cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Azərbaycanda elmi fantastika
Komiks
İddia olunur ki, elmi fantastika-superqəhrəmanlıq janrında olan Azərbaycan komiksi 2015-ci ildə bir qrup şəxs tərəfindən hazırlanmış "Külək adam" komiksi olub. Lakin ortaya çıxan maddi çətinliklər onları bu işə fasilə verməyə vadar edib. 2016-cı ildə Gülşən Hacızadə və Aynurə Mikayılova müəllifliyi altında "İndiqo" komiksi çap olunub. Bundan əlavə, yenə eyni janrda Dalga Comics tərəfindən 2017-ci ilin sentyabrında "Superion" adlı one-shot komiks buraxılıb.
Kinematoqrafiya
Elmi fantastika janrında olan ilk və yeganə Azərbaycan filmi 1964-cü ildə Əlisəttar Atakişiyevin rejissorluğu ilə çəkilmiş "Sehrli xalat" filmidir. Filmin baş qəhrəmanları XXI əsrə və Aya səyahət edirlər. Halbuki ilkin ssenariyə görə əsas personajın gələcəyə getməsi nəzərdə tutulmamışdı. Ayın səthindəki epizodlar Belarusun Minsk şəhərində çəkilmişdir.
1989-cu ildə Anarın "Əlaqə" povesti əsasında eyniadlı Azərbaycan filmi çəkilmişdir. Filmin rejissoru Cahangir Zeynallıdır.
Voyacer 2
Voyacer 2 — kosmik gəmi.
Ziriyan (Kəleybər)
Ziriyan - İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Voyacer 2
ABŞ-nin Voyacer proqramı çərçivəsində ABŞ Milli Aeronavtika və Kosmik Tədqiqatlar Agentliyi tərəfindən kosmosa göndərilmiş insansız kosmik gəmidir. Yupiter, Saturn, Uranı ziyarət etmiş tək kosmik aparatdır. 8 sentyabr 2015-ci ildə Voyacer 2 yerdən 16,306 milyard km uzaqlıqda olub.
Dekabrın 10-da Amerika Geofizika İttifaqının Vaşinqtondakı toplantısında NASA, Voyager 2 kosmik aparatının Günəşin maqnitosferini tərk edərək ulduzlararası fəzaya daxil olduğunu elan etdi.
Orduspor
"Orduspor" (Ordu) — Türkiyənin futbol klubu
Ziriyan (Kəleybər)
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 179 nəfər yaşayır (35 ailə).
Orduspor
Tarixi
5 mart 1967-ci ildə yaranmışdır.
Avropa kuboklarında iştirak
1 dəfə Avropa kuboklarında iştirak edib.
Liqa mübarizələri
1975-1981, 1983-1986, 2011-2013 1967-1975, 1981-1983, 1986-1996, 1997-2000, 2005-2011, 2013-2015 2002-2005, 2015-2016 1996-1997, 2000-2002, 2016-2017 2017-2018 2018-19, 2023-
Voyacer 2
Ötən əsrin 70-ci illərinə aid sınaq, hazırda ulduzlar arasındakı az öyrənilən fəza hissələri haqqında təsəvvürləri qalaktik kosmik şüa selinin öyrənilməsi yolu ilə zənginləşdirə biləcək.
Onun əkizi Voyager 1 həmin sərhəddi 2012-ci ildə keçmişdi, lakin Voyager 2-nin keçidi daha maraqlıdır, çünki onun daşıdığı cihazlar ulduzlararası plazmanı ölçə bilir və bizə bu haqda ilk məlumat verə biləcək.
Oxtinska Araqonit mağarası
Oxtinska Araqonit mağarası — Slovakiyanın cənubunda, Rojnyava yaxınlığında yerləşən nadir araqonit mağarası. Cəmi 300 m uzunluğuna baxmayaraq, nadir araqonit formalaşmaları ilə məşhurdur.
Təsviri
Dünyada bu günə qədər yalnız üç araqonit mağarası mövcuddur.
"Süd Yolu Zalı" adlanan ərazidə mağaranın əsas cazibəsi Süd Yolundakı ulduzları xatırladan parlayan ağ araqonit formalaşmalarıdır. Mağara Martin Canqar və Jiri Prosek tərəfindən 1954-cü ildə kəşf edilmiş və 1972-ci ildə ictimaiyyətə açılmışdır. Mağara Slovekiyadakı karst mağaralarının bir hisssəsi kimi UNESCO-nun Ümumdünya İrsi siyahısına daxil edilmişdir.
Hüseynabad (Kuhin)
Əhalisi
2006-cı ildə əldə edilən məlumatına görə, kənddə 944 nəfər yaşayır (241 ailə).
Videomaqnitofon
thumb|Philips Magnavox VCR modeli Videomaqnitofon — televiziya siqnallarını maqnit lentinə qeyd edib, onları səsləndirmək üçün cihaz.
Tarixi
thumb|Yuxarıdakı yükləmə kaset mexanizmləri (bu VHS modelindəki kimi) erkən yerli VCR-lərdə yayılmışdır.
14 aprel 1956-cı ildə Ampex şirkətinin mühəndisləri Çarlz Ginsberq (Charles Ginsburg), Çarlz Andersen (Charles Andersen) və Rey Dolbi (Ray Dolby) dünyada ilk videomaqnitofonu nümayiş etdirmişlər. Videomaqnitofonun ixtirası televiziyanın inkişafında böyük rol oynamışdır. Belə ki, əvvəllər yayım yalnız birbaşa həyata keçirilirdisə, sonradan verilişi lentə yazmaq mümkün olmuşdur.
Ampex 1956-cı ildə Ampex VRX-1000 ilə Quadruplex videokape peşəkar yayım standart formatını təqdim etdi. Bu (5,1 sm) geniş lentdən istifadə edən dünyanın ilk kommersiya uğurlu videokamerasiyasına çevrildi. Ampex VRX-1000-in yüksək qiyməti 50 min ABŞ dolları ilə yalnız televiziya şəbəkələri və ən böyük fərdi stansiyalar tərəfindən təmin edilə bilərdi.
1959-cu ildə Toshiba, bu ilki ilk kommersiya səthi tarama video kasetini buraxan, helikal tarama kimi tanınan yeni bir metod təqdim etdi. Əvvəlcə reel-to-reel videotape qeydlərində (VTR) tətbiq olundu və daha sonra kaset bantları ilə istifadə edildi.
1963-cü ildə Philips iş və daxili istifadəçiləri hədəf alan EL3400 1 "spiral yazıcılarını təqdim etdi və Sony, biznes, tibbi, hava yolu və təhsil məqsədləri üçün nəzərdə tutulan ilk VR-100"
Yon Dal Tomasson
Yon Dal Tomasson — Danimarkalı keçmiş futbolçu, hücumçu mövqeyində oynayıb. İki Dünya Çempionatının və iki Avropa Çempionatının iştirakçısıdır. 52 qolla o, Pol Nilsenlə birlikdə Danimarka millisi tarixinin bombardiridir.
2013-cü ilin dekabrından 2014-cü ilin mayına kimi Hollandiyanın "Roda" klubunun baş məşqçisi olub. 2015-ci ilin iyun ayından 2016-cı ilə kimi "Vitesse" klubunda köməkçi məşqçi vəzifəsində çalışıb.
2016-cı ilin martından 2020-ci ilin yanvarına kimi Danimarka millisində baş məşqçi köməkçisi olub. Hazırda o, İsveçin "Malmö" klubuna rəhbərlik edir.
Klub karyerası
Tomasson beş yaşında Köqe şəhəri yaxınlığında yerləşən uşaqlardan ibarət "Solröd" klubunda futbol oynamağa başlayır.
Doqquz yaşında o, bölgənin ən böyük klublarından biri olan "Köqe" klubuna keçir. 1992-ci ilin noyabrında, 16 yaşında olarkən bu klubun əsas komandasında debüt edir.
1997-ci ildə İngiltərənin "Nyukasl" klubuna tranfer olunur. Burada bir mövsümdə 23 oyun keçirir.
1998-ci ildə Hollandiyaya geri dönur. Futbolçunun yeni komandası "Feyenoord" klubu olur. Futbolçu burada 2002-ci ilə kini çıxış edərək, 122 oyunda 55 qol vurur.
"Feyenoord"dakı oyunu ilə İtaliya nəhəngi "Milan"ın diqqətini cəlb edən futbolçu, 2002-ci ildə "Milan" klubuna transfer olunur. İtaliya klubunda 76 oyunda 22 dəfə fərqlənir.
Ken Blok
Ken Blok — amerikalı ralli sürücüsü. Skeytbordinq, ralli, yarışlarında iştirak edib.
DC Shoes
ayaqqabı firmasının qurucularından biridir.
2005
Ralli karyerasına 2005-ci ildə Vermont SportsCar komandası ilə başlamışdır.
Vəfatı
2 yanvar 2023-cü il tarixində ABŞ-nin Yuta ştatında qar motosikleti ilə hərəkətdə olan zaman nəqliyyat vasitəsi onun üstünə aşıb və nəticədə sürücü dünyasını dəyişib.
Kəkəcindərə
Kəkəcindərə — İranın Qəzvin ostanının eyniadlı şəhristanının Kuhin bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı ildə əldə edilən məlumatına görə, kənddə 492 nəfər yaşayır (103 ailə).
Alışlı (Kəleybər)
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə yaşayışı yoxdur.
Çaqqallarla rəqs 5 (film, 2018)
Çaqqallarla Rəqs 5 — Çaqqallarla rəqs 4 filminin davamıdır. Baş rollarda Şəvkət Çoruh, İlkər Ayrık, Timur Acar və Murad Ağqoyunludur. Film 7 noyabr 2018-ci ildə kinoteatrlarda göstərilmişdir.
Ahəngyol
Ahəngyol — dünyanın vəhdətdə olduğunu əsas tutaraq bütün sahələrdə elmi tədqiqatların ahəng məntiqi ilə, ahəng meyarları üzərində aparılmasını, elmdən yalnız ahəngə xidmət prinsipi ilə istifadəni zəruri sayan elmi-fəlsəfi konsepsiya. Hər hansı sahədə aparılan tətqiqatlar geniş mənada ahəngin pozulmasına yol açırsa, həmin tətqiqatların tətbiqinin ən azı müvəqqəti olaraq (onun ahəngə xidmət edəcəyi vaxta qədər) dayandırılmasını məqsədəuyğun bilir.
"Ahəngyol" elmini sosioloq Əhməd Qəşəmoğlu 1990-cı illərdə tamamlamışdır.
"Ahəngyol" elmi Şərq və Qərb fəlsəfəsinin bir-birini tamamlayaraq tədqiqata cəlb olunması, dini kitabların fəlsəfi yöndən öyrənilməsi və sistemli yanaşma metodlarından dərindən istifadə əsasında yaradılıb. Bu elmin əsas müddəaları "Sosial idarəetmənin fəlsəfi, sosioloji problemləri (Ahəngyol elminə giriş)" monoqrafiyasında əks olunub.
Kaliforniyadakı Berkli Universitetinin professoru Lütfi Zadə onun kəşf etdiyi "Ahəngyol" elmini 2011-ci ildə dünyanın aparıcı alimləri arasında müzakirəyə təqdim etmişdir. Əhməd Qəşəmoğlunun sözlərinə görə, bu elm dünyanın bir sıra nüfuzlu alimlərinin diqqətini cəlb edib, onların müzakirə obyektinə çevrilib: "Lütfi Zadə bu elmi dünyanın aparıcı alimlərinin dəyərli elmi ideyaları müzakirə etdiyi "BİSC" saytında müzakirəyə çıxarıb. Bu xüsusi sayt müasir elmin zirvələrindən biri sayılır və "Ahəngyol"un burada müzakirəyə çıxarılması həm Azərbaycan elminin, həm də ümumilikdə fəlsəfə, sosiologiya elminin uğurudur".
Qardaşxan Əhmədli
Qardaşxan Elxan oğlu Əhmədli (12 mart 1996, Osakücə — 7 noyabr 2020) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin əsgəri, Vətən müharibəsi şəhidi.
Təhsili
15 sentyabr 2004-cü il ildə Bakı şəhəri şəhid Rəşid Baxışov adına 218 nömrəli tam orta məktəbin 1-ci sinfinə daxil olub və 2013-cü il may ayının 30-da həmin məktəbin 11-ci sinfini başa vurub.
Hərbi xidməti
Qardaşxan Əhmədli 3 yanvar, 2015-ci ildə Lənkəran şəhər Hərbi komissarlığı tərəfindən həqiqi hərbi xidmətə çağırılıb və Gəncədə yerləşən "N" saylı hərbi hissəyə göndərilib. Qısa bir müddət orada xidmət edən Qardaşxan daha sonra Goranboy rayonunda yerləşən "N" saylı hərbi hissəyə xidmətini davam etdirməyə göndərilib. 2016-cı ilin "Aprel döyüşlərinin" iştirakçısı olub və sözün əsl mənasında göstərdiyi şücaət və qəhrəmanlıqlarla adını tarixə yazıb. Həmin ilin iyul ayında xidmətini başa vurduqdan sonra ehtiyata buraxılıb. 2020-ci ilin sentyabr ayında Vətən müharibəsi başladığı zaman Qardaşxan həmin ayın 21-də Lənkəran şəhər Hərbi komissarlığı tərəfindən çağırılıb və döyüşə yola salınıb. Döyüşə getdiyi zaman atasına "Ata, özünüzə yaxşı baxın, yoldaşım sizə əmanət" -deyib. Qardaşxanın döyüş yolu Füzulidən başlayıb. Daha sonra Ağdam, Murovdağ istiqamətində gedən döyüşlərdə iştirak edib. Düşmənə sarsıdıcı zərbələr endirib, xeyli sayda canlı qüvvəsini məhv edib və yaralı əsgərlərimizi döyüş meydanından çıxarıb. Bir müddət Qardaşxandan xəbər çıxmayıb. Nəhayət, dekabr ayının 19-da Qardaşxanın şəhid olduğu bilinib və nəşi Bakı şəhərinə gətirilib, səhərisi gün böyük izdihamla Binə qəsəbəsində yerləşən Binə Şəhidlər Xiyabanında torpağa tapşırılıb. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin imzaladığı Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçularının medallarla təltif edilməsi haqqında Sərəncamına əsasən, Azərbaycan Respublikasının ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarında iştirak etmiş və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirən Azərbaycan Respublikası Silahlı Qüvvələrinin hərbi qulluqçusu, Lənkəran rayonunun Osaküçə kəndində anadan olan Qardaşxan Elxan oğlu Əhmədli ölümündən sonra "Xocavəndin azad olumasına görə" və "Vətən uğrunda" medalları ilə təltif edilib.
NGC 1414
NGC 1414, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Eridan bürcü istiqamətində yerləşir. SBbc tipli. tərəfindən ildə 66.04 sm (26 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Elvin Qəbat
Elvin İbrahim Qəbat — amerikalı biotibbi alim və kəmiyyət immunokimyasının qurucularından biri. Qəbat 1977-ci ildə Kolumbiya Universitetinin Luiza Qross Horvits Mükafatına, 1991-ci ildə ABŞ Milli Elm Medalına və 1995-ci ildə Amerika İmmunoloqlar Assosiasiyasının Ömür Boyu Uğur Mükafatına layiq görülüb. O Con Qəbat-Zinin atasıdır.
Elvin Qəbat 1965–1966-cı illərdə Amerika İmmunoloqlar Assosiasiyasının prezidenti, ABŞ Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvü, Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyasının üzvü olmuşdur. O, anticisimlərdəki amin turşusu qalıqlarını dəyişən bölgələrinə görə nömrələmək üçün özünün eyniadlı Qəbat nömrələmə sxemini işləyib hazırladı. 1969-cu ildə o, insan və siçan Ben Cons zülallarının və yüngül immunoqlobulin zəncirlərinin amin turşusu ardıcıllığını toplamağa və hizalamağa başladı.
Meyit
thumb|220px|İtalyan [[Katolik bir rahibin cənazəsi. Bəzi Xristian məzhəblərində cənazədən əvvəl ölünün nümayiş etdirilməsi və ölü ilə vidalaşma ənənəsi mövcuddur.]]
Meyit, cəsəd və ya nəş ― ölən insanın bədəni. Eyni mənaya malik olan kadavra sözü ümumiyyətlə tibbi mənada işlənir. Cənazə mərasimi üçün hazırlanan meyitə cənazə deyilir.
"Heyvan ölümü" mənasını verən leş sözü bəzən xüsusən mənfi konotasiya (uyğunlaşma) — insan cəsədi mənasında da istifadə edilir. Bundan əlavə, kadavra sözü tibbi məqsədlər üçün istifadə olunan heyvan ölüləri üçün də istifadə edilə bilər. Mərasimlərdə "Nəş" sözü xüsusilə seçilir.
İslami cənazə mərasimlərində nəş sözünə əlavə olaraq mərhum sözü istifadə olunur. Ərəb mənşəli "rəhmətlik" sözü "Allahın rəhmətinə qovuşmuş, bağışlanmış" deməkdir. Bu mənada mərhum kəlməsi təkcə ölülərin cəsədini deyil, həm də axirətə gedəcəyinə inanılan ruh deməkdir və dəfn olunduqdan illər sonra da istifadə olunur.
Etimologiyası
Kadavra sözü türkcəyə italyanca cadavere sözündən keçmişdir; cəsəd və nəş sözləri isə ərəb dili mənşəlidir.
Müəmmalı yubiley (film, 2007)
Məzmun
Film bir istirahət mərkəzində baş verən məzəli əhvalatlardan bəhs edir.
Ərəbşah-i Dərə (Kəleybər)
Ərəbşah-i Dərə — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Kəleybər şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 16 nəfər yaşayır (4 ailə).
Ərsin Sanər
Ərsan Sanər (Hamza Ərsan Sanər; ) — Kiprli Türk siyasətçidir. Dekabr 2020-dən bəri Sanər Hökumətinin başçısı olarağ Şimali Kipr Türk Cumhuriyyətində baş nazir vəzifəsini yerinə yetirir.
Xərəqan-i Süfla
Xərəqan-i Süfla — İranın Qəzvin ostanının eyniadlı şəhristanının Kuhin bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı ildə əldə edilən məlumatına görə, kənddə 67 nəfər yaşayır (20 ailə).
Amberyö-an-Domb
Amberyö-an-Domb  — Fransada kommuna, Rona-Alplar regionunda yerləşir. Departament — En. Sen-Trivye-syur-Myanyan kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Burk-an-Bres.
Qışqırıq 2 (film, 1997)
Qışqırıq 2 — Ues Kreyven tərəfindən 1997-ci ildə çəkilən filmdir.
Amberyö-an-Domb
INSEE kodu — 01005.
Qışqırıq 2 (film, 1997)
Məzmun
Vudsbor qəsəbəsində lisey təhsili görərkən yaşadığı dəhşət verici hadisələrdən sonra Sidney ilə yaxın yoldaşı Rendi, Ohayo ştatında Vindsor Universitetinə başlamış, Teatr və Film təhsili görməkdədirlər. Ancaq iki zənci kino şagirdinin, Vudsbordakı hadisələri mövzu alan "Bıçaq" filminin bir göstərimi sırasında yenə kino salonunda öldürülməsi qanlı hadisələrin yenidən başladığına işarə edir.
Jurnalist Qeyl, Debbi və Rendi vəziyyəti təhlil etmək üçün düşünərkən, universitet şəhərciyində telefon səsi eşidilir. Axtaran qatildir və bunun üzərinə Qeyl ilə Debi şəhərcikdə qatilin axtarışına çıxırlar, Rendi isə telefonla danışmağı davam etdirir. Qatillə uzun bir söhbətdən sonra, Rendi qatil tərəfindən, Qeylə aid olan minioavtobusu içinə çəkilir və orada öldürülür. Daha sonra Rendini axtaran Qeyl və Debbi onun miniavtobusda cəsədi ilə qarşılaşarlar.
Bu vaxt ilk filmdə anasının qatili olduğu şübhəsi ilə həbs olunan və haqqında edam hökmü verilmiş olan, amma daha sonra gerçək qatillərin ortaya çıxmasıyla yollanılan Kotton Viri, televiziya proqramında bir reportaja qatılmasından sonra Sidnini sıxışdırır. Vəziyyəti müşahidə edən dedektivlər Kottonu həbs edir və şöbəyə aparırlar. Artıq sorğulanan Kottonun, qatil olduğuna dair heç bir dəlil olmaması səbəbiylə geri buraxılır.
Rendinin öldürülməsiylə birlikdə detektiv qarovulunda başqa bir bölgəyə Sidni və otaq yoldaşı götürülərkən, qatilin hücumuna uğrayar və dedektivlər öldürülər. Daha sonra sıxışan vasitədən yoldaşıyla birlikdə xilas olar. Amma bu zaman yoldaşı qatil tərəfindən öldürülür.
Debbi və Qeyl, qatili tapa bilmək üçün daha əvvəl Rendinin kamera ilə etdiyi çəkilişləri izləməyə qərara alırlar. Bunun üçün məktəbin kino hissəsinə gedir və kasetləri araşdırarlar. Bu zaman qatilin hücumuna uğrayarlar və Debi ağır yaralanır. Qeyl isə qaçmağı bacarır. Amma telefon daxmasında bir başqa mətbuat müxbiri tərəfindən girov alınır.
Detektivlər və yoldaşı öldürüləndən sonra Sidni, məktəbin teatr salonuna gedərək kömək axtarır. Lakin Sidni burada qatil ilə üzləşir. Qatil sinif yoldaşlarından Mikki Altierdir. Mikkinin Sidi ilə fərdi bir problemi olmamasına baxmayaraq, qorxu filmlərinin tamaşaçı üzərindəki pis yan təsirlərini etiraz məqsədiylə bu cinayətləri işlədiyini və ortadan yoxaçıxacağını, təslim olub duruşmaya çıxacağını, özü kimi düşünənlərlə ictimaiyyət yaradacağını izah edir. Ancaq Qeyli girov alan müxbir digər qatildir və əsas şəxsiyyəti ilk filmdəki qatillərdən biri olan Billi Lümisin anası Debbi Lümisdir. Oğlunu öldürən Sidnidən intiqam almaq istəyir və Sidnini cinayətlərin əsas səbəbi olaraq göstərər. Debbi ortağı Mikkini öldürmə məqsədli ağır yaralar. Ayrıca Sidni də öldürdükdən sonra cinayətlərin hamısını Mikinin üstünə yıxmağı planlamaqdadır. Uzun bir döyüşdən sonra Debbi, Sidneydə öldürmə imkanı tutar, amma içəri Kotton içəri girər. Kotton Debbini öldürür və Sidni ilə Qeyl də son anda qiyam qaldıran Mikkini öldürər.
Taymır Dövlət Təbiət Qoruğu
Taymır Dövlət Təbiət Qoruğu - Rusiyadakı ən böyük təbiət qoruqlarından biridir. Krasnoyarsk diyarının şimalında, Taymır yarımadasında yerləşir. 23 fevral 1979-cu ildə təşkil edilmişdir.
Taymır Dövlət Təbiət Qoruğu toplu xarakteri daşıyır və 4 ərazidən ibarətdir. Bikada təhlükəsizlik zonası və Arktik filial qoruğa 1994-cü ildə birləşdirilmişdir. Bundan əvvəl Bikada müşk öküzlərinin köçürülmə ərazisi olmuşdur. Arktik filial isə Böyük Arktik qoruğunun bir hissəsi kimi təşkil edilmişdir. 20 mart 2013-cü ildən etibarən Taymır Dövlət Təbiət Qoruğu müstəqil bir qurum olmağı dayandırdı və Putorana və Böyük Arktik qoruqları ilə birlikdə «Taymır Qoruqları» Federal Dövlət Büccə Qurumunun tabeliyinə verilir.
1995-ci ildə YUNESKO-nun qərarı ilə Taymır Dövlət Təbiət Qoruğu biosfer statusu alır.
Təbiəti
Burada hava ilin böyük qismi soyuq olur. İstilər isə demək olar ki, müşahidə edilmir. İyul ayında da şaxta və qar müşahidə oluinur. Qışda gölməçələrdə təxminən 2 metr qalınlığında buz meydana gəlir. Qoruğun bütün ərazisi daimi qrut buzlağı zonasındadır.
Qoruğun ərazisindən çoxlu sayda çay axır. Onlardan ən uzunu 570 km olan yuxarı Taymır çayıdır. Qoruğun cənub-qərbində böyük bir arktik göl - Taymır gölü yerləşir. Onlar darıxdırıcı tundra mənzərəsini müxtəlifləşdirir, su bitkiləri və heyvanlarının həyatı üçün şərait yaradırlar.
Flora
Qoruqda 430 növ damarlı bitki növü yayılmışdır. 223 növ mamır və 265 növ də şibyə vardır.
Taymır Dövlət Təbiət Qoruğu əsas simasını tundra müəyyənləşdirir: yayda parlaq və bol, qışda şiddətli və kasad. Burada təbiət davamlı bitki örtüyünü qoruyub saxlamaq üçün kifayət qədər gücə malik deyildir, buna görə yüksək yerlərdə kol və mamırları çılpaq torpaq hissələri əvəz edir. Cənubdan kol-mamır geniş yayılmışdır. Müxtəlif mənşəli bataqlıq bitkilərinə də rastlanılır. Yuxarı Taymırın sol sahili boyunca qoruğun ərazisini təşkil edən Bırranqa dağlarının yüksək və hamar hissələrində Arktika çöllərinin kəsişmələri var. Bu hissə qoruğun ən sərt ərazisidir.
Amberyö-an-Domb
Əhalisi
2010-ci ildə əhalinin sayı 1616 nəfər təşkil edirdi.
Taymır Dövlət Təbiət Qoruğu
Flora
Meşətundra iki ərazi ilə təmsil olunur: Arı-Mas və Lukunski. Orada Larix gmelinii ağacları böyüyür. Arı-Masdakı ağacların hündürlüyü 10 metrə çatır və bu unikal meşənin 72° ş.e. yerləşməsinə inanmaq çətindir. left|thumb|[[Qırmızıdöş qaz (Taymır Dövlət Təbiət Qoruğu)]]
Amberyö-an-Domb
İqtisadiyyatı
2010-cu ildə əmək qabiliyyətli 1080 nəfərdən (15-64 yaş) 842 nəfəri iqtisadi cəhətdən fəal, 238 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstəricisi 78.0%, 1999-cu ildə 73.0%). Fəaliyyət göstərən 842 sakindən 791 nəfər (432 kişi və 359 qadın), 51 nəfəri işsizdir (18 kişi və 33 qadın). 238 hərəkətsiz 83 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 99 nəfər təqaüdçü, 56 digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Taymır Dövlət Təbiət Qoruğu
Fauna
Qoruqda 21 növ məməli yaşayır. Dünyada ən böyük vəhşi şimal maralı sürüsü burad yerləşir. XX əsrin 70-ci illərində Taymır tundrasına bir sürü müşk öküzünün köçürülməsi ilə bağlı bir sınaq başladı. İndi Kanada və ABŞ-dən gətirilən bu heyvanların nəsillərinin təxmini sayı 8 mini keçir. Qoruqda 116 quş növü aşkar edildi. Onlardan 74-ü qoruqda yuvalayır. sularında isə 15-dən çox balıq növü tapılmışdır.
Təbriz şəhərinin xronologiyası
Aşağıda İranın Şərqi Azərbaycan ostanının mərkəzi olan Təbriz şəhərinin xronologiyası verilmişdir.
XVII–XVIII əsrlər
thumb|262x262px|Təbriz şəhərinin xəritəsi XVI əsr
XIX əsr
1808-ci il-  Təbrizin əhalisi 250 min nəfərə çatmışdı.
1817-ci il – Mətbəə fəaliyyətə başlayır.
1827-ci il oktyabrın 13-də rus qoşunu Təbrizə daxil oldu.
1828-ci il- Şəhər Qacarlar ın hakimiyyətinə keçir.
1848-ci il- Təbrizdə şəhər yoxsulları və sənətkarların çıxışları baş verdi.
1860-ci il – Təbriz və Tehran teleqrafı işə başlayır.
1868-ci il- Təbriz Konstitutsiya binası inşa edilmişdir.
1875-ci il- Təbriz dövlət məktəbinin (Təbriz Darülfünun un) açılmışdır.
1881-ci il – Təbriz Amerika Memorial Məktəbi fəaliyyətə başlayır.
1888-ci il- Təbrizdə "Dəbestan" (ibtidai məktəb) adlı ilk xüsusi yeni tipli ("üsuli-cədid") məktəbi İran maarifinin atası Mirzə Həsən Rüşdiyyə tərəfindən açıldı. O, Cənubi Azərbaycanda, ilk dəfə olaraq, əlifbanı yeni sövti-üsul (səs üsulu) ilə Azərbaycan dili əsasında tədris etməyə başlamış, çoxlu dərsliklər, o cümlədən, "Vətən dili", "Ana dili" dərsliklərini yazmışdı.
1891-ci il – Tənbəki üsyanı başladı.
1900-1940-cı illər
1947-ci il - Təbriz Tibb Elmləri Universiteti yaradıldı.
Gölbulaq (Bicar)
Gölbulaq — İranın Kürdüstan ostanı Bicar şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 177 nəfər yaşayır (39 ailə). Əhalisini azərbaycan türkləri təşkil edir.
Qoşavəng
Qoşavəng — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Ağin (Ani) rayonunda kənd.
Tarixi
Qafqazın 5 verstlik xəritəsində qeyd edilmişdir. Rayon mərkəzindən 41 km məsafədə yerləşir.
Toponim
Toponim Azərbaycan dilində "cüt, yanaşı" mənasını bildirən qoşa və "qala, istehkam, yaşayış yeri, "kilsə" mənasını bildirən vəng sözlərinin birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Relyef əsasında yaranan mürəkkəb toponimdir. Erm. SSR AS RH-nin 19.IV.1950-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Haykadzor qoyulmuşdur. 1950-ci ildə kənd ermənicə Haykadzor adlandırılmışdır. Kənd orada orta əsrlərdən mə'lum olan "Qoşavəng" kilsəsinin adındandır. Ani şəhərindən 4 km uzaqda yerləşən bu monastır X əsrdə tikilmişdir. Digər adı Horomos olmuşdur ki, bu da erməni dilində bizanslara verilən Horom (əsli Urum) adındandır. Orta əsrlərdə Albaniyada Qoşavəng (XII və alban tarixçisi Mxitar Qoşun adından) kilsə adı ilə eynidir.
Əhalisi
1828–1832-ci illərdə Azərbaycan türklərindən ibarət əhalisi qovulmuş və ermənilər yerləşdirilmişdir
Dunay-İpoy Milli Parkı
Dunay-İpoy Milli Parkı — Macarıstan ərazisində  yerləşən milli parklardan biri.
Coğrafiyası
Dunay-İpoy milli parkı 1997-ci ildə Piliş və Börjöni milli parklarının ərazisində yaradılmışdır. Milli park Budapeşt, Peşt əyaləti, Komarom-Esterqom və Feyer şəhərlərini əhatə edir. Ofisləri Budapeştdə yerləşir və baş qərargahları Esterqom şəhərindədir.
Bəzi flora və fauna növləri, eləcə də, nəsli kəsilməkdə olan bəzi növlər milli parkın ərazisində mühafizə olunur.
Ambleon
INSEE kodu — 01006.
Əhalisi
2010-ci ildə əhalinin sayı 116 nəfər təşkil edirdi.
Uğursuzlar (film, 1981)
Uğursuzlar — rejissor Fransis Veberin filmi. 1991-ci ildə ABŞ-də filmin "Təmiz bəxtigətirmə" adlı remeyki çəkilmişdir. .
Məzmun
Böyük bir şirkətin prezidentinin qızı inanılmaz dərəcədə uğursuz insandır. Latın Amerikasına kurorta gedən qız bədbəxt hadisədən sonra quldurların əlinə keçir. Axtarışlar nəticə vermir. Prezident olanlara bir çarə tapa bilmir. Amma orada işləyən psixoloq prezidentə bir ideya verir: mühasibatlıqda Fransua Perren adlı çox uğursuz bir insan işləyir. Əgər o da qızın getdiyi yerə getsə, Perren eynilə qızın düşdüyü uğursuzluqlara düşəcək. Belə olsa, prezidentin adamları qızın izinə düşə bilərlər. Ağlına başqa variant gəlməyən prezident Perreni şəxsi xəfiyyəsi Kampana ilə qızının getdiyi yerə göndərir.
Demək olar ki, psixoloqun versiyası düz çıxdı. Bir çox uğursuz macəralara düşən Perren mənasız, uğursuz və bəzən məzəli hadisələrdən sonra prezidentin qızını tapır.
NGC 2384
NGC 2384, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Böyük Köpək bürcü istiqamətində yerləşir. IV3p tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 inç) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Avstraliya sahillərinin öyrənilmə tarixi
Avstraliyanın öyrənilmə tarixi — Avstraliya qitəsinin sahilləri boyunca hərəkət edən Avropa səyyahlarını apardığı tədqiqatlar və etdiyi kəşflər.
Tarixi
Avstraliya haqqında Avropaya ilk məlumatı XVI əsrdə Portuqaliya dəniz səyyahları gətirmişdilər. Hollandiyalı Villem Yanszon 1606-cı ildə Keyp-York yarımadasının qərb sahilinin şimal hissəsini tədqiq etmişdir. XVII əsrdə Avstraliya sahillərindəki ən böyük kəşfləri, əsasən, Hollandiya dənizçiləri etdiklərindən, materiki Yeni Hollandiya adlandırdıılar. 1618–1622-ci illərdə hollandiyalı dəniz səyyahları Avstraliyanın qərb sahillərinin böyük bir hissəsini kəşf etdilər. 1623-cü ildə Yan Karstens və Villem van Kolstert, 1627-ci ildə Fransua Teysen və Piter Neyts Avstraliyanın sahillərini tədqiq etmişdir. 1642–1643-cü illərdə Abel Tasman Van-Dimen Torpağını (Tasmaniya) və Yeni Zelandiyanı kəşf, 1644-cü ildə isə şimal və şimal-qərb sahillərdə xeyli ərazini tədqiq etmişdir. 1699-cu ildə ingilis dəniz qulduru Uilyam Dampir Avstraliyanın şimal-qərb sahilində bir sıra körfəz və buxtanı kəşf etmişdir. 177-ci ildə ingilis dəniz səyyahı Ceyms Kuk özünün ilk dünya səyahəti zamanı Avstraliyanın şərq sahillərini kəşf etmiş və Torres boğazı ilə Mərcan dənizindən Arafur dənizinə keçmişdir. 1798-ci ildə ingilis Corc Bass, sonralar onun şərəfinə adlandırılmış boğazı kəşf etmişdir. Onu həmyerlisi Metyu Flinders 1798-1803-cü illərdə Böyük Sədd rifini, Karpentariya körfəzini tədqiq və bir sıra körfəzi kəşf etmişdir. Sonralar o, Yeni Hollandiya adının Avstraliya ilə əvəz olunması təklifini vermişdir.
Həsənabad-i Çarıq (Bicar)
Həsənabad-i Çarıq — İranın Kürdüstan ostanı Bicar şəhristanının ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
Kənddə 2006-cı il siyahıya alınmaya görə 165 nəfər yaşayır (32 ailə). Əhalisini azərbaycan türkləri təşkil edir.
Qana 2018 Qış Olimpiya Oyunlarında
Qana 2018 Qış Olimpiya Oyunlarında Skeletoni idman növündə bir idmançı ilə təmsil olunacaqdır. Bu Qananın Qış olimpiyadasında ikinci iştirakıdır. 2010 Qış Olimpiya Oyunlarında ölkəni xizək yarışlaında Kvame Nkruma-Açinpon təmsil olunmuşdur. Bu olimpiya yarışında isə ölkəni Akvasi Frimonq təmsil etmişdir.
30px Skeleton
Bu idman növündə təsnifat mərhələsində idmançılar Beynəlxalq Bobsley və skeleton Federasiyasının 21 yanvar 2018-ci il reytinqinə əsasən iştirak hüququ əldə edir. Qana tarixində ilk dəfə bu idman növü üzrə təmsil oluncaqdır. Bu yarışmada ölkəni Kvame Nkruma-Açinpon təmsil etmək hüququ əldə etmişdir.
Şüeyb ibn Ömər
Əbu Əmr Şüeyb ibn Ömər ibn İsa Bəlluti, həmçinin Bizans mənbələrində Saet və ya mənbələrində Saypes (Σαΐπης) — təqribən 855–880-ci illərdə hakimiyyətdə olmuş Krit əmiri.
Krit əmirliyinin tarixi və hökmdarları haqqında qorunub-saxlanılmış qeydlər çox fraqmentlidir. O, Kritin fatehinin və əmirliyin banisi Ömər Əbu Həfsin oğlu idi. Numizmatik sübutların köməyi ilə Corc C. Maylz araşdırmalarından sonra onun təxminən 855-ci ildən 880-ci ilə qədər padşahlıq etdiyi güman edilir. Buna baxmayaraq, onun adına zərb edilən qızıl dinar 894-ci və ya 895-ci ilə aiddir. Onu müvafiq olaraq oğulları Ömər və Məhəmməd əvəz etmişdir.
Yeni Yaşma KES
Yeni Yaşma KES — Azərbaycan Respublikasının Xızı rayonunun Yeni Yaşma kəndi ərazisindəki külək elektrik stansiyası. Stansiyanın tikintisi 2014-cü ildə başa çatmış, müvafiq Dövlət Komissiyası çərçivəsində yoxlama işləri aparılmışdır. 50 MVt gücündə olan külək stansiyası "Azərenerji" ASC-nin şəbəkəsinə qoşulmuşdur.
Lednikovaya dağı
Lednikovaya dağı — Rusiyanın Krasnoyarsk diyarı ərazisindəki dağ zirvəsi.
Zirvə Bırranqa dağlarının şimal-şərq silsiləsində yerləşir. Uzun müddətdir Lednikovaya 1146 m hündürlüyü ilə Bırranqanın ən yüksək zirvəsi sayılırdı. Lakin 1990-cı illərdə zirvənin hündürlüyü dəqiqləşdirildi. Onun 1119 m olduğu ortaya çıxdı. Beləliklə hündürlüyü 1125 m təşkil edən başqa bir zirvə Bırranqa dağlarının ən hündür nöqtəsi olaraq müəyyən edildi.
Qışqırıq 4 (film, 2011)
Qışqırıq 4  — Ues Kreyven tərəfindən 2011-ci ildə çəkilən filmdir.
Stiv Miller
Stiv Miller - 5 oktyabr 1943-cü ildə Miluoki Vislosində ABŞ-də anadan olan amerikalı gitarist.O, 12 yaşında Blyuz-rok gitar qrupunu yaradır.O çoxlu dəyişikliklərdən sonra “The Steve Miller Band”-qrupunu təsis edir. Onun ən məşhur mahnısı “ Abracadabra”-dır
Bioqrafiya
Stivin karyerası, 1955 -ci ildə başladı, Les Paulun(atasının tanıdığı) təsiri altında öz musiqi qrupunu yaratdı. 1960-cı illərin sonlarında Miller, Çak Berri ilə işləyən və yazılarında Paul MakKartneyin özü də iştirak etdiyi tanınmış bir rok musiqiçisi idi. 1972 -ci ildə qəza keçirdi, boynu qırıldı və hepatitə yoluxdu. Xəstəliyi zamanı zarafatla "The Joker" adlı sadə bir mahnı yazdı və onu sinql olaraq buraxmağa qərar verdi.u pop yönümlü mahnı Billboard Hot 100-də bir nömrəyə yüksəldi. Böyük bir hit oldu. 17 il sonra İngiltərədə yayımlandı və reklam çarxında çəkildikdən sonra milli qrafiklərdə də birinci oldu.Mahnının sözlərində, sonradan gənclik subkulturasına daxil olan mənasız sevgi pompatusu (İngilis dili) ilk dəfə səsləndi. 1996 -cı ildə qəhrəmanları bu sirli ifadənin mənşəyini və mənasını müzakirə edən "Sevgi Pompatusu" adlı bir film belə çəkildi."The Joker" in uğurundan təsirlənən Miller, ən geniş auditoriya üçün oxşar üslubda yazmağa davam etmək qərarına gəldi. Onun "Fly Like a Eagle" (1976) və "Books of Dreams" (1977) albomları milyonlarla nüsxə satdı və "Rock'n Me" adlı sinql hit oldu. Musiqi tənqidçiləri Millerə psixedik blues roka xəyanət etdiyinə görə pis fikirlər söyləsələr də, o, bəzən həm MakKartney, həm də The Eagles ilə birlikdə çıxış etməyə davam etdi. Ən son (və ən böyük) bestselleri 1982 -ci ilin iyununda "Abracadabra" rəqs sinql idi.
Daşqala
Daşqala — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indiki Ağin (Ani) rayonunda kənd.
Tarixi
Rayon mərkəzindən 7 km məsafədə yerləşir.
Toponim Azərbaycan dilində «qaya, dağ» mənasında işlənən daş sözü ilə «möhkəm müdafiə tikilisi, istehkam» mənasında işlənən qala sözünün birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Orotoponimdir. Quruluşca mürəkkəb toponimdir.
Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 3.ll.1947-ci il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Karaberd (Daşqala) qoyulmuşdur.
Arid-denudasion relyef
Arid-denudasion relyef formaları suffozion-çökmə qıflarından, gil karstlarından və nəlbəkivari qapalı çökəkliklərdən ibarət olub, quru semiarid və əlverişli struktur-litoloji quruluşa malik ərazilərdə geniş inkişaf etmişdir.
Arid-denudasion relyef formaları
Gil karstları və onun formaları Cənub–Şərqi Qafqazın dağətəyində, Abşeron yarımadasının qərb hissəsində, Qobustanda, Ceyrançöl və Acınohur alçaq dağlığında, Həkəri çayının aşağı hissəsində, Naxçıvan çökəkliyində, Lənkəran Muğanının dağətəyi hissəsində və Kür çökəkliyinin daxili qalxmalarında inkişaf etmişdir. Gil karstlarının əmələgəlmə şəraitinin, onların morfoloji xüsusiyyətlərinin təhlili göstərir ki, bu prosesdə suların eroziya (mexaniki) fəaliyyəti mühüm rol oynayır.
Suların yeraltı eroziyası morfoloji cəhətdən klassik karstı xatırladan, ancaq əmələgəlmə mexanizminə görə ondan kəskin fərqlənən formalar yaradır. Süxurların litoloji tərkibi və çatlılıq xüsusiyyətləri gil karstlarının morfologiyasına əsaslı təsir göstərir. Bunları əsas götürərək D. A. Lilienberq (1955) və N. Ş. Şirinov (1975) gil karstlarının — ana süxurlarda, delüvial və terras çöküntülərində və palçıq vulkanı brekçiyalarında inkişaf edən tiplərini ayırmışlar.
Birinci tip gil karstları üçün yeraltı dəhlizlər vasitəsi ilə bir-biri ilə əlaqədar olan quyular, şaxtalar, çökmə qıflar xarakterik olub, Dəvəlidağ, Dəlikdaş, Dostubazı və b. ərazilərdə və Böyük Hərəmi silsiləsinin cənub-şərq hissəsində psevdokarst sahələri şəklində müşahidə edilir. Dərinliyi 5–6 m, diametri 20–25 m-ə çatan və sonralar quyulara və şaxtalara keçən qıflar daha çox yayılmışdır.
Gil karstlarının delüvial tiplərində yeraltı dəhlizlər o qədər də səciyyəvi olmayıb, çox az yayılmışdır. Yeraltı formalar delüvinin qalınlığından asılı olub, 15–20 m-ə qədər dərində yerləşir. Bəzən yeraltı eroziya süxurların çatlılıq və aşınma dərəcəsindən asılı olaraq onun üst zonasını da əhatə edir. Belə hallarda gil karstlarının qarışıq tipləri yaranır.
Karstların terras tipləri terrasların qaşı boyunca yerləşib, məsaməli və müxtəlif növ örtük gillərinin yayıldığı sahələrdə inkişaf etmişdir. Bunların əmələ gəlməsində yeraltı eroziya bazisinin səviyyəsi əsas rol oynayır. Bu tip gil karstları bəzən dəniz terraslarında, gətirmə konusları və prolüvial — delüvial şleyflərin üzərində erozion kəsilişlər boyunca əmələ gələ bilir. Bunlar üçün qıfların, boşluqların və yeraltı keçidlərin çatlar boyunca xətt üzrə yerləşməsi səciyyəvidir.
Gil karstlarının palçıq vulkanı tipi morfoloji cəhətdən delüvlal tipə daha yaxındır. Onlar üzərində bitki örtüyü olmayan və çatları çox olan ən cavan palçıq vulkanı brekçiyalarında inkişaf edir. Qədim brekçiyalarda gil karstları çox az yayılıb ölçülərinin böyük olması ilə səciyyələnir.
Semiarid iqlim şəraitində uzun sürən quraq mövsümlərdə yumşaq çöküntülərin toplanması və leysan yağışlarla müşayiət olunan qısa və rütubətli mövsümun növbələşməsi, eləcə də bitki örtüyünün olmaması və ya seyrək olması, qumlu gilli və çatlı süxurların inkişaf etdiyi cənub səmtli dik yamaclar bedlendin əmələ gəlməsində mühüm rol oynayır.
Palçıq vulkanları konusunda bedlendi əmələ gətirən yarğanlar zirvədən ətəklərə doğru radial şəkildə uzanaraq maqmatik vulkanlardakı barrankoslara bənzəyir.
Delüvial və digər yumşaq süxurlarda bedlendlər dağətəyində və dik yamaclarboyunca yayılaraq ana süxurdakılara nisbətən daha sürətlə inkişaf edir.
Bedlendin inkişafı yeni və müasir tektonik hərəkətlərin intensivliyindən çox asılıdır. Tektonik hərəkətlərin zəiflədiyi dövrlərdə yarğanlarda dərinə eroziya zəifləyir, yamaclar və yarğanın dibi sıx bitki ilə örtülür və hamarlanma prosesləri gedir. Yamaclarda səthi yuyulma inkişaf edir və yuyulma materialları yarğanın dibində toplanır. Burada bəzi sahələrdə gil karstının inkişafı üçün şərait yaranır və səthi axın yeraltı axına keçir. Tektonik hərəkətlərin güclənməsi yarğanlarda dərinə eroziyanın intensivləşməsinə və yarğanların dibində ikinci yarğanın əmələ gəlməsinə səbəb olur. Yarğanın dərinləşməsi nəticəsində onun yamacları intensiv yuyulur, meyillik artır və torpaq-bitki örtüyü deqradasiyaya uğrayır.
Axarsız çökəkliklər ən çox Abşeron yarımadasında və Qobustanın ona qonşu sahələrində yayılmışdır. Bəzi tədqiqatçılar bu çökəkliklərin ancaq deflyasiya prosesi nəticəsində əmələ gəldiyini söyləmişlər. Axarsız çökəkliklərin yayıldığı ərazilərdə apardığı tədqiqatlara əsaslanaraq onların əmələ gəlməsində deflyasiyanın rolunun həddən artıq şişirildiyini göstərmişdir. O, qeyd etmişdir ki, axarsız çökəkliklərin heç də hamısı hakim küləklərin istiqamətində uzanmayıb, geoloji strukturların uzanma istiqamətinə uyğun gəlir. Onların formalaşması bütün Dördüncü dövr ərzində getsədə, çox hissəsi iqlim şəraitinə və küləklərin rejiminə görə müasir dövrdən kəskin fərqlənən həmin dövrün ikinci yarısında əmələ gəlmişdir. Bu çökəkliklərdə Xəzərin Dördüncü dövrdə daha cavan transqressiyalarının abraziya izlərinə – üzərində nazik boz çöküntü örtüyü olan terras səviyyələrinə, abraziya pillərinə təsadüf edilir. Çökəkliklədə onların formalaşmasında müəyyən rol oynamış eroziya və suffoziya proseslərinin izlərinə də təsadüf edilir.
Yuxarıda deyilənlərə əsaslanaraq N. Ş. Şirinov qeyd edir ki, axarsız çökəkliklər qarışıq mənşəli olub, bir neçə amilin (tektonika, abraziya, eroziya və suffoziya) təsiri altında əmələ gəlmişdir. Deflyasiya prosesləri isə onların formalaşmasında müəyyən dərəcədə rol oynamışdır.
Limon qabığından sukat
Limon qabığından sukat - Limon qabığından hazırlanmış quru mürəbbə
Arid-denudasion relyef
Arid-denudasion relyef formaları
Bəzi çökəkliklərin mənşəinə və inkişafına göl-şorlaşma-deflyasiya prosesləri də təsir göstərmişdir. Onların dibində toplanmış narın çöküntülər isti vaxtlarda külək vasitəsilə sovrularaq çökəkliklərin dərinləşməsinə səbəb olur. Ümumiyyətlə belə çökəkliklər kiçik və dayaz olur. Abşeron yarımadasında inkişaf etmiş Əyriçalaşor, Corat, Kürdəxanı, Pirşağı və Şurəzar çökəkliklər qrupu bu tip çökəkliklərdir.
Karst və psevdokarst
Azərbaycan Respublikasının ərazisində karst və onun yaratdığı müxtəlif relyef formaları nisbətən az yayılmışdır ХХ əsrin 70-ciillərinə qədər ədəbiyyat məlumatlarına görə ümumi uzunluğu 800m olan 40-a qədər mağara məlum olmuşdur. 1969–1973-cü illərdə aparılmış tədqiqatlar nəticəsində ümumi uzunluğu 3905 m-ə çatan 200-dən çox karst boşluqları və yerüstü karst formaları öyrənilmişdir. Bunlardan 120 karst mənşəli olub, ümumi uzunluğu 2370 m-ə çatır. Qalanı isə vulkanik süxurlarda və gillərdə əmələ gəlmişdir.
Respublikanın ərazisində asan həll olan süxurlar və onların çatlılıq dərəcəsi, yüksək rütubətli dağlıq relyef, karst sularının sirkulyasiyası və karst boşluqlarının açılmasına şərait yaradan ərazinin çay şəbəkəsi ilə dərin (200–2000 m) parçalanması, yeraltı suların toplanmasında bilavasitə iştirak edən torpaq-bitki örtüyünün və s. olması karst əmələgətirən əsas amillərdir.
Respublikanın ərazisində karst iki formada təzahür edir – yerüstü və yeraktı. Yerüstü formalar karrlar, nəlbəkivari çökəkliklər, şaxtalar, quyular, qıflar, uçqunlar və s. ibarət olub, nisbətən zəif inkişaf etmişdir. Onlar əsasən səthi və yamacları çılpaq olan alçaq dağlıq qurşaqda yayılmışdır.
Karstın yeraltı formaları mağaralardan ibarət olub, demək olar ki, bütün şaquli təbii landşaft qurşaqlarında inkişaf etmişdir. Onlat, əsasən, Böyük və Kiçik Qafqazın orta və alçaqdağlıq zonalarında inkişaf etmişdir. Karstların əmələ gəlməsi üçün əlverişli süxurlar əhəng daşlarından, onların dolomitləşmiş növlərindən, yura və təbaşir yaşlı mergellərdən ibarət olub, respublikanın ərazisində 6000 km2 sahəni əhatə edir
Bunun 3700 km2 Böyük Qafqazın, 2000 km2 Kiçik Qafqazın, 300 km2 isə Naxçıvan Muxtar Respublikasının payına düşür. Bunlardan cəmi 1000 km2– i karstlaşma proseslərinə məruz qalmışdır ki, bunun da 20%-i Böyük Qafqazın, 70%-i Kiçik Qafqazın payına düşür.
Kiçik Qafqaza nisbətən Böyük Qafqazda karstın zəif inkişaf etməsi əsasən karstalaşan süxurların litoloji tərkibi ilə izah edilir. Beləki, əgər Kiçik Qafqazda karstlaşan süxurlar litoloji cəhətdən eyni tərkibli olması ilə səciyyələnirsə, Böyük Qafqazda onların tərkibində çoxlu miqdarda terrigen materiallar iştirak edir və tez-tez sementləşmiş çaqıldaşı, qumdaşı və gillərlə növbələşir. Bundan başqa Kiçik Qafqazda relyefin yayla xarakteri və süxurların çatlılıq dərəcəsi karstın yaxşı inkişaf etməsi üçün şərait yaradır.
Respublikanın ərazisində karstın iki-dağlıq və düzənlik sinifləri ayrılır. Karstın düzənlik sinfinə basdırılmış karstlar aid edilir ki, onların da əsasən Kür-Araz düzənliyinin sağ sahil hissəsində, Qanıx-Əyriçay dərəsində və Şərqi Arpaçayın aşağı axınında yayılması güman olunur.
Karstların dağlıq sinfinə örtüklü əhəng daşlarının karstlı, əhəng daşlı-dolomit karstı, çimlə örtülmüş əhəng daşlarının karstı (geniş yayılmış), çimlə örtülmüş əhəng daşları və brekçiyaların karstı, çimlə örtülmüş travertin karstı, çimlə tam örtülməmiş əhəng daşlarının karstı və çılpaq süxurların karstı aid edilir.
Formalaşması əsasən Abşeron əsri və sonrakı vaxtlara aid edilən karst mağaralarının yaşının təyin edilməsinin böyük əhəmiyyəti vardır. Karst mağaralarının yaşı əsasən onun giriş hissəsinin (çıxışının) çay terraslarının səviyyəsi ilə korrelyasiyasına, eləcə də mağaralar əmələ gələndən sonra erozion kəsilmənin dərinliyinə əsasən müəyyən edilmişdir ki, bu da Kiçik Qafqazdakı mağaraları Eopleystosenə, Erkən Pleystosenə, Orta Pleystosenə və Holosenə aid etməyə imkan verir.
Respublikada mövcud karst mağaralarından istifadə etmək imkanları kifayət qədər genişdir. Xüsusilə kənd təsərrüfatı inkişaf etdirilən ərazilərdə, su anbarlarının tikintisində, su ilə təchiz olunmada, hidrotexniki qurğuların, yolların və s. tikintisində, eləcə də bir sıra elmi problemlərin həllində, relyefin inkişaf tarixinin bərpa edilməsində, Paleolit dövrü insanlarının qədim düşərgələrinin axtarışında və s. karst mağaralarının öyrənilməsinin böyük əhəmiyyəti vardır.
Alçaq temperaturlu karst sularından, bəzi yerlərdə onun bulaqlarından su ilə təminatda, suvarmada, irriqasiya və meliorasiyada istifadə edilə bilər.
Mineral və termal suların çıxdığı mağaralar (Xaşi, Qalaaltı və b.) istirahət yerləri təşkil etmək, müalicə-turizm şəbəkələrinin inkişaf etdirmək üçün qiymətli yerlərdir.
Arxeoloq alim M. Hüseynov tərəfindən Azıx mağarasından tapılmış ibtidai insanın çənə sümüyü, qismən məhv olmuş məməlilərin sümük qalıqları, çoxlu miqdarda daş alətlər, insanların mağarada yaşadığı vaxtı müəyyən etməyə, o dövrün palocoğrafi şəraitini bərpa etməyə və ayrı-ayrı mağaraların yaşını təyin etməyə imkan verir. Şuşa və Daşsalahlı mağaralarında tapılmış çoxlu miqdarda daş alətlər bu mağaraların qədimliyini sübut edir. Qalaaltı, Dağtumas, Oxçuçay, Xıram, Şamaxı, Sudur və Naxçıvan mağaralar qrupu arxeoloji cəhətdən böyük maraq doğurur. Eyni zamanda bu mağaralar özünün möcüzəli yeraltı dünyası ilə turistlər üçün ən maraqlı obyektlərdir. Təəssüflər olsun ki, hələ də bu mağaralar lazımı səviyyədə təbliğ olunmur və turistlər bu marağlı obyektlərdən zövq almaqdan məhrumdurlar. Hazırda mağaraların bir qismi erməni qəsbkarları tərəfindən zəbt olunmuş ərazilərdə yerləşir və bəzi məlumatlara görə mağaraları saxtalaşdırma yolu ilə "erməniləşdirməyə" cəhd edirlər.
Mağaraların inkişafı bəzən neqativ halların baş verməsinə səbəb olur. Məsələn: Ordubad rayonu ərazisində karstlaşan yamacın uçub tökülməsi dəmiryol nəqliyyatının hərəkətində çətinliklər yaratmışdır. Bəzi yerlərdə torpaq eroziyasının güclənməsinə, kənd təsərrüfatı üçün yararlı sahələrin azalmasına səbəb olmaqla kənd təsərrüfat istehsalına mənfi təsir göstərir.
Bəzi ərazilərdə inkişaf etmiş karstların yer səthində əmələ gətirdiyi uşqun qıfları malqara, bəzi yerlərdə isə kənd təsərrüfat texnikasından istifadə etmək üçün təhlükə yaradır.
Dağtumas kəndi yanında yamacda intensiv inkişaf etmiş karst, suffoziya və sürüşmə prosesləri yamacın çökməsinə və nəticədə kəndin yerinin dəyişdirilməsinə və güclü maliyyə xərclərinə səbəb olmuşdur.
Respublikanın ərazisində karst mənşəli mağaralardan başqa vulkanik süxurlarda klastokarst və gillərdə psevdokarst inkişaf etmiş mağaralar da yayılmışdır. Vulkanik süxurlarda mağaralar əsasən Kiçik Qafqazda, Naxçıvanda və Talışda inkişaf edib, genetik cəhətdən karst mağaralarından əsaslı surətdə fərqlənir. Bu mağaralar çox da böyük olmayıb (10–15 m-ə qədər), tərkibində allüvial-prolüvial, qum-çaqıldaş layları və linzaları olan vulkanik süxurlara suların mexaniki təsiri nəticəsində əmələ gəlir. Respublikada 100-ə qədər bu tip mağara öyrənilmişdir. Burada çöküntülərin su vasitəsilə vulkanik süxurların içərisindən çıxaralması nəticəsində psevdokarst relyef formaları – uçqun qıfları, yeraltı dəhlizlər, təbii körpülər, kor yarğanlar və s. əmələ gəlir.
Böyük və Kiçik Qafqazın dağətəyi silsilələrinin yamaclarında, Ceyrançöldə Acınohur alçaq dağlığında, Qobustanda, Kür çökəkliyinin daxili qalxmalarında inkişaf etmiş gil karstları yarğan eroziyasının intensiv inkişafına, çox halda isə yamaclarda bedlendin əmələ gəlməsinə səbəb olur.
Katya Dorner
Katya Dörner – alman siyasətçi. Bonn şəhərində 27 sentyabr 2020 tarixində bələdiyyə sədri vəzifəsinə seçilib.
Haqqında
Dorner Altenkirxen bölgəsindəki Şteynbaxda böyüyüb. 1995-ci ildə özəl Marienştat gimnaziyasını bitirdikdən sonra o, Bonn, York və Edinburqda siyasi elmlər, ictimai hüquq və ədəbiyyat üzrə təhsil alıb, 2000-ci ildə Magistra Artium ilə bitirib.
2001-ci ildən Dorner Şimali Reyn-Vestfaliyadakı yaşıl parlament qrupunun lideri Silviya Löhrmanın şəxsi müşaviri olub.
2010-cu ilin iyun ayından 2014-cü ilin iyul ayına qədər Katya Dorner Müasir Həmrəylik İnstitutunun idarə heyətinin üzvü olub. 2013-cü ilin dekabrında Deutsches Kinderhilfswerk -in direktorlar şurasına seçilib.
Evlidir, bir oğlu var və ailəsiylə birlikdə Bonnun Auerberq rayonunda yaşayır.
Doris Miller
Doris Miller (d. 12 oktyabr 1919, Uako, Texas, ABŞ – ö. 24 noyabr 1943, Gilbert adaları, Gilbert və Ellis adaları, Böyük Britaniya) — Pyörl-Harbora hücum zamanı göstərdiyi igidliyə görə Donanma Xaçı medalı ilə təltif edilən ilk afroamerikalı. Onun əməlləri qara dərililərin mətbuatında geniş formada təbliğ olunmuşdu və bu onu ABŞ-də afroamerikalılar üçün №1 qəhrəmana çevirdi. Pörl Harbordan 2 il sonra o, Makin döyüşü zamanı olduğu gəminin yapon sualtı qayığı tərəfindən batırılması nəticəsində həlak olmuşdu.
Həyatı
Miller, 1919-cu ilin 12 oktyabrında Texas ştatının Uako şəhərində Konneri və Henrietta Millerlərin ailəsində dünyaya göz açmışdır. O, 4 oğul arasında 3-cüsü idi və həyətyanı əraziyə nəzarət edər, yeməklər bişirər və camaşırla məşğul olar, eləcə də ailəsinə məxsus fermada işləyərdi. Miller yaxşı tələbə idi və Uakodakı A.C. Mur adına Ali Məktəbin futbol komandasında müdafiəçi idi. 1937-ci ilin 25 yanvarında 17 yaşlı Miller 8-ci dərəcədə yenidən iştirak etməyə başladı. Növbəti il təkrarlamağa məcbur oldu və Miller məktəbdən çıxmağı qərara aldı. O, 22 kalibrli tüfənglə dələ ovu üzrə vaxtını doldurdu və qiyabi kursunu başa vurdu. Vətəndaş Konservasiya Korpusuna qoşulmaq üçün çalışdı, lakin onun tələbi qəbul edilmədi. Bu vaxtı o, 1.91 m uzunluqda boya və 91 kq çəkiyə malik idi.
Kikhanan
Kikhanan — İranın Qəzvin ostanının eyniadlı şəhristanının Kuhin bəxşinin ərazisinə daxil olan kənd.