cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ogüst Roden
Kale vətəndaşları
Rodenin ən məşhur işlərindən biri 1888-ci ildə tamamladığı Kale vətəndaşları heykəl kompozisiyasıdır. Kale şəhər rəhbərliyi 10 illər ərzində şəhərin qəhrəmanlıq tarixini əbədiləşdirmək tarixi abidə yaratmaq axtarışında olmuşdur. Bu layihə barədə xəbər tutan Roden orta əsrlər motivləri və vətənpərvərlik mövzusunu araşdırmağa başlamışdır. Tezliklə memorialın yaradılması təklifi komissiya tərəfindən təsdiqlənmiş, Roden isə abidənin memarı təyin olunmuşdur. Bu memorial öz həmşəhərlilərini xilas etmək üçün öz canlarını qurban verməyə hazır olan 6 nəfər Kale sakinini əbədiləşdirməli idi.
Yüzillik müharibə zamanı ingilis kralı III Eduard  Kale şəhərini mühasiyə almışdır. Bir müddət sonra yaranmış aclıq səbəbindən müdafiə olunan şəhər təslim olmaq məcburiyyətində qalmışdır. Kral şəhər sakinlərinə rəhm eləyəcəyinə o şərtlə söz verir ki, şəhərin ən tanınmış 6 sakini cındır paltarda, ayaqyalın və boyunlarına kəndir sallamış vəziyyətdə onun hüzuruna gəlməlidir. Onlar kralın hüzuruna gələndə III Eduard onları edam etmək əmrini versə də, həyat yoldaşı kraliça Filippa Henneqau onların rəhm eləməyi kraldan xahiş edir.
1884-cü ildə layihəyə başlayan Roden Yüzillik müharibənin ilkin mərhələsinin tarixini özündə əks etdirən fransız yazar Jan Fruassarın "Xronikalar"ından bəhrələnmişdir.
Şəhər rəhbərliyi 6 nəfərdən ən yaşlısı və özünü qurban verməyə hazır olan ilk könüllü Yustaj de Sen Pyerin memorialın mərkəzindəki alleqorik təsvir olunacağını düşünsələr də,lakin Roden bu heykəl kompozisiyaya 6 nəfərin fərqli və mürəkkəb emosiyalarının tədqiqi kimi yanaşmışdır. Şəhər rəhbərliyi bundan narazı olduğunu bildirdikdə, Roden layihəni dayandırmağa hazır olduğunu və düşündüyü ideyanı dəyişməyəcəyini bildirmişdir. Nəticədə şəhər rəhbərliyi onunla razılaşmalı olmuşdur.
Kale vətəndaşları heykəl kompozisiyası ilk dəfə 1889-cu ildə nümayiş olunmuşdur. Bu bürünc heykəl təxminən 2 ton çəkidə, oradakı insan fiqurları isə 6,6 fut hündürlükdə idi. Təsvir edilmiş 6 nəfər şəxs vahid qəhrəmanlıq süjetini nümayiş etdirmişdir. Burada hər bir sakin bir-birindən təcrid olunmuş və onları gözləyən tale ilə fərdi olaraq mübarizə aparmaları barədə düşüncələrə dalmış şəkildə təsvir olunmuşdur. Tezliklə Roden abidə üçün hündür pyedestalın qoyulması təklifini irəli sürmüşdür. O torpaq səviyyəsində abidənin yerləşdirilməsini arzulayırdı. Buna səbəb izləyicilərin "abidənin mahiyyətini qavramağa" çalışmasına yardımçı olmaq idi.
1889-cü ildə Roden və Klod Monenin qalereyada təşkil etdikləri birgə sərgidə “Kale vətəndaşları” əsəri əsas hadisə idi. Bu sərgidə Rodenin 36 heykəli, Monenin isə 70 rəsmi nümayiş olunmuşdur. 1895-ci ildə heykəl Kale şəhərində yerləşdirilmişdir. Deyilənə görə, bu heykəlin hazırlanmasında da Kamilla Klodel Rodenə kömək etmişdir. Lakin bu, bir çox tarixçilərin mübahisəsinə səbəb olmuşdur.
Sifarişlər və mübahisələr
thumb|left|[[Roden Muzeyində nümayiş olunmuş Balzakın (1891–1898) heykəli . Eyni heykəl Parisdə Balzakın abidəsi kimi istifadə olunur.]] thumb|upright|Roden, karyerasının orta çağlarında thumb|1896-cı ilə aid bu fotoşəkildə Roden studiyasında assistenti Henri Lebozla birgə [[Viktor Hüqonun abidəsi üzərində aparılan işə müşahidə edir. ]] thumb|left|The [[Balzakın heykəli, Paris]]
1884-cü ildə Çili hökuməti Rodenə mərhum prezident Fransisko Vikunya və yenicə bitmiş İkinci Sakit okean müharibəsinin qəhrəmanı  hərbi sərkərdə Patrisio Linçin heykəllərinin hazırlanmasını sifariş etmişdir.Patrisio Linç at üzərində təsvir olunmalı idi. At heykəli isə Rodenin çoxdankı arzularından biri idi. Roden heykəlin iki maketini hazırlasa da, Çilidə baş vermiş çevriliş səbəbilə heykəllər hazırlanmamış, maketlər isə məhv olmuşdur. Eyni zamanda Roden Çilinin Fransadakı səfirinin xanımının büstünü hazırlamışdır. Bu, onun ən parlaq işlərindən hesab olunur.
1883-cü ildə Roden tənqidçi Edmon Bazirin himayəsilə Viktor Hüqonun büstünü yaratmaq icazəsini almışdır. 80 yaşlı klassik bu layihəyə o qədər də həvəs göstərmirdi. O hesab edirdi ki, onun ən yaxşı büstü düz 10 il əvvəl  David d’Anje tərəfindən yaradılmışdır. Büst üzərində işin çətinləşməsinə səbəb Hüqonun poza almaq istəməməsi idi. Lakin Rodenə yazıçının evinə gəlmək, onun gündəlik məşğuliyyətlərində iştirak etmək, eskizlər hazırlamağa icazə verilmişdir. Bundan savayı, Roden fotoşəkillərlə də çox işləyirdi. Yazıçının büstü 1883-cü ildə tamamlanmış və növbəti il Salonda nümayiş edilmişdir.
1889-cu ildə Roden Nansi şəhərində rəssam Klod Lorren heykəlinin yaradılması ilə bağlı keçirilən müsabiqədə iştirak etmişdir. Rodenin layihəsi çətinliklə də olsa qəbul olunmuşdur. Sonda bürüncdən heykəl hazırlanaraq şəhər parkında qoyulmuşdur. Roden öz işini kifayət qədər aşağı qiymətləndirmişdir: belə ki zərif fiqur hündür postamentdə qeyri proporsional görsənmişdir.
Rodenin digər tanınmış işləri içərisində fransız ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələri Viktor Hüqo и Onore de Balzakın heykəlləridir. 1886-cı ildə Rodenə Hüqonun heykəlinin yaradılması sifariş olunmuşdur. Abidə yazıçının 1 il əvvəl dəfn olunduğu Panteonda qoyulmalı idi. Rodenin namizədliyi onun üçün seçilmişdir ki, o daha əvvəl əksəriyyət tərəfindən bəyənilən yazıçının büstünü yaratmışdır. Lakin heykəl üzərində iş bitdikdən sonra sifarişçilərin gözləntilərinə uyğun gəlməmişdir. Heykəltaraş Hüqonu qayaya söykənən üç muza ilə əhatələnmiş titan qismində təsvir etmişdir. 1890-cı ildə Roden ilkin düşüncəsi üzərində dəyişiklik edərək muza fiqurlarını heykəldən götürmüşdür. Hüqonun abidəsi 1909-cu ildə Pale Royalda yerləşən bağda ucaldılmışdır.
İncəsənət tarixçisi Kennet Klarkın təqdimatında BBCdə yayımlanan "Sivilizasiya" serialında abidə "XIX əsrə aid bu heykəl Mikelancelonun dövründən bəri ən böyük abidələrdən" biri adlandırılmışdır.
Son illəri
right|thumb|[[Öpüş (Roden)|Öpüş, 1889]]
1906-cı ildə Kamboca kralı Sisovat Fransaya səfər etmişdir. Onu müşayət edən rəqqas truppası Paris və Marseldə çıxışlar nümayiş etdirmişdir. Rəqqaslara heyrətlənən Roden hər iki çıxışa tamaşaçı kimi getmiş və orada seriya eskizlər çəkmişdir.
1900-cü illərdə Roden mütəmadi olaraq dövrünün zəngin və məşhur insanlarının porretlərini çəkmək sifarişləri almağa başlamışdır. Onun şöhrəti artdıqca o Rayner Mariya Rilke, Oktav Mirbo, Joris-Karl Qyuismans, Oskar Vayld kimi bir çox məşhur yazıçıların diqqətini çəkmişdir. Onun müştəriləri arasında Bernard Şou, Qustav Maler, Jorj Klemanso, Argentina prezidenti Dominqo Faustino Sarmento, kimyaçı Marselen Bertlo kimi şəxslər vardı. 1914-1915-ci illərdə Roden Roma papası XV Benediktin büstünü yaratmaq üçün Romaya səfər etmişdir. Maraqlıdır ki, Klemanso Roden tərəfindən çəkilmiş portretini bəyənməmişdir. Hesab edirdi ki, portretdə o sanki “monqol generalı”na oxşar təsvir edilmişdir.
Rodenin qazancı emalatxanasında istedadlı gənc heykəltaraşların muzdla ona assistentlik etməsinə imkan vermişdir.1890-1900-cü illərdə Rodenin yanında çalışanlar arasında Antuan Burdel, Şarl Despo, Jül Debua, Fransua Pompon Aristid Mayol kimi heykəltaraşlar olmuşdur. 1897-1899-cu illərdə Rodenin qız tələbələri arasında rus heykəltaraş Anna Qolubkina da olmuşdur. 1904-cü ildə Rodenin model və tələbəsi qismində olanlardan biri də britaaniyalı rəssam Meri Con Qvendolen olmuşdur. (o da heykəltaraşın məşuqələrindən biri olmuşdur). Abstrakt heykəltaraşlığın əsasını qoyanlardan biri olan rumın əsilli fransız heykəltaraş Konstantin Brankuzi 2 ay Rodenin emalatxanasında çalışmış, lakin “böyük ağac altında heç nə bitmir” deyimini yada salaraq oranı tərk etmişdir. Sənətşünas Bernar Şampinyolun sözlərinə görə. Roden özündən sonra onun üslubu və estetikasını inkişaf və davam etdirəcək birini qoya bilməmişdir. Uzun müddət onun yanında çalışan və özünü onun tələbələri adlandıran bir çox heykəltaraş klassik ənənələrə sadiq qalmışdır. 1905-1906-cı illərdə Rodenin şəxsi katibi alman şairi Rayner Mariya Rilke, olmuşdur. Rilke sonralar heykəltaraşın bioqrafiyasını yazmışdır. Roden yaşlaşdıqca qadın gözəlliyinin qurbanına çevrilmişdir. Onun əyləncələri uzunmüddətli olmurdu. Yeganə istisna fransız əsilli amerikalı markiza de Şuazel olmuşdur. Onlar arasında eşq 1904-cü ildən 1912-ci ilə kimi davam etmişdir. Rodenin dostları de Şuazelin zövqsüz geyinən, incənətdən başı çıxmayan qadın olmasına baxmayaraq, heykəltaraşı öz iradəsinə tabe etməyi bacarmış, onun qazanc və şöhrətindən istifadən birisi kimi xatırlamışdılar. Roden sonralar de Şuazel haqda “ömrünün 7 ilini ona korladığını” bildirmişdir. 1908-ci ildə Böyük Britaniya, İrlandiya kralı VII Eduard Rodenin Medondakı malikanəsinə baş çəkmişdir. Həmin ildə Rilke Rodeni XVIII əsrə aid edilən Biron hoteli adlanan malikanədə kirayə tutduqları mənzilə qonaq dəvət etmişdir. Malikanə Rodenin o qədər xoşuna gəlmişdir ki, malikanənin birinci mərtəbəsini studiyaya çevirmiş və ömrünün son illərini orada yaşamışdır. Roden orta əsrlər kafedrallarına olan çoxdankı sevgisini 1914-cü ildə nəşr edilmiş “Fransa soborları” adlı kitabda açıqlamışdır.
1916-cı ildə yazdığı vəsiyyətnamədə Roden bütün əlyazma və işlərinin dövlətə keçməsini vəsiyyət etmişdir. Roden ömrünün son illərində çoxlu sayda qadın sevgililərlə əhatələnmişdir. Onlar açıq aşkar onun əmlakını talamış, heykəltaraşın kolleksiyasından  incəsənət əsərlərini oğurlamışdılar. Rodenin malikanəsinin mühafizəsi Klemanso hökumətinin maliyyə naziri Etyen Klementel tərəfindən təşkil olunmuşdu.
Estetikası
thumb|Yeriyən (1877-78)
Roden naturalist olmuş, monumental ifadəli təsvirlərdən az istifadə etməyə başlamışdır. O yunanların idealizmindən, barokko dekorativ gözəlliyindən və neobarokko hərəkətlərindən imtina etmişdir. Onun heykəltaraşlığı fərdiçiliyi, bədənin qətiliyini təcəssüm edirdi. O emosiyaları işıq və kölgənin qarşılıqlı fəaliyyəti ilə vermişdir. Masirlərindən fərqli olaraq, Roden insanın xarakterinin onun fiziki xüsusiyyətləri ilə aydınlaşdığını bildirmişdir.
Rodenin heykəl səthinin modelləşdirməsi üzrə çox istedadlı idi. Bu istedadı ona bədənin ayrıca hissələrinin bütöv üçün danışmasına icazə verirdi. "Düşünən adam" heykəlindəki kişin ehtirası daş üzərində olan barmaqları, kürəyinin sərtliyi və əllərinin differensiallığı ilə bildirilmişdir. Roden bu əsərinin estetikası barədə bu sözləri söyləmişdir: " Mənim düşünən insanım təkcə öz beyni, uzanmış burun deşikləri, sıxılmış dodaqları haqda deyil, qollarındakı, bel və ayaqlarındakı hər bir əzələ, yumruq kimi sıxılmış barmaqları haqda düşünür.
Rodenin heykəltaraşlıq fraqmentləri yalnız ona məxsus idi və onun ədəbi bəyanatının məğzi idi. Onun bəzi əsərlərində əl, ayaq, baş təsvirlərinin olmadığını görmək olar. Həmin əsərlərə misal olaraq "Gəzinti", "Silahsız meditasiya", İris, Tanrıların elçisini misal göstərmək olar. Roden əzab və konfliktləri müasir incəsənətin fərqləndirici cizgiləri kimi görürdü. " Heçnə ağılsız heyvan kimi nə çox hərəkət edir, nə də yerinə yetirilməyən istəkdən ölür. Əksinə nahaqdan ehtirasını söndürmək üçün elə ona doğru irəliləyir". Şarl Bodler bu mövzulara tez-tez toxunduğundan Rodenin sevimli şairlərindən birinə çevrilmişdir. Roden musiqi ilə, xüsusən opera bəstəkarı Qlyukla maraqlanmış, Fransa soborları haqda kitab da yazmışdır. O Van Qoqun hələ tanınmamış əsərinə sahib olmaqla yanaşı El Qreko yaradıcılığının heyranına çevrilmişdir.
Amerika
thumb|Həvva, 1881-1899-cu illər, bürünc, [[Tyuilri bağı, Paris]]
Roden Kale vətəndaşları heykəl kompozisiyası ilə Fransada tanınmağa başladığı vaxt hələ Amerika bazarını ələ keçirə bilməmişdir. Buna səbəb onun texnikası və əsərlərində çılpaqlığa yol verməsi idi. Xoşbəxtlikdən o, Çikaqodan olan kurator Sara Tayson Hallovellə tanış olmuşdur. Onun Parisə gəlməkdə məqsədi 1870-1880-ci illərdə ölkələrarası böyük miqyaslı sərgiləri keçirilməsini təşkili idi.Sara təkcə kurator olmaqdan savayı, bir çox tanınmış Amerikalı kolleksiyaçının məsləhətçisi idi.
Roden üçün növbəti fürsət 1893-cü ildə Çikaqoda keçirilən Ümumdünya sərgisi idi. Hallovel Rodenin işlərini qabağa çəkmək istəyirdi.Lakin Roden solo sərgisinin keçirilməsini təklif etsə də, Sara bunun qaydalara uyğun olmadığını bildirmişdir. Buna baxmayaraq, o Rodenə bəzi işlərini ona göndərməsini və həmin işləri Amerika kolleksiyasının bir hissəsi kimi keçirəcəyi sərgidə təqdim edəcəyini bildirmişdir.Roden ona üç işini: Amur və Psixeya, Sfinks və Andromeda əsərlərini göndərmişdir. Bu üç işin hamısının nü janrında olması böyük narazılığa səbəb olmuş, hamısına üz çəkilmiş, yalnız xüsusi icazə ilə izləyicilər onlara baxa bilərdi.
Jül Dalunun büstü və Kale vətəndaşları əsərləri yarmarkadakı rəsmi Fransız pavilyonunda nümayuç olunmuşdur. Lakin işlər arasında mövzuların bir-birindən uzaq olması onların Rodenə məxsusluğunu bildirmirdi. Onun Hallovelə göndərdiyi işləri heç kim almaq istəmirdi. Lakin qalmaqallı kvaker maliyyəçi Çarlz Yerks Rodenin işlərini alan ilk amerikalı olmuşdur.
Tezliklə Çikaqolu Potter Palmers, Bostondan olan İzabella Stüart Qardner kimi kolleksiyaçılar da Yerksin ardınca getməyə başladılar. Bunların hamısının təşkilində Sara Hallovel müstəsna rol oynamışdır. 1893-cü ildə Sara Parisə gəldikdə onlar isti dostluq əlaqələrini və yazışmaları ömrünün sonuna qədər saxlamışdılar. Saranın dünyasını dəyişməsindən sonra bacısı qızı rəssam Harriet Hallovel onun işini davam etdirmişdir.
Böyük Britaniya
thumb|Roden, 1914-cü il XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Ogüst Roden Böyük Britaniyaya mütəmadi səfərlər etməyə başlamışdır. Onun İngiltərəyə ilk səfəri 1881-ci ildə baş tutmuşdur. Belə ki Roden rəssam dostu Alfons Leqronun yanında qaldığı müddətdə şair Vilyam Ernest Henli ilə tanış olmuşdur. Şəxsi əlaqələri və Roden sənətinin vurğunu olan Henli heykəltaraşın ölkəsində tanınmasında mühüm rol oynamışdır. Roden tərəfindən Henli üçün hazırlanan büst şairin toplusunda frontis (kitabın titul səhifəsində yerləşdirilən rəsm, şəkil) qismində istifadə edilmişdir.
Henlinin sayəsində Roden ona gələcəkdə dəstək verən Robert Lyuis Stevenson və Robert Brauninq kimi məşhurlarla tanış olmuşdur.
thumb|Rodenin Medondada yerləşən qəbri Daha sonrakı yaradıcılıq illərində Roden işlərində daha çox qadın formasına müraciət etməyə başlamışdır. O 1900-cü ildə Amerikalı rəqqasə Aysedora Dunkanla tanış olaraq onu özünə cəlb etməyə çalışmışdır. Növbəti ildə rəqqasənin özü və tələbələri barədə araşdırmalar aparmışdır. 1906-cı ilin iyulunda Roden Kamboca kral baletinin rəqqasələrinə heyran olmuş və onların bir neçə məşhur rəsmini çəkmişdir.
İrsi
Roden studiyasını Fransa hökumətinə bağışlamış və onun gipslərindən qəlib hazırlamaq hüququnu vermişdir. 1916-cı ildə Fransa dövləti tərəfindən Roden muzeyinin əsası qoyulsa da, 1919-cu ildə sənətkarın yaşadığı Hotel Biron malikanəsində muzeyin açılışı baş tutmuşdur. Burada Rodenin ən böyük kolleksiyası saxlanılır. Buarada təxminən 6000 –dən çox heykəl və 7000-ə yaxın kağız üzərində işlər yer almışdır. O,Fransa Fəxri Legion ordeninin Kommandor dərəcəsi ilə təltif olunmuşdur. Oksford Universitetinin rəhbərliyi tərəfindən universitetin fəxri doktor elmi dərəcəsinə laqyiq görülmüşdür.
Hələ sağlığında Roden hər zaman Mikelancelo ilə müqayisə olunmuş, dövrünün ən böyük sənətkarlarından hesab edilmişdir. Ölümündən üç onillik sonra estetik dəyərlərdə baş verən dəyişikliklər sayəsində onun məşhurluğu nisbətən azalmışdır. Lakin 1950-ci illərdən başlayaraq Roden yenidən müasir dövrün ən vacib heykəltaraşı hesab olunmağa başlamışdır. Onun "Yeriyən insan" kimi bəzi heykəllərində olan natamamlıq hissləri XX əsrdə abstrakt heykəltaraşlığa çox mühüm təsir göstərmişdir
Roden heykəltaraşlığın antik dövrdəki rolunu bərpa etmiş, insan subyektinin fiziki və intellektual gücünü zəbt etmişdir. O heykəltaraşlığı ənənəvi naxışların təkrarından azad etmiş, XX əsrdə böyük eksperimentlərin əsasını qoymuşdur. Onun "Öpüş" və "Düşünən adam" kimi məşhur əl işləri təsviri incəsənətdən kənarda insan emosiyası və xarakterinin simvolu kimi xarakterizə edilir.
12 noyabr 2012-ci il tarixində Düşünən adamın yer aldığı Google axtarış sisteminin Google Doodlelarından biri  Rodenin 172 illiyinə həsr olunmuşdur. alt=Artist's signature is raised above the surface of a sculpture.|thumb|[[Düşünən adam heykəlində Rodenin imzası]] Roden çox böyük ədəbi nüfuza sahib olmuşdur. Onun emalatxanasında bütöv bir heykəltaraşlar nəsli çalışmışdır. Onlar arasında Corc Borqlum, Antuan Burdel, Konstantin Brankuzi, Kamilla Klodel, Şarl Despio, Malvina Hoffman, Karl Milles, Fransua Pompon, Rodo, Qustav Vigelann, Klara Vesthof kimi məşhur heykəltaraşlar olmuşdur. Lakin Konstantin Brankuzi onun irsindən imtina etmişdir. Roden həmçinin, Aristid Mayol və İvan Mestroviç (Roden onu "heykəltaraşlar arasında ən dahisi" adlandırmışdır) kimi heykəltaraşların işlərini irəli çəkmişdir.
Bir neçə filmdə Roden tanınmış obraz kimi verilmişdir. 1988-ci ildə çəkilmiş Kamilla Klodel filmində Roden rolunda Jerar Depardye, 2013-cü ildə çəkillmiş Kamilla Klodel 1915 filmi və 2017-ci ildə çəkilmiş Roden filmində Vinsent Lindon heykəltaraşın obrazını yaratmışdır. 2011-ci ildə Boris Eyfmanın Roden adlı yeni baletinin premyerası Sankt-Peterburq şəhərində baş tutmuşdur. Balet Ogüst Roden və Kamilla Klodelin həyat və yaradıcılığına həsr olunmuşdur.
Saxtakarlıq
Reproduksiyalarının hazırlanmasında rast gəlinən nisbi asanlıq Rodenin ən çox saxtakarlığa məruz qalmış 10 sənətkar siyahısına salınmasına səbəb olmuşdur. Roden hələ 1901-ci ildən əsərlərinin saxtakarlığa məruz qalması ilə mübarizə aparsa da, ölümündən sonra belə halların sayı hədsiz artmışdır. 1990-cı illərin əvvəllərində art diler Qay Heynin etirafı nəticəsində kütləvi saxtakarlıq halları aşkarlanmışdır.
Bürünc tökmə saxtakarlığının qarşısını almaq üçün Fransa hökuməti tərəfindən 1956-cı ildə verilən qanuna əsasən,səmətkarın gipsindən maksimal sayda hazırlana biləcək məhsul üçün 12 say limiti qoyulmuşdur. Bu işin sənətkara məxsus olmanı bildirsin. Məsələn, Kale vətəndaşları əsərini 14 şəhərdə görə bilərik.
İncəsənət auksionunda hər hansı əsərin saxta nüsxələrinin artması səbəbindən məhsulun qiyməti getdikcə artmağa başlayır. Tənqidçilər isə Rodenin əsərlərinin səthindəki işləmələrə heç bir saxta əsərdə rast gəlinməməsini bildirmişdilər.
Roden tərəfindən çəkilmiş rəsmlərin bir çoxu Ernest Duriq tərəfindən saxtalaşdırılmışdır.
Xırmandalı (Masallı)
Xırmandalı — Azərbaycan Respublikasının Masallı rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Yaşayış məntəqəsinin adı türkdilli xırmandalı tayfasının adı ilə bağlıdır. Mənbələrdə harmandalu/xarmandalu/xərbəndəlu/xudabəndəlu kimi qeydə alınan xırmandalıların adı bayat tayfasının tərkibində çəkilir və Səfəvilər dövlətinin siyasi həyatında mühüm rol oynadıqları göstərilir. Bu tayfanın adına İran və İraq toponimiyasında da rast gəlmək mümkündür. Qubalı Fətəli xan dövründə (1758-1789) xırmandalıların bir hissəsi Cənubi Azərbaycanın Ərdəbil əyalətindən köçüb Quba xanlığının Müşkür və Şabran mahallarına gəlmişlər. Füzuli rayonundakı Mandılı oykonimi də Xırmandalı adının təhrif olunmuş formasıdır.
Coğrafiyası və iqlimi
Azərbaycan Respublikasının cənub zonasında yerləşən Xırmandalı kəndi Masallı rayonunun şimali-şərq hissəsində yerləşir. Kənd Cəlilabad və Neftçala rayonları ilə həmsərhəddir. Xırmandalı kəndinin iqliminin formalaşmasında Xəzər dənizinin və Talış dağlarının böyük rolu vardır. Xırmandalı kəndinin yayı quraq keçən mülayim -isti iqlimin təsiri altında, qışı isə yumşaq iqlimə malikdir. Cənub -şərqdən və cənubdan daxil olan "Gilavar" qış aylarında havanın mülayimləşməsinə (yumşaq), yayda isə istiliyin və nəmliyin artmasına səbəb olur. Xırmandalı kəndi dəniz səviyyəsindən 10-15 metr aşağıda yerləşir.
Tarixi
Kəndin adı Oğuz tayfasının Şamlu qoluna mənsub olan bu Xırmandalı tayfasının adından götürülmüşdür. Xırmandalıların bir hissəsi XVIII əsrın 60-70-cı illərində Xəzər dənizinin sahilində-balıq və quş ovu, həm də əkin əkmək, heyvan saxlamaq üçün əlverişli imkanlari olan ərazidə Xırmandalı kəndının əsasını qoyurlar. Kəndin ilk sakinlərindən biri Kələntər Hüseyn olmuşdur. Kənddə təqribən 1860-1917-ci illərdə Bakı milyonçusu D.L. Mayılova məxsus balıq emalı və satışı şırkəti fəaliyyət göstərmişdir. 1918-cı ildə Muğan kəndlərinə hücum edən rus-erməni birləşmələri Xırmandalı kəndində dinc əhaliyə qarşı qırğinlar törətmişdir. 1918-1919-cu ilin avqust ayına kimi Muğan Sovet Respublikası qurulmuşdur. 1974-cü ildə kəndin ərazisindən Azərbaycan Atabəylər dövləti (1136-1225) dövründə zərb edilmiş pul dəfinəsi aşkar edilmişdir.
İnfrastrukturu
Pedoqoji elmlər namizədi Əsgər Zahidov, yazıçı-jurnalist Nurəddin Ədiloğlu (Muğanlı),filologiya elmləri doktoru Füzuli Bayat,kimya elmləri namizədi Rakif Qasımov,tarix üzrə fəlsəfə doktoru Mürvət Abbasov,kimya elmlər namizədi Ağaşirin Qulıyev, şair Arif Fərzəli və b.Xırmandalının tanınmış ziyalılarındandır. Bakıda neçə-neçə yaraşıqlı bınaların tikintisinə rəhbərlik etmiş Sosialist Əməyi Qəhrəmanı,Əməkdar İnşaatçı Haçı Mir Məhəmməd Hüseynov Xırmandalı kəndındə anadan olmuşdur. Kənddə Xırmandalı Ərazi nümayəndəliyinin binası, Xırmandalı Bələdiyyəsi binası, 2 məscid, 2 orta məktəb, Tibb məntəqəsi, Poçt, ATS, Mədəniyyət evi, Kitabxana binası,Muzey fəaliyyət göstər.
Həmçinin bax
Jindi
Kıncıvo
Monidigah
Achyrocline coquimbense
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
İstiotkimilər
—  sinfinin  sırasına aid bitki fəsiləsi.
Kaşrut
Koşer və ya Kaşer (İvrit: כשׁר; Sefarad Yahudilerince Kaşer, Aşkenaz Yahudilerince Koşer deyə tələffüz edilir) — Yəhudiliyə görə; yeyilməsi və istifadəsi qorxulu olmayan halal məhsullardır. Bunları təyin edən qaydalara isə Kaşerut ya da Kaşrut qaydaları adı verilər. Yəhudiliyə görə; yeyilməsi sərbəst və ya qadağan olan heyvanların siyahısı Tövratda verilmişdir.
Buna görə:
Quruda yaşayanlardan gevşiyən və cüt dırnaqlı olan heyvanların yeyilməsi sərbəst, bu xüsusiyyəti daşımayanlar isə qadağandır; bunlara əlavə olaraq donuz, dovşan və dəvə əti qadağandır.
Hər cür böcək, sürünən və gəmirici yeyilməsi qadağandır.
Quşlardan Tövratda adı keçən iyirmi quş xaricində qalanların yeyilməsi qadağandır.
Balıqlardan pullu və üzgəci olanlar xaricində qalanların, qabıqlı heyvanların (midye, istridyə) və sprut, kalmar, xərçəng, krevet, kerevit, xərçəng, dəniz şabalıdının yeyilməsi qadağandır.
Yeyilməsi qadağan olan heyvanlardan çıxan yumurta, süd kimi hər cür məhsulun (bal xaric) yeyilməsi qadağandır.
Yeyilməsi sərbəst olan heyvanların seqmentinin şehita adı verilən xüsusi bir seqment texnikası ilə bu işin təhsilini almış və anatomiya məlumatı olan şohet adında səlahiyyətli tərəfindən edilməsi lazımlıdır.
Şehita təhsilini almamış adam tərəfindən və ya şehita qaydalarına uyulmadan edilmiş seqment heyvanın ətini trefa (mundar) hala gətirər.
Suzanbağıkimilər
— ikiləpəlilərə aid bitki fəsiləsi.
Çoxillik, kökümsovlu su bitkiləridir.
Su üzərində üzən saplaqlı yarpaqları növbəli düzülür. İkicinsiyyətli iri (diametri 35 sm-dək) çiçəkləri tək-tək yerləşir.
Arktikada, Antarktikada səpra və hündür dağlardan başqa hər yerdə bitən 4 cinsi (60-dək növü) məlumdur.
Evriala və viktoriya cinsini xüsusi fəsiləyə — Euryalaceae fəsiləsinə ayırırlar. Bəzən kabomboları,şanagülləkimiləri və Barclayaceae-nı suzanbağı fəsiləsinə aid edirlər. Viktoriya gülü 50 kq yük götürə bilir. Yarpaqları o qədər böyükdür ki, 3 yaşında bir uşağı rahatlıqla su üzərində gəzdirə bilir. Əsasən Amazon çayında rast gəlinir.
Farsi (ada)
Farsi adası — Fars körfəzində İrana məxsus adalardan biridir.
Avropa Kosmik Agentliyi
Avropa Kosmik Agentliyi  — 1975-ci ildə kosmosun tədqiq üçün yaradılmış beynəlxalq təşkilat. ЕSА-nın 22 daimi üzvü var, bəzi layihələrində Sloveniya, Latviya və Kanada da iştirak edirlər.
Sudan etirazları
Sudan etirazları — 2018-ci il dekabrın 19-dan Sudanın bir çox şəhərlərində, çörəyin qiymətinin qalxması, yaşayış xərclərinin artması və ölkədə vəziyyətin pisləşməsi əlehinə başlayan etiraz aksiyaları. Hökumət etirazların süni xarakter daşıdığını və bu işdə İsrailin əlinin olduğunu bəyan edir. 11 aprel 2019-ci ildə Sudanda baş vermiş hərbi çevriliş nəticəsində Prezident Ömər əl-Bəşir hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmışdır.
Səbəblər
Ölkədə çörəyin qiymətinin qalxması ilə etirazlar baş qaldırmışdır. Bir neçə həftə ərzində şəhərlərdə çörək qıtlığı yaşanmış, çörək bişirilən yerlərdə növbələr yaranmışdır. Ölkədə mal çatışmamazlığı və qiymətlərin qalxması 70 faizlik infilyasiyadan sonra baş verir. Milli valyutada artıq dəyədən düşür və devalivasiya 80 % təşkil edir. Sərt iqtisadi tədbirlərin görülməsi xalq arasında etirazlara səbəb olur.
İqtisadi problemlər hətta 2017-ci ilin oktyabrında ABŞ sanksiyalarının aradan qaldırılmasından sonra belə səngiməmiş, əksinə alovlanmışdır. Ölkədə korrupsiya isə yüksək olaraq qalır (Transparency International təşkilatının rəsmi məlumatına əsasən 180 ölkə arasında 170 yer ) və Cənubi Sudanın müstəqillik əldə etməsi ilə neft yataqlarının 4-də 3 itirməsi onun iqtisadiyyatına mənfi təsir göstərir.
Bununla yanaşı etirazlar nəticəsində siyasi səbəblər də ortaya atılır. Ömər əl-Bəşirin 30 illik hakimiyyəti dövründə hakimiyyət instutları deqradasiyaya uğramışdır. Hər hansı bir müxalif fikirə qarşı qəddarlıq siyasəti də etiraza səbəb olmuşdur. 2018-ci ilin avqustunda Ömər əl-Bəşirin 2020-ci il prezident seçkilərində iştirak etməyəcəyini bəyan etsə dənamizədliyini dəstəkləyərək, onun üçüncü müddətə yüksəlməsinə baxmayaraq, gözlənilməzliyi və gələcək seçkilərdə iştirak etməyəcəyinə dair əvvəlki bəyanatına baxmayaraq «Sudan Milli Konqresi» onu növbəti seçkilərdə dəstəkləyəcəyini bəyan edir. Bu tədbirlər müxaliflərin sayının artmasına səbəb olur. Sudanlı aktivistlər onun namizədliyinə qarşı bir kampaniyabaşladırlar.
Xronologiya
Etirazlar başlamazdan əvvəl sudanlı müxalifətçi Sadiq əl-Mehdi ölkəyə döndü. Etirazlar 19 dekabr 2018-ci ildə ölkədə baş vermiş iqtisadi çətinliklərdən qaynaqlanır. İlk olaraq Qedaref və Atbara şəhərləri ayağa qalxır. Bir müddət sonra etirtazlar şiddət və vandalizmlə müşahidə edilir. Etirazçılar hakim partiyanın yerli iqamətgahını yandırılar. Bundan sonra Fövqəladə vəziyyət və monendant saatı elan edilir. .
21 dekabr etirazlar Xartum, Omdurman və Əl-Obeyd şəhərlərində etirazlar baş qaldırır. Bəzi şəhərlərdə baş vermiş etirazçılara qarşı göz yaşardıcı qaz və səs qumbaralarından istifadə edilir. Bəzi şəhərlərdə hökumət əlehinə göstərişlərə fövqəladə vəziyyət və komendant saatı elan edilir. Hartum əyalətinin Təhsil Naziri 2018-cı il dekabrın 23-dən Hartum şəhərindəki bütün məktəblərdə dərslərin qeyri-müəyyən vaxta qədər ləğv etmək qərarına gəlir.
24 dekabr Anadolu Ajansinın məlumatına əsasən Sudan hərbçiləri «xalqın maraqları və ölkənin təhlükəsizliyi naminə» hökumətə dəstək verdiklərini bildirdi. .
25 dekabr Bəşir yerli stadionda çıxış edərək hadisəni "hər bir xainə və agentə" və həbsi ilə bağlı şayələr yayanlara cavab adlandırıb. Prezident hökumətin inkişaf və tikinti layihələrini həyata keçirəcəyini və vəziyyəti yaxşılaşdıracağını bəyzn edir.
27 dekabr Sudanın Rabitə naziri Bəşər Arur «Tahrir əs-Sudan» hərəkatının liderinin həbsi üçün İnterpola müraciət etdiklərini bəyan edir.
28 dekabr Bəşir Cümə namazında məsciddə olarkən bura gələn inanvlılar «Bəşir get!» deyə səslənməyə başlayırlar. Bundan sonra prezident öz mühafizəçiləri ilə birlikdə məscidi tərk edir.
29 dekabr artıq həkim, hüquqşunas, müəllim və tələbə həmkarlar ittifaqları etirazlara qoşulur. Etirazları iki müxalif partiyada dəstəkləyir.
1 yanvar 2019-cu il Hökuməti formalaşdıran 22 siyasi partiya, prezident Əl-Bəşirin istefasını və hökumətin Keçid Şurasının yaradılmasını tələb edən ərizə imzaladılar. Ərizədə həmçinin hökumət və parlamentin ləğvi üçün tələblər də irəli sürülür.
2 yanvar hökumət Twitter, Facebook və WhatsApp sosial şəbəkələrinə girişi bloklayır.
4 yanvar Əs-Seyid ər-Rəhman məscidi ətrafına toplanan etirazçılara göz yaşardıcı qaz tətbiq edilir.
6 января Səhiyyə naziri Məhəmməd Əbu Zeyid Mustafanın istefasından sonra Hartum və Madanda yeni bir qüvvə ilə etirazlar başladı. Polis etirazçılara göz yaşardıcı qaz tətbiq edir.
9 yanvar два демонстранта погибли, ещё шестеро получили ранения в ходе продолжающихся протестов.
10 yanvar The Times ruslara aid «Vaqner» hərbi qrupunun etirazşıları patrulladığını bəyan edir. 11 yanvar tarixində Sunadın Daxili İşlər Naziri Əhməd Bilal osman bu xəbəri yalanlayır.
19 yanvar iki etirazçı nümayişlər zamanı aldığı yaralardan həyatını itirir.
25 yanvar polis generalı Haşim Əbülrəhim Omdurman və Xartumda iki nəfərində öldüynü təstiqləyir. .
10 fevral minlərlə etiazçı qadın həbsxannasına gələrək bütün qadınların o cümlədən Faizu Nukud buraxılmasını tələb edir. Mitinqi Sudanın Həmkarlar ittifadı təşkil edir.
21 fevral hökumət qüvvələri mitinqi təşkil edənlərin 25 nəfərini həbs edir. Onmlar arasında Sufdan Kommunist partiyasının sədri Məhəmməd Noxtar əl Xatibdə olur. .
22 fevral dinc nümayişin polislər tərəfindən sərt formada qarşısı alınır. Onlara göz yaşardıcı qaz tətbiq edilir. Nümayiş liderləri Faruk məscidi ətrafında həbs edilir. Onlar arasında bir çox partiuya fəalı və həmkarlar ittiafaqının üzvləri olur. altı nəfər isə dindirildikdən sonra azadlığa buraxılır. Bundan sonra Ömər əl-Bəşir ölkədə 1 illik fövqəladə vəziyyət elan edir. Bununla yanaşı ölkənin milli təhlükəsizlik və kəşfiyyat orqanların rəhbəri Salah Abdullah Saleh bildirir ki, Ömər əl-Bəşir Sudan Milli Konqresi partiyasının rəhbərliyindən gedir və övbəti seçkilərdə namizədliyini irəli sürməyəcəkdir.
23 fevral Prezident Əl Bəşir ölkənin hökumətini, bütün qubernatorları və əyalət hökumətlərini istefaya göndərir.
24 fevral Xartumda və Omdurman keçirilən çox minlik mitiqdə əhali prezidentin fövqəladə vəziyyət elan etməsinə etiraz edir. Toplanan etirazçılara göz yaşardıcı qaz tətbiq edilir və yollar balanılır.
25 fevral Ölkənin yeni baş naziri Məhəmməd Tahir Ayla, Sudanın birinci vitse-prezidenti Əhməd Avad İbn Auf və əyalət qubernatorları and içir. Bundan başqa Sudan prezidenti ictimai qurumların, iclasların, tətillərin qadağan edilməsi barədə təcili qərar qəbul etdir.
Həmin gündən etirazlar bərpa olunur. Onun səbəbi rejimin fövqəladə hall vəziyyətini elan etməsi və hökumət rəhbərliklərinə hərbişilərin təyin edilmədi olur.
26 fevral həkim və tələbələr oturaq aksiyalara başlayır. Polis onlara qarşı göz yaşardıcı qaz tətbiq edir.
27 fevral Milli Konqresin liderlərindən biri olan Amin Hassan Omar partiya içində 2020-ci ildə prezident seçkiləri üçün yeni bir namizədin təqdim elməsinə hazır olduqlarını bildirir. Bundan öncə isə əl-Bəşir kütləvi etirazların başlamasından sonra seçkidə iştirakdan imtina etmişdir.
Achyrocline crassiceps
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Sudan etirazları
Xronologiya
28 fevral Prezident əl-Bəşir təhlükəsizlik güclərinə etiraz içtirakçılarına qarşı geniş səlahiyyətlər verdi. Polis xüsusi icazə olmadan belə evləri axtarmasına, insan və nəqliyyat vasitələrinin hərəkətlərini məhdudlaşdırmasına, hökumət əleyhinə fəaliyyətlərdə şübhəli şəxsləri həbs etməsinə və istintaq zamanı əmlaklarını müsadirə etməsinə icazə verir. Prokurorluq indi nümayişçiləri dəstəkləyən şübhəli millət vəkilləri və hərbçilərii immunitetdən məhrum edə bilər. Ölkədə fövqəladə təcili məhkəmələr təşkil edilir.
Zeydilik
thumb|500px|İslam Məzhəblərinin nümayəndələri
Sudan etirazları
Xronologiya
Əl-Bəşir tərəfindən alınan bütün tədbirlərə baxmayaraq, ölkədəki etirazlar davam edir. Yüzlərlə adam Xartum və Omdurman küçələrinə çıxaır. Polis etirazşılara qarşı göz yaşardıcı qaz tətbiq edir.
Zeydilik
Zeydilik  məzhəbi — İslamın Şiə məzhəbinin fiqhi məzhəblərindən biri. 4-cü imam İmam Əli ibn Hüseyn Zeynül Abidinin (ə) oğlu Zeyd ibn Əlinin davamçılarıdır. Zeydilər, 4-cü imam Zeynül Abidindən (ə) sonra Zeydi imam bilirlər. İndi də Yəmən və ətrafında zeydiyyə firqəsinə bağlı insanlar kifayət qədər sayca üstünlüyə malikdirlər.
Sudan etirazları
Xronologiya
1 mart Ömər Əl Bəşir Milli Konqres Partiyasının sədri vəzifəsindən ayrılır və onun müavini Əhməd Harun növbəti konqresə qədər vəzifəyə təyin edilir.
Zeydilik
Tarixi
Zeydilik təriqəti Zeydilik hərəkatının nəticəsində yaranmışdır. Zeyd Əməvilər tərəfindən qətlə yetirildikdən sonra onun vəfalı silah dostları və övladları Əməvi rejiminə qarşı daha da əzmkarlıqla mübarizə aparmağa başladılar. Zeydin şəhid olmasından sonra onun hərəkatını davam etdirən oğlanları Yəhya (Yəhya ibn Zeyd), İsa (İsa ibn Zeyd)və "Züddəmə" (gözüyaşlı) ləqəbli Hüseynin (Hüseyn ibn Zeyd) nəvəsi Yəhyanın (Yəhya ibn Hüseyn ibn Zeyd) və eləcə də ardıcılları İbrahimin, İmam Həsənin (ə) nəticəsi "Zunnəfsizzəkiyyə" (saf nəfs sahibi) ləqəbli Məhəmmədin (Məhəmməd ibn Abdullah ibn Həsən Mutəna ibn Həsən Müctəba) və başqalarının adlarını çəkmək olar. Məhz onların zərbələrindən sonra, onların qanları bahasına Əməvi hökuməti zəifləyib süquta uğradı. Zeyd hərəkatı uzun müddət yaşadı, gücləndi, Əməvi və Abbasi xəlifələrinə qarşı mübarizə apardı. Onlar Afrikanın şimalında - Mərakeşdə və Ərəbistan yarımadasının cənubunda - Yəməndə müstəqil və qüdrətli bir dövlət qurmağı da bacardılar. Onların hökmranlığı Yəməndə son illərədək davam etmişdir. Yəməndə zeydilərin sonuncu hakimi Seyfulislam Əl-Bədr olmuşdur. O, Abdullah əl-Səllalın Şimali Yəməndə çevriliş etməsindən sonra hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmışdır.
Yaranması
İllər ötdükcə Zeydilik hərəkatı bir təriqət kimi formalaşmağa başladı. Və tədricən zeyd hərəkatı Zeydilik təriqətinə çevrilməyə başlandı. Zeyd ibn Əlinin özünün isə heç bir zaman yeni bir təriqət yaratmaq fikri olmamışdır. O sadəcə olaraq qəddar Əməvi səltənətinə qarşı üsyan etmiş və xəlifəliyin gerçək sahiblərinə - Əhli Beytə qaytarılmasını tələb etmişdir. Lakin illər keçdikcə bu hərəkata başçılıq edən, bu ad altında üsyana qalxan şəxslər şəxsi fikirlərini irəli sürmüş, müxtəlif məsələlərdə öz istədikləri kimi rəylər söyləmişlər. Onlar Zeydin adından istifadə edərək müxtəlif kitablar yazmış və ayrıca bir təriqət yaratmışlar. Bu hallar xüsusilədə onların müxtəlif ölkələrdə hakimiyyətə gəlmələrindən sonra baş vermişdir. Yəni Zeyd ibn Əlinin öldürülməsindən 170 il sonra. Tarixi mənbələrdə göstərilir ki, Zeydilik fiqhi təriqət kimi Yəhya ibn Hüseyn ər-Rəssinin bu sahədə kitab yazmasından sonra formalaşmağa başlamışdır. Bu isə hicri təqvimi ilə 298-ci (m. 911) ilə təsadüf etmişdir. Zeydilik əsasən İraqda, xüsusilə də təriqətlərin vətəni hesab edilən Bəsrədə, eləcə də Yəməndə geniş yayılmışdır. Zeydilər xalqı Zeydin imamətinə dəvət etdilər və sonralar beş firqəyə ayrıldılar: müğiyriyyə, carudiyyə, zükeriyyə, xəbəşiyyə və xülqiyyə.
Sudan etirazları
Xronologiya
1 mart gecəsində fövqəladə məhkəmələr 870 nümayişçini iki həftədən 10 ilə qədər azadlıqdan məhrumetmə cəzasına məhkum etsə də, etirazlar günorta namazından sonra davam etdir. Gələcəkdə 250 nümayişçinin mühakimə olunacağı gözlənilir.
Zeydilik
Əqidə
Zeydilər əqidəcə şiə məzhəblərindən cəfəri və ismaili şiələrinə, sünni məzhəblərindən isə hənəfi məzhəbinə çox yaxındırlar. Zeydiyyə firqəsi üsulidində mötəzilə, füruidində isə dörd sünnü məzhəbindən birinin başçısı olan Əbu Hənifənin fiqhindədirlər. Onlarda da eyni ilə Cəfərilər və İsmaililərdə olduğu kimi dini hüquq və şəriət hökmləri Quran və Sünnətdən çıxarılır. Onlarla Sünnilik arasındakı əsas fərqlərdən biri də odur ki, onlar Sonuncu peyğəmbər Hz. Muhamməd (s) - dən sonra ilk xəlifənin həm peyğəmbərin vəsiyətiylə, həm də İlahi seçimlə Hz. Əlinin (ə) olduğunu iddia edirlər. Bütün bunlardan çıxan nəticələrə görə Zeydilər ; 5 İmam yolu ilə Hz. Muhamməddən (s) gələn sözləri (hədis) olaraq qəbul edirlər. 116 Ərəb İslam xəlifəsindən yalnız ikisini (IV xəlifə Hz. Əli (ə) və V xəlifə Hz. Həsən (ə)-i) haqq xəlifə olaraq qəbul edirlər. Zeydilərə görə Sonuncu Peyğəmbər (s) - dən sonrakı haqq xəlifələr Peyğəmbərin Əhli Beytindəndir. Hz. Muhamməd peyğəmbər (s), Xanım Fatimeyi Zəhra (s.ə.) və 5 imamı örnək alıb onların yolu ilə gedirlər.
Sudan etirazları
Xronologiya
3 mart müxaliflərin lideri Sadik əl-Mehdi prezident əl-Bəşiri ölkədəki böhrana son qoymaq üçün keçid dövrünü elan etməyə və istefaya çağırdıе.
Zeydilik
Zeydi imamlar
Zeydiliklə Cəfərilik və İsmaililik arasındakı əsas fərq isə onların 4-cü imam İmam Zeynül Abidindən sonra cəfərilər və ismaililər kimi İmam Məhəmməd Baqiri yox məhz Zeyd ibn Əlini 5-ci imam olaraq qəbul etmələridir. Bundan başqa Zeydilikdə Cəfərilikdə olduğu kimi 12 və İsmaililikdə olduğu kimi 7 imam yox, 5 imam anlayışı vardır. Zeydilər 4-cü imam İmam Zeynülabidindən sonra Zeydi 5-ci imam hesab etmələrinin səbəbini müxtəlif cür izah edirlər. Onlara görə :
Sudan etirazları
Xronologiya
5 mart Sudan həmkarlar ittifaqı fövqəladə vəziyyət əlehinə etrazları başladır. Öz növbəsində Umma partiyasının sədri Sadiq əl-Mehdi ölkənin prezidentini xalqa qarşı çıxmağı dayandırmağa və könüllü istefaya çağırdı. .
11 mart Sudan Milli Qanunvericilik Məclisi ölkədə fövqəladə bir vəziyyət tətbiqini təsdiqlədi, ancaq onu 6 aya qədər endirdi.
12 mart Fövqəladə məhkəmə 9 qadınla hökumət əleyhinə etiraz aksiyalarında iştirak etməsi ilə əlaqədar cəzalandırılıb. Hüquq müdafiəçiləri bildirirlər ki, ölkədəki yüzlərlə qadının şəriət normalarına uyğun olaraq cəza alır, amma vəkillər məhkəmənin qərarına etiraz edirlər. Demokratik Hüquqşünaslar Alyansı nümayəndəsinin sözlərinə görə, vəkillərin təzyiqi səbəbiylə cəza hələ icra edilməmişdir.
Zeydilik
Zeydi imamlar
Yəni hər alim, zahid və cəsur olan Fatimi-Ələvi (yəni Hz. Əli (ə) ilə Hz. Fatimənin (ə) oğlu) qılıncla qiyam edib xalqı özünə tərəf dəvət edərsə, o, İmamdır. Çünki Zeyd, Əməvi xəlifəsi Hişam ibn Əbdülməlikin xilafəti zamanında bəni-Üməyyənin zülm və təcavüzü nəticəsində Kufədə qiyam etdi. Və sonda öldürüldü. Zeydilər məhz Onu 5-ci imam qəbul edib, Ona bağlı olmağı özlərinə vacib bilirlər. Onlara görə Zeydin məqamı, bu növ sözlərin ona istinad edilməsindən daha da ucadır.
Qurumlar
IX yüzillikdə Zeydin nəslindən olan Nasir Xorasanda qiyam etdi və yerli hökumət tərəfindən təqib olunduğuna görə oradan qaçıb, hələ də əhalisi İslamı qəbul etməyən Mazandarana getdi. O, 13 illik təbliğ və dəvətdən sonra bir çoxlarını müsəlman etdi, onları zeydiyyə məzhəbinə inandırdı və onların köməyi ilə də 864-cü ildə Şimali Qafqazda - Təbəristanı ələ keçirib ilk Zeydi dövlət qurumunu qurdu. Bu dövlətin varlığına qısa bir müddətdən sonra 928-ci ildə Samanilər dövləti tərəfindən son qoyulmuşdur. Daha sonra həmin zeydi qrup tərəfindən 968-ci ildə Xəzər dənizinin cənubunda Gilanda yeni bir dövlət yaradılmış və həmin dövlət də XI yüzilliyə qədər mövcud olmuşdur. Zeydilər Yəməndə hakim dini qrupdur və Zeydi liderlər idarə etdikləri camaat tərəfindən xəlifə olaraq qəbul edilirlər. Belə ki, Yəhya ibn Hüseyn ibn Qasim ər-Rəssini Məhəmməd peyğəmbərin (s) nəvəsi olan haqq bir xəlifə olaraq qəbul edirlər. Bu sistem 1962-ci il Yəmən hərbi çevrilişinə qədər davam etmişdir. 2011-ci ildən yenidən baş qaldıran Zeydilər Yəmən diktatoru Əli Abdullah Salehin istefa verərək hakimiyyətdən salınmasına nail olmuşlar.
Sudan etirazları
Xronologiya
13 mart Prezident əl-Bəşir 21 nazirdən ibarət olan yeni hökumətini tam formalaşdırır.
Hərbi çevriliş
11 aprel 2019-cu ildə ölkədə baş vermiş çevriliş sayəsində prezident hakimiyyətdən salınır.
Görülən tədbirlər və kömək
27 dekabr 2018-ci ildə Xartum Beynəlxalq Hava Limanına İl-76 təyyarəsi eniş edir. Bu təyyarədə 30 ton un göndərilmişdi. Yükün naməlum bir xeyriyyəçi tərəfindən göndərildiyi bildirilir - Prezident Ömər əl-Bəşirin şəxsi dostu olduğu ifadə edilir. 29 dekabr 2018-ci ildə 32 ton un ilə ikinci təyyarə gəlir. Sudan hökumətinin Qatar, Türkiyə və Bəhreyn tərəfindən dəstəklənməsindən sonra yardımlar gəlməyə başlayır. Bununla yanaşı Dubay əmirliyinin təhlükəsizlik müdir müavini general Dahi Halfan kömək çağırışı etdi və Sudan prezidentini fəlakət dövründə xalqının ən aktiv şəkildə qoruyucusu olduğunu bildirdi.
Baylot
Baylot — Kanada Arktik arxipelaqına daxil olan ada, Baffin Torpağı adasının şimal-şərqində yerləşir. İnzibati cəhətdən Nunavut vilayətinin Kikiktani ərazisinə daxildir.
Sudan etirazları
Görülən tədbirlər və kömək
31 dekabrda Sudan prezidenti kütləvi hökumət əleyhinə aksiyalar zamanı baş verən şiddət hadisələrini araşdırmaq üçün komissiyanın təkili haqqında əmr verdi.
Baylot
Coğrafiyası
left|250px|thumb|Bayem Martin dağı left|250px|thumb|Qayalar üzərində qağayılar Adanın sahəsi 11 067 km² təşkil edir. Adaların dünyada sahəsinə görə sıralamasında 72-ci, Kanadada isə 17-ci yeri tutur. Sahil xətdinin uzunluğu 579 kilometrdir. . Baylot adası — Sirmilik milli parkının bir hissəsini təşkil edir.
Sudan etirazları
İtkilər
Hökumətin məlumatına görə 7 yanvar 2019-cu ildə 19 nəfər etirazçı həyatını itirmişdir. Bununla yanaşı 2 polisdə həlak olmuşdur. Təhlükəsizlik qüvvələri arasında 178, dinc əhali arasında isə 219 nəfər ağır yaralanmışdır. 12 yanvarda ölənləri sayı 24-də çatır. 25 yanvarda itkilər otuza çatır.
Baylot
Tarixi
Baylot adası Robert Baylotun şərəfinə adlandırılıb. O, 1616-cı ildə Şimal-Qərb keçidini aşkarlamaq məqsədi ilə təşkil etdiyi ekspedisiyası zamanı kəşf edilir. 1906-cı ildə kanitan Cozef-Elzer Berner rəsmi olaraq adanı Kanadanın ərazisi elan edir.
Sudan etirazları
İtkilər
Müxalifətin sözlərinə görə yanvarın əvvəllərində etirazlar zamanı 22 nəfər həlak olmuşdur. Amnesty International insan haqları üzrə təşkilatı isə 37 ölüm qeydə almışdır.
Xəmsə əlyazması (М—439)
Xəmsə əlyazması М-439 — Nizami Gəncəvi “Xəmsə”sinin iki poemasından ibrarət olan əlyazması nüsxəsi. Hazırda AMEA Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılır.
Xüsusiyyətləri
Əlyazmasında “Xəmsə”yə daxil olan “Leyli və Məcnun” və “Yeddi gözəl” poemaları vardır. Əlyazmanın bir çox yerlərində tikmə zamanı düzülüşün pozulması müşahidə edilir. Mətnlər kalliqrafik nəstəliq ilə dörd sütun şəklində yazılmış və müxtəlif rəngli xətlərdən çərçivəyə alınmışdır. Əlyazmasının kağızı Orta Asiya mənşəlidir.
Əlyazmasında Herat miniatür məktəbinə məxsus üç miniatür vardır. Əlyazma mətninin başlanğıcında rəngli divan vardır. Şərq mənşəli üzləməsi qəhvəyi rəngli dəridən hazırlanmış və romb formalı medalyonla bəzədilmişdir. Ölçüləri 14 × 24 sm olan 84 səhifəli əlyazması hicri 1110-cu ildə (1698/1699) hazırlanmışdır.
Sümük
thumb|Sümük Sümük — Çox sayda toxumadan ibarət olan canlı orqanizm üzvü. Sümük dayaq-mexaniki və qoruyucu funksiyalarını yerinə yetirir. O, onurğa skeletinin əsas tərkib hissəsi sayılır.
Kimyəvi tərkibi
Sümüyün tərkibinə həm üzvi, həm də qeyri-üzvi maddələr daxildir. Birincinin miqdarı orqanizmin yaşından asılıdır və cavan orqanizmlərdə o daha çox olur. Buna görə də cavan orqanizmlərin sümüyü elastiki və yumşaqdır. Yaşlılarda isə əksinə, sümük getdikcə bərkləşir. Sümükdə olan bu hər iki maddə onurğalıların qruplarında fərqlənirlər. Məsələn, dərin sualarda yaşayan balıqların sümüklərində minerallar azdır, ona görə də onların sümüyü yumşaq və laylı olur.
Böyük insanlarda mineralların miqdarı (əsasən də ümumi çəkinin 60-70%-ni təşkil edir, üzvi maddələr (əsasən kollaqen I) isə 30-40 % civarındadır. Sümüklər yüksək möhkəmliyə və həddən artıq yüksək sıxılma müqavimətinə malikdirlər. Onlar dağılmaya qarşı uzun müddət davam gətirə bilirlər. Buna arxeoloji qazıntılar zamanı tapılan qədim sümükləri misal gətirmək olar. Yanma zamanı sümük tərkibində olan üzvi maddələri itirir, amma öz formasını saxlayır. Sümüyə turşu ilə təsir etdikdə onun tərkibindəki mineralları həll etməklə elastiki üzvi birləşmə əldə etmək olar.
Sümüyün quruluşu
300px|thumb|Sümüyün mikroskopik strukturu
Sümük maddələrinin mikroskopik quruluşu toxumanın xüsusi növünü təşkil edir. Onun səciyyəvi göstəriciləri bunlardır: bərk, minerallarla hopdurulmuş lifli hüceyrələrarası maddə və ulduzabənzər hüceyrələr.
Uzun sümüklər (ossa longa) uzadılmış, diafiz adlanan boruşəkilli orta hissəyə malik kompakt maddələrdən təşkil olunur. Diafizin daxilində sümük iliyi üçün boşluq (cavitas medullaris) və daxilində sarı rəngli ilik yerləşir. Hər uzun sümüyün sonunda qırmızı rəngli sümük iliyi dolun epifiz yerləşir. Diafiz və epifiz arasında metafiz yerləşir. Sümüyün inkişaf mərhələsində burada xirtmək yerləşir və inkişafın sonunda sümüyə çevrilir. Uzun boruşəkilli sümüklər əsasən əza skeletlərini təşkil edir. Epifizlərdəki çıxıntılar apofizm adlanır və əzələlərin birlşməsinə imkan verir
Yastı sümüklər (ossa plana) kobud maddənin nazik qatından ibarətdir. O xaricdən kompakt maddələrlər örtülür. Onlar mənşələrinə görə fərqlənirlər: kürə və taz sümüklər xirtməkdən, kəllənin üst hissəsini təşkil edən yastı sümük isə birləşdirici toxumalardan ibarətdir.
Qısa sümüklər (ossa brevia) kobud maddələrdən təşkil olunur. Xarici səthi kompakt maddələrdən ibarət nazik qatla örtülür. Sümüyün daxilində ilik boşluğu yoxdur. Biləklərdəki və ayaqdakı qısa sümüklər biləyin və dabanın hərəkətliliyini artırmağa kömək edir.
Qarışıq sümüklər (ossa irregularia) skeletin müxtəlif hissələrində (onurğa, kəllə) yerləşirlər. Onlar qısa və yastı sümüklərin elementlərini özündə əks etdirirlər. Bu onların mənşəyi isə balı olaraq formalaşıb.
Pnevmatik sümüklərin içərisində hava daxil olması üçün seliklə əhatə olunmuş boşluq olur. Buraya hava dolmaqla onun çəkisini yüngülləşdirir, möhkəmliyini isə azaltmır.
Sesamoid sümüklər əzələlərə daxil olmuş və onun gücünü artırmağa, həmçinin işləmə qabiliyyətini artırmağa xidmət edən sümüklərdir.
Sümük iliyi
Sümüyün daxilindəki boşluqda yumşaq, incə, hüceyrələrlə və qan damarları ilə zəngin, sümük iliyi adlanan kütlə yerləşir. Onun üç növü fərqlənir: selikli (jelatinşəkilli), qırmızı və sarı və ya yağlı. Əsas formanı qırmızı sümük iliyi təşkil edir. Onun tərkibində damarlarla zəngin, incə birləşdirici toxuma nəzərə çarpır. Qırmızı sümük iliyinin tərkibindəki hüceyrələr leykositli və ya limfalı hüceyrələrə bənzəyirlər.
Arbel dağı
Arbel (הר ארבל) — İsrail ərazisində yerləşən dağ və milli park. Dağ ölkənin Aşağı Qaliley bölgəsinə aiddir. Arbel dağı Tiberiya şəhərindən şimal-qərbdə, Arbel vadisindən isə şimalda yerləşir.
Arbel dağının dəniz səviyyəsində hündürlüyü 181 metrdir. Ölü dənizin səviyyəsindən olan hündürlük isə 390 metrdir. Dağı əhatə edən ərazinin böyük hissəsi dəniz səviyyəsindən aşağıdadır. Zirvədə yerləşən müşahidə meydançasından bütün Qalileya, Qolan təpələri, eləcə də Safed, Tiberiya və Ölü dənizin böyük bir qismi görsənir. Arbel dağında dört kənd yerləşir: Kfar-Zaytim, Arbel, Kfar-Hittim və Mispa.
Tarixi
Arbel dağı yaxınlığında qədim yəhudi sinaqoqu yerləşir ki, tarixi e.ə. IV əsr aiddir. Burada qədim oturacaqlar və sütünlar qalqıqlar şəklində qalmış.
Dağın başında qədim mağaralar sistemi mövcud. Mağaralarda yəhudulərə məxsus İkinci Məbəd adlı tikili mövcuddur. Mağara daxilində VII əsrə aid, Ali Bəy, druz hakiminin oğlu Fahra al - Din Maanininə məxsus tikili mövcud. İosif Flaviy öz yazılarında yazır ki, Böyük İrod roma qoşunlarının köməyi ilə sonuncu üsyançılara qalib gəldi, hansı ki, çar Xasmoneev Antiqonaya dəstək verirdilər. Sonda onlar sığınacaq kimi Arbel dağı qayalarını seçdilər.
Qoruq və Milli park
Bu bölgə 1967-ci ildə qoruq elan edilmiş və sahəsi 1400 dyündü. Milli park (8509 dyün) öz ərazisinə Arbel dağının əsas hissəsini (10 km), hansı ki, Eylabuna çayından başlayır və Ölü dənizə töküldüyü ərazini əhatə edir. Qoruq ümumən dağın yerləşdiyi ərazini əhatə edir.