cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Cəbrayıl qəzası
Mixaylovun məruzəsi
Aranı qızışdıran və quldur dəstələrinə başçılıq edən ermənilərbərəsində verilən şahid ifadələrindən göründüyü kimi müsəlmanlar ganilərin çoxlarını tanımışdılar, lakin burada yalnız adları və famiyaları tam göstərilənlərin adları sadalanacaq: məhz, Düdükçü kənd sakinləri Balasan Ayrapetov, Arutyun Loqmatov, Karapet Oqancanov, İvan Beylərov, Usup Xaçiyev, Ovakim Barxudarov, Sarkis Mirzəyev, Kemrakuç kənd sakinləri — Sumğat Mirzəyev, gizir Aslan Sarkisov, Avetis Petrosov, Nikolay Baxdıyev, Aleksand Seyranov, Edillu kənd sakinləri — Bəxşi Ağacanov, Qeraim Mirzəyev, Bəxşi Paxapetov, Moses Qəhrəmanov, Şuşa qəzasının Çirakuz kənd sakinləri — Xurşud bəy, Markar bəy, İşxan bəy və sumbat bəy İşxanovlar, Qoqa kənd sakinlərindən — Muki Səfərov, Savad Ter-Qriqorov, Sarkis Kekuns, David Oqacanov, Şuşa qəzasının Çanaxçı kənd sakinləri Sokrat bəy Məlik-Şahnəzərov, kəndxuda Markez, Mülkədari kənd sakinləri — Muxan Martisov, Nikolay Petorosov, Ovşar və Tiqran Poqosovlar, Dolanlar kənd sakinləri — cəlal Cavadov, Oqacan Mirzəcanov, Ağa Sarkis Martirosov, Qaraxan Cavadov, Muxan və Cavad Oqacanovlar, İvan Arzusanov, Daşbaşı kənd sakinlərindən Baxçi və Natur Stepanslar, Muxam və Simon Nisyanslar, Ovanes və Akapcan Qarabəyovlar, Zəmzur kənd sakinlərindən — Muxan Mikirqaçev, Aleksandr Melkumov, Ovanes Mosesyans, Ağcakənd sakinlərindən — Qevond və Tateves Mikayılovlar, Qayk və Tiqran Akopcanovlar, Mirzə Avenosov, İşxan Sarkiscanov, cilan kənd sakinlərindən Markar Kazarov və Ovşar Musiyev. Müsəlmanlara dəyən ziyanlarla bağlı zərərçəkən kəndlilər və mülkədarlar tərəfindən təqdim edilən ərizələr və aktlardan belə bir qənaətə gəlmək olur ki, Cəbrayıl qəzasının müsəlmanlarına dəyən ziyanların məbləği bir neçə on milyon rublarla ölçülür. Mal-qaranın qarət olunub aparılması ev əşyalarının, kənd təsərrüfatı alətlərinin talan edilməsi və taxıl ehtiyatlarının zorla kəndlilərin əlindən alınması nəzərə çarpacaq dərəcədə qəzanın müsəlman kəndlisinin iqtisadi vəziyyətini böhran halına gətirib çıxardı və onun ödəmə qabiliyyətini heçə endirdi.
I sahə
1886-cı ildə Cəbrayıl qəzasının (Qaryagin qəzasının öncəki adı) sahələri, kənd icmaları, kənd və obaları:
Şöbələr
1914-cü ildə Qaryagin qəzası 2 şöbədən ibarət idi. 1-ci şöbə Qaryagin kəndində, 2-ci şöbə Cəbrayıl kəndində yerləşirdi.
İqtisadiyyat
Təsərüfatında əkinçilik, maldarlıq, ipəkçilik, üzümçülük, bağçılıq əsas yer tuturdu. Toxuculuq (xalça, ip, mahud və s.) geniş yayılmışdı.
Təhsil
Şimali Azərbaycan Rusiya tərəfindən zəbt olunduqdan sonra çar hökuməti bu diyarın rus idarəetmə sisteminə cəlb edilməsi vacibliyi ilə qarşılaşdı. Qarşıya qoyulmuş məqsədə nail olmaq üçün Rusiya imperiyasının yeni sərhədinin hərbi, inzibati, iqtisadi və mədəni yenidənquruluşu ilə bağlı olan qanunauyğunlaşma Məcmuəsi çap etdirdi. Çar hökuməti qarşısındakı ən vacib problemlərdən biri bu ərazidə çarizmin siyasi və iqtisadi mövqeyinin möhkəmləndirilməsinə yardım edən məmurların hazırlanmasını təmin edən yeni təhsil sistemi tətbiq etmək idi. Şimali Azərbaycan zəbt olunandan sonra da ibtidai təlim tamamilə müsəlman ruhanilərinin sərəncamında olan və yalnız dar-dini dünyagörüşün inkişafına yardım edən mollaxanalarda cəmlənmişdi. Burada zümrə məhdudiyyəti olmadan bütün yaşdan olan oğlanlar təhsil alırdı. Belə ibtidai təlim sistemi ərəb, fars dillərinin öyrənilməsindən, məzmununun dərinliyinə getmədən Quranın oxunmasından ibarət idi. Zaqafqaziya məktəbləri haqqındakı Nizamnaməyə əsasən, 1829-cu ildə Azərbaycanda daha geniş təlim proqramına əsaslanan yeni tipli məktəblər açılmağa başladı ki, bu da həmin ərazidə maarif sahəsində inkişafın yüksəlməsinə köməklik edirdi. XIX əsrin ikinci yarısında inkişaf etməkdə olan kapitalist iqtisadiyyatının ixtisaslı işçi qüvvəsinə və təhsilli mütəxəssislərə olan tələbatı Azərbaycanda ümumtəhsil və peşə təhsili məktəblərinin sayının müəyyən qədər artmasına, onların ümumtəhsil səviyyəsinin yüksəlməsinə təsir göstərdi. 1867-ci ildə ibtidai peşə məktəbləri haqqında Əsasnamə Qafqaz, o cümlədən də Şimali Azərbaycanın tədris müəssisələri üçün xüsusi Nizamnaməyə çevrildi. Çarizmin 1870-ci illərdən başlayaraq Azərbaycanda xalq təhsili sisteminin unifikasiyasına götürdüyü istiqamət daha böyük əzmlə həyata keçirilməyə başlandı. 31 may 1872-ci il tarixli əsasnamə ilə Şimali Azərbaycanın bütün qəza məktəbləri altı illik təhsil müddəti olan şəhər məktəblərinə (pullu) çevrildi. 24 may 1874-cü il məktəbləri haqqında əsasnamə iki cür — üçillik birsinifli və 5-illik təhsil kursu ilə ikisinifli dəyişməz təhsil məktəbini təsdiq etdi. Azərbaycanda ilk dəfə olaraq kənd əhalisi üçün məktəblər meydana gəldi: onlardan birinciləri — Salahlı, Dağkəsəmən, dövlət sərəncamındakı Cəbrayıl, Göyçay — ictimai məktəbləri idi. Cəbrayıl qəza maarif şöbəsinin müdiri Bəhram bəy Məlikyeqanov və baş müfəttişi Abdulla bəy Məlikaslanov idi.
Cəbrayıl qəzasında yaranan məktəblər:
Dülyam (dağ)
Dülyam -Lerik rayonu ərazisində dağ.
Toponimi
Oronim talış dilindəki dü(iki) və lyam (yaylaq) komponentlərindən düzəlib, "iki yaylaq" mənasındadır.
Həmçinin bax
Kömürgöy
Qızyurdu
Xarici keçid
haqqinda.az/Tariximiz.Lerik
Dinqo
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinin  növünə aid heyvan yarımnövü.
Anubanini
Haqqında
E.ə. XXIII əsrdə hökmdarlıq etmiş lullubi hökmdarıdır. Onun hakimiyyəti illərində lullubi tayfa ittifaqı (bəzi tarixçilərin güman etdikləri kimi, dövlət qurumu) Urmiya gölündən İran körfəzinədək geniş ərazini əhatə edirdi.Bu barədə çar Anubanininin İranda indiki Zöhab şəhəri yaxınlığında yerləşən Sar-i pul adlı dağdakı daş stela üzərində oyulmuş yazısı məlumat verir. Relyefdə əsir götürülmüş basçını ayaqları altında tapdalayan Anubanini hökmdar rəmzləri və digər əsirləri çarın qarşısına gətirən İştar ilahəsi ilə təsvir olunub. Akkad mixi yazısında verilmiş mətndə deyilir ki, "qüdrətli hökmdar, lullubilər ölkəsinin hökmdarı Anubanini Batir dağında öz təsvirini və İştarın təsvirini çəkmişdir".
Cavanşir qəzası
thumb|300px|Cavanşir qəzası 1 yanvar 1903-ci illər xəritəsi.
Cavanşir qəzası — Yelizavetpol quberniyasının bölgələrindən biridir. Cavanşir qəzasının inzibati mərkəzi Yelizavetapol — Şuşa şəhərləri arsındakı Tərtər poçt stansiyası hesab olunurdu; Yelizavetapoldan 681/6 vers. məsafədə Tərtər çayının üzərində Bərdə kəndi yerləşmişdir. Bərdə Qafqaz Albaniyasının paytaxtı olmuş, VII əsrdə ərəb istilalarına, 943 ildə Xəzərdən Kür çayı ilə keçərək gəlmiş ruslların, XIV əsrdə isə Teymurləngin dağıdıcı hücumları nəticəsində viran qoyulmuşdur. Şəhərdən yarı dağılmış qala divarları qalmışdır. Qəza 213 kəndi əhatə edirdi. Əhalinin əksəriyyəti əkinçilik və madarlıqla məşğul idi. Orta və düzən sahələrdə bağçılıq və ipəkçilik mühüm yer tuturdu. Əkin sahələrində əsasən buğda, arpa əkilirdi. Xüsusən düzən yerlərdə düyü və pampıqda əkilirdi. Əhalisinin əksəriyyətini yerli azərbaycanlılar (rusların adlandırdığı tatarlar) (52041 nəfər), rusların gəlişindən sonra köçürülmə siyasəti nəticəsində az miqdarda ermənilər və ruslar təçkil etmişdir.
Qəzanın tarixi
Qəza 1867-ci ildə Şuşa qəzasının Cavanşir sahəsinin ərazisində yaradıldı. Cavanşir qəzası Cəbrayıl qəzası kimi əvvəllər Qarabağ xanlığının tərkibinə daxil idi; 1869-cu ildə o, Şuşa qəzasından ayrılmışdır. Sonra bu qəzaya köhnə Çiləbörd sahəsinin ərazisi də əlavə edildi.
Əhalisi
Əhalisinin sayı 72 719 nəfər (1897) olmuşdur.
Kəranə nahiyəsi
1.Cəyirli 2.Şatırlı 3.Mirzəcəfərli 4.Qaradağlı-Kərimağa 5.1-ci Hacıəlili 6.Divanlı 7.Dilənçilər 8.Kürd Bоraki 9.Nəzirli 10.Kəranə 11.Saatlı 12.Məşədiimamqulular 13.Mirzəməmmədqulular 14.Bayramalılar 15.Bəhmənlər 16.Qaraqоyunlu-Salvar 17.Quşçular 18.1-Qarahacı 19.Həsənqaya 20.Mincivanlı 21.Cilоvdarlı 22.Çullu
Bu inzibati ərazi bölgüsü Qarabağ regionunun qəzalarında 1910-cu ildə yenidən həyata keçirilməyə başladı. 1910-cu ildə Cavanşir qəzasında 3 kənd şöbəsi yaradıldı. Bərdə, Qeranin, Dorbatli, Ayridcin, Xoruzlu, Qaramanlı, Yevlağ, Qaradağlı, Borsunlu, Sarov, Talış, Nəmirli, Xan-Qaraqoyunlu, Səhləbad, Ləki, Şirvanlı, Marağalı, Mamırlı, Qılıçlı, Avaryan, Ayrım, Keşdağ, Asrik və Qoturlu daxil edildi (11, s.4)
Qürah
Qürah (Кьурагь) — Dağıstan Respublikası, Qürah rayonu ərazisində yerləşən kənd. İnzibati cəhətrdən Qürah rayonunun və Qürah kənd sovetliyinin mərkəzidir.
Kəndin salınması
Bu mövzu da bir çox fikirlər var, lakin əksər tarixçilər bu kəndin barabarlar tərəfindən viran qoyulmuş Giyar-şəhərdən gələnlər tərəfindən salınması fikirini irəli sürürlər. Belə ki, bu şəhərdən gələnlər tərəfindən yeddi elə də böyük olmayan aul salınmışdır: Xukvazar, Sliyixur, Serneqar, Yurxval, Çvatar-kam, Xiken-xur, Çuru-xur. Bir-birinə yaxın yerləşən bu aullar tədricən böyümüş Qürah kəndini əmələ gətirmişdir. İlk sakinlər arasında Lakiya və Avarstanı tərk etmiş insanlarda vardı.
Sonrakı tarix
XIV əsrdə Qürah kəndinin əhalisində artım müşahidə edilir. 1356-cı ildə Qürah icması adını alan müstəqil dövlət təşkil edilir. 1585-ci ildə Osmanlı imperiyasının ordu komandanlarından biri olan Cəfər paşa çox saylı cəhdlərdən sonra kəndi ələ keçirə bilir. Bundan sonra isə kəndi tamamən dağıdır. Buna bənzər aqibəti həmçinin Qürahın qonşuluğunda yerləşən kəndlərdə alır. Yarım əsrlik mübarizədən sonra Şirvanşahın qoşunları Qürah dövlətini məğlub edir və onların üzərinə vergi qoyurlar. 1734-cü ildə Qürah Nadir şahın qoşunları tərəfindən ələ keçirilir.
19-cu əsrdə Rusiya imperiyası Şimali Qafqazı talan edirdi. Bu zaman Qürah Rusiyanın Qafqazdakı əsas dayaqlarından biri kimi xidmət edirdi. 7 dekabr 1811-ci ildə rus qoşunları ləzgilərlə Şıxıkənd yaxınlığında baş verən döyüşdə qalıb gəlirlər. Nəticədə ardından Qürah da ələ keçirilir. 1812-ci ildə kəndə general Nikolay Xotunsovun rəhbərliyi altında rus qoşunları daxil olur. Ardından mərkəzi Qürah olan Kürə xanlığı təşkil edilir. Xanlığın rəhbərliyinə isə yerli ağsaqqal olan Aslanbek gətirilir. Xotuntsov kəndində Shirvanşahların basqınlarından qorunmaq üçün kiçik bir hərbi qarnizon yerləşdirilir. 1824-cü ildə Qürahda 1812-ci ildə rus qoşunlarının Qürahın tutulması zamanı ölən 39 dağlının məzarı üstündə bir ziyarətgah tikilir. 1866–1928-ci illərdə Qürah Kürə dairəsinin Qürah naibliyi ərazisinə daxil idi. Qürah kənd icmasının yeganə yaşayış məntəqəsidir. 1886-cı ildə Qürahda году 1867 nəfər yaşayırdı.
1967-ci ildən kənddə Qürah Həvəskar Teatrı fəaliyyət göstərir.
Əhalisi
Kənddə əsasən ləzgilər yaşayır. Əhalisiniun hamısı sünni-müsəlmanlardır.
Protobranchia
—  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan yarımsinfi.
Mikania lawrancei
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Aechmea andersonii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Körpülər (film, 1976)
Məzmun
El arasında tez-tez deyirlər: "Ürəklərə körpü salmaq, söhbətə körpü salmaq". Körpü, sahilləri, elləri, obaları, xalqları, ayrı-ayrı insanları birləşdirən körpülər. İnsan əllərinin su üstündə, çay üstündə iz qoyduğu dostluq abidəsi. Görəsən körpülər ilk dəfə nə vaxt yaranıb? Qüvvələri birləşdirmək, əl-ələ verib körpü salmaq ehtiyacı insanlar arasında lap çoxdan mövcuddur.
Filmdə göstərilir ki, maraqlı tarixi olan körpülər ünsiyyət vasitəsi, birlik rəmzidir.
Enant turşusu
Enant turşusu (heptan turşusu ) СH3(CH2)5СООН - birəsaslı doymuş karbon turşusudur. Bu yağlıtəhər rəngsiz maye xoşagəlməz qoxumuş yağ iyinə malikdir. Enant turşusunun duzları və anionları enantatlar adlanır. Enant turşusu suda az, lakin etanolda yaxşı həll olur.
İzomerləri
Enant turşusunun aşağıdakı izomerləri var:
Düzlən
Hərbi komanda olub Farağat komandasından əvvəl verilir.
Komandanın icrası
Komanda verilən zaman hərbi qulluqçular başlarını bir qayda olaraq sağ tərəfə çevirirlər.Hərbi qulluqçular sağ tərəfdəki yoldaşlarına baxaraq cərgəni bu üsulla düzəldirlər,beləki o,baxıdığı tərəfdəki dördüncü yoldaşının sinəsini görməlidir. Komandanın icrası yalnız baş sağa elə çevrilirki,sağ qulaq sol qulaqdan bir azca üstün olsun.
Rostok
Rostok Almaniyanın şimal-şərqində yerləşən Meklenburq-Ön Pomeraniya əyalətində yerləşən ən böyük şəhərdir. Şəhərin əhalisi 200.000 nəfərə yaxındır. Almaniya Demokratik Respublikası dağılmazdan öncə şəhərin əhalisi 260.000 nəfərdən çox olsa da, Almaniyanın birləşməsindən sonra əhalinin bir çoxu işsizlik və aşağı həyat səviyyəsi səbəbi ilə Almaniyanın qərb əyalətlərinə köç edib. Rostok şəhəri Baltik dənizi sahilində yerləşir və hər il buraya çoxlu sayda turist gəlir. Varnov çayı şəhərin ortasından axaraq şəhəri iki yerə bölür. Şəhərin ən sıx infrastruktur olan bölgəsi çayın qərb sahilində yerləşir. Şəhərin ən sıx əhali olan bölgələri şəhərin qərbi və cənub-qərbindədir. Rostok şəhəri liman şəhəri olaraq tanınmaqdadır və şəhərin beynəlxalq limanı şəhərin şərqində yerləşir. Bundan başqa Rostokda Avropanın ən qədim universitetlərindən biri olan Rostok Universiteti yerləşir.
Tarixi
11-ci əsrdə Polabiya slavyanları Varnov çayı sahilində Roztok adlı yaşayış məskəninin əsasını qoyublar, şəhərin Rostok adı da buradan qaynaqlanır. 1161-ci ildə Danimarka kralı Valdemar I şəhəri tamamilə yandırdı. Daha sonra bu ərazidə alman ticarətçiləri məskən saldılar. İlkin olaraq burada üç ayrı şəhər var idi. 1218-ci ildə Meklenburq şahzadəsi tərəfindən Rostoka şəhər statusu verildi. 1251-ci ildə şəhər Hanza Liqasının üzvü oldu. 14-cü əsrdə bu şəhər 12000 nəfər əhalisi olan böyük bir şəhərə və Meklenburq ərazisindəki ən böyük liman şəhərinə çevrildi.
Qulbasdı
Qulbasdı - türk, altay və qafqaz mifologiyalarında pis bir varlıq və onun səbəb olduğu iztirab verici, qorxunc görünüş. Qulyabanı ilə əlaqəli bir anlayışdır. Aleybanı (Alyabanı) və Kuleybanı (Qulyabanı) bəzən birlikdə xatırlanarlar. Aleybanı, Albastının Fars mədəniyyətiylə qarşılıqlı təsirinin bir məhsuludur. Eyni şəkildə Qulyabanı də Qulbastı/Gulbastı ("Ghoul") anlayışının əks olunmasıdır. Yaxın Şərq mədəniyyətlərində Gul insanları aldadan və sonra da öldürən pis ruh və ya canavar olaraq iştirak edər. Kimsəsiz yerlərdə və çöllərdə insanların üzərinə minərək öldürdüyü düşünülür. Bəzi cəmiyyətlər qadın qılığında olduğuna, bəziləri isə gündüzləri məzarda yatıb gecələri gəzdiyinə inanarlar. Tüylü, çox böyük və pis qoxulu olduğu deyilər. Şumer, türk, fars, ərəb və mesopotamiya mədəniyyətlərinin hamısında ortaq bir motiv halına gəlmişdir. Mənşəyinin tam olaraq harada olduğunu müəyyən etmək çox çətindir. Bundan başqa olduğu kimi "Qulbastı" formasıyla Adige dilinə də keçmişdir. Şumercədə iştirak edən təbirlər ilə əlaqəsi olduğu açıqdır.
Etimologiya
(Qul/Gul/Kul) kökündən törəmişdir. Qullanmaq "istifadə etmək" feli ilə eyni kökdən gəlir. "Gul" sözcüyü vəhşi heyvan mənasına da gəlir. Monqolca "Qal" (atəş) və Türkcə Al/Hal/Hul/Xul köküylə də əlaqədardır.
Şerif Tiraspol FK
"Şerif" — Moldovanın tərkibində tanınmayan Dnestryanı dövlətinin Tiraspol şəhərini təmsil edən futbol klubu.
Tarixi
1997-ci il aprelin 4-də yaranan "Şerif" elə ilk cəhddən elitaya yüksələ bilib. Bunda komandanı çalışdırmış azərbaycanlı Əhməd Ələsgərovun rolu az olmasa da, tiraspollular elitada ona güvənməyi lazım bilməyib. Elitadakı debüt mövsümündə dördüncü yerlə kifayətlənən komanda elə həmin il – 1999-un yazında ölkə kubokunu qazanıb. Finalda yenilən "Konstruktorul" isə ad və məskən dəyişmələrin sonunda Tiraspola köçərək "Şerif"in farm-klubuna çevrilib. "Şerif" güclülər dəstəsindəki ikinci mövsümdə də avrokuboklara vəsiqə qazanıb. Bu dəfə "gümüş" qazanmaqla. Özü də liderdən bir xal geri qalmaqla. Sonda isə kişinyovluların çempionatlardakı doqquz mövsümlük hegemonluğuna son qoyuldu.
Şerif 2000/2001 və növbəti mövsümlər "qızıl dubl"la yadda qaldı. Çempionatda əzəli rəqibini – "Zimbru"nu bir baş üstələyən tiraspollular kubokun finallarında penalti seriyasında, sonra əlavə vaxtda qalib gəlib. Növbəti üç çempionatda ciddi müqavimətə rast gəlməyən rəqibimiz kuboka köklənməsə də, 2005/2006-dakı altıncı çempionluğu üçüncü "dubl"a da boyadı.
Beynəlxalq arenada
Tiraspollular beynəlxalq arenada bir sıra uğurlar qazanmışdır.
UEFA turnirlərində
2017/2018 mövsümündə 16-cı dəfə avrokuboka qatılan klub, UEFA turnirlərində 1999/2000 mövsümündə debüt etmişdir. Həmin mövsüm UEFA Kubokunda iştirak etmiş, amma ilk iki cəhddə mərhələ keçə bilməmişdir. ÇL-ə qatıldığı ilk 6 mövsümün hamısında isi birinci mərhələni keçmişlər.
Tiraspol təmsilçisi ən böyük nailiyyətini 2013/2014 mövsümündə əldə edib. Həmin il Çempionlar Liqasında yarışa başlayan moldovalılar III təsnifat mərhələsində Zaqreb "Dinamo"suna yenilsələr də, Avropa Liqasında yoluna davam edib və qrupa adlayıblar. Orda isə "Tottenhem", "Anji" və "Tromse" ilə üz-üzə gələn klub 6 xalla 3-cü yeri tutub.
Birlik Kubokunda
thumb|left|250px|Şerif futbolçuları, 2009 CIS Kuboku "Birlik kuboku"nu başı üzərinə qaldıran "Şerif" qəniməti iki dəfə əldə edib. İlk titul Vadim Boretsə ölkə prezidentinin "Şöhrət" ordeni verməsi, həmçinin tanınmayan Dnestryanı Respublikanın dəmir sikkələrində uğurun əks olunmasıyla yadda qalmışdı.
Stadionu
thumb|"[[Şerif stadionu"]] Klub ev oyunlarını Tiraspolda yerləşən 12,746 azarkeş tutumuna malik "Şerif stadionu"nda keçirir.
Heyəti
Klubun baş məşqçisi Liviya əsilli italiyalı Roberto Bordindir.
Komandada Braziliyadan 3, Xorvatiyadan 2, Slovakiya, Bosniya və Herseqovina, Kürasao, Burkina Faso, Monteneqro və Belçikadan isə 1 əcnəbi futbolçu çıxış edir.
Pteriomorphia
—  aləminin  tipinin  sinfinə aid heyvan yarımsinfi.
Crepis runcinata
(Crepis runcinata) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ekologiyanın tarixi
Ekológiya XX yüzilliyin ikinci yarısında formalaşmış elmdir.
Yaranması səbəbləri
Onun yaranmasının obyektiv səbəbləri olmuşdur. Son yuzillik ərzində insan toplumlarının inkişafı bütün göstəricilər üzrə ən yüksək həddə gəlib çıxmışdır. Yer kürəsinin əhalisi kəskin olaraq artmış və indi 6 milliarddan çoxdur (1992-ci ildə – 5.4 mlrd, 1997-ci ildə – 5.8 mlrd). Bu qədər böyük insan kütləsini maddi cəhətdən təmin etmək üçün kənd təsərüfatı və sənayenin gücləri də kəskin olaraq artmışdır. Keçmişdə insanlar azla yetərlənmişdirlərsə, bu gün onların istəkləri çoxalmışdır. Yaşayışın ritmi də buna gətirib çıxartmışdır. Yaşayışın standartları da artmışdır. Çağdaş sənayesonrası (postindustrial) toplumu istehlak toplumu da adlandırmaq olar. Çağdaş sənaye insanın hər bir ehtiyacını ödəməyə yönəlmişdir.
İnsan toplumunun və sənaye güclərin bu kimi kəskin artımı zəruri olaraq yer kürəsinin və onun ehtiyatlarının məhdudluğu ilə üz-üzə gəlmişdir. İnsanın hər dəfə artan ehtiyaclarını ödəməyə yönələn istehsal, yavaş-yavaş insanın təbii ehtiyaclarını ödəmək üçün zəruri olan təbii ehtiyatları talamışdır. Artıq bu təbii ehtiyaclar ödənməsə insanların yaşayışı düşünülməz. Həmdə hər bir adam bütün bunlara bağlanmış, vərdiş etmişdir. Keçmiş sənaye çağlarda insanların görmədiyi şeylər sənayesonrası toplumda özlərini göstərməyə başlamışdır. İlk növbədə bu hər bir adamı bürüyən onun doğma evi olan təbiətə aiddir.
Öz evində düzənlik yaratmasan orada yaşaya bilməzsən. Bunu hamı bilir. Belə olmasa, xarici uğurlar olsa belə, bizim yaşamımız enişə uğrayacaqdır. Təbii evimizsə öz quruluşunda çox mürəkkəbdir. Öncə ətraf mühit haqqında elm olmamışdır. Buna görə də bəşəriyyət öz baxışlarını biologiyanın çox surətlə inkişaf edən ekologiya elminə yönəltmişdir. Bu elm artıq müstəqil predmetə çevrilmiş, hətta təbii elmdən humanitar elmə çevrilmişdir.
Ekologiya elminin tarixöncəsi
Hələ əski çağlarda insanlar bilirdilər ki, canlılar həm ətraf mühitdə dəyişiklərə reaksiya verirlər, həm də onunla əlaqəlidirlər.
Heraklit belə demişdir: "Bizim bədənlərimiz çay kimi axındadırlar, materiya isə daim onun içində yenilənir". Buradan görünür ki, Heraklit həyatın əsasını təşkil edən maddələr mübadiləsi haqqında bilirdi. Fəlsəfi baxımdan canlılar açıq sistemlərə aiddirlər. Onlar özlərini ətraf mühitdən alınan maddə və enerji sayəsində saxlayırlar.
Aristotel (e.ə. 384–322) bildiyi 500 növə yaxın heyvanlar haqqında yazmış, onların davranışları – yerdəyişmələri, fəaliyyətləri özünüqoruma üsulları — haqqında bilgi vermişdir. Onun öyrəncisi olan Ereziyalı Teofrast (e.ə. 371–280) bitkilərin boy atması və görkəminin iqlimdən, torpaqdan və başqa amillərdən asılı olduğunu göstərmişdir.
XVI–XIX yüzilliklərdə təbiət elmlərinin inkişafı
Dirçəliş çağının başlanması, yeni coğrafi açılışlar və yeni yerlərdə müstəmləçilik sistematikanın inkişafına gətirib çıxartmışdır. Alimlər çeşidli bitkilərlə heyvanlar haqqında bilgi əldə etmiş, onları sistemləşdirməyə çalışmışdırlar. Bu işə ilk dəfə Sezalpin (1519–1603), Rey (1623–1705), Turnefor (1656) qatılmışdırlar. Onlar bitkilərin yerdə bitmə şəraitindən ya da becərilməsi haqqında bilgi vermişdirlər. Bu kimi bilgilər heyvanlar haqqında əldə edilirdi.
Alman alimi Humbolt (18–19-cu yüzilliklər) iqlimin yerdəki bitkilərə təsirinin ümumi qanunauyğunluqlarını açmağa çalışmışdır. O biocoğrafiya elminin yaradıcısı sayılır. Daha bir alman alimi Qloger (19-cu yüzillik) iqlimə uyğun olaraq iqlimin dəyişməsi ilə quşların boyanmalarının dəyişməsinin örnəklərini gətirmişdir.
Get-gedə ətraf mühitin təsiri altında növlərin dəyişməsi haqqında bilgilər genişlənirdi. Bunların təsiri altında 19-cu yüzillikdə Lamark heyvanlar aləminin təkamülü, onun iptidai formalardan mürəkkəb formalara qədər inkişafı ideyası ilə çıxış etmişdir. Lamarka görə bu formaların çeşidliliyi şəraitin təsiri və bütün canlıların mühitə uyğunlaşmasının zəruriliyindən irəli gəlir.
19-cu yüzilliyin sonunda Darvin növlərin təbii seçim yolu ilə yeni növlərin yaranması nəzəriyyəsi ilə çıxış etmişdir. Onun fikrincə, növlərin ətraf mühitlə bütün ziddiyətli əlaqələri təbii seçimə gətirib çıxarır və bu təkamülün aparıcı güçüdür. Var olmaq uğrunda mübarizə (canlıların bir-biri ilə münasibətləri və onların mühitin cansız komponentləri ilə bağlantısı) ayrıca araşdırma sahəsidir.
Darvin canlıların mövcudluq uğrunda mübarizədə üç əsas yönümü vurğulamışdır: fiziki mühitlə, öz növünün kəsləri ilə və başqa növlərin kəsləri ilə münasibətlər. Yalnız ətraf mühitin basğılarına dayanıqlı olan kəslər yaşayıb, artım verə bilirlər. thumb|[[Culiya Marqaret Kemeronun Darvinin portreti.]]
Ekologiya elminin başlanğıcı
Ernest Hekkel (1834–1919) – tanınmış alman təkamülçü-bioloq, Darvin nəzəriyyəsinin tərəfdarı olmuşdur. Darvinin təkamül faktoru olan təbii seçim haqqında baxışlarını dərinləşdirmiş, həyatın cansız maddələrdən təbii olaraq yaranması haqqında ideya ilə çıxış etmişdir. Çoxhüceyrəli orqanizmlərin yaranması ideyasını irəli sürmüşdür. İlk dəfə fərdin inkişafında onun əcdadlarının təkamül mərhələlərinin əks olunması haqqında biogenetik qanununu da irəli sürmüşdür. Ekologiyanı ayrıca bioloji elm kimi təklif etmişdir.
Ən tanınımış kitabları bunlardır: "Antropogeniya" və ya "İnsan inkişafının tarixi" (1874), "Dünya sirləri" (1899), "Həyatın möcüzələri" (1904).
Hekkelə görə, "ekologiya orqanizmlərin ətraf mühitə münasibətləri haqqında ortaq elmdir. Buna geniş anlamda mövcudluğun bütün şərtləri aiddir. Onlar qismən canlı, qismən isə cansız təbiətdəndirlər. Hər ikisi orqanizmlərin yaşaması üçün olduqca gərəklidirlər, çünki özlərinə uyğunlaşmağı məcbur edirlər".
Hekkelə görə ekologiya canlı orqanizmlərin "ev məişəti" haqqında elmdir. Onun vəzifəsi, Darvinin şərti olaraq ifadə etdiyi "müvcudluq uğrunda mübarizənin" mürəkkəb münasibətlərini araşdırmaqdır.
Alman hidrobioloq Möbius (1825–1908) biosenoz, və ya təbii toplum ideyası ilə çıxış etmişdir. Bu qurunun və hövzələrin bəlli yerində yaşayan və bir-biri ilə, eləcə də mühitlə bağlı olan heyvanların, bitkilərin, göbələklərin və mikroorqanizmlərin toplumudur. Biosenozlar bir-biri ilə və bənzər ekoloji şəraitə uyğunlaşma tarixi ilə səciyyələnirlər. Biosenozlardan qırağlarda orqanizmlər yaşaya bilməzlər, çünki bir-biri ilə bağlantıda olmağa ehtiyaclıdırlar. Beləliklə, ekologiyada özəl biosenoz istiqaməti yaranmışdır. Onun vəzifəsi təbii toplumların formalaşması və fəaliyyət göstərməsinin qanunauyğunluqlarının öyrənilməsi olmuşdur.
20-ci yüzillikdə ekologiya elminin yeni istiqaməti – populyasiyaların ekologiyası – yaranmışdır. Onun vəzifəsi populyasiya proseslərinin (doğum və ölüm surəti, yaş və cins strukturu, say dinamikası) öyrənilməsi olmuşdur. Bütün populyasiya dəyişiklikləri mühitin biotik və abiotik amillərinin təsiri ilə sıx bağlılıqda öyrənilir. Populyasiyaların ekologiyasısının mənşəyi demoqrafiyada, əhalinin çoxalmasının qarşısının alınmasındadır.
Ilk dəfə olaraq bu problemi öz əsərlərini ingilis pastoru Maltus 18-ci yüzillikdə açıqlamışdır. O, insan artımının həndəsi silsilə ilə artmasını göstərmiş və bunun fəlakətlərlə sonuclanmasını demişdir. Gələcəkdə və yeni çağda növlərin sayının artmasının qanunauyğunluqlarına maraq artmışdır. Buna həmdə kənd təsərüfatındakı ziyanvericilərlə mübarizə, eləcə də bəzi heyvanların sayının azalması təkan vermişdir. İngilis alimi Elton (1900–1991) populyasiyaya bir vahid kimi baxırdı. Onu ayrıca araşdırmaq gərəklidir, çunki bu səviyyədə ekoloji adaptasiyaların və requlyasiyaların özəllikləri özünü göstərir. Populyasiya ekologiyasının mərkəzi problemi növlərin içindəki təşkilat və onların saylarının dinamikası olmuşdur.
Daha bir ingilis alimi Tensli (1927–1939) ekosistem anlayışını səsləndirmişdir. Ekosistem canlı orqanizmlərin (biosenozların) toplumlarından, onların yaşayış mühitindən (biotoplardan), onların arasında enerji və maddələr mübadiləsi həyata keçirən əlaqələr sistemindən ibarət olan bir sistemdir. Ekosistemlər anlayışı ekologiyanın mərkəzi anlayışlarından biridir.
Həyatın ekosistem təşkilatını yalnız çeşidli elmlərin nümayəndələri ilə çözmək olar. Bura təkcə təbii elmlər deyil, həmdə humanitar elmlərin nümayəndələri daxildir. Bu ekoloji bölüm baxışları insan toplumunun təbiətlə qarşılıqlı bağlantısına yönəltmişdir.
Rus və sovet alimlərinin fəaliyyəti
Ekoloji elmin inkişafında böyük işləri rus və sovet alimləri görmüşdürlər. Lomonosova (1711–1765) görə, zaman içində görülən hər bir şey təbiətin tarixi inkişafının məhsuludur. Onun fikrincə, insan toplumunun bütün problemləri öz kökləri ilə təbiətin tarixi resurslarına gedib çıxır. Insanın təbiətdən götürdüyü hər bir şey onun tarixi inkişafının məhsuludur.
Lomonosov təbiət üzərində eksperimentlər etməkdən çəkindirmiş, onun bənzərsiz hərəkətini və sistemlərinin təkamüllərini öyrənməyə çağırmışdır. Bu bilgiləri yığıb yaymaq gərəklidir.
Lomonosovun düşüncələrini sürdürən Dokuçayev (1846–1903) təbiətin komplekslərinin araşdırmasında bütöv yanaşmanı irəli sürmüşdür. Dokuçayevə görə, elm çox böyük irəlləyiş etmişdir. Lomonosovun ardıcılı olan bu alim təbii komplekslərin öyrənilməsində tam yanaşma tətbiq etmişdir. Ona görə, elm çox böyük irəlləyiş əldə etmişdir. Ancaq bir çox durumlarda ayrıca olaraq cismlər – minerallar, dağ süxurları, bitkilər və heyvanlar; eləcə də ünsürlər – vulkanlar, sular, yer, hava və s. araşdarılmışdır. Onların bir-biri ilə bağlantıları, müsasibətləri; eləcə də onlarla insanın mənəvi və maddi əlaqələri və təsiri çox az araşdırılmışdır. Əslində isə elə bu əlaqələr, bağlantılar və müsasibətlər təbiət haqqında biliklərin və idrakın ən yüksək yüksəlişidir.
Ekologiyanın inkişafında çox böyük işləri Vernadski (1863–1945) görmüşdür. O, biosfera haqqında təlimi irəli sürmüşdür. Biosfera canlı orqanizmlərin yaşadığı və təsir etdiyi, eləcə də onların həyat fəaliyyətinin məhsulları ilə əhatə olan yer səthidir.
Vernadskiyə görə, biosfera kosmik və planetar prosesləri təşkil edən özəl təbiət mərkəzidir. O biosfera haqqındakı təlimini bütün təbii biliklərin əsası kimi təqdim etmişdir və onu hərtərəfli əsaslandırmışdır. Vernadski həm də keçmişdə və bu gündə fəaliyyətlətrini gözdən keçirərək, canlıları yerin ən başlıca dəyişiklərə gətirən gücü kimi görmüşdür. Biosferanı yerin tam inteqlal səthi kimi ayıran Vernadski sübut etmişdir ki, biosferanın fəaliyyəti və inkişafı daha çox biogeokimyavi qanunauyğunluqlarla və maddələr dövriyəsi ilə bəlliləşdirilir. Elə biosferanın canlı ünsürləri mexaniki, fiziki, kimyavi, termodinamik, bioloji, geoloji kimi çeşidli təbii prosesləri birliyə gətitib çıxaran amilləridir.
Biosferanın fəaliyyətinin çox mürəkkəb və nəhəng ekosistem prinsipi əsasında guruluğuna görə, onun içində yerləşən bəşəriyyət ekoloji qanunların təsirindən asılıdır. İnsanın təbiət üzərində bəyliyi kimi əski baxışlara elmi baxımdan yenidən baxılmışdır, düşüncə süzgəcindən keçirilmişdir.
Suxaçeva görə, insanlar biosferada maddələr və enerji dövriyəsindən alınmış "faizlə" yaşamalıdırlar. Bunu edərkən onları bu gün olduğu kimi tükəndirməməli, tərsinə, biosferanın təbii ehtiyatlarını və istehsal güclərini çoxaltmalıdırlar.Biosfera ilə onun sistemlərinin təşkil olunması, canlıların sıxlığı və çeşidliliyi bizim başlıca zənginliyimizdir.
Çağdaş zamanımızda ekologiya elmi
Yeni çağımızda dünyada ekoloji problemlərə maraq artmışdır. Keçən yüzilliyin 50–60-cı illərində ekosistem baxışlara dönüş o illərdə (2-ci dünya savaşından sonra) texniki irəlləyişlə üst-üstə düşmüşdür. O zaman təbiətə texnokratik basqı güclənmiş emal sənayesi, inşaat, nəqliyyat saysız artmışdır. Bununla birlikdə toppaqların tükənməsi, meşələrin məhv olunması, təbiətin çirklənməsi kimi böyük miqyaslı fəlakətlər də baş vermişdir.
Eləcə də yer kürəsində əhalinin kəskin surətdə artması yeyinti ehtiyatlarının tükənməsi problemini gündəmə çıxartmışdır. Bu problemlərin çözülməsi üçün Beynalxalq Bioloji Proqram (BBP) qəbul olunmuşdur. Planetimizin maksimal bioloji məhsuldarlığı (bəşəriyyətin əlində olan ehtiyatlar) və getdikcə çoxalan əhalinin tələbatları hesablanmışdır. BBP-nin son məqsədi insan tərəfindən bu ehtiyatlardan səmərəli istifadə edilməsi üçün onların alınma formalarının üsulları olmuşdur.
Ekosistem ekologiyasının əsas praktiki nəticəsi ondan ibarət olmuşdur ki, insan toplumu planetimizdə təbiətin durumundan asılıdır, iqtisadiyyat ekoloji qanunlara uyğun qurulmalıdır. Beləliklə öncə ekologiya növlərin təbii tarixi kimi yaranmışdır. Onun predmeti "orqanizm-mühit" müstəvisində olmuşdur. Sonra bu elm bir neçə inkişaf mərhələlərini keçmiş, canlı aləmin mürəkkəb bağlantılar sistemi olduğu haqqında yeni baxışlar formalaşdırmış, sonra isə həyatın təşkilinin bütün başlıca səviyyələrini bürümüşdür.
Ekoloji düşüncə həyatın ən başlıca problemlərinin çözülməsi üçün zərurətə çevrilməkdədir. Buna görə çağdaş ekologiya akademik tədris fənni çərçivəsini aşmış, iqtisadiyyətə, siyasətə humanitar sahələrə yayılmışdır. Gələgək soyların ekoloji tədrisinin vacibliyi danılmazdır. Beynalxalq səviyyələrdə UNESKO, UTEP və başqa gurumların özəl komissiyaları fəaliyyət göstərirlər. Onların vəzifəsi insanın praktiki fəaliyyətində ekoloji yanaşmaların tətbiqi və təbliğatından ibarətdir. Beynalxalq qurumların başlıca məqsədi — dünyada baş verə biləcək ekoloji fəlakətin qabağının alınması və ekoloji qanunları tətbiq etməklə toplumların gələcək inkişafını təmin etməkdir.
21-ci yüzilliyin ilk illərində ekologiya bir elm səviyyəsini aşmış, bir növ çağdaş irəliləmiş sənayesonrası toplumun ideologiyasına çevrilmişdir. Bu da bəzən ekoloji elmə xələl gətirir çeşidli siyasi və iqtisadi oyunlara yol açır.
Phytoseius macropilis
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
İspaniya mətbəxi
Ümumi məlumat
250px|thumbnail|right İspan mətbəxi tarix boyu ərazisində yerləşmiş eyni zamanda sonradan yaranmış koloniyaların da mətbəxinə güclü təsir etmişdir. Bu da öz növbəsində ispan mətbəxini müxtəlif cür bişirmə texnikaları və inqredientlərlə təmin etmişdir.
Öz bişirmə texnikaları və ərzaqları ilə XIX əsrin sonu- XX əsrin əvvələrində daha da məşhurlaşmağa başlayan bu mətbəx uzun müddət Avropada məşhur olmamışdır. Bütün bu kulinariya bilikləri onun tarixi və mənşəyi ilə maraqlanan, bu sahə üzrə ixtisaslaşmış kulinariya yazıçıarı sayəsində işıq üzü görmüşdür. Bu yazıçı qruplarını “27-ci nəsil” adlandırmışlar. Bu təkamül hazırda yeni ispan mətbəxi kimi tanıdığımız mərhələyə qədər inkişaf etmişdir. Bəzən bu sahə üzrə mütəxxəsislər onun müxtəlidliyini nəzərə alaraq cəmdə istifadə edirlər “cocinas de España” (İspan mətbəxləri ). Müasir ispan mətbəxində iki reallıq nəzərə çarpır: ənənələrə əsaslanan klassik ispan mətbəxi və dünya şöhrəti qazanmış və daim yeniliklər, yeni bişirmə texnikaları axtaran müasir ispan mətbəxi. Buna baxmayaraq klassik ispan mətbəxi dərin dini köklərə əsaslanır. İspaniya ərazilərinə məxsus bəzi yeməklər beynəlxalq status qazanmışdır, buna misal olaraq “tapas”ı ( təxmini çərəz mənasında) göstərmək olar. İspan mətbəxinin komponentləri kimi qədim heyvandarlıq nəticəsində yaranməş böyük növ müxtəlifliyi olan pendirləri xüsusi vurğulamaq lazımdır. Həmçinin ispan kulinariyasında müxtəlif növləri olan şərabları da vurğulamaq lazımdır, belə ki İspaniyanın bəzi əraziləri şərabçılığına görə dünyada məşhudur. Bəzi ərazilərdə içkilərdən şərab məşhur olduğu halda, digər içkilərə görə də , məsələn “sidra” (alma suyu) ilə məşhur olan ərazilər də var.
250px|thumbnail|right
Tapas
İspan mətbəxini zənginləşdirən özəlliklərindən biri də “Tapas” adlandırılan günün müxtəlif saatlarında aclığı aradan qldırmaq üçün atışdırılan məzələrdir. Bunlar xüsusilə, kiçik bar və restoranlarda təklif olunur. Yanında şərablarla təklif olunan bu məzələr əsasən yumurta, ətli və pendirli olmaqla kiçik porslarda serviz olunur. Adətən ispanlar məhəllələrdə olan kiçik barlarda toplaşır və bu məzələrdən dadırlar.
İspaniyada Roman mətbəxi
250px|thumbnail|right Noxudlar həmçinin o zaman çox istifadə olunan ərzaqlar idi, əsasən aşağı siniflər tərəfindən tez-tez hazırlanan yemək növü idi, lakin onu indiki kimi deyil, əsasən “puls” adlandırdıqları püre şəklində istifadə edirdilər.
Hələ də yarımadanın bəzi şimal ərazilərinin mətbəxində qorunub saxlanan göbələklərə böyük maraq var idi.
Paella (paeya)
250px|thumbnail|right İspan mətbəxi deyəndə ağıla ilk öncə paeya(paella) gəlir. Ət, toyuq və ya dəniz məhsullarından hazırlanan bir növ plov olan bu yemək adını bişirildiyi qabdan götürmüşdür. Ümumiyyətlə, İspaniya tarix boyu birr neçə dövlətin istilası altında olmuşdur və bu hadisələr də ispan mətbəxinə təsir etmişdir. Paeyanın da ərəb və romalıların təsirindən meydana gəldiyi söylənilir. Yeməyin əsasını düyü və dəniz məmulatları tışkil edir və bu hər bölgəyə görə bişirilmə forması dəyişir. Ərzaqlar isə dovşan əti, donuz əti, toyuq əti, qabıqlı və ya qabıqsız dəniz məhsulları və səbzələr ola bilər.
Müasir ispan mətbəxi
XIX əsrin sonlarında bəzi yazıçılar və ispan kulinariyası ilə məşğul olan araşdırmaçılar onu tətbiq etmək və nüfuzunu yenidən dirçəltmək üçün bu haqda yazılar yazmağa başladılar. O yazıçılardan ilklərdən Mariano Pardo de Figera və onun həmkarı Xose Kastro və Serrano olmuşlar. İspan mətbəxindən danışarkən hər ikisi ilk olmaqla yanaşı ispan mətbəxinin ənənəvi köklərinin müdafiəçisi olmuşlar. Artıq XX ərin əvvəllərində digər müəlliflər Dionisio Perez Qutierrez və Teodor Bardaxi Mas əvvəlki dövrlərdən gələn fransız dilindən keçmə sözlərin qarşısını almaq üşün ispan yeməklərinin nomenklaturasını qoruyub saxlayırdılar. Onların araşdırmaları olan, fransız yeməkləri kimi tanınan əslində isə mənşə etibarı ilə ispan yeməkləri olan təamlar haqqındakı məqalələr çox böyük tirajla qəzetlərdə satılmışdır. Belə ki, mayonez, xəmir yeməkləri və şirniyyatlar.ş həmçinin bulyonlar başlıca movzu olmuşdur.
Ərzaqlar
İspan ənənəvi mətbəxinin ayrılmaz hissələrindən biri də tez-tez istifadə olunan ərzaq və ədviyyatlardır. Buna uyğun olaraq da spesifik olaraq bəzi yerlərdə donuz əti, bəzi sahilyanı ərazilərdə balıq, bəzilərində isə paxlalı bitkilər daha çox istifadə olurdu.
Əndəlüs mətbəxi
İspaniyanın Əndəlüs hissəsi uzun illər Ərəb işğalları altında qaldığına görə Əndəlüs mətbəxinin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Afrika mətbəxinin təsiri böyük olduğu bu mətbəxdə dəniz sahilində yerləşdiyinə görə dəniz məhsulları özünəməxsus yer tutur. Bundan başqa karbohidrotlarla zəngin və buğda, zeytun, üzüm xüsusi yer tutur. Zeytun yağnda qızardılmış qızartmalar sayəsində bu mətbəx “ La cocina de los fritos” ( qızartmalar mətbəxi) adını almışdır. Əndəlüs mətbəxində yumurta, pomidor, soğan, bibər, zeytun, sarımsaq xüsusi önəm daşıyır.
Mənbə
https://es.wikipedia.org/wiki/Gastronom%C3%ADa_de_Espa%C3%B1a
Kapril turşusu
Kapril turşusu (Oktan turşusu) С7Н15COOH - birəsaslı doymuş karbon turşusudur, yağlıtəhər rəngsiz, xoşagəlməz iyli, soyuqda kristallaşan mayedir.
Təbiətdə tapılması
Kapril turşusu qliserid şəklində inək yağın tərkibində olur; Limburq pendirində, sivuş yağında (izoamil efiri şəklində) və çuğundur bəkməzində tapılmışdır; bitki yağlarından kokos yağının (6-10%), babassu palma yağının (2-8%), tukuma palma yağının (Astrocaryum vulgare) (1,3%), murumuru palma yağının (Astrocaryum murumuru) (1,1%), palma yağının (0,1%-dən az) tərkibidə vardır [2].
Alınması
Olein turşusunun quru qovulması və normal oktil spirtinin oksidləşməsi zamanı əmələ gəlir.
Mikania archeri
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Sultanbud döyüşü
Tarixi
1812-ci ilin əvvəllərində 20 minlik İran ordusu Qarabağa yürüş etdi. O, Şahbulaq və Sultanbud tərəfə irəlilədi. Böyük miqdarda artilleriyaya malik olan şah qoşunların İngilis zabitlərinin komandanlığı altında azsaylı rus qarnizonunu mühasirəyə aldılar və asan qələbə çaldılar.
Abbasqulu ağa Bakıxanov bu barədə yazır: "Həmin ilin axırında, İrana tərəfdar olması qəti zənn edilən polkovnik Cəfərqulu ağa Məhəmmədhəsən ağa oğlu həbsə alınıb, ruslardan bir dəstə piyada və bir neçə nəfər kazakla Tiflisə göndərildi. Tərtər çayından keçərkən, Cəfərqulu ağa atının cilovunu saldatın əlindən qapdı, özü ilə bərabər atın sağrısında oturan o biri saldatı suya salaraq, Cəbrayıllı elinin arasına qaçdı. Bu xəbər Naibüssəltənəyə çatan kimi Qarabağa gəldi. Əmir xan Qacarı, Cəfərqulu ağa ilə Cəbrayıllı elini və Qarabağın sair elatını köçürməyə məmur etdi. Özü isə, topxana və sərbazla Sultanbud səngəri üzərinə gəldi. Burada qarabağlı Mehdiqulu xanla bir rus batalyonu var idi. Bunları məğlub edib bir çoxunu öldürdü və sağ qalanlarını əsir aldı. Mehdiqulu xan isə qaçıb qurtardı.
Əmir xan və Cəfərqulu ağa beş-altı min ailəni Arazdan keçirib, Naibüssəltənə ilə birləşdilər. Naibüssəltənə Qarabağ elatını yerbəyer edib, Qaradağ kəndlərinin hökumətini xanlıq ləqəbilə Cəfərqulu ağaya verdi. Özü də Təbrizə qayıtdı".
Dilarə Əliyeva (aktrisa)
Dilarə Əliyeva (Dilarə Hasil qızı Əliyeva: ) — azərbaycanlı teatr və kino aktrisası, TV aparıcı. Azərbaycanın əməkdar artisti (2005),
Həyatı
Dilarə Əliyeva 1994-cü ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət Universitetinin "Teatr kollektivinin rəhbəri" fakültəsini bitirmişdir. 1996-cı ildən 2009-cu ilədək C. Cabbarlı adına İrəvan Dövlət Azərbaycan Dram Teatrında aktrisa vəzifəsində işləyib.
D. Əliyeva aktrisa kimi fəaliyyət göstərdiyi müddətdə müxtəlif janrlı tamaşalarda maraqlı rollar oynamışdır. Onun Xatirə (Hidayət, "Məhəbbət yaşayır hələ!…"), Günay (Hidayət, "Durnalar qayıdanda"), Günay (M. Bayciyev, "Ər və arvad"), Henrietta (G. Mopassan, "Dərəbəylik"), Badam (V. Əliyev, "Madam-Badam"), Gəlin (Z. Yaqub, "Didərginlər"), Mişilin (M. Marinye, "Oğru"), Zərifə (G. Xuqayev, "Mənim qayınanam") kimi rolları tamaşaçılar tərəfindən rəğbətlə qarşılanıb. D. Əliyeva bir sıra televiziya filmlərində də çəkilib. Televiziya ekranında yaratdığı Leyli (N. Gəncəvi, "Leyli və Məcnun"), Durna (V. Səmədoğlu, "Yumurta"), Xavər (M. Atəş, "Gəlinlər"), Sarıca (M. Süleymanlı, "Bəylik dərsi"), Məhəbbət (T. İmanov, "Məhəllə") kimi obrazlar aktrisanın yaradıcılıq yolunun uğurları sayıla bilər.
Dilarə Əliyeva ATV telekenalının populyar "Çal-çağır" proqramının aparıcısı olub. Hal-hazırda isə ARB telekanalında "Söhbət Var" proqramının aparıcısıdır.
"SOY Production" mərkəzinin rəhbəri Oqtay Əliyev (1968) həyat yoldaşıdır.
İki övladı var: Aytən (1994) və Banu (2007).
Xalq artistləri Elmira İsmayılova və Vidadi Əliyevin gəlinidir, Vüsal Murtuzəliyevin bacısıdır.
Mışatkan (Arxangel)
Mışatkan — Başqırdıstan Respublikası nın Arxangel rayonu nda yerləşən kənd. Kənd İnzer kənd şurası nın tərkibindədir.
Milli tərkibi
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kəndidə ruslar (68%) üstünlük təşkil edir.
Aechmea atrovittata
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kovaç adası
Kovaç adası (, ‘Ostrov Kovach’ \'os-trov ko-'vach\) — Cənubi Şetland adalarının Robert adasının şimal-qərbində yerləşən, Onoqur adaları arxipelaqının ən qərbində yerləşən adasıdır. Ada qayalardan təşkil olunmuşdur. Adanın uzunluğu 630 m, eni 240 metrdir. Qrod adasından 100 m məsafədə yerləşmişdir. Ada 19-cu əsrdə ağ sənayeçilər tərəfindən kəşf olunmuşdur.
Yerləşməsi
Ada Şipot burnundan 1.08 km qərbdə, Kornvoll adasından 760 m cənub-şərqdə, Misnomer burnundan 1.17 km şimalda yerləşmişdir. Britaniya xəritəsinə 1968-ci ildə daxil edilmişdir.
Tsu Şin Gen
Tsu Şin Gen — Avropanın ən tanınmış əlbəyaxa döyüş sənəti üstası (Masutatçu Oyamanın tələbəsi)
Kanço David Kuk-un qurduğu beynəlxalq təşkilatın adıdır. Qarışıq döyüş sənətlərinin inkişafı ilə məşğul olan bu təşkilatın tədbirlərinə Azərbaycandan ilk dəfə 2004-cü ildə Vasif Namazov öz tələbələriylə qatılıb. Onların içində tanınmış qaydasız döyüş idmançısı Tural Rəhimovda var.
Tsu Şin Gen Beynəlxalq Büdo Asossasiyası mərkəzi qərargahı İsveçdə yerləşir.
Larri Abramson
Larri Abramson (1954) Cənubi Afrika Respublikası doğumlu İsrailli incəsənət xadimi
Həyatı
Larri Abramson 1954 cü ildə Cənubi Afrikada anadan olmuşdur. Ailəsi 1961 ci ildə Qüdsə köçür burda yerləşir 1970 ci ildə Misir prezdentinin sülh təşəbbüsünün ilk rədd edən şəxslərdən idi. 1973 cü ildə Çelsi İncəsənət və Dizayn kollecində təhsil alır, Londondan qayıtdıqdan sonra 9 il Çap mərkəzində karikaturalar yaratmaqla məşğul olur.
Sənət karyerası
Abramsonun ilk tək kolleksiyası 1975 ci ildə təşkil olunub. 1980-cı illərdə əsasən modern avropa sənəti ilə təqlidi və modern ikonik simvollara məşğul olurdu.Bunlarda  Kazmir Maleviçin "Qara meydan"əsərinə əsaslanır.
1993 və 1994-cü illərdə Abramson, Tel Aviv Kibbutz İncəsənət Qalereyasında sərgilənən "tsooba" əsərini yaratdı. Seriya 38 mənzərə şəkilləri (tuval üzərində yağ), 38 mənzərə şəkillərində təəssürat və saytdan götürülmüş flora nümunələrindən sonra bir sıra hansısa həyat şəkillərindən ibarət idi. Bu seriya on il əvvəl rəssam Cozef Zaritskinin boyadığı bir sayt olan Kibbutz Tzova yaxınlığında xarabalıqlara aiddir. Zaritsky saytında tapılan Fələstinli xarabalıqları görməmiş və beləliklə, landşaftın əlifbasından istifadə edərək, Abramson görünüşü realist şəkildə boyanmış və sonra onu itələmişdir. Fələstin kəndi xarabalıqlarını "görərək" İsrailin Fələstinli şəxsiyyətini özləşdirən ərazidən silmək istəyən cəhətini tənqid edir. 1984-cü ildə Abramson Qüdsdəki Bezalel İncəsənət və Dizayn Akademiyasının sənət şöbəsinin müəllim heyətinə qatılıb. 1992-ci ildə Fine Art şöbəsinin müdiri vəzifəsinə təyin olunmuş, 1996-cı ildə isə gənc sənətkarların Bezalel proqramını təsis etmişdir.
2000 və 2003-cü illərdə San Fransisko İncəsənət İnstitutunda qonaq müəllim olaraq dəvət olunmuş və 2002-ci ildə İsrailin Ramat Gan şəhərində yerləşən Shenkar Mühəndislik və Dizayn Kollecində yeni bir sənət şöbəsinin yaradılmasını planlayan akademik komandaya qatılmışdır. 2002-ci ilin may ayında Abramson studiyasında nəşr olunan "Biz Feliks Nussbaum Bütün Sənsən" adlı məqalə, Holokost sonrası dövründə sənətlə tarix arasında problemli əlaqələri qaldırdı.
1993 və 1994 ci illərdə Abramson  "tsooba" seriyasını yaradır.Kibbutz incəsənət qalareyasında, Təl-Əvivdə nümayiş etdirilir. Bu seriya 38 mənzərədən ibarət idi.
Real Madrid FK 1929-30 mövsümü
1929-30 mövsümü — Real Madrid 29-cu sezonunda Primera División'da 2-ci yerdə qərarlaşır və bu sezon 1929-07-01 to 1930-06-30 tarixlərini əhatə edir.
Het mədəniyyəti
Het mədəniyyəti — e.ə. 18-12-ci əsrlərdə Kiçik Asiyada mövcud olan Het adlı qədim dövlətin mədəniyyətidir. Bu e.ə. 20-19-cu əsrlərdə hetlər, hattilər və etnik qrupların təmsil olunduğu şəhər dövlətlərinin (Kanes, Xattusa və s.) birləşməsi nəticəsində yaranmışdır. E.ə. təqribən XVIII əsrdə Kuşşara padşahı Anitta Anadolunun bəzi vilayətlərini birləşdirmiş, e.ə. 17-ci əsrin əvvəllərində isə digər Het sülaləsinin əsasını qoyan Labarna Het dövlətinin ərazisini daha da genişləndirmişdir.
Het mədəniyyətinin formalaşması
Het mədəniyyətində əsasən hatt ənənələri üstünlük təşkil edir. Şumer-Akkad mədəniyyətinin bəzi cəhətləri də Het mədəniyyətində öz əksini tapmışdır. Akkad sülaləsinin ən görkəmli nümayəndələri olan Sarqon (2316-2261) və Naram-Suen (2236-2200) ilə bağlı rəvayətlər Het ədəbiyyatında da öz əksini tapmışdır.
Şumer-Akkad mixi yazı sistemindən hetlər də istifadə etmiş, hətta “Gilqameş dastanı” het dilinə tərcümə olunmuşdur. Hetlər Şumer-Akkad yazılı nümunələrindən asan istifadə etmək üçün üçdilli lüğət Şumer-Akkad-Het lüğəti də tərtib etmişdilər.
Din
Hetlərdə çoxallahlılıq mövcud olmuş və allahların da əksər hissəsi hatt mənşəli hesab edilmişlər. Arinna şəhərinin Günəş ilahəsi Vurusem, Səma tufan allahı və onun qadını Het panteonunda baş allahlardan hesab olunur. Eyni zamanda, Het panteonunda Hatt, Hurri, Akkad, Hind-Avropa (luvi, nesi, pala, Hind-İran), prototürk və hələ də mənşəyi məlum olmayan etnos və xalqların dini baxışları da öz ifadəsini tapmışdır. Het dövlətinin hər bir vilayət və icmasında yerli ibadətgahlar olmuşdur. Allah və ilahələrə isə xüsusi ibadətgahlarda sitayiş edilmişdir.
Ədəbiyyat nümunələri
Het hökmdarlarının kitabələri və salnamələri də ilkin ədəbiyyat nümunələrindən hesab olunur. Buraya “Anitanın kitabəsi”, I Hattuşilin, I Suppiluliumun “Salnamələri” və s. daxildir.
Memarlıq
Hetlərə qədərki memarlıq saxsı-gil qablar və əşyalar istehsalından ibarət olmuşdur. Yeni Het padşahlığı dövründə isə artıq əzəmətli daş heykəllər yaradılmışdır. Belə maddi-mədəniyyət nümunələrini hökmdar saraylarında və yaxud qayalıqlarda hazırlayırdılar. Heykəllərin çoxu Het hökmdarlarını təsvir edirdi.
Het möhürləri
Hetlər maraqlı möhürlər hazırlayırdılar. Dairəvi və yaxud dördbucaq şəklində olan bu möhürlərin üzərində hökmdar təsvirləri, kənarlarında isə heroqlif işarələri həkk olunurdu. Het möhürləri həm forma, həm də məzmun baxımından Şumer-Akkad möhürlərindən fərqlənirdi.
Kreslo (film, 1988)
Məzmun
Filmdə durğunluq dövrünün ab-havası ilə yaşayan SSRİ Ali Sovetinin deputatı, bir kənd Soveti sədrinin taleyi fonunda yenidənqurmanın, demokratiyanın mahiyyətini başa düşməyən, üzünü işıqlı sabah əvəzinə keçmişə tutan adamların mənəvi faciəsi əks olunmuşdur.
Filmin əsas ideyası bundan ibarətdir ki, hər bir adam həyatda öz yerini tapmalıdır. Əks təqdirdə müasir dövrün tələbləri ilə ayaqlaşmaq mümkün deyildir.