cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fransa
Sosial quruluşu
Fransa əhalisinin əksəriyyətini fransızlar təşkil etdiyindəm o, təkmillətli dövlət sayılır. Fransız milləti qədim aborigen tayfaları qalların(keltlər), Roma işğalçılarının, german tayfalarının qarışması nəticəsində formalaşmışdır."Fransız", həm də "Fransa" toponimlərinin mənşəyi V əsrdə ölkənin şimal hisssəsini zəbt edən german tayfalarından olan frankların adından götürülmüşdür. Əhalisinin 90%-i fransızlardır. Orta ömür müddəti 82.3 ildir(qadınlar 85.4, kişilər üçün 79.2).
Fransada qadınların sayı 34,336,315, kişilərin sayı 32,291,287 nəfərdir. Ölkədə təbii artım 2015-ci il üçün 0,4%-dir. Əhali tərkibində yaşlı əhalinin payı getdikcə artır.
Fransızlar Avropanın roman xalqlarına aid edilir. Fransız milləti qədim aborigen tayfaları qalların(keltlər), Roma işğalçılarının, german tayfalarının qarışması nəticəsində formalaşmışdır."Fransız", həm də "Fransa" toponimlərinin mənşəyi V əsrdə ölkənin şimal hisssəsini zəbt edən german tayfalarından olan frankların adından götürülmüşdür.
Daha çox inkişaf etmiş qall-roman mədəniyyətinin təsiri ilə german dilli franklar yerli əhali ilə qaynayıb-qarışır, öz dilləri və adət-ənənələrini tədricən itirirlər.843-cü ildə romanlaşmış franklar güclü krallıq yaradır və onu Fransa adlandırırlar. Ona görə də Fransanın əhalisinin formalaşmasında onun şimalı və cənubunda müxtəlif etnik komponentlər iştirak etmiş və romanlaşma dərəcəsi də bu bölgələrdə eyni olmamışdır.
Etnik qruplar əsasən ətraf bölgələrdə yaşayır. Fransanın etnik tərkibi rəngarəngdir, dünyanın hər yerinden 100den çox etnik qrup var, ancaq buna baxmayaraq ölkədə tək dil fransız dilidir.
Bunlar dil və mədəniyyətləri ilə fərqlənən bretanlı(1.5mln nəfər), elzaslı(1mln-dan çox),flamandlı, korsikalı,basklar və katalonlardır. Bretanlılar kelt dil qrupuna aid olub Bretan yarımadasının qərb əyalətlərində;alman dilinin yerli ləhcəsində danışan elzaslılarElzas və Lotaringiyada;holland dilinə yaxın dildə danışan korsikalılar Korsika adasında yaşayırlar. Katalonlar və basklar Pireneyin ətəklərində məskunlaşmışlar. Etnik qruplar fransız dilində təhsil alır və fəaliyyətlərində bu dildən geniş istifadə edirlər.
Fransada əhalinin 85%-i "ağ" irqə,3.3%-i "qara" irqə,10%-i Şimali Amerika ,1.7%-i Asyalılara mənsubdur.
2014-cü ildə Fransada olan 229 000 xaricinin təxminən 8%-i portuqal,5%-i ingilis,5%-i ispan,4%-i italyan,4%-i alman,3%-i roman,3%-i belçikalı idi.
Avropanın digər iri dövlətləri ilə müqayisədə Fransada əhali sürətlə artır. Bunun bir cəhəti dövlətin doğumu artırmaq istiqamətində apardığı demoqrafik siyasət.digəri isə immiqrasiyadır. Fransada 5mln.immiqrant yaşayır. Bunlar Şimali Afrika ölkələri, Fransanın keçmiş mütəmləkələrindən gələnlər, həmçinin portuqaliyalılar, italyan və türklərdirFransa əhalisinin ümumu sayı 66.8mln nəfərdir. Ölkədə təbii artım 2015-ci il üçün 0,4%-dir. Orta ömür müddəti 79 ildir(qadınlar 83, kişilər üçün 76). Fransada əhalinin həyat səviyyəsi təqribən Almaniya və Böyük Britaniyada olduğu kimidir. ÜDM-un 30%-dən çoxu sosial sektora sərf olunur.
Ən mühüm sosial problem işsizlikdir.2010-cu ilin oktyabr ayında hökumətin təqaüd yaşının uzadılması(62yaş) haqda sərəncamının kütləvi etirazlara səbəb olması da işsizliyin aradan qaldırılmasında maneə kimi izah olunur. Ölkədə kilsənin təsiri İtaliya və İspaniyada olduğu kimi o qədər də güclü deyildir. Fransa əhalisinin 90%-i katoliklərdir.
Fransada orta sıxlıq hər kv.km-də 110 nəfərdir. Ən sıx əhali Pireney, Alpın cənub yamaclarında, Mərkəzi massivdə cəmlənmişdir. Ölkənin ən iri şəhərləri _Paris, Liyon,Marsel,Lill,Tuluza,Nitsa,Strasburq burada yerləşir. Əhalisinin3/4-ü şəhərlərdə yaşayır. Aqlomerasiyaların sayı 50-ni ötmüşdür. Şəhər əhalisinin 60%-i aqlomerisyalarda yaşayır.
Fransada təhsil pulsuzdur. Ölkənin müasir təhsil sisteminin əsası 1880–1890-cı illərdə qoyulub və 6 yaşından 16 yaşınadək uşaqlar üçün icbari xarakter daşıyır. Dövlət, eləcə də özəl təhsil müəssisələri mövcud olan Fransada məktəblilərin təxminən 20 faizi özəl orta təhsil müəssisələrində oxuyur.
Həm dövlət, həm də özəl təhsil müəssisələri üçün bütün məktəb proqramlarını dövlət təsdiq edir. Həmçinin müsabiqə və imtahanların keçirilməsi də dövlət tərəfindən təmin olunur. Bakalavriat dərəcəsi səviyyəsinədək diplomların verilməsi hüququ yalnız dövlətə məxsusdur.
1959-cu ildən bəri özəl təhsilə dövlət tərəfindən yardım edilir. Ölkədə hər 9 özəl məktəbdən 8-i bu yardımdan yararlanır. Özəl sektorda çalışan müəllimlərin əməkhaqqı və təhsil xərclərini də dövlət ödəyir.
Fransanın təhsil sistemi aşağıdakı struktura malikdir:
* məktəbəqədər təhsil (6 yaşınadək);
* ibtidai təhsil (6–11 yaş);
* orta təhsil (11–18 yaş) (orta təhsilin sonunda bakalavriat diplomu verilir. Bu diplom imtahansız universitetə qəbul olmaq hüququ verir);
* ali təhsil.
Müxtəlif pillələrdə təhsilin təşkili və məzmunu, 30 ildən artıqdır ki, həyata keçirilən islahatlarla müşayiət olunur. Aparılan islahatlar təhsilin demokratikləşdirilməsini və onun inkişaf etməkdə olan cəmiyyətin ehtiyaclarına yönəldilməsini təmin edir. Fransada son illərin əsas təhsil islahatları aşağıdakılardan ibarətdir:
* 3 yaşından 5 yaşınadək uşaqlar üçün məktəbəqədər uşaq müəssisələri şəbəkəsinin inkişafı;
* ibtidai məktəblərdən kolleclərə keçid imtahanlarının ləğv edilməsi, təhsildən geri qalan şagirdlər üçün adaptasiya siniflərinin yaradılması;
* xüsusiləşdirilmiş və ibtidai məktəbdən kollecə qədər qruplara bölünmə olmadan təhsilin ümumi sütununun təşkili;
* təhsilin ödənişsiz olması (şagirdlərin təhsil müddəti ərzində lazımi vəsaitlərlə təmin olunması, məktəbə gediş haqlarının ödənilməsi);
* yeni fənlərin tədris proqramına daxil edilməsi: (informatika, vətəndaş cəmiyyətinin əsasları və digər).
Paris Şimali Fransa ovalığının mərkəzində, Sena çayının sahilində yerləşir. Paris dünyanın ən gözəl şəhərlərindən biridir. Turist qəbuluna görə dünyada birincidir.(76.8mln.nəfər,2010-cu il)
Parisin "ürəyi" sayıln Site adası(Sena çayı sahilində yerləşir) şəhərin qədim hissəsidir. Digər sözlə, bura açıq səma altında qədim abidələr muzeyidir.
Fransanın görkəmli şəxsiyyətlərinin, o cümlədən Volterin, Russonun, Hüqonun, məzarları yerləşən möhtəşəm Panteon, naməlum əsgərin məzarı önündə əbədi məşəl yanan Zəfər tağı, Milli teatr_Qrand Operanın binası, Ədalət məhkəməsi sarayı, Müqəddəs Maqdalena kilsəsi, Bonapart Napaleonun məzarı olan Əlillər məbədi və bir çox başqa tikililər Parisə təkrarolunmaz görününş verir. Eyfel qülləsi Parisin rəmzi hesab olunur. İki min il yaşı olan şəhərin mənzərəsini seyr etmək üçün hər il 3 milyonadək turist hündürlüyü 300 metr olan bu qülləyə qalxır.
Coğrafiyası
Fransa Qərbi Avropa ərazisində yerləşən ən böyük ölkədir. Fransa demək olar ki, Avropa İttifaqınin ərazisinin beşdə birini tutur. Həmçinin Aralıq dənizində yerləşən Korsika adası ve iyirmiden çox asılı ərazilərdə bu dovlətin tərkibinə daxildir. Ölkənin ümumi sahəsi 547.030 kvadrat kilometr.
Coğrafi mövqe. Avropanın qərbində yerləşir; Fransanın
ərazisi 551,6 min km², əhalisi 65.8 mln nəfərdir.
Tərkibinə Aralıq dənizindəki Korsika adası və bir sıra kiçik sahil adaları daxildir. Fransa ilə qonşuluqda Almaniya, ltaliya, Belçika, İsveçrə, İspaniya kimi inkişaf etmiş ölkələr və onların ən mühüm sanaye
rayonları yerləşir. Ölkənin qərb sərhəddinin xeyli hissəsi təbii sədlər boyunca keçir. Pireney dağları Fransanı İspaniyadan ayırır, cənub-şərqdə İtalya və İsveçrə ilə sərhəddi Alp və Yura dağları boyuncadır. Fransa-Almaniya sərhəddinin xeyli hissəsi Reyn çayı boyuncadır. Yalnız şimalda Fransa-Belçika sərhəddi ovalıqdan keçir. Ölkənin ümumi sərhədlərinin 2/3-si dəniz sərhədlərinin(3120 km) payına düşür. Fransanın sərhədlərində mikrodövlətlər yerləşir. Bunlar Mavi sahil bölgəsində Monako, Pireney dağları ilə sərhəddə isə Andorradır.
Ölkənin coğrafi mövqeyinin xüsusiyyətlərinə Atlantik okeanı ilə Aralıq dənizi arasında yerləşməsi;iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş dövlətlərdə qonşu olması;Afrikanın qərb ölkələrinə yaxınlığı ;Belçika və İsveçrənin fransız dilli əhalisinin yaşadığı bölgələrdə həmsərhəd olması ;sualtı La-Manş tuneli vasitəsilə Böyük Britaniya ilə rahat qonşuluq əlaqələrinin olması və s. aiddir.
yüksək Alp və Pireney, orta hündürlüklü Yura dağları uzanır.
Ölkənin mərkəz və şərq bölgəsində çox parçalanmış orta hündürlüklü dağlar və yüksəkliklər yerləşir.
Fransa Alplarının hündürlüyü 4000m-dən yüksəkdir. İtaliya ilə sərhəddində Monblan dağı(4807 m) nəinki Fransada, həm də Avropada ən yüksək zirvədir. Alp dağlarının ezackar təbiəti(kars mağaraları, dağ gölləri, şəlalələr), infrastruktur tikililəri(tunellər, dağ-xizək obyektləri və s.) turizm-rekreasiya cəhətdən xüsusilə əhəmiyyətlidir.
Fransa ərazisinin əksər hissəsində mülayim-isti və rütubətli dəniz iqlimi hakimdir. Okean sahilindən şərqə doğru getdikcə iqlimin kontinentallığı artır. Buna baxmayaraq, dağlar istisna olmaqla ölkənin əksər hissəsində qış temperaturu müsbətdir. Dağlıq ərazilərin iqlimi isə sərtdir.
Fransada çay çoxdur. Ən mühüm şayları Luara, Rona, Sena və Haronnadır. Ölkənin şinal-şərq sərhəddində Reyn, Mazel, Şeld çaylarından qonşu dövlətlər müştərək istifadə edirlər. Fransa çaylarının hidroenerji ehtiyatı çoxdur. Enerji ehtiyatının yarısı Rona və onun qollarının payına düşür. Hidroenerji ehtiyatına görə Qərbi Avropada Norveç və Balkan ölkələrindən geri qalır. Ölkədə göl azdır. Göllərdən ən mühümü Cenevrədir. Bu gölün xeyli hissəsi İsveçrə ərazisindədir.
Ölkənin torpaq bitki örtüyü müxtəlifliyi ilə seçilir. Ovalıqlarda boz-meşə, şimal-qərbdə podzollaşmış boz torpaqlar yayılmışdır. Dağlıq ərazilərdə dağ-meşə boz torpaqları üstünlük təşkil edir. Torpaqlar təbii məhsuldarlığını itirmişdir. Cənubi Fransada meşələrin qırılması, heyvanların otarılması torpaq eroziyasına səbəb olmuşdur. Fransada ətraf mühit insan fəaliyyəti nəticəsində tamamilə dəyişilmişdir və ölkənin hər yerində mədəni landşaft üstünlük təşkil edir. Təbii meşə massivləri yalnız Vogez, Yura, Şimali Alplarda qalmışdır. Ölkədə meşəsalma işləri genişləndirilir. Aralıq dənizi sahili bölgələrində zeytun, subtropik meyvə ağacları, üzümlüklər, bəzək ağacları geniş yayılmışdır
Fransanın ərazisində qədim dövrlərdə müxtəlif tayfalar(kelt, qall, iber, hun, liqu, german, franklar) məskunlaşmış və onlar bir sıra şəhərlər salmışlar(Marsel, Nitsa və s.).843-cü ildə yaranmış Frank krallığında uzun müddət feodal çəkişmələri mövcud idi. XV əsrin ikinci yarısından mərkəzləşmiş dövlətin yaranması başa çatır. Fransada mütləqiyyət üsul-idarəsi möhkəmlənir. Kral idarəolunma hakimiyyətinin sisteminə XVIII əsrin axırında baş verən Böyük Fransa inqilabı son qoyur.1792-ci ildə Fransada ilk dəfə respublika təsis edilir(1-ci respublika)1799-cu ildə hərbi çevrilişdən sonra ölkədə Napoleon Bonapartın hərbi diktatura rejimi (əvvəlcə konsulluq,1804-cü ildən isə imperiya formasında)yaranır. Napoleonun məğlubiyyətindən sonra ölkədə 1814-cü ildən 1848-ci ilədək konsitusiyalı monarxiya üsul-idarəsi bərqərar olur.1848-ci il fevral inqilabı respublika quruluşunu yenidən bərpa edir(2-ci respublika), lakin 1852-ci ildə respublika üsul-idarəsini III Napoleonun imperiyası əvəz edir.1870-ci il sentyabr inqilabı 3-cü respublikanın yaranmasına səbəb olur(1870–1940).1871-ci ilin mart ayında Parisdə baş verən inqilab nəticəsində Paris kommunası adlanan hakimiyyət sistemi yaradılır. Cəmi 72 gün fəaliyyət göstərən Paris kommunası hökumət tərəfindən amansız təqiblərə məruz qalır.
XIX əsrin sonunda Fransa müstəmlək sisteminin yaradılması başa çatır. O, Böyük Britaniyadan sonra dünyanın ən iri müstəmləkəçi dövlətinə çevrilir. Fransa Antantanın tərkibində I dünya müharibəsində iştirak edir.1919-cu il Versal sülh müqaviləsi fransızların xeyrinə həll edilir(Almaniyanın zəbt etdiyi Elzas və Lotaringiyanın şimal-şərq hissəsi Fransaya qaytarılır və s.)
1940-cı ildə Fransa Almaniya və İtaliya ordusu tərəfindən zəbt edilir.1944-cü ilin axırlarında antihitler koalisiya ordusu və Fransa Müqavimət hərəkatının fəaliyyəti nəticəsində ölkə işğaldan azad edilir.1946-cı ildə 4-cü respublikanın,1958-ci ildə isə 5-ci respublikanın konsitutsiyası qəbul edilir. Beləliklə, Böyük Fransa inqilabından sonra ölkədə 5 respublika üsul-idarəsi (1792–1799;1848–1852;1870–1940;1946–1958;1958-ci ildən sonra) mövcud olmuşdur.5-ci respublika dövründə Fransa Avropa və dünya siyasətində lider müvqeyi ilə yanaşı iqtisadiyyatda da güclü dövlətə çevrilmişdir.
İqlimi
Fransanın avropa hissəsində mülayim dəniz iqlimi, şərqdə mülayim-kontinental, cənubda isə subtropik iqlim muşahidə edilir. Yay kifayət qədər isti və quru olur- iyulda orta hava tempiraturu + 23–25 dərəcəyə çatır, qış aylarında isə hava yagışlı keçir, orta tempiratur isə + 7–8 °C olur.
Təhsil
Fransanın müasir təhsil sistemi sonuncu 200 ildə təşəkkül tapmış və dünyada ən qabaqcıl təhsil sistemlərindən birinə çevrilmişdir. Onun başlıca xüsusiyyəti dövlət təhsil müəssisələrinə sahib olmasıdır. Fransada təhsil almaq xaricilər də daxil olmaqla, hamı üçün pulsuzdur.(Düzdür, universitetlərdə tələbələrdən nominal ödəmə alınır). Daha bir xüsusiyyəti isə təhsilin əyalətlərdə də paytaxtda olduğu kimi keyfiyyətli olmasıdır.
Sonuncu məlumatlara görə, Fransada şagird və tələbələrin sayı 15 mln. yüksəlib və bu da ölkədəki əhalinin 4/1 təşkil edir. Ölkədə 7 min kollec və 2600 lisey var. Hər il dövlət büdcəsindən təhsilə 21 faiz vəsait ayrılır.
Fransadakı təhsil sistemi çox aydın ifadə edilən milli xüsusiyyətlərə malikdir. Bu ölkədə silklərə bölünmə, diplom və təhsil alma dərəcələrinin xüsusi sistemləri var. Dövlət təhsil müəssisələrində verilən diplomlara qarşı xüsusi yanaşma olur: belə ki, onlar digər özəl məktəb və universitetlərə nisbətən daha yüksək qiymətləndirilir.
Dil mərkəzləri
Fransız dilinin xarici dil kimi tədris olunması üçün ixtisaslaşmış məktəb və kurslar Fransada çoxdur. Danışıq təcrübəsini təkmilləşdirmək üçün ölkənin demək olar ki, bütün iri şəhərlərində qısamüddətli kurslar tapmaq olar.
Dərsləri Fransızlar keçirlər. Təlimə kommunikativ (əlaqə, ünsiyyət) üsul salınmışdır. Əsasən, dərslər formalaşmağa söykənir, danışıq dilində təcrübənin mükəmməlləşdirilməsi və inkişafına, əsas diqqət isə qrammatika və tələffüzə sərf edilir. Uşaqlar üçün uyğunlaşdırılan xüsusi işlənmiş proqramlar vardır. Qəbuletmə zamanı tələbələr bilik səviyyələrinin təyin olunması üçün testlərdən keçirlər.
Dilin öyrənilməsi adətən, fransız mədəniyyəti və adət – ənənələrinin bir sıra elementləri ilə əlaqələndirilir. Dərslərin xaricində, məktəblər Fransanın tarixinə, adətlərinə və müasir dövrünə həsr edilmiş mövzular üzərində müzakirələr və müxtəlif ekskursiyalar təşkil edirlər. Bir qayda olaraq, hər bir təhsil müəssisəsində sərbəst iş üçün xüsusi mərkəz, kitabxana, internetə qoşulan kompüterlər, audio və video kurslarla işləmək üçün avadanlıqlar vardır.
Fransada kolleclər
Kolleclər orta ixtisas təhsili sahəsidir. Fransada belələri mövcud deyildir. Burada kollecləri 2-ci dərəcəli orta məktəblər adlandırırlar. 2–3 il təhsil müddətində hansısa bir iş peşəsi almaq olar. Bir qayda olaraq, təhsil alanlar buraxılış imtahanından sonra sənaye və yaxud müxtəlif xidmət sahələrinə işləməyə gedirlər.
Başqa çıxış yolu da var: kolleci bitirdikdən sonra əmək peşəsi təlimi mərkəzlərindən birinə daxil ola bilər və öz ixtisasına uyğun olaraq işləyə bilməsi üçün sertifikat ala bilər.
Fransada orta və yüksək təhsil arasında elə bir ciddi sərhəd yoxdur. Birinci ikinci üçün pilləkən rolunu daşıyır.
Fransada universitetlər
Fransanın ən nüfuzlu təhsil müəssisələri Parisdə yerləşir. Sarbonna universitetinin əsası 1257-ci ildə xeyriyyə məqsədilə onlarla kasıb tələbənin təhsil ala bilməsi üçün Robert Sarbon tərəfindən yaradılmış kolleclə qoyulmuşdur. XIV əsrdən etibarən universitet adlanaraq, Parisin və Fransanın ən iri və nüfuzlu təhsil müəssisəsinə çevrilmişdir. 1968-ci il islahatından sonra universitet 13 müstəqil ali təhsil müəssisəsinə bölünmüşdür.
Fransanın ali təhsil sistemi bu gün yüksəlmə dövrünü yaşayır. Əgər 1980-ci ildə tələbələrin sayı 1.2 mln idisə, 2001-ci ildə bu göstərici 2 mln-ya çatdı və artmağa da davam edir. Fransa torpağında ali təhsil alan hər 10 tələbədən biri əcnəbidir.
Fransada təhsil sürətli və çevikdir. Universitet təhsili 3 hissəyə ayrılır. Tələbələr hər birini bitirdikdə diplom alırlar.
Birinci hissə iki il üçün hesablanıb və ümumi (DEUG) və ya elmi-texniki (DEUST) universitet təhsili diplomunu almaq üçün imtahanla tamamlanır. Çoxları məhz bu pillədə dayanırlar, çünki, belə sənəd yaxşı iş tapmaq üçün şərait yaradır.
İkinci hissə də 2–3 illik təhsildən ibarətdir. Birinci ili bitirdikdən sonra lisenziyalı diplom verilir, növbəti isə magistr diplomunu almaqla bitir.
Nəhayət, 3-cü hissə seçilmiş peşənin daha dərindən öyrənilməsini təklif edir və sərbəst elmi işlə müşayiət olunur, hansı ki, bu işə iddialı olanlar proqrama daxil olmasına qədər bu mövzunun dürüst və qısaca ifadə olunmasına borcludurlar. Bu mərhələni müvəffəqiyyətlə keçənlərə xüsusi ali təhsil və ya əsaslı təhsil diplomu verilir.
Fransada təxminən 80 universitet və 300-ə yaxın məktəb vardır. Fransız ali məktəbləri öz ölçülərinə görə fərqlənirlər, lakin bütövlükdə yerləşdiyi yerdən asılı olmayaraq, yüksək keyfiyyətli təhsil vəd edirlər. Böyük əyalətlərdəki şəhərlərdə – Lill, Ren, Tuluza, Eks-an-Provay-sa, Bordo, Qrenoblyada, Lion bir qayda olaraq, kiçik xüsusiyyətləri ilə fərqlənirlər. Burada 2-ci və 3-cü hissənin tələbələri daha çoxdur. Nəhayət, fransız tələbələrinin 4/1-nin toplaşdığı Parisin ətrafında demək olar ki, nə lazımdı hər şeyi tapmaq olar. İstər fakültə, istər proqram, istərsə də ixtisaslaşdırma olsun.
Fransada universitetlərin rəsmi reytinqi mövcud deyildir, lakin yekunlaşmış nəticələr haqqında danışmaq olar. Necə ki, Fransanın alman dili öyrədən ən yaxşı fakültəsi Strasburq Universitetindədir, məsələn, Monpelye Universitetində təbiət elmləri və tibb fakültələri daha yaxşı təşkil olunmuşdur. Ən ali ticarət məktəbi, ali iqtisadi və ticarət elmləri məktəbi, Parisin ali ticarət məktəbi və başqalarını flaqmanlar aralarında biznes – təhsili adlandırırlar.
Prinsip etibarilə, universitetlər və ali məktəblər arasında fərq mövcud deyildir. Yalnız yaranmış tarixi tiplərdən söhbət gedə bilər.
Ali təhsil məzununun diplomu nüfuzuna görə, bəzən universitet diplomundan daha yüksək qiymətləndirilir. Bunlardan 1-cilər fransız inqilabından əvvəl yaranmışdı: Dağ məktəbi 1783-cü ildə. Bir il sonra körpü və yolların çəkilməsi üçün tikilmiş krallıq məktəbi. Bir qayda olaraq, böyük biznesə və siyasətə gedən yol məhz onlardan keçir. Ekol Normal, Ali Təsərrüfat məktəbi, Ali Ticarət məktəbi, Texniki məktəb, mühəndis vətəndaşlar üçün Mərkəzi məktəb, Hərbi ümumqoşun məktəbi daha çox məşhurdurlar. Doğrudur, əcnəbinin buraya daxil olması çox çətindir, belə ki, hər iş ayrı-ayrılıqda, lazımınca araşdırılır, çox vaxt rədd edilir. Ən yaxşı şans BAC attestatına sahib olanlardadır, ancaq onlara da 1–2 il xüsusi məşğələ siniflərində çalışmaq, amansız konkursda səbirli olmaq lazım gələcəkdir. Fransız ali məktəblərinə daxil olmağın bir neçə yolu var. Birincisi, rəsmi nöqteyi-nəzərdən BAC-bakalavr attestatı əldə etmək üçün ən sadə yoldur. Bu sənəd universitetə 100 faizlik buraxılışdır, lakin heyf ki, onu yalnız fransız liseyini bitirdikdən sonra imtahan verərək və yaxşı nəticə əldə edərək almaq olar. Buna görə, onun bütün sadəliklərinə baxmayaraq, elə də yüngül adlandırmaq olmaz.
Başqa variantlar da var. Fransanın hansı ali məktəbində təhsil almaq istədiyini bilən şəxs ən yaxşısı, həmin ali məktəbin komissiyasına məktub göndərərək, niyə bu təhsil sahəsində oxumaq istədiyinin səbəbini yazmağı və bir az da özü haqqında danışmağı sınasın. Şans müsbət cavab almaq istəyən elə insanlarda baş qaldırır ki, onlar oxuduqları ali məktəbləri qurban verə bilərlər və yenidən 1-ci kursa, lakin fransızca davam etməlidirlər.
Universitetlərin bir çoxunda əcnəbilər üçün hazırlıq kursları fəaliyyət göstərir. Əsasən, fransız dilinə yiyələnməyə daha çox yer verilir. Kim ki, kursun sonunda imtahanları verə bilir, o həmin ali məktəbin tələbəsi olur.
Son illərdə bəzi ali təhsil müəssisələrində, xüsusilə özəllərdə ingilis dilində magistr proqramları yaradılıb. Onlar əcnəbilərə istiqamətləndirilmiş və 1–2 illik təhsil ehtimal olunur. Bura daxil olmaq üçün dinlədiyin kurslar və aldığın qiymətlər barədə diplom və akademik arayış, bundan başqa, TOEFL (550–700) və ya İELTS (6.0–7.0 bal) testinin nəticələrini vermək lazımdır. Bəzən ingilis dilində imtahanları məktəb özü təşkil edir. Belə proqramlarda təhsil almaq ödənişlidir.
Siyasi quruluşu
Fransa tarixdə idarəetmə formasına və siyasi quruluşuna görə xüsusi yerə sahibdir. Tarixə nəzər salsaq, görərik ki, Fransa və Avropa siyasi tarixində köklü dəyişikliklərə səbəb olmuş ən mühüm hadisələrdən biri Böyük Fransa İnqilabıdır.
İnqilab özündən sonra Avropada Napoleon müharibələri, Fransada monarxiyanın bərpası və nəhayət müasir, azad, demokratik Fransanın simasını müəyyənləşdirəcək daha iki inqilaba səbəb olmuşdur. İnqilabdan sonrakı 75 il ərzində Fransa respublika, diktatorluq, konstitusiyalı monarxiya və iki müxtəlif imperiyalar halında mövcud olmuşdur.
Bu sosial-siyasi qiyam mütləq monarxiyadan demokratiya, vətəndaşlıq və insan hüquq və azadlıqları kimi mütərrəqqi prinsiplərə əsaslanmışdır. Bu gün Fransada bu prinsiplər dövlət idarəçiliyində, siyasi quruluşda hakim mövqedədir.
Dünyadakı bir çox ölkəyə hüquq sistemi və idarəetmə formasına görə Fransa nümunə ölkələrdən biri hesab olunur.
Fransanın nümunə bir ölkə olaraq təhlilini 2 aspektdən ələ almışdır: Fransanın siyasi quruluşu, hakimiyyət orqanları və idarəetmə quruluşu: mərkəzi və yerli idarəetmələr.
Fransa dövləti prezidentli respublika rejimi ilə idarə olunan bir ölkədir. Hal-hazırda Fransa 5-ci Respublika dövrünü yaşayır. Respublikanın əsas xüsusiyyəti Fransız İnqilabının içində mövcud olan insan haqqları, demokratik dəyərlərə bağlı, dövlət və milləti ilə birlikdə bölünməz, sosial bir hüquq dövləti üzərində qurulmuşdur.
Fransa torpaqlarında yaşayan və vətəndaşlıq almış hər kəs Fransız hesab olunur. Bütün fransız vətəndaşları konstitusiya və qanunlar qarşısında dil, din, irq baxımından ayrı-seçkilik olmadan bərabər hüquqlara sahibdir.
1985-ci ildən ''bəri Milli Məclis ümumi və birbaşa seçki hüququ əsasında gizli səsvermə ilə 5 il müddətinə seçilən 581 deputatdan ibarətdir. Deputatların 555-i bilavasitə Fransadan, 14-ü Fransanın keçmiş müstəmləkəsi olub "dənizarxası ərazilər" adlanan yerlərdən, 12-i isə Fransadan kənarda yaşayan fransız vətəndaşlarından seçilir. Seçkilər birmandatlı seçki dairələri üzrə majoritar seçki sistemi əsasında 2 dövrədə keçirilir. Seçki dairələrinin sərhədləri əhalinin ümümi siyahıyaalınmasından sonra demoqrafik dəyişikliklər nəzərə alınmaqla dəqiqləşdirilir.'' 23 yaşa çatmış fəal seçki hüququna malik hər bir Fransa vətəndaşı öz namizədliyini irəli sürə bilər.
Bir çox ölkələrdən fərqli olaraq Fransada deputatın müavini də olur. Deputat seçilmiş şəxs vəfat etdikdə və bir sıra digər hallarda müavin deputat mandatı əldə edir.
Senat departamentləri təmsil edən orqan olub 321 üzvdən ibarətdir. Departamentlərin təmsilçilik norması onların əhalisinin sayından asılıdır. Senator seçilmək üçün 35 yaşa çatmaq tələb olunur. Senatorların səlahiyyət müddəti 9 ildir. Hər 3 ildən bir Senatın tərkibinin üçdən bir hissəsi yenidən seçilir.
Digər ölkələrin parlamentləri kimi Fransa parlamenti də qanunvericilik, iqtisadiyyat, nəzarət, xarici siyasət, məhkəmə və başqa sahələrdə səlahiyyətlərə malikdir.
Qanunvericilik sahəsində Fransa parlamenti aşağıdakı qanunları qəbul edə bilər:
· konstitusiya qanunları;
· üzvi qanunlar;
Fransada icraedici hakimiyyət mərkəzi idarəetmə qurumları və əyalət təşkilatlarından meydana gəlmişdir. İcraedici orqanın əsas ünsürləri aşağıdakılardır:
Prezident
Birbaşa xalq tərəfindən 7 illiyə seçilən prezident, vəzifə müddəti bittikdən sonra yenidən seçilə bilər. Yenidən seçilə bilmə haqqı prezidentə həm də onun hər hansı bir siyasi partiyaya üzv ola bilməsinə və hər hansı bir siyasi düşüncəni təmsil edə bilməsinə yol açır. Prezidentliyə nazmizəd ola bilmək üçün parlament nümayəndəsi, bələdiyyə başçısı, əyalət məclisi üzvü vəya bölgə məclisi üzvü olmaq, minimum 30 ili təmsil edən və ən az 500 vətəndaşın ictimaiyyətə açıq və yazılı şəkildə namizəd göstərməsi zəruridir.
Baş nazir
Baş nazirin səlahiyyətləri konstitusiyanın 20 və 21-ci maddələrinə əsasən, ölkədaxili tənzimləmələr etmək, hökumət işlərini idarə və koordinasiya etmək, qanunvericiliyi tətbiq etmək, müəyyən səviyyələrdə təyinatlar etməkdən ibarətdir. Bununla yanaşı birbaşa baş nazirə tabe olan əhəmiyyətli qurumlar da vardır.
Hökumətin baş katibi
Ənənəvi oaraq Danıştay üzvləri arasından təuin olunan və birbaşa baş nazirə tabe olan siyasət və idarəetmə arasında əlaqə qurumudur. Parlamentlə hökumət arasındakı əlaqələrdə çox əhəmiyyətli rola sahibdir. İdari baxımdan birbaşa baş nazirə bağlı icraedici, maliyyə və idarəedici vahidlərinin rəhbəridir. Nazirlər kabineti iclaslarının gündəmlərini hazırlamaq, rəsmi hesabatlar tutmaq və dərc etmək, nazirliklər arası konfransların və digər qurumların iclaslarında iştirak etmək, baş nazirin milli qəzet, kadrların idarəsi, yüksek inzibati araşdırmalar mərkəzi və digər komissiya və komitələrlə əlaqələrinin həyata keçirilməsi ilə bağlı işlər də baş katibin vəzifələrindəndir.
Nazirlər Kabineti
Fransa konstitusiyasında Nazirlər Kabinetinin strukturu və faliyyəti barədə heç bir konstitusya tənzimləməsi yoxdur. Sadəcə iki istisna vardır ki, bunlardan biri fövqəladə vəziyyət elan olunmasıdır. Nazirlər Kabineti fövqəladə hal elanını parlamentin təsdiqləməsi üçün 15 gün ərzində təqdim etməlidir. İkinci istisna isə Nazirlər Kabinetinin Konstitusiya Şurasına parlamentin səlahiyyət dairəsindən kənara çıxaraq öz səlahiyyətlərini qəsb etməsi etirazıdır
İdarəetmə quruluşu
Fransada mərkəzi idarəetmə bölgə, əyalət və mahal adlanan üç vahiddən ibarətdir. Bölgələr və əyalətlər eyni zamanda həm mərkəzi, həm də yerli idarəetmənin təşkilatlandığı idari vahidləridir. Nazirlər kabineti tərəfindən təyin olunan vali bölgə və əyalətlərdə mərkəzi hökuməti təmsil edir. Mahallar da məmurlar tərəfindən idarə olunur.
Fransada bölgə iqtisadi, sosial, mədəni və coğrafi, həmçinin etnik və dini baxımdan sıx əlaqələrin mövcud olduğu məkanlara verilən addır.1990-cı ildən bəri Fransada 26 bölgə mövcuddur.
Mahalların başçısı Daxili İşlər Naziri tərəfindən təyin olunan məmurlardır(prefet). Mərkəz tərəfindən verilən əmrləri yerinə yetirməklə məsuldurlar.
Xarici siyasətinin idarəedilməsinin Fransa sistemi bəzi fərqli xüsusiyyətlərə və ənənələrə malikdir. 1958-ci və sonrakı illərin hadisələri Fransanı prezident respublikasına çevirdi. Məlum olduğu kimi, bu general Ş. de Qollun adı ilə bağlıdır. Parlament iki palatadan ibarətdir: Milli məclis və senat. Milli məclis bilavasitə, senat bilvasitə səsvermə yolu ilə seçilir. Senatda ərazi vahidləri və xaricdə yaşayan fransızlar təmsil olunur. Fransızların ifadəsinə görə, parlament haqqında bölmə konstitusiyanın "künc-bucağında" yerləşir, lakin müharibənin elan edilməsi kimi mühüm məsələnin həlli məhz parlamentin səlahiyyətlərində təsbit edilib. Həmçinin Milli Məclis hökumətə inam yaxud inamsızlıq (o cümlədən xarici siyasət sahəsində) nümayiş etdirmək hüququna malikdir. Bəzi beynəlxalq müqavilələr yalnız parlament tərəfindən təsdiqlənə bilər. Əsas funksiyalar – səfir təyin etmək və xarici səfirləri akreditə etmək, sazişlərin bağlanması haqda danışıqları aparmaq və həmin sazişləri ratifikasiya etmək, Milli təhlükəsizliyi təmin etmək və hərbi qüvvələrin başçısı olmaq, prezidentin əlində cəmləşib. Baş nazirin rolu Böyük Britaniyaya nisbətən xeyli aşağıdır. Bununla yanaşı, baş nazir hökumətə başçılıq edir və deməli, gündəlik olaraq xarici siyasət məsələləri ilə də məşğul olur. Həmçinin konstitusiya şurası mövcuddur. Şura 9 illik səlahiyyətlərə malik olan 9 üzvdən ibarətdir və xarici siyasi fəaliyyətə nəzarət edir. Ölkənin bütün keçmiş prezidentləri ömürlük bu şuranın üzvləridirlər. Xarici siyasətin əsas halqası tarixçəsi 1628-ci ilə gedib çıxan XİN. 1853-cü ildən nazirlik məşhur Ke d’Orse bulvarında yerləşir. Ona nazir başçılıq edir, nazir yanında dəftərxana fəaliyyət göstərir. Həmçinin avropa və frankofon işləri üzrə iki nazir müavini də var. Xarici əlaqələr orqanlarına Frankofon cəmiyyətinin mərkəzi orqanları da aiddir. 1952-ci ilin 19 sentyabr dekreti ilə Fransanın diplomatik xidməti ümumi inzibatçılıq qulluqçularından ayrılmış, diplomatik və konsul personalı dörd məmur qrupuna bölünmüşdür: elçilər, məsləhətçilər və xarici işlər üzrə katiblər, Şərq üzrə mütəxəssislər və iş icraatçıları. Həmçinin iqtisadi işlər üzrə referentlər, attaşelər və s. var. Xarici nümayəndəliklərdə adətən siyasi, ticari-siyasi, konsul, protokol, həmçinin mətbuat, mədəniyyət şöbələri yaradılır.
Fransa partiyaları:
İqtisadiyyatı
Fransa yüksək inkişaf etmiş dövlətdir. İqtisadi potensialına görə Avropada Almaniyadan sonra 3-cü yerdədir. Fransa iqtisadiyyatının ənənəvi xüsusiyyəti burada təsərrüfatın mühüm sahələrinə nəzarət edən ümumilli proqramlaşdırmanı fəal tətbiq edən iri dövlət sektorunun olmasıdır. Ölkədə iqtisadi inkişafın planlaşdırılması ümumavropa miqyasında strateji səciyyə daşıyır.
Fransada emal sənayesi 5 ana bölgədə sıxlaşıb. Paris və çevrəsinə çox çeşidi sənaye sahələri, Lyon çevrəsi və Saint Etienne-de kimya sənayesi, tarixi kömürə və toxumacılığa əsaslanan Nord-Pas-de-Calais bölgəsində alüminium, polad və motorlu nəqliyyat vasitələri, Tuluza və çevrəsində kosmos və havaçılıq sənayesi məskunlaşmışdır.
Fransa iqtisadiyyatında öz aralarında və xarici kapitalla sıx əlaqədar olan onlarla sənaye korporasiyaları və banklar fəaliyyət göstərir. Bunlar "Elf-Akiten"(neft sənayesi),"Pejo-Sitroen" və "Renault"(avtomobil sənayesi),"Tomson"və "Alkatel"(elektronika),"Peşine-Yujin-Külman"(alüminium sənayesi),"Ron-Pulenk" və "Mişlen"(kimya sənayesi),"L`Oreal","Ywes Rocher"(kosmetika),"Karfurr"(ərzaq məhsulları ticarəti), banklar "Kredi Leonne","Pariba" və başqalarıdır. İqtisadiyyatın bəzi sahələrində(kənd təsərrüfatı, yüngül, yeyinti, ticarət və s.) kiçik sahibkarlıq mövcuddur. İstehsalın mərkəzləşmə səviyyəsinə görə AFR və Böyük Britaniyadan geri qalsa da, iqtisadiyyatında dövlət sektorunun əhəmiyyətinə görə irəlidədir. Sənaye sahələrinin 1/4-i dövlətə məxsus müəssisələri təşkil edir. Ölkə sənayedən sonrakı inkişaf mərhələindədir. Sənaye, kənd təsərrüfatında çalışanların sayı azalır. Əmək qabiliyyətli əhalinin yarıdan çoxu xidmət sahələrində çalışır. Xidmətin bir çox növlərinə görə (maliyyə, nəqliyyat, turizm, elmi və texniki əməkdaşlıq) dünyada lider dövlətlərdəndir. Fransa iri hərbi qüvvəyə və atom silahına malikdir.
Sənaye
Əmək qabiliyyətli əhalinin təqribən 25%-i bu sahədə çalışır. Ən mühüm sahələri energetika, maşınqayırma və kimyadır. Hasilat sənayesində daş kömür, dəmir filizi,boksit çıxarılması xeyli azalmışdır. Mərkəzi massivdə uran, cənub-qərbdə təbii qaz çıxarılır. Fransa mineral xammal idxalçısına çevrilmişdir. Ona görə də energetika sənayesində AES-lərin rolu getdikcə artır. AES-lər yerli xammal və Afrika ölkələrindən idxal olunan uran filizi əsasında fəaliyyət göstərir. Mərkəzi massivdə hər il 2–3 min ton uran filizi çıxarılır. Elektrik enerjii istehsalında AES-lərin payı 80%-dən çoxdur. Bu göstəriciyə görə dünyada birincidir. Uran filizindən istifadə zaanı tullantıların bir hissəsi Almaniyada anbarlara yığılır.2010-cu ilin noyabr ayında Almaniyada əhslinin etiraz nümayişi də buna qarşı yönəlmişdirElektrik enerjisi istehsalında SES-lərin rolu da vardır.2015-ci ildə Fransa avropa ölkələri arasında elektrik enerjisi istehsalına görə Norveç və İsveçdən sonra 3-cü oldu. Energetikanın inkişafı planlarında enerji daşıyıcılarının idxalının azaldılması və alternativ vasitələrdən(günəş, külək, dəniz qabaraları enerjisi) istifadə olunması göstərilir.
Maşınqayırma kompleksinin strukturunda avtomobilqayırma və nəqliyyat vasitələri istehsalı 1-ci yerdədir. Fransa dünya bazarında avtomobil, avia-kosmik avadanlıq və gəmilər istehsalına görə rəqabət aparır. Ölkənin "Reno","Pejo" avtomobil şirkətləri;"Aerospasyal","Avon Marsel Dasso Breqe" aviakosmik şirkəti dünya miqyasında ən iri istehsalçılardır. Ölkədə elektrotexnika sənayesi yüksək inkişaf etmişdir. Bu sahədə elektrik kabelləri, elektrik stansiyaları(o, cümlədən atom) üçün avadanlıq, elektron hesablama maşınları və s. istehsal olunur. Maşınqayırmanın mühüm mərkəzləri Paris, Lion bölgələri daxilində, həm də ölkənin şimalında (gəmiqayırma istisna olmaqla) yerləşir. Maşınqayırma məhsullarının 40%-i ixrac olunur. Aviaraket sənayesinin inkişafına görə Avropada liderdir. Sərnişin və hərbi təyyarə, helikopter, raket istehsal edir."Arean" fransız raketlərindən bir sıra dövlətlər peyk buraxılmasnda istifadə edir. Ölkəyə məxsus Kuru kosmodromu Fransa Qvianasında yerləşir(Latın Amerikası). Ölkənin aviasiya müəssisələri Paris, Tuluza şəhərlərindədir və bunlar dövlətə məxsusdur. Aviasiya sənayesinin digər mərkəzləri Bordo, Rurj, Marinyandadır.
Sənaуе istehsalının strukturunda maşınqayırmadan sonra 2-ci yerdə kimya sənayesidir. Kimya sanayesi mineral gübrə, sintetik kauçuk və plastik kütlə, zərif kimya (рarfümeriya, əczaçılıq, kosmetika) üzra ixtisaslaşmışdır. Rezin sənayesi (avtomobil təkərləri istehsalı) inkişaf etmişdir. Kimya sənaуе müəssisələri Paris, Lion Ьölgələri və ölkənin cənubundadır.
Sənaye istehsalının strukturunda 3-cü yerdə yüngül sənayedir. Yüngül sənayenin mühüm sahəsi toxuculuqdur. Fransa parça və paltar istehsalına görə dünyada məşhurdur. Bu sahədə yun və pambıqdan daha çox istifadə olunur. Toxuculuq sənayesinin mərkəzləri ölkənin şimalında(yun, kətan, cut fabrikləri) , Elzasda və Vogez dağları ətəklərində(pambıq parça), Lionda(təbii və süni ipək parça) cəmlənmişdir. Tikiş sənayesinin mühüm mərkəzi Parisdir. O, moda mərkəzi kimi dünyada məşhurdur və bu sahədə liderliyini saxlayır.
İstehsal məhsullarının həcmi və müxtəlifliyinə görə ölkədə yeyinti sənayesi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Bu sahədə şərabçılıq, şirniyyat və pendir, konserv və şirələr istehsalı xüsusilə seçilir. Yeyinti sənayesinin müəssisələri ölkənin əksər şəhərlərində уаyılmışdır.
Kənd təsərrüfatı
Fransa aqrosənaуе kompleksinin inkişafına görə dünyada арarıcı mövqe tutur. Ölkənin kənd təsərrufatında cəmi 1 mln əhaliçalışır. О, ət, süd, taxıl, şəkər çuğunduru istehsalına görə Qərbi Avropada 1-ci, pendir istehsalına görə dünyada 2-ci, üzüm yetişdirilməsinə görə Avropada 2-ci (ltaliyadan sonra) yerdədir. Fransanın Aralıq dənizi sahilləri meyvəçiliyin müxtəlifliyinə görə seçilir (şaftalı, ərik, badam, zeytun, sitrus meyvələri). Aqrar bölmələrdaə kiçik və orta təsərrüfatlarda iri əmtəəlik müəssiselər hakim mövqe tutur. Fransa kənd təsərrüfat məhsulları istehalına görə dünyada 3-cü (АВŞ və Kanadadan sonra), Qərbi Avropada l-ci yerdədir.
Kənd təsərrüfatı məhsullarınn yarıdan çoxu heyvandarlığın payına düşür. Əsasən iri buynuzlu mal-qara bəslənilir və о, mal-qaranın sayına görə Qərbi Avropada l-ci yerdədir. İri buynuzlu mal-qara ölkənin təbii otlaqlar olan şimal-qərbində, həmçinin Mərkəzi Massivdə saxlanılır. Heyvandarlıq intensiv inkişaf etdirilir, əsasən südlük-ətlik istiqamətindədir. Bu sahədə kərə yağı, mal əti, pendir, süd istehsalı inkişaf etmişdir.
Bitkiçilikdə taxıl əkinləri (xüsusilə buğda), üzümçülük, tərəvəzçilik və bağçılıq aparıcı yer tutur. Taxıl bitkiləri(buğda, qarğıdalı, arpa)əsasən Şimali Fransa, Akvitan ovalığında becərilir. Bu sahədə orta məhsuldarlıq hər hektara 70sentnerdir. Qarğıdalı cənub-qərbdə;arpa, çovdar Mərkəzi Massivdə;çəltik Rona çayı deltasında əkilir. Texniki bitkilərdən kartof və şəkər çuğunduru əkinləri də geniş ərazi tutur.(Şimali Fransa ovalığında). Üzüçülük üzrə ixtisaslaşan rayon Langedokdur(üzüm bağlarının 40%-i). Üzüm həmçinin Haronna, Dordoni, Şaranti çayları vadisində də becərilir. Keyfiyyətli üzüm şərabı istehsalına görə Fransa dünyada 1-ci yerdədir."Şampan","Konyak","Kaqor" içki markaları dünyada məşhurdur. Bordo, Şampan, Elzas, Burqundiya bölgələri, Luara çayı vadisində əla markalı şərab istehsal olunur. Tərəvəzçilik və meyvəçilik üzrə bir çox kiçik bölgələr ixtisaslaşmışdır. Bu sahənin məhsulları iri şəhərləri (ilk növbədə Parisi)təmin edir. Ölkənin şimal-qərbində alma, armud, ərik bağları, Aralıq dənizi sahillərində gavalı, sitrus meyvə bağları yayılmışdır.
Nəqliyyat və xarici ticarət
Fransa yüksək inkişaf etmiş nəqliyyat şəbəkəsinə malikdir. Ölkədə nəqliyyat şəbəkəsi radial konfiqurasiyaya malikdir. Belə ki, əsas dəmir yolları, avtomobil magistralları, daxili su yolları, hava xəttləri paytaxt Parisdən başlayır. Sərnişin və yük daşımalarda əsas rolu avtomobil nəqliyyat oynayır. Fransa Avropada inkişaf etmiş dəmir yolu şəbəkəsinə malikdir.
Ölkənin ən mühüm mərkəzləri arasındakı əlaqə yüksək sürətli və elektrikləşdirilmiş dəmir yolları vasitəsilə əlaqə saxlanır. Yüksək sürətli magistralların tətbiqi sahəsinə görə Fransa Avropa ölkələri arasında liderdir. O, bir sıra ölkələrdə o cümlədən ABŞ-də yüksək sürətli magistrallar layihəsində iştirak edir. Paris-Lion-Marsel;Paris-Tur-Bordo;Paris-Lemoj-Tuluza mühüm dəmir yol magistrallarıdır. Yük daşımalarında boru kəmərləri və daxili su nəqliyyatından geniş istifadə olunur. Neft və neft məhsulları əsasən Marsel-Lion-Strasburq, Havr-Paris kəmərləri ilə daşınır. Yük daşımalarında Sena çayından istifadə olunur. Paris, Strasburq, Ruan mühüm çay limanlarıdır.
Xarici iqtisadi əlaqalərində dəniz naqliyyatı mühüm rol oynayır. Ən mühüm dəniz limanları Marsel, Havr, Dünkerk, Nant, Bordo, Ruandır. Yük dövriyyəsinin həcminə görə Marsel Qərbi Avropada 3-cü yerdədir. O, Fransanı Hind və Sakit okeanla əlaqələndirir. Havr və Ruan Parisin dəniz avanportudur. Dünkürk portu Şimal sənaye bölgəsinin dəniz qapısıdır. Nəqliyyat əlaqələrində La-Manş boğzından 1994-cü ildə çəkilmiş sualtı tuneldən geniş istifadə olunur. Hava nəqliyyatı ilə daşımaları dövlətə məxsus "Eyr-Frans", "Eyr-lntern" şirkətləri vasitəsilə həyata keçirilir.
Fransa dünyada turist qəbuluna görə liderdir (76,8 mln. nafər). Turizmdən əldə olunan gəlir 46,3 mlrd. dollar təşkil edir. Ölkəyə turistləri cəlb edən Parisin zəngin tarixi-mədəni abidələri, Disneylend əyləncə parkı, Aralıq dənizi və Atlantik okeanının çimərlikləri, istirahət mərkəzləri və s.-dir.
Xarici ticarət
Fransanın xarici ticarəti genişdir. Təsərrüfat əlaqələrinin müxtəlif istiqamatləri üzrə ölkə beynəlxalq aləmdə mövqeyinə görə liderdir. Xarici ticarətin həcmi və sanaye məhsulları ixracına görə Fransa dünyada 4-cü yerdədir (АВŞ, AFR, Yaponiyadan sonra). Fransa Beynəlxalq investisiya əlaqələrində fəal iştirak edir. Xarici kapital qoyululuşunun həcminə görə dünyada 3-cü yerdədir. Fransa iqtisadiyyatına qoyulan xarici investisiyanın həcmi dəəhəmiyyətli dərəcədədir.
Ölkə ixracatının tərkibi müxtəlifdir. Dünya bazarında nəqliууat maşınqayırması (avtomobil, təyyarə, helikopter, lokomotiv), silah, АЕS-lər üçün avadanlıq, kosmik texnika, elektrotexnika və kimya məhsulları, polad, alüminium, parça, paltar ixracına görə Fransanın mövqeyi yüksəkdir. Kənd təsərüfatı və ərzaq məhsulları ixracının dəyərinə görə АВŞ-dan geri qalır (şərab, taxıl, süd məhsulları, şəkər və s.), spirtli içkilər ixracına görə isə liderdir. Fransa elektrik enerjisi də ixrac edir idxalatında maşın və avadanlıqdan başqa yanacaq (xüsusilə neft) və sənaуе xammalı mühüm rol oynayır. Qəhvə, kakao, çay və digər kənd təsərrüfatı məhsulları idxal edir. Fransanın ən mühüm ticarət tərəfdaşları Aİ ölkələri (АFR, Italiya, Böyük Britaniya, Benilüks dövlətləri), АВŞ, Yaponiya, Çindir, Fransa Afrika ölkələri, Yaxın və Orta şərq, Latın Amerikası ölkələrilə da ticarət əlaqələri saxlayır. Fransa və Azərbaусan Respublikası arasında da ticarət əlaqələri genişlənir. Fransanın əsas təsərrüfat sahələri sahilboyu ərazilərdə yerləşir. Ölkənin qərb və cənub hissəsində əsas ticarət limanları yerləşir. Kənd təsərrüfatı, əsasən, qərbində, iqlim və torpaq ehtiyatlarının üstün inkişaf etdiyi ərazilərdə qurulmuşdur.
Milli kitabxana
Milli ktabxana — hökumət tərəfindən xüsusi olaraq xüsusi qiymətli kitabların və informasiya daşıyıcıların saxlanılması üçün yaradılan saxlanğıc. Adi kitabxanalardan fərqli olaraq oxucuya evə kitab aparmağa icazə verilmir.
Bulbophyllum merrittii
(Bulbophyllum merrittii) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Əbubəkr mirzə Dərbəndi
Əbubəkr Mirzə — şahzadə, Şirvan taxtına son iddiaçı.
Taxta iddiası
1578-ci ildə III Muradın ordusu ilə Şirvana daxil olmuşdu. Və bir neçə il hökmdarlıq etmişdir. Onun adı daha sonra 1583-cü ildə Osman paşa başçılığındakı osmanlılara xəyanət edib İmamqulu xanın başçılığındakı Səfəvilərin tərəfinə keçərkən çəkilir. Əbubəkrin sonrakı taleyi məlum deyil. 1602-ci ildə vəfat etmişdir.
Ailəsi
Bürhan Əli adlı bir oğlu olmuşdur.
Pornsak Sonsen
Pornsak Sonsen – Tailand musiqiçisi.
Nihat Bekdik
Nihat Asım Bekdik — müdafiəçi mövqeyində oynamış Türkiyə futbolçusu.
Klub karyerası
Qalatasaray liseyinin şagirdi olan Nihat Bekdik karyerası boyu (1916–1936) Qalatasarayda çıxış etmişdir. Klubun heyətində 6 dəfə İstanbul Futbol Liqasını qazanmışdır, komandanın kapitanı olmuşdur.
Formasında təsvir olunmuş şir şəklinə və göstərdiyi oyuna görə azərkeşlər ona "aslan" ləqəbini vermişdilər. Sonradan bu ləqəb bütöv "Qalatasaray" klubuna şamil olunmağa başlandı.
Milli yığma karyerası
26 oktyabr 1923-cü ildə Nihat Bekdik, Rumıniya ilə yoldaşlıq oyununda Türkiyə millisinin heyətində debüt etdi. 1924 və 1928-ci illərdə Olimpiya oyunlarının iki futbol turnirində iştirak etmişdir. 14 oktyabr 1927-ci ildə Nihat Bekdik Bolqarıstan komandası ilə yoldaşlıq oyununun 85-ci dəqiqəsində fərqlənərək millinin heyətində ilk və yeganə qolunu vurdu.
Digər idman növlərində
Nihat Bekdik üçqat atlama və yüksək atlama yarışlarında da müvəffəqiyyət qazanmışdır. 1923-cü ildə üçqat (11,92 m) və yüksək atlamalarda (1.58 m) Türkiyə rekordlarını vurdu. Futbol karyerasını başa vurduqdan sonra at minmə, avarçəkmə və üzgüçülüklə məşğul olurdu. Aslan adlı qayığısında Nihat çoxlu kubok qazanmışdır.
Siyasi karyerası
1957–1960-cı illərdə Nihat Bekdik Demokrat Partiyasından Türkiyə Böyük Millət Məclisinin üzvü olmuşdur.
Rvarud Dövlət Təbiət Yasaqlığı
Rvarud Dövlət Təbiət Yasaqlığı - Azərbaycan Respublikasında yasaqlıq
Azərbaycan Respublikası ərazisində xüsusi mühafizə olunan təbiət əraziləri şəbəkəsinin inkişaf etdirilməsi məqsədi ilə, habelə Azərbaycan Respublikası Ekologiya və Təbii Sərvətlər Nazirliyinin Azərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi, Dövlət Torpaq və Xəritəçəkmə Komitəsi və Lerik Rayon İcra Hakimiyyəti ilə razılaşdırılmış təqdimatını nəzərə alaraq Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin 2 oktyabr 2009-cu il tarixli, 162 nömrəli Qərarına əsasən yaradılmışdır.
Lerik rayonunun Çayrud bələdiyyəsinin mülkiyyətində olan və Rvarud kəndinin ərazisində yerləşən torpağından 510,0 hektar sahədə yerləşir.
Meşə dişəvəri
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Eupatorium schininii
Eupatorium schininii Eupatorium schininii Eupatorium schininii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Gəmi sarğısı
200px|thumb| gəmisinin sarğı hissəsi.
Sarğı ya Gəmi sarğısı — gəmi gövdəsinin arxa ya dal hissəsi. Gəmi sarğısının suda qalan hissəsinin forması onun idarəolunmasında mühüm rola malikdir. Sarğının üzdə qalan hissəsi gəmi funkiyasına və ölçüsünə müvaviq hazırlanır.
Gəmi sarğısı onun əsas idarəetmə elementlərinin: sükan, pər, gəmi çarxının yerləşdiyi bir yerdir. Buna görə də bu hissə gəmi kapitanının ixtiyarında olur. Burada kapitan və onun köməkçilərinin kayutları, gəmi qalereyası, xəznə yerləşir. Gəmi sarğısı gəminin külək tutmayan hissəsidir. Gəmi sarğısı gəminin ən həssas hissəsi sayılır. Buna görə də döyüş əməliyyatları zamanı əsas nişangah sayılır. XIX əsrdə pərli mühərrik tətbiqini tapdıqdan sonra gəmi sarğısı daha girdə şəkil almış olur və burada əsas gəmi cihazlar yerləşdirilməyə başlanılmışdır.
Zəngənə (Sabirabad)
Zəngənə — Azərbaycan Respublikasının Sabirabad rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd. Əhalisi 2379 nəfərdir.
Əhalisi
Qiyasəddin Qeybullayevə görə, kəndin əhalisi kürd mənşəli zəngənə tayfasına mənsub olmuşdur.
Şamxal Tağıyev
Həyatı
Şamxal Tağıyev 15 mart 1922-ci ildə Beyləqan rayonunun Şahsevən kəndində anadan olmuşdur. O, yeddiillik məktəbi bitirdikdən sonra 1938-1941-ci illərdə Bakı feldşer məktəbində təhsil almışdır. Həmin məktəbdə təhsilini başa vurduqdan sonra orduya çağırılmış və faşizmə qarşı müharibədə iştirak etmişdir. Ordudan tərxis edildikdən sonra bir müddət əmək fəaliyyəti ilə məşğul olan Şamxal Tağıyev 1948-ci ildə Bakı Dövlət Universitetində ali təhsilinə başlamışdır.
O, biologiya fakültəsinə daxil olmuş, 1950-ci ildən təhsilini M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət Universitetində davam etdirmişdir. 1953-cü ildə burada ali təhsilini başa vuraraq, həmin universitetin aspiranturasına qəbul olunmuşdur. Şamxal Tağıyev 1956-cı ildə biologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru, 1970-ci ildə elmləri doktoru dissertasiyalarını müdafiə etmişdir. 1976-cı ildə Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, 1989-cu ildə həqiqi üzvü seçilmişdir.
Əsas elmi nailiyyətləri
Müxtəlif evolyusion pillədə duran orqanizmlərdə universal əlaqələr prinsipinin xüsusiyyətləri araşdırılmış. Onlarda beyin kötüyü retikulyar formasiya strukturunda adrenergik və xolinergik apparatların fologenetik müxtəlifliyi hipotezi irəli sürülmüşdür. Evolyusion pillənin aşağı pillələrində duran (amfibilər, reptililər) heyvanlarda visseromexanik və qlikemik proseslər arasında əlaqə aşkarlanmış və onlarda efferent proyeksiyanın son həddinin hipotalamusda qurtardığı təyin edilmişdir. Baş beyinin orbital qabıq nayihəsinin məcburi potensialının visseran təbiətli olduğu sübut edilmişdir
Akademik Şamxal Tağıyevin tədqiqatları 127 elmi əsərdə və 3 monoqrafiyada öz əksini tapmışdır. Onun rəhbərliyi altında 20 fəlsəfə doktoru dissertasiyası hazırlanmış və müdafiə edilmişdir.
Əmək fəaliyyəti
Şamxal Tağıyev əmək fəaliyyətinə 1947-ci ildə Beyləqan rayonunda tibb məntəqəsinin müdiri olaraq başlamışdır. O, 1956-cı ildən ömrünün sonuna kimi Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının A.İ.Qarayev adına Fiziologiya İnstitutunda fəaliyyət göstərmişdir. O, burada 1956-1963-cü illərdə böyük elmi işçi, 1963-cü ildə laboratoriya müdiri, 1970-1991-ci illərdə isə elmi işlər üzrə direktor müavini vəzifəsini icra etmişdir. 1991-1997-ci illərdə AMEA-nın Biologiya elmləri bölməsinin akademik-katibi vəzifəsini icra edənə Şamxal Tağıyev 1997-ci ildən etibarən Fiziologiya İnstitutunun müşaviri kimi fəaliyyət göstərmişdir.