cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Din psixologiyası
Qərb elm adamlarının tədqiqatları
Z.Freydin müasiri olan Karl Qustav Yunq, digər tədqiqatçılar arasında dinə ən çox diqqət yetirən psixoloq idi. O, öz nəzəriyyə və konsepsiyalarını dəstəkləmək üçün həm Şərq, həm də Qərbin dini ənənələrindən dəlil olaraq istifadə etmişdir. O, dini həyata qeyri-ənənəvi rəğbət şəkildə yanaşmışdır. K.Q.Yunqun 1933-cü ildə çap olunmuş "İnsan Ruhuna yönəliş", 1938-ci ildə "Psixologiya və Din", 1954-cü ildə isə "Əyyuba cavab" adlı çap olunmuş əsərləri və dinin fərdiləşdirilməsi prosesinə dair apardığı tədqiqatlar din psixologiyası sahəsində öz yerini tutmuşdur. "Kollektiv təhtəlşüur"un arxetiplərini araşdıran Yunqun fikrinə görə, əldə etdiyi ən vacib nəticələrdən biri insandakı "təbii dini funksiyadır". Onun sözlərinə görə, insanın zehni sağlamlığı və qətiyyəti bu təbii dini funksiyanın, eləcə də instinktlərin düzgün ifadə edilməsindən asılıdır. Yunq xüsusilə "anima", "animus", "persona", "kölgə" və "mən" arxetiplərindən bəhs etmişdir. Onun sözlərinə görə, təslis inancı batil və təhrif olunmuş məfhumlara əsaslanır. təslis kişiliyə əsaslandırılmış bir xarakterdir və buna görə də anima arxetipi təzyiq altında tutulmuşdur. Lakin həqiqət üçlük deyil dörtlükdür və su, hava, od və torpaqdan ibarətdir. Buna görə də təslisdə qadın və dişiliyi təmsil edən torpaq ünsürü yoxdur. Hindistana və Mərkəzi Afrikaya səyahət edən Yunq xüsusilə Hind zehniyyətinin nümayəndələri ilə ünsiyyət qurmuş və buradan əldə etdiyi məlumatları Avropadakı vəziyyət ilə müqayisə etmişdir.
Abraham Maslau dini təcrübənin fərdi sahəsinə töhfə verən psixoloqlardan biridir. "Dinlər, dəyərlər, kulminasiya təcrübələr" adlı kitabında dinin şəxsiyyət inkişafının ən yüksək səviyyələrində rasionallıq, elm və sosial məqsədlərlə əlaqələndirilir. Abraham Maslau Ziqmund Freyd nevrotik və psixopatik fərdlərə istinad edərək əldə etdiyi bütün yüksək dəyər, duyğu və davranışların insanın təbii deyil, sonradan qazandığı davranışlar olması fikrini tənqid etmişdir. A.Maslaunun fikrinə görə əqli sağlamlıq anlaşılmadığı təqdirdə ruhi xəstəliklərin müalicə edilməsi də mümkün olmayacaqdır. O, psixoloqların həddindən artıq fiziklərin, kimyaçıların və riyaziyyatçıların təsiri altında qaldığını və insanın riyazi yaxud fiziki bir düstura istinad edilə bilməyəcəyini qeyd edirdi. Abraham Maslau həmçinin hər bir insanın özünü dərk etmək kimi bir istəyi və ehtiyyacı olduğu fikrini müdafiə etmişdir. Buna fikrə əsasən insan ehtiyaclarının ən yüksək səviyyəsini təşkil edən bu vəziyyət insanın qabiliyyət və bacarıqlarının aktiv şəkildə istifadəsini və bütün potensialını öz inkişaf üçün ortaya qoymasını tələb edir. Bu baxımdan Maslaunun araşdırmalarının əksəriyyəti özünü gerçəkləşdirmə ehtiyacına həsr olunduğundan tədqiqatların istiqaməti psixoloji cəhətdən sağlam hesab olunan insanlara yönəldilmişdir.
Erix Fromm, dini hadisə və faktlara sosial-psixoloji baxımdan yanaşmışdır. Frommun nevroz və din əlaqəsi haqqındakı görüşü Freyddən tamamilə fərqli idi. E.Fromma görə, dini ibadət ilə nevroz arasındakı əhəmiyyətli bir fərq, insanların ibadət yolu ilə azadlıq və məmnunluq əldə etdiyi halda nevrozun belə bir təminatının olmamasıdır. Fromm dinləri tədqiq edərək "avtoritar" və "humanist din" anlayışlarını ortaya qoymuşdur. Onun sözlərinə görə, avtoritar din və bənzəri kimi dini təcrübələrin əsas xüsusiyyəti insanların görülə bilməyən, əllə tutulmayan və eşidilməyən bir gücə təslim olmasıdır. Bu cür dinlərdə ən böyük fəzilət itaət, ən böyük günah isə itaətsizlik hesab olunur. Bunun əksinə olaraq, humanitar dinlərdə isə əsas olaraq insan və onun qabiliyyətləri nəzərə alınır. İnsanın özü və digər insanlarla olan münasibətlərini anlaya bilməyəsi eyni zamanda kainatdakı yerini dərk etməsi üçün əvvəlcə ağlını inkişaf etdirməlidir. Bu fikrə görə fəzilət itaətdə deyil, özünüinkişafda gizlidir.
Salem əcinnələri
1692-ci ildə Massaçusetsdə Salem kəndinin bir dəstə qızı, bir qərbli hindu qulun danışdığı nağılları dinlədikdən sonra, çox qəribə qıcolmaya məruz qaldı. Bunun səbəblərini soruşduqda, qızlar onlara əzab verən və cadugər olan bir neçə qadını təqsirləndirdilər. Şəhər əhalisi dəhşətə gəldi, lakin təəccüb etmədi. Çünki, Amerika və Avropada 17-ci əsr boyu cadugərliyə inam çox geniş yayılmışdı.
Din psixologiyası
Nəzəriyyə
Faktlar arasındakı əlaqələri izah edən konseptual bir sistemdir. Müşahidə olunan fakt və hadisələrə istinadən əldə edilən məlumatlardan faydalanaraq məlum olmayan və ya hələ bilinməyən məfhumları anlamağa və izah etməyə kömək edən zehni və konseptual bir ümumiləşdirmədir. Hər hansı bir tədqiqatda "məlumatların toplanması vasitələrinə verilən cavabların düzgün və səmimi olduğu" ümumiləşdirilməsi də bir hipotezdir. Tədqiqatda müəyyən edilməsi vacib olan iki anlayış fərziyyələr və hipotezlərdir.
Salem əcinnələri
Amerika tarixində əlahiddə bir hadisə olsa da, sonralar baş verən əhvalat Yeni İngiltərə puritan ictimai və psixoloji dünyasına canlı bir pəncərə açır. Şəhər rəsmi dairələri məhkəmələr dəvət etdilər ki, cadugərliklə bağlı məsələlər müzakirə olunsun və təcili şəkildə kiçik mehmanxana sahibi Bricid Bişopu ittiham edərək, edam etdilər. Bir ay ərzində daha başqa beş qadın ittiham edildi və asıldı.
Din psixologiyası
Dindarlıq
180px|thumb|right|[[Qərb divarı|Ağlama divarında ibadətlərinin icra edən Yəhudi dindarlar]] Dünya dinləri arasında bir sıra fərqliliklər olmasına baxmayaraq dindarlığın özünü büruzə verdiyi ümumi sahələrdə əhəmiyyətli oxşarlıqlar olduğu aşkarlanmışdı. Çarlz Ynaq Klak (Charles Young Glock) və Rodney Stark dindarlığın əsas mərhələlərini təşkil edən ümumi sahələri beş kateqoriyaya bölmüşlər: duyğu, inanc, ibadət, bilik və təsir. Dindarlıq mövzusunda aparılan araşdırmalar adətən dindarlığın mərhələləri, modelləri, fiziki və psixoloji sağlamlıq ilə əlaqəsi, maddə aludəçiliyi, şəxsiyyət üzərindəki təsiri, dindarlığ və cinsiyyət eyni zamanda yaşa görə dini həyat tərzi kimi mövzuları əhatə edir.
Salem əcinnələri
Buna baxmayaraq, isteriya inkişaf etdi. Bunun da ən əsas səbəbi o idi ki, məhkəmə icazə verirdi ki, şahidlər ittiham olunanları ruhlar və ya kabus kimi gördüklərini təsdiq etsinlər. Öz təbiəti etibarilə, bu cür "qeyri-real şahidlik" xüsusilə dəhşətli idi, çünki bu nə yoxlanıla bilərdi, nə də obyektiv yoxlama üçün əsas ola bilərdi. 1692-d ilin payızına qədər 20-dən artıq qurban verildi, o cümlədən bir neçə kişi edam edildi, 100 nəfərdən çox başqa adam həbs olundu, bunlar arasında şəhərin bir sıra adamları da var idi, lakin bundan sonra, isteriyanın Salemdən başqa yerlərə yayılması təhlükəsi törədi və bütün koloniyanın hər yerində tələb etdilər ki, çək-çevirlərə son qoyulsun. Koloniyanın başçısı razılaşdı və məhkəməni buraxdı. Hələ də zindanda saxlananlara sonralar bəraət verildi və ya onların haqqındakı hökmlər dəyişdirildi.
Salem əcinnələrinin məhkəmələri amerikalıları uzun müddət heyran etmişdi. Tarixçilərin əksəri razılaşırdı ki, psixoloji səviyyədə 1692-ci ildə Salem kəndi bir növ ictimai isteriyaya düçar olmuş və cadugərliyin mövcud olmasına səmimi inam da bunun artmasına təkan vermişdi. Onlar göstərirdilər ki, qızlardan bəziləri bu bəlaya düçar olduğu zaman, bir çox məsul adamlar da özündən çıxmaq azarına tutula bilərdilər, lakin hətta ittiham olunanların və ittiham edənlərin şəxsiyyətinin daha yaxından təhlili bir çox məsələləri aşkar edir. Salem kəndi də, o dövr Yeni İngiltərə koloniyalarının çoxu kimi, çox geniş aqrar, puritanlığın üstünlük təşkil etdiyi bir icmadan daha artıq ticarətlə məşğul olan dünyəvi cəmiyyətə iqtisadi və siyasi keçid dövrü yaşayırdı. İttihamçıların çoxu həyatın ənənəvi yolunun nümayəndələri olaraq, kənd təsərrüfatına və kilsəyə bağlı idi, halbuki ittiham olunan əcinnələrin bəziləri kiçik mağaza sahiblərinin və alverçilərin yüksəlməkdə olan tacirlər sinfinin üzvləri idilər. İctimai və siyasi hakimiyyət uğrunda daha qədim ənənəvi dəstələrlə daha yeni tacirlər sinfi arasında Salemin gizli mübarizələri bütün Amerikanın tarixi boyu icmalarda təkrar olunan nadir bir hadisədir, lakin Amerika çox qəribə və ölümcül bir çıxış yolu tapdı. Bu o zaman baş verdi ki, onun vətəndaşları əcinnələrin öz evlərində sərbəst olmaları haqqında inamla razılaşdılar.
Salem əcinnələrinin məhkəmələri eyni zamanda sensasiya xarakterli, lakin saxta bir işin ölümcül nəticəsinin dramatik eyhamı kimi da xidmət edə bilər. Həqiqətən də, bir çox adamların əleyhinə yönəldilən saxta ittihamlar üçün siyasi mübahisələrdə ən tez-tez işlədilən termin "əcinnə ovu" terminidir.
Möhür Qanunu
Amerikada Yeni kolonial sistemi meydana gətirən tədbirlərin sonuncusu, təşkil edilmiş ən böyük müqavimətə ilham verdi. "Möhür Qanunu" kimi tanınan bu qanun şərt qoyurdu ki, bütün qəzetlərə, plakatlara, pamfletlərə, lisenziyalara, icra müqavilələrinə və başqa qanuni sənədlərə vergi möhürü vurulsun. (Amerika gömrük agentlərinin topladığı) bu vergi koloniyaları "müdafiə etmək, onlara yardım etmək və onların təhlükəsizliyini təmin etmək" üçün istifadə olunmalı idi.
Möhür Qanunu eyni zamanda biznesin hər hansı bir növü ilə məşğul olan adamlara da aid idi. Beləliklə, bu qanun Şimal və Cənubda, Şərq və Qərbdə Amerika əhalisinin ən güclü və bacarıqlı dəstələrindən olan jurnalistlər, hüquqşünaslar, ruhanilər, tacirlər və biznesmenlər arasında narazılıq hissi oyatdı. Tezliklə tacirlər müqavimət göstərmək üçün birləşdilər və idxaletməyən assosiasiyalar yaratdılar.
Ana vətənlə ticarət 1765-ci ilin yayında çox ciddi şəkildə azaldı, çünki məşhur adamlar Möhür Qanununa qarşı çıxmaq üçün bir çox hallarda zorakı vasitələrlə özlərini "Azadlıq Oğulları" adı altında birləşdirərək, gizli təşkilatlar yaratdılar. Massaçusetsdən Cənubi Karolinaya qədər, bu qanun ləğv edildi və xalq kütlələri bədbəxt gömrük agentlərini öz idarələrini tərk etməyə məcbur edərək, nifrət doğuran möhürləri sıradan çıxardılar.
Nümayəndə Pətrik Henrinin təhriki ilə Virciniya Bələdiyyə Palatası may ayında təqdim olunmadan vergiqoymanı kolonial azadlıqlar üçün təhlükə hesab edən bir neçə qətnamə qəbul etdi. Bələdiyyə Palatası elan etdi ki, virciniyalıların da ingilislərin hüquqları kimi hüquqları var və ona görə də onlara ancaq öz nümayəndələri vergi qoya bilər. İyunun 8-də Massaçusets Məclisi bütün koloniyaları dəvət etdi ki, 1765-ci ilin oktyabrında Nyu-Yorkda keçiriləcəyi nəzərdə tutulan və Möhür Qanunu Konqresi adlanan konqresdə kral və Parlamentdən azad olmaq üçün xahişləri müzakirədən ötrü nümayəndələr müəyyən etsinlər. Doqquz koloniyadan seçilmiş iyirmi yeddi nümayəndə Parlamentin Amerika işlərinə qarışmasına qarşı koloniyaların rəylərini ifadə etmək imkanı əldə etdi. Uzun müzakirələrdən sonra, Konqres bir sıra qətnamə qəbul etdi. Bu qətnamələrdə təsdiq olunurdu ki, "onların öz müvafiq qanunvericilik orqanlarının razılığı olmadan, onlara qoyulan heç bir vergi heç bir vaxt konstitusion olmur və ola da bilməz" və Möhür Qanunu "açıq şəkildə kolonistlərin hüquqlarını və azadlıqlarını tapdalamağa meyl edir."
Spiziapteryx circumcincta
(Spiziapteryx circumcincta) — cinsinə aid quş növü.
Həma
Həma (حماة) — Suriyada şəhər, eyniadlı mühafəzənin inzibati mərkəzi. 2004–cü il siyahıyaalınmasına əsasən şəhərin əhalisi 55.981 ailədə 162.838 nəfəri kişilər və 150.156 nəfəri qadınlar olmaqla cəmi 312.994 nəfərdir.
Milenko Sebiç
Milenko Sebiç (30 dekabr 1984) — Serbiyalı atıcı. Milenko Sebiç Serbiyanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Milenko Sebiç birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 10 m məsafəyə pnevmatik tapança yarışında iştirak etdi. Ümumilikdə 620.0 xal toplayaraq 33-cü yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Draba obovata
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Pambıqçı Neftçala FK
Pambıqçı (Neftçala) futbol klubu Neftçalada yaranmışdır. 3 dəfə futbol üzrə Azərbaycan çempionatının elitasında iştirak etmişdir.
Energetik Əli-Bayramlı FK
"Energetik" futbol klubu — və ya digər adı ilə Energetik Əli Bayramlı Futbol Klubu 1980-ci ildə Əli Bayramlıda (indiki Şirvan) yaranmış Azərbaycan futbol klubudur. 1980-ci ildə çempionluq və kubok qazanmış klub, 1997-ci ildə maliyyə problemləri səbəbiylə fəaliyyətini dayandırmışdır.
Tarixi
Azərbaycanda indiyə qədər bir çox klub fəaliyyətini dayandırıb. Onlardan biri 1980-ci ildə Azərbaycan çempionu olmuş keçmiş Əli-Bayramlı, indiki Şirvan şəhərinin "Energetik" klubudur.
Azərbaycan çempionatında iştirak edəndə, Azərbaycan Elektrik Stansiyası klubdakı bütün futbolçuları işə götürmüşdü. Onlar üçün güzəştə gedərək işdən azad edib, məşqlərə, oyunlara yollanmalarına icazə verirdilər. Maliyyə problemlərinin də olmaması səbəbi ilə çıxdığı ilk mövsümdəcə çempionluğu aldı "Energetik". 1980-cı ildə Azərbaycan çempionluğunu, daha sonra kuboku qazandı. Bununlada o ərazidə futbola maraq daha da artmağa başladı.
1992-ci ildə ilk Azərbaycan çempionatında Energetik klubu da iştirak etdi. İlk milli çempionatın başlamasından sonra klub Azərbaycanın əsas liqasında yüksək nəticə göstərdi. Lakin debüt uğursuz oldu və 26 komanda arasında 22-ci yeri tutan klub birinci liqaya düşdü. Həmin günə qədər Azərbaycan Dövlət Elektrik Stansiyası klubu maliyyələşdirirdi. Klub isə öz növbəsində liqada orta səviyyədə çıxış edirdi. Legionersiz bir heyəti var idi, Əli-Bayramlı sakinlərindən ibarət heyətə sahib idi. 1996-cı ilə qədər klub Azərbaycan Birinci Dəstəsində iştirak etdi. Lakin bir müddət sonra sponsorun kluba verdiyi maliyyə dəstəyini çəkməsi səbəbiylə, bir il maliyyə problemləri ilə üzləşən klub, 1997-ci ildə rəhbərlik tərəfindən fəaliyyətin dayandırılması qərarı aldı. Cəlal Hüseynov, Tərlan Əhmədov kimi peşəkar futbolçular "Energetik"in yetirməsi olmuşdur.
Trevor Rayt
Trevor Rayt - Amerikalı aktyor. Aktyorun tanınmış filmi 2007-ci ildə çəkilən "Sığınacaq" filmidir.
Haram qalası
Qala İsmayıllı rayonunun Sulut kəndi yaxınlığında, Haram çayının sağ sahilində, çox da hündür olmayan və təbii cəhətdən son dərəcə mənzərəli bir sahədə yerləşir. Yerli sakinlər bu qalaya "Qırxotaq" və ya "Qırxqız" qəsri də deyirlər. Kirəc məhlulundan istifadə etməklə tikilən bu abidə olduqca yaxşı mühafizə olunub. Müəyyən hissələrini nəzərə almasaq abidənin divarları bütünlüklə salamat qalıb. Abidə "Qırxotaq" adlandırılsa da, oradakı otaqların sayı 40-dan çoxdur. İri dəhliz yerləri aydın görünür. Rəvayətə görə Şirvan xanları hər otaqda bir gözəl qız (hərəm) saxlayırmış və onların bir – birindən xəbəri olmazmış. Belə fikir yürüdülür ki, "Haram qalası" doğrudan həm də hərəm qalası olub. Qalaya Sulut kəndinə qədər avtomobillə kənddən qalaya qədər yolu isə piyada və ya atla getmək lazımdır.
Qarqar
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Gernot Rampler
Gernot Rampler (21 fevral 1994) — Avstriyalı atıcı. Gernot Rampler Avstriyanı 2016-cı ildə XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında təmsil etdi.
Karyerası
Gernot Rampler birinci dəfə Olimpiya Oyunlarına 2016-cı ildə qatıldı. O, Rio-de-Janeyroda baş tutan XXXI Yay Olimpiya Oyunlarında kişilər 10 m məsafəyə pnevmatik tapança yarışında iştirak etdi. Ümumilikdə 620.4 xal toplayaraq 32-ci yeri tutdu və finala vəsiqə qazana bilmədi.
Şərt budaq cümləsi
'''Şərt budaq cümləsi baş cümlədəki hərəkətin şərtini bildirir və hansı şərtlə? sualına cavab olur.'''
NGC 50
NGC 50 - Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktika. Göy üzündə Balina bürcü istiqamətində yerləşir. E-S0 tipli. tərəfindən ildə 24.13 sm (9.5 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Samuel Adams
Samuel Adams — XVIII əsrdə Amerikada radikalların ən bacarıqlı başçısı
Həyatı
XVIII əsrdə Amerikada radikalların ən bacarıqlı başçısı Massaçusetsdən olan Samuel Adams idi. O, yorulmadan yeganə bir məqsəd naminə çalışırdı ki, bu da müstəqillik idi. 1740-cı ildə Harvard kollecini bitirdiyi gündən Adams müxtəlif sahələrdə - buxarı nəzarətçisi, vergi toplayan və şəhər mitinqlərinin başçısı kimi xalqa xidmət etmişdi. Biznesdə bəxti gətirməyən Adams siyasətdə qabil və fərasətli idi. Bunu o, Yeni İngiltərə şəhər mitinqindəki hərəkəti ilə sübut etmişdi.
Adamsın əsas məqsədi adamları ictimai və siyasi üstünlüklər haqqında qorxudan azad etmək, onların öz qüvvə və imkanlarını dərk etmələrinə nail olmaq və, beləliklə, onları hərəkata sövq etmək idi. Bu məsələlər haqqında o, qəzetlərdə məqalələr çap etdirir və şəhər mitinqlərində çıxışlar edirdi. Bu çıxışlarda o, kolonistlərə demokratik ruh aşılamağa yönəldilmiş qətnamələr qəbul etməyə çağırırdı.
1772-ci ildə Boston şəhər mitinqində Adams inandırdı ki, kolonistlərin hüquqlarını və şikayətlərini bəyan etmək üçün bir "Barışdırıcı Komitə" seçilməsi vacibdir. Komitə məhkəmələrin maaşlarının gömrük vergilərindən ödənilməsi haqqında Britaniya qərarına qarşı çıxdı; o qorxurdu ki, məhkəmələr artıq öz gəlirləri üçün qanunvericilik orqanlarından asılı olmayacaqlar və bunun da nəticəsində "hökumətin müstəbidlik formasının" yaranmasına yol açılacaqdır. Bu məsələ ilə bağlı olaraq, komitə başqa şəhərlərlə əlaqəyə girdi və xahiş etdi ki, həmin məsələ ilə əlaqədar öz cavablarını hazırlasınlar. Əslində, komitələr koloniyaların hamısında yaradıldı və onlar effektli inqilabi təşkilatların yaradılmasında özül rolu oynadı. Lakin Adamsın bir daha hücuma keçmək üçün kifayət qədər gücü yox idi.
Mezoçaxır turşusu
Mezoçaxır turşusu- çaxır turşusunun izomeridir.
Xassələri
Mezoçaxır turşusu başqa çaxır turşularından da sabit turşudur. Bir molekul su ilə kristallaşır, susuz turşu halında 140C-də əriyir. Mezoçaxır turşusu üzüm turşusu kimi optik qeyri-fəaldır, ancaq ondan fərqli olaraq sağ və sol antipodlara ayrıla ilmir. d-çaxır turşusu təbiətdə rast gəlir və praktiki cəhətdən maxır turşularının ən əhəmiyyatlisidir. Bu turşu üzümdə və maxıra rast gəlir. Maxır hazırlanan qablarda spirtin miqdarının artması nəticəsində d-maxır turşusu turş kalium duzu şəklində KOOC-CHOH-CHOH-COOH kalium-hidroartarat və ya maxır daşı çökür. Bu duza mineral turşularla təsir etdikdə d-maxır turşusunu almaq olar, d-çaxır turşusu 1700C-də əriyir, suda cə spirtdə yaxşı həll olur. polyarizasiya olunmuş işıq müstəvisini sağa fırladır. Qatılığından asılı olaraq məhlulda onun fırlatma dərəcəsi dəyişir. Maxır turşusu limonada qatılır, boyaqçılıq işlərində ə başqa yerlərdə işlənir. Onun turş kalium duzu – maxır daşı suda həll olmur, buna görə də kalium ionunu təyin etmək analitik kimyada işlədilir. d-maxır turşusunun ikiqat qaışıq duzları (Na, K duzu və ya Na NH4 duzu kimi) seqnet duzu adlanır. Bunlar suda həll olur və yaxşı kristallaşır. Ağır metallar seqnet duzu ilə kompleks duzar əmələ gətirir.seqnet duzu KOOC-CHOH-CHOH-COONaH2O felinq mayesi hazırlamaq üçün işlənir. Bu məqsədlə iki məhlul hazırlanıryırlar. Bunlardan biri 34,6q mis-sulfat ilə bir litr suda, ikincisi 173q seqnet duzu ilə 60q natrium hidroksidin bir litr suda məhlulu olur. bu iki məhlulun bərabər həcmini qarışdırdıqda tünd abı rəngli şəffaf maye alınır. Buna felinq mayesi deyilir. (burada qələvi ilə mis kuporosu Cu(OH)2)çöküntü əməmlə gətirmir. Felinq mayesiniə reduksiyaedici maddələrlə təsir etdikdə mis-1-oksid qarışığının çöküntüsü alınır. Bu çüküntü vasitəsilə maddənin reduksiya qabiliyyəti təyin edilir. Felinq mayesi xüsusən şəkərlərin öyrənilməsi üçün əhəmiyyətlidir. d-çaxır turşusunun duzlarından kaliummantimoniltararat KOOC-CHOH-CHOH-COO (SbO) boyaqçılıq işlərində və qusdurmaq məqsədilə ilə təbabətdə işlənir. 1-çaxır turşusu – sağ çaxır turşusundan yalnız fırlatma istiqaməti ilə (sola fırlatma) fərlənən bu çaxır turşusu, üzüm turşusunu mexaniki, bioloji və kimyəvi üsullarla parçalamaq yolu ilə ondan alına bilər.
Alınması
Mezoçaxır turşusunun malein turşusunu oksidləşdirdikdə alınır. Bundan başqa çaxır turşularından da onların məhlulunu qələvilərlə qaynatdıqda mezoçaxır turşusu alına bilir.
Demi Lovato
Demi Lovato — Amerikalı müğənni, aktrisa, bəstəkar və xeyriyyəçi.
O, həmçinin "Sanniyə imkan verin", "The Disney Kanal sıra mühüm rol oynayır. 2009-cu ildə Demi "Şahzadə mühafizə proqramı" filmində mühüm rol oynamışdır. Kiçik olanda "Barney və Dostları" serialində Angela adlı kiçik qız rolunda çıxış etmişdir..
Həyatı və karyerası
20 avqust 1992-ci ildə `Albuquerque`da dünyaya gələn Demi Lovato qısa bir müddət sonra Dallasa köçür. Elə 7 yaşında rol aldığı Barney & Friends serialıyla sənət həyatına addım atır və elə 7 yaşında da gözəllik müsabiqəsində 1. seçilir. Pianino çalmağa da bu yaşda başlayır. 2007-ci ildə Just Jordan adlı seriallarda da rol alaraq aktrisalıq təcrübəsini artıran Demi, həmin ildə Disney Channelın As The Bell Rings serialında da yer aldı.Demi 2009-cu ildə "Rok düşərgəsı" filmində rol aldı. Get-gede məşhurlaşan Demi bu filmin ikinci hissesinde de rol aldi.Bu filmde Jonas qardaşları ile rol alan Demi qrupun ortancılı olan Joe Jonas ilə eşq yaşadı.Həmçinin onlarla bərabər tura çıxdı.Heyatında çöküşlər yaşayan Demi 2010 noyabrın 1-də "Bulimia ve Anoreksia" xəstəliklərinə görə reabilitasiyaya getdi.Burada 3 ay qalan Lovato 2011-ci il 28 yanvar tarixinde reabilitasiyadan çıxdı. Xəstəliklərindən qurtulan Demi yarim qoyduğu albom işlərinə davam etdi ve üçüncü albomu "Unbroken" albomunu çıxardı. Bu albomdan iki single olaraq "Give your heart a break" və "Skyscaper" mahnılarını seçdi. Hər iki klip Youtube-da 100.000.000 izlənməni keçib ve "Vevo Sertifikati" alib. O həmçinin "The X Factor (U.S. TV series)" musiqi yarışmasında juri olaraq iştirak edir.
2018-ci ilin İyul ayında yüksək dozada narkotik qəbulundan xəstəxanaya qaldırılıb və Avqust ayında yenidən rehabilitasiya mərkəzinə qayıtmağı gözlənilir.
Musiqi karyerası
İyun və iyul 2008-ci ildə Lovato müxtəlif ev Blues çıxış edib. Ilk albomu "Don't Forget 2008-ci ildə, ikinci albomu "Here We Go Again" 2009-cu ildə, üçüncü albomu "Unbroken" 2011-ci ildə ve son albumu olan və öz adını daşıyan "DEMI" albomu 2013-cü ildə çıxmışdır.
Terek rayonu (Kabardin-Balkariya)
Terek rayonu (Тэрч куей / Тэрч район, Терк район ) - Rusiya Federasiyası, Kabarda-Balkariyanın tərkibində inzibati ərazi vahidi. İnzibati mərkəzi Terek şəhəridir (rayonun ərazisinə daxil deyil).
Coğrafiyası
Terek rayonu Kabarda-Balkariya Respublikasının şərq hissəsində yerləşir. Aşağıdakı ərazilərlə həmsərhəddir: qərbdə Mayski, şimalda Proxladnenski rayonu, şərqdə Şimali Osetiyanın Mozdok rayonu, cənubda isə Kirov rayonu. Proxladnenski rayonunun sahəsi 893,12 km²-dir. Bölgənin şimaldan cənuba qədər uzunluğu təqribən 50 kilometrə, şərqdən qərbə 35 kilometrdir.
Ədliyyə Bakı FK
Ədliyyə (Bakı) — Bakıda futbol klubu
Terek rayonu (Kabardin-Balkariya)
Coğrafiyası
Rayon ərazisi təbii ehtiyyatlarla zəngindir. Ərazidə 16 neft quyusu vardır. Bunlardan 4 quyu işləyir, qalanları isə fəaliyyətini dayandırmışdır. Bundan əlavə rayon təbii bulaqlara, tikinti materialları istehsalı üçün gil, çınqıl və qum yataqlarına sahibdir.
Ədliyyə Bakı FK
"Ədliyyə" futbol klubu Bakıda yaranmışdır. 2 dəfə futbol üzrə Azərbaycan çempionatının elitasında iştirak etmişdir.2011-ci ildə klub oyunların yarıdan çoxunu keçirmədi.Komandaya keçirmədiyi oyunlarda 3-0 lıq texniki məğlubiyyət verilirdi.Buna görə də klub fəaliyyətini dayandırdı.
Terek rayonu (Kabardin-Balkariya)
Coğrafiyası
Rayonun iqlimi rütubətli mülayimdir. İsti yaya və mülayim qışı sahibdir. Orta illik yağıntının miqdarı təxminən 500-700 mm-dir.
Tarixi
Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin 1 sentyabr 1921-ci il tarixli sərəncamına əsasən Kabarda Muxtar Vilayətində Malo-Kabardinski dairəsi təşkil olundu.
12 avqust 1926-cı ildə dairə aşağıdakı kənd sovetliklərindən ibarət idi: Deyski, Planovski, Akbaşski, Arikski, Tambovski, Verxne-Kurpski, Qnadenburqski, Kizlyarski, Nijne-Kurpski, Neurojaevski, Razdolnı, Terekski, Xamidiyevski ..
30 sentyabr 1931-ci ildə Ümumrusiya Mərkəzi İcraiyyə Komitəsinin qərarı ilə Malo-Kabardinski dairəsi Kabarda-Balkariya Muxtar Sovet Sosialist Respublikasının Malo-Kabardinski rayonuna çevrilir. 28 yanvar 1935-ci ildə Kabarda-Balkariya Regional İcraiyyə Komitəsinin Rəyasət Heyətinin Fərmanı ilə Malo-Kabardinski rayonu Terek rayonu olaraq adlandırıldı. Elə həmin il rayon ərazisinin bir hissəsində, rayonun şimal-şərqində Kurp rayonu təşkil olundu.
17 yanvar 1944-cü ildə Terek rayonu yenidən bölündü və şimalında Urojaynenski rayonu təşkil olundu.
28 yanvar 1944-cü ildə Kurp rayonu ləğv edildi və demək olar ki, bütün ərazisi (Nijne Kurp kənd sovretliyi istisna olmaqla) Şimali Osetiya Muxtar Respublikasına verildi və Nijni Kurp kəndi yenidən Terek rayonuna birləşdirildi.
1963-cü ildə Terek rayonu Terek kənd rayonuna çevrildi və Mayski rayonundan Aleksandrovski kənd sovetliyi ona birləşdirildi.
1965-ci ildə Terek kənd rayonu yenidən Terek rayonuna çevrildi və əvvəlki sərhədləri bərpa edildi.
Əhali
2019-cu il 1 yanvar tarixinə əsasən şəhər şəraitində (Terek ş.) rayon əhalisinin 38.44 % yaşayır.
2010-cu il Ümumrusiya siyahıya alınmasına olan məlumat : Kişilər — 24 426 nəf. (47,7 %). Qadınlar — 26 794 nəf. (52,3 %).
Əhalinin orta yaşı — 34,6 yaş. Kişilərin orta yaşı — 33,0 yaş. Qadınların orta yaşı — 36,1 yaş.
Etoliya
thumb|Etoliya
Etoliya  — tarixi Orta Yunanıstanın qərb hissəsində vilayət. Şimalda Epirlə, qərbdə Axeloy çayı boyunca Akarnaniya ilə, şərqdə Enida və Lokrida ilə həmsərhəd idi. Əsasən dağlıq vilayət olan Etoliyanın cənub hissəsini Korinf körfəzinin sahilləri təşkil edir. Ən böyük şəhərləri Ferm, Kalidon, Plevrondur. Etoliya uzun müddət öz inkişafında Yunanıstanın digər vilayətlərindən geri qalmış, lakin ellinizm Etoliya ittifaqının mövcudluğu sayəsində etoliyalılar Yunanıstanın siyasi həyatında çox mühüm rol oynamağa başladılar. E.ə. 189-cu ildə Etoliya Roma tərəfindən fəth edilmişdir.
Axeylər
Axeylər, axaylar — Peloponnes yarmadasının (Yunanıstan) Axayya vilayətində yaşamış qədim yunan tayfası
Bizim e.ə. VIII əsrdə Cənubi İtaliyanın bir sıra böyük şəhərlərində (Sibaris, Kroton və s.) məskunlaşmışdılar. Bizim e.ə. 280-cı ildə təşkil etdikləri Axeylər ittifaqı Makedoniya və Romanın təcavüzkar siyasətinə qarşı mübarizədə böyük rol oynamışdır.
Apatitı
Apatitı — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Murmansk vilayətinin tərkibinə daxildir.
Melaleuca alternifolia
(Melaleuca alternifolia) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Lokrlar
Lokrlar — Qədim Yunanıstanın mərkəzi hissəsində yerləşən Lokrida vilayətində məskunlaşmış tayfa.
Prelat
thumbnail
Prelat — katolik kilsələrdə yüksək ruhani vəzifələrdən biri.
Daptrius ater
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Hacıyevo
Hacıyevo — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Murmansk vilayətinə daxildir
Hemodializ
300px|thumbnail|Hemodializ aparatı
Hemodializ — böyrəklərin fəaliyyətinin pozulması nəticəsində bədəndə toplanan artıq maddələrin, azot qalıqlarının və mayenin xaric edilməsi üsuludur. Bu üsul böyrəklərin xroniki xəstəliyi (funksiyaların davamlı, geridönməz və proqressivləşən pozulmaları) zamanı aparılır. Böyrəklərin xroniki xəstəlikləri irsi xəstəliklər, şəkərli diabet, hipertoniya, uroloji patologiyalar, maddələr mübadiləsinin pozulmaları və transplantantın uyğunsuzluğundan sonra baş verir.Hemodializ həftədə 3 dəfə dövri olaraq daim aparılır. Müalicə hər dəfə 3-4 saat davam etməklə, həftədə 12-15 saat aparılır. Hemodializ aparmaq üçün qan damarlarına sərbəst giriş təmin olunmalıdır. Bu məqsədlə kateterdən istifadə olunur.Hemodializ xəstələrinin əksəriyyəti müəyyən qaydalara əməl etməlidir:
qida rasionunda kalium, fosfatlar, duzla zəngin qidalar məhdudlaşdırılmalıdır
Hemodializ – xroniki böyrək xəstələr üçün müalicə deyil, yaşam üsuludur!
Zaozyorsk
Zaozyorsk — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Murmansk vilayətinə daxildir
Herpetotheres
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Çaxır turşusu
Çaxır turşusu - ikiəsaslı dördatomlu turşudur. Çaxır turşusunda iki asimmetrik karbon atomu olduğu üçün onun altı stereoizomeri (4 fəal izomeri və iki rasemik forması) olacağını gözləmək olardı. Ancaq çaxır turşusu molekulunda (eritritdə olduğu kimi) müəyyən dərəcədə simmetriklik (quruluşlu bərabər iki asimmetrtrik sistem ) olduğu üçün onun dörd stereoizomer forması vardır. Bunlardan ikisi optik-fəal (sağ və sol çaxır turşuları), üçüncüsü üzüm turşusu adlanan rasemin r-forma və dördüncü mezoçaxır turşusu adlanan inaktiv l formasıdır.
Azərbaycan Yüksək Dəstəsi 2001/2002
Yarışı yarımçıq dayandıran klublar öz yaratdıqları Təşkilat Komitəsinin təşəbüsü ilə çempionatı davam etdirib. Lakin "alternativ çempionat" kimi tarixə düşən həmin hissə qeyri-rəsmi qalıb. Çünki AFFA, PFL, UEFA və FİFA bu nəticələri tanımayıb.
İstinadlar
http://pfl.az/files/0liqa11.pdf
NGC 51
NGC 51, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Andromeda bürcü istiqamətində yerləşir. S0 tipli. tərəfindən ildə 40.64 sm (16 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Zapolyarnıy
Zapolyarnıy — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər. Murmansk vilayətinə daxildir.
Pretorianlar
Pretorianlar — Qədim Romada əvvəlcə sərkərdələrin şəxsi mühafizə dəstəsinin, sonralar imperator qvardiyasının əsgərləri.
Senturion
Senturionlar — Qədim Roma ordusunda bölmə komandiri
Melaleuca amydra
(Melaleuca amydra) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Senturion
Senturion cəsur və təcrübəli döyüşçülərdən təyin olunurdu. Senturionlar sıravi legionerlərlə müqayisədə müəyyən imtiyazlara malik olub, sərt nizam-intizamın qorunmasında böyük rol oynayırdılar. Əsasən 100 nəfərdən ibarət ordu vahidinə başçılıq edirdilər.
Kökünün kəsilməsi təhlükəsi olan vəhşi fauna və yabanı flora növlərinin beynəlxalq ticarət konvensiyası
Kökünün kəsilməsi təhlükəsi olan vəhşi fauna və yabanı flora növlərinin beynəlxalq ticarət konvensiyası — 2010 iyulun 2-ə qara kürü ixracçıları, emalçıları və qablaşdırıcılarının siyahısına 4 Azərbaycan şirkətinin adı daxil edib. Azərbaycanda qanuni olaraq nərə balıqlarının tutulması ilə üç şirkət – "Xəzərbalıq", "Lənkəran Balıq Kombinatı" və "Neftçala Balıq Kombinati" məşğul olur. Sonuncu iki şirkət "Caspian Fish Co. Azerbaijan"ın (Britaniya) nəzarəti altında işləyir. Qara kürünün emalı və ixracı hüququ "Caspian Fish Co. Azerbaijan"a məxsusdur. Siyahıya, həmçinin, "KASPI" və "AB Siyazan Fish" şirkətləri daxil edilib. Onlar, demək olar ki, qara kürü biznesindən kənarlaşıblar. Xəzər dənizinin bioloji su resursları üzrə komissiya iyunda nərə balıqlarının tutulması və onların kürüsünün yığılmasına kvota qoyub.
Azərbaycana 46 ton nərə balığı və 38 ton uzunburun balıq tutmağa icazə verilib. Nərə balığı kürüsünün ixrac kvotası 3360 kq, uzunburun kürüsünün ixrac kvotası isə 3000 kq. həddində müəyyən edilib. Komissiya qara kürünün ixrac kvotasını təsdiq edilməsi üçün CITES (tükənməkdə olan flora və fauna növlərinin beynəlxalq ticarəti üzrə konvensiya) Katibliyinə göndərib. 2008-ci ildə CITES tərəfindən Azərbaycan üçün qara kürünün ixrac kvotası 6660 kq həddində təsdiq edilmişdi. Xəzəryanı ölkələr nərə balığı və nərə məhsullarının tutulması və ixracı üzrə razılıq əldə etməyib.
Çuxursəəd bəylərbəyliyi
Çuxursəəd — Səfəvilər dövlətinə bağlı bölgələrdən biri.
Kandalakşa
Kandalakşa (Kandalakši, Kannanlakši, Kandalahti) — Rusiya Federasiyasında yerləşən şəhər Murmansk vilayətinə daxildir
Çuxursəəd bəylərbəyliyi
Çuxursəəd əyaləti Qərbi Azərbaycanın tarixi adıdır. Bəzi mənbələrdə Çuxur Səəd kimi də yazılır.
Prefekt
Pretorianlar — Qədim Romada inzibati bölgü vahidi olan prefekturaya nəzarət edən şəxs.
Çuxursəəd bəylərbəyliyi
Tarixi
Çuxursəd bu gün Ermənistan Respublikası adlanan torpaq uzun əsrlər boyu Çuxursəd adlanmış yurdun bir hissəsidir. Professor Minorski Mirzə Səmianın "Təzkirat-ül Moluk" kitabı üzərində apardığı araşdırmalarla bağlı yazdığı şərhdə mərkəzi İrəvan olan Çuxursəd vilayəti haqqında yazır":Çuxursəd sonradan geniş yayılmış bir coğrafi termindir. O, ilk dəfə Səvfəvilər dövründə və daha çox İrəvan əyaləti haqqında işlənib. "Aləmara"nın 168-ci səhifəsinin məzmununa görə, Qars Çuxursədlə Ərzurum arasında yerləşir. Həmin kitabın 558-ci səhifəsində yazılıb ki, Çuxursəd Axısxada qurtarır və onunla həmsərhəddir.
Prefekt
Pretorianlar Avqustun (e.ə. I əsrin sonu) dövründən Misiri, sonralar bütün əyalətləri idarə edir, habelə məhkəmə və əlahiddə idarə işlərini yerinə yetirirdi.
Çuxursəəd bəylərbəyliyi
Tarixi
Çuxursəd türk lüğətində "topağın enişi" kimi şərh olunur. Burada zahirən Arazın tərəflərinin aşağı olması nəzərdə tutulur" (1) Əllamə Mirzə Məhəmməd xan Qəzvini də yazır"":Aləmara-ye Abbasi"də və qaim-məqamın təmtəraqlı ədəbi yazılarının bir-iki yerində adı çəkilən və mənə məxsus "Aləmara"nın haşiyəsində müsyö Minorskinin qeydində tez-tez bəhs olunan Çuxursəd İrəvanın yaxınlığında yerləşir. "Naxçıvan və Çuxusəd tərəfə yolandılar". Bu cümlə "Aləmara"da yüz dəfələrlə təkrar olunur. Deyilənə görə, o, Naxçıvan və Qarabağın sərhəddində bir vilayət olub. Yuxarıdakı cümlə də bunu təsdiq edir. Çuxur türkcə çala və quyu mənasındadır. , ancaq "səəd"in nə demək olduğunu bilmədik". (1) Əllamə Qəzvini "Səd" adının izahından xəbərsiz olduğunu bildirsə də, Faruq Sumər onu "Səudlu" tayfası ilə əlaqələndirir və yazır: "Səudlu tayfası Qaraqoyunlu qəbiləsinin ətrafında cəmlənmiş və milləti həmin adla [Qaraqoyunlu] yaratmış digər tayfaların və təşkilatların başında dayanmışdı. Bu tayfa öz adını miladi təqvimi ilə XIV əsrdə (Ehtimal ki, qeyd olunan əsrin ikinci yaraısının ortalarında və yaxud əvvəllərində) tayfanın idarə edilməsinə məsuliyyət daşıyan tayfa başçısı və əmiri "Səd"in adından götürmüşdü.Belə görünür ki, bu əmirlə Qaraqoyunlu eli arasında qohumluq əlaqəsi olmuşdur. Çünki iranlı müəlliflər Səədin övladlarını qaraqoyunluların zadəganları kimi qələmə almışlar.
Hafiz Əbrunun yazdığına görə, Naxçıvanın və Sürməlinin ətrafı bu tayfanın qədimdən məskəni olmuşdur. Miladi təqvimi ilə 15-ci əsrdən sonra müxtəlif tarixi kitablarda haqqında danışılan bu tayfanın adı Səfəvilər dövründə İrəvanın və üç əyaləti əhatə edən məntəqələrə verilməklə Çuxursəd yaranıb. Həmin adın bu tayfanın yaşadığı ərazi ilə mütləq əlaqəsi olmalıdır". Səadət onu aram etdiyindən, Ona əvvəldən Çuxursəd adı verdilər. Əlbəttə, ad fələkdən nazil olur, Bu torpaqda səbəbsiz ad olmaz. Səadət ona görə bura nəsib olub ki, Bu vilayətin adına vurulub.
Professor Faruq Sümer Çuxursəd vilayəti ilə bağlı qiymətli tədqiqatlar aparmışdır. O, bu haqda yazır":… Çox uzun tədqiqatlardan sonra gəldiyim nəticəyə görə, İranlı müəlliflərin Çuxursəd adlandırdığı məntəqə Ərivanın qərb və cənub – qərb hissəsində bir nahiyə idi ki, o, osmanlıların mənbələrində "Səd çuxur" kimi qalmışdı. Bu nahiyə qərbdə Araz və Arpaçayın qovuşağına, cənubda isə Araza qədər uzanırdı. Bildiyim qədər bu kəlmə ilk dəfə "Diyarbəkriyyə" kitabında işlənib. Çələbinin gündəliyində Yavuz Sultan Səlimin İranla müharibədən qayıdarkən köç saldığı mənzilgahlar arasında bu nahiyənin də adı çəkilmişdir. (Məsələn, Çuxursədin ətraflarından sayılan Hacılaləli yaxınlığında Kiçik vadi kəndi və Böyük vadi kəndindən aşağı) düşdülər. Üçüncü gün 5-də Çuxursəd ətrafındakı Zəngi çaydan da keçib, Dəvəli Ömər kəndini və Keçi Vəli yurdunu arxada qoyaraq İrəvan şəhərini yaxınlığına endilər. 4-cü gün 6-da Çuxursəd ətrafındakı "Kilsə təpəsi"ndən keçib "Səkkiz mənzilikdə" mənzilgah qurdular. Dağ həm sol tərəfdə, həm də arxada idi. Burada adı çəkilən Çuxursəd ətrafındakı bəzi yerlər böyük miqyaslı coğrafi xəritələrdə də müşahidə olunur. "Cahanara"da da Qaffari ona işarə edir; İrəvan və Kilsə təpəsi Çuxursəddə idi. Həsən bəy Rumlu yazır ki, İskəndər mirzə Qaraqoyunlu Qaqzəmanla Çuxursəd və Sürməliyə gəldi və qışı orada keçirdi. O, Səfəvilər bölməsində (s.59) deyir ki, Şah İsmayılın Əlvənd Mirzə ağa Qaraqoyunlu ilə müharibəsi hicri təqvimi 907, miladi 1501-ci ildə Çuxursəddə və Şərur ətrafında baş verdi. Həmin müəllif əsərini başqa bir yerində Ərzurum valdisi İskəndər paşanın Çuxursədə hücumunu şərh edir. "… Sultan Süleymandan qabaq Rumun padişahı və Ərzurumun hakimi olan İskəndər paşa Hacı bəy Donbəlini qətlə yetirmiş və Çuxursədə gələrək onun bazarını yandırdırdı…" (s.356). Müəllifin burada Çuxursəd bazarı adlandıraraq söhbət açdığı bazar hər halda İrəvan bazarı olmalıdır. İbrahim Peçuy Əfəndi şahzadə Bayəzidin İrana qaçması barədə söhbət açarkən bu yerin adını "Saat-e Çuxur" və "Səd-e Çuxur" kimi qeyd eləyir ".
Tuyğun paşa, qardaşı məltiyyə əmiri Mustafa paşa, eyntəb (antəb) əmiri Xosrov paşa öz əsgərləri ilə birgə onu təqib etməyə başladılar. Bir neçə dəfə arı kimi yuxarıda qarşılaşıb başının üstündə uçuşsalar da, bir müddətdən sonra "Saat-e Çuxur" adlanan yerdə şahzadəyə çatdılar (1-ci cild, səh. 349). Səfəvilər miladi təqvimi ilə 17-ci əsrdə Çuxursədi türklərlə sərhəddə özlərinin 8 idarəriçilik rayonunda ibarət ən böyük bəylərbəyliyi kimi yaratdılar. Çələbi öz kitabında deyir":87 uzunluq və 39 en coğrafi dərəcəsində bir qəsəbə və nahiyyə mərkəzi vardır ki, onu Çuxursəd adlandırırlar". Beləliklə, bu adın dəqiq və dürüst şərhini əldə etmiş oluruq. Yenə həmin müəllif yazır: "Arpaçay Çuxursəddə Araza birləşir". Əldə olan bu şərhlərlə "Çoxursəd"in, "Çuxursəd"in, "Saat-e Çuxur"un harada olmasını izləmək olar. Bütün bu məlumatlara və yuxarıda deyilənlərə istinad etməklə Çuxursədin dəniz səviyyəsindən aşağı olmasını və 14 əsrin ikinci yarısında Səd adlı türkmən əmirinin (Qara Məhəmmədin müasiri) qışlağına uyğun olaraq bu adın verildiyini söyləmək mümkündür. Sonralar adı bu yurda verilmiş türkmən əmirinin qəbiləsi qış fəslini həmişə burada keçirmişdir.
Mənbələrdə deyildiyi kimi, Səfəvilər dövründə də mərkəzi İrəvan olan bu nahiyyə böyük idarəçilik məntəqəsinə çevrildi. Əsl Səd-e Çuxur məntəqəsində Sürməli adlı digər bir yer də vardır ki, həmin yer Ərivanın qərbindədir. Kilsə təpəsi (Eçmiədzin) də Səd-e Çuxurun ən mühüm şəhərlərindən biridir. O, İqdırın şimali-qərbində, Qaqəzəmanın şərqində, Arazın kənarında yerləşir. Hicri qəməri tarixi ilə 788, miladi tarixi iləsə 1380-cı ildə baş vermiş Teymur dövrünün Birinci Şərq müharibəsində (3 illik yürüş) Sürməli qalası da işğal olundu və qalanın Tuman (Tümən) adlı türkmən hakimi əsir düşdü (Şərafəddin Əli Yəzdi..
Hafiz Əbru "Zibdətütəvarix" əsərində Şahruxun ordusunun hərəkətindən danışarkən deyir: "O yerin tərəkəmələrinin yaşadığı və türkmən ordusunun əsasını təşkil edən Səd oğullarının qədim yurdu Naxçıvana və Sürməliyə doğru hərəkət etdilər…" Buradan aydın olur ki, o yer Səd oğullarının qədim yurdu olmuşdur. Çuxursəddə sədlulardan əlavə, digər türkdilli qollar- ustaclılar və əspirlular da yaşayırdı.
Çuxursəəd bəylərbəyiləri
Çuxur-Səd bəylərbəyi və ona tabe olan mahal və ulkalardan "Təzkirət əl-müluk"da Naxçıvan tüməni, Maku, Zəruzbil, Sədərək, Bəyazid qalası, Şadili eli ulkası, Dünbülü eli ulkası, Mağazberdin adları göstərilmişdir.
Ibycter
(Ibycter) — fəsiləsinə aid heyvan cinsi.
Aksaray
Aksaray — Türkiyənin Aksaray ilinin inzibati mərkəzi.
Çuxursəəd bəylərbəyliyi
Çuxursəəd bəylərbəyiləri
Çuxur-Səd coğrafi istilahı türk Sədlı oymağının adı ilə bağlıdır. Sədli oymağı isə daşıdığı bu adı Qaraqoyunlu boy bəyindən almışdır. XV yüzillikdən Naxçıvan və Sürməli bu oymağın yurdu olub, Arpa çayının Arazla birləşdiyi yerdən başlayaraq iki çay arasındakı çuxur isə Sədli oymağının qışlağı idi. Ona görə buraya Sədli çuxuru deyilmiş və sonralar bu Çuxur-Səd istilahı şəklində işlənmişdir. XVI-XVIII yüzilliklərdə Azərbaycanın mərkəzi İrəvan olan Şimal-Qərb vilayəti dövrün qaynaqlarında Çuxur-Səd adı ilə yazıya alınmışdır (11, № 6, 15). V.Minorski İsgəndər bəy Münşinin "Tarix-i alamara -yi Abbasi" adlı əsərinə istinad edərək yazır ki, Qars Çuxur-Sədlə Ərzurum arasında yerləşir və bu vilayət digər tərəfdən Axıska ilə həmsərhəddir.
I Şah İsmayılın 1505-ci ildə Qızılvəng monastırı haqqında verdiyi fərmana Çuxur-Səd hakiminin əməl etməsi haqqında göstərişi bu bəylərbəyiliyin XVI əsrin əvvəllərində təşkil olunduğunu göstərir. Çuxur-Səd bəylərbəyliyi barədə İ.P.Petruşevski yazır: "XVI əsrdə Çuxur-Səd (İrəvan) bəylərbəyiliyinə əmirlər həmişə Qızılbaş Ustaclı tayfasından təyin olunur və bu tayfanın obaları İrəvan vilayətində ulkalar alırdılar".
Qeyd etmək lazımdır ki, Ustaclı əmirləri ilə bərabər XVI əsrdə başqa Qızılbaş tayfa əyanlarının da Çuxur-Sədə bəylərbəyi təyin edilməsi barədə mənbələrdə məlumat vardır. H.923-933-cü (1517-1526-27) illərdə Rumlu eli əslzadələrindən Div sultan Rumlu Çuxur-Səd bəylərbəyi idi. 1538-ci ildə isə burada Ustaclılardan Bədir xan bəylərbəyi olmuşdu. H.956-cı (1549) ildə vilayətdə yenə Rumlu əmirlərindən Hüseyn Sultan Rumlunun hakim olduğu göstərilir (121, Bn.v.63a, 71; 67, 86; 181, 121). Həsən bəy Rumlu yazır ki, Ərzurum hakimi İsgəndər paşanın qoşunu 1549-cu ildə Çuxur-Sədə hücum etdikdə, burada hakim Hüseyncan sultan Rumlu idi. O, mülazimləri dağınıq olduğuna görə İsgəndər paşa ilə döyüşə girməyi məqsədəuyğun hesab etməmişdi. Bu zaman onun vəkili Təbət Ağanın qarovula göndərdiyi iyirmi nəfər İsgəndər paşanın kürd silahlıları ilə qarşılaşmış, savaşda beş nəfər itirərək geri çəkilmişdilər. İsgəndər paşanın qoşunu İrəvanı tutub bazarını yandırır, ancaq az vaxtda geriyə-Vana çəkilmək zorunda qalır.
Hüseyncan sultan Rumlu geri çəkilən Osmanlı qoşununu təqib edərək onlardan beş nəfər qətl edir. Bu hadisə Şaha çatdıqda dərhal İrəvana Çərəndab sultan Şamlınıın başçılığı altında yardım göndərir (77, 341, 401). Həsən bəy Rumlu Zülqədər elindən olan Təbət ağanın Hüseyincan sultan Rumlunun vəkili olduğunu qeyd etmişdir ki, burada vəkil vilayət hakiminin canişini mənasını ifadə edir.
Müəllifin Təbət ağa Zülqədərin h. 964 (1556-1557)-cü ildə qiymətli töhfə və hədiyyələrlə Osmanlı sarayına elçi göndərilməsi (77, 401) barədə məlumatı onun dövrün nüfuzlu əmirlərindən oldduğunu göstərir. Osmanlı hökmdarı Sultan Süleyman 1554-cü ildə Azərbaycana yeni hərbi yürüş təşkil etdiyi vaxtda da Hüseyn sultan Rumlu hələ vəzifədə qalırdı. Osmanlı ordusu İrəvana hücum etdikdə Hüseyn sultan Rumlu osmanlılar ilə qabaq-qabağa durmağın lüzumsuz olduğunu görüb, şəhəri tərk edir. Ona görə də Osmanlılar tezliklə İrəvanı tutur. Lakin nədənsə tezliklə də geri dönürlər. O, buna görə mərkəzə çağırılır. Yerinə Şahqulu Sultan Ustaclı Çuxur-Səd bəylərbəyi və hakimi təyin edilir. Əbdi bəy Şiraziyə görə isə Həmzə sultan Qazağın oğlu Şahqulu sultan Ustaclı 1551-ci ildə Məşhəd hakimi vəzifəsindən azad olunub, Çuxur-Sədə bəylərbəyi təyin edilmişdi (28,99; 108, 76). H.974-cü (1567) ildə Sultan Süleymanın vəfatı ilə əlaqədar Şah Təhmasibin başsağlığı vermək, Sultan Səlimin hakimiyyətə keçməsini təbrik etmək üçün vəzir Murad bəy İsfahani və 500 nəfər gənc ilə Çuxur-Səd hakimi Şahqulu sultanı da Osmanlı dövlətinə elçi göndərməsi onun Səfəvilər sarayında yüksək nüfuz sahibi olduğunu göstərir. O, Ədirnədə Sultan Səlimlə görüşmüş və Şahın göndərdiyi məktubu, hədiyyələri ona vermişdir (121, Bn.v.237a, 240b; 118, Bn.v.249a).
Şahqulu sultandan sonra oğlu Toxmaq xan ləqəbi ilə məşhur olan Məhəmməd xan Ustaclı İrəvan hakimi olmuşdu. İsgəndər Münşi göstərir ki, Məhəmməd xan Ustaclı II Şah İsmayılın hakimiyyəti dövründən Çuxur-Səd əmir əl-ümərası olub, h.983-cü (1574) ildə Osmanlı hökmdarı Sultan Səlimin vəfatı, Sultan Muradın hakimiyyətə keçməsi münasibəti ilə əlaqədar olaraq çoxlu hədiyyə ilə İstanbula göndərilir. O, burada çox yaxşı qarşılanır və Sultan Murad ona min tümən xərclik verir (, 136, 139; 118, Bn.v.271a;).
Sultan Məhəmməd hakimiyyətə keçdikdən sonra, 1578-ci il fevral ayının 14-də İrəvan, Şorəgil ulkasının Məhəmməd xan Toxmağa verilməsi və onun bura bəylərbəyi vəzifəsinə qoyması haqqında yeni fərman vermişdir (121, Bn.v.301, 399b;.
Oruc bəy Bayat yazır ki, Sultan Məhəmməd, Məhəmməd xan Toxmağı Gürcüstan və Azərbaycanda olan qoşunların baş komandanı təyin edib, Həmədan, Gəncə, Təbriz, Maku, Naxçıvan, Mərənd, Ərdəbil, Sofiyan və Qaraağacın qorunmasını ona tapşırdı (79, 168-169). Məlum olduğu kimi, 1580-ci ilin sentyabr ayında Sultan Muradın qoşunu Lələ paşa başda olmaqla Azərbaycana hücum etmiş və Cəfər paşa isə xeyli qoşunla İrəvana göndərilmişdi. Bu vaxt İrəvan hakimi Əmir Toxmaq xan osmanlılarla vuruşub, onlardan 400 nəfərinə ciddi müqavimət göstərdiyinə görə 1581-ci ildə Fərhad paşa başda olmaqla Qars yolu ilə Çuxur-Sədə yeni qoşun göndərilir. Çuxur-Səd bəylərbəyi Məhəmməd xan Toxmaq vəziyyəti Azərbaycan bəylərbəyi Əmir xan Türkman və Qarabağ hakimi İmamqulu xan Qacara bildirir.
Nədənsə Əmir xan əsgəri yardımı gecikdirir və Məhəmməd xan Toxmaq azsaylı qoşunla Osmanlılarla vuruşda məğlub olub, Naxçıvana dönür və döyüşçüləri, uşaqları Əlincə qalasında yerləşdirir. Bəlkə də Təbrizin özü təhlükə qarşısında olduğuna görə Əmir xan Məhəmməd xan Toxmağa kömək edə bilməmişdi. Digər tərəfdən isə kürd qarətçilərinin də Təbrizə hücumu gözlənilirdi. Əmir xanın Təbrizi tərk etməməsi, Çuxur-Sədə yardım göstərməməsi bununla bağlı ola bilərdi (129, 102-103;.
Çuxur-Səd 1580-1604-cü illər arasında Osmanlı hakimiyyəti altında olmuşdu. 1604-cü ildə Qızılbaş ordusu İrəvanı azad etdikdən sonra I Şah Abbasın fərmanı ilə Əmirgunə xan Çuxur-Səd bəylərbəyi təyin olunur. O bu vəzifəyə keçməmişdən qabaq Qəzvinin darğası idi və 1603-cü ilin sentyabr ayında I Şah Abbasın qoşunu ilə Təbrizi Osmanlıların əlindən geri almaq uğrunda gedən vuruşmalarda adi bir əsgər kimi iştirak etmişdir (.
Əmirgunə bəy Qacar hələ əmirlik rütbəsi almamışdan qabaq, yəni 1603-cü ildə savaşlardakı igidliyinə görə Şahın etimadını qazanmşdı. Elə bu vaxt Şah onu Arasbara göndərib tapşırdı ki, Qarabağda Qacar oymağından və başqa el-ulusdan dəstə toplayıb Araz sahilini qorusun ( . H.1012-ci ilin şəvvəl ayında (mart 1604-cü ildə) Qızılbaş ordusu İrəvan qalası uğrunda vuruşarkən Əmirgunə Qarabağdan öz dəstəsi ilə bura gəldi. Onun dəstəsi İrəvanın köhnə qalasının Şərq tərəfindəki bürcü tutdu. İrəvan qalası fəth olunduqdan sonra vilayətə hökmranlıq Əmirgunə xana tapşırıldı. Naxçıvan ulkası Maqsud sultan Kəngərliyə, Kağızman və onun ətrafı isə Sədlu Sultana verildi. 1605-ci ildə Osmanlı ordusu yenidən İrəvana hücum etmək istədikdə I Şah Abbas Əmirgunə xana İrəvan əhalisini başqa yerə köçürməyə tapşırır və o, İrəvan camaatını Qaradağa köçürür (.
Osmanlı ordusu İrəvanı təhlükə altına aldığı zaman Maqsud sultan Kəngərli Naxçıvan əhalisini Dizmar və Qaradağa, Təhmasibqulu bəy isə Culfa əhalisini İsfahana köçürdürlər. Həmin ilin qışında İrəvan hakimi Əmirgunə xan və Naxçıvan hakimi Maqsud sultan Kəngərli Əlincə qalasında qışladılar. 1606-cı ildə I Şah Abbasın yeni hərbi cəhdləri ilə İrəvan qalası tamamilə azad olundu.
Əmirgunə xan yenə də Çuxur-Səd bəylərbəyi və İrəvan hakimi olur. Qoçaqlığına görə Əmirgunə xana Göycə gölü ətrafında bir neçə kənd ulka verildi. 1607-ci ildə Zeynəl bəy Çors, Mustafa bəy isə Maku hakimi təyin olundular (80, 668, 721).
I Şah Abbas Əmirgunə xan Qacara İrəvan qalasının təmir olunmasını tapşırmışdı. İsgəndər bəy Münşi yazır ki, İrəvan qalası təmir edilərkən Əmirgunə xan və onun məmurları, mülazimləri Əlincə, Ordubad və Naxçıvanda çətin günlər keçirirdilər. O, öz məmurları ilə köçkünləri Azərbaycanın el, ulus və pərakəndə halda olan tərəkəmələri içərisindən toplayıb yenidən İrəvana gətirdi. İraq-i Əcəmdən Şah Abbasın əmri ilə Qacarın Ağcaqoyunlu oymağı, Musaoğlu, Səbat elinin hamısı gətirilib İrəvan və Şərurda yerləşdirildi. Yenidən Qızılbaş elləri öz qədim yurdlarına qayıtdılar. Əmirgunə xanın qoşunları Qars vilayətini də tutub bəylərbəyiliyə daxil etdilər. İsgəndər Münşi yazır ki, Əmirgünə xanın başçılığı ilə qalalar, şəhərlər bərpa olundu. Vilayətin iqtisadi həyatında tezliklə böyük irəliləyişlər başlandı (80, 740-742).