cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Slovakiya
Tarix
Slovaklar 4-cü əsrdən etibarən Kiçik Karpatlara və Pannoniya Düzənliyinə yerləşirlər. Doqquzuncu əsrdə slovaklar, Böyük Moraviya hakimiyyətinə girdilər. Bu sırada xristianlığı qəbul etdilər. Böyük Moraviya Krallığının yıxılmasının ardından slovak torpaqları Macar Krallığının hakimiyyətinə girdi. 1526-cı ildə Macar taxtını ələ keçərən Habsburqlar, Slovak torpaqlarına 1918 ilinə qədər hakim oldular. Bu vaxt Mohaç Zəfərinin ardından Slovak torpaqlarına Osmanlı türkləri müxtəlif zamanlarda axınlar təşkil etdi.
XVIII əsrin sonlarında inkişafa başlayan Slovak milliyyətçiliyi, 1848–49-cu illərdə Macar inqilabından sonra, Macar olmayan xalqların tərəfini tutan Habsburq Krallığından kömək gördüsə də 1867-ci ildə Avstriya-Macarıstan andlaşmasından sonra Macar hökuməti Slovakyanı yenidən hakimiyyəti altına aldı. Bu dövrdə Macar hökumətinin izlədiyi macarlaşdırma siyasəti üzündən bir çox Slovak başda ABŞ olmaq üzrə xarici ölkələrə köç etdi. Birinci Dünya Müharibəsindən sonra Macarıstandan ayrılan Slovaklar, Çexlərlə birlikdə 1918-ci ildə yeni Çexoslovakiya dövlətini qurdular. Lakin çexlərin tətbiq etdiyi qatı mərkəziyyətçi rejim üzündən slovaklar arasında muxtariyyət istəyi sürətlə yayıldı. Almaniyaya, Çexoslovakiyanın Sudet bölgəsinə hakim olma səlahiyyətini verən Münhen Andlaşmasının qüvvəyə girməsindən qısa bir müddət əvvəl slovaklar, Slovakiyanı Çekoslovakya içində muxtar ərazi kimi elan etdilər (1938). thumb|right|300px|[[Bratislava]] İkinci Dünya Müharibəsinin əsnasında Alman ordularının Çexoslovakiyanın paytaxtı Praqanı işğal etmələri üzərinə Slovak Milli Məclisinin aldığı qərarla Slovakiya kağız üzərində də olsa müstəqil hala gəldi. Rus və Çexoslovak ordularının ölkə torpaqlarını Alman işğalından qurtarmaq üçün hərəkətə keçdiyi sırada slovaklar iki xalqın tam bərabər olacağı yenidən qurulacaq olan Çexoslovakiya dövlətinə qatılma mövzusunda Çexlərlə razılaşdılar. Kommunistlərin iqtidara gəldiyi Fevral 1948-ci ildən sonra ölkədə Çexlərin yoxlamasında, qatı bir mərkəziyyətçilik təkrar tətbiq olunmağa başlandı. 11 İyul 1960-cı ildə qüvvəyə girən konstitusiyayla Slovaklar Çexlərlə eyni haqlara sahib oldular. 1969-cu ilin başında Çexoslovakiya Sosialist Respublikasının qanunuma orqanı olan Federal Məclisdə Çex Sosialist Respublikasıyla bərabər şəkildə təmsil edilən Slovak Sosialist Respublikası quruldu.
1989-cu ildə bütün Şərq Bloku ölkələrində olduğu kimi, Çexoslovakiyada da yumşalma siyasəti başladı. Çoxpartiyalı sistemə keçildi və 1990-cı ildə ilk sərbəst seçki edildi. Seçkini qazanan milliyyətçilər iqtidar oldu. 1992 İyununda Çexoslovakiyanı meydana gətirən Çex və Slovakiya Respublikalarında ayrı-ayrı edilən seçkilərdən sonra iki respublikanın bir-birindən ayrılması ön plana çıxdı. Edilən görüşmələr nəticəsində 25 Noyabr 1992 günü edilən razılaşma ilə 31 dekabr 1992 tarixində iki respublika bir-birindən ayrıldı. Buna baxmayaraq hər iki ölkə yaxın dost və müttəfiq olaraq əməkdaşlıq etməyə davam etdilər. Slovakiya 2004-cü ildən Avropa Birliyi və NATOnun üzvüdür.
İqtisadiyyatı
Slovakiya iqtisadiyyatı sənaye, əkinçilik və heyvandarlığa söykənir. Əkinçilik düzənliklərdə və axar su vadilərində edilər. Dağlıq olan ölkə torpaqlarının ancaq üçdə bir qismi əkinçiliyə əlverişlidir. Başlıca əkinçilik məhsulları buğda, arpa, misir, çovdar, kartof, yulaf, tütün, tərəvəz və meyvədir. Əldə edilən əkinçilik məhsulları istehlakın 92% ini qarşılamaqdadır. Hayvandarlıq inkişaf etmiş olub mal, qoyun və donuz qidaçılığı geniş şəkildə yayılmışdır.
Sənayedə, kimya və maşın sənayesi inkişaf etmişdir. Dağlıq bölgələrdə olan mədənlər çıxardılaraq işlənir. Kömür və neft yataqları tapılmamasına baxmayaraq sənayenin təməl enerji ehtiyacı çaylar üzərindəki hidroelektrik stansiyalarından qarşılanar. Jaslovske Bohunicedə bir Atom elektrik stansiyası vardır. Ağır sənaye quruluşları Bratislava və Koşitse şəhərlərində toplanmışdır. Torpaqlarından keçən təbii qaz və neft boru xətlərinin gəliri ölkənin bu ehtiyaclarını qarşılayır. Maşın sənaye sahəsində dəstə dəzgahları, çay gəmiləri, yük maşını ehtiyat hissələri, televiziyalar, radiolar, paltaryuyan maşınlar, soyuducular istehsal edilir. Kimya sahəsində isə azotlu gübrə və petrokimya kombinaları əhəmiyyətli yer tutar.
Dağların meşələrlə əhatə olduğu ölkədə meşəbəyiliyin iqtisadiyyatda əhəmiyyətli bir yeri vardır. Meşələrdən taxta-şalban və kağız sənayeninin ehtiyacı ödənilir. Slovak Respublikasının iqtisadi sistem dəyişikliyi daha inkişaf etmiş vəziyyətdə olan Çex Respublikasından ayrılması nəticəsində qardaş ölkədən mal və pul axınının əhəmiyyətli ölçüdə azalması ölkə iqtisadiyyatını aşılması çətin bir darboğaza soxmuşdur. Turizm, ölkənin əhəmiyyətli gəlir qaynaqlarından biridir. Dadara Dağlarındakı qış idmanları və alpinistlik mərkəzləri ölkənin dörd bir tərəfinə dağılmış olan qablıca və mineral bulaqlar, qoruma altına alınmış tarixi şəhərlər ölkəyə çox sayda turist gəlir.
Nəqliyyat
Slovak Respublikası inkişaf etmiş quru və dəmiryolu şəbəkəsinə malikdir. Bratislava, Lucunec, Zənginə, Zloven, Poprad və Koşitse şəhərlərində aeroport vardır.
Slovakiya 2004-cü ildə Avropa Birliyinə qəbul olunmuşdur. Hal-hazırda Slovakiya iqtisadiyyatı Avropada ən sürətlə inkişaf edən iqtisadiyyatlardandır. 2009-cu il Yanvarın 1-dən etibarən Slovakiyada pul vahidi kimi rəsmi olaraq avro dövriyyəyə buraxılmışdır.
Əhali və sosial həyat
Əhalisi 5.310.000 olub, əhali sıxlığına görə dünyada 108-cidir. Rəsmi dili Slovak dilidir. Xristian olan xalqın böyük qisimi katolikdir. Ölkə əhalisinin 87%-ni slovaklar təşkil edir və əsasən cənub bölgədə yaşayırlar. Əhalinin digər qismi macar, çex, ukraynalı, rus və qaraçı azlıqlardan meydana gəlir. 6–15 yaş arasında təhsilin məcburi və pulsuz olduğu ölkədə oxuma-yazma nisbəti 99%-dir.
Ölkənin əsas şəhəri Bratislava, əhali sıxlığının ən yüksək olduğu yerdir. Köhnə Macarıstan Krallığının mərkəzi olan Bratislava hazırda da ölkənin mədəniyyət mərkəzi olmasının yanında üç ölkənin (Slovakiya, Macaristan və Avstriya) sərhədinə yaxın bir bölgədə axan Tuna Çayının sahilində nəqliyyat mərkəzi sayılır.
Təbii sərvətlər
Ölkə torpaqlarının böyük qisimini əhatə edən dağlar meşələrlə örtülüdür. Yüksək bölgələrdəki iynə yarpaqlı ağaclardan meydana gələn meşələr düzlüklərə enildikcə yerini qayın, palıd və gürgen ağaclarından meydana gələn meşələrə buraxar. Meşəlik bölgələrdə, çöl keçisi, çöl donuzu və çöl pişiyi yaşayır.
Bergen
Bergen (Bergen) — Norveçin ikinçi böyük şəhəri, Hordaland fülkesinin mərkəzi və Qərbi Norveçfülkesinin ən böyük şəhəri. Şəhər ölkənin qərbində, Şimali dənizinin sahilində yerləşir.
1299-cu ilə qədər Norveçin paytaxtı olub, 1830-cu ilə ilə kimi Norveçin ən böyük şəhəri hesab edilirdi. Bu günlərdə Bergen — böyük liman şəhəridir, bundan başqa şəhərdə Bergen Universiteti fəaliyyət göstərir.
Orta əsr Brüggen (Bergen) sahili UNESCO Ümumdünya irsinə daxil edilib. 2000-ci ildə Bergen Avropanın mədəniyyət mərkəzi elan edilmişdir. ;
Arif Məmmədov (diplomat)
Arif Zahid oğlu Məmmədov — Azərbaycan Respublikasnın dövlət xadimi, diplomat, Fövqaladə və Səlahiyyətli Səfir.
Həyatı
Arif Məmmədov 1964-cü il sentyabrın 22-də anadan olub. 1983-1988-ci illərdə Moskva Hərbi Xarici Dillər İnstitutunda təhsil alıb. 2000-ci ilin may ayından 2006-cı ilin noyabr ayınadək Brüsseldə Azərbaycanın Avropa İttifaqı yanında nümayəndəliyinin rəhbəri işləyib. 2007-ci ilin yanvarından 2012-ci ilin sentyabrınadək Strasburqda Azərbaycanın Avropa Şurası yanında daimi nümayəndəsi olub. 2013-cü ilin iyun ayından etibarən Brüsseldə yerləşən İslam Əməkdaşlıq Təşkilatının Avropa Birliyi yanında nümayəndəliyinin rəhbəri kimi çalışıb. Vəzifədən kənarlaşdırıldıqdan sonra Belçika Krallığından siyasi sığınacaq alıb.
Təhsili
İnqilis, Fransız, Rus, Həbəş, İspan dillərində sərbəst danışır.
Digər
2008-2012-ci illərdə Avropa Verqeland mərkəzinin direktorlar şurasının üzvü olub. Osloda əsaslanan bu təşkilat mədəniyyətlərarası bilik, insan hüquqları və demokratik vətəndaşlıq mərkəzi kimi fəaliyyət göstərir.
Maraqları
Arif Məmmədov idman və musiqi ilə maraqlanır.
Sarkomastiqaforlar
Sarkomastiqoforların hərəkət orqanoidləri yalançı ayaqlar və ya qımçılardır. Sarkomastiqoforlar iki sinfi özündə birləşdirir: Sacodinlər və qamçılılar.
Sarkodinlər sinfinə aid olan heyvanlar yalançı ayaqlara malik olurlar. Əksəriyyəti sabit bədən formasına malik deyil. Bəzi növlərdə bədən kirəc çanaqla örtülü olur. Yalançı ayaqlar hərəkətə və qidanın tutulmasına xidmət edir. Sarkodinlərdə qidanın qəbul edilməsi və həzm olunmamış qida qalıqlarının orqanizmdən xaric olunması bədən səthinin istənilən yerindən baş verir. İfrazat məhsulları (maddələr mübadiləsinin son parçalanma məhsulları) yığılıb-açılan qovuqcuq vasitəsilə həyata keçirilir.
Toteqeqie
Toteqeqie adası — Qambe arxipelaqına daxil olan kiçik ada (Fransa Polineziyası). Adada hazırda aerodrom fəaliyyət göstərir.
Coğrafiya
Adanın sahəsi 0,1 km²-dir. Maksimal hündürlüyü 2 metrdir. Manqareva adasından 4 km şimal-şərqdədir.
İnzibati bölgüsü
İnzibati baxımından Qambe kommunasına daxildir.
Əhali
2002-ci il məlumatımna əsasən adada yaşayış yoxdur.
Koronavirus
Koronavirus — məməlilərdə və quşlarda xəstəliklərə səbəb olan RNT virus qrupudur. İnsanlarda və quşlarda yüngüldən ölümcülə qədər nəticəsi ola bilən tənəffüs yolu infeksiyasına səbəb olur. İnsanlarda yüngül formasına zökəmin bəzi halları daxildir (buna digər viruslar, əsasən rhinoviruslar səbəb olur). Daha ölümcül növləri SARS, MERS və COVID-19 xəstəliyinə səbəb ola bilir. Bu virus inək və donuzlarda diareyaya, siçanlarda isə hepatit və ensefalomiyelitə səbəb olur. Hazırda insanları koronavirus infeksiyasına qarşı qoruyan və ya müalicə edən dərman və ya vaksin yoxdur.
Koronavirus koronaviruslar ailəsinə aiddir. Tam olaraq orthocoronavirinae fəsiləsinin nidovirales dəstəsinin koronaviruslar sinifinə aiddirlər. Koronaviruslar superkapsid viruslardır. (+)ssRNA virus və RNT genomuyla kapsid spiral simmetriyaya malikdirlər. Korona virusların genomik ölçüsü 26/32 kilobaz aralığında olur və ən böyük RNT viruslarıdır.
"Koronavirus" adı koron partikullarının (corona) xarakteristika görünüşünə görə koron və ya virus mənasına gələn Latınca (virions) sözündən gəlir.
Kəşfi
Koronaviruslar 1960-cı ildə kəşf edilib ilk dəfə toyuqlarda infeksion bronxit virusu, daha sonra insan koronavirusu 229E və insan koronavirusu OC43 olaraq adlandırılan soyuq dəyməsi olan insanların burun boşluqlarında yaranan virus idi. Bu ailənin digər başqa üzvləridə kəşf edilib. 2003-cü ildə SARS-CoV, 2004-cü ildə HCoV NL63, 2005-ci ildə HKU1in, 2012-ci ildə MERS-CoV və 2019-cu ildə 2019-nCoV üzvləri kəşf edilib. Hazırda bu virusların çoxu ciddi tənəffüs yolu infeksiyalarına qarışıb.
Ad və morfologiyası
Koronavirusun adı latınca korona və yunanca κορώνη (korṓnē, "tac, çələng") deməkdir. Korona virusun Günəş tacını xatırladan görüntüsü olduğundan dolayı elektron mikroskopu ilə baxıldığında virionlara (virusların sahib hüceyrədən kənar formasına) bənzədikləri görülür. Morfologiyası isə virusun səthini dolduran və əsas tropizmini müəyyən edən zülallar tərəfindən peplomerlərlə yaradılır.
Bütün koronavirusların ümumi quruluşunda zülallar, membran və nukleokapsidlər var. Əgər SARS koronavirusu (Güclü tənəffüs sindromu ilə əlaqəli koronavirus) spesifik halda olarsa üzərində olan reseptor sahəsi, virusun reseptoruna, anqiotensin çevirici ferment 2-ə (ACE2) bağlanmasına vasitəçilik edəcək. Bəzi koronavirusların isə (xüsusilə Betakoronavirus kimi alt sinifin üzvləri) hemaqqlutinin esteraz (HE) adı verilən qısa zülalları var.
Replikasiya
Virus hüceyrəyə daxil olanda onun hissəcik qılafı örtülmür və virusun genomu hüceyrə sitoplazmasına daxil olur.
Kirəvud
Kirəvud — Azərbaycan Respublikasının Lerik rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Koronavirus
Replikasiya
Koranavirusun RNT genomu, 5 metivilaniya olmuş qaba və RNT-in həll olunması üçün ribosomlara bağlanmasını təmin edən 3 polyadenylasiyalı quyruğu var.
Koronavirusun genomları, viral genomun əsas hüceyrəsinin texnikasından istifadə edərək yeni RNT kopiyalarının transkripsiyasına imkan verən replikaz adlı zülalı kodlaşdırır. Replikaz koronavirusun ilk zülalıdır; bu zülalda replikazı kodlayan gen, köçürüldükdən sonra köçürülmə gendə olan bir stop kodu ilə dayandırılır. Bu iç içə yazılmış bir yazı kimi tanınır. Bütün mRNT sintezlərini kodlaşdıran monokistronikdir. Koronavirus zülalınının dəqiq quruluşu yoxdur və bu zülal, RNT-yə bağlı RNT-in polimerazında olmayan bir oxuyucu funksiyanı təmin etdiyi üçün replikaya bağlanır.
Kirəvud
Toponimiyası
Kəndin adı talış dilindəki gir (əyri) və vud (yer) sözlərindən düzəlib (-ə bitişdirici saitdir), "əyri yerdə salınmış kənd" mənasındadır. Oykonimi "kicik yer", "çəmənlik", "kicik təpə" kimi də izah edirlər.
Koronavirus
Replikasiya
Genom təkrarlanır və zülalların hamısının yerləşdiyi uzun bir polipotein əmələ gəlir. Koronavirusların tərkibində olmayan bir protein var — bir proteaz — bu polipoteini parçalamağa qadirdir. Bu proses, virusun az sayda nukleotiddə ən çox sayda gen kodlamasına imkan verən genetik formasıdır.
Kirəvud
Həmçinin bax
Jindi
Dəstər
Koronavirus
Taksonomiya
thumb|Koronavirusun infeksiya dövrü
Kirəvud
Həmçinin bax
Kıncıvo
Koronavirus
Taksonomiya
Koronavirusun elmi adı Orthokoronavirinae və ya Koronavirinae-dır. Koronavirus Koronaviruslar sinifinə aiddir.
Təkamülü
Koronavirusların ən son yayılmış ortaq əcdadları e.ə. 8000-ci ildə ortaya çıxıb. Bundan daha da çox olma ehtimalı ola bilər. Digər bir qiymətləndirmədə, bütün koronavirusların ən son ortaq əcdadı (MRCA — bundan sonra belə adladırılacaq), eramızdan əvvəl 8100-cü ilə aiddir. Alfakoronavirus, Betakoronavirus, Qammakoronavirus və Deltakoronavirusların MRCA-sı müvafiq olaraq, təxminən e.ə 2400, 3300, 2800 və e.ə 3000-də ortaya çıxıb. Yarasalar, quşlar və uçan digər onurğalılar koronavirusların daşıyıcılarıdır. Yarasalar Alfakoronavirus və Betakoronavirusların, Quşlar isə Qammakoronavirus və Deltakoronavirusların təkamül keçirməsi və yayılması üçün idealdır.
Yarasa koronavirusu ilə MERS-CoV virusları 1951-ci ildə ortaq əcdaddan ayrılıb. Yarasa koronavirusu və insan koronavirusu OC43 isə 1899-cu ildə ayrılıb. Yarasa koronavirusu 18-ci əsrin sonlarında digər bütün koronavirus növlərindən ayrılıb. Başqa bir qiymətləndirməyə görə, insan koronavirusu OC43 1890-cı ildə yarasa koronavirusdan ayrılıb.
İnsan koronavirusu OC43-ün MRCA-sı 1950-ci illərə təsadüf edir.
MERS-CoV, bir neçə yarasa növünə aid olsa da, bir neçə əsr əvvəl bu növlərdən ayrıldığı ehtimal edilir. İnsan koronavirusu NL63 və yarasa koronavirusunun MRCA-sı 563–822 il əvvələ aid edilir. Ən sıx əlaqəli olan yarasa koronavirusu və SARS-CoV 1986-cı ildə ayrılıb. SARS virusunun təkamül yolunun yarasalarla sıx əlaqəsi olması fikri irəli sürülür. Alimlər koronavirusların uzun müddət yarasalara yoluxduğunu daha sonra SARS-CoV virusunun əcdadlarının əvvəlcə Hipposideridae cinsinin növlərinə yoluxduğunu, sonra Rhinolophidae növlərinə, daha sonra civets və nəhayət insanlara yayıldığını irəli sürdülər.
Alpaka koronavirusuyla insan koronavirusu 229E 1960-cı ildən əvvəl ayrılıb.
İnsan koronavirusları
Əsasən böyüklər və uşaqlarda bütün ümumi soyuqdəymələrə səbəb olduğu güman edilir. Koronaviruslar, ilk növbədə qışda və erkən yaz fəsillərində şişmiş adenoidlərdən qızdırma və boğaz ağrısı kimi əsas simptomlarla soyuqdəyməyə səbəb olur. Koronaviruslar ya sətəlcəm xəstəliyinə, ya birbaşa viral pnevmoniyaya, ya da ikinci dərəcəli bakterial pnevmoniyaya səbəb ola bilər. 2003-cü ildə kəşf edilmiş insan koronavirusu, kəskin tənəffüs sindromuna (SARS) səbəb olan SARS-CoV, həm yuxarı, həm də aşağı tənəffüs yollarının infeksiyalarına səbəb olduğu üçün özünəməxsus patogenezə malikdir. İnsan koronavirus infeksiyalarının qarşısını almaq və ya müalicə etmək üçün vaksinlər və ya antiviral dərmanlar yoxdur.
İnsan koronaviruslarının yeddi növü məlumdur:
Koronavirusla əlaqəli xəstəliklərin yayılması
Nisbətən yüksək ölüm hallarına malik koronavirus növlərinin epidemiyaları aşağıdakı cədvəldə qeyd edilib:
Ağır tənəffüs sindromu (SARS)
2003-cü ildə Asiyada əvvəlki il başlamış ağır tənəffüs sindromunun (SARS) və dünyanın digər yerlərində baş verən ikinci hadisələrin ardından Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) yeni bir koronavirusun təsbit edildiyini mətbuata açıqladı. Virus rəsmi olaraq SARS koronavirus (SARS-CoV) adlandırıldı. 8000-dən çox insan yoluxdu və onlardan təxminən 10% -i öldü.
Orta Şərq tənəffüs sindromu
Hollandiyanın Erasmus Tibb Mərkəzi virusu ardıcıllaşdırdıqdan sonra virusa yeni bir insan adı verdi — İnsan Koronavirusu — Erasmus Tibb Mərkəzi (HCoV-EMC). Virusun son adı Yaxın Şərq tənəffüs sindromu koronavirusdur (MERS-CoV). 2014-cü ilin may ayında ABŞ-da MERS-CoV infeksiyası ilə əlaqəli yeganə iki hal qeydə alındı, hər ikisi Səudiyyə Ərəbistanında işləyən və sonra ABŞ-yə gedən tibb işçiləri idi, biri İndianada, digəri Florida ştatında müalicə olundu. Bu şəxslərin hər ikisi müvəqqəti xəstəxanaya yerləşdirilib, sonra buraxıldılar.
2015-ci ilin may ayında Koreya Respublikasında MERS-CoV xəstəliyi yayıldı, Yaxın Şərqə səyahət edən bir insan xəstəliyini müalicə etmək üçün Seul bölgəsindəki 4 xəstəxanaya baş çəkdi. Bu, MERS-CoV-nun Yaxın Şərq xaricində ən böyük yayılmalarından birinə səbəb oldu. 2019-cu ilin dekabr ayına olan məlumata görə, 2,668 MERS-CoV infeksiyası laborator müayinələr ilə təsdiqləndi, onlardan 851-i ölümcül idi, ölüm nisbəti təxminən 34,5% təşkil edirdi.
Koronavirus xəstəliyi 2019 (COVID-19)
thumb|Koronavirusun kəsişən modeli
2019-cu ilin dekabr ayında Çinin Uhan şəhərində sətəlcəm xəstəliyinin yayıldığı bildirildi. 31 dekabr 2019-cu ildə başlayan virusa Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) tərəfindən 2019-nCoV adı verildi, daha sonra Virusların Taksonomiyası üzrə Beynəlxalq Komitəsi tərəfindən SARS-CoV-2 olaraq yenidən adlandırıldı. Bəzi tədqiqatçılar, koronavirusun ən çox yayıldığı yer Huanan Dəniz Bazarı olduğunu bildirdi.
18 fevral 2020-ci il tarixində koronavirusun pnevmoniyasının başlanğıcında 2,009 təsdiqlənmiş ölüm və 75,200 təsdiqlənmiş yoluxma qeydə alındı. Uhan ştammı SARS-CoV ~ 70% genetik oxşarlığı olan 2B qrupundan olan Betakoronavirusun yeni bir növü kimi müəyyən edildi. Virusun yarasa koronavirusuna 96% bənzərliyi var, buna görə də yarasaların mənşəyi geniş şübhə altındadır.
Digər heyvanlar
Koronaviruslar 70-ci illərin əvvəllərindən baytarlıq tibbində patoloji şərtlər kimi qəbul edildi. Quş yoluxucu bronxit istisna olmaqla, əsas əlaqəli xəstəliklər əsasən bağırsaqda olur.
Səbəb olan xəstəliklər
Koronaviruslar ilk növbədə məməlilər və quşların yuxarı tənəffüs və mədə-bağırsaq traktını yoluxdurur. Ayrıca ferma heyvanlarında və ev heyvanlarında bir sıra xəstəliklərə səbəb olur, bəziləri ciddi olur və əkinçilik sənayesi üçün təhlükə yaradır. Toyuqlarda yoluxucu bronxit virusu (IBV) olan koronavirus təkcə tənəffüs yollarını deyil, genitouriya sistemini də hədəf alır. Virus toyuğun müxtəlif orqanlarına yayıla bilər. İqtisadi cəhətdən əhəmiyyətli təsərrüfat heyvanları var ki onların əksəriyyəti koronavirus daşıyıcısıdır. Bunlar arasında donuz və iribuynuzlu heyvan koronavirusları daxildir ki, bunların hamısı gənc heyvanlarda diareya ilə nəticələnir. Pişik koronavirusu əhəmiyyət kəsb edən bir patogendir, lakin bu virusun kortəbii mutasiyası ölümlə və ya əlaqəli bir xəstəlik olan yoluxucu peritonit (FIP) ilə nəticələnə bilər. Eynilə, ferretləri yoluxduran iki növ koronavirus var: ferret bağırsaq koronavirusu epizootik kataral enterit (ECE) kimi tanınan mədə-bağırsaq sindromuna və virusun daha öldürücü sistem versiyası (pişiklərdə FIP kimi) ferret sistemik koronavirus (FSC) kimi tanınır. Yüngül mədə-bağırsaq xəstəliklərinə səbəb olan və tənəffüs xəstəliyinə səbəb olduğu aşkar olunan iki növ it koronavirusu (CCoV) var. Siçan hepatit virusu (MHV), xüsusilə laboratoriya siçanlarının koloniyaları arasında yüksək ölümlə bir epidemik gəmirici xəstəliyinə səbəb olan bir koronavirusdur. Sialodakryoadenitis virusu (SDAV), laboratoriya siçovullarının yüksək yoluxucu koronavirusudur ki, bu da insanlar arasında birbaşa təmas və dolayı yolla aerozol ilə ötürülə bilər.
Donuz kəskin ishal sindromu adlandırılan HKU2 ilə əlaqəli yarasa koronavirusu (SADS-CoV) donuzlarda ishalın yaranmasına səbəb olur.
Genomik cis fəaliyyət göstərən elementlər
Bütün digər RNT viruslarının genomları ilə birlikdə, koronavirus genomlarında viral kodlanmış RNT-yə bağlı RNT polimeraz tərəfindən viral RNT-nin xüsusi replikasını təmin edən cis-təsir edən RNT elementləri var. Koronavirus replikasiyasına ayrılan quraşdırılmış cis-hərəkət edən elementlər ümumi genomun az hissəsini təşkil edir, lakin bu, koronavirusların bütün RNT viruslarının ən böyük genomuna sahib olmasının bir əksidir. Replikasiya üçün zəruri olan cis hərəkət edən elementlərin sərhədləri kifayət qədər yaxşı müəyyənləşdirilmiş və bu bölgələrin RNT ikincil quruluşlarının getdikcə daha yaxşı həll edilmiş bir mənzərəsi ortaya çıxır. Bununla birlikdə, bu cis fəaliyyət göstərən quruluşların və ardıcıllığın viral replika və ev hüceyrə komponentləri ilə necə qarşılıqlı təsir etdiyini başa düşməyin yalnız erkən mərhələsindəyik və RNT sintezindəki bu cür elementlərin dəqiq mexanist rollarını anlamadan əvvəl çox iş görülməlidir.
Genom kapsidləşməsi
Yoluxucu koronavirus hissəciklərinin yığılması, viral və viral RNT-lərin çox miqdarda olan hüceyrə hovuzundan viral genomlu RNT seçilməsini tələb edir. Virus yoluxmuş hüceyrələrdə sintez edilən yeddi-on arası viral mRNA-lar arasında yalnız dolğun uzunluqda olan genomlu RNT koronavirus hissəciklərinə səmərəli şəkildə yığılır. Tədqiqatlarçılar koronavirus genomu kapsidləşməsində iştirak edən cis-hərəkət edən elementlərini və trans-fəaliyyət göstərən viral amilləri aşkar etmişdir. Genom kapsidləşməsi molekulyar mexanizmlərinin başa düşülməsi antiviral strategiyaların və koronavirus genomuna əsaslanan viral ifadə vektorlarının inkişafı üçün vacibdir.
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı — SSRİ-də müharibə əməliyyatları zamanı, eləcə də sülh dövründə şücaət göstərdiyinə və ya üstün xidmət göstərdiyinə görə verilən ən yüksək dərəcədir.
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı ilk dəfə SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 16 aprel 1934-cü il tarixli Fərmanı ilə təsis edildi, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı üçün əlavə bir fərq nişanı — Qızıl ulduz medalı — SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1 avqust 1939-cu il tarixli Fərmanı ilə təsis edildi. Mükafat eskizinin müəllifi memar Miron İvanoviç Merjanovdur.
İcmal
14 aprel 1934-cü ildə Çelyuskin gəmi heyətinin üzvlərinin və sərnişinlərin xilas edilməsində iştirak edən 7 qütb pilotuna Sovet dövlətinin rəhbərləri (İ. Stalin, V. Molotov, K. Voroşilov, V. Kuybışev və A. Jdanov) tərəfindən vurulan açıq bir teleqramın mətni milli qəzetlərin ilk səhifələrində yayımlandı:
"Sovet İttifaqı Qəhrəmanı" adı haqqında Əsasnamə
16 aprel 1934-cü ildə SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin fərmanı ilə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı rütbəsi aşağıdakı redaktə ilə təsis edildi:
"Ən yüksək fərqlənmə dərəcəsini təyin etmək — dövlətə fərdi və ya kollektiv xidmətlər göstərdiyinə görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı rütbəsi vermək". Fərqlənmə nişanları verilmədi — yalnız SSRİ Mərkəzi İcraiyyə Komitəsindən bir sertifikat verildi. Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının "SSRİ-nin iki ordeni ilə təltif olunan şəxslər üçün müəyyən edilmiş hüquq və imtiyazlardan istifadə etdikləri" də qeyd edildi.
"Lenin" ordeni Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı ilə birlikdə 1936-cı il iyulun 29-da tətbiq olunan Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı haqqında Əsasnamədən əvvəl mükafatlandırılan 11 pilotun hamısına təqdim olundu. Bu nəşrdən başlayaraq bu ada layiq görülən vətəndaşlar "Lenin" ordeninə etibar etmək məcburiyyətində qaldılar.
SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 1 avqust 1939-cu il tarixli fərmanı ilə Sovet İttifaqı Qəhrəmanları üçün xüsusi bir fərqləndirici mükafat — "Sovet İttifaqı Qəhrəmanı" medalı təsis edildi. 16 oktyabr 1939-cu il tarixli başqa bir fərmanla "Qızıl ulduz" adlanan medalın görünüşü təsdiq edildi. İlkin Əsasnamədən fərqli olaraq, indi Qızıl ulduzu bir neçə dəfə mükafatlandırmaq mümkün oldu. İki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı verilən şəxslərə ikinci dəfə "Qızıl ulduz" medalı verilir və vətənində ona bürünc büst qoyulurdu. Azərbaycanda bu ada iki dəfə general-mayor Həzi Aslanov layiq görülmüşdür. Üç dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülən şəxslərə üçüncü "Qızıl ulduz" medalına layiq görülur və bürünc büstü Moskvadakı Sovetlər Sarayında quraşdırılmalı idi. İkinci və üçüncü medallar verilərkən Lenin ordenlərinin verilməsi təmin edilməmişdir. Fərmanda dördüncü dəfə titulun verilməsi ilə yanaşı, bir nəfər üçün mümkün sayda mükafat barədə də heç nə deyilmədi.
Birinci, ikinci və üçüncü mükafatların medal sayı ayrı idi. Moskvada möhtəşəm Sovetlər Sarayının inşası müharibə səbəbindən başa çatmadığından, Qəhrəmanların büstləri üç dəfə Kremldə quruldu.
6 sentyabr 1967-ci il tarixli bir fərmanla Sovet İttifaqı Qəhrəmanları üçün bir sıra dövlət imtiyazları tətbiq edildi.
Yeni nəşr SSRİ Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 14 may 1973-cü il tarixli fərmanı ilə təsdiq edilmişdir (SSRİ Ali Sovetinin Bülleteni, 1973, No 20, s. 268). Əsasnamədə deyilir: 1. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı ən yüksək fərqlənmə dərəcəsidir və qəhrəmanlıq əməli ilə əlaqəli Sovet dövləti və cəmiyyəti qarşısında şəxsi və ya kollektiv xidmətlərinə görə verilir.
Rəqəmlər və faktlar
20 aprel 1934-cü ildə qütb pilotları Anatoli Lyapidevski ("Qızıl ulduz" medalı № 1), Siqizmund Levanevski (2; "Qızıl ulduz" medalı № 4), Vasili Molokov (№ 3), Nikolay Kamanin (4; "Qızıl ulduz" medalı № 2), Mauritius Slepnev (№ 5), Mixail Vodopyanov (№ 6), İvan Doronin ("Qızıl ulduz" medalı № 7) çətinliklə üzləşdikləri Çelyuskin gəmisinin sərnişinlərini və heyət üzvlərini xilas etdiklərinə görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldülər. 28 sentyabr 1934-cü ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı ("Qızıl ulduz" medalı № 8) 12 min km-dən çox məsafədə qapalı əyri uçuş məsafəsində dünya rekordu qırdığına görə M. M. Qromova verildi.
Hərbi şücaətlərinə görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına ilk layiq görülmə 31 dekabr 1936-cı ildə Qızıl Ordunun on yeddi komandirinin — İspaniya Vətəndaş Müharibəsi iştirakçılarının mükafatlandırılması ilə baş verdi. D. D. Poqodin, P. M. Arman, S. K. Osadçev (ölümündən sonra), N. A. Selitski, P. E. Kupriyanov, S. M. Bıstrov tankçıları xaricində demək olar ki, hamısının pilot olması diqqət çəkir. İspaniyadakı müharibə zamanı (1936–1939) Qəhrəman adı iştirakçılardan altmışına verildi.
1938-ci ilin avqustunda 26 nəfər Xasan gölü ərazisindəki yapon müdaxiləçilərini məğlub edərək komandanlığın döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirərkən göstərdiyi qəhrəmanlığa, cəsarətə və şücaətə görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü.
Bir ildən az müddət sonra təqdim olunan fərqlənmə nişanının "Qızıl ulduz" medalı ilə təltif olunması baş verdi: 70 nəfər 1939-cu ilin may–sentyabr aylarında Xalxin-Göl çayındakı döyüşlərdə göstərdikləri şücaətə görə bu mükafatı aldı. Eyni zamanda, ölkədə ilk iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanları meydana çıxdı.
1939–1940-cı illərdəki sovet-fin silahlı qarşıdurmasından sonra Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının sayı 412 nəfər artdı.
1941-ci ilin əvvəlinə qədər üçü qadın və beşi iki dəfə Qəhrəman olmaqla 626 nəfər Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adını aldı.
Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının böyük əksəriyyəti (təltif olunanların 91,2%-i) Böyük Vətən Müharibəsi dövründə meydana çıxdı. Böyük Vətən Müharibəsi dövründə göstərdiyi şücaətə görə 11 min 657 nəfər (onlardan 3051-i ölümündən sonra) yüksək rütbəyə, o cümlədən, 108-i iki dəfə (onlardan 8-i ölümündən sonra) bu mükafata layiq görüldü. Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçıları arasında 90 qadın var idi (onlardan 49-u ölümündən sonra).
Müharibə zamanı şücaət nümayiş etdirdiklərinə görə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülənlər arasında çoxmillətli Sovet İttifaqının müxtəlif xalqlarının nümayəndələri də vardı. Müharibə zamanı Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adı müttəfiq orduların 13 əsgərinə, əsasən Polşa və Çexoslovakiya əsgərlərinə, həmçinin Fransız Normandiya-Neman hava alayının 4 pilotuna verildi.
Bir yerdə xidmət edən Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının ən çoxu 167-ci Atıcı Sumı-Kiyev Qırmızı Bayraq diviziyasında idi: 108 nəfər.
Ümumilikdə, SSRİ-nin mövcudluğu dövründə 12 min 777 nəfər (böhtan xarakterli hərəkətlərinə görə rütbəsindən məhrum edilmiş 72 nəfər və fərmanları əsassız olaraq ləğv olunan 13 nəfər xaric) Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür, bunlardan 154-ü iki dəfə (9-u ölümündən sonra), 3-ü üç dəfə, 2-si dörd dəfə. Sovet İttifaqı Qəhrəmanlarının ümumi sayında 95 qadın var. Sovet İttifaqı Qəhrəmanları arasında 40 nəfər xarici ölkələrin vətəndaşıdır.
24 dekabr 1991-ci ildə Sovet İttifaqı Qəhrəmanının "Qızıl ulduz" medalına layiq görülən sonuncu kiçik elmi işçi — dalğıc mütəxəssisi (№ 11664, suyun altında 500 metr dərinlikdə uzunmüddətli simulyasiya edən dalğıc təcrübəsində iştirak üçün), kapitan 3-cü dərəcəli Leonid Mixayloviç Solodkov idi. Qəhrəman "Qızıl ulduz" medalını aldıqdan sonra Nizamnaməyə görə məruzə etməli idi: "Sovet İttifaqına xidmət edirəm!". Ancaq mükafatın təqdimatı zamanı (16 yanvar 1992-ci il) SSRİ 22 gündür mövcud deyildi. Ancaq mükafatın təqdimatı zamanı (16 yanvar 1992-ci il) SSRİ 22 gündür mövcud deyildi. Nizamnamə hələ yenidən yazılmamışdı və Solodkov Sovet İttifaqından bəhs etməyi yersiz hesab etdi və ona mükafat təqdim edən hava marşalı E. İ. Şapoşnikova dedi: "Təşəkkür edirəm".
SSRİ-nin dağılmasından sonra "Sovet İttifaqı Qəhrəmanı" adı ləğv edildi. Bunun əvəzinə, 20 mart 1992-ci ildə Rusiyada qəhrəmanlıq göstərdiklərinə görə verilmiş "Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı" adı təsis edildi. Qanuni olaraq Sovet İttifaqı Qəhrəmanları Rusiya Federasiyası Qəhrəmanları ilə eyni hüquqlara malikdirlər.
Dörd Sovet İttifaqı Qəhrəmanının da Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı olduqları diqqətəlayiqdir: kosmonavtlar Sergey Krikalev və Valeri Polyakov, qütb alimi Artur Çilingarov və Rusiya Ordusunun Polkovniki Nikolay Sainoviç Maydanov (ölümündən sonra).
Birincisi
Məlumat xronoloji ardıcıllıqla təqdim olunur.
Sovet İttifaqının İlk Qəhrəmanı ("Qızıl ulduz" nömrəsinə görə)
pilot A. V. Lyapidevski (04/20/1934).
İlk əcnəbi — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
İspaniya Respublikası Hava Qüvvələrinin 1-ci Beynəlxalq Aviasiya Bombardıman Eskadrilyasının pilotu V. S. Qoranov (12/31/1936).
İlk qadın — Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
pilot V. S. Qrizodubova (02.11.1938).
Sovet İttifaqının ən gənc Qəhrəmanı
partizan V. A. Kotik (27.06.1958) — qəhrəmanlığı zamanı 14 yaşında idi.
Sovet İttifaqının ən yaşlı Qəhrəmanı
Təqaüdçü Ordu generalı İ. V. Tyulenev (02.21.1978) — mükafat verilərkən 86 yaşında idi.
Sovet İttifaqı Qəhrəmanları və eyni zamanda Sosialist Əməyi Qəhrəmanları
Sovet İttifaqının 11 Qəhrəmanı eyni zamanda Sosialist Əməyi Qəhrəmanı idi:
Eyni zamanda L. İ. Brejnev dörd dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, K. E. Voroşilov iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, D. F. Ustinov iki dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı, N. S. Xruşşov üç dəfə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı olmuşdur.
Sovet İttifaqı Qəhrəmanları — "Şöhrət ordeni"nin tam sahibləri
Sovet İttifaqının dörd Qəhrəmanı Şöhrət ordeninin tam sahibi idi:
Birdən çox mükafat
İlk dəfə iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
mayor S. İ. Qritsevets (22.02.1939; 29.08.1939)
mayor Q. P. Kravçenko (02.22.1939; 08.29.1939)
korpus komandiri Y. V. Smuşkeviç (06.21.1937; 11.17.1939)
S. İ. Qritsevets SSRİ Ali Sovetinin Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə 1939-cu il oktyabrın 16-da, təyyarə qəzasında öldüyündən bir ay sonra təsis edildiyi üçün heç vaxt "Qızıl ulduz" xüsusi fərqlənmə medalı almamışdı.
İlk və yeganə qadın — iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı
pilot-kosmonavt S. E. Savitskaya (27.08.1982; 29.07.1984)
Ümumilikdə, 154 nəfər iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür.
Üç dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanları
Hava marşalı A. İ. Pokrişkin (24.05.1943; 24.08.1943; 19.08.1944)
Dörd dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanları
Sovet İttifaqının Marşalı Q. K. Jukov (08.29.1939; 07.29.1944; 06.01.1945; 12.01.1956)
Sovet İttifaqı Marşalı L. İ. Brejnev (12.18.1966; 12.18.1976; 12.19.1978; 12.18.1981)
Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adından məhrum edilmə
72 nəfər bu və ya digər səbəbdən (əksər cinayətlərə görə) Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adından məhrum edildi. 13 nəfər üçün Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmə haqqında Fərmanlar mükafat üçün əsassız olaraq təqdim edildiyi üçün ləğv edildi. Digər 61 nəfər Qəhrəman adından məhrum edildi, lakin daha sonra bu ad bərpa edildi. Təyinat ləğv edildikdən sonra 2 nəfərin rütbəsi bərpa edildi. 16 Sovet İttifaqı Qəhrəmanı rütbəsindən məhrum edildikdən sonra güllələndi (Onlardan 12-si sonradan reabilitasiya edildi və rütbəsi bərpa edildi).
Xarici ölkələrdən bənzər mükafatlar
Sovet İttifaqına bənzər bir şəkildə Qəhrəman adı ən yüksək dövlət mükafatı və ya fəxri ad kimi sosialist düşərgəsinin əksər əyalətlərində, bir sıra inkişaf etməkdə olan ölkələrdə (bir qayda olaraq, siyasətlərində SSRİ-yə yönəldilmiş), milli xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla İsraildə təsis edildi (1949-cu ildə).
SSRİ-nin dağılmasından sonra Rusiyada "Rusiya Federasiyasının Qəhrəmanı" rütbəsi təsis edildi, ayrıca görkəmli işlərinə görə verildi; Qəhrəman (Milli Qəhrəman) adları bir sıra digər postsovet dövlətlərində və bəzi tanınmamış və ya qismən tanınmış dövlətlərdə və ya dövlət qurumlarında təsis edilmişdir.
Afiq Süleymanov
Afiq Süleymanov — Azərbaycan Milli Paralimpiya Komitəsinin Baş Katibi (1999). 2 fevral 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Paralimpiya Komitəsinin yaradılmasının 20 illik yubileyi münasibətilə və Azərbaycanda paralimpiya hərəkatının inkişafında xidmətlərinə görə "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fəxri diplomu"na layiq görülmüşdür.
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu — Azərbaycan Respublikasının 10 iqtisadi rayonundan biri.
Afiq Süleymanov
Həyatı
Afiq Süleymanov 10 iyul 1954-cü ildə anadan olub. 1976-cı ildə ADBTİA-nı bitirdikdən sonra Azərbaycan Dövlət İdman Komitəsində təlimatçı, dövlət məşqçisi, idarə rəisi vəzifəsində çalışıb. Sonralar ÜİLKGİ MK-nin komsorqu, KP RK-nin şöbə müdiri, qadınlardan ibarət ot üstü xokkey üzrə "Rabitəçi" idman komandasının rəisi, 1991-1996-cı illədrə Əlillərin "Mərhəmət" Bədən Tərbiyəsi və İdman Assosiyasiyasının 1-ci vitse prezidenti vəzifəsində işləyib. 1996 -cı il təsis konqresində qrumun baş katibi seçilib. 1996 -cı il Atlanta, 2000 - ci il Sidney, 2004 - cü il Afina,2008-də Pekin, 2012 ci ildə London Yay Paralimpiya Oyunlarında iştirak edən Azərbaycan nümayəndə heyəti rəhbərinin müavinin olub.
8 fevral 2013-cü il Milli Paralimpiya Komitəsinin IV hesabat Seçki Konqresində Milli Paralimpiya Komitəsinin Baş katibi vəzifəsinə təkrarən seçilmişdir.
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu
Ümumi məlumat
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu Ağdam, Ağcabədi Tərtər, Xocavənd, Xocalı, Şuşa, Cəbrayıl, Füzuli və Xankəndi şəhərini əhatə edir. Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonunun ən inkişaf etmiş və önəmli şəhəri Xankəndidir.
İqtisadi rayonun Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş rayon və şəhərləri
Xankəndi
İşğal olunmuşdur: 1991-ci il, 26 dekabr *Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olunmuşdur:
Ağdam
99942 Apofis
thumb|right|99942 Apofis 99942 Apofis — Misir mifologiyasında pisliyin simvolu, qaranlıqlar və xaos tanrısı Apofisin adı verilən, "Qitə qatili" ləqəbli meteorit
Çəkisi 20 milyon ton, diametri 300 metrdir. thumb|right|99942 Apofisin [[2036-cı ildə çırpıla riski olan bölgələer.]] 99942 Apofis, Dünyaya yaxın bir orbiti olan meteordur.NASA tərəfindən edilən dəqiq hesablamalarda,2029 və 2036-cı illərdə Dünyamızın çox yaxınından keçəcəyi təsbit edilmişdir.Saatda 37 min km sürətlə hərəkət edən və 2029-cu ildə Yerin 32 min kilometrliyindən keçəcək göy cismi 7 ildən sonra,2036-cı ildə isə 30-40 min kilometr yaxından keçəcək.7 Oktyabr 2009 tarixində edilən hesablamalara görə 13 aprel 2036-cu ildə Dünya ilə toqquşma ehtimalı 250.000 'də 1-dir.Bir başqa mümkün toqquşma tarixi isə 2037-dir.Bu tarixdə toqquşma ehtimalı 12,3 milyonda 1 olaraq təyin olunmuşdur.Şəkildə toqquşma riski olan bölgələr göstərilmişdir.
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu
İqtisadi rayonun Ermənistan tərəfindən işğal olunmuş rayon və şəhərləri
Xocavənd
İşğal olunmuşdur: 1992-cü il 2 oktyabr Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış və yandılmış:
Xocalı
İşğal olunmuşdur: 1992-cü il 26 fevral Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış,Yandırılmış və talan olunmuşdur:
Şuşa
İşğal olunmuşdur 1992-ci il 8 may Azad olunmuşdur 2020-ci il 8 noyabr Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olmuşdur:
Cəbrayıl
Füzuli
İşğal olunmuşdur 1993-cü il 23 avqust Azad olunmuşdur 2020-ci il 17 oktyabr Erməni işğalçıları tərəfindən dağıdılmış, yandırılmış və talan olunmuşdur: Qeyd:1988-ci ildə azərbaycanlılar Dağlıq Qarabağın 30, ətrafdakı rayonların isə 99 faizini təşkil edib.
Təbii sərvətləri
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonun əsas təbii sərvətləri polimetall filizləri (Mehmanə yatağında), neft, təbii qaz, müxtəlif tikinti materialları (mərmər, sement xammalı, tikinti daşı). Meşələrdə olan xammal ehtiyatları yerli ağac emalı müəssisələrini xammalla təmin etmək üçün kifayət qədərdir.
İqtisadiyyatı
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonunda iqtisadiyyatın əsasını kənd təsərrüfatı təşkil edir. Kənd təsərrüfatının başlıca sahələri üzümçülük, taxılçılıq, meyvəçilik, pambıqçılıq və tütünçülükdür. Regionda həmçinin meyvə, kartof, bostan-tərəvəz məhsulları becərilir. Burada barama saxlanması üçün geniş sahələrdə tut bağları salınmışdır. Üzümün məhsuldarlığına görə iqtisadi rayon xüsusilə seçilir. İqtisadi rayonda heyvandarlıq, əsasən, ətlik-südlük, yüksək dağlıq sahələrdə isə ətlik-yunluq istiqamətlərində inkişaf etmişdir. İqtisadi rayonun sənayesi yerli kənd təsərrüfatı xammalının emalına əsaslanır. Şərabçılıq, konserv məhsullarının istehsalı, digər k.t. məhsullarının emalı yeyinti sənayesinin əsas sahələridir.
Nəqliyyat şəbəkəsi
İqtisadi-coğrafi rayonun ərazisindən Ələt-Culfa, Yevlax-Ağdam-Xankəndi dəmir yol ları keçir. Bərdə-Ağdam-Xankəndi-Şuşa-Laçın, Ağdam-Xocavənd-Füzuli-Horadi z, Ələt-Culfa, Tərtər-Ağdərə-Kəlbəcər avtomobil yolları iqtisadi-coğrafi rayonun ərazisini respublika nın digər regionları ilə birləşdirir (cədvəl 5.15).
İqtisadi-coğrafi rayonda ümumi istifadədə olan avtomobil yolları, km (2012) [Azərbaycanın nəqliyyatı – 2012].
Avtomobil yolları
İqtisadi-coğrafi rayonda ümumi istifadə olunan avtomobil yollarının uzunluğu 584 km-dir. Onların əsas hissəsi Füzuli (246 km) və Tərtər (207 km) rayonlarında yerləşir. Avtomobil nəqliyyatı ilə yük və sərnişin daşınması haqqında göstəricilər Tərtər rayonuna aiddir (cədvəl 5.16). İnzibati rayonda daşınan yüklər və sərnişinlərin miqdarı 2000-ci ildən sonra daim artmışdır [Azərbaycanın nəqliyyatı, 2013]. Cədvəl 5.16
İqtisadi-coğrafi rayonda avtomobil nəqliyyatının əsas göstəriciləri ["Azərbaycanın nəqliyyatı – 2012].
Turizm
Yuxarı Qarabağ iqtisadi rayonu Bakı-Şuşa turizm marşrutu üzərindədir. Turizm ixtisaslaşması – sağlamlıq-müalicə, dərketmə, rekreasiya istiqamətində olmuşdur. Burada təbii və antropoloji abidələr çox, fauna və flora zəngindir. Murovdağ və Qarabağ silsilələri geniş yer tutur. Murovdağ silsiləsinin yüksək zirvələri bəzən il boyu qarlı olur. Bu, qış turizmi üçün əlverişlidir. Silsilələr və onların yan qollarının çaylarla parçalanması nəticəsində dərin və sıldırım yamaclı dərələr əmələ gəlmişdir. Orta dağlıqda çay dərələrinin genişləndiyi sahələrdə mənzərəli dağarası çökəkliklər (Dovşanlı, Xankəndi və s.) vardır.
Yuxarı Qarabağ bölgəsi respublikamızın meşəli ərazilərindəndir. Ərazisinin 30%-i meşələrdir. "Qafqaz konservatoriyası" adlandırılan Qarabağ Azərbaycanın xalq musiqisi və poeziyası diyarıdır. Turşsu və İsa bulağı tarixən Qarabağın poeziya və musiqi məclislərinin təşkil edildiyi ocaq kimi də tanınırdı. Azərbaycanda yeganə olaraq Şuşa rayonu ərazisində bitən nadir Xarıbülbül çiçəyi Qarabağın musiqi və gözəllik rəmzinə çevrilmişdir.
Yuxarı Qarabağ bölgəsi tarixi-mədəni abidələrlə zəngindir. Bölgədə dünya əhəmiyyətli memarlıq və arxeoloji abidələr vardır. Ağdam rayonunun Xaçın Türbəli kəndində türbə (XIX əsr), Cəbrayıl rayonunda 11 tağlı (Xl-XII) və 15 tağlı (XIII əsr) Xudafərin körpüləri məşhurdur. Dünya əhəmiyyətli arxeoloji abidələrə Füzuli rayonunda Azıx, Tağlar mağaraları (paleolit dövrü), Ağdam rayonunun Əfətli kəndində Çalağantəpə yaşayış yeri (eneolit dövrü), Quzanlı qəsəbəsində Leylantəpə yaşayış yeri (eneolit dövrü), Ağdam şəhərində Üzərliktəpə yaşayış yeri (tunc dövrü), Tərtər rayonunda Borsunlu kurqanları (tunc və ilk dəmir dövrü), Xocalı rayonunda Xocalı kurqanları (tunc-ilk dəmir dövrü), Cəbrayıl rayonunun Xubyarlı kəndində Niftalı kurqanları (tunc dövrü) aid edilir. Xocavənd rayonunda ən qədim tarixə malik alban məbədi IV–VI əsrlərə aid edilir (Süsənlik kəndi). Şuşada XVIII əsrdə yaşamış xanların evləri, sarayları, qəsrləri, məscidlər, türbələr (XVIII–XIX əsr) çoxdur. Cəbrayıl, Füzuli, Ağdam rayonlarının tarixi kəndlərində çox sayda qala, məscid və digər inanc yerləri vardır. Əfsuslar olsun ki, bölgənin bütün sərvətləri, o cümlədən turizm-rekreasiya ehtiyatlan erməni işğalçıları tərəfindən istismar edilib və dağıdılmışdır.
Sınıq körpü (sərhəd)
Qırmızı Körpü və ya Sınıq körpü, (, Tsiteli Khidi) — Qazax rayonunda Gürcüstan ilə sərhədə olan və Ehram çayı üzərindən keçən körpü. Azərbaycanın orta əsrə aid olan nadir memarlıq incilərindən biridir. Xüsusi ad tikintidə istifadə olunmuş qırmızı daş üçün verilib. "Sınıq körpü" adı isə çay axınının 95 m aşağıda daha qədim körpünün xarabalarından gəlir.
Qırmızı körpü XII əsr Azərbaycan memarları tərəfindən salınmışdır. Körpün uzunluğu 175 m və 4 aşırımlarda ibarətdir: 26,1 — 8,0 — 16,1 — 8,2. Tağtavanlar 22x22x4 sm kərpiçlərdən yığılıb. İşlək yolun eni 4,3 m, çıxışlarda isə 12,4 m.
Tarixi
Arran ərazisində ilkin quruluşunu saxlamış yeganə çoxaşırımlı körpü Qırmızı körpüdür. Əski karvan yolunda Xramçayın üstündən atılmış bu möhtəşəm abidə el arasında "Sınıq körpü" adıyla da tanınmış və XII yüzilin abidəsi kimi geniş tədqiq edilmişdir.
Sahil bölümlərinin içərisində iri karvansaraların olması körpünün karvan marşrutunda böyük əhəmiyyət daşıdığını və onun həm də öz ətrafında mühüm ticarət qovşaqlarından birini təşkil etdiyini göstərir. Ümumiyyətlə körpü – karvansara birliyi Azərbaycan və qonşu İslam ölkələrinin uğurlu tikinti gələnəklərindən biri olmuşdur. Bütün göstəricilərinə – məkan quruluşu, tikinti texnikası, bədii memarlıq üslubu və s. görə Qırmızı körpü Azərbaycan memarlığının ən qiymətli abidələrindəndir.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Qırmızı körpü uzun olsa da (uzunluğu 175 m-ə yaxın) cəmi dörd aşırımlıdır (aşırımların ölçüsü ardıcıl olaraq 8,2 m; 16,1 m; 8 m; 26,1 m) Belə aşırım azlığının bir səbəbi körpünün sahil bölümlərinin içərisində geniş yerləşgələrin (sol sahildə 166 kv. m. sağ saildə 116 kv. m.) qurulması, o biri səbəbi isə tağ aşırımlarından ikisinin xeyli böyüklüyüdür. Ikinci səbəb görünür, çay yatağının geoloji quruluşu ilə bağlıdır. Belə ki, Azərbaycanın körpütikmə təcrübəsində aşırımların dayağı üçün bir qayda olaraq çay yatağında olan möhkəm qayalıqlar özül kimi seçilirdi.
Qırmızı körpünün böyük aşırımı (26,1 m) Azərbaycan inşaat texnikası içərisində ən iri tağ aşırımlarından biridir. Bu da Qazaxdakı bu tarixi memarlıq abidəsini nadir mühəndis qurğuları sırasına salmağa imkan vermişdir. Başdan-başa bişmiş kərpiclə üzənmiş və buna görə də "Qırmızı körpü" adlandırılan abidə, iri və saya biçimlərlə işlənmişdir. Qazax körpüsü şəhər memarlığına xas incə üslubu olan Gəncə körpülərindən miqyas iriliyi və tutum monumentallığı ilə seçilir.
Qırmızı körpünün yüksək mühəndis həlli özünü sivri tağbənd aşırımlarının bişmiş kərpicdən tağparasız qurulmasında, içərisində üç uzununa dəhlizlər sisteminin hesabına onun tağlarüstü kütləsinin yüngülləşdirilməsində, bütövlükdə su səthi üzərində hörgü işlərinin texniki baxımdan çox səmərəli təşkilində və s. göstərir. Sahildə körpünün eno 12, 4 m olduğu halda, keçid hissəsində 4,3 m-dir.
Mədəniyyətdə
2008-ci ildə birinci gürcü-azəri birgə "Qırmızı Körpü" şerlər məcmuəsi çıxıb. O, "Şüar" Azərbaycan Mədəniyyət Xadimləri İttifaqı tərəfindən planlaşdırılan "Ədəbiyyat Körpüləri" seriyasına daxildir.