cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Noxud
Qida və yem dəyəri
Noxud yüksək zülallı qida və yem məhsuludur. Onun dənini qidaya təzə, konservləşdirilmiş və bişmiş şəkildə qəbul edirlər, yarma və un emal edirlər. Yem sortları (yaşıl kütlə, saman, dən), həmçinin nöxud küləşini və küfəsini mal-qaraya yedirdirlər. Digər dənli bitkilərdə olduğu kimi noxudunda xüsusiyyəti ondadır ki, onun kökündə yerləşən və havadan azotu fiksasiya edən köküyumrular bakteriyaları sayəsində sünbüllü bitkilərindən azot gübrələri olmadan 2 – 3 dəfə artıq zülal sintez edirlər (lizin, valin və s.), toxumlarında nişastanın miqdarı yüksəkdir. Bunun sayəsində noxud qarışıq yem sənayesi üçün dəyərli bitki proteini təchizatçısıdır.
Yaşıl noxud bir çox yeməkdə və şorbalarda istifadə edilir.
Növləri
Ərzaq və yarma noxudu, həmçinin konserv sənayesi üçün yetişdirilən noxud təyinatından asılı olaraq tiplərə və alttiplərə bölünür. Birinci tip - ərzaq noxududur, ikinci tip – yem noxudu. Birinci tipdə alttiplər seçilir: birinci – onun toxumları müxtəlif sarı rənglidir, ikinci tip – müxtəlif yaşıl rənglidir. İkinci tipə yem noxudu aiddir, onun toxumlarının rəngi qonur-yaşıl, qəhvəyi, bənövşəyi, müxtəlif çalarlı qara və ya ləkəli görünməyən qabıqlı mərmər və nöqtəli şəkillidir. Yarma sənayesində noxudun birinci tipi və ikinci alttipi istifadə edilir, onların qarışıqlığı yol verilməzdir. Toxumların ölçülərindən asılı olaraq, iriliyinə görə noxud üç kateqoriyaya ayrılır: iri, orta və xırda; keyfiyyətindən asılı olaraq iki sinifə bölünür. Hər sinifdə hər kateqoriya üçün iriliyi üzrə qarışıqlar və zərərvericilərlə yoluxması üzrə normalar müəyyənləşdirilmişdir.
Noxudun becərilmə aqrotexnikası
Noxudun səpini üçün ən yaxşı sələf payızlıq taxıllar və cərgə arası becərilən bitkilərdir. Taxıl məhsulu toplandıqdan sonar kövşən üzlənir. Səpinə 30-35 gün qalmış 25-30 sm dərinlikdə əsas şum aparılır. Şum altına hektara 200-250 kq superfosfat gübrəsi verilir. Səpin qabağı 75-100 kq gübrə kultivasiya zamanı vermək lazımdır. Sonra sahə malalanır və səthi hamarlanır. Toxum materialı kimi təmizlənmiş və çeşidlənmiş toxumdan istifadə olunur. Toxum standarta cavab verməlidir. Səpin dağətəyi bölgələrdə noyabr ayınm 1-2 dekadasında, aran bölgələrdə isə dekabr ayının 1-2 dekadasında və ya erkən yaz qabağı fevral ayının 2-3 dekadasında, və ya mart ayının 1 dekadasında aparılmalıdır. Noxudun ən yaxşı səpin üsulu iki cərgəli lent-zolaq üsuludur. Bu zaman zolaqlar arasında 45-60 sm, zolaqda cərgələr arasında 15-20 sm ara qoyulur. Dəmyə şəraitində cərgə arası 30-45 sm olmaqla bir başa səpin üsulu da yaxşı nəticə verir. Səpin normasına gəldikdə hektara səpilən cücərən toxumların sayına görə müəyyən edilir. Lentvari səpin üsulunda payız səpini üçün 400 min, yaz səpini üçün isə 300-350 min cücərən toxum effektiv nəticə verir. Başdan-başa səpində isə hektara 0.3-0.4 milyon cücərən toxum səpilir.
Noxud toxumları orta hesabla 5-6 sm dərinliyə bastırılır. Ağır toıpaqlarda dayaz, yüngül torpaqlarda dərin bastırılır. Səpinə qulluq işlərinə gəldikdə isə sahəyə cücərtilər alındıqdan sonra erkən yazda 75-100 kq (f.ç) ammonium şorası verilir. Alaq otlarına qarşı (2-4 yarpaq fazasında) əsas bitkinin inkişaf fazasından asılı olmayaraq Fyuzilad Forte 0-75-1.0 1/hek. və ya Fyuzilad Super 1-2 1 hek. Çilənir. Cərgə araları vaxtaşırı kultivasiya edilir. Məhsulun toplanmasına gəldikdə paxlalar tam yetişdikdən sonra bir başa kombaynla həyata keçirilir. Bunun üçün kombaynın iş rejimi dəyişdirilir və müvafıq olaraq paxlalı bitkilərin yığımı üçün nizamlanır. Toplanmış məhsul təmizləyici və çeşidləyici maşınlardan keçirilir. Azərbaycanda noxudun yerli Ağdənli, Astarxanbazar yerli, AzNİİZ 303, Nərmin və s. sortları rayonlaşmışdır.
Bidens kirkii
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Mixay Eminesku
Həyatı
Mixay Eminesku (əsl soyadı – Eminoviç) 15 yanvar, 1850-ci ildə, Rumıniynın Botoşani şəhərində çoxuşaqlı ailədə dünyaya göz açıb. Mixay uşaqlığının erkən illərini doğulduğu Botoşani və İpoteşti şəhərində, atasının ailəsinə məxsus evdə keçirib. 1858-ci ildən 1866-cı ilə qədər o, Çernivçidə orta məktəbdə oxuyub, son illərdə isə təhsilini davam etdirməkçün gimnaziyaya gedib. Gimnaziyadakı təhsilini başa çatdırmayıb, 1869-cu ildə, 19 yaşında Mixay atasının qərarı ilə ali təhsil almaq üçün Vyana Universitetinə göndərilib.
Mixayın atası çox uşaq sahibi olduğuna baxmayaraq o, bütün övladlarının ali təhsil alması üçün əlindən gələni edir, maddi sıxıntıya baxmayaraq onlara bu yolda hər zaman dəstək olurdu. Mixay isə yüksək qiymət almaqda həmişə qardaşlarından geri qalırdı. Lakin onun sevdiyi elm sahəsi vardı – dil və ədəbiyyat fənni. Ona rumın dilini və ədəbiyyatı sevdirən isə sevimli müəllimi, 1848-ci ilin inqilab iştirakçısı, filoloq Aron Pumnul olub. Aron Pumnul tək Mixayda deyil, gimnaziyada dərs dediyi bütün tələbələrində rumın dilinə sevgi və bununla birlikdə onlarda güclü vətənpərvərlik hissi yaratmışdı. Məhz bunun nəticəsi idi ki, Mixayın ilkin poetik yaradıcılğında vətənpərvərlik ruhunda yazılmış şeirlərə tez-tez rast gəlmək mümkündür.
Mixayın əddəbiyyata ilk addımları 1866-cı ilə təsadüf edir. Həmin il onun sevimli müəllimi Aron Pumnul vəfat etmişdi. Müəllimin xatirəsinə ithaf olaraq onun gimnaziyadakı tələbələri “Gimnaziya tələbələrinin gözyaşları” adlı bir broşüra dərc etdirirlər. Bu broşürada 16 yaşlı Mixayın ilk dəfə olaraq şeiri “M.Eminoviç” imzası ilə çap edilir. 1872-ci ilin payızından 1874-cü ilə qədər Eminesku Berlində məskunlaşıb, orada yaşayır. Gənc şair Berlin Universitetində çoxsaylı muhazirələrin iştirakçısı olur. O dövrə şairin “İmperator və proletarlar” və “Mələk və İblis” adlı poemaları aiddir. Paris kommunası şairin ətrafda baş verənlərə poetik baxışına güclü təsir edib.
Fasiləz işləmək, xroniki kasıblıq, daima sabaha ümidsizlik və ruhən məmnunsuzluq şairi depressiyaya gətirib çıxarır... Və 1883-cü il, iyun ayında şair psixi xəstəlik tapır. Müalicələrin müsbət təsirinə baxmayaraq, bu xəstəlik onu ömrünün sonuna qədər qovub-aparır...
Elə həmin ildə də onun sağlığında dərc olunan yeganə kitab – şeir kitabı işıq üzü görür. Eminesku imzası dərhal ədəbiyyatda öz yerini tutur. Lakin o vaxt şair üçün bu şöhrət artıq əhəmiyyətli deyildi. O, öz uğuruna etinasız yanaşırdı. Ağır xəstəlik şairdən əl çəkmir, məvacibi isə yalnız sağ qalmaq üçün ərzaq puluna çatırdı. Bununla belə Eminesku işləmək məcburiyyətində qalırdı.
1889-cu il, 15 iyunda Mixay Eminesku Buxarestdəki psixi xəstəxanaların birində dəfələrlə tutduğu pristublarının sonuncusunu yaşayır və vəfat edir...
1902-ci il, yanvarın 25-də keçirilən iclasda, şairin 46 cilddən və 14.000 səhifədən ibarət əlyazmaları ədəbi tənqidçi Titu Maioresku tərəfindən Rumıniya Akademiyasına bağışlanılır.
Vəhyin mahiyyəti
Vəhyin mahiyyəti Bir Allaha imana əsaslanan dünya dinlərində: yəhudilik, xristianlıq və islamda vəhy məhfumu mühüm rol oynayır. Lakin bir dinin içində belə ayrı-ayrı məzhəblər vəhyin mahiyyəti üstündə ixtilafa düşürlər. Məsələn, xristianların arasında vəhyi Allahın insana “diktə” ilə yazdırması və Allahla insanın birgə işləməsi kimi qəbul edənlər vardır.
Bununla belə, səmavi sayılan bu dinlərin hərəsində, ümumiyyətlə, vəhyin mahiyyətinə dair bir əqidə formalaşıb.
Yəhudilikdə
Yəhudi dini ilahi vəhyin insanlara görüntüdə, röyada və ya mələklərin vasitəsilə verildiyini və tək bir adamın – Musa peyğəmbərin bilavasitə Allahla söhbət etdiyini öyrədir.
Yəhudi ilahiyyatçıları Tövratın dünya yaranmazdan əvvəl səmada var olduğuna və dünyanın Tövratın vasitəsilə yarandığına inanırlar. Onlar Tövrat dedikdə çox vaxt ümumilikdə Tanaxı nəzərdə tuturlar. Yəhudilər bütün Tövratın, o cümlədən şifahi Qanunun da Sina dağında Musaya diktə edildiyinə inanırlar. Tövratın Allahın Kəlamı kimi müqəddəsliyi yəhudilikdə son dərəcə əhəmiyyətli bir əqidədir. Musanın Tövratda özündən bircə kəlməsini əlavə etdiyini güman edən insan Allahın Kəlamını təhqir etmiş sayılır.
Xristianlıqda
Əhdi-Cədiddə (İncil kitabında) bütün Müqəddəs Yazıların “Allahdan ilham almış” olduğu deyilir. İsa Məsihin həvarisi Peterin yazdığına görə, “Müqəddəs Ruh tərəfindən yönəldilən” adamlar “Allahdan gələn sözləri” söyləyərək Müqəddəs Yazıları yazıblar. Tarix boyunca ayrı-ayrı xristian kilsələrinin Bibliyanın “diktə” ilə yazdırıldığına inanmalarına rəğmən, həqiqətdə “diktə” fikri xristianlığa yaddır. Müqəddəs Kitabda Allahdan vəhy alan insan Onun iradəsinin şüursuz bir aləti kimi təsvir olunmur. Xristian inancına görə, Allahdan ilham almış müəlliflər Allahın sözlərini bəşəriyyətə ötürməkdə fəal iştirak edən əməkdaşlarıdır. Xristian ilahiyyatı, verbalizm və fundamentalizmdən savayı (yəni Bibliyada yazılanları ifrat dərəcədə hərfi mənada qəbul edən cərəyanlar), ümumiyyətlə, Müqəddəs Yazıların eyni zamanda həm ilahi, həm bəşəri əsərlər olduğunu öyrədir. Bibliyada bəşəri müəlliflərin şəxsiyyətləri hiss olunur, onların fərdi dil üslubları və təfəkkürləri Müqəddəs Yazılarda öz əksini tapır. Lakin bu amillər ilahi vəhyə xələl yetirmir. İnsanın şəxsiyyəti vəhyin bir hissəsini təşkil edir. Kilsə ataları Müqəddəs Yazıların təkcə Allah tərəfindən yaranmadığını, bunların yaranmasında insanın da iştirak etdiyini öyrədirdilər. Allah hər zaman insanlara şüurlarının səviyyəsinə görə xitab etmişdir. Buna görə də, xristianlar get-gedə Bibliyaya tarix və dəqiq elmlərin ensiklopediyası kimi baxmaqdan imtina edir və Allahdan ilham almış Yazını Allahla ünsiyyət qurmaq və Allahın yolunu öyrənmək üçün oxuyur və öyrənirlər.
Xülasə, xristianlıqda vəhy ilahi-bəşəri bir proses kimi başa düşülür. Xristianlar vəhyi səmadan nazil olan kitablar kimi deyil, Allahın insanlarla canlı ünsiyyəti kimi qəbul edirlər.
İslamda
Müsəlmanlar Müqəddəs Yazıların (Tövrat, Zəbur, İncil və Quran) əzəldən səmavi lövhələrdə yazılmış olduğuna inanırlar. Allah müəyyən zamanlarda bu Kitabların dəqiq surətlərini yer üzünə "endirib" (ərəbcə “nazil” enmiş mənasını verir).
"Sənə özündən əvvəlkiləri (səmavi kitabları) təsdiq edən Kitabı (Quranı) haqq olaraq O nazil etdi. Tövratı da, İncili də O endirdi."
Müsəlmanlar son vəhyin Məhəmməd Peyğəmbərə nazil olduğuna etiqad edirlər. Peyğəmbər vəhy alıb yadda saxlayır, sonra mirzələrinə yazdırırdı. Allahın verdiyi vəhydə Məhəmməd Peyğəmbərin öz yaradıcılığı və ya dünyagörüşü əks olunmayıb. İslama görə, Qurani Kərim hərfi-hərfinə səmada olduğu kimi yazılmış Allahın sözlərindən ibarətdir.
Yelena Haqverdiyeva
Yelena Haqverdiyeva — Azərbaycan rəssamı, Azərbaycanın əməkdar rəssamı (2018), Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvü (1997).
Həyatı
Yelena Haqverdiyevanın yaradıcılığında qadınlar mövzusu, milli geyimlər, qurama, əsas yer tutur. Həmçinin Qacar üslubunun təsirdə duyulur.
1982-1987-ci illərdə Azərbaycan pedaqoji institutunda təhsil alıb.
1997-ci ildən başlayaraq Azərbaycan Rəssamlar İttifaqının üzvüdür.
Rəssamın əsərləri Azərbaycanda, Fransada, Almaniyada, Rusiyada, Böyük Britaniyada, Türkiyədə, ABŞ-də şəxsi sərgilərdə saxlanılır. Həmçinin xarici ölkələrdə keçirilən müxtəlif sərgilərin iştirakçısı olub. Muzeyimizdə nümayiş etdirilən “Günəşli xoş bir gün” əsərində rəssam soyuq bir qış günündə həsrətini çəkdiyi isti yayı təsvir edib.
Mükafatları
27 may 2018-ci ildə Azərbaycanın əməkdar rəssamı fəxri adına layiq görülmüşdür.
Macaranga huahineensis
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Sent-Oban-d'Oz
Sent-Oban-d'Oz (, Sant Auban d'Auza) — Fransa da kommuna, Provans-Alp-Kot-d'Azur regionunda yerləşir. Departament — Yuxarı Alplar. Kommunanın dairəsi — Qap. Veyn kantonuna daxildir.
INSEE kodu — 05131.
Əhalisi
2008-ci ildə əhalinin sayı 68 nəfər təşkil edirdi.
Passiflora aurantia
—   fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Sent-Oban-d'Oz
İqtisadiyyatı
2007-ci ildə 41 yaşdan yuxarı (15-64 yaş arasında) 30 nəfər iqtisadi fəal, 11 nəfər fəaliyyətsizdir (fəaliyyət göstərici 73,2%, 1999-cu ildə 69.0%). 30 aktiv adamdan 28 nəfəri (13 kişi və 15 qadın) çalışdı, 2 qadın işsizdi. 11 hərəkətsiz 4 nəfər arasında şagird və ya tələbə, 5 nəfər təqaüdçü, 2 nəfər digər səbəblərə görə hərəkətsizdir.
Villix
Villix — Almaniyanın Şimali Reyn-Vestfaliya torpağının Düsseldorf inzibati dairəsində şəhər. Sahəsi 67.77 km2, əhalisi 51970 nəfərdir (2009).
Xəzər Bakı FK
Xəzər Futbol Klubu 2017/2018-ci illər mövsümündə I Divizionda debüt edib. Klub ev oyunlarını "Azal Arena"da keçirir. Bu klub, sonradan bəzi problemlərə görə, fəaliyyətini Region Liqası nda davam etdirməyə məcbur olub.
Okiseius sikkimensis
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Kötüklü
Kötüklü — Azərbaycan Respublikasının Qəbələ rayonunun inzibati ərazi vahidində kənd.
Coğrafiyası
Burada meyvəçilik inkişaf edib. Fındıq sahələri, şabalıd ağacları əkilmiş bağlar daha çoxdur. Təbii ki, quru meyvələrdən gəlir artdıqca kənddə iri buynuzlu mal-qaranın çoxalması və arıçılığın inkişafı da müşahidə olunur. Telefon xətti çəkilib, sayğaclaşmadan sonra fasiləsiz enerji təminatı, yəni işıq problemi həll edilib. Artezian quyuları qazılıb. Artıq müasir səviyyədə texniki avadanlıqlarla təchiz edilən yeni məktəb binası da məktəblilərin ixtiyarındadır.
Toponimikası
Kötüklü oyk, sadə. Qəbələ r-nunun Mıxlıqovaq i.ə.v.-də kənd. Alazan-Əyriçay çökəkliyindədir. Yerli əhalinin məlumatına görə, yaşayış məntəqəsi vaxtilə əkin məqsədilə ağaclardan təmizlənmiş Kötüklü adlanan sahədə salındığı üçün belə adlandırılmışdır.
Avdıbəy
Avdıbəy — İrəvan quberniyasının Aleksandropol qəzasında, indi Hamamlı (Spitak) rayonunda kənd. Rayon mərkəzindən 20 km məsafədə yerləşir.
Toponimi
Yerli tələffüz forması Əvdibəy. Toponim Avdıbəy şəxs adı əsasında əmələ gəlmişdir. Antropotoponimdir. Quruluşca sadə toponimdir. Ermənistan SSR Ali Soveti Rəyasət Heyətinin 4.V.1939-cu il fərmanı ilə adı dəyişdirilib Tsaxkaber qoyulmuşdur.
Tarixi
1939-cu ildə kənd ermənicə Tsaxkaşen, 1967-ci ildə Tsaxkabert adlandırılmışdır. Toponimin iki cür izahı verilə bilər. Türk dillərindəki bək sözü 1283-cü ilə aid mənbədə Dağlıq Qarabağda Petrosabak (Petros şəxs adından və bək "təpə" sözündən), XIV əsrdən mə'lum olan Gədəbəy (türk dillərində gədə "qaravul", "gözətçi", "keşikçi" və bək "təpə" sözlərindən), XIX əsrdə Şimali Qafqazda Kazbek, Xurqabək dağı oronimlərində, habelə Dağlıq Qarabağda Qoçbək, Ermənistanda Pəmbək dağ adlarında əksini tapmışdır.
Alberto Fuximori
Alberto Fuximori — Perunun 1990-2000-ci illər arasında yapon əsilli prezidenti.
Porfirio Dias
Porfirio Dias (Porfirio Díaz; ) Meksika Respublikasının 29-ci prezidenti, 1911-ci ildə Meksika inqilabı nəticəsində hakimiyyətdən devrilmişdir.
Həyatı
Porfirio Dias 4 illik fasilə ilə 30 müddətində Meksikanı diktator qaydaları ilə idarə etmişdir. Əslən Mələz olan Dias orta təbəqəli ailənin nümayəndəsi olmuşdur. 15 yaşında dini təhsil almaq üçün rahiblik məktəbinə getməyə başlamışdır. 1846-cı ildə Meksika-ABŞ müharibəsinin başlaması səbəbindən, təhsilini yarımçıq buraxır və orduya yazılır. 1849-cu ildə gələcək prezident Benito Juarezin məsləhəti ilə hüquq bölümündə təhsil almağa başlayır. Porfirio orduda əldə etdiyi uğurlarla tanınırdı, ABŞ ordusuna qarşı aparılan döyüşlərdə şücaəti onun şöhrətinin artmasına səbəb olmuşdur.
Dias 1857-ci ildə ölkədə, baş verən vətəndaş qarşıdurmasındada iştirak etmişdir. Liberallarla mühafizəkarlar arasında aparılan 1857 - 1860-cı illəri əhatə edən Reform müharibəsində və Avstriya şahzadəsi Maximillanın, Meksikaya kral təyin edilməsinə qarşı, fransızlara qarşı başlayan müqavimət hərəkatında fəal iştirak etmişdir.
Girov (film, 2005)
Girov – Eldar Quliyev və Natiq Rəsulzadənin ssenarisi əsasında rejissor Eldar Quliyevin "Azərbaycanfilm"in istehsalı ilə dram janrında çəkdiyi film.
Macaranga mauritiana
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Arealı
Mavriki üçün endemik növdür.
Bidens aristosa
— fəsiləsinin  cinsinə aid biki növü.
Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondu
BMT-nin İnkişaf Proqramı, BMT-nin Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı, ABŞ Dövlət Departamenti, ABŞ Tədqiqat Əməliyyat Mərkəzi, Avropa Komissiyası, NATO, Beynəlxalq Mətbuat İnstitutu, Beynəlxalq Jurnalistlər Federasiyası, Sərhədsiz Reportyorlar, Beynəlxalq Söz Azadlığı Mübadiləsi, Beynəlxalq Xəbər Təhlükəsizliyi İnstitutu, bir sıra ölkələrin Azərbaycandakı səfirlikləri, Azərbaycan Respublikası Ərazilərinin Minalardan Təmizlənməsi üzrə Milli Agentlik, habelə regiondakı yerli və beynəlxalq qeyri-hökumət təşkilatları ilə əməkdaşlıq çərçivəsində fəaliyyət göstərir.
Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondu əsasən üç istiqamətdə – media və vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı; sülhməramlı aksiyalar və konfliktologiya; qaçqınlar, məcburi köçkünlər və icma problemləri istiqamətlərində fəaliyyət göstərir.
Beynəlxalq Sülh Bürosunun (BSB), Beynəlxalq Mətbuat İnstitutunun (BMİ), Qaçqınlar və Sığınacaq Axtaranlar üzrə Avropa Şurasının (ECRE), ABŞ Dövlət Departamenti Hərbi-Siyasi İşlər Bürosu Silahların Ləğvi və Qadağan Edilməsi İdarəsinin İctimai-Özəl Tərəfdaşlıq Proqramının, BMT-nin İqtisadi və Sosial Şurası (ECOSOC) QHT bölməsinin xüsusi məşvərətçi statuslu üzvü olan BAMF Azərbaycan Mətbuat Şurasının, Azərbaycan Milli Qeyri-Hökumət Təşkilatları Forumu və Azərbaycan Jurnalistlər Konfederasiyasının üzvüdür. BAMF-ın sədri Umud Mirzəyev Beynəlxalq Mətbuat İnstitutu Azərbaycan Milli Komitəsinin rəhbəri, Azərbaycan Mətbuat Şurası İdarə Heyətinin üzvü, Azərbaycan Milli Qeyri-Hökumət Təşkilatları Forumu İdarə Heyəti sədrinin müavinidir.
Beynəlxalq təşkilatlara üzvlüyü BAMF-ın fəaliyyət dairəsinin genişlənməsi ilə yanaşı həm də fonda müvafiq səlahiyyətlər qazandırır. ECOSOC-da xüsusi məşvərətçi status qazanan BAMF BMT Baş Assambleyası tərəfindən çağırılan beynəlxalq konfrans və digər xüsusi iclasların iştirakçısı olmaq, komitə tərəfindən verilmiş zəmanət əsasında şifahi, həmçinin qısa yazılı bəyanatlar vermək, ECOSOC-un və onun digər orqanlarının iclaslarında iştirak üçün nümayəndələr təyin etmək, QHT-lərin maraqlı olduğu məsələlərlə bağlı katiblikdəki məmurlarla məsləhətləşmələr aparmaq səlahiyyətinə malikdir.
Təşkilat Beynəlxalq Mətbuat İnstitutunun tərəfdaşı kimi bu nüfuzlu qurumun hər il keçirdiyi Dünya Konqreslərində və Baş Assambleyalarında iştirak edir, təkliflər irəli sürür, Azərbaycanda müstəqil medianın inkişafı ilə bağlı məsələlər qaldırır.
ABŞ Dövlət Departamenti Hərbi-Siyasi İşlər Bürosu Silahların Ləğvi və Qadağan Edilməsi İdarəsi ilə özəl tərəfdaşlıq BAMF-ın sülhməramlı aksiyalar və konfliktologiya sahəsindəki fəaliyyətində yeni mərhələ açmışdır. Təşkilat bu tərəfdaşlıq çərçivəsində öz nəşrlərində, media qurumları ilə əməkdaşlıq əlaqələrində və keçirdiyi ictimai tədbirlərdə ABŞ Dövlət Departamenti Hərbi-Siyasi İşlər Bürosu Silahların Ləğvi və Qadağan Edilməsi İdarəsilə tərəfdaşlığını vurğulaya, bu idarə ilə birgə müəlliflik əsasında məqalələr və nəşrlər hazırlaya bilər. Həmçinin BAMF idarənin ədəbiyyatlarından, sənədlərindən, CD və DVD-lərindən sərbəst istifadə etmək, bütün poçt rekvizitlərinin, press-relizlərin, elanların və ümumi maraq dairəsinə dair ümumi məlumatların göndərilməsi üçün məlumat bazasına daxil olmaq hüququna malikdir.
ECRE-yə üzvlük isə BAMF-a qaçqınların və məcburi köçkünlərin problemlərinin həllində, icmanın inkişafında Avropa təcrübəsindən bəhrələnmək, bu beynəlxalq qurumun iclaslarının iştirakçısı olmaq və digər üstünlüklərdən istifadə etmək imkanı qazandırmışdır.
BAMF, fəaliyyət istiqamətlərindən biri olan media və vətəndaş cəmiyyətinin inkişafı sahəsində indiyədək xeyli uğurlu işlər görmüş, respublikanın aparıcı media qurumlarının və kütləvi informasiya vasitələri nümayəndələrinin iştirak etdiyi tədbirlər həyata keçirmişdir. Vətəndaş cəmiyyətinin formalaşmasında və hüquqi dövlət quruculuğunda mətbuatın rolunu xüsusi qiymətləndirən Fond bu sahəni daim diqqət mərkəzində saxlayır. Azərbaycan jurnalistikasını siyasətin əlindən xilas etmək, kütləvi informasiya vasitələrinin ətrafda cərəyan edən hadisələrə ədalətli və tərəfsiz münasibətinə nail olmaq, Qarabağ probleminin həllində media mənsublarının bir araya gəlməsini və beynəlxalq jurnalistikanın dəstəyini təmin etmək təşkilatın əsas vəzifələrindən biridir. Bu məqsədlə BAMF-ın mərkəzi ofisində saysız-hesabsız konfranslar, dəyirmi masalar və görüşlər keçirilmişdir.
BAMF Qarabağ problemini, Ermənistanın Azərbaycana qarşı apardığı işğalçılıq müharibəsinin dəhşətlərini, qaçqınların və məcburi köçkünlərin üzləşdikləri məşəqqətləri əks etdirən xeyli kitab, broşüra və buklet çap etmiş, sənədli filmlərin, videomaterialların hazırlanmasında yaxından iştirak etmişdir. Azərbaycan haqqında obyektiv informasiyaların toplanıb dünya ictimaiyyətinin diqqətinə çatdırılması məqsədilə BAMF on ildən artıq bir müddət ərzində dünyanın ayrı-ayrı ölkələrrindən jurnalistlərin, ziyalıların, xalq diplomatlarının münaqişə bölgələrinə ardıcıl səfərini təşkil etmişdir.
Sərhədsiz Jurnalistlər Təşkilatının nəşri olan «Jurnalistlər üçün praktik vəsait» adlı kitab, Beynəlxalq Mətbuat İnstitutunun nəşri olan «Jurnalistlər təhlükəli tapşırıqlarda» kitabı tərcümə edilib çap olunmuş, həmçinin «Mərkəzi və Şərqi Avropa ölkələrinin jurnalistləri üçün məlumat kitabı» rus dilindən Azərbaycan dilinə tərcümə edilmiş, bu kitabın materialları əsasında Azərbaycan dilində «Jurnalist olmaq istəyirsənsə…» adlı metodiki vəsait çap edilmişdir. Bütün bu nəşrlər Azərbaycanda media qurumları, kütləvi informasiya vasitələri arasında, ali təhsil ocaqlarının jurnalistika fakültələrində yayılmışdır. Bundan əlavə, BAMF 2002-ci ilin dekabr ayında NATO ilə birgə Bakıda keçirdiyi «Qafqaz və regional təhlükəsizlik» mövzusunda konfransın materialları əsasında ingilis və rus dillərində «NATO və Qafqazda regional təhlükəsizlik» adlı kitab çap etdirmişdir. «Şəhidlər Xiyabanı» adlı elmi-publisistik, ensiklopedik-bioqrafik məlumat kitabının əsas materiallarının toplanması başa çatdırılmışdır. 2005-ci ildə BAMF «Azərbaycan dilində latın qrafikası ilə kütləvi nəşrlərin həyata keçirilməsi haqqında» Azərbaycan Respublikası Prezidentinin sərəncamına uyğun olaraq Azərbaycan ədəbiyyatının kirildən latın qrafikasına keçirilməsi layihəsinə qoşulmuş və ümumi tirajı 2003700 nüsxə olan 92 adda kitab «Avrasiya-press» nəşriyyatı tərəfindən yığılmış, redaktə və tərtib edilərək nəşr olunmuşdur.
BAMF Sülhməramlı aksiyalar, konfliktologiya və insan haqlarının müdafiəsi sahəsində də səmərəli iş aparır. Fəaliyyətə başladığı ilk dövrlərdən regionda milli və hərbi zəmində baş verən münaqişələrin öyrənilməsi və aradan qaldırılması yollarının araşdırılması fondun əsas vəzifələrindən biri olmuşdur.
BAMF öz fəaliyyətinin bu istiqaməti ilə bağlı indiyədək xeyli layihələr həyata keçirmişdir. «Evdə sülh, ölkədə sülh, cahanda sülh» (1992), «Ərazilərin minalardan təmizlənməsi üzrə birinci səviyyəli tədqiqat» (2000-2001), «Minaların təsirinin tədqiqatı» (2002-2003), «NATO və regional təhlükəsizlik» (2002), «İcma Mina Aksiyası» (2002-ci ildən indiyədək davam edir), «Minadan zərərçəkənlərin ehtiyaclarının öyrənilməsi» (2004), «Azərbaycanın Tərtər rayonunda minadan zərərçəkənlərin assosiasiyasının yaradılması və onun fəaliyyəti» (2006-2007) layihələrini və digər layihələri yerinə yetirmiş, onlarla beynəlxalq konfransların, seminarların, dəyirmi masaların iştirakçısı və təşkilatçısı olmuşdur. BAMF-ın təsisçilçiliyi ilə 2007-ci ilin mart ayında Azərbaycanda Minadan Zərərçəkənlərin Assosiasiyası (AMZA) təsis olunmuş və iyul ayında Ədliyyə Nazirliyində qeydiyyatdan keçmişdir. ABŞ Dövlət Departamenti Hərbi-Siyasi İşlər Bürosu Silahların Ləğvi və Qadağan Olunması İdarəsinin maliyyə dəstəyi ilə 2007-ci il iyul ayının 1-dən etibarən həyata keçirilən «AMZA-nın Füzuli regional bölməsinin yaradılması və Tərtər bölməsinin fəaliyyətinin istiqamətləndirilməsi» və «AMZA-nın Ağstafa regional bölməsinin yaradılması və onun fəaliyyətinin istğiqamətləndirilməsi» layihələrinin icrası davam etdirilir.
Azərbaycanda qaçqınların və məcburi köçkünlərin problemlərinin həlli, miqrasiya məsələlərinin öyrənilməsi və icmanın inkişafı sahəsində də Beynəlxalq Avrasiya Mətbuat Fondu uğurlu işlər görür, layihələr həyata keçirir. BAMF-ın nəzdində fəaliyyət göstərən İcma Mina Aksiyası komandasının tərkibinin təxminən 40 faizinin qaçqınların və məcburi köçkünlərin təşkil etməsi buna parlaq sübutdur.
Azərbaycanda humanitar yardımdan inkişafa doğru keçildiyi bir dövrdə qaçqınların və məcburi köçkünlərin özlərinin gəlir gətirən sahələrinin yaradılmasına da xüsusi diqqət yetirən BAMF icma problemlərinin həllini, ev-eşiklərindən didərgin düşmüş soydaşlar arasında sahibkarlıq bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi məqsədilə layihələr həyata keçirilməsini ön plana salmışdır. Bunun üçün təşkilatın 2007-ci ildə təsis etdiyi və Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən qeydiyyata alınmış Bank Olmayan Kredit Təşkilatı «Avrasiya-Kredit» Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətə fəalliyət göstərməsi üçün Milli Bank tərəfindən lisenziya verilmişdir.
Azərbaycanda qaçqınlara, məcburi köçkünlərə, aztəminatlı ailələrə, əlillərə və xüsusilə minadan zərərçəkənlərə, işğaldan azad olunan və müharibədən zərər çəkən regionların yoxsul təbəqəsinə mikrokreditlər verməyi qarşısına məqsəd qoyan «Avrasiya-Kredit» MMC beynəlxalq donor təşkilatlarla əməkdaşlıq əlaqələri qurmuş və bu istiqamətdə gələcəkdə yerli donorlara da müraciət etməyi planlaşdırmışdır. «Avrasiya-Kredit» MMC ABŞ Dövlət Departamentinin maliyyə dəstəyi ilə BAMF tərəfindən həyata keçirilən Azərbaycanda Minadan Zərərçəkənlərin Assosiasiyasının regional bölmələrinin yaradılması və fəaliyyətlərinin istiqamətləndirilməsi layihələri çərçivəsində artıq Füzuli, Tərtər və Ağstafa rayonlarında kiçik kreditlərin verilməsinə başlamışdır. İcma problemlərinin aradan qaldırılması sahəsində BAMF-ın işində yeni bir mərhələ təşkil edən bu fəaliyyət istiqamətinin getdikcə genişəlndirilməsi planlaşdırılmışdır.
BAMF 2007-ci ilin iyul ayında Minilliyin İnkişafı Proqramı çərçivəsində BMT-nin Genevrə ofisində «İnkişaf üçün qlobal tərəfdaşlıq yolu ilə yoxsulluğun və aclığın aradan qaldırılması istiqamətində səylərin gücləndirilməsi» adlı İllik Yenilikçi sərgidə iştirak etmişdir. Sərgidə BMT-nin Baş Katibi, ECOSOC-un prezidenti, UNESCO-nun Baş katibi, ECOSOC QHT bölməsinin rəhbəri və digər yüksək çinli şəxslər iştirak etmişlər. Tədbirdə dünyanın ayrı-ayrı ölkələrindən 30-a yaxın QHT iştirak etmişdir. BAMF sərgidə ABŞ Dövlət Departamenti Hərbi-Syasi İşlər Bürosu Silahların Ləğvi və Qadağan Olunması İdarəsinin maliyyə dəstəyi ilə həyata keçirdiyi «Azərbaycanın Tərtər rayonunda minadan zərərçəkənlərin Assosiasiyasının yaradılması və onun fəaliyyəti» layihəsi çərçivəsində əldə olunmuş nailiyyətləri özündə əks etdirən «Uğurlu hekayət»lə iştirak etmişdir. BAMF-ın əməkdaşı sərgidə iştirak edən bir çox təşkilatların nümayəndələri ilə yoxsulluğun aradan qaldırılması istiqamətində daha çox yardıma ehtiyacları olan minadan zərərçəkmiş şəxslər və onların ailə üzvlərinin problemlərinin həlli istiqamətində gələcək əməkdaşlıq imkanlarını geniş müzakirə etmişdir.
BMT-nin Baş Katibi Ban Ki-Mun BAMF-ın Yenilikçi sərgidə iştirakını yüksək qiymətləndirmiş, öz fikirlərini təşkilatın rəy kitabında belə ifadə etmişdir: «Mən sizin bəşəriyyətə etdiyiniz təmənnasız xidməti dəstəkləyirəm».
BAMF-ın sədri Umud Mirzəyev 2007-ci ilin yayında Yunanıstanın Delfi və Afina şəhərlərində təşkil olunmuş Qaçqınlar və Sürgündə Olanlar üzrə Avropa Şurasının (ECRE) Yarımillik Ümumi İclasında və Hüquq şəbəkəsinin (ECRAN) tədbirlərində iştiak etmişdir. BAMF-ın nümayəndəsi ECRE-nin «Şimal-qərb regionuna daxil olan ölkələrdə mövcud miqrasiya qanunvericiliyi çərçivəsində qaçqın və sığıınacaq axtaranların problemləri» mövzusunda keçirdiyi konfransında iştirak etmişdir. BAMF-ın daha bir nümayəndəsi isə 2008-ci ilin yayında ECRE-nin Brüsseldə keçirilən növbəti toplantısına qatılmışdır.
Bəzi sosial ayırmalardan və əlavə vergilərdən azad olunması üçün Dövlət Reesterinə salınan BAMF Beynəlxalq Humanitar Yardım üzrə Dövlət Komissiyası tərəfindən qaçqınlara və məcburi köçkünlərə humanitar yardımların paylanması prosesinə cəlb edilmişdir.
BAMF-ın Tərtər, Füzuli və Ağstafa rayonlarında regional ofisləri fəaliyyət göstərir.
Okiseius subtropicus
—  aləminin  tipinin  sinfinin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid heyvan növü.
Arkona (musiqi qrupu)
Arkona — 2002-ci ildə Moskvada Maşa "Scream" Arxipova və Aleksandr "Warlock" Korolevım tərəfindən yaradılan Rusiya metal musiqi qrupu.
Haqqında
Əvvəlcə qrupun adı "Qiperboreya" adlanırdı, lakin həmin ilin fevralında qrup adını dəyişərək Arkona etdi. 2002-ci ilin sonunda qrup özünün ilk demo "Rus" albomunu yazdırdı. Daha sonra Butterfly Temple, Pagan Reign, Сварга və Rossomahaar kimi metal qrupları ilə konsertlər də çıxış etməyə başladı. 2004-cü ildə qrup iki studio studio albomlarını yazdırdı. Aprel ayında "Возрождение" adlı albomlarını və dekabrda isə "Лепта" adlı albomlarını çıxardaraq, Rusiyada öz janrları üzrə ən yaxşı qruplardan biri oldu.
Patau sindromu
Təkrarlanma riski
Əgər valideynlərdən biri translokasiya daşıyıcısıdırsa, onda cütün dünyaya sağlam uşaq gətirmə ehtimalı 1%-dən azdır.
Müalicəsi
Bunun müalicəsi olmur. Ancaq müxtəlif simptomların ayrılıqda müalicəsi mümkündür. Burada müalicə ayrı-ayrı tip sahələrə aid olan bir-birinə əlaqələndirilmiş qruplar tərəfindən həyata keçirilir. Bəzi hallarda isə müalicə cərrahi müdaxilə tələb edə bilər. Cərrahiyyə müdaxiləsi digər simptomlar və faktorları nəzərə almaqla və anormallığın ciddiliyi və təbiətinə uyğun aparılmalıdır.
Proqnoz
Patau sindromuna tutulmuş uşaqların 80%-dən çoxu elə birinci ay tələf olurlar.
İnkişaf tarixi
Trisomiya 13 ilk dəfə 1657-ci ildə Tomas Bartolini tərəfindən təsvir olunmuşdur, lakin xəstəliyin xromosom xarakteri 1960-cı ildə həkim Klaus Patau tərəfindən aşkar olunmuşdur. Bu sindrom Sakit okean adalarından birində yaşayan tayfada da təsvir olunmuşdur. Hesab olunur ki, bu hallar atom bombasının sınaqdan keçirilməsi zamanı yaranan radiasiya ilə əlaqədardır. İngiltərə və Uelsdə 2008-2009-cu illərdə 172 uşağa Patau sindromu diaqnozu qoyulub (91% prenatal). Bunlardan 111-i abortla nəticələnib, 14 uşaq ölü doğulub, 18 uşaq diri doğulub, 30-u naməlum qalıb. Bu trisomiyanın hissəvi forması və ya mozaisizmələ doğulan uşaqlarda tam fərqli və daha optimal proqnoz ola bilər.
Səbəbləri
Əksər hallarda səbəb trisomiya 13-dür. Bu o deməkdir ki, bədənin hər hüceyrəsində 13 xromosomun 13 nüsxəsi var (normada 2). Nadir hallarda orqanizmin yalnız bəzi hüceyrələrində xromosomların əlavə nüsxəsi olur; belə hallar mozaik Patau sindromu adlanır. Bu xəstəlik hamiləlik zamanı və ya ondan 13 xromosomun bir hissəsinin digər xromosoma birləşməsi (translokasiyası) nəticəsində də yarana bilər. Xəstələrdə həm 13 xromosomun 2 nüsxəsi, üstəlik digər xromosoma birləşməsi nəticəsində əlavə material da olur. Əksər hallarda Patau sindromu irsən keçmir, elə bil ki, cinsi hüceyrələrin (yumurtahüceyrə və spermatozoidlər) formalaşması prosesində təsadüfi hadisədir. Hüceyrlərin bölünməsindəki səhvlə əlaqədar olaraq anormal saylı xromosomu olan reproduktiv hüceyrələr yarana bilər. Məsələn, yumurtahüceyrə və spermatozoid əlavə xromosom nüsxəsi ala bilər. Əgər bu atipik cinsi hüceyrələrdən biri uşağın genetik strukturuna qoşulsa, uşaq orqanizminin hər bir hüceyrəsində əlavə 13 xromosom olacaq. Patau sindromunun mozaisizmi də irsən keçmir, dölün inkişafının əvvəlində hüceyrələrin bölünməsi zamanı təsadüfi pozğunluqla yaranır. Patau sindromu translokasiya ilə əlaqədar irsən keçə bilər. Sağlam adam 13-cü və digər xromosomlar arasında dəyişilmiş genetik material daşıya bilər. Bu dəyişiklik balansalaşmış translokasiya adlanır, belə ki, 13 xromosomdan əlavə material alınmayıb. Bu tipin daşıyıcılarında sindromun əlamətləri olmasa da, yüksək risk qrupuna daxildirlər (onlarda xəstə uşaqların doğulma riski yüksəkdir). İnkişaf qüsuru olan digər anadangəlmə sindromların (Mekkel və Mor sindromıarı, Opitsa triqonosefaliyası) ayrı-ayrı əlamətləri Patau sindromu ilə eynidir. Diaqnostikada həlledici faktor – xromosomların tədqiqidir. Bütün hallarda, hətta uşaq öldükdə belə sitogenetik müayinə göstərişdir. Dəqiq sitogenetik diaqnoz vacibdir (ailədə gələcək uşaqların sağlamlılğı üçün).
Fiziki əlamətlər
Patau sindromu üçün baş beynin və üzün çox sayda anadangəlmə qüsurları xarakterdir (baş beynin, göz almalarının, kəllənin beyin və üz hissəsinin). Kəllənin dairəsi adətən kiçik olur, triqonosefaliya da rast gəlir. Alın alçaqdır, göz yarıqları dardır, qulaq seyvanları aşağıda yerləşir və deformasiyaya uğrayıb. Tipik əlaməti- qurdağızlıq və dovşandodaqlıq (adətən 2 tərəfli). Həmişə müxtəlif kombinasiyada bir neçə daxili orqanın qüsurları rast gəlinir: ürək arakəsmələrinin defektləri, bağırsaqların başa çatmamış dönməsi, böyrək kistaları, daxili cinsiyyət orqanlarının anomaliyası, mədəaltı vəzin defekti. Bir qayda olaraq, polidaktiliya (çox vaxt 2 tərəfli və əllərdə) və biləklərin fleksor vəziyyəti müşahidə olunur.
Macaranga paxii
—  aləminin  dəstəsinin  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
Passiflora biflora
(Passiflora biflora) —  fəsiləsinin  cinsinə aid bitki növü.
XGA
400px|thumb
XGA- genişlənmiş qrafik matris - (ing. XGA (Extended Graphics Array) – PS/2 maşınları ailəsində videoqrafika standartı; bu standartı reallaşdıran adapter, yaxud mikrosxem. 1990-cı ildə IBM firması tərəfindən təqdim olunub. VGA ilə müqayisədə daha yüksək çözümlülüyü dəstəkləyir (1024×768, 256 rəng).
Tereşkovka (Avurğazı)
Tereşkovka  — Başqırdıstan Respublikası nın Avurğazı rayonu nda yerləşən kənd. Kənd Stepanovka kənd şurası nın tərkibindədir.
Coğrafi yerləşməsi
Məsafələr:
Əhali
2002-ci ildə keçirilən Ümumrusiya əhalinin siyahıya alınmasına əsasən kənddə ukraynalılar (58%) üstünlük təşkil edir.
Mitoxondrial xəstəliklər
Mitoxondrial xəstəliklər — mitoxondrilərin genetik, struktur və biokimyəvi defektləri ilə şərtlənən heterogen sinir-əzələ xəstəlikləri qrupu.
MELAS (mitoxondrial ensefalomiopatiya, laktat asidoz, insultabənzər vəziyyətlər), A3243G və T3271C mitoxondrial DNT mutasiyaları xarakterdir, nüvə DNT mutasiyaları yoxdur. Sindromun diaqnostikası üçün mütləq qan hüceyrələri, əzələ toxuması, sidik və tük follikulları istifadə olunur.
NARP (neyropatiya, ataksiya, tor qişanın piqment degenerasiyası), T8993C, və ya T8993G mitoxondrial DNT-nin mutasiyası. Sindromun diaqnostikası üçün qan hüceyrələri və tük follikulları istifadə olunur. Əzələ toxuması bioptatlarının müayinəsi aparılmır, çünki informativ deyil. MERRF (mioklonus-epilepsiya, əzələ bioptatında “qırmızı cırılmış liflər)-in olması, A8344G və A8356G mitoxondrial DNT mutasiyaları, nüvə DNT-sinin mutasiyaları aşkar olunmayıb. Diaqnostika üçün qan hüceyrələri, əzələ toxuması, tük follikulları istifadə olunur. LHON (Leber görmə sinirlərinin atrofiyası), 93460A, G11778A, T14484C mitoxondrial DNT genlərinin mutasiyası, nüvə DNT-si mutasiyaları aşkar olunmayıb. Diaqnostika üçün daha dəqiq məlumat verən qan hüceyrələrindən istifadə olunur. KSS (Kirns Söyr sindromu), mitoxondrial DNT-nin delesiyası və ya duplikasiyası ilə şərtlənir. Diaqnostika üçün əzələ toxuması bioptatları(“cırılmış qırmızı liflər” aydın görünür) və qan hüceyrələri istifadə edilir.
CPEO( xarici proqressiv oftalmoplegiya), mitoxondrialDNT-nin delesiyası və ya duplikasiyası ilə şərtlənir, mitoxondrial zülallar haqqında məlumatı kodlaşdıran nüvə genlərinin mutasiyası da bu sindromun inkişafına səbəb ola bilər. Diaqnostikada əzələ liflərinin biopsiyası daha informativdir, eyni zamanda qan hüceyrələri kimi bioloji materialdan da istifadə edilir. LS (Ley sindromu və ya xəstəliyi), mitoxondrial DNT-nin A3243G, A83449, T8993C, T89939 genlərinin mutasiyaları,mitoxondrial zülalların sintezinə cavabdeh olan nüvə DNT-nin mutasiyaları mümkündür. Diaqnostika məqsədilə qan hüceyrələri və tük follikullarından istifadə edilir.
MİDD (ana xətti ilə irsən keçən diabet), mitoxondrial DNT-nin A34439 geninin mutasiyası ilə şərtlənir. Bu patalogiyanı törədən nüvə DNT-sinin mutasiyaları məlum deyil. Sindromun diaqnostikası üçün qan hüceyrələri, əzələ toxuması, tük follikullarından istifadə edilir. Patogenez baxımından mitoxondrial xəstəliklər 3 əsas qrupa bölünür: 1.Karnitin tsikli daxil olmaqla yağ turşularının oksidləşməsinin pozulması ilə əlaqədar; 2.Piruvat metabolizminin və trikarbonat turşularının siklinin pozulması ilə əlaqədar; 3.Oksidləşdirici fosforlaşma proseslərinin pozulması ilə əlaqədar yaranan mitoxondrial xəstəliklər.
Etioloji və patosenetik faktorları cəmləməklə mitoxondrial xəstəlikləri 3 əsas qrupa bölmək olar.
1.Mitoxondrial DNT defektləri ilə şərtlənən xəstəliklər: a)Nöqtəli mutasiyalarla b)Delesiyalarla(делеции) c)Məhdud duplikasiyalarla və ya delesiyalarla müştərək 2.Nüvə DNT defektləri ilə şərtlənən xəstəliklər: a)Mitoxondrilərin elektronnəqliyyat zəncirinin işini pozan mutasiyalarlab)Oksidləşdirici fosforlaşmanı pozan mutasiyalarla c)Krebs siklinin fermentlərinin defektlərini törədən mutasiyalarla d)Substratların utilizasiyasını pozan mutasiyalarla e) Substratların nəqliyyatını pozan mutasiyalarla 3.Mitoxondrial DNT defektləri ilə şərtlənən xəstəliklər (bunlar nüvə DNT-nin pozulması nəticəsində yaranır) a) Mitoxondrial DNT-nin toxumaspesifik delesiyaları və ya duplikasiyaları ilə b) Mitoxondrial DNT-nin üzülməsi (deplesiya) Mitoxondrial xəstəliklər çox müxtəlif klinik əlamətlərlə xarakteizə olunur: 1.Qanın asidozu və keton cisimlərinin konsetrasiyasının artması ilə müşayiət olunan təkrari komatoz vəziyyətlər; 2.Fiziki inkişafın ləngiməsi, nanizm; 3.Qalxanvari vəzinin disfunksiyası; 4.Sinir sisteminin müxtəlif şöbələrinin zədələnmə simptomları(qıcolmalalar, ataksiya, polineyropatiya, atetoz, əzələ tonusunun dəyişməsi və s.) 5.Miopatiyalar və kardiomiopatiyalar 6.Tubulopatiyalar, D vitamini rezistentli raxit 7.Diareya, seliakiyaya bənzər sindrom 8.Qaraciyər çatmamazlığı 9.Görmə sinirlərinin atrafiyası 10.Pansitopeniya, makrositar anemiya Müxtəlif orqanların oksigen çatışmazlığına həssaslığı müxtəlifdir. Belə ki, qaraciyər hüceyrələrində, hətta 80% mutant mitoxondrilər olduqda belə klinik əlamətlər olmaya bilər. Lakin belə şəraitdə beyin hüceyrələrinin normal fəaliyyəti mümkün deyil. Mitoxondrial genomda mutasiyalarla şərtlənən mitoxondrial xəstəliklər üçün aşağıdakı ümumi qanunauyğunluqlar xarakterdir: 1.Ana xətti ilə ötürülmə. İnsanın bütün mitoxondriləri ana mənşəlidir və yumurtahüceyrədən alınıb. Spermatozoiddəki mitoxondrilərdən yumurtahüceyrəyə daxil olmaq üçün energetik təminat məqsədilə istifadə olunur. Beləliklə, yumurtahüceyrənin hər hansı sayda mitoxondrilərində mutasiyalar olduqda ana, mutant mitoxondriləri hər iki cinsdən olan uşaqlarına ötürə bilər. 2.Heteroplaziya fenomeni. Mitoxondrial patologiyalı xəstələrin hüceyrələrində mutant və normal mitoxondrilər olur. Hüceyrə bölünməsi zamanı onlar təsadüfi paylanır. 3.Energetik substrata qarşı həssaslığına görə orqanları belə düzmək olar: mərkəzi sinir sistemi (ən həssas), skelet əzələləri, ürək əzələsi, böyrəklər, qaraciyər, endokrin sistem. Qeyd etmək vacibdir ki, yaş artdıqca mitoxondrial xəstəliklər daha ağır olur, çünki qocalma prosesində mitoxondrial DNT-də spontan yaranan mutasiyaların sayı artır. 4.İnsanın xroniki proqressiv və degenerative xəstəliklərinin yaranmasında mitoxondrial genomun mutasiyaları vacib rol oynayır. İnsanlarda 24 yaşdan başlayaraq ürək əzələsinin zəifliyinin və bioenergetik çatmamazlığın yaranmasının səbəblərindən biri mutasiyalardır: hər şeydən əvvəl mitoxondrial genomda delesiyalar.
Qars döyüşü (1745)
Qars döyüşü (1745) — Osmanlı-Qızılbaş* müharibəsi (1743-1746)nin sonuncu əsas toqquşmasıdır. Döyüş Osmanlı ordusunun qəti şəkildə darmadağın edilməsi ilə nəticələndi. Döyüş fasilələrlə 10 günə qədər davam etmiş və sonda Osmanlı ordusunun tamamilə darmadağın edilməsi ilə sonlandırılmışdı. Döyüşdə şəhid olan qızılbaşların nəşinin dəqiqləşdirilməsi və üsul gərəyi dəfni ilə əlaqədar Şahbanu Raziyə sultan Səfəvi şəxsi büdcəsindən xüsusi maliyyə sərf etmişdir. Mosuldakı məğlubiyyətdən sonra Osmanlı bu döyüşdə də Nadir şaha məğlub oldu və artıq hərbi qələbə qazanmağa olan ümidləri azaldı. Qələbəyə olan ümidi azalan Osmanlı tərəfi danışıqları yenidən başlatdı. Nəticədə tərəflər arasında Kürdan sülh müqaviləsi imzalandı. Qələbəyə olan ümidi azalan Osmanlı tərəfi danışıqları yenidən başlatdı.
Arxa plan
1745-ci ilin birinci yarısını Dağıstanda baş qaldıran qiyamların yatırılması və bu bölgənin tam itaət altına gətirilməsi ilə məşğul oldu. 1745-ci ilin yayında Nadir şahla Osmanlı qüvvələri arasında yeni bir qarşılaşma baş verdi. Nadir şahın Qarsın mühasirəsindən əl əkməsi ilə Osmanlı sarayının sülh bağlanmasına meyl edəcəyi ümidi yenə də özünü doğrultmadı. O, Cənubi Qafqazda olduğu vaxt Osmanlı sarayı çox böyük sayda qoşun dəstələri formalaşdırdı. Müşahidəçilərin bildirdiyinə görə, 1745-ci ilin əvvəlində Osmanlı sarayı Nadir şahın qarşısına çıxarılan ən böyük ordusunu təşkil etdi. Osmanlı qüvvələri iki qol şəklində qruplaşdırılıb müxtəlif istiqamətlərə göndərildi. Birinci qola Osmanlı dövlətinin keçmiş sədr-əzəmi Yegən Məhəmməd paşa sərkərdəlik edirdi.Onun rəhbərliyi altında olan dəstənin tərkibində 100 min süvari və 40 min yeniçəri var idi. Osmanlı qüvvələrinin digər qoluna isə Abdulla paşa və Ərdəlanın keçmiş bəylərbəyi Əhməd xan rəhbərlik edirdilər. Əhməd xan Nadir şah tərəfindən Ərdəlana bəylərbəyi təyin edilmişdi. Amma sonradan o, Nadir şaha itaətsizlik göstərib Osmanlıya qaçmış, Osmanlı dövlətində xidmətə başlamışdı. Nadir şah hələ Cənubi Qafqazda olarkən Osmanlı qüvvələrinin irəliləməsinin əngəllənməsi üçün bəzi tapşırıqlar verdi. Onun göstərişinə əsasən, Məhəmmədrza xan Qırxlının, Məhəmmədəli bəy Qacarın və Lütfəli bəy Çərxçibaşının rəhbərliyi altında qoşun dəstəsi Osmanlı qüvvələrinin qarşısına göndərildi. Bu dəstə kəşfiyyat işləri aparmaqla bərabər, Osmanlı qüvvələrinin irəli çıxarılmış dəstələri ilə döyüşə girməli idilər. Bu dəstə Naxçıvandan keçməklə Qarsa doğru irəlilədi və Qarsla İrəvan arasında Yegən Məhəmməd paşanın irəli çıxarılmış 12 min nəfərlik avanqard dəstəsi ilə qarşılaşdı. Mənbələr bu dəstələr arasında qanlı döyüş baş verdiyini və nəhayətdə Nadir şah qüvvələrinin qələbəsi ilə başa çatdığını bildirirlər. Nadir şah Bağdaddan Dağıstana doğru hərəkət edəndə Nəsrulla Mirzəni özü ilə aparmamışdı. Nəsrulla Mirzə tabeliyində olan qoşun dəstəsi ilə İran İraqında qalmışdı. Nadir şah Qafqazdan Qarsa doğru hərəkətə başlayanda Nəsrulla Mirzəyə də xəbər göndərdi ki, Osmanlı qüvvələri ilə döyüşə hazırlaşsın. C.Hanvey Nadir şah qoşunlarının İrəvan yaxınlığında düşərgə saldığı vaxt sayının 50 min olduğunu yazır. Onun məlumatına görə, Nəsrulla Mirzənin rəhbərliyi altında isə 30 min nəfərlik qoşun dəstəsi var idi. Nadir şah öz qoşunları ilə 1745-ci il avqustun 7-də İrəvanı adlayıb bu şəhərin iki fərsəngliyində olan Muradtəpə adlanan məntəqədə düşərgə saldı.Bura həmin məntəqə idi ki, 1735-ci ildə orada Nadir şah Osmanı sərkərdəsi Abdulla paşa Körpülünü məğlubiyyətə uğratmışdı. Yegən Məhəmməd paşanın düşərgəsi Nadir şahın düşərgəsindən cəmi iki fərsəng aralı idi.
Mənbələrdə və tədqiqat əsərlərində Nadir şahla Məhəmməd paşa arasında əsas döyüşün başlanması tarixi haqqında müxtəlif fikirlər mövcuddur.Bu müxtəliflik istər hicri tarixində, istərsə də miladi tarixində mövcuddur. Hər halda göstərilən tarixlər arasında avqustun 10-u və 11-i tarixi daha çox təkrarlanır. C.Hanvey döyüşün avqustun 3-də başladığını yazır. L.Lokart isə döyüşün ayın 11-də baş verməsinə üstünlük verir. Mövcud olan məlumatlara görə, Yegən Məhəmməd paşa döyüşü bu tarixdən düz bir həftə əvvəl, yəni avqustun 4-də başlamağı planlaşdırıbmış. Amma ayın 3-də ona məlumat çatdırılıb ki, Osmanlı süvarilərinin və artilleriyasının bir hissəsi Nadir şah qüvvələrinin qəfil hücumuna məruz qalıb və artilleriya həmin qüvvələr tərəfindən ələ keçirilib. Öz süvarilərinə kömək göstərmək və itirilmiş topları geri qaytarmaq istəyi Məhəmməd paşanın başını elə qatdı ki, əsas döyüşün başlanması da təxirə salındı.
Döyüş
1745-ci il avqustun 11-də Muradtəpə ətrafında Osmanlı qüvvələri ilə Nadir şah qoşunları arasında gərgin bir döyüş başladı. Bu döyüşə çox zaman Qars döyüşü də deyilir. “Aləm Ara-ye Naderi”də olan məlumata görə, uzun müddət döyüşdə hansı tərəfin hərbi üstünlüyə malik olduğunu müəyyənləşdirmək mümkün deyildi. “Aləm Ara-ye Naderi”yə görə, döyüşün bərabər səviyyədə getdiyini görəndə Nadir şah at belinə qalxıb özü də döyüşə atıldı. Nadir şah döyüş meydanında əfqan dəstələrinin sağdan və soldan əzmkarlıqla döyüşmələrinin şahidi oldu. Onun döyüşə qatılması bütün dəstələrinə ilham verdi, Osmanlı qüvvələrinə vurulan zərbələrin gücünü daha da artırdı. Nəticədə, Osmanlı qüvvələri artan təzyiqə davam gətirməyərək yavaş-yavaş geri çəkilmək məcburiyyətində qaldı. Bu vaxt Məhəmməd paşa sərkərdələrinə Avropa taktikası tətbiq edilməsini tapşırdı. Məhəmməd paşa sərkərdələrinə Avropa taktikası tətbiq edilməsini tapşırdı. Avropa taktikası müdafiə və hücum elementlərinin birləşdirilməsindən ibarət idi. Qoşunlar qarşı tərəfə doğru müəyyən qədər irəlilədikdən sonra səngərlənməli, möhkəmlənməli və sonra yenə müəyyən məsafə irəliləməli idilər. Osmanlı qüvvələri bu taktikanı bütünlüklə tətbiq edə bilmədilər. Nadir şah qoşunlarının təzyiqindən əlavə yerli şərait də buna imkan vermədi.
Nadir şah isə başqa bir taktikaya əl atdı. Onu tapşırığı əsasında qoşun dəstələrindən biri Qarsdan Ərzuruma aparan yolu nəzarət altına aldı və nəticədə Osmanlı qüvvələrinin əsas təchizat yolu bağlandı. Bununla eyni zamanda Nadir şah Osmanlı qüvvələrini həm də əhatə etmiş oldu ki, bu da Məhəmməd paşa üçün təbii narahatçılıq yaratdı. Döyüşün elə birinci gününün axşamı Nadir şah 20 min nəfərlik bir dəstəni Osmanlı qüvvələrinin arxasına keçməyi və gecə ikən əsas qüvvələrə qəfil zərbə endirməyi tapşırdı. Bu dəstənin gecə hücumu elə gözlənilməz oldu ki, Osmanlı qüvvələri arasında güclü vahimə və çaşbaşlıq yaratdı, döyüşçülərin çoxu əsir düşdü, çoxu da məhv edildi. Çoxları isə müqavimət göstərmədən qaçmaqla canlarını qurtardılar. Dəqiqliklə düşünülmüş gecə hücumunun həyata keçirilməsi nəticəsində Osmanlı qüvvələrinə ağır zərbə vuruldu və səhər açılana kimi Məhəmməd paşa qoşunlarının döyüş mövqeləri mühasirəyə alındı. Nəticədə, Osmanlı qüvvələri həm çoxlu itki ilə qarşılaşdılar, həm də bir çox mühüm mövqeləri əldən verdilər.
Yaranmış vəziyyətin düzəldilməsi üçün Yegən Məhəmməd paşa öz sərkərdələrinin müşavirəsini çağırdı, onlarla birlikdə döyüş meydanında baş verənləri müzakirə etdi və belə qərara alındı ki, Osmanlı qüvvələri də gecə ikən Nadir şah qoşunları üzərinə hücum etsinlər. Belə ehtimal olunurdu ki, gecə hücumu ilə Nadir şahın bütün qüvvələri mühasirəyə alınsın və sonra da onların məhvinə başlansın. Məhəmməd paşa bu müşavirədə də Avropa taktikasının tətbiqinin zəruriliyini vurğuladı.
Həmin günün axşamı, yəni 1745-ci il avqustun 19-da Kermanşah istiqamətində Osmanlı qüvvələri ilə döyüşə girən Nəsrulla Mirzədən Nadir şaha xoş xəbər gətirildi. Nəsrulla Mirzə göndərdiyi məktubunda Nadir şaha məlumat verdi ki, Mosul ətrafında Abdulla paşanın rəhbərlik etdiyi qoşun dəstəsi məğlubiyyətə uğradılmışdır. Əsir edilmiş Osmanlı döyüşçülərinin bir hissəsi Nadir şahın düşərgəsinə yola salınmış, Nəsrulla Mirzə özü isə Kermanşaha qayıtmışdır.