cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Zaiyəkəndi (Urmiya)
Zaiyəkəndi - İranın Qərbi Azərbaycan ostanının Urmiya şəhristanı ərazisinə daxil olan kənd.
Əhalisi
2006-cı il məlumatına görə kənddə 131 nəfər yaşayır (37 ailə).
Matfey İncili
thumb|Papirus104 üzərində Matfey 21:34–37(recto; c. AD 150)
Eduard Şevardnadze
Ölümü
7 iyul 2014-cü ildə vəfat etmişdir. 13 iyul 2014-cü ildə Tiflisdəki Müqəddəs Üçlük Sameba Kafedralında təşkil edilmiş olan bir dövlət mərasimindən sonra vəsiyyətinə əsasən yaşadığı iqamətgaha aparılmış iqamətgahın bağçasında, daha əvvəl vəfat etmiş olan həyat yoldaşının yanında torpağa tapşırılmışdır.
Sikkə çevrəsi
Sikkə çevrəsi — sikkə, dairəvi jetonlar, medallar və s. kənarı. thumb|Sikkə çevrəsi Sikkə çevrələri adətən tərtib edilmiş olurlar. Tərtib edilməmiş çevrənin xarici görünüşü sikkənin istehsal texnologiyasından asılıdır. Əvvəlcədən hazırlanmış nümunələr üzrə zərbedilmə işi zamanı o, zəif tərtib edilmiş hamar düz silindrə bənzəyir; sikkə metal zolaqdan kəsildiyi zaman isə zəif tərtib edilmiş çoxüzlüyə oxşayır.
Matfey İncili
Matfey İncili — Əhdi-cədidin və üç sinoptik İncilin ilk kitabı. Kitab İsrailin Məsihi olan İsanın öz xalqına (yəhudilərə) üz tutması, amma onlar tərəfindən qəbul olunmaması və dirildiyi zaman müridlərini başqa millətlərə göndərməsindən bəhs edir. Matfey yəhudi adət-ənənəsinin getdikcə yəhudilikdən uzaqlaşan kilsədə yox olmasını istəmədiyini vurğulamağa çalışır. İncil özündə evangelist cəmiyyəti və digər yəhudilər arasında hökm sürən mübarizə və münaqişələri əks etdirir. Kitabda, eyni zamanda, fariseylər tənqid olunur və onların İsadan üz döndərməsi ucbatından Tanrı Krallığının onlardan alınıb əvəzində kilsəyə verilməsindən danışılır.
Sikkə çevrəsi
Nümunələr
Sikkə çevrələrinin numunələri aşağıda göstərilmişdir:
Matfey İncili
İsanın ilahiliyi bu cəmiyyəti erkən xristianlardan fərqləndirən əsas cəhətdir. Mark sözünə İsanın vəftiz edilməsi və sınağa çəkilməsi ilə başlayırsa, Matfey İsanın tarixi köklərinə üz tutaraq, onun doğulduqdan bəri Tanrının oğlu olmasını və Əhdi-ətiqdə bəhs edilən Məsihin zühurunu gerçəkləşdirməsini göstərir. İsanın "Davud oğlu" adlandırılması onun sadəcə İsrailə göndərilən, insanlara şəfa verən və möcüzələr yaradan Məsih olmasına istinad edir. O, "İnsan oğlu" olaraq dünyanı mühakimə etməyə qayıdacaq; müridləri bunu anlasa da, düşmənləri bundan xəbərsizdir. "Tanrının oğlu" kimi isə, o, Tanrının özünü zahirə çıxarır və itaətkarlığı ilə oğulluğunu sübut edir.
Elm adamlarının əksəriyyəti İncilin eramızın 80 və 90-cı, bir qismi 70 və 110-cu illəri arasında, azlıq təşkil edən bir hissəsi isə 70-ci ildən əvvəl yazıldığına inanır. Kitabda müəllifin kim olduğu anlaşılmır və onun ənənəvi olaraq həvari Matfeyin adı ilə əlaqələndirilməsi fikri əksər müasir elm adamları tərəfindən inkar olunur. Müəllif çox güman ki, ənənəvi və qeyri-ənənəvi yəhudi dəyərləri arasındakı sərhəddə dayanan və öz dövründə müzakirə olunan müqəddəs kitabların texniki-hüquqi aspektləri ilə tanış olan bir yəhudidir. "Sinaqoq yunancası" təəssüratı bağışlayan cilalanmış yəhudi dilində yazılmış bu mətnlərdə əsas mənbə kimi Mark İncilini götürülsə də, "Q mənbəsi" (Mark deyil, Luka ilə bölüşülən materiallar toplusu) və Matfeyin özünə aid olan, "M mənbəsi" adlanan fərzi qeydlərdən də istifadə edilmişdir.
Difenilxlorarsin
Xassələri
Difenilxloroarsin, kimyəvi cəhətdən difenilkianarsin ilə müqayisədə daha davamlıdır. xüsusən də qızdırıldıqda. 230 °C-də difenilxlorarsin saralır və dağılmağa başlayır.
Tətbiqi
Difenilxlorarsin, Qrinyar reaksiyasına görə digər difenil arsen birləşmələrinin istehsalı üçün faydalı bir reagentdi:
R — alkil və ya aril radikalıdı.
Çopur Ələsgər
Çopur Ələsgər (tam adı:Ələsgər Mikayıl oğlu Tağıyev; d. 1930, Bozalqanlı, Tovuz rayonu – ö. 23 oktyabr 2014) — Azərbaycan aşığı və şairi.
Həyatı
"Çopur Ələsgər" ləqəbi ilə tanınan Aşıq Ələsgər 1930-cu ildə Tovuz rayonunun Bozalqanlı kəndində anadan olub.
Ömrünü aşıq sənətinə həsr etmiş ustad aşıq bu sənətin sirlərini aşıqlar Hüseyn Rzayev və Əkbər Cəfərovdan öyrənib. 30-dan artıq məhəbbət və qəhrəmanlıq dastanı bilən aşıq Çopur Ələsgər özü də uzun illər sənətinin sirlərini özündən sonra gələn nəslə öyrətmmişdir.
Tədbirlər
20 aprel 2013-cü ildə "Beynəlxalq Avrasiya Araşdırmalar İnstitutu" İctimai Birliyin dəstəyi ilə Rəşid Behbudov adına Dövlət Mahnı Teatrında ustad aşıq Ələsgər Tağıyevin yaradıcılıq gecəsi keçirilib. Gecədə deputat Qənirə Paşayeva, Aşıqlar Birliyinin sədri Zəlimxan Yaqub, filologiya elmləri doktoru, professor Qəzənfər Paşayev, AMEA-nın Ədəbiyyat İnstitutunun direktor müavini, filalofiya elmləri doktoru, professor Məhərrəm Qasımlı, filologiya elmləri doktoru, professor Nəsir Əhmədli və başqa siyasi-ictimai xadimlər iştirak edirdilər. Tədbirin aparıcısı AMEA-nın Folklor İnstitutunun “Aşıq yaradıcılığı” şöbəsinin müdiri, filologiya elmləri namizədi Elxan Məmmədli idi. Yaradıcılıq gecəsində tanınmış aşıqlar çıxış edərək səbəbkarın sözlərindən ibarət aşıq mahnılarını tamaşaçılara təqdim ediblər.
Andraş Hegedüş
Həyatı
1922-c il oktyabrın 31-də Macarıstanın Silşarkan (Szilsárkány) şəhərində anadan olmuşdur. Orta məktəbi Evanjelist Akademiyasında başa vurduqdan sonra 1942-ci ildə Budapeşt Texniki Universitetinə daxil olmuşdur. Burada dəmiryolu mühəndisliyi fakültəsində təhsil almışdır. Universitet illərində yeraltı kommunist hərəkatına qoşulmuş nəticə də həbs edilmişdir. 1944-cü ilin avqust ayına qədər ev dustağı olsa da, noyabr ayında qaçmağa müvəffəq olmuşdur. 24 iyun 1945-ci ildə müvəqqəti hökumətin yaradılmasında rol oynamışdır. 1947-ci ildə Suzanna Hölzel ilə evlənmiş, bu evlilikdən 6 övladı dünyaya gəlmişdir.
Elmi fəaliyyəti
Bu illər ərzində SSRİ Elmlər Akademiyasının Fəlsəfə bölməsində xidmət göstərmişdir. Bundan başqa 1958-1961: Macar Elmlər Akademiyası İqtisadiyyat İnstutu, 1961-1963: Mərkəzi Statistika İnstutu, 1963-1968: Sosyoloji Tədqiqat İnstutu, 1966: Karl Marks İqtsadiyyat Universiteti, 1968-1973: Sənaye Fəaliyyətləri İnstutunda çalışmışdır. 1968-ci ildə Praqa Baharı zamanı Çexslovakiya nın Varşava Paktı işğalına etiraz etməsi nəticəsində Sosyoloji Tədqiqatlar İnstutundakı vəzifəsindən uzaqlaşdırıldı.
Vəfatı
1990-cı ildə İşçi Akademiyasını yaratmış, 1999-cu ildə Macar İnqilabı nın il dönümündə, 76 yaşında vəfat etmişdir.
Məhtimqulu Fəraqinin Divanı
Məhtimqulu Fəraqinin "Divan"ı — türkmən şairi Məhtimqulu Fəraqinin ilk dəfə Bakıda yeni tapılmış divanı
Əhəmiyyəti
Bu divan ilk dəfə olaraq Bakıda tapılmışdır.
Haqqında
Divan AMEA Nizami Gəncəvi adına Ədəbiyyat İnstitutu Elmi Şurasının 29 sentyabr 2015-ci il 7 saylı iclasının qərarı ilə ilk dəfə Bakıda Azərbaycan dilində nəşr olunmuşdur. Kitabı türkməncədən Azərbaycan dilinə çevirən, qeyd və izahların müəllifi və nəşrə hazırlayanı fil.f.d., dosent İsmixan Osmanlıdır. Elmi redaktoru və ön sözün müəllifi akademik İsa Həbibbəyli, rəyçilər akademik Teymur Kərimli, professor Annaqurban Aşırov, professor Məmməd Əliyevdir. Mətnin transliterasiyası ilə f.e.d Paşa Kərimov, Türkmənistan Milli Əlyazmalar İnstitutunun elmi işçiləri Rəhmanberdi Qodarov və Rahimmammet Kurenov məşğul olmuşdur.
Məzmunu
Kitabda türkmən ədəbiyyatının görkəmli klassiki Məhtimqulu Fəraqinin Bakıda yeni tapılmış "Divan"ındakı şeirlər toplanmışdır. Kitabın içindəkilər: "Böyük türkmən şairi Məhtimqulu Fəraqi və Azərbaycan ədəbiyyatı" - akademik İsa Həbibbəyli "Məhtimqulu divanının yeni nüsxəsi" - F.e.d Paşa Kərimov "Məhtimqulu Fəraqi "Divan"ının nüsxələri" - fil.f.d., dosent İsmixan Osmanlı "Divan"
Böyük türkmən şairi Məhtimqulu Fəraqi və Azərbaycan ədəbiyyatı
Bu hissədə türkmən ədəbiyyatının görkəmli klassiki M.Fəraqi və onun Azərbaycan ədəbiyyatı ilə bağlılığı qeyd olunmuşdur. Məhtimqulu poeziyasında Azərbaycana bağlılıq daha əyani şəkildə meydana çıxır. Məhtimqulunun Azərbaycanla əlaqəsi maraqlıdır. Onun şeirlərində Təbriz, Şirvan, Şamaxı və sair Azərbaycan yer adlarına rast gəlirik. "Yaylaqları var" şeiri Azərbaycana həsr edilmişdir. M.Fəraqi həm Azərbaycan şairlərinin əsərlərindən bəhrələnmiş, həm də bəzi Azərbaycan şairlərinin yaradıcılığına təsir göstərmişdir. Şair öz şeirlərində dönə-dönə görkəmli Azərbaycan şairlərindən dahi N.Gəncəvinin, İ.Nəsiminin, M.Füzulinin adını çəkmişdir.M.Fəraqi "Sən olsam" adlı şeirində Şərqin məşhur şairlərindən Əbu Seyid, Ömər Xəyyam, Həmadani, Firdovsi, Hafiz, Cəlaləddin Rumi,Ə.Cami ilə bir cərgədə N.Gəncəvinin adını yüksək ehtiramla yad edir, Azərbaycan klassik ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi Ə.Xaqaninin "Mədain xərabələri" əsərindən söz açır. "Bəndi oldum" şeirində isə İmadəddin Nəsimini ehtiramla yad edir. M.Fəraqi Azərbaycan xalq-aşıq poeziyasına dərindən bələd olmuşdur. Onun "Oyan dedilər" şeiri Qurbaninin "Dedilər", "Yalan dünya" şeiri isə Xəstə Qasımın "Dünya" şeiri şeiri ilə səsləşir. M.Fəraqi yaradıcılığından bəhrələnən XX əsr şairləri içərisində M.Şəhriyar və S.Vurğun da vardır. M.Şəhriyar dünya mövzusunu yeni səviyyəyə qaldırmış, S.Vurğun isə məzmunca oxşar motivlərə toxunsa da, nikbin notlar üzərinə köklənmişdir. Türkmən şairinin "Ağlaram", "İstərəm", "Qəlbimin yarası" və bir çox başqa şeirlərini Əli Kərim çevirmişdir. Şairin məşhuir "İki sevgi" adlı şeirində Məhtimqulu Fəraqinin "Sevmişəm səni" adlı sevgi şeirinin ovqatı müşahidə olunur AMEA-nın M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda 2014-cü ildə M.Fəraqinin 290 illik yubileyi geniş şəkildə qeyd olunmuşdur. 1914-cü ildə daşbasma üsulu ilə Buxara şəhərində çap edilmiş bu "Divan"dakı şeirlərin bir çoxu şairin nəşr edilmiş eyniadlı şeirlərindən fərqli və daha düzgündür, bir neçə şeir isə sənətkarın bu vaxtadək nəşr edilmiş kitablarında yoxdur. Yeni tapılmış "Divan"da M.Fəraqinin dini məzmunlu şeirləri də vardır."Divan"da poetika baxımından da zənginlik müşahidə olunur
Məhtimqulu "Divan"ının yeni nüsxəsi
Burada "Divan"ın yeni nüsxəsi ilə Aşqabat nəşri arasında müəyyən müqayisələr verilmişdir. Şairin daşbasma kitabı haqqında ilk dəfə tanınmış Azərbaycan alimi Ramazan Qurbanov məlumat vermişdir. AMEA M.Füzuli adına Əlyazmalar İnstitutunda saxlanan daşbasma nüsxəsindəki "Can içində", "Qeybətkeş" şeirində 3 bənd,"Kəcdir dostlar", "Rəftarıdır", şeirlərində 2 bənd, "Hər yana", "Əmirə döndər" və s. şeirlərində 1 bənd çatışmır. "Yusif deyə-deyə" qəzəlinin Əlyazmalar İnstitutu nüsxəsində 7-8-ci beytlərin yeri dəyişik düşmüşdür. Aşqabat nüsxəsində "Bu dünya" şeirində "Xəzirbaycan" yazılmışdırsa, Əlyazmalar İnstitutu nüsxəsində "Azərbaycan" yazılmışdır. Bu nəşr Azərbaycanda ilk dəfə olaraq böyük türkmən şairinin şeirlər toplusu ərəb qrafikası ilə yazılmış əlyazma nüsxəsi əsasında çapa hazırlanıb.
Məhtimqulu Fəraqi "Divan"ının nüsxələri
Bu hissədə M. Fəraqi "Divan"ının qovluqda saxlanılan nüsxələrini ardıcıl qeyd etmişdir. Məhtimqulu Fəraqinin atası Dövlətməhəmməd Azadinin "Behiştnamə" adlı əsərinin tapılması, şairin adının yazılışı haqqında məlumat da yer almışdır. Türkmənistan EA Milli Əlyazmalar İnstitutunda saxlanılanlar: Tatarıstan Respublikasının Qazan Universitetinin Elmi kitabxanasında: Özbəkistan Respublikasının Əbu Reyhan Biruni adına Şərqşünaslıq İnstitutunda: AMEA Əlyazmalar İnstitutunda:
Divandakı şeirlər
• 3
Qeyd
Kitabın sonunda tarixi şəxsiyyətlərin, coğrafi adların və başqa sözlərin qısa izahı verilmiş,ərəb, fars və türkmən sözləri lüğəti yer almışdır.
Xoşbəxt Yusifzadə
Həyatı
1957-ci ildə ailə qurmuşdur. İki övladı var.
Əmək fəaliyyəti
1970–1992-ci illərdə "Xəzərdənizneft" Birliyinin, "Xəzərdənizneft" İstehsalat Birliyinin, Ümumittifaq "Xəzərdənizneftqazsənaye" Birliyinin, "Xəzərdənizneftqaz" İstehsalat Birliyinin və "Xəzərdənizneft" İstehsalat Birliyinin baş direktorunun müavini — baş geoloq vəzifələrində işləmişdir.
Elmi fəaliyyəti
1960-cı ildə "Neft quyularının və laylarının tədqiq edilməsi və Neft Daşları yatağının cənub-qərb qanadının neftli obyektlərinin səmərəli işlənilməsi və istismarı məsələləri" mövzusunda namizədlik dissertasiyası müdafiə etmiş, geologiya-minerologiya elmləri namizədi alimlik dərəcəsinə layiq görülmüşdür.
1987-ci ildə Moskvanın Yanar Qazıntıların Geologiyası və İşlənməsi İnstitutunda "Dəniz neft və qaz yataqlarında axtarış-kəşfiyyat işlərinin sürətlə aparılmasının prinsip və metodları" mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmiş, geologiya-mineralogiya elmləri doktoru elmi dərəcəsinə layiq görülmüşdür. 2005-ci ildə ona "Professor" elmi adı verilmişdir. 2007-ci ilin aprel ayında Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü seçilmişdir.
X. B. Yusifzadənin elmi araşdırmaları neft və qaz-kondensat yataqlarının kəşfində və işlənməsində qarşıya çıxan problemlərin həll edilməsi işinə böyük töhfə olmuşdur. Onun rəhbərliyi və bilavasitə iştirakı ilə aparılan elmi-tədqiqat işlərinin nəticələri bu məşhur alimin və görkəmli istehsalat təşkilatçısının nəşr olunmuş 188 elmi əsərində, o cümlədən 12 monoqrafiyasında və 8 ixtirasında öz əksini tapmışdır.
X. B. Yusifzadənin rəhbərliyi və bilavasitə iştirakı ilə dəniz neft-qaz yataqlarının işlənilməsinin nəzəri əsasları hazırlanmış və həyata keçirilmişdir. Onun elmi fəaliyyəti sahə elmi-tədqiqat və layihə təşkilatları ilə, Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA-nın) institutları ilə bağlı olmuş, birgə tədqiqatların nəticələri istehsalatda müvəffəqiyyətlə tətbiq edilmişdir.
X. B. Yusifzadə Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının akademiki, Rusiya Beynəlxalq Mühəndislər Akademiyasının fəxri akademiki, Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyasının akademiki, Gürcüstan Milli Elmlər Akademiyasının xarici üzvü, Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyası rəyasət heyətinin üzvü, "Azərbaycan Neft Təsərrüfatı" və "Azərbaycanın geofizika yenilikləri" jurnalları, Azərbaycan Milli Ensiklopediyası redaksiya heyətlərinin üzvü, Azərbaycan Geofizikləri Milli Komitəsinin, Azərbaycan Neftçi-Geoloqları Cəmiyyətinin, Amerika Neftçi-Geoloqları Assosiasiyasının, Avropa Alim-Geoloqları və Mühəndisləri Assosiasiyasının, Azərbaycan Respublikası Ağsaqqallar Şurasının üzvüdür.
Xoşbəxt Yusifzadə 2015 Avropa Oyunlarının məşəlçilərindən biri olmuşdur.
Ordenlər və medallar
Azərbaycan
SSRİ
Digər dövlətlər və təşkilatlar
Elmi əsərləri
2004-cü ildə onun "Ömrümün illəri və izləri" kitabı, 2007-ci ildə isə "Akademik Xoşbəxt Yusifzadə" biblioqrafiyası çapdan çıxmışdır. 2009-cu ildə "Akademik Xoşbəxt Yusifzadə" biblioqrafiyası Türkiyədə Türk Dünyası Araşdırmaları Beynəlxalq Elmlər Akademiyası tərəfindən dörd dildə (türk, ingilis, rus, Azərbaycan) nəşr edilmişdir. Alimin "Ömrümün illəri və izləri" kitabının yenidən işlənmiş ikinci nəşri 2010-cu ildə işıq üzü görmüşdür.
İrsi
Xoşbəxt Yusifzadənin 85 illik yubileyi münasibətilə 2015-ci ildə Fədakar filmi çəkilmişdir. 90 illik yubileyinin qeyd olunması haqqında Azərbaycan Respublikası Prezidenti tərəfindən sərəncam verilmişdir. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin Sərəncamı ilə 15 yanvar 2020-ci ildə təhsil aldığı Bakı şəhəri, Sabunçu rayonunun Pirşağı qəsəbəsindəki yerləşən 112 nömrəli tam orta məktəbə və "Azərbaycan Xəzər Dəniz Gəmiçiliyi" Qapalı Səhmdar Cəmiyyətinin gəmisinə Xoşbəxt Yusifzadənin adı verilmişdir.
Elsevər Paşayev
Elsevər Vaqif oğlu Paşayev — Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin mayoru, Vətən müharibəsi şəhidi.
Həyatı
Elsevər Paşayev 1988-ci il iyulun 1-də Cəbrayıl rayonunun Qovşudlu kəndində anadan olub. 1994–2002-ci illərdə Beyləqan rayonunun Milabad kənd tam orta məktəbində təhsil alıb. 2002–2005-ci illərdə Cəmşid Naxçıvanski adına Hərbi Liseydə, 2005–2009-cu illərdə isə Heydər Əliyev adına Azərbaycan Ali Hərbi Məktəbində (AAHM) ali hərbi təhsil alıb. Ailəli idi. 2 övladı yadigar qaldı.
Hərbi xidməti
Azərbaycan Ordusunun mayoru olan Elsevər Paşayev 2020-ci il sentyabrın 27-də Azərbaycan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Ermənistan işğalı altında olan ərazilərin azad edilməsi üçün başlanan Vətən müharibəsi zamanı Qubadlının azadlığı uğrunda gedən döyüşlərdə savaşıb. Elsevər Paşayev oktyabrın 25-də Qubadlı döyüşləri zamanı şəhid olub. II Fəxri Xiyabanda dəfn olunub.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa edilməsində xüsusi xidmətlərinə və işğal olunmuş ərazilərin azad olunması zamanı düşmənin məhv edilməsi üzrə qarşıya qoyulmuş döyüş tapşırığını yerinə yetirən zaman göstərdiyi qəhrəmanlıq nümunəsinə görə, həmçinin hərbi qulluq vəzifəsini yerinə yetirən zamanı igidliyin və mərdliyin nümayiş etdirilməsinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 09.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elsevər Paşayev "Qarabağ" ordeni ilə təltif edildi.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi uğrunda döyüş əməliyyatlarına qatılan və hərbi hissə qarşısında qoyulmuş tapşırıqların icrası zamanı vəzifə borcunu şərəflə yerinə yetirdiyi üçün Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 15.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elsevər Paşayev ölümündən sonra "Vətən uğrunda" medalı ilə təltif edildi.
Azərbaycanın Cəbrayıl rayonunun işğaldan azad edilməsi uğrunda aparılan döyüş əməliyyatlarına qatılaraq şəxsi igidliyi və şücaəti nümayiş etdirdiyinə görə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin 24.12.2020-ci il tarixli Sərəncamına əsasən Elsevər Paşayev ölümündən sonra "Cəbrayılın azad olunmasına görə" medalı ilə təltif edildi.
Qaşqar
Çox müxtəlif mədəniyyətlərin və imperiyaların kəsişmə nöqtəsində Qaşqar Çin, Türk, Monqol və Tibet imperiyalarının hakimiyyəti altında olmuşdur. Şəhər həm də müxtəlif köçəri xalq qrupları arasında bir sıra döyüşlərin yeri olmuşdur.
Hazırda mahal səviyyəli vahid kimi idarə olunan Qaşqar 162.000 km² (63.000 kv mi) ərazisi və 2010-cu ilə qədər təxminən 4 milyon əhalisi olan Qaşqar bölgəsinin inzibati mərkəzidir. Şəhərin özünün 506,640 əhalisi var və şəhər ərazisi 15 km² (5,8 kv mi) əhatə edir, baxmayaraq ki, inzibati ərazisi 555 km² (214 kv mi) sahəni tutur. Şəhər 2010-cu ildə Xüsusi iqtisadi zonaya çevrilib və Çinin qərbində bu statusa malik yeganə şəhərdir. Qaşqar həm də yeni qurulan çoxmilyardlıq Çin-Pakistan İqtisadi Dəhlizinin əsas hissəsi hesab edilən Qaraqorum şossesinin son nöqtəsini təşkil edir.
Coğrafiyası və iqtisadiyyatı
Qaşqar Tarım hövzəsinin ucqar qərbində yerləşən meşə vahəsidir. Şəhərin şərqində səhra, qərbində dağlıq ərazilər var. İqlimi həddindən artıq qurudur, ildə yağıntının miqdarı 100 mm-dən çox deyil və bunlar yayın ən isti aylarına düşür. Şəhərin su təchizatı Qaşqar çayı və çoxsaylı quyular vasitəsi ilə təmin olunur.
Qaşqar Tyan-Şan və Kunlun dağlarının qovuşduğu yerdə, Pamir dağlarının ətəyində yerləşir. Buradakı torpaq çox münbitdir, təkcə taxıl deyil, həm də pambıq və müxtəlif meyvələr yetişir. Qaşqar xalçalarına bütün dünyada tələbat var. Şəhərin yaxınlığında - polimetal mədəni, şəhərin özündə su elektrik stansiyası fəaliyyət göstərir.
Şəhərin görməli yerləri arasında Çinin ən böyük məscidi olan İd Kah (VIII əsrdə əsası qoyulmuş, 1442-ci ildə yenidən tikilmişdir), Qaşqar hökmdarı Afaq Xoca və onun nəvəsi İparxanın (XVII) məqbərəsi və Mao Tszedunun nəhəng heykəli var.
Qədim dövr
250px|thumb|right|Qaşqarda ən qədim ev 250px|thumb|right|73-cü ildə Ban Çao və Qaşqar hakimi Yulenin (Jonq) əsk olunduğu relyef Əsrlər boyu Qaşqar dəfələrlə əldən-ələ keçərək Çin imperiyalarının, Türk xaqanlığının, İran və Monqol imperiyalarının, Tibet teokratiyasının hakimiyyəti altına düşmüşdür.
Eramızdan əvvəl I əsrdə Qaşqar regionun lider dövlətinə çevrilən Han sülaləsiinin maraqqları zonasına düşdü. Çin diplomatları Qaşqarı "Şule" (疏勒) adlandırırdılar, baxmayaraq ki, Tan imperiyası dövründə yerli Queşa (佉 沙, təhrif olunmuş "Kaşqar") adı da məşhur idi. Şəhər Çanqandan 9350 li məsafədə yerləşirdi. Burada 1510 ailə, 18647 əhali yaşayırdı, onlardan 2000-i əsgər idi. Şəhrdə Çin səfirliyinin tərkibi 8 məmur və 2 tərcüməçidən ibarət idi. Şəhər iqtisadiyyatını bazarlar, Mərkəzi Asiyaya gedən ticarət yolları təşkil edirdi. Burda düyü, darı, küncüt, buğda becərirdilər. Dəmir, mis, qalay, orpiment hasil olunurdu. Dunhuandan 500 çin əsgəri və çeşi, qaraşar və kuçanlardan ibarət ordu Qaşqarı tutmaq üçün göndərildi. Lakin Qaşqarın mühasirəsi uğursuz alındı.
Eramızın I əsrində Qaşqar böyüdü və burda artıq 21.000 ailə və 30.000 qoşun məskunlaşmışdı. 73-cü ildə Kuçanlar Doutini (兜 题) Qaşqar knyazı seçdilər. Həmin ilin qışında Ban Çao Çjonqu (忠) Qaşqar knyazı qoydu. Lakin o, üsyan etdi və başı kəsildi. 116-cı ildə yueçjilərin müttəfiqi Çenpan (臣 磐) knyaz oldu. Tezliklə o, Hana sədaqətlə xidmət etməyə başladı. 168-ci ildə qohumu Hede (和 得) tərəfindən ov edərkən öldürüldü. 170-ci ildə 30.500 Han və müttəfiq döyüşçüləri Çenpanın öldürülməsinin qisasını almaq üçün Qaşqarı mühasirəyə aldılar, lakin onu ala bilmədilər. Sonradan çinlilər öz daxili işləri ilə məşğul oldular və Qaşqarda qətllər və çevrilişlər səbəbindən knyazlar tez-tez dəyişməyə başladılar. Knyazlar aslan təsviri olan tac taxırdılar. Sonradan onlar Türk xaqanlığının vassallarına çevrildilər.
Tan imperiyasının salnamələrindən məlum olur ki, Qaşqarda kişi körpələrin kəllə sümüyünü deformasiya etmək adəti olub. Sakinləri hündürboylu və açıq gözlüdür. Pai (裴) idarə etməkdən xoşbəxtdir. VII əsrin əvvəllərində türk xaqanının qızı ilə evlənmiş Pai Amoçji şahzadə idi. "Xian" (祅, təhrif olunmuş Hörmüzd) adlı ruha sitayiş edilir. Digər tərəfdən, Buddizm geniş yayılmışdır. Onlar hind yazısından istifadə edirlər.
635-ci ildən Tan imperiyası ilə diplomatik əlaqələr quruldu. 676-678-ci illərdə Qaşqar qısa müddətə Tibet imperiyası tərəfindən fəth edildi. 728-ci ildə Vanq Andinq (安定) imperator Xuanzonqun əmri iləşəhərdə hakim oldu.
Orta əsrlər
200px|thumb|left|Çinin ən böyük məscidi [[İd Kah məscidi|İd Kah]] Orta əsrlərdə Qaşqar Böyük İpək Yolunun ən mühüm ticarət nöqtəsi idi. Buradan karvanlar qərbə (Fərqanə vadisi), cənuba (Cammu və Kəşmir) və şimala (Urumçi və Turfan) gedirdilər. II əsrə qədər vahənin sahibi yueçjilər, ondan sonra türklər, qarluqlar, uyğurlar, qarakitaylar və monqollar idi. E.ə 1-ci əsrdən eramızın - I əsrinə qədər və VII-VIII əsrlərdə yerli knyazlar Han və Tan Çin imperiyalarının vasalları idilər.
VIII əsrdə ərəb işğalları dövründə 704-cü ildə Əbdülməlik bin Mərvan tərəfindən Xorasan valiliyinə gətirilən Qüteybə, təqribən 50 min nəfərlik ordunun başında şimala və şərqə düzənlədiyi səfərlərin ilkində (705) Toxarıstana girərək paytaxt Bəlxi ələ keçirdi. Ardından o tarixdə Oxus olaraq bilinən Ceyhunu (Amu Dərya) aşaraq Buxara və çevrəsindəki Soqdiana torpaqlarını fəth etdi (706-709). 706-cı ildə Bəykəndi aldı, bu şəhəri də dağıdaraq bütün kişiləri öldürtdü. İrəlləyişini durdurmaq üçün Buxara hökumətincə vəzifələndirilən Vərdan xudanı da məğlubiyyətə uğratdı. Vərdanın ölümündən (708) sonra Buxaranı ələ keçirdi. Daha sonra Səmərqəndı (710-712), Xarəzm və paytaxtı Xivəyi ələ keçirdi. Səmərqənd hökmdarı Nizak Tarxan da ona boyun əydi. Həccacın buyruğu üzərinə, Sistanın Türk hökmdarı Rutbilin üstünə yürüdü, ancaq Ərəb hegomonluğunu qəbul etdirə bilmədi. Xarəzm hökmdarı Çiğan, qardaşı Hurrəzata qarşı ondan yardım istədi, o da Bəlx valisi olan qardaşı Əbdurrahmanı göndərdi və Əbdürrəhman, Hürrəzatı öldürdü, Xarəzmin üç böyük şəhərini Ərəb hegomonluğu altına aldı. Qüteybə ibn Müslim, İraq valisi Həccacın icazəsiylə mühasirəyə aldığı Səmərqəndi sərkərdə Gürəkin dirənməsinə qarşı ələ keçirdi. Baş qərargahını buraya köçürdükdən sonra (714) sonra İsficapa gəldi. 715-ci ildə Orta Asiyanın iç hissəlrinə doğru ilərləyərək Fərqanəni Ərəb xilafətinə qatdı. Çin sərhədlərinə qədər irəlilədiyi deyilsə də, bu haqqda yazılı sənəd yoxdur. 711-ci ildə ərəblər Qaşqara hücum etdilər. Qüteybə ibn Müslümin 712-715-ci illərdə Sincanı fəth etdiyi iddia edilir. Müsəlman dini ilk gündən yayılmağa davam etsə də, şimalda və şərqdə müstəqil Türkistan dövlətləri üzərində öz ağırlığını hiss etdirdi və bununla da getdikcə artan nüfuz qazandı. Lakin islam X əsrdə Qaraxanilər dövlətinin tabeliyinə keçəndən sonra Qaşqarda bərqərar oldu.,
Türklərin hakimiyyətində
300px|thumb|right|Kaşqar yolu səhnəsi, 1870-ci illər X əsrə aid “Hüdud əl-aləm” mətninə görə, “qədim dövrlərdə Kaşqar rəisləri ya qarluqlardan, ya da yağmalardan idi. Qarluqlar, yağmalar və çigillər kimi digər tayfalar qaraxaniləri meydana gətirdilər. Qaraxanlılar Sultanı Satıq Buğra xan X əsrdə İslamı qəbul edərək Qaşqarı ələ keçirdi. Qaşqar bir müddət Qaraxanlılar dövlətinin paytaxtı olmuş, lakin sonradan paytaxt Balasağuna köçürülmüşdür. X əsrin ikinci yarısında müsəlman Qaraxanlılar Buddist Xotan dövlətinə qarşı mübarizəyə başladılar və Xotanlılar Qaraxanlıları məğlub edərək 970-ci ildə Qaşqarı ələ keçirdilər. Çin mənbələrində Xotan padşahının Qaşqardan ələ keçirilmiş rəqs edən fili onlara göndərməyi təklif etdiyi qeyd edilir. Daha sonra 1006-cı ildə Yusif Qədr xanın başçılığı ilə Qaşqar Qaraxanlıları Xotanı fəth etdilər.
Bununla belə, Qaraxanlılar xanlığı daxili çəkişmələrlərdə əziyyət çəkirdi. Nəticədə xanlıq Şərqi və Qərbi Qaraxanlı xanlıqları olmaqla iki yerə bölündü, Qaşqar isə Şərqi Qaraxanlılar dövlətinin ərazisinə keçdi. 1089-cu ildə Qərbi Qaraxanlılar Səlcuqilərin nəzarətinə düşdü. Lakin Şərqi Qaraxanlılar əksər hallarda müstəqil idilər.
Hər iki Qaraxanlı dövləti XII əsrdə Balasağunu ələ keçirən Qaraxitaylar dövləti tərəfindən məğlub edildi. Lakin Qaraxanlıların hökmranlığı Qaraxitayların hakimiyyəti altında Qaşqarda davam etdi. Qara-Xıtan hökmdarları dini dözümlülük siyasətini yürüdürdülər, İslam dininə mane yox idi. Üstəlik şəhərdə Nestorian kilsəsi var idi.
Qaşqarın sonuncu Qaraxanlı hökmdarı 1211-ci ildə şəhərin əyanları tərəfindən üsyanda öldürüldü. Qaraxitaylarınn taxtını sahibi Kuçluk xan 1214-cü ildə nəhayət təslim olan Qaşqara hücum etdi.
Monqol dövrü
250px|thumb|left|Qaşqarın xəritəsi, 1759-cu il Öz növbəsində, Qaraxitaylar dövləti 1219-cu ildə Çingiz xan tərəfindən məğlub edildi. Onun ölümündən sonra Qaşqar Çağatay xanlarının hakimiyyəti altına keçdi. Marko Polo 1273-1274-cü illərdə Qaşqardan keçən Marko Polo şəhərdə Nestorian kilsələrinin olduğunu qeyd etmişdi. XIV əsrdə Çağatay xanı Tuğluq Teymur xan İslamı qəbul etdi və İslam ənənələri ilə öz hökmranlığını davam etdirməyə başladı.
1389-1390-cı illərdə Əmir Teymurun hücumu vahənin rifahına ağır zərbə vurdu. Bundan sonra yerli əhalinin islamlaşması gücləndi (Qaşqarda 17 mədrəsə, 70 məktəb, 8 karvansara mövcud idi). Qaşqar çətin bir dövr keçirdi və 1514-cü ildə Sultan Səid xan istilası ilə şəhər Mirzə Əbubəkr Duqlat tərəfindən dağıdıldı və on min nəfərin iştirakı ilə Tuman çayının sahilində daha yüksəkdə güclü müdafiəsi olan yeni bir qala tikdirdi. Şəhər Yarkənd xanlığının tərkibinə daxil oldu. İlk dövrlər xanlığın tərkibinə Qaşqar, Yangihisar, Yarkənd, Xotan, Aksu və Uç kimi şəhərlər daxil idi.
Çağatay xanları sülaləsi 1572-ci ildə ölkənin əyanlar arasında bölünməsi ilə süqut etdi.
XVI əsrin sonlarından başlayaraq, Yarkənd xanlığı Xocaların (dini və siyasi hakimiyyətə malik iri feodallar) təsiri altına düşməyə başladı. Xocalar müsəlman idilər və nəsil şəcərələrinin Məhəmməd peyğəmbərdən və ya ilk dörd ərəb xəlifədən gəldiyini iddia edirdilər. XVI əsrin əvvəllərində Sultan Səidin hakimiyyəti dövründə Xocalar artıq sarayda və xan üzərində güclü təsirə malik idilər. 1533-cü ildə Məhdumi Əzəm adlı xüsusilə nüfuzlu bir Xoca Qaşqara gəldi, burada yerləşdi. Onun burada iki oğlu da dünyaya gəldi. Bu iki oğul bir-birlərindən nifrət edir və qarşılıqlı nifrətlərini övladlarına ötürmüşdülər. Bu iki xətt xanlığın iki hissəyə bölünərək əhəmiyyətli bir hissəsinə hakim olmağa başladı: Qaşqardakı "Ağ Tağlıq" (Ağ Dağ) və Yarkənddəki "Qara Tağlıq" (Qar Dağı), (Ak Taglik və ya Afaki və Qara Taqlik və ya İsxaki). Onların fikir ayrılıqları, bir-biri ilə və Cunqariya oyratları ilə müharibələr 1759-cu ilə qədər dövrün tarixinin böyük hissəsini təşkil edir. 1664-cü ildə Abdulla xan və Senge-taijinin rəhbərlik etdiyi beş minlik oyrat dəstəsi arasında başqa bir böyük döyüş baş verdi. Bu döyüşdən əvvəl Abdulla xan oğlu, 1665-ci ildə qaçaraq oyratlara sığınan Qaşqar valisi Yulbars ilə mübahisə etdi. Bundan sonra Yulbars qardaşı Nurəddinin idarə etdiyi Qaşqara dəfələrlə basqın etdi. 1667-ci ildə Nurəddinin vəfatından sonra Abdulla xan, qırğız qoşunlarının köməyi ilə oyrat torpaqlarına bir neçə dəfə uğursuz yürüşlərə çıxdı. Eyni zamanda Moğolustanda taxt uğrunda yeni mübarizə başladı. Bu müddətdə Abdulla xan taxtdan salındı və 1668-ci ildə Hindistana qaçaraq Böyük Moğol padşahı Övrəngzibin himayəsi altına sığınacaq tapdı. 1680-ci ildə Qaldan xan 120.000 cungar ilə Yarkənd xanlığına hücum etdi. Artıq cunqarlara tabe olan "ağ dağ"lar Kumul və Turfanı tutmaqda onlara kömək etdilər. İsmayılın oğlu Sultan Baba xan Qaşqar uğrunda döyüşdə onlara müqavimət göstərərkən öldü.
Sonda Cunqar xanlığı Qaşqarı zəbt etdi və şəhərə özlərinin vassalları olan xocaları hakim təyin etdi.
Yeni dövr
300px|thumb|right|Qaşqar hökmdarı Yaqub bəylə gecə müsahibəsi, 1868 250px|thumb|right|[[Polkovnik Karl Qustav Emil Mannerheym Qaşqardakı rus konsulluğunda, 1906]] 250px|thumb|right|Rusiyanın Qaşqardakı konsulluğunun binası üzərində xatirə lövhəsi Tzin sülaləsi On Böyük Yürüş zamanı Cunqar xanlığını məğlub etdi və 1759-cu ildə Qaşqara nəzarəti ələ keçirdi. İşğalçılar şəhərdə olan mancur qarnizonunun yanında başqa etnik qrupları yerləşdirməklə öz hakimiyyətlərini möhkəmləndirdilər.
Bütün Orta Asiyada şayiələr yayıldı ki, Tzin sülaləsi Mavəraünnəhr və Səmərqəndə ekspedisiyalar təşkil etməyi planlaşdırır. Bu torpaqların hakimləri kömək üçün Əfqanıstan hökmdarı Əhməd xan Abdaliyə müraciət edirdilər. Lakin gözlənilən səfər baş tutmadığından Əhməd şah qoşunlarını Kokanddan çıxardı. O, həmçinin Afaki Xocanın vəziyyətini müzakirə etmək üçün Pekinə səfir göndərdi, lakin nümayəndə yaxşı qarşılanmadı. Əhməd şah siqhlərlə döyüşləə başı qarışdığından, tələblərini silah gücünə həyata keçirməyə cəhd göstərmədi.
Tzin sülaləsi Afaki Xoca üsyanları zamanı vaxtaşırı Qaşqar üzərində nəzarəti itirsə də, ümumilikdə şəhəri imperiya tabeliyində saxlamağa davam edirdi. Şəhər üzərində nəzarətin itirilməsi hadisələrindən ən ciddisi 1827-ci ildə şəhərin Cahangir Xoca tərəfindən üsyan zamanı baş verdi. Lakin İlinin imperiya generalı Çanq-Lonq 1828-ci ildə yenidən Qaşqarı və digər üsyançı şəhərləri ələ keçirdi.
Kokand xanlığı bir neçə dəfə Qaşqara yürüşlər təşkil etdi. Məhəmməd Əli xanın və Cahangirin qardaşı Yusifin başçılıq etdiyi 1829-cu il üsyanı, o vaxtkı adı ilə Altişəhr bölgəsi (Altı şəhər) müsəlmanlarına bir neçə mühüm ticarət imtiyazlarının verilməsi ilə nəticələndi.
1846-cı ilə qədər yerli uyğur qubernatoru Zahirəddinin hakimiyyəti altında bu ərazidə nisbətən sakitçilik hökm sürürdü. Lakin həmin il Kat Torun başçılıq etdiyi yeni Xoca üsyanı onun şəhərin avtoritar hökmdarı kimi hakimiyyətə gəlməsinə səbəb oldu. Lakin onun hakimiyyəti qısamüddətli oldu - yetmiş beş gündən sonra çinlilər geri döndükdən sonra o, şəhər sakinlərinin rüsvayçı təhqiri ilə yenidən Kokanda qaçdı. Xocanın sonuncu üsyanı (1857) təxminən bir il çəkən və məşhur avropalı səyyah Adolf Şlaqintveyti öldürən Vəli xanın dövründə baş verdi.
Böyük Dunqan üsyanı (1862-1877) müxtəlif müsəlman etnik qruplarının da üsyanı ilə nəticələndi. Üsyan 1862-ci ildə Qansuda baş qaldırdı, sonra sürətlə Cunqariyaya və Tarim çayı hövzəsindəki bir sıra şəhərlərə yayıldı. 200px|thumb|left|Kalmık oxatanı, 1870-ci illərdə Qaşqar Ordusu Yarkənddə yerləşən dunqan qoşunları ayağa qalxdılar və 1864-cü ilin avqustunda yeddi minə yaxın çinlini və onların mançur komandirini öldürdülər. Qaşqarlılar da öz növbəsində ağalarına qarşı üsyan qaldıraraq, Cahangir Xocanın varisi Buzurq xan və onun generalı Yaqub bəyi, o cümlədən Qırğız tayfa başçısı Sadıqbəyi köməyə çağırdılar. Sonuncular Sadıqın xahişi ilə Kokand xanlığı hökmdarı tərəfindən Qaşqardakı müsəlmanlara kömək etmək üçün bütün mümkün qoşunları toplamaq üçün göndərildi. 1864-cü ilin iyun ayında Külçə qarnizonunun dunqan əsgərləri üsyan qaldırdılar. Onların ardınca Rəşiddin Xocanın başçılığı ilə yerli əhali də onlara qatıldı. Vilayətin dörd rayonu - Turfan, Kumul (Hami), Aksu və Uş (Uş-Turfan) ərazilərini azad edərək, burada Kuçar xanlığını yaratmaqla hakimiyyətini qurdu. Elə həmin yay Urumçidə Lotay xanın başçılıq etdiyi Dunqan xanlığı yarandı. O, bir qədər sonra özünü sultan elan etdi və dövləti - Urumçi sultanlığı adlandırdı. Oktyabr ayında Rəşidin qoşunları Qaşqarı ələ keçirməyə cəhd etdi. Burada Mancur işğalçılarına qarşı uğurlu üsyan baş tutmuşdu. Xotanda hakimiyyət Xotan xanlığının başçısı olmuş Molla Həbib-ağanın ixtiyarına keçmişdi. 1864-cü ildə Kokanddan üsyan edən Qaşqara dəstəsi ilə Buzruq xan (Cahangirin oğlu) gəldi. O, əhali tərəfindən sevinclə qarşılandı və Yarkəndin də daxil olduğu Qaşqar xanlığının başçısı seçildi. 1864-cü ilin sonlarında üsyançı qruplar Sincan bölgəsinin çox hissəsini Tzin sülaləsi qoşunlarının sığındıqları qalaları mühasirəyə alaraq ələ keçirdilər.
Çinlilərin törətdiyi qırğın nəticəsində Qaşqar bölgəsində dunqanların qüvvələri xeyli zəiflədi. Bununlada Sirik bəyin qırğızlarının əhəmiyyətli rol oynadığı üsyançılar uzun müddət mancurların qalasını və möhkəmləndirilmiş müsəlman şəhərini ələ keçirə bilmədilər. Bu səbəbdən onlar Kokand xanlığından kömək istədilər. Kokandın ərazisində uzun illər Şərqi Türkistan məsələsinə müdaxilə edən Hocalar (XVII əsr Sufi lideri Appak Xocanın nəsili) gizlənmişdi.
1865-ci ilin əvvəlində Şərqi Türkistana Buzurq Hocanın başçılığı ilə Kokanddan kömək gəldi. Buzruq xanın atası və böyük qardaşı əvvəllər dəfələrlə Şərqi Türkistana sahiblənməyə çalışmışdı. O, da bu dini Xoca nəslinin ən gənc nümayəndəsi idi. Onunla bərabər Qaşqara Yaqub bəy başda olmaqla bir qrup Kokand zabiti də gəlmişdi. Bir neçə il ərzində Yaqub bəy Yettişar (Yeddişəhər) dövlətini yaratmaqla, demək olar ki, bütün əyalətdə nəzarəti ələ keçirdi.
Ehtimal olunur ki, 1865-ci ildə Yaqub bəy (1820-1877) tərəfindən Çin hökmranlığı devirdikdən sonra Qaşqarın emal sənayesi tənəzzülə uğradı. Yaqub bəy Rusiya imperiyası və Britaniya imperiyası ilə əlaqələr qurub müqavilələr imzalayaraq Çinə qarşı onların dəstəyini almaq istəsə də, uğursuzluğa düçar oldu. 250px|thumb|right|Qaşqar şəhəri, 1915-ci il 1867-ci ilin fevralında Çzo Çzuntanq Şenqan qubernatoru təyin edildi (Şansi və Qansu əyalətlərinin əraziləri bu quberniyaya daxil edildi). Eyni zamanda Şansi əyalətindəki qoşunlara komandanlıq edə bilməsi üçün ona Fövqəladə İmperiya Müvəkkili rütbəsi verildi. Məsələyə rasional yanaşan Çzo "əvvəlcə - Nyanjun üsyanşıları, sonra - dunqanlar" prinsipini irəli sürdü. O, döyüşdə kifayyət qədər təcrübə toplamış ordusunu Nyanjun üsyanşılarının qalıqlarını məhv etmək üçün göndərdi. 1868-ci ilin yayında sonunçu Nyanjun üsyanşıları Xuanxe çayı ilə Böyük Kanalın kəsişməsində məhv edildi. 1868-ci ilin sonunda Çzo Çzuntanqın qoşunları Şansi əyalətinə gəldi. Onlar Xuay və Siyan ordularının əsgərlərindən ibarət idi. Bu hərbi hissələr zəngin döyüş təcrübəsinə və müasir silahlara sahib idilər. 1869-cu ildə Şansiyə cəza yürüşünə başlayan Çzo Çzuntanq hətta mancurlar üçün belə dəişətli olan bir qəddarlıqla hərəkət edirdi. O, amansızlıqla kütləvi olaraq Qansuya qaçan bütün müsəlmanları tamamilə məhv etdi. Bu əyalətlərin sərhəddində şiddətli döyüşlər bir neçə ay davam etdi. Sonda bölgə üzərində Tzin sülaləsi hakimiyəti yenidən bərpa olundu.
XX əsr
1918-ci ilə qədər Rusiya imperiyasının poçt şöbəsi Qaşqarda yerləşirdi.
Sinxay inqilabından sonra "Qaşqar Bölgəsi" (喀什 噶尔 道) inzibati vahidi Kaşqar İnzibati Bölgəsinə çevrildi.
Qaşqar müsəlmanlarının Pekin hakimiyyətinə qarşı son üsyanı 1928-ci ildən 1937-ci ilə qədər davam etdi. 1933-1934-cü illərdə. Qaşqar şəhəri beynəlxalq səviyyədə tanınmayan Şərqi Türkistan İslam Respublikasının paytaxtı idi. Paytaxt dairəsi Qaşqar inzibati rayonu əsasında təşkil edilmişdir. 1937-ci ildə üsyan SSRİ-nin köməyi ilə yatırıldı. 1933-cü ildə Kumul üsyanı zamanı Qaşqar şəhərinin uyğur və qırğız üsyançıları tərəfindən ələ keçirmək cəhdi zamanı şəhəri qoruyan Çin Respublikası, Çin İnqlab Ordusunun 36-cı Diviziyasının huey və han əsgərlərindən ibarət qarnizonu arasında Qaşqar döyüşü baş tutmuşdu. Üsyançılar döyüş sonrası şəhərə daxil olsa da, Qaşqar ağır döyüşdən sonra huey və han çinlilərin nəzarətində qaldı.
1943-cü ildə Qaşqar inzibati bölgəsi mərkəzi Qaşqarda olmaqla 3 saylı dairəyə (新疆 第三 行政区) və 10 saylı dairəyə (Yarkənd) bölündü. Çin Xalq Respublikası yarandıqdan sonra (1949) Qaşqar Xüsusi Bölgəsi və Yarkənd Xüsusi Bölgəsi yaradıldı. 1952-ci ilin oktyabrında Qaşqar Şəhər Şəhristanı (喀什 市) Qaşqar Xüsusi Bölgəsinin bir hissəsi olaraq yaradıldı. 1956-cı ildə Yarkənd Xüsusi Bölgəsi ləğv edildi və onun ərazisi Qaşqar Xüsusi Bölgəsinin tərkibinə daxil edildi. 1971-ci ilin yanvarında Qaşqar Xüsusi Bölgəsi Qaşqar rayonuna çevrildi.
İnzibati bölgüsü
Qaşqar şəhər mahalı 6 küçə komitəsinə, 2 kəndə və 9 rayona bölünür.
Demoqrafiya
2000-ci il siyahıyaalınmasında Qaşqar şəhərinin əhalisi 340.640 nəfər olaraq göstərilmişdir. 2010-cu il siyahıyaalınmasında bu rəqəm 506,640-a yüksəlib. Artımın bir hissəsi sərhəd dəyişiklikləri ilə əlaqədardır və bu say bəzi kənd əhalisini əhatə edə bilər.
2015-ci ilə olan məlumata görə, mahalın 628.302 sakininin 534.848-i uyğur, 88.583-ü han çinliləri və 4.871-i digər etnik qruplardan idi.
1999-cu ildə Qaşqar (Kaşğar) şəhərinin əhalisinin 81,24%-ni uyğurlar, 17,87%-ni isə han çinliləri təşkil edirdi.
Qaşqar siyahıyaalınması, 2015-ci il
Qaşqarda milliyətinə görə bölgü, 2018-ci il
Hava nəqliyyatı
2008-ci ilin dekabr ayından Xotana 488 kilometr uzunluğunda dəmir yolu xəttinin tikintisinə başlanılmış və 2010-cu ilin dekabrında istifadəyə verilmişdir [5]. Qaşqar Hava Limanından 2016-cı il avqustun 19-dan Pakistana, Urumçi şəhərinə və Bişkekə müntəzəm uçuşlar həyata keçirilir.
Dəmiryolu nəqliyyatı
Şəhər 1999-cu ilin dekabrında Cənubi Sincana yeni marşrutun çəkilməsi prosesində Lanjou-Sinjiang dəmir yolunun bir hissəsi oldu. Bu, Qaşqarı ÇXR-də dəmir yolunun ən qərb nöqtəsinə çevirdi.
2008-ci ilin dekabr ayından Xotana 488 kilometr uzunluğunda dəmir yolu xəttinin tikintisinə başlanılmış və 2010-cu ilin dekabrında istifadəyə verilmişdir.
Bundan əlavə, dəmir yolu şəbəkəsini qonşu Pakistana doğru genişləndirmək üçün layihələndirmə və tədqiqat işlərinə başlanılıb. 2009-cu ilin noyabrında Pakistan və Çin Xuncerab keçidi ilə transsərhəd dəmir yolu marşrutunun çəkilməsi üçün birgə şirkətin yaradılması haqqında saziş imzalanıb.
Oşa (Qırğızıstan) gedən yolun tikintisi ilə bağlı təkliflər hələ 1996-cı ildə müzakirə olunmağa başlanmışdır. Sonradan bu layihə Qırğızıstan hökuməti tərəfindən məqsədəuyğun sayılmayıb.
Avtomobil nəqliyyatı
Qaşqar şəhəri ÇXR-in iki milli magistral yolunun başlanğıcıdır.
Bundan əlavə, Qaraqorum şossesi Xuncerab aşırımı vasitəsilə İslamabadı (Pakistan) Qaşqarla birləşdirir. Pakistanla sərnişin daşımaları üçün avtobus xidməti açılıb. Bundan əlavə, Qırğızıstana yol mövcuddur (Toruqart aşırımı və Erkeş-Tam vasitəsilə). 2007-ci ilin yayından etibarən Qaşqar ilə Bişkek Qərb Avtovağzalı ilə əlaqələr yaradılıb.
Mədəniyyətdə
Qaşqar şəhəri Uyğur mədəniyyətinin və Mərkəzi Asiya mədəniyyət mərkəzlərindən biridir. Qaşqar şəhəri "Severance: Blade of Darkness" oyununda barbarların müqəddəs şəhəri və barbar qəhrəmanının vətəni kimi istifadə edilmişdir.
Şəhərin ən tanınmış sakini Mahmud Kaşğari olmuşdur. O, 1029-cu ildə Qaşğar elinin Azıx kəndində anadan olmuşdur. İlk təhsilini Qaşqarda Saciyə və Hamidiyyə mədrəsələri kimi elm mərkəzlərində almış, dövrünün elmləri ilə bərabər ərəb və fars dillərini mükəmməl şəkildə öyrənmişdir. 1105-ci ildə burada dünyasını dəyişmişdir. Qaşqar yaxınlığında Opal kəndində dəfn olunmuşdur. Üzərində "Müqəddəs alimin məzarı" yazılmış məqbərəsi 1984-cü ildə təmir olunmuşdur. Hal-hazırda məqbərədə alimin məzarı yerləşən otaq, Qurani-Kərim oxunması üçün ayrıca bir salon və muzey bölümü vardır. Muzey hissəsində Mahmud Qaşqarinin "Divanü Lüğat-it-Türk" əsərinin əlyazması, müxtəlif dillərdə tərcümə və nəşrləri, bir neçə litoqrafik çaplı Qurani-Kərim, Mahmud Qaşqari və onun əsəri haqqında yazılmış məqalələr və kitablar nümayiş olunur. Burada həmçinin, Mahmud Qaşqarinin portreti və Qaraxanlılar dövrünə aid əşyalar da vardır.
Qardaşlaşmış şəhərlər
Pakistanın Qilqit şəhəri ilə 2009-cu ildə qardaşlaşmışdır. 2012-c ildə Malayziyanın Malakka şəhəri ilə qardaşlaşıb.
Rujani sarayı
Rujani sarayı — Qərbi Belarusda, Brest vilayəti, Rujani rayonunun eyniadlı kəndində yerləşən saray kompleksinin qalıqlarıdır. 16-19-cu əsrlər arasında Ruzhany, daha sonra Różany adlandırılan, saray Sapiehas of Ruzhany adı ilə də tanınan saray Sapeq zadəgan ailəsinin əsas istinadgahi idi. 1784–1786-ci illərdə əsaslı bərpa işləri görülmüşdür. Qalada hazırda sistemli şəkildə yenidənqurma işləri aparılır, sarayın təmtəraqlı darvazası və giriş binası artıq bərpa olunur.
Tarix
Rujani sarayının inşası 16-cı əsrin sonlarında Lev Sapeqin qalası olaraq başladı və 1602-ci ildə tamamlandı.
Saray əvvəlcə müdafiə xarakteri daşıyırdı. İki mərtəbəli çardağın üç tərəfi qüllə ilə tamamlanmışdı. Sarayın mərkəzi hissəsində böyük salon və ikiqat pilləkənli bir lobbi, yan hissələrində qonaq otağı, ofis, kitabxana var idi. Birinci mərtəbədəki otaqların enfiladası tağlarla bəzədilmiş, ikinci mərtəbədə parlaq döşəmə ilə örtülmüşdü. Binanın altında yerləşən nəhəng tağlı zirzəmilərdə silh-sursat, arxiv və yemək saxlanılırdı.
Sapeq iqamətgahı Böyük Litva Knyazlığında baş verən daxili çəkişmələr zamanı 1700-cü ildə Mixail Servaçinin qüvvələri tərəfindən hücuma məruz qalaraq zərər gördü.
Rujani Sarayı İngilis parkında saray inşa edən saksoniyalı memar Jan Samuel Bekerin xidmətlərindən istifadə edilərək 1770-ci illərdə Aleksander Miaxil Sapeq tərəfindən neoklassik tərzdə möhtəşəm bir yaşayış yeri olaraq yenidən quruldu.
Qədim sarayın iki qülləsi söküldü, qərb hissəsi isə simmetrik olaraq yeni binaya daxil edildi. Əsas bina yüksək "Fransız" tipli çardaqla örtülmüş, iki mərtəbəli, düzbucaqlı bina şəklində inşa edildi. Binanın arxa fasadında bal zalənən pəncərələri və qapılarına baxan geniş on sütunlu bir teras var idi. Üst mərtəbənin hündür, barok formalı profil çərçivələri onun təntənəli məqsədini göstərirdi. Bundan başqa sarayda teatr (1784-88), bir qış bağçası və bir sıra digər xarici tikililər var idi. Beker eyni zamanda yerli kilsəni də tərtib etmiş şəxsdir (1850-ci illərdə yenidən quruldu).
Kral II Stanislavın 1784-cü ildə etdiyi ziyarətə qədər sarayda işlər dayandırılmışdı. Noyabr qiyamından sonra (1831) Sapieha əraziləri milliləşdirildi. Üç il sonra, saray satılaraq tekstil və toxuculuq fabriki olaraq istifadəyə verildi.
1914-cü ildə saray fabrik işçiləri tərəfindən təsadüfən atəşə tutuldu. Birinci Dünya Müharibəsi və sonrakı maliyyə çətinlikləri 1930-cu ilə qədər binanın bərpasına mane oldu, lakin qismən bərpa olunan saray on beş il ərzində yenidən xarabalığa çevrildi və İkinci Dünya müharibəsinin qurbanı oldu. Yanlız dabdəbəli saray darvazası sağ qaldı və bu yaxınlarda bərpa edildi.
Hal-hazırda vəziyyəti
Böyük Vətən Müharibəsindən sonra Rujani Sarayının vəziyyəti uzun müddət dağıntı şəklində qaldı. Saray bərpa olunmadı. Müharibədən sonrakı dövrdə təsərrüfatların bərpası üçün saray divarlarının qalıqları qismən söküldü.
2008-ci ilin yayında saray kompleksinin ərazisində qazıntı və bərpa işlərinə başlanıldı. Saray kompleksinin bərpası darvaza və ona bitişik yan qanadlarla başladı. Proqrama əsasən, hər il saraya bir milyard rubldan çox vəsait ayrılacaqdır.
Beş il ərzində qərb və şərq binaları bərpa edildi, teatrın və arenanın yerləşdiyi sarayın cənub binasının yenidən qurulması planlaşdırıldı. Burada bir otel və teatr yerləşəcəkdir. Binanın qalıqları qorunacaqdır.
Bərpa işlərində orijinal materiallardan mümkün qədər istifadə etməyə çalışılır.
2012-ci ilin əvvəlində, XIX-XX əsrin başlanğıcında dağıdılmış giriş qapısında Müqəddəs Anne heykəli ucaldıldı.
Nazirlər Sovetinin 3 iyun 2016-cı il tarixli, 437 nömrəli qərarına əsasən Rujani Sarayı, əsaslı xərclər baxımından respublika büdcəsindən maliyyələşdirilə bilən 27 obyekt siyahısına daxil edildi.
Muzey
Bərpa olunan şərq qanadında Sapiq ailəsinin tarixinə həsr olunmuş bir muzey açılır. İkinci qanadda yerli arxeoloji tapıntılar və qədim silahlardan ibarət eksponatlar yer alır. center|thumb|817x817px|Sarayın qalıqları
Hanukka
250px|thumb|right|Xanuka gecəsi 250px|thumb|Xanuka mərasimi Hanukka (ing. Hanukkah) — Yəhudi təqviminə görə Kislev ayının 25-ci günü başlayan və səkkiz gün davam edən yəhudi bayramıdır. Xanuka sözü ivrit dilində "həsr etmək" mənasını verir. Bu bayram Qriqorian təqvimi ilə dekabr ayına, noyabr ayının sonuna və ya çox nadir hallarda yanvarın əvvəlinə təsadüf edir. Bayram həmçinin "İşıq Festivalı" kimi tanınır.
Festival xanukiya adlı bir şamdanın qollarını yandırmaqla qeyd olunur. Xanukiya menoraya oxşayan və əlavə iki qolu olmaqla doqquz qoldan ibarət bir şamdandır. Xanukiyanın ortasında digərlərindən daha yüksək olan qola şamaş (məsul) deyilir. Bayram ərzində şamaş hər gün yanmaqla, birinci gün bir qol, ikinci gün iki qol yandırılır və hər gün daha bir qolun yandırılması ilə davam edir.
Xanuka dini baxımdan nisbətən kiçik bir bayram olsa da, Milad bayramına bir yəhudi alternativi olaraq dünyəvi yəhudilər arasında Şimali Amerikada və digər yerlərdə mühüm mədəni əhəmiyyət qazanmışdır.
Dini ayinləri
Xanuka bayramı, bəziləri ailə daxilində, bəziləri isə kütləvi şəkildə edilən, səkkiz gün ərzində hər gün davam edən silsiləvi bir ayinlə qeyd olunur. Bayram günlərində günlük edilən dualara əlavələr edilir. Dindar insanlar adi qaydada işə gedirlər, lakin axşam şamları yandırmaq üçün evə erkən qayıdırlar. Təhsil ocaqlarının bağlanması üçün heç biri dini səbəb yoxdur, buna baxmayaraq İsraildə bayramın ikinci günündən etibarən bir həftə boyunca məktəblər bağlanır. Əksər ailələr hər gecə kitab və oyuncaq kimi hədiyyələri mübadilə edirlər və adətən uşaqlara “xanuka pulu” adlanan sikkələr verirlər. Yağın vacibliyini xatırlamaq üçün bayram günlərində qızarmış yeməklər yeyilir.
Xanuka işıqlarını yandırma
200px|thumb|right|Berlin, 1932 Səkkiz günlük bayram müddətində dini adətlərə əsaslanaraq, yanan şamların sayı hər gecə bir ədəd artırılır. Tam ortada və digərlərindən fərqli bir hündürlükdə olan şamaş hər gecə yandırılır. Bu xüsusi işıq xanuka hekayəsini əks etdirir. Bəzi insanlar əvvəlcə şamaşı yandırır və sonra isə digərlərini yandırmaq üçün istifadə edir. Xanuka bayramı ərzində, ilk gecə şamaş və başqa bir işıqla iki, sonrakı gecə üç və hər gecə daha bir işıq artaraq, səkkizinci gecədə 9 işığa qədər artır. Səkkiz gecədə ümumilikdə 44 dəfə işıq yandırılmış olur.
Xanuka işıqlarının evin içindən əlavə ətrafı da işıqlandırmasının səbəbi, oradan keçən insanların bu işıqlandırmanı görməsi və bayramın möcüzəliliyini xatırlamasıdır. Buna görə də işıqlar küçəyə baxan pəncərələrə qoyulur.
Şamların yandırılması vaxtı
Xanuka işıqları hava qaraldıqdan sonra ən az bir saat yarım yanmalıdır. Hər gecə ilk olarak ən soldakı şam yandırılır, şam yandırma prosesi soldan sağa doğru davam edər. Şabbatda isə ilk öncə xanukiya, daha sonra isə şabbat şamları yandırılır.
Şamlar üzərində şükür duası
Ümumilikdə, bayram müddətində üç şükür duası oxunulur. Birinci gecə yəhudilər hər üç duanı, növbəti günlərdə isə sadəcə ilk ikisini oxuyurlar. Dualar ənənəyə əsasən şamlar yandırıldıqdan sonra və ya əvvəl səsləndirilir.
Hanerot Halalu
İşıqlar yandırılarkən və ya yandırıldıqdan sonra "Hanerot Halalu" duası oxunur. Bir çox versiyası mövcuddur. Burada verilən versiyası bir çox Aşkenazi cəmiyyəti tərəfindən bilinir.