Dərbəndin_tarixi_coğrafiyası_(XIII-XIV_əsrlər)
Tədqiqatlarda "Dərbəndə kimi" probleminin qoyuluşu
left|thumb|412x412px| Azərbaycan XIII-XIV əsrlərdə Tədqiqatçıların bir qismi şəhərin qızıl ordalılara, digərləri Hülakulara aid olduğunu yazırlarsa, bəzisi bu məsələ ilə əlaqədə qəti mövqe tuta bilmir. Dövrə aid ilk mənbələrdə bu məsələ ilə əlaqədar müxtəlif faktlara təsadüf olunur. Belə ki, monqol dövlətlərinin sərhədlərindən, hüdudlarından bəhs edən bəzi müəlliflər sərhəddin "Dərbəndə qədər" uzandığını bildirirlər və dəqiq məlum olmur ki, Dərbənd özü həmin ulusun - dövlətin tərkibindədir ya yox. Məsələn, Həmdullah Qəzvini Şirvan ərazisində Kür çayından "Dərbəndə kimi" olduğunu xəbər verir. Belə hallar tarixi ədəbiyyatda da təsadüf olunur. A.Yakubovski Qızıl Orda ulusunun təşəkkülü tarixindən bəhs edərkən Dəşt-i Qıpçaq, Bulqar, Krım və "Dərbəndə kimi Qafqazın" ("Кавказ до Дербента" ) qızılordalıların əlinə keçdiyini yazır. Müəllif daha sonra Cuçi ulusunun dəqiq sərhədlərini müəyyənləşdirməyin çətin olduğunu vurğulayaraq, bu dövlətin tərkibinə "Dərbəndə kimi Qafqazın" (bəzən isə "Bakıya kimi") da daxil olduğunu bildirir. Akademik V.V.Bartold göstərir ki, monqol ağalığı dövründə Dərbənd bəzən Şirvanşahlara tabe olmuş, bəzən isə öz müstəqil hakimləri tərəfindən idarə olunmuşdur. Burada hülakularla qızılordalıların təsiri vaxtaşırı dəyişilmişdir. Teymur isə Dərbəndi, öz imperiyasının şimal sərhəd məntəqəsi kimi möhkəmləndirmiş və şəhəri şirvanşah İbrahimin sərəncamına vermişdir. V.V.Bartold başqa əsərində bu barədə daha konkret fikir yürüdərək yazır: "Görünür, monqollar dövrndə Dərbənd İran Elxanilərindən daha çox Qızıl Orda xanlarına məxsus olmuşdur". Akademik Ə.Ə.Əlizadə bildirir ki, Dərbənd Qızıl Orda dövlətinin sərhəd məntəqəsi olmaqla yanaşı, XIV əsrin sonu-XV əsrin əvvəllərində şirvanşahlara tabe olmuşdur. A.R.Şıxsəidov Dərbəndin 1249-cu ildə Qızıl Ordanın təsirinə düşdüyünü, 1256-cı ildən XIV əsrin ortalarına kimi hülakuların hakimiyyəti altında olduğunu, Şeyx İbrahimin dövründə isə inkişaf edərək, Şamaxı ilə birlikdə, Şirvanın mərkəzi şəhərinə çevrildiyini xəbər verir. Dərbəndin hansı monqol ulusuna məxsus olması məsələsi V.L.Yeqorovun Qızıl Ordanın XIII-XIV əsrlərdəki tarixi-coğrafiyasına həsr olunmuş əsərində daha qabarıq nəzərə çatdırılır. Müəllifin gəldiyi ümumi qənaət isə Dərbəndin həmin dövrdə qeyd-şərtsiz Qızıl Ordaya, dolayısı ilə Rusiyaya məxsus olması fikrinin "təsdiqlənməsi"dir. Onun kitabının bir çox səhifələrində bu fikir aşılanır və əsərə daxil olunmuş xəritələrin hər ikisində Qızıl Ordanın cənub sərhəddi, Dərbənddən cənubda göstərilir. Ümumiyyətlə, müəllif Azərbaycan barədə həqiqətə uyğun olmayan fikirlər irəli sürür və hər vasitə ilə Dərbəndin və hətta Kürdən şimalda olan ərazilərin Azərbaycana daxil olmadığını sübuta çalışır. Nəzərə almaq lazımdır ki, V.L.Yeqorov ilk növbədə V.Q.Tizenqauzenin (1825-1902) Qızıl Orda tarixinə dair topladığı materiallardan əsasən ərəb müəllifi Əl-Umarinin (XIV əsr) topluya daxil edilmiş məlumatından bəhrələnmişdir. Əl-Umarinin məlumatında isə. Dərbəndin Qızıl Orda şəhərləri sırasında sadalanmış faktında başqa, xüsusi konkretlik nəzərə çarpmır və o, da digər müəlliflər kimi, dövlətin sərhədlərinin "Dərbəndə kimi" uzandığını qeyd edir.