cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Şamaxı rayonu
Tarixi abidələri
Rayonun Çıraqlı kəndində e.ə. I minilliyin sonu — antik dövrə aid qədim qəbiristanlıq mövcuddur. Bundan başqa Göylər kəndində XII–XIV əsrlərə aid Pir-Mərdəkan Xanəgahı var. Bir versiyaya görə dövrünün görkəmli alimlərindən olan Seyid Mərdəkaninin qəbri buradadır. Dədəgünəş kəndi yaxlığında köhnə qəbiristanlıq və "Piri-Sultan Dədəgünəş" məqbərəsinin xarabalıqları yerləşir. Buradakı kitabədə bu sözlər yazılmışdır: "Bu məzar mərhum, bağışlanmış, xoşbəxt şəhid olmuş, əhalinin iftixarı, yüksəklərin və böyüklərin görkəmlisi, möminlərin qulu-yoldaşı, həqiqəti məydana çıxaran, kəramət sahiblərinin rəisi, Dədəgünəş övladlarından Şeyx Dədəqulunun oğlu şeyx Məhəmmədə aiddir (1602–1603)". Dədəgünəş şair Əfzələddin Xaqaninin əmisi Kəfiəddin Ömər ibn Osmanın ləqəbidir. O, zəmanəsinin tanmmış həkimi, həm də görkəmli filosofu olmuşdur. Burada Kəfiəddin Ömər ibn Osmanın təşkilaiçılığı və rəhbərliyi ilə bütün Şərqdə məşhur tibb akademiyası olan "Mədrəsəyə tibb" (tibb mədrəsəsi) və müalicəxana fəaliyyət göstərmişdir. Şamaxıda XIX əsrə aid türbələr kompleksi də mövcuddur. Şamaxı hakimi Mustafa xanın ailə üzvləri üçün tikilmiş 7 türbədən 4-ü qalmışdir. Türbələr yonulmuş ağ daşdan inşa edilmiş, çatmatağlı gümbəzlə örtülmüşdür. Xanın anasının dəfn edildiyi türbənin (1810) kitabəsində "Ustad Tağı memar" həsr edilmişdir.
Şamaxı şəhəri yaxınlığında IX əsrə aid Gülüstan qalası da bu günə gəlib çatan tarixi abidələrdəndir. Qalanın ön istehkamı dağın yamac hissəsində, narın qalası isə zirvəsində inşa edilmişdir. XV–XVII əsrlərdə Şirvan şahlarının müdafiə qalası və iqamətgahı olmuşdur. Yeraltı gizli yollar olan bu qala odlu silahın meydana gəlməsi ilə əhəmiyyətini itirmişdir.
Şamaxı rayonu çox nadir geoloji təbiət abidələri ilə də zəngindir. Ərazidə bir sıra karst mağaraları mövcuddur. Əsrarəngiz və nadir geoloji təbiət abidəsi Dəmirçi kəndi yaxınlığındakı "Dəmirçi palçıq vulkanı"dır. Qövsi-qüzeh çaları gözəlçiçəkli bitki xalısı fonunda və seyrək çaytikanı kollarının əhatəsində yer almış bu vulkan yaz və yay aylarında öz gümüşü əbası ilə çox yüksək estetik və valehedici görünüşlü olur. Çarhan, Məlikçobanlı və Quşçu vulkanları da özünəməxsus xüsusiyyətləri, gözəlliyi və unikal landşaftı ilə seçilir.
Coğrafiyası
Ərazi Baş Qafqaz silsiləsini, Qobustan, Ləngəbiz silsiləsini və Şirvan düzünü tutur. Maksimal hündürlük 2500 m-ə çatır. Səthi, əsasən, dağlıdır Rayonun şimalını Baş Qafqaz silsiləsinin cənub hissəsi tutur. Ondan cənubda xırda plato və silsilələr sahəsi yerləşir Rayonun şərq hissəsi Qobustana daxildir. Pir-saatçaydan qərbdə, şimal-qərbdən cənub-şərqə doğru Ləngəbiz silsiləsi uzanır. Rayonun cənub hissəsi Şirvan düzünə daxildir.
Rayonda palçıq vulkanları vardır. Rayonun dağlıq hissələrində təbaşir yaşlı, alçaq dağlıq və dağətəyi zonalarda Paleogen yaşlı, cənubda Antropogen yaşlı çöküntülər yayılır. Faydalı qazıntılara bitium, gil, əhəngdaşı, qum-çınqıl aiddir. Mineral bulaqlar (Çuxuryurd) vardır. Rayon ərazisində Şirvan düzündən Dübrar silsiləsinə qədər yarımsəhra və quru çöl iqlimi, dağətəyi zonada yayı quraq keçən mülayim-isti, yağıntıları bərabər paylanan mülayim-isti, bütün fəsillərdə bol yağıntısı olan soyuq iqlim tipləri yaranır.
Çay və su hövzələri
Əsas çaylar Ağsuçay, Pirsaat, Qozluçay, Acı-çay, Cigil çayları və kiçik göllər vardır. Ağsuçayın mənbəyi Sanbulaq dağnın (2268 m) yamacından (2100 m) başlayır, Pisaatçayın mənbəyi Baş Qafqazın cənub yamacmdan (2400 m) başlayır.
Landşaftları və bioloji müxtəlifliyi
İqlimi cənubda qışı quraq keçir) mülayim-isti yanmsəhra və quru çöl tipli, şimalda yayı quraq keçən mülayim-istidir. Çimli dağ-çəmən, qəhvəyi dağ-meşə, dağ-qara, qonur dağ-meşə, dağ tünd-şabalıdı, şabalıdı, boz-qonur, şorakətvan boz-qonur, boz-çəmən və çəmən-boz torpaqlar yayılmışdır. Zəngin meşələri, subalp və aid çəmənlikləri, dağ-bozqır və yanmsəhra bitkiləri vardır. Şahdağ Milli parkmm cənub hissəsi (keçmiş Pirqulu Dövlət Təbiət Qoruğu) Şamaxı rayonu ərazisindədir. 520 növ bitki, o cümlədən, 130 növ ağac və kol bitkisi, 440 növ çiçəkli bitki, 143 heyvan və quş növü, o cümlədən 33 məməli növü mövcuddur. Dağın zirvəsində (2000 m) övliya məzarı yerləşir.
Florası
Ərazinin dendroflorası, əsasən, qafqaz vələsi, şərq fıstığı, iberiya palıdı və iritozcuqlu palıddan ibarətdir. Meşələrdə, həmçinin, adi göyrüş, çöl ağcaqayını, çinaryarpaq ağcaqayın, vələsyarpaq qarağac, şərq qarağacı, qaraçöhrə, tozağacı, söyüd, şərq alması, qafqaz armudu, çaytikanı, əzgil, adi qoz, doqquzdan, itburnu, dəli-zoğal, müxtəlif növ yemişanlar, alça, albalı, meşəalbalısı, zirinc kimi ağac-kollar vardır.
Fauna
Burada cücüyeyənlər dəstəsindən uzunquyruq ağdişə, ağdöş kirpiyə, xırda köstəbəyə rast gəlinir. Yarasalar kiçik və böyük nalburunlar, itiqulaq şəpbərə, dağ gönlücəsi və s. növlərlə təmsil olunub. Ərazidə gəmiricilərin 10-a yaxın növü təsvir edilmişdir: adi sincab, sanboğaz siçan və s.. Yırtıcılardan canavar, çaqqal, tülkü, meşə pişiyi, qonur ayı, gəlincik, porsuq və s. növlər təsvir edilmişdir. Quşlardan qafqaz şahini, qırqovul, qaratoyuq, bildirçin, kəklik və göyərçinə rast gəlinir.
Sərhəd rayonlar
Ağsu, İsmayıllı, Qobustan, Xızı, Quba
Təhsil
Şamaxı rayonunda hazırda 72 ümumtəhsil o cümlədən 51 tam orta, 17 ümumi orta, 4 ibtidai məktəb fəaliyyət göstərir. Eyni zamanda rayonda 23 məktəbəqədər və 5 məktəbdənkənar təhsil müəssisəsi vardır. Həmin təhsil müəssisələrində 1849 nəfər müəllim və 200 tərbiyəçi işləyir. Rayonun ümumtəhsil məktəblərində 14526 nəfər şagird, uşaq bağçalarında 1250 nəfər uşaq vardır.
Səhiyyə
Şamaxı rayonunun əhalisinə 345 çarpaylıq mərkəzi, 40 çarpaylıq Göylər kənd və 35 çarpaylıq Sabir qəsəbə xəstəxanaları, poliklinika, habelə 16 həkim ambulatoriyası və 23 ferdşer – mama məntəqəsi, 114 həkim, 332 orta tibb işçisi və 248 kiçik tibb işçisi xidmət edir. Həmçinin rayonda müasir tələblərə cavab verən Diaqnostika Müalicə Mərkəzi fəaliyyət göstərir.
Turizm
Rayonun ən məşhur turizm zonalarından biri Pirqulu kəndidir.
Malthonica lehtineni
Malthonica lehtineni — Çala hörümçəkləri fəsiləsinə, Malthonica cinsinə aid növ. Azərbaycan endemik canlısı.
Qısa məlumat
Kiçik ölçülü hörümçəkdir. Erkəklərin uzunluğu 5,6 mm, baş-gövdə 2,5 mm (eni 1,9 mm). Baş-gövdə sarı olsada boz naxışlarla örtülü olur. Ayaqları sarı rəngdədir. Malthonica lehtineni növü ilk dəfə 2005-ci ildə arаxnoloqlar Elçin Hüseynov ( Zoologiya İnstitutu AMEA, Bakı, Azərbaycan), Yuri М. Marusik (REA UŞB Biloji Problemlər İnstitutu, Maqadan, Rusiya) və Seppo Kоpоnеn (Zoological Museum, University of Turku, Turku, Finlandiya) tərəfindən, və  növləri ilə birlikdə aşkarlanmışdır.
I Umberto
I Umberto və ya I Humbert — İtaliyanın ikinci kralı olmuş, "İl Buono" (Yaxşı) Kral ləqəbilə taınır.
I Umbertonun dövründə İtaliya krallığı Afrikada müstəmləkə işğallarına başladı. 1896-cı ildə Adova (İtalyanca Adua) döyüşündə Efiopiya tərəfindən məğlub edilməsinə baxmayaraq, nəhayətdə Eritreyanı və Somalinin xeyli hissəsini əldə etməyə nail olur. 1882-ci ildə İtaliya krallığı, Almaniya imperiyası və Avstriya-Macarıstan imperiyası ilə Üçlər İttifaqını yaradırlar.
Ona sol dairələrdə xüsusi nifrət var idi, buna səbəb onun konservatizmi və Milanda Bava Beccaris qırğınına dəstəyi idi. Ona xüsusilə anarxistlər tərəfindən nifrət edilirdi, anarxistlər ona hakimiyyətinin birinci ilində sui-qəsd cəhdi etmişdilər. Gaetano Bresci adlı bir anarxist, Bava Beccaris qirğınından iki il sonra Kral I Umbertonu sui-qəsd nəticəsində qətlə yetirir.
Gənclik dövrü
II Viktor Emanuelin və Avstriyanın Ershersoginiyası Adelaidanın oğlu idi. Umberto o dövr ki, Sardiniya krallığının paytaxtı Turində doğulub. O zaman, atası II Viktor Emanuel 24-cü ad gününü qeyd edirdi. Onun təhsili Massimo Taparelliyə, Markiz d'Azeglioya, Pasquale Stanislaoya həvalə edildi. 1858-ci ilin martından orduda kapitan rütbəsindən başlayaraq xidmət etməyə başlayır. O II İtaliya İstiqlaliyyət Müharibəsində və 1866-cı il müharibələrində (III İtaliya İstiqlaliyyət Müharibəsi) iştirak etmişdir.
Əvvəlcə, Umberto Avstriyanın Ershersoginiyası Matilda ilə evləndi, Matilda Avstriya İmperator sülaləsinin uzaq yan nəslindən idi, lakin o, 18 yaşında bədbəxt hadisə nəticəsində vəfat etdi. Bundan sonra I Umberto öz qohumu və Savoyya sülaləsindən olan Marqerita Tereza Giovanna ilə evlənir (1868-ci ilin 21 aprelində).
Hakimiyyətə gəlişi
Atasının vəfatından sonra (9 yanvar 1878-ci il) Umberto taxta çıxdı. O, IV Savoyyalı Umberto yerinə I İtaliyalı Umberto adını götürdü. Onun razılığı ilə atası Superga Bazilikası Kral Mavzoleyi yerinə Romada Panteonda basdırıldı.
I Umbertoya qarşı birinci sui-qəsd cəhdi
I Umberto Kraliça Marqerita və Baş Nazir Benedetto Kairoli ilə Neapolda səfərdə olarkən hücuma məruz qalır. Belə ki, parad zamanı, kütlə işindən çıxaraq krala hücum edən, italiyalı anarxist Giovannı Passannante Kral yavəri tərəfindən zərərsizləşdirilir, lakin Baş Nazir omba nahiyəsindən cidd şəkildə yaralanır. Kral sui-qəsdçının edam olunmasını istəyir, lakin qanuna görə yalnız kral öldüyü zaman cinayətkar edam oluna bilərdi. Buna görə də, Passannante ağır katorqa işlərinə göndərilir. Hansıki, 1.4 metr hündürlükdə olan kiçik bir oyuqda yaşayacaq, özüdə 18 kq zəncir ilə. Passanante bir neçə ilə vəfat edir. Bu hücum kraliçaya çox pis təsir edir və onun səhhətində bir neçə il problemlərə səbəb olur.
Xarici siyasət
I Umberto xarici siyasətində Avstriya-Macarıstan və Almaniya ilə yaxınlıq edirdi. Bu dövrdə ən böyük problemlərdən biri də Mərakeş problem idiş Çünki buraya həm İtaliya həmçinin də İtaliya iddia edirdi. O dövrdə Avropanın ən böyük güclərindən olan Almaniya imperiyasının Kansleri Otto fon Bismark İtaliyanın gələcəkdə Fransa və B.Britaniya Krallığı ilə yaxınlaşmasının qarşısını almaq üçün gğzəl plan hazırladı. Belə ki, gizli danışıqlarda Almaniya Fransanın Mərakeşdəki hüquqlarını tanıdığını bildirdi, Almaniyanın dəstəyini alan Fransa Mərakeşi tutdu. Bunu görən İtaliya Fransa və B. Britaniyaya yox, bundan sonra Almaniyaya meyil etdi. 1882-ci ildə isə "Üçlər İttifaqı"na qoşulmuşdur. Kral tez-tez Berlin və Vyanaya səfərlər edirdi, lakin İtalyanların çoxu Avstriya ilə dostluq münasibətlərini bəyənmirdilər, həmçinin İtaliyanın hələ də Avstriya ilə mübahisəli ərazi problemləri qalmaqda idi.
I Umbertonun xarici siyasətinin əsas yönlərindən biri də müstəmləkəçilik işğalları idi. Beləki, İtalyanlar 1880-ci ildə Somalidə yerləşməyə başladılar, bundan sonra onlar 1885-ci ildə Eritreyadakı Massava məntəqəsini tutmaqla, burada da möhkəmlənməyə başladılar. Əslində bu məntəqəni İtalyan hərbi qüvvələri yox, ticarət şirkəti tutmuşdu, bu torpaqların İtalya krallığının torpaqları kimi tanınmasına görə dövlətə müraciət etmişdi, lakin İtaliya rəhbərliyi İngiltərə ilə münasibətlərə görə bu məsələnin həllini uzatdı. İngiltərə ilə razılığa gəldikdən sonra isə bu torpaqlar İtaliya torpaqları kimi təsdiq olundu, lakin 1896-cı ildə İtaliya qoşunları Adova (İtalyanca Adua) döyüşündə Efiopiya qoşunlarına məğlub oldular.
Vatikanla isə onun münasibətləri heç bir güzəştə yol verməmək idi. 1886-cı ildə, Papaya telegramında o Romanı "toxunulmaz şəhər" elan edir və və "Əbədi Şəhərin"(Romanın) İtalyan xalqına mənsubluğunu bir daha təsdiq edirdi.
Qarışıqlıq
I Umbertonun dövrü İtaliya tarixində sosial problemlər dövrü idi baxmayaraq ki, bunun həlli üçün xeyli cəhdlər olurdu. Bu problemlərin ən böyüyü nisbətən inkişaf etmiş Şimalı İtaliya ilə Cənubi İtaliya arasındakı böyük fərqlər idi. Feodal-patriarxal qanunları saxlamış olan, Cənub Şimalla ayaqlaşa bilmirdi. Bu dövrdə xaricdə müstəmləkə axtaran İtaliya hökumət kabinetlərində bunun mənasız olduğu dilə gətirilirdi çünki onsuzda Cənubi İtaliya Şimalın müstəmləkəsi rolunu oynaya bilərdi. Bu fərqliliklər günümüzdə belə İtaliyanın problemlərindən biridir. Həmçinin də bu dövrdə, İtaliyada sosialistlər xüsusilə güclənirlər. I Umbertonun hakimiyyətinin sonlarında Benito Mussolini sosialistlərlə ilk dəfə tanış olur. 22 aprel, 1897-ci ildə I Umbertoya ikinci dəfə sui-qəsd cəhdi olur. Bu dəfə sui-qəsdə Pietro Acciarito cəhd edir.
Bava Beccaris qırğını
thumb|left|[[Gaetano Bresci, I Umbertonun qatili]]
Qətl
29 iyul, 1900-cü ildə, I Umberto Monsoda İtaliyo Amerikan anarxisti Gaetano Bresci tərəfindən acılan 4 atəş nəticəsində öldürülür. Gaetano Bresci sonradan istintaqda demişdi ki, o Bava Beccaris qırğınının intiqamını almaq istəyirmiş. I Umberto Romada Panteonda, atasının yanında dəfn edildi. Bu burada dəfn edilmiş sonuncu İtalya kralıdır. Çünki onun oğlu və varisi kral III Viktor Emanuel sürgündə ölmüş və elə orada da dəfn olunmuşdur(Misirdə və hələ də məzarı oradadır).
Amerikan anarxisti Leon F. Czolgosz sonradan iddia etdi ki, I Umbertonun qətli onu ABŞ prezidenti Uilyam Makkinlini öldürmək üçün ilhamlandırdı. Qeyd edək ki, Uilyam Makkinli 1901-ci ilin sentyabr ayında öldürülüb.
İtaliya Krallığı krallarının titulları
1860-cı ildən 1946-cı ilədək istifadə olunmuş titular. I Umberto, Allahın adı ilə, İtaliyanın Kralı, Sardiniyanın kralı, Kipr, Yerusəlim, Ermənistanın kralı, Savoyyanın Hersoqu, Mauruennenın knyazı, İtaliyada Müqəddəs Roma İmperiyasının Markizi, Piemontun Şahzadəsi, Karignanonun, Oneglianın, Poirinonun şahzadəsi, Müqəddəs Roma İmperiyasının Əbədi Keşisi, Karmagnolanonun şahzadəsi, Arbin ilə Montmellian və Francin, Aosta Hersoqluğunun şahzadəsı, Çierinin Şahzadəsi, Dronero, Kreskentino, Genuyanın Hersoqu, Monferrat, Aosta, Çablaisın Hersoqu, Piaçenzonun Hersoqu, Saluzzonun Markizi, Oristano, Kesana, Savona, Tarantasia, Borgomanero e Kureggio, Kaselle, Rivoli, Pianezza, Govone, Salussola, Racconigi con Tegerone, Migliabruna e Motturone, Cavallermaggiore, Marene, Modane e Lanslebourg, Livorno Ferraris, Santhià Agliè, Centalloe Demonte, Desana, Ghemme, Vigone, Bargenın Knyazı, Villafranca, Ginevra, Nizza, Tenda, Romont, Asti, Alessandria, del Goceano, Novara, Tortona, Bobbio, Soissons, Sant'Antioco, Pollenzo, Roccabruna, Tricerro, Bairo, Ozegna, delle Apertole, Vaud e del Faucigninın Baronu, Vercellinın Lordu,, Pinerolo, della Lomellina, della Valle Sesia, del marchesato di Ceva, Monakonun ən böyük Lordu, Noblepatrician of Venesiyanın əsas Patrisisi, Ferraranın patrisisi.
Mikania flabellata
Mikania flabellata Mikania flabellata Mikania flabellata
Ob (çay, Fransa)
250px|thumb|right Ob   — Fransada çay.
Birləşmiş Krallıq bayrağı
Birləşmiş Krallıq bayrağı — Birləşmiş Krallığın dövlət bayrağı. Yunion Cek adlanır. Şotlandiya, Şimali İrlandiya və İngiltərənin bayraqlarının birləşməsindən Birləşmiş Krallıq bayrağı yaranıb.
Tarixi
Bu bayrağın tarixi 1603-cü il İngiltərə və Şotlandiyanın birləşməsindən başlayıb. İlk ortaq bayraq belə yaranıb: ağ fonda qırmızı xaç olan Müqəddəs Georqinin ingilis bayrağı və göy fonda ağ diaqonal xaç olan Müqəddəs Andreyin şotland bayrağı. 1801-ci ildə isə ölkəyə İrlandiya və onun ağ fonda qırmızı xaç olan Müqəddəs Patrik bayrağı da qoşulub. Beləcə indiki Birləşmiş Krallıq bayrağı yaranıb.
Florensiya
Florensiya — dünyaya görkəmli təsviri incəsənət nümayəndələri bəxş etmiş və Renessansın vətəni sayılan İtaliyada bir şəhər. Toskana regionunun paytaxtıdır. O, Şimali Apennin dağlarının ətəklərində, Arno çayı ilə ayrılan 2 İtaliya əyaləti — Toskana və Emiliya ilə sərhəddə yerləşir. Arno çayının sahilində hərbi koloniya salan romalılar bu yerlərə Florensiya — "çiçəklənən" adı vermişlər. Nə şiddətli qibelin və qvelf qarşıdurması ( XIII əsrdə zadəganların 2 antaqonist siyasi düşərgələri), nə papa hökumətinin şəhər üzərində hakimiyyəti ələ keçirmək cəhdləri, XV əsrin sonlarında florensiyalıların azadlıq hislərinin boğulması və Cirolamo Savonarolanın tonqalda yandırılması Florensiyanın çiçəklənməsinə mane ola bilmədi. XVIII əsrə qədər Florensiyada hakimiyyətdə olan Mediçi sülaləsi hər vəchlə burada incəsənətin inkişafına və şəhərin dünyanın mədəniyyət mərkzələrindən birinə çevrilməsinə çalışırdı. Florensiya — Donatello — "intibah dövrünün atalarından biri", Mikelancelo, Leonardo da Vinçi, Sandro Botiçelli, və b. təsviri incəsənət nümayəndələrini ruhlandıran şəhər olmuşdur. Onların əsərləri bu gün də Florensiya qalereyalarını və muzeylərinin ziyarətçilərini heyran edir.
Etimologiyası
Rəvayətə görə bura gələn Roma rahibləri, rahibələri, bioloqları və rəssamları burada çoxlu gülün bitməsindən heyrətə gəlib.Rəssamlar müxtəlif rəsmləri çəkməklə, Bioloqlar bitkiləri araşdırmaqla buranın heç yerdə bənzəri olmadığını söyləyiblər.Son qərarı isə rahiblər verib: Ərazidə çoxlu yabanı güllər bitdiyi üçün şəhərin adı "Florensiya" yəni gül şəhəri qoyulub.
İqlimi
Florensiya mülayim okean iqliminə malikdir. Yayı isti və yağışlı, qışı isə sərin və yağışlı keçər. Dəniz kənarında olmaması səbəbi ilə yay istiliyi bir az daha yüksəkdir və qış daha soyuq keçir, qar yağışı da müşahidə edilir.
Şəhər içindən keçən Arno çayı ətrafında qurulmuşdur. Ətrafındakı məskunlaşma sahələri ilə birlikdə təxminən bir milyona yaxın əhaliyə sahib olan şəhər, keçmişdə olduğu kimi bu gün də İtaliya və Avropanın əhəmiyyətli ticarət mərkəzlərindən biridir.
Bunun yanında İtalyan İntibahınındoğum yeri olaraq bilinən Florensiya mədəniyyəti və arxitekturasıyla dünya tərəfindən məşhur bir turizm şəhəridir. Şəhərdə əhəmiyyətli sənət qalereyaları və muzeylər var. Leonardo da Vinçi və Michelangelo bu tarixi şəhərdə yetişmiş dünya tərəfindən məşhur sənətçilərdir. Yenə məşhur yazar və şair Dante Aliqeri bu şəhərdə yaşamış və ilham almışdır.
Ümumi tarixçə
E.ə. 59-ci ildə Yuli Sezar ordusundan təqaüdə ayrılmış əsgərlərə Arno çayı vadisindəki bu məhsuldar torpaqları verərək Florensiyanın qurulmasına səbəb oldu. Qurulduğu zaman şəhərin adı Florentia idi. Daha sonra M.S. 3. əsr da Roma İmperatoru Diokletian Floransanı Toskana vilayətinin paytaxtı etdi. Roma imperiyasınun yıxılmasından sonra şəhər Bizans və ostroqot istilalarına uğradı.
Kuznesovka (Arxangel)
Kuznesovka — Başqırdıstan Respublikası nın Arxangel rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Qızıl Ezem kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə ruslar (100%) üstünlük təşkil edir.
Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar incəsənət xadimlərinin siyahısı
thumb|right|200px|Naxçıvan Muxtar Respublikasının əməkdar incəsənət xadiminin döş nişanı
Günəş vağı
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Təsnifatı
3 yarımnövü var:
Vapa buxtası
thumb|Triniti yarımadasında Lej adasının yerləşməsi.
Vapa buxtası (залив Вапа, ‘Zaliv Vapa’ \'za-liv 'va-pa\) — 1.65 km uzunluğu olan və Antarktidanın Palmera arxipelaqının Lej adası sahillərindən 1.1 km qərbdə yerləşmişdir. Polejan burnundan şimalda, Disilitsa burnundan cənubda yerləşmişdir. Pleystor buzlağına daxildir.
Buxta Bolqarıstanda yerləşən Rila dağındakı Vapa zirvəsinin adını daşıyır.
Yerləşməsi
Vapa buxtası -64.04583°N, -62.03611°W koordinatlarında yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.
Zəngənə
Zəngənə bu mənalarda gələ bilər:
Mikania cordifolia
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Neoseiulella celtis
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
QR kodu
300px|thumb|[[Azərbaycanca Vikipediya|AzVikinin QR kodu]] 300px|thumb|Hamının redaktə edə biləcəyi açıq ensiklopediya olan Vikipediyaya xoş gəlmişsiniz" — mətnin QR kodu QR kodu ( — "Tez cavab") — ştrix kodların növlərindən biri. "Quick Response" ("tez cavab") sözlərinin abreviaturasıdır. 1994-cü ildə Yaponiyanın "Denso-Wave" şirkəti tərəfindən işlənib hazırlanmış və təqdim olunmuş matrisli kod (ikiölçülü barkod). Yaponiyada böyük populyarlıq qazanmış barkodun (BAR CODE) getdikcə tələbatı ödəməməsi, yəni onun vasitəsilə kodlaşdırılan informasiyanın həcminin məhdud olması səbəbindən yaranıb. Bir QR koduna 7089 rəqəm, 4296 işarə (rəqəm və hərf), 1817 heroqlif yerləşdirmək mümkündür.
Tarixi
1994-cü ildə təkmilləşdirilmiş QR kodunun patenti Yaponiyanın Denso şirkətinə aiddir.
Statistik göstəriciləri
Bir QR koduna 7089 rəqəm, 4296 işarə (rəqəm və hərf), 1817 heroqlif yerləşdirmək mümkündür.
Xüsusi qeydlər
center|360px
Səfa Qəhrəmanov
Səfa Hüseyn oğlu Qəhrəmanov — Azərbaycan xanəndəsi, Azərbaycan Respublikasının xalq artisti (2006).
Həyatı
Səfa Hüseyn oğlu Qəhrəmanov 1949-cu il mart ayının 30-da Ağcabədi rayonunun Minaxorlu kəndində anadan olmuşdur. Hələ uşaqlıqdan musiqiyə həvəsi olmuş, tibb texnikumunda təhsil alarkən respublika üzrə keçirilən musiqi müsabiqələrində iştirak etmişdir. 1970-ci ildə Yaşıl Teatrda keçirilən "Qızıl payız" muğam festivalının iştirakçısı olmuş, Xan Şuşinski, Əhməd Bakıxanov, Sahib Şükürov, İslam Rzayev, Adil Gəray kimi sənətkarların qarşısında çıxış edərək müsabiqədə qalib gəlmişdir. Bundan sonra o, Əhməd Bakıxanovun ansamblına dəvət almış, bir müddət sonra isə hərbi xidmətə yollanmışdır.
1978-ci ildə Asəf Zeynallı adına Bakı Musiqi Texnikumunun xanəndəlik şöbəsini, 1990-cı ildə isə Mirzağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun mədəni-maarif işi fakültəsini bitirmişdir. Muğam ustası Nəriman Əliyevin tələbəsi olmuşdur.
Səfa Qəhrəmanov 1992-ci ildən həm də Azərbaycan Dövlət Akademik Opera və Balet Teatrının muğam bölməsinin solisti idi. Opera səhnəsində Qəndab Quliyeva ilə "Leyli və Məcnun" operasında Məcnun rolunda çıxış etmişdir. Teatrdakı on altı illik fəaliyyəti ərzində bir sıra milli operalarda - Üzeyir Hacıbəylinin "Leyli və Məcnun" operasında Məcnun, İbn Səlam, Məcnunun atası, Müslüm Maqomayevin "Şah İsmayıl" operasında Şah İsmayıl, Z.Hacıbəylinin "Aşıq Qərib" operasında Şeyx, V.Adıgözəlovun "Natəvan" operasında Qarabağ xanəndəsi, R.Mustafayevin "Vaqif" operasında xanəndə, Niyazinin "Rast" baletində xanəndə kimi obrazlar yaratmışdır.
Səfa Qəhrəmanov həm də müəllimlik fəaliyyəti ilə məşğul olmuşdur. 1999-cu ildən A.İsgəndərov adına Mədəniyyət sarayında muğam sinfində dərs demiş, Mirzağa Əliyev adına Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun (indiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti) müəllimi olmuşdur. Bu illər ərzində onun ifasında xalq mahnıları və muğamlar lentə alınaraq, qızıl fonda daxil edilmişdir.
Səfa Qəhrəmanov 2000-ci ildə "Azərbaycan Respublikasının Əməkdar artisti", 2006-cı ildə isə "Xalq artisti" adına layiq görülmüşdür. Görkəmli xanəndə Səfa Qəhrəmanov 2008-ci il may ayının 5-də vəfat etmişdir.
Fəxrəddin Qocayev
Qocayev Fəxrəddin Fərman oğlu — şəhid.
Həyatı
Fəxrəddin Qocayev 1973-cü ildə Göyçə mahalının Zod kəndində anadan olmuşdur. Xanlar RHK-ndan Milli Orduya çağırılmışdır. Sıravi əsgər Fəxrəddin Qocayev 10 fevral 1994-cü ildə həlak olmuşdur. Xanlar rayon Şəhidlər xiyabanında dəfn olunmuşdur.
Zehniyyət (serial, 2020)
Zehniyyət serialı — Rejissor Ekta Kapur və Karişma Kohli tərəfindən 11 mart 2020-ci ildə ALT Balaci internet televiziyasında yayımlanacaq Hindistan komediya serialıdır.Serial təkcə,ALT Balacidə yox,ZEE TV-də də yayımlanacaq.Serialın çəkilişləri 2019-cu ildən başlayıb.Baş rolda Dino Morea və Karişma Kapur oynayacaq.Karişma Kapurun oynayacağı ilk serial olan Zehniyyət Kapurun təcrübəsi ilə daha da tanınacaq.
Məzmun
Serial anaların fərqli təbiətləri ətrafında fırlanır və əsassız gözləntilərlə uşaqlarını necə idarə etdiklərini göstərir.Analar öz övladlarının yaxşılığı üçün əllərindən gələni edirlər.Posterdən də göründüyü kimi,ananın ayaqları da əldir.Bir əl bir işi,o biri əl də növbəti işi görür.Serial, müxtəlif növ anaların çoxuşaqlı təbiətini və uşaqlarının tərbiyəsində rollarını araşdırır və ana olacaq qadınlara bir dərs verir.
Çəkiliş heyəti və əlavə məlumatlar
Ssenari müəllifi:Ritu Bhatia
Rejissor:Ekta Kapur,Karişma Kohli
Direktor:Bhavna Ravail
İstehsalçılar:Rupali Qoxa,Pintu Qoxa
Ölkə:Hindistan
Dil:Hind dili,ingilis dili
Kamera quruluşu:Çoxkameralı
Filmin çəkildiyi yerlər:Mumbay,Maharaştra
Distribyutor:ALT Balaci thumb|[[Karişma Kapur]] Kanal:ALT Balaci,ZEE TV
Səs formatı:Dolbi Dijital thumb|Dino Morea Vaxt:18-23 dəqiqə
İlk yayım tarixi:11 mart 2020
http://www.balajitelefilms.com/
Rollarda:
Karişma Kapur
Sancay Suri
Sandxa Mridul
Şilpa Şukla
Neoseiulella compta
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Zehniyyət (serial, 2020)
Çəkiliş heyəti və əlavə məlumatlar
Şruti Set
Tillotama Şome
Xarici keçidlər
https://www.altbalaji.com/show/
http://www.balajitelefilms.com/
https://www.imdb.com/title/tt10411158/
https://en.wikipedia.org/wiki/Fayl:Mentalhood.jpg
Aydın Hacıyev (tarixçi)
Aydın Nazim oğlu Hacıyev — Azərbaycanlı tarixçi, tarix elmləri doktoru, professor.
Həyatı
Aydın Hacıyev 5 dekabr 1953-cü ildə Bakıda Nazim Hacıyevin ailəsində anadan olub.
Palimpsest relyef
Palimpsest relyef palimpsest- qədim pozulmuş yazısı görünən perqament lər/- ek­zogen proseslər vasitəsilə preparatlaşma zamanı əvvəllər basdırılmış struktur - petroloji xüsusiyyətləri aşkar edilən qədim /relikt/, qazılıb çıxarılmış və irsi relyef formalarını ifadə etmək üçün işlədilən, termin.
Panplen
Panplen (, ; — hamısı və  — düzənlik, müstəvi) — düzəlmə səthinin bir nö­vü olub, meandrlı çaylarda meandr zolağının yan eroziya nəticəsində dik sahilə tərəf geri çəkilməsi sa­yəsində (Koriolis qüvvəsinin təsiri altında) əmələ gəlmiş, allüvial su­basar düzənlik.
Günəş vağları
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinə aid heyvan fəsiləsi.
Qalib Ağayev
Qalib Ağayev (tam adı: Qalib Ağabala oğlu Ağayev; ) — Azərbaycan Respublikası Milli Bankı İdarə Heyətinin sədri. Azərbaycan SSR əməkdar iqtisadçısı (1991).
Həyatı
Qalib Ağayev 13 iyul 1941-ci ildə Bakı şəhərində anadan olmuşdur. Kirov adına Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirmişdir.
Əmək fəaliyyətinə Bakıda SSRİ Dövlət Bankının rayon bölməsində inspektor kimi başlamış, daha sonra sədr müavini, SSRİ Dövlət Bankının rayon bölməsinin sədri, SSRİ Dövlət Bankının Azərbaycan kontorunun sədrinin müavini, SSRİ Dövlət Bankı Azərbaycan Respublika bankının İdarə Heyətinin sədrinin birinci müavini vəzifələrində çalışmışdır.
Sovet dövrünün son illərində SSRİ Dövlət Bankı Azərbaycan Respublika Bankının İdarə Heyətinin sədri olmuş,
Qalib Ağayev 1 sentyabr 1993-cü il tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətini həyata keçirən Azərbaycan Respublikası Ali Soveti sədri Heydər Əliyevin təqdimatına əsasən Azərbaycan Respublikası Milli Bankı İdarə Heyətinin sədri təyin edilmişdir. O, 22 aprel 1994-cü il tarixində vəzifəsindən azad edilmişdir.
22 sentyabr 2015-ci ildə vəfat etmişdir.
Danna Qarsiya
Danna María García Osuna — Kolumbiya'lı aktrisa və müğənni.
Freeform
Freeform — The Walt Disney Kompaniyasının budaq şirkəti olan Disney–ABC Televiziya Qrupunun nəznində Amerikada fəaliyyət göstərən kabel televiziya kanalıdır. Telekanalın efirində daha çox gənclər üçün nəzərdə tutulmuş proqramlar yayımlanmaqdadır və bunlarda təxminən 14-34 yaş arası insanları əhatə edir.
Vilhelm Tell
thumbnail Vilhelm Tell — XIII əsrdə və XIV əsrin əvvəllərində yaşadığı iddia edilən əfsanəvi isveçrəli qəhrəmandır. İsveçrədə Bürgen kəndində yaşadığı iddia edilir. Yüksək oxçuluq qabiliyyətilə məşhurlaşmışdır.
Vilhelm Tellin XIV əsrin əvvəlində, İsveçrəni Avstriya aslılığından qurtarmağa kömək etdiyinə inanılır. İsveçrəni imperator I Albert adına idarə edən Vali Gessler, imperatorluq papağını Altdrof meydanında bir dirəyə asdırır və gəlib keçənin buna salam verməsini əmr edir. Tell, Gesslerin papağını salamlamadığı üçün tutulur. Tellin oxçuluqdakı məşhurluğundan xəbərdar olan Gessler, Tellin oğlunun başına qoyulacaq bir almanı oxla vura bilmədiyi halda ikisini də həbs edəcəyini dedi. Tell bu çətin işi bacarır və oğlunu yaralamadan almanı ikiyə bölür. Lakin atışı etmədən öncə əlinə iki ox aldığını görən Gessler, bunun səbəbini soruşduqda, Tell, ikinci oxu oğlunun ölməyəcəyi halda Gessleri öldürmək üçün istifadə edəcəyini bildirdi. Buna görə, Gessler tərəfindəm həbsə məhkum edilir və qalaya göndərilir. Gəmi ilə gedərkən başlayan bir fırtınadan istifadə edərək Tell qaçır və Gessleri bir oxla öldürür. Bu olayın, isveçrəlilərin Avstriyaya qarşı girişdikləri qiyamın başlanğıcı olduğu iddia edilir.
Tellin həyat hekayəsi bir çox şairə və bəstəkara ilham qaynağı olmuşdur.
Ağalar Mirzə
Mirzəyev Ağalar Həmzə oğlu (Ağalar Mirzə) — şair, 1988-ci ildən  Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü, Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin üzvü (1982), Əməkdar incəsənət xadimi (1998), "Qızıl qələm" mükafatı laureatı (1996).
Həyatı
Ağalar Mirzə 1954-cü il dekabrın 25-də Dəvəçi (indiki Şabran) şəhərində fəhlə ailəsində anadan olmuşdur. Burada orta təhsil almışdır. Əmək fəaliyyətinə Dəvəçi şəhər 1 saylı səkkizillik məktəbində pioner baş dəstə rəhbəri kimi başlamışdır (1971-1972). Sonra Pirəmsən kənd orta məktəbində pioner baş dəstə rəhbəri olmuşdur (1972-1974). ADU-nun jurnalistika fakültəsində təhsilini davam etdirmişdir (1974-1979). Azərbaycan Dövlət Televiziya və Radio Verilişləri Komitəsində radionun incəsənət və radio teatrı şöbəsində ("Bulaq" verilişi üzrə) kiçik redaktor, redaktor (1980-1986), televiziyanın ədəbiyyat və xalq yaradıcılığı redaksiyasında redaktor, böyük redaktor, şöbə müdiri (1986-1994), ədəbi dram verilişləri Baş redaksiyasının baş redaktorunun müavini (1994-1999), xalq yaradıcılığı redaksiyasının baş redaktoru (1999-?) vəzifələrində çalışmışdır. O, şifahi xalq yaradıcılığına dair müxtəlif televiziya verilişlərinin, o cümlədən "Ustadnamə", "Dastan" proqramlarının müəllifi olmuşdur.
Ağalar Mirzə bədii yaradıcılığa keçən əsrin 70-ci illərindən başlamışdır. Gənc şairlərin respublika ədəbi birliyinin fəal üzvü olmuşdur. Birliyin "Çinar pöhrələri", "Gənc istedadlar", "Qudyalçay nəğmələri" və s. almanaxlarında şeirləri çap olunmuşdur. Dövri mətbuatda vaxtaşırı çıxış etmişdir.
Elmi tədqiqatla da ardıcıl məşğul olmuşdur. "Xaltanlı Tağının yaradıcılıq yolu" mövzusunda dissertasiya müdafiə etmişdir (2002). Filologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsi almışdır.
Spermatozoid
Quruluşu
150px|thumb|left|Bir çox heyvanların spermatozoidləri tipik qurluşa malikdirlər. Tipik spermatozoid baş, gövdə və quyruq hissədən ibarətdir. Baş hissədə xromosom daşıyıcısı hüceyrə nüvəsi, yumurta hüceyrəsinin divarını əritmək üçün lazım olan litik ferment ilə dolu akrosoma və sentriol yerləşmişdir. Baş və gövdə arası boğazcıqda adətən mitoxondrion və spiral mitoxondriya yerləşir. Quyruqcuq hərəkət funksiyası yerinə yetirir.
bir çox heyvanların spermatozoidləri atipik qurluşa malikdirlər. Amma kənaraçıxmalar da mövcuddur: akvarium balığı tetradon iki quyruqlu spermatozoidlərə malikdir, tritonlarda spermatozoidin quyruğu üzgəclidir, bəzi kisəli heyvanlarda spermatozoidlər ikiləşmiş olub cüt şəkildə sinxron hərəkət edirlər və yumurta hüceyrəsinə çatarkən ayrılmış olurlar. Spermatozoidlər mikroskopik ölçüdə olub onların uzunluğu 10 dan 100 mikronadək ola bilir. Siçan spermatozoidi insan spermatozoidindən 1,5 dəfə böyük ölçüyə malikdir. triton spermatozoidi insanınkindən bir neçə dəfə böyükdür.
Kəşfi
İlk dəfə 1677 ci ildə insan spermatozoidi holland mikroskopisti Anton van Levenhuk tərəfindən təsvir edilmişdir. Formal olaraq spermatozoidlərin kəşfi Yohan Hama məxsus olsa da Anton van Levenhuk ilk olaraq spermatozoidin şəklini çəkərək təsvir etmiş, və göstərmişdir ki, bu "toxum heyvancıqları" mayalanmada iştirak edirlər. Buna baxmayaraq demək olar ki, bir əsrə qədər belə hesab edilirdi ki, spermada tapılan bu "toxum heyvancıqları" parazit orqanizmlərdir və mayalanma bilavasitə toxum şirəsi hesabına baş verir. "Spermatozoid" termini ilk dəfə elmə XIX əsrin əvvəllərində Sankt Peterburq akademiyasının mənşəcə alman olan akademiki Karl Ernst fon Ber tərəfindən gətirilmişdir.
Quruluşu və funksiyası
thumb|700px|center|(1) Akrosoma, (2) [[Hüceyrə qılafı, (3) Hüceyrə nüvəsi, (4) Mitoxondri.]] İnsan spermatozoidi quruluşundan doğan funksiyaya malik xüsusi hüceyrədir. Onun funksiyası, qadın cinsiyyət yolunu yumurta hüceyrəsinə qədər qət edərək, ona kişi genetik materialını daşımaqdan ibarətdir. Spermatozoid yumurta hüceyrəsinə daxil olaraq onu mayalamış olur. İnsan orqanizmin ən xırda hüceyrəsi sayılan spermatozoid 55 mkm uzunluqdadır. Spermatozoidin başı 5,0 mkm uzunluğa, 3,5 mkm eninə və 2,5 mkm hündürlüyə malikdir.
Baş
200px|right|thumb|Spermatozoidin yumurta hüceyrəsini mayalandırması Ellepsoid formalıdır, kənarları büzük, bir tərəfi çuxuqdur. Bəzən onu qaşıqla da müqayisə edirlər. Aşağıdakı hüceyrə elementlərinə malikdir:
Gövdə və quyruq
Başın gövdəyə keçən hissədə daralma qeyd olunur ki, buna boğazcıq deyilir. Gövdənin mikroborucuq skletinin ətrafında spiral formalı mitoxondrilər yerləşmişdir. Burada spermatozoidin hərəkətliliyi üçün lazım olan enerji ATF sintezindən alınır. Gövdədən sonra gələn hissə quyruqdur. Quyruq gövdədən uzun olub spermatozoidin hərəkətverici qüvvəsi sayılır.
Yaşama qabiliyyəti
İnsan orqanizmində spermotozoidlər yetişdiyi gündən başlayaraq 30–64 gün həyat qabiliyyətli olurlar. Eyakulyasiyadan sonra mühitdən asılı olaraq 24 saat sağ qala bilirlər. Uşaqlıq dəhlizində spermatozoidlər bir neçə saata məhv olurlar. Uşaqlıq boynunda, uşaqlıqda və uşaqlıq borusunda 3 günə qədər sağ qala bilirlər.
Telman İsmayılov
İsmayılov Telman Mərdan oğlu — Rusiyada yaşayan biznesmen və AST Şirkətlər Qrupunun sahibi, Rusiya milyarderi.
Həyatı
Telman İsmayılov 1956-cı ildə Göyçay rayonunda anadan olub.
Fəaliyyəti
Telman İsmayılov tərəfindən Türkiyənin Antalya şəhərində beş ulduzlu "Mardan Palace" adlı otel inşa olunub. 23 may 2009-cu ildə "Mardan Palace" otelinin açılış mərasimi olmuşdur. Otelin açılış mərasiminə Türkiyənin baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğan və dünya şöhrətli müğənnilər dəvət olunmuşdur. Otelin tikintisi 1,4 milyard dollara başa gəlmişdir.
Məlumatlara görə Telman İsmayılov Türkiyənin "Antalyaspor" klubunu satın almaq istəyir. Hazırda onun oğlu "Antalyaspor"un vitse-prezidentidir.
Azərbaycandan olan biznesmen Türkiyədə türk vətəndaşlığına keçmək üçün rəsmi müraciət edib. T. İsmayılov Türkiyəni çox sevdiyini və özünün də türk olduğunu bildirib: "Rusiya pasportum var, ancaq Türkiyəyə aşiqəm. Bu səbəblə vətəndaşlığa keçmək üçün müraciət etdim". Telman İsmayılov Avrasiya Yəhudi Kongresinin vitse-prezidentidir. Dağ yəhudilərindən olan Telman İsmayılovun sərvətinin 3 milyard dollar olduğu təxmin edilir. İsrailin Akko şəhərində atasının adına sinaqoq tikdirmişdir.
Xalça
thumb|290px|Xalçaçılıqda istifadə edilən heyvan və quş təsvirlərindən nümunələrXalça — dekorasiya və ya istilik yaratmaq məqsədilə divardan asmaq və ya döşəməyə sərmək üçün müxtəlif yun və ya ipək saplardan toxunmuş naxışlı qalın parça növü.
Tarixi
Xalçaçılıq – kənd daxmalarında yaranan və zaman ötdükcə incəsənətin ən mühüm növlərindən birinə çevrilən sənətdir.
Xalçaçılıq qədim və geniş yayılmış sənət növüdür. Müxtəlif naxış elementləri və təsvirlərlə bəzədilən xovlu və xovsuz xalçalar dəyələrin, çadırların, alaçıqların bəzədilməsindən başlamış, habelə yaşayış evlərinin, sarayların və digər binaların divar bəzəklərində, döşənməsində istifadə edilir, eyni zamanda yüksək estetik əhəmiyyət kəsb edərək muzeylərdə saxlanılır. Xalçaçılığa aid ən qədim və qiymətli arxeoloji materiallar keçmiş SSRİ-nin ərazisində Dağlıq Altay kurqanlarındakı daimi buzlaq rayonlarında əldə edilmişdir. Bütöv halda qalmış xalça Pazırık kurqanlarında tapılmışdır və o, hazırda Sankt-Peterburqun Ermitaj muzeyində saxlanılır. Xalçaçılıq Azərbaycanda da ən qədim sənət sahələrindən biridir. Əcdadlarımız bu sənət sahəsi ilə çox qədim zamanlardan məşğul olmağa başlayıblar. thumb|right|190px|2500 il öncə Qarabağda toxunmuş Bərdə (saqa-oğuz) xalısı Xalça toxuculuğundan ilk əvvəl təkcə estetik və dekorativ məqsədlərə deyil, əsasən soyuqdan müdafiənin etibarlı üsulu kimi istifadə edirdilər. Hələ qədim zamanlardan yaxşı toxunmuş xalçaların miqdarı ailənin rifahı və firavanlığı üçün əsas göstəricilərdən hesab olunurdu. Bütün orta əsrlər dövründə əhali vergiləri xalçalarla və xalça məmulatları ilə ödəyirdi. Əhalinin həyat tərzi xalçaçılığın xüsusiyyətlərini də şərtləndirirdi. Baxmayaraq ki, xalça və xalça məmulatları şah və feodal saraylarını, tacir və sənətkar evlərini, maldar çadırlarını, kənd evlərini eyni dərəcədə bəzəyirdilər, onlar ölçülərinə, tiplərinə, funksional xüsusiyyət və keyfiyyətlərinə görə müxtəlifliyi ilə seçilirdilər. Zadəganlar məişətdə böyük, bahalı xovlu xalçalardan, maldarlar isə əsasən daha yüngül xovsuz xalça və xalça məmulatlarından (çuval, məfrəş, heybə və s.) istifadə edirdi.
Dünyanın ən qədim xalçası
XX əsrin ortalarında Altayda yerli türklərin Pazırıq (Basırıq) dediyi yerdə qazıntı aparan rus arxeoloqları qədim kurqandan hamını heyrətə salan əşyalar aşkar etdilər. Saqa (skit) boylarına məxsus bu sənət əsərləri içərisində salamat qalmış və rəngini itirməmiş bir xalı da vardı. Bu 2500 il öncə Qarabağda toxunmuş Bərdə (saqa-oğuz) xalısı idi.
Etimologiyası
Digər türk dillərində olduğu kimi, Azərbaycan dilində düzəltmə isimlər əsasən isimlərə və fellərə leksik şəkilçilər artırmaqla yaranır. Xalça sözü düzəltmə isimdir. Bu söz xalı (sözün kökü) sözündən düzəldilmişdir. Söz kökünə -ça şəkilçisi artırılmaqla kiçiltmə (kiçiltmə-əzizləmə) mənalı isim düzəldilmişdir.
Söz kökü olan xalı – ənənəvi xalça məmulatlarının ölçü etibarı ilə ən böyük növü olub, çox vaxt dəst halında toxunardı. Əsasən, evin döşəməsinə salındığından xalının boyu otağın ölçüsünə müvafiq olaraq, 4,5 arşından 6, bəzən isə 7 arşına çatırdı. Xalı adətən, dəst halında işləndiyindən o, "miyanə xalılar", yaxud "ortalıq xalılar" adlanmaqla, 2 arşın enində toxunurdu. Kiçiltmə mənalı isim olan xalça – əsasən divara vurmaq, bəzən isə döşəməyə salmaq üçün müxtəlif rəngli yun, ipək, pambıq ipliklərlə toxunmuş naxışlı döşənəcəkdir.
Bu gün dilimizdə xalı kimi işlənən söz vaxtı ilə dilimizdə və bütün türkdilli xalqların dilində xali, qali və yaxud da qalı formasında rast gəlinir. Böyük xovlu xalçalar Ərəb əlifbalı türk ədəbiyyatında "qalı" kimi yazılmış, müəyyən zaman ərzində "xalı" formasını almışdır. "Qalı" sözü qalmaq sözü ilə də səsləşir ki, bu da xovlu xalçalara xas olan uzunömürlülük, davamlılıq mənasını ifadə edir. Bu gün də indiki İran ərazisində böyük xovlu xalçaları "qali" adlandırırlar.
Azərbaycanda (Muğan, Qarabağ bölgəsində, Gəncə və Qazax rayonlarında), həmçinin Türkiyənin bir sıra bölgələrində uzunsov böyük xovlu xalçaları gəbə (gəvə, qaba, qebe, kebe, kepe) adlandırırlar. "Gəbə" sözünə əsasən istər Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatında, istər keçmiş, istərsədə bu günkü yazılı ədəbiyyatda rast gəlinir.
Gəbə sözü qaba sözünün dəyişikliyə uğramış formasıdır. Qaba – yəni kobud, olduqca qalın mənalarını ifadə edir. Xovsuz xalçalarla müqayisədə xovlu xalçalar olduqca kobud və qalın olduğundan onu qaba və ya gəbə adlandırmışlar. Bəzi Orta Asiya xalçaçıları gəbə sözünü səhvən Kəbə (Ka'ba) sözü ilə əlaqələndirirlər. Olduqca kobud və qalın olan böyük xalı və yaxud da xalçanı cığatay türkləri və əfqanlar hələ də "qalın" ("qalin") adlandırırlar.
Məlum olduğu kimi türk xalqları ilk öncə xovsuz xalçalar (palaz, kilim, cecim, sumax və s.) toxumuşlar ki, bu növ xalçalar olduqca yüngül, nazik və yumuşaq idilər. Xovlu xalçalar isə xovsuzlara nisbətən iki-altı dəfə qalın və ağır, sıx toxunuşlu, dözümlü idilər. Qeyd edildiyi kimi xovlu xalçalar xovsuz xalçalardan xeyli sonra yarandığından xovlu xalçaları xovsuz xalçalardan fərqləndirmək məqsədi ilə onu "qalın" adlandırmışlar Hal hazırda Azərbaycanın Quba rayonunun ərazisində böyük olmayan xalını yerli əhali "qalınça" (yəni xalça) adlandırırlar. Aparılan uzun müddətli tədqiqatların nəticələri göstərir ki, şərq xalqları xalça termininə aid onlarla bir-birindən bir az fərqli terminlərdən istifadə edirlər (yerli dialektlər bura daxil deyildir). Bu xalqlar arasında ən çox hamı tərəfindən başa düşülən və istifadə edilən "qalı", "xalı" və "halı" terminləridir.
Orta Asiyada, Qafqazda, həmçinin Kiçik Asiyada türklər qədim vaxtlardan öz qızlarını ərə verərəkən onların cehizinin içərisində xalça və xalça məmulatlarını ən bahalı və dəyərli əşyalar sayardılar.
Xalça növləri
Xalçalar insanların həyat tərzi ilə sıx bağlı idi. Azərbaycan xalçaları da azərbaycanlıların adətləri, ənənələri və inanclarının ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Xalça insanı bütün həyatı boyu – həm kədərində, həm də sevincində müşayiət edirdi. Azərbaycanda hər bir əhəmiyyətli tarixi yaxud hadisəni tərənnüm etmək üçün xüsusi xalça toxumaq ənənəsi vardır: uşağın doğulması münasibətilə toxunan xalçalar, gələcək gəlinlərin cehizlik üçün toxuduqları xalçalar, elçilərin qarşısına sərilən xalçalar, məscid və kilsələr üçün toxunan xalçalar və toy yaxud yas mərasimləri üçün toxunan xalçalar.
Şərq xalçaçılıq sənətinin bir qolu olan Azərbaycan xalçaları əsasən aşağıdakı növlərə ayrılır:
Xovlu xalçalar xalçaçılıq sənətinin inkişafında ən yüksək mərhələni əks etdirir. Məişətdə işlətmək üçün nəzərdə tutulan pərdələri, taxtüstləri və digər bu kimi əşyalarda xovlu xalçalar növünə daxildir. Çoxsaylı kompozisiyalı sxemlərdə və zəngin ornamentli motivlərlə olan xovlu xalçalar digər xalça növlərindən xüsusilə seçilirlər. Xovlu xalçalar toxunma texnikasına görə daha mürəkkəbdir. Xovlu xalçalar bu gün də müxtəlif ölçülərdə toxunur.
Xalça toxumaq üçün alətlər
thumb|190px Xalça toxumaq üçün aşağıdakı alətlər lazımdır:
Həvə xalça, palaz və s. toxuyarkən ilmələri döyüb yerində bərkitmək üçün (bəzi heyvanların buynuzundan, yaxud da metaldan və s.-dən hazırlanan) ucu kəsik, dişli alətdir. Azərbaycanın bəzi bölgələrində bu aləti toxmaq da adlandırırlar.
Primitiv həvələrin (toxmaqların) sapı (tutacağı) istifadə zamanı narahat idi, dişlər arasındakı məsafə ərişin sıxlığına hər zaman uyğun gəlmirdi. Zaman keçdikcə digər alətlər kimi bu alətlərində forma və texniki xüsusiyyətləri təkmilləşmiş, həvənin (toxmağın) dişlərinə metal ucluqlar əlavə edilmişdir. Arğacın hamar salınması üçün nəzərdə tutulan texnoloji tələblərə tam cavab vermədiyi üçün bu alət sonda tam metaldan hazırlanmış, müasir həvələrin (toxmaqların) ilk nümunələri meydana gəlmişdir.
Xalçanın hər kvadratmetrində olan ilmələrin (düyünlərin) sıxlığına uyğun olaraq metal həvələrdəki (toxmaqlardakı) dişlərin sayını, qalınlığını və onun çəkisini nəzərə alırdılar.
Kirkid xalça toxuyarkən toxunmuş ilmələri sıxlaşdırmaq üçün işlədilən alətdir. Azərbaycanın bəzi bölgələrində bu aləti daraq da adlandırırlar.
Adətən, ikinci arğacı salmaq üçün də kiriddən istifadə edirdilər. Əvvəllər kirkidi ağacdan və yaxud da buynuzdan hazırlayırdılar. Kirkidin iki, üç və ya dörd dişi olur. Zaman keçdikcə digər alətlər kimi bu alətlərində forma və texniki xüsusiyyətləri təkmilləşmiş, kirkitin dişlərinə metal ucluqlar əlavə olunmuşdur. Arğacın hamar salınması üçün nəzərdə tutulan texnoloji tələblərə tam cavab vermədiyi üçün bu alət sonda tam metaldan hazırlanmış, müasir kirkidlərin ilk nümunələri meydana gəlmişdir.
Xalça toxunuşunun ilk dövrlərində qayçıdan istifadə edilməsədə sonralar xalçaların xovunun hamarlığını əldə etmək üçün evdə işlənən adi qayçılardan istifadə edildi. Əvvəllər adi qayçıların istifadəsi xalçanın keyfiyyətinə yaxşı təsir etsədə barmaqların sərbəst hərəkətini çətinləşdirdi. Belə qayçılar xalçanın keyfiyyətini bir qədər aşağı salırdı. Adi qayçılar tədricən təkmilləşirdi və XIX əsrdə xüsusi xalça qayçıları meydana gəldi. Hal-hazırda Azərbaycan xalçaçılığında yüngül və rahat qayçılardan istifadə edilir. Bu cür qayçının qolları sərbəst hərəkət edir, qolların arxasındakı halqalar kəsici hissələrə nisbətən hündür olur. Texniki normalara uyğun gələn xovun əldə edilməsi üçün bu cür qayçılar çox rahatdır.
Əvvəllər ilmələrin bağlanması və xovun kəsilməsi barmaqlarla, heç bir qurğu olmadan həyata keçirilirdi. Bu isə xalçanın toxunuş keyfiyyətini aşağı salır, estetik səviyyəsinə təsir göstərir. Xalça toxuculuğunun inkişafı nəticəsidə iplərin kəsilməsi üçün əvvəlcə sadə bıçaqlar tətbiq olumağa başladı.
Yaxın keçmişə qədər xalça toxuculuğu zamanı ipliklərin kəsilməsi məqsədilə dəmirçilərin düzəltdiyi sadə bıçaqlardan istifadə edilirdi. Toxuculuq inkişaf etdikcə ipliklərin kəsilməsi üçün adi mətbəx və cib bıçaqları, XIX əsrin əvvəlində isə qarmaq bıçaqlardan istifadə edilməyə başlanmışdır.
Adi bıçaqlar kənd yerlərində əsas hallarda köhnə dəryazdan (kərənti) hazırlanırdı. XIX əsrin əvvəlində istifadə edilməyə başlanan müasir bıçaq – qarmaq, kəsən hissə və tutacaqdan ibarətdir və bıçağın qarmağından səhvi düzəltmək, ilmələri açıb yenidən bağlamaq üçün də istifadə olunur. Müasir bıçaq – qarmaq vasitəsilə əriş iplikləri tutur, ilmə bağlayır və ipliyi kəsir.
Sadə bıçaqların sapı (tutacaqları) adətən ağacdan, təsadüfi hallarda sümükdən  olardı. Müasir bıçaqların sapı (tutacaqları) isə ağacdan, plasmasdan və ya fibradan hazırlanır. Bundan başqa hər bir toxucu öz əlinin ölçüsündən asılı olaraq bıçaqların sapının (tutacağının) və tiyəsinin uzunluğunu müəyyənləşdirirdi.
Qarmaqlı bıçaqlar əsasən iki formada olur: ilmələrin bağlanması və ilmələrin açılması üçün bıçaq. İlmələrin bağlanması üçün nəzərdə tutulan bıçaq xalça toxuculuğunda əsas alət hesab olunur və ondan xovlu ilmələrin bağlanması üçün istifadə olunur.
İlmələrin açılması üçün istifadə edilən boğazı uzun, tiyəsi küt bıçaqlar yalnız xalçaların restavrasiyasıda və səhvlərin düzəldilməsində istifadə edilir. Belə bıçaqlardan xaça toxunması zamanı istifadə edilmir. thumb|200px|Divar hanası Adi bıçaq və qarmaqlı bıçaqdan əlavə xalça toxuculuğunda və xalçaların restavrasiyası zamanı bölgülü sapı (tutacağı) olan bıçaqlardan da istifadə edilir. Toxucular bu bıçaqlardan xovun uzunluğunu, xalçanın sıxlığını, eləcə də bəzək detallarını ölçmək üçün istifadə edirlər.
Qədim zamanlardan bizim günlərə qədər əllə toxunan xalçaları hana adlanan sadə dəzgahlarda toxuyurdular. Hana, paralel və əks tərəfləri olan dördbucaqlı şəklində toxucu dəzgahdır. Hananın iki növü mövcuddur; yer hanası (üfiqi dəzgahlar) və divar hanası (şaquli dəzgah). İlk öncə yer hanası meydana gəlmiş, toxuculuqda ondan geniş istifadə edilmişdir. Yer hanası aşağıdakı əsas hissələrdən ibarət olur: