cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Nadir Seyidov
Həyatı
1960-cı ildə namizədlik, 1968-ci ildə isə «Aşağı molekul çəkili olefinlərin əsasında yeni elastomerlərin alınması» mövzusunda doktorluq dissertasiyasını müdafiə etmişdir. Polimer kimyası sahəsində görkəmli alimdir. Əsas tədqiqat obyekti yüksək molekullu birləşmələr (YMB) kimyası və neft-kimya sintezidir. Onun tərəfindən monomer mühitdə yeni üsulla, SSRİ-də ilk dəfə olaraq etilen-propilen kauçukun müxtəlif markalarının alınması işlənib-hazırlanmış və iqtisadi cəhətdən səmərəli, sadə texnologiyası yaradılmışdır. «AS» və onun təkmilləşdirilmiş forması olan «VNİİOLEFIN-18» katalizatoru «Üzvi sintez» zavodunda poliizobutilenin, Sintetik kauçuk zavodunda butilkauçukun istehsalında, Nijnekamskda və Tolyattidə butilkauçuk istehsalının sənaye miqyasında sınaqdan keçirilmiş və müəyyən edilmişdir ki, həmin katalizatorlar öz aktivliyinə və sabitliyinə görə əldə olunması çətin olan alüminium-xloridi bütünlüklə əvəz edir. Onun rəhbərliyi ilə yüksək aktivliyə və sabitliyə malik olan yeni növ katalizatorlar alınmış, bunların aktivləşmə, oliqommerləşmə, polimerləşmə reaksiyalarında işlədilən katalizatorlardan 2-3 dəfə səmərli olduğu müəyyən edilmiş, Sumqayıt Sintetik Kauçuk zavodunda, Tolyatti İstehsalat Birliyində, Nijni-Kams Kimya Kombinatında sınaqdan çıxarılaraq sənayedə tətbiq olunmuşdur. Etilen-propilen birgə polimerinin parçalanması nəticəsində bir sıra qiymətli məhsulların, o cümlədən effektli özlülük aşkarlarının, xüsusən aşağı temperaturda (-70 °C) donan yüksək özlülüyə malik olan yağların alınması sahəsində də səmərəli tədqiqatlar aparılmışdır. 4 monoqrafiyanın, 250 elmi əsərin müəllifidir. 100 müəlliflik şəhadətnaməsi və 20 xarici ölkənin(ABŞ, Almaniya, İtaliya, Yaponiya və s.) patentini almışdır. Pedoqoji fəaliyyətlədə məşğul olur. İtaliya, Çexoslovakiya, Macarıstan, Bolqarıstan, Polşa, Türkiyə, Rusiya, Finlandiya və s. ölkələrdə beynəlxalq elmi simpozium və konfranslarda Azərbaycan elmini təmsil etmiş və elmi kadrların hazırlanmasında xidmətləri olmuşdur.
Vəfatı
Nadir Seyidov 5 oktyabr 2015-ci ildə Bakı şəhərində vəfat etmişdir.
Şirürəkli I Riçard
Həyatı
Dünya tarixində "Şirürəkli Riçard" kimi məşhur olan ingilis kralı II Henrinin oğlu Fransanın Akvitaniya vilayətində doğulmuşdur. Bütün dünyada ləyaqət və alicənablıq rəmzi olan Riçardın(1157 — 1199) həyatı gərgin vuruşlarda, döyüşlərdə və intriqalarda keçmişdir. O zaman Fransanın bəzi hissələri İngiltərənin əlində idi. Belə vilayətlərdən biri Fransanın cənub-qərb əyaləti olan Akvitaniya idi. Bu vilayəti və hersoq dərəcəsini ona atası bağışlamışdı. Lakin kralın üç oğlu vardı. Oğullar ataya qarşı qiyam qaldırdılar. Çünki böyük oğul bir varis kimi tezliklə kral olmaq, kiçik oğlu da öz payını almaq istəyirdi. Riçard da qiyamçı qardaşlarına qoşuldu.
Çünki atası hakimiyyəti böyük oğluna, Akvitaniyanı da kiçik oğluna verməklə Riçardı tamam əliboş qoymaq istəyirdi. Mübarizədə ata oğullara qalib gəldi. Amma onları bağışladı. Riçard öz əyalətində baronların qiyamı ilə qarşılaşdı. Baronlar artıq ingilis kralı olan böyük oğul III Henrixi və Britaniyanın hersoqu kiçik Joffruanı Riçardı qovmağa dəvət etdilər. Lakin 1183-cü ildə böyük qardaş gözlənilmədən vəfat etdiyinə görə istər-istəməz Riçard kral seçildi. Atası ondan xahiş etdi ki, öz əyalətini kiçik qardaşına versin. Amma Riçard doğulduğu yeri heç kimə vermək istəmirdi. 1189-cu ildə I Henrix də vəfat etdi. Və I Riçard qanuni kral oldu. Amma ingilis taxt-tacını atıb səlibçilərlə xristianlığın müqəddəs yeri — Qüdsü azad etmək üçün xaç yürüşünə çıxdı və bütün İngiltərə xəzinəsini də özü ilə apardı. O, əvvəl Nessina, sonra da Kipr adalarını asanlıqla fəth etdi. Daha sonra Yaffanı aldı. Nəhayət, 1191-ci ildə gərgin döyüşlərdən sonra Qüdsün yaxınlığındakı Akra şəhərini də ələ keçirdi və bütün qüvvəsilə Qüdsə tərəf yeridi. Lakin Qüdsü almaq o qədər də asan deyildi. Çünki orada Səlahəddin Əyyubi var idi. Öz nüfuzunun təsiri ilə Riçard alman və ingilis cəngavərlərini birləşdirib hərəkətə gəldi.
Leonid Qurvits
Leonid Qurvits  — amerikalı iqtisadçı və riyaziyyatçıdır. 2007-ci ildə Erik Meskin və Rocer Mayersonla birlikdə İqtisadiyyat üzrə Nobel mükafatına "mexanizm dizaynı nəzəriyyəsinin əsasını qoyması" səbəbi ilə layiq görülmüşdür.
Şirürəkli I Riçard
Həyatı
Beləliklə, dövrün iki böyük sərkərdəsi — Şirürəkli Riçardla Yaxın Şərqin yeganə hakimi Səlahəddin Əyyubi üz-üzə qaldılar. Kim-kimi yıxacaqdı, məlum deyildi. Hər ikisi ağıllı, ehtiyatlı, hər ikisinin ordusunda ciddi nizam-intizam vardı. Lakin Səlahəddinin bir üstünlüyü vardı ki, o, Qüdsə doğru çəkilə-çəkilə irəli gələn 50 minlik səlibçiləri hər cür ərzaq və sudan məhrum edib gedirdi. Bu cür toqquşmalarla keçən mübarizə bir il çəkdi. Onlar bir-birilərinə artıq yaxşı bələd idilər. Hətta aralarında qarşılıqlı rəğbət də vardı. Buna görə hər ikisi taleyini bəxtin öhdəsinə buraxmaq istəməyib, görüşüb cəngavər sazişi imzaladılar. Akra və onun ətrafı səlibçilərdə, Qüds isə müsəlmanlarda qaldı. Amma bir şərtlə ki, müsəlmanlar üç il ərzində xristianların Qüdsə rahat gəlib-getmələrinə mane olmayacaq. Bundan sonra I Riçard özü də müqəddəs yerləri ziyarət edib Avropaya yollandı. Amma yolda gəmisi fəlakətə uğradı və ingilis kralı bavariyalı Leopolda əsir düşdü. Bu həmin Leopold idi ki, səfər zamanı daim Riçardla sözləşər və heç cür onun ümumi rəhbərliyini qəbul eləmək istəməzdi. O, ləzzətlə keçmiş müttəfiqini və rəqibini zindana atdı. Sonra onu müqəddəs Roma imperatoru IV Henrixə verdi. Alman imperatoru da Riçardın əlindən yanıqlı idi. O, azadlıq əvəzində Riçarddan 150 min marka pul istədi və yalnız pulu alandan sonra kralı buraxdı.
Leonid Qurvits
Nobel münsiflər heyəti Leonid Qurvits tərəfindən ortaya atılan və Erik Meskinlə Rocer Mayerson tərəfindən inkişaf etdirilən nəzəriyyənin, iqtisadçıları təsirli ticarət mexanizmləri təyin edilməsi, qaydalara bağlı planlar və səsvermə prosedurlarının inkişaf etdirilməsinə köməkçi olduğunu bildirilmişdir.
Bu nəzəriyyə iqtisadçıların, hökumətlərin və müəssisə sahiblərinin bazarların yaxşı işlədiyi vəziyyətlərlə, yaxşı işləmədiyi vəziyyətləri bir-birindən fərqləndirməsinə də köməkçi olur.
Şirürəkli I Riçard
Həyatı
Nəhayət, vətəninə dönən I Riçard 17 aprel 1194-cü ildə ikinci tacqoyma mərasimi keçirtdi. Bu zaman eşitdi ki, Fransada İngiltərəyə məxsus Normandiya əyalətində qiyam qalxıb. O, Normandiyaya gəlib düşmənlərinin bir də qiyama cəsarət edə bilməməsi üçün burada çox möhkəm Şato Qayyar adlı alınmaz bir qala tikdirdi.
1199-cu ilin yazında bir kəndli qızıl mədəni tapır. Limoj şəhəri arxiyepiskopu bu qızıl mədənini kraldan gizlətmək istəyir və hətta krala verməmək üçün döyüşə girir. Bu döyüş zamanı hücumda irəlidə gedən I Riçard birdən-birə haradansa arbaletdən atılan bir oxla çiynindən ağır yaralanır və az sonra vəfat edir. Sonrakı əsrlərdə I Riçardın adı əfsanəyə dönüb roman xalqlarının və onların poemalarının qəhrəmanına çevrilir.
Con Frum hərəkatı
Con Frum hərəkatı — qeyri-ənənəvi inanclardan biri. Tanna adasında sitayiş obyekti Amerika olan kult.
1930-cu illərdə meydana çıxan bu inanca görə, Con Frum adlı bir amerikalı onun ardınca gedən hər kəsə zənginlik bəxş edəcək. Frum bəzən yerli əhali kimi qaradərili, bəzən isə ağdərili təsvir olunur. Məşhur təbiətşünas və rejissor ser Devid Attenboro yerli əhalinin öz kumirlərini belə xarakterizə etdiyini söyləyir:
"O, sizə oxşayır. Onun sifəti ağdır, hündürboydur. Özü isə uzaq Cənubi Amerikada yaşayır".
Erigeron zacatensis
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Bulbophyllum inversum
(Bulbophyllum inversum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Delft Texnologiya Universiteti
Delft Texnologiya Universiteti — Niderland Krallığının ən böyük və qədim dövlət universitetlərindən biri; Beynəlxalq standartlara və normalara uyğun müasir maddi-texniki bazaya malik ali təhsil ocaqlarından biri.
Akademiya dövrü
Universitet 8 yanvar 1842-ci ildə Niderlandda mühəndis və ticarətçi yetişdirən Kral Akademiyası adı ilə kral II Vilhelm tərəfindən yaradılmışdır. Kral Akademiyanın əsas məqsədi Niderland Krallığının müstəmləkələrində fəaliyyət göstərən "Ost-Hind" holland şirkətində çalışmaq üçün dövlət qulluqçuları hazırlamaq idi. Akademiyanın ilk direktoru ilk Lipkens adlanan holland optik teleqrafının konstruktoru Antuan Lipkens təyin edilmişdir.
Akademiyada ilk tələbə təşkilatı 1848-ci il martın 22-də yaradılıb.
Texniki İnstitut dövrü
1905-ci il mayın 22-də məktəbin akademik təhsilini vurğulamaq üçün Delft Politexnik Məktəbinin adı Delft Texniki İnstitutu adı ilə əvəz olunur. İnstitut elmi dərəcə vermək hüququ qazanır, ali məktəbin tələbələrinin sayı qısa müddət ərzində 450-yə yüksəlir. 1905-ci il iyulun 10-da institutun yeni binasının açılışında Niderland kraliçası Vilhelmina iştirak edir.
Həmin dövrdə institut binalarının əksəriyyəti Delft şəhərinin mərkəzində, bir neçəsi isə Uippolder rayonunda Schie çayının sahilində yerləşirdi. 1917-ci ildə universitetin Texniki plantasiyası (hazırda Delft Texnologiya Universitetinin Botanika bağı) yaradılır. Eyni zamanda 1917-ci ildə bu ali məktəbə ilk qadın professoru (Toos Korvezee) təyin edilir.
II Dünya müharibəsi bitdikdən sonra Delft Texniki İnstitutu tez bir zamanda əvvəlki nüfuzunu bərpa edərək sürətli inkişaf yoluna qədəm qoyur.
Universitet dövrü
1986-cı il sentyabrın 1-də institut rəsmi olaraq Delft Texnologiya Universiteti adlandırılır. Universitetin tələbələri arasında oğlanlar çoxluq təşkil etdiyi üçün 1990-cı illərdə burada qız tələbələrin sayının artırılması məqsədilə xüsusi komissiyalar yaradılır. Qızların bu ali məktəbə cəlb edilməsi işinin davamı olaraq universitetdə "Qızlar texnologiyanı öyrənirlər" günləri təşkil olunur. 1997-ci il sentyabrın 1-də isə universitetin 13 fakültəsinin birləşdirilməsi nəticəsində 8 fakültə yaradılır.
2006-cı ildə Delft Texnologiya Universitetinin bütün binaları Delft şəhərinin mərkəzindən kənara köçürülür. 2008-ci il mayın 13-də universitetdə qısaqapanma nəticəsində yanğın baş verir və Memarlıq fakültəsinin binası tamamilə yararsız vəziyyətə düşür. Yalnız xoş təsadüfdən fakültənin minlərlə kitab və xəritə, memarlıq modelləri və s. materiallardan ibarət kitabxanası yanğından heç bir zərər çəkmir.
Müasir vəziyyəti
İlk vaxtlar Delft Texnologiya Universitetinin binaları Delft şəhərinin tarixi mərkəzində yerləşirdi. 2006-cı il sentyabrın 12-də Mekelpark ərazisi rəsmi olaraq universitetin kampusu kimi təsdiq olunur və 2009-cu il iyulun 5-də kampusun açılışı baş tutur. Universitetin bu kampusu II Dünya müharibəsi dövründə burada çalışmış professor Yan Mekelin şərəfinə adlandırılır. Kampusda xüsusi diqqətçəkən yerlər velosiped yolu və dayanacaqları, eləcə də avtomobil dayanacaqlarıdır. Buradakı binalar memarlıq üslubunun zənginliyi ilə diqqəti cəlb edir.
Universitetin Aula korpusunun rəsmi açılışı 1966-cı il yanvarın 6-da Hollandiyanın Baş naziri Cals Conun iştirakı ilə baş tutub. Bu korpus klassik Brutalist üslubunda tikilmiş binadan ibarətdir. Burada universitetin arxivi, mühazirə və konfrans zalları, inzibati binaları yerləşir. Elmi dərəcələrin verilməsi, rəsmi tədbirlər, görüş və konsertlər məhz bu korpusda keçirilir.
Delft Texnologiya Universitetində onlarca departament və şöbələrdən ibarət Memarlıq, Vətəndaş quruculuğu və yer elmləri, Elektrotexnika, riyaziyyat və informatika, Sənaye dizaynı, Aerokosmik mühəndisliyi, Texnologiya, siyasət və idarəetmə, Tətbiqi elmlər, Mexanika, dəniz və materialşünaslıq elmləri fakültələri fəaliyyət göstərir.
Universitetdə 16 bakalavr proqramı təklif olunur. Tələbələr üç il təhsil aldıqdan və test imtahanları verdikdən sonra bakalavr səviyyəsinə yüksəlirlər. Onu da qeyd edək ki, bakalavr proqramları universitetin bütün fakültələrində holland, yalnız Aerokosmik mühəndislik fakültəsində isə ingilis və holland dillərində keçilir.
Universitetdə 39 magistr proqramı təklif edilir və bu proqramlar ikiillik təhsildən ibarətdir. Təhsilin birinci ilində nəzəri tədqiqatlar, tapşırıq və laborator işlər aparılır, ikinci il isə elmi-tədqiqat, təcrübə keçmə işlərinə, tezis hazırlanmasına həsr olunur.
Delft Texnologiya Universiteti Avropa Kredit Köçürmə Sistemini qəbul edib və bu sistemə əsasən magistr hər il 60 ECTS (European Credit Transfer System) xal toplamalıdır. Niderland qiymətləndirmə şkalasına əsasən 7.5 və daha yüksək bal toplayan, bütün kurslarda mütəmadi iştirak edən magistrant əlaçı hesab olunur. Dünyanın bir sıra universitetləri ilə əməkdaşlıq çərçivəsində Delft Texnologiya Universitetində "3 TU" federasiya, Erasmus Mundus, IDEA Liqa birgə magistr proqramları mövcuddur.
Delft Texnologiya Universitetində doktorantura səviyyəsi üç mərhələdən ibarətdir. Birinci mərhələ bir il nəzərdə tutulub və bu bir il ərzində şəxs doktorluq səviyyəsi üzrə tədqiqat aparma qabiliyyətini sübut etməlidir. Namizəd qiymətləndirmədən yaxşı keçərsə, doktorluq dissertasiyasının işlənilməsi və müdafiəsi işinə buraxılır. Doktorluq dissertasiyası universitet və kənardan olan digər alimlərin iştirakı ilə qiymətləndirilir. Daha sonra komitə üzvlərinin rəylərinə baxılır və namizəd rəsmi olaraq doktorluq dissertasiyasının müdafiəsinə buraxılış hüququ qazanır. Doktorluq dissertasiyasının müdafiəsi təntənəli xarakter daşıyır və bir saat davam edir. Bu vaxt ərzində doktorant komitə üzvünün hər birinin suallarını cavablandırmalıdır. Universitetdə bütün müdafiə tədbirləri rektorun və ya onun nümayəndəsinin sədrliyi ilə keçir və açıq şəkildə aparılır.
Mineralogiya-Geologiya Mərkəzi Vətəndaş quruculuğu və yer elmləri fakültəsinin bir hissəsidir. Burada 200000-dən çox geoloji, mineraloji, kristalloqrafik elementlərdən ibarət materiallar çoxlu sayda sub-kolleksiyalara bölünüb. Beyerink en Klyuyver arxivində isə tarixi sənədlər, eksponat və digər materiallar saxlanılır.
Delft Texnologiya Universitetinin Botanika bağı mikrobioloq və botaniklər Herrit van İterson və Martinus Beyerink tərəfindən yaradılıb. 1948-ci ilədək Herrit van İterson bağın ilk direktoru vəzifəsində çalışıb. Botanika bağının yaradılmasında məqsəd Hollandiyanın Ost-Hind müstəmləkəsində tropik kənd təsərrüfatı tələbatının artması ilə əlaqədar olub. Botanika bağında 7000-dən çox müxtəlif tropik, subtropik və dekorativ bitki növü mövcuddur. Bağda yetişdirilən bitkilər 2,5 hektar ərazini əhatə edir. Eyni zamanda universitet istilikxanalarında 2000-dən çox nadir bitki növü qorunur. Bağdakı bütün bu nümunələr istənilən şəxs üçün açıqdır.
Delft Texnologiya Universitetinin prezidenti Dirk van den Berq, rektoru isə Karel İr Luybendir. Universitetdə 4588 nəfər işçi çalışır. İşçilərin 2683 nəfərini akademik, 1905 nəfərini isə inzibati heyət təşkil edir. Ali məktəbdə ümumilikdə 16427 nəfər tələbə təhsil alır. Onların 10000-dən çoxu bakalavr, qalanları isə magistr və doktorantlardır. Tələbələrin 14%-ni əcnəbilər təşkil edirlər.
Delft Texnologiya Universiteti bir çox kəşflərin, elmi layihələrin həyata keçirildiyi elmi-tədqiqat mərkəzi kimi tanınır. Universitetdə çalışmış alim-mikrobioloq Martinus Beyerink 1898-ci ildə ilk dəfə olaraq bir çox virusları kəşf edib, müqayisəli mikrobiologiyanın atası hesab olunan Albert Yan Klyuyverin əvəzolunmaz xidməti nəticəsində Delft Mikrobiologiya Məktəbi yaradılıb. 1998-ci ildə universitetdə ilk tranzistor nümayiş olunub. Son dövrlərdə universitetdə insan kimi hərəkət edən ilk Flame (Alov) robot-humanoidi, saatda 250 km sürətə malik "Superbus" avtobusları, günəş batareyası ilə işləyən "Nuna" yarış maşını hazırlanıb və s.
Delft Texnologiya Universiteti müxtəlif fənlər vasitəsi ilə keyfiyyətli təhsil verərək sahibkar liderlər yetişdirmək məqsədini daşıyır. Universitet multi-mədəni elmi-tədqiqat mərkəzi olaraq, dünyanın ən aparıcı dövlətləri ilə əməkdaşlıq edir. Qədim tarixə və şərəfli inkişaf yoluna malik bu ali məktəb məşhur məzunları və alimləri ilə tanınır. Delft Texnologiya Universiteti yeni nəsil tədqiqatçılar, xüsusi bilik və peşəkar bacarığa malik alimlər yetişdirməklə, əsaslı dəyişikliklərə yol açan kəşflərə imza atmaqla, eləcə də sosial problemlərin həllini tapmaq axtarışları ilə öz əsas missiyasını yerinə yetirməkdədir.
Kitabxanası
thumbnail|Kitabxanası Delft Texnologiya Universitetinin əsas kitabxanası 1997-ci ildə Mecanoo memarlıq bürosunun layihəsinə əsasən tikilib. Kitabxana Aula korpusunun arxa hissəsində yerləşir. Kitabxananın damı təbii ot örtüyünə malikdir. Kitabxana divarlarının bir hissəsi şüşədən ibarətdir. Tikilinin üzərindəki polad konus binaya əvəzolunmaz görüntü bəxş edir.
1998-ci ildə universitet kitabxanası polad və hibrid konstruksiyalar kateqoriyası üzrə Hollandiya Milli Polad Mükafatına layiq görülüb.
Muzeyləri
Delft Texnologiya Universitetinin üç muzeyi mövcuddur:
Delft Elmi Mərkəzi 2010-cu ildə açılıb və Texniki Sərgi Mərkəzinin, Delft Texniki Muzeyinin davamı kimi fəaliyyət göstərir. Texniki Sərgi Mərkəzinin tarixi kolleksiyaları Delft Texniki Muzeyinə köçürülüb. Burada universitetin texnologiya üzrə əldə etdiyi nailiyyətlər nümayiş olunur. Bu kolleksiyaların əksəriyyəti İsrail, Çexiya və s. kimi xarici ölkələrdə də sərgilənir.
Büdcəsi
Universitetin 2009-2010-cu tədris ilində illik büdcəsi 382700000 avro təşkil edib, şəxsi gəlirləri isə 282700000 avro olub.
Təhsil haqqı
Universitetdə təhsil haqqı yerli, Avropa Birliyi və Avropa İqtisadi Məkanı ölkələrini təmsil edən, eləcə də əcnəbi tələbələr üçün fərqlidir. Yerli, Avropa Birliyi və Avropa İqtisadi Məkanı ölkələrindən olan tələbələrin təhsil haqqı 2010-2011-ci tədris ilində bakalavratura və magistratura səviyyələrində fakültədən asılı olaraq 1672-12780 avro arasında dəyişib. 2011-2012-ci tədris ilində bu məbləğin 1713-12500 avro arasında olacağı gözlənilir. Əcnəbi tələbələrin təhsil haqqı 2010-2011-ci tədris ilində fakültədən asılı olaraq bakalavratura səviyyəsində 8000, magistratura səviyyəsində isə 12500 avro təşkil edib.
Delft Texnologiya Universitetinə təhsil almağa gələn tələbəyə ilkin olaraq 1500 avro lazım gəlir. Tələbə sonradan yataqxana, qidalanma, nəqliyyat, kitab və mütləq tibbi sığorta daxil olmaqla ayda 850-1100 avro xərcləyir. Yataqxanalarda qalmaq üçün tələbəyə ayda 450-600, qida, geyim, nəqliyyat, məişət xərcləri üçün 350-450, tibbi sığorta və müayinə üçün 40-100, kitab və digər dərs ləvazimatları üçün 65-85, digər ümumi xərclər üçün isə 500 avro lazım gəlir.
3TU
2007-ci ildə Niderlandın digər iki texniki ali məktəbi - Eyndhoven və Tvente universitetləri ilə birlikdə 3TU ("3 Texnologiya Universiteti") adlı federasiya yaratmışdır.
Reytinqi
Delft Texnologiya Universiteti Böyük Britaniyanın "Times Higher Education Supplement - QS World Universities Rankings" jurnalının 2009-cu ildə apardığı dünya universitetlərinin reytinqinə əsasən, 100 ən yaxşı ali məktəb arasında 83-cü yerdə olmuşdur.
"Times Higher Education World University Rankings"in 2010-cu il üzrə reytinq cədvəlində isə dünyanın ən nüfuzlu universitetləri arasında 151-ci, "QS World University Rankings"in açıqlamasına əsasən isə 108-ci yerdə qərarlaşmışdır.
Məşhur məzunları
Buranın məzunu olan məşhurlardan misal olaraq aşağıdakıların adlarını çəkmək olar:
Çin Xalq Azadlıq Ordusu Hərbi Dəniz Qüvvələri
thumb|Çin Xalq Azadlıq Ordusu Hərbi Dəniz Qüvvələrinə məxsus olan bir Dongguan freqatı Çin Xalq Azadlıq Ordusu Hərbi Dəniz Qüvvələri (Çin dili: 中国人民解放军海军; Pinyin: Zhōngguó Rénmín Jiěfàngjūn Hǎijūn), Çin Xalq Azadlıq Ordusunun Dəniz qüvvələridir. 1950-ci ilin sentyabr ayında Çin vətəndaş müharibəsi dövründə döyüşmüş dəniz qüvvələrindən yaradılmışdır. 255,000 nəfərlik şəxsi heyəti ilə dünyanın ikinci böyük dəniz qüvvələri hesab olunur.
İohan Kristian Bax
İohan Xristian Bax — Klassik dövrün bəstəkarı, İohan Sebastyan Baxın 11-ci və ən kiçik oğlu. Eləcə də Londonda müəyyən vaxt yaşadığına görə "London Baxı" və yaxud "İngilis Baxı" kimi tanınır.
Rufuz Sevell
Rufuz Frederix Sevell (d. 29 oktyabr 1967, Twickenham, Middlesex, İngiltərə)— ingilis aktyoru.
Həyatı
2007-ci ildə Rock 'N' Roll oyunundaki rolu ilə ən yaxşı kişi aktyor kateqoriyasında Laurens Olivier teatr mükafatını almış və 62 Toni mükafatında ən yaxşı kişi aktyor kateqoriyasında mükafata namizəd göstərilmişdi.
Mutsio Klementi
Mutsio Klementi — əsasən İngiltərədə yaşayan italyan bəstəkarı, pianoçusu və müəllimi.
Tuymazı rayonu
Tuymazı rayonu (Туймазы районы) — Rusiya Federasiyası, Başqırdıstan Respublikasının ərazisinə daxil olan inzibati rayon. İnzibati mərkəzi Tuymazı şəhəridir. Tuymazı rayonu Buqulma-Bələbəy dağının mərkəzində, Başqırdıstanın "qərb qapısı" adlanan bölgədə yerləşir. Respublikanın Şaran, Buzdək, Bələbəy və Yermekeyevo rayonları ilə, qərbdə Tatarıstan Respublikası ilə həmsərhəddir. Ufaya olan məsafə 176 km-dir.
Rayonun sahəsi 240 min hektardır (respublikanın rayonları arasında 21 yeri tutur).
Coğrafiyası
Rayon Başqırdıstanın qərbində yerləşir. Qərbdə Oktyabrski şəhər dairəsi və Tatarıstan Respublikası ilə həmsərhəddir. Rayon 1930-cu ildə təsis edilmişdir. Rayon Buqulma-Bələbəy dağının mərkəzi hissəsini tutur. Burada neft, qum daşları, gips, kərpic xammalı, aqronom filizləri aşkar edilmişdir. İk çayı rayonun qərb hissəsində, Kidaş çayı cənub hissəsində, Usen çayı mərkəzi və şimal-qərb hissəsində axır. Ərazi isti, quraq aqroiqlim bölgəsinə daxildir. Usen çayının aşağı axınları boyu ərazilər Ural çöllərinə tipik olan qara torpaqlara sahibdir. Meşələr 75,276 ha, əkin sahələri 76,631 ha, biçənəklər 15.415 ha, otlaqlar - 40.876 ha ərazini tutur.
Əhalisi
Rusiya İqtisadi İnkişaf Nazirliyinin proqnozuna görə :
2024 - 135,99 min nəfər.
2035 - 138,58 min nəfər. Rayon halisi 132 mindən çoxdur. Bunun 68 mindən çoxu Tuymazi şəhərində, 64 min nəfər isə kənd yerlərində yaşayır (respublikanın rayonları arasında əhalinin sayına görə 1 yer və şəhərlər daxil olmaqla isə 4 yeri tutur), əhalinin sıxlığı - 55, 1 nəfər/km² təşkil edir 2010-cu il Ümumrusiya siyahıyaalmasına görə: tatarlar - 38,5 %, başqırdlar - 33,7 %, ruslar - 22,8 %, çuvaşlar - 1,5 %, maerilər — 1,4 %, digər millətlərdən olanlar - 2,1 %.
Yerli özünü idarəetmə
Nuriman rayonu ərazisinə 1 şəhər və 18 kənd inzibati vahidliyinə ümumilikdə 114 yaşayış məntəqəsi daxildir.
KİV
Rayonda «Tuymazinski vestnik» adlı rus və tatar dillərində qəzet nəşr olunur.
Həftədə üç dəfə "Tuymazı" televiziya şirkəti rus dilində "Obyektiv" informasiya və xəbər proqramını yayımlayır.
Erigeron zederbaueri
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Püstəqasım
Toponimikası
Püstəqasım oyk., milr. Quba r-nunun Rustov i.ə.v.-də kənd. Rustov dəlınəsindədir. Rustov kəndinin keçmiş məhəllələrindən birinin adıdır. Yerli əhali bu adı Püsəqazmə kimi tələffüz edir. Oykonim “qazmaların arxası, dal tərəfi” mənasında izah olunur. Keçmişdə kəndin indiki ərazisində rustov- luların meyvə bağlan olmuşdur. Əhali orada yayda müvəqqəti qazmalar tikərək meyvəni qurudurdu. XIX əsrin ortalannda həmin yer daimi yaşayış məntəqəsinə çevrilmiş, bu yerin adı isə tədricən indiki şəklini almışdır.
Nərimanlı (Şəmkir)
Nərimanlı (1991-ci ilədək Nüzgər) – Azərbaycan Respublikasının Şəmkir rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq və əkinçilikdir.
Şoranlıq qaçançayırı
Şoranlıq qaçançayırı —  cinsinə aid bitki növü.
Mühafizəkarlar Partiyası (Böyük Britaniya)
Mühafizəkarlar Partiyası (, qeyri-rəsmi adı — «Toris», ) – Böyük Britaniyada mövcud olan siyasi partiya.
Öz tarixini 1670-ci illərdən götürür. Ənənəvi mötədil sağ siyasi dairələri təmsil edir. 2013-cü il üçün İcmalar Palatasında 303 səslə lider partiyadır və partiyanın sədri Devid Kemeron baş nazir olmaqla hökuməti təşkil edir.
Tarixi
Partiya 1834-cü ildə yaranıb və XIX əsrdə Liberal Partiya ilə birlikdə ölkənin iki əsas siyasi partiyası idi. 1912-ci ildə Liberal Yunionist Partiyası ilə birləşdikdən sonra rəsmi şəkildə Mühafizəkarlar və Yunionistlər Partiyasıа adını alıb. Ancaq bir qayda olaraq yenə də qeyri-rəsmi Mühafizəkarlar Partiyası adlanır.
Nansa (kənd)
Nansa — İranın Şərqi Azərbaycan ostanının Əcəbşir şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 899 nəfər yaşayır (234 ailə). Əhalisi Azərbaycan türkləridir.
Dil
Bu kəndin əhalisi türkcə danışırlar.
Bəhram Beyzai
Bahram Beyzai — İran rejissoru və ssenaristi.
Bulbophyllum invisum
(Bulbophyllum invisum) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Cedaizm
Cedaizm — qeyri-ənənəvi inanclardan biri.
"Ulduz müharibələri" filminin rejissoru Corc Lukas yəqin ki, onun filmi əsasında yeni bir dinin yaranacağını və həmin dinin ardıcıllarının hansısa ilahi gücün varlığına inanacağını ağlına belə gətirmirdi. Mütəxəssislər haqlı olaraq cedaizmin dindən daha çox, submədəniyyət anlayışına uyğun gəldiyini bildirirlər. Belə ki, onun ardıcılları öz icmalarını yaratmayıblar, heç bir dini binası, ayin və ibadətləri yoxdur.
Bilindiyi kimi, filmin müsbət qəhrəmanları hansısa gizli gücə malik, onları qüdrətli döyüşçülərə çevirən "Ceday" ordeni cəngavərləridir. Onlar özləri kimi qüdrətli, qara gücə sahib "sithlər" ilə mübarizə aparırlar. İşıqlı qılınclarla silahlanmış xeyir və şər təmsilçiləri çox uzaq qalaktikada nüfuz əldə etmək uğrunda döyüşürlər. "Ulduz müharibələri" mifologiyasına görə, həmin gizli güc kainatı bir-birinə bəndləyir və bütün maddi varlıqların içindən keçir.
Yeni dinin tərəfdarları başlanğıcda güclü təbliğat işlərinə girişdilər. 2001-ci ildə bir çox internet istifadəçisi anonim məktublar aldı. Məktublarda deyilirdi ki, Böyük Britaniyada əhalinin növbəti dəfə siyahıya alınması zamanı ən azı 10 min nəfər öz inancını cedaizm kimi göstərsə, hökumət yeni dini rəsmi olaraq qəbul etmək məcburiyyətində qalacaq.
Təşviqat öz nəticəsini göstərdi: 10 min nəfərlik sərhəd ilk dəfədən aşıldı və Britaniyanın Ədliyyə Nazirliyi yeni dini "Jedi Knight", yəni "Ceday cəngavəri" kimi qeydiyyata aldı.
2003-cü ildə siyahıya alınmanın yekun nəticələri əsasında məlum oldu ki, Böyük Britaniyada cedaistlərin sayı buddist və yəhudilərdən də çoxdur. Dəqiq məlumata görə, Krallıqda 390 min cedaist yaşayır. Bu isə əhalinin 0,7%-i deməkdir. Statistikaya əsasən, cedaistlərin əksəriyyəti Brayton, Kembric, Oksford kimi iri universitet mərkəzlərinin ərazisində yaşayırlar.
Yan Düssek
Yan Düssek ( 12.2.1760, Çaslav, Bohemiya krallığı - 20.3.1812, Sen-Jermen-an-Le, Fransa) — Çexiyalı bəstəkar. Yan Antonin Kojeluxun qohumu və şagirdi.
Qədimqala (Şəmkir)
Əhalisi
Kənd əhalisi 2918 nəfərdir ki, onunda 1483 nəfəri kişi, 1432 nəfəri isə qadınlar təşkil edir.
İqtisadiyyatı
Əsas təsərrüfatı heyvandarlıq və əkinçilikdir.
Erigeron zosonius
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Beringiya Milli Parkı
Beringiya Milli Parkı — Rusiyanın ən şimal-şərq regionu olan Çukotka Muxtar Dairəsinin şərq ucunda yerləşən milli park. Beringiya bərzəxinin qərbində (Asiyada) yerləşir.thumb|left|[[Alyaska ilə Çukot yarımadası arasında yerləşən Çukot dənizi.|255x255px]]
Qalagah (Quba)
Qalagah — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Tarixi
Rustov kəndinin keçmiş Qalagah məhəlləsi əsasında yaranmışdır. Yerli təlləffüz forması “Qələgə”dir. Kəndin ərazisində Qalaye-Suarun (Suvarlar qalası) və Qələ-Ələmun (Ələmlər qalası) adlı qədim qala xarabalıqları qalmışdır.
Beringiya Milli Parkı
Haqqında
Beringiya Milli Parkı Çukot yarımadasında iki rayonu əhatə edir: cənubda Providensk rayonu, şimalda Çukotsk rayonu. Milli parkın topoqrafiyası dəniz kənarı yüksək subartik tundradır. Dağlar hündürlüyünə görə ortadır. Orta hesabla dağların hündürlüyü 900 metrdir. Ən hündür dağ İsxodnaya dağıdır (1 194 metr). Milli parkda geniş tundra düzənlikləri yerləşir. Regionda subartik iqlim tipi hakimdir. Qış uzun və soyuq keçir, yay isə qısa və sərindir. Yanvar ən soyuq aydır. Ən yaxın şəhər olan Anadır şəhərində orta temperatur yanvar ayında −22,6 °C, iyul ayında +11,6 °C təşkil edir.
Endryu Uayls
Endryu Uayls (11 aprel, 1953) — ingilis riyaziyyatçısı, Böyük Ferm nəzəriyyəsinin ixtiraçısı
Həyatı
Prinston Universitetinin məşhur məzunlarındandır.
Elmi fəaliyyəti
Endryu Uayls 1995-ci ildə Fermanın böyük teoreminin tam isbatını vermiş və bu nəzəriyyənin ixtiraçısıdır. Bu həmin ana qədər dünyada ən çətin riyazi tapşırıq hesab olunurdu. O, riyazi elmlər sahəsində 15 mükafata layiq görülüb.
Qiymətli daşlar
thumb|192x192pxQiymətli daşlar — təbiətdə nadir tapılan, gözəl xarici görünüşə malik minerallar.
Qiymətli daşlar ta qədimdən insanları cəlb etmiş, bu daşlara maraqlı xüsusiyyətlər uydurulmuş, onların müalicəvi əhəmiyyətinə inanmışlar. Məsələn, sapfirin ilanı öldürməsinə, heliotropun insanı gözə görünməz etməsinə, ametisti dilin altına qoyanda sərxoşluqdan qoruduğuna inanmışlar. Qədim Roma yazıçı və alimi Böyük Pliniy (bizim eranın 23–79-cu illər) özünün " Təbiətin tarixi" əsərində əqiq haqqında yazırdı ki, bəzən aqatda Apollon və doqquz muzanı görmək mümkündür, həm də onları "süni yolla ayırmaqla yox, təbiət elə rəng vermişdir ki, hər muzanın öz xüsusiyyətlərini təbii olaraq ayrılıqda görmək olar".
Orta Asiya alimi Biruni (973 −1050-ci illər) yazırdı: " Əgər ilanın qarşısında zümrüdü saxlasan, onun gözündən yaş axacaq, və o kor olacaqdır. Bu faktı çoxları təcrübələrinə görə təsdiq edir…".
Daşlar haqqında qədim kitablarda –"lapidariya"larda insanların ilkin məlumatları çox primitiv olmuş, inanca əsaslanmışdır. Bütün bunlara baxmayaraq, elə orada bəzi elmi fikirlərin cücərtilərini görmək olar. Misal üçün, almazı dayanıqlığın və cəsarətin, qorxmazlığın, bədbəxtliyə üstün gəlməyin simvolu kimi görürdülər. İndi bir çox insanlara məlumdur ki, almaz ən bərk metalları belə aşılaya bilir. Kvarsın əvvəllər gizli və sehrli enerjiyə malik olmasına inanırdılar. İndi biz bilirik ki, kvarsa mexaniki güc tətbiq etdikdə, onda elektrik gərginliyi yaranır ki, kvarsın bu xüsusiyyətinə görə elektrotexnikada istifadə edilir. Eləcə də kəhrəba qoruyucuları, rubinli lazeri xatırlatmaq olar.
Qədim ölkə və xalqlarda qiymətli daşların rənglərinə üstünlük verilirdi. Məsələn, Hindistanda qırmızı rəngli qiymətli daşlara üstünlük verilirdisə, qədim Misirdə yaşıl və mavi rəngli daşlara daha çox üstünlük verilirdi.
Ruha döyüşü
Ruha döyüşü — 1480-ci ildə Ruha şəhərini işğal etmək üçün Ağqoyunlular üzərinə hücuma keçən Məmlük ordusu və Ağqoyunlu ordusu arasında baş vermiş döyüşdür. Döyüşdə Məmlük ordusu ağır məğlubiyyətə uğradıldı.
Tarixi
Sultan Yaqub dövründə Ağqoyunluların ən böyük xarici təhlükələrindən biri də Məmlük dövləti idi. Məmlük sultanı Qayıtbəy Uzun Həsənin ölümündən istifadə edərək, Əmir Yaşbəyin başçılığı ilə 100 minlik ordunu Urfanı tutmaq üçün göndərdi. Əmir Yaşbəy 1480-ci ildə Fəratı keçərək Urfanın mühasirəsinə başladı. Qala komandanı Əmirzadə Qütbəddin Bektaş qalanın müdafiə etməyə başladı. Bu xəbər Sultan Yaquba çatdıqda Bayandur bəy, Süleyman bəy Bicanoğlu və Xəlil bəy Bektaşın başçılığı ilə Urfanın müdafiəsi üçün qoşun göndərdi.
Ağqoyunlu qüvvələrinin şəhərə yaxınlaşmasından xəbər tutan Məmlük sərkərdələri Əmir Yaşbəyə geri çəkilməli olduqlarının daha doğru olduğunu desələr də, Əmir qoşunu geri çəkmədi. Beləliklə Urfa yaxınlığında iki ordu qarşılaşdı. Məmlük ordusunun sağ tərəfinə Dəməşq hakimi Qansu Yəhyavi, sol tərəfinə Hələb hakimi Özdəmir, mərkəzinə isə Yaşbəy başçılıq edirdilər. Döyüşün sonunda Məmlük qüvvələri ağır məğlubiyyətə uğradılaraq, darmadağın edildilər. Əmir Yaşbək, Qansu Yəhyəvi və Özdəmir əsir alındılar, məşvərət keçirildikdən sonra Əmir Yaşbək edam edildi. Əmir Yaşbəyin başı Sultan Yaquba göndərildi. Məmlük dövləti bu döyüşdən sonra ağır zərbə aldı və böyük sərkərdələrinin itirərək sarsıldı.
Mirzə Möhsün Təsir Təbrizi
Mirzə Möhsün Təsir Təbrizi (?-?) — XVII əsrin ikinci yarısı – XVIII əsrin əvvəllərində yaşamış müqtədir Azərbaycan şairi.
Həyatı
Mirzə Möhsün Təsir Təbrizi XVII əsrin ikinci yarısı – XVIII əsrin əvvəllərində yaşamış müqtədir Azərbaycan şairidir. Onun həyat və yaradıcılığı kifayət qədər araşdırılmamış, əsərləri əlyazma şəklində qalmışdır. Şairin Tehranın Sipəhsalar Ali Mədrəsəsi Kitabxanasında saxlanan əlyazması əsasında Azərbaycan dilindəki lirik şeirləri ilk dəfə olaraq “Nurlan” nəşriyyatı tərəfindən çapdan çıxmışdır. Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Paşa Kərimovun nəşrə hazırladığı “Təsir Təbrizi. Türkcə şeirləri” kitabına müəllifin anadilli lirikası haqqında ön söz, mətnin transfoneliterasiyası və əlyazmanın fotofaksimilesi daxil edilmişdir.
Yaradıcılığı
Bir müddət sarayda müstövfi olmuş Mirzə Möhsün Təsir Təbrizinin divanı var ki, burda türkcə qəzəllərdən başqa, türk dilində qəsidə, məsnəvi və digər şeirlər də vardır. Həmin şeirlərin aşağıda verilən başlıqlarından aydın olur ki, Şah Süleymanın (1666-1694) və Şah Sultan Hüseynin (1694-1722) zamanında türkcə məliküş-şüəralıq vəzifəsi də faktiki olaraq bu şairin öhdəsinə düşübmüş: - Qüdrətli, müqəddəs və ulu hökmdar Şah Süleyman əs-Səfəvinin mədhinə həsr edilmiş və onun şərəfli nəzərinə təqdim olunmuş türkcə qəsidə; - Şah Sultan Hüseyn əl-Musəvinin taxta çıxdığı tarixə həsr edilmiş və onun nurlu nəzərinə təqdim olunmuş türkcə qəsidə; - Cənnətməkan hökmdara ərz olunmuş türkcə tərcibənd; - Yüksək əmrə əsasən yazılmış və ərz olunmuş türkcə bayram məsnəvisi; - Şahzadə Sultan Əkbər ibn Övrəngzibin gəlişinə həsr edilmiş və onun mübarək nəzərinə təqdim olunaraq bəyənilmiş türkcə qəzəl.
İstinadlar
Turxan Gəncəli: İSFAHANDAKI SƏFƏVİ SARAYINDA TÜRK DİLİNİN MÖVQEYİ
Bütün Aləmlər Kilsəsi
Bütün Aləmlər Kilsəsi — qeyri-ənənəvi inanclardan biri.
Ekspertlərin fikrincə, Bütün Aləmlər Kilsəsi Amerikadakı mühüm müasir bütpərəst dini təşkilatlardan biridir. 1970-ci illərdə Tim Zeltin (sonralar özünü Otter Zelt adlandırıb) rəhbərliyi altında bu kilsə müxtəlif maraqları olan bütpərəst qruplar arasında əlaqə yaradılmasında, həmçinin bütpərəst insanın təbiəti sevən insan kimi qələmə verilməsində aparıcı rol oynamışdı.
Bütün Aləmlər Kilsəsinin tarixi 1961-ci ilə gedib çıxır. Oklahomadan olan Riçard Lens Kristi adlı məktəbli obyektivizm fəlsəfi cərəyanının banisi Ayn Renddin ideyaları və humanist psixologiyanın banisi Abraham Maslounun fikirləri ilə maraqlanırdı. Vestminster kollecinə daxil olduqdan sonra Kristi burada Zeltlə tanış olur. Zelt Kristinin qrupuna qoşulur və onlar birlikdə altıncı hiss mövzusunda təcrübələr aparmağa başlayırlar. Həmin vaxt Kristinin qrupu Robert Haynlaynın "Yad diyardakı yad" elmi-fantastik əsərini oxuyurdu. Məhz bu əsər Bütün Aləmlər Kilsəsinin yaranmasında katalizator rolunu oynayır.
Romanın baş qəhrəmanı Valentin Maykl Smit Yer planetindən olsa da, Marsda dünyaya gəlmiş və marslılar tərəfindən böyüdülmüşdü. Gözlənilmədən o, Yer planetinə qayıdır və tərbiyəsi onu, bir növ, "yad diyarda yad" hala salır. Buna görə də Smit Bütün Aləmlər Kilsəsinin əsasını qoyur. Bu Kilsə hər insanda Tanrının var olduğunu və sevincli həyatın intuisiya (sezmə) ilə dərkini təbliğ edir. Kilsənin ardıcılları bir-birini "Sən Tanrısan" sözləri ilə salamlayırlar. “Su qardaşlığı” mərasimində Bütün Aləmlər Kilsəsinin üzvləri birlikdə su içirlər.
Haynlaynın kitabından təsirlənən Kristi və Zelt onunla Maslounun "özünütəsdiqləmə" ideyalarını əlaqələndirməyə çalışdılar. Bu ideyaya görə, özünü təsdiqləyən insanlar mənsub olduqları mədəniyyətə yadlaşırlar.
1962-ci ildə "su qardaşlığı"ndan sonra "Atl" adlı qardaşlıq formalaşdı. "Atl" asteklərin dilində "su" və "əcdadlarımızın evi" mənasını verirdi. Amorf təşkilat olan "Alt" məqsədlərinin siyasi və ictimai dəyişikliklər olduğunu elan etdi və öz ətrafına 100-ə yaxın adam cəlb etdi.
Sonralar "Atl" təşkilatına əsaslanan Zelt özünün Bütün Aləmlər Kilsəsinin əsasını qoyur. 1967-ci ildə qeydiyyat üçün sənədlərini təqdim edən Kilsə 1968-ci il martın 4-də rəsmi şəkildə qeydiyyatdan keçir və Birləşmiş Ştatlarda ilk müasir bütpərəst dini təşkilat olur.
Qaraçay (qəsəbə, Quba)
Qaraçay — Azərbaycan Respublikasının Quba rayonunun inzibati ərazi vahidində qəsəbə. Eyniadlı bələdiyyənin tərkibindədir.
Yəmən coğrafiyası
Yəmən respublikası Ərəbistan yarımadasının cənub və cənub-qərbində yerləşir.
Sahəsi və sərhədləri
thumb|left|220px|Yəmənin topoqrafik xəritəsi 220px|right|thumb|Dhar vadisi 220px|right|thumb|Kəndtəsərrrüfatı sahəsi 220px|right|thumb|Qırmızı dənizin sahili 220px|right|thumb|Səna şəhəri yaxınlığında relyef Ərəbistan yarımadasının cənub və cənub-qərbində yerləşmiş Yəmən respublikası şimaldan və şimal-şərqdən Səudiyyə Ərəbistanı, şərqdən Oman dövlətləri ilə həmsərhəddir. Səudiyyə Ərəbistanı ilə sərhədlərinin xeyli hissəsi demarkasiya (yəni sərhəd nişanları qoylmamış) olunmamışdır. Yəmən coğrafi və hərbi strateji mövqeyi əlverişli olan ölkələrdən biridir. Qərbdən 500 km məsafədə Qırmızı dənizə,cənubdan və cənub-şərqdən 1200 km məsafədə Ərəbistan dənizi və Oman körfəzinə çıxışı var.Dənizlərdə yerləşmiş və ona məxsus adalarla birlikdə sahəsi 532 min kv.km-dir.Bu göstəriciyə görə dünyanın 48-ci ölkəsidir.
Yəmən Respublikasının relyefi
Yəmən ərazisinin təqribən 15 faizini tutan Tihamə ovalığı Qırmızı dənizlə dağ silsilələri arasında ensiz qurşaq kimi uzanır. Ölkə daxilində Tihamənin uzunluğu 500 km-ə qədər, eni isə 40–70 km arasında dəyişir. Ovalığın 5–15 km enində olan sahilboyu hissəsi həyatsız səhranı xatırladır. Buna baxmayaraq quru çay vadilərinin mənsəbində və bəzi buxtaların ətrafında məskunlaşmış yerlərə də rast gəlmək olar.
Cəbəl dağlıq bölgəsi Tihamə ovalığından şərqə, Səudiyyə Ərəbistanı sərhədlərindən ölkənin cənub sərhədlərinə kimi eni 150–200 km olan dağlardan ibarətdir. Ölkənin ən hündür dağlan Cəbəl bölgəsindədir. Cəbəl-Nebi dağı (hündürlüyü - 3760 m) nəinki Yəməndə, həm də bütün Ərəbistan yarımadasında ən hündür dağdır.
Mərkəzi yaylalar bölgəsi sönmüş vulkan konuslanndan ibarət dağlıq yerdir. Mərib şəhəri yaxınlığında bu dağlar çox da yüksək olmayan Şarki adlanan yaylaya keçir. Şarkidə vadi və quru çay dərələri çoxdur. Şərqə və şimala doğru yaylanın hündürlüyü azalır və o dünyanın ən iri qum səhralanndan olan Rub-əl-Xaliyə qovuşur.
Sahil zolağı bölgəsi ölkənin cənubundakı dəniz sahillərini əhatə edir. Burada hündürlüyü 500-800 metrə çatan alçaq dağlara rast gəlmək olar. Bu bölgənin coğrafi mövqeyi təbii şəraiti əlverişli olduğundan o Yəmənin sıx məskunlaşmış hissəsidir.Ədən, Əl- Mukəllə, Şükrə, Zəncibar kimi nisbətən iri şəhərlər bu bölgədədir.
Hədramaut vadisi bölgəsi Ərəbistan dənizi sahilinə paralel, ondan 150–250 km aralı yerləşmişdir. Qərbdən şərqə tərəf vadi ensizləşir. Ərəbistan səhralarından dağ sistemləri ilə ayrılan Hədramaut vadisi yeraltı sularla zəngin olduğundan o ölkənin ən mühüm kənd təsərrüfatı rayonlarından hesab olunur.
Təbii ehtiyatları
Faydalı qazıntılar da daxil olmaqla Yəmənin təbii sərvətləri zəif öyrənilmişdir. XX yüzilliyin tikinci yarısında ABŞ, Almaniya, Böyük Britaniya, İsveç, Sovet ittifaqı mütəxəssisləri Yəməndə geoloji kəşfiyyat işləri aparsalar da onun nəticəsi böyük olmamışdır.
Yəməndə dəmir filizi, mis, boksit, qurğuşun, uran, qızıl, gümüş, daş kömür, mərmər, gips, kvars qumları, daşduz və bir sıra faydalı qazıntılar aşkar edilsə də, bu sərvətlərdən ancaq daşduz və tikinti materiallarının ehtiyatı çoxdur.
Tihamə, Şarki və Hədramaut tarixi- coğrafi vilayətlərində neft və təbii qaz aşkar olunsa da, onlar çox dərin laylarda yerləşdiyindən, kommunikasiya sisteminin aşağı səviyyəsi və başqa səbəblər üzündən az miqdarda çıxarılır.
İqlimi və hidroqrafiyası
Yəmən tropik iqlim qurşağında yerləşir. Ölkə iqlimi üçün səciyyəvi xüsusiyyət ondan ibarətdir ki, ərazidə iki - lap isti və nisbətən mülayim mövsüm ayrılır. İsti mövsüm aprelin ikinci yarısından başlanır və oktyabra qədər davam edir. Onun ilk 40-50 günü xüsusilə dözülməz olur. Yerlilər bunu «Əl- Ərvaniyə» adlandırır. Bu mövsümdə Tihamədə sutkalıq orta temperatur + 30 C dərəcədən artıq olur. Qızmar yay günlərində kölgədə temperaturun +40 C dərəcədən yuxan qalxdığı hallara tez- tez təsadüf edilir. Okyabrın ikinci yansından aprelin ortalanna qədər davam edən mülayim mövsümdə havanın temperaturu aşağı düşür və isti küləklər zəifləyir .Yəmən ərazisində rütubətin və yağıntıların paylanmasında kəskin fərqlər var. Tihamədə rütubətlilik 80-90, Ədən körfəzi sahilində 65-70 faizdir. Şərqə və şimala doğru getdikcə rütubətlilik 50 faizə qədər azalır. Tihaməyə il ərzində 100 mm-ə qədər yağış yağır. Lakin elə illər də olur ki, ora heç yağış düşmür. Dağətəyi ərazilərdə və dağlarda yağıntıların miqdan çoxalır (2000 mm-dək). Yəməndə daimi axara malik olan çay yoxdur. Səth sulan leysan yağışlanndan sonra yaranır. Musson yağışlan dövründə dərələrdə və dağətəyi vadilərdə daşlı-çınqıllı sellər əmələ gəlir. Buna görə ölkənin səthi vadi və quru çay dərələri ilə örtülüdür. Bunlann bəziləri yağmurlu dövrlərdə öz sulannı dərələrə qədər axıdır. Yəmənin su ehtiyatı qrunt sulandır. Bu sular əsasən artezian quyulan vasitəsi ilə səthə çıxanlır. Məişətdə yağış sulannı toplayan sututarlardan da istifadə olunur. Şarkidə, Vadi-Ədna məcrasında məşhur Mərib bəndi tikilmişdir. Ölkədə su probleminin həlli məqsədilə görülən tədbirlərə baxmayaraq məskunlaşmış bir çox yerlərdə, xüsusilə ölkənin şimal- şərqində «su qıtlığı» açıq-aydın hiss olunur.
Torpaq və bitki örtüyü
Yəmənin torpaqlan zəif məhsuldar torpaqlar kimi tanınır. Ümumiyyətlə, ölkə ərazisinin çox hissəsini səhralar, yaylalar və dağlar tutduğundan onun qiymətli torpaq resursları azdır. Ölkənin bitki örtüyü də zəifdir. Daşqın sularının müvəqqəti basdığı yerlərdə, vadilərin ətrafında akasiya, xurma,İlb ( qol-budaqlı ağacdır. Gövdəsindən tikinti işlərində istifadə olunur. Albalı boyda san rəngli meyvəsi yeyilir) yulaf, arpa, qarğıdalı, kat və s. yetişdirilir. Yəmən iqtisadi cəhətdən zəif inkişaf etmiş dövlət olduğundan və müvafiq mütəxəssislərlə təmin olunmadığından ölkə ekoloji tarazlığına, ətraf mühitin mühafizəsinə lazımı diqqət ayıra bilmir.
Ölkədə Afrika darısı, arpa, buğda, qarğıdalı, çəltik və,s əkilir. Məhsuldar illərdə 1,2 mln. tona yaxın taxıl əldə edilsə də, bu təlabatmı ödəmir. Dan və kalış yerli torpaq-iqlim şəraitinə uyğunlaşdığından suvarma tələb etmir. Onlan həm qum çay dərələrində, həm də mərkəzi yaylalarda becərirlər. Bağçılıq inkişaf etmişdir. Burada xarici bazar üçün xurma, banan, ananas, papayya, manqo, daxili bazar üçün üzüm, ərik, nar, gavalı, əncir və.s yetişdirilir. Yəməni dünya bazannda tanıdan onun məşhur qəhvəsidir. XVII yüzillikdən burada qəhvə dənindən istifadə olunur .Yəmən qəhvəsi Avropa ölkələrinə Mokko portundan daşındığı üçün onun ən qiymətli növünü «Mokko» adlandırmışlar. Dünya ölkələrində qəhvənin bu növü çox yüksək qiymətləndirilir.
Planet
thumb|300px|[[Günəş sistemindən kənarda yerləşən HD 209458 b planetinin fırlanmasının rəssam tərəfindən çəkilmiş xəyali təsviri.]] Planet ya da Səyyarə — Günəş ətrafına dolanan və səthi əks olunmuş günəş şüaları ilə işıqlanan göy cismidir.
15-ci əsrədək 7 planet (Günəş, Ay, Merkuri, Venera, Mars, Yupiter və Saturn) olduğu fərz edilirdi. Hesab olunurdu ki, onlar Yer ətrafında fırlanır. XVI əsrdə Nikolay Kopernik Dünyanın heliosentrik sistemini yaratdı və sübut etdi ki, bütün planetlər Günəş ətrafında, Ay isə digər planetlərin peykləri kimi Yerin ətrafında fırlanır. Yer planet, Günəş isə özü şüalandığı üçün ulduzdur.
1781-ci ildə Uran, 1846-cı ildə Neptun və 1930-cu ildə Pluton, daha sonra diametrləri 1 km-dən bir neçə yüz kilometrədək olan kiçik planetlər kəşf edildi.
Günəş sistemində doqquz böyük planet və təqribən 2300 kiçik planet məlumdur (1983-cü il etibarilə). 2006-cı ildən etibarən Beynəlxalq Astronomiya İttifaqının qərarı ilə Pluton planetlər sırasından çıxarıldı və kiçik planetlər adlı yeni qrupa aid edilməyə başladı.
Planetlər daxili və xarici planetlərə bölünür. Birincisi, Merkuri, Venera, Yer və Marsdan (Yer qrupu planetləri), ikincisi isə Yupiter, Saturn, Uran və Neptundan (Nəhəng planetlər qrupu) ibarətdir.
Planetlər Günəş ətrafına cazibə qüvvəsinin təsiri ilə fırlanır, orbitləri elliptikdir, hərəkətləri Kepler qanunlarına tabedir.
Planetlərin əmələ gəlməsi
Kosmos miqyasında planetlər – təbiətdəki proseslərin inkişafının nəhəng görünüşündə cüzü rol oynayan, demək olar ki, qum dənəcikləridir, lakin onlar olduqca müxtəlif və mürəkkəb obyektlərdir. Digər tipdən olan heç bir göy cisimində astronomik, geoloji, kimyəvi və bioloji proseslərin oxşar qarşılıqlı təsiri müşahidə olunmur. thumb|Yunan Olimp tanrıları, onlardan sonra Günəş sisteminin Roma planetlərinin adları götürülürdü. thumb|Merkuri thumb|Venera thumb|Yer thumb|Mars thumb|Yupiter thumb|Saturn thumb|Uran thumb|Neptun
Kosmosdakı digər yerlərin heç birində bizim bildiyimiz kimi həyat yarana bilməz. Son məlumatlara görə astronomlar 4000-dən çox planet aşkar etmişlər.
Planetlərin əmələ gəlməsi uzun zaman ərzində sakit və stasionar proses hesab olunurdu. Həqiqətdə isə olduqca xaotik görsənir.
Onların kütlələrinin, ölçülərinin, tərkiblərinin və orbitlərinin müxtəlif olması bir çoxlarını onların əmələ gəlməsi barədə fikirləşməyə məcbur etdi. 1970-ci illərdə planetlərin əmələ gəlməsi qərarlaşmış, determinə olmunmuş –konveyr- hesab olunurdu, hansındakı amorf qaz-toz diskləri Günəş sisteminin surətinə çevrilirlər, lakin indi bizə məlumdur ki, bu hər bir sistem üçün müxtəlif nəticənin oldugunu fərz edən xaotik prosesdir. Doğulan planetlər yaranma və dağılmanın rəqabət aparıcı mexanizmlərinin xaosundan sağ çıxmışlar.
Çox obyektlər öz ulduzunun atəşində yanaraq məhv olmuşlar və ya ulduzlararası fəzaya atılmışlar. Bizim Yer planetinin hal-hazırda qaranlıq və soyuq kosmosda gəzən çoxdan itirilmiş əkizləri ola bilər.
Planetlərin yaranması barədə elm astrofizikanın, planetologiyanın, statistik mexanikanın və qeyri-xətti dinamikanın birləşdiyi oblastda özünü təsdiqləyir. Bütövlükdə planetoloqlar iki əsas istiqaməti inkişaf etdirirlər. Ardıcıl akkresiya nəzəriyyəsinə görə, tozun kiçik hissəcikləri birləşir və iri kəsəklər yaradırlar. Əgər belə kəsək özünə çoxlu qaz cəzb edirsə o, qaz nəhənginə (Yupiter kimi) çevrilir, əgər cəzb etmirsə-daş planetə (Yer kimi). Bu nəzəriyyənin əsas çatışmazlığı-prosesin ləng getməsi və planetlərin yaranmasına kimi qazın səpələnməsinin mümkün olmasıdır.
Digər senaridə (cazibə dayanıqsızlığı nəzəriyyəsi) təsdiq edilir ki, qaz nəhənglər ilkin qaz-toz buludunun dağılmasına gətirən qəfil baş verən kollaps yolu ilə əmələ gəlirlər. Bu prosses kiçik ölçüdə ulduzların əmələ gəlməsini göstərir, lakin fərziyyə olduqca mübahisəlidir. Belə ki, güclü dayanıqsızlığın olması fərz olunur, hansıkı bu baş verməyə də bilər. Astronomlar həm də eyni zamanda aşkar etmişlər ki, daha böyük kütləli planetlər və daha kiçik kütləli ulduzlar "boşluq"la ayrılıblar (aralıq kütləli cisim sadəcə mövcud deyil). Bu isə onu göstərir ki, planetlər –bu, olduqca kiçik kütləli ulduzlar deyil, tamamilə digər yaranışlı obyektlərdir.
Əsas müddəalar
Baxmayaraq ki, alimlər mübahisə etməyi davam etdirirlər, əksəriyyət ardıcıl akkresiya senarisini daha ehtimallı hesab edirlər.
Ulduzlararası bulud sıxılır
Zaman: 0 (planetlərin əmələ gəlməsi prosesinin başlanğıc nöqtəsi).