Amerika_Birləşmiş_Ştatları_tarixi
Qızılı əsr
Vətəndaş müharibəsindən sonrakı illərdə güclü bir şəkildə böyüyən Amerikan iqtisadiyyatı öz tarixindəki ən böyük sıçrayışı, Mark Tvenin deyimiylə Qızıl əsr olaraq bilinən, 1870-1880-ci illərdə reallaşdıraraq dünyanın ən böyük iqtisadiyyatı halına gəlmiş və bu öncül mövqeyini bu günə qədər davam etdirmişdir. O dövrün böyük kommersiya fəaliyyətlərini tənqid edənlər, varlı sənayeçiləri bazarları manipulyasiya edən, inhisarları gözləyən, işçilərə pis davranan, acgöz, oğru baronlar olduqlarını irəli sürdülər. Qızılı əsrin zəngin plütokratlar tərəfindən dominasiya edildiyini qarşıya qoyan bu münasibət, dövlətin ticarətə ağır qaydalar gətirərək rəhbərlərə nizam verməsinin vacibliyinə inanan bəzi tarixçilər arasında hələ də müdafiə olunan münasibətdir. Şirkətlər arasındakı rəqabət intensivliyi də işçilərin həyat standartlarında nəzərə çarpacaq dərəcədə yaxşılaşmışdı. Qızılı əsrə dair bu müsbət yanaşmanı mənimsəyən digər tarixçilər, bu, qeyri-adi iqtisadi böyümənin insanları yoxsulluqdan xilas etdiyini, ticarətdəki ağır dövlət sanksiyalarının isə bu böyüməyə maneə törətdiyini və gəlirləri azaltdığını müdafiə etdilər. Qızılı dövrdə ticarət və qanunlar haqqında tarixçilər arasındakı mübahisələr müasir siyasətdə oxşar müzakirəni əks etdirir; ancaq 19-cu əsrin ikinci yarısında kommersiya fəaliyyətlərinin ölçü və əhatəli olaraq geniş yayılmış olduğu mövzusunda bütün tarixçilər həmfikirdir. Dəmir yolları, milli səviyyədə yayılacaq ilk sərmayə hakim sənaye idi.19-cu əsrin ikinci yarısında kütləvi istehsal və fabriklər də daha geniş yayılmışdır. Bu nəhəng yeni istehsalçılar Amerika xalqının ilk ictimai birliyi idi. Həm rəqiblərlə birləşmək mənasını verən üfüqi inteqrasiya, həm də xammaldan satışa çıxarmağa qədər bütün istehsal proseslərini satın almalı olan şaquli inteqrasiya, bu dövr içində qüsursuz hala gətirilən rəhbərlik texnikaları arasında idi. 1865-ci ildən sonra ticarət müvəffəqiyyətinin memarları, bankir J.P. Morqandan başqa iki iş adamı Endryu Karnegi və Con D. Rokfeller idi. Polad sənayesinin öndə gedən iş adamı Karnegi, rəqiblərini satın alaraq, fabriklərində istifadə olunan son texnologiyalar və innovativ istehsal prosesləri sayəsində xərcləri aşağı salaraq qiymətlərini rəqiblərindən üstün duruma gətirdi. Rokfeller, daha sonra öz sahəsində ən böyük şirkət halına gələcək olan Standard Oil üçün oxşar addımları atdı. Vətəndaş müharibəsindən sonra, 1980-ci illərdə inflyasiya yavaşladı. 1890-cı illərə qədər qiymətlər hər il təxminən bir faiz azaldı. Bu vəziyyət, təcrübələri böyüyən qənaətkar sahiblər və istehlak mallarını hər keçən il daha uyğun qiymətlərə satın ala bilən istehlakçılar üçün bir nemət idi. Bəzi fermerlər bazar qiymətlərinin davamlı geriləməsindən ağır təsir görürdü, çünki torpaq və avadanlıq almaq üçün xeyli borclanmışdılar. Digər tərəfdən bu dövrdəki yeni avadanlıqlar inqilabı ferma məhsullarının istehsalında nəhəng sıçramalara və bir çox işçinin çöl sahələrini tərk edib şəhərlərdə daha yaxşı imkanlar axtarışına gətirib çıxardı. Klassik genişmiqyaslı müəssisələr bu dövrdə bazarda hər cür ehtiyaclara cavab verə bilmədi; kiçik biznes bu boşluğu doldurur və böyük qazanc əldə edir və özlərini zənginləşdirirdi. Məsələn Pennsilvania Pittsburqdakı kiçik polad fabrikləri mismar, qoz-fındıq və boltlar, tikanlı məftil istehsal edirdi.İşçilər uzun müddət təhlükəli şəraitdə işləməli idilər. Orta polad işçisi həftədə 72 saat işləyirdi; lakin onların gəlirləri və həyat standartları da artmışdı. Bu,xüsusilə zavodlarda işə başlayan miqrantlar üçün də keçərlidir. Tarlada işləyənlər böyük dərəcədə uzun və yorucu saatlar işləməsinə baxmayaraq, bir də pis maaş şərtlərinə məruz qalırdılar. Bununla müqayisədə fabrikdə olan şeylər daha yaxşı bir alternativ hesab olunurdu. Vətəndaş müharibəsindən I Dünya Müharibəsinə qədər olan dövrdə məmnun olmayan işçilər öz qazanclarını 44% artırdı; dülgərlər, santexnika, polad istehsalçıları və yeni yayılmış elektrik enerjisi ilə işləyənlər daha yüksək gəlir əldə edirdilər. Bu dövr Birləşmiş Ştatların iqtisadi artım və sənayeləşmə dövründə təklif etdiyi çoxsaylı imkandan istifadə etmək üçün burada, xüsusilə də Şərqi və Cənubi Avropadan köç etmiş milyonlarla insanın da diqqətini özünə cəlb edirdi.