cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ordubad üsulu maş şorbası
Maş Şorbası Ordubad rayonunun ən məşhur yeməkərindəndir. Ordubadda quru maş lobyadan və təzə maşdan (yaşıl lobya) çox istifadə olunur. Yayda bu yeməklər təzə qoyun əti ilə bişirilir, qışda isə qovurma ilə. Qovurma öz yağında bişən qoyun ətidir. Qızardılmış qoyun əti elə öz yağındaca qazan və ya verdələrə yığılır və sərin yerdə saxlanılır. Qovurma həm sulu, həm quru yeməklərə əlavə olunur. Onun dadı qeyri-adidir, çox ləzzətli olur.
Ərzaqlar
4-6 porsiya üçün nəzərdə tutulub
Hazırlanma qaydası
1. Maş lobyanı süzün və su doldurulmuş qazanda 15 dəqiqə ərzində qaynadın. Bu proses quru maşın tünd rənginin çıxması üçün edilir. Maşı süzün və yuyun. Kənara qoyun.
2. Qazanda yağı qızdırın. Əti qazana əlavə edib yağda təxminən 15 dəqiqə qızardın. Arada qarışdırın.
Aglaia fragilis
(Aglaia fragilis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ordubad üsulu maş şorbası
Hazırlanma qaydası
3. Soğanı da qazana əlavə edib 5 dəqiqə və yaxud soğan yumuşalana qədər bişirin.
4. Tomatı əlavə edib 1 dəqiqə taxta qaşıqla qarışdıra-qarışdıra bişirin. Zövqə görə duz, istiot vurun. Süzdüyünüz maş lobyanı əlavə edib üstünə 8 stəkan su töküb, qaynadın.
5. Qaynayanda, odun altını azaldın. Qazanın qapağını örtün. Şorbanı vam odda təxminən 1 saat 15 dəqiqə ərzində və yaxud ət və maş lobya bişənə qədər bişirin.
6. Kartof, quru gavalı, və quru nanəni də əlavə edib, kartof bişənə qədər bişirin. Bu şorba nə çox sulu, nə də çox qatı olmalıdır.
Əbdürrəhman əs-Sufi
alt=Əkiz bürclər kitabı|thumb|"Əkiz bürclər" kitabı
Ən məşhur kitablarından biri "Sabit ulduzlar"kitabıdır(ərəb. كتاب الكواكب الثابتة). Kitabda 1017 ulduz və 48 bürc haqqında ətraflı məlumat verilmisdir. Kitabda bürclərin rəngarəng təsviri, eləcə də onların ekliptikal koordinatları haqqındada məlumat var. öz müşahidələrinə əsaslanaraq o, əvvəlki astronomi melumatları nəzərdən keçirmişdir(əsasən Klavdiy Ptolimeyin). Al-Sufi astronomiyanın gələcək inkişafına böyük təsir göstərmişdir. Onun elmi əsərlərindən daha sonra əl-Biruni, Əbu əl-Həsən ibn Yunis, Nasir əl-Din əl-Tusi, ispan və səmərqənd astronomları da istifadə etmişdirlər.
Əl-Sufi bir çox digər elmi işlərdə yazmışdır. Onlardan bir çoxu XII–XIV əsrlərdə latın dilinə tərcümə edilmişdir:
"Astrolyabiya ilə hərəkətlər kitabı"-1760 başlıqdan ibarət geniş elmi iş
"Bərabərtərəfli çoxbucaqlılarin düzəldilməsi üzrə traktat"
Maraqlı fakt
1935-ci ildə Beynəlxalq Astronomiya İttifaqı Ayın görünən tərəfində yerləşən kraterə əl-Sufi adını verdi.
Arizona sərvi
Vətəni Amerikanın Kaliforniya, Arizona ştatları və Meksikadır. Hündürlüyü 20 m-ə çatan konusvarı və ya enli piramida formalı, yumurtavarı və dağınıq, sıxçətirli həmişəyaşıl dekorativ ağacdır. Gövdənin qabığı nazik olub, dörd-üzvlüdür, göyümtül və ya yaşılımtıl rəngdədir. Yarpaqları pulcuqvarı olub, mavi və ya gümüşü-yaşıl, ucları sivriləşmiş, arxa tərəfində boylama şırımı yerləşir. Budaqları gövdədən düzbucaq altında ayrılır. Kiçik girdə qozaları yumurtaşəkilli, uzunluqları 20–25 mm, rəngi qırmızı-qəhvəyidir, 6-8 ədəd pulcuğu vardır, qısa və yoğun ayaqcıqlar üzərində, topa halında yerləşir. Toxumları xırda, uzunsov, qırmızımtıl-qəhvəyi rəngli, qalın qanadlıdır, qozalar açıldıqdan sonra tökülür. Torpağa az tələbkar, quraqlığadavamlı, istisevəndir.
Toxumla və qələmlə çoxalır. Arizona sərvinə istənilən formanı vermək olur. Yaşıllıqlarda qrup halında, tək-tək və xiyaban əkinlərində istifadə edilir.
Çin təbabətində toxumlarından hazırlanmış məhlulunda, qara ciyərin fəaliyyətinin stimullaşdırılmasında, damaq qanaxmasında, əzələ ağrılarında istifadə edilir. Mərdəkan Dendrarisi ndə introduksiya edilmişdir. Abşeronda bağ və parklarda rast gəlinir.
Növ müxtəlifliyi
[[SS 2 (**
Məlumat mənbələri:
Деревья и кустарники СССР. т.3.1954; Флора Азербайджана. т.5. 1954; Azərbaycanın ağac və kolları. III cild. 1970; Azərbaycanın “Qırmızı” və “Yaşıl Кitabları”na tövsiyə olunan bitki və bitki formasiyaları. 1996; Azərbaycan florasının konspekti. I-III cildlər. 2005; 2006; 2008.
Rostov qoruğu
Rostov dövlət təbiət qoruğu — qoruq Cənub Federal dairəsi, Rostov vilayətinin cənub-şərqində Orlov rayonu ərazisində yerləşir. Qoruğun sahəsi 4591 ha-dır. Qoruğa daxil olan ərazilər: Manıç-Qudilo gölünün şimal-qərb hissəsini, Vodnıy adası, Qrelıy adası və onun yaxın akvatoriyası.
Flora
Maniç çölü əsasən quru, quru və kontinental çöl xüsusiyyətlərinə malikdir. Ərazisinin böyük hissəsi şoranlıqlar və ya şorlaşmış ərazilər təşkil edir. Bu səbəbdən şora davamlı bitkilər yayılır. Qoruq ərazisində ümumilikdə 410 növ borulu bitki növü yayılmışdır. Bu bitkilərdən altısı nadirdir.
Quşlar
Quşlar istər növ istərsə say baxımından onurğalılar arasında ən çox olanıdır. Burada nadir quşlardan: dovdaq, Sternula albifrons, kiçik qarabatdaq, cəhrayi qutan, adi ərsindimdik, adi yapalaq, Flaminqo və digərlərinə rast gəlinir. Qoruğun su və torpaq sahəsi boyunca 200 növ quş aşkarlanmışdlr. 120 növ ərazidə yuva qurur, 16 növ isə qışlayır.
Cücülər
Qoruq ərazisində nadir həşərat növləri vardır: Bolivaria brachyptera, Saga pedo, Carabus hungaricus, Scolia hirta, S. maculata, Bombus fragrans, Ascalaphus macaronius, Satanas gigas.
Xarici keçidlər
Rostov dövlət təbiət qoruğu
Bulbophyllum sauguetiense
(Bulbophyllum sauguetiense) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
I Səlim
I Səlim və ya Yavuz Sultan Səlim (Osmanlı türkcəsi: سلطان سليم اول Sultan Selīm-i Evvel) (10 oktyabr 1470 – 22 sentyabr 1520) — 9-cu Osmanlı sultanı və 88-ci islam xəlifəsidir. Eyni zamanda ilk türk-islam xəlifəsi və Hâdim'ul-Harameyn'uş-Şerifeyn (Məkkə və Mədinənin xidmətçisi)ünvanına malikdir.
Atası II Bəyazid, anası Gülbahar Xatundur. Taxta oturanda 2.375.000 km2 olan Osmanlı torpaqlarını səkkiz il kimi qısa bir müddətdə 2,5 qat böyütmüş və ölümündə imperiyanın torpaqlarını 6.557.000 km2'ə çatdırmışdır. Padşahlığı dövründə Anadoluda birlik təmin edilmiş; xəlifəlik Misir Məmlüklərinə bağlı Abbasilərdən Osmanlı xanədanına keçmişdir. Bundan başqa dövrün ən əhəmiyyətli iki ticarət yolu olan İpək və Ədviyyat Yolunu ələ keçirən Osmanlı, bu sayədə şərq ticarət yollarını tamamilə nəzarəti altına almışdır.
Səlim taxta atası II Bəyazidə qarşı çevriliş edərək çıxmışdır. Şahzadə Səlim, taxta çıxmadan əvvəl hakim olaraq Trabzonda hökm sürürdü. Yavuz Sultan Səlimə qızını vermiş olan Krım Xanı Məngli Gəray, ona hərbi dəstək təmin edərək taxta keçməsinə kömək etmişdir. 1512-ci ildə taxta çıxan Sultan Səlim, 1520-ci ilin sentyabr ayında şarbon xəstəliyinə bağlı olaraq Aslan Pəncəsi (Şirpəncə) deyilən bir çiban səbəbilə 49 yaşında ikən vəfat etdi və yerinə oğlu I Süleyman keçdi. Yavuz Sultan Səlimin türbəsi İstanbulun Fateh səmtindədir. Eyni zamanda türbəsinin yanında Tənzimat Dövrü padşahlarından Əbdülməcidin də türbəsi var.
Sərt xarakteri səbəbilə Yavuz və şahzadəliyindən bəri Səlim Şah olaraq anılan Sultan Səlim 10 sentyabr 1470 tarixində atası Şahzadə Bəyazidin sancaqbəyliyi vəzifəsi səbəbiylə Amasyada dünyaya gəldi. Atası II Bəyazid, anası isə Gülbahar Xatundur. Osmanlı adətlərinə görə Şahzadə Səlim də 11 yaşında Trabzona hakim olaraq təyin edildi.
Trabzon hakimliyi dönəmi
Trabzonda qardaşı Şahzadə Abdullahdan sonra, Trabzon sancaqbəyi olan ikinci və son şahzadə Yavuz Sultan Səlimdir. Fateh Sultan Mehmedin vəfatı ilə II Bəyazid (1481–1512), Osmanlı dövləti taxtına padşah olaraq cülus etdiyi zaman, oğlu Şahzadə Səlimi 1481-ci ildə Trabzon sancaqbəyi olaraq təyin etmişdi. Şahzadə Səlim, gəmi ilə Kəfəyə oğlu Süleymanın yanına gedişinə qədər, 1481–1510 illəri arasında təxminən olaraq 29 il Trabzonda valilik etmişdir.
Hakimliyi əsnasında dövlət işləri ilə yanaşı elmlə də məşğul olmuş və alim Mövlana Əbdülhəlim Əfəndidən dərslər almışdır. Daha o zamanlarda Şahzadə Səlim, dövlətin bel sümüyü olan türkmənlərin dövlətdən hiss etdiyi narazılığını və Səfəvi dövlətinə yönəlmələrini hiss etmişdi. Türkmənləri dövlətə bağlamaq üçün Şahzadə Səlim, İstanbul rəhbərliyindən icazə almadan gürcülər üzərinə səfər etmiş və bu səfərlərin ən əhəmiyyətlisi olan Kutaisi səfərində Qars, Ərzurum, Artvin bölgələri ilə bir çox yeri fəth edərək Osmanlı torpaqlarına qatmışdır (1508). Hətta dövlət qanunlarına görə əldə edilən qənimətin beşdə birini beyt-ül mala verilməli ikən, onu da mücahid türkmənlərə təslim etmişdir. left|273x273px|Yavuz Sultan Səlimin atası və 8. [[Osmanlı sultanlarının siyahısı|Osmanlı padşahı II. Bəyazid|thumb]]
II Bəyazidin son illəri və şahzadələr məsələsi
II Bəyazidin 8 oğlu var idi; oğulları yaş sırası ilə Abdullah, Şahənşah, Aləmşah, Əhməd, Qorqud, Səlim, Mehmed və Mahmuddur. Əhməd, Qorqud və Səlim xaricindəkilər atasının sağlığında ölmüşdülər. Səlim Trabzon, Qorqud Saruhan, Əhməd Amasya bölgəsində hakim idi. Səlimin oğlu Süleyman Kəfə; Əhmədin oğlu Bolu sancaqbəyi idi. Karaman hakimi Şahzadə Şahənşahın ölümü üzərinə, Beyşehirdə olan oğlu Mehmed Konyaya təyin edildi; Şahzadə Aləmşahın oğlu Osman isə Çanqırı sancaqbəyi idi. Şahzadə Mahmudun oğlu Orxan atasının Manisaya keçməsi ilə Kastamonu bəyliyinə təyin edildi, Mahmudun digər oğlu Musa isə Sinop bəyi olmuşdu. Şahzadə Mahmudun ən kiçik oğlu Əmirxan isə, çox kiçik olduğundan hələ təyin edilməmişdi.
Şahzadə Səlim, Trabzon hakimliyi əsnasında türkmənlərin və hərbi müvəffəqiyyətləri münasibətiylə də yeniçərilərin dəstəyini arxasına almışdı. Ancaq Osmanlı bürokratiyası, Şahzadə Əhmədin taxta çıxmasını dəstəkləməkdə idi. Manisa sancağındaki Şahzadə Qorqudun oğlan uşağı olmadığından taxta çıxma şansı az olaraq görülməkdə idi. Konyadakı Şahzadə Şahənşah isə 2 iyul 1511-ci ildə atasından 6 ay əvvəl vəfat etdiyindən taxt mübarizəsinə daxil ola bilməmişdi.
Fateh Qanunnaməsinə görə hökmdar olan şahzadə digər qardaşlarını öldürməli idi; bunun üçün qardaşları Qorqud və Əhmədin hərəkətlərini yaxından təqib edirdi. Səlim səltənəti ələ keçirmək üçün qardaşları kimi hazırlıq etmiş, öz əsgərlərinə əlavə olaraq Krım xanı qüvvələrindən də istifadə etmişdir. Rumeliyə keçdikdə yanında Krım xanının oğlu və kürəkəni Səadət Gərayın əmrində 350-yə qədər əsgəri də var idi. Bundan başqa tərəfdarları sayəsində Yeniçəri Ocağının dəstəyini də əldə etmişdi.
Şahzadə Səlimin oğlu Süleyman əvvəlcə Şərqi Qarahisara təyin edilmiş, ancaq Şahzadə Əhmədin ona yaxınlığı səbəbiylə etiraz etdiyindən Boluya nəql edilmişdir. Şahzadə Əhməd bu səfər də özü ilə İstanbul arasında rəqibi Səlimin oğlunun olmasını istəmədiyindən buna da etiraz etmiş və bu etirazı da qəbul edilmişdir. Bu dəfə də Şahzadə Səlim, oğlu Süleymanın öz yaxınlığında olmasını təkidlə tələb etmiş, Şərqi Qarahisar yaxud Kəfə sancaqlarından birinin verilməsini istəmişdir. Bütün bunların nəticəsində Süleyman Kəfə sancağına təyin edilmişdi.
Özü İstanbula uzaq olduğundan tez və müntəzəm xəbər ala bilmirdi. Bu səbəblə dövlət mərkəzinə yaxın bir yerə nəql edilmək istəyirdi. Bu məqsədəuyğun olaraq Rumelidə bir sancaq istədi və dərhal Krımdan Dunaya doğru getdi; ona Trabzona əlavə olaraq Kəfə verildi isə də bunu qəbul etmədi. Şahzadə Səlimə nəsihət verməsi məqsədiylə alimlər yollansa da Səlim bunları geri çevirdi; Anadoluda haranı istəsən verək təklifi gəlsə də istədiyi kimi bir cavab ala bilmədikdə dərhal Krım xanından aldığı qüvvətlə Silistrə yolu ilə Rumeliyə (Balkanlara) gəldi. Alimlər təkrar yollansa da, Səlim buna da qəti olaraq rədd cavabı vermişdir. Bundan başqa Şahzadə Səlimin bu hərəkətindən əvvəl, Şahzadə Qorqud da atasından icazə almadan Antalyadan qalxıb Manisaya getmişdi. Bu hərəkətləri doğru hesab etməyən Şahzadə Əhməd; atası II Bəyaziddən Qorqud və Səlimi öldürtmək üçün icazə istəmiş isə də II Bəyazid bunu qəbul etməmişdir. 249x249px|thumb Şahzadə Səlimin Rumeliyə keçidi İstanbulda eşidiləndə, Səlim üzərinə əsgər sövq edilməsi gündəmə gəlmişdi. Bunu xəbər alan Səlim üsyankar olmadığını, atasına hörmətlərini ifadə etmək üçün gəldiyini bəyan etmiş və ona nəsihət üçün atası tərəfindən yollanan elçiyə etibar etmiş, bunun üzərinə İstanbula dönən elçi şahzadənin atasının əlini öpmək üçün gəldiyini söyləmişdir. Səlim əleyhdarları bu oyunu qəbul etməyərək Səlimin üzərinə Rumeli Bəylərbəyi Həsən Paşanı göndərmişlər, ancaq Həsən Paşa döyüşmədən Ədirnəyə geri qayıtmışdır. Bunun üzərinə padşah II Bəyazid şəxsən Səlimə qarşı hərəkətə keçmişdir.
II Bəyazid yaşlı olduğundan arabayla hərəkət etmiş və Çuxurçayırda Səlimin ordugahının qarşısına gəlmişdi. Səlim qarşı tərəfdən hücum olmadıqca, qəti olaraq hücum etməyəciyini söyləmişdi. II Bəyazidə minmiş olduğu arabanın pəncərəsindən oğlunun qüvvələri göstərildikdə II Bəyazid duygulanmış, Rumeli axınçı və sancaqbəylərinin də təsiriylə, döyüşdən geri çəkilərək tərəflər arasında bir razılaşma olmuşdur. Razılaşmaya görə II Bəyazid şahzadələri arasında heç kimi vəliəhd elan etməməsi barədə bir əhidnamə yazdırdı. Bundan başqa Səlimə Rumeli'dən istədiyi Səməndirə Sancağı verilmiş, bununla birlikdə bu sancağa Alacahisar və İzvorvik sancaqları da əlavə edilmişdir. Bu hadisələr üzərinə Şahzadə Əhməd atasına yazdığı məktubda; Səlimin əsgəriylə padşah atasının üzərinə getdiyini, buna baxmayaraq 3 sancaq və buna əlavə olaraq 500.000 axça verilməsini tənqid etmiş; yalnız 3 sancaq olsa da bunun Rumelinin tamamilə verilməsi demək olduğunu, padşah olmasına yalnız bir xütbə və bir də sikkə qaldığını; halbuki özünün atasını əsla incitmədiyini də ifadə etmişdir. Bundan başqa atası sağ olduqca səltənətdə qəti olaraq gözü olmadığını ancaq üsyankar qardaşı üzərinə getməsinə icazə verilməsini istəmişdir. Beləcə, vəliəhd təyini işini də önləyən Səlim, əmrindəki əsgərlərlə Səməndirəyə getməyib, Köhnə Zağra və Filibe tərəflərində qalmış və Səməndirəyə bir vəkil göndərmişdir.
Atası ilə mübarizəsi
Şahzadə Səlim, Səməndirə yolunda olarkən, mərkəzdən sancağa getməsi əmr edildi ancaq Səlim Şahqulu məsələsinin nəticələnməsini gözlədiyini ifadə edirdi. Nəticədə Şahqulu ilə döyüşülmüş, bu döyüşdə Sədrəzəm Hadım Əli Paşa həyatını itirmişdi. Şahzadə Əhməd isə üsyankarları təqib etmək yerinə Amasyaya dönmüş, əsgərlərin Əhmədə olan dəstəyi azalmışdı. Hadım Əli Paşanın vəfat etdiyini öyrənən IIBəyazid, yenə eyni zamanlarda Karaman valisi oğlu Şahzadə Şahənşahın ölüm xəbərini də aldıqda; səltənətdən qəti surətdə çəkilməyə qərar verdi. Dövlət qabaqcıl adamlarını dəvət edib görüşdü və əksəriyyət Şahzadə Əhmədin hökmdar olmasını dəstəklədi. Hadım Əli Paşanın yerinə sədrəzəm olan Herseqli Əhməd Paşa, bu qərara qatılmadı; padşahın çəkilməməsi, Şahzadə Səlimin Səməndirədə qalması, Şahzadə Əhmədin isə Karaman əyalətinə nəql edilməsi lazım olduğunu müdafiə etsə də başda padşah olmaq üzrə əksəriyyət Şahzadə Əhmədin hökmdar olmasını istədiyindən ona xəbər göndərdi. Qərar verildikdən sonra II Bəyazid, Rumeli bəylərini çağıraraq onlardan Şahzadə Əhmədə etiraz etməyəcəklərinə dair söz aldı. Rumeli bəyləri kimi Səlimi dəstəkləyən yeniçərilər isə Şahzadə Əhmədin hökmdarlığını önləmək üçün "Sənin sağlığında biz başqasını padşah istəmirik" deyə təminat vermişdi. Filibe'də olan Şahzadə Səlim isə bütün bunları adamları vasitəsiylə öyrənirdi.thumb|I. Səlimin [[Cülus|cülus mərasimi təsvir edən Osmanlı miniatürü|317x317px]]Bəyazidin verdiyi əhdnaməyə əməl etmədiyini anlayan Şahzadə Səlim, 40.000 nəfərlik qüvvətlə, Çorluda atasının qüvvələrinin olduğu düzənliyə girdi. 1511-ci ilin avqust ayında tarixində baş verən döyüş sonunda Səlimin qüvvələri məğlub oldu. Şahzadə təqib edənlərin əlindən zorla xilas olaraq Qara dəniz sahilinə gəldi və ona qatılanlarla İynə Adadan gəmiylə Kəfəyə getdi. Səlimin bu məğlubiyyəti üzərinə, Şahzadə Əhmədə dərhal İstanbula gəlməsi yazıldı.
Sədrəzəm Herseqli Əhməd Paşa, daha əvvəl verilən əhdnaməyə sadiq qalmaq və Şahzadə Əhmədin paytaxta çağırılmaması haqqında padşaha təkidlər etsə də bu bir nəticə vermədi. Şahzadə Əhməd İstanbula gəldiyi günün sabahı padşah elan edildi.
Yeniçəri ayaqlanması və Sultan Səlimin cülusu
Şahzadə Əhmədin hökmdarlığını tanımayan yeniçərilər, bununla qalmayıb aralarında dövlət irəli gələnlərinin evlərinin də olduğu bir çox evi talan etdi. Yeniçərilər, Səlimə sədaqət göstərərək onun gəlməsi və vəliəhd olması lazım olduğunu təkid etdi. Bunu xəbər alan Əhməd Anadoluya döndü. Səlim əleyhdarları bunun üzərinə Şahzadə Qorqudu hökmdar etmə düşüncəsiylə onu tələsik İstanbula çağırdılar. Bunun üzərinə İstanbula gələn Qorquda yeniçərilər hörmət göstərsə də, Səlimdən başqasını istəmədiklərini söylədilər (Yenibağça qiyamı 6 mart-24 aprel 1512). Bu vəziyyət üzərinə çətin vəziyyətə düşən və artıq hökmü və nüfuzu qalmayan Bəyazid Səlimi İstanbula dəvət etdi. Bəyazid başlanğıcda səltənətdən çəkilməyə yanaşmayaraq Səlimə, Şah İsmayıl üzərinə ediləcək səfərə Sərdar təyin etməyi təklif etsə də; Səlim ordunun başında hökmdarın olması lazım olduğunu söyləyərək bu təklifi rədd etdi. Bəyazid oğlunun hökmdar olma istəyi və əsgər ilə bəzi dövlət adamlarının Səlimdən tərəf olduğunu görüb səltənəti Səlimə tərk etdi (aprel 1512). Səlimin cülusu da 23 may tarixində həyata keçirilmişdir. left|299x299px|Yavuz Sultan Səlim ilə [[Şahzadə Əhməd arasındakı mübarizə, 16. əsr|thumb]]Bəyazid taxtdan çəkilib istirahət edəcəyi Dimetokaya getmək üzrə yola çıxsa da Dimetokaya çatmadan Çorlu ətrafında qəflətən vəfat etdi. Bu mövzuda fikirlər iki yerə ayrılır. Bəzi tarixçilər II. Bəyazidin əcəliylə öldüyünü söyləsələr də, bəziləri onun gələcəkdə taxt mübarizəsində iştirak edə biləcəyi şübhəsi ilə oğlu Səlim tərəfindən zəhərlənərək öldürüldüyünü qeyd edir.
Şahzadələrin aradan qaldırılması
Səlimin Osmanlı taxtına oturması problemli olmuşdur. Atası Bəyazid başda olmaq üzrə dövlət adamları tərəfindən gələcək padşah olaraq görülən Şahzadə Əhməd, Yavuzun iqtidarı ələ keçirməsini qəbul etmirdi. Əhməd; Konyada hökmdarlığını elan etməklə qalmamış, 19 iyun 1512-ci ildə oğlu Ələddini göndərərək Bursanı da ələ keçirmişdir. Ələddin, Bursa Subaşını öldürərək padşahlıq əlaməti olan xütbəni atası Şahzadə Əhməd adına oxutmuşdur. Bu vəziyyətə qarşılıq Səlim, 29 iyul 1512-ci ildə Bursaya keçərək Ələddini şəhəri tərk etməyə məcbur etmişdir. Bu hadisənin üzərinə, Şahzadə Əhməd tərəfdarı olan və onunla gizli ünsiyyəti də olan Sədrəzəm Qoca Mustafa Paşanı edam etdirən Yavuz, 4. dəfə Herseqli Əhməd Paşanı sədrəzəmliyə gətirmişdir. Yavuz, problem çıxarmaması üçün; Saruhan hakimi ikən ölən Şahzadə Mahmudun oğulları Kastamonu bəyi Orxan (1494–1512), Əmirxan (Əmirxan hələ kiçik olduğundan sancaqbəyliyinə getməmişdir) və Sinop bəyi Musa (1490–1512)'nı; Şahzadə Aləmşahın oğlu Çanqırı bəyi Osmanı və Şahzadə Şahənşahın oğlu Mehmed bəyi aradan qaldırdı.
Səlimin padşahlığını tanıyan öz böyük qardaşı Şahzadə Qorqud bunun üzərinə Saruhan Sancaqbəyliyinə təyin edilmişdir. Yavuz Sultan Səlim, öz böyük qardaşının fikrini öyrənmək üçün, bəzi dövlət adamlarının dilindən padşah olmasını arzu edər tərzdə məktublar yazdırmış, Şahzadə Qorqudun, məktublara müsbət cavablar verməsi üzərinə Manisa mühasirəyə alınmışdır. 1513-cü ildə Bergama yaxınlarında tutulmuşdur. Ardından Sultan Səlim, böyük qardaşını 9 mart 1513-cü ildə yay kirişiylə boğdurtmuştur.
Yavuzun yanındakı dövlət adamları Əhmədə məktublar yazaraq, şahzadələrin və sədrəzəm Qoca Mustafa Paşanın öldürülməsindən şikayət etmişlər və Şahzadə Əhmədi ilk vuruşmada ona qoşulacaqlarına inandırmışdır. Bunun üzərinə Əhməd Bursa üzərinə getmiş, lakin Yenişehir düzənliyində məğlub olmuşdur. Daha sonra əsir alınan Əhməd də Qapıçıbaşı Sinan Ağa tərəfindən edam edilmişdir. Bununla da 1514-cü ilin yanvar ayında Sultan Səlim artıq tam hakimiyyəti ələ aldı. Ancaq Şahzadə Əhmədin iki oğlundan biri Məmlüklərə, digəri isə Səfəvilərə sığınmış və burada əcəlləri ilə ölmüşdür.
Çaldıran Müharibəsi
Ana maddə: Çaldıran Müharibəsi thumb|367x367px|Sekümnamədə qeydə alınmış və Osmanlı zəfəri ilə nəticələnən [[Çaldıran döyüşü|Çaldıran müharibəsinə aid bir miniatür, 1525]] Sultan Səlim taxta çıxanda Osmanlı imperiyası ağır bir dövr yaşayırdı. Bu böhranlı dövrün ən böyük səbəbi şərqdəki Şiə Səfəvi Dövləti olaraq qəbul edilməkdə idi. Səfəvi dövlətinin ortadan qalxmasıyla Anadoludakı Osmanlı suverenliyi möhkəmlənəcək və şərqdən gələ biləcək təhlükənin qarşısı alınacaqdı. Yavuz Sultan Səlimin bir başqa məqsədi də şərqdəki bütün İslam dövlətlərini tək bir dövlət altında birləşdirməkdi.
I. Səlim, Səfəvilərlə aparılacaq müharibəyə qarşı hazırlıqlar və işlər gördü. Şah İsmayıl da eyni dövrdə Səfəvilərin başında Osmanlılara qarşı bəzi hazırlıqlar davam etdirirdi.
Osmanlı və Səfəvi ordularının ikisi də türk və müsəlman idi. Səfər çox uzun sürmüş, ancaq Səfəvi və Osmanlı qüvvələri hələ qarşılaşmamışdı. Osmanlı ordusunda bəzi çətinlik və qıtlıqlar baş göstərməyə başlamışdı. Bu əsnada, orduda səfərdən geri dönmə düşüncəsində olanlar da vardı. Yaşanan bəzi hadisələri və dilləndirilən bəzi narahatlıqları hiss edən I Səlim, atına minərək əsgərlərinə cəsarət verən və meydan oxuyan bir nitq söylədi. Geri dönməyə niyyəti olmadığını söyləyən I Səlim geri dönüş üçün özü ilə görüşən Həmdəm Paşanı uşaqlıq dostu olmasına baxmayaraq ölümlə cəzalandırdı. Cəsədi basdırılması üçün yeniçərilərə verdirdi. Osmanlı və Səfəvi orduları Çaldıran düzənliyində 23 avqust 1514 tarixində qarşılaşdı. Osmanlı ordusunun piyada qüvvələri daha çox olmasına qarşı, Səfəvi Ordusunun süvariləri çox idi. Ancaq Səfəvi Ordusunda top yox idi; buna qarşı Osmanlıda topçu qüvvələri var idi. I. Süleyman dövründə hazırlanmış olan Şükri-i Bitlisi'nin Səlimnâmə adlı əsərində; Səfəvi əsgərləri, qırmızı çubuğa dolanmış sarıqlar, dəbilqə və zirehlə; Osmanlı ordusu isə qabaqda tüfəng və nizəli dörd yeniçəri ilə zirehsiz və dəbilqəsiz olaraq təsvir edilmişdir. 24 avqustda reallaşan döyüşdə Osmanlı qüvvələri qələbə qazanarkən, Səfəvilər məğlub edildi. Döyüşün qazanılmasında Osmanlı ordusunda odlu silahların olması təyinedici rol oynadı. Bu vəziyyət Səfəvilərlə davamlı mübarizə halında olan Özbəklərin də xeyrinə olmuşdur. Onsuz da daha əvvəl Özbəklər ilə Osmanlılar arasında siyasi əlaqələr güclənmiş və ortaq düşmən Səfəvilərə qarşı müttəfiqlik qurulmuşdu.
Müharibə, Osmanlıların lehinə nəticələndi. Müharibədə yaralanan və atından düşən Şah İsmayıl, əsgərlərindən birinin atını ona verməsi ilə döyüş sahəsindən uzaqlaşdı. I. Səlim yoluna davam edərək Təbrizə girdi, bu hadisənin ardınca şəhərdəki bir çox sənətçi və elm adamı İstanbula göndərildi. Yaşadığı ağır məğlubiyyətin ardından Şah İsmayıl keçmiş nüfuzunu itirdi. Bu sayədə Şərqi Anadoluda Osmanlılar üçün bir təhlükə qalmadı. Çaldıran Zəfərindən sonra ƏrzincanBvəayburt qəti olaraq Osmanlı hakimiyyətinə keçdi.
15 sentyabr 1514-cü ildə Təbrizdən Qarabağa hərəkət edən Yavuz qışı orada keçirib, baharda İranı tamamilə almağı planlaşdırsa da şərtlər uyğun olmadığı üçün Amasyaya getmişdi. Bundan əvvəl Naxçıvanda ikən əsgərlərin bəzi kənd evlərinə hücum etməsini vəsilə edərək, hərbi nəzarətdə səhlənkar olduqları söylənmişdir. Bu səbəbdən ötrü Sədrəzəm Herseqli Əhməd Paşa və ikinci vəzir Dukakinoğlu Əhməd Paşa vəzifədən alındı.
Qışı Amasyada keçirən Sultan Səlim, yazda təkrar İran səfərinə çıxdığı üçün top və sursatı Şərqi Qarahisar'da buraxmışdır. Səlim, Amasyada yaşadığı əsnada Dukakinoğlu Əhməd Paşanı sədrəzəm və dəftərdar; Piri Mehmed Paşanı da üçüncü vəzir elan etdi. Ancaq Dukakinoğlunun sədrəzəm olmasından 2 ay sonra, yenə dövlət adamlarının təhriki ilə fevral 1515 tarixində yeniçəri qiyamı oldu. Bunun üzərinə Yavuz Sultan Səlim qiyam səbəbini araşdırmış, nəticədə hərbi qiyama təşviq etdiyi və ayrıca Dulkadiroğluyla ittifaqı olub məktublaşdığı aydın olan Sədrəzəm Dukakinoğlu Əhməd Paşa edam edilmişdir. Bu hadisə üzərinə Səlim bir müddət sədrəzəmliyə heç kəsi təyin etməmişdir.
Şərq və cənub sərhədlərindəki əhəmiyyətli qala və şəhərlərin fəthi
Sultan Səlim əvvəlcə Kemah qalasını alaraq işə başlamışdır. Ardından İran Səfəri əsnasında, Şaha qarşı döyüşə qatılması istənən, buna qarşı Səfəvi və Misir Məmlüklərinə köməklik edən, həmçinin özünə bağlı bəzi tayfa rəisləriylə Osmanlı ordusuna hücum edən Zülqədəroğlu Əlaəddövlənin üzərinə gedilməsinə qərar vermişdir. Zülqədəroğulları Bəyliyinin üzərinə Şahsüvaroğlu Əli Bəy yollanmış, 12 iyun 1515'də qazanılan Durnadağ zəfəri ilə də bəylik torpaqları Osmanlıya keçmişdir. Səfəvi dövlətinin qərb sərhədindəki şəhər və qalalardan ən əhəmiyyətlilərindən biri olan Diyarbəkirin də alınmasına qərar verən Sultan Səlim, Osmanlı Dövlətinə gəlmiş olan elm adamı İdris-i Bitlis vasitəsiylə bu şəhəri sülh yolu ilə almağa çalışmış və bunda da müvəffəqiyyətli olmuşdur. Digər tərəfdən yenə İdris-i Bitlisi'nin köməyiylə Mardin də Osmanlı torpaqlarına qatılmışdır. Beləliklə Urmiya, İtak, İmadiyə, Siirt, Eğil, Hasankeyf, Palu, Bitlis, Hizran, Meyyafarikin və Cizrə; Osmanlı hakimiyyətinə girmişdir. Bu tarixlərdə Məmlük dövlətinə tabe olan Ramazanoğulları Bəyliyinin başında Mahmud bəy idi. Bu zəfərlərdən sonra Osmanlıyla yaxınlaşan Mahmud bəyi Məmlük dövləti azad etmiş, bunun üzərinə Mahmud bəy də Yavuz Sultan Səlimə tabeliyini rəsmi olaraq ifadə etmişdir. Ramazanoğulları Bəyliyi özbaşına təslim olub Osmanlıya tabe olmasıyla Anadoluda birlik təmin edilmişdir.
Mərcidabıq döyüşü
thumb|297x297px|Yavuz Sultan Səlimin Misir Səfərinin təmsilî bir rəsmi, 1514–1516 Osmanlılar ilə Məmlüklər arasında, Fateh Sultan Mehmed dövründən bəri davam edən anlaşılmazlıqlar olsa da İran Səfəri, Məmlüklər və Səfəvilərin ittifaq bağlamalarına səbəb olmuşdur. Bundan başqa Yavuzun Səfəvilərə qarşı səfərə çıxdığını xəbər alan Məmlük sultanı ordusunu Osmanlı sərhədinə gətirmişdir. Yavuz Sultan Səlim dövründə, Zülqədəroğulları Bəyliyinə son verilməsi, Osmanlılar ilə Məmlüklülər arasındakı mövcud gərginliyi daha da artırdı. 1516-cı ildə Sədrəzəm Hadım Sinan Paşa əmrindəki Osmanlı ordusunun Suriyadan keçməsinə Məmlüklərin icazə verməməsi üzərinə, Yavuz Sultan Səlim 5 iyun 1516'da Misir səfərinə çıxmış, 27 iyul günü Osmanlı Ordusu Misir sərhədinə çatmışdır. Məmlük sultanlığına bağlı Antep (18 avqust 1516) və Besni (19 avqust 1516) qalaları bir gün arayla təslim olmuşdur. Ancaq, əsl döyüş 24 avqust 1516'da Hələb yaxınlarında Mərcidabıqda reallaşmış, Məmlük Ordusu Osmanlıların əzici top atəşi qarşısında çox dayanamamışdır. Döyüş sonunda yaşlı Məmlük sultanı Kansu Gavri atından düşərək ölmüşdür. Bu səfər nəticəsində Osmanlının sərhədləri 5.200.000 km2'ə yüksəlmişdir.
Ridaniyə döyüşü
28 avqust 1516'da Hələbə girən Yavuz Sultan Səlim heç bir qüvvə ilə qarşılaşmadan şəhəri təslim almışdır. Həma (19 sentyabr 1516), Hüms (21 sentyabr 1516) və Şam (27 sentyabr 1516) eyni şəkildə təslim olarkən, Livan əmrləri də Osmanlı hakimiyyətini qəbul etmişdir. 21 dekabr, 1516'da Sədrəzəm Sinan Paşa əmrindəki Osmanlı ordusu Xan Yunus savaşında Canbərdi Qəzalini məğlub etmiş, beləcə Fələstin yolu açılmışdır.
Yoluna davam edən Yavuz 30 dekabr 1516'da Qüdsə girmiş və Qüdsdəki müqəddəs yerləri ziyarət etmişdir. Osmanlı ordusu 2 yanvar 1517'də Qəzzəyə girmişdir. Mərcidabıq müharibəsindən sonra Məmlük dövlətinin başına keçən Tomanbay; Osmanlı hakimiyyətini qəbul etmədiyi kimi sülh təklifi üçün gələn Osmanlı elçisini də öldürmüşdür. Tumanbay, venesiyalılardan top və silah alaraq Ridaniyədə qüvvətli bir müdafiə xətti qurmuşdur. Yavuz Sultan Səlim, ordusuyla birlikdə Sina Çölünü 5 gün içində indiki tank sürətiylə (11 yanvar-16 yanvar) keçərək, Ridaniyədə Məmlük Ordusu ilə qarşılaşmışdır. Dərhal sahil yolunu buraxıb cənuba Sina səhrasına doğru yönəlib, sürətlə yol alıb Məmlük Ordusuna, Əl-Mukaddam dağının ətrafını gəzərək cənubdan hücum edən Yavuz Sultan Səlim, bu manevr sayəsində Məmlük Ordusunun istiqamətləri sabit olan toplarını təsirsiz hala gətirmişdir.
Məmlük sultanı Tomanbay məğlub olacağını anladı və 22 yanvar günündə kiçik bir dəstə ilə ordu mərkəzinə hücum etdi. Sultan Səlimin çadırı olaraq hücum etdikləri çadırda sədrəzəmi tapdılar və Hadım Sinan Paşa qətlə yetirildi. Yanlış addım atdığını anlayan Tomanbay dərhal döyüş meydanından qaçdı. Həmin gün başa çatan Ridaniyə döyüşü Osmanlıların zəfəri ilə bitdi və hər iki tərəfin də 25.000 nəfərə qədər itkisi ilə başa çatdı.
24 yanvar 1517'də Qahirə alınmışdır. Qahirəni heç bir itki vermədən və şəhərin ictimai və iqtisadi həyatına zərər vermədən əlinə keçirmək niyyətiylə 25 yanvarda Sultan Səlim müqavimət göstərməyən bütün Məmlüklülərin bağışlanılacağını elan etdi, lakin Tumanbay və ona yaxın Məmlük komandirləri partizan tipli müqavimət təşkil etməyə başladılar və bu səbəblə Qahirə ancaq üç gün davam edən çox şiddətli döyüşdən sonra ələ keçdi və şəhər qismən yıxıldı və minlərlə adam öldü. 4 fevral 1517'də Yavuz mərasimlə Qahirəyə girmiş və Misir Məmlüklərinə bağlı Abbasi xəlifəliyinə son vermişdir. left|thumb|288x288px|Məmlük Sultanı Kansu Gavri 4 fevral 1517'də Yavuz mərasimlə Qahirəyə girdi və "Yusif Nəbi Taxtı" na oturdu. Məmlüklülər Nil deltasında və Yuxarı Misirdə müqavimətə davam etdilər, lakin çox zaman keçmədən Osmanlı qüvvələri bu müqavimət mərkəzlərini ləğv edib Tumanbayı tutmağı bacardılar. 13 aprel 1517'də Tumanbay Qahirə qala qapısında asılaraq edam edildi. Bu zəfərlə birlikdə Məmlük dövləti süqut etmiş, torpaqları Osmanlı suverenliyinə girmişdir.
Bu səfərdə çox böyük qənimət əldə edilmişdi və Misirdəki Osmanlı ordusu ərzaq və sursat tələb edirdi. Sultan Səlim İstanbula gəmi ilə xəbər göndərərək 100 parça qədər gəmidən ibarət bir donanmanın İstanbuldan tələsik göndərilməsini istədi. Bu əsnada İstanbul çox şiddətli bir qış keçirməkdə idi; Haliç donmuşdu və İstanbul baş məmuru (mühafizi) Piri Paşa dərhal istənilən donanmanı göndərə bilmədi, halbuki limanda çox sayda yeni gəmi, xüsusilə 6 top gəmisi və 5 at gəmisi tikilmiş hazır gözləyirdi. Dəstək donanma ancaq 26 Martda İstanbuldan yol almağa başladı. İsgəndəriyyə limanına çatan donanma orada Sultan Səlim üçün çox bir donanma nümayişi sərgilədilər. Ələ keçən xəzinələr və qənimət malları bu donanmaya yüklənərək 15 İyulda İstanbula göndərildi.
Misirin alınmasıyla Ədviyyat Yolu da Osmanlı idarəsinə keçmişdir. Dövrün ən əhəmiyyətli iki ticarət yolu İpək və Ədviyyat Yolunu ələ keçirən Osmanlı bu sayədə Avropa ölkələrini, iqtisadi baxımdan asılı vəziyyətə gətirmişdir. Ancaq Ümid Burnunun kəşfi səbəbiylə bu üstünlük uzun sürməmişdir.
Bunlara əlavə olaraq, Misirin Osmanlı hakimiyyətinə girməsi və Tomanbay'ın ölümündən sonra; Yavuz Sultan Səlim, Kansu Gavri'nin özünə rəqib olaraq çıxardığı qardaşı Əhmədin oğlu Qasımı ələ keçirmiş və öldürtmüşdür.
Şah İsmayılın elçi göndərməsi
Yavuz Sultan Səlim Çaldıran Döyüşündən sonra Şah İsmayılın təklif etdiyi bütün sülh şərtlərini rədd edib, Misir səfərinə getmişdi. Ancaq Şama çatanda burada Şah İsmayılın hədiyyələr və məktub gətirən bir elçisini gördü. Şah İsmayıl yolladığı məktubda hörmət dolu ifadələrlə aşağıdakı sözləri qeyd etmişdir:
"Sən bir çox əraziyə və təbəqəyə malik oldun, xüsusilə də Misiri almaqla Hâdim'ul-Harameyn'uş-Şerifeyn (Məkkə və Mədinənin xidmətçisi) ünvanını aldın. İndi sən Şərqin İsgəndərisən. Aramızda olan oldu, keçən keçdi. Bir daha geri dönməz. Sən məmləkətini get, mən məmləkətimə gedim. Aramızda müsəlman qanı tökülməsin. Arzun və məqsədin nədirsə, mənim qəbulumdur."
Sultan Səlim əsgərin yorğun olması səbəbiylə Şah İsmayılın üzərinə getmədi; bununla birlikdə Şah İsmayıldan gələ biləcək hər hansı bir hücuma qarşı tədbir almağa da laqeyd yanaşmamışdır. Yavuz, dönüş yolunda Mərcidabıq mövqeyinə gəldikdə sədrəzəm Piri Mehmed Paşanı 2.000 yeniçəri və bir xeyli əyalət əsgəri ilə Diyarbəkir sərhəddinə göndərdi, özü də İstanbula hərəkət etdi. Piri Mehmed Paşa bir müddət Fərat çayı sahilində qaldı; Şah İsmayılın hərəkət etməməsinin ardından verilən əmr ilə Ədirnədə olan padşahın yanına gəldi.
Qızılbaş Cəlal Qiyamı
Ana maddə: Cəlali üsyanları
Qərb səfəri
Yavuz Sultan Səlim, Misir səfərindən qayıtdıqdan sonra donanmaya əhəmiyyət vermiş, hazırlıq etməyə başlamışdı. Bu hazırlığın hansı tərəfə olacağı hələ bilinmədiyindən venesiyalılar təlaşa düşmüş, Kipr adasına aid vergini verməklə birlikdə hər ehtimala qarşı adanı da hərbi baxımdan gücləndirilmiş, həmçinin Avropada müttəfiq axtarmağa başlamışdılar. Bununla birlikdə səfərin hansı tərəfə keçiriləcəyi gizli idi. Bundan başqa Papa X. Leonun Osmanlılara qarşı səfər keçirilməsi məqsədiylə fəaliyyəti olduğu da bilinməkdədir. Papa, Osmanlıya qarşı ittifaq bağlamaq məqsədiylə İspaniya, Avstriya, Fransa və İngiltərə dövlətləri ilə görüşürdü. Donanmadakı hazırlığın əsasən, ola biləcək bir Səlib Səfərinə qarşı dənizdə də üstün olmaq məqsədiylə tikilmiş olması ehtimal edilir.
Bəzi dövlət irəli gələni də Rodosun fəthi mövzusunda Sultan Səlimi təşviq edirdi. Ancaq Səlim adanın zəbti üçün hazır olan dörd aylıq hazırlığı kafi görmədi. Daha əvvəl Fateh Sultan Mehmed tərəfindən da əhatə edilən Rodosun, fəth edilməsindən yenə müvəffəqiyyətsiz olunmasını istəmədiyindən ötəridir ki Sultan Səlim çox daha yaxşı hazırlanılmasını əmr etmişdir.
Vəfatı
Dövlət məmurları, dərhal İstanbula gəlib yeni Padşahı təbrik etdikdən sonra Səlimin cənazəsi Ədirnəqapı xaricində, bağlar sonunda qarşılanıb, hazırlanmış olan tabuta qoyulmuşdur. Fateh Sultan Mehmed məscidində cənazə namazı qılındıqdan sonra, o tarixlərdə Mirzə Sarayı deyilən günümüzdəki Sultan Səlim məscidin yanındakı məhəlləyə dəfn edilmişdir. Türbəsi, oğlu Süleyman tərəfindən inşa edilmişdir.
Xəlifəliyi
Yavuz Sultan Səlim, Ayasofya Məscidində edilən bir mərasimlə, son Məmlük xəlifəsi III. Mütəvəkkilin müqəddəs torpaqları aldığı zaman oradakı idarəçilərin istifadə etdiyi Hakimü'l-Hərəmeyn (Müqəddəs diyarların hakimi) ünvanını uyğun görməyib özünü Hadimü'l-Hərəmeyn (Müqəddəs diyarların xidmətçisi) elan etmiş, öz deyimiylə Hadim-i Hərəmeyn-i Şərifeyn (Hərəmeyn-i Şerifeyn), yəni Məkkə və Mədinənin xidmətçisi ünvanını götürmüşdür.
O dövrdə xəlifə olan III. Mütəvəkkil İstanbula köçürülmüş və ömrünün sonuna qədər orada Osmanlı mühafizəsində, siyasi səlahiyyətə sahib olmadan yaşamışdır. Hər nə qədər xilafət Osmanlı sultanlarına keçsə də, xəlifə ünvanı Osmanlı sənədlərində tez-tez istifadə edilmiş deyil. Hətta Qanuni Sultan Süleyman kimi bir sultan belə xəlifə ünvanını istifadə etmir.
Rəsmi olaraq ilk dəfə Kiçik Qaynarca müqaviləsi ilə Osmanlı Padşahı, xəlifə olaraq Rus idarəsinə girən Krım Müsəlmanlarının qoruyucusu olaraq göstərilməkdədir. Osmanlıda xilafət iddialarının istifadə edilməsi ancaq Sultan Əbdülməcid ilə başlayacaq və Sultan II. Əbdülhəmid ilə inkişaf edəcəkdir.
Həmçinin bax
II Gülbahar Xatun
Ləmbəli (Loru)
Ləmbəli — Tiflis quberniyasının, Loru-Borçalı qəzasında, indiki Barana (Noemberyan) rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 15 km şimal-qərbdə, Tona çayının sağ tərəfində yerləşir.Ən tanınmış tayfası Ayvazdar tayfasıdır.
Tarixi
Bu yer "Ermənistan"ın şimalında sonuncu nöqtədir. Dəniz səviyyəsindən 470 m yüksəklikdə yerləşən, dərəli-təpəli, dağlı-düzlü yerdir.
Erməni mənbələrində "Ləmbəli qyuğ" formasında qeyd edilir.
Toponim "rütubətli və bürkülü zonalar üçün səciyyəvi olan tikili" mənasında işlənən ləm və "düzənlik, açıqlıq, açıq yer", "geniş düzənlik" mənasında işlənən pila//pala (> bəli) sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyeflə bağlı yaranan toponimdir.
İqlimi
Qışı mülayim-orta temperaturu +50 °C, yayı nisbətən isti –orta temperaturu +300C-dir.
Əhalisi
Kənddə 1831-ci ildə 11 nəfər, 1886-cı ildə 292 nəfər, 1897-ci ildə 376 nəfər, 1908-ci ildə 400 nəfər, 1914-cü ildə 493 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır. 1915-ci ildən sonra azərbaycanlılar ermənilərin təcavüzünün nəticəsində tarixi-etnik torpaqlarından qovulmuşlar. İndiki Ermənistan sovet hakimiyyəti qurulandan sonra azərbaycanlılar geri qayıda bilmişlər. 1922-ci ildə 783 nəfər, 1926-cı ildə 857 nəfər, 1931-ci ildə 1034 nəfər, 1939-cu ildə 1289 nəfər azərbaycanlı yaşamışdır.
Cuc Milli Parkı
Cuc milli parkı (Djoudj) — Seneqalda, Seneqal çayı deltasında milli park.
Tarixi
1971-ci ildə yaradılmışdır.
Təsviri
Sahəsi 160 km2 -dir. Tropik quru iqlim, göyəm meşələri, savanna; mövsümi su bitkiləri zonasıdır.
Sütun
Əl-Üqsür məbədində sütunlar|thumb Sütun — memarlıqda daşıyıcı sistemə verilən ad. Sütunlar tikilinin daxilində tavan ilə döşəmə arasında tikilir. Qədim dövrlərdə tikililəri ayaqda tutmaq üçün istifadə olunurdu. Əvvəllər sütunların düzəldilməsində daş, ağac kimi materiallardan istifadə olunurdusa, müasir dövrdə sütunlar dəmir-beton konstruksiyasından düzəldilir
Sütunlar tikilinin tavanın yaratdığı yükü döşəməyə ötürürlər. Buna görə sütunda baş verəcək hər hansı zədə tikilinin çökməsinə səbəb ola bilər.
Tarixi
Dünyada sütunlardan ilk dəfə istifadə olunduğu Qədim Misirdə e.ə. 2600-cü ildə tikilən İmotep məbədində müşadidə olunmuşdur. Sütunlardan istifadə edən digər xalq isə farslar olmuşdur. Farslara aid Abadana məbədində 70X70 metr ölçülərundə sütunlar tapılmışdır və bu sütunların çoxu həkə də ayaq üstündədir.
Sütunlar dünya tarixində sadəcə memarlıqda deyil, həmçinin vergi daşı, sədəqə daşı kimi istifadə olunmuşdur.
Düzəldilməsi
Qədim dövrlərdə nəhəng sütunların hazırlanması və daşınması çətin olduğundan əsasən ayrı hissələri birləşdirib sütun hazırlayırdılar.
Bauhauz
thumbnail|1922-ci ildəki loqosu thumb|right|[[Dessaudakı Bauhauz məktəbi.]]
Tarixi
1919-cu ildə Almaniyanın Veymar şəhərinin mədəni mərkəzi olan Saksoniyada Tətbiqi İncəsənət Akademiyasıvə incəsənət məktəbləri yeni bir şəkildə təşkil olundu. Bu, yeni tip təhsil müəssisəsi idi. Onun yaradıcısı və ilk direktoru alman memarı Valter Qropius idi. Siyasi çəkişmələr nəticəsində, Bauhauz 1933-cü ildə Berlində öz fəaliyyətini dayandırdı.
Bauhauz məktəbi 20-ci əsrdə memarlıq və dizayn sənət sahələrində yeni axınlar yaratmış bir məktəbdir. Qurulduğu zaman dünyanın ən seçmə və ən müasir memarlarını, sənətçilərini bir araya gətirib yalnız təhsil təşkilatı yaratmamış, eyni zamanda istehsal mərkəzi və bütün bunların danışılıb müzakirə edildiyi bir yer olmuşdur. Bauhaus memarlıqda olduğu qədər sənaye dizaynı və şəhərsalma kimi mövzularda yeniliklər gətirmiş, yeni bir memarlıq axını yaradaraq sənətin bütün budaqlarına təsir etmişdir. Bauhausun qurulmasında ilk hədəf, kombinə bir memarlıq məktəbi, sənətkarlıq məktəbi və incəsənət akademiyası yaratmaq idi. Bauhauzun proqramında Valter Qropius orta əsrlərdəki məbəd tikintilərində usta və tələbələrin, memar və daş ustalarının, heykəltaraş və rəngkarların, daş və ağacda oyma işləri aparan ustaların, dülgər və şəbəkə ustalarının ittifaqına oxşar bütün tələbə və rəssamların ittifaqının yaradılmasını qarşısına məqsəd qoymuşdu. Onları ümumi əmək – obyektin tikilməsi birləşdirirdi. Və bu ittifaqlardakı iç əlaqə sistemləri Almaniyada böyük iz qoyub. Bauhauzun proqramı hər bir binanı yüksək bədii fəaliyyətə aparmaq məqsədidir.
''“Memarlar, heykəltaraşlar və rəngkarlar yenidən binanın ayrı-ayrı formalarının bütün hissələrinin ümumi olduğunu dərk etməlidirlər. Ancaq zamanla onlar öz əsərlərini mükəmməl memarlıq ruhu ilə doldura bilərlər. Sənətkarlar və rəssamlar arasında prinsipial fərq yoxdur. Rəssamlıq sənətkarlığın ancaq yüksək pilləsidir.”'' — Bu, Bauhauz məktəbiniz ən ali prinsipidir.
1925-ci ildə Veymar orqanları məktəbi maliyyələşdirməkdən imtina edəndə, məktəb Veymarda fəaliyyətini dayandırdı və Dessaua köçürüldü. Qropius burada Bauhauzun yeni rezidensiyasını layihələşdirmək imkanı qazandı. Bauhauz kompleksinin inşaat proqramına Bauhauzun baş binasının yüksəldilməsi və müəllimlərin emalatxanası olan evlərinin proqramı daxil idi. Valter Qropiusun layihəsi ilə yüksələn kompleks, məşhur siyasətçilərin, alman və xarici memarların, rəssam və alimlərin iştirakı ilə 4 dekabr 1926-cı ildə təntənə ilə açıldı. Qropiusun özünün də qeyd etdiyi kimi, Dessauda Bauhauzun Veymar planının inkişafı sosial əhəmiyyət kəsb etdi. Pedoqoji sistemin gələcək püxtələşməsi və inkişaf formalaşması baş tutdu. 1928-ci ildə məktəbin direktoru Hannes Meyer oldu, 1930-cu ildə isə Lüdviq Mis Van Der Roe. Onlarla yanaşı, məktəbdə İ.İtten, L.Mohoy-Nad, P.Klee, V.Kandinskiy, L.Feyninger, O.Şlemmer, Q.Marks, Y.Şmidt, Q.Ştölçl da daxil olmaqla bir çox məşhur memarlar və avanqard rəssamlar dərs deyirdi. Memarlıq sahəsində Bauhauzun daha məşhur sənət nümunələrinə Veymardakı Haus Am Horn, Bauhauzun binası, əmək birjası, Tel-Aviv kimi klassikalar daxil idi. V. Kandinskiyin abstrakt rəngkarlığı, T.Boqlerin və M.Brandtın bu gün də məşhur olan keramika və metaldan qabları, V.Vaqenfeldin stolüstü lampası, U.Hatviqin Bauhauz şahmatı bu gün də ofislərin yaraşığıdır.
1933-cü ildə məktəbin fəaliyyəti nasistlər tərəfindən dayandırıldı.
Kərkük Xəbər Agentliyi
Kərkük Xəbər Agentliyi və ya qısaca KHA — İraqda fəaliyyət göstərən informasiya agentliyi. Baş direktoru Ersan Sarıkahyadır.
Tarixi
Kərkük Xəbər Agentliyi 2005-ci ildə yaradılmışdır.
Rəsmi dilləri
Agentlik iki dildə – türk və ərəb dillərində fəaliyyət göstərir. 2011-ci ildə agentliyin ingilis dilində də xəbər yayımı planlaşdırılmışdır.
Qəribə müharibə
thumb Qəribə müharibə (3 sentyabr 1939 – 8 may 1940) — İkinci dünya müharibəsinin əvvəlindən heç bir hərbi əməliyyatın aparılmadığı 8 aylıq dövrün adıdır. Avropanın bütün böyük gücləri bir-birinə müharibə elan etməsinə qarşılıq, bu dövrdə Almaniyanın işğallarına qarşı irimiqyaslı bir hərbi reaksiya verilməmişdir. Bu müharibə Almaniyada "Sitzkrieg" ("oturan müharibə", Blitzreqə bir göndərmə), Fransada "Drôle de guerre" ("gülməli müharibə") və Polşada "Dziwna wojna" ("qəribə müharibə") adlandırılmışdır. Vinston Çörçill isə bu müharibə üçün Şəfəq müharibəsi ifadəsini işlədib.
Gözləmə prosesi
Alman ordusunun böyük hissəsi Polşada olsada, Ziqfrid xəttində daha kiçik bir birlik Fransa sərhədini gözləyirdi. Sərhədin digər tərəfində Majino xəttində İngilis və Fransız qoşunları var idi. Bu dövrdə qırıcı təyyarələr arasında çox kiçik miqyaslı toqquşmalar və iti döyüşlər baş verdi. Kral Hərbi Hava Qüvvələri Almaniyaya dair təbliğat broşuraları yayımladı. Sərhədlərində vuruşmayan tərəflər Norveçdə döyüşlə məşğul olacaqlar. Müharibənin başlaması ilə İngiltərə və Fransa Amerika silah istehsalçılarına böyük həcmdə silah sifarişləri verir. Hələ müharibəyə qoşulmayan Amerika Birləşmiş Ştatları bu tələblərə cavab verdi və gələcəkdə Liz-İcarə proqramını dəstəkləməyə davam etdi. Quruda nisbi hərəkətsizliyin əksinə olaraq, dənizdə toqquşmalar sürətlə irəliləyir. Müharibə elan edildikdən dərhal sonra İngilis SS Afiniya Hebridləri Almanlar tərəfindən batırıldı və Atlantik Döyüşünün ilk itkilərinə məruz qaldı. Sentyabrın 4-dən etibarən, Müttəfiqlər Almaniyaya qarşı bir blokada tətbiq edəcəklərini və Almaniya əks-blokada elan etdiklərini elan etdilər. Müharibədən sonra Nürnberqdəki Beynəlxalq Hərbi Cinayət Məhkəməsinə verdiyi açıqlamada Alfred Jodl dedi:
Saar əks-hücumu
Saar əks-hücumu olaraq bilinən hərbi hücum Saarland bölgəsini müdafiə edən Alman 1-ci ordusuna qarşı edildi. Hücumun məqsədi Almaniyanın hücumu altında Polşaya kömək etməkdir. Ancaq bir neçə kilometrlik hücumdan sonra birdən dayandı və fransız qoşunları geri çəkildi. Fransa-Polşa hərbi müqaviləsinə görə, Fransa ordusu səfərbərlik elan edildikdən sonra üç gün ərzində hücuma keçməyə hazır idi. Fransa ordusu Almaniya sərhədini Alman mövqelərinə keçir və düşmənlə isti əlaqə qurardı. Səfərbərlik elanının 15-ci günü (16 sentyabr 1939) Fransa ordusu bütün qüvvələri ilə Almaniyaya hücum etdi. Saar Hücumu, Fransanın Almaniyaya müharibə elan etməsindən 4 gün sonra, 7 sentyabrda başlayır. Wehrmacht polyak hücumu ilə məşğul olduğuna görə, fransızlar almanlar üzərində dəqiq say üstünlüyünə sahib idilər. Lakin fransızlar polyaklara mənalı kömək etməkdən uzaqlaşırlar. Fransız bölməsi Saarbrükken yaxınlığında 32 km cəbhə xəttində zəif Alman mövqelərinə qarşı davam edir. 1 zirehli diviziya və 3 mexanikləşdirilmiş bölmə ilə 40 bölmə, heç bir müqavimət göstərmədən sərhədin 8 km-də boşaldılmış 20 Alman kəndini işğal edir. Müntəzəm olaraq başlayan hücum, ağır minalanan Warndt Meşəsinə gəldikdə dayandırılır. Sentyabrın 12-də İngiltərə-Fransız döyüş şurası, Fransanın Abbeville şəhərində toplantı keçirir. Almanlara hücum etməyi üstün tutan və buna görə də müdafiə tipli müharibə dayandırmağı qərara alır. Fransız komandiri Maurice Gamelin Siegfried xəttindən 1 km məsafəni dayandırmaq qərarına gəlir və bu qərar barədə Polyaklara məlumat vermir. Əksinə, Polşalı marşal Edvard Rydz-Amigły-nin almanlarla təmasda olduğu bildirilir. Ertəsi gün Polşa Baş Qərargahına məlumat verildi və 17–20 sentyabr arasında rəsmi hücum planlaşdırıldı. Ancaq fransız qoşunları Majino xətti arxasındakı kazarmalara geri çəkildi. Qəribə müharibə başlayacaq.
Qış müharibəsi
150px|thumb|right|1939-cu ilin dekabrında baş tutmuş Suomussalmi döyüşü zamanı geri çəkilən Sovet qoşunlarının izləri ilə onları təqib edən qış geyimində olan fin hərbçisi. Sovet hökuməti Finlandiya ilə sərhəddən 32 km məsafədə yerləşən Leninqrad şəhərinin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədilə qarşı tərəfə ərazi mübadiləsi barədə təklif göndərmiş, lakin Finlandiyanın bu təklifi qəbul etməməsi nəticəsində müharibə başlamışdır. Bəzi mənbələrə görə müharibəni başlamaqda Sovet İttifaqının əsas məqsədi bütün Finlandiyanı ələ keçirmək və burada "kukla" Fin kommunist hökuməti yaratmaq idi. −43 °C temperaturda, çox sərt iqlim şəraitində Finlandiya qoşunları iki aydan çox müddətdə Sovet hücumuna müqavimət göstərdi və qarşı tərəfi ciddi itkilər verməyə məcbur etdi. Sovet Ordusunun yenidən təşkilatlanması və fərqli taktikalar icra etməsindən sonra, fevral ayında yeni hücum dalğası ilə finlərin müdafiə xətti keçildi.
Münaqişə tərəflərinin iştirakı ilə 1940-cı ilin martında Moskva şəhərində sülh müqaviləsi imzalandı. Finlandiya müqavilənin şərtlərinə əsasən öz ərazisinin 11 faizini və iqtisadiyyatının 30 faizini Sovet İttifaqına verməyə məcbur oldu. SSRİ isə müharibə nəticəsində ciddi itkilərə məruz qalmış və beynəlxalq nüfuzuna xələl gətirmişdi. Bütün bu itkilərə baxmayaraq, Sovet hökuməti öz istəyinə nail olmuş, Ladoqa gölü boyunca və Finlandiyanın şimalında yeni ərazilər ələ keçirmişdi. Finlandiya isə müharibədən sonra öz suverenliyini qoruyub saxladı və beynəlxalq nüfuzunu artırdı. Həmçinin, müharibə ərzində Qırmızı Ordunun zəif hücum cəhdləri və ciddi itkilər verməsi Adolf Hitlerin SSRİ üzərinə hücuma keçmək barədə fikirlərini daha da artırdı. 1941-ci ilin iyun ayında, 15 aylıq müvəqqəti sülhdən sonra Nasist Almaniyası Barbarossa əməliyyatına başladı, həmçinin SSRİ və Finlandiya arasında Davam müharibəsi başlandı. 30 noyabr 1939-cu ildə Sovet qoşunları 21 diviziya ilə (ümumilikdə 450,000 nəfər) Finlandiya üzərinə hücuma keçdi və qarşı tərəfə ağır itkilər verdirmək məqsədilə ölkənin paytaxtı Helsinki şəhərini bombaladı. Beynəlxalq qınağa cavab olaraq Sovet xarici işlər naziri Vyaçeslav Molotov bildirdi ki, Sovet Hərbi Hava Qüvvələri fin şəhərlərini bombalamır, hətta aclıqdan əziyyət çəkən fin əhaliyə humanitar yardım paylayır. Fin dövlət adamı Paasiviki isə deyirdi ki, Sovet tərəfi müharibə elan etmədən hücuma keçərək güc tətbiq etməmə haqqında imzalanmış üç müxtəlif razılaşmanı pozdu. Bunlar 1920-ci ildə imzalanmış Tartu müqaviləsi, 1932-ci ildə Sovet İttifaqı və Finlandiya arasında imzalanmış güc tətbiq etməmə haqqında müqavilə və 1934-cü ildə Sovet İttifaqı tərəfindən imzalanmış Millətlər Liqası razılaşmaları idi. Sovet hücumu başladıqdan sonra Karl Qustav Emil Mannerheym Finlandiya Müdafiə Qüvvələrinin Baş Qərargah rəisi təyin olundu. Finlandiya Sovet işğalı məsələsini hücum başlamazdan əvvəl Millətlər Liqasına bildirdi. Millətlər Liqası 14 dekabr 1939-cu ildə SSRİ-ni bu qurumdan uzaqlaşdırdı və digər üzv dövlətləri Finlandiyaya yardım etməyə səslədi.