cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Albaniyanın bölünməsi
Balkan müharibəsi
8 oktyabr 1912-ci ildə Monteneqro qoşunları Şkodra vilayetinə daxil olur. Ardından Monteneqronların nümunəsini Osmanlı İmperiyasına qarşı Birinci Balkan müharibəsinə başlayan Serbiya, Bolqarıstan və Yunanıstan izlədi. Serbiya, Yunanıstan və Monteneqronun qoşunları osmanlıların və albanların müqavimətini boğaraq, qismən albanların yaşadığı əraziləri sürətlə işğal etdi: iddia edilir ki, 1913-cü ildə 25 minə qədər alban öldürüldü. Alban nümayəndələri xarici qüvvələrin vətənlərini bölmək niyyətində olduqlarını başa düşdü və 28 noyabr 1912-ci ildə Albaniyanın müstəqilliyini elan etdiklər.
3 dekabr 1912-ci ildə Londonda altı böyük dövlətin - Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya, Avstriya-Macarıstan, Rusiya və İtaliyanın səfirləri toplandı. Albaniya torpaqlarının taleyini müzakirə etmək qərara alındı. 29 iyul 1913-cü ildə səfirlər son qərarı verdilər: Albaniya Knyazlığının müstəqilliyi tanınalı, ancaq albanların iddia etdiyi ərazinin yarısından çoxu itirilməli idi. Albanların təxminən 30-40% -i Serbiya, Monteneqro və Yunanıstan torpaqlarında yaşamaq məcburiyyətində qaldı. Bu cür itkilərə baxmayaraq Albaniya müstəqillik qazandı və Osmanlı dövlətinə heç bir xərac ödəməli olmadı.
Sərhədlərin müəyyən edilməsi
London Konqresinin qərarlarına əsasən yeni dövlətin sərhədlərini təyin etmək üçün Albniyaya komissiyalar göndərildi. Bununla birlikdə komissiya Albaniyanın cənubundakı sərhədi müəyyən edə bilmədi, çünki coğrafi, iqtisadi və strateji xarakterli ziddiyyətlər var idi. Mübahisəli ərazinin əhəmiyyətli bir hissəsini Albaniyaya verildiyindən yerli yunanların buna etiraz etdi və üsyan başladı. Münaqişə yalnız Korfu Protokolunun imzalanmasından sonra həll edildi.
Sonrakı dövr
Albaniyanı bölmək cəhdləri gələcəkdə də davam etdi. 1915-ci ildə Londonda imzalanan gizli sazişə əsasən Albaniya ərazilərinin Antanta ölkələri tərəfindən bölünməsini şərtləndirdi. Bu razılaşmaya əsasən, 20 iyul 1919-cu ildə İtaliya və Yunanıstan Albaniyanın gələcək bölümünə dair yeni bir müqavilə bağladılar. Müqaviləyə əsasən Yunanıstan Albaniyanın mərkəzini İtalya ərazisi kimi tanıması müqabilində Şimali Epiri (Albaniyanın cənubu) əldə edirdi. İkinci Dünya müharibəsindən altı ay əvvəl Albaniya İtaliya tərəfindən işğal edildi. 1944-cü ildə Balli Kombetar gələn millətçilərin məğlubiyyətindən və Alman qoşunlarının Albaniyadan qaçmasından sonra ABŞ Senatı Şimali Epirin Yunanıstana təslim edilməsini təklif etdi. Lakin Albaniya bu günə qədər öz suverenliyini qorudu, lakin etnik albanların yaşadığı torpaqları geri qaytara bilmədi.
Vaaqn Xaçaturyan
Vahaqn Qarniki Xaçaturyan (erm: Վահագն Գարնիկի Խաչատուրյան) — Ermənistan siyasətçisi, 13 mart 2022-ci ildən bəri Ermənistan prezidenti. 2022-ci il martın 3-də yüksək texnologiyalar sənayesi naziri Vahaqn Xaçaturyan parlament tərəfindən ikinci turda Ermənistan prezidenti seçilib.
Həyatı
Vahaqn Xaçaturyan 22 aprel 1959-cu ildə Qarakilsədə (Sisyan) anadan olub. 1975-1980-ci illərdə İrəvan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunu iqtisadçı ixtisası üzrə bitirib. 1980-1981-ci ildə Sovet ordusunda xidmət edib. 1981-1989-cu illərdə İrəvanda “Razdanmaş” İstehsalat Birliyində iqtisadçı işləyib. 1989-1992-ci illərdə “Mars” dövlət müəssisəsində şöbə müdiri, daha sonra baş direktor müavini olub.
Siyasi fəaliyyəti
Vahaqn Xaçaturyan 1992-1996-cı illərdə Yerevan meri və Ermənistan prezidenti Levon Ter-Petrosyanın müşaviri olub. Ter-Petrosyanın istefasından sonra iqtisadi məsələlər üzrə müstəqil ekspert kimi çıxış edib. 1996-1999-cu illərdə parlament deputatı olub. 2007-ci il Ermənistandakı parlament seçkilərində “İmpiçment” blokunu təmsil edib. Bu blokda birləşən partiyaların əsas tələbi həmin vaxt Ermənistan prezidenti olan Robert Köçəryan və baş nazir Serj Sarqsyanın istefası idi. Blokun seçki siyahısının ilk ismi hazırkı baş nazir Nikol Paşinyan olub. 2019-cu ildən 2021-ci ilə kimi V.Xaçaturyan Armekonombank idarə heyətinin üzvü olub. 2021-ci ildə Vahaqn Xaçaturyan yüksək texnologiyalar sənayesi naziri vəzifəsini tutaraq Paşinyan hökumətinin üzvü olub. 2022-ci ilin fevral ayına kimi V.Xaçaturyan Erməni Milli Konqresi Partiyasının üzvü olub, prezident vəzifəsi ona təklif edilən zaman partiyadan istefa verib. 2022-ci ildə Ermənistan prezidenti Armen Sərkisyan istefa verdikdən sonra parlamentdə çoxlu təşkil edən Nikol Paşinyanın "Mənim müqaviləm" fraksiyası bitərəf olan Vahaqn Xaçaturyanı prezidentliyə namizəd kimi təklif edib. 13 mart 2022-ci ildə keçirilən seçkilərin ikinci turunda parlamentin 107 deputatından 71-i iştirak edib və onların hamısı Xaçaturyana səs verib. Beləliklə, Vahaqn Xaçaturyan Ermənistanın 6-cı prezidenti seçilib.
Ermənistanda hansı siyasi proseslərin baş verməsindən asılı olmayaraq, Xaçaturyan həmişə vəzifə sahibi olub. Zamanı, şəraiti düzgün qiymətləndirməyi bacaran şəxs kimi tanınır. O, Qorbaçovun yenidənqurma siyasətinin Ermənistandakı parlaq, aparıcı gənc təbliğatçılarından olub. SSRİ-nin laxladığını hiss edən Xaçaturyan fürsəti əldən verməyərək, milli azadlıq hərəkatına qoşulub, Petrosyanla birlikdə işləyib. 1988-ci ildə Qarabağda erməni separatizmi baş qaldıranda Xaçaturyan seçim qarşısında qalıb. Ya Ermənistanda günü-gündən nüfuzu artan Qarabağ klanına qoşulmalı, ya da bölgədə ikinci erməni dövlətinin yaradılması ideyasını dəstəkləməyən Petrosyanın yanında olmalı idi. O, ikinci yolu seçdi. Vahaqn Xaçaturyan digər erməni siyasətçilərindən fərqli olaraq Azərbaycana qarşı irqçi çıxışlar etməyib, mədəni qonşuluğun tərəfdarı olub. Hətta 1998-ci ildə Petrosyan devriləndən sonra da Xaçaturyan “Qarabağ klanı” ilə əməkdaşlıq etməyib.
Vahaqn Xaçaturyan heç vaxt aktiv siyasi fəaliyyətlə məşğul olmayıb. İrəvanın meri olduğu zaman dövlət mülkiyyətinin özəlləşdirimləsində mühüm rol oynayıb. Odur ki, erməni oliqarxları arasında onun böyük nüfuzu var. Xaçaturyan prezident seçilənə qədər Ermənistanın Yüksək Texnologiyalar Sənayesi naziri idi. Nazir kimi onun qarşısına qoyulan əsas tələblərdən biri də Ermənistanda yeni hərbi PUA-lar və PUA-lardan müdafiə qurğuları yaratmaq idi. Lakin Ermənistanın milyonlarla dollara başa gələn PUA istehsalı proqramı tamamilə uğursuzluğa düçar olub.
Əliqulu Fərəcov
Əliqulu Səttar oğlu Fərəcov — iqtisadçı, iqtisad elmləri namizədi, professor (1939), Azərbaycan SSR əməkdar iqtisadçısı (1967).
Həyatı
O, Azərbaycan dilində mühasibat uçotunun nəzəri və əməli məsələlərinə dair dərsliklər yazmış, konkret iqtisadiyyata dair elmi terminlər işləyib hazırlamış, mühasibat uçotunun nəzəri, texniki və tarixi məsələlərinə, k.t. iqtisadiyyatına, x. T. Və iqtisadi fikir tarixinə dair tədqiqatlar aparmışdır. Qırmızı Əmək Bayrağı ordeni ilə təltif edilmişdir.
Əliqulu Fərəcov, 20 yanvar 1981-ci il tarixində Bakı şəhərində vəfat etmişdir.
Elina Svitolina
Yeniyetmələrdə Böyük Dəbilqə tək turnirinin qalibi (French Open 2010); təklərdə Böyük Dəbilqə turnirinin finalçısı (Uimbledon 2012); cütlüklərdə Böyük Dəbilqə turnirinin finalçısı (Uimbledon 2010); gənclər sıralamasında dünyanın keçmiş birinci raketkası.
Ümumi məlumat
Elina Yelena və Mixail Svitolinaların ailəsində anadan olub; valideynləri onun böyük qardaşı Yulianı bir müddət peşəkar bir tennisçi kimi yetişdirmək istəyirdilər. Paralel olaraq Elinanı da bu idman növünə cəlb etmişdilər. Beş yaşından bəri ukraynalı tennislə məşğul olmağa başlamışdır. Sevimli örtük - torpaqdır. 2019-cu ilin sentyabr ayından etibarən fransız tennisçi Qael Monfils ilə görüşür.
2010-cu ildə, karyerasının yeniyetməlik çağında, Svitolina qızlar arasında Fransa Açıq Çempionatını qazana bildi. Elə həmin il cütlüklərdə rusiyalı İrina Xromaçova ilə birlikdə yeniyetmələrin Uimbldon turnirinin finalına çıxdı. 2011-ci ilin avqustunda, Türkiyədə Elina, ilk karyera titulunu: ITF dövr turnirini qazandı. Oktyabr ayında Nigeriyada mükafat fondu 25.000 dollar olan ITF turnirində qalib gəlir.
2012-ci ilin aprel ayında Federasiya Kubokunun seçmə mərhələsində Ukrayna millisi ilə ilk oyuna çıxdı. ABŞ komandasına qarşı Svitolina məşhur Serena Vilyams da daxil olmaqla iki tək oyun oynadı, lakin hər iki görüşdə də məğlub olduqdan sonra komandasına köməklik edə bilmədi.
Aysənan Abbasov
Aysənan Əsgər oğlu Abbasov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Aysənan Abbasov 29 iyun 1992-ci ildə Tərtər rayonunda anadan olmuşdur.
Hərbi xidməti
Aysənan Abbasov 27 dekabr 2014-cü ildə hərbi xidmətə çağırılmışdır. Hərbi xidməti başa vurduqdan sonra müddətdən artıq həqiqi hərbi xidmət qulluqçusu olaraq hərbi xidmətini davam etdirmişdir.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Aysənan Abbasov ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Suqovuşan qəsəbəsinin işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Aysənan Abbasov ölümündən sonra "Suqovuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi uğrunda gedən döyüş əməliyyatlarında iştirak edərək igidlik və mərdlik göstərmiş, hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirərək şəhid olmuş Aysənan Abbasov Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2022-ci il tarixli Sərəncamına əsasən ölümündən sonra 3-cü dərəcəli "Vətənə xidmətə görə" ordeni ilə təltif edilmişdir.
İstinadlar
<references group="" responsive="1">
2021 Aralıq dənizi Oyunları
2021 Aralıq dənizi Oyunları — 2021-ci ildə Əlcəzairin Vəhran şəhərində keçiriləcək on doqquzuncu Aralıq dənizi Oyunları. Bu oyunlar Əlcəzairdə 1975-ci ildən sonra ikinci dəfə keçiriləcək.
Ford GT
Ford GT ― 1960-cı illərdə le mans yarışlarında qalib gəlmək üçün Ford Motor Company tərəfindən istehsal olunan, 1966-1969-cu illər arasında Le Mans 24 Saat çempionu Ford GT40-ın 2004-cü ildə Ford şirkəti tərəfindən yenilənmiş bir versiyasıdır; avtomobil məhdud sayda (4.038 ədəd) istehsal edilmiş, istehsalı 2006-cı ildə dayandırılmışdır. Lakin GT40 Mk I, Mk II və R modellərinin istehsalı Shelby-American Inc. və Superformance MMC. şirkətləri tərəfindən hələ də davam etdirilir. Özünəməxsus aerodinamik gövdəsi və ötürmə sistemi sayəsində saatda 360 km-dən çox sürət yığa bilər.
Ford, 2017-ci ildə GT-nin istehsalına geri dönəcəyini elan etmişdir.
Bilgəh məscidi
Haqqında
Məscid-Leyla Xanım ziyarətgahı Bakının Bilgəh kəndindədir.VII İmamımız Həzrət Museyi Kazım əleyhissəlamın qızı Leyla xanım ziyərətgahının memarı Mahmud İbn Səidi olub. II Fərruxzaad İbn Əxsitan VIII əsrdə Şirvan şah tərəfindən 1281-1282-ci illərdə inşa edilib. Əsas ibadət zalının sahəsi 12x12 metrədir. Yonulmuş sal daşlardan tikilib. Əsas giriş qapısından içəridə dəhliz yerləşib. Dəhlizin sağ və sol tərəfində yardımçı otaqlar yerləşib. İbadət zalı iki hissəyə-kişilər və qadınlar şöbəsinə ayrılıb. Qadınlar şöbəsi iki mərtəbəlidir. Hər mərtəbənin sahəsi 36 kvadratmetrdir. Tavan sütunlar üzərində dayanıb. Sütunlar tağlarla bir-birinə birləşib. Yerdən tavanadək hündürlüyü 7 metr, yerdən günbəzədək isə 10 metrdir. Günbəzdə iki gözlük qoyulub. Mehrabı üzərində ərəb dilində daş kitabə həkk olunub.Sovetlər dövründə bağlanaraq anbar kimi istitadə olunub. 1989-cu ildə təmir olunaraq fəaliyyəti bərpa edilib.Təmir-bərpa işləri zamanı məscid üçün eyvan da tikilib.
Sen-Jyust (En)
Sen-Jyust  — Fransa da kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — En. Peronna kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Burk-an-Bres.
INSEE kodu — 01369.
Coğrafiyası
Kommuna Paris şəhərinin 370 km cənub-şərqində, Lion şəhərindən 60 km şərqdə yerləşir və Burk-an-Bres şəhərindən 5 km cənub-şərqdə yerləşir.
Əhalisi
2010-ci ildə əhalinin sayı 881 nəfər təşkil edirdi.
İqritisadiyyatı
2010-cu ildə əmək qabiliyyətli 131 nəfər (15-64 yaş arasında) 93 nəfər iqtisadi cəhətdən, 38 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstəricisi 71.0%, 1999-cu ildə 68.8%). Fəaliyyət göstərən 93 sakindən 90 nəfəri (40 kişi və 50 qadın), 3 nəfər işsiz (3 kişi və 0 qadın) idi. 38 hərəkətsiz 11 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 19 nəfər təqaüdçü, 8 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
Ever Given
alt=Ever Given gəmisi ECT Delta terminalında, Rotterdam limanı.|thumb|282x282px|[[Ever Given gəmisi Rotterdam limanında, mart 2020 il]] Ever Given — dünyanın ən böyük yük gəmilərindən biridir. Gəmi Shoei Kisen Kaisha-ya məxsusudur və Tayvanın, Taoyuan şəhərində yerləşən konteyner nəqliyyat gəmiçilik şirkəti olan Evergreen Marine tərəfindən idarə olunur.
23 mart 2021 ildə Malayziyanın Tanjung Pelepas limanından Niderlandın Rotterdam şəhərinə səyahət edərkən gəmi Süveyş kanalında dayaz yerdə ilişib qalmış və saya oturmuşdur və bununla da kanalı bağlamışdır. Hərəkətin iflic olunmasına gətirmiş bu tıxac, altı gün davam etdikdən sonra, 29 mart 2021 tarixində gəminin saydan çıxarılması ilə aradan qalxmışdır.
Təsviri
Gəminin tam adı MV Ever Given classTriple E, uzunluğu 400 metrdir, 224 min ton yükgötürmə gücünə malikdir. Dünyanın ən iri 13 konteyner daşıyan gəmilərdən biridir. Imabari Shipbuilding gəmiqayırma şirkəti tərəfindən 25 dekabr 2015 ildə yaradılıb, 9 may 2018 ildə suya buraxılıb. 11 silindrli Mitsui – MAN B&W 11G95ME-C9 mühərriki ilə təchiz olunub və dəqiqədə 79 dövriyyədə gücü 59 300 kVt (79 500 at gücü) təşkil edir, bu güc gəmiyə 22,8 (42,2256km/saat) düyün sürətə gədər yüksəlməyə imkan verir. Limanlarda manevr etmək üçün əlavə 2500 kVt (3400 at gücü) gücündə qurğulara malikdir. Konteyner tutumu 20124 TEU təşkil edir. Panamada qeydiyyatdadır, texniki xidmətinə görə Almaniyanın Bernhard Schulte Shipmanagement şirkəti cavab verir.
2019 ildə Hamburgda toqquşma
9 fevral 2019 ildə Elba çayının axarı boyunca, Hamburg limanına yaxın hərəkət edərkən, Blankeneze rayonunda yolverilməz dərəcədə yan almaya yaxınlaşmış və orada duran kiçik sərnişin bərəsinə toqquşmuş və onu ciddi əzmişdir. Toqquşma zamanı Ever Given hərəkətə davam edirdi və idarəetməni itirməmişdi. Bərədə həmin vaxt sərnişin olmasa da, bərənin kapitanı yüngül zədələnmişdir. Araşdırma zamanı Ever Given kapitanı tərəfindən hər hansı bir pozuntu aşkar edilməmişdir, hadisəyə gəmini qəfil yaxalamış külək səbəb olmuşdur
2021 ildə Süveyş kanalının tıxanması
23 mart 2021 ildə Şərqi Avropa vaxtı ilə ( UTC + 02: 00 ) saat 07:40 radələrində gəmi Süveyş kanalının cənub hissəsindən Tanjung Pelepas limanından Niderlandın Rotterdam şəhərinə yollanan marşrut ilə hərəkət edərkən Manşiet Ruqola (koordinatlar 30.01761°N, 32.58018°W) kəndi yaxınlığında ilişir və kanalı bağlayır. Gəmi burun hissəsi ilə sahilə ilişərək, dal hissəsi ilə isə rotasiya edərək kanala köndələn vəziyyətinə gəlmişdir. İlkin səbəblərdən biri güclü küləyin olması göstərilsə də, kanalın idarə rəhbəri Usama Rəbiyyə, bunun əsas səbəb olmamasını və yekün səbəblər araşdırmalar zamanı bilinəcəyi haqda açıqlama vermişdir.
Hadisədən müəyyən müddət sonra tıxac əmələ gəlməyə başlamışdır.
Gəmini təkrar suya qaytarmaq üçün 8 yedək bir tərəfdən, burun hissəsinin ətrafını genişlətməq üçün qumu uzaqlaşdıran ekskavator o biri tərəfdən çalışırdı, daha sonra yedəkləri sayı 14-ə çatdırılmışdır. Çalışmaları tezləşdirmək üçün Misir prezidenti gəmini yükdən azad etməyə göstəriş vermişdir və 30 martda konteynerlərin boşaldılacağı haqda açıqlama yayıldı, lakin 29 mart 2021 ildə saat 05:42 EGY (03:42 UTC) gəmi təkrar suya buraxılmışdır və 15:05 EGY (13:05 UTC) tam çıxarılaraq, gəmi texniki baxış üçün Böyük Acı göl tərəfə yedəkdə hərəkətə başlamışdı. Süveyş kanalının rəhbərliyi kanalın vəziyyətini yoxladıqdan sonra gəmiçilik aqentliklərinə hərəkətin yerli vaxt ilə 19:00 EGY (17:00 UTC) bərpa olunacağı haqda xəbər vermişdir.
4 oktyabr 2021 gəmi təmir işləri üçün Çinin Tsindao şəhərinə gəlmişdir.
Mah Tələtin portreti
Mah Tələtin portreti — Azərbaycan rəssamı Mirzə Qədim İrəvaninin çəkdiyi rəsm. Rəsm Tbilisidə, Gürcüstan Dövlət İncəsənət Muzeyində saxlanılır.
Təsviri
Azərbaycan milli geyimində təsvir edilmiş qadın açıq pəncərə (şəbəkə) fonunda təsvir edilib. Pəncərədən mavi səma görünür. Qadın sol əlini bülinə qoyub, sağ əlini isə aşağı sallayıb. Şəbəkənin ortada yerləşən və qaldırıldığına görə qadının başı üzərində imiş kimi görünün orta hissəsi rəngarəng şüşələrlə bəzədilmişdir. Yan pəncərələr üzərində asılmış yaşıl pərdələr aşağıdan yığılaraq əsərin kənarlarına doğru çəkilmişdir. Döşəmə geniş haşiyəli xalça ilə döşənmişdir. Miklaşevskayanın sözlərinə görə, qadının demək olar ki, dairəvi olan üzü xəttləri az marqlı və ifadəsiz olsa da, sözsüz ki, portret uyğunluğunu ötürə bilir. Böyük dəstələrlə çiyinlərə düşən qara saçları qadının üzünü əhatə edir. Baş geyimi yüngül olmaqla güllərdən və zinətli daşlardan və mirvarilərdən hazırlanmış buta ilə bəzədilmiş diademadır. Xanımın istifadə etdiyiyi digər zinət əşyası isə sırğalara bərkidilmişş həmayıldır (buxaqlıq). Sağ əlin şəhadət barmağında böyük üzük var. Sarı qolçaqlı mavi koftanın geniş sinə kəsiyi sarı rəngli ikinci koftanı görməyə imkan verir. Qatlı yaşıl yubka (tuman) və kofta üzərindən isə xanım, dirsəklərə qədər qolları olan tirmə cübbə geyinmişdir. Tİrmənin tünd qırmızı səthi yanaşı düzülmüş butalarla bəzədilmişdir. Diqqətlə və incəliklə işlənmiş nəbati təsvirli lent portreti çərçivə kimi kənarlardan əhatələyir. Çərçivənin aşağı hissəsində yerləşən medalyonun göy səthi üzərində sarı boya ilə yazılır: «Çəkdi kollej asessoru Kadım bəy».
Litium
Kəşf olunması
Litium 1817-ci ildə isveç kimyaçısı İ.Arfedson tərəfindən, pentalit mineralının analizi zamanı kəşv olunub. Bu mineral ən adi daş kimi görünür və odur ki, metal litium (yunan sözü “lithos” – daş deməkdir) adlandırılmışdır.
Xassələri
thumb|lithium battery Litium gümüşü-ağ rəngli yumuşaq metaldır. O, bütün metalların ən yüngülüdür. Qələvi metalların digər nümayəndələrinə nisbətən litiumun kimyəvi aktivliyi xeyli aşağıdır. Məsələn, onun su ilə reaksiyası başqa qələvi metallarda olduğu kimi şiddətli getmir. Litiumun yalnız təzə kəsilmiş səthi adi temperaturda havanın oksigeni ilə birləşərək Li2O əmələ gətirir. LiOH yüksək temperaturda parçalanaraq, (Mg(OH)2-də olduğu kimi) Li2O əmələ gətirir. NaOH, KOH və s. isə parçalanmadan sublimə edilir. LiOH-in suda həll olması NaOH-ın həll olmasına nisbətən zəifdir. Litium duzları həll olmalarına görə qələvi metalların başqa nümayəndələrinin oxşar duzlarından fərqlənir və maqnezium duzlarını xatırladır. Məsələn, LiCl, LiBr suda və tərkibində oksigen olan üzvi həlledicilərdə, maqneziumun analoji duzları kimi yaxşı həll olur.
İstifadəsi
Keramik və şüşə istehsalında, ‪batareya‬ istehsalında, sürtkü və ərinti sərtləşdirici ‪maddə‬lərin tərkibində, A vitamini sintezində, ‪nüvə‬ stansiyalarında soyuducu mexaniklərdə və ‪raket‬ itələyici qüvvə təmin edilməsində istifadə edilir. Qatı ‪ elementlər‬ içində ən yüksək spesifik istilik tutumuna sahib olması səbəbiylə, istilik çatdırılmasında istifadə edilən‪ maye‬lərin tərkibində yer alır. Ancaq, su ya da asid kimi həll edicilərlə qarışıldığında yüksək bir partlama və ya parlama xüsusiyyətinə sahib olması və xüsusilə sinir sistemi üçün zəhərli təsir göstərməsi səbəbiylə, diqqətli istifadə edilməsi lazımdır. Bəzi litium birləşmələri, beyin xəstəlikləri və‪ psixoloji xəstəliklər‬in müalicəsində istifadə edilən dərmanların tərkibində də var.
Litium təbiətdə
Yüksək reaksiya qabiliyyəti iləəlaqədar olaraq, təbiətdə litiuma yalnız birləşmələr şəklində rast gəlinir. Litium nadir elementdir. Litium yer qabığında nisbətən az (0,006%) yayılan element olduğuna baxmayaraq, indiyə kimi onun 150-dən çox mineralda (xüsusilə natrium və kaliumla bir yerdə olmaqla, alümosilikatlarda) varlığı müəyyən edilmişdir. Litiumun əsas mineralları lepidolit KLi2Al(S4O10), spodumen - LiAl(SiO3)2, litiofilit- Li(Mn,Fe)PO4, ambliqonit AlLi[(F,OH)]PO4 və s.-dir. Litium, həmçinin bir sıra mineral sularda rast gəlinir. Belə suların bəzilərindən hətta litium istehsalında bir mənbə kimi istifadə edilir.
Bitkilərdə mövcudluğu
Bitkilərdə litiumun miqdarı təxminən 0,0001% (kütlə ilə) miqdardadır. Litium bitkilərdə su-duz mübadiləsinə təsir edir. On səkkiz dərman bitkisi litium toplayıcısıdır ki, onların 6-sı dah çox toplayıcıdır: qara bəng otu, yaşıl yarpaqlı kassiya, hind tatlası, bataqlıq gözdəvəri və ağacabənzər aloye (əzvay). Torpaqda litium çox olduqda sitrus bitkilərinin yarpaqları ləkəli olur.
Heyvan orqanizmində mövcudluğu
Heyvan orqanizmində litium miqdar kütlə ilə 0,001% təşkil edir, insanın çəkisi 70 kq olduqda isə onun bədənində 0,67 mq litium olur.
İnsan orqanizmində
Litium ultramikroelmentdir, ali sinir fəaliyyətində iştirak edir, həmçinin immunitetə və su-duz mübadiləsinə təsir edir. İnsan orqanizmində litium skeletdə və qalxanabənzər vəzdə toplanır.
Litium tibbdə
Litium psixoterapiya praktikasında da istifadə olunur. Həkimlər dəfələrlə müşahidə etmişlər ki, litiumun bəzi birləşmələri (əlbəttə ki, uyğun dozalarda) maniakal depressiyada olan xəstələrə müsbət təsir edir. Bir tərəfdən müəyyən edilmişdir ki, litium beyinin hüceyrələr arası mayesindən hüceyrələrə natrium və kalium ionlarını daşımaqda iştirak edən bəzi fermentləri aktivləşdirə bilir. Digər tərəfdən müşahidə olunmuşdur ki, litium ionları hüceyrənin ion balansına bir başa təsir edir. Natrium və kalium balansından isə xəstənin vəziyyəti xeyli dərəcədə asılı olur. Hüceyrələrdə natrium ionlarının artıqlığı depressiv pasientlər, çatışmazlığı isə maniyadan əziyyət çəkənlər üçün xarakterikdir. Natrium-kalium balansını bərabərləşdirərək litium duzu hər iki tip xəstəyə müsbət təsir edir. Nadir hallarda litium immun çatışmazlığı vəziyyətinin müalicəsində istifadə olunur.
Əsəbi pozğunluğu olan, böyrək xəstəlikləri olan, həm də alkoholizmə tutulmuş insanların nəvələrində, immun çatışmazlığı olan xəstələrdə litiumun miqdarı az olur.
Böyrəklərin ayırıcı funksiyası, natrium mübadiləsi pozulduqda, litiumlu preparatlar dozadan artıq istifadə edildikdə saçlarda litiumun yüksək qatılığı müşahidə olunur.
Litiumlu birləşmələr orqanizmə əsasən yaşıl bitkilər vasitəsi ilə daxil olur.
Litiumun daha geniş məlum olan və insan tərəfindən geniş istifadə olunan birləşmələri aşağıdakılardır:
[Li, Al] Si2O6 – spodumen, kunsit
LiAl [Si4O10] – petalit
Qida məhsulları ilə litiumun orqanizmə sutka ərzində daxil olan miqdarı təxminən 2 mq-dır.
Litiumun tibbi tətbiqi məhduddur litium duzları (Li2CO3, litonit) manikal – depressiv psixozların müalicəsində istifadə olunur. Litium preparatları şişlərin, alkoholizmin müalicəsində səmərəli ola bilər.
Orqanizm üçün litiumun toksiki dozası 92-200 mq həddindədir.
Pirotexnikada istifadəsi
Litium duzları alovu al qırmızı rəngə boyadığından onda atəşfəşanlıq üçün pirotexniki tərkiblərdə istifadə olunur.
Xınalıq kurqanları
Xınalıq kurqanları — Xınalıq Dövlət tarix-memarlıq və etnoqrafiya qoruğunun Xınalıq kəndinə aid ərazisində aşkarlanmış kurqanlar.
Tarixi
Xınalıq kurqanları 2011-ci ilin iyul ayında Xınalıq Dövlət tarix-memarlıq və etnoqrafiya qoruğunun Xınalıq kəndinə aid ərazisində aşkarlanmışdır. Burada aşkarlanan iri kurqanların sayı 5 ədəddir. Bu iri kurqanların e.ə. III-II minilliklərə aid olması ehtimal edilir. Bu məqsədlə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının Arxeologiya və etnoqrafiya institutunun əməkdaşı Qəhrəman Ağayev və institutun digər əməkdaşları Xınalıq kəndinə ezam olunub və əraziyə baxış keçiriblər. "Kurqanların qədim Tunc dövrünə, e.ə. III-II minilliklərə aid olması ehtimal edilir. Kurqanlardan birini sel suları yuduğundan onun üst hissəsi dağılıb" deyə Qəhrəman Ağayev bildirmişdir. Onun sözlərinə görə, kurqanların tədqiqindən sonra Xınalıq kəndilə bağlı bəzi mübahisəli məsələlərə aydınlıq gətirilə bilər. Arxeoloq kurqanlar tapılan ərazidə tezliklə arxeoloji qazıntıların aparılacağını bildirib.
Oskar və çəhrayı xanım (roman)
Oskar və çəhrayı xanım — fransız yazıçısı və dramaturqu Erik-Emmanuel Şmitin 2002-ci ildə yazdığı roman. Kitab Fransada böyük populyarlıq qazandı və onun hüdudlarından kənarında da tanındı.
Məzmun
Bu əsər xərçəng xəstəliyindən əziyyət çəkən on yaşlı uşağın öz həyatından və xəstəxanada keçirdiyi vaxtdan, Pink Ladies-in baxıcıları tərəfindən izlənildiyi və baxıldığı vaxtdan bəhs edir. Oğlana baxan Roza nənə həqiqətən onun ikinci anası olur. Roza oğlanın on iki gündən artıq ömrü qalığını biləndə ona nağıl danışır. Bu, on il kimi bir gün yaşamaq deməkdir və o, həmçinin onu Allaha qeydlər yazmağa və bütün təcrübələrini və düşüncələrini yazmağa dəvət edir. Beləliklə, onun günlərinin geri sayımı başladı. O, sakit və qeyri-adi bir uşaqlıq dövrünü təsvir etdi. O, Peggy-yə sevgisini etiraf etdiyi yeniyetməlik illərindən danışmağa davam etdi. Daha sonra o, evli olduğu və gecəni Peggy ilə keçirdiyi otuzuncu ad gününü təsvir edir. O, nənəsi Rozaya da deyirdi ki, o, kiçik ikən hər cür öpüşdən, zəriflikdən iyrənirmiş. İndi isə o, buna münasibətini tamamilə dəyişib. Oğlan qırx yaşında müxtəlif axmaqlıqlar edir, başqa bir qızı Bridciti öpür və Peggy bundan xəbər tutur. Nənə ona izah edir ki, adətən bu yaşda bütün kişilər belə davranırlar. Çünki başqalarının hələ də onları bəyənə biləcəyini başa düşmələri vacibdir. Beləliklə, o, ömrünü sürətlə keçir, qocalır və həyatın bütün sirlərini öyrənir. Altmış yaşında o, klinikadan valideynlərinin və Roza nənəsinin yanına qaçır. Artıq doxsan yaşında həyatına hər gün ilk dəfə baxırsan kimi baxmaq lazım olduğundan danışır. Yüz yaşında müdrik və ağıl sahibi olur, başqalarına nəsihət və təlim verir. Və yüz on yaşında oğlan ölür. Beləliklə, bu əsər oxucuya öz həyatını bütün təzahürlərində və müxtəlif şəraitdə yaşamağın cazibəsini anlamağa imkan verir.
Müəllif haqqında
1960-cı ildə Sent-Fua-le-Lionda doğulub. Ha­zırda, dünyada ən çox oxunan fransız yazıçısı kimi şöhrət qazanıb. İnsan mənəviyyatının fundamental məqamları: ölüm, varlıq, din Şmitt yaradıcılığının ana xəttini təşkil edir. Yazıçının dünya dinlərindən bəhs edən, dörd povestdən ibarət “Sirli silsilə”si, istər ədəbiyyatşünaslar, istərsə də oxucular arasında böyük rezonans doğurub. Silsiləyə daxil olan əsərlər: “Milarepa” – buddizm, “Müsyö İbrahim və Quranın rəngləri” – sufizm və iudaizm, “Oskar və Çəhrayı xanım” – xristianlıq, “Nuhun övladları” – xristianlıq və iudaizm dinlərinin motivlərinə və onların dərkinə istinad edir.
Kepler-452b
Kepler-452b - Günəşəbənzər bir ulduzun yaşayış zonasında - Yerə bənzər bir planetin səthində maye suya malik ola biləcəyi və bununla da həyatı dəstəkləyə biləcəyi orbital bölgədə tapılan ilk təxminən Yer ölçüsündə planetdir. Kepler-452b 2015-ci ildə, Kepler peykinin topladığı məlumatlarda, yəni missiyasının birinci mərhələsi 2013-cü ildə başa çatmazdan əvvəl, Kepleri dörd il səmada eyni nöqtəyə yönəldən reaksiya çarxı uğursuz olduqda kəşf edildi.
Ekzoplanetin Xüsusiyyətləri
Kepler-452b "super-Yer" ekzoplaneti kimi təsnif edilir, o, Yerdən daha böyük kütləlidir, lakin Neptun və ya Yupiter kimi qaz nəhənglərindən daha kiçikdir.
Ulduz Sistemi
Kepler-452b, Günəşimizə çox bənzəyən Kepler-452 adlı G tipli əsas ardıcıllıq ulduzunun orbitində fırlanır. Bu ulduz Yerdən təxminən 1400 işıq ili uzaqda yerləşir.
Yaşayış qabiliyyəti
Kepler-452b öz ulduzunun yaşayış zonası daxilində orbitə çıxdığı üçün böyük diqqət çəkdi. Yaşayış zonası, bildiyimiz kimi həyatı dəstəkləmək potensialı üçün əsas amil hesab edilən, orbitdəki planetin səthində maye suyun olması üçün şəraitin uyğun ola biləcəyi bir ulduz ətrafındakı bölgədir.
Orbital Dövr və Məsafə
Kepler-452b-nin orbital dövrü, yəni ulduzu ətrafında bir orbitini tamamlamaq üçün lazım olan vaxt, təxminən 385 gündür, bununla da onun "ili"nın uzunluğuna görə Yerinkinə çox bənzəyir. Onun ulduzdan orta məsafəsi də Yerin Günəşdən uzaqlığına bənzəyir ki, bu da onun potensial yaşayış üçün əlverişli dünya kimi tanınmasına kömək edir.
Ölçü və Kütləsi
Kepler-452b-nin Yerdən ölçüsünün təxminən 1,6 dəfə, kütləsinin isə Yerdən təxminən beş dəfə böyük olduğu təxmin edilir.
Qayalıq Tərkibinin Mümkünlüyü
Ölçüsünə və kütləsinə əsaslanaraq, elm adamları Kepler-452b-nin qayalı planet olduğuna inanırlar. Bu o deməkdir ki, onun tərkibi bərk səthə malik olan Yerin tərkibinə bənzəyir
Şəhriyarçay
Şəhriyarçay — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonu ərazisində çay. Arpaçayın deltasında ondan ayrılan axar.
Haqqında
849 m hündürlükdə Arpaçayın sağ sahilindən ayrılaraq 786 m hündürlükdə Araza tökülür. Uzunluğu 29 km.-dir. Axını boyunca Sərxanlı, Babək, Şəhriyar, Muğan və s. yaşayış məntəqələrinin təsərrüfat sahələrinin suvarılmasında istifadə edilir.
Döyüşçü (İrəvani)
Döyüşçü  — Azərbaycan rəssamı Mirzə Qədim İrəvaninin çəkdiyi rəsm. Rəsm Bakıda, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində saxlanılır.
Təsviri
Zirehli geyimdə təsvir edilmiş "Döyüşçü" yaşıl oturacaq üzərində əyləşmiş vəziyyətdə təsvir edilmişdir. Onun sərt xəttlərlə vurğulanmış üz cizgiləri az ifadəlidir. Böyük oval gözləri geniş qara qaşlarla əhatələnib, böyük qıvrım bığı isə dodağını kölgədə qoyur. Baş geyimi dəmir dəbilqə və çiyinlərə qədər düşən dəmir tordan ibarətdir. Qoşqu şəklində olan ağ parça tirmədir. Bu cür parça dəbilqənin başda möhkəm oturması üçün istifadə edilirdi. Dizlik və sinəlik sadə oyma naxışlarla bəzədilmişdir. Metalın traktovkası cüzi kölgələnməyə malik boz rəngdədir. Döyüşçü parlaq-narıncı dizliyə və qara çəkmələrə malikdir ki, bu da Miklaşevskaya tərəfindən döyüşçünün monoxrom geyimində rəngarənglik kimi qiymətləndirilir..
Dostəli Mirəliyev (şəhid)
Mirəliyev Məşədi Dostəli Məhəmmədəli oğlu — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, şəhid.
Həyatı
1974-cü ildə İmişli rayonunun Qaravəlli kəndində anadan olub. 1994-cü ilin yanvar ayının 27-də Füzuli rayonu istiqamətində gedən döyüşlərdə şəhid olmuşdur.
Atlı (İrəvani)
Atlı — Azərbaycan rəssamı Mirzə Qədim İrəvaninin çəkdiyi rəsm. Rəsm Bakıda, Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyində saxlanılır.
Təsviri
Bu əsərdə təsvir zəif, təxmini və sxematikdir. Miklaşevskinin sözlərinə görə insan və atın təsviri taxta kimi və ya kukla kimi görünür. "Atlı" İrəvaninin dövrümüzə çatmış əsərləri arasında peyzaj və at təsviri olan yeganə əsərdir..
Gələcəyə qayıdış II hissə
"Gələcəyə qayıdış" — Robert Zemekisin rejissoru olduğu 1989-cu il istehsalı fantastika filmi. Film "Gələcəyə qayıdış" seriyasının 2-ci filmidir. Əsas mövzusu zaman səyahətidir.
Məzmun
İlk filmdə 1955-ci ildə səhvini düzəldib ata və anasını tanış edə bilən Martin Makflay öz zamanına (1985) qayıtdığı günün səhərisi zaman maşının ixtiraçısı Doktor Braun Martin və sevgilisi Ceniferi gələcəyə — 2015-ci ilə aparır. Dr. Braun bildirir ki, onlar gələcəkdə evlidirlər və uşaqları təhlükədədir. 2015-ci ilə çatar-çatmaz həyacanlanan Ceniferi Dr. Braun iynə ilə sakitləşdirir. Martinə oğlunun bir azdan kafeyə daxil olacağı, pis uşaqların təklifini qəbul edib oğurluq etməyə gedəcəyini deyir, sonda polis tərəfindən yaxalanacağını deyir. Martin oğlunu dəstədən qurtarır.
Zamanına qayıtmağa hazırlaşan Martinin diqqətini mağazda satılan idman jurnalı çəkir. Bu jurnalla öz zamanında mərc oyunlarında əla pul qazana biləcəyi düşünüb onu alır. Lakin Doktor Braun onu əlindən alıb zibil qabına tullayır. Bu zaman keçmişdə Makflaylar ailəsinin qulluqçusu qocalmış Bif söhbəti eşidib jurnalı götürür, zaman maşının heç kimin xəbəri olmadan oğurlayır və onu keçmişdəki Biffə verir. 2015-ci ilə qayıdır və zaman maşınını yerinə qaytarır.
Dr. Braunun köməyi ilə 1955-ci ilə qayıdan Martinin burada başına min cür hadisə gəlir, lakin sonda jurnalı Biffdən oğurlayıb yandıra bilir.
2013 Aralıq dənizi Oyunları
2013 Aralıq dənizi Oyunları — 2013-cü ilin 20–30 iyun tarixləri arasında Türkiyənin Mersin şəhərində keçirilmiş on yeddinci Aralıq dənizi Oyunları. Bu oyunlar Türkiyədə 1971-ci ildən sonra ikinci dəfə keçirilmişdir. Bu oyunlarda 24 ölkədən 3064 atlet iştirak etmişdir.
Xalid Xürrəm Səbribəyzadə
Yaradıcılığı
X. Xürrəmin "Cəzayi-cins əməldəndir", "Qadınlarımız" məqalələri, "Eşqü-həvəs" adlı sentimental romanı, "Naşadın dəftər xatirələri" silsiləsi, milli hekayələr adlandırdığı "Kin", "Qadın qəlbi", "Canan", "Məcid", "Namus", "Əsir" kimi nəsr nümunələri, "Zəhərli çiçəklər" (1919) və "Sarı yarpaqlar" (1913) adlı kitabları, habelə "Şəlalə" jurnalında dərc etdirmişdir
Helium
thumb|Helium lazer Helium (He) – D.İ.Mendeleyevin elementlərin dövri sistemində 2-ci elementdir. Rəngsiz, iysiz, dadsız, zəhərsiz, inert monoatomik qazdır, cədvəldə təsirsiz qazlar yarımqrupunda ilk elementdir. Helium bütün elementlər arasında ən aşağı qaynama və ərimə temperaturuna malikdir. Onu, yalnız 25·105 Pa təzyiq altında bərk hala keçirmək olur. Heliumun yanlız bir energetik səviyyəsi var və bu səviyyə təmamilə dolub. Bu səbəbdən helium təsirsiz qazdır və inert qazlar siyahısında birincidir. Heliumun adı Günəşi himayə edən yunan titanı Heliosun şərəfinə qoyulub. Buna səbəb helium elementinin günəş işığında kəşf edilməsidir.
Kəşfi
Heliumun qalıqlarına ilk dəfə 18 Avqust 1868-ci ildə Günəşin xromosferinin spektrində 587.49 nanometr dalğa uzunluğu olan parlaq sarı bir xətt olaraq rast gəlindi. Xətt, Hindistanın Guntur şəhərində günəş tutulması zamanı fransız astronomu Jül Janssen tərəfindən aşkar edilmişdir. Bu xəttin əvvəlcə natrium olduğu ehtimal edildi. Elə həmin il oktyabrın 20-də İngilis astronomu Norman Lockyer günəş spektrində sarı bir xətt müşahidə etdi. O bu xəttə D 3 adını verdi, çünki məlum D 1 və D 2 Fraunhofer xəttləri yaxınlığında idi. Bunun Yer kürəsində bilinməyən Günəşdəki bir elementin səbəb olduğu qənaətinə gəldi.İngilis kimyaçı Edward Frankland bu elementə Helium,(ἥλιος yunanca Helios- günəş titanı)  adını verdi.
1881-ci ildə, İtalyan fiziki Luigi Palmieri, Vezuvi vulkanının son püskürməsi zamanı sublimasiya edilmiş bir materialı təhlil edərkən ilk dəfə D 3 spektral xətti ilə Yerdəki heliumu aşkar etdi. left|thumb|116x116px|Klivit məhlulu 26 mart 1895-ci ildə Şotlandiyalı kimyaçı ser William Ramsay, klivit mineralını( tərkibində ən azı 10% torpaq elementi olan  uraninit mineralı ) mineral turşuları ilə reaksiyaya daxil edərək heliumu mineraldan təcrid etdi və yer üzündəki heliumu əldə etdi. Ramsay mineralda argon axtarırdı, amma azot və oksigen sulfat turşusu ilə qazdan ayrıldıqdan sonra Günəşin spektrində müşahidə olunan D 3 xəttinə uyğun bir parlaq sarı xətt gördü. Bu nümunələr Lockyer və İngilis fiziki William Crookes helium olaraq təyin olundu. Eyni ildə kimyəvi maddələr, atom ağırlığını dəqiq müəyyənləşdirmək üçün kifayət qədər qaz toplayan İsveçin Uppsala şəhərində kimyaçılar Per Teodor Cleve və Abraham Langlet tərəfindən müstəqil şəkildə ayrıldı. Helium, amerikalı geokimyaçı William Francis Hillebrand tərəfindən, Ramsay'ın kəşfindən əvvəl, mineral uraninit nümunəsini sınayarkən qeyri-adi spektral xətləri görəndə kəşf edilmişdi. LakinHillebrand xətləri azotla əlaqələndirmişdi.
1907-ci ildə Ernest Rutherford və Tomas Royds, hissəciklərin boşaldılmış bir borunun nazik, şüşə divarına nüfuz etməsini və sonra boruda boşalma yaratmağa və içərisindəki yeni qazın spektrini öyrənməyə imkan verərək alfa hissəciklərinin helium nüvələr olduğunu nümayiş etdirdi. 1908-ci ildə helium ilk dəfə Hollandiyalı fizik Heike Kamerlingh Onnes tərəfindən qazı beş kelvin- dən az soyudaraq mayeləşdirildi. Temperaturu daha da azaltmaqla onu bərkitməyə çalışdı, lakin uğursuz oldu, çünki helium atmosfer təzyiqində qatılaşmırdı. Onnesin tələbəsi Willem Hendrik Keesom, 1926-cı ildə əlavə xarici təzyiq tətbiq edərək 1 sm3 heliumu bərkitməyə müvəffəq oldu.
1938-ci ildə rus fiziki Pyotr Leonidoviç Kapitsa, helium-4- in mütləq sıfıra yaxın olan temperaturda demək olar ki, heç bir viskoziteye malik olmadığını, artıq superflik fenomenini teoremini irəli sürdü. Bu fenomen Bose-Eynşteyn kondensasiyası ilə əlaqədardır. 1972-ci ildə eyni fenomen helium-3- də müşahidə edildi, lakin mütləq sıfıra daha yaxın olan temperaturda Amerika fizikləri Duqlas D. Osheroff, David M. Li və Robert C. Richardson tərəfindən edildi.
İstehsalı və tətbiqi
Bu, Birləşmiş Ştatlara dünyada heliumun aparıcı istehsalçı olmağa zəmin yaratdı. Sir Richard Threlfallın bir təklifindən sonra Birləşmiş Ştatların Hərbi Dəniz Qüvvələri Birinci Dünya Müharibəsi dövründə üç kiçik eksperimental helium zavoduna sponsorluq etdi. Məqsəd baraj balonlarını hava olmayan, daha yüngül olan qazla təmin etmək idi. Əvvəllər bir kubmetrdən az qaz alınmasına baxmayaraq proqramda ümumilikdə 5.700 m3 (% 200,000 kub fut) 92% helium istehsal edildi. Bu qazın bir hissəsi dünyadakı ilk helium dolu havagəmisində istifadə edildi Təxminən iki il əvvəl Hərbi Dəniz Qüvvələrinin ilk sərt helium dolu hava gəmisi olan Dəniz Təyyarə Zavodunda nşa edilmiş USS Shenandoah, 1923-cü ilin sentyabrında uçdu.
Birinci Dünya Müharibəsi dövründə aşağı temperaturlu qaz mayeləşdirməsindən istifadə etməklə hasilat prosesi vaxtında əhəmiyyətli olmasa da, istehsal davam etdi. Helium, ilk növbədə, havadan daha yüngül sənətkarlıqda qaldırıcı qaz kimi istifadə olunurdu. İkinci Dünya Müharibəsi dövründə qazın qaldırılması və ekranlı qövs qaynağı üçün heliuma tələbat artdı. Heliumun ilk nüvə silahı olan Manhetten Layihəsində də əhəmiyyətli rol oynayırdı.
Amerika Birləşmiş Ştatları hökuməti, sülh dövründə müharibə və ticarət təyyarələri ilə hərbi gəmilər təmin etmək məqsədi ilə, 1925-ci ildə Texas ştatının Amarillo şəhərində Milli Helium Qoruğu yaratdı. 1925-ci ildə Helium Qanununa görə, ABŞ-nin hasilat inhisarına sahib olduğu heliumun ixracını qadağan etdikdən sonra bütün Alman drijablları kimi Hindenburg da hidrogen istifadə etməyə məcbur oldu. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra helium bazarı depressiyaya uğradı, ancaq 1950-ci illərdə Kosmik Yarış və Soyuq Müharibə dövründə oksigen / hidrogen raket yanacağını (digər istifadələr arasında) yaratmaq üçün soyuducu olaraq maye helium tədarükünü təmin etmək üçün ehtiyat genişləndirildi. 1965-ci ildə ABŞ-də Helium istifadəsi ən yüksək döyüş dövrü istehlakının səkkiz qatından çox idi.
Atom quruluşu
thumb|95x95px|4He atomu Helium, iki proton və (adətən) iki neytrondan ibarət olan nüvəyə və onun ətrafında dönən iki elektrona sahipdir. Bir energetik səviyyəsi və bu səviyyədə yerləşən iki elektron orbitalı var. Hər iki orbitalda dolduğundan helium aşağı elektromənfiliyə sahipdir və nəcib (inert) qazlar qrupuna daxildir. Helium neondan sonra ikinci ən az aktiv elementdir və normal təsirdə heç bir elemetlə reaksiyaya girmir.
Aqreqat halları
Heliumun nisbətən aşağı molyar (atom) kütləsi olduğundan, onun istilik keçiriciliyi, xüsusi istilik və qaz fazasında səs sürəti hidrogendən başqa bütün digər qazlardan daha yüksəkdir. Bu səbəblərə və helium monatomik molekulların kiçik ölçüsünə görə, helium bərk maddələrlə havadan üç qat və hidrogendən 65 qat nisbətində diffuziya edir. thumb|188x188px|Maye helium Xaricdənkənar helium, plazma vəziyyətində olur, xassələri atom heliumundan çox fərqli olur. Bir plazmada, heliumun elektronları öz nüvəsinə bağlanmır, nəticədə qaz yalnız qismən ionlaşmış olsa belə, çox yüksək elektrik keçiriciliyi yaranır. Şarj edilmiş hissəciklər maqnit və elektrik sahələrinə yüksək təsir göstərir.
Hər hansı digər elementdən fərqli olaraq, helium normal təzyiqlərdə mütləq sıfıra qədər maye olaraq qalacaq. Bu kvant mexanikasının birbaşa təsiridir: konkret olaraq, sistemin sıfır nöqtəli enerjisi donmağı təmin etmək üçün çox yüksəkdir. Qatı helium 1-1.5 °K (-272 °C) temperatur və 2,5 MPa təyziq  tələb edir. Tez-tez bərk və maye heliumu ayırmaq çətindir, çünki iki aqreqat halı refraktiv göstəricisi təxminən eyni olur. Qatı hal kəskin bir ərimə nöqtəsinə malikdir və kristal quruluşa malikdir, lakin yüksək sıxışdırıcıdır ; bir laboratoriyada təzyiq tətbiq etmək, həcmini 30% -dən çox azalda bilər. Təxminən 27 MPa həcmli modul ilə sudan ~ 100 qat daha sıxışdırılır. Qatı heliumun 0.214± 0,006 sıxlığı var  . Daha yüksək temperaturda, helium kifayət qədər təzyiqlə qatılaşacaqdır. Otaq temperaturunda bunun üçün 114.000 atm tələb olunur. thumb|85x85px|He3 atomu
İzotoplar
Heliumun 9 bilinən izotopu vardır. Ama ən geniş yayılanlar 3He və 4He-dür. Yer atmosferində bir 3He atomu bir milyon 4He atomuna uyğun gəlir. Ən geniş yayılmış izotop olan helium-4 yer üzündə daha ağır radioaktiv elementlərin alfa parçalanması ilə istehsal olunur; ortaya çıxan alfa hissəcikləri tam ionlaşmış helium-4 nüvələridir. Helium-4 qeyri-adi bir nüvədir, çünki onun nüvəsi tam qabıqlara yerləşdirilmişdir. Big Bang nukleosintezi zamanı da çox miqdarda əmələ gəlmişdir. thumb|85x85px|He4 atomu Helium-3 Yerdə yalnız iz miqdarında mövcuddur. Bəzi hissəsi Yerin yaranmasından bəri mövcuddur, baxmayaraq ki, bəziləri kosmik tozlar vasitəsilə yerə gəlir. Bir qismi tritiumun beta çürüməsi ilə də istehsal olunur. Helium-3 nüvə birləşməsinin məhsulu kimi ulduzlarda daha çoxdur.
Maye helium-4, 1 K-lik bir temperaturda buxarlandırıcı soyutma istifadə edərək təxminən 1 kelvine qədər soyudula bilər. Daha az qaynama nöqtəsi olan helium-3-in oxşar soyutması təxminən 0.2 K qədər çata bilər.
Birləşmələr
left|thumb|122x122px Helium sıfır bir valentliliyə malikdir və bütün normal şəraitdə kimyəvi cəhətdən təsirsizdir. İonlaşmayan bir elektrik izolyatorudur. Helium, bir parıltı axıdılmasına məruz qaldıqda, elektron bombardmanına məruz qaldıqda və ya digər üsullarla plazmaya düşdükdə volfram, yod, flüor, kükürd və fosfor olan eksimerlər kimi tanınan qeyri-sabit birləşmələr yarada bilər. HeNe, HgHe10 və WHe2 molekulyar birləşmələri bu şəkildə yaradılmışdır.
Aphrodisiac
Aphrodisiac - Yunanıstanın Avroviziya 2012 mahnısı. 64 balla 17-ci yeri tutmuşdur.
Seqed
Seqed —  Macarıstanın Çonqrad əyalətində yerləşən ən böyük üçüncü şəhəri. Bunda başqa əyalətin ən böyük regional mərkəzidir.
Coğrafi mövqeyi
Seqed, Macarıstanın cənub sərhəddinin yaxınlığında, Maros çayının mənsəbindən cənubda, Tisa çayının hər iki tərəfində, Karpat hövzəsinin mərkəzində yerləşir.
Tarixi
Seqed şəhəri antik dövrlərdən yaşayış məskəni olmuşdur. Ptolomey öz əsərində qədim şəhər olan “Partiskum” adlı şəhərinin adını çəkmişdir. Ehtimal olunur ki, o zamanlar bu ərazidə Qərbi Hun hökmdarı Atilla məskunlaşmışdı. Seqed adına ilk dəfə Kral III Belanın hakimiyyəti dövrünə aid bir sənəddə rast gəlinir (1183). Monqolların Avropaya hücumu nəticəsində xarabalığa çevrilən şəhər sonralar yenidən inşa edilmişdir. I Luisin hakimiyyəti illərində Cənubi Macarıstanın ən əhəmiyyətli şəhəri olan Seqed coğrafi mövqeyi baxımdan osmanlıların diqqət mərkəzində idi. 1526-cı ildə Osmanlı qoşunlarının hücumuna mərzu qalan şəhər sonradan Osmanlıların Buda əyalətinin məntələrindən biri olmuşdur. Şəhər 1686-cı ilə qədər Osmanlıların tabeliyində qalmışdır. 1919-cu ildə Macar-Rumın müharibəsi nəticəsində şəhər yenidən Macarıstanın tərkibinə qatılmış, 1920-ci ildə şəhərin yəhudi nüfuzu ən yüksək səviyyəsinə çatmışdır. II Dünya müharibəsi illərində Seqed böyük dağıntılara məruz qaldı. 6000 nəfərlik əhalinin içində Yəhudi vətəndaşlar həbs edildi və Nasist düşərgələrində öldürüldü. 1944-cü ildə isə şəhər SSRİ ordusu tərəfindən işğal edildi. Kommunist işğalı altındakı Seqed şəhəri o dövrdə yüngül sənaye və qida sənayesi sahəsində Macarıstanın əsas şəhərlərindən birinə çevrilmişdi. Təkcə Seqed ölkənin petrol ehtiyacının 67%-i qarşılayırdı. 1962-ci ildə şəhər Çonqrad əyalətinin tabeliyinə verildi. Günümüzdə də ölkənin turizm və təhsil cəhətdən tez-tez ziyarət edilən yerlərindən biridir.
Turizmi
Seqed şəhəri turizm cəhətdən Macarıstanın ən əhəmiyyətli şəhərlərindən biridir. Şəhərin populyar tursit məkanlarına "Mura Ferens" muzeyini, Seqed sinaqoqunu, "Pik Salami və Seqed Paprika" muzeyini, açıq hava teatrlarını misal göstərmək olar. "Mura Ferens" muzeyi 1896-cı ildə istifadəyə verilmişdir. Burada müxtəlif arxeoqrafik, etnoqrafik, tarixi və təbiət elmləri sahəsində edilən araşdırmalar nəticəsində əldə edilmiş eksponatlarla yanaşı, Mura Ferensin xatirə otağı da vardır. Seqed sinaqoqu- 1907-ci ildə yəhudi əsilli macar memar Liput Baumhorn tərəfindən yaradılan sinaqoq modernizmin ən bənzərsiz nümunələrindən biridir.
Təhsili
Şəhərdə 62 baxça, 32 ibtidai məktəb, 18 orta məktəb fəaliyyət göstərir. Seqed şəhəri Macarıstanın cənubunda ən əhəmiyyətli təhsil mərkəzlərindən biridir. 1581-ci ildə inşa edilən Seqed Universiteti tələbələrin sayına görə Macarıstanda 2-ci böyük universitetdir. Akademik göstəricilərinə görə isə Avropanın 100 əsas universitetləri sırasına daxildir.
Marianna Viktoriya (Portuqaliya kraliçası)
Marianna Viktoriya (Mariana Vitória) — Portuqaliya kralı I Jozef in xanımı.
Atası İspaniya kralı V Filipp, anası isə onun ikinci xanımı Elizabet Farnesi dir. Hələ 7 yaşında ikən Fransa kralı XV Lüdovik lə nişanlansa da, yaş etibarilə bu evlilik baş tutmadı. 1729-cu ildə Portuqaliya kralı V Con un varisi İnfant Jozef lə evləndirildi. Ərinin ömrünün son illərində və ardından taxta çıxan qızı Mariya ya naibə olaraq xidmət etdi.
Golden Axe (video oyun)
Golden Axe - "Sega" oyun şirkəti tərəfindən 1989-cu ildə yaradılan, döyüş oyunudur. Videooyun "Beat 'em up" janrındadır.
Hekayə
Oyun "Death Adder" adlı zalım diktatordan intiqam almağa and içən 3 döyüşçü personajından biri seçilərək oynanılır. "Death Adder" sülh ölkəsi Yuriya ölkəsini (uydurulmuş Konan personajının yaşadığı orta əsrlər ölkəsi) işğal etmişdir. Həmçinin, Yuriya ölkəsinin kralı və kralın qızı əsir götürülərək, qəsrdə saxlanılır. "Death Adder" Yuriya ölkəsinin rəmzi sayılan "Qızıl balta" simvolunu götürərək, kralı simvolu məhv etmək ilə hədələyir. Əgər insanlar ölkədə onun hakimiyyətini tanısalar, onda simvol məhv olmayacaqdır. Uzun qılıncı olan "Aks Bettler" adlı savaşçının dostlarını, anasını öldürmüşdür. Wolud mədənlərindən gələn əkiz qardaşı "Death Adder"in əsgərləri tərəfindən öldürülən balta ilə döyüşən cırtdan qoca "Gilius Thunderhead"-dir. "Death Adder" tərəfindən öldürülmüş baqa bir savaşçının adı isə qılınc ustası qız "Tyris Flare"-dir. Onun valideynləri "Death Adder" tərəfindən öldürülmüşdür. Bu 3 döyüşçü "Death Adder"i öldürmək niyyətindədirlər. Sonda onlar "Death Adder"i öldürürlər və kral ilə qızını xilas edirlər. Ölkənin simvolu yenədə "Qızıl balta" sayılır.
Portlar
"Golden Axe" oyunu müxtəlif platformalara portlar etmişdir. Platformalar bunlardır: Sega Mega Drive, Sega Master System, MS-DOS, Amiga, Atari ST, Commodore 64, Game Boy Advance, ZX Spectrum, Wii, Xbox 360, PlayStation 2, PlayStation 3 (Sonic’s Ultimate Genesis Collection hissəsi kimi) və Apple iPhone/iPod Touch.
Qışlaq-i Hacısiyab (Biləsuvar)
Qışlaq-i Hacısiyab — İranın Ərdəbil ostanının Biləsuvar şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 17 nəfər yaşayır (4 ailə).
"Darvin" mükafatı
Darvin Mükafatları – 1985-ci ildə Usenet xəbər şəbəkəsinin müzakirələri zamanı yaranan virtual mükafat. 1994-cü ildən verilən mükafat hər il ən axmaq üsulla ölən və ya uşaq sahibi olmaq qabiliyyətini itirən və nəticədə bəşəriyyətin gen fonduna öz töhfəsini vermək imkanından özünü məhrum edən şəxslərə virtual olaraq təqdim olunur. Mükafatın verilmə səbəbi: Bəşəriyyəti zərərli genofonddan qurtardığına görə.''
Layihə 1993-cü ildə veb-saytın yaradılması ilə daha rəsmiləşdi, ardınca 2000-ci ildə Vendi Norskat tərəfindən başlayan bir sıra kitablar çıxdı. Mükafatların meyarında deyilir: "Çarlz Darvinin ruhuna uyğun olaraq, Darvin Mükafatları öz həyatlarını qurban verərək genefondumuzu qoruyan şəxslərin xatirəsini yad edir. Darvin Mükafatı laureatları özlərini qeyri-adi, axmaq şəkildə aradan qaldırır və bununla genlərimizin uzunmüddətli sağ qalma şansını artırırlar."