cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nestor Lakoba
"Xalq düşməni"
Bir gecə içində xalqının düşməni elan edilməsi ilə cəsədi Mixailovski qəbiristanlığındakı Nəbatat bağından dəfn edildi. Lakobanın həyat yoldaşının cəsədi Lakobanın əcdadları olan Lıxnı kəndində gizli şəkildə dəfn edildi (Adil Abbas oğlu tərəfindən təsdiqlənib ).
N. Lakobanın kiçik qardaşı Mixailda (Abxaziya Daxili İşlər Komissarının müavini) həbs edildi;sonradan güllələndi. Tezliklə Nestor Lakobanın həyat yoldaşı Sariya Lakoba (Cix-oglu) və on dörd yaşlı oğlu Rauf, eləcə də Nestor və Sariyanın bütün yaxın qohumları repressiyaya məruz qaldılar. Rauf 28 iyul 1941-ci ildə Butırka həbsxanasında güllələndi. Düşərgələrdən sağ qalan Sariyanın bacısı, kiçik qardaşı və böyük qardaşının arvadı, Stalin,Lavrenti Beriya və Lakoba ailəsinin taleyi haqqında danışırdılar.
Nestor Lakobanın qardaşı Adil Abbasoğlu qeyd edirdi: “Türkiyədə olarkən Lakoba Beriyanın xarici kəşfiyyat ilə əlaqələrini ifşa edən sənədlər tapdı. Evimizdə belə söhbətləri eşitmişdim. Ona görə Sariya həbs olunma ərəfəsində mənə dedi bunları”.
Amerikalı sovetoloq Darrel Slayderin qeydlərinə əsasən, "Lakobanın sirli ölümündən bir il sonra", 1937-ci ildə "Beriya, Stalini öldürmək planında günahlandırıraraq, məmurlar arasında təmizlik təşkil etdi".
Ölümündən sonra reabilitasiya edildi.
Xatirəsi
N. A. Lakobanın abidələri Suxumi və Qudautadadır; Qaqra, Yeni Afon, Suxumidə bir çox küçələr onun şərəfinə adlanmışdır.
Xroniki böyrək çatışmazlığı
1-ci mərhələ — Bir necə aşkar simptomu ilə boyrək funksiyasının yüngül formada pozulmasıdır.
5-ci mərhələ — Hemodializə və ya böyrək köçürülməsinə ehtiyac olunan xəstəliyin ən ağır forması. Bu mərhələ böyrək çatışmazlığın terminal stadiyası də adlanır.
Əlamətlər və simptomlar
İlk olaraq heç bir nəzərə çarpan simptom olmur və yalniz qanda kreatinin və ya sidikdə zülalın artması ilə simtomlar tədricən özünü birüzə verir. Böyrəklərin funksiyası getdikcə pozulduqca:
Ümmumiyyətlə XBÇ olan xəstələrdə aterosklerozun yaranmasında ehtimal böyükdür. Bu ürək-damar xəstəliklərinə səbəb olur və xəstəliyin gələcək gedişini daha da pisləşdirir.
I Məlikşah
I Məlikşah (tam adı: Sultan Cəlalüddövlə vəd-din Muizzuddin Əbul-Fəth Məlikşah; d. 1055 — v. 1092) — Böyük Səlcuqlu dövlətinin sultanı (1072–1092).
Həyatı
Məlikşah 1055-ci ildə Bəlxdə anadan olub. Atası Alp Arslan Məlikşahın qabiliyyətli bir uşaq olduğunu gördüyünə görə onunla daha yaxından maraqlanmağa başlayıb. Məlikşahın vəliəhd təyin edilməsində şübhəsiz ki, anasının Qaraxani xanədanına mənsub bir xanzadə olması da mühüm rol oynamışdır. Elə bu səbəbdən Alp Arslan 1072-ci ildə Məlikşahı öz vəliəhdi təyin edib. Beləliklə 1072-ci ildə Alp Arslanın ölümündən sonra Məlikşah hökmdar olub.
Məlikşah taxta çıxdıqdan sonra Qəznəvilər və Qaraxanlılar Səlcuq dövlətinin torpaqlarına hücum etdilər. Başqa bir tərəfdən əmisi Kavurd bəy Səlcuq taxtının həm də onun haqqı olduğu iddiasıyla Məlikşaha qarşı üsyan qaldırdı. Kavurdun üsyanı vəzir Nizamülmülk tərəfindən basdırıldı. Məlikşah ordusuyla Qaraxanlılara hücum etdi və işğal olunmuş torpaqları azad etdi.
Məlikşah 3 dəfə Gürcüstana səfər edərək Gürcü kralına Böyük Səlcuq Dövlətinin hakimiyyətini qəbul etdirdi. Bundan başqa Məlikşah dövründə Səlcuqların sərkərdələri Suriya, Fələstin və Yəməndə fəthlər həyata keçirdilər.
Abbasi Xəlifəsi 1087-ci ildə Bağdada gələn Məlikşaha müxtəlif hədiyyələr verərək onu şərqin və qərbin sultanı elan etdi. thumb|305px|right|Sultan Məlikşahın vəfatı dövründə Böyük səlcuq imperiyası Qaraxanlı hökmdarının Səlcuq torpaqlarına yenidən hücumu nəticəsində Məlikşah ordusuyla birgə ilk əvvəl Qərbi Qaraxanlını, daha sonra isə Şərqi Qaraxanlını Böyük Səlcuq dövlətinin tərkibinə qatdı.
Beləliklə Böyük Səlcuqların 1085-ci ildə Diyarbəkiri ələ keçirmələri nəticəsində Mərvanilər dövləti süqut etdi. Bir il sonra isə Suriya səfərinə çıxan Məlikşah Urfa, Menbic və Hələb qalalarından sonra Antalyada Aralıq dənizinə qədər gəldi. Burada namaz qılaraq, Allahına şükür edən Sultan, dəniz sahilindən götürdüyü qumu İrana aparıb, atası Alpaslanın qəbrinə səpərək belə dedi: "Atacan, bax sənə müjdə gətirmişəm. Hələ balaca uşaq olaraq qoyub getdiyin oğlun, Allahın izniylə dünyanı başdan ayağa ələ keçirdi".
Məlikşah dövründə Böyük Səlcuq Dövlətinin sərhədləri Aralıq dənizindən Mərmərə dənizinə kimi oradan Qaşqara, Qaşqardan Yəmənə qədər uzanırdı. Bundan başqa Məlikşah elmə və alimlərə çox dəyər vərən bir sultan idi. O, Gazali, Mahmud Kaşğari, Ömər Xəyyam kimi alim və şairləri himayə etdi. Bağdadda Sultan Məlikşah mescidini inşa etdirdi. İsfahanda rəsədxana, müxtəlif yerlərdə körpülər saldırıb, mədrəsələr tikdirdi.
1074-cü ildə qəbul etdiyi Cəlali təqvimiylə, ticarət mallarından alınan vergilərin bəzilərini ləğv etdi. Həcc yollarında su quyuları qazdırdı və bu yolların təhlükəsizliyini təmin etdirdi.
Sultan Məlikşah iyirmi illik hökmdarlıq dövründə dövlətin sərhədlərini Kaşqardan Qərbi Anadoluya və Qafqazdan Yəmənə qədər genişləndirdi.
O orta boylu, enli kürəkli və ağ üzlü idi. Böyük bir dövlətin hökmdarı olmasına baxmayaraq, sakit təbiətli idi. Sarayda hər zaman alimlərlə həmsöhbət olur, onların qiymətli fikirlərinə qulaq asırdı.
Məlikşah bütün Səlcuq ölkələrini abadlaşdıraraq, xalqını rifaha qovuşdurdu. Vəzir Nizamülmülk onun haqqında belə deyir: "Məlikşah çox dindardır. Alimlərə hörmət edən, kasıblara yardım edən, xalqına ədalət bəxş edən bir cahan hökmdarıdır"
Qardaşlaşmış şəhərlər (film, 1970)
Məzmun
Kinolent Bakı ilə qardaşlaşmış şəhərlər barədədir.
Film haqqında
Film Bakı Şəhər İcraiyyə Komitəsinin sifarişi ilə çəkilmişdir.
Mikania brevifaucia
Mikania brevifaucia Mikania brevifaucia Mikania brevifaucia
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Əl-Hafiz
Əl-Hafiz (ər. الحفيظ) — Allahın adlarından biri.
Toppuzlu
— fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Yekaterina boğazı
Yekaterina boğazı — Sakit okeanına daxil olan Kunaşir adasını daxil olan Lovçov yarımadasını İturup adasının Casovoy yarınadasını ayırır. Oxot dənizini Sakit okeanı ilə birləşdirir. Uzunluğu 15 km, ən dar eni isə 21 km təşkil edir. Dərinliyi 400+ metrə çatır. Sahilləri sıldırımlı və qayalıdır. Boğazın sahillərində dərinlik 1,0 m təşkil edir. Boğaz sahilində Qnevnıy,Rikorda (İturup), Spokoynıy, Rifovıy, Lovçova (Kunaşir) burnuları vardır. Boğaza çoxlu çay və bulaqlar axır. Buna misal kimi Filyuşkina və Nepreçi misal çəkmək olar. Şimal hissədə Dozornıy, cənub hissədə isə Spokoynıy körfəzləri vardır. Yaxınlığında Riko adası və Morjskoy qayalığı vardır. Boğazın adı isə 1792-ci ildə onu üzüb keçən "Yekaterina" gəmisinin şərəfinə adlandırılmışdır. Sahillərində yaşayış məntəqələri yoxdur. Rusiyaın inzibati-ərazi bölgüsünə görə Saxalin diyarının ərazisinə daxildir. Yaponiya isə boğazda daxil olan ərazini öz torpağı hesab edir. Bölgə Nemuro vilayyətinin Hokkoyda qubernatorluğuna aid olduğu bildirilir.
Poligen vulkan
Poligen vulkan - monogen vulkanın əksinə, konusu uzun fasilələrlə müxtəlif vaxtlarda püskürmə nəticəsində əmələ gələn vulkan dır.
Örtük strukturu
Örtük strukturu- tektonik örtüklə əmələ gələn, geoloji struktura. Örtük strukturu olan dağlar örtük tipli dağ adlanır. / mis: Şərqi Alplar/.
Tailand gerbi
Tailand gerbi ("Qaruda") — Tailandın milli simvoludur. O öz əsasını buddist və hinduist mifologiyasından götürür. Tailandda Qaruda eyni zamanda kral ailəsinin və hakimiyyətinin simvoludur. Mifologiyaya uyğun olaraq, Krut Pxa və ya Qaruda Vişnu tanrının minik heyvanıdır. Ənənəvi inanclara görə, Qaruda Vişnuya əlavə qüvvət verir.
Qaruda, həmçinin, İndoneziyanın Gerbində və Monqolustanın paytaxtı Ulan-Batorun rəmzidir.
thumb|Siamın Gerbi (1873–1910)
Aechmea castelnavii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Kanyete (Çili)
Kanyete — Çili şəhəri. Əhalisi 31.270 nəfərdir (2002).
Boil burnu
thumb|Triniti yarımadasının yerləşməsi.
Boil burnu (нос Боил, ‘Nos Boil’ \'nos bo-'il\) — Antarktidanın Qreyam torpağının Triniti yarımadası sahillərindən cənubda yerləşən burundur. Burun Retije buxtasından qərbdə yerləşmişdir.
Burun şimal-şərqi Bolqarıstanda yerləşən Boil şəhərinin adını daşıyır.
Yerləşməsi
Vyu burnundan 6.45 km şimal-qərbdə, Teodolit təpəsindən 7.45 km cənub-şərqdə, Kamel nunataklarından 8.45 km cənubda, Qarvan burnundan 5.82 km cənub-qərbdə yerləşmişdir. Alman-Biritaniya xəritəsinə 1996-cı ildə daxil edilmişdir.
Əl-Həqq
Əl-Həqq (ər. الحقّ) — Allahın adlarından biri.
Aechmea fasciata
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Ruben Ayrapetyan
Ruben Ayrapetyan (d.9 mart, 1963, İrəvan, Ermənistan SSR) — Ermənistan parlamentinin deputatı (2007-2012), 2002-2018 illərində Ermənistan Futbol Federasiyasının prezidenti, Ararat Ermənistan FK futbol klubunun təsisçisidir.
Həyatı
Ruben Ayrapetyan 9 mart 1963-cü ildə İrəvan şəhərində anadan olub.
Apardı sellər Saranı
Apardı sellər Saranı — Azərbaycan xalq mahnısı. Əbülqasım Nəbati "Apardı sellər Saranı" şeirinin müəllifi sayılır.
Sözləri
Apardı Sellər Saranı, Gedin deyin xan çobana. Gəlməsin bu il Muğana, Gəlsə batar nahaq qana.
Apardı sellər saranı, Bir ala gözlü balanı.
Arpa çayı dərin olmaz, Axar suyu sərin olmaz. Sara kimi gəlin olmaz, Apardı sellər saranı, Bir ala gözlü balanı.
Arpa çayı aşdı daşdı, Sel saranı qapdı qaşdı. Hər gözənin gözü yaşdı, Apardı sellər saranı, Bir ala gözlü balanı.
Erozion terras
Erozion terras - (Özüllü terras) -  ana süxur­lardan ibarət və üzəri nazik  allüvial çöküntülərlə örtülmüş, terras. Bu terraslar adətən qədim və yüksək olurlar.
Phytoseius seungtaii
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Rəncbər (Hacıqabul)
Rəncbər — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Rəncbər Hacıqabul r-nunun eyniadlı i.ə.v.-də kənd. Düzənlikdədir. Yaşayış məntəqəsi vaxtilə rəncbər ailələrinin məskunlaşması nəticəsində yarandığından belə adlandırılmışdı. Rəncbər fars mənşəli söz Club, "muzdla tutulmuş cütcü, əkinçi, sahibkardan şəxsi asılılığı olan kəndli” deməkdir.
Əhalisi
2019-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 3630 nəfər əhali yaşayır.
Mikania marahuacensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Aechmea fendleri
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Polimetal filizlər
Tərkibində bir neçə metal olan filizlərdir. Adətən, Polimetal filizlər qurğuşun, sink və mis qatışığı olan minerallardan ibarətdir. Çox hallarda tərkibində gümüş, qızıl, kadium, vismut, bəzən kobalt, qalay, indium, uran və s. metal da olur.
Krav-maqa
Etimalogiyası
Təmas mənası verən maga (מגע) ifadəsi ilə "döyüş" mənasını verən krav (קרב) ifadəsindən ibarətdir. Digər dillərə əsasən yaxın döyüş olaraq tərcümə edilir.
Əl-Xaliq
Əl-Xaliq (ər. الخالق) — Allahın adlarından biri.
Yoxdan var edən, yaratdığı hər şeyin bütün incəliklərini bilən, məxluqatına verdiyi ömür ərzində onların görəcəyi halı, hər hadisəni təsbit edən deməkdir.
"Yaratmaq" mövcud olmayan bir şeyi meydana gətirməkdir. Bu mənada yeganə yaradıcı Allahdır. İnsanın ortaya qoyduqları isə, yaratmaq deyil, mövcud olanlardan yeni şeylər düzəltməkdir.
Əl-Həlim
Əl-Həlim (ər. الحليم) — Allahın adlarından biri.
Abılay xan
Abılay xan — Orta juz un, sonra isә bütün Qazax xanlığı nın qurultayda seçilmiş xanı, Qazaxıstanın azadlıq və müstəqillik simvolu (1711-1781)
Həyatı
Əsl adı Əbilmənsur olan və sonralar babasının adı ilə Abılay xan kimi tanınan bu böyük və cəsur insan 1711-ci (1713) ildə o dövrün məşhur xanı Korkem Vali  sultanın ailəsində anadan olub. Uşaq ikən cəsurluğu və döyüşkənliyi ilə seçilən Əbilmənsur dərhal ətrafındakıların diqqətini cəlb etmişdi. Oğlunun cəsurluğunu görən atası onun haqqında fəxrlə: “Onun gözlərində qorxu yoxdur. O, ölümündən qorxmur, ondan yaxşı sərkərdə çıxacaq”,-demişdi.
Hələ gənc ikən Abılay həm də müdrik bir insan təsiri bağışlayırdı və o ən çətin vəziyyətlərdən belə çıxış yolu tapa bilirdi. Ona görə də ona “Aruvaq” (ataların ruhu) ləqəbini vermişdilər.
Qazaxıstan müstəqilliyini əldə etdikdən sonra Abılay xanın adı əbədiləşdirildi. Bir çox küçələrə onun adı verildi. Almatıda onun at üzərində heykəli qoyulub. 100 təngə dəyəri olan ilk milli valyutanın üzərində Abılay xanın əksi var. Qazaxıstan Beynəlxalq Əlaqələr və Xarici Dillər Universitetinə Abılay xanın adı verilib. 2001-ci ildə Abılay xanın adına poçt markası buraxılıb. 2008-ci ilin avqust ayında Petropavlovsk şəhərində Abılay xanın iqamətgahı - muzey kompleksi açılıb. Muzeyin qabağında Abılay xanın at üzərində bürüncdən hazırlanmış abidəsi ucaldılıb. Bu il Qazaxıstanda Abılay xanın 300 illiyi böyük təntənə ilə qeyd ediləcək. Yubileylə bağlı ölkənin paytaxtı Astanada ona heykəl qoyulması, onun adına orden təsis edilməsi və Şuşinsk şəhərinin Abılay xan adlandırılması gözlənilir.
Biosidlər və biostatiklər
Təsir prinsipi
Biosidlər və Biostatiklər üç müxtrəlif mexanizm üzrə təsir göstərir. Etilendiamintetrasirkə turşusu və ya qlutaraldehid növ aşqarlar hüceyrənin xarici struktur funksiyalarını inhibirləşdirir, digərləri (spirtlər, sellozolvlar, səthi-aktiv maddələr) bakteriya hüceyrələrinin divarlarını dağıdır. Üçüncülər (aldehidlər, alkilləşdirici agentlər) sitoplazmatik strukturu – amin turşuları, zülallar və s. pozur.
Effektlilik göstəricisi
Bakteriya artımının məhv edilmə faizi hesablana bilər. Bunun üçün tədqiq olunan nümunələrin vəziyyəti 5 ballıq sistemlə qiymətləndirilir, bütün nümunələr üzrə ballar toplanır və kontrol nümunə (aşqarsız yanacaq) 100 % qəbul olunur. Hazırda Rusiyada JP-385/88 (Сэйболт) üsulundan istifadə olunur. Bu üsula görə nümunə 3 sutka ərzində 25°С-də xüsusi qidalı mühitdə saxlandıqdan sonra filtrin səthində olan koloniyaların sayı (K) müəyyənləşdirilir. Onların sayı 500-dən azdırsa yanacaq az çirklənmiş hesab olunur və uzun müddət saxlanıla bilər. Əgər K 500-10000-dirsə yanacaq orta səviyyədə çirklənmiş (onu 3 aydan çox saxlamaq olmaz), К > 10000 olan halda yanacaq zədələnmiş hesab olunur. Bu halda nümunəni 2-3 həftə də saxladıqdan sonra yenə çirklənməni yoxlamaq lazımdır. К azalmasa, yanacağa aşqar qatmaq lazımdır.
Çeşid
Yanacaqlara biosid aşqarlar sırasında ikisini qeyd etmək olar: suda həll olan Фогуцид və yanacaqda həll olan АИД-9-12.
Bundan əlavə tetraetilqurğuşun, barium-saxlayan tüstüyə qarşı aşqarlar bor turşusunun efirləri – etilləşdirilmiş avtomobil benzinlərinə çöküntüyə qarşı aşqarlar da biosid xassə göstərir. Rusiyanın xam neftlərdə istifadə üçün biosid və biostatiklərin yaradılması və tətbiqi sahəsində geniş təcrübəsi var. Onlardan bəziləri yanacaqlarda da istifadə oluna bilər.
Əlavə xassələr
İmidazolinlər əsasında biosidlər yanacaqların mühafizə xassələrini və oksidləşmə sabitliyini artırır, lakin qatranların əmələ gəlməsinə səbəb olan fəal komponentlərin sıxlaşmasına mane olmur.
Mənbə
А.М.Данилов. Применение присадок в топливах.Санкт-Петербург: Химиздат, 2010
Phytoseius severus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Kompleks təsirli stabilizatorlar
== Kompleks təsirli stabilizatorlar ==
Kompleks təsirli stabilizatorlar tərkibində olan radikal-zəncirvari reaksiyaların inhibirləşməsinə əsaslanan antioksidantların kifayət qədər effektiv olmadığı yanacaqların kimyəvi və termooksidləşdrici sabitliyini artırmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur. Belə yanacaqlara məsələn, tərkibində katalitik krekinqın işlənməmiş yüngül qazoylları olan  dizel yanacaqları,  yanan şist, kömür və s.yanma prosesindən alınan yanacaqlar aiddir. Hidrotəmizləmə və stabilizatordan eyni zamanda istifadə daha çox səmərə verir. Stabilizatorların işçi qatılığı 0.01-0.05% olub yanacaqdakı qeyri-sabit komponentlərin qatılığından asılıdır.
Təsir prinsipi
Ümumiyyətlə, yanacaqlarda qatran və çöküntülərin formalaşması yalnız karbohidrogenlərin radikal-zəncirvari oksidləşmə reaksiyaları ilə məhdudlaşmır. Fəal ikiqat rabitəsi olan olefinlərin polimerləşməsi, politsiklik aromatik birləşmələr və azot saxlayan heterotsikllərin oksidləşmə polikondensasiyası, kükürd saxlayan birləşmələrin sülfoturşulara qədər oksidləşməsi mümkündür.
Karbohidrogenlərin oksidləşməsinə gəldikdə isə, bu əsas proses olaraq qalır və onun nəticəsində poliefirləşmə və polikondensasiya reaksiyalarına məruz qalan spirtlər, turşular və efirlər əmələ gəir. Bu sıxlaşma reaksiyalarından bir çoxu karbon turşuları və xüsusilə sulfoturşuların oksidləşmə məhsullarının iştirakı ilə sürətlənir. Metalların olması da oksidləşməyə təsir göstərir. Yüksəkmolekullu qatrana oxşar məhsullar molekul kütləsi nisbətən aşağı olan halda yanacaqda həll olur və qatran əmələ gətirir. Bir müddət sonra (bəzi tədqiqatçılara görə, molekul kütləsi 500-ə çatdıqdan sonra) onlar koagulyasiya edir və ayrı bir faza formalaşdırır. Stabilizatorlar müəyyən reaksiya və prosesləri ləngidən bir sıra inhibitorlardır. Ümumiyyətlə, stabilizator dörd əsas komponentdən ibarətdir:
Effektlilik göstəriciləri
Dizel yanacaqlarının termiki stabilliyi nümunənin laboratoriya şəraitində havada 16 saat ərzində mis lövhədə əmələ gətirdiyi qatran və çöküntünün miqdarı, həmçinin sınaq prosesində yanacağın turşuluğu və optik sıxlığının dəyişməsi ilə təyin olunur. Bu üsul dizel yanacaqlarının kvalifikasiya sınaqları kompleksinə daxildir. Bəzən daha ciddi üsul olan ASTM D 2274-dən istifadə edilir. Bu halda nümunəni havada saxlamayıb onun içindən 95°С-də oksigen buraxılır.
Dizel yanacaqlarının sabitliyini qiymətləndirmək üçün stend üsulları da mövcuddur.
Çeşid
Yanacaqların stabilliyi hidrotəmizləmə, hidroaromatiksizləşdirmə və digər proseslərlə təmin olunur. Rusiyada dizel yanacaqları üçün ВЭМС aşqarının tətbiqinə icazə verilib. Onun tərkibinə neytrallaşdırıcı rolunu oynayan antioksidant (2,6-di-tret-butil-4-dimetilaminometilfenol-10%), disperqator (Днепрол aşqarı-30%) və həlledici (butil spirtləri və dizel yanacağının qalıqları – hər birindən 30%) daxildir.
Aşqarın hidrotəmizlənməmiş dizel yanacaqlarında tətbiqi hidrotəmizləmə kimi effect verir. Lakin yanacağın kimyəvi sabitliyini artıraraq aşqar onun kükürdünün miqdarı, turşuluğu, yod ədədi kimi mühüm göstəricilərinə təsir etmir.
Məhdudiyyətlər və nöqsanlar
ВЭМС aşqarı digər stabilizatorlar kimi yalnız qaranlıqda effektlidir. Əslində bu, onun praktiki tətbiqinə mane olmur. Belə ki, yanacaq NEZ-dən mühərriyə çatanadək işığın təsiri altına düşmür.
Digər tərəfdən stabilizatorlardan istifadə hidrotəmizləməyə tam alternativ ola bilmir. Belə ki, yanacağın kimyəvi sabitliyini artırmaqla aşqar hər şeydən əvvəl onda olan kükürdün miqdarı, turşuluğu və yod ədədi kimi mühüm göstəricilərinə təsir etmir. Beləliklə, kifayət dərəcədə hidrotəmizləmə potensialı olan zavodlarda stabilizatorların tətbiqi maraqlı deyil.
Mənbə
А.М.Данилов. Применение присадок в топливах.Санкт-Петербург: Химиздат, 2010
Mikayıl Nərimanoğlu
Quliyev Mikayıl Nəriman oğlu — Əməkdar Jurnalist
Həyatı
1965-ci ildə Zəngilan rayonunda anadan olub. Bakı Dövlət Universitetinin jurnalistika fakültəsini bitirib. "Azərbaycan gəncləri", "Bakı", "Sovet kəndi", "Zavod həyatı", "7 gün" "İki sahil", "Sərhəd", "Aydınlıq", "Qarabağ", "Olimpiya dünyası", "525-ci qəzet", "Səs", "Yeni Azərbaycan", "Azərbaycan", "Respublika", "Xalq qəzeti", və digər mətbuat orqanlarında, lent.az, publika.az, 1news.az, sportnews.az saytlarında və UEFAdirect, "Neft və Qaz" jurnallarında müxtəlif səpkili yazıları dərc olunub. 1988-ci ildən mətbuatda çalışır. İlk öncə "Zavod həyatı" qəzetində, 1991-ci ildən 2005-ci ilə qədər isə bu qəzetin bazasında təsis olunan "İki sahil" qəzetində müxbir və şöbə müdiri vəzifələrində işləyib. 2005-ci ildə AFFA-nın İnformasiya və İctimaiyyətlə Əlaqələr departamentinin rəisi və eyni zamanda 2006-cı ildə AFFA-nın təsis etdiyi "Futbol dünyası" qəzetinin baş redaktoru vəzifəsində işləyib. "Azərbaycan Respublikasında 2005–2015-ci illərdə futbolun inkişafına dair Dövlət Proqramı"na uyğun olaraq onun rəhbərliyi altında AFFA-nın rəsmi saytı (www.affa.az) saytı 3 dildə (Azərbaycan, ingilis və rus dillərində) operativ fəaliyyət göstərir. Ölkəmizin idman həyatında ilk dəfə olaraq idman video portalı (www.affavideo.az) və internet TV (www.affatv.az) yaradılıb. Bu layihə UEFA tərəfindən həmin ilin ən yaxşı media layihələrindən biri kimi yüksək qiymətləndirilib və mükafatlandırılıb. Azərbaycan futbolunun 100 illik tarixinin foto və video materiallarını araşdıraraq ictimaiyyətə çatdırılmasında müstəsna xidməti olub. Milli komandamızla bağlı çəkilən bir neçə televiziya filminin ssenari müəllifidir. 1989-cu ildən SSRİ, respublikamız müstəqillik qazandıqdan sonra isə Azərbaycan Jurnalistlər birliyinin üzvüdür. 1983–85-ci illərdə Sovet ordusunda hərbi xidmətdə olub və Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyü uğrunda erməni qəsbkarlarına qarşı döyüşlər vaxtı (1993–94 illər) hərbi müxbir kimi milli orduda xidmət edib. Müharibə veteranıdır. "Zəngilanın süqutu" kitabının müəllifidir. 2015–2017-ci illərdə "Kəpəz" Peşəkar futbol klubunun idarəh heyətinin sədr müavini olub.
Hal hazırda Azərbaycan Respublikası Milli Məclisində iş fəaliyyətini davam etdirir.
Ailədir, 3 övladı var.
Dəndənəkan döyüşü
Dəndənəkan döyüşü — 1040-cı il mayın 23-də Mərv yaxınlığında Dəndənəkan adlı yerdə Səlcuqlarla Qəznəvilər arasında baş verən savaş.
Tarixi
I Məsud 50 minlik qoşun, 300 döyüş fili ilə səlcuqlara qarşı çıxdı. Döyüş zamanı səlcuqlar geri çəkildilər. Əhali ağır vergilərə görə Qəznəvi döyüşçülərinə kömək etmədi. 1040-cı il mayın 23-də Mərv yaxınlığında Dəndənəkan adlı yerdə Səlcuqlarla Qəznəvilər arasında qanlı döyüş baş verdi. Səlcuq ordusu milli döyüş üsulundan istifadə edərək, qollara ayrıldı. Bir qol vuruşandan sonra geri çəkilir, onu başqası əvəz edirdi. Qəznəvi ordusunda vuruşan 300 oğuz türkü səlcuqların tərəfinə keçdi. Oğuzlar qalib gəldilər. Oğuz qəbilələrinin döyüşdən bir gün sonra çağrılmış qurultayında Toğrul bəy (1040-1063) sultan elan edildi.
Qəznəvi dövlətinin məğlub olmasının səbəbi daxili ziddiyyətlər, əhalinin narazılığı, türk qulamlarının səlcuqlara rəğbəti idi.
Səlcuqlar Mərv şəhərində keçirilən qurultayda qərb və şərq istiqamətlərində yeni torpaqlar tutmağı qərara aldılar. İran, Bizans, Cənubi Qafqaz, o cümlədən Azərbaycana yol açıldı. 1043-cü ildə paytaxt Nişapurdan Reyə köçürüldü. Səlcuqlar 1040-1054-cü illərdə hərbi yürüşləri nəticəsində Sistan, Bəlx, Xarəzm, Həmədan və Qərbi İranı ələ keçirdilər. Onlar 120 illik Buveyhilər dövlətinin varlığına son qoydular.
Nelson adası
Nelson adası, həmcinin Leypsiq — Cənubi Şetland adaları qrupuna daxil olan ada.
Kinq-Corc adasından cənub-qərbində yerləşir. Adadan 400 metrlik boğazla ayrılır. Robert adasından isə eni 10 km olan Nelson boğazı ilə ayrılmışdır. Antarktidadan 110 km məsafədə yerləşir. Ada 20 km uzunluğa və 11 km enə malikdir. Onun sahəsi 192,1 km² təşkil edir. Ərazisinin 90 % buzla örtülüdür. Qərb qutaracağı və şimal-şərqi buzdan azad olur. Adada Çexiyaya məxsus olan Eco-Nelson qütb stansiyası yerləşir.
Şorbaçı (Hacıqabul)
Şorbaçı — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Kənd Pirsaat çayının sahilində, Qobustandadır. Yaşayış məntəqələri qaraqaşlı tayfasının şorbaçı tirəsinin adını daşıyır. Şorbaçılar XIX əsrin ortalarında 64 ailədən ibarət olub, Pirsaat çayı sahillərində köçəri həyat keçirirdilər. Sonralar bu ailələr özlərinin yaylaq yerlərində oturaqlaşmışlar. Keçən əsrin əvəllərində Cəlilabad r-nunda Yuxan Şorbaçı və Aşağı Şorbaçı adlı iki kənd olmuşdur.
Əhalisi
2009-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 487 nəfər əhali yaşayır.
İqtisadiyyatı
2011-ci ildə kəndə ilk dəfə təbii qaz verilməsinə başlanılıb.
Vaşinqton İrvinq
Vaşinqton İrvinq — Amerika yazıçısı, qısa hekayələr müəllifi, esseist, bioqraf, jurnal redaktoru və diplomat. Onu bəzən "Amerika ədəbiyyatının atası" da adlandırırlar. "Ceffri Krayonun qaralama dəftəri" kitabına daxil olan "Rip van Vinkl" və "Yuxulu Dərə haqqında əfsanə" hekayələrinə görə şöhrət qazanmışdır. Onun tarixi mövzudakı əsərləri ilk ABŞ prezidenti Corc Vaşinqton, irland yazıçısı Oliver Qoldsmit və Məhəmməd peyğəmbərin bioqrafiyalarından və XV əsr İspaniya tarixi ilə bağlı mövzulardan – Xristofor Kolumb, İspaniyada ərəb istilası və Əl-Hambra sarayı haqqında əsərlərdən ibarətdir.
İrvinq həmçinin 1842–1846-cı illərdə ABŞ-nin İspaniyada səfiri işləmişdir.
Ədəbiyyatda ilk addımını 1802-ci ildə Londonda dərc olunan "The Morning Chronicle" qəzetində Conatan Oldstayl təxəllüsü altında Nyu-Yorkun sosial həyatı və teatrları haqqında yazdığı yazılarla atmışdır. 1815-ci ildə ailə biznesi ilə əlaqədar İngiltərəyə köçmüş və 1819-cu ildə ona sonradan dünya şöhrəti qazandıran "Ceffri Krayonun qaralama dəftəri" (The Sketch Book of Geoffrey Crayon) kitabını nəşr etdirmişdir.
O, Ceyms Fenimor Kuperlə yanaşı Avropada bəyənilən ilk amerikalı yazıçılardan biri olmuş və Nataniel Houtorn, Herman Melvil, Henri Uodsvors Lonqfellou və Edqar Allan Po kimi Amerika yazıçılarını həvəsləndirmişdir.
Sov.İKP MK yanında İctimai Elmlər Akademiyası
Sovet İttifaqının Kommunist Partiyasının Mərkəzi Komitəsi yanında İctimai Elmlər Akademiyası,  (Sov. İKP MK yanında İctimai Elmlər Akademiyası) — Moskva şəhəri ndə 2 avqust  1946-ı il tarixində, ali partiya təhsil ocağı kimi yaradılmışdır. Burada mərkəzi partiya təşkilatları, ittifaq respublikalarının partiyalarının MK-ları, Sov.İKP-nin raykom və obkomları üçün nəzəri işçilərin, və həmçinin ali təhsil müəssisələrinin müəllimlərinin, elmi-tədqiqat müəssisələri və elmi jurnalların elmi işçilərinin hazırlığı baş verirdi.
Mütəxəssislərin hazırlığı Sov.İKP-nin tarixi, siyasi iqtisadiyyatın ümumi problemləri, sənaye iqtisadiyyatı, kənd təsərrüfatı iqtisadiyyatı, dünya iqtisadiyyatı, dialektik və tarixi materializm, müasir burjua fəlsəfəsi və sosiologiyasının tənqidi, elmi kommunizm, sovet cəmiyyətinin tarixi, beynəlxalq kommunist fəhlə və milli-istiqlal hərəkəti tarixi, ədəbşünaslıq, incəsənət və jurnalistika üzrə aparılırdı.
1964-cü ildə İEA yanında Elmi ateizm institutu yaradılmışdır.
İctimai elmlər akademiyasında aspitantların təhsili 3 illik proqram üzrə həyata keçirilirdi. Üçüncü ilin sonunda aspirantlar elmlər namizədi dərəcəsi üzrə dissertasiyalarını müdafiə edirdilər.
RF Prezidenti Boris Yeltsin in 72 nömrəli 5 noyabr 1991-ci il tarixli Sərəncamı ilə İctimai Elmlər Akademiyası Rusiya Dövlət Qulluğu Akademiyasına çevrilmişdir.
Seyfəddin Soysal
Seyfəddin Soysal (27 iyul 1966, Şarkışla- 2 fevral 2012, Sivas), Türk heykəltaraş və rəssam. Niderland və Şarkışla'da sexləri var. Sivas Rəssamlar Dərnəyi qurucusudur.
1988-ci ildə yerləşdiyi Veghel (Şimali Brabant Rayonu), Hollandiyada şəkil və heykəl üzərinə təhsil alaraq bu sahələrdə əsərlər verən sənətçi, eyni zamanda Niderland Rəssamlar Birliyi 'nə üzv olub şəkil dərsləri də verdi. 4 fevral 2012-ci ildə evindəki buxarını çıxan karbonmonoksit qazından zəhərlənərək 45 yaşında vəfat etdi. Anısına Sivasda bir park və mesire sahəsinə adı verildi.
Dərman pişikotu
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Dərman pişikotu 60–120 sm hündürlükdə yerüstü gövdəsi olan çoxillik ot bitkisidir. Gödək şaquli istiqamətli kökümsova və çoxlu nazik ipvari saçaqlı köklərə malikdir. Gövdənin üzərində qarşı-qarşıya düzülmüş yarpaqları təklələkvaridir. May ayından başlayaraq avqusta kimi çiçəkləyir, meyvələri avqust-sentyabrda yetişir.
Kökümsovundan hazırlanan cövhərindən ürək fəaliyyətinin tənzimlənməsində istifadə və sakitləştirici vasitə kimi istifadə olunur
Bu bitki ən tanınmış müalicəvi bitkilərdən biridir. Pişikotu həm xalq təbabətində, həm də ənənəvi tibbdə çox geniş istifadə olnur.
Dünya farmasevtik sənayenin istehsal etdiyi əksər təbii sakitləşdirici vasitələrinin tərkibinə pişikotu daxil edilir.
Pişikotu dəmləməsi, ekstraktı baş ağrıları, miqren, əsəbilik, nevroz, isteriya, yuxusuzluq zamanı yaxşı təsir edir.
Pişikotu klimaks zamanı da qadınlara yaxşı kömək edir.
Körpələr üçün pişikotu dəmləməsi əlavə olunmuş vannalar çox xeyirlidir — yaxşı sakitləşdirir, tez yuxuya getməyə kömək edir.
Pişikotu həm də ürək-damar sistemi xəstəliklərində və pozulmalarında da yaxşı kömək edir. Taxikardiya, hipertoniya, ürəkdə ağrılar zamanı pişikotu geniş istifadə olunur. Bitki qan dövranını yaxşılaşdırır, damarları genişləndirir, arterial təzyiqi normallaşdırır, ürəyin fəaliyyətini tənzimləyir.
Aechmea filicaulis
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Mikania broadwayi
Mikania broadwayi Mikania broadwayi Mikania broadwayi
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Pad
Pad /Dərin dərə/- dərin, adətən meşə ilə örtülmüş dağ dərəsi və ya müvəqqəti (bəzən daimi) axarı olan yarğan. Uzaq Şərqdə və Şərqi Sibirdə işlədilən ad.
Pontida
Qara dəniz in yerində mövcud olmuş və neogen də çöküb, su altında qalmış quru dur.
Aechmea flavorosea
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Neo-
Neo- – Yunanca "neos" sözündən yaranıb. Yunancadan tərcümədə "yeni" mənasını verən söz qoşulduğu sözə "yeni" mənasını qatır. Nümunələr:
Anthemis atropatana
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Mahmud Xarəzmin
Mahmud Xarəzmin Zəmaxşar - böyük alim, müqayisəli lüğət müəllifi, təfsirçi.
Həyatı
Mahmud Xarəzmin Zəmaxşar kəndində tarixi qaynaqlara görə 1074-cü il və 8 mart 1075-ci il kimi göstərilir.Doğulduğu kəndin adını özünə soyad kimi götürən, məşhurlaşdıqca kəndini də dünyaya tanıdmışdır. Uşaqlıqdan qəza nəticəsində bir ayağı şikəst olsa da, o, ruhdan düşməmiş dünyanın bir çox ölkələrini gəzmiş, müqəddəs yerləri ziyarət etmiş, 70 ilə yaxın ömür sürmüşdür.
Formalaşması
Mahmud Zəmaxşari tarix səhnəsinə yeni atılmış, elmə, mədəniyyətə yüksək qiymət verən Səlcuqilər dönəmində yaşadığından onun fitri istedadının cilalanması üçün gözəl şərait yaradılıb. Kənd mollası olan atası balaca Mahmudu dərziyə şagird vermək istəyib. Lakin hökumətin elmə, alimə, mədəniyyətə böyük qayğı göstərdiyini gördükdə onu Xarəzmdəki dövrünün ən böyük elm mərkəzlərindən olan mədrəsəyə oxumağa göndərib. Mahmud qısa bir zamanda mədrəsədə məşhurlaşıb. Sonra da təhsilini davam etdirmək üçün dövrünün məşhur elm ocaqlarına yol alıb. Səlcuqların batıya doğrü yürüşləri, 1055-ci ildə Abbasilər xilafətini asılı vəziyyətə salmaları Doğuda bir dinclik, əminlik yaratmışdı. Karvanlar rahat və təhlükəsiz hərəkət edə bilirdilər. Ticarəin inkişafi şəhərləri dirçəldir, yolları abadlaşdırır, elmə və sənətə marağı artırırdı.
Mahmud Zəmaxşari də Səlcuqların yaratdığı imkanlardan bacarıqla yararlanır. Dövrünün məşhur alimlərindən Şeyx Əbu, İmam Rüknəddin Mahmud əl-Uşuli və İmam Manşurdan, Şeyx Sedid əl-Həyyati və başqaları ilə görüşür, onlardan dərs alır.
Bir-neçə dəfə Bağdada gedib orda da məşhur alimlərdən dərs alan Zəmaxşari xəstələndikdə müsəlmanların müqəddəs məkanı, hər il milyonlarla müsəlmanın hac ziyarətinə yollandığı Məkkə şəhərinə gedir. Məkkənin nüfuzlu alimlərindən olan Əbul-Həsən Əli Həmzə tərəfindən səmimi qarşılanır və onlar arasında dostluq gündən-günə möhkəmlənir. Zəmaxşari Məkkədə 5 ilə qədər qalır və islami elmləri dərindən öyrənir. Buna görə də ona Allahın qonşusu mənasını daşıyan “Carullah” ləqəbini verirlər.
Alimin özünə inamı o qədər güclü olub ki, çox vaxt çağdaşlarına meydan oxuyacağı bir şəkildə müraciətlər də edib. "Kəşşaf Təfsiri" kitabında bəzi islam alimlərini xurafata varmaqda suçlamaqdan belə çəkinməyən Mahmud Zamaxşarı Əbu Keyrs dağına çıxaraq ərəb qəbilələrinə “babalarınızın, atalarınızın dilini gəlin məndən öyrənin” deyə səslənib də! Ərəb dilini belə mükəmməl bilməsi onun şöhrətini o dövrdə islam aləmində daha da artırıb.
Məkkədən Bağdada gedən Zəmaxşari Böyük Səlcuq sultanları Alp Arslan (1068-72) və Məlikşahın (1072-92) vəziri olmuş Nizam Əl-Mülkün açdığı Nizamiyyə mədrəsəsində dərs demişdi.
Vətənə dönüşü
Vətənə dönən Mahmud Zəmaxşariyi böyük ehtiramla qarşılayırlar. Ona saray kitabxanasında vəzifə də verirlər. Zəmaxşari vətənə döndükdə Xarəzm inkişaf etmiş, gündən-günə çiçəklənən bir şəhərə çevrilmişdi. Bölgənin mədəni mərkəzlərindən olan şəhər və çevrəsinə türklərin oğuz, qıpçaq və kanqlı boyları-tayfaları hakim idi.
Günümüzdə kəngərli kimi işlətdiyimiz söz orta yüzilliklərdə kanqlı kimi işlədilir və yazılırdı. Hətta şəhərdə və bölgədə türkcənin yeni bir ləhcəsi, Xarəzm ləhcəsi formalaşmışdı. Bu ləhcəni oğuzlar da, qıpçaqlar da, qarluqlar da rahat başa düşürdülər.
Müqəddimətül-ədəb əsəri
Bölgədə türk tayfaları əhalinin çoxluğunu təşkil etsə də, saraylarda fars dili, mədrəsələrdə ərəb dili daha çox işlədilirdi. Ümumiyyətlə, orta çağlarda yaxın Doğuda üçdillilik normal bir hala çevrilmişdir. Amma alimlər, tacirlər və bəzi peşə sahiblərinin arasında mübahisələr getdikcə dərinləşirdi.
Bəziləri ərəb dilinə üstünlük verir, bu dildə peyğəmbərimiz Məhəmməd əleyhissalamın danışdığını, islam dininə dair kitabların çoxunun bu dildə oldugunu söyləyərək əsas dil sayır və bu dili bildiklərilə qürur duyur, özlərini xalqdan uca tuturdular. Bəziləri isə fars dlinə üstünlük verir, bu dili ədəbiyyat, şeir dili sayır, fars dilində yazdıqları və danışdıqları ilə qürur duyurdular. Əhalinin çoxluğunu təşkil edən, əsgəri birliklər yaradanlar isə ana dillərinə – türkcəyə üstünlük verirdilər.
Kaşqarlı Mahmud ərəblərin türk dilini öyrənməsi üçün “Divani Lüğət-it Türk” əsərini yazmışdı. Xarəzmşah Atsız ibni Muhamməd də (hakimiyyəti 1127-1156) Mahmud Zamaxşariyə türklərin və farsların ərəb dilini öyrənmələri üçün bir kitab yazmasını tapşırır. Mahmud Zəmaxşari “Müqəddimətül-ədəb” adlı sözlüyünü yazır.
Xarəzm hökmdarı Atsız Məhəmməd Anuğ Tiginə həsr edilmiş lüğət ərəbcə olsa da, sətirarasında Xarəzm türkcəsində, Farsca, Monqolca, Cağatayca və b. türk ləhcələdində izahlar və tərcümələr də verilmişdir.
Zəmaxşari “Müqəddimətül-ədəb” əsərində yalnız ərəb sözlərinin qarşılığını verməklə kifayətlənməmiş, yeri gəldikcə türklərin müsbət insani keyfiyyətlərindən, igidliklərindən də söz açmışdır.
Mahmud Zəmaxşari “Müqəddimətül-ədəb” əsər ərəb dilində olan sözlərdən təşkil olunmuş qısa cümlələrdən ibarət bir lüğətdir. Lüğət olduqca sadə və aydın bir üslubla yazılmışdır. Azacıq təhsil görmüş, ərəb dilini bilməyən türklər və farslar müəllim yanına getmədən, mədrəsə təhsili görmədən də bu kitab vasitəsilə ərəb dilini öyrənə bilərdi.
Zəmaxşari kitabında müxtəlif türk tayfalarının (uruklarının) ləhcələri haqda məlumatlar vermiş, lüğətdə oğuz, qıpçaq, qarluq boylarının dil xüsusiyyətlərindən söz açmışdır. Ümumiyyətlə, kitab ərəb dilində yazılsa da, əsasən, türk dillərinə müraciətlə yazıldığından ortaq türk ləhcələrinin söz xəzinəsini öyrənmək baxımından olduqca maraqlıdır. Kitabda, Mavəraürnəhr və ətrafındakı türk ləhcələrində işlənən bəzi nadir kəlimələr (sözlər) işlədilmişdir.
Zəmaxşari “Müqəddimətül-ədəb” əsərilə sanki Kaşğarlı Mahmudun “Divani lüğət-it türk” əsərindəki boşluğu doldurmağa çalışmışdı. Müəllif kitabının bəzi yerlərində qramatik izahlar vermiş, yer adlarını geniş izah etməyə çalışmışdı. Çox təəssüf ki, Zəmaxşarinın “Müqəddimətül-ədəb” əsərinin orijinalı günümüzədək gəlib çatmayıb. Qaynaqlar isə uzun illər bu kitabın yaxın Doğunun mədrəsələrində dərs kitabı kimi istifadə edildiyindən xəbər verir.
Ömrün sonu
Mahmud Zəmaxşarinin 60-dan çox əsəri haqqında bilgi verən qaynaqlarda onun ölümü haqqında fərqli fikirlər var. Bəzi qaynaqlara görə, Zəmaxşari Bağdad şəhərindən Xarəzmə gedib Ceyhun çayı sahilindəki Ürgənc şəhərində bir-neçə il yaşadıqdan sonra 1144-cü ildə vəfat edib. Bəzi qaynaqlara görə isə alim son səyahəti zamanı ayağı donduğundan vətəni Xarəzmdə 14 iyun 1134-cü ildə vəfat edib.
Süsən
—  fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Müxtəli formalı və rəng çalarları olan 800-ə yaxın növü məlumdur. Bu xüsusiyyətinə görə süsən yunanca ἶρῐς — göy qurşağı adlandırılmışdır.
Ümumi məlumatlar
Süsən çiçəyi təbiətin yaratdığı gözəl canlı abidədir. Çox qədim zamanlardan bizə qədər gəlib çatan bir xalq əfsanəsində bu zərif çiçək haqqında deyilir ki, min il bundan qabaq ilk süsən çiçək açır. O, qədər gözəl olur ki, bütün quşlar və heyvanlar onu sevməyə başlayır. Nə vaxt ki, toxumlar yetişir, külək bunları götürüb dünyanın hər yerinə aparır. Bu zaman yer kürəsinin hər yerində müxtəlif rəng çalarlarına malik süsən əmələ gəlir. Məsələn, nəmli çəmənliklərdə qızılı-sarı süsən, səhralarda qəşəng süsən, dəniz kənarlarında qırmızı süsən, ən gözəli isə mavi (hava) rəngli və ətirli dağ süsəni yaranmağa başlayır.
Bitkinin adı “İris”, “İdos” yunan sözü olub, “göy qurşağı” mənası verir. Beləliklə müxtəlif rənglərdə olan süsən çiçəklərini gözəllik rəmzi olan göy qurşağına bənzədirlər.
Qədim insanlar hər hansı bitki ilə tanış olan zaman onun müalicəvi xüsusiyyətlərinə fıkir verirdilər. Yunan həkimi Dioskorid (bizim eranın I əsrində) “Dərman vəsaiti” əsərində süsənin müalicəvi xüsusiyyətlərindən geniş söz açır. Süsənin yarpaq, kökümsov və kök hissələri dərman, aşı maddəsi, ədviyyat və s. əldə etmək üçün əvəzsiz xammal sayıla bilər. Belə ki, 300 ildən artıqdır ki, İtaliyada “bənövşə kökü” adı ilə məşhur olan Florensiya süsənindən yüksək keyfiyyətli, xoş ətirli, iron maddəsi ilə zəngin efır yağı istehsal olunur. Bu yağdan isə incə bənövşə çiçəyinin iyini xatırladan ətir alınır. Süsənin bir çox növlərinin kökümsov və yarpaq hissələrində C vitamini, karotin, flavonoid, aşı maddəsi, kversetin, lyuteolin, 57%-ə qədər nişasta, 9,6% piyli yağ, qatran və s. maddələr tapılmışdır.
Sarı süsən - I. pseudacorus
Hündürlüyü 80-100 (110) sm olan çoxillik ot bitkisidir. Yerüstü hissəsi budaqsızdır. Sarı süsən yabanı halda su kənarlarında, bataqlıqlarda və rütubətli çəmənliklərdə bitir. Sarı süsənin torpaq altında yaxşı inkişaf etmiş iri kökümsov gövdəsi olur. Yayın əvvəllərində kökümsovlardakı tumurcuqlardan gövdə, yarpaq, çiçək və meyvə inkişaf edir. Süsən sürətlə böyüyür, çəmən bitkilərindən hündürə qalxır, digər bitkilərin inkişafına imkan vermir, bütöv və ya adda-budda təmiz qruplaşmalar əmələ gətirir. Sarı süsənin yarpaqları uzun müddət, hətta qışda da yaşıl qalır. Yarpaqları lansetşəkilli və paralel damarlıdır. Çiçəkləri iri və gözəl görünüşə malikdir. Ləçəkləri aşağıdan bitişik olub, iri dairə üzrə üç-üç yerləşir. Xarici dairədəki ləçəkləri iri olub, aşağıya əyilir, daxildəkilər isə kiçik olub, yuxarıya qalxır. Kasa yarpağı yoxdur. Meyvəsi üçyuvalı qutucuqdan ibarətdir. Bitki may-iyun aylarında çiçəkləyir, meyvələri iyul-avqust aylarında yetişir.
Sarı süsən mülayim, subtropik və tropik iqlimi sevir. Respublikamızın torpaq və iqlim şəraiti süsənlərin inkişafı üçün çox əlverişlidir. Sarı süsən dərman, efir yağlı, boyaq, aşı və bəzək bitkisi kimi olduqca qiymətlidir.
İstehsalatda istifadəsi
Süsənin bir çox növlərinin çiçək və kökümsovlarının tərkibində yeyinti və toxuculuq sənayesində, gön-dəri istehsalında, eləcə də əczaçılıq, ətriyyat və kosmetika sahələrində istifadəsi mümkün olan antosian və aşı maddələri, dərman, efir yağları var. Biz ilk dəfə olaraq süsən çiçəklərindən zəhərsiz və tərkibi bioloji fəal maddələrlə zəngin olan boyaq maddələri alaraq, qida məhsullarının boyadılmasında sınaqdan keçirib maraqlı nəticələr əldə etdik.
Süsən, əsasən toxumla, vegetativ üsulla və kökümsovları vasitəsilə çoxaldılır. Çoxaltma üçün sağlam, cavan cücərtilərin şitillərindən istifadə olunur. Növbəti əkin zamanı süsəni biçilmiş taxıl və yaxud mədəni bitkilər üçün nəzərdə tutulmuş sahələrdə əkib becərirlər. Şumlama 27-40 sm dərinliyində aparılır. Şumlamadan sonra hər hektar sahəyə 200-300 kq superfosfat, 100-150 kq kalium gübrələri verilir. Bitkinin inkişafı prosesində hər suvarmadan sonra kultivasiya işləri aparılır, sahə alaq otlarından təmizlənir. Bitkinin hündürlüyü 10-12 sm-ə çatdıqdan sonra hər hektar sahəyə təkrarən 150-250 kq superfosfat, 80-125 kq kalium gübrəsi verilir. İkinci il bitkinin dibi yumşaldılır, alaq otlarından təmizlənir və suvarılır.
Süsəni qida sahəsi 70x30 sm olan yerdə əkib becərirlər. Hər hektar sahədən 5-8 ton kökümsov məhsulu əldə edilir.
Müаlicə prаktikаsındа istifаdəsi
Sarı süsənin qurudulmuş kökümsovlarının sulu dəmləməsi və bişmişi ishalın qarşısını alır. Sulu dəmləməsi həm də böyrək və sidik yollarının iltihabını, ağrıları və daxili qanaxmaları (uşaqlıq qanaxmalarını) kəsir.
Aristotel, Dioskorid öz əsərlərində xalq arasında süsənin kökündən bir çox xəstəliklərin müalicəsində geniş istifadə edilməsi haqqında maraqlı məlumatlar verirlər. Qədim zamanlarda süsənin kökünü yerdən qazıb çıxarır, yuyub qurudur, əzərək narın toz halına saldıqdan sonra spirtdə, çaxırda həll edərək kəskin ağrı verən sidik kisəsi xəstəliklərini müalicə edərmişlər.
Orta əsrlərdə kosmetika sahəsində süsənin kökündən geniş istifadə etmişlər. Bitkinin cövhəri diş dibini möhkəmləndirir. Bundan başqa üzdə olan çilin yox edilməsində, qanın kəsilməsində, tozunu balla qarışdırıb yaranın üzərinə çəkərək və döyülmüş ətlə qarışdırıb açıq sümüyün üzərinə qoyaraq müalicə edirmişlər. Tozu balla qarışdırıb üzdəki çillərin üzərinə sürtməklə onları yox edirmişlər.
Növləri
[[SS 2 (*
Okklüziya cəbhəsi
Okklüziya cəbhəsi ( - qapanmaq, gizlənmək) — soyuq və yavaş hərəkət edən atmosfer cəbhələrinin qovuşması nəticəsində yaranan mürəkkəb quruluşlu atmosfer cəbhəsi. Okklüziya cəbhəsində iki soyuq atmosfer cəbhəsinin məcbur hava kütlələri birləşərək, isti hava kütləsini yuxarı qalxmağa məcbur edirlər. Birləşən soyuq kütlələrin bir-birinə nisbətən isti və ya soyuq olmasından asılı olaraq, okklüziya soyuq və isti tip üzrə baş verir.
Qardaşlıq köməyi (film, 1944)
Məzmun
Kinooçerk faşist işğalçılarından azad edilmiş Stavropol diyarı rayonlarının əhalisinə Azərbaycan xalqının göstərdiyi köməyindən bəhs edir.
Film dağıdılmış Mineralnıye Vodının panoramı ilə başlanır. Küçələrdə, uçub dağıdılmış evlərin qarşısında mitinqlər keçirilir, adamlar faşistlərin vəhşiliklərindən danışırlar. Onlar zərər çəkmişlərə kömək məqsədilə sovet xalqına müraciət edirlər. Azərbaycan bu müraciətə birinci qoşulanlardan biri oldu. Ekran vasitəsilə biz Stavropol diyarına mal-qara, taxıl dolu vaqonlar göndərildiyinin, məktəblilərin öz dostları üçün dəftər və dərs kitabları yığmalarının, toxuculuq və ayaqqabı fabriklərinin, şüşə və konserv zavodlarının sexlərində Stavropol rayonlarına göndərmək üçün əməkçilərin məhsul hazırlamalarının, bir sözlə-hər bir kəsin bu xeyirxah təşəbbüsdə iştirak etdiyinin şahidi oluruq.
Ekranda Azərbaycandan gedən Bakı-Sevastopol, Bakı-Mozdok, Bakı-Pyatiqorsk qatarları şütüyür. Onlar Azərbaycan xalqının hədiyyələrini aparırlar.
Filmin sonunda tamaşaçılar Bakıda gənc suvorovçular məktəbində oxuyan Stavropol uşaqları ilə tanış olurlar.
Aechmea floribunda
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Müqəddəs Yelena, Yüksəliş və Tristan-da-Kunya adaları
Müqəddəs Yelena, Yüksəliş və Tristan-da-Kunya  — Böyük Britaniyanın Müqəddəs Yelena və Yüksəliş adalarından, eləcə də Tristan-da-Kunya arxipelaqından ibarət olan, Afrika sahillərindən qərbdə, Cənubi Atlantikada yerləşən dəniz əraziləri. 2009-cu il sentyabrın 1-nə - hər bir ada qrupunun bərabər statusunu müəyyənləşdirən yeni konstitusiya qüvvəyə minənə qədər Müqəddəs Yelena adası və Ərazilər adını daşıyıb.
Oliqotrof bataqlıq
Oliqotrof bataqlıq
Oliqotrof bataqlıq (yun. oligos-az miqdarda, cüzi və trophe-qida)-əsasən atmosfer çöküntüləri ilə qidalanan yuxarı (üst) bataqlıqlara deyilir. Oliqotrof bataqlıq qida maddələrindən kasıb olub, üst layında 4%-dən azdır (kül maddələri). Oliqotrof bataqlıqlar rütubətli iqlim sahələrində, başlıca olaraq suayrıcılarda yayılmışdır.
Cökəyarpaq pişikotu
(Valeriana tiliifolia) - cinsinə aid bitki növü.
Oslo Universiteti
Oslo Universiteti (norveçcə Universitetet i Oslo, ) — Norveçin ən qədim, böyük və nüfuzlu universitetidir. Oslo şəhərində yerləşir.
Tarixi
Universitet 1811-ci ildə "Kral Frederik Universiteti" (norveçcə Det Kongelige Frederiks Universitet və latınca Universitas Regia Fredericiana) kimi yaradılıb. Universitetin tikintisi üçün Humbolt Universitetindən nümunə götürülüb, və ilkin olaraq Danimarkanın və Norveçin kralı olan Frederikin şərəfinə adlandırılmışdır. Öz bugünki adını isə 1939-cu ildə alıb.
Universitetdə lüteranlıq, ilahiyyat, hüquq, tibb, humanitar, riyaziyyat, təbiət elmləri, stomatologiya, sosial elmlər və təhsil fakültələri var. Hüquq fakültəsi hələ Milli Teatrın yaxınlıqda olan köhnə şəhərçikdə Karl Yohans küçəsində (Karl Johans gate), parlamentin (Stortinget) və kral sarayının yanında yerləşir. Digər fakültələr isə 1930-cu ildən tikilən müasir universitet şəhərçiyində Blindern adlı ərazidə yerləşir. Tibb fakültəsi isə Oslo ərazisində bir neçə universitet xəstəxanaları arasında bölüşdürülüb.
Oslo Universiteti Nobel mükafatını alanların təhsil ocağı olub və Nobel Sülh Mükafatı da Oslo şəhərində Hüquq fakültəsinin yaxınlığında verilir.
Nobel laureatları
Oslo Universitetindən beş tədqiqatçi Nobel mükafatına layiq görülüb:
Tağılı (Hacıqabul)
Tağılı — Azərbaycan Respublikasının Hacıqabul rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Toponimikası
Tağılı Hacıqabul r-nunun Udulu i.ə.v.-də kənd. Pirsaat çayının sahilində, dağətəyi ərazidədir. Yaşayış məntəqəsini vaxtilə Udullu kəndindən köçüb gələn ailələr salmışlar. Kəndin adı ilk sakinlərindən olan Tağ adlı şəxsin adı ilə bağlıdır. Oykonim Tağ antroponimi və aidlik, mənsub. bildirən -li şək.-sindən ibarətdir.
Əhalisi
2019-cu ilin siyahıyaalınmasına əsasən kənddə 438 nəfər əhali yaşayır.
Sarağan
- sumaqkimilər fəsiləsinə aid bitki cinsi.
Cotinus coggygria Scop. - Sarağan, vəlgə - Скумпия коггигрия- Coggygria sumach, smoke tree
Kol və ya ağac bitkisidir. Sumaqkimilər ailəsinə daxildir. Avrasiyanın mülayim iqlimi olan zonalarında, eləcə də Şimali Amerikanın şərqində yayılmışdır. Sarağanı dekorativ bitki kimi, eləcə də sarı rəng almaq üçün xammal kimi istifadə etmək üçün becərirlər.
Mənşəyi və yayılması
Sarağan kserofil coğrafi tipinin aralıdənizi sinfinin aralıq dənizi qrupuna aiddir. Aralıq dənizi, Balkan və Kiçik Asiya ölkələri, İran, Əfqanıstan, Hindistan, Çin, Himalay, Yaponiya və Qafqazda yayılmışdır. Azərbaycanda sarağan Böyük və Kiçik Qafqazın bütün rayonlarında, Kür düzənliyində və Naxçıvanda arandan aşağı dağ qurşağına kimi (dəniz səviyyəsindən 900 m qədər) bitir.
Ekoloji qrup və bitdiyi yerlər
Kserofitdir, dağ-kserofit bitkilik tipində rast gəlir. Əsasən quru, daşlı və qayalı yamaclarda bitir. Aran yerlərdə qırmızı ardıcla birgə seyrək meşələr əmələ gətirir.
Kimyəvi tərkibi
Sarağanın tərkibində C vitamini, flavonoid, antosian, karotinoid, qlükozidlər, eləcə də efir yağları, steroidlər və aşı maddələri vardır.