cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Heydər Əliyev Park-Kompleksi
Park-kompleksinin quruluşu
Parkda Azərbaycanın dövlət xadimlərinin heykəl və büstləri var. Kompleksdə Nizami Gəncəvinin, Məhsəti Gəncəvinin, Mirzə Şəfi Vazehin, Səməd Vurğunun və başqalarının heykəl və büstləri yerləşir. Park Prezident Heydər Əliyevin adını daşıyır.
Kompleksdə yerləşən obyektlər
Zəfər tağı kompleksin girişində yerləşir. Tağ 15 iyun — "Azərbaycan xalqının milli qurtuluş günü"nün rəmzi olaraq ucaldılıb. Eni 20, uzunluğu 50, hündürlüyü isə 38 metr olan Zəfər tağının, ətrafı seyr etmək üçün 30 metr hündürlüyündə meydançası var.
Heydər Əliyev Mərkəzi perimetr boyunca səkkizbucaqlı sütunlarla əhatə olunub. Üçmərtəbəli mərkəzdə şüşədən günbəz quraşdırılıb. Günbəzdə Azərbaycanın xəritəsi əks olunub. Heydər Əliyev Mərkəzi 4 mərtəbədən ibarətdir. Burada Heydər Əliyev Muzeyi fəaliyyət göstərir.
Kompleksdə amfiteatr, İncəsənət Muzeyi və süni göl də yerləşir. Amfiteatr 3 min 500 tamaşaçı tutumuna malikdir. Süni göl isə Heydər Əliyev Parkında mərkəzi küçənin cənub-qərbində, memoriala gedən yolda yerləşir və 30 hektar sahəni əhatə edir. İncəsənət Muzeyində tanınmış rəssamların müxtəlif əl işləri və digər sənət nümunələri nümayiş etdirilir.
Rajden Arsenidze
thumb|Karl Kautski Gürcüstan Sosial Demokratları ilə, Tbilisi, 1920. Ön cərgə: Seit Devdariani | S. Devdariani, Nuh Ramişvili, Nuh Jordaniya, Karl Kautski və həyat yoldaşı Louise Kautski | Louise, Silibistro Jibladze, Rajden Arsenidze; ikinci sırada: Kautskinin katibi Olberg, Viktor Tevzaya, K. Qvardjaladze, Konstantin Sabaxtaraşvili, S. Tevzadze, Avtandil Urushadze, R. Tsintsabadze Rajden Arsenidze— gürcü hüquqşünas, jurnalist və siyasətçi idi.
Karl Kautski, Gürcüstan Sosial Demokratları ilə, Tbilisi, 1920. Birinci cərgədə: S. Devdariani, Noy Ramişvili, Noy Jordaniya, Karl Kautski həyat yoldaşı Louise, Silibistro Cibladze, Razhden Arsenidze ilə birlikdə; ikinci sırada: Kautskinin katibi Olberg, Viktor Tevzaya, K. Gvardzhaladze, Konstantin Sabaxhtarashvili, S. Tevzadze, Avtandil Urushadze, R. Tsintsabadze. Rusiya Sosial Demokrat İşçi Partiyasının bir qolu olan Gürcüstan Sosial Demokrat İşçi Partiyası ilə əlaqəli idi və 1903-cü ildə Menşevik qanadına keçdi. Daha sonra inqilabi jurnalistikaya başladı və Rusiya imperiyası rəhbərliyi tərəfindən yalnız geri dönə biləcəyi Sibirə sürgün edildi. 1917-ci il fevral inqilabından sonra çar hökuməti devrildi. Arsenidze 26 may 1918-ci ildə Gürcüstanın İstiqlal Aktının müəlliflərindən biri idi və 1919-cu ildə Gürcüstanın Təsis Məclisinə seçildi. Elə həmin il Noy Jordaniya kabinetində Ədliyyə Naziri oldu. 1921-ci ildə qısa müddətdə Yevgeni Gegeçkori ilə əvəzlənənə qədər Ədliyyə Naziri olaraq çalışdı. Eyni zamanda Gürcüstan Sosial Demokrat İşçi Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi işləyib. 1921-ci ildə Qırmızı Ordunun Gürcüstana hücumu onu Fransaya qaçmağa məcbur etdi, burada İosif Stalinin xatirələrini nəşr etdi (tez -tez məşhur amerikalı sovetoloq Robert K. Takerin əsərlərində qeyd olunur) və XVIII əsrə aid bir araşdırma hazırladı. Çar VI Vaxtanqın Gürcüstan Məcəlləsi (hər iki əsər Parisdə nəşr olunmuşdur, 1963).
Arsenidze Parisdə öldü və Leville qəbiristanlığında dəfn edildi.
Müşfiq İbrahimov
Müşfiq Nəbi oğlu İbrahimov (11 yanvar 1995, Bakı, Azərbaycan — 8 oktyabr 2020, Füzuli, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələri'nin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Müşfiq İbrahimov 11 yanvar 1995-ci il tarixdə Bakı şəhəri Sabunçu rayonu, Bakıxanov qəsəbəsində dünyaya gəlmişdir. Sabunçu rayonu 69 saylı tam orta məktəbdə təhsil alıb.
Hərbi xidmətləri
Müşfiq İbrahimov 2020-ci ilin yanvar ayında həqiqi hərbi xidmətə yollanıb. 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Müşfiq İbrahimov Füzuli döyüşlərində savaşıb. 8 oktyabr 2020-ci ildə Füzuli istiqamətində gedən döyüşdə şəhid olub. Sabunçuda dəfn edilib.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı verilmiş tapşırıqları şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Müşfiq İbrahimov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Müşfiq İbrahimov ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan Respublikası ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını yerinə yetirərkən cəsarət və fədakarlıq göstərmiş, habelə təşəbbüskar və qətiyyətli hərəkətlər nümayiş etmiş Müşfiq İbrahimov ölümündən sonra Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.06.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən "Döyüşdə fərqlənməyə görə" medalı ilə təltif edildi.
Olena Karpenko
Olena Oleksiyivna Karpenko və ya səhnə adı ilə Solomiya — Ukrayna müğənnisi, bəstəkarı və şairi. Olena ukrayna, ingilis və rus dillərində bəstələr hazırlayır. O, Ukraynada və xaricdə caz, blüz, rok, pop, klassik janrlarda əsərlər yazır və ifa edir.
İlk illəri
Olenanın atası ukraynalı psixofizioloq və hüceyrə transplantoloqu Aleksey Karpenkodur. Karpenko sənətşünaslıq üzrə bakalavr dərəcəsini (2002) və jurnalistika üzrə magistr dərəcəsini (2005) Kiyev-Moqila Akademiyasının Milli Universitetində almışdır. O, Ukrayna Milli Musiqi Akademiyasında (2003–2007) Qalina Suxorukova və Lüdmila Qarmaşdan vokal dərslər almışdır.
Karyerası
2011-ci ildə Ukraynanın müstəqilliyinin 20 illiyi münasibətilə Avropa Şurasının rəhbərliyi tərəfindən Strasburqda Avropanın diplomatları qarşısında solo konsert verməyə dəvət olunmuşdu.
2015-ci ildə Olena "Oranta" mahnısını Nyu-York Moda Həftəsi çərçivəsində keçirilən Ukrayna moda nümayişinin əsas mahnısı kimi ifa etmişdir. Onun "Mermaid" mahnısı (sözləri ukraynalı şair Taras Şevçenkoya, musiqisi Karpenkoya aiddir) S. Biqunun "Ana ürəyi. Qonqadze" (2015) sənədli filmində yer almışdır. 2015-ci ildən Olena Karpenko "Koronatsa Slova" beynəlxalq ədəbiyyat müsabiqəsinin münsiflər heyətinə daxildir.
2016-cı ildə o, ABŞ-yə qastrol səfərləri edərək bir sıra xeyriyyə konsertləri vermiş, bütün gəlirləri Şərqi Ukraynada baş vermiş müharibə nəticəsində valideynsiz qalmış uşaqlara kömək üçün bağışlamışdır.
Demokratiya və Sıçrayış Partiyası
Demokratiya və Sıçrayış Partiyası və ya qısaca DEVA — Türkiyədə keçmiş Baş nazir müavini Əli Babacan tərəfindən yaradılmış siyasi partiya.
Tarixi
Partiyanın adı və quruluş sənədi 9 mart 2020-ci il tarixində Türkiyə Daxili İşlər Nazirliyinə verilmişdir. Partiyanın təqdimat toplantısı 11 mart 2020-ci il tarixində keçirilmişdir. Təsisçilər heyətinin birinci toplantısında Əli Babacan səs çoxluğu ilə partiyanın sədri seçilmişdir.
Siyasət
Əli Babacan 11 mart 2020-ci il tarixində partiya proqramını açıqladığı toplantıda parlamentli sistem, hüququn üstünlüyü, mətbuat azadlığı, qadın hüquqları, peşəkar orduya keçid, kürd məsələsinin həlli, qaçqın probleminin həlli mövzularına toxunacaqlarını bildirmiş, Türkiyənin xarici siyasətində Atatürkün "Yurdda sülh, cahanda sülh" prinsipinə əsaslanan yeni bir konsepsiyanı mənimsəyəcəyini vurğulamışdır.
Rəmzlər
Partiyanın məcəlləsinə görə rəsmi abreviaturası "DEVA", simvolu isə su damcısı və "DEVA" yazısıdır. Partiyanın abreviaturası olan "DEVA" türk dilindən tərcümədə "əlac" və ya "dərman" deməkdir.
Təsisçi heyət
Partiyanın təsisçiləri arasında Türkiyə Böyük Millət Məclisi deputatı Mustafa Yenəroğlu, keçmiş Ədalət naziri Səədullah Ərgin, keçmiş Balıkesir meri Əhməd Ədib Uğur, keçmiş Elm, Sənaye və Texnologiya naziri Nihad Ərgün və keçmiş Dövlət naziri Selma Aliyyə Kavaf var.
P
P — Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 22-ci hərf.
Mərkəzi qapalı bazar (İrəvan)
Mərkəzi qapalı bazar — Ermənistanın paytaxtı İrəvandakı ticarət kompleksi. Mesrop Maştos prospektində, Göy Məsciddən bir qədər aralıda yerləşir. Bina 1952-ci ildə tikilib. Memar Qriqor Ağababyanın ən məşhur əsərlərindən biridir. 2010-cu illərin əvvəllərində yenidənqurmadan sonra ticarət kompleksinin bir hissəsi olir. İrəvanın görməli yerlərindən hesab olunur. Ermənistanın tarix və mədəniyyət abidələri siyahısına daxil edilmişdir.
Tarix
Bazar 1952-ci ildə Stalin prospektində (daha sonra - Lenin prospekti, indi - Meşrop Maştots prospekti) bir ticarət meydançasının əvvəllər yerləşdiyi yerdə tikilib. Açılış 29 aprel 1952-ci il tarixində baş tutur. Layihə memar Qriqor Ağababyan tərəfindən hazırlanmış, dizayneri A. Arakelyan olmuşdur. Bazar kompleksinə bir anbar, bir zirzəmi soyuducu otağı ilə yanaşı, bir yataqxana, kitabxana, poçt və radio mərkəzi daxil idi.
İrəvanlılar bazarı görüş və ünsiyyət yeri adlandırırlar. Satıcılar müştərilərini tanıyırdılar. Daha sonra "bohem", "intellektual" nüfuzunu qazanır.
Postsovet dövründə millət vəkili Samvel Aleksanyan bazarın sahibi olur. Yeni sahibinin rəhbərliyi altında bazarın yenidən qurulması işləri başlanır. Binanın müasir sənət muzeyi üçün istifadəsinin bir variantı təklif edilmişdir. 1 yanvar 2012-ci ildə bazar bağlanır. Yenidənqurma İrəvan sakinlərinin etirazına səbəb olur. İşlər bitdikdən sonra bazar Prospekt Mall ticarət kompleksinin bir hissəsinə çevrilir.
Arxirektura
Bina plana görə düzbucaqlıdır, bütün ərazisini əhatə edən tək tağlı bir aralığa malikdir. Memarlıqda şərq bazarı ideyasını əks etdirən ənənəvi, orta əsrlər üslubundan istifadə olunur. Binanın xarakterik xarici elementi heyvanların təsvirləri olan metal vitray pəncərə ilə bəzədilmiş nəhəng bir tağdır. 19 dəmir-beton tağdan ibarət sütunsuz konstruksiya öz dövrü üçün nadir bir hadisə idi və binanın yerləşdiyi şəhərin əsas küçəsinin miqyasına uyğun gəlirdi. İnşaat əsnasında Leninqradskaya və Kievskaya küçələrini birləşdirən Kiyev (Böyük Hrazdan) körpüsünün inşaat mərhələlərindən birinin tamamlanmasından sonra qalan qəlibdən istifadə edilmişdir.
Xarici ilə eyni üslubda dizayn edilmiş interyer həm estetik, həm də praktik məqsədlərə xidmət edir. Ticarət mərkəzləri üçün geniş yer təmin edir. Ticarət meydançasının uzunluğu 70 m, eni 32 m olur. Sonradan bazarın inşası İrəvanın digər bölgələrdə qurulmuş kolxoz bazarları üçün bir model olur.
Türkay Hüseynli
Türkay Nizami oğlu Hüseynli (25 noyabr 1990; Bakı, Azərbaycan SSR — 3 oktyabr 2020; Cəbrayıl rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycanın Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının kapitanı, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Türkay Hüseynli 1990-cı il noyabrın 25-də Bakı şəhərində anadan olub. Subay idi.
Hərbi xidməti
Azərbaycanın Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının kapitanı olan Türkay Hüseynli 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Cəbrayılın azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Türkay Hüseynli oktyabrın 3-də Cəbrayıl döyüşləri zamanı şəhid olub. İkinci fəxri xiyabanda General Polad Həşimovla eyni sırada dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Türkay Hüseynli ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi zamanı döyüş əməliyyatlarının rəhbəri olan, düşmənin canlı qüvvəsinin məhv edilməsində rəşadət göstərən, vəzifə borcunu ləqayətlə və vicdanla yerinə yetirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Türkay Hüseynli ölümündən sonra 3-cü dərəcəli "Rəşadət" ordeni ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Türkay Hüseynli ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Edvard Coris
Edvard Coris — Belçikalı anarxist. Ulduz sui-qəsdi ilə tanınır.
Həyatı
1876-cı ildə doğulan Coris, 13 yaşında məktəbi buraxdı və kargüzar kimi işlədi. Solçuluqla məşğul olan o, 1895–1898-ci illərdə Belçika Fəhlə Partiyasının yerli şöbəsinin və həmkarlar ittifaqının katibi idi. Edvard Qrin təxəllüsü ilə anarxist "Ontwaking" qəzetinə töhfə verdi.
1901-ci ildə İstanbula səyahət etdi, o, burada qısa müddətliyinə fransızca və ingiliscə ticarət yazışmaları ilə məşğul oldu. Daha sonra o, "Singer sewing machine" şirkətində iş tapdı. Sevgilisi Anna Nellens İstanbula gəldi və onlar evləndilər.
Coris bir dostu yoluyla Erməni İnqilabi Federasiyasına, ordan da Sultan II Əbdülhəmid üçün hazırlanan sui-qəsd planına qoşuldu. Sui-qəsdçilər müzakirə üçün bir araya gəldilər və partlayıcı maddə və odlu silahları onun evində saxladılar. Sui-qəsd 21 iyul 1905-ci ildə həyata keçirilmiş, 26 nəfər həlak olmuş, 58 nəfər yaralanmış, lakin sultanın özünə heç bir zərər dəyməmişdir. Coris hadisədən 6 gün sonra həbs edildi. 25 noyabrda məhkəmə qarşısına çıxarıldı və 18 dekabrda ölümə məhkum edildi. Belçikanın diplomatik təzyiqi nəticəsində hökm heç vaxt icra edilmədi. Belçikadakı solçu aydınlar tərəfindən Belçika hökumətinin onun sərbət buraxılması ilə bağlı təyziqilərini davam etdirməsi üçün bir dəstək komitəsi quruldu. Coris 23 dekabr 1907-ci ilə qədər həbsdə tutuldu və ardından Belçikaya qayıtdı. Həbsxanadan yazdığı məktublar daha sonra sui-qəsddə iştirakı barədə yazılacaq kitabın əsasını təşkil etdi.
Coris Belçikaya qayıtdıqdan sonra kitab satıcısı olaraq çalışdı və "Human Rights League" təşkilatının Antverpen şöbəsində katiblik etdi. Birinci Dünya müharibəsindən sonra o, işğalçı qüvvələrin "Flamenpolitik" siyasətiylə işbirliyi etməkdə təqsirli bilindi və Niderlanda qaçdı. 1929-cu ildəki bir əfvdən sonra Belçikaya qayıtdı və reklam işçisi kimi fəaliyyət göstərdi. O, 1957-ci ildə öldü.
Ridhima Pandey
Ridhima Pandey (Ridhima Pandey; ) — iqlim dəyişikliyinə qarşı fəaliyyətin tərəfdarı olan Hindistandan olan ətraf mühit fəalı. O, doqquz yaşında olanda, iqlim dəyişikliyi ilə mübarizə üçün kifayət qədər tədbir görmədiyi üçün Hindistan hökumətinə qarşı iddia qaldırır. Bir neçə digər gənc iqlim dəyişikliyi fəalları ilə yanaşı, o, həm də bir neçə ölkənin iqlim böhranına qarşı tədbir görməməsi ilə bağlı Birləşmiş Millətlər Təşkilatına şikayət edən iddiaçılardan biri olur.
Bioqrafiya
Pandey Hindistanın şimalındakı Uttarakhand əyalətində yaşayır. Onun atası Dineş Pandey də 16 il Uttarhandda işləyən bir iqlim dəyişikliyi fəalıdır.
Uttarakhand son on il ərzində kəskin hava şəraitindən əziyyət çəkib. 2013-cü ildə daşqınlar və torpaq sürüşmələri 1000-dən çox insanın həyatına son qoyub. 100.000-ə yaxın insan bölgədən təxliyə edilməli olub. Dünya Bankının məlumatına görə, iqlim dəyişikliyi Hindistanın su təchizatına təzyiqi artıra bilər.
Fəaliyyət
Pandey doqquz yaşındaykən Hindistan hökumətinin Paris razılaşmasında razılaşdıqları iqlim dəyişikliyinə qarşı əhəmiyyətli addımlar atmadığını əsas gətirərək ona qarşı iddia qaldırır. Bu məhkəmə işi 2010-cu ildə qurulmuş və yalnız ekoloji işlərlə məşğul olan Milli Ətraf Mühit Tribunalına təqdim edilmişdir. Pandey həmçinin hökumətdən karbon emissiyalarını azaltmaq üçün plan və Hindistanın qalıq yanacaq istifadəsini azaltmaq da daxil olmaqla iqlim dəyişikliyinin təsirini cilovlamaq üçün ümummilli plan hazırlamağı xahiş edir.
Nilli Ətraf Mühit Tribunalı onun müraciətini rədd edərək, onun “ətraf mühit paktının qiymətləndirilməsinə aid olduğunu” bildirib.
BMT-yə şikayət
Osloya getmək üçün Norveç vizasından ötrü müraciət edərkən o, gənc iqlim fəallarının təşkilatı haqqında eşidir. O, təşkilata müraciyyət və 2019-cu il BMT-nin iqlim dəyişikliyi sammiti üçün Nyu-Yorka səyahət etmək üçün seçilir. 23 sentyabr 2019-cu il sammiti zamanı Pandey, Qreta Tunberq, Ayaha Melitafa və Aleksandriya Villasenor da daxil olmaqla digər 15 uşaqla birlikdə Argentina, Braziliya, Almaniya, Fransa və Türkiyəni iqlim böhranı ilə mübarizə üçün adekvat tədbirlər görmədən Uşaq Hüquqları Konvensiyasını pozmaqla günahlandıraraq BMT-nin Uşaq Hüquqları Komitəsinə şikayət edir.
Əlavə fəaliyyət
Pandey plastikin davamlı istehsalının istehlakçı tələbinin nəticəsi olduğunu iddia edərək, ona tamamilə qadağa qoymağa çağırır. O, həmçinin Hindistan hökumətini və yerli hakimiyyət orqanlarını Qanq çayının təmizlənməsi üçün daha çox iş görməyə səsləyir. Onun sözlərinə görə, hökumət çayda təmizlik işləri apardığını iddia etsə də, çayın vəziyyəti çox dəyişməyib.
“Uşaqlar İqlim Dəyişikliyinə Qarşı” adlı tərcümeyi-halında Pandey məqsədini belə ifadə edir:
"“Mən gələcəyimizi xilas etmək istəyirəm. Mən bütün uşaqların və gələcək nəsillərin bütün insanlarının gələcəyini xilas etmək istəyirəm.й»."
Mükafatları
Pandey 23 noyabr 2020-ci ildə elan edilən BBC Qadın 100 siyahısına daxil olur.
Ekstremal kimya
Ekstremal kimya Ekstremal kimya – kimyəvi proseslərin ekstremal şəraitdə öyrənilməsidir: güclü elektrik və maqnit sahələri, ultrayüksək təzyiq və sürüşmə deformasiyaları, gərginliyi molekulun daxilindəki elektrik sahəsi ilə müqayisə edilən güclü işıq sahələri, ultraböhran şəraiti, güclü qravitasiya sahəsi, səs və mikrodalğa sahələri və s. Ekstremal halların kimyasına, həmçinin plazmokimya, radiasiya kimyası, yüksək enerjilər və yüksək temperaturlar kimyası daxildir. Yanaşmadan asılı olaraq ekstremal kimyanın bölmələrini müxtəlif qaydada təsnif etmək olar.
Yüksək enerjilər kimyası
Yüksək enerjilər kimyası (YEK) – fiziki-kimyanın bölməsidir, qeyri-istilik enerji mənbələrinin (ionlaşdırıcı şüalanma, işıq, plazma, ultrasəs, mexaniki zərbə və s.) təsiri ilə gedən kimyəvi və fiziki-kimyəvi prosesləri tədqiq edir. Qeyri-istilik enerjisinin təsiri ilə gedən reaksiyaların mexanizm və kinetikası, həyacanlanmış və ionlaşdırılmış çox sürətli hissəcikilərin qeyri-tarazlıq qatılığı ilə xarakterizə olunur; bu hissəciklərin enerjisi istilik hərəkəti enerjisindən, bəzi hallarda kimyəvi rabitə enerjisindən çoxdur. Maddəyə təsir edən qeyri-istilik enerji daşıyıcıları: sürətləndidrilmiş ion və elektronlar, sürətli və yavaş neytronlar, alfa- və beta-hissəciklər, pozitronlar, müonlar, pionlar, ultrasəs sürətli atom və molekullar, elektromaqnit şüalan-manın kvantları, impuls elektrik, maqnit və akustik sahələri. Yüksək enerjilər kimyasının proseslərini zaman mərhələrinə görə fiziki, fiziki-kimyəvi və kimyəvi proseslərə bölürlər. Fiziki mərhələ femtosaniyə və daha az müddətdə baş verir. Bu müddətdə qeyri-istilik enerjisi mühitdə qeyri-bərabər paylanır, “qaynar ləkə” əmələ gəlir. Fiziki-kimyəvi mərhələdə qaynar ləkədə tarazsızlıq və müxtəlicinsilik təzahür edir. Kimyəvi mərhələdə kimyəvı reaksiyalar baş verir. Nəticədə otaq temeperaturunda elə ionlar, həyəcalanmış halda atom və molekullar əmələ gəlir ki, tarazlıq proseslərində bu mümkün deyil. YEK əsas xüsusiyyəti budur ki, adi şəraitdə tarazlıq proseslərində əmələ gəlməyən atom, molekul və ionların həyəcanlanma halı, qeyri-enerji mənbəyi vasitəsilə otaq temperaturunda yaranır. N.Ablesimov qeyri-tarazlıq fiziki-kimyəvi proseslərinin idarə olunmasının relaksasiya prinsiplərini formulə etmişdir: relaksiya müddəti fiziki təsirin müddətindən xeyli çox olduqda və fiziki-kimyəvi mərhələdə relaksiyanın mexanizmi məlum olduqda, müəyyən tərkib və quruluşa malik maddə çıxımını idarə etmək olar.
Plazma kimyası
Plazmokimya plazmada gedən prosesləri öyrənir. Plazma ionlaşmış qarışıqdır, zəif ionlaşmış və ya aşağı temperaturlu, və yüksək temperaturlu plazmaya bölünmə vardır. Plazmokimyəvi proseslər 1000÷10000°C temperatur intervalında aparılır. Bu proseslər yüklənmiş və ya həyəcanlanmış hıssəciklərin toqquşması ilə baş verir və yüksək sürətə malikdir. Plazmokimya proseslərində kimyəvi rabitənin yenidən paylanması yüksək sürətlə baş verir. Kimyəvi çevrilmənin elementar aktları təqribən 10–6 saniyə ərzində baş verir və dönməyən proseslərdir. Belə reaksiyalar adi zavod reaktorlarında, dönər proseslər səbəbindən, min və milyon dəfələrlə zəifləyir. Plazmokimya prosesləri yüksək məhsuldarlığı ilə seçilir. Metan plazmotronu 65 sm uzunluğu və 15 sm diametri olmasına rəğmən gündə 75 ton asetilen istehsal edir.Bu isə bir zavodun istehsalının həcmidir. 3000÷3500°C intervalında saniyənin mində biri müddətində metanın 80%-ı asetilenə çevrilir. Enerjinin 90-95%-indən istifadə olunur, 1 kq asetilenə enerji sərfi 3 kvt.saatdır. Metanın buxar reaktorda pirolizinin enerji sərfi bundan iki dəfə çoxdur. Son illər atmosfer azotundan plazmokimyəvi üsulla azot oksidi alınması üsulu işlənib hazırlanmışdır. Bu üsul ammonyak üsulundan iqtisadi cəhətdən daha səmərəlidir. Ovuntu metallurgiyası üçün xammal olan narın tozların isteh-salının plazmokimyəvi texnoloğiyası yaradılmışdır. Titan, vanadium, sirkonium, niobium və molibdenin yüksək ərimə tem¬peraturuna malik karbid, nitrid və karbonitridlərinin sintez üsulları işlənib hazırlanmışdır. Texnologiyanın enerji məsrəfi 1-2 kVt.s-dan çox deyil. Yüksək temeperaturlar kimyası, enerjiyə əsaslı qənaət etmə¬yə imkan verən yüksək təzyiqlə sıxılmaya əsaslanan ovuntu metallurgiyası ilə əvəz edilməkdədir. Plazma poladəritmə sobaları yüksək keyfiyyətli polad növləri almağa imkan verir. Alətlərin səthinin ion-plazma ilə işlənməsi sürtünməyə davamlılığı bir neçə dəfə artırır. Plazmokimya tərkibində birləşdirici maddə kimi polad, çuqun, alüminium və s. olan metallobeton sintez etməyə imkan verir. Metallobeton birləşdirici maddələrin xırdalanmış dağ suxuru ilə birgə əridilməsindən alınır. Metallobeton adi poladdan sıxıl¬maya qarşı 10 dəfə davamlı, dartılmaya qarşı 100 dəfə davamlıdır. Plazmokimyəvi üsulla, yüksək təzyiq tətbiq etmədən, karbonun maye yanacağa çevrilməsi üsulu hazırlanmışdır. Belə texnologiya ilə daş və boz kömürdən sintez qazdan əlavə başqa maddələr də: texniki silisium, karbosilisium, ferrosilisium, adsorbent və s. alınır.
Radiasiya kimyası
Radiasiya kimyası– fiziki-kimyanın bölməsi, yüksək enerjilər kimyasının hissəsidir, ionlaşdırıcı şüanın təsiri ilə gedən reaksiyaları öyrənir. İonlaşdıdrıcı xassəyə elektromaqnit şüaları (rentgen şüalanması, γ-şüalanması, sinxrotron şüalanma) və sürətləndirilmiş hissəciklər seli (elektronlar, protonlar, neytronlar, gelionlar,ağır ionlar, ağır ionların bölünməsinin qəlpələri və s.) malikdir. Bunların enerjisi atom və molekulların ionlaşma enerjisindən yüksəkdir (10-15 eV hüdudunda). Radiasiya kimyası vasitəsi ilə ənənəvi kimyəvi üsullarla gedə bilməyən kimyəvi proseslər həyata keçirilir. İonlaşdırıcı şüalanma kimyəvi reaksiyaları katalizator və inisiatorlar olmadan nisbətən aşağı temeperaturda aparmağa imkan verir. Radiasiya kimyası ən müxtəlif maddələrin ionlaşdırıcı şüaların təsiri ilə çevrilmələrini öyrənir. Ionlaşdırıcı şüalanmanin mənbələri rentgen qurğuları, yüklü hissəcik sürətləndiriciləri, nüvə reaktorları, radiaktiv izotoplardır. Radiasiya-kimyəvi reaksiyaların nəticəsində oksigendən ozon, qaz parafinlərindən hidrogen və aşağı molekullu olefinlərin mür-əkkəb qarışığı əmələ gəlir. Polietilenin, polivinilxloridin və digər polimerlərin şüalandırılması onların istiliyə davamlılığını və bərkliyini artırır. Radiasiya vasitəsi ilə kimyəvi texnologiyanın ən vacib prosesləri –polimerləşmə, vulkanlaşma, kompozision materialların istehsalı, o cümlədən ağac ovuntusu kompozitlərinin, lakların bərkidiliməsi, adi beton və digər monomerlərin betona hopturulması ilə polimerbetonların alınması prosesləri həyata keçirilir. Belə betonlar adi betonlardan 4 dəfə möhkəm olub, su keçirməməzliyə və korroziyaya qarşı yüksək davamlılığa malikdirlər.
Mikrodalğalar, ultrasəs və qravitasiya
Mikrodalğanın maqnit komponentinə əsaslanan kimyəvi radiofizikadan fərqli olaraq, mikrodalğa kimyası mikrodalğanın elektrik komponentindən istifadə edir. Dəyişkən dielektrikliyi olan (polyar reagentlər mikroreaktorlarda yığıldıqda)sistemlərdə mikrodalğa udulması mikroheterogen sistemin polyar və polyarizasiya olunmuş hissələrində lokallaşmışlar. Faktiki olaraq onlar reaktorlarda, qızdırılma enejisini ünvanlı ötürən və yüksək kimyəvi selektivlıyə malik olan miniatür mikrodalğa sobalarıdır. Ultrasəs kimyası və ya sonokimya–ultrasəslə induksiya olunan kimyadır. Mikroreaktorlarda gedən proseslərdir, zərbə dalğaları və aşağı temperaturlu plazma ilə yaradılan effektlərə oxşayır. Həm qısadalğa, həm də ultrasəs kimyası sintetik kimyanın yeni üsullarıdır. Məsələn, Fe(CO)5 –in maqnit sahəsində ultrasəslə şüalanması ilə nanofazalı amorf dəmirin və ya Fe3O4-ün sonokimyəvi sintezi. Bu sintez texnologiyası uzunsov nanohissəciklər almağa və onların maqnit anizotropiyasını nəzarətdə saxlamağa, nanoelektron qurğularının nanomateriallarını və maqnit yaddaşı daşıyıcılarının keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa imkan verir. Sonokimyanı başa düşmək üçün sonolümunessensiya hadisəsini bilmək lazımdır. Sonolümunessensiya – kavitasiya qabarcıqlarının dağılması zamanı işığın yaranmasıdır (generasiya). Generasiyada əsas rolu nəzəri olaraq 25 000 K-ə çatan qaynar plazma oynayır. Belə bir ideya var ki, sonoeffektin köməyi ilə termonüvə reaksiyaları başlayan 15∙106K temperatura çatmaq olar. Kavitasiyaların (çuxurluqların) pikosaniyələrlə zaman həlli göstərir ki, kavitasiyaların dağılması ilə yaranan zərbə dalğası işıq sürətindən 4 dəfə artıq sürətlə hərəkət edir. Lakin bu nəticə plazmanın temperaturu haqqında suala cavab vermir. Ekstremal kimyaya, yüksək qravitasiya sahələrində və çəkisizlik şəraitində gedən kimyəvi proseslər də aiddir. Molekul, klaster və assosiatların belə sahələrdə payının kəskin artması yeni effektlər əmələ gətirir: qatılıq qradientinin qiymət və işarəsi, tarazlığın yerdəyişməsi, proseslərin sürətinin dəyişməsi və s.
Çətin əriyən keramik materialların özüyayılan yüksək temperatur sintezi
Ekstremal hallar kimyasının ən vacib sahələrindən biri çətin əriyən və keramik materialların özüyayılan yüksək temperatur sintezidir[1,4]. Adətən belə materialların irimiqyaslı sintezi ovuntu metallurgiyasının üsulları ilə alınır. Bu üsulun mahiyyəti metal ovuntularının müəyyən formada yüksək təzyiqdə sıxılmasıdır; proses 1200-2000°С-də aparılır və “bişimə” bir neçə saat çəkir.Özüyayılan sintez daha asan həyata keçirilir, bir metalın digər metalda və ya azotda, karbonda, silisiumda yanmasına əsaslanır. Ən geniş yayılmış yanma bəsit və ya mürəkkəb maddələrin (karbon, neft məhsulları, ağac məmulatları) oksigendə yanmasıdır. Yanma işıq və istilik ayrılması ilə gedən reaksiyalardır; yanma oksigendən başqa digər yandırıcı maddələrlə reaksiyalarda da baş verə bilər. Özüyayılan yüksək temperaturlu sintez – bərk maddələrdə yanma prosesidir. Məsələn titan tozunun bor tozunda və ya sirkonium tozunun silisium tozunda yanması. Bu üsulla yüzlərlə yüksək keyfiyyətli çətin əriyən birləşmələr alınmışdır: metalların karbidləri, boridlər, alüminidlər, selenidlər. Bu üsul nəhəng sobalar, mürəkkəb proseslər, çox enerji sərfi tələb etmir və yüksək texnologiyası ilə fərqlənir. Çoxtonnajlı məhsul istehsal edən qurğu üçün bir neçə adam kifayətdir. Özüyayılan yüksək temperaturlu sintez texnologiyası çətin əriyən və keramik materialların sintezi sahəsində yüksək nailiyyətdir.
Kosmokimya
Kosmokimya və ya kimyəvi kosmologiya, kimyanın astronomiya və astrofizika qovşağında sahəsi olub, kosmik cisimlərin tərkibini, kimyəvi elementlərin kainatda yayılması və paylanması qanunlarını öyrənən elmdir. Kosmokimya əsasən maddələrin atom-molekul qarşılıqlı təsir səviyyəsində “soyuq” proseslərini tədqiq edir. Digər hadisələri – kocmosda “qaynar” nüvə proseslərini (maddələrin plazma halını), nukleogenoz – ulduzların daxilində elementlərin əmələ gəlmə proseslərini isə fizika öyrənir. Kosmonavtikanın inkişafı kosmokimya üçün yeni imkanlar yaratdı. Aydan götürülmüş torpaq nümunələri əsasında suxurlar tədqiq edildı. Avtomatik buraxılan kosmik aparatlar Günəş sisteminin digər planetlərinin, asteroidlərin və kometlərin səthində və atmosferində olan maddələri və onların mövcudolma şəraitini öyrənməyə imkan verdi.Ulduzlararası məkanda və göy cisimlərində bir çox elementın cüzi qatılıqda atom və molekulları, bəzi minerallar (kvars, silikatlar, qrafit və s.) aşkar olunmuşdur. Günəş qazlarından Н, CO, NH3, O2, N2, S şüalanma ilə tarazlıq şəraitində sadə və mürəkkəb üzvi maddələrin sintezi aparılır. Ağ cırtdan–ölü ulduzlar termonüvə enerji mənbəyinin hamısını sərf edərək sönmüş göy cisimləridir. Öz ağırlıq qüvvələrinin təsiri altında çox yüksək dərəcədə sıxlaşmışlar: günəşin kütləsi ilə müqayisə olunan kütlədə ölçüləri bir tərtib az olur. Onlar çox sürətlə fırlanaraq güclü maqnit sahəsi yaradırlar, bununla da onların zəif şüalanma spektri dəyişir. Ölü ulduzların maqnit sahəsi yedəkindən yüz min dəfələrlə çoxdur, birləşmədə kimyəvi rabitənin xassələrini dəyişə bilir. Ultragüclü maqnit sahəsinin təsiri ilə nüvə ətrafındakı bizim vərdiş etydiyimiz elektron formaları deformasiyaya uğrayır, onların əmələ gətirdiyi kimyəvi rabitələr daha qısa və möhkəm olur. Norveç alimi Truqve Xelkagerin (Trygve Helgaker) və həmkarlarının hesablamalarına görə kimyəvi rabitənin ölçüsü 25% qısala bilər. Bu işdə ağ cırtdanın ətrafındakı güclü maqnit sahəsinin maddələrin kimyəvi xassələrinə təsirinin kompüter modelləşməsi göstərdi ki, belə şəraitdə Yer şəraitində mümkün olmayan kimyəvi reaksiyalar gedər və yeni tip birləşmələr alına bilər. Məsələn, təsirsiz qaz heliumun iki atomlu molekullarının yaranması proqnoz edilimişdir. Yer şəraitində təsirsiz qazlar, o cümlədən helium bir atomlu molekullardan ibarətdir.
Buludluluq
Buludluluq
Buludluluğun rejiminə və paylanmasına daha çox sirkulyasiya prosesləri və mürəkkəb relyef quruluşu təsir göstərir. Buludluluğun yaranması, aydın və tutqun hava şəraitinin növbələşməsi həm frontal, həm də yerli atmosfer prosesləri nəticəsində baş verir. Daha çox buludlu günlər qış fəslində müşahidə edilir ki, bu da mülayim enliklərin dəniz hava kütlələrinin əraziyə daxil olmasını təkrarlanmasının intensivliyi və cənub siklonlarının Xəzər üzərindən keçərək gəlməsi ilə əlaqədardır. Yayda bu proseslərlə əlaqədar buludluluğun qısa müddətli artması baş verə bilir.
Buludsuz günlərin çox təkrarlanması yerli hava prosesləri nəticəsində tez-tez antisiklonik vəziyyətin yaranması ilə əlaqədardır.
İl və aylar üzrə buludluğun kəmiyyətinin paylaşmasına görə yüksək dağlıq, orta dağlıq və düzənliklər bir-birindən kəskin fərqlənir. Buna görə də respublikada hündürlük qradientlərini nəzərə almadan buludluluğun 3 tipini ayırmaq olar:
Oktyabrdan aprelə qədər xüsusən qış aylarında düzənlik rayonlarda buludluq nisbətən çoxalır.
Eyni zamanda yüksək dağlarda əks proses nəzərə çarpır: burada buludsuz hava şəraitinin yaranma ehtimalı düzənliyə nisbətən daha çox olur. Dayanıqlı buludlu günlərdə bütün sahilboyu ərazi - Samurdan Astaraçaya qədər olan zolaq fərqlənir. Burada 8-10 ballıq buludluluğun ehtimalı qış dövrü üçün 65-75 %-dir. Daxili düzənliklərdə və dağətəyi rayonlarda bu ehtimal azalsa da (50-60 %) kifayət qədər yüksəkdir və daha çox fevrala düşür. Qışda dağlara doğru buludluğun azalması onunla nəticələnir ki, 1000–1200 m-dən başlayaraq buludsuz günlər buludlu günlərə nisbətən üstünlük təşkil edir. Yüksəkliyin artması ilə buludluq tədricən azalır. Məsələn, Böyük və Kiçik Qafqazın yüksək dağlıq hissələrində aydın günlərin təkrarlanma ehtimalı 45-50% - dirsə, buludlu günlərin təkrarlanma ehtimalı 30-40 %-dir. Eyni zamanda, yüksək dağlığın bəzi hissələrində yerli şəraitlə əlaqədar olaraq tutqun günlərin təkrarlanma ehtimalı, aydın günlərin təkrarlanmasını üstələyə bilər.
Yazın əvvəlində Kür-Araz ovalığında buludluluq şəraiti çox az fərqlənir. Lakin, apreldən başlayaraq burada səmanın tutqunluq dərəcəsi tədricən azalaraq yayın ortasında minimum səviyyəyə düşür. Dağlıq rayonlarda isə əksinə, hündürlüyün artması ilə yazdan yaya doğru buludluq yüksəlir. Kür-Araz ovalığında orta aylıq buludluğun ən yüksək kəmiyyəti fevralda müşahidə edilir. Dağlarda 1000 m yüksəklikdə belə hal marta, 1300 m-də aprelə, 1600 m-də maya, 2000–2400 m-də iyuna keçir. 2400 m-dən yuxarıda əks proses nəzərə çarpmaqla maksimum buludluğun kəmiyyəti may-aprel aylarında müşahidə edilir.
Cartoon Network (Avstraliya)
Cartoon Network (Avstraliya & Yeni Zelandiya)- 3 oktyabr 1995-ci ildə fəaliyyətə başlamış və AT&T-nin WarnerMedia-ya məxsus Avstraliyanın ödənişli televiziya kanalıdır. Telekanal ilk növbədə uşaqlar üçün xidmət göstərir.
Maqsud Əli Təbrizi
Maqsud Əli Təbrizi - Təbrizdə anadan olmuş fizik, tərcüməçi və həkim.
Həyatı
Maqsud Əli Təbrizi, Təbriz şəhərində anadan olmuşdur. Doğulma tarixi və vəfat tarixi dəqiq bilinmir. Hindistanda, Böyük Moğol imperiyasınnı hökmdarı Sultan Cahangirin sarayında çalışmışdır. Hindistana Əkbər şahın hakimiyyəti illərində getmişdir. Bu illərdə Sultan Cahangirin vəliəahd şahzadəsi Səlim tərəfindən himayə olunmuşdur.
Fəaliyyəti
Moğol imperatoru Sultan Cahangirin sarayında 1605-ci ildən 1627-ci ilə qədər fəaliyyət göstərmişdir.
O, əsasən ərəb dilində olan elmi əsərlərin fars dilinə tərcüməsi ilə məşğul olmuşdur.
ABŞ Milli Tibb Kitabxanasında Maqsud Əli Təbrizinin əsərinin bir nüsxəsi vardır. Bu nüsxədəki məlumata görə o, bu Şəmsəddin Şəhrəzurinin Tarixə-əl Hukama əsərini 1602-ci ildə tərcümə etməyə başlamışdır, lakin digər mənbələrin verdiyi məlumata görə isə o, bu işə 1605-ci ildə Sultan Cahangir in istəyi ilə başlamışdır. Bu əsərin əsli 1288-ci ildə yazılmışdır və filosofların tarixlərindən bəhs edir. Maqsud Əli Təbrizi tərcümə etdiyi əsərə Tarjümah-i-Tarikhul-Hükama adı vermişdir.
Sonrakı tərcümə etdiyi Nuzhat ul-arwah  wa Rauzat ul-afrah əsəridir. Bu əsərdə 34 İslam dan öncəki, 77 isə İslamdan sonrakı dövrün filosof larının tarixindən bəhs edilir.
Qar örtüyü
Qar örtüyüü—Qış yağmurları əksər halda qar şəklində düşür. Qış zamanı yağan qar orta və yüksək enliklərdə uzun müddət müxtəlif qalınlıqda qalır. Qar örtüyü havanın və torpağın rütubət və istilik balansında böyük əhəmiyyətə malikdir.
Qar örtüyü
Mənfi temperaturda yer səthinə yağan qar, qar örtüyü əmələ gətirir. Ucqar şimalda qar örtüyü 9- 10 ay yerdə qalır, Azərbaycanda isə düzən və dağətəyi zonada demək olar ki, dayanıqlı qar örtüyü olmur. Qar örtüyünün vəziyyəti onun hündürlüyü, sıxlığı və yerdə qalma səciyyəsi ilə müəyyən olunur. Qar örtüyünün hündürlüyü yağan qarın miqdarı və sıxlığı ilə şərtləndirilir. Qar örtüyünün sıxlığı isə nümunə üçün götürülmüş qar kütləsinin onun həcminə olan nisbətinə deyilir. O, 0,01q/sm3- dan (təzə yağan qar) 0,60q/sm3- a (yerdə qalaraq əriməyə başlayan )qədər dəyişir. Qar örtüyünün yerdə qalma xarakteri relyefdən, səthin növündən və küləyin sürətindən asılıdır. Təzə yağan qarın albedosu 90- 95%, əriyərək çirklənmiş qarın isə 30- 35%- dir. Qarda olan Z su ehtiyatının miqdarı belə hesablanır:
Burada, h- qar örtüyünün hündürlüyü; d- qar örtüyünün sıxlığıdır.Azərbaycanda qar yağması soyuq hava kütlələrinin Zaqafqaziyaya daxil olması zamanı baş verir. Qar örtüyünün yaranması isə soyuq cəbhənin keçməsi və sonrakı soyuq hava axını ilə əlaqədar olur.
İstilik keçirmə qabiliyyəti
Qar örtüyünün istilik keçirmə qabiliyyəti xüsusilə onun boşalmış (kövrək) vəziyyətində zəif olur.Qış zamanı qarla örtülmüş cisimlər öz istiliklərini saxlaya bilirlər. Təzə yağmış qarın istilik keçirmə qabiliyyəti 0,003 kal/sm san dərəcədir.Qarın sıxlığının artması ilə istilik keçirmə qabiliyyəti də çoxalır. Su qarın istilik keçirmə qabiliyyətini xüsusilə artırır. Qar örtüyü ilin soyuq dövründə torpağın dərin qatlarının dondan və qar altında qalan bitkiləri şaxtadan qoruyur. Torpağın dərin qatlarını dondan qorumaq üçün qar örtüyünün nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğunu, Voronejdə müşahidə nəticəsində alınmış aşağıdakı rəqəmlər aydın göstərir. 1933-cü ilin yanvarında 12 sm dərinliyində qalınlığı olan qar örtüyü və havanın temperaturu  -30,2 olduğu halda ,torpağın səthində -4.5 dərəcə, 10 sm dərinlikdə 9dərəcə və 20 sm dərinliyində isə -5.9 dərəcə temperatur müşahidə edilmişdir
Qarın əks etdirmə qabiliyyəti
Qar böyük əks etdirmə qabiliyyətinə malikdir. Əgər torpaq səthinə düşən günəş enerjisinin 20-30 %-nə yaxın hissəsini əks etdirisə,təzə yağan qar onun 70-90%-ni, çoxdan yağan qar isə 30-50%-ni əks etdirir. Qarın şüa buraxma qabiliyyəti də çox böyükdür.Şüalanmaya sərf olunan istilik, qar və ona toxunan hava qatının daxili istilikləri hesabına olduğu üçün qar örtüyünün yaranması dövründə, xüsusilə açıq hava şəraitində (ayazda) havanın temperaturu azalacaqdır.r Temperatuun belə aşağı düşməsi, istilik keçirmə qabiliyyəti pis olan qar kütləsinin torpaqdan havaya keçən istiliyi dayandırdığı üçün də güclənir. Yayda əriyən qar torpağın və havanın qızmasını gecikdirir. Günəş radiasiyasının bir hissəsi qar örtüyü tərəfindən udula bilər. Lakin qarın böyük əks etdirmə qabiliyyəti nəticəsində, onun miqdarı çox az olacaqdır. N.N.Kalitinin müşahidələrinə görə, qar səthi üzərinə düşən bütün radiasiyanın 5sm dərinliyə ancaq 8%-ə qədəri, 40sm dərinliyə isə 0,5%-ə qədəri keçə bilər. Qar örtüyü işıqlığı xüsusilə səhər və axşam saatlarında günəşin üfüqdən hündürlüyü çox olmadığı zaman artır.
Qar örtüyünün əriməsi
Nəhayət, yazda qar örtüyü əridiyi zaman çoxlu su verir ki, onun da çox hissəsi torpağa hopur. Bunun nəticəsində torpaqda bitkilərin inkişafı üçün lazım olan su ehtiyatı yaranırş Qar sularının bir hissəsi yaz daşqınları əmələ gətirərək torpağın səthindəki şırımlara və çaylara axır. SSRİ-nin Avropa hissəsində güclü axın, adətən ərimənin başlanmasından 4-5 gün sonra olur. Çünki qar sularının ilk ehtiyatı torpağın su ilə doydurulmasına sərf edilir.Qar sularının axını torpağın strukturası və temperaturdan aslıdır. Qar suları kəltənvari strukturaya malik olan torpağa asan və struktursuz tozvari torpaqlara çətin daxil olur.Ona görə də strukturalı torpaqların səthində qar sularının axını strukturasız torpaqların səthindəkindən azdır. Strukturalı torpaqlar səthi axarı azaldıb qar suları hesabına strukturasız torpaqlara nisbətən daha çox rütubət ehiyatı yaradır. Əgər torpaq qar əriyən zaman donmuş haldadırsa, qar sularının əhəmiyyətli hissəsi şırım və çaylara axacaqdır.Əgər qar əriməsinin başlanğıcında torpağın donuqluğu bütün dərinliyi boyu açılarsa,qar suyu belə torpaqlara asanlıqla hopur.Qar tədricən əridyi zaman donu açılmış torpağa xüsusilə çox az sızır. Ona görə də əgər qarın ərimə dövründə torpaq donmuş olarsa,yaz daşqınlarının intensivliyi artır. Çox qarlı qışlardan sonra və yazda qarın intensiv əriməsi şəraitində də xüsusilə də böyük daşqınlar olur. Çaylarda yüksək yaz daşqınlarına səbəb olan amillərdən,torpağın donuqluğunu, qar örtüyünün həddən artıq qalınlığını və sıxlığını, eləcə də bəzi illərdə yazda qarın intensiv əriməsini göstərmək olar.
Xarici keçidlər
Qar haqqında maraqlı məlumat
Q
Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 17-cİ hərf, 23 samitdən biri. Cingiltili samitdir.
Nicad Bədəlov
Hərbi xidməti
Azərbaycanın Daxili İşlər Nazirliyinin Daxili Qoşunlarının kapitanı olan Nicad Bədəlov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsində iştirak etmişdir. Murovdağın, Cəbrayılın, Xocavəndin, Füzulinin və Şuşanın azad edilməsi uğrunda gedən döyüşlərdə vuruşmuşdur.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 9 dekabr 2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Nicad Bədəlova "Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı" adı verildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Nicad Bədəlov "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Şuşa rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 29.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Nicad Bədəlov "Şuşanın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
R
Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 24-cü hərf, 23 samitdən biri. Cingiltili samitdir, kar qarşılığı yoxdur. [l], [m], [n] samitləri ilə birlikdə [r] samiti sonor samitlər qrupunu təşkil edir.
Neotektonika
Neotektonıka ( — yeni və tektonika) — ən yeni tektonika, tektonikanın bölməsi olub, Kaynozoy erasında (Oliqosen və ya Miosendən başlayaraq) baş verən tektonik prosesləri öyrənir. Bu proseslər yerin müasir relyefində əks olunan yeni struktur formalar yaratmaqla və qədim strukturları canlandırmaqla yer qabığının quruluşunda dəyişiklərə səbəb olmuşdur. Geoloqların çoxunun fikrincə, neogen-dördüncü dövrü əhatə edir. Hesab edilir ki, bu dövr müxtəlif regionlar üçün dəyişə bilər. Məsələn: Azərbaycanın ərazisi üçün bu mərhələ miosenin sonlarından (meotis əsri) başlanır. Plitələr tektonikası nəzəriyyəsi irəli sürüldükdən sonra neotektonik proseslərin öyrənilməsi yer qabığı və litosferin geodinamikasını, qabıqdaxili endogen prosesləri, onların həm planetar, həm də regional geoloji miqyasda öyrənilməsində mühüm rol oynayır. Neotektonika (ən yeni tektonika) seysmikliyin öyrənilməsi, seysmik proqnozlaşdırma üçün də olduqca vacibdir.
S
Latın qrafikalı Azərbaycan əlifbasında 25-ci hərf, 23 samitdən biri. S kar samitdir, cingiltili qarşılığı z samitidir.
Kükürd elementi böyük k (K) hərfi ilə işarə olunur.
Cartoon Network (Almaniya)
Cartoon Network (Almaniya)- Almanca cizgi filmləri yayımlayan Almaniyanın ödənişli bir televiziya kanalıdır. Baş Qərargahı Münhendir .Almaniya, Avstriya və İsveçrədə yayımlanır.
Yulian sütunu
Yulian sütunu — Yulian sütunu və ya xalq arasında Belkıs Minarəsi olaraq bilinir. Ankaranın Ulus bölgəsindəki bir obeliskdir.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Təxminən 15 metr hündürlükdə olan sütun hörgü daşı ilə tikilmişdir. Korint başlığı və sixri gövdəsi olan bir halqa şəklindədir. Başlığın şimala baxan fasadı tamamilə zədələnsə də, ümumiyyətlə yaxşı vəziyyətdədir. Əsas və gövdə çox sadə bir dizayna sahibdir və başlıq akantus yarpağı relyefləri ilə bəzədilmişdir. Andezitdən hazırlanmış bir platformaya qoyulmuş sütunun materialı ağ-boz rəngli əhəng daşıdır. Yazısı olmadığı üçün kimin tərəfindən və necə hazırlandığı barədə məlumat yoxdur.
Leylək yuvası
Yulian sütunu illər keçdikcə dəyişməz qalan və xatirələrə həkk olunmuş leylək yuvası ilə birgə xatırlanır. Miqrasiya mövsümü ərzində şəhərə gələn leyləklərin burada yuva qurması müşahidə edilir. Sütun üzərindəki yuva açıqcalarda, poçt markalarında və şəhərin bir çox fotoşəkilində təsvir edilmişdir. Lakin həm köçürülmə prosesi zamanı, həm də bərpa işləri zamanı diqqətlə qorunub saxlanılan yuva şəhərdəki leyləklərin yemləmə və yaşayış sahələrinin məhdudlaşdırılması və daralması ilə əlaqədar yoxa çıxmışdır.
Nitratlar
Nitratlar — minerallar, azot turşusunun (HNO3) duzları. Quruluş və bəzi xassələrinə görə (məsələn: ikiqat şüasındırma) karbonatlara yaxındır. Bəzən nitratlar həmin sinfə daxil edilir. Nitronatritlə kalsit, nitrokalitlə araqonit arasında müşahidə edilən izotipiya bu qohumluğu aydın göstərir. Lakin olduqca güclü turşu duzları kimi, bir sıra xassələrinə (xüsusən yüksək həllolma və aşağı sərtlik), həmçinin mənşəyinə görə nitratlar karbonatlardan kəskin fərqlənir. Nitratlar məhz ekzogen proseslər zamanı, adətən, üzvü qalıqların parçalanması və bakteriyaların fəaliyyəti nəticəsində əmələ gəlir. Şimşək çaxdıqda elektrik boşalmaları nəticəsində NO2 əmələ gəlməsi də ehtimal edilir. Nitratlar olduğca dayanıqsız olub yalnız quru iqlim şəraitində rast gəlir. Ən güclü əsasların (Na və K) nitratları daha səciyyəvidir.
ARM prosessorlarının dəstəkləyən əməliyyat sistemlərinin siyahısı
ARM arxitekturası əməliyyat sistemlərinin coxu tərəfindən dəstəklənir.
Bunların arasında Unix и Unix-ə bənzər ƏS: GNU/Linux, BSD, QNX, Plan 9, Inferno, Solaris, iOS, Android, Firefox OS.
Həmçinin bu platforma üzərində müxtəlif variantları işləyə bilən Windows : Windows CE, Windows Phone, Windows RT.
Məhəmmədabad (Əsədabad)
Məhəmmədabad - İranın Həmədan ostanının Əsədabad şəhristanının Mərkəzi bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2016-cı ilin məlumatına görə kənddə 430 nəfər yaşayır (138 ailə).
ARM prosessorlarının dəstəkləyən əməliyyat sistemlərinin siyahısı
Linux-in distributivləri
Növbəti Linux distributivləri ARM prosessorları dəstəkləyir:
BSD
BSD-dən törəmə olan ARM prosessorlarını dəstəkləyən ƏS-ləri:
Solaris
Hərçənd ki, Solaris x86/x86_64 və SPARC tipli prosessorlarla işləyən əməliyyat sistemidir, 2008 — 2009-cu illərdə   OpenSolaris -in ARM  versiyası olacaq «osarm»-ı yaratmaq üçün  təsəbbüş göstərilmişdir.
Klifford Edmund Bosvort
Klifford Edmund Bosvort — Birləşmiş Krallıq şərqşünası (ərəbşünas,iranşünas). O, Britaniya Akademiyasının üzvü. Bosvort "İslam Ensiklopediyası"nın baş redaktoru və müəlliflərindən biri, məsləhətçi redaktoru, "İranika", "Britannika" və "Amerikana" ensiklopediyalarının müəlliflərindən biridir.
Oksford və Edinburq Universitetlərində təhsil almışdır. O, Sent-Endryus, Mançester və Prinston universitetlərində dərs demişdir.
Jurnal və toplularda yüzdən çox nəşrin, monoqrafiyanın müəllifidir. "Amerikana", "Britannika", "İranika" (məsləhətçi redaktor) və "İslam Ensiklopediyası" (baş redaktor) ensiklopediyaları ilə əməkdaşlıq etmişdir.
Fridrix Veynbrenner
thumb|Karlsrue. Lüteran şəhər kilsəsi thumb|Karlsrue. Müntse Fridrix Veynbrenner  — alman memar, klassisizmin nümayəndəsi.
Bioqrafiyası
1788-ci ildən bəri Fridrix Veynbrenner Lozanna və Sürixdəki inşaat sahələrində usta olaraq çalışır. 1790-cı ildə Vyanada memarlıq təhsili almağa başladı. 1790–1791-ci illərdə Vyana və Drezden Akademiyalarında, 1791-92-ci illərdə Berlində; qədim sənət və ingilis paladizmini öyrənir. 1792–1797-ci illərdə İtaliyada yaşayır və təhsil alır, Roma, Pompey və Herkulanumda arxeologiya öyrənir.
Almaniyaya qayıtdıqdan sonra Karlsruedə, daha sonra Strasburqda və Hannoverdə çalışdı. 1800-cü ildə nəhayət Karlsrueya qayıtdı. 1797-ci ildən bəri Veynbrenner Baden üçün inşaatın dövlət direktoru idi. 1800-cü ildən bəri, 1825-ci ildə Karlsrue Universitetinin daha sonra qurulduğu Karlsrue Politexnik Məktəbinə çevrilən dövlət tərəfindən maliyyələşdirilən bir inşaat məktəbinin rəhbəri vəzifəsində çalışdı.
Veynbrennerin əsərləri indi XIX əsrin birinci yarısına xas olan xüsusi bir "Veynbrenner üslubu" ilə seçilir. Memar təkcə binaları və tədris fəaliyyətləri ilə deyil, həm də Karlsrue mərkəzini klassik üslubda planlaşdıran memar kimi tanınır.
Ədilə Namazova
Ədilə Namazova (bəzi mənbələrdə:Adilə Namazova, tam adı: Ədilə Əvəz qızı Namazova; ) — Azərbaycan pediatrı, kardioloq. Tibb elmləri doktoru (1965), professor (1966), SSRİ Tibb EA-nın müxbir üzvü (1971), Əməkdar elm xadimi (1981), Azərbaycan EA-nın həqiqi üzvü (1983), Rusiya Federasiyası Tibb EA-nın həqiqi üzvü (1993), Azərbaycan SSR Dövlət mükafatı laureatı (1982).