cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Uşaqlıq ağzı xərçəngi
HPV infeksiyası
140px|thumb|left|Elektron mikroskopunda HPV-in görüntüsü Epidemioloji işlər serviks xərçəngi üçün əsas risk amilinin HPV (insan papilloma virus) infeksiya olduğunu göstərir. Serviks xərçəngi-HPV infeksiya əlaqəsi, ağciyər xərçəngi ilə siqaretin əlaqəsindən daha sıx əlaqədir. Digər tərəfdən HPV infeksiyası son dərəcə geniş yayılmış bir infeksiyadır. Amerika Birləşmiş Ştatları Xəstəlik İdarə Mərkəzi (CDC) məlumatlarına görə dünyada seksual həyatı fəal qadın və kişilərin həyat boyu HPV-ə yoluxma ehtimalı ən azı 50% olduğunu bildirilmişdir. Serviks xərçəngi hadisələrinin demək olar ki, hamısında (99,7%) HPV DNT təcrid edilir. Bununla bərabər serviksteki HPV infeksiyalarının çoxu simptomsuz və müəyyən infeksiyalarının 90%-dən çoxu 2 il içərisinde öz-özünə yox olur. Bu səbəbdən serviks xərçəngi tezliyində azalma HPV infeksiyalarının tanınması, qarşısının alınması və müalicə edilməsi yolu ilə mümkün ola bilər.
Servikal xərçəng adətən HPV-in onkolojik tiplərinin uzun müddətin infeksiya nəticəsində ortaya çıxır. İndiyə qədər 100-dən çox HPV tipi müəyyənləşdirmişdir; Bunlardan onkolojik növlər, servikal xərçəng, ya da vulvar qişada xərçəng qabağı lezyonlara səbəb olur. Cinsi baxımdan fəal, hər qadın servikal xərçəng riski daşıyır. Qadınların yüzdə əlli və ya səksəni HPV infeksiyasına; Bunların 50%-i onkolojik HPV-dir. HPV infeksiyalarının çoxu immun sistem tərəfindən məhv edilir amma, onkolojik HPV tiplərinin səbəb olduğu infeksiya keçməsə servikal xərçəng əmələ gələ biləre.
Əlamətləri
175px|thumb|right|Servikal intraepitelyal ağır displazinin (CIN3) H&E boyada histopatolojik görüntüs Rəhm ağızı xərçəngində ən sıx görülən əlamət, vaginal qanamadır. Qanama zaman-zaman həddindən artıq ola bilsə da ümumiyyətlə az miqdarda tespit edilə bilər. Cinsəl birləşmə sonrası daha əyani hala gələ bilər. Irəliləmiş xəstəlikdə pis qoxulu vaginal axıntı, sidikdə və ya rektal qanama görülə bilər.
İnkişafı
Normal bir serviks, HPV virusuna məruz qaldıqdan sonra; 3–8 aylıq kürt dövrünü ardından infeksiyaya aid dəyişikliklər göstərir.
Serviks Xərçəngi mərhələləri
300px|thumb|right|Pap smear ilə alınan materialın x200-lik yaxınlaşdırılmış serviks xərçənginin hüceyrəvi görüntüsü
Mərhələ I
Xərçəng hələ servikste məhduddur
Mərhələ II
Serviks xaricinə yayılaraq serviksin yaxınındakı yumşaq toxuya ya da vajina qübbəsinə yayılmış xərçəng.
Mərhələ III
Xərçəng serviksin xaricinə yayılaraq, pelvik yan divarları yada vagina alt kəsimini tutmuşdur. Ayaqlarda şişməyə və / və ya sidik axışında problem inkişaf etmiş ola bilər.
Mərhələ IV
Xərçəng serviks və ya yuxarıda bəhsi keçən hər hansı bir bölgənin xaricinə yayılaraq sidik torbası, rektum ya da qaraciyər və ağciyər kimi uzaq orqan yayılam etmişdir.
Serviks Xərçəngi Diaqnoz Metodları
thumb|right|Servikal karsinomanın mikroskopik görüntüsü Pap-Smear testi tətbiq olunarkən fırça köməyi ilə vaginal sürüntü alınan nümunə, patoloqlar tərəfindən dəyərləndirilərək normal – anormal hüceyrə təsnifatı aparılır. Nəticəsində şübhəli gələn faktlarda kolposkopik araşdırma edilməlidir. Serviksin optik olaraq böyüdülərək göstərilməsi texnikası olan kolposkopik araşdırmada müsbət tapıntı müəyyən olunsa, kolposkopi altında biopsiya əməliyyatı həyata keçirilir.
Serviks Xərçəngi Müalicə Üsulları
200px|thumb|right|Serviks xərçəngi və təsadüfi olaraq müşayiət edən iyicil (xoşxassəli) leiomyoma. Şəklin alt tərəfində serviksin normal hiss pozmuş və uterusa alt qisminə da yayılmış böyük bir karsinoma. Rəhm ağızı xərçəngi ümumiyyətlə bölgə olaraq yayılan bir xəstəlikdir. Metastazlarını ümumiyyətlə linfa yolları ilə yapar. Qan damarı yolu ilə orqan metastaz çox daha az nisbətdə görülər.
Ümumi olaraq xəstəliyin rəhm ilə məhdud olduğu hadisələr, cərrahi ilə müalicəsi edilər. Cərrahiyyənin genişliyini, xəstənin yaşı, uşaq istəyi, tümörün böyüklüyü və yayıldığı sahədə müəyyən edər. Ehtiyaca görə, rəhmin buraxılıb serviksin konizasyon ilə çıxarılmasından başlayaraq, rəhmin yanlarındakı toxumalar (parametrium) və vagen 1/3 üst qisimiylə birlikdə geniş olaraq çıxarıldığı, pelvik və paraaortik limfa bezlərinin alındığı əməliyyatlara qədər əhatəsi genişlənən cərrahı texnikalar tətbiq oluna bilər.
Xərçəng rəhm xaricinə çıxıb, rəhmin yanlarına (parametriyuma) yayıldığında, cərrahi yerinə radyoterapi ilk müalicəsi variantı olur. Rəhim ağzında olan tümör həcmi böyüdükcə, xəstələrin müalicəsində kemo-radioterapiya ilk müalicəsi variantı olaraq düşünülə bilər.
Əməliyyat edildikdən sonra, patoloji araşdırma nəticəsinə görə, cərrahi sərhəd müsbət olan və ya limfa vəzilərində xərçəngli hüceyrə yayılması müəyyən olunan xəstələrə, kemo-radioterapiya edilməlidir.
Amblyseius neorykei
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Tanacetum depauperatum
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Qolub-Tyoryur-Arıta
Qolub-Tyoryur-Arıta — Laptevlər dənizinə daxil olan Olenok körfəzi və Oqonnyor-Kubata körfəzləri arasında yerləşən qumdan ibarət olan ada. İnzinati cəhətdən Yakutiyanın Anabar milli rayonu ərazisinə daxildir. Ada Olenok çayının deltasında yerləşir. Qonşu adalar: İlin-Qolub-Tyoryur-Arıta və Şved-Mayaktax-Arıta. Ən hündür nöqtədi 3 metrdir.
Tadaşi İmay
Tadaşi İmay  — yapon rejissoru, Beynəlxalq Sülh mükafatı laureatı (1951).
Həyatı
Tadaşi İmay 1939-cu ildən kinoda fəaliyyət göstərirdi. Ən yaxşı filmləri: "Xalqın düşmənləri (film, 1949)", "Hər halda yaşayırıq (film, 1951)", "Gündüz çağı zülmət (film, 1956)", "Düyü (film, 1957)", "Qisas (film, 1964)".
Tadaşi İmayın filmlərində Yaponiyanın ümumi ictimai problemləri - ağır, üzücü əmək, işsizlik və başqa məsələlər öz əksini tapmışdır.
Linaria nivea
(Linaria nivea) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Öləng
Öləng — qədim türk su və yaşıllıq tanrıçası, Göy Tanrının zövcəsi və həkimlərin, qadınların, körpələrin himayədarı sayılırdı.
Zakir Həsənov
Zakir Əsgər oğlu Həsənov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-polkovniki. Azərbaycan Respublikasının Müdafiə naziri (2013-cü ildən).
Həyatı
Zakir Həsənov 6 iyun 1959-cu ildə Astara rayonunda anadan olmuşdur.
Ailəlidir, 3 övladı var.
Transeius newelli
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Baccharis sinuata
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Hel Holbruk
Hel Holbruk — amerikalı kino və televiziya aktyoru.
Apostol inam rəmzi
Apostol inam rəmzi — ənənəvi olaraq 12 apostola aid inam rəmzi. Müasir formasını 8 əsrdə aldı. Roma-katolik praktikasında bu inam rəmzi gündəlik ibadətində oxunur. Protestant kilsələrində bazar günü ibadətində dövri olaraq işlədilmiş, lüteranlar və anqlikanlar onu müntəzəm surətdə səhər və axşam dualarında oxuyurlar. Pravoslav kilsələrində onun əvəzinə Nikeya inam rəmzi işlədilir. Apostol inam rəmzinin mətni:
Mixail Perşin
Mixail Perşin (19 oktyabr 1989-cu ildə anadan olub) — Müdafiəçi kimi çıxış edən Qazaxıstanlı kişi futzalçıdır. Qazaxıstan milli futzal komandasının bir üzvüdür. O, UEFA Futzal Avro 2016-da iştirak etmişdir. 2016-cı ildən Qazaxıstanın Kayrat AFK futzal klubunda çıxış edir.
İlin-Qolub-Tyoryur-Arıta
İlin-Qolub-Tyoryur-Arıta — Laptevlər dənizinə daxil olan Olenok körfəzi və Oqonnyor-Kubata körfəzləri arasında yerləşən qumdan ibarət olan ada. İnzinati cəhətdən Yakutiyanın Anabar milli rayonu ərazisinə daxildir. Ada Olenok çayının deltasında yerləşir. Qonşu adalar: Qolub-Tyoryur-Arıta və Şved-Mayaktax-Arıta. Ada uzunsov formaya malikdir. Şimal-şərqdən cənub-qərbə uzanmışdır. Ada bataqlıqlaşmış ərazilərdən ibarətdir.
Rozi Alfaro
Mariya del Rosio "Rozi" Alfaro (d. ABŞ, Kaliforniya, Anahaym, 12 oktyabr 1971-ci il) — Kaliforniya ştatının Anahaym şəhərində 1990-cı ildə 9 yaşlı Otem Vollesin öldürülməsində günahkar hesab edilən amerikalı qadın. O, hal-hazırda ölüm cərgəsindədir.
Haqqında
Rozi Alfaro Kaliforniya ştatının Anahaym şəhərində böyüyüb. O, 13 yaşında narkoman, 14 yaşında fahişə, 15 yaşında tək ana, 18 yaşında 4 uşaq anası və həmçinin, 18 yaşında qatıl oldu. O, Kaliforniyanın Orinc qraflığında 20 yaşında ölüm cəzasını almış ilk qadın kimi məşhurdur.
Lay-duce
2013-cü ilin avqust ayında qurulmuş Yaponiya animasiya studiyası.
Rozi Alfaro
Otem Vollesin qətli
Otem vanna otağından istifadə etmək istəyən bacısının dostu Alfaro üçün qapını açdı. O, evin arxasənda yerləşən qonaq otağına getmədən əvvəl mətbəxdən bir bıçaq götürdü. Sonra o, Otemi aldadıb vanna otağına apardı və 57 bıçaq zərbəsi vurdu. Alfaro daha sonra narkotik maddə əldə etmək üçün bir şey oğurlamaq məqsədilə evi axtardı. Oğurlanan əmlak daha sonra 300 dollardan ucuz satıldı.
Alfaro istintaqda Otemi bıçaqlayanda yüksək dozada heroin və kokain (qətlin 36 ilə 48 saatı içərisində həbs olunmadığı və narkotik testi edilmədiyi üçün heç vaxt sübut edilmədi)istifadə etdiyini ifadə edərək cinayəti boynuna aldı. Daha sonra o, hekayəsini dəyişdi və naməlum bir adamın onu balaca qızı bıçaqlamağa məcbur etdiyini iddia etdi. Hələ bir müddət sonra Alfaro polisə iki kişinin onu Vollesin evinə apardığını və adamlardan birinin evə daxil olub onu Otemi öldürməyə məcbur etdiyini bildirdi. O, adamı müəyyənləşdirməkdən imtina etdi. Cinayət yerindən alınan dəlillər yalnız həmin gün Volles ailə üzvlərinin və Alfaronun(qana bulaşmış ayaqqabı və barmaq izlərinə əsasən) evdə olduğunu göstərdi.
Linaria platycalyx
(Linaria platycalyx) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Rozi Alfaro
Məhkəmənin hökmü
2007-ci ilin avqustunda Kaliforniya Ali Məhkəməsi Alfaronun ölüm hökmünün qüvvədə saxlanılması üçün yekdilliklə səs verdi.
Amblyseius nicola
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Tanacetum doabense
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
QAZ-311055
QAZ-311055 — Rusiya avtomobili
Zaqatala üsyanı (1863)
Zaqatala üsyanı — 1863-cü ildə Zaqatala dairəsində feodal-asılı münasibətlərə qarşı qiyam.
Leykin adası
Leykin adası(1978-ci ilə qədər Osuşnoy — Olenok körfəzində, Lena deltasının şimal-qərbində yerləşən ada. İnzinati cəhətdən Yakutiyanın Anabar ulusu ərazisinə daxildir. Adanın adı 1978-ci ildə Yakutiya MSSR Nazirlər Sovetinin qərarı ilə o ildə dünyasını dəyişmiş qütb araşdırmaçısı Boris İzraileviç Leykinin şərəfinə adlandırılmışdır.
Zaqatala üsyanı (1863)
Üsyanın səbəbləri
XIX əsrin 60-cı illərinin əvvəllərində Şimali Azərbaycanın sosial-iqtisadi və siyasi həyatında baş vermiş ən mühüm yeniliklər tezliklə burada da kəndli islahatının keçirilməsini və feodal-asılı münasibətlərin ləğv edilməsini zəruri edirdi. Getdikcə hakim dairələrdə belə bir fikir qəti olaraq formalaşırdı ki, Cənubi Qafqazın bəzi yerlərində islahatlara başlamağı ləngitmək olmaz. İlk növbədə Gürcüstanda təhkimçiliyi ləğv etmək qərara alınmışdır.
Çar hökumətinin Gürcüstanda kəndli islahatınının keçirilməsinə hazırlıq xəbəri Şimali Azərbaycanın sosial-iqtisadi və siyasi cəhətdən daha ziddiyyətli olan Zaqatala dairəsinin əhalisinin kəskin həyacanına səbəb oldu.
Müstəmləkəçi hakimiyyət orqanları Car-Balakən əhalisinə qarşı kobud müstəmləkə siyasəti yeridirdi. Hökumətin yeritdiyi zorakı xristianlaşdırma siyasəti də sosial-iqtisadi vəziyyətin kəskinləşməsində mühüm rol oynayırdı. Əhalinin şəxsi və torpaq hüquqlarını müəyyən etmək məqsədi ilə Zaqatalaya hökumət komissiyası gəlmişdi. Bu komissiya belə bir fikirdə idi ki, carlıların torpaqlarında yaşayan ingiloyları və muğalları qazandıqları gəlirin on qatı həcmində birdəfəlik vəsait ödəməklə keşkəl (torpaq) sahiblərinin asılılığından qurtarmaq lazımdır.
Torpağı becərənlər ingiloylar və muğallar olduğundan, bu tədbirin həyata keçirilməsi nəticəsinda bir sıra kəndlərin keşkəl sahibləri əsas gəlir səlahiyyətindən məhrum olurdular. Ona görə də keşkəl sahibləri burada islahatın keçirilməsini istəmirdilər.
Üsyanın başlanması
Yetişməkdə olan üsyanın başlanması üçün bütün əhalisi yerli müsəlmanlardan ibarət olan Balakən kəndində 1862-ci ildə kilsə tikilməsi bir siqnal oldu. Balakənin mərkəzində xristian kilsəsinin bünövrəsinin qoyulması mərasimində yüksək rus zabiti və keşiş, Qallacovlar nəslindən olan Qallacov Abdulla tərəfindən öldürülür. Qallacov Abdullanın bu iki şəxsi öldürməsində səbəb isə bu tikintinin bünövrəsini qoyan şəxsin, onun öz yeznəsinin olması idi. Onun yeznəsi Qallacov Georgiyə (xristianlığı qəbul etdikdən sonra bu adı alır) ruslar tərəfindən dinindən dönmək və Balakənin mərkəzində kilsə tikmək üçün pul təklif olunur. Onun qaynı Qallacov Abdullada həmin zamanlarda tanınan və sözü keçən şəxslərdən olduğu üçün Georgi xristianlığın qəbuluna Abdullanın oğullarından başlamaq istəyir. Bu təklifə qəzəblənən Abdulla onu öldürmək istəsə də onu tapa bilmir və bu səbəbdən yüksək rus zabitini və keşişi öldürür. Nəticədə onu edam qərarı gözləsə də iki məcməyi qızıl qan diyəti ödəndikdən sonra o Sibirə sürgün olunur və orada Dizenteriya xəstəliyindən vəfat edir. Bu hadisədən sonra Hacı Murtuz tərəfindən Zaqatalada üsyan qaldırılır. Yerli əhalinin qəzəbindən qorxuya düşən çar məmurları kilsənin tikintisini dayandırırlar. (Həmçinin bax:Qallacov Abdulla)
Üsyan 1863-cü ilin iyununda Zaqatalada başlandı. Üsyana rus ordusunun keçmiş zabiti, əhali içərisində böyük nüfuza sahib olan Hacı Murtuz başçılıq edirdi. Onun ən yaxın köməkçiləri balakənli Bürcəli və Carlı Molla Zəngi oldular. Üsyan geniş sosial təbəqələri əhatə edirdi. Onun hərəkətverici qüvvələrini keşkəl sahibləri, müsəlman ruhaniləri, yerli imtiyazlı təbəqələr və müstəmləkə əsarətinə qarşı hər bir çıxışda yaxşı gələcəyə ümid bəsləyən sadə xalq təşkil edirdi. Zaqatala dairəsinin hər yerindən Xurmaoba kəndinə gələn üsyançı dəstələr vahid qüvvədə birləşdilər. Onlar pravoslavlığı qəbul etmiş ingiloyları inandırırdılar ki, dövlət gec-tez onların xristianlaşdırılmasına sərf etdiyi bütün vəsaiti: altı illik güzəşti, bəylərin torpaq asılılığından azad edilmələri barədə təəhhüdü, kilsə tikintiləri ilə bağlı olaraq il ərzində kilsə tərəfindən kəsilmiş aylıq məvacibi ləğv edəcək və bunun əvəzini onlardan alacaqdır. Bütün bu izahat işlərinin nəticəsində, çox keçmədən ingiloylar zorla pravoslavlaşdırıldıqlarına dair şikayətlə Qafqaz canişininə müraciət edərək, yenidən İslam dininə qayıtmaq arzusunda olduqlarını bildirirlər.
İyunun 5-dən 6-na keçən gecə, leysan yağışı altında üsyançılar Zaqatala qalasına hücuma başladılar. Həmin gün daha çox tərəfadr topamaq üçün Hacı Murtuz özünü imam elan etdi. Üsyan zamanı Zaqatala dairəsinin rəisi Şalikov öldürüldü. Lakin top atəşləri ilə qarşılaşan üsyançılar geri çəkilməyə məcbur oldular. Sonrakı hücumlar da uğursuz oldu. Məğlubiyyətin əsas səbəblərindən biri Dağıstan əhalisinin gözlənilən dəstəyi göstərməməsi idi.
Üsyanın məğlub olması, nəticələri və əhəmiyyəti
Çar hökuməti üsyanın geniş vüsət almasından təşvişə düşərək onun yatırılması üçün təcili tədbirlərə əl atdı. Üsyan iştirakçıları arasında kütləvi həbslər keçirildi. Çar məmurları Qorağan kəndindəki məscidi bağladılar. Əmrə tabe olmayaraq həmin məscidə gələnləri və islama etiqad edənləri kütləvi surətdə həbsə aldılar. Müstəmləkəçilər bununla kifayətlənmədilər. Temirxan-Şuradan buraya 3 minlik süvari süvari rus ordusu da yeridildi. Hərbi-səhra məhkəməsinin qərarı ilə üsyanın 18 nəfər ən fəal iştirakçısı və onların ailə üzvləri katorqa işlərinə göndərildi. Hacı Murtuz Yenisey quberniyasına sürgün edildi. Hökumət dairələri üsyanda iştirak etmiş kəndlilərə vəhşicəsinə divan tutdular. Vurulan ziyan üsyançıların hesabına ödənildi. Üsyan iştirakçılarının əmlakı dağıdıldı və talan edildi. Lakin Zaqatala dairəsinin yeni rəisi Stoletov başa düşdü ki, üsyanın yatırılmasında həddindən artıq zorakılığa yol verilərsə, yerli əhali arasında yeni narazılıq dalğası başlana bilər. Bunu nəzərə alaraq dairənin yeni rəhbərliyi pravoslavlaşdırılmış ingiloylara öz arzuları ilə yenidən islama qayıtmağa icazə verdi və bunun üçün bir il müddət təyin edildi. Üsyan nəticəsində ingiloylar kütləvi sürətdə pravoslavlıqdan imtina etdilər və bununla 7 pravoslav icması bağlandı. Yalnız Qax və Qorağan kəndi əhalisinin bir qismi, həmçinin Əlibəyli kəndinin əhalisi pravoslavlıqda qaldı.
Üsyan mütəşəkkil xarakter daşımırdı, yalnız Zaqatala dairəsi ilə məhdudlaşırdı. Qüvvələr nisbəti də qeyri-bərabər idi. Üsyançılar qətiyyətsizlik göstərdilər və həm də onlar arasında istənilən birlik yox idi.
Aydın Məmmədov (tarixçi)
Aydın Balamirzə oğlu Məmmədov — Azərbaycan tarixçisi, demoqraf alim, tarix üzrə fəlsəfə doktoru, BDU-nun "Mənbəşünaslıq, Tarixşünaslıq və metodika" kafedrasının dosenti.
Həyatı
Aydın Məmmədov 1967-ci ildə Sumqayıt şəhərində anadan olub.
1975–1983-cü illərdə Sumqayıt şəhəri 10 nömrəli tam orta məktəbdə təhsil almış, buranı əla qiymətlərlə bitirmişdir.
1983-cü ildə M.Ə. Sabir adına Bakı Pedoqoji Məktəbinə daxil olmuş, 1987-ci ildə oranı fərqlənmə diplomu ilə bitirmişdir.
1987–1989-cu illərdə orduda xidmət etmişdir.
Elmi fəaliyyəti
2006–2011-ci illərdə Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsinin Mənbəşünaslıq, Tarixşünaslıq və metodika kafedrasının "XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində Almaniyanın Türkiyə siyasətinin tarixşünaslığı" mövzusu üzrə dissertanturada təhsil almışdır.
2001-ci ildən Bakı Dövlət Universitetinin tarix fakültəsində müəllim işləyir.
2013-cü ildə 5509.01 – "Tarixşünaslıq, mənbəşünaslıq və tarixi tədqiqat metodları" ixtisası üzrə "Almaniyanın XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində Türkiyə siyasəti və onun tarixşünaslığı" mövzusunda tarix üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsini almışdır.
2019-cu ildə Aydın Məmmədovun müəllifi olduğu Azərbaycan dilində olan ilk "Tarixi demoqrafiya" dərsliyi nəşr olunmuşdur. Elə həmin ildə, A.Məmmədov Azərbaycan Respublikasının Təhsil nazirinin əmri ilə "Bakı Dövlət Universitetinin 100 illiyi (1919-2019)" yubiley medalı ilə təltif olunmuşdur.
Aydın Məmmədov 2020-ci il 27 fevral tarixindən Tarix fakültəsi, Mənbəşünaslıq, tarixşünaslıq və metodika kafedrasının 5509.01 – “Tarixşünaslıq, mənbəşünaslıq və tarixi tədqiqat üsulları” ixtisası üzrə elmlər doktoru proqramı üzrə qiyabi doktorantıdır, “XX əsrin II yarısı – XXI əsrin əvvəllərində Azərbaycan və Rusiya tarixşünaslığında tarixi demoqrafiyanın aktual məsələləri” mövzusunda dissertasiya işi üzərində tədqiqat aparır.
Tədris etdiyi fənlər
Aydın Məmmədov bir neçə fənn üzrə Azərbaycan və ingilis dilində tədris aparır.
Bakalavr üzrə:
Seçilmiş əsərləri
thumb|250px|Aydın Məmmədovun "[[Tarixi demoqrafiya" dərsliyi. Bakı, 2019]]
Aleksandr Dovqan
Aleksandr Dovqan — Hücumçu kimi çıxış edən Qazaxıstanlı kişi futzalçıdır. Qazaxıstan milli futzal komandasının bir üzvüdür. O, UEFA Futzal Avro 2016-da iştirak etmişdir. 2016-cı ildən Qazaxıstanın Astana-Tulpar MFK futzal klubunda çıxış edir.
Kumanlar
Kumanlar (türkcə: kumanlar kun / plural kunok; ;, половцы – polovtsi, половці) – türk mənşəli köçəri tayfalar.
Etimologiyası
Türk dillərində kürən, sarışın mənasını verən. kuman adı altında tanınan boylarla əlaqədə olmuş xalqlar onları əsasən kumanu, kumenu (assur – urartu), kumanos, kumanoi (Bizans – latın) adlandırsa da, bəzi yazılarda bu boy adının koman, koban, kaman, kaban, kuman, kuban, kumanlı, kumandı şəklində yayıldığını da görmək olur.
Kuman adının "sarışın" mənası nəzərə alındıqda, türk boyları içində onların həm də sarı, ər-sarı, sarı-uqur, sarı-tirgiş, sarıcalı adı daşıyan soylarla əlaqəsi olduğunu qeyd edən tədqiqatçılar da vardır. Rus abidələrində sarışın (polovets) kimi tanınan kumanlar alman yazılarında da eyni anlamda (Falben) xatırlanır. Maraqlıdır ki, məşhur kuman bəyi Şarukan (Sarıxan) adında da həmin anlam var.
Kiçik Asiyada
thumb|200px|right|"[[Kodeks Kumanikus"un əlyazma nüsxəsindən bir səhifə]] Tarixi mənbələr kuman boyunun eradan əvvəlki minillikdə Qədim Azərbaycanın qərb qonşuluğunda yaşadığını, eradan sonrakı minillikdə isə zaman – zaman Sibirdən Avropanın ortalarına doğru hərəkət etdiyini göstərir.
E.ə III – II minillərdə sami və hurri tayfalarının təzyiqi ilə dağılmış Subar boyları konfederasiyasından qalan bəzi boyların Şimali İkiçayarası (Mesopotamiya) bölgələrdə və Fərat çayının qərb sahillərində yerləşdiyini görmək olur. Belə boylardan biri də kumanlardır. Fəratın arxasına keçən kumuq və kuman boyları bir müddətdən sonra yerli tayfaların içində əriyib getdi, lakin uzun müddət onların yerləşdiyi ərazilər Kumuq və Kuman ölkəsi kimi tanındı. Assur yazılarında Kammanu, Urartu yazılarında Qamana şəklində verilən ölkə indiki Malatya ilini əhatə edirdi. Kummanni, Kummaneşmax toponimləri Boğazköy kitabələrində də vardır.
Digər Kuman ölkəsi isə Dəclə çayının şərqində qədim Azərbaycan sərhəddində idi. Ptolemey bu iki kuman ölkəsini fərqləndirmək üçün əvvəlkini Kappadokiya Kumanı (  k) adlandırmışdır. Urartu mənbələri həmin çağlarda daha bir kuman (kamaniu) boyunun Göyçə gölü sahilində yaşadığını göstərir. Bu kumanlar indiki Basarkeçər bölgəsinin qədim sakinləri idi. Dəryal keçidində gürcü arxeoloqlarının axtarışı ilə üzə çıxan Kuman qalası da m.ö. VII–VI əsrlərdə salınmışdır. İndi təkcə Lənkəran bölgəsində 3 Kumanlı kəndi var.
Tarixi mənbələr kuman boylarının miladdan öncəki minillikdə üç müxtəlif regiona (Kiçik Asiya, Dəclə sahili, Qafqaz) dağıldığını əks etdirir.
Dəclə sahilindəki kuman boyları m.ö. XIII–VII əsrlər arasında Assur–Urartu yazılarında yad olunur. Bu yazılara görə, Kuman ölkəsi Dəclə çayının sol ysahilində, onun şərq Xabur qolu ilə Cudi dağı arasında yerləşir. E. Forrer bu yazılarda kumanların mərkəzi kimi verilən Kipşu toponimini Xabur kənarındakı Zaxodan 14 km aralı olan müasir Qefşe ilə eyniləşdirmiş və sonrakı tədqiqatçıların hamısı bu fikri qəbul etmişlər. Kuman ölkəsi qərbdən Dəclə çayı və arxasındakı Kutmux ölkəsi, şimal və şərqdən Musru, Elxuniya, Şarnida, Mexri, Kume və Musasir ölkələri ilə əhatə olunmuşdu, cənubda isə kumanlar quti boyları ilə qonşu idilər.
Assur çarı Tukulti-Ninurta öz yazısında (XIII əsrin sonu) qeyd edir ki, "…mənim qolum yauri dağlarında qutiləri, (u)qumanları, Mexriyə qədər Elxuniya və Şarnida ölkələrini müti etdi". Başqa bir asur çarının bəzi hissələri pozulmuş kitabəsində isə (bunu şərti olaraq I Tiqlatpalasara aid edirlər) ona qədər heç bir asur çarının ayağı dəyməyən və heç kimdən asılı olmayan Kuman ölkəsinə getməsi və burada müxtəlif kəndləri zəbt etməsi təsvir olunur, hətta həmin kəndlərin sırasında Saka adlı iki kəndin olması da göstərilir. I Tiqlatpalasar (1115 – 1077) özünün VI yürüşündə Musru üzərinə gedərkən qarşısına kuman boylarının çıxdığını yazır.
Prof. F. Cəlilov qeyd edir ki, bəzi müəlliflər Kuman ilə Kume şəhərini qarışıq saldıqları kimi, Musru ilə Musasir ölkəsini də qarışdırırlar, halbuki bunların hamısı ayrı-ayrı ölkələrdir və hətta bəzən eyni mətndə bunların adı ayrı-ayrılıqda qeyd olunur.
Fikrət Babayev (kimyaçı)
Fikrət Rzaqulu oğlu Babayev (1943, Bakı) — Azərbaycanın kimyaçı alimi, professor, Amerika Neftçi-geoloqlar Assosiasiyasının üzvü (1994), Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı laureatı. Əməkdar ali məktəb işçisi.
Kumanlar
Kiçik Asiyada
Musru ölkəsi kumanların şimal-qərb qonşuluğunda Cudi dağının ətəyində yerləşirdi. Bu səbəbdən, kuman boyları musru boylarına köməyə gəlir. Bir çox Asur hökmdarlarının kitabələrində bununla bağlı faktlar vardır: (V, 73) ''Kumanların ordusu gerçəkdən Musru ölkəsinin köməyinə çıxdı; mən onlarla həqiqətən dağlarda vuruşdum, onları məğlub etdim, onları Aisa dağının ətəyindəki Arina şəhərinə saldım (qapadım). Onlar mənim ayağımı qucaqladı, onlara girovlar, vergi və bac-xərac təyin etdim.''
(V, 82) Bu zaman Musru ölkəsinə köməyə çıxmağı qət etmiş kumanların hamısı savaşın baş tutması və mənə qarşı durmaq üçün özlərinin bütün bölgələrini səfərbər etdilər, ancaq bundan sonra qəzəbli silahımın kəsəri ilə mən onların 20 000 böyük (əhatəli) qoşunu ilə Tala dağında vuruşdum, onları məğlub etdim, onların çoxsaylı dəstələrini pərən-pərən saldım (səpələdim) və əzilənləri Musru ölkəsinin qənşərindəki Xarusa dağına qədər izlədim…
Rasim Hüseynov
Rasim Hüseynov — azərbaycanlı rəssam.
Kumanlar
Kiçik Asiyada
(V, 99) Onların güvənc yeri olan Xunusu şəhərinin üstünü təpələri basan tufan kimi örtdüm, onların çoxsaylı ordusu ilə şəhərdə və dağlarda qəzəblə vuruşdum, onları məğlubiyətə uğratdım… Bu şəhəri zəbt etdim, onların tanrısını apardım, onların var-dövlətini apardım, şəhəri yandırdım, söküb-dağıtdım; bişmiş kərpicdən hörülmüş 3 böyük divarını sökdüm…
Fikrət Babayev (kimyaçı)
Həyatı
1970-ci ildə namizədlik, 1986-cı ildə doktorluq dissertasiyası müdafiə etmişdir. 1988-ci ildə "Neft kimyası" ixtisası üzrə professor adına layiq görülmüşdür. Elmi tədqiqatlarının sahəsi neft və qazın geokimyası, neftin heterokomponentləri, Cənubi Xəzər çökəkliyi timsalında neftlərdə izoprenoid karbohidrogenlərin paylanmasının tədqiqidir. Elmi-pedaqoji fəaliyyəti 3 monoqrafiya, 1 dərslik, 6 kitab, 130-dan çox elmi əsərdə öz əksini tapmışdır. Elmi əsərləri MDB ölkələrində, Çexiya, Avstraliya, Almaniya, Macarıstan və Bolqarıstanda nəşr edilmişdir.
Rasim Hüseynov
Həyatı
Rasim Hüseynov 1964-cü ildə Bakının Zirə qəsəbəsində anadan olub. 1984-cü ildə Ə. Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbini, 1992-ci ildə indiki Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin rəssamlıq fakültəsini bitirib. 1999-cu ildən ailəsi ilə Hollandiyaya köçüb. Həyat yoldaşı Vəfa Rüstəmova da rəssamdır. Onlar bir yerdə təhsil alıb və eyni vaxtda sərgilərdə iştirak etməyə başlayıblar. 2000-ci ildən isə Hollandiyada 70-dən çox fərdi və birgə sərgilərdə iştirak ediblər. Əsərləri maraqla qarşılanıb, yaratdıqları milli obrazlar xarici sənətsevərləri heyrətləndirib.
Fikrət Babayev (kimyaçı)
Həyatı
1994-cü ildən Amerika Neftçi-geoloqlar Assosiasiyasının üzvüdür. 1997-1998-ci illərdə Beynəlxalq "Azərbaycan geoloqu" adlı elmi bülletenin baş redaktoru, 2000-2006-cı illərdə isə "Bilgi" (kimya, biologiya və tibb seriyası) dərgisinin redaktoru olmuşdur. Azərbaycan SSR Lenin komsomolu mükafatı laureatıdır. "Əməkdar ali məktəb işçisi" fəxri adına layiq görülmüşdür.
Kumanlar
Kiçik Asiyada
(VI, 22) ''Mənim sahibim Aşşura (Asur tanrıya) güvənərək mən özümlə hərb arabalarımı və döyüşçülərimi götürüb onların çar şəhəri Kipşunu (Kibşa) mühasirəyə aldım. Mənim təpərli döyüş təzyiqimdən qorxuya düşən kumanların çarı ayaqlarımı qucaqladı. Mən onun canını qurtardım, lakin ona əmr etdim ki, bişmiş kərpicli böyük divarını və qala bürclərini söksün, o da bunları özülündən başına (dişinə) qədər söküb, xaraba təpəliyə çevirdi. Həmçinin mənim himayədarım Aşşura tabe olmayanları, burada sığınan 300 günahkar yuvanı (ailəni) o çıxartdı, mən ondan təhvil aldım; ondan girovlar götürdüm, həm də əvvəlki ödənc və bac-xəracı artırıb, onun üzərinə qoydum.''
Rasim Hüseynov
Fəaliyyəti
Rasim Hüseynov həyat yoldaşı ilə birgə Hollandiyada rəsm sərgiləri keçirərək, Azərbaycan mədəniyyətini, tarixini az da olsa əsərlərində əks etdirməyə çalışmış və 1988-ci ildən bəri 100-dən çox beynəlxalq sərgidə iştirak etmişlər. Təkcə Hollandiyanın Amsterdam, Utrext və Haaqa şəhərlərində, eləcə də qonşu Almaniyada onların əsərləri 30 dəfə müxtəlif sərgilərdə nümayiş etdirilmişdir.
Kumanlar
Kiçik Asiyada
Asur çarları, adətən, zəbt edib, ərazisini Asur əyalətinə çevirdiyi ölkələri öz yazılarında mütləq qeyd edirlər. Bu yazıdan göründüyü kimi, asur çarı Kuman ölkəsini tutmaqdan deyil, yalnız kult şəhəri Xunusa və başkənd Kipşuna hücum edib yağmaladığından bəhs edir. Asur çarı II Adadnerari (e.ə. 911 – 890) də hakimiyətə gələn kimi, ilk yürüşünü Kuman ölkəsinədən başlayır və bu yürüş barədə sözlərini həm Aşşurdakı sarayın divarına, həm də başqa bir yazısında titullarını sadaladığı hissədə həkk etdirir: 1)…Çarlığımın əvvəlində, hakimiyətimin birinci ilində, nə vaxt ki, çarlıq taxtına qüdrətlə oturdum, uca sahib, mənim rəbbim Aşşurun hökmü ilə hərb arabalarımı və əskərlərimi toplayıb, kumanların üzərinə getdim, kumanların geniş ölkəsini məğlub etdim. Kumanların çarı İluya öz sarayında mənim əlimdən tutdu. Onun qardaşlarını toplu əzdim, onlara böyük cəza görkü sərgilədim, onların var-dövlətini, onların iri və xırda mal-qarasını öz şəhərim Aşşura apardım. Onların tanrısını mən rəbbim Aşşurun qarşısında hədiyə verdim. Mənim silahımın qarşısından qaçan onların ordusunun qalıqları qayıtdı və mən onlara sakit yaşayış məskənlərində (evlərdə) yaşam verdim.
Linaria ricardoi
(Linaria ricardoi) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kumanlar
Kiçik Asiyada
2) [Titulatura hissəsindən] Güclü qəhrəman, rəbbi Aşşurun köməyi ilə Namru ölkəsi aşırımına qədər Zamua (ölkəsini) və lulumerlər ölkəsinin sərhəddindəki Aşağı Zab çayının o biri tərəfindən Xabxu (ölkəsini) keçən, o kəs ki, Mexri, Salua və (Kutmuxu alıb öz ərazisinə qatmış) Urartu ölkələrinə qədər kumanların geniş ölkəsini öz ayağına düşürmüşdü.
Rasim Hüseynov
Fəaliyyəti
2004-cü ildə Amsterdam, Haaqa və Utrext şəhərlərində keçirilən, ayrı-ayrı ölkələrdən olan 32 rəssamın iştirak etdiyi sərgi olmuşdur. Həmin sərgidə münsiflər heyəti əsərlərə baxandan sonra sərginin adını "Azərbaycandan Stadskanaala kimi" qoydular. Ən böyük layihələrdən biri 2004-cü ildə Amsterdam, Haaqa və hər rəssamın əsəri üçün ayrılıqda 700-dən artıq afişa buraxıldı və bütün afişalarda sərginin adı yazıldı. Bu afişalar ölkə parlamentinə, diplomatik korpuslara göndərildi, yuxarıda adları çəkilən şəhərlərdə üç ay ərzində reklam lövhələrinə vuruldu. Açılış günü sərgi salonuna daxil olanda kurator Herman Difendal Rasim Hüseynovu və onun həyat yoldaşı Vəfa Rüstəmovanı göstərərək mikrofonla dedi: "Baxın, "Azərbaycandan Stadskanaala kimi" bunlardır".
Kumanlar
Kiçik Asiyada
Hələlik kuman boyları haqqında asur mənbələrində son yazı olan bu bəlgə asurların geniş Kuman ölkəsinə verdiyi böyük önəmi ortaya qoyur. Ola bilər ki, hələ oxunmamış çoxsaylı asur kitabələri içində kuman boyları ilə bağlı əlavə məlumatlar vardır, çünki sonralar bu ölkə Asur vilayətinə çevrilmişdi. Bunu Cudi dağında asur çarı Sinaxxeribin (e.ə. 705 – 681) qoyduğu yazıda görmək olur: O zamanlar ki, Kutmux əyalətinin sərhəddindəki Cudi dağının yüksəkliklərində qartal yuvası kimi yerləşən Tumurra, Şarim, Xalbuda, Kipşa, Ezama, Kua və Kana kəndləri, hansı ki qədimdən, mənim sələflərim çarların vaxtında güclü və qürurlu idilər, hakimiyət qorxusunu bilmirdilər, – mənim hakimiyətimdə tanrılar onları tərk etdi və onları əliboş qoydu…
Rasim Hüseynov
Fəaliyyəti
R. Hüseynovun əsərlərindəki milli özünəməxsusluq ilk baxışda diqqəti cəlb edir. 2008-ci ildən Boxtel şəhərindəki Sintlucas adına Dizayn İnstitutunda rəssamlıqdan dərs deyir. O, bu illərdə iki dəfə çalışdığı institutda sərgi keçirmiş və maraqla qarşılanmışdır.
Kumanlar
Kiçik Asiyada
Bu yazıda kuman boyunun adı çəkilməsə də, Cudi ətəyində yaşayan bu boyların artıq dağıdılandan sonra əhəmiyətini itirmiş əvvəlki başkəndi Kipşa ilə birlikdə digər yaşayış məskənlərinin də uzun müddət Asura tabe olmadığı aydınlaşır. Əvvəllər bac – xərac verməklə müstəqilliyini saxlaya bilən Kuman ölkəsi yalnız VIII əsrin sonunda və ya VII əsrin əvvəllərində Assur əyalətinə çevrilmişdir. Bu isə o dövrə təsadüf edir ki, artıq Kuman ölkəsinin şərq sərhəddindəki Azərbaycanda Manna və ardınca qüdrətli Mada dövləti ortaya çıxmışdı.
Rasim Hüseynov
Fəaliyyəti
2015-ci il dekabrın 13-də Hollandiyanın Haarlem şəhərində R. Hüseynovun fərdi sərgisi açılır. Mərasimdə Azərbaycanın Niderland Krallığındakı səfiri Mirhəmzə Əfəndiyev iştirak edir. Yerli tamaşaçılar əsərləri maraqla qarşılanıb. Hazırda R. Hüseynov yeni əsərlər üzərində çalışır, bədii axtarışlarını davam etdirir.
Kumanlar
Kiçik Asiyada
"Mxer-qapısı" adlanan urartu yazısında və Tuşpa (Van) şəhərində tapılmış IX əsrin sonuna, çar Menua dövrünə aid bir yazıda Kuman şəhəri (ölkəsi) haqqında məlumat vardır. Bu ikinci yazıda göstərilir ki, növbəti yürüş vaxtı urartu əskərləri "…Kumenu şəhərinin (ölkəsinin) o biri tərəfində Assur ölkəsinə qədər gedib, …(pozuq)…çatdı"
Rasim Hüseynov
Fəaliyyəti
Niderlanddın "Diplomat maqazin" saytının müxbiri Roy Strik: Sərgidə rəssam Rasim Hüseynov və Vəfa Rüstəmovanın rəsm əsərləri nümayiş edildi. Hər iki rəssam Azərbaycanda, Almaniyada və Fransada məşhurdur. Cütlük 18 ildir Niderlandda yaşayır. Onların bədii üslubları bir-birindən çox fərqlənir. Rasim Hüseynov rəsm əsərlərində simvolik rəmzlərdən və dini simvollardan ilhamlanır. Qadın başlı bir quşun təsviri rəsm əsərlərində tez-tez istifadə olunur və universal sülhüm rəmzi hesab edilir. Vəfa Rüstəmova rəsm əsərlərin daha böyük formatda olur və bir qədər mozaikanı xatirladır: olduqca rəngarəng və ekspressionistikdir. Bu iki rəssamın ümumi cəhəti odur ki, onlar öz əsərlərində ənənəvi və mədəni cərəyanlardan istifadə edirlər”.
Kumanlar
Kiçik Asiyada
Bizans Torpaqlarını və Şəhərlərini qarət edib başı boş gəzən Kumanların Bizans torpaqlarına ziyan vurmasının qarşısını almaq və öz hərbi imkanlarından bəhrələnmək istəyən İmperator III. İoannis, bu qıpçaqların bir qismini Makedoniya və Bizans xidmətinə götürdü, bəzilərini Anadoluda Menderes hövzəsinə (Menderes çayı və ətrafı), bəzilərini Frigiya və Bithinia torpaqları (Bu gün Ankara, Afyon, Əskişəhər, Bolu, Düzce, Kastamonu, Sakarya, Zonguldak), Nikeya İmperiyası və Latın İmperiyası torpaqlarna Monqol və Səlcuq təhlükəsindən qorunmaq için yərləşdirildilər. Bugün bu Şəhirlərdəki Qıpçaq-Kuman asıllı köyler bu Darixlərdə Anadolu'ya girmiştir.
Rusiya və Avropada
thumb|300px|right|Avroasiyada kuman – qıpçaq konfederasiyası 1200-cü ildə Kuman boyları getdikləri yerlərə öz etnonimləri ilə yanaşı bəzi yeradlarını da aparmışlar. Özlərini kumandı-kiji (kumanlı-kişi) adlandıran boyun bir hissəsi indi Altayda Solton və Staraya-Barda bölgəsində, Lebed və Viya çayı hövzəsində Aşağı-Kumanlı, Yuxarı-Kumanlı adlı kəndlərdə yaşayırlar. Burada Yeti-Kuman toponimi də vardır. Kuman boyları içində şəxs adı kimi də işlənən Koban etnoniminə Urmu gölü ilə Xəzər arasında Kaban, Arazdan yuxarı Qapan (Qafan), Şimali Qafqazda Kuban çayı, Kuban düzü şəklində rast gəlmək olursa, onlar ətəyində yaşadıqları Xarusa dağının adına da Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində ikinci həyat vermişlər: Xoruz-dağ, Qorus, Xoruzlu. Van gölünün cənub-qərbindəki Xoruz toponimi indiyəcən qalmışdır. Kumanların Xunus toponimi indi Kürdəmir bölgəsində Xınıslı kəndinin adında yaşayır. Bu baxımdan, Tala, Saka, Tumurru, Kua, Koban, Şarim və başqa qədim kuman toponimlərinin sonralar bu və ya digər türk bölgəsində yenidən üzə çıxdığını düşünülür.
Kuman boylarının güclü olduğu çağlarda onların oturduğu bütöv ölkə Kuman ölkəsi adlanmışdır; Marko Polo (1254 – 1324) Şimali Qafqazı və Xəzərin cənub-qərb sahillərini Komaniya adlandırmış, əl-İdrisi (XII əsr) Avropanın cənub-şərq hissəsindəki bozqırı Qara Kuman, Ağ Kuman şəklində iki yerə ayırmışdır. Miladdan öncə Kiçik Asiya və Dəclə sahilində olduğu kimi, Miladdan sonra da II minilliyin müəyən çağlarında bütöv Qıpçaq Bozqırı, Rumıniya, Macar çölləri Kumaniya, Komaniya kimi tanınmışdır. Kuman, Koman, Kumanova (Kuman-oba) toponimlərinə isə kuman boyunun ayağı dəydiyi Avrasiyanın müxtəlif guşələrində rast gəlinir.
Şərqə getmiş kuman boyları Göytürk, ardınca Uyğur dövlətinin süqutundan sonra qərbə üz tutdu. Bu böyük köçün səbəbini XI əsrin tarixçiləri əl-Marvazi və Efesli Matfey belə izah edirlər ki, kai boyu tərəfindən sıxışdırılan sarı boyları türkmən, quz və peçeneq yurdlarına doğru getdilər. Onlar Aralüstü bölgələrdəki qıpçaqlara birləşib İtil (Volqa) çayını keçdilər.
Yerlərindən qopub sarı boylarına qoşulan qıpçaq boyları böyük qüvvəyə çevrilmiş bu yeni köç dalğasının sanbalını daha da artırdı və bu dalğa artıq XI əsrin ortalarından rus knyazlıqlarına və Avropanın digər cənub – şərq ölkələrinə etdiyi axınlarla tarixə düşdü. Səkkiz boy birləşməsindən yaranıb, 150 il buralarda at oynadan peçeneq hegemonluğu da kumanların gəlişi ilə bitdi.
Peçeneqlərin Bizansın mərkəzinə soxulmağından qorxuya düşən imperator A. Komnin bütün "xristian dünyasına" müraciət edib kömək dilədi, lakin onun çağırışına xristianlar deyil, müttəfiqlik və böyük ödənc təklifi almış 40 min kuman atlısı gəldi, peçeneqləri geri oturdub, Bizansı xilas etdi. Ancaq kumanlar öz səhvini döyüş gününün sabahısı başa düşdülər; səhər açılanda gördülər ki, Bizans əskərləri gecə ikən xəlvətcə 30 min peçeneq əsirini qadın və uşaqlarla birlikdə qılıncla doğrayıb. Bu faciəli mənzərəni görən Kuman əskərləri nifrətlə oranı tərk etdilər.
Kuman-qıpçaq boyları ilk monqol dalğasına qədər İtil və Dnepr ovalıqlarına, güney Rusiyadan Qafqaz dağlarına qədər Kuban çöllərinə, bütöv Qıpçaq Bozqırına nəzarət edirdilər. Ona görə də, rus – kuman, Bizans – kuman, macar – kuman, hətta gürcü – kuman əlaqələrinə dair həmin çağlarda xeyli tarixi bəlgələr yaranmışdı. Bu dövrdə kuman dilini öyrənmək üçün yazılan    məşhur "Kodeks Kumanikus" adlı əsərin ortaya çıxması da regionda kuman hegemonluğunu görən missionerlərin mövcud duruma gerçək baxışının nəticəsi idi.
Kuman döyüşçüləri ilə rus knyazları arasında vaxtaşırı savaşlar olurdu, bəzən də bir rus knyazı yeni əraziyə yiyələnmək üçün kumanlarla ittifaqa girib, başqa bir knyaza hücum edirdi. Hər iki halda polovetslər (kumanlar) ruslarla qarşı – qarşıya gəlirdi. O dövrün rus salnamələri kuman boyları ilə bağlı qiymətli bilgilər verir. Məşhur kuman xanları Tuqorxan, Bonyak (Bənək) və Şarukanın simasında rus folklorunda dəhşətli düşmən kimi Bunyak Şeludivıy – xişnıy, Tuqorin Zmeyeviç, Şark – velikan obrazları yaranmışdır. Bu adları Bizans imperatorunun qızı Anna Komnin yazısında Tuqortaq (Tuqorkan), Manyak (Bunyak) şəklində verir.
Kumanların daha çox qərb qanadında görünən, Bizans və Rusiya ilə savaşdan çox diplomatik əlaqələrə üstünlük verən Bonyak xan 90 – 95 yaşında 1167-ci ildə ölənə qədər çoxlu savaşlarda olmuşdu. Belə savaşların birində Bonyak döyüşdən qabaq gecə çadırından çıxıb bir az uzaqlaşır və üzünü göyə tutub qurd kimi ulayır, bozqırdan səsinə hay verən bozqurdun cavabını eşidəndən sonra çadıra qayıdır və sabahkı döyüşdə qələbə çalacağını deyir. Rus salnaməsi 1097-ci ildə baş vermiş həmin hadisəni belə yazır: "…i yako bist polunoşi i vstav Bonyak i otyexa ot rati i poça volçski vıti"
Bonyak kimi Sarıxan (Şarukan) da kuman boylarının bir qanadının başında duran şöhrətli xandır. Onun haqqında da xeyli bəlgə vardır, hətta bu bəlgələrə əsasən onun soyundan olan başçıların beş nəsil şəcərəsini müəyyənləşdirmək olmuşdur.
Sarıxan öləndən sonra onu əvəz edən oğlu Sırçan ulusun başında durur, digər oğlu Atrak isə cənub bölgələrə nəzarət edir. Vaxtilə Sarıxanın adı gələndə qorxuya düşən qonşu ölkələrin başçıları Sırçan və Atrakdan da çəkinirdilər. Başçılıq etdiyi boylarla Kuban çöllərində oturan Atrak bəy gürcü çarı II Davidin (1088 – 1125) dəvəti ilə Gürcüstana gəlir və 40 min ailəni bu ölkənin cənub bölgələrinə yerləşdirir, özü isə çarın sarayındakı elitaya qoşulur. Bir müddət sonra Sırçan bəy qardaşının təkrar Kuman ölkəsinə qayıtması üçün elçi göndərir. Dəbdəbəli saray mühitindən Atrak bəyin ayrıla bilməsi üçün Sırçan bəy Orev adlı sevimli ozanını çağırır və tapşırır ki, gedib qardaşını bozqıra qaytarmaq üçün ona kuman nəğmələri oxusun, əgər təsir etməsə, apardığı yovşanı ona iylətsin: "Пой же ему песни половецкие…Дай ему понюхати зелья именем йевшан"
Sonralar Tamaranın hakimiyəti dövründə də Gürcüstana xeyli kuman ailəsi gəlib yerləşdi. Bu cür məskunlaşma qərb ölkələrində də özünü göstərirdi.
Botev Plovdiv PFK
Botev Plovdiv PFK — Bolqarıstanın futbol klubu
Tarixi
12 mart 1912-ci ildə yaradılıb.
Avropa kuboklarında iştirak
9 dəfə Avropa kuboklarında iştirak edib.
Olimpiya
thumbnail|Şəhərin qalıqları
Burada E.ə. X əsrdən etibarən Zevsin məbədi yerləşirdi. Bu məbəddə dünyanın yeddi möcüzələrindən biri olan Zevsin heykəli də yerləşirdi.
Müasir Olimpiya oyunlarının məşəli ənənəyə görə Olimpiyada yandırılır.
1989-cü ildə Olimpiya şəhərinin arxeoloji ərazisi YUNESKO-nun maddi irs siyahısına daxil edilir.
Baccharis sordescens
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Yevxaristiya
thumb|150px|Məryəm yevxaristiyalı piyalə önündə Yevxaristiya (yunan dilindən şükür) - həmçinin Rəbbin Süfrəsi kimi bilinən bu ayin xristianlıqda ən mühüm müqəddəs mərasimlərdən biridir. Katolik, pravoslav və anqlikan kilsələrində İsa Məsihin inananlarla birlikdə olmağını və inananların Onun qurbanında iştirakını ifadə edir. Təqdis edilmiş çörək və şərab bu ayində İsanın bədəni və qanının rəmzləri olaraq inananlara paylanır. Əhdi-Cədidə görə həmin ayin sonuncu şam yeməyində təsis edilmişdir. Foma Akvinalı və xüsusilə katolik kilsəsinə mənsub olan digər ilahiyyatçılara görə, yevxarastiyada möcüzəvi bir surətdə çörək İsanın bədəninə, şərab isə qanına çevrilir, lakin bu fikir xristianların əksəriyyəti tərəfindən qəbul olunmur. Həvari Pavel Korinflilərə 1-ci Məktubda (11:23-25) yazdığı kimi, İsa ələ verildiyi gecə çörək götürdü və şükür edib, onu parçaladı və dedi: "Alın, yeyin. Bu, Mənim sizin üçün qırılan bədənimdir; bunu Məni anmaq üçün edin". Eləcə də, axşam yeməyindən sonra kasanı götürüb dedi: "Bu kasa Mənim qanımla gerçəklənən Əhdi-Cədiddir; bunu, içdiyiniz hər zaman, Məni anmaq üçün edin".
Amblyseius oatmani
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Linaria saxatilis
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Nikolay Penqrin
Nikolay Penqrin (7 avqust 1984-cü ildə anadan olub) — Hücumçu kimi çıxış edən Qazaxıstanlı kişi futzalçıdır. Qazaxıstan milli futzal komandasının bir üzvüdür. O, UEFA Futzal Avro 2016-da iştirak etmişdir. 2016-cı ildən Qazaxıstanın Astana-Tulpar MFK futzal klubunda çıxış edir.
Cırtdan (film, 1969)
thumb|right|"Cırtdan" 50 il
“Cırtdan” — rejissor Yalçın Əfəndiyevin animasiya filmi.
Filmin təsviri həllinə gəldikdə maraqlı cəhət ondan ibarətdir ki, müəlliflər filmdə Azərbaycan xalçası stilistikasından istifadə ediblər. Bu animasiya filminin bütün qəhrəmanları, eləcə də, predmetlər və fonlar “xalça” üslubunda işlənib. Bu zaman xalça elementi kinematoqrafiya üslubunda istifadə edilib – xalça motivli fon predmet və personajlarla qarışmasın deyə, tez-tez fokusdan yayındırılıb.
Filmin bəstəkarı Oqtay Zülfüqarov qərb musiqi alətləri ilə birlikdə tarın da səsləndiyi çox gözəl milli musiqi mövzusu düşünüb hazırlayıb. Məhz özünün yenilikçi stilistikasına görə “Cırtdan” filmi köhnəlmir və müasir tamaşaçı üçün də maraqlı olaraq qalır.
Məzmun
Bu multiplikasiya filmində balaca Cırtdanın başına gələn sərgüzəştlərdən, ağlı və tədbirliyi sayəsində güclü, lakin axmaq divə qalib gəlməsindən, özünü və qardaşlarını bəladan xilas etməsindən danışılır.
Film haqqında
Applikasiya filmidir.
Film eyniadlı Azərbaycan xalq nağılının motivləri əsasında yaradılmışdır.
Bərpası
2022-ci ildə Azərbaycan Animasiya Assosiasiyası Böyük Britaniyanın Kino Klassika Fondu, Azərbaycan Mədəniyyət Nazirliyi, prodüser-restavrator Daniel Bird və Polşada fəaliyyət göstərən Fixafilm ilə birlikdə Azərbaycanın bu ilk uşaq animasiya filmini müasir üsullarla restavrasiya edib. Bütün restavrasiya prosesi təxminən üç il çəkib. Bərpa olunmuş “Cırtdan”ın 5-ci Animafilm Beynəlxalq Animasiya Festivalında mümkün olan ən yüksək keyfiyyətdə (DCP formatında) premyerası da olub. Bərpa olunmuş film Böyük Britaniyada yerləşən “Klassiki” striminq platformasında yayımlanıb. Bərpa edilmiş versiya 4 dekabr 2022-ci ildə “Azərbaycanfilm” kinostudiyasının yutub kanalında da yayımlanıb.
Qərbi Polesye
thumb|Belarusun regionları thumb|Qərbi Polesye Polşa tərkibində Qərbi Polesye  — Belarus, Ukrayna və Polşa ərazisinə aid olan etno-tarixi region.
Ərazisi
Regionun qərb hissəsi Polşa (Lyublinskoe Polesye) ərazisinə aiddir. Şimal hissəsi Belarusun Beresteyski-Pinskoe Polesye bölgəsinə, cənub hissəsi isə Ukraynaya (Volınskoe Polesye) aiddir.
Geoloji baxımdan ərazinin düzənlik hissəsi kembriyə qədər dövrdə formalaşmış. Bu ərazidən şimalda daş kömür dövrünün çöküntüləri üstünlük təşkil edir. Mezozoyun və kaynazoyun süxurları azlıq təşkil edir.
Ərazi daha çox bataqlaşmış və bataqlıq-meşəliklərdən ibarətdir. Meşələrində şam ağacları üstünlük təşkil edir. 1990-cı ildə bölgədə Polesye Milli Parkı yaradılmış. Milli Parkda Avropa ərazisi üçün nadir olan bataqlıq tısbağası qorunur.
Tarixi
Qərbi Polesye mədəni icması qədim dövrlərdən formalaşmış. Y. Kuxarenko, İ. Rusanova və İ. Biruliya və O. İov kimi arxeoloqlar ərazidə mövcud olan kurqanlara əsasən bu nəticəyə gəlmişlər ki, regionun köklü əhalisi volınlar olmuşdur.. Qərbi Polesye əhalisi ehtimal olunur ki, dulibsko ittifaqına aid idi. Bunu bir çox qadın bəzək əşyalarına əsasən söyləmək mümkündür.
Əhalisi
Regionun köklü əhalisi qərbi polesye dialektində danışır (polesye dili). Əhalinin çox provaslavdır. Ancaq protestanlıqda geniş yayılmışdır. Əhalinin sıxlığı çox deyil. Əsasən Brest, Byla-Podlyaska, Kobrin, Kovel, Pinsk şəhərələrində əhalinin sayı 50 mindən yuxarıdır.
Daxili suları
Regionun şərq hissəsi Dnepr çayı hövzəsinə aiddir. Qərb hissəsi isə Visla hövzəsinə aiddir. Regionun ən böyük çayları: Pripyat, Qərbi Buq, Stır, Qorın, Yaseldadır. Qərbi Polesye ərazisində unikal Svityaz gölü yerləşir.
Cırtdan və div (film, 1983)
Cırtdan-"pəhləvan": ikinci film və ya Cırtdan və div — Azərbaycan cizgi filmi.
Məzmun
Filmdə Cırtdanın başına gələn sərgüzəştlərdən, divə qalib gəlməsindən söhbət açılır.
Film haqqında
Film Cırtdan Azərbaycan xalq nağılının motivləri əsasında yaradılmışdır.
Applikasiya filmidir.
Bu film 2018-ci ildə "Peri Film" MMC şirkəti tərəfindən xüsusi olaraq Animafilm 1-ci Azərbaycan Beynəlxalq Animasiya Festivalı üçün Buta Film kinostudiyası, rejissor İlqar Nəcəf və prodüser Vidadi Rüstəmovun da texniki dəstəyi ilə Azərbaycan dilinə tərcümə və dublaj edilib.
Turançılıq
Turançılıq, turanizm — bütün Ural-Altay xalqlarının birliyini nəzərdə tutan siyasi ideoloji inanc. İlk olaraq finlər, macarlar, estonlar və Rusiya tərkibindəki fin-ugor xalqları ilə bərabər mancurlar, monqollar və türkdilli xalqların birləşməsi məqsədi ilə ortaya atılmışdır. Türkçü və turancı şəxslərdən Ziya Gökalp isə "Türkçülüyün əsasları" adlı əsərində turancılığın heç də macarları, monqolları, mancurları, finləri birləşdürmək məqsədi güdmədiyini bildirmişdir.
Rusiyada 1905-ci il inqilabından əvvəl azərbaycanlı və tatar ziyalıları tərəfindən dəstəklənmiş bu ideologiya, Türkiyədə 1908-cı ildə II Məşrutiyətin elan edilməsindən sonra yayılmağa başladı. İttihad və tərəqqi partiyasının rəhbərləri arasında Ziya Gökalpın irəli sürdüyü turançılıq baxışları əsas götürülmüşdür. O dövrün Osmanlı komandanlarından biri olan Ənvər paşa isə 1918–1922-ci illərdə keçmiş Rusiya İmperiyasının ərazisində turançılıq fikrini canlandırmağa çalışırkən şəhid olmuşdur.
Ziya Gökalpın bir şeirindəki aşağıdakı beyt, turançılıq baxışlarını konkret əks etdirir:
Xarici keçidlər
Turania.org.
Niyaz Vəliyev
Vəliyev Niyaz Qədim oğlu — texnika elmləri doktoru, professor. Ural Dövlət Dağ-mədən Universitetinin elmi işlər üzrə prorektoru və kafedra müdiri.
1961-ci il fevralın 17-də Ermənistan SSR-in Qızıldaş kəndində anadan olub. Orta təhsilini orada bitirdikdən sonra Rusiya Federasiyasının Yekaterinburq şəhərindəki V.V.Vaxruşeva adına Dağ-mədən İnstitutuna daxil olub. 1987-ci ildə oranı əla qiymətlərlə bitirib. Aspirantura təhsilini də həmin institutda alıb.
2003-cü ildən texnika elmləri doktorudur, 2004-cü ildə professor seçilib. Rusiyada tanınmış peşəkar dağ-mədən mühəndisidir.
Rusiya Federasiyasının Sverdlovsk vilayətindəki Azərbaycan diasporunun liderlərindəndir. 2005-2006-cı illərdə vilayətdəki "Azərbaycan" cəmiyyətinin sədri olmuşdur. Hazırda cəmiyyətin sədr müavinidir.