cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Neftçala rayonu
Tikinti
2018-ci ildə tikinti müəssisələri tərəfindən yerinə yetirilmiş inşaat işlərinin 48,9 faizini əsaslı təmir, 51,1 faizini isə cari təmir işləri təşkil etmişdir.Ümumi tikinti işlərinin 49,6 faizini qeyri-dövlət tikinti müəssisələri yerinə yetirmişdir. 2018-ci ildə fəaliyyət göstərən 5 tikinti müəssisələrində işçilərin orta siyahı sayı 157 nəfər olmuş, onların orta aylıq nominal əmək haqqı 290,0 manat təşkil etmişdir ki, bu da ötən ilin müvafiq dövrünə nisbətən 2,5 faiz çox olmuşdur.
Nəqliyyat
Rayon daxilində Respublika əhəmiyyətli 40 km uzunluğunda III dərəcəli R-46 Salyan-Neftçala, 60 km uzunluğunda Neftçala-Xol Qaraqaşlı-Şorsulu, yerli əhəmiyyətli 54 km uzunluğunda IV dərəcəli Salyan-Bankə-Neftçala və 155 km uzunluğunda yerli əhəmiyyətli yollar var. Rayon mərkəzindən Bakı şəhərinə şose yolu ilə 176 km-dir. Rayon mərkəzindən Salyan şəhərinə qədər 43 km avtomobil yolu onun Ələt-Astara avtomobil magistralına çıxışını təmin edir. Rayon iqtisadi əlaqələrini avtomobil yolu vasitəsilə həyata keçirir.
Dövlət əhəmiyyətli avtomobil yoluna 50 saylı Yol İstismar İdarəsi baxır. Rayonda Neftçala-Salyan dəmiryol xətti var. Kür çayında nəqliyyat vasitələri hərəkət edir. Çay üzərində Neftçala-Bankə (1980-ci il), Qaralı-Yuxarı Qaramanlı (1992-ci il) yaşayış məntəqələrinin və magistral yollar birləşdirən körpülər var. Rayonda özəl avtovağzal fəaliyyət göstərir. Salyan şəhərindən Neftçala şəhərinə qədər dəmiryolu mövcuddur. Bu istiqamətdə dəmiryolu 1941-ci ildə çəkilmişdir.
XX əsrin əvvəllərindən çay nəqliyyatı mövcud olmuşdur. 1907-ci ildə Kür çayında 10 gəmi üzürdü. Onlar Bakı limanlarına da gəlir, əsasən isə Bakı-Salyan arasında işləyirdi. Digər buxarla işləyən və yelkənli gəmilər daxili yükdaşıma ilə məşğul olur, əsasən neft və taxıl daşıyırdılar.
Kənd təsərrüfatı
thumb|Kənd təsərrüfatının ümumi məhsulunun strukturu, min manat 2021-ci ildə kənd təsərrüfatının ümumi məhsulunun faktiki qiymətlərlə dəyəri 127126,0 min manat təşkil etmişdir ki, onunda 59672,5 min manatı heyvandarlıq, 67453,5 min manatı isə bitkiçilik məhsullarının payına düşmüşdür. 2020-ci ildə kənd təsərrüfatının ümumi məhsulunun faktiki qiymətlərlə dəyəri 121958,2 min manat təşkil etmişdir ki, onunda59095,3 min manatı heyvandarlıq, 62862,9 min manatı isə bitkiçilik məhsullarının payına düşmüşdür. 2019-cu ildə kənd təsərrüfatının ümumi məhsulunun faktiki qiymətlərlə dəyəri 108959,6 min manat təşkil etmişdir ki, onunda 54207,7 min manatı heyvandarlıq, 54751,9 min manatı isə bitkiçilik məhsullarının payına düşmüşdür.2018-ci ildə kənd təsərrüfatının ümumi məhsulunun faktiki qiymətlərlə dəyəri 101604,5 min manat təşkil etmişdir ki, onunda 53594,7 min manatı heyvandarlıq, 48009,8 min manatı isə bitkiçilik məhsullarının payına düşmüşdür.
Heyvandarlıq
2020-ci ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 2021-ci ildə quş əti də daxil olmaqla diri çəkidə ət istehsalı 3,8 faiz azalaraq 12704,9 ton, süd istehsalı 1,6  faiz artaraq 31696,1  ton, yun istehsalı 0,9 faiz azalaraq 288,0 ton, yumurta istehsalı isə 3,3 faiz azalaraq 19103,0  min ədəd olmuşdur. 2018-ci ildə diri çəkidə 13661,1 ton ət, 27162,6 ton süd, 9520 min ədəd yumurta və 283,0 ton yun istehsal edilmişdir. 2017-ci ilə nisbətən süd istehsalı 10,8 faiz, yumurta istehsalı 20,2 faiz, yun istehsalı isə 1,0 faiz artdığı halda, ət istehsalında 6,8 faiz azalma olmuşdur. 2014-cü ilə nisbətən ət istehsalı 7,2 faiz, süd istehsalı 13,8 faiz, yumurta istehsalı 2,2 dəfə, yun istehsalı isə 11,3 faiz artmışdır. 2019-cu il yanvar ayının 1-i vəziyyətinə rayonda 42741 baş iri buynuzlu mal-qara, о cümlədən 20959 baş inək və camış, 141378 baş qoyun və keçi mövcud olmuş və onların baş sayı ötən illə müqayisədə iri buynuzlu mal-qaranın sayı 81 baş, inək və camışların sayı 80 baş azaldığı halda, qoyun və keçilərin sayı isə 705 baş artmışdır. 2014-cü illə müqayiədə isə iri buynuzlu mal-qaranın sayı 582 baş, qoyun və keçilərin sayı isə 10993 baş və quşların sayı isə 382874 baş artmışdır.
Təhsil
XX əsrin əvvəllərində insanların maariflənməsi uğrunda mühüm işlər görülmüşdür. Keçmiş inzibati-ərazi bölgüsünə görə Azərbaycan 17 qəzaya bölünürdü. Bu qəzalardan biri də Salyan (Cavad) qəzası idi. Salyan qəzasına daxil olan 6 nahiyənin içərisində yalnız Xıllı nahiyəsində (indiki Neftçala rayonu ərazisində) 1898-ci ildə 2 sinifli ibtidai rus-tatar məktəbi açılmışdır. Burada dərslər rus dilində aparilirdı. Həftədə 1 dəfə azərbaycan dilində şəriət dərsləri keçirilirdi. Bu məktəbdə 40–45 nəfər oxuyurdu. Məktəbdə ilk dərslik "Gülüstan" kitabı olmuşdur. 1916-cı ildə xalqdan toplanan pullar hesabına Xıllıda birmərtəbəli dövlət binası tikildi və köhnə məktəb buraya köçdü. Məktəbdə milliyəti rus olmaqla 2 müəllim işləyirdi. 1917/18-ci tədris ilindən başlayaraq, məktəb ana dilində ibtidai məktəb kimi fəaliyyət göstərməyə başladı. Xıllı məktəbinin direktoru Qori müəllimlər seminariyasını bitirmiş Axundov Əbülhəsən olmuşdu. Axundov Mirzə Əbülhəsən və oğlu Qulam Axundov Muğanda ilk tarix elmləri namizədi olmuşlar.
Rayonda ikinci açılan 1912-ci ildə cəmi 8 otaqdan ibarət ikimərtəbəli məktəb Novo-Vasilyevka kəndində olmuşdur. Məktəbin birinci mərtəbəsi sinif otaqları, ikinci mərtəbəsi isə yaşayış otaqları olmuşdur. 1912–22-ci illərdə məktəb ancaq rus məktəbi kimi fəaliyyət göstərmişdi. Yalnız 1922-ci ildə məktəbə azərbaycanlı uşaqlar da qəbul edilir.
1916-ci ildə Z.O.Qoltuq beşillik rus-tatar məktəbi fəaliyyətə başlayıb. Məktəbin ilk direktoru Mirzə Heydər Qəniyev olub. 1938-ci ilə kimi məktəb beynəlmiləl məktəb kimi fəaliyyət göstərib. 1926–27-ci ildə Xıllıda kiçik aqronom ixtisası verən 3 illik orta məktəb (kəndli-gənclər məktəbi) açdılar. Belə məktəb həmin illərdə respublikada iki yerdə açılmışdı. İkinci məktəb Göyçayda idi. Bu məktəbə qonşu Saatlı, Sabirabad və s. rayonlardan da uşaqlar göndərirdilər. Məktəb pansionat tipli idi. Bu məktəb 1930-cu ilə kimi fəaliyyət göstərmişdir.
1940-cı ilin fevralın 11-də Neftçala rayon kimi yaranandan sonra Xalq maarif şöbəsi yaradılmış və onun inzibati binası Bankə qəsəbəsində yerləşmişdir. Son illərdə Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə yeni məktəb binaları tikilib. Bəziləri isə əsaslı təmir olunmuşdur.
Heydər Əliyev Fondunun təşəbbüsü ilə 2005-ci ildə 100 şagird yerlik 2 nömrəli Mayak kənd ümumi orta məktəbi, 2008-ci ildə 200 şagird yerlik Kürqarabucaq kənd ümumi orta məktəbləri üçün yeni bina tikilmişdir. 2003–2019-cu illərdə rayon ərazisində 22 yeni məktəb binası inşa olunmuş, 3 məktəb və 1 Gimnaziyanın binası əsaslı təmir olunmuş, 4 məktəb üçün əlavə sinif otaqları tikilmişdir. 20 yerlik Yuxarı Qaramanlı kənd, 20 yerlik Sübh kənd və 20 yerlik 1 saylı Mayak kənd Körpələr evi-uşaq bağçası tikilmiş, Neftçala şəhər 2 saylı Körpələr evi-uşaq bağçası isə əsaslı təmir olunmuşdur. 2019-cu il ərzində Neftçala şəhər M.Səfərov adına İnteqrasiya təlimli İnternat tipli gimnaziyanın əsaslı təmir işləri və yeni tədris korpusunda tikinti işləri tam başa çatdırılaraq istifadəyə verilmişdir.
2020-ci ildə Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi tərəfindən Yenikənd kənd Elektrik şəbəkə modul tipli ibtidai məktəbi quraşdırılması işi başa çatmışdır. Heydər Əliyev fondunun “Yeniləşən Azərbaycana yeni məktəb” layihəsi çərçivəsində Neftçala rayon Xıllı qəsəbə 1 saylı tam orta məktəbində əsaslı təmir işləri başa çatdırılmışdır.
Rayonda 50 ümumtəhsil məktəbi, 1 İnteqrasiya təlimli internat tipli gimnaziya, 16 məktəbəqədər tərbiyə müəssisəsi, 1 peşə məktəbi, 36 kitabxana, Uşaq-Gənclər-Şahmat məktəbi, 1 musiqi məktəbi var.
Neftçalada təhsil rəqəmlərlə :
2021-ci ildə rayonda 28 tam orta, 16 orta və 6 ibtidai dövlət gündüz ümumtəhsil məktəbi fəaliyyət göstərmiş, təhsil sistemində sağlamlıq imkanları məhdud olan uşaqlar üçün xüsusi məktəb, eyni zamanda ümumtəhsil məktəblərində xüsusi siniflər isə fəaliyyət göstərməmişdir. 2020/2021-cu tədris ilinin əvvəlinə rayonun dövlət gündüz ümumtəhsil məktəblərində 10957 nəfər şagird təhsil almış və ötən dərs ili ilə müqayisədə şağirdlərin sayı 370 nəfər və ya 3,5 faiz artmışdır.2018/2019-cu tədris ilinin əvvəlinə rayonun dövlət gündüz ümumtəhsil məktəblərində 10696 nəfər şagird təhsil almış və ötən dərs ili ilə müqayisədə şağirdlərin sayı 247 nəfər və ya 2,4 faiz artmışdır. 2014/2015-ci tədris ili ilə müqayisdə isə şagirdlərin sayı 1187 nəfər və ya 12,5 faiz artmışdır. Son illərdə rayonda şagirdlərin sayında artım davam etməkdədir.
Ədəbi mühit
Neftçaladakı ədəbi mühit vaxtilə inzibati olaraq bir hissəsi olduğu Salyandakı, geniş miqyasda Muğan bölgəsindəki ədəbi inkişafdan təsirlənmişdir. Muğanda yazılı ədəbi örnəklərin yaranması tarixi ən azı XVI–XVII əsrlərə söykənir. Burada XVIII əsrdə Aşıq Vəlican, Nişat Şirvani, XIX əsrdə Qasım Həsənoğlu, Yaqub Ədib, Mirzə Aslanoğlu, Məşədi Əmrah (Salyan), Mirzə Baxış Nadim (Hacıqabul), el şairəsi Ağcaqız (Neftçala) və başqa bu kimi söz ustalarının yazıb-yaratmışdır. Bu zəngin mühit XX əsrdə də yüksələn xətt üzrə inkişaf edib.
Bölgədə dəyərli söz ustalarının, mütəfəkkirlərinin olması Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin Muğan bölməsinin yaranmasını zəruriləşdirmişdir. Bölgənin elmi, ədəbi və mədəni potensiala malikliyi burada daima müxtəlif yönümlü qurumların və o cümlədən, ədəbi birliklərin, son illərdə isə daha genişmiqyaslı ədəbi qurumun yaranmasını zəruri etmişdi. Bölmənin mərkəzi kimi Salyanın seçilməsi isə təsadüfi deyildi. Zəngin ədəbi-mədəni kökləri olan Salyanda hələ 1945-ci ildə mərkəzi kitabxananın müdiri işləyən Feyzi Məmmədzadənin rəhbərliyi ilə ədəbi məclis yaranıb. Sonralar Azərbaycan ədəbiyyatında xüsusi yeri və çəkisi olan Xəlil Rza Ulutürk, Ağacavad Əlizadə, Əliağa Kürçaylı, Oqtay Rza kimi şairlər ilk qələm təcrübələrini məhz bu ədəbi məclisdə sınamışdılar.
1971-ci ildə Salyanda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin səyyar plenumu keçirilib. Bu mühüm hadisə bölgədə ədəbi mühiti bir qədər də canlandırıb. Həmin ilin fevralında Salyanda nəşr olunan "Qələbə" qəzetinin redaksiyasında "Kürün töhfəsi", sonralar Neftçalada "Xəzər nəğmələri" ədəbi birlikləri yaranır. "Kürün töhfəsi" ədəbi birliyinə – Neftçalada "Xəzər nəğmələri" ədəbi birliyi yaranana qədər – Soltan Abbas, sonralar Balaş Nuri, Zabil Pərviz və Namiq Hacıheydərli rəhbərlik etmişlər. "Xəzər nəğmələri" ədəbi birliyinə isə yarandığı gündən indiyə qədər Neftçalada yaşayan istedadlı şair Soltan Abbas başçılıq edir. Son illərdə Muğan bölgəsində yaranan ədəbi örnəklərin miqyası və ədəbi mühitin qaynarlığı artıq ədəbi birliklər çərçivəsinə sığmayıb daha genişmiqyaslı qurumun – AYB Muğan bölməsinin yaranmasına səbəb oldu. 2008-ci ilin iyulunda Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədri Anar, birinci katibi Fikrət Qoca başqa ziyalılar və qələm adamlarının iştirakı ilə AYB-nin Muğan bölməsinin yaradılması ideyasını gerçəkləşdirdilər. Salyan Rayon İcra Hakimiyyətində AYB Muğan bölməsinin təsis konfransı keçirilmişdir.
Muğan bölgəsi zəngin və ən azı bir neçə əsrlik şifahi xalq yaradıcılığı ənənələrinə də malikdir. Təəssüf ki, bu ərazinin mədəniyyəti, şifahi xalq yaradıcılığı, etnoqrafiyası bu günədək ardıcıl şəkildə araşdırılmamışdır. Burada yaranan xalq yaradıcılığı nümunələrinin bir sıra regional özəllikləri var. Muğan bölməsinin sədri Namiq Hacıheydərli hələ 1997-ci ildən başlayaraq bu bölgədə yaşayan yaşlı nəsildən bayatı nümunələri toplayır. AYB-nin Muğan bölməsi Salyanda fəaliyyət göstərsə də, burada şölələnən ədəbi ocağın nuru Hacıqabul, Şirvan və Neftçalada yaşayan qələm sahiblərinin də yaradıcılıq yolunu işıqlandırmaqdadır.
Mədəniyyət və səhiyyə müəssisələri
Rayonda Xanoğlan Məmmədov adına Neftçala şəhər Mədəniyyət Mərkəzi, Tarix-Diyarşünaslıq muzeyi yerləşir. Rayonda 24 mədəniyyət evi (onlardan 12-si klub), 1 tarix-diyarşünaslıq muzeyi, 1 dövlət rəsm qalereyası,1 Uşaq İncəsənət məktəbi, 1 mərkəzi xəstəxana, kənd və qəsəbə xəstəxanaları, tarixi-memarlıq abidələri, çoxlu sayda məscid var.
Rayonda ümumi 160 çarpayılıq 2 xəstəxana fəaliyyət göstərir. Neftçala Rayon ərazisində 145 çarpayılıq "Neftçala Rayon Mərkəzi Xəstəxanası"publik hüquqi şəxsi,15 çarpayılıq Xol Qaraqaşlı kənd sahə xəstəxanası, digər qəsəbə və kəndlərdə isə həkim və tibb məntəqələri fəaliyyət göstərir. "Neftçala Rayon Mərkəzi Xəstəxanası"publik hüquqi şəxsi əsaslı təmir olunduqdan sonra 24 sentyabr 2017-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin iştirakı ilə istifadəyə verilmişdir.
Neftçala rayon ərazisində kütləvi kitabxanalar ötən əsrin ortalarından fəaliyyət göstərir. 1973-cü ildə Neftçala müstəqil rayon kimi yaranandan sonra 1975-ci ildə kütləvi kitabxanaların mərkəzləşməsi haqqında sərəncamdan sonra rayonun bir sıra kəndlərində fəaliyyət göstərən kitabxanalar Xıllı qəsəbə kitabxanası ətrafında mərkəzləşdi. Beləliklə 1977-ci ildə rayon Xıllı qəsəbə kitabxanası mərkəz funksiyasını daşımağa başladı. 1985-ci ildə Neftçala rayon Mərkəzi Kitabxanası 3 mərtəbəli yeni binaya köçürülüb. Bundan sonra Mərkəzləşdirilmiş Kitabxana sisteminin fəaliyyəti 1 mərkəzi kitabxana və 85 filial kitabxananı əhatə etməklə daha da genişlənib. Neftçala rayon MKS-i rayonun kənd və qəsəbələrində olan filial kitabxanalara inzibati və metodiki rəhbərlik edir. Kitabxananın fondunda olan minlərlə kitab rayon oxucularının istifadəsindədir. Hazırda rayonda 1 mərkəzi kitabxana və 35 filial kitabxananı fəaliyyət göstərir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev 2007-ci ilin avqustun 23-də Neftçala rayonuna gəlmişdir. Heydər Əliyevin adını daşıyan parkın və muzeyin açılışı olmuşdur. Park 2007-ci ilin əvvəlində salınmışdır. Parkın ərazisi 7 min kvadratmetrdir. Parkda Heydər Əliyevin heykəli ucaldılıb. Heykəlin hündürlüyü postamentlə birlikdə 6,4 metrdir. Heydər Əliyev parkının yanında isə daha bir istirahət guşəsi — Neftçilər parkı salınmışdır. Heydər Əliyev muzeyi öz adını daşıyan parkın ərazisində yerləşir. Muzeyin tikintisinə 2006-cı ilin oktyabrında başlanmış və 2007-ci ilin fevralında istifadəyə verilmişdir. Ancaq rəsmi açılışı 23 avqust 2007-ci ildə keçirilmişdir. Muzey bir ekspazisiya zalından, 14 fotostenddən, 10 vitrində ibarətdir. Heydər Əliyevin 1979-cu il mayın 30-da ilk dəfə Neftçalaya gəlişini və burada keçirdiyi görüşləri əks etdirən materiallar iki xüsusi ekspozisiyada nümayiş etdirilir.
Tarixi, mədəniyyət və memarlıq abidələri
Rayonda 34 məscid var. Xıllı qəsəbəsində XIX əsrə aid Fatimeyi-Zəhra məscidi, Bankə qəsəbəsində 1898-ci ildə inşa edilmiş Balıq Kombinatının inzibati binası, XIX əsrə məxsus (Z.O.Qoltuq) kilsə, 1894-cü ilə aid Heydər Almazov türbəsi (şəhər qəbiristanlığında), Bankə qəbiristanlığında 1918-ci ildə şəhid olmuş türk əsgərlərinin şərəfinə ucaldılmış monument (2004) tarixi abidələr kimi qorunub saxlanılır. Bundan başqa Neftçala şəhərində 1941–1945-ci il abidə kompleksi (1985-ci il), Xıllı qəsəbəsində naməlum əsgər abidəsi, Bankə qəsəbəsində Ana abidəsi, Aşağı Qaramanlı, Xol Qarabucaq, Tatarməhlə kəndlərində Böyük Vətən müharibəsinə həsr olunmuş abidə kompleksləri, şəhər mərkəzində "20 Yanvar" şəhidləri şərəfinə ucaldılmış abidə (1998), rayon şəhidləri şərəfinə ucaldılmış monumentlər mövcuddur.
Neftçalada şəhid türk zabitlərinin məzarları
Neftçala rayonunun Seyidlər kəndinin eyni adlı qəbristanlığında şəhid türk zabitləri uyuyur. Adları elmə məlum olmasa da şərəflərinə qoyulmuş, üzərində ay-ulduz təsvirli sənduqə (2,13x 1,05 metr) və onun yanındakı yeni inşa olunan kompleks türk qəhrəmanlarının əsl şücaətindən xəbər verir.
Vaxtilə bu türk zabitlərinə heç bir kitabəli məzar daşının qoyulmaması bugünkü epiqrafik tədqiqatın işlərinə mane olur. Lakin sevindirici haldır ki, tədqiqatçı, filoloq Azər Turan Qafqaz İslam ordusunun Neftçaladakı qəhrəmanlıqlarını araşdırmışdır. Tədqiqatçının təbirincə desək bu məzarlar Azərbaycana qarşı qəlblərindəki böyük inamın təkidi və unudulmaz Ənvər Paşanın xeyir-duası ilə gələn türk əsgərlərinin can rahatlığı tapdığı yerlərdir. Çoxəsrlik tariximizdə zaman-zaman yadelli orduların qarətlərinə məruz alan torpağımız 19-cu əsrin əvvəllərində iki işğalçı dövlət- Rusiya imperiyası və İran dövləti arasında bölüşdürülürdü. Xalqımızın uzun sürən müstəmləkə əsarəti dövrü də o vaxtdan başladı. Hakim ideologiyanın təzyiqi altında xalqımızın milli heysiyyatı təhqir olundu və tarixi saxtalaşdırıldı. 20-ci əsrdə tariximizin qərəzli surətdə təhrif olunmuş hadisələrindən biri də 1918-ci ilin yazında bolşevik və daşnak silahlı dəstələri tərəfindən məqsədyönlü şəkildə Bakıda və qəzalarda dinc əhaliyə qarşı törədilən dəhşətli soyqırımıdır. Bolşevik maskası geymiş, qatı daşnak Stepan Şaumyan ordu quruculuğu işində anti-müsəlman mövqeyində idi. Birinci dünya müharibəsi illərində Qafqaz cəbhəsinin müxtəlif bölgələrindən Bakıya minlərlə silahlı erməni əsgərləri gəlmişdi. Elə bu cəhətdəndir ki, Sovet ordusunun rəhbər zabit kadrlarının əksəriyyəti erməni zabitləri idi. Stepan Şaumyan çıxışlarında yaxın vaxtlarda şiddətli döyüşlərin başlanacağına işarə edirdi. Martın ortalarında o, çəkinmədən bildirmişdi ki, Bakı Soveti Zaqafqaziyada vətəndaş müharibəsinin başlıca mərkəzinə çevrilməlidir. O qəsdən müsəlmanların soyqırımını vətəndaş müharibəsi kimi qələmə verir, faciənin əsl mahiyyətini təhrif edirdi. Onun rəhbərliyi ilə Azərbaycanın bir çox şəhər və mahallarında kütləvi qırğınlar törədilmişdi. Bu zaman türk qoşunlarının köməyi, onların torpağımızda qəhrəmancasına döyüşərək şəhid olmuş oğullarının al qanı bahasına xalqımız erməni quldurlarının və yenicə qurulmaqda olan Sovet hökumətinin genosidindən xilas olmuşdu.
1918-ci il mart hadisələri zamanı Türkiyənin hərbi naziri Ənvər Paşa Qafqaz İslam Ordusunun yaradılması barədə əmr verdi. 1918-ci il aprelin 21-də isə Cavad qəzasının Salyan şəhərində Sovet hakimiyyəti elan olundu. Bundan sonra Salyan və Neftçala ətrafında erməni daşnaklarının və rus bolşeviklərinin törətdiyi qörğına, əsl soyqırımına Qırmızı Qvardiyanın III və V taborları rəhbərlik etdi. Belə ki, Salyandakı III tabora Ter-Avakimov, Neftçaladakı V tabora Danilyan başçılıq edirdi. Görəsən, Kür çayı sahilində nə üçün genosid həyata keçirildi? Azər Turan bu çirkin siyasətin iç üzünü çox gözəl açaraq təhlil etmişdir. Onun fikrincə, Xəzər dənizindən Kür çayı vasitəsi ilə Azərbaycanın içərisinə doğru irəliləməklə daşnak-bolşevik koalisiyası geosiyası hərbi strateji mənafeləri göz altına almaq istəyirdi. Muğanın taxıl ehtiyatına yiyələnməklə daşnak-bolşevik-qırmızı qvardiyasını çörəklə təmin etmək Bakı komissarları sovetinin rəhbəri Stepan Şaumyanın qeyd etdiyimiz kimi hərbi strateji məqsədi olmuşdur.
Mənbələrə əsasən türk-azərbaycanlı hərbi dəstələri Neftçala ərazisindəki bu son döyüşdən 11 nəfər itki və eyni zamanda qələbə ilə çıxdı. Görünür bu soraqsız məzarlarda yatan 11 şəhidin hər birinin adının tarixlərdə yaşadılmaması o vaxtkı hakim imperiyanın xofundan xəbər verir. Elə savaş başa çatdıqdan sonra bir bölüyün saxlanması ilə 1918-ci ilin iyulun sonlarında türk orduları Neftçala ərazisini tərk etmişdir.
Türk ordusunun Qaraqaşlıdakı 40 nəfərlik bölməsinə rəhbərlik edən türk zabiti Ramazan bəyin 5-ci Qafqaz Firqəsi komandanlığına göndərdiyi sənədə əsasən Bankədəki döyüşdə "ikisi milis (Azərbaycanlı könüllü) olmaq üzrə 11 şəhid" verilmişdir. 1918-ci ildə Bankə qəsəbəsi yaxınlığındakı 1-ci Mayak kəndində balıq vətəgəsində fəhlə işləyən Usub Məmmədova görə də "türklər on bir şəhid veriblər". Seyidlər qəbiristanlığındakı məzarlarda isə 10 nəfərin uyuduğu şəksizdir. Çünki Ramazan bəyin 5-ci Qafqaz Firqəsi komandanlığına verdiyi raportdan da göründüyü kimi həmin 11 nəfərdən ikisi azərbaycanlı könüllülər idi və Əfqan Həziyevin dediyinə görə, o iki nəfərdən birini, 18 yaşı olan şəhidi 1918-ci ildə burda deyil, aparıb öz doğma kəndlərində – Çuxanlıda dəfn ediblərmiş.
Tanınmış sakinləri
Neftçala rayonunun sakinlərindən şair Xəlil Rza Ulutürk, müğənni Anatollu Qəniyev, aktrisa Gülnar Salmanova və digərlərini qeyd etmək olar.
2012 Türkiyə Superkuboku
2012 Türkiyə Superkuboku — 2011-12 sezonu Super Liqa çempionu Qalatasaray ilə Türkiyə Kuboku qalibi Fənərbaxça arasında keçirilən Super Kubok qarşılaşmasıdır. Finalın təşkil ediləcəyi şəhər Ərzurum olaraq təyin olunmuşdur. Qarşılaşma 12 avqust 2012-ci il bazar günü tarixində Kazım Karabəkir Stadionunda keçirilmişdir. Final oyununda Qalatasaray Fənərbaxçanı 3-2 hesabı ilə məğlub edərək kuboka sahib çıxmışdır.
Super Kubok 2012-də Türkiyənin bir-biriylə ən çox matç keçirən 2 komandası arasında adı 2006-ci ildə dəyişdirildikdən sonra keçirdiyi ilk matçı olmuşdur. Kubok mübarizəsi ilk dəfə İstanbul xaricinə çıxarkən əlavə hakim tətbiqidə ilk dəfə olaraq bu matçda edildi. Onuda qeyd edək ki, bu derbi 372-ci dəfə üz-üzə gəlmişlər.
Oyunun biletləri
Oyunun biletləri qarşılaşmadan 3 gün əvvəl satışa çıxarıldı. Bir qala arxasına Fənərbaxça tərəfdarı yerləşdirilərkən, digər qala arxasına isə Qalatasaray tərəfdarları yerləşdirildi. Oturma planı iki komandanın tərəfdarların bir-birinə çata bilməyəcəyi şəkildə nizamlandı.
Oyunun hakimləri
Qarşılaşmanı hakim Cüneyt Çakır idarə etmişdir. Çakır'ın yardımçıları Bahattin Duran ve Tarık Ongun, dördüncü hakim isə Süleyman Abay seçilmişdir.
Matç barədə
Bu 2 komanda 2011-12 sezonunda 4 dəfə üz-üzə gəlmişlərki bunların 1-ində Qalatasaray, digərində Fənərbaxça qalib gəlmişdir. Digər 2 oyun isə heç-heçə başa çatmışdır. Sezonun ardından Qalatasaray Super Liqa, Fənərbaxça isə Türkiyə Kubokunun sahibi oldu. Ona görə də bu komandalar yenidən üz-üzə gəldilər.
Fənərbaxçada Sərdar Kesimal və Gökhan Gönül zədələri səbəbiylə oyunda yer almadı. Qalatasarayda isə Felipe Melo komandaya gec qatılması, Tomas Uyfaluji və yeni transfer Burak Yılmaz kart cəzaları səbəbiylə oyunda yer ala bilmədi.
Matçın adamı
Qalatasarayın Fənərbaxçanı 3-2 hesabı ilə məğlub etdiyi Super Kubok matçında oyunun 2 qoluna imza atan Umid Bulut mətbuat nümayəndələrinin səsverməsiylə kubokun ən qiymətli oyunçusu seçildi və mükafatını aldı.
Cığatay (Ərdəbil)
Cığatay — İranın Ərdəbil ostanında kənd.
Coğrafi yerləşməsi
Meşkin şəhristanının Mərkəzi bölgəsinin Ərşəq kəndistanında, Meşkin şəhərindən 32 km şimaldadır.
Ligularia fauriei
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Keşiş
400px|thumb|right|Misirin Böyük Müqəddəs Anthony, xristian monastizminin atası hesab edilir. 350px|thumb|right|Ağ paltarlı Acharya Kalaka
Syzygium cordatum
(Syzygium cordatum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Keşiş
Keşiş — Xristianlıqda evlənməmiş, manastırda yaşayan rahib və ya rahibə.
Haqqında
Rahib sözünün kökü ərəb və fars dillərinə əsaslanır.
Rahiblər aralarında xristianlığın ən sıx formasını yaşamağa çalışan, bunun üçün ayrılığa gedib günlərlə ilahi düşüncə ilə məşğul olan, monastırda yaşayan və həyatlarını xristianlığa uyğun şəkildə nizamlayan insanlardırlar. Köhnə dildə monastırlara "keşişxana" deyilirdi. Bunlar Franciskan, Dominikan, cizvit rahibləri kimi təriqətlərə görə bölünürdülər. Rahiblik özünü tərki-dünya etmək deməkdir. Rahiblər düşüncə ilə dünyadan uzaq bir həyat sürdükləri monastırda yaşayırlar. İçki içmirlər, oruc tuturlar və cinsi həyatdan uzaq dururlar.
Fərdi rahibliklə qrup şəklində edilən rahiblik fərqlidir. Məsələn, İslamda hamı ramazan ayında oruc tutur. Fərdi rahiblikdə hər kəs bir şey etməkdə və ya etməməkdə sərbəstdir. Keşişdə təmizlik (cinsi həyat mənasında) çox vacibdir. Bunun əksinə olaraq, azad libertinaj deyilən azad sevgi idealını müdafiə etmək anlayışı da var.
Polett Qoddar
Polett Qoddar — ABŞ aktrisası və prodüser.
Həyatı
Polett Qoddar (əsl adı: Marion Polin Levi) 3 iyun 1910-cu ildə Nyu-Yorkda anadan olmuşdur.
Keşiş
Fərqli baxış bucağında keşişlik
Meksikalı yazıçı Oktavio Pasın dediyinə görə rahib, bu cəmiyyətin əksəriyyəti tərəfindən normal sayılan şeylərdən imtina etmək deməkdir. Cəmiyyət tərəfindən müəyyən edilmiş mənəvi dəyərləri rədd edən və kənarda yaşayan insanlar kimi rahiblər də cəmiyyətdəki sosial bir azlıqlardır. Başqa bir baxış bucağı: Rahiblər o mədəniyyətdə icazə verilməyən xoşagəlməz halları tərk edirlər.
Məsələn, İsraildə donuz əti yeyən, Səudiyyə Ərəbistannda içki içən bir rahib yoxdur.
Polett Qoddar
Həyatı
Bu zaman ərzində o, Çarli Çaplinlə birlikdə onun Beverli Hillsdəki evində yaşayır. Onların evlilik statusu olur və 1936-cı ildə Çində ailə həyatı qururlar.
Qoddarın növbəti işi "Paramount Pictures" kino şirkəti ilə olur. Bu şirkətlə müqavilə bağlayan Polett az sonra növbəti filminə çəkilir. 1939-cu ildə çəkilən bu filmin adı "Pişik və bülbül" adlanırdı.
Keşiş
Keşişliyin əsasları
Rahiblərdə edilən hər şeyin konkret məqsədi var. Məsələn, rahiblər oruc tuturlar. Beləliklə, dünya ləzzətlərindən qurtulurlar. Başqa bir nümunə; keşişlikdə həmrəylik vardır. Oruc vaxtında toplanan pullar yoxsullara kömək etmək üçün bir quruma bağışlanır.
Polett Qoddar
Həyatı
Onun ən məşhur rolları Çarli Çaplinin çəkdiyi "Yeni zamanlar" (1936) və "Böyük diktator" (1940) filmlərdə olmuşdur. Məşhur "Küləklə sovrulanlar" filmində Skarlett O'Hara rolunu Polett ifa etməli idi. Lakin Çaplinlə olan nikahının qeydiyyatının qeyri-müəyyən olması ilə bağlı müqavilə ləğv olunmuşdur.
Keşiş
Keşişliyin əsasları
Təmizlənmə məqsədli ibadət və oruc dünya və insanın şəxsinə istiqamətlənmiş və ya mövcud təbii halına qarşı bir etiraz olaraq mənfi görüşlə əlaqələndirilir. Bir rahib dünyanı düzəltməyi, gözəlləşdirməyi hədəfləyir. Bəzi dinlərdə sırf kamillik məqsədi daşıyır.
Polett Qoddar
Həyatı
"Böyük diktator" filminin uğurundan sonra elə həmin ildə (1940) Fred Estayrın "İkinci xor" müziklində çəkilir. Bu musiqili filmdə Polett əsas qadın rolunda çıxış edirdi. Polett Qoddar ilk və yeganə "Oskar"ını 1944-cü ildə almışdır.
Keşiş
Keşişliyin əsasları
Digər tərəfdən, zövq və sevinc əleyhinə olmayan keşişlər də var. Bu vəziyyətdə orucun məqsədi zövqə bağlanmamaq və zövqü adi hala gətirməməkdir. Filosof Teresa Von Avila " hinduşka isə hinduşka, oruc isə orucdur" deyərək buna bir aydınlıq gətirmişdi.
Polett Qoddar
Həyatı
1936-1942-ci illərdə Çarli Çaplinin, 1958-1970-ci illərdə isə Erix Mariya Remarkın həyat yoldaşı olmuşdur.
Keşiş
Keşişliyin tarixi
Keşişlik bəzi dini və etik sistemlərə yaddır. Məsələn, Zərdüşt və ya Konfutsiizmdə belədir.
Polett Qoddar
Həyatı
1950-ci illərdə onun karyerasında durğunluq yaranmışdır. 1958-ci ildə o, Remarka ərə gedir və onlar birlikdə İsveçrəyə köçürlər.
Keşiş
Asiyada keşişlik
250px|thumb|left|Taylanddakı Buddist rahiblər.
Polett Qoddar
Həyatı
Polett Qoddar 1990-cı ildə 80 yaşının tamam olmasına 2 ay qalmış İsveçrədə vəfat etmişdir.
Keşiş
Asiyada keşişlik
Keşişlikdə ən qədim sisteminin Hinduizmdən gəldiyi təxmin edilir. İndus Vadisi mədəniyyəti, rahibləri tanıyırdı. Bu keşişlər: yoqaçılar, Sadhular ya da Sannyasinlerdir (səyyah dərvişlər). Onlar qismən Tantrizm üzvləridir. Jainizm ünsürlərindən biri də orucdur. Hətta bir hindli Mahatma Qandi də oruc tutmuşdur.
Buddizmdə keşişlik olub və hələ də var. Bunu buddanın həyatı və qurduğu buddist rahiblər cəmiyyətindən başa düşə bilərik. Bunu buddanın həyatından və qurduğu buddist rahiblər cəmiyyətindən anlaya bilərik. Gündə yalnız bir yeməkdən başlayaraq açıq oturma vəziyyətində yatmadan oruc tutan konkret hərəkətlər, bir çox nümunə Vyetnam müharibəsi zamanı rahiblərin özlərini yandırmasına səbəb olur. Buddizm normal vəziyyətlər üçün həddən artıq əziyyət çəkən həyatı rədd edir. Buddizmdə həyat tərzindən imtina etməyə və ya keşiş üçün tövbə etməyə ehtiyac yoxdur. Bunun üçün yalnız ekstremizmdən və praqmatik münasibətdən çəkinmək lazımdır.
Polett Qoddar
İstinadlar
.
Keşiş
Qədim Yunanıstan və Romada keşişlik
Qədim Yunanıstanda və Romada rahiblik anlayışı tətbiq edilməkdədir. Yunan əsgərlərinin təlimi kimi başa düşülür. Daha doğrusu idmançıların həyat tərzidir. Sincilik fəlsəfəsində qəbul edilmiş həyat tərzi - iradə, yoxsulluq və kimsəsizlik keşişlik xüsusiyyətlərini göstərir. Bununla birlikdə, kinsizliyin tərəfdarları məmnuniyyətin artdığını və qurulmuş quruluşların parçalanmasını gördükləri üçün onu “keşişlik orucu” adlandırmaq mümkün deyil.
Keşişlik e.ə I əsrdən bəri Qnostisizm və Neoplatonizmdən imtina və dünyanı görməzlik fikirlərini rədd edir. Qnostisizm ya üzvlərinə təvazökar fundamentalist bir həyat sürməyi əmr edir, ya da onlara geniş cinsi azadlıqlar verir. Qaranlıq və işığın birliyinə əsaslanan Mani dinində keşişlik bu şəkildədir: Dünyaya çatmaq üçün hər şeydən imtina etməlisən. Mani dinində rahiblər üçün üç qadağa var:
Yunan və Roma mədəniyyətində oruc tutmaq və cinsi həyatdan çəkinmək dini qaydaların bir hissəsi olaraq görülür. Beləliklə, tanrılara təsir göstərə biləcəklərini düşünürlər (bax:Elevsin misteriyaları). Buna görə keşişlik Yunan və Roma mədəniyyətində bu baxımdan tam olaraq qeyd edilə bilməz.
Fəlsəfə məktəblərində bu belədir: Təmizlik, yemək-içmək və davranış üçün bir sıra qaydalar mövcuddur. Namizəd üzvləri bu qaydalara əməl etməyə borcludurlar. Stoa fəlsəfəsi keşişlik anlayışının mərkəzi idi. Ancaq sözün orijinal mənası ehtiras və istəklərdən qurtulmaq üçün daim çalışmaqdır.
Qrup keşişliyi
Bir çox dünya dinləri keşişliyi bütün cəmiyyətdə mümkün etmək istəyirdi. Bunun üçün bir sıra rahiblər yaratdı. Beləliklə, tövbə etmək üçün müəyyənləşmiş vaxtlarda oruc və ya yas tutulmağa başladnmışdı.
Yəhudilik və keşişlik
Dünyanın bəyəndiyi bir din olan iudaizm, keşişlik xüsusiyyətlərinə malikdir. Bu, xüsusən müqəddəs mətnin öyrənilməsinə aiddir. Yəhudilər tövbə günü (Yom Kippur) oruc tuturlar.
Yəhudilər üçün oruc ruhani bir hazırlıqdır və ya Allaha bir məsələyə nə qədər ciddi yanaşdıqlarını göstərməkdir. Nasistlər Tövratı öyrənəndə bəzi ehtiyaclarını təxirə saldılar. Məsələn, o vaxtlar şərab içməz və saçlarını kəsdirməzdilər. Bu dövr ömrü boyu və ya müəyyən bir müddət bu şəkildə davam edəcəkdir. Əhdi-Ətiqdə nəsirlilərin sabit bir evinin olmadığı qeyd olunur.
İslam və keşişlik
Bəzi rahib xüsusiyyətləri islam həyat tərzində görülür. Keşişlik ərəbcə cihad (müqəddəs müharibə, səy) sözü ilə eyni mənanı daşıyır. Sufilər tərəfindən "kiçik cihad" qavramı, əsl mübarizə hərəkətini özündə cəmləşdirən "böyük cihad" a çevrilir, böyük cihad insanın dünyadakı dünyəvi cazibə müqavimətini göstərə bilməsi üçün bir insanın öz şəxsi impluslarına qarşı mübarizəni və müharibəni hədəf alır.
İslamda keşişlik qruplar şəklində olur. Bu məqsədlə XII əsrdən bəri müxtəlif təriqətlər quruldu. Təriqətə qəbul olunan şəxsə şagird deyilir. Bu şəxslər sufi tərbiyəsinə tabedirlər. Allaha çatmaq üçün hər təriqətin hazırladığı üsullar fərqlidir.
Sufilər gündəlik olaraq zikr edirlər. Allahın adını anarlar. Həmişə axirət üçün çalışırlar. Nəfslərinə qalib gələrlər.
Xristianlıq və keşiklik
Keşişlik xristianlıqda ən çox yayılmışdı. Bir xristian keşişliyi vardır. Lakin xristianlıqdakı rahib hinduizmdəki kimi deyil. Xristianlıq keşişliklə bağlı müxtəlif ənənələrə sahibdir. Bu ənənələrlə formalaşmışdı. Digər tərəfdən bu ənənələri tənqid edən bir dindir.
Əhdi-Cədiddə ən məşhur rahib Yəhya peyğəmbərdir. Yəhya peyğəmbər və şagirdləri əmlak, iqamətgah və s dən imtina edirlər. Yenə Essenes dini yəhudilərin rahib qrupu idilər və şəxsi əşyalarından imtina etdilər.
İsa özü bir müddət oruc tutdu; ancaq rahib haqqında ümumi bir qayda yaratmadı. Rəqiblərin arasında bəziləri onun dünyəvi duyğularla bir həyat sürdüyünü iddia edirdilər. O, rahibi tənqid etdiyini də açıq şəkildə bildirirdi.
Katolik kilsəsi və keşişlik
İsa özü də rahib olub. İsa və onun təlimatları Katolik kilsəsindəki rahiblər üçün həyat şərtləri kimi şərh olunur. Bundan əlavə, şəxsi əşyalardan, cinsi həyatdan imtina etmək, bunları şəxsin öz iradəsi ilə etmesi bir qayda kimi sayılır. Yoxsulluq, bakirəlik və itaət kimi protestant məsləhətlər xilas olmaq üçün lazım deyil, lakin, dini bir həyat üçün faydalıdırlar.
Katolik kilsəsindəki keşişlərlə mənəvi və dini mükəmməlliyə nail olmaq istəyənlər üçün bunlar edilməlidir:
Monastırlarda imtina qaydalarının nisbətən yüngülləşdirilməsi orta əsrlərdə kilsə və icmada yeni rahib hərəkatlarına səbəb oldu. Franciscan Orderinin banisi Francesco, kasıblara kömək etmək üçün kilsə ilə həmrəy olmaq istəyirdi. Bunun üçün uzun müddət kilsə ilə mübarizə aparmalı oldu. Ancaq kilsədən kənarda deviant hərəkətlər meydana gəlmişdi. Digər qruplar dini həyatı dəyişdirməyə çalışdılar (Katarlar və Valdensian kimi yeni dini qruplar meydana gəldi). Rahiblər orta əsrlərdə baş verən bu hadisələrdən çox təsirlənmişdilər. Qəsdən bədənlərinə işgəncə etməyə başlamışdılar.
Cizvit təriqətinin yaradıcısı İqnati Loyola ruhi məşqlər etdirən və qatı keşişlik qaydalarını əks etdirən otuz günlük bir proqram hazırlamışdı. Bu proqram protestantizmin islahatçı hərəkatlarına qarşı yaradılmışdır.
Cümə günü Katolik kilsəsində ət yemək qadağandır. Bu vəziyyət orta əsrlərdən XX əsrə qədər bu şəkildə davam etdi. Cümə günləri şükranlıq üçün katoliklər oruc tuturlar.
Pravoslav kilsəsi (şərq xristianlığı) və keşişlik
Pravoslavlar 40 gün oruc tuturlar. Bu oruc il ərzində kilsə təqviminə görə tənzimlənir. Pravoslavlarda oruc vaxtı qərbdən daha sərtdir. Ət yemək, şərab içmək və yağ istifadə etmək qəti qadağandır. Bu sıx ibadət ilə əlaqədardır.
Pravoslav kilsələrində rahiblik Katolik kilsəsinə bənzəmir. Keşişlər günahları üçün bağışlanmaq məcburiyyətində deyillər. Şəxs rahib təcrübələri və Allahla mənəvi birlik arasında sərbəstdir.
Protestant kilsəsi və keşişlik
Protestant kilsəsi (Martin Lüter) Katolik kilsəsinin rahiblik üçün uyğun olduğu fikrini rədd etdi.
Roformist kilsələr və keşişlik
İsveçrədə (Sürix) islahat hərəkatları Ulriç Zvinqli tərəfindən başladı. İslahat hərəkatları nəticəsində Kalvinizm kimi yeni bir ilahiyyat meydana gəldi. Hər ikisi dünya ləzzətlərini əvvəldən tərk edərək intizamlı bir həyat tərzi keçirdilər, ancaq, keşiş üçün dünyadan tamamilə uzaqlaşma kimi bir şey yoxdur. Bu həyat tərzi Kalvinizm hərəkatını qəbul edənlər tərəfindən qəbul edildi. Məsələn, mühafizəkar protestantlar bunlar arasındadır.
Pietizm (ifrat dindarlıq)
Protestant kilsələrində son dərəcə fikir ayrılıqları vardır. Bəzi protestantlar dünyanı inkar edən və dindar xüsusiyyətlərə sahib olan bir fikri qəbul etdilər. Məsələn, Pietizm bu şəkildə ortaya çıxan bir hərəkətdir. Qerhard Terstigen: "Biz istəyərək imtina edirik bütün boş şeylərdən, bütün dünyəvi zövqlərdən və həzzlərdən".
Pietizmdə sadəcə oruc tutmak ya da evlənməmək önəmli deyil. Dünya zövqlərindən imtina edilməlidir. Musiqi dinləmək, rəqs etmək və hətta gülmək belə düzgün olmayan kimi görülür. Metodistlər qurucusu Con Ueslinin dövründə təbliğçilər üçün həftədə iki dəfə oruc tutardılar. Hətta digərlərinə də məsləhət görərdilər. Keşiş Maks Veber monxood anlayışını belə şərh etmişdir: "Dünyəvi keşişlik” protestantizm hesabına modernləşdirilmişdi. İnsan mədəniyyəti bundan müntəzəm olaraq təsirlənmiş və dəyişmişdi. Beləliklə, həm müasir, həm də mühafizəkar kapitalizmdə müvəffəqiyyət imtina və fədakarlıq mükafatı kimi qəbul edilir. Beləliklə, bir inanc və din həyatı bir-biri ilə yan-yana davam edərkən aydın şəkildə müstəqil olur və hətta zamanla bir-birindən fərqlənir. Buna görə də bugünkü həyat tərzində tərk edilən şeylərin bir çoxunu keşişlik kimi başa düşmək olar. Bununla birlikdə anoreksiya sinirozu, sağlamlıq və ya vegetarianlıq üçün oruc tutma halları keşişliyə qismən və ya bütövlükdə ziddir.
Müasir türk dilində istifadəsi
"Rahib həyat yaşamaq" ifadəsi hər şeydən çəkilmək, tək yaşamaq üçün türk dilində istifadə olunmuşdur. Rahiblər təkcə xristianlıqda deyil, hər dində vardır.
Til (Şəbüstər)
Til — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Şəbüstər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 2,642 nəfər yaşayır (817 ailə).
Mark Krass
Mark Lisini Krass — Roma siyasi və hərbi xadimi. Xəsisliyi və dövlət vəsaitini dağıtması Krass haqqında bədnam təsəvvür yaratmışdı. E.ə. 71 ildə Spartak üsyanının yatırılmasına rəhbərlik etmişdi. E.ə 60 cı ilin sonunda Sezar, Pompey və Krass triumvinat düzəltmişlər.E.ə. 70 və 55 illərdə Pompeylə birgə konsul, e.ə. 65 ildə senzor seçilmişdi. 1-ci triumviratın üzvü idi. Suriya əyalətini idarə edərkən parfiyalılar Krassın ordusunu Karra döyüşündə darmadağın etmiş, onun özü isə həlak olmuşdur.
Krasın Parfiya səfəri
Hələ Lukkdakı danışıqlar zamanı Krass Parfiyaya hərbi səfərə çıxmağa meyl göstərirdi. Parfiya Roma üçün o qədər də təhlükəli görünmürdü. O, Parfiyada şöhrət və çoxlu sərvət əldə edəcəyi xəyalında idi. Lakin Krassın bu planı Romada birmənalı qarşılanmadı. Rəqibləri onun Pompeyin bağladığı sülh müqaviləsini səbəbsiz yerə pozduğuna görə günahlandırırdılar. Əyalətlərin bölgüsü haqqında yığıncaqda Mark Lisiniyə qarşı xalq tribunu Atey xesusi aktivlik göstərirdi: o hətta liktora Krassı həbs etməyi əmr etdi, lakin bu baş tutmadıqda onu lənətlədi. Krass ənənəni pozaraq hətta öz konsul ilinin sonunu gözləmədən əyalətə yola düşdü.
Müharibənin birinci ili (e.ə. 54-cü ildə) Krass Dəclə çayını kеçərək Mesopotamiyuya soxuld, bir sıra şəhərlər tutdu. Qışlamaq üçün o Suriyaya qayıtdı, Plutarx bunu ciddi səhv adlandırdı: onun fikirincə Mark Lisini Krass düşmənə hazırlaşmaq şansı verdi, hərçənd, bu zaman o, Babilistanı və Selevikləri tuta bilərdi. 53-cü ilin qışında Krass Yerusəlim məbədini və Suriya İerapolesində (müqəddəs şəhər) Atarmatis ilahəsinin məbədini qarət etdi. Bu zaman Qalliyada vuruşan Krasın oğlu Publi Lisini 1000 qall atlısı ilə Sezar tərəfindən buraya göndərilmişdi. Eyni zamanda Erməni çarı II Artavaz da Suriyaya gəldi və o, Krassa əyər Ermənistana vasitəsi ilə Atropatenaya yürüş edəcəyi təqdirdə öz ordusunu (10 min ağır silahla təchiz edilmiş atlı) təklif etdi. Artavazın sözlərinə görə, bu ərazilərdə parflarla döyüşmək münasibdir. Artavazd bununla da romalıların köməyi ilə Atropatenadan qisas almaq istəyirdi. Hərçənd Krass erməni çarının təklifinə çox razı qalsada, Mesopotamiyaya və Seleviklərin dərinliklərinə nüfuz etməyi daha üstün tutdu.
53-cü ilin yazında Krass ümidlə Mesopotamiyaya Dəclə çayını keçərək Selevkiyaya, parfiya şahlarının qış paytaxtına hərəkət etdi. Onun rəhbərliyi altında 7 legion piyada qoşunları və 4 min atlı qoşun var idi. Bu zaman parfiya şahı II Orod Ermənistana hücum edərək erməni atlılarının Krassa kömək etməyinə mane oldu. Mesopotamiyanın müdafiəsi üşün buraya sərkərdə Sureni təyin etdi.
Görünür, romalılar Dəclə çayına çıxmağı və sonra Dəclənin uzununa Selevkiyaya enməyi planlaşdırırdılar; Fəratdan Dəcləyə — susuz yer vasitəsilə. Roma bələdçisi Edess çarı Abqar idi ki, nəticə etibarı ilə o da parfların agenti idi. Parfiyalıların yüngül süvari dəstələri Krassın qoşunlarını daim narahat edirdi. Artavaz isə bu vəziyyətdə verdiyi sözə əməl edə bilmirdi, çünki, özü də parfiyalılarla mübarizə aparırdı. Parfiya atlıları romalıları aldadıb daha içərilərə apardılar, 53 ilin mayında Krass Karr şəhəri yaxınlığında parfiyalıların qüvvələrinə rast gəldi. Bu qarşılaşmada parfiyalı oxçular romalılara ağır zərbələr endirilər. Krass öz oğlu Publini 6-minlik dəstəylə hücumuna göndərdi. Parfiya atlıları romalıları aldadaraq daha içərilərə apardilar, sonra onları mühasirəyə aldılar. Publinın ordusunun hamısı demək olar ki məhv oldu. Məğlubiyyətin qaçılmaz olduğunu görən Publi özünü öldürdü. Parfiyalılar onun başını kəsərək nizəyə taxıb geridə qalan romalılara hücum edərkən atasına göstərirdilər. Parfiya nizəsində Publinin başını görən, romalılar məyusluğa dücar oldular. Romalılar geri çəkilməyə vadar oldular. Bundan iki gün sonra Krass da bütün ordusu ilə məğlub oldu. Belə ki, Krass dörd koqortayla demək olar ki, dağlıq ərazilərə qədər gedib çatdı, lakin parfiyalılar onu yaxaladılar. romalılar prokonsulu danışıqlara razılaşmağa məcbur etdilər. Parfiya sərkərdəsi Suren Mark Lisini ilə görüş vaxtı sülh haqqında razılaşdı, amma sonra gözlənilməyən onlara hücum etdi. Parfiyalılar romalıları darmadağın еtdilər, Krasın öldürüb başını Parfiya şahı II Oroda apardılar. Bu müharibədə 2000 Roma əsgəri öldürüldü, 10000 nəfəri isə əsir düşdü (Əsir düşmüş Roma əsgərlərini sonralar Avqust diplomatik yollarla geri qaytarmışdı). Müharibə nəticəsində bütün Mesopotamiya parfların əlinə keçdi. Parfiya qüdrətli dövlətə çevrilərək Şərqdə Romanın ən böyük düşməninə çevrildi.
Romalıların bu məğlubiyyəti Şərqdə yеnidən istiqlaliyyət uğrunda mübarizənin başlanmasına səbəb oldu. Beləki, yəhudilər Krass Yerusəlim məbədin qarət еtdiyinə görə üsyan еtdilər. Parfiyalılar yеnidən Mеsopotamiyaya yiyəlik еtməyə başladılar və 51-ci ildə Fərat çayını kеçdilər. Lakin Qay Kassi Yəhudi üsyanını yatırdı və Suriyanın müdafiəsini təşkil еtdi. Parfiyalılar Antioxiyanı ala bilmədilər və gеri qayıtmağa məcbur oldular. Sonra isə onlar Suriyadan əl çəkdilər, çünki Pərfiya sarayında narazılıq baş vеrmişdi.
Ligularia fischeri
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Delta düzənliyi
Delta düzənliyi — çay dərələrində və ya onun ağız hissəsində, eləcə də yer qabığının çökməyə məruz qalan çökəkliklərində çay çöküntülərinin toplanması nəticəsində əmələ gələn, düzənlik /Xuanxe, Hind, Volqa, Terok, Po, Kür çaylarının deltaları/.
Ani
Ani (erm: Անի, yun: Ανίον, lat: Abnicum ) — Türkiyə Cümhuriyyətinin Şərqində, Anadolunun qədim mədəniyyət mərkəzlərindən biri, şəhərlər şəhəri, yalnız şəhər, min bir kilsəli şəhər kimi tanınmış qədim erməni şəhəri. Bu möhtəşəm şəhərin dövrümüzə yalnız xarabalıqları çatmışdır. 961–1045 ilərdə Erməni Ani çarlığının paytaxtı olub. 1064-cü ildə şəhər səlcuqlu türklərinin əlinə keçib. 1072-ci ildən şəhər Şəddadilərin hakimiyyəti altında olub. 1236-cı ildə şəhər monqollar tərəfindən işğal edilib. 1319-cu ildə zəlzələ zamanı şəhərin xeyli hissəsi dağılıb və tədricən şəhər xarabalığa çevrilib.1878-ci ildə Rusiya ərazini işğal etsə də 1914–1918-ci illərdə türklər ərazini yenidən geri qaytarıblar. Şəhərin adını indi Ermənistan Respublikasında bir rayona veriblər. Akademik Nikolay Marr 1892-ci ildən başlayaraq kiçik fasilələrlə 14 il bu ərazidə arxeoloji qazıntılar aparıb.
Tarixi
Türkiyə-Ermənistan sərhəddindən axan Arpaçayın Qərb sahilində yerləşən Ani Anadoludakı qədim orta əsr şəhərlərindən biridir. Ani İpək Yoluyla Anadoluya girişdə ilk yaşayış yeri olduğundan, həm də böyük ticarət məntəqəsi kimi məşhur olub. IV əsrdə Qars şəhərində adı qorunub saxlanmış qarsaqlılar tərəfindən əsası qoyulmuş Ani şəhəri, günümüzə qədər bir neçə dövlətin tərkibində olmuş, bir neçə mədəniyyət dönəmi keçmişdir. X əsrdə artıq yüz min nəfərə qədər əhalisi olan böyük Ani şəhəri mənbələrdə həm də min bir kilsəli şəhər adıyla xatırlanır.
Ani şəhərinin tarixi e.ə. IV minilliyə qədər uzanır. Orta əsrlərin ən zəngin şəhərlərindən olan Ani yüksəliş dövrünü erməni Baqratilər sülaləsi zamanında yaşamışdır. O dövrdə Erməni Krallığına tabe olan ərazinin paytaxtı Ani şəhəri olmuşdur. Şəhər o qədər gözəl, o qədər zəngin olmuşdur ki, bütün qonşu dövlətlər ona sahib olmağa çalışmışlar. Qırx qapılı, min bir kilsəli Ani ermənilərdən sonra Səlcuqlular, Gürcü Krallığı, monqollar, Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu, Osmanlı və Çar Rusiyası kimi müxtəlif mədəniyyətlərin daşıyıcıları olan dövlətlərə tabe olub və Anidə hər mədəniyyətdən bir xatirə qalıb. Ona görə də bu gün türkiyədə Aniylə bağlı məşhur bir məsəl var: Ani bir dünyadır, amma bir dünya Ani etməz.
961-ci ildə erməni kralı III Aşot Baqratuninin paytaxtı Qarsdan Aniyə köçürməsindən sonra bölgənin ən önəmli şəhərinə çevrilən Ani şəhəri elə həmin dövrdə də qala divarları ilə əhatələnmişdir. XVIII əsrin sonlarında isə şəhər tərk edilmişdir.
Orta əsrlər ərəb tarixçisi İbn əl-Əsir XII–XIII əsrlərdə şəhərin Aran şəhəri olduğunu qeyd etmiş, hicri 556-cı ildə gürcülərin şəhərə hücumundan və Əxlat hakimi İbni Sökmənin köməyə gəlməsindən bəhs etmişdir.
4000 kv m sahəyə malik olan Ani minlərlə qədim abidəsiylə həm də tarixin ən böyük şahidlərindəndir. Şəhərə adını üstündəki aslan qabartmalarından alan "Aslanlı qapı"dan girilir. Bu qapı həm də Aninin ən böyük qapısıdır. Bundan başqa şəərə giriş üçün istifadə edilə bilincədək və qala boyunca yerləşən daha altı qapı var.
Ani Kafedralı
Müxtəlif tarixi qaynaqların verdiyi məlumata görə kafedralın tikintisi 989-cu ildə kral II Smbatın (977–989) dövründə başlamış, qısa fasilədən sonra II Smbatın varisi kral Qagik Baqratinin hakimiyyəti dövründə onun arvadı, Qafqaz Albaniyasının Sünik vilayətinin hakimi Vasaqın qızı kraliça Katranidenin əmri ilə tikinti davam etdirilmiş və 1100-cü ildə tamamlanmışdır.
Ani şəhərinin Cənub tərəfində yerləşən kafedral şəhərin ən iri və mühüm memarlıq abidəsidir. Kafedral orta əsrlərin ən məşhur erməni memarı Trdatın əsəridir. 1064-cü ildə şəhərin türklər tərəfindən mühasirə edilməsi zamanı kafedral xüsusi simvolik əhəmiyyət daşıyıb. Belə ki, şəhər ələ keçirildikdən sonra Kafedralın üstündəki xaç çıxarılıb və Ani kafedralı Fəthiyyə Camisi adı ilə cami kimi istifadə olunmağa başlayıb. Kafedral 1124-cü ildə təkrarən xristianların istifadəsinə geri verilib və kitabələr binanın XIII əsrin əvvəllərində bərpa olunmasından bəhs edirlər. 1319-cu ildə baş verən zəlzələ kafedralın qübbəsinin çökməsi ilə nəticələnmişdir və bu da binanın dini məqsədlə istifadə edilməsinə son verilməsi ilə nəticələnmişdir.
Xilaskar kilsəsi
thumb|left|300px|Xilaskar kilsəsinin bir hissəsi [[zəlzələlər və digər təbii təsirlərlə dağılmışdır]] Anidə ən çox diqqət çəkən tarixi memarlıq abidələrindən biridir. Bu abidənin inşası 1035-ci ildə tamamlanıb. Kilsənin divarlarındakı yazılar təkcə kilsənin yox, eləcə də ermənilərin tarixini öyrənmək baxımından qiymətli mənbələrdir.
Kitabələrdə kilsənin 1342-ci ildə şahzadə Vahram Zakaridin memar Vasilə kilsənin qübbəsinin təmir edilməsini əmr etməsindən bəhs edilir. Kilsənin uçmamış digər hissəsi isə 1989-cu ildə baş vermiş bir zəlzələdən sonra ciddi xəsarətlər alıb və uçmaq təhlükəsi var.
1999-cu ildə kilsənin qapısının uçmuş hissəsi bərpa olunaraq kilsənin uçmasının qarşısının alınması üçün müəyyən addımlar atılıb.
XIX əsrin sonlarında kilsə hələ də ilkin görünüşünü saxlamışdı. Lakin müəyyən qədər qəzalı vəziyyətdə idi. H. F. B. Lynch 1894-cü ildə Ani xarabalıqlarında gəzdikdən sonra "Bu bina, çökməsinin qarşısını alacaq addımlar atılmasa bir neçə ildən artıq qalmayacaq." demişdi.
1999-cu ildə kilsənin qalan hissəsinin uçmasının qarşısının alınması üçün giriş qapısının uçmuş hissəsi bərpa olunub.
Larri-kabelçi
Daniel Lawrence "Larry" Whitney (17 oktyabr 1963, Pawnee City, Nebraska) — ABŞ aktyoru.
Ani
Həvarilər kilsəsi
Akademik N. Y. Marr Həvarilər kilsəsi və ona bitişik olan bidələr ərazisində arxeoloji qazıntıları 1909-cu ildə tamlamışdır və 1912-ci ildə kilsənin ən zəif hissələri və cənub narteks müəyyən qədər bərpa edilmişdir. Həvarilər kilsəsi ərazisində XX əsrin əvvəllərində aparılan qazıntılar zamanı əldə edilən nəticələrdən dövrümüzə bir şey çatmamışdır. Belə ki, baxımsızlıq üzündən bütün tapıntılar itirilmiş və ya məhv olmuşdur.