cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Kənd təsərrüfatı tarixi
Qədim Yunanıstan və Yunan dünyası
thumb|Böyük Yunanıstandakı Metapont şəhərində (yəni Cənubi İtaliyanın Yunan koloniyaları) sərvət simvolu olan arpa qulağı, e.ə 530–510-cu illərə aid möhürdə əksini tapıb Qədim Aralıq dənizi bölgəsinin əsas dənli bitkiləri buğda, qılçıqlı buğda(emmer) və arpa idi, adi tərəvəzlərə noxud,lobya,at paxlası və zeytun, süd məhsulları daha çox qoyun-keçidən gəlirdi və əksər insanlar üçün nadir hallarda istehlak edilən ət, ümumiyyətlə donuz, mal əti və quzudan ibarət idi. Qədim Yunanıstanın relyefi əkinçilik üçün bir o qədər əlverişli olmadlğından, bu da ərazisinin təxminən 10% -inin əkib-becərilməsinə imkan verirdi,neftin və şərabın ixracını zəruri edirdi və taxıl Frakiyadan (mərkəzi indiki Bolqarıstan) və Pont yunanlarından idxal edilirdi. Ellinizm dövründə, Ptolemeyler sülaləsi, yunanların taxıl idxalını təmin edən bölgələr: Misir,Kipr,Finikiya və Kirenaikaya nəzarət edirdi, Ptolemeyin taxıl bazarı da Roma Respublikasının yüksəlməsində kritik rol oynadı. Selevkilər imperiyasında Mesopotamiya buğda istehsalında üçün həlledici rol oynadı, köçəri heyvandarlıq digər yerlərdə də tətbiq olunurdu.
Roma imperiyası
thumb|left|Belçikadakı Roma divarında Roma biçin maşını, o zaman Qallia Belqica vilayətinin bir hissəsi idi. Klassik antik Yunan-Roma dünyasında, Romada əkinçilik, əvvəlcə Şumerlər tərəfindən təşəbbüs göstərilən, sonrakı mədəniyyətlər tərəfindən onlara ötürülən, ticarət və ixrac üçün məhsul yetişdirilməsinə xüsusilə inkişaf etdirilmiş texnika üzərində qurulmuşdur. Romalılar orta əsrlərdə böyüyən təhkimçilik hüququnu əhatə edən manorial iqtisadi sistemin əsasını qoydular. Romadakı təsərrüfat sahələri ölçülərinə görə üç kateqoriyaya bölünürdülər. Kiçik təsərrüfatlar 18–88 yuqerdən ibarət idi (bir yuqer təxminən 0,65 akra bərabərdir). Orta ölçülü təsərrüfatlar sahələri 80–500 yuqerə bərabər idi. İri təsərrüfat sahələri (latifundiya adlanır) 500 yuqerə bərabər idi. Romada dörd təsərrüfat idarəçiliyi sistemi var idi: mülkiyyətçi və ailəsi tərəfindən birbaşa idarə olunan təsərrüfat; qul idarəçilərinin nəzarəti altında işləyən qul təsərrüfatı; mülkiyyətçinin və icarəçinin təsərrüfatın məhsulunun müəyyən bir hissəsini bölüşdürdüyü biyar təsərrüfatı; və icarəyə verilən təsərrüfat sahələri.
Avstraliya
Bununla birlikdə, Avstraliyanın iki bölgəsində, mərkəzi qərb sahilində və şərqi mərkəzi Avstraliyada, erkən əkinçilik qaydaları tətbiq oluna bilərdi. Daimi yaşayış yerlərində yaşayan 200-dən çox sakin, genişmiqyaslı əraziləri əkmiş və əkilmiş və yığılmış qidanı saxlamışdır. Mərkəzi qərb sahilindəki Nhanda və Amanquda Dioskoreya yetişdirildi, Avstraliyanın şərqindəki (Korners Bölgəsi) müxtəlif qruplar kol soğanları (yaua — Cyperus bulbosus), yerli darı (cooly, tindil — Panicum decompositum) və Marsilea drummondii əkib-becərirdilər.
Avstraliya aborigenləri təbii məhsuldarlığı artırmaq üçün sistematik yanma, oda davamlı əkinçilikdən istifadə etdilər. 1970–80-ci illərdə Viktoriyanın cənub qərbindəki arxeoloji araşdırmalar təxminən 5000 il ərzində angvilkimilərin yetişdirilməsi və balıq tutma sistemlərinin inkişaf etdirilməsinin Gunditjmara yerli aborigenlərinə aid olduğunu təsbit etdi. Arxeoloq Harri Lourandos 1980-ci illərdə, irəliləyişdə "intensivləşdirmə" sübutlarının əvvəlki 5000 il ərzindəki müddətdə Avstraliyada mövcud olduğunutəklif etdi. Bu anlayışlar tarixçi Bill Gammeycin əslində bütün qitənin idarə olunan mənzərə olduğunu iddia etməsinə səbəb oldu.
Kənd təsərrüfatının inkişaf etdirilməsi
thumb|справа|250px|Pyer de Kresensin əlyazmasından kənd təsərrüfatı təqvimi Əgər becərilmiş ərazilərin genişmiqyaslı intensiv əkilməsi, monokultura, mütəşəkkil suvarma və ixtisaslaşmış əməyin istifadəsi kimi başa düşülürsə, "əkinçiliyin ixtiraçıları" adı, eramızdan 5500 il əvvəldən başlayaraq Şumerlərə verilə bilər. İntensiv kənd təsərrüfatı, ovçuluq və yığıcılıq daha çox əhalinin sıx yaşamasına imkan verir, həm də mövsümlərarası istifadə; istifadə və ya satış / mübadilə üçün artıq məhsul yığmağa imkanı yaradırdı. Fəaliyyətlərinin əkinçiliklə əlaqəsi olmayan çox sayda insanı bəsləyə bilən əkinçilər, daimi orduların meydana çıxmasında həlledici rol oynadı.
Ərəb dünyası
VIII əsrdən etibarən orta əsr İslamın qızıl çağı əkinçilik təcrübəsində bir dönüşüm yaşadı, bu dönüşüm tarixçi Andryu Vatson tərəfindən ərəb əkinçilik inqilabı kimi təsvir edilmişdir. Bu çevrilməyə müsəlman ticarət yolları boyunca bir çox məhsul və bitkinin yayılması, daha inkişaf etmiş əkinçilik texnikasının yayılması və artan məhsuldarlığı və səmərəliliyi təşviq edən kənd təsərrüfatı-iqtisadi sistem daxil olmaqla bir sıra amillər təsir göstərdi. İslam dünyasında kənd təsərrüfatı təcrübəsindəki dəyişiklik; əhali bölgüsü, bitki örtüyü, kənd təsərrüfatı istehsalı, əhali səviyyəsi,urbanizasiya, işçi qüvvəsinin bölgüsü, yemək bişirmə, pəhriz və geyim kimi iqtisadiyyatın bir çox sahəsini dəyişdirdi. Müsəlman tacirlər Köhnə dünyanın çox hissəsinində yayılmışdılar və ticarət bölgədəki bir çox məhsulun, bitkinin və əkinçilik texnikasının yayılmasına, habelə İslam dünyasının xaricindəki məhsul, bitki və texnikaya uyğunlaşmasına imkan verirdi. Bu diffuziya, becərilməsi və mətbəx üçün yararlı məhsulları texnika ilə birlikdə Əndəlus yolu ilə Avropaya tanıtdı. Şəkər qamışı, düyü, pambıq, sitrus və digər meyvə ağacları, qoz ağacları, badımcan, dirrik ispanağı və qarğıdalı kimi tərəvəzlərlə birlikdə gətirilən əsas məhsullar arasında idi və cirə, keşniş, hindistan cevizi və darçın kimi xaricdən gətirilən ədviyyatların istifadəsi genişlənmişdi. İntensiv suvarma, əkin dövriyyəsi və əkinçilik təlimatları tez və sürətli şəkildə qəbul edildi. Qismən Roma texnologiyasına əsaslanan suvarma, Noriya su dəyirmanları, su dəyirmanları, bəndlər və su anbarlarından istifadə etdilər.
Kolumbiya mübadiləsi
left|thumb|Taxıl biçimi. [[Böyük Piter Breygel – 1565-ci il]] 1492-ci ildən sonra əvvəllər yerli məhsullar və heyvan cinslərinin qlobal mübadiləsi baş verdi. Qarğıdalı, kartof, şirin kartof və maniok Yeni dünyadan Köhnə dünyaya yayılan əsas məhsullardan idi, buğda, arpa, düyü və şalğam növləri Köhnə Dünyadan Yeni dünyaya gətirildi. Yeni dünyada az da olsa heyvan növü var idi, atlar, mal-qara, qoyun və keçi Köhnə dünya köçkünlərinə gəlməmişdən əvvəl tamamilə naməlum idi. Atlantik okeanı boyunca hər iki istiqamətdə məhsul mübadiləsi dünyada əhali artımına və erkən müasir dövrdə bir çox mədəniyyətə davamlı təsir göstərməsinə səbəb oldu. Qarğıdalı və maniok XVI əsrdə Portuqaliyalı tacirlər tərəfindən Braziliyadan Afrikaya gətirildi və yerli Afrika bitkilərini əvəz edən əsas qidalara çevrildi.
1500-cü illərin sonlarında Cənubi Amerikadan İspaniyaya gətirildikdən sonra kartof 1700-cü illərin sonlarında Avropada əsas məhsul oldu. Kartof əkinçilərə daha çox yeyinti məhsulu istehsal etməyə imkan verdi və il öncə Avropanın qida rasionuna müxtəliflik əlavə etdi. Artan qida tədarükü xəstəliklərin azalmasına, doğuşların artımına və ölüm hallarının azalmasına səbəb oldu, bu da Britaniya imperiyası, ABŞ və Avropada əhalinin artmasına səbəb oldu. Kartofun becərilməsi, Perudan Avropaya gətirilən quano gübrəsi və Kolorado böcəkləri ilə mübarizə aparmaq üçün istifadə edilən arsenik birləşməsinin ilk süni pestisidin intensiv istifadəsinə gətirib çıxardı. Kartofun əsas qida məhsul kimi qəbul edilməsindən əvvəl, taxıldan asılılıq, məhsulların zay olması,1523–1623-cü illər arasındakı İngiltərədəki 17 böyük qıtlıq da daxil olmaqla regional və milli qıtlıqlara səbəb olmuşdu. Kartofdan asılılıq, İrland kartof aclığı na səbəb oldu. Aclığa "kartof küfü" adlı bitki xəstəliyinin səbəb olduğu güman olunur. 1840-cı illərdə bütün Avropadakı kartof məhsulunda özünü büruzə verən bu xəstəlik İrlandiyadan kənarda 100,000 insanın ölümünə səbəb oldu və 1848-ci ildə geniş yayılmış Avropa inqilablarına öz təsirini göstərdi.
Yeni dövr
Britaniya təsərrüfat inqilabı — Böyük Britaniyada XV–XIX əsrlər arasında kənd təsərrüfatının inkişafı əhatə edir. Bu dövrdə məhsuldarlıqda və əkinlərin həcmində indiyədək misli görünməmiş artımlar müşahidə olunur və qida çatışmazlığı dövrlərinə son qoyulur. Bu dövrdə məhsuldarlıqda və əkin sahələrinin həcmində indiyədək misli görünməmiş genişlənmələr müşahidə olunur və qida çatışmazlığı dövrlərinə son qoyulur. Britaniya təsərrüfat inqilabı uzun əsrlər müddətində baş verir (inqilabdan daha çox təkamül) və qabaqcıl idi və ya Avropadakı və koloniyalardakı oxşar dəyişikliklərlə eyni zamanda meydana gəldi. Britaniya təsərrüfat inqilabının açarı əkinçilik zamanı torpaqdan qida itkisinin qarşısını almağa yönəlmiş müxtəlif kənd təsərrüfatı texnologiyalarının inkişafı idi. Eyni zamanda, bir hektarda daha çox məhsul verə biləcək daha məhsuldar bitki növləri inkişaf etdirilirdi. Ən son alətlərdən istifadə edən təsərrüfatçı, dah az işçi ilə, daha çox məhsul istehsal edə bilirdi. Sənaye inqilabı və kimya sahəsindəki irəliləyişlər yeni gübrələrin və yeni, daha məhsuldar kənd təsərrüfatı maşınlarının daha mütəşəkkil inkişafı üçün sərvət, elmi bilik və texnologiya yaratdıqca Britaniya təsərrüfat inqilabı daha da sürətləndi.
XX əsr
thumb|right|XX əsrin əvvəllərində [[paxlakimilər fəsiləsinin medicago cinsinə aid bitki sahəsini şumlayan traktorun şəkli]] Dan Alboun 1901-ci ildə ilk ticari cəhətdən uğurlu, benzinlə işləyən ümumi təyinatlı traktor istehsal etdi və 1923-cü il Beynəlmiləl taxılbiçən traktoru, işçi qüvvəsi kimi heyvanların (xüsusən atların) maşınlarla əvəz edilməsində böyük dönüş nöqtəsi oldu. O vaxtdan bəri özü hərəkət edən mexaniki kombaynlar (kombaynlar), plantatorlar, transplantatorlar və digər avadanlıqlar inkişaf etdirildi, bu, kənd təsərrüfatında daha böyük inqilaba rəvac verdi. Bu ixtiralar əkinçilikdəki öhdəliklərin sürətlə yerinə yetirilməsinə imkan verdi və əvvəllər irimiqyaslı torpaq sahələrinin əkilərək, yüksək keyfiyyətli məhsul istehsal etməyə şərait yaratdı.
Ammonium nitratın sintezi üçün Haber-Boş metodu böyük kəşf idi və məhsuldarlığın artmasında böyük rol oynadı. İlk dəfə Alman kimyaçısı Fris Haber tərəfindən patentləşdirildi. 1910-cu ildə Karl Boş, Alman BASF kimya şirkətində işləyərkən, prosesi uğurla kommersiyalaşdırdı və əlavə patent aldı. II Dünya müharibəsindən sonrakı illərdə, artan dünya əhalisi ilə sintetik gübrə istifadəsi sürətlə artdı.
1930-cu illərdən başlayaraq Sovet İttifaqında,Şərq bloku ölkələrində, Çin və Vyetnamda kollektiv əkinçilik geniş tətbiq olunurdu; nəticələrdən biri 1932–33-cü illərdəki aclıq idi. Digər bir nəticə, 1959–1961-ci illərdə Böyük Çin Aclığı ilə nəticələnən və nəticədə Den Syaopin düşüncəsini dəyişdirən Mao Tszedun tərəfindən başlatılan Çində Böyük sıçrayış zamanı meydana gəldi.
Keçən əsrdə kənd təsərrüfatı, artan məhsuldarlıq, sintetik gübrələrin və pestisidlərin tətbiqinin genişlənməsi,səth sularının çirklənməsi və təsərrüfat subsidiyaları ilə xarakterizə edilmişdir. 1950-ci ildən bəri kənd təsərrüfatında aparılan elmi tədqiqatların digərləri arasında gen manipulyasiyası, hidroponika və etanol kimi iqtisadi cəhətdən faydalı bioyanacaqların inkişafı da var.
Sənaye ölkələrində əkinçiliklə məşğul olan insanların sayı,2002-ci ildə Amerika əhalisinin yüzdə 24 faizindən yüzdə 1,5 faizinə qədər düşdü. Təsərrüfatların sayı da azaldı və mülkiyyətçilik daha dacəmləşdi; məsələn,1967–2002-ci illər arasında Amerikada bir milyon donuz ferması 114.000 də, istehsalın yüzdə 80-i fabrik təsərrüfatlarında birləşdirildi. Worldwatch İnstitutuna görə, dünyada quş ətinin yüzdə 74-ü, mal ətinin yüzdə 43-ü və yumurtanın yüzdə 68-i bu şəkildə istehsal olunur.
Kənd təsərrüfatı bitkilərinin mənşə mərkəzlərindən kənarda becərilməsinə və yeyilməsinə imkan verən tarixi proseslər bugün də qloballaşma yolu ilə davam edir. Orta hesabla bir millətin qida ehtiyatlarının 68,7% -i və kənd təsərrüfatı məhsullarının 69,3% -i xarici mənşəli məhsullardır.
Yaşıl inqilab
thumb|left|1970-ci illərdə [[Yaşıl İnqilabın atası, dünya miqyasında bir milyarddan çox insanı aclıqdan qurtaran Norman Borlauq]] Yaşıl İnqilab 1940-cı illərlə 1970-ci illərin sonları arasındakı bir sıra tədqiqat, inkişaf və texnologiyaların köçürülməsi istiqamətindəki təşəbbüslər idi. Xüsusilə 1960-cı illərin sonlarından etibarən dünyada kənd təsərrüfatındakı istehsalın artmasına səbəb oldu. Norman Borlauqun rəhbərlik etdiyi və bir milyarddan çox insanı aclıqdan qurtardığı istiqamətindəki təşəbbüsləri, yüksək məhsuldarlığı olan taxıl və taxıl növlərinin inkişafı, suvarma infrastrukturunun genişləndirilməsi, idarəetmə üsullarının modernləşdirilməsi, hibridləşdirilmiş toxumların, sintetik gübrələrin və pestisidlərin fermerlərə paylanmasında iştirak etmişdir.
XX əsrin əvvəllərində, sintetik azot, minalanmış daş fosfat, pestisidlər və mexanizasiya ilə birlikdə məhsul məhsuldarlığını xeyli artırmışlar. Artan taxıl tədarükü mal-qaranın da ucuzlaşmasına gətirib çıxardı. Bundan əlavə, XX əsrdə Yaşıl İnqilabın bir hissəsi olaraq düyü,buğda və qarğıdalı kimi ümumi əsas toxumların yüksək məhsuldar sortlarının tanıdılması ilə qlobal məhsul artımı yaşandı. Yaşıl inqilab inkişaf etmiş dünyanın texnologiyalarını (pestisidlər və sintetik azot daxil olmaqla) inkişaf etməkdə olan ölkələrə ixrac etdi. Tomas Maltus bunu belə: dünyanın artan əhalisini dəstəkləyə bilməz, lakin Yaşıl inqilab kimi texnologiyalar dünyaya artıq qida istehsalına imkan verir şəkilində proqnozlaşdırdı.
Yaşıl inqilab əvvəlcə Asiyada düyü məhsuldarlığını xeyli artırsa da, məhsuldarlıq sonra bərabərləşdi. Genetik "məhsuldarlıq potensialı" buğda üçün artmışdır, lakin düyü üçün məhsul potensialı 1966-cı ildən bəri artmamışdır və qarğıdalı üçün məhsul potensialı "35 ildə çətinliklə artdı". Herbisidlərə davamlı yabanı otların böyüməsi üçün yalnız bir və ya iki on illik lazımdır və böcəklər təxminən on il ərzində antifidantlara qarşı davamlı olur.
Tibbi diplomatiya
Tibbi diplomatiya, ictimai sağlamlıq diplomatiyası , və həmçinin COVID-19 pandemiyası vaxtı yayımlamış maska diplomastiyası  və ya üz maskası diplomastiyası adları altında tanımağa başlayıb — milli məqsədləri üçün xarici dövlətlərə tibbi yardımın təmini. O, adətən yumşaq gücünün nümunəsini olaraq sayılır, amma onun bərk gücə aid olan cəhətləri də var. Fəlakət diplomatiyasının bir növü.
1851-ci ildə birinci Beynəlxalq Sanitar Konfransı keçirilib. Beləliklə, sərhədarası çağırış olan sağlamlıq məsələsi diplomatiyanın yeni mexanizmi olan çoxtərəfli konfransı cəlb edən ilk məsələlərdən biri idi. On illər ərzində Beynəlxalq Sanitar Kofransları üçün əsas mövzu vəba idi.
Kuba
Tibbi diplomatiya Kubanın xarici siyasətinin vacib hissəsidir. 1959-cu ildə Kubanın Tibb Naziri Ernesto Çe Qevara tibbi internasionalizm anlayışını işlətməyə başlayıb. Bu ölkə tibbi diplomatiya ilə 1960-cı illərdən bəri məşğuldur. Bu siyasətin çərçivəsində, Kuba müxtəlif ölkələrə, özəlliklə Latın Amerikası, Afrika və son vaxtlarda həmçinin Okeaniya ölkələrinə tibbi personalı göndərir.
2010-cu illərdə Boliviya, Ekvador və Braziliyanın sağçı hökumətləri Kuba ilə tibbi razılaşmalarını ləğv etdiklərinə və bundan əlavə, Raul Kastronun iqtisadi siyasətinə görə Kubanın tibbi diplomatiyası azalıb. 2018-2020 illərin arası 9000 tibb işçisi Kubaya qayıdıb. Lakin, COVID-19 pandemiyasına görə, ölkənin tibbi diplomatiyası yenidən böyüməyə başladı.
Çin
Çin Xalq Respublikasının Daişan Dao hospital gəmisi bir sıra tibbi diplomatik missiyalarında iştrak edib. Bundan əlavə Çinin Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatına (ÜST) göstərdiyi yardımı tibbi diplomatiyanın nümunəsi kimi təqdim olunur.
COVID-19 pandemiyası dövründə Çin-ÜST arası əlaqələri təndiq hədəfinə çevirib. Həmin dövrdə Çinin tibbi diplomatiyası (o cümlədən, həkimlərin, xarici dövlətlərə COVID-19 testlərinin və başqa avadanlığın göndərməsi) KİV-lərin tərəfindən üz maskası dimplomatiyası adlandırılıb.
ABŞ
ABŞ-də tibbi diplomatiya müdafiə diplomatiyasının hissəsi olaraq sayılır. Tibbi diplomatiyanı həyata keçirən icra orqanları Dövlət Departamentinin İctimai Diplomatiya və İctimai İşlər üçün bölməsi və həmçinin Sağlamlıq və İnsan Xidmətlərinin Departamentinin Qlobal İşlərinin Ofisidir.
2006-cı ildə ABŞ Senatoru Bill Frist Konqressin Büdcə Komitəsindən ABŞ-də nəzəri üç aylıq quş gripi pandemiyasının potensial təsiri ilə bağlı hesabat hazırlamağa xahiş edib. Hesabata görə, ABŞ iqtisadiyyatı belə ssenaridə ÜDM-nın 4,25%-i itirirdi. Özü həkim olan Senator Frist bu hesabata və 2002-2004 illərin koronavirus epidemiyasına və onun iqtisadi nəticələrə istinad edərək, tibbi diplomatiyasını inkişaf etməyə çağırmışdı.
Migel Munyoz Mükafatı
Migel Munyoz Mükafatı (ispanca: Trofeo Miguel Muñoz) 2005/06 mövsümündə İspan qəzeti olan "Marca" tərəfindən yaradılmış, əfsanəvi "Real Madrid" məşqçisi Migel Munyozun adına həsr edilmiş futbol mükafatıdır.
Mükafat "MARKA" dərgisinin özünəməxsus qiymətləndirmə sisteminə söykənməkdədir. Məşqçilər keçirdikləri hər oyuna görə xal qazanırlar. Həm La Liqada həm də ikinci divizyonda ən yüksək xalı toplayan baş məşqçi mövsümün sonunda qalib sayılır.
La Liqa
right|thumb|[[Joze Mourinyo, Real Madridin məşqçisi kimi 2010/11 və 2011/12 mövsümlərində mükafatı qazanmışdır.]]
İkinci Divizyon
right|thumb|[[Unay Emeri ikinci diizyonda 2 dəfə, Lorka Deportiva və Almeriya klubları ilə mükafatı qazanmışdır.]]
Rafiq İsmayıl
Rafiq İsmayıl oğlu İsmayılov, Rafiq İsmayıl və ya Rafiq bəy İsmayıl — Azərbaycan Respublikasının humanitar məsələlər üzrə dövlət müşaviri, professor, tarix elmləri doktoru.
Həyatı
Rafiq İsmayıl 1939-cu ildə Qazax rayonunun Musaköy kəndində doğulub. 1964-cü ildə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Şərqşünaslıq fakültəsinin ərəb şöbəsini bitirmişdir. 1964-1967-ci illərdə SSRİ İqtisadi Əlaqələr Komitəsinin xətti ilə Sudanda və Yəməndə tərcüməçi kimi çalışmışdır.
Rafiq İsmayıl 1968-ci ildən Azərbaycan Dövlət Universitetində müəllim, baş müəllim, dosent vəzifələrində işləmiş, 1978-1986-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Universitetinin Tarix fakültəsində dekan müavini vəzifəsində çalışmışdır. O, 1993-cü ildən isə Bakı Dövlət Universitetinin müəllimi kimi fəaliyyətini davam etdirmişdir.
Rafiq İsmayıl 5 oktyabr 2017-ci ildə ölmüşdür. O, Qazax rayonunun Xanlıqlar kəndindəki məzarlıqda dəfn olunmuşdur.
Rafiq İsmayıl professor və tarix elmləri doktoru olmuşdur.
Ailəsi
Rafiq İsmayıl Əbülfəz Elçibəyin Türkiyə nümayəndəsi Xanım Xəlilova ilə evli olmuşdur. Onların oğlu Prof. Dr. Toğrul İsmayıl Qəhrəmanmaraş Sütçü İmam Universitetində müəllim olaraq çalışır. Nəvələri Sezen İsmayılbəyli Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sabiq deputatı, sabiq inşaat və şəhərqurma naziri Mustafa Yılmazın oğlu ilə evlənmişdir.
Siyasi fəaliyyəti
Rafiq İsmayıl Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətini həyata keçirən Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri İsa Qəmbərin 15 iyun 1992-ci il tarixli 848 nömrəli fərmanı ilə Azərbaycan Respublikasının humanitar məsələlər üzrə Dövlət müşaviri vəzifəsinə təyin edilmişdir. O, 28 iyun 1993-cü il tarixində Azərbaycan Respublikası Prezidentinin səlahiyyətini həyata keçirən Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin sədri Heydər Əliyevin 658 nömrəli fərmanı ilə vəzifəsindən azad edilmişdir.
Rafiq İsmayıl daha sonra Müsavat Partiyasının üzvü olmuşdur. O, həmçinin, Müsavat Partiyasının Məclis üzvü olmuşdur.
Rafiq İsmayıl 2000-ci il parlament seçkilərində çoxmandatlı vahid seçki dairəsi üzrə proporsional seçkilərdə Müsavat Partiyasının vahid siyahısında ilkin seçkiylə 19-cu sırada qərar tutmuşdur, lakin partiyanın %6-lik seçki həddini keçməməsi səbəbi ilə deputat seçilə bilməmişdir.
Sovet-Polşa müharibəsi
Sovet-Polşa müharibəsi — Rusiyada vətəndaş müharibəsi zamanı 1919-1921-ci illərdə Polşa ilə Sovet Rusiyası, Sovet Belorusiyası, Sovet Ukraynası arasında - dağılmış Rusiya İmperiyası ərazilərində - Rusiya, Belarus, Latviya, Litva, Polşa və Ukraynada gedən müharibə. Müasir Polşa tarixşünaslığında Polşa-Bolşevik müharibəsi də adlanır. Münaqişədə Ukrayna Xalq Respublikasının və Qərbi Ukrayna Xalq Respublikasının qoşunları da iştirak etmişdilər. Müharibənin ilk mərhələsində Ukrayna Xalq Respublikasının ordusu Polşaya qarşı döyüşsə də, sonradan UXR hərbi hissələri polyakların tərəfinə keçdi.
Rusiyada, o dövrün sənədlərində, həmçinin Polşa Cəbhəsi də adlanırdı.
Tarixi
250px|thumb|left|"Panların fitnəsi nə ilə bitəcək?" Sovet plakatı. 250px|thumb|left|"Bolşevikləri vur!" Polşa plakatı Müharibənin aparıldığı Qərbi Belarus və Qərbi Ukrayna torpaqları XI-XIII-cü əsrlərdə Rüriklər sülaləsinin mülklərinin hüdudlarına daxil idi. Bir müddət davam edən ara müharibələri və 1240-cı il tatar-monqol istilasından sonra bu ərazilər Litva və Polşanın təsir dairəsinə düşdü. XIII əsrin ortalarında müasir Belarusun qərb torpaqlarında və müasir Litvanın cənub torpaqlarında Litva dövləti yarandı. XIV əsrin əvvəllərində Dnepr ətrafı, Pripyat və Qərbi Dvinanın ikiçayarası, sonra isə müasir Ukrayna ərazisi və Kiyev torpaqları Böyük Litva Knyazlığına birləşdirildi. Və 1352-ci ildə Qalisiya-Volın knyazlığının torpaqları da Polşa və Litva arasında bölündü. 1569-cu ildə Polşa Krallığı və Böyük Litva Knyazlığı arasında imzalanan Lublin uniyasına görə, əvvəllər litvalılara məxsus müasir Ukraynanın bir hissəsi Polşa Krallığı Taxt-tacının hakimiyyəti altına keçdi.
Moskvada olan Rüriklər sülaləsi Litva şahzadələrinin və Polşa krallarının onların keçmiş torpaqları ərazisindəki hakimiyyətini qanunsuz hesab edir və bu torpaqları geri almaq üçün dəfələrlə cəhdlər edirdilər.
Rurikləri əvəz edən Romanovlar da Rurikoviçlərin birbaşa varisləri olmasa da, onların ərazi iddialarını qəbul etmişdilər. Polşa və Litva monarxları da öz növbəsində, Rusiya hökmdarlarının Böyük Litva Knyazlığı və Polşa Taxt-tacına məxsus torpaqlara iddialarını qanuni və ədalətli saymadılar. Bu torpaq iddiaları tərəflərin növbəli uğurları ilə çoxsaylı hərbi qarşıdurmalara səbəb oldu.
1772-1795-ci illərdə Reç Pospolitanın üç dəfə bölünməsi nəticəsində torpaqların bir hissəsi Rusiya İmperiyasının hakimiyyəti altına keçdisə də, Qalisiya əraziləri Avstriya monarxiyasının payına düşdü.
1917-ci il dekabrın 10-da Xalq Komissarları Sovetinin qərarı ilə Polşanın müstəqilliyi tanındı.
1918-ci il yanvarın 25-də Dovbor-Musnitskinin komandanlığı altında olan I Polşa Korpusu üsyan qaldırdı. Lakin üsyan 1918-ci il fevralın 13-də Yoakim Vatsetisin qüvvələri tərəfindən yatırıldı. Lakin müharibənin yenidən başlamasından faydalanaraq korpus fevralın 21-də Minsk şəhərini işğal etdi və Avstriya-Alman komandanlığı ilə razılığa gələrək işğalçı qüvvələrin tərkibinə keçdi.
1918-ci il avqustun 29-da V.Lenin keçmiş Rusiya İmperiyası tərəfindən Polşanın bölünməsi barədə bağlanmış müqavilələrdən və aktlardan imtina haqqında RSFSR Xalq Komissarları Sovetinin qərarını imzaladı.
1918-ci ilin noyabrında Almaniyanın müharibədəki məğlubiyyətindən sonra, Polşanın müstəqil bir dövlət olaraq bərpa edildiyi zaman yeni sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi məsələsi ortaya çıxdı. Polşa siyasətçiləri keçmiş Reç-Pospolitanın şərq ərazilərinin yeni dövlətin tərkib hissəsinə daxil olması ilə bağlı nə qədər fikir ayrılığına malik olmalarına baxmayaraq, yekdilliklə topraqların Polşa nəzarətinə qayıtmalarını dəstəkləyirdilər. Sovet hökuməti isə əksinə, dünya inqilabının mərkəzi kimi (rəsmi şəkildə bildirildiyi kimi) keçmiş Rusiya imperiyasının bütün ərazisində nəzarəti bərpa etmək niyyətində idi.
1918-ci ilin sonlarında Şərqi Avropada siyasi vəziyyət
300px|thumb|left|1772-ci ilə qədər olan Reç-Pospolita sərhədi və onun sonradan bölünməsi 300px|thumb|left|Polşa 1918-20-ci illərdə 1918-ci il martın 3-də imzalanmış Brest-Litovsk Sülh Müqaviləsinə əsasən Sovet Rusiyasının qərb sərhədi (Almaniya və Avstriyaya bitişik) Riqa - Dvinsk - Druya - Drisviyat - Mixalişki - Zevilişki - Dokudov - çayı, Neman - çayı, Zelvinka - Prujany - Vidoml xətti üzrə keçməli idi. Rusiya "... dərhal Ukrayna Xalq Respublikası ilə sülh bağlamağı və bu dövlətlə Dördlər İttifaqı ölkələri arasında sülh müqaviləsini tanımaq öhdəliyi götürürdü. Ukrayna ərazisi dərhal rus qoşunlarından və Rusiya Qırmızı Qvardiyasının birliklərindən təmizlənməli idi. Müqaviləyə görə Rusiya Ukrayna Xalq Respublikasının hökumətinə və ya ictimai qurumlarına qarşı bütün təşviqat və təbliğatı dayandırırdı. Estlandiya və Livoniya da dərhal rus qoşunlarından və Rusiya Qırmızı Qvardiyasından təmizlənməli idi. Estoniyanın şərq sərhədi ümumiyyətlə Narva çayı boyunca keçməli idi. Livoniyanın şərq sərhədi Çud və Pskov gölünün cənub-qərb tərəfinə, sonra Lyuban gölü ilə Qərbi Dvinadakı Livengofa doğru uzanmalıydı. Estoniya və Livoniyada ictimai təhlükəsizlik yerli daxili qüvvələr yaradılana qədər Alman polisi tərəfindən təmin olunacaqdı.
1918-ci il avqustun 27-də bağlanmış əlavə razılaşmaya görə, Rusiya Ukrayna və Gürcüstanın müstəqilliyini tanıyır, ilkin sazişə əsasən formal olaraq Rusiya dövlətinin tərkib hissəsi kimi qəbul edilmiş Estoniya və Livoniyadan imtina edirdi.
1918-ci il noyabrın 11-də Birinci Dünya Müharibəsinin başa çatmasını rəsmiləşdirən Kompeyn sazişi imzalandıqdan sonra alman qoşunlarının işğal olunmuş ərazilərdən çıxarılması başlandı. Şərqi Avropa ölkələrində bu müxtəlif qüvvələrin doldurmağa çalışdığı bir siyasi boşluğa səbəb oldu. Bu qüvvələr bir tərəfdən Almaniyanın işğalı zamanı formalaşan hakimiyyətlərin varisi olan yerli hökumətlər; digər tərəfdən, bolşeviklər və onların tərəfdarları idi. Sovet Rusiyası onlara siyasi dəstək verirdi. Çünki, sovetlər noyabrın 13-də Kompeyn sazişi ilə əlaqədar Brest-Litovsk sülh müqaviləsinin etibarsızlığını elan etmişdilər.
1918-ci ilin noyabrında Alman birləşmələri işğal etdikləri keçmiş Rusiya imperiyasının ərazilərindən çəkilməyə başladılar.
Əsas vəzifəsi Belarusa nəzarəti ələ keçirmək olan Sovet Qərbi Ordusu 1918-ci il noyabrın 17-də alman birləşmələri geri çəkildikdən sonra hərəkət etməyə başladılar. 1918-ci il dekabrın 10-da Minskə daxil oldular. Litva və Belarusun polyak əhalisi Polşa Korpusunun keçmiş əsgərlərindən ibarət döyüş birləşmələri ilə "Şərq Hüdudlarının Müdafiə Komitəsi" (ŞHMK) təşkilatı yaratdılar və kömək üçün Polşa hökumətinə müraciət etdilər. Polşanın rəhbəri (müvəqqəti dövlət başçısı) Yozef Pilsudskinin 7 dekabr 1918-ci il tarixli sərəncamı ilə general Vadislav Veitkonun komandanlığı altında ŞHMK bölmələri Polşa ordusunun ayrılmaz hissəsi elan edildi. cu il yanvarın 1-də Smolenskdə RSFSR-in tərkibində Belarus Sovet Sosialist Respublikasının yaradıldığı elan edildi.
Münaqişə tərəflərinin məqsədləri
Yozef Pilsudski başda olmaqla Polşa hökümətinin əsas məqsədi Şərqi Avropada geosiyasi dominantlığa malik olmaq üçün Belarus, Ukrayna, Litva daxil olmaqla Polşanı 1772-ci il,  tarixi sərhədləri çərçivəsində bərpa etmək idi:
Sovet tərəfinin ilkin məqsədi keçmiş Rusiya İmperiyasının (Ukrayna və Belarusiya) qərb əyalətlərinə nəzarəti bərpa etmək və onların sovetləşməsi idi. Müharibənin gedişi ərzində Polşanın sovetləşməsi də bir məqsədə çevrildi. Sovet rəhbərliyi Polşaya qarşı müharibəni o dövrdə mövcud olan bütün Versal beynəlxalq sisteminə qarşı mübarizənin bir hissəsi hesab edirdi.
Lenin sonralar yazırdı ki, Varşavaya hücum "Almaniyaya münasibətdə beynəlxalq vəziyyəti" hiss etməyimiz şəraitini yaratdı. Və bu "hiss etmə" göstərdi ki: a) "qoşunlarımızın Şərqi Prussiya sərhədlərinə yaxınlaşması Almaniyanın bütün "qarışmasına" səbəb oldu; b) "vətəndaş müharibəsi olmadan Almaniyada Sovet hakimiyyəti əldə edilə bilməz"; c) “beynəlxalq səviyyədə, Almaniya üçün Sovet Rusiyasından başqa bir qüvvə yoxdur”.
Müharibənin gedişi
250px|thumb|right|1918-ci ildə Sovet ordusunun hərəkət istiqaməti
Sovet-Polşa cəbhəsinin yaranması
Dekabrın 19-da Polşa hökuməti öz qoşunlarına Vilna şəhərini tutmağı etməyi əmr etdi. 1918-ci il dekabrın 21-də Mərkəzi Litva dairəsinin idarə edilməsi üçün müvəqqəti komissiya yaradıldı.
1919-cu il yanvarın 1-də Polşa bölmələri Vilnaya nəzarəti ələ keçirdi.
Qırmızı Ordunun bölmələri ilə Polşa birləşmələri arasında ilk silahlı toqquşma 1919-cu il yanvarın 6-da Polşa qarnizonunun Vilnadan çıxarıldığı zaman baş verdi. Fevralın 16-da Belarusiya SSR hakimiyyəti Polşa hökumətini sərhədləri müəyyənləşdirməyə dəvət etdi, lakin rəsmi Varşava bu təklifi qulaqardına vurdu. Fevralın 27-də Litva Belarusiya SSR-ə daxil olandan sonra respublika Litva-Belarus SSR adlandırıldı.
Polşa qoşunlarının bir hissəsi Çexoslovakiya ilə sərhəd münaqişəsinə cəlb olunduğundan və Sileziya üstündə Almaniya ilə mümkün bir qarşıdurmaya hazırlaşdığından, üstəlik alman bölmələri hələdə Polşanın qərb bölgələrində qaldığından rəsmi Varşava ŞMHK qüvvələrinə göməklik göstərə bilmirdi. Yalnız fevralın 5-də Antantanın müdaxiləsindən sonra almanların polyak ordusunu şərqə buraxmasına dair razılaşma əldə edildi. Nəticədə fevralın 4-də Polşa qoşunları Koveli tutdular, fevralın 9-u Brest-Litovska daxil oldular, fevralın 19-da almanların tərk etdiyi Belastoka girdilər. Eyni zamanda, şərqə doğru hərəkət edən Polşa qoşunları Xolmşina, Jabinka, Kobrin və Vladimir-Volınskdakı Ukrayna Xalq Respublikası hakimiyyətini ləğv etdilər. 250px|thumb|right|1919-cu ilin martında cəbhə xətti
1919-cu il fevralın 9-19-u aralığında alman qoşunları Polşa hissələrini Neman (Skideldən əvvəl) çayı - Zelvyanka çayı - Rujanka - Prujani - Kobrin xəttinə buraxdılar. Tezliklə digər tərəfdən Qırmızı Ordunun Qərb Cəbhəsinin bölmələri də bu xəttə yaxınlaşdılar. Beləliklə, Litva və Belarusiya ərazisində Polşa-Sovet cəbhəsi yarandı.
Sovet Ordusunun Qərb Cəbhəsinin canlı qüvvə sayı 45 min nəfər olaraq göstərilirdi. Lakin Belarusiya tutulduqdan sonra döyüşə qabil hissələr Qırmızı Ordunun vəziyyətinin olduqca çətin olduğu digər istiqamətlərə köçürüldü. Fevralın 19-da Qərb Ordusu Dmitri Nadejninin komandanlığı altında Qərb Cəbhəsinə çevrildi.
Şərqə hücuma hazırlamaq üçün yeni qüvvələrlə təchiz edilən Belarusiyadakı Polşa qoşunları üç hissəyə bölündü: Polesiya qrupuna general Anton Listovski, Volın qrupuna general Edvard Rıdz-Smiqli komandanlıq edir, Şitno-Skidel xəttində general Vatslav İvaşkeviç-Rudoşanskinin Litva-Belarus diviziyası yerləşirdi. Onların cənubunda generallar Yuliuş Rummel və Tadeuş Rozvadovski qərarlaşmışdı.
Polşa qoşunlarının Belarusa hücumu
250px|thumb|right|Polşa orsusunun hücumu, 1919-cu il.
Fevralın sonlarında Polşa qüvvələri Neman şayını keçərək Sovet Belarusiyasının ərazisinə (fevralın 3-dən RSFSR-ə birləşdirilmişdi) hücum etdi. Fevralın 28-də general İvaşkeviçin bölmələri Şara çayı boyunca sovet qoşunlarına hücum etdilər və martın 1-də Slonimi tutdular. Listovskinin bölmələri isə martın 2-də Pinsk şəhərini ələ keçirdi. Qısa müddət sonra İvaşkeviç Stanislav Şeptitski ilə əvəz olundu.
Aprelin 17-19-da polyaklar Lida, Novoqrudok və Baranoviçi tutdular və aprelin 19-da Polşa süvariləri Vilnaya girdilər. İki gündən sonra Yozef Pilsudski oraya gəldi. O, Litva xalqına müraciət edərək yenidən Reç Pospolita dövrünə qayıtmağı təklif etdi. 250px|thumb|right|Yozef Pilsutski Minskdə, 1919-cu il. Eyni zamanda, Stanislav Şeptitskinin komandanlığı altında Belarusdakı Polşa qoşunları əlavə qüvvələr alaraq şərqə doğru irəliləməyə davam edirdilər. Aprelin 28-də polyaklar almanlar tərəfindən tərk edilmiş Qrodno şəhərinə daxil oldular. May - iyul aylarında Polşa bölmələri Fransadan gətirilən Yozef Hallerin 70.000 minlik ordusu ilə gücləndirildi. Eyni zamanda Qərbi Ukrayna polyakların tam nəzarəti altına keçir. 1919-cu il iyunun 25-də Böyük Britaniya, Fransa, ABŞ və İtaliyanın Xarici İşlər Nazirləri Şurası Polşaya Zbruç çayına qədər Şərqi Qalisiya bölgəsini tutmağa icazə verirlər. İyulun 17-də Şərqi Qalisiya Polşa ordusu tərəfindən tamamilə işğal edildi və Qərbi Ukrayna Xalq Respublikasının (QUXR) mövcudluğu ləğv edildi.
Belarusiyada Polşa qoşunlarının hücumu davam edirdi - iyulun 4-də Maladzeçna, 25-də Slutsk Polşa nəzarətinə keçdi. Sovet Qərb Cəbhəsinin komandanı Dmitri Nadejnı iyulun 22-də vəzifəsindən kənarlaşdırıldı, yerinə Vladimir Qittis təyin edildi. Lakin Belarusiyadakı Sovet qoşunları ciddi əlavə qüvvə ilə gücləndirilmədi. Çünki, Sovet Baş Qərargahı bütün ehtiyatları iyul ayında Moskvaya hücum edən Anton Denikin Könüllü ordusuna qarşı cənub istiqamətinə yönəltmişdi.
Diplomatik mübarizə
Mikaşeviçidə Yulian Marxlevski və İqnasi Burner arasında dialoq baş tutdu. Siyasi məhbusların sərbəst buraxılması nəzərdə tutulurdu - RSFSR-də həbs olunan 1574 polyakın və Polşa həbsxanalarında yatan 307 kommunistin siyahısı tərtib edildi. Bolşeviklər dövlət quruluşu və ərazi mənsubiyyəti məsələsində Belarusiyada yerli əhali arasında sorğu keçirməyi tələbi qoydu. Polyaklar öz növbəsində, Dvinskin Latviyaya təhvil verilməsini və artıq müttəfiq olduqları Petlyuranın başçılıq etdiyi Ukrayna Xalq Respublikasına qarşı hərbi əməliyyatların dayandırılmasını tələb etdilər.
Oktyabr ayında Mikaşeviçidə Polşa-Sovet danışıqları yenidən başladı. Polşa tərəfinin yenidən danışıqlara başlamasının əsas səbəbi, Denikin ordusunun Qırmızı Orduya qarşı mübarizədəki uğurları idi. Çünki Denikinin Moskva yolunda olan Kursk və Oryolu tutması polyakların ciddi narahatlığına səbəb olmuşdu. Pilsudskinin qənaətinə görə, Ağ orduya dəstək Polşanın milli maraqlarına uyğun gəlmirdi. Bənzər bir fikiri Yulian Marxlevskiyə Mikaşeviçidəki danışıqlarda Polşa dövlətinin səlahiyyətli nümayəndəsi kapitan İqnasi Burner demişdir. Onun sözlərinə görə: "Denikinə bolşeviklərlə mübarizədə kömək etmək Polşa dövlətinin maraqlarına xidmət edə bilməz." Danışıqların birbaşa nəticəsi Qırmızı Ordunun elit Latış bölməsinin Polşadan Cənub Cəbhəsinə göndərilməsi oldu. Ağ ordu üzərində həll edici qələbə yalnız Latış bölmələrinin hesabına əldə edildi. Məhz onlar Ağ orduya qarşı cinah hücumunun əsasını təşkil etdilər. Bu hücum Ağ ordunun məqlubiyyətinə səbəb oldu. 1919-cu ilin dekabrında polyakların təşəbbüsü ilə Mikaşeviçidə danışıqlar dayandırıldı. Bunun əsas səbəbi Pilsudski tərəfindən hər cəhətdən Qırmızı Ordunun döyüş qabiliyyətinin aşağı səviyyədə qiymətləndirilməsi idi. Qırmızılara qarşı Polşa qüvvələrinin, xüsusən 1920-ci ilin yanvar ayında başlanan hərbi əməliyyatlardan əvvəl ingilis diplomatı ser Makinderlə söhbətində o, bu fikirləri bildirmişdir:
Danışıqlar nəticəsiz qalsa da, hərbi əməliyyatlardakı fasilələr Pilsudskinin Polşada sovetyönlü müxalifətini darmadağın etməsinə imkan verdi. Qırmızı Ordu isə Belarus istiqamətinə yeni qüvvələr cəlb etmək və hücum planı hazırlamaq üçün vaxt əldə etdi.
Polşanın Ukraynadan hücumu
250px|thumb|right|1920-ci il yanvarın 28-nə cəbhə xətti
Sülh danışıqları uğursuzluğa uğradıqdan sonra, hərbi əməliyyatlar yenidən başladı. 1920-ci il yanvarın əvvəlində Edvard Rıdz-Smiqlnin qoşunları gözlənilməz bir hücum ilə Dvinski tutdular və sonra şəhəri Latviya hakimiyyətinə təhvil verdilər. Martın 6-da Polşa qoşunları Mozir və Kalinkoviçi ələ keçirərək Belarusa hücum etdilər. Qırmızı Ordunun Moziri geri almaq üçün etdiyi dörd cəhd uğursuzluqla nəticələndi. Ukraynada da Qırmızı Ordunun hücumu müvəfəqiyyətsizliyə düçar oldu.
Qərb Cəbhəsinin komandanı Vladimir Qittis vəzifəsindən kənarlaşdırıldı. Kolçak və Denikin qoşunlarına qarşı döyüşdə özünü sübut etmiş 27 yaşlı Mixail Tuxaçevski onun yerinə təyin edildi. Həmçinin qoşunların daha yaxşı idarə edlməsi üçün Qərb Cəbhəsinin cənub hissəsi Cənub-Qərb Cəbhəsinə çevrildi. Onun isə komandanı Aleksandr Yeqorov təyin olundu.
Beləliklə, Belarusiyada qüvvələr təxminən bərabər idi. Ukraynada isə demək olar ki, polyaklar üç qat üstünlüyə sahib olmuşdular. Polşa komandanlığı Ukrayna istiqamətindən maksimum istifadə etmək qərarına gəldi. Bunun üçün onlar 10 min süngü və min atlı qüvvə ilə bu istiqamətə əlavə qoşun göndərdi. Bundan əlavə aralarındakı razılaşmayaq uyğun olaraq, polyaklar təxminən 15 min nəfər heyyəti olan Petlyura qoşunları tərəfindən dəstəklənirdi. 250px|thumb|right|1920-ci ilin iyun ayında cəbhə xətti 1920-ci il aprelin 25-də Polşa qoşunları Ukrayna sərhədi boyu Qırmızı Ordunun mövqelərinə hücum etdi və aprelin 28-ə qədər Çernobıl-Kazatin-Vinnitsa-Rumıniya sərhəd xəttində mövqe tutdular. Sergey Mejeninov döyüşə girməkdən qorxaraq hissələri bir-birindən çox məsafələrə səpələnmiş və vahid idarəetməni itirmiş 12-ci Ordunun qoşunlarını yenidən yığılmaq üçün geri çəkmək əmrini verdi.
Mayın 7-də Polşa süvariləri Qırmızı Ordu birləşmələrinin tərk etdiyi Kiyevə daxil oldular; qısa müddətdə polyaklar Dneperin sol sahilində 15 km dərinlikdə plasdarm yarada bildilər.
1920-ci ilin yaz və yayında Qırmızı Ordunun hücumu
259px|thumb|right|1920-ci il mayın 14-də Polşa cəbhəsində tərəflərin mövqeləri. 250px|thumb|right|1920-ci il iyulun 4-də Polşa cəbhəsində tərəflərin mövqeyi. Tuxaçevski Polşa ordusunun bir hissəsinin Belarus istiqamətindən yayındırılmasından faydalanmaq qərarına gəldi və mayın 14-də 12 piyada diviziyası ilə polyakların mövqelərinə hücum etdi. İlk döyüşlərdə müvəffəqiyyətə baxmayaraq mayın 27-nə qədər sovet qoşunlarının hücumu səngidi; iyunun 1-i polyakların 4-cü və 1-ci ordularının bölmələri 15-ci sovet ordusuna qarşı əks-hücuma keçdi və iyunun 8-də onu ağır məğlubiyyətə uğratdı.
Cənub-qərb cəbhəsində ümumi vəziyyət Semyon Budyonnının Qafqazdan gətirilən 1-ci süvari ordusunun hesabına sovetlərin xeyrinə dəyişdi(16,7 min süngü, 48 top, 6 zirehli qatar və 12 təyyarə). Bu ordu aprelin 3-də Maykopdan yola düşdü, Gülyaypolda Nestor Maxnonun dəstələrini darmadağın etdi, Dnepri Yekaterinoslavın şimalından keçdi (6 may). Mayın 26-da Umanda bütün birləşmələrin cəmləşməsindən sonra 1-ci süvari ordu Kazatinə hücum etdi. İyunun 5-də Budyonnı polyak opdusunun müdafiəsində zəif nöqtə müəyyən edib Samqorodok yaxınlığında cəbhəni yararaq Berdiçev və Jitomirə hücum edərək Polşa bölmələrinin arxasına keçdi. İyunun 10-da mühasirəyə düşməkdən ehtiyatlanan Rıdz-Smiqlının 3-cü Polşa ordusu Kiyevi tərk edərək Mazoviya bölgəsinə çəkildi. 2 gündən sonra 1-ci süvari ordusu Kiyevə daxil oldu. Yeqorovun sərəncamında olan az saylı qüvvələrinin 3-cü ordunun geri çəkilməsinin qarşısını almaq cəhdləri uğursuzluqla başa çatdı. Polşa qüvvələri yenidən toplanaraq əks hücuma keçməyə cəh etdi: İyulun 1-də general Leon Berbetskoyun ordusu Rovno yaxınlığında 1-ci süvari ordunun ön hissəsinə zərbə vurdu. Bu hücum polyakların əsas qüvvələri tərəfindən dəstəklənmədiyindən Berbetskoyun qoşunları geri çəkilmək məcburiyyətində qaldı. Polşa qüvvələri şəhəri ələ keçirmək üçün daha bir neçə dəfə cəhd etdi, lakin iyulun 10-da Rovno Qırmızı Ordunun nəzarətinə keçdi.
İyulun 4-də sübh tezdən Mixail Tuxaçevskinin Qərb Cəbhəsi yenidən hücuma keçdi. Əsas zərbə canlı qüvvə və silah cəhətdən demək olar ki, ikiqat üstünlüyün əldə olunduğu sağ tərəfdən şimal cinahlardan vuruldu. Əməliyyatın məqsədi Qayın süvari korpusunun Polşa hissələrinin arxasına keçib Belarusiya cəbhəsinin 4-cü Qırmızı ordusunun Litva sərhəddinə çatması idi. Bu taktika uğur gətirdi: iyulun 5-də 1-ci və 4-cü Polşa orduları sürətlə Lidaya doğru çəkilməyə başladılar. Polyaklar köhnə alman xəndəklərində möhkəmlənə bilməyərək, iyulun sonunda Buqa doğru geri çəkildilər. Qısa müddət ərzində Qırmızı Ordu 600 km-dən çox irəlilədi. İyulun 10-da polyaklar Bobruysku tərk etdilər. Qırmızı Ordunun hissələri iyulun 11-də Minski, iyulun 14-də isə Vilnonu aldılar. İyulun 26-da Belastok bölgəsində Qırmızı Ordu hissələri birbaşa Polşa ərazisinə keçdi. Avqustun 1-də isə Pilsudskinin əmrlərinə baxmayaraq, Brest Sovet qoşunlarına az qala müqavimət göstərmədən təslim oldu. 250px|thumb|left|Sovet-Polyak müharibəsi İyulun 23-də Smolenskdə Plenumun qərarı ilə Varşavanın tutulmasından və Pilsudskinin devrilməsindən sonra hakimiyyəti ələ alacaq Polşanın Müvəqqəti İnqilab Komitəsi (Polrevkom) yaradıldı. Bu qərar avqustun 1-də Kerzon xəttinin qərbindəki ilk şəhər - Belostokda rəsmi olaraq elan edildi. Polrevkom elə burada Branitskilərin sarayında da yerləşdi. Polrevkomun sədri Yulian Marxlevski seçildi. Elə həmin gün avqustun 1-də Polrevkom Feliks Dzerjinskinin yazdığı "Polşa şəhərlərinin və kəndlərinin zəhmətkeşlərinə müraciət"i elan etdi. Müraciətdə Polşa Sovet Pespublikasının yaradılması bildirilir, torpaqların milliləşdirilməsi, kilsənin dövlətdən ayrılması, həmçinin zəhmətkeşlərin kapitalistləri və torpaq mülkiyyətçilərini ölkədən qovmağa çağırılırdı. Həmçinin orada fabrik və zavodları ələ keçirmək, hakimiyyət olaraq inqilabi komitələr yaratmaq (65 inqilab komitəsi artıq yaradılmışdı) təklif edilirdi. Komitə, həmçinin Polşa Ordusunun əsgərlərini qiyama səsləyirdi. İlk günlərdən Belostokda Polrevkomun nəzarətində olan Polşa ərazilərində (Podlyasie və Mazoviya bölgələrinə qədər) repressiyalara başlayan Xüsusi Komissiya yaradıldı. İnqilab məhkəmələri də yaradıldı və "Krasnıy Vestnik" qəzeti nəşr olunmağa başlandı. Polrevkom Polşa Qırmızı Ordusunun (Roman Lonqvanın komandanlığı altında) yaradılmasına da start verdi. Bu təşşəbüs o qədər də uğurlu alınmadı: Belostok 2-ci atıcı alayına cəmisi 70 nəfər daxil oldusa, ümumən PQO-su 176 könüllüdən ibarət oldu.
Göründüyü kimi, qərar iki amil - siyasi və hərbi əsaslarla qəbul edilmişdi. Ümumiyyətlə ikincisi yəqin ki, düzgün qiymətləndirilmişdisə - Polşa ordusu həqiqətən fəlakət ərəfəsində idi. Hətta bu kənar müşahidəçilərin fikirlərində də əksini tapır. Xüsusilə bu faktı Fransa hərbi missiyasının üzvü general Fori qeydlərində yazır:
Sonralar, Stalinin dövründə müharidədəki, məğlubiyyət Tuxaçevskinin boynuna qoyulmuşdu. Bu fikir hərbi mütəxəssislərin, xüsusən də İvan Konyevin dodaqlarından eşidilirdi :
Buna baxmayaraq göründüyü kimi, bu risk ölkənin hərbi və siyasi rəhbərliyi tərəfindən ən yüksək səviyyədə qəbul edilmiş və icra olunmuşdu:
Nəticədə, uzanan kommunikasiya xətləri və Qırmızı Ordunun zəifləməsi amili ilə birlikdə, daha çox Polşanın arxa cəbhəni qüvvətləndirməsi (Sovet siyasi rəhbərliyi səhvən əksini düşünürdü) vəziyyətin ülgücün kənarında tarazlaşmasına səbəb oldu. Bu anda, hər hansı bir kiçik amil və ya ən kiçik taktiki səhv bəxti bir tərəfə və ya digər tərəfə çevirməkdə həlledici rol oynaya bilərdi ki, bu da reallıqda baş verdi. Bu haqda Ağ ordunun iştirakçısı, köhnə ordu Baş Qərargah rəisi general Qonçarenkonun yazdıqları belə idi:
250px|thumb|left|Milosna ətrafında Polşa xəndəkləri, 1920-ci ilin avqustu. 250px|thumb|left|1920-ci il avqustun 16-da Polşa cəbhəsində tərəflərin vəziyyəti. Bu arada, avqustun əvvəlində Polşadakı vəziyyət kritik və fəlakətə yaxın idi. Bu da təkcə Belarusiyadan geri çəkilmə səbəbindən deyil, həm də ölkənin beynəlxalq vəziyyətinin pisləşməsi üzündən idi. İngiltərə Polşaya faktiki olaraq hərbi və iqtisadi yardım göstərməyi dayandırmışdı. Almaniya və Çexoslovakiya Polşa malları üçün tranzit yolunu bağlamışdı. Ölkəyə mal çatdırılmasının yeganə nöqtəsi Dansiq limanı idi. Ancaq Palşaya əsas tədarük və yardımı yuxarıda göstərilən ölkələr deyil, fəaliyyətlərini dayandırmayan Fransa və ABŞ həyata keçirirdi. Sovet qoşunları Varşavaya yaxınlaşdıqca, paytaxtda daha az xarici diplomat qalırdı. 250px|thumb|right|Cəbhə xətti 1920-ci ilin avqustunda 1920-ci il iyulun əvvəlində Polşa hökuməti Antanta Ali Şurasına dəstək üçün müraciət etdi. Antanta ölkələri polyak əsgərlərinin Şuranın 1919-cu ilin dekabrında Polşanın şərq sərhədi olaraq təyin etdiyi xəttə çəkiləcəyi halda kömək edəcəyini bildirdi. 1920-ci il iyulun 10-da Polşa Qərb dövlətlərindən çox lazımlı dəstək alacağı ümidi ilə bu xətti tanımağa razı oldu. 1920-ci il iyulun 11-də Lord Corc Kerzon Sovet hökumətinə nota göndərdi və Kerzon xəttindən 50 km şərqdə hücumu dayandırmağı təklif etdi. Əgər hücum dayandırılmasa - deyə Kerzon yazırdı - "İngiltərə hökuməti və müttəfiqləri özlərini Polşa millətinə öz varlıqlarını əllərində olan hər vasitə ilə qorumağa kömək etməyə borclu hesab edəcəklər".
Bu arada, Polşa qoşunlarının vəziyyəti yalnız Belarusiyada deyil, həm də Aleksandr Yeqorovun komandanlığı altında Cənub-Qərb Cəbhəsi yenidən (İnqilabi Hərbi Şuranın üzvü kimi Stalinlə) hücum etdiyi Ukrayna istiqamətində də pisləşdi. Cəbhənin əsas məqsədi 6-cı Ordunun (11, 12 və 13-cü) üç piyada diviziyası və Mixailo Omelyanoviç-Pavlenkonun komandanlığı altında olan Ukrayna ordusu tərəfindən müdafiə olunan Lvovu tutmaq idi. "Lvov əməliyyatı" zamanı hər iki tərəf xeyli itki verdi. İyulun 9-da Qırmızı Ordunun 14-cü ordusu Proskurovu aldı və iyulun 12-də Kamenets-Podolski hücum edərək ələ keçirdi. İyulun 25-də Lvova hücum başladı. Lakin bütün səylərə baxmayaraq, sovet ordusu şəhəri ala bilmədi.
Qərb cəbhəsinin tərkibi
Ukrayna ərazisində Aleksandr Yeqorovun Cənub-Qərb Cəbhəsi tərəfindən Lvov uğrunda döyüşlər davam etdirilirdi:
Qırmızı Ordunun iki cəbhəsinə qarşı üç Polşa ordusu dururdu:
General Vaçlav İvaşkeviçin Cənub Cəbhəsi
Həm Polşa, həm də Sovet-Rus mənbələrində silahlı qüvvələrin ümumi heyətinin sayı müxtəlif cür göstərilir. Yalnız əminliklə demək olar ki, canlı qüvvələr təxminən bərabər idi və hər tərəfdən 200 min nəfərdən çox deyildi. 250px|thumb|left|"Hamı silaha sarılsın!" Polşa təbliğat plakatı. Aşağıdakı yazı: Vətəni xilas edək! Gələcəyimizi unutmayaq Mixail Tuxaçevskinin planında (1831-ci il Noyabr üsyanında olduğu kimi) Vislanın aşağı istiqamətinə keçid və qərbdən Varşavaya hücum etmək nəzərdə tutulurdu. Avqustun 13-də (planlaşdırıldığından bir gün əvvəl) Razımin yaxınlığında (Varşavadan 23 km) Qızıl Ordunun iki piyada diviziyası (3-cü ordunun 21-ci və 16-cı ordunun 27-ci) polkovnik Boleslav Yazvinskinin 11-ci Polşa diviziyasını darmadağın edərək şəhəri ələ keçirdilər. Sonra onlardan biri Praqaya, ikincisi sağa - Neporent və Yablonna tərəfə getdi. Polşa qüvvələri ikinci müdafiə xəttinə keçdi.
Avqustun əvvəlində Polşa-Fransız komandanlığı əks hücum planını sona çatdırdı. Sovet-Polşa müharibəsinin Sovet tarixçisi N.Kakurin bu planın formalaşmasını və ona daxil edilmiş dəyişiklikləri ətraflı təhlil edərək, fransız hərbçilərinin son variantın hazırlanmasında əhəmiyyətli təsiri barədə qərara gəlir: