cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Raşidi xilafəti
Osmanın Mühasirəsi
Etiraz bir mühasirəyə çevrildi. Müsəlmanlar arasında vətəndaş müharibəsinin qarşısını almaq üçün Osman hər hansı bir hərbi fəaliyyətə başlamaqdan imtina etdi və sülh danışıqlarına üstünlük verdi. Danışıqlardan sonra etirazçılar geri qayıtdılar. Lakin etirazçılar onların edam olunması haqqında fərman olduğu xəbərini aldılar. Etirazçılar   qayıtdılar və Osman elə bir fərmanın olmadığına and gətirdi. Etirazçılar onun xəlifə rütbəsindən uzaqlaşdırılmasını tələb etdilər. Osman isə bunu qəbul etmədi. Beləliklə,etirazçılar Osmanın evinə basqın edərək, onu Quran oxuduğu anda öldürdülər.
Böhran və parçalanma
İslam tarixinin bu epizodundan sonra, Osmanın intiqamı üçün bir fəryad yüksəldi. Bu dəfə bu, Osmanın qohumu və Suriyanın hökmdarı olan Müaviyyə ibn Əbu Sufyan tərəfindən idi. Lakin, fərz edilir ki, Müaviyyə Osmanın qatilindən intiqam almaqdan çox, xilafəti əlinə keçirmək fikrində idi. Xəlifə Əli, Müaviyyənin qüvvələrini çıxmaza salaraq Siffeyn döyüşündə dövrəyə alır, lakin, məğlub olur. Çünki, Əmr ibn əl-Asın bu döyüşdə Müaviyyənin tərəfini tutur. Bu hadisədən sonra, Əli Nəhrəvan döyüşündə üsyankar Xaridjilərə  qarşı mübarizə aparmaq məcburiyyətində qalır. Beləliklə, Əlinin qüvvələri daxili üsyanların nəticəsində zəifləyir və Xilafətin böyük ərazisi Müaviyyənin nəzarəti altına düşür. Bu dövrdə Əli Siciliya, Şimali Afrika, İspaniyanın sahil ərazisini və Anadoluda yerləşən qalaları itirir.
661-ci ildə İbn Mulyamın hökümranlıq dövrü başlayır və İslamda yeni liderin gəlişi,vətəndaş müharibəsinin sonu demək idi.
Hərbi ekspansiya
Rəşidyyə Xilafəti tədricən genişləndi. Müsəlmanların 24 illik yürüşləri müddətində Mesopotamiya, Levant, Anadolunun bəzi və Sasani imperiyasının çox hissəsi daxil olmaqla, çox geniş bir ərazilər fəth edildi.
Sasanilərdən fərqli olaraq, Bizans Suriyanı itirdikdən sonra Anadoluya doğru çəkildi. Buna baxmayaraq, müsəlmanlar arasındakı vətəndaş müharibələri yürüşləri uzun illər ləngitdi və Şərqi Roma imperiyasına-Bizansa yenidən möhkəmlənməyə vaxt qazandırdı, lakin Misir Rəşidun ordusu tərəfindən fəth edilərək Bizansın əlindən çıxdı.
Sasani İmperiyasının Fəthi
Sasani imperiyasına ilk müsəlman yürüşü 633-cü ildə Xəlifə Əbu bəkr tərəfindən başladıldı və bu sürətli və 4 aylıq yürüş komandir Xalid ibn Vəlid tərəfindən aparılırdı. Riddə savaşlarından sonra,Əbu Bəkr Xalidi Mesopotamiyanın işğal üçün göndərdi. Xalid özünün 18 minlik ordusu ilə İraqa daxil olduqdan sonra, dörd ardıcıl döyüşdə həlledici qələbələr qazandı. 633-cü ilin aprelində Zəncirlər döyüşü, aprelin 3-cü həftəsində Çay döyüşü, mayda Hilal taktikasından müvəffəqiyyətlə istifadə edilən Vələcə döyüşü və mayın ortasında Ullais döyüşü. Mayın axrıncı həftəsində baş verən Hərra döyüşündə isə, ilkin müqavimətdən sonra paytaxt İraq Müsəlmanlar tərəfindən tutuldu. Ordusu dincəldikdən sonra, Xalid Əl-Anbar istiqamətində hərəkət etdi. O burada müqavimət göstərdi və Əl-Anbar döyüşündə məğlub oldu. Nəhayət, 633-cü ilin iyulunda bir neçə həftəlik mühasirədən sonra təslim oldu. Daha sonra Xalid cənuba doğru hərəkət etdi və iyulun axrıncı həftəsində baş verən Ein-ul-tamr döyüşündən sonra Ein-ul-tamr şəhərini ələ keçirdi. Və bundan sonra, bütün İraqda İslam hakimiyyəti bərqərar oldu. Xalid Şimali Ərəbistandan- Daumat-əl-Jandaldan üsyançı tayfalar arasında oyuna gətirilmiş müsəlman-ərəb general Ayaz bin Qanamın kömək çağırışını qəbul etdi. Xalid Daumat-əl-Jandala getdi və avqustun axrıncı həftəsində Daumat-əl-Jandal döyüşündə üsyançıları məğlub etdi. O Ərəbistandan qayıdarkən böyük bir fars ordusunun yığılması xəbərini aldı. Bir neçə həftə ərzində o qərara gəldi ki, bütün ordu tərəfindən məğlub edilmə təhlükəsinin qarşısını almaq üçün onları ayrı-ayrı məğlub etsin. Farsların dörd bölməsi və Xristian-Ərəb yardımları Hənafiz, Zümeyl, Sünni və Muziehdə hazır idilər.Xalid ordunu üç yerə böldü və qərara aldı ki, bu üç hissə üç müxtəlif tərəfdən gecə vaxtı ayrı-ayrı hücum etsin. Muzeih döyüşündən başlayaraq, Sünni və sonda Zümeyl döyüşləri baş verdi.633-cü ilin noyabrında, Xalid üç tərəfli hücumlarla düşmən ordusunu gecə vaxtı məğlub etdi. Bu sarsıdıcı məğlubiyyətlər İraqdakı fars hakimiyyətinə son qoydu. Xalid 633-cü ilin dekabrında Firaz şəhərinə çatdı və farslardan, rumlulardan və xristian ərəblərdən ibarət birləşmiş qüvvələri Firaz döyüşündə məğlub etdi. Bu İraqın fəthindəki son döyüş idi.
Döyüşün ardınca, Ərəb-müsəlman orduları İranın paytaxtı Ktesifona doğru (həmçinin,ərəbcədə Mədain) irəlilədilər. Şəhər qısa mühasirədən sonra Yezdəgird tərəfindən boşaldıldı. Şəhərin tutulmasından sonra, ərəblər şərq istiqamətindəki hücumlarını Yezdəgird və onun sağ qalmış ordusunun arxasınca davam etdirdilər. Qısa vaxt ərzində, ərəb qoşunları Sasanilərin əsas əks-hücumlarını Cəlula döyüşündə,eləcə də Qəsri-şirin və Məşədxandakı digər əks-hücum hədəflərini məğlub etdilər. Ərəblər 7-ci əsrin ortalarında, müasir İran əyaləti olan Xuzistan da daxil olmaqla, bütün Mesopotamiyanı idarə edirdilər. Belə deyilir ki, Xəlifə Ömər öz ordusunu Zaqros dağları vasitəsilə İran yaylasına göndərmək istəmirdi.Bir ənənə var ki, o farslar və ərəbləri ayrı tutmaq üçün “alovdan divar“ arzulamışdır.Sonrakı şərhçilər bunu, onun qüvvələrinin həddindən artıq artmasının qarşısını almaq üçün bir tədbir kimi izah edir. İran dövlətçiliyinin mövcudluğu işğal olunmuş yerlərdə üsyana təkan verirdi və Bizans imperiyasından fərqli olaraq, Sasani imperiyası itirilmiş ərazilərini yenidən əldə etmək üçün davamlı cəhdlər aparırdı. Sonda Ömər öz qüvvələrini sonrakı yürüşlər üçün hazırlamaq qərarına gəldi və bu Sasani imperiyasının tamam fəthi ilə nəticələndi. Sasani şahı Yezdəgird isə ordunu yenidən toplamaq və işğalçıları məğlub etmək üçün başqa səylər göstərdi. By 641 he had raised a new force, which made a stand at the Battle of Nihawānd, some forty miles south of Hamadan in modern Iran. Rəşidun ordusu Ömər tərəfindən təyin olunmuş general Numan ibn Muqarrin əl-Müzaninin komandanlığı ilə fars qüvvələrinə hücum edib məğlub etdi. Sonuncu ən güclü Sasani ordusunu müsəlmanlar tərəfindən dağıdıldı, müsəlmanlar bunu “Zəfərlər zəfəri (Fəthul Futuh)” adlandırdılar və bu Sasanilərin sonunu işarə edirdi.
Yezdəgird başqa bir ordu toplamağa qabil deyildi və axtarılan bir fərari olmuşdu.642-ci ildə Ömər bütün İran imperiyasının işğalı üçün ordu yolladı. Müasir İranın bütövü və ardınca Böyük Xorasan ( müasir İranın Xorasan əyaləti və müasir Əfqanıstan), Mavərənnəhr, Bəlucistan, Məkran, Azərbaycan, Ermənistan, Dağıstan (Rusiya) və Gürcüstan işğal olundu. Xəlifə Osmanın dövründə yeni ekspedisiyalarla birgə Ömər tərəfindən işğal olunmuş ərazilər yenidən işğal olundu və bundan sonra Rəşidun Xilafətinin sərhədləri şərqdə aşağı Hind çayına,şimalda Amu-dərya çayına kimi uzandı.
Bizans İmperiyasına qarşı müharibələr
Xalid İraqı işğal etdikdən və burada hakimiyyətini möhkəmləndikdən sonra, Əbu Bəkr ordunu Bizans sərhədlərindəki Suriyaya yolladı. Dörd fərqli komandanlıq altında dörd ordu göndərildi: Əbu Ubeyidah ibn Əl-Cərrah (onların ali komandiri kimi fəaliyyət göstərirdi), Əmir ibn Əl-As, Yəzid ibn Əbu Sufiyan və Şurhabil ibn Həsənə. Bu orduların hamısı məqsədlərə uyğun təyin edilmişdi. Lakin onların irəliləyişi Aynadaynda Bizans ordusu tərəfindən dayandırıldı. Beləliklə, Əbu Ubeyid dəstək qüvvələr üçün göndərildi. Əbu Bəkr Ktesifona hücumu planlayan Xalidə öz ordusunun yarısı ilə İraqdan Suriyaya yürüş etməyi əmr etdi. Xalid ordusunun yarısı ilə Suriyaya qeyri-ənənəvi yol seçdi.İraqdan Suriyaya biri Mesopotamiyadan və digəri Daumat əl-Cəndabdan keçən iki əsas yol var idi. Xalid Suriya səhrasını seçdi və təhlükəli beş mart günündən sonra şimal-qərbi Suriyada çıxdı. Işğalçı müsəlmanlara ilk tabe olanlar Sava, Arak, Tadmur, Suknah, Əl-Qəryatayn və havarin sərhəd qalaları oldu. Xalid Bəşrə və Dəməşq istiqamətinə yürüdü. Xalid Bəşrədə Əbu Ubeyiddən ali komandanlığı təhvil götürdükdən sonra, Əbu Ubeyidin və Şurhabilin heyətləri Xalidə qoşuldu. Bəşrə bu ani hücuma hazır deyildi və 634-cü ilin iyulunda qısa mühasirədən sonra Qassanilər sülaləsinə son qoyuldu.
Xalid Bəşrədən başqa heyətlərin Aynadaynda ona birləşməsi üçün əmr göndərdi. İlkin müsəlman tarixçilərinə görə, 90.000 (müasir mənbələr 9.000 deyir) Bizans ordusu müsəlmanları geri qaytarmaq üçün burada cəmlənmişdi. 634-cü ilin 30 iyulunda Bizans ordusu qəti surətdə Aynadayn döyüşündə məğlub edildi. Bu müsəlmanlar və Bizans-xristiyan orduları arasındakı ilkmeydan savaşı idi və müsəlmanlara mərkəzi Suriyanın tutulması üçün yol açdı. Qısa bir müddətdən sonra 634-cü ilin 19 sentyabrında Bizans istinadgahı olan Dəməşq işğal olundu. Dəməşqin müsəlman işğalından sonra, Bizans ordusuna ailələri və xəzinəsi ilə birlgə qaçmağa 3 gün möhlət verildi, ya da Dəməşqdə qalaraq vergi verməli idilər.
Fəhldəki sonuncu böyük Bizans qüvvələri Aynadaynda sağ qalanlarla birləşdi. Bu təhlükə ilə onların arxasında müsəlman ordusu nə şimala, nə də cənuba hərəkət edə bilmədi və Əbu Ubeyid bu vəziyyətlə məşğul olmaq qərarına gəldi və 635-ci ilin 23 yanvarında baş verən Fəhl döyüşündə bu qüvvəni məğlub etdi. Bu döyüş “Fələstinə açar” olmağı sübut etdi. Bu döyüşdən sonra Əbu Ubeyid və Xalid Homsa doğru şimal istiqamətində,Əmir və Şurhabil isə Fələstini tutmaq üçün cənub istiqamətində yürüş etdilər. Bu zaman isə Yezid Dəməşqə təyin edilmişdi. Müsəlmanlar Fəhldə olarkən, imperator I İrakli Dəməşqin zəif müdafiə olunduğunu anlayaraq şəhərin yenidən işğalı üçün ordu göndərdi. Lakin ordu bunu edə bilmədi,çünki Əbu Ubeyid və Xalid Homs istiqamətində onları dayandırdı. Ordu Mərəc əl-Roma və 2-ci Dəməşq döyüşündə darmadağın edildi. Homs və stratejik şəhər olan Kalkis müsəlmanlarla bir illik saziş imzaladı. Əslində isə, bu İrakliyə yeni müdafilər hazırlamaq və yeni qüvvələr toplamaq üçün edilmişdi. Müsəlmanlar sülhü yaxşı qarşıladılar və işğal olunmuş yerlərdə öz hakimiyyətlərini möhkəmləndirdilər. Tezliklə müsəlmanlar Homs və Kalkisə göndərilən dəstək qüvvələrin xəbərini aldı və Homsa qarşı yürüşə başladılar. Mühasirəyə alınan şəhər nəhayət 636-cı ilin martında tutuldu.
Döyüşdə ələ keçirilən dustaqlar müsəlmanları imperator I İraklinin Suriyanı geri qaytarmaq barəsindəki səyləri haqda məlumatlandırdılar. Onlar dedilər ki, bəlkə, iki yüz minlik ordu tezliklə əyaləti tutacaqdır. Xalid 636-cı ilin iyununda burada dayandı. Çünkü bu geniş ordu onların gedəcəyi yer üçün yollanmışdı. Tezliklə Əbu Ubeyid xəbəri eşitdi və bütün komandanlarını növbəti addım üçün topladı. Xalid bütün qüvvələrini müasir Suriya vilayətinə (Suriya, İordaniya, Fələstin) çağırıb güclü birləşmiş ordu yaratmağı,daha sonra isə döyüş üçün Yarmuk düzü istiqamətinə hərəkət etməyi təklif etdi.
Əbu Ubeyid bütün müsəlman komandirlərinə işğal olunmuş ərazilərdən geri çəkilməyi və əvvəlcədən yığılmış xəracları qaytarmağı və Yarmuk istiqamətinə hərəkət etməyi əmr etdi. Həmçinin İraklinin ordusu da Yarmuka tərəf hərəkət edirdi. Müsəlman ordusu 636-cı ilin iyulunda buraya çatdı. Bir və ya iki həftə sonra,təxminən iyulun ortasında Bizans ordusu da çatdı. Xalidin cəld gözətçiləri toqquşmada Roma ordusunun ərəb-xristiyan yardımçılarını məğlub etdilər. Avqustun 3-cü həftəsindəki Yarmuk döyüşünə kimi heçnə baç vermədi. 6 gün davam edən döyüşdə Əbu Ubeyid bütün ordunun komandanlığını Xalidə həvalə etdi.5 dəfə daha böyük olan Bizans ordusu 636-cı ilin oktyabrında məğlub edildi. Əbu Ubeyid sonrakı işğalları qərara almaq üçün ali komandanlarla,Xalidin də daxil olduğu görüş keçirtdi. Onlar Qüdsü işğal etmək qərarına gəldilər. Dörd aylıq mühasirədən sonra şəhər təslim olmağı qəbul etdi,lakin yalnız şəxsən Xəlifə Ömərin özünə.Əmir ibn Əl-As,Xalid Xəlifə Ömərə çox bənzədiyindən Xəlifə kimi Xalidin göndərilməsini təklif etdi.
Dövlət idarəetməsi
Peyğəmbərin zamanında, əl-İslamiyyədə əsas inzibati sistemin əsası qoyulmuşdur. Əbu-Bəkr xəlifə seçilərkən öz nəsihətini bildirdi : “Əgər mən Allahın və onun Rəsulunun əmrinə qarşı hər hansı bir əmr versəm, onda bu əmrə itaət etməyin”. Bu Xilafətin təməl daşı hesab olunur. Xəlifə Ömər bu cür söyləyərək bildirdi: “Ey Müsəlmanlar, mən səhv etdiyim zaman öz əllərinizlə səhvlərimi düzəldin”, və bu zaman Müsəlmanlardan biri ayağa qalxaraq dedi: “ Ey Əmir əl-Mö’minin(dindarların rəhbəri), əgər xətaların bizim əllərimizlə düzəlməsə, biz onları düzəltmek üçün öz qılıncımızdan istifadə edəcəyik”.Xəlifə Ömər bunu eşidərək dedi: “Əlhəmdülillah (Allaha həmd olsun), mənim bu cür tərəfdarlarım var”.
Rəşidi xəlifəleri arasında Ömər inzibati cəhətdən ən mükəmməli idi, və onun nümunəvi idari keyfiyyətlərinin nəticəsi idi ki, imperiyanın inzibati quruluşunun böyük bir hissəsi müəyyən edilmişdi. Ömərin başçılığı ilə imperiya aşağıda verilmiş bir sıra əyalətlərəbölündü:
1.     Ərəbistan iki əyalətə bölündü, Məkkə və Mədinə;
3.     Cəzirə əyaləti Dəclə və Fəratın yuxarı hissəsində yaradılmışdır;
4.     Suriya eyalet idi;
5.     Fələstin iki əyalətə bölündü, Alya və Ramlah;
6.     Misir iki əyalətə bölündü, Yuxarı Misir və Aşağı Misir;
7.     İran üç əyalətə bölündü, Xorasan,Azərbaycan vəFars.
Osmanın hakimiyyəti dövründə imperiya 12 eyalətə bölündü. Bunlar aşağıdakılardır:
1.     Mədinə
3.     Yəmən
4.     Kufə
5.     Bəsrə
6.     Cəzirə
7.    Fars
8.     Azərbaycan
9.     Xorasan
10.   Suriya
11.   Misir
Əlinin hakimiyyəti dövründə, Suriya(I Müaviyənin nəzarətində idi) və Misir (Əlinin xəlifəliyi illərində Əmr ibn Əl A’asın üsyançı qoşunları tərəfindən alınmışdı) istisna olmaqla, Osmanın dövründeki kimi öz inzibati təşkilatını qoruyan, qalan 10 eyalət onun nəzarəti altında idi.
Sonralar, eyalətlər mahallara bölündü. Əsas şəhərlərlə yanaşı, imperiyanın hər 100 və daha artıq mahalıVali adlanan qubernator tərəfindən idarə edilirdi. İnzibati baxımdan digər məmurlar aşağıdakılardır:
1.     Katib, baş katib;
2.     Katib-ud-Divan, hərbi başçı;
4.     Sahib-ül-Əhdət, təhlükəsizlik müdiri;
5.     Sahib-ül-Bait-ül-Mal, xəzinədar;
6.     Qadı, baş hakim.
Baxmayaraq ki, bəzi vilayətlərin hakimi orduda baş komandanlıq edirdi, bu vilayətlərdə ayrıca hərbi məmurlar mövcud idi.Məmurlar xəlifə tərəfindən təyin edilirdi. Hər təyinat yazıya alınırdı. Təyinat zamanı hakimlərin davranışlarını nizama salmaq nöqteyi-nəzərdən təlimat sənədi verilirdi. Vəzifəyə gələrkən məmurdan xalqı əsas məsciddə toplamaq ve onlara təlimat sənədini oxumaq tələb olunurdu.
Ömərin öz məmurlarına ümumi təlimatları bunlar idi:
“Yadda saxlayın, mən sizi xalqa komandir, yaxud tiran olaraq təyin etməmişəm. Mən sizi onlara rəhbər olaraq göndərmişəm ki, xalq sizin davranışlarınızdan ibrət alsın. Müsəlmanlara öz hüquqlarını tanıyın vəonların istismar edilməsinə yol verməyin.Xalq lovğalığa düçar olmasın deyə, onları lüzumsuz yerə mədh etməyin. Aralarında güclülər daha zeifləri sıradan çıxarmasın deyə, öz qapılarınızı onların üzünə bağlamayın. Və elə davranmayın ki, siz onlardan üstünsünüz, çünki bu onlara qarşı bir tiranlıqdır”.
Osmanın hakimiyyəti dövründə, xəzinə və digər gəlir mənbələrinin artımı nəticəsində dövlət özünün iqtisadi tərəqqi yolunda olarkən, Əbu Bəkrin dövründə isə dövlət iqtisadi cəhətdən zəif idi. Bu səbəbdən,  Ömər lazım bildi ki, məmurlara qarşı, onları rüşvətxorluğa doğru aparan pul hərisliyinin qarşısını almaq üçün ciddi şəkildə davranılmalıdır. Onun dövründə təyinat zamanı, məmurlardan and içmələri tələb olunurdu ki;
1.Türk atı minməyəcəklər (bu ifrixar rəmzi idi)
2.Yaxşı geyimlər geyinməyəcəklər
3. Ələnmiş un yeməyəcəklər
4. Qapılarında nökər saxlamayacaqlar
5. Öz qapılarını xalqa daim açıq saxlayacaqlar.
Xəlifə Ömər yuxarıdakı şərtlərə özü ciddi şəkildə əməl edirdi. Osmanın hakimiyyəti dövründə, dövlət iqtisadi cəhətdən əvvəlkindən daha firavan oldu; vətəndaşlara verilən güzəştlər25% artdı və sıradan insanlarn iqtisadi vəziyyəti daha stabil oldu. Bu isə, xəlifə Osmanın verilmiş əhdin 2-ci və 3-cü şərtlərini ləğv etməsinə yol açdı. Təyinat zamanı lazımi şəxslərin bütün mülkiyyətinin tam inventarizasiyası hazırlandı və qeydə alındı. Əgər dövlət məmurunun mülkiyyətində qeyri-adi artım olardısa, o şəxs dərhal izahata çağırılırdı vəqanunsuz hesab edilən əmlak dövlət tərəfindən müsadirə edilirdi. Baş məmurlardan xalqın onlara qarşı şikayət bildirməkdə sərbəst olduğu bir zamanda, həcc vəsitəsiylə Məkkəyə gəlməyi tələb olunurdu. Korrupsiya imkanını azaltmaq üçün, Ömər belə bir məqama toxundu ki, öz heyətinə yüksək maaş ödəsin. Vilayət hakimləri, müharibədən qazanılan qənimət payından savayı, illik 5mindən 7min dirhəmə qədər alırdılar(öz ərazilərindəki ordunun baş komandiri olduqları müddətdə).
Məhkəmə administrasiyası(inzibati məhkəmə)
Rəşidi imperiyasının əsas inzibati quruluşu Ömər tərəfindən təsis edildiyi üçün, inzibati məhkəmə sistemi də onun tərəfindən yaradılmışdır və digər xəlifələr də heç bir dəyişiklik etmədən eyni sistemi təqib etmişlər. Xalq üçün uyğun və daimi edaləti təmin etmek məqsədiləinzibati məhkəmə yaradıldı. Aşağıda verilən məhkəmə sistemi İslam qaydalarına əsasən idarə edilib.
Qadılar(hakimlər) məkhəmə administrasiyasının bütün inzibati səviyyələri üçün təyin olunurdular. Qadılar dürüstlüyə əsasən seçilirdi və onlar İslam hüququnu öyrənirdilər. Qadılara yüksək maaş təyin olunurdu ki, onlar rüşvetxorluq edərək günaha girməsinlər. Onlar varlı ve yüksək sosial statusua sahib insanlardan seçilirdi ki, rüşvət almasınlar və hər hansı bir qurumun sosial mövqeyinden təsirlənməsinlər. Qadılara ticarətlə məşğul olmaq üçün icazə verilmirdi. Kifayət qədər hakim təyin olunurdu və elə bir vilayət yox idi ki, orada Qadı olmasın.
Xəlifənin seçilməsi(təyin olunması)
Namizədlər, adətən, mərhum liderin nəslindən olurdular, lakin onlar sırf liderin oğlu deyildilər. Bacarığı olmayan varisdən savayı, rəhbərlik etməyi bacaran qabiliyyətlibir adama daha çox üstünlük verilirdi. Ona görə ki, əksər Sünni əqidəsində belə bir bünövrə yox idi ki, dövlət başçısı, yaxud hakim sırf nəsildən seçilməlidir.
Sünni Müsəlmanlar tərəfindəə belə bir fikir ireli sürülür ki, Məhəmmədin əshabəsi olan Əbu Bəkr camaat tərəfindən seçilib və bu müvafiq üsul idi. Digər bir mülahizə belədir ki, xəlifə ən yaxşı şəkildə seçki yaxud ümumxalq fikir birliyi ilə seçilir. Bu Xilafət Rəşidi Xilafətində ən güclü generalın mükafatına yaxud irsi bir quruma çevrildi. Lakin Sünni Müsəlmanları inanır ki, bu “Doğru idare olunan” xilafətin ( Rəshidi Xilafəti) sonunda baş verdi.
Əbu Bəkr əl-Baqillani deyib ki, Müsəlmanların başçısı sadəcə rəşidlərdən ola bilər.Həmçinin, Əbu Hənifə ən-Nu’man da yazıb ki, başçı rəşidlərdən seçilməlidir.
Şura Məclisi: Parlament
Ənənəvi Sünni Müsəlman hüquqşünasları razılaşır ki, “xalqın müşavirəsi” kimi tərcümə olunan şura, xilafətin funksiyasıdır. Şura Məclisi xəlifəyə məsləhətlər verir. Bunun əhəmiyyəti Qu’ranın  aşağıdakı a’yələrində izah edilmişdir:
“...kimlər ki, öz əfəndisinin çağırışına cavab verir və namaz qılır, və öz işlərini Şura ilə idarə edir, [onlar Allah tərəfindən sevilir]”
“...onlarla(insanlarla) işləri üçün məsləhətləş. Və qərar aldığın zaman(onlardan) Allaha təvəkkül et”.
Həmçinin, məclis, yeni bir xəlifə seçmək mənasını verir. Əl-Mavərdi yazıb ki, məclis əhli üç şərti həyata keçirməlidir: ədalətli olmalıdırlar, yaxşı xəlifəni pisdən ayırmaq üçün kifayət qədər biliyə sahib olmalıdırlar, və ən yaxşı xəlifəni seçmək üçün kifayət qədər müdriklik və mühakiməyə sahib olmalıdırlar. Əl Mavərdi həmçinin deyib ki, fövqəladə zamanlarda, əgər xilafət və məclis olmadıqda, xalq özü gərək məclis yaratsın və namizədlər sırasından hər hansı birini seçsin.
Seyyid Qütb və beynəlxalq siyasi hərəkatın banisi Taqiüddin əl-Nəhbaninin də daxil olduğu Şura Məclisinin rolu ilə bağlı müasir şərhlər Xilafətin dirçəlişinə həsr olunmuşdur. Quran surələrini təfsir edərkən Qütb belə bir fikir iddia edir ki, İslam hökmdardan sadəcə onu tələb edir ki, Allah tərəfindən hazırlanmış və həyata keçməli olan qanunlarla bağlı heç olmasa digər kübarlarla məsləhətləşsin.Taqiüddin əl-Nəhbani yazır ki, Şura vacibdir vəIslam xilafətində “idarəetmə quruluşu”nun bir hissəsidir, “lakin onun əsaslarından biri deyil” və Xilafətin hakimiyyəti olmadan unudula bilər. Qeyri-müsəlmanlar məmur kimi xidmət etmədiklərinə və səsvermədə iştirak etmədiklərinə baxmayaraq, məclisdə xidmət göstərirlər.
Hakimlərin məsuliyyəti
Əl-Mavərdi bildirib ki, əgər hakimlər İslamla bağlı ictimai vəzifələrini yerinə yetirsələr, xalq da onların qanunlarına itaət etməlidir. Lakin, əgər onlar ədalətsiz və ciddi şəkildə kəsərsiz olsalar, bu zaman xəlifə və ya hakim onları Şura Məclisi vasitəsilə ittiham etməlidir. Bununla yanaşı, Əl-Bağdadi inanır ki, əgər hakimlər ədaləti qorumasalar və ona laqeyd yanaşsalar, bu zaman məclis yolu ilə onlara xəbərdarlıq edilməli və ittiham edilməlidirlər. Əl-Cüveyni belə hesab edir ki, İslam ümmətin hədəfidir və bu hədəfdən yan keçən hər hansı bir hakim ittiham edilməlidir. Əl-Qəzəli inanır ki, xəlifəNin zülmü ittiham üçün yetərlidir.Ibn Hacər əl-Əsqalani bildirib ki, belə bir vəziyyətə məhəl qoymamaq haram hesab olunur və xilafət daxilində qiyam qaldıra bilməyənlər xaricdə mübarizəyə başlamalıdır. Əl-Əsqalani bu fikrə bəraət qazandırmaq üçün Quranın iki ayəsindən istifadə edib:
“...Və onlar(qiyamətin günahkarları) deyəcəklər, ‘Ya Rəbb! Biz öz rəhbər və başçılarımıza itaət etdik, və onlar bizi doğru yoldan uzaqlaşdırdılar. Ya Rəbb! Onlara(başçılara) bizdən ikiqat daha çox cəza ver və onları böyük bir lənətlə qarğı’...”
Senecio californicus
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Raşidi xilafəti
Hakimlərin məsuliyyəti
İslam hüquqşünasları bildirir ki, rüşvətxor ordunun dəstəyi ilə diktatora çevrilən hakimlər istefa verməkdən imtina etdikləri zaman, əksəriyyət razıdırsa,onlara qarşı inqilab başlatmağı qərara alırlar. Çoxları qeyd edir ki, bu seçim mümkün xərclər nəzərə alındıqdan sonra həyata keçirilir.
Hüquqi qanun
Aşağıdakı hədis, nepotizm və məsuliyyətlə bağlı olaraq, İslamın hüquq prinsiplərini meydana gətirir.
“Belə rəvayət edilir, ‘Qüreyş camaatı Banu Məxzumdan olan oğurluq törətmiş bir xanıma görə narahatdır.Onlar soruşurlar: ‘Onun üçün kim Allahın Rəsuluna yalvaracaq?’Bəziləri dedi:‘Allahın Rəsulunun sevimlisi Usamə bin Zeyddən başqa heç kim buna cəsarət etməz’. Usamə bin Zeyd bu haqda Allahın Rəsuluna danışanda, Allahın Rəsulu dedi: ‘Sən Allahın müəyyən edilmiş cəzaları ilə əlaqədar olaraq kimsə üçün vasitəçi olmağa çalışırsan? Bu zaman, o ayağa qalxdı və bu cür söyləyərək nəsihət bildirdi: ‘Səndən qabaq milləti məhv edən o idi ki, əgər onların arasından hər hansı kübar biri oğurlasa, onu bağışlayardılar.Lakin kasıb biri oğurlayardısa, onun üzərində Allahın qanuni cəzasını tətbiq edərdilər. Əgər Fatimə, Məhəmmədin qızı(mənim qızım) oğurluq edərsə, mən onun əllərini kəsib atacağam”.
Müxtəlif İslam hüquqşünasları məsələyə müxtəlif cəhətlərdən və müxtəlif şərtlər daxilində yanaşırlar. Məsələn, kasıblar onları bu bu həddə çatdıracaq qanunu həyata keçirməzdən əvvəl, kasıblıqlarına görə cəzalandırıla bilməzlər.Yaxşı məlumdur ki, Rəşidi Xilafəti dövründə quraqlıq zamanı, paytaxtda cəzalandırmalar quraqlığın təsiri gedənə qədər dayandırılmışdır.
Sonralar, İslam hüquqşünasları hüquqi qanun anlayışını nizama saldılar. Belə ki, bütün siniflər adi qanun qarşısında bərabər idi və elə bir insan yox idi ki, qanundan üstün olsun. Bununla yanaşı, bütün məmurlar və vətəndaşlar eyni qanuna itaət etmək vəzifəsini daşıyırdılar. Qadıya (Islam hakimi) belə icazə verilmirdi ki, insanlar arasında dininə, cinsiyyətinə, irqinə, qohumluğa və xurafata əsasən ayrı-seçkilik etsin. Həmçinin bir sıra hallar olurdu ki, hakimlər hökm verməyə hazırlaşdıqları üçün xəlifələr daha tez zühur edirdi.
Harvard Universitetinin hüquq professoru Noah Feldmana əsasən, 19-cu əsrin əvvəllərində, qanunu qüvvədə saxlayan hüquq alimləri və yuristlər Osmanlı imperiyası tərəfindən Şəriət Qanunnaməsi əsasında qanunla əvəz ediliblər.
İqtisadiyyat
Rəşidi Xilafəti dövründə sıradan insanların həyatında iqtisadi canlanma baş verdi. Bunun əsas səbəbi Ömər və onun xələfi Osmanın inqilabi iqtisadi siyasəti idi. İlk əvvəl bu siyasət islahatları güclü əsaslarla həyata keçirən Ömərə, daha sonra isə onun xələfi, ağıllı biznesmen olan Osmana aid idi. Osmanın hakimiyyəti dövründə, imperiyanın əhalisi firavan həyat yaşadı.
Bayt-ül-Mal
Bayt-ül-Mal (hərfi mənası pul evi, xəzinə)dövlətin digər iqtisadi məsələləri ilə bağlı şöbəsi idi. Məhəmmədin zamanında daimi və yaxud iqtisadi xəzinə mövcud deyildi. Gəlir və digər məbləğlər tezliklə paylanmağa başlandı. Ödənən əmək haqları və digər dövlət xərcləri də mövcud deyildi. Buna görə də, ictimai səviyyədə xəzinə ehtiyacı duyulmurdu.
Əbu Bəkr bütün pulların qəbzlə qorunub saxlandığı bir bina təsis etdi. Bütün pullar qısa bir müddətdə paylandığı üçün xəzinə ümumiyyətlə kilidli saxlanırdı. Əbu Bəkr öldüyü zaman dövlət xəzinəsində sadəcə bir dirhəm var idi.
Bayt-ül-Mal müəssisəsi
Əshabələrlə məsləhətləşdikdən sonra Ömər Mədinədə mərkəzi xəzinə açmağı qərara aldı. Abdullah bin Ərqam xəzinə məmuru vəzifəsinə təyin olundu. Əbdürrəhman bin Əvf və Müiqib ona yardım edirdilər. Həmçinin fərdi hesab şöbələri yaradıldı və ondan bütün xərcləri qeyddə saxlamaq tələb olunurdu. Sonralar, vilayətlərdə vilayət xəzinələri təsis edildi. Daxili xərclərlə bağlı yığıncaqdan sonra, vilayət xəzinələrindən əlavə xərcləri Mədinədəki mərkəzi Xəzinəyə həvalə etmək tələb olundu. Yaqubiyə görə, əmək haqları və təqaüdlər mərkəzi xəzinəyə otuz milyon dirhəm məbləğində başa gəlirdi.
Dörd yüzə yaxın mühafizəçi tərəfindən qorunan böyük şəhərlərdə dövlət xəzinəsi üçün bayt-ül-mal adlanan ayrı bir bina inşa edilmişdi.
Milad markaları
Milad markaları — Milad bayramı ilə əlaqədar olaraq dövriyyəyə buraxılan poçt markaları.
Həm ABŞ Poçt Xidməti, həm də Kral Poçtu tərəfindən hər il dövrü Milad markaları çap edilir.
Matryoşka
thumb|Matryoşka "Matryoşka" — ən geniş yayılmış suvenirlərdən biri, rus istehsalı olan oyuncaq növü.
Yaranma tarixi
“Matryoşka”nın yaranma tarixi 1890-cı ilə təsadüf edir. Hesab olunur ki, bu oyuncaqlar ilk dəfə həmin il Moskvada uşaq təhsil emalatxanasında düzəldilib. Bu oyuncağın adı “Matryona” sözündən götürülüb, mənası “ailənin anası” deməkdir.
Bu oyuncaq taxtadan əl işi olaraq düzəldilir və üzərinə müxtəlif rəngli boyalarla naxışlar vurulur. Xüsusilə ənənəvi rus paltarı olan sarafan geymiş körpələr şəklində boyanır. İç-içə keçən, getdikcə kiçilən, dekorativ bir suvenir olaraq istifadə edilə bilən və ya uşaqların maraqla tək-tək açıb oynadıqları bu oyuncaqların xüsusilə işləmələri göz oxşayır. Naxışların hər biri incə iş tələb edən diqqətlə hazırlanır. Oyuncağın özü 6 və daha çox sayda olur. Hər birinin içərisində özündən balacası yerləşir. Belə ki, oyuncaqların ortasından açdığınızda başqa bir oyuncaq çıxır, başqasını açanda yenə başqa biri çıxır və beləcə davam edir. Ən axırıncı balaca matryoşka isə açılmır. “Matryoşka”ların üzərinə vurulan xüsusi bəzək növü “xoxloma” adlanır. Başlanğıcını XVII əsrdən götürmüş bu rəngkarlıq nümunəsi, əsasən qızılı fonda qara və qırmızı boyalarla quşüzümü, dağ çiyələyi, müxtəlif çiçək və budaq rəsmləri çəkməkdən ibarətdir. Hərdən quş, heyvan və balıq şəkilləri də çəkilir.
“Matryoşka” oyuncaqları həm oymaçı, həm də şəkil sənəti baxımından bu gün Rusiyanın imici və ruhu sayılır.
Düzəldilməsi
İlk növbədə uyğun ağac növü seçilir. Yumşaqlığı səbəbindən əsasən cökə, daha az isə qızılağac istifadə olunur. Ağaclar ən çox yazın əvvəlində kəsilir. Qabığı soyulur, amma tam yox. Beləliklə, odun quruyanda çatlamır. Sonra odunlar yaxşı havalandırılan yerdə bir neçə il saxlanılır.
Ağac o zaman emal olunur ki, o nə tam nəm, nə də tam quru olsun. Hər bir parça bir neçə mərhələdən keçir. Birinci ən balaca matryoşka düzəldilir. Onun içi dolu olur. Növbəti prosesdə birincinin girə biləcəyi boyda 2-ci matryoşka düzəltmək lazımdır. Alt və üst tərəflər kəsilir, ilk öncə alt tərəf hazırlanır. Alt və üst tərəfin içi yonularaq boşaldılır və kiçik matryoşka daha böyük olanının içərisinə yerləşdirilir. Bu proses bir neçə dəfə daha böyük matryoşkalar üçün təkrarlanır.
Qjel
Qjel – rus farforu olub, adını yarandığı Qjel şəhərindən götürüb. Adı ilk dəfə 1328-ci ildə çəkilir. Farfordan düzəldilmiş qablar, oyuncaqlar ağ və mavi rəngli boyalarla bəzədilir.
Əli Bayramlı (film, 1971)(II)
Məzmun
"Respublikamızın şəhərləri" silsiləsindən olan bu film yeni sənaye şəhəri Əli Bayramlıya həsr edilmişdir.
Senecio iljinii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Nasirəddin mirzə Qovanlı-Qacar
Nasirəddin mirzə Müzəffərəddin şah oğlu Qovanlı-Qacar — şahzadə, əyalət valisi
Həyatı
Nasirəddin mirzə Müzəffərəddin şah oğlu 1896-cı ildə Təbriz şəhərində anadan olmuşdu. Saray təhsili almışdı. Orduda xidmət etmişdi. Fransaya mühacirət etmişdi.
Nasirəddin mirzə 1977-ci ildə vəfat edib.
Nasirəddin mirzənin törəməsi Nasiri soyadını daşıyırlar.
İtotu
—  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (*
Avropa meşәçәtirotusu
Hündürlüyü 20-50 sm, gövdəsi düz, adətən tək və sadə olan çoxillik çılpaq ot bitkisidir.
Yarpaq
Kökətrafı yarpaqları uzun saplaq üzərindədir, görünüşünə görə dəyirmi ürəkşəkillidir, barmaqvari 3-5 ədəd ayrı, daha iri orta dilimlidir; yan dilimləri enli pazvari əksinə yumurtaşəkillidir, qismən dərin üç bölümlüdür, kənarları dairəvi dişlidir, sivri ucluqla qurtaran dişləri vardır. Gövdə yarpaqları yoxdur və ya onlar az saydadır və az kəsilmişdir.
Meyvə
Meyvələrinin uzunluğu 4–5 mm-dir, yumurtaşəkilli-şarşəkillidir, qısa tikanlarla sıx örtülmüşdür.
Meyvə verməsi
İyul-Avqust
Azərbaycanda yayılması
Samur-Şabran oval., BQ (Quba), BQ şərq, BQ qərb, KQ şimal, KQ mərkəzi, KQ cənub, Lənk. dağ. Yuxarı dağ qurşağına qədər.
Yaşayış mühiti
Qaranlıq meşələrdə rast gəlinir.
References
Eldar Şükürov.İsmayıllı rayonu meşə bitkilərinin bələdçi kitabı, Bakı 2016
Kristofer İşervud
Kristofer Uilliam Bredşou İşervud — İngiltərəli yazıçı.
Həyatı
Kristofer İşervud 1904-cü ildə ailəsinin Çeşir-Derbişirdəki malikanəsində anadan olmuşdur. İlk təhsilini Derbişirdəki Repton məktəbində almışdır. Bədii yaradıcılığa marağı gənc yaşlarından başlamışdır.1925-ci ildə Uistan Odenlə tanışlığı onun yaradıcılığının inkişafinda mühüm rol oynamışdır. 1986-cı ildə Kaliforniya ştatında vəfat etmişdir.
Strukturalizm məktəbi
Strukturalizm məktəbi - XIX əsrin sonu XX əsrin əvvəllərində ABŞ-də geniş yayılmış məktəblərdən biridir. Onun əsasını E.Titçener (1867-1927) qoymuşdur. O, İngiltərədə doğulmuş, Oksford Universitetində təhsil almışdı. 1890-cı ildə elə həmin universitetdə magistr dərəcəsi almışdır. 1890-cı ildə Titçener psixologiya təhsilini davam etdirmək üçün Leypsiqə - Vundtun laboratoriyasına gəlir, Vundtun bacarıqlı və sadiq tələbələrindən biri olur. Leypsiqdə o, əsasən binokulyar görmə və idrak proseslərində zaman reaksiyasını öyrənməyə başlayır. 1892-ci ildə ABŞ-yə köçür və Kornuel Universitetində ən böyük elmi məktəblərdən birini yaradır. Titçeneri Amerikanın Vundtu da adlandırırlar. Titçener öz nəzəriyyəsini strukturalizm adlandırır. O hesab edirdi ki, psixologiyanın predmeti şüur problemi olmalıdır. Strukturalizmin başlıca vəzifəsini o, psixikanın məzmununu dəqiq müəyyənləşdirməkdə görürdü. Titçener 4 cildlik “Eksperimental psixologiya” əsərində psixologiya elminin nailiyyətlərini strukturalizm mövqeyindən şərh edir. Alimə görə, şüur insan təcrübəsinin subyektiv hissələri ilə qarşılıqlı əlaqəsindən yaranır. Onun fikrincə, bu təcrübə sadə elementlərdən – duyğular, inikas və hisslərin kompleksindən yaranır. Bu elementlərin hər biri şüurun xüsusi ustanovkası zamanı 4 xüsusiyyətin diaqnostikasını müəyyənləşdirir. Bunlar keyfiyyət, intensivlik, uzunmüddətlilik və aydınlıqdan ibarətdir. Titçener sadə duyğuları əhatə edən 44 min sensor keyfiyyət müəyyənləşdirmişdir. Onlardan 32.820-si görmə, 11.600-ü isə eşitmə duyğularına aiddir. Titçenerə görə, şüur özünəməxsus məzmum və struktura malikdir və hadisələrin fasiləsiz təsirindən kənarda qalır.Şüurun əsl mahiyyətini dərk etmək üçün xüsusi məşqlər aparılmalıdır ki, duyğu yaradan xarici təsirləri görə bilsin. Məsələn, deyirlər ki, almanı görürlər, amma müəyyən forması, rənfi və ölçüsü olan əşyanı yox. Belə ki, bir qayda olaraq obyekt həmişə qavrayış prosesinə təsir göstərir.İntrospeksiya o zaman səmərəli olur ki, “stimulun səhflərindən” qaça bilir. Yəni obyektin duyğusu ilə duuğu obyektini qarışdırırlar. Titçener sistemli intospektiv eksperimentlərin keçirilməsini zəruri sayırdı. XX əsrin 10-cu illərində ABŞ-də funksionalizm geniş yayılmağa başladı. Çox keçmədi ki, Titçener özünün “Eksperimentalistlər” qrupunu yaratdı. Daha sonra isə “Eksperimental psixologiya jurnalı”nı nəşr etdirdi.
Atama məktub (hekayə)
Atama məktub (almanca: ) - Frans Kafka nın 1919-cu il noyabr ayında atası Hermana yazdığı, ancaq göndərilməmiş məktub. Məktub onun vəfatından sonra Maks Brod tərəfindən çap etdirilmişdir. Məktubun mətni Kafkanın şəxsi həyatına toxunur və bununla onun haqqında psixoanalitik və bioqrafik araşdırmalar üçün əsas sayılır.
1919-cu ilin yanvarında Kafka Şlesendə (almanca Schelesen) kurortda müalicə olunan zaman Yuliya Voriçek ilə tanış olur və bir neçə ay sonra onunla nişanlanır. Buna Kafkanın atası pis münasibət bəsləyir. Güman edilir ki, bu Kafkanın atasına belə uzun məktub yazmağa məcbur etmişdir. Məktub 10-13 noyabr 1919-cu ildə yazılmışdır. Kafkanın toyu noyabr ayına təyin edilsə də, baş tutmur. Səbəb kimi guya mənzil problemi adlandırılır.
Yüz səhifə əlyazmasından ibarət olan bu məktubda Kafka atası ilə konflikti yazmaqla çözməyə çalışır. Bu münasibətdəki problemləri o, atası ilə fiziki və mənəvi cəhətdən uyğunsuzluqla əlaqələndirir. Məktubun sonunda o ümid edir ki, bundan sonra onların hər ikisi də müəyyən qədər sakitləşəcək, yaşamaq və ölüm asanlaşacaqdır.
Məktubun qısa analizi
Kafkanın atasına yazdığı məktub atası, özü və cüzi şəkildə qeyd edilən anasına toxunan çətin ədəbi dildə yazılmış şikayət və müdafiə mətnidir. Kafka ata-oğul mətnini böyük hüquqi məntiqlə və ədəbi texnika ilə təsvir etmişdir. Bununla o, öz həyatının analizini verməyə çalışır. Əsas mövqedə qorxu və mübarizə durur. Əlbəttə, bu məktub, belə götürüldükdə, heç bir ədəbi əsər sayılmır.
Məktubda müazikə olunan mövzular
Məktubda, ilk növbədə, iki vücudun bir-biri ilə yola gedə bilməməsi təsvir edilmişdir. Herman, Kafkanın atası impulsiv, qəzəbli, savadsız və buna baxmayaraq, cəmiyyətdə müəyyən qədər dirçələ bilən şəxsdir. Oğlu Frans yumşaq, atasının dövləti nəticəsində sərbəst olmayan, qorxaq və öz daxili aləminə qapılmış bir şəxsdir.
Burada uşağın yüksək savada yiyələnməsi sayəsində adi ailələrdə baş verən konflikt izah olunur. Əgər uşaq bu arada ailədən aralanıb öz həyat yolu ilə gedə bilsəydi, hadisələr belə acınacaqlı olmazdı. Elə bunu oğul istəmir və edə bilmir. O, yetişmiş gənc olduqda belə ailəsinin yanında yaşayır. Bundan başqa o, mənəvi cəhətdən atasından aralana bilmir və bütün həyatını atasına uyğunlaşdırmağa cəhd edir. O, atasına olan məhəbbət-nifrətdən azad ola bilmir. O, atasını həqiqətən sevirdi.
Onun bacıları ataları ilə müxtəlif şəkildə rəftar edirlər, buna baxmayaraq onların ataları ilə münasibətdə konfliktləri qardaşlarınınkı ilə müqayisə oluna bilməz. Valli anası kimi atasının dediyi ilə otutub durur. Elli çox passiv bir uşaq idi. O dolğun yaşa çatdıqdan sonra Kafka ailəsindən aralanır, öz ailəsini qurur və normal həyat tərzi keçirir. Ottla isə atası ilə münasibətdə daha qəddar mövqe tutsa da, sonra təslim olur. Kafkanın anası uşaqları ilə atası arasında qalmışdır. O, hər şeyi analar kimi insancasına həll etməyə çalışırdı. Onun ailədə baş verən proseslərin (əsasən münaqişələrin) axarına təsiri, demək olar ki, yox idi.
Bu məktub Kafkanın atasından uzaqlaşmaq üçün atdığı əsas addım sayırdı. Atası ilə olan problemlərə baxmayaraq, Kafka həmişə ona bağlı olmuş və onun rəğbətini qazanmağa çalışmıdır. Məktubdakı yazıda deyilir:"Mənim məktubum sənin haqqındadır, burada mən yalnız sənin qarşında edə bilmədiyim şikayətlərimi verirəm". Məktubda qabaqca və sonra Kafkanın əsərlərində təsvir olunmuş müxtəlif motivlərərə rast gəlinir. Əsasən, "Hökm" hekayəsində oxşar əhvalat, harada ki, böyüklük və narazlılıq hisslərinə malik, özünə inamsız olan oğluna qarşı həmlələr edən və onun nişanlanmasını pisləyən ata obrazı verilir. Məktubda əsas mövzulardan biri də ailə olmuşdur. Məktubda anası haqqında da o, az yazmışdır.
Balalayka
Balalayka — üçsimli rus xalq musiqi aləti. 6 sm-dən 1,7 m-ə qədər böyüklükdə olur.
Balalayka rus xalqının musiqi simvolu sayılır. Yaranma tarixi təxminən XVII əsr hesab olunur. Güclü, ancaq yumşaq səsi var.
Qaz boşalma displeyi
Qaz boşalma displeyi -(ing.gas-discharge display, ru.газоразрядный дисплей) - çox kiçik neon lampalarının birləşməsindən ibarət olan yastı-ekran displey növü. Neon üfüqi və şaquli elektrod qrupları arasından keçir ki, onlar da hər bir elektrod cütünün kəsişməsindəki pikseli işıqlandırmaq üçün fərdi yüklənə bilər. Sin: GAS-PLASMA DISPLAY.
Qaz-plazma displeyi' - (ing. gas-plasma display, ru.плазменный дисплей)
Abbas Mirzə Şərifzadə
Abbas Mirzə Mirzə Əbdülrəsul oğlu Şərifzadə — Azərbaycan teatr aktyoru, teatr və kino rejissoru, kino redaktoru, Azərbaycan SSR əməkdar artisti (1929), Azərbaycan SSR xalq artisti (1936).
Həyatı
Abbas Mirzə Şərifzadə 1893-cü il martın 22-də Şamaxının Yuxarı Qala məhəlləsində ziyalı ailəsində anadan olmuşdur. Onun atası Mirzə Rəsul dünyagörüşlü bir insan olub. Seyid Əzim Şirvaninin açdığı yeni "Üsuli-Cədid" məktəbində dərs deyən Mirzə Rəsul Şamaxının ən hörmətli müəllimlərindən sayılırmış.
Abbas Mirzə Şərifzadənin böyük qardaşı Qulamrza Şərifzadə Fəriköydə məzarı olan azərbaycanlılardandır. O, bir müddət İranda, daha sonra Türkiyədə yaşayıb. Q.Şərifzadə 1884-cü ildə Şamaxıda anadan olmuşdur. O, mühacir Abbasqulu Kazımzadə ilə naşirliklə məşğul olmuşdur. Belə ki, onların çap etdiyi Üzeyir Hacıbəylinin bir kitabı da var.
Ancaq Abbas Mirzə Şərifzadə ilk rolunun öhdəsindən gələ bilmir. Tamaşada cərəyan edən hadisələrin ən kuliminasiya nöqtəsində, əlində qılınc olan Şümür əsir qızın üstünə yeriyən anda, Abbas Mirzə qışqıra-qışqıra bir kənarda toplaşıb, bu səhnəyə baxan qadınların arasında olan anasının yanına qaçır. Dindarların mərasimini pozan 9 yaşlı uşağa camaat möhkəm qəzəblənir.
Abbas Mirzə 1903-cü ildə gimnaziyaya daxil olur. Məhz bu illərdə də səhnə ilə maraqlanmağa başlayır. Təbii ki, bu marağın dairəsi gimnaziya şagirdlərinin hazırladığı tədbirlərdən uzağa getmirdi.
Gimnaziyanın əlaçı şagirdlərindən biri sayılan Abbas bütün tədbirlərin gözü imiş. Heç bir tədbir onsuz ötüşmürmüş. Artıq Abbas rola girməkdən, neçə-neçə insanın ona diqqət kəsilməsindən xüsusi zövq aldığını hiss edirdi. Çox-çox sonralar o illəri xatırlayan aktyor həmişə bir hadisəni yada salarmış. Bu, o hadisədir ki, onu yalnız başlanğıc adlandırmaq olar. Gimnaziyaya yenicə daxil olan Abbas növbəti tədbirlərin birində müəlliminə yaxınlaşıb, şer demək istədiyini bildirir. Müəllim də özündə cəsarət tapıb, səhnəyə çıxmaq istəyən Abbasın sözünü yerə salmır. Abbas şəstlə səhnəyə çıxır, bir anlıq çaşsa da, tez özünü toplayıb, Lermontovun "Şairin Ölümü" şerini deyir.
"Şeri söyləyəndə elə bilirdim dilim ağzımda şişibdir. Bədənim gah qızıb, gah soyuyurdu. Ancaq bütün diqqətim şerin sözlərində, məna və məzmununda idi. Bu məni bir tərəfdən sakit edir, bir tərəfdən daha da coşdururdu. Yavaş-yavaş hiss etdim ki, tamaşaçılardan çəkinmirəm".
Beləliklə, atasının çinovnik, ya da ticarət işçisi görmək istədiyi Abbas mühitin həqarətlə yanaşdığı aktyorluq sənətinin sehrinə düşür. Nə qədər ziyalı, geniş dünyagörüşlü olsa da, dövrünün adamı olan Mirzə Rəsul oğlunun bu istəyini heç cür qəbul etmir. O, tez-tez oğluna mühitin aktyorluq sənətinə münasibətini xatırladır. Abbas nə atasının, nə də mühitin etirazına məhəl qoymayıb, özü kimi həvəskarlarla birgə tamaşalar hazırlamağa başlayır.
1917-ci ildə Bakıda "Müsəlman Artistləri İttifaqı" yaradıldı. 1918-ci ilin mart ayınadək fəaliyyət göstərən bu ittifaqa Abbas Mirzə Şərifzadə rəhbərlik etmişdir.
Burbonlar
Burbonlar (tək Burbon;, , ) — Avropada IX Lüdovikin kiçik oğlu Robert de Klermondan törənmiş (1256-1317, qraf Klermon, atvadı sir de Burbon) Kapitinqlər kral ailəsinin kiçik qolu olan sülalə. IV Henrixin timsalında digər kepitinqlər qolunun, Valua sülaləsinin üstündən 1589-cu ildə Fransa taxtına oturmuşdurlar.
Abbas Mirzə Şərifzadə
Səhnə və kino fəaliyyəti
thumbnail|Abbas Mirzə Şərifzadənin çıxışından videokadr (Cəfər Cabbarlının "Od gəlini")
Abbas Mirzə Şərifzadə ilk dəfə 1908-ci ildə Molyerin "Zorən Təbib" əsərində epizodik rolda oynayıb (o lal qız rolunu oynayıb). Düz iki ildən sonra – 1910-cu ildə "Maarif" cəmiyyəti nəzdində yaradılmış teatr kollektivinə qəbul olunur. Qısa müddət ərzində bir neçə rolda çıxış edən Abbas Mirzə 1911-ci ildə, onu bir sənətkar kimi təsdiq edən ilk obrazını yaradır. Bu, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin "Ağa Məhəmməd Şah Qacar" faciəsinin əsas qəhrəmanı Qacar obrazı idi.
İlk uğuru Abbas Mirzədə arxayınçılıq yaratmır. Sənət axtarışlarını davam etdirən akytor bir neçə il ərzində Azərbaycanın sayılıb-seçilən səhnə ustaları sırasında özünəməxsus yer tutur.
Abbas Mirzə Şərifzadə sənətinin ecazkarlığına, qüdrətinə heyran kəsilərək, neçə-neçə teatr xadimi onun haqqında fikirlərini bölüşüblər.
Bu fikirlərin ən dəqiqi, ən dolğunu böyük dramaturqumuz Cəfər Cabbarlıya məxsusdur. "Abbas Mirzə məktəb görməmiş, sənət və onun üsullarını öyrənməmişdir. Lakin o, bir talantdır. O özü-özünə doğulmuş bir sənətkardır. Sənət onunla bərabər doğulmuşdur. Sənət onun qanında, iliyindədir.
250px|thumbnail|left|Şərifzadə [[Hamlet rolunda]] Abbas Mirzənin yaradıcılıq yolu yarıda qırılsa da, maraqlıdır ki, tale ona bir çox məqamda sürprizlər də bəxş edib. Onun yaradıcılığına nəzər salarkən, diqqət çəkən bir məqamın üzərində dayanmaya bilmirsən. Azərbaycan teatrı səhnəsində ilk dəfə Hamleti məhz Abbas Mirzə Şərifzadə oynayıb. Cəfər Cabbarlının tərcüməsi əsasında A.A.Tuqanovun səhnələşdirdiyi bu tamaşa 1926-cı ildə Dram Teatrı səhnəsində qoyulub. 250px|thumbnail|left|Şərifzadə [[İblis (dram)ında İblis rolunda]] Və onun adı Azərbaycan teatr tarixinə yalnız aktyor kimi düşməyib. Təəssüf ki, o tamaşaların heç birinin lenti qorunub saxlanılmasa da, böyük sənətkar ilk rejissorlarımızdan biri sayılır. Belə ki, Abbas Mirzə "Şeyx Sənan", "Oqtay Eloğlu", "Aydın", "Ağa Məhəmməd Şah Qacar", "Qaçaq Kərəm" əsərlərini səhnələşdirib, "Leyli və Məcnun", "Əsli və Kərəm", "Aşıq Qərib", "Şah İsmayıl" operalarının quruluşçu rejissoru olub.
Repressiya və tale
Bütün bunlar 1937-ci ilə qədər baş verib. Bu ildən etibarənsə, Abbas Mirzə Şərifzadənin ömür yoluna nəzər salmaq üçün yalnız 6453 saylı istintaq işinə baxmaq olar.
180px|thumbnail|left|Abbas Mirzə Şərifzadənin Bakıda 1937-ci ilə qədər yaşadığı ev Əslinə baxanda, istintaq işi yalnız iftiraların, minlərlə insanın faciəsinə qol qoyan dövrün eybəcərliyinin görküdür. Soyuq, qaranlıq zirzəmilərdə isə daha dəhşətli hadisələr baş verib. Ağlagəlməyən işgəncələr, təhqirlər son ucda isə QORXU, VAHİMƏ.
Abbas Mirzə 1937-ci ildə dekabrın 4-də öz evində həbs olunub. Onu həbs edərkən, evində ciddi axtarış aparılıb. Bir teatr qılıncı, iki teatr tapançası silah kimi müsadirə edilib.
"Əldə olunmuş məlumatlara görə, bir xarici dövlətin xeyrinə casusluq edib." – bu sətirlər Abbas Mirzə Şərifzadənin həbs olunması barədə tərtib olunan arayışdandır. "Əldə edilmiş Məlumatlar" isə ağlagəlməz işgəncələrdən sonra Ruhulla Axundovun verdiyi ifadədir. Ruhulla Axundov ifadəsində bildirib ki, o, əksinqilabi millətçi təşkilatına Milli Dram Teatrının direktoru Əli Kərimovu cəlb edib. Əli Kərimovsa öz növbəsində Abbas Mirzə Şərifzadəni təşkilatla tanış edib.
"Əldə edilmiş məlumatlar" gözgörəsi əsassız idi, ən azı, bu ifadələr bir-birini təkzib edirdi. Belə ki, Ruhulla Axundovdan fərqli olaraq, Əli Kərimov sözügedən təşkilatla bağlılığından danışarkən, Abbas Mirzə Şərifzadənin adını hallandırmayıb. İsrarla dönə-dönə verilən bu suala rədd cavabı verib.
Maraqlıdır ki, Abbas Mirzə Şərifzadənin istintaq işində haqqında danışılan şəxslərin heç birinin ifadəsi yoxdur. Abbas Mirzə məsuliyyətə "İran dövlətinin xeyrinə casusluq etdiyinə görə" cəlb olunubmuş.
İstintaqın gedişatı zamanı da müstəntiqlər, əsasən, bunu sübut eləməyə çalışırlar. Və onun xarici ölkə səfirliklərilə əlaqələrini araşdırarkən, məlum olur ki, Abbas Mirzə Şərifzadə 1932-ci ildə Gəncədə olarkən, iki-üç dəfə orada fəaliyyət göstərən İran konsulxanasına gedib. İran konsulxanasının rəhbəri teatrı çox sevirmiş. Demək olar ki, hər axşam onların tamaşalarına baxmağa gəlirmiş. Və oyunlarına böyük maraqla baxdığı aktyorları hərdən qonaq çağırmağı da unutmurmuş. Abbas Mirzə Şərifzadə də məhz bu münasibətlə bir neçə dəfə İran səfirliyində olubmuş. thumb|right|[[Məhəbbət oyunu (film, 1935) filmindən kadr. Rejissor və montaj edən Abbas Mirzə Şərifzadədir.]] 220px|thumbnail|right|[[Mərziyyə Davudova və Abbas Mirzə Şərifzadə "Maqbet" tamaşasında]] Çoxlu sayda ittihamlara məruz qalan Abbas Mirzə özünü yalnız ehtiyatsızlıq edərək, İran konsulxanasına ayaq basmaqda günahkar bilir.
O, ifşa olunmuş "xalq düşmənləri"lə yaxınlığına, siyasi görüşlərinə dair bütün ittahamlara isə birmənalı şəkildə "yox" deyir. "Ümumiyyətlə, mən teatrdan başqa bir şey bilmirəm" deyən sənətkar artıq "ifşa edilmiş" Hüseyn Cavidin, Mikayıl Müşfiqin əsərlərini təbliğ etməkdə günahlandırılır.
Abbas Mirzə bu ittihamları rədd edərək, bildirir ki, o, yalnız ona tapşırılan rolları oynayıb. Konsertlərdə və radio çıxışlarında mətni isə incəsənət komitəsi tərəfindən tərtib olunurmuş.