cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Dünyaların müharibəsi (radiotamaşa)
Süjet xətti
1938-ci ilin Hellovin bayramı ərəfəsində "Mercury Theatre" radiodramının aktyorları Herbert Uellsin "Dünyaların müharibəsi" romanını özlərinin 1 saatlıq radioproqrammına daxil etmək qərarına gəlmişdilər. Ardınca eyniadlı radiotamaşanın efirə gedəcəyi barədə anons verilmişdir. Anons zamanı romanın proloqunu Orson Uells gələcəkdən gəlmiş insan obrazında səsləndirmişdir. Radiotamaşada hadisələr 1939-cu ilin Nyu-Cersisində cərəyan edir. Saatın əvvəlində artistlərdən biri radiotamaşanın başlamasını elan etmiş, bundan sonra hava proqnozu, daha sonra "Ramon Rakello və orkestri"nin (əslində orkestrə Bernard Herman rəhbərlik etmişdir) konserti başlamışdır. Tezliklə musiqinin səsi Marsın səthində qəribə partlayışların müşahidə olunması xəbərilə kəsilir. Daha sonra Prinston universitenin məşhur professoru-astronom Riçard Pirson (Orson Uells tərəfindən səsləndirilmişdir)Marsda həyatın olmasını təkzib etmişdir. (Orson Uells tərəfindən səsləndirilmişdir) Konsert davam etmiş, lakin tezliklə yenidən xüsusi xəbər buraxılışı ilə əlaqədar yarımçıq saxlanılmışdır. "CBS"nin müxbiri Karl Filips hadisələrin baş verdiyi yerdən Nyu-Cersi dairəsinin Qrovers-Mill adlı ərazisinə metal silindrə bənzər bir şeyin yerə endiyini bildirmişdir. Silindrdən nəhng döyüş maşının peyda olması və isti şüaları ilə ətrafdakə hər şeyə külə çevirməsi barədə məlumat verilmişdir. Ardınca yadplanetlərin dağıdıcı hücumları, marslıların nəhəng döyüş maşınlarının Nyu-Yorkdan səmaya zəhərli tüstü buraxması, ABŞda və dünyanın digər yerlərində baş verənlər barədə məlumatlar bir-birini ard-arda əvəz etmişdir. Filips və başqaları qaçmağa başlayır və əlaqə dərhal kəsilir. Daha sonra radiostudiya ilə əlaqə saxlayan professor Pirson marslıların texniki durumu barədə mülahizələr aparmış, Nyu-Cersi ABŞ Milli Qvardiyasının başçısı Montqomeri Smit Merser və Midleks dairələrindəki hərbi vəziyyət barədə məlumat verərək dörd milli qvatdiya birləşmələrini Trentondan Qrovers-Mill istiqamətinə dinc sakinlərin evakuasiyası üçün göndərilməsini əmr etmişdir.
Həmin gün verilişin diktoru Frenk Ridik idi. O 1937-ci ilin 6 mayında nəhəng "Hindenburq" drijablının məhvi barədə Herbert Morrisonun radioreportajını ətraflı şəkildə araşdırmış və oradakı kimi real hadisənin şahidi kimi səs tonundan istifadə etmişdir.
"Merkuri" radiodramının aktyoru Kenni Delmar ABŞ prezidentinin səsini əla imitasiya etmə qabiliyyətinə sahib idi. Lakin həmin dövrdə radiostansiya prezident Franklin Ruzveltin müraciətini imitasiya etməyi qadağan etsə də, Delmar buna önəm verməmişdir. O Franklin Ruzveltin səsi ilə xalqa müraciət edərək panikaya düşməməyə və sakit hərəkət etməyə çağırmışdır. Ardınca marslıların insanlar deyil, Yer kürəsindəki bakteriyalar tərəfindən məğlub edilməsi bildirilmişdir. Vəziyyətin daha qəlizləşdiyini görən Den Seymur radioburaxılışı dayandırmış və insanlara "CBS" radiosunun Herbert Uellsin "Dünyaların müharibəsi" romanı əsasında Orson Uells tərəfindın hazırlanmış radiotamaşanın verildiyini xatırlatmışdır. Sonda Orson Uells hamını "Hellovin" bayramı münasibətilə təvrik etmişdir.
Reaksiya
Qəzetlərin verdiyi məlumata əsasən, həmin vaxt radiotamaşanı təxminən 6 milyon nəfərə yaxın insan dinləmiş, təqribən 1/5 hissəsi isə bütün bunların real xəbər buraxılışı olmasını zənn etmişdilər. Çoxları proqramın əvvəlində söyləniləcək uydurma hadisələr barədə xəbərdarlığını eşitməmişdir. (həmin vaxt çoxu saatın əvvəlində verilən xəbərləri dinləməyə üstünlük vermiş, ya da konsertə qulaq asmışdır)"Mercury Theatre on the Air" radiodramı həmin müddətdə sponsorsuz yayımlanırdı. Radiotamaşanın doğurduğu rezonansdan "Campbell Soup" şirkəti sponsorluq etməyə başlamış və proqram 6 ay "The Campbell Playhouse" adı altında yayımlanmışdır. Proqramın 40-cı dəqiqəsində diktorun baş verənlərin uydurma olması barədə məlumat verməsinə baxmayaraq, artıq çoxları nəinki radionu dinləmirdi, artıq əllərində silahlarla evlərinin zirzmilərində əşyalarını yığaraq daldalanmağa başlamışdılar. Ölkənin Silahlı qüvvələrindən gəlmələri məhv etməyi, ya da hamıya silah paylanılmasını tələb etmişdilər. Bundan başqa. hətta silahlanmış insan dsətələri yadpalentlərlə mübarizədə yardımçı olmaq üçün polis məntəqələrinə köməyə gəlmişdilər. Telefon xətləri həmin gecə 5 dəfə yüklənmiş, Nyu-Yorkdan 100 km uzunluğunda avtomobil tıxacı başlamışdır. Təkcə 15 dəqiqə ərzində Nyu-York polisi 2000-dən çox çağrı zəngi qəbul etmişdir. Nyu-Cersiyə isə Milli Qvardiya və motorlu yanğınsöndürmə dəstələri səfərbər edilmişdir.
İnsanlar ildırıma bənzər yaylımların olmasını və zəhərli qazların qoxularını hiss etməsini bildirmişdir. Radiotamaşa ABŞ-nin Qərb sahlində də dinlənilirdi. Vaşinqton ştatında yerləşən Konkret şəhərciyində elektrostansiyanın sıradan çıxmasını marslıların hücumu ilə əlaqələndirirdilər. Guya elektrik xətləri marslılar tərəfindən məhv edilmişdir.
Tezliklə dinləyicilərin qorxusu "CBS" radiosuna yönəldilən qəzəblə əvəz olunmuşdur. Xeyli insan mənəvi zərərin kompensasiya edilməsi üçün onları məhkəməyə vermişdir.1 ay ərzində bu hadisə ilə əlaqədar qəzetlərdə təxminən 12,5 min məqalə çap olunmuşdur. Qəzetlər yeni növ kütləvi informasiya vasitəsi sayılan radiostansiyaları tənqid etməkdə davam etmişdilər. Adolf Hitler "Dünyaların müharibəsi" radiotamaşasından sonra yaşanan panikanı demokratik sistemin çökməsinə nümunə kimi göstərmişdir. 28 oktyabr 1940-ci ildə Orson və Herbert Uells "KTSA" radiostansiyasında yayımlanan proqramda çıxış edərək baş verənlərə gülərək reaksiya vermişdilər.
İrsi
Orson Uellsin tamaşası belə rezonans doğurmuş ilk hal idi. Bu səbəbdən radiostansiyalar həmin effekti təkrarlamağa cəhd edirdilər.
Hadisədən 70 il sonra, 2008-ci ildə "Antenna" adı xorvat radiostansiyası Orson Uellsin cəhdini təkrarlamaq qərarına gəlir. Radioda "Zaqreb üzərindəki səmada parlaq işıq ləkəsəinin aşkar olunması, UNOnun enməyə hazırlaşması" barədə xəbər verilir. Panikaya düşən əhali 1938-ci ildə olduğu kimi polisvə yanğınsöndürənlərə onlara yardım etməsi üçün zənglər edirlər. Sonradan bunin qurma olması bildirilmişdir.
Slovakiya Cənnəti Milli Parkı
Slovakiya Cənnəti Milli Parkı (slovak dili. Národný park Slovenský raj)- Slovakiyanın doqquz milli parkından biridir. Milli Park SLovakiya Cənnəti dağlarının təbiətinin qorunması ilə məşğul olur.
Tarixi
21 avqust 1964-cü ildə Slovakiya Cənnəti Milli Parkı yaradılıdı. Bu Milli Park Slovakiyada yaradılan ilk milli parkdır. Ərazi 18 yanvar 1988-ci ildə milli park statusunu alır və 2000-ci ildə burada yerləşən Dobşinskaya mağarası YUNESKO-un ümumdünya mirasına daxil edilir. 2004-cü ildə parkın ayrı-ayrı rayonları Natura 2000 ekoloji şəbəkəsinin bir hissəsi olur.
Coğrafiyası
Milli Park Banska Bistritsa diyarı (Brezno rayonu), Preşov diyarı (Poprad rayonu) və Koşitse diyarı (Roznava və Spiska Nova Ves rayonu) ərazisində yerləşmişdir. Slovakiya Cənnəti Milli Parkı Spiska-Qemerskiy Karst regionun şimalında yerləşmişdir. Bu ərazi qərbdən Aşağı Tatra ilə, cənubdan Rudoqorem dağı ilə və şərqdən, şimal-şərqdən isə Xornadskoy çuxuru ilə həmsərhəddir. Parkın ərazisində bir çox kanyon, vadi, mağara və şəlalə yerləşmişdir. Ən yüksək şəlalə — Zavoyovi (Závojový vodopád) şəlaləsinin hündürlüyü 70 m-dir. Park ərazisinin ən yüksək nöqtəsinin (Predna-Qolya dağı) hündürlüyü dəniz səviyyəsindən 1545 m hündürlükdədir. Başqa yüksək dağ isə Xavranya-Qayadır ki, hündürlüyü 1153 m-dir. Ərazinin ən alçaq nöqtəsi isə dənizz səviyyəsindən 470 m hündürlükdədir.
Slovakiya Cənnəti Milli Parkının ümumi sahəsi 197,63 km² təşkil edir. Parkın ətrafındakı ərazinin sahəsi isə 130,11 km²-dir.²
Flora və fauna
Milli Parkın ərazisinin 90 %-i küknar, tozağacı, ağ şam ağacıyla və şam ağaclarından ibarət olan meşələrlə örtülmüşdür. Parkda təxminən 4000 onurğasız heyvan növü yaşayır, həmçinin kəpənəklərin 2100-dən çox növünə burada rast gəlmək mümkündür. Milli Parkda yaşayan 200 onurğalı heyvan növündən 130-u qorunma altındadır. Məməlilərin 40 növü bu ərazidə yaşayır: ayı, tülkü, canavar, meşə pişiyi, maral, qaban, dələ və s. siyahıya daxildir. Park 65 nadir heyvan növünün yaşayış məskənidir. Bunlara ütəlgi qızılquş, Avropa susamuru və Avropa sünbülqıranı kimi növlər daxildir.
Turizm
Milli Parkın ərazisində 8 qoruq və 11 milli qoruq yerləşmişdir ; nərdivanlarla, zəncirlərlə və körpülərlə təchiz edilmiş 300 kilometr piyada cığırı yaradılmışdır. Slovakiya Cənnəti Milli Parkında təxminən 350 mağara yerləşmişdir, amma ziyarət etmək üçün yalnız Dobşinskaya buz mağarası açılmışdır. 1232 m ilə Avropanın ən böyük buz mağaralarından biridir.
Azərbaycanda parlament seçkiləri (2000)
2000-ci il Azərbaycan parlament seçkiləri — Milli Məclisə II çağırış seçkiləri.
Zəmin
II çağırış Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə seçkilər 2000-ci il noyabrın 5-nə təyin olunmuşdu.
İyulun 18-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı və Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin Qərarı ilə ölkədə əsas siyasi qüvvələri təmsil edən 17 nəfərdən ibarət Mərkəzi Seçki Komissiyası təşkil olundu. Tərkibinin 1/3 prinsipi ilə formalaşdırılması nəzərdə tutulan Komissiyanın 6 üzvü vahid çoxmandatlı seçki dairəsi üzrə seçilmiş deputatları Milli Məclisdə çoxluq təşkil edən və onların namizədliklərini təqdim edən siyasi partiyanı (Yeni Azərbaycan Partiyasını), 6 üzvü vahid çoxmandatlı seçki dairəsi üzrə seçilmiş deputatları Milli Məclisdə azlıq təşkil edən və onların namizədliklərini təqdim edən siyasi partiyaları, qalan 5 nəfəri isə heç bir siyasi partiyaya mənsub olmayan və onların namizədliklərini təqdim edən deputatları təmsil edirdi.
"Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə seçkilər haqqında" Qanunun 12-ci maddəsinin 5-ci bəndinə uyğun olaraq seçkilərə 110 gün qalmış, yəni 2000-ci il iyulun 18-dən gec olmayaraq birmandatlı seçki dairələrinin yaradılması sxemi və qrafik təsviri Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən təsdiq olunmalı idi, lakin seçkilərə hazırlığın başlanğıc mərhələsində yaranmış müəmmalı vəziyyət MSK-nın yeni tərkibdə fəaliyyətə başlamasına imkan vermirdi. Mərkəzi Seçki Komissiyasının Azərbaycan Milli İstiqlal və Azərbaycan Xalq Cəbhəsi partiyalarını təmsil edən 6 üzvü dönə-dönə edilən xəbərdarlığa rəğmən, iclasa gəlmir və yetərsay olmadığına görə Komissiya öz səlahiyyətlərini icra edə bilmirdi.
İyulun 19-da Mərkəzi Seçki Komissiyasının təkrarən iclası çağırılmış və təyin edilmiş bütün üzvlərin hər biri bu barədə məlumatlandırılmışdı. Komissiyanın yuxarıda göstərilən 6 üzvü bu dəfə də iclasa gəlməmiş və MSK-nın formalaşması baş tutmamışdı.
Yaranmış gərgin vəziyyətdən çıxmaq üçün Komissiyanın qalan üzvləri ölkə Prezidentinə xahişlə müraciət etdilər. Azərbaycan Respublikası Milli Məclisinin sədrinə və ATƏT-in Demokratik Təsisatlar və İnsan Hüquqları Bürosunun rəhbərinə də belə müraciətlər olundu.
İyulun 22-də Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə MSK-ya namizədliyi Milli Məclisin heç bir siyasi partiyaya mənsub olmayan deputatları tərəfindən irəli sürülmüş 18-ci üzvü təyin edildi. İyulun 24-də Komissiya üzvlərinin 2/3 hissəsinin iştirakı ilə yetərsay olan birinci səlahiyyətli iclasını keçirdi. Həmin iclasda Məzahir Məhəmməd oğlu Pənahov yenidən Mərkəzi Seçki Komissiyasının sədri, həmçinin sədrin müavini və Komissiyanın katibi seçildi. Gündəlikdəki məsələlər üzrə müvafiq qərarlar qəbul olundu. Milli Məclisdə nümayəndələri azlıq təşkil edən siyasi partiyalar tərəfindən MSK-nın tərkibinə irəli sürülmüş 6 nəfər bu dəfə də iclasda iştirak etmirdi.
Mərkəzi Seçki Komissiyasının 2000-ci il iyulun 24-də elan olunmuş bəyanatında göstərilirdi ki, həmin gün MSK-nın yeni tərkibdə iclası keçirilib, iclasda üzvlərin 2/3 hissəsi iştirak etdiyinə və yetərsay olduğuna görə Komissiya formalaşdırılaraq, onun sədri, sədrin müavini və qurumun katibi seçilmiş, gündəliyə çıxarılan məsələlər müzakirə edilmiş və müvafiq qərarlar qəbul olunmuşdur.
Sentyabrın 16-nadək – səsvermə gününə 50 gün qalmış dairə seçki komissiyalarına müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının və bələdiyyə qurumlarının başçıları ilə razılaşdırılmaqla seçki məntəqələrinin yaradılması işi başa çatdırıldı.
Azərbaycanın qaçqın vətəndaşlarının seçki hüquqlarını təmin etmək üçün onların yığcam yaşadıqları ərazilərdə, əvvəllər olduğu kimi, ayrıca seçki məntəqələri yaradılmışdı. Səsvermə gününə azı 30 gün qalanadək, yəni oktyabrın 6-na kimi, əcnəbi dövlətlərdə olan Azərbaycan Respublikası vətəndaşlarının səs verməsi üçün ölkənin xaricdəki səfirliklərində və diplomatik nümayəndəliklərində də seçki məntəqələri, eləcə də məntəqə seçki komissiyaları təşkil edilmişdi. Ölkədə cəmi 4.976 seçki məntəqəsi yaradılmışdı.
Namizədlər
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti Heydər Əliyev seçkilərə bir ay qalmış – oktyabrın 6-da qarşıdakı parlament seçkilərində siyasi partiyaların proporsional seçki sistemi üzrə iştirakı məsələlərinə yenidən baxmaq imkanının müzakirə olunması barədə Mərkəzi Seçki Komissiyasına müraciət etdi.
Mərkəzi Seçki Komissiyası oktyabrın 7–8-də keçirilmiş iclasında Prezident Heydər Əliyevin müraciətini müzakirə edərək belə nəticəyə gəldi ki, seçkilərdə iştirak etmək niyyətində olan bütün siyasi partiyaların deputat mandatı uğrunda mübarizəsinə şərait yaradılması ölkədə azad və ədalətli seçkilər keçirilməsinə xidmət etmiş olar.
Mərkəzi Seçki Komissiyası yuxarıda göstərilənləri nəzərə alaraq və "Azərbaycan Respublikasının Mərkəzi Seçki Komissiyası haqqında" Qanunun 2.2-ci maddəsinin 10-cu bəndini rəhbər tutaraq, Komissiyada əvvəllər qeydiyyatdan keçmiş Yeni Azərbaycan Partiyasının, Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının, Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyasının, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasının və Azərbaycan Kommunist Partiyasının vahid namizədlər siyahısı ilə yanaşı, Müsavat Partiyasının, Azərbaycan Demokrat Partiyasının, Azərbaycan Xalq Demokratik Partiyasının, Milli Konqres Partiyasının, Azərbaycan Naminə Alyans Partiyasının, Demokratik Azərbaycan Dünyası Partiyasının, Azərbaycan Liberal Partiyasının vahid namizədlər siyahısının da qeydə alınması barədə müvafiq qərar qəbul etdi.
Mərkəzi Seçki Komissiyasında qeydiyyatdan keçmiş Azərbaycan Milli Dövlətçilik, Azərbaycan Milli Hərəkat və Azərbaycan Demokratik Maarifçilik partiyaları seçkilərdə partiyalar bloku halında çıxış etməyi qərara aldılar və ölkənin parlament seçkiləri praktikasında ilk dəfə olaraq "Demokratik Azərbaycan" siyasi partiyalar bloku qeydiyyatdan keçirildi.
Qanunvericiliyə uyğun surətdə Mərkəzi Seçki Komissiyasında qeydiyyatdan keçmiş siyasi partiyalar və siyasi partiyalar bloku iyulun 7-dən etibarən vahid çoxmandatlı seçki dairəsi üzrə namizədlərinin siyahılarını təqdim etdilər.
İyulun 23-dən isə Azərbaycan vətəndaşları, siyasi partiyalar və siyasi partiyalar bloku tərəfindən deputatlığa namizədlərin birmandatlı seçki dairələri üzrə irəli sürülməsi prosesinə start verildi.
Birmandatlı seçki dairələri üzrə namizədlər siyahısına bitərəflərlə yanaşı, 33 siyasi partiyanı təmsil edən vətəndaşlar da daxil edilmişdi. Bu dairələr üzrə irəli sürülmüş namizədlərin 63,3%-ni siyasi partiyaların üzvləri, 36,7%-ni bitərəflər təşkil edirdi.
Azərbaycanda qanunvericiliyə uyğun surətdə fəaliyyət göstərən siyasi partiyalardan 14-ü seçkilərdə proporsional sistem üzrə iştirak etmək üçün Mərkəzi Seçki Komissiyasına müraciət etmişdi. Onlardan 9-u seçici imzalarının toplanmasında ciddi pozuntulara yol verdiklərinə və qeyri-düzgün məlumatlar təqdim etdiklərinə görə vahid namizədlər siyahılarını qeydiyyatdan keçirməyə nail olmamış, yalnız 5-i bildiriş sənədlərini qanunun tələblərinə uyğun tərtib və təqdim edərək seçkiyə buraxılmışdı.
Proporsional seçki sistemi üzrə seçkilərdə iştirak edən siyasi partiyaların və siyasi partiyalar blokunun əsas namizədlər siyahılarında olan nümayəndələri 25 deputat mandatı uğrunda rəqabət aparırdılar.
Proporsional seçki üzrə bülletendə sıralama belə olmuşdur: • 4
Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyası
Proporsional seçki üzrə Azərbaycan Milli İstiqlal Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi: • 5
Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyası
Proporsional seçki üzrə Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi: • 5
Müsavat Partiyası
Proporsional seçki üzrə Müsavat Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi: • 5
Yeni Azərbaycan Partiyası
Proporsional seçki üzrə Yeni Azərbaycan Partiyasının vahid namizədlər siyahısı aşağıdakı kimi idi: • 5
Nəticələr
Beləliklə, 5 noyabr 2000-ci il tarixində ikinci çağırış Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə seçkilər keçirildi.
Nəticələr belə idi:
Birmandatlı seçki dairələri üzrə Milli Məclisə 88 deputat seçilmişdir.
Vahid çoxmandatlı seçki dairəsi üzrə isə seçkilərin nəticələri və siyasi partiyalar, siyasi partiyalar bloku arasında deputat mandatlarının bölüşdürülməsi haqqında Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Seçki Komissiyasının 2000-ci il 17 noyabr tarixli protokolu ilə digər göstəricilərlə birlikdə deputat mandatlarının bölüşdürülməsində iştirak edən siyasi partiyaların hər birinin vahid namizədlər siyahısının lehinə verilmiş səslərin sayı belə idi:
Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə vahid çoxmandatlı seçki dairəsi üzrə Yeni Azərbaycan Partiyasından – 16, Azərbaycan Xalq Cəbhəsi Partiyasından – 4, Vətəndaş Həmrəyliyi Partiyasından – 3 və Azərbaycan Kommunist Partiyasından 2 deputat seçilmişdi.
Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Məhkəməsi vahid çoxmandatlı seçki dairəsi üzrə noyabrın 5-də keçirilmiş seçkilərə dair Mərkəzi Seçki Komissiyası tərəfindən müəyyənləşdirilmiş nəticələri təsdiq etdi.
Təkrar seçki günü, yəni yanvarın 7-də 163 beynəlxalq müşahidəçi 400-dən artıq seçki məntəqəsində seçkiləri müşahidə etmişdi. Müşahidəçilər arasında Avropa Şurası Parlament Assambleyasının 13 və ATƏT-in Parlament Assambleyasının 5 nümayəndəsi, "Aqo" qrupunun 5 üzvü vardı.
Təkrar seçkilərdə adları seçki bülletenlərinə daxil edilmiş 76 namizəddən 37-si doqquz siyasi partiyanın nümayəndəsi idi.
Menstruasiya qanaxması
Menstruasiya qanaxması ― qadınlarda uşaqlığın periodik təkrarlanan fizioloji vərdişinin nəticəsi olan uşaqlığın selikli qişası yaxud funksional qatı endometriyanın ayrılması nəticəsində ifraz olunan qan.
Azərbaycanda parlament seçkiləri (2000)
Nəticələr
Ümumiyyətlə, ikinci çağırış Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə birmandatlı 99 seçki dairəsi üzrə 5 noyabr 2000-ci il seçkilərində və 7 yanvar 2001-ci ildə keçirilmiş təkrar seçkilərdə 4.964 seçki məntəqəsinin seçici siyahılarında olan seçicilərin 68,93%-i iştirak etmişdi. 2.926.904 seçki bülleteni etibarlı hesab olunmuş, adları seçki bülletenlərində olan namizədlərin lehinə 2.888.813 nəfər, əleyhinə isə 38.091 nəfər səs vermişdi. Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisinə seçilmiş deputatların siyasi partiyalar üzrə təmsilçiliyi belə idi:
2000-ci il seçkilərində 11 seçki dairəsində seçki nəticələri ləğv edilmişdir. 7 yanvar 2001 tarixində bu seçki dairələrində təkrar seçkilər keçirilmişdir.
Boşalan yerlər üçün 16 noyabr 2001-ci, 2002-ci, 5 mart 2003-cü, 19 oktyabr 2004-cü illərdə əlavə və ya yeni seçkilər keçirilmiş sırasıyla 2, 3, 3, 3 millət vəkili seçilmişdir.
Qanun pozuntuları
Seçkilər zamanı seçki prosesinə qanuna zidd müdaxilə etdiklərinə, seçicilərin öz iradəsini azad və sərbəst ifadə etməsinə maneçilik törətdiklərinə və seçki komissiyalarının fəaliyyətinə təzyiq göstərdiklərinə görə Bakı şəhərinin Yasamal rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı Arif Ağayev, Hacıqabul rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı Ağababa Qasımov və İmişli rayonu İcra hakimiyyətinin başçısı Əli Məmmədov Azərbaycan Respublikasının Prezidentinin 27 noyabr 2000-ci il tarixli Sərəncamı ilə tutduqları vəzifədən azad edilmişdirlər.
Etirazlar
Azərbaycan müxalifəti: AXCP islahatçılar qanadı lideri Əli Kərimli, AXCP klassiklər qanadı lideri Mirmahmud Fəttayev, ALP lideri Lalə Şövkət, Müsavat lideri İsa Qəmbər, AXP lideri Pənah Hüseyn, ADP-nin sədr müavini Sərdar Cəlaloğlu, Çingiz Qənizadə və başqaları toplanaraq seçki nəticələrinin qəbul olunmadığı haqqında 14 noyabr 2000-ci il tarixində protokol imzalandı.
Daha sonra mitinqlər keçirildi.
Hipoksiya
Hipoksiya - orqanizmin toxumalarında oksigenlə təchizatın və ya onun mənimsənilməsinin pozulması ilə müşahidə olunan haldır. Hipoksiya bir çox xəstəliklər zamanı müşahidə oluna bilər. Kəskin və xronik formaları var. Hipoksiya termini yunanca "hypo" - az, latinca "oxygenium" - oksigen sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Hipoksiyanın sinonimləri olaraq "oksigen aclığı” və “oksigen çatışmazlığı” terminlərindən də istifadə olunur.
Epiktet
Epiktet — yunandilli Roma filosofu, stoaçılıq məktəbinin ardıcılı. Öz fəlsəfəsində daha çox praktiki müdriklik haqqında danışan Epiktet, eramızın 50-138-ci illəri arasında yaşayan, yeni stoizmin (Roma stoizmi) nümayəndələrindən biridir. Fəlsəfəsində “yaxşı həyat nədir?” sualına cavab axtarırdı. Neronun mühafizəçilərindən birinin köləsi olan Epiktet ən nəhayətində azadlığını əldə etməyi bacarmış və ən özünəmxəsus düşüncə xadimlərindən biri olmuşdu.
Həyatı
I əsrin başlanğıcında (təqribən 50-ci ildə) Frigiyanın Hierapolis şəhərində dünyaya gəldiyi zənn edilir. Romada Epafroditon adlı bir kəsin qulu idi. Orada stoacı filosof Musonius Rufusun dərslərində olur.
Azad edildikdən sonra özünü fəlsəfəyə həsr edir. İnsanın praktik yaşamağının dəyərləndirməsin əsas tutdu. Romadan qovulmuş, Nikopolisdə yoxsulluq içində ölmüşdür (təqribən 135-ci ildə).
Epiktet 94-cü ildə Epir adasının Nikopol şəhərində öz fəlsəfi məktəbini yaratmışdır. Onun mühazirələrini dostu olan Arrian "Düşüncələr və söhbətlər" (Ditribai Enkheriridion) adlı kitabında vermişdir.
"Fəlsəfə ilə məşğul oluram" demə, "Özümü xilas edirəm" de!
"Bizi fəlakətə aparan şey, fəlsəfəni dilimizin ucu ilə dadar-dadmaz, filosof roluna girməyimiz, başqalarına kömək etməyi düşünməyimiz, dünya insanlarını islah etməyi istəməyimizdir. Ey dost! Öncə özünü islah et! Sonra insanlara fəlsəfənin islah etdiyi bir adam göstər"
Epiktet xoşbəxtliyimizin hadisələri necə qavradığımızla bağlı olduğunu və hər kəsin uzun danışıqlar olaraq da bildiyi həqiqətləri olduğu kimi görə biləcəyimiz monoloqlar üzərində işləməyin gərəkdiyini düşünürdü.
O, insanın özünə qarşı olan məsuliyyətlərin də çox önəmli olduğuna inanırdı. Bu məsuliyyətlər içərisində ən birinci olaraq bədən təmizliyi gəlir. Bu vəziyyəti “Mövzu mən olduğumda, fəlsəfə ilə maraqlanan gənc bir adamın ilk olaraq özünə vaxt ayırmasını, daha sonra dərvişvari bir həyata qucaq açmasını seçirəm” deyə şərh edirdi. Epiktetin təmizlikdən başqa heyran olduğu digər xüsusiyyətlər isə ölçülü olmaq, təvazökarlıq və dürüstlükdür.
Hər mövzuda məntiqini və ağlını önə çıxaran bir dahi olmasına baxmayaraq, Epiktet insan sevgisinə və bütün insanların bərabərliyinə inanırdı.
Əxlaq
Müəllimi Seneka kimi Epiktet də əxlaqi problemlərə önəm verirdi. O hesab edirdi ki, insanın mənəvi baxımdan azad olması problemi onun özündən asılıdır. Əgər qul bütün əzablara sinə gəlirsə, o əzablar haqqında düşünüb həyatı anlayırsa, o zaman sahibindən mənəvi baxımdan daha çox azad olur. Əslində isə kölə deyil, məhz onun sahibi öz ehtiraslarının və nəfsinin quludur. Beləliklə, kölənin mənəvi azadlığı ondan heç kəs ala bilməz.
Çevrənin dərk edilməsi
Epiktetin fikrincə təbiətin dərk edilməsi prosesi üç mərhələlidir. Birinci mərhələdə insan öz bilməməzliyini, cahilliyini dərk edir. İkinci mərhələdə o elmlərlə, nəzəri təlimlərlə məşğul olur, xeyirlə şəri bir-birindən fərqləndirir. Sonuncu mərhələ isə müdriklikdir, o mərhələdə müdrik insan bütün insanlığın öndəri (müəllimi) olur.
Toposlar
Başqa stoaçı filosoflar kimi Epiktetin fəlsəfəsi də üç hissəyə (toposa) bölünür; bunlar fizika, etika və məntiqdir.
Lələli
Lələli — Azərbaycan Respublikasının Qax rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Epiktet
Toposlar
Birinci topos insan təbiətini, onun hüdudlarını, eləcə də arzu və istəklərinin qanunauyğunluğunu təyin edir.
Lələli
Toponimikası
Kənd Qanıxçayın sahilində yerləşir. Tədqiqatçılara görə, yaşayış məntəqəsi burada ilk dəfə məskən salmış lələli nəslinin adım daşıyır. Güman etmək olar ki, bu oykonim ərazidəki Lələpaşa kəndinin adı ilə bir mənbədəndir. Torpaqqalanın yaxınlığında olan bu kəndin adı XVIII əsrin birinci yarısına aid tarixi hadisələrlə bağlı mənbələrdə qeyd olunmuşdur.
Epiktet
Toposlar
İkinci toposda insanın düzgün davranışı, tərbiyəsi və əxlaqı məsələlərinə baxılır.
Üçüncü topos isə insanın yanılmaması, düzgün mülahizələr irəli sürməsi, düşüncəsinin iti olması kimi problemlərə həsr edilmişdir. Toposların hamısının ümumi məqsədi isə insana xoşbəxtlik yolunu göstərməkdir.
Taleyin hömranlığı
Epiktet taleyin hökmranlığını, eləcə də tanrıların çoxluğunu etiraf edirdi, onların vasitəsi ilə dünyanın təbiətini və hərəkətini izah etməyə çalışırdı. Dünyanın qavranılması məsələlərində isə o, duyğuçu (sensualist) kimi çıxış edirdi.
Epiktetin fikrincə insan təbiətdə və cəmiyyətdə gedən prosesləri dəyişə bilməz; yalnız həmin proseslərə öz münasibətini bildirib, onlardan mənəvi cəhətdən azad ola bilər. Ona görə də, insan bədəninə deyil, ruhuna qayğı göstərməlidir. O maddi deyil, ruhun zənginliyinə can atmalıdır. İnsanın əsl mahiyyəti isə onun düşüncəsindədir.
Ən yüksək xoşbəxtlik insanın təbiətə və tanrıların qanunlarına uyğun həyat sürməsindədir. Epiktetin fikrincə bütün insanlar tanrı oğulları və qızlarıdır; bu səbəbdən onların hamısı dünya vətəndaşı olaraq bərabər haqq və hüquqa sahibdirlər.
İlahi tale qarşısında insanlar dözümlü olmalıdırlar. Əgər onlar yoxsulluq, xəstəlik, bədbəxtlik içində yaşayırlarsa onda bu çətinliklərdən qurtulmaq üçün çarpışmalıdırlar. Ancaq, bu da bir müsbət sonluğa gətirmirsə, onda insan öz taleyi ilə barışıb, həmin çətinliklərə bir xeyir kimi baxmalıdır. Epiktet həm də hesab edirdi ki, şərə qarşı mübarizə etmək deyil, ona qarşı davam gətirmək lazımdır. Hətta, döyülən adam ona qarşı zor işlədəni sevməli, müqavimət göstərməkdən çəkinməlidir.
Təsiri
Epiktetin bu kimi fikirləri sonralar xristianlıq və İslamın bir çox təriqətlərinin təlimində də təkrar edilmişdir. Bilindiyi kimi bu dinlərdə də buna bənzər bir sıra etik prinsipləri vardır.
Teymur bəy Vəkilov
Teymur bəy Vəkilov — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin xüsusi qərarına əsasən, dövlət hesabına ali təhsil almaq üçün xaricə göndərilməsi nəzərdə tutulmuş tələbələrdən biri, Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər seminariyasının məzunu.
Araxnoidit
Araxnoidit — beyin və onurğa  beyninin hörümçəktoruna bənzər qişasının iltihabı.
Teymur bəy Vəkilov
Həyatı
Vəkilov Teymur bəy Məmməd ağa oğlu Zaqafqaziya (Qori) Müəllimlər seminariyasını bitirmiş (1911), 3 il Bakı rus-tatar məktəbində müəllim işləmişdir. Petroqrad Psixonevrologiya institutuna qəbul olunmuş (1915), dolanmaq üçün evlərdə dərs demişdir. Rusiyada Oktyabr çevrilişindən (1917) sonra təhsilini yarımçıq qoyub geri qayıtmağa məcbur olmuşdu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Parlamentinin 1919-cu il 1 sentyabr tarixli qərarına əsasən, təhsilini davam etdirmək üçün Xarkov Tibb institutuna göndərilmişdir, lakin siyasi vəziyyətin dəyişməsi nəticəsində təhsil almağı baş tutmamışdır. Sovet hakimiyyəti dövründə pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olmuşdur. 1942–1943-cü illərdə Qazaxıstanda sürgündə olmuş, xəstə olduğundan tez buraxılmışdır. Müharibədən sonra da həbs edilmişdir.
Aorta qapağı
Aorta qapağı - (lat. valva aortae) ağciyər kötüyü qapağı kimi üç aypara qapaqcıqdan ibarətdir. Bunlardan biri - (lat. valvula semilunaris posterior) arxada, ikinci - (lat. valvula semilunaris dextra) sağda və üçüncüsü - (lat. valvula semilunaris sinistra) solda yerləşmişdir. Bunların hamısı ağciyər kötüyünün eyniadlı qapaqcıqlarından qalın və möhkəmdir və üzərində olan düyüncüklər və aycıqlar (lat. noduli et valvularium semilunarium aortae) yaxşı gözə çarpırlar. Aorta dəliyini örtən aypara qapaqcıqların ciblərinə aorta cibləri - (lat. sinus aortae (Valsalvae - BNA)) deyilir. Sağ və sol aorta ciblərindən ürəyi qidalandıran tac arteriyalar - (lat. art-ae coronariae dextra et sinistra) başlayırlar.
Mənbələr
50 px|left
Talış tarixi
Talışlar – Xəzər dənizinin cənub-şərq sahillərində, o cümlədən, talış dağlarının şərq ətəklərindən yaşayırlar. Onların sahib olduğu dil və mədəniyyət bir başa olaraq, onların tarixi ilə bağlıdır. right|thumb|Dağ talışı (XIX əsr).
Ageratina diversipila
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Talış tarixi
Tunc dövrü
Talış dağlarındakı iri daş sərdabələrdə Tunc dövrünə aid toplu ölügömmə adəti qeydə alınmışdır.
Fransalı arxeoloq Jak de Morqan 1886—1889-cu illərdə Qafqazda, o cümlədən Azərbaycan ərazisində və Şimali İranda son tunc və dəmir dövrünə dair bir sıra qazıntı işləri aparmışdır. Jak de Morqan 80-ci illərdə Talış ərazisində 230-dan artıq qəbir abidəsini tədqiq edib. Burada çıxarılan maddi-mədəniyyət materialları Azərbaycanın tunc və ilk dəmir dövründəki tarixi inkişafı haqqında məlumat verirdi. Jak de Morqan, burada üzə çıxardığı abidələrin ən yaxşı nümunəlirini Parisin Sen Jermen muzeyinə göndərdi. Bu materialları sonralar elmi baxımdan tədqiq edən Jak de Morqan belə bir konsepsiya irəli sürdü ki, Azərbaycan ərazisində ilk insanlar tunc dövründə, miqrasiya yolu ilə məskunlaşmışlar.
Antik dövr
E.ə II minilliyin sonu - I minilliyin ilk yüzilliklərində ari tayfaları qeyri-müəyyən səbəblərə görə şərqi avropadan köç etmiş, uzun bir yol qətt edərək, şimali qafqaza və orta asiyaya, ordanda hindistan və iran yaylasına qədər gəlib çıxmışlar. Onlara qədər isə xəzər dənizi ətrafındakı bir çox xalqlar bu torpaqların sakini idi. Onlardan da biri kadusilər hesab edilirdi. Strabonun verdiyi məlumatlara görə, onlar Xəzər dənizinin cənub qərb sahilləri boyu 960 kilometrlik dağlıq ərazidə yaşayırdı. Görkəmli Azərbaycan tarixçisi Q.A.Qeybullayev onların talışların əcdadları olduğu haqqında məlumat verir.
Əhəmənilərin XI satraplığında ilk dəfə kaduslar (kadusilər) haqqında Herodot (III, 92) xəbər verir. Sonralar, onlar haqqında başqa antik yazıçılar da yazmışlar. Kaduslar müasir talışların əcdadlarıdır və onların yaşadıqları vilayət Atropatenaya aid idi.
Onlardan şimalda kaspilər və albanlar, cənubda gellər və hirkanlar və qərbdə amardlar yaşayırdı. Qədim dünyanın məşhur tarixçilərinin əsərlərində tez-tez xatırlanılan kadusilər döyüşkən xalq kimi təsvir olunur. Həmin tarixçilərdən olan, Dionis yazırdı:
Kadusilər qayalıq torpaqlarda yaşayır, qayalarda gəzən çox cəld adamlardır, kamandan ox atan əla atıcılardır.
Kadus kimliyinin mənası haqqında çoxlu fərziyyələr olsa da bunların əksəriyyəti əsasızdır. Bu fərziyyələrdən biri də K'ədüs(t) — K'ə - ev, düs(t) - dost, yəni Ev dostu fərziyyəsidir. Lakin, Kadus adının bu cür məna verdiyi haqqında əsaslı bir fakt yoxdur. İranlı tədqiqatçıların fikrincə isə talışların sahib olduğu adın ilkin variantı Əhəməni kitabələrində Sataquş, daha sonrakı dövrlərdə Taquş, yunan müəllifləri tərəfindən isə bu ad təhrif edilərək, Kadus kimi qeydə alınmışdır. Talışşünas və Tatşünas Əli Əbdoli bu barədə bu cür məlumat verir.
Talış xalqına məxsus adın ilkin formasının sataquş olduğu, Haxəmənişi (Əhəməni) kitabələrində bu adın yazıya düşdüyü və sonra onun heç bir qaynaqda qeyd olunmadığı nəzərə alınarsa, onda Haxəmənişilərdən sonrakı dövrlərdə sataquş adı taquş şəklinə düşməlidir və belə olan sürətdə kadus adı taquş adının qeyri-şərtsiz yunan variantı olacaqdır. Taluş - Talış adı isə taquş adının daha sonrakı dövrlərdə təşəkkül tapmış İran tələffüzüdür.
Midiyanın yaranması
thumb|256x256px|Midiya imperiyası
E.ə 647-ci ildə kadusiyadan cənubda Deyok tərəfindən paytaxtı Ekbatana şəhəri olan Midiya dövlətinin əsası qoyuldu. Madalar irandilli tayfa hesab olnurdu. Lakin, Madanın sərhədboyu ərazilərində qeyri-irani tayfalarda mövcud olmuşdur.
Nəhayət, onu da yaddan çıxarmaq olmaz ki, antik və ellinistlikdən sonrakı dövrdə Midiyada və onunla sərhəd vilayətlərdə qeyri-ari (qeyri-İran) mənşəli qəbilə və xalqlar da yaşayırdı. Onların haqqında Polibi, Strabon, Ptolomey, Plini və başqalarında danışılır. Bu qəbilə və xalqların sırasına güman ki, kadusiləri...aid etmək olar.
Madaların adları Aşşur salnaməsində ilk dəfə IX əsrin 30-cu illərində çəkilmişdir. III Salmanasar (860-825) onların ölkəsini Amädai adlandırırdı. Madalar daim Aşşurların hücumlarına məruz qalıraq, şəhər və kəndləri qarət edilib, yandırılırdı. Nəticədə, e.ə 673-cü ildə Kaştaritinin başçılığı altında xalq hərəkatı formalaşdı. E.ə 672-ci ildə Aşşurlara qarşı müharibə Madaların qələbəsi ilə nəticələndi. Bundan sonra Kaştariti 19 il müstəqil hakimiyyət sürdü, lakin e.ə 653-cü ildə İskit ordusu ilə döyüşdə həlak olur. Kaşkaritinin ölümündən sonra taxt-taca Kiaksar varis olur. O, Midiyada İskit ağalığına son qoyaraq, dövlətin güclənməsi üçün əsaslı addımlar atır. Kiaksar Babillərlə ittifaqa girərək, e.ə 612-ci ildə Aşşur bəlasına son qoyaraq, e.ə 605-ci ildə Assuriyanı süquta uğradır. Bundan sonra, e.ə 590-cı ildə Midiya Kadusiyanı, Manna və Urartunu, o cümlədən, İskit dövlətini də işğal edərək, Midiya imperiyaya çevrildi.
Quamatanın çevrilişi
Farsların qeyri-millətlərə qarşı yürütdüyü vergi siyasətinə qarşı üsyanlar güclənirdi. II Kuruşun vəfatından sonra, hakimiyyət onun oğulları arasında bölüşdürüldü. E.ə. 530-cu ildə Kambizin hakimiyyətə gəlməsi vəziyyəti daha da gərginləşdi. O, Misirin fəthi üçün yollandıqdan sonra, hakimiyyətdə yaranmış boşluq anti-əhəməni hərəkatın başlanmasına Daranın Bağıstan kitabəsidə şahidlik edir.
Üsyana Quamata rəhbərlik edirdi. Onun ideoloji silahı artıq Madada yayılmış, Maqların qəbul etdiyi Zərdüştün dininə əsaslanırdı. Onun apardığı islahatlar xalqın rifahına xidmət edirdi. Yuxarı təbəqəni bir sıra imtiyazlardan məhrum etdi, onların əmlakını, qullarını əllərindən aldı, imperiyanın hər bir vilayətinə qasidlər göndərdi, xalqların üç il müddətinə vergilərdən və orduda xidmətdən azad edildiyini bildirdi. O, əsilzadələrə qarşı inadlı mübarizə apardı, amansız və qəddar tədbirlərlə onların öz hakimiyyətlərini geri qaytarmaq cəhdlərinin qarşısını aldı.
E.ə. 522-ci ilin sentyabrında Qaumata öldürüldü. Qaumata öldürülən kimi Fravartişin başçılığı ilə Madada bir neçə ay davam etmiş böyük xalq üsyanını başlatdı. Madalılara qədər Elamlılar və Babillər, sonra isə Farslar, Margianalılar, Kadusilər və digər xalqlar çıxış etdilər. Üsyanlar imperiyanın digər vilayətlərində də baş verirdi. İmperiya ön asiya tarixində görünməmiş, izdihamlı xalq üsyanları alovuna bürünmüşdü.
E.ə VI əsrin son rübü – IV əsrin birinci yarısında Əhəmənilər dövləti
I Dara üsyanları amansızcasına yatırdıqdan sonra, islahatlar apararaq, ölkəni möhkəmləndirir. Artıq imperiyanın sərhədlərini genişləndirmək qərarına gəldi. O, hind vadisini ələ keçirərək, Orta Asiya skiflərinə qarşı yürüşlər etdi. Bundan əlavə, Frakiya və Makedoniya torpaqlarını zəbt edir. Qara dəniz sahillərində yaşayan skifləri itaət altına almaq üçün uğursuz cəhdlər göstərdi, Helladaya kəşfiyyat yürüşlərinə çıxdı. Lakin bütün səylərinə baxmayaraq, öz hökmranlığının son dövründə I Dara xarici siyasətdə getdikcə daha tez-tez müvəffəqiyyətsizliyə uğrayırdı. E.ə. 500-cü ildə Kiçik Asiyanın yunan şəhərlərində farsların zülmünə qarşı üsyan qalxdı. E.ə. 490-cı ildə Attikaya soxulmuş farsların yunanlarla ilk böyük toqquşması Daranın tam məğlubiyyəti ilə başa çatdı.
Əhəmənilər dövlətini qoruyub saxlayan yalnız güclü hərbi qüvvəsi idi. Məhz, hərbi qüvvənin hesabına xalqlar itaət altında saxlanılırdı. Lakin, ordu zəifləyirdi. Buna görə də hökumət muzdlu hərbi qüvvələrdən istifadə etməyə məcbur oldu. Bu səbəbdən orduda vətənpərvərliyi və nizam-intizamı qoruyub saxlamaq zamanla çətinləşirdi.
Bu şəraitdə iri satraplıqlar imperiyadan ayrılmaq cəhdləri göstərdilər. Ayrı-ayrı satraplıqlar arasında toqquşmalar adi hal almağa başladı. Separatçılıq cəhdləri, hakimiyyət uğrunda çəkişmələr və saysız-hesabsız saray fitnə-fəsadları I Daranın ölümündən sonra daha da artdı. Kserks (Xsajarsan; e.ə. 486 - 465-ci illər) imperiyaya varis olsa da sui-qəsd nəticəsində öldürüldü. Fitnə-fəsad və qətllər nəticəsində I Artskserks (Arsaxaça; e.ə. 465 - 424-cü illər) taxt-taca sahib oldu. Ondan sonra, II Dara (Darayavahuş; e.ə 423 - 404-cü illər) da törətdiyi cinayətlər hesabın hakimiyyətə gəldi. Daha sonra, şah III Artakserks (Arsaxaça; e.ə. 358 - 338-ci illər) qüdrətli saray xadimi hərəmağası (xacə) Baqoy tərəfindən öldürüldü.
II Artakserksin (Arsaxaça; e.ə. 404-358-ci illər) ölümü ərəfəsində Əhəmənilər dövlətinin tənəzzülünün və dağılmasının bütün əlamətləri artıq göz qabağında idi. III Artakserks zamanında şah nəsli demək olar tamamilə məhv edilmişdi. Şah hətta körpələrə də aman verməmişdi.
Bu zamanlar Kadusilər Əhəmənilərin əsəratindən çıxmaq üçün inqilaba can atırdı. Bu inqilab həvəsinin nə qədər güclü olduğu II Artakserksin və III Artakserksin Kadusiyaya etdiyi uğursuz yürüşlərindən məlum olurdu. Bu hadisələr hətta, Pompey Traqonun əsərlərində belə əksini tapmışdı.
Bütün bu yürüşlərə baxmayaraq, Kadusiləri əsarət altına almaq mümkün olmadı. İmperiyanın digər satraplıqlarında da asayişi tam bərpa etmək mümkün deyildi. Eyni zamanda Yunanlarda əsarət altından çıxır, Misirlilərin köməyi ilə Əhəməni torpaqlarına soxulurdu. Satraplar arasında düşmənçilik davam edərək, qanlı çəkişmələrə gətirib, çıxarırdı. Mərkəzi hakimiyyət kiçik şahlar hesab edilən, canişinlərin əlində cəmlənmişdi. Buna görədə təbəələrin bir qism həmin canişinlərə «şah» deyidilər.
Böyük ehtimalla, bu xırda şahların biri də III Artakserksin zamanında hakimiyyət başına gəlmiş Mada satrapı Atropat idi. Həmin dövrdə əsarət altından çıxmış Kadusilər özlərini Atropatın müttəfiqi kimi təqdim edirdilər.
Makedoniyalı İskəndərin şərqə yürüşü
E.ə. 408-ci ildə Madada üsyan qalxdı. II Artakserksin hakimiyyətin ilk zamanlarında Kadusiya imperiyadan ayrıldı. Bütün yürüşlərə baxmayaraq, kadusiyanı qaytarmaq mümkün olmadı. Çox keçmədi ki, şahın qardaşı Kiçik Kir ilə müharibə başlandı. II Artakserksin baş sərkərdələrindən biri Mada satrapı Arbak alovlanmış vətəndaş müharibəsində ikibaşlı oyun oynayırdı.
Misir yaranmış vəziyyətdən istifadə edib yenə əsarət altından çıxdı. Bundan sonra Suriya satrapı Ariobarzan üsyan etdi və ardınca, "satrapların böyük üsyanı" başladı, nəticədə qərb satraplarının hamısı imperiyadan ayrıldı.
Dövlətin tənəzzülə doğru getdiyini başa düşən Artakserks öz qohum-əqrəbasını qurban verərək, bir neçə il vaxt qazanmağı bacarır. O, üsyan etmiş tayfa və xalqlarla, həmçinin satraplarla qanlı mübarizəyə başladı. III Artakserks boyun əyməyənləri, üsyan qaldıranları ram edirdi. O, Suriyada, Fələstində, Finikiyada və Misirdə vuruşmuşdu. Onun dövründə dikbaş Kadusilərə qarşı da yürüşlər edilmişdi. III Artakserks mərkəzi hakimiyyəti müəyyən dərəcədə möhkəmlətməyə müvəffəq oldu. Lakin, e.ə. 338-ci ildə Əhəmənilər sülaləsinin bu sonuncu hökmdarı zəhərlə öldürüldü. thumb|255x255px|[[Makedoniyalı İsgəndər in mozaik təsviri]] E.ə. IV əsrin ortalarında Balkan yarımadası Makedoniya dövləti çiçəklənməyə başlayırdı. E.ə 338-ci ildə Xaroneya yaxınlığındakı döyüşdən Makedoniya padşahı Filipp bütün Yunanıstanı özünə tabe etdi. İranın işğalına hazırlaşan Filipp sui-qəsd nəticəsində qətlə yetirilir. Bundan sonra onun oğlu Makedoniyalı İsgəndər (Aleksandr) gənc yaşlarında ikən hakimiyyətə gəlir.
E.ə. 334-cü ildə Yunan-Makedoniya ordusu Kiçik Asiyaya soxulur. İsgəndər Antik dövrün ən böyük sərkərdələrindən hesab edilirdi. O, bu döyüşdə görkəmli komandirlərini – Antipatr, Ptolemey, Parmenion, Filota, Perdikka və başqalarını öz ətrafına yığmışdı.
Gənc padşahın artıq ilk addımları onun hərbi planlarının geniş vüsətindən xəbər verirdi. Lakin, İsgəndər İran dövlətini tamamilə məhv etmək, ələlxüsus dünyada ağa olmaq haqqında ilk vaxtlar çətin ki, düşünəydi, əvvəllər o, Farslardan "qisas almaqdan" və "Yunanları azad etməkdən", yəni Kiçik Asiyanı fəth etməkdən də irəli getmək fikrində deyildi.
İki düşmən arasında ilk döyüş e.ə. 334-cü ilin mayında Qranik çayının sahilində oldu. İskəndərin ordusu döyüşə qeyri-mütəşəkkil, ləng və gec hazırlanmış Kiçik Asiya satraplarının ordularını ağır məğlubiyyətə uğratdı.
III Daranın özünün başçılıq etdiyi İran orduları ilə İsgəndərin ikinci döyüşü e.ə. 333-cü ildə İss şəhəri rayonunda, dənizlə dağlar arasındakı ensiz vadidə (Şimali Suriya sərhədlərində) baş verdi. Bu vuruşma da yunan-makedoniya ordusunun qələbəsi ilə nəticələndi. III Dara hərb meydanından rüsvayçılıqla qaçdı. İsgəndərə xeyli qənimət çatdı. O, şahənşahın anasını, arvadını və iki qızını da özü ilə apardı. Bu döyüşdə Farslarla birlikdə Madalılar da iştirak edirdilər.
İkinci böyük döyüşdən sonra bütün Kiçik Asiya Makedoniyalı İskəndərin əlinə keçdi. Makedoniya əleyhinə hərəkatın geniş miqyas alıb Makedoniyanın, Frakiyanın, Yunanıstanın, Kritin, Kiçik Asiyanın bir çox vilayətlərini bürüməsinə, habelə, Finikiyanın və Fələstinin iri ticarət şəhərlərinin (Tir və Qəzzənin) güclü müqavimət göstərməsinə baxmayaraq, İskəndər öz düşmənlərinə qalib gəlib Misirə yiyələndi və e.ə. 332-331-ci illərin qışını orada keçirdi. Beləliklə, Makedoniya padşahı Aralıq dənizinin şərq sahillərindəki limanların hamısını tutdu, Farsların donanmasını bazalardan məhrum etdi, dənizdə hökmranlığı ələ keçirtdi və öz gediş-gəliş yollarından təhlükəni dəf etdi.
256px|thumbnail|Qavqamela döyüşü
E.ə. 331-ci ilin yayında Mekedoniyalı İsgəndər yenidən Asiyaya qayıdır. Yunan-Makedoniya qoşunlarını Dəclə və Fərat çaylarından keçirərək, Abela yaxınlığındakı Qavqamela kəndi yaxınlığında düşərgə salır. E.ə 331-ci ilin oktaybrın 1-də bu ərazidə Əhəməni ordusu ilə böyük hərbi toqquşma baş verir. Bu döyüş antik dövrün ən iri müharibələrindən biri oldu. III Daranın orduları böyük məğlubiyyətə uğrayır, şah bir neçə satrapı və kiçik bir dəstəsi ilə Madanın paytaxtı Ekbatana şəhərinə qaçdı. Eyni zamanda Yunan-Makedoniya orduları da böyük tələfata düşmüşdülər. Çünki, antik dövrün ən dikbaş xalqlarından bir sayılan Kadusilərlə qarşılaşmışdılar.
İsgəndər Babil və Suzu işğal etdi, daha sonra, Parsaya yürüş edərək iki böyük şəhəri — Pasarqad və paytaxt Persepolu işğal edərək, çoxlu qənimət əldə etdi. Sonra isə Persepol sarayını yandıldı. Buna şahidlik edən III Dara qisas almaq niyyətində idi. Buna görə də Madadan, Kadusiyadan, Albaniyadan və Sakasenadan çoxlu qoşun yığdı.
Makedoniyalı İskəndər öncə Paretakenanı Madadan ayırdı, sonra, Madaya yeni satrap təyin etdi. Məlum oldu ki, Atropat və onun müttəfiqləri sayılan Kadusilər Daranı güdaza verərək, İsgəndərin tərəfinə keçib. Bu ittifaqı görən III Dara imperiyanın şərq vilayətlərinə doğru qaçır və tezliklə orada həlak oldu. Bundan sonra Atropat e.ə 328-ci ildə yenidən öz vəzifəsinə qayıdaraq, Madanın satrapı olur.
Əhəmənilər dövlətinin süqutundan sonra Makedoniyalı İsgəndər özünü İranın varisi elan edərək, Asiyanın bir hissəsinə rəhbərlik etdi.
Ellinistlik dövr
Bu dövrün inzibati ərazi bölgüsünə əsasən, Kadusilər, Kaspilər, Pavsiklər, Pantimatlar və Kaspiana satraplığına (və ya XI satraplığa) daxil idilər. Bu satraplıqda titul xalq Kaspilər hesab edildiyi üçün Herodot bəzən Kadusilərlə Kaspiləri səhv salır və ya onları ümumiləşdirirdi. Buna görə də antik müəlliflər Xəzər dənizini Kaspi dənizi adlandırırdılar. Hətta, bəzən coğrafiyaçılar Kadusilərlə Kaspilərin yerini səhv salırdı. Buna görədir ki, Kaspilər bəzən Talışların əcdadları kimi də ələmə alınırdı. Lakin, tədqiqatçıların əksəriyyəti bu barədə Qalışları tədqiq etmir. Bu gün Talışların içində ərimiş Qalışlar Talış dilində danışsalarda onların bir qismi öz milli kimliyini Qalış kimi ifadə edir.
Atropatena dövlətinin yaranması
Atropatena (Atuarpatakan) dövlətinə mənsub adın mənası "Kiçik Mada" kimi yozulur. Bəzi mənbələrdə bu adın talış dilində Ətü(o):rpot — Atropat + Ə — bitişdirici sait + K'(ə)o:n — evlər, yəni Ətü(o):rpotək'(ə)o:n mənası "Atropat diyarı" deməkdir.
Əhəmənilər dövlətinin zəiflədiyi dövrdə bir çox satraplar özlərini şah adlandırırdı, bu xırda şahlardan biridə Atropat idi. Polibinin qeydlərində Atropatena hələ Əhəmənillərin zamanından mövcud olduğu haqqında deyilir:
Həmin padşahlıq (Atropatena nəzərdə tutulur — red.) hələ Farsların (Əhəmənilərin hakimiyyət dövrü nəzərdə tutulur — red.) zamanından mövcud idi.
Makedoniyalı İsgəndərin hakimiyyət illərində satraplar arasında özbaşınalıq davam edirdi — korrupsiya ölkəyə səfalətlər gətirirdi, xalqlar isə qarətlərə məruz qalaraq, övladları müharibələrin qurbanı olurdu. Gənc padşah İsgəndər Asiyanın dərinliklərinə doğru gedərək, beş ildən uzun bir müddətdə imperiyanın mərkəzi vilayətlərində olmadı.
E.ə. IV əsrin son rübü gələcəyin Atropatenası olan "Kiçik Mada"nın yüksəliş və inkişaf dövrü idi. Atropat Makedoniyalılarla ittifaqını möhkəmlətmək məqsədi ilə qızını dövrün ən qüdrətli əshabələrindən biri olan Perdikkaya ərə verdi.
E.ə 324-cü ilin yayında yaxın Böyük Madada Bariaks adlı biri Makedoniyalı işğalçılara qarşı mübarizəyə qalxdı. O, Əhəmənilər dövlətinin bərpası məqsədi ilə özünü Mada və Parsanın şahı elan etmişdi. İsgəndər çevriliş cəhdinin qarşısını almaq üçün Madaya yollandı, Lakin Atropat öz qüvvələri ilə üsyanı yatırıb, Bariaksı Makedoniyalılara təhvil verir, bundan sonra, Bariaks Pasarqada aparılaraq, edam edildi.
Makedoniyalı İsgəndər məşhur Bağıstan (Bisütun) vilayətinə baş çəkir. Sonra isə Niseya çöllərində bir ay qaldı. Qədimdə bu çöllərdə 160 min at otlayarmış, lakin Makedoniyalı işğalçıların talançılıq cəhdlərinə görə orada yalnız 60 min at qalmışdı.