cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ləkit məbədi
Struktur quruluşu
Məbədin dairəvi divarları xaricdən pilyastrlar vasitəsilə 28 hissəyə bölünür. 1.4 metr enə malik divarlar daxildən bir-birindən 3 metr məsafədə yerləşdirilmiş 20 yarımdairəvi sütun vasitəsiylə dəstəklənir. Kilsənin şərq tərəfində iki kiçik yan otağı yerləşir. Digər dairəvi alban kilsələrində olduğu kimi, Ləkit kilsəsində də yan otaqlar kilsənin əsas binasına kənardan birləşən strukturlar kimi inşa edilmişdir. Kilsədağ və Mamrux kilsələrində kiçik yan otaqlar məbədin əsas binasının formasını təkrarlasalar da, Ləkit kilsəsində onlar daha yetkin forma alaraq, müstəqil apsidaya malik tikililər şəklində inşa edilmişdir. Həmçinin onların binanın ümumi konstruksiyasında oynadıqları rol da dəyişmişdir.
Tetrakonxun dairəvi məbəd kompozisiyasına uyğunlaşdırılması dairəvi məbədlər üçün yeni bir problem – qeyri-ənənəvi genişlik əldə etmiş dolama hissənin dam örtüyünün həll edilməsi – yaratmışdır. Bu problemin həll edilməsi üçün hər pilonun raxasında bir sütun yerləşdirilmişdir. Ekserin sütunları ilə birlikdə onlar səxxizbucaqlı fiqur formalaşdırırdılar ki, bu fiqur üzərində də dolama hissənin çatmatağ tavanı dayanırdı.
Şahzadə Uels burnu
Şahzadə Uels burnu — ABŞ və Şimali Amerika materikinin ucqar qərb nöqtəsini təşkil edir. Alyaska ştatının Syoard yarımadası sonucunda yerləşir. Dejnyov burnu ilə arasında məsafə 86 km təşkil edir. Berinq dənizi və Çukot dənizi suları ilə yuyulur.
1778-ci ildə Ceyms Kuk tərəfindən IV Qeorqun şərəfinə adlandırır. Əvvəllər isə Eskimoslar tərədindən "Nıxta" adlandırılırdı. Vitus Berinq 1728-ci ildə bu burnu "Qvozdev" adlandırmışdır. Buruna ən yaxın yaşayış məntəqəsi Ueyls qəsəbəsidir.
Artemisia turkestanica
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
İstinadlar
Artemisia turkestanica Artemisia turkestanica
Məhəddin Abbasov
Məhəddin Abbasov (tam adı: Abbasov Məhəddin Fərhad oğlu) — Azərbaycan alimi, AMEA akad. Yusif Məmmədəliyev adına Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunun “Alitsiklik birləşmələr” laboratoriyasının Baş elmi işçisi, texnika elmləri doktoru.
Həyatı
Abbasov Məhəddin Fərhad oğlu 1947-ci ildə Gədəbəy rayonunun Düz Rəsullu kəndində anadan olmuşdur. O, əvvəl Novo-Slavyanka kəndində orta məktəbə getmiş, 8 illik təhsilini isə Düz Rəsullu kəndində başa vurmuşdur. Tam orta təhsilini Qazax şəhərindəki 1 nömrəli orta məktəbdə almış. Məktəbi Gümüş medalla bitirmişdir.
Abbasov Məhəddin Fərhad oğlu 1965-ci ildə Azərbaycan Neft Kimya İnstitutunun Kimya Texnologiya fakültəsinə daxil olmuş və 1970-ci ildə təhsilini başa vuraraq təyinatla Sumqayıt «üzvü sintez» zavoduna işə göndərilmişdir. 1973-cü ildə Azərbaycan Elmlər Akademiyasının Neft-Kimya Prosesləri İnstitutunda əvvəlcə mühəndis, sonra isə elmi işçi vəzifələrində işləmişdir. O, burada namizədlik dissertasiyası üzərində işləməyə də imkan tapmış və 1978-ci ildə müdafiə edərək elmlər namizədi alimlik dərəcəsi almışdır. 1981-ci ilə kimi NKPİ-də mühəndis, kiçik elmi işçi, 1981-2004-cü illərdə böyük, 2004-2010-cu illərdə aparıcı elmi işçi, 2010-cu ildən indiyə kimi baş elmi işçi vəzifəsində çalışır.
1978-ci ildə “Sərbəst radikallar vasitəsilə alifatik aldehidlərin və ketonların olefinlərlə birləşmə reaksiyasının tədqiqi” mövzusunda namizədlik, 2006-cı ildə isə “Doymamış karbohidrogenlər əsasında alitsiklik ketonların və laktonların sintezi, alınma üsulları və tətbiq sahələri” mövzusunda doktorluq dissertasiya işini müdafiə etmişdir. Məhəddin Abbasov elmi fəaliyyəti dövründə əsasən yeyinti və ətriyyat sənayesi üçün yeni aramatizatorların və ətrli maddələrin alınması və texnologiyasının həzırlanması sahəsində çalışmışdır. Bu sahədə o səmərəli nəticələr əldə etmiş və müəlliflik şəhadətnaməsi almışdır. 10 işinə isə patent verilmişdir.
Sumida
Sumida — Tokionun xüsusi rayonlarından biri.
Məhəddin Abbasov
Elmi fəaliyyətləri
M.F.Abbasovun əsas elmi işləri: sərbəst radikallar vasitəsi ilə doymamış karbohidrogenlərə kiçik molekul kütləli aldehid və ketonların birləşmə reaksiyasilə alkil, dialkil, tsiklo- və bitsiklo alkiləvəzli ketonların fasiləsiz qurğuda alınmasının mümkünlüyünün nəzəri cəhətdən əsaslandırılması və təcrübə-sənaye qurğusunun yaradılması;
Alkiləvəzli tsiklanonların müxtəlif oksidləşdiricilərlə maye fazada müvafiq alkiləvəzli d-valero və e-kaprolaktanlara oksidləşməsi prosesinin birmərhələli alınma üsulları;
Alitsiklik karbohidrogenlərin maye fazada oksidləşməsi reaksiyalarını aparmaq üçün xüsusi üsulla mono karbon alınmış və onun əsasında yüksək seçiciliyə malik homogen və heterogen polioksametallat nanokatalizatorlar hazırlanmış və onların iştirakı ilə müxtəlif quruluşlu keton, lakton, epoksid, iki atomlu spirt, iki əsaslı turşuların birmərhələli alınma üsulları;
İlk dəfə olaraq təbii perlit əsasında metallarla modifikasiya olunmuş heterogen katalizatorları hhazırlanmış və alkiləvəzlitsiklanonların diollarla katalitik kondensləşməsi ilə müxtəlif quruluşlu spiroasetalların yeni alınma üsulları işlənib hazırlanmışdır.
Alınmış alitsiklik ketonların laktonların və spiroasetalların orqanoleptik xassələri öyrənilərək tədbiq sahələri müəyyənləşdirilmiş; təcrübə-sənaye qurğusunda istehsal edilərək müxtəlif ətir kompozisiyaları və qida aromatizatorları hazırlanmış və sənaye miqyasında tətbiq olunmuşdur.
Elmi tədqiqatları
M.F.Abbasovun tədqiqat işlərinin nəticələri 164 elmi əsərdə, o cümlədən 15 müəlliflik şəhadətnaməsində və Patentdə öz əksini tapmışdır. O, 3 elmlər namizədi yetişdirmişdir.
Onun elmi əsərləri Rusiya, Almaniya, Bolqarıstan, Türkiyədə, Polşada, Hindistanda, Çexiya, Estoniya, Ukraynada nəşr olunmuşdur. O, bir sıra beynəlxalq konfrans və simpoziumların iştirakçısı olmuş, məruzələrlə çıxış etmişdir.
Pəsxan Cəlil
Pəsxan Cəlil (əsl adı: Cəlil Məşədi Süleyman oğlu; ) — XIX–XX əsr Azərbaycan müğənni-xanəndəsi, Qarabağ muğam məktəbinin nümayəndəsi.
Həyatı
Cəlil Məşədi Süleyman oğlu 1895-ci ildə Şuşa şəhərində musiqiçi anadan olmuşdur. Mədrəsə təhsili alıb oxuyub-yazmağı öyrənsə də 10–12 yaşlarında məktəbi yarımçıq qoymuş, uşaq yaşlarından qardaşı Mürsəllə xanəndə kimi məclislərdə iştirak etmişdir. Malıbəyli Həmid və Zabul Qasımın ifalarından təsirlənmiş, həmin xanəndələr kimi oxumağa çalışmışdır. Onun öyrəndiyi ilk hava "Qarabağda bir dənəsən" mahnısı olmuşdur.
Cəlil 15–16 yaşlarında olarkən atası onu özü ilə teatr tamaşalarına və toy məclislərinə aparmağa başlamışdır. Aşıq yaradıcılığını sevdiyi üçün ona yerli əhali arasında ona "Aşıq Cəlil" deyə də müraciət edilmişdir.
Qeyd etdiyimiz kimi, o şikəstə oxuyanda aşıq qoşmalarına, müxəmməs və təcnislərinə müraciət edərdi. Özü də şerin hər bəndini əzbər, sonra da şikəstə üstündə oxuyardı.
Hələ o vaxtdan onun oxuduğu qəzəl və qoşmalar Qarabağ xalqı arasında dildən-dilə gəzirdi. O, "Bayatı-Qacar"ın əvvəlində təsnif oxuyardı. Təsnifdə bu sözləri deyərdi:
Maryato burnu
thumb|250px
Maryato burnu (Punta Mariato) — Panamanın cənubunda yerləşir və Şimali Amerikanın ən ucqar cənub nöqtəsidir.
Coğrafiyası
Veraquas vilayətinin cənubunda, Asuero yarımadasının qutaracağında Tomosi şəhərindən 70 km, Panama şəhərindən isə 350 km cənun-qərbdə yerləşir. Ətrafı Tpopik meşələrlə örtülüdür. Burada Serro Hoyya milli parkı yerləşir. Parkın ətazisi 33 400 h ərazini əhatə edir. 2 oktyabr 1984-ci ildə yaradılmışdır.
Burnun yerləşdiyi bölgə balıqçılar və Serfinqləri cəlb edir.
Privzak
Privzak  — Fransa da kommuna, Cənub-Pireneylər regionunda yerləşir. Departament — Averon. Monbazan kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Vilfranş-de-Ruerq.
INSEE kodu — 12191.
Kommuna təxminən Paris dən 500 km cənubda, Tuluza şəhərindən 110  km şimal-şərqdə, Rodez dən isə 32  km qərbdə yerləşir.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 325 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
thumb|200px|left|Kommuna xəritəsi 2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 176 nəfər arasında (15-64 yaş) 127 nəfər iqtisadi cəhətdən fəal, 49 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 72.2%, 1999-cu ildə 68.2%). Aktiv olan 127 nəfərdən 121 nəfəri (68 kişi və 53 qadın), 6 nəfəri işsizdir (1 kişi və 5 qadın). Aktiv olmayan 14 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 23 nəfər təqaüdçü, 12 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Telman Qarayev (jurnalist)
Telman Qarayev (Telman Fərman oğlu Qarayev;) — Əməkdar jurnalist, publisist.
Həyatı
Telman Fərman oğlu Qarayev 1934-cü ilin avqustunda Ağdam rayonunun Sarıcalı kəndində dünyaya gəlib.1961-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universetinin jurnalistika şöbəsini bitirib. Sonra Azərbaycan Dövlət Televeziya və Radio Komitəsinə təyinat almışdır. Qısa müddət orada çalışdıqdan sonra respublika mətbuatı ilə əlaqə saxlamışdır. "Azərbaycan pioneri", "Azərbaycan gəncləri"qəzetlərində əməkdaşlıqdan sonra 1968-ci ildən 1975-ci ilədək "Ədəbiyyat və İncəsənət" qəzetində musiqi şöbəsinə rəhbərlik etmişdir.1975-ci ildə Azərbaycan Dövlət Televiziyasının Musiqi redaksiyasına baş redaktor vəzifəsinə dəvət olunmuşdur. Bu müddət ərzində 0, "Ədəbiyyat və incəsənət" qəzetindəki yaradıcılığından bəhrələnərək olduqca maraqlı layihələri ekrana gətirmişdir. "Romans axşamı", "Xalq inciləri","Sözlü-nəğməli qonaqlar", "Nəğməli sətirlər", Moskvada keçirilən "Poeziya bayramı" televeziya günlərindən hazırladığı maraqlı proqramlar yaddaşlara yazılmış, maraqla qarşılanmışdır. Həmçinin onun müəllif və aparıcısı olduğu verilişlərin sədası Kondisionerlər zavodundan, Elektrotem, Soyuducular, Azon və Lampa zavodlarından, Tikiş fabrikindən, Neft Daşlarından, Aktyorlar evindən, Teleteatrdan, respublikamızın ən böyük şəhərlərindəm, habelə birbaşa canlı studiyadan gəlirdi. Jurnalistin yadda qalan verilişlərindən Rəşid Behbudova, Şövkət Ələkbərovaya, Rübaba Muradovaya, Fatma Mehrəliyevaya, əsrin yaşıdları olan Ramazan Xəlilova, Qulam Məmmədliyə, Qubad Qasımova, eyni zamanda Qarabağda keçirilən "Xarıbülbül" Beynəlxalq Muğam festivalına həsr etdiyi proqramlar da Azərbaycan televeziyasının sayılıb-seçilən verilişlərindən olmuş, musiqi ictimaiyyətinin dərin rəğbətini qazanmışdır. Yaradıcılığının davamı kimi Telman Qarayevin Azərbaycan radiosundaki fəaliyyəti son dərəcə səmərəli olmuşdur. "Arzu musiqi poçtu", "Yaradan əllər", "Bəstəkarlarımızın iş otağında", "Ürək telləri", "Ömrümüzdən keçən səslər", "Musiqimiz — doğmalar-yadlar", "Gəzdim, gördüm obanı" silsiləsindən olan verilişlər radionun "Qızıl Fond"unda qorunur. Telman Qarayevin radiodaki son fəaliyyəti Məktublar, müxbirlər, yerli radiolar və canlı yayım birləşmiş qurumuna rəhbərliyi ilə daha məhsuldar olmuşdur. "Dünəndən bugünə", "Dünya bir pəncərədir", "Borc", "Ömür yolu", "Məktub həftəsi", "Dilək ağacı", "Özümüz-sözümüz","Yeni ünvanlar", "Uğur", Qədim yurdun bugünü","Bölgələrdən səslər" adlı müəllif və redaktorluğu ilə hazırlanan verilişlər bu gün də Azərbaycan Radiosunun efirində səslənməkdədir. Telman Qarayev 2006-cı ildən səhhətindəki problemlərlə bağlı fəaliyyətini dayandırsa da, 1500 səhifəlik "Sənətin keçdiyi yollar" trilogiyasını yaratmağa nail olmuşdur. Onun yaşadığı mənzildə 5 mindən çox səs sərvəti toplanıb. Bu səslər müəllifin əsasən Azərbaycanın korifey sənətkarlarından, habelə dünyanın məşhur sənət ulduzlarından və müasirlərindən aldığı müsahibələr hesabına yaranmışdır.
Mükafatları
4 noyabr 2006-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev tərəfindən Azərbaycan televiziyası və radiosunun inkişafındakı xidmətlərinə görə “Əməkdar artist” fəxri adı ilə təltif edilib
Ailəsi
Bir qız, iki oğul atasıdır..
Məcid Behbudov
Behbudov Məcid Behbudalı oğlu — Azərbaycan xanəndəsi.
Həyatı
Məcid Behbudov 18 aprel 1873-cü ildə Şuşada anadan olub. Cəlil bəy Bağdadbəyovun verdiyi məlumata görə xanəndəliyə 1904-cü ildən başlamışdır. O, əvvəllər tarzən Tatevos və kamançaçı Makiç ilə Qarabağ və Gəncə məclislərində, sonralar isə Zaqafqaziyanın kənd və şəhərlərində oxumuşdur. Məcid Behbudov uzun illər Tiflisdə tarzənlərdən Məşədi Zeynal, Rzabala və kamançaçı Ruben Qaraxanov ilə "Dvoryanski klub"da xanəndəlik etmişdir. 1910-cu ildə "Qrammofon" şirkəti xanəndənin səsini vala yazmaq üçün Riqaya dəvət edir. O, Mirzə Hüseyn segahı, Şüştər və Çahargah muğamlarının, bir çox xalq mahnısının mahir ifaçısı sayılırdı. M.Behbudov həmçinin, musiqili tamaşalarda da çıxış etmiş, Təbriz, İstanbul, Sofiya şəhərlərində konsertlər vermişdir.
Məcid Behbudov Azərbaycanda opera teatrının inkişafına da yaxından kömək göstərmişdir. O, hələ 1911-ci ildə Saşa Oqanezaşvilinin "Fərhad və Şirin" operasında Xosrov rolunda oynamışdır. Məcid Behbudov Üzeyir Hacıbəyovun opera və operettalarında, Məşədi Cəmil Əmirovun "Seyfəl-Mülk" operasında da çıxış etmişdir.
Xanəndə 6 sentyabr 1945-ci ildə Qazaxda vəfat etmişdir.
Günəşli neft yatağında yanğın (2015)
"Günəşli" neft yatağında yanğın — 2015-ci ilin 4 dekabr tarixində baş verib. Hadisə "Günəşli" neft yatağının 10 saylı dərin dəniz özülündə baş vermişdir. Hadisə nəticəsində 63 nəfər zərər çəkmişdir. Onlardan 16 nəfər dünyasını dəyişmişdir. 17 nəfər itkin düşmüşdür. Bu hadisə ilə əlaqədar olaraq Azərbaycan Respublikası Prezident İlham Əliyevin qərarı ilə Azərbaycanda 6 dekabr matəm günü elan olunmuşdur.
Hadisə haqqında
Günəşli neft yatağında yanğın 4 dekabr 2015-ci ildə 17ː40 radələrində başlamışdır. Hadisəyə ilkin səbəb olaraq o göstərilir ki saat 17ː40 radələrində nəhəng dalğalar Dövlət Neft Şirkətinin "Günəşli" yatağındakı 10 saylı dərin dəniz özülündə 110 atmosfer təzyiqlə işləyən sualtı qaz xəttinin dayaq borusunu qırmış, nəticədə boru kəmərini zədələmiş və şiddətli yanğın baş vermişdir. Yarana biləcək fəsadların qarşısını almaq məqsədi ilə 10 saylı dərin dəniz özülünə gələn bütün neft-qaz kommunikasiya sistemləri bağlanılmış, özüldə istismarda olan 28 ədəd neft və qaz quyusunun istismarı dayandırılmışdır.
Xilas etmə işləri
4 dekabr
Təlimata və təxliyə planına uyğun olaraq, yanğın və baş verə biləcək partlayışdan xilas olmaq məqsədi ilə işçilər özüldəki iki xilasedici qayığa minmiş və qayıqları aşağı buraxmışlar. Qayıqlar dəniz səviyyəsindən təqribən 10 metr məsafəyə qədər endirilərək saxlanılmışdır. Qəza baş verəndən 15–25 dəqiqə sonra Fövqəladə Hallar Nazirliyinin "Günəşli" yatağında növbədə olan "Vixr-9" yanğınsöndürən gəmisi, daha sonra isə kiçik zaman intervalı ilə "Vixr-5" yanğınsöndürən, "Avior" dalğıc, "Samir Quliyev" yedək gəmiləri özülə yaxınlaşaraq dərhal əməliyyata başlamışdır. Eyni zamanda, "Azəri-Çıraq-Günəşli" yataqlarında növbədə olan müasir naviqasiya sistemi ilə təchiz edilmiş "Topaz-Diqnizi", Endeavour", "Protektor", "Lənkəran" gəmiləri də yanğınsöndürmə və xilasetmə işlərinə cəlb olunmuşdur. Lakin qasırğanın güclənməsi, dalğanın faktiki hündürlüyünün 9–10 metrə qədər çatması səbəbindən gəmilərin heç biri özülə yan ala bilməmişdir. Bu isə xilasedici qayıqların suya endirilməsini və gəmilər tərəfindən yedəyə götürülməsini mümkünsüz etmişdir. Eləcə də alovun söndürülməsi üçün suyun fasiləsiz vurulması işlərini çətinləşdirmişdir. Təqribən 22.45 radələrində güclü küləyin təsiri və hündür dalğaların zərbəsi nəticəsində xilasedici qayıqlardan birinin qarmağı açılmış və qayıq, içindəki adamlarla birlikdə dənizə düşmüşdür. Yaxındakı gəmilər vasitəsi ilə işçilərdən 3 nəfər və 1 cəsədin dənizdən çıxarılması mümkün olmuşdur. Qaranlıq və qasırğalı hava şəraitində ikinci xilasetmə qayığındakı işçilərin təxliyə edilməsi böyük risk və təhlükə yaratdığı üçün təxliyə işlərinin hava işıqlandıqdan sonra davam etdirilməsi qərara alınmışdır.
5 dekabr
6 dekabr
6 dekabr tarixində səhər radələrində Dövlət Neft Şirkətinin yaydığı məlumatda qeyd edilib ki gecə ərzində itkin düşənlərin cəsədi tapılmamışdır və xilas etmə işləri fasiləsiz olaraq davam edir. Bu hadisə ilə əlaqədar olaraq Azərbaycan Respublikasının Prezident İlham Əliyevin qərarı ilə həmin gün Azərbaycanda matəm günü elan olunmuşdur. Həmin gün həmdə itkin düşmüş iki nəfər Ramiz Nüsrəddin oğlu Həsənov və Zaur Vahid oğlu Həsənovun cəsədləri sudan çıxarılmışdır.
7 dekabr
7 dekabr tarixində sudan daha 6 nəfərin cəsədi çıxarılmışdır.
Xilas olunanların siyahısı
5 dekabr tarixində saat 19.00 radələrində Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Şirkətinin rəsmi internet səhifəsində itkin düşənlərin və xilas olunanların siyahısı açıqlanmışdır. Siyahıda ilk olaraq 32 nəfərin adı göstərilmişdir.
Həmin gün isə saat 21.22 radələrində Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasının baş direktorunun müavini Nadir Mehdiyev 33 nəfər yaralının 6 nəfərinin vəziyyətinin ağır olduğunu deyib. • 2
İtkin düşənlərin siyahısı
2020-ci ilin may ayında Xəzər dənizində boru kəmərlərinin monitorinqi həyata keçirilən zaman 190 metr dərinlikdə kəmərin alt hissəsində qəza zamanı itkin düşmüş iki nəfərin meyiti tapılıb. Tapılan meyitlər 1954-cü il təvəllüdlü Əbdüləzizov Əbdüləziz İsmayıl oğluna və 1973-cü il təvəllüdlü Əliyev Əyyub Xəlil oğluna məxsusdur. Növbəti ayda itkin düşmüş daha iki nəfərin meyiti tapılıb. Meyitlərdən biri 1971-ci il təvəllüdlü Rəsulov Elşad Baloğlan oğluna məxsusdur.
Reaksiyalar
Sosial media istifadəçiləri Facebook və Twitter şəbəkələrində hadisəni #PrayForAzerbaijan heşteqilə şərh ediblər.
5 dekabr tarixində Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin sərəncamı ilə "Günəşli" neft yatağında baş verən hadisə ilə bağlı Dövlət Komissiyası yaradılmışdır. 6 dekabr tarixində baş tutan Azərbaycan Premyer Liqasının 15-ci turunun Neftçi-Zirə, Xəzər-Lənkəran-Qəbələ və Qarabağ-İnter oyunlarında start fitindən əvvəl 1 dəqiqəlik süküt olunmuşdur. Futbolçular meydana qoruyucu "dəbilqə" ilə çıxıb və həyatını itirənlərin xatirəsinə hörmət və ehtiramlarını ifadə etmişdilər.
7 dekabrda Bakıda sakinlər dünyasını dəyişən neftçiləri yad edib, saat 12:00-dan etibarən Bakı Bulvarında yerləşən Saat Qülləsində toplanaraq bütün dənizkənarı ərazidən Xəzər dənizinə qərənfillər atıblar. 7 dekabrda Şeyxülislam Hacı Allahşükür Paşazadənin göstərişi ilə Azərbaycandakı bütün məscidlərdə "Günəşli" neft yatağında baş vermiş hadisə nəticəsində həyatını itirən neftçilərin xatirəsi yad olunub, onlar üçün Quran oxunub, dualar edilmişdir.
Şair İlham Qəhrəman faciəyə münasibətini "İndi onları gül gəzir…" adlı şeirlə bildirmişdir.
2016-cı Yeni il münasibətilə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyətinin Dənizkənarı Milli Parkda atəşfəşanlığı, Azərbaycan cəmiyyətində mənfi reaksiyaya səbəb olub.
Baccharis malmei
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Abdullah Çatlı
Abdullah Çatlı — gizli dövlət xəfiyyəsi və əks-partizan mənsubu. 1996-cı ildə Balıkəsir ilinin Susurluq məhəlləsi yaxınlarında tarixə Susurluq qəzası kimi keçən qəzada həlak olub. Qəza vaxtı Çatlının yanında, arxa sol tərəfində oturan Qönçə Us və maşını sürən təhlükəsizlik müdiri Hüseyn Qocadağ da ölmüşdür. Maşının içindəki dörd nəfərdən yalnız DYP (Doğru Yol Partiyası) millət vəkili Sədat Edip Bucaq sağ qalmışdır.
1977-ci ildə İdeal Təhsil və Mədəniyyət Ankara Başçılığına, 25 may 1978-ci ildə isə İdeal Gənclik Dərnəyi Ümumi Başçı Köməkçisi seçilmişdir. 11 iyul 1978-ci ildə Ankarada Hacəttəpə Universteti müəllimlərindən Dr. Bedrettin Cömərtin öldürülməsində fəal olaraq iştirak etdiyi ortaya çıxdı və Ankara 5. Sülh Cəza Məhkəməsi tərəfindən qiyabi olarağ həbs olunmasına qərar verildi. 23 avqust 1978-ci ildə Sakarya məhəlləsində tutularaq həbs edildi. Abdullah Çatlı 9 oktyabr 1978-ci ildə Ankara Bahçelievlər yaxınlığında 7 TİP (Türkiyə İşçi Partiyası)-lının öldürülməsi hadisəsinin planlayıcısı və baş günahkarı olarağ bilindi, lakin hadisədən 4 il 4ay keçdikdən sonra həbs olundu.
Abdullah Çatlı 12 sentyabr zərbəsi zamanı Türkiyə xaricinə çıxdı. Bolqarıstan və Viyanada bir müddət qaldı. 22 fevral 1982-ci ildə İsveçrədə Mehmet Özbay adına pasport ilə tutuldu, lakin azad edildi. 22 sentyabr 1983-cü ildə Parisdə MİT (Milli İstihbarat Təşkilatı) ilə əlaqəyə girdi və ASALA terror təşkilatına qarşı 5 əməliyyatda iştirak etdi. 22 sentyabr 1984-cü ildə Parisdə həbs edildiyi zaman üstündən Həsən Qurdoğlu adına pasport çıxdı. Çatlı Fransada 7 il həbs cəzası aldı. 16 sentyabr 1985-ci ildə Papa sui-qəsdi iddiasında şahid qismində iştirak etdi. Oral Çəlik sui-qəsdi ilə əlaqəsinin olmadığı, Bolqar xəfiyyə Ağcanın öldürəcəyini iddia etdi. Çatlı qısa bir müddət sonra Fransa tərəfindən 7 il cəza aldığı İsveçrəyə qaytarıldı. 21 mart 1990-cı ildə Bostadel həbsxanasından qaçdı.
1993-cü ildə Türkiyəyə gələn və istifadə etdiyi Şahin Ekli adına düzəldilmiş pasport ilə tutulan Çatlı həmin tarixdə də sərbəst buraxıldı.
Abdullah Çatlı 26 aprel 1996-cı ildə Ömər Lütfü Topal ilə eyni təyyarədə Kiprə getdiyi və eyni oteldə qaldığdan sonra 1 may 1996-cı ildə geri döndüyüdə qeydlərdə ortaya çıxdı.
İstiqlal (mahnı)
Şəhidlərə — azərbaycanlı müğənnilər Pərviz Abdullayev, Günay İbrahimli, Nigar Cəlilova, Vüsal Hacıyev, Ayaz Qasımov, Kamilə Nəbiyeva, Orxan Cəlilov tərəfindən ifa olunmuş mahnı. Mahnı klip ilə barəbər 28 may 2020-ci il tarixində nümayiş olunmuşdur.
Mahnı haqqında
Sözləri Əmin Abid Gültəkinə, musiqisi Aygün Səmədzadəyə aranjimanı isə Əvəz Muradova aiddir. Rejissor Elnur Məmmədov tərəfindən tərəfindən mahnıya klip çəkilmişdir.
Cəfər Axundov
Cəfər Hacı Şeyx Həsən oğlu Axundov — Zaqafqaziya Seyminin müsəlman fraksiyasına mənsub deputat.
Həyatı
Cəfər Axundov təhsilini Gəncə gimnaziyasında alıb. O, erkən yaşlarından siyasətlə maraqlanmağa başlayıb. 1903-cü ildən RSDFP-yə daxil olan "Hümmət" partiyasının menşevik üzvü və Azərbaycanda ilk marksist dərnəklərini quranlardan biri olaraq gizli fəaliyyət göstərib. Qardaşı nəvəsi Rasim Axundovun bildirdiyinə görə, Leninin ona yazdığı məktub onların ailəsində saxlanılırmış və sonralar DTK-dan gələnlər o məktubu aparıblar.
1905-ci ildə Gəncə sənət məktəbi şagirdlərinin nümayişini təşkil etdiyinə görə həbs edilən C.Axundov Gəncədə və Bakıda zindanda yatıb və az sonra Krasnodar (Yekaterinodar) quberniyasına 5 illik sürgünə göndərilib. Atası Hacı Şeyx Həsəni jandarm idarəsinə çağıraraq deyiblər ki, sənin oğlun kafirdir (sosialistləri kafir kimi qələmə verirdilər), halbuki sən axundsan.
1909-cu ildə Parisə mühacirət edən Cəfər Axundov burada rusca nəşr edilən "Musulmanin" jurnalında əməkdaşlıq etmişdir. Məsul redaktorun imzaladığı 15 may 1909-cu il tarixli 49 saylı şəhadətnamədən bilinir ki, o, jurnalın əməkdaşı və təmsilçisidir. Bu jurnalda C.Axundovun bir sıra yazıları nəşr edilib.
Cəfər Axundov 1913-cü ildə Romanovlar sülaləsinin 300 illiyi münasibətiylə Rusiyada verilmiş amnistiyadan sonra ana vətəninə qayıda bilib.
1917-ci ilin fevralında Rusiyada burjua inqilabı baş verdikdən sonra Gəncədə də Kerenskinin Müvəqqəti hökumətini təmsil edən hakimiyyət qurumları fəaliyyətə başlayıb. C.Axundov Gəncə Şəhər Fəhlə və Əsgər Deputatları Şurası sədrinin müavini seçilib.
Həmin ildə Rusiya Müəssislər Məclisinə keçirilən seçkilərdə C.Axundov oraya üzv seçilib. Bu Məclis bir gün fəaliyyət göstərib və Lenin onu qovduqdan sonra fəaliyyətinə xitam verilib. Zaqafqaziyadan seçilmiş deputatlar Tiflisdə toplaşaraq Zaqafqaziyanın müstəqilliyini elan edərək Zaqafqaziya Seymini qurublar. Cəfər Axundov da Seymin Məhəmmədəmin Rəsulzadənin başçılıq etdiyi müsəlman fraksiyasının üzvü olub.
28 may 1918-ci ildə Tiflisdə Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsi qəbul edildikdə həm də Azərbaycan Milli Şurasının üzvü olan Cəfər Axundov səsvermədə bitərəf qalıb (müstəqilliyə səs verməyən ikinci deputat isə "İttihad" partiyasının rəhbərlərindən biri Sultanməcid Qənizadə idi).
Milli Şuranın 1 iyun 1918 tarixli sayca dördüncü iclasında Cəfər Axundovun şuraya göndərdiyi 31 may 1918 tarixli, 37 nömrəli məktubu oxundu. O, Hümmət Partiyasından və Milli Şura üzvlüyündən çıxdığını elan etmişdi. Partiya isə onun əvəzinə Qasım bəy Camalbəyovu üzvlüyə namizəd göstərmişdir.
Cəfər Axundov Azərbaycan Cümhuriyyəti dönəmində müstəqil dövlətimizə gəlməyərək Gürcüstanda yaşayıb və bir müddət Borçalı torpaq şöbəsində çalışıb.
Azərbaycan xalq daxili işlər komissarı – Gəncə şəhəri üzrə Fövqəladə Komissiyanın sədrinin (Həmid Sultanovun) 1920-ci ilin iyununda imzaladığı 45 saylı başqa bir mandatda isə yazılıb:
"Bu mandatı təqdim edən yol. Cəfər Axundova Gəncə şəhərinin müsəlman hissəsində bəyləri, xanları və banditləri axtarmağa və həbs etməyə səlahiyyət verilir və müqavimət göstərilərsə onlarla inqilab dövrünün qanunlarına əsasən güllələmək də daxil olmaqla rəftar etməyə hüquq verilir. Bütün hərbi və mülki hakimiyyət orqanlarından yol. Cəfər Axundovun üzərinə qoyulmuş vəzifələri yerinə yetirməkdə ona ən geniş yardım göstərmək tələb edilir".
Gəncə fövqəladə komissarının Gəncə şəhər 3-cü sahə komissarına 25 iyun 1920-ci ildə yazdığı 130 saylı məxfi məktubda göstərilir: "Bununla yol. Axundova görkəmli əks-inqilabçıları həbs etmək səlahiyyəti verilib; bu zaman müvəqqəti həbsdə saxlanmalı olan Mikayıl Rəfibəyovdan istifadə etmək gərəkdir, çünki o, ifadə vermək üçün lazımdır və adı keçən komissar Axundovun yanında olacaqdır".
Bu sənədlərdən də göründüyü kimi, 1920-ci ildəki Gəncə üsyanının qan içərisində boğulmasından sonra Cəfər Axundov cəllad Həmid Sultanova üsyançıların tapılıb məhv edilməsində əlindən gələn yardımı edib.
Sonrakı illərdə C.Axundov Azərneftdə mühəndis vəzifəsində çalışıb. Ancaq qədirbilməz bolşeviklər kommunist partiyası qarşısındakı xidmətlərini unudaraq 1928-ci ildə onu "nərimanovçu" damğası ilə partiyadan qovublar.
Cəfər Axundov 1931-ci ildə Gəncə şəhərində vəfat edib və atasının sərdabəsində dəfn edilib.
Mənbə
Oğuztoğrul Tahirli, Zaqafqaziya Seyminin üzvü CƏFƏR AXUNDOV, 525-ci qəzet, 23.03.2011.
Fəsiləüstü
Fəsiləüstü (lat. superfamilia) — taksonomik kateqoriya. XV Beynəlxalq zoologiya konqresində qəbul edilmiş Beynəlxalq kodeksin zooloji nomenklaturasına əsasən (1966) fəsiləüstü üçün «oidea»-dan ibarət suffiks və sonluq qəbul olunmuşdur. Beləliklə, fəsiləüstünün adı sözün kökünə suffiks və sonluq əlavə edilməklə yaranır. Fəsiləüstü yalnız heyvan orqanizmlərinin təsnifatında tətbiq olunur. Məs., durnalar (gruoidea), sığırçınlar (ralloidea) və s.
Çəmənlik çəkçəkisi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Florian Faber
Florian Faber (5 oktyabr 1997) — İsveçrəli oxatan. Florian Faber İsveçrəni 2015-ci ildə XXXXVIII Dünya Oxatma Çempionatında təmsil etdi.
Karyerası
Florian Faber birinci dəfə Dünya çempionatına 2015-ci ildə qatıldı. O, Kopenhagendə baş tutan XXXXVIII Dünya Oxatma Çempionatında fərdi yarışlarda, təsnifat mərhələsində 132-ci yeri tutdu və 1/64 finala vəsiqə qazana bilmədi.
Artemisia umbelliformis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Amblyseiulella thoi
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Həndbol
Həndbol ('; hand — əl, ball — top) və ya əltopu — əllə oynanılan idman oyunu.
Handball adlandırılan bu idman növü XIX əsrin sonlarında Hollandiyada yaranmışdır. Çox qısa vaxt ərzində həndbol maraqlı və emosional idman növü kimi bütün dünyaya yayıldı.
Bir komandanın 6-sı sahə, 1-i qapıda olan 7 oyunçu ilə iki komanda oynadığı bir idman növüdür.
Oyun müddəti 30 dəqiqəlik iki dövrədən ibarətdir. İlk illərində böyük stadionlarda 11 nəfər ibarət komandalar halında oynanan həndbol, 1950-ci illərdən sonra bir salon idmanı olmuş və açıq sahədə həndbol gedərək məşhurluğunu itirərək itmişdir.
İndiki vaxtda Həndbol, xüsusilə Avropa qitəsində böyük diqqəti cəlb etməkdədir. İspaniyada ASOBAL Liga, Almaniyada Handball Bundesliga, İsveçdə Handbol ElitSerien, Danimarkada TDC Ligaen idmanın ən yuxarı səviyyədə oynandığı yerli liqalar olaraq xarakterizə edilməkdədir.
Afrikada futboldan sonra ən çox diqqəti cəlb edən ikinci komanda idmanı olan həndbol, son illərdə Quru Qitədə böyük irəlləyiş etmişdir. Misirdə 1999-da təşkil edilən Dünya Kişilər Həndbol Çempiyonanatında ev sahibi ölkə 4-cü olarkən, 2005-ci ildə də Tunis öz ölkəsindəki çempiyonanatda ilk dördə girmə müvəffəqiyyəti göstərmişdir.
Sahə içi paylanma (Mövqelər)
Dünyada ən böyükhesablı həndbol qələbəsi 21 sentyabr 2014-cü ildə Yaponiya - Maldiv adaları (79:0) oyununda baş vermişdir.
Ölçüləri
Həndbol stadionunun ölçüləri 40×20 m, qapısının ölçüləri isə 2×3 m-dir.
Yarımnöv
Yarımnöv — bitki və heyvan sistematikasında növdən kiçik taksonomik kateqoriya. Yarımnöv сoğrafi (nadir halda ekoloji və ya geoxronoloji) populyasiyaların məcmusudur. Yarımnöv növün adına üçüncü söz (epitet) artırmaqla ifadə edilir. Məsələn, adi tülkü (Vulpes vulpes) növünün yarımnövü Orta Asiya tülküsüdür (Vulpes vulpes flavescens).
Rəşid Hüseynov
Rəşid Hüseyn oğlu Hüseynov — Xocalı soyqırımı şəhidi, döyüşçü.
Həyatı
Hüseynov Rəşid Hüseyn oğlu 1962-ci ildə Kəlbəcər rayonunun Əli Bayramlı (indiki Mollabayramlı) kəndində anadan olmuşdur. 1978-ci ildə Zar kənd orta məktəbini bitirmişdir. 1978-ci ildə ailəsi ilə birlikdə Xocalıya köçmüşdür. Orta məktəbi Xocalıda bitirmişdir.
1980–1982-ci illərdə sovet ordusu sıralarında xidmət etmişdir. Hərbi xidmətdən qayıtdıqdan sonra Şuşa texniki peşə məktəbində oxumuşdur.
1989-cu ildən Xocalı milis bölməsində ictimai asayişin keşikçisi olaraq işləməyə başlamış, şəhid olana qədər DİN-nin polis sıravisi olmuşdur. Gecə-gündüz Xocalı, Xankəndi dəmiryolu vağzalında növbədə durmuş, erməni təxribatlarının qarşısını almağa səy göstərmişdir.
Xocalı mühasirədə olduğundan həyat yoldaşını və uşaqlarını 19 noyabr 1991-ci ildə Xocalıdan köçürmüş, ata-anası Xocalıda qalmış, özü isə Xocalıda xidmətinə davam etmişdir.
Rəşid Hüseynov 26 fevral 1992-ci ildə baş verən Xocalı soyqırımı zamanı xocalıları müdafiə edə-edə Naxçıvanikə (Naxçıvanlı) qədər gəlmiş, orada şəhid olmuşdur. Rəşidin atası Hüseynov Hüseyn Fərəc oğlu və anası Hüseynova Zinyət Yunis qızı da həmin soyqırımı zamanı şəhid olmuşdur. Hər üçünün (ata, ana və oğul) meyitləri 2 mart 1992-ci ildə Ağdamdan gətirilərək Bərdə rayonunun Yeni Daşkənd kəndində dəfn olunmuşdur.
Rəşid Hüseynov 1988-ci ildə Tacirə Qaçay qızı ilə ailə həyatı qurmuşdu. Samir və Azadə adlı iki övladı var.
Tsuşima boğazı
Tsuşima boğazı ( sseu-si-ma hae-hyeop) — Yapon dənizi ilə Şərqi Çin dənizini birləşirdirir. Tsuşima boğazı Koreya boğazının bir qolu olaraq. Tsuşima və İki adaları arasında yerləşir. Uzunluğu 100 km, ən dar hissədə eni isə 47 km olaraq İki və Simodzima adaları arasında yerləşir. Boğazdan Tsuşima cərəyanı keçir. Bu cərəyan isti Krusio cərayanının bir hissəsidir. Tarixdə boğaz Tsuşima döyüşünə şahid olmuşdur. Döyüş 27–28 may 1905-ci ildə baş vermişdir. Rus-yapon müharibəsinin ən əhəmiyyətli döyüşü olaraq rus donanmasıbın Yapon imperiya ordusu tərəfindən darmadağın edilməsi ilə əlamətdardır. Yaponlar ümumilikdə Koreya yarmadasından Kyusyu adasına qədər olan hissəni Tsuşima boğazı adlandırırlar.
Adolfo Suarez
Adolfo Suárez (25 sentyabr 1932-ci il - 23 mart 2014-cü il) — ispan dövlət xadimi.
Qarabaş çəkçəki
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Uyvar qalası
Uyvar qalası — Slovakiyanın Nove Zamky şəhərində yer alan günümüzə qədər çata bilməmiş bir qaladır. Müxtəlif dövrlərdə Macarıstan Krallığının, Osmanlı İmperiyasının və Avstriya-Macarıstan İmperatorluğunun tabeliyində olmuşdur.
Uyvar qalası 1573-1581-ci illərdə Macarıstanı Osmanlı ordularından müdafiə məqsədiylə inşa edilmişdir. Qala İtalyan memar Ottavio Giulio Baldigara tərəfindən 6 uclu bir ulduz formasında inşa edilmişdir. Osmanlılar Uyvar Qalasını 6 dəfə mühasirəyə almışdılar. 1663-cü ildə IV Məhmətin hakimiyyəti dövründə Körpülü Fazil Əhməd Paşanın başçılığı ilə qala ələ keçirildi. Avstriya Vasvar Andlaşması ilə qalanı Osmanlılara vermək məcburiyyətində qaldı. Qala və qalanın ətrafındakı şəhər Osmanlılar tərəfindən Uyvar Əyaləti olaraq təşkil edildi. Qala 22 il boyunca Osmanlıların əlində qaldı. 1685-ci ildə Lorraine Dükü V Charlesin əmrindəki Avstriya ordusu tərəfindən ələ keçirildi. 1699-cu ildə imzalanan Karlofça Anlaşmasıyla qala rəsmi olaraq Osmanlıların əlindən çıxdı.
Bu tarixdən sonra qalanın əhəmiyyəti azalmışdı. 1724-1725-ci illərdə Müqəddəs Roma İmperatoru VI Karl protestantlar tərəfindən sığınacaq olaraq istifadə edilməsini maneə törətmək üçün qalanın böyük bir hissəsini uçurdu. Qalanın geri qalan hissələri II Dünya müharibəsidönəmində 1944-cü ildə təyyarələr tərəfindən bombalanaraq dağıdıldı. İndiki vaxtda Uyvar Qalasının çox kiçik bir hissəsi qalmaqdadır.
Bu gün bir çox qərb dilində istifadə edilən "Türk kimi güclü" (Fr: Fort comme un Turc) deyimi, bu qalanın fəthindən sonra yaranıb, tam halı "Uyvar qarşısında bir Türk kimi güclü" şəklindədir.
Tayto
Tayto — Tokionun xüsusi rayonlarından biri.
Çudihu
Çudihu şanyü — əmisinin ölümündən sonra cavan yaşda hakimiyyətə gəldi.
Hakimiyyəti
Yaşının azlığına baxmayaraq siyasəti bilən hökmdar taxta çıxan kimi onun yanına gələn Çin elçisinə yaşının azlığını bəhanə edərək müzakirələri sonraya təxirə salmağı təklif etdi. Bütün saxlanılmış Çin elçilərini göndərdi. Əsl adı Çedi olan şanyü həmin il yeni bir Çin elçi heyətini qarşıladı. Heyətin bir üzvü olan Çanq Şenq Hunların çinli məhbuslarını üsyana, şanyünün anasını qaçırdıb şanyünün məsləhətçisini öldürməyə təhrik etməyə çalışdı. Şanyü planın üstünü açanda əsəbləşərək bütün elçiləri Baykal gölü ətrafına sürgünə göndərdi. Sülh danışıqlarının işləmədiyini görən İmperator Vudi yenidən hücumlara başladı. Üç tərəfdən ordu göndərdi. Birinci orduya Li Kuanqli başçılıq edirdi. O hun əsirlərini alarkən qayıdanda hunların tələsinə düşdü və 70 faiz əsgəri öldürüldü. İkinci ordu əliboş Çinə qayıtdı. Üçüncü orduya başçılıq edən Li Lin birbaşa şanyüyə hücuma keçdi amma mühasirəyə alınıb aclıqdan ölməkdənsə 400 əsgəri ilə birlikdə Hunların tərəfinə keçərək şanyünün qızı ilə evləndi. Xakasiyaya göndərilərək oranın idarə etməyə başladı.
Şanyünün ölümündən bir il əvvəl Li Kuanqlinin başçılığı altında Çin ordusu Yuyu çayı sahilində hunlarla 10 gün döyüşəndən sonra məğlub olaraq geri çəkildi. Çin hücumlarını dəf edən hunlar ətraf şəhərləri qarət edib qənimətlə qayıdırdılar. Li Kuanqli hunlara qarşı yeni bir səfərə hazırlaşarkən ailəsinin cadugərliklə günahlandırıldığını öyrəndi. Li tələsik Hunlara hücum etdi ki, imperatorun mərhəmətini qazansın, lakin tezliklə geri çəkildi. Çudihu şanyü Li Kuanqlinin yolunu 60 min atlı ilə kəsdi. Çin ordusu böyük bir məğlubiyyətə uğradı. Li Kuanqli təslim oldu. Onun ailəsi isə Çində edam edildi.
Ailəsi
Çudihu şanyünün iki oğlu vardı. Kiçik oğlu Huluqu onun ölümündən sonra taxta keçdi.
Balıqçılar (film, 1961)
Balıqçılar qısametrajlı sənədli filmi rejissor Ruslan Şahmalıyev tərəfindən 1961-ci ildə çəkilmişdir. "Azərbaycanfilm" kinostudiyasında istehsal edilmişdir. Film Azərbaycan balıqçılarına, onların balıq məhsullarını artırmaq sahəsində gördükləri işlərə həsr olunmuşdur.
Məzmun
Film Azərbaycan balıqçılarına, onların balıq məhsullarını artırmaq sahəsində gördükləri işlərə həsr olunmuşdur.
Artemisia umbrosa
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
İstinadlar
Artemisia umbrosa Artemisia umbrosa Artemisia umbrosa
Amblyseius acalyphus
— fəsiləsinin   cinsinə aid heyvan növü.
Balıqçılar (film, 1961)
Mənbə
Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi. C.Cabbarlı adına "Azərbaycanfilm" kinostudiyası. Aydın Kazımzadə. Bizim "Azərbaycanfilm". 1923-2003-cü illər. Bakı: Mütərcim, 2004.- səh. 170-179.
Həmçinin bax
Azərbaycan filmlərinin siyahısı 1961-ci ilin Azərbaycan filmləri 1960-cı illər Azərbaycan filmlərinin siyahısı
Çiriş
—  sırasının  fəsiləsinə aid bitki cinsi. Çiriş sözü latın dilində "Eremurus" adlanır. Bu söz yunan dilində "eremos"- səhra, "ura" isə quyruq deməkdir. Sözün lüğəti mənası "səhra quyruğu"dur.
Təbii yayılması
Çirişin Ön, Qərbi, Mərkəzi Asiyada 50, keçmiş SSRİ-də 23, Qafqaz və Azərbaycanda 2 növü bitir.
Botaniki təsviri
Çiriş cinsi əvvəllər zanbaqkimilər fəsiləsinə aid idi. Son vaxtların tədqiqatçılar bitkinin asfodelinakimilər fəsiləsinə daxil olduğunu müəyyən etmişlər.
Çiriş çoxillik bitki olub yeraltı orqanı kökyumrusudur. Kökləri yoğunlaşmış iyşəkillidir. Bitkinin yaşından asılı olaraq yoğunlaşmış iyşəkilli kökləri sayı 6-12 ədəd olur. Onlar ətli-şirəli olub, içərisi ehtiyat qida maddəsi ilə zəngindir. Kökləri kök boğazında yaxın yerdən rozet (ulduzaoxşar) formalı olub, əsasda yoğun, kənarlara doğru getdikcə nazikləşir və bir növ yerkökünü xatırladır. Kökyumrusunun boğazında kətanaoxşar köhnə yarpaqların izləri vardır. Yarpaqlarının uzunluğu 20-40 sm-ə çatır. Gövdəsi rozet yarpaqların içərisindən çıxır. Çiçək salxımı ilə birlikdə 125-140 qədər olur.
Abşeron şəraitində bu növün vegetasiya iqlim şəraitindən asılı olaraq fevralın birinci ongünlüyündə, qönçələrin əmələ gəlməsi aprelin əvvəlində, çiçəkləməsi aprelin üçüncü ongünlüyündə başlayır və 25 gün qalır. Çiçəklərindən yaraşıqlı gül dəstəsi düzəltmək mümkündür. Çiçək salxımında çiçəklərin sayı təbii şəraitə nisbətən mədəni əkin şəraitində daha çox olur.
Azərbaycan çirişi növündə yeraltı iyəbənzər ətli kökləri yaxşı inkişaf edir. Köklərin sayı bitkinin yaşından asılı olaraq 8-12 ədəd olur, uzunluğu 10-16 sm, diametri( ən yoğun yerdən) 5,2 sm, çəkisi 1200 qram olur.
Toxumları iyun ayının ortalarında yetişir. Toxumlar yetişən zaman salxım üzərində 152 toxum qutucuğu əmələ gəlir. Qutucuq şar şəklində olub, üzəri qırışlıdır. Tək-tək hallarda hamar olur. Qutucuğun hündürlüyü 0,1 -1 sm, diametri 0,6-0,8 sm-dir. Bitkinin yerüstü hissəsi tam quruyana kimi qutucuq gövdə üzərində qalır. Bir qutucuqda 8 ədəd toxum olur. Toxumların forması nahamar, kənarları iti, rəngi alabəzgəkdir. Bitkidə 1146 toxum yetişir. Toxumların 1000 ədədinin quru çəkisi 16,5 qramdır. Bitkinin illik vegetasiya müddəti 229 gündür.
Ekologiyası
Qulluğa bir o qədər tələbkar olmayan çirişin becərilməsi zəhmət tələb etmir. Ancaq yaxşı məhsul əldə etmək üçün torpağa bir az qulluq tələb olunur.
Yaxşı olar ki, torpaq yüngül qumsal olsun. Əkməzdən qabaq hər hektar torpağa əkinqabağı 120-150 kq fosfor, 80-120 kq kalium vermək lazımdır. Kalium və fosforun 50%-nin payızda şum altında, qalan 50%-nin isə vegetasiya müddətində yemləmə şəklində verilməsi məsləhətdir. Azot gübrəsinin 45%-ni torpağın əkinqabağı hazırlanması vaxtı, 25-35%-ni əkindən 20-25 gün sonra birinci yemləmə vaxtı, 35-45%-ni isə kütləvi çiçəkləmə başa çatdıqdan sonra vermək məsləhətdir.
Çiriş əkiləcək sahənin hazırlanmasına avqust ayında başlamaq lazımdır. Sahə bitki qalıqlarından, alaqdan, daşkəsəndən, zibil və tullantılardan təmizlənməli və sahədən kənara çıxarılmalıdır. Torpaq 25-30 sm dərinlikdə bellənib hazırlanmalıdır.
Çiriş generativ (toxumları) və vegetativ orqanları vasitəsilə çoxaldılır. Toxumlarla çoxaldılma zamanı bitki 5-7 ildən sonra çiçəkləyib toxum verir. Bu da təsərrüfat və istehsal üçün bir o qədər faydalı deyil. Yalnız seleksiyada yeni sort almaq məqsədilə toxumla çoxaldılmadan geniş istifadə edilir.
Çiriş bitkisi toxumlarla çoxaldıqda gec çiçək verməsinə baxmayaraq, ondan çoxsaylı əkin materialı əldə etmək mümkündür. Bu əkin materialından müxtəlif məqsədlər üçün istifadə etmək olar.
Toxumları payızda, oktyabr ayının 20-dən başlayaraq səpmək məsləhətdir. Toxumlar əvvəlcədən düzəldilmiş və şırımlar açılmış ləklərə səpilir. Bunun üçün şırımlara alt hissədə 1-2 sm dərinliyində bir az qidalı torpaq (1:1:1 nisbətində peyin, yarpaq çürüntüsü, yuyulmuş, dəniz qumu) tökür, sonra toxumları həmin şırımların içərisində səpilir. Yaxşı aqrotexniki qulluq edildikdə cücərmə faizi 90-100 % olur.
Vegetativ yolla çoxaldıldıqda ana bitkini üzərində 2 kök tumurcuğu olmaqla bölüb çoxaldırlar. Bu qayda ilə bir ana bitkidən 2-4 əkin materialları almaq mümkündür. Həmin əkin materiallarını əkdikdə 2-3 ildən sonra çiçəkləyib toxum əmələ gətirir.
Çiriş vegetasiyaya başlayanda, yəni yarpaqları torpağın üzərində 6-15 sm uzunluğunda olanda toplanır. Toplanarkən torpağın 3-4 sm dərinliyindən, kökboğazına yaxın yerdən çəpinə kəsilir. Təzə çıxan yarpaqlar seliklə zəngindir. Ona görə onu çəpinə və torpağın altında kəsmək lazımdır ki, kəsilmiş yerə torpaq avtomatik olaraq tökülsün. Əks təqdirdə çirişin köklərindən olan selikli şirə, ehtiyat qida maddəsi kəsik yerdən axıb bitkini zəiflədər və nəticədə bitki gücdən düşər, qidalanması zəifləyər və çürüyüb tələf olar. Bu qaydalara əməl etsəniz sahələrində heç vaxt çirişin kökü kəsilməz və siz ondan daim istifadə edərsiniz.
Abşeron şəraitində aparılmış təcrübələr nəticəsində müəyyən edilmişdir ki, çiriş bitkisi öz-özünə toxumla çoxala bilir və 3-5 ildə 1-2 km məsafəyə yayılır.
Azərbaycanda yayılması
Azərbaycan çirişi növünün ukraynalı alim S.S.Xarkeviç Qafqaza ekspedisiya zamanı, Azərbaycan florasında bitən bitkiləri də tədqiq edərkən müəyyənləşdirmişdi. O, 1959-cu ilin may ayında Xaldan rayonu ətraflarından topladığı çirişin yeni növünü müəyyən etmiş və bu növü Azərbaycan çirişi adlandırmışdır. Sonralar 1975-ci illərdə tədqiqatlar zamanı bu növün Füzuli rayonunun Dövlətkarlı kəndinin 3 km-də yerləşən Dilağarda çalında da (dağında) bitdiyi müəyyən edilmişdir. Hər 2 növ texniki dərman və qida bitkisi kimi geniş istifadə olunur.
Azərbaycanda çiriş ən çox Naxçıvan MR-nin Ordubad, Şahbuz, Babək, Culfa, Sədərək, Şərur, Kəngərli rayonlarında, Ağstafa, Qazax, Xaldan, Göyçay, Füzuli, Xonaşen, Cəbrayıl, Lerik, Yardımlı və s. rayonların aşağı, orta dağ qurşaqlarında, gilli-daşlı torpaqlarda, ən çox qaratikan kolları ətrafında bitir.
Azərbaycan MEA Mərkəzi Nəbatat Bağında 1967-ci ildən geofit bitkilərin təcrübə sahəsində çiriş bitkisinin kolleksiyası yaradılmış və bitkinin bir sıra xüsusiyyətləri, becərilməsi, çoxaldılma qaydası, istifadə olunması və qorunması tədbirləri öyrənilmişdir.
İstifadəsi
Çiriş bitkisindən hələ lap qədimdən müxtəlif məqsədlər üçün istifadə etmişdir. Azərbaycanın bir çox rayonlarında yerli əhali çirişdən tərəvəz bitkisi kimi istifadə edir. Bitki fevral-mart aylarında kütləvi vegetasiyaya başladığı vaxt, yeni yarpaqlar torpağın üzərində 6-15 sm hündürlüyündə olarkən toplanır. Bu vaxt çalışmaq lazımdır ki, bitki torpağın 3-4 sm dərinliyindən, kök boğazına yaxın yerdən, kök boğazını zədələməmək şərti ilə kəsilib toplansın. Yeni açan 6-10 ədəd yarpaq zər pərdə ilə örtülü olur. Bu vaxtlar yarpaqlar selik və C vitamini ilə zəngin olur. Rozetşəkilli yarpaqlar zər içərisindən xeyli artıq çaxanda onun qidalılıq keyfiyyəti aşağı düşür. Toplanmış yarpaqlara bıçaq ilə toxunan kimi aralanır. Yarpaqlar duzlu suda pörtüləcək acı suyu atılır, sonra soğanla yağda qızardılır. Bundan başqa çirişdən dadlı kətə və qutab hazırlanır.
Kətə və qutab bişirmək üçün çirişə soğan, dağkeşnişi və quzuqulağı əlavə edilib doğranır. Doğranmış qarışığa azacıq duz qatıb adi qaydada kətə, yaxud qutab bişirirlər. Zövqə uyğun heç bir göyərti qatmadan təkcə çiriş ilə bişirilmiş kətə çox dadlı olmaqla, mədə və bağırsaq xəstəlikləri, xüsusən bağırsaq iltihabı xəstəliyi (kolit) zamanı çox xeyirlidir.
Çiriş bitkisindən keyfiyyətli çiriş yapışqanı hazırlanır. Hətta yaxşı hazırlanmış çiriş yapışqanından keçmişdə dərzilikdə, papaqçılıqda və çəkməçilikdə çox geniş istifadə edilib. Çiriş yapışqanından istifadə edən sənətkarların dediklərinə görə papağın dimdiyinə, pencəyin yaxalığına, çəkmələrin dabancıq və burun hissəsinə, kisə parçalara sürtülən çiriş əgər su dəyməsə 200-250 il öz möhkəmliyini saxlama qabiliyyətinə malik olur.
Ədəbiyyat məlumatlarına görə vaxtilə Göyçay rayonunun Qaraməryəm kəndində çiriş yapışqanı hazırlamaq üçün fabrik və çiriş üyütmək üçün dəyirman fəaliyyət göstərmişdir. Bunun üçün çirişin kökyumruları toplanıb təmizlənir və qurudulur. Qurudulmuş kökyumrusu üyüdülür. Bu qayda ilə hazırlanmış çiriş tozu su ilə qarışdırılır yapışqan hazırlanır. Həmin yapışqandan müxtəlif məqsədlər üçün geniş istifadə etmək mümkündür. Bu yapışqan orqanizmə heç bir zərər vermir.
Çiriş bitkisindən "eremuran" adlı maddə alınmışdır ki, həmin maddə ilə hopdurulmuş polietilen örtük tərəvəzi 6 ay tez saxlamaq qabiliyyətinə malikdir.
Çirişlə müalicə qaydaları
Qafqazın İpəkçilik Stansiyasında tədqiq edilmiş çiriş unu belə təsvir edilir: çiriş tozunun su ilə qarışığından qatı, bulanıq, qeyri-şəffaf olan yapışqan alınır. Bu yapışqanın tərkibində 16,37 % su, 29,14 % kül, 15% kitrə (qummi, yapışqan), 20 % petin maddəsi vardır. Ondan alınmış külün tərkibində isə 5,77 % xlor, 4,49 % maqnezium, 21,83 % əhəng, 2,54 % kükürd anhidridi vardır.
Sınıq və çıxıqların müalicəsi
Çiriş bitkisi illik vegetasiyanı başa vurduqda, yeni yerüstü hissəsi quruduqda (bu iyun ayında baş verir) onu qazıyıb çıxarır, köklərini yarpaqdan, torpaqdan təmizləyib qurudurlar. Sonra həvəngdəstədə, xırda dəyirmanda və ya kofe üyüdəndə üyüdürlər. Çiriş unundan (tozundan) 3 xörək qaşığı götürüb (sınığın ölçüsündə asılı olaraq az və ya çox da götürmək olar), qarağac qabığını suda tünd dəmindən (qabığı xırda-xırda doğrayıb adi çay kimi dəmləyir, 2 stəkan suya 4 xörək qaşığı qabıq əlavə edilir) təpitmə hazırlayırlar. Təpitmə yuxadan bir az qalın, yeni fətir qalınlığında olmalıdır. Sınıq yer təmiz spirtlə silinib təmizlənir. Hazırlanmış təpitməni (məlhəmi) ağ çit parçaya yaxır, üzərinə bir balaca yumurta ağı çəkirlər. Səriştəli, təcrübəli sınıqçı sınmış yerləri qaydaya salır. Hazırlanmış məlhəmi sınığın üzərinə qoyur. Sonra sınıqdan asılı olaraq, həmin hissəni taxta parçası, iri qarğını iki yerə bölüb ondan hazırlanmış xüsusi alətlərlə sarıyırlar. Bütün əməliyyat təcrübəli türkəçarəçi loğmanın əli ilə aparılsa, həmin hazırlanmış davacatın əvəzi olmaz. Dəvədən, atdan, ulaqdan yıxılanlar, müxtəlif qəzalar zamanı sınıq alanlar bu üsuldan faydalana bilərlər.
Davacat düzgün hazırlanmalı, sarğı çox səliqəli aparılmalıdır. Sarğı 3 gündən bir dəyişdirilməlidir. Yaxşı olar ki, müalicə ərəfəsində çiriş yarpaqlarından kətə bişirilsin və gündə kətə yeyilsin. Bu sınaqların birləşməsini daha da sürətləndirir.
İrin, dolama, çiban tipli yaraların müalicəsi
Bir ədəd çirişin kökünü götürüb yaxşı-yaxşı təmizləyir, qurudur, sonra onu üyüdürlər. Çiriş tozundan 100 qram götürüb 100 qram təmiz balla qarışdırıb vam odun üzərində qaynadırlar. Azacıq soyuduqdan sonra davacatın üzərinə 30 qram əzvay şirəsi qatırlar. Bu qayda ilə hazırlanmış davacatı məlhəm və ya təpitmə şəklində dolamanın, irinləmək istəyən hovlanmış kor çiban tipli yaraların müalicəsində istifadə etmək olar.
Yan Zapletal (oxatan)
Yan Zapletal (14 mart 1994) — Çexiyalı oxatan. Yan Zapletal Çexiyanı 2015-ci ildə XXXXVIII Dünya Oxatma Çempionatında təmsil etdi.
Gəncə üsyanı (1231)
thumb|Usta Bəndərin [[Hacıkənd (Gəncə)|Hacıkənd qəsəbəsindəki "Sələflər-xələflər parkı"ndakı büstü|336x336px]]
Yan Zapletal (oxatan)
Karyerası
Yan Zapletal birinci dəfə Dünya çempionatına 2015-ci ildə qatıldı. O, Kopenhagendə baş tutan XXXXVIII Dünya Oxatma Çempionatında fərdi yarışlarda, təsnifat mərhələsində 140-cı yeri tutdu və 1/64 finala vəsiqə qazana bilmədi.
Gəncə üsyanı (1231)
Gəncə üsyanı və ya Usta Bəndər üsyanı — 1231-ci ildə Gəncədə Usta Bəndərin başçılığı ilə Xarəzmşahlara qarşı qalxmış üsyan.
Tarixi
Hadisələrin şahidi olan tarixçi Nəsəvi yazırdı ki, Cəlaləddinin iqamətgahı olan Gəncədə xarəzmlilərin hakimiyyətinə qarşı üsyan əhvali-ruhiyyəsi çoxdan mövcud idi. Bu hərəkatda şəhər əhalisinin bir qismi fəal iştirak edirdi.