Orxon-Yenisey_dili
Kuli Çor abidəsi
Bu abidəni 1912-ci ildə polyak tədqiqatçısı V.L.Kotviç (1872-1944) Ulan-Batordan cə- nub-qərbdə İhe-Huşotu vadisində tapmışdır. Ona görə də bəzi tədqiqatçüar onu tapıldığı ycrin adı ilə İhe-Huşotu abidəsi də adlandınrlar, Abidəni ilk dəfə rus alimi A.N.Samoyloviç oxuyub fransız dilinə tərcümə etmişdir. 1936-cı ildə H.N.Orkun bu abidəni türk dilində, 1959-cu ildə S.Y.Malov rus dilində, 1971- ci ildə C.Klauson və E.Triyarski ingilis dilində, 1968-ci ildə T.Təkin ingilis dilində nəşr etmişlər. Küli çor abidəsini Azərbaycan dilində ilk dəfə 1993-cü ildə Ə.Ə.Rəcəbov nəşr etmişdir («Orxon-Yenisey abidələri», Bakı, 1993). V.L.Kotviç məqaləsində Küli çor abidəsinin tarixi əhəm iyyəti haqqmda m əlum at verir. Küli çor abidəsi sadə üslubda yazılmışdır, lüğət tərkibi o qədər də zəngin deyildir. Təəssüf ki, göytürk əhfbası ilə dörd üzü də yazılmış daşm (hündürlüyü 190 sm, eni 61 sm, qahnhğı 16 sm-dir) bütün üzləri aşmmış, tərəflərdən birindəki yazı tamamilə pozulmuş, qalan üç tərəfdəki yazj isə çox zərər çəkmişdir. Abidənin müəllifı və kimin şərəfinə qoyulması haqqm da heç yerdə məlumat verilmir, ancaq mətnin bir ncçə yerində Küli çorun adı çəkilir. M əsələn; 11-ci sətirdə «Beş balıkda tört süQüş süQüşdükdə Küli çor oplayu təgip bulğayu - Beş bahkda dörd döyüş keçirdikdə Küli çor hücum edib pərənpərən edərək» və 14-cü sətirdə «Bilgə Küli çor tarduş bodumğ iti, ayu olurtı - müdrik Küli çor tarduş xalqini təşkil edərək oturdu». Bilgə xaqan abidəsində də (cənub üzü, 13-cü sətir) K üli çorun adı çəkilir; «Kisrə tarduş bəglər, Kül çor başlayu - Sonra tarduş bəyləri, Kül çor başda olmaqla». Ancaq burada K üli sözü kül şəklində yazıhr, Kül çor tarduş bəylərinin rəhbəri kim i təqdim edilir. Hoyto-Təmir abidələrində də Başbahk şəh ərin ə hərbi yürüşlə əlaqədar Kuli çorun admı oxuyuruq. Bütün bunlar belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki, abidə İkinci Türk xaqanlığmm ən görkəmli əyanlarmdan biri, İltəris xaqan, Kapağan xaqan, Bilgə xaqan və onlarm vəziri Tonyukukun (onlarm hamısmm adı abidədə çəkilir, K üi tigin və Bilgə xaqan abidələrindən bizə məlum olan tabğaçlar, doqquz oğuzlar, kitaylar, tatabılar, karluklar və başqaları ilə döyüş səhnələri burada da qısa şəkildə təkrar ediHr) irəii çəkdikləri tarduş rəhbəri Küli çorun şərəfinə qoyulmuşdur. K üli çorun səksən il yaşadığmı (3-cü sətir «uluğ Küli çor səkiz on yasap - uiu Küli çor səksən il yaşayıb...») nəzərə alsaq, bu mülahizə ilə razılaşmaq mümkündür. Lakin həmin m əsəiə ilə əlaqədar məni aşağıdakı suallar şübhələndirir. Birinci, qədim türk xaqanlığmm ənənəsinə, yazılmamış qanunlarma görə, tarduşlarm şadı (rəhbəri) eyni zamanda vəliəhd sayılırdı və xaqan vəfat etdikdə taxta o çıxırdı; deməli, tarduş şadı ya xaqanm kiçik qardaşı, ya da böyük oğlu olmah idi. İkincisi, Kapağan xaqanm hakimiyyəti illərində tarduşlarm şadı Bilgə xaqan idi - bunu Bilgə xaqanm özü deyir: Eçim xaqan oturtukda özürn tarduş bodıın üzə şad ertim (KTş 17). «Əmim xaqan oturduqda özüm tarduş xalqı üzərində şad idim». Bu da məlumdur ki, Bilgə xaqan 19 il tarduşlarm şadı olmuşdur (bunu da özü deyir). Əgər bclədicsə, onda həmin iliərdə Küli çor hansı vəzifəni tuturdu? Ümumiyyətlə, bu illərdə tarduşlann şadı məsələsi bir az dolaşıqdır. Tonyukuk abidəsindən məlum olur ki, Bilgə xaqanla eyni zamanda Kapağan xaqanm böyük oğlu İnəl xaqan da tarduşlarm şadı olmuşdur: Su başı İnəl kağan tarduş şad barzun (T 31). «Sərkərdə (qoşunbaşı) İnəl xaqan - tarduş şadı getsin». Lakin Küli çor abidəsinin bir neçə yerində Tonyukuk admm çəkilməsi Küli çorun onunla eyni vaxtda yaşadığmı və şad vəzifəsi daşıdığını bildirir. Abidədə Küli çorun səksən il yaşadığı göstərilsə də, öldüyü və dəfn edildiyi il haqqmda məlumat verilmir. A.fon Qaben 10-cu Hoyto-Təmir abidəsinin birinci sətrindəki biçin yıl ifadəsinə əsasən Küli çorun 721-ei ildə (meymun ilində) Tabğaça (Çinə) qarşı hərbi yürüşdə həlak olduğunu söyləyir(Çinə) qarşı hərbi yürüşdə həlak olduğunu söyləyir.