cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Qlenn Quld
Piano
O, digər pianistlərin gündə bir neçə saat məşq edərək instrumentlə əlaqələrini gücləndirmək cəhdini başa düşmədiyini deyirdi. Görünən odur ki, Quld instrument olmadan da, sadəcə özünü şüurlu şəkildə buna hazırlayaraq məşq edə bilirdi. Hətta bir dəfə o qədər irəliyə getdi ki, Brahmsın əsərlərinə səsyazmaya sadəcə bir neçə həftə qalana qədər pianoda çalmadan hazırlaşdı. Quld təkcə fortepianodakı geniş repertuarını deyil, eyni zamanda geniş orkestr və opera əsərlərini də yadda saxlayaraq əzbərdən çala bilirdi. O, bir dəfə dostundan onun "həmin an əzbərdən çala bilməyəcəyi bir əsər" seçməsini istəyərək ona meydan oxumuşdu.
Sara Cessika Parker
Maraqlı faktlar
Parker makiyaj, saç və dırnaqlara qulluq sahəsində öz nöqsanlarını səmimi şəkildə etiraf etdiyi kimi, bizim də hər birimizin gündəlik gözəllik proqramımızda ən azı bir məqam var ki, o sahədə bir qədər praktikaya və ya peşəkar yardıma ehtiyac duyuruq. Kimi üçün bu, qara göz kölgəsindən məharətlə istifadə etmək, kimi üçün üzü düzgün tonlaşdırmaq, digərləri üçün isə layneri göz qapaqlarına səliqə ilə çəkmək ola bilər.
Qlenn Quld
Piano
Quld demişdi:
NGC 5427
NGC 5427, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Qız bürcü istiqamətində yerləşir. SBc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Qlenn Quld
Piano
Baxı ifa etməsi haqda isə bunları söyləyib:
Quld yeniyetməlik illərində Artur Şnabeldən, Rozalin Turekin Bax səsyazmalarından və dirijor Leopold Stokovskidən təsirlənmişdir. O, güclü təxəyyülə malik olması ilə tanınırdı. Dinləyicilər onun ifalarının mükəmməl dərəcədə yaradıcı və qeyri-adi olduğunu bildirirdi. Onun pianizmində aydınlıq, məlumatlılıq (xüsusilə kontrapunktal keçidlərdə) və qeyri-adi bir idarəetmə hökm sürürdü. Quld fortepianonun "kontrapunktal alət" olduğuna inanırdı və musiqiyə olan yanaşması tamamilə barokkoda mərkəzləşmişdi. O düşünürdü ki, homofoniyanın (çoxsəslilik) çoxluğuna əhəmiyyətlilik və mənəviyyat baxımından zəif olan sənət dövründə rast gəlinir.
Çıxışları
Quld 1938-ci il iyunun 5-də ailəsi ilə birgə getdiyi kilsədə ilk dəfə təxminən iki min insanın qarşısında çıxış etdi. 1945-ci ildə, yəni 13 yaşı olarkən, Toronto simfoniyası ilə ilk orkestr çıxışını etdi. 1947-ci ildə ilk solo çıxışını, 1950-ci ildə Kanada Yayın Korporasiyası (ing. CBC) ilə birlikdə radioda ilk çıxışını etdi. 1953-cü ildə violonçel çalan İsaak Mamott və skripkaçı Albert Pratz ilə birgə “Festival Trio” adlı kamera musiqi qrupunun əsasını qoydu.
1957-ci ildə SSRİ-yə səyahət etdi və İkinci dünya müharibəsindən bəri orada ifa edən ilk şimali amerikalı oldu. Onun konsertlərində Bax, Bethoven, sosialist realizmi dövründə SSRİ-də ifası qadağan olunmuş Arnold Şönberq və Alban Berq kimi bəstəkarların musiqiləri səsləndi. Quld 1958-ci ilk dəfə Bostonda çıxış etdi, 1960-cı il yanvar 31-də Leonard Bernstinin dirijorluğu altında Baxın 1 nömrəli piano konsertosunu (D minorda) ifa edərək Amerika televiziyasında debütünü etdi.
Quld ictimai konsert qurumunun təkcə anaxronizm deyil, eyni zamanda “pis qüvvə” olduğundan əmin idi. Konsert verməyi sonlandırmasının səbəbi də məhz bu idi. O, ictimai performansın ifaçı ilə empatiya qurmayan (istər musiqi baxımından, istərsə də digər), bütün diqqətini onun nə vaxt səhv edəcəyinə yönəldən dinləyici arasındakı məqabətə çevrildiyi deyirdi. Quld 1964-cü il 10 apreldə Los-Ancelesdə son ictimai çıxışını verdi. Həmin gecə ifa etdiyi əsərlərə Bethovenin 30 nömrəli fortepiano sonatası, Baxın “Fuqa sənəti” əsərindən seçmələr və Paul Hindemitin 3 nömrəli fortepiano sonatası daxil idi. Quld bütün karyerası boyunca 200-dən az konsert verdi. Kanadanın xaricində verdiyi konsertlərin sayı isə 40-dan az idi. Başqa pianoçular, məsələn, Van Klibern sadəcə 2 ilə 200 konsert vermişdi.
Quld konsert verməyi birdəfəlik sonlandırmasının səbəblərindən biri kimi studioda çalışmağa üstünlük verməsini, öz sözləri ilə desək "mikrofona olan sevgisinin artması"nı göstərirdi. Orada o, musiqi parçasının hər aspektini idarə edə bildiyini deyirdi.
Xaracu (Soyuqbulaq)
Xaracu - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Soyuqbulaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Qlenn Quld
Qəribəlikləri
upright|thumb|250px|Quldun stulu Quld öz qeyri-adi adətləri ilə məşhur idi. O, pianoda ifa edərkən çox vaxt nəsə zümzümə edir və ya oxuyurdu. Bəzən elə olurdu ki, səs mühəndisləri onun səsini tam şəkildə səsyazmadan çıxara bilmirdi. Quld bunu şüurlu şəkildə yox, qeyri-ixtiyari etdiyini iddia edirdi. Onun bioqrafı Kevin Bazzananın fikrincə, bu, anasının ona ifa etdiyi hər şeyi oxumasını öyrətdiyindən qaynaqlanırdı. Bu, artıq hamıya məlum olan və təngitməsi mümkün olmayan bir vərdiş idi. Onun bəzi səsyazmaları bu “vokalçılığı”na görə kəskin tənqid olunmuşdu. Bir şərhçi onun “Qoldberq varyasiyaları”nın səsyazması haqda fikir bildirəndə bu “inilti və zümzümənin” əksər dinləyiciyə dözülməz gəldiyini demişdi. Quld çıxış edərkən etdiyi özünəməxsus hərəkətləri və həyatının hər anında, hər şeyi idarə etməyə çalışması ilə tanınırdı. Səsyazma studiosundakı temperatur xüsusi olaraq tənzimlənməli idi. O, oranın həmişə isti olmasını təkid edirdi. Quldun başqa bir bioqrafı Otto Fridrixin yazdığına görə, havalandırma mühəndisi da səs mühəndisi kimi səylə çalışmalı idi.
Piano müəyyən hündürlükdə yerləşdirilməli idi. İfa edərkən bəzən ayağının altına kiçik xalça qoyardı. Döşəmədən 14 inç yuxarıda oturmalı idi və bütün konsertlərdə atasının düzəltdiyi stulda oturardı. Stul tamamilə köhnələndə belə ondan istifadə etməyə davam edirdi. İndi bu stul onun şərəfinə Milli Kanada Kitabxanasında şüşə arxasında saxlanılır.
Xaracu (Soyuqbulaq)
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 150 nəfər yaşayır (15 ailə).
Qlenn Quld
Qəribəlikləri
Dirijorların Qulda və onun ifa vərdişlərinə olan münasibəti fərqli idi. 1957-ci ildə Qulda dirijorluq edən Corc Szell öz köməkçisinə onun dahi olduğunu demişdi. Leonard Bernstin isə belə demişdi: "Sırf onun kimi başqa biri yoxdu və onla birgə ifa etməyi sevirəm". 1962-ci il aprelin 6-dakı konsertdə Quld Brahmsın 1 nömrəli piano konsertosunu D minorda ifa edəcəkdi. Konsertdən qabaq Berstin tamaşaçılara demişdi ki, eşidəcəkləri şeylərə görə məsuliyyət daşımır. Tamaşaçılar onun verdiyi "Konsertoda kimdir aparıcı - solist yoxsa dirijor?" sualına gülüşlə qarşılıq vermişdi. "Cavab odur ki, bu, təbii olaraq həmin insanlardan asılıdır. Bəzən biri olur aparıcı, bəzən də digəri".
Quld soyuğu heç sevmirdi, hətta isti yerlərdə belə qalın paltarlar geyinər, əlcək taxardı. Bir dəfə əynində paltosu, papağı və əlcəkləri, Floridada parkında skamyada oturarkən onu səfil hesab edib həbs etmişdilər. O, sosial funksiyaları da sevmirdi. Kiminsə ona toxunmasına nifrət edən Quld həyatının sonrakı dövrlərində insanlarla şəxsi ünsiyyəti məhdudlaşdırmışdı, onlarla daha çox telefon və məktubla əlaqə saxlamağa üstünlük verirdi. Nyu Yorkda Steynvey Holla baş çəkərkən Quldu əsas pianoçu Uilyam Hupferin onu kürəyinə vuraraq salamlamasından çox təəccüblənmişdi. Onun bu hərəkətinin ağrılara, koordinasiya çatışmazlığına və kəskin yorğunluğa gətirib çıxardığından şikayətlənən Quld bütün bunlar davam edərsə, Steynvey musiqi şirkətini məhkəməyə verməyi belə düşünmüşdü. O, çıxışları son anda təxirə salması ilə tanınırdı. Məsuliyyəti boynuna götürməyən Bernstin onun çıxışından əvvəl “Qorxmayın, Quld buradadır. Bir dəqiqəyə gələcək” demişdi.
Ağyataq (dağ)
Ağyataq — Azərbaycan Respublikası Kəlbəcər rayonunun Kilsəli kəndi ərazisində, Kicik Qafqazda dağ. Hündürlüyü 2389 m. Oronim ağ (rəng) və yataq (burada faydalı material çıxarılan yer) sözlərindən düzəlib. Ağyataqda civə yatağı var. Ağyataq civə yatağı Moz çayı ilə Kilsəli kəndi arasındadır. Dağın adı da buradan götürülmüşdür.
Qlenn Quld
Qəribəlikləri
Quld öz qeydlərində və verilişlərdə satirik, yumoristik və didaktik məqsədlər üçün 24-dən çox alter eqo yaratmışdı. Bu, ona öz çıxışları haqda qərəzli və anlaşılmaz şərhlər yazmağa imkan verirdi. Yəqin ki, ən məşhurları alman musiqişünası Karlhaynz Klopvayzer, ingilis dirijor Ser Nigel Tvitt-Tornveyt, amerikalı tənqidçi Teodor Slatz idi. Onun bu kimi davranışları nevrozla əlaqələndirilmiş, psixobiologiyanı geniş materialla təmin etmişdi. Torontodakı “Fransın restoranı” Quldun dəyişməz məkanı idi. Hər səhər saat 2 ilə 3 arasında 24 saat açıq olan bu restorana gedər, eyni yerdə oturar, qayğanaq sifariş verərdi. O, violonçel çalan Vircinia Katimsə məktubunda təxminən 10 il vegetarian olduğunu demişdi.
Şəxsi həyatı
Quld gözdən uzaq bir həyat yaşayırdı. Sənədli filmlər çəkən rejissor Bruno demişdi “Heç bir dahi pianoçu özünü bu qədər az göstərərək ürəyini və ağlını belə hədsiz dərəcədə işinə qoymamışdı”. Heç evlənmədi və bioqraflar onun seksual orientasiyasını xeyli araşdırdı. Bazzana yazır ki, “Quldun qeyri-adi estetikasına və nümayiş etdirdiyi xarakterə uyğun olaraq, onun aseksual olması fikri adama cəlbedici gəlir və onun yazdıqlarını oxuyan biri onun bakir öldüyünə əmin ola bilər. Amma o, eyni zamanda qadınlarla platonik olan və ya olmayan, qarışıq hal alan və sonlanan bir sıra münasibətlərin də adını çəkir.
2007-ci ildə buna dair bir sübut ortaya çıxdı. Quld 1956-cı ildə Los-Ancelesdə olarkən incəsənət müəllimi Kornelia Foss və onun dirjor olan həyat yoldaşı Lukas ilə tanış oldu. Bir neçə ildən sonra Quld və Kornelia sevgili oldu. 1967-ci ildə Foss Qulda görə həyat yoldaşını tərk etdi, iki uşağını da özü ilə birlikdə Torontoya apardı və Quldun mənzilinin yaxınlığında bir ev aldı. 2007-ci ildə Foss Quldla bir neçə il davam edən bir sevgi münasibətinin olduğunu təsdiqlədi. Fossun sözlərinə görə, “Qlenn haqqında bir çox yanlış anlaşılmalar var idi və bu, müəyyən mənada onun şəxsi həyatını gizli saxlaması ilə əlaqədar idi. Ancaq sizi inandırıram ki, o, həddən artıq heteroseksual biri idi. Bundan əlavə, bizim münasibətlərimiz də olduqca seksual xarakter daşıyırdı”. Onların münasibəti Kornelainın 1972-ci ilə həyat yoldaşının yanına qayıtmasına qədər davam etdi. Yoldaşından ayrıldıqdan iki həftə sonra Foss Quldda narahatedici əlamətlər, qeyri-adi hərəkətlər müşahidə etdiyini bildirib. Xüsusilə Fossun oğlunun dediyinə görə, Quld kiminsə ona casusluq etdiyini düşünürdü.
Səhhəti və ölümü
Quld sağlığı haqda həddən artıq narahat olan biri idi. Buna baxmayaraq, bir çox ağrı və xəstəliklərdən əziyyət çəkirdi. Onun cəsədi yarılanda daim onu narahat etdiyini dediyi nahiyələrdə çox az problem olduğu aşkar olundu. Quld bütün həyatı boyu yüksək qan təzyiqindən (sonrakı illər gündəliyində qeyd etmişdi) tutmuş əllərinin təhlükəsizliyinə (Quld nadir hallarda insanlarla əl görüşərdi və əlcək geyinmək onda artıq vərdiş halını almışdı) qədər səhhəti ilə bağlı hər şey haqqında narahat olmuşdu. Həyatının erkən çağlarında aldığı onurğa yarasına görə tez-tez həkimlərə üz tutur, müxtəlif cür ağrıkəsicilər, anksiolitiklər və digər dərmanlardan istifadə edirdi. Bazzana Quldun bu qədər çox dərmandan istifadə etməsinin onun sağlığına zərər vermiş ola biləcəyini düşünürdü. O yazır ki, vəziyyət o həddə çatmışdı ki, “o, bəzi dərmanların əks təsirlərinin qarşısını almaq üçün başqa dərmanlar atır, bu da öz növbəsində asılılıq yaradırdı”. Piter Qoddardın sözlərinə görə, Quld 1955-ci ildə “yemək mövzusundakı isteriyam get-gedə daha da pisləşir” demişdi. 1956-cı ildə o, anti-psixotik dərman olan torazin, qan təzyiqini aşağı salmaq üçün də istifadə olunan başqa anti-psixotik dərman da qəbul edirdi. Kornelia Foss Quldun çoxlu antidepressant qəbul etdiyini demiş, onun psixi vəziyyətinin pisləşməsinin səbəbi kimi bunu göstərmişdi.
Quldun davraşının autizm spektr pozuntusu ilə əlaqəli olub-olmadığı müzakirə mövzusu olmuşdur. Bunu ilk dəfə 1997-ci ildə Quldun dostu olan psixiatr Piter Ostvold “Qlenn Quld: bir dahinin ekstazı və faciəsi” adlı kitabında təklif etdi. Onda eyni zamanda bipolyar pozuntunun olduğu da ehtimal olunur, çünki bəzən günlərlə yatmır, həddən artıq enerjili olur, maşını diqqətsiz sürür, ciddi depressiv vəziyyətlərə tab gətirirdi.
Quld 1982-ci il sentyabrın 27-də, 50 yaşı tamam olandan iki gün sonra əvvəlcə kəskin baş ağrısından əziyyət çəkdi, ardınca bədəninin sol tərəfi iflic oldu. Toronto Ümumi Xəstəxanasına yerləşdirildi və vəziyyəti sürətlə daha da pisləşdi. 4 oktyabra qədər beynin zədələnmiş olması sübut olundu və Quldun atası oğlunun həyat dəstəyinə son verilməli olduğuna qərar verdi. Quldun ictimai cənazəsi Lui Marşal və Maurin Forresterin ifası ilə oktyabrın 15-də Müqəddəs Paul anqlikan kilsəsində keçirildi. Cənazəyə 3000-dən çox adam qatıldı. O, Torontoda valideynlərinin yanında dəfn olundu. Qoldberq varyasiyalarının bir neçə sətri onun qəbrinin üzərinə qazındı. Heyvanlara olan sevgisi ilə məşhur olan Quld mülkünün yarısını heyvan qoruma cəmiyyətinə, qalan yarısını da xeyriyyə məqsədi ilə bağışladı.
Yazıları
Çoxlu müsahibə verən Quld demişdi ki, əgər pianoçu olmasaydı, yazıçı olardı. O, mühazirələrdə, nitqlərində, dövri mətbuatda və Kanada Yayın Korporasiyası üçün olan radio və televiziya sənədli filmlərdə musiqi, incəsənət haqqındakı fikirlərini və tənqidi görüşlərini ifadə etmişdi. Quldun yazı üslubu əsasən olduqca anlayışlı, bəzən isə bər-bəzəkli və ritorik idi. Bu, yumor və kinayədən istifadə edərkən özünü daha çox büruzə verirdi. Bazzana yazır ki, Quldun “gözqamaşdıran danışığı”nın bəzi cəhətlərinin özünü yazıda da göstərməsinə baxmayaraq, yazısı ən çox nə qədər “kələ-kötür” ola bilərdisə, bir o qədər ahəngsiz idi. O bildirir ki, Quld yazılarında “dahiyanə baxış bucaqları” və “provokativ müddəalar” irəli sürsə də, “uzun, insana əzab verən cümlələr” və “saxta rəsmilik” buna kölgə salır.
Quld yazılarında bəzi bəstəkarları tərifləmiş, musiqi kompozisiyasında bayağı hesab etdiyi şeyləri rədd etmiş, eyni zamanda, Rixard Ştraus, Alban Berq və Anton Vebernin musiqilərinə dair təhlillər vermişdi. Ənənəvi cazı sevməsinə baxmayaraq, populyar musiqiyə nifrət edirdi. Gənclik illərində dostları ilə birlikdə caz konsertindən zövq almış, yazılarında cazdan bəhs etmiş, bir dəfə Bitlz qrupunu tənqid etmişdi. Quld və caz pianoçusu Bill Evans qarşılıqlı şəkildə bir-birinin pərəstişkarı idi.
İncəsənət haqda
Quldun incəsənətə dair ümumi görüşü çox vaxt 1962-ci ildə dediyi bu sitatla ifadə olunur: “Sənətin səbəbi insanın qəlbində alovlandığı daxili yanğıdır, dayaz, xarici, ictimai təzahürlər deyil. İncəsənətin məqsədi adrenalinin bir anlıq çölə çıxması yox, əksinə, tədricən, ömrü boyu davam edən heyrət və rahatlıq hissidir”.
Quld dəfələrlə özünü “son puritan” adlandıraraq, filosof Corc Santayananın 1935-ci ildə yazdığı eyni adlı romanına istinad etmişdi. Quldun son dərəcə individual həyat tərzinə və artistik görüntüsünə uyğun gəlməyən bu söz ziddiyyətə səbəb olur. Mark Kinqvel nə Quldun özünün, nə də bioqraflarının aydınlıq gətirdiyi bir sıra məsələlər haqda belə yazır:
Xatunəsti (Soyuqbulaq)
Xatunəsti - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Soyuqbulaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 47 nəfər yaşayır (10 ailə).
Dalaqo
Dalaqo — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Güləzi bələdiyyəsinin tərkibindədir.
Toponimikası
Dalaqo oyk., düz. Quba r-nunun Giləzi i.ə.v.-də qəsəbə. Yaşayış məntəqəsi eyniadlı qışlaq yerində salınmışdır. Oykonim dala (Azərb. dilindəki "tala" sözünün tat dilində tələffüz forması) komponentindən və məkan bildirən qo şəkilçisindən düzəlib, "talalıq, tala yeri" mənasındadır.
Toxmar
Toxmar — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Toxmar oyk., sadə. Quba r-nunun Talabıqışlaq i.ə.v.-də kənd. Dağətəyi ərazidədir. Yerli əhali bəzən Təhmer do adlandırır. Keçmiş adı Toxmarqışlaq olmuşdur. Yaşayış məntəqəsi əvvəllər qışlaq (binə) kimi yaranmış, kəndə çevrildikdən sonra oykonimin tərkibindəki qışlaq komponenti də düşmüşdür. Oykonim toxmar (gödək, qısa) və qışlaq komponentlərindən düzəlib, "gödək qışlaq" mənasındadır.
Mişenko zümrüdçiçəyi
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilməyə həssas olanlar" kateqoriyasına aiddir – VU D2. Azərbaycanın nadir, Qafqazın endemik növüdür.
Qısa morfoloji təsviri
Çoxillik, soğanaqlı ot bitkisidir. Soğanaq 1-1,5 sm enində, üzəri boz qınla örtülüdür. Gövdə zəif, 15-20 sm hündürlükdə, yarpaqları 2-4 ədəd yaşıl, tərs-xətvari-neştərşəkilli, küt ucludur. Çiçəkləri ağ rəngdə, bəzən mavi çalarlıdır. Salxım çiçək qrupuna toplanmış çiçəkləri az saylıdır. Çiçək altlığının yarpacıqları 10–12 mm uzunluğunda, iti ucluqlu, uzunsov–ellipsivaridir.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləmə və meyvə əmələgətirmə dövrü may-iyun aylarına təsadüf edir. Psixrofitdir, soğanaqla və toxumla çoxalır. Alp qurşağında əriyən qarların ətrafında rast gəlinir. Gilli, daşlı-çınqıllı yamaclarda bitir. Dekorativ bitkidir.
Yayılması
Naxçıvanın dağlıq hissəsində (Ordubad rayonu, Soyuqdağ və Qapıcıq dağları ərazisində).
Sayı və tendensiyası
Populyasiyasının təbii bərpası azalır, ətraf mühitin mənfi təsirlərinə həssaslıq müşahidə olunur.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen (əhali tərəfindən yığılması) və ekoloji təsir.
Mühafizə tədbirləri
Çox az sahələrdə yayıldığından xüsusi mühafizə tədbirləri görülməlidir. Yasaqlıqlar təşkil edilməli, bərpasının təmin etmək üçün yeni yayılma yerləri axtarılmalıdır.
Uzunsütuncuqlu bellevaliya
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü. IUCN Qırmızı Siyahısına görə növün kateqoriyası və statusu "Nəsli kəsilmək təhlükəsində olanlar" kateqoriyasına aiddir –EN B2ab(i, ii, iii). Azərbaycanın nadir növüdür.
Bioloji, ekoloji və fitosenoloji xüsusiyyətləri
Çiçəkləməsi aprel, meyvə əmələgəlməsi may ayına təsadüf edir. Çxalması soğanaq və toxumladır. Dağətəyi və orta dağ qurşağında rast gəlinir. Kseromezofitdir.
Yayılması
Naxçıvanın dağlıq və düzənlik hissəsləri.
Sayı və tendensiyası
Populyasiyalarının sayı azalır, yaşama ərazsis məhdudlaşır, azalma tendensiyası müşahidə olunur.
Məhdudlaşdırıcı amillər
Antropogen və zoogen amillər, hali tərəfindən yığılması itmə təhlükəsi yaradır.
Mühafizə tədbirləri
Mühafizəsi üçün xüsusi tədbirlər görülmür. Yayılma yerlərində antropogen təsirlərin qarşısının alınması üçün yasaqlıqlar təşkil olunmalı, yeni yayılma sahələri axtarılmalıdır.
Boney M.
Boney M (Boni Em) – AFR-də 1975-1986-cı illərdə mövcud olmuş disko qrupdur. Qrupun adı Avstraliya detektiv serialının adından götürülmüşdür. Almaniyanın "Boney M" disko qrupu 1975-ci ildə musiqi produseri Frenk Farian tərəfindən yaradılıb.
Musiqi karyerası
1974-cü ildə Frank Farian yeni disko üslubu üzərində eksperiment apararaq "Faby Do You Wanna Bump ?" mahnısını yazır. O zamanlar məşhur avstraliya detektiv serialı qəhrəmanının adından istifadə edərək "Boney M" adı altında auditoriaya təqdim edir. Gözlənilməz uğur və televiziya şouları, konsert programlarına dəvətlər onu tez bir zamanda Karib qrupu qurmağa vadar edir. Kollektivə Maizie Williams, Sheila Bonnick, Natali və rəqqas Mayk daxil olurlar. Lakin bu müvəqqəti variant idi. 1976-cı ildə qrupa Karib adalarından migrantlar, Yamaykalı vokalçı Liz Mitçel və Marsiya Barret, Montserrat adasından rəqqasə Meyzi Vilyams və Aruba adasından rəqqas Bobbi Farrel qatılırlar.
Fariandan başqa studiada musiqinin əsas hissələrini Liz Mitçel və Marsiya Barret də ifa etməyə başladılar. Rəqqas Bobbi Farelin isə səsi disklərə yalnız XX əsrin 80-ci illərin əvvəllərində yazılmaga başladı. Boney M kvarteti Amerikadan başqa, bütün dünyada fenomenal uğura imza atdı. 10 illik musiqi karyerasında kollektiv çoxlu musiqi mukafatları qazandı və bundan başda dəfələrlə dünyanın müxtəlif ölkələrində albom satışlarına görə Ginnesin rekordlar kitabına düşməyi bacardılar. Prodüsser Farian studiada Bobbiyə çox kiçik rol vermişdi. Bu səbəbdən də 1981-ci ildə onunla vidalaşmalı oldular. Bobbi Farreli yüksək peşəkar müğənni və musiqiçi Reci Tsibo əvəzləyir. Lakin auditoriya Boney M qrupunun tərkibində Bobbi Farreli görməyə öyrəşdiyi üçün, 1984-cü ilin sonları Farian onu yenidən kollektivə qaytarır. 1986-cı ildə Farian Boney M grupunun dağıldığını açıqlayır. Yanvar ayının 16-sı grup ZDF kanalında əlvida konsertini təşkil edirlər.
Daha sonralar qrupun hər bir üzvü özlərinə yeni bek vokalçılar taparag ayrı ayrılıqda Boney M adı altında ifa etməyə başladılar. Lakin grupun yaradıcısı və Boney M adının əsl sahibi Frenk Farian yalnız Liz Mitçelin başçılıq etdiyi kollektivi Boney M kimi qəbul edirdi. Albom yazılışlarında Liz Mitçel qadın vokal hissələrinin 80 faizini ifa edirdi.
2005-ci ildə grup öz 30 illiyini qeyd etdi. Ən yaxşı mahnılarının yer aldığı The Magic of Boney M işıq üzü gördü. Albomda Farianla Liz Mitçelin ifa etdiyi yeni mahnı da var idi. Dünyanın bir çox ölkəsində yüksək tirajla satıldı. Bir çox ölkədə nömrə 1-ə kimi yüksəldi. Həftələr və aylarla reyting cədvəllərinin zirvəsində qaldı. 2007-ci ildə bütün köhnə albomlarını yenidən satışa çıxardılar və yeni DVD Fantastic Boney M On Stage and On the Road-u dinləyicilərə təqdim etdilər. Christmas With Boney M adlı yeni il mahnılarından ibarət albom da işıq üzü gördü. Bayram albomunun satışa çıxması yeni il qabağı yüksək səviyyədə reklam olunurdu. Son olaraq albom dünyanın ən yaxşı yeni il albomları arasında öz yerini tutmağı bacardı. Bundan başqa grupun 200 milyondan artıq albomu satılıb. Bu orijinal satış rəqəmidir. Qrupun pirat yolu ilə 300 milyondan artıq kopyalanmış albomu da satılıb. "Boney M" kollektivi o zamanlar SSRİ-də konsertinə icazə verilən qruplardan biri idi.
İndiyə qədər onların albomları bütün ölkələrdə satılmağa davam edir. Grupun üç singli Böyük Britaniyadakı satış həcminə görə Ginnesin rekordlar kitabında ilk onluqda yer alır. Almaniyada isə milli reyting cədvəlində indiyədək ən çox zirvədə qalmiş grupdur. Boney M Rivers of Babylon mahnısı ilə on yeddi həftə birinci pillənin sahibi olub. Qərb tənqidçiləri Boney M grupunu tez-tez qaradərili "ABBA" adlandırırdılar. Çünki 20-ci əsrin 70-80-ci illərində yalnız isveçli qrup "ABBA" Boney M-lə məşhurluq yarışı apara bilirdi.
2006-cı il sentyabr ayının 21-də Londonda grupun məşhur parçasına hazırlanmış Daddy Cool myuzikliının primyerası keçirilib. Myuziklın budcəsi beş milyon avro təşkil edib və Boney M-in mahnılarından istifadə olunub. Bundan öncə ABBA Mamma Mia və əfsanəvi rok qrupu "Queen" musiqi qrupunun "We Will Rock You" mahnısı da bütün dünyada tamaşa olunmuşdu. Qrup Hollandiyada "Daddy Cool" mahnısının premyerasını keçirməyi planlaşdırır.
"Boney M" qrupunun bütün haqqları, aranjımanlar və bəstələr qrupun prodüsseri və yaradıcısı Frenk Fariana məxsusdur. 1989-cu ildən etibarən Farian yalnız Liz Mitçelə Boney M adı ilə konsertlər təşkil etməyə icazə vermişdi.
Sipidan şəhristanı
Sepidan şəhristanı — İranın Fars ostanının şəhristanlarından biridir. Şəhristanın inzibati mərkəzi Ərdəkan şəhəridir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 87,801 nəfər və 20,127 ailədən ibarət idi.
İraq çərkəzləri
İraq çərkəzləri — çərkəz, çeçen, qumuq və dağıstanlılar da daxil olmaqla, İraqda yaşayan Şimali Qafqaz kökənli insanlar nəzərdə tutulur. Çərkəzlər ifadəsi ümumilikdə çərkəzcə danışan xalqı bildirmək üçün istifadə edilir, lakin diasporada abxazlar, osetinlər, çeçenlər, dağıstanlılar da daxil olmaqla ümumilikdə bütün Şimali Qafqaz xalqlarını ifadə etmək üçün istifadə edilir.
Tarix
İraqlı şimali qafqazlılar başda Çərkəz bölgəsi olmaqla, Çeçenistan və Dağıstan kökənlidir. İraqda olan Qafqaz xalqları bunlardır: abxazlar, çərkəzlər, inquşlar, çeçenlər, avarlar, ləzgilər və qumuqlar. Onların köçləri illər əvvələ - Qafqaz müharibəsi dövrünə və 1860-cı illərdəki Çərkəz sürgünü ilə Rus-Çərkəz müharibəsinə qədər gedib çıxır.
Adıgeylər İraqa iki köç dalğası halında gəlmişdir: birbaşa İraq a köç edənlər və Balkan lara köç edib İraq a gələnlər. Çeçenlər və dağıstanlılar da Osmanlı dövründə İraqa yerləşmişdirlər. Eyni zamanda çərkəzlər Türkiyə, Suriya, İordaniya və Fələstin kimi digər qonşu ölkələrdə də yerləşmişdirlər.
Demoqrafiya
Çərkəzlər və ya İraq dakı Şimali Qafqaz kökənli insanların ümumi sayı 30.000-50.000 arasında olduğu təxmin edilməkdədir, ancaq dəqiq sayları bilinmir. Təkcə Bağdadda 30.000 Adıgey ailəsi olduğu bildirilmişdir. Bir çox şimali qafqazlının ərəblər və kürdlər tərəfindən assimiliyasiya olduğu düşünülür. Dağıstan əsilli İraqdakı kürd və ərəb tayfaları vardır. Çeçenlər Şimali Qafqaz kökənli iraqlıların 3/4-ü təşkil etməkdədir.
El-Dağıstanlı, El-Şişani ("Çeçen"), El-Şarkas ("Çerkes") kimi soyadlar Şimali Qafqaz kökənli iraqlılar arasında geniş yayılmışdır.
Əhali
Qafqazlılar cənubda Bəsrə olmaqla şimaldakı Dohuk şəhərinə qədər İraqın hər bir yerinə yerləşmişdirlər. Böyük icmalar halında çərkəzlər Nəcəf, Hilla, Mosul, Kut, Bəsrə, Tikrit, Ərbil, Nəsəriyyə, Divaniyyə, Dohuk, Ramadi, Amarah, Tuzhurmatu, kiçik icmalar halında isə Bağdad, Sülaymaniyyə, Diyala, Kərkük və Fəlluca kimi şəhərlərdə məskunlaşmışdırlar.
Bağdadda Çeçen məhəlləsi olmaqla İraq da bir çox çeçen kəndi də vardır.
Mədəniyyət
Şimali qafqazlılar habze kimi adət və ənənələrini qoruyub saxlayarkən, İraq dakı qafqazlılar cəmiyyətə inteqrasiya olmaqdadırlar. Cəmiyyət toy və ad günü mərasimlərini, digər xüsusi günlərini, Şimali Qafqaz mədəniyyətlərini və yeməklərini hələ də davam etdirməkdədirlər.
2004-cü ildə iraqlı çeçen, dağıstanlı və çərkəzlər Al-Tadamun adlı Qafqaz icması dərnəyini Kərkükdə qurdular. Bu mədəniyyət dərnəyi Şimali Qafqaz mədəniyyətini bir araya gətirməyi məqsədləyir. Al-Tadamun həmrəylik kimi tərcümə edilir. İraqda şimali qafqazlılar digər ölkələrdəki soydaşları kimi əsasən sünni müsəlmandırlar.
Dil
İraq çərkəzləri digər ölkələrdə yaşayan qafqazlılar kimi həm öz dillərini, həm də olduqları ölkənin rəsmi dilindən istifadə etməkdədirlər. Ana dili əsasən yaşlı nəsillər tərəfindən danışılarkən, gənclər ana dillərindən çox ərəbcədən istifadə edirlər.
Cənubi qafqazlılar
Cənubi Qafqaz köknəli bir çox xalq da İraq da yaşamaqdaqdırlar. Bunlara misal olaraq ermənilər i və azərbaycanlılar ı göstərmək olar. Gürcülər də burada yaşamış və XVIII-XIX əsrlərdə ölkənin idarə olunmasında mühüm mövqeyə sahib olmuşdurlar. İraqı 1932 ilə 1933-cü illər arasında idarə edən baş nazir Naci Şövkət gürcü əsilli idi.
I Mahmudabad (Məhabad)
Mahmudabad - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Soyuqbulaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 73 nəfər yaşayır (9 ailə).
Küləsərmərgan (Soyuqbulaq)
Küləsərmərgan - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Soyuqbulaq şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə yaşayış yoxdur.
Aydar gölü
Aydar göl (Aydar ko‘li, Айдар кўли; Haydar ko‘li, Ҳайдар кўли) — Özbəkistanın şimal-şərqində yerləşən böyük axarsız göl. Arnasay göllər sisteminə daxil olan süni sututar.
1960-cı illərin əvvəlində Sırdərya çayının qarşısı kəsildi. Eyni zamanda Şardarin SES inşa edildi. Su səviyyəsini nəzarətdə saxlamaq məqsədi ilə şlüzlər quraşdırıldı. Ancaq 1969-cu ildə güclü daşıqın baş verdi və şlüzləri açdılar. Məhs bəndin su buraxmaq səviyyəsi aşağı idi. 1969-cu ilin fevralından 1970-ci ilin fevralınadək Sirdaryanın illik axınının (21 km³) 60% -i Şardara su anbarından Arnasay ovalığına yönəldilmişdir. Nəticədə Aydar gölü meydana gəldi. 1969-cu ildən bəri Aydar göl mütəmadi olaraq Sirdaryanın suyunu Şardara su anabarından axıdılan suyu əldə edir. Beləliklə Arnasay ovalığı tədricən su ilə dolduruldu və bölgədəki ikinci ən böyük göl (Aral dənizinin qurumasından sonra) formalaşdı.
2005-ci ildə Aydar gölünün su həcmi 44,3 km³-ə çatdı. 2006-cı ildə gölün sahəsi 3478 km², uzunluğu 160 km və eni 34.8 km idi. Gölün maksimal dərinliyi 33 metr, orta dərinliyi isə 12,5 metrdir. Aydar göldə suyun minerallaşması litrə cəmi 2 qram idi (2 ‰). Gölün dəniz səviyyəsindən hündürlüyü 241 metrdir.
Gölə bir çox balıq növləri, o cümlədən adi çəki, sudak, çapaq, naqqa, xəşəm, qılıncbalıq, ilan başı gətirildi - indi bu balıqlar balıq ovu üçün əsas rol oynayır. Göl sistemində ildə 760-2000 ton balıq tutulur (1994-2001-ci illər statistikasına görə).
Aydar gölünün faunasında yetərincə su quşları üstünlük təşkil edir. Quşlar əsasən Aral dənizindən uçub gəlir.
Aydar göl insanların yaşadığı bölgədən uzaqdır. Göl ətrafında cəmi 345 ailə yaşayır (təxminən 1760 nəfər).
NGC 3649
NGC 3649, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Şir bürcü istiqamətində yerləşir. SBa tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Şaxəbığcıqlı xərçəngkimilər
Şaxəbığcıqlı xərçəngkimilər — Xərçəngkimilər sinfinə aid olan yarımdəstə.
Xarici quruluşu
Şaxəbığcıqlı xərçənglərn bədəni şəffaf xitin kutikula ilə örtülür və baş, gövdə, postabdomen hissələrinə bölünür. Başda xitin kutikula bütöv zireh əmələ gətirir. Bir çox növlərdə bel hissə gövdə ilə birləşir, digərlərində (Sididae, bir çox Chydoridae) baş zirehi gövdədən ayrılır. Baş zirehinin ön kənarı çox vaxt dimdikvari dartılaraq rostrum əmələ gətirir.
Şaxəbığcıqlıların çoxunun gövdəsində xitin kutikula ətraflarla birlikdə gövdəni örtən nazik ikitaylı çanaq əmələ gətirir. Bəzən başda əmziklər olur. Başın beş cüt çıxıntısı vardır. Ön antenalar birşaxəli olub duyğu orqanları kimi çıxış edir. İkinci antenalar ön antenalardan daha irdir, iki şaxədən təşkil olunmuşdur və üzməyə xidmət edir.
Gövdədə öz hərəki funksiyasını itirmiş 4-6 cüt ayaq vardır. Bunlar qidanı tutmağa xidmət edir. Şaxəbığcıqlıların çoxu ətrafdakı sudan xırda qida hissəciklərini süzmək üçün ayaqlardan istifadə edir.
Bədənin son şöbəsi olan postabdomen və ya kauda ətraflardan məhrumdur. Onun üst kənarında anal dəlik yerləşir. Mürəkkəb gözü və ya 22-300 fasetdən ibarət olan tək faset gözü vardır. Tək sadə nauplius gözü və ya piqment ləkəsi 4 piqment qədəhdən ibarətdir. Bağırsaqlar qida borusuna, orta və arxa bağırsağa bölünür. Qan dövranı sistemi zəif inkişaf edib. Qəlsəmə kisələri vasitəsilə tənəffüs edir.
Yayılması
Şaxəbığcıqlı xərçənglər dənizlərin planktonunda və şirin sularda yaşayırlar. Hazırda məlum olan 380 növ şaxəbığcıqlı xərçəngdən Xəzər dənizində cəmi 57 növ və yarımnöv yaşamaqdadır. Bunlardan 15-i şirin su, 42-si isə Xəzər növüdür.
Polifemidlərdən Xəzər dənizində Xəzər endemiki olan Polyphemus exiguus Sars növü tapılmışdır. Orta və Cənubi Xəzərin açıq hissələrində, Şimali Xəzərin isə daha duzlaşmış rayonlarında yaşayır. Bu növün kütləvi inkişafı yayda müşahidə edilir.
Həyat tərzi
Cercopagis cinsi Xəzər dənizində 10 növlə təmsil olunmuşdur: C.longiventris Mord.-Bolt., C.neonillae Sars, C.pengoi Ostr., C.grasilima Sars, C.spinicaudata Mord.-Volt., C.socialis (Grimm), C.robusta Sars, C., prolongata Sars, C.anonyx Sars, C.micronyx Sars. Azov və Aral dənizlərində, eləcə də Qara dəniz limanlarında yayılmış C.pengoi-dən başqa bütün bu növlər Xəzər dənizinin endemikləri sayılır.
Növlərin çoxu polimorf olub çətinliklə ayırd edilir. Bədənin ölçüsündən 4-10 dəfə uzun olan ikiqat əyrili quyruq çıxıntısı bu növlər üçün səciyyəvidir. Orta Xəzərdə yayda və payızda C.longiventris üstünlük təşkil edir.
Apagis cinsi Cercopagis cinsinə çox yaxındır, yalnız quyruq çıxıntısında ikiqat əyrinin olmaması ilə ondan fərqlənir. Xəzər dənizində 4 növü aşkar edilmişdir: A.cylindrata Sars, A.beklemishevi Mord.-Bolt., A.longicaudata Sars, A.ossiani Morad.-Bolt. Onlardan A.cylindrata Orta və Cənubi Xəzərdə geniş yayılmışdır,bəzən isə hətta Şimali Xəzərin cənub hissələrinə də keçir. Qalan növlər çox nadir hallarda Orta və Cənubi Xəzərdə təsadüf edilir. Onların hamısı Xəzər endemikləridir.
Polifemidlərdən Xəzər dənizində tapılmış Pleopsis polyphemoides Leuck. Cənubi Xəzərin planktonunda 1957-ci ildə peyda olmuşdur. O, Volqa-Don kanalı vasitəsilə Azov dənizindən gəlmişdir. Kosmopolit yayılmaya malik olub, bütün açıq dənizlərdə təsadüf olunur. Xəzər dənizinin planktonunda Evadne cinsinin nümayəndələri də böyük rol oynayır. Bu cinsin 4 yarımnövü vardır: E.anonyx tipica Sars, E.anonyx prolucta Sars, E.anonyx deflekta Sars, E.anonyx prolongata Behn. Onların hamısı Orta və Cənubi Xəzərdə yayılaraq, Şimali Xəzərin şirinləşmiş zonalarına girmirlər. Bunlar eləcə də Aral dənizində və Pont-Azov hövzəsinin şirinləşmiş sularında yayılmışlar. Sadalanan yarımnövlər Xəzər dənizinin endemikləridir.
Xəzər dənizində 17 növ və yarımnövlə təmsil olunmuş Podonevadne cinsi də növ tərkibinin müxtəlifliy ilə seçilir: P.trigona typica Sars, P.t.trigonoides Sars, P.t.intermedia Sars, P.t.pusilla SarsP.t.rolundata Behning, P.comptonyx typica Sars, P.c.simillis (Sars ), P.c.orthonyx (Sars), P.c.hamulus (Sars), P.c.attenuata (Sars), P.c.kajdakensis (Tschung), P.c.podonoides (Sars), P.c.macronyx (Sars ), P.c.globosa Mord.-Bolt., P.angusta (Sars ). Bunlar Orta və Cənubi Xəzərdə yayılmışlar. Bəziləri isə Şimali Xəzərin duzlaşmış rayonlarına da girir. Bu cinsin nümayəndələri Xəzər avtoxton faunasına aiddir.
Cornigerius cinsinin 3 növü və yarımnövü vardır. Onlardan C.maeoticus hircus (Sars) bütün Xəzər dənizinə, o sıradan şirinləşmiş zonalara da yayılmışdır. C.arvidi Mord.-Bolt. Orta və Cənubi Xəzərdə yazda və yayda rast gəlinir. Homogenetik dişiləri və erkəkləri məlum deyil. C.bicornis Zernov əsasən yazda rast gəlir və Xəzərin nadir növü sayılır.
Nəhayət, şaxəbığcıqlılardan Xəzər dənizində Caspievadne maximowitchi (Sars) da yaşayır. Xəzərin endemiki olan bu növ daha çox yaz-payız arasında təsadüf olunur.
Xəzər dənizi polifemidlərinin ümumi sayından (24 növ) 16-sı endemikdir, 5-i isə həm də Qara və Azov dənizlərində yaşayır. Bunlara C.pengoi, P.trigona, C.maeoticus, C.bicornis, C.anonyx aiddir. 3 növ Aral dənizində də rast gəlir: C.pengoi, C.camptonyx, P.trigona. Xəzər şaxəbığcıqlı xərçənglərindən P.trigona eləcə də duzluluğu 7%-ə çatan Çalkar gölündə aşkar edilmişdir (Beninq, 1928), Qara və Azov dənizlərində polifemidlər poliqalin və meyomezoqalin sularda rast gəlinmir, əsasən çayların dənizə tökülən hissəsində və limanlarda yaşayırlar; tamamilə şirin suda yaşaya bilirlər. Məsələn, C.maeoticus Dunay çayının şirin sulu limanlarında yaşayır. C.pengoi və P.trigona ilə birgə bu növə Kaxovka su anbarında rast gəlinir (Morduxay-Boltovskoy, 1964). C.maeoticus Simlyansk su anbarında da tapılmışdır (Şeynin, 1964).
Şimali Xəzərin zooplanktonunda 29 növ şaxəbığcıqlı xərçəng tapılmışdır ki (Kuraşova, 1971), bunlardan 13-ü şirin su, 16-sı Xəzər avtoxton növüdür. Şirin su növlərini Volqa suları Şimali Xəzərə gətirir. Bunlara Alona rectangula Sars, Alonella nana Baird, Chydorus sphaericus (Muller), Moina rectriostris Leyd., Pleuroxus Schoedi, Acroperus harpae (Baird), Syda cristallina (Mull.) və b. aiddir. Bosmina longirostris (Mull.), Chydorus sphaericus kütləvi növlərdir. Şimali Xəzərdə dəniz şaxəbığlılarından P.trygona typica, P.angusta sayca üstünlük təşkil edirlər. Şimali Xəzərdə şaxəbığcıqlıların biokütləsi 20,1-142,2 mq/m³, o sıradan qərb hissəsində 21,0-229,5 mq/m³, şərq hissəsində 166-48,0 mq/m³ arasında dəyişir. Orta Xəzərdə 35, Cənubi Xəzərdə isə 31 növ şaxəbığcıqlı xərçəng yaşayır. Onların arasında Evadne cinsinin nümayəndələri üstünlük təşkil edir. Onlar Xəzərin sahil və açıq zonalarında kütləvi şəkildə yaşayırlar. Cənubi Xəzərdə aşkar edilmiş 16 növ şaxəbığcıqlı xərçənglər arasında Evadne trigona typica, E.camptonyx, E.anonyx producta, Cercopagis micronyx və b. üstünlük təşkil edir (Qasımov, 1966 b). Onlar planktonda ilboyu yaşayırlar. Sahilyanı zonada 10 m dərinlikdə də bu növlərin böyük inkişafı qeydə alınmışdır. Payızda kütləvi növlər arasında E.trigona və Polyphemus exiguus daha çox inkişaf edir.
Qafqazın şirin sularında 132 növ və yarımnöv şaxəbığcıqlı xərçəng aşkar edilmişdir. Onlardan 95-i Azərbaycanın su hövzələrində yaşayır. Azərbaycan su hövzələrinin zooplanktonun aparıcı növlərindən biri – Mingəçevr və Varvara su anbarlarında, Aşağı Kür göllərində və nohurlarında rast gələn Diaphanasoma brachyurum (Liev.)-dir. D.b.leuchtenbergianum Fischer yarımnövü Hacıqabul gölündə, Yevlax ətrafındakı axmazlarda, D.sarsi Richard isə Kiçik Qızılağac körfəzində və Lənkəran rayonunun Nügədi istilində aşkar edilmişdir.
Mingəçevir və Varvara su anbarlarında D.brachyurum iyul-avqustda 22,5-27,0 °C temperaturda maksimuma çatan yay formasıdır. Yumurta kisəsində 1-4 yumurta olur.
Daphnia cinsi 14 növ və yarımnövlə təmsil olunmuşdur. Onların arasında ən irisi D.magna Straus-dir. Canlı yem kimi Kür nərə zavodlarının hovuzlarında yetişdirilir. Digər növ – D.pulex (De Geer) Aşağı Kür və Böyük Qafqaz su hövzələrində, eləcə də Lənkəran təbii vilayətinin durğun sularında geniş yayılmışdır. D.p.schodleri Sars yarımnövü Göygöldə tapılmışdır. D.longispina hyalina (Leyd.) Azərbaycan faunasında arktika yarımnövü olub, Kiçik Qafqaz, Naxçıvan MR göllərində, Varvara və Mingəçevir su anbarlarında tez-tez təsadüf olunur. Simocephalus vetulus (Müll.) Varvara su anbarında kütləvi növdür. Cinsi yetkin yaşa qədər 4 dəfə şəkil dəyişir. 20 sutka ərzində dişi 248 ədəd körpə verir. Bir nəsildə partenogenetik yumurtaların miqdarı 1-10, bəzən isə 22 ədədə çatır. Mingəçevir su anbarında efippial yumurtalı dişilər may-iyun aylarında qeydə alınır (Əhmədov, 1975). Tropik növlərdən S.elizabethae (King) Lənkəran rayonunun ləklərində və Naxçıvan MR Adilağa gölündə, P.s.serrulatus (Koch) – Kürdəmir rayonu Şilyan gölündə, S.expinosus (Koch) – Xaçmaz, Sabirabad, Yevlax, Bərdə, Ağdam, Astara və Lənkəran su hövzələrində, S.expinosus Schoedler isə Lənkəran rayonu Nügədi və Kərmətuk kəndlərinin istillərində tapılmışdır.
Chydorus sphaericus Müller müxtəlif su hövzələrində su bitkilərinin arasında, onların saplağına və yarpağına yapışaraq yaşayır. Varvara su anbarında mayda və avqustda 2 maksimum verir. Bəzən dekabrda da 11-14 °C temperaturda maksimum verir. Yumurta kisəsində yumurtaların sayı 1-4 arasında dəyişir. Yumurtlayan dişilərin maksimal sayı yazda qeydə alınır və növün ümumi sayının 33-37%-ni təşkil edir (Əhmədov, 1971). Böyük Qafqazda, dəniz səviyyəsindən 3000 m yüksəklikdə yerləşən Muran gölündə Ch.latus Sars və Ch. sphaericus (Müll.) tapılmışdır.
Lənkəran rayonunun su hövzələrində, çəltik ləklərində, kiçik su anbarlarında (istillərdə) və göllərdə su bitkilərinin arasında Chydorus ovalis Kurz., Ch. Barroisi (Richard), Ch. Gibbes, Sars, Pseudochydorus globosus (Baird) geniş yayılmışdır. Dunhevedia crassa King Lənkəran rayonunun çəltik ləklərində, Aşağı Kürün durğun sularında və Naxçıvan MR-nın göllərində qeydə alınmışdır. Dunhevedia crassa King Lənkəran rayonunun çəltik ləklərində, Aşağı Kürün durğun sularında və Naxçıvan MP göllərində rast gəlinir. Disparolona rostrata (Koch) Lənkəranın su hövzələrində, Mingəçevir su anbarında, Candar gölündə tapılmışdır. Azərbaycan faunasında Pleuroxus cinsinin 5 növü vardır. Onlardan P.aduncus (Jur.) Naxçıvan MR-nın su hövzələrində, Dəvəçi limanında, Lənkəran təbii vilayətinin kiçik su hövzələrində aşkar edilmişdir. Qalan bütün növlər (Pl.uncinatus Baird, Pl.trigonellus Mull., Pl.laevis Sars, P.similis Varvra) başlıca olaraq, Azərbaycanın aran rayonlarında yayılmışdır. Alona cinsi 10 növlə təmsil olunmuşdur. Onların arasında A.archeri Sars, A.cambouei Guerne et Richard tropik ünsürlərdir. Böyük Qafqazda d.s. 2850 m hündürlükdə (Baş nohur gölü) tapılmış A.quadrangularis (Müll.) Alagöl və Cilligöldə də aşkar edilmişdir. Alonella cinsindən A.exugua (Lillj.) Lənkəran rayonu və Naxçıvan MR su hövzələrində, Aşağı Kürdə, A.excisa (Fischer) isə Kiçik Qafqaz və Böyük Qafqazın, eləcə də Lənkəran rayonunun su hövzələrində qeydə alınmışdır. Oxyurella tenuicaudis (Sars) Lənkəranın çəltik ləklərində tapılmışdır. Azərbaycanın su hövzələrində aşağıdakı növ və yarımnövlər də yaşayır: Bosmina longirostris (Mull.), B.l.brevicornisHellich, B.l.similis (Lillj.), B.l.cornuta Jur., B.l.curvirostris Fischer.
Şaxəbığcıqlı xərçənglərdən Leptodora kindtii (Focke) Aşağı Kürdə, Mingəçevir və Varvara su anbarlarında tapılmışdır (şək. 3). Planktonda yaşayan şaxəbığcıqlı xərçənglər arasında tipik yırtıcıdır. Başlıca olaraq göllərdə və su anbarlarında yaşayır. Qara, Azov və Baltik dənizlərinin körfəzlərində də məskunlaşmışdır. Suyun 8%-ə qədər duzluluğuna dözür.
Şaxəbığcıqlı xərçənglərin növ tərkibinin təhlili göstərir ki, onların arasında tropik və subtropik növlərin nümayəndələri vardır. Bunlara Diaphanosoma sarsi, D.atkinsoni, D.carinata, D.lumholtzi, Ceriodaphnia reticulata kurzi, C.cornuta, Moina micrura, Scapholeberis kingi, Simocephalus mixtus, S.elizabethae, Macrothrix odiosa, M.spinosa, M.shadini, Pleuroxus similis, Alona combouei, A.archeri, Dunhevedia crassa, Chydorus barroisi aiddir. Şaxəbığcıqlı xərçənglərin bütün qalan növləri boreal kompleksə aid olub, Yer kürəsinin su hövzələrində geniş yayılmışdır. Bu onunla izah olunur ki, şaxəbığcıqlı xərçənglər hər yerdə özlərinə əlverişli ekoloji şərait tapa bilirlər. Beləliklə, şaxəbığcıqlı xərçənglərin əksər növlərinin kosmopolitizmi onların qədim şirinsu heyvanları olması ilə izah olunur. Şaxəbığcıqlı xərçənglər arasında böyük miqdarda monotipik cinslərin olması da onların qədimliyindən xəbər verir.
Naxçıvan MR-da 42 növ, onlardan Naxçıvan su anbarında cəmi 9 növ şaxəbığcıqlı xərçəng tapılmışdır. Burada aparıcı növlər D.brachyurum, D.longispina, A.rectangula, B.longirostris, L.kindtii olmuşdur. Şaxəbığcıqlıların orta miqdarı 339-8829 ədəd/m³ arasında dəyişir. Lənkəran təbii vilayətinin su hövzələrində 56 növ şaxəbığcıqlı xərçəng tapılmışdır ki, onlardan 19-u Kiçik Qızılağac körfəzində qeydə alınmışdır. Astara rayonundakı Təngəru çayında 14 növ tapılmışdır ki, onların arasında D.pulex, Graptoleberis testudinaris (Fischer) üstünlük təşkil edir. Çayın planktonunda bəzi növlər nadir hallarda qeyd olunur. Bunlara Simocephalus elizabethae, Pleuroxus similis, Camtocercus rectrirostris, Danhevadia crassa aiddir. Zooplanktonun miqdarı 18560 ədəd/m³-dan artıq olmamışdır.
Astara rayonunun Şuvi su anbarında yaşayan 14 növ şaxəbığcıqlı xərçənglər arasında D.pulex, D.longispina, C.reticulata, C.laticaudata, Pleuroxus aduncus, Alona cambouei, Tretocephala ambigua növləri sayca üstünlük təşkil edir. Şaxəbığcıqlı xərçənglərin əhəmiyyətli dərəcədə inkişafı yayda qeydə alınmış və 283 min ədəd/m³-a çatmışdır.
Lənkəran təbii vilayətinin çəltik ləklərində 30 növ şaxəbığcıqlı xərçəng tapılmışdır. Onların arasında D.longispina, C.reticulata, S.micronata, S.aurita, S.kingi, S.vetulus, E.shadini, E.odiosa, M.dadayi, M.spinosa kütləvi növlərdir. Onların sayı yazda daha çox olaraq 298 min ədəd/m³-a çatır. Gəncə-Qazax zonasının su hövzələrində 18 növ şaxəbığcıqlı xərçəng qeydə alınmışdır. Onlardan Şəmkir su anbarında - 10, Candar gölündə 14 növ yaşayır. Şəmkir su anbarında sayca D.brachyurum, D.longispina, Ch.sphaericus, Alona guttata üstünlük təşkil edir. Şaxəbığ xərçənglərin sıxlığı 17226 ədəd/m³, o sıradan ən çox inkişaf edən D.brachyurum (6875 ədəd/m³) və Ch.sphaericus (6272 ədəd/m³) olmuşdur. Candar gölündə sayca D.longispina (8750 ədəd/m³) və B.longirostris (4200 ədəd/m³) üstünlük təşkil edir. Orta Kürdə D.longispina, Ch.sphaericus, Alona guttata, Tovuz çayında – A.guttata qeydə alınmışdır. Abşeron su hövzələrindən məlum olan 17 növ şaxəbığcıqlı xərçənglərdən Ceyranbatan su anbarında 14 növ, Qanlıgöldə – 4 növ, Xocahəsən gölündə – 8 növ yaşayır. Onların sıxlığı 2820-17495 ədəd/m³ arasında dəyişmişdir. Abşeron su hövzələrinin zooplanktonunda şaxəbığcıqlı xərçənglərdən sayca D.longispina, D.magna, S.vetulus, M.rectirostris, və Ch.sphaericus üstünlük təşkil edir. Şor sularda M.brachiata, çox nadir hallarda isə D.magna rast gəlinir.
Şəki-Zaqatala su hövzələrində 25 növ şaxəbığcıqlı xərçəng tapılmışdır. Onlardan Musagöldə – 16, Cəfərabad su anbarında – 21, Acınohur gölündə – 5, Şimşək gölündə – 10, bulaq sularında – 12, Alazan çayında – 5, Silbançayda – 2, Qаraçayda – 6, Katexçayda – 7, Qalaçayda – 3, Mazımçayda – 1 növ qeydə alınmışdır. Bu su hövzələrində D.longispina, S.vetulus, M.rectirostris və başqa növlər geniş yayılmışdır. Onların kütləvi inkişafı yay mövsümünün sonunda və ya payızın əvvəlində müşahidə edilir. Azərbaycanın şimal-şərqindəki su hövzələri də şaxəbığcıqlı xərçənglərlə zəngindir. Burada 50 növ, o sıradan Dəvəçi limanında 24 növ şaxəbığcıqlı tapılmışdır. Bu su hövzəsində ən çox inkişaf edən növlər S.vetulus (5300 ədəd/m³) və Ch.sphaericus-dur (2660 ədəd/m³). Limanın su bitkiləri arasında D.longispina, D.pulex, M.rectirostris, M.brachiata, A.guttata və başqalarına da təsadüf etmək olur. Onların kütləvi inkişafı, limanın su rejiminin yaxşılaşması ilə bağlı olaraq yazda baş verir.
Şaxəbığcıqlı xərçənglərdən eləcə də balıq zavodlarında körpələri yemələmək üçün yetişdirilən yem kimi də geniş istifadə olunur. Azərbaycanın nərə və qızılbalıq zavodlarında canlı yem kimi Daphnia magna və Moina macrocopa yetişdirilir (Əsgərov, 1957). Xərçənglər sement hovuzlarda çoxaldılır. Nərə zavodlarında balıq körpələri əvvəlcə mouna, sonra isə su birəsi ilə yemlənir.
Sərvistan şəhristanı
Sərvistan şəhristanı— İranın Fars ostanının şəhristanlarından biridir. Şəhristanın inzibati mərkəzi Sərvistan şəhəridir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhristanın əhalisi 34,452 nəfər və 8,308 ailədən ibarət idi.
Antropogen istehsal amili
Ümumi məlumat
Öz təbiətinə görə AİA fiziki, kimyəvi, bioloji, psixofizioloji ola bilər. Öz təsirinə görə AİA aşağıdakılara bölünür:
Təsir dairəsi
Sənaye nin bəzi sahələri var ki, on illərdir ətraf mühitin antropogen çirklənməsində başlıca rola malikdirlər. Ekoloji vəziyyətin formalaşmasında ən çox neqativ təsir elektroenerji sektorundan daxil olur. “İnsan - ətraf mühit” sistemi qapalıdır, ondakı balansın ixtiyarı pozuntusu faciəli nəticələrə gətirib çıxara bilər. Məsələn, təkamül prosesində təbiət də istilik balansı yaranmışdır ki, bu da enerjinin üzvi birləşmələrdə yığılması və onun istilik şəklində səpilməsi ilə müəyyən olunur. Günəş enerji sinin üzvü birləşmələrə çevrilməsilə başlanan avtotrof bitkilər dən fərqli olaraq, insan üzvü maddə lərdən istifadə edir. Onları yandırır və toplanmış enerji ni istiliyə çevirir. Enerji sərvətlərini hasil etdikdə, insan torpağın bioloji tərkibini dağıdır və onun deqradasiyasına səbəb olur. Təbii sərvətlərdən istifadə etdikdə, insanın təsərrüfat fəaliyyəti olduqca effektsizdir.
Emil Qurbanov (leytenant)
Emil Vaqif oğlu Qurbanov — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin leytenantı, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Emil Qurbanov 1980-ci il avqustun 25-də Lənkəranda anadan olmuşdur. 1986–1997-ci illərdə Lənkəran şəhər A.Məhərrəmov adına 7 nömrəli tam orta məktəbində təhsil almışdır. Orta məktəbi bitirdikdən sonra 1998-ci ildə Lənkəran Dövlət Universitetinin Fiziki tərbiyə və gənclərin çağrışaqədərki hazırlığı fakültəsinə daxil olmuşdur.