cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Manixeizm
Manixeist kanonları
Yüksək dərəcəli ruhanilər və dıntarların ağ cübbələri vardı. Dıntarlar, sərvət və maddi mənfəət arxasınca düşməzdilər. Ət yeməzlər, ancaq bir günlük yemək və bir illik paltar saxlaya bilərdilər. Daim subay idilər və dinə dəvət etmək üçün dünyanı gəzmələri şərt idi. Dinləyicilər isə evlənə bilər və ət yeyə bilərdilər. Lakin onlar da Dıntarlara hədiyyələr edərək kömək etmək; Dıntarların yeməyini, meyvə və ya tərəvəzi yetişdirmək və mərasimlərdə Dıntarların qarşısında diz çökmək məcburiyyətində idilər. Dıntarlar isə buna qarşılıq dinləyicilərin əkinlərini qopararaq etdikləri günahların əfvi üçün dua edərdilər. Hər yeddi günün beşində oruc tutarlar, hər iyirmi dörd saatda dörd dəfə axar su ilə təmizlənər, sonra, on iki dəfə səcdəyə yataraq dua edərdilər. Dinləyicilərin ibadət günü bazar, Dıntarlar'ın isə bazar ertəsi idi.
Denis Sinora görə isə Manixeizm insanlığı iki böyük kateqoriyalara ayırır. Birincisi; seçmələr yəni din adamlarıdır. Bunlar da öz aralarında ayrılır; başda ən yüksək başçı (fa-Vang) durur. Bu qrupdan dinin istədiyi şeylər : evlənib ailə qurmamaq, oruc tutmaq, ət yeməmək və içkidən uzaq dayanmaqdır. İkinci qrupdakılara isə dinləyici adı verilərdi. Yəni monastır xarici möminlər. Balanslı bir həyat sürmək, evlənib ailə qurmaq. Bunları yerinə yetirən bir dinləyici seçilmiş olaraq yenidən doğulacaq. Böyük təmizlənmə tamamlanarsa maddi dünyana qalib gəlib zəfərə çatanlar mütləq işıq dünyasında yaşayacaqlar. Dözə bilməyib məğlub olanlar isə mütləq qaranlığa basdırılacaqlar. Qurbanın hər cürəsinin qadağan olduğu Manixeizmdə Budda, Zərdüşt və İsa nın peyğəmbərliyini qəbul edən Mani, yəhudilərin tanrısı Rəbbi şeytan olaraq xarakterizə edər və Musa nın da peyğəmbərliyini rədd edər.
Maninin həyatı
Maninin həyatı və məzhəbi mövzusunda Şərq qaynaqları, Qərb dillərindəki qaynaqlara görə daha ətraflı və daha dəqiq məlumatlar ehtiva etməkdədir. İranlı yazar İbn əl-Nədim in pəhləvi dili ndə yazdığı "Əl-Fihrist" adlı əsəri bəhs etdiyimiz şərq qaynaqları arasında iştirak etməkdədir. Din qurucusu Mani, Mesopatomiya nın cənub bölgəsindəndir. Təxminən 14 Aprel 216-cı ildə Dəclə kənarında Ktesifon da doğuldu. Ailəsinin zadəgan İran soyundan olduğu, hətta anasının Parfiya kral nəslinə mənsub olduğu deyilir; ancaq bu şübhəlidir. Mani təxminən olaraq 228-229-ci illərdə 12 yaşında ikən ilk görməsi ilə qarşılaşdı. Bu görüntü əsnasında onun səmavi həyat yoldaşı, əkizi, ortağı və ya dostu ona göründü və onu davamlı qoruyub güdəcəyinə dair söz verdi. Mani bundan sonra təsəlli edicinin (Paraklit) ya da öz təlimlərinin "tezislərini" ona bildirmiş olan Müqəddəs Ruhun təsirli vəhyini gördü.
Bu təcrübə nəticəsində Mani ətrafıyla əlaqəsini kəsdi və bu təcrübə üzərinə düşünməyə başlayaraq din adamlarının tətbiq və təlimlərini düzəltməyə çalışdı. Bu vəziyyət camaatda bir bölünməyə və Maninin qovulması ilə nəticələnən rəsmi bağların qopmasına gətirib çıxardı. Yalnız atası və iki müridi onunla qaldı. Bu sırada 24 yaşındaykən bir başqa təcrübə daha yaşadı və gerçək vəzifəsinin İşığın Elçiliyini etmək olduğunu anladı. Bunun, 19 aprel 240-cı ildə olduğu göstərilir və bir dəfə daha Tanrı nın yəni İşıq Kralının qoyduğu nizama görə hərəkət edən Dostun bir vəhyi kimi götürülə bilər. Mani bir ilahidə rolunu belə ifadə etmişdir:
Mani, həyatının geri qalanında şagirdləri ilə birlikdə ilk camaatını meydana gətirdiyi paytaxt Ktesifona qaçdıqdan sonra İranın daxilində və xaricində dəvətini təsirli bir şəkildə yaymağa başladı. Elçilər Qərbə, Roma əyalətlərinə göndərilərkən Maninin özü də 241-ci ildə bir gəmi ilə Hindistan a və oradan da Hind Vadisi nin yuxarısına, Turana səyahət etdi və orada kralı öz tərəfinə çəkdi. Təxminən 242-243-cü illərdə I Ərdəşirin ölümündən sonra yeni hökmdar I Şapur a (242-273) sədaqətini təmin etmək üçün Babilə geri döndü. Mani I Şapur dan dəstək almağı və hətta kralın məiyyətinə girməyi bacardı. Bu zaman padşahın iki qardaşı Maniyə bağlanmışdılar. Açıqca görülür ki, bu yeni universal din özünü fars imparatorluğu üçün mütləq gücə sahib zərdüşt ruhanilər sinifinin magiyasının iştirak etmədiyi uyğun bir ideologiya olaraq təqdim etdi. Mani artıq heç bir maneə olmadan təlimini yaya bilirdi. I Şapur öldüyündə xələfi I Hürmüz (273-274) də Manini yaxşı qarşıladı. Amma bir il sonra Hürmüz ölər və taxta qardaşı I Bəhram çıxınca Mani üçün çətin dövr başlayır. Kral, Manini hüzuruna çağırır, ancaq o, "ən böyük məmləkət gəzintisi", "öz gəncliyinin keçdiyi yerlərə və meydana gətirdiyi dəstəyə vida ziyarəti "olaraq adlandırılacaq bir səfərin arxasıyca, Cundişapura gəlir. Rəvayətə görə Mani yandaşlarına belə səslənmişdir: "Mənə baxın və mənə doyun uşaqlarım; çünki bədənimlə sizdən uzaqlaşacağam ".
Bir başqa rəvayətə görə Şapurun Maninin fikirlərinə bağlılığı on ildən çox davam etmişdir. Sonra Mobad, Şapurun yanına gəlmiş və Maninin özünün dinini pozduğunu söyləmiş, Mobad: "ikimizi üzləşdir müzakirə edək" demişdir. Şapur, ikisini üzləşdirib müzakirə etdirmişdir. Mobad dəlillərlə ona üstün gəlmişdir. Bunun üzərinə Şapur, dualizimden atəşpərəstliyə geri dönmüşdür. Sonra da Şapur və adamları Maninin öldürülməsinə qərar vermişlər. Mani, bunun üzərinə Hind bölgələrinə qaçmışdır. Şapur ölənə qədər də orada iqamət etmişdir. Maninin şagirdinin Bəhrama yazdığı məktub üzərinə Bəhram, Mani ilə Mobadı bir araya gətirib üzləşdirir. Mobad: "hər ikimizin mədəsinə güllə tökək, kimə zərər gəlməzsə o haqq yolundadır ". Mani, "bu zülmətin felidir "deyərək rədd edər. Bunun üzərinə Bəhram, Maninin həbs edilməsini əmr edər və qorxunc bir ölümlə də təhdid edər. Mani öldürülənə qədər qorxu içində yaşamışdır. Bir səhər ölü tapılmış və Bəhram başını qoparıb bədənini palçıqla doldurmuşdur. Ona tabe olanların çoxunu da öldürmüşdür. Burada Maninin, bir peyğəmbər olaraq aqibətini bildiyi və təbliğ vəzifəsinin yaxında sona çatacağını tərəfdarlarına söyləməyə çalışdığı vurğulanır. Necə ki Mani, gələr-gəlməz Atəşpərəst lərin başçısı "Mobad" (Din adamı) Kertir tərəfindən günahlandırılar. O, Maninin vəz etdiyi inanclarla xalqı rəsmi dindən azdırdığını irəli sürər. Padşahla görüşməsində Mani, vəzifəsinin tanrısal xüsusiyyətini açıqlayınca, Bəhramın: "Bu vəhy niyə sənə endi də, ölkənin rəhbərləri olan Bizə enmədi? "şəklindəki etirazına Mani," Tanrının iradəsi beləymiş "şəklində cavab verər. Nəticə olaraq Mani, məhkum edilir və zəncirlənərək həbsə atılar. Zəncirlər (üçü əllərində, üçü ayaqlarında, biri də boynunda) səbəbiylə heç hərəkət edə bilməz. Manixeistler bu əziyyəti Xristian ların "çarmıxa çəkilmə" termini ilə xarakterizə edirlər. 26 gün sonunda Mani 26 fevral 277-ci ildə, 60 yaşındaykən ölər.
Süməniyyə xaricində Mavəraənnəhr bölgəsinə girən ilk din Manixeizmdir. Bunun səbəbi budur: İran Kisrası, Manini öldürdükdən və çarmıxa çəkdikdən sonra öz ölkəsində din mövzusunda müzakirələri qadağan etmişdir. Mani dininə mənsub olanları tapdığı yerdə öldürmüşdür. Onlar da Kisradan qaçmışlar, Bəlx məmləkətinə keçərək türklərin yaşadığı yerlərə girmişlər. Manixeistler, Mavəraənnəhr bölgəsinə gedincə farslar zəifləmiş, ərəblər güclənmişdir. Əməvilər dövründə İran da qarışıqlıq çıxdığı zaman Manixeistler məmləkətlərinə dönmüşlər. Manixeistler, son olaraq Müqtədir Billah dövründə ortaya çıxmışlar, sonra da ölüm qorxusuyla Xorasan a qaçmışdırlar. Geridə qalanlar özlərini gizləmişdir. Bunlardan 500 nəfərlik bir qrup Səmərqənddə bir araya gəlib inanclarını açıqca ifadə etmişdir. Xorasanın idarəçiləri bunları öldürmək istəmişdir. Daha sonra Xorasan məliyi onlardan cizyə almışdır. İbn Nədim, Muizzuddövlə zamanında Manixeistlerden 300 adamın olduğunu ancaq öz dövründə onlardan beş adamın olduğunu onlara da "Ucara" deyildiyini ifadə etməkdədir.
Mani, yüksəlmədən əvvəl özünün yerinə əvvəl "Sis"i sonra imamı təyin etmiş və dərhal sonra Nur cənnətlərinə yüksəlmişdir. O da ölənə qədər Allahın dinini iqamə etmək üçün çalışmış və ondan sonra da İmamət davam etmişdir. Bu vəziyyət Dinavəriyyə deyə bilinən adam gələnə qədər davam etmişdir. O gəldiyində imamlığı qəbul etməmişdir. İmamətin ancaq Babil ilə tamamlanacağı onlardan başqasının İmam olmasının caiz olmadığını ifadə etmişlər. Başqa bir qrup da bunun ziddini söyləmişdir. Bu görüşün leh və əleyhinə dəstək davam etmişdir. Bu vəziyyət İmamət Mihrə keçənə qədər davam etmişdir. O, Vəlid b. Abdulməlikin xilafəti dövründə gəlmişdir. O dövrdə də İraq da Vali olaraq Xalid b. Abdullah əl-Kusər var idi. Onun yanına gələn, Mani dininə mənsub "Zadeh" ləqəbli adam bir müddət İraq da oturmuş sonra da oranı tərk etmişdir. Bu şəxs əvvəl Bəlxə sonra da Xorasan a gedərək buraları Dinavəriyyəyə birləşdirmək istəmişdir. Manixeist düşüncəyə görə yer üzü həyatın sonunda, yaxşı həyat sürmüş bir ruh planetar səmalar yoluyla ilahi aləmə çatar. İlahi aləmə çatmaqda ay, günəş və saman yolu keçiləcək olan müxtəlif səmavi layları meydana gətirər. Maninin özünün də aya qədər yüksəldiyi və özünə tabe olanları müşahidə üçün orada gözlədiyi ifadə edilir. Bu yükləlişlərin hamısı da ölüm sonrası ruhun yüksəlişi kateqoriyasında qiymətləndirilər. Abbasilər dövründə; Mərvan b. Məhəmməd, Cad b. Dirhamın (Mötəzilə Alim) Manixeistlerin başçısı olduğu və Mərvan əl-Cadi olaraq adlandırıldığı göstərilir. Cad, zındıqlıqla ittiham edilmiş və Bağdad da həbs edilmişdir. Hişam b. Əbdülməlik dövründə Cad öldürülmüşdür. Cadın anasının xristian, özünün də zındıq olduğu ifadə edilir.
Manilər (Mani-chéens)
İranın Ortodoks dininin Məzdəkilik olmasına baxmayaraq heterodoks bütün inanclar İslam dan əvvəl də, sonra da mübarizə etməkdə idilər. Sasanilərdən sonra çox daha dözümlü olan İslamiyyət rəhbərliyi altında Mani bir az azadlıq qazanmışdılar. Mani dini öz ədəbiyyatına malikdir. Şəxsən Mani, əsərlərinin böyük bir qisimini süryani dilində yazmış və dərhal sonra bu əsərlər pəhləvi dili nə tərcümə edilmişdi. İkinci Hicri əsrində bu əsərlərin ərəbcəyə tərcümə edilmələri isə Maniliyin yayılmasına böyük ölçüdə xidmət etdi.
"Yezdân-ı Baht" məzhəbinin yaradılması
"Hişam İbn-i Abdul-Məlik" dövründə Manilərin öndərlərinə Mihr adı verilməkdə idi. Mani rəislərindən olan Zadül Hörmüzd isə ayrı bir Mani təriqəti qurmaq məqsədiylə Mədain şəhərinə getdi. Orada qarşılaşdığı Həccacın katibi Miklası "Danaveryan" adı verilən təriqətin başına keçirdi. Miklasın ölümündən sonra isə yerinə Afrika dan gələn "Əbu Hilâl-ûd-Deyhûrî" keçdi. Məmun və Mötəsim dövrlərindəki başçıları "Əbu Əli Səid" və sonra da "Döyənək min Hörmüz-ûs-Səmərqəndi" idi. Məmun dövründə Rey şəhərində iqamət etməkdə olan "Yezdân-ı Baht" Manilərdən ayrılaraq öz məzhəbini meydana gətirdi.
Zandiklər ( Zenâdike)
Zındıq anlayışı, küfrü tələb edən inanclar daşıdığı halda müsəlman görünən kimsə mənasında istifadə edilir. Söz farsca olub III əsrdə ortaya çıxan Mani və Zərdüştə aid mətnlər üzərində fərqli şərhlər edən və bunlara inananlara zındıq deyilmişdir. Ərəbcədə incə düşüncəli çox hiyləgər mənalara gəlir. Bu söz müsəlmanlar arasında ilk əvvəl İraq da 125 (742)-ci ildə Cad b. Dirhəmin edamı səbəbindən istifadə edilmişdir. Buna görə dualizmdə mənimsəyən, Manixeizme inanan kimsə deməkdir. Zındıq; zamanın və bu səbəbdən maddənin ölümsüzlüyünə inanan, kainatın meydana gəlməsi və işləməsini zamana bağlayan kəslərdir. Manilərə Sasanilər dövründə "Zandik" adı verilirdi. Məsudi, Zandikləri Zərdüştün kitabı Avestadan ayrılaraq onun təfsiri olan "Zənd" kitabına bağlanan birlik olaraq qeyd etməkdədir. Yəni təfsiri qəbul edərək əsl mətni rədd mənasında özlərinə "Zandik" adı verilmişdi. İslam dövrlərində əvvəl Manilər, daha sonra da Məzdəkîlə r eyni şəkildə "Zandik" (zındıq) olaraq adlandırılmışlardı. Əməvilər dövründə zındıq olaraq adlandırılanlar nisbətən azlıqda idi. Məmun Xorasan a ilk gəldiyində "Mübid Mûbidân" xəlifənin vəziri Fəzl İbn-i Səhlin yanında yerləşirdi. Məmun Zındıklara və Mübidlərə qarşı son dərəcə dözümlü davranan bir xəlifə olaraq tanınmaqda idi.
Manixeizmin doqmatikası və mifologiyası
Mani, insanlığın dini qurtuluşunun tarixi bir axış içində ən əhəmiyyətli mərhələlərini sıralarkən, öz öncül arasında Enoxu, Nuhun oğlu Samı, Buddanı, Zərdüştü və İsanı saymışdır. Mani, bu yazılarda, İsa nın həyatının müəyyən başlı hadisələrini yekunlaşdırmış, Həvarilərinin səylərini, Paulun missiyasını, Xristian Kilsəsi nin yaşadığı böhranı və dünyanı düzəltmək üçün məşğul olan Marcio və Bardanes kimi qnostikləri izah etmişdir. Nəhayət, İsa nın müjdələmiş olduğu "Paraklet"in, yəni şəxsən Maninin dövrünün gəldiyini elan etmişdir. "Paraklet" sözü, Ruhulqudüsə verilən bir ad olaraq Yəhya İncilində ifadə olunur. "Paraklet"in dindənkənar mənası "şəfaət edən, vasitəçi" formasındadır. Xüsusilə, İsa nın vida danışıqlarında "Rahatladıcı, Gerçək Ruh və Müqəddəs Ruh" adı altında tez-tez iştirak etməkdədir. (Yəhya XIV/16, 26 - XV/26 - XVI / 7) Maniçilikdə gerçək sirr, radikal və universal dualizmdir. Mani inancına görə bu sirr, Maninin ruhi əkizi olan Paraklet tərəfindən Maniyə köçürülmüş və Mani də bu sirri öyrətməklə vəzifələndirilmişdir. Mani, on iki yaşındaykən ilk dəfə səmavi bir ziyarətə şahid olduğunu və ilk ilahi şərhləri aldığını irəli sürər. Ərəb tarixçisi ən-Nədimə görə bu səfəri edən "ət-Taum" (əkiz mənasını verən nəbati bir söz) adlı bir mələkdir. Bu mələk Maninin əkizi ya da ruhi həyat yoldaşı olub, onu öyrədib vəzifəsinə hazırlayacaq olan Parakletdir. Maniyə görə Zərdüşt, Budda və hətta İsa nın müvəffəqiyyətli olmamalarının səbəbi, öz təlimlərini yazıya keçirməmiş olmalarında axtarılmalıdır. Bu düşüncə ilə Mani, hər kəs tərəfindən aydın olan sadə bir dil istifadə edərək öz təlimini yazıya tökmüşdür. Mani yazıların xalqdan gördüyü sıx maraq, Maniçiliyin qarşısında olanların və xüsusilə Xristian Kilsəsi nin niyə bu yazıları yox etməyə çalışdıqlarını açıqlamaqdadır. 279-cu ildə Roma İmperatoru Diokletian, İsgəndəriyyə şəhərində bütün Mani yazıların yandırılmasını buyurmuşdur. Buna bənzər yox etmə səyləri yüz illərcə davam etdirilmişdir. Halbuki, İsa dan sonra II yüzilliyin ortalarında İran da doğan Maniçilik inancı, hələ ilk yüzilini tamamlamadan Şərqə və Qərbə yayılmağı bacarmışdı və təbii olaraq qarşısındakı ən böyük rəqib Xristianlıq idi. Maniçilik ilə Xristianlıq arasında uzun və sərt bir döyüş cərəyan etdi. Xristianlıq bu dəfə qarşısında, ağıllı üsulları və müvəffəqiyyətli dialektik təhlil etmələri olan, Xristian Kilsəsi modelinə uyğun təşkilatlanan ciddi bir rəqib tapmışdı. Hər keçən gün, Maniçilik əleyhdarı kilsə qaydaları, dövlət buyruqları və dualist təlimləri pisləyən əsərlər çoxalırdı. Xristian Kilsəsi, Maniçilik qarşısında keçirdiyi qorxunu bir daha əsla unutmayacaq, yüz illər boyunca qarşılaşdığı hər dualist hərəkəti Maniçiliyin bir davamı və ya xortlaması olaraq qəbul edəcəkdi. Aradan uzun illər keçmiş olmasına ilə Vaudoislar, Katharlar, Tampliyerlər Maniçilik ilə günahlandırılacaqdı. Artıq, Xristian Kilsəsi nin gözündə hər azğın inanc Maniçilik olaraq göstəriləcəkdi. Bu günahlandırmadan nə Lüter, nə də Kalvin özünü qurtara bilməyəcəkdi. Halbuki, Lüter öz tərəfdarları tərəfindən Kilsə nin Maniçiliye qarşı son müdafiəçisi olaraq göstərilmişdir.
Qərb dəki reformasiya hərəkətindən sonra, hər nə qədər Kilsə nin doqmatik tutumunda əhəmiyyətli bir dəyişmə olmadısa da, Maniçiliyin araşdırılması və daha yaxşı başa düşülməsi səyləri başladı. Mani sənədlərinin araşdırılması, Şərq ilə Qərb i Zərdüşt ilə İsa nı birləşdirməyə çalışmış bir müdrikin varlığını göstərirdi. Zamanla, köhnə İran və Hind inanclarının daha yaxşı başa düşülməsilə, Maniçiliyin qaynaqlarına dair yeni şərhlər əldə edildi. Maniçiliyin təməl təlimi olan qnostik dualizmdə köhnə Zərdüşt inanclarının ilə Hind təlimlərinin də kök tapdığı ortaya çıxarıldı. Beləcə Maniçilik : radikal dualizm, Şərq paqan inancları və təbiət dinlərindən qaynaqlanan, Zərdüşt dən yola çıxaraq təşkil edilmiş və İncil qəlibinə tökülmüş bir qnostik Asiya inancı olaraq təyin olundu. Astrologiya nın inkişafı Maniçilikdə yeni xüsusiyyətlər olmasını təmin etdi. Beləcə, Maniçiliyin ən köhnə köklərinin Kalde və Babil in köhnə inanclarında iştirak etdiyi aydın oldu. Nəticədə Mani dininin, Mesopotamiya-İran dualizmi üzərinə təməllənən və universal bir din xüsusiyyətinə çata bilmək məqsədiylə Buddizm və Xristianlıq dan bəzi fikirləri götürən bir "sinkretist" (birləşdirici) inanc olaraq Şərqə və Qərbə doğru genişlənməsi təyin olundu. Bu genişləndirilmə, xristianlığın ilk yüzillərində tam mənasıyla təsirli idi və ancaq İslam tərəfindən qəti olaraq durdurulacaqdı. Qısacası Mani, Zərdüşt inancının da qaynağı olan Kalde-Babil sistemində, Buddist əxlaq qanunlarını və xristian təlimini birləşdirən bir dahi idi. Ortaya çıxarılan son tapıntıların işığında, Manicilik bir böyük din olaraq qiymətləndirilə bilər. Üstəlik "kitablı" bir din, bir missioner dini, təşkilatlanmış bir din, bütün böyük dinləri özündə əritmək istəyən universal və ən son bir din. Ancaq bütün bu xüsusiyyətlərdən daha əhəmiyyətlisi, hər şeyin başına iki əzəli və əleyhdar iki qanunu, İşıq və Qaranlığı yerləşdirmiş olan və İsa nın gəlişini müjdələdiyi "Paraklet" tərəfindən sirrləri açıqlanan radikal bir "qnosis" dir Maniçilik. Bütün həyatı və bütün məlumatları ehtiva etdiyini irəli sürən bir cəmləşdirici sirr dinidir. İsa müvəffəqiyyətsiz olmuş, Əziz Paul ilə Marcionun səyləri boşa getmişdir. Gerçək Kilsə ni yenidən təşkilə vəzifələndirilmiş olan Paraklet-Mani zühur etmişdir.
Manixeizmdə inanclar
Manixeizmin inanc əsasları; İşıq (yaxşılıq) və Qaranlıq (pislik) olaraq iki zidd qanun ilə İsa nın gələcəyini müjdələdiyi "Paraklet"in Mani olduğu anlayışı təməlinə oturmaqdadır. O, İsa nın missiyasını tamamlamaq və "gerçək kilsəni" yaratmaq üçün son peyğəmbər olaraq göndərildiyi iddiasındadır. İbn Nədim, Manixeizmin inanc əsaslarını; Nur cənnətlərinin kralına (Tanrı), onun nuruna, qüvvət və hikmətinə inanmaq şəklində ifadə edər. Onun nuru - günəş və ay, qüvvəti - hava, külək, nur, su və atəşə hakim olmaq, hikməti isə müqəddəs dindir. Manixeizmə görə yaradılışdan sonra insanın ən əhəmiyyətli vəzifəsi, qaranlıqda həbsdə qalan nur parçalarını əsarətdən qurtarmaqdır. Bu işdə bəzi səmavi qüvvələr də ona kömək edər. Çünki insan, qaranlıq aləmin hökmdarının dünyaya gətirdiyi bir məxluqdur və Adəmdəki nurani ünsürlərin daha çox parçalanaraq zəifləməsi üçün Həvvanı yaratmışdır. Bunun üçün ilahi zat (İsa), Adəmə zöhd və riyazətdə həyat nəsihəti vermişdir.
Manixeizmdə on ədəd fərz vardır. Bunlar: bütə tapınmağı rədd etmək, yalan söyləməmək, xəsislik etməmək, adam öldürməkdən qaçınmaq, zina etməmək, oğurluq etməmək, sehr etməyi öyrənmək, səbəbləri bilmək, inancda və əməldə zəiflik göstərməyib çoxaltmaq. Göstərilən bu qaydalar bəzi qaynaqlarda Maninin on əmri olaraq da ifadə edilir. Məzmun olaraq da Musa nın on əmrinə bənzəməkdədirlər. A. Schimmel, Manixeizmin başlıca xüsusiyyəti olaraq Maninin bildirdiyi hikməti, gəzdiyi ölkələrdə hakim olan dinlərə uydurulması şəklində ifadə edir. Mani, o dövrdə Buddizm i mənimsəyən Türküstan da Buddizm in simvollarını istifadə etmiş, qərbdə isə xristian inancına uyğun fikirlər inkişaf etdirmişdir. Hətta xristianların yaşadığı bölgələrdə özünün İsa nın vəd etdiyi "təsəlli verici" (Paraklet), Buddist ətraflarda isə Budda nın sözlərini istifadə edərək insanlığın qurtuluşu üçün lazımlı olan gizli gerçəkləri vəhy etmək üçün göndərildiyini iddia etmişdir. Maninin bir İncilə sahib olması və özünü Paraklet olaraq xarakterizə etməsi, xristianlıq dan aldığı ünsürlər olaraq; insan ruhunun ölümdən sonra bir heyvan və ya boş bir surətə keçəcəyi fikri Hind mənşəli yenidən doğma düşüncəsində alması qəbul edilir. Qısaca Mani, atəşpərəst dualizmdə, xristianlıq və Hind dinlərindən faydalanaraq və onlarda bəzi fikirləri birləşdirərək yeni bir dini düşüncə əldə etmişdir. O, Budda nın Hindistan a, Zərdüştün İran a, İsa nın qərbə, özünün də içində olduğu nəsilə göndərildiyini iddia etmişdir. Maninin başlıca arzusu, köhnə çağ düşüncələrini birləşdirərək universal xüsusiyyətdə bir qurtuluş doktrinası qurmaq olaraq ifadə edilir.
Tanrı inancı
Manixeizmin Tanrı inancının özündə dualizm yer alır. Bu dualizm, əzəli və əbədi iki əsl prinsip (İşıq və Qaranlıq) ilə üç zaman təsəvvüründən meydana gələr. Şimalda yaşayan və İşıq aləminin hakimi olan İşıq tanrısı; "Ucalığın Atası", "Ən müqəddəs Baba" və "İşıq Aləminin / Cənnətin Kralı" bir tanrıdır. İlahilik, güc, müdriklik kimi müxtəlif qüdrətə sahib olan İşıq Tanrı sı, həyat sahibi, əzəli, əbədi, yaradıcı və var edəndir. Söz mövzusu tanrı, özünü, ağıl, düşünmə, dərk, fantastika və təfəkkür kimi beş mücərrəd qanun ilə açıqlamaqdadır. Qaranlıq aləmi, quruluş olaraq İşıq Aləminə bənzəməkdə ancaq başında Qaranlıq tanrısının tapılması ilə İşıq aləmindən ayrılmaqdadır. Cənubda yaşayan duman, atəş, külək, su və qaranlıq olmaq üzrə "beş aləm"ə malikdir. Qaranlıq tanrısının ətrafında saysız pis varlıqlar və beş pis aləm vardır. Qaranlıq aləmində; mənfi xüsusiyyətlər ilə birlikdə ölüm zəhəri olaraq adlandırılan bir tüstü və maddəni təmsil edən ölüm ağacı var. Qaranlıq aləmi, təbiəti gərəyi İşıq dünyası ilə davamlı qarşıdurma halındadır. Manixeizmin fərzləri arasında dörd böyüyə iman etmək də yer alır. Dörd böyüklər: Allah, onun nuru, onun qüvvəsi və onun hikmətidir. Allahın adı, Məlik-i Cənnan-ı Nurdur. Onun nuru günəş və ay dır. Onun qüvvəti beş mələkdir. Onlar: ruh (külək), hava, işıq, su və oddur. Allahın hikməti müqəddəs dindir. Dinin beş mənası vardır. bunlar; yuxu şərhini edənləri nəzərə almaq, elm ərbabından faydalanmaq, ağıl ərbabından dinləmək, qeyb ərbabını yoxlamaq, zəka ərbabını (gələcək üçün öncəgörüş sahiblərini) dinləmək şəklində sıralanacaqdır. Mani, kitabı "Şaburkan" ın girişində belə deyir: "Nur aləminin məliyi, öz aləminin hər yerindədir, heç bir şey ondan ayrı qalmaz. O, həm açıq, həm də gizlidir, onun sərhədi yoxdur. Onun sərhədi, öz ərzinin sonu və düşmənlərinin ərzinin sərhədi ilə məhdudlaşır ". Bəziləri bu iki əslin qarışması ilə o ikisinin ruhlarının deyil bədənlərinin meydana gəldiyi düşüncəsindədir. Çünki aləmdə günəş, ay və gündüz kimi qarışmamış saf bir çox varlıq vardır. Bunlar saf nurdur. Batil olan da saf zülmətdir.
Kitab inancı
[[Şəkil:Manichaean wall painting from Chotcho.jpg|thumb| Manixeist həvarilərinin və tərəfdarlarının təsvir edildiyi divar
rəsmi.''A. von Le Coq, Chotscho, Ergebnisse der kgl. Preussischen Turfan Expeditionen, Berlin, 1913'' ]] Dinlərdə kitab, təlim baxımından əhəmiyyətli bir ünsürdür. bu mənada kitabi dinlər müqəddəs mətnlərini mühafizə nöqtəsində səy göstərmişdirlər. Manixeizm də kitabları olan bir din olaraq özünü təqdim edir. Manixeistlərə görə Mani, Zərdüşt, Budda və İsa nın təlimlərini yazıya köçürməməsi səbəbiylə onların müvəffəqiyyətsizliyindən dərs çıxarmışdır. Bu çərçivədə Mani, dinin müqəddəs qanununu meydana gətirən yeddi kitabı da şəxsən özü yazmış, şəkil və fiqurlarla də gözəl göstərmişdir. O dövrün farscasıyla yazdığı ilk kitab olan Şaburkan xaric, digərləri süryanicə və ya şərqi arami dilində dillərində qələmə alınmışdır. Bu əsərlərdən geriyə çox az şey və onlar da yalnız tərcümə olaraq qalmışdır; amma bu tərcümə parçalarının çatdığı dillərin sayı və müxtəlifliyi (Soqd dili, Qipti dili, Türkcə, Çin və s), Manixeist inancların yayılma müvəffəqiyyətini sübut edir. Mani tərəfdarlarının əlində xristianların əlindəkindən başdan sona fərqli bir İncil də var idi. Bunların hər biri, öz əlindəki İncilə görə hərəkət edər, onu doğru bilər, Məsih in o hal üzrə olduğunu zənn edər; digərlərini batil və onların yolunda gedənləri də yalançı görərlər. Maniliyi geniş bir şəkildə araşdıran Biruni, onun kitablarından; Şaburkan, Kənzul-əhya, Sifrul-Əsfar, Sifrul Cəbabirə, Kitabu Sifril Sirr və bir çox risaləsindən bəhs edir. Maninin kitabları: Həyat İncili, Həyat Xəzinəsi, Pragmateia, Sirrlər kitabı, Nəhənglər kitabı, Məktublar, İlahilər ve Dualar şəklində də göstərilir. Bir başqa yerdə Maninin kitabları: 1. Sahberden, Mani bu kitabda pis insanları tanıdır. Əhrimanın bu pis insanların arasına girib onları aldatdığını izah edir. 2. Sendokojine, Mani Sendokojine'də yaxşı insanları və yaxşılıqları izah edər. Aydın və işıqlıqla onların xoşbəxtliyini izah edər. 3.Riya Rast, Doğru yolu və doğru olanları izah edər. 4. Olperesti, Mani, Olperestidə inanc, düşüncə və ürək təmizliyini izah edər. 5. Veşarti, O dövrdəki dinləri və keçmiş din və peyğəmbərləri izah edər. 6. Nivista Gernasa, Mani bu kitabında tanınmış insanları, pəhləvanları, ölkələri üçün mübarizə edib ölünə qədər döyüşmüş olan qəhrəmanları tanıdır. İbn Nədimin "Fihrist"in də qeyd etdiyi Maninin kitabları isə bunlardır:
1 - Kitabul Sıfrul Əsfar. Bu kitabın bablarından bəziləri belədir: Deysanilərin babı, Könül verənlərin babı, Ərmilə oğlu babı, yəhudilərin çarmıxa çəkdiyi, çarmıxa çəkilmiş Məsih Mani, İsa nın yəhudilər arasında öz nəfsinə şahidlik etməsi babı, And şahidliyi babı, Yeddi ruh babı, yox olan dörd ruh babı, Gülmə babı, Adəm in İsa ya şahidliyi babı, Dindən çıxma babı, Deysanilərin ruh və bədən mövzusundakı babı, Aləmin qorunması babı, Qiyamət babı, Peyğəmbərlər babı və s.
2 - Kitabul Sıfrul Cəbabirə
3 - Kitabul Fəraidul Səmmak; Səmainə (Dinləyici) fərzlərinə dair məlumat, səmainə pozulması ilə əlaqədar bab, Hutanın pozulmasına dair bab.
4 - Kitabul Şaburkan
5 - Kitabul Sıfrul Əhya
6 - Kitabul Farakmatiya
Mani və özündən sonrakı İmamların risalələri isə; Risalətül Asley, Risalətül Kübəra, Risalətül əzm, Risalətül Kadaul Ədl, Risalətül Fitkul əzm, Risalətül Mabudiyyə, Risalətül Yəhya fit-Tədbiri Sədəqə şəklində sıralanır. Maninin kitabları ilə əlaqədar Yəqubi, onun, "Kənzul Əhya" olaraq adlandırılan kitabını iki əsli isbat üçün yazdığını və kitabda, nəfsdə qurtuluş olan şeyləri nur, fəsad olanları da zülmət olaraq bildirir. Burada pis hərəkətləri zülmətə nisbət etmişdir. "Şaburkan" olaraq adlandırdığı kitabda isə nəfsi, xilas və şeytan a qarışan olaraq xarakterizə edir. Şaburkanda səbəblər (xəstəlik) və fələk düz olaraq qəbul edilir və yenə onda aləm axan bir dağın üstündədir və uca fələk onun ətrafında dönər. Kitab-ı Huda və Tədbir də on iki dənə İncil vardır. Hər bir İncil də bir hərflə adlandırılmışdır. Bu kitabda namaz və ruhun xilası üçün lazımlı olan şeylər yer alır. Manixeistlərdə, nuru qurtarmaq üçün ən əhəmiyyətli vasitə, nur parçalarını ehtiva edən ilahi və duaları söyləyib müqəddəs kitabları oxumaqdır.
Peyğəmbər inancı
Manixeizmdə Peyğəmbər lər, Tanrı nın insanlara göndərdiyi elçilərdir. Mani də bu peyğəmbərlik müəssisəsinin son halqasıdır. İbn Nədim, Tanrı nın Maniyə belə söylədiyini rəvayət edir: "Məndən və səni peyğəmbər olaraq seçən Rəbbdən sənə salam olsun. Sənin vəzifənin insanları haqqa çağırmaq və həqiqət ilə müjdələmək və buna gücünün çatdığı qədər səy göstərməkdir. " Manixeistlərə görə; elm və hikmətlə göndərilən ilk peyğəmbər Adəm peyğəmbərdir. Ondan sonra Şis, ardından da Nuh və İbrahim göndərilmişdir. Budda Hind diyarına, Zərdüşt İran a, Allahın sözü və ruhu olan İsa Məsih Rum və Məğrib torpaqlarına göndərilmiş, ardından Pavel də buralarda vəzifələndirilmişdir. Kadı Abdulcabbar "Muğni" İbn Həzm, Manixeistlərin yalnız İsa, Zərdüşt və Maninii peyğəmbər olaraq qəbul etdiklərini bildirir. Maninin "Sıfrul Sirr" adlı əsərində peyğəmbərlərin möcüzələrini tənqid də ifadə edilir. Şəhristani, Xatəmi Ənbiyanın ərəb torpaqlarında çıxacağını Manixeistlerin ifadə etdiyini qeyd edir. Ancaq bu məlumatı yalnız Şəhristani verməkdədir.
Axirət və Qurtuluş inancı
Manixeizmdə dualist anlayış, axirət inancında özünü göstərir. Manixeizmə görə, ruhların yer üzündən və bədəndən xilas olaraq İşıq aləmində yüksəlməsi ilə dünyada zülm, şiddət və pislik artacaq. Çünki bədəndə əsir olaraq yaşayan işıq ünsürləri dünyanı tərk etdikcə, yer üzündə daha az işıq ünsürü qalacaq və beləcə yaxşılıq da, sülh də azalacaq. Belə bir mühitdə də yalançı peyğəmbərlər "Yalancı Mithra" (Dəccal) ortaya çıxacaq və insanları aldatmağa çalışacaq. Bu müddətdə dünyanın sonuna yaxınlaşdığının xəbərçisi olan böyük döyüş olacaq və nəticədə də dünyada günah və döyüş mühiti meydana gələcək.
Maniyə görə bir mömin (Sıddîqın) öldüyü zaman, Qədim İnsan (Tanrı), Nur İlahını ona Hakim əl-Hadi surətində göndərir. Onunla birlikdə də üç ilah vardır. Onlarla birlikdə də zəkat vardır, geyim vardır, başa qoyulan tac vardır və Nuru İklil (Nuru təmsilən başa qoyulan bir şey) vardır. Üç mələk və üç İlah ilə birlikdə O Sıddıka bənzər subay bir adam gəlir. Ona ehtiras şeytanı və digər şeytanlar göstərilir. Siddiq, onları görüncə Hakim surətindəki və digər üç Allah dan kömək istər. Bu ilahlar ona yaxınlaşarlar, şeytan da ilahları görüncə ondan qaçar. Siddiq beləcə alınar və tacı, İklil və paltarı geydirilər. Və əlinə kiçik bir su səhəngi verilər. Onu ay planetinə çıxararlar və Qədim insanın (Allah) hüzuruna çıxararlar və canlıların anası Nehneheyə çıxararlar. Həyatın başlanğıcında olduğu kimi Cənnət lərin Nuru = Tanrı nın (Cənnan-ı Nur) hüzuruna çıxarılar. Sonra cəsəd tərk edilər (atılar). Sonra su, atəş və külək qüvvələri; günəş, ay və Nurların ilahları tərəfindən oradan alınar. Sonra bunlar günəşə yüksəldilər və ilaha qatılar. Onun zülmət (qaranlıq) cəsədi cəhənnəmə atılar
Bağdad i də Maniyə istinad göstərərək; bədəndən ayrılan ruhları; doğruların ruhları və əxlaqsızlığa düşənlərin ruhları şəklində iki növ olaraq bildirir. Doğruların ruhları bədənlərindən ayrıldığı zaman, səhərin rəhbərliyində fələyin üstündəki Nura gedər və orada əbədi xoşbəxtlik içində qalar. Pozğunluğa düşənlərin ruhları isə, bədənlərindən ayrılıb Uca Nura qovuşmaq istədikləri zaman, aşağıya tərs üz edilər və zülmətin pisliklərindən təmizlənənə qədər heyvanların bədənlərinə keçərlər; sonra Uca Nura qovuşar. Manixeist yazılarda, yeddi göy qatının hər birində olan "gömrüklər" dən və səmavi səfərə çıxan ruhun yanında daşıdığı "mal" ları (dini yüksəklikləri) araşdıran "Gömrükçülər" dən söz edilir. İbn Nədimə görə; ehtiras və şeytanın zəbt etdiyi günahkar adam öldüyü zaman, şeytanlar oraya gəlir, onu alar və ona əzab edər və şiddətli əzabı ona göstərərlər. Sonra ilahlar gəlir. Günahkar insan, ilahların özünü qurtarmağa gəldiyini sanar. Halbuki ilahlar onu, hərəkətləri və Sıddıklara köməyi kəsdiyi üçün xəbərdar etməyə gəlirlər. O, aləmdə bu şəkildə son ana qədər qalar və sonunda cəhənnəmə atılar. İnsan öldüyü zaman ruhları üç qrupa ayrılar :
1 - Cənnətə gedənlər; Sıddiklar.
2 - Aləm və Əfvala (Bərzəx aləmi və oradakı qorxulara) gedənlər; dini qoruyan və Sıdıklara köməkçi olanlardır.
3 - Cəhənnəmə gedənlər; bunlar da fasiqlərdir.
Aləmin yox olmasından sonra axirətdə, qədim insan, şərqdən Cədiy və Bəşir aləmindən, böyük quruluşçu Yəmən tərəfindən, həyat ruhu da qərbdən gəlib bir araya gəlirlər. Yeni cənnət deyilən böyük quruluşun qarşısında dayanar, atəşi təvaf edər və cənnətə baxarlar. sonra Cənnət dən bu nura sıddiklar gəlir və orada otururlar. Onlar ilahların birləşməsi üçün tələsərlər və atəşin ətrafında gözləyərlər. Sonra pislik hərəkətinə baxarlar. Bu hərəkətləri atəşin içərisində dəyişdirməyə çalışırlar. Bu atəşin sıddıklara zərər verməsi mümkün deyil. Günahkarlar, siddiqlərdən kömək istəyincə, kömək etməzlər, yalnız günahkarların mənfəətinə bəzi xəbərdarlıqlar edirlər. Sonra da bu günahkarların peşmanlığı, qəm və kədəri artar, bu vəziyyət sonsuza qədər belə davam edər.
Bütün qnosislərdə qurtuluşa gedən yol insanlıq halının qəti bir aydınlaşması ilə başlayır. İnsan yalnız bu dünyada yaşadığı, yəni bədənlənmiş bir yaranmaya sahib olduğu üçün acı çəkər. Başqa bir deyişlə, insan pisliyin pəncəsində yaşar. Qurtuluş üçün tək çarə qnosislə təmin edilə bilər. Qnostik təlimə uyğun bir yanaşma ilə, pisliyin suveren olduğu bir kosmos, aşan və yaxşı Tanrı nın deyil, ancaq onun düşməninin əsəri ola bilər. O halda dünyanın varlığı, daha əvvəlki, kosmosdan öncəki bir halın ön qəbulunu özü ilə gətirərkən, insanın içində olduğu günahkar vəziyyət də uca bir xoşbəxtlik içindəki bir başlanğıc halını tələb edir. Digər qnostik sistemlərdə də olduğu kimi, qurtuluşun üç mərhələsi vardır: Oyanma, qurtarıcı məlumatın vəhy edilməsi və anamnesis (əldə edilən məlumatlarla şəxsiyyətini xatırlama). "Adəm özünü araşdırdı və kim olduğunu bildi ..." "Yenidən ağıllanan müqəddəs adamın ruhu dirildi". Bu soterioloji (qurtuluşa istiqamətli) ssenari, o zamanki və gələcək bütün gnosis yoluyla qurtuluşların nümunəsi olar. Dünyanın sonuna qədər, işığın yəni tanrısal ruhun bir hissəsi, dünya zindanının divarları daxilində, insanların və heyvanların bədəniylə bütün bitki növlərində bağlı qalmış digər hissəni oyandırmağa, bu səbəbdən qurtarmağa çalışacaq. Acı çəkən İsa nın, çarmıxı üçün də böyük nisbətdə tanrısal ruh saxlayan ağaclar istifadə edilər. Manixeist Faustun ifadə etdiyi kimi, "hər dəfə ağaca asılan İsa, insanların həyatı və sağlamlığıdır". Dünyanın davam etməsi tarixi İsa nın xaça çəkilməsinin və can çəkişməsinin uzanmasına səbəb olmaqdadır. Hərçənd işıq parçacıqları, yəni xoşbəxt ölülərin ruhları ay və günəş "piyalələri" tərəfindən davamlı göy cənnət inə daşınır. Amma digər tərəfdən, Maninin göstərdiyi yolu izləməyən, yəni doğmaqdan uzaq dayanmayan hər kəs, son qurtuluşu geciktirməkdədir. Çünki işıq spermada cəmlənmişdir, o halda dünyaya gələn hər uşaq bir tanrısal parçanın məhbusluğunu uzatmaqdan başqa bir işə yaramaz. Maniyə görə nurun ayrılması və xilas olmasına kömək edən şeylər, təsbeh, təqdis, gözəl söz və yaxşı işlərdir. Bunlar sayəsində nur parçaları ay fələyinə doğru yüksələr. Ay, bu parçaları, aybaşından ortasına qədər qəbul edər, getdikcə dolar və bütöv ay olar. Günəş də eyni şəkildə ayın sonuna qədər yüksələn nur parçalarını yığaraq bunları daha üstə çatdırar. Bu proses, bütün nur parçalarının ən yuxarıda olan saf nura çatmasına qədər davam edər. Bu aləmdə heç bir nur parçası qalmayana qədər belə olacaq. Bəlkə günəş və ay tərəfindən ayrı edilməyən bir neçə nur parçası qalacaq. Bu nöqtədə yer kürəsini daşıyan mələk yuxarı çıxar və göyü çəkən mələk onu buraxar. Kainat alt-üst olar. Ardından bir atəş yandırılar və alt-üstə qarışar. Atəş içindəki hər şeyi nura döndürənə qədər yanmağa davam edər. Bu yanma 1468 il davam edəcək.
Mani, "üçüncü zaman" ı, eskatoloji sonu təsvirlərkən, bütün Asiya da və Ellin dünyasında yaxşı bilinən qiyamət deyimindən faydalanar. Dram, bir sıra qorxunc imtahanla (Manixeistler buna "böyük döyüş" adını verər) başlar, onu Ədalət Kilsəsinin zəfəri və son mühakimə izlər; ruhlar, Məsih in məhkəməsində mühakimə edilər. Qısa bir suverenliyin ardından, Məsih, seçilmişlər və yaxşılığın bütün şəxsləşmiş halları göyə yüksələcək. Qızmar və 1468 il sürəcək bir yanğınla təmizlənən dünya yox olacaq. Son işıq parçacıqları da bir "Heykəl"in içində toplanıb göyə çıxacaq. Maddə, bütün şəxsləşmiş halları, şeytanları və qurbanları, lənətləriylə birlikdə bir növ "top" içinə həbs ediləcək və nəhəng bir uçuruma atılıb, üzəri bir qaya ilə bağlanacaqdır. Bu dəfə iki toz arasındakı ayrılıq qəti olacaq; çünki Qaranlıq bir daha əsla İşıq hakimiyyətini zəbt edə bilməyəcək. Şəhristani, öz dövründə Manixeist inancın liderlərindən biri olan Əbu Səid əl-Manəvinin sözünü etdiyi qarışma müddəti ilə əlaqədar; öz yaşadığı dövrə qədər olan müddətin 11700 il olduğunu, geriyə yalnız üç yüz il qaldığını iddia etmişdir. Bunu söylədiyi tarix Hicri 271-ci ildir. Ona görə qarışmağın müddəti 12000 ildir.
Manixeizmdə ibadət
left|thumb|Çin dilində yazılmış manixeist mətni. Kayuan erasının 19-cu ili. (731-ci il) Manixeizmdə müxtəlif ibadətlər var. Manixeizmde ibadətlər; oruc tutmaq, bizə işığı göstərən günəş lə, ay a dua etmək, vəftiz və bir yerdə yeyilən yeməklər şəklində sıralanır. Dinləyicilər və seçilmişlər şəklindəki iki əsas qrupdan ibarət Manixeistler, ibadətlərin icrasında fərqlilik ərz etməlidir. Seçilmişlər sinifinə mənsub olan Manixeistler, gündəlik həyatda yeddi dəfə, dinləyici mövqeyindəki bir Manixeist isə gündə dörd dəfə ibadət edər. Manixeistlər, maddi doğumla gələn pislikləri vəftiz ilə təmizləməyi vacib bilirlər. Ayrıca Şəhristani, Maninin, özünə inanan kəslərə, bütün mallarından uşur (onda bir) vermələrini, gecə və gündüz cəmi dörd vaxt namaz qılmalarını və Haqqa dua etmələrini əmr etdiyini bildirir. Digər tərəfdən Manixesitlərin günəşə və aya ibadət etdikləri mövzusunda Mani, digər millətlərin özlərini, günəşə və aya səcdə edib büt etdiklərini zənn etdiklərini, halbuki İsa nın da şəhadətilə, onların gerçək bədən aləminə bir keçid və qapımız olduğunu bilmədiklərini irəli sürmüştür Mani bu fikirini hindlilərin; ruhun yüksəlməsi və ya günəşin işığı, ya da atəşin alovu ilə yuxarı çıxması yolu ilə ola biləcəyini, çünki yuxarı gedən ən qısa və doğru yolun atəş ilə işıqdan başqa bir şey olmadığını söyləməkdədir. Manixeistlərin ibadətxanaları beş hissədən ibarətdir: a-Müqəddəs Kitab və Şəkil salonu, b-Oruc salonu, c-ibadət və tövbə salonu, d-oxuma və öyrənmə salonu, e-xəstə salonu. Qeyd etdiyimiz hər bir məbəddə üç nəfər din adamı iştirak edər. Bunlardan bir qrup, ilahilər və əhdlərlə, ikinci qrup; mükafat və təşviq işlərini idarə edər, üçüncü qrup isə sədəqələrlə maraqlanar. Dini təşkilatları; İmam, dinləyicilər və seçilmişlər sinifindən təşkil edilər. Seçilmişlər sinifi öz içində müəllimlər, idarəçilər və dindarlardan meydana gələr. Manixeizmin məbəd yeri xristianlıqdakı kimi kilsəydir. Mani tərəfindən yaradılan kilsə, işığa əziyyət etməkdən çəkinmək, işığı təmizləyərək geriyə dönməsinə çalışmaq və dünyada mövcud olan işığı qorumaq məqsədi ilə yaradılan "Son Qurtuluş Birliyi"dir. Mani, gerçək kilsə ni özünün qurduğunu iddia etmişdir
Namaz
İbn Nədim, Manixeistlerin namaz vaxtlarını: ilki zaval vaxtı yəni günəş tam təpədə ikən, Günəş in zaval ilə batışı arasında yəni batma istiqamətində tam maili ikən, Günəş in batmasından sonra və Günəş batandan üç saat sonra şəklində ifadə edir. Seçilmişlərin yerinə yetirməklə mükəlləf olduqları namaz və rükətləri isə belədir:
1 - Əmud namazı, zaval vaxtı qılınır 27 rükət.
2 - Əsr namazı, 11 rükət.
3 - Atamə namazı, 25 rükət.
4 - İşa namazı, günəş batmamışdan üç saat sonra qılınır.
5 - Gecəyarısı namazı, 30 rükət.
6 - əl-Fəcr namazı, 50 rükət.
7 - Bəşir namazı, gecənin yarısı ilə gündüzün başlanğıcında qılınar, 16 rükətdir.
Oruc
Manixeizmdə dinə inanan hər kəs oruc tutmaqla mükəlləfdir. İbn Nədim, Manixeistlerin ömür boyu hər ayda yeddi gün oruclarının olduğunu ifadə etməkdədir. Oruc tutduqları vaxtları də belə ifadə edir: hər ay, günəş qövsə (yay halına) girəndə və ay da tam bütöv ay olanda iki gün oruc tutarlar və bu müddət içərisində heç iftar etməzlər. Digər bir orucları isə, hilalı gördüklərində iki gün oruc tutarlar və yenə heç bir şey yemədən iki gün davam edər. Bir başqa orucları da; Günəş Oğlaq bürcündə olduqda və Ay da nur halının üzərindən səkkiz gün keçdikdən sonra üç gün oruc tuturlar. bu orucda hər gün iftar edilər. 3 İftar edilmədən üst-üstə tutulan iki günlük orucu Babil təqviminə görə;
1 - Birinci qanun 4-5;
2 - İkinci qanun 1-2;
3 - İkinci qanun 15-16;
4 - Sonuncu orucun biri 28 günlük oruc ayının başı və ortalarına təsadüf edir.
Bunun yanında fevral və adar aylarında tutulan illik orucları da vardır. Oruclu kimsə bilərək orucunu pozsa günahkar olar.
Əxlaq əsasları
thumb|Rəssam Mani öz işini padşah Bəhram Gura təqdim edir. Miniatür Əlişir Nəvainin əsərinə əlavə etmək üçün hazırlanmışdır. Manixeizmdə ruhu bədənin əsarətindən qurtarmaq və onu əbədi xoşbəxtliyə çatdırmaq ancaq əxlaqi qaydalara uyğun gəlməklə mümkündür. Bu məqsədlə Manixeizm, özünə xas bəzi əxlaq qaydaları inkişaf etdirmişdir. Manixeizmin əxlaq, qurtuluş doktrinası ilə düz mütənasibdir. Manixeistlərə görə, qaydalara riayət edənlər, öldüklərində təmizlənmiş olaraq birbaşa işıq aləminə yüksəlirlər. Qaydalara riayət etməyənlər isə düzələnə qədər reinkarnasiyaya tabe olarlar. Buna görə ruhun yer üzündən və bədəndən xilas olması, bəzi qaydalara riayət etməsinə bağlıdır. Seçilmişlər üçün etibarlı olan bu qaydalar; "Beş əmr" dən və "üç möhür"dən yaranır. Beş əmr; oruc, dua və sədəqə vermək, yalan söyləməmək, hər hansı bir canlını öldürməmək, ət yeməmək, təmizliyə və saflığa diqqət etmək, mala, mülkə əhəmiyyət verməyib kasıblığı güdmək, alçaq könüllü və təvazökar olmaq kimi xüsuslardan ibarətdir. Üç Möhür; ələ, dilə və duyğulara hakim olmaqdır. Əlinə, belinə və dilinə sahib olma şəklində düstur edilən əxlaqi qaydalar belə açıqlanar.
1 - Ağızın Möhürü; Manixeistlər ağzını çirklədəcək hər cür sözdən, küfrdən uzaq tutmalı, başda ət olmaq üzrə heyvani qida maddələri yeməməlidir.
2 - Əlin Möhürü; hər cür canlını öldürmək qadağandır. oğurluq etmək qəti surətdə haramdır.
3 - Bütün cinsi əlaqələr qadağandır. Çünki doğulacaq olan bir çox bədən, nur zərrələrinin bu yeni bədənlərə həbs olmasına səbəb olacaq. Bu da insanın qurtuluşunu geciktirəcəkdir.
Evliliyin qadağan edilməsi mövzusunda İbn Həzm, Manixeistlərin "evliliyin önlənməsiylə əhali artımına mane olunacağını, beləcə Nurun bədənlərində həbs olunmasından xilas olacağı "inancının əsassızlığını, heyvanların bir-birlərini öldürmələrinə baxmayaraq çoxalmalarının önlənəmədiyi misalıyla açıqlamaqdadır. Bu vəziyyətdə, Nurun, qaranlıqda həbs qalan parçalarını qurtaramadığını söyləmənin mənasız olduğunu bildirir. Biruni, Manixeistlərin iki təbəqəyə ayrıldığını, bunlardan birinci təbəqənin şəhvət, ehtiras kimi dünyəvi hallardan əl çəkən seçilmiş zahid, ikinci təbəqənin da bunlara uyğun gələn və dünyəvi işlərlə məşğul olan kəslərdən meydana gəldiyini söyləyər. Zahidlərin vəzifəsi irşad və dəvətdir.
Manixeistlərə görə ideal olan bir davranış tərzi, heç bir heyvan öldürməyi, heç bir bitkiyə zərər verməməyi, hətta torpağı becərməməyi və məhsul əldə etməməyi təklif edir. Manixeist alimlər, gündə bir pay yemək yeməyi, ildə bir paltar ilə kifayətlənməyi, namazı, zəkatı və haqqa çağırmağı fərz qılmışlar. Ayrıca adam öldürmək, yalan, xəsislik, zina, oğurluq qadağan edilmiş və sənə edilməsindən xoşlanmadığın şeyi başqalarına etməməyi əmr etmişdirlər. İbn Nədimə görə Manixeizmə girmənin şərti, şəhvət və ehtiras duyğularını nəzarət altına almaq, heyvan əti yeməmək, şərab və evliliyi tərk etmək, su, atəş və sehr kimi şeylərlə əziyyət etməməkdir. Maniheistler, heyvan kəsməyi və ona əziyyət etməyi uyğun görməzlər. Biruni, heyvan öldürmənin Xristianlıq, Manixeizm və Hinduizm də mütləq olaraq qadağan olduğunu, ancaq insanlar, ət yeməyə ehtiraslı olduqlarından, bu xüsusdakı qadağanı dinləmədiklərini qeyd edir. Manixeizmə görə; Xaçda iztirab çəkən İsa, maddi dünyada dərd çəkən nurun bir simvoludur. Nur parçalarının qurtulması, yalnız ən sərt və dözümsüz zöhd və təqva ilə reallaşar. Bu mənada Manixeizme mənsub "Xüsusi" (seçilmiş) olaraq adlandırılan bir sinif var ki, onlara pul, yemək kimi xidmətləri edən "mühib" sinifi vardır. Maninin müridləri iki növdür. Bunlarda cənnət lik ya da yetişkin olanlar evlənmirlər, şərab içmirlər, balıq ətindən başqa ət yemirlərdi. Mömin və ya dinləyici olanlar isə evlənib normal bir həyat davam etdirirdilər, amma hər cür tamahtan və yalandan uzaq dayanmaq məcburiyyətində idilər.
Biruni, Manixeistlərin əhli kitabdan Xristianlara bənzədiklərini, Maninin "Kənzul Əhya" adlı kitabına əsaslanaraq, Tanrının əsgərlərinin subay olduğunu bildirir. Mani, "Kitabul Rüsul" da isə xoşbəxtlik ölkəsində kişilik dişilik olmadığını, bunların qaranlıq aləmin təzahürləri olduğunu, ancaq işıqlı aləmin də onun təqlidiylə oğul, dişi-kişi kəlimələrinin ortaya çıxdığını söyləyir. Mani, gender ayrılmasını xüsusilə pis birinin işi olaraq saydığı üçün əskiksiz cinsi paklıq və subaylığın əhəmiyyətini vurğulamışdır. Dinin qaydalarına uyğun və yalnız zövqlərdən əl çəkmiş bir həyat yolu ilə, biri bu qüsursuzluğa çata bilər. O, hər insanda işığın bir qığılcım olduğunu və orada son qurtuluş ümidimizin yatdığını öyrətmişdir. Mani, yandaşlarını "divarsız monastır nizamının "nümayəndələri olaraq təşkil etməyə çalışmışdır. O, düşüncə, söz və davranışların saflığında israr etmişdir. İnsanın qüsursuzluğuna inanır. Qaydaları izləyərək hər kəsin "getdikcə qüsursuzluğa doğru irəliləyəcəyini və hər şeydən sonra, qaranlıq maddədən ayrılacaq, bütün işıltılı hissəciklərin; ən sonunda yenidən işığın krallığına dönəcəyini öyrətmişdir ". Mani, insanın yıxılmasının, günahkârlığının səbəblərini, enişin və tanrısal ruhun maddə içindəki məhbusluğunun fərqli hissələrini izah edərək açıqlayır. Manixeist teologiya, kosmoloji və antropoloji fikirləri "mənşə"yə bağlı hər bir sualın cavabını verir kimi görünür. Manixeistlər, təlimlərini daha gerçək ,yəni digərlərindən daha elmi qəbul edərlər. Çünki bu təlim, həqiqətin bütününü bir səbəb-nəticə zənciri içində izah edir. Həqiqəti söyləmək lazım olsa, Manixeizm ilə köhnə və yeni elmi materializm arasında müəyyən bir bənzərlik vardır. Hər ikisinə görə də, dünya, həyat və insan bir rastlantının nəticələridir. İki qanun arasındakı qarşıdurma belə bir qəza nəticəsində baş vermişdir. Dünyanın yaranmasından insanın ortaya çıxışına qədər bütün "yaradılışlar", dramın qəhrəmanlarının birinin ya da digərinin müdafiə davranışlarından başqa bir şey deyil. Mani düşüncəsində dünya, şeytani bir gücdən yaradılmışdır. İnsan, ən ikrah verici bədənlər içindəki şeytani güclərin əsəridir.
Kosmologiya
Maninin doktrinasında dinin özünü meydana gətirən çox qarışıq bir kosmologiya söz mövzusudur; əzəli nur sahəsinin yanında əzəli bir maddi sahə mövcuddur. Başlanğıcda yer və göy və bunlarda mövcud olan heç bir şey yoxkən iki prinsip vardı. Aydınlılar ölkəsində Yaxşı prinsip, bunun qarşısında qaranlıqlar kralı tapılırdı. Ancaq iki düşmənin ortaq bir sərhədi vardı. Bir müddət sonra qaranlıqlar kralı aydınlıqlar ölkəsini zəbt etməyi düşünməsi üzərinə, aydınlıqlar ölkəsinin hökmdarı sahib olduğu beş element (Biş Tenqrilər) döyüşmə qabiliyyətinə sahib olmadığı üçün Həyatın Anası "insan-ı qədimi" yaratmışdır. Girdikləri mübarizədə İnsan-ı qədim məğlub olmuşdur. Daha sonra ağlı kəşf edən insan-ı qədim, aydınlıqlar ölkəsinə aparılmışdır. Ancaq orada qaranlıqlar hökmdarının oğullarının təhdidləri davam edərkən müjdəçi yaradılmışdır. Bu sırada qaranlıqlar hökmdarı kişi və dişi varlıqları yaradar onlar arasında cinsi əlaqə yaşanar. Nəticədə bunların içinə düşdükləri vəziyyətdən ötəri canlı həyat başlayır. Dualistik bir din olan Manixeizm, ruhla eyni tutulan işıq, maddə ilə bərabər tutulan qaranlıq arasındakı qarşıdurmadan şeytanın meydana gəldiyinə inanır.
Manixeist mifologiyada üç yaratmadan bəhs edilir: Bunlardan ilki kosmosun yaradılması, ikincisi maddi aləm olan dünya və müqəddəs varlıqların yaradılması və üçüncüsündə isə insanoğlunun yaradılması reallaşmışdır. Bir başqa mənbədə, ilk insan olan Adəm in, şeytan tərəfindən və günah işlənərək, şəhvətə qapılaraq ortaya çıxarıldığı ancaq İşıq tanrı sının, bu insanın ürəyinə mümkün olduğu qədər çox aydınlıq və yaxşılıq qoyduğu ifadə edilir. Bu səbəblə Maniyə görə insan fiziki olaraq Şeytan a bənzər olaraq yaradılmasına baxmayaraq içində aydınlığı və yaxşılığı daşıyan bir varlıqdır. Adəmə yoldaş olan Həvva nı da şeytan vermişdir. Həvva daki yaxşılıq və aydınlıq payı, Adəm dəkindən daha azdır. Tanrı nın xeyirxah ruhu övladını qurtarmaq üçün hər cür köməyi etmiş və aralarında İsa nın da olduğu yaxşılıq elçilərini və müjdəçiləri göndərmişdir. Bir başqa yerdə ilk insan Adəm ilə Həvva nın qaranlıq güclər tərəfindən yaradıldığı, bu yaradılmadan sonra "Uca İşıq Allahının" Adəmə gerçəyi izah etmək və qurtuluş yolunu göstərmək məqsədiylə İsa nı elçi olaraq göndərdiyi ifadə edilir. İsa, ilahi müraciət etmək üçün Adəmə gəlmiş və Adəm də bu çağırışa müsbət cavab vermişdir. Bu cavabdan sonra İsa Adəmə "qurtarıcı ilahi biliy"i gətirmiş, onun öz mahiyyəti ilə ilahi aləm həqiqətini qavramasını və qurtuluşu qazanmasını təmin etmişdir.