni sıxılaraq yumaq halını alır. Bədənin bir tərəfindəki hüceyrələrin lifləri yığıldıqda isə həmin tərəfə əyilir və bu yolla hidranın hərəkəti baş verir. Hidranın xarici qatda yerləşən digər qrup hüceyrələri sinir hüceyrələri adlanır. Bu hüceyrələr uzun çıxıntılara malik olub, ulduzşəkillidir. Qonşu sinir hüceyrələrinin çıxıntıları bir-birinə yaxınlaşaraq əlaqə yaradır. Nəticədə bütün bədəni əhatə edən sinir kələfi əmələ gəlir. Sinir hüceyrələri eyni zamanda dəri-əzələ hüceyrələri ilə də əlaqəlidir. Dəri-əzələ hüceyrələri arasında ara-sıra toplu halda iri nüvəli, kiçik, girdə hüceyrələrə rast gəlinir. Bunlar aralıq hüceyrələr adlanır. Aralıq hüceyrələr lazım gəldikdə digər hüceyrələrə çevrilməklə hidranın bədəninin tamlığını bərpa edir. Hidranın cinsi çoxalmasına xidmət edən hüceyrələr iki formada olur: Erkək cinsi hüceyrələr spermatozoid, dişi cinsi hüceyrələr isə yumurta hüceyrəsi adlanır. Spermatozoidlər qamçılı kiçik hüceyrələr olub, əsasən qolcuqlarda, yumurta hüceyrələr isə yalançı ayaqları olan amöbə bənzər hüceyrələr olub, bədənin ortasına yaxın, saplaq hissədə əmələ gəlir. Hidranın bədəninin hər yerində, xüsusən də qolcuqlarda çoxlu miqdarda mürəkkəb quruluşlu dalayıcı hüceyrələr olur. Bu hüceyrələrin sitoplazma və nüvədən əlavə, həm də dalayıcı kapsul deyilən hissəsi vardır. Kapsul zəhərli maye ilə doludur. Kapsulun içərisində spiral şəklində burulmuş dalayıcı sap yerləşir. Dalayıcı sapın üstündə tikancıqlar vardır. Hüceyrənin xaricə doğru yönəlmiş hissedici tükcüyü vardır. Qidası və ya düşməni hissedici tükcüyə toxunduqda, dalayıcı sap ani surətdə xaricə atılır və şikarına sancılır. Sapın içərisindəki boru vasitəsilə dalayıcı kapsuldan şikarın bədəninə zəhər axır ki, bu da onu iflic edir. Bundan sonra hidra qolcuqlarının yardımı ilə şikarını ağzına tərəf gətirib onu udur.
Şüalı simmetriya
Əgər hidranın bədənini bir-birinə bənzər hissələrə bölmək istəsək, onda onun qolcuqlarının sayına müvafiq çoxlu hissəyə ayırmaq mümkündür. Hidranın bədənini elektirik lampasına bənzətsək, onda qolcuqlar bu lampadan çıxan şüaları xatırladacaq. Hidra və başqa heyvanlarda bədənin bu cür yerləşməsi şüalı simmetriya adlanır. Minimum 5, maksimum 12 simmetriya oxu var.
Daxili qat
Hidranın daxili bağırsaq boşluğunu əhatə edir. Boşluğun divarında yerləşən hüceyrələrin quruluşu müxtəlifdir. Bu hüceyrələrin əsas vəzifəsi qidanı həll edib mənimsəməkdir. Bunların bir qismi vəzili hüceyrələrdir. Onlar bağırsaq boşluğuna həzm şirəsi buraxır. Bu şirənin təsirindən qida yumşalır və kiçik hissələrə ayrılır. Daxili qatda olan hüceyrələrin bir qismi isə bir neçə qamçı ilə təchiz olunmuşdur. Qamçılar daim hərəkətdə olub, su ilə gələn qida hissəciklərini hüceyrələrə tərəf ötürür. Bu hüceyrələr həmçinin amöb kimi yalançı ayaqlar buraxaraq qidanı tuta bilir. Bu cür hüceyrələr həzm hüceyrələri adlanır. Onların dibində əzələ lifləri yerləşir.
Qidalanması
Hidranın qidalanmasında qolcuqların mühüm rolu vardır. Hidranın qolcuqları su axınının təsiri ilə yavaş-yavaş yellənir. Ətrafdan hidranın qidası olan su birəsi, siklop, digər kiçik su heyvanları keçdikdə qolcuqlara toxunan kimi yapışıb orada qalır və qopa bilmir. Akvariumda ac qalmış hidranın yanına qidasını təşkil edən heyvanları buraxdıqda, bu vəziyyəti əyani müşahidə etmək mümkündür. Qolcuqlarla ovlanmış qida ağıza, sonra isə bədən boşluğuna ötürülür. Daxili qatın vəzili hüceyrələri tərəfindən buraxılan həzm şirəsinin təsirindən qida hissələri parçalanır və tamamilə həll olur.
Qlayds del Estal
Qlayds del Estal - Kompüter proqramçısı və ekoloji aktivist. İspaniyanın San Sebastian şəhərində yaşayan Qlayds Del Estal 1979-cu ildə Basklar ölkəsində tikilməsi planlaşdırılan Lemoniz AES-nin tikintisinə qarşı keçirilən etiraz nümayişlərində iştirak edərkən hökumət qüvvələrinə bağlı Quardia mülki polisləri tərəfindən güllələnərək öldürülmüşdür. Hadisə 1979-cu ilin 3 iyun tarixində İspaniyanın Navarra bölgəsinin Tudela şəhərinə keçirilən nümayiş zamanı baş vermişdir.
Qlayds del Estalın ölümü ETA təşkilatının Lemoniz AES-inə qarşı olan hücumlarının çoxalmasına və hökumətin nüvə enerjisi siyasəti ilə bağlı mövqeyini müəyyən qədər də olsa dəyişdirməsinə səbəb olmuşdur. Qlayds del Estal İspaniya, Kataloniya və Basklar ölkəsində ekoloji aktivistlərin əsas simvolu olaraq qəbul edilməkdədir.
Musa Manarov
Musa Manarov — SSRİ Azərbaycan kosmonavtı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı (1988). Mənşəcə lakdır.
Həyatı
22 mart 1951-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. SSRİ Hava Qüvvələrində mayor rütbəsinədək çatmışdır. 1974-cü ildə Moskva Aviasiya İnstitutunun məzunu olmuşdur. 1 dekabr 1978-ci ildə kosmonavtlıq dəstəsinə qəbul edilmişdir.
Hal-hazırda kosmosda ən çox vaxt keçirmiş 16-cı insandır. 21 dekabr 1987-ci il - 21 dekabr 1988-ci il tarixləri arasında uçuş mühəndisi olaraq "Soyuz TM-4" gəmisində kosmosda olmuşdur (365 gün,22 saat, 38 dəqiqə). Daha sonra 2 dekabr 1990- 26 may 1991-ci il tarixləri arasında  yenə uçuş mühəndisi olaraq "Soyuz TM-11" gəmisində kosmosda olmuşdur (175 gün, 1 saat, 50 dəqiqə).
Arif Məhərrəmov (fizik)
Arif Musa oğlu Məhərrəmov — Azərbaycan alimi, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru, professor. Azərbaycan Kooperasiya Universitetində pedaqoji fakultənin dekanı. AMEA-nın Radiasiya Problemləri İnstitutunda laboratoriya müdiri.
Həyatı
Arif Məhərrəmov 22 yanvar 1952-ci ildə Ermənistan SSR-nin Spitak rayonunun Qursalı kəndində anaqdan olub. Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki Bakı Dövlət Universiteti) fizika fakultəsini, Moskvada SSSR-i EA-nın Kimyavi Fizika İnstitutunun aspiranturasını bitirib. AMEA-nın Radiasiya Problemləri İnstitutunda laboratoriya müdiridir.
2017-ci ildə "İlin nüfuzlu alimi" ali media mükafatına layiq görülüb. Azərbaycan Kooperasiya Universitetində tədris edir, professordur, pedaqoji fakultənin dekanıdır.
Typhlodromina subtropica
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Arif Məhərrəmov (fizik)
Həyatı
14 dekabr 2020-ci ildə COVID-19 xəstəliyi səbəbindən vəfat etdi.
Elmi fəaliyyəti
Arif Məhərrəmov elektret və lüminessent xassəli polimer və kompozit materiallarda üst molekulyar strukturun iştirakı ilə baş verən proseslərə radiasiyanın təsirini öyrənmişdir. Yüksək elektret pyezoxassəli polimer materialların ʏ-dozimetriyada istifadə olunmasının mümkünlüyünü göstərmişdir. O, nazik təbəqəli polimerlərdə radiasiya-kimyavi proseslərin mexanizmini müəyyən etmiş, kristallaşan polimerlərin üçfazalı strukturunu təklif etmişdir. Polimer təbəqələrin orientasion dartılması ilə yaranmış kreyzlərdə kimyəvi sorbsiya üsulu ilə müxtəlif tip nanohissəciklər (CdS, CuS, CdSe və s.) formalaşdırılmış və onlarda elektret yüklərinin relaksasiyası, elektrofiziki və radiotermilüminessensiya xassələri öyrənilmişdir.
Arif Məhərrəmov 400-dən artıq elmi işlərin müəllifidir. Onlardan 200-ü xaricdə çap olunmuşlar, 15 müəlliflik şəhadətnaməsinin və patentin müəllifidir.
Onun rəhbərliyi altında 8 elmlər namizədi müdafiə etmişlər. 2 doktorluq dissertasyasının məsləhətçisidir.
Mikania palustris
Mikania palustris Mikania palustris Mikania palustris
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Skeytbordinq
thumb|right|290px Skeytbordinq — XX əsrin ortalarından sonra ABŞ-nin Kaliforniya ştatının sahil şəhərlərində küləksiz günlərdə sörf edə bilməyən gənclərin belə günlərdə vaxtlarını keçirmək üçün əvvəllər taxta parçalarına təkər taxaraq məşğul olduqları idman növü.
Yaranışından bu günədək məşhurluğu daima artıb-azalan bu idman növü ilk meydana gəldiyi ABŞ-də və dünyanın demək olar ki, hər yerində çox sayda həvəskar və professional idmançı tərəfindən onillərdir bu idman növü ilə məşğul olur.
Skeytbord idmanı – skeytbordu meydana gətirən hissələr, xüsusi ayaqqabı, paltar və aksesuarların istehsalı və satışa çıxarılması ilə yanaşı, skeytbord parklarının qurulması və istifadəsi, yerli və beynəlxalq yarışların təşkili ilə çox böyük bir sənaye, iqtisadiyyat və mədəniyyət sahəsinə çevrilmişdir.
Qlobal problemlər
XX əsrin son on illiklərində cəmiyyət qarşısında çoxsaylı ciddi və mürəkkəb problemlər yaranmışdır. Onlara qlobal problemlər deyilir. Qlobal problemlər bütün dünya ölkələrini, onun bütün regionlarda yaşayan əhalini əhatə edən , onun hazırkı vəziyyəti və gələcəyinə təhlükə yaradan, həlli üçün bütün imkanların birləşdirilməsi , dövlətlərin və xalqların birgə fəaliyyət göstərməsi tələb olan problemlərdir. Onun sayı və əhatə dairəsi müxtəlif formada müəyyən edilir. Bəzən bu problemlərin miqdarı 20-dən yuxarı qaldırılır. Lakin əsas və özünü daha kəskin göstərən qlobal problemlər ona yaxındır və aşağıdakı istiqamətlərdə qruplaşdırılır. Əksər qlobal problemlərbir-biri ilə əlaqədardı. Ona görə problemlərin eyni vaxtda bütün ölkələr və regionlarda həll edilməsi zəruridir. Bura ilk növbədə sülh və tərki silah, nüvə müharibəsi təhlükəsinin aradan qaldırılması aiddir. Bu problemlər XX əsrin ikinci yarısında nüvə silahının yaradılması və onların ballistik (qitələrarası) raketlərlə daşınmasının mümkün olması nəticəsində yaranmışdır. Bir necə on illiklər ərzində “soyuq müharibə” bəşəriyyətin ən birinci, həlli vacib olan problemi olmuşdur.
İki dünya müharibəsinin baş verməsinə baxmayaraq  XX  əsrin ikinci yarısında hegemon arasında ziddiyətlər dahada dərinləşmiş, siyasi münasibətlər gərginləşmişdir. Bu dövurdə SSRİ və ABŞ arasında “soyuq müharibə” şəraiti nüvə silahlarından istifadə etməklə “ ulduz müharibələri” nin  başverməsi təhlükəsini dahada artırırdı. SSRİ –nin dağılmasına “soyuq müharibə” nin başa çatmasına baxmayaraq dünyanın ayrı-ayrı regionlarında müharibələr baş verir, milli-etnik və ərazi münaqişəsi ocaqları hələdə qalmaqdadır.
XX əsrin 90-ci illərində “soyuq müharibə” başa catdiqdan, SSRİ (sonradan Rusiya) və ABŞ arasında iki tərəflə əlaqələr, sonra əməkdaşlıq və dostluq münasibətləri yarandıqdan sonra dünyanı əhətə edən istilik – nüvə münaqişəsi tarixdə qalmışdı. Sonrakı mərhələdə böyük hərbi qüdrətə malik olan ölkələrdə hərbi xərclərin, silahların, o cümlədən nüvə silahlarının azaldılması, silahlı qüvvələrin sayının ixtisar edilməsi başlanmışdır. Bu zaman beynəlxalq gərginliyin azaldılması prosesi getmişdir. Rusiya və NATO arasında yeni münasibətlərin yaranması dünyada təhlükəsizliyin bərpa edilməsi mühüm addımdır.
Bununla yanaşı, hələlik dünyada beynəlxalq təhlükəsizliyin tam bərpa edildiyini demək olmaz. Dünyada silahli qüvvələrin ümumi sayı 20 milyon nəfərdən çoxdur.Silah alveri böyük həcmdə davam edir,nüvə silahı olan ölkələrin sayı getdikcə artır.Dünyada hərbi xərclərin illik məbləgi 1,2 trln. dollardan artıqdır (2006), ayrı-ayrı regionlarda hələdə insanların ölümünə, doğma yurd-yuvalarından qovulmasına, didərgin düşməsinə səbəb olan   qaynar nöqtələr-silahlı münaqişə ocaqları vardır. Hazırda milli-etnik, dini, hərbi-siyasi münaqişələr nəticəsində dünyada 75 milyon nəfərdən çox insan öz doğma torpağından qaçqın düşmüşdür.
İqlim proqramı
Ümumdünya iqlim proqramında müassir iqlimin tərəddüdlərinin tədqiqi üzrə 4 əsas istiqamət müəyyən edilmişdir:
İqlim dəyişilmələrinin təbii səbəbləri
İqlim dəyişilmələrinin təbii səbəbləri üç qrup amillərin təsiri ilə izah olnur: