cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Xosrov və Şirin (Nizami)
Məhinbanu
Məhinbanu geniş xalq kütləsi ilə əlaqə saxlamaq üçün ölkənin və iqlimin münasib şəraitini nəzərə alaraq, ilin dörd fəslində vətənin dörd guşəsindən birində həyat sürür. Hökmdar vaxtlı-vaxtında ölkəsinin təbii gözəllikləri, maddi nemətlərindən istifadə etməklə bərabər, vətəndaşlarla da yaxından tanış olur. Şəxsən hamının halına, dərdinə qalır, məhz buna görə də hamı üçün doğmadır və hamının ürəyində yeri var.
Məhinbanu uzaqgörən bir qadındır. Sasani şahzadəsi Xosrov ilk dəfə Azərbaycana gəldiyi zaman onu şahzadələrə layiq bir mərasimlə qarşılayır, qiymətli hədiyyələr göndərir. Bununla da Məhinbanu gələcəkdə Sasani şahənşahı olacaq Xosrovun hörmətini qazanır.
Məhinbanu Şirinin taleyi aydınlaşmamış vəfat edir.
Büzürgümid
right|thumb|250px|Xosrovun atasından üzr istəməsi, 1508, [[Şiraz məktəbi, M.Y. Saltıkov-Şedrin adına Kütləvi Dövlət Kitabxanası, Sankt-Peterburq]] Nizami Büzürgümidi müsbət bir surət kimi vermişdir. Büzürgümid Sasanilər sülaləsinin görkəmli dövlət xadimlərindəndir. O, Hürmüz sarayının vəziri, səltənət şurasının məşvərətçisi, həm də Xosrovun ilk müəllimi və tərbiyəçisidir. Büzürgümid nəcib, xeyirxah və alicənab bir insandır. O, görkəmli alim, böyük mütəfəkkir, məşhur filosof, ədalətpərvər dövlət xadimi olmaqla bərabər, həm də musiqi, nücum, riyaziyyat, fəlsəfə və dövrünün digər eləmlərini yaxşı bilir. Nizami Büzürgümidi ilk əvvəl öz düha və zəkası ilə günəş kimi parlayan bir alim, yerin və göyün sirrini bilən bir filosof kimi təqdim edir: “Büzürgümid adlı bir alim vardı, Ağlı, istedadı gün tək parlardı,
Lillənmə
Lillənmə — su hövzəsi yatağının və ya su axarı məcrasının qeyri-üzvi və üzvi hissəciklərlə dolmasıdır. Lillənmə su hövzələrinin, çayın dayazlaşmasına, hövzənin kiçilməsinə səbəb olur. Lillənmə ilə mübarizə aparmaq üçün torpaq qazıyan texnikadan, sahil zonada (suqoruyucu zona) meşə zolaqları salmaqdan istifadə olunur.
Xosrov və Şirin (Nizami)
Büzürgümid
Göyün xəzinələri açıqdır ona, “Sirrlər evi” desəm həqdir, qoynuna...” Büzürgümid təlim-tərbiyə verib ərsəyə çatdırdığı Xosrova ümid bəsləyərək onu çox sevir, yeri gəldikcə hadisəərdən xəbərdar edib həyatını qoruyur. Bəhramın hiyləgər tədbiri, Xosrov adına vurduğu sikkələr Hürmüzü qəzəbləndirib oğlundan bədgüman edərək həbsə almaq fikrinə salanda hadisədən xəbər tutan Büzürgümid şahzadəni təhlükədən xəbərdar edir, əhvalatı ona söyləyib, hələlik, paytaxtdan uzaqlaşmasını məsləhət görür.
Xosrov hakimiyyət başına keçdikdən sonra, yenə də Büzürgümid onu zülmkürlıqdan, pis işlər görməkdən çəkindirir. O, tək Xosrovu deyil, bütün insanları xeyirxah olmağa, yaxşı işlər görməyə dəvət edir, yeri gəldikcə, tarixi sənəd və faktlara əsasən keçmiş hadisələrdən nümunələr göstərir. Xosrova daha dərin təsir göstərmək üçün, ona ilk yaradılışdan, əflakın sirrlərindən, səmadakı ulduzlardan, yer kürəsinin yaranmasından, dörd ünsürün meydana çıxmasından, cansız və canlı aləmdən, insanın xilqətindən, həyatın fəlsəfəsindən,ruhdan, ölümdən və sairdən dövrün bilik və məlumatı dairəsində "nüktə"lər söyləyir. Yaxşı addan başqa hər şeyin ötüb keçən olduğunu anladır.
Nizami Büzürgümidi alicənab, xeyirxah, hərtərəfli inkişaf etmiş, dünyagörmüş, bütün fikri və əməli müsbət bir müdrik insan kimi təsvir edib, səciyyələndirir. Bununla da, hökmdarlara yaxın olan adamları insanpərvərliyə, xayirxah olmağa, həqiqi insan olub, zülm və cinayətin qarşısını almağa, xeyir işlərə səbəb olmağa dəvət edir.
Tarixi
thumbnail|right|300px|Nizami Gəncəvinin [[Azərbaycan Atabəyləri|Azərbaycan atabəyi Qızıl Arslanla görüşü ]] "Xosrov və Şirin" poeması 1180–1181-ci illərdə (hicri 576 ) Nizami Gəncəvinin ölməz qələmi ilə ölməz bir eşq poemasına çevrilmiş və dünya mədəniyyəti xəzinəsini daha da zənginləşdirmişdir. 12112 misradan ibarət olan bu poema əruz vəzninin "həzəce-müsəddəse-məqsure-məxzuf" bəhrində yazılmışdır.
Şərq ədəbiyyatında "Xəmsə" (beşlik) adıyla məruf ədəbi silsilənin əsasını qoyan Nizami, əsərlərini müxtəlif dövrlərdə, müxtəlif hökmdarlara həsr etmişdir. Məsələn, Xosrov və Şirini III Toğrul, Məhəmməd Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslana, Leyla və Məcnunu Şirvanşah I Axsitana, Yeddi Gözəli Marağa hakimi Körpə Arslana, İsgəndərnaməni isə Əhər hakimi Nüsrətəddin Piştəginə ithaf etmişdir.
Əsərin müqəddiməsində Allaha münacat və peyğəmbəri tərifdən sonra Atabəy Şəmsəddin Məhəmməd Cahan Pəhləvan Eldəgizin Nizamidən yeni, orijinal aşiqanə bir dastan yaratmaq barədə xahişi verilir. Cahan Pəhləvanın göndərdiyi qasid şairə belə söyləyir: “Dünya şahənşahı buyuruq verdi ki, Gətir tarixlərdən bir yeni sevgi... Üzünə firuzə qaş salsan da sən, Süleyman səxası bizdən görərsən.” Cahan Pəhləvanın qasidi Nizamiyə vəd edir ki, onunla Sultan Mahmudun Firdovsi ilə etdiyi kimi yox, çox ləyaqətli bir tərzdə rəftar olunacaq, şair layiqincə mükafatlandırılacaqdır. Nizami, Gəncənin bir güşəsinə çəkilərək, yeni bir aşiqanə əsər yaratmağa söz verir, lakin xeyli müddət qəti qərara gələ bilmir ki, haradan başlasın, hansı eşq dastanını nəzmə çəksin. Şair düşünür ki, nədən başlasın ki, yazacağı dastanın səsi dünyanı tutsun, əsərinin şöhrəti cahanşümul olub, "dünyanı bəzəsin": “Hansı qapıdan mən girim, dürr saçım? Hansı xəzinənin ağzını açım? Nə zinət verim ki, dünya bəzənsin? Nədən yapışım ki, el əhsən desin?”
Şair çox düşünüb-araşdırdıqdan sonra qərinələrdən bəri şöhrəti hər yana yayılmış, hələ də, şifahi xalq dastanları şəklində xam material şəklində qalmış "Xosrov və Şirin" mövzusu əsasında mənzum bir əsər yaratmaq qərarına gəlir: “Məlum hekayədir bu “Xosrov Şirin”, Dastan yoxdur, ancaq bu qədər Şirin.” O, pərdədə gizlənmiş bu gözəl gəlinin cazibəli çöhrəsindən niqabı götürüb, vüqarlı simasını hamıya göstərsin deyə, "Xosrov və Şirin" dastanını nəzmə çəkməyə başlayır. Şair üçün mövzu ətrafında tədqiqat materialı əldə etmək o qədər də asan deyildi. Yalnız, Bərdə şəhərində dastana aid yeganə bir əlyazma nüsxəsi mövcud idi. Nizami də əsasən bu nüsxədən istifadə etmişdir. Lakin, Nizami bu mənbənin harada, kim tərəfindən və hansı dildə qələmə alınmasını göstərməmişdir. Bu nüsxə haqqında o yalnızca aşağıdakı beyti söyləyir: “Tanıyan yoxdu, bu gözəl almazı, Bərdədə var idi bir əlyazması.” Bu əlyazma ilə yanaşı,şair, ədəbi abidələrdən, şifahi xalq ədəbiyyatından da istifadə edərək işə başlamış, dərin məzmunlu bir əsər yaratmışdır.
Elmi-tənqidi mətnləri
“ “Xosrov və Şirin” də “Məxzənül əsrar” kimi otuz ən qədim nüsxə əsasında təshih edilmişdir. Bu nüsxələrin yazılma tarixi 700 (1300-1301)-cü ildən 1100 (1688-1689)-cü hicri ilə qədərdir. Bir hərf və ya bir söz belə kimsənin zövq və səliqəsi ilə artırılıb əksildilməmişdir.”
Dəstgerdinin tərtib etdiyi nüsxədə poemanın misralarının sayı 12508-dir. Digər mühüm mənbə olan L. A. Xetaqurovun tərtib etdiyi nüsxədə misraların sayı 12330-dur. Xetaqurovun tərtib etdiyi elmi-tənqidi mətn dünyanın məşhur kitabxanalarında saxlanılan on ən qədim, etibarlı nüsxə əsasında tərtib olunmuş, habelə Dəstgerdinin nəşrindən də istifadə edilərək dəqiqləşdirmələr aparılmışdır. Dəstgerdinin tərtib etdiyi nüsxə Xetaqurovun tərtib etdiyi nüsxədən 278 misra artıqdır.
Tədqiqi
right|thumb|220px|Xosrov bəylik taxtında, 1648, [[Buxara məktəbi, M.Y. Saltıkov-Şedrin adına Kütləvi Dövlət Kitabxanası, Sankt-Peterburq]] "Xosrov və Şirin" poeması Nizami Gəncəvi Xəmsəsinin ən maraqlı əsərlərindən biri olsa da, sırf bu əsərin tədqiqinə həsr edilmiş tədqiqatlar olduqca azdır. Bu sahədə Q. Beqdeli və Q. Əliyevin əsərləri xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Yaxın və Orta Şərq alimlərinin "Xosrov və Şirin" poeması haqqında fikir və mülahizələrinə diqqət yetirildikdə, bu alimlərin hamısının öz tədqiqat işlərində konkret bir əsərdən deyil, bütünlükdə Nizami yaradıcılığından bəhs etmişlər. Buna görə də, onlar, Nizaminin poemaları, o cümlədən, "Xosrov və Şirin" haqqında yığcam mülahizələr irəli sürməklə kifayətlənib, əsərin geniş təhlili ilə məşğul olmamışlar. İran alimlərindən Vəhid Dəstgerdi ilk dəfə şairin əsərlərinin mükəmməl elmi-tənqidi mətnlərini hazırlayıb nəşr etdirmiş, həmçinin Nizami əsərlərində çətin anlaşılan sözlərin lüğətini tərtib etmişdir. Lakin, əsərlərin elmi təhlili ilə məşğul olmamışdır. İran alimlərindən Nizami əsərlərinin tədqiqinə xüsusi diqqət yetirəni "Əhvalo asare-qəsaedo qəzəliyyate-Nizami Gəncəvi" əsərinin müəllifi Səid Nəfisidir. Müəllif bu əsərində əsasən Nizaminin dövrü, əsərlərini kimə həsr etməsi haqqında fikirlər söyləsə də, şairin bütün poemalarının yığcam təhlilini də vermişdir. Səid Nəfisi əsasən "Xosrov və Şirin" poemasının əxlaqi-didaktik xüsusiyyətlərindən danışmış, siyasi-ictimai və fəlsəfi əhəmiyyətindən bəhs etmiş, lakin, obrazların təhlilinə diqqət yetirməmişdir. Digər İran alimi, "Nizami şairi-dastansəra" əsərinin müəllifi Əli Əkbər Şəhabi şairin yaşadığı dövr və yaradıcılığı haqqında məlumat verməklə bərabər, sələfləri ilə müqayisədə Nizaminin əsərlərinin təhlili üzərində daha çox dayanıb, Xəmsənin bütün qəhrəmanlarının qısa səciyyəsini vermişdir.
Hindistan alimlərindən Şibli Nemani "Şerül Əcəm" adlı əsərində Nizaminin həyat və yaradıcılığı üzərində dayanıb, onun poeziyasını Şərq ədəbiyyatının ən gözəl zirvəzi adlandırır. O, Nizaminin "Xosrov və Şirin" poemasını Firdovsi "Şahnamə"sindəki "Xosrov və Şirin" əhvalatı ilə müqayisə edənlərin birtərəfli müddəalarını elmi bir tərzdə rədd edib, Firdovsinin epik bir dastan, Nizaminin isə, lirik-epik əsərlərin müəllifi olduğunu qeyd edir.
1954-cü ildə Qahirədə Misir alimi Əbdül-Nəim Məhəmməd Həsəneynin "Nizami əl-Gəncəvi" adlı monoqrafiyası nəşr edilmişdir. Əbdül-Nəim Məhəmməd Həsəneyn sələflərinə nisbətən "Xəmsə" haqqında daha geniş fikir söyləmiş, hər poema üzərində ayrıca dayanaraq, onların təhlilini vermişdir.
"Xosrov və Şirin" poeması haqqında fikir söyləyən Sovet alimlərindən Y. E. Bertels Nizami yaradıcılığı haqqında bir neçə tədqiqat əsərinin müəllifidir. Bertels özünün ayrı-ayrı əsərlərində "Xosrov və Şirin" poemasının ideya məzmunundan bəhs etmişdir. Bertels Xosrov, Şirin və Fərhad obrazlarının əsas səciyyələri barədə çox yığcam fikir söyləyib, əsərin digər surətlərindən də qısa şəkildə bəhs etmişdir. "Xosrov və Şirin" poemasının təhlilinə Sovet-Azərbaycan alimi M. Əlizadə daha geniş yer vermişdir. M. Əlizadə Firdovsi və Nizami əsərlərində məhəbbət məsələlərinin qoyuluşuna diqqət edərək, bəzi İran ədəbiyyatşünaslarının iddialarını rədd edib, Nizaminin "Xosrov və Şirin" poemasının ideya-bədii məziyyətlərindən danışır.
Nizaminin "Xosrov və Şirin" poeması ətrafında aparılmış tədqiqat işləri içərisində Q. Y. Əliyevin əsəri daha əhəmiyyətlidir. Burada müəllif mövzunun mənşəyi haqqında mənbələri və mülahizələri araşdırıb, onlara tarixi nəzər salmışdır. Özündən əvvəlki bütün tədqiqatçılardan fərqli olaraq, Q.Y. Əliyev Nizamiyə qədər Xosrov və Şirin əfsanəsinin inkişafını ətraflı surətdə işıqlandıran fəsil işləmişdir. Q.Y. Əliyevin tədqiqatında ən maraqlı fəsillərdən biri "Xosrov və Şirin"in təhlilinə həsr edilmiş hissədir. Burada o, Nizaminin dünya ədəbiyyatına bəxş etdiyi ilk böyük məhəbbət dastanı, onun əsas ideya motivləri, obraz və qəhrəmanları yığcam şəkildə işıqlandırılmışdır. Müəllif bu fəsildə bir sıra nadir mənbələrdən istifadə etmiş, əhəmiyyətli müqayisələr aparmış, Xosrov və Şirin problemi ətrafında mülahizələrin tənqidini verərək orijinal fikirlər irəli sürmüşdür.
"Xosrov və Şirin" və "Şahnamə"
Hələ Nizamidən çox qabaq "Xosrov və Şirin" dastanını ilk dəfə Firdovsi (X əsr) "Şahnamə"nin tərkibində nəzmə çəkmişdir. Lakin Firdovsi əsərinin içində epizodik bir səhnə yaratmaqla "Xosrov və Şirin" dastanına yüngülcə toxunmuşdur. Bu mövzunu geniş planda işləməyi Nizami Gəncəvi öz öhdəsinə götürmüş və ilk dəfə "Xosrov və Şirin" mövzusunda məsnəvi yazmışdır. Nizami özü də əsərin müqəddiməsində Firdovsi "Şahnamə"sinə işarə edir. Orada Firdovsi tərəfindən yalnız məsələnin tarixi cəhətinə fikir verildiyini söyləyir: “Söylərkən o həkim bu xoş dastanı, Çıxardıb içindən eşqi-fəqanı. Altmış yaşındaydı yazarkən bunu, Saxlaya bilmirdi yayda oxunu. Altmışda sevginin, eşqin, həyəcanı, Titrədə bilmədi yorğun qocanı... Eşqin hekayəsi cəzb etdi məni, Həsr eylədim eşqə bu hekayəni.” Müasir İran ədəbiyyatşünaslarından Bədiüzzaman Fruzanfər Əli Əkbər Deyhimi, Cəlaləddin Humai İsfahani Nizamini təqlidçi kimi qələmə vermişlər. Onların fikrincə, Nizmi "Xosrov və Şirin", "Yeddi gözəl" və "İskəndərnamə" əsərlərinin mövzusunu "Şahnamə"dən götürüb, Firdovsini təqlid edərək, bir növ ona nəzirə yazmışdır.
Q. Beqdeli qeyd edir ki, hər iki şairin əsərlərini müqayisə etdikdə, bu kimi iddiaların yersiz olduğu meydana çıxır. Y. E. Bertels bu iddialara cavab verərək deyir: "Nizami özünü davamçı deyil, ilk təşəbbüsçü elan edir. Onun üslubu şairin rəyincə, özünəməxsus bir üslub olub, ona qədər heç kim tərəfindən işlənməmişdir." O, Nizami və Firdovsinin əsərlərini müqayisə edərək yazır: "Əslində Nizami Firdovsidəki əhvalatın heç bir detalını təkrar etməyib, bütün diqqətini Xosrovla Şirinin qarşılıqlı münasibətləri ətrafında mərkəzləşdirir." İ. Pizzi isə qeyd edir ki, "Nizami ola bilsin ki, "Şahnamə"ni oxumuşdu, lakin, onun qəlbi epik olmaqdan daha çox lirik olmuşdu."
Sovet-Azərbaycan şərqşünası Həmid Araslı bu haqqda yazır: "Doğrudan da, Firdovsi Xosrovun həyatının əsasən müharibədə keçən dövrünü özünəməxsus şahnaməçilik üslubunda canlandırıb, onu Sasani tarixinə aid bir hökmdar kimi qələmə almışdır. Nizami isə məhəbbət mövzusunu seçərək, Xosrovun şahlığını deyil, onun daxili aləmini, mənəvi təkmilləşmə prosesini təsvir etməyi əsas götürmüşdür." M. A. Dadaşzadə Firdovsi ilə Nizami arasında əlaqəni, onların ədəbi irsinə olan münasibəti araşdıraraq, bu fikrə gəlir ki, "Nizami "Şahnamə" müəllifindən öyrənirdi, lakin bir sənətkar kimi onu təkrar etmirdi." Ə. Mübariz "Azərbaycan dəbiyyatı tarixi"nin "Nizami Gəncəvi" bölməsində yazır: "Nizami təqlidçi və nəzirəçi olmamışdır…O, ölməz "Şahnamə" müəllifinin dühasına və yaradıcılıq irsinə böyük hörmət bəsləmiş,…lakin əsərlərinin heç birisini Nizami, təsir nəticəsi olaraq qələmə almamışdır."
"Xosrov və Şirin" və "Veys və Ramin"
Bəzi tədqiqatçıların fikrincə Nizami Gəncəvi "Xosrov və Şirin]"i Fəxrəddin Əsəd Gurganinin "Veys və Ramin" poemasının müstəqim təsiri altında yazmışdır.
İran alimi Səid Nəfisi Nizaminin "Xosrov və Şirin" əsəri ilə F. Gurganinin "Veys və Ramin" poemasını müqayisə edərkən söyləmişdir ki, bu iki mənzum dastan eşq macərasına həsr edilib, həzəc bəhrində yazılmış olsa da, eşq və məhəbbətin məhfumu etibarilə sözün əsil mənasında öz məzmununun səciyyəsi və qayəsi, şeriyyət və sənətkarlıq xüsusiyyətləri etibarilə kökündən bir-birinə zidd olub, müxtəlif düşüncə və təfəkkürün məhsulu olan ayrı-ayrı əsərlərdir.
Görkəmli Sovet şərqşünaslarından A.N.Boldıryev isə bu fikirdədir ki, Nizami "Veys və Ramin" əsərini yaxşı bilirdi. Onun "Xosrov və Şirin" poemasının bəzi epizodları isə, şübhəsiz ki, "Veys və Ramin" əsasında qurulmuşdur. M.İ.Zand isə yazır: "Romantik eposun ilk abidələrindən ən maraqlısı, şübhəsiz ki, Fəxrəddin Gurganinin "Veys və Ramin" poemasıdır. Bu əsər sonrakı romantik poeziyanın inkişafına, o cümlədən Nizaminin yaradıcılığına böyük təsir göstərmişdir."
Azərbaycan alimi Q. Beqdeli isə yazır: "Nizaminin "Xosrov və Şirin" əsəri bəzi epizodlar və tarixi hadisələr etibarilə Fordovsi "Şahnamə"si ilə, süjet və kompozisiya cəhətdən isə Gurganinin "Veys və Ramin" poemasındakı iki-üç epizodla səsləşir. Aydındır ki, heç bir şairin əsəri şifahi və yazılı ədəbi ənənələrdən təcrid olunmuş halda yaranmamışdır. Nizami də öz yaradıcılığının formalaşmasında və kamilləşməsində özündən əvvəlki Şərq şerinin nailiyyətlərindən, böyük sənətkarların bədii təcrübəsindən və şifahi xalq yaradıcılığı ənənələrindən bacarıqla istifadə etmişdir. Lakin, bəzi tədqiqatçıların, Nizaminin "Xosrov və Şirin"ini Firdovsinin "Şahnamə"sinin bir hissəsinin təkrarı və ya Gurganinin "Veys və Ramin"inin təsiri ilə yazılmış bir əsər kimi qələmə verməkləri, əlbəttə ki, səhv yanaşmadır."
Əli Əkbər Şəhabi isə yazır: "Qəhrəmanları aşiq Ramin və məşuqə Veys olan bu məsnəvidə Nizaminin "Xosrov və Şirin" əsərinin əksinə aşiq və məşuqənin heç birində həqiqi eşq və insani səciyyədən bir iz də yoxdur. Məhz buna görə də, Nizami öz dastanında hər şerdə Şirinin iffət, namus və sədaqətindən danışanda Veysi məzəmmət edir. Onun əri ola-ola əyyaşlığa qurşanıb özünü başqasının ixtiyarına verməsini pisləyir."
Vəhid Dəstgerdi bu iki əsəri müqayisə edərkən qeyd edir ki, "Nizamidən xeyli qabaq Fəxrəddin Gurgani "Veys və Ramin" əsərini nəzmə çəkmişdir. Ancaq bu əsər "Xosrov və Şirin" bərabərində o qədər kiçik, o qədər zəifdir ki, ruzigarın nəzərində tamamilə unudulmuş, quruca adı qalmışdır. Həqiqətdə isə, Yəmən əqiqi qarşısındakı atəşböcəyinə və günəş müqabilindəki bir qarı çırağına bənzər."
"Xosrov və Şirin" və "Yusif və Züleyxa"
"Yusif və Züleyxa" dastanı "Xosrov və Şirin" dastanından çox qabaq yaranmışdır və onun daha qədim kökləri vardır. Buna görə də, hər nə qədər Cami Nizaminin təsiri ilə yazsa da, onun məsnəvisi "Xosrov və Şirin" poemasından tamamilə fərqlidir. Lakin mövzuların mənşə və mahiyyət etibarilə başqa-başqa olmasına baxmayaraq, Nizaminin "Xosrov və Şirin"i "Yusif və Züleyxa"nı yaratmaqda Camiyə çox dərin təsir göstərmişdir.
"Xosrov və Şirin" poemasında Xosrov didərgin olur. O, atasından qorxub Azərbaycana, ordan da Ərmənzəminə qaçır. Yusifi isə atasından qaçırırlar. Nizami Xosrovu bir şahzadə kimi Azərbaycana çatdırır, Cami isə Yusifi bir kölə kimi Misirə çatdırır. Nizami Şirini birinci dəfə Mədainə getdikdə yolda çeşmədə çimdiyi, Xosrovla orda rastlaşdığı halda, Caminin Yusifi Nil çayında çimib, sonra Züleyxa ilə görüşür.
"Yusif və Züleyxa" əsərində Züleyxanın xarakteri Şirinin əksinə olduğu kimi, Yusifin də xarakteri tamamilə Xosrovun əksinədir. Xosrov zövqü-səfa düşkünüdür. Yusif isə ondan qat-qat nəcib və təmizdir. Xosrovun yaramaz tələbləri qarşısında ağıllı Şirin təslim olmur. Lakin, Züleyxanın Yusifi kam almağa məcbur etməsi, Yusif buna razı olmayıb uzaqlaşmaq istədikdə arxadan onun köynəyini yırtması Züleyxanın iradəsinin zəif olduğunu göstərir. "Xosrov və Şirin"də Şirin sənətkarları toplayıb öz zövqünə uyğun bir qəsr tikdirir. Cami əsərində də həmin iş Züleyxa tərəfindən təkrar olunur.
Nizami Şirini ilə Caminin Züleyxasının digər fərqi bir də burasındadır ki, Nizami Şirin obrazında qadını yüksəldir, ona ehtiramla baxır, şəxsiyyət və mənliyini layiqincə təsvir edir. Cami isə bəzən qadını kişidən alçaq saymış, "kişi də qadının sözünə inanar?" demişdir.
Q. Beqdeli qeyd edir ki, hər iki şairin əsərlərini müqayisə etdikdə, bu kimi iddiaların yersiz olduğu meydana çıxır. Y. E. Bertels bu iddialara cavab verərək deyir: "Nizami özünü davamçı deyil, ilk təşəbbüsçü elan edir. Onun üslubu şairin rəyincə, özünəməxsus bir üslub olub, ona qədər heç kim tərəfindən işlənməmişdir." O, Nizami və Firdovsinin əsərlərini müqayisə edərək yazır: "Əslində Nizami Firdovsidəki əhvalatın heç bir detalını təkrar etməyib, bütün diqqətini Xosrovla Şirinin qarşılıqlı münasibətləri ətrafında mərkəzləşdirir." İ. Pizzi isə qeyd edir ki, "Nizami ola bilsin ki, "Şahnamə"ni oxumuşdu, lakin, onun qəlbi epik olmaqdan daha çox lirik olmuşdu."
"Xosrov və Şirin" və "Leyli və Məcnun"
"Xosrov və Şirin"dən bəhs edən bütün alimlər təsdiq edirlər ki, Şirin məhəbbət simvoludur. Şair bu obrazın qarşısında Xosrov kimi şəhvət düşgünü, ədalətsiz, xain, mənsəbpərəst, xalqdan uzaq və daha bir sıra əxlaqi xüsusiyyətlərə malik bir şahı mənəvi cəhətdən dəyişdirmək, onu ideallaşdırmaq kimi çətin və mürəkkəb bir vəzifə qoymuşdur. Şirinin bu vəzifəni yerinə yetirməsi üçün əsas silahı, cismani və mənəvi gözəlliyi ilə bərbər həm də saf və tükənməz məhəbbətidir. Nizami, Şirin obrazı ilə mənəvi saflığı, sədaqəti, insanpərvərliyi Xosrov surətində əxlaqi çirkinliyə, pozğunluğa, xəyanətkarlığa və ədalətsizliyə qarşı qoyur. Şirin Xosrovun eşqilə yaşayıb hakimiyyətdən, taxt-tacdan əl çəkir. Onun idealı Xosrovdur. Yalnız şəhvani hisslərlə yaşayan Xosrovun əsas idealı isə səltənətidir, taxt-tacıdır. O, hakimiyyəti ələ almaq, taxt-taca sahib olmaq üçün hər cür alçaq sifətlərə girir. Ancaq Şirin, Xosrova çatmaq üçün hakimiyyətdən imtina edir.
Şirinin saf məhəbbəti mənfi sifətlərə malik Xosrovu büsbütün dəyişir, onu Nizaminin idealına çevirir. Əsərin sonunda Xosrov da eşq və insanlığın nə olduğunu dərk etdikdə səltənəti, taxt-tacı atır və Şirinlə kam almaq üçün sakit bir yer axtarır. "Xosrov və Şirin"də məhəbbətin bu cahanşümul qələbəsini müşahidə edən Nizami "Leyli və Məcnun"da onun qarşısında daha böyük bir vəzifə qoyur. Üçüncü məsnəvisində şair Leyli ilə Qeysin eşqilə bütöv bir cəmiyyəti tərbiyə etməyə çalışır. Nizami burada məhəbbətin təsiri ilə cəmiyyətdəki bədxahlığı, zülmü, ədalətsizliyi, mənsəbpərəstliyi, mülki bərabərsizliyi islah etmək, onda insanpərvərlik, mərdlik, doğruluq kimi sifətləri aşılamaq istəmişdir. "Leyli və Məcnun"da əsas konflikt şəxsiyyətlə cəmiyyət arasında meydana gələrək, getdikcə mürəkkəbləşir və bunun nəticəsində məhəbbət ideyası ictimai məzmun kəsb edir ki, bu xüsusiyyəti biz "Xosrov və Şirin"də görmürük. Şəxsiyyətlə cəmiyyət arasındakı konfliktin inkişafı məhəbbətin ideya-məzmun dairəsini genişləndirir. Belə ki, Nizaminin yalnız bu əsərində məhəbbət ağlın sərbəstliyi, könül arzularının azadlığı, mülki və mənəvi bərabərlik kimi tələbləri qarşıya qoyur.
"Xosrov və Şirin"ə nisbətən "Leyli və Məcnun"da məhəbbət ideyası məzmunca daha vüsətli olub çoxcəhətli fikri-fəlsəfi məna kəsb edir. Poemada məhəbbət insanın mənəvi, təbii-hissi ehtiyacı olmaqla bərabər, həm də tərbiyə və mübarizə vasitəsidir. Nizami bu əsərində eşqi cəhalətə, ictimai zülmə, mənəvi hüquqsuzluğa, ədalətsizliyə qarşı əsil mübarizə silahına çevrilir. Beləliklə, Nizami, "Xosrov və Şirin"lə müqayisədə "Leyli və Məcnun"da fərdilikdən tədricən ümumiliyə doğru getmişdir.
"Leyli və Məcnun"da Nizami öz ideyalarını tərənnüm etmək üçün tamamilə yeni bir şəraitə malik olur. O, burada saray həyatından uzaqlaşır və kütləyə, ictimai həyatın daha ziddiyyətli sahələrinə yaxınlaşmağa imkan tapır. Şair əgər o biri əsərlərində ədalətli şah vasitəsilə ictimai həyata təsir etmək üçün saray həyatına müraciət edirdisə, burada əksin, həyatın özündən saraya nüfuz etməyə çalışır. O, məhz ilk dəfə "Leyli və Məcnun"da özünün böyük bəşəri ideallarını birbaşa cəmiyyətin içində həyata keçirməyi qarşısına məqsəd qoyur. Şairin bu ideallarını adi qəbilə başçısının övladları – ideal aşiq Məcnun və Leyli həyata keçirməlidirlər. Xosrov və Bəhram isə saray həyarı ilə məhdudlaşdıqlarına görə, cəmiyyətə və cəmiyyət işlərinə girişə bilmirdilər.
Xarəzminin tərcüməsi
Qütb Nizaminin əsərini tərcümə edərkən bəzi tərcümələrə yol vermişdir. Lakin, Qütb tərcüməsində əmələ gələn ixtisarlar əsas etibarilə bəzi başlıqlar altında gedən parçaların bütövlükdə tərcümə edilməsindən meydana çıxmışdır. Xüsusən Qütb, əsərin ikinci hissəsindən sonra buna daha artıq yol vermişdir. O, Xosrovla Şirinin məktublarının yalnız bir hissəsini tərcümə etmişdir. Qəsri Şirindəki son görüş əhvalatını çox ixtisarla tərcümə etmiş, sual-cavabların bir neçəsini nəzərdən qaçırmış, əsərin sonunda verilmiş bir çox məsələlərin tərcüməsini lazım bilməmişdir. Qütb, orijinalın poemaya birbaşa aid olmayan parçalarını da tərcümə etməmişdir. Nəticədə, Qütbün tərcüməsində poemanın həcmi ¼ — ə qədərinin ixtisar edilməsinə səbəb olmuşdur.
Q. Beqdeli qeyd edir ki, "Qütb tərcüməsi kifayət qədər dəqiq, gözəl və xoşagələndir." Şair, orijinalda olduğu kimi, az sözlə, qısa, konkret ifadə ilə dərin məzmun verməyə müvəffəq olmuşdur. Bu məziyyət bütün əsər boyu gözə çarpır. Əgər bəzi tərcüməçilər orijinalın bir misrasını iki misrada verərək çevirdiyi əsərin həcmini süni surətdə şişirtmiş, yaxud da məzmunu və misranın tərcüməsini tamamilə ifadə edə bilməmişdirsə, Qütb çalışmışdır ki, hər misranı bir misrada, özü də orijinalda olduğu kimi yığcam və bədii şəkildə versin. Çox nadir hallarda o, orijinalın bir misrasını iki misrada tərcümə etmişdir.
Şeyxinin tərcüməsi
Türk ədəbiyyatında "Xosrov və Şirin" mövzusu ilk dəfə XV əsrin məşhur şairi, gərmiyanlı Yusif Sinan Şeyxi (1422) tərəfindən işlənilmişdir. Şeyxi Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poemasını fars dilindən türk dilinə tərcümə etmişdir. Şeyxinin bu tərcüməsi "Xosrov və Şirin" mövzusunun türk ədəbiyyatında yayılması üçün gözəl şərait yaratmışdır. Şeyxidən sonra yetişən türk şairləri onun təsiri ilə Nizami ənənəsini özlərinə məxsus şəkildə davam etdirmişlər. Lakin türk ədəbiyyatında bu mövzuya həsr edilmiş əsərlərin çoxu müstəqil əsər olmamaqla, Nizaminin və Hatifinin əsərinin tərcüməsidir.
Müasir dövr
1940-cı ildən etibarən Nizaminin əsərlərinin Azərbaycan dilinə tərcümə olunmasına başlanıldı. Nizaminin ən mühüm əsərlərindən biri olan "Xosrov və Şirin" mənzum romanının azacıq ixtisarla mənsur tərcüməsi (Əvəz Sadıqovun tərcüməsində) daha tez hazırlandı və bu tərcümə eyni adla ilk dəfə "Xosrov və Şirin" adı ilə 1941-ci ildə "Azərnəşr" tərəfindən çap olundu. Bu sadəcə sətri yox, mənsur roman şəklinə salınmış bir tərcümədir. Bu tərcümədə Əvəz Sadıqov bəzi mürəkkəb obrazları ixtisar etmiş, bununla da poemanın tərcüməsində müəyyən dərəcədə sərbəstliyə yol vermiş, onu hekayə şəklinə salmışdır.
"Xosrov və Şirin"in Azərbaycan dilinə poetik tərcüməsi Rəsul Rzaya tapşırılmış, əsəri fars dilindən Səid Mirqasımov sətri tərcümə etmişdir. Şair Rəsul Rza həmin sətri tərcümə əsasında poemanı Azərbaycan dilində nəzmə çəkib, 1947-ci ildə ilk dəfə olaraq azərbaycandilli oxucuya çatdırmışdır. Əsər əruz yox, heca vəznində nəzmə çəkilmişdir. Tərcümə elmi-tənqidi mətn yox, əldə edilən adi bir nüsxə əsasında olduğuna görə, burda bir sıra təhriflərə və ilhaqlara da yol verilmişdi. Əsrlər boyu katiblər tərəfindən baş verən xətalar da tərcüməyə daxil edilmişdir. Əsər yubiley tədbirləri münasibətiylə tələsik hazırlandığından, burada külli miqdarda səhv tərcümələrə, ciddi təhriflərə də yol verilmişdir. Bəzən də orijinalın bir misrası iki, yaxud üç misrada tərcümə edilmişdir ki, bu da əsərin həcminin artmasına səbəb olmuşdur.
Bu nöqsanlar alimlərin, eləcə də oxucuların diqqətini cəlb etdi və yenidən dəqiq sətri tərcümənin hazırlanması Qulaməli Beqdeliyə tapşırıldı. Beqdeli, Lev Aleksandroviç Xetaqurov tərəfindən hazırlanmış elmi-tənqidi mətn əsasında tərcüməni diqqətlə yoxlayıb, əsərin yeni sətri tərcüməsini hazırlamışdır. Səid Mirqasımovun düzgün tərcümə etdiyi misralar isə olduğu kimi saxlanmışdır. Şair Rəsul Rzanın yenidən nəzmə çəkdiyi bu əsər iki mütərcimin (Səid Mirqasımov və Qulamhüseyn Beqdelinin) adı ilə çapa təqdim edilmişdir. Nizamişünas Həmid Araslı bu tərcüməni qiymətləndirərkən qeyd edir ki, "bu tərcümə orijinala ən yaxın, bədii cəhətdən də qüvvətli və mükəmməl tərcümədir."
Əsər fransız dilində Anri Massenin (Henri Massé) tərcüməsində 1970-ci ildə, alman dilində isə İohann Kristof Bürgelin (J.C. Bürgel) tərcüməsində 1980-ci ildə nəşr edilmişdir. "Xosrov və Şirin"dən bəzi parçalar ilk dəfə Y. Dunayevskinin tərcüməsində rus dilində 1920–1930-cu illərdə nəşr edilib. Daha sonra əsərdən bəzi hissələrin Q. V. Ptiçın, A. Korsun, İ. Oratovskiy tərəfindən rus dilinə edilmiş tərcümələri "Literaturniy Azerbaydjan", "Oktyabr" , "Drujba narodov" və "Zvesda"  jurnallarında nəşr edilmişdi. Əsərin tam mətni rus dilində ilk dəfə 1947-ci ildə K. Lipskerovun tərcüməsində nəşr olunmuşdur. Əsəri rus dilinə nəsrlə M.N. Osmanov çevirmiş və bu tərcümə 1939–1940-cı illərdə nəşr olunmuşdur.
Ədəbiyyatda
Nizami Gəncəvinin "Xəmsə"si hələ şairin özünün sağlığında böyük sevgi qazanaraq insanlar tərəfindən müsbət qəbul edilmiş, "Xəmsə" toplusuna daxil olan əsərlər, müxtəlif dövrlərdə, müxtəlif millətlərdən olan və müxtəlif dillərdə yaradan yüzdən artıq şairin ilham mənbəyinə çevrilərək, yeni ədəbi əsərlərin ortaya çıxmasına və Nizaminin əsərlərində qoyduğu mövzuların yenidən işlənməsinə, məsələlərə fərqli yanaşmaların sərgilənməsinə səbəb olmuşdur.
Nizaminin "Xosrov və Şirin"inin təsiri ilə əsər yazan ilk şairlərdən biri XII əsr Hindistan ədəbiyyatının ən məşhur nümayəndələrindən biri olan Əmir Xosrov Dehləvidir. Şair 1298-ci ildə tamamladığı "Şirin və Xosrov" poemasını birbaşa Nizami əsərinin təsiri ilə yazmışdır. O, poemanın müqəddiməsində özünün "Nizami xərməninin xuşəçini" olmasına işarə edir: “Mən də ondan bir neçə zinət götürüb, Bu xəzinəmdə toplamaq istəyirəm.” Əmir Xosrov "Papaqçı hekayəsi"ndə əsərinin Nizaminin əsəri qədər qüvvətli olmayacağını qabaqcadan etiraf edərək yazır: "Onlar ki, mənim yazımı və keçmiş ustadın (Nizami Gəncəviyə işarədir ) füsünkar yazısını görüb oxuyacaqlar, mənim bu nəqdimin nə qədər naciz olmasını düşünüb bəlkə də mənə istehza edib deyəcəklər: bu əsər əsla ona bərabər deyil. Doğrudur, mən özüm də bunu etiraf edib qabaqcadan belə fikir və mülahizə söyləyənləri haqlı və üzürlü sayıram." 220px|thumb|right|Arif Ərdəbili "Fərhad və Şirin" əsərini [[Huşəng ibn Kavus|Şirvanşah Huşəngə təqdim edir.]] 1369-cu ildə Azərbaycan şairi Arif Ərdəbili Nizami poemasının təsiri ilə "Fərhadnamə" adlı poemasını yazmışdır.
1484-cü ildə özbək şairi Əlişir Nəvai Nizami əsərinin təsiri ilə özbək dilində "Fərhad və Şirin" əsərini yazmışdır. XV əsrdə, tacik şairi Hatifi tərəfindən yazılmış "Şirin və Xosrov" əsərinin məzmunu, tərkib hissələri, quruluşu təxminən Nizaminin "Xosrov və Şirin" məsnəvisində olduğu kimidir. Şair Nizaminin qoyduğu məsələləri bir növ ixtisara salıb, həm də onlarda öz zövq və səliqəsinə uyğun bəzi dəyişikliklər əmələ gətirmişdir.
XVI əsrdə fars şairi Vəhşi Bafqi Nizami əsərinin təsiri ilə "Fərhad və Şirin" adlı əsər yazmağa başlamışdır. Lakin, şair poemanı tamamlaya bilmədən dünyasını dəyişmişdir. Vəhşinin vəfatından təxminən 250 il sonra, Vüsal Şirazi təxəllüsü ilə yazan Mirzə Şəfi Şirazi həmin əsəri tamamlamağı öhdəsinə götürmüşdür. Lakin, əcəl ona da imkan verməmiş, poema yenə yarımçıq qalmışdır. Vüsalın vəfatından bir neçə il sonra, Sabir Şirazi təxəllüslü bir şair əsəri tamamlamağı öz öhdəsinə götürmüşdür. O, Vəhşi və Vüsalın əsərinə 608 misra artırmaqla əsəri başa çatdırmışdır.
Vəhşi də, "Xosrov və Şirin" və "Fərhad və Şirin" poemalarının digər müəllifləri kimi böyük Nizamidən təsirlənmişdir. Hüseyin Nəxəi tərtib etdiyi "Divani-kamili-Vəhşi Bafqi"də ümumiyyətlə Vəhşinin Nizamidən təsirlənməsi haqqında yazır:
"'O, 'Fərhad və Şirin'i nəzmə çəkərək Nizaminin 'Xosrov və Şirin'ini özünə nümunə götürüb., o gövhər dənizində üzmüşdür. Çox vaxt onun sözlərini, tərkib hissələrini, terminlərini, bəzən də bütövlükdə beytləri götürüb öz şerlərinə daxil etmişdir.'"
Digər İran tədqiqatçısı Maziyar "Mahnameye-suxən" adlı əsərində Nizaminin "Xosrov və Şirin" mövzusunda yazan şairlərə, o cümlədən Vəhşi Bafqiyə təsiri barədə yazır:"'Nizamidən sonra bir çox şairlər onun ardınca getmiş, 'Xosrov və Şirin' poemasındakı Fərhadın nakam eşqini yenidən qələmə almışlar. Ancaq, bu təqlidlərin heç biri orijinalın bərabərində rövnəq tapmamışdır. Təkcə, Vəhşinin natamam 'Fərhad və Şirin'i özünün bəzi xüsusiyyətlərinə görə oxucuların zövqünü oxşamışdır.'"
XVI əsrdə yaşayıb-yaratmış Azərbaycan şairi Kövsəri də Nizami poemasının təsiri ilə "Şirin və Fərhad" adlı poema yazmışdır. Şair fars dilində qələmə aldığı əsərin bir neçə yerində: “O ruhu şad olmuş Nizami Əhvalatı bu sayaq qələmə almışdır.” deyə özünün Nizami ardıcıllarından olduğunu bildirmək istəmişdir.
1898-ci ildə başqa bir Azərbaycan şairi İsmayıl bəy Nakam Nizami əsərinin təsiri ilə "Fərhad və Şirin" adlı poema yazmışdır. Poemanın müqəddiməsində şair, “Şeyx Nizami ki, süxən sazdır, Bülbüli-qüds ilə həmavazdır... Nə xoş irad qılmış bu kəlami, Əleyhü rəhətü rəhman Nizami.” deyərək Nizami Gəncəvini xatırlayır, onun yaradıcılığına yüksək qiymət verir, özünü isə onun davamçısı adlandırır.
1940-cı ildə Azərbaycan şairi Mirmehdi Seyidzadə Nizami poemasının təsiri ilə Fərhad və Şirinin sevgisindən bəhs edən "Sevgi" adlı pyes yazmışdır. Ondan bir il sonra isə, Səməd Vurğun "Fərhad və Şirin" adlı başqa bir pyes yazmışdır.
1998-ci ildə türk yazıçısı Orxan Pamuk tərəfindən yazılmış "Mənim adım qırmızı" romanında Şəkurə və Qara obrazları arasında baş verən əsas hadisələr "Xosrov və Şirin" əhvalatı ilə səsləşir. Romanda "Xosrov" adı türk dilinə uyğunlaşdırılmış şəkildə "Hüsrev" formasında işlədilir.
Orta əsrlər miniatür sənətində
Əsrlər boyunca "Xosrov və Şirin" əsərinin əlyazma nüsxələrini bəzəyən Təbriz, Şiraz, Herat, İsfahan, Yəzd, Buaxara və digər şəhərlərdən olan miniatürçü-rəssamlar əsərin müxtəlif səhnələrini əks etdirən əsərlər yaratmışlar. Uzun müddət bu rəssamlar arasında "Xosrovun çimən Şirini görməsi", "Fərhadın Şirini xilas etməsi", "Xosrov və Şirinin qızların söylədiyi əfsanələri dinləməsi", "Xosrov və Şirin bəylik taxtında", "Xosrov və Şirin ov vaxtı", "Xosrov və Şirinin çövqan oynaması", "Xosrov və Fərhadın görüşü" kimi mövzular daha məşhur olmuşdur.
Ənənəvi olaraq ən çox təsvir edilən səhnələrdən biri "Xosrovun çimən Şirini görməsi" idi. Bu süjetə XV əsrdə Sultan Məhəmməd tərəfindən çəkilmiş miniatürdə (Britaniya kitabxanasında saxlanılır), 1479-cu ildə Behzad tərəfindən çəkilmiş miniatürdə (Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində saxlanılır), 1481-ci ildə çəkilmiş Təbriz miniatüründə (Türkiyənin Bilkənd Universitetində saxlanılır), XVI əsrə aid Şiraz miniatüründə (Vaşinqtondakı Frir Sənət Qalereyasında saxlanılır), 1636-cı ilə aid Şiraz miniatüründə (Nizami Gəncəvi adına Milli Azərbaycan Ədəbiyyatı Muzeyində saxlanılır), 1648-ci ilə aid Buxara miniatüründə (Sankt-Peterburqdakı Saltıkov-Şedrin adına Kütləvi Dövlət Kitabxanasında saxlanılır), XVIII əsrə aid Təbriz miniatüründə (Nyu-Yorkdakı Bruklin muzeyində saxlanılır) və bir sıra başqa miniatürlərdə rast gəlmək mümkündür.
Rəssamların diqqət yetirdikləri mövzular arasında ən çox yayılanlardan biri də "Fərhad və Şirinin görüşməsi" mövzusudur. Bu süjetə XV əsr Təbriz miniatüründə (Britaniya kitabxanasında saxlanılır), XV əsrə aid Herat miniatüründə (Moskvadakı Şərq Xalqları İncəsənəti Dövlət Muzeyində saxlanılır), XV əsrə aid Təbriz miniatüründə (Türkiyənin Bilkənd Universitetində saxlanılır), 1648-ci ilə aid Buxara miniatüründə (Sankt-Peterburqdakı Saltıkov-Şedrin adına Kütləvi Dövlət Kitabxanasında saxlanılır və başqa əlyazmalarda rast gəlmək olar.
Təsviri sənətdə
Təbriz xalçaçılıq məktəbinə aid olan və əsərin süjetlərinə əsaslanan "Fərhad və Şirin" adlı xalça vardır. XVII əsrə aid Şəkixanovların evinin zallarında divarların bəzədilməsində Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poemasının süjeti əsasında çəkilmiş təsvirlərdən istifadə olunmuşdur.
1949-cu ildə Bakıda ucaldılmış Nizami Gəncəvi heykəlinin postamentində quraşdırılmış, rəssam Qəzənfər Xalıqovun eskizləri əsasında heykəltaraş A. Xryunov tərəfindən hazırlanmış barelyeflərdən biri də "Xosrov və Şirin" poemasına həsr olunmuşdur. Həmin barelyefdə Fərhadın Bisütun dağını yarması səhnəsindən istifadə edilmişdir.
1979-cu ildə Azərbaycan rəssamı Mikayıl Abdullayevin rəsmləri əsasında Bakı metropoliteninin Nizami metrostansiyasının yeraltı zalında Nizami Gəncəvinin əsərləri mövzusunda on səkkiz mozaika kompozisiyası işlənmişdir. Mozaik pannolardan üçü "Xosrov və Şirin" mövzusuna həsr edilmişdir və həmin mozaikalardan birində "Xosrovun çimən Şirini görməsi" səhnəsi təsvir edilmişdir.
Şairin Gəncə şəhərində yerləşən mavzoleyi ətrafında yerləşən Xəmsə bağında Azərbaycan heykəltaraşı Qorxmaz Sucəddinov tərəfindən hazırlanmış 22 metr hündürlüyü olan çoxfiqurlu heykəl quraşdırılmışdır ki, bu heykəldə də mərkəzi fiqur kimi Nizami Gəncəvi, onun ətrafında isə "Xəmsə"nin qəhrəmanları təsvir olunmuşdur. Həmin fiqurlardan biri də, "Xosrov və Şirin" poemasının qəhrəmanı Fərhadın fiqurudur.
21 yanvar 2012-ci ildə Gəncə şəhərinin Nizami prospektində yaradılmış "Xəmsə" hekəltəraşlıq kompozisiyasının açılışı olmuşdur. Kompozisiyaya daxil olan əsərlərdən biri də hündür postament üzərində ucaldılmış Bisütunu yaran Fərhadın heykəlidir.
Musiqidə
1910-cu ildə Aleksandr Oqenezaşvili və Mirzə Cəlal Yusifzadə Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poeması əsasında "Fərhad və Şirin" adlı opera yazmışlar və opera ilk dəfə 6 mart 1911-ci ildə Bakıda səhnələşdirilmişdir.
1942-ci ildə Azərbaycan bəstəkarı və drijoru Niyazi Nizami Gəncəvinin "Xosrov və Şirin" poeması əsasında "Xosrov və Şirin" adlı opera yazmışdır.
ABŞ müğənnisi Conatan Rixmanın ifa etdiyi "Shirin and Farhad" mahnısının mövzusu da Nizami əsərindən götürülmüşdür.
Kinematoqrafiyada
"Xosrov və Şirin" Hindistan kinematoqrfaçıları tərəfindən beş dəfə ekranlaşdırılmışdır: 1926, 1931, 1945, 1956 və 1975 -ci illərdə. 2008-ci ildə Abbas Kiarostaminin rejissorluğu ilə çəkilmiş "Şirin" adlı İran filminin mövzusu da "Xosrov və Şirin" dən götürülmüşdür.
Bidens torta
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Kaspar Fridrix Volf
Kaspar Fridrix Volf — alman anatomu və fizioloqu.
Dərzi ailəsində Berlində doğulmuş, orada da tibb oxumuş və 1759-cu ildə mövzusunda dissertasiya müdafiə etmişdir. Kaspar Fridrix Volf əsəri ilə müasir embriologiyanın əsasını qoymuşdur. Burada o, dəqiq müşahidələrə əsaslanaraq rüşeymin tədricən inkişafını göstərmişdir.
Yeddiillik müharibə zamanı lazaret həkimi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Ona fiziologiyadan mühazirə oxumağa qadağa qoyulur, 1766-cı ildə II Yekaterinanın dəvəti ilə Sankt-Peterburqa gələrək Sankt-Peterburq Akademiyasının üzvü seçilir.
Cyperus gracilis
(Cyperus gracilis) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Sərtiyük-i Süfla
Sərtiyük-i Süfla — İranda, Xuzistan ostanında, Həftkel şəhristanının Mərkəz bəxşinin Hövmə dehestanında kənd. 2011–ci il siyahıyaalınmasına əsasən kənddə əhali yaşamır.
Azər Mustafayev
Azər Mustafayev — fəlsəfə elmləri doktoru, professor.
Opava
Opava — Çex Respublikasıda şəhər. Moraviya-Sileziya bölgəsində, Opava çayının sahilində yerləşir.
Azər Mustafayev
Həyatı
Azər Mustafayev 1954-cü il 27 iyun Bakıda anadan olmuşdur. 1971-ci ildə Azərbaycan Xalq Təsərrüfatı İnstitutunun, Xalq Təsərrüfatının İqtisadiyyatı və planlaşdırılması fakültəsinə daxil olmuş, 1975-ci ildə həmin institutu bitirmişdir. 1977-1978-ci illərdə ordu sıralarında xidmət etmişdir. 1978-ci ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasında çalışır. AMEA-nın İqtisadiyyat İnstitutunda laborant, kiçik elmi işçi vəzifələrində işlədikdən sonra 1979-cu ildən etibarən AMEA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda işə başlamışdır.
1979-1982-ci illərdə Moskva şəhərində yerləşən SSRİ EA Fəlsəfə İnstitutunun əyani aspirantı olmuşdur. Alim 1983-cü ildə fəlsəfə elmləri üzrə namizədlik, 1991-ci ildə isə doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. AMEA-nın Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunda böyük elmi işçi, aparıcı elmi işçi, sektor müdirinin müavini, şöbə müdiri vəzifələrində çalışmışdır. 1987-ci ildən Azərbaycanın müxtəlif ali məktəblərində fəlsəfə və politologiya fənlərini tədris etmişdir. Bu müddət ərzində aspirantlar üçün nəzərdə tutulmuş və Azərbaycan Təhsil Nazirliyi xətti ilə təsdiq edilmiş tədris-metodik vəsaitin müəllifidir.
Opava
Əhalisi - 59,4 min nəfər, sahəsi isə 90.6 km²
Azər Mustafayev
Həyatı
2000-ci ilin may ayından 2003-cü ilin may ayınadək AMEA Rəyasət Heyətinin nəzdində yerləşən fəlsəfə kafedrasının müdiri vəzifəsində çalışmışdır. Hazırda Fəlsəfə və Hüquq İnstitutunun Sosial fəlsəfə şöbəsinin müdiri işləyir.
Elmi fəaliyyəti və əsərləri
Milli psixologiyanın, milli şüurun, milli özünüidarəetmənin, milli siyasət məsələlərinə, turançılıq, türkçülük, azərbaycanlılıq ideyalarının tədqiqinə, siyasi fəlsəfədə ilk dəfə olaraq "nəcib insan" konsepsiyasına, münaqişələr və konfliktlər konsepsiyasına dair elmi nəticələr əldə edilmişdir.
Opava
Tarix
Tezliklə bu yerlər coğrafi cəlbediciliyinin qiymətləndirilməsi ilə, Opava çayının ətrafında məskunlaşmış qədim qəsəbə sakinləri (X c), Baltik dənizindən olan Adriatikaya yolun olduğunu bilmişlər. Sonralar orada çay ətrafı regionunda adına böyük bir ticarət mərkəzi, yaranmış - Opavanın ticarət sahələrində, anbar, həmçinin tacirlərin sex və evləri yarandı.
İqtisadiyyat
Maşınqayırma və metal emalı, qida və tekstil sənayesi.
Azər Mustafayev
Elmi fəaliyyəti və əsərləri
Azər Mustafayev 5 kitabın, 60-a yaxın məqalənin, 4 elmi-pedaqoji əsərin müəllifidir. Son illər bakalavr və magistr pillələri üzrə konfliktologiya, politologiya və  digər problemlərlə əlaqədar tədris proqramları, vəsaitlər çap etdirmişdir.
Aruba
1499-cu ildə ispanlar tərəfindən tapılmış, 1636-cı ildə isə Niderlandın müstəmləkəsinə çevrilmişdir. 1986-cı ildə Niderland Antil adalarının tərkibindən çıxarılaraq Niderlandın birbaşa tabeliyinə keçirilmişdir.
Sahəsi 193 km², əhalisi təxminən 103 min nəfərdir. Əhalinin əksəriyyəti paytaxt Oranyestadda məskunlaşıb və afrikalı, yerli, avropalı, hindli qarışığından ibarətdir. Yerli dili papyamento, rəsmi dövlət dili flamand dilidir.
XX əsrin əvvəllərində Venesuela neftini emal edən neftayırma zavodları əsas gəlir qaynağı ikən 1980-ci illərdən etibarən turizm daha böyük əhəmiyyət qazanmışdır.
Coğrafiya
İqlimi quru tropikdir. Orta illik temperaturu 28 °C-dir.
Qlobigerin lili
Qlobigerin lili - pelagik kalsium-karbonatlı lil
Haqqında
Qlobigerin lili - açıq okeanın tropik və mülayim zonasında böyük dərinlikdə (2500-5300 m) çökmüş ağ, sarımtıl, bəzən də çəhrayı rəngdə lildir. Əsasən Globige­rinidae  ailəsinə mənsub plankton foraminifer qabıqları və onların qırıntılarından ibarətdir. Çox vaxt termin «foraminiferli çöküntülər» terminin sinonimi kimi daha geniş mənada işlədilir. Bu isə düzgün deyil, çünki sonuncu çöküntülərin tərkibində başqa foraminifer ailələləri (məs.: Globoro­taliidae) üstünlük təşkil edə bilər. Əvvəllər qranulometrik tərkibinə görə qlobigerin lili kimi ayrılan bir çox çöküntülər alevrit və qumlara aiddir
Dünya okeanı dibinin 128 milyon km2–i qlobigerin lili ilə örtülüdür. Bunun 48 milyon km2 -i Hind okeanına, 42 milyon km2 -i isə Sakit okeanına düşür.
İsmayıl Zülfüqarov
İsmayıl Zülfüqarov — Azərbaycanlı Koreya alimi.
Həyatı
İsmayıl Zülfüqarov 1959-cu ildə İsmayıllı rayonunun Talıstan kəndində anadan olub. 1981-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin biologiya fakültəsini bitirdikdən sonra AMEA-nın Bioloji Tədqiqatlar Elmi Mərkəzində akademik Cəlal Əliyevin rəhbərlik etdiyi Məhsuldarlıq Proseslərinin Molekulyar-Genetik Əsasları şöbəsində baş laborant kimi fəaliyyətə başlayıb. 1983-cü ildə AMEA-nın aspiranturasına daxil olub və 1988-ci ildə akademik Cəlal Əliyevin rəhbərliyi altında Tbilisi Dövlət Universitetinin Elmi Şurasında "Xloroplastların piqment-zülal komplekslərində piqmentlərin nativ formalarının orientasiyası və spektral xassələri" mövzusunda dissertasiya işini müdafiə edərək biologiya elmləri namizədi elmi dərəcəsi alıb. 1984-2002-ci illərdə kiçik elmi işçi vəzifəsindən aparıcı elmi işçi vəzifəsinədək yüksələn İ.Zülfüqarov 2003-cü ildən Koreya Respublikasının Pusan Universitetində tədqiqatçı-professor vəzifəsində çalışır.
Dünyanın bir sıra aparıcı elmi jurnallarında alimin 40-dək elmi məqaləsi dərc olunub. Bir sıra beynəlxalq konfrans və simpoziumlarda iştirak edib, "Web of Science"in məlumatına görə, son beş ildə nəşr olunmuş məqalələrinə 100 dəfə istinad olunub.
Aştar TV
Xristianların ilk televiziyası olan “Əl Aştar” peyk kanalı Ərbilin Ayinkava bölgəsində Avropada yaşayan xristian iş adamlarının dəstəyi ilə yaradılıb. Xristianların Kürdüstan bölgəsində qurulmuş ilk peyk kanalıdır. Aştar adı iraqlıların simvolu olan Rafideyn ölkəsinin tanrılarından biridir. “Əl Aştar” kanalının simvolu Biləd Əl Rafideynin simvolunu daşıyır. Bu tanrının adı Babil və Assur əfsanələrində sevgi, gözəllik, qəhrəmanlıq və qələbə simvolu hesab edilir.
Yaradılmasında məqsəd
Xristianların problemlərini işıqlandıran bu kanal onların digər etnik azlıqlarla qaynayıb-qarışmasını qarşısına məqsəd qoyub. Xristianların İraqda uzun illərdən bəri ərəb, türkman və kürdlərlə birgə qardaşcasına yaşadıqlarının Bəəs rejiminin çökməsindən sonra da davam etdiyini göstərən “Əl Aştar” televiziyasının yayım siyasəti İraqda birlik və bərabərliyi, media azadlığını təmin etmək; demokratiyanın tətbiq edilməsini, insan hüquqlarına hörmət və əhəmiyyət verməyi vurğulamaq, ayrı-seçkilikdən uzaq olmaqdır.
Fəaliyyəti
“Əl Aştar” TV xəbər və verilişlərində cəmiyyəti məlumatlandırmaq üçün bitərəf və keyfiyyətli verilişlər hazırlamağa çalışır. TV kanalının yayım siyasətində siyasi və dini verilişlərlə yanaşı, sosial və qadın, uşaq verilişləri yer alır. Bu verilişlərdən “Ətfəlunə” (“Uşaqlarımız”) uşaqların təhsil almasına həsr edilmiş proqramdır. “Tayyibek Ala Hava” verilişində isə həkimlər qadın və ailə problemlərini müzakirə edərək həll yolları göstərirlər.
Xristian rahibliyi
Xristian rahibliyi — Xristianlıqda tərkidünyalıq, həyatı Tanrıya ibadət etməyə həsr edərək abidlik həyatı sürməkdir.
Xristian rahibliyinin vətəni Misir hesab olunur. Rahibliyin yaradıcısı Böyük Antonius (251-356) olmuşdur. Onun həyatı haqqında İsgəndəriyyəli Afanasios məlumat vermişdir. Antonius Misirdə, xristian ailəsində anadan olmuşdu. İyirmi yaşında olarkən, onun valideynləri vəfat etmişdirlər. Bu itkidən kədərlənən Antonius kilsədə olarkən, bir keşişin “hər şeyi buraxıb İsanın ardınca getmək” çağırışını eşitmişdi. Bu çağırışa səs verən Antonius öz əmlakını kasıblara paylayıb, rahib həyatına qədəm qoymuşdur. Əvvəlcə o, bir rahibin tələbəsi olmuşdu, sonra isə onu buraxıb, səhrada həyatını davam etmişdi. Orada o təklikdə, düşüncələrə qapılaraq, 26 il ərzində, yalnız dostları tərəfindən gətirilən quru çörəklə qidalanaraq, ibadətlə məşğul olmuşdur.
306-cı ildən başlayaraq, Antonius, öz ətrafına tələbələri yığmağa başlamışdır. Tədricən o, məşhur bir insan kimi tanınmışdır. Antoniusun xeyir-duasını almaq üçün Misirin çeşidli məntəqələrindən onun yanına adamlar gəlirdilər. Daha sonra Antoniusun məşhurluğu daha da artmışdır və imperator Konstantin ona ehtiramla dolu məktub yazmışdı. Antonius 356-cı ildə 105 yaşında vəfat etmişdi.
Antoniusdan sonra Misir səhralarına çoxlu rahiblər gəlmişdirlər. Onlar orada “monasterion” (monastır) adlanan koloniyalar yaratmışdılar. Bu koloniyaların öz adətləri, qayda-qanunları var idi. Monasterionlar ən məşhur rahibləri tərəfindən idarə olunurdular. Antoniusun dövründə daha bir tanınmış rahib yaşamışdı. Onun adı Ammonius idi. O da Misir səhrasında öz koloniyasını yaratmışdır. Burada onlar gündəlik əmək və ibadətlərlə məşğul olmuşdurlar.