cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Alfred Marşall
Fəaliyyəti
Təhsil aldığı məktəbdə 1861-ci ildə üçüncü yer tutan Alfred o dövrdəki şərtlərə görə, artıq özünə Oksford kollecinin təqaüdünü almaq hüququnu təmin etmişdir. Sonralar üç illik aspirantura təhsili üçün də belə təqaüdün alınması hüququnu əldə etmişdir. Oğlunu belə zəngin biliklə ruhani görmək istəyən atasından fərqli olaraq, Alfred daha perspektivli həyat yolu axtarmağı üstün tuturdu. Ona görə də qədim dilləri öyrəndiyi Oksforddan Kembric universitetinin riyaziyyat fakültəsinə keçməyi qət etdi. Təhsil haqqının ödənilməsinə dayısı Çarlizin köməyi sayəsində, artıq o 1865-ci ildə riyaziyyat üzrə ikinci yeri tutdu.
1866-cı ildə Marşallın Ruhani Con Qrautun təsis etdiyi klubda iştirakı və onun mənəviyyatın fəlsəfəsi mühazirələrini dinləməyi, onda ciddi mənəvi dünyagörüşünün dəyişilməsinə səbəb olur. C. L. Milin "Kamiltonun fəlsəfəsinin tədqiqi" və C. Darvinin "Növlərin mənşəyi" əsərləri A. Marşallın fəlsəfi dünyagörüşünə ciddi təsir göstərir və etikaya meyl göstərir.
Məhz etika problemlərinin tədqiqi ilə o, iqtisad elminə gəlmişdir. Bu istiqamətdə C. S. Milin "Siyasi iqtisad" əsərinin ona böyük təsiri olur. Eləcə də 1868-ci ildə Almaniyaya Kantın əsərlərinin orijinaldan oxumaq fikri ilə səfəri də onun iqtisadi dünyagörüşünün formalaşmasına təsir göstərir. Marşalın iqtisadi görüşlərinin samballı şəkildə formalaşmasına təsir göstərən əsas cəhətlər kimi, artıq Smitin iqtisadi sisteminin, Rikardonun iqtisadi təliminin və Milin iqtisadi ideyalarının İngiltərə təhsil sistemində aparıcı mövqedə durması xüsusi təsir göstərmişdir.
Eyni zamanda Almaniyada formalaşmış fəlsəfi baxışların mövcud olması Marşallın iqtisadi hadisələrin tətbiqindəki mövqeyinə ciddi təsir göstərmişdir. Eyni zamanda Almaniyada formalaşmış tarixi məktəb nümayəndələrinin, xüsusən Romerin iqtisadi görüşləri Marşalda ciddi elmi maraq yaratmışdı.
Fransanın "fiziokratlar" məktəbinin nümayəndələrinin, eləcə də kəmiyyət nəzəriyyəsinin yaradıcılarının əsasən Kurnonun fikirləri ona iqtisadi hadisələrin izahını yeni metodla, qrafik üsulla şərh etməyə imkan vermişdir.
Marşalın riyazi təfəkkürü, fəlsəfi baxışı, iqtisadi düşüncəsi onda yeni bir iqtisadi nəzəriyyənin formalaşmasına imkan verir. Marşalın iqtisadiyyat sahəsindəki ilkin tədqiqatları 1867-ci ildə başlayır və 1883-cü ilə qədər davam edərək bitkinləşir. A. Marşall da Kembric universitetindəki həm müəllimlik, həm də tədqiqatçılıq fəaliyyəti ona 1875-ci ildə "Pul, kredit və ticarət" adlı əsərini yazmasına imkan verir. Bir cəhəti də qeyd etmək lazımdır ki, Marşalın iqtisadi görüşlərinin formalaşması elə bir dövrü əhatə edirdi ki, o dövrdə siyasi iqtisad sahəsində artıq özünə həyat vəsiqəsi almış sanballı əsərlər dərc olunmuşdur.
C. S. Milin 1848-ci ildə ilk dəfə dərc olunan əsəri 1871-ci ildə 7-ci dəfə düzəlişlərlə təkrar nəşr olunmuşdu. 1868-ci ildə K. Marksın "Kapital" əsəri meydana çıxmışdı.
1871-ci ildə Cevonsun "Siyasi iqtisad nəzəriyyəsi" əsəri, 1871-ci ildə Mengerin "Xalq təsərrüfatı haqqında elmin əsasları" və s. dərc olunmuşdu. Digər tərəfdən, Mill və Rikardonun iqtisadi nəzəriyyədə elmi nüfuzları olduqca böyük idi. Lakin riyazi təfəkkür tərzini iqtisadi dillə izah etmək Marşalın ən böyük arzusu idi və özünün qeyd etdiyi kimi, bu onda 1835-ci ildə dərc olunan Kurnonun "Sərvət nəzəriyyəsinin riyazi prinsipləri" əsərini oxuduğu zaman baş qaldırmışdır.
Rikardonun bir sıra təlimlərini, daha aydın və ümumiləşmiş şəkildə riyazi dilə çevirən Marşall, eyni zamanda meydana çıxan yeni iqtisadi konsepsiyalara, xüsusən alman iqtisadçıları Romerin, Marksın, Lassalın fikirləri onu ciddi elmi axtarışlar etməyə məcbur etmişdi. O qeyd edirdi ki, sosialistlərin məqsəd qoyduqları insanların qeyribərabərliyinin əsası olduğunu xüsusi mülkiyyətin məhv edilməsi probleminin həlli nə qədər çətin olduğunu görə bilməmişlər. Bu məqsədlə o biznesin praktiki sahələri və zəhmətkeş sinfinin həyatı ilə daha yaxından məşğul olmağa başlamışdır. Xarici ticarətin rolunun tədqiqatına da geniş yer verməyə başlamışdır. Bu istiqamətdə Amerikadakı proteksionist siyasətin mahiyyətini aydınlaşdırmağa cəhd göstərmişdir. Lakin vaxtı ilə tələbəsi olmuş, həyat yoldaşı Meri Peyli ilə "Sənayenin iqtisadiyyatı" əsərini yazması bu işi yarımçıq qoyur.
Marşalın iqtisadi nəzəriyyəsinin meydana gəlməsinə əsas təsiri Milin, Rikardonun, Kurnonun əsərləri olmuşdur. Eyni zamanda Alman iqtisadçısı Roşerin tədqiqat üsulunun da onun iqtisadi fikirlərinin formalaşmasına təsir göstərmişdir.
Marşall qeyd edirdi ki, bizim təbiət haqqındakı təsəvvürlərimiz istər mənəvi, istərsə də maddi sferalarda olsun, sadəcə məcmu kəmiyyətlərə aid etmək olmaz, onlar artan kəmiyyətlərə yönəldilməlidir. Çünki, şeyə olan tələb, daimi funksiya daşıyır. O cümlədən tələbin, "son həddi", sabit müvazinat şəraitində bu şeyin istehsalı onun artan dəyərinə uyğun olaraq bərabərləşir.
Beləliklə, ilk dəfə olaraq o özünün iqtisadi hadisələrin tədqiqində qrafik metodun tətbiqi ideyasını əsaslandırır. Bu dövrdə artıq Cevons, Marşalın olduqca ləng tətbiq etdiyi məvhumları ardıcıl olaraq öz əsərlərində dərc etdirir. Məsələn, faydalılıqla bağlı hədd, son hədd, sonuncu kimi məvhumları qeyd etmək olar.
Lakin, Cevons əgər iqtisadi hadisələrin şərhini zahiri, tələm-tələsik göstərirdisə, lakin, Marşall bu hadisələrin baş verməsi səbəbləri, onların daxili motivləri haqqında düşünürdü.
Nəhayət, qrafik metod vasitəsi ilə iqtisadi ideyalarını şərh edən Marşall, 1890-cı ildə 6 kitabdan ibarət "Ekonomiksin prinsipləri" əsərini dərc etdirir. İlk dəfə olaraq riyazi üsullarla, qrafik metodla iqtisadi nəzəriyyəni praktika ilə əlaqələndirməyə cəhd göstərir. Siyasi iqtisad elminin adını ekonomikslə əvəz etmədən əsaslandırır. Düzdür, belə mövqe onu Cevonsun mövqeyi ilə uyğunlaşdırırdı. Çünki Cevons da siyasi iqtisadı ekonomikslə əvəz etməyi qeyd edirdi.
Nəzəri məsələlərin həllində qrafik metodunun, tətbiqinə xüsusi əhəmiyyət verən Marşall qeyd edirdi ki, belə vəziyyət hadisələrin daha aydın, sadə və mükəmməl mənimsənilməsinə səbəb olar.
Marşall kəmiyyətli pul nəzəriyyəsini ümumi dəyər nəzəriyyəsinin tərkib hissəsi kimi formalaşdırdığını göstərirdi. O qeyd edirdi ki, pulun dəyəri, bu bir tərəfdən onun təklif funksiyasıdır, digər tərəfdən ona olan tələb funksiyasıdır və o, əmtəələrin orta ehtiyatları ilə ölçülür. Marşall göstərirdi ki, iqtisadi tsiklin müşayiət etdiyi qiymət səviyyəsinin tərəddüdü, əhalinin ehtiyatda saxlamaq istədiyi, "sərəncamda olan" həcmin tərəddüdlüyünə uyğun gəlir.
Sonralar bu fikrini ekonomiksin prinsipləri əsərinin 6-cı kitabında ətraflı şərh edir.
Marşalın mühüm ideyalarından biri də kredit sistemində əlavə pul təklifinin qiymətlərə olan təsirinin səbəb əlaqələrinin, eləcə də uçot əlaqələrinin oynadığı rolu göstərməkdir. İlk dəfə olaraq 1887-ci qızıl və gümüş komissiyasına verdiyi göstərişlərdə də tələbələrə oxuduğu mühazirələrdə, daha sonralar 1899-cu ildə Hindistanın pul sistemi komitəsinə verdiyi göstərişlərdə də bu məsələyə toxunmuşdur.
Məhz Marşalın Kembric universitetində oxuduğu mühazirələr onun ilkin iqtisadi ideyalarının məkanı olmuşdur. Bu baxımdan onun ayrı-ayrı iqtisadi fikirləri Kembric məktəbinin formalaşmasına səbəb olmuşdur. Rikardo nəzəriyyəsinin daha da inkişaf etdirən Maltus xarici ticarətlə bağlı "paritet alıcılıq qabiliyyəti" adlı ideya irəli sürdü. Müqayisəli üstünlükləri prinsipi ilə ölkələr arasındakı xarici ticarət əsaslandırılırdısa, lakin onların valyutadəyişmə kursunun müəyyənləşdirilməsi açıq qalmışdı.
Çünki, metal pulların fəaliyyət göstərdiyi şəraitdə xarici ticarətin aparılması çətin deyildi. Lakin, ictimai əmək bölgüsünün dərinləşdiyi, texniki tərəqqinin iqtisadiyyatda aparıcı rol oynadığı bir şəraitdə ölkələr arasındakı mal mübadiləsi dönərli valyuta əsasında aparılmasını tələb edirdi. Bununla əlaqədar Marşallın "paritet alıcılıq qabiliyyəti" nəzəriyyəsində ölkələr arasında qarşılıqlı olaraq qeyri-dönərli valyutaların dəyişilmə kursu müəyyənləşdirildi. O göstərirdi ki, V ölkəsi qeyri dönərli kağız pula malikdir (deyək ki, rubl) hər ölkədə qiymət, pul kütləsinin həcmi ilə onun yerinə yetirdiyi funksiyalar arasındakı nisbətlə müəyyənləşdiriləcək. Rublun qızıldakı qiyməti ticarətin gedişatını müəyyənləşdirəcək. Bu eyni ilə A ölkəsinin qızıl qiyməti ilə V ölkəsinin rubl qiyməti arasındakı nisbəti də təyin edəcək. Maraqlı fikirlərdən biri də indekslərin "Zəncirvari" metodla tərtib edilməsidir.
Öz yaradıcılıq ənənələrinə sadiq qalan Marşall göstərdi ki, iqtisad elmi konkret həq i qə t lər in məcmusu olmayıb, o sadəcə konkret həqiqətlərin açılması üçün bir vasitədir.
İqtisadi hadisələrin təhlilinin aparılması üçün bir vasitə kimi nəzərdə tutulması, Kembric məktəbinin inkişafına və onun tədrici müvazinat və ya təkamül nəzəriyyəsi əsasında formalaşmasına şərait yaratmışdır. O qeyd edirdi ki, artıq qarşılıqlı əlaqədə və qarşılıqlı təsirə malik olan iqtisadi hadisələrin səbəbini təmkinlə təhlil etməli və onların müşahidə olunacaq nəticələrini göstərmək lazımdır. 1907-ci ildə "Prinsiplərin" 5-ci nəşri ərəfəsində A. Marşall qeyd edirdi ki, mən, artıq 1885-ci ildə bu əsəri 3 cilddə dərc etdirmək istəyirdim. I. "Sənayenin və ticarətin fəaliyyət göstərməsinin müasir şəraiti"; II. "Kredit və məşğulluq"; III. "Hökumətin iqtisadi funksiyaları".
Lakin buna baxmayaraq bu istiqamətdə "Prinsiplər" əsəri yazılmasa da, o öz ideyasını 77 yaşında ikən 1919-cu ildə nəşr etdirdiyi "Sənaye və ticarət" əsərində qismən də olsa reallaşdıra bilmişdir. Üç kitabdan ibarət olan bu əsərin I kitabı, "Sənayeləşmənin və ticarətin hazırkı problemlərinin bəzi kökləri". Burada sənayeləşmə prosesinin tarixi və onun İngiltərədə, Fransada, Almaniyada və ABŞ-də XIX əsrin ikinci yarısında gedən meyllər və bu istiqamətdə onların liderlik uğrundakı mübarizələri şərh edilir. "Biznesin təşkilində hakim meyllər" adlandırılan II kitabda biznesin təkamül yolu, onun tarixi şəraiti eləcə də XIX əsrin ikinci yarısında biznesin təşkili ilə bağlı mütərəqqi meyllərin istiqamətləri izah edilmişdir. Əgər I kitabda iqtisadi inkişafın milli miqyasının ölkələr üzrə qısa xülasələri şərh edilirdisə, II kitabda göstərilən ölkələrin texniki-iqtisadi inkişafının maddi əsasları və imkanları izah edilirdi. III kitab "İnhisarçı meyllər və onların ictimai rifah halı ilə əlaqəsi". Artıq Marşall burada həmin dövrdə inhisarın iqtisadi formaları olan trestə, kartelə, kombinata, eləcə də nəqliyyata aid olan problemlər tədqiq edilmişdir.
Bu əsərində Marşall artıq olduqca çox böyük bir ümumiləşmə edir. Avropada XIX əsrin sonunda formalaşmış kapitalizmin fərdi formasının dəyişilməsi və cəmiyyətin mənafeyinə uyğun gələn formaya qədəm qoyması labüdlüyünü sübut edir. Beləliklə də Marşall göstərdi ki, iqtisadi davranış və onun nəticəsi, eləcə də biznesin təşkili forması daima dəyişilən istiqamətdə fəaliyyət göstərir.
1924-cü ilin iyulun 13-də Kembric, İngiltərədə vəfat edib.
1924-cü ildə ömrünü başa vuran Marşall "Tərəqqi: onun iqtisadi şərti" adlı əsər yazmaq istəyi ona qismət olmur. Onun "Rifah halı" nəzəriyyəsini, məşğulluq, iqtisadi inkişaf nəzəriyyəsini şagirdləri olan iqtisadçı alimlər Piqu və Keyns inkişaf etdirib, onu Marşall zəkası ilə bəhrələnmiş ideyalar ilə zənginləşdirirlər.
Püsyan yaşayış yeri
Püsyаn yаşаyış yеri — Аntik dövrün аbidəsidir. О, Püsyаn kəndinin cənub-şərqindədir. Yаşаyış yеri yеr səthindən bir qədər hündürlükdə yеrləşən оvаl təpədən ibаrət оlub hər tərəfdən əkin sаhəsi ilə əhаtə оlunmuşdur. Sаhəsi 3 hеktаrdır. Yаşаyış yеri 1987-ci ildə qеydə аlınmış, аpаrılmış аrхеоlоji kəşfiyyаt işləri nəticəsində küpə, kаsа tipli qаblаr аşkаr еdilmişdir. Оnlаr nаrın qum qаrışığı оlаn gildən hаzırlаnаrаq аçıq sаrı rəngdə bişirilmişdir. Yаşаyış yеrindən аşkаr оlunmuş mаtеriаllаr е.ə. I və b.е-nın I əsrinə аid еdilir.
İvan Mirzəyev
İvan Mirzəyev (ö) — Bakıda neft sənayesində fəaliyyət göstərən sahibkarlardan biri. Bakı neft sənayesinin "qurucu ataları"ndan biri hesab olunur
Malakka boğazı
Malakka boğazı - Malay yarımadasını Sumatra adasından ayırır. Hind okeanına daxil olan Andaman dənizini Sakit okeana daxil olan Cənubi Çin dənizi ilə birləşdirir. Boğazın uzunluğu 930 km, eni isə ən dar yerdə 38 km təşkil edir. Strateji əhəmiyyət baxımından Süveyş kanalı və Panama kanalı ilə əhəmiyyətə malikdir. Bu yol Hind okeanı və Sakit okean arasında olan əsas dəniz yoludur. İl ərzində boğazdan 50,000 gəmi keçir. Onlar müxtəlif ölçülərə malik olsa da, dünya üzrə gəmilərin ¼ təşkil edir. Şərqi Asiya istiqamətində gedən neft daşımaları bu boğaz vastəsi ilə həyada keçirilir. Bu istiqamətindəki, daşımaların böyük qismi Yaponiya,Çin və Cənubi Koreyanın üzərinə düşür. İl ərzində boğazdan tankerlər vastəsi ilə 11 milyon barel xam neft daşınır. Bu səbəbdən burada terror və pirat təhlükəsi yüksəkdir. Boğazın ən dayaz yerində dərinlik 25 m təşkil edir. Burada əgər iri tonnajlı gəmi batırılarsa onda boğaz əhəmiyyətini itirər. 2003-ci ildə dünya üzə pirat hücumlarının ¾ hissəsi boğazın üzərinə düşür. Digər təhlükə isə Sumatra adasında mütəmadi baş verən yanğınlar boğazda görmə məsafəsini 200 m gədər azaldır.
Alternativ layihə
Tayland hökuməti boğazı əvəzləyəcək və onun yükünü azaldacaq bir layihə hazırlayıblar. Layihəyə görə Kra bərzəxində kanal tikintisi planlaşdırılır. Bu kanal iki okean arasında məsafəni 1000 km azaldar. Bunula belə bu layinə həm ölkəni faktiki ikiyə bölə və ekoloji fəsadlar yarada bilər. Bu layihənin reallaşması yaxın 10 il ərzində demək olar ki mümkünsüzdür. Digər layihə isə neft kəmərinin çəkilişi planlaşdırılır. Bu layihəni Çin və Vaşinqton Tayms maliyəşdirməyi üzərinə götürür.
Senna hebecarpa
(Senna hebecarpa) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Şax
Şax konfeti - gəlin üçün hazırlanan şirniyyat.
Əvvəllər gəlin üçün şax bəzənərdi. Bu taxtadan, daha doğrusu, odundan düzəldilmiş və bütün çıxıntılarına mıx çalınmış konusvari, təxminən 1-1,5 metr hündürlüyündə fiqur idi. Şaxı da müxtəlif şirniyyatlarla, qoz-badamla, meyvə ilə bəzəyərdilər. Həmin şaxdan qoparılmış konfeti axşam yeyib yatanda, guya adam öz qismətini görürmüş.
Tegenaria zagatalensis
Tegenaria zagatalensis — Tegenaria cinsinə, Çala hörümçəkləri fəsiləsinə aid Hörümçək növü.
Azərbaycanın endemik canlısıdır. Əsasən Zaqatala Dövlət Təbiət Qoruğu ərazisində yayılmışdır və ordada aşkarlanmışdır. Öz adınıda yerin adından götürmüşdür.
Qısa məlumat
Kiçik ölçülü hörümçəkdir. Erkəkləri 5,35 mm uzunluğa malik olurlar.
İnemuri
– Yaponiya yatmaq sənəti. Termin 8 saatlıq yuxu üçün deyil, işdə, dərsdə, ictimai nəqliyyatda qısa müddətliyinə alınan yuxu üçün istifadə olunur.
Qərb ölkələrindən fərqli olaraq Yaponiyada ictimai yerlərdə yatıb qalmağa yaxşı baxılır. Yaponlar inemuriyə tam olaraq yuxu kimi baxmırlar və bunu tənbəllik əlaməti saymırlar. İnemuri gündəlik vəzifələri yerinə yetirmək uğruna qısa müddətliyinə o mühitdən uzaqlaşmaq halıdır.
Cənubi Afrika tarixi
Etnik müxtlifliyə sahib olan Cənubi Afrika Respublikasının tarixi keçmişi ümumilikdə 5 mərhələyə ayılır. Müstəmləkədən əvvəlki mərhələ, müstəmləkə mərhələsi, müstəmləkədən sonrakı mərhələ, aparteid mərhələsi və ondan sonrakı mərhələ. Bu tarixin, xüsusi ilə müstəmləkə və müstəmlədədən sonrakı mərhələləri mədəniyyət fəaliyyətləri, Avropalıların və yerli xalqların arasındakı şiddətli torpaq anlaşılmazlıqları, təzyiqlər, digər irq və siyasi gərginliklərlə xarakterikdir.
On doqquzuncu əsrdə almaz və qızıl kəşfləri bölgənin sərvətinə dərindən təsir göstərmiş, dünya səhnəsinə çıxartmışdır və sadəcə kənd təsərüfatı əsaslı iqtisadiyyatdan sənayeləşməyə keçid baş vermişdir. Kəşflər eyni zamanda Cənubi Afrika mədənçilik sənayesi üzərindəki nəzarət əldə etmək üçün əsasən Boer köçkünləri və İngiltərə imperiyası arasında açıq müharibəylə nəticələnən yerli münaqişələrə səbəb oldu. Anqlo-Boer və ya Cənubi Afrika müharibəsində (1899-1902) Boerlərin məğlubiyyətindən sonra Cənubi Afrika birliyi 1909-cu il Cənubi Afrika konstitusiyasına əsaslanaraq İngiltərə imperatoriyasının müstəmləkəsi olaraq quruldu. İngilis kolonyaları: Keyp koloinyası, Natal kolonyiası, Transvaal koloniyası və Orang koloniyası. Birlik qanunalarının qüvvəyə minməsindən sonra 1934-cü ildə Britaniya İmperatorluğu tərkibində özü-özünü idarə edən bir dövlət oldu. Bu müstəqillik 1960 referendumunda qərara alınmış və 31 may 1961 ci il tarixində reallaşmış ölkənin Cənubi Afrika Respublikası adı altında vahid müstəqil bir dövlət kimi formalaşması ilə sona çatdı.
25 sentyabr
1901–cari
thumb|[[Erix Mariya Remark]]
Cənubi Afrika tarixi
Cənubi Afrika siyasəti 1948-1994 cü ildə Afrika miliyyətçiləri tərəfindən idarə edilirdi. İrqi ayrı seçkiliyi və ya rəsmi olaraq “aparteid” olaraq adlandırılan ağ irq qanunu,”ayrılıq”mənasına gələn Afrika sözü olub,1948-ci ildə (İngilis hakimiyyəti altında) ortaya çıxdı və Cənubi Afrikanın bir respublika halında biləşməsindən sonra rəsmi bir ayrı seçkilik qanunu halına gəldi. 1960-cı ildə qüvvəyə minən konstitusiya 27 aprel 1994-cü ildə silahlı mübarizə və irq ayrı seçkiliyinə qarşı beynəlxalq müxalifətin ardınca SSRİ-nin əsas olaraq Afrika Milli Konqresinə (African National Congress) əsgər və siyasi dəstək təmin etməsiylə qələbə çaldı. Ölkənin bütün irqlərinin səs verə biləcəyi ilk demoktratik səs vermədən bəri Afrika Milli Konqresi, Cənubi Afrika Komunist Partiyası və Cənubi Afrika Həmkarlar konnfederasiyası ilə birlikdə ittifaq içərisində Cənubi Afrika siyasətinə hakim oldu.
Balakeçiçay
Balakeçiçay-Gədəbəy rayonu ərazisində çay.
Cənubi Afrika tarixi
Tarixi sənədlərin yazılmadığı dövr
Tarixi sənədlərin yazılmadığı dövrü araşdıran elm adamları bu gün Cənubi Afrika olaraq adlanrılan bölgənin torpaqlarının insan təkamülünün vacib mərkəzlərindən biri olduğunu müəyyən etmişdir. Ən az 2,5 milyon il əvvəl Australofitekineslərin burda yaşadıqları təxmin edilir. Modern insanın məskunlaşması, Klasies çayının mağaralarında arxeoloji kəşflərin göstərdiyi kimi Orta daş dövründə təxminən 125.000 il əvvələ təsadüf etdiyi düşünülür. İlk məskunlaşan insanlar isə Cənubi Afrikanın şimal qərbindən tarixi başlanğıcını götürən və hələ də yerli hakim olan Xoisanların (Xoi və San) DNT qrupu ilə əlaqəlidir. Daha sonrakı insan məskunlaşması isə bizim eranın ilk illərində Orta Afrikanın qərb bölgəsindən köçən Bantu dilində danışan xalqın adı ilə bağlıdır.
Yeva Duarte Kuboku
Yeva Duarte Kuboku (Copa Eva Duarte) — 1940-cı ildən 1953-cü il də daxil olmaqla İspaniyada keçirilən futbol turniri. Bu turnir müasir Superkuboka uyğun olub, yəni kubok uğrunda İspaniya Çempioatının qalibi və İspaniya Kubokunun qalibi qarşılaşıb. Turnir ilk dəfə 1940-cı ildə keçiriləndə Çempionlar Kuboku (Copa de Campeones) adını daşıyıb. 1945-ci ildə Argentina (həmin dövrdə İspaniya ilə yaxın əlaqələri olan dost ölkə) səfirinin təklifi ilə kubokun adı dəyişdirilir və Argentinanın Qızıl Kuboku (Copa de Oro Argentina) qoyulur. 1947-ci ildən etibarən isə turnir Argentina prezidenti Xuan Peronun xanımı Yeva Peronun şərəfinə Yeva Duarte Kuboku adlandırılır. Bu turnir bir qayda olaraq payız aylarında keçirilirdi. Qalibi 1 matç müəyyən edirdi. 1952-1953-cü illərdə kubok 2 dəfə "Barselona"ya heç bir oyun keçirilmədən verilib, çünki həmin dövrdə "Barselona" həm İspaniya Çempionatını həm də İspaniya Kubokunu qazanmışdı. Yeva Peron vəfat etdikdən sonra turnirin keçirilməsinə son qoyuldu.
Cənubi Afrika tarixi
Tarixi sənədlərin yazılmadığı dövr
Blombos mağarasında professor Raymond Dart 1924-cü ildə Australofitekus afrikanusun ilk nümunəsini olan 2,51 milyon il tarixə malik Taunq uşağının kəllə sümüyünü tapır. Dartın fəaliyyətini davam etdirən Robert Brom 1938-ci ildə, Kromdraidəki Paratrofus robustusda çox daha qüvvətli dəlil kimi göstərilə biləcək homo sapiensə aid nümunə kəşf etdi və 1947-ci ildə Sterkfonteində Australofitekus afrikanusun bir neçə daha nümuməsi tapıldı. 2002-ci ildə Blombos mağarasında yerinə yetirilən bir neçə araşdırmada 70 000 il əvvələ aid daş ya da çarpaz qabaq bəzəkləri ilə oyulmuş daşlar tapıldı. Bu homo sapiens tərəfindən yaradılan ilk sənət və ya simvolik sənətin ən qədim nümunəsi olaraq adlandırıldı.
Balakeçiçay
Həmçinin bax
Azərbaycan çayları
Xarici keçid
haqqinda.az
Cənubi Afrika tarixi
San və Xoixo qəbilələri
thumb|Koisanlar çubuqları bir-birinə sürtmaklə alov almağa çalışırlar. San və Xoixo qəbilələri Orta Paleolit meskunlaşan nəsildən olan aboriginal qəbilələrdən biri hesab olunur. Xoisan əcdadlar Cənubi Afrikaya yerləşməsinin genetik elmi ilə olan əlaqəsi,  Homo sapiens populyasiyalarının başlıca təsnifatına uyğun olan matrilinear haplogroup L0 (mtDNA) və patrilinear haplogroup A (Y-DNA ) Cənubi Afrikanın şimal-qərbindəki ərazisindən qaynaqlanmasıdır.
San və Xoixoi "Xoisan" termini altında qruplaşdırıllar və əsasən müvafiq peşələrə görə fərqlənirlər. Sanlar ovçu-yığıcı, Xoixoilər çobanlar idi.
Keyptaun Peninsulada heyvandarlığa aid arxeoloji tapıntıların aşkarlanması təxminən 2000 il əvvəl Xoixoilərin orada yerləşməyə başladığını göstərir. 15-ci əsrin sonu və 16-cı əsrin əvvəllərində, Keyptaun ilk avropalılar olan portuqaliyalı dənizçilərin hesabına Xoixolər heyvandarlıqla tanış oldu. Daha sonra 16 və 17-ci əsrin sonlarında Xoixoilər mal-qara və qoyunları ingilis və hollandiyalı dənizçilərin metallarına dəyişdirdilər. Rəsmi baxımdan, heyvandarlığın mövcudluğu 17-ci əsrin ortalarında, Hollandiya Şərqi Hindistan Kompaniyasının Keyptaunda liman şəhəri kimi öz postnu qurduqdan sonra öz təsdiqini tapdı. Xoixoilərin ilkin mənşəyi isə qeyri-müəyyəndir.
Typhlodromus maspalomensis
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Məhəmməd Zəkəriyya Keçəçi
Əmir Şəmsəddin Məhəmməd Zəkəriyya Keçəçi — dövlət xadimi.
Həyatı
Təbrizin Keçəçilər ailəsindən olub Ağqoyunlu vəziri kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1501-ci Şah İsmayılın tərəfinə keçərək onu Əlvəndə hücum etməyə təşviq etmişdi. Təbrizin alınmasından sonra Səfəvilər dövlətinin ilk vəziri təyin olunmuşdur.
Mikania steyermarkii
Mikania steyermarkii Mikania steyermarkii Mikania steyermarkii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Tegenaria halidi
Tegenaria halidi — Tegenaria cinsinə, Çala hörümçəkləri fəsiləsinə aid Hörümçək növü.
Azərbaycanın endemik canlısıdır.
Kopsis buzlağı
Kopsis buzlağı (ледник Копсис, ‘Lednik Kopsis’ \'led-nik 'kop-sis\) — 13 km uzunluğu və 4 km eni olan, Antarktidanın Elsuort dağlarına daxil olan buzlaqdır. Sentinel dağlarının şimal mərkəzində yerləşmişdir.
Yerləşməsi
Kopsis buzlağı -78.05556°N, -85.26667°W koordinatlarında yerləşmişdir. Voysil zirvəsi, Qozur dağı və Paniçeri uçurumundan şimal-şərqdə, Mirovyane zirvəsindən və Embree buzlağından şimal-qərbdə yerləşmişdir. ABŞ xəritəsinə 1961-cı ildə daxil edilmişdir.
Abdulla bəy Asi
Abdulla bəy Əli bəy oğlu Fuladov — öz dövrünün ziyalısı, şair, mütəfəkkir. Əli bəy Fuladovun oğlu, İbrahim bəy Azərin kiçik qardaşı və Qasım bəy Zakirin nəvəsi.
Həyatı
Abdulla bəy Asi Əli bəy və Nənuş xanımın ailəsində 1841-ci ildə Şuşada anadan olmuşdur. Atası Əli bəy məşhur Azərbaycan şairi Qasım bəy Zakirin oğlu olmuşdur. Bundan başqa, Abdulla bəyin kiçik qardaşları İbrahim bəy Azər və Xudadat bəy Poladov da şair olmuşdur. Erkən yaşda atasını itirdiyinə görə babası Qasım bəy Zakirin himayəsində böyümüşdür. Ailə kökən olaraq Qarabağ xanları nəslindən gəlməkdədir.
İlk təhsilini Şuşa şəhərində almış, daha sonradan mədrəsədə təhsilini davam etdirmişdir.
Erkən yaşlarından şeirlər yazmağa başlamış və Azərbaycan dilindən başqa, ərəb, fars dillərində də şeirlər yazmışdır. Gəncliyində Əlişir Nəvainin əsərlərini oxumuş, bu əsərlərdən Çağatay dilini öyrənmiş və bu dildə bir neçə qəzəl də yazmışdır. Mir Möhsün Nəvvabla birgə Şuşada şairlər məclisi kimi fəaliyyət göstərən Məclisi-fəramuşanın qurucusu və aktiv üzvü olmuşdur. Bundan baqa, bir digər ədəbi məclis olan Beytüs-Səfa üzvləri və Seyid Əzim Şirvani ilə yaxından əlaqə saxlamışdır.
Şeirlərində fanatik düşüncəli insanları və feodal adətlərini kəskin tənqid etmişdir. Şeirlərinin bir çoxu dövrümüzə qədər gəlib çatmamışdır. Dövrümüzə gəlib çatanlar isə, daha çox qəsidə və mərsiyə üslubunda yazdığı şeirlərdir. Abdulla bəy Asinin şeirləri ilk dəfə Firudin bəy Köçərli tərəfindən "Azərbaycan ədəbiyyatı" əsərində yayımlanmışdır.
1874-cü ildə Şuşada vəfat etmişdir.
Əbdülkərim Əfəndiyev
Əfəndiyev Əbdülkərim Yusif əfəndi oğlu – Göyçayın Potı kəndində yaşayıb. Atası Yusif əfəndi Musa əfəndi oğlu, anası Mələknisə Hacı Əbdürrəhman əfəndi qızıdır; öncə Göyçay 2 sinifli məktəbini (1906–1911), sonra Qori seminariyasını bitirib (1914) (burada ona F.B.Köçərli şəriətdən dərs keçib); öncə Göyçay 2 sinifli məktəbində (1916), sonra Sabunçu 1-ci kişi məktəbində müəllim (1917);
Tiflis Müəllimlər İn-tu təbiiyyat-coğrafiya fak. girib (1917), ancaq ölkədəki siyasi çaxnaşmalar nəticəsində in-tu buraxaraq yenidən Sabunçuya qayıdaraq müəllimlik edib;
1918–1919-cu tədris ilində ailə işləriylə bağlı oradan çıxıb, ancaq Göyçay əvəzinə Ucara göndərilib; Göyçay rüşdiyyə (ali ibtidai) məktəbinin müəllimi (17.8.1919-dan); Göyçay XTŞ müdiri (1922).
Massimiliano Fuksas
Massimiliano Fuksas — İtaliyalı memar.
1944-cü ildə Romada doğulub. O, 1969-ci ildə Romada yerləşən Roma Sapienza Universitetini bitirib və burada özünün ilk ofisini açıb. Həmin universitetdə təlimatçı və araşdırmaçı kimi çalışan Fuksas çox universitetdə qonaq professor olaraq dərslər verib. 1994-1997 -ci illər arasında Berlin və Salzburgda şəhər planlama komissiyalarında məsləhətçi memar olaraq çalışıb. 1989-da Paris ofisini açıb. Peşəkar və şəxsi həyatını Paris və Roma arasında keçirən memar 1993-cü ildə Vyana ofisini qurmuşdur.
Berlinin şəhər inkişaf etdirmə və ətraf qoruma administrativ məclisi üzvlüyü və Salzburg Bələdiyyəsi idarə heyəti üzvlüyü vəzifəsində çalışmışdır. 1998-ci ilin iyulunda Buenos Aires Memarlıq Bienalində Vitruvio Internacional Trayectoria və 1999-cu ildə "Grand Prix d'Architecture Française" mükafatına layiq görülüb.
Ramon Merkader
Ramon Merkader (Jaime Ramón Mercader del Río; ) — ispan kommunist və NKVD agenti. Ramon Merkader 1940-cı ildə Marksist inqilabçı və nəzəriyyəçi Lev Trotskini öldürməklə məşhurlaşmışdır. Üzərindən məxfilik götürülən sənədlərdə Merkaderin NKVD agenti olduğu göstərilmişdir. Törətdiyi cinayətə görə Merkader Meksikada 20 il məhkumluq həyatı yaşadı. Həbsdə olarkən İosif Stalin tərəfindən qiyabi olaraq Lenin ordeni ilə mükafatlandırıldı. 1961-ci ildə həbsdən azad olunduqdan sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adını qazanmışdır. Merkader Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adını qazanmış SSRİ vətəndaşı olmayan 27 şəxsdən biridir.
Həyatı
Ramon Merkader 1913-cü ildə İspaniyanın Barselona şəhərində dünyaya gəlmişdir. Uşaqlıq illəri anasının Fransaya köçməsi səbəbindən burada keçmişdir. Gənc yaşlarında kommunizm ilə maraqlanan Ramon 30-cu illərdə İspaniyada fəaliyyət göstərən kommunist təşkilatları üçün işləyirdi. Göstərdiyi fəaliyyətə görə hökumət tərəfindən həbs edilsə də, həmin il İspaniyada sol koalisyanın hakimiyyətə gəlməsi gənc kommunistin həbsdə çox qalmaması ilə nəticələnir. 1936-cı ildə həbsdən çıxması İspaniya vətəndaş müharibəsinin başlaması ilinə təsadüf edir. Bu dövrdə NKVD agenti olan Nahum Etinqon ilə tanış olmuş və onun tərəfindən Moskvada agent olaraq yetişdirilmişdir.
Trotski sui-qəsdi
Stalinin əmri ilə Ramon Merkader 1940-cı ildə jurnalist adı altında Lev Trotskidən müsahibə almaq üçün Meksikaya yollanır. Əsas məqsəd İosif Stalin ilə aparılan hakimiyyət mübarizəsində məğlub olmuş və SSRİ vətəndaşlığından məhrum edilmiş Lev Trotskinin öldürülməsi idi. 1940-cı ildə Trotski bir çox Avropa ölkəsində qaldıqdan sonra Meksikaya gəlmiş və bu ölkənin paytaxtı Mexiko şəhərində sığınacaq tapmışdı. Trotski həmin vaxt Mexikoda cangüdənlərinin nəzarəti altında yaşayırdı.
Üç NKVD agenti 1940-cı ilin 20 avqust səhərində Trostkinin yaşadığı evə gəlir. Onlardan iki nəfəri binanın çöl tərəfində avtomobildə Merkaderin cinayəti törətməsini gözləyirdi və plana əsasən agentlər birlikdə hadisə yerindən uzaqlaşmalı idilər. Hazırlanmış plana görə Ramon Merkader jurnalist qiyafəsində Trostkinin otağına daxil olmalı və müsahibə alarkan anidən onu soyuq silahla öldürməli idi. Hadisələrin gedişatı plana uyğun gedir. Avtomobildən düşən Merkader cangüdənlərdə şübhə yaratmayaraq, Trotskinin evinə daxil olur və müsahibə əsasında Trotskinin başına buz baltası ilə zərbə endirir. Dərhal hadisə yerinə gələn cangüdənlər Merkaderi yaxalayırlar, binanın çölündə gözləyən digər agentlər isə Merkaderin yaxalandığını görüb hadisə yerindən uzaqlaşır və qısa zamanda ölkəni tərk edirlər.
Lev Trotski başına aldığı ağır zərbə nəticəsində hadisədən bir gün sonra vəfat etdi. Trostki hadisədən sonra Merkaderi yaxalamış cangüdənlərinə: "Onu öldürməyin, inanıram ki, bu adamın bizə danışacağı bir hekayəsi var." demişdir. Törətdiyi cinayətə görə 20 il həbs cəzası alan Roman Merkader həbs müddətini Meksikada tamamladı. Həbsdən çıxandan sonra isə bir neçə dəfə Kubaya və siyasi baxımdan bağlı olduğu SSRİ-yə səfərlər etmişdir. Həbsdən azad olunmasının ardından SSRİ qarşısında göstərdiyi xidmətələrə görə, 1961-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı ilə təltif edilir. Merkader 1978-ci ildə Kubanın mərkəzi Havana şəhərində ağciyər xərçəngindən vəfat etmişdir.
Sancı daşı
Dördkünc, düzbucaqlı formada yonulmuşdur. Bir tərəfində, mərkəzi hissədə bir-birinin arxasında duran şir və öküz təsviri, onun yuxarı tərəfindəki frizdə isə ərəb əlifbasında yazı vardır. Təsvir dörd tərəfdən zəncirvari ornamentlə əhatələnmişdir. Təsvirin əks tərəfindəki üzündə ərəb qrafikası ilə verilən yazı daşın üzərini mamır basdığından oxunmur. Qəbir daşının baş və ayaq tərəfində fantastik təsvirlər vardır. Bu tip sənduqə tipli qəbir daşları Orta əsrlər üçün xarakterikdir.
Xalq arasında bu qəbir daşı ilə bağlı olan rəvayətə görə müəyyən xəstəliyi, yaxud istəyi olan insanlar bu daşı ziyarət edir, arzularının yerinə yetirilməsi üçün dilək tuturlar. Nadir sənət əsəri olan bu qəbirüstü sənduqəni XVI-XVIII əsrlərə aid etmək olar.
Hovard Baskervil
Hovard Baskervil (tam adı: Hovard Konklin Baskervil, ; ) — Təbrizdəki Amerikan Memorial Məktəbinin (presviteriyan missiya məktəbi) amerikalı müəllimi. O, Məşrutə hərəkatı zamanı konstitusiya uğrunda apardığı mübarizə zamanı qətlə yetirilmişdir. Hovard "İranın amerikalı Lafayeti " adlandırılır.
Fredrik Ceymson
Fredrik Ceymson (14 aprel 1934) — Amerika ədəbi tənqidçisi və marksist siyasi nəzəriyyəçi. Mədəni cərəyanların müxtəlif cəhətlərdən tənqid olunması ilə məşhurdur. O, postmodernizmi kapitalizmlə bağlı bir ədəbi cərəyan saymışdır. Onun ən məşhur əsərləri bunlardır: "Postmodernizm: Sonrakı Kapitalizmin mədəni məntiqi", "Siyasi təhtəlşüur", "Marksizm və forma".
Senna marilandica
(Senna marilandica) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Fredrik Ceymson
Həyat və yaradıcılığı
Klivlenddə anadan olmuşdur. Təhsilini bitirdikdən sonra Avropaya səyahət etmiş və sonradan Amerikaya qayıdıb doktorluq dərəcəsi almışdır.
Hovard Baskervil
Cənubi Azərbaycandakı fəaliyyəti
1907-ci ildə Hovard İrana missioner fəaliyyətinə gəlmişdir. O, Təbrizdəki missioner məktəbi olan Amerikan Memorial Məktəbində işləməyə başlamış, tarix, ingilis dili və coğrafiya elmlərini tədris etmişdir. O, həmçinin qızlarla oğlanların birlikdə təhsil aldığı məktəbdə tennis və at sürmə peşəsini də tədris etmiş və şagirdlərə "Venesiya tacirləri"ni əsərini öyrətmişdir.
Fredrik Ceymson
Həyat və yaradıcılığı
Marksizm, strukturalizm, postmodernizmlə bağlı əsərləri vardır.
Anthemis tricornis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Fredrik Ceymson
Həyat və yaradıcılığı
F.Ceymson Çin ədəbi tənqidinə də təsir etmişdir.
Hovard Baskervil
Cənubi Azərbaycandakı fəaliyyəti
1909-cu ildə İranda konstitusiya inqilabı gedən zaman o, konstitusiyalı demokratiyanı müdafiə etmək üçün könüllü qüvvələr toplamaq qərarına gəldi. Təbrizdəki amerikan konsulu Uilyam F. Doti onu bu işdən çəkindirməyə çalışsa da, Hovard yüz nəfərdən ibarət dəstə düzəldərək Qacar royalistləri tərəfindən mühasirəyə alınan Təbriz şəhərinin mühasirədən azad edilməsi üçün döyüşdü. Bir qrup şagirdlə şəhəri mühasirədən çıxarmaq üçün etdiyi hücum zamanı Məhəmmədəli şahın ordusu tərəfindən snayper atəşi ilə qətlə yetirildi. Öldürülən zaman Hovardın 24 yaşı var idi. thumb|[[Təbrizdəki amerikan qəbirstanlığında Baskervilin başdaşı.]]
Hovardın dəfn mərasiminə minlərlə azərbaycanlı qatılmış və o, insanlar tərəfindən qəhrəman kimi qəbul edilmişdir. Hovard Təbrizdəki xristian qəbirstanlığında dəfn edilmişdir. Hovardın ölümündən 5 gün sonra Təbriz royalistlər tərəfindən ələ keçirilmişdir.
Dəfn mərasimində çıxış edən Həsən Tağızadə bu sözləri demişdi: Gənc Amerika gənc Barkervillin timsalında gənc İran konstitusiyasına öz qurbanını verdi.
Təbriz xalçaçıları Hovardın Amerikada yaşayan anasına göndərilməsi üçün üzərində onun şəkli əks etdirilən xalça toxusa da, bu xalçanı Amerikaya göndərmək mümkün olmadı. Xalça Hovardın cəsarəti və qurbanlarına həsr edilmişdi.
Xatirəsi
thumb|Təbriz xalçaçıları tərəfindən hazırlanmış və üzərinə Baskervilin şəkli həkk olunmuş xalça. ABŞ-İran münasibətlərinin ən pis olduğu dövrlərdə belə Hovard Baskervillin xatirəsi istisna olaraq qalmışdır. 1979-cu il girov böhranı zamanı münasibətləri yumşatmaq üçün bir qrup amerikalı ruhani İranı ziyarət etmişdi. Qrup məscidi ziyarət edən zaman ortayaşlı bir iranlı ayağa qalxmış və "bu günki amerikan baskervilləri haradadır?" deyə qışqırmışdı.
Hovardın xatirəsi bir çox İran millətçisi tərəfindən mütəmadi olaraq yad edilmişdir. Onun adı küçələrə və məktəblərə verilmişdir. }} İnsanlar sərbəst formada onun məzarını ziyarət edirlər. Özünü "sehirli heyran" olaraq təqdim edən bilinməyən şəxs onun məzarının üzərinə sarı qızılgül əkir. Təbrizdəki Konstitusiya Evində onun büstü vardır. Büstün üzərində "vətənpərvər və tarixin yaradıcısı" sözləri yazılmışdır.
Gavur arxı (Qarabağ)
Gavur arxı — Qarabağda qədim suvarma kanalı. Müasir ədəbiyyatda Govur arxı kimi də yazılır. Mənbəyini Araz çayından götürür və Beyləqan ərazisindən keçib Ağcabədidəki Qarqar çayına qovuşur. Mənbələrdə adı "Barlas" kimi çəkilmişdir. Sovet hakimiyyəti illərində təmir etdirilən bu suvarma kanalı Orcankidze kanalı adlandırılmışdır.
Gavur arxının adının yaranması ilə bağlı bir neçə rəvayət mövcuddur: deyilənlərə görə bu arxı gavurlar çəkmişlər. Gavurlar — islam dinini qəbul etməyənlərə, kafirlərə verilən addır.
Gavur arxının tarixi
Tarixçi Seyid Əli bin Kazım göstərmişdir: "Araz çayından iki böyük arx çəkilmişdir. Bunlardan biri Oltan (Varsan) şəhərinin xarabalarına paralel olan Beyləqan arxıdır ki, bu arx Aran səhrasının ortasına kimi davam edir. İkinci arxa gəldikdə o, Arazın cənubunda Oltan şəhəri yaxınlığından başlanaraq Muğan səhrasında qədim dövrlərdə mövcud olub sonralar qurumuş Xərəncu arxı ilə birləşmiş və onu təzələmişdir. Bu arxın uzunluğu 15 (70 km), Beyləqan arxının uzunluğu 6 ağacdan (36 km) ibarət olmuşdur. Cənubda olan arx Barlas adlanırmış".
Həqiqət hər karı bunun yaxşıdır. Amma fərasəti həqqən yaxşıdır. Kövdər arxı, Arasbarın nəqşidir. Hər yerdə əhvalı olunur təqrir…
Bərolasdı adı olanda məmur Sonra Kövdər arxı olubdur məşhur Çingizədək abad idi bedəstur O viranə qıldı, çaldırdı nəfir.
XIV əsrin axırlarında Əmir Teymurun Qarabağda quruculuq işləri aparması, ilk növbədə Beyləqana su arxı çəkdirməsi burada təsərrüfatın daha da inkişafına səbəb oldu. Ov əsnasında xarab olmuş qədim kanala rast gələn Əmir Teymur onun təmizlənməsi barədə göstəriş verir və kanal bir ay ərzində bərpa edilip, istifadəyə verilir. Bu kanal öz başlanğıcını Araz çayından (Köşk-i Cankeşi adlı yerdən) alıb Beyləqanda Sərcəbil adlı yerdə Pir-Kəmər məzarı yaxınlığında qurtarırdı. Uzunluğu təxminən 69–70 km (10 fərsəng) olan həmin kanal Əmir Teymurun göstərişi ilə soyunun şərəfinə "Bərlas nəhri" adlandırılır. Qarabağın dağlıq və dağətəyi əraziriləri heyvandarlığın inkişafı üçün geniş imkanlar açırdı. Qarabağ öz ipəyi ilə də məşhur idi. Səyyah İohann Şiltberqer Qarabağda Kür çayının sahillərində dünyada ən yaxşı ipəyin istehsal olduğunu yazır.
Tarixçi Şərəfəddin Əli Yəzdi "Zəfərnamə" adlı əsərində Bərlas arxı (Gavur arxı) Haqqında yazır: "...Keçmiş məliklər Araz düzünün ərazisində həmin çaydan böyük bir arx çəkmişdilər və uzun müddət ərzində dolub-boşalaraq tamamilə silinmişdi (xarab olmuşdu). Ov zamanı kama çatmış Sahibqiranın (Əmir Teymur Barlasın) diqqəti ona yönəldi. Padşahanə hümmət ilə o arxın yenidən qazılmasını lazım bildi. Bu məqsədlə Araz çayın keçdi və həmin nəhrin qazılması (təmizlənməsi) barədə fərman verdi. Əlahhəzrətin işarəsinə əsasən tavacılar onu əmirlər və qoşun əhli arasında böldülər. Bir ay ərzində 10 fərsəxdən yuxarı (təx. 70 km) uzunluğu olan arx elə qazıldı ki, orada qayıq sürmək mümkün idi. Həmin arxın Arazdan başlayan mənsəbində Cənkeşi köşkü kimi tanınan bir yer var, sonu isə Sərcəbil adlı yerdə qurtarır. Həmin arx "Bərlas nəhri" adlandı. Həmin sudan çoxlu kəndlər, dəyirmanlar, bağlar, bostanlar abadlaşdı. Hümayunun əsas vaxtı və günləri, əvvəlki hissələrdən və hekayələrdən göründüyü kimi həmişə səfərlərdə və çətin yürüşlərdə... keçdiklərinə baxmayaraq abadlığa aid məsələlərdə də hər ölkədə elə müxtəlif işlər görmüşdür ki, məzkur nəhrin qazılması onların müqabilində kiçik bir işdir".
Mirzə Camal Cavanşir Qarabağinin göstərdiyinə görə, Beyləqanın ətrafındakı əkin və bağ yerləri Gavur arxı vasitəsilə suvarılmış. Bu arxın adı qədim tarixlərdə Barlas imiş, indi isə Gavur arxı adlanır.
Gavur arxının işlənməsi
XIX əsrin 60-cı illərinin sonunda Əhməd bəy Cavanşir Vərəndə sahəsinin murovu vəzifəsinə təyin edilir; bu zaman o, həm də taxıl yerlərini sulamaq üçün Arazdan su çıxartmaq işi ilə də məşğul olurdu. Uzun əziyyətdən sonra Əhməd bəy 8 verst uzunluğunda bir arx qazdırır və onu Mil düzündəki qədim Gavur arxı ilə birləşdirir. Azərbaycanı Rusiya sənayesinin xammal mənbəyinə çevirməyə çalışan çar hökuməti heç bir vəsait sərf etmədən yerlərdə suvarma işlərini yaxşılaşdırmağa və beləliklə də çoxlu xammal əldə etməyə çalışırdı. Ona görə Qafqaz canişinliyi idarəsi hələ XIX əsrin 60-cı illərinin axırlarında Mil düzündəki suvarma işlərini qaydaya salmaq üçün bir neçə dəfə xüsusi komissiyalar göndərmişdi. Lakin tərkibində hətta hollandiyalı suvarma mütəxəssisləri də olan bu komissiyalar heç bir qəti tədbir görə bilmədilər. Çünki bu layihələrin həyata keçirilməsi "külli miqdarda xərc tələb edirdi". Qarabağın yerli bəydəri də Gavur arxını "...arx və arxın suvardığı bütün torpaqların 99 il ancaq onların istifadəsində" qalması şərti ilə bərpa etmək istəyirdilər. Lakin onların da cəhdi heç bir nəticə vermədi. Nəhayət, 1866-ci ildə Əhməd bəy, Zərgər, Dilağarda, Yağləvənd və Şahsevən camaatının köməyi ilə cüzi bir məbləğdə və hökumətlə heç bir formal əlaqə yaratmadan həmin arxı qazdırmağa başladı və Arazdan çıxarılan suyu məşhur Gavur arxı ilə birləşdirmək kimi çətin bir məsələni həll etdi. Şair və tarixçi Mir Mehdi Xəzani şeirlərində Əhməd bəyi tərifləmişdi.
Əhməd bəyin sonrakı məktublaşmalarından aydın olur ki, hökumət Əhməd bəyin təcrübə və təşəbbüsünu nəzərə alaraq, göstərilən kanalı yenidən bərpa etmək üçün daha bir təşəbbüs göstərdi və bu məqsədlə 1879-cu ildə xüsusi bir komissiya Əhməd bəyin iştirakı ilə Mil düzünü yoxladı. Komissiya Əhməd bəyin və mühəndis Bexmanın fikri ilə razılaşaraq Gavur arxını bərpa etməyi qərara aldı. Bu məqsədlə 1881-ci ildə plan layihəsi hazırlandı. Lakin bu layihə kağız üzərində qaldı. Suvarma məsələsi ətrafında gedən məktublaşmalar göstərir ki, Əhməd bəy su təsərrüatı sahəsində böyük təcrübəyə malik idi. Əhməd bəyin öz mülkündə qazdırdığı kəhrizlər də suvarma sahəsində çalışan bir çox tədqiqatçıların nəzər-diqqətini cəlb etmişdi. 1883-cü ildə Əhməd bəyin qonağı olmuş mühəndis Veys fon-Veyssenqof yazır ki, "Qarabağ mülkədarı Əhməd bəy Cavanşir uzun illər boyu apardığı müşahidələrin nəticələri və qazandığı təcrübə ilə məni tanış edərək, qazdırdığı kəhrizləri ətraflı surətdə tanış olmağa mənə imkan yaratdı".
Gavur arxı haqqında rəvayətlər
Bir rəvayətdə söylənir ki, bir gün gavurların şahı Şirvan şahının qızını görub ona aşiq olur. Ona elçi göndərir. Şirvan şahı qızını gavurların şahına vermək istəmir. Amma onun güclü olduğunu görüb qızı ilə məsləhətləşir. Qiz deyir: - Ata, sən bir şərtlə razılıq ver ki, qoy gavurların şahı Araz çayından bir arx çəksin, bostan əkib həmin arxın suyu ilə sulasın. Barından bir qarpız gətirib kəssin və öz əli ilə ilə bir dilim də mənə versin. Ondan sonra ona ərə gedərəm.
Elçilər qayıdıb şərti şaha çatdırırlar. O, qızın gözəlliyi qarşısında heç nə deyə bilmir və razı olur.Böyük çətinliklə su arxı çəkirlər. Şah öz əli ilə burada bostan əkir. Bar verəndən sonra gavur şahı böyük bir qarpız götürüb qızın yanına gəlir. Şah qızı deyir: - İndi vədimizə tam əməl etməlisən. Bu qarpızı öz əlinlə kəsib bir dilimini mənə verməlisən.
Gavur şahı tez qarpızı kəsir. Həmin an da heyrətindən yerindəcə donur. Qarpızın içindən qırmızı qan fışqırmağa başlayır. Qız deyir: - Ey şah, gör sən necə zülmkarsansa özün becərdiyin bostanın qarpızından da qan tökülür. İndi de görüm mən sənə necə ərə gedə bilərəm?
Gavurların şahı bir söz deməyib geri qayıdır. O vaxtdan da bu arx "Gavur arxı" adlanmağa başlayır.
Qotika (memarlıq)
thumb|250px|[[Reyms kafedralının qərb fasadının görünüşü, Fransa.]] Qotika — german qəbiləsi qotların adından götürülmüşdür) — Qərbi Avropa ölkələrinin bir çoxunda yayılmış 12-13-cü əsr memarlıq üslubudur.
Yüksəklərə millənən memarlıq formalarının üstünlük təşkil etməsi ilə, çatma günbəzləri olan daş karkasın səciyyəvi konstruktiv sistemi ilə, daş üzərində naxışların, heykəllərin bölgüsü ilə, rəngli şəbəkələrin istifadəsi ilə xarakterizə olunur. Karkas strukturlu yüngül, yuxarıya doğru ucalan tikili, heykəltəraşlıq dekorunun və vitrajın mövcudluğu
Anakreontizm
Anakreontizm lirik növə aid cərəyanlarda biridir. Adını qədim yunan şairi Anakreontdan almışdır. Anakreont vəzninin davamçıları məhəbbət və şərab mövzularına üstünlük verirdilər. Müasir dövrdə bu cərəyanın nümayəndələri vəzni saxlamasalar da Anakreontun mövzularını davam etdirirlər.
Nümayəndələri
XVII əsr İngiltərə ədəbiyyatında bu cərəyan mövcud olmuşdur. Nümayənələrindən biri də Tomas Mor olmuşdur. Dini anakreontizm adlanan bir qolu da mövcuddur.
Laçın yurdu (jurnal)
"Laçın yurdu" — Ədəbi-bədii publisistik jurnal. Jurnal 2010-cu ildə Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçib, 2011-ci ildən nəşr edilir və rübdə bir dəfə işıq üzü görür.
Məzmun
Jurnalda laçınlı şəhidlər, ziyalılar, tarixi şəxsiyyətlər, elm, mədəniyyət, incəsənət adamları, veteranlar, idmançılar, Laçın rayonunun işğal altında olan kəndləri, tarixi abidələri, mədəniyyət nümunələri haqqında məlumatlar, publisistik məqalələr, xatirə yazıları, şeirlər və ədəbi düşüncələr dərc olunur.
Jurnalın əsas rubrikaları
thumb|200px|right|Laçın yurdu jurnalının ilk sayı
"Laçın toponimləri", "O kənd bizim kəndimizdi", "Nəsr", "Publisistika", "Poeziya", "Kitab rəfi", "Araşdırma", "Ovqat", "Münasibət", "Axtar babaları", "Şəhidlərimiz", "Qazilərimiz", "Sənətçilərimiz", "Ziyalılarımız", "Kimlər keçdi bu dünyadan", "Dünya ədəbiyyatı" və s.
Jurnalın dizaynı
Jurnal ilk sayından başlayaraq hər nömrəsinin cildində rayondakı tarixi abidələrin fotosunu çap edir
Redaksiya heyəti
Knyaz Məmmədov, İlham Qəhrəman, Ələmdar Şahverdiyev, Tamxil Ziyəddinoğlu, Mütəllim Həsənov, Fəxri Uğurlu, Taleh Şirinov, Yusif Mirzə, Fəxrəddin Şahsuvarov və Orxan Cəbrayılov.
Qeydiyyat
Jurnal 16.03.2010-cu il tarixdə Azərbaycan Respublikasının Ədliyyə Nazirliyində 3133 №-li reyestrlə qeydiyyatdan keçmişdir. VÖEN:1401771462
Türkeş nekropolu
Tarixi
Nekropol su kəməri çəkilərkən dağıdılmışdır. Qəbirlər daşqutu tiplidir. Onların yanları yastı sal daşlarla qurulmuş, üstü isə eyni tipli daşlarla qapadılmışdır. Qəbirlərin içərisində çürümüş skelet qalıqlarının olduğu müəyyən edilmişdir. Nekropoldan aşkar edilən keramika məmulatı 1–2 əsrlər üçün xarakterikdir.
Həsən İbn Rza Şirvani
Həsən İbn Rza Şirvani - XVIII əsrdə yaşamış məşhur Azərbaycan əczaçısı və "Siracüt-tibb" ("Tibbin çırağı") əsərinin müəllifi
Həyatı
Həsən İbn Rza Şirvani XVIII əsrdə yaşamış məşhur Azərbaycan əczaçısı və "Siracüt-tibb" ("Tibbin çırağı") əsərinin müəllifidir. Fars dilində yazılmış bu məşhur əsərdə yüzlərlə dərman nüsxələri göstərilmişdir. "Siracüt-tibb" orta əsr Azərbaycan əczaçılarının stolüstü kitabı olmaqla yanaşı, qonşu Şərq ölkələrində də məşhur idi.
Məngənə
Məngənə — hissələrinin emalından tərpənməz bərkidilməsi üçün tətbiq olunan tərtibat. O, əsasən aralarında hissə bərkidilən tərpənməz və hərəkətli dodaqlardan ibarətdir. Dodaqların üzərinə yeyilmənin qarşısını almaq üçün əlavə olaraq emal olunan hissəyə uyğun formaya malik xüsusi lövhələr bərkidilir.
Məngənə həm əl işlərinin (yivaçma, mişarlama, bülövləmə, təmizləmə), həm də dəzgahlarda (burğulama, frezləmə) aparılan əməliyyatların yerinə yetirilməsində geniş tətbiq olunur. Dəzgahlarda tətbiq olunan məngənələr yüksək dəqiqliyi, sərtliyi ilə fərqlənir. Məngənələrdə bərkitmə üçün lazım olan güc həm tənzimləyici vintin köməyi ilə əl ilə, həmçinin hidravlik ötürmədən istifadə etməklə yaradıla bilir. Şəkildə göstərildiyi kimi, məngənədə bərkidilmiş hissəni dəzgahın işçi sahəsində müəyyən bucaq altında döndərməklə onun bir çox səthlərini mexaniki emal etməyə şərait yaradılır.
Boruların emalı üçün verilmiş ölçüyə sazlanabilən xüsusu boru məngənələrindən istifadə olunur. Onun üstün cəhəti ondan ibarətdir ki, burada yumşaq materialdan olan boruların deformasiya olunmadan emalını aparmaq olur.
Stendal
Həyatı
1783-cü ildə Qrönoblda dünyaya gəlmişdir. Vəkil ailəsində doğulmuşdur. 7 yaşında ikən anasını itirən S. humanist və respublikaçı olan babasının himayəsində böyümüşdür. 1799-cu ildə həribi nazirlikdə qulluğa girmiş, I Napaleonun İtaliya safarind(1800) iştirak etmişdir.1806–14 illərdə intendant kimi Napaleonunir sıra hərbi səfərlərində, o cümlədən Rusiyaya yürüşündə iştirak etmiş, Moskvanın yandırılmasının, Borodino düyüşünün fransız ordusunun Rusiyadan qaçmasının şahidi olmuşdur. Napaleonun süqutundan sonra İtalyaya getmiş, karbonarlar hərəkatının rəhbərləri ilə əlaqə saxlamış, italyan romantikləri ilə yaxınlaşmış, 1821-ci ildə Fransaya qayıtmış, ədəbi həyatda fəal iştirak etmişdir.
1814-cü ildə Milana köçmüşdür. Stendalın 200-dən çox ədəbi təxəllüsü olmuş, lakin Stendal (alman sənətşünasir Vinkelmanın doğulduğu kiçik şəhər) təxəllüsü ilə məşhurlaşmışdır. Bir sıra əsərləri ölümündən sonra nəşr olunmuşdur. İlk əsərləri musiqiyə aid olmuşdur. Stendalın ədəbi yaradıcılığı fransız tənqidi realizminin ilkin mərhələsidir: "Roma, Neapol, Florensiya(1817)", "Məhəbbət haqqında(1822)" Rasin və Şekspir (1823–1825) " və s. kitablarında idealist esstetikaya, ədəbi ehkamlara, incəsənatin ictimai vəzifəsini,
realizmi, təbiiliyi və hayatiliyi mudafiə etmişdir. S. romanlarında xüsusilə məşhur " Qırmızı və Qara" romanında burja cəmiyyətinin ictimai və əxlaqi çürüklüyü, Fransa burja inqilabından sonrakı ictimai həyat, mutərəqqi, inqilabi qüvvələrlə irtiça arasındakı mübarizə əksini tapmışdır. Həm kohnə mürtəci qüvvələrin nifrəti və yeni burja qaydalarının amansızlığı ilə qarşılaşan yeksək təbiətli, bacarıqlı, ehtiraslı gənc nəsil bu mübarizədə çox vaxt məğlub olmuşdur.
Əsərləri
Romantizm dövründə yaşamış Stendalın realist əsərləri kifayət qədər qiymətləndirməmişdi. Stendalın əsərləri özündə ironiyanı, psixoloji və tarixi təsvirləri birləşdirir.