cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Məzar qartalı
Yaşayış yeri və həyat tərzi
Qaya, yarğan və seyrək ağac olan sahələrdə nəsil verir. Adətən aprel ayında, hündür ağacda böyük (150x70 sm) yuva tikir. Hər cütün 2-3 yuvası olur, növbə ilə hər il təmir edib, 2-3 ədəd ağ yumurta verir, 43 günə qədər kürt yatır. Balalar 55-60 günlük olanda uça bilir, amma yenə də yuvasını tərk etmirlər. Erkək quş yem daşıyır, ana quş onu qəbul edib balalara yedizdirir. Məzar qartalı leş yeməyi xoşlayır, eyni vaxtda siçandan tutmuş dovşana qədər məməliləri, bildirçindən ördəyə və iri ağnaza qədər quşları (hətta yırtıcı quşları) ovlayır. Yemini yerdən götürür.
Sayı
XX əsrin axırına qədər çoxsaylı, XX əsrin ortalarında adi saylı, 1970-ci ildən sonra nadir olub, cəmi 12 cüt quş qeyd edilib. Son 10 ildə nəslinin kəsilmə təhlükəsi daha da çoxalıb, növün nəsilvermə dövründə (may-iyul) cəmi 5 cüt quş qeyd edilib: Turyançay Dövlət Təbiət Qoruğunda 1, Kiçik Qafqazın dağətəyi rayonunda 2, Zuvand Yasaqlığında 2.
Azalma səbəbi
Uzun illər zərərli yırtıcı hesab edilib ovlanması, seyrək dağətəyi meşələrdən hündür ağacların tam qırılması, yem bazasının zəifləməsi və zəhərlənməsi.
Qorunması üçün qəbul edilmiş tədbirlər
Ovlanması qadağandır. Respublikanın Qırmızı kitabına daxil edilib. Bakı zooparkında nümayiş etdirilir. CİTES, Bern və Bonn konvensiyalarına daxildir. Beynəlxalq miqyasda qorunur.
Qorunması üçün məsləhət görülmüş tədbirlər
Yuva sahəsində hündür ağacların qorunub saxlanılması, qorunan ərazilərdən kənarda olan yuvasına təbiət abidəsi statusunun verilməsi.
Seolit
Seolitlər mikorməsaməli alümosilikat minerallar olub kommersial adsorbentlər və katalizlər kimi istifadə olunur. Seolit termini 1756-cı ildə İsveç mineroloqu Aleks Fredik Kronstedt tərəfindən ixtira olunub. Seolit yunan dilindən ζέω (zéō), mənası yandırmaq və λίθος (líthos), mənası daş deməkdir. thumb|289x289px|Seolit
Kimyəvi tərkibi
Seolitlər sulu alümosiliktlar olub, tərkibində Ca və Na, bəzən isə Ba və K, nadir hallarda isə Sr, Mg və Mn iştirak edir. Kationların miqdarına görə seolitlər bir-birindən fərqlənir. Seolitlərin ümumi kimyəvi formulu (Na2K2, Ca, Ba) [(Al, Si)O2]n•H2O.
Seolitlərin kristallik şəbəkələri alüminium-silisium-oksigen tetraedrlərinin karkaslarından ibarət olub, başqa karkas quruluşlarından boşluğu molekulyar su (seolit suyu) ilə dolmuş daha geniş kanalların olması ilə fərqlənir. Ona görə də ehtiyatla qızdırdıqda kristalın strukturu pozulmadan su çıxa bilir, sonra isə yenə də su öz yerini tutur. Bu halda kristalın eynicinsliliyi saxlanılmasa da, onun optiki xüsusiyyəti dəyişir.
Seolit qrupunun mineralları müxtəlif dərəcədə öyrənilmişdir. A. Q. Betextin şərti olaraq seolitləri 3 qrupa bölmüşdür:
Paragenezisi
Seolitlər çöl şpatları, feldşpatoidlər üzrə törəmə mineral kimi əmələ gəlir, effuziv süхurların badamcıqlarını doldurur, hidrotermal yataqlarda rast gəlir və həmçinin cavan çökmə süхurlarda, torpaqlarda ekzogen proseslər nəticəsində əmələ gəlir. İsbat olunmuşdur ki, seolitlər Sakit okeanın müasir dərin sulu çöküntülərində vulkanik materialların parçalanması nəticəsində (bütün çəküntünün 20–30%-ni təşkil edir) əmələ gəlir.
Diaqnostikası
Seolitlər susuz alümosilikatlara nisbətən aşağı bərkliyi, sıxlığı, sınma əmsalı ilə və turşularla daha asan dağılması ilə fərqlənir. Şlifdə bütün seolitlər rəngsizdir. Adətən onlar tükvari, iynəvari, radial-şüalı, pullu aqreqat formalarında rast gəlir, bəzən lövhəvarı kristallar əmələ gətirir. Müxtəlif sinqoniyada kristallaşır: əsasən monoklinik və rombik (natrolit-tomsonit qrupu və geylandit, fillipsit), həmçinin triqonal (şabazit və b.) və nadir seolitlər heksaqonal (erionit), tetraqonal (aşkroftin) və kubik (foyazit) sinqoniyalarda kristallaşırlar. Bütün hallarda tam ayrılmaya malikdirlər. İkiləşmələri çox hallarda rast gəlir. Bütün seolitlərdə ikiqat şüasınma aşağıdır – sıfırdan 0,012-yə qədər. Əksərlərində isə 0,003–0,007 təşkil edir, ancaq tomsonitdə 0,015-ə çatır.
Seolit qrupu minerallarının növləri sınma əmsallarına, ikqiat şüasınmaya, optiki xarakterinə (müsbət və mənfi növləri var), optiki oxlar bucağına, sönmə bucağına, uzanma işarəsinə görə bir-birlərindən fərqlənir.
Başqa minerallardan seolitlərə ən çox bənzəyən xalsedondur. O da seolitlər kimi effuziv süxurların badamlarını doldurur və radial-şüali quruluşa malikdir. Seolitdən o aşağı sınma əmsalına (<1,53) görə fərqlənir. Bundan başqa xalsedon üçün opal və kvarsla birgə rast gəlməsidir.
Seolitin mənşəyi, xassələri və yataqları
İsveçin minerologiya sahəsindəki tədqiqatçısından biri Kronştedt 200 il bundan qabaq təbii seolitə "Qaynayan daş" adını vermişdir. Seoiit latın ifadəsi olub (ZeO-qaynamaq və Lithos-daş deməkdir) sözlərindən götürülmüşdür. Doğrudanda seolitləri odda qızdırdıqda köpüklənməyə başlayır. Buna səbəb seolitlərin tərkibinə daxil olan bir sıra karbonatların parçalanması nəticəsində əmələ gələn karbon qazıdır. Temperaturdan nəmişlikdən asılı olaraq suyu buraxmaq, yenidən udmaq qabiliyətinə malik olan, tərkibi və xassələri oxşar olan iri minerallar qrupuna, habelə, şüşə və sədəf parıltısına malik olan karkas silikatlar sinfindən natrium və kalsium sulu alümosilikatlarına seolitlər deyilir. Təbii seolitlər qələvi və qələvi-torpaq elementlərinin kristallik qurluşa malik alümosilikatların Ümumi şəkildə seolitlərin formulası aşağıdakı şəkildə yazılır. Mx/n[(AlO2)x (SiO2)y]wH2O Burada-M bir valentli (Na, K, Li) yaxud iki valentli (Ca, Mğ, Ba, Zr) kationları n-kationun yükünü w-su molekullarının sayını göstərir. y/x-nisbəti isə seolit qurluşunun xarekterindən asılı olaraq 1 ilə 5 arasında dəyişir. Seolit karkasının ilkin quruluş vahidi mərkəzində silisium və alüminium, təpələrində isə oksigen atomları yerləşir, bir-birilə oksigen körpüsü vasitəsilə növbələşən tetraedr cütündən ibarətdir.
Mənşəyi
Mənşəyinə görə seolitlər hidrotermal, ekzoqen, nadir halda metamorfik minerallardır. Onlar vulkanik suxurların badamcığlarında, qumluqlarda, arkalarda, qneyslərin çatlarında və boşluqlarda rast gəlirlər. Həcmcə çox deyil lakin müxtəlifdir və bütün dünyada məlumdur. Seolitləri süni yol ilə də alırlar.
Xassələri
Təbii və sintetik seoitlərin kristallik strukturları 2–15 anqstrem ölçülü kanallarla və boşluqlarla düzəlmiş, ucları, (və ya təpələri) ümumi olan üç ölçülü karkasa birləşən SiO2/4 və AlO2/4 tetraedrik qruplardan ibarətdir. Əks ionlarla (ion mexanizmi ilə daxil edilmiş metal, ammonium kationlarla) kompensə edilmiş və su molekulu ilə asan dehidratlaşmiş [AlSi]O4 — seolitin açıq karkas – boşluqlu strukturuna malikdir. Mikroskopik (Qabitusa) görə aşağıdakı seolitlər məlumdur.
Yataqları
Təbii seolitlərdən səkkizi – klinoptilolit, mordenit, şabazit, erionit, ferririt, fillipsit, analsim və limontit böyük təbii yataqlara malikdir. Axrıncı ikisi isə hələ sənaye miqiyasında öz tətbiqini tapmayıb. Klinoptilolit və mordenit seolitləri daha çox tətbiq imkanlarına malikdir. Hər iki seolitin respublikada geniş yataqlara malikdir. Təbii seolitlər daha çox tuf şəklində tapılır. Klinoptilolit tufu — 70–90 % klinoptilolitdən ibarət olub, tərkibində qarışıq kimi montmorillonit, kristobalit, seladonit, kvars, çöl şpatı, biotit və s. minerallar saxlayır. Dünyanın bir çox ölkələrində o cümlədən ABŞ, Yaponiya, Şərqi və Cənub-Şərqi Avropa ölkələrində geniş yataqlara malikdir. MDB ölkələrində "Dzeqvi", "Xekordzula" (Gürcüstan), "Badxız" (Türkmənistan), "Aydağ" (Azərbaycan) klinoptilolit daha məşhurdur. Mordenit tufu- 70%-qədər mordenitdən ibarət olub tərkibində kvars, xalsedon, kristobalit, xlorit, opal və s. mineral maddələr saxlayır. ABŞ, Yaponiya, Bolqarıstan, Macarstan, və s. ölkələrdə geniş yayılmışdır. MDB ölkələrində "Zakarpatiya" (Ukrayna), "Bolnisi" (Gürcüstan), "Çananab" (Azərbaycan), "Nidim" (Rusiya) yataqları daha çox yayılmışdır.
Təbii seolitlərin sənayedə tətbiqi
Hal hazırda sənaye miqyasında ilkin götürülən xammalın və alınan məhsulun keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə texnoloji qaz və maye axaınlarının qurudulması və təmizlənməsi zamanı adsorbsiya proseslərindən geniş istifadə edilir. Qurudulma proseslərinin həyata keçirilməsi üçün əksər hallarda adsorbent kimi silikagel alüminium oksid və müxtəlif seolitlər götürülür. Başqa adsorbentlərlə müqayisədə seolitlər bir sıra üstünlüklərə malikdir.
Başqırd ayrı süvari briqadası
Başqırd ayrı süvari briqadası (1919—1921) — Rusiya vətəndaş müharibəsi dövründə başqırd birləşmələrinin hərbi quruluşu.
Tarixi
Başqırd ayrı süvari briqadası M. L. Murtazin tərəfindən 1919-cu ilin iyun ayında Başqırd korpusunun Əmir Karamışev adına 1-ci başqırd süvari alayının bazasında təşkil edilmişdir. thumb|177x177px|Başqırd ayrı süvari briqadasının döyüşçüləri. Ural. 1919-cu il. Briqadaya 1-ci Başqırd süvari alayı, 2-ci Başqırd süvari alayı və piyada diviziyası daxil idi. 1920-ci ilin may ayında briqadanın tərkibinə 1-ci Başqırd süvari alayı əlavə olundu, hansı ki keçmiş Başqırd ayrı süvari diviziyasının hissəsi idi.
Başqırd ayrı süvari briqadası Ağ Qvardiyanın Cənub Ordusunun tərkibində idi.
8 avqust 1919-cu ildə Başqırd ayrı süvari briqadası Ağ Qvardiya komandanlığının əmrlərinə əhəmiyyət vermədən müstəqil fəaliyyətə başladı. 18 avqust 1919-cu ildə ani hücum ilə 4-cü Orenburq Ordu Korpusunu məğlubiyyətə uğratdı. Başrevkom nümayəndəsi T. G. İmakovun köməyi ilə 23 avqust 1919-cu ildə Qırmızı Ordunun tərəfinə keçən briqada 1-ci Ordunun sıralarına daxil edildi.
1919-cu ilin sentyabrında briqada 1800 qılınc, iki silah aləti və səkkiz pulemyotu olan piyada batalyonuna sahib idi. 7 oktyabr 1919-cu ildən başlayaraq Başqırd ayrı süvari briqadası Türküstan cəbhəsinin İletsk qüvvələri dəstəsinin tərkibində döyüşürdü. Briqada Ural ordusuna qarşı döyüşlərdə, o cümlədən Ural-Quryev əməliyyatında iştirak etmişdir. Ural kazaklarına qarşı bu ağır döyüşlərdə briqada şəxsi heyətinin 60%-nı itirdi.
1919-cu ilin dekabr ayında Mixail Frunzenin əmrinə əsasən 2-ci süvari briqadası 1-ci Ordunun 5-ci süvari diviziyasının tərkibinə daxil oldu. Lakin, tezliklə Başqırd MSSR Hərbi İşlər Komissarlığının xahişi ilə, RSFSR İnqilabçı Hərbi Şurası tərəfindən briqadaya əvvəlki status qaytarıldı.
Sovet-Polşa müharibəsi zamanı Başqırd ayrı süvari briqadası Kiyev və Rovno hücum əməliyyatlarında, eləcə də Kovel, Zamost, Hubeshov, Dubno, İzyaslav və digər şəhərlərdə aparılan hərbi əməliyyatlarda iştirak etmişdir. Briqada S. V. Petlyuranın rəhbərliyi altında silahlı birləşmələrin aradan qaldırılmasında iştirak etmişdir.
10 dekabr 1920-ci ildə 12-ci Ordu komandirinin əmrinə əsasən əsgər sayının azalması ilə əlaqədar olaraq briqada iki alay, 1-ci və 2-ci Başqırd süvari alaylarına bölündü. 1921-ci ilin əvvəlindən etibarən Kiyev Hərbi Dairəsinin komandirinə tabe oldu.
25 mart 1921-ci ildə Başqırd ayrı süvari briqadası 15, 16, 17 və 18-ci Başqırd ayrı-ayrı eskadronlara bölüşdürüldü, onlar Petroqrad Soveti adını daşıyan 12-ci Sərhəd Diviziyasının tərkibinə daxil olaraq Polşa və Rumıniya ilə olan dövlət sərhəd hissələrinin mühafizəsinə göndərildi.
1921-ci ilin noyabr ayında 15, 16 və 17-ci Başqırd ayrı-ayrı eskadronları 12-ci süvari diviziyasına çevrildi, 18-ci eskadron isə qırmızı kazakların 2-ci süvari diviziyasının 7-ci süvari alayına çevrildi.
Fərqlənmə nişanı
thumb|120x120px thumb|119x119px Başqırd ayrı süvari briqadası şəxsi heyətinin fərqləndirici nişanı qol nişanları idi. Nişan qızıl iplə haşiyələnmiş yaşıl rombdan ibarət idi. Rombun ortasında qızıldan tikilmiş ay və ulduz yerləşdirilmişdir. Bundan əlavə, qol nişanının digər versiyaları da mövcud idi, hansılar ki rombsuz qırmızı ulduz və aydan (gimnastyorkada) və ya qırmızı haşiyəli yaşıl rombdan ibarət idilər.
Mükafatlar
80-dən çox əsgər və briqada komandiri Qırmızı Bayraq ordeni ilə təltif edilmişdir.
Xatirəsi
1950-1980-ci illərdə Rovnoda briqada əsgərlərinin şərəfinə abidə var idi və şəhər küçələrindən biri briqada adını daşıyırdı.
Cuminia eriantha
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tərzi Avşar
Tərzi Avşar Azərbaycani – şair.
Həyatı
Şairin sonrakı tədqiqatçıları əsasən Rzaqulu xan Hidayətin "Məcməül-füsəha"dakı məlumatına istinad etmişlər. Tərzinin poetik irsinin öyrənilməsi və geniş araşdırma dairəsinə daxil edilməsi sahəsində ən mühüm xidmət, şübhəsiz, İran alimi M.Təməddünə məxsusdur. Hələ 1920-ci illərdə o, Berlində çıxan "İranşəhr" jurnalında Tərzi haqqında məqalə ilə birlkidə onun şeirlərindən bəzi nümunələri də dərc etdirmişdir. Şairin divanı üzərində araşdırmalarını davam etdirən M.Təməddün onun bir neçə nüsxə əsasında hazırladığı mətnini müfəssəl giriş sözü ilə 1931-ci ildə Urmiyada çap etdirmişdir. 1959-cu ildə Tehranda həmin divanın ikinci nəşri işıq üzü görmüşdür. Tərzi divanının birinci nəşri tezliklə Y.E.Bertelsin diqqətini cəlb etmiş və o, "Tərzi Əfşar və onun yaradıcılığı" adlı geniş oçerk yazmışdır. Sonralar alimin seçilmiş əsərlərinin beşinci cildinə daxil edilmiş bu oçerk Tərzi yaradıcılığının bəzi mühüm cəhətlərindən (o cümlədən, şairin ana dilində yazdığı şeirlərdən) yan keçməsinə və müəyyən ziddiyyətli məqamlarına baxmayaraq, hələlik şərqşünaslıqda şair haqqında az-çox dolğun təsəvvur verən yeganə mənbə olaraq qalır. Həmid Araslı "XVII-XVIII əsrlər Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi" adlı kitabında Tərzi haqqında verdiyi qısa məlumatı, görünür, məhz bu mənbədən əxz etmişdir.
Tərzinin divanı ilə tanışlıq zamanı diqqəti cəlb edən başlıca cəhətlərlən biri şeirlərinin güclü avtobioqrafik səciyyə daşımasıdır. Məhz bunun sayəsində, yəni şeirlərində olan məlumatları sistemləşdirməklə, onun bioqrafiyasının ümumi mənzərəsini bərpa etmək mümkündür. Əsərlərindən belə məlum olur ki, Tərzi Avşar Səfəvi hökmdarlarından Şah Səfi (1629-1642) və II Şah Abbas Səfəvinin (1642-1666) müasiri olmuşdur. Elə bu da onun XVII əsrin birinci yarısında yaşayıb-yaratdığını söyləməyə əsas verir. Nəsrabadi təzkirəsindəki məlumat XVII əsrin 70-ci illərində şairin artıq həyatda olmadığını göstərir. İstər şairin adından, istərsə də əsərlərindəki çoxsaylı faktlardan onun qədim türk tayfalarından olan Avşar elinə mənsubluğu aydınlaşır. M.Təməddün onun Urmiya yaxınlığındakı Tərzlu kəndindən olduğunu yazır. Lakin bu ehtimal yalnız ad uyğunluğuna əsaslanır. Y.E.Bertels buna şübhə ilə yanaşıb, öz növbəsində əsaslı bir dəlil gətirmədən şairin Təbrizdən olması ehtimalını irəli sürür. Bəzi tədqiqatçıların fikrincə isə "Tərzi" təxəllüsü, şairin "ixtira etdiyi" yeni "tərzlə" – ifadə manerası və üslubla bağlıdır.
Tərzinin əsərlərindən aydın olur ki, onun mənsub olduğu tayfaya münasibəti o qədər də müsbət deyilmiş. Görünür, şairin təbiəti bu tayfada hökm sürən "vurub-yıxmaq" mühitini qəbul etməmiş, odur ki, gənc yaşlarında paytaxt İsfahana köçə bilməsini özü üçün böyük uğur sanmışdır. Sonralar fars dilində yazdığı bəhri–təhvildə bu hissini açıqca bildirmiş, yalnız olduqca səmimi və emosional bir parça ilə vətəndə qalmış qoca atasının həsrətini çəkdiyini ifadə etmişdir: "Ürəyimdə heç bir dərdim yoxdur, qoca atamdan ayrı düşməyimdən savayı. Görəsən, elə bir gün gələcəkmi ki, onun nurani simasını görüm, əlini öpüm və üzr diləyim?! Ey səhər yeli, get, mənim salamımı atama yetir və de: "Tərzi Avşar sənin fərağından o qədər ağlayıb ki, göydəki buludları xəcil edib!"".
Şairin atası ilə görüşüb-görüşmədiyi əsərlərindən məlum olmur. Məlum olan budur ki, saraya yol tapa bilməyən Tərzi saysız-hesabsız səfərlərə başlayır. Bu səyahətlərin xəritəsi müasir oxucunu da heyran qoyur: şair demək olar ki, bütün İranı, Ərəbistanı, Qafqazı gəzmiş, Hindistana, Ruma (Kiçik Asiyaya), hətta Avropaya da gedib çıxmışdır. Bütün bu səfərlər, onlardan alınan təəssüratlar, hətta bəzən onların tarixi şairin şerlərində dəqiq əksini tapıb. Tərzi Gəncədə (burada o, Nizaminin qəbrini ziyarət edib), "Dəşti-ədəm" adlandırdığı Muğan düzündə, bir neçə dəfə Şamaxıda olub, dəfələrlə Ərdəbilə, Təbrizə gedib və bütün səyahətlərinin sonunda İsfahana qayıdıb. O dövrdə bir çox şairlər Hindistana köçdükləri halda, Tərzi İsfahanı üstün tutub, özünün dediyi kimi, "dünya malına görə" Hindistana getməyib.
Tərzi, demək olar ki, bütün ömrünü maddi ehtiyac içərisində keçirmiş, lakin qürurunu sındırmayıb öz yoxsulluğuna ironik münasibətini ifadə edən şeirlər yazmışdır. Bu cəhətdən şairin yaradıcılığı daha bir maraqlı bioqrafik faktı əks etdirir: Tərzinin ağır maddi vəziyyətini görən Şah Səfi ona ayda 9 tümən məbləğində təqaüd kəsir. Şair bu 9 tüməni almaq üçün müvafiq idarələrə düz 9 ay ayaq döyür. (Burada 9 ağca təqaüdünü almaq istərkən övqaf idarəsinin süründürməçiliyi ilə qarşılaşan Füzuli yada düşür). Nəhayət, onuncu ay şair bu vəziyyəti açıqlayan bir rübai ilə Şah Səfiyə müraciət edir və özünəməxsus hazırcavablıqla artıq 9 tüməni 10 tümənlə əvəz etmək vaxtı çatdığını vurğulayır. Bu dəfə Tərzinin bəxti gətirir və o, ayda 10 tümən təqaüd almağa başlayır. Lakin o, bununla kifayətlənməyib tezliklə şaha daha bir rübai göndərir və təqaüdünün 12 tümən məbləğində müəyyənləşdirilməsini xahiş edir. Şair bu istəyini uğurlu bir tərzdə sitayiş etdiyi imamların sayı ilə əlaqələndirmiş və görünür, məqsədinə nail olmuşdu.
II Şah Abbas Tərziyə qarşı daha lütfkar olmuş, şairin özünün yazdığı kimi, "sonsuz səfərlərinə son qoymaq üçün" onu evləndrmiş və sarayda işə təyin etmişdi. Təsadüfi deyil ki, Tərzi II Şah Abbasa çoxlu şeirlər həsr etmiş və onu minnətlarlıqla tərifləmişdir.
Tərzi yaradacılığının ən mühüm və orijinal cəhəti onun özünəməxsus dili, ifadə tərzidir. Şairin yaşadığı əsr, ümumiyyətlə, poeziyada yeni üslub axtarışları dövrü idi. Həmin axtarışlar son dərəcə intensiv, ardıcıl və şüurlu səciyyə daşıyırdı. Tərzinin müasirlərindən Kəlim Kaşani, Saib Təbrizi, Qəni Kəşmiri və b. şairlərin əsərlərində dönə-dönə işlətdikləri "tərz-e noy" və "tərz-e taze" ifadələri məhz bu məqsədin açıqlanmasına xidmət edirdi. Bu ifadələrə Tərzinin şeirlərində də tez-tez təsadüf olunur. Lakin araşdırma göstərir ki, Tərzi yaradıcılığında həmin ifadələr nisbətən fərqli məna yükünə malik idi. Adı çəkilən şairlərin poeziyasında yeni üslub yaradıcılığı daha çox tematik və estetik istiqamətlərdə aparılırdısa, Tərzi həmin işi sırf linqvistik planda həyata keçirirdi. Şairin irsinin ən qabarıq xüsusiyyəti – onun qeyri-adi söz yaradıcılığı da həmin seçimin bilavasitə nəticəsi idi.
Tərzinin divanında Azərbaycan dilində bütöv şeirlər də vardır – bunlar bir qəsidə, bir qitə və üç rübaidən ibarətdir.
Gürcü Pravoslav Kilsəsi
Gürcü Pravoslav Kilsəsi (rəsmi adı: Gürcü Həvari Avtokefal Pravoslav Kilsəsi, ) yaxud GPK — Gürcüstanın rəsmi kilsəsi. Dünyanın ən qədim xristian kilsələrindən biri.
1995-ci ildən etibarən GPK Nizamnaməsinə əsasən, GPK-nin yurisdiksiyası (nominal olaraq ) qismən tanınmış Abxaziya və Cənubi Osetiya daxil olmaqla Gürcüstanın bütün ərazisini, Ermənistanda yaşayan pravoslav xristianları, habelə Gürcüstan xaricində yaşayan və başqa bir yerli Pravoslav Kilsəsinin yurisdiksiyasına tabe olmayan və ya GPK-nin yurisdiksiyasında olmaq istəyən pravoslav gürcüləri əhatə edir.
Rəvayətə görə, İberiya Tanrı Anasının həvari partiyasıdır. 337-ci ildə İberiyanı vəftiz edən Həvarilərə bərabər olan Müqəddəs Ninonın missionerlik fəaliyyəti sayəsində xristianlıq Gürcüstanın dövlət dini oldu. Kilsə təşkilatı Antakya Kilsəsinin daxilində idi.
Gürcü Kilsəsinin avtokefal statusu alması tarixi məlum deyil. 5-ci əsrin sonlarında İberiya kralı Vaxtanq Qorqasali dövründə kilsə müəyyən dərəcədə müstəqillik (qeyri-rəsmi muxtariyyət) əldə edir. Dolayı dəlillər əsasında birləşmiş GPK-nin ilk katolikos-patriarxı İoann Okropiri (980–1001) hesab edilir. 19-cu əsrin əvvəlində indiki Gürcüstan ərazilərinin Rusiya İmperiyasına daxil olması səbəbindən (1801) Gürcü Kilsəsi 1917-ci ilə qədər Gürcüstan Exarxiyası şəklində Rus Pravoslav Kilsəsinə tabe edildi. 1917-ci ildə GPK avtokefal statusu əvvəlcədən razılaşdırılmadan bərpa edildi. 1943-cü ildə Gürcüstan Kilsəsinin avtokefallığı Moskva Patriarxlığı tərəfindən, 3 mart 1990-cı ildə isə Konstantinopol Patriarxlığı tərəfindən tanınmışdır.
Gürcüstan Konstitusiyasının 9-cu maddəsində deyilir: "Dövlət Gürcüstan tarixində Gürcü Pravoslav Kilsəsinin müstəsna rolunu tanıyır və eyni zamanda dini inanc və etirafların tam azadlığını, kilsənin dövlətdən müstəqilliyini elan edir".
Erkən dövr
Gürcü əfsanəvi tarixinə görə, Gürcüstan Tanrı Anasının həvari təsiridir.
Orada Həvari missionerliklə məşğul olaraq və guya hansısa möcüzələr göstərərək bir çox insanı xristianlığa çevirdi və onları vəftiz etdi. Vaxtanq V oğlu Vaxuştinin əhvalatına görə yerdə Həvari Andreyin Məryəm üçün ikona yerləşdirdiyi yerdən müalicəvi bulaq suyu axmağa başladı. Xristianlığı yeni qəbul etmiş şəxslərə kahinlər və keşiklər təyin edərək, Tanrı Anasının şərəfinə bir məbəd tikdirib və kilsə qaydasını qurduqdan sonra həvari onları tərk etdi.
Təxminən 100-cü ildə Roma yepiskopu Klement İmperator Trayan tərəfindən Tauridadakı qeyri-yaşayış yerlərinə sürgün edilir və burada guya hansısa möcüzələr göstərməklə və təlimatlarla Kolxidalıların xristianlığa sadiq qalmalarına nail olur. Onun Qara dəniz sahillərində sağlığında tikdirdiyi yetmiş kilsə arasında, eyni zamanda bir Kolxida kilsəsi də var idi.
Xristianlıq dövlət dini olaraq
318 və 337 illəri arasındakı dövrdə, çox güman ki, 324–326-cı illərdə Müqəddəs Ninanın missionerlik fəaliyyəti nəticəsində xristianlıq Gürcüstanda dövlət dini oldu. Kilsə təşkilatı Antakya Kilsəsinin daxilində idi.
Çar Vaxtanq I dövründə kilsə Antakyada bəzi muxtariyyət əldə edir və mərkəzi Mtsxetaya köçürülür.
609-cu ildə Gürcüstan Kilsəsi Xalkidon Şurasının qərarlarını qəbul etdi (506-cı ildə Dvin Şurasında gürcülər, ermənilərlə birlikdə Enotikonu qəbul etdilər) və bununla da özünü Erməni Həvari Kilsəsindən ayırdı.
GPK Sasanilər dövründə (VI–VII əsrlər) Fars atəşpərəstlərinə və Türk fəthləri dövründə (XVI–XVIII əsrlər) İslamla mübarizəyə tab gətirdi. Bu yorucu mübarizə Gürcüstan Pravoslavlığının tənəzzülə uğramasına və Müqəddəs Torpaqdakı kilsələrin və monastırların itirilməsinə səbəb oldu.
Rus kilsəsinin Gürcü Exarxlığı
1810-cu illərin sonunda Gürcüstan Exarxatlığına daxil olan Abxaz Katolikosluğu da ləğv edildi.
Varlaamdan (Eristavi) sonra qeyri-gürcü yepiskoplarından Exarxlar təyin olundu və bu da tez-tez yerli ruhanilərlə gərginliyə və münaqişəyə səbəb oldu, belə ki, Exarx Nikon (Sofiya) 28 may 1908 — ci ildə Gürcüstan-İmereti sinodal ofisinin binasında öldürüldü. Exarxiya dövrü ən açıq şəkildə kanonik qaydaların pozulması, gürcü kilsəsinin kilsə mülklərinin oğurlanması, ən qədim kilsə incəsənət abidələrinin dağıdılması, kilsələrin ruslaşdırılması, gürcü ibadətinin və İlahiyyat məktəblərində gürcü dilinin qadağan olunması, dünyəvi hakimiyyət orqanları tərəfindən kahinlərə və iyerarxlara qarşı fiziki zorakılıq və hətta öldürülmələri ilə xarakterik idi.
Avtokefalinin bərpası. Ən yeni dövr
27 mart 1917-ci ildə Müvəqqəti Hökumət Gürcü Kilsəsinin avtokefalisini prinsipcə tanıdı. 10 iyul 1917-ci ildə Müvəqqəti Hökumət və Sinodun ortaq iclasında Tiflis, Elizavetpol, Bakı, İrəvan, Kutaisi, Qara dəniz quberniyası və Qars, Batumi, Artvin, Zakatala və Suxumi dairələri rus kilsələrinin tərkibinə könüllü daxil olması üçün Qafqaz Exarxatlığının yaradılması qərara alındı. Feofilakt (Klementyev) Tiflisdə yepiskop təyin edildi və qısa müddət sonra Gürcü yepiskopları tərəfindən Gürcüstandan uzaqlaşdırıldı.
Moskva Patriarxı Tixon sentyabr 1917-ci Şurasının seçilmiş katolikos Kirion II (Sadzaglishvili) üçün 29 dekabr 1917 ildəki mesajında, gürcü kilsəsinin avtokefal bərpasını qınadı. Moskva Patriarxlığı ilə Gürcüstan Kilsəsi arasında əlaqə kəsildi.
1927-ci ildə Gürcü Kilsəsi Yeni Yulian təqviminə keçdi, lakin kilsə davamçılarının təzyiqi altında qərarını "təxirə salmalı" oldu.
19 noyabr 1943-cü ildə RPK Sinodunun qərarı ilə "Rus və Gürcü iki avtokefalçı Bacı Kilsəsi arasında dua və Evxaristik birlik" bərpa edildi. Eyni zamanda RPK Sinodu Kalkedon Şurasının 17. qaydasına istinad edərək " kilsə qaydalarına görə izah edərək bu qərarı verdi. Bu qaydaya əsasən Kilsə sərhədləri dövlət sərhədlərini izləməlidir.
1997-ci ildə Gürcüstan Kilsəsi Dünya Kilsələr Şurasından çıxdı.
Müasir quruluşu və idarəetmə
GPK-nin 1995-ci il Nizamnaməsinə görə, kilsədə ən yüksək səlahiyyətli orqan Gürcüstan Kilsəsinin yerli şurası (Gürcü Kilsəsinin Müqəddəs Sinodu adlanır) və şuralararası dövrdə Gürcüstan Katolikos-Patriarxıdır. 23 dekabr 1977-ci ildən bəri bu vəzifədə İliya II oturur.
Hal-hazırda GPK-nin həm Gürcüstanda, həm də xaricdə 49 yeparxiyası var. 1992-ci ildən sonrakı Abxaziya yepiskopluğu faktiki olaraq Gürcüstan Kilsəsinə aid deyil. Katolikos İlia II-yə (2007) görə, "Rus Kilsəsinin nümayəndələrinin olduğu" Cənubi Osetiyada da kanonik bir tənzimləmə çatışmazlığı var.
2018-ci il tarixinə GPK üzvlərinin sayı 3 milyon nəfər olduğu təxmin edilir.
Abasallı (Neftçala)
Abasallı, Abasalılı, Abasəlikənd — Azərbaycan Respublikası Neftçala rayonu Tatarməhəllə ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Neftçala rayonunun Tatarməhlə inzibati ərazi vahidində kənd. Salyan düzündədir. Son illərdə Abasəlikənd variantında rəsmiləşdirilmişdir.
Mersed qraflığı (Kaliforniya)
Mersed — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında yerləşən qraflıq. Qraflığın əhalisi 2010-cu il hesablamasına görə 255,793 nəfər olmuşdur. Mərkəzi Mersed şəhəridir.
Brest-Litovsk sülh müqaviləsi
Brest-Litovsk sülh müqaviləsi – Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının yeni bolşevik hökuməti ilə İttifaq Dövlətləri (və ya Dördlər ittifaqı — Almaniya İmperiyası, Avstriya-Macarıstan İmperiyası, Osmanlı dövləti və Bolqarıstan krallığı) arasında imzalanmış sülh müqaviləsi. Sülh müqaviləsi Osmanlı dövlətinin torpaq qazandığı son müqavilədir. Müqavilə 2 aylıq sürən danışıqların nəticəsində, Ukraynanın Alman nəzarəti altında olan Bialstok-Grodna əyalətinin Brest-Litovsk şəhərində (Polyak dilində: Brześć Litewski, Alman dilində: Friedensvertrag von Brest-Litowsk, 1945-ci ildən bəri sadəcə Brest) imzalandı. Müqavilə bolşevik hökuməti tərəfinin müharibədə Almaniya və Avstriya-Macarıstan qüvvələrinin irəliləməsinin dayandırılması mövzusu üzərində idi. Bununla da, Sovet Rusiyası keçmiş Rusiya imperiyasının İttifaq ölkələrinə dair heç bir öhdəliyini yerinə yetirməmişdir.
Müqavilə 1918-ci il martın 3-də Brest-Litovskda imzalanmış, martın 15-də 4-cü Ümumrusiya Fövqəladə Sovetlər Qurultayı, sonra isə 22 martda Almaniya reyxstaqının razılıq verməsindən sonra, martın 26-da Almaniya imperatoru II Vilhelm tərəfindən təsdiq olunmuşdur.
Ərazi dəyişiklikləri
Sülh müqaviləsi Rusiyanın I Dünya müharibəsindən çıxması ilə nəticələndi. thumb|394x394px|Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikasının 1917-ci ilin sonlarına doğru Qərb cəbhədən itirdiyi ərazilər və müqavilədən sonrakı sərhəd xətti. Müqaviləyə əsasən, Bolşevik Rusiyası Baltikyanı ərazilərini Almaniyaya verərək idarəçilikdən imtina etdi, bu ərazilər Almaniyanın vassalına çevrilərək kiçik krallıqlara bölündü. Rusiya həmçinin Cənubi Qafqazda yerləşən əyalətini — Qarsı Osmanlı İmperiyasına verərək oradan imtina etdi və Ukrayna Xalq Respublikasının müstəqilliyini tanıdı. Konqresdə Polşanın müqavilədə qeyd olunmaması və Almanların Polşa təmsilçilərinin iştirakını tanımaması mübahisələrə və etirazlara səbəb oldu. Sonralar Almaniya 1919-cu ilin 28 iyununda imzalanacaq olan Versal sülh müqaviləsində müqavilənin tərtibat iştirakına buraxılmayacaq və buna görə də iştiraka buraxılmama Almaniyanın etirazlarına səbəb olacaq. Halbuki Versal sülh müqaviləsində Almaniyaya qarşı yönəlmiş Antanta və digər birləşmiş qüvvələr Brest-Litovsk sülhünə görə Almaniyadan daha yumşaq davranmışdılar.
Ancaq Brest-Litovsk müqaviləsi 1918-ci ilin noyabrında Almaniyanın Müttəfiqlərə təslim edilməsi ilə ləğv olundu. Bununla yanaşı, Rusiyanın Latviya, Litva, Estoniya, Polşa, Finlandiya və Ukrayna ərazilərində olan torpaqlarından imtina etməsi, onsuzda Rusiyanın daxilində gedən Vətəndaş Müharibəsi ilə məşğul olan bolşeviklərə nisbətən rahatlıq verdi.
Sənədlər
Bundesarchiv Bild 183-R92623, Brest-Litowsk, Waffenstillstandsabkommen.jpg və Sovet Bolşevik heyəti — Adolf Joffe, Lev Kamenev, Anastasiya Bitsenko (sağ tərəfdə). Almaniya və Rusiya arasında atəşkəs məsələsi müzakirə olunarkən. Alman Federal Arxivlər tərəfindən saxlanılan fotoşəkil arxivi Brest sülh müqaviləsi aşağıdakı sənədlərdən ibarətdir: Rusiyanın Almaniya, Avstriya-Macarıstan, Bolqarıstan və Osmanlı dövləti ilə sülh müqavilələri; ayrı-ayrı malların tarifləri və gömrük rüsumları barədə müqaviləyə əlavə olaraq imzalanmış yekun protokolları; sülh müqaviləsinə əlavə olaraq Rusiya-Almaniya müqaviləsi; Rusiya-Avstriya-Macarıstan əlavə müqaviləsi; Rusiya-Bolqarıstan əlavə müqaviləsi; Rusiya-Türkiyə əlavə müqaviləsi. 14 maddədən ibarət əsas müqavilənin 4-cü maddəsi Qafqaza aid idi. Dördlər ittifaqı ilə Rusiya arasındakı müqaviləyə görə Polşa, Litva, Kurlandiya, Latviya, Estoniya və Belorusiyanın bir hissəsi Rusiyadan alınır, Ukrayna və Finlandiya müstəqil dövlət olur, Sovet qoşunları bu ərazilərdən çıxarılır, Qars, Batum, Ərdəhan Türkiyəyə verilirdi.
Rusiya öz ordusunu tərxis etməli idi. 1918 il fevralın 16-da Bakı Sovetinin sülh məsələsinin müzakirəsinə həsr edilmiş iclası oldu. Menşevik, eser və daşnakların bəyanatı rədd edildi, bolşeviklərin təklif etdiyi qətnamə qəbul olundu. Qətnamədə RSFSR Xalq Komissarları Sovetinin sülh danışıqlarında mövqeyi bəyənildi.
thumb|270px|Müqavilədə iştirak edən nümayəndələr Almaniya və Rusiya arasında atəşkəsin imzalanması zamanı
Zaqafqaziya Seymi və siyasi vəziyyət
Zaqafqaziya seymi Brest sülh müqaviləsinin Ərdəhan, Qars və Batumun Türkiyəyə verilməsi şərtini qəbul etmədi və Petroqrada – Xalq Komissarları Soveti adına teleqram göndərərək, Brest sülhünü tanımadığını bildirdi. Seym öz etirazını bununla əsaslandırdı ki, "Zaqafqaziya heç vaxt bolşeviklərin və Xalq Komissarları Sovetinin hakimiyyətini qəbul etməmişdir". Zaqafqaziya seymi Brest-Litovsk sülhü ilə bağlı etirazlarını dünyanın bir sıra əsas siyasi mərkəzlərinə bildirdi: "Zaqafqaziya hökuməti Zaqafqaziya və onun sərhədləri haqqında ondan xəbərsiz və özünün iştirakı olmadan imzalanmış hər hansı müqaviləni özü üçün qüvvədən düşmüş hesab edir".
Türkiyə Sülhün qərarlarına əsaslanaraq, Qars, Batumi və Ərdəhanı dərhal boşaltması haqqında Zaqafqaziya seyminə ultimatum verdi. Brest-Litovsk müqaviləsinə görə, Rusiya nəinki Qars,Ərdəhan və Batum vilayətinin Türkiyəyə keçdiyini təsdiq edirdi, həm də Rusiya ilə Türkiyə arasında imzalanmış əlavə müqaviləyə görə, rus qoşunlarının müharibə zamanı tutduğu türk torpaqlarında və Rusiya hüdudlarında yaradılmış erməni-daşnak silahlı dəstələrini tamamilə tərksilah edib buraxmağı öhdəsinə götürürdü.
Müqavilənin 11-ci maddəsinə əlavə olaraq qərar Rusiya vətəndaşları olan müsəlmanlara, əmlaklarını da aparmaq şərti ilə, Türkiyəyə azad mühacirət etmək hüququnu verirdi.
Sülh müqaviləsinin ləğvi
1918-ci il avqustun 27-də Almaniya ilə Rusiya Sovet Federativ Sosialist Respublikası arasında Brest-Litovsk müqaviləsinə əlavə olaraq, Türkiyədən gizli saziş imzalandı. Almaniyada inqilab nəticəsində imperator II Vilhelm devrildi və Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsi 1918-ci il noyabrın 13-də Brest-Litovsk sülh müqaviləsini ləğv etdi.
Sultan toyuğu
thumb|233x233px thumb|233x233px thumb|235x235px Sultan toyuğu--Porphyrio porphyrio, Gruiformes dəstəsindan bir quş növü.
Sənətulla Eynullayev
Eynullayev Sənətulla İbrahim oğlu (1881, Simbirsk quberniyasının Buin qəzası, Əski Yukal k., - ?, Bakı) - mətbuat xadimi, naşir, redaktor, publisist.
Həyatı
Ev təhsili almış, orduda xidmət etmişdir. Yaradıcılığa Simbirskdə başlamış, 20 əsrin 10-cu illərində Bakıya köçərək, "Məlumat" (1911), "Yeni İrşad" (1911-12) qəzetlərinin redaksiyalarında işləmiş, "Səda" (1909-11), "Açıq söz" (1915-18) və s. qəzetlərdə məqalələr dərc etdirmişdir. Müstəqil jurnalistlik fəaliyyəti göstərmiş, 1912 il martın 6-da "İqbal" gündəlik qəzetinin nəşrinə başlamışdır. Qəzetin 459 nömrəsi çıxandan sonra hərbi qulluğa çağırılmış, naşirlik və mühərrirlik hüququnu Seyid Hüseynə vermişdir. Ordudan tərxis olunduqdan sonra Məhəmməd Əmin Rəsulzadə ilə "İqbal", "Yeni iqbal" və "Açıq söz" qəzetlərində işləmiş və gündəlik redaktor vəzifəsini icra etmişdir.
Prenam Pesse
Prenam Pesse (31 dekabr 1997) — Toqolu sprinter. Prenam Pesse Toqonu 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Prenam Pesse birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında qadınlar 100 m məsafəyə qaçış yarışlarında 1-ci təsnifat mərhələsində 12.38 saniyəlik nəticə ilə 3-cü cığırda 4-cü yeri tutdu və mübarizəni dayandırdı.
Ləvəngi
thumbnail|Balıq ləvəngisi thumb|Toyuq ləvəngisi Ləvəngi — Azərbaycanın Talış mətbəxinə aid milli yemək. İçi doldurulan balıq və ya toyuqdan hazırlanır. Ləvəngi sözünün ilkin mənası talış dilində "içi doldurulmuş" deməkdir. Talışca "ləvə" — "qarın" deməkdir, qarnı doldurulmuş isə "ləvəngi"dir. Bu sözün başqa mənası isə qoz, soğan və lavaşanadan (alça turşusundan) ibarət qiymədir.
Kütüm ləvəngisi
thumb|250px|Balıq ləvəngisi Əsasən kütüm (ziyad) balığından hazırlanır. Azərbaycanın Masallı Rayonunda daha çox bişirilir. Ləvəngi adətən təndirdə bişirilir. Texnologiyanın inkişafı ilə əlaqədar son illər daha çox elektrik sobalarda da bişirilir.
Masallının balıq ləvəngisi Azərbaycan mətbəxinin ən gözəl nümunələrindəndir. Ləvənginin tərkibini qoz ləpəsi, soğan, lavaşana, duz və istiot təşkil edir. Yeməyin hazırlanmasında təzə balıqdan istifadə edilməsi çox önəmlidir. Əgər balığın kürüsü varsa, ondan da çox ləzzətli ləvəngi içi hazırlamaq olar. Kürü qoz və digər ərzaqlar əlavə edilərək qarışdırılır. Bununla qozun miqdarı bir az azaldılmış olur.
Hazırlanması
Balığın pulcuqlarını təmizləyin, içalatını çıxardın. Sonra isə balığı yuyun və yaxşıca qurulayın. İçini və üstünü duzlayıb istiotlayın. Ləvəngi içini hazırlayın. Soğanı ət maşınından keçirin. Tənzifə qoyun və suyunu yaxşıca sıxın. Qozu da maşından keşirin. Bir qabda soğanı, qozu, palçıq turşunu, və zövqə görə duz-istiotu qarışdırın. Sobanı 180˚C-dək qızdırın. Balığın içinə və üstünə palçıq turşu sürtün. İçini ləvəngi içiylə doldurun. Balığı mətbəx ipiylə tikin və yaxud kokteyl çubuğuyla (cocktail stick) bərkidin. Balığı soba listinə qoyub qızdırılmış sobada üstü qızarana və içi bişənədək (təxminən 45 dəqiqə ərzində) bişirin.
Üstyurd
Üstyurd — səhra eyni adlı platoda, Orta Asiyanın qərbində Qazaxıstanın cənubu, Türkmənistan və Özbəkistanın şimalında yerləşir. Şimaldan manqışlaq yarımadası, qərbdən Qaraboğazgöl körfəzi, şərqdə Aral dənizi və Amudərya çayı ilə əhatələnir.
İqlimi
Uzun sürən isti yaya mslikdir. İlul ayında orta aylıq temperatur 26-28°s təşkil edir. Bəzi illərdə səhrada hətta 40-60°s olması məlumdur. Orta illik yağıntının miqdarı 120 mm-i keçmir. Yağıntı əsasən payız-qış dönəmində düşür. Psyız isti və aydın havalı olur. Bəzi illərdə isə şaxtalar müşahidə edilir. Qış qısa və isti olur. Qışın soyuqları əsasən Sibirdən gələn antisiklonun təsiri ilə yaranlr. Yanvar ayının orta aylıq temperaturu -2,5°-5°s təşkil edir. Sərt qış dekabrın sonları yanvarın əvvəllərinə təsadüf edir. Qar madir hallarda yağır. Bəzi illərdə -26° hətta -41° ola bilir. Bəzi yerlərdə -45° müşahidə edilmişdir. Qış ayla qum tufanları və güçlü küləklər xarakterikdir.
Yaz nisbətən mülayim keçir. Artıq apreldən şaxtalar bitir. Quru isti havalar artıq mayın ikinci yarısından başlayır. Bundan sonra isə artıq çüçərmiş bitkilər tədricən quruyur və quru çör-çöpə çevrilir. Mövcud olan müvəqqəti çaylar əsassən qar suları ilə qidalanır.
Səthi
Səthinə nəzər saldıqda əsasən boz-qonur, şoran torpaqlardan ibarət olduğunu görmək olar. Artıq yazın sonlarında gilli suxurlardan ibarət olan torpaq da takırlar yaranır.
Bozqır səhra bitkilərindən qumluqlarda saksaullara rast gəlinir. Güçlü buxarlanma sayəsində səthfə duz qalıqları yığılır. 0,3-0,7 m dərinlikdə acı-şor qrunt sularına rast gəlmək olar.
Hərbi sınaqlar
1980-ci illərdə Üstyurdun cənub-şərqində Jaslıq qəsəbəsi yaxınlığında hərbi paliqon olmuşdur. Paliqonda kimyavi silahların sınaqları və bu silahlardan qoronma sınaqları həyata keçirilirdi. Kimyavi silahların təlimini təşkil edən hərbi hissə Nukus şəhərində yerləşirdi. 1990-cı illərdə hərbi hissə bağlanılır və paliqon ləğv edilir.
Bundan əlavə plato ərazisində bir necə yeraltı atom bombası sınağı keçilirmişdir. Xüsusi ilə Qazaxıstanın Manqıstau ərazisində üç belə bomba sınaqdan çıxarılmıışdır.
Asiya və Avropa arasında sərhəd
2010-cı ildə rus geoloqlarının apardığı araşdırmalar sayəsində o məlum olmuşdur ki, iki qitə arasında sərhəd heçdə Ural və ya Emba çaylarından deyil bir başa Ural dağlarının cənub ətəklərindən başlayaraq Qazaxısran ərazisindəki Muqocarı dağlarına qədər gəlir. Buradan isə Xəzər çökəkliyini əhatə edir. Milyon illər əvvəl Xəzərin ərazisi Üstyurdun qərb hissələrini belə əhatə edirdi. Bu isə onu deməyə əsas verir ki, səhranın bir hissəsi avropada yerləşir. Bu fikir hələ təsdiqini tapmamışdır.
Bulbophyllum phalaenopsis
(Bulbophyllum phalaenopsis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Modok qraflığı (Kaliforniya)
Modok — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında yerləşən qraflıq. Qraflığın əhalisi 2010-cu il hesablamasına görə 9,686 nəfər olmuşdur. Mərkəzi Alturas şəhəridir.
Beynəlxalq Dəniz Təşkilatı
Beynəlxalq Dəniz Təşkilatı (BDT) ( — IMO)- BMT-nin ixtisaslaşmış müəsisəsi, ticarət gəmiçiliyinin inkişafında və dəniz hüququnun unifikasiya edilməsində hökumətlərin əməkdaşlığını həyata keçirən beynəlxalq hökumətlərarası təşkilat.
1948-ci ildə Cenevrədə BMT-nin dəniz konfransında təsis edilmişdir. 1958-ci ildə "Hökumətlərarası dəniz məsləhətləşmə təşkilatı" (İMKO) adı ilə fəaliyyətə başlamışdır. 1982-ci ildən Beynəlxalq Dəniz Təşkilatı adlanır. Üzv dövlətlərin sayı- 170.
BDT-nin rəsmi məqsədi beynəlxalq ticarət gəmiçiliyinə aid istənilən texniki məsələlərdə hökumət tənzimlənməsi və praktika sahəsində hökumətlərin əməkdaşlığını təmin etmək, dənizdə təhlükəsizlik, gəmiçiliyin səmərəliliyi, dənizin gəmilər vasitəsilə çirklənməsinin qarşısının alınması və bu cür çirklənməyə qarşı mübarizə məsələlərində mümkün qədər praktiki baxımdan maksimal normaların  hamılıqla qəbul edilməsini təqdir etmək və buna şərait yaratmaq, təşkilatın məqsədi ilə əlaqədar inzibati və hüquqi məsələləri  nəzərdən keçirməkdir.
BDT 50-dən artıq beynəlxalq sənəd, o cümlədən dənizdə insanların həyatının qorunması, dənizçilərin hazırlanması, dəniz gəmiçiliyinin təhlükəsizliyinə zidd olan qanunsuz hallara qarşı mübarizə, gəmilərin dənizdə toqquşmasının qarşısının alınması üçün beynəlxalq qaydalar, yüklərin markalanması, dənizdə axtarış və xilasetmə məsələlərinə, dənizlərin neftlə çirkləmnməsindən dəyən zərərə görə mülki məsuliyyət, gəmilərin ölçülməsi və başqa məsələlərə dair konvensiyalar qəbul edilmişdir.
Konvensiyalardan əlavə, BDT-nin assambleyası, Dənizdə Təhlükəsizlik Komitəsi, Dəniz Mühitinin Qorunması Komitəsi üzv dövlətlər üçün gəmilərin dənizdə üzməsi məsələlərinə dair məcburi olmayan tövsiyələr, məcəllələr və sənədlər qəbul edir.
BDT-nin rəhbər orqanları
BDT-nin rəhbər orqanları assambleya, şura, Dənizdə Təhlükəsizlik Komitəsi, Hüquq Komitəsi, Dəniz Mühitinin Qorunması Komitəsi, Texniki Əməkdaşlıq Komitəsi, Formal Qaydaların Sadələşdirilməsi Komitəsi və katiblikdir. Təşkilatın üzvü olan bütün ölkələrin nümayəndələrinin məclisi assambleya iki ildə bir dəfə çağrılır,təşkilatın proqramını, büdcəsini və maliyyə hesabını təsdiq edir, təşkilatın şurasını seçir. Şura BDT-nin icraiyyə orqanı olub, üzv dövlətlərin 32 nümayəndəsindən ibarət tərkibdə iki illiyə seçilir. Şura ildə iki dəfə toplanır. O, BDT-nin orqanlarının fəaliyyətini əlaqələndirir, komitələrin məruzələrini şərh edir və baxılmaq üçün onları assambleyaya göndərir. Assambleyanın və şuranın qərarları səs çoxluğu ilə qəbul edilir. Şura assambleyanın razılığı ilə baş katib təyin edir.
Baş katiblər
Hal-hazırda cari baş katib Koji Sekimizudur (Yaponiya).O, vəzifəsinin icrasına 1 yanvar, 2012-ci ildə başladı. Baş katiblər:
Meşəyə insan gəlir (film, 1980)
Məzmun
İnsan meşədə görünən kimi, bütün heyvanlar qorxularından əl-ayağa düşürlər. Onlara elə gəlir ki, insan bu dəqiqə meşəni də, heyvanları da məhv edəcək. Amma hər şey onların düşündüklərinin əksinə olur. İnsan nəinki meşədəki ağaclara və heyvanlara qayğı ilə yanaşır, hətta, onları yanğın təhlükəsindən xilas edir. Bunu görən heyvanlar sakitləşirlər. Meşədə həyat öz əvvəlki məcrasına düşür.
Corc Makklelan
Corc Makklelan - — ABŞ Vətəndaş müharibəsi zamanı Amerika Birləşmiş Ştatlarının ordu generalı.
Hərbi karyerası
1861-ci ildən etibarən potamak ordusunun komandanı təyin edilmişdir. ABŞ Vətəndaş müharibəsi zamanı ölkədə ən yüksək rütbəli 2 şəxsdən biri hesab edilirdi. Müharibənin ilk illərində, tərəfindən aparılan uğurlu hərbi əməliyyatlar, Makklelanın qısa zaman ərzində tanınmasına səbəb olmuşdur. Corc Makklelan Amerikada 1861 və 1865-ci illəri əhatə edən vətəndaş müharibəsi dövründə yalnız bir dəfə 1862-ci ildə Penisula döyüşlərində məğlub olmuşdur. Penisula adlı döyüş Virciniyanı ələ keçirmək uğrunda gedirdi. Döyüş zamanı Şimal ordusu Konfederasiya ordusunun generalı Robert Linin hərbi dəstələri tərəfindən ciddi müqavimətlə qarşılaşmış və geri cəkilməli olmuşdular.
Corc Makklelanin iştirak etdiyi ən önəmli və ən qanlı döyüşü Eynthem müharibəsidir. Eyinthem döyüşündə Şimal ordusu cətinliklə olsa da qalib gəlmişdir. Corc Makklelan eyni zamanda fəal şəkildə siyasətləsə məşğul olmuşdur. 1865-ci ildə ABŞ Demokrat Partiyası tərəfindən vahid namizəd olaraq göstərilmişdir. Ancaq Respublikaçılar partiyasından olan siyasi rəqibi Avraam Linkolnun seçkilərdə qalib gəlməsi, Makklelanın siyasi fəaliyyətinin uğursuzluqla nətiçələnməsinə səbəb olmuşdur. Corc Makklelan həyatının son illərində müxtəlif ölkələrə səyahət etmiş və kitab yazmışdır. Makklelan 1885-ci ilin 29 oktyabr tarixində 58 yaşında Nyu-Cersi ştatının Orenc şəhərindən qəfildən vəfat etmişdir.
Əliyev
Əliyev — Azərbaycanda daha çox işlədilən soyad.
Cuminia
—  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Növləri
[[SS 2 (*
Mono qraflığı (Kaliforniya)
Mono — Amerika Birləşmiş Ştatlarının Kaliforniya ştatında yerləşən qraflıq. Qraflığın əhalisi 2010-cu il hesablamasına görə 14,202 nəfər olmuşdur. Mərkəzi Bricport şəhəridir.
Rəcəb Əfəndizadə
Həyatı
Rəcəb Əsədulla oğlu Əfəndizadə 1893-cü ildə Nuxa şəhərində sənətkar ailəsində anadan olmuşdur.
Şəkidə mollaxanada (1900–1901), altısinifli şəhər məktəbində (1902–1910), Qori Müəllimlər Seminariyasında (1910–1914) təhsil almışdır. Ekstern yolu ilə Azərbaycan Dövlət Universitetinin pedaqogika fakültəsini bitirmişdir (1930). Göyçay ikinci dərəcəli şəhər məktəbində (1914–1915), Şəki kişi-qadın gimnaziyasında müəllim (1915–1922), Şəki Pedaqoji Texnikumunda (1922–1927), Tiflis Pedaqoji Texnikumunda (1928-1929) direktor, Ali Pedaqoji İnstitutda müəllim ve dosent (1929–1934), Azərbaycan Dövlət Qiyabi Pedaqoji İnstitutunda tədris və elmi işlər üzrə direktor müavini, pedaqogika kafedrasının müdiri (1945–1949) işləmişdir. Rəcəb bəy Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti dövründə Nuxa qəzasında Hökumətin xalq maarifi sahəsində təd-birlərini həyata keçirmiş, "Türk qiraəti" (1918) dərsliyini nəşr etdirmişdir. "İş otağı" (1933), "Müəllimlərin ixtisasını artırma işinin təşkili" (1934), "Xalq maarifi üzrə məlumat kitabı" (1935), "Fiziki coğrafiya" (1935), "Qiyabi təhsil sistemində şifahi konsultasiya" (1936), "İzahlı pedaqoji lüğət" (1939), "Şagirdlərin fiziki tərbiyəsi və hərbi hazırlığı" (1942), "Uşaqlarda səhiyyə vərdişləri tərbiyəsi" (1947) və s. əsərləri Azərbaycanda xalq maarifi və tərbiyə işlərinin elmi-metodik əsaslar üzərində qurulmasında mühüm rol oynamışdır. Avropa və rus pedaqogikasının klassikləri Y.A.Komenski ("Didaktik prinsiplər"), İ.H.Pestalotsi ("Seçilmiş pedaqoji əsərləri") və K.D.Uşinskinin ("Məktəbdə təlim-tərbiyə işləri haqqında") irsi Azərbaycan pedaqoji fikrinə ilk dəfə Əfəndizadənin tərcümələri vasitəsilə daxil olmuşdur. Əfəndizadə ali və orta məktəblər üçün Moskvada nəşr olunmuş "Psixologiya" və "Pedaqogika" dərsliklərinin də ilk tərcüməçisidir. Əfəndizadə bədii yaradıcılıqla da məşğul olmuş, uşaqlar üçün "İnsanlar bir-birinə möhtacdır" (1911), "Gimnazist Vahid" (1911), "Kimdir o", "Namus" (1915), "İntiqam" (1915) hekayələrini, "Axır çərşənbə" (1913) pyesini və s. yazmışdır.
Əjdaha rəqsi
Əjdaha rəqsi— ənənəvi çin rəqsi.Bu rəqs Şir rəqsdən kimi müxtəlif bayramlarda və festivallarda kifayət qədər tez-tez istifadə olunur. Ənənəvi əjdaha Çində gücü və üstünlüyü simvollaşdırır,çinlilər özləri bəzən özünü "əjdahanın nəsili" adlandırırlar.Hesab edilir ki, əjdaha insanlara uğur gətirir. Əjdaha rəqsi — bütün dünyada Çin icmasıyla bayram edilən Çin Yeni ilinin vacib anıdır.
İcrası
Nəticə ondan ibarətdir ki, insanların xüsusi komandası, hansı ki, bəzən 50 insana çatır, əjdahanın şüvüllərində saxlayaraq, hərəkət edir, beləliklə əjdaha dalğavarı hərəkətləri edir.Komandanın əsas məqsədi-cansız bədənli əjdahaya həyat verməkdir.İlanabənzər bədən seksiyalara bölünür, hansılardan ki, hər birinə şüvülləri bərkidilir, qabaqdan və dalından bədənlər dekorativ baş və quyruğu birləşdirirlər.Ənənəvi əjdahalar ağacdan və bambuk halqalardan hazırlanırlar, və sonra parçalarla örtülürlər. Müasir əjdahaların istehsalı üçün daha yüngül materiallardan istifadə olunur — plastik kütlə və alüminium. .
Əjdahanı idarə etmək kifayət qədər çətindir, bu xüsusi bacarıq tələb edir. İştirakçılardan birinin istənilən səhvi bütün işi korlaya bilər.Uzunluğu təxminən 34 m bədən adətən 9 əsas seksiyaya bölünür, halqaların sayı bu halda 81-ə çatır, və halqaların arasında məsafələr — 35 santimetr olur.Əjdahanın başının çəkisi bəzən 14 kq-a çatır, bədənlə, quyruq  vaxtında başla hərəkət etməlidir.Əjdahanın uzunluğu adətən 25  — 35 metr təşkil edir, amma ayrıca böyük festivallar üçün daha  uzun modellərdən istifadə olunur.Miflərə əsasən, hesab edilir ki, əjdaha nə qədər   uzun olsa, o qədər daha çox uğur  gətirəcək.
Ust-May ulusu
Ust-May ulusu (Уус-Маайа улууһа) — Rusiya Federasiyası, Saxa Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. İnzibati mərkəzi şəhər tipli Ust May qəsəbəsidir. Qəsəbə Yakutsktan 380 km məsafədə yerləşir.
Coğrafiyası
Ulus respublikanın şərqində yerləşir və Şimali qütb dairəsindən 200 km məsafədə yerləşir. İqlimi sərt, kəskin kontinentaldır.
Çayları: Aldan və onun qolları May, Cunekyan və Allax-Yun. Rayonun ərazisi 95.32 min km²-dir. Relyefi dağlıqdır. Yanvar ayının orta temperaturu şimal-şərqdə -40 ° C-dən cənub-qərbdə -42 ° C-dək; dağlarda iyul +14 ° C-dən çay vadilərində +16 ° C-ə qədər olur. İllik yağıntının miqdarı 250-300 mm-dən 400-500 mm-ə qədər olur.
Tarixi
Rayon 20 may 1931-ci ildə Yakutsk vilayətinin May qəzası ərazisində qurulub. 1937-1948-ci illərdə rayon Allax-Yun (mərkəzi Allax-Yun olan) və Ust-May rayonlarına ayrılır.
1972-1992-ci illərdə rayonun mərkəzi Solneçnı kəndi idi.
Əhalisi
Əhalinin əsas hissəsi ruslar təşkil edir. Üstəlik burada saxalar, evenlər və digər millətlərin nümayənələri yaşayır.