Malyariya
Ağcaqanadların artımına nəzarət
Müvafiq şəkildə tətbiq olunan, saxlanılan və eləcə də həll edilən insektisidlər insanlar üçün heç bir təhlükə kəsb etmir. Bəzi torlardan bir neçə gün ərzində spesifik qoxu gələ bilər, amma insektisidlərin düzgün konsentrasiyalarda istifadə edildiyi təqdirdə, digər heç bir mənfi təsir müşahidə olunmur. Bundan savayı, insektisidlər toyuqlar, keçilər və itlər üçün tamamilə zərərsizdir. Eyni zamanda insektisidlər balıqlar üçün təhlükəlidir, bu səbəbdən torun hopdurulmasından sonra əlavə qalan məhlul ayaqyoluya boşaldılmalıdır, onun çay və ya gölə tökülməsinə yol vermək olmaz. ş Ticarət nişanları Đnsektisidlər müxtəlif adlar altında istehsal edilə bilər. Ən çox yayılmış insektisidlərin sırasına permetrin (Đmperator, Peripel), deltametrin (K + othrine), və lambda + cixalotrin (Icon) daxildir. Bu misallarda "trin" şəkilçisi ilə qurtaran adlar kimyəvi maddələrin III. Đnsektisid qablaşdırmalarının üzərindəki yarlıklarla bağlıadlarını, mötərizədə göstərilmiş adlar isə ticarət nişanlarını əks etdirir. ş Qatılıq Preparatın adından sonra rəqəm təsvir edilir, bu rəqəm preparatın faizlə qatılığını nümayiş etdirir. Hazırda mövcud olan preparatların müxtəlif qatılıqları vardır. Permetrinin üzərində 40:60 və ya 25:70 yarlıkları ola bilər; bu məhlul içərisində iki fərqli izomerin nisbətini əks etdirir. Bu iki məhlul arasında toksiklik və yaxud da səmərəlilik nöqteyi + nəzərdən heç bir prinsipial fərq müşahidə edilmir. ş Tərkib Preparatın adından və qatılıqdan sonra hərflər yazılır. Onlar preparatın hazırlanma qaydasını əks elətdirirlər. Məsələn: − EC: emulsiya formasına keçən konsentratı ifadə edir. Tərkibin bu növünə səciyyəvi qoxuya malik olan həlledici daxildir (insektisid qoxuya malik olmur). Həlledici qıcıqlanma törədə bilər. − EW: sulu emulsiyanı ifadə edir − SC: suspenziya konsentratını ifadə edir. − CS: kapsul şəkilli suspenziya konsentratını ifadə edir + həm insektisid həm də həlledici su mühitində saxlanılır. − WP: nəmləndirilən tozu ifadə edir + bir qayda olaraq torun hopturulması üçün məsləhət edilmir. (Qeyd: EW, SC və CS tərkibləri əsasən sudan hazırlanır, bu səbəbdən də hazırlanma zamanı üzvi həlledicilərin dərəcəsi azlıq təşkil edir, bununla da bu tərkiblərin istifadəsi daha rahatdır. Permetrin üçün su əsasında hazırlanmış məhlullar mövcud deyildir.) ş Ehtiyat tədbirləri və istifadəyə dair təlimatlar Đnsektisidlər qeyri düzgün istifadə edilərkən təhlükəli ola bilərlər. Đstifadəyə dair təlimatlar hər zaman oxunulmalı və saxlanmalarına dair tövsiyələrə riayət olunmalıdır. ş Miqdar Đnsektisidlər müxtəlif ölçülü qablarda alına bilər. Onların topdan alınması daha ucuz olsa da, bir + beş litr arası qablar istifadədə daha rahatdır. Məişət istifadəsi üçün fərdi dozalara olan tələbat gəldikcə artmaqdadır. ş Đstifadə müddəti Đnsektisidi sifariş edərkən onun saxlanma müddətini öyrənin. Preparatın çatdırılması çoxlu vaxt apara bilər. Siz isə ola bilsin ki həmin insektisidləri sonralar bir neçə il ərzində istifadə etməli olacaqsınız. ş Đctimai səhiyyədə istifadəsi Eyni insektisiddən həm ictimai səhiyyənin ehtiyaclarının ödənilməsində, həm də kənd təsərrüfatında istifadə etmək olar. Sifarişinizin və sifariş qəbulunuzun doğru olduğuna dair əminlik əldə edin, çünki kənd təsərrüfatında tətbiq olunan həlledicilər ağcaqanadlardan qoruyan torların hopdurulması üçün yararsız ola bilərlər. 1. Torun sahəsini kvadrat metrlərlə hesablayın. Hər zaman metrik sistemdən istifadə edin: santimetr (sm), metr (m), millimetr (mm) millilitr (ml) və litr (l). Bütün torlar quru və təmiz olmalıdır. ş Konusvari torlar üçün a. Toru üfüqi şəkildə qoyun. b. Əyilmiş əsası ölçün. c. Hündürlüyü ölçün. d. Əsası hündürlüyə vurun = torun sahəsi. ş Dördbucaq tor üçün a. Toru asılı vəziyyətə salın. b. Enin uzununa vurulması yolu ilə torun üst hissəsinin sahəsini ölçün. c. Hündürlüyü tor əsasının uzunluğuna vurmaqla yanların sahəsini təyin edin IV. Ağcaqanadlardan müdafiə edən torlar insektisid vasitəsi ilə nə cür emal edilməlidir hündürlük əsasd. Torun ümumi sahəsinin tapılması üçün iki ölçünü üst + üstə gəlin. 2. Tora hopması tələb olunan suyun həcmini millilitr və ya litrlərlə hesablayın. Vedrədən və ya ölçü qabından istifadə edərək vedrənin içərisinə iki litr su tökün. Toru tamamilə yaş olana qədər vedrənin içərisinə batırın. Toru vedrənin üzərində yaxşıca sıxın. Torun üzərindəki maye bütövlüklə süzüldükdən sonra vedrədə qalmış suyun miqdarını ölçün Məsələn: vedrədəki suyun ilkin miqdarı: 2.0 litr vedrədə qalmış suyun miqdarı çıxılır: + 1.3 litr tor tərəfindən hopdurulmuş miqdar: 0.7 litr (700 ml) 3. Tələb olunan insektisidin miqdarını hesablayın. a. Đnsektisidin tövsiyə edilən dozalara bölünməsi ilə tanış olun. Qüşənin üzərində yazılmış təlimatları oxuyun, ya da aşağıda göstərilmiş cədvəldən istifadə edin. Geniş istifadə olunan insektisidlərin dozaları (torun bir kvadrat metrinə hopdurulacaq insektisidin mq ilə miqdarı) Adı və tərkibi Doza (mq / m 2) Permetrin EC 200 + 500 Deltametrin SC 15 + 25 Lambda + sixalotrin CS 20 Siflutrin (su emulsiyada yağ) EW 30 + 50 Etofenproks EC 200 Alfa + sipermetrin WP 20 üst uzunluq en əsas hündürlükb. Đnsektisidin qatılığı ilə tanış olun. O, insektisidin adından və onun tərkibindən sonra göstərilir. Məsələn, permetrin EC 50 + bu, preparatın qatılığı 50 + yə bərabər olan emulsiya halını alan konsentrat formalı permetrindir. Qatılıq faizlə göstərilir. Əlli faizli qatılıq (və ya 50% məhlul) məhlulun hər litrində 500 qram insektisidin olmasını göstərir. 4. Tələb olunan insektisidin miqdarının hesablanması üçün aşağıda göstərilmiş düsturdan istifadə etmək olar: Doza (mq / m 2 ) x Torun sahəsi (m 2 ) / Đnsektisidin qatılığı (q / l) Məsələn, əgər: ş Siz permetrin 50 + dən istifadə edirsinizsə, ş Tövsiyə edilən doza + 200 mq / m 2 , və ş Torun sahəsi 11m 2 bərabərdirsə: 200 mq / m 2 X 11 m 2 vurma əməliyyatı insektisidin sizə lazım olan milliqramların sayını göstərir: 2200 mq. Sizin tərəfinizdən istifadə olunan insektisidin qatılığı 50%, yəni bir litr məhlula 500 qram insektisid düşməlidir. 2200 milliqram əldə etmək üçün (2,2 q), sizə aşağıda göstərilənə müvafiq hesablanan insektisidin 4.4 ml lazım olacaq: 200 mq / m 2 x 11 m 2 = 2200 mq (2,2 q) 2,2 q 500 q / litrə böldükdə = 0,0044 litr (4.4 ml) insektisid alınır Əgər siz əlinizdəki torun öz canına 0,7 litr (700 ml) suyun çəkməsini müəyyən etmişsinizsə, bu təqdirdə son məhlulun əldə edilməsi məqsədi ilə insektisidin verilmiş qatılığını əlavə edin. Əgər insektisid hopturula torların sayı artıqdırsa (yuxarıda göstərilmiş misalı istifadə edərək) miqdarları aşağıdakı kimi vurun: Torların sayı Đnsektisid (ml) Su (litrlər) 1 4,4 0,7 10 44,0 7,0 20 88,0 14,0 5. Đnsektisid və suyun lazımi miqdarını ölçməklə təyin edin. Kulinariyada piyin saxlanılması üçün istifadə olunan qablara bənzər geniş ağızlı qablar (1 kq = təxminən 1 litr) suyun böyük həcmlərinin ölçülməsi üçün daha müvafiqdir. Đnsektisidin miqdarını daxili səthi 50 ml intervallarında nişanlanmış 205 qramlıq boş qabların istifadəsi ilə təyin etmək olar. Đnsektisidin tələb olunan miqdarının götürülməsi məqsədi ilə şprisdən də istifadə edilə bilər. Đnsektisid şprisin üzərindəki xətləri əridə biləcəyi üçün şprisin çöl tərəfi bıçaq ilə işarələnməlidir. Qoruyucu əlcəklərin geyilməsi tövsiyə olunur. 6. Đnsektisidi suya əlavə edib yaxşıca qatışdırın. Torun hopturulması evin xaricində və yaxud da havası dəyişdirilən otaqda həyata keçirilməlidir. Bir neçə ədəd torun ayrı+ayrılıqda hopturulması zamanı siz onlardan hər birini məişətdə istifadə olunan kisələrə qoyub, üzərindən insektisid və su məhlulunu əlavə edib, onu yaxşıca əzdikdən sonra onu sahibinə qaytara bilərsiniz və bu cür etdikdə həmin şəxs toru evinə kisənin içərisində apara bilər. 7. Toru yaxşıca preparatla hopması üçün məhlulun içərisinə tamamilə batırın. Məhlulun bərabər şəkildə yayıldığına dair əminlik əldə etmək üçün toru bir neçə dəqiqə ərzində əlinizlə əzərək saxlayın. 8. Toru qabın üzərinə tutaraq sıxın, və onun üzərindən damcıların düşməsi qurtarana kimi asılı vəziyyətdə saxlayın. 9. Toru qurudun. Onu çarpayı və yaxud da yataq dəstləri üzərinə qoymaqla (bitlərin məhvinə səbəb olur) və eləcə də otaqdan çöldə qurutmaq olar. Onu bir neçə saatdan daha artıq birbaşa günəş şüalarının altına qoymayın. 10. Əllərinizi və bütün istifadə edilmiş ləvazimatları sabun və su ilə yuyun. 11. Artıq istifadəsi bitmiş insektisidi ayaqyoluya boşaldınız, onu çaya və yaxud da nohura atmaq OLMAZ. Həyati əhəmiyyətli faktlar: Malyariya haqda hər bir ailə və eləcə də hər bir cəmiyyət nələri bilməlidir Malyariya xəstəliyi anofeles ağcaqanadının sancması ilə yayılan ağır transmissiv xəstəlikdir. Bütün dünyada il ərzində qeyd olunan malyariya xəstəliyinə yoluxma hallarının sayı 300 + 500 milyona çatır, və təxminən 1 milyona qədər uşaq bu xəstəlikdən vəfat edir. Malyariyanın geniş yayıldığı regionlarda, o azyaşlı uşaqlar arasında ölüm hallarının və eləcə də inkişafın ləngiməsinin baş verməsinin başlıca səbəbi ola bilər. Bundan savayı malyariya hamilə qadınlar üçün xüsusi təhlükə kəsb edir. O, anemiyanın ağır formasının ortaya çıxmasının, uşaq salmanın, ölü dölün doğulmasının, təzə doğulmuş körpələrdə çəkinin qeyri kafi olmasının və eləcədə doğum zamanı qadınlar arasında ölüm hallarının baş verməsinin səbəbidir. Malyariyanın profilaktikası və onun ilkin müalicəsi bir çox həyatı xilas edə bilər. Önəmli faktlar: 1. Malyariya xəstəliyi anofelos ağcaqanadının sancması nəticəsində ötürülür. Ağcaqanad sancmasından ən yaxşı müdafiə üsulu, yatarkən tövsiyə edilmiş insektisid hopdurulmuş ağcaqanadlardan qoruyan xüsusi tordan (miçətkəndan) istifadə etməkdir. 2. Malyariya xəstəliyinin yayıldığı yerlərdə uşaqlar həmin xəstəliyə yoluxma riskinə məruz qalır. Qızdırmadan əziyyət çəkən uşaq dərhal təcrübəli tibb işçisi tərəfindən müayinə edilməli və tez bir zaman ərzində müvafiq müalicə kursu keçməlidir. 3. Malyariya hamilə qadınlar üçün həddən artıq təhlükəlidir. Malyariya xəstəliyinin yayıldığı ərazilərdə qadınlar tibb işçisi tərəfindən tövsiyə olunmuş malyariyaya qarşı olan həbləri qəbul etməklə malyariyanın qarşısını ala bilərlər. 4. Malyariyadan əziyyət çəkən uşaqlara və eləcə də müalicə keçən şəxslərə bol qida və su vermək tələb olunur. 5. Ailələr və ictimaiyyət ağcaqanadların çoxalmasına maneçilik edərək malyariyanın qarşısını ala bilərlər. Əlavə məlumat 1. Malyariya xəstəliyi anofelos ağcaqanadının sancması nəticəsində ötürülür. Ağcaqanad sancmasından ən yaxşı müdafiə üsulu yatarkən tövsiyə edilmiş insektisid hopturulmuş ağcaqanadlardan qoruyan xüsusi tordan istifadə etməkdir. Đctimaiyyətin bütün üzvləri ağcaqanad sancmasından müdafiə olunmalıdırlar, kiçik yaşlı uşaqlar və eləcə də hamilə qadınlar üçün bu cür müdafiə daha böyük əhəmiyyət kəsb edir, və o ağcaqanadların xüsusilə aktiv olduqları günəşin batması və günün çıxması arasındakı zaman müddətində daha səmərəli təmin olunmalıdır. Tövsiyə edilən insektisidlər hopturulmuş ağcaqanadlardan qoruyan torlar, pərdələr və eləcə də həsirlər onların üzərinə qonan ağcaqanadları məhv edir. Daimi olaraq insektisidlə hopturulmuş pərdə, tor və həsirlərdən istifadə etmək tövsiyə olunur. Adətən torların təkrar hopturulması yağışların başlanması ilə, altı aydan bir, eləcə də hər üçüncü yuyulmadan sonra aparılmalıdır. Təcrübəli tibb işçiləri sizə təhlükəsiz insektisidlər və eləcə də onların təkrar hopdurulması qrafiki haqda dolğun məlumat təqdim edə bilərlər. Körpələr və azyaşlı uşaqlar insektisidlə emal olunmuş ağcaqanadlardan qoruyan xüsusi torlar altında yatmalıdırlar. Bu cür torların bahalı olduqları təqdirdə ailə ən azından bir böyük tor əldə etməlidir, və ailədə olan bütün azyaşlı uşaqlar onun altında yata bilərlər. Südəmər körpələr torların altında öz anaları ilə birgə yatmalıdır. Üzərinə insektisid hopdurulmuş ağcaqanadlardan qoruyan xüsusi torlardan il boyu, hətta ağcaqanadların nisbətən az olduqları dövrlərdə belə istifadə olunmalıdır. Ağcaqanadlardan qoruyan xüsusi torların olmadığı təqdirdə köməyinizə digər tədbirin görülməsi gələ bilər: • Pəncərə və qapılardan üzərinə tövsiyə olunmuş insektisid hopdurulmuş pərdə, parça və yaxud da həsirləri asmaq olar • Pəncərə və qapıların üzərindən şirmalar salına bilər • Ağcaqanadlara qarşı spirallardan və yaxud da digər fumiqantlardan istifadə etmək olar • Qaranlıq düşdükdə əl və ayaqları örtən paltarlar geyilə bilər (uzun qollu köynəklər və uzun ətəkli şalvar və ya yubkalar). Uşaqlar və eləcə də hamilə qadınlar üçün bu xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. 2. Malyariyanın geniş yayıldığı ərazilərdə uşaqlar yoluxma təhlükəsinə məruz qalırlar. Qızdırmadan əziyyət çəkən uşaq dərhal tibb işçisi tərəfindən müayinə edilməli, və ona tez bir zaman ərzində malyariya xəstəliyinə qarşı müvafiq müalicə təyin edilməlidir. Ailə üzvləri arasında, və özəlliklə azyaşlı uşaqlarda qidadan imtina, qusma, süstlük və yaxud da ürpəşmələr müşahidə olunduğu təqdirdə, malyariya xəstəliyi təxmin oluna bilər. Malyariya tərəfindən törədilməsi güman olunan qızdırmadan əziyyət çəkən uşaqlar dərhal tibb işçisi tərəfindən tövsiyə edilmiş malyariya müalicəsindən keçməlidir. Malyariya qızdırması olan uşaqlar gün ərzində müalicə olunmadıqları təqdirdə bu cür hallar ölüm ilə nəticələnə bilər. Tibb işçisi xəstələnmiş şəxslərə müalicənin optimal üsulu və eləcə də onun davamiyyəti haqqında məsləhət verməlidir. Qızdırmanın tez bir zamanda keçib getməsinə baxmayaraq malyariya xəstəliyindən əziyyət çəkən uşaq tam müalicə kursu keçməlidir. Bu cür müalicənin tamamlanmadığı təqdirdə, malyariya xəstəliyi daha ağır forma ala bilər və sonradan onun müalicəsi həddən artıq çətin olacaqdır. Əgər müalicədən sonra malyariya simptomları yenə də ortaya çıxarsa, uşaq tibbi yardımın göstərilməsi üzrə poliklinikaya və ya xəstəxanaya götürülməlidir. Problemin səbəbi aşağıdakılardan biri ola bilər: • Uşaq kifayət miqdarda dərman vasitələrini qəbul etmir • Uşaqda malyariyadan fərqlənən digər xəstəlik vardır • Malyariya dərman vasitəsinin təsirinə dözümlüdür və digər dərman vasitəsinin istifadə edilməsi zəruridir. Qızdırmadan əziyyət çəkən uşaqlar xəstəliyin keçməsinə kimi soyudulmalıdırlar: • Süngər vasitəsi ilə sürtmə və yaxud da ilıq (soyuq olmayan) suda çimizdirmə • Uşaq qalın geyindirilməməli və yaxud da onun üstü yalnız bir yorğan ilə örtülməlidir. 3. Malyariya hamilə qadınlar üçün həddən artıq təhlükəlidir. Malyariya xəstəliyin geniş vüsət aldığı bölgələrdə hamilə qadınlar tibb işçisinin tövsiyə etdiyi malyariyaya qarşı həbləri qəbul etməklə onun qarşısını ala bilərlər. Hamilə qadınlar digər qadınlara nisbətən daha çox malyariya təhlükəsinə məruz qalırlar. Bu xəstəlik hamiləlik dövrü üçün böyük təhlükə kəsb edir, ilk hamiləlik dövründə bu təhlükə daha ciddi xarakter daşıyır. O, anemiyanın ("qanın azalması") ağır formasının ortaya çıxmasının, uşaq salmanın, ölü dölün doğulmasının, və ya vaxtından əvvəl doğumun baş verməsinin səbəbi ola bilər. Hamiləlik dövrü ərzində malyariya xəstəliyindən əziyyət çəkmiş anaların körpələri adətən qeyri kafi bədən kütləsinə malik olurlar və bu səbəbdən də həyatlarının ilk ili ərzində infeksiyalara və ölümə daha çox məruz qalırlar. Həkimin məsləhətinə müvafiq olaraq hamilə qadınlar hamiləlik dövrü ərzində malyariyaya qarşı həblərdən istifadə etməlidirlər. Hamiləlik dövrü ərzində bütün həblərin qəbulu da öz növbəsində təhlükəsiz deyil. Tibbi + sanitar işçisi hansı növ dərman vasitələrinin daha optimal olmasına dair məsləhət verməlidir. Ağcaqanad sancmasının qarşısının alınması məqsədi ilə hamilə qadınlar vaxtaşırı olaraq üzərinə insektisid hopdurulan ağcaqanad+ lardan qoruyan xüsusi torlar altında yatmalıdırlar. Ölüm hallarının qarşısının alınması məqsədi ilə malyariya əlamətləri və simptomları olan hamilə qadınlar lazımi və təxirəsalınmaz müalicə olunmalıdırlar. Malyariya ilə xəstələnmiş hamilə qadınlar həkimdən dəmirin və A vitamininin əlavə şəklində verilməsini sorğu etməlidirlər. 4. Malyariyadan əziyyət çəkən uşaqlara və eləcə də müalicə keçən şəxslərə bol qida və su vermək tələb olunur. Malyariya enerji sərfi ilə müşayiət edilir, və uşağın orqanizmindən tər ilə birlikdə böyük həcmdə maye xaric olunaraq itirilir. Su itkisi və eləcədə qida çatışmazlığın qarşısının alınması məqsədi ilə uşağa vaxtaşırı olaraq su və yemək təklif etmək lazımdır. Körpənin vaxtaşırı olaraq əmizdirilməsi su itkisinin qarşısını alır və uşağa infeksiyalar və o cümlədən malyariya ilə mübarizə etməyə kömək edir. Malyariyadan əziyyət çəkən uşaqları mümkün qədər tez əmizdirmək lazımdır. Malyariya ilə xəstələnmə halları tez+tez baş verdikdə bu uşaqların böyüməsini ləng edir və beyin inkişafına maneçilik törədir, eləcə də əksər hallarda anemiyanın yaranmasına səbəb olur. Bir neçə dəfə malyariya ilə xəstələnmiş uşağı anemiyanın olub olmamağının yoxlanılması məqsədi ilə müayinədən keçirmək tələb olunur. 5. Ailələr və ictimaiyyət ağcaqanadların çoxalmasına maneçilik edərək malyariyanın qarşısını ala bilərlər. Ağcaqanadlar durğun suyun mövcud olduğu yerlərdə + məsələn gölməçələrdə, nohurlarda, bataqlıqlarda, çalalarda, arxlarda və eləcə də yaş otluqlarda və kolluqlarda çoxalırlar. Bundan savayı onlar çaylar boyu və eləcə də içərisində su olan qabların, rezervuarların içərisində və həmçinin çəltik tarlalarında çoxala bilərlər. Ağcaqanadların sayı aşağıdakı üsullarla azaldıla bilər: Malyariya bütün ictimaiyyətə təsir göstərir. Ağcaqanadların çoxala biləcəkləri yerlərinin azaldılması və eləcə də ağcaqanadlardan qoruyan torların insektisidlərlə hopturulması məqsədi ilə hər kəs birgə şəkildə səy göstərməlidir. Đctimaiyyət malyariyanın qarşısının alınması və onun nəzarətdə saxlanılması ilə əlaqədar yardımın əldə edilməsi istiqamətində bütün səhiyyə işçilərini və siyasi liderləri kömək göstərməyə dəvət etməlidir.