Manixeizm
Maninin həyatı
Bir rəvayətə görə cəsədi parçalara ayrılar, başı şəhər qapısında nümayiş edilir, geri qalanı isə itlərə atılar. Biruni isə, dərisinin soyulub içinin torpaqla doldurulduğunu və Cundişapur şəhərinin qapısına asıldığını və uzun müddət qaldığını və o qapının hal-hazırda da Mani qapısı olaraq bilindiyini ifadə etməkdədir. İbn Həzm isə Maninin cəzalandırılması ilə əlaqədar belə bir rəvayət nəql edir. Mani, öz dinini təsis etdiyində Məlik Bəhram b. Bəhramın hüzurunda özü kimi bir din adamı olan Əfrubaz ilə aralarında bu müzakirə keçər: Mobad Əfrubaz, Maniyə "Nə üçün sən nəslin kəsilməsini (evlənmənin qadağan edilməsi) və aləmin bir an əvvəl yox olması və hər şeyin əsl şəklinə dönməsini istəyirsən "şəklində bir sual soruşmuşdur. Mani ona "nəslin özünü meydana gətirən şeylərdən ayrılmaq surətiylə uzaqlaşması, nurun saf halıyla ortaya çıxmasına vəsilə olacağından ötəri bu vacibdir "şəklində cavab vermişdir. Əfrubaz da "o zaman söylədiyin şeylərin reallaşması üçün qurtuluşa səndən başlayaq "deyincə, Məlik Bəhram b. Bəhramın əmri ilə Mani öldürülmüşdür. Mani, cəzalandırılacağı vaxt çox toxunaqlı bir dua ilə Tanrıya belə yalvarar Ucalığın oğullarına yolu göstərdim. Məni bu dünyaya göndərmə səbəbin olan buyruğunu yerinə yetirdim. İndi burax da qurtuluşun hüzuruna çatım, düşmənlərin üzünü artıq görməyim, güclü səslərini bir daha duymayım. Bu dəfə zəfərin böyük tacını bağışla mənə. Bəhram, Manini öldürdükdən sonra ona olan nifrətindən ötəri, onun tərəfdarlarını təqib və zülmə məruz qoymuş və düşüncələri bütün İran da qadağan etmişdir. Beləcə onlar qərbə və cənuba doğru köç etmişlər. Manixeist camaat, bu dövrdən etibarən qəti olaraq yox edilmə təhlükəsiylə qarşı-qarşıya qalmışdır. Auqustin (E. 354-430), gəncliyində xristianlıqdan əvvəl təxminən doqquz il Manixeizmin təsirində qalmışdır. Təsirləndiyi adam Manixeist olan Faustdur. Onların xarakterini "həddindən artıq dərəcədə özünü bəyənmiş, boşboğaz, şəhvətli insanların arasına düşdüm "sözləri ilə ifadə edirdi. Auqustin, dualist anlayışları olan pisliyin kökünü və sərhədsiz görünən gücünü şərh imkanı verdiyi üçün bunların arasına girmişdir. Daha sonra Auqustin, 388-399-cu illər arasında Manixeizme qarşı qələmə aldığı beş əsərində; Tanrının yaratdığı hər şeyin gerçək, varlığın parçası və dolayısı ilə yaxşı olduğunu ifadə edər. Ona görə pislik bir toz deyil, çünki içində yaxşının ən kiçik izi belə yoxdur. Daha əvvəl bunları bilmədiyini də etiraf edir. Ancaq, Auqustin də Manixeizm əleyhdarı polemika, insanın mütləq günahkarlıq anlayışını qatılaşdırmasına töhfəsini; onun lütf ilahiyyatına Manixeist materializmin və pessimistliyin bəzi izlərinə rast gəlinməkdədir. Ayrıca o, gecə-gündüz, ay və günəş tutulmaları kimi astronomiya ilə əlaqədar mövzularda da Manixesitlerin görüşlərinin hələ təsirində olduğunu bildirir. Auqustin, Manixeizmə qarşı insanın azadlığını və məsuliyyətini müdafiə etmişdir. Bu məzmunda Auqustin, Xristianlıq ilahiyyatı baxımından müsbət və müdafiəçi bir fikir sərgiləmişdir. O, Manixeistləri pisliyin məsuliyyətini mifik bir yaradılışın və ya qoruyucu düşüncənin kürəyinə yükləməklə günahlandırmışdır. Eliade, III, 62 Auqustin, Manixeistlərin Tanrı ilə əlaqədar yanılgılarını belə sıralayır: Tanrı nın, əsərlərinin çoxunu ehtiyacdan yaratdığını söylədikləri, məsələn ulduzları və göylərin quruluşunu Tanrıya aid olmayan bir maddəyə bağladıqları, canlı varlıqların, böcəklərin, torpağa kökləri ilə bağlı varlıqlar olduğunu, birləşmələrinin Tanrıya aid olmadığını iddia edirlər. Bütün bunları Tanrı nın yaratmadığı ağıllı, səninlə mübarizə edən pis bir təbiəti olan bir düşmən gücün əsərləri olaraq görürlər. İbn Nədim, bundan sonrakı dövrdə Manixeizmin Mihriyə və Maklasiyə olaraq ikiyə ayrıldığını qeyd edir. Biruni də Manixeizmin iki qola ayrıldığını bildirir. Birinci qol, dünya işlərindən çəkilib zahid həyatına əhəmiyyət vermişdir. İkinci qol isə, birinci qola tabe olmaqla birlikdə dünyəvi işlərə laqeyd yanaşmamışdır.