cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Sara xatun məscidi
Haqqında
Məscidin bir digər adı Uzun Həsənin oğlulları məscididir. Bu səbəbdən abidənin Sara xatun tərəfindən deyil Uzun Həsənin oğullarından biri tərəfindən inşa etdirildiyi ehtimalı da tarixçilər tərəfindən önə sürülmüşdür.
Məscidin qiblə divarının sol tərəfində tapılan kitabəsində aşağıdakı sözlər yazılıb :
وبي عمر هو المسجد حاجي مصطفى ابن حاجی خدا و بودی این حاجی محمود ابن مصطفى رجب شَرِيفَ فِي سَنَةِ ثَلَاثَ وَسَبْعِينَ وَسَعَ مِأَة مُصْطَفَى وَجَب
"Bu məscid Mustağa oğlu Hacı Mahmud oğlu Hacı Xudaverdi oğlu Hacı Mustafa tərəfindən III Murad dövründə hicri 993-cü ilin rəcəb ayında təmir etdirilmişdir".
Müessesat-i cesime ve cedideden olarak eâzım-ı ulemay-ı mahılliyeden Müftü El-Hac Ahmed Ef. merhumun himmet-i mahsusasiyle vc ianat-ı nakdiye ve bedeniye-i erbab-ı hamiyetle ( 1259.H) senesinde inşa kılınmış ve eski bünyadına nisbeten Sarahatun camii şerifi namiyle marufiyeti baki kalmış olan mabed-i âli dahi bu memlekete medar-ı iftihar bir eser-i fuyuzat karar olup evkat-l hamsede cemaat-i vefire-i muvahhidin ile malâmal olmaktadır.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Məscidin divarları çöldən 2,5 m qalınlığındadır və 4 sütun üzərində inşa edilib. Daxildən bu divarlar ortada iri tağlar, hər iki tərəfdən isə kiçik tağlar qoyularaq möhkəmləndirilmişdir. Sonra bu tağ dirəkləri 2,20 m qalınlığında dörd dairəvi sütunun üzərinə qoyulmuş tağlarla bir-birinə bağlanmış, başlıqları çox nəfis şəkildə işlənmiş və beləliklə, məscidin tək böyük günbəzinin yükü paylaşılmışdır. Divar qalınlığı 1,8 m-dir. Qübbənin mərkəzindəki ixlas surəsi məşhur xəttat Hafiz İbrahim, əsmaül-hüsna isə Hacı Məhəmməd Səid tərəfindən yazılıb və xurma budaqları ilə motivləndirilib.
Qiblə divarında 4 böyük və 4 kiçik pəncərə, solda 5 böyük və 4 kiçik, sağda 3 kiçik pəncərə var. Böyük pəncərələrin eni 1.20 m, hündürlüyü isə 3.20 m qədərdir.
Məscidin daxili 22x22 m ölçüdə və dördbucaqlı formada olub, sahəsi 500 m-ə yaxındır. Buraya eni 1,25 m, hündürlüyü 2,25 m olan iki müntəzəm tağvari qapıdan daxil olunur. Qapıların sağ və sol tərəflərində daxili künclərdə iki pilləkən və ətrafında taxta məhəccərli iki maqsura var. Bu maqsuralara taxta pilləkənlər çıxır.
Məscidin minbəri və mehrabı xüsusi sənətçilər tərəfindən mərmərdən hazırlanıb. Minbər in sağ tərəfində və minbərə bitişik əsas divarın içərisində dəmir barmaqlıqlı şkafın içərisindəki qiymətli siyirmədə lihyə-i səadət saxlanılır. Bu şkafın yaşıl çuxa örtüyündə ipəklə işlənmiş aşağıdakı beytin yazılıb:ŞEFAAT YA RESULÂLLAH Olma isyanınla nevnmid-i şefaat Hamdiya Et nikâh-i mafherül - Kevneyni celhe ihtimam Mûy-i anber, bûy-i pak-i lihye-i nüghetin Kıl ziyaret şevkile gel et salâtiyle selâm. thumb|335x335px|Sara xatun məscidiBu mısralar alim Hacı Həmid tərəfindən qələmə alınıb.
Məscidin çöl tərəfindəki giriş bloku da gözəl və genişdir. Hər iki tərəfdə iki enli və bərabər tağın altından iki pilləli mərmər döşənmiş həyət enir, ortada isə məscidin əzəmətinə və gözəlliyinə uyğun qrafik var.
Müvəqqitxana hörgü tikili olub, 8 tərəfi günbəzli, beş pəncərəli, qapısı sol tərəfdədir. Bu yer həm də saatsaz dükanı idi. Məscidin bünövrəsindən başqa buranın vəqf gəliri var idi. Burada camaatın xarab saatlarını pulsuz təmir edərdilər. Bu vəqfin əsas şərti idi. Müvəqqitxananın Ərzincanın qədim xanədanlıqlarından Hacı Əli Bəy tərəfindən hicri 1277-ci ildə hazırlanan qapısının üzərində kitabədə aşağıdakı sözlər yazılıb:Makam-ı dilküşa oldu mekân-ı irtifa'... şana
Kadimi hanedan-ı belde-i âbad-ı Erzincan
Ki meşhur Hacı Ali bey zehl âli cenab-ı cana
Mücevherden çıkıp tarih-i dilcûsu deyip Hafız
1277 H. Harputun yeganə musalla daşı məhz bu məsciddədir. Digər məscidlərdə dəfn namazı qılınılmadığı üçün şəhərin bütün cənazələri buradan dəfn olunur. Müvəqqitxana ilə yanaşı bu daş da günümüzdə mövcudiyyətini qoruyur.
Məscidə giriş iki ədəd yanaşı qapı ilə təmin edilir. Girişdə mərmər zəmin üzərində ayaqqabıları qoymaq üçün bölmə ayrılıb. Sağ tərəfdəki girişdə isə dar, 5-10 pilləli pilləkən vasitəsilə minarəyə qalxmaq mümkündür. Sol tərəfdə də eyni şəkildə pilləkənlər var. Məscidin insan tutumu 1500-dür. Lakin xüsusi günlərdə, bayramlarda bu say 2000-ə çatır.
Məscidin ilk inşa edildiyi günlərdə tavanı və qübbəsi torpaqdan idi. Bu da zamanla onların dağılmasına səbəb olmuşdur. Hicri 1266-cı ildə xeyirxah şəxslərin təşəbbüsü ilə tavan və qübbə qurğunşunla örtülüb. Nəticə də həm tavan həm qübbə 1 əsr keçməsinə baxmayaraq günümüzdə də öz formalarını qoruyub saxlayıblar.
Məscidin minarəsi ilə bağlı Övliya Çələbi öz qeydlərinə məlumat verib. Onun qeydlərində məscidin minarəsiz olduğu yazılsa da, günümüzdə minarə mövcuddur. Hal-hazırkı minarə hicri 1314-cü ildə (miladi 1898) tikilib. Minarənin daşları Harputun Körpə kəndindən gətirilib və minarə kənd əhalisinin vəsaiti, əməyi hesabına ərsəyə gəlib.
Məscidin vəqfiyyələri və kitabələri
Məscidin vəqfiyələri arasında aşağıdakı sənədlərə rast gəlinir:
Məscidin divarlarında Harputun məşhur xəttatları tərəfindən birbaşa daş üzərində oyma üsulu ilə yazılar və kitabələr həkk edilib. Onlardan birində yazılıb:
Sare nam hatun merhum e yapup bu camii
Eskimişti ettiler tecdide himmet müminin
Kıldı bu nev seçdegeh şükür etsin sadikin
Söyledi bu bende tarih Münip AlIâh için. Kitabənin ortasında ərəbcə aşağıdakı sözlər oxunur:
"İnnessalât e kânet Alel-Müminine kitaben mevkuta
Ve accilû bittevbeti kabl el - Mevt.
Fi şəhəri məhərrəm ayı 1105-ci il"
Bu sətrlər Nisa surəsi 103 ayədən götürülüb.
Həmin divarda 5 müxtəlif kitabə və yazı var. Onlardan 4-ü oxunub tərcümə edilsə də biri üzərində hərəflərin bəziləri silindiyi üçün oxumaq mümkün olmayıb. Ən üstdəki kitabə Harput xəttatları tərəfindən mərmər üzərində həris formasında işlənib. Sözü gedən 4 kitabədən birində "Gecə qaranlığında məscidə üz tutanlara qiyamət günündə tövbələrinin qəbul ediləcəyini müjdələ" sözləri həkk olunub.
Bir digər kitabə Belağel-üla adlanır. Bu kitabədə Peyğəmbər in mədhi ilə bağlı sözlər yazılıb.
Daha sonra məscidin qiblə divarının zəkat pəncərəsinin üzərində başqa 2 ədəd kitabəyə rast gəlinir. Birincisində aşağıdakı sətrlər yazılıb:
Ede hadisini mevlâ mümecced.
Naimiyl e Naiminde müebbed
Bu yolda mal-ü canla sa'y edenler
Ola bağ-ı irem içre muhalled
Sorarsan tarih-i salını nazır
Demiştir işte Rıfat nev müşeyyed
İkiyüz elli dokuz zil'kade
Yapıldı cami-i Sara mücedded
Digər kitabə təliq xətti ilə Allah-ü vahdeh sözü ilə başlayır. Kitabənin sağ küncdə 1259 tarixi, sol küncdə 12 ramazan, aşağı sağ küncdə Fi tahrir-i Hacı Hüseyn, sol küncdə isə İbn-i el-hac Məhəmməd Əmin sözləri yazılıb.
Məscidin girişində qapı üzərindəki kitabədə aşağıdakı sətrlər oxunur:
Kıl teveccüh kıble-i ikbale miknatis-veş
Milad Beygi
Milad Beygi və ya tam adı ilə Milad Beygi Hərçigani (farsca: میلاد بیگی ) — İran əsilli Azərbaycan taekvondoçusu. Milad Beygi, 2016-cı ildə Braziliyanın Rio-de-Janeyro şəhərində baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında bürünc medal qazanıb. Milad Beygi, 2015-ci ildə baş tutan I Avropa Oyunlarının və 2017-ci ildə baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının çempionu olub. O, həmçinin 2017-ci ildə Tayvanın paytaxtı Taybey şəhərində baş tutan Tələbələrin Universiada Oyunlarınında qalibi olub.
O, həm də 2016-cı ildə Avropa, 2017-ci ildə isə Dünya çempionu olub. Karyerası ərzində qatıldığı 22 yarışın 19-da qızıl, 1-də gümüş, 2-də isə bürünc medal qazanan Milad Beygi, Azərbaycan yığmasının heyətində 2015 və 2016-cı illərdə Komandalar arası Dünya Kubokunun qalibi olub.
Milad Beygi, I Avropa Oyunlarında qazandığı uğura görə "Şöhrət" ordeni ilə, XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında qazandığı uğura görə isə "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin" Fəxri diplomu ilə təltif edilib.
Həyatı
Milad Beygi Hərçigani 1 mart 1991-ci ildə İranın İsfahan şəhərində anadan olub. Şəxsi məşqçisi Reza Mehmandost, millidə məşqçisi Elnur Amanovdur. Orta təhsilini başa vurandan sonra o, 2012-ci ildə Sepahan Universitetinə qəbul oldu və 2015-ci ildə həmin universiteti bitirdi. Milad Beygi, subaydır.
2014-cü il: Hərbçilərin Dünya Çempionatında qələbə
Milad Beyginin birinci beynəlxalq turniri 2014-cü ilin 16–20 avqustunda İranın Tehran şəhərində baş tutan hərbçilər arasında Dünya Çempionatında mübarizə apardı. Milad Beygi turnirin 1/4 final mərhələsində Çin nümayəndəsi Lon Lona 12:4 hesabı ilə qalib gəldi və yarım-final mərhələsinə adladı. Finala gedən yolda Milad Beyginin rəqibi 2008-ci il Avropa Çempionatının qalibi olan Ermənistan nümayəndəsi Arman Yeremyan oldu. Həmin görüşdə Milad Beygi rəqibi üzərində 18:10 hesabı ilə qələbə qazandı və turnirin final görüşünə vəsiqə qazandı. Həlledici görüşündə isə onun rəqibi Qətər nümayəndəsi Mahmud Həmdi Abdul Rəhim oldu. Həmin görüşdə də Milad Beygi rəqibi üzərində inamlı qələbə qazandı — 16:4. Bununla da Milad Beygi hərbçilər arasında Dünya Çempionatının qalibi oldu.
2015-ci il:
2015-ci ilin 18–24 fevralında Milad Beygi İranın Tehran şəhərində baş tutan Fajr Open beynəlxalq turnirində mübarizə apardı. Milad Beygi həmin turnirin yarım-final mərhələsində Fransa nümayəndəsi Torann Maizeroini 8:0 hesabı ilə məğlub elədi və final görüşünə vəsiqə qazandı. Həlledici görüşdə isə Milad Beygi 2011-ci il Dünya Çempionatının qalibi olan İran nümayəndəsi Fərzad Abdullahiyə üzərində 12:0 hesabı ilə qələbə qazandı və Fajr Open beynəlxalq turnirinin qızıl medalına sahib oldu.
2015-ilin yanvarında Milad Beyginin şəxsi məşqçisi Reza Mehmandost Azərbaycan yığmasının baş məşqçisi postuna təyin edildi. Bundan sonra Reza Mehmandost Milad Beygini Azərbaycan yığmasına dəvət elədi. İran yığmasında Mehdi Xodabaxşi ilə rəqabətdə məğlub olan və nüfuzlu beynəlxalq turnirlərdə mübarizə apara bilməyən Milad Beygi Azərbaycan vətəndaşlığını qəbul elədi və Azərbaycan yığmasının üzvü oldu.
Daha sonra Milad Beygi 12–18 mayda Rusiyada baş tutan Dünya Çempionatında mübarizə aparmalı idi, amma Milad Beyginin vətəndaşlığı ilə bağlı hüquqi prosedurlar hələ başa çatmadığına görə WTF Milad Beyginin həmin turnirdə mübarizə aparmasına icazə vermədi. Həmin turnirin qalibi isə İran nümayəndəsi Mehdi Xudabəxşi oldu.
left|thumb|300x300px|[[Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Milad Beygiyə I Avropa Oyunlarının qızıl medalını təqdim edən zaman]] 2015-ci ilin birinci nüfuzlu turniri 12–28 iyunda Azərbaycanda baş tutan I Avropa Oyunları oldu. Milad Beygi turnirin 1/8 final mərhələsində Serbiya nümayəndəsi Damir Fejziç ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə Milad Beygi rəqibi üzərində 12:0 hesablı inamlı qələbə qazandı və turnirin 1/4 final mərhələsinə adladı. Bu mərhələdə onun rəqibi Birləşmiş Krallıq nümayəndəsi Lutalo Məhəmməd oldu. Lutalo Məhəmməd 2012-ci ildə Avropa Çempionatının qalibi, London Olimpiadasının bürünc medalçısı olan təcrübəli idmançı idi. Həmin görüşdə də Milad Beygi rəqibi üzərində inamlı qələbə qazandı — 17:5. Bununla da Milad Beygi turnirin yarım-final mərhələsinə adladı. Finala gedən yolda onun rəqibi Portuqaliya nümayəndəsi Xulio Ferreyya oldu. Gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüşdə Milad Beygi rəqibinə 6:2 hesabı ilə qalib gəldi və turnirin final görüşünə vəsiqə qazandı. Final görüşündə isə Milad Beyginin rəqibi 2014-cü il Avropa Çempionatının qalibi olan Rusiya idmançısı Albert Qaun oldu. Gərgin idman mübarizəsi şəraitində baş tutan görüşdə Milad Beygi rəqibi üzərində 8:4 hesabı ilə qələbə qazandı və I Avropa Oyunlarının qalibi oldu. Təltifetmə mərasimi zamanı Milad Beygi Hərçiganiyə I Avropa Oyunlarının qızıl medalını Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev təqdim elədi.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29 iyun 2015-ci il tarixli 1299 nömrəli Sərəncamına əsasən I Avropa Oyunlarında qazandığı nailiyyətlərə və Azərbaycan idmanında xidmətlərinə görə Milad Beygi Hərçigani "Şöhrət" ordeni ilə təltif edildi.
I Avropa Oyunlarından sonra Milad Beyginin birinci turniri Cənubi Koreyanın Çunçeon şəhərində baş tutan Korea Open beynəlxalq turniri oldu. Turnirdə bütün rəqibləri üzərində qələbə qazanan Milad Beygi nəticədə Korea Open beynəlxalq turnirinin qalibi oldu.
Mövsümün sonunda Milad Beygi daha üç beynəlxalq turnirdə mübarizə apardı. Əvvəlcə Polşanın Varşava şəhərində baş tutan Poland Open beynəlxalq turnirində mübarizə aparan Milad Beygi yarım-final mərhələsində üç dəfə Avropa Çempionatlarının qalibi olan Moldova nümayəndəsi Aaron Susa 18:5 hesab; ilə qalib gəldi və turnirin final görüşünə vəsiqə qazandı. Həlledici görüşdə isə Milad Beygi Norveç nümayəndəsi Riçard Andre Ordeman üzərində 22:2 hesabı ilə inamlı qələbə qazandı və turnirin qalibi oldu.
Daha sonra isə Milad Beygi Rusiyada baş tutan Russia Open beynəlxalq turnirində mübarizə apardı. Turnirin yarım-final mərhələsində Avstraliya nümayəndəsi Heydər Şqara üzərində 14:1 hesabı ilə inamlı qələbə qazanan Milad Beygi, turnirin final görüşündə 2013-cü il Dünya Çempionatının qalibi olan Almaniya nümayəndəsi Tahir Güləçə qalib gəldi və Russia Open beynəlxalq turnirinin qalibi oldu.
Mövsümün son turniri isə Mexico şəhərində baş tutan Komandalararası Dünya Çempionatı oldu. Ayxan Tağızadə, Məhəmməd Məmmədov, Milad Beygi, Səid Quliyev, Sina Bəhrami və Radik İsayev ibarət olan Azərbaycan yığmasının "A" qrupunda mübarizə apardı. Həmin qrupda Azərbaycan yığmasının rəqibləri Belçika, İran və Özbəkistan nümayəndələri oldu. Qrup mərhələsində Belçika nümayəndələrini 58:32, Özbəkistan nümayəndələrini isə 32:11 hesabı ilə məğlub edən Azərbaycan yığması, İran nümayəndələrinə 22:32 hesabı ilə məğlub oldu. Bununla belə Azərbaycan yığması qrup mərhələsini altı xalla birinci pillədə başa vurdu və turnirin yarım-final mərhələsinə vəsiqə qazandı. Finala gedən yolda Azərbaycan nümayəndələri Cənubi Koreya yığması üzərində 48:30 hesabı ilə qələbə qazandı və turnirin final görüşünə vəsiqə qazandı. Həlledici görüşdə Azərbaycan yığması növbəti dəfə İran nümayəndələri ilə üz-üzə gəldi, amma bu səfər Azərbaycan yığması İran nümayəndələri üzərində 42:24 hesabı ilə inamlı qələbə qazandı və tarixində birinci dəfə Komandalararası Dünya Çempionatının qızıl medallarına sahib oldu.
2016
2016-cı il, Milad Beygi üçün əsas mövsümlərdə biri oldu. O, yanvar ayında Türkiyənin İstanbul şəhərində baş tutan "Avropa Olimpiya təsnifat" yarışına qatıldı. Rio-de-Janeyro Olimpiadasına lisenziya verən yarışın birinci mərhələsində Milad Beygi, Latviya idmançısı Janis Kauna ilə üz-üzə gəldi. Həmin görüşdə o, 16:0 hesabı ilə rəqibindən üstün oldu və 1/4 final mərhələsinə vəsiqə qazandı. Bu mərhələdə o, düşmən dövlətin, Ermənistan nümayəndəsi Arman Yeremyan ilə qarşılaşdı. Milad Beygi həmin rəqibini 2 il əvvəl, 2014-cü ildə baş tutan Hərbçilərin Dünya Çempionatında 17:9 hesabı ilə məğlub etmişdi. Bu səfər də Milad Beygi üstün hesablı qələbə qazandı, 11:1. Lisenziyaya gedən yolda o, yerli, Türkiyəli Yunus Sarı ilə üz-üzə gəldi. Yunus Sarıdan 10:1 hesabı ilə üstün olan Milad Beygi, finala vəsiqə qazanmağla Rio-de-Janeyro Olimpiadasına lisenziya qazandı. Final görüşündə isə o, Polşa nümayəndəsi Pyotr Pazinskini 14:2 hesabı ilə məğlub etdi və vəsiqə ilə yanaşı, yarışların qızıl medalınıda qazandı.
Olimpiya Oyunlarına lisenziya qazanan Milad Beygi, növbəti yarışına yenə Türkiyədə qatıldı. Bu səfər o, Antalya şəhərinin ev sahibliyində baş tutan Klublararası Avropa Çempionatında mübarizə apardı. "Gilan" TK-nun üzvü qismində həmin yarışlara qatılan Milad Beygi, Klublararası Avropa Çempionatının bürünc medalına sahib oldu.
XXXI Yay Olimpiya Oyunları
right|thumb|300x300px|[[İran nümayəndəsi Mehdi Xodabaxşi (qırmızı geyimdə) və Azərbaycan idmançısı Milad Beygi (göy geyimdə): XXX Yay Olimpiya Oyunlarının 1/4 final mərhələsinin görüşü zamanı]] XXXI Yay Olimpiya Oyunlarından əvvəl Avropa çempionu olan Milad Beygi, yarışların əsas favoritlərindən biri hesab olunurdu. O, reytinq cədvəlinə əsasən tərtib edilən sıralanma turunda, 16 idmançı sırasında 9-cu yerdə qərarlaşdı. Bununlada 9-cu yerdə olan Milad Beygi, qaydalara əsasən 8-ci yerdə olan idmançı, yəni Mali nümayəndəsi İsmayıl Koulibali ilə üz-üzə gəldi. Görüşün favoriti olan Milad Beygi, 13:6 hesablı inamlı qələbə qazandı və 1/4 final mərhələsinə vəsiqə qazandı. Bu mərhələdə o, prinsipial rəqiblərindən biri, Rio-de-Janeyro Olimpiadasında 1-ci sıra nömrəsinə sahib, son Dünya çempionu (2015-ci ildə), İran idmançısı Mehdi Xodabaxşi ilə qarşılaşdı. Hər üç hissəsi gərgin şəraətdə davam edən görüşdə, Milad Beygi 12 xallıq fərq yaratdı və vaxtından əvvəl qələbə qazandı, 17:5.
Yarım-final mərhələsində isə o, London Olimpiadasının bürünc medalçısı, Birləşmiş Krallıq nümayəndəsi Lutalo Məhəmməd ilə qarşı-qarşıya gəldi. Buna qədər, Milad Beydi artıq iki dəfə Məhəmmədi məğlub etmişdi. İlk dəfə, 2015-ci ildə baş tutan I Avropa Oyunlarında 17:5, ikinci dəfə isə 2016-cı ildə baş tutan Avropa Çempionatında isə 13:1 hesabları ilə, amma bu səfər o, rəqibinə məğlub oldu. Gərgin davam edən görüşün sonunda, Milad Beygi 5 xallıq fərqlə Lutalo Məhəmmədə məğlub oldu və arzusunda olduğu XXX Yay Olimpiya Oyunlarının qızıl medalı uğrunda mübarizəni başa vurdu, amma bu məğlubiyyətə baxmayaraq Milad Beygi, yarışların medalını qazandı. O, bürünc medal uğrunda görüşdə özündən nisbətən zəif hesab olunan Polşa nümayəndəsi Pyotr Pazinski ilə qarşılaşdı. Həmin görüşdə Milad Beygi, rəqibini vaxtından əvvəl 12:0 hesabı ilə məğlub etdi və XXX Yay Olimpiya Oyunlarının bürünc medalına layiq görüldü.
XXX Yay Olimpiya Oyunlarında qazandığı uğura görə Milad Beygi, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 2292 nömrəli sərəncamı ilə "Azərbaycan Respublikası Prezidentinin" Fəxri diplomu ilə təltif edildi. Ona, həm də prezidentin müvafiq sərəncamı ilə 150 000 manat pul məbləği verildi.
IV İslam Həmrəyliyi Oyunları
left|thumb|300x300px|[[Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev, Milad Beygiyə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının qızıl medalını təqdim edən zaman]] Milad Beygi, 2017-ci ildə birinci əsas yarışına Bakı şəhərində baş tutan IV İslam Həmrəyliyi Oyunları çərçivəsində qatıldı. 1/4 final mərhələsində Milad Beygi, Səudiyyə Ərəbistanı idmançısı Məcid Almabruq ilə qarşılaşdı. Həmin görüşdə o, inamlı qələbə qazandı, 21:2. Yarım-final mərhələsində isə Milad Beyginin rəqibi İran nümayəndəsi Əlireza Dərvişpur oldu. Həmin görüşün sonunda da, Milad Beygi 24:4 hesablı asan qələbə qazandı və yarışların həlledici, final qarşılaşmasına vəsiqə qazandı.
Final görüşündə Milad Beygi, 2011-ci ilin Dünya Çempionatının gümüş medalçıçı, Türkiyə idmançısı Yunus Sarı ilə üz-üzə gəldi. Buna qədər Yunus Sarı ilə 5 dəfə üz-üzə gələn və həmin görüşlərin 4-də qələbə qazanan Milad Beygi, yenə Türkiyəli rəqibini "dayanq"-dan məğlub yola saldı. Görüş boyu üstün tərəf olan Milad Beygi, sonda 9:5 hesablı qələbə qazandı və IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının çempionu oldu. Təltifetmə mərasimi zamanı Milad Beygi Hərçiganiyə IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarının qızıl medalını, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev təqdim etdi. Mərasimin sonunda onun, şərəfinə zalda, Azərbaycan bayrağı qaldırıldı və Azərbaycanın dövlət himni səsləndirildi.
IV İslam Həmrəyliyi Oyunlarında qazandığı uğura görə Milad Beygiyə, prezidentin müvafiq sərəncamı ilə 150 000 manat pul məbləği verildi.
İnamla Dünya çempionluğuna addımlayan Milad Beygi, yarım-final mərhələsi uğrunda görüşdə Dominikan Respublikası nümayəndəsi Moises Hernandez ilə üz-üzə gəldi. Rəqibini 19:10 hesabı ilə məğlub edən Milad Beygi, yarım-final mərhələsinə vəsiqə qazandı və ən azından "mundial"-ın bürünc medalını təmin etdi. Finala gedən yolda isə o, üç qat Avropa çempionu, Moldova idmançısı Aaron Kook ilə qarşılaşdı. Aaron Kooku buna qədər iki dəfə, 2015-ci ildə 17:5, 2016-cı ildə isə 13:2 hesabların ilə məğlub edən Milad Beygi, bu səfər rəqibini darmadağın etdi, 41:5 və Dünya Çempionatının həlledici, final görüşünə vəsiqə qazandı.
2017 Dünya Çempionatının 30 iyunda baş tutan həlledici, final görüşündə Milad Beygi, Rusiya nümayəndəsi Anton Kotkov ilə üz-üzə gəldi. Görüşün açıq-aydın favoriti hesab olunan Milad Beygi, rəqibini 21:3 hesabı ilə məğlub etdi və 2017-ci ilin Dünya çempionu oldu. 2016 Rio-de-Janeyro Olimpiadasında qazandığı bürünc medalın təsadüf olduğunu sübut edən Milad Beygi, həm də bu idman növü üzrə Niyaməddin Paşayev və Radik İsayevdən sonra Dünya çempionu olan üçüncü Azərbaycan idmançısı oldu. Onun, şərəfinə təltifetmə mərasimi zamanı Azərbaycan bayrağı qaldırıldı və Azərbaycanın dövlət himni səsləndirildi.
Dövlət təltifləri
thumb|250x250px|alt=|[[Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev Milad Beygiyə Azərbaycan Prezidentinin fəxri diplomunu təqdim edən zaman]] Milad Beygi Azərbaycan Prezidentinin sərəncamlarına əsasən bir dəfə ordenlə, bir dəfə isə fəxri diplomla təltif edilib.
Görüşlərinin siyahısı
Hələ, İran yığmasının heyətində çıxış edən zaman, Milad Beyginin prinsipial rəqiblərindən biri Mehdi Xodabaxşi idi. O, Mehdi Xodabaxşi ilə yalnızca bir dəfə üz-üzə gəldi. 2016 Rio-de-Janeyro Olimpiadasının 1/4 final mərhələsi çərçivəsində baş tutan görüşdə, Milad Beygi 13:6 hesabı ilə qələbə qazandı. Birləşmiş Krallığ nümayəndəsi Lutalo Məhəmməddə, Milad Beyginin prinsipial rəqiblərindən biridir. O, Lutalo Məhəmməd ilə üç dəfə qarşılaşdı. Lutalo Məhəmmədi, I Avropa Oyunlarının 1/4 final mərhələsində 17:5, 2016 Avropa Çempionatının 1/4 final mərhələsində isə 13:1 hesabı ilə məğlub edən Milad Beygi, rəqibinə yalnızca 2016 Rio-de-Janeyro Olimpiadasının 1/2 final mərhələsində məğlub oldu, 7:12.
Türkiyə nümayəndəsi Yunus Sarıda, Milad Beyginin prinsipial rəqiblərindən biridir. O, Yunus Sarı ilə altı dəfə üz-üzə gəldi. Rəqibinə yalnızca bir dəfə məğlub olan Milad Beygi, digər beş görüşün hamısında qələbə qazanıb.
NGC 3430
NGC 3430, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Kiçik Şir bürcü istiqamətində yerləşir. SBc tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Həyatın ilmələri (film, 2021)
“Həyatın ilmələri” sənədli filmi Azərbaycan xalça sənətinin inkişafında, bu dəyərli irsin gələcək nəsillərə ötürülməsində müstəsna rolu olan Əməkdar mədəniyyət işçisi Zəhra Əliyevaya həsr olunmuşdur.
Məzmun
Qəhrəmanın həyat hekayəsi əsasında çəkilən filmdə qocaman sənətkar Zəhra Əliyevanın əvəzsiz təcrübəsi, yaradıcılıqla zəngin həyat yolu öz əksini tapıb. Burada həmçinin arxiv materiallarına istinadən Lətif Kərimov, Cəfər Muciri və Kamil Əliyev kimi görkəmli xalçaçı-rəssamlar haqqında maraqlı xatirələr də yer alıb. Film Mədəniyyət Nazirliyinin sifarişi ilə "Salnaməfilm Studiyası" MMC-də istehsal olunmuşdur.
Pərvanələrin rəqsi (teleserial, 2012)
Pərvanələrin rəqsi — Rövşən İsaxın quruluşçu rejissorluğu ilə çəkilmiş Azərbaycan teleserialı.
Məzmun
Ailə dramı olan bu teleserialda hadisələr ər-arvad, gəlin-baldız, bir sözlə ailə münasibətləri əsasında yaradılmışdır.
Mükafatlar
Serial 2015-ci ildə "Ən yaxşı TV serial" nominasiyasında "Qızıl Pəri" mükafatına layiq görülmüşdür.
Rollarda
Qeyd: Obrazların adları titrlərdə göstərilməyib.
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Xarici keçid
Filmi izlə
Abbasabad (Mazandaran)
Abbasabad — İranın Mazandaran ostanının Tonekabun şəhristanının Abbasabad bəxşində şəhər və bu bəxşin mərkəzi. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 11,256 nəfər və 3,195 ailədən ibarət idi.
Rostislav Plyatt
Rostislav Yanoviç Plyatt — polyak-yəhudi əsilli məşhur sovet aktyoru, SSRİ xalq artisti (1961).
Həyatı
13 dekabr 1908-ci ildə doğulub.
30 iyun 1989-cu ildə vəfat edib.
İrkava (Salmas)
Rigabad - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Salmas şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 559 nəfər yaşayır (103 ailə).
İqnasio Herreyra
İqnasio Xose Herreyra Fernandez  (14 oktyabr 1987-ci ildə anadan olub ) — Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Neftçi PFK klubunda hücumçu kimi çıxış edən Çilili peşəkar futbolçudur.
Klub karyerası
4 avqust 2015-ci ildə Herreyra Deportes İkike klubu ilə müqavilə imzalamışdır.
29 fevral 2016-cı ildə Herreyra Qazaxıstan Milli Futbol Çempionatı təmsilçilərindən olan İrtış Pavlodar FK ilə müqavilə imzalamışdır.
3 yanvar 2017-ci ildə Herreyra Azərbaycan Premyer Liqası təmsilçilərindən olan Neftçi PFK ilə müqavilə imzalamışdır.
Sərəmerik (Salmas)
Saray-i Məlik - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Salmas şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 1,005 nəfər yaşayır (187 ailə).
Aktiv toqquşmalar nəzəriyyəsi
Aktiv toqquşmalar nəzəriyyəsi — qaz mühitində iki molekulun toqquşması (bimolekulyar reaksiya) zamanı kimyəvi çevrilmələrin sürətinin qiymətləndirilməsi üsulu. Kimyəvi kinetikanın ümumi müddəasına görə kimyəvi çevrilmələrin baş verməsi üçün molekullar hədd qiymətini aşan aktivasiya enerjisinə malik olmalıdır. Aktiv toqquşmalar nəzəriyyəsində molekullar müəyyən radiuslu sərt kürələr kimi qəbul edildiyindən, reaksiya o halda gedə bilər ki, toqquşma anında bu kürələrin mərkəzlərini birləşdirən ox boyunca molekulların nisbi hərəkət enerjisi aktivasiya enerjisini ötüb keçir. Aktiv toqquşmalar nəzəriyyəsi qazlarda reaksiyanın sürət sabitinin temperaturundan təcrübi eksponensial asılılığını keyfiyyətcə düzgün təsvir edir. Sürət sabitinin kəmiyyətcə uyğun qiymətləri real molekullararası qarşılıqlı təsiri nəzərə alan sterik amil (məsələn: anizotropiya) əsasında əldə edilir. Toqquşmanın xüsusiyyətlərinin və reaksiyaya girən hissəciklərin çevrilmə dinamikasının ətraflı analizi molekulyar dəstə üsulundan istifadə etməyə imkan verir.
Pyotr Bezobrazov
Pyotr Alekseyeviç Bezobrazov – Rusiya İmperator Donanmasının admiralı. Rus-yapon müharibəsi zamanı Vladivostok eskadrasının komandiri olmuşdur. Müharibədən sonra donanmanın görkəmli fiqurlarından biri olmağa davam etmişdir.
Həyatı
Pyotr Bezobrazov 1842-ci ildə doğulmuşdur. 1864-cü ildə "Dmitrii Donskoi" freqatında donanma xidmətinə başlamışdır. 1883-cü ildə "Svietlana" freqatının zabiti olmuşdur. 1885–1888-ci illərdə bir neçə kanoner qayığının komandiri təyin olunmuş, 1890-cı ildə kapitan rütbəsinə yüksəlmişdir. 1893–1897-ci illərdə "General-Admiral" krayserinin və "Navarin" döyüş gəmisinin komandiri olmuşdur. 1897-ci ildə kontr-admiral rütbəsinə yüksəlmiş, 1901-ci ilə qədər Kronştadtdakı donanma bazasındə heyət başçısı və Baltika Donanmasında köməkçi komandir olmuşdur. Daha sonra Qara Dəniz Donanmasında xidmət göstərməyə başlamış və 1903-cü ildə vitse-admiral rütbəsi almışdır.
Rus-yapon müharibəsi
Vitse-admiral Stepan Makarovun ölümündən sonra 8 may 1904-cü ildə Birinci Sakit Okean Eskadrasının baş komandanı təyin olunmuşdur. 12 iyun 1904-cü ildə Vladivostoka gəlmişdir, lakin yaponlar dənizlərə nəzarət etdiyi üçün Port-Arturdakı eskadraya birbaşa komandanlıq edə bilməmiş, onun vəzifəsi sadəcə kağız üstündə qalmışdır. Bezobrazov Vladivostok eskadrasının komandanlığını öz üzərində götürmüş və 15 iyun 1904-cü ildə Tsuşima boğazı hücumu zamanı Vladivostok Müstəqil Krayser Eskadrasına başçılıq etmişdir. "Rossia", "Rurik" və "Gromoboi" krayserlərindən ibarət olan bu eskadra Yaponiyanın üçün nəqliyyat gəmisini batırmışdır.
Bezobrazov 1904-cü ilin sentyabrında Kronştadta göndərilmiş və Baltika Donanmasının baş komandanı təyin olunmuşdur. 1904-cü ilin dekabrından 1906-cı ilin iyuluna kimi əsas donanma heyətinin başçısı olmuşdur.
Novoselisk rayonu (Stavropol diyarı)
Novoselisk rayonu — Rusiya Federasiyası, Stavropol diyarının tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Novoselisk kəndidir. Əhalisi 26 366 nəfərdir (2020).
Coğrafiyası
Rayon Stavropol diyarının şərq hissəsindədir. Aleksandrovsk, Blaqodarnenski, Budennovski, Qeorqiyevski və Sovetski rayonları ilə həmsərhəddir. Rayonun təbii şəraiti ümumiyyətlə sakit bir relyef ilə xarakterizə olunur; dərələr və yarğanlarla parçalanmış çöl düzənliyidür. Az riskli əkinçilik zonasına aiddir.
Tarixi
Novoselisk rayonu 1935-ci ildə qurulmuşdur.
13 yanvar 1943-cü ildə Novoselisk rayonu Alman faşist işğalçılarından azad edildi.
1958-ci ildə rayon ləğv edilir və ərazisi Aleksandrovski və Prikumsk rayonlarına verilir.
Rusiya Sovet Federativ Sosialıist Respublikası Ali Sovetinin 3 aprel 1972-ci il tarixli fərmanı ilə və İşçi Xalq Xalq Deputatları Sovetinin ilk sessiyası ilə Novoselisk rayonu yenidən qurulur.
16 Mart 2020-ci il tarixdən etibarən Stavropol diyarının 31 yanvar 2020-ci il tarixli 11-kz saylı Qanununa uyğun olaraq Novoselisk inzibati dairəsinin bütün bələdiyyələri vahid bələdiyyə forması Novoselisk bələdiyyə dairəsinə birləşdirilir.
Ərazi vahidi statusunu qoruyur.
Əhali
2010-cu il əhalinin siyahıyaalınmasının nəticələrinə görə rayonda aşağıdakı millətlərin nümayəndələri yaşayırdı:
Yaşayış məntəqələri
Rayonun və müvafiq şəhər dairəsinin ərazisi 11 yaşayış məntəqəsini əhatə edir:Novoseliskoye, Çyornoleskoye, Juravskoye, Kitayevskoye, Dolinovka, Padınskoye, Novıy Mayak, Şelkan, Artezianski, Jukovski və Qornı.
Yerli idarəetmə
Rayon rəhbərləri: Aleksandr Knyazev.
Vladimir Antonenko.
Rayon bələdiyyəsinin rəhbərləri:
Oleq Proskurin
İqtisadiyyat
Rayon iqtisadiyyatının əsasını əkinçilik təşkil edir. Rayonda heyvandarlıq davamlı inkişaf edir. Bu istiqamətdə əsas rolu Artezianskoye ASC oynayır. Bu Şimali Qafqazdakı sənayenin ən böyük müəssisələrindən biridir.
Kütləvi informasiya vasitələri
Novoselisk rayonu ərazisində "Avanqard" qəzeti buraxılır.
Rayonla əlaqəli insanlar
Aleksandr Fedoroviç Mosintsev - şair, Rusiya Yazıçılar Birliyinin üzvü.
Vasili İvanoviç Petrov - Sovet və rus ordusunun marşalı.
Mixail Semyonoviç Mamontov (02.22.1926) - Böyük Vətən Müharibəsi iştirakçısı, Novoselisk rayonunun Fəxri vətəndaşı.
Gəmi saatının sirri (film, 1983)
Məzmun
Filmin əsas süjet xəttini köhnə gəmi saatı və qiymətli xəzinənin axtarışı ilə əlaqədar məktəbli oğlanın başına gələn əhvalatlar təşkil edir. Əsl səyyah olmağı arzulayan 10 yaşlı Alik (Anar Tağızadə) valideynlərsiz, təkbaşına Kiyevə əmisinin yanına gedir. Oğlan istəyirdi ki, əmisi boşanmağa hazırlaşan valideynlərini barışdırsın. Alik Ukraynanın kiçik şəhərlərindən birində çox adamla tanış olur. Mühəndis Aleksandr İvanoviçin (Nikolay Volkov) evində onun diqqətini köhnə gəmi saatı cəlb edir. Sən demə bu saat təkcə Aliki deyil, qarətçiləri də maraqlandırırmış. Nə üçün? Oğlan gəmi saatının sirrini açır: o, saatın içindən yazılı kağız tapır. Bu kağızda qiymətli daş-qaşların saxlanıldığı yer göstərilirdi. Milis qarətçiləri həbs edir. Gənc səyyahın ardınca valideynləri gəlir. Alikin ailəsində əmin-amanlıq yenidən hökm sürür.
Şəkəryazı (Salmas)
Şəkəryazı - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Salmas şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 2,245 nəfər yaşayır (438 ailə).
Balazər Xanım (Xoy)
—  1918-ci ildə göstərdiyi cəsarəti sayəsində, xalq arasında sevilən azərbaycanlı qadın, xalq qəhrəmanı.Balazər Xanım (Xoy)
1918-ci ildə ermənilər tərəfindən Cilovluqda və sonra kürdlər tərəfindən Urmuda və Salmasda yüzminlərcə azərbaycanlı müsəlman öldürülüb didərgin salınır. Sonra erməni Andranik Daşnaksütun ordusuyla qalanı ələ keçirib qərbi Azərbaycan torpaqlarında xaçlı hükumətinin bütövləşməsini düşünürdülər. Xoy şəhərini ələ keçirmək istəyən ermənilər şəhəri topa tutub qalanın bir hissəsini dağıdırlar. Bu vaxt fədailərdən bəziləri üz döndərib qaçır. O anda Balazər xanım adlı qorxmaz bir qız meydana çıxıb əldə tapanca ləçəyini açıb alnına bağlayaraq ucadan bağırır: "Siz qaçın, qoyun Balazər döyüşsün!" Balazər xanım o səngərdən bu səngərə qalxaraq Ermənilərə sarı güllə açıb yenə də uca səslə deyir: "Siz qaçın Balazər döyüşsün!".Bu sözlər, qanı damarda coşa gətirir və fədailər hayqıraraq bir daha səngərlərə sarı dönüb döyüşə girirlər və nəhayət Osmanlı qoşunu gələnə kimi qalanı qoruyub əldə saxlayırlar.
Balazər xanım adlı qəhramanın haqqında Xoy tarixinin yazarı Məhəmmədəmin Riyahi belə bir izah vermişdir: "O günlərin unudulmayan hərəkətlərindən biri Balazər xanımın şəhəri müdafiə edənləri səngərlərə geri qaytarmaqdır, çünki o bu işlə Xoy şəhərini kəsin düşməkdən qurtarır və qalıcı bir hadisə yaradır". Mənbə:
O gündən bəri Xoylu Balazər xanım, sinədən sinəyə, aşıqların sazına, anaların laylasına düşüb əbədi olaraq yaşayır. Pəhləvilər hakimiyyətə gəldikdən sonra azərbaycanlılara qarşı apardığı assimilyasiya siyasəti nəticəsində Cilolruq soyqırımı, azərbaycan türklərinin öz keçmişini və qəhrəmanlarının unutdurulmasına məqsədli siyasət həyata keçirilir. Bu baxımdan da müasir Azərbaycan tarixində unudulmuş qahramanlardan biri də Balazər xanımdır.Doğulub boya başa çatdığı doğma yurdunun düşmən əlinə keçməməsi üçün hünər göstərən qadının cəsarətini xalq unutmamış və onun şərəfinə mahnı bəstələmişdir. Lakin məqsədyönlü şəkildə mahnının sözləri dəyişdirilmişdir. Bugün mahnını oxuyanlar bunun fərqinə varmırlar.
"Ev oldu xəlvət Balazər xanım.                                Şəltəni tərpət Balazər xanım.                                  Şeytana lənət Balazər xanım"  və yaxud da                "Şəltə geyirsən Balazər xanım.                                Yoldan edirsən Balazər xanım.                                   Qaş-göz edirsən Balazər xanım" demək az qala belə qeyrətli türk qadınını əxlaqsız biri kimi təqdim etməkdən savayı bir iş deyil."Şəltə sözünün mənasına Azərbaycan Dilinin İzahlı lüğətində fikir verək:              1. isim Qadın alt tumanı, dizlik.                                       2. danışıq dilində Cır-cındır, yıpranmış, üzülmüş, köhnə-kürüş şeylər (xalça, palaz, geyim, parça və sairə). Otaq kasıb döşənmiş, dörd-beş şəltədən ibarət idi. A. Şaiq.                                                                          3. məcazi mənada Şəltəsi işləməmək (keçməmək) – kələyi baş tutmamaq, hiyləsi keçməmək. . . Dəni məqsədlilərin burada şəltəsi işləməz. Onlar zərərdən savay heç bir xeyir yetirə bilməzlər. 'Ü. Hacıbəyov'.
Məlum məsələdir ki, kişilərin silahı qoyub qaçdığ bir anda ortaya atılıb belə bir şücaət göstərən bir qadın 3-cü mənaya tamamən uzaqdır. 1-ci və ya 2-ci mənada bu kəlməni işlətmək təhqirdən başqa bir şey deyil. Belə çıxır ki, bu qadın "evin xəlvət olmasını" gözləyir və əks cinsin nümayəndəsi "şəltəni tərpət", yəni "ya tumanı çək aşağı, ya da döşək sal" deyir. Yaxud mahnının digər sözlərinə nəzər salaq:           "Əldə tapança Balazər xanım.                                    Gəlləm dalınca Balazər xanım.                                 Mənim olunca Balazər xanım". Yazıq qız əlinə silah alıb səngərə qaçır, düşmənə güllə atır və "siz qaçın Balazər döyüşsün" deyir və bu məqamda biri "gəlləm dalınca, mənim olunca" deyir. Bəllidir ki, xalq öz qəhraman qızı haqqında belə sözlər quraşdırmaz. Bunu məqsədyönlü şəkildə dəyişiblər. Amma bugün bu mahnını bu şəkildə oxumaq eyib deyilmi? Şairlər, aşıqlar, dilçi alimlər, tədqiqatçılar belə həssas məsələlərdə niyə susurlar?}}
https://youtu.be/iudpiS8ZyRQ
Sventsonka
Sventsonka (święconka), Polşanın bəzi regionlarında sventsone deyilir — Polşa da Müqəddəs Şənbə günü bayram yeməkləri ilə Pasxa zənbillərinin təqdis edilməsi ənənəsi. Ənənə Polşadan başqa həmçinin Polşa diasporunun nümayəndələri arasında, həm də Rusiya katolikləri arasında yayılıb.
Ənənənin mənşəyi
thumb|[[Mixal Elviro Andriolli. Sventsonka. Təxminən 1893-cü il.]] Pasxa süfrəsindən əvvəl yeməyin təqdis edilməsi ayini erkən orta əsrlərdə yaranmış və təqribən bütpərəst ritualdan qaynaqlanır. Bu adətin təsviri ilk dəfə VII əsrdə qeyd olunub, Pasxa çörəyi və yumurtasının təqdis olunduğu müasir ənənə isə XII əsrə aid olunur.
Müasir zamanda
Ənənəvi olaraq, Polşada Pasxa səbəti ağ kətan və ya şəbəkəli dəsmal ilə örtülür və şümşad budaqları və lentlərlə bəzədilir.
Ənənəyə görə, təqdis olunmuş yemək bazar gününün səhərisinə qədər toxunulmaz qalır.
Ənənəvi Polşa Pasxa səbətində olan yeməklər və ərzaqlar
thumb|Müasir Polşa Pasxa səbəti
Firidunkənar
Firidunkənar — İranın Mazandaran ostanının şəhərlərindəndir. Həm də Firidunkənar şəhristanının mərkəzidir. 2006-cı il əhalinin siyahıya alınmasına əsasən, şəhərin əhalisi 34,452 nəfər və 9,278 ailədən ibarət idi.
Azərbaycan döyüş sənətləri və oyunları
Azərbaycan döyüş sənətləri və oyunları — Azərbaycanda tarixən oynanılmış döyüş tipli idman növləri və oyunlar. Azərbaycan milli güləşi və zorxana əsas döyüş sənətləridir.
"Kitabi-Dədə Qorqud"da (XIII–XV əsrlər) və "Koroğlu" dastanının Azərbaycan versiyasında (XVII əsr) döyüş sənətləri və meydan tamaşaları ilə bağlı məlumatlar verilir. Azərbaycan xanlıqları dövründə (XVIII əsrin II yarısı — XIX əsrin əvvəlləri) isə ordularda "bahadır" adlandırılan pəhləvanlar var idi. Məşhur Azərbaycan pəhləvanlarına "Altıaylıq pəhləvan" ləqəbli Əbdüləli Axundov, bakılı Şonu Abdulla, Sali Süleyman, Rəşid Yusifov daxildir. 2022-ci ildə pəhləvanlıq irsi "Pəhləvanlıq sənəti: ənənəvi zorxana oyunları, idman növləri və güləş" adı altında UNESCO səviyyəsində Azərbaycanın qeyri-maddi mədəni irsi elan edilmişdir.
Zorxana döyüş sənətinə sinə oyunu, mil oyunu, yekba, səngi-daşqaldırma, kəbbadə, ayaqdöymə, çərxi, güləş daxildir. Azərbaycanda zorxananın keçirildiyi qədim yerlər Bakıdakı XV əsr İçərişəhər zorxanası və Ordubaddakı XVII əsr Qeysəriyyə abidəsidir. Bakını ziyarət edən XVIII əsr erməni müəllifi Artemi Araratski buradakı zorxanalarda yarışmaları, cambaz və pəhləvanları təsvir edir. Keçmiş dövrdə meydanda pəhləvanların güc sınamaq, güşt tutmaq, daş oynatmaq, kərən sındırmaq, buğa boynu əymək, ağırlıq qaldırmaq, ağırlıq dartmaq və s. oyunlarına rəğbət var idi. XIX əsrdən etibarən Gəncə, Şuşa, Şəki, Naxçıvan, Şirvan şəhərlərində zorxanalar tikilmişdir. Sovet dövründə zorxana fəaliyyəti zəifləsə də, müstəqillik dövründə vəziyyət müsbət istiqamətdə dəyişmişdir.
Oxatma Azərbaycan meydan tamaşalarına daxildir. XIV əsr Azərbaycan şairi Qazi Bürhanəddinin divanında oxçuluqla bağlı 75 terminə yer verilmişdir, hansıki bunlardan 39-u türk mənşəlidir, 9-u isə türk sözü ilə alınma sözlərin birləşməsi nəticəsində əmələ gəlmişdir. Ox yarışlarında həm piyada, həm atlı şəkildə yüksək yerdən atılan almanı havada vurmaq, qırx oxu eyni hədəfdən keçirmək, üzük halqasından ox keçirmək və s. şərtlər yerinə yetirilirdi. Atla oxatmanın oyun növlərinə qopuq və "piyalə və ox" aiddir. Müasir Azərbaycanda kamandan oxatma idman növü sovet dövründən etibarən inkişaf etməyə başlamışdır.
Mədəni arxa plan
XIII–XV əsrlərə aid "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanı Türk dünyasının ortaq irsidir, 3 əlyazmasından ikisi azərbaycan dilindədir. Dastana görə oğuzlar daha uşaq yaşında ata minməyi, qılınc oynatmağı, ox atmağı öyrənməyə başlayırdılar. Qəhrəmanlıq göstərən uşaqlara isə Dədə Qorqud tərəfindən ad verilirdi. Məsələn, Buğaca üstünə hücum edən buğanı öldürdüyü üçün Dədə Qorqud tərəfindən ad verilmişdi. Oğuz igidinin həm hünərli (qan tökən, at minən, qılınc oynadan), həm fəzilətli (təvazökar, düz, comərd, qonaqsevər) olması gözlənilirdi. Dastanda ən çox istifadə edilən silahlar qılınc, gürz və nizə idi.
"Kitabi-Dədə Qorqud" oğuzları boş vaxtlarında ox atar, bir-birinin gücünü sınamaq üçün və ya toy əyləncəsi olaraq ox yarışı keçirər, gərdək çadırını qurmaq üçün belə oxdan istifadə edərdilər. Dastan boylarının birində oğuz igidi Bamsı Beyrək sevdiyi qız olan Banu Çiçəklə evlənməzdən əvvəl onunla güləş, oxçuluq və at yarışında güc sınayırdı.
XVII əsr Azərbaycan dastanı "Koroğlu"da baş qəhrəman və onun "dəli" adlandırılan yoldaşları güləş, qılıncoynatma, nizə atma, oxçuluq kimi idman sənətləri ilə məşğul olurdular. Bunun səbəbi düşmənə qalib gəlmək üçün dəlilərin dözümlü və sağlam olması tələbi idi. Dastanın "Koroğlu ilə Dəli Həsən" qolunda dəlilərin döyüş səhnəsi təsvir edilir:
Azərbaycan milli rəqslərində döyüş elementlərinə rast gəlinir. "Cəngi" kişilər tərəfindən icra edilən kütləvi döyüş rəqsidir, döyüş başlayarkən ifa edilir. Rəqqaslar bir sıra düzülür və əvvəlcə düşməni duelə çağırırlar. Bundan sonra rəqqaslar çevik, cəsarətli hərəkətlər edərək, döyüş anını canlandırırlar. İfaçılar əllərində qılınc və qalxan tuturlar ki, bu da səhnəni döyüş meydanına bənzədir. Rəqsin melodiyası qəhrəmanlıq və döyüşkənlik ruhunu təcəssüm etdirir. "Qaladan-qalaya" yallısı isə döyüş və cəngəvərlik ənənələrinin təsviridir. İstifadə edilən baş örtüyü sülh simvoludur.
"İgidlik" əxlaq kodeksi
"İgid" və "qəhrəman" ifadələri dastan ənənələrində və günlük həyatda cəsarəti, döyüşü, ölümü qəbul etmə cəsarətini, qarşılıq gözləmədən başqaları üçün özünü fəda etməyi, qalibiyyəti özündə ehtiva edir. Azərbaycan atalar sözlərində igidliyin əsas xüsusiyyətlərindən biri olaraq döyüşkənlik göstərilir. Azərbaycan türklərinə görə, igid və ya qəhrəman özünü döyüşü və fiziki gücü ilə göstərir. Bu məsələdə igid bir müəllim qədər mütəxəssis olmalıdır. Həmçinin o, aldığı yaralara dözməli, özünü ər meydanında göstərməli və əsla geri çəkilməməlidir.
Atalar sözlərində igidin cəsarətli olması və düşmənə boyun əyməməsi qeyd edilir. O, düşmənə hazırlıqsız yaxalanmamalı və yalnızca döyüş zamanı düşməni öldürməlidir. Döyüş bitəndən sonra düşməni öldürməyə icazə verilmir. Atalar sözlərində igidin yarağı üçün silah, xəncər, qılınc ifadələri işlədilir və silah müəllimin qələmi ilə müqayisə edilir. Bundan başqa igidlərin bir-birinə arxa çıxması tövsiyə edilir.
Azərbaycan atalar sözləri igidin nəsli və ailəsi ilə əlaqələri haqqında məlumat verir. İgid nəslinə oxşamalı, ailəsi ilə arasını yaxşı tutmalıdır. Digər bir qeyd edilən fikrə görə igid həyat yoldaşı seçimini düzgün etməlidir: "İgidi ar əyməz, yar əyər."
Pəhləvanlıq sənəti
XVII əsr Azərbaycan dastanı "Koroğlu"nun "Ərzurum səfəri" qolunda pəhləvan meydanı və əmud vasitəsilə oynanılan meydan tamaşası təsvir edilir:
XVIII əsrin II yarısında bütün Azərbaycan xanlıqlarının ordularının adi insanların "bahadır" adlandırdığı pəhləvanları var idi. Pəhləvanlar arasındakı yarışlar zorxanalarda həyata keçirilirdi. Qarabağ xanı İbrahimxəlil xana (1763–1797) məxsus olan zorxana Xan bağında yerləşirdi. Burada pəhləvanlar idmanın sirlərinə yiyələnir, fiziki formalarını qoruyub saxlamaq üçün məşq və yarışlar keçirirdilər. Qarabağ xanlığında pəhləvan statusu xüsusi fərmanla verilirdi.
Məşhur pəhləvanlara Şirvanlı Məhəmməd, Zaqafqaziyada, Dağıstanda və İranda şöhrət tapmış maştağalı Hüseynqulu Hacı Mürsəl oğlu və onun şagirdi "Altıaylıq pəhləvan" ləqəbli Məşədi Əbdüləli Axundov, abşeronlu Hüseynqulu Mirzə Haşim oğlu, balaxanılı Sar Pənçi, bakılı Şonu Abdulla, Əhmədli Məmməd, Atababa misal göstərilə bilər. Maştağalı "Altı Aylıq"ın gücü ilə bağlı xalq arasında əfsanələr yaranmışdır. Nəhəng gürzlərlə və dəvələrlə məşq etdiyi, 40 kiloqramlıq səngiləri bir əlində qaldırıb atdığı, eyni zamanda bir neçə pəhləvanla döyüşdüyü qeyd edilir. XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda yetişmiş Sali Süleyman və Rəşid Yusifov kimi zorxana pəhləvanları isə çıxışları ilə ölkədən kənarda məşhurlaşmışdılar.
Keçmişdə gücünə və oyun texnikasına inanan bəzi pəhləvanlar balaca aynaları dizlərinə bağlayırdılar ki, dizləri döyüşdə yerə gəlməsin. Xalq arasında belələri "Aynalı Pəhləvan" adlanırdı. Aynanın qırılması pəhləvanın məğlubiyyəti demək idi. Sim pəhləvanları isə meydanlarda payalara bağlanmış sim üstündə rəqs elementləri ilə müxtəlif ritmik və akrobatik hərəkətlər edir, sim üstündə barmaqlarının, əllərinin üstündə gəzir, daş qaldırır, dişləri ilə daş atıb-tuturdular.
Sınıqçı adlandırılan təbiblər güləş və döyüş zamanı, müxtəlif idman oyunlarını həyata keçirən zaman baş verən zədələnmələri müalicə edirdilər. Buna görə də, Azərbaycanın, demək olar ki, hər bir kəndində bir və ya bir neçə sınıqçı olurdu.
Zorxana
thumb|left|250px|[[Ordubadda Səfəvi dövrünə aid, zorxana kimi istifadə edilən bina — Qeysəriyyə. XVII əsrdə tikilmişdir.]] thumb|left|250px|Azərbaycan bayrağı işarəli zorxana alətləri
Zorxana idman növünə daxil olan oyunlar kompleks oyun silsiləsindən ("sino oyunu" və ya "qılıncsındırma", "mil oyunu", "yekba", "səngi-daşqaldırma", "kəbbadə" və ya "kəmanə", "yepka" və ya "ayaqdöymə", "çərxi", yaxud "təndüvrə", "zəncirqırma", "güləş" və ya "qurşaqtutma") ibarət idi və biri digərinin ardınca icra edilirdi. Meydanda pəhləvanların güc sınamaq, güşt tutmaq, daş oynatmaq, kərən sındırmaq, buğa boynu əymək, ağırlıq qaldırmaq, ağırlıq dartmaq və s. oyunlarına rəğbət var idi.
Zorxanada miyandarın işarəsi ilə musiqi çalınır və oyun başlanırdı. Ənənəvi zorxana rəqs şəklində, "Cəngi" sədaları, yaxud nağaranın çox sürətli zərbələri altında müşayiət olunurdu. Şəkidə musiqi olaraq "Koroğlunun qaytarması", "Misri", Lənkəranda isə "Pəhləvani" havası ifa edilirdi. Döyüş sənətinin icra edildiyi meydança süfrə, oyunu idarə edən şəxs isə təlimçi-mürşüd adlanırdı. General-mayor Cəfərqulu xan Cavanşirin verdiyi məlumata görə zorxanada havanın yaxşı olması üçün ətirli bitkilər yandırılırdı. İstifadə edilən musiqi alətləri dümbək, qoşa zurna və tütək idi, Şuşada isə xüsusi olaraq tar və kamança çalınır, şeir və hekayələr oxunurdu.