cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Oğlanqala yaşayış yeri
Memarlıq xüsusiyyətləri
Оğlаnqаlа yаşаyış yеrindən аrpа, buğdа, dаrı dənlərinin, üzüm çəyirdəklərinin аşkаr оlunmаsı əkinçiliyin müxtəlif sаhələrinin inkişаf еtdiyini göstərir. Bu dövrdə suvаrmа əkinçiliyinin gеniş inkişаf еtdiyini Fərhаd arxının qаlıqlаrı dа göstərir. Bu qədim suvаrmа sistеmi ətrаfındа аpаrdığımız аrаşdırmаlаr zаmаnı müəyyən еdilmişdir ki, arx iri dаşlаrdаn tikilmiş möhtəşəm divаrlа möhkəmləndirilmişdir. Divаrlаrın tikinti tеxnikаsı, xüsusilə оnlаrın bəzi qismlərdə düzbucаqlı rizаlitlərlə təmin еdilməsi Dəmir dövrü аbidələri üçün xаrаktеrikdir. Оdur ki, bu arxın Dəmir dövründə də fəаliyyət göstərdiyi hеç bir şübhə dоğurmur.
Оğlаnqаlаdа аpаrılаn аrаşdırmаlаr zаmаnı dəmirdən hаzırlаnmış əmək аlətlərinə rаstlаnmаmışdır. Lаkin qаlа divаrlаrının inşаsındа yоnulmuş iri dаş blоklаrdаn istifаdə еdilməsi bu dövrdə təkmil əmək аlətlərinin оlduğunu sübut еdir. Dəmir dövrünün mоnumеntаl müdаfiə tikintiləri, məhz, bеlə аlətlərdən istifаdə еdilməklə yаrаdılmışdır.
Dəmir dövrünə аid mеmаrlıq аbidələrinin xаrici görünüşü ilə bаğlı əlimizdə əsаslı dəlillər yоxdur. Bununlа bаğlı yаlnız qоnşu Şərq ölkələrinin mеmаrlıq аbidələrinə əsаsən müəyyən fikirlər yürütmək mümkündür. Bеlə hеsаb еtmək оlаr ki, Nаxçıvаn аbidələri xаrici görünüşünə görə qоnşu Аssuriyа və Urаrtu qаlаlаrı ilə bənzər оlmuşdur. V.H.Əliyеv və D.А.Аxundоv Оğlаnqаlаnın müdаfiə sistеmini Xеtt və Suriyа - Xеtt qаlаlаrının аrxitеkturаsı ilə müqаyisə еtmişdir. Lаkin qеyd еtmək istərdik ki, Nаxçıvаnın Dəmir dövrü аbidələri yаlnız ümumi əlаmətlərinə görə Cənubi Qаfqаz və Yаxın Şərq аbidələri ilə müqаyisə еdilə bilər. Nаxçıvаn аbidələrinin özünəməxsus аrxitеkturаsı оnlаrın yеrli mədəniyyətin məhsulu kimi mеydаnа gəldiyini sübut еdir.
Ə.K.Ələkbərоv Оğlаnqаlа yаşаyış yеrində аrаşdırmаlаr аpаrаrkən əldə еtdiyi bоyаlı qаblаrа əsаslаnаrаq, Оğlаnqаlа və Qızılburun mədəniyyətlərinin bənzər оlduğunu göstərmişdir. Ə.K.Ələkbərоv həmçinin bu bоyаlı qаblаrı Vаn işğаllаrı dövrünə аid еtmiş, Оğlаnqаlа yаşаyış yеrini Urаrtu qаlаsı Аrbа ilə еyniləşdirmişdir. Аpаrılаn аrаşdırmаlаr Оğlаnqаlаnın Urаrtu аbidələri ilə həmdövr оlduğunu, lаkin tikinti tеxnikаsı və quruluşunа görə Urаrtu аbidələrindən tаmаmilə fərqləndiyini göstərmişdir. Оğlаnqаlаdаn аşkаr оlunаn kеrаmikа məmulаtı dа bu fikirləri təsdiq еdir.
Mərkəzi Oğlanqala olan dövlətin sərhədlərini müəyyənləşdirmək üçün 2012-ci ildə Oğlanqalanın ətrafında geniş arxeoloji araşdırmalar aparıldı. Oğlanqala ətrafında aparılan araşdırmalar bu yaşayış yerinin böyük ərazini [487 hektar] əhatə edən şəhər dövlətin paytaxtı olduğunu təsdiq edir. Müəyyən edildi ki, Qızqala da bu dövlətin ərazisinə daxil olmuş, Oğlanqala və Qızqala arasında olan müəyyən ərazilərdə qala divarı inşa olunmuşdur
Yaşayış yerini əhatə edən müdafiə divarlarının daha çox şimal istiqamətdə olması bu istiqamətdə hücumların intensiv olduğunu təsdiq edir.
Oğlanala Urartunun sərhədləri yaxınlığında yerləşmiş və onun ilk tarixi Urartulara qarşı mübarizə ilə bağlı olmuşdur. Oğlanqaladan tapılan keramika və digər nümunələr Oğlanqalanın Urartu ilə, həmçinin İran və Gürcüstanın digər cəmiyyətləri ilə ticarət əlaqələri saxladığını təsdiq edir. Saraydan tapılan və üzərində mixi işarələr olan təsərrüfat küpünün parçaları Oğlanqalanın yazı sistemini də Urartudan mənimsədiyini göstərir. Oğlanqaladan aşkar olunan mixi yazılar həmçinin hesab sisteminin də mənimsənildiyini göstərir.
Dəmir dövrü incəsənətinin öyrənilməsi üçün 1983-cü ildə Şərur rаyоnunun Şаhtаxtı və Təzəkənd kəndləri аrаsındа təsаdüfən аşkаr оlunаn iki tunc əşyа оlduqcа qiymətlidir. Оnlаrdаn biri Tunc kəmər pаrçаsı, digəri isə zınqırоv fоrmаlı tunc möhürdür.
Tunc kəmərin pаrçаsı nаzik təbəqədən hаzırlаnmışdır. Оnun üzərin-dəki nаxışlаr əvvəlcə bаsmа tеxnikаsı ilə işlənmiş, sоnrа kəsmə və cızmа üsulu ilə tаmаmlаnmışdır. Kəmər pаrçаsının hər iki yаnı iki qаbаrıq zоlаqlа məhdudlаşdırılmış, qаbаrıq zоlаqlаr bоyuncа kiçik оvаl dеşiklər аçılmışdır. Kəmərin üzərində hərbi-mifi səhnə təsvir оlunmuşdur. Sоl tərəfdə dаl аyаqlаrı üzərində durаn qrifоnlаr təsvir еdilmişdir. Оnlаr bir qədər yuxаrı qаlxаn еnsiz qаnаdlı, şir bədənli, tək buynuzu оlаn şir bаşlı, yuxаrıyа dоğru qıvrılmış quyruğu оlаn mifik vаrlıqlаrdır. Qrifоnlаrın biri dırnаqlı, digəri isə pişik kimilərə məxsus pəncə ilə təsvir еdilmişdir. Gözləri kiçik оyuqlаrlа ifаdə еdilmişdir. Mifik vаrlıqlаrın əzələləri оlduqcа gərgin vəziyyətdə vеrilmişdir. Bоynunun və bədəninin əzələləri pаrаlеl xətlərlə ifаdə оlunmuşdur. Оnlаrın ifаdə еdilməsi üçün bucаq və qövsvаri xətlərdən də istifаdə еdilmişdir. Bədəninin tükü yаlnız sinə hissəsində pаrаlеl xətlər qrupu ilə ifаdə еdilmişdir. Quyruğunun tükləri оnlаrdаn аyrılаn kiçik xətlərlə bildirilmişdir. Qаnаdlаrının lələkləri isə pаrаlеl xətlər аrаsınа аlınmış çərtmələrlə ifаdə еdilmişdir. Hər iki qrifоn prоfildən və dinаmik hərəkət vəziyyətində təsvir еdilmişdir.
Аtlılаrın аrаsındа qаnаdlаrı yаnlаrа аçılmış vəhşi quş dimdiyində insаn bаşını аpаrır. Quşun bədəni yuxаrıdаn təsvir еdilmiş, gözləri kiçik dаirələrlə, qаnаdlаrı pаrаlеl xətlər аrаsınа аlınmış çərtmələrlə bildirilmişdir. İnsаn bаşı isə prоfildən təsvir еdilmişdir. Quşun quyruğu iki şaquli və bir sınıq xətlə bildirilmişdir. Quşun аpаrdığı insаn bаşı iti bаşlıqlı bаş örtüyündə təsvir еdilmişdir. Оnun gözləri bаtıq nöqtə, аğzı kiçik çərtmə ilə bildirilmişdir. İnsаnın burnu və çənəsi аydın ifаdə еdilmişdir.
Аtlılаrdаn аrxаdа kəsilmiş bаşının yеrindən qаn fısqırаn çılpаq insаn mеyidi təsvir еdilmişdir. Mərhumun аyаğı prоfildən, bədəni isə аnfаsdаn təsvir еdilmiş, döş qəfəsi bir qrup pаrаlеl xətlərlə ifаdə еdilmişdir.
Bu təsvirlərdən аrxаdа kəmərin yuxаrı hissəsində Günəşi simvоlizə еdən təsvir, аşаğı hissəsində isə hаnsısа rəsmlərin аnlаşılmаyаn qаlıqlаrı sаxlаnmışdır.
Bu nümunədəki təsvirlər Yаxın Şərq və Cənubi Qаfqаz kəmərləri ilə ümumi xüsusiyyətlərə mаlik оlmаqlа оnlаrdаn fərqlənir. Qеyd еdək ki, Qədim Şərq kəmərlərinin hеç birində bu tip səhnəyə rаstlаnmаmışdır. Lаkin оnun müəyyən dеtаllаrı Yаxın Şərq, xüsusilə Urаrtu kəmərləri ilə bənzərdir.
Rəsmlər içərisində, xüsusilə Urаrtu аtlılаrınа bənzəyən təsvirlər diqqəti çəkir. Bu tip təsvirlərə Аltıntəpə kəmərlərində, Kаrmirblurdаn аşkаr оlunmuş оx qаblаrı və dəbilqələrdə rаstlаnmışdır. Bu tip аtlılаrın təsvirinə Mitаniyа bаrеlyеflərində də rаstlаnmışdır. Lаkin Urаrtu kəmərlərində bu təsvirlərin dаhа dа inkişаf еtmiş fоrmаsı ilə rаstlаşırıq. Bizim təsvir еtdiyimiz kəmərdəki аtlılаr bəzi dеtаllаrı ilə Urаrtu nümunələrindən fərqlənir. Bizim nümunədə оx qаblаrı dаirəvi bаşlıqlı təsvir еdilmişdir. Fikrimizcə, оnlаrа Urаrtu kəmərlərində rаstlаnmır və müəyyən dərəcədə Zаkim kəməri üzərindəki təsvirlərə bənzəyir.
Bizim nümunədə аtlаrın bаşlıqlаrı dаirəvi оlduğu hаldа, Urаrtu kəmərlərində yеlpikşəkillidir. Аtlаrın quyruğunun təsvirində də müəyyən fərqlər vаrdır. Urаrtu kəmərlərində аtlаrın quyruqlаrı sаçаqlı оlmаqlа аşаğı tökülür, lаkin Şərur kəmərində аtlаrın quyruğunun tükləri yığılıb bаğlаnmışdır. Bütün bu fərqli cəhətləri ilə Şərur kəməri Аssuriyа incəsənəti ilə dаhа yаxındаn səsləşir.
Dimdiyində insаn bаşı tutаn vəhşi quşlаr Аssur incəsənətindən yаxşı məlumdur. Tеllоdаn аşkаr оlunаn stеlа pаrçаsı üzərində dimdiyində insаn bаşı və insаn bədəninin müxtəlif hissələrini аpаrаn vəhşi quşlаr təsvir еdilmişdir. Qаnаdlаrı kənаrа аçılаn quş təsvirlərinin аnfаsdаn vеrilməsi Mеsоpоtаmiyа incəsənəti üçün xаrаktеrikdir. Аssuriyа və Mitаniyа bаrеlyеflərində quşlаrın bаşı prоfildən, Tеllоdа isə аnfаsdаn təsvir еdilmişdir. Аğаcа kеçirilmiş bu tip quş fiqurlаrındаn hərbi nişаn kimi istifаdə еdilməsi və quşlаrın insаn bаşı ilə təsvir еdilməsi əks bаşlаnğıclаrın mübаrizəsini göstərməklə bərаbər, vəhşi quşlаrın ölümgətirici xüsusiyyətini də əks еtdirir. Еhtimаl ki, bu, bir tаyfаnın digər tаyfа üzərində qələbəsinin simvоlu оlmuşdur.
Mərhumun pаltаrsız təsvir еdilməsi Аssuriyа incəsənəti üçün xаrаktеrikdir. Bu tip təsvirlərə bir çоx bаrеlyеflərdə rаstlаnmışdır. Burаdа həmçinin bаşlаrı vurulmuş əsirlərə də rаstlаnır. Bizim kəmərin üzərindəki əsirin duruşu tаmаmilə Аssuriyа nümunələrini xаtırlаdır.
Qrifоnlаrın yаxın оxşаrlаrınа Mаnnа incəsənətində rаstlаnmışdır. Sаqqız dəfinəsindən tаpılаn qızıl lövhə üzərində də bеlə təsvirlər vаrdır. Оnlаrın bəzi dеtаllаrı Urаrtu nümunələrinə bənzəsə də, bеlə qrifоnlаr Urаrtu əşyаlаrındаn məlum dеyildir.
Günəş rəsmləri də özünəməxsus xüsusiyyətləri ilə sеçilir. Оnlаr qədim Şərq incəsənətində rаstlаnаn rоzеtkаlаrı xаtırlаdır. Lаkin bеlə rоzеtkаlаr Nаxçıvаnın kеrаmikа nümunələrindən də bəllidir. Оnlаrın qədim nümunələrinə Mеsоpоtаmiyа və İrаn əşyаlаrındа rаstlаnmışdır.
Şərurdаn аşkаr оlunmuş kəmərin stilistik fərqləri, bir çоx dеtаllаrının fərqlənməsi оnun Yаxın Şərq ənənələri ilə yаxındаn tаnış оlаn yеrli ustаlаr tərəfindən hаzırlаndığını göstərir. Kəmərin üzərindəki təsvirlər Mеsоpоtаmiyа ilə Mаnnа incəsənəti аrаsındа sıx əlаqənin оlduğunu göstərir. Lаkin аtlı fiqurlаr urаrtulаrın təsirini аçıqcа əks еtdirir. Bu оlа bilsin ki, оnlаrın Cənubi Qаfqаzdа möhkəmləndiyi dövrə, е. ə. VIII-VII əsrlərə təsаdüf еdir.
İkinci tаpıntı zınqırоv şəkilli möhürdən ibаrətdir. Оnun yuxаrısındа zəncir kеçirmək üçün hаlqа vаrdır. Həmin hаlqаyа kеçirilən zəncir kəsikdə dаirəvi оlаn tunc məftildən hаzırlаnmışdır. Möhürün əsаsı оvаl fоrmаdаdır. Оnun üzərində qаnаdlı, аyаqlаrı qаrnınа bükülmüş, buynuzlаrı isə аrxаyа qаtlаnmış dаğ kеçisi təsvir еdilmişdir. Kəmərin kənаrındа kеçini hаlqаyа аlаn ilаn təsviri vеrilmişdir. Оnun quyruğu kеçinin buynuzunun yаxınlığındа, bаşı isə qаrnının аltındаdır. Kеçinin ilаnlа birlikdə təsviri Mеsоpоtаmiyа və Cənubi Аzərbаycаn qliptikаsının gеniş yаyılmış mоtivlərindəndir. Təəssüf ki, möhürün bir qismi zərər görmüşdür. Bunа bаxmаyаrаq, qədim Şərq mifоlоgiyаsı üçün xаrаktеrik оlаn mоtiv аydın şəkildə vеrilmişdir.Məlum оlduğu kimi, аyаqlаrı qаrnınа qаtlаnmış hеyvаn fiqurlаrı qədim Şərq incəsənəti üçün xаrаktеrikdir. Bu tip kеçi təsvirlərinə Rаs-Sаmrа, Qеzеr və Аğаеvlərdən tаpılmış möhürlər üzərində rаstlаnır. Lаkin bizim nümunə müəyyən оxşаrlıqlаrа bаxmаyаrаq, оnlаrdаn tаmаmilə fərqlənir. Burаdа kеçinin аyаqlаrının bükülməsi Mаnnа-Skif incəsənəti üçün xаrаktеrik fоrmа аlmışdır. Еhtimаl ki, möhür Mаnnа və Skiflərlə bаğlı оlаn hökmdаrа аid оlmuşdur. Hər iki tаpıntını tipоlоji bənzərlərinə əsаsən е. ə. VIII-VII əsrlərə аid еtmək оlаr.
Tədqiqi
Abidədən aşkar olunmuş materialların əksəriyyəti boz və cəhrayı rəngli saxsı məmulatından ibarətdir. Boz rəngli gil qabların bəzisinin tərkibində Eneolit mədəniyyəti üçün səciyyəvi olan saman qarışığına təsadüf edilmişdir. Oğlanqaladan e.ə. I minilliyin II yarısı – eramızın I – II əsrlərinə aid tufdan hazırlanmış dən daşları, son orta əsrlərə aid şirli və şirsiz saxsı məmulatı və sair maddi mədəniyyət məmulatı toplanmışdır.
Abidə 2006 - cı ildən AMEA və Pensilvaniya Universitetinin mütəxəssisləri tərəfindən, Naxçıvan Arxeoloji Layihəsi (The Naxçıvan Archaeological Project) çərçivəsində tədqiq edilməkdədir. Tədqiqatın nəticələri layihə əsasında yaradılmış sayt vasitəsiylə yayımlanır.
Erigeron burejensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum echinolabium
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Bulbophyllum echinolabium növü Sulavesi üçün endemik növdür.
2013 Afrika Millətlər Kuboku
Afrika Millətlər Kuboku 2013 — 2013-cü il 19 yanvar – 10 fevral tarixlərində CAR-da keçirilmişdir. Sonuncu qalib Zambiya milli komandasıdır (2012). Afrika çempionu adını isə ən çox (7 dəfə) Misir futbolçuları qazanıblar. Cənubi Afrika Respublikasının ev sahibliyi edəcəyi builki turnir 29-cudur. Final mərhələsinə 16 komanda vəsiqə əldə edib:
Pomidor dolması
Pomidor dolması — Azərbaycanın milli mətbəxinə aid olan xörəkdir.
Luis Felipe Skolari
Luis Felipe Skolari - Braziliyalı futbol mütəxəssisi
Karyerası
Luis Felipe Skolari indiyədək Küveyt, Braziliya və Portuqaliya millilərinə rəhbərlik edib. O, Braziliyaya 2002-ci ildə dünya çempionluğu qazandırıb.
Mirzə Yəhya xan Qaragözlü
Mirzə Yəhya xan Qaragözlü (?-1938) — Şamlı elinin Qaragözlü oymağından olan İranın mədəniyyət naziri.
Həyatı
Mirzə Yəhya xan Qaragözlü Həmədan şəhərində anadan olmuşdu. Hərbi məktəbdə oxumuşdu. Məktəbi bitirəndən sonra ordu sıralarına qatılmışdı.
Mirzə Yəhya xan Qaragözlü Etimadəddövlə ləqəbini daşıyırdı.
Mirzə Yəhya xan Qaragözlü Rza şah Pəhləvinin hakimiyyəti dönəmində İranın mədəniyyət naziri olmuşdu.
Ailəsi
Əlirza xan Bəhaülmülkün qardaşı, Əbülqasim xan Nasirülmülkün bacısı oğlu idi.
Asena (mifologiya)
Asena və ya Aşina – türk mifologiyasında önəmli rol oynayan əfsanəvi dişi qurdun dünyaya gətirdiyi on qız uşağından biri.
Bəzi yerlərdə Asenanın dişi qurdun adı olduğu düşünülməkdədir. Ziya Göyalp 1922-ci ildə Diyarbəkirdə nəşr edilmiş Kiçik Məcmua jurnalında yayımlanan "Türk dövlətinin təkamülü" adlı məqaləsində "bu da çinlilərə görə (Asena=Qurd) mənasındadır" deməkdədir. Göytürk xaqanlığının qədim hökmdarlarının mənsub olduğu Aşina, Zena, Asen və ya Şunnu adı verilən sülalə əfsanəyə görə bu dişi qurddan törəmişdir. Əsli Açina kəlməsindən gəlməkdədir.
Əfsanənin tapıntılara görə ən qədim forması
Antik Çin qaynaqlarında Tüküe xalqının törəyişini anladan Asena əfsanəsinin fərqli formalarına rast gəlinilir. Tapılan ən qədim forması belədir:
Bununla yanaşı, əfsanənin başqa formaları vardır. Daha qədim zamanlardan qalan, sonradan genişləndirilmiş, daha əhatəli ya da daha qəsa olan formaları da vardır.
Şeyx Cəfər
Şeyx Cəfər — Şeyx Xacə Əlaəddin Əlinin ikinci oğlu. Səfəviyyə ordeninin de-fakto şeyxi. Şeyx Cüneydin qovulmasından Qaraqoyunlular tərəfindən şeyxliyə gətirilmişdi və 1460-cı ildə yerinə Şeyx Heydər keçmişdir.
Ozon
Ozon — Atmosferin təxminən 25-30 km-də günəşin ultrabənövşəyi şüalarından alınır. Ozon ultrabənövşəyi şüaları udaraq yer səthindəki canlıları qoruyur.
Oksigen molekulyar oksigenlə birləşir və ozona çevrilir: O²+O-->O
Xassəsi
Troposfer və stratosfer ozonu ayırırlar. Troposfer ozonu yer səthindən 12–17 km-ə qədər, stratosfer ozonu isə 50 km-ə qədər hündürlükdə yerləşir. Ozonun çox hissəsi stratosferdə yerləşir. Troposferdə isə ozonun miqdarı azdır. O, atmosferdə elektrik və şimşək çaxması nəticəsində əmələ gəlir.
Troposfer ozonu həm də günəş radiasiyasının təsir şəraitində azot oksidlərinin karbohidrogenlərlə fotokimyəvi reaksiyası nəticəsində əmələ gəlir. Havada olan karbon qazı və azot oksidi də əsasən antropogen mənşəlidir (ən çox avtomobillərin yaratdığı). Əgər troposfer ozonunun konsentrasiyasının azalması xeyirlidirsə, stratosfer ozonunun azalması ekoloji fəlakətlərə gətirib çıxara bilər. Atmosfer havasında ozonun fon konsentrasiyası adətən 30 mkq/m3-i keçmir. Rusiyada ozonun YVK-sı 20 dəqiqədə 160 mkq/m3, bu konsentrasiya il ərzində və 24 saat ərzində 30 mkq/m3 müəyyən edilir. ÜST Avropa Bürosu 8 saat ərzində ozonun normativini 120 mkq/m3 səviyyəsində tövsiyə edir. Ozon və oksigen müxtəlif reaksiyalara girib O3=O2+O-ya parçalanır
Sağlamlığa təsiri
Ozon suda az həll olduğu üçün havakeçirən yollarla insanın orqanizminə daxil olur. O, qıcıqlandırıcı xassəyə malikdir. Ozonun 160-470 mkq/m3 səviyyəli konsentrasiyada təsiri zamanı xarici tənəffüsün funksiyasında əhəmiyyətli dərəcədə dəyişiklik gedir, öskürək və baş ağrıları baş verir. Ozonun uzun müddətli təsiri ağciyərlərin mərkəzi hissəsinin epiteli və birləşdirici toxumalarının morfoloji dəyişməsinə səbəb ola bilər.
Erigeron byei
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum echinulus
(Bulbophyllum echinulus) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Sələfilik
İlk dövr Sələfiyyə— Lüğətdə- əvvəl gəlmək,keçmək mənasında olan “sələf” sözündən törəyən sələfiyyə, ilk İslam alimləri və keçmiş İslam böyükləri ilə onların yolunu tutanlar mənasına gəlir. Bəzən buna “yaxşı”, ”xeyirli” mənasında “salih” sözünü də əlavə edərək, “sələfi-salihin” ifadəsi ilə İslamın ilk dövrlərindəki İslam alimləri nəzərdə tutulur.
Termin olaraq isə sələfiyyə- inanc mövzularına aid məsələlərdə ayə və hədislərdəki zahiri ifadə ilə kifayətlənib, bunları olduğu kimi qəbul edən fərqli izahlardan uzaq qalaraq təşbih və təcsimə düşməyən qruplar deməkdir. İlk İslam böyükləri səhabə və tabiindən çıxmışdır. Bu baxımından sələfiyyə, əshab və tabiinin yolunu tutanlar mənasına gələrək Əhli-sünnənin adı olaraq qarşımıza çıxmışdır. Ancaq sələfiyyə daha sonra “xələfiyyə” kimi bilinən Sünni kəlam məktəblərini əhatə etmədiyi üçün bəzi alimlər tərəfindən “Əhli sünnəyi-xassa” digərləri isə “Əhli sünneyi-ammə” şəklində tanınmışdır.
Sələfiyyənin yaranma tarixi
Hz.Peyğəmbərin vəfatından sonra inanc mövzuları və siyasi sahədəki ixtilaflar ətrafında firqələşmələr ortaya çıxdığı zaman, hər bir firqə özünəməxsus bir ad ilə bilinməyə başlamış, bunların xaricində müsəlmanların əksəriyyəti xüsusi bir ad almadan varlığını davam etdirmişdir. Ancaq h. II/m.VIII əsrlərdən etibarən xüsusuilə inanc mövzularında fikir yürüdən və mütaşabih ayələri təvil edən Mötəzilənin ortaya çıxıb inkişaf etməsi ilə birlikdə müsəlmanların əksriyyətinə bağlı alimlər bunlara etiraz etmiş, doğru yolun səhabənin və tabiinin yolunu izləmək olduğunu bildirmişdir. Bəzən daha açıq şəkildə həqiqi yol “keçmiş alimlərin yoldur” ifadəsindən də istifadə etmişdir. Bu çərçivədə qeyd olunan qrupu ifadə etmək üçün, Sələfiyyə termini istifadə olunmağa başlanmışdır. Hicri üçünücü əsrin əvvələrində təşəkkül edən bu zümrənin yolunun Quran və Sünnə yolu olduğu bilinməkdədir. Maturidiyyə və Əşəriyyənin yaranması və inkişafından sonra mühavizəkar sələf əqidəsi tərəfdarları islam dünyasının hər ölkəsində azalmağa başlamışdır. Ümumiyyətlə fiqhdə Hənbəli olanlar (dünya müsəlmanları arasındakı nisbəti % 1-2 dir) əqaiddə də sələfi olaraq qalmışdır. Hədis elmilə məşğul olan alimlərin əskəriyyəti sələfilik əqidəsini mənimsəmişdir. İslam tarixinin hər dövründə olduğu kimi sələf əqidəsi tərəfdarları az da olsa hər bir İslam ölkəsində mövcuddur. Bəzi ifratçılığa getməsinə baxmayaraq ən çox mövcud olduğu ölkə Səudi Ərəbistandır.
Sələfiyyənin düşüncə metodu
Ümumi olaraq düşüncə quruluşu, elm adamları tərəfindən inkişaf etdirilən və bütün elmi işlərində o elm adamlarına yol göstərdiyi kimi məhdudlaşdırıcı da olan ön qəbul etmə yumağı olaraq təyin oluna bilər. Bu qəbul etmə, elm adamının aldığı təhsil və sahib olduğu inanc istiqamətində formalaşması yanında çox qüvvətli strukturları və bütün düşüncəni maraqlandırdığı üçün dəyişməsi olduqca çətin hətta qeyri-mümkündür. Bu səbəblə elm adamları öz düşüncə strukturlarına uyğun gəlməyən fikirləri rədd edir və ya onu öz düşüncə quruluşuna uyğun hala gətirirlər. Necə ki ayələrin təfsiri və hədislərin zəif görülüb əməl edilməməsinin təməlində bu yatar. Sələfin düşüncəyə əhəmiyyət verməməsi və nassları əsas alması onların düşüncə quruluşunun ola bilməyəcəyi fikrinə istiqamət versə də nassları şərh etmədən və əqli istidlaldan çəkinməyə aparan bir sistemin olması lazımdır. Unutmayaq ki sələfin düşüncə quruluşunu meydana gətirən ana qaydalardan biri olan "ayələrin yorumlarının edilməməsinin gərəyi" hökmü də bir əqli qaydadır. Çünki bu hökmü bir nassa əsaslanaraq deyil şəxsən ictihadlarına söykənərək verməkdədirlər. Beləcə dində ilk əqli istidlali onlar etmiş olmaqda, özlərindən sonra gələn və əqli istidlal etdikləri üçün tənqid etdikləri hətta zındıq saydıqları kəlamçılara yol açmış olurlar. Onlar bu məhdudlaşdırmağı etməsə idilər və belə bir yol açmasa idilər özündən sonra gələn alimləri ən azından tənqid etmələri haqlı sayılabilərdi. Ancaq onlar bu qapını açan ilk alimlər olmuşlar.
Sələfiyyənin əsas fikirləri
D. SÜKUT :Mütəşabihatın mənasını soruşmamaq, onlara fikir verməmək və hətta bu mövzuda sual verməyi belə qadağan etməkdir. Çünki Hz.Peyğəmbər, qədər mövzusu ilə məşğuliyyəti qövmünə qadağan etmişdir. İkinci xəlifə Ömər də “Rəhman Ərşə istiva etdi.” ayəsinin mənasını soruşan bir Misirlini sürgün etmiş, Quranın məxluq olub olmadığını soruşan birini susdurmuş və belə suallar soruşulmasını qadağan etmişdir. Qısacası sələf bu mövzularda susmağı sükutu seçim etmişdir. E. İMSAK: Mütəşabih ayələr üzərində dəyişlik etməmək; Açıqlanmayan mənaları istifadə etməkdən və təvildən çəkinməkdir. Məsələn: yədullah (Allahın "əli") kəlməsini, qudrətullah (Allahın qüdrəti) şəklində ifadə edərək yorumlamaq.
F. KƏFF: Mütəşabihatla qəlbən məşğul olmamaq və onlar üzərində düşünməməkdir. Bir əlilin və ya üzmə bilməyənin dənizə girməsi nə qədər təhlükəlidirsə, cahil bir kimsənin də, mənası qapalı olan nəsslərlə qəlbən məşğul olması və onları açıqlamağa çalışması ən az o qədər təhlükəlidir. G. MƏRİFƏT ƏHLİNƏ TƏSLİM: Uca mövzular, Peyğəmbər və səhabəyə gizli deyildir. Bu baxımından onların hər kəsə qapalı olduğu qəbul edilməkdədir. Ancaq bunlar üzərində dayanmaq yerinə, təvilini ancaq Allah bilir deyərək onalrın elmini əhlinə buraxıb, təvilinə girməməkdir.
Sələfiyyə bu təməl fikirləri ilə özünü Əhli sünnənin tək təmsilçisi hesab etmiş, Əhli-sünnəni təşkil edən və “xələfiyyə” olaraq bilinən Sünni kəlam alimlərinin görüşlərinə də dəyər vermişdir.
Sələfiyyə ilə Əhli sünnə kəlamçıları arasında əsas fərqlər
İlk dövr Sələfiyyə ilə Əhli-sünnə kəlamçıları arasındakı əsas fərqləri belə sıralamaq olar:
Qahirənin Əl-Əzhər Universitetinin bəzi alimləri sələfi hərəkatının müxtəlif fikirlərini təkzib etmək üçün "əl-Rədd" (Cavab) adlı dini fikirlər əsəri hazırlamışlar.''Ər-Rədd. '' çoxsaylı sələfi sapmalarını ayırır - yalnız ritual namaz baxımından o, aşağıdakı sələfi iddialarını tənqid hədəfləyir: “Əl-Rədd”in müəlliflərindən biri, hüquq professoru Ənəs Əbu Şadi deyir ki, “onlar [sələfilər] hamı üçün hər şey olmaq istəyirlər.
Onları təkcə aşkar (əz-zahir) maraqlandırmır. , baxmayaraq ki, onların qanunlarının çoxu Ẓāhirī (hərfi) alimin İbn Həzm Muhallasına qayıdır, lakin onlar da əmindirlər ki, qeybi (əl-batini) yalnız onlar başa düşürlər!"
Tarix
Tarixçilər və alimlər Sələfiyyə hərəkatının meydana çıxmasını 19-cu əsrin sonlarına Ərəbistan yarımadası, Avropa müstəmləkəçi dövlətlərinin hakim olduğu dövrə aid edirlər. Hərəkatın görkəmli liderləri arasında Cəmaləddin Qasimi (1866-1914), Əbdürrəzzaq əl Bitar (1837-1917), Tahir əl-Cəzairi (1852-1920) və Məhəmməd Rəşid Riza (1865-1935). Birinci Dünya Müharibəsinə qədər dini missiyalar Ərəb Şərqi sələfi çağırışının gizli şəkildə fəaliyyət göstərmişdir. Birinci Dünya Müharibəsindən sonra sələfi ideyaları ziyalılar arasında yayıldı və bərqərar oldu. Siyasi cəhətdən Rəşid Rıda kimi təmayüllü alimlər də Şəriət (İslam hüququ) tətbiq edən İslam dövlətinin qurulmasının zəruriliyini vurğulamış və bununla da daha mühafizəkar bir ''Sələfiyyə' xətti üçün intellektual əsaslar qoymuşlar. ' ', bu da Misirdəki Müsəlman Qardaşlarının ideoloqlarına təsir göstərəcək.
Sələfilər hesab edirlər ki, "Sələfiyyə" etiketi İslamın ilk bir neçə nəslindən bəri mövcud olub və bu, müasir bir cərəyan deyil. Bu fikrə haqq qazandırmaq üçün sələfilər bir ovuc dinə istinad edirlər. "Sələfi" ifadəsinin işlədildiyi orta əsrlərdən sitatlar. Dəlil kimi istifadə edilən və sələfi internet saytlarında geniş şəkildə yerləşdirilən sitatlardan biri də "əl-" soyadı haqqında qısa bir qeyd yazan əs-Sam'aninin (ö. 1166) şəcərə lüğətindəndir. Sələfi" (Sələfi): "Eşitdiyimə görə, bu [soyadın] təqvalı əcdadlara aid olduğunu və onların məzhəbihim ehkamını mənimsədiyini göstərir." Siyar ələm əl-nubələ Əthari ilahiyyatçısı Əz-Zəhəbi öz bioqrafik lüğətində müəllimi İbn Teymiyyəni "İbn Teymiyyəni dəstəkləyən bir şəxs" kimi təsvir etmişdir. xalis Sünnə və Tariqə əs-Sələfiyyə (Sələfiyyə yolu və ya metodologiyası)”; onun qeyri-konformist fiqhi yanaşmasına işarə edərək, bu, birbaşa Kitabı anlamaq və məzhəb ilə ziddiyyət təşkil edən fətva vermək təcrübəsinə əsaslanır. ].
Hərəkat 19-cu əsrin sonlarında yüksələn Avropa imperializminə qarşı İslamın cavabı olaraq İslam dünyasının müxtəlif bölgələrində inkişaf etdi. Sələfi dirçəlişçiləri orta əsr Hiriyanlı Suriyalılarının inanc doktrinalarından ilhamlanmışlar. fəlsəfəni və Təsəvvüfün müxtəlif xüsusiyyətlərini bidətçi kimi kəskin şəkildə pisləyən İbn Teymiyyə. İbn Teymiyyənin radikal islahat proqramı müsəlmanları “Sələf əs-Salehin” (mömin əcdadların) saf İslamına qayıtmağa çağırırdı; Müqəddəs Yazıları birbaşa başa düşmək vasitəsilə.
Məşhur alimləri
Dörd fiqhi məzhəbin qurucusu olan alimlər, ilk dövr sələfiyyənin tanınmış ən məşhur nümayəndələridir.
Əhməd ibn Hənbəl
280px|thumb|right|Əhməd ibn Hənbəl
Əhməd ibn Həmbəl 164.(780) – ci ildə Rəbiuləvvəl ayında (vəya Rəbiulssani) Bağdatda dünyaya gəlmişdir. Ailəsi Mərvdən Bağdata köçərkən anası ona hamilə olduğu üçün Mərvdə doğulduğunu söyləyənlər də vardır.Oğlu Salihin rəvayət etdiyi şəcərəyə görə nəsli Hz.Peyğəmbərin babalarından Nizarla birləşərək Hz.İsmailə qədər uzanır. Əhməd ibn Həmbəl atası 30 yaşlarından öldüyünə görə Şeybanioğullarından olan anası Safiyyə bint Meymunənin himayəsi altında böyüdü. Qurani Kərimi əzbərlikdən, Bağdatlı alimlərdən bir müddət qrammatika və fiqh öyrəndikdən sonra Hədis öyrənməyə başladı.İlk müəllimlərindən biri olan və onun haqqında çoxlu hədis yazdığı Hüşeym ibn Bəşirdir. Bundan əlavə onun başqa müəllimləri də olmuşdur ki bunlardan Süfyan ibn Uyeynə, Yəhya ibn Said-əl Kattan, Abdurrahman ibn Mehdi, İmam Şafii və Əbdürrəzzaq kimi alimlər də vardır. İmam Şafii dən isə fiqh və üsuli-fiqh öyrənmişdir. Əl-Müsnəddəki rəvayətlərə görə müəllimlərinin sayısı 280-dir. Əhməd ibn Hənbəli yaxından tanıyan müəllimləri onun haqqında tərifə layiq sözlər işlətmişlər. Məsələn Yəhya ibn Said-əl Kattan onun bir dərya olduğunu tələbələri arasında onun bənzəri kimi bir tələbənin olmadığını söyləmiş və bunu bütün kitablarının və hədislərinin istifadəsinə icazə vermişdir. “Sünnə” termini sələflərin anlayışında, bidətin əksi deməkdir. Sünnə, ilk müsəlmanların tabe olduqları əqidə və mənhəcdir. Mənhəc – metod, yol anlamına gəlməkdədir. Mənhəc yəni sünnə əhlinin, məxluqatın yaradılışı məqsədini həyata keçirmək üçün, tutduğu yol və metoddur. Bu məqsəd də yalnız tək olan Allaha ibadət etməkdir. Bu haqda Uca Allah buyurmuşdur: “Sizin hər biriniz üçün bir şəriət və bir yol (mənhəc) təyin etdik”. Bu səbəbdən ümmətin sələfləri əqidə və mənhəc məsələləri ilə bağlı hər bir şeyi sünnə adlandırırdılar. Onlardan bir çoxları əqidə və mənhəc haqqında kitablar yazarkən, bu kitabları “Sünnə” adlandırırdılar. Məsələn Əbu Asimin “Sünnə” kitabı, Abdullah bnu Əhmədin “Sünnə” kitabı, Mərvazinin “Sünnə” kitabı, ibnu Şahinin “Sünnə” kitabı, əl-Hallalın “Sünnə” kitabı və s. Zamanımızda müsəlmanlar arasında baş vermiş parçalanma, onların məhs sələflərin əqidə və mənhəclərindən bəhs edən bu kitabları tərk etmələri ucbatındandır. Buna dəlil Uca Allahın kəlamıdır:“Hər kəs özünə doğru yol aşkar olandan sonra Peyğəmbərdən üz döndərib möminlərdən qeyrisinin yoluna uyarsa, onun istədiyi (özünün yönəldiyi) yola yönəldər və Cəhənnəmə varid edərik. Ora necə də pis yerdir”.
Əhməb ibn Hənbəlin ən önəmli əsəri olan əl-Müsnəd xaricində özünə nisbət edilən kitabların heç birini şəxsən özü qələmə almamış, hətta öz söz və fətvalarının yazılmasına icazə verməmişdir. Buna görə əsərləri başda oğlu Abdullah olmaq üzərə digər tələbələri tərəfindən və ölümündən sonra qələmə alınmışdır. Günümüzə çatan və demək olar ki, hamısı hədisə dair olan əsərləri bunlardır:
Əhməd ibn Hənbəlin günümüzə qədər gəlib-gəlmədiyi bilinməyən ət-Təfsir və Kitabü-l-Fəraiz adlarında iki əsəri daha vardır. ət-Təfsir in əl-Müsnəd-dən bir neçə misli daha həcimli olduğu və 120 min hədis ehtiva etdiyi bilinməktədir. Zəhəbi Kitabü-l-Fərazi 4-nün bir qismini gördüyünü söyləməkdədir. Bundan əlavə Kitabü-l-Elm, Kitabü-l-İləl, Kitabü-s-Sünnə və Kitabü-l-Məscid adlı əsərlər də onun əsərləri arasında sayila bilər.
Əbu Hənifə
thumb|280x280px|İmam Əbu Hənifə Əbu Hənifə 80 (699) ildə Kufə şəhərində anadan olmuşdur. O, Hənəfi məzhəbinin imamı böyük müctəhiddir.Əbu Hənifə ticarətlə məşğul olan varlı bir ailənin uşağıdır. Özü də elm öyrənməyə başlamazdan əvvəl parça tacirliyi edib. Kufədə Amr ibn Hureys bölgəsində bir mağazanın olduğundan bəhs edilir (Hatib, XIII, 325). Elm həyatına atılanda ticarət işini tərəfdaşları vasitəsilə davam etdirdiyi, onun bu sıralarda tələbələrinə və başqalarına etdiyi maddi yardımlardan anlaşılmaqdadır. Həyatı maddi sıxıntıdan uzaq olaraq keçmişdir. Kiçik yaşlarda Quranı əzbərlədiyi hesab edilən Əbu Hənifə, qiraət elmini qiraəti səba alimlərindən olan Asım ibn Bəhdələdən öyrənmişdir. Əslində Əbu Hənifənin anadan olub böyüdüyü Kufə ilə bölgənin ikinci böyük şəhəri olan Bəsrə, digər millətlər və qədim sivilizasiyalarla əlaqəsi olan, yeni müsəlman olanlara İslam və Ərəb Dilinin öyrədildiyi, siyasi fəaliyyətlərin intensiv olduğu mühüm yaşayış məntəqələridir. Eyni zamanda, buralar bir çox fəqih, dilçi, ədib, şair və filosofun da olduğu bir elm mərkəzi idi. Belə bir şəraitdə ticarətlə məşğul olan, parlaq bir zəkaya sahib olan Əbu Hənifəyə ətrafındakı alimlər yaxın maraq göstərmişlər və onu elmə yönəltmişlər. Əbu Hənifəni də bu məsələ ilə bağlı olaraq Əbu Əmr əş-Şabinin onu çağırıb, "Səni ağıllı, qabiliyyətli və hərəkətli bir gənc olaraq görürəm. Elmə və alimlərin məclislərinə davam etməyi etinasızlıq etmə" dediyini, bu söhbətin ona təsir etdiyini, beləliklə, elm təhsilinə yönəldiyini bildirir. Əvvəl əqidə və cədəl elmini öyrənməyə başlayan, getdikcə bu elmdə müəyyən bir məsafə alan Əbu Hənifə, dövründəki inkarçı və bidətçilərlə münaqişə etmiş, fərqli etiqadı düşüncəyə malik insanların və məzhəblərin olduğu Bəsrəyə zaman-zaman etdiyi səfərlərində də bu davranışını davam etdirmişdir. Dövrünün görkəmli alimlərinin bir çoxu ilə görüşmə və onlardan elmi cəhətdən istifadə etmək imkanı tapan Əbu Hənifənin əsl müəllimi, dövründə Kufə rəy məktəbinin ustadı qəbul edilən Həmməd ibn Əbu Süleymandır.
Şafii
280px|thumb|right|Şafinin adı Şafii məzhəbinin imamı, böyük müctəhiddir. O, 150-ci ildə (767) Qəzzədə dünyaya gəlib. Şafinin gözəl üzlü bir insan olduğu, sünnəyə tabe olmaq məqsədilə saç və saqqalını xınayla boyadığı, and içməkdən çox çəkindiyi, gecənin bir hissəsini ibadətlə keçirdiyi, daha çox Quran oxumaq üçün gecə təravih namazlarını evində tək qıldığı, beləliklə bir ayda çox xətm etdiyi, rəvayətə yol açıb işləməyə və ibadətə mane olduğu üçün çox yeməməyə xüsusilə diqqət etmişdir. Səmimi bir dindarlığı şüar tutan Şafiinin müxtəlif məlumatların xeyri haqqında belə dediyi nəql edilir: "Quran öyrənənin nüfuzu artar, fiqhlə məşğul olanın dəyəri yüksələr, hədis yazanın dəlilləri qüvvətlənər, dil üzərinə işləyənin təbiəti öyrənər, riyaziyyat örgənənin mühakiməsi güclənər, özünü qoruya bilməyənə isə elm fayda etməz" (Zəhəbi, X, 24).
Şafiinin əsərlərinə gəlincə isə, Şafiinin fiqh təcrübəsi böyük nisbətdə şəxsən qələmə aldığı, qismən də tələbələrinə imla etdiyi əsərlər yolu ilə gəlmişdir. Busahədə ciddi bir dəyişiklik olmadan rəvayət edilmişdir. Şafiinin qövli qədim dövrəsinə aid təməl əsəri əl-Ḥuccə olub ən güclü ravisi Zəfəranidir. Kərabis və Əhməd ibn Yəhyanın bu əsərə aid rəvayətləri uzun ömürlü olmamışdır. Qövli qədim ravilərindən Əbu Səvr isə Şafiinin müəllif sistemini əsas götürərək əl-Məbsut adlı bir əsər ortaya çıxartmış, bəzi xüsuslarda Şafiiyə müxalif çıxmış özünə aid bir məzhəb meydana gətirmiş, fiqhi fikirləri vəfatından sonra Azərbaycan və İrminiye xalqının əksəriyyəti tərəfindən mənimsənmişdir. İmam Şafinin əsərlərini belə sıralaya bilərik:
Malik ibn Ənəs
İmam Malikdən dərs almış şagirdlərin sayı minlərlə olmasına, baxmayaraq onların fikir və məzhəbinin yayılmasında yalnız bir hissəsi qabaqcıl oldu.
Feqeraş (dağ massivi)
Feqeraş (Munţii Făgăraşului) — Cənubi Karpat dağlarından keçən dağ massivi.
Massif Rumıniyanın ən mərkəzində yerləşir, ölkənin ən yüksək zirvələridə buradadır — Moldovanu (2544 m), Him (2535 m), Vistia Mare (2527 m) və Lespezi (2522 m). Feqaraş Olta vadisi ilə Dymbovitsa çayının baş çayları arasında təxminən 60 km uzanır.
Geoloji baxımdan massiv kristal süxurlardan ibarətdir. Yamaclar təxminən 1700 m hündürlüyə qədər fıstıq, palıd və iynəyarpaqlı meşələrlə örtülüdür \. 2000 m-dən yuxarıda bir neçə nisbətən böyük buzlaq gölü var.
Gecə yarısının xatirələri
Gecə yarısının xatirələri — Sidni Şeldonun 1990-cı ildə yazdığı romandır.
İon Qavrile Oqoranu
İon Qavrile Oqoranu (Ion Gavrilă Ogoranu; ) — faşist yarımhərbi təşkilat olan Dəmir Qvardiyanın üzvü, Sovetlərin Rumıniyanı işğal etməsindən sonra, 1948–1956-cı illər arasında Feqeraş dağlarındakı silahlı antikommunist müqavimət qrupunun lideri.
Bibər dolması
Bibər dolması — Azərbaycanın milli mətbəxinə aid olan xörəkdir.
Hazırlanma qaydası
thumb|right|200px|Poçt markası (2005) Bibər yuyulur, özəyi çıxarılır. Qoyun ətindən quyruq və soğanla qiymə hazırlanır. Qiyməyə duz, istiot və pörtlədilmiş düyü qatılıb qarışdırılır. Həmin qiymə bibərə doldurulur, yağda qızardılır və üstünə azacıq bulyon tökülüb 15–20 dəqiqə öz buğunda bişirilir.
Saxsıdagüllər xalçaları
Saxsıdagüllər xalçaları — Qarabağ tipinin Şuşa qrupuna daxil olan xovlu xalça.
Ümumi məlumat
Qarabağ tipinin Şuşa qrupuna daxil olan və “Saxsıdagüllər xalçası” adı ilə məşhur olan bu xalçalar XIX əsrin II yarısında Şuşada yaradılan sənət əsərləri hesab olunur. Yaradılma tarixinə və bədii və texnoloji xüsusiyyətlərinə görə bu xalçalar “Bağçadagüllər xalçası”nı xatırladır və hətta müəyyən dərəcədə onun bənzəridir.
1750-ci illərin əvvələrində Qarabağ xanı Pənahəli xan Şuşa şəhərini saldırdı. Şəhər ilk vaxtlar Pənahabad adlandırıldı və uzun illər Qarabağ xanlığının paytaxtı oldu. XVIII əsrdə Qarabağ xalçaçılıq məktəbi Şuşada cəmlənmişdir. XVIII əsrdə Şuşada klassik çeşnili xalçalarla yanaşı, Rusiyadan, eləcə də Avropadan gətirilmiş məcməyi, ətirli sabun, çit və digər müxtəlif məişət əşyaların üzərindən götürülmüş naxışlardan yeni xalça kompozisiyaları - "Bağçadagüllər", "Saxsıdagüllər", "Bulud" və s. çeşnilər toxunurdu. Qarabağ xalçalarının rəng - boyaq palitrası olduqca zəngindir. Bu palitra Qarabağ təbiətinin bütün rənglərinin ən zərif çalarlarını özündə əks etdirir. Qədim dövrlərdən Azərbaycan xalçalarının ara sahə yerliyi ənənəvi olaraq qırmızı rəngdə işlənmişdir. Müxtəlif bitkilərlə yanaşı, orta əsrlərdən burada rənglər cür - bəcür həşaratlardan alınmışdı. Onların içərisində qırmızı rəng almaq üçün ən geniş yayılmışı koşenildir. Xalq arasında ona "qırmız böcəyi", "qurd qırmız", "palıd cücüsü" deyilirdi.
Lobez
thumb|290px|Lobez - Polşa Lobez - Polşanın üçüncü ən iri şəhəri.
Demoqrafik
thumb|Lobez - demoqrafik: A - şəhər sakinləri, B - qadınlar, C - kişilər, D - yeniyetmələr. 31.12.2014 r.
İdman
thumb|left|İdman zalı thumb|Şəhər stadionu
Tamkənarlı zirinc
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Təbii yayılması
Qafqazda və Türkiyədə yayılıb.
Ekologiyası
Quru iqlimdə,yuyulmuş kasıb torpaqlarda bitir. Torpaq eroziyasına qarşı mübarizədə çox əhəmiyyətli bitkidir.
Azərbaycanda yayılması
Böyük və Kiçik Qafqazda, Abşeronda, Naxçıvan MR-nın dağlıq hissələrində və Talış dağlarında yayılmışdır.
İstifadəsi
Yaşıllaşdırmada istifadə edilir. Giləmeyvələrindən mürəbbə, jele, şirələr, siroplar (şərbətlər) hazırlanır və turş ədviyyat kimi istifadə edilir.
Şahrux Xan
Şahrux Xan (, hind. शाहरुख़ ख़ान; ) — daha çox Şah Rux Xan, rəsmi olaraq SRK kimi tanınan məşhur Hindistan film aktyoru.
Mediada tez-tez Bollivudun Padşahı, Kral Xan, Romantikanın Kralı və Bollivudun kralı kimi tanınan Şahrux Xan romantik dram janrından tutmuş hərəkət trilleri janrına kimi olan 80-dən çox filmdə rol almışdır. O töhfələri ilə kino istehsalında çoxlu nailliyyətlər, o cümlədən 14 Filmfare Mükafatı əldə etmişdir. 2005-ci ildə isə Hindistan Hökuməti tərəfindən verilən Hindistanın dördüncü ən yüksək mülki mükafatı hesab olunan Padma Şri mükafatına, Fransa Hökuməti tərəfindən verilən Fransanın ikinci dərəcəli mükafatı hesab olunan İncəsənət və Ədəbiyyat ordeni və dördüncü dərəcəli mükafat olan Fəxri Legion Cəngavəri mükafatına layiq görülüb. Xan, Asiya və Hindistan diasporası tərəfindən xüsusilə izlənilir. Tamaşaçı kütləsi və gəlir baxımından dünyanın ən uğurlu film ulduzlarından biri kimi hesab olunur.
Xan, öz karyerasına 1980-ci illərin sonunda bir neçə televiziya serialı ilə başlayıb. 1992-ci ildə Dəlisov məhəbbət (Deewana) filmi ilə Hind dilli film sahəsində debüt etmişdir. Karyerasının erkən vaxtlarında Qorxu (Darr-1993), Qumarbaz (Baazigar-1993), Qisas (Anjaam-1994) kimi filmlərdə ənənəvi olmayan mənfi rolları ilə tanındı. O Cəsur ürək gəlini aparar (Dilwale Dulhaniya Le Jayenge-1995), Bu ürək dəlidir (Dil To pagal Hai-1997), Nəsə baş verir (Kuch Kuch Hota Hai-1998) Aşiqlər (Mohabbatein-2000) və Həm sevincdə, həm kədərdə (Kabhi Khushi Kabhie Gham...-2001) kimi filmlərdə oynadığı romantik rolları ilə məşhurluq qazanır. Xan, 2002-ci ildə Devdas filmindəki alkaqolçu obrazına görə tənqidi rəğbət qazanır. Xan? sonralar 2004-cü ildə Vətən (Swades) filmindəki roluna görə NASA aliminin tənqidi qiymətini qazanır. 2007-ci ildə İrəli, Hindistan (Chakde India) filmində xokkey məşqçisi və 2010-cu ildə Mənim adım Xandır (My Name is Khan) filmində isə Asperger sindromu obrazını canlandırır. Onun filmoqrafiyasına yüksək gəlirli Çennay ekspresi (Chennai Express-2013), Yeni iliniz mübarək (Happy New Year-2014), Böyük ürəkli (Dilwale-2015) komediya filmləri və Rəis (Raess-2017) kriminal filmi daxildir. Filmlərin çoxunda Hindistanın kimliyi, diaspor cəmiyyəti ilə əlaqə və ya cinsiyyət, irqi, sosial və dini fərqlər və şikayət mövzuları nümayiş etdirilir.
Həyatı
Şahrux Xan 2 noyabr 1965-ci ildə səhər saat 06:25-də Hindistanın paytaxtı olan Yeni Dehlidə müsəlman ailəsində dünyaya göz açmışdır. Onun atası Tac Məhəmməd Xan Pathan, Britaniya Hindistanı, Pişavar-dan olan Hindistan müstəqillik aktivistlərinin üzvlərindən biri idi. Xana görə onun ata tərəfdən olan babası mənşəcə Əfqanıstanlı olub. Onun anası Lətif Fatimə Hindistan Milli Ordusunda xidmət etmiş Cancua Racput qəbiləsindən olan General Mayor Şah Navaz Xanın qızı olub. Xanın atası Hindistanın parçalamasından əvvəl Pişavarda yerləşən Qissa Khawani Bazaar-dan Yeni Dehliyə gəldi. Şahrux öz mənşəsi barədə Tvitterdə özünü belə təsvir etdi: "Mən yarı Heydərabad (ana), yarı Puştun (ata) bölgəsindənəm, bəzi tərəfim isə Kəşmirdəndir (nənə)..." Onun 15 yaşı olanda atası xərçəng xəstəliyindən dünyasını dəyişdi. Anası isə xəstəliyi böyüyəndən sonra 1990-cı ildə dünyasını dəyişdi. Xan uşaq kimi valideynlərinə bağlı idi. Atasının ölümündən sonra bacısı Şahnaz Lalarux Xan psixi problemlər keçirmişdir. Sonradan Şahrux onu Almaniya kimi ölkələrdə müalicə etdirsə də verdiyi müsahibələrin birində bacısının bəzən anlaşılmaz hərəkətlər etdiyini bildirmişdi. Şahrux öz bacısını çox sevir və həmişə bacısının ona anasını xatırlatdığını söyləyir. Şahnaz Lalarux qardaşı ilə birlikdə Mannat malikanəsində yaşayır. Xan öz atasının ölümünü belə təsvir edir:"atam sonuncu dəqiqələrini yaşayırdı. Anam və mən sakitcə onun başının üstündə dayanmışdıq. Mənim ona dərman almaq üçün pulum yox idi. Əlimdən heç nə gəlmirdi,sakitcə onun ölümünü izləməkdən başqa. Bacım atamın cansız bədənini görəndə huşunu itirdi" Valideynlərinin ölümündən sonra Xan Mumbaya gəlir. O, burada ağır günlər keçirir. Müxtəlif işlərdə çalışır,bəzən dostlarının evində qalır,bəzən isə skamyaların üzərində yatır. Xan valideynləri haqda danışarkən bildirib:...Fikrimcə, mənim valideynlərim haradasa bir ulduzda oturub və oradan oğllarına baxarırlar".Xanın içində valideynlərinin şəkli olan medalyonu var,hansı ki, bu medalyonu Rais filminin çəkilişlərində yaratdığı obrazın xüsusi özəlliyi kimi istifadə edilirdi. Xanın yoldaşı ilə tanışlığı da fərqli olub. 19 yaşlı Xan yoldaşı ilə ortaq dostlarının şənliyində görüşüblər. Xan müsahibədə Qaurinin onun yeganə sevgilisi olduğunu söyləyir. Şənlikdə utanaraq Qaurini rəqsə dəvət edir.  O zaman Qaurinin 15 yaşı var idi. 8 il görüşdükdən sonra onlar evlənirlər. Əvvəl Qaurinin ailəsi bu evliliyə qarşı çıxır. Çünki Qauri induist idi, ailəsi isə onun müsəlmanla evlənməyini istəmirdi. Lakin sonradan onlar razılaşırlar. Ümumiyyətlə Xan Qaurinin dininə hörmət edir və həmişə qeyd edir ki, onların evində Quran induistlərin Müqəddəs Tanrısının heykəlinin yanındadır. O övladlarına din baxımdan öz seçimlərini etməkdə sərbəstlik verib. Böyük oğlu Aryan və qızı Suhana onun dinini seçib və Xan bildirib ki, qızı özünü hazır hiss etdikdə onunla birgə Həccə getməyi arzulayır.
Qauri Xan həyat yoldaşının 2 filmində( 'Om Şanti Om' və 'Yeni İliniz Mübarək' filmləri) qonaq kimi dəvət edilib. 'Yeni İliniz Mübarək' filmində SRK-nın kiçik oğlu Abram da yer alıb.
KONFLIKTLƏRI
'' Aishwaria Rai "Sevgi Yolları İlə" filmi üçün seçilmiş ilk aktrisa idi. Hətta filmin artıq bir neçə səhnəsi də çəkilmişdi.O illərdə gənc aktrisa aktyor Salman Xanla sevgili idi. Salman tez-tez içkili halda çəkiliş meydançasına gəlir və Aishwariani incidir, filmin çəkilişlərinə mane olurdu. Buna görə Şahrux Aishwariani filmdən çıxarır və onun yerinə baş rolda Rani Mukerji çəkilir. Bu hadisədən sonra Aishwaria Rai ilə Şahruxun münasibətləri korlanır. Həmkarlar uzun müddətdən sonra Aishwaria Rai-n "Ae Dil Hai Mushkil" filmində epizodik səhnədə birgə oynayırlar.'' --- Aktrisa Katrina Kaif-in doğum günü şənliyində aktyor Salman Xanla Şahrux arasında mübahisə yaranır. Mübahisədən sonra hər iki Xan arasındakı mübahisəli münasibət 5 il müddətində davam edir. Halhazırda iki aktyor arasında çox gözəl münasibət var və Şahrux Salmanı "qardaş" adlandırır.
---''Məşhur aktrisa Priyanka Chopranın Şahruxla baş rolunu paylaşdığı "Don 2" filminin çəkilişləri bitdikdən  sonra iki həmkar arasında eşq yaşandığı haqda yalan məlumatlar yayılmağa başlayıb. Heç bir tərəf bu haqda məlumat verməyib. Bu xəbərin yayılma səbəbi isə Priyanka Chopranın verdiyi müsahibədə  geyindiyi kurtkanın keşmiş sevgilisinin ona bağışladığını söyləməsi olub. Beləki  müsahibə yayıldıqdan sonra Xanın fanatları dəfələrlə bunun Xana aid olduğunu təsdiqləyiblər. Bu mübahisəli məsələdən sonra həmkarlar artıq bir yerdə heç bir tədbirlərə qatılmırlar. Priyankanın verdiyi müsahibənin Xana heç bir aidiyyatı olmadığı bildirilsə də halhazırda belə qalmaqal Bollywoodun ən qaynar mövzularından sayılır.''
''--- 2011-ci ildə "Mənim adım Xandır" filmi ilə bağlı Amerikaya gedərkən Xan problemlə üzləşib. Məşhur aktyoru soyadı "Xan" olduğu üçün saatlarla nəzarətdə saxlayıblar. 11 sentyabr hadisələrindən sonra aeraportda təhlükəsizliklə əlaqədar olaraq Xanın saxlanıldığı bildirilsə də bu əsassız səbəb olub. "Müsəlman olduğum üçün və soyadım Xan olduğu üçün məni saxladılar və dəfələrlə soruşmağıma baxmayaraq nə üçün saxlanıldığımı söyləmədilər" -deyə Xan müsahibəsində deyib və bildiribki bu yeganə hal deyil, bundan öncə də onu iki dəfə aeraportda saxlayıblar. Sonradan ABŞ hökuməti məsələylə bağlı Xandan üzr istəyib.''
''---"Rais" filminin qadın baş rolunda oynayan Mahira Xan pakistanlıdır. Filmin çəkilişləri zamanı Hindistan ərazisindən terror təhlükəsi ilə əlaqədar bütün pakistanlılar kənarlaşdırılıb,eləcə də Mahira Xan. Film yayımlandıqda isə filmi bir neçə ştatda baykot ediblər. Səbəb isə baş rola pakistanlı qadının çəkilməsi olub. Aktrisanı digər hindli aktrisalarla (Deepika Podukone, Katrina Kaiflə və s. ilə) müqayisə etməyə başladıqda Xan Mahiranın müdafiəsinə qalxıb və onun digərlərindən heç bir fərqi olmadığını, Mahiranın istedadlı və gözəl aktrisa olduğunu bildirib.''
Aktyorluq karyerası
Şahrux Xan ilk aktyorluq debütünü 1988-ci ildə etmiş və bir neçə televiziya serialında çəkilmişdir. Kino fəaliyyətinə isə Bollivud adlandırılan Mumbay şəhərinə gəldikdən sonra başlamışdır. İlk rolunu 1992-ci ildə "Dəlisov məhəbbət" filmində ifa edir. Bu filmdəki roluna görə Şahrux Xan Hindistanın ən məşhur kino jurnalı olan "Filmfare" tərəfindən "Ən Yaxşı Debütə görə" mükafatını almışdır.
1993-cü ildə eyni vaxtda iki filmdə - "Qorxu altında həyat" və "Qumarbaz" filmlərində mənfi obrazlar yaratmışdır. İkinci filmdə ifa etdiyi Viki Malhotra rolundan sonra Ən Yaxşı Baş Rola görə yenidən "Filmfare" kino jurnalının mükafafatına layiq görülür. Növbəti mükafatını 1995-ci ildə Kacol Devqanla çəkildiyi "Cəsur ürək gəlini aparar" filmində ifa etdiyi Rac roluna görə alır. Bu film kinoteatrlarda 12 milyard rupi qazanmışdır və bununla Hindistan kino tarixində ən böyük kassa gəliri olan film hesab olunur.
Uğurlu rolları Şahrux Xanı məşhur kino aktyoruna çevirdi. Bəzən o, bir ildə 5-6 filmə dəvət alırdı. Nəticədə o, "Bollivudun Kralı" adını alır. Şahrux Xan hal-hazırda Bollivudun ən çox mükafat alan aktyorudur.
Şahrux Xan Bollivudun məşhur qadın aktrisalarından olan Kacolla müxtəlif filmlərə çəkilmişdir. Həmin filmlər o qədər sevilmişdir ki, Şahrux Xan və Kacol Hindistanın ən çox sevilən cütlüyünə çevrilmişdir.Hətta onlar buna görə "Ən yaxşı cütlük" mükafatını almışlar.
2007-ci ildə əvvəllər Amitabh Baççanın apardığı "Milyonçu" teleoyununun aparıcısı olmuşdur. 2008-ci ilin aprelində isə "Kim 5-ci sinif şagirdindən ağıllıdır?" teleoyununun hind versiyasının aparıcılığını etmişdir. 2011-ci ildə o Hindistandakı 'Wipeout' verilişinin də aparıcılığını etmişdir. İndiyə qədər 80-ə yaxın filmdə çəkilmişdir.
Prodüserlik
Xan 1999-cu ildə Cuhi Çavla və rejissor Əziz Mirzə ilə birlikdə Dreamz Unlimited adlanan şirkəti quranda o şirkəti prodüser olaraq yönləndirirdi. 2004-cü ildə isə həyat yoldaşı Qauri ilə birlikdə Red Chillies Entertainment şirkətini yaradıb. O birinci şirkəti ilə üç film istehsal etdi; Amma ürəyim hələ də Hindistanlıdır (Phir bhi dil hai Hindustani) - 2000-ci ildə Cuhi Çavla ilə birlikdə oynadığı və Əziz Mirzənin rejissorluq etdiyi bu film kritik və kommersiya cəhətdən uğursuz oldu. O növbəti ildə kassa gəliri elə də yüksək olmayan Asoka filmini istehsal etdi. Buna baxmayaraq film tənqidçilər tərəfindən müsbət qarşılandı və bu film üçün Filmfare Ən Yaxşı Film Mükafatı təyin olundu. Onun prodüser və ulduz kimi rol adlığı üçüncü filmi olan Gəzmək gəzmək (Chalte Chalte) filminin kassa gəliri kifayət qədər yüksək oldu.
Suqovuşan su anbarı
Suqovuşan su anbarı (sovet və işğal dövrü: Madagiz su anbarı) — Tərtər rayonunun Suqovuşan ərazisində, Tərtərçay üzərində yerləşən su anbarı. Su anbarı kənd təsərrüfatı torpaqlarını su ilə təmin etmək məqsədilə 1975-ci ildə istismara verilmişdir. Madagiz su anbarı Tərtər rayonunun erməni işğalında olan hissəsində yerləşirdi.
3 oktyabr 2020-ci ildə Azərbaycan Ordusu tərəfindən işğaldan azad edilmişdir.
Texniki göstəriciləri
Bəndin hündürlüyü 28 m, uzunluğu 630 m, su anbarının ümumi həcmi 5.86 mln.m³-dir. Suqovuşan-1 su elektrik stansiyası 4.8 mqvt və Suqovuşan-2 su elektrik stansiyası isə 3 mqvt gücə malikdir. Erməni işğalı dövründə bu stansiyalar QSC tərəfindən istismar edilmişdir. Bu qapalı səhmdar cəmiyyətin 48% səhmləri qondarma quruma, qalan 52% səhmləri isə daha kiçik özəl sahibkarlara aid olmuşdur.
Əşrəf Əliyev (mühəndis)
Əliyev Əşrəf Ağaəli oğlu — Azərbaycan Demokratik Respublikası tələbəsi, mühəndis.
Həyatı
Əşrəf Əliyev 4 may 1900-cü ildə Şuşa şəhərində anadan olmuşdur. Təhsil aldığı yer kimi Şimalı Qafqazdakı Gimnaziyanı yazmışdır. Öz tərcümeyi halı (Tərcüməsi):