cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Teymurilər dövləti
İdarəetmə
Teymurilər dövləti gücünün zirvəsində olduğu vaxtlarda İrtışdan və Volqadan tutmuş İran körfəzinə qədər, Qanqdan Dəməşqə və Asiya arxipelaqına qədər əraziləri əhatə edirdi. Əmir Teymurun və varislərinin dövründə Teymurilər dövlətinin idarə olunması yasalara,  türk törəsinə, tüzüyə və şəriətə əsaslanırdı. Teymurilər dövlətinin başında Əmir titulu daşıyan hökmdar dururdu. İlk hökmdar olan Əmir Teymur Çingizlilər nəslindən gəlmədiyi üçün Böyük xan titulu ala bilməmişdi. Çingizlilər nəslinin adından istifadə etmək üçün həmin nəsildən olan formal xan seçilərək taxta çıxarılırdı. Əmir Teymurun hakimiyyətinin ilk illərində Suyurqatmış, son illərində isə Mahmud xan taxta çıxarılmışdı. Əmir Teymurdan sonrakı hökmdarlar özlərinə Sultan titulu götürmüşdü. Hökmdarın oğulları və nəvələri əmirzadə titulu daşıyırdı. Əmir əl-üməra hökmdarın müavini sayılırdı və ordunun komandanı idi. Hünər göstərib fərqlənən şəxslər əmir titulu ilə mükafatlandırılırdı. Onlar döyüşlərdə və vilayətlərin idarə olunmasında iştirak edirdi. Əmir Teymurun dövründə 313 adama əmir titulu verilmişdi. Əmirlərə müavin təyin olunurdu. Əgər əmir ölərsə və ya vəzifəsindən kənarlaşdırılarsa müavinlər onun yerinə keçərdi və onu "əmirliyə namizəd" adlandırırdılar. Teymurilər dövləti tipik şərq feodal monarxiyası idi. Ölkə vilayətlərə bölünmüşdü. Vilayətlər hökmdarlar tərəfindən təyin olunmuş əmirzadə və əmirlər tərəfindən idarə olunurdu.
Hökmdar tərəfindən sədr təyin olunurdu. Sədr bütün vəqflərə rəhbərlik edir, vəqflərə yiyə durmaq və vəqfdən gələn gəlirləri bölmək üçün mütəvəlli təyin edirdi. Bundan başqa sədr hər bir vilayətə və şəhərə qazı, müfti, mühtəsib təyin edir, seyidlərə, üləmaya və digər din xadimlərinə soyurqal müəyyənləşdirərək onlara vəzifə verirdi. Ordu və rəiyyət üçün ayrıca qazı təyin olunurdu. Hökmdar tərəfindən hərbçilərlə rəiyyət arasındakı problemləri hökmdara xəbər verməsi üçün ədalət əmirləri təyin olunurdu.
Əmir Teymurun dövründə hər gün divanxanada dörd vəzir olurdu:
Bu vəzirlərdən başqa başqa xaricdəki və ölkədəki mala-mülkə nəzarət eləmək, oradakı dövlət əhəmiyyətinə malik olan maliyyə münasibətləri ilə vilayətlərdən gələn gəlirlərlə məşğul olmaq üçün başqa üç vəzir də təyin olunurdu. Vəzirlər divanbəyinə tabe idi.
Sipahın, rəiyyətin, ərizə yazıb şikayət eləyənlərin vəziyyətini, məmləkətin abadlığını, viranlığını, mühüm işlərdən hansı birinin görülüb görülmədiyini hökmdara çatdırmaq üçün ərzbəyi təyin olunurdu. Dövlətin hər bir idarəsində gəlir-xərcləri, gündəlik xərclərin hesabını yazmaq üçün katib təyin olunurdu. Məlumatların ötürülməsini təmin etmək üçün Əmir Teymurun dövründə poçt məntəqələri yaradılmışdı. Hər məntəqədə 200 at saxlanırdı və xərcləri yerli əhalinin hesabına ödənilirdi.
İspaniya və Fransa krallıqları ilə əlaqələr
thumb|[[Əmir Teymurun Fransa kralı VI Karla yazdığı məktub, 1402.]] Ankara döyüşü zamanı iki ispan elçisi Əmir Teymurla idi: Pelayo de Sotomayor və Fernando de Palazuelos. Avropaya hücumlar edən Osmanlılara qarşı Əmir Teymurla Avropa dövlətlərinin ittifaqının yaranması ehtimalı var idi. Osmanlı və Məmlük dövlətlərinə hücum etmək üçün aşkar səbəb var idi.
Bunlar hələ yüz il əvvəl xüsusilə Osmanlının Konstantinopolu mühasirəyə almasına görə fransız-monqol ittifaqının yaradılması istiqamətində cəhdlərini əks etdirdi.
Əmir Teymur VI Karlın sarayına elçi olaraq Sultaniyyə arxiyepiskopu Dominikan Janı yolladı. Jan Parisə 15 iyun 1403-cü ildə çatdı. Əmir Teymurun məktubunda VI Karl barədə yazılmışdı: "Ən sülhsevər, ən məğlubedilməz kral və sultan, fransız və digər millətlərin kralı, Tanrının dostu, dünyanın böyük savaşlarından qalib çıxmış ən xeyirxah monarx".
Əmir Teymur VI Karla iqtisadi münasibətlərin inkişaf etdirilməsini, həmçinin hücum və müdafiə ittifaqı təklif etdi. VI Karl xəbəri yalnız Əmir Teymurun ölümündən qısa zaman öncə göndərə bildi.
İspaniya ilə də əlaqələr inkişaf etdi. İspan tarixçisi Migel Anhel Oçoa Brun bildirir ki, Kastiliya kralı III Henrinin sarayı və Əmir Teymur arasında əlaqələr Kastiliyanın orta əsr diplomatiya tarixinin ən vacib dövrü idi. Əmir Teymur Kastiliya sarayına Hacı Məhəmməd əl Qazi adlı çağataylı elçini, məktub və hədiyyələrlə yollamışdı.
Ruy Qonzales de Klavixonun səfirliyi
Əmir Teymurun elçisi qayıdanda III Henri 21 may 1403-cü ildə Ruy Qonzales de Klavixonun başçılıq etdiyi, həmçinin Alfonso Pez və Qomez de Salazarın daxil olduğu diplomatik heyəti Səmərqəndə yolladı. 1406-cı ildə elçi heyəti geri dönəndə Əmir Teymurun İspaniya kralına "doğma oğlu kimi" hörmət edirəm dediyini çatdırmışdı.
Ruy Qonzales de Klavixo yazıb ki, ispanlara göstərdiyi qayğının əksinə olaraq "Katay hökmdarı"nın göndərdiyi elçilərlə pis davranırdı, Ruy Qonzales de Klavixoya imperatorun "oğru və pis adam" olduğunu izah edib çinli səfirləri ispan səfirlərin arxasında otuzdurdu.
Klavixonun Səmərqəndə səfəri Marko Polonun Çinə səfərindən yüz il sonra çox az avropanlının gedib çata bildiyi Kataydan yeni xəbərlər bildirməyə imkan yaratdı. Klavixonun məlumatları, təhrif olunmuş olsa belə, imperator Honq Vunun xələfləri arasında olan taxt-tac davası haqdadır. İspanlar çinli səfirlərin bəziləri ilə ünsiyyət saxlaya və Səmərqəndlə Xanbalıq (Pekin) arasındakı karvan yolları barədə məlumat yığa bilirdilər. Avropalılara dünyanın ən böyük şəhəri olan Katay dövlətinin paytaxtı Xanbalıq şəhəri ilə yanaşı, hərbi gücü haqda məlumat verib. O, həmçinin səhvən Katay imperatorunun səhvən katolikliyi qəbul etdiyini bildirib. Bu xəbər avropalıların Çində xristianlığın geniş yayılması fikrini dəstəkləyən faktorlardan biri idi, həmin fikir XVII əsrə kimi geniş yayılmışdı və Bento de Qoisin 1603-cü ildə Çinə məşhur ekspedisiyasına səbəblərdən biri idi.
Əmir Teymurun ölümündən sonrakı dövr
Əmir Teymur 1405-ci ildə vəfat etdi və oğlu Şahrux atasının Osmanlılara qarşı yürüşünü davam etdirdi. Onun bu yürüşü qərbdə Osmanlı imperiyasını işğal etmək ümidləri yaratdı.
Bavariyalı macəraçı İohan Şilberger 1402–1405-ci illərdə Əmir Teymura xidmət edib. Bundan başqa saysız-hesabsız venesiyalı və genuyalı tacirlər bu zaman Sultaniyyədə aktiv fəaliyyət göstərirdilər.
Növbəti ələqalər Avropa və İran arasında 1420–1425-ci illər arası venesiyalı səyahətçi Nikola Da Kontinin səfərləri zamanı quruldu. İspaniyanın Teymurilərlə yaxınlıq etmək istəməsinə baxmayaraq əlaqələr müvəffəqiyyətsizliyə uğradı. 1492-ci ildə Xristofor Kolumbun məlum kəşfinə qədər davam edən yaxınlaşma cəhdlərində əsas məqsəd Çində olan Böyük Xana çatmaq idi.
Əmir Teymurun hekayəsi Avropada orientalizm ilə uzunmüddətli əlaqələrə sahibdir. Nümunə kimi Xristofor Marlounun 1590-cı ildə qələmə aldığı "Böyük Əmir Teymur" ( və Handelin 1724-cü ildə yazmış olduğu "Əmir Teymur" operasını göstərmək olar.
Ordu quruluşu
Teymurilər dövlətinin ordusunun zərbə qüvvəsini ağır zirehli süvari birlikləri, yüngül zirehli atlı oxçular təşkil edirdi. Bundan başqa Hindistan yürüşü zamanı döyüş filləri də ələ keçirilmişdi. Məmlük dövləti və Osmanlılarla baş verən toqquşmalarda döyüş fillərindən istifadə olunduğu məlumdur. Eyni zamanda orduya fəth olunan ərazilərə uyğun hərbi birliklər də cəlb olunurdu. Məsələn Ankara döyüşündə Teymuri ordusunda Sərbədari piyadaları da iştirak edirdi. Birliklərə uyğun olaraq hərbçilərin rütbəsi adi əsgərdən ali rütbəlilərə qədər yüksəldikcə təchizatları da yaxşılaşırdı.
Orduya düşmən qüvvələrinin sayından asılı olaraq hökmdarın özü, əmirzadələr və əmir əl-üməra başçılıq edirdi. Əmir əl-üməra ordu komandanı idi. Hünər göstərib fərqlənən şəxslər əmir titulu ilə mükafatlandırılırdı. Əmir titulu on iki dərəcədən ibarətdi. Birinci dərəcədən başlayaraq on ikinci dərəcəyə qədər hər dərəcəyə aid olan əmir özündən yuxarı dərəcədə olan əmirin müavini hesab olunurdu. On ikinci əmir əmir əl-üməranın, əmir əl-üməra isə hökmdarın müavini idi. Orduda on nəfərlik birliklərin başçısı onbaşı, yüz nəfərlik birliklərin başçısı yüzbaşı, min nəfərlik birliklərin başçısı isə minbaşı adlanırdı. Müvafiq olaraq onbaşılar yüzbaşıya, yüzbaşılar isə minbaşıya tabe idi. Bundan başqa kiçik rütbəli köməkçilər olan yasavullar da vardı.
Ordu yürüşdə olarkən ona qutval təyin edirdilər. O, ordunun keşiyini çəkirdi. Bazar əhlindən vergi toplamaq da qutvallara həvalə olunurdu. Əgər ordudan kiminsə bir şeyi oğurlanmış olsa, qutvallar məsuliyyətə cəlb olunurdu. Əmir Teymurun dövründə orduya dörd çapqınçı bölüyü təyin olunurdu. Onlar qoşunun yan tərəfi ilə ondan dörd fərsəng məsafədə irəliləyir və keşik çəkirdilər. Əgər qoşundan bir nəfərin öldürüldüyünü, yaralandığını görsələr, onun işini öz boyunlarına götürməli idilər. Qalaları qalaqçılar qoruyurdu.
Teymurilər dövlətinin ordusunda gecə basqınlarını həyata keçirən dəstələr çapavul adlandırılırdı. Ordunun mərkəzi qol, sağ cinahı bərənğar, sol cihanı isə cəranğar adlanırdı. Ordu irəliləyərkən ondan irəlidə kəşfiyyat bölükləri irəliləyərdi və onlar qarovul adlanırdı. Kəşfiyyat dəstəsinin arxasınca gedən bölük hiravul adlanırdı. Ordunun sol cinahını qoruyan bölük isə şiqavul adlanırdı. Bu bölgü düşmən birliklərinin sayından asılı olaraq daha da mürəkkəbləşə bilərdi. Əmir Teymurun dövründə Teymurilər dövlətinin mövcud olan ordusunun üçdə biri sərhədləri qorumağa, üçdə ikisi isə dövlətin xidmətində daim dayanmağa borclu idi.
Elm
XV əsrdə Teymurilər dövlətinin paytaxtı Səmərqənd şəhəri mühüm elm mərkəzinə çevrilmişdi. Xüsusən Əmir Teymurun nəvəsi Uluqbəyin hakimliyi illərində şəhər abadlaşmış, müxtəlif diyarlardan elm adamları Səmərqəndə gəlmişdi. Uluqbəy Səmərqənddə dövlət idarəsi ilə yanaşı elmi fəaliyyətlə də məşğul olurdu. Uluqbəy astronomiya və riyaziyyatla məşğul olurdu. O, Səmərqənddə mədrəsə və rəsədxana tikdirmişdi. Tikdirdiyi mədrəsədə özünü inkişaf etdirmək üçün dövrün alimlərinin dərslərində və müzakirələrində iştirak etmişdir. Uluqbəyin ətrafına dövrün ən məşhur alimləri toplanmışdı. O, Qazizadə Rumi və Qiyasəddin Cəmşid əl-Kaşi kimi məşhur alimlərin dərslərində iştirak etmişdi.
Səmərqənd mədrəsəsi
thumb|left|200px|Səmərqənd mədrəsəsi (solda) Səmərqənd mədrəsəsinin tikintisinə Uluqbəyin göstərişi ilə 1417-ci ildə başlanmış və 1421-ci ildə tamamlanmışdır. Bura uzun illər mühüm elmi mərkəz olmuş, Uluqbəyin ölümünə qədər fəaliyyətini davam etdirmişdir. Dörd dərs bölməsi olan mədrəsənin hər bölməsinə bir müdəssir təyin olunmuşdur. Səmərqənd mədrəsəsinə Bursada anadan olmuş daha sonra Səmərqəndə gələrək mədrəsənin və rəsədxananın qurulmasında böyük rolu olan Qazizadə Rumi rəhbərlik etmişdi.
Bu mədrəsədəki elmi fəaliyyətlər haqqında Qiyasəddin Cəmşid əl-Kaşinin məktubundan məlumatlar öyrənilmişdir. Bu məktubdə dövrün ən yaxşı alimlərinin mədrəsəyə cəlb olunmağından, bütün elmlər üzrə dərs verən müdəssirlərin mövcudluğundan və riyaziyyatçıların fəaliyyətindən bəhs olunur. Həmçinin mədrəsədə keçirilən dərslərdən əlavə burada dövrün alimlərinin müzakirələri də baş tuturdu ki, bu müzakirələrdə Uluqbəy də iştirak edirdi. Məktubdə elmi müzakirələrin mədrəsədən başqa Uluqbəyin sarayında da keçirilməsindən bəhs olunur.
Uluqbəy rəsədxanası
thumb|[[Uluqbəy rəsədxanasındakı müşahidə aləti]]
Səmərqənd mədrəsəsi tikildikdən sonra (1421) Uluqbəy rəsədxana tikməyi qərarlaşdırır. Bu rəsədxana Uluqbəy rəsədxanası və ya Səmərqənd rəsədxanası kimi tanınır. Rəsədxanadan Səmərqənd mədrəsəsindəki astronomiya və riyaziyyatla bağlı araşdırmaların praktiyaya tətbiq olunması üçün istifadə olunmuşdur. Rəsədxananın tikintisi tamamlandıqdan sonra Qiyasəddin Cəmşid ona rəhbərlik etmişdi. Burada aparılan müşahidələr on iki il davam etmişdi. Əvvəlcə hesablama və müşahidə işlərini Qiyasəddin Cəmşid edirdi. Qiyasəddin Cəmşidin 1429-cu ildə ölməsindən sonra Qazizadə Rumi bu işi yerinə yetirməyə başlamışdır. 1430-cu ildə Qazizadə Rumi də öldükdən sonra, onun tələbəsi olan Əli Quşçu rəsədxanaya rəhbərlik etməyə başlamışdır. Uluqbəy burada aparılan tədqiqatlardan sonra məşhur Zicini tamamlaya bilmişdi. Zic Gürkani və ya Zic Cədid Sultan adı verilən bu ulduz kataloqundan qərbdə və şərqdə uzun illər boyunca istifadə olunmuşdu.
1449-cu ildə Uluqbəyin öldürülməsindən sonra rəsədxana dini fanatiklər tərəfindən dağıdılmışdır.
Mədəniyyət
thumb|Şahı-Zində kompleksinin naxışlı sütunları XIV əsrin sonlarından XVI əsrin əvvəllərinə qədər Mərkəzi Asiya və Şərqi İran torpaqları ilə birlikdə Əfqanıstanı da əhatə edən ərazidə Teymurilər sənətkarlıq baxımından önəmli əsərlər meydana gətirmişdir. Memarlıq və miniatürun inkişaf edərək dəyər qazandığı Teymuri sənətkarlığı Mərkəzi Asiya, İran, Əfqanıstanın və hətta Böyük Moğol İmperiyası dövründə Hind-İslam sənətkarlığının inkişaf etməsində rol oynamışdır. İslam sənətkarlığı baxımından önəmli əsərlərin meydana gətirildiyi bu dövrdə hər nə qədər vahid üslubdan danışmaq mümkün olmasa da, məhəlli fərqliliklərin bir sintezini görmək mümkündür. Göz oxşayan əsərlərin meydana gətirildiyi yerlər arasında Teymuri sənətkarlığının ümumi ruhunu özündə daşıyan, amma özünəməxsus sənətkarlıq mərkəzləri meydana gəlmişdir. Bu baxımdan Səmərqənd, Herat və Şiraz sənətkarlıq mərkəzlərinə çevrilmişdir. thumb|right| [[Əmir Teymurun sarayı, Şəhrisəbz şəhəri ]] Teymurilər dövlətinin paytaxtı olan Səmərqənddə Mərkəzi Asiya və İrandan olan sənətkarlardan başqa Hindistan, Anadolu və Suriyadan köçürülmüş sənətkarlar var mövcuddu. İspan elçisi Ruy Qonzales de Klavixo Səmərqənddə 150 min sənətkar ailəsi olmasını söyləmişdi. Əmir Teymurun dövründə sənətkarlıq mərkəzinə çevrilən Səmərqənddə memarlıq baxımından önəmli əsərlər meydana gətirilmişdi. Teymuri sənətkarlığının ikinci parlaq dövrü Əmir Teymurun oğlu Sultan Şahruxun hakimiyyəti illərinə təsadüf edir. Sultan Şahruxun hakimiyyəti illəri Teymurilərin mədəni və sənətkarlıq baxımından ən güclü dövrüdür. Sultan Şahrux və fars xanımı Gövhər Şad sənətkarları himayə edirdi. Sultan Şahruxun hakimiyyəti illərində dövlətin paytaxtı Herat şəhərinə köçürülmüşdü. Bu səbəbdən inkişaf edən Herat Teymuri renesansının mərkəzinə çevrilmişdi. Eyni zamanda Sultan Şahruxun hakimiyyəti illərində oğlu Uluqbəyin Səmərqənddə hakim olması səbəbindən abadlıq və quruculuq işləri orada da davam etdirilmişdi. Sultan Şahrux və Uluqbəyin ölümündən sonra durğunluq yaşayan sənətkarlıq Əbu Səid və Sultan Hüseyn Bayqaranın dövründə yenidən canlanmışdır. Sultan Hüseyn Bayqaranın ölümündən sonra oğlu Bəziəzzamanın hakimiyyəti illərində dövlət tənəzzülə uğrasa da, Teymurilərin sənətkarlıq ənənələrinin təsiri Böyük Moğol İmperiyası və Səfəvilər dövlətində hiss olunmaqdadır.
Memarlıq
Teymuri memarlığı özünəməxsus cəhətləri ilə fərqlənir. Mərkəzi Asiya və İranda özündən əvvəl mövcud olmuş dövlətlərin memarlığından təsirlənən Teymuri memarlığı bir növ sintez təşkil edən əsərlərlə tanınmışdır. Əsasən türbə, məscid, mədrəsə və dərgah kimi bölmələri olan komplekslərin əsas xüsusiyyətlərindən biri fasadını örtən mozaika işləmələri olan kaşı, soğana bənzəyən xarici qübbə və daxildəki yüksək iç qübbənin meydana gətirdiyi qübbə sisteminin özünəməxsus cəhətləri idi.
Teymuri memarlığında ən önəmli yeri türbələr tuturdu. Teymuri türbə memarlığının ən önəmli örnəklərindən biri Səmərqənddəki Şahi-Zində kompleksidir. Bu kompleksdə Teymurilər soyundan önəmli şəxslərin türbələri yerləşir. Bir digər nümunə kimi Səmərqənddə yerləşən və 1380–1390-cı illərə aid edilən Ruhabad türbəsini göstərmək olar. Ruhabad türbəsi kub formalı əsas binanın üzərində yerləşən, səkkizbucaqlı təmburun daşığıdı qübbədən ibarətdir. Əmir Teymurun hakimiyyəti illərində tikilən türbə və ona bağlı memarlıq komplekslərinin ən məşhuru Gur-Əmirdir. Bu kompleksə mədrəsə, məscid, türbə və digər bölümlər daxildir. İlk dəfə tikintisinə 1399-cu ildə başlanılsa da, Əmir Teymurun nəvəsi Məhəmməd Mirzənin ölümündən sonra Əmir Teymurun əmri ilə 1404-cü ildə bir türbə tikilməsinə qərar verilmişdir. Teymurilər soyundan önəmli şəxslərin mərazlarının yerləşdiyi bu türbəyə 1405-ci ildə Əmir Teymur da dəfn olunmuşdu. Həmçinin Əmir Teymurun oğulları Miranşah və Sultan Şahrux, nəvələri Pir Məhəmməd Mirzə və Uluqbəy, eləcə də din müəllimi Əziz Nur Seyid Bərəkə də bu türbədə dəfn olunmuşdur. Əmir Teymurun Hindistan üzərinə olan yürüşünü əbədiləşdirmək məqsədilə Bibixanım məscidi inşa olunmuşdur. Bibixanım məscidi yüksək qübbələri, eyvanları, digər memarlıq elementləri və çini işləmələri ilə Teymurilər dövlətinin gücünün zirvəsində olduğu dövrü əks etdirir.
Tikintisi 1417-ci ildə Səmərqənddə Uluqbəy tərəfindən başladılan və 1420-ci ildə tamamlanan mədrəsə kompleksi isə İslam memarlığında önəmli bir yerə sahibdir. Bu mədrəsə 1417-ci ildə Uluqbəyin Buxarada tikdirdiyi digər mədrəsənin planı əsasında inşa olunmuşdu. Uluqbəyin Səmərqənddə inşa etdirdiyi əsərlər arasında 1409-cu ildə tikilən rəsədxana da önəmli yerə sahibdir. Gövhər Şadın göstərişi ilə Məşhəd şəhərində memar Kıvamüddin ibn Zeynəddin Şirazi tərəfindən Gövhər Şad məscidi inşa olunmuşdu. Dörd eyvanı olan məscid bir türbə ilə kompleks şəkildə tikilmişdi. Eyni zamanda Gövşər Şad tərəfindən Kıvamüddin ibn Zeynəddin Şiraziyə inşa etdirilən tikililər arasında Heratda yerləşən Gazurgah abidəsi və Gövhər Şad mədrəsəsini nümunə göstərmək olar. Gövhər Şah mədrəsəsində bir türbə də inşa olunmuşdu. Sultan Şahruxun oğlu Qiyəsəddin Baysunqur və Gövhər Şad burada dəfn olunmuşdur. thumb|right|250px|[[Əhməd Yəsəvi türbəsi, 1385-ci ildə Əmir Teymurun əmri ilə tikilib. ]] Anavda yerləşən Cəmaləddin kompleksi (1452–1456) Teymuri memarlığının son dövrlərinin ən önəmli əsərlərindən biridir. 1460-cı ildən sonra Bəlx şəhərində inşa olunan Əbu Nəsr Farsa kompleksi də Teymuri memarlığının ənənələrini daşıyır. Teymuri memarlığının son dövrlərinə aid olan ən önəmli əsərlərdən biri də Əbu Səidin xanımlarından birinin göstərişi ilə Teymurilər nəslindən olan qadınların dəfni üçün 1460–1464-cü illərdə inşa olunan İşrətxana türbəsidir. 1460–1502-ci illərdə Qəznə şəhərində Uluqbəyin oğlu Əbdürrəzzaq üçün inşa olunan türbə ortada yerləşən əsas hissə və onunla əlaqələndirilən yan hissələrlə bir növ Tac Mahalın memarlıq quruluşunun öncüsüdür.
Teymuri sarayları haqqında tarixi mənbələrdə və səyahətnamələrdə önəmli məlumatlara rast gəlmək mümkündür. Mənbələrdə Əmir Teymurun Səmərqənd və ətraf şəhərlərdə inşa etdirdiyi Göy Saray, Bağ-ı Dilgüşə adlı baxçada yerləşən Nəqş-i Cahan, Bağ-ı Çenar, Bağ-ı Şimal və Bağ-ı Behişt kimi saraylar haqqında məlumat verilir. Şəhrisəbzdəki sarayın qalıntıları dövrümüzə qədər gəlib çıxmışdır. Bunlardan başqa mənbələrdə Uluqbəy tərəfindən Səmərqənddə inşa olunan və Bağımeydanda yerləşən Çihilsütun sarayından da bəhs olunmaqdadır.
Miras
Teymurilər dövləti yayıldığı geniş ərazilərin tarixində həlledici rol oynamışdır. Teymurilər dövründə Mərkəzi Asiya və Xorasan inkişafının zirvəsinə çatmış, Səmərqənd şəhəri tarixinin qızıl dövrünü yaşamışdı. Teymurilər dövründə memarlıq ənənələri daha da inkişaf etmiş və bu memarlıq abidələrindən bir çoxu günümüzə qədər gəlib çatmışdır. Elm və sənətkarlığın inkişaf etməsi nəticəsində bu dövr "Teymuri renesansı" olaraq da xatırlanır. Teymurilər soyundan gələn Baburun Hindistanda Böyük Moğol İmperiyasını qurması nəticəsində Teymurilər sülaləsi varlığını davam etdirmişdi.
Teymuri hakimiyyəti Azərbaycana da təsirsiz ötüşməmişdi. Teymurilər dövründə Azərbaycana yeni-yeni türk köçləri davam etmişdir. Bu köçlər Azərbaycanda xalqın və dilin formalaşmasına öz təsirini göstərmişdir. Belə ki, genetik əsasda Azərbaycan dilinin dialektləri 2 hissəyə ayrılır. Oğuz (şərq və cənub qrupu) və qıpçaq (qərb və şimal). Bu ləhcələrin fonetik və leksik cəhətdən müəyyən fərqlilikləri var. Qlottoxronologiya üsulundan istifadə edərək dilçi Oleq Mudrak belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, Nuxa dialekti istisna olmaqla bütün ləhcələri ilə birlikdə Azərbaycan dilinin formalaşması 1360-cı illərə, Teymuri dönəminə düşür. Başqa bir misal kimi alman tarixçisi Qustav Teodor Polun yazdığını göstərmək olar. O, öz əsərində yazırdı: "Qafqaz tatarları özlərini Çingiz xan və Əmir Teymur ordalarının törəmələri sayırlar; onlar daim bu ordaların əzəmətli qüdrətini və onlara tabe olmuş nəhəng əraziləri xatırlayırlar".
Hal hazırda Özbəkistan Teymurilər dövlətinin irsinə sahib çıxır. Çağdaş özbəkcənin yaranmasında Teymurilər dövründə mədəni dil səviyyəsinə yüksəlmiş çağataycanın böyük rolu olmuşdur. Castin Marozzi Tamerlan əsərində səfir Ruy Qonzales de Klavixonun Teymurilər dövlətinin vəziyyəti ilə bağlı yazdıqlarını çağdaş Özbəkistanın şəhər həyatı ilə müqayisə edərək yazır ki, buralar Teymurilər dövründəki şöhrətini itirsə də, şəhər həyatının çox da fərqləndiyini demək olmaz. Özbəkistan müstəqilliyini qazandıqdan sonra Əmir Teymurun şəxsiyyəti yenidən diqqət mərkəzinə gəlir. 1 sentyabr 1993-cü ildə Özbəkistanın müstəqillik günü zamanı prezident İslam Kərimov Daşkənd şəhərində Əmir Teymurun abidəsinin açılışını etdi. 1996-cı ildə isə Əmir Teymurun anadan olmasının 660-cı ili qeyd edilən zaman Daşkənd şəhərində fatehə həsr olunmuş muzey açılmış və "Teymur Ordeni" təsis edilmişdi.
İzmir körfəzi
İzmir körfəzi — Egey dənizinə daxil olan körfəz. Körfəzin cənub-şərq sahilində Türkiyənin ən çox məskunlaşdığı üçüncü şəhəri İzmir yerləşir. Geoloji cəhətdən İzmir çöküntüsünə aiddir. Körfəzdə bir çox ada vardır. Onlardan ən böyüyü Uzunada və Hekim adalarıdır. Urla yarımadası və Uzunada vastəsi ilə İzmir körfəzindən Gülbahçe körfəzi ilə ayrılmışdır. Türkiyənin ən böyük çaylarından olan Gediz şərqdən körfəzə tökülür.
Antik dövrdə Germeia körfəzi kimi tanınırdı.
Körfəzə giriş Yunanıstanın Lesbos adasından 30 kilometr cənubdandır.
Fauna
Körfəzin şimal-şərq sahili adi monax suitisi üçün sığınacaqdır. Körfəzdə kefalkimilər, levrekkimilər, Sparus aurata, Mullus barbatus və kalmar tutulur. Bundan əlavə körfəzdə skat, qalxan balığı, eləcə də suiti və delfin kimi məməlilərə tez-tez rast gəlinir. Körfəzin şimalındakı İzmir Quş Cənnəti və cənubdakı Çakalburnu Laqoon quşların yetişdirmə yeridir. Körfəzdə 2019-cu ildə yeni bir növ hesab edilən boru qurdu aşkarlanmışdır.
Tarixi
Körfəz ətrafında ilk yaşayış məskənlərinin neolit dövründə olduğu qəbul edilir. Ən məşhur yaşayış məskəni eramızdan əvvəl 3300-cü ildə Bayraklı ətrafında qurulmuş Smirni qədim şəhəridir.
Ankara döyüşündən sonra İzmirə gələn Əmir Teymur 1402-ci ilin dekabrında İzmir Liman Qalasını və ətrafını ələ keçirdi və qalanın məhv edilməsini əmr etdi.
Birinci Dünya müharibəsi dövründə, 1915-ci ilin mart ayında Sancakburnu qalası və Urlada, 1916-cı ilin mayında isə Uzunada ətrafında dəniz döyüşləri baş vermişdir.
Çirklənmə
Körfəz ətrafında 200.000 insanın yaşadığı dövrdə tullantı sularının bura axıdılması heç bir aşkar problem yaratmamışdı. Bununla belə əhalisi 500.000-dək artması və sənayeləşmə ilə körfəz özünü yeniləmək qabiliyyəti itirdi. Çirklənmə artmağa başladı. Bu dövrdə çirklənmə nəzərə çarpdı və insanlar artıq dənizdə üzməkdən məhrum oldu. 1990-cı illərdə əhalisi 1,7 milyonu keçdikdə, çirklənmə səviyyəsi daha da artdı və balıqlarda ağır metal qalıqları tapıldı. 1992-ci ildə İZSU tərəfindən Böyük Kanal Layihəsi adlanan təmizlik və kanalizasiya sistemi qurulmağa başladı. Tullantı sularının körfəzə axıdılmasının qarşısı 2002-ci ilin oktyabrında qoyulmuş sistemlə alındı. 2010-cu illərdə körfəzdəki çirkliliyin aradan qaldırıldığı və dəniz həyatının normala qayıtdığı müşahidə edildi.
Aşağı temperaturlu korroziyaya qarşı aşqarlar
Aşağı temperaturlu korroziyaya qarşı aşqarlar - yanacağın yanma məhsulları ilə kontaktda olan və temperaturu şeh nöqtəsindən (yanma məhsullarında rütubətin kondensasiyaya başladığı temperatur) aşağı olan səthlərdə baş verən korroziyanın aradan qaldırılması üçün nəzərdə tutulmuşdur.
Ümumi məlumat
Aşağı temperaturlu korroziyadan səthlərin qorunmasının ən sadə üsulu onların temperaturunun şeh nöqtəsindən yuxarı qaldırılmasıdır. Lakin bu üsul baca qazları ilə birlikdə çıxacaq yüksək istilik itkiləri səbəbindən qəbul olunmazdır. Baca qazları temperaturunun hər 20°C artması məhsuldarlığın 1.0-1.5% azalmasına gətirib çıxarır. Ona görə yanacağa kükürd oksidləri və ya kondensasiya edilmiş sülfat turşusunu zərərsizləşdirən aşqarlar əlavə olunur. Belə aşqar adətən təsirsiz sulfatlar formalaşdıran qələvi-torpaq metallarının törəmələridir. Aşqarların qatılığı yanacaqdakı kükürdün qatılığı və aşqarda olan metalın tərkibindən asılıdır. Bu halda kükürdün tamamilə neytrallaşdırılmasına ehtiyac olmur. Baca qazlarıınn temperaturundan bir az aşağı olan göstəriciyə uyğun şeh nöqtəsinə nail olmaq kifayətdir.
Təsir prinsipi
Qeyd olunduğu kimi burada aşqarın təsiri turşunun neytrallaşdırılması və aşqardakı metal sulfatın əmələ gəlməsindən ibarətdir. Məsələn: CaCO3 + H2SO4 = CaSO4 + Н2O + СO2.
Çeşid
ВТИ-4ст -MgCl2– in 10-15 %-li su məhluludur. Bu aşqardan təsirsiz maqnezium sulfatın əmələ gəlməsi hesabına istilik mübadiləsi səthlərinin aşağı temperaturlu korroziyasını dəf etmək üçün istifadə olunur. Aşqar bilavasitə tərkibində 47% MgCl2  olan  kristal bişofit ( MgCl2 • 6Н20)  əsasında hazırlanır.
Maqnezium sulfatın həlli zamanı istilik ayrılır. НСI əmələ gəlməsinin qarşısını almaq üçün suya рН 9,5-10 olanadək natrium hidroksid əlavə edilir. Aşqarın optimal dozası yanacaqda olan kükürdün miqdarından asılıdır: Qa = 0,5 + S2 % - 0,2 burada Qa – yanacaqda aşqarın miqdarı, % ; S2 – yanacaqda kükürdün miqdarı.
Polifen (ТУ 14-267-9-75) ВНИИНП-106 aşqarının  modifikasiyasıdır  Burada piridin əsasları əvəzinə benzol polixloridlərindən istifadə olunmuşdur. Aşqarın yaxşı dispersləşdirici xassələri var.
Əlavə üstünlüklər
Polifen aşqarının istismar sınaqları prosesində səthdə vanadium oksidi çöküntüsünün miqdarının azalması və vanadium korroziyası sürərtinin azalması müşahidə olunmuşdur.
Bəşir Səfəroğlu
Bəşir Səfər oğlu Səfərov  — Azərbaycan-sovet teatr və kino aktyoru, Azərbaycan SSR xalq artisti (1968).
Həyatı
Bəşir Səfəroğlu 11 mart 1925-ci ildə Bakıda doğulub. Yeddi illik təhsilini Bakıda alıb və ailə vəziyyətinin ağırlığı ilə əlaqədar məktəbdən uzaqlaşmalı olub. On dörd yaşından etibarən şoferlər klubunun dram dərnəyinə gedib. Kiçik intermediyalarda, birpərdəli məsxərələrin tamaşalarında kiçik rollar oynayıb. 1941-ci ilin axırlarında İkinci Dünya müharibəsinə yollanan Bəşir 1942-ci ildə hərbdən kontuziyalı qayıdıb. Dili tutulub və qulaqları çox ağır eşidib. Bir müddət fəhlə, yük maşınının sürücüsü işləyib. Rejissor Niyaz Şərifov ona məsləhət görüb ki, müntəzəm olaraq teatrın tamaşalarına gəlsin. O, tamaşalara baxmağa başlayıb. Bir müddət sonra isə onu truppaya aktyor qəbul ediblər. Ardınca keçirtdiyi ani həyəcan onun dilinin açılmasına səbəb olub və o, aktyor kimi fəaliyyətə başlayıb.
Fəaliyyəti
Bəşir Səfəroğlu Üzeyir və Zülfüqar Hacıbəyovun klassik operettalarında, əsasən isə çağdaş dramaturq və bəstəkarların musiqili komediyalarında müxtəlif xarakterli, satirik, yumoristik, məzhəkəli rollarda çıxış edib.
Aktyor yaradıcılığında xüsusi yer tutan əsas rolları: Möhsün ("Beş manatlıq gəlin", dramaturq Məmməd Səid Ordubadi və bəstəkar Səid Rüstəmov), Qaradavoy və Çiko ("Keto və Kote", Vladimir Dolidze), Usta Məhərrəm, Qoçu Əsgər və Məşədi İbad ("Məşədi İbad", Üzeyir bəy Hacıbəyov), Uzun və Nəcəf ("Durna", Süleyman Rüstəm və Səid Rüstəmov), Qədir və Gülümsərov ("Ulduz", Sabit Rəhman və Süleyman Ələsgərov), Səlyanski və Qəhrəman ("Gözün aydın", Məhərrəm Əlizadə və Fikrət Əmirov), Ohan yüzbaşı və Hacı Qara ("Xəsis", Mirzə Fətəli Axundzadənin əsəri əsasında Şəmsi Bədəlbəylinin işləməsi. Bəstəkarlar Vasif Adıgözəlov və Ramiz Mustafayev), Kazbek ("Kəndimizin mahnısı", dramaturq Kərim Kərimov, şeirlərin müəllifi Ənvər Əlibəyli və bəstəkar Zakir Bağırov), Şulu, Muxtar bəy ("Əlli yaşında cavan" və "Evliykən subay", Zülfüqar bəy Hacıbəyov), Mir İsmayıl ("Qızıl axtaranlar", Həsən Seyidbəyli və Tofiq Quliyev), Baləmi ("Rəisin arvadı", Məhərrəm Əlizadə və Səid Rüstəmov), Qiya ("Tiflis nəğməsi", Levon Cubabiriya və Şota Milorava), Əli Dinməzov ("Bir dəqiqə", Məhərrəm Əlizadə və Hacı Xanməmmədov), Hacı Kərim ("Hacı Kərimin Aya səyahəti", dramaturqlar Qulamrza Cəmşidi ilə Əbülfəz Hüseyni və bəstəkar Azər Rzayev), Qoçu ("Keçmişin məişət səhnələri", Soltan Dadaşov və Vasif Adıgözəlov), Nadir və Azay ("Qızılgül", Məhərrəm Əlizadə və Soltan Hacıbəyov), Murtuzov, Dayandur, Polis rəisi ("Özümüz bilərik", "Olmadı elə, oldu belə" və "Milyonçunun dilənçi oğlu", Şıxəli Qurbanov və Süleyman Ələsgərov), Darçmov ("Səndən mənə yar olmaz", Məhərrəm Əlizadə və Əşrəf Abbasov), Firuzbala ("Altı qızın biri Pəri", Məhərrəm Əlizadə və Tofiq Bakıxanov ilə Nəriman Məmmədov), Səbrəli ("Bizə bircə xal lazımdır", Qulamrza Cəmşidi ilə Bəşir Səfəroğlu və Telman Hacıyev), Qasiyane ("Tiflis nəğməsi", Levon Cubabiriya və Şota Milorava. Tərcümə edəni Adil Babayev), Əsgər Nəcəfoviç ("Ləpələr", Əliağa Kürçaylı və Arif Məlikov).
Bəşir Səfəroğlu "Azərbaycanfilm"in istehsal etdiyi "Əhməd haradadır?" və "Ulduz" filmlərində Sərxoş və Gülümsərov, "Tacikfilm"in çəkdiyi "Xoca Nəsrəddinin 12 qəbri" kinolentində Xacə Nəsrəddin rollarını ifa edib.
thumb|250px|right|Bəşir Səfəroğlunun Bakıdakı [[Fəxri Xiyabanda məzarı]]
Altmışıncı illərin ortalarında Azərbaycan Dövlət Filarmoniyasında "Gəlməli, görməli, gülməli" miniatür teatrı təşkil olunub. Onun üzvləri xalq artisti Əliağa Ağayev, əməkdar artist Müxlis Cənizadə, aktrisa Ofeliya Abbasova (Məmmədzadə) və Bəşir Səfəroğlu idilər. Bu kollektivdə Bəşir Səfəroğlu onlarla satirik obraz yaradıb.
Sənət uğurlarına görə 29 iyun 1964-cü ildə Bəşir Səfəroğluna "Azərbaycan SSR əməkdar artisti", 25 iyun 1968-ci ildə "Azərbaycan SSR xalq artisti" fəxri adları verilib.
Bəşir Səfəroğlu Bakıda, 44 yaşında, 23 mart 1969-cu ildə vəfat edib. Məzarı Bakıdakı Fəxri Xiyabandadır.
234 (ədəd)
İki yüz otuz dörd — say sistemində ədədlərdən biridir. İki yüz otuz üçdən sonra, iki yüz otuz beşdən əvvəl gəlir.
Cuatrecasanthus
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Banksia rufa
(Banksia rufa) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
NGC 4007
NGC 4007, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Şir bürcü istiqamətində yerləşir. S? tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Fazometr
alt=Fazometr|thumb|Fazometr Fazometr elektrik təchizatı sistemində (məsələn, üç fazalı) iki periodik dəyişən elektrik rəqsləri arasındakı faza dəyişmə bucağını ölçmək üçün nəzərdə tutulmuş elektrik ölçü cihazıdır.
Fazometrlərin tətbiqi
Fazometr güc əmsalının - cosφ-nin müəyyən edilməsi üçün elektrik qurğularında tez-tez istifadə olunur (elektrik qurğusuna xidmət edən personal tərəfindən cihazın adının düzgün bilinməməsi səbəbindən onu loru dildə "kosinusfimetr" də adlandırırlar).
Fazometrlər elektron və elektrotexniki aparat və cihazların hazırlanması, tənzimlənməsi və istismarında istifadə olunur.
Fazometrin qoşulma sxemi
Fazometr cərəyan və gərginlik dövrəsinə qoşulur. Üç fazalı elektrik təchizatı sistemində cihazı üç fazaya gərginlik və cərəyana görə birləşdirmək lazımdır:
Həmçinin sadə qoşulma sxemi də mümkündür (cihazın konstruksiyasından asılı olaraq):
Franklar
250px|thumb|Frankların ekspansiyası Franklar - III əsrdə Reyn çayı axarında yaşamış qərbi german tayfaları qrupu. Saliça və ripuarlardan ibarət olan franklar V əsrin əvvəllərində Qalliyanı işğal etmiş, Frank dövləti (V-IX əsrlər) yaratmışlar. Fransızların, vallonların, provanslıların, hollandların, flamandların və başqalarının etnogenezində iştirak etmişlər.
Cuchumatanea
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Quercus prinus
(Quercus prinus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Banksia rufistylis
–   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
235 (ədəd)
İki yüz otuz beş — say sistemində ədədlərdən biridir. İki yüz otuz dörddən sonra, iki yüz otuz altıdan əvvəl gəlir.
NGC 210
NGC 210 — Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balina bürcü istiqamətində yerləşir. SBb tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Cullumia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
Kərəm Mustafayev
Kərəm Nəriman oğlu Mustafayev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin general-polkovniki, Azərbaycan Respublikasının Müdafiə Nazirinin Müavini, Əlahiddə Ümumqoşun Ordusunun komandanı.
Həyatı
1983-cü ildə Bakı Ali Ümumqoşun Komandirləri Məktəbini, 2002-ci ildə Naxçıvan Dövlət Universitetini, 2006-cı ildə isə Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin Hərbi Akademiyasını bitirib.
1983–1992-ci illərdə SSRİ Silahlı Qüvvələri tərkibində taqım komandiri, bölük komandiri və tabor komandiri vəzifələrində xidmət edib.
1992-ci ildən Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrində tabor komandiri, Əlahiddə Gücləndirilmiş Motoatıcı briqadanın qərargah rəisi-briqada komandirinin müavini, Əlahiddə Gücləndirilmiş Motoatıcı briqadanın komandiri, Motoatıcı diviziya komandiri, Ordu korpusunun komandiri vəzifələrində xidmət edib.
14.05.2014-cü il tarixdən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə Müdafiə nazirinin müavini — Əlahiddə Ümumqoşun Ordu Komandanı vəzifəsinə təyin olunub.
Ailəlidir. 1 oğlu, 2 qızı var.
Təltif və mükafatları
Xidməti vəzifələrini layiqincə yerinə yetirdiyinə görə dəfələrlə müxtəlif mükafatlara, orden və medallara layiq görülüb. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin:
Banksia scabrella
(Banksia scabrella) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
238 (ədəd)
İki yüz otuz səkkiz — say sistemində ədədlərdən biridir. İki yüz otuz yeddidən sonra, iki yüz otuz doqquzdan əvvəl gəlir.
Quercus pungens
(Quercus pungens) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Şamats
Şamats (Bosanski Šamac, Шамац / Šamac, Bosanski Šamac) — Bosniya və Herseqovinanın şimal-şərq hissəsində yerləşən şəhər. Eyniadlı icmanın inzibati mərkəzi. Serb Respublikasının Doboy regionuna daxildir. Şəhər Sava çayı üzərində, Bosna çayının töküldüyü yerdə, Xorvatiya ilə sərhəddə yerləşir.
Adı
Bosniya müharibəsindən əvvəl şəhərin adı Bosanski-Şamats idi. Sonradan Serb Respublikasının hökuməti Şamats adını təsdiqlədi.
Əhalisi
2013-cü il siyahıyaalınmasına əsasən şəhərin əhalisi 5 390 nəfər, icmanın isə 19 041 nəfər idi.
1991-ci il siyahıyaalınmasına görə şəhər əhalisinin etnik tərkibi:
NGC 1108
NGC 1108, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Eridan bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə 40.64 sm (16 inç) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Banksia sceptrum
(Banksia sceptrum) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
239 (ədəd)
İki yüz otuz doqquz — say sistemində ədədlərdən biridir. İki yüz otuz səkkizdən sonra, iki yüz qırxdən əvvəl gəlir.
III Yabalaxa
III Yabalaxa, III Yahballaha, erkən illərində Rabban Markos və ya V Yahballaha (d. 1245-ö. 13 noyabr 1317) — Şərq Kilsəsinin 1281-ci ildən etibarən 1317-ci ilə qədər patriarxı. Şərq Kilsəsinin patriarxı kimi o, Hülakü hökmdarı Qazan xan və onun xələfi Olcaytunun hakimiyyəti dövrlərindəki təqiblər zamanı fəaliyyət göstərmişdir. O, Papanın üstünlüyünü qəbul etmiş və kilsə birliyi qurmağa çalışmışdır. Onun bu birlik üçün fəaliyyəti Şərq Kilsəsinin Nestorian yepiskopları tərəfindən rədd edilmişdir.
Koşanqin yerlisi olan III Yahballaha Monqol imperiyası tərəfindən idarə olunan Çindən gəlmiş və dərvişvari həyat yaşayan Rabban Bar Sauma ilə Qüdsü ziyarət etməyə çalışmış, lakin həmin dövrdə monqollarla Məmlük dövləti arasında müharibə olduğuna görə onlar bu istəklərinə çata bilməmişdirlər. Şərq Kilsəsinin patriarxı I Denha onları geri çağırmış və Markosu Kataylar və Onqların yepiskopu kimi təqdis etmişdir. Həmçinin ona Mar Yahballaha adı da verilmişdir. Hər bir halda, onların hər ikisi Mosulda yerləşən monastrılarda qalmağı seçmişdir.
Yahballahanın Şərq Kilsəsinin yeni patriarxı kimi seçilməsi Hülakü hökmdarı Abaqa xan tərəfindən siyasi səbəblərə görə qəbul edilmiş və o, 1281-ci ildə III Yahballaha adı ilə bu vəzifədə təqdis edilmişdir. 1281-ci ildə Abaqa xanın İslamı qəbul etmiş qardaşı Təkudar xan taxta çıxdı. Monqolların köhnə buddist qrupları və Nestorian xristianları ona qarşı çıxdılar. Buna görə də, yeni xan onlara qarşı təqiblərə başladı və Şərq Kilsəsi də bu qrupları dəstəklədiyi üçün təqibə məruz qaldı. Həbs edilən Yahballahanın həyatını isə yeni xanın xistian olan anası Qutuy Xatun xilas elədi. 1284-cü ildə Abaqa xanın oğlu Arqun yeni xan oldu və həm Yahballahanı, həm də Bar Saumanı böyük hörmətlə qarşıladı. Arqun Suriya və Misirdəki müsəlmanlara qarşı Avropadakı xristianlarla ittifaqın qurulmasının gərəkdiyini düşünürdü. O, bunu reallaşdırmaq üçün Yahballahanın da tövsiyəsi ilə Bar Saumanı Şərqi Asiyanın tarixdə Avropaya göndərilmiş ilk elçiliyinin rəhbəri təyin etdi və yola saldı. Əkkanın 1291-ci ildə müsəlmanların əlinə keçməsindən sonra Hülakü dövlətində İslama meyillənmə sürətləndi. Lakin Şərq Kilsəsi ilə dövlət arasındakı münasibətlər Arqunun varisi Keyxatu dövründə də yaxşı olaraq qalmağa davam etdi. Lakin Arqun bir digər oğlu Qazan xan taxta çıxdıqdan sonra müsəlmanlar üstünlük qazandılar. Qazan xan xristianların təqibinə başladı və Yahballaha yenidən həbs edildi. Lakin onun fisyəsi II Hetum tərəfindən ödənildi.
1289-cu ildə Yahballaha Dominikan Ordeninin keşişi olan Rikkaldo da Monte di Krokeyə nestorianlar arasında təbliğa aparmağa icazə verdi və onların heteredoks olması fikrindən əl çəkdi. O, Romadakı Katolik Kilsəsi ilə ittifaqa girməyin gərəkdiyini düşünürdü və bunun üçün danışıqlara başlayayaraq 1302-ci ildə Papa VIII Bonifaseyə, 1304-cü ildə isə Papa XI Benediktə məktublar yazdı. Sonuncu məktubda o, Katolik məzhəbinə keçdiyini bildirir və Papanın bütün xristianlıq üzərində ali hakimiyyətini tanıdığını elan edirdi. Lakin bu birlik Nestorian yepiskopları tərəfindən rədd edildi. 1304-cü ildə Qazan xanı Hülakü taxtında Olcaytu xan əvəz etdi və Yahballahanın uğursuzluqla nəticələnəcək xristianlara qarşı təqiblər yenidən başladıldı. O, 1317-ci ildə Marağada vəfat etmişdir.
Həyatının erkən dövrü
O, türk tayfalarından olan onqutların paytaxtı Koşanq şəhərində dünyaya gəlmişdir. Onun aid olduğu etnik kökən dəqiq olaraq bəlli deyildir. Mar Yahballaha and Rabban Sauma Hekayətinə görə o, "şərq türkləri"ndən olmuşdur. XIII əsrdə yaşamış şərq xristianlarından olan Bar Hebraeusun Xronoqrafiya əsərində yazdığına görə, o, "uyğur, yəni türk" olmuşdur. Ərəb dilində yazılmış Nestorian patriarxın xronikası onu "Katay bölgəsində (yəni, Şimali Çin) doğulmuş türk" adlandırmaqdadır. Şərq Kilsəsi patriarxlarının iki siyahısı ondan türk olaraq bəhs etməkdədir və latın bulllarına görə, o, "şərq türkləri"ndən olmuşdur. Pier Giorgio Borbone iddia edir ki, o, Onqut tayfasına məxsus olmuşdur. Pier, Bar Hebraesun Yahballahanın uyğur olması iddiasını rədd edir və bu fikrini həmin dövrdə uyğurların Katay bölgəsində deyil, Turfan bölgəsində yaşaması ilə əsaslandırır. Haqqında əsas məlumat anonim bir müəllif tərəfindən aysorca yazılmış "Mar Yahballaha və Rabban Saumanın hekayəti" əsərində dövrümüzəcən gəlib çatıb. Əsər 1883-cü ildə Urmiyada Alman-Fransız missionerləri tərəfindən aşkarlanıb.
Cuspidia
— sırasının  fəsiləsinə aid biki cinsi.
III Yabalaxa
Patriarxlıq
Abaqa xan 1282-ci ildə öldü və onu bu vəzifədə Təkudar əvəz etdi. O, İslamı qəbul etmiş bir monqol hökmdarı idi. Təkudarın monqol-türk elit təbəqəsi arasında öz populyarlığını itirməsindən sonra, nestorian xristianların və buddpərəstlərin "köhnə monqol" qruplaşması onun qardaşının oğlu Arqunu taxta gətirmək istəyirdilər. Onlar müdaxilə etməklə hədələyən Xubilay xana ondan şikayət etdilər. Buna cavab olaraq Təkudar Böyük Xaqana müraciətə görə onları ittiham etdi və III Yahballahanı həbsə atdı. Onun həyatını Təkudarın anası və xristian olan Qutuy Xatun xilas etdi. Təkudar 1284-cü ildə öz qardaşının oğlu Arqun xan tərəfindən taxtda əvəz edildi. Həm Yahballaha, həm də Bar Sauma həm Abaqa, həm də Arqun tərəfindən böyük hörmətə sahib idi.
Taxta çıxdıqdan sonra Arqun xan Misir və Suriyadakı müsəlmanlara qarşı avropalı hökmdarlarla ittifaq yaradılmasının gərəkdiyini düşünməkdə idi. O, Papa IV Honoriusa yazaraq Xubilay xanın onu "xristianların torpaqlarını azad etməklə" mükəlləf etdiyini bildirdi. Buna görə Arqun xan Yahballaha ilə məsləhətləşərək kimin Avropaya göndəriləcək elçiliyə rəhbərlik etməsinin gərəkdiyini öyrənməyə çalışdı. Yahballaha Bar Saumanın namizədliyini təklif etdi və bu təklif Arqun tərəfindən qəbul edildi. 1287-ci ildə Bar Sauma Qara dənizin cənub sahilində yerləşən Trabzona gəldi və iyunda İstanbula gedərək Bizans imperatoru Andronikos ilə görüşdü. Buradan Neapol krallığına keçən Bar Sauma orada II Karlla görüşdü. Romada olarkən o, Papa IV Honoriusun ölümü xəbərini aldı və onun əvəzinə Kardinallar Kollegiyası tərəfindən qarşılandı. Lakn onlar Arqunun müraciətinə yeni papa seçilməyənə qədər cavablandıra bilməyəcəklərini bildirdilər. Buradan Florensiyaya və Genuyaya gedən Bar Sauma Xalq Kapitanı ilə görüşdü. Genuyadan Lombardiyaya gedən Bar Sauma buradan Parisə keçdi və burada Fransa kralı IV Flipplə görüşdü. Parisdə bir ay qaldıqdan sonra Bar Sauma ingilis kralı I Eduardla görüşmək üçün Bordoya getdi. Hər iki kral görüşmələr zamanı ittifaq qurmaqda maraqlı olduqlarını ifadə etdilər. Romaya dönməmişdən əvvəlki son bir ayını Genuyada keçirən Bar Sauma burada olarkən hələ papa seçilməmiş növbəti papa IV Nikolayla görüşdü. Papanın Yahballahanı şərq xristianlarının patriarxı olaraq tanımasını ehtiva edən bull qəbul etməsindən sonra Bar Sauma 1288-ci ildə Hülakü imperiyasına geri döndü.
Dominikan Ordenindən olan Rikkaldo da Monte di Kroke 1289-cu ildə şərqə səyahətə çıxdı və orada 10 il yaşadı. Da Monte di Kroke, nestorianların doqmadan çox rituallara əhəmiyyət verdiklərinə şahidlik etdi. O yazır ki, onların liberal nikah anlayışı var idi, boşanmalara və yenidən evlənmələrə öz istəklərinə görə icazə verilirdi. Nestorianlar bəzən hətta qadınları da sünnət edirdilər və xəstələrin məsh edilməsi adətini qəbul etmirdilər. Onlar da həmçinin ətdən imtina edirdilər. Yahballaha bu cür heterodokslardan imtina etdi və 1290-cı ildə Monte di Krokeyə Bağdadda fəaliyyət göstərməyə icazə verdi.
1301-ci ildə Yabalaxa yenidən öz iqamətgahını tikdirmək haqda icazə almışdı. Həmin ilin iyununda Hindistan Kodunqallur şəhərində yazılmış əlyazmada "Türk Yabalaxa — Şərq Həvari Kilsəsinin açarının hamisi, ataların atası, rahiblərin rahibi" və s. epitetlərlə xatırlanır. 1302-ci ildə Yahballaha Müqəddəs Roma İmperiyasının Roman Kuriya orqanı ilə birləşmək üçün danışıqlara başladı və Papa VIII Bonifaseyə məktub göndərdi. 18 may 1304-cü il tarixli və Papa XI Benediktə ünvanlanmış məktubda Yahballaha Katolik inancına keçməsindən, papanı qəbul etməsindən, onun bütün xristianlar üzərində üstünlüyünü tanımaqdan bəhs edirdi. Lakin bu birlik düşüncəsi nestorian yepiskopları tərəfindən rədd edildi.
Qazan xanın yerinə 1304-cü ildə taxta çıxan Olcaytunun hakimiyyəti dövründə xristianların təqibi davam etdirildi. Şəxsi olaraq Yahballaha ilə Olcaytunun münasibətlərinin yaxşı olmasına baxmayaraq, o, təqibləri dayandırmaq istəmədi və ya bacarmadı, hətta təqiblərin ən şiddətlisi kimi qəbul edilən 1306-cı il təqiblərini ya özü həyata keçirmiş, ya da onun qarşısını almaq üçün yetərli səviyyədə çalışmamışdı. Beləki, 1306-cı ildə Yahballaha Olcaytunun təzyiqi ilə Ərbilə qaçmış və iqamətgahını da oraya köçürmüşdü. O, 1310-cu ildə Ərbilin boşaldılması haqda əmr versə də xalq şəhəri boşaltmadı. Nəticədə 1310-cu ildə Ərbildə yeni toqquşmalar meydana çıxdı və bir çox xristian qətlə yetirildi. Həmin vaxt orada olan Yahballaha isə çətinliklə canını qurtara bildi. Yahballaha Ərbil qalasındakı xristianların qətlə yetirilmələrini dayandırmağa çalışdı, lakin qala 1 iyul 1310-cu ildə müsəlmanlar tərəfindən ələ keçirildikdən sonra oradakı xristianların hamısı qətlə yetirildi. Olcaytu isə bu qətllərin durdurulması üçün heç nə etmədi. Bu uğursuzluqlara görə ruhdan düşən Yahballaha Marağada vəzifəsindən ayrıldı və elə orada da 1317-ci ilin 13 noyabrında vəfat etdi.
Yabalaxanı ölümdən qoruyan Əmir Çoban olmuşdu. Son 7 ilini Çobanın himayəsində Marağada keçirən Yabalaxa 13 noyabr 1317-ci ildə vəfat etdi. 10 il sonra Əmir Çobanın da ölümündən sonra "Müqəddəs İohann kilsəsi" məscidə çevrildi. Yaballahanın sümükləri isə Ərbil yaxınlarında yerləşən "Müqəddəs Mixail" kilsəsinə göndərildi.
Banksia sclerophylla
(Banksia sclerophylla) –  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Quercus sadleriana
(Quercus sadleriana) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Tüklü palıd
(Quercus pubescens) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması:
Yаbаni hаldа Cənubi Krımdа, Zаqаfqаziyаnın şimаl hissəsində, Cənubi Аvrоpаdа və Kiçik Аsiyаdа bitir.
Botaniki təsviri:
Hündürlüyi 8–10 m-dək, еnli çətirli аğаc və yа kоldur. Gövdəsinin və budаqlаrının qаbığı tünd bоzumtul rənglidir. Yаrpаq sаplаğı və yаrpаqlаrı tüklü, kənаrlаrı bütöv və yа sеyrək dişlidir. Düz qаlxаn gövdəsi silindrvаri fоrmаlıdır. Cаvаn zоğlаrı çоx tükcüklüdür. Yаrpаqlаrın uzunluğu 5-10 sm, fоrmа və ölçülərinə görə çоx dəyişkən, 4-8 cüt küt və yа ucu biz qаnаdlı, üstü tünd yаşıl, çılpаq, аlt tərəfi bоz-yаşıl tükcüklüdür. Mаy аyındа çiçəkləyir, qоzаlаrı nоyаbr аyındа yеtişir. Qоzаnı əhаtə еdən pulcuqlаrı tükcüklüdür.
Еkоlоgiyаsı:
Yаvаş böyüyür, işıq və istisеvəndir, quru dаşlı yаmаclаrdа və əhəngli tоrpаqlаrdа bitir. Budаnmаnı yаxşı kеçirir. Uzunömürlüdür. Şаxtаyа və qurаqlığа dаvаmlıdır. Qurаqlıq rаyоnlаrdа yаşıllаşdırmа üçün qiymətli növdür, dаşlı, digər növlər inkişаf еtməyən tоrpаqlаrdа bitir.
Аzərbаycаndа yаyılmаsı:
Bəzi rаyоnlаrdа pаrk və bаğlаrdа rаst gəlinir.
İstifаdəsi:
Hündür cаnlı hаsаrlаr və fiqurlu, budаnmış fоrmаlаr üçün gözəl mаtеriаldır. Mаntаr pаlıdı və digər istisеvən cənub növləri yaşıllaşdırma üçün əlverişlidir.
Məlumat mənbələri
Azərbaycan Dendroflorası III cild-Bakı:"Elm",2016,400 səh. T.S.Məmmədov
NGC 3033
NGC 3033, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Yelkən bürcü istiqamətində yerləşir. II3p tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Xamis Muradov
Xamis Bəkir oğlu Muradov — Azərbaycan kinorejissoru, ssenarist, Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1988), Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2005), Azərbaycan Respublikası Prezidentinin fərdi təqaüdçüsü (2012), "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının direktoru (2002–2011).
Gözəlbağça
Gözəlbağça — İzmir ilinin ilçəsi. Şəhər mərkəzində yerləşir. İlçənin şərqində Narlıdərə və Qarabağlar, qərbində və cənub-qərbində Urla, cənubunda Səfərihisar ilçələri, şimalında isə İzmir körfəzi yerləşir. Gözəlbağça 29 dekabr 1993-cü ildə Narlıbağçadan ayrılaraq müstəqil ilçəyə çevrilmişdir. On iki məhəllədən ibarət olan ilçənin sahəsi 77 km2-dir. 2019-cu ilin statistikasına əsasən ilçə əhalisi 33,725 nəfərdir. Balıqçılıq və kənd təsərrüfatı ilçə iqtisadiyyatının əsasını təşkil edir.
Xamis Muradov
Fəaliyyəti
1966-cı ildən C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında fəaliyyətə başlamışdır. 50-dən çox sənədli filmin rejissoru, eyni zamanda 20-yə yaxın filmin ssenari müəllifidir. 1988–2001-ci illərdə "Salnamə" studiyasına rəhbərlik etmişdir. 2002-ci ilin əvvəlindən 2011-ci ilin axırlarınadək C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyasının direktoru vəzifəsində işləmişdir.
Filmoqrafiya
Rejissor assistenti kimi
İkinci rejissor kimi
Rejissor kimi
Prodüser kimi