cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nüvə maqnit rezonans metodu
Bağlı həlledici sərbəst həllediciyə nisbətən daha istiqamətlənmiş, nizamlanmış və sıxılmış olur və onun molekullarının yürüklüyü daha kiçik olur. Həllolmanın parsial entropiyasının (∆S1) mənfi qiymətlər alması solvat layında həlledici molekullarının daha nizamlı olmasını göstərir. Bu eyni zamanda onu göstərir ki, qatı məhlullarda kiçik molekullu həlledicinin molekullarının düzülmüş variantlarının sayı təmiz həlledicidəkinə nisbətən kiçikdir. Qeyd etmək lazımdır ki, kiçikmolekullu həlledicilərin istiqamətlənmiş və nizamlı düzülüşlərinin mövcudluğu polimerlərin duru məhlullarında da müşahidə olunur. Beləliklə, polimerlərin istənilən sonsuz duru məhlullarında belə yaxın sorlvatlaşma müşahidə olunur, yəni polimer özünün yaxın ətrafının quruluşuna təsir göstərir. Sərbəst və bağlı həlledicinin faza halları problemi ədəbiyyatda həmişə geniş müzakirə olunur. Həlledicinin kristallaşma və məhlulun fazalara ayrılması temperaturundan böyük temperaturlarda sistem bir fazalı olur. Belə sistemlərdə sərbəst və bağlı həlledici molekullarının yürüklüklərinin və nizamlılıqlarının fərqli olmalarına baxmayaraq, onlar müxtəlif fazalar deyillər. Eyni zamanda məhlulda yaxın və uzaq solvatasiya olduğundan sərbəst və bağlı həlledicilər arasında sərhəd olmur. Verilmiş temperaturda istilik hərəkətinin təsiri altında molekullar solvat layına girib və çıxa bilirlər. Ona görədə orta solvatlaşma dərəcəsi kəmiyyəti hadisəni daha düzgün xarakterizə edir. Temperaturun və konsentrasiyanın həlledicisinin kristallaşma və məhlulun fazalara ayrılması sahələrində polimerhəlledici sistemi ikifazalı sayıla bilər.
Özündə şey
Özündə şey (Ding an sich; thing-in-itself) — hissiyyatla qəbul edilən hadisələrdən fərqli olan, qavrayışımızdan asılı olmayan obyektləri ifadə edən fəlsəfi termin.
Qədim dövrlərdən filosoflar, xüsusilə Platon tərəfindən noumen adlandırılan başa düşülən hadisələr fərqləndirilmişdir. Ətraf aləmin hadisələrinin qavranılması ilə bu hadisələrin mahiyyəti arasındakı əlaqə məsələsinin kəskinləşməsi klassik fəlsəfə dövründə (18-19-cu əsrlərin sonlarında) alman filosofu İmmanuel Kant tərəfindən inkişaf etdirilmişdi.
When We All Fall Asleep, Where Do We Go?
When We All Fall Asleep, Where Do We Go? — (böyük hərflərlə stilizə olunur) amerikalı müğənni-bəstəkar Billi Aylişin debüt studiya albomu. ABŞ-də 9 mart 2019-cu ildə Darkroom və Interscope Records tərəfindən, Birləşmiş Krallıqda isə Polydor Records tərəfindən buraxılıb. Ayliş albomu qardaşı FINNEAS ilə birlikdə yazıb, qardaşı albomun prodüserliyini Los Anceles-də Haylend-Park-da yerləşən kiçik yataq otağı studiyasında etmişdir.
İradə Həsənova
Həsənova İradə Aslan qızı — azərbaycanlı aktrisa.
Həyatı
İradə Həsənova 1977-ci ildə Azərbaycan Dövlət İncəsənət İnstitutunun Dram və kino aktyoru fakültəsini bitirmişdir. Sumqayıt Dövlət Musiqili Dram Teatrında çalışmışdır. 1990-cı ildən Akademik Milli Dram Teatrında çalışır. Bir neçə filmdə və televiziya tamaşasında obrazlar yaratmışdır.
25 iyun 2013-cü ildə əməkdar artist fəxri adına layiq görülmüşdür.
10 may 2019-cu ildə, 7 may 2020-ci ildə və 7 may 2021-ci ildə Prezident Mükafatına layiq görülmüşdür.
Əsas rolları
Sumqayıt Dövlət Musiqili Dram Teatrı
Akademik Milli Dram Teatrı
Mehmed Nizaməddin Əfəndi
Həyatı
left|thumb|Nizaməddin Əfəndi və bacısı [[Mehriban Mihrişah Sultan|Mihrişah Sultan]] Şahzadə Nizaməddin Əfəndi 10 yanvar 1909-cu ildə Beşiktaş sarayında dünyaya gəldi. Atası Sultan Əbdüləzizin oğlu İzzəddin Əfəndi, anası isə onun son xanımı Ləman Ünlüsoydur. Hələ 7 yaşında ikən atası İzzəddin Əfəndi Zincirlikuyudakı köşkündə ölü olaraq tapıldı. Ölüm səbəbi intihar nəticəsindəki qan itkisi olaraq göstərilsə də, İttihadçılar tərəfindən qətlə yetirilməsi haqqında fərziyyələr də var. Atasının vəfatından sonra 4 ay boyunca anası, bacıları Şükriyə Sultan və Mihrişah Sultanla birlikdə Dolmabağça sarayında qonaq edildilər və bu müddət ərzində Sultan Rəşad tərəfindən atasının mirası bölüşdürüldü. Ardından şahzadələr məktəbində təhsilini tamamlayan Nizaməddin Əfəndi bir müddət Osmanlı ordusunda xidmət etdi və 1918-ci ildə çavuşluğa yüksəldi.
3 mart 1924 tarixli TBMM qərarı ilə digər Osmanlı sülaləsi üzvləri kimi, Nizaməddin Əfəndi də sürgünə göndərildi. İlk öncə kiçik bacısı Mihrişah Sultanla birlikdə Ruminiyaya getsə də, çox keçmədən səhhəti pisləşdi. Həddindən artıq alkoqollu içki içməyə başlayan Nizaməddin Əfəndi vərəm xəstəliyinə tutuldu. Bu vəziyyətdə azyaşlı bacısı Mihrişah Sultanı İsgəndəriyyədə yaşayan digər bacısı Şükriyə Sultanın yanına göndərdi.
Vəziyyətinin ağırlaşmasının ardından müalicə məqsədilə 1931-ci ildə İsveçrənin Tiçino əyalətindəki bir xəstəxanaya yerləşdirilən Nizaməddin Əfəndi çox keçmədən 10 mart 1933-cü ildə burada vəfat etdi. Onu ziyarət etmək məqsədilə yanına gələn Osman Fuad Əfəndi isə cənazəsini Qahirəyə gətirərək burada dəfn etdirmişdir. Ancaq 16 avqust 1967-ci ildə cənazəsi İstanbula daşınmış, Sultan Mahmud türbəsinə - atasının yanına dəfn olunmuşdur.
İqrand
İqrand  — Fransa da kommuna, Overn regionunda yerləşir. Departament — Alye. Burbon-l’Arşambo kantonuna daxildir. Kommunanın dairəsi — Mulen.
INSEE kodu — 03320.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 759 nəfər təşkil edirdi.
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə əmək qabiliyyətli 238 nəfərdən (15-64 yaş) 154 nəfəri iqtisadi cəhətdən fəal, 84 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 64,7%, 1999-cu ildə bu 58.9%). 154 aktivistdən 134 nəfər (72 kişi və 62 qadın), 20 nəfər işsiz (8 kişi və 12 qadın) idi. Aktiv olmayan 84 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 43 nəfər təqaüdçü, 34 nəfər digər səbəblərə görə fəaliyyətsizdir.
Gülverdi Qasımov
Həyatı
Gülverdi Qasımov 1997-ci il noyabrın 15-də Abşeron rayonunun Qobu qəsəbəsində anadan olub.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun əsgəri olan Gülverdi Qasımov 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi və Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunması üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Cəbrayılın və Füzulinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Gülverdi Qasımov oktyabrın 26-da Füzuli döyüşləri zamanı şəhid olub. Abşeron rayonunda dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Gülverdi Qasımov ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Gülverdi Qasımov ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Füzuli rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 25.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Gülverdi Qasımov ölümündən sonra "Füzulinin azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Quyruqdoğdu
Quyruqdoğdu — Azərbaycan təqvim inanclarında yayın ortasında, səhərə yaxın şərqdə quyruqlu ulduzların müşahidə edildiyi dövr.
Müddəti
Həsən bəy Zərdabiyə görə 6 avqustdan 15 avqusta qədər davam edir. Yayın orta ayına, Cırcırama dövrünə daxildir. Əvvəlki dövr qorabişirən ay (qoradöyən aydan avqustun ortalarına qədər davam edən ay), sonrakı dövr elqovan ayıdır.
Təsviri
Quyruqdoğdu dövrü keçmiş zamanlarda insanların göyü və ulduzları müşahidə etməsi nəticəsində yaranmışdır. Yay yarı olan gecə səhərə yaxın şərq tərəfdən işığı arxaya tərəf uzanan quyruqlu ulduzlar müşahidə edilir və təsərrüfat işləri bu zamana salınırdı. Küləşi (iri saman) yığmaq üçün də quyruqdoğdunun gəlməsini gözləyərdilər. Çünki bu dövrdə yerə şeh düşür və küləş nəmlənir, daşınması rahatlaşır. Qoyunların qırxılması isə quyruqdoğdudan bir həftə əvvəl edilməli idi. Çünki quyrudoğdudan sonra havalar soyuq olduğu üçün qoyunlar xəstələnə bilər. Naxçıvanda bu dövrdən sonra mineral sulardan istifadə edilmir və payızda yarpaqların düşüb, mineral suların "kəsərini bərpa etməsi" gözlənilir.
Həsən bəy Zərdabi 1905-ci ildə "Quyruq doğdu, çillə çıxdı" adlı məqaləsində qeyd edirdi:
Araşdırmalara görə, Həsən bəy Zərdabinin qeyd etdiyi "quyruğa oxşayan ulduz dəstəsi" Buğa bürcündəki Ülkər ulduzlarına aiddir. Bu dövrdə yarımköçəri maldarlıqla məşğul olan əhali qoyunlarını arxacda və ya təpənin arxasında yatırır. Bunun səbəbi ulduzun işıqlarının heyvanlara düşməməsidir. İnanca görə, ulduzların işığı heyvanların tükünü tökür.
Azərbaycan xalq təqvimində quyruqdoğdu dövrü "quyruqdondu" da adlandırılır. Bunun izahı ondadır ki, bu dövrdə yaylaqlarda çobanlar quyruq əridib çöldə saxlayırlar. Əgər sonrakı gün quyruq donubsa, dağlarda soyuq hava başlayır və istinin dövrü bitir.
Aida Mahmudova
Aida Mahmudova — Azərbaycan rəssamı, YARAT Müasir İncəsənət Məkanı İctimai Birliyinin təsisçisidir.
Həyatı və təhsili
Aida Mahmudova 10 yanvar 1982-ci ildə Bakıda anadan olub. Londonda Sent-Martin İncəsənət və Dizayn Kollecinin Rəngkarlıq fakültəsini (2006) bitirib.
Fəaliyyəti
2011-ci ildə Aida Mahmudova tərəfindən YARAT Müasir İncəsənət Məkanı adlı qeyri-kommersiya təşkilatı təsis edilmişdir. YARAT fondlar, qalereyalar və muzeylər daxil olmaqla, yerli və beynəlxalq yaradıcı şəbəkələr arasında əlaqələr qurur. Növbəti il yaradıcı şəxslərə dəstək məqsədi ilə YAY Gallery ictimai müəssisəsini yaratmışdır — hal-hazırda ARTIM Layihə Məkanı kimi fəaliyyət göstərir.
Aida Mahmudovanın əsərləri Belçika, London, Roma, Nyu-York, Moskva və Bakıda keçirilmiş qrup və fərdi sərgilər daxil olmaqla, bir sıra beynəlxalq tədbirlərdə nümayiş etdirilib. Fəaliyyətinin ilk illərində A. Mahmudova peyzaj və yarım-abstrakt tablolarında işıq, rəng və materiya üzərində aparılan eksperimentlərə daha çox maraq göstərmişdir. Rəsm əsərlərinin mövzusu getdikcə daha da şaxələndikcə, rəssam həmin yanaşmanı heykəltəraşlığa da tətbiq etmək, emosional və gərgin mühit yaratmaqla, öz təcrübəsini üçölçülü olaraq genişləndirmişdir. Rəssam kağız, gil, boya, sement, daş, son zamanlar isə epoksi qatran və işlənməmiş mərmər kimi müxtəlif materialları qatlar şəklində qarışdıraraq istifadə edir.
Aida Mahmudovanın əsərləri 2013-cü ildə 55-ci Venesiya Biennalesində "Love Me, Love Me Not" qrup sərgisində, həmçinin 2015-ci ildə 56-cı Venesiya Biennalesində "Artwise"-nin kuratorluğu ilə "VITA VITALE" sərgisinin bir hissəsi kimi nümayiş etdirilib.
Şəxsi həyat
Hal-hazırda Bakı şəhərində yaşayır. Evlidir, iki övladı var.
Nərgiz Paşayevanın qızıdır.
2016
2018 – 2019 – "Ulduzlu səmalar" ("Starry Skies"), səyyar sərgi, Azərbaycanın regionları
2019 – "Живопись" ("Rəngkarlıq"), Bakı Müasir İncəsənət Muzeyi (MİM), Bakı, Azərbaycan
2020 – "Fogs Turned Into Epic Story In My Head", YARAT Mərkəzi, Bakı, Azərbaycan
NGC 2238
NGC 2238, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktik dumanllıqdır. Göy üzündə Təkbuynuz bürcü istiqamətində yerləşir. EN tipli. tərəfindən ildə 121.92 sm (48 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
Xarici keçidlər
NGC 2238
I Sarıbulaq nekropolu
I Sarıbulaq nekropolu — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda antik dövrə aid nekropol. Nekropol Sarıbulaq yurd yerindən 1 km şərqdə, hündür təpə üzərində yerləşir.
Arxeoloji qazıntı işləri aparılmamışdır. Sel suları nəticəsində dağılmış nekropol torpaq və daş qutu qəbirlərdən ibarətdir. Qəbirlərdən xeyli maddi mədəniyyət nümunələri, xüsusilə saxsı qab qırıqları əldə olunmuşdur. Nekropolun e.ə. 2 – eramızın 3-cü əsrlərinə aid olması ehtimal edilir.
NGC 2192
NGC 2192, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış açıq ulduz topasıdır. Göy üzündə Arabaçı bürcü istiqamətində yerləşir. III1p tipli. tərəfindən ildə 47.5 sm (18.7 düymə) ölçülü  vasitəsilə ildə kəşf edilmişdir.
İvane Mxarqrdzeli
İvane Mxarqrdzeli və ya İvane Zakaryan və ya Atabəy İvane — kürd əsilli   , gürcüləşmiş, erməniləşmiş Mxarqrdzeli-Zakaryan nəslindən olan feodal, sərkərdə. Bəzi qaynaqlarda bu ailənin qıpçaq əsilli olması da göstərilir.
Mxarqrdzelilərin ailə əfsanəsinə görə onların kökü Əhəmənilər sülaləsindən, II Darın oğlu II Artakserksin soyundan gəlir. Buna səbəb II Artakserksin ləqəbinin "Qoluuzun" olması və Mxarqrdzeli sözünün gürcücə "qoluzun" mənasına gəlməyi olmuşdur.
Gürcü çarı Böyük Tamaranın dövründə Gürcü hakimiyyətində etimad qazanaraq amirspasalar rütbəsinə qədər yüksələn, Sarqis Zakaryanın oğlu İvane, Ani (Qars) basqını, Şəmkir döyüşü və Ərdəbil basqınlarıyla məşhurdur.
1195-ci ildə Eldəgizlərin zəifləməsindən istifadə edən gürcülər, Şəmkir yaxınlığında Eldəniz Atabəyi Əbu-Bəkrin qoşunlarına qarşı hücuma keçdilər. Bu döyüşdə İvane Mxarqrdzeli bir hərbçi kimi özünü göstərmişdir.
Səlcuqlular arasındakı başıpozuqluqdan yararlanaraq Ərzurumdakı Saltuk bəyliyini öz təsiri altında salan Böyük Tamara ilə səlcuqlu qüvvələrini birləşdirməyi bacaran Sultan II Süleyman Şahın arası türklərin Ərzurumu tutaraq ilhaq etməsindən sonra kəskin şəkildə pozulmuşdu. II Süleymanın Kars və Ərzurumda möhkəmləndikdən sonra Gürcüstana səfər edəcəyini anlayan Böyük Tamara cəld şəkildə əri David Soslanın başçılığı altında əks-hücuma keçərək Basiani döyüşündə türkləri məğlub etdi (1202). Həmin döyüşün əsas qəhrəmanlarından biri də İvane və qardaşı Zəkəriyya Mxarqrdzelilər idi.
1225-ci ildə, Xarəzmşah Cəlaləddin Mənguberdi ilə Gərni döyüşündə öz qoşunlarını aktiv döyüşə salmayaraq gürcü ordusunun məğlubiyyətində əsas pay sahibi olmuşdur.
CAS-da qeydiyyat nömrəsi
Amerika Kimya Cəmiyyətinin (İngilis dilində: American Chemical Society; qısaca: ACS) bir bölməsi olan Kimyəvi Abstrakt Xidməti (İngilis dilində: Chemical Abstracts Service; qısaca: CAS) elmi ədəbiyyatda müəyyən edilmiş hər bir kimyəvi birləşmə üçün bu identifikasiya nömrələrini verməklə məşğuldur. Bu işdə əsas məqsəd verilənlər bazasında axtarışları asanlaşdırmaqdır, çünki kimyəvi birləşmələrin çox zaman birdən çox adı ola bilər. Demək olar ki, bütün müasir molekul verilənlər bazalarının hamısında CAS nömrəsi ilə axtarışların aparılması mümkündür.
2006-cı ilin may ayına olan məlumatlara əsasən, CAS reyestrində təxminən 28 milyonluq qeydiyyat mövcuddur. Tamamilə dəqiq olan rəqəmləri www.cas.org saytında görmək mümkündür. Hər həftə sayta təxminən 50.000 yeni qeydiyyat əlavə olunur.
CAS həmçinin də bu kimyəvi maddələrin məlumat bazasını (CAS reyestri) müntəzəm olaraq yeniləyərək saxlayır və satır.
Hətəmxan Quliyev
Hətəmxan Məti oğlu Quliyev (24 mart 1990; Sumqayıt, Azərbaycan — 29 sentyabr 2020; Tərtər rayonu, Azərbaycan) — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin kapitanı, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Hətəmxan Quliyev 1990-cı il martın 24-də Sumqayıt şəhərində anadan olub. Əslən Cəbrayıl rayonundan idi. 1997-2006-cı illərdə Sumqayıt şəhərində 4 nömrəli tam orta məktəbdə, 2006-2008-ci illərdə isə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseydə təhsil alıb. 2008-2012-ci illərdə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində (AAHM) ali hərbi təhsil alıb. Ailəli idi.
Hərbi xidməti
Hətəmxan Quliyev 2012-ci ildən Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin Goranboy rayonunda yerləşən "N" saylı hərbi hissəsində xidmət edirdi. Hətəmxan Quliyev 2016-cı ilin 2-5 aprelində baş verən döyüşlərdə savaşıb.
Azərbaycan Ordusunun kapitanı olan Hətəmxan Quliyev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Tərtər rayonunun Suqovuşan qəsəbəsinin azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Hətəmxan Quliyev sentyabrın 29-da Suqovuşan döyüşləri zamanı şəhid olub. II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Hətəmxan Quliyev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsi zamanı döyüş əməliyyatlarının rəhbəri olan, düşmənin canlı qüvvəsinin məhv edilməsində rəşadət göstərən, vəzifə borcunu ləqayətlə və vicdanla yerinə yetirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 05.11.2021-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Hətəmxan Quliyev ölümündən sonra 3-cü dərəcəli "Rəşadət" ordeni ilə təltif edildi.
Ankara dovşanı
Anqora dovşanının ömrü 7–10 ildir, xəzləri yeddi aylıqdan istifadəyə yararlı olur.
Tarixi
Anqora dovşanları dovşanların ən qədim cins qruplarından biridir. Onların yetişdirilməsinə Türkiyədə başlanmış və bu heyvanların ilkin adı Türkiyənin paytaxtı – əvvəllər Anqora adlandırılan – Ankaranın adı ilə verilmişdir, (Anqora keçiləri və pişiklərinə bənzər). Avropada bu heyvanlar XVIII əsrin ortalarında Fransada meydana çıxdılar və tez bir zamanda olduqca məşhurlaşdılar və XIX əsrin əvvəllərində anqora dovşanları demək olar ki, bütün qitəyə yayıldılar. Əvvəlcə anqora dovşanları Avropada zadəganlar arasında ev heyvanları kimi populyarlıq qazandı, bu cinslərin tətbiqi yetişdirilməsi daha sonra başladı.
Mənşəyi Ankara olan anqora dovşanının 1723-cü ildə Türkiyədə nəsli kəsilib.
Kənd təsərrüfatı əhəmiyyəti
Cinsdən asılı olaraq, Anqora dovşanlarının çəkisi iki ilə altı kiloqram arasında dəyişə bilər. Baxımdan asılı olaraq orta ömür uzunluğu beş ildən on ilə qədərdir. Məhsuldarlıq baxımından dovşan yunu əldə etmək üçün 5–7 ilə qədər saxlamaq anlamlıdır. Dovşanlar ev şəraitində daha uzun ömürlü olurlar nəinki açıq havada.
Qısa tüklü dovşanlara nisbətən Anqora dovşanlarına qulluq etmək daha çətindir və onların xəzi həftədə ən azı iki dəfə daranmalıdır. Yetkin dovşanlarda yunun uzunluğu 15–25 sm-dir. Anqora dovşanlarının çəkisi 2–6 kq arasındadır ki, bu da ət istehsalı baxımından olduqca azdır.
Anqora yunu istehsalının ən yüksək göstəricisi Çindədir, Avropa ölkələri arasında dovşan yunu istehsalında liderlər ölkələr Fransa, Çexiya, Polşa və Macarıstandır.
Anqora dovşanları çox aktiv, oynaq və sosialdır və buna görə də Avropada kifayət qədər yayılmış ev heyvanıdır.
Bir sıra ölkələrdə dekorativ cins yetişdirilməsi və sərgi təşkili ilə məşğul olan Anqora dovşan yetişdirənlərin milli assosiasiyaları (məsələn "American Rabbit Breeders' Association") mövcuddur.
Baxım xüsusiyyətləri
Anqora dovşanı bütün dovşan cinsləri arasında ən qulluq tələb cinsdir. Anqora dovşanının xəzi dolaşmağa meyllidir (cinsindən asılı olaraq müxtəlif dərəcədə), ona görə də onları müntəzəm olaraq daramaq lazımdır. Həmçinin dovşanların öz yununu yeməməsini də gözləmək lazımdır. Pişiklərdən fərqli olaraq, dovşanlar mədədən tükləri qaytara bilmədiyi üçün tük topları mədə-bağırsaq traktının tıxanmasına və heyvanın ölümünə səbəb ola bilər. Anqora dovşanının yununu islatmaq məsləhət deyil, çünki heyvanlar asanlıqla soyuqlayır, uzun və qalın yunu isə qurutmaq çox çətindir. Anqora dovşanının qidasına lələk otu düşməməlidir, çünki toxum fırçasının ucu kəskindir və bitki yapışqandır, heyvanı zədələyə və kürkünə yapışa bilər. Həmçinin, Anqora dovşanları ağ kələmlə yemləmək olmaz, çünki bu artıq qaz əmələ gəlməsinə və bu da öz növbəsində, heyvanın ölümünə səbəb ola bilər.
NGC 4945A
NGC 4945A, Yeni Baş Kataloqda qeydə alınmış qalaktikadır. Göy üzündə Sentavr bürcü istiqamətində yerləşir. SBm tipli. tərəfindən ildə 22.86 sm (9 düymə) ölçülü  vasitəsilə kəşf edilmişdir.
Sebin Torpağı
Sebin Torpağı (Sabine Land) — Qərbi Şpisbergen adasının bir hissəsini təşkil edən ərazi (Şpitsbergen, Norveç).
Sebin Torpağı adanın şərq hissəsini təşkil edir. Sahəsi 1 900 km²-dir. Ərazisinin bir hissəsini Neqribrin buzlağı örtür. Torpaq irland alimi Edvard Sebinin şərəfinə adlandırılmışdır. O, 1898—1907-ci illərdə arktikaya təşkil edilən ekspedisiyanı maliyyələşdirmişdir.
Səbinə Şıxlinskaya
Səbinə Şıxlinskaya (d. 26 aprel 1962 Azərbaycan SSR, SSRİ) — Azərbaycan rəssamı.
II Sarıbulaq nekropolu
II Sarıbulaq nekropolu — Naxçıvan Muxtar Respublikasının Şərur rayonunda antik dövrə aid nekropol. Nekropol Sarıbulaq yurd yeri yaxınlığında yerləşir.
Səbinə Şıxlinskaya
Həyatı
2006-cı ildə Azərbaycan təsviri sənətinin inkişafındakı xidmətlərinə görə "Əməkdar rəssam” fəxri adı" təltif olunub.
II Sarıbulaq nekropolu
Sel suları nəticəsində dağılmış torpaq və daş qutu qəbirlərdən saxsı qab qırıqları toplanmışdır. Bu nekropoldan 2 km şimal-şərqdəki Keçəltəpə üzərindəki digər nekropolda torpaq qəbirlər (bəziləri dağılmışdır) aşkar olunmuş və erkən orta əsrlər üçün səciyyəvi olan saxsı məmulatı əldə edilmişdir.
Vukan Nemaniç
Vukan Nemaniç (Вукан Немањић; ) — 1196-cı ildən Duklya və Dalmatsiya kralı; 1202-2104-cü illərdə Raşkanın (Serbiyanın) böyük jupanı; 1204-1208-ci illərdə Zeta knyazı. Nemaniçlər sülaləsinə mənsub idi.
Həyat
Vukan Raşkanın böyük jupanı (hökmdarının) Stefan Nemanyanın oğlu idi, 1195-ci ildə ata Vukanı Duklyanın jupanı təyin etdi. Vukanın sahib olduğu ərazilərə Zeta, Travuniya, Toplitsa və Hvsno daxil idi.
1199-cu ildən sonra Vukan Roma papası və Macarıstan krallığı ilə siyasi əlaqələr qurmağa başladı. Vukan danışıqlarını Antivariya arxiyepiskopu I İvanın vasitəsilə həyata keçirirdi. Onun məqsədi Papadan Serbiya üzərində hüququ əldə etmək idi. Bunun qarşılığında Vukan Serbiya knyazlığını Romaya tabe edəcəyinə söz verdi.
Eyni zamanda, Vukan Macarıstan kralı İmre ilə ondan dəstək alacağına dair razılıq əldə etdi. İmre, öz növbəsində, Serbiyanın bütün ərazisi üzərində protektorat qurmağı ümid edirdi. 1202-ci ildə Vukan hərəkətə keçdi. Macarıstan ordusunun köməyi ilə qardaşı II Stefanı taxtdan qovmağı bacardı. Lakin tezliklə Bolqarıstan çarı Kaloyan Macaristanın müdaxiləsinə qarşı çıxdı. 1203-cü ildə o, Niş şəhəri yaxınlığında Vukanın ordusunu məğlub etdi. Bu vəziyyətdən yararlanan II Stefan böyük jupaniya üzərində hakimiyyətini bərpa etdi. Stefan və Vukanın kiçik qardaşı Savva (Rastko) qardaşlar arasında barışdırıcı rolu öz üzərinə götürdü. Nəticədə Vukan ölkənin cənubunda yerləşən Zeta knyazı oldu.
Məmər məscidi
Məmər məscidi — Qubadlı rayonunun Məmər kəndində ХVIII əsrdə inşa edilmiş məscid.
Sovet hakimiyyəti dövründə anbar binası kimi istifadə olunan məscid, Azərbaycan müstəqillik əldə edəndən sonra bərpa edilərək öz əvvəlki funksiyasını yerinə yetirmişdir. Qubadlı rayonu erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildikdən sonra məscid dağıdılmış və donuz tövləsinə çevrilmişdir.
İslam Əməkdaşlığı Təşkilatı Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərində İslam məbədlərinin dağıdılması ilə bağlı narahatçılığını bildirərkən dağıdılmış Məmər məscidini erməni tərəfinin aqressiya siyasətinin sübutu adlandırmışdır.
Xuran boğazı
Xuran boğazı — İranın cənub-qərbində Hörmüzgan ostanı ərazisində yerləşən boğaz. Boğaz Hörmüz boğazının bir hissəsi olaraq İran körfəzini Hind okeanının Oman körfəzi ilə birləşdirir. Materiklə Qeşm adası arasında yerləşir. Qərbdə Bəndər Lingə və şərqdə Bəndər Abbas şəhərləri arasında yerləşir.
Qərbind Baseidu, şərqində Tebl-Hill burnu vardır. Mehran və Rude-Şur çayları boğaza tökülür. Şərq girişində Dukuhek adaları yerləşir.
Materikdəki Bandar Pol ilə Qeşm adasındakı Laft arasında avtomobil bərəsi işləyir.
Dominika ilə Fransa arasındakı dəniz sərhədlərinin delimitasiyası haqqında razılaşma
Dominika ilə Fransa arasındakı dəniz sərhədlərinin delimitasiyası haqqında razılaşma — 1987-ci ildə imzalanmış və Dominika ilə Fransız adaları Qvadelupa və Martinik arasındakı dəniz sərhədini təyin etmişdir. BMT-nin Dəniz hüququ haqqında Konvensiyanın prinsiplərinə əsaslanan Mərkəzi Amerika / Qərbi Hindistan bölgəsindəki ilk beynəlxalq dəniz hüququ müqaviləsi idi.
Tarixi
Saziş 7 sentyabr 1987-ci ildə Parisdə imzalanmışdır. Razılaşmanın mətni iki sərhəd qoyur. Birinci sərhəd Dominikanı şimaldakı Qvadelupadan ayırır, uzunluğu 298 dəniz milidir (552 km) və Dominika boğazından təxminən şərq-qərbə uzanan sadələşdirilmiş bərabər məsafəli bir xəttdir. Səkkiz ayrı məlumat nöqtəsi ilə təyin olunmuş yeddi düz dəniz hissəsindən ibarətdir.
Daha cənub sərhəd Dominikanı cənubdakı Martinik ilə ayırır. Sərhəd 294 dəniz mili (544 km) uzunluğundadır və Martinik boğazından təxminən şərq-qərbdən keçən və ilk sərhədyə təxminən paralel keçən sadələşdirilmiş bərabər məsafəli bir xəttdir. Altı ayrı koordinat nöqtəsi ilə təyin olunan beş sətir seqmentindən ibarətdir.
Həmidoğulları bəyliyi
Həmidoğulları bəyliyi (حميد اوغللری, Hamidoğulları) — Paytaxtı Eğirdir olan Kiçik Asiyada türk bəyliyi (əmirliyi, bəyliyi). Təxminən 1300-1423-cü illər arasında onu idarə edən eyniadlı sülalənin adı ilə adlandırılmışdır. Bəylik və sülalə öz adını banisi Həmid bəydən almışdır. Sülalə həmidilər, bəylik – Həmid də adlanırdı. Bəyliyin mərkəzi Antalya olan cənub hissəsi Təkəogulları vilayəti adlanırdı.
Konyadan Antalyaya gedən yollara nəzarət edən Həmidlər əhəmiyyətli bir qüvvə idi. Bəyliyin banisinin nəvəsi Dündar Antalyanı, Dündarın oğlu İsxak isə Qaramanoğulların da iddia etdiyi keçmiş Əşrəfoğulları bəyliyinin ərazisini bəyliyə birləşdirdi. Bu torpaqlar uğrunda mübarizə ona gətirib çıxardı ki, 1381-ci ildə Hüseyn bəy mübahisəli torpaqlarla birlikdə bəyliyin bir hissəsini Osmanlı Sultanı I Murada satdı. Əlaəddin bəy Karamanlı artıq Murad və I Bəyazidlə torpaq uğrunda mübarizəni davam etdirdi. Həticədə 1390-1398-ci illər arasında Qaramanoğulları və Həmidilər kimi bəyliklər Osmanlılar tərəfindən tutuldu.
1402-ci ildə Ankara döyüşündən sonra bəyliyin cənub hissəsi müstəqilliyini bərpa etdi. Təkəoğulları bəyliyi adı altında 1423-cü ilə qədər mövcudluğunu qorumağı bacardı. Bundan sonra bəylik torpaqları nəhayət Osmanlıların nəzarətinə keçdi.
Həmid bəyliyinin yaradılması
300px|thumb|right|Kiçik Asiyada olan dövlətlər, 1301-ci il: A [[Trabzon imperiyası • B Bizans imperiyası • D Kilikiya Erməni Çarlığı • E Səlcuqlu Dövləti • 1 Çobanoğulları • 2 Qaramanoğulları • 3 İnançoqulları (Ladik) • 4 Sahibataoğulları • 5 Pərvanəoğulları • 6 Menteşeogulları • 10 Əşrəfoğulları • Candaroğulları • Karəsioğulları • Osmanoğulları • Germiyanoğulları • Həmidoğullar ]] XIII əsrin ikinci yarısına qədər Kiçik Asiya ərazisində iki böyük dövlət var idi ki, onların hər birinin çiçəklənmə dövrü arxada qalmışdı. 1204-cü ildə Konstantinopolun Latın imperiyası, Nikeya imperiyası və Trabzon imperiyası tərəfindən tutulmasından sonra artıq dağılmış Bizans imperiyası 1261-ci ildə daralmış ərazidə müvəqqəti olaraq dirçəldi. Bir vaxtlar Bizansdan əraziləri fəth edən Səlcuq imperatorluğunun bir parçası olan Konya sultanlığı monqolların basqınlarına məruz qalaraq, tədricən mövqelərini itirirdi. Monqolların təzyiqi ilə türk boyları Orta Asiyadan Anadoluya və Suriyaya köç edirdilər.
Çöl məscidi
Məsciddə xidmət edən nəsl şəcərəsi 1916-cı ilə kimi həmin məscid də fəaliyyətini davam etdirmişdir. Sovet hökuməti tərəfindən rerpessiya olunmuş Azərbaycanın tanınmış ziyalısı Bəhlul Əfəndi (Bəhlul Behçət) bu nəsildəndir. Onun nəvəsi Həmidullah Əfəndiyev ruhani təhsili almışdır və indi də dini fəaliyyət göstərir.
Həmidoğulları bəyliyi
Həmid bəyliyinin yaradılması
Həmid bəy oğuzların Yomud və ya Salır tayfasına mənsub idi. Anadoluya gəlib I Əlaəddin Keyqubadın xidmətinə girdi. II Qiyasəddin Keyxosrovun etimadını qazanan Həmid 1240-cı ildə İsparta və Burdura uc bəyi təyin edilir. Məhz Həmid 1250-ci ildə Qiyasəddin Keyxosrovun üç oğlu II İzzəddin Keykavus, Rüknəddin və Əlaəddini qarşılamaq və onların qüvvələri ilə birləşdirmək üçün Tokatı ikiyə bölən Yaşılırmaq çayı üzərində Xıdırlıq körpüsünü tikdirdi. 1291-ci ildə Səlcuqların qüdrəti zəiflədikdə Həmid nəzarət etdiyi torpaqlarda müstəqil bəylik (əmirlik) yaratmağa çalışır. Həmid Əlaəddin adına sikkələr zərb edib, onların üzərindəki kitabədə isə təkcə Sultanın adının standart formulunu deyil, həm də əvvəllər İslam sikkələrində rast gəlinməyən qeyri-adi bir ifadə vurdurur: “Allah göstərməsin” (humiyet ani’l-âfât). Ola bilsin ki, bu ifadə monqolların yaratdığı təhlükəyə işarə edirdi. Ola bilsin ki, bu ifadə monqolların yaratdığı təhlükəyə işarə edirdi. II Məsud sürətlə ayrılan ucun öhdəsindən gələ bilməyəndə Elxandan kömək istədi. Keyxatu xan böyük bir ordu ilə Anadoluya gəldi. Karaman, Əşref, daha sonra Həmid qarət və qırğına məruz qaldı. Eğirdir, İsparta və Burdur da hücumlardan əziyyət çəkdi.
Çöl məscidi
Tarixi
Dondarlı kəndindəki Dondarlı məscidi Ermənistanın işğalına qədər qədər yaxşı vəziyyətdə gəlib çatmışdır. Erməni işğalından sonra məscidin vəziyyəti bərbad duruma salınmışdır. 2020-ci il 25 oktyabr tarixində Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Qubadlı rayonunun işğaldan azad edildiyi prezident tərəfindən bəyan edilmişdir. .
Hialuron turşusu
Hialuron turşusu (hialuronat, hialuronan) — birləşdirici, epitelial və sinir toxumalarının bir hissəsi olan sulfonlaşdırılmamış qlikozaminoqlikan. Bir çox bioloji mayelərin (tüpürcək, sinovial maye və s.) tərkibində olan hüceyrədənkənar matrisin əsas komponentlərindən biri. Hüceyrələrin çoxalmasında və miqrasiyasında mühüm rol oynayır.
Həmidoğulları bəyliyi
Dündar bəyin hakimiyyəti
230px|thumb|left|Daşmədrəsə Həmid bəyin ölümündən sonra onun yerinə mərkəzi Gönən olan Pisidiyada Səlcuqların Ucbəyi olan oğlu İlyas keçdi və İlyas bəydən sonra bəyliyin idarəsi böyük oğlu Fələkəddin Dündar bəyə keçdi. Dündar bəyin hakimiyyətə gəlməsinin dəqiq tarixi məlum deyil, lakin bunun 1314/15-dən gec olmayaraq baş verdiyinə şübhə yoxdur. Həmidin oğlu və Dündarın atası İlyas bəy haqqında mənbələrdə başqa heç bir məlumat qalmamışdır.
Çöl məscidi
Memarlıq xüsusiyyətləri
Yerli inşaat materialları ilə tikilmiş Dondarlı məscidi kənd klubunun qonşuluğunda yerləşir. Məscidin qapısı hündürlüyünə qədərki məsafədən bütün divarları boyu üfuqi səmtdə aparılmış relyefli qurşaq onu uzaqdan ikimərtəbəli kimi göstərir. Əslində bu aldadıcıdır. Bina bir mərtəbəlidir. Təqribən bir metrlik kürsü üzərində inşa edilib. Eni 2 metrə çatan eyvandan birbaşa ibadət zalına qapı açılır. Giriş qapısı yuxarıdan yarım dairəvi tağbəndlə tamamlanır. Həmin qapının sol yanında kiçik ölçülü nişa var. Nişanın sağ və sol tərəflərində isə dairəvi formada daşlar qoyulub üzərinə kitabələr yazılmışdır.
Hialuron turşusu
Bu maddəyə "hialuron turşusu" adı 1934-cü ildə alman alimi Karl Meyer və J.V. Palmer tərəfindən verilmişdir.
Həmidoğulları bəyliyi
Dündar bəyin hakimiyyəti
Dündarın babası Həmid bəyin sağlığında geniş səlahiyyətlərə malik olan Eğdir və Burdura hökmranlıq etməsi Dündarın 700-cü ildə (1300-1301) tikdirdiyi məqbərə ilə də təsdiqlənir. Ulucəmi Dündar məscidinin üzərindəki kitabə “məliku-üməra” – Səlcuqlar dövründə baş sərkərdə rütbəsi adlanır.
Hialuron turşusu
Bəzi bakteriyalar (məs. Streptokokkus) tərəfindən istehsal olunur. Hialuron turşusu həmçinin A qrupunun streptokok ekstrasellüler kapsulunun tərkib hissəsidir və virulentlikdə rol oynadığı güman edilir.
Çöl məscidi
Memarlıq xüsusiyyətləri
Dondarlı məscidinin ibadət zalında dörd ədəd daş sütunlar qoyulub. Sütunlara kömək məqsədi ilə yan divarlar üzərində playstrlar quraşdırılmışdır. Onlar zalın üstünü örtən gümbəzlərin daha da möhkəm (möhtəşəm) dayanıqlı olmasına şərait yaradır. Ancaq məscidin interyerindən baxanda bu mənzərənin şahidi oluruq. Onun dam tərəfdən örtüyü isə Şuşa, Ağdam, Füzuli və s. şəhərlərinin məscidlərində olduğu kimi yamaclı formada həll edilmişdir. XVIII–XIX əsrin yadigarı olan Dondarlı məscidi Qarabağın qədim islam memarlığının gözəl nümunəsidir.
Həmidoğulları bəyliyi
Dündar bəyin hakimiyyəti
Konya ilə Antalya arasındakı yollar Eğdirdən idarə oluna bildiyi üçün Dündar 1307-ci ildə paytaxtı əvvəllər Səlcuqlu sultanlarının yay istirahət yeri kimi istifadə edilən Eğrdirə köçürdü. Dündar şəhəri öz şərəfinə Fələkabad adlandırdı.
Çöl məscidi
Üzərindəki yazılar
Məscidin üzərində ərəb əlifbası ilə bir necə kitabə vardır. Kənd işğaldan azad olunduqdan sonra bu kitabələr ilahiyyatçı Behcət Əfəndiyev tərəfindən oxunmuşdur.
Sarıbulaq arxeoloji abidələr kompleksi
Sarıbulaq arxeoloji abidələr kompleksi — Şərur rayonunda arxeoloji abidələr kompleksi.
Sarıbulaq abidələr kompleksinə 5 tarixi-arxeoloji abidə daxildir:
Həmidoğulları bəyliyi
Dündar bəyin hakimiyyəti
Dündar bəy qısa müddətdə Aşıkaraağaç, Yeşilova və Tefənni ələ keçirərək hakimiyyət ərazisini bir tərəfdən Dənizli və Germiyanoğullara, digər tərəfdən Antalyaya qədər genişləndirdi. 1312-ci ildə Gölhisar və Qorkutelini tutdu və Antalya divarları önündə dayandı. Lakin o, 1314-cü ilin iyulunda Elxani Məhəmməd Olcaytu Əmir Çobanı Anadoluya göndərəndə Hülakülər dövlətinə sədaqət andı verən türk bəyləri arasında idi.
Antalya hakimliyi
1316-cı ilin sonunda Əmir Çoban Anadoludan getdi. Məhəmməd Olcaytu vəfat etdikdən sonra Dündar Hülakuilər dövlətindəki hakimiyyət mübarizəsindən istifadə edərək yenidən fəthlərinə başladı. Bu zaman o, Antalyanı tutdu (1316-1318) və türk ənənəsinə görə qohumu, qardaşı Yunusu şəhər hakimi təyin etdi. Bu, Həmidoğlulların Antalya qolunun - Təkənin başlanğıcı oldu. Uzunçarşıla görə, bəyliyin bu hissəsini Mübarizəddin Mehmed bəyin zamanında, digər adıyla Təkə bəy dövründə ayrıca bəylik Təkəoğulları adlandırmağa başladılar.
Son illər
Antalyanın ələ keçirilməsindən sonra Dündar bəyin nüfuzu artdı, o, Elxanilərin hakimiyyətini tanımaqdan əl çəkdi, müstəqilliyini bildirdi və özünü sultan elan etdi. 1321-ci ildə Elxani Əbu Səid Bahadur xanın adını çəkmədən sikkələr zərb etməyə başladı. Dündarın qohumları Dündara tabe olan şəhərlərdə hökmdarlıq edirdilər: Antalyada Yunus, Dündarın digər qardaşı, keçmiş paytaxt Uluborluda Fərhad, Dündarın oğlu Mehmed Gölhisarda, Yunusun oğullarından biri Xızır bəy Korkuteli.
Çobanın oğlu Timurtaş Anadolu bəylərbəyi təyin edildi. O, bəylərin itaətinə nail olmaq üçün bəyliklərə basqın etdi. Qaramanlılara və Əşrəfoğullarına hücumdan sonra Timurtaş Fələkabadı mühasirəyə aldı. Dündar müqavimət göstərə bilməyib Alaniyaya qaçıb. Dündarın qardaşı oğlu və Yunusun böyük oğlu Mahmud xəyanət etdi, dayısı Dündarı onu edam edən Timurtaşa satdı.
1327-ci ilin əvvəlində Dündar artıq həyatda deyildi. Ola bilsin ki, bəyin məzarı Eğridirdəki Qalanın qapısındadır.
Timurtaş Elxanilərə qarşı üsyan qaldırıb Misirə qaçanda Mahmud da onunla bərabər məmlüklərə sığınmalı oldu.
Bəyliyin dirçəlişi. İsaq, Xızır İsaqoğlu, Xızır Yunusoğlu
İsaq Ağşəhər, Bəyşəhər, Seydişəyəri ilhaq etdi, o da atası Dündar kimi sultan titulundan istifadə etdi və böyük bəy kimi Eğdirdə hökmdarlıq etdi. İsaqın əmisi Mehmed Gəlhisarda, İsaqın oğlu Xızır Uluborluda, İsaqın əmisi oğlu və Yunusun (həmçinin Xızır) oğlu Antalyada, İsaqın digər oğlu Zəkəriyyə isə Təkə-Karahisarda hökmranlıq edirdi.
İsaqın ölümündən sonra 1335-ci ilə qədər Xızır bəy ikinci dəfə Eğdirdə hökmranlıq etməyə başladı. 756-cı ildə (1364/65) Xızır bəy Həcc ziyarətinə getdi. Xızırın ziyarəti zamanı bəyliyi Uluborluda hökmdar olan oğlu İbrahim bəy idarə edirdi. 770-ci ildə (1368/69) ucaldılmış Kubbeli məscidi kitabəsindən belə məlum olur ki, Xızır bəy bu məscidin tikintisindən bir müddət əvvəl vəfat etmişdir. O, bəylik idarəsini qardaşı oğlu Mustafanın oğlu Hüsaməddin İlyas bəyə həvalə etdi.
Kiprlə mübarizə. Hüsaməddin İlyas və Mübarizəddin Mehmed
Mənbələr Antalyada Xızır Yunusoğludan sonra kimin hakimiyyətdə olması ilə bağlı ziddiyyətli məlumatlar verir. Əl-Kəlkəşəndinin yazdığına görə, Xızır bəydən sonra Dadi bəy bəyliyin cənub hissəsinin yeni əmiri oldu, Əli isə Xızırın qardaşı Mahmudu onun varisi adlandırdı. İ.Uzunçarşılı Mahmudun Dadi bəydən sonra və ya ondan əvvəl hökmdar olduğunu, 1373-cü ildən əvvəl isə Antalyada Kuçuk (“Kiçik”) ləqəbi ilə tanınan Mahmud bəyin oğlu Mehmed bəyin hakimiyyətə gəldiyini qeyd etmişdir. Son məlumatlara görə, Xızırdan sonra Dadi bəy, ondan sonra isə Mahmud bəyin oğlu Mübarizəddin Mehmed və ya “Kiçik” Mehmed hökmdarlıq etmişdir.
1361-ci ildə Kipr krallığı kralı Antalyanı tutdu. Bu zaman Mehmed İstanosda idi. Səlibçi ordusu Anadolu sahillərini tərk etdikdən sonra Mehmed bəy şəhəri geri almağa qərar verdi. Mehmedin İlyas bəy və Qaraman bəyliyinin köməyi ilə 1373-cü ilə qədər şəhəri geri qaytarmaq cəhdləri uğursuzluqla nəticələndi. Mehmed hətta şəhəri satın almağı təklif etdi, lakin istəyi rədd edildi.
Məmlük sultanı Anadolu bəylərinə, o cümlədən İlyas bəy və Mehmed bəy (Antaliyanın süqutundan sonra paytaxtı Qorquda köçürən) anti-Kipr ittifaqına qoşulmaq təklifi ilə məktublar göndərdi. Bəylər ittifaq qurdular və 1367-ci ilin fevralında Qaramanoğlu Ələddin Əli bəyin yanına gəldilər. İlyas bəy və İsa bəy Aydınidin komandanlığı altında 40 min nəfərlik ordu ilə Kipr kralının hakimiyyəti altında olan Korikusa yaxınlaşdı. Kipr kralı Pyer de Lüzinyan qardaşı Janı köməyə göndərdi. 28 fevral 1367-ci ildə o, İlyas bəyin oxatanlarının məharətli və sərrast atışlarına baxmayaraq, altı qalerada olan ordusu ilə birlikdə sahilə çıxdı. Ağır itki verən səlibçilər qalaya sığınmaq məcburiyyətində qaldılar. Lakin 1367-ci il martın 7-də bəylər düşərgələrini dağıtdılar, mühasirəni qaldırdılar və Korikosu tərk etdilər. Buna səbəb Qahirədə iğtişaşlar barədə xəbərlər oldu.
Korikosdakı kampaniyadan sonra İlyas bəylə Ələddin Əli bəyin münasibətləri pisləşdi. Onların arasında mübarizə başladı, bu zaman Ələddin Əli bəy Fələkabada hücum edərək şəhəri yerlə-yeksan etdi və İlyas bəy Süleyman Germianoğlunun yanına qaçdı. İlyas Süleymanın və Osmanlı sultanı I Muradın köməyi ilə yalnız iki ildən sonra bəyliyi bərpa edə bildi.
1373-cü ilin aprelində Kipr-Genuya müharibəsi başladı. Kipr üçün Antalyada qarnizon saxlamaq çox baha başa gəlirdi. 14 may 1373-cü ildə Mehmed bəy Antalyanı işğal etdi. Müxtəlif mənbələrə görə, bu ya hücum nəticəsində baş verib, ya da Kipr kralı ilə razılaşmanın nəticəsi olub. Mehmedin ölüm tarixi bilinmir, lakin o, 1377-ci ilin dekabrından sonra vəfat etmişdir.'''
Hüseyn bəy. Bəyliyin bir hissəsini Osmanlılara satılması
İlyas bəyin ölüm tarixi məlum deyil, lakin ehtimal ki, 1375-ci ildən əvvəl baş verib. Onun ölümündən sonra oğlu Kəmaləddin Hüseyn bəy bəy olur. 1381/82-ci ildə I Murad Kütahyaya gələndə Qaramanoğlu Əlaəddin bəyin Həmidoğulları bəyliyini ələ keçirmək istəyindən narahat olan Hüseyni yanına çağırdı. Hüseyn Sultanla görüşdə Əşrəfoğullarının keçmiş torpaqlarını Murada 80 min qızıla satmağa razı oldu. Hüseyn bəy özünü Osmanlının vassalı kimi tanıdı və İsparta, Uluborlu, Keçiborlu, Burdur və Gölhisar bölgələrində hökmranlıq etməyə icazə aldı. Hüseynin Osmanlı ordusuna göndərdiyi 2000 oxatan 1389-cu ildə Kosovo döyüşündə iştirak etmiş və Osmanlıların qələbəsində mühüm rol oynamışdır. I Murad döyüşdə öldükdən sonra Osmanlı taxtını onun oğlu I Bəyazid tutdu. Anadolu bəylərinin bir hissəsi hakimiyyət dəyişikliyindən istifadə etmək qərarına gəldi və Sultana tabe olmaqdan imtina edərək müqavilələri pozdular. Bəyazid ordu ilə Anadoluya gedib bəyləri itaətə gətirməli oldu. Nəticədə Aydınoğulları bəyliyi, Sarıxanoğulları bəyliyi, Menteşeoğulları bəyliyi və Germiyanoğulları bəyliyi bəyləri əsir götürüldü. 1392-ci ildə Bayezid Candaroğulları bəyliyi ərazilərini də ilhaq etdi.
Qaramanoğlu Əlaəddin bəy Həmidoğulları bəyliyinin bir hissəsini Osmanlılara satmasından narazı idi. 1390/91-ci illərdə o, Həmidoğulların keçmiş ərazilərinə hücum etdi. Osmanlı qaynaqları Əlaəddinə basqı kampaniyası nəticəsində şimal Həmidoğulları bəyliyinə aid olan bütün torpaqların Osmanlılar tərəfindən tutularaq sancağa çevrildiyini və buranı I Bəyazidin oğlu İsa Çələbinin idarə etdiyi qeyd edilir. Ola bilsin ki, Həmidoğlu Hüseyn bəy 1391-ci ildə vəfat etdi və oğlu Mustafa Bəyazid xidmətinə girdi. Bəyliyin şimal hissəsi öz mövcudluğunu dayandırdı.
Osman bəy. Bəyliyin cənub hissəsinin ləğvi
Antalyada Mübarizəddin Mehmed bəyin vəfatından sonra onun yerinə oğlu Osman keçdi. Osmanın dövründə Antalya əvvəlki əhəmiyyətini itirdi. 1387-ci ildə I Murad Əlaəddin bəy Qaramani üzərində qələbə çalıb Bəyşehiri tutanda Təkə bölgəsinə getmədi. Ona xəbər verildi ki, Bəy Təkə düşməndir, ancaq iki şəhəri olan bir kasıbdır, ona güc sərf etməyə dəyməz.
Təxminən 793-cü ildə (1391) İldırım Bayəzid Təkə-elini tutdu və orada nəzarəti Firuz bəyə verdi.
Ankara döyüşündə I Bəyazidin oğlu Mustafa Çələbinin komandanlığı ilə keçmiş Həmid bəyliyindən (Təkə də daxil olmaqla) bir dəstə iştirak etdi. Döyüş zamanı Aydından olan əsgərlər Əmir Teymurun ordusunda öz bəylərini görüb tərəflərini dəyişdilər. Onların ardınca başqa bəyliklərdən, o cümlədən Həmidoğulları bəyliyindən olan dəstələr də Əmir Teymurun tərəfinə keçdi. 1402-ci ildə bu döyüşdə Bayezid məğlub olub əsir alındıqdan sonra cənub əmirliyi bərpa olundu, Osman yenidən bəy oldu. 1423-cü ildə Osman Qaramanlılarla ittifaqda Antalyanı ələ keçirmək cəhdi zamanı öldürüldü. Nəticədə Həmidoğulları bəyliyinin son torpaqları Osmanlılar tərəfindən tutuldu.
Məmlük Sultanı Barsbayin Kiprə göndərdiyi qüvvələr arasında 7 iyul 1426-cı ildə öldürülən Təkəoğlu bəyi də var idi. Böyük ehtimalla bu Osmanın oğlu Mustafa olub.
Nəzarət sistemi və ordu
Bəyliyin idarə olunması və təşkili bölgədəki digər türkmən bəylikləri ilə eyni idi. Fəth edilmiş torpaqlar ağsaqqal bəyin qohumları arasında bölüşdürülür, lakin bütün bəylik ərazisində sikkələr zərb edilir və xütbə yalnız onun adına oxunurdu.
Bəylikdə çoxlu dərviş lojaları var idi. İbn Bətutə onun Burdur, İsparta, Eğridir və Gölhisardakı şeyxlərin məskənlərində necə qarşıladıqlarını təsvir etmişdir.
Dündar bəyin dövründə bəylik ordusunda 15 min atlı və piyada var idi. Dündar müxtəlif hərbi taktikalardan istifadə edir, sülh dövründə hərbi manevrlər və rəsmi paradlar təşkil edir, orduya diqqət yetirir və döyüşə hazır vəziyyətdə saxlayırdı. Hüseyn bəyin Kosovo döyüşünə göndərdiyi 2000 oxatan bəyliyin hərbi hazırlığını göstərir. Həmidoğulları timar kimi torpaq ayırırdılar. Səlcuqlar və Osmanlılar kimi Həmidoğulları da vəqflər qurmuşdular.
Sülalə üzvlərinin yeganə məlum sikkəsi Hüsaməddin İlyas bəyin Fələkabadda (Eğridir) zərb etdiyi gümüş sikkədir.
İnşaat
Osmanlı xəzinə kitablarında bəyliyin demək olar ki, hər bir yaşayış məntəqəsində bəylər tərəfindən tikilmiş məscidlərin olması qeyd olunurdu. Uluborluda yalnız Həmid bəyin tikdirdiyi məscidin minarəsi günümüzə gəlib çatmışdır. Dündar bəy məsciddən kənarda Mühiddin bulağı tikdirib, indi yalnız onun xarabalıqları qalıb. Burdurda 1300-cü ildə Dündar bəy Ulucəmi (Ulu Cami) inşa etdirib. İspartada, Keçəçi bölgəsində Bedrəddin Xızır bəy məscid tikdirib, hansı ki, hələ də ibadət üçün açıqdır. Xızır bəy həmin ərazidə hamam tda inşa etdirib. Lakin hamam tamamilə məhv edilib. Həmin ərazidə Xızır bəyin tikdirdiyi hamam da tamamilə dağıdılıb. 1302-ci ildə Eğridirdə Dündar bəy Daşmədrəsəni tikdirib. Xızır bəy 1327/28-ci ildə şəhərdə mədrəsə tikdirib, indi orada onun xarabalıqları qalır. Eğridirdə tikdirdiyi Xızır bəy məscidi Dündar bəy mədrəsəsi ilə tağlı divarla birləşir və vəqf qeydlərində Böyük Məscidi və "Cami-e-Edidir məscid"i kimi qeyd olunur. O, bu günə qədər gəlib çatmışdır. Eğirdirdəki Baba Sultan Təkkəsi 1357/58-ci ildə Hüsaməddin İlyas bəy tərəfindən inşa edilmişdir. Burdurda 1344/45-ci ildə Müzəffərəddin Mustafa bəy Müzəffəriyyə mədrəsəsini tikdirmiş, lakin bu günə qədər onun yalnız kitabəsi gəlib çatıb. 1319-cu ildə Korkutelidə Sinanəddin Xızır bəy Sinanəddin mədrəsəsini tikdirir. Mədrəsənin dörd divarı, sütunların və tağların bir hissəsi qalıb.
Mədəniyyət
Sülalənin nümayəndələri, xüsusən Həmid bəy arif insanlara himayədarlıq edir, onların xeyrinə vəqflər yaradırdılar. Həmid bəy Köyunqyocu-Babaya Gəncəli kəndində böyük bir torpaq sahəsini dini mədrəsə yaratmaq üçün bağışlayıb. Həmidin oğlu İlyas bəy Keçiborluda torpaq və bir çox başqa mülkləri Şeyx Şikənə verib. Dündarın Səlcuqlu üslubunda tikdirdiyi Daşmədrəsə mədəniyyət və elm mərkəzinə çevrilib. İbn Bətutə mədrəsənin Müderrisi (müəllim) və musiqiçi Müslihəddin Mustafa ibn Məhəmməd haqda yazırdı. İbn Batuta görə, Mustafa Misirdə və Dəməşqdə məşhur idi. Müslihəddin “Mulk”, “Yasin” və “İxlas” surələrinə türkcə təfsirlər yazır, onları Xızır bəyə ithaf edirdi. Nəcməddin-i-Dai əsərinin fars dilindən tərcüməsi 1351-ci ildə tamamlanaraq Korkutelidə hökmdarlıq edən Yunus bəyin oğlu Qiyasəddin Əbdürrəhim bəyə həsr edilmişdir.
İqtisadiyyat
Burdur, Uluborlu, Gönen və Barlada sabun hazırlanırdı. Uluborlu, Keçiborlu və Burdurda sabun-yağ müəssisələri var idi. Egridir, Yalvaç, Gönen ve İspartada boyalar istehsal olunurdu. İsparta, Burdur, Edirid, Uluborlu, Genen və Ağlasunda incə pambıq parça istehsalı qurulmuşdu.
Bəylik ərazisində buğda və yulaf becərilir, qoyun-keçi yetişdirilirdi. Bölgədə toxunan türkmən xalçaları məşhur idi. Adraqan saqqızı İsparta və ona bitişik ərazilərdəki ağaclardan alınır, daha sonra Misir və Avropa bazarlarına çıxarılırdı. Ondan göy rəngdə boya, zərləmə, həmçinin dərman kimi istifadə edilirdi.
Çöl məscidi
Üzərindəki yazılar
Məscidin üzərində dörd yumru xana var. Yumru xanalarda Məhəmməd peyğəmbərin adı yazılıb. Digərlərində İmam Əli, İmam Həsən və İmam Hüseynin, birində isə Rəşidi Xəlifələrinin adları qeyd olunub.
Giriş qapısı üzərində olan yarım dairəvi tağbəndə ki, yazıda Lə iləhə İlləllah Muhəmmədən Rəsulallah yazılıb. Həmcinin hicri təqvimi ilə 1281-ci il qeyd edlib. Bu da miladi tarixi ilə 1860-cı il hesab olunur. Həmcinin bu kitabədə qeyd olunur: Sahibul cəmaətul Dondarlı, yəni onun sahibi Dondarli camatıdır.
Məscidin üzərində daha bir kitabədə isə belə yazılıb: بنينا هذه كريم الحسنة بحجرة النبي احدى ثمانين و الف سنة. Tərcüməsi: "Bunu gözəl bir ehsan olaraq hicri 1081-ci ildə tikdik". Bu da miladi tarixlə 1670-ci il hesab olunur.
Məscidin üzərindəki, yazılardan bəlli olur ki, Dondarli kənd məscidinin tarixi daha qədimdir. O, bir dəfə uçulduqdan sonra, yenidən tikilib. Məscidin yuxarı hissəsində daha bir kitabə də vardır. Təəssüfki, onu oxumaq hələ mümkün deyil. Məscidin mehrabında da Qurani Kərimdən bir ayə yazılmışdır.
İturup
İturup (Этороп, Etorofu) — Kuril adalarına daxil olan Böyük Kuril cərgədinə daxil olan ada. İnzibati cəhətdən Rusiyanın Saxalin vilayəti Kurilsk şəhər dairəsinə daxildir. Ancaq adalara Yaponiya iddia edir və adanı Hokkoyda prefekturasının Nemuro subprefekturasına daxil ərazi hesab edir. Adannın nüxtəlif adlarının olmasına baxmayaraq daha geniş yalılanıdır. Ayn dilində işlənən "etorop" sözü, tərcümədə Meduza anlamını verir. thumb