Kommunist_Albaniyasında_islam
Sekulyarlaşma, ikonoklazma və təqib (1967–1991)
Paşko Vasanın 19-cu əsrin sonlarında alban birliyi vasitəsilə dini fərqlilikləri aradan qaldırmağın zəruriliyi haqqında şeirindən ilhamlanaraq, Xoca "Albanların imanı albanlıqdır" misrasını götürür və onu hərfi mənada dövlət siyasəti kimi həyata keçirdi. 1967-ci ildə kommunist rejimi ictimai yerlərdə dini ayinlərin bütün formalarını qadağan edərək Albaniyanı dünyada yeganə qeyri-dini və ateist ölkə elan edir. Sünni müsəlman və bektaşi ruhaniləri, katolik və pravoslav həmkarları ilə birlikdə şiddətli təqiblərə məruz qalırlar, Albaniyada hakimiyyətin qeyri-mərkəzləşdirilməsinin qarşısını almaq üçün onların bir çox rəhbərləri öldürülür. Albaniyada xütbə də daxil olmaqla məsciddə cümə və ya ümumi cümə namazı qılınması qadağan edilir. Hələ də dini ayinləri yerinə yetirən insanlar bunu gizli aparırdılar. Quran kimi dini ədəbiyyata sahib olmaq qadağan edilir. Bəktaşi tərəfdarları arasında əsasən kənd yerlərində yaşayan bir neçə ailə dairəsi daxilində biliklərin ötürülməsi məhdudlaşmağa başlayır. Məscidlər kommunizm ideyalarını hər cür yayan alban kommunistlərinin hədəfinə çevrilir. Məscidləri dağıdan və dini qadağan edən kommunistlər onu partiya ideologiyası ilə əvəz edirlər. Beləliklə, İslami binalar idman zalı, anbar, tövlə, restoran, mədəniyyət evləri və kinoteatrlara çevrilərək şənlik məqsədləri üçün istifadə olunmağa başlanılır. Kommunist rejimi siyasətləri ilə Albaniyada müsəlman həyat tərzini və İslam mədəniyyətini məhv edir. 1967-ci ildə yeddi ay ərzində kommunist rejimi 2169 müsəlman binasını və digər abidələri dağıdıb. Bunlardan 530-a yaxın təkkə, türbə və s. var idi ki, bunlar əsasən Bəktaşi təriqətinə aiddir. Bundan sonra bektaşilərin bu ziyarətgahlara ziyarəti məhdudlaşdı və yalnız müəyyən yerlərdə baş tuturdu. Bununla belə, guya bu görüşlərin hansısa dolayı məqsədlə, məsələn: piknik üçün keçirildiyi iddia edildi. 740 məscid dağıdılır, onlardan bəziləri görkəmli memarlıq obyektləri idi. Onların arasında XVII əsrdə tikilmiş Kavaydakı Kubeli məscidi, Pekinidəki məscid və Elbasandakı iki məscid diqqəti cəlb edir. Kommunistlər hakimiyyətə gələnə qədər Albaniyada mövcud olan təqribən 1127 İslam binasından yalnız 50 məscid qalıb ki, onların da əksəriyyəti yararsız hala düşüb. Kommunistlərin mədəni və tarixi əhəmiyyətli obyektlər hesab etdikləri bir sıra məscidlər, məsələn: Vloredəki Muradiyyə məscidi, Şkodradakı Qurğuşun məscidi, Elbasandakı Nazireş məscidi, Bekardakı Qurğuşun məscidi, Beratdakı Hisen Paşa, Durresdəki Fatih məscidi, Krujadakı Bazar məscidi, Dibra bölgəsindəki Allaqbeqi məscidi, Korcedəki Mirahor məscidi, Qirokastradakı Təkə məscidi və Saranda bölgəsindəki Qjin Aleksi məscidi. Həmçinin mədəniyyət abidəsi elan edilən Tirandakı Efem Bəy məscidinə dualar və İslami ayinlər yeri kimi icazə verilirdi ki, buda ancaq xarici müsəlman diplomatlar üçün nəzərdə tutulurdu. 1991-ci ildə Tiranada yalnız iki məscid ibadət üçün istifadə edirdi və Osmanlı dövründən qalan yalnız doqquz məscid kommunist diktaturasından qurtulur. Cənubi Albaniyadan olan bəzi alban müsəlmanları pravoslavlarla birlikdə tez bir zamanda şəhərləşdilər və müharibədən sonra dövlətə inteqrasiya etdilər. Katoliklərlə yanaşı, mərkəzi və şimal Albaniyanın sünni müsəlman alban əhalisi əsasən marginallaşmış və 1970 və 1980-ci illərdə həddindən artıq sıxlıq və iqtisadi çətinliklər yaşayan Alban dövlətinə az inteqrasiya olunmuşdu. Beləliklə, son kommunist dövründə bu bölgələrdə katoliklərin və alban müsəlmanlarının nisbəti Albaniyanın cənubundakı pravoslav icmasından daha çox artır. Dinə çox diqqət yetirilmədiyi üçün müsəlmanların pravoslav və ya katoliklərlə bəzi nikahları kommunizmin sonlarında və əsasən elita arasında baş verirdi.