Azərbaycanlıların_Ermənistandan_deportasiyası_(1948–1953)
Deportasiya
Maraqlıdır ki, ən əvvəldən yalnız Ermənistanda kolxoz və sovxozlarda yaşayan azərbaycanlıların köçürülməsi nəzərdə tutulsa da, məsələ 1948-ci ildə bir qədər də genişlədi. Sovet İttifaqı metallurgiya naziri və milliyyətcə erməni olan İvan Tevosyan Azərbaycana Qafan bölgəsində yaşayan və mədənlərdə çalışan təxminən 100 ailənin Daşkəsəndəki filiz mədənlərdəki işi yaxşılaşdırmaq üçün Azərbaycana köçürülməsini təşkil etmək barədə əmr verdi. Belə bir nümunələrdən biri də Sovet İttifaqı Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin qəbul etdiyi qərarla bağlı idi. Beləki Ermənistanın Nazirlər Şurasının sədri A. Piruzyan Teymur Quliyevə bildirdi ki, Moskva 29 sentyabr 1948-ci ildə Ermənistanın Lembeli və Kerpulu bölgələrində zeytun yağı və subtropik meyvələr üzrə ixtisaslaşacaq sovxozlar yaratmaq barədə qərar qəbul edib. Beləliklə, o, Quliyevdən burada yaşayan azərbaycanlıları Azərbaycana yerləşdirilməsinin qəbul edilməsini istəyirdi. Əslində İrəvana göndərilməsi planlanan bu azərbaycanlıların yerində erməniləri məskunlaşdırmaq istəyirdi. Bu istəyi gücləndirmək üçün köçürülməyə rəhbərlik edən adminstrasiyanın A. Gözəlov Quliyevə məktub yazaraq bunu bir daha təkrarladı. Tarixçi Fərid Şəfiyev bu iki faktı qeyd edərək bildirir ki, Ermənistanın Sovet rəhbərliyi ola bilsin yuxar elitada təmsil edilən geniş erməni kökənli şəxslərin gücündən istifadə etməyə çalışaraq köçürülməsi planlanan azərbaycanlıların sayını çoxaltmağa çalışmışdır. Ləmbəli kəndində köçürülmə məsələsi xeyli qarışıq vəziyyət aldı. Bu kəndin sakinlərinin köçürülməsi Ermənistanın kənd təsərrüfatı nazirinin müavibi A. Qriqoryana tapşırılsa da, kənd sakinləri köçürülmələri nəzərdə tutulan Salyana köçmək istəmədiklərini bildirmiş və itaətsizlik göstərmişdirlər. Ləmbəli əhalisini köçürməyə razı sala bilməyən rayon rəhbərləri kolxozun ümumi yığıncağında saxta protokol tərtib etmiş, təzyiq altında kolxozçuların 25%-nin razılığını almışlar. Yığıncaqda 150 adam iştirak etdiyi halda protokolda 450 nəfərin iştirakı qeyd olunmuşdur. Əhalini köçürülməyə razı salması üçün Ləmbəli kolxozunun rəhbəri B. İnsanov rayoun partiya mərkəzinə çağırılmış və ona təzyiqlər edilmişdir, lakin bütün bunları nəticəsiz qalmışdır. İnsanov köçürülmədən yan keçməyin mümkün olmadığı halda, heç olmasa onların Qazax, Ağstafa, Tovuz kimi rayonlara köçürülməsini istəmişdir. Hətta bu məsələnin gündəmə gəlməsi üçün başqa Səməd Vurğun olmaqla, Azərbaycan ziyalılarına etdiyi müraciət sənədi indi də AMEA-nın Əlyazmalar İnstitutunun arxivində saxlanmaqdadır. Sonda erməni rəsmisi S. Karapetyanın göstərişi və milislərin iştirakı ilə ləmbəlilər maşınlara doldurularaq Gürcüstanın azərbaycanlılar yaşayan bölgələrinə köçürülmüş, öz növbələrində gürcülər də onları yenidən İrəvana geri göndərmişdir. C. Vəlibəyov və B. İnsanov bu məsələ ilə bağlı Ermənistan K(b)P MK-da olmuş, bundan sonra hökumət ləmbəlilərin Basarkeçərin Zod, Ağkilsə kəndlərində yerləşdirilməsinə icazə vermişdi. Azərbaycan SSR Kənd Təsərrüfatı Nazirinin müavini M. Poladovun Ermənistanda olarkən hazırladığı arayışda göstərilirdi ki, Ləmbəli əhalisinin evləri bura köçürülən erməni ailələri arasında paylanmış, azərbaycanlıların qəbiristanlığı dağıdılaraq məzar daşlarından yeni binaların tikintisində istifadə olunmuşdur. 1950-ci illərin ortalarında Ermənistan K(b)P MK "Ləmbəlidə evlərin keçmiş sahiblərinə qaytarılması və onların sovxozda işə qəbul edilməsi barədə" qərar qəbul edir. Ləmbəlinin azərbaycanlı sakinləri kəndlərinə qayıdarkən, onların evlərinə sahib çıxmış ermənilərlə münaqişə baş vermiş, iki azərbaycanlı qadın ermənilər tərəfindən öldürülmüşdü.