cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Yeddi gözəl (Nizami)
Yazılma tarixi və ithaf
Bu məlumata uyğun olaraq, poemanın bir neçə əlyazma nüsxəsində ("B" qruppası, bax: bölmə "Tərcümələr və nəşrlər") əsərin Marağa hakimi Əlaəddin Körpə Arslan ibn Ağsunqura itham olunması haqqında qeyd vardır. .
Nizami 1208-ci ildə vəfat edib, əsərin tamamlanmasını isə “Beş yüz doxsan üçdə qalxıb ər kimi Yazdım bu əsəri igidlər kimi. Ramazan ayının on dördü vardı, Gün dörd saat qalxıb batmış olardı.”
sözləri ilə ifadə edib ki, bu da hicri təqvimlə 14 ramazan 593-cü il (1197-ci ilin əvvəlləri) anlamına gəlir. Ola bilsin ki, bu məlumat dəqiqdir. Lakin, bəzi əlyazmalarda ("A" qrupu) əsərin ithaf edildiyi hökmdarın adı dəyişdirilib (və ya düz göstərilməyib); poemanın Qızıl Arslana ithaf edildiyi qeyd edilib.
Mənbələrdə
XVII əsr fransız şərqşünası tərtib etdiyi "Bibliothèque Orientale" ensiklopediyasında (1697-ci ildə nəşr edilib) Nizami Gəncəvi haqqında yazılmış məqalədə şairin "Yeddi gözəl" ("Həft peykər") də daxil olmaqla üç poemasının adı qeyd edilir. Şairin əsərlərinin d’Erbelo tərəfindən təqdim edilən siyahısını Uilyam Cons da özünün "A grammar of the persian language" əsərində (London, 1775) təkrar etmişdir. Uzun müddət Osmanlı imperiyasında yaşamış baron özünün "The flowers of persian literature" adlı əsərində (London, 1801) məlumat verir ki, ser Con Şor 1794-cü ilin mayında Kəlküttə Asiya cəmiyyətində "The five poems of Nezzaumee" açıqlamasında şairin beş poemasını qeyd etdiyini yazır.
Tədqiqi
Əruz vəzninin Xəfif bəhrində yazılan "Yeddi gözəl" poeması müxtəlif hesablamalara görə 4637–5136 beytdən ibarədir. Əsərin tənqidi nəşrinə yazdığı ön sözdə Almaniya şərqşünası Hellmut Ritter "Yeddi gözəl"i "yeni fars ədəbiyyatının ən yaxşı və ən gözəl eposu" kimi təsvir edir və eyni zamanda "şərqi hind-avropa ədəbiyyatının ən vacib bədii əsərlərindən biri" olduğunu göstərir. Poemanı yazarkən Nizami müxtəlif qədim mənbələrdən istifadə edib ki, onların da arasında Firdovsinin "Şahnamə"si və şairin çoban və sadiq olmayan it haqqında hekayəni götürdüyü güman edilən Nizam-əl-Mülkün "Siyasətnamə"sini qeyd edirlər. Ola bilsin ki, Nizami yeddi gözəlin danışdığı novellaları da yazarkən hansısa daha qədim ədəbi abidələrdən yararlanmışdır, lakin, məlum olan qədim şərq ədəbiyyat nümunələrinin heç biri ilə paralellər qurmaq mümkün olmamışdır.
Nizami tərəfindən yazılmış hekayələr sonrakı dövrdə farsdilli ədəbiyyat, şərq ədəbiyyatı və dünya ədəbiyyatının inkişafına ciddi təsir göstərmişdir. Məsələn, dördüncü (slavyan) şahzadənin söylədiyi qəddar şahzadə haqqında hekayə qərbdə Pöti de la Kruanın tərcüməsində "Turandot" adı ilə məşhur olsa da, müəllifin Nizami olduğu bilinməmişdir. 230px|thumbnail|left|Bəhram Gur Qara sarayda Hindistan gözəlinin hekayəsini dinləyərkən, 1548, [[Şiraz məktəbi, Frir Sənət Qalereyası]] Nizaminin əsərləri də daxil olmaqla, şərq ədəbiyyatının qərb ədəbiyyatına tədqiqini İtaliya tədqiqatçısı İtalo Piççi tədqiq etmişdir. "Storia de la poesia persiana" adlı əsərinin (Turin, 1894) ikinci cildində Piççi Bəhram Gurun vəhşi eşşəyi qovarkən ölməsi hekayəsi ilə, paqan qot əfsanəsində qotların kralı Böyük Teodorixin Ravennadakı səmavi saraydakı kral ziyafəti üçün tanrı Votanın qara atını kəsməsi arasında paralel qurur. Piççinin digər iddiası isə, Nizaminin rus hökmdarının (eyni zamanda Turan hökmdarının) qızı haqqında hekayəsi ilə bağlıdır. Belə ki, o, tərəfindən yazılmış  dramının əsasında duran və sonradan Fridrix Şiller tərəfindən işlənmiş süjetin Nizaminin "Yeddi gözəl" poemasından yox "Min bir gecə" nağıllar toplusundan götürüldüyünü yazır. O, "Yeddi gözəl"in daha yaxın təsirlərindən bəhs edərkən əsərin Covanni Bokkaççonun povestinin yazılmasında təsirli olduğunu vurğulayır. Belə ki, həmin povestdə gənc ovçu olan Ameto hər biri müxtəlif rəngli paltarlar geyinmiş yeddi gözələ vurulur və gözəllər ona sevgi haqqında hekayələr söyləyirlər. Bununla belə, Piççi qeyd edir ki, bu qədim şərq süjeti siciliyalı ərəb ibn Zaferin (XII əsr) toplusunda da yer almışdı.
"Yeddi gözəl" erotik ədəbiyyatın şah əsərlərindən biri hesab edilir, bununla belə, əsərdə xeyli əxlaqi fikirlər də yer almışdır. İslam Ensiklopediyasında görə Nizami yenilikçi xüsusiyyətinə sadiq qalaraq, mümkün qədər erotik məzmunu məhdudlaşdırmış, daha çox hedonistik zövqlərə — dövlətin idarə olunmasındakə məsuliyyətə diqqət çəkməyə çalışmışdır. Baxmayaraq ki, şair şahın kef məclislərini təsvir edir, poemanın əsas məzmunu fiziki ehtirasın yalnız ərdəmli, sadə və mehriban işlərə istiqamətləndiriləcəyi təqdirdə əsl zövq verəcəyini göstərməklə bağlıdır. 230px|thumbnail|right|Bəhram və öküzü qaldıran Fitnə, 1570-ci illər, [[Təbriz məktəbi, Bodlian kitabxanası, Oksford Universiteti.]] İslam kosmologiyasına görə Yer kürəsi yeddi planetin mərkəzində dayanır: Ay, Merkuri, Venera, Günəş, Mars, Yupiter və Saturn onun ətrafında dövr edir. Bu planetlərin Tanrının bələdçiləri hesab edilirdilər və onların hərəkətlərinin yerdəki canlılara və hadisələrə təsir etdiyinə inanırdılar. Nizami dünyanın vahidliyinin hesab, həndəsə və musiqi vasitədiylə dərk edilə bilinəcəyinə inanırdı. Rəqəmlər kainatla ünsiyyətin açarı hesab edilirdi; rəqəmlər vasitəsiylə çoxluq təkliyə, ixtilaflar isə harmoniyaya çevrilir. Nizami Şərqdə həmişə xüsusi mövqeyə malik olmuş, İslamda ilk mükəmməl rəqəm hesab edilən yeddi rəqəmini əsas motiv kimi istifadə etmişdir. Bəzi müasir tədqiqatçıları poemanı astrologiya haqqında ədəbi traktat kimi nəzərdən keçirirlər, lakin tədqiqatçı Fransua de Blua bu mövqeni qəbul etmir.
Fransua de Bluanın fikrincə əsərin məzmunu Bəhramın ulduzların göstərişi ilə yaşamaq və xoşbəxt olmaq cəhdinin uğursuzluqla nəticələnməsi ilə bağlıdır. Tamamilə yeddi ulduzun xüsusiyyətlərinə uyğun olaraq inşa edilmiş yeddi günbəz sonradan Bəhramı ölümə istiqamətləndirir. De Blua son olaraq qeyd edir ki, yalnız yeddi gümbəz altında əyləncələrdən imtina etmə və tiranlığın yeddi qurbanının şikayətlərinin dinlənilməsi Bəhrama əsl qəhrəman statusu verir. Həmçinin antifatalistik məzmun ikinci gözəlin dilindən söylənən hekayənin də əsasını təşkil edir. Belə ki, bu hekayədə xəbər verilən bədbəxtlik üzündən öz arvadından imtina edən hökmdar, sonradan qul qızla evlənərək astroloqların fikirlərinə qarşı çıxır və taleyini öz əlinə alır.
İslam Ensiklopediyasında qeyd edilir ki, poemanın qəhrəmanı Bəhramda hər dəfə gözəllərin yanına getdikcə əmələ gələn fantasmaqorik dəyişiklik Tanrının qaranlıq və sirrli böyüklüyü ilə ağ və aydın təkliyi arasındakı simvolik yolu təmsil edir. Poemada gözəllərin sarayları gümbəzlərlə örtülüb ki, bu da kainatın təcəssümüdür, Nizami öz əsərində məhz bu şəkildə kainatdakı harmoniyanı təsvir etmişdir.
Baxmayaraq ki, hekayələrdə (xüsusilə yeddinci gözəlin hekayəsində) bəzi təsəvvüfi elementlər də var, ümumilikdə əsərə sufi alleqoriyası kimi baxmaq da yanlışdır. De Blua qeyd edir ki, möhkəm köklərlə bu dünyaya bağlı olan bu sənət əsəri və onun etik məzmunu prinsipial şəkildə dini yox, dünyəvi xarakter daşıyır.
Sovet şərqşünası Yevgeni Bertels qeyyd edir ki, baxmayaraq ki, "Yeddi gözəl" Nizaminin poemaları arasında "ən yüngül və sadə əsər" təsiri bağışlayır və məhəbbət mövzusunda yazılmış novellaların yalnız oxucuları əyləndirmək məqsədi daşıdığı görünür, əslində, şair bu qabığın içinə, adətən fəlsəfi traktatları oxumayan kütlələr üçün ciddi fəlsəfi məzmun yükləmişdir.
Azərbaycan alimi Heydər Hüseynov isə qeyd edir ki, "Məzarda belə bir qarışqa yoxdur ki, üzərində şiddət nişanı daşımasın" sözləri ilə Nizami həmin dövrdə olan zülm və haqsızlığı təsvir edir. .
Tərcümə və nəşrləri
1832-ci ildə "Yeddi gözəl" poemasından slavyan gözəlinin hekayəsi şərqşünas tərəfindən alman dilinə tərcümə edilmiş və Qazanda "Bəhram Gur və rus şahzadəsi" adıyla nəşr olunmuşdur (ikinci dəfə yenidən həmin şəhərdə 1844-cü ildə nəşr edilmişdi). 1846-cı ildə Londonda, uzun müddət Hindistan və İranda yaşamış ser "Biographical Notices of Persian Poets" adlı əsəri müəllifin ölümündən sonra işıq üzü görmüşdür. Bu kitabda poemanın əvvəlində verilmiş bəzi hissələr – Bəhram Gurun qonşu ərəb hökmdarı Noman tərəfindən böyüdülməsi, Çin gözəlinin danışdığı "Xeyir və Şər hekayəsi" və Hökmdar və vəzir haqqında hekayə (poemanın bağlanış hissəsi) hərfi tərcümə ilə ingilis dilində təqdim edilir. Almaniya filoloqu özünün "Fars ədəbiyyatının tarixi" ("Geschichte der persischen Litteratur", Leypsiq, 1901) əsərində "Yeddi gözəl" poemasının kifayət qədər dolğun məzmununu verir.
Poemanın tənqidi mətni və Yan Rıpka tərəfindən on beş əlyazma nüsxəsi əsasında hazırlanmış və 1848-ci ildə Bombeydə əldə edilmiş litoqrafiyalarla birlikdə 1934-cü ildə Praqada hazırlanmış və həmin ildə İstanbulda nəşr edilmişdir. Bu nəşr ciddi tekstual-tənqidi metodologiya əsasında hazırlanmış azsaylı klassik farsdilli mətnlərdən biridir: mütəxəssislər əlyazmaları "A" və "B" adlandırdıqlar iki qrupa bölmüşdür. Yalnız hər iki qrup əlyazmalarda yer alan beytlər orijinal hesab edilmişdir. "B" qrupunda yer alan əlyazmalar nəşr üçün əsas hesab edilmiş, "A" qrupunda yer alan əlyazmalardan əlavə olunmuş beytlər isə kvadrat mötərizələrlə işarələnmişdir. "A" qrupu üçün xarakterik olan beytlər tənqidi hissələrlə verilmişdir.
1936-cı ildə İran alimi Vahid Dəstgirdi əsəri nəşr etdirmiş və bu nüsxə sonralar da bir neçə dəfə təkrarən nəşr olunmuşdur. Dəstgirdi "hicri 700–1000-ci illəri əhatə edən" on üç qədim əlyazma nüsxəsindən istifadə etmişdir. 200px|thumbnail|right|Əsərin [[ingilis dilində 1924-cü il nəşrinin (London, Ç. E. Uilsonun tərcüməsi) birinci cildinin titul səhifəsi.]] Əsər Azərbaycan dilinə 1987-ci ildə T. A. Məhərrəmov tərəfindən tərcümə edilmiş və Moskvada nəşr olunmuşdur. Bu nəşr on dörd qədim əlyazma nüsxəsi, Ritter-Rıpkanın tənqidi mətni və Vahid Dəstgirdinin nəşrinə əsaslansa da, Məhərrəmov əlyazmaları qruplara bölməmişdir və bu xüsusiyyəti ilə əsərin azərbaycan dilində nəşri Praqa nəşrindən fərqlənir. Əsər 1994-cü ildə Tehranda Barat Zəncani tərəfindən nəşr edilmişdir. Bu nəşr Praqa nəşrinə əsaslanmışdır.
"Yeddi gözəl"in Qərbi Avropa dillərinə tam şəkildə üç klassik tərcüməsi vardır. Poema ilk dəfə Çarlz Eduard tərəfindən 1924-cü ildə kobud formada (burada "kobud" anlayışı tərcümə zamanı orijinalda olan ölçü və melodikliyin saxlanmamasını ifadə edir) ingilis dilinə tərcümə olunmuşdur. Sərbəst şer şəklində həyata keçirilmiş bu tərcümə iki cild şəklində nəşr edilmiş və bəzi istisnalarla orijinalı tamamilə əks etdirmişdir. Birinci nəşrdə tərcümə, ikinci nəşrdə isə şərhlər verilmişdir. Bu tərcümə sonradan bir neçə dəfə təkrar nəşr edilmişdi. Qeyd edək ki, tərcüməçi, kifayət qədər geniş həcmli şeiri ilkin olaraq latın dilinə tərcümə etmişdir. Poema, Oksford Universitetinin professoru Culi Skott Meysami tərəfindən də ingilis dilinə tərcümə olunmuş və bu tərcümə 1967-ci ildə, təkrarən isə 1995-ci ildə Böyük Britaniya və ABŞ-də nəşr edilmişdir. Ritter-Rıpka nəşrinə əsaslanan bu tərcümə də sərbəst şeir şəklində həyata keçirilmiş, bəzən qafiyə izlənmiş, bəzən isə izlənməmişdir. Poema üçüncü dəfə Elsi Mattin və Corc Hill tərəfindən ingilis dilinə tərcümə olunmuş və 1976-cı ildə nəşr edilmişdir.
"Yeddi gözəl" 1976-cı ildə tərəfindən italyan dilinə tərcümə olunmuşdur. Nəsrlə edilmiş bu tərcümə də Ritter-Rıpka nəşrinə əsaslanmışdır. Çoxsaylı qismən tərcümələr arasında Rudolf Qelpkenin zərif şəkildə alman dilinə tərcüməsini qeyd etmək olar. Bu tərcümə 1959-cu ildə Sürixdə nəşr edilmişdir.
1922-ci ildə Moskvada poemanın bir hissəsi nəzmlə, "Nizami – Yeddi gözəl. Hind şahzadəsinin hekayəsi" adı ilə nəşr edilmişdir. Bu tərcümə hələ Birinci Dünya Müharibəsindən əvvəl Rusiya Ədəbiyyat Sevərlər Cəmiyyətinin üzvü Aleksey Qruzinski tərəfindən "Sabaşnikov" nəşriyyatı üçün həyata keçirilmişdi. 1923-cü ildə "Vostok" jurnalında poemanın bəzi hissələri rus dilində nəşr edilmişdir. Bu nəşri Yevgeni Bertels həyata keçirmişdi. Poema rus dilinə tam şəkildə Rüstəm Əliyev (nəsrlə, 1983-cü ildə Bakıda nəşr edilib) və (nəzmlə, 1959-cu ildə Moskvada nəşr edilib, sonradan bir neçə dəfə təkrar nəşr olunub) tərəfindən tərcümə edilmişdir.
Poemanın Azərbaycan dilinə bədii tərcüməsi Məmməd Rahim tərəfindən həyata keçirilmişdir. Məmməd Rəhimin tərcüməsində poema 1983, 2004, 2006 və 2013-cü illərdə Bakıda nəşr edilmişdir.
Orta əsr miniatür sənətində
Əsrlər boyunca "Yeddi gözəl" əsərinin əlyazma nüsxələrini bəzəyən Təbriz, Şiraz, Herat, İsfahan, Yəzd, Buxara və digər şəhərlərdən olan miniatürçü-rəssamlar poemanın müxtəlif səhnələrini əks etdirən əsərlər yaratmışlar. Uzun müddət bu rəssamlar arasında "Bəhram şir ovunda", "Bəhramın əjdahanı öldürməsi", "Bəhram ovda", "Bəhramın tacı qoruyan şirlərlə mübarizəsi" kimi mövzular daha məşhur olmuşdur. Bu süjetlərə daha çox yer verilməsi ənənəsi 1197-ci ildə Nizaminin poemanı tamamlamasından sonra formalaşmışdır. Bu süjetlərə həm də Firdovsinin "Şahnamə"sinin əlyazma nüsxələrində tez-tez rast gəlinir.
Uzun müddət Bəhramın əjdaha ilə təsvir edilməsi səhnələri geniş yayılmışdır. Bu süjet XV əsrdə məşhur rəssam Behzad tərəfindən (Londondakı Britaniya kitabxanasında saxlanılır) və 1444–1445-ci illərdə Yəzd miniatür məktəbinə məxsus naməlum rəssam tərəfindən (Mançesterdəki Con Raylen kitabxanasında saxlanılır), 1675-ci ildə Məhəmməd Zaman tərəfindən (Britaniya muzeyində saxlanılır) çəkilmiş miniatürlərdə rast gəlmək mümkündür. Məhəmməd Zaman tərəfindən işlənmiş miniatürdə Avropa kətan rəssamlığının təsiri hiss edildiyindən həmin miniatür bu səhnənənin təsvir olunduğu ənənəvi miniatürlərdən ciddi şəkildə fərqlənir (əjdaha atlının ayağı altında göstərilib ki, bu da fars rəssamlığı üçün ənənəvi deyil).
Behzadın çəkdiyi miniatürdə isə personajlar peyzajla müqayisədə kiçildilib ki, elementlərin yerləşdirilməsində sıxlığa yol verilməyib və bu da uzunsov miniatürdə genişlik təsiri yaradır. Əjdaha və at qismən göstərilsə də, Bəhram tam təsvir olunub. Bu miniatürdə Behzadın ətraf mühitin insana nəzərən formalaşdırılmasına əsaslanan yeni dünyagörüşüəks olunur və Bəhramın bu təsviri sayəsində həmin görüş sonradan geniş yayılır.
"Yeddi gözəl" poemasına miniatür çəkən rəssamlar arasında Bəhramın ov etməsi səhnəsi də məşhur olmuşdur. Qeyd edək ki, Bəhramın ov etməsi səhnəsi yalnız miniatürlərdə deyil, digər janrlarda (məsələn tarixi) olan əsərlərin bəzədilməsi üçün də istifadə edilmişdir. Məsələn, "Yeddi gözəl" poemasından Bəhrama aid miniatür Təbərinin "Salnamə"sinin Nyu-Yorkun Metropoliten muzeyində saxlanan əlyazmasının bəzədilməsi üçün istifadə olunmuşdur.
Lakin, "Fitnənin öküzü qaldırması" miniatürünə yalnız "Yeddi gözəl" əlyazmalarında rast gəlinir. "Bəhramın Fitnəni sərkərdəyə verməsi" səhnəsinə Sultan Məhəmmədin çəkdiyi Təbriz miniatüründə (1527, Topqapı kitabxanası, İstanbul) və naməlum rəssam tərəfindən işlənmiş İsfahan miniatüründə (Rusiya Milli Kitabxanası, Sankt-Peterburq) rast gəlinir. Fitnə və öküzün təsviri poemanın özünəməxsus simvollarından birinə çevrilmişdir. Bu səhnənin ənənəvi təsviri poemanın bütün məzmununu ifadə edir. XV əsrin birinci yarısında İran rəssamlığının cənub miniatür məktəblərində "Fitnənin öküzü qaldırması" səhnəsinin bir neçə variantı işlənmişdir. 1442-ci ilə aid Yəzd miniatüründə (Keyr kolleksiyası) Fitnənin öküzü çiynində yox, əlində daşıdığı göstərilib. 1435-ci ilə aid İsfahan miniatüründə (Çester Bitti Kitabxanası, Dublin) və XV əsrə aid Şiraz miniatüründə (Dövlət Kitabxanası, Berlin) isə Bəhram və Fitnəni ayıran əfsanəvi altmış pilləkən göstərilməmişdir. right|220px|thumb|Bəhram Gur ov zamanı, [[İsfahan məktəbi, 1636, Əlyazmalar İnstitutu, Bakı]] Rəssamların tez-tez müraciət etdikləri süjetlərdən biri də Bəhramın hökmdar tacı uğrunda döyüşməsidir. Bu miniatürlərdə Bəhramın şirlərlə döyüşməsi göstərilir. Xəmsənin 1481-ci il əlyazmasında (Rusiya Milli Kitabxanası) yer alan miniatürdə bir detal istisna olmaqla bu süjet ənənəvi şəkildə verilir: arxa planda sahibini gözləyən hökmdar taxtı, taxtın qarşısında isə onu qoruyan şirlər, lakin şirlər zəncirlənmiş şəkildə göstərilib ki, bu mövzu üçün qeyri-adidir. 1671-ci ilə aid Mavəraünnəhr miniatüründə (Çester Bitti kitabxanası) Bəhram öldürdüyü şirlərin yanında dayanaraq qazandığı tacı nümayiş etdirir.
Bəhramın gözəllərin saraylarını ziyarət etmələri süjetlərində rəssamların diqqətini daha çox əyləncə səhnələri çəkmişdir. Gözəllərin söylədikləri hekayələrin süjetlərinə isə nadir hallarda diqqət yetirilmişdir. Bəhram və yeddi gözəl mövzusunda olan miniatürlər daha çox koloritli həlli ilə diqqəti çəkir. 1435–1436-cı illərə aid İsfahan "Antologiya"sında Bəhram altı dəfə at üstündə gözəllərin sarayları önündə təsvir edilir. Lakin, Bəhram daha çox gözəllərlə birgə ya təbiət qoynunda, ya da köşkdə təsvir edilir.
Gözəllər tərəfindən nəql edilən hekayələr fantastik məzmuna malikdirlər. Həmçinin onlar folklor materialı əsasında işlənmişlər. Ənənəvi ədəbi süjetlərdən fərqli olaraq, bu hekayələr təsviri sənətdə stabil yer tuta bilməmişlər, lakin onların təfsiri orijinallığı və ixtiraçılığı ilə seçilir. Bu isə, hər şeydən əvvəl ona əsaslanır ki, ədəbi material özü-özlüyündə qeyri-adidir.
Xəmsənin 1648-ci ilə aid əlyazma nüsxəsində (Rusiya Milli Kitabxanası) Mahanın (Firuzəyi saray) qulyabanılar ölkəsində sərgüzəştləri təsvir olunub: təsvirdə tilsimli bağa gəlmiş mahanın ifrit tərəfindən qucaqlanması göstərilir. Mahanı qucaqlamış canavar adama bənzər bədheybət ulduzların sayrışdığı, ilanların ağaca dolandığı qeyri-adi mühitdə daha güclü və sirrli görünür. Xəmsənin XV əsrin 40-cı illərində Yəzddə hazırlanmış əlyazma nüsxəsi (Topqapı kitabxanası) digər əlyazmalardan fərqli bir xüsusiyyətə malikdir: belə ki, bu əlyazmada təkcə gözəllərlə kef məclisləri yox, həm də onların danışdıqları hekayələrə çəkilmiş miniatürlər yer almışdır.
Bişrin Malihi xilas etmək cəhdi haqqındakı hekayəni XV əsrin sonlarından etibarən quyunun içində cəsəd şəklində təsvir edirdilər. Lakin, XV əsrə aid Təbriz miniatüründə yalnız təəccüblü şəkildə yerə baxan Bişr göstərilmişdi. Ağ sarayda danışılan hekayayə (Gənclərin çimən qızları izləmələri) çəkilmiş miniatürdə (Topqapı kitabxanasındakı əlyazma) rəssam iki səhnəni bir əsərdə vermişdir, belə ki, miniatürün aşağı hissəsində çimən qızlar, yuxarı hissəsində isə onları izləyən gənclər göstərilib. Bu təsvir miniatür sənətində, müxtəlif hadisələrin bir səhifədə təsvir edilə biləcəyini göstərir.
Təsviri sənətdə
Şəki şəhərində yerləşən XVIII əsrə aid Şəkixanovların evinin ikinci mərtəbəsinin mərkəzi zalının divarları poemanın qəhrəmanlarının portretləri ilə bəzədilmişdir.
Qəzənfər Xalıqovun eskizi əsasında heykəltaraş A. Xrünov tərəfindən hazırlanmış və Bəhramın əjdahanı öldürməsi təsvir edilən barelyef, Nizaminin 1949-cu ildə Bakıda ucaldılmış heykəlinin postamentini bəzəyir.
1959-cu ildə Bakıda "Yeddi gözəl" poemasının qəhrəmanı Bəhram Gurun nəhəng ilana bənzər əjdahanı öldürdüyü təsvir edilən "Bəhram Gur" heykəl-fəvvarəsi ucaldılmışdır. Heykəlin müəllifləri Aslan Rüstəmov, Albert Mustafayev və Qorxmaz Sucəddinovdur. Bu heykəl, Azərbaycanda, Nizami Gəncəvinin poemalarının qəhrəmanlarından birinin şərəfinə ucaldılmış ilk abidədir.
1979-cu ildə Azərbaycan rəssamı Mikayıl Abdullayevin rəsmləri əsasında Bakı metropolitenin "Nizami" stansiyasının yeraltı zalında Nizami Gəncəvinin poemaları əsasında on səkkiz mozaik kompozisiya işlənmişdir. Mozaik pannolardan üçündə "Yeddi gözəl" poemasının qəhrəmanları təsvir edilib. Bunlar Bəhramın əjdahanı öldürməsinin təsvir olunduğu "Bəhram və əjdaha", Bəhramın iki şiri məğlub edərək tacı əldə etməsinin təsvir olunduğu "Bəhramın qələbəsi" və Fitnənin öküzü qaldırmasının təsvir olunduğu "Fitnə" mozaikalarıdır.
20 iyul 2012-ci ildə Bakıda heykəltaraş Nailə Ələkbərovanın bir-birinin üstünə yığılmış yeddi Azərbaycan milli çay stəkanı olan "armudu" stəkanın təsvir edildiyi "Yeddi gözəl" adı heykəli ucaldılmışdır. Armuda bənzər bu stəkanlar çılpaq qadın bədənini xatırladır və Nizami Gəncəvinin eyni adlı poemasındakı yeddi gözəli təmsil edir.
Musiqidə
Cakomo Puççininin Turandot operasının orijinal süjeti Nizami Gəncəvinin "Yeddi gözəl" əsərindəki slavyan gözəlinin hekayəsindən götürülmüşdür ency.cl Turandot. Hekayədə qəddar, gözəl, hiyləgər şahzadə qızın adı çəkilməsə də bütün keyfiyyətləri ilə librettodakı Turandota bənzəyir. Fransız şərqşünas alimi Fransua Pöti de La Krua tərəfindən edilmiş tərcümədə sözü gedən personaj Turandot kimi təqdim edilmişdir.
1940-cı illərin əvvəllərində Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyov Nizami Gəncəvinin "Yeddi gözəl" poemasından yeddi gözəl obrazına uyğun olaraq, Nizaminin sözlərinə yeddi romans bəstələməyi planlaşdırmışdı. Bəstəkar hər bir musiqili portret formasında vokal miniatür şəklində gözəllərin psixoloji vəziyyəti, xarakterləri, hissləri, daxili dünyaları və mənəvi gözəlliklərini təsvir etmək məqsədini qarşısına qoymuşdu. Lakin Hacıbəyov yalnız iki romans – "Sənsiz" (1941) və "Sevgili canan" (1943) yaza bilmişdir.
1949-cu ildə Azərbaycan bəstəkarı Qara Qarayev "Yeddi Gözəl" süitası yazır, 1952-ci ildə isə eyni adlı poemanın motivləri əsasında "Yeddi gözəl" baletini (librettonun müəllifi İsmayıl Hidayətzadə, Yuri Slonimski və Sabit Rəhmandır) yazır. Balet ilk dəfə 7 noyabr 1952-ci ildə Bakı Opera və Balet Teatrında səhnələşdirilir. Baletin ikinci redaksiyası da 1959-cu ildə həmin teatrda səhnələşdirilir. SSRİ dövründə balet Moskva, Leninqrad, Novosibirsk, Lvov, Daşkənd, Praqa, Brmo və başqa şəhərlərin teatrlarında da səhnələşdirilir, lakin 1990-cı illərdə repertuarlardan itir. Balet yenidən 2008-ci ildə Bakıda (yeni librettonun müəllifi Yana Temiz) səhnələşdirilmişdir. 21 fevral 2011-ci ildə yenilənmiş "Yeddi gözəl" baleti ilk dəfə Moskvanın "Böyük teatr"ının  səhnəsində nümayiş etdirilir. Musiqişünas Elmira Abbasova qeyd edir ki, Nizami poemasının humanist obrazları əsasında yaradılmış "Yeddi gözəl" baletinin musiqisi "xalq musiqisinin meloslarına əsaslanır".
Teatr
7 dekabr 2012-ci ildə Bakıda, S. Vurğun adına Azərbaycan Dövlət Rus Dram Teatrının səhnəsində Litva rejissoru Nizaminin "Yeddi gözəl" poeması əsasında hazırladığı və şairin 870 illik yubileyinə həsr edilmiş "Yeddi gözəl" tamaşasının premyerası baş tutmuşdur. Tamaşada Nizami rolunu Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti Fuad Osmanov, yedi gözəlləri Azərbaycan Respublikasının Əməkdar Artisti Naina İbrahimova və teatrın başqa aktrisaları canlandırmışlar. Bəhram şah rolunu Murad Məmmədov oynamışdı. Tamaşada Hacı Murad Yagizarov, Yuri Baliyev və Oleq Əmirbəyov kimi aktyorlar da rol almışlar. Tamaşada Qara Qarayevin "Yeddi gözəl" baletindən də hissələr istifadə edilmişdi. 2013-cü ildə tamaşanın Moskvanın Kiçik teatrında premyerası baş tutmuşdu.
Kinomatoqrafiyada
1970-ci ildə "Azərbaycanfilm" poemada Bəhram və Fitnənin hekayəsi əsasında "Fitnə" adlı cizgi filmi istehsal etmişdi.
1975-ci ildə "Ekran" yaradıcı birliyi tərəfindən "Əfsanələr aləmində" adlı film-balet istehsal edilmişdir. Filmdə Qara Qarayevin "Yeddi "gözəl" poeması əsasında yazılmış eyni adlı baletindən vals və digər səhnələr göstərilmişdir. Rəqslərin quruluşunu RSFSR-in Əməkdar İncəsənət Xadimi Pyotr Qusev vermiş, Bəhram şah rolunu Azərbaycan SSR-in Əməkdar Artisti Vladimir Pletnyov, Gözəllər gözəli rolunu isə Azərbaycan SSR-in Əməkdar Artisti Çimnaz Babayeva canlandırmışlar. Digər rolları Bakı Opera və Balet Teatrının artistləri canlandırmışlar.
1982-ci ildə tamamilə Qarayevin "Yeddi gözəl" baleti əsasında çəkilmiş "Yeddi gözəl" film-baleti təqdim edilmişdir. Film, SSRİ televiziya və radio dövlət komitəsi tərəfindən "Azərbaycanfilm"ə sifariş edilmişdi. Filmin librettosu və xoreoqrafiyası Rafiq Axundov və Maqsud Məmmədova, ssenari müəllifliyi Maqsud və Rüstəm İbrahimbəyovlara aiddir. Kostyumlar və səhnə dizaynını Toğrul Nərimanbəyov işləmişdi. Bəhram rolunu Vadim Qulyayev, Aişə rolunu Nataliya Bolşakova, Vəzir rolunu Qali Abaydulov canlandırmışlar. Filmdə həm də Bakı Opera və Balet Teatrının artistləri rol almışlar.
İquankimilər
İquankimilər (Iguania) — Pulcuqlular dəstəsinə aid infradəstə.
Coreopsis nudata
— fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Venesiya sistemi
Venesiya sistemi – Beynəlxalq Limnologiya Konqresində (Venesiya, İtaliya, 1958) qəbul edilmiş təbii suların duzluluq dərəcəsinə görə təsnifat sistemidir..[1]
Atəşgah sığorta
Atəşgah sığorta (tam adı:"Atəşgah" Sığorta Şirkəti Qapalı Səhmdar Cəmiyyəti) — Azərbaycanın sığorta və biznes bazarında fəaliyyət göstərən şirkətlərdən biri. 1996-cı ildə yaradılıb.
Tərəflər və iştirak payları
Mənbə
Adilə Şahtaxtinskaya
Adilə Şahtaxtinskaya (17 aprel 1894, Tiflis — 30 mart 1951, yenə orda) — Azərbaycan sovet mama-ginekoloq, tibb elmləri doktoru (1930), professor (1936). Tibb elmləri doktoru və professor adını alan ilk azərbaycanlı qadın.
Həyatı
Adilə Şahtaxtinskaya 30 mart 1951-ci ildə Tiflisdə vəfat etmişdir. Tiflisin köhnə müsəlman qəbiristanlığında dəfn edilib (indiki botanika bağının ərazisində yerləşən Görkəmli Azərbaycanlılar panteonunda). Onun adı panteonun ərazisində qoyulmuş abidəsində həkk olunub.
Oyuq
Oyuq-I. /fran. nic­he/-  yamac da, yaxud onun ətəyində müxtəlif mənşəli kiçik çökəkli k. O.mənşəyinə  görə  dalğa döyən, nival, eroziya, karst, eol və başqa təbii proseslərlə əlaqədar olur.
Oyuq II.
1) mü­vəqqəti su axınları vasitəsilə əmələ gələn erozion relyefi n xətti forması. Uzunluğu adətən on metrlərlə, eni bir neçə metr, dərinliyi 1- olub, cimlənmiş dik yamac lar üçün səciyyəvidir;
2) buz un içərisində axar sularla yuyulmuş, dərin çökək­lik.
Kris Braun
Kristofer Mauris Braun (d. 5 may 1989, Tappahannok, Virciniya) amerikan müğənni, reper, bəstəkar, rəqqas və aktyor. Kris ilk vaxtlar kilsə xorlarına və bir neçə yerli istedad proqramlarına qatılmışdır. 2004-cü ildə ilk albomu olan Chris Brown çıxmışdır. Ammika Harris ilə evliliyindən Aeko Catori Brown adlı oğlu var. Digər bir qızı isə Royalty Browndur.
Kojevnikov buxtası
Kojevnikov buxtası — Laptevlər dənizində, Xatanqa çayının mənsəbində formalaşan buxta. Xatanqa körfəzində Xara-Tumus və Nordvik yarımadaları arasında yerləşir. Qərbdən açıq dənizə çıxışı vardır. Materik daxilinə 48 km məsafədə uzanır. Eni çıxacaqda 20 km, dərinliyi isə 7 metrdir.
Buxta rus ordusunun zabiti, 1905-ci ildə bu buxtanı tətqiq edən Mixail Yakovleviç Kojevnikovun şərəfinə adlandırılmışdır.
Buxatnın sahillərində tundra bitkiləri yayılmışdır. İlin böyük qismi buzla örtülü olur. Buxataya İlya, Carqalax, Semieriskaya, Takyan Yurax şayları tökülür. Cənub sahilində İlya buxtası yerləşir. Sahilləri əsasən hamardır.
1930-cu illəedə Şimal dəniz yolunun davamlığını təmin etmək məqsədi ilə burada buzqıranlar fəaliyyət göstərirdi. Sahillinddə Kojevnikovo, Kosistıy qəsəbələri salınmışdır. bura hətta ensiz dəmir yolu çəkilir. İndidə sahildə tərk edilmiş paravozları görmək olar. İnzibati cəhətdən buxtanın böyük hissəsi Rusiya Federasiyası Krasnoyarsk diyarı, az qismi isə Saxa Respublikası ərazisinə daxildir.
Kərtənkələ (teleserial, 2014)
Kərtənkələ serialı 25 oktyabr 2014-cü il atv kanalında yayımlanmağa başlanıb
Haqqında
Kərtənkəle serialı son sezonu ilə 25 oktyabr 2014-cü il tarixində atv kanalında yayımlanmağa başlanmış, Yalçın Şen, ssenariləri Hakan Kandal və Kemal Çelik  aksiya filmi, komediya, detektiv triller  sevgi və dram  istehsalı Türklər Serialdı. Timur Acar və Sera Tokdemir serialın ilk iki mövsümündə baş rolları canlandırdılar.3-cü sezonda ssenariyə görə baş rollar Timur Acar və Sera Tokdemir ayrıldıqdan sonra serialın mövzusu və hekayəsi dəyişdirilmiş və Kərtənkələ: Yenidən Doğuş adlandırılmışdır.3-cü mövsümdə baş rolları Ahmet Kayakesen, Asena Tuğal və Fatih Doğan oynayıb. Sonuncu dəfə Gülbin Aydın və Canan Çelik direktor kürsüsündə oturdular. 3 sezondan ibarət olan serial 24 dekabr 2016-cı ildə yayımlanan 85-ci bölümü ilə ekranlarla vidalaşıb.
Uyğunlaşma
Serial İrandan Kemal Təbrizi tərəfindən çəkilmiş 2004-cü ildə çəkilmiş filmdir,Kərtənkələ (film) Marmoulak Kərtənkələ sinema adlı filmin Türkiyə uyğunlaşdırılmasıdır. Filmdə olduğu kimi, filmin də əsas mövzusu filmin əsas mövzusuna sadiq qalmış və lazım gəldikdə ruhanilər, din, cəmiyyətin vəziyyəti və ümumi həyat satiraya sadiq qalmışdır.
Adı"Kərtənkələ"
Serialda Timur Acarın canlandırdığı nazçı, cinayətkar və oğru obrazına "Kərtənkələ" ləqəbinin verilməsinin səbəbi personajın hətta düz divara belə dırmaşmaq üçün inanılmaz qabiliyyətinə malik olmasından irəli gəlir. Həmçinin personajın brazu hissəsində kərtənkələ döyməsi var.
Mövsüm 1 (2014-2015)
Bir tərəfdən Kərtənkələ tanınmış yaramaz, digər tərəfdən isə komissar Ünsal və digər polislərin ələ keçirə bilmədiyi peşəkar cinayətkar və oğrudur. Peşəkar həyatını vəsvəsəylə Kərtənkələ tutmağa həsr edən Ünsal Komissarın bütün səylərinə baxmayaraq, Kərtənkələ həmişə onun izini itirməyin yolunu tapıb. Boş zənn etdiyi villanın sahibi “Dəli Kənan” adlı adamla görüşdüyü günə qədər... Sevgilisinin xəyanəti üzündən intihar etmək ərəfəsində olan Dəli Kənan, Kərtənkələnin bütün razı salma cəhdlərinə baxmayaraq, özünü güllələyir. Günah Kərtənkələnin üzərinə düşür. Daha sonra kərtənkələ polislərdən qaçarkən yanan evi görür. Polis və mafiyaya yaxalanma riskinə baxmayaraq, o, evə soxulur və içəridə sıxışan kiçik uşağı yanğından xilas edir. Bu vaxt o, polis tərəfindən tutulur, həbs edilir və həbsxanaya düşür. Həbsxanada komissar Ünsal və həbsxana müdiri tərəfindən zorakılığa məruz qalır. Bu şəkildə əsirlikdə yaşamaqdansa ölməyi üstün tutan Kərtənkələ qəbul etdiyi həb səbəbindən xəstəxanaya yerləşdirilir. Xəstəxanada otaq yoldaşı kimi yaşlı və gülərüz imamla tanış olur. Dinlə az maraqlanan Kərtənkələ imama hörmətsizlik etməsə də, bir müddət imamla hiyləgərcəsinə söhbət edir. İmam isə çox sakitdir, təsirli danışır və həmişə gülümsəyir; amma o da xəstədir və bir az ömrü qalıb. İmam hamama girən zaman kərtənkələ qaçmağa çalışır və özünü məscid məhəlləsində "Ziya hoca" adlı imam kimi görür və polisdən və ondan sonra gələn mafiyadan imam paltarı ilə qaçır. tutdu. Kifayət qədər dini bilgisi olmayan imam olmağa çalışarkən onun qarşısına daşınmaz əmlak maqnatı Əkrəm bəyin gözəl nəvəsi Zehra çıxır. İlk baxışdan Zəhraya aşiq olan Kərtənkələ heç kimin xoşuna gəlməyən Zəhranın gözəl ürəyini oğurlamağa qərar verir. Amma bilmədiyi bir şey var: Ünsal Müvəkkil Zəhranın qaynıdır.Kərtənkələ məhəllədə saxta imam işləyir, uzun müddət Zəhranın qaynı Ünsalın yanında görünməməyə çalışır. Bəzən tutulmaq ərəfəsində olsa da, nəticədə həmişə qaçır. Babası Əkrəm bəyin təkidi nəticəsində Zəhra babasının qəlbini qırmamaq üçün saxta evlilik etmək qərarına gəlir. Bu iş üçün Kərtənkələ Ziya hocanı seçir. Bu saxta evlilik nəticəsində Kərtənkələ Əkrəm bəyin dəbdəbəli malikanəsində daxili bəy kimi yaşamağa başlayır. Sezon finalında Əkrəm bəyin qohumunun oğlu olan Semih Levent və Ünsal komissarına Ziya hocanın əslində Kərtənkələ olduğunu dedikdə Ünsal bunu Əkrəm bəyə və ailəsinə çatdırır. Kərtənkələnin qatı düşməni Sokrat, Kərtənkələnin qisasını almaq üçün sevgilisini və bacısını əsir götürür və onlara bomba bağlayır. Kərtənkələ hər ikisini xilas etmək üçün anbara girəndə Sokrat anbardakı bombanı partladır.
Mövsüm 2 (2015-2016)
Sokrat, Kərtənkələ və Akıncı öldürmək üçün köhnə dostu, "Ghost" ləqəbli qatili işə götürür. Ancaq Kabus bu işin öhdəsindən gələ bilmir və Dəli Kenan tərəfindən öldürülür. Sokrat isə sui-qəsdlər zamanı Müəzzin Hicabidən Akıncının kimliyindən şübhələnməyə başlayır və bir gecə Hicabi evdə olmayanda adamları ilə gizlicə onun evinə girir. Sokrat məyus olub getməyə hazırlaşarkən evin birinci mərtəbəsindəki anbarı görüb içəri girdi. Oraya girəndə hər şey üzə çıxır və Akıncının hicablı olduğunu öyrənir.Sonda Sokrat Kərtənkələ tərəfindən öldürülür və Kərtənkələ nəhayət dincəlir. Amma bu dəfə Almaniyada yaşayan "Qırmızı Əjdaha" ləqəbli bir şəxs qardaşı Ghost-un öldürüldüyünü biləndə qisas almaq üçün dərhal Türkiyəyə, İstanbula gəlir. Qırmızı Əjdaha qardaşı Ghostun qatili olduğunu düşündüyü Akıncı ilə birlikdə bütün sevdiklərini öldürmək qərarına gəlir. Əvvəlcə Dəli Kənanı və adamlarını və Şövkəti qılıncı ilə kəsir. Dəli Kənan və Şövkət xəstəxanaya aparılaraq sağ qalırlar, lakin Kənanın adamları ölür. Komissar Ünsal və Levent Türkiyədə Qırmızı Əjdahanın varlığını aşkar etdikdən sonra hərəkətə keçirlər. Mövsümün finalında Ünsal Komissar Qırmızı Əjdahanın adamı tərəfindən silahla öldürülür. Zehra da qaçırılır. Melis və Kara Kamalın maşınında bomba partlayır, Hicabi və sevgilisi Gizem güllələrə tuş gəlir. Kərtənkələ sevgilisi Zəhranı xilas etməyə gedir. Amma Qırmızı Əjdaha Zəhranın daxmasına od vurur və Kərtənkələni qılıncı ilə kəsərək uçuruma atır. Nəhayət, Akıncı ilə döyüşən Ejder uçuruma düşsə də, Akıncı gedəndə özü ilə aparır.
Mövsüm 3 (2016)
Kərtənkələ, Zehra, Ünsal Müvəkkil, Akıncı və Qırmızı Ejder keçən mövsüm Qırmızı Ejder tərəfindən törədilən qırğınlar səbəbiylə öldülər və hər şeyin baş verməsindən təxminən iki il keçdi. Məhəllədə hər kəs özünəməxsus həyat qurub: Yenge Tülin Əzmi hoca ilə evləndi və ögey övladları ilə birlikdə malikanədə yaşamağa başladılar. İllər sonra Murat adlı komissar və Zəhranın əmisi oğlu Zeynep Şanlı məhəlləyə köçəndə köhnə dəftərlər yenidən açılacaq. Çünki Murat Komissarın da, Zeynep Şanlının da keçmişləri ilə bağlı böyük bir sirri var və hər ikisi Qırmızı Əjdahaya nifrət edirlər. Əslində Murat Komissar və Zeynep Şanlı Kərtənkələ və Zəhranın özləridir, sadəcə plastik əməliyyatla üzlərini dəyişdikləri üçün tanınmırlar və bir-birlərinin sağ olduğunu bilmədən intiqam almağa çalışırlar. Həmçinin Qırmızı Əjdaha ilə Akıncının ölmədiyi ortaya çıxanda iki tərəf arasında yenidən mübarizə başlayır. Ölü göstərildikdən sonra kərtənkələ Milli Kəşfiyyat İdarəsi agenti kimi yetişdirilir və bir tərəfdən polis məmuru, bir tərəfdən kəşfiyyat agenti kimi həyatını davam etdirir. Kəşfiyyatla işləyərək Türkiyədə gizli təşkilat olan və Qırmızı Əjdahanın başçılıq etdiyi Şuranı ələ keçirmək istəyir və eyni zamanda Qırmızı Əjdahanı öldürərək Zəhranın qisasını almağa çalışır.Nəhayət, Qırmızı Əjdahanı öldürməyi və Şuranı dağıtmağı bacaran Kərtənkələ Kəşfiyyatla yollarını ayırdıqdan sonra Zəhranın sağ olduğunu və əslində onun "Maskalı Qız" olduğunu kəşfiyyatdan öyrənir. Kəşfiyyatdakı sirli adam ondan xahiş edir ki, Zehranın kim olduğunu öyrənmək istəyirsə, Akıncını şəxsən gətirsin. Bir müddət sonra Kərtənkələ Akıncının Hicablı olduğunu öyrənir və Hicabini təşkilatdakı agentə gətirir. Lakin agent Hicabın Akıncı olduğuna inanmır, oradan uzaqlaşır və bir müddət sonra maşını ilə qəza keçirib vəfat edir. Agent öləndə Kərtənkələ Zəhranı tək tapmalı olur. Bundan sonra həyatını ancaq polis olaraq davam etdirən Kərtənkələ təsadüfən Zeynəbin gündəliklərinə çatır və Zeynəbin əslində Zəhra olduğunu öyrənir. Finalda həm Zəhra ilə Kərtənkələ, həm də Gizemlə Hicabi evlənir. Kərtənkələ keçmişdəki bütün bəlalardan xilas olmaqla yanaşı, Təhlükəsizlik Təşkilatında Akıncı (Hicabi) ilə təmiz həyata başlayır...
Tənqidlər və reaksiyalar
Serialın 25 oktyabr 2014-cü il tarixində yayımlanan ilk bölümündən sonra baş rolda, yanğın yerində canı bahasına uşağı xilas edən vicdanlı oğru, qaçmaq üçün saxta “oğru imam” geyindirib. həbsxana, RTÜK-ə. Çoxlu sayda şikayət daxil olub. Böyük Britaniya-da nəşr olunan həftəlik The Economist jurnalı 14 noyabr 2014-cü il tarixli nömrəsində seriya ilə bağlı müzakirələrə yer verib. Serialın uyğunlaşdırıldığı İran istehsalı olan Kərtənkələ(film)Marmoulak filmi ilkin olaraq İranda sərt reaksiya aldı. Türkiyədə mübahisə qızışdığı bir vaxtda Diyanət İşləri]] serialı pisləyən və daha sonra Atv kameralarının məscidlərə daxil olmasını qadağan edən bəyanatla çıxış etdi. Bəzi siyasi partiya deputatlar RTÜK bu serialı silməli olduğunu bildiriblər. Serialda dinə zidd hərəkətlərin, imamlara hörmətsizliyin olduğu bildirilib. Bu reaksiyalar üzərinə serialın prodüseri Yalçın Şen "Aparıcı personajın səfərdə dini öyrənmək məcburiyyətində qaldığını, oğurlanmış imam paltarının bir rol oynadığını söylədi. bu transformasiyada böyük rol oynadığını və imamların incimədiyini və hörmət etmədiyini bildirib. izah etdi.
Gərədə
Gərədə — Bolu ilinin ilçəsi.
Daxili Anadolu Bölgəsinin Qərb Qaradənizə keçid verdiyi bir mövqedə ortalama 1470 metr yüksəklikdə dalğalı bir ərazi şəklində ətrafı meşələrlə bağlı dağlarla çevrili iqlimi çox sərt bol yağışlı bir düzənlik şəklindədir. Mahalda soyuq qışlar 5-6 ay davam edər. Qışda ən soyuq bölgə olmasa da (ortalama -25 dərəcə) yazın ən sərin bölgələrdəndir. İstilik 25 dərəcəni çox nadir olaraq keçər. Gecə istilikləri yazda anormal dərəcədə düşər. Bölgə yaşlıları gəncliklərin iyul ayında qar yağdığına şahid oduğlarını, qışda evlərindən tunel qazaraq çıxdıqlarını izah edərlər.
Gərədə, beynəlxalq xizək qaçış, velosiped və kross yarışmaları üçün çox uyğun meşə içi idman sahələrinə malikdir.
Dünyanın beynəlxalq bir quru yoluna ən yaxın xizək mərkəzi Gərədədədir. Arkut dağında 5 km uzunluğunda və 1 km uzunluğunda FIS (Beynəlxalq Xizək Federasiyası) tərəfindən homogolasyonu edilmiş 2 ədəd xizəkli qaçış yeri mövcuddur.
Hər il Mart ayı içərisində Türkiyə Xizək Federasiyası tərəfindən təşkil edilən bir çox ölkənin qatıldığı yarışmalar təşkil edilməkdədir. Ayrıca, 10, 15, 20, 25, 30, 35 və 40 km uzunluqlarında xizəkli qaçış pistleri qış aylarında açıq saxlanılmaqda və xizəkli qaçış tutqunlarının xidmətinə təqdim edilməkdədir.
Mədəniyyət və turizm
Hacı Əmin Əfəndi Məscidi Esentepedəki Ramazan Baba Türbəsi gəzilib görülə biləcək tarixi əsərlər və yerlərdir.
Dosya:Gerede afşar tarakçi yaylasi.JPG
Hər il İyul ayı içində Əsəntəpədə ənənəvi "Əsəntəpə Yağlı Güləşləri" edilər. Şəhərin şimalında Əsəntəpə, Arkut Dağlarında yaylalar başlıca məsirəlik sahələrdir. Xüsusilə Gərədə yaylaları, yayla turizminə çox uyğundur. Gərədənin şimalında isə 1600-1900 metr yüksəkliklərdə olan yaylalardan ən əhəmiyyətliləri Orumşah (Rumşah), Hacı Vəli, Sevillər yaylalarıdır.
Cənubunda isə 1700-2200 metr yüksəkliklərdə olan Haşat və Zorpan kimi yaylalarıdır. Gərədədə Gərədə Gölü, Quru Göl və Qapaqlı Gölləri olmaq üzrə 3 ədəd krater göl var. Gərədə hövzəsindəki əhəmiyyətli axar sular, Xalqı Dərəsi, Markuşa Çayı, Yənəcik Çayı, Kösrəli Dərəsidir. Xalqı, cənub-qərbdəki Koroğlu dağlarından enib yan qollarla və şəhərin içindən keçən Dayıoğlu dərəsiylə birləşərək Gərədədə Gərədə Çayı adını alar. Bolu sərhədləri xaricində Karabükdə Filyos Çayına birləşər.
Pərgar (bürc)
Pərgar (lat. Circinus) - göyün cənub yarımkürəsində bürc. 500px|thumbnail|left| Pərgar (bürc) (Latınca:Circinus)
Coreopsis douglasii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Gekkonkimilər
Gekkonkimilər (Gekkota) — Pulcuqlular dəstəsinə aid infradəstə.
Mirməhəmməd Kərim Bakuvi
Mir Məhəmməd Kərim ağa — Bakı qazısı, "Qurani-Kərim"i ilk dəfə Azərbaycan dilinə çevirən.
Həyatı
Axund Mir Məhəmməd Kərim ağa Içərişəhərdə yaşayan tanınmış seyid, Bakının hörmətli şəxslərindən sayılan Ağa Seyid Məhəmmədin nəvəsidir. Mir Məhəmməd Kərim ağa həmçinin qəbri insanların inam və ziyarət yeri olan Mir Mövsüm ağanın xalasının həyat yoldaşıdır.
"Qurani-Kərim"i ilk dəfə Azərbaycan dilinə çevirən, Ilk dəfə bu müqəddəs kitabın təfsirini (izahı) yazan, xalqın maariflənməsində, Bakıda qızlar məktəbinin açılmasında misilsiz xidmətləri olan məşhur din xadimi Mir Məhəmməd Kərim ağa Cəfərzadə idi. Mir Məhəmməd Kərim ağa Cəfərzadə müsəlmanların müqəddəs kitabı olan Quranı ərəb dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə edəndən sonra din xadimləri arasında ona qarşı hücumlar səngimirdi. Bu da təbii idi. O dövürdə mollalar istəmirdi ki, camaat "Qurani-Kərim"i dərindən mənimsəsinlər. Çünki Qurandan xəbəri olmayanları aldatmaq, bu müqəddəs kitabı istədikləri kimi şərh vermək bəzi mollalara sərfəli idi. Quran tərcümə edilərsə o zaman xalq onu öz ana dilində oxuyub maariflənər, nəticədə fırıldaqçı mollaların saxta sözlərinə inanmazlar. O, həmçinin müqəddəs kitabımızın üç cildlik təfsirini (izahı) yazır və Quranla birgə mesenat Hacı Zeynalabdin Tağıyevin köməkliyi ilə 1904-cü ildə "Kaspi" qəzetinin Bəxariyə mətbəəsində çap etdirir. Onun bu zəhməti müqabilində Hacı kitabların ağırlığında Mir Məhəmməd ağaya qızıl da bağışlayır.
Mir Məhəmməd Kərim ağanın doğum tarixi mübahisəli olub. Onun haqqında yazan müəlliflər axundun 1853-cü ildə anadan olduğunu yazırlar. Lakin bizə elə gəlirdi ki, Mir Məhəmməd Kərim ağanın doğum tarixi haqqında ən müfəssəl məlumat S.Mümtaz adına Azərbaycan Dövlət Ədəbiyyat və Incəsənət arxivində saxlanılan, axundun oğlu Böyükağa – əsl adı Mir Cəfərin 1976-cı ilin may ayının 21-də yazdığı qeyddir.
O yazır: "Atam, Mir Məhəmməd Kərim Cəfərzadə 1855-ci ilin iyun ayında anadan olmuşdur. Bu şeir atam Mir Məhəmməd Kərim Cəfərzadənindir.
"Yetmiş səkkiz sinə vardım, daima leylü-nəhar, Bu cahan əsrarının həllində oldum paydar: Qibət məlumum oldu, ey həkimani – cahan, Bu cahan əsrarının həllində yoxmuş iqtidar".
Göründüyü kimi, şair bu misraları 78 yaşında yazmışdır. Axundun oğlu qeyd edir ki, bu şeri atası 1933-cü ilin sentyabrında qələmə alıb (Mir Cəfər ağa səhv edirdi. Cünki dəqiq məlumdur ki, Mir Məhəmməd Kərim ağa 85 yaşında güllələnib. O zaman şeirin 1933-cü ildə yox, 1931-ci ildə yazıldığı müəyyənləşir – A.K.). Əgər axundun oğlunun sözünə inansaq, belə nəticəyə gəlmək olar ki, 78 yaşında yazılan bu şeirin müəllifi axund Mir Məhəmməd Kərim Cəfərzadə 1853-cü ildə yox, 1855-ci ildə doğulub. Lakin Mərkəzi Dövlət Tarix Arxivi alimin doğum tarixi haqqında verdiyi arayışda Mir Məhəmməd Kərim ağanın 1853-cü ildə anadan olduğu göstərilir. Bu arayışı daha dəqiq hesab etmək olar. Çünki XX əsrin əvvəllərinə qədər doğum, ölüm, kəbin haqqında qeydlər həmən şəxsin yaşadığı evin yaxınlığındakı məscidlərdə aparılırdı. Müasir dövürdə də bu üsuldan istifadə edərək hər bir şəxsin doğum, ölüm tarixləri onların yaşadığı rayonda yerləşən VVAQ-da qeyd edilir.
O, ilk təhsilini yaşıdları kimi, doğulduğu Bakı şəhərindəki mədrəsədə almışdı. Lakin onlardan fərqli olaraq Mir Məhəmməd Kərim ağa öz istedadı və bacarığı ilə seçilirdi. O, öz üzərində yorulmadan çalışmaqla daha yüksək biliklər qazanmaq üçün elmin müxtəlif sahələrinə müraciət edirdi. Fitri istedadını görən ata təhsilini davam etdirmək üçün oğlunu Iraqın Bağdad şəhərinə göndərir. Mir Məhəmməd Kərim ağa burada on il tam təhsil aldıqdan sonra vətəninə qayıdır.
İsmailiyyə binasının təməlqoyma mərasimində Bakının qazısı olaraq dua oxudu.
İlk öncə İçərişəhərdəki "Şah məscidi"ndə axund, sonra isə yüksək bilik və bacarığına görə Bakı quberniyasının qazisi təyin edilir. Bu ərəfədə axund şəhərin ictimai-mədəni həyatında, xalqının maariflənməsində fəal iştirak edirdi. Bəzi qaragüruh ruhanilər qızlara təhsil vermək təklifindən qəzəblənərək avam camaatı ayağa qaldırır və bəzən onları "cihad"a çağırmaqdan belə çəkinmirdilər. Lakin qız məktəbini açmaq təklifini bəyənmiş H.Z.Tağıyev taktiki gediş edir. Onların bəhanələrini kəsmək, ağızlarını yummaq üçün şəhərin maarifpərvər axundlarından bir neçəsini öz vəsaiti hesabına islamın müqəddəs sayılan yerlərinə – Məkkəyə, Kərbəlaya, Xorasana, Məşhədə və s. yerlərə göndərir və tapşırır ki, orada olan mötəbər, rəsmi din xadimlərindən sənədlər alsınlar ki, müsəlman qızları şəriət məktəblərində təhsil ala bilər və burada heç bir qəbahət görmürlər. Bununla da axund Mir Məhəmməd Kərim ağa və başqa sağlam fikirli ruhanilər qaragüruhçuların təqiblərindən xilas olurlar.
Bundan əlavə, Mir Məhəmməd Kərim ağa ədəbi fəaliyyətlə də məşğul olur. O, şərq dillərindən – əsasən ərəb dilindən bir sıra əsərləri Azərbaycan dilinə tərcümə edir.
Böyük ərəb yazıçısı, alimi Circi Zeydanın İslam tarixinə aid on yeddi romanından beşini Azərbaycan dilinə tərcümə edir. Bunlardan "Əzrayi-Qüreyş", "Kərbəla yanğısı", "Osmanlı inqilabı", "İslamın mədəniyyət tarixi", "On yeddi Ramazan" tarixi romanlarını göstərmək olar.
Axund Şam və Fələstində müsəlmanlarla xristianlar arasında gedən ikiyüzillik (490-690) müharibəni təsvir edən "Səlib müharibəsi" romanını yazır və 1913-cü ildə nəşr etdirir.
"Üçlüy"ün nəzarəti altında gedən repressiyanın qurbanları siyahısında nəinki ziyalılar, əksinqilabçılar, inqilabdan əvvəl müxtəlif partiya üzvləri, fəhlələr, kəndlilər, hətta dini xadimlər də var idi. Həmin din xadimlərindən biri də ictimai həyatımızda əvəzsiz xidmətləri olan axund Mir Məhəmməd Kərim Cəfərzadə də var idi.
Qala-Maştağa rayonu anti-sovet elementlərin (ASE) fəallarının siyahısının çıxarışından:
Mir Məhəmməd Kərim Mir Cəfər oğlu – 70 yaşında, keçmişdə Qazi, səsdən məhrum edilmiş, məşğuliyyəti müəyyən edilməmiş, Mərdəkan kəndindən, mühakimə olunmamış.
Keçmiş Zaqafqaziya "Qazi"si, gizli şəkildə dinin təbliği ilə məşğuldur, çadranın atılmasına qarşı təbliğat aparır və qadınların ictimai işlərdə iştirakının əleyhinədir.
''Azərbaycan SSR Xalq Daxili İşlər Komissarının müavini, təhlükəsizlik mayoru: Borşev əsli ilə düzdür: XDİK-nın rayon şöbəsinin rəisi Ziyalov 13 fevral 1938-ci ildə tərtib olunmuş "Axtarış protokolu"nda göstərilir ki, M.K.Cəfərzadənin evində axtarış aparılan zaman C/V 183877 saylı pasport və müxtəlif anti-Sovet quranlar aşkar edilib (Qəribədir "Qurani-Kərim"in məgər anti-Soveti də olur? – A.K.). 14 fevral 1938-ci ildə Ziyalovun imzası ilə Mir Məhəmməd Kərim Mir Cəfər oğlu Cəfərzadənin həbsi üçün həmən gün order yazılır. Həmən gün də XDİK-nin Maştağa rayon şöbəsi tərəfindən həbs edilir. ''
1939-cu il martın 15-dən 16-na keçən gecə represiya qurbanları arasında güllələnərək şəhid edildi. Dini fəaliyyəti və anti-sovet çıxışları ilə rejim əleyhdarı elan edilən alimin evi talan edilmiş, kitabxanası isə yandırılmışdı.
Saat (bürc)
Saat — göyün cənub yarımkürəsində bürc.
Cənubi Sudan bayrağı
Cənubi Sudan bayrağı — Cənubi Sudan hökumətinin bayrağı.
Vakuumsfer
Vakuumsfer (latınca vacuum-boşluq və sphaire-şar, təbəqə) - atmosferin ən üst təbəqəsidir. İonosferin sərhədindən yuxarıda (1200 km-ə qədər) yerləşir və çox seyrək olduğundan radio dalğalarını əks etdirmir.[1]
İşıq və güc (film, 1963)
Məzmun
Film Azərbaycanda elektrik enerjisi sənayesinin inkişafı haqqında danışır.
Koramalkimilər
Koramalkimilər (Anguimorpha) — Pulcuqlular dəstəsinə aid infradəstə.
Katolikos V Stepannos
Katolikos V Stepannos — albanların LXXI katolikosu.
Tabeeta məktəbi
Tabeeta məktəbi — İsrailin Yaffa şəhərində yerləşən məktəb. Şotlandiya kilsəsi tərəfindən idarə olunan məktəbin devizi "irqindən, millətindən, cinsindən və dinindən asılı olmayaraq bütün uşaqları salamlayırıq" kimi səslənir. Məktəb 1863-cü ildə təsis edilmişdir.
Marduk (tanrı)
{{Qədim Şərq tanrıları }} Marduk ( - ) — şumer və akkad mifologiyasında Babil panteonunun, Mesopotamiyanın, ali tanrısı. E.ə. 2024 cü ildən Babil şəhərinin qəyyumçu-tanrısı. Yazı tanrısı. Qədim yazılara əsasən Marduk müdrik, təbib, "tanrılar hakimi", "tanrılar hökmdarı", "tanrılar atası" "ölü dirildən" kimi təsvir edilir. Onun dövründə ən mühüm bayram və mərasim yazda qeyd olunan "Təzə İl" sayılırdı. Babildə 12 gün qeyd olunan Akiti  - "Yerdə həyatın başlanması" bayramının xələfi sayırdılar. thumb|250px|left|Marduk və Tiamat
Adı
Marutukkum - "tufanın oğlu"; "günəşin oğlu". Mardukun 50 adı olmuşdur: