cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Əkin qaraçörəkotu
Qara zirənin faydaları
Çörəkotunun vətəni Şərqi Aralıq Dənizi ölkələri, Şərqi və Cənubi Avropadır. Çörəkotu digər ölkələrə buradan yayılmışdır. Çörəkotu 2000 ildən artıqdır ki, Mərkəzi və Uzaq Asiya ölkələrində bir çox xəstəliyin müalicəsində şəfa vəsiləsi olan bir bitkidir. Bəzi qidalarda (çörək, un məmulatları, biskvit) bəzək kimi istifadə olunan çörəkotu, aromatik (xoş qoxulu) xüsusiyyətləri səbəbilə bəzi qidalarda da ləzzət vəsiləsi kimi istifadə edilir. Çörəkotunun toxum suyu və yağının; böcəklərə, viruslara və bakteriyalara qarşı təsirli olduğu təsbit edilmişdir. Bu bitkinin yağından, işlətmə dərmanlarında qoxu və dad dəyişdirici kimi istifadə olunmaqdadır.
Təbabətdə
Yunan bilicisi Dioskorides baş ağrılarına, zökəmə, diş ağrısına və bağırsaq qurdlarına qarşı müalicədə qara zirədən istifadə edərmiş. Müasir tibbin atası sayılan Hippokrat qara zirəni qara ciyər və həzm sistemi xəstəliklərinə qarşı müalicədə geniş tetbiq etmişdir. Tibb tarixinin en meşhur tibb kitablarından biri olan ve bütün Avropa ölkelerinde tercüme edilib geniş yayılmış "Tibbin Müalicə Qanunları"nin müəllifi böyük müsəlman alimi İbn Sina qara zirənin metabo­lizmi, halsızlığı tənzimlədiyini və bir sıra digər xəstə­likləri aradan qaldırdığını bildir­mişdir.
Müasir tibb bu bitkinin özəl xüsusiyyətlərini, oyadıcı təsirlərini tətbiq edərək hemarroy, hepatit, zökəm, ishal, öskürək və bir çox başqa xəstəliklərin müalicəsinde tətbiq edir.
Müasir dərman istehsalının olmadığı dövrlərdə xəstəliklərin müalicəsində bitkilərin müxtəlif qisimlərindəki müəssir maddə ayrılmadan istifadə olunurdu. Dövrümüzdə dərman, kosmetika və qida sektorunda bitki qaynaqlı məhsullar saflaşdırılaraq və hər maddənin xüsusiyyətləri öyrənilərək istifadə edilməkdə və xam maddəsi bitki olan məhsullara tələb davamlı artmaqdadır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (WHO) təxminlərinə görə dünyada 20.000-dən çox bitki növü tibbi məqsədlə istifadə olunur.
Çörəkotunun mahiyyəti
Çörəkotunun tərkibinin müəyyən edilməsində istifadə edilən kimyəvi analiz üsulları çox müxtəlif olduğuna görə mahiyyəti haqqında çox dəqiq təsbitlər yoxdur. Çörəkotu toxumlarının tərkibində uçucu yağ (0.38-0.49%), sabit yağ (30-40%), protein (20-30%), saponin, melantin, nigellin və tanen mövcuddur. Çörəkotu toxumunun kimyəvi mahiyyəti, bitkinin biçin mövsümünə, növünə və yetişdirildiyi iqlimə görə müxtəlif olur. Qahirə yaxınlığında yetişdirilən çörəkotu toxumlarından əldə edilən uçucu yağın tərkibində 67 qarışığın olduğu və bu qarışıqların miqdarına görə ən vaciblərinin p-simen, timokinon, a-pinen və ß-pinen olduğu müəyyən edilmişdir. Bir araşdırmada, çörəkotu toxumlarında 6,4% su, 4% kül, 32% yağ, 20,2% xam protein, 6,6% xam lif və 37,4% karbonhidrat olduğu; sabit yağın 1,2% miristik, 8,4% palmatik, 2,9% stearik, 17,9% oleik, 60,8% linoleik, az miqdarda araşidik və 1,7% eikosadienoik turşulardan ibarət olduğu bildirilmişdir. Bundan başqa çörəkotu toxumlarında az miqdarda B1, B2 və B6 vitamini; proteinlərin təməl daşı olan amin turşuları; dəmir, kalsium, maqnezium, sink və selenium kimi minerallar da var. Çörəkotu toxumlarındakı müəssir maddə (kristal halında) nigellon, ancaq 1959-cu ildə izolyasiya edilə bilmişdir.
Çörəkotunun istifadə olunduğu yerlər
Bir tədqiqatda çörəkotunun müxtəlif xərçəng hüceyrələrini öldürücü və şişlərə aid antitellərin çoxalmasını dayandırıcı xüsusiyyətlərə sahib olduğu öyrənilmişdir. Çörəkotunun normal hüceyrələrə zəhər təsiri vermədiyinə dair araşdırmalar da var. Çörəkotu toxumunda olan ß-sitosterol; ifraz fəaliyyətini artırma, qandakı xolestrol səviyyəsini azaltma kimi xüsusiyyətlərə malik bir molekul olub prostat böyüməsində müalicə təsirli dərman kimi istifadə olunur.
Çörəkotu toxumları; idrar sökdürücü, qan təzyiqini azaldıcı, südü artırıcı, iştaha açıcı kimi çox yönlü təsirlərə vəsilə ola bilən şəkildə yaradılmışdır. Yağı isə kəpəyə və saç tökülməsinə qarşı istifadə edilir.
Çörəkotunun uçucu yağ turşularının; bakteriyalara, göbələklərə, bağırsaq qurdlarına və sestodlara (bağırsaq qurdu növü) qarşı təsirli olduğu öyrənilmişdir.
Çörəkotu toxumunun və müxtəlif miqdardakı ekstraktlarının xəstəliyə yol açan bir çox mikro orqanizmlərə qarşı yararlı olduğu məlum olmuşdur.
Bunlarla yanaşı xərçəng hüceyrələrini öldürücü xüsusiyyətlərə malik olduğu və vücuddakı immunitet sistemini gücləndirdiyi bir çox təcrübələrlə müşahidə olunmuşdur.
Məhəmməd Peyğəmbərin (s): "Bu qara dənəcik ölümdən başqa bütün xəstəliklərin şəfasıdır.", buyurduğu çörəkotu toxumları, tərkibi vücudun immunitet sistemini qoruyan və gücləndirən maddələrlə zəngin yaradılmış və insanların yararlanması üçün təqdim edilmişdir.
Çörəkotunun istifadə edilməsi
İnsanlar şəfa qaynağı olan bu bitkini xəmir məmulatlarında sevərək istifadə edir. Çörəkotunun birbaşa yeyilməsi və ya dəmləmə üsulu ilə gündə 2-3 stəkan içilməsi məsləhət görülür. Bir miqdar çörəkotunun üstünə isti su tökülərək 3-4 dəqiqə gözlənilir, sonra süzülərək içilir. Lazım olandan çox istifadə olunduqda ishala səbəb ola bilər. Gündəlik istifadə olunmalı miqdar maksimum 2 qramdır. Bəzən bazarlarda "çörəkotu yağı" adı altında satılan şüşələrə rast gələ bilərsiniz. Bu yağlara ümumiyyətlə çiçək yağları qarışdırıldığı üçün təsirsizdir. Çörəkotunu balla qarışdıraraq yeyənlər də var. Ancaq belə olan vəziyyətdə çörəkotunun toxumunun qabığı mədəmizdə tam həzm olunmadığına görə faydalı qisimlər xaric olmur və toxum tamamilə xaric edilir. Buna görə də çörəkotu toxumları bir qabda döyüldükdən sonra balla qarışdırılaraq yeyilməlidir.
Xarici keçidlər
Qara zirə – Black seed Qara zirə yağı haqqında
Polkovnik-leytenant
Polkovnik-leytenant — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində zabit rütbəsi. Azərbaycan Hərbi Dəniz Qüvvələrindəki ekvivalent rütbə ikinci dərəcəli kapitan rütbəsidir.
<gallery widths="90px" heights="250px" Fayl:14.AzAF-LTC.png|thumb|Polkovnik-leytenant poqonu (Azərbaycan Quru Qoşunları) (2000–) Fayl:Azerbaijan Army OF-4 (1991-1999).gif|thumb|Polkovnik-leytenant poqonu (Azərbaycan Quru Qoşunları) (1991–1999) Fayl:Azerbaijan Air force OF-4 (1991-1999).gif|thumb|Polkovnik-leytenant poqonu (Azərbaycan Hərbi Hava Qüvvələri) (1991–1999)
Zülfüqar (Qaraqoyunlu)
Zülfüqar — İğdır ilinin Qaraqoyunlu ilçəsinin bucağında kənd.
Etimalogiya
Toponimin adı Zülfüqarelci adlı türkmən (ələvi) oymağının adı ilə bağlıdır.
Əhalisi
Əhalisi 596 nəfərdir
Senecio kawakamii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Qozbel balina
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Qozbel balina cinsinin yeganə müasir nümayəndəsidir. Öz cinsinin yeganə nümayəndəsi olsa da, Boz balinanın yaxın qohumu sayılır. Qozbel balina adını ya bel üzgəcinə, ya da üzərkən belini güclü şəkildə yığmasına görə almışdır.
Təsnifat
thumb|280px|Cavan qozbel balina Qozbel balina zolaqlı balinalar fəsiləsinə aiddir (həmin fəsiləyə həmçinin Göy balina, Brayde zolaqlı balina, Finval və Seyval daxildir) Zolaqlı balinaların bığlı balinalar yarımdəstəsinin digər fəsilələrindən Miosen dövrünün ortalarında ayrıldığı qeyd olunur. Reminqton Kelloq Miosen dövrünə aid edilən qalıqları aşkarlamış Megaptera miocaena növünü qeydə almışdır. Şimali Amerikada aşkarlanan qozbel balinaların qalıqları alt pliosen və pleystosen dövrünə, Avropada aşkarlananlar isə pliosen dövrünə aiddir. Amma bu ailənin digər üzvlərinin bir-birindən nə vaxt ayrıldığı tam məlum deyil.
Qozbel balinanı ilk dəfə 1756-cı ildə Matüren-Jak Brisson Regnum Animale "baleine de la Nouvelle Angleterre" olaraq adlandırmışdır. 1781-ci ildə Qeorq Borovski tərəfindən cinsin təsviri verilmiş və adı latın dilinə uyğunlaşdıraraq Baleana novaeangliae adlandırdı. 1804-cü ildə fransız ixtioloq Bernar Jermem Leseped qozbel balinanın latın adını Balaenoptera jubartes dəyişərək, Balaenidae fəsiləsindən çıxararaq B. jubartes adı ilə Balaenopteridae fəsiləsinə daxil etmişdir. 1846-cı ildə Con Eduard Qrey Megaptera cinsini yaradır və qozbel balinanı Megaptera longpinna adı ilə bura daxil edir, lakin 1932-ci ildə Reminqton Kelloq yenidən növün adını novaeangliae olaraq dəyişmişdir. [[Fayl:Baleen whale sizes neutral.png|thumb|280px|Balinakimilərə daxil növlərin insana olan nisbəti:
]] Ümumişlək adını suya daxil olarkən bellərini əydikləri üçün verilmişdir. Cinsin adı (Megaptera) yunan sözləri olan "nəhəng" və  "qanad" (qanad ismi kobud, ensiz və uzun üzgəcinə görə verilmişdir) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir və onların geniş ön üzgəcləri nəzərdə tutulmuşdur. Növ adı isə tərcümədə "Yeni İngiltərəli" mənasını verir. Onlar Yeni İngiltərə sahillərində müntəzəm izlənildiyi üçün Brisson tərəfindən bu şəkildə adlandırıldığı güman olunur. Bu canlıları ilk dəfə Con Stuzers anotomik baxımından tədqiq edərək onlar haqqında kitab yazmışdır.
Britaniya Antarktika Sorğu Xidməti tərəfindən 2014-cü ildə həyata keçirilən genetik tədqiqat Şimali Atlantika, Şimali Sakit okean və okeanların cənub hissəsində yayılmış populyasiyaların fərqli olduğunu göstərmişdir. Bəzi bioloqlar onların ayrı-ayrı yarımnöv kimi qəbul edilməli olduğunu bildirirlər. Səbəb kimi isə onların müstəqil inkişaf etmələri göstərilir.
Qozbel balina ilə qohum olan digər heyvanların filogenetik xəritəsi
Xarici görünüş
Qozbel balinaların rəngi rəngarəngliyi ilə seçilir. Bu isə hətta ayrı-ayrı fərdlərin müəyyənləşdirilməsinə belə imkan verir. Bel və yan nahiyələri qara, tünd-boz olur. Bəzən isə qəhvəyi ləkələr müşahidə edilir. Ancaq rəngləri digər zolaqlı balinalardan hər zaman tündlüyü ilə seçilir. Sinə və boğaz nahiyələri qaradan tutmuş (ağ ləkələrlə) təmiz ağ rəngdə belə ola bilir. Sinə üzgəcləri üstdən qara ləkəli və ya ağ, aşağıdan isə ağ rəngdə olur. Bəzən isə üzgəcləri ya tam qara ya da ağ rəngdə olan fərdlərə rast gəlinir. Quyruq üzgəci isə üst hissədən qara, altdan isə tünd, ləkəli və ya parlaq ola bilir. Qozbel balinalar arasında albinozlara nadir hallarda rast gəlinir. Balinaların baş nahiyəsindən tənəffüs dəliyinə qədər olan hissədə 3–5 cərgədən ibarət qabarıq uzanır. Bədəninin orta hissəsində bu qabarıqların sayı 5–8 cərgəyə çatır. Böyür nahiyəsində isə hətta 5–15 olur. Buna bənzər 10–15 qabarıq alt çənənin yarısına qədər uzanır. Alt çənənin ön hissəsində formasız quruluşa malik olan diametri 30 sm təşkil edən qabarıq mövcuddur. Bu qabarıqlar saç follikulinin dəyişilmiş formasıdır. Adətən hər birində bir saç bitir.
Hər bir qozbel balinanın özünə məxsus rənginin olmasını nəzərə alaraq, onların fərqləndirilməsi üçün əsasən balinanın quyruq üzgəcinin alt nahiyəsinin şəkli istifadə edilir. O açıq şəkildə balinanın vertikal şəkildə suyun dibinə dalarkən müşahidə edilir. Özünəməxsusluğu aydınlaşdırmağın digər yolu qabarıqların ölçüsü və onların yerləşmə xüsusiyyətləridir. thumb|left|Qozbel balinanın kəllə hissəsi Kəlləsi enlidir. Onların kəllə quruluşu Balaenopteridae fəsiləsinə daxil olan digər növlərdən fərqlənir. Kəllənin əng nahiyyəsinin eni digər nahiyələrə nisbətdə daha enlidir. Fəqərə sayı: boyun 7, sinə 14, kəmər 10–11, quyruq 21 (ümumi 52–53).
Kariotip: 44 Xromosom (2n).
Qozbel balinalar məməlilər arasında ilk dəfə fərdlərin genetik indeksləşdirilməsi həyata keçirilmiş canlılardır. Nümumələrin toplanması şimali atlantika populyasiyası arasında 1988–1995-ci illər ərzində həyata keçirilmişdir. Qozbel balinaların bığları kül-qara rəngdə olur. Öndə yerləşən bığcıqlar bəzən daha parlaq və ya tamamən ağ rəngdə ola bilir. Üst çənənin hər hissəsində 270–400 arası plastin mövcuddur. Onların hər birinin uzunluğu 100 sm olur (adətən 85 sm təşkil edir). Onlar il ərzində 8–11 sm uzana bilir. Ağız boşluğunun üst damağ hissəsində iki cığır vardır.
Yayılması və miqrasiyası
İllik miqrasiya aşağıdakı ardıcıllıqla davam edir: ilk öncə payızın sonları ana balinalar balaları ilə birlikdə asta hərəkətlərlə üzürlər. Onların ardından isə yetkinləşməmiş balalar, yaşlı erkəklər, dişilər və nəhayət ən sonda boğaz balinalar yola düşür. Qışın sonları isə onlar əks istiqamətdə hərəkətə başlayırlar. Ancaq 1995-ci ildə Şərqi Avstraliya sahillərində aparılan müşahidə onu göstərmişdir ki, dişilərin heç də hamısı geri qayıtmır. Onların bir qismi qışlama yerində qalır.
Dünya okeanında üç qrup təcrid olunmuş populyasiya və 9–10 qrup qozbel balina vardır. Bununla belə Megaptera novaeangliae növünün heç bir yarımnövü yoxdur.
İri dəstələr də öz növbəsində kiçik populyasiyalara bölünür. Məsələn Qərbi şimalatlantika dəstəsi 4–5 subpopulyasiyaya bölünmüşdür. Onlar əsasən Men körfəzi, Müqəddəs Lavrentiya körfəzi, Nyufaundlend və Labrador sahilləri, Qrenlandiya və İslandiya sularında müşahidə edilirlər. Onlar adətən qışlama dövründə qarışırlar.
Bununla yanaşı Ərəbistan dənizi sularında (Şimali Hind okeanı) özünə məxsusluğu ilə seçilən populyasiya mövcuddur. Onlar oturaq həyat sürdüyündən heç zaman mövsümü miqrasiya keçirmirlər.
Qozbel balinalar aşağıdakı dövlət və ərazilərin sahil sularında müşahidə edilirlər: Amerika Samoası, Anqola, Antiqua və Barbuda, Argentina, Avstraliya, Banqladeş, Barbados, Benin, Bermud adaları, Braziliya, Vanuatu, Venesuela, Virgin adaları, Haiti, Qvadelupa, Qrenada, Qrenlandiya, Konqo Demokratik Respublikası, Dominikan Respublikası, Hindistan, İndoneziya, İraq, İslandiya, Kanada, Kabo-Verde, Keniya, Kolumbiya, Konqo, Şimali Koreya, Cənubi Koreya, Kosta-Rika, Kuk adaları, Madaqaskar, Malayziya, Martinika, Marşall adaları, Meksika, Mozambik, Niderland Antil adaları, Yeni Zelandiya, Yeni Zelandiya, Norveç, Pakistan, Panama, Peru, Cənubi Antil adaları, Polşa, Rusiya Federasiyası, Samoa, Svalbard, Şimali Marian adaları, Sent-Vinsent və Qrenadin, Sent-Lüsiya, Solomon adaları, ABŞ, Tanzaniya, Tonqa, Fici, Folklend adaları, Fransa, Çili, Şri-Lanka, Ekvador, Cənubi Afrika Respublikası, Yamayka, Yaponiya. Onlara keçmiş SSRİ və hazır ki, Rusiyanın Barens, Çukot, Berinq, Oxot və Yapon dənizləri sularında müşahidə edilirdi. Baltik dənizi suları üçün nadir canlıdır. Hazırda isə Çukot dənizi, Anadır körfəzi, Kamçatka və Kuril adaları ətrafı ərazilər üçün təsadüfü hallarda müşahidə edilən canlı hesab edilsə də, Barens dənizində isə onlar heç müşahidə edilmir.
Davranış xüsusiyyətləri
thumb|260px|Qozbel balina suya dalarkən. Qozbel balinalar adətən sahilə yaxın ərazilərdə üzürlər. Onlar açıq dənizlərdə isə əsasən kril və balıqların bol olduğu yerlərdə müşahidə edilir. Bəzən dənizlərin elə də dərin olmayan körfəzlərinə daxil olurlar. Bu əsasən miqrasiya dönəmində müşahidə edilir. Balalı analar digər balinalardan fərqli olaraq daha dayaz sularda üzürlər. Müəyyən ərazidə daima yaşamırlar. Ancaq bəzi qruplar və fərdlər vardır ki, onlar müəyyən ərazini üstün tutaraq hər il ora gəlirlər. Bəzən isə onlar qışlaq və yaylaqlarını dəyişə bilirlər (məsələn: Havay və Meksika, Havay və Yaponiya və Britaniya Kolumbiyası). Balinalar düz xətt üzrə yüzlərlə hətta minlərlə kilometr məsafəni qət edə bilərlər. Üç balina məlumdur ki, güçlü okean axınlarına baxmayaraq onlar müxtəlif illərdə eyni maşrut üzrə 1° belə yerini dəyişmədən üzürlər. thumb|left|Su üzərinə atılan qozbel balina thumb|left|Qozbel balina Donqarlar digər balinalardan astagəldirlər. Miqrasiya zamanı onların sürəti 8–15 km/s təşkil edir. Maksimal sürət yaralı balinalarda 27 km/s olaraq qeydə alınmışdır. Bununla belə isə iri balina növləri arasında enerjiliyinə və akrobatik atışlarına görə seçilirlər. Onlar böyük çəkilərinə baxmayaraq su üzərindən atlayırlar. Bu isə turistləri özlərinə cəlb edir. German Melvillin "Mobi Dik" romanında qozbel balinalar aşağıdakı kimi xarakteriza edilmişdir: Bu növ balinalar oynağan və yüngül üzən olaraq ətrafını daim su sıçrayışları və dəniz köpüyü müşahidə edir Donqarlar bir çox hallarda sinə üzgəcləri və quyruq üzgəcini suya çırparaq sıçrayışlar əmələ gətirir. Bu zaman su səthinə müəyyən qədər çıxaraq atlayışlar həyata keçirir. Suya isə beli üzərinə düşür. Bu hərəkətlər istər tənha istərsə qrup halında üzən balinalar arasında müşahidə edilir. Ehtimal edilir ki bu addım onların ekzoparazitlərdən azad olmasına xidmət edir. Bu addımın nəyə xidmət etməsi dəqiq məlum deyildir.
Qozbel balinaların suyun dibinə dalması ilin mövsümlərindən asılıdır. Yayda onlar 5 dəqiqə müddətində suyun dibində qalırlar. Suyun dibinə dalması nadir hallarda 10 dəqiqəni keçir. Qışda isə bu müddət 10–15 (maksimum 30 dəqiqə.) dəqiqə çəkir. Bu addımlar onların istirahətini təmin etmək məqsədi ilə edilir. Suyun səthində olan balinalar hündürlüyü 2 – 5 m olan və intervalı 4–15 dəqiqə olan fontanlar buraxır. Bu canlılar quyruqlarının aşağı hissələrində özünə məxsus ləkələr olur. Bu ləkələr hər fərdi fərqləndirməyə imkan verə bilər. Şimali Atlantikada 1973–1998-ci illərdə çəkilən şəkillər sayəsində şimaliatlantika populyasiyasının şəkil kataloqunu tərtib etmək mümkün olmuşdur. Buna bənzər kataloq Sakit okean populyasiyasından belə toplanmışdır.
Qidalanması
Donqar balinalar əsasən şikarın bol olduğu ərazilərdə qidalanırlar. Onlar miqrasiya və qışlama dönəmində əsasən açlıq çəkirlər. Bu zaman onlar dəri altı piy qatından istifadə edirlər. Qışlama dönəmində onlar çəkilərinin 25–30 % itirirlər. Qidalarının əsasını xərçəngkimilər, balıq sürüləri, az miqdarda isə başıayaqlılar və qanadıayaqlı molyusklarlar təşkil edir. Qidalarının böyük əksəriyyəti sahil sularında və materik şelfində cəmləşmişdir. Cənub populyasiyasının əsas qidası xüsusi ilə Euphasia superba növüdür. Digər ərazilərdə isə balinaların əsas qidası Kril (Euphausia, Thysanoessa və Meganyctiphanes) və elə də böyük olmayan balıq dəstələri üstünlük təşkil edir. Şimalatlantika donqar balinası populyasiyasının qida rasionunun 95 % balıqlardır. Onların qidalandığı balıq növləri bunlardır: siyənək (Clupea), skumbriya (Scomber scombrus), qumburun (Ammodytes), sardina (Sardinops, Sardinella), ançouslar (Engraulis mordax), moyva (Mallotus villosus), sayda (Pollachius virens), pikşa (Melanogrammus aeglefinus), uzaqşərq navaqası, mintay, treska, sayka. birbelüzgəcli şimal terpuqu (Pleurogrammus monopterygius) və sayra (Cololabis saira) Sakit okeanın şimalında yaşayan qozbel balinaların ən sevimli qidasını təşkil edir. Donqar balinanın mədəsinə 500–600 kq qida yerləşə bilir. thumb|left|Qozbel balinalar (qidalanarkən) thumb|left|Qozbel balinalara məxsus "ov texnikası". thumb|left|Balina bığlarının oynadığı rol. Donqar balinalar bığlı balinalar arasında qidalanma texnikası "repertuar" zənginliyi ilə seçilir. Repertuarda 5 tip ov texnikası vardır. Ən çox müşahidə edilən ov növü aşağıdakılardır:
Digər texnikada isə tənha balinalar şikarlarının olduğu suyu quyruq üzgəci ilə çırpırlar. Bununla da onların duyğu orqanlarına təsir göstərirlər. Onlar iri bir həlqə cızırlar. Digər texnikada isə balinalar birdən suyun dibinə dalır, sonra 180° bucaq altında (U hərfinə bənzər) asta şəkildə suyun səthinə qalxır.
Sosial struktur
Qozbel balinalar daimi dəstələrə sahib olmurlar. Bircə ana ilə bala arasında olan birlik istisnadır. Birliklər qısa müddətə qurulur və stabil olmur. Yay müddətində bəzən onlar dəstələr şəklində ov edirlər. Bu birliklərdə olan balinaların sayı qidanın həcmindən asılıdır. Adətən bu cür birliklər bir necə saat sürür. Nisbətən daimi qruplar bir həftədən çox nüddətdə mövcud olur. Bu qruplar əsasən Men körfəzi və Alyaska sularında müşahidə edilir. Müşahidələr onu göstərmişdir ki, bu birliklərdə olan fərdlər arasında qohumluq əlaqələri yoxdur.
Miqrasiya və çoxalma dövründə donqarlar əsasən yalquzaq, 2–15 başdan ibarət olan qruplar şəklində üzürlər. Balalı dişini adətən yetkin erkək müşahidə edir. Bu qruplar da belə daimi olmurlar. Üstəlik digər erkəklər gələrək yetkin erkəyi qova bilirlər. Aqressivlik digər fərdlərdən başqa gəmilərə qarşı həyata keçirilə bilər. Aqressivlik əsasən balinaların qruplar halında olması zamanı müşahidə edilir. Tənha balinalar arasında aqressivlik olmur.
Donqar balınaların mahıları
Qozbel balinalar özlərinin vokal repertuarına malikdir. Bu mahnılar onların cütləşmə dövründə mühüm rol oynayır. Dişilər rəngarəng səslər buraxmasına baxmayaraq, erkəklər daha melodik və davamlı mahnılar ifa edirlər. Qozbel balinaların mahnısı müəyyən musiqili hissələrdən və "ifadələrdən" ibarətdir. Bu səslər 40–5000 diapazonda olur. Musiqi 6–35 dəqiqə davam edir. Fasilələrlə "konsert" bir necə saatdan bir necə günə qədər davam edə bilir. Erkəklər balalı dişilərin yaxınlığında uzun müddət üzərək davamlı səslər çıxarır.
Papulyasiyadan asılı olaraq mahnılar fərqlənir. Səslərin dəyişməsi toy mövsümü daha tez müşahidə edilir. Balinalar ya solo ya da xor şəklində mahnılar ifa edirlər. Xor mahnıları 50 Qs — 10 kQs diapazonda olur. Ehtimal edilir ki, xor mahnılarının bu qədər güclü olması aqresiya ilə əlaqədardır. 1996-cı ildə uzun müddət avstraliyalı bioakustika mütəxəssisi olan Maykl Noad tərəfindən aparılan müşahidələr onu göstərmişdir ki, balinalar qonşu dəstələrin mahnılarını dinləməyi bacarırlar. Bu müşahidələr Avstraliya sahillərində aparılmışdır. Beləliklə də bu mahnılar bu canlıların miqrasiya yollarının müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayır.
Ümumi götürdükdə bu mahnıların dişilərin cəlbi və ya digər erkəklərin qorxudulmasına xidmət etməsi dəqiq bəlli deyildir. Ancaq müşahidələr göstərir ki, bu mahnılardan sonra erkəklər arasında konfliktlər yaranır. Mürəkkəb vokal səslər çoxalma və ya potensial qarşı fərdin mövcudluğu zamanı deyil, miqrasiya müddətində müşahidə edilir. Böyük ehtimal ki, bu mahnılar exolakasiya rolunu oynayır.
Tibb Universitetinin əməkdaşı Horvard Hyuz bu mahnıların insanlar arasında dilin daşıdığı funksiyanı daşıdığını ehtimal edir. Bu mahnılar ayr-ayı sözlərdən ibarət olsa da nəhayətində ifadələr şəklində bitir. Bununla belə qısa mahnılar sintaktik birləşmə yolunu oynayır. Buna bənzər fikir balinaların mahnı ifa etməsini kəşf edən Rocer Peyn və Skott Mak-Beym tərəfindən irəli sürülmüşdür. thumb|center|700px|Bir donqar balinanın vokal səsinin diaqramla əksi
Çoxalması
Digər balinakimilər dəstəsinə daxil olan növlər kimi onların çoxalması müəyyən mövsümlərdə baş verir. Cütləşmə və balavermə dövrü (istisnalar mümkündür) qış-yaz mövsümündə baş verir. Qışlamanı subtropik və tropik enliklərdə keçirdikləri müddət cütləşmə baş verir. Bu zaman dişilərdə etrus çıxır, erkəklərdə isə spermatoqenes güclənir. Cənub yarımkürəsindən dişilərin cütləşməyə hazır olma dövrü iyundan noyabra qədər ki dövrü əhatə edir. Ən pik vaxtı isə iyula təsadüf edir. Şimal yarımkürəsində isə bü müddət 6 aydır. Cəmi 16–28 % dişi ildə iki, 8% isə üç dəfə periodu yaşayır. Qon dönəmində balinalar olduqca aqressiv olurlar. Erkəklər 2–20 başdan ibarət olan qrup yaradırlar. Bu qrup cütləşməyə hazır olan dişilərdən ibarət qrupun ətrafına dolaşır. Cütləşmə zamanı dişi və erkəklər yaxın-yaxına üzür, ön üzgəcləri ilə əl çalır, quyruq üzgəcini isə güclü şəkildə suya çırpır. Onlar sonradan qarın-qarına vertikal şəkildə səthə doğru üzürlər.
Boğazlıq dövrü 11–11,5 ay davam edir. Embrion bətndə inkişaf sürəti bir aya 35 sm-dir. Bu sürət baxımından yalnız göy balina və finvallara uduzur. Ovlanan dişilərdə bəzən iki cift aşkarlansa da, iki bala qeydə alınmamışdır. Bunu da qeyd etmək lazımdır ki, bu növün nümayəndələrində siam əkizləri olan embrionlar aşkarlanmışdır. Şimal yarımkürəsində bala vermə fevral, cənub yarımkürəsində isə avqustun əvvəllərinə təsadüf edir. Yeni doğulan balanın uzunluğu 4,5 m, çəkisi isə 700 kiloqramla 2 ton arasında dəyişir. Südlə bəslənmə 10–11 ay davam etsə də, bala artıq 6 aylığında müstəqilləşə bilir. Bu müddət ərzində uzunluqları 8–9 m, çəkisi isə 9 ton olur. Gün ərzində bala 40–45 kq süd içir. Südün yağlığı 45–49 % olur. Bala ananın yanından bir il müddətində ayrılmır. İstisna olaraq bu iki il müddətinə uzana bilir. Erkəklər balanın bəslənməsində iştirak etmir.
Yetkinlik 5–6 illiyində baş verir. Bu zaman dişinin uzunluğu 12 m, erkəklərdə isə 11,6 metrə çatır. Fiziki yetkinlik cinsi yetkinlikdən 8–12 il sonra başa çatır. Dişilər 2–2,4 ildən bir bala verir. Bəzən isə bu hər il baş verə bilir. Laktasiya dövrü yeni boğazlıq dövrünə toplanır. Onların populyasiyası digər zolaqlı balinalara nisbətdə daha tez bərpa edilir.
Ömür müddəti. Parazitlər
thumb|right|Qozbel balina su üzərinə atılarkən Qozbel balinaların ömür müddəti dəqiq müəyyənləşdirilməmişdir. Səbəb isə balina ovu sənayesinin kütləvi inkişafı zamanı əsasən yaşlı fərdlərin ovlanmasıdır. Bu zaman təqribi olaraq onların yaşının 40–50 olması müəyyənləşdirilmişdir. Ov zamanı tutulmuş ən yaşlı canlının 48 yaşı olmuşdur. Balinaların yaşı qulaq tıxaclarında olan qatlarla müəyyən edilir.
Qozbel balinaların təbii düşmənləri olduqca azdır. Cavan fərdlərin quyruq və bədən nahiyələrində olan çapıqlara görə onu demək olar ki, köç dönəmində onlara Osalar hücum edir. Əsasən körpə balina balaları hədəf seçilir. Bala ilə köç edən ana balina Osa sürüsündən balasını qorumaq məqsədi ilə onu bel hissəsində onlardan gizlədir. Osalar isə quyruqlarının dalğavari hərəkəti ilə balanı anadan ayırmağa çalışırlar. Ancaq dişvari yan, quyuq üzgəclər və güçlü su itələmə qüvvəsi Osalar üçün böyük təhlükədir. Əgər Osalar məqsədlərinə nail olsalar onda balanı suyun dibinə çəkərək boğurlar. Bundan sonra isə bala balinanın cəsədi parçalanır. Ola bilsin ki, bu çapıqlar köpəkbalıqlarının etdiyi hücumların nəticəsidir. Qozbel balinaların hansı xəstəlikdən əziyyət çəkmələri praktiki öyrənilməmişdir.
Sayları
Uzun zaman Qozbel balina balina ovu sənayesinın əsas hədəfi olmuşdur. Bu isə onların sayının azalmasına öz təsirini göstərmişdir. Onların populyasiyası 125–150 min baş olması ehtimal olunurdu. Hazırda isə saylarının təxmini olaraq 30–60 min baş olması ehtimal edilir (Arealın genişliyi dəqiq sayı müəyyənləşdirməyə çətinliklər törədir).
Sayına təsir göstərən amillər
thumb|right|Biq-Sur rayonu sularında ölmüş balina. Qozbel balina digər iri balinalar kimi intensiv ovlanmaya məruz qalmışdır. 1966-cı ilə qədər həyata keçirilən ovlanma sayəsində sayları 90 % qədər azalmışdır. İlk qeydə alınmış rəsmi qozbel balina ovu 1609-cu ildə Nantaket yaxınlığında həyata keçirilmişdir. Aktiv iqtisadi ovlanma XVIII əsrdən həyata keçirilir. Onlar əsasən piyinə və ətinə görə ovlanırdılar. Bu növün özünə məxsus xüsusiyyəti sahildən elə də uzaqda üzməməsi onların ov obyektinə çevrilməsinə səbəb olurdu. XIX əsrdə donqarların böyük qisminin ovu Şimali Atlantikada (əsasən ABŞ sahillərində), az qismi isə Hind okeanı və Sakit okean sularına həyata keçirilirdi. Artıq 1904-cü ildən cənub yarımkürəsində onun sənaye əhəmiyyətli ovu həyata keçirilməyə başlanılır. Sənayenin mexanikləşdirilməsi sayəsində dünya okeanında təqribi hesablamalara görə 181 400 donqar ovlanmışdır. Belə düşünülür ki, bu hələ azaldılmış qiymətdir. Şimal donqarlarının 1937–1949 illər ərzində ovuna qadağa qoyulsa da sonradan ovlanma həyata keçirilmişdir. Bir müddət sonra mühafizə yenidən tətbiq edilmişdir: Şimali Atlantika 1955, Cənubi Atlantika 1964, Cənub yarımkürəsi 1963, Şimali Sakit okean regionunda 1966. Bu növün tam ovlanmasına isə qadağa 1966-cı ildən Beynəlxalq Balina ovu sənayesi komissiyası tərəfindən həyata keçirilmişdir. Bu növün illik ov limiti cəmi bir necə baş olaraq müəyyənləşdirilmişdir. Onun ovu əsasən Bekiya adası sahillərində (Sent-Vinsent və Qrenadin) Karib dənizi sularında həyata keçirilir. Yaponiyada fəaliyyət göstərən JARPA-II elmi proqramı çərçivəsində 2007-ci ildə 50 donqarın ovlanmasını həyata keçirməyi düşünürlər.
Ova qoyulan qadağadan sonra sayının bərpası baş verir. Əbəs yerə 1990-cı ildə МСОП Qırmızı kitabın göstərici Endangered (Təhlükəli növ) Vulnerable (zəif növ) olaraq dəyişdirilməmişdir. Hazırda donqarların həyatı üçün əsas təhlükə gəmilərlə toqquşma və okeanların səs dalğaları ilə dolmasıdır ancaq bu onların sayına təsir göstərmir. Üstəlik donqarların ölümünə digər səbəb isə onların exolakatorlara sahib olmamasıdır. Donqarlar qarşıdakının nə olmasını müəyyən etmədiyindən balıqçı torlarına ilişərək elə buradaca ölürlər. Bu hadisələr əsasən Nyufaundlend-Labrador və Men körfəzi sularında daha tez-tez müşahidə edilir. Burada onlar torların 90 % zədələyirlər. 1987-ci ilin noyabrından 1988-ci ilin yanvar ayına qədər müddətində 14 donqar saksitoksinlə zəhərlənmiş skumbriya yedikdən sonra ölmüşdür. Qozbel balinaların ənənəvi nəsilartırma yerlərinin dəniz nəqliyyat vasitələrinin və kraterlərin intensiv ziyarətinə məruz qalması, bu bölgələrə turistik ziyarətlərin çoxalması və bununla əlaqədar yaranan səs-küylər onların nəsil artırmasına maneə törədir. Əslində isə bu növ insana olduqca öyrəncəli olur.
Sevimli və enerjili olan bu canlılar turistlərin marağına səbəb olur. Bununla bağlı turistik bölgələr meydana gəlmişdir. Buna misal kimi Dominikan Respublikasının Samana yarımadası və Argentinanın Valdes yarımadasını göstərmək olar. Təsadüfü deyildir ki, Havay adaları bölgəsinə donqarları görmək məqsədi ilə edilən turistik səfərlər ümumi olaraq dövlətin iqtisadiyyatı üçün hər il 20 milyon $ gəlir gətirir.
Torpedo Kutaisi FK
Torpedo — Gürcüstanın futbol klubu.
Tarixi
1946-cı ildə yaranmışdır.
Yuyucu maddələr
Xassələri
Səthi aktiv maddələrin ən əhəmiyyətli xassələrindən biri, onların yuyucu maddə olmasıdır. Onlar yuyucu maddələr kimi çoxlu miqdarda alınır və geniş sürətdə işlədilir. Bəşəriyyət tarixində ən qədim səthi aktiv yuyucu maddə olan sabunun işləmə tarixi 2000 ilə yaxındır.
Səthi aktiv maddələrinyuycu təsiri
Səthi aktiv maddələrin, o cümlədən sabunların yuyucu təsiri onların suda həll olduqda su fazasının səthi gərilməsini artıq dərəcədə azaltması ilə izah olunur. Bu cür su fazası hidrofob çirkləri yaxşı isladır, daha doğrusu bu su bərk cismin (parçanın) səthindən axaraq onun kiçik məsamələrinə hopur, onu isladır və çirk hissəciklərinni bərk cisim (parçanın lifləri) ilə olan rabitəsinin zəifləməsinə səbəb olur. bu zaman molekulların hidrofob aqreqatları olan çirk hissələri parçalanaraq, kiçik kolloid hisəciklərinə çevrilir. Yuyucu maddənin molekulları və ya mitselləri bu çür hidrofob hissəciklərdə adsorbsiya olunaraq, hidrofil qatlar əmələ gətirir. Bu qatlar hissəciklərin bərk cisimlə (parça ilə) əlaqəsibi daha da zəiflədir. Bu zaman zəif mexaniki təsirdən (sürtünmə, çalxalanma) yuyucu, maddə ilə əhatə olunmuş çirk hissəciklərinin parça ilə, habelə bir-biri ilə rabitrəsi qırılır, onlar su məhluluna və köpüyə çevrilir. Çirkin parçalanmmamış iri hissəcikləri yuyucu maddə pərdəsinə bürünərək emulsiyalaşır və ya suspenziyalaşıb, asılı halda yuyucu məhlulda qalır və yuyucu məhlulu dəyişdikdə kənar edilir. Yuma prosesi çox vaxt qarışdıqdan oraya hava keçməsi nəticəsində köpük əmələ gəlir. Köpük hava ilə dolmuş çoxlu qovucuqlardan ibarətdir. Bu zaman yuyucu maddənin molekulları öz hidrofob hissələri ilə havaya, hidrofil hissələri ilə suya tərəf yönəlir. Bu cür qovuqcuqlar yüngül olduu üçün məhlulun səthinə qalxır və orada olan yuyucu maddə molekulları qatını yuxarıya qaldıraraq, onun ikinci pərdəsi ilə örtülür. Nəticədə, məhlulun səthində yuyucu maddənin daha möhkəm, ikiqat molekulları (köpük )əmələ gəlir. Köpükdə yuyucu maddənin miqdarı məhluldan daha artıq olur. yuma zamanı köpük çirkin müxaniki sürətdə ayrılmasına kömək edir.
Yuma
Yuma prosesi demək olar ki, üç mərhələyə bölünür: Qeyd etmək lazımdır ki, yuyucu təsirə aid yuxarıda göstərilən mexnanizm əsasən sabuna aiddir, başqa yuyucu maddələr bir qədər başqa mexanizm üzrə də təsir edə bilər.
Təbii birləşmələr yuyucu maddə kimi
Sabunla bərabər bir yuyucu maddə kimi bəzi təbii birləşmələr də çoxdan məlumdur. Onlardan kanifolu, saponinləri və öd turşularını göstərmək olar. Kanifolun yuyucu maddə olan əsəs tərkib hisəsi abiyetin turşusudur.
Öd turşuları, öddə 6-7% miqdarında olur. tərkiblərinə görə onlar xolestrinə yaxındır. Bu maddələrdən başqa, neft məhsullarını qələvilər ilə təmizlədikdə alnan naften turşularının natrium duzları qatışığı neft sabunu adı ilə yuyucu maddə kimi işlədilir.
Qədim zamandan bəri gilabi və bəzi başqa gillər də yuyucu maddə kimi işlədilir. Onları bərk emulqatorlara aiddir. Bərk emulqatorlar süni və mineral mənşəli olub, suda həll olmur, toz halında işlədilir. Kəskin hidrofil olmaya bu maddə yalnız emulsiya əmələ gətirmə qabiliyyətinə malik olub yağ ləkələrini yüksək dispers hala salaraq, su ilə emulsiya şəklində çirkli cisimdən və ya parçadan ayrır.
Sintetik yuyucu maddələr
Köhnə yuyucu maddələrdən istər təbii yuyucu maddələr, istərsə də neft sabunu, adi sabunları (yağ sabunlarını) heç vaxt tam mənası ilə əvəz edə bilmir. Miqdarca az alınan və keyfiyyətcə adi sabunlardan fərqlənən belə maddələr indidə xüsusi məqsədlər üçün işlədilir. Son zamanlar bir çox yuyucu maddələr və ya detergentlər tapılmışdır. Bunlar sabunu əvəz edir və bəzi xassələrinə görə ondan üstündür. Sintetik yuyucu maddələr sabundan fərqli olaraq daha ucuz maddələrdən alınır, cod sularda yuma qabiliyyətini itirmir, turş və neytral mühitdə də təsir edir, yuyulan parçanın rəngini xarab etmir, daha alçaq temperaturda asnlıqla və tez yumaq üçün əlverişlidir. Hazırda 1000-ə yaxın müxtəlif sintetik yuyucu pereparat məlumdur. Onlar səthi aktiv maddələr olub, çoxusu xüsusi məqsədlər üçün işlədilir.
Sinifləri
Səthi yuyucu maddələr iki sinfə ayrılır.
İonlaşan səthi aktiv maddələr
thumb İonlaşan səthi aktiv maddələr suda həll olur və bu zaman biri kiçik, digəri böyük iki əks-yüklü iona parçalanır. Onlar anionaktiv və kationaktiv olur. Kationaktiv maddələr, sulu məhlulda polyar qrupla birləşmiş uzun karbohidrogen zəncirindən ibarət kation və xlor, brom kimi aniona dissosasiya olunur. Onların səthi aktiv hissəsi kationlardır. Aminlərin və dördəvəzli ammonium törəmələrinin duzları, eləcə də bəzi fosfonium və sulfonium əsaslarının duzları kationaktiv birləşmələrə aiddir.
Yuyucu maddə kimi daha çox işlədilən və praktiki cəhətdən daha əhəmiyyətli sayılan səthi aktiv maddələr anionaktiv maddələrdir. Onları suda həll etdikdə qismən dissosasiya olunaraq, polyar qrupla birləşmiş uzun karbohidrogen zəncirli səthi aktiv anion və səthi aktiv olmayan kation ionlarına parçalanır.
Yel iyəsi
Yel iyəsi - Türk, tatar ve altay mifologiyasında külək ruhu. Çel (Cel, Şil) iyəsi olaraq da bilinər. Monqollarar Salhın (Halhın) Ezen deyərlər.
Heydər
Heydər, Yel İyesine Azəri mədəniyyətində verilən addır. Xalq arasındakı bir rəvayətə görə, yeddi rəngdə yumaq dolayıb qıçının altına qoyduqdan sonra, əsən külək səbəbiylə yumaq diyirlənib getdiyi üçün Heydərə əsəbiləşən Fatma qadın, belindəki ox və yayı çıxarıb onu vurmaq istəmişdir. Yayı düz tutmadığı üçün, Heydər isə gülərək qaçıb, Fatma qadının yünlerini göyün yeddinci qatına qucaqlamışdır. Beləcə göy qurşağı yaranmışdır. Azeriler harman savrulduğunda küləyi çağırmaq üçün belə qışqırarlar;
Küləklərə görə iyeler
Müəyyən olunmuş külək adları bu şəkildədir və hər birinin iyəsi vardır.
Etimologiya
(Yel / Yil / İl) kökündən törəmişdir. Əsinti mənası vardır. Havanın yer dəyişdirməsi səbəbiylə meydana gələn axın. Ruh, can, sirr kimi anlamlarla eyni kökdən qaynaqlanır. Külək, esinti deməkdir. Bundan başqa, can, ruh, cin kimi mənaları kök içində daşıyar. Yel girməsi anlayışı bu anlayışın ən diqqətə çarpan göstəricisidir. Məsələn şamanın, trans halındakı ruhuna "Yelgen" adı verilər. Yeleğen isə yel kimi sürətli, sürətli mənasını verər.
Şəkili (Göyçay)
Şəkili — Azərbaycan Respublikasının Göyçay rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Əsl adı Molla Şəkilidir. Yaşayış məntəqəsini Şəkidən köçüb gələn ailələr salmışlar.
Coğrafiyası və iqlimi
Kənd Şirvan düzündə yerləşir.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 353 nəfər əhali yaşayır.
Qoçbəyli
Qoçbəyli (əvvəlki adı:Qoçbek) — Azərbaycan Respublikasının Xocavənd rayonunun Hadrut qəsəbə inzibati ərazi dairəsində kənd. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin 29 dekabr 1992-ci il tarixli, 428 saylı Qərarı ilə Xocavənd rayonunun Qoçbek kəndi Qoçbəyli kəndi adlandırılmışdır. 1992-ci ildən 9 oktyabr 2020-ci ilə kimi Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin işğalı altında olmuşdur. Qoçbəyli kəndi 9 oktyabr 2020-ci il tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Toponimikası
Qoçbəyli kəndinin qədim adı Qoçbek olmuşdur. Qoçbek yaşayış məntəqəsinin əsasını qoymuş şəxsin adıdır. 1992-ci ildən Qoçbəyli adlandırılmışdır. Oykonim Qoçbəy (şəxs adı) və -li (mənsubiyyət bildirir) şəkilçisindən düzəlib, "Qoçbəyə məxsus kənd" mənasındadır.
Tarixi abidələri
Qoçbəyli kəndində aşağıdakı daşınmaz tarix və mədəniyyət abidəsi qeydə alınmışdır:
Mədəniyyəti
Kənddə mədəniyyət müəssisəsi mövcud deyil.
Təhsil
Kənddə təhsil müəssisəsi mövcud deyil.
Din
Kənddə dini ibadət yeri və ya dini icma qeydə alınmamışdır.
Səhiyyə
Kənddə səhiyyə müəssisəsi mövcud deyil.
Müqəddəs Mələk qəsri
Müqəddəs Mələk qəsri (ital. Castel Sant'Angelo - "Müqəddəs Mələk qəsri") - Romada yerləşən memarlıq abidəsi.
Sərdabə kimi tikilmiş qəsrdən Roma papasının iqamətgahı, həbsxana kimi istifadə olunmuş, hazırda isə muzeyə çevrilmişdir.
Tarixçəsi
thumb|left|200 px|[[Mikayıl (mələk)|Mələk Mikayılın heykəli]] İmperator Adrian özü və ailəsi üçün sərdabə kimi 135-ci ildə tikintisinə başlamış, ölümündən sonra xələfi Antonin Piy tərəfindən 139-cu ildə bitirilmişdir. Sərdabə 84 m uzunluğa malik dördkünc özül üzərində diametri 64 və hündürlüyü 20 m olan silindrik formada inşa edilmişdir. Burada Adriandan Septimemə qədər bütün imperatorların qəbirləri yerləşmişdir. Romada Avreli divarları tikildikdən sonra ondan hərbi istehkam kimi istifadə olunmuşdur.
Rəvayətə görə 590-cı ildə taun epidemiyası zamanı Papa Böyük Qriqori qəsrinin üzərində Mələk Mikayılı qılıncını qınına qoyarkən görmüş və o vaxtdan qəsr Müqəddəs Mələk qəsri adlandırılmağa başlanmışdır.
Orta əsrlərdə qəsr Vatikanla 800 metrlik dəhliz (ital. Passetto) vasitəsilə əlaqələndirilmişdir. Roma papaları onu sonradan əsl qəsrə çevirmişlər. VII Klement 1527-ci ildə V Karl Romanı zəbt edərkən məhz burada sığınacaq tapmışdır.
Sərdabədə dəfn olunanlar
thumb|left|Aleksandr Brüllovun əsəri
HOSPES COMESQUE CORPORIS
QUAE NUNC ABIBIS IN LOCA
PALLIDULA RIGIDA NUDULA
NEC UT SOLES DABIS IOCOS.
Həlim ruhum, azmış ruhum
Bədənimin yol yoldaşı və qonağı
Tərk edib tələsdiyin yer,
Solğun, kimsəsiz və sükutdur, oralarda
Vərdişincə zarafat edə bilməzsən.
İstinadlar
left|25 px
Sarı nelufər
-  cinsinə aid bitki növü.
Nuphar luteum (L.) Smith - Sarı nelufər (Dırmaşan, sarı suzanbağı)
Botaniki xarakteristikası:
Çoxillik su bitkisidir. Sürünən, möhkəm, çoxsaylı ağ qaytanabənzər köklərdən ibarətdir. Kökləri silindrik, bir və ya bir neçə yan şaxələnən köklərə malik, uzunluğu 1-1,5 m (bəzən 3-4m), eni isə 13sm, xaricdən sarı-yaşıl, daxili ağ, tünd rombabənzər-dairəvi dişlidir. Zirvədə yerləşən yarpaq və çiçəklərin saplaqları möhkəmdir. Yarpaqları iki tiplidir: üzən-sıx, zəif dərili, yumurtayabənzər-ellipsvari, uzunluğu 15-17 sm dairəvikənarlı, əsası dərin oyuqlu, nazik və büküşlüdür. Çiçəkləri sarı, tək, uzun qaytanabənzər olub, suyun üzərinə sərilərək şarabənzər görünməklə, diametri 4-5 sm olur. May-avqust aylarında çiçəkləyir, iyul-sentyabr aylarında isə meyvələri yetişir. Toxumla və vegetativ yolla çoxalır.
Yavaş axan sularda, göllərdə, köhnə nohurlarda, sakit axan çaylarda, dərinliyi 0,5–1 m və hətta 3–5 m olan sularda, körfəz və sahillərdə rast gəlinir.
Xammal kimi köklərini may-oktyabr aylarında, çiçək və meyvələri toplanılır. Dərin olmayan sututarlarda köklərini iti bıçaqla kəsmək tövsiyə olunur. Kəsilmiş orqanlar tezliklə pöhrələyirlər.
Xammal B siyahısına daxildir. Saxlanılma müddəti 2 ildir.
Tərkibi və təsiri:
Köklərində 0,3-0,8% xinolizidin sırası alkaloidləri, nuftein, tiobinufaridin, neotiobinufaridin, nufarin, nişasta (20%), steroidlərdən – sitosterin, stiqmasterin, sitosterin qlükozidi, sitoterinin palmitin efiri, askorbin turşusu, karotinoidlər, aşı maddələri (2,3%), ali yağ turşuları – palmitin və araxin  vardır.
Trixomonad əleyhinə dərmandır.
Yabanı çoxillik ot bitkisi sarı suzanbağı otunun kəsilmiş və qurudulmuş kökləri keyfiyyətli mikrobəleyhinə, göbələkəleyhinə dərmandır.
Kökündən trixomonad kolpit xəstəliyində müvəffəqiyyətlə işlədilən lyuternurin adlı preparat hazırlanır.
Karuyarv gölü
Karuyarv (Karujärv — "Ayı gölü") — Estoniyanın Saaremaa adasında yerləşən göl. Göl adanın qərb hissəsində, Lyaene-Saare bölgəsində yerləşir.
Ümumi məlumat
Karuyarv gölü Kyarla qəsəbəsindən 4,5 km şimalda yerləşir. Şimal sahilində Deevo qəsəbəsi (keçmiş sovet hərbi şəhərciyi), şərq sahilində isə turistlər üçün kempinq yerləşir. Gölün şimal-şərq sahilindən avtomobil yolu keçir və 2304, 2310 və 2314 nömrəli avtobus marşrutları bu istiqamətdə işləyir. .
Gölün dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 32 metrdir. . Göl daxilində 5 kiçik ada yerləşir. . Karuyarvın sahəsi 345,6 hektardır (adalarla birgə 349,9 ha). Sahil xəttinin ümumi uzunluğu — 12,276 km-dir. Gölün uzunluğu 2,8 km, eni 2,2 km-dir. Maksimal dərinliyi 6 metrdir. Gölün sahili sıx meşə ilə əhatələnmişdir. Gölün dibi qumludur. Kempinq sahəsində qumlu çimərlik var.
Göldə xərçənglər üstünlük təşkil edir. Balıqlardan daha çox xanı, adi durnabalığı, çəki, qızılüzgəc, lilbalıq, siqi üstünlük təşkil edir.
Meydana gəlməsi
Karuyarv gölü 8 min il əvvəl dənizin bir hissəsinin ayrılaraq tədric olunması nəticəsində meydana gəlmişdir. Göl ada ərazisində ən qədim su hövzəsi hesab olunur. Göl ətrafında olan kempinqi "Kyarla" kolxozu qurmuşdur. SSRİ dövründə ərazidə hərbi hava qüvvələrinin poliqonu yerləşirdi. Bu səbəbdən göldən bəzən partlamamış aviasiya bombası aşkar edilir. 2009-2017-ci illərdə göldən 50-yə yaxın bomba tapılaraq zərərsizləşdirilib.
Əfsanə
"Karuyarv" tərcümədə "Ayılar gölü" mənasını verir. Mövcud əfsanəyə görə adada yaşayan yeddi ayı mübahisə ediblər. Onları sakitləşdirmək üçün təbiət ayılara yağış yağdırmış və göl meydana gəlmişdir. Ayılar hərəsi bir tərəfə qaçmış və göldə yeddi buxta formalaşmışdır.
Ədəbiyyatda
Eston yazıçısı Yakoba Myandmetsanın "Göl" hekayəsi Karuyarv gölünə həsr olunub.
Drakula İstanbulda (film, 1953)
Drakula İstanbulda — 1953-cü ildə istehsal olunmuş Türkiyə filmidir. Bu film Brem Stoker tərəfindən 1897-ci ildə yazılmış Drakula əsərindən ilhamlanaraq türk yazıçısı Ali Rıza Seyfinin yazdığı "Kazıklı Voyvoda" əsəri əsasında hazırlanmışdır.
Məzmun
Azmi (Conatan Harker), İstanbulda yaşayan bir vəkildir. Azmi Rumıniyada yaşayan Drakula adlı bir nəfərin hüququ vəkilliyini üzərinə götürmüşdür. Bunun üçün bir qatar ilə Rumıniyaya gedir. Azmi Rumıniyaya gələndə buradakı Bistriç Otelinə gedir. Daha əvvəl Azmi üçün bu oteldən yer verilmişdir. Otelə Azmi üçün Drakula bir məktub göndərmişdi. Məktubda Drakula, Azmini öz qəsrinə aparacaq olan avtomobilin yerini təsvir etmişdir. Azmi otel əməkdaşları ilə Drakula haqqında danışanda, otel əməkdaşları heç kimin Qraf Drakulanın ərazisinə girmək istəmədiyini, burada məxluqların və pis ruhların olduğunu söyləyirlər. Hətta onlardan biri oğlunun burada öldürüldüyündən deyir. Azmi isə bir zikr edərək "Mən Allahıma inanıram" deyir. Pis ruhların imana bir şey etməyəcəyini bildirir. Azmi Qraf Drakulanın qəsrinə getmək üçün oteldəki kişi vəzifəli ilə danışır. Bu adam burada bir dənə maşın olduğunu və çox pul verərsə avtomobilin sahibinin, onu Drakulanın qəsrinə qədər aparacağını deyir. Azmi vəzifəliyə bu arabanın sürücünü çağırmasını deyir. Daha sonra sürücü gəlir. Azmi bir az dincəlmək istəsə də, sürücü dərhal Azmini Drakulanın qəsrinə aparmaq istəyir. Çünki sürücü qaranlıqda Drakulanın torpaqlarında yerləşmək istəmir. Lakin Azmi sürücüyə israr edir və sürücü bunu qəbul edir. Azmi dincəldikdən sonra sürücü, onu Drakulanın qəsrinə aparır. Sürücü Azmini qəsrinin yaxınlığında bir yerdə qoyur. Əzmi buradan bir atlı alır. Azmi Drakulanın qəsrinə çatanda, qapıda Qraf Drakula var. Azmi içəri keçir. Azmi paltarını dəyişdirib dincəldikdən sonra Drakula ilə danışır. Drakulaya ətrafdakı insanların nə üçün bu əraziyə gəlmək istəmədiklərini soruşur. Drakula isə özünün III Vlad nəslindən gəldiyini, buna görə də xalqın özünü, əcdadlarını, III Vlad kimi zalım hesab etdiyini deyir. Azmi qəsrinin içində gedərkən Drakulanın nökərinə rast gəlir. Azmi yenidən Drakula ilə danışdığı bir anda səhvən öz əlinə qələm batırır və əli qan sızır. Qraf Drakula Azminin qanını içməmək üçün özünü çox çətinliklə tutur. Azmi, Drakulanın qəsrində gedərkən qəsrinin gizli yerlərinə doğru yola çıxır. Bir otağa girir. Bu otaqda onu yuxu aparır. Drakulanın bir gəlini Azminin yanına gəlib onun qanını içir. Drakula isə otağa girib, bunu görəndə gəlinə acıqlanar. Çünki Drakulaya görə Azmi özünə aiddir. Azmi oyananda isə bu haqda məlumatı olmur və otağına qayıdır. Yatacağı zaman Drakulanın gəlinini döydüyünü eşidir. Həmçinin, pəncərə kənarından qəribə səslər gəlir. Ertəsi gün səhər Drakulanın nökəri Azminin yanına gəlir. Azmi onunla söhbət edərkən nökərə siqaranı hədiyyə edir. Azmi yenə də qəsrin içində gedərkən, burada tabutlar görür. Tabutlardan sonuncunu açanda içində Qraf Drakulanı görür. Azmi otaqlardan birinə girir, amma Drakula dərhal onu tapır. Azmi otağa girdiyi anda huşunu itirir. Drakula Azminin qanını udacağı anda xidmətçi otağa girir. Azminin üzərinə sarımsaq ataraq, Drakulanın Azmiyə hücum etməsini əngəlləyir. Amma Drakula nökərə hücum edərək onu öldürür. Bu zaman Azmi ayılır. Drakula kənardan bir səs eşidir və pəncərədən çıxaraq divardan yeriyə-yeriyə aşağı enir.
Bu zaman İstanbulda Azminin sevgilisi Güzin Arsoy (Mina Harker) bir kabaredədir. İşi qurtarandan sonra Azmidən aldığı məktubu oxuyur. İşlədiyi teatrın müdiri, Güzin ilə evlənmək istəyir. Güzin Azmi ilə evli olduğunu da düşünmür. Amma Güzin, həyat yoldaşı Azmini sevir. Drakula bir yükün içində İstanbula gəlmişdir. Drakula özünə qurban olaraq Güzinin dostu Şadanı (Lüsi Vestenra) seçmişdir. Şadan yataqlara düşmüşdür. Drakula onu istədiyi kimi idarə edir. Şadan üçün bir çox həkim tutulsa da, heç bir həkim onun xəstəliyinə dərman tapa bilmədi. Drakula Şadanın yanına gəlib onun qanını içir. Azmi isə bu müddətdə Rumıniyadan böyük çətinliklə qaçmışdır. İstanbulda həkim nəzarətindən keçir. Şadannı sağaltmaq üçün Azmi, Güzin və Şadanın yaxınları vampirlər haqqında məlumatı olan Doktor Resuhi Bəyi (Abraham Van Helsing) taparlar. Bu adam Şadanın ağzına sarımsaq doldurulub, ürəyinə zərbə vuranda öləcəyini söyləyir. Onlar Şadanın məzarına gedirlər. Lakin Şadanın məzarında olmadığını görürlər. Onlar ilk əvvəl Şadanı öldürməyi, sonra da Drakulanı tapıb, öldürməyi planlaşdırırlar.