Cəlilkənd
Təhsil
XX əsrin 80-ci illərində Şərur-Dərələyəz qəzasının mərkəzi olan Cəlilkənddə ilk dünyəvi məktəblərdən biri olan ikisinifli kənd məktəbi açılmışdı (çar hökuməti buna 1883-cü ildə icazə verməyə məcbur olsa da, məktəb iki il sonra-1885-ci il sentyabrın 20-də fəaliyyətə başlamışdı). Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri hörmətli Vasif Talıbov 10 iyul 2006-cı ildə Cəlilkənd orta məktəbinin 120 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında sərəncam imzalamışdı. Və bu yubiley çox yüksək səviyyədə və böyük təntənə ilə keçirilmişdi. Bundan başqa, məktəbin yaranma tarixi və fəaliyyəti barədə kəndin mərhum ziyalısı-müəllimi K.Zamanov tərəfindən “120 yaşlı məktəb” adlı kitabça hazırlanaraq nəşr etdirilmişdir. Bunları nəzərə alaraq, kənd məktəbinin tarixi haqqında geniş yazmağa ehtiyac hiss olunmasa da, müəyyən məqamları qısa şəkildə xatırlatmağı məqsədəuyğun hesab edirik. Bu dövrdə Şərur qəzasında açılan ilk kənd məktəbi Yenkicə (1882-ci ildə açılıb) idisə, ikincisi Cəlilkənd məktəbi idi. Naxçıvan MR Dövlət Arxivində olan sənədlərə əsasən məktəb kəndin imkanlılarından olan İsmayıl xan Səfiyevə məxsus evdə, iki illik kirayə haqqı 200 manat olmaqla siniflərin sahəsi 560 kub arşın həcmində və hər cür ləvazimatla (məktəb mebeli, kitab və məktəb ləvazimatı) təhciz olunmuş şəkildə fəaliyyətə başlamışdır. Bu məktəbin inkişafında burada dərs deyən müəllimlərdən müdir işləmiş Məmməd bəy Qazıyevin, o dövrün tanınmış ziyalısı, ilk müdir-nəzarətçi Mirzə Əliməmməd Xəlilovun, Molla Fərzalıbəy Fərzalıbəyovun, Cəlil Məmmədquliyevin (Məmmədquluzadənin), Əbülqasım Sultanovun, Ələkbər Süleymanovun, Kərim bəy Səfiyevin, Tağı bəy və Abbasqulu bəy Səfiyevlərin və b. müstəsna xidmətləri olmuşdur. 1887-ci ildə pedoqoji fəaliyyətə başlayan C.Məmmədquluzadə 1887-ci il dekabrın 25-dən 1890-cı il 15 yanvarınadək Cəlilkənd məktəbində müəllimlik etmişdir. Kənd adamları tərəfindən “Mirzə Cəlil” deyə çağırılan C.Məmmədquluzadə 1889-cu ildə kənd həyatına dair topladığı materiallar əsasında ilk qələm təcrübəsini-“Çay dəstgahı” adlı alleqorik dramını bu kənddə yazmışdır. Yeri gəlmişkən qeyd edək ki, 1957-ci ilin martında kənd məktəbinə onun adının verilməsi, 1961-ci ildən bu kəndin Cəlilkənd adlandırılması yerli sakinlərin xahişi və tələbi ilə olmuşdur. 1888-ci ildə bu məktəbi bitirən C.Səfiyev Moskva Universitetinin hüquq fakültəsini, bir il sonra məktəbi bitirən H.Səfiyev həmin Universitetin (Moskva) tibb fakültəsini, T.Səfiyev İrəvan Müəllimlər Seminariyasını bitirərək müəllim, İ.İsmayılov bələdiyyə idarəsində katib və notarius, A.Səfiyev dəftərxana xidmətçisi, T.Rəcəbbəyli və B.Kazımbəyov dilmanc işləmişdir (“Məktəbə daxil olanlar və bitirənlər”in siyahısı). 1878-ci ildə Cəlilkənddə dünyaya göz açan Tağı bəy Səfiyev C.Məmmədquluzadənin dostu və məsləkdaşı olmuş, onun təşviqi ilə 1889-1893-cü illərdə İrəvan Müəllimlər Seminariyasında oxumuşdur. “Molla Nəsrəddin” jurnalında çıxışlar edən tanınmış maarifçi T.Səfiyev Sovet hakimiyyəti illərində pedoqoji fəaliyyətini davam etdirmiş, Qars müqaviləsinin (1921) imzalanması mərasimində Naxçıvan diyarının təmsilçisi olmuşdur. 1923-cü ildə Naxçıvan Xalq Maarif Komissarlığının inspektoru vəzifəsində çalışmış, “Rusca-türkcə lüğət” (1929) hazırlamışdır. “Maarifçi zərbəçisi” döş nişanına layiq görülmüşdür Akademik İ.Həbibbəylinin “C.Məmmədquluzadə və müasirləri”, B., 1997, “Qars müqaviləsində Naxçıvan təmsilçisi” (“Fikir” jurnalı, Naxçıvan, 1999, səh.13-14) və b. əsərlərində T.Səfiyevin pedoqoji və siyasi fəaliyyətinə dair ətraflı məlumatlar vardır. 1904-1905-ci illərdən başlayaraq qızların da cəlb ediliyi bu məktəbdə təkcə Cəlilkənd əhalisi deyil, qonşu Düdəngə, Mahmudkənd, Sərxanlı, Qarxun və digər kəndlərin gəncləri də təhsil almışdır. I Dünya müharibəsi illərində, xüsusən 1914-1917-ci illərdə məktəbdə şagirdlərin sayı artmış, ümumiyyətlə, 1918-ci ilə kimi məktəbin məzunlarının sayı 200-dən çox olmuşdur. Az sonra, 1918-1920-ci illərdə erməni qəsbkarlarının bu bölgəyə davamlı hücumları nətisəcində Şərur qəzasının, o cümlədən Cəlilkənd sakinlərinin müəyyən hissəsi öz yurdlarından köçmüşdür. Buna görə də məktəbdə tədris posesində fasilələr yaranmış və məktəbin fəaliyyəti bir müddət dayandırılmışdır. Həmin dövrün arxiv sənədlərindən aydın olur ki, digər kənd məktəbləri kimi Cəlilkənd məktəbi də 1920-ci ilin sonlarında açılaraq yenidən fəaliyyətə başlayır və həmin ildən başlayaraq bu məktəb yeddisinifli natamam orta təhsil ocağına çevrilir. Bu sənədlərdə göstərilir ki, 1921-1922-ci illərdə Cəlilkənddə iki məktəb: oğlan və qız məktəbi yaradılmışdır. Naxçıvan MSSR Xalq Komissarlığının 18 avqust 1926-cı il tarixli əmrinə əsasən oğlan məktəbi ilə qız məktəbi birləşdirilib nümunə məktəbi adlandırılmışdır. Sonralar-1934-1935-ci tədris ilində Cəlilkənd məktəbi natamam orta məktəbə, 1944-1945-ci illərdə orta məktəbə çevrilmişdir. Alman faşistləri ilə müharibə dövründə də Cəlilkənd məktəbi öz fəaliyyətini davam etdirmiş, məktəbin müəllimləri orduya hərtərəfli kömək göstərmişdir. Böyük Vətən müharibəsi illərində məktəblərin əksəriyyətində kolxozlarda işləyərək kolxozçulara kömək etmək məqsədilə şagird briqadaları yaradılmışdır. Müəllim Yusif Həsənovun rəhbərliyi ilə 25 şagirddən ibarət Cəlilkənd natamam orta məktəbində də belə briqada yaradılmışdır. Bir fakt fərəh və qürurla deyilməlidir ki, fəaliyyət göstərdiyi illərdə Cəlilkənd məktəbini 12 şagird qızıl, 4 şagird gümüş, 2 şagird isə fərqlənmə attestatı ilə bitirmişdir. İndi bu məktəbin məzunlarının xoş sorağı müxtəlif yerlərdən gəlir. AMEA həqiqi üzvü, mərhum Asəf Nadirovun, Özbəkistan Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü H.Bağırovun və onlarla başqalarının adlarını fəxr və iftixarla çəkmək olar. Cəlilkənd məktəbi özünün idman ənənələri ilə də respublikada taınınmış məktəblərdən biri olub. Vaxtilə ad-san qazanmış kənd idmançılarımızın sayı çox idi. Yaxşı xatırlayıram ki, ötən əsrin 70-80-ci illərində məktəbdə kütləvi şəkildə idman yarışları, futbol, voleybol oyunları keçirılirdi. Və həmişə də bu məktəbin komandası əksər idman növlərində mükafata layiq yerlər tuturdı. Hətta məktəbin voleybol komandası fizika-riyaziyyat müəllimi Ziyad müəllimin rəhbərliyilə respublikada keçirilən final mərhələsində dəfələrlə yüksək nəticələr göstərmişdir. Sərbəst güləş üzrə keçirilən idman yarışları, stolüstü idman oyunları da (şahmat, dama və s.) xüsusi maraq kəsb edirdi. Bu məktəbdə təşkil edilən bilik yarışmaları, məktəblərarası fənn olimpiadaları, müxtəlif xarakterli intelektual oyunlar orta və yaşlı nəslin yaxşı yadındadır. Qeyd edək ki, 1983-cü ildə Cəlilkənd orta məktəbi üçün yeni bina tikilsə də, bu bina müasir tələblərə cavab vermirdi. Buna görə də Cəlilkənddə tikintisinə 2006-cı ilin mart ayında başlanmış ikimərtəbəli 342 şagird yerlik müasir tələblərə uyğun olan məktəb binası tezliklə müəllim və şagirdlərin ixtiyarına verildi. Muxtar Respublikanın hər yerində olduğu kimi, Cəlilkənddə də təhsil infrastrukturunun yenilənməsi uğurla həyata keçirilir. 2014-cü ildən başlayaraq məktəb binası müasir tələblərə uyğun yenidən qurulmuşdur. Hazırda 270 yerlik və 3 mərtəbədən ibarət olan binada tədris üçün gözəl şərait yaradılmışdır. 2015-ci il aprelin 15-də məktəbin müəllimləri ilə söhbət zamanı Naxçıvan Muxtar Respublikası Ali Məclisinin Sədri Vasif Talıbov demişdir: “Cəlilkənd orta məktəbinin qədim tarixi vardır. Bu il məktəbin 130 ili tamam olur. Fəaliyyəti dövründə məktəb ölkəmizdə təhsilin inkişafına mühüm töhfələr vermişdir. Cəlil Məmmədquluzadə kimi böyük mütəfəkkir vaxtilə bu məkətəbdə dərs demiş, ilk qələm təcrübəsi olan “Çay dəstgahı” alleqorik dramını müəllim və şağirdlərin iştirakı ilə burada tamaşaya qoymuş, böyük maarifçilik işi aparmışdır. Ona görə də mütəfəkkirin adını daşıyan məktəb bu gün öz fəaliyyətinin daha da gücləndirməli, nailiyyətlər artırılmalı, məktəbin yetirmələri gələcəkdə ölkəmizin inkişafına öz töhfələrini verməlidirlər”.