cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Fizika
Klassik fizika
Termodinamikanın inkişafı ilə yanaşı istilik hadisələrinin molekulyar-kinetik nəzəriyyəsi inkişaf edirdi və çox keçmədən fiziki kəmiyyətlər arasında ehtimal xarakter daşıyan yeni tip qanunlar – statistik qanunlar kəşf edildi. Kinetik nəzəriyyənin ilkin inkişaf mərhələsində sadə mühit – qaz üçün Coul, Klauzius və b. müxtəlif fiziki kəmiyyətlərin orta qiymətlərini: molekulların sürətini, bir san. ərzində onların toqquşmalarının sayını, sərbəst qaçışyolunu və s. hesablamağa nail oldular. Qazın təzyiqinin vahid həcmdəki molekulların sayından və onların irəliləmə hərəkətinin orta kinetik enerjisindən asılılığını ifadə edən düstur alındı. İstilik hadisələrinə belə yaxınlaşma temperatur anlayışının fiziki mahiyyətini qaz molekullarının orta kinetik enerjisinin ölçüsü kimi xarakterizə etməyə imkan verdi. Molekulyar-kinetik nəzəriyyənin inkişafının ikinci mərhələsi C. K. Maksvellin işləri ilə başlandı. 1859 ildə о, ilk dəfə fizikaya ehtimal anlayışını gətirərək, molekulların sürətə görə paylanma qanununu kəşf etdi (bax Maksvell paylanması). Bundan sonra molekulyar-kinetik nəzəriyyənin imkanları daha da genişlənərək statistik mexanikanın yaranmasına səbəb oldu. L. Boltsman qazların kinetik nəzəriyyəsini yaratdı və termodina- mikanın qanunlarının statistik izahını verdi. Boltsman əsas bir problemin – ayrı-ayrı molekulların hərəkəti zamana görə dönən olduğu halda makroskopik proseslerin xarakter etibarilə dönməyən olması məsələsinin həllinə öz töhfəsini vermişdir. Boltsmana görə sistemin termodinamik tarazlıq halı bu halın maks. ehtimalına uyğundur, yəni proseslərin dönməzliyi sistemin daha çox ehtimallı hala keçməsi ilə bağlıdır. Qazı təşkil edən molekulların orta kinetik enerjisinin sərbəstlik dərəcələrinə görə bərabər paylanma teoremini də Boltsman isbat etmişdir. Termodinamik tarazlıqda olan istənilən sistem üçün paylanma funksiyasının hesablanma metodu C. Gibbs (1902) tərəfindən irəli sürülmüş və bununla da klassik statistik mexanikanın formalaşma prosesi başa çatmışdır. A. Eynşteyn və M. Smoluxovski J. B. Perren tərəfindən təcrübədə müşahidə edilmiş Broun hərəkətini molekulyar-kinetik nəzəriyyə əsasında kəmiyyətcə düzgün izah etdikdən sonra statistik mexanika 20 əsrdə hamılıqla qəbul edildi.
Relyativist və kvant fizikası. Nüvə və elementar zərrəciklər fizikası
thumb|Maks Plank (1858–1947), kvant mexanikasının banisi C. Tomson tərəfindən 1897 ildə elektronun kəşfi fizikanın inkişafında yeni dövr oldu. Aydın oldu ki, atomlar elementar zərrəcik olmayıb, daxilində elektronlar da olan mürəkkəb sistemlərdir. Bu kəşfin yaranmasında qazlarda elektrik boşalmalarının tədqiqinin böyük rolu oldu. 19-cu əsrin sonu – 20-ci əsrin başlanğıcında H. Lorens elektron nəzəriyyəsinin əsasını qoydu. thumb|Albert Eynşteyn (1879–1955). Onun fotoelektrik effekti və nisbilik nəzəriyyəsi üzərindəki işləri 20-ci əsr fizikasında inqilaba səbəb oldu 20-ci əsrin əvvəlində bəlli oldu ki, elektrodinamikanın izahı üçün Nyutonun klassik mexanikasının əsasında duran məkan və zaman haqqında təsəvvürlərin köklü surətdə dəyişdirilməsinə ehtiyac var. 1905-ci ildə A. Eynşteyn məkan və zaman haqqında yeni təlim – xüsusi nisbilik nəzəriyyəsini yaratdı. Bu nəzəriyyənin yaranmasında Lorens və H. Puankarenin əsərlərinin böyük rolu olmuşdur. Qalileyin nisbilik prinsipinə əsasən bütün inersial hesablama sistemlərində mexaniki hadisələr eyni cür baş verir. Hesab edilirdi ki, elektromaqnit hadisələri də bu prinsipə tabe olmalıdır və ona görə də Maksvell tənliklərinin forması bir inersial sistemdən digərinə keçərkən dəyişməməlidir (invariant qalmalıdır). Lakin tədqiqatlar göstərdi ki, elektromaqnit hadisələri Qalileyin nisbilik prinsipinə uyğun gəlmir. Maksvell tənliklərinin invariant qalması üçün koordinat və zamana görə çevrilmə düsturları Lorents tərəfindən tapılsa da o, bu çevrilmələrə düzgün interpretasiya verə bilməmişdi. Eynşteyn öz xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinin köməyilə bu məsələyə aydınlıq gətirdi. Xüsusi nisbilik nəzəriyyəsinin kəşfi dünyanın mexaniki modelinin məhdudluğunu göstərdi və elektromaqnit proseslərini hipotetik mühit olan efirdə baş verən mexaniki proseslərlə izah etmək cəhdlərinin mənasız olduğunu isbat etdi. Beləliklə də elektromaqnit sahəsinin materiyanın xüsusi növü olduğu və mexanika qanunlarına tabe olmadığı elmə bəlli oldu. 1916 ildə Eynşteyn məkan, zaman və qravitasiya anlayışlarına vahid bir mövqedən yanaşaraq, onları vəhdət şəklində ehtifa edən fiziki nəzəriyyəni – ümumi nisbilik nəzəriyyəsini yaratdı.
20-ci əsrin astanasında kvant nəzəriyyəsinin yaranması və inkişafı ilə əlaqədar olaraq fizika sahəsində çox böyük dəyişikliyin əsası qoyuldu. Hələ 19-cu əsrin sonlarında məlum oldu ki, enerjinin sərbəstlik dərəcələrinə görə bərabər paylanmasını qəbul edən klassik statistik fizika istilik şüalanmasının spektri ilə bağlı təcrübi faktları izah edə bilmir. Mövcud nəzəriyyəyə görə cisim istənilən temperaturda elektromaqnit dalğaları şüalandırmalı və beləliklə də, mütləq sıfır temperatura qədər soyumalı idi, yəni maddə ilə şüalanma arasında istilik tarazlığı mümkün deyil. Lakin gündəlik təcrübə bunun əksini göstərirdi. Çıxış yolunu 1900-cü ildə M. Plank tapdı. O göstərdi ki, atomların buraxdığı elektromaqnit enerjisinin (klassik elektrodinamikaya uyğun olaraq) kəsilməz yox, ayrı-ayrı porsiyalar – kvantlar şəklində şüalandırıldığını qəbul etsək, təcrübi faktları izah etmək olar. Hər bir kvantın enerjisi şüalanmanın tezliyi ilə düz mütənasibdir; sonralar Plankın şərəfinə Plank sabiti kimi adlandırılan bu mütənasiblik əmsalına təsir kvantı (h = 6,626·10–34C·san) deyilir. 1905-ci ildə Eynşteyn Plankın hipotezini genişləndirərək göstərdi ki, elektromaqnit enerjisi nəinki porsiyalarla şüalandırılır, o, həmçinin porsiyalarla udulur və beləliklə, o özünü zərrəcik kimi (sonralar bu foton adlandırıldı) aparır. Eynşteyn klassik elektrodinamika ilə izah edilə bilməyən fotoeffekt hadisəsini də bu hipotez əsasında izah etdi. Beləliklə, artıq keyfiyyətcə yeni bir səviyyədə işığın korpuskulyar nəzəriyyəsi yaradıldı. İşığın təbiətində olan dualizm onu bir tərəfdən zərrəciklər (korpuskullar) seli, digər tərəfdən isə dalğa (interferensiya, difraksiya) kimi interpretasiya etməyə imkan verir. Elektromaqnit şüalanmasının "kvantlanmasına" əsasən 1913-cü ildə N. Bor belə nəticəyə gəldi ki, atomdaxili proseslərin enerjisi də sıçrayışla dəyişməlidir. Borun bu nəticəsi Rezerfordun atom modelini izah etməyə imkan verdi. Belə ki, 1911-ci ildə E. Rezerford alfa-zərrəciklərin maddədən səpilməsini eksperimental tədqiq edərək atomun planetar modelini yaratdı. Bu modelə görə elektronlar nüvə ətrafında, planetlər Günəş ətrafında fırlandığı kimi fırlanır. Lakin Maksvellin elektrodinamikasına görə belə atom dayanıqlı ola bilməz, çünki elliptik orbitlər üzrə təcillə hərəkət edən elektronlar daim elektromaqnit şüalar buraxmalı, enerji itirməli və nüvəyə yaxınlaşaraq təxminən 10–8 san ərzində onun üzərinə düşməlidir. Klassik qanunlar çərçivəsində atomların dayanıqlığını və onların xətti, diskret spektrini izah etmək mümkün deyildi. Bu çətin vəziyyətdən çıxışı yolunu Bor göstərdi. Onun irəli sürdüyü postulata əsasən atomlar xüsusi stasionar hallarda olur və bu vəziyyətdə elektronlar enerji şüalandırmır. Şüalanma ancaq bir stasionar haldan digərinə keçərkən baş verir. C. Frank və H. Hertc (1913–14) tərəfindən elektrik sahəsində sürətləndirilmiş elektronlarla atomların toqquşmasının tədqiqi atomların enerji spektrinin diskret olduğunu sübut etdi. Ən bəsit atom olan hidrogen üçün Bor şüalanma spektrinin təcrübə ilə uzlaşan kəmiyyət nəzəriyyəsini yaratdı.
Bu dövrlərdə bərk cisim fizikasına çoxlu sayda (~1022sm–3) zərrəciklərdən ibarət kondensasiyalanmış sistem kimi müasir bir baxış formalaşmağa başladı. 1925-ci ilə qədər bərk cisim fizikası iki istiqamətdə inkişaf edirdi: kristallik qəfəsin fizikası və kristalların (əsasən metalların) elektron fizikası. Sonralar bu istiqamətlər kvant nəzəriyyəsi əsasında bir-biri ilə qovuşdu. Kristallar – fəzada nizamla düzülmüş və qarşılıqlı təsir qüvvələrinin köməyilə tarazlıqda olan atomlar çoxluğu haqqında təsəvvürlər artıq 20-ci əsrin əvvəllərində tam formalaşdı. 19-cu əsrin sonunda E. S. Fyodorov kristalların strukturu və simmetriyası sahəsində apardığı işlərlə nəzəri kristalloqrafiyanın əsasını qoydu; o, 1890–91-ci illərdə kristallar üçün 230 simmetriya qrupunun – kristallik qəfəsdə atomların nizamlı düzülüş növlərinin (Fyodorov gruplarının) mümkünlüyünü isbat etdi. 1907 ildə Eynşteyn, eyni tezlikli kvant harmonik ossilyatorlarının toplumu kimi qəbul olunan kristal modelinə əsasən, Dülonq-Pti qanunu ilə ziddiyyət təşkil edən, lakin təcrübədə müşahidə olunan bərk cisimlərin istilik tutumlarının temperaturun aşağı düşməsi ilə azalması hadisəsini izah edir. 1912 ildə M. Laue əməkdaşları ilə birlikdə kristallarda rentgen şüalarının difraksiyasını kəşf etdi və kristalların nizamlı atom quruluşuna malik olduğunu qəti olaraq təsdiqlədi. Bu kəşf əsasında kristallarda atomların yerləşmə qanunauyğunluqlarının və atomlararası məsafələrin eksperimental təyini metodikası işlənib hazırlandı və U. L. Breqq, U. H. Breqq (1913) və G. Vulfun (1913) apardığı tədqiqatlar nəticəsində rentgen quruluş analizi metodu yaradıldı. 1907–14-cü illərdə artıq kvant təsəvvürlərinə əsaslanan kristallik qəfəsin dinamik nəzəriyyəsi işlənib hazırlandı. Kristallik qəfəsi, bir-birilə bağlı müxtəlif tezlikli kvant ossilyatorlarının toplumu kimi təqdim edən daha mükəmməl dinamik nəzəriyyə P. Debay (1912), M. Born, T. Karman (1913) və E. Şredinger (1914) tərəfindən daha da inkişaf etdirildi.
Elektronun kəşfindən sonra metalların elektron nəzəriyyəsi inkişaf etməyə başladı. Bu nəzəriyyədə metal daxilindəki elektronlara, kristallik qəfəsi dolduran və klassik Boltsman statistikasına tabe olan adi seyrəldilmiş molekulyar qazabənzər sərbəst elektronlar kimi baxılırdı. Elektron nəzəriyyəsinin köməyilə Om və Videman-Frants qanunlarnı izah etmək (P. Drude) mümkün oldu və kristallarda işığın dispersiya nəzəriyyəsinin əsası qoyuldu. Lakin bir çox faktlar klassik elektron nəzəriyyəsinin köməyilə izah edilə bilmədi. Belə ki, metalların xüsusi müqavimətinin temperatur asılılığı, eləcə də elektron qazının metalların istilik tutumunda payının cüzi olması faktı izahsız qaldı. Yalnız kvant mexanikasının bu məsələlərə tətbiqindən sonra həmin qaranlıq məqamlara aydınlıq gətirildi.
20-ci əsrin 20-ci illərində mikrozərrəciklərin hərəkətini və həmçinin makroskopik cisimlərdə baş verən bir çox fiziki hadisələri ardıcıl, məntiqi surətdə izah edə bilən və müasir nəzəriyyələrdən ən dərini və mükəmməli olan kvant (və ya dalğa) nəzəriyyəsi yaradıldı. Kvant nəzəriyyəsinin əsasını Plank-Eynşteyn-Borun kvantlanma ideyası və həmçinin L. de Broyl tərəfindən irəli sürülmüş hipotez (1924) – korpuskulyardalğa dualizmi nəinki elektromaqnit şüasına (fotonlara), ümumiyyətlə, materiyanın istənilən növünə şamil olunur, hipotezi təşkil edirdi. Bu hipotezə görə bütün mikrozərrəciklər (elektronlar, protonlar, atomlar və s.) korpuskulyar xassələrlə yanaşı dalğa keyfiyyətlərinə də malikdir: hər bir zərrəciyə müəyyən λ dalğa uzunluqlu (λ = h/p, burada h – Plank sabiti, p – zərrəciyin impulsudur) və ν tezlikli (ν = E/h, E – zərrəciyin enerjisidir) dalğa uyğun gəlir. De Broyl dalğaları sərbəst zərrəcikləri təsvir edir. 1927-ci ildə elektronların difraksiyasının eksperimental müşahidə olunması onların dalğa təbiətinə malik olduğunu sübut etdi. Sonralar digər mikrozərrəciklərdə (о cümlədən molekullarda) də difraksiya hadisəsi müşahidə olundu (bax Zərrəciklərin difraksiyası). thumb|[[Albert Eynşteyn, Verner Heyzenberq, Maks Plank, Hendrik Lorens, Nils Bor, Mariya Küri, Ervin Şredinger və Pol Dirak kimi görkəmli fiziklərin iştirakı ilə 1927-ci il Solvey Konfransı]] 1925-ci ildə V. Heyzenberq və M. Born xüsusi riyazi aparatın köməyilə kvant hadisələrini izah edən matris mexanikasını qurdular. 1926 ildə atomun diskret energetik spektrini dalğavarı tənliklərlə izah etməyə çalışan Şredinger kvant mexanikasının əsas tənliyini aldı.
1925-ci ildə C. Y. Ulenbek və S. A. Qaudsmit spektroskopik eksperimentlər vasitəsilə elektronun məxsusi hərəkət miqdarı momentinə – spinə (eləcə də onunla bağlı məxsusi spin maqnit momentinə) malik olduğunu kəşf etdilər. Spinin ölçüsünü adətən, ћ = h /2π vahidi ilə ifadə edirlər; bu vahid ilə elektronun spini 1/2-ә bərabərdir. V. Pauli qeyri-relyativist elektronun xarici elektromaqnit sahəsində maqnit sahəsi ilə spin maqnit momentinin qarşılıqlı təsirini nəzərə almaqla hərəkət tənliyini aldı. O, həmçinin bir kvant halında yalnız bir elektronun yerləşə bilməsi haqqında prinsipi (Pauli prinsipi) formulə etdi (1925). Çoxlu zərrəciklərdən ibarət sistemlərin kvant nəzəriyyəsinin qurulmasında Pauli prinsipinin mühüm əhəmiyyəti olmuşdur. Belə ki, onun köməyilə çoxelektronlu atomlarda elektron örtüklərinin və qatlarının elektronlarla dolma qanunauyğunluqlarını və beləliklə də, Mendeleyevin elementlərin dövri sistemini nəzəri izah etmək mümkün oldu.
1928-ci ildə P. A. M. Dirak elektronun hərəkətinin kvant relyativist tənliyini aldı. Bu tənlikdən elektronun spinə malik olduğu təbii surətdə çıxırdı. Həmin tənlik əsasında 1931-ci ildə Dirak pozitronun (ilk antizərrəciyin) mövcudluğunu öncədən xəbər verdi və 1932-ci ildə K. D. Anderson kosmik şüalarda bu zərrəciyi kəşf etdi (protonun və neytronun antizərrəcikləri olan antiproton və antineytron, uyğun olaraq, 1955-ci və 1956-cı illərdə eksperimental olaraq kəşf olundu).
Kvant mexanikası ilə yanaşı, kvant statistikası da inkişaf edirdi. 1924-cü ildə hind fiziki Ş. Boze kvant statistikasının prinsiplərini spini 1 olan fotona tətbiq edərək, tarazlıqda olan şüalanmanın enerji spektrini ifadə edən Plank düsturunu, Eynşteyn isə bu prinsiplərin köməyilə ideal qazın molekullarının enerjiyə görə paylanmasını ifadə edən formulu (Boze-Eynşteyn statistikasını) aldı.
1926-cı ildə Dirak və italyan fiziki E. Fermi göstərdilər ki, elektronlar çoxluğu və 1/2 spinə malik digər zərrəciklər üçün fərqli statistik paylanma qanunu – Fermi-Dirak statistikası tətbiq olunmalıdır. Kvant statistikası bərk cisim fizikasının inkişafında çox mühüm rol oynadı. 1929-cu ildə İ. E. Tamm kristal atomlarının istilik hərəkətinə kvazi- zərrəciklərin – fononların toplusu kimi baxmağı təklif etdi. Belə yaxınlaşma aşağı temperaturlarda temperaturun azalması ilə metalların istilik tutumunun ~T3 qanununa əsasən azalmasını izah etdi və həmçinin metalların elektrik müqavimətinin əsas səbəbinin elektronların fononlardan səpilməsi olduğunu göstərdi.
1928-ci ildə alman fiziki A. Zommerfeld metallarda köçürmə proseslərini izah etmək üçün Fermi-Dirak paylanma funksiyasından istifadə etdi. Bu addım bərk cisimlərdə kinetik hadisələrin (elektrik və istilikkeçirmə, qalvanomaqnit, termoelektrik və s. effektlər) kvant nəzəriyyəsinin inkişafına təkan verdi. Pauli prinsipinə görə hətta mütləq sıfırda belə metal daxilindəki elektronların ümumi enerjisi sıfırdan fərqlidir, yəni həyәcanlanmamış vəziyyətdə bütün enerji səviyyələri sıfır səiyyəsindən başlayaraq müəyyən bir maksimal qiymətə (Fermi səviyyəsinə) qədər elektronlarla tutulmuş olur. Bu modelin köməyilə Zommerfeld metallarda elektronların istilik tutumuna verdiyi payın kiçikliyini izah etdi: qızdırılarkən ancaq Fermi səviyyəsi yaxınlığındakı həyacanlanmış elektronlar istilik tutumuna pay verir.
1928–34-cü illərdə F. Blox, H. A. Bete və L. Brillüen tərəfindən kristalların zona energetik strukturu nəzəriyyəsi yaradıldı və bu nəzəriyyənin köməyilə dielektriklərin və metalların elektrik xassələri asanlıqla izah olundu. 1928-ci ildə Y. İ. Frenkel və Heyzenberq göstərdilər ki, ferromaqnetizm kvant mübadilə qarşılıqlı təsiri əsasında baş verir; 1932–33-cü illərdə fransız fiziki L. Neel və ondan asılı olmayaraq L. D. Landau antiferromaqnetizmin mövcudluğunu öncədən xəbər verdilər.
Kamerlinq-Onnes tərəfindən ifratkeçiriciliyin (1911) və P. L. Kapitsa tərəfindən maye heliumda ifrataxıcılığın (1938) kəşfi kvant statistikasında yeni metodların inkişafına təkan verdi: Landau tərəfindən ifrataxıcılığın fenomenoloji nəzəriyyəsi (1941), daha sonra isə Landau və V. L. Ginzburq tərəfindən ifratkeçiriciliyin (1950) fenomenoloji nəzəriyyəsi yaradıldı.
20-ci əsrin 50-ci illərində çoxzərrəcikli sistemlərin statistik kvant nəzəriyyəsinə yeni, güclü hesablama metodlarının tətbiqi C. Bardin, L. Kuper, C. Şriffer (ABŞ) və N. N. Boqolyubov (SSRİ) tərəfindən ifratkeçiriciliyin mikroskopik nəzəriyyəsinin yaranmasına gətirib çıxardı.
20-ci əsrin 2-ci rübündə atom nüvəsinin strukturunun öyrənilməsi və elementar zərrəciklər fizikasının yaradılması sahəsində xeyli irəliləyiş oldu. Rezerford tərəfindən atom nüvəsinin kəşfindən öncə 19-cu əsrin sonlarında radioaktivlik hadisəsi (A. Bekkerel, P. və M. Küri, Fransa), 20-ci əsrin əvvəlində izotoplar kəşf olundu. 1919-cu ildə Rezerford stabil azot nüvələrini a-zərrəciklərlə bombardman etməklə onları oksigen nüvələrinə çevirə bildi. 1932 ildə C. Çedvik tərəfindən neytronun kəşfi nüvənin müasir proton-neytron modelinin (D. D. İvanenko, Heyzenberq) yaranmasına səbəb oldu. 1934-cü ildə fransız fizikləri İ. və F. Jolio-Kürilər süni radioaktivlik hadisəsini kəşf etdilər. Yüklü zərrəciklərin sürətləndiricilərinin kəşfi müxtəlif nüvə reaksiyalarının öyrənilməsinə imkan yaratdı. Nüvənin bölünməsi kəşf olundu. 1939–45-ci illərdə ilk dəfə 235U nüvələrinin zəncirvarı reaksiyası hesabına nüvə enerjisinin ayrılması baş verdi və atom bombası yaradıldı.
Nüvə fizikasının inkişafı ilə yanaşı 20-ci əsrin 30-cu illərindən elementar zərrəciklər fizikasının da sürətli inkişafı başladı. Belə ki, müonlar, pi-mezonlar, K-mezonlar və ilk hiperonlar kəşf edildi. Yüklü zərrəciklər sürətləndiricilərinin gücü artdıqca yeni elementar zərrəciklərin kəşfi, onların xassələri və qarşılıqlı təsir xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi prosesi daha da sürətləndi. Bir çox yeni zərrəciklərlə yanaşı, orta yaşama müddəti 10–22 –10–24 san olan hədsiz dərəcədə qeyri-stabil zərəciklər – rezonanslar kəşf edildi və iki növ neytrinonun mövcudluğu eksperimental olaraq təsdiq edildi. Elementar zərrəciklərin qarşılıqlı çevriləbilmə qabiliyyəti, onların mütləq mənada elementar olmadıqlarını və mürəkkəb daxili struktura malik olduqlarını göstərdi. Elementar zərrəciklərin və onların qarşılıqlı təsir mexanizmlərinin ardıcıl, məntiqi izahı hələ də yetkinlik dərəcəsinə çatmamış kvant sahə nəzəriyyəsinin işidir.
1917-ci ildə şüalanma prosesinin kvant nəzəriyyəsini irəli sürən Eynşteyn məcburi şüalanma mexanizminin mümkünlüyünü göstərmişdi. 50-ci illərdə kvant sistemləri vasitəsilə elektromaqnit dalğalarının generasiyası və gücləndirilməsi sahəsində aparılan intensiv tədqiqatlar N. G. Basov, A. M. Proxorov və onlardan asılı olmayaraq Ç. Tauns (1964 ildə bu üç alim Nobel mükafatına layiq görülmüşlər) tərəfindən mikrodalğalı molekulyar kvant generatorunun (mazerin) və 60-cı illərdə lazerin – görünən işıq diapazonunda işləyən kvant genera-torunun yaranmasına səbəb oldu.
Müasir sürətləndiricilərin yaradılması və elementar zərrəciklərin müşahidə üsullarının təkmilləşdirilməsi yüksək enerjilər fizikasının yaranmasına səbəb oldu. Yüksək enerjilər fizikasının inkişafı adronların kvarklardan təşkil olunduğu, güclü qarşılıqlı təsirin qlüonlarla daşındığı fərziyyələrinin doğruluğuna inamı artırdı, zəif qarşılıqlı təsiri daşıyan W± (1982) və Zº (1983) mezonlarının təcrübədə kəşfinə gətirib çıxardı.
Mikrofizikanın inkişafı
thumb|Elementar zərrəciklərin standart modeli Müasir bilik səviyyəsinə görə elementar və ya fundamental zərrəciklər elə zərrəciklərə deyilir ki, onlar daha sadə zərrəciklərdən ibarət deyil. Çoxsaylı eksperimentlər, uyğun anti-hissəcikləri nəzərə almasaq, 12 elementar fermion (lepton) və 4 massiv vektor bozonu aşkar etməyə imkan vermişdir.
Elementar fermionlar – 6 növ və ya ətirlər, kvarklar 3 nəsildə birləşmiş və dünya yaranışının "kərpiclərini" təşkil edir. Konfaynmentə görə kvarklar sərbəst izoləolunmuş zərrəciklər şəklində mövcud deyil, onlar qlüonlar vasitəsilə adronlar şəklində (nuklonlar və mezonlar) birləşir. Beləliklə, vektor bozonları "kərpic"ləri bir-birinə "yapışqan" rolunu oynayır, yəni bozonlar fundamental qarşılıqlı təsiri ötürür. Təbiətdə "protokvark"ların və ya preonların olması haqqında hipotez mövcud olsa da, o hələ təsdiqlənməyib. Kvarklar üçün adətən birölçülü sim nəzəriyyəsi modeli qəbul olunur. Böyük enerjilərdə maddənin yeni halı – kvark-qlüyon plazması meydana çıxır.
Həllini hələ Eynşteynin arzuladığı mikrofizikanın əsas məsələlərindən biri Kainatda məlum olan bütün 4 fundamental qarşılıqlı təsir növünü: qravitasiya, elektromaqnit, zəif və güclü qarşılıqlı təsiri özündə birləşdirən vahid sahə nəzəriyyəsinin yaradılmasıdır. Belə nəzəriyyənin yaranması elmin bütün sahələrində fundamental sıçrayış ola bilərdi. Hazırda zəif qarşılıqlı təsirin etibarlı yoxlanmış nəzəriyyəsi, güclü qarşılıqlı təsiri kvark-qlüon hipotezi təsvir edən kvant xromodinamikası yaradılmışdır. thumb|Piter Hiqqs, 1964-cü ildə 125 QeV kütləli yeni bir bozonun mövcudluğu ideyasını irəli sümüşdür Kvark-qlüyon hipotezini və güclü qarşılıqlı təsir nəzəriyyəsinin birləşməsini standart model adlandırmaq qəbul edilmişdir. Bu modelin əsas tərkib hissəsi, mövcudluğu 1964-cü ildə P. Hiqqs tərəfindən əvvəlcədən söylənilmiş, kütləsi 125 QeV olan Hiqqs bozonudur. Hiqqs bozonu eksperimental olaraq 2012-ci ilin iyul ayında Böyük Adron Kollayderində (Large Hadron Collider; CERN) müşahidə olunmuşdur; nəticə 2013-cü ilin martında dəqiq təsdiq olunmuşdur. Bu bozonun fundamental rolu ondan ibarətdir ki, müasir təsəvvürlərə görə elementar zərrəciklərin kütləsinin yaranma mexanizmi Hiqqs bozonu ilə qarşılıqlı təsir nəticəsində simmetriyanın spontan pozulmasıdır.
Mikrofizikanın ən aktual məsələsi – bütün fundamental qarşılıqlı təsirlərin sonrakı unifikasiyası və standart modeldən mövcud zərrəcikləri – fermionları və bozonları vahid şəkildə təsvir edən Böyük birləşməyə keçiddir. Bu ümumiləşmə çərçivəsində Kainatın barion asimmetriyası, neytrinonun kiçik sükunət kütləsi, elektrik yükünün kvantlanması, həmçinin, P. Dirak tərəfindən qabaqcadan söylənmiş maqnit monopolunun mövcudluğunu izah etmək olar. Böyük birləşmənin xeyrinə ən inandırıcı sübut – çox nadir hadisə olan, protonun (protonun yaşama müddəti 1.6∙1033 il təxmin edilir) pozitrona və -mezona parçalanmasını aşkar etmək olardı.
Mikrofizikada mühüm istiqamətlərdən biri də standart modelin supersimmetrik genişlənməsidir, burada hər bir fermiona uyğun ona supersimmetrik olan bozon qoyulur. Yeni zərrəciklər çox böyük kütləyə malik olmalıdır, bu isə onları müşahidə etməyi çətinləşdirir. Lakin 2015 ildə Böyük Adron Kollayderində 700 QeV kütləli yeni zərrəciyin 2 fotona parçalanması müşahidə olundu, bu isə Hiqqs bozonunun supersimmetrik partnyorunun olmasına işarə ola bilər.
Makrofizikanın inkişafı
Ən çox obyektləri əhatə etdiyinə və maksimal sayda praktiki tətbiqlərinə görə makrofizika hazırda fizikanın ən intensiv inkişaf edən sahəsidir. Atom nüvəsi fizikasını makrofizikaya aid etmək olar, çünki bir çox xassələrinə görə, xüsusilə ağır və ifratağır kimyəvi elementlərin nüvəsi maye damcısına oxşardır. Ağir nüvələrin süni sintezi – müasir makrofizikanın əsas məsələlərindən biridir; 2016-cı il üçün atom nömrəsi 118-ә qədər olan elementlər sintez olunub. Həmçinin qeyri-adi (qeyri-sferik) formalı ekzotik nüvələr, adron atomları (məsələn, protondan və antipro- tondan ibarət olan atom), sıxlığı adi nüvə sıxlığından (≈ 3∙1017 kq/m3) böyük olan nüvələr və s. öyrənilir.
İdarəolunan termonüvə sintezi (İTS) ən çox təcrübi maraq doğuran problemdir. Onun həlli insanların enerji ehtiyaclarını təmin edə bilər. 2016-cı il üçün 1950-ci ildə İ. Y. Tamm və A. D. Saxarov tərəfindən təklif olunmuş tokamakda plazmanın temperaturu təqr. 1,5∙107 K-ә çatmış və tədqiqatlar Beynəlxalq eksperimental termonüvə reaktoru ITER (İnternational Thermonuclear Experimental Reactor, Kadaraş, Fransa; planlaşdırılmış işəsalma müddəti – 2025-ci il) layihəsi çərçivəsində davam etdirilir.
Makrofizikanın inkişafının digər istiqaməti – aşağı temp-lar fizikasıdır. Maye 4He-də ifrataxıcılıq (P. L. Kapitsa, 1938) və Hg-da ifratkeçiricilik (H. Kamerlinq-Onnes, 1911) kimi makroskopik kvant hadisələri öyrənilib. 1986 ildə yüksəktemperaturlu (Tböh.≈100 K) ifratkeçiricilik kəşf olunmuşdur (Y. Q. Bednorts, K. A. Müller). Hazırda qarşıda duran əsas məsələ böhran temperaturu Tböh.≈ 300 K (otaq temperaturu) olan ifratkeçiricilərin alınmasıdır. Onun həlli energetikada çevriliş edə bilər. 1970 illərdə təqr. 300 mkK temp-larda mövcüd olan və unikal anizotrop maqnit ifrataxıcı maye və maye kristal xassələrinə malik ifrataxıcı 3He kəşf olunmuşdur. 2016 il üçün əldə edilmiş rekord aşağı temperatur diapazonu – pikokelvindir (10–12 K).
Müasir dövrdə makrofizikanın maraqları nizamlı və nizamsız (həm bircins, həm də legirəolunmuş) bərk cisimlərdən (hard matter) maddənin digər müxtəlif (praktik olaraq hüdudsuz) formalarının (soft matter) tədqiqinə yönəlmişdir. Bu qəbildən olan maddələrə maye kristallar, polimerlər (o cümlədən biopolimerlər), kolloidlər və digər dispers sistemlər, metallik hidrogen, qrafen, qrafan, fulleronlar və müxtəlif heterostrukturlar (J. Alfyorov, H. Kremer; 2000 il Nobel mükafatı laureatları) və s. misal göstərmək olar. Bu cür fiziki obyektlərdən informasiyanın emalı və təsviri üçün lazım olan sistemlərin, eləcədə inteqral elektron sxemlərinin elementlərinin yaradılmasında istifadə olunur. Nanoelektron elementlərin hazırlanmasında yüksək elektrikkeçiricilik və mexaniki xassələrə malik materialların – karbonun yeni allotropik modifikasiyalarının, məsələn, yarımkeçirici xassələr sərgiləyən fulleronların (onlar leqirə olunduqda ifratkeçiricilik xassələrinə də malik olur), eləcədə nanoboruların alınması və tədqiqi üzrə aktiv araşdırmalar aparılır. Nanoelektronikanın gələcək inkişafına təkan verəbiləcәk material kimi karbonun ikiölçülü modifikasiyası olan qrafen – heksoqonal ikiölçülü kristallik qəfəsə malik bir atom qalınlıqlı laydan ibarət struktur – xüsusi maraq doğurur, çünki o, yüksək mexaniki sərtliyə, rekord yüksək istilik keçiriciliyinə və ən yüksək elektron yürüklüyünə malikdir.
Maddənin (yeni) aqreqat hallarından biri olan Boze-Eynşteyn kondensatının (BEK) – mütləq sıfır temperaturuna yaxın (T <10–6 K) soyudulmuş bozon qazının – alınması, maqnit tələlərində saxlanması (H. Demelt, V. Pauli, Nobel mükafatı, 1989) və fiziki xassələrinin tədqiqi makrofizikanın müasir inkişafında önəmli yer tutur; 2010-cu ildə məhdud optik rezonatorda fotonların BEK-ını müşahidə etmək mümkün olmuşdur. Bu nailiyyətlərin əldə edilməsi lazer şüaları vasitəsilə atomların "tutulması" və soyudulması metodlarının yaradılmasından sonra (K. Koen-Tannuci, Nobel mükafatı, 1997) mümkün olmuşdur.
Çoxqatlı strukturlarda layların müxtəlif fiziki xassələrinin məqsədyönlü seçməklə – məsələn,, spintronikanın (maqnit və qeyri-magnit laylar ardıcıllığı), Cozefson elektronikasının (normal və ifratkeçirici laylar ardıcıllığı; bax Cozefson effekti), molekulyar elektronikanın (molekul elektronikası) prinsiplərinə, eləcə də DNT fraqmentlərindən istifadəyə əsaslanmış yeni tip elektron cihazları yaratmaq olar. İkiölçülü cozefson kontaktlar şəbəkəsindən kvant kompüterlərində istifadə oluna biləcәk yeni tip (assosiativ) yaddaş qurğuları yaratmaq olar.
Bütün nanoquruluşlu funksional elektron qurğularında makroskopik kvant effektləri özünü büruzə verir. Gələcəkdə elə kvant hədlərinə çatmaq olar ki, burada ancaq bir elektron, bir spin, enerjinin, maqnit selinin və s. bir kvantı "işləsin". Bu hüdudlar çərçivəsində perspektiv kompüterlərin əsas parametrləri indiki kömpüterlərin uyğun parametrlərindən – işləmə tezliyindən (sürətindən) 1THs, informasiyanın yazılma sıxlığından ~103 Tbit·sm–2 – dəfələrlə üstün, enerji istehlakı isə dəfələrlə az olacaqdır.
Meqafizikanın inkişafı
Meqafizikanın inkişafı, ilk baxışdan paradoksal görünsə də, mikrofizikanın problemləri ilə, hər şeydən əvvəl kosmoloji problemlə – Kainatın yaranması və intibahı ssenarisi problemi ilə ən sıx şəkildə əlaqəlidir. Hazırda sonrakı inflyasiya mərhələsi ilə Böyük partlayış haqqında təsəvvür hamı tərəfindən qəbul edilmişdir.
Meqafizikanın ən mühüm problemi ümumi nisbilik nəzəriyyəsinin qabaqcadan söylədiyi qravitasiya dalğalarının mövcudluğunun eksperimental yoxlanmasıdır. Hazırda bu hipotez 2002 ildə Amerikada buraxılmış LIGO (Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory) qurğurəsədxananın köməyilə tam təsdiqini tapmışdır.
Meqafizikanın problematikasına bir çox astrofiziki obyektlərin – neytron ulduzların və pulsarların, ifrat yeni ulduzların, qara dəliklərin, kvazarların və qalaktikaların nüvələrinin, axırıncı illər isə, həmçinin, yeni ekzotik (qeyri-adi) obyektlərin – qalınlığı 10–29–10–30 sm olan və Kainatın sərhədləri arasında dartılmış saplardan ibarət kosmik simlərin fiziki təbiətinin öyrənilməsi daxildir.
Nisbətən yaxın vaxtlarda meydana çıxan həm meqa-, həm də mikrofizikanın problemi – Kainatın sürətli genişlənməsinə məsul olan qaranlıq materiya və xüsusilə də (1990-cı illərin axırlarından) qaranlıq enerji hipotezi ciddi problemdir.
Fizikanın müasir dünyada rolu
thumb|Lazer şüasının tətbiqiylə eksperiment|222x222px Fizikanın inkişafı dünyanın təkcə təbii-elmi mənzərəsinin şəklini deyil, həm də müasir sivilizasiyanın maddi-texniki təminatını kökündən dəyişdi. Fizikanın təbiətşünaslığın digər sahələri ilə sıx əlaqəsi ona gətirdi ki, astronomiyaya, geologiyaya, kimyaya, biologiyaya və s. digər təbiət elmlərinə çox dərin köklərlə nüfuz etdi. Bir sıra sərhəd fənləri yarandı: astrofizika, geofizika, kimyәvi fizika, biofizika, tibbi fizika, molekulyar biologiya və b. Fiziki tədqiqat metodları bütün təbiət elmləri üçün həlledici əhəmiyyət daşıdı.
Fizika texnikanın əsas istiqamətlərinin fundamentini yaradır. Tikinti texnikası, hidrotexnika, elektrotexnika və energetika, radiotexnika, işıq texnikası, hərbi texnika, elektronika, hesablama texnikası fizika əsasında inkişaf edib. Texnikanın inkişafı da öz növbəsində eksperimental fizikanın mükəmməlləşməsinə böyük təsir göstərir. Elektrotexnikanın, radiotexnikanın və s. inkişafı olmasaydı, elementar zərrəciklərin sürətləndiricilərini, yarımkeçirici qurğuları və s. yaratmaq mümkün olmazdı.
Yunis Cabbarov
Cabbarov Yunis Hüseyn oğlu — Sosialist Əməyi Qəhrəmanı (10.03.1948)
Mükafatları
Taxılçılıq sahəsində yüksək əmək göstəricilərinə nail olduğu üçün 10 mart 1948-ci ildə Sosialist Əməyi Qəhrəmanı adına layiq görülmüşdür. Eləcə də Böyük Vətən Müharibəsində iştrakı ilə bağlı müxtəlif orden və medallarla təltif edilmişdir.
Xatirəsi
Naxçıvan Muxtar Respublikası Babək rayonunda Yunis Cabbarovun adına sovxoz fəaliyyət göstərmişdir. Bununla yanaşı adının əbədiləşdirilməsi məqsədi ilə Naxçıvan şəhərində Yunis Cabbarov adına küçə verilmişdir.
Senecio acaulis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bolt
Bolt taksi, yemək çatdırma, karşerinq və mikromobillik təklif edən Estoniya şirkətidir. Şirkət Avropa, Afrika, Qərbi Asiya və Latın Amerikasında 45 ölkədə yerləşən 300-dən çox şəhərdə, o cümlədən Azərbaycanın Bakı, Gəncə və Sumqayıt şəhərlərində fəaliyyət göstərir. Şirkətin 75 milyondan çox müştərisi var və 1.5 milyon sürücü Bolt-dan gedişlər təklif etmək üçün istifadə edir.
Televizor
thumb|Köhnə Clivia II FER858A markalı alman televizoru, 1956 thumb|Müasir tipli LCD televizoru Samsung LE26R41BD 200px|thumbnail Televizor, televiziya qəbuledicisi  "uzaq" +  "görmə" sözlərindən) — televiziya siqnallarını qəbul və vizual təsvir almaq üçün istifadə olunan qurğudur.
İlk televizor 3 iyul 1928-ci ildə dünyada ABŞ-də satışa çıxarılmışdır. Bu televizorun qiyməti 75 dollar idi.
Televizorda şəkillərin verilməsi monitorda baş verir. TV kartı ilə təchiz olunmuş kompüter də televizor kimi istifadə edilə bilər. Bundan əlavə, kabellə alınmış yüksək tezlikli siqnalları video siqnallara çevirən qurğu televizorun əsas hissəsini təşkil edir. Başqa videosistemlərin qoşulması üçün televizorlarda SCART sistemlərindən, səslərin verilməsi üçün isə dinamiklərdən istifadə olunur.
Yaranması
Televiziya üzərindəki ilk işlər Con Loqi Beird tərəfindən başlanıb və 1924-cü ildə görünüşü meydana gətirə bilən ilk işləyən nümunəsi konkret olaraq ortaya qoyulub. Lakin bu televiziya tamamilə mexaniki bir sistemlə işləməkdə idi. Televizorların indiki vaxtda istifadə etdiyimiz balonlu televiziya halına gəlməsi Filo Teylor Farnsvorzun təməlini atdığı işlərlə təmin edildi. Bu səbəblə televizoru icad edən hər iki adamın adı xatırlanır.
Televiziya tarixi bundan təxminən 81 il əvvələ söykənir. 13 avqust 1898-ci ildə Şotlandiyanın Helensburq şəhərində anadan olan və burada böyüyən Con Loqi Beird, elektrik mövzusunda çox maraqlı bir uşaq idi. Evinin arxa bağçasında neftlə işləyən generatordan əldə edilən elektriklə bütün evi işıqlandırırdı. Bu ev, eyni zamanda, şəhərdə axşamları işıqlandırılan tək ev olma xüsusiyyətinə malikdir. Elektrik mövzusundakı marağı gün keçdikcə artan Beird, evində bir telefon stansiyası quraraq, çöldəki yoldaşlarıyla danışa bilirdi. Böyüyəndən sonra o, Klayd vadisindəki elektrik şirkətində iş tapdı. Burada bir müddət çalışsa da, sağlamlıq problemləri səbəbiylə işdən ayrılmaq məcburiyyətində qaldı. Bir neçə kiçik işdə çalışdıqdan sonra, 1922-ci ildə vətəni Sussexə geri dönərək təmirçiliyə başladı. Burada qarışıqlıqdan uzaq bir mühitdə özüylə baş-başa qalaraq, xəyalını qurduğu görünüş və səsi elektronik olaraq daşıma fikiri üzərində işə başladı. İlk əvvəl sadə bir tikiş iynəsi, velosiped lampası və bir tənəkə parçası ilə nəsə etməyə çalışan Beird, insanlara xülya kimi görünən bu fikir üzərində getdikcə, artan həyəcanla işə davam edir. Əlindəki qeyri-mümkünlüklərlə çox şey bacara bilməyəcəyini anladığında isə, texnoloji imkanlara daha rahat çata biləcəyi Sohoya köçür və burada bir laboratoriya qurur.
Daha sonralar televizorun elektromaqnit sistemi Filo Teylor Farnsvorz tərəfindən dəyişdirilərək, indiki vaxtda istifadə edilən balonlu televizorlar halına gəlməsində böyük rol oynadı. Hazırda balonlu televiziyaların hamısı "CRT" olaraq adlandırılan bir texnologiyaya malikdir. Bu ekranlarda görünüş meydana gətirmə sistemi yüz minlərlə lampanın bir araya gətirilməsi şəklində tərif edilə bilər. Çünki CRT ekranların səthi yüz minlərlə kiçik nöqtədən meydana gəlib. Bunlara "piksel" adı verilir. Piksellərin hər biri ayrı şəkildə işıqlandırıldığından və hər biri fərqli rəng meydana gətirə bildiyindən, piksellərin müəyyən bir nizamda yanması görünüş meydana gəlməsinin qaynağıdır. CRT ekranlar konus şəklindədir. Konusun dar və iti ucunda elektron tapançası olur. Konusun genələn ağzı düzbucaqlı şəklində olur və bu qisim fosfor təbəqəsiylə əhatələnib. "Anod" və "katod" olaraq adlandırılan terminlər elektronikada müsbət və mənfi qütbləri ifadə edir. Bir batareyanı nümunə kimi göstərsək, müsbət uc anod, mənfi uc katod olur. CRT ekranlarda katod, elektron tapançası içərisində istilənmiş bir filaman: incə tel şəklində iştirak edir. Balonun içi vakuum mühitidir, yəni hava olmur. Katod filamanın istiləşməsiylə elektronlar vakuum daxilində sərbəst hərəkət edə biləcək vəziyyətdədirlər və anod ekran səthiylə olan potensiallar fərqi nəticəsində, elektronlar ekrana doğru şüa dəstəsi halında nizamlanmış şəkildə atılırlar. Ekran səthindəki fosfor təbəqəsilə toqquşan elektronlar parlayaraq, pikselləri işıqlandırır. Yaradılan bu şüa dəstəsi ətrafında tapılan üfüqi və şaquli yerdəyişmə barabanları vasitəsilə ekranın hər nöqtəsi üçün rəng yaradırlar.
Şüa dəstələri elektron tapançasından üç ana rəngdə yayılır. Bunlar "RGB Colors" olaraq bilinən qırmızı (ing. R-red), yaşıl (ing. G-green) və mavi (ing. B-blue) rənglərdir. Bu rənglərin qarışığı ilə təbiətdəki bütün aralıq rənglər yaradılır. Bu rənglərin 100% nisbətində qarışığı ağ rəngi, heç işıq göndərilməməsi, yəni qaranlıq da qara rəngi meydana gətirir. Digər bütün aralıq rənglər isə bu ana rənglərin dəyişik nisbətlərdə qarışığıyla əldə edilir. Şüa dəstəsi ekrandakı fosfor təbəqəsinə göndərilərkən deşikli bir kölgə maskasından keçirlər. Bu maska şüanın yalnız öz rənginə aid olması istənilən yerlərlə toqquşmasını təmin edir. Ekrandakı hər piksel üç alt pikselə ayrılıb və kölgə maskasından süzülərək çox həssas nizamlıqla keçən elektron dəstəsi alt pikselləri ayrı-ayrı işıqlandırırlar. Nəticədə ana piksel, alt piksellərin birləşməsindən yaranan rəngi əks etdirir və televizor ekranında o rəng görünür. Bu hadisə çox yüksək sürətdə olub saniyədə minlərlə dəfə edildiyindən, alınan televiziya siqnalı ekranda real zamanlı olaraq görünüş meydana gəlməsini təmin edir.
Ən böyük televizor
ABŞ-nin "Dallas Cowboys" klubunun stadionunda yerləşdirilən dörd ekranlı televizor dünyanın ən böyük televizoru kimi Ginnesin Rekordlar Kitabına düşüb. "Mitsubishi Electronic" şirkəti tərəfindən layihələndirilərək istehsal olunan bu teleekranın ümumi sahəsi 1058 kvadrat metrdir. Stadionun ən yüksək yerindən asılmış bu televizorun çəkisi isə 600 tondur.
Bulbophyllum shepherdii
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Salehə Sultan (I Mahmudun anası)
Salehə Sultan — 22-ci Osmanlı sultanı II Mustafanın xanımı və I Mahmudun anası, Validə sultan.
İlk illəri
Həyatı haqqında çox az məlumat var. Doğum tarixi təxminən 1680-ci il olaraq qəbul edilir. Əslən yunan olub, İstanbulda dünyaya gəldiyi, kiçik yaşlarında saraya alınaraq Sultan Mehmedin xanımı Validə Əmətullah Gülnuş Sultanın himayəsində təlim-tərbiyə edildiyi məlumdur. Təlimini tamamladıqdan sonra Sultan Mustafaya təqdim edildi. Ardından yeganə övladı olan Şahzadə Mahmudu 2 avqust 1696-cı ildə Ədirnə sarayında dünyaya gətirdi. Ancaq 1703-cü ildə baş verən Ədirnə hadisələri nəticəsində Sultan Mustafa taxtdan endirildi və padşahın bütün hərəmiylə birlikdə Salehə Sultan da Ədirnə sarayında otaq həbsinə alındı. Taxta çıxan Sultan Əhməd isə qardaşı oğlu olan Şahzadə Mahmud və Şahzadə Osmanı alaraq İstanbula geri döndü. Ancaq çox keçmədən 5 ay sonra Sultan Mustafa əziyyət çəkdiyi böyrək çatışmazlığı səbəbilə Ədirnədə vəfat etdi və bütün hərəmi İstanbuldakı köhnə saraya daşındı. 27 il boyunca köhnə sarayda yaşayan Salehə Sultan bu müddət ərzində Darüssəadə ağası Hacı Bəşir ağanın vasitəsiylə Topqapı sarayındakı Şimşirlik bölümündə tutulan oğlu Şahzadə Mahmudu qorudu.
Validə sultan illəri
Sultan Əhmədin Patrona Xəlil üsyanı nəticəsində taxtdan endirilməsinin ardından ən böyük şahzadə olaraq Şahzadə Mahmud taxta çıxarıldı (2 oktyabr 1730). Beləliklə, validə sultan olan Salehə Sultan ertəsi gün keçirilən xüsusi alay mərasimi ilə Topqapı sarayına gətirildi. Hərəm xəzinədarlarından Osman Əfəndi validə sultan kəndxudası təyin edildi, illərdir sadiq xidmətçisi olan Hacı Bəşir ağa isə yenə hərəmin idarəsində qaldı.
Oğlu Sultan Mahmudun səltənətinin ilk ili Patrona Xəlil və tərəfdarlarının idarəsi altında keçdi. Validə Saliha Sultan tərəfindən "ikinci oğlum" olaraq anılan Patrona Xəlil hər dəfə saraya gəldiyi zaman validə sultan tərəfindən hədiyyələrlə qarşılanırdı. Ancaq çox keçmədən Patrona Xəlil və tərəfdarları aradan qaldırıldı və Sultan Mahmud müstəqil şəkildə dövlət idarəsini ələ aldı. Sonralar Bəylərbəyi sarayının inşa edildiyi ərazidə, oğlunun istəyilə Salehə Sultanın şərəfinə Fərahfəza qəsri inşa edildi. Salehə Sultan Topqapı sarayında təxminən 9 il validə sultan olaraq yaşadı. Ancaq bu müddət ərzində özündən öncəki saray qadınlarından fərqli olaraq dövlət idarəsinə qarışmadı və nüfuzunu yalnız xeyriyyə işlərinə, eləcə də ölkənin abadlaşmasına sərf etdi. Bununla yanaşı bəzi hallarda oğlu Sultan Mahmud onunla məsləhətləşir, dövlət və təyinat məsələlərində fikrini alırdı. Tez-tez oğluyla birlikdə Şövqabad köşkündə qalan Salehə Sultanın Əyyubsultanda da bir sahil köşkünün olduğu bilinir. Oğlu Sultan Mahmud 31 avqust 1734-cü ildə Bahariyə sarayına gedərkən bu sahil köşkünə gəlmiş və validə sultanla birlikdə bir neçə gün burada qalmışdır.
Uzun müddətdir davam edən vərəm xəstəliyi səbəbilə müalicə alması üçün Tırnakçı sahil köşkünə daşındı. Ancaq çox keçmədən 21 sentyabr 1739-cu ildə burada vəfat etdi. Oğlu Sultan Mahmudun əmriylə sahil köşkündə qılınan namazın ardından Salehə Sultanın cənazəsi Yeni məscidə aparılaraq Turhan Validə Sultan türbəsinə dəfn edildi.
Abxaziyada gürcülərə qarşı etnik təmizləmə
300px|thumb|right|2005-ci ildə [[Tbilisidə etnik təmizləmənin 12-ci ildönümü münasibətilə keçirilmiş sərgi: Qalereyaya gəlmiş yaşlı qadınlardan biri sərgilənən fotoda ölmüş oğlunu tanıyır.]] Abxaziyada gürcülərə qarşı etnik təmizləmə   , Abxaziyada gürcü qırğını və ya Abxaziyada gürcülərə qarşı soyqırımı  (əsasən gürcü mənbələrində) — 1992–1993-cü illərdə Gürcü-abxaz münaqişəsi zamanı və 1998-ci ildə Abxaz separatçıları və onların tərəfdarları (ehtimal edilir ki, Rusiyadan olan könüllülər   ) tərəfindən Abxaziya ərazisində yaşayan gürcülərə qarşı törədilmiş etnik təmizləmə , qırğın və məcburi köçürmə prosesi. Hadisələr zamanı ermənilər, yunanlar, ruslar və mötədil abxazlar da öldürülmüşdür. Prosesin nəticəsi olaraq 200.000–250.000 arası mülki gürcü əhali məcburi köçkün vəziyyətinə düşmüşdür.
Gürcülərə qarşı etnik təmizləmə və qırğınlar törədilməsi Avropada Təhlükəsizlik və Əməkdaşlıq Təşkilatının 1994, 1996 və 1997-ci illərdə Budapeşt, Lissabon və İstanbul şəhərlərində keçirilmiş sammitlərində rəsmi olaraq təsdiqlənmiş, münaqişə zamanı hərbi cinayətlərin törədilməsi qeyd edilmişdir. 15 may 2008-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Məclisi tərəfindən qəbul edilmiş A/RES/62/249 qətnaməsində "etnik təmizləmə qurbanları da daxil olmaqla Gürcüstanın Abxaziya bölgəsindən olan bütün qaçqınlar və məcburi köçkünlərin öz torpaqlarına geri dönmə haqqının qorunması" xüsusi qeyd edilir, həmçinin "bütün BMT-yə üzv dövlətlər öz vətəndaşlarını Gürcüstanın Abxaziya bölgəsində mülk əldə etməkdən çəkindirməyə" çağırılır. BMT Təhlükəsizlik Şurası ərazidə atəşkəsə çağıran bir neçə qətnamə qəbul etmişdir.
Arxa plan
1992–93-cü illər Abxaziya müharibəsindən əvvəl ərazidə əhalinin təxminən yarısını gürcülər, beşdə birini isə abxazlar təşkil edirdilər. Bunun əksinə 1926-cı ildə iki xalq təxminən balanslaşdırılmış saya malik idi, yerdə qalan əhali isə ruslar, ermənilər və yunanlardan təşkil olunmuşdu. Genişmiqyaslı gürcü və erməni köçləri tədricən bu xalqların sayının dəfələrlə artmasına səbəb olsa da, 1989-cu ilin nəticələrinə görə abxaz əhalinin sayı heç iki dəfə də artmamışdı: gürcü əhalinin sayı dörd dəfə artaraq 67,494-dən 239,872-ə çatmış, erməni əhalinin sayı iki dəfə artmış, rus əhalinin sayı isə altı dəfə artmışdı.
Abxaziyada hərbi münaqişə
300px|thumb|right|Gürcüstanda Abxaziyadan olan qaçqınların məskunlaşdığı qaçqın düşərgələrindən biri.
1992-ci ildə Abxaziyada siyasi vəziyyət Gürcüstan hökuməti və Abxaz separatçıları arasında hərbu münaqişə səviyyəsinə çatdı. Müharibə qızışdı, Gürcüstanın Daxili İşlər və Müdafiə Nazirlikləri polis birliklərinin köməyi ilə Suxumi şəhərini ələ keçirdi və Qudauta şəhərinə yaxınlaşdı. Suxumidə gürcülər tərəfindən həyata keçirilmiş siyasət, çoxsaylı abxaz məcburi köçkünlərinin yaranmasına gətirib çıxardı və buna görə də silahlı abxaz hərbi birləşmələri öz evlərini yenidən ələ keçirməyə qərar verdilər. Lakin müharibənin gedişində əraziləri ələ keçirmiş abxaz separatçıları da gürcülərin etnik siyasətini təkrarlamışlar, 250.000-ə qədər gürcü əhali öz evlərindən köçməyə məcbur edilmişdir. Rusiyanın ehtimal edilən köməyi sayəsində abxazlar yeni silahlı birləşmələr formalaşdırmağa və Şimali Qafqazdan könüllü dəstələri toplamağa nail olmuşlar. Siyasi analitik Georgi Mirskiyə görə, Qudautadakı Rusiya hərbi bazası "Abxaziya tərəfinin silahlar və hərbi ehtiyatlarla təmin edildiyi əsas mənbə olmuşdur." Bundan başqa o əlavə edir ki, "düzdür, bunu sübut edəcək heç bir mənbə yoxdur, lakin tanklar, raketlər, haubitsalar və digər ağır hərbi texnikanın separatçılar tərəfindən düşmən qüvvələrdən ələ keçirilməsini düşünmək də sadəlövlük olardı." Gürcülərə qarşı döyüşən hərbi birləşməyə Şimali Qafqaz xalqlarının firqəsi, Şamil Basayevin "Boz qurd" çeçen birləşməsi, "Baqramyan" erməni batalyonu, kazaklar, Dnestryanıdan olan döyüşçülər və müxtəlif rus xüsusi xidmət təmsilçiləri daxil idi. Politoloq Bruno Koppiters qeyd edir ki, "BMT-də bəzi inisiativlər əldə edən qərb dövlətləri, silahlı qüvvələrinin münaqişədə aktiv iştirakının dayandırılması üçün rəsmi Moskvaya müraciət etdilər. BMT Təhlükəsizlik Şurası münaqişə zonasında atəşkəsə çağıran və Abxaziya tərəfinin etnik təmizləmə siyasətini pisləyən bir neçə qətnamə qəbul etmişdir."
Minlərlə öz evini tərk etmək istəməyən gürcü əhali ilə qarşılaşan separatçılar, Abxaziyada gürcü əhalinin sayını azaltmaq üçün etnik təmizləməyə start verildi. Etnik təmizləmə zamanı nə qədər insanın öldürülməsi mübahisəli olsa da, bu rəqəmin 8.000–10.000 nəfər arasında dəyişdiyi, həmçinin bu rəqəmə 1998-ci ildə separatçıların Qali rayonu hücumu zamanı öldürülən mülki vətəndaşların daxil olmadığı bilinir. Təxminən 200.000–250.000 arası gürcü öz evlərini tərk etməyə məcbur edilmişdir. Etnik təmizləmə kompaniyası rus, erməni, yunan, mötədil abxazlar və Abxaziya ərazisində yaşayan digər azsaylı xalqlara da aid edilmişdir. Abxaziya ərazisində gürcülərə məxsus olmuş 20.000-dən çox şəxsi ev və mülk dağıdılmışdır. Yüzlərlə məktəb, uşaq bağçası, kilsə, xəstəxana və tarixi abidələr talan edilmiş və dağıdılmışdır.
Müharibənin başa çatmasından sonra Gürcüstan hökuməti, BMT, ATƏT və gürcü qaçqınlar münaqişə zamanı abxaz separatçıları tərəfindən törədilmiş soyqırım, etnik təmizləmə və deportasiya hadisələrinə dair faktları toplamağa başlamışlar. 1994-cü ildə və təkrarən 1996-cı ildə Budapeşt sammiti zamanı ATƏT Abxaziya ərazisində gürcülərə qarşı etnik təmizləmənin həyata keçirildiyini bildirmiş və "münaqişə zamanı hərbi cinayət törədənlərin cəzalandırılma"lı olduğunu vurğulamışdır.
2006-cı ilin martında Haaqa Hərbi Cinayətlər Tribunalı Gercüstan tərəfinin göndərdiyi bütün sənədlərə baxılacağını elan etdi. Geniş həcmli tədqiqatlardan sonra tribunal Abxaziyada gürcülərə qarşı törədilmiş etnik təmizləmə, müharibə cinayətləri və terrorla bağlı iddialara məhkəmə qaydasında baxılacağını və dinləmələr keçiriləcəyini bəyan etdi.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığından Ketrin Deyl qeyd edir: Kutaisidə keçmiş turist kampında yerləşdirilmiş qaçqınlar “İtalyan qalstuku” adlandırılan və insan dilinin boğazdan kəsilərək boyun ətrafında bağlanmasına əsaslanan “ümumi cəza təcrübəsi”ndən bəhs edirlər. Qadınlardan biri azyaşlı qızının zorlandığını və Abxaz əsgərlərinin ölülərə təcavüz etdiyini deyir. Bir kişi Qudautada abxaz əsgərlərin uşaqları öldürməsini və sonradan futbol oynamaq üçün onların başını kəsdiyini təsvir edir. Bu mövzular müxtəlif mənbələrdə dəfələrlə təkrar edilir.