cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qadın tədqiqatları
Qadın tədqiqatları (, həmçinin feminologiya) — müəyyən bir tarixi dövrdə qadınların dünya səviyyəsində, müəyyən cəmiyyətdə və ya mədəniyyətdə vəziyyətini və mövqeyini öyrənən bir elmi intizamdır. Bu elmi fəaliyyət sahəsində qadınların həyat təcrübəsi sosial və mədəni reallıq sistemində nəzərə alınır.
Qadın tədqiqatlarında dörd mərhələ var:
Mia Melano
Mia Melano — amerikalı pornoaktrisa. Pornoqrafiya karyerasına ilk dəfə 7 avqust 2018-ci ildə başlamışdır.
Bioqrafiya
Mia baytarlıqdan məzun olduqdan sonra Vixen şirkətinin sahibi ilə görüşüb 1 illik müqavilə imzaladı. 2019-cu ildə Vixen Angel oldu. Ümumilikdə 13 filmdə yer alan Melano 12 oktyabr 2019-cu ildə pornoqrafiya sənayesindən ayrıldığını və bundan sonra modellik edəcəyini dedi. Amma 2020-ci ildə öz çəkdiyi həvəskar qısa videolarla geri qayıtdı.
Hal-hazırda pornoqrafiya sənayesinə başlamaq üçün gəldiyi Los-Ancelesdə yaşayır.
Laminqton (desert)
thumb|Ənənəvi laminqton thumb|Kremli laminqton Laminqton — Avstraliya deserti, şokolad qlazuru və kokos yonqarı ilə örtülmüş biskvitli düzbucaq formasında təqdim olunur. Bəzən iki birləşmiş laminqton bir krem və ya çiyələkli cemin köməyi ilə bir pirojna olur.
Mənşəyi
Laminqton deserti Laminqtonun ikinci baronu, 1896-1901-ci illərdə Kvinslend ştatının qubernatoru Çarlz Uollis Aleksandra Napira Kokreyn-Beyllinin (Charles Wallace Alexander Napier Cochrane-Baillie) şərəfinə adlandırılıb.
Bu desertin yaranmasına dair bir neçə versiya mövcuddur.
Bir əfsanəyə görə, qubernatora gözlənilmədən qonaq gəlir, evdə bayat biskvitdən başqa heç nə olmur. Aşpaz şokolad biskvitini 4-5 sm-lik kubik şəklində doğrayır və doğranmış kokosla dilimləri örtür.
Qəribə təsadüfə görə, desert Laminqtonda bəyənilmir, o «acı, kobud, boş biskvit» adlandırılır.
Bu günkü gündə
Laminqton snek (yüngül qəlyanaltı) kimi Avstraliya və Yeni Zelandiyada populyar olaraq qalır.
21 iyul 2006-cı ildə, cümə günü Avstraliyada "Laminqton milli günü" adlandırılmışdır. .
Laminqton məktəblər üçün vasitə yığılan yerlərdə və xeyriyyə təşkilatlarında tez-tez satılır, «laminqton hərəkatı» kimi tanınır. .
Variantları
Çiyələkli variantına çox vaxt Yeni Zelandiyada rast gəlinir, Avstraliyada daha çox limonlu variantı məşhurdur. .
Analoji olaraq, daha kiçik şirniyyat məhsulları Cənubi Afrikada «ystervarkies» (oxlu kirpi) kimi tanınır, Ohayo ştatının Klivlend şəhərində, o «kokos qozu» adlanır. Digər buna bənzər desert, «čupavci» kimi tanınır, həmçinin Serbiyada, Bosniya və Hersoqovinada, Xorvatiyada istifadə edilir.
Ferentsvaroş GK
Ferentsvaroş Gimnastika Klubu — qısaca Ferentsvaroş və ya Fradi olaraq da bilinən Macarıstan Milli Çempionatında Budapeştin Ferentsvaroş rayonunu təmsil edən macar futbol klubudur.
Ferentsvaroş 1899-cu ildə Ferenc Springer və Budapeştin 9-cu rayonu olan Ferentsvaroşun bir qrup yerli sakini tərəfindən təsis edilmişdir. Ferentsvaroş, finalda Turində Yuventusu 1–0 məğlub etdikdən sonra 1964–65-ci il şəhərlərarası Yarmarka Kubokunun qalibi olmasına görə beynəlxalq arenada yaxşı tanınır. Ferencvaros eyni yarışmada 1968-ci ildə Lids Yunaytedə, eləcə də 1974–75 mövsümündə UEFA Kuboklar Kubokunun finalında Kiyev Dinamoya uduzaraq ikinci olmuşdur.
Klubun rəngləri yaşıl və ağdır və klubun maskotu yaşıl qartaldır, buna görə də klubun digər ləqəbi Yaşıl Qartallardır.
Heyəti
Qeyd: FİFA-nın uyğunluq qaydalarına uyğun olaraq bayraqlar milli komandanı göstərir. Oyunçular birdən çox qeyri-FIFA vətəndaşlığına sahib ola bilərlər.
Qemperi
Qemperi — Gürcüstanın Xaşuri bələdiyyəsinin inzibati ərazi vahidində kənd. Xaşuridan 11,5 km uzaqda yerləşir.
Əhali
2002 siyahıyaalmaya görə kəndin əhalisi 470 nəfər idi. 2014-cü ildə 350 nəfər yaşayırdı.
Qado-qado
Qado-qado (indoneziya. gado-gado) — İndoneziya mətbəxinin şorbasıdır. Müxtəlif növ tərəvəz və bir sıra digər məhsulların bişməsindən alınır. Şorbaya araxis şirəsi də əlavə edilir. Xüsusən Yavada bu yemək çox məşhurdur. Müxtəlif regionlarda bişirilimə qaydası da müxtəlifdir.
Yaranması və yayılması
Qado-qado Yava şorbası adlanır. Adanın qərb və şərq hissəsinin milli şorbasıdır. onun bir çox növləri mövcuddur. XX əsrin ikinci yarısında qado-qado İndoneziyanın digər bölgələrinə yayılmağa başladı. Malayziya, Sinqapur, o cümlədən Niderland, İndoneziyanın əvvəlki müstəmləkəsi olmuş ərazilərdə az yayılmışdır. Hal-hazırda İndoneziyanın bir çox elit restoranlarında bu yeməkdən verirlər.
Hazırlanması və növləri
Qado-qado Avropa salatlarına çox bənzəyir. Şorba xüsusən araxis şirəsi xüsusi dad verir. əsas tərkibi tərəvəzlərdən ibarətdir. Tərəvəzlə yanaşı qaynadılmış yumurta, tofu və s. daxildir. Ona nadir hallarda ət və balıq da əlavə olunur. Həmçinin kartof, Qramafonçiçək batat, kabaçki, badımcan, lobya kimi bitki ərzaqların qaynadılmış vəziyyətdə istifadə olunur. Yerkökü, ispanaq, kələm, doğranmış soğan, bambuk qaynadılaraq pendirdə əlavə edilərək qado-qadoya qatılır.
Araxis sousunu hazırlamaq üçün müxtəlif variantı var. Əsasən onu araxis yağından kokos südündən, limon şirəsi, kokos şəkər tozu, sarımsaq, qırmızı bibər və digər ədviyyatlar istifadə olunur.
Qado-qado İndoneziyanın məşhur mədəniyyəti
Qado-qadonun tərkibinə müxtəlif tərəvəz və ədvalar daxil olduğu üçün ona onun hərfi mənası assorti, qarışıq deməkdir. "Musiqili qado-qado" popuri adlanır.
Şəkillər
thumb|Гадо-гадо из огурцов, зеленой фасоли, салата и яиц, посыпанное крупуком
Ədəbiyyat
thumb|Гадо-гадо с ещё не смешанными ингредиентами thumb|Гадо-гадо, посыпанное ореховым крупуком — эмпингом thumb|Вариант гадо-гадо, принятый у минангкабау
Volles Hartli
Volles Henri Hartli — Titanik gəmisinin musiqi qrupunun skripkaçısı və rəhbəri. O, gəminin 15 aprel 1912-ci ildə batması zamanı sona qədər musiqi parçaları ifa edən səkkiz nəfərlik qrupa rəhbərliyi ilə şöhrət tapmışdır. Hartli elə həmin gecə gəminin batması ilə həlak olmuşdur.
Rafael Orozco Maestre
Rafael José Orozco Maestre (d. 24 mart 1954, Becerril, Kolumbiya – ö. 11 iyun 1992, Barranquilla, Kolumbiya) kolumbiyalı müğənnisi, mahnı bəstəkarı və səsyazma prodüseri. Binomio de Oro-nun yaradıcısı və əsas səsi və Kolumbiyanın ən yaxşı müğənnilərindən biri idi.
Fatih Portakal
Fatih Portakal — türk jurnalist, aparıcı və YouTuber.
Təhsil Həyat
2 fevral 1967-ci ildə Aydının Nazilli rayonunda anadan olub. İbtidai təhsilini Karacasuda tamamladı; Orta təhsilini İzmir Atatürk Liseyində bitirib. Ali təhsilini İstanbul Universitetinin Biznesin idarə edilməsi fakültəsində başa vurub. 1994-cü ildə magistratura və xarici dil təhsili almaq üçün Avstraliyaya getdi.
İş həyatı
Fatih Portakal təhsil aldıqdan sonra bir müddət Avstraliyada məşhur restoran işləyib. 1997-ci ildə Türkiyəyə qayıdıb. Armağan Toperlə evləndi. 1997–2005-ci illərdə Star TV -də müxbir işləyib. 2005-ci ildə jurnalist Mehmet Ali Birandın təklifi ilə Kanal D -ə keçdi. 2010-cu ilin may ayında FOX-un müxbirlərindən İrfan Değirmencinin təklifi ilə FOX -a keçdi.
Fatih Portakal 2010–2013-cü illər arasında FOX-da Çalar Saat proqramının aparıcısı olub. 2013-cü ilin sentyabr ayında FOX-un qadın jurnalistlərindən biri olan Nazlı Tolqa ailə qurub xaricə köçmək məcburiyyətində qaldıqda o, Fox Main News proqramının aparıcısı vəzifəsindən ayrılaraq proqramı təqdim etməyə başlayıb. O, həmçinin Fatih Portakalla Türkiyənin Trendləri adlı proqramı təqdim edib.
Aydınlı aparıcı, 43. Qızıl Kəpənək Mükafatlarında "Ən yaxşı kişi xəbər aparıcısı" mükafatına layiq görülüb. Eyni mükafat. Qızıl Kəpənək Mükafatlarını da aldı. 2020-ci ildə FOX Main News-da Fatih Portakal ilə FOX Main News proqramından ayrıldığını açıqladı. Bu gün; O, YouTube kanalı Fatih Portakalda gündəmi qiymətləndirən məzmun hazırlayır və aktual hadisələri qiymətləndirir.
Pilotlu kosmik uçuş proqramı
thumb|300px|[[Edward Higgins White|Edward White, Gemini 4 kosmik gəmisindən çıxıb kosmik gəzinti edərkən]]
NGC 2377
NGC 2377, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Təkbuynuz bürcü istiqamətində yerləşir. Sc tipli. tərəfindən ildə 80.01 sm (31.5 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Sosial Tədqiqatlar Mərkəzi (Azərbaycan)
Sosial Tədqiqatlar Mərkəzi — Azərbaycan Respublikasında ictimai münasibətlərin inkişaf dinamikasını sistemli təhlil edən, bu sahədə mövcud tendensiyaları müəyyənləşdirən və dəyişiklikləri proqnozlaşdıran, həmin dəyişikliklərin cəmiyyətə mümkün təsirlərini araşdıran, müasir informasiya texnologiyaları və elmi yanaşmalar tətbiq edilməklə ictimai fikrin öyrənilməsini və sosial tədqiqatlar aparılmasını təmin edən, həyata keçirdiyi elmi-analitik təhlilin nəticələrini dövlət orqanlarına təqdim edən publik hüquqi şəxs.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 11 fevral 2019-cu il tarixli sərəncamı ilə Zahid Oruc Sosial Tədqiqatlar Mərkəzinin İdarə Heyətinin sədri təyin edilmişdir.
Vilen Azatyan
Vilen Vaqarşoviç Azatyan — Rusiya kimyaçısı, Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü (2000-ci ildən). O, fiziki kimya, partlayış və piroliz, bu proseslərə nəzarətin əsaslarının və üsullarının işlənib hazırlanması sahəsində mütəxəssisdir.
Həyatı
Vilen Vaqarşoviç Azatyan 25 mart 1931-ci ildə Ermənistan SSR-in İrəvan şəhərində anadan olmuşdur. O, 1954-cü ildə Moskva Dövlət Universitetinin kimya fakültəsini bitirmişdir. Azatyan 1978-ci ildə "Budaqlanmış zəncirli proseslərin yeni qanunauyğunluqları və nəzəriyyənin yeni aspektləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmişdir. O, 1982-ci ildən Rusiya Elmlər Akademiyasının Struktur Makrokinetika İnstitutunda Zəncirvari və Heterofaz prosesləri laboratoriyasının müdiridir. Azatyan 1985-ci ildə professor elmi adına layiq görülmüşdür. O, 2000-ci ildə Rusiya Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü seçilmişdir. Azatyan 2008-ci ildə Ermənistan Milli Elmlər Akademiyasının xarici üzvü seçilmişdir.
Sevil Qazıyeva
Sevil Həmzət qızı Qazıyeva — Azərbaycan SSR-də ilk qadın mexanizator, Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı.
Həyatı
250px|thumb|Sevil abidəsi Sevil Qazıyeva 1940-cı il iyun ayının 1-də Zaqatala rayonunun Aşağı Tala kəndində anadan olub. 1958-ci ildə orta məktəbi bitirən Sevil sənədlərini Azərbaycan Tibb İnstitutuna versə də, müsabiqədən keçə bilmir. Elə həmin il sənədlərini Bakıdakı 5 nömrəli sənət məktəbinə verir. Burada poliqrafiya sənətini öyrənən Sevil Qazıyeva həm də teatr dərnəyində fəaliyyət göstərir. Ehtiyat Əmək Qüvvələrinin Mədəniyyət Evinin üzvü olan Sevil əvvəlcə Süleyman Sani Axundovun "Laçın yuvası" pyesində Pərican, sonra isə Cəfər Cabbarlının "Sevil" pyesində Sevil obrazlarını yüksək səviyyədə canlandırır. Həmin illərdə mətbuatda şeirləri də dərc olunur.
1959-cu ilin dekabrında Sevil qəzetdə bir məqalə oxuyur. Məqalə ilə tanış olan tələbə özbək qızı Tursunoy Axunovanın maşında təkbaşına yüz adam qədər pambıq yığdığını öyrənəndə sürücü-mexanik olmağa qərar verir. Ertəsi gün Bakı 5 saylı sənət məktəbinin 4 tələbəsi Sevil Qazıyeva və rəfiqələri Azərbaycan LKGİ Mərkəzi Komitəsinin katibinə məktub yazıb Bakı şəhərində qızlar üçün sürücü-mexanik kurslarının açılmasını xahiş edirlər. Gənc qızların bu təklifi respublika rəhbərliyi tərəfindən dəstəkləndiyi üçün bir müddət sonra Binədəki kənd təsərrüfatını mexanikləşdirmə məktəbində sürücü-mexanik hazırlayan kurs açılır.
Binədəki kənd təsərrüfatını mexanikləşdirmə məktəbini bitirəndən sonra Sevil Qazıyeva könüllü şəkildə Beyləqan rayonuna işləməyə gedir. 1961-ci ildə Özbəkistanda Sovet pambıqçılarının ümumrespublika toplanısında Azərbaycan nümayəndə heyətinin tərkibində Sevil Qazıyeva da iştirak edir. Sevil Özbəkistanda olarkən məşhur sovet pambıqçısı Tursunoy Axunovanın iş təcrübəsi ilə yaxından tanış olur. O, Daşkənddən qayıtdıqdan sonra Beyləqanda Tursunoy Axunova kimi kompleks-briqada yaradır və həmin briqadaya başçılıq edir.
1962-ci ildə Azərbaycan Kənd Təsərrüfatı İnstitutunun mexanizasiya fakültəsinə daxil olan Sevil Qazıyeva işləyə-işləyə həm də qiyabi təhsil alır. 1962-ci ildə onu Azərbaycan LKGİ-nin XXIII qurultayına nümayəndə seçirlər. Qısa müddət ərzində Azərbaycanın adlı-sanlı pambıqçılarından birinə çevrilən Sevil Qazıyeva 1962-ci ildə öz maşını ilə 190 ton pambıq yığır. Sevilin başçılıq etdiyi briqada həmin il hər hektardan 30 sentner pambıq götürdüyü üçün onu "Qırmızı əmək bayrağı" ordeni ilə təltif edirlər.
Sevil Qazıyeva 1963-cü ildə Azərbaycan SSR Ali Sovetinin deputatı seçilir.
Ölümü
Sevil Qazıyevanın faciəli ölümü ilə bağlı bir neçə versiya var, lakin eyni zamanda onların hamısı bir məsələdə həmfikirdir — qız tarlada işləyərkən dünyasını dəyişib.
İlk iki versiya şahidlərin ifadəsi ilə təsdiqlənmədiyindən üçüncü versiya ən etibarlı və doğru hesab olunur. Bu versiyaya görə, Sevil Qazıyeva həqiqətən ölümcül bir təsadüf nəticəsində öldü. 1963-cü il sentyabrın 22-dən 23-nə keçən gecə tarlada işləyərkən uzun saçının bir hissəsi kombayn mili tamburuna dolanaraq başının bir hissəsini üz dərisindən qopardı. Həkim gələndə isə artıq vəfat etmişdi. Hadisə zamanı yanında olan Qazıyevanın dostu Qənimət, eləcə də Çingiz Fərəcev hadisənin şahidi olub. Ekspertizanı aparan məhkəmə-tibb eksperti Sabir Əliyev də mərhumun bədənində zorakılıqla ölüm əlamətləri aşkar etməyib.
Xatirəsi
1970-ci ildə "Azərbaycanfilm" tərəfindən ona həsr olunmuş "Sevil Qazıyeva" filmi çəkilmişdir.
1966-cı ildə ölümündən sonra Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülüb.
1970-ci illərin əvvəllərində Bakıda adını daşıyan parkda monument qorelyefi qoyulmuşdur. Monumentin heykəltəraşı Münəvvər Rzayeva, arxitektoru Ş. Zeynalovdur.
Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası
Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası (, Lernayin Ğarabaği Hanrapetut’yun) və ya rejimin özünü adlandırdığı kimi Artsax Respublikası (— Beynəlxalq hüquqa əsasən Azərbaycan Respublikasına aid, Cənubi Qafqazda dənizə çıxışı olmayan və Ermənistan Respublikası, Rusiya Federasiyası və Erməni Diasporunun hərbi, siyasi və maliyyə dəstəyi ilə qurulmuş, BMT-yə üzv olan heç bir dövlət tərəfindən müstəqilliyi tanınmayan keçmiş dövlət. Rəsmi olaraq 10 noyabr 2020-ci ildə üçtərəfli atəşkəs bəyannaməsinə əsasən böyük hissəsində Azərbaycan Respublikası suveren nəzarəti bərpa etmişdir, bir hissəsinə isə Rusiya sülhməramlı qüvvələri nəzarət edir.
Qondarma rejimin elanı
10 dekabr 1991-ci ildə azərbaycanlıların boykot etdiyi və yalnız ermənilərin qatıldığı referendum nəticəsinə görə "müstəqillik qərarı" alınmış və 6 yanvar 1992-ci ildə də "müstəqillik" rəsmən elan edilmişdir. Lakin Ermənistan Respublikası daxil, heç bir ölkə və ya beynəlxalq qurum qondarma rejimin müstəqilliyini tanımamışdır.
Dağlıq Qarabağ və digər işğal edilmiş ərazilər BMT-də daxil olmaqla, bütün dünya dövlətləri tərəfindən Azərbaycanın ərazisi kimi tanınmışdır.
İnzibati bölgü
thumb|DQR və ətraf ərazilərin xəritəsi. Qırmızı sərhədlərlə əhatə olunmuş ərazi, 1994-cü ildən 2020-ci ilədək Dağlıq Qarabağ Respublikasının nəzarətində olan ərazilərə uyğundur. Sarı bölgələr keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinə (DQMV) uyğundur, yaşıl zolaqlı bölgələr işğal edilmiş yeddi Azərbaycan rayonudur, lakin İkinci Qarabağ müharibəsinə qədər DQR tərəfindən idarə edilirdi. Hal-hazırda "paytaxt" Xankəndi ilə yanaşı 2020-ci ilə qədər Əsgəran, Hadrut, Ağdərə, Xocavənd, Şuşa bölgələrinə bölünmüşdür. Qondarma rejimin ən böyük şəhəri Xankəndidir. Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikasının ərazisində yerləşən inzibati bölgələr: 1.Ağdərə; 2.Əsgəran; 3.Xocavənd; 4.Hadrut; 5.Şuşa. Xəritədə Xankəndi göstərilməmişdir.
Əhalisi
1988–1994-cü illər ərzində Qarabağda azərbaycanlı yerli əhaliyə qarşı davam edən etnik təmizləmə prosesi nəticəsində hal-hazırda Qarabağda bir nəfər də azərbaycanlı yaşamır. Bu da bu regionda azərbaycanlılara qarşı aparılan etnik təmizləmə prosesinin ən bariz sübutudur.
2001-ci ildə Qondarma rejimin hesabatlarına görə ölkə nüfuzunun 95 faizi erməni, digər etnik qruplar isə süryanilər, rumlar və kürdlərdir. Mart 2007-ci il tarixində yerli hakimiyyət əhalinin 138.000 olduğunu bildirmişdir. Ölkədə illik doğum sayının 2200–2300 aralarında olduğu, 1999-cu ilə görə təxminən 1500 nəfərlik artım olduğu elan edilmişdir.
2021-ci ildə isə bu rəqəm 120 000 nəfər açıqlansa da bu say mübahisəlidir.
Nəqliyyat
Separatçı qurum xaricdən maliyyə yardımları edilməsinə möhtac olduğu üçün onnu ərazisində uzun müddət ağır nəqliyyat problemi olmuşdur. Lakin xaricdə yaşayan ermənilərin fondu olan Hayastan All-Armenian Foundation nəqliyyat probleminin həlli üçün 25 milyon dollar yardım etmişdir. Bu vəsait hesabına Hadrut-Xankəndi-Əsgəran-Ağdərə avtomobil yolu çəkilmişdir. Bu yolun uzunluğu 169 kilometrdir. Lakin 2020-ci ildə bu yolun bir hissəsi Azərbaycanın nəzarətinə keçmişdir.
Beynəlxalq arenada vəziyyəti
Qondarma Dağlıq Qarabağ Respublikası, onun yaradılmasında birbaşa iştirak edən və hal-hazırda rəhbərləri, Qarabağdakı separatçı hərəkatın vaxtilə öndə gedən şəxsləri olmasına baxmayaraq Ermənistan Respublikası daxil heç bir dövlət tərəfindən tanınmamışdır. BMT-yə üzv olan heç bir dövlət tərəfindən tanınmayan qondarma rejimi yalnız onun özü kimi bəzi tanınmamış separatçı rejimlər tanımışdır.
Bütün bu torpaqlar dünya birliyi tərəfindən Azərbaycanın ərazisi kimi tanınır. Lakin bütün bunlara baxmayaraq dünya birliyi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün pozulmasına və ərazisində qonşu dövlətin (Ermənistan Respublikası) iştirak ilə terrorçu rejimin yaradılmasına göz yumurdu. Buna baxmayaraq, Azərbaycan 2020-ci ildə bu işğala son qoyaraq torpaqlarının böyük əksəriyyətini azad etdi. Qalan hissəsinə isə müvəqqəti olaraq Rusiya Sülhməramlı Kontingenti yerləşdirildi. Amma buna baxmayaraq, bu ərazilərdə hələ də erməni terrorçuları var. thumb|2020-ci il Dağlıq Qarabağ atəşkəs razılaşmasının xəritəsi.
Seyk
𐕚 (səslənməsi, transkripsiyası S, s) — Alban əlifbasının 43-cü hərfi. Matenadaran MS 7117 əlyazmasında hərfin adı սէկ (Sēk) kimi verilmişdir. Tədqiqatçı Jost Gippert bu adla razılaşır. Bütün tədqiqatçılar hərfin bu cür adlanması ilə razılaşır və Udi dili ndəki S səsi ilə eyniləşdirirlər.
Nümunələr: left|thumb|"𐕚" məişət qabı qalığının üzərindəki yazının son hərfi kimi
Milli Net
Milli İnternet Mükafatı (qısaca Milli Net) — Azərbaycan İnternet Forumu tərəfindən təsis edilən peşəkar internet mükafatıdır. Bu mükafat hər il sosial, mədəni, elmi, iqtisadi, hüquqi və s. sahələrdə fəaliyyət göstərən, Azərbaycan dilində tərtib olunan və fəaliyyət göstərən milli internet resurslarına və internet layihələrinə müsabiqə üsulu ilə təqdim edilir. Müsabiqənin 2009-cu ildən bu yana ənənəvi olaraq hər il təşkil olunur. 2018-ci il Milli İnternet Mükafatının 10 illik yubileyi kimi qeyd edildi. Lakin, 2019-cu ildə rəhbərlik tərəfindən AİF, MilliNet TK və MilliNet münsiflərinin qarşıdakı dövrlərdə MilliNet-in tam yeni konsepsiyada fəaliyyətə başlamasını nəzərdə tutduğunu və müasir çağırışlar baxımından Azərbaycan İnternetinin inkişafı, milli internet resursların yaradılmasının stimullaşdırılması və qiymətləndirilməsinə yeni yanaşmalar, MilliNet –in məqsəd və vəzifələrinin yenilənməsi üzərində işlər aparıldığı barədə məlumat verilərək AİF və MilliNet komandasının 2019-cu ildə MilliNet yarışmasını təşkil etməyəcəyinini təsdiq etmiş oldu. Lakin, MilliNet2020-nin yeni konsepsiyada fəaliyyətə başlaması nəzərdə tutulduğu bildirilsə də koronavirus pandemiyası və digər səbəblərə görə layihə təxirə salınmalı oldu. 2021-ci ildə layihənin keçirilib, keçirilməyəcəyi barədə hələki rəsmi açıqlama verilməyib.
Qiymətləndirmə meyarları
Müsabiqə Komissiyası saytların qiymətləndirmə prosesində aşağıdakı meyarları rəhbər tutulur:
Xüsusi nominasiyalar
Təşkilat Komitəsi tərəfindən digər xüsusi nominasiyalar da təsis edilə bilər.
Digər analoji müsabiqələrdən fərqi
Milli Net Müsabiqəsində əsas fərqləndirici cəhətlər aşağıdakılardan ibarətdir :
Rüriklər sülaləsi
Rurik (d. 879, Novqorod Rusı) – rus salnəmələri və sükançı kitablarlı görə, Şimal-Qərbi Rus hökmdarı Varangyan Novqorod knyaz ı və sonralar padşah olmuş rus kynazlığın banisi, Rurikoviçlər sülaləsi.
Vilyam Tomas Stid
Vilyam Tomas Stid — Titanik gəmisinin birinci sinif sərnişinlərindən biri.
Ermənistan Milli Elmlər Akademiyası
Ermənistan Milli Elmlər Akademiyası (, Hayastani Hanrapetutyan gitutyunneri azqayin akademiya) — Ermənistanda elm və ictimai elmlər sahələrində tədqiqat aparan və fəaliyyəti koordinasiya edən əsas orqan kimi fəaliyyət göstərən Ermənistan milli akademiyası.
Tarixi
Ermənistan SSR Elmlər Akademiyası 1935-ci ildə yaradılmış SSRİ Elmlər Akademiyasının Ermənistan şöbəsinin əsasında 10 noyabr 1943-cü ildə yaradılmışdır. Onun təsisçiləri arasında İosif Orbeli, Stepan Malxasyants, İvan Gevorkyan və Viktor Ambartzumyan var idi. Orbeli akademiyanın ilk prezidenti olmuşdur.
Ələviq (Kəleybər)
Ələviq - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 23 nəfər yaşayır (7 ailə).
Gemini layihəsi
Gemini layihəsi ABŞ-nin Apollon layihəsinə hazırlıq mərhələsində həyata keçirdiyi əvvəlki bütün rekordları qıran layihədir. Kəsilmiş bir konus şəklində kosmosa buraxılması üçün sifariş verilmiş 12 ədəd vasitə, 2 nəfər üçündür.
İlk vasitə Gemini 1 8 aprel 1964-cü ildə buraxılmışdır. Buraxılmış ilk iki vasitə pilotsuz olarkən ABŞ-nin ilk pilotlu kosmik uçuşu Gemini 3 vasitəsi ilə həyata keçirilmişdir (23 mart 1965). Gemini 4-dəki astronavtlardan biri (E.H. White) vasitənin Yer üzünü 3-cü dövrü zamanı kapsuladan çıxdı və kosmosda sərbəst gəzən 2-ci şəxs oldu. Gemini 5 ən yaxın nöqtədən yerə 160 km və ən ucqar nöqtədən 347 km orbitdə olmaqla 190 saat 56 dəqiqə ərzində Yer ətrafında 120 dövr edərək bu sahədə əvvəlki bütün rekordları qırdı. Gemini 6 11 gün əvvəl buraxılan Gemini 7 vasitəsi ilə qarşılaşdı və kosmosdakı ilk görüşü təmin etdi (15 dekabr 1965). Gemini 11 nəqliyyat vasitəsi dünyanı gəzərkən qapısı 172 dəqiqə açıq qoyularaq süni cazibə təcrübəsi aparılmışdır. Son vasitə Gemini 12 11 noyabr 1966-cı ildə buraxıldı və beləliklə Gemini proqramı sona çatdırılmışdır.
Quzugüdən (İğdır)
Quzugüdən — Türkiyənin İğdır ilinin İğdır ilçəsinə daxil olan kənd.
İsmail Küçükkaya
İsmail Küçükkaya (d. 20 yanvar 1970, Simav ) — türk jurnalisti və yazarıdır.
Quzugüdən (İğdır)
Əhalisi
1886-cı ilo məlumatına görə kənddə 218 nəfər azərbaycan türkü yaşayırdı.
Coğrafiyası
İğdır mərkəzindən 16 km uzaqlıqdadır.
İsmail Küçükkaya
Karyera
O, 2013-cü ilin sentyabr ayından etibarən həftə içi hər gün səhər saat 08:00-da FOX TV -də "İsmail Küçükkaya ilə Çalar Saat" proqramını təqdim edir. 2019- cu il İstanbul müvəqqəti yerli seçkilərindən əvvəl o, İstanbul 2019 Seçki Xüsusi yayımına moderatorluq edib. 2013-cü ilin sentyabr-2022-ci ilin avqust ayları arasında Fox (Türkiyə)-nin səhər xəbərlərini təqdim edən İsmail Küçükkaya 2022-ci ilin sentyabr ayından Halk TV-nin səhər xəbərlərini təqdim edir.
Ənbəstaq (Kəleybər)
Ənbəstaq - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 230 nəfər yaşayır (46 ailə).
İsmayıl bəy Qazıyev
İsmayıl bəy Qazıyev — İrəvan qubernatorunun müavini.
Həyatı
İsmayıl bəy Talıb bəy oğlu Qazıyev 22 dekabr 1859-cu ildə İrəvan şəhərində doğulmuşdu. O, Tiflisdə gimnaziya təhsili almış, bir çox mühüm dövlət qulluqlarında işlədikdən sonra, 1904-cü ildə İrəvan qubernatorunın müavini təyin olunmuşdur. XIX əsrin 70-ci illərində quberniyanın Qadın Xeyriyyə Cəmiyyətində fəal təşkilatçılardan biri kimi həyat yoldaşı Dürrətul xanımla birgə məqsədyönlü iş aparmışlar, lakin nanəcib qonşuların törətdikləri qanlı hadisələr bu nəsilləri pərən-pərən salmış, onların topdağıtmaz xanimanları viran olmuşdur. Qazıyevlər və Bağırbəyovlar Türkiyənin Qars, Ərdəhan obalarına pənah aparmışlar, fəqət burada da vəziyyət ağır olduğundan Tiflisə, sonra Gəncəyə qaçmış, daha sonra Bakıda qərar tutmuşlar.
Gender tədqiqatları
thumb|right|Gender şəxsiyyəti
Gender tədqiqatları — sosial fenomenləri və onların dəyişmələrini təhlil etmək üçün sosial gender nəzəriyyəsinin idrak imkanlarından istifadə edən fənlərarası tədqiqat praktikası. Bu sahə qadın tədqiqatları (qadınlarla əlaqəli, feminizm, cinsiyyət və siyasət), kişi işləri və qəribə tədqiqatları əhatə edir. Müasir humanitar biliklərdə bu istiqamətin formalaşmasına təkan cins ilə əlaqəli məsələlərin öyrənilməsində bioloji və mədəni komponentlərin yetişdirilməsi təklifi oldu.
Cinsin öyrənilməsi biologiya və fiziologiyanın mövzu sahəsidir və gender təhlili psixoloqlar və sosioloqların tədqiqat, mədəni və tarixi hadisələrin təhlili mövzusu kimi qəbul edilə bilər. Cinsiyyət araşdırmaları ümumiyyətlə cinsəlliklə yanaşı öyrənilir.
NGC 6249
NGC 6249, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Əqrəb bürcü istiqamətində yerləşir. II1p tipli. tərəfindən ildə  ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Striptizçi
200px|thumb|[[Dirək rəqsi edən striptizçi rəqqasə]]
Striptizçi və ya ekzotik rəqqas — peşəsi striptiz klubları kimi ictimaiyyətə açıq yerlərdə böyüklər üçün nəzərdə tutulmuş əyləncə məkanlarında erotik rəqsin bir növü sayılan striptiz şou göstərmək olan şəxsdir. Bəzən subaylığın son gecəsi məclislərində və ya digər xüsusi tədbirlərdə striptizçi rəqqaslar dəvət olunurlar və onlar özlərinin striptiz rəqslərini ifa edirlər.
Solsberi kafedralının qərb fasadındakı heykəllərin siyahısı
Solsberi kafedralının qərb fasadındakı heykəllərin siyahısı İngiltərənin Solsberi şəhərindəki kafedralın böyük qərb fasadını bəzəyən heykəllərin siyahısıdır. Siyahıda heykəllərin adı, müəllifi, fasadda yerləşdirilmə tarixi və qısa təsviri göstərilmişdir. Həmçinin heykəllərin fasadda mövqeyini göstərən şəkillər əlavə edilmişdir.
Heykəllər
Solsberi kafedralının böyük qərb fasadında 79 heykəl vardır:
Görünmə planı
Ümumilikdə görünmə planı altı yarusa bölünür. Qərbdən şərqə və yuxarıdan aşağı baxdıqda, nişlər soldan sağa (və şimaldan cənuba) doğru nömrələnib. Aşağıdakı dörd yarus, şimal qülləsinin şimal divarından başlayaraq, cənub qülləsinin cənub divarında tamamlanır; yalnız iki aşağı yarus şimal tərəfdə heykəllərə malikdir (aşağıdakı cədvəlin birinci bölməsində yerləşdirilmiş və nişlərin nömrələndiyi fotoya bax).
I yarus: Vesika
II yarus: Mələklər
III yarus: Əhdi-Ətiq patriarxları və peyğəmbərlər.
IV yarus: Həvarilər.
V yarus: Həkimlər, bakirələr və şəhidlər
Tier 6: Anqlikan kilsəsinə məxsus müqəddəslər.
Lalisa (mahnı)
Mahnı musiqi tənqidçilərindən qarışıq rəylər aldı, onların çoxu Lisanın performansını yüksək qiymətləndirdi, lakin bəziləri mahnının bəstəsini və istehsalını tənqid edirdi. Kommersiya baxımından "Lalisa" ABŞ-nin Billboard Hot 100-ə 84-cü sırada daxil oldu və Billboard Global 200-də 2-ci yerə yüksəldi. Müşayiət edən musiqi videosu sinqlin buraxılması ilə eyni vaxtda Blackpink-in youTube kanalına yükləndi. İlk 24 saat ərzində videoya 73,6 milyon baxış olub, platformada bir solist tərəfindən bir gündə ən çox baxış toplanıb.
Musiqi və sözləri
Stilistik olaraq, mahnının rəqs fasiləsində tay elementlərini aşılayan dinamik hip hop treki kimi xarakterizə olunur. Trekin istehsalında sirenaların səslərini xatırladan "təxribatçı" mis rifflərdən və dinamik ritmlərdən istifadə edilir, sözlərə "Lalisa"nın təkrarı daxil edilir. Musiqi notu baxımından mahnı E-flat major-un açarında bəstələnib və dəqiqədə 150 vuruş tempi daşıyır. Tək albomun adı başlıq treki ilə birlikdə onun gənc ikən uğur jesti olaraq aldığı adına istinaddır. Adını dəyişdikdən bir həftə sonra YG Entertainment onu agentliyə stajyer olaraq qəbul etdiklərini bildirdi. Billboard jurnalından Nolan Feeney dedi: "Başlıq treki, Blackpink musiqiçilərinin "How You Like That" kimi maksimalist, dünyanı gəzən səsini yüksək templi axınlarla genişləndirir və onlara tay irsini önə çıxarır."
Tənqidlər
"Lalisa" tənqidçilərdən qarışıq rəylər aldı — onların çoxu Lisanın performansını təriflədi, lakin mahnının musiqi istehsalı və lirik məzmunu tənqidlərə məruz qaldı.The Harvard Crimson üçün yazan Allison S. Pak, Lisanın "möhtəşəm rap bacarıqlarının parıldadığını" bildirdi, lakin "birləşmiş lirik povestin olmamasını" tənqid etdi. Mənfi rəydə, NME-dən Rhian Daly iddia etdi ki, "gözlədiyiniz parlaq, təmtəraqlı zəfər olmaq əvəzinə, keyfiyyəti məyusedici dərəcədə aşağıdır". Başlıq trekini "yöndəmsiz" adlandıraraq, o, həmçinin lirik məzmunda "ürək və ya ruh" olmadığını dedi və bunun əvəzinə daha çox "boş lovğalıqlara" diqqət yetirildiyini söylədi nəticəsindədə bu, nəzərdə tutulan effektə çatmadığını bildirdi.
Daha müsbət rəydə, Beats Per Minute qrupundan Çase McMullen şərh etdi ki, "Lisanın ifası ustalıqla əsas səhnəni tutur və o, mahnının çoxsaylı dəyişikliklərini elə rəvanlıqla gözdən keçirir ki, hər bir komponent tamamilə təbii hiss olunur". Pinkvilla-dan Anvaya Mane də Lisanın yüksək enerjili ifasını tərifləyərək, onu "təqlid olunmaz və heyranedici" adlandırdı, "Lisanın cəsarətli və inamlı repi istedadlı ifaçının nə qədər irəli getdiyinin sübutudur" ifadələrini işlətdi.
Kommersiya performansı
"Lalisa" Billboard Global 200 və Global Excl US-də ikinci yerdə debüt edərək, Lisanın ilk solo girişini və chartda ilk 10-a ilk girişini etdi. Cənubi Koreyada mahnı iki gündən az izləmə ilə 5–11 sentyabr həftəsində Gaon Digital Chart-da 90-cı yerdə debüt etdi. Növbəti həftə mahnı 64 nömrəyə yüksəldi.Mahnı həmçinin Billboard K-pop Hot 100-də 28-ci yerdə debüt etdi. Mahnı Malayziyada bir nömrəyə, Sinqapurda isə iki nömrəyə yüksəldi.
Birləşmiş Ştatlarda "Lalisa" Billboard Hot 100-də 84-cü yerdə debüt etdi və ilk həftəsində 9600 rəqəmsal nüsxə satılaraq "Rəqəmsal Mahnı Satışları" cədvəlində 6-cı yeri tutdu və Lisa bununla yanaşı sonuncu siyahda "Money" ilə birlikdə iki dəfə ilk 10-da yer aldı. Mahnı həmçinin ABŞ-da "Billboard World Digital Song Sales chart"-da birinci yerdə debüt etdi, bu onun solist kimi ilk birinciliyi idi.Birləşmiş Krallıqda "Lalisa" "Böyük Britaniya Singles Chart"-da 68-ci yerdə və "UK Singles" Yükləmələr Qrafikində 13-cü yerdə debüt etdi. Kanadada mahnı "Canadian Hot 100"-də 42-ci, Kanada Rəqəmsal Mahnı Satışları cədvəlində 7-ci yerdə debüt etdi.
Musiqi videosu
Mahnını müşayiət edən musiqi videosu "Lalisa"nın buraxılışı ilə birlikdə Blackpink-in YouTube kanalına yükləndi. Videodan əvvəl üç gün əvvəl eyni platforma vasitəsilə yayımlanan tizer var idi.Musiqi videosu 73,6 milyon baxış toplayıb, 24 saat ərzində ən çox baxılan debüt videosu və solist tərəfindən ən çox baxılan video oldu.Video Rozenin "On the Ground" və Teylor Svift-in Brendon Urie ilə birlikdə səsləndirdiyi "Me!" mahnısının 24 saat ərzində müvafiq olaraq 41,6 milyon baxış və 65,2 milyon baxış əldə edən rekordlarını qırıb. 27 oktyabr 2021-ci il tarixinə olan məlumata görə, musiqi videosu yayımlanandan bəri 300 milyondan çox baxış toplayıb.
Vizual, ənənəvi tay mədəniyyətinə əsaslanan kompleks ansambl da daxil olmaqla, çoxsaylı kostyum dəyişikliklərini ehtiva edir.Lisa qızıl muncuqlarla işlənmiş paltar və plaş, qızılı yasəmən qulaqcıqlar, əsasən ənənəvi formada geyilən "rad klao yod" (รัดเกล้ายอด) adlanan uzun uclu baş geyimi geyinmişdir və incə işlənmiş taxtda oturur. Musiqi videosu yayımlandıqdan sonra Taylandın paytaxtı Banqkokda məşhur bazarda ənənəvi geyimlərin satışı artdı. Buriramda musiqili videoda təsvir olunan "Phanom Rung" məbədini ziyarət edənlərin sayı da artıb. Taylandın Baş naziri Prayut Çan-o-ça, yaradıcılıq sənayesində taylandlıları ilhamlandırmaq əzmini əks etdirən Tayland rəssamları arasında Lisanı təriflədi.
Canlı çıxışlar və tanıtım
Sentyabrın 10-da tək albomu buraxıldıqdan sonra Lisa həmin gün Cimmi Fallonun aparıcılıq etdiyi "The Tonight Show"-da başlıq trekini debüt etdi. Sentyabrın 19-da o, Cənubi Koreya televiziyasında solo debütü kimi SBS-in Inkigayo proqramında "Lalisa" mahnısını ifa etdi. Lisa mahnını sentyabrın 25-də "MBC Show! Music Core" proqramında və sentyabrın 26-da SBS-in Inkigayo proqramında təkrar ifa etdi.
Ağdərə-i Cədid (Kəleybər)
Ağdərə-i Cədid və ya Yeni Ağdərə - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 235 nəfər yaşayır (44 ailə).
Mizrahi
Mizrahi (çoxluq: Mizrahim, İvrit dili: מזרחים) — Yaxın Şərq, Şimali Afrika, Orta Asiya və Qafqazdakı yəhudilərə verilən ümumi ad. İsraildə "Mizrahi" termini əsasən ərəb dünyasında və qonşu ölkələrdə yəhudilərə aid edilir. Yeri gəlmişkən, İsrail əhalisinin 40%-ni əslən ərəb ölkələrindən gəlmiş yəhudilər və onların nəsilləri təşkil edir.İraq, Suriya, Livan, Yəmən, İran, Əfqanıstan, Buxara, Mooriş yəhudiləri, Bərbəri, Kürd, Azərbaycan, Dağıstan, Hindistan və Pakistan yəhudiləri əsas Mizrahi yəhudiləridir. Mübahisə doğuran digər bir məqam isə XV əsrdə İspaniyadan qovularaq Yaxın Şərq və Şimali Afrika ərazilərində məskunlaşmış Sefard yəhudilərinin nəsillərinin Mizrahi yəhudilərinə aid edib-etməmək məsələsidir. Onlar köçüb gəldikləri ölkələrin çoxunda yerli yəhudilərlə qaynayıb-qarışmış,  onların da milli varlığına, mədəniyyətinə təsir etmişdilər. Lakin bəzi ölkələrdə, məsələn, Mərakeşdə ərəb və sefard yəhudiləri uzun müddət bir-birlərinə qarışmadılar və iki fərqli toplum əmələ gətirdilər. O zaman yerli yəhudilər özlərini  mustaarabim (ərəbləşmiş yəhudilər) adlandırmağa başladılar. Hər Mizrahi fərqli mənşəli olduğundan fərqli adət və ənənələr var. Ancaq ibadət nümunələri Sefardların ibadət üsullarına çox oxşardır. Bu oxşarlığa görə xüsusilə İsraildə ümumiləşdirmə aparıldığı və Mizrahi yəhudilərinin Səfəradi adlandırıldığı görülür.
Sözün tarixçəsi və istifadəsi
"Mizrah" şərq deməkdir, "Mizrahi" də şərqli deməkdir. Mizrahinin ərəb dilindəki qarşılığı Maşrikiyyun, ancaq Suriya, İraq və digər Asiya ölkələrində yaşayanlara deyilir. Şimali Afrikadakılar Mağhrebiyun adlanır və buna görə Mərakeş yəhudiləri Mizrahi adlandırılmasının əleyhinədirlər. İsraildə Mizrahi sözü Qərbi Asiya və Şimali Afrika yəhudiləri üçün istifadə olunur. 90-cı illərdə fəalların səyləri ilə Mizrahi termini daha çox tanındı və qəbul edildi.
Digər sifətlər
thumb|left|[[Hələbdə bir Yahudi toyu, 1914.]] Bir çox insanlar (xüsusilə İsraildə) Səfərad və Mizrahi ayinlərinin oxşarlığı üzündən bütün Aşkenazi yəhudiləri Səfərad kateqoriyasına saldılar. Səfəradilərin və Mizrahililərin qarışıqlığının başqa bir səbəbi 1492-ci ildə Səfəradilərin İspaniyadan qovulması və Mizrahililərin yerləşdiyi ölkələrə köç etməsidir. Mühacirətdən sonra keçmişdə daha nüfuzlu kimi qəbul edilən Səfəradiya mədəniyyəti Mizrahilər arasında qəbul olunmağa başladı. Bir mədəniyyətin digər mədəniyyətin altına mənimsənilməsi müxtəlif yollarla baş verdi. Məsələn, İspaniyadan qaçaraq Suriyada məskunlaşan Səfəradilər, Mizrahilərin mədəniyyəti ilə mənimsənildi, Şimali Afrikadakı Mizrahilər isə İspaniyadan qaçaraq bu bölgələrdə məskunlaşan Səfəradilərin mədəniyyətini qəbul etdilər. Ancaq Mərakeşdə Mizrahilər və Səfəradilər uzun müddət bir-birlərinə qarışmadılar və iki fərqli sinif meydana gətirdilər.
Dil
Mizrahi yəhudilərinin əksəriyyəti ərəb dilində danışırdı. İndi yəhudi ərəbcəsi yaşlı nəsillər tərəfindən ikinci bir dil olaraq istifadə olunur. Fəlsəfə, din və ədəbiyyat sahələrində çox sayda əsər ərəb dilində İvrit əlifbası ilə yazılmışdır. Mizrahilərin istifadə etdiyi bəzi dillər Cidi, Gürcücə, Buxoricə, Kürdcə, Yəhudi Bərbərcəsi, Dağ yəhudiləri dili, Marathicə, Yəhudi Malayalamca və Yəhudi Aramicəsi dilləridir. Müasir dövrdə Mizrahi yəhudilərinin böyük əksəriyyəti İsraildə yaşadığı üçün yuxarıda sadalanan dillər onlar tərəfindən unudulmuşdu. thumb|left|Şimali [[İraqda Kürd Yəhudiləri, 1905.]]
İqlim dəyişikliyi ilə bağlı məhkəmə
İqlim dəyişikliyi ilə bağlı məhkəmə işi kimi də tanınır, hökumətlər və şirkətlər kimi ictimai qurumlar tərəfindən iqlim dəyişikliyinin azaldılması üzrə gələcək səylər üçün hüquqi təcrübədən və presedentdən istifadə edən yeni ekoloji qanunlar toplusu. İqlim dəyişikliyinin azaldılmasını təxirə salan yavaş iqlim dəyişikliyi siyasətləri qarşısında, fəallar və hüquqşünaslar bu səyləri inkişaf etdirmək üçün milli və beynəlxalq məhkəmə sistemlərindən istifadə etmək səylərini artırmışlar.
2000-ci illərin əvvəllərindən etibarən iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə üçün qanunvericilik bazası qanunvericilik vasitəsilə getdikcə daha çox əlçatan olur və məhkəmə işlərinin sayının artması iqlim dəyişikliyi ilə bağlı fəaliyyətləri konstitusiya hüququ, inzibati hüquqla bağlı hüquqi məsələlərlə əlaqələndirən beynəlxalq hüquq orqanının hazırlanmasına səbəb olmuşdur. Uğurlu nümunələrin və yanaşmaların bir çoxu iqlim ədalətinin və iqlim məktəbi tətilinin ehtiyaclarını inkişaf etdirməyə yönəlmişdir.
Mizrahi
İsrail cəmiyyətinə uyğunlaşma
İsrailə mühacirət edən Mizrahilər üçün mədəni sarsıntı səbəbindən cəmiyyətlə ayaqlaşmaq asan deyildi. Moşavim adlı kooperativ kənd təsərrüfatı kəndlərinə yerləşdirilən qaçqın Mizrahilər, ticarət və sənətkarlıq sahəsindəki tarixi istedadlarına görə kənd təsərrüfatı sahəsində uğur qazana bilmədilər və bu, onların sosial-iqtisadi cəhətdən geriləmələrinə səbəb oldu. Mədəni ayrılığa görə Avropa Yəhudiləri Aşkenazi və Orta Şərq Yəhudiləri Mizrahilər arasındakı sosial boşluqlar yarandı. Aşkenazilərin ortalama gəliri Mizrahilərin ortalama gəlirindən 36% daha çoxdur.
İqlim dəyişikliyi ilə bağlı məhkəmə
Hollandiya Dövlətinə qarşı İqlim dəyişikliyi problemini həll etmək üçün Hollandiya Dövləti üçün məcburi tələblər müəyyən edən 2019-cu il Urgenda Fonduna qarşı qərardan sonra dünya məhkəmələrində uğurlu aktivist işlərinin artması tendensiyası səbəb olur. 2019-cu ildə tədbirlərin sayı kəskin şəkildə artır və 2020-ci ilin fevral ayına Norton Rose Fulbright 33 ölkədə 1400-dən çox hadisəni müəyyən edən icmal dərc edir. 2020-ci ilin əvvəlində hər hansı bir ölkədə ən çox baxılan iş ABŞ-da idi, 1000-dən çox işə baxılmaqda idi.
Fəaliyyət növləri
İqlim mübahisələri adətən beş növ iddiadan birini əhatə edir:
Konstitusiya hüququ — konstitusiya hüquqlarının dövlət tərəfindən pozulmasına yönəlmişdir.
İnzibati hüquq – Mövcud qanunlara əsasən, məsələn: yüksək emissiya layihələri üçün icazələrin verilməsi zamanı inzibati qərarların qəbul edilməsinin mahiyyətinə etiraz etmək.
Şəxsi hüquq — Korporasiyalara və ya digər təşkilatlara səhlənkarlıq, narahatlıq, qanun pozuntusu, ictimai etimad və əsassız varlanma üçün etiraz etmək.
Fırıldaqçılıq və ya istehlakçıların müdafiəsi — adətən şirkətlər tərəfindən iqlim təsirlərini yanlış təqdim etdiklərinə görə etiraz edilir.
İnsan hüquqları — iqlim dəyişikliyi ilə bağlı hərəkətsizliyin insan hüquqlarını müdafiə etmədiyi iddiası.
Avstraliya
2020-ci ilin fevral ayına olan məlumata görə, Avstraliya 200-ə yaxın hadisə ilə dünyada ikinci ən yüksək geriliyə sahib ölkə olmuşdur.
Almaniya
2021-ci ildə Almaniya Ali Konstitusiya Məhkəməsi hökumətin iqlim mühafizəsi tədbirlərinin gələcək nəsilləri qorumaq üçün yetərli olmadığı və hökumətin 2022-ci ilin sonuna kimi İqlim Mühafizəsi Aktını təkmilləşdirməli olduğuna qərar verir.
İrlandiya
2020-ci ilin iyul ayında İrlandiya Ətraf Mühitin Dostları İrlandiya hökumətinə qarşı iqlim və ekoloji böhranı. həll etmək üçün kifayət qədər tədbir görmədiyinə görə əlamətdar iddiada qalib gəlir. İrlandiyanın Ali Məhkəməsi İrlandiya hökumətinin 2017-ci il üçün Milli Təsirlərin Azaldılması Planının qeyri-adekvat olduğuna qərar verib və onun istixana qazı emissiyalarını necə azalda biləcəyinə dair təfərrüatların olmadığını bildirib.
Hollandiya
Hollandiya müxtəlif aralıq hədəflərlə 2030-cu ilə qədər karbon emissiyalarını 1990-cı il səviyyəsindən 49% azaltmağı öhdəsinə götürüb. Bununla belə, Hollandiyanın Ətraf Mühitin Qiymətləndirilməsi Agentliyi ölkənin 2020-ci il hədəflərini yerinə yetirə bilməyəcəyini müəyyən etmişdir.
2012-ci ildə holland hüquqşünas Roqer Koks iqlim dəyişikliyinə qarşı tədbir görmək üçün məhkəmə müdaxiləsi ideyasını irəli sürür. 2013-cü ildə Urqenda Vəqfi 900 iddiaçı ilə Hollandiya hökumətinə qarşı "təhlükəli iqlim dəyişikliyinə səbəb olan istixana qazları emissiyalarını azaltmaq üçün kifayət qədər tədbirlər görmədiyi" üçün iddia qaldırır.
2015-ci ildə Haaqa Rayon Məhkəməsi verir ki, Hollandiya hökumətinin istixana qazı emissiyalarını azaltmaq və öz vətəndaşlarını iqlim dəyişikliyindən qorumaq üçün daha çox işlər görməlidir. Bu "presedent təyin edən bir qərar" və "dünyada ilk iqlim məsuliyyəti iddiası" kimi təsvir edilmişdir. Client Earth-in İcraçı Direktoru Ceyms Torntonun sözlərinə görə: "Maraqlısı odur ki, əslində bu müəyyən edilmiş elmə və hökumətin qayğıkeşlik vəzifəsi kimi qədim prinsipə əsaslanır . Bu mülahizə istənilən hüquq sistemində tətbiq oluna bilər və iradəyə uyğundur. Şübhəsiz ki, digər ölkələrin məhkəmələri tərəfindən istifadə edilə bilər. 2018-ci ildə Haaqa Apellyasiya Məhkəməsi Hollandiya hökumətini Hollandiyada istixana qazı emissiyalarını azaltmaq üçün səylərini gücləndirməyə məcbur edən presedent qərarı qüvvədə saxlayır.
2019-cu ilin dekabrında Hollandiya Ali Məhkəməsi qərarı qüvvədə saxlayır. Beləliklə, hökumətin iqlim dəyişikliyinin insan sağlamlığı üçün risk yaratdığını əsas gətirərək 2020-ci ilin sonuna kimi karbon emissiyalarını 1990-cı il səviyyəsindən 25% azaltmalı olduğunu təsdiqləyir.
ABŞ
2020-ci ilin fevral ayına olan məlumata görə, ABŞ məhkəmə sistemində 1000-dən çox baxılmamış iş ilə ən çox geridə qalmış ölkə sayılır.
Massaçusets Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinə qarşı
İqlim dəyişikliyi ilə bağlı ilk əlamətdar işlərdən biri 2007-ci ildə ABŞ Ali Məhkəməsi tərəfindən idarə olunan Massaçusets Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinə qarşı idi. Massaçusets Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyi 2003-cü ildə Təmiz Hava Aktı çərçivəsində öz öhdəlikləri çərçivəsində karbon qazı və digər istixana qazı emissiyalarını tənzimləməkdən imtina etdikdən sonra Amerikanın bir neçə ştatı Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyinə qarşı iddia qaldırıb. Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyi əvvəlcə Apellyasiya Məhkəməsində qalib gəlsə də, Ali Məhkəmə, 5–4 qərarla, karbon qazı və digər istixana qazlarının zərərli olduğu iddiaları ilə razılaşaraq Ətraf Mühitin Mühafizəsi Agentliyindən onları tənzimləməsini tələb edir.
Culiana ABŞ-a qarşı
2015-ci ildə "Uşaqlarımız" Fondu tərəfindən təmsil olunan Amerikadan olan bir sıra gənc 2015-ci ildə ABŞ hökumətinə qarşı iddia qaldıraraq, hökumətin iqlim dəyişikliyinin təsirini azaltmaq üzrə hərəkətsizliyinin onların gələcək həyatlarının təsirlənəcəyini iddia edir. Bənzər iddialar Birləşmiş Ştatlar Konstitusiyasına əsasən hüquq məhkəmələri tərəfindən bir çox səbəblərə görə qaldırılsa və rədd edilsə də, Culiana Birləşmiş Ştatlara qarşı, Dairə Hakimi Ann Aiken işin davam etdirilməsinə layiq olduğuna və "insan həyatını davam etdirə bilən iqlim sisteminin" əsas prinsip olduğuna qərar verdikdə dəstək qazanır. Birləşmiş Ştatlar hökuməti o vaxtdan bəri Aikenin tapıntılarına etiraz edərək işi rədd etməyə çalışır, lakin iddia hələ də məhkəmədə davam edir.
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsi
2019-cu ilin sentyabrında Portuqaliyadan olan altı uşaq və gəncdən ibarət qrup Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə iddia qaldırır. Britaniya qeyri-hökumət təşkilatı Qlobal Hüquqi Fəaliyyət Şəbəkəsinin (GLAN) dəstəyi ilə onlar iddia edirlər ki, gələcəkdə onların fiziki və əqli rifahını qorumaq üçün iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə daha güclü tədbirlərə ehtiyac var. Məhkəmə 33 Avropa hökumətindən 2021-ci ilin fevral ayına qədər qlobal istiləşməyə cavab verməmələrinin Avropa İnsan Hüquqları Konvensiyasının 3-cü maddəsini pozub-pozmadığını izah etməyi xahiş edib.
Digərləri
Hollandiyanın 2015-ci ildəki əlamətdar qərarından sonra digər ölkələrdəki qruplar da eyni məhkəmə yanaşmasını sınanamağa başlayır. Məsələn, Belçika, Hindistan, Yeni Zelandiya , Norveç , Cənubi Afrika, İsveçrə və ABŞ-da insanları iqlim dəyişikliyindən qorumaq üçün qruplar məhkəməyə müraciət edirlər.
Pakistanda 2015-ci ildə Əsgər Leqari Pakistana qarşı iş üzrə Lahor Ali Məhkəməsi hökumətin proqramda müəyyən edilmiş məqsədlərə nail ola bilməyərək 2012-ci il Milli İqlim Dəyişikliyi Siyasətini və İqlim Dəyişikliyi Siyasətinin İcra Çərçivəsini (2014–2030) pozduğuna qərar verir. Məhkəmə Pakistana ölkənin iqlim məqsədlərinə nail olmaqda kömək etmək üçün İqlim Dəyişikliyi Komissiyasının qurulmasını tələb edir.
Kolumbiyada bir qrup uşaq Amazon meşələrinin qırılmasının iqlim dəyişikliyinə verdiyi töhfəyə görə meşələrin qırılmasından qorumaq üçün hökuməti məhkəməyə verir. 2018-ci ildə Ali Məhkəmə Kolumbiya tropik meşələrinin qorunma və bərpa tələb edən "hüquqlar subyekti" olduğuna qərar verir.
2020-ci ildə Fransanın inzibati məhkəməsi Makron administrasiyasından iqlim dəyişikliyi siyasətinin Paris Sazişindən irəli gələn öhdəlikləri yerinə yetirmək üçün kifayət qədər əhəmiyyətli olmasını təmin etmək üçün yenidən nəzərdən keçirməyi tələb edir.
Hökumətlər və şirkətlər arasında
2016-cı ildə Filippin hökumət orqanı (İnsan Hüquqları üzrə Komissiya) dünyanın 47 ən böyük karbon istehsalçısı ilə bağlı rəsmi iqlim dəyişikliyi araşdırmasına başlayır. Məlum olur ki, 2019-cu ildə qalıq yanacaq şirkətləri iqlim dəyişikliyinə qarşı fəaliyyət göstərmək üçün qanuni öhdəliyə malikdirlər və zərərlərə görə məsuliyyət daşıya bilərlər.
2017-ci ildə Saul Luçano Lliuya, Huaraz şəhərinin sahillərini basacaq buzlaq gölündən qorumaq üçün RWE-ni məhkəməyə verir.
2017-ci ildə San-Fransisko, Oklend və Kaliforniyanın digər sahil icmaları dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinə görə bir neçə qalıq yanacaq şirkətlərini məhkəməyə verirlər.
2018-ci ildə Nyu-York şəhəri elan etdi ki, beş böyük yanacaq şirkətini (BP, ExxonMobil, Chevron, ConocoPhillips və Shell) iqlim dəyişikliyinə verdikləri töhfəyə görə federal məhkəməyə verir (şəhər artıq bundan əziyyət çəkir).
2020-ci ildə Cənubi Karolina ştatının Çarleston şəhəri oxşar strategiyanı izləyir.
Hüseynabad-i Dəmirçi (Bicar)
Hüseynabad-i Dəmirçi — İranın Kürdüstan ostanı Bicar şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 52 nəfər yaşayır (13 ailə). Əhalisini azərbaycan türkləri təşkil edir.
Patrik Aşi
Patrik Aşi — 26 mart 2021-ci ildən etibarən Kot-d'İvuarın Baş naziri vəzifəsini icra edən Kot-d'İvuar siyasətçisi.
Həyatı
Aşi Parisdə Kot-d'İvuar əsilli ana və fransız əsilli atadan doğulub. O, Fransa və ABŞ-da təhsil alıb. Atasının adı Eratum, anasının adı isə Attiyedir.