cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Soyuq müharibə
Nəticə
250px|thumb|right|[[Leonid Kravçuk (solda), Stanislav Şuşkeviç (ortada) və Boris Yeltsin (sağdan ikinci) SSRİ-nin süqutunu rəsmiləşdirən Belovej paktını imzalandıqdan sonra]] Sovet İttifaqının dağılmasından sonra Rusiya hərbi xərcləri kəskin şəkildə azaltdı və iqtisadiyyatın yenidən qurulması milyonlarla işsiz qaldı. 1990-cı illərin əvvəllərində ABŞ-nin və Almaniyanın yaşadığı Böyük Depressiyadan daha ağır kapitalist islahatları tənəzzülə uğradı. Soyuq müharibənin bitməsindən sonrakı 25 il ərzində post-kommunist dövlətlərdən yalnız beş-altı nəfəri çoxları geridə qaldıqları zaman zəngin və kapitalist dünyasına qoşulma yolundadır, bəziləri bir neçə onilliklər çəkəcək dərəcədə. kommunizmin süqutundan əvvəl olduğu yerə çatmaq.
Soyuq Müharibə dünya işlərinə təsir etməyə davam edir. Soyuq Müharibədən sonrakı dünya birmənalı hesab olunur, ABŞ-nin yeganə qüdrətli gücüdür. Soyuq Müharibə, İkinci Dünya müharibəsindən sonra Birləşmiş Ştatların siyasi rolunu 1989-cu ilə qədər müəyyən etdi. Amerika Birləşmiş Ştatlarının 50 ölkə ilə hərbi ittifaqları vardı, 526.000 qoşun xaricdə yerləşirdi, 326.000'i Avropada (bunların üçdə ikisi qərb Almaniyada idi) və Asiyada 130.000 (əsasən Yaponiya və Cənubi Koreya). Soyuq Müharibə, xüsusən də ABŞ-dəki sülhməramlı hərbi-sənaye komplekslərinin zirvəsini və elmin genişmiqyaslı hərbi maliyyələşdirilməsini qeyd etdi. Bu komplekslər, mənşəyi 19-cu əsrin əvvəllərində tapılsa da, Soyuq Müharibə dövründə xeyli qar yağdı. Mütəxəssislər, Soyuq Müharibə dövründə 50-yə qədər nüvə silahının itirildiyini düşünürlər.
ABŞ-nin bütün Soyuq Döyüş boyu hərbi xərcləri təxminən 8 trilyon dollar təşkil etdi. Bundan əlavə 100.000-ə yaxın amerikalı Koreya və Vyetnam müharibələrində həyatını itirdi. Sovet itkilərini qiymətləndirmək çətindir, baxmayaraq ki, ümumi milli məhsulun bir hissəsi olaraq Sovet İttifaqı üçün maliyyə xərcləri ABŞ-nin çəkdiyindən çox idi.
Formalı əsgərlərin həyatını itirməsindən əlavə, dünyanın hər yerində, xüsusən də Cənub-Şərqi Asiyada fövqəldövlətlərin vəkil müharibələrində milyonlarla insan öldü. Yerli qarşıdurmalar üçün vəkil müharibələri və subsidiyaların əksəriyyəti Soyuq Müharibə ilə birlikdə başa çatdı; soyuq müharibədən sonrakı illərdə dövlətlərarası müharibələr, etnik müharibələr, inqilab müharibələri, həmçinin qaçqın və köçkünlər böhranları kəskin şəkildə azaldı.
Ancaq Soyuq Müharibənin nəticəsi bitmiş hesab edilmir. Üçüncü Dünyanın bəzi yerlərində Soyuq Müharibə rəqabətini alovlandırmaq üçün istifadə edilən bir çox iqtisadi və sosial gərginlik kəskin olaraq qalır. Əvvəllər kommunist hökumətləri tərəfindən idarə olunan bir sıra ərazilərdə dövlət nəzarətinin parçalanması, xüsusilə keçmiş Yuqoslaviyada yeni vətəndaş və etnik qarşıdurmalara səbəb oldu. Mərkəzi və Şərqi Avropada Soyuq Müharibənin sonu iqtisadi böyümə və liberal demokratiyaların sayının artması dövrünə qədəm qoydu, halbuki Əfqanıstan kimi dünyanın digər yerlərində müstəqillik dövlət uğursuzluğu ilə müşayiət olundu.
Populyar mədəniyyətdə
Soyuq müharibə dövründə, ABŞ və Sovet İttifaqı ilə, xüsusən də hərəkətli şəkillərdən istifadə edərək, dünyada insanların qəlbinə və zehninə təsir göstərmək üçün hazırlanmış təbliğata böyük sərmayə qoyuldu. Soyuq müharibə əyləncə mediasında geniş əks olunan və 1991-ci ildən sonrakı Soyuq Müharibə mövzusunda çoxsaylı bədii filmlər, romanlar, televiziya və digər media ilə bu günə qədər davam edən bir populyar bir mövzu kimi davam edir. 2013-cü ildə bir KGB yatmış 1980-ci illərin əvvəllərində qurulan Amerikalılar, Metacritic illik ən yaxşı yeni televiziya şouları siyahısında 6-cı yeri tutdu; altı mövsümlük qaçışı 2018-ci ilin may ayında başa çatdı. Krimson Tide (1995) kimi filmlər kollec tələbələrinə Soyuq müharibə haqqında məlumat vermək üçün tam olaraq göstərilir.
Tarixi
Soyuq müharibəyə ilk çağırışı U. Çörçill 1946-cı ildə Amerika Birləşmiş Ştatlarında çıxışı zamanı etmişdir. Amerika Birləşmiş Ştatlarında öz növbəsində "Marşal planı" və "Trumen doktrinası"nı qəbul edildi. Amerika Birləşmiş Ştatlarının bu addımı Soyuq müharibənin başlanması üçün real addım oldu.
Hər iki qütb tezliklə öz hərbi təşkilatını yaratdı. Kapitalist ölkələr başda Amerika Birləşmiş Ştatları olmaqla NATO, Sosialist ölkələr SSRİ başda olmaqla Varşava Müqaviləsi Təşkilatını. Marşal planı və Trumen doktrinasına cavab olaraq SSRİ sosialist düşərgəsində Qarşılıqlı İqtisadi Yardım Şurası (QİYŞ) yaratdı.
Soyuq müharibə Amerika Birləşmiş Ştatları və SSRİ-nin İkinci dünya müharibəsi zamanı işğaldan azad etdikləri ərazilərdə ərazi bölümünə səbəb oldu. Almaniyanın ərazisində ADR (SSRİ) və AFR (Amerika Birləşmiş Ştatları), Koreya ərazisində Koreya Respublikası (Amerika Birləşmiş Ştatları) və KXDR (SSRİ) yaradıldı. SSRİ və Amerika Birləşmiş Ştatları Soyuq müharibə dövründə Hindistan-Pakistan (Kəşmir məsələsi), Ərəb-İsrail (Fələstin məsələsi), Vyetnam, Əfqanıstan müharibləri, Berlin, Karib, Kipr böhranı zamanı dövlətlər arası münasibətlər gərginləşmişdir.
Bunlara baxmayaraq Beynəlxalq münasibətlərdə yumşalma müşahidə olunmuşdur. 1959-cu ildə İlk dəfə Sovet rəhbəri Nikita Xruşşov Amerika Birləşmiş Ştatlarına səfər etmişdir. 1963-cü ildə SSRİ, Amerika Birləşmiş Ştatları və İngiltərə nüvə silahının sınağını atmosferdə, suda və kosmik fəzada aparılmaması haqqında müqavilə imzaladılar. 1968, 1971, 1972-ci illərdə nüvə silahını yaymamaq haqqında müqavilə imzalandı. Amerika Birləşmiş Ştatları və SSRİ-nin "silahlanma yarışı" Sovet iqtisadiyyatını çökdürdü və SSRİ parçalandı. Soyuq müharibə sona yetdi. Tezliklə Sosialist düşərgəsinin üzvlərinin bir-neçəsi NATO-ya daxil oldu, Qarşılıqlı İqtisadi Yardım Şurası öz fəaliyyətini dayandırdı.
Xüsusi qeyd
Azərbaycan legionerlərinin komandiri Əbdürrəhman bəy Fətəlibəyli-Düdənginskinin 1946-cı il martın 23-də İngiltərənin baş naziri Klement Etliyə yazdığı bir məktubda SSRİ-yə qarşı Soyuq Müharibə yolu ilə necə mübarizə aparmağın mümkün olduğundan bəhs edilir. Bu məktub Soyuq Müharibənin elan edilməsindən 6 gün əvvəl yazılıb. Əbdürrəhman Fətəlibəyli–Düdənginski Soyuq Müharibənin planını yazıb.
Azər Qasımov (şəhid)
Azər Yaqub oğlu Qasımov (2 dekabr 1979; Yenikənd, Tərtər, Azərbaycan — 29 oktyabr 2020; Suqovuşan, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin MAXE əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Azər Qasımov 1979-cu ildə Tərtər rayonunun Yenikənd kəndində anadan olub. 1997-ci ildə orta məktəbi bitirib hərbi xidmətə başlamışdır. Azər Qasımov ailəli və 4 övlad atası idi.
Hərbi xidmətləri
Azər Qasımov 2014-cü ildən müddətdən artıq hərbi qulluqçu kimi Azərbaycan Silahlı Qüvvələrində xidmətə başlayıb. 2016-cı ildə Aprel döyüşlərində iştirak edərək xüsusi medalla təltif edilib. 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Azər Qasımov Suqovuşan döyüslərində savaşıb. 29 oktyabr 2020-ci ildə Talış Suqovuşan istiqamətindəki döyüşlər nəticəsində şəhid olub. Tərtərdə dəfn edilmişdir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı verilmiş tapşırıqları şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Azər Qasımov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycan ərazilərinin işğaldan azad olunması zamanı döyüş tapşırıqlarını uğurla yerinə yetirdiyinə, düşmənin əsas qruplaşmalarının məhv edilməsi ilə qoşunların döyüş qabiliyyətinin qorunub saxlanılmasında fərqləndiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 18.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Azər Qasımov ölümündən sonra "Cəsur döyüşçü" medalı ilə təltif edildi.
Birləşdirməli nizamlama
Birləşdirməli nizamlama(ing. merge sort, ru. сортировка слиянием) -bir neçə çeşidlənən (giriş) siyahının bir (çıxış) siyahıda birləşdirilməsindən ibarət çeşidləmə üsulu. Birinci siyahının ilk elementi götürülür və ikinci siyahının birinci elementi ilə müqayisə olunur; seçim edildikdən sonra elementin seçildiyi siyahının başlanğıcının göstəricisi növbəti elementə keçir və beləliklə, siyahılardan birinin sonunadək hərəkət edilir. Bu metod bir neçə siyahıya tətbiq edilə bilər. Maraqlıdır ki, iş yalnız siyahıların birinci elementləri ilə aparılır. Birləşdirməli çeşidləmə alqoritmi 1945-ci ildə Con fon Neyman tərəfindən icad olunub.
Birləşdirməklə nizamlama alqoritmi Con fon Neyman tərəfindən 1945  -ci ildə ixtira edilmiş, parçala və idarə etmə mexanizminə əsaslanan nizamlama alqoritmidir. Alqoritm ən pis, ən yaxşı və orta halda eyni sayda əməliyyat yerinə yetirir, O(n log n). Ən pis halda tutduğu yer isə O(n).''' '''
Alqoritm
thumb|Birləşdirməklə nizamlama alqoritminin animasiyası. Sıralanacaq elementlər nöqtələrlə təsvir olunub. Bir qayda olaraq birləşdirməklə nizamlama alqoritmi aşağıdakı kimi işləyir:
Yuxarıdan-aşağı implementasiya
Nümunə C kodu birləşdirməklə nizamlama alqoritminin yuxarıdan-aşağı implementasiyanı istifadə etməklə siyahını alt-siyahılara bölür (alt-siyahının ölçüsü 1 olanadək), sonra bu alt-siyahıları nizamlanmış siyahı yaratmaq üçün birləşdirir.
Aşağıdan-yuxarı implementasiya
Nümunə C kodu birləşdirməklə nizamlama alqoritminin aşağıdan-yuxarı implementasiyanı istifadə etməklə siyahını nizamlayır:
Analiz
right|thumb|300x300px|Rekursiv birləşdirməklə nizamlama alqoritmi 7 tam ədəddən ibarət olan massivi nizamlamaq üçün istifadə olunmuşdur. (yuxarıdan-aşağı implementasiya) Ən pis halda (worst case) birləşdirməklə nizamlama alqoritmi sürətli nizamlama alqoritminin ortalama halından (average case) 39% az müqayisə əməliyyatı yerinə yetirir. Birləşdirməklə nizamlama alqoritminin ən pis hal üçün mürəkkəbliyi: O(n log n) - bu sürətli nizamlama alqoritminin ən yaxşı (best case) hal üçün mürəkkəbliyinə bərabərdir.
Hürmuğan-i Süfla (Kəleybər)
Hürmuğan-i Süfla və ya Aşağı Hürmuğan - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 17 nəfər yaşayır (5 ailə).
Antiqua və Barbuda–Azərbaycan münasibətləri
Antiqua və Barbuda–Azərbaycan münasibətləri — Antiqua və Barbuda ilə Azərbaycan Respublikası arasındakı mövcud ikitərəfli əlaqələr.
Diplomatik əlaqələr
İki ölkə arasında diplomatik əlaqələr 1995-cü ilin aprel ayının 5-də qurulmuşdur.
1943-cü ildə Kiyev uğrunda döyüş Milli Muzey-Qoruğu
1943-cü ildə Kiyev uğrunda döyüş Milli Muzey-Qoruğu — 1943-cü ilin payızında baş verən hadisələrə, Dnepr döyüşünə və Lütej əməliyyat meydanının yaradılmasına, 1943-cü ildə Kiyevin hücum əməliyyatının gedişinə həsr olunmuş aparıcı dövlət mədəniyyət, təhsil və elmi tədqiqat muzeyi. Kiyev Vilayət Dövlət Administrasiyasının Mədəniyyət İdarəsinə tabedir.
Tarixi
Muzey 20 mart 1945-ci il tarixində Ukrayna SSR Xalq Komissarları Sovetinin və Ukrayna K(b)P Mərkəzi Komitəsinin 425 №-li "Kiyev uğrunda döyüş meydanı muzey-qoruğunun yaradılması haqqında" qərarı əsasında yaradılmışdır. Muzey Kiyev vilayətinin Vışqorod rayonunun Novı Petrovtsı kəndinin kənarında yerləşir. Direktoru Vladislav Aleksiyoviç Alyoxindir.
14 may 2008-ci ildə Ukrayna Prezidenti Viktor Yuşşenkonun 437/2008 saylı fərmanı ilə 1943-cü ildə Kiyev uğrunda döyüş Milli Muzey-Qoruğuna milli status verilmişdir. Mövcud olduğu müddətdə onu dünyanın 85 ölkəsindən 10 milyondan çox insan ziyarət etmişdir. Muzeydə mütəmadi olaraq stasionar və səyyar sərgilər yaradılır. Muzeyin ərazisində hər il Dnepr uğrunda döyüşün iştirakçılarının xatirəsinə həsr olunmuş bir sıra tədbirlər, mitinqlər, veteranların görüşləri, and içmə mərasimləri və s. keçirilir.
Ekspozisiya
Tarixi-mədəni kompleksə aşağıdakılar daxildir:
Qoruq muzeyinin ekspozisiyalarında Dneprə hücum zamanı baş tutan hadisələr, 1943-cü ildə Kiyevə hücum əməliyyatının gedişi, Ləyaqət inqilabı iştirakçılarının, Səmavi yüzlüyün nümayəndələri və Donbas müharibəsi iştirakçılarının əşyaları nümayiş etdirilir.
Afrika musiqisi
Afrika musiqisi - Afrika qitəsində yaşayan xalqların musiqisini və sənət yaradıcılıqlarını əhatə edir. Afrika musiqisi, qitənin bölgələrinə uyğun olaraq bir necə qrupa bölünür və hər bir qrupun bədii inkişaf prosesləri digərindən fərqlidir. Şimali Afrika, Tropik Afrikası, Mərkəzi Afrika, Cənubi Afrika və Madaqaskar kimi bölgələrin musiqisi tarixən müstəqil inkişaf yolu keçmişdir.
Şimali Afrika
thumb|right|300px|[[Qərbi Afrikada yerləşən Qanada təbil yerli musiqinin əsas elementlərindən hesab olunur.]] Şimali Afrika musiqisi 2 əsas qoldan – bərbər və ərəb qollarından ibarətdir. Bərbərlərin sinkretik mədəniyyətində əsas yeri xorla solistlərin deyişmə formalı oxumaları tutur, musiqi alətləri arasında membrano fonlar üstünlük təşkil edir. Kişilərə və qadınlara məxsus musiqi janrları və alətləri bir-birindən fərqlənir. Ərəb musiqisinin əsas növləri bütün ərəb-müsəlman dünyasının ənənələrinə yaxındır; dini musiqi janrları geniş yayılmışdır. Məğrib ölkələrində yüksək melodik zənginliyi ilə seçilən azanı misal göstərmək olar. Afrika ərəblərinin instrumental musiqisində klassik peşəkar janr olan nuba xüsusi yer tutur. Taba adlanan məqam sisteminə ümumərəbladları ilə yanaşı məğribladları və ritmik formulları da daxildir. Bərbər və ərəb-türk musiqisininin elementlərini birləşdirən şaabi janrı da geniş yayılmışdır. Spesifik alətlərdən Mavritaniya arfasını və udu göstərmək olar.
Tropik və Qərbi Afrika
Tropik Afrika musiqisi sinkretik mədəniyyət tipi üçün səciyyəvi olan bir sıra ümumi cizgiləri özündə birləşdirir. Bu cizgilərə ictimai həyatın müxtəlif sahələrində, o cümlədən mərasimlər zamanı musiqi alətlərində ifanın, eləcə də vokal ifanın üstün rolu, musiqinin yüksək ənənəli peşəkar musiqiyə və folklor musiqisinə ayrılması, musiqidə kişi və qadın ənənələrinin fərqlənməsini misal göstərmək olar. Musiqinin arxaik formaları da (ov mərasimləri və gizli cəmiyyətlərin ayinləri) qorunub saxlanılır. Əsasən, zərb və səs effekti yaradan alətlərin üstünlük təşkil etdiyi vokal-instrumental və instrumental ansambllar inkişaf etmişdir. Spesifik çalğı aləti olan lamellafonlara yalnız Tropik Afrikada rast gəlinir. Musiqi təşkilinin mühüm prinsiplərindən biri ostinatodur.
Səciyyəvi cəhətlərdən biri də təksəsli, həmçinin çoxsəsli ifanın mövcudluğudur. Ənənəvi musiqiyə dünyəvi və dini ərəb musiqisinin böyük təsiri olmuşdur. Xristianlığın təsirinə məruz qalmış xalqlarda qarışıq musiqi növü meydana gəlmişdir. Tropik Afrika musiqisi yerli üslubların müxtəlifliyi ilə səciyyələnir ki, bu da onun ərazisinin 6 tarixi-etnoqrafik vilayətlərə bölünməsindən irəli gəlir. Tərkib etibarilə ən mürəkkəb və rəngarəng musiqi Qərbi Afrikaya məxsusdur; burada musiqiyə insanlarla ruhlar dünyası arasında vasitəçi kimi baxılır. Səsə sehrli qüvvə kimi yanaşma gizli cəmiyyətlərin və musiqi atributlarından istifadə edən cadugərlərin təcrübəsində aydın ifadə olunur. İcma musiqisi çox saylı əmək, ov və təqvim mahnıları ilə seçilir. Dəfn mərasiminə aid mahnılar, hərbi musiqi, ruhlara sitayiş kimi musiqilər geniş yayılmışdır.
Mərasim tamaşaları gürultulu zərb alətləri ilə müşayiət olunaraq maskaradlara və gecə rəqslərinə transformasiya edilir. Lirik məhəbbət mahnıları da çoxdur. Tayfa başçılarının saray konsertləri adət halını almışdı. Peşəkar musiqiçilər təbəqəsi əmələ gəlmişdir. Dərvişlərlə bərabər onlar həm də səyyar musiqiçi idilər. Saray mərasimlərində, əvvəllər olduğu kimi, indi də təbildən, antilop buynuzundan, fil dişindən, metal borulardan ibarət olan ansambl və okrestrlərə böyük yer verilir. Fleytalar, trubalar, fiştırıqlar, qonqlar, zınqırovlar, şax-şaxlar geniş yayılmışdır. Sayca az olan və gec yaranan qrup – simli alətlər qrupudur. İslam dininə sitayiş edən xalqlarda barmaqla calınan musiqi alətləri geniş yayılmışdır. Atlantika vilayətinin kreol musiqisində Qərb musiqi nümunələrinin təsiri hiss olunur. thumb|right|200px|[[Nəfəsli musiqi alətlərindən istifadə Afrikanın bütün bölgələrində geniş yayılıb.]] 1930–1940-cı illərdə ABŞ və Karib hövzəsi ölkələrindən mənimsənilən musiqi geniş yayılmışdı (spiri çuellər, blüz, caz, soul). Mərkəzi Afrikada ən arxaik musiqi qatı spesifik texnikaya malik və xüsusi səsçıxarma üsullarından (burunda oxuma, müxtəlif boğaz effektləri) istifadə edən piqmeylərin vokal musiqisidir.
Mərkəzi Afrika
Mərkəzi Afrika ərazisindəki erkən siyasi qurumlarda – Konqo, Lunda, Lubada hakimiyyətin ən mühüm atributlarından biri də kral təbilləri olmuşdur. Saray mərasimlərində tanınmış peşəkar musiqiçilər və rəqqaslar iştirak edirdilər. Əhalinin əksər hissəsinin xristianlaşması ilə əlaqədar ibadət musiqisi ilə yerli üslubun sintezindən əmələ gəlmiş musiqi yaranmışdır. Alətlərdən ən müxtəlif növlüsü təbildir. İslam dini musiqisinin müxtəlif formaları yayılmışdır. Qeyri-ənənəvi musiqi və müasir qərbyönlü xor ifası inkişaf edir. Cənubi Afrikada musiqinin arxaik təbəqəsi, əsasən, əcdadlarının musiqi mifologiyasını inkişaf etdirən ovçuların rəqslərində qorunub saxlanmışdır.
Vokal musiqisində xor (əsasən, çoxsəsli) və solo üstünlük təşkil edir, əsas alət musiqili kaman-qoradır. Bantu xalqlarının qədim ənənələri adət və ayin formasında qorunub saxlanmışdır. Bunların bariz nümunəsi instrumental ansamblın müşayiəti ilə rəqs tamaşalarıdır. İnstrumental üslubun əsasını ksilofon musiqisindən ibarət Zimbabve-Mozambik adlanan qol təşkil edir. Çopilərdə timbila; tsvanalarda mühəmbi; nikalarda kuabo, barvi; makualarda manqvilo, dimbila ənənələri məlumdur. Çopilərin klassik musiqisi olan mqodo populyarlığını saxlayır. Şonaların ənənəvi instrumental üslubu mbira lamellafonlarında ifa olunan musiqidir. Monomotapedə mürəkkəb iyerarxiya strukturu olan musiqiçilər, xüsusi imtiyazlara malik idilər.
Cənubi Afrika
thumb|left|200px|[[Cənubi Afrika mədəniyyətinə daxil olan vuvuzela 2010-cu ildə CAR-da keçirilən Dünya Kuboku zamanı bütün dünyada məşhurluq qazanmışdır.]]
Cənubi Afrika musiqisi üçün forma, janr mürəkkəbliyi, musiqi terminologiyasının inkişaf etməsi xarakterikdir. Mahnılar müvafiq olaraq hərəkətsiz mahnılara (laylalar, oğlanların yetkinlik yaşına keçməsi münasibətilə oxunan mahnılar – likomalar, yağış ovsunu – txapelo, qadınların matəm ağıları və əmək fəaliyyətini əks etdirən mahnı-rəqslərə ayrılırlar. Alətlərin istifadəsi məhdudlaşdırılmışdır: Şonlar musiqi ilə kollektiv şəkildə məşğul olmağa üstünlük verir, ifalarında polifoniya elementlərindən istifadə edirlər. Matabele, makua, makonde xalqlarının xor ifasına paralel intervallı hərəkətlər daxildir. Ksilofon və lamella fonlardan başqa təbildən, fleytadan, sümük və ağacdan hazırlanmış fıştırıqlardan, kamandan, ban qodan istifadə olunur. Skripkanın sim düzülüşündə, dəfdən istifadədə,həmçinin vokal ifaçılıqda ərəblərin təsiri aydın görünməkdədir. Mozambikdə portuqal mədəniyyətinin təsiri, CAR-da isə Qərb və Afrika ənənələrinin qarışığı özünü büruzə verir. Avropa musiqi alətlərindən geniş istifadə olunur.
Bantu xalqlarının ənənələrinə əsaslanan Şərqi Afrika musiqisi nisbətən tamlığı ilə seçilir. Yetkinlik yaşına keçmə, fil ovuna hazırlıq mərasimlərini mahnı, rəqs və musiqi alətlərində çalğı müşayiət edir; kaman namba xalqlarında ara həkimlərinin atributudur. Bantuların, Nil boyu xalqların, kuşilərin mədəniyyətlərinin qarşılıqlı təsirindən peşəkar saray musiqi ənənəsi inkişaf etmişdir. Kral hakimiyyəti əlamətlərindən biri də təbildir. Belə təbillərə müasir Tanzaniyada və əcdadları müstəmləkədən əvvəlki dövrdə Uqanda, Ruanda, Burundi, Toro (müasir Uqandanın ərazisi), Bunyoro və Ankolenin əhalisini təşkil edən xalqlarda rast gəlinir. Sahilyanı somalilərin, suahililərin, pokamoların musiqisində ərəb təsiri çox güclüdür. Şairi və utenzi ərəb-suahili musiqili poeziya mədəniyyətinin formalarıdır. Efiopiya, Tanzaniya və Keniya musiqisində də ərəb təsiri hiss olunur. XIX əsrin sonlarından Şərqi Afrika mədəniyyəti Qərb musiqisinin, o cümlədən onun kilsə musiqisi formalarının təsirinə düşür.
XX əsrin II yarısında yerli üslub xüsusiyyətlərini özündə cəmləşdirən Avropa-Amerika tipli ansambllar yaranmışdır. Şimal-Şərqi Afrikanın kuşi, efiosami, Nilboyu xalqlarının musiqisi Kuş, Meroe, Kerma və Aksum mədəniyyətindən faydalanır. Efiop kilsə musiqisinə geniş yer verilir: amharalarda ayin alətlərinin müşayiəti ilə ifa olunan mərasim mahnı və rəqslərinin arxaik forması qorunub saxlanılmışdır. İslam dininin yayılması nəticəsində yerli musiqi ənənələrinə qarışmış ərəb üslubunun təsiri ilə somalilərin musiqili poeziya janrları yaranmışdır. Təsirlərin müxtəlifliyinə baxmayaraq ənənəvi musiqi Afrika köklərinə möhkəm bağlıdır: çox səslilik (Nilboyu xalqlarında polifoniya elementləri; dorzelərdə inkişaf etmiş dördsəslilik), deyişmə geniş yayılmışdır. Müşayiətlə və ya müşayiətsiz oxunan solo mahnılar çox populyardır. Aşağı təbəqəni təmsil edən gəzərgi müğənnilər də fəaliyyət göstərir. Sudan və Efiopiya xalqlarının musiqi alətlərinin növü müxtəlifdir: lira tipli (kırar, begenna), bambukdan düzəldilmiş fleytalar, buynuzdan, balqabaqdan, bam bukdan, qamışdan hazırlanmış alətlər, müxtəlif ksilofonlar, lamel lafonlar, zınqırovlar, litavralar.
Madaqaskar
Madaqaskarda yaşayan Malaqasilərin ənənələri Cənub və Cənub-Şərqi Asiya mədəniyyətlərinin güclü təsirindən yaranmışdır. Dəfn mərasimlərində iki üzlü konus şəkilli təbildən (hazulahi) istifadə olunur, ənənəvi vəcdəgətirən tamaşalar qorunub saxlanılır. Orta əsrlərdə Madaqaskarda və başqa adalarda ərəb musiqi üslubu və alətləri yayılmışdı. 17 əsrdən malaqasilər də yüksək ənənəvi musiqinin mühüm formaları yaranmışdır. Adalar Avropa müstəmləkəsinə çevrildikdən sonra ayin musiqisi daxil olmaqla qarışıq üslublar, Avropa alətləri yayılmağa başladı. Mavriki və Seyşel adalarını kreol mədəniyyəti Cənubi Asiya, Avropa və Afrika musiqisinin xüsusiyyətlərini özündə ehtiva edir.
Behiyyə Naxçıvani
Behiyyə Naxçıvani — Uqandada böyüyən və Birləşmiş Krallıq və ABŞ-də təhsil alan İranlı Bəhai dinin ardıcılı olan yazıçıdır. İndi dərs dediyi Fransada yaşayır.
Belçikada Avropa və Amerika ədəbiyyatını tədris etmiş, sonradan Fransaya getmişdir. 2007-ci ildə Behiyyə Naxçıvani Lyej Universitetindən fəxri doktorluq dərəcəsi qəbul etmişdir. Onun kitabları dünyanın bir çox dillərə tərcümə olunmuşdur.
Həyatı
1948-ci ildə İranda dünyaya gəlmiş, Uqandada böyümüş və Böyük Britaniyada təhsil almışdır.
Ailəsi
Behiyyə Naxçıvaninin atası Əli Naxçıvani dünyaca məşhur Bəhailərdən biridir. Əli Naxçıvanı 1919-cu ildə Şüvəlanda anadan olmuşdur. O anadan olan ərəfədə atası Əli Əkbər Naxçıvani vəfat etmişdir. Bundan sonra fələstinli Bəhai olan anası onu Fələstinə gətirmiş və o, burada təhsil almışdır. 1951-ci ildə isə, yəni Behiyyə dünyaya gəldikdən 3 il sonra Bəhailiyi yaymaq üçün Uqandaya getmişdir. Bəhailiyin ali orqanlarından olan Ümumdünya Ədalət Evinin Ali Şurasının uzun müddət üzvü olmuşdur. Ailənin kökü Ordubad şəhərindəndir.
Romanları
Onun ilk romanı olan "Heybə — şübhə edənlər və axtarışda olanlar üçün hekayə" beynəlxalq ən çox satılan kitablardan biri olmuşdur. Romanda hadisələr Nəcd ərazisində Məkkə ilə Mədinə arasında baş verən həcc ziyarətində cərəyan edir. Hadisələrin tarixi isə 1844–1845-ci illərə aiddir. Sirli və sehirli olan heybə əldən-ələ keçdikdə həmin insanların həyatlarına təsir edir. Roman Nabili-Əzəm tərəfindən yazılmış məşhur əsərin VII fəsilindən təsirlənərək yazılmışdır. Əsərdə Bəhaullahın öncüsü və Bəhai inancının yaradıcısı Babın heybəsi Məkkədən Mədinəyə həcc ziyarətinə gedərkən oğurlanır. Əsas personajlar oğru, gəlin, dəstə başçısı, sərraf, qul, zəvvar, din xadimi, dərviş və meyiddir.
"Kağız — Bir Katibin Xəyalları" romanında öz şah əsərini yazmaq üçün mükəmməl kağız axtaran katibin başına gələnlərdən bəhs olunur. Əsər alleqorikdir. Romanda baş verən hadisələr İranın şimal-qərbində yerləşən sərhəd şəhəri olan Makuda 1847-ci ilin yayı və 1848-ci ilin yaz aylarında cərəyan edir. Roman beş yuxu ətrafında simmetrik şəkildə qurulmuş 19 fəsildən ibarətdir. Digər əsas qəhrəmanlar molla, dul, nəzarətçi, məhbus, ana və qızıdır.
Üçüncü romanda da hadisələrin baş verdiyi dövr XIX əsrdir. "Çox oxuyan qadın" adlı romanda Qəzvində yaşayan şair və alim olan Tahirə Qürrətüleyndən bəhs olunur. Tahirə Qacarlar dövrü İranının siyasi qüvvələrini şok etmiş və dini konvensiyanı pozan şəxs olmuşdur. Bu şəxs erkən Babi tarixinin bir qəhrəmanıdır və Babın "Yaşayanların məktubları" kimi tanınan erkən davamçılarından biri idi. Roman dörd hissəyə bölünür və hissələr bu şəxslərin düşüncələrini əks etdirir — ana, bacı, qız və arvad. 2007-ci ildə bu kitab fransız və italyan dillərinə tərcümə edilmişdir. 2008–2009-cu illərdə isə, Koreya və ispan dillərində nəşr olunmuşdur. Bu əsər 2008-ci ildə Lətifə Yarşater Mükafatına namizəd göstərilmiş və 2015-ci ildə Stenford Universiteti Nəşriyyatı tərəfindən yayınlanmışdır.
Biblioqrafiyası
Romanları:
Digər kitabları:
Sabir Yusubov
Sabir Firdovsi oğlu Yusubov (6 oktyabr 1990; Göygöl, Azərbaycan— 13 oktyabr 2020; Füzuli, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Xios qoyunu
Xios qoyunu və ya sadəcə Xios — mənşəyi müəyyən olmayan yerli qoyun cinsidir. Yarı-yağlı quyruqlu bir cins kimi təsnif edilir. Xios cinsli qoyunlar əsasən süd istehsalı üçün yetişdirilir. Bu cinsin Qıvırcıq və Daglıç cinsli qoyunlar ilə əlaqəsi olduğuna dair fərziyyələr olsa da, cinsin Yunan adası Xios adasında meydana gəldiyi qəbul edilir.
Xüsusiyyətlər
Bu cins adətən qulaq, burun, qarın, ayaq nayihəsində və göz ətrafında qara nöqtələrə sahibdir. Bəzən qəhvəyi ləkələr də müşahidə edilir. Yetkin qoyunların çəkisi 105-155 lb, yetkin qoçların çəkisi isə 145-200 lb olur. Hər iki cins buynuzludur; bununla belə, qoyunlar arasında buynuzsuz fərdlərə də rast gəlinir. Qoçların buynuzları böyük spiral şəkillidir. Dişi fərdlərin buynuzları olsa da, olduqca kiçikdir.
44-56 iplik üçün yunun diametri 27-35 mikrometrdir. Ştapel uzunluğu 8-13 santimetr (3.1-5.1 düym)-dir.
1983-cü ildən 2007-ci ilə qədər Xiosun dünyadakı sayı 16.000-dən 51.860-a qədər artmışdır.
Təsərrüfat
Son bir araşdırmada, Yunanıstanda Xios qoyunlarının intensiv yetişdirilən sürülərindəki təsərrüfat şəraiti və istehsal üsullarının Yunanıstanda hələ də üstünlük təşkil edən daha ənənəvi sistemlərlə müqayisədə əhəmiyyətli dərəcədə inkişaf etmiş olduğu qeyd edildi. Bu araşdırmaya görə, sürülər orta hesapla 314 qoyundan (16 qoç, 210 qoyun və 88 quzu) ibarətdir və hər sağımda orta süd verimi 276,6 ± 55,6 kiloqramdır.
Mixail Qorbaçov
Mixail Sergeyeviç Qorbaçov (Михаил Сергеевич Горбачёв, ) — Sovet İttifaqı Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin sonuncu Baş Katibi (1985–1991), SSRİ-nin ilk və son prezidenti (1991), Nobel sülh mükafatı laureatı (1990), Sosial-iqtisadi və siyasi tədqiqatlar fondunun (Rusiya) prezidenti. Azərbaycanda 1990-cı il 20 Yanvar faciəsinin əsas təşkilatçısı. Adı tarixdə 100 ən çox öyrənilmiş şəxsiyyətlər siyahısına 89-cu şəxs olaraq daxil edilib.
Qorbaçovun Sovet İttifaqında dövlət başçısı və Sov. İKP rəhbəri kimi fəaliyyəti dövründə bütün dünyaya təsir edən və aşağıdakı tarixi hadisələrin nəticəsi olan ciddi dəyişikliklər baş verdi: sovet sistemini islahat üçün genişmiqyaslı cəhd ("Yenidənqurma"); qlasnost siyasəti, "yeni siyasi təfəkkürün", söz və mətbuat azadlığının, demokratik seçkilərin tətbiqi; sosialist iqtisadiyyatından bazar iqtisadiyyatı modeli istiqamətində islahatların aparılması; Sovet İttifaqında yeni siyasi və iqtisadi azadlıqlar, Şərqi və Mərkəzi Avropada marksist-leninist administrasiyaların süqutu, Almaniyanın yenidən birləşməsi, soyuq müharibənin sonu; sovet qoşunlarının Əfqanıstandan çıxarılması (1989); Varşava Müqaviləsi Təşkilatı və Sovet İttifaqının dağılması.
C-3PO
C-3PO və ya Si-Tripio — "Ulduz müharibələri" kosmik opera franşizasında humanoid robot personaj. Personaj film seriyasının orijinal trilogiyasında, prikvel trilogiyasında və sikvel trilogiyasında nümayiş olunmuşdur. Anakin Skayvalker tərəfindən yaradılmış C-3PO etiket qaydaları və adət-ənənələrə riayət, eləcə də tərcümədə kömək etmək üçün hazırlanmış protokol droididir və onun ən təbliğ olunan xüsusiyyəti "altı milyondan çox ünsiyyət formasında səlis danış"masıdır. Astromexaniki droid yoldaşı və dostu R2-D2 ilə birlikdə C-3PO filmlərin narrativ struktura komik relyef təmin edir. Entoni Deniels personajın nümayiş olunmadığı "Han Solo: Ulduz müharibələri. Hekayələr" (2017) filmi istisna olmaqla bu günə qədər yayımlanan on iki "Ulduz müharibələri" filminin on birində C-3PO-nu canlandırmışdır.
Mixail Qorbaçov
Uşaqlığı və gəncliyi
1931-ci il martın 2-də Stavropol vilayətində kəndli ailəsində anadan olmuşdur. Atası-Serqey Andreyeviç Qorbaçov (1909–1976) Anası- Mariya Panteleyevna Qorbaçova (1911–1993). Yoldaşı- Raisa Maksimovna Qorbaçova.
C-3PO
Laqeyd təbiətinə baxmayaraq, C-3PO qalaktikanın tarixində mühüm rol oynamışdır. O, Şmi Skayvalker, Lars ailəsi, Padme Amidala, Beyl Orqana, Reymus Antilles, Lyuk Skayvalker, Cabba Hat və Leya Orqananın xidmətində olmuşdur. Əksər təsvirlərdə C-3PO-nun xarici görünüşü qızıl haşiyədən ibarətdir, lakin gümüşlə örtülənmiş sağ ayağı fərqlənir. C-3PO həmçinin həm kanon, həm də "Ulduz müharibələri: Əfsanələr" ardıcıllıq romanlarında, komikslərində və video oyunlarında tez-tez nümayiş edilmiş və eyni zamanda "Droidlər" animasiya teleserialının baş qəhrəmanı olmuşdur.
Mixail Qorbaçov
Uşaqlığı və gəncliyi
M. V. Lomonosov adına MDU-nin hüquq fakultəsini (1955) və Stavropol Kənd-təssərüffatı İnstitutunu aqronom-iqtisadçı kimi qurtarmışdır.(1967) 31.08.2022 ci ilde gorbagor olub.
C-3PO
Yaradılma
Entoni Deniels əvvəlcə C-3PO rolunu canlandırmaqdan çəkinirdi, lakin personajın süjetdəki rolunu oxuduqdan və Ralf MakKuorrinin konsepsiya əsərini görəndən sonra fikrini dəyişmişdir. C-3PO üçün ilk personaj dizaynı əsasən 1927-ci ildə çəkilmiş Almaniya elmi fantastika filmi "Metropolis" personajı olan "Maşın adam"a əsaslanırdı. Corc Lukas əvvəlcə personajı amerikan ləhcəsi ilə danışan "fırıldaqçı" kimi təsəvvür etsə də, Denielsin kastinqdə 30 digər aktyoru kölgədə qoyması ilə fikrini dəyişmişdir. C-3PO adı Corc Lukasın doğma şəhərinin xəritəsindən götürülmüşdür. "Gücün oyanması" (2015) filminin çəkilişləri zamanı C-3PO-nun sol qolu qırmızı rəngdə verilmişdir. Buna səbəb olan hallar "Marvel Comics" tərəfindən nəşr olunan "Star Wars Special: C-3PO: The Phantom Limb" adlı komiksdə təsvir edilmişdir.'
Mixail Qorbaçov
Uşaqlığı və gəncliyi
13 yaşından məktəbə oxuyaraq periodik olaraq MTS və kolxozda fəaliyyət göstərmişdir. 15 yaşından traktor kombaynerinin köməkçisi kimi işləmişdir. 1952-ci ildə Sov.İKP-ya qəbul olunmuşdur. 1955–1991-ci ildən komsomol və partiya vəzifələrində fəaliyyət göstərmişdir.
C-3PO
Qəbulu
"Mir fantastiki" jurnalı C-3PO və R2-D2-ni "ən yaxşı robotlar" siyahısında 2-ci yerə layiq görmüşdür.
Mixail Qorbaçov
Partiya vəzifələrində
1962-ci ilin martından Stavropol vilayətində Sov. İKP-nın partiya təşkilatçısı kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1966-cı ildə Stavropol şəhər partiyasında birinci katib kimi fəaliyyət göstərmişdir. 1970-ci ilin Stavropol vilayəti Sov. İKP-nin birinci katibi olmuşdur.
1971–1991-ci illərdə Sov. İKP MK-nın üzvü olmuşdur. 1978-ci ilin noyabrında Sov. İKP MK-nın Sov. İKP MK-nın katibi seçilmişdir. 1979–1980 cı illərdə Sov. İKP MK Politbüronun üzvlüyünə namizəd, 1980–1991-ci illərdə Sov. İKP MK Politbüronun üzvü.
1989-cu ilin dekabrından 1990-cı ilin iyununadək Sov. İKP MK Rusiya bürosunun sədri.
1985-ci ilin mart ayından 1991-ci ilin avqustunadək Sov. İKP MK-nın birinci katibi. Dövlət çevrilişinə cəhd zamanı vitse-prezident Gennadi Yanayev tərəfindən hakimiyyətdən uzaqlaşdırılmış və Forsda izolyasiya edilmişdir. Qanunu hakimiyyətin bərpasından sonra öz vəzifəsinə qayıtmışdır. O, bu vəzifədə SSRİ dağılanadək fəaliyyət göstərmişdir. 1991-ci ildə dekabrın 25-də artıq "mövcud olmayan Sovet rəhbərliyin"dən istefa verməklə SSRİ-nin ləğvini rəsmi olaraq təsdiqlədi.
Sov. İKP-nın XXII (1961), XXIV(1971) və bütün sonrakı (1976,1981,1986,1990) qurultaylarında nümayəndə olaraq seçilmişdir. 1970–1989-cu illərdə SSRİ Ali Sovetinin deputatı. 1985–1988-ci illərdə SSRİ Ali Sovetinin prezidiumunun üzvü. 1988-ci ilin oktyabrından 1989-cu ilin may ayınadək SSRİ Ali Soveti Prezediumunun sədri. 1974–1979 cu illərdə SSRİ Ali Soveti Sovet İttifaqı gənclərinin işi üzrə komissiyanın sədri. 1979–1984-cü illərdə SSRİ Ali Soveti Sovet İttifaqı qanuni təsəvürlər komisiyasının sədri. 1984–1985-ci illərdə SSRİ Ali Soveti Sovet İttifaqı xarici işlər komisiyasının sədri. 1989-cu ilin martından 1990-cı ilin martındək Sov. İKP dən SSRİ xalq deputatı. 1989–1990-cı illərdə SSRİ Ali Sovetinin sədri. RSFSR-in Ali Sovetinin deputatı.
1990-cı il martın 15-də M. Qorbaçov SSRİ-nin prezidenti seçilmişdi. Eyni zamanda 1991-ci ilin dekabrından SSRİ Müdafiə Şurasının sədri, SSRİ Hərbi Qüvvələrinin Ali-baş komandanı.
Sov. İKP MK-nın I katibi və SSRİ-nin prezidenti kimi fəaliyyəti
Hakimiyyətin kuliminasiyasında olaraq, Qorbaçov kütləvi reformlar və kompaniyalar keçirirdi. Sonralar bu dəyişikliklər ölkəyə bazar iqtisadiyyatının tətbiq olunmasına, Qorbaçovun hakimyiyyətdən uzaqlaşdırılmasına və SSRİ-nin süqutuna gətirib çıxartdı. Qorbaçovun faliyyətinin qiymətləndirilməsi ziddiyyətlidir. Konservativ siyasətçilər onu iqtisadi dağılmadda, SSRİ-nin parçalanmasında və "perestroyka"nın sonrakı nəticələrində günahlandırırlar. Radikal siyasətçilər isə onu qeyri-ardıcıl reform aparmaqda və hər nə cür olursa ölkədə sosializm və inzibati-amirlik sisteminin qoruyub saxlamaq istəyində günahlandırırlar. Çoxlu sayda qərb siyasətçiləri və jurnalistləri Qorbaçov reformalarını, ölkəyə demokratiya və aşkarlığın gətirilməsini, soyuq muharibənin qurtarmasını, sosialist düşərgənin dağılmasını və yenilənməsini, Almaniyanın birləşməsini ürəkdən alqışlayırdılar.
Aşağıda onun etmək istədiyi işlər və hadisələr və həmin hadisələrin özü tərəfindən kökündən əlaqələndirilməsi verilmişdir:
İstefa və ondan sonra
Belovej meşəsində bağlanmış sazişi, Qorbaçovu saymazlıq və ittifaq müqaviləsinin ləğvindən sonra 1991-ci il dekabrın 25-də Mixail Qorbaçov öz üzərindən ölkə rəhbəri səlahiyyətlərini götürdü. 1992-ci ilin yanvarından indiki zamandək Sosial-iqtisadi və siyasi tədqiqatlar fondunun prezidentidir. Eyni zamanda 1993-cü ilin martından 1996-cı ilədək və daha sonralar Beynəlxalq Yaşıl Krestin idarə heyətinin sədri.
1996-cı ildə Rusiya Federasiyasına keçirilən prezident seçkilərində öz namizədliyini irəli sürmüş və 0,5 % səs toplamışdır.
Mixail Qorbaçov "Yenidənqurma"nın, sovet cəmiyyətinin reforması və Beynəlxalq vəziyyətin dəyişilməsinin əsasını qoymuşdur. 1990-cı ilin 15 oktyabrında "Bugünkü Beynəlxalq vəziyyətin əsas hissəsini xarakterizə edən Sülh prosesindəki aparıcı roluna görə" o, Nobel Mükafatına layiq görülmüşdür.
Aktyorluq fəaliyyəti
1993-cü ildə Mixail Qorbaçov öz-özünü Vima Vandersin "Belə uzaqdır, elə yaxındır!" filmində oynamışdır, həmçinin bir neçə sənədli filmlərdə iştirak etmişdir. 1997-ci ildə M. S. Qorbaçov "Pizza Hut" pizza şirkətinin reklamında çəkilmişdir.
Mükafat və titulları
M. Qorbaçov çoxlu sayda nüfuzlu mükafatların sahibidir.
Ölümü
2019-cu ildən Qorbaçov tez-tez səhhəti ilə bağlı xəstəxanaya yerləşdirilirdi. 2020-ci ilin əvvəlindən Qorbaçov Mərkəzi Klinik Xəstəxanasında həkimlərin daimi nəzarəti altında saxlanılırdı, iyundan etibarən hemodializ müalicəsi aparılırdı. 2022-ci il avqustun 30-da böyrək problemi səbəbindən axşam saatlarında Moskvada Mərkəzi Klinik Xəstəxanasında vəfat edib.
Qorbaçov vəsiyyət etdiyi kimi, Moskvanın Novodeviçi qəbiristanlığında, həyat yoldaşı Raisanın yanında ailə məzarlığında dəfn olunacaqdı.
Vardane
Vardane — Krasnodar diyarında, Soçi şəhərinin mikrorayonu. Lazarevski rayonunun "Soçi kurort-şəhər" tərkibinə daxildir.
Coğrafiyası
Vardane rayonu Qara dəniz sahilində, Buu çayının mənsəbində yerləşir. Rayon mərkəzi Lazarevskoeden 37 km cənub-şərqdə, Soçinin mərkəzindən 40 km şimal-qərbdə və Krasnodardan 270 km cənubda (yolla) yerləşir.
A-147 "Cubqa-Adler" federal avtomobil yolu və Şimali Qafqaz dəmiryolunun bir qolu yaşayış məntəqəsindən keçir. Vardane dəmir yolu platforması yaxınlıqda yerləşir. Çınqıllı çimərlik zolağının uzunluğu 600 metr, eni isə 5 metrdir.
Vardana qəsəbəsi dar sahil zolağında yerləşir və üç tərəfdən dağlar və silsilələr ilə əhatə olunub. Kəndin relyefi əsasən dağlıqdır. Orta hündürlük dəniz səviyyəsindən 36 metrdir. Mütləq yüksəklİK dəniz səviyyəsindən 300 metrə çatır.
Hidroqrafik şəbəkə əsasən Buu çayı ilə təmsil olunur. Kəndin cənub kənarında Buu və Hobza çaylarını ayıran Vardanski silsiləsi yerləşir.
İqlimi rütubətli subtropikdir. Orta illik temperatur + 14 ° C, iyulda orta temperatur + 24,5 ° C, yanvarda orta temperatur təxminən + 6,5 ° C-dir. Orta illik yağıntı 1500 mm-dir. Yağıntıların çoxu qışda düşür.
Tarixi
Vardan indiki Soçinin ən qədim yaşayış məntəqələrindən biridir. Burada ilk yaşayış məskənlərinin əsası daş dövründə qoyulmuşdur.
Orta əsrlərdə Ubıx cəmiyyətlərindən birinin mərkəzi Vardan, müasir yaşayış məskəninin yerində məskunlaşmışdır. Ubıx-Şapsuq cəmiyyəti Şahe çayından Mamay aşırımına qədər olan ərazilərdə məskunlaşdı. Burada şahzadənin soyadı üstünlük təşkil edirdi — Dzepş
Etimologiyası
Vardane kəndinin müasir adı həmin ərazidə yaşayan Ubıx cəmiyyətindən yaranmışdır. Güman edilir ki, Adıqo-Ubıx dilində "dane" sözü ipək deməkdir. Məhs əvvəllər kəndin yaxınlığında tut ağaclarının əkilmiş, ipəkqurdu bəslənimişdir. Ərazi ticarət üçün əlverişli yer olduğundan yerli çərkəz tayfaları fəal şəkildə ipək satırdılar.
Əhalisi
Mikrorayonun əhalisi 5 min nəfərdir. Əhalinin milli tərkibində ruslar və ermənilər üstünlük təşkil edir.
Vilm Hosenfild
Vilm Hosenfild — peşəsi müəllimlik olan və müharibənin sonuna qədər kapitan rütbəsinə yüksələn alman ordusu zabiti. İkinci dünya müharibəsi dövründə Nasist Almaniyasının işğalı altında olan Polşa yəhudilərindən bəzilərinin həyatını xilas etmişdir. Bunların arasında Polşa yəhudisi olan pianoçu və bəstəkar Vladislav Şpilman da var. Bu hadisələr Vladislav Şpilmana həsr olunmuş "Pianoçu" filmində öz əksini tapmışdır.
Həyatı
2 may, 1895-ci ildə Makenseldə, mühafizəkar və dindar katolik, müəllim ailəsində dünyaya gəlmişdir. 1914-cü ildə Birinci dünya müharibəsinə qatılmış və 1917-ci ildə yaralanmışdı. Bunun nəticəsində ikinci dərəcəli Dəmir xaç ordeni ilə mükafatlandırılmışdı.
Hosenfild, 1939-cu ilin avqustunda Vermaxta təyin edilmişdi. Əvvəlcə Pabianisdə bir həbsxana düşərgəsinin tikintisi və idarəsi ilə məşğul olmuş, bir müddət sonra, 1939-cu ilin dekabr ayında Veqrova təyin edilmişdi. 1940-cı ilin iyul ayında Varşavaya təyin edilmiş və 17 yanvar 1945-ci ildə Sovet əsgərlərinə əsir düşənə qədər Varşavada xidmət etmişdir.
1935-ci ildən Nasional Sosialist Alman Fəhlə Partiyasına üzv olmağına baxmayaraq içində partiyaya və nasist ideologiyasına qarşı şübhələr artırdı. Bunun əsas səbəblərindən biri isə polyakların və yəhudilərin məruz qaldıqları işgəncələr, çəkdikləri əziyyətlər və onların acınacaqlı sonları idi. O və onun bir neçə zabit dostları həmvətənlərinin hərəkətlərinə görə utanır, yəhudilərə yazığı gəlir və imkan dairəsində onlara kömək etməyə çalışırdılar.
Vladislav Şpilmanın "Varşava gündəlikləri"ndən: ''Bu dəfə mən cəsarətimi toplayıb ona sual verdim, sualım ağzımdan qəfil çıxdı:
— Siz almansınız?
O qızardı və az qala ağlayaraq qışqırdı, sanki mən onun xətrinə dəydim:
— Bəli, əfsuslar olsun ki, mən almanam. Polşada nələr baş verdiyini çox yaxşı bilirəm və mən xalqımın yerinə utanıram.''
Həbsi və ölümü
Vilm, 1945-ci il, 17 yanvar tarixində Varşavanın 30 km yaxınlığında kiçik bir Polşa kəndi olan Blonedə SSRİ əsgərləri tərəfindən əsir götürülmüş və 25 illik həbs cəzasına məhkum edilmişdi. 1946-cı ildə Qərbi Almaniyadakı həyat yoldaşına yazdığı məktubunda həyatlarını xilas etdiyi yəhudilərin adlarını qeyd etmiş və yoldaşından onlardan kömək istəməyini xahiş etmişdi. 1950-ci ildə Vladislav Şpilman ona kömək edən bu alman zabitinin adını öyrənir. Öz gündəliyində Vladislav Şpilman radiodan olan əməkdaşı Ziqmund Ledniskinin əsir saxlanıldığı yerdən Varşavaya qaytarılarkən müvəqqəti düşərgədə saxlanılan alman zabitləri ilə necə qarşılaşdığı yazır. Bu alman zabitlər arasında Vilm də vardı. Əsir düşdükdən sonra Polşa yəhudiləri onun lehinə şahidlik etsələr də məhkəmə buna inanmamışdı. Kapitan Vilm Hosenfild, böyük ehtimalla, işgəncə zamanı 13 avqust, 1952-ci ildə axşam saat 10:00-da, Stalinqrad yaxınlığındaki bir SSRİ əsir düşərgəsində dünyasını dəyişdi.
Mükafatlandırılması
Şpilmanın oğlu Anjey Şpilman Vilm Hosenfildinin Dünya xalqları ədalətliləri ordeni almağı üçün Yad Vaşemə müraciət etmişdir. Şpilmanın ailəsi və minlərlə insan Hosenfildin müharibə dövründə göstərdiyi davranışlarına görə bu orden ilə mükafatlandırılmağını istəmişdilər.
16 fevral 2009-cu ildə Yad Vaşem, Kapitan Vilm Hosenfildi ölümündən sonra Dünya xalqları ədalətliləri ordeni ilə təltif edəcəyini açıqladı. 19 iyun 2009-cu ildə İsrail diplomatları Berlində Hosenfildin oğlu Detlevi mükafata layiq gördülər.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti mühacirlərinin fəaliyyətləri
AXC mühacirlərinin fəaliyyətləri — 1920-ci il 27 aprel işğalından sonra mühacirətə getmək məcburiyyəti qarşısında qalan, Azərbaycanda 20 il, Azərbaycandan kənarda isə 70 il fasiləsiz olaraq Sovet imperiyasına qarşı mübarizə aparan Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin qurucularının, ictimai-siyasi xadimlərin və görkəmli ziyalıların fəaliyyətləri;
Azərbaycan mühacirətinin tarixi kökləri
1920-ci il 27 aprel işğalı ilə Azərbaycandan kənara mühacir axınının yeni mərhələsi başlandı. Bu mərhələ səbəblərinə, istiqamətlərinin çox şaxəliliyinə, coğrafiyasının genişliyinə, mütəşəkkilliyinə və bir sıra özəl xüsusiyyətlərinə görə əvvəlkilərdən kəskinliklə fərqlənirdi. Belə ki, 1804–13-cü illər birinci Rusiya-İran müharibəsinin yaratdığı mühacir axınları müxtəlif motivlərlə (səbəb isə eyni idi) bağlı olduğundan, demək olar ki, toplumun əksər zümrələri əhatə edirdi. Gülüstan müqaviləsi ilə öz müstəqilliklərini itirmiş Şimali Azərbaycan xanlıqlarındakı hakim şəcərənin nümayəndələri 1826-cı ildə başlanan ikinci Rusiya-İran müharibəsi və yerli üsyanlar sayəsində rus istilasına son qoymağa çalışırdı. Mirzə Bala Məmmədzadə yazır:
1809, 1826-cı illərdə, eyni zamanda Türkmənçay müqaviləsindən sonra 1837-ci ildə baş verən bu üsyanların təbii ki, qurbanları, həbsləri, sürgünləri ilə yanaşı mühacirləri də olmuşdu. Rusların yaratdığı müstəmləkəçilik rejimi ciddi iqtisadi, sosial məhrumiyyətlər doğurduğundan mühacirlərin çoxu həm də iş axtarmaq üçün Şimaldan Cənuba, bir sıra hallarda isə Türkiyəyə axışırdı. Belə siyasi və iqtisadi motivlərlə ölkəni tərk etməyə məcbur olanlardan başqa, xristian metropoliyasının köləsi olmaqla barışa bilməyən ziyalılar və din adamları da dini və şəxsipsixoloji motivlərlə mühacirətə gedirdi. Birinci və İkinci Rusiya-İran müharibələrinin doğurduğu mühacir köçləri əsasən Cənubi Azərbaycana üz tutmuşdu. M.B.Məmmədzadə İranda olarkən (1924–1927) şimallı mühacirlərin üçüncü, dördüncü nəslinin nümayəndələri ilə görüşdüyünü xatırlayır: "Onlar, 1813-cü il Gülüstan sülhündən sonra, Ərdəbil ətrafında Talış müharibəsindən indiyə qədər mühacir hüququ ilə yaşamaqdadırlar". 1853–56-cı illər Krım, 1877–78-ci illər rus-türk müharibələri də Azərbaycandan kənara mühacir axınının sürətlənməsinə az təsir etməmişdi. Ələlxüsus da Krım müharibəsindəki məğlubiyyətdən sonra rusların Azərbaycandakı davranışının daha da sərtləşməsi prosesə təkan verirdi. Cənub Qafqaz Rusiyanın tərkibinə qatıldıqdan sonra Borçalıdan da xarici ölkələrə mühacir axınları başladı və bu proses Gürcüstan sovetləşənə, sərhədlər bağlanana qədər davam etdi. 1828-ci ilin yazında Borçalıdan Mehdi xanın başçılığı ilə 800 Qarapapaq ailəsi Təbriz vilayətinə pənah apardı və Azərbaycan (Təbriz) valisi Abbas Mirzəyə ildə 12 min tümən vergi, 400 atlı əsgər vermək şərtiylə Sulduz bölgəsində məskunlaşdılar. Mühacir axınlarının bir istiqaməti də Türkiyə idi. Türkiyə tədqiqatçısı Ə.B.Ərculasunun bildirdiyinə görə Güney Qafqazdan Türkiyəyə gələnlər, əsasən Qars əyalətində məskunlaşırdı. Onların indi Qarsda 92 kəndi var. Bu kənd adlarının əksəriyyəti Borçalıdakı kənd adlarının eynidir. M.F.Kırzıoğlu mühacir axınları barədə yazır:
Cümhuriyyətə qədərki muhacirət
Əsrin sonlarına yaxın yaranan nisbi stabilliyi 1905–07-ci illərdə Bakıda da güclü əks-səda doğuran Birinci Rus inqilabı pozdu. Bu inqilabın yatırılması ilə başlanan təqiblər, siyasi fəaliyyətin maksimum məhdudlaşdırılması, bir sıra qəzetlərin bağlanması Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə kimi fikir adamlarını və başqalarını ölkəni tərk etmək məcburiyyəti qarşısında qoydu. Bir qayda olaraq inqilabçıların və millətçilərin təqib edildiyi Stolıpin irticasından yayınıb mühacirətə üz tutduğunu Ə.Ağaoğlu belə xatırlayırdı :
Azərbaycan mühacirətinin başında M.Ə.Rəsulzadənin də göstərdiyi kimi "Əhməd bəy Ağaoğlu və Əli bəy Huseynzadə kimi böyük şəxsiyyətlər dururdu". 1911-ci ildə Azərbaycan mühacirlərindən Ə.Ağaoğlu və Ə.Huseynzadənin rəhbərliyi ilə yeni cəmiyyətin əsası qoyuldu. Bu əsasən xeyriyyəçilik fəaliyyəti ilə məşğul olan və eyni adlı məcmuə dərc edən "Türk Yurdu" idi. M.Ə.Rəsulzadə də 1908-ci ildə təqiblərdən yayınaraq İranın Rəşt şəhərinə getmiş və orada mücahidlərə qoşularaq Tehrana keçmişdi. İranda başlayan Məşrutə hərəkatının fəal iştirakçısı olan M.Ə.Rəsulzadə az vaxt ərzində istedadı ilə diqqəti cəlb etdiyindən, ona yeni yaradılan Demokrat Partiyasının məramnaməsini hazırlamaq və partiyanın orqanı "İrane-nou" qəzetinə baş redaktorluq etmək təklif olundu. İranın əsrin əvvəllərindəki görkəmli siyasi xadimlərindən olan Seyid Həsən Tağızadə M.Ə.Rəsulzadənin ilk mühacirlik fəaliyyəti barədə yazırdı:
Müsavat partiyasının Türkiyədə ikən qurulduğu xəbərini eşidən M.Ə.Rəsulzadə Bakıya qayıtdıqdan sonra onun rəhbərliyinə gətirildi.