cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zəngilan rayonu
Məmmədbəyli türbəsi
Əsas tikinti materialı kimi daşdan istifadə edilmişdir. Kərpic tikintilərdə olduğu kimi bu türbənin divarı yükdaşıyıcı kütləyə və üzlüyə bölünmür. Üzlük eyni zamanda divarın əsas hissəsini təşkil edir. Üst kamera divarının qalınlığı 86 sm olub iki, cərgədən ibarətdir. O, daxili və xarici üzlük daşlardan hörülmüşdür. Onların arası boş saxlanılmış, sonra məhlulla doldurulmuşdur. Bu cür tikintiyə Azərbaycanın başqa türbələrində də rast gəlinir. Türbənin üst günbəzini tikərkən də bu texnikadan istifadə olunmuşdur. Burada da günbəz iki qatdır. Daxili günbəz sferik, xarici günbəz isə piramidal formadadır. Onların da arası məhlulla doldurulub. 1975-ci ildə ilk dəfə yeraltı sahə təmizlənmiş və türbənin sərdabəsi üzə çıxarılmışdır. Sərdabə 2,95×3,30 m. ölçülü düzbucaqşəkilli plana malikdir. O, 190 sm hündürlükdə çatmatağa örtülmüşdür. Sərdabəyə giriş qərb tərəfdəndir. Qapının eni 76 sm, hündürlüyü isə 88 sm-dir.
İslam qaydalarına görə türbəyə və sərdabəyə girişin hündürlüyü 120 sm-dən artıq ola bilməz. Çünki, bura girən bir qədər əyilməli, mərhuma ehtiramını bildirməlidir. Sərdabənin döşəməsi yaxşı cilallanmış daşlarla hörülmüşdür. Orta əsrlərdə belə türbələr adətən feodal əyanların, maddi durumuyaxşı olan və eyni zamanda tanınmış şəxslərin qəbri üstündə ucaldılırdı. Bu türbənin girişi üstündə olan və nəsx xətti ilə yazılmış bir kitabə vardır. Bu kitabədə deyilir ki, bu türbə 704-cü ildə Ramazan ayında (1305) Məhəmməd əl-xacənin qəbri üstündə tikilmişdir.
Hacallı dairəvi bürcü XIV əsr
Hacallı kəndindəki dairəvi bürc – bu tarixi memarlıq abidəsi də qorunurdu. Çox təssüflər olsun ki, onun haqqında bizim əlimizdə nə şəkil, nə də məlumat vardır. Bu abidə dairəvi formada olmuşdur. Bu bürcün dəqiq tikilmə tarixi bəlli deyil. Onun da səbəbi mütəxəsis rəyinin və arxeoloji tədqiqatların aparılmamasının nəticəsidir. Burada orta əsrlərə aid kəhriz, karvansara qalığı və məscid də mövcud olmuşdur.
Yenikənd sərdabəsi
Həkərinin sağ sahilində olan Yenikənd kəndində də XIV əsrə aid sərdabə mövcud idi. Onun da üst hissəsi uçmuş ancaq alt hissəsi dövrümüzə gəlib çatmışdır. Bu abidə də vaxtında tədqiq olunmadığından onun haqqında ətraflı məlumat vermək imkanımız yoxdur.
Zəngilan şəhərində məscid
Rayon mərkəzində olan bu məscid XVII – XVIII əsrlərə aid edilir. Məscidin Səfəvilər dövründə tikilməsi güman edilir. Onun ölçüləri 12×20 m. idi. İçərisində mehrab və taxça var idi. Tikintidə əsasən yerli əhəng daşından istifadə olunmuşdur. Divarlar üzlənməmişdir. Məscidin qapısı günçıxana açılırdı. Qapı tağformalı olmuşdur. Onun üst tərəfində kitabəsi var idi. Rayonun Bartaz, Sobu, Baharlı, Qıraq Müşlan, Malatkeşin-Şəfibəyli kəndlərində, Mincivan qəsəbəsində də məscidlər var idi. Rayon ərazisində tapılmış qoç heykəlləri və at fiqurları da uzaq keçmişimizdən xəbər verirdi.
Muzeylər
Tarix diyarşünaslıq muzeyi rayon mərkəzində idi. Onun yüzlərlə eksponatı var idi. Onlar xalqımızın uzaq keçmişindən bu günümüzə qədər olan həyat tərzini, məişət və mədəniyyətini əks etdirdi. Daş heykəllər muzeyi Ağ oyuq deyilən yerdədir. Burada müxtəlif dövrlərə aid daş abidələri vardır.
Koroğlu daşı
Xalq qəhrəmanı Koroğlunun adı ilə hallandırılan bir daş əslində ondan xeyli əvvəllər mövcud olmuşdur. Bu daş ağ rəngdədir və onun nisbətən baş tərəfinə bir oyuq var. Həmin daşın yerləşdiyi yerə Ağ oyuq deyirlər. Bu ərazinin belə adlanması bu daşla əlaqədardır. Ağ (daş) oyuq (yenə daşda) sözləri hər şeyin adını göstərir. Daşın üzərindəki oyuqda qədim türklər, atəşpərəstlər od qalayardı. Bu oyuqda da çox güman ki, şam yanardı, müxtəlif ayinləri icra edərdilər. Daşın üzərində qəribə yazılar da vardır. Bunlar qədim türk yazılarına bənzəyirdi. Çox güman ki, bunlar Orxan-Yenisey yazılarıdır. Bu əraziyə bəzən "Yazı düzü" də deyirlər. Bu ad da həmin daşla, onda olan yazılarla əlaqədar yaranmışdır. Həmin ərazi rayon mərkəzindən Bakıya gedən yolun üstündə, hündür bir yerdədir. Daşın ölçüləri təxminən 90 sm x 40 sm x 20 sm-dir. O yonulmuş haldadır. Neçə əsrdir günün və yağışın altında qalmasına baxmayaraq öz keyfiyyətini itirməmişdir.
Relyefi
Qərbdə dağlıq və şərqdə düzənlikdir. Ərazisində Yura, Təbaşir və Neogen-Antropogen çöküntüləri yayılmışdır. Faydalı qazıntıları: tikinti daşı, əhəng xammalı, qızıl, qara mərmər və s.
Təbiəti
Zəngilan inzibati rayon kimi 1930-cu ildə təşkil edilmişdir. Ərazisi – 707 km²-dir.
Zəngilan rayonu şimaldan Qubadlı və Cəbrayıl, cənubdan və şərqdən İran İslam Respublikası, qərbdən Ermənistan Respublikası ilə həmsərhəddir.
Rayon ərazisi Kiçik Qafqaz dağlarının cənub tərəfində Arazboyu hissədə yerləşir. Ərazinin özünəməxsus gözəllikləri, sıldırımlı qayaları, laləli düzləri, göz oxşayan meşələri və kolları vardır. Rayonun ərazisi mürəkkəb səth qurluşuna malikdir. Ərazi çay dərələri ilə parçalanaraq dərin dərələr əmələ gətirir. Rayon ərazisində əsasən Mezozoy gili sistlər, Yura təbaşir yaşlı əhəng və qumdaşları bir çox yerlərdə çökmə və vulkan mənşəli suxurlar yayılmışdır. Dağlıq ərazilərdə yayılmış Yura və Təbaşir dövrü süxurları 150–200 min il əvvələ aiddir. Ərazidə Bazarçay silsiləsinin Barbar və Sələfir zirvələri (2270 metr yüüksəklikdə) vardır ki, bu silsilə də Ağbənd, Vejnəli yaxınlığında Araz dərəsinə düşür. Burada zəngin qızıl yataqları (Vəjnəli) vardır. Şükürataz yüksəkliyindən başlanan başqa bir sıra Sobu-Top -Dəlləkli kəndləri istiqamətində Araza doğru enir.
Oxçu və Bərgüşad çayları arasında olan Süsən dağı silsiləsi, cənub-şərqə doğru enərək Ağoyuq düzünü əmələ gətirir. Bura təbaşir çöküntülü suxurlardan ibarətdir. Oxçu çayının hər iki sahilində Karst mağaraları vardır. Rayonun şimal-şərq hissəsində Qarabağ silsiləsi yerləşir. Bu silsilə getdikcə alçalaraq Geyən çölünü əmələ gətirir. Rayonun ərazisində dağlıq hissələrdə sıx meşələr yayılmışdır. 1800–2000 metr hündürlükdə olan enli yarpaqlı meşələr getdikcə enərək subalp və alp çəmənliklərinə keçir. Zəngilan rayonunda Dünyada ll, Avropada l nadir çinar meşələri vardır. Rayonun ərazisi müalicə əhəmiyyətli bitgilərlə və bulaqlarla zəngindir. Ərazidə zəngin tikinti daşı, gil, mərmər və s. materiallar vardır.
Rayonun təbii şəraiti, mürəkkəb relyefi onun özünə məxsus iqlimini yaratmışdır. Ərazidə Araz boyu yerlərdə qışı quraq keçən yarımsəhra və quru çöl iqlimi, bir qədər yüksək hissələrdə isə quraq keçən mülayim isti iqlim vardır və sürətli dağ çayları olan Həkəri, Oxçu, Bəsit və Araz keçir və mənbəyi dağ silsilələrdən başlayan çayların mənsəbi Araz çayıdır Rayonun ərazisi müxtəlif tarixi dövrlərdə ayrı-ayrı inzibati ərazi bölgülərinə məruz qalmışdır. Rusiyanın işğalı zamanı 1828-ci ilə qədər bölgənin ərazisinin Bəsitçaydan qərbə tərəf hissəsi Naxçıvan, şərqə tərəf hissəsi isə Qarabağ xanlığının tərkibinə daxil olur. XIX əsrin əvvələrində Rusiyanın Cənubi Qafqazı işğal etməsindən sonra yeni ərazi-inzibati bölgüsü aparılır. 1868-ci ildə YElizavetpol quberniyası yaradılır. Onun tərkibində Şuşa, Yelizavetpol və Zəngəzur qəzaları yaradılır: Yeni bölgüyə əsasən Zəngilan rayonunun ərazisi Zəngəzur qəzasına daxil edilir.
Son iki yüz ildə vahid təbii sərhəddə malik olmayan Zəngilan 1930-cu ilin avqustunda müstəqil rayon kimi formalaşır və dəqiq müəyyən olunmuş bir ərazisi olur
İqlimi
Ərazisinin çox yerində qışı quraq keçən mülayim isti iqlim təşkil edir. Orta tem-r yanvarda 1 °C, iyulda 25,3 °C-dir. İllik yağıntı 400–500 mm-dir.
İri yaşayış məntəqələri
Mincivan — Azərbaycan Respublikasının Zəngilan rayonunun inzibati ərazi vahidində şəhər tipli qəsəbə. Zəngilan rayonunun şərqində yerləşir
Tanınmış sakinləri
23 Muxtar Məmmədov- Azərbaycanın İsraildəki ilk səlahiyyətli səfiri 24 Bəhruz Məmmədov-ANAMA-nın sədrinin birinci müavini
Mədəniyyət, təhsil və səhiyyə müəssisələri
Zəngilan rayonunda ümumtəhsil məktəblərinin sayı 66 olmuşdur.
O cümlədən: 39 orta məktəb, 15 əsas (8 illik) məktəb, 12 ibtidai məktəb.
2008–2009 tədris ili üçün ümümtəhsil məktəblərinin sayı – 37
O cümlədən: 34 orta məktəb, 2 əsas məktəb, 1 ibtidai məktəb.
İdman
XX əsrin 80-ci illərində rayonun mərkəzi stadionu dahi Azərbaycan şairi Səməd Vurğunun adını daşıyıb. Rayonun futbol komandasının adı isə "Süsən" idi.
Heydər Seyidov
Heydər Mirabbas oğlu Seyidov — 1884-cü ildə, Şərur-Dərələyəz mahalında anadan olmuşdur. 1953-cü il aprelin 17-də Naxçıvanda (indiki Kəngərli rayonunda) vəfat etmişdir. 1949-cu ildə Sovet Azərbaycanın heyvandarlıq üzrə, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı medalına layiq görülmüşdür.
Həyatı
1928-ci ildə keçmiş Noraşen (indiki Şərur) rayonunda, Beria kolxozunda (sonradan "Azərbaycan kolxozu") çobanlıq fəaliyyətinə başladı. Sonradan baş çoban seçildi.
Onun rəhbərliyi ilə 1948-ci ildə heyvandarlıq sahəsində yaxşı nəticələr əldə edildi. Yüksək heyvandarlıq məhsuldarlığına görə Seyidov Heydər Mirabbas oğlu 24 iyun 1949-cu ildən SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin fərmanı ilə "Oraq və Çəkic" medalı, "Sosialist Əməyi Qəhrəmanı" və "Lenin ordeni" mükafatlarına layiq görüldü.
Altay Məmmədov (film, 2002)
Altay Məmmədov sənədli televiziya filmi rejissor Əli İsa Cabbarov tərəfindən 2002-ci ildə çəkilmişdir. Azərbaycan televiziyası nda istehsal edilmişdir. Film nasir, dramaturq Altay Məmmədov haqqındadır.
Film üzərində işləyənlər
Ssenari müəllifi: Vüqar Tapdıqlı Rejissor: Əli İsa Cabbarov Operator: Adil Abbasov
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 2002-ci ilin Azərbaycan filmləri 2000-ci illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Babur
Qazi Zahirəddin Məhəmməd Babur (al-ṣultānu 'l-ʿazam wa 'l-ḫāqān al-mukkarram bādshāh-e ġāzī) (14 fevral 1483 — 26 dekabr 1530) — Böyük Moğol İmperiyasının qurucusu və ilk hökmdarıdır. Baburun Çağatay türkcəsində yazdığı və həyatından xronoloji olaraq bəhs etdiyi Baburnamə əsəri Türk ədəbiyyatı tarixində önəmli yerə sahibdir. Xətti Babur deyilən yazı sistemini təkmilləşdirən Babur eyni zamanda Çağatay türkcəsində yazılmış ədəbiyyatın Əlişir Nəvaidən sonra ən böyük şairi hesab olunur.
Soyu və ailəsi
Babur ata tərəfdən Teymurilər sülaləsindən, ana tərəfdən isə Çingizlilər sülaləsindəndir. Baburun atası Əmir Teymurun nəvəsi olan Ömər Şeyx Mirzə Barlas idi. Baburun anası isə Çingizlilər nəslindən olan Yunus xanın qızı Qutluq Nigar xanım idi.
Baburun ata tərəfdən mənsub olduğu Teymurilər sülaləsinin əsasını qoyan Əmir Teymur əslən barlas boyundandı. Barlaslar Orta Asiyada yaşayan türkləşmiş monqol  boyu idi. Monqolların gizli tarixi adlı əsərə görə barlaslar boruciginlərlə bir soydan gəlir. Karçar barlaslar barlas e3boyunun qurucu əcdadlarıdır. Monqolların gizli tarixi XIII əsrdə Ögedey xana yazılmış epik əsərdir. Bu əsərdə göstərilir ki, Karçar barlaslar eyni zamanda Çingiz xanın əcdadı olan əfsanəvi monqol lideri Bodonçirin nəslindən gəlir.
Artemisia dahurica
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Babur
Soyu və ailəsi
Orta Asiyanın yerli əhaliləri ilə sıx əlaqələrə görə barlaslar arasında İslam dinindən başqa digər dinlərə (Buddizm, Şamanizm) də inananlar yaşayırdı. Bu sıx əlaqələr mədəni cəhətdən bir-birlərindən təsirlənmələrinə və qarışmalarına səbəb olmuşdu. Bu kimi səbəblərdən monqol mənşəli boy olan barlaslar monqol dilindən başqa çağataycanı da (Türk dillərinin uyğur mənşəli bir növü; ərəb və fars dillərindən də təsirlənmiş və çağdaş özbəkcənin yaranmasında rol oynamışdı) geniş şəkildə istifadə edirdilər.
Artemisia dahurica
İstinadlar
Artemisia dahurica Artemisia dahurica
Babur
Həyatı
thumb|left|Baburun 12 yaşında olarkən hakimiyyətə keçməsini göstərən səhnə. [[Baburnamə.]] Babur 14 fevral 1483-cü ildə hal hazırda Özbəkistanda yerləşən Əndican şəhərində anadan olub. Bu müddətdə artıq Teymurilər dövləti özünün keçmiş qüdrətini itirmiş, yalnız Mərkəzi Asiyanın kiçik bir bölgəsində hakimiyyətini qoruya bilmişdi. Babur 1494-cü ildə atasının ölümündən sonra 12 yaşında olərkən Fərqanəyə hakim oldu. O, Fərqanə hakimi olduqdan sonra Səmərqənd hakimi olan əmisi Sultan Əhməd və Daşkənd hakimi olan dayısı Məhəmməd Fərqanəyə hücum etdilər. Babur atasının sərkərdələrinin köməyi ilə bu hücumları dəf edə bildi.
Şeybani xan 1510-cu ildə baş vermiş Mərv döyüşündə Şah İsmayıla məğlub oldu və öldürüldü. Babur yaranan fürsətdən istifadə edərək keçmiş torpaqlarını geri qaytarmaq üçün Səfəvilərlə yaxınlaşdı. Səfəvilərin də köməyi ilə 1512–1513-cü illərdə Buxara və Səmərqənd ələ keçirildi. Baburun Səfəvilərlə yaxınlaşması uzun müddət davam etmədi. 1514-cü ildə baş vermiş Çaldıran döyüşündə Şah İsmayılın Sultan Səlimə məğlub olmasından sonra özbəklərə olan Səfəvi təzyiqi azaldı. Bundan sonra Babur özbəklərin hücumları qarşısında geri çəkilməyə məcbur olmuş və Səfəvilərin dəstəyini itirmişdi.
Baburun Böyük Moğol İmperiyasının əsasını qoyması
thumb|150px|[[Baburnamədə təsvir olunmuş Panipat döyüşünə aid illustrasiya.]] Səmərqənddə möhkəmlənə bilməyən Babur cənuba irəliləyərək 1518-ci ildə Cənubi Əfqanıstana yürüş etdi. Bu yürüşdə Xeybər keçidini keçərək Sind bölgəsini ələ keçirdi. 1519-cu ilin noyabr ayında 1500 nəfərlik birliklə Sind çayını keçdi və Pişəvər ətrafına yaxınlaşdı. Babur 5 dəfə Pəncab bölgəsinə yürüş edərək buranı özünə tabe etdi. 1522-ci ildə Qəndəhar zəbt edildi. Babur 21 aprel 1526-cı ildə Panipat döyüşündə Dehli sultanı İbrahim Ludinin qüvvələri ilə qarşılaşdı. İbrahim Ludinin qüvvələri sayca üstün olsa da, Baburun ordusunda odlu silah vardı. Bu döyüşdə İbrahim Ludi ağır məğlubiyyətə uğradı və öldürüldü. Babur bu qələbədən sonra Dehli və Aqranı ələ keçirdi. Aqra şəhəri dövlətin mərkəzi oldu. Panipat döyüşündəki qələbə tarixçilər tərəfindən dövlətin əsasının qoyulması kimi qəbul olunur. Qələbədən sonra Aqraya daxil olan Babur özünü Hindistanın hakimi elan etdi.
Mədəni fəaliyyətləri
Babur şah türk dünyasının yetişdirdiyi dahi şəxsiyyətlərdən biri olmuşdur. Müdrik və ağıllı dövlət xadimi, siyasətçi, mahir sərkərdə olmaqla yanaşı, həm də incə ruhlu bir şair idi. Baburun idealı belə idi: "Əgər atan gözəl bir qanun yaratmışsa, onu saxla, əgər bu qanun pisdirsə, yenisini yarat".
Babur şah cavan yaşlarında mükəmməl təhsil görmüş, elm və sənət adamlarının əhatəsində olmuşdur. Babur hakimiyyəti illərində sənəti və sənətkarları dəstəkləməklə yanaşı özü də sənətkar və yazıçı idi. O, Əlişir Nəvaidən sonra çağatayca yazılmış ədəbiyyatın ən böyük şairi hesab olunur. Baburun divanında Risaləyi Validiyyə tərcüməsindən başqa 119 qəzəl, 18 məsnəvi, 210 rübai, 50 müəmma, 19 qitə, 15 tuyuq, 18 tamamlanmamış qəzəl, 3 nəzm, 16 müsərra beyt, 5 müfred və 4 mənsur əsər vardır. Bundan əlavə divanda farsca yazılmış 2 qəzəl, 12 rübai, 8 qitə, 17 mətlə və 1 mənsur əsər də mövcuddur. Divanda əsasən eşq, təbiət, gözəllik, sosial həyat, əxlaq və təsəvvüf kimi mövzulara toxunulub. Divanın beş nüsxəsi vardır. Nüsxələr İstanbul Universitetinin kitabxanası, Fransa Milli Kitabxanası, Topqapı sarayının Rəvan kitabxanası, İstanbul 100-cü il Atatürk Kitabxanası Müəllim Cədvəl yazmaları və Hindistanın Nəvvab kitabxanasında saxlanılır.
Baburun Əruz Risaləsi adlı başqa bir əsəri də vardır. Risalədə 500-dən çox vəznə yer verilmişdir. Əsərin Fransa Milli Kitabxanasındakı nüsxəsi Mehmet Fuad Köprülü tərəfindən tapılmışdır. Əsərin başqa bir nüsxəsinin Tehranda surəti çıxarılmışdır.
Baburun Hənəfi fiqhinə aid Mübəyyən Dər Fiqh adlı məsnəvisi vardır. Baburun tərcümə etdiyi Risaləyi Validiyyə 243 beytdən ibarətdir və bu tərcümə tədqiqatçılara onun təsəvvüfə meylləndiyini söyləməyə əsas verir.
Baburun ən önəmli əsəri Çağatayca yazdığı Baburnamə əsəridir. Bu əsərdə Babur uşaqlığından həyatının sonlarına qədər olan hadisələrdən bəhs etmiş, gəzib gördüyü yerlər, tanış olduğu insanlar və mədəniyyətlər haqqında yazmış, bir çox sərkərdə və dövlət xadimlərini səciyyələndirmişdir. Əkbər şahın hakimiyyəti illərində çağataycadan farscaya tərcümə olunan əsər daha sonralar urduca, ingiliscə, fransızca, yaponca və başqa dillərə tərcümə olunmuşdur. Əsər Azərbaycan dilinə Ramiz Əskər tərəfindən tərcümə olunmuşdur.
Babur tərəfindən Xətti Babur adlanan yazı sistemi yaradılmışdır. Bu yeni yazı sistemi İslam xəttatlıq sənətinin yazı sistemlərindən fərqlənməklə yanaşı həm də yeni bir əlifbadır. Xətti Babur ərəb və uyğur əlifbalarının sintezidir. Baburun bu yazı sistemi ilə xəbərləşdiyi, hətta bir Quran yazdırdığı məlumdur.
Babur hakim təbəqənin türk olduğunu bilsə də, yerli xalqa — hind xalqına hörmət etmişdir. O, bu ölkənin adət-ənənəsinə, idarəçilik sisteminə əsla toxunmamışdır. Bununla da əhalinin və məmurların rəğbət və dəstəyini qazanmışdır.
Telavi
Telavi — Alazan vadisində (Gürcüstan) şəhər, Telavi bələdiyyəsinin mərkəzi, Kaxetiya diyarının paytaxtı.
Gardenia hillii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Telavi
Əhalisi — 19 629 nəfər (2014).
Şəhər Sivi-Qombor dağ silsiləsinin şimal yamacında, dəniz səviyyəsindən 490 metr hündürlükdə, Tbilisidən 70 km. aralıda yerləşir.
Tarixi
Telavinin adı b.e. I əsrinə aid mənbələrdə çəkilir. Şəhər Yaxın Şərqdən Avropaya aparan karvan yolunun üzərində vacib ticarət mərkəzi olmuşdur. XI əsrdə və XVII əsrdən XVIII əsrə qədər Kaxetiya çarlığının paytaxtı olmuşdur.
Görməli yerləri
Ətrafında:
Maraqlı faktlar
Şəhər mərkəzinin panoramı <div style="width: 100%; overflow: auto; padding: 3px;text-align: left; border:solid 1px;" title="braglist - zum scrollen"; > 900px
Babur
Ölümü və mirası
thumb|left|Baburun [[Kabildə yerləşən türbəsi.]] thumb|Böyük Moğol İmperiyasının əsasını qoymuş Baburun şərəfinə adlandırılan [[Pakistan istehsalı qanadlı raket. IDEAS beynəlxalq müdafiə sərgisi. (2008). ]] Babur 26 dekabr 1530-cu ildə Aqrada 47 yaşında olarkən öldü. Yerinə oğlu Sultan Hümayun keçdi. Babur əvvəlcə öldüyü Aqra şəhərində dəfn olunmuşdu. 1539-cu ildə Baburun vəsiyyəti yerinə yetirildi və məzarı Kabil şəhərində yerləşən Babur bağlarına köçürüldü. 1646-cı ildə Sultan Cahan şah tərəfindən Baburun məzarı üzərində türbə tikildi. Türbəyə 1842-ci ildə baş verən zəlzələdə zərər dəysə də, müxtəlif bərpa işləri aparılmışdır.
Rasselin çaydanı
Əgər mən Yer kürəsi ilə Mars arasındakı ellipsvarı ortibdə Günəşin ətrafında dövr edən çini çaydanın olduğunu iddia etsəydim və bu çaydanın ən güclü teleskoplarımızla belə görülməyəcək qədər kiçik olduğunu əlavə edəcək qədər diqqətli olsaydım, heç kim bu düşüncəmin əksini isbat edə bilməzdi. Amma mən davam edərək bu düşüncəmin təkzibolunmaz xüsusiyyətindən dolayı insan ağlının ondan şübhələnməsinin yol verilməz olduğunu söyləsəydim, hər kəs haqlı olaraq boş danışdığımı düşünərdi. Ancaq belə bir çaydanın mövcud olması qədim kitablarda da təsdiq olunsa idi, hər bazar kilsədə müqəddəs bir həqiqət olaraq öyrədilsə idi və məktəblərdə uşaqların beyninə yeridilsə idi, onun var olmasından şübhələnmək qəribəlik olaraq qəbul olunardı və şübhələnən şəxsin bir psixiatr, əgər keçmiş zamandadırsa bir inkvizitorla görüşü təşkil olunardı.
Riçard Dokinz yazmış olduğu Bir Şeytanın Keşişi kitabında bu düşüncəni biraz daha da irəliyə apararaq aşağıdakı şəkildə ifadə etmişdir:
Mütəşəkkil dinlərin bizim düşmənçiliyimizi qazanmasının səbəbi budur ki, Rasselin çaydanına olan inancın əksinə olaraq din güclüdür, təsirlidir, vergidən azaddır və özünü qorumaq iqtidarında olmayan aciz kiçik uşaqlara yeridilir. Uşaqlar inkişaf illərində çaydanlar haqqında mənasız kitabları əzbərləyərək vaxt itirməyə məcbur edilməzlər. Dövlət məktəbləri, valideynlər səhv çaydanlara inanan uşaqları məktəbdən kənarlaşdırmaz. Çaydana inananlar, çaydana inanmayanları, çaydan kafirlərini və ya çaydanı inkar edənləri ölənə qədər daşlamaz. Analar uşaqlarının bir yox üç çaydana inanan şəxslərlə evlənmələrinə qarışmaz. Əvvəlcə südü qaynamağa qoyanlar, əvvəlcə çayı qaynamağa qoyanların dizlərini parçalamaz.
Rasselin çaydanı anlayışının daha yumoristik və dinləri parodiya edən formaları inkişaf etmişdir. Bunlara misal olaraq Tək buynuzlu gözəgörünməz çəhrayı at və Uçan spagetti əjdahasını göstərmək olar.
Foss (Fransa)
Foss — Fransada bələdiyyə, region — İl-de-Frans, departament  — Val-d'Uaz, rayon — Sarsel, kanton — Lüzarş. Əhalisi — 9,998 nəfər (1999).
Bələdiyyə Paris şəhərinin təxminən 29 km şimalında, Serji bələdiyyəsinin 32 km şərqində yerləşir.
Demoqrafiya
Əhalinin dinamikası (Cassini и INSEE ):
Qeydlər
<references group=Qeyd/>
Erezion dağlar
Erezion dağlar- yer səthinin üfqi yatımlı geoloji strukturlardan ibarət platoya bənzər sahələrinin yüksəyə qaldırılması və dərin erezion parçalanması nəticəsində yaranan, dağlar /Adətən platformalarda müşahidə olunur./ məs:Şimali Amerikada Kolorado çayı hövzəsində.
Raya Nəcəfova
Raya Əli qızı Nəcəfova (25 oktyabr 1960) — kimyaçı alim, professor, kimya üzrə elmlər doktoru. AMEA Azad Həmkarlar Təşkilatında sədr müavini.
Həyatı
Nəcəfova Raya Əli qızı 25 oktyabr 1960-cı ildə Naxçıvan şəhərində qulluqçu ailəsində anadan olmuşdur.1977-ci ildə orta məktəbi bitirmiş, 1985-ci ildə Bakı Dövlət universitetinin biologiya fakultəsini, bioloq “Biologiya və kimya müəllim”i ixtisası üzrə bitirib. 1990-cı ildə «Синтез и свойства пирролов» mövzusu üzrə dissertasiya işini müdafiə edərək kimya elmlər namizədi elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 1986-1997-ci illərdə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Polimer Materialları İnstitutunda laborant, kiçik elmi işçi və elmi işçi işləmişdir. 07.02.1997-ci ildən 2001-ci ilədək həmin institutda böyük elmi işçi olmuşdur. Fəaliyyət sahəsi-kimyaçı (üzvi kimya), 1990-cı ildə namizədlik, 2006-cı ildə isə “Halogenəvəzli propenonların azottərkibli nukleofillərlə heterotsiklləşməsi” mövzusunda “Üzvi kimya” ixtisası üzrə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. 2005-ci ildə Kembric Beynəlxalq Bioqrafiya mərkəzinin “XXI əsrin 2000 alimindən biri” diplomuna layiq görülmüşdür. 2006-cı ildə Amerika Mədəniyyət mərkəzinin “Şərəf” medalı ilə təltif olunmuşdur. 2009-cu ildə Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamı ilə “Əməkdar müəllim” adına layiq görülmüşdür. O “Kimya məktəbdə” jurnalının baş redaktorunun müavinidir. Alim haqqında məlumat ABŞ-da nəşr olunan “Dünyada kim-kimdir” kitabına, 1998-ci ildə İngiltərədə nəşr edilən bioqrafik lüğətə daxil edilmişdir. 2001-2015-ci illərdə Azərbaycan Müəllimlər İnstitutunun Sumqayıt filialında direktor vəzifəsində çalışmışdır. O 2016-cı ildən Təhsil Şöbəsinin müdiri kimi AMEA-nın Aşqarlar Kimyası İnstitutunda çalışmışdır. Hal-hazırda AMEA Azad Həmkarlar Təşkilatında çalışır.
Elmi fəaliyyəti
Professor Raya Nəcəfovanın elmi fəaliyyətinin əsas istiqaməti alifatik və aromatik karbon turşularının xloranhidridlərinin və onların funksional törəmələrinin 3-xlor və 2,3-dixlorpropenə alüminium xloridin iştirakı ilə birləşməsinin öyrənilməsi və müxtəlif funksional qruplar saxlayan pirrollar, pirimidin, tiazol və piridinoimidazolların alınması və xassələrinin öyrənilməsinə aiddir. Elmi fəaliyyəti polifunksional ketonlar əsasında azot tərkibli heterotsiklik birləşmələrin alınmasına, məqsədyönlü çevrilmələrinin aparılmasına və praktiki tətbiq sahələrinin tapılmasına həsr olunmuşdur.
Elmi əsərləri
Raya Nəcəfova 86-dan çox elmi əsərin, o cümlədən 5 müəlliflik şəhadətnaməsi, 3 patent və 2 dərs vəsaitinin müəllifidir. 16 elmi məqaləsi xaricdə çap edilmişdir.
Beynəlxalq konfranslarda iştirakı
Raya Nəcəfova Beynəlxalq simpozium və konfranslarda iştirak etmiş, apardığı elmi-tədqiqat işlərinin nəticələrini məruzə etmişdir:
Elmi-təşkilati fəaliyyəti
AMEA Aşqarlar Kimyası İnstitutu, 2016-cı ildən Aşqarlar Kimyası İnstitutunda Təhsil Şöbəsində rəhbərlik edir.
Məhəmmədrza Agahi
Məhəmmədrza Agahi — Özbək yazıçısı, tarixçisi və tərcüməçisi.
Həyatı
Məhəmmədrza Agahi 1809-cu ildə Xivədə anadan olmuşdu.
Məhəmmədrza Agahi "Riyazüddövlə" ("Xeyrxahlıq bağları"), "Zübdətüttəvarix" ("Tarixin qaymağı"), "Cami ül-vaqiyyəti sultani" ("Sultan hadisələrinin məcmusu"), "Gülşəni-dövlət" ("Səadət gülşəni") и "Şahid ül-iqbal" ("İqbal şahidi") adlı əsərlərin müəllifidir.
Munis Agahinin qardaşı oğlu Məhəmmədrza "Agahi tarixi" adlı əsərlə onun faaliyətlərini davam etdirmiş və əsəri bitirmişdir. Munis və Agahi tarixi hadisələri anlatmaqda bir tərəfə yaxınlaşmış olsalar belə, yənə türkmənlərin tarixini öyrənməkdə ən qiymətli əsərlərdən biri olmağı haqq qazanmışdır.
Məhəmmədrza Agahi 1874-cü ildə Xivədə vəfat edib.
Bothriochloa bladhii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Xartiya (sənəd)
Xartiya (yunanca, chartes - kağız, fərman) — orta əsrlərdə, eləcə də indiki zəmanəmizdə kütləvi-hüquqi xarakterli sənədlərə verilən ümumi addır. Xartiyalara misal olaraq Şəhərin Xartiyası, Kommunal Xartiyalar, 1838-ci il Xalq Xartiyası, Konstitusiya Xartiyaları və s. göstərmək olar.
Bothriochloa bladhii
Arealı
Seneqal və Efiopiyadan Cənubi Afrikaya qədərki Afrika torpaqları, Orta şərq, cənub və şərqi Asiya və Avstraliya üçün endemikdir.
Veddlər
Veddlər ( — ˈvædːaː, — Vēṭuvar) — Şri-Lankanın yerli əhalisidir. Əsasən Şri-Lankanın şərqində yayılmışlar. Sayları 2 500 nəfər təşkil edir.
Dili — Vedd dili Kreol dillərinə daxildir. Sinhal dilləri qrupuna daxildi və qədim dil hesab edilir. Dilin gizlü xüsusiyyətləri vardır. Onlar aradında Buddizm, Hinduizm və ənənəvi ədatlər qrunub saxlanılmışdır.
Üstəlik onlar arasında Animizm, Şamanizm, Maqiya, və aiyin rəqslərinə rast gəlinir.
Etimalogiya
Onları müxtəlif adlarla adlandırırlar. Müxtəlif variantlı adları vardır: veda, veda, veddo, vaedda; sinhalcada väddā, väddō; tamilçə vedan. Sinhalcada vanyalā-ätto adlandırılır ("meşədə yaşayanlar", "meşə adamları", "meşə hakimləri"); bu adı veddlərin özləridə işlədirlər.
Yaşayış yerləri
Onların böyük əksəriyyəti Şri-Lankanın Şərq və Uva vilayətlərində yayılmışdır. Veddarata — "Veddlərin ölkəsi" əsasən Qal-Oya və Madura-Oya çaylarının yuxarı axarlarını adlandırırlar
Yaranmaları
Veddlərin qədim nümayəndələri Cənubi Asiyanın böyük hissəsində yayılmışdılar. B.ə onlar bütün Seylon adası boyunca yayılmışdılar. Sonradan Sinhallar və Tamillər tərəfindən sıxışdırılmışdır. Onlar tarixən Sinhal ordusunda oxçular olması ilə seçilirdilər.
Antropologiyası
Avstralodlər irqinə mənsubdurlat. Hindistanın mərkəzi hissəsində yayılmış Bxillərlə yaxınlıqları vardır. Boyları elədə böyük olmur. Orta boyları 1,53 sm-dir.
Sosial quruluşları
Veddlər 9 bir-birinə yaxınlığı ilə seçilən 9 qrupa bölünür: morana, unapana, ruqam, uru, tala, nadutena, kirito, mebille, qama. Hər qəbilənin özünə məxsus toplama meyvə və giləmeyvələri, saxladıqları kənd təsərüffatı canlıları vardır. Hazırda dövlət miqyasında onların asimiliyasi həyata keçirilir.
Çox uşaqlı olurlar. Ərə gedən qızlar ata və analarının yanında qalırlar. Oğlan uşaqları isə yox. Erkən evliliklər geniş yayılmışdır. Qadın və kişilər bərabərdirlər. Onlarda yaxın qoxumlarla evlilik geniş yayılmışdır. Adətləri sadədir. Qadınlara hədiyyə vermək dəbdədir
Təsərüffat
200px|thumb|Vedd qadını Əsas məşgüliyyətləri yığıçılıq, balıqçılıq və balıqçılıqdır.
Geyimləri əsasən sarqon və saridən ibarətdir. Qadınlar dizə qədər olan don geyirlər. Geyimlər əsasən pambıqdan hazırlanır.
Qidaları — ov və yığıçılıqda əldə edilənlərlə qidalanırlar.
Artemisia dalailamae
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Ho Şi Min
Ho Şi Min və ya Xo Şi Min — Vyetnam siyasətçisi.
Sultan Cahangir
Sultan Cahangir — Böyük Moğol imperiyasının dördüncü imperatoru (1605—1627).
Həyatı
Əkbər Şahin oğlu idi, onun əsl adı Səlim idi. Gənc yaşda atası Ekber tərəfindən taxta elan edildi. Amma 1599-cu ildə prezident sarayında olduğu zaman taxtına getmək istədikdən sonra o torpaqdan qovulmuşdu. Onu doğru yola gətirmək istəyən Ebulfazlı öldürdü. Atası ölüm yatağında onu təqib edəcəyini təsdiqlədi. 1605-ci ildə atasının ölümü ilə Selim "Cihangir" (Fars: dünyanın hökmranlığı) adı altında taxtına gəldi.
1569-cu ildə anadan olan Selim, atasının ölümündən sonra 1605-ci ildə "Nüreddîn Cihangir" adı ilə taxta gəldi. Lakin oğlu Hüsrev Sinclərin ətrafında toplaşaraq Punjabda üsyan etdi. Cihangir Şah Cullandar çayının kənarında qırıldı. Əsir oğlu Hüsrev Burhanpur'a sürgünə göndərdi. Hüsrev 1622-ci ildə orada öldü.
Cihangir Şahın hakimiyyətinin son illərində narahatlıq keçdi. Həyat yoldaşı Nurçiyan və qazi Mehmet Hanin, dövlət işlərinə cəlb edilməsinin sağlamlığını tez-tez pozdu. O, 1627-ci il oktyabrın 28-də Lahor şəhərinə gedərkən iqlimin daha əlverişli olduğu yolda öldü. Cəsəd Ravi çayı yaxınlığında Şah Dəra adlı yerə verildi. Sonra məzarı üstündə böyük bir türbə tikildi.
Ədalətli bir hökmdar Cihangir, alimləri xoşuma gəldi və onlara şöhrət və qonaqpərvərlik verdi. O, müsəlmanlara qarşı atasına ağır təzyiq göstərdi. Lakin, Devilin böyük alimi olan İmam Rəbbani Əhməd Fəxrək Serhandi Qvalar şəhərində məhdudlaşdırılıb. İki ildən sonra səhvini başa düşdükdən və bu böyük alimin həbsxanadan çıxarılmasından sonra Sultan hədiyyə verilməsi üçün 1000 rupi yalvardı. Cihangir Sahahanın yazdığı İmam Rabbani'nin yazıları Mektubat'ın işində mövcuddur.
Cihangir Şah da ictimai işlərə əhəmiyyət verdi. Agra'dan Etek və Bengalada ağaclı yollar, Agra və Lahorda hər üç kilometrlik işarə və sulu göllər tikilmişdir. Konstitusiya-i Cihângirî adı ilə yazdığı xatirələr qiymətli bir işdir.
Ondan sonra oğlu Şihabuddin Məhəmməd taxtını Şah Jihan adı ilə keçdi.
Səlim Cahangir şah iyirmi iki il səltənət sürdü. Adil, ancaq zövq və əyləncə düşkünü bir hökmdar idi. Yadda qalacaq heç bir hərbi uğur qazana bilmədi və Qəndəhar şəhərini Səfəvilərə verdi.Dövlətin irəli getmiş adamları da öz nüfuzlarını artırmaq üçün mübarizə etməkdən başqa bir iş görmədilər.Cahangirin gördüyü ən böyük iş Aqra və Lahor arasında saldığı geniş yol idi. Zəif iradəli bir hökmdar olan Cahangir zamanında saray intriqalarına qadınlar da başladılar.Zəif idarəçiliyinə görə oğulluarı ilə də arası dəydi.
İngilislərin Hindistan ticarətinə əl atmaları və Quceratın Surət limanında tacirlərinin yerləşəcəyi bir baza açmaları da Cahangir zamanına təsadüf edir (1613).İngiltərənin bir körpü kimi istifadə etdiyi bu liman zaman keçdikcə bütün ölkəni ələ keçirməsini təmin etmiş oldu.
Cahangir taxtdan endiriləcəyi bir vaxtda öldü və oğlu Xürrəm şah “Şah Cahan” adı ilə taxta çıxdı (1628).
Hökmdarlığı
O, miras aldığı imperiya dünyanın ən güclü imperiyalarından birinə çevrildi. Ölkə o qədər güclü idi ki, içki və tiryək düşkünü və bağça tutqunu olan imperator, döyüşmək yerinə, özünü zövq və əyləncəyə verə bilirdi.
Cihangir dövründə, zəif bir hökmdar, qadınlar saraya və intriqaya müdaxilə etməyə başladılar. Onun boş idarə etdiyi üçün oğlu və bacısı açdı. 1611-ci ildə sonra Cahangir, İranlı arvadı Mihrü'n-Nisa (Nur Cahan, Fars: dünyanın işığı) ilə qayınatası İtimadü'd-Devlin və qayınatası Asaf Xanın təsiri altına girdi. Nur Cahan qızı Mümtaz Mahalı Hürrem ilə, qız qardaşını isə Hürrem'in kiçik qardaşı Şəhriyar ilə evləndirdi.
Şəhid Hürrem də daxil olmaqla, bu fraksiya 1622-ci ilə qədər siyasi həyatda dominant idi. Daha sonra, Cihangir gücünün azaldığı illərdə Nur Cahan ilə Şahzadə Hürrem arasında qarşıdurma başladı. Hürrem 1622 və 1625-ci ildə açıq şəkildə qiyam qaldırdı. 1621'den 1627'ye qədər davam edən taxt döyüşlərindən Şahzadə Hürrem (Şah Cahan) qalib çıxdı və bütün rəqiblərini öldürtdü. Şah Cahan qardaşı Şehriyar'ı dəstəkləyən Nur Cahan isə, 1645-ci ildə Lahorda sürgündəykən öldü. 1626-cı ildə Cihangir, Nur Cihan qrupunun bir başqa rəqibi Mehmet Han tərəfindən bastırıldı. Kəşmir və ətrafına duyduğu simpatiya səbəbiylə zamanının böyük bir hissəsini bu bölgəyə ayırdı. Cihangir Kəşmirdən Lahorea gedərkən öldü. Türbə Lahorda.
Rəhbərliyinin ilk illərində məşhur 12 hökmünü çıxararaq taşradaki Kadr hazırlığı sahiblərinin vergi toplamasını qarşısını aldı. Şəhərlərdəki karvansaralar və məscidlər, şəhərlərdəki xəstəxanalar. Öz doğum günündə qırğınları qadağan edir. Miras haqqında yeni bir tənzimləmə gətirdi. Evlərə zorla girişi maneə törətdi; Qulaq və burnun kəsdiyi kimi cinayətkarlar cəzalandırılır. O, dövlətlərin qubernatorları və torpaqların qubernatorları tərəfindən ələ keçirilməsinə mane oldu.
Atası Əkbər Şahın İslam və Hindu dinləri arasındakı ayrılıqları aradan qaldırıb birlik meydana gətirməyi və beləcə ortaq bir dini yol tapmağı və müsəlmanlarla hindliləri kaynaştırmak hədəflədiyi "Din-i İlahi" layihəsini davam etdirdi. Cahangir, Cizvit xalqın qarşısında Müsəlman üləmalar ilə müzakirəyə girişmelerine və öz dinlərini yaymalarına icazə verdi.
Cihangir və sənət
Öz ölkəsində fars mədəniyyətinin inkişafına dəstək verdi. Cihangir səltənəti əsnasında Fars dövlət və mədəniyyət dili olmuşdu. Pers şair, rəssam, heykəlçi və musiqiçilər Aqranı İsfahanın mədəni səviyyəsinə yükseltmişlerdi. Sultan Cihangir'in memarlıq sahəsindəki işləri, digər Babur imparatorlarına görə azdır. Onun dövründə edilən əsərlər arasında Lahorda Moti Məscidi (İnci Cami) ilə hamısına yaxını ağ mərmərdən inşa edilmiş olan, qayınatası İtimadü'd-Devlin üçün Aqrada etdirdiyi türbəsidir. Təbiətə yaxınlığı olan, insan şəxsiyyəti mövzusunda kəskin bir hissə və sənətçi duyarlığına sahib bir insan idi. Bu keyfiyyətlər miniatür sənətinin qorunmasına imkan verdi. Tüzük-i Cahangir (Cihangirname, ös 1683, yay. Haz. S. Əhməd) adlı xatirələrində rəhbərliyinin ilk 17 ilini izah edər. Növbəti iki illik bölmə Mutemed Khan tərəfindən yazılmışdır. Mirzə Məhəmməd xan ölümü və prens döyüşün bir hissəsini əlavə etdi.
Axun (Uçalı)
Axun — Başqırdıstan Respublikasının Uçalı rayonunda yerləşən kənd. Kənd Axun kənd şurasının tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə tatarlar (59 %), başqırdlar (39 %) üstünlük təşkil edir.
Eroziya fazası
Eroziya fazası- erezion siklin bir hissəsi, bir-birinin ardınca baş verir və çay dərələrini bir sıra dəyişiklikdən sonra başqa nisbi səviyyədə ilkin vəziyyətə gətirir.Eroziya sikli 4 dövrə və ya E.f.ayrılır:1) dib eroziyası və ya dərənin dərinləşməsi; 2) yan eroziyası və yaxud dərənin genişlənməsi; 3)çöküntü toplanma fazası və ya dərənin doldurulması; 4) sakitlik və ya çöküntülərin yuyulması fazası.
Gardenia hutchinsoniana
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mif
thumbnail|right|350px|[[German-skandinav mifologiyasından tufan tanrısı Torun Yormunqand dəniz ilanı ilə son döyüşü. Lorens Froliç (1895)]] Mif ( — dastan, ənənə) — təbiət hadisələrinin, kortəbii qüvvələrin, səma cisimlərinin insanların xəyalında, təsəvvür və düşüncələrində müəyyən bir şəkilə salınması, gah insanlara, gah da tanrılara bənzər təsvir olunmasıdır. Mif şifahi xalq ədəbiyyatının ən qədim janrlarından biri hesab olunur. Bu janrı ibtidai insanların ibtidai təsəvvür və anlayışları yaratmışdır.
Xüsusiyyətləri
Miflər daha çox bəşəriyyətin "uşaqlıq dövründə" yaranmışdır. Mif inkişaf etmiş, mərhələlər keçmiş, ən əski fəlsəfənin predmeti onunla şərtlənmişdir. Bədii yaradıcılıqda mif motivlərindən tez-tez istifadə olunmuşdur.
Demək olar ki, bütün xalqların mifləri tipoloji baxımdan eyni silsilələrin mövcudluğu ilə səciyyələnir:
Hər hansı bir mifoloji sistemə daxil olan bütün sujetlər, inanışlar, tapınışlar (kult), ayinlər, mərasimlər və başqaları bu üç silsilədən kənar çıxmır. Obyekt və subyekt mənalı ilk ictimai söz-adlar – ilk bədii obrazdır və ilk mifdir. Yağış, külək, dəniz, torpaq, ağac, əcdad ata, ölüm, savaş, ov və s. ilk belə söz-miflər idi. Yaranma tarixi baxımından mif-sözləri iki qismə aid etmək olar.
İbtidai insanlarda miflər
Mif dövrünü ilk kəşflər, tapıntılar dövrü adlandırırlar. İnsanlar ilk odu, ilk əmək alətini, silahı, geyimi kəşf edərək ad verirdilər. Bununla belə, özlərindən tanrı uydururdular. Onların yaşayışını yaxşılaşdıra bilən hər əşyanın bir tanrı tərəfindən gəldiyini düşünürdülər. Beləliklə bir çox xalqların çox tanrıdan ibarət öz mifologiyası var. Hər tanrı haqqında da mifləri var.
İbtidai insanlar təbiət hadisələrini — göyün gurultusunu, ildırımın çaxmasını, fəsillərin əvəzlənməsini, meteoritlərin axınını anlaya bilmir, belə təbii mürəkkəb prosesləri tanrıların — ilahi qüvvələrin varlığından ayırmırdılar. Miflərdə yaz qışı öldürür, bədii təsvirdə bu fəsil təbiətin ölüb yenidən dirilməsi kimi mənalandırılır. Qədim azərbaycanlıların düşüncəsində günəş qarı əridir, qışı yaza çevirir.
Öz kəhər atını minən, qırmızı don biçən.
bu varlıq — Günəş, cəzibədar bir qız, Ay isə gözəl bir oğlan kimi təsvir edilir. İbtidai miflərdə insanların həyatı, düşüncəsi, xəyal və təsəvvürü göstərilir. Sərgüzəştlər, səma, cisimlər, qanunauyğunluqlar istək və arzuya uyğun canlandırılır.
Antik ədəbiyyatda miflər
thumbnail|left|[[Axilles Potrokolun yarasını sarıyır.]] Antik mifologiya, Bibliya kimi, sonradan bütün xalqların, əsasən də Avropa xalqlarının mədəniyyətinin inkişafında əhəmiyyətli rol oynamışdır. Antik miflər termini adı altında əsasən yunan və Roma mifləri başa düşülür. Buna görə də bəzən "yunan-roma mifləri" məfhumu da işlədilir. Baxmayaraq ki, Roma miflərinin əsasını yunan mifləri təşkil edir. Antik miflər həm də çox böyük estetik mahiyyət daşıyır: Elə bir incəsənət sahəsi yoxdur ki, orada antik miflərin süjetləri olmasın .Yunan incəsənətinin — faciə və epik poeziyasının əsası yunan mifologiyası olmuşdur. Homer, Sofokl, Esxil, Evripid, Aristofan və Pindar Yunanıstanın əsatir dövrünü təsvir etmişlər. Herodotun "Tarix"ində dünyanın əsatir mərhələsində allahlar insanlarla bərabər yaşamışlar. Onlar güclü və qüdrətli olmuş, insanları itaətdə saxlamışlar.
İlk yazılı formada miflər haqqında geniş söhbət açılan əsər kimi Homerin İliada və Odisseya epik poemalarını misal göstərmək olar. Daha sonralar diqqət çəkən müəllif Esxildir. Onun "Farslar", "Zəncirlənmiş Prometey", "Aqamemnon" əsərlərində allahların müdaxiləsi yetərincə çox idi. Sofoklun pyeslərindən fərqli olaraq Evripid insanları olduğu kimi göstərmiş, miflərə tənqidi yanaşmışdır.
Vergili mifləri tarixin fəlsəfi dərk olunması ilə əlaqələndirmiş və yeni mifoloji obrazların strukturunu yaratmışdır. Ovidi isə əksinə, mifologiyanı dini məzmundan tamamilə ayırmışdır. Onun "Heroidlər" ("Qəhrəman qadınlar") adlı şeirlər toplusunda mifoloji məhəbbət elegiyası daha çox diqqəti çəkir. "Metamorfozlar" əsərində isə qədim Roma və yunan mifologiyasında populyar olan bir mövzu: dəyişmə, çevrilmə ön plana çəkilib.
Orta əsr və İntibah dövrü ədəbiyyatında miflər
Orta əsr Avropasında əvvəlki antik və bütpərəst miflərin desakralizasiyası, dəyərsizləşməsi müşayiət olunmağa başladı. Onların yerini daha ciddi (dini və poetik) xristian mifləri əvəz etdi. İntibah dövrünün "Klassik qədimliyin bərpası" tendensiyası yenidən antik miflərin daha məqsədəuyğun istifadəsini gücləndirdi. Eyni zamanda, bu xalq iblisşünaslığını — demonologiyanı aktivləşdirdi. Əksər İntibah dövrü yazıçıları bunlardan çox məharətlə istifadə edə bilmişlər. XVII əsrdən Reformasiya nəticəsində İncil mövzuları və motivləri geniş istifadə olunmağa başlandı. Xüsusilə bu özünü Barokko ədəbiyyatında qabarıq bildirdi. Antik mövzular isə güclü formalizasiyaya məruz qaldı ki, bu da daha çox da klassisizm ədəbiyyatında müşahidə olunurdu.
Miflər müasir ədəbiyyatda
Müasir dövrdə fəlsəfə və incəsənət sahəsində olan müasir cərəyanlar miflərə olan marağı yenidən aktivləşdirdilər. Vaqnerin musiqisində, Nitsşenin "həyat fəlsəfəsi"ndə, simvolizm, neoromantizim və başqa sahələrdə antik, xristian və şərq mifologiyasının özünəməxsus cəhətləri diqqəti cəlb edir. XX əsrin 10–30-cu illərində Tomas Mann, Ceyms Coys, Frans Kafka, Uilyam Folkner, daha sonra Latın Amerikası və Afrika yazıçılarının əsərlərində mifoloji tendensiya özünü büruzə verirdi. Xüsusi "roman-mif"lər meydana çıxırdı (ələlxüsus Yunqda). Mifoloji motivlər sovet ədəbiyyatında da tam başqa formada özünü göstərə bilmişdir (Mixail Bulqakov, Çingiz Aytmatov, Valentin Rasputin).
Azərbaycan ədəbiyyatında miflər
Azərbaycanlıların mif dövrünün təsviri öz ifadəsini əsatir, əfsanə, rəvayət, nağıl və xalq şeiri janrlarında tapmışdır. Azərbaycan folkloruna mifoloji axın iki istiqamətdə daxil olmuşdur. Birinci mifoloji dalğanın əsas mənbəyi qədim türkdilli xalqların yaratdığı dastanlardır. Tükdilli köçəri tayfa və qəbilələrin Azərbaycana yürüşləri zamanı özləri ilə gətirdikləri mifoloji süjetlər Azərbaycan şifahi ədəbiyyatına qarışır.
Mifoloji-bədii dünyagörüşün izləri folklorda və klassik ədəbiyyatda indi də özünü büruzə verməkdədir. Azərbaycan mifologiyası Qədim hind, Qədim yunan mifologiyası qədər sistemli və bütöv xarakter daşımır. Ancaq Azərbaycan folklorunqda Azərbaycan mifologiyasının izlərini aşkar etmək mümkündür. Bunlar daha çox kosmoqonik və mövsümi, eləcə də etnoqonik miflərin müəyyən detallarını özündə daşımaqdadır. Azərbaycan mifoloji mətnlərinin əksəriyyətində qədim türk mifoloji düşüncəsi aparıcı motiv kimi çıxış edir. Bunu istər dünyanın yaranması ilə bağlı olan kosmoqonik miflərdə, istər etnosun mənşəyi ilə bağlı olan etnoqonik miflərdə, istərsə də mövsümi proseslərlə əlaqədar olan təqvim miflərində görmək mümkündür. Mifoloji mətnlərin yaranması və onların folklor mətnlərində ünsürlər şəklində qorunub saxlanması ibtidai insanın təbiətə və təbiət qüvvələrinə baxışı ilə sıx əlaqədardır. Söz, hərəkət və oyun vasitəsilə təbiət qüvvələrinə təsir göstərmək arzusu ibtidai insanda mifoloi mətnləri yaratmaq və ifa etmək ehtiyacı doğurmuşdur. Bunların sırasında "Kosa-Kosa", "Qodu-Qodu", "Novruz", "Xıdır Nəbi" və b. mərasim nəğmələrini və bunları müşayiət edən rəqsləri göstərmək olar.
Cabanı
Cabanı — Azərbaycanın Şamaxı rayonunda kənd.
Tarixi
Cabanı Şamaxı rayonunda kənd. Dağətəyi ərazidədir. Oykonim oğuz tayfalarından birinin adını əks etdirir. Etnotoponimdir. Çəpni, Çəbni, Cabani variantlarında Azərbaycan ərazisində geniş arealda yayılmışdır. Şərqi Avropa düzənliyində də rast gəlinir.
Əhalisi
Kənd əhalisi 472 nəfərdir ki, onunda 190 nəfəri kişi, 282 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.
Əkbər şah
Cəlaləddin Məhəmməd Əkbər və ya I Böyük Əkbər — Böyük Moğol imperiyasının 3-cü padşahı, Baburun nəvəsi, müsəlman ölkələr arasında çadranı qadağan edən ilk hökmdar. Atası Humayun şahdır, anası isə İranlı Həmide Banudur. Babürlərin ən parlaq dövrü Əkbər şahın padşah olduğu dövür olub.
Həyatı
Atası Hümayun şah öldüyündə 14 yaşında idi. O sırada Delhidə olan Seydi Əli Rəisin tövsiyəsiylə Humayun şahı ölümü bir müddət gizləndi və döyüşdə olan Əkbər, 20 gün sonra Dehliyə gəlib 15 fevral 1556-cı ildə taxta çıxdı. Haramın siyasi təzyiqi yalnız 1564-cü ildə pozuldu və hakimiyyəti ələ aldı. O, bir çox inzibati yeniliklər gətirdi.
Əkbər şah, səltənətinin ilk illərindən etibarən Hindu əksəriyyətin rəğbətini qazanmağa istiqamətli proqramlar başlatdı. Özünə vəliəhd doğuracaq olan Hindu Rajputun, Jodhaa adlı qızı ilə evləndi, Hindu kişilərdən alınmaqda olan cizyə ilə müqəddəs yerlərin ziyarəti əsnasında hindulardan alınan vergini qaldırdı. Bürokratiyanın və ordunun üst rəhbərliyində bir çox Hinduya vəzifə verdi.
Sultan Şahcahan
Sultan Şahcahan (5 yanvar 1592 - 22 yanvar 1666) — Hindistanda olan Babur İmperiyasının hökmdarı (1628-1658).
Həyatı
Sultan Şahcahan atası və xanlığın qurucusu Babur Şah tərəfindən Əmir Teymurun,ana tərəfindənsə Cuci Xan vasitəsilə Çingiz Xanın nəvəsidir.İllər boyunca varisi olduğu Teymur İmperatorluğunu yenidən qurmağa başlamış,bu məqsədlə də dəfələrlə Mavərənnəhrə səfərlər etmişdir.Babası Teymurun xəyallarındalı şəhər olan Səmərqəndi 3 dəfə geri almış, lakin yenidən itirmişdir.Hindistana səfərlər planlamış və sələfləri tərəfindən Hindistanən xeyli hissəsi tutulmuşdur. Şahcahanın mirzənin taxta çıxa bilməsi üçün hər şeydən əvvəl taxt-tac qovğasına başlayan qardaşlarını məğlub etməsi lazım gəlmişdi. Mübarizədə qalib gəldikdən sonra imperatorluğun parçalanmasının və bundan sonrakı taxt-tac qovğalarının qarşısını almaq üçün öz soyundan olan bütün kişiləri öldürtdü. Bundan sonra əfqan əmirlərinin üsyanlarını yatırtdı. Dövlətabad, Qolqanda, Micapur və Tibeti aldı. Avropalılar onun zamanında Hindistanla əlaqələrini daha da artırdılar.
Əkbər şah
Həyatı
Tebaasının mənəvi liderliyini boynuna götürmək istəyən Əkbər şah, fərqli dinlərin təlimçiləri ilə yaxınlıqlar qurdu, onları tanımağa və özünə bağlamağa çalışdı. 1580-ci ildən zərdüştlüyə meyl edən Əkbər şah, bir müddət bir Zərdüşt kimi yaşadı, sarayda gecə gündüz atəş yandırılmasını əmr edərək bu atəşin söndürülməməsi vəzifəsini Əbu-l Fadla verdi. Əkbər şah, eyni dövrdə caynizm və siqh inancları ilə də tanış oldu, sarayında bu inancların nümayəndələrini saxladı.
Altı duru, üstü quru (film, 1983)
Altı duru, üstü quru qısametrajlı sənədli süjeti rejissor Pərviz Cəfərov tərəfindən 1983-cü ildə çəkilmişdir. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Film Nizami adına parkın acınacaqlı vəziyyətindən bəhs edir.
Sultan Şahcahan
Həyatı
Sultan Şahcahan zamanında imperatorluq siyasət, sənət və memarlıqda ən parlaq çağını yaşadı. Səfəvilərə qarşı birləşmək üçün Osmanlı padşahı IV Mehmedə elçi göndərildisə də, bir nəticə vermədi. Ancaq İstanbuldan göndərilən memarlar dünyanın ən gözəl, ən möhtəşəm türbəsi olan Tac-Mahalı tikdilər. Memarbaşı Osmanlı memarlarından Mehmet İsa əfəndi idi.
Altı duru, üstü quru (film, 1983)
Məzmunu
Film Nizami adına parkın acınacaqlı vəziyyətindən bəhs edir.
Əkbər şah
Həyatı
Əkbər şah, 1579-cu ildən etibarən, Portuqaliyalı işğalçılarla birlikdə gələn Cizvit papazlarını sarayına dəvət edərək uzun müddət onları qonaq etdi. Xristianlığı öyrənməyə həvəs edən şah, Cizvitlərə İncili tərcümə etdirdi, onların kilsə qurmalarına icazə verib, uşaqlarının təhsiliylə onları vəzifələndirdi, lakin üçlüyə olan inancı Əkbər şahın nəzərə aldığı bir şey deyildi. Onun öyrənmə marağından ümidlənən, ancaq ümid etdiklərini tapa bilməyən missionerlər, yazdıqları məktublarda; Əkbər şahın dini müzakirələr əsnasında davamlı xaşxaş və spirtin təsiri altında olduğunu görərək xəyal qırıqlığına uğradıqlarını və onun bir kələkbaz olduğunu iddia etmişdilər.
Sultan Şahcahan
Həyatı
Sultan Şahcahan bu türbəni çox sevdiyi və uşaq üstündə ölmüş arvadı Banu Bəyim (Mümtaz Mahal) üçün tikdirmişdi. Özü də orada yatır.
Altı duru, üstü quru (film, 1983)
Film üzərində işləyənlər
Müəllif: İradə Vəkilova Rejissor: Pərviz Cəfərov Operator: Vaqif Muradov
Əkbər şah
Həyatı
Ancaq Mehdiyyət düşüncəsi qarşısında ən böyük maneə, bu düşüncəyə şiddətlə qarşı çıxan ulemaydı və bunlar, müsəlmanlar üzərində hələ nüfuz sahibi idilər. Əkbər şahın mehdililiyinin qəbul etdirilməsi baxımından əvvəlcə üləmanın saf xarici edilməsi və gözdən salınması lazım idi. Əkbər şah bunu reallaşdırmaq üzrə, 1575-ci ildə paytaxt Fetihpur Sikri'de bir ibadətxana qurdu. Divanhanə deyilən bu yerdə sünni və şiə müsəlman alim, ədib və sufiləri bir araya gətirərək dini mövzularda elmi mübahisələri tərtib etdi. Bu yığıncaqlara qatılan ulemâ arasındakı şəxsi çəkişmələr, üləmanın zəiflikləri və şəri məsələlərdəki anlaşılmazlıqları önə çıxarılıb ulemâ və müəllimlərin Müsəlmanlar üzərindəki etibarları sükuta uğradıldı.
Sultan Şahcahan
Həyat yoldaşı Mümtaz Mahal və Tac Mahal
Şahcahan həm də əfsanəvi eşqi ilə tanınır. Həyat yoldaşı Ərcümənt Banunun atası həm krallığın soylu şəxslərindən biri, həm də Şahcahanın ögey anası Nur Cahanın qardaşı idi. Mümtaz Mahal isə Şahcahanın üçüncü həm də ən çox sevdiyi arvadı idi. Mümtaz Mahal 14-cü qızlarını dünyaya gətirdiyi vaxt 1631-ci ildə vəfat etmişdir. Bundan sonra Şah Cahan Aqra şəhərində əfsanəvi Tac Mahal məzarını tikdirmişdir. Atalarının memarlıqda istifadə etdiyi sarı qum daş əvəzinə Şah Cahan bu tikintidə ağ mərmərdən istifadə etmişdir. 1632-ci ildə inşasına başlanan bu əfsanəvi memarlıq əsəri 20 il sonra, 1652-də başa çatdırılmışdır. Bu əsəri meydana gətirənlər Memar Sinanın şagirdləri olan İsa Mehmet Çələbi və ona yardım etmək üçün dəvət alaraq Səmərqənddən Aqraya gələn Mehmet Şerifdir. Qübbənin tikilməsində vəzifələndirilən insan yenə Memar Sinanın şagirdi İsmayıl Çələbi idi. Divardakı mərmərə oyularaq yazılanlarsa Səttar Əfənfinin hünəri idi.