cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kondensatorların növləri
Plastik Film kondensator
Plastik film kondensatorlarda kağız yerinə plastik bir maddə istifadə edilir. Bu plastik maddələr:Polistren, poliester, polipropilendən olur.Həssas tutumlu olaraq istehsalı həyata keçirilir. Geniş olaraq filtr-süzgəc dövrələrin də istifadə edilir. İstehsal şəkli kağız kondensatorların eynisidir
Mikalı kondensator
Mika, keçirici sabiti çox yüksək olan və çox az itkili bir elementdir. Bu xüsusiyyətlərindən dolayı da, yüksək tezlik işlərində istifadə edilməyə uyğundur. Mika təbiətdə 0.025 mm qədər nazik təbəqələr halında olur. Kondensator istehsalında də bu mikalardan istifadə olunur. İki növ mikalı kondensator var:
Bu cür kondensatorlarda mikanın iki üzünə gümüş sürtülür. Yaradılan kondensatora xarici əlaqə elektrodları lehimlənərək şam və ya qatran gövdə içərisinə yerləşdirilir.
Gümüş suyuna çəkilmiş çox incə olduğundan, bu şəkildə istehsal edilən kondensator böyük cərəyanlara dözmür. Böyük cərəyanlı dövrələr üçün, mika üzərində alüminium folqa örtüklü kondensatorlar istehsal edilir. Mikalı kondensator tənzimlənən (trimmer) olaraq da istehsal edilir.
Keramik Kondensatorlar
Keramikin sabiti çox böyükdür. Bu səbəblə, kiçik həcmli böyük tutumlu keramik kodensatorlar istehsal edilir. Ancaq, keramika kondensatorların tutumu, istilik, tezlik və gərginlik ilə 20%-ə qədər dəyişdiyindən, sabit tutum tələb edən işlərdə istifadə etmək olmaz. Amma, tezlik həssaslığının əhəmiyyətli olmadığı qoşulma-ayırma(on-off)  kondensatoru olaraq və isti mühitlərdə istifadə edilməyə  uyğundur right|thumb| Dielektrik - hər birinin A sahəsi olan elektrodlar arasına yerləşdirilir
Elektrolit Kondensatorlar
Elektrolit kondensatorlarda dielektrik maddə olaraq turşu bor məhlulu və ya bor elektrolitlər olur. Keçirici lövhələr isə alüminium və ya tantal lövhələrdir. Elektrolit kondensatorlar, ikiqütblü və ya qütbsüz olaraq istehsal edilirlər. Qütblü olan kondensatorlar DC dövrələrə bağlanarkən müsbət və mənfi tərəflərə diqqət edilməlidir. Səhv aparılan əlaqələrdə anodda olan oksid təbəqəsi metal səthi qısa dövrə edib, yüksək temperatur əmələ gəlməsinə və kondensatorun partlamasına yol aça bilər. Elektrolit kondensatorlar mayeli tip və quru tip olaraq ikiyə ayrılır. Mayeli tip elektrolit kondensatorlar yalnız DC dövrələrdə istifadə edilər, müsbət lövhə olaraq alüminiumdan olan kondensatorlardır. Bu tip kondensatorlara DC cərəyan tətbiq edildikdə, müsbət lövhə üzərində keçirici bir oksid təbəqəsi olaraq dielektrik kimi davranır. İbarət olan bu təbəqə çox nazik olduğundan kondesatorun tutumu  yüksək olur. Quru tipli elektrolit kondensatorlarda isə elektrolit maye əvəzinə bura bor məhluluna salınmış kağız və ya parça istifadə edilir. Elektrolit kondensatorlarda olan elektrolit  mayesi hədsiz istilik nəticəsində qurumaqa  başladığından, kondensatorun  tutum dəyəri düşər və bu vəziyyət həssas sxemlərin iş sistemində qəzalara səbəb ola bilər
Sayda (şəhər)
thumb|Şəhərin dənizdən görünüşü Sayda (, Sayda — hərfi mənası «balıqçılıq»), qədim zamanlarda isə Sidon (fin. 𐤑𐤃𐤍, qədim yunan dilində Σιδών) — Livanın üçüncü ən böyük şəhəridir. Aralıq dənizi sahilində yerləşir. Sur şəhərindən 25 mil şimalda, Beyrutdan isə 30 mil cənubda yerləşir.
Bu şəhər Livanın paytaxtıdır. Həmçinin qədim Finikiya şəhərlərindən biri olmuşdur. X-IX əsrlərdə ən ticarət şəhərlərindən biri olmuşdur. Bibliya kitabında Xanaana adı kimi adı çəkilir. Bu şəhərin şərəfinə Avropanın Yupiterdəki sputniki belə adlanır.
Tarixi
thumb|Orta əsrlərdə Sidon Sidon qədim zamanlardan məskunlaşmışdır. Burada arxeoloji qazıntılar zamanı Sidon II daş heykəli, aşyol mədəniyyətinə məxsus ləvazimatlar tapılmışdır. Bura Finikiyanın ən qədim şəhəridir. XII əsrdə Fələstin tərəfindən işğal olunub, ancaq tez bir zamanda işğaldan azad olub. Burda o cümlədən də Finikiya limanında böyük aralıq dənizi ticarət imperiyasını əsası təşkil edirdi. Tir şəhəri Sidon şəhərinin əsasında yaranmışdır. Tir şəhəri böyüyərək axrıncı illərdə ən böyük Finikiya şəhəri olmuşdur. 677c- ci ildən assiriya çarı Asarxaddan dövründən sonra finikiyalılar Sidon şəhərini süquta yetirdi və onun yerində Tir şəhəri yarandı. Şüşə və boya istehsalı hələ finikiyalıların dövründə məşhur idi. Boyanın müxtəlif rəngini almaq üçün Murex trunculus xərçəngindən istifadə edirdilər. 1855-ci ildə Eşmunazar II çarının lahiti tapılır. Lahitin qabında yazıdan bilinib ki, bu finikiyalı çara məxsusdur. Ehtimal olunur ki, o b.e.ə.V əsrdə yaşayıb. Onun anası Atart xalqının kahini və sidon kraliçası olub. Bu yazıalrdan məlum olub ki, o dövrün Allahları Eşmun, Baal-Sidon olubdur.
Xristianlar dövründə assuriyalılar, vavillər, misirlilər, yunanlar və romalılar yaşayıblar. Yunis Xristos və Müqəddəs Pavel bura tez-tez gəlirdilər. Şəhər son dövrlərdə ərəblər, tükrlər tərəfindən işğal olunub. Başqa fin şəhərləri kimi Sidonda müharibələr zamanı dağılmışdır. B.e.ə. 351-ci ildə iran epoxası dövründə Artakser III çarı, 333 ildə isə Makedoniyalı İsgəndər tərəfindən işğal olunub.
Müasir dövrdə
Birinci dünya müharibəsindən sonra Sayda Lebanon mandatına əsasən Fransya verilir. İkinci dünya müharibəsi zamanı şəhər Lebonan britaniya başçıları Fransaya uçur və müharibə dövrü ərzində Lebanon əsas şəhəri sayda hesab edilir.
1948-ci ildə Fələstinlilərin sürgünü zamanı fələstinli əsirlərin Saydaya gətirilirdi. Bu əsirlərin bir hissəsi isə Lebonanda Ein el-Hilvey və Mieh-Miehə aparılırdı. Əsirlər zamanla Sayda da yaşayan yerli əhali ilə ünsiyyətə yaradır və demək olar ki, onlarda qonşuluq yaranmağa başlayır.
Sayda 10000 miqrantlardan ibarət olan balaca balıq kəndi idi. Ancaq sürətli inkişafı nəticəsində 2000-ci ildə onun əhalisi 65 min nəfər olmuşdur. Şəhərin genişlənərək meqapolisə çevrilmişdir ki, artıq burada meqapolislə birlikdə 200 min əhali məskunlaşmışdır. Balaca çay kənarında yaranan bu şəhər hal-hazırda buğda, tərəvəz, meyvə və s. sitrus xüsusilə banan əkilir. Hər səhər balıq tutularaq təzə balıqları bazara çıxarılıb satılır.
Süngərlər
Dənizdə və şirin sularda yaşayırlar. Dənizin dibində oturaq həyat kecirirlər. 5000 növü məlumdur. Xəzər dənizdə 3 forması olan bir növü vardır.
Ontogenez
Ontogenez (:  – varlıq + ) — yaranma, doğulma.
Ümumi məlumat
Hər bir canlının dünyaya gəldiyi vaxtdan ölənə qədər keçirdiyi dövr postnatal ontogenez adlanır. Ontogenezin mənası fərdi inkişaf deməkdir. Cinsiyyətli çoxalan orqanizmlərdə fərdi inkişaf-ontogenez mayalanmış yumurta hüceyrəsindən-ziqotdan başlayır. Bu insanda yumurta hüceyrəsinin mayalandığı andan başlayaraq orqanizm ölənədək davam edir. Ontogenezi 2 dövrə bölmək olar:bətndaxili dövr və bətnxarici dövr-postembrional inkişaf.
Orqanizm nəsillərinin əmələ gəlməsində iştirak edən cinsi hüceyrələrdir. Bunlar kişi cinsiyyət hüceyrəsi spermatozoid və qadın cinsiyyət hüceyrəsi yumurtahüceyrədən ibarətdir. Kişi və qadın cinsiyyət hüceyrələri mənsub olduğu orqanizmin bütün irsi əlamətlərini özündə gəzdirən hüceyrələrdir. Cisiyyət hüceyrələri meyoz yolla çoxalır. Mayalanmış yumurtaya ziqota deyilir. Hamiləlik dövrü 280 gün və ya 10 qəməri ay olur. Hamiləlik dövrü əsasən ilk günləri qadın çox diqqətli, məsuliyyətli olmalıdır, həyat rejiminə, gigyenasına, qidalanmasına çox ciddi fikir verməlidir. Bu dövrdə qadın spirtli ickilərdən, siqaretdən, narkotok maddələrdən müxtəlif kimyəvi preparatlardan, dərmanlardan və kosmetik maddələrədən qəti istifadə etməməlidir. Rüşeymin inkişaf etdiyi 8 həftə ərzində əsas orqanlar əmələ gəlir.
Məlumdur ki, fərdi inkişaf orqanizmin genotipi ilə idarə olunur. Genlər valideynlərdən övladlara cinsiyyət hüceyrələri ilə keçir. Genlər müəyyən zülalların sintezini təmin edir. Əlamətləri yaradan isə 20 cür amin turşusunun müxtəlif uzlaşmaları sayəsində həddən artıq mövcud olan müxtəlif zülallardır. Canlıların bir-birindən müxtəlif əlamətləri ilə fərqlənməsi əsasən zülal tərkibinin müxtəlifliyi ilə müəyyənləşir. Zülalların sintezini idarə edən genlər isə xromosomların tərkib hissələrini təşkil edən DNT molekullarının müəyyən sahələrindən ibarətdir. Deməli, fərdi inkişaf və onun bütün mərhələləri orqanizmin genotipində proqramlaşmışdır. Mayalanmış bir yumurta hüceyrəsi elə böyük potensial imkana malikdir ki, ondan gələcək tam bir orqanizmin bütün toxumaları, orqanları və sistemləri meydana gəlir, lakin bu imkanlar tədricən realizə olunur. Əgər genotipini təşkil edən genlərin hamısı eyni zamanda fəaliyyətə gəlmiş olsa, onda gərək ziqotdan bir anda yetkin bir orqanizm meydana gələydi, lakin genlər tədricən fəaliyyətə keçərək fərdi inkişafın bütün mərhələlərini idarə edir. Fərdi inkişaf genlərin fəaliyyətindən asılı olmasına baxmayaraq, xarici mühit şəraitinin bu prosesdə böyük rolu vardır. Bir virus, bir bakteriya və başqa bir mürəkkəb canlı öz böyüməsi və inkişafı üçün lazım olan maddələri tapmasa, o dünyaya gəldiyi anda məhv olar. Orqanizmlər həmin maddələri xarici mühitdən alır. Xarici mühitdə çoxlu miqdarda müxtəlif maddələr mövcuddur. Bunlardan hansılarının istifadə olunmasını da genlər idarə edir. Südlü inək öz nəslinə bol süd verməyi təmin edən genləri keçirir, lakin bu genlərin funksiyasının realizə etmək dərəcəsi yemin miqdarı, keyfiyyəti, bir sözlə, bəslənilmə şəraitindən asılı olaraq dəyişir. Eyni genlər şəraitindən asılı olaraq həm çox, həm də az süd əmələ gətirə bilir.
İlkin diferensiasiya
thumbnail Məlumdur ki, heyvanlarda ilkin morfoloji diferensiasiya yumurtanın sitoplazmasının quruluşu və onun xarici qatı ilə (kortekale) müəyyənləşir. Məs, bəzi amfibilərdə və onurğasızlarda nüvəsi çıxarılmış yumurta hüceyrəsi aktivləşdirildikdən sonra blastula mərhələsinə qədər inkişaf etmək qabiliyyətini saxlayır. Korteks funksional olaraq diskretdir. Onun animal zonasından ektoderma, "boz oraqvarı" zonasından mezoderma və vegetativ zonasından entoderma inkişaf edir. Deməli, yumurta hüceyrə mayalanmaya qədər differensə olunmuşdur. Mayalanmadan sonra yumurtada daha dəqiq və incə diferensiasiya aşkar olunur. Bu da rüşeymin ilk mərhələdə inkişafını determinə edir. Mitoz bölünmədən meydana çıxmış blastomerlər eyni genoma malik olur, lakin korteks sahəsinin və sitoplazmanın miqdarına görə eyni olmur. Bunun nəticəsində blastomerlər müxtəlif tərkibli sitoplazmaya malik olur. Elə ona görə də müxtəlif sitoplazma tərkibli blastomerdə eyni genlər yox, müxtəlif genlərin fəaliyyəti tənzim olunur və bununlada diferensiasiya baş verir. Deməli, diferensiasiya prosesində nüvə və sitoplazma qarşılıqlı əlaqədə olur və bu zaman yumurta hüceyrə sitoplazmanın və korteks qatının əvvəlcədən formalaşması ana orqanizmi genotipinin fəaliyyətinin nəticəsidir. Sitoplazmatik irsilik öyrənilən bölmədə ana irsiliyini sübut edən dəlillər göstərildiyi üçün burada bu haqda danışılmayacaq. Meyozdan sonra yumurta hüceyrədə ancaq haploid yığım xromosomların genləri saxlandığı halda, sitoplazmada diploid ana orqanizmin əmələ gətirdiyi gen məhsulları və ontogenezdə formalaşmış quruluş mövcud olur. Elə bunlar da yumurtanın ilkin inkişafını təmin edir. Bu maddə əvvəlcədən ana orqanizmi tərəfindən hazırlanmış məlumat RNT-dən ibarətdir. Həmin m-RNT rüşeymin inkişafının zülalın sintezi üçün matris ola bilər.
Məlumdur ki, onurğalı heyvanların oositlərində külli miqdarda m-RNT-si olur. Onun miqdarı somatik hüceyrələrdəkindən yüz və min dəfə çoxdur. Birinci meyotik bölünmədən əvvəl oosit 4 xromosom yığımına malik olur. Sitoplazmada külli miqdarda həlqəvi DNT molekul şəklində amplifikasiya olunmuş müvəqqəti plazmidlər meydana çıxır. Belə DNT molekullarından seqmentasiya əmsalı 45 olan r-RNT-lər traskripsiya olunur ki, bunlar da ribosom üçün işçi molekullardır. Oositlərdə həlqəvi DNT molekullarının meydana çıxma mexanizmi hələ məlum deyil. Yuxarıda göstərilənlərdən göründüyü kimi molekulyar genetikanın inkişafının fərdi inkişafın genetik mexanizmini öyrənməkdə böyük əhəmiyyəti olacaqdır.
Günorta topu
thumb|Günorta topu Günorta topu (ingl. Noonday Gun) - Honkonqda görməli turistik zonasındadır. Kozuey-Bəydə rayonunda yerləşir. Top «Jardine Matheson» kompaniyası tərəfindən düzəldilib.
Tarixi
Günorta topunun yerləşdiyi zona heç vaxt İst-Poynt adlanmayıbdır. İst-Poynt ilk torpaq hissəsi olmuşdur. 1841-ci ildə koloniya admistrasiya yaranıb. Bu torpaq «Jardine Matheson» kompaniyası tərəfindən alınmışdır. Hal-hazırda keçmiş adı "İst-Poynt" istifadə olunmur. Landşaftın dəyişməsi və meliorativ tədbirlərin həyata keçirilməsi ərazi tamamilə dəyişib. Bu səbəbdən bura Kozuey-Bəy adlanır.
1941-ci ildə Honkonqun Yaponiya tərəfindən işğalı nəticəsində şəhər dağıldılmışdır. 1945-ci ildə Britaniyalı hərbçilər Honkonqa qayıdır. Bu səbəbdən Kral ailəsi buranı «Cardin Matison» kompaniyasına verir.
1 iyul 1947-ci ildə ən ənəvi olaraq top atırlar. Bu top atışı çox səsli-küylü idi.
Turistləri
Britaniya qaydaları 1997-ci ildə Honkonqda ləğv edildikdən sonra Cardines tərəfindən günorta topu onun tərəfindən atılmağa başladı. Günorta topu əsasən ildə bir dəfə Yeni il axşamı atılır. Bu səbəbdən burada çoxlu sayda turist gəlir.
Şəkillər
thumb|References are made to Jardines on the gun's descriptory plaque thumb|The Noonday Gun thumb|The Noonday Gun in the background, facing Causeway Bay Typhoon Shelter
Molla Abdulla Qazızadə
Həyatı
Abdulla Xəlil qazı oğlu 1854-cü ildə İrəvan şəhərində anadan olmuşdu. İbtidai təhsilini atası Molla Xəlil qazı Qazızadədən almışdı. Bir müddət mədrəsədə oxumuşdu. Müqəddəs Nəcəf şəhərinə yollanmış, dini hövzədə ali təhsilə yiyələnmişdi. O zaman Nəcəf şəhəri regionda elm və bilik mərkəzi hesab edilirdi. On il bu yüksək elmi-dini mərkəzdə öz biliklərini təkmilləşdirərək, müxtəlif İslam elmlərini əxz etmişdi.
Molla Abdulla Qazızadə uzun müddət İrəvan quberniya ruhani məclisinin üzvü olmuşdu.
Molla Abdulla Qazızadə 1910-cu ildən ruhani məclisinin sərdi olmuşdu.
Terri Kryus
Terrence Alan "Terry" Crews (30 iyul 1968, Flint, Michigan) — ABŞ aktyoru.
Məlikzadə
Məlikzadə — soyad.
Robert Ekhart
Robert Ekhart-kinorejissor.
Aristolochia hainanensis
(Aristolochia hainanensis) — fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Skrjabinus popovi
Skrjabinus popovi Yastı qurdlar tipinin Trematodlar sinfinə aid olan növ.
Xarici quruluşu
Lanset şəkilli trematodlardır, uzunluğu 4,3, eni isə 1,05 mm-dir. Ağız sormacının uzunluğu 0,28 mm, eni 0,031 mm-dir. Bədənin ön qurtaracağından 0,966 mm məsafədə yerləşən, ağız sormacından 2 dəfə böyük müqayisəedici dərəcədə möhkəm olan qarın sormacının diametri 0,52 mm-dir. Udlaq qısadır. Dairəvi farinksin diametri 0,105 mm-dir. Oval şəkilli yumurtalıqlar asimmetrik şəkildə yanlarda, qarın sormacının arxa qurtaracağında yerləşir. Sağ toxumluğun böyüklüyü 0,178 mm, eni isə 0,241 mm, sol toxumluğunki isə 0,126 mm, eni 0,210 mm-dir. Cinsi bursa qarın sormacından öndə yerləşib uzunluğu 0,210 mm, eni 0,168 mm-ə çatır. Sarılıqlar bədənin yan kənarlarında arxa toxumluğun kənarları səviyyəsində simmetrik yerləşir.balalıq qarın sormacının arxa boşluğunu tutur. Yumurtalar xırda, çoxsaylı sarı-qəhvəyi rəngdə olub, uzunluğu 0,031 mm, eni isə 0,021 mm-dir.
Həyat tərzi
Azsaylı növdür, növdaxili müxtəlifliyi Politipdir, Parazit orqanizm olub quşların (Tetragallus caucasicus, Turdus merula, Lanus excubitor) öd kisəsində yaşayır. Mürəkkəb həyat tərzi keçirir. Nəsillərin növbələşməsi və sahiblərin dəyişilməsi ilə müşayiət edilir. Öd kisəsinin epitel hüceyrələri ilə qidalanır. Düşmənlıri yoxdur. Hermofradit orqanizmdir. Cinsi çoxalması yumurta qoyma (nəsil dəyişkənliyi) və qeyri-cinsi çoxalma (partenogeniz) formasında olur. Üçüncü dərəcəli konsumentdir. Reproduktivliyi və xromosom göstəriciləri öyrənilməmişdir. Mühafizəsinə ehtiyac yoxdur.
Yayılması
Dünyada 19, Qafqazda 1, Azərbaycanda isə 2 növlə təmsil olunmuşdur. Dünyada-Bolqarıstan, Ukrayna, Rusiya, Tacikistan və Gürcüstanda, Azərbaycanda isə Qəbələ, Laçın və Xudat rayonlarında yayılmışdır.
Şimali Daşkəsən kobalt yatağı
Şimali Daşkəsən kobalt yatağı — yataq Daşkəsən dəmir filizi yatağından şimalda, Daşkəsən intruzivinin posmaqmatik prosesləri ilə əlaqədar olub, şimal istiqamətli qırılma strukturlarında intişar tapmışdır.
Yataq 1884-cü ildə "Siemens" firması tərəfindən aşkar olunmuş və həmin firma tərəfindən yataqdan 12 ton kobalt çıxarılaraq Almaniyaya aparılmışdır. Azərbaycanda Sovet hakimiyyəti qurulduqdan sonra, Şimali Daşkəsən kobalt yatağında yenidən kəşfiyyat işlərinə başlanmışdır. Yataq bir neçə horizontda yeraltı dağ qazmaları ilə dəqiq öyrənilmiş və Dövlət Ehtiyatlar Komissiyasında təsdiq olunmuşdur. Yataq bir zamanlar SSRİ-nin kobalta olan təlabatının 60%-ə qədərini ödəmişdir. Kobalt filizini saflaşdırmaq üçün yatağın yanında filizsaflaşdırma kombinatı tikilmişdir. Saflaşdırılmış kobalt filizi Rusiyaya aparılırdı. Yatağın əsas ehtiyatları demək olar ki, tamamilə çıxarılıb aparılmışdır.
Psamafaya (nereida)
Psamafaya — yunan mifologiyasında nereida, Nerey və Doridanın qızı.
İnkişaf
İnkişaf — müsbət mənada kəmiyyət-keyfiyyət dəyişikliyini nəzərdə tutan hərəkət. Adi hərəkətdən fərqli olaraq, inkişaf, dialektik mənada, daha üstün səviyəyə qalxmaqdır, təkmilləşməkdir.
Yaranan fərdlər fərdi inkişaf dövründə (mayalanma anından ölənə qədər) dəyişilir
Terek deltası
Terek deltası 4 000 — 6 000 km² ərazini əhatə edən massivdən ibarətdir (bu isə Kuban deltası ilə eyni sahədir). Bu sahənin 500 km² irriqasiya bölgəsidir. Böyük əhəmiyyətə malikdir. Delta Karqalin stanisasından başlayır. Deltada kəskin eniş 56 metrdir. Bölgənin böyük hissəsini göllər, tuqay meşələri və şoranlıqlar təşkil edir.
Deltanın hidroqrafiyası
Terek deltasında yüksək inkişaf dinamizmi müşahidə edilir. Orta Asiya çaylarına xas xüsusiyyətlərindən dağlardan aşağı axarlara doğru çoxlu lil gətirir. Çayın gətirdiyi lil sayəsində Xəzər dənizi sahillərində geniş bir ərazini əhatə etməsinə baxmayaraq hazırda qapalı hövzəyə çevrilmək üzrədir. Deltada mövcud olan qollar: Prorva, Orta, Talovka və Yeni Terek. Əvvəllər hər 60 ildən bir çay öz mənsəbində yerləşən axarını dəyişirdi. XVII əsrdə onun əsas axarı Sulu Çubult çayı idi. XVIII əsrin əvvəllərində çay Köhnə Terekə yönəlir. Elə həmin əsrin sonlarında bu qola paralel yeni qol peyda olur. Yeni qol Yeni Terek və ya Kordonka adlanır. 1812-ci ildə baş vermiş daşqın zamanı Borozdin, 1914-cü ildə isə Karqalin dəhlizi peyda olmuşdur. Sovet dönəmində müəyyən irriqasiya işləri görülmüşdür.
İqlimi
Delta özünün yumşaq iqlimi ilə seçilir. İl faktiki olaraq iki mövsümə bölünür:İsti (martdan oktyabra qədər) və soyuq (noyabrdan fevrala qədər). Ysyı isti və quru, qışı isə yumşaqdır. Orta aylıq temperatur ancaq yanvar-fevral ayları stabilləşir. Orta illik temperatur +12°C təşkil edir. Ən isti aylar iyul və avqustdur. Bu ayların orta temperaturu 24°, maksimal temperaturu isə 34 - 40°C-dir. Deltada orta illik yağıntının miqdarı 350 mm təşkil edir. İsti aylarda yağıntının 200 mm, soyuq ayları isə 100 mm yağıntı düşür. Qar örtüyü maksimum 30 gün qalır. Qar örtüyünün qalınlığı 5 sm olur. Minimal temperatur −20°C-dən aşağı düşmür. Buz örtüyü hər il müşahidə edilmir və 70 günü keçmir.
Ekokultur xüsusiyyətləri
Təbii xüsusiyyətləri ilə yanaşı ekokultur inkişaf etmişdir. Deltanın düzən reylefinə rus işğalından sonra koloniyalaşdırılmışdır. Bura çixlu rus əhalisi köçürülmüşdür. Gəlmə əhalinin əsas məşğuliyyətu hərbi iş və balıqçılıq (kənd təsərrüfatı) ilə məşğul olurdular. Bura həmdə Cənubi Qafqazdan erməni və gürçülər köç etmişlər. XX əsrin ikinci yarısından sonra bura Dağıstanın müxtəlif xalqları tərəfindən məskunlaşılmışdır. Hazırda region Dağıstanın etnik baxımdan ən qarışıq regionlarından biridir.
Kokslaşma prosesi
right|thumb|Kokslaşma sobası Kokslaşma prosesi – ağır xammalın bərk koksa və daha aşağı temperaturda qaynayan məhsullara çevrilməsi prosesidir.Bu məhsular neft emalının digər proseləri üçün (qiymətli mühərrik yanacaqları almaq üçün) xammal kimi yararlıdır. Kimya nöqteyi- nəzərdən kokslaşma reaksiyalarına dərin termiki krekinq prosesi kimi baxılır və onun son məhsullarından biri koksdur ki, o da əsasən karbondan ibarətdir. Əslində əmələ gələn koks müəyyən miqdar uçucu madələrə və yüksək tempetraturda qaynayan karbohidrogenlərə malik olur. Uçucu maddələri kənarlaşdırmaq üçün koks 980-dan 13250C-ə qədər temperaturda közərdilir.
Kokslaşma,- əsasən katalitik krekinq üçün xammal komo yararlı qazoyl almaq üçün istifadə olunur. Bu, prosesdəki katalizatorun kokslaşma surətinin azalmasına şərait yaratdı və krekinq qurğusunun istehsal gücünü artırdı. Əlavə üstünlük, istifadə edilən katalitik krekinq xammalında metalların miqdarının az olması idi. Son illərdə kokslaşma ilə həmçinin psevdosıxılmış şəraitdə katalitik krekinqin və katalizatordan təmizlənmiş katalitik krekinq qalıqlarının da emalı həyata keçirilir. Kokslaşma nəticəsində keyfiyyətli iynəvari koksla yanaşı, hidrikrekinq prosesi üçün də xammal alınır. Ləngidilmiş kokslaşma qurğularında, həmçinin daş kömür qətranı da emal olunur.
Digər termiki proseslər
Ləngidilmiş kokslaşma prosesi - ən geniş yayılmış kokslaşma üsuludur. Həmçinin koksun qaynar təbəqəsində fasiləsiz kokslaşma (flyuid kokinq), koksun qazlaşdırılması ilə kokslaşma (fleksikokinq) prosesləri də mövcuddur. Psevdosıxılmış (qaynar) layda gedən bu proseslər Exxon Mobil şirkəti tərəfindən 40 il müddətində işlənib hazırlanmış, təkmilləşdirilmiş və bu gün müxtəlif ölkələrin NEZ-da geniş istifadə olunur.
Neft koksunun tipləri
Emal prosesindən, onun şəraitindən və xammalın xassələrindən asılı olaraq bir neçə növ neft koksu alınır. Yanacaq təyinatlı koks - emal olunmamış (xam) vəziyyətdə istifadə olunur. Alüminium və poladtökmə istehsalında anod hazırlanması üçün işlıdilən koks 980-dan 13250C-ə qədər temperaturda közərdilir ki, karbonlaşma reaksiyası başa çatsın və uçucu maddələrin miqdarı olduqca aşağı səviyyəyə qədər azalsın. İynəvari koks – o, bu adı uzadılmış formalı mikrokristalardan ibarət struktura görə almışdır. Elektrod istehsalı zamanı iynəvari koksdan istifadə olunur. Qubkavari koks - belə koks ölçüləri 50sm-dan qədər olan məsaməli bərk kəsiklərdir. Ləngidilmiş kokslaşma qurğularında əmələ gəlir.Belə koks xarici görünüşünə görə qara qubkanı xatırladığından, qubkavari koks adlanır.
Tətbiqi
Neft koksları, əsasən aşağıdakı məqsədlər üçün istifadə olunur:
Kirpikli qurdlar
—  aləminin  tipinə aid heyvan sinfi.
Bu sinfin nümayəndələri adətən sərbəst yaşayan yırtıcı formalardır, nadir hallarda parazit və quruda yaşayanlarına rast gəlinir. Dəri örtüyü çox sayda vəzilərlə təchiz olunmuş kirpikli və ya qamçılı epitelidən ibarətdir. Parazit növlərdən fərqli olaraq, turbellarilərin ixtisaslaşmış xüsusi fiksasiya orqanı və mürəkkəb həyat tsikli yoxdur. Kirpikli qurdların 3500 növü məlumdur. Onların çoxu dənizlərdə və şirinsularda, az hissəsi isə quru üzərində nəm yerlərdə, torpaqda rast gəlir, nadir hallarda ektoparazitlik edən formaları mövcuddur. Kirpikli yastı qurdların əsasən də planarilərın bədəni yastılanmış oval və ya uzunsov formadadır. Bədənin ön ucunda hiss orqanları – gözlər, statosist, qoxu (iybilmə) çuxurları yerləşir. Müxtəlif növlərdə bədən ölçüləri müxtəlifdir, yəni həm mikroskopik, həm də 30-40 sm uzunluğa malik olan formalara rast gəlinir. Adətən planarilər bədən əzələsini yığmaqla sürünərək hərəkət edirlər.
Xəzərdə 29 növü qeyd edilmişdir; Caspius, Anaperus sulcatus, Oliqochoerus bakuensis, Caspioplana pharynqosa və s. Bu qurdların əksəriyyəti Orta və Cənubi Xəzərdə yaşayır. Lənkəran və Ənzəli limanlarındakı dirəklər üzərində endemik növ olan Pentacoelum caspium qeyd edilmişdir.
Böyük Qışlaq (Xudabəndə)
Böyük Qışlaq — İranın Zəncan ostanının Xudabəndə şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 142 nəfər yaşayır (27 ailə).
Coğrafi yerləşməsi
Xudabəndə şəhristanının Qışlaq-Əfşar kəndistanında, Qiydar qəsəbəsindən 24 km qərbdədir.
Derek Sua
Derek Sua (29 dekabr 1987) — Samoalı cüdoçu. Derek Sua Samoanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Derek Sua birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər +100 kq çəkidə, 1/16 final mərhələsində Özbəkistanın nümayəndəsi Abdullo Tanqriyev ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə Derek Sua rəqibinə 0:100 hesabı ilə uduzdu.
Senecio pugioniformis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Müstəmləkə
Müstəmləkə — başqa bir dövlət tərəfindən idarə olunan asılı ərazilərə verilən ad. Müstəmləkələri feilən üç qrupa bölmək olar:
Müstəmləkəçilik əleyhinə mübarizə
XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq müstəmləkəçilik əleyhinə mübarizə başladı. Birinci dünya müharibəsindən sonra bu daha da genişləndi. Asiyada, Şimali Afrikada, Yaxın Şərqdə (İranda, Türkiyədə, Cənubi Qafqazda və b.) milli-azadlıq hərəkatı geniş miqyas aldı, lakin qalib dövlətlərin birgə səyləri ilə onların qarşısı alındı. Metropoliya dövlətləri müstəmləkələrdə və asılı ölkələrdə ənənəvi müstəmləkəçilik siyasətindən Asiya, Afrika, Latın Amerikasının müstəmləkə regionlarında qərbsayağı iqtisadi, mədəni, sosial tədbirlər həyata keçirməyə başladılar. Rusiya da müstəmləkəyə çevirdiyi ərazilərdə, o cümlədən Qafqazda və Mərkəzi Asiyada belə hərəkət etmişdi.
Çaykənd mis təzahürü
Yerləşməsi
Çaykənd qırılması boyu eyni adlı qranitoid intruzivinin cənub təmasında yerləşmişdir.
Haqqında
Bu filiz təzahürü kvars-sulfidli damar və damarcıqlarla müşayiət olunan hidrotermal-metasomatik zonadan dəyişmiş filizli zonadan ibarətdir. Bu zona yer səthində 1,0 km. uzunluğunda 4 kəsilişdə və dərinliyə 3 quyu ilə öyrənilmişdir. Bu kəsilişlər üzrə filizli intervalların qalınlıqları 0,5-2,0 m, misin miqdarı 0,20-1,66%, molibdeninki isə 0,005-0,01%, bəzəndə 0,022%-ə qədərdir.
Böyükbulaq (Marağa)
Böyükbulaq — İranın Şərqi Azərbaycan ostanında kənd. .
Coğrafi yerləşməsi
Marağa şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Aşırlı kəndistanında, Marağa şəhərindən 59 km cənub-şərqdədir.
Səməd Mərdanov
Səməd Həşim oğlu Mərdanov — Azərbaycan kinorejissoru.
Həyatı
1935-ci ildə Ümumittifaq Dövlət Kinematoqrafiya İnstitutunun rejissorluq fakültəsini bitirmişdir. Sovet kino rejissoru Sergey Eyzenşteynin tələbəsi və peşəkar təhsil almış ilk Azərbaycan kinematoqrafçılarından biri olan Mərdanovun yaradıcılığı milli kino sənətinin inkişafına təsir göstərmişdir. Mərdanov ilk sovet kinokomediyalarından olan "Mavi dənizin sahilində" (quruluşçu rejissor Boris Barnet; "Azərfilm" və "Mejrabpomfilm" (Moskva) kinostudiyalarının birgə istehsalı) filminin rejissorudur. Mərdanovun 1939-cu ildə çəkdiyi "Kəndlilər" (1940 ildə ekrana buraxılmışdır) tarixi-inqilabi bədii filmi Azərbaycan kinosunun qızıl fonduna daxildir.
Krım tarixi
Krım tarixi—Krımın keçmişi.
Ən qədim tarix
Tarix boyu Krım müxtəlif xalqlar tərəfindən idarə edilmişdir. Kimmerlər bu yarımadanı e. ə. VII əsrdə məskun etdi, kimmerlərdən sonra skiflər Krımı aldı. Yerli kimmerlər bu səbəbdən dağlara köçürülüb təcridə uğradılar. Qədim yunanlara bu tavr tayfaları adı ilə məlum olublar və yarımada ta XX əsrin əvvələrinəcən həm inzibatlıqda, həm də ədəbiyyatda Tavrika və ya Tavrida kimi də tanınırdı.
E.ə. əvvəl VI - V əsrlərdə əraziyə türkmənşəli skiflər və sarmatlar hakim olublar. Daha sonra yunan Pantom çarlığının təsirinə düşən yarımada yenidən skiflərin əlinə keçir.
E.ə. V əsrdə yunanlar burada ilk koloniyalarını saldılar. Sonralar burada ellini Bosporus dövləti əmələ gəldi. Dövlət Roma imperiyasının tabeliyində idi.
Eramızın III əsrində qotlar Krım üzərindəki skif hakimiyyətinə son qoyurlar. Qısa müddətdən sonar yarımada Asiyadan Avropaya yürüş edən hunların nəzarətinə keçir. VI əsrdə yarımada Bizans tərəfindən işğal olunur.
Sonralar qotlar, hunlar, bulqarlar, xəzərlər , Kiyev rusları, Bizanslılar, qıpçaqlar və monqollar buranı bir-birinin ardınca işğal etmişdilər.
Eramızın XIII əsrində Genuyalı və Venesiyalı tacirlər Krımda bir neçə sahilyanı ticarət şəhər və qəsəbələr salmışdılar.
Orta əsr tarixi
Krımdakı müsəlman Türk (tatar) varlığı əsasən 13-cü əsrdə tatar istilaları ilə əlaqələndirilsə də, ümumiyyətlə, bölgədə türk varlığının tarixi 3-4-cü əsrlərə qədər uzanır. Krımda Xəzər Xaqanlığının hakimiyyəti 9-cu əsrin 2-ci yarısında başa çatıb. Lakin bölgəyə türk axını davam edib. 10-cu əsrdə peçeneqlər, 10-11-ci əsrlərdə qıpçaq Kumanların axınları bölgənin etnik mənzərəsinin formalaşmasına ciddi təsir edir.
Qıpçaq türklərinin 11-ci əsrdə İslam dinini qəbul etmələri sonrakı əsrlərdə Krım ilə Anadolu arasında yüzillərlə davam edəcək güclü bir bağın qurulması ilə nəticələnib.
Kələzeyvə türbəsi
Kələzeyvə türbəsi — İsmayıllı rayonunun Kələzeyvə kəndi ərazisində yerləşən tarix-memarlıq abidəsidir. Kələzeyvə kəndində qədim qəbirsanlıq və pir yerləşdiyinə görə, ətraf yerlərin sakinləri də buradan dəfn üçün istifadə edirdilər.
Krım tarixi
Orta əsr tarixi
Yarımadada Qıpçaq hakimiyyəti 13-cü əsrin ortalarına qədər davam edib. Bu dövrdən başlayaraq bölgədə Çingiz Xanın törəmələrinin qurduğu başqa bir türk dövlətinin – Qızıl Ordanın əsası qoyulub. Onların hakimiyyəti təqribən 100 il sürüb.
14-cü əsrdə Qızıl Ordanın rəsmən İslam dininə keçməsi ilə bölgədə tam 500 illik tatar hakimiyyəti başlayıb.
Krım xanlığı
Hacı Gəray öldükdən sonra oğlulları Mengli Gəray ilə Nur Dövlət arasında taxt davası başlandı. 1475-ci ildə bölgəni fəth edən osmanlılar vəziyyətə son qoydular və Mengli Gəray xan elan edildi. Krım qüvvələri Osmanlılar tərəfindən döyüşlərə ilk dəfə, Sultan İkinci Bəyazidin, 1484-cü ildəki Akkerman səfərində qatıldılar. 1502-ci ildə isə Mengli Gəray Saraya hücum etdi və Qızıl Orda xanlığına son böyük zərbəni vurdu. Bundan sonra Krım xanlığı, Qızıl Orda torpaqlarını ələ keçirməyə başladı, Qazan və Həştərxan xanlıqları da ələ keçirildi. Bu isə Moskva knyazliği ilə rəqabətə səbəb oldu. 1521-ci ildə Məmməd Gəray Moskvanı mühasirəyə aldı, rusları məğlub edərək vergiyə bağladı. Ruslar vergini I Pyotr zamanına qədər ödədilər.
"Briqada bəy" ləqəbli, Perekopda böyük müvəffəqiyyətlər əldə edən, daha sonra kazaklarla birləşib polyaklara qarşı döyüşən məşhur Krım Tatar komandiri, 1551-ci ildə taxta keçən I Dövlət Gəray 1571-ci ildə müvəffəqiyyətli bir səfərlə Moskvanı mühasirə etdi. Çərkəzlər, noqaylar və qıpçaqlar kimi xalqlardan ibarət olan böyük ordusu ilə rusları məğlub etdi və Moskvanı yandırdı. Bu səfərdən sonra Dövlət Gəray, növbəti il üçün bütün Rusiyanı fəth etmək üçün plan hazırladı, amma 1572-ci ildə Moskvanın 60 km cənubunda, Molodidə böyük məğlubiyyət üzündən plan ləğv olundu.
Dövlət Gərayın 1577-ci ildə ölümündən sonra, Krımda taxt mübarizəsi başladı. 1588-ci ildə taxtı "Bora" ləqəbli İkinci Qazi Gəray ələ keçirdi. İkinci Qazi Gəray, Osmanlı-Avstriya döyüşlərində böyük müvəffəqiyyətlər qazandı, amma 1607-ci ildə vəbadan öldü. XVII əsr ortalarına doğru həm ruslarla, həm də başıpozuq birliklər yaradaraq, talanlar edən kazaklarla daim mübarizə edildi.
Ruslarla edilən 1676-1681-ci il müharibəsinin sonunda, Osmanlı dövləti, ruslarla danışıq aparma səlahiyyətini Krım xanlığına verdi. Krım xanı Murad Gəray da Ruslarla 20 illik bir barış imzaladı.
XVII əsrin sonlarında Moskva knyazlığı artıq güclü bir dövlət olan Rus çarlığı halına gəlmişdi. Tatarlar üçün artıq Moskvanı yağmalamaq və ya vergiyə bağlamaq çox çətin idi. Moskva xaricində isə Lehistan olduqca güclənmiş, Rusiyanın hər yerinə yayılan kazaklar isə davamlı mövqe yaratmışdılar. II Vyana mühasirəsində Murad Gəray və Krım ordusu Osmanlılara köməyə gəlmişdir, amma bəzi qaynaqlar bu mühasirədə Murad Gərayın Vyananı qurtarmağa gələn Lehlərin önünü bilərək kəsmədiyini yazar, yəni mühasirənin müvəffəqiyyətsizliyində Murad Gərayı günahkar bilirlər. Bu məlumat tam olaraq təsdiqlənmiş deyil. Vyana müvəffəqiyyətsizliyindən sonra Murad Gəray taxtdan salındı və II Hacı Gəray taxta keçdi. II Hacı Gərayın çox qısa sürən xanlığından sonra, 1684-cü ildə taxta keçən və parlaq bir hökmdar olan I Səlim Gəray, Müqəddəs İttifaq qüvvələrinin Osmanlı dövlətinə qarşı döyüşlərində əhəmiyyətli rol oynadı. Rusların Krım səfərlərinin, Lehlilərin 1687-1688-ci illər səfərlərinin qarşısını aldı, dörd dəfə keçdiyi Krım taxtında böyük müvəffəqiyyətlər əldə etdi. Səlim Gərayın müvəffəqiyyətlərinə baxmayaraq Osmanlı dövləti bu döyüşləri itirib Karloviça Andlaşmasını imzaladı. Sonrakı dövrlərdə Osmanlıların Avropa qarşısında geriləməsi və Rus çarlığının böyük yüksəlişi Krıma olduqca təsir etdi. 1735-1739-ci il Osmanlı-Rus müharibəsində, ruslar Bağçasaraya qədər girib bölgəni yağmaladılar. 1768-1774-ci il Osmanlı-rus müharibəsində Bessarabiya (1770), Krım yarımadası (1771), ruslar tərəfindən işğal edildi. Bu hücumlara Krım Gəray müqavimət göstərməyə çalışdı. Döyüşü sona çatdıran 21 iyul 1774-cü il tarixli Kiçik Qaynarca müqaviləsi ilə Krım, Osmanlı himayəsindən çıxdı və tam müstəqil oldu. Yalnız dini işlər üçün Osmanlı xəlifəsinin səlahiyyəti tanındı.
1777-ci ildə rus tərəfdarı kimi tanınan Şahin Gəray taxta keçdi. Osmanlı tərəfdarı olan II Bahadır Gəray, xanlıq mübarizəsində Şahin Girayı məğlub edə bilmədi. Bu dövrdə ruslar bölgəyə çoxlu slavyan immiqrantı yerləşdirdilər. 1779-cu ildə imzalanan Aynalıkavak müqaviləsi ilə, Krım xanlarının sərbəst seçilməsi, rus əsgərlərinin Krımdan çəkilməsi, Osmanlı dövlətinin Şahin Girayı tanıması maddələrini qəbul edildisə də, ruslar müqaviləyə əməl etmədilər. 1783-cü ildə II Yekaterinanın əmri ilə Krım işğal edildi. Artan rus təsirinə qarşı xalq qiyam qaldırdı və Bahadır Gəray taxta keçirildi. Şahin Gəray isə ruslara sığındı. 1785-ci ildə Şahin Gəray rus ordusunun köməyi ilə Krıma daxil oldu. Daha sonra ruslardan istədiyini ala bilməyib İstanbula sığındı. Əvvəlki hərəkətlərinin əvəzi olaraq Rodosa sürgün edilib orada edam olundu.
Osmanlı dövləti Krıma girən ruslara qarşı yeni bir döyüşə başladı, lakin, müvəffəqiyyət qazana bilmədi və 1792-ci ildə Yaş müqaviləsi ilə Krımın Rusiyaya birləşməsini qəbul etdi.
Təqribən 300 il sürən bu ittifaq 1769-1774-cü illərdə davam edən Osmanlı-Rusiya müharibəsinin nəticəsində imzalanan Kiçik Qaynarca müqaviləsi ilə başa çatıb.
Krım Rusiyanın tərkibində
Sözdə müstəqil elan edilən Krım xanlığı, rus diplomatlarının intriqası ilə baş verən daxili müharibə səbəbilə gücdən düşüb və ardınca 1783-cü ildə II Yekaterinanın zamanında Rusiyaya ilhaq edilib. Osmanlı isə bu itki ilə razılaşmasa da, 1792-ci ildə Krımın Rusiyaya birləşməsini müqavilə ilə qəbul etməyə məcbur olub.
Məhz ilhaqdan sonra Rusiya öz imperialist siyasətinə sadiq qalaraq məskunlaşdırma və köçürmə siyasətini burda da tətbiq etməyə başlayıb. Rusiya Krımı ruslaşdırmağa başlayıb və çox sayda rus ailələri – bu gün Ukraynanın şərqində Rusiya bayraqlarını binalar üzərinə qaldıranların və rus ordusunu köməyə çağıranların əcdadları - yarımadaya köçürülüb. Tatarlar isə əksinə, siyasi və iqtisadi təzyiqlərə tab gətirməyərək, topu halda Osmanlıya üz tuturlar.
Krım XX əsrdə
Sovet İmperiyasının qurulması ilə Krımda tatarlara münasibətdə bir tərəfdən etnik diskriminasiya, digər tərəfdən 1944-cü ildə Stalinin birbaşa qərarı ilə kütləvi deportasiya siyasəti həyata keçirilib. Tatarlardan boşalan yerlərə isə elə həmin ildən başlayaraq ruslar və ukraynalılar planlı və sistematik şəkildə yerləşdiriliblər.
Tatarların deportasiyası ilə Krım Muxtar Sovet Sosialist Respublikası da 1946-cı ildə ləğv edilib və bir vilayət olaraq Rusiya Sovet Sosialist Respublikasına birləşdirilib. 1954-cü ildə Ukraynanın “Rusiyaya birləşdirilməsinin” 300 illiyi münasibəti ilə isə Krım vilayəti Ukrayna SSR-nin tərkibinə verilib. Bu “hədiyyə” 1991-ci ildə Sovet İmperiyasının dağılmasından sonra iki dövlət arasında əsl problemə çevrilib. Krım isə artıq Ukraynanı tərkibində muxtariyyət statusu əldə edib.
Krım tatarlarının sürgünü
II dünya müharibəsindən sonra SSRİ rəhbəri Stalin Krım türklərinin müharibə dövründə almanlarla əməkdaşlıq etdiyini iddia edərək sürgünə göndərilmələrini əmr etdi. Əmr 18 May 1944-cü ildə Krım türklərinə çatdırıldı. İki saat içərisində, evlərindən heç bir əşya almadan, olduqları kəndin, qəsəbənin, şəhərin meydanında toplanmaları əmr edildi. Evini tərk etmək istəməyənlər zorla aparıldı. Müqavimət göstərənlər qundaq zərbələri ilə dərhal elə orada öldürüldü. Qışqırıqlarla inləyən səmanın qaranlığını deşməyə çalışan günəş, qana bələnmiş Krım torpaqlarına ilk işıqlarını göndərəndə 423,1 min nəfərdən ibarət olan Krım Türkləri heyvan daşınmasında istifadə edilən qatarlar vasitəsi ilə sürgünə göndərildilər. Vaqonlara doldurulanların 57 min nəfəri 0-5 yaş arası uşaq, 68 mini isə 60 yaşdan yuxarı yaşlı insanlar idi.
Sabahısı gün Arabat bölgəsində bir kənddə 150 Türkün unudulduğu aydın oldu. Xəbər Stalinə çatdırılanda əmr verdi: «Bunların işini 24 saat içərisində bitirin!» Əmr yerinə yetirildi: körpə, qoca və gənc demədən bütün kənd xalqı, kiçik bir gəmiyə dolduruldu. Gəmi, sahildən bir neçə mil açılandan sonra dərhal batırıldı. Qara dənizin sərt dalğaları soydaşlarımıza məzar oldu. Türklərlə birlikdə Krımda yaşayan yəhudi dininə mənsub türklərlə eyni dinə mənsub Yəhudilər də sürgün edildilər. Çünki bu iki qrupa mənsub insanların Kırım türkləri ilə yaxşı əlaqələri vardı. Aparılan əməliyyat Krım Türklərini yox etmə siyasətinin əsas tərkib hissəsi idi. Bir aydan çox davam edən əməliyyat zamanı kimsənin vaqonlardan enməsinə əsla icazə verilmədi. Hər cür ehtiyaclar vaqon içərisində qarşılanırdı. Ölənlərin cəsədləri iy verməyə başlayıb əsasən çətin tənəffüs edilən hava təhlükəli şəkildə zəhərlənəndə, pəncərələrdən necə gəldi atırdılar. Səfər əsnasında 195 min nəfər öldü. Qatarlar Kabartay, Sibir, Qırğızıstan, Qazaxıstan və Özbəkistanda yolçularını boşaltdılar. Özbəkistana gələnlər daha əvvəldən hazırlanmış və öyrədilmiş Özbək Türkləri tərəfindən daşlandı. Yaralananlar və ölənlər oldu. Həyatda qalmağı bacara bilənlərin 3%-i çox pis şərtlər altındakı həyata dözə bilmədi. Aclıq, qızdırma, vərəm və digər xəstəliklər səbəbindən ilk altı ay ərzində öldü. Geri qalanlar, fərqli iqlim şərtlərindəki sürgün bölgələrində can, mal və mədəni dəyərlərini qorumalarına maneələr yaradılaraq sanki açıq hava həbsxanası şərtlərində yaşamağa məhkum edildilər. Krım türkləri 1956-cı ilə qədər çətin şərtlər altında həyatda qalmaq üçün mübarizə apardılar. Olduqları yaşayış sahəsindən ayrılmaları qadağan idi. Təhsil ala bilmir, mədəniyyətlərini qorumalarına icazə verilmirdi. Krım şivəsində danışanlar, mahnı oxuyanlar cəzalandırılırdı. 1956-cı ildə Xruşov Stalin dövrünü qaralama kampaniyası başlatdı. Bu kampaniya ilə Krım türkləri az da olsa rahat nəfəs ala bildilər. Mədəni təşkilatlanmaya və təhsil almağa icazə verildi. Bu yumşalmadan cəsarət alan Krım Türkləri, vətənə dönmək istədiklərini əlaqədar təşkilatlara çatdırmağa başladılar, Kremlə nümayəndələr göndərdilər. 1960-cı ildə sürgündə Krım türklərinin milli mübarizəsi mütləq bir kütlə hərəkatına çevrilmişdi. Mitinq və etiraz yığıncaqları təşkil edilirdi. Yığıncaqlara qatılanlar ağır şəkildə cəzalandırıldı. 23 Aprel 1978-ci ildə Musa Mahmud adlı bir Türk soydaşlarına edilən haqsızlığa etiraz etmək üçün özünü yandıraraq intihar etdi. Krım türklərinin əfsanələşən lideri Abdülcemil Mustafa Kırımoğlu həbs edildi. 6 iyul 1987-ci il tarixində başlayıb 5 avqust 1987-ci ilə qədər davam edən Moskva nümayişlərindən sonra, SSRİ rəhbərliyi, Krım türklərinin vətənə xəyanət günahlarını qaldırdı.
Krım XXI əsrdə
Hazırkı proseslərdə isə tatarlar Ukraynanın ərazi bütünlüyünü dəstəkləməkdədirlər və tatar icması ruslara qarşı ciddi müxalifət təşkil edir. Məhz mart ayının 30-na Krımın Rusiya meyilli Nazirlər Sovetinin təyin etdiyi referenduma qarşı ən böyük müxlifəti də tatarlar təşkil edir.
Kələzeyvə türbəsi
Tarixi
Türbənin girişinin sol tərəfində divara hörülmüş kitabədən bəlli olur ki, abidə XIX əsrin birinci yarısında Şamaxı xanı Mustafa xanın ailə üzvlərinin məzarları üzərində inşa edilmişdir.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Ümumilikdə 6 metrə yaxın hündürlüyü olan tübənin memarlığında əsas diqqət çəkən cəhət inşaat işlərinin yüksək keyfiyyətdə həyata keçirilməsidir. Planda səkkizguşəli olan türbənin daxili həcminin həllində Yeddigünbəz türbələr kompleksinə daxil olan türbələrin memarlığı təkrarlanmışdır. Burada səkkizguşəli təməl hissədən daxili günbəzə keçid, ikinci yarusun ornamental traktovkalı tromplarına bənzər kiçik tromplar vasitəsi ilə həyata keçirilmişdir.
Həm daxili nişlərin, həm də giriş hissənin tağları oxvari formalıdır. Türbənin digər detalları, karniz və tsokolun profilləri, tağların çərçivələri və digər detallarda Rusiya ilə əlaqələr nəticəsində meydana gəlmiş yeni formalar hiss olunmaqdadır.
Əliheydər Ələkbərov
Əliheydər Əbdüləli oğlu Ələkbərov — Azərbaycan aktyoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1949).
Həyatı
Əliheydər Ələkbərov 1915-ci il iyulun 26-ı anadan olmuşdur
Yaradıcılığı əsasən Akademik Milli Dram Teatrı ilə bağlıdır. 1960–1967-ci illərdə Musiqili Komediya Teatrında baş rejissor işləyib. Teatrın repertuar qurumunun formalaşmasında, rejissor sənətinin yeni peşəkarlıq keyfiyyətləri əxz etməsində, aktyor truppasının kamilləşməsində Əliheydər Ələkbərovun böyük xidmətləri var. O, bu teatrda bir sıra uzunömürlü tamaşalara maraqlı quruluşlar verib. Hazırladığı tamaşalara monumental ruh verməyə çalışıb. Xor və baletdən komponent-obraz kimi istifadəyə xüsusi meyl göstərib. Əliheydər Ələkbərovun rejissurası dolğun ifadə vasitələri, dərin realizmi və təbii yumorun obrazlı bədii həlli ilə seçilib.
Bu baxımdan onun teatrda hazırladığı "Bir dəqiqə" (dramaturq Məhərrəm Əlizadə və bəstəkar Hacı Xanməmmədov. 17 oktyabr 1961), "Ulduz" (Sabit Rəhman və Süleyman Ələsgərov. 6 dekabr 1964), "Haradasan, ay subaylıq?" (Salam Qədirzadə və Süleyman Ələsgərov. 16 fevral 1968), Şıxəli Qurbanov və Süleyman Ələsgərovun, "Özümüz bilərik" (5 yanvar 1963), "Olmadı elə, oldu belə" (15 mart 1964) və "Milyonçunun dilənçi oğlu" (20 may 1966) "Hacı Qara" (Mirzə Fətəli Axundzadənin eyni adlı komediyası əsasında, libretto müəllifi Şəmsi Bədəlbəyli. Bəstəkarlar Vasif və Ramiz Mustafayev. 14 oktyabr 1962), "Keçmişin məişət səhnələri" (Mirzə Ələkbər Sabirin şeirləri əsasında, librettonun müəllifi Soltan Dadaşov və bəstəkar Vasif Adıgözəlov) musiqili komediyaları repertuarda daha uzunömürlü olublar.
O, Üzeyir bəy Hacıbəyovun "Məşədi İbad" operettasına 1966-cı ildə Bolqarıstanın Şumen şəhərindəki Türk teatrında quruluş verib. Əliheydər Ələkbərov "Milyonçunun dilənçi oğlu" musiqili komediyasına görə 1967-ci ildə Üzeyir bəy Hacıbəyov adına Dövlət mükafatına layiq görülüb. 1967-ci ildə Filarmoniyada fəaliyyət göstərən "Gəlməli, görməli, gülməli" miniatür satirik teatrının rejissoru olub. Televiziyada bir neçə əsərə quruluş verib. 1965-ci ildən Azərbaycan Dövlət Teatr Institutunda aktyor və rejissor sənətindən dərs deyib.
Əliheydər Ələkbərov 1975-ci il martın 14-ü vəfat edib.
İstisu travertin yatağı
İstisu travertin yatağı — Kəlbəcər rayonu ərazisində, İstisu kurortundan 0,8-1,0 km şimal-şərqdə, Tərtərçayın sağ sahilində yerləşən yataq.
Yataq 1955-ci ildə R.A.Qasımov tərəfindən aşkar olunub. Yataq orta eosen yaşlı andezitlərin üstündə yerləşən Dördüncü dövr yaşlı traveritlərdən ibarətdir. Yatağın yayılma sahəsi 80 ha.-a yaxındır. Yataqda traveritlər ağ, ağ-sarı rəngdədir, məsaməlidir, bəzi yerlərdə də sıxdır.
Böyükxanlı (Ərdəbil)
İranın Ərdəbil ostanında kənd. .
Coğrafi yerləşməsi
Mərkəzi şəhristanının Germi bölgəsinin Anqut kəndistanında, Aslandüz qəsəbəsindən 18 km şərqdədir.
Mads Bertelsen
Mads Priisholm Bertelsen (18 dekabr 1994-cü ildə Danimarkada anadan olub) — Tarup-Paarup klubunda müdafiəçi kimi çıxış edən peşəkar Danimarkalı futbolçudur. Millinin əsas oyunçuları federasiya ilə mübahisə zamanı yığmanı tərk etdikləri üçün Anders Fonss 2018-ci ilin sentyabr ayında Danimarka milli futbol komandasında debüt etmişdir.
Milli karyerası
2018-ci ilin sentyabr ayında Danimarka Futbol Assosiasiyası və futbolçular birliyi UEFA Millətlər Liqasında Uels millisinə qarşı açılış oyununda və Slovakiya millisinə qarşı yoldaşlıq oyununda iştirak edəcək milli komandanın futbolçuları haqqında yeni müqaviləni imzalamalı idilər. Lakin müqavilədə futbolçuların kommersiya hüquqları ilə bağlı bənd mübahisəyə səbəb olmuşdur. Beləliklə, onlar müqaviləni imzalamaqdan imtina etmişlər. Gələcək danışıqları təmin etmək üçün əvvəlki sövdələşmənin uzadılması təklifinin verilməsinə baxmayaraq, DBU UEFA-nın cəzasından yaxa qurtara bilmək üçün komandanın əsas oyunçularını millidən göndərmişdir. Onun əvəzində Yon Yensen yeni baş məşqçi təyin edilmiş və komandanın heyəti yenidən qurulmuşdur. Yeni heyət Danimarka 2-ci divizionu və Danimarka Seriyasında (Danimarkanın üçüncü və dördüncü liqası) çıxış edən futbolçuların qarışığından, həmçinin Danimarka milli futzal komandasında çıxış edən futzal oyunçularından təşkil olunmuşdur.
4 sentyabr 2018-ci ildə Bertelsen 24 oyunçudan ibarət olan heyətə daxil edilmişdir. O, milli ilə debütünü 5 sentyabr 2018-ci ildə Slovakiya millisinə qarşı yoldaşlıq oyununda etmişdir. O, 71-ci dəqiqədə Anders Fonss ilə əvəz olunmuşdur. Həmin görüşdə Danimarka rəqibinə 0-3 hesabı ilə məğlub olmuşdur.
Lənkəran güləbrişini
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Botaniki təsviri
Zoğları yaşıl rəngli, hamar qabıqlıdır. Geniş çətirli, hündürlüyü 18-20 m-ə, diametri 30-40 sm-ə çatan ortaboylu ağacdır. Gövdəsinin qabığı boz rəngli, uzununa çatlıdır. Yarpaqlar növbəli düzülmüş, ikiqat, cütlələkvari, uzunluğu 18-25 sm-dir. Çiçəkləri xırda, 5 şüalı, başcıqvari çiçək qrupu əmələ gətirir. Çiçək qrupları iri, mürəkkəb süpürgələrdə birləşir. Başcıq çiçək qrupunun kənarlarında erkəkcikli, mərkəzində isə ikicinsli çiçəklər yerləşir. Erkəkcikli çiçəklərin çiçək yanlığı yaşılımtıl-sarı rəngdədir. İkicinsli çiçəklərin tacı isə uzun boruşəkilli, kasacıqdan 8-10 dəfə uzun, xaricdən ipəkvari tüklərlə örtülüdür. Erkəkciklər sayca çoxdur, uzun (30-35 mm), nazik saplı, tacdan çox irəli çıxmış, çəhrayı rəngdə olub, boru şəklində birləşmişdir. Tozluqları xırda, dörd kameralı, sarıdır. Salxıma oxşar tozcuq qovuqlarına yapışıqdır. Dişiciyi bir, telvari sütunludur. Paxlalar yastı, xətvari, çılpaq, 16-20 sm uzunluqda və 20-25 mm enindədir.
Ekologiyası
İşıq, istisevən, quraqlığadavamlı, torpağa az tələbkar, tez böyüyən bitkidir.
Azərbaycanda yayılması
Əsasən Talış ərazisində yayılmışdır. Bakı, Gəncə, Astara, Lənkəran, Kür-Araz ovalığı, Samur və Şabran rayonlarında mədəni şəraitdə becərilir. Azərbaycan Respublikasının “Qırmızı kitab”ına daxil edilmişdir (1989).
İstifadəsi
Dekorativ, ballı bitkidir, xoş ətirlidir. Qabığında 7-8% aşı maddəsi, saponin, həmçinin boyaq maddəsi vardır. Qabığından alınmış cövhərdən xalq təbabətində istifadə edilir.
UEFA Çempionlar Kuboku 1988/1989
1988/89-cu illərdə Avropanın əsas kubok turniri Çempionlar Kuboku nun 34-cü mövsümü keçirildi. Turnirin qalibi 1969-cu il dən bəri ilk dəfə və ümümlikdə üçüncü dəfə "Milan" klubu oldu. O, finalda 4:0 hesabı ilə rahatlıqla "Styaua Buxarest" komandasına qalib gəldi. Bu 1974-cü il mövsümünün finalından bəri ən inamlı qələbə idi.
Loris Çeknavaryan
Loris Çeknavaryan (, ; 13 oktyabr, 1937 təvəllüdlü) — İran ermənilərindən olan bəstəkar və dirijor.
UEFA Çempionlar Kuboku 1988/1989
Son çempion "PSV Eyndhoven" dörddəbir finalda "Real Madrid"ə məğlub olmasından sonra, turniri tərk etdi.
Loris Çeknavaryan
Həyatı
Loris Çeknavaryan İranın Luristan ostanının Bürucərd şəhərində anadan olub. O, 1979-cu il İran İslam İnqilabından sonra, Sovet İttifaqı və Avstriya mühacirət etmişdir və Avstriya vətəndaşlığın aldı.Hal-hazırda ABŞ-nin Kaliforniya əyalətinin Qlendeyl şəhərində yaşayır.
UEFA Çempionlar Kuboku 1988/1989
Ikinci tur
1 İkinci mərhələ Belqradda təzədən oynanıldı. Belqradda ilk oyun Qərbi Almaniyalı hakim Diter Poli tərəfindən qatı duman səbəbindən dayandırılmışdı, hesab 1–0 Srvena Zvezdanın xeyrinə idi, amma sonra hesab sıfırlanmışdır və təkrar oyun növbəti gün keçirildi. Təkrar oyun 1–1 hesabı ilə bitdi.