Kazım_Əzimov
Əsas ideyası və konsepsiyası
"Azərbaycan mütəfəkkirləri insan haqqında" (Bakı, 1986, rus dilində) monoqrafiyasında K. Əzimov Azərbaycanın orta əsr fəlsəfi fikrini Yaxın Şərq fəlsəfəsinin kontekstində nəzərdən keçirir, klassik Yunan, Ellinizm fəlsəfəsi ilə müqayisədə araşdırır. Bu monoqrafiyanın yeniliyi semiotik yanaşma metodologiyasını tətbiq edərək ilk dəfə Orta əsr müsəlman mədəni mətnlərin polifunksionallığı ideyasını əsaslandırmış, İslam Şərqi mədəniyyətinin dillərinin təsnifatını yaratmışdır. Tezislərindən biri – Orta əsr Yaxın Şərqdə, o cümlədən Azərbaycanda, fəlsəfi fikrin belletristik formada ifadə olunmasını əsaslandırmaqdan ibarətdir. İslam Şərq fəlsəfəsi xarici və sovet elmi ədəbiyyatlarında bir mənalı olaraq materialist panteizm adlandırılmışdır. K. Əzimov bu fikri qəbul etmir və panteizm dünyagörüşünə qarşı iki alternativ konsepsiyanı irəli sürür – "konseptuallaşmamış, mifoloji-poetik panenteizm" (Yunan, pan, pant-, pas – "hər şey", "bütün", "bütöv" + en – "içində" + teizm – "Teos"- Allah; anlayışın mənası – "hər şey Allahdır") və "transendental universal vəhdət fəlsəfəsini" Yaxın Şərq, o cümlədən Azərbaycan fəlsəfəsi üçün daha uyğun olduğunu əsaslandırmışdır. Fikrini daha dəqiq ifadə etmək üçün O, Yunan-Latın mənşəli sözlərdən yeni bir termin yaradır və onu elmi ədəbiyyata daxil edir. (Həmin termin — "Teopantizm", Yunan mənşəli pant-, pas- hər şey, hamısı və Teos – Allah, İngilis – izm sözlərindən ibarətdir). Anlayış kimi "Teopantizm" – orta əsr İslam Şərqinin "transendental universal vəhdət fəlsəfəsini"n mənasını bildirir. İslam teopantizminə yaxud "transendental universal vəhdət fəlsəfəsini"nə görə idrakın transendental məntiqi əsası (məsələn, İslamda Allah anlayışı) və maddi aləmin immanent ontoloji əsası (səbəbiyyəti) mahiyyət və forma etibarı ilə bir birindən tam fərqli anlayışlardır, lakin Yeni dövr fəlsəfəsindən, B. Spinozadan başlayaraq, bu iki başlanğıc prinsipləri səhvən eyniləşdirməyə, onlar arasında fərqləri silməyə, nəhayyət qarışdırmağa çəhd göstərilmişdir. Nəticə olaraq, bütün Qərb fəlsəfəsi – Antik Yunan fəlsəfəsindən kontinental klassik Avropa fəlsəfələrinin hamısı (Dekart, Leybnits, Şellinq, Hegel və b. daxil olmaqla) səhvən panteizm kimi qiymətləndirilmişdir. Digər bir yeniliyi – İslamda binar əksliklərə yaxud "ikili koda" (məsələn, Allah/dünya, Allah/insan, Yaradan/yaranış, Xaliq/xalq, Transendent-immanent, Batin/zahir, Reallıq-görk) yanaşmasında öz əksini tapır. Elmi ədəbiyyatda "binar əksliklər" dialektika ilə eyniləşdirilirdi. K. Əzimov bu fikri rədd edir və binar əkslikləri semiotik işarələrin və simvolların qarşılıqlı təsiri və sintezi kimi şərh edir. Belə qənaətə gəlir ki, İslam-müsəlman mədəniyyətində binar əksliklər bildirənlə (işarəedənlə) bilinənin (işarə olunanın) qarşılıqlı təsirindən və əlaqələrindən törənən mənalardır. Binar əksliklər İslam-müsəlman fəlsəfəsinə və ilahiyyətinə yunan fəlsəfəsindən yaxşı bəlli olan dialektikanın yaxud dialektik məntiqin eyni deyildir. İslam fikrində bu cür əksliklərin birinci cərgəsində verilmiş anlayışları "invariant" və ondan sonra gələn anlayışları isə "variant" strukturlar adlandırır: birincilər daim sabit, dəyişməz, konstuktiv, ikincilər isə variantlar, dəyişən strukturlardır. Müsəlman binar əkslikləri mənasına görə, ən azı, aşağıdakıları bildirir: a) binar əksliyin yaxud ikili kodun bir tərəfi dəyərinə görə aşağıdır və asılıdır; b) ikili kod həqiqətin və reallığın aşkar olunmasına xidmət edir və zəmanət verir; v) ikili kodun (binarın) bir tərəfi o birisində nəzərdə tutulur yaxud ehtiva olunur. Bu unikal müsəlman mədəniyyəti hadisəsini Prof. Əzimov postmodernizmin "dekonstruksiyaetmə" metodologiyası ilə müqayisə edir, lakin oxşarlıqdan daha çox onların fərqini göstərir: hər ikisi mədəni mətndə "ağ ləkələri" aşkarlamaq, mövcud fərziyyələri və ritorik strategiyaları göstərməkdən ötrü hissələrə ayırır, "sökür" – yəni dekonstruksiya edir, lakin İslam-müsəlman mədəniyyətində ikili kodun mənası sabit və invariantdır, fəlsəfənin, daha dəqiq, metafizikanın prinsiplərinə aiddir.