cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Həmdullah Qəzvini
Həyatı
Hər halda, Qəzvininin ailəsi bu dövrdə monqollara çox xidmət etmiş və hətta dövlət daxilində görkəmli ünvan qazanmışdı. Onun yaşca böyük əmisi oğlu Fəxrəddin Mustovfi bir müddət Elxanlıların vəziri, qardaşı Zeynəddin isə vəzir və tarixçi Rəşidəddin Həmədaninin köməkçisi olmuşdur. Beləliklə, Qəzvininin ailəsi Əcəm İraqından olan və monqol dövründə nüfuz qazanmış çoxsaylı ailələr arasında idi. Tezliklə Əcəm iraqlıları ilə nüfuzlu xorasanlılar arasında, xüsusən də Mustovfi ailəsi ilə Cüveyni soyu arasında rəqabət yaranmışdır. Bu, Qəzvininin əsərinlərində aydın görünür; müəllif burada bəzi hallarda Cüveyni soyunun nümayəndələri haqqında qeydlər aparmamışdır. Həmdullah Mustovfi 1311-ci ildə anadan olduğu Qəzvinə, eləcə də Əbhər, Zəncan və Tərüməyin kimi digər qonşu bölgələrə maliyyə mühasibi təyin edilərək ailəsinin vəzifəsini davam etdirmişdir.
thumb|300px|[[Əcəm İraqı və ətraf ərazilərin xəritəsi. Qəzvininin anadan olduğu Qəzvin şimal-qərbdə, Xəzər dənizinə yaxın yerləşir.]] Onu bu vəzifəyə Rəşidəddin təyin etmiş, Qəzvininin tarixə marağını oyatmış və onu Firdovsinin "Şahnamə"sinin davamı olaraq 1320-ci ildə "Zəfərnamə"ni yazmağa başlamağa ruhlandırmışdır. O, Elxanlı hakimiyyətinə qədər İranın İslam dövrü tarixindən bəhs edən 75 min beytlik əsərini 1334-cü ildə tamamlamışdır. Bundan əvvəl o, 1330-cu ildə "Tarix-i güzidə" (Seçilmiş tarix) adlı oxşar salnamə yazmışdır ki, bu da onun ilk əsəri idi. Rəşidəddinin oğlu Qiyasəddin Məhəmməd üçün yazılmış salnamə peyğəmbərlərin, İranın İslamdan əvvəlki padşahlarının və İslam dünyasının hadisələrini izah edən dünya tarixi haqqında əsər idi. Qəzvininin həyatının Elxanlı hakimiyyətinin axırlarına təsadüf edən dövrü haqqında Təbrizlə Bağdad arasında səyahət etməsindən başqa heç nə məlum deyil.
Qəzvini 1339-cu ilin yayında Savədə Qiyasəddin Məhəmmədin kürəkəni, Cəlairi hökmdarı Böyük Həsənin (1336–1356-cı illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) vəziri Hacı Şəmsəddin Zəkəriyyənin yanında işləyirdi. Burada o, divanın idarə edilməsində kömək olmağa çalışmış, lakin Böyük Həsən Çobani şahzadəsi Kiçik Həsən tərəfindən məğlubiyyətə uğradıqdan sonra Bağdada çəkildiyinə görə Mustovfi işsiz qalmışdır. Ardınca o, anadan olduğu Qəzvinə qayıtmaq və ya daha təhlükəsiz Cənubi İrana qaçmaq barədə əminsizlik yaşamış, fəqət nəticədə daha yaxşı şəraitdə olmaq üçün İranın cənubundakı Şiraz şəhərinə getməyə qərar vermişdir. Buna baxmayaraq, İncu hökmdarı Əmir Məsud şahın (1338–1342-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) sarayındakı qarşılanmaya görə məyus olmuşdur.
Bununla belə, Qəzvini burada daha on ay qalmış, lakin İncu sülaləsinin taxt uğrunda mübarizəsi zamanı yaranan xaos səbəbindən regiondan getməyə qərar vermişdir. Şimala qayıdan Qəzvini Avəc, Sava, Kaşan və İsfahanda yaxşı qarşılanmış və nəhayət, 1340-cı ilin sonunda Qəzvinə dönmüşdür. Qəzvini bu dövrdə keçirdiyi keşməkeşləri bir neçə şeirində qeyd etmişdir. O, naməlum xəstəliyə yoluxmuş, lakin naməlum himayədarın köməyi ilə sağalmışdır. Müasir tarixçilərə görə, Qəzvini xəstələnməmiş və əslində sadəcə sıxıntı içərisində olmuşdur. Həmçinin, bəzi tarixçilər onun naməlum himayədarının Böyük Həsən ola biləcəyinə inanır. Təxminən eyni vaxtda o, "Nüzhət əl-qulub" (Qəlblərin əyləncəsi) adında kosmoqrafik və coğrafi əsərini tamamlamışdır. Həmdullah Mustovfi Qəzvini 1339-cu və ya 1340-cı ildən sonra doğulduğu Qəzvində vəfat etmiş, Uzun Günbəz türbəsində dəfn olunmuşdur.
Tarix-i güzidə
Qəzvininin ilk əsəri peyğəmbərlərin, İranın İslamdan əvvəlki padşahlarının və İslam dünyasının hadisələrini izah edən, dünya tarixi haqqında salnamə olan "Tarix-i güzidə" idi. Əsər o zaman yarımçıq olan "Zəfərnamə"yə və Qəzvini tərəfindən müəlliflərinə tam formada istinad edilən əvvəlki mənbələrə əsaslanmışdır. "Tarix-i güzidə"də 1304-cü ildə Elxanlı hökmdarı Qazan xanın ölümündən sonra mühüm məlumatlar mövcuddur. Burada təqdim edilən siyasi hekayə Qiyasəddin Məhəmmədin Elxanlı vəziri təyin edilməsilə müsbət tonda nəticələnir. Əsərin axırıncıdan qabaqkı fəslində görkəmli alim və şairlərin həyatı, axırıncı fəsildə isə Qəzvin şəhəri təsvir edilir və onun tarixi haqqında məruzə verilir.
Zəfərnamə
thumb|right|Həmdullah Qəzvininin dəfn olunduğu [[Uzun Günbəz türbəsi. Qəzvin, İran.]]
Qəzvininin ikinci əsəri Firdovsinin "Şahnamə"sinin davamı olan "Zəfərnamə"dir. Onun adı pəhləvicə yazılmış "Firuznamə"nin kalkasıdır. Mustovfi Elxanlı hakimiyyətinə qədər İranın İslam dövrü tarixindən bəhs edən 75 min beytlik bu əsəri 1334-cü ildə tamamlamışdır. Kitabın ilk hissəsi müəllifin adına istinad etdiyi Rəşidəddi Həmədaninin əsərindən çox təsirlənsə də, əsər onun "Tarix-i güzidə"si ilə müqayisədə daha az qabarıqdır. Əsərdə Şəmsəddin Kaşaninin "Şahnaməyi Çingizi" əsərinin həməsr beyt narrativini xatırladan cəhətlər də var. Bununla belə, "Zəfərnamə" Elxanlı hökmdarı Olcaytu (1304–1316-cı illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) və onun varisi Əbu Səid Bahadur xanın (1316–1335-ci illərdə hakimiyyətdə olmuşdur) hakimiyyəti üçün unikal ilkin mənbədir. Bu əsərin əhəmiyyətini Teymuri dövründə yaşamış tarixçi Hafiz Əbru dərk etmiş və onun çox hissəsini "Zeyl-e Came ət-təvarix-e Rəşidi" əsərinə daxil etmişdir. "Tarix-i güzidə" kimi "Zəfərnamə" də müsbət tonda nəticələnir: Əbu Səid Bahadur xan üsyanı müvəffəqiyyətlə yatırır, sonra isə sülh bərqərar olur. Bununla belə, müasir tarixçilərin fikrincə, Qəzvini Elxanlı dövlətinin süquta uğramasından sonra baş verən xaotik hadisələr səbəbilə əsər üzərindəki işini vaxtından əvvəl başa vurmuş ola bilər. Bu ehtimalı onun daha sonra nəsrdə "Zəfərnamə"nin Əbu Səid Bahar xanın ölümündən və ardınca İranda baş verən qarışıqlıqlardan bəhs edən davamını yazması faktı da təsdiqləyir.
Nüzhət əl-qulub
Qəzvininin ən məşhur əsəri Elxanlı dövrü İran coğrafiyasını və hadisələrini təsvir etmək üçün praktiki olaraq yeganə mənbə olan "Nüzhət əl-qulub" (Qəlblərin əyləncəsi) əsəridir. Mənbədə hökumət, ticarət, iqtisadi həyat, sektant münaqişələr, vergiyığma və digər bu kimi mövzular haqqında mühüm məlumatlar verilmişdir. Qəzvini "Tarix-i güzidə" və "Zəfərnamə"də olduğu kimi burada da bu sahədə təcrübəyə malik olduğunu inkar etmiş və bu əsəri yazmağa onu dostlarının ilhamlandırdığını bildirmişdir. O həmçinin, fars dilində bir mənbənin mövcudluğunun faydalı olacağını düşünmüşdür, çünki o dövrdə İranla bağlı əksər coğrafi mənbələr, məsələn, Əbu Zeyd əl-Bəlxi və İbn Xordadbehin əsərləri, ərəb dilində idi.
Əsər həmçinin, İranın etnik-milli tarixinə mühüm töhfə hesab olunur. Qəzvini öz əsərində "İran" ifadəsini xüsusilə işlətmişdir. 651-ci ildə Sasanilər imperiyasının süqutundan sonra İran və ya İranzəmin ideyası siyasi varlıq kimi ortadan qalxmışdır. Buna baxmayaraq, bu, iranlıların milli kimliyinin elementi olaraq qalmış və başqalarını əsərlərində vaxtaşırı xatırlanmışdır. Elxanlı hakimiyyəti dövründə bu fikir yenidən gündəmə gəlmişdir. Müasir tarixçi Piter Ceksonun fikrincə, bu canlanmanın səbəbi 1258-ci ildə Abbasilər xilafətinin süqutu və "siyasi İslamın nisbi hüquqdan məhrum edilməsi" idi. Qəzvini İranın şərqdə Hind çayından tutmuş Xarəzmə və Mavəraünnəhrə, qərbdə Bizans və Suriyaya qədər uzanan sərhədlərini təsvir etmişdir ki, bu da Sasani imperiyasının ərazisinə uyğun gəlir. O, İranın vilayətlərini 20 fəsildə müəyyən edir – Ərəb İraqı və ya "İranşəhrin Qəlbi", Əcəm İraqı, Arran, Muğan, Şirvan, Gürcüstan, Bizans, Ərməniyyə, Diyar Rəbiə, Kürdüstan, Xuzistan, Fars, Şəbankarə, Kirman, Məkran, Hörmüz, Nimruz, Xorasan, Mazandaran, Kumis, Təbəristan və Gilan. İranın tarixi və coğrafiyasının konseptuallaşdırılmasının bu üsulu XIII əsrdən başlayaraq digər tarixçilər tərəfindən də istifadə olunmuşdur.
İnancları
Bəzi tarixçilər Həmdullahın dindar bir şiə olduğunu bildirir. Onun "Tarix-e qozide" əsərində on iki imamın tarixi və "Nüzhət əl-qulub" əsərində İrandakı şiə məhəllələrinin tarixi haqqında ətraflı məlumat verməsi kimi faktlar bu iddianı təsdiqləyir. Bunax baxmayaraq, o, rafizi adlandırdığı Sadəddin Səvaci kimi şiələri, eləcə də xütbə zamanı ilk üç xəlifənin adını çəkmədiyinə görə qınadığı şiə əmiri Hacı əd-Dilkəndini bəyənmirdi. İranşünas Çarlz P. Melvilin fikrincə, Həmdullah əslində o dövrdə Qəzvində dominant olan, eləcə də Rəşidəddin Həmədaninin mənsub olduğu sünni şafi məzhəbinə bağlı idi.
Koreya müharibəsi
Koreya müharibəsi — Şimali və Cənubi Koreya dövlətləri arasında 1950-ci il iyunun 25-dən 1953-cü il iyulun 27-ə qədər davam etmiş hərbi münaqişə (əslində müharibənin bitməsi hələ də rəsmən elan olunmayıb). Bəzən bu konfliktə Soyuq müharibə dövründə ABŞ və onun müttəfiqləri ilə ÇXR və SSRİ qüvvələri arasında baş vermiş gizli müharibə kimi baxılır. Şimal koalisiyasının tərkibinə Şimali Koreya və onun hərbi qüvvələri, Çin ordusu (amma rəsmən hesab edilir ki, ÇXR konfliktdə iştirak etməmişdir, Çinin nizami ordusu formal olaraq «Çin Xalq Könüllüləri» adlanan birləşmə hesab olunmuşdur) daxil idi. SSRİ rəsmən müharibədə iştirak etməsə də Şimal koalisiyasının maliyələşdirilməsinin və Çin ordusunun təchizatının böyük hissəsini öz üzərinə götürmüşdür. Çoxsaylı sovet hərbi məsləhətçi və mütəxəssisləri müharibənin başlanmasına qədər Şimali Koreyadan çıxarılmış, amma müharibə dövründə SİTA-nın müxbiri adı ilə geri göndərilmişdilər. Cənub koalisiyasınında isə Cənubi Koreya, ABŞ, Böyük Britaniya, həmçinin BMT Sülhməramlı Qüvvələri tərkibində bir sıra başqa ölkələr iştirak etmişdilər.
Adlanması
İngilis dilində Koreya konflikti daha çox «Koreya müharibəsi» adlandırılır, buna qədər ABŞ-də bu formal olaraq müharibə yox,  «polis əməliyyatı»  hesab edilirdi. ABŞ-nin hərbi vəziyyəti də elan olunmamışdı, halbuki prezident Trumen mülki təyinatlı istehsalın məhdudlaşdırılması hesabına, ölkə iqtisadiyyatının «hərbi yola» keçməsini asanlaşdırmaq üçün planlar hazırlamışdı.
Cənubi Koreyada müharibə daha çox «25 iyun insidenti», «İnsident 6-2-5» Yuqio saben adlandırılır, hərbi əməliyyatların, yaxud «Koreya müharibəsi»nin başlanma tarixi ilə Xaqun Çoncen,  1990-cı illərin  başlanğıcına qədər isə müharibəni həm də tez-tez «25 iyun qarşıdurması», «Qarşıdurma 6-2-5», Yuqio  ran  adlandırmışdılar.
KXDR-damüharibə «Vətən azadlıq müharibəsi», Çoquk Xeban Çoncen adlandırılır.
Çində «Koreya xalqını dəstəkləmək üçün Amerikaya qarşı müharibə», bir qədər yumşaq isə «Koreya müharibəsi» adından istifadə edilir. Çin dilində geniş istifadə edilən digər adlar — «韩战/韓戰», «Koreya müharibəsi» ifadəsinin müxtəsər formasıdır.
Tarixi şərait
200px|thumb|left|[[İkinci dünya müharibəsinin sonunda Koreyanın bölünməsi]] Koreya 1910-cu ildən İkinci dünya müharibəsinin sonuna qədər Yaponiya imperiyasının koloniyası olmuşdur. 5 aprel 1945-cu il tarixdə Sovet İttifaqı Yaponiya ilə aralarında o vaxta qədər qüvvədə olmuş hücum etməmək haqqında Paktı birtərəfli qaydada ləğv etdi. 8 avqustda isə ABŞ ilə bağlanmış müqavilənin təlblərinə uyğun olaraq Yaponiya İmperiyasına müharibə elan etdi. Sovet qoşunları Koreyaya şimaldan, amerikalılar isə Koreya yarımadasıın cənubundan daxil oldu.
10 avqust 1945-ci il  tarixdə yapon kapitulyasiyasının qaçılmaz olması ilə əlaqədar, ABŞ və SSRİ öz aralarında Koreyanı 38-ci paralel üzrə bölməyə, yapon ordusunun 38-ci paraleldən şimalda Qızıl Orduya, cənubda isə ABŞ-yə təslim olmalı olduğunu razılaşdılar. Beləliklə yarımada şimalda sovet, cənubu isə ABŞ nəzarətində olan iki hissəyə bölündü. Nəzərdə tutulmuşdu ki bu bölünmə müvəqqətidir.
1945-ci ilin dekabrında isə ABŞ və SSRİ ölkənin müvəqqəti idarə olunması barədə müqavilə imzaladılar. Hər iki hissədə – şimalda və cənubda, hökumətlər formalaşdırıldı. Yarımadanın cənubunda ABŞ BMT-nin dəstəyi ilə seçki keçirdi; başda Li Sın Man olmaqla hökumət seçildi. Solçu partiyalar isə bu seçkiləri baykot etdi. Şimalda isə hakimiyyət sovet ordusu tərəfindən başda Kim İr Sen olmaqla kommunistlərin əlinə verilmişdi. Antihitler koalisiyası ölkələri təklif edirilər ki, bir müddətdən sonra Koreya birləşdirilsin. Amma ki SSRİ və ABŞ yeni başlayan soyuq müharibənin şərtləri çərçivəsində bu birləşmənin detalları barədə heç cürə razılığa gələ bilmədilər. Buna görə də 1947-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı ABŞ prezidenti Trumenin təklifi ilə Koreyanın gələcəyinə cavabdehliyi öz üzərinə götürdü.
Əlavə
Tərəflərdən hər biri özünü qanuni hesab edir, digərinin varlığı fikrini yaxına buraxmırdı. Təbiidir ki, belə bir vəziyyətin yaranması bir tərəfdən regionda iki supergücün - Sovet İttifaqı və ABŞ-nin üstünlük uğrunda mübarizəsindən irəli gəlirdisə, o biri tərəfdən qarşıdurmanın daha da kəskinləşməsinə, silahlı münaqişənin qaçılmaz olmasına zəmin olaraq qalırdı. Doğrudur, formal olaraq sovet qoşunları 1948-ci ilin sonunda, amerika qoşunları isə 1949-cu ilin əvvəlində yarımadadan çıxmışdılar. Əslində isə hər iki tərəf müəyyən adlar altında burada yetərincə hərbi qüvvələr saxlamışdı və faktik olaraq Koreyanı ikiyə bölən 38-ci en dairəsi qarşı-qarşıya dayanmış iki dünya sistemini ayıran cəbhə xətti idi.
ABŞ-nin Cənubi Koreya və Yaponiyada hərbi qüvvələrinin mövcudluğu onun strateji baxımdan qüvvətli bir durumda olduğuna dəlalət edirdi. Sovet İttifaqı hələlik başı Çində kommunistlərin hakimiyyətə gətirilməsi uğrunda mübarizənin təşkilinə qatıldığından ABŞ-nin bu durumuna dözürdü. Elə ki, Çin 1949-cu ilin sonralarında kommunist rejimi idarəsi altına keçdi, bundan sonra Sovet İttifaqının Asiyada güclənməsi imkanları kifayət qədər genişləndi. Sovet rəhbərliyi belə düşünürdü ki, artıq ABŞ-ni Asiya qitəsindən atmaq zamanı çatmışdır. Bu işi Koreyada həyata keçirmək mümkün olardısa, onda ABŞ-nin Yaponiyadan da çıxarılması asanlaşa bilərdi.
Belə olduqda ABŞ məsələni BMT-nin Təhlükəsizlik Şurasına çıxardı, Şimali Koreya təcavüzkar elan olundu və ona qarşı mübarizə aparmaq üçün Cənubi Koreyaya BMT silahlı qüvvələrinin göndərilməsi qərara alındı. BMT silahlı qüvvələri müxtəlif dövlətlərin əsgərlərindən ibarət idi. Ancaq əksəriyyəti ABŞ əsgərləri təşkil edirdi. Yeri gəlmişkən qeyd etmək lazımdır ki, bu silahlı qüvvələrin sırasına Türkiyə də bir diviziya göndərmişdi. Milli istiqlal savaşından keçən müddət ərzində ilk dəfə idi ki, türk əsgəri hərbi əməliyyatlarda iştirak etdi və onun Koreyada göstərdiyi qəhrəmanlıq Türkiyənin NATO-ya üzv qəbul edilməsində mühüm bir rol oynadı.
1953-cü ilin 1 oktyabrında ABŞ ilə Cənubi Koreya arasında bağlanan müqavilənin şərtləri ilə ölkədə amerika hərbi qüvvələrinin saxlanılmasına hüquqi əsas verilmiş oldu.
Bu müharibə Koreya xalqına böyük bəlalar gətirdi. Çox böyük əksəriyyəti Şimaldan olmaqla milyonlarla dinc əhali və əsgər məhv edildi və yaralandı. 1 mln-a yaxın çinli əsgər öldürüldü və şikəst edildi. BMT qoşunlarının itkisi 54 min nəfər olmuş, ölkənin iqtisadiyyatına güclü zərər dəymişdir.
Yeni İrlandiya
Yeni İrlandiya — Bismark arxipelaqına daxil olan Papua-Yeni Qvineya ərazisində yerləşən ada. Ümumi sahəsi 7 404,5 km², əhalisi 118 350 nəfər təşkil edir. Ada Yeni İrlandiya vilayəti ərazisinə daxildir. Mərkəzi Kavienq şəhəridir.
Cografiya
thumb|left|250px Ada Bismark arxipelaqının Yeni Britaniya. Ada uzunsov formaya malikdir. Uzunluğu 400 kilometrdir. Eni 10 km təşkil edir. Tropik meşələri ilə örtülüdür. Ən hündür nöqtəsi Tarom dağıdır (2379 m). Ada Bismark dənizi ilə Sakit okean arasında yerləşir. Yeni Britaniya adası ilə Müqəddəs Georgi boğazı vasitəsi ilə ayrılır.
Tarixi
thumb|left|150px
Adada 30,000 il öncəyə aid insan məskənləri aşkarlanmışdır.
1616-ci ildə Holladiyalı dənizçi Yakob Lemer və Villem Kornelis Sxauten tərəfindən aşkarlanır. Ada ispan və holland gəmilərinin dayanacaq rolunu oynamağa başlaylr. 1767-ci ildə Filip Kateret tərəfindən Yeni Britaniya və Yeni İrlandiya adalarının bir-birindən ayrı ada olduqlarını müəyyən edir. O, adanı Yeni İrlandiya (Nova Hibernia) adlandırır.
İkinci Dünya müharibəsi dönəmində ada Yapon ordusu tərəfindən işğal olunmuşdur. 18 sentyabr 1945 ildə Yeni İrlandiya adasında yerləşən yopon qüvvələri Amerikan HMS Swan gəmisində imzalanmış danışıqsız təslim aktına imza atıldıqdan sonra təslim olmuşlar.
Sonakşi Sinha
Sonakşi Sinha — Hindistanlı kino aktrisası və keçmiş model.
Pisiyli qaraqaytaran
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Vəba
Vəba (cholera) — Vibrio cholerae adlı bakteriyanın səbəb olduğu nazik bağırsağın infeksion xəstəliyidir. Bağırsaq infeksiyası, sərt və şiddətli ishal ilə müşahidə edilir.
Bu xəstəlik üçün güclü zəhərlənmə, qusma, ishal, orqanizmin kəskin susuzlaşması və nazik bağırsağın zədələnməsi xarakterik cəhətlərdir. Vəba xəstəliyində ölüm halları yüksəkdir. Günəş işığı bu törədicilərə məhvedici təsir göstərir. Vibrion (vəba törədicisi) qaynadıldıqda, habelə xlorlu əhəng və xloramin məhlulunun təsirindən tez məhv olur.
Xəstəlik, ümumiyyətlə, nəcis bulaşmış çirkli su ya da bu suyla yuyulmuş qidalar vasitəsilə yayılır. Buna görə kanalizasiya və ya su təmizləmə sistemlərindəki hər hansı bir səhv vəbanın qısa müddətdə geniş əraziyə yayılmasına yol aça bilər. Vəbanı asanlıqla müalicə etmək mümkündür, lakin müalicə edilməzsə, %50 nisbətində ölümlə nəticələnə bilər.
Tarixi
Vəba çox qədim tarixə malik bir xəstəlikdir. Vəba haqqında e.ə. 5-ci əsr aid yazılar (sanskrit dilində) aşkarlanmışdır. Tarix boyunca çoxlu sayda vəba epidemiyası baş vermişdir.
Dünyada hələ də çoxlu sayda insan vəbaya yoluxur. 2010-cu ildən bəri aparılan hesablamalar göstərir ki, hər il 3 milyondan 5 milyona qədər insan vəbaya yoluxur və hər il 58000 və 130000 arası insan bu xəstəlikdən vəfat edir. Müasir dövrdə vəba pandemiya adlanır. Lakin o, əsasən, inkişafda olan ölkələrdə, xüsusilə, uşaqlar arasında geniş yayılmışdır.
Səbəbləri
Vəbaya vəba vibrionu adlanan bakteriya səbəb olur. Xəstəliyin ölümcül nəticəsi bu bakteriyaların nazik bağırsaqda ifraz etdiyi CTX adlanan güclü zəhərə görədir. CTX normal natrium və xlorid axınına qarışaraq bağırsağın divarlarına yapışır. Bakteriya nazik bağırsağın divarlarına yapışdığı zaman, bədən bol miqdarda su ifraz edir ki, bu da öz növbəsində ishala və sürətli maye və duz itkisinə səbəb olur.
Təbii şəraitdə vəbanı yayan mənbələr xəstə və ya vibrionlar gəzdirən adamlardır. Vəba ilə yoluxma ancaq ağız-nəcis vasitəsilə olur. İlin isti vaxtlarında vəbanı milçəklər də yayır. Lakin vəba vibrionlarının tətbiq imkanlarını zəiflədən faktorlar mövcuddur – vəba törədiciləri xarici mühit və fiziki-kimyəvi vasitələrin təsirinə çox davamlı deyildirlər, həmçinin vəbaya qarşı vaksinlər də vardır.
Simptomları
Vəba vibrionu bakteriyasının bir çox növü vardır. Onların bəziləri digərlərinə nisbətən daha ciddi xəstəliklər törədirlər. Buna görə də, vəbaya yoluxmuş bəzi insanlarda heç bir simptom müşahidə edilmir; bəzilərində o qədər də kəskin simptomlar olmadığı halda, digərlərində çox kəskin simptomlar özünü göstərir.
Böyük miqdarda sulu ishal vəbanın ən çox müşahidə edilən simptomudur. Ən pis halda, ishal o qədər kəskin ola bilər ki, insan bir neçə saat ərzində dehidrasiyadan ölə bilər. Vəba çox nadir hallarda birbaşa insandan insana yoluxur.
Çox kəskin ishal və şəffaf maye qusmaq vəbanın əsas simptomlarıdır. Bu simptomlar adətən qəflətən başlayır. Onlar insan yoluxduqdan sonra 12 saatdan 5 günə qədər müddətdə özünü göstərməyə başlayır (bu, vəbanın "inkubasiya mərhələsi" adlanır).
Müalicə edilmədiyi təqdirdə, çox ağır vəbalı insanların təxminən yarısı vəfat edir. Çox ağır vəbalı şəxslərdə kəskin ishal müşahidə edilir ki, onların bədənlərində sağ qalmağa kifayət edəcək qədər su və elektrolit (duz) qalmır. Vəbadan ölən şəxslər böyük miqdarda bədən mayesi itirdiklərinə görə dəriləri mavi-boz rəngə çalır, bu səbəbdən vəbaya "mavi ölüm" adı verilmişdir. Digər simptomlara daxildir:
Uşaqlarda adətən böyüklər kimi eyni vəba simptomları özünü göstərir. Lakin uşaqlarda həmçinin aşağıdakı simptomlar da müşahidə edilə bilər:
Proqnoz
Vəbalı şəxlər yaxşı və cəld müalicə edildikdə, xəstəlikdən 1 faizdən az insan dünyasını dəyişir. Lakin vəba müalicə edilmədiyi təqdirdə, xəstələrin ən azı yarısı (50% — 60%) ölür. Vəba vibrionu bakteriyasının bəzi növləri digərlərinə nisbətən daha fərqli genlərə malikdir və daha təhlükəlidirlər. Vəba bakteriyasının daha təhlükəli növləri 2010-cu ildə Haitidə və 2004-cü ildə Hindistanda epidemiyaya səbəb olmuşdu. Vəbanın bu növünə yoluxmuş şəxs xəstələndikdən 2 saat sonra vəfat edə bilər.
Fərdlər
Vəba əleyhinə ağız yolu ilə qəbul edilən vaksinlər vardır. O, təxminən 6 ay müddətində vəbaya yoluxma riskinin qarşısını almağa kömək edir. İnsanlar, həmçinin vəbanın qarşısını almaq üçün digər tədbirlər də görə bilərlər. Məsələn:
Dövlətlər
Dövlətlər epidemiyaların baş verməsinin qarşısını ala bilərlər. Məsələn, inkişaf etmiş ölkələrdə vəbaya çox nadir hallarda rast gəlinir, çünki bu ölkələrdə kanalizasiya sistemləri yaxşı vəziyyətdədir və onlar bakteriyaları öldürmək üçün suya kimyəvi maddələr əlavə edirlər. Hətta insanlar vəbaya yoluxmağa başladıqdan sonra belə, dövlət xəstəliyin yayılmasının qarşısını aşağıdakı yollarla ala bilər:
Passiflora jorullensis
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
III Kvarkvare
III Kvarkvare — 1516-cı ildə Naxçıvana Şah İsmayılın qışladığı düşərgəyə gəlib kömək istəmiş və Şah İsmayıl Div sultan Rumlunun başçılığı ilə Gürcüstana qoşun göndərmişdir. 1535-ci ildə İmereti çarı III Baqrat tərəfindən Murcaxetidə məğlub oldu və torpaqlarının bir hissəsi İmeretiyə birləşdirildi.
Gülüstan bayatı-şiraz (film, 1972)
Məzmun
Filmin əsasını Azərbaycan bəstəkarı Fikrət Əmirovun "Bayatı Şiraz" əsəri təşkil edir. Burada "Bayatı"nın yaradılması tarixindən, onun Moskvada beynəlxalq musiqi konqresində ilk dəfə ifa olunmasından danışılır. Əsəri Ümumittifaq radio və televiziya simfonik orkestri ifa edir.
Süleyman Mirzəyev
Süleyman Mirzəyev — həkim
Həyatı
Süleyman Mirzəyev 1949-cu ildə Xankəndi şəhərində kasıb bir ailədə anadan olub. O, 1964-cü ildə Xankəndi şəhəri 2 nömrəli məktəbi bitirir və 1966-cı ildə Bakı Tibb İnstitutuna qəbul olur.
Müharibə illəri
1989-cu ildə həyat yoldaşı ermənilər tərəfindən öldürülür və o buna dözə bilməyib Qarabağ hərəkatına qoşulur.
Hərəkatın fəallarından olur. Erməni icması ilə azəri icmasının görüşlərində iştirak edir. Bir çox savaşlarda iştirak edir.1991-ci ildə Xankəndinin işğalı zamanı şəhid olur.
Taxıl
thumb|350px|[[Yulaf, arpa və buğdadan hazırlanmış taxıl məhsulları]]
Taxıl – bir çox dənli bitkilərin cəmindən alınan məhsuldur. Taxıl cinsinə mənsub olan dənli bitkilər 2 qrupa ayrılır:
Taxıl cinsinə aid olan dənlər quruluş etibarilə çılpaq və qabıqlı olur.
Çılpaq dənli bitkilər
Çılpaq dənli bitkilərə buğda, çovdar və qarğıdalı aiddir. Çılpaq dənli bitkilərin üzərində çiçək qişası olmur. Çılpaq dənli bitkilərdə meyvə və toxum qılafı, aleyron təbəqəsi, endosperm və rüşeym vardır.
Meyvə qılafı – (perikarpiy) bir neçə qat toxumalardan ibarətdir: epidermis, epikarpiy, mezokarpiy və endokarpiy. Meyvə qılafı yarımşəffafdır, tərkibində sellüloza, pentozanlar, pektin maddəsi, mineral maddə, az miqdarda şəkər, azotlu maddə və yağ vardır. Çılpaq taxıl bitkilərində bütöv dənin 5-6%-ni, qabıqlı dənli bitkilərdə isə 2-4%-ni təşkil edir.
Toxum qılafı – (perispermiy) 2 qatdan ibarətdəir: 1. Piqmentli qatda boya maddələrindən antosianlar (qırmızı), flavonlar (sarı) və xlorofil (göy-yaşıl) vardır; 2. Qialin – yumşaq, suyu yaxşı keçirən qatdan ibarətdir. Toxum qılafı aleyron qəbəqə ilə sıx əlaqədardır. Bütöv dən kütləsinin 1-2,5%-ni təşkil edir. Toxum qılafında sellülozanın miqdarı meyvə qılafına nisbətən az, şəkər və azotlu maddələr isə çoxdur. Toxum qılafı dəndən istehsal olunan məhsullara düşdükdə onların rəngini tündləşdirir. Meyvə və toxum qılafının tərkibində 23-25% sellüloza, 50-55%pentozanlar, 4-6% kül, 2-3% şəkər, 5-7% yağabənzər maddələr, 10%-ə qədər azotlu maddə vardır.
Aleyron təbəqə müxtəlif dənli bitkilərdə 6-dan 12%-ə qədər təşkil edir. Endospermin aleyron təbəqəsi nazikdivarlı iri toxumalardan ibarətdir. Aleyron təbəqəsində 35-45% zülal, 6-8% şəkər, 3-9% yağ,11-14% mineral maddə, 7-10% sellüloza, 15-17% pentozanlar vardır.
Filip Kotler
Filip Kotler — ABŞ-nin Şimal-Qərb Universitetinin tərkibində olan C.L.Kelloqa adına Ali Menecment məktəbinin beynəlxalq marketinq üzrə proffesoru. Çikaqo Universitetində iqtisadiyyat üzrə magistr və fəlsəfə doktoru dərəcəsi almışdır.
Taxıl
Çılpaq dənli bitkilər
Rüşeym – dənin iti uc hissəsində yerləşir, dənin 2-3%-nitəşkil edir. Darıda 6%, qarğıdalıda isə 10% rüşeym olur. Rüşeymin tərkibində 35-40% zülal, 15-35% yağ, 5-10% mineral maddə, 2-3% sellüloza, pentozanlar, B1, B2, E və digər vitaminlər vardır. Buğda rüşeymindən E vitamini, qarğıdalı rüşeymindən isə yağ istehsal edilir.
Filip Kotler
Filip Kotler 13 mart 2014-cü ildə Q. V. Plexanov adına Rusiya İqtisad Universitetinin hörmətli doktoru dərəcəsinə layiq görülmüşdür.
Taxıl
Qabıqlı dənli bitkilər
Qabıqlı dənli bitkilərə vələmir, arpa, düyü və darı aiddir. Bunların səthi çiçək qişası ilə örtülü olur.
Filip Kotler
Bioqrafiya
Kotlerin valideynləri o zaman Rusiya imperiyasının tərkibində olan Ukraynada yaşayırdı. Onlar inqilabdan sonra, 1917-ci ildə ABŞ-yə mühacirət etmişlər.
Marketinq və menecment üzrə bir çox kitabların, eyni zamanda aparıcı jurnallarda nəşr olunan 100-dən çox məqalənin müəllifidir. Journal of Marketing tərəfindən ən yaxşı məqalə üçün təltif edilən illik Alfa Kappa Psi mükafatına üç dəfə layiq görülmüş yeganə müəllifdir. Marketinq sahəsində göstərdiyi töhfələrə görə bir çox medallara və mükafat layiq görülmüşdür. Marketinqə aid bütün bilikləri sistemləşdirməsi onun əsas töhfələrindəndir. Onun "Marketinqin əsasları" kitabı 2009-cu ildə 9-cu dəfə yenidən nəşr edildi və marketinq sahəsi üzrə əsas "ədəbiyyat"dır.
Taxıl
Qabıqlı dənli bitkilər
Çiçək qişası- arpa dəninin 9-14%-ni, darıda 14-18%, düyüdə 19-21%, vələmirdə isə 25-30% təşkil edir. Yarma istehsalında çiçək qişası tamamilə kənar edilir. Çiçək qişasının tərkibində sellüloza, ən çox pentozanlar, azmiqdarda şəkər və azotlu maddələr vardır. Qidalılıq dəyərinə malik olmadığından una və yarmaya çiçək qişasının düşməsinə yol verilmir.
Taxılın kimyəvi tərkibi
Taxılın kimyəvi tərkibi onun növündən, selleksiya sortlarından, becərildiyi torpaq-iqlim şəraitindən və aqrotexnikadan asılıdır. Taxılın tərkibində azotlu maddələr, fermentlər, karbohidratlar, yağlar, vitaminlər, mineral maddələr, su, turşular, aşı və boya maddələri vardır.
Tovuz quşu dağı
Tovuz quşu dağı — Marsda sönmüş vulkan, Farsida əyalətində, Martian ekvatorunun yaxınlığında yerləşir. Vulkanın şimalında Askriys dağı vulkanı və cənubunda isə Arsiya dağı vulkanı yerləşir. Günəş sistemindəki ən yüksək dağ olan, Olymp, şimal-qərbdə yerləşir.
Tovuzquşu təpəsi Mars səthindən 14 km yuxarıda yerləşir, üstəlik atmosfer təzyiqi təxminən 130 Pa təşkil edir. Müqayisə üçün, Everest Yer üzündə ən yüksək dağdır və dəniz səviyyəsindən 8,8 km yüksəklikdədir. Daha incə şərq yamacında elliptik və ya boşluqlar zənciri mövcuddur. Bütün bunlar tektonik pozuntularla əlaqədar dağılmalar nəticəsində meydana gəlmişdir. Boşluqlar hər tərəfində uçurum süxurların bir parçalanmasıdır.
Afrika eşşəyi
Afrika eşşəyi və ya Afrika ulağı (Equus asinus, bəzən Equus africanus) — təkdırnaqlılar dəstəsinin atlar fəsiləsinə aid heyvan növü.
Tovuz quşu dağı
Ümumiyyətlə, bu cür obyektlər maqma və ya tektonik qüvvələrin hərəkəti nəticəsində qaya sürüşməsi baş verir.
Afrika eşşəyi
Xüsusiyyətləri
Atdan fərqli olaraq eşşək dırnaqlarının üstünün kələkötür olması və möhkəmliyi ilə fərqlənir. Baxmayaraq ki, sürətli qaçmaq üçün o qədər də əlverişli deyil, onlar daha təhlükəsiz hərəkətə köməklik edir. Bəzən eşşəklərin sürəti 70 km/saat-a çatır. Eşşəklər quru iqlimi olan yerlərdə yaşamağa uyğunlaşıblar. Onların dırnaqları rütübətli Avropa iqliminə pis uyğunlaşır. Ona görə də belə yerlərdə eşşəklərin dırnaqlarına xüsusi qayğı tələb olunur.
Eşşəklərin tüklərinin rəngi boz, qəhvəyi və ya qara olur. Nadir hallarda ağ cinslərinə də rast gəlinir. Qarın hissəsi adətən aşıq rəngdə olur. Üzün qabaq hissəsi və gözlərin ətrafı da bu rəngdə olur. Eşşəyin sərt yalı və qotazla sonuclanan quyruğu olur. Atlara nisbətən qulaqları bir qədər uzun olur.
Eşşəklərin hündürlüyü 90—160 sm olur və cinsi yetişkənliyə 2-2,5 yaşlarında çatırlar. Cütləşmə adətən yaz aylarına təsadüf edir. 12-14 ay çəkən hamiləlik dövründən sonra 1-2 bala doğurlar.
Qida zəhərlənməsi
Qida zəhərlənməsi - bakteriyalar, viruslar və parazitlər kimi ziyanlı mikroorqanizmlərin qidaya bulaşması zamanı həmin qidanın istifadəsinin nəticəsində yaranan haldır.
Yay aylarında daha tez-tez rast gəlinən qida zəhərlənməsi əsasən ishal, ürək bulanması, qusma və mədə ağrıları ilə özünü göstərir. Düzgün diaqnoz üçün qan analizi vacibdir. Adətən qida zəhərlənməsi bir neçə günə düzəlir lakin bəzi zəhərlənmə halları var ki, həddən artıq ciddi problemlərə yola aça bilər və bu zaman ciddi həkim nəzarətinə ehtiyac vardır.
Zəhərlənmədə ishal baş verən zaman ishalı dayandırmaq üçün istifadə edilən hər hansı bir dərman orqanizmdəki toksinlərin ishalla xaric olunmasının qarşısını alarsa bu hal xəstənin vəziyyətini daha da ağırlaşdıra bilər. Onun üçün də bu kimi dərmanların yalnız həkim məsləhəti ilə qəbulu məsləhətdir.
Eldarzadənin türbəsi
Eldarzadənin türbəsi — Eldarzadə ailəsinə məxsus qəbirüstü abidə. Öz memarlıq həllinə görə diqqəti cəlb edir.
Tarixi
Türbənin üzərində də qeyd edildiyi kimi 1915-ci ildə tikilmişdir. Bəzi mənbələrdə tikintinin 1917-ci ildə başa çatdığı vurğulanır.
Memarlıq xüsusiyyətləri
Türbə antik “yunan-roma” məbədi üslubunda tikilsə də, bu sırf simvolik xarakter daşıyır. Onun portalı və portal üzərində olan Quran ayələri və informativ şərq aləminə məxsus ornamentlər və yazılar bunu deməyə əsas verir. Yəni bütövlükdə ümumi kompozisiya şərq və qərb mədəniyyətinin memarlıq elementlərini özündə birləşdirir.
Kürsülüyün kəskin hündür olması sərt relyefli ərazidən xəbər verir. Memarın bu türbədə ən çox vurğulamaq istədiyi element giriş portalının yuxarı hissəsində olan akreterinin içərisindəki aypara və ulduzdur. Azərbaycanlı ailəyə məxsus bu türbə məhz aypara və ulduzla vurğulanmışdır.
Eldarzadə türbəsi Avropa memarlığına xas elementlərin yerli şərq memarlığına xas olan elementlərlə birgə, sintez şəklində inkişafının bariz nümunəsidir.
George Çerney
George Çerney (13 aprel 1990) — Rumıniyalı kişi ağır atlet. 85 kq çəki dərəcəsində yarışır və beynəlxalq yarışlarda Rumıniyanı təmsil edir. George Çerney dünya çempionatlarında iştirak etmişdir. Son dəfə 2015 Ağır atletika üzrə Dünya Çempionatında mübarizə aparmışdır.
Passiflora kermesina
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Transport Tycoon
Transport Tycoon və Transport Tycoon Deluxe — şotland Kris Soyer tərəfindən Şotlandiyada hazırlanan, MicroProse tərəfindən 1994 (TT) və 1995-ci (TTD) illərdə buraxılan videooyunlar. 2D ölçüsündə olan bu iqtisadi xarakterli videooyun izotermik xəritə üzərində oynanılır. Videooyunda oyunçular su, hava, quru nəqliyyatlarından ən səmərəli və tez şəkildə istifadə etmək və daha çox gəlir əldə etməyə çalışırlar.
OpenTTD
OpenTTD isə Transport Tycoon oyunun digər platformlarda oynanıla bilən versiyasıdır. İşləməsi üçün əsas TTD sənədlərinə ehtiyac duyur.
II Keyxosrov
II Keyxosrov — III Kvarkvare 1535-ci ildə məğlub olandan sonra ölkəsi imeretiyalılar tərəfindən işğal olunmuşdu. Keyxosrov Osmanlıya müraciət etmişdi. Osmanlı ordusu da Musa Paşanın başçılığı altında ordunu Mesxetiyə göndərdi və 1545-ci ildə I Luarsabla III Baqratın birləşmiş ordusunu məğlub edərək Keyxosrovu taxta çıxardı. 1555-ci ildə Amasya sülh müqaviləsinə əsasən Səfəvi vassallığı rəsmən təyin olundu. Lakin Osmanlıların sülhü pozaraq yeni hücumu Keyxosrovu İrandan kömək üçün Qəzvinə getməyə məcbur etdi. Ora çatanda isə vəfat etdi. Yerinə IV Kvarkvare keçdi.
Rafiq Xələfov
Rafiq Rəsul oğlu Xələfov — mühəndis, Əməkdar mühəndis, dövlət xadimi.
Həyatı
Rafiq Rəsul oglu Xələfov 1939-cu ildə anadan olmuşdur. Rafiq Xələfov 1979–1989-cu illərdə avtomobil yollarının istismarı və tikintisi naziri olmuşdur.
Rafiq Xələfov 1962-ci ildə Azərbaycan Politexnik İnstitutunu bitirəndən sonra müxtəlif sahələrdə çalışmışdır. 1962–1965-ci illərdə "Azərtəsərrüfat" Dövlət Layihə İnstitutunda iqtisadçı, iş icraçısı, baş mühəndis vəzifələrində çalışmışdı. Sonra "Azərdəniznefttikinti" trestinin baş mühəndisi vəzifəsinə irəli çəkilmişdi. 1969-cu ildə Suriyanın neft yataqlarında tikinti işlərinin aparılmasında iştirak etmək üçün bu ölkəyə ezam olunmuşdu.
Sonralar neft sənayesi tikintisi üzrə səriştə və təcrübəsini nəzərə alaraq R.Xələfovu keçmiş SSRİ Neft Sənayesi Nazirliyinin "Xəzərdənizneft" İstehsalat Birliyi baş direktorunun müavini, "Xəzərdənizneftqazsənaye" Ümumittifaq Sənaye Birliyi rəisinin müavini vəzifələrinə irəli çəkmişdilər.
Rafiq Xələfov Tovuzda və Zərdabda Kür, İmişlidə Araz, Naxçıvanda Naxçıvançay, Laçında Pircahançay, Qazaxda Ağstafaçay üzərində körpülərin salınmasında bilavasitə rəhbərlik və iştirak edib. Həmin illərdə Lökbatan-Ələt, Bakı- Sumqayıt-H.Z.Tağıyev-Giləzi magistrallarında hərəkəti tənzimləyən körpülər də salınıb.
Azərbaycanın yol tarixində ilk dəfə olaraq şose yollarının uzunmüddətli inkişaf proqramı da (1981–2000-ci illər üçün) onun rəhbərliyi ilə işlənib hazırlanmışdı.
1989–1993-cü illərdə Nazirlər Kabinətinin İşlər İdarəsində şöbə müdiri, baş nazirin müşaviri, 1993-cü ildən başlayaraq "Xalq üçün mallar" Dövlət Konserninin idarə heyətinin sədri vəzifəsində çalışıb.
1997-ci ildə baş nazirin müavini təyin edildi.
R. Xələfov əməyinə görə orden və medallarla təltif olunmuşdu. İki çağırış Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin deputatı seçilmişdi.
Paraphytoseius cracentis
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Savalan
Savalan — Kişi adı və təxəllüs.
Laribuazyer xəstəxanası
Laribuazyer xəstəxanası — Paris-də yerləşən qədim fransız xəstəxanası. Hal-hazırda universitet-xəstəxana kompleksidir.
Assistance publique – Hôpitaux de Paris-in bir hissəsi və Université Paris Citénin tədris xəstəxanasıdır. Avropanın ən böyük xəstəxanalarından biridir.
1854-cu ildə yaradılmışdır.
Dördkürəli sürtünmə maşını
Dördkürəli sürtünmə maşını sənaye - transmissiya yağlarının iş xüsusiyyətlərinin sınaqlarını aparmaq üçün Alman Sənaye Standartı tərəfindən təsdiqlənmiş cihazdır. = Dördkürəli sürtünmə maşını haqqında məlumat və tətbiq sahəsi = Dördkürəli sürtünmə maşını sənaye - transmissiya yağlarının iş xüsusiyyətlərinin sınaqlarını aparmaq üçün Alman Sənaye Standartı tərəfindən təsdiqlənmiş cihazdır. ЧМТ maşını 1933-cü ildə Berlaqe tərəfindən təklif edilmişdir və sürtkü yağlarının laboratoriya şəraitində siyrilmə və yeyilməyə qarşı xassələrini öyrənmək üçün geniş istifadə olunur. Standart 4-kürəli sürtünmə maşını bir kasaya yerləşdirilmiş üç tərpənməyən (sabit) və onların üstündə bir hərəkətli (çevik) polad kürəciklərdən ibarət olan test aparatıdır. Müəyyən sürətlə və verilmiş yüklə üst kürəcik qalan kürəciklərə görə qaynaq olana qədər fırlanır. Sürtunmə maşınlarının çoxunda diametri 12,7 mm olan polad kürəciklərdən istifadə olunur. Dördkürəli sürtünmə maşını bir neçə dəfə modikfikasiya olunmuşdur, lakin sürtünmə konstruksiyası (bir piramida şəklində 4 kürə) dəyişməmişdir.
Dördkürəli sürtünmə maşını necə işləyir?
Dördkürəli sürtünmə maşını əslində maddələrin sürtünmə zamanı yaranan yüklənməyə qarşı qabiliyyətini qiymətləndirən triboloji analizatordur. Sürtkülərin yeyilməyə qarşı xassələri siyrilmə zamanı böhran yükü ilə və yeyilmə ləkələrinin ölçülməsi ilə qiymətləndirilir. Göstəricilər tətbiq olunan yükdən asılı olaraq dəyişir, buna görə sürtkü nümunələrinin düzgün qiymətləndirilməsi üçün müxtəlif yüklərdə, eyni vaxtda bir neçə sıra sınaq aparılır.
Sınaqların aparılma şərtləri
Sürtkülərin yeyilməyə qarşı xassələri tez-tez otaq temperaturunda 1400H ox yükündə və 1420 dövr/dəq üst polad kürəciyin fırlanma tezliyində təyin olunur. Sürtkünün müdafiə təbəqəsi tamamilə məhv olunanda yük qaynaq anına qədər davam edir.
Dördkürəli sürtünmə maşınında qiymət göstəriciləri
Qaynaq yükü (Pc) – mexanizmlərin siyrilməsi və sürtünmə cütlüklərinin bərkiməsinə çatdıran ən aşağı yükün təyini.
Böhran yükü (Pk) – siyrilmənin əmələ gəlməməsi metal səth üzərində yağlayıcı təbəqənin davamlığının maksimum gücünü xarakterizə edir.
Siyrilmə indeksi (Из) –başlanğıc yükdən qaynaq yükünə qədər metal səthlərində yeyilmə dərəcəsinin ölçüsünü təyin elir.Bu da sürtkünün işləmə qabiliyyətinin son həddini xarakterizə edir. Hesab olununur ki, Berlaqe sürtünmə maşınında əldə edilən nəticələr sürtünmə nöqtələrində sürtkünün xassəsini kifayət qədər etibarlı şəkildə qimətləndirir. Sınaqlar dünya standartlarında reqlament olunur DIN 5151 350/4 və yeni maddələrin xassələrini təyin etmək üçün geniş istifadə edilir.
Kiçik qaraqaytaran
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Botaniki xarakteristikası
Yarpaqları saplaqlıdır, görünüşünə görə enli-üçbucaqlı, üçqat-dördqat-lələkvaridir, böyük qismi dəyirmi yumurtaşəkilli və ya əksinəyumurtaşəkilli, qaidə hissəsi pazşəkilli və ya dəyirmiləşmiş yarpaqcıqlı, təpə hissədə 2–3 ədəd dişli bölümləri olan üçbölümlü və ya üçdişlidir, alt tərəfdən nəzərə çarpan damar şəbəkəsi vardır. May ayında çiçəkləyir. Çiçək qrupu qollu-budaqlı, çoxçiçəkli, piramidaşəkilli süpürgədir. Çiçəkləri adətən aşağı əyiləndir. Çiçəkyanlığı yarpaqcıqları yaşılımtıl-qonur və ya qırmızımtıl rəngdədir. May-iyul aylarında meyvə verir. Meyvələri 4 mm uzunluqdadır, yumurtaşəkilli-elliptikdir, qabırğalıdır.
Yayılması
Azərbaycanın bütün rayonlarında. Ovalıqdan yuxarı dağ qurşağına qədər.
Təsərrüfat əhəmiyyəti
Zəhərli bitkidir. Boyaq məqsədilə istifadə oluna bilər. Xalq təbabətində dərman məqsədilə istifadə olunur.
Üsamə bin Ladenin Abbottabaddakı kompleksi
Yerli xalq tərəfindən Vəziristan malikanəsi (; Vəziristan havəli) olaraq bilinən və ya digər adı ilə Üsamə bin Ladenin Abbottabaddakı kompleksi — əl-Qaidənin başçıları arasında yer alan və təşkilatın yaradılmasından 2 may 2011-ci ildə ölümünə qədər yaradıcısı olduğu Üsamə bin Ladenin bir dövr gizli şəkildə yaşadığı, müxtəlif quruluşlardan yaradılan kompleks. Pakistanın Xayber-Paxtunxva əyalətindəki Abbottabad şəhərinə bağlı “Bilal Town” qəsəbəsində yer alan kompleks Pakistan Hərbi Akademiyasının təxminən 1,3 km cənub qərbində, torpaq bir yolun sonunda yerləşirdi.
Üsamə bin Laden Pakistanlı bir kəşfiyyat vəzifəli şəxsin ifadələrinə görə 2006-cı ilin yanvarında, həyat yoldaşlarından biri olan Əməl Əhməd Əbdülfəttahın həbs olunduqdan sonra Pakistan səlahiyyətli şəxslərinə verdiyi sorğulamadakı ifadəsinə görə isə 2005-ci ildən bu kompleksdə yaşamağa başlamışdı. Üç mərtəbəli əsas quruluşdan ibarət olan kompleksin ətrafı beton divarlar və bu divarlarında üzərinə hazırlanan tikanlı tellərdən əhatəli idi. Giriş hissəsində metaldan hazırlanan təhlükəsizlik qapısının yer aldığı kompleksdə, müxtəlif heyvanlar ilə bir tərəvəz bağı da mövcud idi.
Üsamə bin Ladenin kuryeri olduğu Əbu Əhməd əl-Küveytinin varlığını və yaşadığı ərazini aşkar edən Amerika kəşfiyyatçıları, bunun sayəsində 2010-cu ilin avqustunda kompleksi tapdılar. Edilən ümumi baxış və axtarışlar nəticəsində kompleksdə Üsamə bin Ladenin yaşamaq ehtimalının yüksək olduğu aşkar olundu. 2011-ci ilin may ayının 1-dən 2-inə keçən gecə Amerika xüsusi təyinatlı qüvvələrinin kompleksə hazırladığı və “Neptun Nizəsi əməliyyatı” olaraq adlandırdığı hücumda, bin Ladenlə yanaşı kompleksdə yaşayan dörd nəfər də öldürüldü. Əməliyyatdan daha sonra istifadə edilməyən və Pakistan ordusu tərəfindən qorunun kompleks, 2012-ci ilin fevral ayında Pakistan səlahiyyətliləri tərəfindən dağıdıldı.
Kuryerin aşkarlığı, kompleksin tapılması və ümumi xronologiya
thumb|250px|right|Kompleksin tapıldığı ərazinin, kompleksin tikintisindən əvvəlki (2004) və sonrakı (2011) peyk görünüşü.
Üsamə bin Ladenin kuryeri olduğu Əbu Əhməd əl-Küveytinin həyatda olduğunu və yaşadığı ərazini aşkara çıxaran Amerikalı kəşfiyyatçılar, əl-Küveytini izləyərək 2010-cu ilin avqust ayında bu kompleksi tapdılar. Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi peyk görüntüləri və kəşfiyyat hesabatlarından istifadə edərək Abbottabaddakı kompleksdə yaşayanların şəxsiyyətini təyin etməyə çalışdı. MKİ 2010-cu ilin sentyabr ayında kompleksin önəmli bir şəxsi gizli şəkildə saxlamaq üçün inşa edildiyi və bu şəxsin Üsamə bin Laden ola biləcəyi qərarını təyin etdilər. Səlahiyyətli şəxslərin təxmininə görə Üsamə bin Laden burada ən gənc həyat yoldaşı və ailəsi ilə birlikdə yaşayırdı.
“Gulf News” qəzetində bildirilən bir xəbərdə yer alan üst səviyyə kəşfiyyat səlahiyyətçisinin açıqlamasına görə kompleks daha əvvəl Şöbələrarası Kəşfiyyat İdarəsi (ŞKİ) tərəfindən təhlükəsiz ev olaraq istifadə edilmişdir. Başqa bir xəbərdə digər bir kəşfiyyatçı, eyni ev olmasa da evin yanında yerləşən kompleks və ya ərazinin Şöbələrarası Kəşfiyyat İdarəsi tərəfindən istifadə edildiyi fikrini irəli sürmüşdü. “BBC News” kanalındakı xəbərdə iştirak edən Şöbələrarası Kəşfiyyat İdarəsinin kəşfiyyatçısının bildirdiyi fikirlərə görə, hələ də tikilmə prosesində olan kompleksə 2003-cü ildə Əbu Fərəc əl-Libbinin burada yaşadığı şübhəsi ilə ŞKİ tərəfindən əməliyyat təşkil edilmişdi. Bu hadisədən sonra kompleksin artıq izləmə siyahısında olmadığı açıq şəkildə bəyan edilmişdi. Mühafizə vəzifəçisinin “The New York Times” qəzetində yer alan ifadəsinə görə kompleksin tikinti işləri 2004-cü ildə tamamlanmışdır. Eyni xəbərdə, öz ərazisini də həmin il aldığını bildirən ərazidə yaşayan şəxs ərazinin alınma və binanın tikinti işlərinin tamamlanma tarixini 2004-cü il olaraq bildirərkən, mühafizə vəzifəçisinin də kompleksin 2004-cü ildə tamamlandığı istiqamətindəki fikri də yer almışdır.
“Associated Press” xəbər agentliyi tərəfindən irəliyə sürülən kompleksin rəsmi sənədlərinə görə kompleksin olduğu ərazinin torpaq sahələri 2004-2005-ci illər arasındakı dörd fərqli dövrdə, Məhəmməd Ərşad adına təşkil edilmiş saxta şəxsiyyət və ünvan istifadə edən şəxs tərəfindən təxminən 48,000 ABŞ dolları əvəzində alınmışdır. Xəbər agentliyinə müsahibə verən Qazi Məhfuz ül-Haq kompleksin tapıldığı ərazidəki torpaq sahələrini 2005-cu ildə Ərşad Xan adlı şəxsə satdığını bildirdi. Ərşad Xanın bu ərazini “bir şəxs üçün aldığını” dediyini bildirən ül-Haq, ərazini satmasından sonra Ərşad Xanla bir neçə dəfə qarşılaşdığını və Xanın “əraziniz artıq çox dəyərləridir.” söylədiyini bildirdi. Kompleksin sənədlərinə görə sahədəki digər iki torpaq sahəsini 2004-cü ilin noyabr ayında alan Məhəmməd Ərşad, torpaq sahələrinin sahibi Rəcə İmtiyaz Əhmədin ifadəsinə görə, danışılan əraziləri nəqliyyat vasitəsini sataraq almışdı. “The Sun” xəbər kanalına müsahibə verən Pakistanlı kəşfiyyatçı bildirdi: “Əldə etdiyimiz kəşfiyyat məlumatlarına görə Üsamə bin Ladenin kompleksə ilk dəfə 2006-cı il yanvar ayının 6-ında daxil olduğuna tamamilə inanırıq.” Abbottabad Komissiyasının yaratdığı hesabatda, kompleksdə tutulan qadınların Pakistan mühafizə xidmətlərinə verdiyi sorğulamalarına da yer verilirdi. Hesabatda ifadələrində qadınlar açıq şəkildə bildirmişdi: “Biz 2005-ci ildən bu yana Üsamə bin Laden ilə birlikdə burada yaşayırıq.”
“Neptun Nizəsi” əməliyyatı, daha sonra və dağıdılması
2011-ci ilin may ayının 1-dən 2-inə keçən gecə Amerika xüsusi təyinatlı qüvvələrinə bağlı olan iki kəşfiyyatçı tərəfindən gerçəkləşdirilən və kompleksə “Neptun Nizəsi” əməliyyatı olaraq adlandırılan təşkil edilmiş əməliyyatda, Üsamə bin Ladenlə yanaşı bin Ladenin oğlu Xalid, Əbu Əhməd əl-Küveytinin qardaşı Əbrar və onun həyat yoldaşı Büşra qətlə yetirildi. Amerika kəşfiyyatçıları tərəfindən verilən açıqlamada əməliyyat zamanı evdə tapılan on normal disk, müxtəlif sənədlər, DVD-lər, yüzə yaxın USB yaddaş, iki mobil telefonu və elektron avadanlıqların ələ keçirildiyi bildirildi. Pakistan tərəfinin əməliyyatdan xəbəri olmadan Amerika qüvvələrinin ərazidən ayrılmasından dərhal sonra, əvvəlcə kompleksin olduğu əraziyə gedən orduya bağlı qüvvələr, daha sonra isə polis kompleksin təhlükəsizliyini təmin etdi. Əməliyyat əsnasında təcili eniş gerçəkləşdirilən və istifadə edilən texnologiyanın gerçəkə çıxmaması üçün əməliyyatçılar tərəfindən qurulan bombalarla partdadılan Amerika qüvvələrinə aid “Sikorsky UH-60 Black Hawk” helikopterinin kompleksin daxilində qalan hissələri isə bir müddət sonra məhv edildi. Əməliyyatdan daha sonra kompleksdə çəkilən bəzi fotoşəkillər ilə bir video “ABC News” kanalı tərəfindən, əməliyyatda qətlə yetirilən kişilərin fotoşəkilləri də daxil olmaqla fərqli fotoşəkillər də “Reuters” kanalı tərəfindən ictimai rəylə paylaşıldı.
Əməliyyatdan sonra istifadə edilməyən və polis tərəfindən qorunan kompleks, 2012-ci il fevral ayının 25-i axşam radələrində başlayan proseslərdən sonra Pakistan səlahiyyətli şəxsləri tərəfindən dağıdıldı. Dağıdılmaya əməliyyatdan dərhal sonra qərar verildiyi, Pakistan hökumətinin ABŞ qüvvələrinin əməliyyatını sorğulama məqsədi ilə məhkəmə komissiyasını qurması dağıdılışdan imtina edildiyini göstərdi. Pakistan hökumətindən dağıdılma səbəbi haqqında rəsmi açıqlama gəlmədi. Pakistanlı səlahiyyətçi, məhkəmə komissiyasının işini böyük faizdə tamamlaması və istənilən sorğulama üçün kompleksə ehtiyac olmadığı səbəbi ilə kompleksin dağıdılmasına qərar verildiyini bildirdi. KİV-də isə kompleksin Pakistan hərbi və hesabatı üçün zəiflik və ya utanc simvolu olduğu, əl-Qaidə məbədi halına gəlməsindən çəkinildiyi və əməliyyatdan sonra Abbottabaddakı yerli xalqın ərazidəki sıx təhlükəsizlik tədbirlərindən şikayət etməsi kimi səbəblərlə dağıdıldığını bildirildi.
Memarlıq xüsusiyyətləri
thumb|250px|left|Kompleksin yerləşmə planı
Üç mərtəbəli kompleks torpaq yolun sonunda və Abbottabad şəhərinin mərkəzinin təxminən 4 km (2,5 mi) şimal-şərqində, “Bilal Town” adlanan qəsəbədə yerləşirdi. Kompleksin 1,3 km (0,8 mi) cənub-qərbində isə Pakistan Hərbi Akademiyası yer alırdı. 2011-ci ilin dekabr ayında göstərilən evin real memarlıq planlarında evin tikintisinin “Müasir Əməkdaşlıqlar” adlı şirkət tərəfindən gerçəkləşdirildiyi bildirildi. İki ortaq şəxsin idarə etdiyi şirkətin ortaqlarından biri olan Cüneyd Yunis, kompleksin planının atası Məhəmməd Yunis tərəfindən çəkildiyini bəyan etmişdi. İlk hissədə ev iki mərtəbəli olaraq planlaşdırılmış, üçüncü mərtəbə isə sonradan inşa edilmişdi. Tikinti Nur Məhəmməd adlı əsas podratçının rəhbərliyində reallaşdırıldı. Amerika səlahiyyətliləri kompleksin təxmini dəyərini 1 milyon ABŞ dolları olaraq göstərsə də, yerli əmlak şirkətləri kompleksin dəyərini ən yüksək olaraq 250 min ABŞ dolları olduğunu bildirmişdi.